Musika-notazio

[thumb|300px|[Chopin|Frederic Chopinen musikalan baten notazio musikala.]]

**Musika-notazio**a musika-lanak grafikoki irudikatzeko erabiltzen den idazketa sistema bat da; horrela, musikariek lana sortu duen musikagileak konposatutako moduan jo dezakete. Egun, notaziorik erabiliena mendebaldekoa da, alegia, bost marraz osatutako pentagraman ikur musikalak irudikatzen dituena. Beste zenbait notazio sistema ere badaude, eta beste zenbait herri-musikatan oinarrituak ere bai.

## Musika-notazioa 
### Pentagrama 
\relative c' { 
  \override Staff.TimeSignature.stencil=##f
  
  c1*1/16 d e f g a b c b a g f e d c } 
Musika-notazioa pentagrama batean agertzen da. Bost lerro horizontal, distantziakide eta paralelo ditu, eta lau tarte lerro horien artean. Lerroak behetik gora zerrendatzen dira 1., 2., 3., 4. eta 5. linea gisa, eta tarteak berdin, 1. lineatik 4.era.
thumb|Sol klabeko notak
Lerro eta tarteen gainean, dagozkien musika notak idazten dira; lerro eta tarte bakoitzak intonazio bat identifikatzen du, beherago dagoen nota baxuenetik goiko nota zorrotzenera. Multzo bertikalean, gainera, akordeak irudika daitezke, aldi berean entzungo diren notak.

Modu horizontalean, pentagramak tempoa eta melodia adierazten ditu (denboran soinu segida bat baino ez da). Gainera, konpasetan banatzen da, eta horiek ere denboratan banatzen dira.

Pentagramaren gainean irudikatzen den lehen sinboloa klabea da, eta horrek adieraziko du zein nota duen linea bakoitzak eta pentagramako tarte bakoitzak. Adibidez, Sol klabean pentagramako bigarren lerroan idazten den nota *Sol* da, eta, hortik abiatuta, gainerako lerro eta tarteek zer nota adierazten dituzten zehaztu daiteke (*La* bigarren tartean, *Si* hirugarren lerroan...). Klabearen ikurra (armadura) eskuinaldean aurkituko dugu. Armadura horrek zenbait notari tonu erdia eransteko edo txikitzeko egindako aldakariak erakusten dizkigu, eta, hala, piezaren eskala musikala, hau da, piezaren tonalitatea, antolatzeko.

Pentagramak eta gainerako musika-ikurrek osatzen duten multzoari partitura deitzen zaio. Iraupena, altuera, adierazpena eta abar partitura batean adierazten diren elementuetako batzuk dira.

### Iraupenen adierazpena 
Tempo eta konpasa: erregulatzen dute konpas bakoitzean zenbat denbora-unitate egon behar diren. Konpasak lerro bertikalen bidez mugatuta daude partituran, eta musikaren erritmo-egitura zehazten dute. Aukeratutako konpasa musika-generoarekin egoten da lotuta. Bals batek, adibidez, 3/4 erritmoa du, eta rock and roll batek, eskuarki, 4/4 konpasa erabiltzen du.

Konpas-zatiki batean, izendatzaileak (beheko zenbakia) adierazten du zenbat partetan zatitu behar den nota biribila denbora-unitate bat (tenpo bat) lortzeko (uneko notazioan biribila iraupen luzeena da, eta, horregatik, iraupen guztiak hartzen dira haren arabera). Zatikiaren zenbakitzaileak konpasak zenbat denbora-unitate dituen definitzen du. Beheko adibidean «lau bider lau» konpasa agertzen da, hau da, denbora-unitateak biribilaren 1/4 irauten du eta konpasak 4 denbora-unitate ditu. Kasu horretan, biribil batek konpas osoa hartuko luke.

#### Musika- edo erritmo-figurak 
Figurak noten Iraupena irudikatzeko erabiltzen dira. Fgura horietako batzuk beheko pentagraman ikus daitezke, iraupenaren arabera ordenatuta. Honako hauek dira: biribila, zuria, beltza, kortxeaerdia, fusa eta fusaerdia.

Antzinean karratua ere erabiltzen zen, biribilaren iraupenaren bikoitza zuena, baina nota horiek ez dira erabiltzen gaur egungo notazioan. Zerrenda horretako nota bakoitzak aurrekoaren iraupenaren erdia du. Nota bati bere liraupenaren erdiarekin luzatu nahi badugu irudikatu nahi badugu (adibidez, kortxea batekin batutako beltz baten denbora), figuraren ondoren jartzen den puntutxo (punttu) izeneko puntua erabiltzen da.

Nota baten iraupen erreala (segundotan neurtua) erabilitako tempoaren araberakoa da (adibidez, «beltza&nbsp;60», hau da, 60&nbsp;beltz minutuko). Horrek esan nahi du nota bera iraupen desberdinekin exekutatu daitekeela pieza desberdinetan edo abesti beraren barruan *andamentua* aldatuz gero (adibidez, *allegro* edo *motel*).
{
  \new Staff
  {
    \override Staff.TimeSignature.stencil=##f
    \override Staff.Clef.stencil=##f
    \override Staff.BarLine.stencil=##f
    a'1 a'2 a'4 a'8 a'16 a'32 a'64
  }
  \addlyrics { "1" "1/2" "1/4" "1/8" "1/16" "1/32" "1/64"}
  \addlyrics { " biribila " "  zuria  " "   beltza   " " kortxea  " "kortxeaerdia" "    fusa    " "fusaerdia" }
}

#### Punttua 
Notaren atzean jartzen den puntu bat da. Notaren iraupena haren balioaren erdian handitzen da. Punttudun kortxeak kortxea bat gehi kortxeaerdi bat irauten du.

Punttu bat duten eta punturik ez duten figuren artean dagoen balio-erlazioa honako hau da:

* Punttudun biribilak 3 Zuriren iraupena du.
* Punttudun zuriak 3 beltzen iraupena du.
* Punttudun beltzak, 3 kortxearen iraupena du.
* Punttudun kortxeak 3 kortxeaerdiren iraupena du.
* Punttudun kortxeaerdiak 3 fusen iraupena du.
* Punttudun fusak 3 fusaerdiren iraupena du.

#### Etenaldiak 
Isiltasuna adierazten dute, hau da, ahotsak soinurik sortzen ez duen denbora, eta balio negatiboak esaten zaie. Hainbat ikur erabiltzen dira atsedenaldiak adieratzeko, iraupenaren arabera:
{
  \new Staff
  {
    \override Staff.TimeSignature.stencil=##f
    \override Staff.Clef.stencil=##f
    \override Staff.BarLine.stencil=##f
    r1_"1" r2_"1/2" s16 r4_"1/4" s16 r8_"1/8" s16 r16_"1/16" s16 r32_"1/32" s16 r64_"1/64"
  }
  \addlyrics { "1" "1/2" "1/4" "1/8" "1/16" "1/32" "1/64"}
  \addlyrics { " redonda " "  blanca  " "   negra   " " corchea  " "semicorchea" "    fusa    " "semifusa" }
}

### Altueren adierazpena 
thumb|150x150px|Sol klabea, denetatik erabiliena
Klabea: *Sol* klabea, *Do* klabea edo *Fa* klabea. Joko den musika-tresnari hobekien egokitzen zaiona erabiliko da. Adibidez, ahots grabeek *Fa* klabea erabiltzen dute normalean; ahots altuek, berriz, *Sol* klabea. Esan ohi da *Sol* klabea amaitzen den tokian *Fa*-klabea hasten dela. Oro har, klabeak definitzen du zer nota hartuko duen lerro edo espazio bakoitzak pentagraman. Gehien-gehienetan *Sol* klabea erabiltzen da, *Sol* klabea bigarrenean.
center|650px|thumb|
1. Sol klabea lehenengoan
2. **Sol klabea bigarrenean**
3. Do klabea lehenengoan  
4. Do klabea  bigarrenean
5. Do klabea hirugarrenean
6. Do klabea laugarrenean
7. Do klabea bostgarrenean
8. Fa klabea hirugarrenean 
9. Fa klabea laugarrenean 
10. Fa klabea bosgarrenean 

#### Altuerak 
Nota bakoitzaren altuera pentagramako posizioaren arabera adierazten da, hau da, aukeratutako klabeak nota horri esleitzen dion posizioa, behean adierazten den moduan:
\relative c' { 
  \override Staff.TimeSignature.stencil=##f
  
  c1*1/4 d e f g a b c  }
  \addlyrics { "do" "re" "mi" "fa" "sol" "la" "si" "do"}

\relative c' { 
  \override Staff.TimeSignature.stencil=##f
  
  c1*1/4 d e f g a b c  }
  \addlyrics { "c" "d" "e" "f" "g" "a" "b"  "c"}

erdian|thumb|500x500px

#### Aldakariak 
thumb|Aldakariak ezkerretik eskuinera: sostenitua, bemola eta bekoadroa
Aldakariak, dislokazioak edo tonu-aldaketak hauek dira: sostenitua (edo diese), bemola, sostenitu bikoitza  eta bemol bikoitza. Aldakaria notaren ikurra baino lehen kokatzen dira beti; notaren altuera aldatu nahi den nota baino lehen. Dieseak (sostenituak) tonu erdia igotzen dio notari, bemol batek tonu erdia jaisten dio notari. Adibidez, esan daiteke *Fa* sostenitua (Fa#) pianoan Sol bemol (Sol♭) baten nota bera dela.

Sostenitu bikoitzak tonu bat igotzen du. Bemol bikoitzak tonu bat jaisten du.

{\numericTimeSignature 
\relative c* { a ais ais a a as8 as as as a4 g aeses fisis r }}

Sostenitu bat edo bemol bat nota bati aplikatu ondoren, altuera bereko nota guztiek konpasaren bukaera arte mantenduko dute aldaketa. Hurrengo konpasera pasatzean, aldakari guztiek beren eragina galtzen dute, eta, beraz, aldakariren bat izanez gero, berriro markatu beharko dira. 

Aldakariak berezkoak edo akzidentalak izan daitezke: Berezkoak hasieran idazten dira, klabearen eta konpasaren ondoan, eta partitura guztian eragiten dute. Akzidentalak noten aurrean idazten dira eta konpas barruan bakarrik eragiten dute.

Tonalitate-klabe bat batek aplikatutako aldakari baten eragina deuseztatu nahi badugu, bekoadro bat erabili behar dugu, notari bere tono naturala itzultzen diona. Goiko adibidean ikus dezakegunez, lehenengo konpaseko hirugarren notari ere eusten zaio; izan ere, aurreko notari aplikatutako aldakaria baliozkoa da, eta laugarren nota berriro *La'' 'natural' bihurtzen du bekoadro batek. Bigarren konpasa antzekoa da, baina aplikatutako aldakaria bemol bat da. Hirugarren konpasean, *Sol* bat, *La*  bemol bikoitz bat eta *Fa* sostenitu bikoitz bat. Izen desberdina izan arren eta pentagraman posizio desberdinak izan arren, aldakari horiek azken konpas horretako hiru notak berdin-berdinak izatea eragiten dute.

#### Klabea edo tonalitatea 
thumb|300x300px|**Bostunen zirkulua** Europako nomenklaturan
Klabearen ikurraren ondoan sostenitu edo bemol ikur batzuk azal daitezke, musika zein eskalatan adieraziko den adierazten dute. Partituran zehar aplikatzen diren aldakarietan ez bezala, klabean aplikatzen diren sostenituek edo bemolek pieza osoan irauten dute, edo klabe berri bat definitu arte (modulazioa). Adibidez, sosteniturik edo bemolik gabeko irudikapen bat DO maiorreko eskala izango da.  

Ondoko irudian LA maior tonalitate-klabea ageri da.  

{  >
}
 

Eskala horretan, FA, DO eta SOL nota guztiei sostenitua aplikatu behar zaie; horregatik, klabearen ondoan jarri behar dira. 

Hauek dira Sol klabeko 12 aukerak: 

Do maior:

{  >
}

Sol maior:

{  >
}
Re maior:
{  >
}

La maior:

{  >
}

Mi maior:

{  >
}

Si maior:

{  >
}

La maior:

{  >
}

Si sostenitu maior:

{  >
}

Mi sostenitu maior:
{  >
}

La sostenitu maior:

{  >
}

Re sostenitu maior:

{  >
}

Do sostenitu maior:

{  >
}

#### Indizeak 
Tonu-erdia da giza entzumenak bi nota bereizteko dituen neurririk txikieneko unitatea, Europako eskolaren arabera, eta hori da modu unibertsalean onartzen dena musika-notazioari dagokionez. Hala ere, fisikak frogatzen du bibrazio-aukera desberdin posibleak ia infinituak eta erlatiboak direla, eta ez, antzinatean uste zuten bezala, tonu bat bederatzi komaz osatuta zegoela.
Soinuen arteko erlazio hori estandarizatzeko, komeni zen erreferentziazko nota bat finkatzea,eta horrela LA nota finkatu zen 440 Hertz-ekin (segundoko sortutako bibrazio-kopurua). 

Posizioaz hitz egitean, musika-figurak edo notak pentagramaren lerro edo espazio jakin batean edo hartatik kanpo okupatzen duenari buruz ari gara, eta horretarako lerro osagarriak erabiltzen dira. DO maiorreko eskalako soinu-segida pianoko tekla zuriei dagokie. Hori zortzi aldiz errepikatzen da piano batean, nahiz eta gure musika sistemaren barruan mota horretako segidak erabiltzen ditugun, zortzidun deituak Horrela, piano-jole bati adibidez, DO bat jotzeko eskatzen badiogu, ezingo du jakin zein den teklatuan dauden guztien artean. Horregatik daude izen berarekin intonazio desberdineko soinuak identifikatzeko moduak. Soinu horiek identifikatzeko indizeak erabiltzen dira, notaren ondoren jartzen diren zenbakiak. 

Indize akustikoaren bi sistema ezagunenak hauek dira:

* Nazioarteko notazio-sistemak —Amerikako, Asiako eta Europako ia herrialde guztietan erabiltzen da (Alemania, Belgika eta Frantzia izan ezik)— 0 esleitzen dio organoaren nota larrienari, *do0* notari (16,35 Hz). Horrela, pianoaren erdigunea (261,63 Hz) *do4* litzateke, eta zortzidun horretako *la* nota («440» famatua) *la4* izango da. 
* Notazio-sistema franko-belgiarra —Belgikan, Frantzian eta Espainiako zenbait eskualdetan erabiltzen dena— fa klabeko behe-mailako bigarren lerro gehigarriaren *do*-a hartzen du erreferentziatzat, eta *do1* izena ematen dio ("do bat" edo "do lehen" irakurtzen da). Arazoa da nota grabeagoetako zenbaki negatiboak erabili behar direla; adibidez, organoaren notarik grabeenari sistema horretako "do minus bat" deitzen zaio.

## Adierazpen-markak 
Badira zenbait sinbolo eta testu  interpretatzaileari partitura gauzatzeko modua adikerazten diotena: bolumen- (dinamika) eta denbora- (zinetika) aldaketak barne, bai eta notak artikulatzeko eta esaldietan bereizteko modu egokia ere (artikulazioa eta azentua).

#### Musika-dinamika (intentsitatea) 
Noten intentsitatea aldatu egin daiteke doinu batean zehar. Horri Musika dinamika deritzo. Intentsitatea sigla baten bidez adierazten da. Sigla horiek pentagramaren azpian italierazko adierazpenok adierazten dituzte.

* *pp* *(pianissimo)*. Oso intentsitate txikiz egiten da.
* *p* *(pianoa). Intentsitate txikiz egiten da.*
* *mp* *(mezzo piano)*. Intentsitate ertainarekin egiten da.
* *mf* *(mezzo forte)*. Intentsitate handi samarrarekin egiten da.
* *f* *(forte)*. Intentsitate handiz egiten da.
* *ff* *(fortissimo)*. Oso intentsitate handiz egiten da.

Salbuespen gisa, aurrekoetatik eratorritako beste sinbolo batzuk erabiltzen dira:

* *ppppppp*  (quasi sine toccare)''.' Musikariak ahalik eta motelen musika jotzeko adinako intentsitatea da hori. Notazioan kasu bat ezagutzen da, György Ligetiren* Biolontxelorako kontzertua*, dinamika horrekin hasten dena.*
* *ppppp* *(molto pianississimo* edo bost pe). Intentsitatea oso txikia da.
* *pppp (pianississimo edo* molto pianíssimo*).*
* *ppp*  *(pianissimo)*. Piano-jolea baino intentsitate txikiagoarekin jotzen da.
* *fff**  (fortissimo)*****.**
* *ffff'' ('fortississimo' edo *molto fortissimo*).
* *fffff* *(molto fortississimo)* edo bost efe.
* *fffffff (quasi comme un inferno)*. Tresna ahalik eta maila altuenean interpretatzen dela adierazten du.

#### Bolumena edo intentsitatea aldatzeko ikurrak: crescendo eta diminuendo 
Handiagoko (>) eta txikiagoko (coll. « Écriture », 2005, 144 p. ()
* R. P. Joannes Thibaut, ''Origine byzantine de la notation neumatique de l'Église latine*. (Bibliothèque musicologique III). Paris, Picard, 1907. VIII-107 pages, XXVIII planches.
* R. P. Joannes Thibaut, *Panégyrique de l'Immaculée Conception dans les chants hymnographiques de la liturgie grecque*. Paris, Picard, 1909. 52 pages.
* R. P. Joannes Thibaut, *La Notation musicale, son origine, son évolution*. Conférence au Conservatoire impérial de Saint-Pétersbourg les 11/24 février 1912. 15 pages 17 planches.
* A. Simonin, "Approche chronologique de la notation musicale [archive]" dans *InOuïe - Exposition - Musée Zoologique de Strasbourg*, Éditions Paraiges, Strasbourg 2013, p. 69-73.
* R. P. Thibaut, *Monuments de la notation ekphonétique de l’Église latine. Exposé documentaire des manuscrits de Corbie, de Saint-Germain-des-Prés et de Pologne, conservés à la Bibliothèque Impériale de Saint-Pétersbourg''. Saint-Pétersbourg 1912. XVII-104 pages, XCIV planches.
* Alban Thomas, ,  [archive] Association "Musique à la Renaissance", 2009.
* Sylvie Bouissou, Christian Goubault et Jean-Yves Bosseur, , Minerve, coll. « Musique ouverte », 2005, 294 p. ( et 978-2869311121)
* Willi Appel (trad. Jean-Philippe Navarre), , Mardaga, coll. « Musique-Musicologie », 1998, 433 p. (, l

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Partitura
*Guido Arezzokoa, musika -notazio modernoaren asmatzailea
*Partitura duten euskarazko Wikipediako artikuluak (
*Partiturak idazteko laguntza (ingelesez): Help:Score eta  https://lilypond.org/doc(https://lilypond.org/doc/v2.22/Documentation/notation-big-page.html)
## Kanpo estekak 
*  Musical notation codes –Musika-fitxategietarako formato ezezagunenen arteko konparazioa
*  Comparison of 200 Music Fonts from Standard Notation Software
*  , International Music Score Library Project
*Tobera Musika Eskola. Musika baliabideak

* Partiturak irakurtzen
* Partiturak.eus Txistu, Silbote eta beste euskal instrumentu partitura

*Partiturak Wikipedian (Score tresna):
** Partitura duten euskarazko Wikipediako artikuluak (
** Musika notazio: Partituretan azaltzen diren hainbat osagai, Score tresnarekin erabiltzeko adibideekin.
** Partiturak idazteko laguntza (ingelesez): Help:Escore eta  https://lilypond.org/doc(https://lilypond.org/doc/v2.22/Documentation/notation-big-page.html)