open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles Hefferon

**Charles Archer Hefferon** (1878ko urtarrilaren 25a - 1932ko maiatzaren 13a) Hegoafrikako atleta bat izan zen, batez ere maratoian lehiatzen zena. Hefferon Newbury-n jaio zen, Berkshire-n, Ingalaterran, aita irlandarra eta ama ingelesa zituela, baina bere familiarekin Kanadara joan zen bizitzera eta Brandon-etik gertu dagoen baserri batean hazi zen, Manitoba-n. Boer Gerran borrokatu ondoren, Hegoafrikan kokatu zen, eta bertan Bloemfontein-eko espetxe-zaindari gisa lan egin zuen.

## Ibilbidea 
1908ko Londresko Udako Olinpiar Jokoetan Hegoafrikaren izenean lehiatu zen maratoian, eta bertan zilarrezko domina irabazi zuen Dorando Pietriren amaiera dramatikoagatik ospetsua den lasterketan. Hefferon azken kilometro eta erdira arte lidergoan ibili zen, xanpain trago bat onartu eta jendetza artean ongietorri zion batek bizkarrean laztandu ostean lurrera erori zen. Pietrik aurreratu zuen, eta ondoren deskalifikatu egin zuten helmugara iristen lagundu ziotelako, eta azkenean irabazlea izan zen Johnny Hayes estatubatuarrak.

1909an, bere bosgarren Hegoafrikako titulua irabazi zuen 4 miliako lasterketan (eta 10 miliako bat ere), baina profesional bihurtu eta Ingalaterrara joan zen bizitzera, 4 eta 10 miliako tituluak irabaziz han 1910ean. 1912an, Kanadara itzuli eta Simcoe ondoan (Ontario) kokatu zen. Lehen Mundu Gerran, Royal Canadian Dragoons taldean sartu eta bertan zerbitzatu zuen. Gerra ostean, Hefferon Dunnvilleko polizia-buruorde bihurtu zen, Ontarioko Probintziako Poliziara aldatu aurretik. Hamiltonen eginkizun berezietan lan egin zuen, eta gero Brantford eta Blenheimeko Errepide Saileko motozikleta-patruilara aldatu zen, eta 1930ean Bramptonen jarraitu zuen. Bertan hil zen 1932an, lanean ari zela gidari batek harrapatu zuenean.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Bretton Woodseko Konferentzia

**Bretton Woodseko konferentzia**k 1944ko uztailaren 1ean New Yorkeko estatuan egindako bilerari egiten dio erreferentzia. Nazioarteko moneta-sistema bat diseinatzea zuten, barne-mailan enplegu osora eta prezioen egonkortasunera zabaltzeko asmoz. Aldi berean, herrialde bakoitzari kanpo-oreka lortzea errazteko helburua zuen, nazioarteko merkataritzari murrizketarik ezarri gabe.  

## Konferentzia ospatutako lekua eta partaideak 
thumb|223x223px|Mount Washington hotela
Bretton Woodseko Mount hotelean ospatu zen, New Hampshire estatuan, AEBetan. 1944ko uztailaren 1etik 22ra bitartean, Bigarren Mundu Gerran. Konferentzia hau agintari amerikarrek antolatu zuten eta herrialde aliatuetako ordezkariak gonbidatu zituzten. Konferentzia hiru astekoa izan zen, eta denbora horretan berrogeita lau herrialde parte-hartzaileak oinarri berri bat ezartzen saiatu ziren, liskarrak amaitu ondoren beren moneta-harremanak antolatzeko. 

## Huts egin zuten proposamenak 
### Nazioarteko merkataritza erakundea 
Bretton Woodsen jatorrizko akordioek Merkataritzaren Nazioarteko Erakunde bat sortzea ere proposatu zuten, nazioarteko merkataritzarako arauak eta araudiak ezartzeko. OICren gutuna 1948ko martxoan Habanan (Kuba) egindako Nazio Batuen Merkataritza eta Enpleguari buruzko Konferentzian adostu zen, baina gutuna ez zuen Estatu Batuetako Senatuak berretsi, eta, ondorioz, OIC ez zen inoiz martxan jarri. 

### Nazioarteko garbiketa batasuna 
Keynesek 1941ean proposatu zuen lehen aldiz UCI, merkataritzaren oreka arautzeko modu gisa. Bere kezka zen defizit komertziala zuten herrialdeak ez zirela gai izango bertatik ateratzeko, gero eta interes gehiago ordainduta gero eta zor handiagoa izateko.  UCI, berez, bere moneta propioa duen banku bat izango litzateke, tarifa finkoko moneta nazionalekin truka daitekeena. Herrien arteko kontabilitate unitatea izango litzateke, eta; beraz, haien defizit komertzialak edo soberakinak neurtu ahal izango lirateke. Hala ere, Whitek, Estatu Batuak ordezkatzen zuenak, hurrengoa esan zuen: "Oso malguak izan gara puntu horretan. Ezezkoarekiko erabateko jarrera hartu dugu». Eta bertan behera gelditu zen proposamena.  

## Ikus, gainera 
* Nazioarteko Diru Funtsa
* Munduko Bankua

## Erreferentziak
Lagun ezkutua

thumb|Lagun ikusezinaren opariak Alemanian.

**Lagun ezkutua** edo **lagun ikusezina** oso joko ezaguna da, non hainbat pertsonak elkarri opariak egiten dizkioten, opari bakoitza nork egin duen jakin gabe. Jokoaren oinarria sorpresa da beti. Edozein aitzakiarekin parte har daiteke, betiere bi baldintza betez: Parte-hartzaileek elkar ezagutzea eta haien kopurua oso handia ez izatea (gehienez hogei inguru). Gabonetan lagun ikusezinen jokoak oso zabalduta daude. Jokoak, bestetik, baditu aldaera erotikoak ere bai.

Opariak entregatzeko datarako, hainbat jarduera presta daitezke, lagun sekretuari dagokion pertsona ezagutarazteko.

## Proposamen bat eskolarako 
Gelako ikasle guztien izenak poltsa batean sartuko dira. Ikasle bakoitzak paper bat aterako du; tokatzen zaion izena berea bada, papera berriro sartuko du poltsan, eta beste bat aterako du. Inork ez du esango zein izen egokitu zaion. Pertsona hori bere lagun ezkutua izango da.

Ondoren, irakaslearen eta ikasleen artean adostutako denbora jakin batean (astebete edo hiru egun izatea proposatzen da) ikasle bakoitza zozketan egokitu zaion ikaskidearen lagunik onena izango da. Pozik egon dadin saiatu behar du, eta, ezer behar badu, lagundu. 

Ikasleren bat ez badago ados egokitu zaion ikaskidearekin, irakasleak konbentzitu behar du onar dezan, eta giro ona sor dezan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elixabet Etxandi

**Elixabet Etxandi Goihenetxe** (Izpura, Nafarroa Beherea, 2000) bertsolaria eta bertso irakaslea da.

## Ibilbidea 
14 urterekin hasi zen bertsotan eta bertso irakaslea ere badihardu.

2025ean bere Bigarren Xilaban lehen aldiz iritsi zen finalera, umetako ametsa beteta. Nafarroa Behereko finalista bakarra izan zen.*Euskal Herrikoan kantatzea ederra litzateke, Xalbadorren garaitik ez da baxenabartarrik.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
* Elkarrizketa: Finalean Euskal Herri osoko publikoa izan arren, ez dut ahaztu nahi non garen Naiz, 2026.01.30
The Paper (telesaila)

***The Paper*** estatubatuar dokumental faltsua da, Greg Danielsek eta Michael Komanek sortua. *The Office* arrakastatsuaren *spinoff* eta sekuela da.

## Sinopsia 
Dokumentalista talde bat «Toledo Truth-Teller» egunkariaren egunerokoa grabatzera joango da Toledora (Ohio). Egunkari historikoa bada ere, gain behera doa.

## Aktoreak 
*Domhnall Gleeson: Ned Sampson
*Sabrina Impacciatore: Esmeralda Grand
*Chelsea Frei: Mare Pritti
*Melvin Gregg: Detrick Moore
*Gbemisola Ikumelo: Adelola Olofin
*Alex Edelman: Adam Cooper
*Ramona Young: Nicole Lee
*Tim Key: Ken Davies
*Oscar Nunez: Oscar Martinez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gou Zhen

***Txakur beltza*** () 2025eko Guan Hu txinatar zinema zuzendarien film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Txinako iparraldeko Gobi basamortuaren inguruan Lang izeneko preso ohia bere hirira itzuli da. Hiria guztiz hondatuta dago, apenas geratzen den jenderik bertan, eta milaka kale txakurrek inbaditu dute guztia. Horien guztien artean, bada txakur beltz bat —ustez amorrua duena—, eta hura harrapatzen duenari sari mamitsua eskainiko zaio. Langek, ordea, txakurra babestu eta harekin ihes egingo du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aingeru-adats (pasta)

**Aingeru-adatsa** (''capelli d'angelo* edo capellini italieraz eta pluralean) espagetien antzekoak dira, baina askoz meheagoak. Pasta hau vermicelliak eta Italiako gastronomiako pasta tradizionala baino lodiera meheagoa du. 

Zaila da *capelli d'angelo*-ren jatorrizko hiri zehatza zehaztea, nahiz eta hiri probableenak Genova, Napoli edo Valle Latina diren. Pasta luze eta habiaratuen forma delikatuenetako bat da: 0,78 eta 0,88 mm arteko lodiera dute. 

Bere italiar izenak formatu honen lodiera oso sotila ere gogorarazten du, 9 hilabetetik aurrerako haurren dietan gomendatzen dena, txikiak helduen janarira ohitzeko.

*Capelli d'angelo'' pasta luzea da, salda-oinarritutako errezetetan ondo funtzionatzen duena, eta prestaketa hauetan, normalean zatitan puskatzen dira. Capelli d'angelo saltsa likidorik gabeko pasta gisa ere jan daiteke, saltsa zuriekin, arrautzekin, gurin gordinarekin, gurin urtuarekin eta Grana Padano gaztarekin edo ricotta ketua erabiliz.

## Ezaugarriak 
Pasta hau gari gogorreko irinaz, urez eta gatzez egiten da. Normalean uretan egosten da gehienez 4 minutuz, oso mehea delako. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vogter

***Vogter*** () 2024ko Gustav Möller daniar zinema zuzendarien thriller psikologikoa da.

## Sinopsia 
Eva Hansen espetxe-funtzionarioa da, presoekin beti adeitsu eta arduratsu jokatzen duen emakumearenean. Eguneroko errutinak eta bere lanaren zintzotasunak gidatzen dute, harik eta egun batean iritsi berrien artean bere semearen hiltzailea dagoela ohartzen den arte; hortik aurrera, Evaren mundua aldatu egingo da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Devil in Disguise: John Wayne Gacy

***Devil in Disguise: John Wayne Gacy*** estatubatuar true crime generoko telesail laburra da, Patrick Macmanusek Peacockerako sortua.

## Sinopsia 
John Wayne Gacy, «pailazo hiltzailea» ezizenez ezaguna, AEBetako historiako serieko hiltzailerik basatienetakoa izan zen. Gutxienez 33 gizon gazte bortxatu eta hil zituen 1972 eta 1978 bitartean, gehienak adingabeak; horietatik 26 bere etxeko soto ilunean lurperatu zituen.

## Aktoreak 
* Michael Chernus: John Wayne Gacy
* Gabriel Luna: Rafael Tovar
* James Badge Dale: Joe Kozenczak
* Michael Angarano: Sam Amirante
* Chris Sullivan: Bill Kunkle
* Marin Ireland: Elizabeth Piest
* Augustus Prew: Jeffrey Rignall
* Brandon McEwan: Phillip Paske
* Cricket Brown: Kerry Piest
* Thom Nyhuus: Kenneth Piest

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Chair Company

***The Chair Company*** () estatubatuar telesail komikoa da, Tim Robinsonek eta Zach Kaninek HBOrako sortua.

## Sinopsia 
Aurkezpen jendetsu batean, eszenatokian dagoen eserleku batean esertzera doanean… krak! aulkia hautsi, eta protagonista lurrera erortzen da, ehunka begiren aurrean. Gertaera horrek sortzen dion lotsa, ezinegona, inpotentzia eta frustrazioa hain handia izango da, aulki hori fabrikatu duen enpresa ikertzea erabakiko baitu, atzean konspirazio bat dagoela sinetsita. Guztia, absurdokeria etengabetik irten gabe, ilunduz eta korapilatuz joango da.

## Aktoreak 
* Tim Robinson: William Ronald Trosper
* Lake Bell: Barb Trosper
* Sophia Lillis: Natalie Trosper
* Will Price: Seth Trosper
* Joseph Tudisco: Mike Santini
* Lou Diamond Phillips: Jeff Levjman

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Knights of the Zodiac (filma)

2023ko Tomek Bagiński poloniar zinema zuzendarien film fantastikoa da. Masami Kurumada mangakak sortutako Saint Seiya unibertsoan oinarrituta dago.

Filmak kritika txarrak izan zituen eta 7 miloi dolarreko salmentak.

## Sinopsia 
Atenea gerrako jainkosa Sienna Kido izeneko neskato baten gorputzean berraragitzen denean, Seiya, kalekume bat, bera babesteko eta mundua salbatzeko dela ohartzen da. Baina bakarrik bere iraganari aurre egin eta Zodiakoaren Zaldun bihurtu ahal badu.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bozeman ibilbidea

**Bozeman ibilbidea**, , Mendebaldeko Estatu Batuetako ibilbide bat izan zen, Montanako hegoaldea eta Wyomingeko ekialdetik igarotzen zen Oregongo ibilbidea elkarlotzen zituena.

Bere garai garrantzitsuena 1863-1868 artean izan zen. John Bozeman esploratzaileak sortzen lagundu zuen. Ibilbide honerako zati handi bat 1864an Jim Bridger esploratzaileak sortutako Bridger ibilbidean zehar doa.

Meatzari eta kolono askok AEBetako indigenen lurraldetan barneratzeko ibilbide hau erabili zuten, bertako jatorrizko herrietako kideen izua nahiz jaserrea eraginez, bai eta gatazka armatuak ere, tartean Hodei Gorriren gerra.
Florencia de Amesti

**Florencia Laura de Amesti Gazitúa** (Santiago, 1925eko apirilaren 6a - ibidem, 2006ko maiatzaren 22a) txiletar grabatzaile eta katedraduna izan zen. Batez ere, arte figuratiboan jardun zuen. Nemesio Antúnez margolari eta grabatzaileak sorturiko *Taller 99* lantegiko partaide izan zen haren sorrera urteetan (1956-1958) —Delia del Carril, Roser Bru, Ricardo Yrarrázaval eta Dinora Doudtchitzky-rekin batera— eta baita 90eko hamarkadan ere, Melchor Concharen garaian.

1960ko hamarkadatik aurrera, De Amesti ezagun egin zen grabatuaren munduan beste artista batzuekin batera, adibidez, Dinora Doudchitzky, Roser Bru eta Dolores Walker. Waldemar Sommer arte-kritikariaren aburuz, bere lanetan nabaria da «ustekabeko osagai figuratiboen presentzia, ironia sotila, ziztatzailea, zerien osagaiak».

## Erakusketak 
Bakarkako eta taldekako hainbat erakusketatan parte hartu zuen, bere ibilbidean, Txilen, Latinoamerikan eta Estatu Batuetan.

## Erreferentziak
Madison Iseman

**Madison Elizabeth Iseman** (Myrtle Beach, 1997ko otsailaren 14a) estatubatuar zinema eta telebistako aktorea da.

## Biografia 
Los Angelesera joan zen bizitzera bere aktore karrera jarraitzeko. Telebistako eta filmetako hainbat sioatan agertu da, besteak beste, *Modern Family*, *Henry Danger* eta *Kirby Buckets*. *Laid in America* filmeko protagonista ere izan zen, baita CMT kateko *Still the King* telesailekoa ere. Ospea lortu aurretik, film labur batzuetan lan egin zuen, besteak beste, *She Will Be Free* edota *Ticket to the Haunted Mansion*.

Isemanek Jonathan izeneko anaia txiki bat du eta Jack Dodgerekin harremanetan dago.

Aktoreak Alexis G. Zallekin kolaboratu zuen "Stop to Get Spice" izeneko bideo batean.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak
Sonia Fidalgo

**Sonia Maria Fidalgo Gonzalez** (Turon, 1975) politikari eta telebista aurkezle asturiarra da. Oviedoko Udaleko zinegotzi sozialista da 2023ko ekainaren 17tik.

## Biografia 
Sonia Fidalgo Xixónen jaio zen 1975ean, baina haurtzaro osoa hiri horretan eta Miereseko Turonen artean igaro zuen. Lehen mailako ikasketak Evaristo Valle de Gijón ikastetxe publikoan egin zituen. Laster ekin zion komunikazioaren munduari, eta irrati, arte dramatiko, bideo eta argazki ikastaroak egin zituen FMCUPen, baita bikoizketa eta lokuzio ikastaroak ere Gijongo Taller de Medios Eskolan. 

Hogei urterekin, Videoimagen ekoiztetxeko erredaktore gisa sartu zen telebistaren munduan, eta TVE, Canal+, ETB, TVG edo Canal Nou kateei berriak eskaini zizkien. Geroago, Asturiasko, Gaztela eta Leongo eta Kantabriako Tele5-en Albistegien Ordezkaritzaren arduraduna izan zen. Ondoren, Rumbo a la fama programa aurkeztu zuen, Asturias, Leon, Kantabria eta Galiziako tokiko telebistek emana.

1999 eta 2008 artean Asturiasko Izquierda Unidako Komunikazio arduraduna izan zen. TPAn sartuta, *Transeúntes* programa kulturala aurkeztu zuen, baita programa horren berrasmatzea ere, *tvshow Terapia de Grupo* gisa.

Bere ibilbidean, telebistako lan hau irratiarekin konbinatu du, Cadena Ser-Radio Nalón, Radio Voz eta Onda Cero Radio bezalako kateetan programak zuzenduz eta aurkeztuz. Prentsan kolaborazioak egin ditu, El Comercio egunkariko kolaboratzailea izan da, eta urtetan iritzi zutabe bat mantendu du La Voz de Asturias egunkarian.

Conexiones Asturias, Sones, Cantadera eta Día de Mercáu aurkeztu ditu TPAn (programa hori zuzendu zuen, gainera). Bestalde, *Manos a la Opera*, *Iguales* eta *Igualex* telebista-saioak zuzendu ditu.

2023ko udal hauteskundeetan, Oviedon, non bizi den, laugarren aurkeztu zen PSOEren zerrendan, eta zinegotzi hautatu zuten.

## Bizitza pribatua 
Sonia Fidalgo Xuan Bello asturierazko idazlearekin ezkonduta zegoen, eta harekin alaba bat zuen. Caces hirian bizi da, Oviedon.

## Erreferentziak
Cavatelli

eskuinera|thumb|250x250px|Cavatelli gazta saltsarekin.
**Cavatelli** Italiar jatorriko pasta mota da, zehazkiago Molise eskualdekoa. Arrautzarik gabe egiten den pasta lehorra da. Tamaina txikikoa, leka formakoa da, ertz biribilduarekin, gnocchien antzekoa. Casareccien antzeko forma du, baina laburragoa da.

New Yorkeko italiar-amerikar batzuek pasta mota honi "*gab-a-deel*" edo "*cav-a-dell"* deitzen diote*,* beste ahoskera batzuen artean. "Cavattelo" ere deitu dakioke. Ahoskera hauek Italiako hegoaldeko hainbat dialektotatik datoz. Batzuek cavatellia beste pasta motarekin nahasten dute, hala nola *gnocchiarekin*, bere forma dela eta.

Pasta mota hau ale gogorreko semolarekin, irinarekin eta urarekin egiten da (tradizionalki, pastari ricotta gehituz ere egin daiteke); gnocchia, berriz, patata, ura, gatza eta irinarekin egiten da. XX. mendearen erdialdean italiarrek Hego Amerikara egindako bigarren emigrazio handiaren ondoren zabaldu zen Argentinan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oregongo ibilbidea

**Otegongo ibilbidea**, , Mendebaldeko Estatu Batuetako zalgurdi, kolono eta etorkinen ibilbide bat izan zen, Missouri ibaia eta Oregon lurraldea elkarlotzen zituena. Ekialdetik mendebaldera 3.490 kilometro inguru luze zen.
Paulette Bardy

**Paulette Bardy** (Fès, 1914ko urriaren 22a - Niza, 1966ko urtarrilaren 2a) frantziar margolaria izan zen. Ezaguna da hondartzako eszena ausartengatik eta Eugène Boudinen pinturen parodiengatik. Bere lanak Parisko Artista Frantsesen Areto ospetsuan onartu eta erakutsi ziren. 1939an domina bat eman zioten "Vendandes" margolanagatik.

## Biografia 
Paulette Bardy Ulises Bardy farmazian eta medikuntzan doktorearen eta Élise Bernarden alaba da. Bere aita Balima higiezinen enpresaren sortzaileetako bat izan zen.

1946an ezkondu zen, Nizan, Pierre Guarrigues, Atzerriko Legioko kapitain batekin.

Pierre Lavalleyk sortutako Rabateko Arte Ederretako Eskolako ikasleetako bat izan zen, eta 1935ean eskolako ikasleen lehen saloian erakutsi zuen. Orduan bertako kritikariak erretratugile gisa nabaritu zuen.

1938an, Parisko Artista Frantsesen Areto ospetsuan erakutsi zuen, non ohorezko aipamen bat jaso zuen, eta gero 1939, 1941 eta 1942koak. II Salon de la France d 'Outre-mer delakoan ere parte hartu zuen 1940an.

Charles Fouquerayren ikasleetako bat izan zen.

Ezaguna da, batez ere, hondartzako eszenen margolanengatik, Eugène Boudin-en antzera, eta hondartza horietako pastixe erotikoengatik.

## Erreferentziak
Izei Hernandez

**Izei Hernández Cañas** (Bilbo, Bizkaia, 2007ko otsailaren 2) Euskal Herriko futbolaria da.

## Biografia 
Aurrelari moduan aritzen da. Santutxuren harrobian hazi zen eta oso gaztea bazen ere zirrara piztu zuen umetan. 2024ko udan Alavesek fitxatu zuen bere hiruagrren taldean jokatzeko Hirugarren Federazioan. 2025eko abenduaren 2an lehen talde babzorroarekin egin zuen debuta La Florida futbol zelaian, Portugaleteren aurkako Kopa neurketan.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Luiza Bairros

**Luiza Helena de Bairros** (Porto Alegre, 1953ko martxoaren 27a – *ibidem*, 2016ko uztailaren 12a) brasildar soziologo eta politikaria izan zen. Brasilgo Arraza Berdintasuna Sustatzeko Politiken Idazkaritzako ministro nagusia izan zen 2011 eta 2014 artean.

## Bizitza 
Bere ibilbide politikoa Bahia estatuan eraiki zuen, bertan bizi baitzen. Enpresa Administrazioan lizentziatu zen Hegoaldeko Rio Grandeko Unibertsitate Federalean, Gizarte Zientzietako masterra egin zuen Bahiako Unibertsitate Federalean eta Soziologiako doktoretza Michigango Unibertsitatean.

Hainbat liburu editatu eta artikulu ugari idatzi zituen arrazismoari, sexismoari eta biztanleria beltzari eta lanaren merkatuari buruz. Bere testu asko *Afro-Ásia*, *Bahia Análise & Dados*, *Caderno CRH*, *Estudos Feministas*, *Humanidades* eta *Força de Trabalho e Emprego* aldizkarietan argitaratu ziren, baita Nazio Batuen bilduma eta aldizkarietan ere. Bere artikulu ospetsuenetako bat *Nossos feminismos revisitados* da, 1995ekoa. 

Nazio Batuen Garapen Programaren proiektuetan parte hartu zuten arrazismoaren aurka borrokatzeko. 2008an, Jaques Wagnerren administrazioan Bahiako Arraza Berdintasunaren Sustapenerako idazkari kargua izan zuen. 2011n Dilma Rousseff presidenteak bere kabinetean sartzeko gonbidatu zion, eta 2014ra arte Brasilgo Arraza Berdintasuna Sustatzeko Politiken Idazkaritzako ministro nagusia izan zen.

2016ko uztailaren 12an hil zen birikako minbiziaren ondorioz.

## Sariak 
* 2016: Bertha Lutz diploma

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harambe

**Harambe** (Brownsville, Gladys Porter Zoo, 1999ko maiatzaren 27a - Cincinnatiko Zooa, AEB, 2016ko maiatzaren 28a) mendebaldeko lautadetako gorila bat izan zen.

## Biografia 
Gorilari izena Rita Marleyren *Harambe (Working Together for Freedom)* (1988) abestiagatik eman zioten , horren jartorria delarik **Harambee** swahilierazko hitza. an bizi izan zen 1999tik 2014ra, Cincinnatiko zoologikora eraman aurretik.

### Heriotza 
2016ko maiatzaren 28an, zooko bisitari bat, hiru urteko haur txiki bat, gorilen esparruan erori zen, urez betetako zanga batean. Harambek harrapatu eta arrastaka erabii zuen, urak sakonera txikia zuen tokietan, eta tiraka jarduteaz gain beste minik itxuraz egin ez ziola. Haurraren bizitza arriskuan zegoelakoan, gorila hiltzeko erabakia hartu zuten zooko langileek. 

Gertakaria filmatuta geratu zen eta, beraz, zabalkunde mediatiko zabala jaso zuen, ondorioz animalia hiltzeko hautuaren inguruko eztabaida piztu zelarik. Ekintzaile askok ez zuten beharrezkotzat ikusi erabakia eta Internet bidez protesta hedatu egin zen. Era berean, Harambe, gerora, Interneteko meme askoren gaia bihurtu zen, bide umoretsuetatik garatutako meme kasu askotan, Haramberen heriotza gizarte osoaren degradazioaren hasiera bat balitz bezala.

2021ean gorilaren omenez Haramberen estatua bat jarri zuten New Yorken.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Harambe eta haurraren gertakaria (Youtube)
Corzetti

***Corzettiak*** (Genoako dialektoan *corzétti*, */kur"zetti/* ahoskatua) Liguriako (Italiako ipar-mendebaldea) gastronomiako pasta fresko mota da, baita Novi Ligure inguruan ere, Alessandriako probintzian, Piemonte eskualdean.

Bi *corzetti* mota daude: Genovako probintziako haran nagusietako bat den Val Polcevera-ko bereizgarriak direnak, zortzi formakoak, eta *corzétti stanpæ-ak*, pasta zirkulu mehe txikiak direnak, zigilu baten moduan egurrezko tresna batekin egindako apaingarri estanpatua dutenak.

Genovako erdigune historikoan oraindik ere badaude eskuz *corzettiak* egiten dituzten pasta-dendak, eta baita horiek ekoizteko beharrezkoak diren egurrezko zigiluak ere fabrikatzen dituztenak.

## Prestaketa 
Pasta orea irinaz, urez eta gatzarekin egiten da, arrautzak eta ardo zuria gehitzeko aukerarekin. Orea xaflatan luzatu eta zirkuluetan mozten da, gero estanpatu eta lehortzen uzten dira. Ur gazituan irakin ondoren, intxaur edo txanpiñoi saltsarekin zerbitzatzen dira normalean, edo bestela pestoarekin. Novi Ligure inguruan, txanpiñoi eta saltxitxa saltsa ohikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Farfalle

thumb|Farfalle pasta entsalada.
**Farfalle** tximeleta edo ttattar itxurako pasta italiar mota da. Izan ere, bere izena *farfalla* (tximeleta) hitz italiarretik dator. Hitzaren amaieran dagoen "e" hori italiar femenino pluralaren amaiera da, beraz, hitzaren esanahi literala "tximeletak" da.

## Deskribapena 
Itxura laukizuzen gogor batena da, erdian zapaldutako ertz zerratua duena, xafla kurbatu eta zertxobait lodiagoa bihurtzen dena. Horrela, muturrak tximeleta-hegoen antza dute.

Pasta mota hau XVI. mendean garatu zen jatorriz. Italiako iparraldeko Lombardia eta Emilia-Romagna eskualdeetan,  non boloniar dialektoan,  bertsio arrautzadunean, *strichetti* ('estutua') bezala ere ezagutzen den. 

Aldaera arruntak hauek dira: *farfalle tonde* ('biribila'), *farfalle tricolori* ('hiru kolorekoak'), *farfalline* (txikia), *farfalloni* (handiak), *fiocchi rigati* ('marradun ertzak', ertz zerraturik gabe).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Kanter-Webber

**Gabriel Kanter-Webber** (1991) britainiar errabinoa da, Erresuma Batuko lehen errabino autista izateagatik ezaguna. 2022ko udan bihurtu zen errabino, Leo Baeck Collegen ikasi ondoren. Brighton eta Hoveko sinagoga progresistan aritzen da, eta Sussexko Unibertsitatean ere bai.

## Bizitza 
Kanter-Webber Sussexko Unibertsitatean lizentziatu zen, eta garai hartan Sinagoga Progresistako chederreko zuzendaria ere izan zen. Unibertsitatean graduatu ondoren, urtebete eman zuen LJY-Netzer mugimenduan gazte langile gisa.

Britainia Handiko Juduen Ordezkarien Batzordeko kide izan zen. 2015ean, *Jewish News* egunkariak 7. postuan jarri zuen 25 lider judu gazte aipagarrien zerrendan.

Kanter-Webberrek Britainia Handiko gazte ez-binario baten lehen bar mitzvan eta York hirian 8 mendetan egindako lehenengo hileta juduan parte hartu zuen.

2022an, Britainia Handiko Juduen Ordezkarien Batzordeko kide bat salatu zuen Desmond Tuturi buruzko iruzkin arrazistak egiteagatik, eta horrek Ordezkarien Batzordearen ikerketa bat piztu zuen.

2025ean, Ordezkarien Batzordeko buruari «aurre egin» ziola jakinarazi zen bere sinagogan egindako zerbitzu batean.

Kanter-Webber ezkonduta dago eta bi seme-alaba ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berna Gonzalez Harbour

**Berna Gonzalez Harbour** (Santander, Kantabria, 1965) espainiar kazetari eta idazlea da.

## Biografia 
Kazetaritzan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Informazio Zientzien Fakultatean, eta kazetaria da El País egunkarian, literatur kritika, Hoy por Hoy saioan kolaboratzailea Cadena Ser irratian eta Zenda kultur aldizkarian. 1988 eta 1990 artean, El País egunkariaren Nazioarteko sailean kide izan zen. Moskun korrespontsal gisa El Sol (1990-92) eta El Periódico de Catalunya (1992-93) egunkarietan izan ondoren, El Paisera itzuli zen 1996an.

El País egunkariaren bertsio digitalaren talde fundatzaileko kide izan zen. Geroago, Internazionala eta Igandea sailetan sartu zen, Internazionaleko erredaktore buru izan zen (2003) eta, ondoren, egunkariko zuzendariorde. Babelia kultur gehigarriaren editorea izan zen eta egunkari honen eguneroko buletinaren arduraduna izan zen 2022ko urtarriletik 2024ko otsailera bitartean, egunkariko literaturari buruzko podcastaz arduratzen hasi zenean.

Fikzioan, *«Viaje al fondo de un inbudo»* kontakizunarekin egin zuen debuta, José Hierro Sariaren akzesita irabazi zuena 1995. 2012an *Verano en rojo* eleberria atera zen, Ruiz komisarioa protagonista zuena eta 2023an zinemara eraman zena. Protagonista berarekin *Margen de error* (2014), *Las lágrimas de Claire Jones* (2017, Hammett sariaren finalista) eta *El sueño de la razón* (2019, Hammett sariaren irabazlea) argitaratu ditu. Serie honetatik kanpo, *Arrepentida* bere kontakizuna *Charco negro* (2013) antologia poliziakoaren parte izan zen, eta Argentinako eta Espainiako 20 egilek parte hartu zuten. Halaber, *Los ciervos llegan sin avisar* (2015) eta *El pozo* (2021) eleberriak eta *Goya en el país de los garrotazos* (2022) biografia argitaratu ditu.

## Sariak eta aitorpenak 
1995. urtean José Hierro Sariaren akzesita irabazi zuen. 2018an Kantabriako Liburu Saltzaileen Elkartearen saria jaso zuen «emakumea errealitatean eta fikzioan defendatzeagatik». 2018an Dashiell Hammett sariaren finalista izan zen. 2019an Estrañi saria jaso zuen Kantabriako Kazetarien Elkartearen eskutik «kazetaritzari eta literaturari egindako ekarpenagatik». 2020. urtean Gijóngo Aste Beltzeko eleberri beltzeko Dashiell Hammett saria irabazi zuen, 2019an argitaratutako *El sueño de la razón* eleberriagatik. 2022. urtean Granada Noir jaialdiko sari bat lortu zuen bere ibilbideagatik.

## Eleberriak 
* **Ruiz komisaldegiko seriea**
** *Uda gorrian*, RBA, 2012
** Errore marjina, RBA, 2014
** *Claire Jonesen malkoak*, Ediciones Destino, 2017
** *Arrazoiaren ametsa*, Ediciones Destino, 2019
** *Zer* izan zen Lighthouse, Ediciones Destino, 2025

Beste batzuk:

* *Oreinak abisatu gabe* iristen dira, RBA, 2015
* El pozo, Planeta Libros, 2021.

## Erreferentziak
Fregula

thumb|300x300px|*Fregula* bola gordinak.
***Fregula*** (askotan oker idatzitako ***fregola***) Sardinia uharte italiarrean jatorria duen pasta esferiko mota da. 

Fregula semola-bola esferikoen (2-3&nbsp;mm-ko diametroak) nahasketa da , oso irregularra, eta bere porositateak zaporeen xurgapena errazten du. Fregula gari gogorreko (Triticum durum) semolarekin, urarekin eta gatzarekin prestatzen da terrakotazko ontzi batean.  Oro har, bolak airean lehortzen dira udan eta, ondoren, labean txigortzen dira, prozesu horrek txigortutako kolore bereizgarria ematen dio, gorrixka-marroi joera duena.

## Erabilerak 
Fregula uretan egosten da al dente egon arte. Normalean tomate saltsarekin nahastu eta txirlekin edo berberetxoekin zerbitzatzen da: *fregula Cocciularekin*, *fregula Arsellerekin* edo *fregula Vongolerekin* . Beste plater bat pecorino gaztarekin *egindako fregula incasada* da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gyula Gömbös

**Gyula Gömbös** (Murga, 1886ko abenduaren 26a – Munich, 1936ko urriaren 6a) hungariar militar eta politikaria izan ze. Hungariako lehen ministroa izan zen 1932tik hil zen arte.

Gömbös erlijio luterotarreko nobleziako familia batean jaio zen. Armada austro-hungariarrean sartu zen eta kapitaina izan zen Lehen Mundu Gerran. Hungariaren independentziaren aldeko eta Habsburgotarren kritiko bihurtu zen.

Gerra ostean, Gömbös Béla Kunen komunismoaren aurka agertu zen eta Hungariako Defentsa Nazionalerako Erakundea izeneko talde paramilitar bat sortu zuen. Miklós Horthyren aliatua ere izan zen, eta haren armada osatzen lagundu zion; horregatik, Defentsa ministro izendatu zuten. 1919ko abuztuan Hungariako gobernu komunista kanporatu ondoren, Gömbösek komunisten purga zuzendu zuen eta juduen aurka ere jardun zuen.

1932an Horthyk Gömbös izendatu zuen lehen ministro. Honek, boterera iristean, alde batera utzi zuen bere jarrera antijudua. Nazioarteko politikan ere oso aktiboa izan zen, eta Trianongo Ituna berrikustea bilatu zuen, eta Austriarekin eta Mussoliniren Italiarekin aliatu zen.

Gömbösek ere Hitlerren Alemaniaren alde egin zuen, baina gogo gutxiagorekin. Hitler bisitatu zuen lehen agintari atzerritarra izan zen. Baina honek ez zuen gogoko Gömbösko juduen aldeko politika.

Gömbös minbiziak jota hil zen lehen ministro karguan.
Aly Kall Doumbia

**Aly Kall Doumbia Cisse** (Atarrabia, Nafarroa Garaia ) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari moduan jokatzen du. Gurasoak Malikoak ditu. Osasunaren harrobian hezia, 2025eko udan naiz eta Subizan hasi, Osasuna Promesasera igo zen. 2025ean ere lehen talde gorritxoaren deialdian sartu zen Abenduak 2an Ebroren aurkako Kopa neurketarako. Bi egun geroago bere kontratuaren berritzea argitaratu zen.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila
Smile Jamaica Concert

**Smile Jamaica Concert** 1976ko abenduaren 5ean Kingstonen (Jamaika) National Heroes Parkean egindako reggae kontzertu bat izan zen, indarkeria politikoari aurre egiteko helburuarekin. Bob Marleyk jotzea onartu zuen, baina, kontzertua baino bi egun lehenago, etxean tirokatu zuten. Sendatu zen eta, The Wailers taldearekin batera, 90 minutuko emanaldi bat jo zuen bertaratutako 80.000 pertsonentzat.

## Gertakizunak 
1976ko abenduaren 3an, Bob Marley hiltzen saiatu zen CIA, bere etxean tirokatuta. Michael Manley ezkertiarraren Jamaikako Gobernua ezegonkortzeko kanpaina abian zuten AEBek, Fidel Castroren Kubarekin zituen harremanak tarteko. CIAk droga eta arma trafikoan, biolentzia armatuan, pobrezian eta esplotazio ekonomikoan oinarritutako ziklo politikoa bultzatu zuen. Giro horren aurka, Bob Marleyk kontzertu bat iragarri zuen abenduaren 5ean, *Smile Jamaica* izenburupean eta gobernuak bere aldeko propaganda egiteko erabili zuen, hauteskundeak deituta hamar egun geroagorako. Ordurako, Bob Marleyren kantuen hitzek CIAren etsai bilakatua zuten, eta eskuineko oposizioko Alderdi Laboristako pistolariak erabili zituen reggae izarra hiltzen saiatzeko. Ez zuten lortu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miet Smet

**Maria Bertha Petrus** edo **Miet** **Smet** (Saint-Nicolas, 1943ko apirilaren 5a - Destelbergen, 2024ko abenduaren 19a) flandriar politikari kristau-demokrata izan zen. 

## Biografia 
### Familia 
Miet Smet Albert Smet belgikar senatariaren alaba zen. 

### Karrera politikoa 
Miet Smetek emakumeen eta gizonen arteko berdintasun politika babesten zuen. 1983an, Emakumeen Lan Batzordeko buru izan zen, eta sexu-jazarpenaren gaian interesa agertu zuen. *Lilith* aldizkari feministan idatzi ohi zuen. 

1986an, Miet Smetek, garai hartan Gizarte Emantzipaziorako Estatu Idazkaria zenak, Gizarte Emantzipaziorako Kontseilua sortu zuen, elkarte, sindikatu, alderdi politiko eta ministerioetako emakumeen batzordeak biltzen zituen organo aholku-emailea. “Sex collègue? Ex collègue" (Sexu-lankide? Ex lankide) sentsibilizazio-kanpaina bat egin zuen sexu-jazarpenaren aurka. Gai hori Europako Ekonomia Erkidegoaren aurrean nabarmendu zuen; izan ere, 1991n, Jardunbide Egokien Kodea eman zien estatu-kideei, estatu horiek prebentzio-neurriak ezartzeko. Miet Smetek lan feminista asko agindu zituen, eta, horrela, hainbat gairen inguruko ikerketa sustatu zuen, eta ikerketa historikorako tresnak sortu.

Aukera Berdintasunaz arduratzen zen Enplegu eta Lan ministro gisa, gai hauetara bideratu zuen bere lana: emakumeen eta haurren aurkako indarkeria, emakumeen integrazioa lanean, bizitza sozioekonomikoan eta erabakiak hartzeko maila guztietan. 1991n, emakumeen eta haurren aurkako indarkeria fisikoari eta sexualari buruzko Europako ministroen lehen konferentzia antolatu zuen. 1994an, Louis Tobback ministroarekin batera, Kupoaren Legearen ekimena izan zuen. 

Elkarte feministei ere bultzada eman nahi izan zien berriro Miet Smetek. Horretarako, besteak beste, dirulaguntzak eman behar ziren, eta, 1995ean, asbl Amazone sortu zen Saint-Josse-ten-Nooden (Brusela), genero-berdintasunaren aldeko erakunde aktiboen arteko topaketa bultzatzen duen zentro federala. CARHIF (Emakumeen Historiarako Artxibo eta Ikerketa Zentroa) sorreraren jatorrian ere egon zen.

## Bizitza pribatua 
2008ko irailaren 27an, Miet Smet Wilfried Martens lehen ministro ohiarekin ezkondu zen.

## Ohoreak 
* Estatuko ministroa 2002ko urtarrilaren 28an
* Leopoldoren Ordenako Ofizial Handia 2004an.
* Alemaniako Errepublika Federaleko Merituaren Ordenako Gurutze Handia izarrarekin, 2001

## Ibilbide politikoa 
* 1978-1995: Belgikako Parlamentu Federaleko kidea CVPrako (Ganbera, gero Senatua)
* 1985-1992: Ingurumenerako eta Gizarte Emantzipaziorako Estatu Idazkari Federala
* 1992-1999: Enplegu eta Lan ministro federala, Emakumeen eta Gizonen arteko Aukera Berdintasunaz arduratzen zena
* 1999-2004: Europako Parlamentuko kidea
* 2004-2009: Flandriako diputatua
* 2007-2009: Komunitateko senataria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Feyisa Lilesa

**Feyisa Lilesa** (Afaan Oromo: Fayyisaa Leellisaa; 1990eko otsailaren 1a jaio zen) distantzia luzeko korrikalari etiopiarra da. 2:06 azpitik korrika egin zuen gizon gazteena bihurtu zen 2010eko Rotterdamen gizonezkoen maratoian 2:05:23an korritu zuenean. 2:04:52ko marka pertsonala egin zuen 2012ko Chicagoko maratoian bigarren postuan geratu zenean.

2009an Dublingo Maratoia irabazi zuen bere lehen lasterketan, eta 2010ean Xiamen Nazioarteko Maratoia. Brontzezko domina irabazi zuen 2011ko Munduko Txapelketako maratoian eta zilarrezko domina 2016ko Rioko Olinpiar Jokoetako maratoian. Jokoen azken egunean, Gizonezkoen Maratoiaren helmuga zeharkatzen eta zilarrezko domina irabazten ari zela, besoak altxatu zituen bere jaioterrian, Etiopian, Oromo herriaren hilketaren aurka protestatzen ari zirenekin elkartasun keinu gisa. Etiopiara itzultzen bazen bere bizitzaren beldur zela adieraziz, lasterketaren ondorengo prentsaurreko batean esan zuen "beste herrialde batera joaten saiatuko zela". Aipatu zituen herrialdeetako bat AEB izan zen eta Estatu Departamentuari aukera horri buruz galdetu zioten.

Hailemariam Desalegn Etiopiako lehen ministroak 2018ko martxoan dimisioa eman ondoren, bere ondorengo Abiy Ahmed-ek Feyisa bere herrialdera itzultzera animatu zuen 2018ko urrian, bi urteko erbesteari amaiera emanez.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Abel Kirui

**Abel Kirui** (1982ko apirilaren 6an jaioa) Kenyako distantzia luzeko korrikalaria da, maratoietan lehiatzen dena. 2009an eta 2011n jarraian irabazi zituen Munduko Txapelketako maratoia. Kiruik 2009an irabazi zuen 2:06:54ko denborarekin, eta gero bere titulua defendatu zuen bi minutu eta 28 segundoko aldearekin - Munduko Txapelketako inoizko alderik handiena. Zilarrezko domina lortu zuen 2012ko Londresko Olinpiar Jokoetako maratoian.

2008ko Vienako Hiri Maratoia eta 2016ko Chicagoko Maratoia ere irabazi ditu, eta 2007ko Berlingo Maratoian eta 2017ko Chicagoko Maratoian txapeldunorde izan zen.

## Ibilbidea 
Abel Kirui Samitui Lehen Hezkuntzako Eskolan zegoela hasi zen korrika egiten. Batxilergoa amaitu ondoren, langabezian zegoen Kiruik Administrazio Poliziak (AP) antolatutako lasterketa batean parte hartu zuen. Lasterketa irabazi zuen eta ondoren APn sartu zen, gero bakarrik hasiz serio entrenatzen. 2006ko Berlingo Maratoian parte hartu zuen erbi erritmo-markatzaile bezala, baina bederatzigarren postuan amaitu zuen lasterketa.

2009ko Rotterdamgo Maratoian hirugarren postua lortu zuen 2:05:04ko denborarekin, Duncan Kibet eta James Kwambai kenyarren atzetik, inoizko seigarren maratoilari azkarrena bihurtuz. Abuztuaren 22an, Kiruik urrea irabazi zuen bere taldekide Emmanuel Mutairen aurretik, azken honek zilarra lortu baitzuen Berlinen 2009ko Atletismoko Munduko Txapelketan 2:06:54ko denbora errekorrarekin.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Pérez Llorca gobernua

**Pérez Llorca gobernua** edo **XI. legealdekiko Valentziako Generalitateko Kontseilua** 2025eko abenduaren 4tik aurrera agintean dagoen Valentziako Erkidegoko Gobernua da, Carlos Mazón presidentearen dimisioaren ondorioz eratua.

2023ko hauteskundeetan Valentziako Gorteetako eskuineko alderdiek gehiengo absolutua eskuratu zuten eta PP-ko Carlos Mazón aukeratu zuten, PP eta Vox alderdien arteko koalizio gobernua osatzeko. 2024ko uztailaren 11an, Vox-ek gobernua utzi eta gobernua gutxiengo parlamentarioan geratu zen.

2024ko urriaren 29an Valentzian izandako tanta hotzaren ostean Mazónen gobernuak egindako kudeaketa txarrak biktimen eta oposizioaren kritikak jaso zituen. Azkenean, 2025eko azaroaren 3an Mazónek dimisioa eman zuen eta azaroaren 27an Juanfran Pérez Llorca aukeratu zuten Generalitateko presidente Valentziako Gorteek. Pérez Llorca presidenteak kargua bereganatu zuen azaroaren 29an eta abenduaren 3an Generalitateko gobernu berriaren eraketa iragarri zuen.

## Inbestidura 
Carlos Mazón presidentearen dimisioaren ostean, Valentziako Gorteetako talde parlamentarioek 2025eko azaroaren 19a baino lehen presidentziarako hautagaitzak aurkezteko gaitasuna izan zuten. Azaroaren 11an, PP eta Vox-en arteko negoziazioen ondorioz, Alberto Núñez Feijóo PPko buruzagiak, Pérez Llorcaren hautagaitza iragarri zuen.

2025eko azaroaren 27an, Valentziako Gorteek inbestidura saioa ospatu zuten. Gehiengo absolutua eskuraturik, PP eta Voxen bozkekin, Juanfran Pérez Llorca aukeratu zen Generalitateko presidente, karguaren zina azaroaren 29an egin zuelarik.

## Gobernua 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maccaruni

thumb|*Maccaruniḍḍi* .
***Maccaruni*** edo ***pizzarieddi*** Apuliako gastronomiako plater tipikoa da.

Platera burdinazko lapiko tipiko batean (*frizzulu* edo *catùru* izenekoa) salteatutako makarroiekin prestatzen da eta tomate saltsarekin eta ahuntz edo zekor haragiarekin zerbitzatzen da.

Bigarren aldaera batek lorerik gabeko aza-arbi kimuekin eta antxoa, baratxuri frijitua eta oliba olio sendoa salteatuarekin zerbitzatzen ditu.

## Kanpo estekak 
* Plateraren deskribapen ofiziala.   (Italieraz)
Katedra (unibertsitatea)

**Katedra** bat unibertsitate bateko unitate bat da, prestakuntza jarduera espezializatuak, dibulgaziokoak eta ezagutza sortzeko eta transferitzeko jarduerak garatzen dituena, ikerlanen bidez, zehaztutako lan eta interes arloetan.   

Enpresekin eta beste gizarte egitura batzuekin elkarlanean jarduten dute sarri, baita unibertsitatez kanpoko erakunde horiek katedraren organoetan parte hartuz. Esate baterako, Adimen Artifizial eta Hizkuntza Teknologiako Hitz Katedra, Euskal Herriko Unibertsitateko lau ikerketa taldek, enpresa partehartzaile batek, eta beste enpresa laguntzaile batzuek osatu zuten 2025ean.  EHUfen baitan, halaber, euskal jakintza eta kultura alorretako zenbait pertsonaren izenak duten katedrak sortu dira, hala nola Joxe Azurmendi Katedra, Jose Migel Barandiaran Katedra, Gabriel Aresti Katedra eta Mikel Laboa Katedra.

Era berean, unibertsitate askoren egitura akademikoan, katedra irakasle-lanpostu bat da, katedradun batek betea, eta gai edo diziplina zehatz bat duena, *irakaskuntza-eginkizunei lotua:* irakastea eta ikerketa egitea. Esate baterako, Cambridgeko Unibertsitatean Lukasiar katedra dute, matematikaren alorrekoa, eta bertako titulartasuna lukasiar irakasle esaten zaion katedratiko batek dauka.

## Erreferentziak
Jaouad Gharib

**Jaouad Gharib** (arabieraz: جواد غريب, 1972ko maiatzaren 22an jaioa Khenifran, Marokon) maratoian parte hartzen duen distantzia luzeko korrikalaria da. 2003ko Munduko Txapelketak eta 2005eko Munduko Txapelketak irabazi zituen distantzia horretan, hogeita bi urterekin bakarrik hasi arren serio korrika egiten. 2005ean bigarren munduko maratoi txapeldun jarraian bihurtu zuen, Abel Antónen ondoren. 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen maratoian.

## Ibilbidea 
Jaouad Gharib Khenifran jaio zen, Atlas Ertainean, guraso berbereengandik, baina umezurtz geratu zen. Haurtzaroan futbola zen bere kirolik gogokoena, eta 1992ra arte ez zuen atletismoan interesa pizten hasi, Marrakexeko Maratoia telebistan zuzenean ikusi arte. Distantzia luzeko lasterketak egiteko zuen talentua azkar agerian geratu zen, Marokoko Errege Guardiako lasterketak irabazi baitzituen, baita beste lehiaketa nazional batzuk ere.

2010eko Londresko Maratoian parte hartu zuenean, urdaileko arazoak izan zituen, baina hala ere podiumera igo zen, hirugarren postuan amaituz 2:06:55eko denborarekin. Hirugarren postua lortu zuen irailean Great North Run erdi-maratoian. Abenduan Fukuokako Maratoian garaile izan zen, ibilbide beroan bakarkako lasterketa bat eginez 2:08:24ko denborarekin irabazteko. 2011ko Londresko Maratoia lasterketa bereziki azkarra izan zen, eta 2:08:26ko denborak seigarren postuan utzi zuen, Emmanuel Mutairen atzetik ia lau minutura.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Lorighittak

**Lorighittak** Italiako Sardinia uharteko Morgongiori herrian ohikoak diren pasta mota bat dira.  Tradizionalki Santu Guztien Egunerako prestatzen ziren (azaroaren 1ean eta 2an). Herrialdeko gobernuak Sardiniako nekazaritza-elikagai produktu tradizionalen (PAT) artean aitortzen ditu.  Pasta hau tomate saltsarekin bero zerbitzatzen da eta askotan oilaskoarekin ere bai. 

## Izena 
*Lorighittak* () sardinieraz *loriga* hitzaren txikigarria da, eta 'eraztuna, uztaia' esan nahi du.  Beraz, 'eraztun txikiak' edo 'uztai txikiak'.

## Prestaketa 
Eskuz prestatzen dira Irin larrirekin eta urarekin, ore-hari bikoitz bat hatzen artean bihurrituz eraztun formako txirikorda itxi bat sortzeko. Kilo bat pasta egiteko, pertsona batek 3 eta 4 ordu artean behar izan ditzake.

## Promozioa 
Azken urteotan, udalerri ezberdinek *lorighittak* sustatzeko politikak onartu dituzte. Hainbat erakusketa eta azoka garrantzitsutan egon dira ordezkatuta, besteak beste, Terra Madre Salone del Gusto eta Lugano jaialdian. Gainera, hamar urte baino gehiagoz, Morgongioriko Udalak Lorighittas jaialdia antolatu du abuztuaren lehen astean, pasta honen doako dastaketa batekin. Ekitaldi hau beti izan da arrakasta handia, Arci mendiaren magalean dagoen herri txiki honetara bisitan datozen milaka pertsona erakarriz. 

## Erreferentziak 
## kanpo estekak
Orecchiette

thumb|*Orecchiette* plater bat, non bere ohiko forma estimatu daitekeen, erdigunea mehetu eginda.
***Orecchietteak*** (italieraz 'belarri txikiak') Apuliako pasta mota dira, belarri baten forma dutenak. Taranto eskualdean, oraindik ere ***chiancarelle*** sinonimoa erabiltzen dute. *Orecchietta bakoitzak 2 cm inguruko tamaina du*, ganga zuri txiki baten itxura erdian ertzetan baino meheagoa eta gainazal zimurtsua.

Gangatu gabeko beste bertsio bati **strascinate** deritzo. Eskala handian komertzializatutako pasta gehiena bezala, orecchiette bertsio guztiak gari-irinarekin, urarekin eta gatzarekin bakarrik egiten dira.

Eskualdeko ohiko errezetak *orecchiette* eta *cime di rapa* (arbi-gara) konbinatzen ditu. ''Il cucchiaio d'argento* italiar sukaldaritza liburu klasikoak iradokitzen du *orecchiette* aproposa dela barazki saltsetarako.

## Jatorria 
*Orecchietteak* Italiako Apulia eskualdean sortu ziren, non antzeko pasta mota egiten zen Erdi Arotik. Pasta hau disko formakoa da, erdigune hutsarekin, normalean ore-diskoaren erdigunea erpuruarekin sakatuz lortzen dena. Forma berezi horrek lehortze prozesua errazten du, pasta urritasun garaietarako gordetzeko aukera emanez. Bidaia luzeetan zihoazen itsasontziek pasta honetako kantitate handiak eramaten zituztela esaten da. XIII. mendean, hau da, Napoliko Erresuma Anjou dinastiak gobernatzen zuen garaian, *orecchietteak* Bari hiritik Apulia eskualde osora eta ondoko Basilicatara zabaldu ziren.

## Txinako bertsioa 
[thumb|[Gastronomía de Hangzhou|Hangzhou estiloko *maoerduo* zopa-ontzi bat.]]
Txinako sukaldaritzan, ***maoerduo**'' izeneko ziriol mota dago (txinera sinplifikatuan, 猫耳朵; literalki, 'katu belarriak') *orecchietteen* antzekoa. *Maoerduo* lurrunetan egosi eta saltsarekin zerbitzatu daiteke, edo ziriol zopa bezala prestatu.

## Kanpo estekak
Orzo

**Orzo**, ***risoni*** (Italian), ***pépinettes*** (Frantzian), ***pipti pilav*** (Turkian) edo ***κριθαράκι*** (Grezian) izenez ere ezaguna, arroz edo garagar aleen antza duen gari gogor semolaz egindako pasta txiki eta lehor mota da. Pasta hau jakietan, zopetan, betegarrietan, entsaladetan edo arrozaren ordezko gisa erabiltzen da. 

Espainiako hego-ekialdeko pasta lehor bat den gurulloen antzekoa da.

## Herrialdearen arabera 
### Frantzia 
Frantziako ekialdeko sukaldaritza tradizionalaren parte dira (Lorrainetik Proventzaraino), non *pépinettes* deitzen zaien. Alsazian *riewele* deitzen zaie eta normalean oilasko saldan zerbitzatzen dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pansoti

***Pansotiak*** edo ***pansottiak*** (*panciuti*, *pansa* hitzetik, ligurieraz "sabela") Liguriako sukaldaritzan ohikoa den pasta mota italiarra da, raviolien antzekoa. *Pansoto* terminoa, agian, pastak itxura biribila duelako eta beteta dagoelako dator.

Intxaur saltsarekin *egindako panzotta* (Genoako dialektoan*, pansöti co-a sarsa de noxe*), iturri batzuen arabera, Tigullioko (Genova) Recco herrikoa den plater nagusia da. Genovako tradizioko plater tipikoenetako bat da, Garizumarako oso egokia dela uste baita, haragirik ez duelako eta belar mingotsak, erremolatxa eta borraja erabiltzen dituelako.

## Kanpo estekak
Txina eta India arteko muga

**Txina eta India arteko muga** estatu bien arteko nazioarteko muga da.

## Deskribapena 
Bi herrialdeen arteko mugak 3.380 km neurtzen ditu. Nepalek eta Bhutanek banatutako hiru zatiz osatuta dago.

Nepalen mendebaldean, mugaren trazadura Himalaiako gailurrek zehazten dute. Hainbat lekutan eztabaidatua da, bereziki Txinak kudeatzen duen baina Indiak aldarrikatzen duen Aksai Chin eskualdearen iparraldean. Puntu horretan, muga bi nazioen arteko Benetako Kontrol Lerroari dagokio. Are iparralderago, Indiak Siachen glaziarra kontrolatzen du. Pakistanek bere gain hartu zuen glaziarra, Shaksgam haraneko mugaldea, Txinak okupatua baina Indiak aldarrikatua.

Nepal eta Bhutanen artean, Indiak eta Txinak muga komun txiki bat dute berriro, 1975ean estatu federatu bihurtutako Sikkim erresuma zaharra Indiara anexionatu izanaren ondorioz.

Bhutanen ekialdean, bi herrialdeek muga dute Birmaniaraino. Muga horren trazadura liskartsua da han, Txinak ez baitu onartzen Indiak Arunachal Pradesh estatuarekiko duen subiranotasuna.

## Muga-eskualdeak 
* Txinako Herri Errepublika:
** Sinkiang
** Tibeteko eskualde autonomoa
* Indiako Errepublika:
** Mendebaldea: Himachal Pradesh, Jammu eta Kaxmir eta Uttarakhand
** Erdialdea: Sikkim
** Ekialdea: Arunachal Pradesh

## Muga-herriak
*Kaurik/Tsurup Sumgyi
*Demchok, Ladakh/Demchok, Ngari
*Demchok, Ladakh/Dhumtsele, Tibet
*Tashigang/Tholing
*Khab/Tholing
*Chumar/Tholing
*Mana/Tholing

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak