open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kei Okami

sortzez,  japoniar medikua izan zen. Mendebaldeko unibertsitate batean medikuntza titulua lortu zuen lehen emakume japoniarra izan zen.

## Lehen urteak 
Keiko Okami, jaiotza-izena Nishida Keiko zuena, Aomori prefekturan jaio zen 1859an. Yokohamako Kyoritsu Nesken Eskolan graduatu zen 1878an, eta ondoren ingeleseko eskolak eman zituen Sakurai Nesken Eskolan. 25 urte zituela, Okami Senkichiro arte irakaslearekin  ezkondu zen. Ondoren, bikoteak AEBetara bidaiatu zuen.

## Prestakuntza medikoa 
Amerikan, Kei Okamik Woman's Medical College of Pensilvanian ikasi zuen, Eliza Presbiterianoko Emakumeen Atzerriko Misiolari Elkartearen laguntza jasoz. Lau urteko ikasketen ondoren, 1889an graduatu zen, Susan la Flesche Piccotterekin  batera. Horrela, Mendebaldeko unibertsitate batean mediku titulua lortu zuen lehen emakume japoniarra bihurtu zen.

## Karrera medikoa 
Japoniara itzuli ondoren, Kei Okamik Jikei Ospitalean (orain Jikei Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko ospitalea)  lan egin zuen, Takaki Kanehiro doktoreak gonbidatuta. Gero, bere klinika propioa ireki zuen, Akasaka Tameike, Minaton, bere etxearen kanpoaldean .Kei Okamik ginekologian lan egin zuen eta tuberkulosia zuten pazienteak ere tratatu zituen.

Geroago, praktika itxi eta Shoei neskatoen eskolako zuzendariorde izan zen (Shoei neskatoen bigarren eta goi mailako eskolaren aurrekoa), bere koinatu Kiyomunek sortu zuena. 1897an, emakume gaixoentzako ospitale txiki bat ireki zuen, True andrearekin elkarlanean. Erizaintza eskola bat ere ezarri zuen lokal berean. Bederatzi urteren ostean itxi zuten ospitalea, oso gaixo gutxi baitzeuden, gehienak atzerriko predikariak. Ondoren, bularreko minbizi baten ondorioz hartu zuen erretiroa. Cristiana devota, misiolari lanetan parte hartu zuen Japonian, Japoniako ospitale handienetako batean erizainei anatomia irakasteaz gain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
UV-328

**UV-328**  edo '*2-(2*H*-benzotriazol-2-il)-4,6-di-*tert*-pentilfenola*' konposatu organikoa da, C22H29N3O formula duena, bentzotriazolaren deribatu ordezkatua. Solido zuri-horixka da.
ezkerrera|thumb|UV-328|199x199px

Polimeroetan argi ultramorearen eragina leuntzeko eta degradazioa atzeratzeko gehigarri gisa usatzen da adibidez, pinturetan, lekedetan, aparretan edo kaleko altzarietan.

UV-328 poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen 2023an hainbat salbuespenekin.

## Toxikotasuna 
UV-328a toxikoa da ugaztunentzat eta gibelari erasotzen dio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Annie Foore

**Francisca Johanna Jacoba Alberta IJzerman-Junius** (Tiel, 1847ko martxoaren 26a – Batavia, 1890eko ekainaren 2a), ***Annie Foore*** izengoitiaz ezagunagoa, Ekialdeko Herbeheretar Indietan bizi zen herbeheretar idazlea izan zen, kolonia horretan lan egin zuen europar emakume idazlerik garrantzitsuenetako bat.

## Bizitza 
Franciscu Johannes Jacobus Albertus Junius eta Anna Maria Titia Burhoven Viëtorren alaba eta Johanna van Woude idazlearen ahizpa, Tielen jaio zen eta Francisca Johanna Jacoba Alberta Junius jarri zioten izena. 1873an Jan Willem IJzerman ingeniariarekin ezkondu zen eta Indonesiara joan zen bizitzera, senarrak han lan egiten baitzuen trenbideen eraikuntzan.

## Lanak 
* ''Florence's droom* (1872)
* *Vrijheidszin en dwingelandij, de strijd der vaderen tegen Spanje* (hiru liburukitan, 1873)
* *Eén maar deelbaar* (1875)
* *De koloniaal en zijn overste* (bi liburukitan, 1876)
* *De van Sons* (bi liburukitan, 1881)
* *Uit ons Indisch familieleven* (1887)
* *Indische huwelijken* (1887)
* *Bogoriana'' (1890)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enriqueta Muñiz

**Enriqueta** **Muñiz**, sortzez **Enriqueta García Yurrebaso** (Madril, 1934ko ekainaren 23a– Buenos Aires, Argentina, 2013ko azaroaren 18a) idazlea, kazetaria eta itzultzailea izan zen. Operación Masacre obraren ikerketan lagundu zuen.

## Bizitza 
Enriqueta Muñiz Espainian jaio zen, eta Parisen eta Bruselan igaro zuen haurtzaroa. Hamasei urterekin iritsi zen Argentinara, familiarekin.

La Prensa egunkariko erredakzioko idazkariordea eta  Kultura gehigarriaren editorea izan zen (PK)**.** Telebistarako gidoiak idatzi zituen eta irrati eta telebistako kultur programetan parte hartu zuen.**.** Zinema kritikaria izan zen, Codex eta Nueva Frontera argitaletxeetako erredakzioan lan egin zuen, besteak beste. La Gaceta Literaria, Vea y Lea, La Nación, Platea, Siete Días eta El Hogar egunkarietan parte hartu zuen..

Hachette liburudendan itzulpenak egin zituen, haur literatura, zientzia fikzioa idatzi zuen eta kultur kazetaritzan ere aritu zen. 22 urte zituela hasi zen Rodolfo Walshekin ikerketetan kolaboratzen, Operación Masacre liburuan.Enriqueta Muñizek Walshen bidelagun izan zen Operación Masacre-ren ikerketa osoan. Dokumentuak babestu zituen, arrastoei jarraitu zien, lekukoak elkarrizketatu zituen; Walsh bizirik atera zirenekin hizketan ari zen bitartean, bera haien ama eta emazteekin hizketan aritzen zen. Osorik bere bizitza jokatzeaz gain, ikerketa haren egunkari bat idatzi zuen bi koadernotan, Walsh argitaletxean “gizon batek hozkatutako txakurra” aurkitu zuela esanez agertu zen abenduaren 20tik liburua argitaratu zen arte, ia urtebete geroago. Bizitzak bide ezberdinetatik eraman zituen, baina Enriquetak koaderno horiek -eta Walshen beste paper batzuk- altxor baten moduan gorde zituen. Kazetariaren historia berreskuratzeko Diego Igalek izan zuen kemenak une egokian aurkitu zituen eta orain liburu honetan argitaratu dira.Kazetaritzako Akademia Nazionala osatu zuen. Hainbat liburu argitaratu zituen, hala nola: *20 cuentos infantiles* (1954), *Emaciano en el umbral* (1989), *Memorias de un peón de ajedrez* (1992), *La prensa argentina en tiempos de guerra (1827-1852)* (2009) eta *La Revolución Francesa* artikulua Historia aldizkarian (1993).2013ko azaroaren 18an hil zen, Buenos Airesen.

2019an "Historia de una investigación. Operacion masacre de Rodolfo Walsh: una revolución de periodismo (y amor)" liburua argitaratu zuen Diego Igal kazetariak, Muñizek 1956 eta 1957 artean orri laukiduneko koadernoetan idatzi zituen eskuizkribu originalekin, lekukoak, bizirik atera zirenen senideak bisitatu eta Florida, José León Ballsuárez, Boulogne edo Villa herrietan zehar ibili zirenean. Diego Igal kazetariak 1993an, ikaslea zenean ezagutu zuen Muñiz,  Taller Escuela Agencia (TEA) agentziara joan zenean ikerketa kazetaritzaren arloan hitzaldi bat ematera.

## Sariak 
2004: Connect-en saria: Letrak

1994: Connection saria: Zientzia fikzioa 

1991: Hirugarren Udal Eleberri Saria

1987: Conde saria: Literarioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Curtea Veche

**Curtea Veche**, "Gorte Zaharra", 1459an Errumaniako Bukarest hiriburuan Vlad Drakularen erregealdian jauregi gisa eraikitako eraikin bat izan zen.

1953an indusketa batzuetan aurkitu zen, gaur egun Bukaresteko Udal Museoak kudeatzen du eta Bukaresteko Alde Zaharrean dago.
Ifrane

**Ifrane** (, ) Marokoko hiri bat da eta izen bereko eskualdeko hiriburua da. 2014ko erroldaren arabera 14.659 biztanle ditu.

Mendialdean dago eta Afrikako eta Arabiar herrialdetako tenperatura hotzenaren errekorra ezarri zuen 1935ean.

## Geografia 
Atlas Ertainean kokaturik dago, 1.665 metrotako altueran. Eski estazioa du eta mendiko trekking ibilbideek turismogune garrantzitsua bihurtu dute.

### Klima 
Mendialdean kokaturik dago eta Ozeano Atlantikotik datozen lainoek prezipitazio dezente uzten dute. Neguan tenperaturak asko jaisten dira eta elurra erruz egiten du. Ifranek Afrikako eta Arabiar herrialdetako tenperatura hotzenaren errekorra ezarri zuen 1935ean, -23'9ºC hain zuzen ere.

## Ondasun nabarmenak 
* Ifraneko Parke Nazionala
* Mohamed VI.aren meskita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blanca Mira

**Blanca Mira** (Jumilla, Murtzia, 1989ko urtarrilaren 31) espainiar eleberrigile da, ezaguna Norma Editorialeko X. manga lehiaketa irabazi zuelako *Ad Mortem* lanarekin 2015ean eta *Heraldos* lanarekin 2019an. Espainian ranobe estiloko lehen eleberrietako bat argitaratu zuen (japoniar tradiziokoa), *Eraclea*, *la leyenda de la Semilla Dorada* eta *El príncipe de la Calamidad*. 2019an "Mangaka 2019" saria eman zioten Kanaria Handiko Komiki eta Manga jaialdian egindako ibilbideagatik.

## Bizitza 
Tokion eman zion hasiera ibilbideari, Japonian, eta han ikasi zuen japoniera. Ondoren, 2013. urtean argitaratu zuen bere lehen eleberria. Eduard Balust marrazkilariarekin batera, Arau Editorialaren X. lehiaketa irabazi zuen *Ad Mortem* nigromanteei buruzko mangarekin.

2018an *Eraclea* argitaratu zuen, *la leyenda de la Semilla Dorada*, Espainian argia ikusi zuten fantasiazko lehen ranobetako bat, Nowevolution argitaletxearekin. Adria Ingeles marrazkilariaren ilustrazioak ditu nobela honek. 2019an, Apache Libros argitaletxen *Después de los Polos* eleberria argitaratu zuen.

2020an *Good Game*!, Planeta Argitaletxeko Planeta manga aldizkarian serializatutako manga, Kaoru Okino marrazkilariarekin batera, eta Eduard Balustekin Square Enixen GanGan Joker aldizkari japoniarrean bukaerazko istorio bat (oneshot) argitaratu zuen.

2021ean *Japón, de estudiante a mangaka* eleberri arina argitaratu zuen Planeta argitaletxearekin, Inma Ruiz Salinasek egindako ilustrazioekin. Square Enixen argitaletxe japoniarrean manga bat argitaratzea lortu zuen idazleak Japonian izandako esperientzietan oinarritutako eleberria. Eleberri hau FICOMIC sarietarako izendatu zuten "nobela arin onenaren" atalean.

2022. urtean *El príncipe de la Calamidad* eleberri grafikoa argitaratu zuen Planeta argitaletxearen zigilupean, ilustrazioa, komikia eta narratiba zituen gazteentzako eleberria, Laia Lopez, Sara Lozoya eta Miriam Bonastre ilustratzaileekin batera. 

## Manga argitalpenak 
* *Atmala, el dolor del mundo* (Punto Rojo, 2013)
* *Eraclea, la leyenda de la Semilla Dorada* (Nowevolution argitaletxea, 2018)
* *Después de los Polos* (Apache Libros, 2019)
* *Me enamoré mientras dormía* (Roca argitaletxea, 2020)
* *Japón: de estudiante a Mangaka* (Planeta argitaletxea, 2021)
* *El príncipe de la Calamidad* (Planeta argitaletxea, Planeta Cómic, 2022)

* *Ad Mortem* (Norma argitaletxea, 2015)
* *Good Game!* (Planeta argitaletxea, Planeta Manga 2019)
* *One-shot* (Square Enix, Joker GanGan, 2020)
* *Heraldos* (Norma argitaletxea, 2020)
* *Reflejos del Futuro* (Planeta argitaletxea, 2022)

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015, Arau Editorialaren X. manga lehiaketa *Ad Mortem-*ekin
* 2017, Kodansha argitaletxearen Weekly Shonen Magazine manga lehiaketako finalista, *Imprisoned* *Souls*-ekin
* 2018, CampusComic lehiaketaren II. edizioa *Locura de Conejicia*-ekin
* 2019, Norma Editorialen XIV. lehiaketa *Heraldos*-ekin
* 2019, "Mangaka 2019" saria, Kanaria Handiko Komiki eta Manga Jaialdiak emana.
* 2021, FICOMIC sarietarako izendatua "Japonia, de estudiante a mangaka" eleberriagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Melati van Java

**Nicolina Maria Christina (Marie) Sloot** (Semarang, 1853ko urtarrilaren 13a – Noordwijk, 1927ko ekainaren 13a), ***Melati van Java*** izengoitiaz ezagunagoa, Ekialdeko Herbeheretar Indietan jaiotako herbeheretar idazlea izan zen. XX. mendearen hasieran, oso ezaguna izan zen Herbehereetako publikoaren artean.

## Bizitza 
thumb|*De Freule*
thumb|''Angeline's beloften*

Wiesje van Haastert eta Carel Slooten alaba, Semarang hirian jaio zen, Java uhartean. Ikasketak etxean egin zituen. 1871n, bere familia Herbehereetara itzuli zen, lehenik Hagara eta geroago Roermondera. Handik gutxira, ama hil zitzaion, eta aita berriro ezkondu zen. 1881ean, Slootek Amsterdamera joan zen bizitzera. 1872an Mathilde izengoitia erabiltzen hasi zen, 1874an Melati van Java. Gainera, Max van Ravestein izengoitia ere erabili zuen. 1893an Maatschappij der Nederlandse Letterkunden sartzeko gonbidatu zuten, eta erakunde horretako lehen emakumezko kideetako bat izan zen.

*De Huisvriend* eta *Vrouwenwereld* aldizkariak zuzendu zituen, eta *Katholieke Illustratie* eta *Boekenschouw''-en kolaboratu zuen.

Noordwijken hil zen, Hego Holandan, 74 urte zituela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gutasaga

**Gutasaga** edo **Gutasagan**, Suediako Gotland eskualdearen kristautasun aurreko historia kontatzen duen saga bat da.

XIII. mendean jasoa izan eta gair egun 1350ean datatutako Codex Holm. B 64 ale bakarra besterik ez da gelditzen.
Ali Yusuf Zaid

**Ali Yusuf Zaid** (1940ko ekainaren 2a) atleta da. Afganistan ordezkatu zuen 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel García Prietoren bigarren gobernua

**Manuel García Prietoren bigarren gobernua** 1917ko azarotik 1918ko martxora arte trantsizio eta erronka garaia izan zen. 1917ko azaroaren 3an hartu zuen kargua, Eduardo Datoren kabinetearen krisiaren ondoren. Bere agintaldian, García Prieto herrialdeko egoera politiko eta soziala egonkortzen saiatu zen, hainbat fakzio politikorekin kontzentrazio-gobernua osatuz.

Hala ere, bere gobernuak zailtasun nabarmenei aurre egin zien, Defentsa Batzarren presioa eta ezegonkortasun ekonomikoa barne. Tentsio horiek krisi berri bat eragin zuten 1918ko martxoan, bere dimisioan eta Antonio Maurak Ministroen Kontseiluko presidente kargua hartzean suertatu zena.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Dorian Çollaku

**Dorian Çollaku** (Tirana, 1977ko ekainaren 2a) atleta da. Albania ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galerina fallax

***Galerina fallax*** *Hymenogastraceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, oso txikia, biribildua, gero koniko-ganbila, gorri-arre kolorekoa, okrea; lehorrean okre zurbila.

**Orriak:** Hori-okretik arre-gorrixkara doan kolorekoak, ez oso estu.

**Hanka:** Okre zurbila, behean ilunagoa, leuna eta beti eraztunik gabe.

**Haragia:** Hutsala. 

**Etimologia:** *Galerina* terminoa, galeraren txikigarria da, latinezko “galerus” delakoarena, Galerina hitzak, kupula gisa erabiltzen den larruzko burukoa esan nahi du. *Fallax* epitetoa ere latinetik dator engainagarria esan nahi duen “fallax” hitzetik. Antzeko beste batzuekin nahastea erraza delako?

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Onddo txiki bat da, bere habitatagatik ezagutzen da, egur hondakinak ezkutatzen diren goroldiotan.

## Sasoia eta lekua 
Goroldioz estalitako koniferoen enborretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Groenlandia, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Læsø

**Læsø**, Danimarkako uharte bat da, Kattegat itsasartean eta Jutlandia penintsularen ipar-ekialdean eta Danimarkako lur lehorretik 19 kilometro itsasoan barna.

2024an 1.759 biztanle zituen.

Maiz, uhartea Eskandinaviar mitologian aipatua da.
Gymnopilus bellulus

***Gymnopilus bellulus*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus bellulus* (Basionimoa), *Naucoria bellula*, *Fulvidula bellula*, *Flammula bellula*, *Naucoria intertrunca*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, nahikoa txikia, borobildu-ganbila, gorri-arre kolorekoa edo gorrixka-horia tonalitate okre antzekoekin, ia leuna.

**Orriak:** Horixkak, batzuetan arrez zikinduak, nahikoa estu.

**Hanka:** Horixka-gorri kolorekoa edo ilunagoa, goialdean arin ildaskatua, eta behealdean fibrilosotik leunera.

**Haragia:** Hutsala. Zapore garratzekoa.

**Etimologia:** *Gymnopilus* hitza "gymn" aurrizkitik dator, biluzia esan nahi du eta "polis" atzizkiak, txapela esan nahi du. Kapela biluzik edo burusoilik. *Bellulus* epitetoa latinetik dator, ederra, graziosoa, esan nahi duen “bellus” hitzetik. Bere koloreagatik eta tamainagatik.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

## Sasoia eta lekua 
Adartxoetan edo hildako enborretan. Azikufolioen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plaisance Antiokiakoa

**Plaisance Antiokiakoa** (c. 1235 – Zipre, 1261eko irailaren 22tik 27ra) Zipreko Erresumako erregina ezkontidea eta Zipreko eta Jerusalemgo Erresuma Latindarrako erregeordea izan zen.

Bohemundo V.a Antiokiakoa eta Luciana Segnikoaren alaba izan zen. 1250ean Henrike I.a Ziprekoa erregearekin ezkondu zen. Haien seme Hugo II.a Zipreko errege bihurtu zen, Plaisance erregeorde zela. Plaisanceren bigarren ezkontza Joan Arsufekoarekin izan zen eta dibortzioan amaitu zuen eta 1259an baliogabetu zuten.

1258an Bohemundo VI.a Antiokiakoak Hugo II.a eta Plaisance Jerusalemera eraman zituen eta lehena errege bezala eta bigarrena erregeorde bezala onartzea eskatu zuen. Joan Ibelingoaren, Tenpluko Zaldunen eta Zaldun Teutonikoen laguntza eta Ospitaleko Zaldunen aurkakotza lortu ditut. Erregeorde gisa onartua izan ondoren, Ziprera itzuli zen, eta han hil zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Ebanjelio sinoptikoak

[thumb|250px|[Johann Jakob Griesbach *Biblia*ren ikertzaile alemaniarrak.]]
thumb|250px|Irakurketa paraleloaren adibidea. Hitz berdinak gorriz agertzen dira eta desberdinak, beltzez.

**Ebanjelio sinoptikoak** izena lau ebanjelio kanonikoetatik hiruri erreferentzia egiteko erabiltzen da, zehazki, Mateo, Marko eta Lukas., euren kidetasuna eta antzekotasunak direla eta, narrazioaren ordenari eta edukiari dagokienez.

## Kontzeptuaren jatorria 
«Sinoptiko» hitzak antzinako grezieratik dator: (syn, ‘elkarrekin’) y οψις (opsis, ‘ikusi’). Hiru ebanjelio horien edukiak «elkarrekin ikusteko» erabil daitezkeela adierazten du, bai zutabe bertikal paraleloetan, bai horizontalean. 

1776an, Johann Jakob Griesbach (1745-1812) *Biblia*ren ikertzaile alemaniarrak aipatutako hiru ebanjelioei buruzko *Synopsis* liburua aurkeztu zuen, zeinean ebanjelio horiek zutabe paraleloz osatutako formatu inprimatu batean agertzen ziren, bere begirada osoa edo aldiberekoa errazten zuena. Horrela erraz agertzen ziren haien arteko antzekotasunak eta desberdintasunak. Griesbachen estudioak arrakasta lortu zuen giro akademikoan, eta, ondorioz, Mateo, Marcos eta Lukasen ebanjelioak "sinoptiko" deitu izan ziren batera aipatzen direnean.

Bere edukiagatik, Joanen Ebanjelioak edo laugarren ebanjelio kanonikoak ez du lehen hirurekin alderatzen uzten, pasarte gutxi batzuetan izan ezik.

## Sinopsiaren ondorioak 
Hiru ebanjelio sinoptikoak paraleloan ikusteak haien artean dauden kointzidentzia handiak hautematea ahalbidetu zuen. Testu batzuk, batzuetan luzeak, hitz berberekin eta hitzak ordena berean idatzita daude. Baina, bestetik ere, desberdintasun handiak ere aurki daitezke xehetasunez aztertzen direnean. Hiru ebanjelioen (edo batzuetan biren) arteko konbergentziek agerian utziko zuten egileek iturri bera erabili zutela, edo haien artean kopiatu zirela. Bestalde, desadostasunek ebanjelioak elkarrengandik nolabaiteko independentziaz idatzi zirela adieraziko lukete.

Sinoptikoen arteko antzekotasunek eta desadostasunek arazo sinoptikoa deiturikoa sorrarazi zuten, hau da, haien artean zer erlazio dagoen. Galdera horri erantzuten saiatzen diren hainbat hipotesi daude. Horietako bat, gaur egun onartuena, bi iturrien teoria da, Christian Hermann Weissek (1801-1866) aurkeztua eta geroago P. Wernlek (1872-1939) landua. Teoriaren arabera, Mateoren eta Lukasen ebanjelioak Markoenean eta Wernlek Q letraz izendatu zuen beste iturri ezezagun batean oinarritu ziren; Q hori "iturria" esan nahi duen *Quelle* alemaniar hitzaren hasierakoa da. Q iturri hori, gaur egun arte ezezaguna, Jesusen esaera eta hitzaldi laburren bilduma bat izango zen batez ere.

## Bibliografia 
* Elizen Arteko Biblia Elkartea: *Elizen arteko Biblia*. Euskal Elizbarrutiak, 1994.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :"Zer dira Ebanjelio sipnotikoak?".
* :Frédéric Amsler: "Sur les traces de la Source des paroles de Jésus (Document Q) Une entrée dans le judéo-christianisme des trois premiers siècles".
Zebrasto

**Zebrasto**a animalia hibridoa da, zebra eta asto baten arteko gurutzaketaren emaitza.

Astoa zebraren ahaide hurbila da eta biak ekidoen familiakoak dira. Zebrasto basatiak Hego Afrikan aurki daitezke, zebrak eta astoak hurbiltasun estuan bizi baitira. Mandoak bezala, antzuak izan ohi dira kromosoma kopuru bakoitia izatearen ondorioz, eta horrek meiosia eragozten du. Zebrastoak oso kasu bakanak dira; hala ere, *Espezieen jatorria hautespen naturalaren bidez* (1859) lanean, Charles Darwinek zebrasto baten kasua azaltzen du.

Normalean, gisa horretako hibrido bat sortzeko,  zebra arra eta asto emea gurutzaten dira. Edonola ere, 2005ean, Barbadosen, asto ar bat zebra eme baten gurutzatzetik zebrasto bat jaio zen, eta, berrikiago, Tamaulipas estatuko (Mexiko) Reynosako zoologikoan, asto albino bat zebra eme batekin gurutzatzetik zebrastakume bat jaio da, *khumba* izena hartu duena. 

## Gatibu 
eskuinera|thumb|250x250px|"Itzala", Colchesterreko zooko zebrastarra.
Zebrastoak hibrido arraroak diren arren, zoologiko batzuek lortu dituzte. Essex-eko Colchester-eko zooak 1971n lehen zebrastoa ekoitzi izana esan izan bada ere, *Espezieen jatorria* (1859) lanean, Charles Darwin-ek astoaren eta zebraren arteko kolorezko lau irudi aipatzen ditu jada, Lord Morton-ek 1815ean egindako bi espezieen gurutzaketa ospetsua barne. Eta 1868an argitaratutako *Etxekotu* *ondorengo animalia eta landareen bariazioa* lanean, Darwinek idatzi zuen: «Ikusi dut, Britainiar Museoan, asto eta zebraren hibrido marraduna bere atzeko laurdenetan». Gero segitzen du: «duela urte asko, lorategi zoologikoetan hiruko hibrido bitxi bat ikusi nuen, behor zaina batena, asto ar baten eta zebra eme baten hibrido batekin». Bi erreferentzia horiek Colchesterreko zoologikoaren adierazpenak baino askoz lehenagokoak dira.

Zebrasto bat 1930eko «Milagros de la vida animal» lanean erakutsi eta deskribatzen da —J. A. Hammerton—. Garai hartan, Grevyko zebren eta Somaliako astoen arteko gurutzatzearen berri ere eman zuten.

Batzuetan, zebrak zaintzen dituzten animalia exotikoen hazleek zebrastoak ere hazten dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asto
* Equus quagga quagga
* Mando
* Zebra

## Kanpo estekak 
* Zebrasno gaztea bere ama astoarekin (ingelesez)
* 1930eko hamarkadako zebrondoetako argazkiak (ingelesez)
Sofiako Bainuetxe Mineral Zentrala

**Sofiako Bainuetxe Mineral Zentrala**, bulgarieraz *Централна минерална баня, Tsentralna mineralna banya*, Bulgariako Sofia hiriburuan dagoen bainuetxe hidtoriko bat da.

1913an eraiki zen.
Ivan Vazov antzoki nazionala

**Ivan Vazov antzoki nazionala**, bulgarieraz *Народен театър „Иван Вазов“, Naroden teatar „Ivan Vazov* edo **Bulgariako antzoki nazionala**, Bulgariako Sofia hir8buruan dagoen antzoki bat da. Ivan Vazov (1950-1921) bulgariar idazle eta poetaren omenezko izena darama.

1907ko urtarrilaren 7an inauguratu zen.
Brusilov erasoaldia

**Brusilov erasoaldia** (, hitzez hitz «Brusiloven aurrerakada») 1916ko ekainetik irailera, Errusiar Inperioak Lehen Mundu Gerran egindako arma lorpenik handiena izan zen, eta munduko historiako erasoaldi hilgarrienetako bat. Graydon Tunstall historialariak Brusilov erasoaldiari Austria-Hungariako Inperioaren Lehen Mundu Gerrako krisirik okerrena eta Entente Hirukoitzaren garaipenik handiena deitu zion; hala ere, bi aldeetako soldadu askoren bizitza galtzea ekarri zuen. Lehen Mundu Gerrako erasorik arrakastatsuena izan zela esan daiteke. Garaipenak Errusiako tropen artean gorakada moral bat eragin zuen. 1917an, Nikolas II.ak erasoaldi orokor bat antolatu zuen fronte osoan zehar, potentzia zentralak deuseztatzeko asmoz. Garaipenaren ostean,  egin zen; han, munduko gerraosteko egitura eztabaidatu zen.  Galerak izan arren, Errusiako armada oraindik indar berriekin indartzen ari zen, arma kopuruak gora egin zuen, eta trenbide berriak egiten ari ziren.

Borrokaren emaitzak erabat berrezarri zuen Errusiak aliatuen artean zuen prestigioa, eta horrek behartu zituen lurralde kontzesio garrantzitsuak egitera, Anatolia eta Konstantinopla kasu; Frantziako Gobernuak berretsi zuen errusiarrek berek aukera zezaketela gerraren ondoren Alemaniatik zein lurralde hartu.

Brusilov erasoaldian, Errusiak Ekialdeko Frontean zeuden potentzia zentralen armaden aurkako eraso garrantzitsua egin zuen. 1916ko ekainaren 4an abiatu zuten, eta irailaren amaiera arte iraun zuen. Galiziako ekialdean (egungo Ukrainako ipar-mendebaldean) gertatu zen, Lviveko eta Voliniako oblastetan. Erasoaldiak Alexei Brusilov Errusiako Armada Inperialeko Hego-mendebaldeko Frontearen komandantearen izena darama. Gerrako erasoaldirik handiena eta hilgarriena, Brusiloveko erasoaldiaren ondorioak irismen handikoak izan ziren. Alemaniak Frantziako indarrei Verdunen egindako presioa arindu zuen, eta austro-hungariarrek italiarrei egindako presioa arintzen lagundu zuen. Austro-hungariar armadari galera konponezinak eragin zizkion, eta Errumania gerran Entente HIrukoitzaren alde sartzera bultzatu zuen. Errusiak nozitutako giza eta material galerek, bestalde, bultzada handia izan ziren hurrengo urtean Errusiako Iraultza hasteko. Lehen Mundu Gerrako gudurik handiena izan zen, guztira izandako galerak eta parte hartutako indarrak aintzat hartuta.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Magdalena Dobromila Rettigová

**Magdalena Dobromila Rettigová**, jaiotzez **Magdalena Barbora Artmann**, (Všeradice, 1785eko urtarrilaren 31 – Litomyšl, 1845eko abuztuaren 5a) txekiar idazlea izan zen, batez ere *Domácí kuchařka* sukaldaritzako liburuagatik ezaguna. Txekiar mugimendu nazionalaren aktibista ere izan zen.

## Bizitza 
Alemanezko ingurune batean hazi zen eta ez zekien txekieraz hitz egiten bere etorkizuneko senarra ezagutu baino lehen. 1792an aita hil zitzaionean, Pragara joan zen amarekin bizitzera. Ikasketak alemanez egin zituen Pilsen hirian. 1804an Jan Alois Rettig abokatu eta txekiar mugimendu nazionalaren aktibista ezagutu zuen eta 1808an harekin ezkondu zen. 11 seme-alaba izan zituen, baina horietatik zortzi haurtzaroan hil ziren.

1810ean alemanez idazten hasi zen, eta 1819an, senarraren eta lagunen eraginez, txekieraz. 1820an poema bat argitaratu zuen *Dobroslav* aldizkarian. *Časopis Českého muzea*, *Květy*, *Poutník slovanský*, *Včela*, *Čechoslav* eta *Milozor a Milina* aldizkarietan ere kolaboratu zuen. Bere lanik ezagunenetako bat *Domácí kuchařka* sukaldaritzako liburua izan zen, 1826an kaleratua. Liburu horrekin, klase ertaineko herrikideen sentimendu nazionalak piztu nahi izan zituen, baita txekierazko ezagutza maila areagotu ere.

1845ean zendu zen Litomyšlen, senarra hil eta urtebetera.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermine Rheinberger

**Hermine Rheinberger** (Vaduz, 1864ko uztailaren 14a – Mils, 1932ko urtarrilaren 24a) liechtensteindar idazlea izan zen, herrialde horretako lehen emakume idazlea.

## Bizitza 
thumb|Rheinberger familiaren hilobia (Vaduz)

Hermine Rheinberger 1864ko uztailaren 14an jaio zen Liechtensteingo Vaduz hiriburuan. Peter Rheinberger ingeniari zibil eta armadako ofizialaren eta Theresia Rheinbergerren lau seme-alabetatik zaharrena zen. Bi ahizpa zituen, Olga eta Emma, eta neba bat, Egon Rheinberger artista eta arkitektoa (1870-1936). Josef Rheinberger musikagilea osaba zuen.

Lehen mailako ikasketak Vaduzen egin ondoren, Balzersko Gutenberg Institutuan ikasi zuen 1877tik 1881era. Eleberriak harrera ona izan zuen eta Joan II.a printzearen arreta ere erakarri zuen. 

Rheinberger ez zen inoiz ezkondu, literatura-sorkuntzan zentratuz, gaixotasunak bere ibilbidea moztu zuen arte. 1890eko hamarkadaren amaieran gripea hartu ondoren, entzefalitisa garatu zuen eta osasun mentala behera egin zion. Hasieran etxean artatu zuten, gero Zamseko Karitateko Ahizpek zuzendutako ospitalean eta Innsbruckeko ospitale batean. 1899tik 1932an hil zen arte, Milseko San Jose institutuan geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Höllental (Oihan Beltza)

**Höllental** (hitzez hitz "Infernuko Harana) Alemaniako Baden-Wurtembergestatuaren Oihan Beltzan dagoen haran estu bat da. Gutxi gorabehera Friburgotik hamabost kilometrotara hasten da, Himmelreich herrixkan (hitzez hitz "Zeruen erresuma"), Buchenbach udalerrian. Haranak 9 km inguruko luzera du, eta Oihan Beltzaren Hegoaldeko Parke Naturalaren hegoaldean dago. Haranean Rotbach ibaia dago.

Harana Emmendingengo guduaren lekua izan zen 1796an, Frantziako Iraultzako Gerren barruan.

## Interesguneak 
* Hirschsprung (hitzez hitz: "Oreinaren saltoa"), haranaren puntu estuena. Bertan Oreinari eskainitako monumentua dago.
* Falkenstein gazteluaren erorkinak. 
* San Osvaldo kapera
* Ravennako sakana. Irteeran Ravennako zubia dago.

## Iruditegia 

ViaduktRavennaschlucht.jpg|Zubibidea.
Hoellental 1900.jpg|Hofgut Sternen Ravenneko zubi zaharrarekin. 1900go irudia.
Höllental Zollhaus 8303.jpg|
Hirschsprung 1900.jpg|Errepidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vera Bitanji

**Vera Bitanji** (1969ko apirilaren 21a) atleta da. Albania ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Gartzia-Loigorri

**Martin Gartzia-Loigorri Itxaso** (Corella,  - Madril, ) nafar militarra izan zen, artilleria arloan nabarmendu zena.

## Biografia 
Segoviako Artilleriako Errege-Ikastetxean hasi zuen bere karrera, eta hamahiru urte zituela sartu zen kadete gisa. Suzko bataioa 1777an gertatu zen, Melilla Marokoko Sultanaren tropetatik defendatuz. 1801etik 1807ra Portugalgo kanpainetan parte hartu zuen. Bere bizitzan zehar aktiboki esku hartuko zuen hogeita zazpi gerra-ekintzatan, bost setiotan eta plazaren defentsa batean.

Alcañizko guduan frantsesen aurka izandako parte-hartze heroiko eta erabakigarriagatik (1809), landa-mariskal izatera igo zen, eta San Fernandoren Ohoratua jaso zuen, Espainiako sari militarrik entzutetsuena. Gudu hartan, berak espainiar indarrek zeuzkaten sei artilleria-piezak egoki kokatu zituen, suzko aginduak eman arte itxaroten, lasaitasun eta buru hotz handiz, etsaien tropak ia gainean izan arte, desegiten eta ihes egiten.

Artilleriako eta Artilleriako Errege-Ikastetxeko zuzendari nagusi gisa, 1810etik 1822ra bitartean, ahalegin guztiak egin zituen azken hori normaltasunera itzul zedin Independentzia Gerraren ondoren, Segoviako Alkazarraren jatorrizko egoitza eta irakaskuntza-maila handia berreskuratuz. Horretarako, bere ekipo eta instalazioak handitu eta hobetu zituen, kimikako laborategi handi bat eta natur zientzietako beste bat inauguratu zituen, eta Mineralogiako Kabinetea erosi zion Casimiro Gómez Ortega naturalista handiari, gaur egunera arte ere iritsi dena.

1816an *Tratado de Artillería* argitaratu zuen, artilleria belaunaldi batzuetan eragin nabarmena izango zuena.

## Fuentes 
* Rafael de Fantoni y Benedí, *El linaje navarro del general García-Loygorri, primer Laureado del ejército español*, Hidalguía, 169 (1981), pp. 1065-1075.
* Fernando Martínez de Baños Carrillo, «Loygorri o la eficacia de las trayectorias artilleras. Batalla de Alcañiz, 23 de mayo de 1809», en *Actas*, volumen II (comunicaciones) *VI Congreso de Historia Militar. La Guerra de la Independencia Española: Una visión militar*, Ministerio de Defensa, Madrid, 2009.
* María Dolores Herrero Fernández-Quesada, “GARCÍA-LOYGORRI E ICHASO, Martín”, *Diccionario Biográfico Español*, Madrid, RAH, 2009, t. XXII.
* Ángeles Velamazán Gimeno, “Un curso de cálculo diferencial e integral en la Academia de Artillería de Segovia: el cuaderno escrito por el cadete Martín García Loygorri al dictado del profesor Isidoro Gómez (1775-1776)”, *Cuadernos Dieciochistas*, 22 (2021), Universidad de Salamanca, pp. 89-131.
* Pablo Gil Ruiz, *La tenacidad en los principios y el ejemplo. Martín García y Loygorri (1759-1824)*, Ministerio de Defensa. Secretaría General Técnica, 2024, ISBN: 978-84-9091-886-9.

## Kanpo estekak
Beverly D'Angelo

'''Beverly Heather D'Angelo'* (Columbus, Ohio, 1951ko azaroaren 15a) estatubatuar aktorea da.

Aktore izan aurretik, ilustratzaile aritu zen Hanna-Barbera estudioetan, baita abeslari ere. 1976an antzerkian egin zuen debuta Broadwayn, baita telebistan ere. Zineman, *National Lampoon's Vacation* filmetan egin zituen lan aipagarrienak. *Hair* eta *American History X'' filmetan ere aritu zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telefilmak 
## Kanpo estekak
Renato Martino

**Renato Raffaele Martino** (Salerno, 1932ko azaroaren 23a – Erroma, 2024ko urriaren 28a) italiar kardinala izan zen.

1957an apaiztu zen eta Zuzenbide Kanonikoko doktoretza jaso zuen. Eliz Akademia Pontifizioan ikasi zuen eta diplomatikoa izan zen Nikaraguan, Filipinetan, Libanon, Kanadan eta Brazilen. 1980an Thailandiako nuntzio eta Segermeren artzapezpiku titular izendatu zuten. 1986an behatzaile iraunkor izendatu zuten Nazio Batuetan. 191ean Estatu Batuek zuzendutako Iraken inbasioaren aurka agertu zen.

2002an Justizia eta Bakerako Kontseilu Pontifizioko presidente izendatu zuten, Erromako Kurian. 2003an kardinal izendatu zuten eta 2005eko konklabean parte hartu zuen. 2006an Pastoral Zainketarako eta Migratzaileentzat Kontseilu Pontifizioko lehendakari izendatu zuten. 2014an kardinal protodiakono bihurtu zen, eta Aita Santu berriaren hautaketa iragarri zuen konklabe baten ondoren.
Hassan I.a Marokokoa

*Mawlay* **Hassan bin Mohammed** (), **Hassan I.a** () izenez ezaguna, (Fez,  - Tadla, 1894ko ekainaren 7a) Marokoko erregea izan zen 1873tik bere heriotzara arte.

## Biografia 
Alaui dinastiako kidea, herrialdearen lurralde-osotasuna eta independentzia babesten saiatu zen, Europak Afrika osoan izan zuen esku-hartzeak ezaugarritutako garai historiko batean. Horretarako makhzen indartu eta, arrakasta gutxirekin, Administrazioan eta Armadan erreformak sartu zituen, eta berbere-tribuak menderatu zituen, nagusi ziren lurraldea baketuz.

Arlo diplomatikoan, Europako potentziekin hurbilketa bat egiten saiatu zen, herrialdearen garapena lortzeko eredutzat hartu zituenak. Arlo horretan, 1880ko Madrilgo Nazioarteko Konferentzian parte hartu zuen, eta 1912an Marokoko protektoratua ezartzeko oinarriak finkatu zituen.

Tronua hartu zuten hurrengo hiru sultanak bere semeak izan ziren, baina bere ondorengoa hiruretatik gazteena izan zen, Abdelaziz, adin txikikoa izan arren bere gogokoena zena.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eufemia von Adlersfeld-Ballestrem

**Anna Eufemia Carolina von Adlersfeld-Ballestrem** (Ratibor, 1854ko irailaren 18a – Munich, 1941eko apirilaren 26a) alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
### Bizitza pertsonala 
Alexander von Ballestrem kondearen eta Mathilde von Hertell kondesaren alaba, Ratiborren (gaur egun Racibórz) jaio zen 1854ko irailaren 18an. Umea zela, kantu klaseak egin zituen Jenny Bürde-Ney Dresdengo sopranoarekin. 1881ean aita hil zitzaionean, Italiara joan zen amarekin, eta han margolaritza ikasi zuen. 1884an Josef von Adlersfeld (1845-1907) kapitainarekin ezkondu zen Breslaun. Munichen hil zen 1941eko apirilaren 21ean, 86 urte zituela.

### Literatura ibilbidea 
1876an lehen idazlana argitaratu zuen, *Blätter im Winde* eleberri laburra. Bere garaiko entretenimenduko idazle ezagunenetako bat izan zen eta lan ugari argitaratu zituen. Misteriozko eta beldurrezko istorioez gain, biografiak ere idatzi zituen.

## Sariak 
* Arte eta Zientzien Urrezko Domina (*Maria Stuart, Königin von Schottland* biografiagatik)

## Lanak 
thumb|*Komtesse Käthe. Humoresken*
thumb|*Komtesse Käthe in der Ehe*

## Zinemarako moldaketak 
* *Aus Mangel an Beweisen* (1916)
* *Der Amönenhof* (1919)
* *Die weißen Rosen von Ravensberg* (1919)
* *Tscherkessenblut* (1919)
* *Die weißen Rosen von Ravensberg* (1929)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abd al-Hafid Marokokoa

*Moulay* **Abd al-Hafid bin Hassan** (; Fez, 1875eko otsailaren 24a - Enghien-les-Bains, 1937ko apirilaren 4a) Marokoko erregea izan zen 1908 eta 1912 artean.

## Biografia 
Abd al-Aziz sultanaren anaia, frantziar eragin kolonialaren eta Algecirasko akordioen aurrean zuen pasibotasunaren aurka zegoen. Horregatik, azkenean kargutik kendu eta sultan bihurtu zen Marrakexeko Madani el-Glaouiren laguntzarekin.

Abd al-Azizek ezin zuen Blad as-Siba- bere agintea onartzen ez duten herrialdearen barruko eremuak- kontrolatzea lortu. Egoera degradatu egin zen, harik eta 1911n, Ma al-'Aynayn buru zuten tropa matxinoek Fezen setiatua, sultanak Frantziaren laguntza eskatu behar izan zuen arte. Moinier jeneralak, 23.000 soldaduko armada baten aurrean, sultana askatu zuen 1911ko maiatzaren 21ean: Frantziako kolonizazioaren hasiera izan zen, eta urte bete geroago gauzatu zen, 1912ko martxoaren 30ean, Frantziar protektoratua eta, ondoren, Espainiar protektoratua ezarriz.  Urte berean, Mulay Hafidek abdikatu egin zuen Yusufen alde.

Abdikazioa Rabateko kaian bakarrik sinatu zuen, Frantziara zain eramango zuen ontziarekin. Frantziara bisita luze bat egin ondoren, non prentsaren arreta handia jaso zuen, Marokora itzuli zen eta Tangerreko Dar el Makhzen () delakora erbesteratu zuten.

Frantziako administrazioak hilabete batzuk geroago (1912ko abuztuaren 13an) bere anaia Yusef sultan izendatu zuen. Yusef Rabateko agintari batzuek aukeratu zuten, garai hartan Marokoko hiriburua ez zenak. Abd al-Hafid erbestean hil zen

## Familia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yusef Marokokoa

*Moulay* **Yusef ben Hassan** (; Meknes, 1882ko urtarrilaren 1a - Fez, 1927ko azaroaren 17a) Marokoko erregea izan zen 1912tik bere heriotzara arte.

## Biografia 
Bere anaia Abd al-Hafiden oinordekoa izan zen 1912an, Fezeko Itunaren ondoren abdikatzera behartua izan zenean, Maroko frantziar protektoratu bihurtu zuena eta Frantziaren eta Espainiaren arteko ituna onartu zuenean bi eragin-eremuak mugatuz eta khalifaren autoritatea Tetuanen ezarriz.

Bere erregealdia okupazio franko-espainiarraren aurkako matxinadek markatu zuten, horien artean Abd el Krimek Rifeko lurraldean gidatutako bereber-altxamendua nabarmenduz.

Bere segurtasuna bermatzeko, Fezetik Rabatera aldatu zuen hiriburua eta, harrezkero, bertan dirau. Mohamed V.a semea izan zuen oinordeko 1927an.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ticul (Yucatán)

**Ticul** (maieraz: ti' kul, "han eserita geratu zen") izen bereko udalerriko hiri nagusia da Mexikoko Yucatán estatuan. 2022. urtean 47 500 biztanle zituen. Estatu horren hegoaldeko eskualdean dago, Merida hiriburutik 85 km-ra. Ticul "Hegoaldeko Perla" izenez da ezaguna, eta oinetakoengatik eta eltzegintzagatik nabarmentzen da. Biztanleri gehiena maia jatorrikoa da.

## Auzoak 

* Erdigunea
* San Juan
* San Juan Oriente
* San Enrique
* San Sebastián
* San Joaquín
* San Joaquín II
* San Joaquín III
* Fraccionamiento Santa María
* San Román
* Santiago
* Benito Juárez 
* Colonia Obrera
* Fraccionamiento Viva 1
* Fraccionamiento Vivah 2
* Fraccionamiento Tinajas
* Electricistas
* Guadalupe
* Mejorada
* Fraccionamiento Deportivo Campestre
* Fraccionamiento de los Electricistas
* Fraccionamiento Bosques de Ticul

## Ondarea 
Eraikin asko koloniaren garaikoak dira:
* San Enrique kapera
* San Juan kapera
* Udaletxea
* Tabi etxaldearen etxe nagusia
* San Antonio de Padua eliza eta komentu ohia
* Santiago kapera
* Mejorada kapera
* Nuestra Señora de Guadalupe kapera
* San Román kapera
* San Ramón kapera
* San Buena Ventura eliza, Yotholínen
* Asunción eliza Pustunichen
* Purisima Concepción eliza

## Alemanak Ticulen 
Herri honek 443 kolono alemaniar hartu zituen hainbat astez, Habsburgoko Maximiliano enperadorearen gobernuak 1865 eta 1866an instalatzea agindu zuena. Alemaniako nekazal kolonia hauek 1867an desegin ziren arren, hauek sortu zituzten familia batzuk udalerri honetako hainbat herritan geratu ziren bizitzen, Ticul, Santa Elena, Pustunich eta Muna barne.

## Ticulen jaiotakoak 
* Armando Manzanero abeslaria.

## Iruditegia 

2002.12.28_07_Iglesia_noche_Ticul_Yuc.jpg|Eliza gauez
2002.12.30_07_Plaza_ayuntamiento_Ticul_Yucatan_Mexico.jpg|Udaletxea
Ticul Yucatán Dec 2012 01.jpg|Kalea arratsean
Ticul_Yucatan_Mexico.JPG|Eliza

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ticul (udalerria)

## Kanpo estekak 
* :Ticul Renacimiento Maya Yucatán webgunean.
Abdelaziz Marokokoa

*Moulay* **Abd al-Aziz bin Hassan** (; Marrakex, 1881eko otsailaren 24a - Tanger, 1943ko ekainaren 10a) Marokoko erregea izan zen 1894 eta 1908 artean.

## Biografia 
Alaui dinastiako kidea, 1894ko ekainaren 7an Hassan I.a bere aitaren oinordeko bilakatu zen, 16 urte besterik ez zituenean, seme nagusia jarauntsirik gabe utzi baitzuen. Sultan berriaren adin txikitasuna zela eta, Ba Ahmed bisir handiak, aitaren ganberazainak, erregeordetza izan zuen 1900. urtera arte.

Bere nortasun faltak iritzi publikoari eta atzerriko begiraleei pentsarazi zien Maroko bere independentzia galtzera bideratuta zegoela, eta bere ama Mukhtar bin Abdallah bisir handi gisa inposatzera eraman zuen. Hala ere, denboraldi labur batez baino ez zuen gobernatu, 1901az geroztik Abdelazizek europar kontseilarien laguntzarekin gobernatu baitzuen, bereziki ingelesen laguntzarekin, haien esperientziarik ezaz abusatu zutenak.

Herrialdeko egitura feudalak modernizatzen saiatu zen eta, horrela, 1901eko irailean, erreforma administratibo eta fiskal handi bati ekin zion, non zerga koranikoak kendu eta kadiak makhzeneko soldatapeko bihurtu zituen.

Neurri iraultzaile horiek atsekabe oldea eragin zuten herrialdeko handikien artean, gobernu zentralaren aurkako borroka irekian sartu baitziren eta Maroko sultanaren kontroletik ihes egin zuten fakzio ugaritan banatu baitzuten.

1903ko maiatzaren 13an Ahmed er Raisuni zuzendutako matxinada bat piztu zen sultana tronutik kendu eta gerra-ministroa eta bere ingurua Europako kontseilari izatetik kanporatzeko helburuarekin. Matxinada itzaltzeko tropa nahikorik ez zuenez, sultanak Frantziari laguntza eskatu behar izan zion, eta honek, Britainia Handiaren laguntzarekin, Egipton esku ez hartzeko konpromisoa lortu zuen frantziarrengandik, Marokoren gaineko protektoratua ezartzeko eta herrialdearen iparraldeko eremua Espainiaren esku uzteko baliatu zuen.

Banaketa horren ondorioz, Alemaniak bere desadostasuna erakutsi zuen, eta sultanari Marokori buruzko nazioarteko konferentzia bat deitu zion, 1906an Algeciras hirian egin beharrekoa.

Algecirasko Nazioarteko Konferentziak sultanaren eta Marokoren independentzia nominala onartu zuen, Espainia eta Frantzia bere lurraldean zeudela onartu zen eta Europako potentzia guztietako enpresei ireki zitzaien herrialdea.

Herrialdea atzerriko potentzien interesei saldu izana leporatuta, sultanaren anaia, Abd al-Hafid, Abd al-Aziz tronutik kenduko zuen matxinada baten buru izan zen 1908ko urtarrilaren 4an.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albína Dvořáková-Mráčková

**Albína Dvořáková-Mráčková** (Řepice, 1850eko urtarrilaren 30a – Praga, 1893ko maiatzaren 23a) txekiar poeta izan zen.

## Bizitza 
1850eko urtarrilaren 30ean jaio zen Řepicen, Strakonice hiritik gertu. 1853an, bere aita Ústrašín herrira joan zen irakasle, eta Albínak han eman zuen haurtzaro gehiena. Gero Dolínekera joan zen senideekin bizitzera, han Friedrich Schillerren obra ezagutu zuen eta poesia idaztea erabaki zuen. Dírnán posta-zuzendari gisa aritu zen. Bakartuta bizi zen eta familiari dedikatzen zion, baina txekiar emakume idazle batzuekin harremanak mantentzen zituen ebakuntza osteko konplikazioengatik. Hamasei eta hamazazpi urterekin, *Květů* aldizkarira bidali zituen bere poema batzuk. Garai hartan talentu handiko poetatzat hartzen zuten, eta *Květů*n etorkizun oparoa izango zuela iragarri zuten. Idazlan hori irakurleek eta hainbat kritikarik ondo hartua izan zen. Kritika hori jaso ostean, literatura jarduerak utzi eta aldizkarietarako artikulu batzuk baino ez zituen idatzi.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Allianz Stadion

**Allianz Stadion**, Austriako Viena hiriburuan dagoen futbol estadio bat da. SK Rapid Wien taldearen jokalekua da 

2016ko uztailaren 16an inauguratu zen eta 28.345 8kusleentzako edukiera du.
Banya Bashi meskita

**Banya Bashi meskita**, bulgarieraz *Баня баши джамия, Banya bashi dzhamiya*, turkieraz *Banya Başı Camii*, Bulgariako Sofia hiriburuan dagoen meskita bat da. 

1566an, Otomandar Inperioaren garaian, Mimar Sinan arkitektoak eraikiarazi zuen.
Balgarska Armia estadioa

**Balgarska Armia estadioa**, bulgarieraz *Стадион „Българска Армия“*, "Bulgariar Armadaren Estadioa", Bulgariako Sofia hiribiruan dagoen futbol estadio bat da. PFC CSKA Sofia taldearen jokalekua da.

1965ean eraikia izan zen eta 2024-2026 artean zaharberritua. 22.995 ikusleentzako edukiera du.
Vasil Levski estadio nazionala

**Vasil Levski estadio nazionala**, bulgarieraz *Национален стадион „Васил Левски“*, Bulgariako Sofia hiruburuan dagoen kirol estadio bat da. Herrialdeko bigarren estadio handiena da eta Vasil Levski (1837-1873) bulgariar iraultzailearen omenezko izena darama.

Bulgariar futbol selekzio nazionalaren jokalekua da. Levski Sofia(1934–1950), CSKA 1948 (2016–2021) eta CSKA Sofia (2024–2026) taldeen jikalekua ere izan zen.

1953ko uztailaren 5ean inauguratu zen, Kano Dundakov arkitektoak eraikiarazi zuen, eta 43.230 lagunentzako edukiera du.
Internazional Komunistaren 7. Munduko Kongresua

**Internazional Komunistaren VII. Mundu Kongresua** (*Komintern*) Moskun 1935eko uztailaren 25etik abuztuaren 20ra bitartean ospatutako konferentzia multinazional bat izan zen. Mundu osoan agintean zeuden eta gobernatzen ez zuten alderdi komunistetako ordezkari delegatuek eta beste erakunde politiko eta sindikal antolatu batzuen ordezkari gonbidatuek egin zuten. 513 ordezkari izan ziren, horietatik 371k botoa emateko eskubidea zuten, Kominterneko 65 alderdi kideren eta 19 alderdi jarraitzaileren ordezkari gisa.

Bilera are gehiago gogoratzen da indar komunista eta ez-komunisten Fronte Popularrari emandako babesagatik, faxismoak Europan duen mehatxu gero eta handiagoaren aurka, Sobietar Batasunaren eta Europako estatu kapitalisten arteko segurtasun kolektiboaren defentsarako bidea zabalduz. Horrek inbertsio handia ekarri zuen Komintern-en aurreko orientaziotik 1928ko VI. Mundu Kongresuak berretsitako klase-gerrara, «Hirugarren Aldia» delakoaren ildo erasokorra.

## Kanpo estekak
Vitosha bulebarra

**Vitosha bulebarra**, bulgarieraz *булевард "Витоша"*, Bulgariako Sofia hiriburuaren erdialdean dagoen merkatal kale nagusia da. 

Bulebar honetan Kulturaren Jauregi Nazionala dago.
San Jurgi eliza (Sofia)

**San Jurgi eliza**, bulgarieraz *Ротонда „Свети Георги“, Rotonda "Sveti Georgi"*, Bulgariako Sofia hiriburuan dagoen Antzinaro Berantiarreko Biribilgune bat da. 

Jatorriz, IV. mendean, erromatar terma gisa eraikia izan zen. Ondoren, Erromatar Inperioare eta Bizantziar Inperioaren garaian eliza bulakatu zen. Gaur egun Eliza Ortodoxoaren jabetzakoa da.
Bulgariako Zientzien Akademia

**Bulgariako Zientzien Akademia**, bulgarieraz *Българска академия на науките, Bŭlgarska akademiya na naukite*, laburdura *БАН*, Bulgariako Sofia hiriburuan dagoen zientzia erakunde eta Akademia Nazional bat da.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Lekaroz erretzea

**Lekaroz erretzea** errepresalia ekintza bat izan zen, Lehen Gerra Karlistan egindakoa, 1835eko martxoaren 14an, Francisco Espoz Mina jeneral liberalaren aginduz. Gertaera hartan, Baztango Lekaroz herria suntsitzeaz gain, hiru bizilagun fusilatu zituzten.

## Historia 
1835eko maiatzaren hasieran, Elizondo liberalen mende zegoen. Baina karlistek, Jose Migel Sagastibeltza buru, herria inguraturik zeukaten, eta kanoiekin bonbardatzen zuten. Setioa hausteko asmoz, Francisco Espoz Mina jeneral liberala Iruñetik Elizondo aldera abiatu zen gudaroste batekin. Tomas Zumalakarregi bidera atera zitzaion, eta martxoaren 12an gogorki borrokatu ziren Larremiarren. Karlistak nagusitu baziren ere, Espoz Minak Elizondora pasatzea lortu zuen, amarru baten bidez bidea libratuta: mezu bat idatzi omen zuen, Zumalakarregiren izenez sinaturik, eta horrela Joaquín Elio jeneral karlista engañatu. gorputz franko batzuk, Lekarozko alkatearentzako gutun itxi bat zeramatenak, eta herriaren jabe egin ziren. Jeneral nagusiaren aginduz, bertako bizilagunak herriko plazan bildurik egon ziren armadaren zain. Hogeitaka lagun ziren, denak adinekoak, igandeetako arroparekin jantzirik; gazterik ez zen. baina azkenean hiru fusilatu zituzten: Juan Bautista Barrenetxe alkatea, Martin Meoki eta Juan Martin Goñi. Beste lauak gatibu eduki zituzten karlisten artilleria piezak (bi mortero eta obus bat) atzeman zituzten arte; gero libre geratu ziren. Hala ere, ekintza horrek zeresan handia sortu baitzuen, Espoz jenerala ahalegindu zen bere burua zuritzen "*Memorias del general*" liburuan.

## Bertsoak 
Lekaroz erretzeari buruzko 11 bertso hauek Jose Ariztimuñoren bilduman aurkitu ziren, Jabier Lazkozek bidaliak. Egile eta data ezezagunekoak dira, baina Lehen Karlistaldia amaitu ondoren idatzi izanen ziren, "zazpi urteko gerra" izan zela erraten baitute:

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* San Millan, Pello, Lekaroz (bertsoak), baztangohaizegoa.wordpress.com