Wolf sumendia

**Wolf sumendia**, **Whiton mendia** bezala ere ezaguna, Galapago uharteetako tontorrik altuena da. Isabela uhartean dago eta 1.710 m-ko altuera du. Ezkutu-sumendia da, eta zopa-ontzi itxura du.

XIX. mendean Galapago uharteak aztertu zituen Theodor Wolf geologo alemaniarraren izena hartu zuen sumendiak. Galapagoen iparraldean dagoen Wolf uharteak ere geologoaren izena darama.

Wolf sumendiaren altuerak ultragoraguneko tontor bihurtzen du (1.500 m-tik gorako goragune topografikoa duen tontorra).

## Geologia 
Hawaiiko uharteen sorreraren antzeko prozesu batean, Galapagoak (lotutako hotspotarekin batera) mantu-luma batetik sortuak dirudite. Luma hau bere lekuan mantentzen da Nazca Plaka bere gainetik mugitzen den bitartean; plaka honen mugimendu erlatiboa milioi urteko 0,46 gradukoa da. Sumendiak berak milioi erdi urte baino gutxiago dituela kalkulatzen da; haren azpian dagoen plaka ozeanikoak 10 milioi urte inguru dituela teorizatzen da.

Wolf Isabela uhartearen iparraldeko muturrean dago, Galapagoetan, eta ekuatorean esertzen da, uharte hau osatzen duten sei sumendi koaleszenteetako bat (besteak Ekuador, Darwin, Alcedo, Sierra Negra eta Cerro Azul dira). Fernandina uharteko sumendiarekin batera, mendebaldeko Galapagoetako sumendiek antzeko egiturak dituzte, uhartediaren ekialdeko sumendietatik bereizten direnak. Mendebaldeko sumendiak garaiagoak dira eta ekialdekoak baino galdara handiagoak dituzte, zopa-ontzi irauli baten forma ere badute.

Wolfek 1.700 metrotik gorako altuera hartzen du; galdara 6 bider 7 km zabal da eta 700 m-ko sakonera du. Cerro Azulek bakarrik du Galapagoetan antzeko sakonerako galdara. Azken erupzioaren ondoren, galdaran kolapsoa izan zen, bere itxura mailakatua eraginez. Wolfek oso malda handiak ditu 35 gradutara iritsiz leku batzuetan, sarbidea zailduz. Galapagoetako lehen erupzio historikoa 1797an erregistratu zen sumendi honentzat; beste hamaika erupzio erregistratu dira ordutik, azkena 2022ko urtarrilaren hasieran izan zelarik. 1797 baino lehenagoko erupzioak azaleko esposizioen analisitik datatu dira. Labarik berrienak ekialdeko eta hegoaldeko aldeetan daude, baita galdararen barruan ere.

Wolf-eko laba-jarioak ezohikoak dira ozeano erdiko uharte baterako, eta ondoan dauden bi sumendietatik, Ekuador eta Darwin-etik, eta luma-erdialdetik gertuago dauden beste sumendi batzuetatik ere desberdinak dira. Wolf-eko labak Galapagos Hedapen Zentrotik, 200 km baino gehiagora dagoen ozeano erdiko gandorretik, sortutakoen antzekoak dira, eta hori Fernandinan zentratuta dagoen lumaren eta goi-mantuaren arteko elkarrekintzaren ondorioz izan daiteke.

## Basabizitza 
Galapagoetan ohikoa den bezala, Wolf sumendiak fauna berezia du, taldeko beste uharteetatik ez ezik uharte berean dituen ondoko sumendietatik ere bereizten delarik. Galapagoetako dortokaren azpiespezie propioa du, *Chelonoidis nigra becki*, zeinak zela-formako maskorra duen eta sumendiaren iparraldeko eta mendebaldeko magaletan aurkitzen den, landaredi dentsoagoa dagoen laba-fluxu berrienetatik urrun. Hala ere, Galapago irla askotako dortoken azpiespezieak Wolf sumendian abandonatu dituzte garai batean dortoka elikagai iturri gisa biltzen zuten itsasontziek. C. n. becki mehatxatuta dago populazioen presioengatik, hala nola katu feralen harrapakaritzagatik. 2008an Wolf sumendiari buruzko 1600 ale baino gehiagoren artean egindako inkesta batean, dortoken morfologia guztiak aurkitu ziren, horien artean, forman Lonesome Georgeren antzekoak diren bi. Gaur egun, ale horien DNA-azterketak egiten ari dira.

2009an Wolf Volcano mendiaren magalean lurreko iguana espezie berri bat identifikatu zuten, lurreko iguana arrosa.Iguana hori parkeko zaindariek aurkitu zuten 1986an eta 2000. urtetik zientzialariek aztertu zuten, eta 2009an espezie bereizi gisa identifikatu zuten. Zientzialariek ez dakite espeziea non garatu zen, Wolf sumendia edo Isabela uhartea sortu aurretik Galapagoetako beste lurreko iguanatik banandu zela uste baita.

## Ekologia 
Habitat naturala mehatxupean dago ahuntzak sartzeagatik. Galapagoetako Parke Nazionalak Isabela proiektua eratu du Wolf inguruko ahuntz basatuak desagerrarazteko.

## Erupzioak 
**2015eko erupzioa**

33 urtez geldirik egon ondoren, Wolf sumendiak erupzioa izan zuen 2015eko maiatzaren 25ean. Sumendia ez dago populatutako gune batetik gertu. Laba sumendiaren ekialdetik eta hego-ekialdetik isurtzen zen, eta, beraz, ipar eta mendebaldeko aldeetan bizi zen lurreko iguana arrosa ez zegoen arriskuan.

**2022ko erupzioa**

2022ko urtarrilaren 7an, Ekuadorko Institutu Geofisikoak iragarri zuen 2022ko urtarrilaren 5eko (asteazkena) gauerdia baino pixka bat lehenago Wolf sumendiak 3.793 metroko (12.444 oin) laba hodei zurbil bat bidali zuela zerura.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Wolf sumendia NASAren Lurraren Behatokian