Sci-Hub

**Sci-Hub** biltegi eta webgune pirata bat da non 84 milioi artikulu akademiko baino gehiago aurkitzen diren. Kazakhstango Alexandra Elbakyanek sortu zuen 2011ko irailaren 5ean, artikulu akademikoen kostu handien ondorioz. Webgunea oso erabilia da mundu osoan. 2019ko irailean, jabeek esan zuten 400.000 eskaera inguru egiten zirela egunean eta 2021ean 2 milioi eskaera egunean. Sci-Hub-en artikulu datu-basea maiz eguneratzen da artikulu berriak gehituz web orrian, 2021eko otsailean 88 milioi baino gehiago izanik.

Sci-Hub eta Elbakyan bi aldiz auzitara eraman zituzten, 2015ean eta 2017an Ameriketako Estatu Batuetan copyright arau-hausteengatik, eta bi kasuak galdu zituzten, Interneteko domeinuen izen batzuk galduz. Webguneak domeinu-izen ezberdinak erabili ditu ordutik.

## Historia 
Sci-Hub Alexandra Elbakyanek sortu zuen, Kazakhstanen jaioa 1988an. Elbakyanek Informazioaren teknologia gradu titulua eskuratu zuen Kazakh National Technical Unibertsitatean, eta urtebete eman zuen Moskuko segurtasun informatikoko enpresa batean lanean. 2010ean Alemaniako Friburgoko Unibertsitateko ikerketa-talde batean sartu zen. Orduan transhumanismotaz interesatu zen eta Estatu Batuetako  transhumanismo konferentzia batean parte hartu ondoren, Elbakyan bere herrialdera itzuli zen eta Georgia Institute of Technologyn ikerketa lanetan ibili zen.

Ondoren Kazakhstanera  itzuli zen, non herrialdeko unibertsitate batean ikerketzen hasi zen. Elbakyanen arabera, zaila izan zitzaion bere ikerketa proiektuaren inguruko paper zientifikoei heltzea. Ikerketa paperak partekatzeko helburuz egin zituen ekarpenak foro desberdinetara paperak igotzen. 2011n, Sci-Hub garatu zuen paperak automatikoki partekatzeko, urte bereko irailaren 5ean abiatuz.

2021eko maiatzean, Sci-Hub erabiltzaileek webgunearen datuak gordetzeko kolaboratu zuten. 2021eko irailean, webgunearen hamargarren urteurrena ospatu zuen 2,3 milioi artikulu baino gehiago igoz bere datu-basera.

## Webgunea 
Gunea erabiltzaileen donazioz finantzatzen da. Urteetan zehar, zenbait URL helbide eta IP helbide erabili dira Sci-Hub-erako, hainbat lege-agintarik konfiskatu baitituzte dozenaka domeinu-izen.

### Artikuluen jatorria 
Sci-Hub-ek artikuluak lortzen ditu kredentzial filtratuei esker, baina kredentzialen jatorria ez da guztiz argia. Badirudi batzuk dohaintzan emanak izan direla, beste batzuk Sci-Hub-era iritsi aurretik salduak izan direla, eta beste batzuk phishing bidez lortutakoak ondoren Sci-Hub-ek erabiliz.

Elbakyanek berak ukatu zuen phishing mezu elektronikorik bidali izana, eta esan zuen: "Pasahitzen iturri zehatza ez zen inoiz pertsonalki garrantzitsua niretzat". Hainbat artikuluk jakinarazi dute 39 herrialdetako 370 unibertsitate baino gehiagoko sare informatikoetan sartu dela Sci-Hub. Horien artean 150 erakunde baino gehiago daude Estatu Batuetan, 30 baino gehiago Kanadan, 39 Erresuma Batuan eta 10 baino gehiago Suedian. Erresuma Batuko unibertsitateen artean Cambridge, Oxford, Imperial College London aurkitzen dira.

### Erabilgarritasuna 
Sci-Hub webguneak ia argitaletxe akademiko guztietako artikuluak eskaintzen ditu, hala nola Elsevier, Springer/Nature, Institute of Electrical and Electronics Engineers, American Chemical Society, Wiley Blackwell eta Royal Society of Chemistry, baita sarbide irekiko lanak ere, eta argitaletxeen egile-eskubideak kontuan hartu gabe banatzen ditu. 

Erabiltzaileak interfaze bateratu batekin sar daitezke iturri guztietako artikuluetara, orrialde nagusiko bilaketa-barran, Sci-Hub URLean DOI sartuz, edo editore baten URLa Sci-Hub bilatzailean gehituz. Eskaera batzuk erabiltzaileak Captcha bat sartzea eskatzen dute. Telegram berehalako mezularitza-zerbitzuan ere eskura daitezke lanak, bot baten bitartez.

Artikulua dagoeneko gordailuan badago, eskaera berehala beteko da. Artikulua jada ez badago gordailuan, itxarote-pantaila bat agertuko da, eta webguneak beste pertsona baten izendapen-agiriak agertuko dizkio erabiltzailearen izenean proxy serie batzuei, artikulurako sarbidea duen bat aurkitzen duen arte; orduan, erabiltzailea aurkeztu eta gordailuan gordeko da.

### Erabiltzaileen kokapena 
2016an Sci-Hub-i egindako 28 milioi eskaeraren azterketan, Science-n argitaratua,  Who's downloading pirated papers? Everyonek Sci-Hub erabiltzaileen mapa bat erakusten du, mundu osoko puntuekin.

### Ikerketa zientifikoaren gordailua 
Sci-Hubek artxibo akademikoa egile garaikidearen egile-eskubideak mugetatik kanpo egiten du, eta Internet Archive ez bezala, sarbide irekiko lizentziarik ez duten obra akademikoetarako sarbidea ere ematen du. Sci-Hub-en eskuragarri dauden artikuluen datuak iraulita daude.

COVID-19aren pandemiari erantzunez, artxibozain talde batek Sci-Hub erabili du koronabirusari buruzko 5.000 artikulu baino gehiagoko gordailu digital bat sortzeko. Onartzen dute gordailu digitala argi eta garbi irisgarria izatea legez kanpokoa dela, baina agindu moraltzat jotzen dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Guerilla Open Access Manifesto
* Open access
* The Pirate Bay

## Kanpo estekak