Horatii eta Curiatii

**Horatii eta Curiatiien** legenda, Erromako garai heroitako kontakizun bat da. Monarkiaren aroko erromatar kondaira zaharrean, Horatii-ak hiru anaia gerlari ziren, Publius Horatius-en semeak, Tullus Hostilio erregearen garaian bizi zirenak. Curiatii anaiekin izan zuen gatazka epikoaren kondaira et Publius Curiatusek bere arreba hil zueneko gertakaria agertzen dira Tito Livioren idatzietan.

## Alba Longarekin gerra 
thumb|Horatii eta Curiatiien arteko  borroka. Giuseppe Cesari.
Liviok kondaira hori kontatzen du *Ab urbe condita* bere lehen liburuan. Tullus Hostilius erromatar erregeak ondoko Alba Longa hiriarekin izandako gerran zegoelarik, bi hirien armaden arteko gerra garesti batean borrokatzeak etruskoen inbasio baterako atea irekita utziko zuela ikusi zuten. Mettius Fufetiusek, Alba Longako diktadoreak, Tullus Hostiliusi eskatu zion gatazka konpontzeko, Horatius familia izeneko hiru anaia erromatarren eta Albako Curiatius abizeneko anaien arteko heriotzarainoko borroka zezatela. Sei anaiek gudu-zelaian topo egin zuten haien herrikideek begiratzen zuten bitartean.

Hainbeste jokoan egonda, ausart borrokatu zuten bi aldeek. Horaziarrek hiru Kuriatiarrak zauritu zituzten, baina erromatarretako bi guduen hil zituzten. Horrek Publio anaia bakarrik utzi zuen Albako hiru gerlariez inguratuta. Nahiz eta bera zauriturik ez egon, Publio konturatu zen ez zuela aukerarik bere hiru etsaien aurka. Beraz, estrategia bat bururatu zitzaion: gudu-zelaian barrena korrika egiten hasi zen eremua gurutzatzen. Albaniarrek jazarri egin zuten, bakoitzak bere zauriek uzten zioten bezain azkar. Horixe zen, hain zuzen ere, Publiok espero zuena. Nahikoa urrutira joan ondoren, Kuriatarrak banandu egin ziren eta elkarrengandik urrun zirela ikusi zuen. Bere planak oso ondo funtzionatu zuen. Jiratu eta eraso amorratua egin zion lehenengoari, min gutxien hartu zuen Curiatius anaia eta hil egin zuen.
[thumb|[Horaziotarren zina.  Jacques-Louis David  (1748–1825).]]
Ikusle erromatarrak, une batzuk lehenago, porrotaz ziur egon zirenak, modu basatian txalotzen hasi ziren, eta albaniarrek bere gerlariei oihukatzen hasi ziren lehenbailehen elkartu zitezen. Baina, hori lortu aurretik, Publio bigarren Kuriatiarra harrapatu hil egin zuen, azken anaiak, babesgabe, begiratzen zion bitartean. Amaierako, bizirik geratzen zen Curiatius anaia, fisikoki gastatu zen bere zaurietatik eta jazarpenetik. 

Itxaropena erabat galdu zuen bi anaiak hiltzen ikusi zituenean. Nekez zutitu zen, eta Horaziarrari aurre egin zion. Publiusek adierazi zion lehenengo bi Curiatii gerlariak hil zituela bere anaien mendekuan, eta azkena hilko zuela  erromatarragatik eta albaniarren gaineko nagusitasuna lortzearren. Ezpata albatarraren eztarrian sartu eta hil zuen. Ondoren, hildako etsaien armadura hartu zuen bere garaipenaren harrapakin gisa.

Ondoren, Alba Longako diktadoreak, Mettiusek, ituna ohoratu zuen eta Alba Longak, laburki onartu zuen erromatar agintea, Fideneko hiritarrekin gerra bat eragin eta Erromari traizio egin aurretik.

## Publius etxera itzultzen 
eskuinera|thumb|350x350px|Publio Horazio, bere arreba hil ondoren. Louis-Jean-François Lagrenée (1725–1805)
Horazio garaile itzuli zen Erromara eta heroi moduan artatu zuten herritarrek. Gerra piztu baino lehen, Publioren arreba, Camilla, Alba Longako anaietako batekin ezkontzeko izena emanda zegoen. Neskak senargaiarentzat ehundutako kapa bere anaiaren sorbaldan ikusi zuenean, odolez zikinduta, bere maitea hila izan zela konturatu zen. Camillari atsekabea gailendu zitzaion, eta lagunaren izena oihukatzen eta negar egiten hasi zen. Hori ikusita, emakume erromatar batek ere ez zuela Erromaren etsai eroriak deitoratu behar aldarrikatuz, Publiok arreba hil zuen bertan.

Bere krimenagatik, hiltzera kondenatu zuten. Erregearen izen bera zuen Tullus Hostilius legelari baten aholkuz, Publiok herri-batzarrera jo zuen. Bere semearen defentsan, Publius Horatius gerlariaren aitak, Publius izenekoa ere, berriki lortutako garaipenaz hitz egin zuen, eta bizirik iraun zuen bere azken semea libratzeko erregutu zien (laugarren semea ere hila zen). Batzarra konbentzitu zuen eta Publioren epaia kommutatu zuten. Erromatan, kondenatuek beren epaiak herritarren batzarretara eraman zezaketen, eta hori daiteke tradizio horren sorburua.  

Publio Zaharrak sakrifizioak eskaini behar izan zizkien jainkoei bere semearen krimenagatik barkamena lortzeko eta semea garbitzeko, ordutik aurrera, Horatii familiak ohitura bihurtu zuen gauza bera eskaintzea. Garaipenaren harrapakinak *Pila Horatia* bezala ezaguna egin zen leku batean zintzilikatzen zituzten. Oppio muinoaren maldan egurrezko habearte bat altxatu zen, Soroium Tigillum (Arrebaren habeartea) izena eman ziotena. Uztarri bat sinbolizatzen zuen, eta Publio gaztea haren azpitik  pasarazi zuten. Luze iraun zuen zutik.

Kondairaren narrazio osoaena Liviorengandik jaso badugu ere, historialariak dio aurreko iturriek ez zeudela ados anai bakoitza zein hirikoa zen idenfikitzarekoan.

## Mitologia konparatuaren interpretazioa 
Georges Dumézilek, Indoeuroparren hiruko funtzioaren teoriaren baitan, Indra Tvastar jaikoaren sem den herensuge hirubukoa borroaktzen duenaren kondaira eta Horatii eta Curiatiiren arteko guduari buruzko  kondairarekin alderatu zuen. Horatiiren hirugarrena Trita (literalki Hirugarrena) Aptyaren parekoa izan daiteke. Aptyak Indrari lagundu zion herensugea hil zuenean. Trita Aptyak krimen bikoitza egin du: senide bat eta brahman bat hil ditu. Horatii anaietako hirugarrenak, paraleloki, krimena ere egiten du, hiru albaniarrak garaitu eta hil izanaren balentriaren ondoren Erromara itzultzean, bere arreba hiltzen baitu. Bai Trita Aptyak bai eta  erromatar txapeldunak erritu-purifikazioa egin behar izan zituzten horren ondoren.

## Horatiarren eta Kuriatiarren istorioa Europako kultura modernoan 
### Musika-egokitzapenak 
Pierre Corneilleren Horace (1640) antzezlanean oinarritua daude:

* *Les Horaces*, tragédie lyrique de Antonio Salieri (1786)
* *Gli Orazi e* i Curiazi, Domenico Cimarosaren musikako tragedia (1796)
* Camille Saint-Saënsen soprano, baritono eta pianorako ''Scène d'Horace*, opus 10 (1860an idatzia, 1861ean argitaratua)
* André Joliveten *Musique de scène* (1947)

### Antzezlanak 
* Bertolt Brechtek *Die Horatier und die Kuriatier*, Horatiei eta Curatiei buruzko antzezlana, idatzi zuen 1934an. 

### Pintura 
* *Louis-Jean-François Lagrenée*  *. 1750 -1754*
* *Carlo Cignani (1628–1719) .*  Ekaterinburg Museum of Fine Arts
* *Puchinov, Matvei Ivanovich (1716-97)'' '**, 1787. 
*  . SoIturria: National Library of the Netherlands The Hague, KB, 71 E 68
* **' Jacques-Louis David. Marrazkia. circa 1781
* Guillaume Guillon-Lethière, '** 1785, Providence, Rhode Island School of Design
* Étienne Barthélemy Garnier **'. 1788–1793. Art Institute of Chicago
* Jacques-Louis David  (1748–1825). ''*. Louvre museoa.

## Erreferentziak 
## Iturriak 
* Livy, *Ab urbe condita*, 1:24-26
* Horacios contra curicos *El Historicon.''