open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ernst Friedrich Schumacher

**Ernst Friedrich "Fritz" Schumacher** (Bonn, 1911ko abuztuaren 16 &ndash; 1977ko irailaren 4) alemaniar jatorrizko ekonomilaria izan zen. Haren ideiek oso eragin handia izan zuten 1970eko hamarkadan. Mendebaldeko ekonomiaren kritika zorrotza egiten du. Haren aurrean, gizaki-tamainako, deszentralizatutako eta teknologia egokiaren aldeko ekonomia proposatzen du.

Schumacheren *Small is beautiful* liburua Bigarren Mundu Gerratik 100 liburu eraginkorren artean kokatu zuen The Times Literary Supplementek. Nazioarteko ospea eman zion autoreari, berehala hizkuntza frankotara itzuli baitzen. Schumacherren beste liburu nabarmen bat *A guide for the perplexed* da. Horretan materialismoan oinarritutako zientzia kritikatzen du.

## Kanpo estekak 
*  *The E. F. Schumacher Society* delako elkartearen webgunea
Graham Chapman

**Graham Chapman** (Leicester, 1941eko urtarrilaren 8 &ndash; Maidstone, 1989ko urriaren 4) Ingalaterrako umorista eta idazlea izan zen, Monty Pythoneko kidea: Artur erregearen papera egin zuen *Monty Python and the Holy Grail* filmean eta Brianena, *Life of Brian* filmean. Film horrek, arrakasta handia izateaz gain, umorea egiteko modu lotsagabe bat erakutsi zuen, hurrengo lanetan taldeak garatuko zuena. 1979an Jonesek berak zuzendu zuen Monty Pythonen film ezagunena, *Life of Brian* *(Brianen Bizitza),* Jesus Nazaretekoaren garai berean jaio eta mesiastzat hartzen duten gazteari buruzko filma.
Fitxategi:All_six_members_of_Monty_Python_in_1978.jpg|Taldeko sei kideak 1978an
Fitxategi:And_Now_for_Something_Completely_Different_-_US_re-release_poster.jpg|And Now for Something Completely Different
Fitxategi:Monty_Python_and_the_Holy_Grail_-_1974_U.S._Silver_Gelatin_Single-Weight_Photo.jpg|Monty Python and the Holy Grail
Fitxategi:Monty_Python_O2_Arena.jpg|Kideak 2002an.

### Filmografia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Landy, Marcia. ''Monty Python's Flying Circus*.  Wayne State University Press, 2005. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi*.  Scarecrow Press, 2008. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi'', Volumes 1 and 2. Scarecrow Press, 2013.  (vol. 1) and  (vol. 2)

## Kanpo estekak
John Cleese

**John Marwood Cleese** (Weston-super-Mare, Somerset, 1939ko urriaren 27a - ) Ingalaterrako umorista eta aktorea da, Monty Python taldeko kidea izateagatik ezaguna.

Fitxategi:All_six_members_of_Monty_Python_in_1978.jpg|Taldeko sei kideak 1978an
Fitxategi:And_Now_for_Something_Completely_Different_-_US_re-release_poster.jpg|And Now for Something Completely Different
Fitxategi:Monty_Python_and_the_Holy_Grail_-_1974_U.S._Silver_Gelatin_Single-Weight_Photo.jpg|Monty Python and the Holy Grail
Fitxategi:Monty_Python_O2_Arena.jpg|Kideak 2002an.

## Biografia 
Txiki-txikitatik umore aldartea izan du Cleesek: eskolatik bota zuten patioko estatua idulkitik jaitsi eta komunera joan zela oinatzak marraztearen bidez iradokiagatik. Zuzenbidea Cambridgeko Unibertsitatean ikasten ari zela, Graham Chapman, etorkizuneko beste Monty Pythoneko kidea, ezagutu zuen. Cleesek, halere, irratirako saioak idazteari eta antzezteari ekin zion. Ameriketako Estatu Batuetan Terry Gilliam, beste Monty Pythoneko kide bat, eta Connie Booth, etorkizuneko emaztea, ezagutu zituen.

1965ean Cleese Londresera itzuli zen. Chapmanekin batera *The Frost Report* telesaiorako idazten hasi zen. Telesaio horretan Ingalaterrako umorista hoberenak bildu ziren, haien artean Eric Idle, Terry Jones eta Michael Palin Monty Pythoneko kideak. Taldea sortu zen 1968an ''Monty Python's Flying Circus* telesaioa egitearren. Lau urte iraun bazuen ere, Cleesek laugarrenean apenas ez zuen parte hartu. Haren ustetan, saioaren kalitateak behera egin zuen. Hala ere, taldera bueltatu zen *Monty Python and the Holy Grail*, *Life of Brian* eta *The Meaning of Life* filmetan jardutera.

Horretaz kanpo taldea utzita, Cleesek arrakasta handia ezagutu zuen Britania Handiko telebistan *Fawlty Towers* saioarekin. Saio hau, gaur egun ere, britaniar komedia hoberenetakotzat jotzen da. 80 eta 90eko hamarkadetan, Cleese zineman aritu da behinik behin; tartean Monty Pythonera itzuli da, 1982an esaterako, *Monty Python Live at the Hollywood Bowl* egitera. 1988an *A Fish Called Wanda* idatzi zuen. Historiako film ingeles arrakastatsuena izan zen, eta Oscar sarirako izendapena jaso zuen Cleesek.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Landy, Marcia. *Monty Python's Flying Circus*.  Wayne State University Press, 2005. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi*.  Scarecrow Press, 2008. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi'', Volumes 1 and 2. Scarecrow Press, 2013.  (vol. 1) and  (vol. 2)

## Kanpo estekak
Terry Gilliam

**Terrence Vance Gilliam** (Minneapolis, 1940ko azaroaren 22) zinema zuzendari, gidoilaria, aktorea eta marrazki bizidunen egile ingelesa da, Monty Python taldeko kidea izateagatik ezaguna. Taldean, ''Monty Python's Flying Circus* telesaioetarako hasierako eta amaierako marrazki biziduneko animazioak egiten zituen. Jaiotzez estatubatuarra da, Minnesotan jaio zen, baina 1968an Erresuma Batuko nazionalitatea hartu zuen.
Fitxategi:All_six_members_of_Monty_Python_in_1978.jpg|Taldeko sei kideak 1978an
Fitxategi:And_Now_for_Something_Completely_Different_-_US_re-release_poster.jpg|And Now for Something Completely Different
Fitxategi:Monty_Python_and_the_Holy_Grail_-_1974_U.S._Silver_Gelatin_Single-Weight_Photo.jpg|Monty Python and the Holy Grail
Fitxategi:Monty_Python_O2_Arena.jpg|Kideak 2002an.
Gilliam bada ezaguna hainbat film zuzentzeagatik ere, adibidez: *Brazil* (1985), *The Adventures of Baron Munchausen* (1988), *The Fisher King* (1991), eta *12 Monkeys* (1995).

## Filmografia 
* *Monty Python and the Holy Grail* (1975) (Terry Jonesekin batera)
* *Jabberwocky* (1977)
* *Time Bandits* (1981)
* *The Crimson Permanent Assurance* (1983) (*Monty Python's The Meaning of Life* filma laguntzen zuen laburmetraia)
* *Brazil* (1985)
* *The Adventures of Baron Munchausen* (1988)
* *The Fisher King* (1991)
* *12 Monkeys* (1995)
* *Fear and Loathing in Las Vegas* (1998)
* *The Brothers Grimm* (2005)
* *Tideland* (2005)
* *The Imaginarium of Doctor Parnassus* (2009)
* *The Zero Theorem* (2013)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Landy, Marcia. *Monty Python's Flying Circus*.  Wayne State University Press, 2005. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi*.  Scarecrow Press, 2008. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi'', Volumes 1 and 2. Scarecrow Press, 2013.  (vol. 1) and  (vol. 2)

## Kanpo estekak
Eric Idle

**Eric Idle** (South Shields, 1943ko martxoaren 29) Ingalaterrako umorista, aktorea, zinema zuzendaria, gidoigilea eta musikagilea da, Monty Python taldeko kidea izateagatik ezaguna. Taldean, musikaz arduratzen zen. Baliteke haren sormen arrakastatsuena *Always look on the bright side of life* izatea, *Life of Brian* filmeko azken eszenako kanta, heriotzaren kontrako antidoto moduko bat.
Fitxategi:All_six_members_of_Monty_Python_in_1978.jpg|Taldeko sei kideak 1978an
Fitxategi:And_Now_for_Something_Completely_Different_-_US_re-release_poster.jpg|And Now for Something Completely Different
Fitxategi:Monty_Python_and_the_Holy_Grail_-_1974_U.S._Silver_Gelatin_Single-Weight_Photo.jpg|Monty Python and the Holy Grail
Fitxategi:Monty_Python_O2_Arena.jpg|Kideak 2002an.

## Liburuak 
* *Hello Sailor*, eleberria, 1975&nbsp;&nbsp;
* *The Rutland Dirty Weekend Book*, 1976&nbsp;&nbsp;
* *Pass the Butler*, antzerki-lana, 1982&nbsp;&nbsp;
* *The Quite Remarkable Adventures of the Owl and the Pussycat*, umeentzako liburua, 1996&nbsp;&nbsp;
* *The Road to Mars*, eleberria, 1998&nbsp;&nbsp;
* *Eric Idle Exploits Monty Python Souvenir Program*, Green street Press (U.S.), 2000
* *The Greedy Bastard Tour Souvenir Program*, Green street Press (U.S.), 2003
* *The Greedy Bastard Diary: A Comic Tour of America*, journal, 2005&nbsp;&nbsp;
* ''Not the Messiah (He's a Very Naughty Boy)*, antzerki-lana

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Landy, Marcia. *Monty Python's Flying Circus*.  Wayne State University Press, 2005. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi*.  Scarecrow Press, 2008. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi'', Volumes 1 and 2. Scarecrow Press, 2013.  (vol. 1) and  (vol. 2)

## Kanpo estekak
Terry Jones

**Terence Graham Parry Jones** (Bae Colwyn, Conwy, 1942ko otsailaren 1a Londres &ndash; 2020ko urtarrilaren 21a) Galesko umorista, idazlea eta zinema zuzendaria izan zen, Monty Python taldeko kidea izateagatik ezaguna. Terry Gilliamekin *Monty Python and the Holy Grail*, zein bakarrik *Life of Brian* eta *The Meaning of Life* Monty Pythoneko filmak zuzendu zituen. Horretaz gain, *Erik the Viking* (1989) eta *The Wind in the Willows* (1996) filmak ere zuzendu zituen.
Fitxategi:All_six_members_of_Monty_Python_in_1978.jpg|Taldeko sei kideak 1978an
Fitxategi:And_Now_for_Something_Completely_Different_-_US_re-release_poster.jpg|And Now for Something Completely Different
Fitxategi:Monty_Python_and_the_Holy_Grail_-_1974_U.S._Silver_Gelatin_Single-Weight_Photo.jpg|Monty Python and the Holy Grail
Fitxategi:Monty_Python_O2_Arena.jpg|Kideak 2002an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Landy, Marcia. ''Monty Python's Flying Circus*.  Wayne State University Press, 2005. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi*.  Scarecrow Press, 2008. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi'', Volumes 1 and 2. Scarecrow Press, 2013.  (vol. 1) and  (vol. 2)

## Ikus, gainera 
* Galestar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak
Michael Palin

**Michael Edward Palin**, (Sheffield, 1943ko maiatzaren 5) Ingalaterrako aktore, umorista eta idazlea da, Monty Python taldeko kidea izateagatik ezaguna.
Fitxategi:All six members of Monty Python in 1978.jpg|Taldeko sei kideak 1978an
Fitxategi:And Now for Something Completely Different - US re-release poster.jpg|And Now for Something Completely Different
Fitxategi:Monty Python and the Holy Grail - 1974 U.S. Silver Gelatin Single-Weight Photo.jpg|Monty Python and the Holy Grail
Fitxategi:Monty Python O2 Arena.jpg|Kideak 2002an.

## Liburuak 
### Bidaia-liburuak 
* *Around the World in 80 Days* (1989) 
* *Pole to Pole* (1992) 
* *Full Circle* (1997) 
* ''Michael Palin's Hemingway Adventure* (1999) 
* *Sahara* (2002) 
* *Himalaya* (2004) 
* *New Europe* (2007) 

### Autobiografia 
* *The Pythons* Autobiography by The Pythons (2003) 

### Egunerokoak 
* *Diaries 1969–1979: The Python Years]*. 2006. 
* *Diaries 1980–1988: Halfway to Hollywood – The Film Years*. Londres, Weidenfeld & Nicolson. 2009. 

### Fikzioa 
* *Hemingway's chair* (1995) 
* *Bert Fegg's Nasty Book for Boys and Girls* Terry Jones, Martin Honeysett, Frank Bellamy et al. (1974) 
* *Dr Fegg's Encyclopaedia of all world knowledge* (1984) (Terry Jones eta Martin Honeysett) 

### Umeentzako liburuak 
* *Small Harry and the Toothache Pills* (1982) 
* *Limerics* or *The Limerick Book* (1985) 
* *Cyril and the House of Commons* (1986) 
* *Cyril and the Dinner Party* (1986) 
* *The Mirrorstone* Alan Lee eta Richard Seymour (1986) 

### Antzerki-lanak 
* *The Weekend* (1994) 

## Filmografia hautatua 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Landy, Marcia. *Monty Python's Flying Circus*.  Wayne State University Press, 2005. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi*.  Scarecrow Press, 2008. .
* Larsen, Darl. *Monty Python's Flying Circus: An Utterly Complete, Thoroughly Unillustrated, Absolutely Unauthorized Guide to Possibly All the References From Arthur "Two Sheds" Jackson to Zambesi'', Volumes 1 and 2. Scarecrow Press, 2013.  (vol. 1) and  (vol. 2)

## Kanpo estekak
Tarn eta Garona

**Tarn eta Garona** (; ) Okzitania eskualdeko departamendua da (82), Tarn eta Garona ibaiek zeharkatua. Prefektura Montauban hirian dago.

Mugakide ditu Lot, Aveyron, Tarn, Garona Garaia, Gers eta Lot eta Garona departamenduak.

thumb|ezkerrera|250px|Saint-Antonin-Noble-Val herriko ikuspegia
thumb|ezkerrera|250px|Gramont herria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tarn eta Garona departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
.mn

**.mn** Mongoliari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Datacomek kudeatzen du.

Bigarren mailako domeinu batzuk erabilera konkretuetarako erabiltzen dira:
* **.gov.mn** - gobernua
* **.edu.mn** - hezkuntza
* **.org.mn** - irabazi asmorik gabeko erakundeak

## Kanpo estekak 
*  .mn whois informazioa IANAren webgunean
.mo

**.mo** Makauri dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

* **.com.mo** - erakunde komertzialak
* **.edu.mo** - hezkuntza
* **.gov.mo** - gobernua
* **.net.mo** - Interneteko zerbitzu hornitzaileak
* **.org.mo** - irabazi asmorik gabeko erakundeak

## Kanpo estekak 
*  .mo whois informazioa IANAren webgunean
.nz

**.nz** Zeelanda Berriari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Kanpo estekak 
*  .nz whois informazioa IANAren webgunean
.ro

**.ro** Errumaniari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Kanpo estekak 
*  .ro whois informazioa IANAren webgunean
.ru

**.ru** Errusiari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Kanpo estekak 
*  .ru whois informazioa IANAren webgunean
*  .ru domeinu izenak IP helbide bidez
.tz

**.tz** Tanzaniari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

Erregistroak hirugarren mailan egin daitezke, bigarren mailako domeinu hauek erabiliz:

* **.co.tz** - komertzialak
* **.ac.tz** - eskolak
* **.go.tz** - gobernua
* **.or.tz** - irabazi asmorik gabeko erakundeak
* **.ne.tz** - Interneteko zerbitzu hornitzaileak

## Kanpo estekak 
*  .tz whois informazioa IANAren webgunean
Arabiar mundua

thumb|300px|eskuinera|Arabiar herrialdeak, berdez

**Arabiar mundua** (arabieraz *العالم العربي, al-`ālam al-`arabī*) arabieraren hiztunak gehiengo diren herrialdeen multzoari ematen zaion izena da. Arabiar hiztunen multzoa 200 bat milioi lagunek osatzen dute. Arabiar munduaz aritzerakoan Arabiar Liga osatzen duten 22 estatuei egiten zaie erreferentzia, nahiz eta arabiar mundu terminoak izaera kulturalagoa duen.

Arabiar munduaren batasun politikoa nazionalismo arabiarrak (panarabismoak) aldarrikatu du.

Arabiar munduaren barnean hizkuntzaren ikuspegitik arabiarrak ez diren giza taldeak bizi dira, hala nola kurduak, berbereak, etab. Arabiarren gehiengoa, era berean, musulmanak dira, baina badaude kristauak edo bestelako erlijioen jarraitzaile diren arabiarrak ere. Ildo honetan, lehen nazionalista arabiarrak kristau taldeetakoak ziren.

Arabiar munduaren barnean Magreb eta Mashreqen artean bereizi behar da:

* Magreben barnean: Maroko, Mendebaldeko Sahara (herrialde guztiek onartzen ez badute ere), Aljeria, Tunisia, Mauritania eta Libia.

* Mashreqen barnean: Egipto, Sudan, Palestina (Autoritate Palestinarrak Arabiar Ligan onartua dago), Jordania, Libano, Siria, Irak, Saudi Arabia, Yemen, Oman, Arabiar Emirerri Batuak, Bahrain, Qatar eta Kuwait.

Historikoki banaketa honetan sartu ez badira ere, egun arabiar munduaz aritzerakoan Somalia eta Komoreak ere aipatu ohi dira, nahiz eta hauetan arabiar biztanleria ez den gehiengoa. Bi estatuok, hala ere, Arabiar Ligako partaideak dira.

## Ikus, gainera 
* Arabia
* Arabiar Liga

## Kanpo estekak 
*  Arabiar nazionalismoa: Identitate nahasia
*  Araboo.com - Arabiar direktorioa
Vienne

**Vienne** (okzitanieraz *Vinhana*) Frantziako Akitania Berria eskualdeko departamendua da (86), Vienne ibaiak zeharkatua.

Prefektura Poitiers hirian dago.

Mugakide ditu Indre eta Loira, Indre, Vienne Garaia, Charente, Deux-Sèvres eta Maine eta Loira departamenduak.

thumb|ezkerrera|250px|Moncontour gaztelua

## Ikus, gainera 
* Vienne departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Vienne Garaia

**Vienne Garaia** (frantsesez eta ofizialki *Haute-Vienne*; okzitanieraz *Vinhana Nauta*) Frantziako Akitania Berria eskualdeko departamendua da (87), Vienne ibaiak zeharkatua.

Prefektura Limoges hirian dago.

Mugakide ditu Creuse, Corrèze, Dordoina, Charente, Vienne eta Indre departamenduak.

thumb|ezkerrera|250px|Oradour-sur-Glane herri suntsitua
[thumb|ezkerrera|250px|Vienne ibaia [Limoges hirian]]

## Ikus, gainera 
* Haute-Vienne departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Savoia

**Savoia** (frantsesez *Savoie*, frankoproventzeraz ''Savouè d'Aval'') Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdeko departamendua da (73), Isère ibaiak zeharkatua.

Prefektura Chambéry hirian dago.

thumb|ezkerrera|250px|Courchevel eski estazioa

## Mugakideak 
Mugakide ditu Savoia Garaia, Ain, Isère eta Alpe Garaiak departamenduak eta Aostako Harana (Italia).

thumb|ezkerrera|250px|Val d'Isère

## Kanpo estekak
Vosgeak

**Vosgeak** () Ekialde Handia eskualdeko departamendua da (88), gehiengoa Vosge mendiguneak hartua. Prefektura Épinal hirian dago.

Mugakide ditu Meuse eta Meurthe eta Mosela iparraldean, Rhin Beherea eta Rhin Garaia ekialdean, Belfort Herrialdea eta Saona Garaia hegoaldean eta Marne Garaia mendebaldean.

## Historia 
Vosgoak, 1790eko martxoaren 4an sortutako 83 departamenduetako bat izan ziren, jatorrizko 83 departamenduen mugak ezartzen zituen 1789ko abenduaren 22ko legea aplikatuz. Lorrena probintziako antzinako lurraldeen zati bat eta inguruko hiri batzuk hartzen ditu, nahiz eta — Frantzia-Prusia Gerraren ondoren — hiri batzuk galdu zituen, Schirmeck kasu, Alsazia-Lorrena alemaniarraren zati izatera pasa zirenak eta, 1919an Frantziak lurralde horiek berreskuratu zituenean, Rhin Beherea departamenduan integratu zirenak.

## Herri eta hiri nagusiak 
Departamenduak 5.000 baino gehiagoko bederatzi udalerri ditu:

## Demografia 
## Iruditegia 

Fitxategi:Gerardmer vue de Merelle.jpg|Gerardmer aintzira
Fitxategi:Saint-Dié-des-Vosges-Cathédrale.jpg|Saint-Dié-des-Vosges herriko katedrala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yonne

**Yonne** Frantziako Borgoina-Franche-Comté eskualdeko departamendua da (89), Yonne ibaiak zeharkatua.

Prefektura Auxerre hirian dago.

Mugakide ditu Aube, Côte-d'Or, Nièvre, Loiret eta Sena eta Marne departamenduak.

thumb|ezkerrera|250px|Yonne ibaia Auxerre zeharkatzean
[thumb|ezkerrera|250px|[Vézelay|Vezelay herriko basilika]]

## Ondasun nabarmenak 
* Vézelayko abadia eta muinoa, UNESCOren ondare izendatuak.

## Ikus, gainera 
* Yonne departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Savoia Garaia

**Savoia Garaia** (, frankoproventzeraz ''Savouè d'Amo'') Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdeko departamendua da (74), Léman aintziraren ertzean.

Prefektura Annecy hirian dago.

Mugakide ditu Ain eta Savoia departamenduak eta Suitza eta Italia.

thumb|ezkerrera|250px|Mont-Blanc mendia
thumb|ezkerrera|250px|Sallanches harana

## Kanpo estekak
.ly

**.ly** Libiari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

Bigarren zein hirugarren mailan egin daiteke erregistroa.

## Bigarren mailako domeinuak 
* **.com.ly** - Komertzialak
* **.net.ly** - Interneteko zerbitzu hornitzaileak
* **.gov.ly** - Gobernua
* **.plc.ly** - Estatuaren enpresak
* **.edu.ly** - Hezkuntza
* **.sch.ly** - Eskolak
* **.med.ly** - Osasuna
* **.org.ly** - Irabazi asmorik gabeko erakundeak
* **.id.ly** - Gizabanakoak

## Kanpo estekak 
*  .ly whois informazioa IANAren webgunean
Saona eta Loira

**Saona eta Loira** (frantsesez *Saône-et-Loire*) Frantziako Borgoina-Franche-Comté eskualdeko departamendua da (71), Saona eta Loira ibaiek zeharkatua. Prefektura Mâcon hirian dago.

Mugakide ditu Côte-d'Or, Jura, Ain, Rodano, Loira, Allier eta Nièvre departamenduak.

Prefetura hiria, Mâcon. Suprefetura hiriak, Autun, Chalon-sur-Saône, Charolles eta Louhans. Erdialdeko mendialdeak hartzen du departamenduaren mendebaldea; 800 m-tik gorako Morvan mendiak daude ipar-mendebalean, Arroux ibaiaren haranaren gainean; hego-ekialdean Autonoi mendiak daude eta hegoaldean, Charolais mendiak. Ekonomiari dagokionez, nekazaritza (garia, artoa, bazka landareak, behi azienda) eta industria (janari industria, metalurgia, altzairugintza, trenak, burdinbide gaiak, beiragintza, zeramikagintza) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
.sh

**.sh** Santa Helenari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Kanpo estekak 
*  .sh whois informazioa IANAren webgunean
.pr

**.pr** Puerto Ricori dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Azpidomeinuak 
* **.pr** - marka erregistratuak
* **.biz.pr** - negozioa
* **.com.pr** - enpresak, baina askea da
* **.edu.pr** - hezkuntza
* **.gov.pr** - Gobernua
* **.info.pr** - informazioa
* **.isla.pr** - Puerto Ricon dauden pertsonak
* **.name.pr** - gizabanakoak
* **.net.pr** - Interneteko zerbitzu hornitzaileak, baina askea da
* **.org.pr** - erakundeak, baina askea da
* **.pro.pr** - profesionalak

## Kanpo estekak 
*  .pr whois informazioa IANAren webgunean
.tc

**.tc** Turks eta Caicos Uharteei dagokien herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Kanpo estekak 
*  .tc whois informazioa IANAren webgunean
.tl

**.tl** Ekialdeko Timorri dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Lehenago .tp domeinua zegokion, baina 2002an portugesezko *Timor-Leste* izenean oinarritzea erabaki zuten, domeinu berri hau sortuz.

## Kanpo estekak 
*  .tl whois informazioa IANAren webgunean
.tw

**.tw** Taiwani dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. TWNICek kudeatzen du.

Erregistroak bigarren zein hirugarren mailan egin daitezke.

## Bigarren mailako domeinuak 
* **edu.tw** - hezkuntza
* **gov.tw** - gobernua
* **mil.tw** - militarra
* **com.tw** - erregistratutako enpresak
* **net.tw** - Interneteko zerbitzu hornitzaileak
* **org.tw** - Irabazi asmorik gabeko erakundeak
* **idv.tw** - gizabanakoak (nortasuna emailez egiaztatu behar da)
* **game.tw** - baldintzarik gabe (nortasuna emailez egiaztatu behar da)
* **ebiz.tw** - baldintzarik gabe (nortasuna emailez egiaztatu behar da)
* **club.tw** - baldintzarik gabe (nortasuna emailez egiaztatu behar da)

## Kanpo estekak 
*  .tw whois informazioa IANAren webgunean
.se

**.se** Suediari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. NIC-SEk kudeatzen du.

## Bigarren mailako domeinuak 
* konderrikako sailkapena - Enpresek kokatuta dagoen konderriari dagokion letraren arabera hautatu behar dute azpidomeinua: **.ab.se**, **.c.se**, **.d.se**, **.e.se**, **.f.se**, **.g.se**, **.h.se**, **.i.se**, **.k.se**, **.m.se**, **.n.se**, **.o.se**, **.s.se**, **.t.se**, **.u.se**, **.w.se**, **.x.se**, **.y.se**, **.z.se**, **.ac.se**, **.bd.se**.
* **.org.se** - irabazi asmorik gabeko erakundeak
* **.pp.se** - gizabanako pribatuak
* **.tm.se** - marka erregistratuak
* **.parti.se** - alderdi politikoak
* **.press.se** - argitalpenak
* **.mil.se** - militarra

## Kanpo estekak 
*  .se whois informazioa IANAren webgunean
Endokrinologia

**Endokrinologia** da sistema endokrinoarekin lotutako gaixotasunetaz arduratzen den espezialitate medikoa.

Diagnostikoa eta tratamendua lortzen saiatzen dira endokrinologoak, askotan beste espezialitate batzuekin elkarlanean: Barne Medikuntza, Psikiatria, Nefrologia, Kardiologia eta Kirurgia orokorra.

## Lotutako gaixotasunak 
* Anorexia nerbiosoa.
* Goloa.
* Bulimia.
* Diabetea.
* Ernalezintasuna.
* Gutxiegitasun suprarrenala.
* Hazkuntza gabezia.
* Hipertentsioa.
* Loditasuna.
* Osteoporosia.
* Tiroiditis.
* Tiroideko tumoreak.

## Kanpo estekak 
* Sociedad Española de Endocrinología y Nutrición
* Société Française d'Endocrinologie
Giza bihotz

thumb|200px|Giza bihotza
**Giza bihotza** gizakiaren bizi organo nagusietakoa da, bihotzak ponpatzen baitu odola giza gorputzaren atal guztietarantz. Aparatu kardiobaskularraren atal nagusia da, beraz.
Bihotzaren muskuluak miokardioa izena du. Perikardioa, aldiz, organo honen inguruan dagoen ehuna da.

Toraxaren barruan dago, erdialdean kokatuta, alboetan birikak dituela, azpian diafragma (abdomenetik banatzen duena) eta gainean timoa.

Bihotzetik odola atera eta bideratzeko, aorta arteria handiarekin konektatuta dago. Birikek garbituko duen odola, aldiz, kaba zainetik iristen da bihotzera.
thumb|Bihotza, odolaren motorra.
Arteria koronarioak dira organo hau irrigatzen dutenak.

## Fisiologia 
thumb|100px|Diastoleathumb|100px|Sistolea
### Bihotzaren mugimenduak 
Bihotzak bi mugimendu nagusi egiten ditu: **Sistolea** edo uzkurdura eta **diastolea** edo erlaxazioa. Hauen arabera, 4 soinu fisiologiko edo normal entzun daitezke fonendoskopioarekin:

* S1: Sistolearen hasiera eta diastolearen amaiera markatzen ditu.
* S2: Sistolearen amaiera eta diastolearen hasiera markatzen ditu.
* S3: Diastolearen lehenengo zatian entzuten da.
* S4: Diastolearen bigarren zatian entzuten da.

Bestela, **murmurio**ak dira soinu patologikoak, gaixotasuna adierazten dutenak.

### Bihotzaren sistema elektrikoa 
Honek **taupada-markagailu**aren funtzioa betetzen du. Gaixotzen denean, arritmiak agertzen dira.

### Gasen trukea 
Alde batetik, oxigenoa (O2) eta elikagaiak dituen odola **arterietatik** banatzen da gorputzean zehar, organo guztietan, beti ere **bihotza**k bidalitako bultzadekin (taupadak). Hauxe da ibilbidea eskematikoki: *Birikak - Biriketako zainak - Ezkerreko aurikula - Ezkerreko bentrikulua - Aorta arteria - Arteria periferikoak - Organoak.*

Bestetik, organo guztietatik bihotzera bueltan, karbono dioxidoa (CO2) eta hondakinak bidaiatzen dira **zainetatik**. Hauxe da ibilbidea eskematikoki: *Organoak - Zain periferikoak - Kaba zaina - Eskuineko aurikula - Eskuineko bentrikulua - Biriketako arteriak - Birikak*.

Arnas aparatuarekiko loturari esker, biriketan gasen (O2 eta CO2) elkar-trukatzea gertatzen da, oxigenoa gorputzean sartuz eta azido karbonikoa kanpora ateraz.

## Anatomia 
### Eskuineko bihotza 
* Eskuineko aurikula.
* Eskuineko bentrikulua.

### Ezkerreko bihotza 
* Ezkerreko aurikula.
* Ezkerreko bentrikulua.

## Lotutako gaixotasunak 
Kardiologia da hauetaz arduratzen den espezialitate medikoa. Gaixotasuna oso aurreratua eta beste konponbiderik gabekoa, Bihotzeko kirurgiaren espezialistak arduratu behar dira.

Diagnostikoa lortzeko oso garrantzitsua da miaketa fisiko ona egitea. Bestela, proba osagarriak baliatzen dituzte kardiologoek ahalik eta zehaztasun handiena lortzeko.

Gaixotasunei dagokienez, hauexek dira aipagarrienak:
* Arritmiak.
* Bihotzaren tumoreak.
* Bihotz-gutxiegitasuna.
* Kardiopatia iskemikoa.
* Miokardiopatiak.
* Sortzetiko kardiopatiak.
* Perikardioaren gaixotasunak.

## Kanpo estekak 
*  Espainiako Kardiologia Federakundea
*  Frantziako Kardiologia Federakundea
Kardiologia

**Kardiologia** da aparatu kardiobaskularraren gaixotasunetaz arduratzen den espezialitate medikoa, zehazki bihotzarekin lotutakoetaz.

## Lotutako gaixotasunak 
* Arritmiak.
* Bihotzaren tumoreak.
* Bihotz-gutxiegitasuna.
* Kardiopatia iskemikoa.
* Miokardiopatiak.
* Sortzetiko kardiopatiak.
* Perikardioaren gaixotasunak.

## Diagnostikoa 
Diagnostikoa lortzeko oso garrantzitsua da miaketa fisiko ona egitea, murmurioak, arritmiak eta bestelako zeinuak antzemateko. Bestela, proba osagarriak baliatzen dituzte kardiologoek ahalik eta zehaztasun handiena lortzeko.

Hauexek dira proba osagarrien artean garrantzitsuenak:
* Elektrokardiograma (EKG).
* Toraxaren erradiografia.
* Ekokardiograma edo bihotzaren ekografia.
* Ergometria edo esfortzu-proba.
* EKG-Holter.
* Bihotzaren kateterismoa.

## Tratamendua 
Farmakoei dagokienez, hauexek dira Kardiologian askotan erabilitakoak:
* Diuretikoak.
* Antiarritmikoak.
* Antiagregatzaileak.
* Antikoagulatzaileak.
* Antihipertentsiboak.

## Kanpo estekak 
* Euskal Herriko Kardiologia Elkartea (SVNCARDIO) 
* Sociedad Española de Cardiología
* Fédération Française de Cardiologie
Neurologia

**Neurologia** nerbio-sistemaren gaixotasunetaz arduratzen den espezialitate medikoa da, baztuetan beste batzuekin elkarlanean, neurokirurgia, neurofisiologia, neuropsikologia eta psikiatriarekin bereziki.

## Lotutako gaixotasunak 
* Gaixotasun infekziosoak: Meningitis, entzefalitis, Lyme gaitza.

* Gaixotasun neuroendekatzaileak:
**Dementziak (Alzheimer eta beste).
**Parkinsonen gaixotasuna.
**Alboko esklerosi amiotrofikoa.

* Gaixotasun desmielinizatzaileak: Esklerosi anizkoitza.

* Gaixotasun episodikoak edo paroxistikoak: 
** Epilepsiak.
** Istripu zerebrobaskularrak (IZB).
** Zefalea edo buruko minak (Migrainak barne).
** Loaren nahasmenduak.

* Nerbio-sistema periferikoko gaixotasunak: Neuropatia periferikoak, Guillain-Barréren sindromea, karpoko kanalaren sindromea.

* Gaixotasun onkologikoak: Burmuineko tumoreak.

## Diagnostikoa 
Miaketa fisikoan, miaketa neurologikoak bere teknika berezia dauka. Laburbilduta, mugitzeko (burua, gorputz-adarrak...), sentitzeko (mina, beroa/hotza...) eta arrazoitzeko gaitasuna aztertu behar da.

Bestela, proba osagarrien artean, hauexek dira ohikoenak:
* Buruko OTA.
* Buruko erresonantzia magnetikoa.
* Elektroentzefalograma (EEG).

## Berrikuntzak 
Berrikuntza nabarietako bat, garunen zelulen kultibazioa da. Berrikuntza hau, Parkinsonaren eta epilepsiaren aurkako tratamendurako da. Floridako unibertsitateko Scheffler irakasle neurologoa, egin du aurkikuntza hau. Berrikuntza honen helburua, garuneko zelulak izoztea da eta noizbait behar badira, desizoztu egin. Modu horretan, gauza askotarako erabili ahalko dira, hala nola, gaixotasun neurologikoen tratamenduetarako.

## Kanpo estekak 
*  European Federation of Neurological Societies (EFNS)
*  Sociedad Española de Neurología (SEN)
*  Société Française de Neurologie (SFN)
*  "European Journal of Neurology" aldizkaria
*  "Neurology" aldizkaria
*  "Neurologia" aldizkaria

## Erreferentziak
.uk

**.uk** Erresuma Batuari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

Ezin da domeinurik eskuratu bigarren mailan zuzenean (adibidez, *internet.uk*) eta bigarren mailako domeinu batean oinarritzea derrigorrezkoa da (adibidez *internet.co.uk*).

## Bigarren mailako domeinuak 
* **.ac.uk** - hezkuntza
* **.co.uk** - komertziala
* **.gov.uk** - gobernua
* **.ltd.uk** - enpresa mugatuak
* **.me.uk** - pertsonala
* **.mil.uk** - Defentsa ministerioa
* **.mod.uk** - Defentsa ministerioa
* **.net.uk** - Interneteko zerbitzu hornitzaileak
* **.nic.uk** - domeinuaren kudeaketa
* **.nhs.uk** - osasuna (National Health Service)
* **.org.uk** - irabazi asmorik gabeko erakundeak
* **.plc.uk** - enpresa mugatu publikoak
* **.police.uk** - polizia
* **.sch.uk** - eskolak, lehen eta bigarren hezkuntza

## Kanpo estekak 
*  .uk whois informazioa IANAren webgunean
.yu

**.yu** Yugoslaviari esleitutako herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Herrialde honek, ordea, izena aldatu, eta Serbia eta Montenegro izena hartu zuen.

Aldaketaren ondorioz, .cs domeinua Serbia eta Montenegrorentzako gorde zuten 2003an, baina oraindik ez da erabili. Gainera, gertagaitza da domeinu hau herrialde honek erabiltzea, Montenegroren independentzia aldarrikapena dela-eta.

## Bigarren mailako domeinuak 
* **.ac.yu** - Akademikoa
* **.edu.yu** - Hezkuntza
* **.org.yu** - Erakundeak
* **.co.yu** - Enpresak

## Kanpo estekak 
*  .yu whois informazioa IANAren webgunean
Nefrologia

**Nefrologia** giltzurruneko gaixotasunetaz arduratzen den espezialitate medikoa da.

Elkarlanean aritzen da Urologiarekin, bereziki giltzurruneko transplantearen arloan.

## Lotutako gaixotasunak 
* Giltzurrun-gutxiegitasun akutu eta kronikoa.
* Glomerulonefritisak.
* Hipertentsioa.
* Litiasia: Harriak.
* Pielonefritisa.
* Giltzurrun-infartua.
* Giltzurruneko tumoreak.

## Diagnostikoa 
Historia klinikoaz gain, Nefrologian garrantzi handia dute odola eta gernuaren proba analitikoek, giltzurruneko funtzioa eta oreka metabolikoa aztertzeko.

Proba erradiologikoei dagokienez, hauexek dira espezialitate honetan erabilienak:
* Giltzurruneko ekografia.
* Abdomeneko OTA.

Gaixotasun batzuk topatzeko, askotan ezinbestekoa da giltzurruneko biopsia egitea.

## Tratamendua 
### Farmakoak 
* Antihipertentsiboak.
* Bikarbonatoaren konposatuak.
* Diuretikoak.
* Kaltzioaren konposatuak.
* D bitamina.
* Eritropoietina.
* Esteroideak.
* Zitostatikoak.

### Beste batzuk 
* Hemodialisia.
* Dialisi peritoneala.
* Giltzurruneko transplantea.
* Plasmaferesia.

## Kanpo estekak 
*  Sociedad Española de Nefrología
*  Société de Néphrologie
*  American Society of Nephrology
*  International Society of Nephrology
Proba analitiko

**Proba analitikoak** edo analisiak medikuntzan diagnostikoa lortzeko laborategian egiten dituzten proba osagarri mota bat dira.

## Laginak 
Analisiak egiteko honelako laginak eduki ditzakegu:
* Odola.
* Gernua.
* Karkaxa.
* Gorotzak.
* Beste jariakin batzuk.

## Odol-analisiak 
### Biokimika 
Biokimikaren analisien bidez, giltzurrun eta gibelaren funtzioa aztertzen ditugu, batik bat, odolean aztertzen dituzten parametro batzuk aztertuta:

* Glukosa: Baloreak igotzen dira diabetean.
* Urea eta Kreatinina: Giltzurruneko funtzioa aztertzeko.
* Sodioa, Potasioa, Kloroa, Kaltzioa, Fosforoa.
* Proteina totalak, Albumina.
* Transaminasak (GPT, GOT, GGT eta FA): Gibela begiratzeko.
* Kreatin-fosfokinasa (CPK), Laktato-deshidrogenasa (LDH) eta T-troponina: Bihotzeko miokardioaren entzimak dira, altuak egn ohi dira Kardiopatia iskemikoan.
* Kolesterola, Lipoproteinak (HDL, LDL, VLDL), Triglizeridoak.
* Burdina, Ferritina, Transferrina: Anemiak ikertzeko.

### Hemograma 
Hemogramaren bidez, odolaren hiru elementu nagusi aztertzen dituzte: hematiak, leukozitoak eta plaketak.

### Koagulazioa 
* Protronbina Denbora edo Quick denbora.
* INR (*International Normalized Ratio*): Aho bidezko tratamendu antikoagulantearen ("Sintrom") kontrolerako erabiltzen da.
* Tronboplastina Partzial Aktibatuaren Denbora (TPAD edo *APTT* ingelesez).
* Tronbina Denbora.

### Gasometria 
Arterialak informazioa ematen du arnas gutxiegitasuna diagnostikatzeko, eta benosoa baliagarria da asaldura metabolikoetan.

## Mikrobiologia 
### Kultiboak 
* Hemokultiboak.
* Urokultiboak.
* Koprokultiboak
* Beste batzuk: Karkaxarena, likido zefalorrakideo.

### Serologiak 
Bakterio edo birusen aurkako antigorputzak aztertzen dituzte odolean.

## Immunologia 
Immunitate-sistemaren egoera erakutsiko dute A, G eta M immunoglobulinen azterketa odolean, besteak beste.

Bestela, antigorputzak begiratzen dira autoimmunitatearekin lotutako gaixotasunak diagnostikatzeko.

## Beste batzuk 
* Anatomia patologikoa
* Hormonak.
* Proteinograma.

## Kanpo estekak 
* "Odol-analisia" artikulua "Osatuz" aldizkarian
Euskararen Gaitasun Agiria

**E**uskararen **G**aitasun **A**giria (**EGA**) pertsona batek euskaraz ahoz zein idatziz aritzeko trebetasuna duela, eta euskara batuaren ortografia eta arauak ezagutzen dituela erakusten duen ziurtagiria da. EGA lortzeko, hiru proba edo azterketa gainditu behar izaten dira: *atariko proba*, *azterketa idatzia* eta *ahozko azterketa*, ordena horretan. Proba bat egin ahal izateko aurrekoa gainditzea ezinbestekoa da.

EGA ziurtagiria ALTEko () partaidea da. Hizkuntzetarako Europako Erreferentzia Esparru Bateratuari erreparatuz, EGA azterketa C1 mailaren parekoa da.

Euskal Herriko erakunde hauek banatzen zuten EGA: Eusko Jaurlaritzak Euskal Autonomia Erkidegoan, Nafarroako Gobernuak Nafarroako Foru Erkidegoan eta Euskaltzaindiak Ipar Euskal Herrian. 2019an Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan EGA Euskara Gaitasun Agiriaren azken azterketa egin zuten. Aurrerantzean, euskara maila hori frogatu nahiko dutenek HABEren C1 azterketa egin beharko dute EAEn, nahiz eta Nafarroan eta Iparraldeko eskualdeetan EGA mantendu.

Zifra horiek murriztu ziren azken deialdietan; bereziki, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako ikasleek aitortuak dituztelako euskara gaitasunak ikasketak B edo D ereduan egitearen truke: C1 mailakoa, unibertsitate ikasketak eginak dituztenek. Hori izan zen azken urteetako aldaketarik nabarmenena EGAri dagokionez. PSE-EEk Eusko Jaurlaritzan bakarrik gobernatu zuenean (2009-2012) hartu zuen neurria.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko agirien baliokidetza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskararen Gaitasun Agiria, Eusko Jaurlaritzaren webgunean.
*  ALTE
* EUSKARAREN EZAGUTZA EGIAZTAGIRIEN ARTEKO BALIOKIDETZAK HIZKUNTZEN EUROPAKO ERREFERENTZIA ESPARRUARI EGOKITUAK.
Urologia

thumb|eskuinera|282px| 

**Urologia** gernu-aparatuarekin lotutako espezialitate medikoa da, zehazki konponbide kirurgikoetaz arduratzen dena. Nefrologiarekin aritzen da elkarlanean, batez ere transplantearen arloan.

## Lotutako gaixotasunak 
* Giltzurrun-gutxiegitasun terminala: tratamendu medikoak nahikoa ez direnean, transplantea da azken konponbide bakarra.
* Giltzurruneko tumoreak.
* Litiasiak: Giltzurrunetan, ureterretan, pukikan edo uretran kokatutako harriak kentzea da helburua.
* Pielonefritis.
* Prostatitis.
* Prostatako hipertrofia onbera.
* Prostatako minbizia.
* Zistitis.
* Puxikako minbizia.

## Teknika kirurgikoak 
* Basektomia.
* Litotrizia.
* Nefrektomia.
* Prostatektomia.
* Giltzurrun-transplantea.

## Kanpo estekak 
* Asociación Española de Urología
* Association Française d'Urologie
Guraize

**Guraizeak**, **artaziak** edo **aizturrak** ebakitzeko tresna bat dira, erdialdean giltzatzen diren bi piezaz osatua, mutur batean ahoa eta bestean hatzak sartzeko bi begi dituena.

Lehen guraizeak K.a. 500 urtean agertu ziren, baina XV. mendera arte ez zuten gaur egungo diseinua hartu.

Hainbat guraize mota daude, zeinen diseinua egin nahi diren lanaren araberakoa da. Esaterako, bulegoetan, sukaldean, joskintzan, ile-apaindegian, erizaintzan, kirurgian eta lorezaintzan erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorbeia (argipena)

**Gorbeia** izenak hainbat adiera ditu:
# **Gorbeia**, Araba eta Bizkaia arteko mugan dagoen mendi bat.
# **Gorbeia**, Arabako dendagune bat.
Klip

eskuinera|thumb|Klip bat
**Klip** bat orriak elkartzeko erabiltzen den doblatutako alanbre zatia da. Grapek ez bezala, papera osorik uzten dute, eta oso erraz kendu daiteke klipa.
Koloretakoak ere badaude zilarrezkoak urrezkoak eta platazkoak.

## Kanpo estekak
Hematologia

**Hematologia** odolaren eta haren osagaien (odol-zelulak, hemoglobina, odol-plasma, hezur-muina, plaketak, odol-hodiak, barea eta koagulazioa) gaixotasunetaz arduratzen den espezialitate medikoa da. 

## Lotutako gaixotasunak 
* Anemiak: odolak behar duen oxigeno guztia garraiatu ezin duenean gertatzen dira, bai globulu gorrien faltagatik, bai zelulen tamainagatik edo formagatik, edo beste edozein arrazoirengatik. Beraz, oxigenoa ez da behar bezala iristen gorputzeko atal ezberdinetara.
* Eritrozitosiak: odolean globulu gorri gehiegi edo hemoglobina gehiegi daudenean gertatzen dira. Ondorioz, odola loditu egiten da.
* Koagulopatiak: odola ez da gai koagulazioa behar bezala egiteko.
* Leuzemiak, linfomak eta mielomak: odoleko eta haren osagaietako minbiziak dira.

## Diagnostikoa 
Gaixotasun hematologikoen diagnostikoan, oso garrantzitsuak dira proba analitikoak, miaketa fisikoaz gain.

## Tratamendua 
* Antikoagulatzaileak.
* Kortikoideak.
* Transfusioak.
* Kimioterapia.
* Hezur-muinaren transplantea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Asociación Española de Hematología y Hemoterapia (AEHH)
* Société Française d'Hématologie
Arkatz

**Arkatza** edo, urriago, **lapitza** paperean idatzi edo marrazteko erabiltzen diren tresnetako bat da. Grafito eta buztinezko ziri bat izaten du barrualdean, gehienetan zurezko estalkiarekin. Arkatzez idatzitakoa erraz ezaba daiteke ezabagoma erabiliz.

Egun oraindik sarri erabiltzen bada ere, bolalumak hartu du haren tokia neurri handi batean.

## Historia 
1660\1665. urtea baino lehenago grafito metakin handi bat aurkitu zuten Seathwaite Fellen Ingalaterran. Beste grafito metakin batzuk aurkitu arren, horietan grafitoa txikitu eta zikinkeriak kendu behar zituzten, Seathwait Fellen ez bezala. Nurembergen Alemania lehen aldiz fabrikatu zituzten arkatzak 1662. urtean. Grafitoaren, sulfuroaren eta antimonioaren nahasketa erabili zen. Besteek arkatz ilunak egiten zituzten bitartean Koh-I-Noor-ek horia asmatu zuen.

## Motak 
* Materialaren fabrikazioaren arabera: grafitozko arkatzak, ikatz eta egurrezko arkatzak, klarion arkatzak, oliozko arkatzak eta akuarela arkatzak.

* Erabileraren arabera: zurgin-arkatzak, kopia-arkatzak, ezaba daitezken koloretako arkatzak, erreproduziezinak, estenografo arkatza eta golf arkatza.

* Formaren arabera: triangeluarra, hexagonala, borobila eta malgua.

### Bigunak eta gogorrak 
Grafitozko arkatz motak:

* Arkatz biguna (B): mina oliotsua, hauskorra, belzkara eta lodia da. B hizkiaz identifikatzen da eta lan artistikoetan erabiltzen, itzalak eta bestelako efektuak egiteko aproposa delako.
* Arkatz gogorra (H): mina lehorra eta grisa, eta finagoa. H hizkiaz identifikatzen da. Honekin marra fina, eta gris argitsua egiten da. Marrazketa teknikorako erabilgarria.

Gogortasun mailaren arabera eskala honetan sailkatuak daude:

## Bitxikeriak 
* Antzina arkatzak animali azaletan (ardi-larruetan) eta kordeletan bilduta zeuden, harik eta XVIII. mendean italiarrek egurrezko arkatza asmatu zuten arte.
* Arkatz baten moztura transbertsala, zirkularra, eliptikoa, hexagonala edo triangeluarra izan daiteke.
* Lehenengo aldiz arkatzari ezabagailu bat jarri ziona arkatzaren puntan Liam izan zen 1858. urtean.
* "HB" arkatzarekin lerro zuzen bat egiten badugu grafitoa amaitu arte 56.000 metroko luzera izango du lerroak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kirurgia orokor

**Kirurgia orokorra** espezialitate medikoa da, Kirurgiaren multzoko zabalena. Batez ere digestio-aparatuko eta sistema endokrinorekin lotutako gaixotasunak artatzen ditu, beti ere kirofanoan irtenbidea daukatenak.

Anestesiologia espezialitatearekin daukate harremanik handiena.

Kirurgia orokorrak hurrengoak hartzen ditu barne: traktu gastrointestinala, sistema endokrinoa eta sistema hepato-bilio-pankreatikoa; tiroideetako, paratiroideetako, bularretako, giltzurrun gaineko eta digestio-aparatuko bestelako guruinak. Era berean, horma abdominaleko herniak konpontzeaz ere arduratzen da.  Kirurgiako eremu horietan espezialistarik behar ez den arren, zirujau orokorrak horietako batean espezializatzea erabaki dezake.

Kirurgia laparoskopikoaren agerpenetik, Kirurgia Orokorra abordatze-modu berrira egokitu behar izan da, non, kirurgia irekietan lortutako trebetasunek kirurgia-modu berria osatzen duten.

Ondesteko, bularretako eta tiroideetako prozedurek izan ezik, kirurgia orokorreko beste esku-hartzeek antzeko tresneria behar izaten dute. Interbentzio mota bakoitzerako zirujau eta tresneria zehatz eta egokiak erabiltzen dira.

## Lotutako gaixotasunak 
* Apendizitis.
* Goloa.
* Dibertikulitis.
* Herniak.
* Tiroideko tumoreak.
* Tumore digestiboak.
* Ultzeradun kolitis.

## Teknikak 
* Apendizektomia.
* Gastrektomia.
* Gastrostomia.
* Herniorrafia.
* Kolektomia.
* Kolostomia.
* Laparotomia.
* Laparoskopia.
* Tiroidektomia.

## Kanpo estekak 
*  Asociación Española de Cirujanos
*  Association Française de Chirurgie
Sinonimo

**Sinonimo**ak esanahi bera edo bertsua duten hitzak dira, idazketa eta ortografia ezberdina izanik ere.

Hizkuntzalariek bereizketa hau egiten dute:
* **Erabateko sinonimoak**: testuinguru guztietan esanahi bera daukatenak. Adibidez, *arkatz* eta *lapitz*.
* **Sinonimo partzialak**: testuinguru askotan esanahi bera dutenak, baina ez beti. Adibidez, *dastatu* eta *probatu*.
** Sinonimoak dira kasu honetan:
*** *Piper beteak probatu ditut*.
*** *Piper beteak dastatu ditut*.
** Baina ez beste honetan:
*** *Kotxe berria probatu dut*.
*** **Kotxe berria dastatu dut*.

## Ikus, gainera 
* Antonimo
* Definizio

## Kanpo estekak
Antonimo

**Antonimo**ak esanahi guztiz kontrakoa duten bi hitz dira. Sinonimoaren aurkakoa da: adibidez, *gizen* eta *argal* edo *lasai* eta *urduri*. Zenbait kasutan, hitz bati ezezko aurrizki bat gehituz sor daitezke (*egin* */* *desegin*; *berdin* / *ezberdin*; *egoki* / *desegoki; normal / anormal*).

## Ikus, gainera 
* Sinonimo

## Kanpo estekak
Polisemia

**Polisemia** (grezieratik πολυσημεία = "*esanahi ugari*") hitz batek esanahi bat baino gehiago izateko duen gaitasuna da, hitz baten esanahi aniztasuna. Homonimiarekin gertatzen den bezalaxe, adierazle bakarrak esanahi ezberdinak hartzen ditu.

### Adibideak 
* *Arte*
# *zuhaitz mota (Quercus ilex)*
# *giza-ekintza (pintura, eskultura eta abar)*
# *postposizioa (ad. bihar arte*)
# *tartea*
* *Hori*
# *horkoa
# *laranja eta berdearen arteko kolorea*
* *Baso*
# *edontzia*
# *oihana*
# *aski ("baso izan" adieran)''

## Ikus, gainera 
* Hitzen adiera-desanbiguazioa

## Kanpo estekak
Metro Bilbao

**Metro Bilbao S.A.** Bilboko metroa kudeatzeko Bizkaiko Garraio Partzuergoak eratutako sozietate anonimoa da. Bilboko metroa kudeatu eta ustiatzeko beharrezkoak diren zerbitzuak bere gain hartzen ditu. 1993ko otsailaren 18an eratu zen, eta 1992ko azaroaren 12an BGPak egindako bilkuran onartu ziren Estatutuek arautzen dute.

Gaur egun, Metro Bilbao S.A. k Bilboko metroaren 1. eta 2. lineak ustiatzen ditu. Bestalde, Euskotrenek Metro sareko 3. linea ustiatzen du. Proiektuan dauden lineei dagokienez, 4. linea Euskotrenek eta 5. linea Metro Bilbao S.A.k ustiatuko omen dituzte.

## Administrazio Kontseilua 
Administrazio Kontseilua enpresaren administrazio-organoa da, eta hurrengoez osatuta dago:

### Presidentea 
* Jose Luis Bilbao Eguren, Bizkaiko Ahaldun Nagusia.

### Presidenteordea 
* Antonio Aiz Salazar, Eusko Trenbideak sozietatearen presidentea.

### Kontseilariak 
* Ibon María Areso Mendiguren, Bilboko alkatea.
* Itziar Garamendi Landa, Foru Aldundiko Herri Lan eta Garraio saileko ahalduna.
* Pedro María Hernando Arranz, Eusko Jaurlaritzako Ekonomia eta Aurrekontu sabilburuordea.
* Miren Izaskun Iriarte Irureta, Eusko Jaurlaritzako Administrazio eta Lurralde Plangintzaren sailburuordea.
* Ricardo Ituarte Azpiazu, Santurtziko alkatea.
* Imanol Landa Jauregi, Getxoko alkatea.
* Manuel Leza Olaizola, Eusko Jaurlaritzako Garraio Plangintzaren zuzendaria.
* María Almudena Ruiz de Angulo del Campo, Eusko Jaurlaritzako Garraio Azpiegituren zuzendaria.

### Idazkari ez kontseilaria 
* Imanol Bilbao Eizagirre, Bizkaiko Garraio Partzuergoko idazkari nagusia.

## Egoitzak 
### Egoitza nagusia 
Metro Bilbao S.A.ren egoitza nagusia Bilboko Metroaren egoitza da, Bilboko Nafarroa kaleko 2. zenbakian kokatuta dagoena. Egoitza honetan Aginte Mahai Nagusia (PMC siglez ezaguna) dago, non Metro sarearen funtzionamendua zuzendu, kontrolatu eta gainbegiratzen den. Aginte Mahai Nagusia uholde, sabotai eta istripuetatik babesteko neurriez hornituta dago. Bestalde, Arizko kotxetegietan Aginte Mahai Erredundantea eraikitzen ari da, 2019ko amaieran martxan jarriko dena.

### Bezeroei arreta egiteko bulegoak 
2017ko azaroaren 7an Bizkaiko Garraio Partzuergoak hamaika Bezeroen Arretarako Bulego integral jarri zituen martxan. Metro Bilbao S.A.k kudeatutakoak hurrengoak dira:
* Ansioko geltokia
* Areetako geltokiko kanpoaldea (Ibaigane, 17)
* Zazpikaleetako geltokia (San Nikolas sarbidea)

## Ikus, gainera 
* Bilboko metroa
* Bilboko metroaren 1. linea
* Bilboko metroaren 2. linea
* Bilboko metroaren 5. linea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Biboko Metroaren ataria
*  Bizkaiko Garraio Partzuergoaren ataria
Zorrozkailu

eskuinera|thumb|Zorrozkailu ezberdinak
**Zorrozkailua** arkatz baten punta zorrozteko erabiltzen den tresna da. Lagunartean-edo, **txorroskilo** ere esaten zaio. Eskuzkoak edo elektrikoak izan daitezke.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
*Txorroskilo (taldea)

## Kanpo estekak