Agronomia

thumb|**Agronomian** nekazaritza egiteko modu egokiena aztertzen da aukerako landareak, lur eremua, klima eta ekonomia kontuan harturik.
**Agronomia** nekazaritzara aplikaturiko jakintza-arloen multzoa da, hazkuntza ahalik eta modu egokienean burutzeko ikuspuntu ekonomiko zein ekologiko batetik. Bere baitan biologia (landare espezieen hazkuntza egokia eta hobekuntza genetikoa lortzeko, adibidez), kimika (landare baterako ongarri egokienak ezartzeko, adibidez), geologia (lurzoruaren propietateak aztertu eta higadura arazoei aurre egiteko) eta ekonomia (landareen errendimendua eta errentagarritasuna aztertzeko) biltzen ditu, besteak beste. Agronomiako adituei **agronomo** deritze.

## Agronomia eta zientzia 
Nekazaritza eta abeltzaintza ez dira zientzia formalak, aplikatuak baizik. Naturak eskaintzen dituen baliabideak erabiliz ondasunak ekoizteko teknikak dira, naturakoak edo giza jatorrikoak barne. Izan ere, teknologia arazo praktikoen ikuspegi zientifikoa da, hau da, arazo horiek ezagutza zientifikoaren funts baten gainean eta metodo zientifikoaren laguntzaz tratatzea.

Landa-sektoreak ezagutza teorikoa aplikatzea behar du, erabakiak hartzeko kausalitate-irizpidearekin. Hainbat parametro daude erabakiak hartzeko, pentsamendu-eskola asko daude sistema bat maneiatzeko eta teknologia aurkitutako baldintza logistikoetara egokitzeko orduan kontuan hartu beharreko parametroei dagokienez. Gaur egun, diziplinarteko lan asko behar dira agrosistema jasangarriagoak erabiltzeko. Agronomiaren helburua, beraz, ezagutza zientifikoa nekazaritza- eta abeltzaintza-tekniketara moldatzea da.

## Historia 
Gilles Denis historialariaren arabera, agronomia XVIII. mendean agertu zen Europan, metodo zientifikoaren garapenari eta natura ulertzera eta menderatzera bultzatzen duen *erabilgarritasunaren ideologia* bati lotuta. Ekonomia politikoaren garapenarekin, fisiokraziarekin eta nekazaritza erresuma baten aberastasunaren funtsezko iturria zelako ideiarekin ere lotuta egongo litzateke. Gilles Denisentzat, beraz, anakronikoa da agronomiaz hitz egitea XVIII. mendeko Europan agertu aurretik (adibidez, antzinako agronomian, latinoan, txinatarrean, etab.). Aitzitik, Jean Boulainek agronomia honela definitzen du: "landa-munduaren garapenari, ustiapenari eta kontserbazioari buruzko ezagutza-multzo bat, eta haiek garatzeko aukera ematen duten teknika-sistemak". Agronomia nekazaritzarekin batera agertzen dela uste du. 

### Antzinaroa 
Antzinako garaietatik landa-lana ikonografian (Antzinako Egiptoko behe-erliebeak, adibidez) eta zenbait zibilizazioetako eliteek interesa izan badute ere (Akemenestar Inperioko paradeisiak), Magon I.a Kartagokoa arte (K.a. II. mendean) ez da ezagutzen trataturik agronomia egituratzen duena. Bere balioa hain zen altua, Erromatar Senatuak latinera itzultzea eskatu zuela. Oro har, Antzinako Erromako aristokraziak interesa zuen agronomiarekiko, eta horregatik hainbat egilek gaia landu zuten, besteak beste Katon Zaharra, Varron, Kolumela eta Paladio, nekazaritzari buruzko tratatuak idatzi zituztenak.

### Erdi Arotik Modernitatera 
Erdi Aroan, aurrerabide agronomikoa abadien bidez zabaldu zen batez ere, bereziki beneditarren bidez. Errenazimentutik aurrera, idazketaren eta irakurketaren susperraldi orokorrak agronomian ere eragina izan zuen. Hasieran itun zaharrak nagusiki latinez argitaratzen baziren, eta gero bertako hizkuntzetan, gero jatorrizko tratatuak izan ziren (Bernard Palissyrena kasu). Frantzian ezagunena Olivier de Serres zaldunarena da, ''Théâtre d'agriculture*ren egilearena; hala ere, agronomiaren hedapena oso mugatua da oraindik. Gero, XVIII. mendearen bigarren erdian, agronomiaren hedapena eta azterketa berritu ziren, benetako nekazal gizarteen eta Duhamel du Monceau bezalako jakintsuen bitartez, 1762an *Éléments d'agriculture* lanaren egilea.

XVIII. mendean eta XIX. mendearen hasieran, fisiokratek nekazaritzaren alde ekonomikoa landu zuten, lur-jabe handien talde batek (Jethro Tull, Arthur Young, Mathieu de Dombasle) metodo berriekin esperimentatzen zuen bitartean, obretan zabaldu eta batzuetan teorien forman kodifikatzen dutenak. Aldi berean, nekazaritza-elkarte nazionalak edo tokian tokikoak eta baserri esperimentalak sortu ziren. Lehenengoa, Frantzian, *Société royale d'agriculture de la généralité de Paris*, Luis XV.ak sortu zuen 1761ean, eta Victor Yvart izan zuen kide.

### XIX. mendea 
Agronomia unibertsitateko diziplina gisa sortu zen XIX. mendean, eta han garatu ziren nekazaritzaren inguruko ikerketa eta irakaskuntza. Mugimendu horretan parte hartu zuten, besteak beste, Albert Thaer, Andre Thouin eta Adrien de Gasparin agronomoek mendearen lehen erdian. Justus von Liebigen ekarpenek bidea erraztu zioten industria-nekazaritzari. Frantzian, Saulsaieko nekazaritza eskola 1842an sortu zen, Institutu Agronomiko Nazionala 1848an, Bretainiako nekazaritza eskola erregionala 1849an. 1868an, ikerketa agronomikoko estazioen sarea sortu zen. Estatu Batuetan, goi-mailako nekazaritza-hezkuntza 1862ko Morill Legeari esker ezarri zen, eta, gero, 1890eko Bigarren Morill Legeari esker. Nekazaritza ikertzeko estazioak 1887an sortu zituen Hatch Legeak, aurretik sortutako hezkuntza-establezimenduen esparruan. Alemanian, nekazaritza ikertzeko estazioak sortu ziren 1850eko eta 1860ko hamarkadetan. Kontzeptu berriak dira nagusi, hala nola “kultura-profila” (Lurzorua behatzeko metodoa, nekazariarentzako landa-datuak ematen dituena), lurzoruaren hurbilpen teknikoa baimentzen duena.

XX. mendearen bigarren erdian, agronomiak ere aldaketa sakonak jasan zituen nekazaritzaren testuinguruan. Nekazaritza-ekoizpena asko hazi zen, ongarri eta pestizida sintetikoak garatu ziren eta landare- eta animalia-ekoizpenean ere pareko aurrerapenak izan ziren (aukeraketa eta hobekuntza). Orain, nekazaritzak zailtasun batzuei egin behar die aurre. Nekazaritzaren ekonomia-, ingurumen- eta gizarte-funtzioak eztabaida sozial handi baten erdigunean daude gaur egun. Azkenaldiko krisiek (behi eroen gaixotasuna, genetikoki eraldatutako organismoak, plagizidak, *Escherichia coli* O104:H4) argi eta garbi erakutsi dute eztabaida hori konplexua eta garrantzitsua dela, eta bereziki nabarmendu dute nekazaritzako ikerketaren eta interes ekonomikoen arteko lotura: berrikuntza bizkortzeko oso eraginkorra den elkartea da, baina arazo bat planteatzen du objektiboki ebaluatu behar denean. Izan ere, programa industrialetan sartuta dauden espezialistak epaile eta alderdi bihur daitezke. Hori da ikerlariei zabaldutako interes gatazkaren arazo orokorrena.

1980ko hamarkadatik aurrera, nekazaritza ikerketarako tresna berriak izan zituzten. Biologia molekularrak aukera berriak irekitzen ditu barietate-hautespenerako (kartografia genetikoa eta genomen sekuentziazioa, GEOen sorrera), patogenoen eta izurrien azterketarako edo lurzoruan edo errumenean dauden mikrobio-komunitateen azterketarako (denbora errealeko PCR, metagenomika). Informazio-teknologien garapenari esker, modelizazioa eta biometria hazi egiten dira, gaur egun kalkulu-baliabide ahaltsuak garatzen baitira. Ikuspegi horrek, azken batean, sargaiekin lotutako inpaktuen murrizketa zorrotza adierazten du, eta agronomiaren helburua nekazaritzaren garapena bultzatzea da, laboreen eta animalia-ekoizpenaren etekinei eutsiz edo haiek handituz, betiere oreka naturalak errespetatuz. Nekazaritza ekosistema antropizatu gisa –agrosistema– ulertzen da; gizakia ekosistema horren parte da, eta orekan mantendu behar du.

Testuinguru horretan, teknologia berrien, bioteknologiaren eta ITen gorakadak azterketa-eremu berriak ireki ditu, eta, ondorioz, doitasun-nekazaritza garatu da. Baina agronomoen artean desadostasuna dago egungo arazoen konponbidean teknologia berri horiei eman behar zaien lekuari buruz. Batzuek bigarren mailako bitarteko gisa baino ez dituzte ikusten, nekazaritza industrialaren ondorio gaiztoak larriagotu ere egin baititzakete; beste batzuek, berriz, iraultza berde berri baten zutabe bihurtzen dituzte. Aldiz, agronomoek beste irtenbide batzuk proposatu dituzte, agroekosistemen erregulazio naturalen erabileran oinarrituta: kontserbazio nekazaritza, nekazaritza jasangarria, agroekologia, intentsifikazio ekologikoa, iraultza bikoitz berdea... Nekazaritza ekologikoa ere interesatu zaie agronomoei, nekazaritza ikerketatik kanpo jaiotako nekazaritza mota bat. Ingurumena errespetatzera bideratutako beste nekazaritza-mota batzuen artean, agronomoek modu marjinalean aztertzen dituzte biodinamika eta permakultura. 1990eko urteetan, Frantzian, *nstitute National de la Recherche Agricole'' INRAk “estentsifikazioa” (gero “desintentsifikazio” gisa berrizendatua) eta nekazaritza-eredu berri bat proposatu zituen, erabilitako kapital-kopurua nekazaritza-unitate eta -unitate logiko gisa murrizteko. 1990eko hamarkadan, nekazaritzaren multifuntzionaltasunaren kontzeptua ere sustatu zen, nekazaritza-politiketan nekazaritzaren gizarte- eta ingurumen-funtzioen aniztasuna kontuan hartu nahi duena (elikadura-burujabetza, enplegua, paisaiaren kudeaketa, eta abar). nekazaritza-ekoizpenaren funtziotik harago.

XXI. mendearen hasieran, ingurumena gehiago errespetatzen duten nekazaritza-modu berriak izendatzen dituzten terminoak ugaritzen ari dira literatura zientifikoan: nekazaritza iraunkorra edo jasangarria, intsumo-maila txikiko nekazaritza iraunkorra, ekonekazaritza, nekazaritzaren modernizazio ekologikoa.

## Ingeniari agronomoa 
thumb|Ureztatzen sistema modernoa, nekazaritza industrialaren parte.
Baliabide natural berriztagarriak zentzuz erabiltzen dituen profesionala da ingeniari agronomoa. Nekazaritza eta abeltzaintzako sektorea, landa-ingurunea eta nekazaritzako elikagaien industria garatzea du helburu. Alde horretatik, nekazaritza-helburuetarako lurzoruen maneiuari buruzko azterketak eta ikerketak planifikatu, koordinatu eta egiten ditu, besteak beste, ugalkortasun-, ureztatze- eta drainatze-kontrola, nekazaritza-mekanizazioa; eraikuntza-proiektuak idazten ditu (industria-nabeak, nekazaritza- eta elikagaigintza-industriak, presak, deribazio-presak, bideak, landa-etxebizitzak, elektrifikazioa, siloak, euste-hormak...), nekazaritza-ustiapen genetiko eta agronomikoak kontrolatzen ditu, eta nekazaritza zein animalia-produktuetan pestizidak eta herbizidak kontrolatzen ditu. Hazi ziurtatuen ekoizpena eta legezko arau fitosanitarioen aplikazioa fiskalizatzen ditu. Gainera, horietako asko ingurumen-gaietan aritzen dira, hala nola ingurumen-inpaktuaren azterketetan, energia berriztagarrietan eta abarretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak