Baikal

thumb|250px|Aintzira OrbView-2 satelitetik ikusita.

**Baikal** (; ; ) Siberiako hegoaldean, Errusiako Irkutsk oblasta eta Buriatiako Errepublikaren artean, kokaturiko aintzira da. Buriat herria ekialdeko ertzean bizi da. 1996an Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Ekologikoki garrantzi handiko gunea da: Errusiako Amurreko lehoinabarraren azken basa bizilekua da edo Baikalgo fokaren habitat bakarra da, beste ehunka espezieren artean.

## Toponimia 
Izena antzinako tatarerazko *Bai-Kul* hitzetik dator; «Laku aberatsa» esan nahi du. Ezizenez, *Siberiako Begi Urdina* eta *Asiako Perla* deitu izan zaio, bere uraren gardentasuna dela eta.

## Geografia 
Siberia hegoaldean dago, Jablonovy mendiak (ekialdean), Baikal mendikatea (mendebaldean) eta Stanovoi artean. Batez beste 636 km luze eta 48 km zabal da eta 31.500 km²ko eremua hartzen du. Munduko aintzirarik sakonena da: ur-azaletik hondorainoko sakonerarik handiena 1.741 m-koa da, baina uraren azala itsas maila baino 454 m gorago du. Bolumenari dagokionez ere, munduko ur gezako lakurik handiena da: munduko ur gezaren % 20 dauka, 23.000 km3 inguru

## Historia 
Baikal aintziratik gertu dagoen eremuak, batzuetan Baikalia deituak, giza-presentzia luzeko historia du. Malta herrixkatik gertu, aintziratik 160 kilometro ipar-mendebaldera, MA-1 edo "Maltako mutikoa" bezala ezagutzen den gizon gazte baten aztarnak topatu zituzten, hau duela 24.000 urteko Mal'ta–Buret' kultura izatearen aztarna da.  Inguruko tribu ezagun bat kurykanak izan ziren, bi talde etnikoren arbasoak: buriatak eta jakutak.

Xiongnu konfederazioaren iparraldeko lurralde zaharrean kokatua, Baikal aintzira, Han-Xiongnu gerrako tokietako bat izan zen, non k.a. II. mendetik k.o. I. mendera arte Han dinastiako armadak xiongnu indarrak jazarri eta garaitu zituzten. Han idazleek aintzira "itsaso handi" (*hanhai*) bat zela zioten txostenak utzi zituzten, eta Lau Itsaso sasi-mitikoetako Iparraldeko Itsasoa (*Běihǎi*) bezala izendatu zuten. 647 eta 682 artean, Tang dinastiaren garaian, eskualdea Anbei Protektoratuaren parte izan zen. Kurikanek, VI. mendean inguruan bizi zen siberiar tribuk, egungo izena eman zioten, "ur asko" esan nahi zuena. Geroago, buriatek "laku naturala" (*Baygal nuur*) eta jakutek "laku aberatsa" (*Bay göl*) deitu zioten. Europarrek ezer gutxi jakin zuten aintziraz, harik eta Errusia XVII. mendean hedatu zen arte. Baikal aintzirara iritsi zen lehen esploratzaile errusiarra Kurbat Ivanov izan zen 1643an.
[thumb|350x350px| *Yermak-ek Siberiako konkista*, [Vasili Surikov|Vasily Surikoven margolana .]]

1628-1658 urteen artean, buriatek Baikal aintziraren inguruan hartutako eremuan Errusiaren hedapena, Siberiaren errusiar konkistaren zatitzat hartzen da. Lehen aldiz, 1619an sortutako Jeniseisk herrian hasi, Angara ibaian gora eta, geroago, Lena ibaitik hegoalderantz mugitu ziren. Errusiarrek 1609an entzun zuten lehen aldiz buriaten berri Tomsk hirian. Gertaera gertatu eta mende batera kontatutako kontakizun herrikoi batzuen arabera, 1623an, Demid Piandak, Lenara iritsi zen lehen errusiarra izan zitekeena, Lenaren goialdetik Angarara gurutzatu zuen eta Jeniseiskera iristea lortu zuen. Vikhor Savinek (1624) eta Maksim Perfiljevek (1626 eta 1627-1628) evenkien lurraldeak esploratu zituzten beheko Angaran. Mendebalderantz, 1627an goiko Jenisein Krasnoiarsk herria sortu zuten eta handik ekialderantz gaizki dokumentatutako espedizio batzuk abiatu zituzten. 1628an, Piotr Beketovek lehen aldiz buriat-talde bat aurkitu zuen, eta etorkizuneko Bratsk hirian *yasak* edo zerga ordaintzea lortu zuen. 1629an, Jakov Jripunov Tomsketik abiatu zen, zilarrezko meategi bat aurkitzeko asmoz. Bere gizonak laster hasi ziren errusiarrak zein bertakoak arpilatzen. Haiei Krasnoiarskeko beste talde bat batu zitzaien, baina elikagaiak urritu zitzaienean buriaten lurraldeetatik buriatotik alde egin zuten. Eraso horren ondorioz, zaila izan zen beste errusiar batzuk bertara sartzea. 1631n Maksim Perilievek Bratsken ostrog bat eraiki zuen. Bakeak neurrizko arrakasta izan zuen, 1634an buriatek Bratsk suntsitu eta bere goarnizioa hil baitzuten. Kondairak dioenez, buriatek, suzko armak nola erabili ez zekitela, kosako hilekin batera mosketeak erretzea erabaki zuten. Suaren ondorioz, su-armak jaurti eta pertsona gutxi batzuk hil ziren, eta buriatek errusiarrek hil ondoren borrokan jarraitzen zutela uste zuten. 1635ean, Radukovskiren agindupeko zigor-espedizio Bratsk batek berreraiki zuen. Buriatek 1638an berriro setiatu zuten, baina ez zuten hiria lortu.

1638an Perfievek Angaratik Ilim ibaia zeharkatu zuen Lena ibairaino eta ibaian behera Oliokminskeraino jaitsi zen. Itzuleran, 1640an, Vitim ibaian zehar nabigatu zuen Baikal aintziraren ekialdean, non Amurrari buruzko txostenak entzun zituen. 1641ean Lenaren goialdean herri berri bat sortu zuen, Verjolensk izenekoa. 1643an, Kurbat Ivanov haratago joan zen Lena ibaian gora, eta Baikal aintzira eta Olkhon uhartea ikusi zituen lehen errusiar bilakatu zen. Bere taldearen erdia, Skorojodoven agindupean, lakuan mantendu zen, gainerakoa Angararen goialdera iparraldeko muturrean iritsi, eta negua Barguzin ibaian, ipar-ekialdean pasa zelarik. 1644an, Ivan Pojabovek Angara igo zuen Baikaleraino, eta, beharbada, ibilbide hori erabili zuen lehen errusiarra izan zen, ur-lasterrak zirela eta zaila zelako. Aintzira zeharkatu eta Selenge ibaiaren behealdea esploratu zuen. 1647 inguruan bidaia errepikatu zuen, gidariak lortuz eta Ulan Batorretik gertu 'Tsetsen Khan' bisitatuz. 1648an, Ivan Galkinek Barguzin ibaian ostrog bat eraiki zuen, ekialderantz hedatzeko gune bihurtuko zena. 1652an, Vasili Kolexnikovek, Barguzindik, Amurreko ibarrera irits zitekeela jakinarazi zuen, Selenge, Uda eta Jilok ibaiei jarraituz, etorkizunean Txita eta Nertxinsk izango ziren herrietara iritsi arte. 1653an, Piotr Beketovek, esploratu eta zergak biltzeko egin zuen bigarren bidaia handian, Irgen aintzirarainoko Kolesnikoven bidea hartu zuen, Txitatik mendebaldera, eta negu hartan, bere gizonetako batek, Urasovek, Nertxa ibaiaren ertzean Nertxinsk sortu zuen. Hurrengo udaberrian, Nertxinsk okupatzen saiatu zen, baina Stephenovekin Amurren elkartzera behartu zuten bere gizonek. Bertokoek Nertxinsk suntsitu zuten, baina 1658an errusiarrek zaharberritu zuten.

1896 eta 1902 artean Transiberiar Trenbidea eraiki zuten. Baikal aintziraren hego-mendebaldeko muturrean trenbidea eraikitzeko 200 zubi eta 33 tunel behar zituzten. Amaitu arte, tren-ferry batek aintzira zeharkatu zuen Baikal portutik Misovajara hainbat urtez. 1918an Txekoslovakiar Legioaren eta Armada Gorriaren arteko itsas-gudu txiki baten tokia izan zen. Neguko izotzaldietan, aintzira oinez gurutza zitekeen, nahiz eta, haize hotzak oztoporik gabe izotz-eremu lauetan zehar mugitzen zelako, izoztea eta hipotermia hilgarria izateko arriskua zegoen. 1920ko neguan, Siberiako Izotz Martxa Handia gertatu zen, atzera egin zuen Errusiako Armada Zuriak Baikal aintzira izoztua zeharkatu zuenean. Agerian zegoen haizea hain hotza zen, ezen jende asko hil baitzen, udaberria izoztu arte bere lekuan izoztu zirelarik. 1956tik aurrera, Angara ibaian inboluzioak sortutako Irkutskeko urtegiko presak aintziraren maila 1,4 metro igo zuen.

Trenbidea eraikitzean, F.K. Drizhenko buru zuen espedizio hidrogeografiko handi batek lakuko ohearen inguruko lehen mapa zehatza egin zuen.

2008ko uztailean Mir-1 eta Mir-2 izeneko "Mir" bi errusiar batiskafoen espedizioa hasi zen, uztailaren 29an aintziraren hondora historian lehen aldiz iristea lortu zutenak.

### Fauna 
Baikal aintziran 1085 landare espezie eta 1.550 animalia espezie eta mota daude. Animalien %&nbsp;80 baino gehiago endemikoak dira; 52 arrain-espezietatik 27 endemikoak dira.

Azpimarratzekoa da *omul* arrainaren azpiespezie bat (*Coregonus autumnalis migratorius*). Inguruko merkatu guztietan, ketu eta saltzen dute. Transiberiar Treneko bidaiari askorentzat, *omul* ketua erostea zeharkaldi luzearen erakargarrietako bat da.

Baikal ere *nerpa*ren edo Baikalgo fokaren habitat bakarra da. Errusiako Amurreko lehoinabarraren azken basa bizilekua da, beste ehunka espezieren artean. Hartzak eta oreinak ere ikusi eta ehizatzen dituzte Baikal aintzirako kostaldean.

## Ikerketa 
thumb|Egunsentia Baikalen
Zenbait erakundek naturari buruzko ikerketa-proiektuak egiten ari dituzte Baikal lakuan. Gehienak gobernu-erakundeak edo gobernu-erakundeekin elkartuak dira. Baikalgo Bilaketa Zentroa ikerkuntzarako erakunde independentea da, eta ingurumen hezkuntza eta ikerketa-proiektuak burutzen ditu.

2008ko uztailean, Errusiak espedizio bat hasi zuen aintziraren hondora iristen saiatzeko, Mir-1 eta Mir-2 izeneko bi batiskafo erabili zituen (Mir- - euskaraz "mundua" eta "bakea" esan nahi du). Espedizioaren helburua hondoko 1592 metrotarainoko sakonera ailegatzea eta bere ekosistema bakarraren azterketa geologiko eta biologikoak egitea zen. Hasiera batean ur gezan murgiltzeko errekor berri bat izan bazen ere, ez zen horrela izan, 1.580 metrora baino ez zen iritsi. Gainera, plataforma batekin izandako istripu baten ondorioz misioa egun gutxira bertan behera utzi behar izan zuten. Errekorra, gaur egun, Anatoli Sagalevitxen eskuetan dago, Baikal lakuan ere 1.637 metrorekin, 1990ean, Piscis klaseko batiskafo batean. 2015ean kilometro kubikoko edukiera duen Baikal-GVD-era gaurkotu zuten.

## Ekonomia 
[thumb| [Coregonus migratorius|*Omul*a bere haragi zaporetsuagatik eta kabiarragatik oso arrain ezaguna da.]]

Aintziraren kostaldetan berrogeita hamar mila pertsona inguru bizi dira. Bizitza zaila da: zoruak pobreak dira, eta arraina eta patatak dira eguneroko elikaduraren oinarria. Baikal-Amur trenbidea eraikitzeak jendea bertara iristea eragin zuen. Aintziraren hegoaldeko muturrean, Sliudianka herria arrainak eraikitzeko eta prozesatzeko materialen fabrikazioagatik nabarmentzen da.

Arrantza urte osoan egiten dute, baita neguan ere, izotza zulatu ondoren. Aintzirako urak oso oxigenatuak dira eta, beraz, oso aberatsak. *Omul*a bere haragi zaporetsuagatik eta kabiarragatik oso arrain ezaguna da. Bere forma luzanga dela eta, Baikal bide nabigagarri bikaina da eskualde menditsu eta iristeko zaila den honetan, baina izotzak estaltzen du urtearen erdia inguru, eta neguan arrantza-ontzi, ontzi turistiko edo esplorazio zientifikorako ontzi guztiak geldirik geratzen dira portuetan. Izotza urtu arte ez da joan-etorria lehengoratuko.

### Turismoa 
Baikal aintzira bisitatzeko abiapuntu nagusiak Irkutsk, Ulan-Ude eta Severobaikalsk hiriak dira. Listvianka hiri-motako kokalekua turismo-gune garrantzitsua da.

Baikal Handiko Bidezidorrak (), Baikal lakuko bidezidorrik ezagunena, aintziraren inguruko hainbat leku zeharkatzen ditu. Listviankan hasi eta kostaldean zehar Bolshoje Goloustnojeraino doa. Ibilbidearen luzera osoa 55 kilometrokoa da, baina turista gehienek zati bat bakarrik hartzen dute, 25 kilometroko sekzio bat Bolshie Kotiraino. Zailtasun-maila baxuagoa du, eta trebetasun eta ekipo berezirik gabeko pertsonek gaindi dezakete.

## Ingurumen-arazoak 
### Baikalgo paper-fabrika 
thumb|Baikalgo paper-fabrika
1966an, papera kloroarekin zuritu eta hondakinak aintzirara bota zituen paper-industria bat eraiki zuten kostaldeaan. Hainbat hamarkadatako protestaren ondoren, errentagarritasunik ezagatik lantegia 2008ko azaroan itxi zuten. 2009ko martxoan lantegiaren jabeak ez zuela berriro irekiko iragarri zuen. Baina 2010eko urtarrilaren 4an berriro ekin zitzaion produkzioari. 2010eko urtarrilaren 13an, Vladimir Putinek aldaketak egin zituen paper-fabrikaren funtzionamendua legeztatzeko legedian, eta horrek protesta uholdea eragin zuen ekologisten eta bertako herritarren artean. Putinek zientzialariek uraren egoera ona eta kutsadura eza baieztatu dezaketela arrazoitu zuen.

### Siberia Ekialdea-Pazifikoko oliobidea 
Errusiako Transneft konpainia estatalak oliobide bat eraikitzeko proiektua zuen, lakuaren ertzetik 800 metrora igaro behar zuena, jarduera sismiko garrantzitsua zuen eremu batean. Errusiako ingurumen-ekintzaileek, Baikalwave edo Greenpeace kasu, eta bertako biztanleek plan horien aurka egin zuten, ustekabeko petrolio-isuri bat egon zitekeelako eta horrek kalte nabarmenak eragin zitzakeelako ingurumenean. Vladimir Putin Errusiako presidenteak, arrisku ekologikoak saihesteko, konpainiari 40 km iparraldera doan ibilbide alternatibo bat aztertzeko agindu zion arte Transneftek ez zuen bere planak aldatu. Transneftek oliobidea Baikaldik urrun eramatea erabaki zuen, inolako erreserba naturaletik igaro ez zedin. Putin presidentea Baikal aintziratik urrun ibilbidea aldatzearekin ados zegoela esan eta bi egunera hasi zituzten oliobidea eraikitzeko lanak.

## Iruditegia 

26_swiatoinos.jpg|Sviatoï Nos.
Baikal, Cape Burhan, Shaman Rock, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg|Olkhon uhartea.
Lago Baikal en Invierno.jpg|Aintzira neguan.
Лёд Байкала.jpg|Izotza Baikalen.
Ogoy island in winter.jpg|Ogoy uhartea neguan.
Sunset on Lake Baikal.jpg|Ilunabarra Baikal aintziran.
File:Ледяные парусники.jpg|Egunsentia Baikal aintzira.
File:Lake Baikal in winter.jpg|Baikal aintzira neguan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errusiako Ekialde Urruna
* Superior munduko aintzira handiena.

## Kanpo estekak 
* :Baikal aintziraren inguruko informazioa.
* :Baikal aintzira Unescoren webgunean.
* :Baikal aintziraren izotzaren argazkiak.
* Baikal aintzira dron batekin jasota.