Eleusistar Misterioak

[thumb|250px|Eleusistar misterioak irudikatzen dituen [Ninnion taulatxoa.]]
**Eleusistar Misterioak** Demeter eta Pertsefone jainkosen gurtzarekin zerikusia zuten urteroko iniziazio-ohikuneak ziren, Atenastik hurbil zegoen Eleusisen ospatzen zituztenak. Boedromion hilabeteko (iraila-urria) bederatzi egunez izaten ziren. Antzinako Greziako erritu guztietatik, garrantzi handikotzat jotzen ziren, eta gorakada handia izan zuten, erromatarren nagusitasunari zegokion garaiaren ondoren hedatu zena. Eleusistar Misterioen alderdi asko ez dira ezagutzen, izaera sekretua baitzuten. Iniziazio-ohikuneak osatzeak harantzakoan bizitza zoriontsua izateko itxaropena zekarren.

## Testuinguru geografikoa 
Eleusis garia eta garagarra ekoizten zituen nekazaritza-hiria zen eta Atenastik 30 kilometro ipar-mendebaldera zegoen. Leku horretan kokaleku bat zegoen Helade Ertainetik. Orduko tradizioaren arabera, Eleusisko jatorrizko biztanleak traziarrak ziren.   

## Jatorri mitikoa 
Misterioak Demeter protagonista zuen mito batean oinarrituta zeuden. Hadesek, hildakoen eta azpimunduaren jainkoak haren alaba, Pertsefone, bahitu zuen. Demeter bizitzaren, nekazaritzaren eta emankortasunaren jainkosa zen. Alabaren bila zebilela, zabartu eta Lurra izoztu egin zen eta lehen neguan jendea gosez egon zen. Denbora horretan Demeterrek nekazaritzaren sekretuak erakutsi zizkion Triptolemori. Azkenean, Demeter bere alabarekin bildu zen eta, lehen udaberrian, lurra bizitzara itzuli zen. Zoritxarrez, Pertsefonek ezin zuen betirako bizidunen lurraldean egon, Hadesek emandako granada baten hazi gutxi batzuk jan baitzituen, eta hildakoen janaria probatzen dutenak ezin dira itzuli. Akordio bat lortu zen, zeinaren arabera Pertsefone Hadesekin egongo baitzen urtearen herenean, eta amarekin gainerako zortzi hilabeteetan.

Eleusistar Misterioek Pertsefoneren itzulera ospatzen zuten, hau baitzen landareen itzulera eta bizia lurrera. Pertsefonek haziak (bizitzaren sinboloak) jan zituen azpimunduan egon zen bitartean (lurpea, neguan haziak bezala), eta haren berpizkundea, beraz, landare-bizitza osoaren berpizkundearen sinboloa da udaberrian, eta, hedaduraz, lur gaineko bizitza osoarena.

Demeterren Himno homerikoan, Zeleo jainkosaren jatorrizko apaizetako bat zen, bere gurtzaren erritu eta misterio sekretuak ikasi zituen lehenetarikoa. Diokles, Eumolpo, Triptolemo eta Polixeno izan ziren jatorrizko beste apaizak. Pausaniasek eleusistarren eta atenastarren arteko gudu batean Erekteo Atenasko errege mitikoa eta Eumolporen seme bat hil zirela zioen. Azkenean, gerra amaitu zen, eta Eleusis Atenasen mende geratu zen, misterioetan izan ezik.

## Erritualak 
Misterioen kontrol gorena arkonte basileo delakoak egiten zuen, epistatak misterioen administrazio ekonomikoaz arduratzen ziren bitartean. Kultu-jarduerak bi familiak kontrolatzen zituzten: Eumolpidarrak eta Zerizestarrak. Hierofantea edo Apaiz Gorena Eumolpidarrena izan behar zen, zuziaren eramailea eta heraldo sakratua Zerizestarrena izan behar zuten bitartean. Misterioetan parte hartzeko baldintza bakarrak «odol errurik» ez izatea zen- inolako hilketarik eginez zuela esan nahi zuena- eta ez barbaroa (hau da, grezieraz hitz egiten jakitea) ez izatea. Gizonak, emakumeak eta baita esklabuak ere parte har zitezkeen. 

### Misterio txikiak 
Misterio txikiak Agran — Agrila atenastar *demo*ko auzo bat —, Iliso ibaiaren ertzean, egiten zituzten normalean antesterion hilabetean, nahiz eta batzuetan data hori aldatzen zuten. Hauek misterio nagusietarako prestakuntza gisa balio zuten. Apaizek iniziazio-*myesis*erako garbitzen zituzten hautagaiak. Diodoro Sikulok zioenez, Demeterrek Heraklesen ohoretan zentauroen sarraskia garbitzeko misterio txikiak ezarri zituen. Misterio horietan Demeter eta Persefoneri sakrifizioak egiten zitzaizkien, baina litekeena da erritu batzuk ere Dionisorekin lotuta egotea.

### Misterio nagusiak 
Misterio nagusietan, hasiberriak epoptia edo autopsiara eramaten zituzten; azken hau hitza hau grezierazko *autos*, norbera, eta *ops*, ikusi edo ikustera, hitzetarik zetorren, hau da, egiaren kontenplazioa "norberak ikustea" zentzuz.

Misterio handi horiek Boedromion hilabetean (egutegi atikoaren lehen hilabetean, iraila eta urriaren zati baten baliokidea) gertatzen ziren eta egun batzuk irauten zuten. Misterio nagusien lehen ekintza objektu sakratuak Eleusisetik Eleusinionera eramatea zen, Atenasko Akropoliaren oinarrian dagoen tenplura. Gero hierofanteek misterioetan hasi nahi zutenak bildu eta ezin zutenak baztertzen zituzten. Orduan *prorrhesis*a esaten zuten, erritoen hasiera.

Zeremoniak Atenasko "Arkupe Apaindua" izeneko leku batean hasten ziren, non ospatzaileek txerri gazte bat sakrifikatzen zuten eta tronuratu izaten ziren. Gero, prozesioa hasten zen Atenastik Eleusisera, zeinaren distantzia 22 kilometro ingurukoa baitzen bidearen erdian, Faleron, beren burua garbitzen zuten itsasoan.

thumb|«Bide Sakratua»ren mugak dituen harria, k.a. 520.

Hasiberriak, apaizek, zuzi-eramaileak eta heraldoek lagunduta, «Bide Sakratua» deiturikoari jarraituz Eleusiseraino zihoazen, bidean *bacchoi* izeneko adarrak kulunkatuz. Prozesioan, Iakori buruzko ereserki bat kantatzen zuten. Hau Dionisoren epiteto bat, edo jainko independente bat, Persefone edo Demeterren semea, izaten zen.

Aldi batez barau egiten zuten, Demeterrek Persefoneren bila zebilela gorde zuen baraua oroitzeko. Baraua hautsi egiten zen edari berezi bat edateko: ura, irina eta txortaloz egindako *kykeon*a. Eleusisera iritsi ondoren, efeboak zeuden ospatzaileei laguntzen,

*Kiste* eta *kalathos*, hurrenez hurren, saski handi bat eta saski txiki sakratu bat ziren, hasiberriak bakarrik ezagutzen zituztenak. Egun ez dakigu nolakoak ziren, eta ziurrenik ez dugu inoiz jakingo. Horri buruz, Édouard Schurék idatzi zuen: "Urrezko objektuak, saskitxoan sartuta, honako hauek ziren: anana (ugalkortasunaren sinboloa, belaunaldiarena), espiralean dagoen sugea (arimaren eboluzio unibertsala; materian eroria eta izpirituak errenditzen duena), arrautza (esfera edo perfekzio jainkotiarra gogoratuz, gizakiaren objektiboa)."

Santutegira iristean, Kalikoro iturriaren ondoan dantza bat egiten zuten Demeter eta Persefoneren omenez.

Gero, hasiberriak Telesterion izeneko gela handi batean sartzen ziren, non Demeterren erlikia sakratuak erakusten baitzitzaizkien. Hori zen misterioen zatirik isilena, eta hasiberriek debekatuta zeukaten Telesterioneko gertaerei buruz hitz egitea, heriotza edo erbesteratze zigorraren pean.

Lekukotasun batzuen arabera, apaizek hasiberriei gauez, su handi baten ondoan, galburua erakusten zieten eta haur sakratu baten- Brimo- jaiotza iragartzen zuten. Beste batzuek azalpen hori ez zela nahikoa misterioen boterea eta bizitza-luzetasuna azaltzeko zioten, eta esperientziak barnekoak izan behar zirela eta *kykeon*ean zegoen oso osagai psikoaktibo batek eragindakoak.

Misterioen sail honen hurrengoa *pannychis*a zen, gau osoan dantzaz eta dibertimenduz lagunduriko festatxoa. Dantzak Errariar Zelaian egiten ziren, hauxe izan omen baitzen bihia hazi zen lehen puntua. Animalia-sakrifizio berriak ere egiten zituzten eta bi ontzitatik libazioak isurtzen zituzten, bata ekialdera begira eta bestea mendebaldera begira. Orduan erritualak amaituak ziren eta hasiberriak etxera itzultzen ziren. 

Geroago, garai geometrikoan, jatorrizko santutegi baten presentzia frogatuta dago. Misterioei buruz idatzitako lehen testigantza, berriz, "Demeterren Himno homerikoa" da. Haren kronologia k.a. VII. edo VI mendeetan kokatzen dute.  

Eleusis Atenasekin behin betiko anexionatzea Solonen agintaldian gertatu zen, k.a. VI. mendearen hasieran. Pisistrato tiranoaren gobernupean, Eleusistar Misterioak panhelenikoak izatera iritsi ziren, eta erromesak Grezia osotik eta harantzago joaten ziren parte hartzera. Tiranoak herria eta santutegia inguratu zituen harresi handi batekin, defentsarako dorreek sendotua.

Persiarrek k.a. 480 urtean santutegia suntsitu zuten. Garai klasikoan, besteak beste, Telesterion berria eta Filonen Estoa eraiki zituzten. Geroago, erromatarren garaian, garaipen-arkuak, propileo handiak, iturri bat, tenpluak eta aldareak eraiki zituzten.

Parte-hartzaileen artean, ziur aski, Sokrates, Platon, Aristoteles, Sofokles, Plutarko eta Zizeron bezalako pertsona ospetsuak ere izan ziren.
thumb|Marko Aurelio erromatar enperadorearen bustoa, Eleusisen aurkitua.

170ean, sarmaziarrek Demeterren tenplua arpilatu zuten, baina Marko Aureliok berreraiki zuen.

IV. eta V. mendeetan kristautasunak ospea lortu zuen heinean, Eleusistar Misterioen prestigioa desagertzen hasi zen. Azken enperadore paganoa, Juliano II.a, Misterioetan hasitako azken enperadorea ere izan zen, eta haiek zaintzen saiatu zen. Teodosio Handiak 392an dekretuz itxi zituen santutegiak, nizeatar kristautasuna estatu-erlijio gisa ezartzearen aurkako erresistentzia paganoa suntsitzeko ahaleginean, gertaera hau greziar filosofoen historialari eta biografo zen Eunapiok kontatua izanik. Eunapio legezko azken hierofanteak hezi zuen, zeinari Juliano enperadoreak enkargatu baitzion gainbehera etorri ziren misterioak berrezartzea. Azken hierofantea usurpatzaile bat izan zen, «Mitrastar Misterioen aita titulua duen Tespiasko gizona», Eunapiok deitu zion bezala. 396an, Atikako bere arpilatze-kanpainan zehar, Alariko I.a godoen erregeak — «arropa ilunak» zeramatzaten monje kristauekin batera— santutegien hondarrak arpilatu zituen.

## Irudikapen artistikoak 
thumb|«Eleusistar erliebe handia», aro klasikokoa, non Demeter, Triptolemo eta Persefone irudikatzen dituzten.

Espero bezala, obra eskultoriko, badaude pintura eta zeramika zati ugari, Misterioen hainbat alderdi irudikatzen dituztenak. «Eleusistar erliebe handia», K.a. V. mendekoa, Atenasko Arkeologia Museo Nazionalean kontserbatua, hauen adibide adierazgarria da. Demeter Triptolemori haziak ematen irudikatzen da, honek gizadiari uztak lortzeko soroak nola landu erakuts diezaion, Pertsefonek eskua buru gainean duela bedeinkatzeko.

Ontziak eta erliebe zizelkatuak dituzten beste lan batzuk, k.a. VI. mendetik IV. mendera bitartekoak, Triptolemo irudikatzen dute gari-ziri bat eusten, tronu hegodun edo gurdi batean eserita, Pertsefone eta Demeterrek pinu-zuziekin inguratuta. Ninnion taulatxoak, hau ere Atenasko Arkeologia Museo Nazionalekoa, Demeter irudikatzen du, ondoren Pertsefone eta Iako, eta hauen atzetik, hasiberrien prozesioa. Orduan, Demeter *kiste*aren gainean eserita agertzen da (Telesterionaren barruan), Pertsefonek hasiberriak aurkezten dituela eta zuzi bat daramala. Hasiberri bakoitzak *bakchoi* bat darama eta bigarren lerroan Iako dago, zeremonietarako zuziak daramatzan apaiza. Onfaloen ondoan zutik, emakume ezezagun bat (ziurrenik Demeterren apaiz bat) agertzen da *kiste* gainean eserita dagoen bitartean, zetro bat eta *kykeon*ez betetako ontzi bat daramala. *Pannychis*a ere irudikatuta dago.

## LSAren teoria 
Zenbait ikertzailek misterio eleusinoen boterea *kykeon*ak agente psikodeliko gisa zuen funtziotik zetorrela uste dute. Hau *The Road to Eleusis: Unveiling the Secret of the Mysteries* (R. Gordon Wasson, Albert Hofmann eta Carl A. P. Ruck) lanean luze argudiatutako teoria bat da. *Claviceps purpurea* onddoak garia eta garagarra parasitatu ahal izan zituen. Onddoaren esklerozioa (onddoaren erresistentzia-forma) zekale-ainoa da, zekalea baita onddoak eraso daitekeen espezierik egokiena. Ainotik metabolito multzo bat isola daiteke, hala nola azido D-lisergikoaren amida (LSA), azido lisergikoaren dietilamidaren (LSD) aitzindaria dena. Beraz, litekeena da hasiberriak, baraualdiaz sentsibilizatuak eta aurreko zeremoniez prestatuak, edabe psikoaktibo indartsu baten eraginez, adimen-adar sakonak eta intelektualak dituzten gogamen-egoera errebelatorioetara igotzea.

Teoria hau eztabaidagarria da oraindik, izan ere, zekale-ainoz parasitatutako garagarretik egindako *kykeon* prestakinek emaitza eztabaidagarriak eman dituzte.

Robert Gravesek eta Terence McKennak proposatu dute Misterioak onddo psilokibikoen barietate baten hartzearen ingurukoak zirela, baina badirudi teoria horren aldeko ebidentzia gutxi daudela. Beste eragile enteogeniko batzuk, hala nola amanitak, ere iradoki dira baina teoria horiek guztiek ez dute froga sendorik.

Brian C. Murareskuren *The Immortality Key* liburuan, Eleusistar errituetan zeklae-ainoa substantzia ikustaile gisa erabiltzeari buruzko ebidentzia arkeokimiko eztabaidaezinak nola lortu diren jasotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak