open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lorenzo Hervás y Panduro

**Lorenzo Hervás y Panduro** (Horcajo de Santiago, Cuenca, 1735eko maiatzaren 10a - Erroma, 1809ko abuztuaren 24a) espainiar jesuita eta filologoa izan zen.

Alcala de Henareseko unibertsitatean ikasia, 1756 arte. Apaiztu ondoren, hizkuntza klasikoetako irakasle izan zen Caceresen eta Madrilen. Jesusen Lagundia Espainiatik egotzi zutenean (1767), Italiara joan zen. Pio VII.ak Kirinaleko bibliotekari izendatu zuen (1802-1809). Jakintza handiko gizona zen; 1778-1792 bitartean *Unibertsoaren ideia* obra idatzi zuen, italieraz (27 liburuki). Giza bizitzaren alderdi guztiak ukitzen dituen eta filologia konparatuan berebiziko garrantzia izan duen beste obra bat ere badu, sei liburutan banatua: *Hizkuntza ezagunen katalogoa* (1784-1787). Besteak beste, euskarari eskaini zion kapitulu bat ongi taxutua. 

Misiolari jesuitek munduko bazter guztietatik ekarritako materiala erabili zuen hainbat hizkuntzaren jatorri eta etnografia-loturak erakusteko. Beste obra batzuk: *Vocabulario polígloto, con prolegómenos sobre más de CL lenguas* (1787), *Viaje estático al mundo planetario* (1793-1794), *Escuela española de sordomudos o Arte para enseñarles a escribir y hablar el idioma español* (1795).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Talat Pasha

**Talat Pasha** (), jaiotze izena **Mehmed Talaat** (; ) (Kırcaali, 1874ko irailaren 1a - Berlin, 1921eko martxoaren 15a ) Otomandar Inperioko politikaria izan zen. *Turkiar gazteak* erakundearen buruzagia izan zen, eta Otomandar Inperioko Bisir Handia 1917-1918 bitartean.

«Turkiar Gazteak» erakundean jardun zuen gaztetandik, eta 1893-1895 bitartean kartzelan egon ondoren, goi-mailako karguak bete zituen Turkiako telegrafo-konpainian, 1908an kaleratu zuten arte. Turkiar gazteen matxinadaren ondoren (1908), diputatu hautatu zuten Edirnen, eta 1909an Barne Arazoetarako ministro izendatu zuten, eta Postarako ministro egin zuten ondoren. Lehen Mundu Gerra hasi aurretik, aliatuen aldeko jarrera garbia erakutsi zuen baina, Enver Pasha gerra-ministroaren eraginez, alemaniarren alde jarri zen gerra hasitakoan. Barne-arazoez arduratu zen 1914tik aurrera, eta armeniarren deportazioa eta gupidagabeko genozidioa bideratu zituen (600.000 armeniarretik gora hil ziren neurri haien ondorioz). Inperio Otomaneko Bisir Handi izendatu zuten 1917an, eta Alemaniara ihes egin zuen 1918ko urrian, gerra amaitu baino lehenago, turkiar gobernuko beste goi-agintari batzuekin. Hiru urte geroago, atentatu batean hil zuten Berlinen armeniar batzuek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Ladyzhenskaia

**Olga Aleksandrovna Ladyzhenskaia** (; Kologriv, Kostroma oblasta, SESB,  - San Petersburgo, ) sobietar matematikaria izan zen.

## Bizitza 
Olgaren aitak eragin handia izan zuen alabaren matematikazaletasunaren garapenean. Familiako gorabeherak zirela medio, Moskuko Unibertsitatean graduatu zen urte berean, 1947an, Leningradora —gaur egungo San Petersburgora— joan zen bizitzera, eta geroztik hantxe lan egin zuen. 1949an filosofian doktoratu zen Leningradoko Unibertsitatean, eta 1953an, berriz, matematika eta zientzia fisikoetan Moskuko Unibertsitatean.

1955az geroztik matematika-irakasle izan zen San Petersburgoko Unibertsitateko Fisika Fakultatean, eta 1961az geroztik fisika matematikoaren laborategiko buru Errusiako Zientzia Akademiaren Steklov Matematika Institutuak San Petersburgon zuen egoitzan. 1981ean Errusiako Zientzia Akademiako urgazle aukeratu zuten eta 1990ean kide oso. Ekuazio diferentzial partzialetan lan egin zuen, funtsezko ekarpenak eginez ekuazio eliptiko, paraboliko nahiz hiperbolikoen esparruetan. Besteak beste, Ladyzhenskayaren *Isuri likatsu konprimiezinei buruzko teoria matematikoa* lana eskura izan ohi dute hidrodinamika-teorian lan egiten duten aditu guztiek.

## Erreferentziak
Joaquim Veríssimo Serrão

**Joaquim Veríssimo Serrão** (Tremês, Santarém, 1925eko uztailaren 8a – Santarém, 2020ko uztailaren 31) portugaldar historialaria izan zen.

## Biografia 
Coimbrako Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta Portugalgo Kultura irakatsi zuen hamar urtez Okzitaniako Tolosako Unibertsitatean (Frantzian). 1961ean, Lisboako Unibertsitateko Letretako Fakultatean hasi zen eskolak ematen. Portugalgo Kultura Zentroaren zuzendari izan zen bost urtez, Parisen, eta Endrike Infantearen Institutu Historikoa ere zuzendu zuen. 1973tik 1974ra, Lisboako Unibertsitateko errektore izan zen, eta, 1975ean, Portugalgo Historia Akademiaren lehendakari izendatu zuten.

Ehundik gora ikerkuntza-lan idatzi zituen Portugal, Espainia, Brasil, Europa eta Iberoamerikako historiaz: *Portugalgo historia hemezortzi liburukitan* (1977-2010), *Portugalgo historiografiaren historia laburra*, *Portugaldarrak eta Tolosako Unibertsitatea*, *Unibertsitateen historia*, *Marcelo Caetano*, *Portugal munduan*, *Joan II.aren ibilbidea*, *Brasil filipinarretik 1640ko Brasilera*, *Portugalen eta Frantziaren arteko harreman historikoak* eta abar.

Ospe handiko historialaria izan zen, eta Gizarte Zientzietako Asturiasko Printzea saria jaso zuen 1995ean, ordura arte egindako ikerkuntza-lan zehatz eta argiaren sarigarri.

## Erreferentziak
Goncourt anaiak

thumb|Edmond (ezkerrean) eta Jules Goncourt (Félix Nadarren argazkia).

**Goncourt anaiak** Edmond de Goncourt (Nancy, Frantzia, 1822 - Champrosay, 1896) eta Jules Goncourt (Paris, Frantzia, 1830 – 1870) idazleak izan ziren, batera lan egin zutenak.

## Biografia 
Bildumazale amorratuak ziren biak, eta XVIII. mendea aztertu zuten (*L´Art du XVIIIe siècle*, 1859-1875). XVIII. mendeko pintura japoniarra eman zuten ezagutzera (*Outamaro*, 1891). Iragana dokumentuetan oinarrituz kontatu zuten, eta oraina ere gisa berean kontatzen saiatu ziren: *Sœur Philomène* (1861), erietxeetako bizitzaz; *René Mauperin* (1864) burgesia gazteaz; *Germinie Lacerteux* (1865) neskame histeriko baten balentriez.

Eleberri naturalistaren teorialariak izan ziren. Goncourt anaien lanik garrantzitsuena *Journal* izeneko liburu saila da. Bertan, XIX. mendeko literatura kronika berezia egiten da, bederatzi liburukitan. Julesek lehen hiruretan parte hartu eta gero hil baitzen, Edmond anaiak jarraitu zuen argitaratze-lanetan. Harenak dira, besteak beste: *La Fille Élisa* (1877), *La Faustin* (1882) eta *Chérie* (1884). *Goncourt Akademia* delakoaren kideak izendatu zituen Edmondek, frantsesezko urteko fikziozko prosa libururik onena hautatzeko (*Goncourt saria*).
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Goncourt (Parisko metroa)

## Kanpo estekak
Walter Höllerer

**Walter Höllerer** (Sulzbach, Oberpfalz, Alemania, 1922ko abenduaren 19a - Berlin, Alemania, 2003ko maiatzaren 20a) alemanezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Teologia, filosofia, aleman filologia, filologia erromanikoa eta historia-ikasketak egin zituen. 47ko Taldeko kide izan zen, eta *Azentuak* literatura aldizkariaren argitaratzaile kide, 1954-1967 bitarteko urteetan. 1963an Berlingo *Literatura Solasa* sortu zuen, eta *Sprache im technischen Zeitalter* (*Hizkuntza, teknikaren garaian*) aldizkaria argitaratzen hasi zen, Norbert Millerrekin batera. Idazle gisa, 1952an argitaratu zuen lehen liburua, gerrako gorabeherei buruzko poesia bilduma bat: *Der andere Gast* (*Beste gonbidatua*).

Hasieran, haren poesiak G. Eich edo P. Celanen izadiaren poesiaren ildoa hartu bazuen ere, laster poesia esperimentala lantzen hasi zen: *Außerhalb der Saison* (1967, *Sasoiz kanpo*); *Systeme* (1969, *Sistemak*). Pixkana kritika sozialetik konpromisora igaro zen. Ildo horretan, eta Berlingo harresia eraitsi baino pixka bat lehenago, *Mit dem Kamel durchs Nadelöhr. Junge deutschsprachige Literatur der Mauerrisse *(1989, *Gameluaz jostorratzaren zulotik barrena. Harresiaren pitzaduretako alemaniar gazte literatura*) argitaratu zuen.
## Erreferentziak
Rafer Johnson

**Rafer Lewis Johnson** (Hillsboro, Texas, 1935ko abuztuaren 18a - Sherman Oaks, Los Angeles, Kalifornia, 2020ko abenduaren 2a) dekatloian espezializatutako estatubatuar atleta izan zen.

1955eko Panamerikar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen, eta Mathiasen munduko errekorra hautsi zuen gainera; hala, 7.985 puntu lortu zituen. 1956an, Melbourneko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, baina min hartu zuen, eta bigarren postuan gelditu zen. Orduko kalteak zirela eta, ezin izan zuen bi urtez lehiaketetan parte hartu. 1960an, Erromako Olinpiar Jokoetan, historiako finalik zirraragarrienetakoa bizi izan zen: Yang Chuan-Kwang taiwandarra eta Vassili Kuznetsov sobietarra izan zituen lehiakide. Chuang hamar probatik zazpitan izan zen garaile, baina, hala ere, Johnsonek irabazi zuen lehia, 8.392 punturekin, eta errekor olinpiko berria ezarri zuen. Hurrengo urtean, lehiaketatik erretiratu zen. Ondoren, kiroletarako jantziak eta tresnak egiten dituen enpresa batean lan egin zuen aholkulari gisa. Horretaz gainera, ongintzazko erakunde batean parte hartu zuen, eta kirol-lehiaketak antolatu zituen ezinduentzat. 1984an, Los Angeleseko Olinpiar Jokoetan, berak piztu zuen Koliseoko olinpiar sua.

## Lortutako sari nagusiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arthur Meier Schlesinger

**Arthur Meier Schlesinger** (Columbus, Ohio, AEB, 1917ko urriaren 15a - Manhattan, New York, 2007ko otsailaren 28a) estatubatuar historialaria izan zen.

## Biografia 
Harvard Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Historia-irakasle izan zen unibertsitate horretan (1946-1961). 1952, 1956 eta 1960. urteetan Alderdi Demokrataren lehendakaritzarako hautagaiaren hautetsien taldeko kidea izan zen. 1960ko irabazleak, John Fitzgerald Kennedyk, lehendakari-kargua bere gain hartu zuzenean, aholkulari berezi izendatu zuen. Geroago, Kennedyren gobernuari buruzko kontakizun bat idatzi zuen: "John F. Kennedyren mila egunak Etxe Zurian" (1965). Liburuak Pulitzer saria irabazi zuen, biografia sailean, 1966. urtean. Kennedyren hilketa gertatu eta hilabete gutxira bere karguaren dimisioa aurkeztu zuen.

1967an New Yorkeko Unibertsitateko humanitate irakasle izendatu zuten. Lanik aipagarrienak: "Jacksonen aroa" (1945; Pulitzer saria irabazitakoa, historia sailean, 1946. urtean); "Roosevelten aroa" (1957-1960, hiru liburukitan); "Itxaropen politika" (1963); "Oinordekotasun mikatza: Vietnam eta amerikar demokrazia" (1967); "Lehendakaritza inperiala" (1973); "Robert Kennedy eta bere garaia" (1978); "Ameriketako historiaren zikloak" (1986).

## Erreferentziak
Richard Francis Burton

thumb|260px|alt=Sir Richard Francis Burton|Sir Richard Francis Burtonen erretratua, *Men of Mark* erretratu-liburuko argazkia (1876)
Sir **Richard Francis Burton** (Torquay, 1821eko martxoaren 19a - Trieste, 1890eko urriaren 20a) esploratzaile, hizkuntzalari eta idazle ingelesa izan zen.

## Bizitza 
Oxforden ikasketak egin ondoren, Afganistango gerra hasi zelarik, Indiara joan zen soldadu (1842), baina gerrari baino gehiago eman zitzaion kulturari. Sanskritoaz gainera, Indiako beste bost edo sei hizkuntza eta persiera eta arabiera ikasi zituen. Gaixotu, eta Ingalaterrara itzuli zen 1849an. Ingalaterran, lau liburu argitaratu zituen Indiari buruz 1851tik 1852ra. 1853an, erromes joan zen Mekara, arabiarrez mozorroturik, eta, handik, Somaliako Berbera aldea esploratzera jo zuen. Royal Geographical Society delakoak proposaturik, Afrika erdialdeko aintzirak eta Niloren sorrera arakatzera joan zen, eta Tanganyika aintzira aurkitu zuen. 1861etik aurrera, Ingalaterrako kontsul izan zen Fernando Poon, Brasilen, Damaskon (Sirian) eta Triesten (Austrian). Dahomeyko eta Yoruben kultura aztertzen aritu zen, Fernando Poon kontsul zegoela. Hitita zibilizazioaren aztarnak ere berak atera zituen argitara lehenengoz. Literaturari egin zion ekarpenik garrantzizkoena *Os Lusiadas* eta *Mila eta bat gau* ingelesera itzultzea izan zen.

## Zinema 
* *Mountains of the Moon* (1990)

## Erreferentziak
Gilbert Amy

**Gilbert Amy** (Paris, 1936ko abuztuaren 29a) frantziar musikagile eta orkestra-zuzendaria da.

Parisko Kontserbatorioan konposizioa ikasi zuen, D. Milhaud eta O. Messiaenekin, eta, gero, Basilean sakondu zituen ikasketa horiek, P. Boulezekin. Zuzendari gisa, gaur egungo musikaren interpretazioan lan egin du hein handi batean. 1967tik 1972ra, *Domaine Musical* taldea zuzendu zuen, P. Boulezen ordez, eta, harrezkero, konposizioa eta orkestra-zuzendaritza aldizkatzen ditu. 1976tik 1981era, Frantziako Irratiaren Orkestra Filarmoniko Berriaren zuzendaritzaz arduratu zen. Parisko Odéonen J.L. Barraulten zuzendaritzapean zuzendari laguntzaile gisa lan egiteak musika-sorkuntzarako bide berriak ireki zizkion. Musikagile gisa, hasieran zorroztasun eta fintasun handiko lanak egin zituen, *Strophe* eta *Cycle* (1964koak), esate baterako, eta, geroago, berriz, askatasun handiagoko lanak: *Cette étolie enseigne à s´incliner* (1970), *Sonata pian´e forte* (1974) eta abar. 1979an, Frantziako Musikaren Sari Nazionala bereganatu zuen. 1984tik 2000ra, Lyongo Musika Kontserbatorio Nazionala zuzentzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gilbert Amyren web-orria
Miguel Picazo

**Miguel Picazo de Dios** (Cazorla, Jaén, 1927ko martxoaren 27a - Guarromán, Jaén, 2016ko apirilaren 23a) espainiar zinema zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Zuzenbideko ikasketak, Zinema-zuzendaritzakoak (Madrilgo Zinema Eskola Ofizialean) eta, ondoren, Psikologiakoak (Bostonen) egin zituen. Ohiko pertsonaien eguneroko bizimodua itxuraz sinplean agertzen diren tentsioak eta frustrazioak ikertu ditu trebetasun handiz. Horren erakusgarri da Miguel Picazoren lehenengo film luzea, Unamunoren izen bereko obran oinarrituriko *La tía Tula* (1964). Hasieran espainiar zinemagintza berriaren bideari heldu zion, eta *Oscuros sueños de agosto* (1967, Victor Erizerekin batera idatzia), *El hombre que supo amar* (1976) eta *Los claros motivos del deseo* (1976) filmatu zituen. Nolanahi ere, zentsura, telebistarako lan egin beharra eta filmak komertzializatzeko zailtasunak zirela medio, bertan behera utzi zuen zinemagintza, harik eta 1985ean *Extramuros* (1985) zuzendu zuen arte. Telebistarako egokitzapen literarioak eta haurrentzako programak egin izan ditu, besteak beste, *Rinconete y Cortadillo* (1971), *Crónicas de un pueblo* (1971) eta *Cuentos de la Alhambra* (1974). 1997an, Goya sari bat eman zioten, zinemagintzan egindako ibilbidearengatik.

## Filmografia 
#### Zuzendari eta gidoigilea 
* 1964 *La tía Tula*
* 1967 *Oscuros sueños de agosto*.
* 1977 *Los claros motivos del deseo*.
* 1978 *El hombre que supo amar*
* 1979 *Escrito en América* (telefilm).
* 1982 *Sonata de primavera* (telefilm).
* 1985 *Extramuros*

#### Aktorea 
* 1973 *El espíritu de la colmena*, Víctor Erice.
* 1975 *El libro de buen amor*, Tomás Aznar.
* 1988 *Remando al viento*, Gonzalo Suárez.
* 1991 *La huella del crimen 2: El crimen de Don Benito*, Antonio Drove.
* 1996 *Tesis*, Alejandro Amenábar.
* 1997 *99.9*, Agustí Villaronga.

## Erreferentziak
Daniel Quillen

**Daniel Gray "Dan" Quillen** (Orange, New Jersey,  - Haven Hospice, Florida, ) estatubatuar matematikaria izan zen. Harvard Unibertsitatean ikasi zuen, eta R. Botten zuzendaritzapean jarraitu zuen ikasketekin. Tesia, ekuazio partzial diferentzialei buruzkoa, 1964an aurkeztu zuen. Doktoregoa bukatu ondoren, Massachusettseko Teknologia Institutuan hasi zen lanean. Hurrengo urteetan, unibertsitate ugaritan aritu zen ikerketa-lanean. Grothendieck eta Atiyah matematikarien lana ezagutu zuen Parisen (1968-1969) eta Princetonen, eta haien ildotik jarraitu zuen ikerlanean. Oxfordeko Unibertsitatean ere aritu zen lanean. Ekarpen garrantzitsuenak aljebraren arloan egin zituen Quillenek. Frank Adamsek adierazitako aierua aztertu zuen aljebra geometrikoa eta taldeen teoria erabiliz, eta ikusi zuen bi metodo horiek aierua frogatzeko balio zutela. 1978ko Helsinkiko Nazioarteko Matematikarien Kongresuan, Fields domina jaso zuen, K-teoriaren asmatzaileetako bat izateagatik. Teoria hori, metodo topologiko eta geometrikoak erabiltzen dituena, oso baliagarria izan da aljebrako problema ugari ebazteko, eraztunen teorian eta moduluen teorian, bereziki.

## Erreferentziak
Jorge Jobet

**Jorge Jobet** (Perquenco, Araucania, Txile, 1916 &ndash; Santiago, Txile, 1998) txiletar poeta eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Filosofian eta literaturan lizentziatu zen, eta irakaskuntzan eta kazetaritzan aritu zen, batean eta bestean. Valparaisoko Kazetaritza Eskolako zuzendari izan zen, eta Kazetaritzako Amerikar Elkartearen lehen saria jaso zuen 1969an. Santiagoko Ateneoaren sorreran parte hartu zuen, eta hango aholkulari ere izan zen.

Haren poesia oso zaindua eta zehatza da, eta poesia sinbolikoa eta erregistro ugarikoa egiten du, sorterriko tradizio lirikoa baztertu gabe: metafisikoa, elegiakoa, umoretsua eta satirikoa. Aipagarriak dira: *El descubridor maravillado* (1957), *Naturaleza del ser* (1970), *Mis provincias* (1963), *Introducción al sentimiento* (1970), *Así pasan los años* (1981), *Sonetos teologales* (1985), *Por el amor hasta siempre* (1988), *De los muros al aire* (1996). *Cuadernos en limpio* (1993) saiakera-liburua da. Claudio Indo izengoitia erabili izan zuen.

## Erreferentziak
Laurie Anderson

thumb|250 px|alt=Laurie Anderson|Laurie Anderson (2008)

**Laurie Anderson** (Chicago, 1947ko ekainaren 5a) estatubatuar artista da. Eskultura eta Artearen Historia irakatsi zituen New Yorken. Besteak beste, Brian Eno, David Byrne edota Philip Glass kide ziren artista- eta musikari-elkartean parte hartu zuen. Hainbat performance egin ditu, mimoa, musika, errezitalak, filmak eta argi- eta soinu-efektuak nahasiz. 

*O Superman*, One Ten diskoetxeak 1982an kaleratutako singleak lortu zuen Andersonen orain arteko arrakasta komertzial bakarra. Ahotsa eta musika elektronikoa landuz, berrikuntza asko ekarri dizkiote Laurie Andersonek eta haren taldeek abangoardiako musikari. 1984an, *United States* kaleratu zuen, eta, 1986an, *Home Of The Brave*, William S. Burroughs idazlearen lankidetzarekin. Andersonek askotariko norabideetan jarraitzen du lanean, industria diskografikoaren interes komertzialei jaramon egin gabe. Musika-tresnak ere asmatu ditu. Artista garrantzitsu askorekin lan egin du, Peter Gabrielekin, Chris Speedingekin eta Bobby McFerrinekin, esate baterako. Lan aipagarriak ditu: *Bright Red* (1994) —Brian Enoren eta Lou Reeden parte-hartzearekin— eta *The Ugly One With The Jewels And Other Stories* (1995).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Laurie Andersonen web-orria
Carlos Lleras Restrepo

**Carlos Lleras Restrepo** (Bogota, 1908ko apirilak 12 &ndash; Bogota, 1994ko irailak 27 ) kolonbiar abokatu eta politikaria izan zen. Errepublikako presidentea izan zen 1966-1970 agintaldian.

## Bizitza 
Zuzenbidea, politika- eta gizarte-zientziak ikasi zituen Bogotako Unibertsitatean. Hainbat kargu politiko izan zituen Kolonbian nahiz atzerrian: Finantza ministroa (1938 eta 1941-1943), *Dirección Liberal Nacionaleko* lehendakaria (1941, 1948-1966, 1972), Errepublikako senataria (1958-1962) eta presidentea (1966-1970). Politika liberala egin zuen.

Politikari izateaz gainera, idazle, irakasle eta kazetari ere izan zen. Bere artikulu batzuk *El Bachiller Cleofás Pérez* eta *Hefestos* izengoitiaz izenpetuta daude. Bogotako Unibertsitatean Herri ogasunaren katedra izan zuen. *Anales de Economía y Estadística*, *Revista de Hacienda* eta *Nueva Frontera* aldizkariak sortu zituen. *El Tiempo* egunkariko zuzendaria izan zen.

Idazlanen artean ditu: *De la República a la Dictadura* (1955), *Crónicas y coloquios del bachiller Cleofás Pérez* (1964), *El liberalismo colombiano* (1972), *Historia y política* (1980) eta *La economía colombiana desde sus orígenes hasta la crisis de 1929* (1990), besteak beste.

## Erreferentziak
Benjamin Spock

**Benjamin McLane Spock** (New Haven, Connecticut, AEB, 1903ko maiatzaren 2a - 1998ko martxoaren 15a) estatubatuar pediatra izan zen.

## Biografia 
Yale eta Columbiako unibertsitatean egin zituen ikasketak (1929). New Yorkeko Eritegia eta Cornelleko Medikuntza Eskolan pediatra gisa lan egin, eta eskolak eman ondoren, *The Common Sense Book of Baby and Child Care* (1946, *Haurren zaintzaren sen onaren liburua*) idatzi zuen, haurren elikaduran eta zaintzan zorrotzak izateko ohiturak erabat hautsi zituena. Liburuak polemika handia sortu zuen, gazteentzat askatasun handiegia aldarrikatzen zuelakoan; hala ere, eragin handia izan zuen gazteen hezkuntzan, batez ere eskolan. Hurrengo hiru hamarraldietan 30 milioi ale saldu ziren.

Aurrerago, Vietnamgo gerraren garaian, Estatu Batuen parte-hartzearen aurkako bake manifestazioetako buruetako bat izan zen. 1972an Estatu Batuetako lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkeztu zuen bere burua, Herriaren Alderdiaren hautagai gisa.

Beste zenbait lan aipagarri: *Feeding Your Baby and Child* (1995, *Zure haurra eta semearen elikadura*); *Teenager´s Guide to Life and Love* (1971, *Bizitzari eta maitasunari buruzko gida nerabeentzat*) eta *Spock on Spock* (1989).

## Erreferentziak
Vladimir Vasiliev

thumb|Vladimir Vasiliev 1972an
**Vladimir Viktorovitx Vasiliev** (; Mosku, ) errusiar dantzaria eta koreografoa da. Ikasketak Moskuko Koreografia Institutuan egin zituen, Mikhail Gobovitx irakaslearen zuzendaritzapean. 1958an, Bolshoi Balleten sartu zen, eta pertsonaia nagusiaren papera izan zuen Grigorovitxen *Harrizko lorea* lanean (1959) eta *Zaldi txiki konkorduna* lanean. Teknika paregabea zuen, eta interpretatzeko gaitasun izugarria. *Medjnoun eta Leila* lanean, Medjnounen papera egin zuen, baina baita Petruxkarena ere. Arrakasta handiena *Intxaur-kraskagailua* lanarekin lortu zuen. Pertsonaia horietaz gainera, pertsonaia erromantikoak ere egin zituen, hala nola Romeo eta Albert, *Gisela*n. Koreografiari dagokionez, debuta 1971n egin zuen *Icaro* lanarekin. Halaber, *Aniuta* (1986) Napoliko San Carlo antzokirako eta *Romeo eta Julieta* Moskuko Bolshoi antzokirako egin zituen. Ekatenira Maximova dantzariarekin ezkondu zen. Dominique Delauchek bikotearen bizitza erakutsi zuen film batean, *Katia eta Volodia* (1989) filmean, alegia. 1954an, Varnako Nazioarteko Ballet Lehiaketan, lehenengo saria lortu zuen, eta 1959an, Vienakoan. 1964an, Nijinski saria irabazi zuen Parisen, eta 1968an, Leninen Komsomol saria.

## Erreferentziak
Javier Alkain

**Javier Alkain** (Donostia, Gipuzkoa, 1960 -) gipuzkoar margolaria da.

## Biografia 
Abstrakzioa lantzen du, eta gehienbat itsasoaren inguruan jarduten du bere artelanetan. Naturarekin eta munduarekin gizakiok dugun harremana eta sortzen zaizkigun galderei erantzuten saiatzen da bere lanetan.

Lehenengo bakarkako erakusketa 1994an egin zuen, Madrilgo Cruce erakustokian. 1996an eta 1999an Donostiako DV Galerian ere erakutsi zituen bere lanak.

Talde-erakusketei dagokienez, berriz, 1998an Gure Artea erakusketan eta Arco arte-azokan erakutsi zuen bere lana, eta 1999an Berlingo Art Forumen egon zen. 2000. urteko Gure Artea erakusketarako ere aukeratu zuten bere lana.

Hainbat beka eta sari irabazi ditu: Eusko Jaurlaritzaren Gure Artea eta Madrilgo Arte Ederren Zirkuluaren Propuesta 95 sariak 1995ean; Hondarribiko Udalaren beka eta Gipuzkoako Foru Aldundiarena 1997an; Gure Artea 1998an; Endesa Beka 1999an.

2000. urtean Eusko Jaurlaritzak banatzen duen Gure Artea deialdiko hiru sari nagusietako bat irabazi zuen, *Memoria Lunar* lanarekin, eta urte berean Valentzian ematen den Bancaja Pintura Saria lortu zuen *Escrito sobre el paisaje* obrarekin.

## Erreferentziak
Benjamin Constant

**Benjamin Constant** —jaiotza-izena: **Benjamin Constant de Rebecque**— (Lausana, Suitza, 1767ko urriaren 25a - Paris, Frantzia, 1830eko abenduaren 8a) frantsesezko idazlea eta Frantziako politikaria izan zen, jatorriz Suitzakoa.

## Bizitza 
Alemanian eta Eskozian ikasi zuen. Legez kanpoko harremanak izan zituen Madame Staël idazlearekin (1794-1808). Urte haietako gorabeherak adierazi zituen *Cécile* (1810) eta *Adolphe* liburuetan (1816). Hasieran Napoleonen aurka azaldu bazen ere, bere zerbitzuan jarri zen inperioko azken garaian (Ehun Egunak, 1815) eta *Acte Additionnel* izeneko konstituzioa idatzi zuen (monarkia konstituzionala ezartzeko konstituzio berria).

Monarkiaren garaian, Constant alderdi liberaleko buruzagia izan zen. 1824-1830 bitartean *Erlijioaz, erlijioaren jatorriaz, formaz eta garapenaz* izeneko saiakera eman zuen argitara, guztiz bukatu ez bazuen ere. Alabaina, idatzitako eleberriek, gutunek, oroitzapenek (*Barne egunkariak*, 1895 argitara emanak) eta autobiografiak (*Kuaderno gorria*, 1907an argitara emana) ekarri zioten Constanti benetako ospea. Benjamin Constant frantses literaturako maisutzat hartzen da gaur egun, eleberri psikologiko modernoaren aitzindaritzat.

## Ideologia 
Behean idatzi zuen moduan, ondo azaltzen da bere ideologiaren nondik norakoak:

## Erreferentziak
Frantz Fanon

**Frantz Fanon** (Fort-de-France, Martinika, 1925eko uztailaren 20a - Washington Hiria, Ameriketako Estatu Batuak, 1961eko abenduaren 6a) Antilletako psikiatra eta iraultzailea izan zen. Psikiatriaren alorrean, neurosi-mota batzuek gizarte-arazoek sortzen dituztela aldeztu zuen; soziologian, oso lan garrantzitsuak idatzi zituen kolonizaturiko herrien askapen-prozesuari buruz.

Bigarren Mundu Gerran Frantziako gudarostean aritu ondoren, psikiatria-ikasketak egin zituen Lyonen, eta Aljeriara jo zuen 1953. urtean. Bertako Nazio Askapenerako Fronteko kide bihurtu ondoren, *El Moudjahid* egunkari klandestinoa sortu zuen Tunisian (1956), eta 1960an Ghanara bidali zuten Aljeria libreko enbaxadore. 1952. urtean *Peau noire, masques blancs* (1952, *Larru beltza, mozorro zuriak*) berak izandako bizipenak azaltzen dituen liburua eman zuen argitara.

Kolonialismoaren aurka eta iraultzaren alde idatzi zituen artikuluek eta liburuek berebiziko eragina izan zuten kolonietako munduan, baita Euskal Herrian ere: *L´an V de la révolution algérienne* (1959, *Aljeriako iraultzaren V. urtea*), *Les Damnés de la Terre* (1961, *Lurreko kondenatuak*), *Pour la révolution africaine* (1964, *Afrikako iraultzaren alde*).

## Frantz Fanon euskaraz 
2025ean *Another day. Another night* Guggenheim Bilbao museoko erakusketan Barbara Kruges artistak euskarara ekarri zuen bere aipua.Idealismo itsua atzerakoia da, beldurgarria, hilgarria. (Franz Fanon)
thumb|200x200px|erdian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Serif Gören

**Şerif Gören** (Xanthi, Grezia, 1944ko urriaren 14a – Mersin, 2024ko abenduaren 8a) turkiar zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Muntaketa-lanak egiten eta zuzendari-laguntzaile gisa hasi zen zinemaren industrian lanean. Besteak beste, Lütfi Akkad, Atif Yilmaz eta Memduh Ün zinemagileentzat lan egin zuen, baina Yilmaz Güneyrekin urteetan egindako lanak markatu zuen, batez ere, haren geroko ibilbidea. Izan ere, *Endise* (1974) filmaren zuzendaritzan Güneyren lekua hartu behar izan zuenean estreinatu zen zuzendari gisa, hura atxilo hartu zutelako.

Handik urte batzuetara, *Yol* (1981) ospetsua filmatu zuen, Güneyren esanetara, hura espetxean baitzen oraindik (eta Gören bera ere behin-behineko askatasunarekin, sindikalista gisa egindako lanarengatik auziperatua). Film horrekin 1982an Cannesko Jaialdiko Urrezko Palma irabazteak bere lekuan jarri zuen Güney, bigarren mailara zokoratua egon baitzen ordu arte.

Beste lan batzuk: *Almanya Aci Vatan* (1979), Turkiatik emigratutakoek Europan bizi duten egoerari buruzkoa; *Gizli Duygular* (1984) eta *Kurbagalar* (1984), Turkiako emakumezkoen egoerari buruzkoak; *Khan* (1984) eta *Katircilar* (1987), herriko eta hiriko gizarteen arteko talkari buruzkoak; *Polizei* (1988), *Abuk Sabuk Bir Film* (1990); eta *Amerikalı The American* (1993).
## Erreferentziak
Antonio Maura

**Antonio Maura Montaner** (Palma Mallorcakoa, Balear Uharteak, 1853ko maiatzaren 2a - Torrelodones, 1925eko abenduaren 13a) espainiar politikari eta idazlea izan zen. Bost aldiz izan zen Espainiako gobernuburua. Konstituzio monarkia bultzatu zuen.

## Bizitza 
Madrilen lege-ikasketak egin zituen.Alderdi Liberalean sartu zen, eta 1881ean Palmako diputatu hautatu zuten. Itsasoz bestaldeko lurraldeetako ministro izan zen 1892an, baina kargua utzi zuen Kubari eta Puerto Ricori autonomia emateko egin zuen proposamena onartu ez zenean. 1895. urtean Grazia eta Justizia ministro izan zen.

1902. urtean gobernazio ministroa izan zen, eta hauteskunde sistema arautuagoa antolatu zuen eta gizarte-aldaketak bultzatu zituen. 1903. urtean gobernuko buru izan zen lehen aldiz, baina urtebete geroago kargua utzi zuen. 1907-1909. urteetan, bigarren aldiz gobernuburu zelarik, zenbait asmo bete ahal izan zituen, nahitaezko hezkuntza eta herri-administrazioen arautzea, besteak beste. Marokoko eta Bartzelonako Aste Tragikoko gertaeren ondorioz, kargua utzi behar izan zuen. Gobernuburu izan zen berriz ere hiru krisialditan: 1913ko martxoa-azaroa, 1919ko apirila-uztaila, eta 1921-1922. urteetan.

## Erreferentziak
Henri Queffelec

**Henri Queffelec** (Brest, Frantzia, 1910eko urtarrilaren 29a – Paris, Frantzia, 1992ko urtarrilaren 13a) idazlea izan zen.

Suedian eta Parisen aritu zen irakasle, literaturan buru-belarri hasi aurretik (1942). Debuta poema-bilduma batekin egin zuen, ''* (1937, *Ertzean*). Ondoren, eleberria landu zuen eta *Journal d'un salaud *(1944, *Gizon alu baten egunkaria*) argitaratu zuen. Arrakasta *Un recteur de l'île de Sein *(1944, *Senako uharteko errektore bat*) lanarekin iritsi zitzaion; Jean Delanoyk zinemara eraman zuen obra hura, *Dieu a besoin des hommes* (1950, *Jainkoak gizakiak behar ditu*) izenburuarekin. Hainbat lanetan Bretainiako itsasoaren gorazarrea egin zuen: *De par les sept mers *(1982, *Zazpi itsasoetatik*), *Je te salue vieil océan *(1968, *Agurtzen zaitut ozeano zahar*), *Un feu s'allume sous la mer* (1956, *Argi bat pizten da itsasoan*), *Frères de la brume* (1960, *Lanbroaren anaiak*), *La Mouette et la croix* (1969, *Antxeta eta gurutzea*), *Les Îles de la miséricorde* (1974, *Errukiaren uharteak*) eta abar. 1978an gogoeta bilduma bat argitaratu zuen, *Un Breton bien tranquille (Bretoi lasai bat). *Hil aurretik *Un convoi pour Oslo* (1991, *Konboi bat Oslora'') idatzi zuen.

## Erreferentziak
Georges Schehadé

**Georges Schehadé** (Alexandria, Egipto, 1905ko azaroaren 2a - Paris, Frantzia, 1989ko urtarrilaren 17a) frantsesezko poeta eta antzerkigilea izan zen, libanoarra.

## Bizitza 
Beiruten zuzenbide-ikasketak egin ondoren, Parisen André Breton eta Saint-John Perserekin bat egin zuen. 1938an bere lehenengo poesia-bilduma argitaratu zuen, *Poésies*, ekialdeko inspirazioa eta surrealismoa nahasten dituena. Ondoren idatzi zituen *Rodogune Sinne* (1946), *Poésies II *(1948), *Poésies III* (1949), ''L'Écolier sultan* (1953, *Sultan ikaslea*). Poliki-poliki irudi-aberastasunetik lan garbietara igaro zen Schehadé: *Le Nageur d'un seul amour* (1985, *Maitasun bakarreko igerilaria*). Antzerki-lanei dagokionez aipagarriak ditu: *La Soirée des proverbes* (1954, *Atsotitzen gaua*), *Histoire de Vasco* (1956, *Vascoren historia*), *Le Voyage* (1961, *Bidaia*), *L'Émigré de Brisbane* (1965, *Brisbanetik atzerriratua*).

Bere poesiak haurtzaroan, elezaharretan eta paraboletan du oinarria. Antzerki-lanek, berriz, antzerki surrealistaren ordezkari bihurtzen dute Schehadé. Frantses poeta handien bertso baztertuen antologia berezi bat antolatu zuen, *L'Anthologie du vers unique *(1977, *Bertso paregabearen antologia'').

## Erreferentziak
Hidatsa

**Hidatsa** (*Missouriko Gros ventre* ere deitua) sioux jatorriko Ipar Ameriketako indiar herria. Estatu Batuetako Missouri ibaiaren Heart eta Little Missouri adarren artean bizi ziren hidatsa indiarrak, noizean behin bizilekuz aldatuz. Emakumeek nekazaritzan ziharduten eta gizonek, berriz, bisonte-ehizan; inguru horretako beste indiar leinu askok bezala eguzkia gurtzen zuten. Beren hizkuntza oso hurbil dago *crow* leinuko indiarrenetik. *Mandan* indiarrekin oso harreman estua izan dute, eta 200 urte baino gehiagotan elkar harturik bizi izan ondoren, kultura-molde bertsuak dituzte. XVIII. mendearen bukaeran 3.000 bat kide ziren, eta *mandan* leinukoekin batera, herri nomadei zaldiak, bisonte larruak eta antzeko gaiak erosiz eta europarrei arma, aizto eta bestelako gauzen ordez salduz bizi ziren. 1837. urtean baztanga izurrite baten ondorioz hidatsa indiarren kopurua asko murriztu zen, eta herri batera bildu ziren kide guztiak. Gaur egun, *mandan* eta *arikara* indiarrekin batera, Fort Berthold erreserban bizi dira, Ipar Dakotan. 2000. urteko datuen arabera, 1.335 bat kidek osatzen dute hidatsa indiar herria.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarah Caldwell

**Sarah Caldwell** (Maryville, Ameriketako Estatu Batuak, 1924 &ndash; Portland, Ameriketako Estatu Batuak, 2006).

## Bizitza 
Ingalaterra Berriko Musika Kontserbatorioan egin zituen ikasketak, opera produkziokoak, eszenografiakoak eta musika zuzendaritzakoak, bai eta biolin eta biolakoak ere. Eskolak eman zituen Berkshireko Musikako Zentroan, 1948 eta 1952 urteen bitartean. Bostongo Unibertsitateko Opera Lantegiaren buru izan zen 1952-1960 urteetan.

Bostongo Opera Konpainiaren sortzailea izan zen (1957), eta sarritan jardun zuen haren zuzendari artistiko eta musika zuzendari gisa. New Yorkeko Metropolitan aretoan zuzendari jardun zuen lehenengo emakumea izan zen (1976). 1983an Israelgo Opera Konpainia Berriko zuzendari artistiko izendatu zuten. Bere ekarpen nagusia opera produkzioetan elementu dramatikoen nagusitasuna nabarmentzea izan zen, eta orobat efektu ikusgarriekiko eszenografiak osatzea. Era berean, ezaguna da gutxitan antzezturiko zenbait operaren bertsio osoak produzitu zituelako, adibidez, Arnold Schoenbergen *Moises eta Aaron,* Sergei Prokofieven *Gerra eta bakea*, Hector Berliozen *Troiarrak,* Alban Bergen *Lulu,* edo Roger Sessionsen *Moktezuma*.
## Erreferentziak
Jean-Pierre Vernant

**Jean-Pierre Vernant** (Provins, 1914ko urtarrilaren 4a - Sèvres, 2007ko urtarrilaren 9a) frantziar filosofoa eta helenista izan zen.

## Biografia 
Collège de Franceko ohorezko irakaslea. 1975-1984 bitartean antzinako erlijioen ikasketa konparatuen katedra izan zuen. Vernantek antzinako Greziako mitoak eta erlijioak aztertu zituen, eta pentsamendu filosofikoaren larrialdiko baldintzei buruz gogoeta egin zuen, analisi estrukturala eta analisi marxista tartekatuz.

*Les Origines de la pensée grecque *(1962, *Greziar pentsamenduaren jatorriak*) lanean azaltzen du hiriaren sorrerak ez zituela soilik aldaketa ekonomikoak eta politikoak ekarri, baita pentsaeraren aldaketa eta agoraren inguruan eraikitako gune sozial berri bat ere.

Bestalde, mitoak aztertu zituen eta pentsamenduaren, tragediaren, gizartearen eta erlijioaren aurrez aurre jarri zituen: *Mythe et pensée chez les Grecs* (1965, *Mitoa eta pentsamendua greziarrengan*), *Mythe et tragédie en Grèce ancienne* (1972, *Mitoa eta tragedia antzinako Grezian*), *Mythe et société en Grèce ancienne *(1974, *Mitoa eta gizartea antzinako Grezian*), *Mythe et religion dans la Grèce ancienne* (1990, *Mitoa eta erlijioa antzinako Grezian*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Troskismo

thumb|Leon Trotski, 1900, Siberian atxilotua.
thumb|alt=|IV. Internazionalaren ikurra
**Troskismoa** Leon Trotskiren doktrina iraultzailea da. Stalinen iritziaren (*sozialismoa herrialde bakarrean*) aurka, Trotskik mundu-mailako iraultza aldarrikatzen zuen, eta bere programa aurrera ateratzearren, 1938an IV. Internazionala sortu zuen. Ondoko urteetan, erakunde horretara bilduriko alderdiak ahulak izan ziren eta haien artean banaturik zeuden; haien kide urriek nazi-faxistek eta Stalinek aginduriko zapalkuntza jasan zuten.

## IV. Internazionalaren bilakaera 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren (1952-1953) IV. Internazionala bi gune nagusitan zatitu zen: Nazioarteko Batzordea eta Idazkaritza Batua, burokrazia sobietarra eta sozialismo errealeko herrialdeen arazoak salatzea bien ezaugarria zela betiere.

1960 ondoko urteetan beste hiru korronte bereizi ziren: Hego Ameriketakoa, Posadas argentinarrak gidatua; Ingalaterrakoa eta Frantziakoa, koloniak iraultzagune nagusitzat hartzen zituena.

## Europako trotskismoa, 20. mende amaieran 
68ko Maiatzaren ondoren, talde trotskistak indartu ziren Europan eta, batez ere, Frantzian (Organisation Communiste Internationale, Lutte Ouvrière, Ligue Communiste).

### Trotskismoa Euskal Herrian 
Euskal Herrian, Liga Komunsta Iraultzailea izan ziren troskismoan oinarritutako alderdi bat, 20. mendearen azken partean. **LCR-ETA-IV** deitura hartuz, . ETAren VI. batzar orokorreko zatiketa batetik sortu zen erakunde hori, eta izaera komunista zuen, IV. Internazionalaren parte izanik. 1977an izen berria hartu zuen: *Liga Komunista Iraultzailea*.
thumb|Joxe Iriarte Bikila, militante trostkista euskalduna.

Trotskistak zirelakoan, eguneroko hizkeran euskaraz *trostkoak* esaten zitzaien LKI alderdikoei; EMK alderdikoei *txinoak* esaten zitzaien bezala, ustez edo jatorriz behintzat maoistak izateagatik. Ildo trostskista batez ere internazionalismoaren ikuspegia nabarmentzen zen LKIn Bikilaren ustez. «Orduko ezkerreko mugimendu gehienek internazionalismoa lantzen zuten, baina gurea gehiago zen internazionalismo trinko eta antolatuaren aldeko hautua, Internazionalaren tradiziotik edaten genuelako». "Baina guk beti defendatu izan dugu autodeterminazio eskubidea", gehituz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* IV. Internazionala

## Kanpo estekak
Hans Baldung

**Hans Baldung**, **Grien** eta **Grün** gisa ere ezaguna (Gmünd, Suabia, 1484 &ndash; Estrasburgo, 1545), alemaniako pintorea izan zen.

## Biografia 
Estrasburgoko familia ezagun batean sortua, Dureroren lantegian sartu zen 1503an. Hans von Kulmbach, Hans Leu eta beste zenbait artista ere baziren Dureroren lantegian, baina Durerok berak Baldung zuen gustukoen; hainbat beirate egin zituen (Nurenbergeko San Lorenzo elizakoa, Grossgründlacheko elizakoa, etab.) eta Durero Veneziara joan zenean ere, era horretako lanen ardura izan zuen bere gain.

Beirateez gainera aipatzekoak ditu zurez egindako grabatuak ere, irudimen handikoak; erretaulak, erretratuak egiten eta beste zenbait generotan ere egin zituen saioak. Pintore oparoa izan zen eta Dureroren eta Lucas Cranach Zaharraren eragina ageri du bere lanetan.

Erreformaren aldekoa izan zen eta Estrasburgoko humanistekin bat egin zuen; teatro humanista hartu zuen oinarri, espresio patetikoak landu zituen eta humanismoa bilatu zuen erlijio-gaietan ere.

Bere azken lanetan planoarekiko ardura berezia azaldu zuen; behe-erliebeen antzeko lanak egin zituen. Lan aipagarrienak: *Adinak eta Herioa*, *Gurutziltzatua* eta *Ama Birjinaren koroatzea*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Aierra

**Iñaki Taberna Aierra** (Altsasu, ) nafar antzerki- eta zinema-antzezlea da. Madrilen antzerkigintzan aritu ondoren, Argentinan parte hartu zuen lehen filmean, euskal immigrazioari buruzkoa: *Mientras me dure la vida* (1980), Carlos Otaduyren zuzendaritzapean. Hurrengo urtean Carlos Sauraren *Dulces horas* filmeko protagonista izan zen, eta lan egin zuen Imanol Uriberen *Segoviako Ihesa*n eta Jordi Grauren *La leyenda del tambor*-en. Telebistan ere lan egin zuen garai hartan: *Anillos de oro* (1983). Aldi berean, lan asko egin zuen antzerkian: *Juguemos a las verdades* (1978), *El bazar del cuco* (1980), *Ivanov* (1983), *Caballito del diablo* (1985). Beka baten laguntzaz, New Yorkera joan eta Actor's Studio antzerti-eskola famatuan jardun zuen. 1988an Espainiara itzuli eta Jaime Caminoren *Luces y sombras *filmean lan egin zuen (1988). Telebistan jarraitu zuen lanean: Leo Eatonen *Time line* (1988), Ramón Parejaren *Buscando a Carmen* (1992), Vicente Escriváren *Requiaem por Granada* (1990), eta orobat zineman: Manuel Huergaren *Antártida* (1994), Salvador Carrascoren *La otra conquista* (1997).

## Erreferentziak
Vicente González Moreno

**Vicente González Moreno** (Cádiz, 1778ko abenduaren 9a - Urdazubi, 1839ko irailaren 6a) Espainiako militar karlista izan zen, Lehen Karlistaldian parte hartu zuena. 

## Bizitza 
Vicente González Moreno Cádizen jaio zen 1778ko abenduaren 9an. Oso gazte zela Frantziako Konbentzioaren aurkako gerran parte hartu zuen. Kapitain izendatu zuten 1801. urtean. Napoleonen armadaren inbasioari aurre egiteko 9.000 lagunek osaturiko gudarostea eratu eta, besteak beste, Zaragoza eta Tutera hiriak hartu zituen. Mariskal izendatu zuten 1830ean eta Torrijos jeneral liberalaren matxinada zapuztu zuen. Torrijos eta bere gizonak fusilatu zituen. Granadako kapitain nagusi izendatu zuten ondoren. 

1833an, Fernando VII.a hildakoan, Karlos V.a erregegaiaren esanetara jarri zen eta hark Ingalaterra, Frantzia eta Euskal Herrira eginiko bidaietan lagundu zion. Tomas Zumalakarregi hil eta gero, Iparraldeko Armadako jeneral nagusi izendatu zuten, baina postu hartatik kendu zuten Mendigorriko hondamendiaren ondoren. 1837an, Kapitain Nagusi izendatu zuten. Ez zuen sekula harreman onik izan Marotorekin, eta Bergarako besarkadaren aurka zeuden militarren buru jarri zen. Ipar Euskal Herrira ihes egiten saiatu zen batean atxilo hartu eta hil egin zuten Marotoren jarraitzaileek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ptolomeo I.a

**Ptolomeo I.a Soter** (, *Ptolemaĩos Sōtḗr*, «Ptolomeo Salbatzailea»); Mazedonia, K.a. 367 aldean - Alexandria, K.a. 283) Egiptoko erregea izan zen K.a. 305etik 283ra bitartean. Lagiden dinastia grekoa sortu zuen Egipton.

## Biografia 
Alexandro Handiari lagundu zion Asiara, haren gudarosteen buruzagi baitzen, eta espedizio hari buruzko kronika bat idatzi zuen.
Egiptoko eta Libiako satrapa izendatu zuten K.a. 323. urtean, eta Zireneraino hedatu zuen bere erreinua, Siria, Jerusalem eta Zipre konkistatu ondoren. Seleuko I.a Nikator babestu eta harekin bat egin zuen Antigono Monoftalmosen eta haren seme Demetrioren aurkako borrokan eta garaipenean (K.a. 312). Asia Txikiraino eta Greziaraino hurbildu zen Ptolomeo, baina Zipreko kostaldearen aurrean itsas gudua galdu ondoren, gainbehera etorri zen itsasoan zuen nagusitasuna, eta Egipto eta Zirene baizik ez zitzaizkion geratu.

Bere burua errege izendatu zuen, eta faraoiek zituzten eskubideez jabetu zen. Zelesiria (K.a. 301), Zipre (K.a. 295-294) eta Zikladeetako babesgoa (K.a. 287) berreskuratu zituen ondoren. Alexandria egin zuen Egiptoko hiriburu, eta guztiz edertu zuen. Merkataritza, zientziak eta artea bultzatu zituen, bestalde.

## Genealogia 
## Erreferentziak
David Mackay

**David Mackay** (Eastbourne, Sussex, Ingalaterra, 1933ko abenduaren 25a - Bartzelona, 2014ko azaroaren 12a) britainiar arkitektoa izan zen.

Arkitektura-ikasketak gauez egin zituen, Londresko *Northern Polytechnic*eko Arkitektura Sailean, ohorezko diplomarekin (1958). *Royal Institute of British Architects*eko (RIBA) kide da 1959az geroztik. Urte horretan, Bartzelonan hartu zuen bizilekua. 1960an, Andrew N. Prentice saria eman zion RIBAk Espainiako arkitekturari buruz egindako ikerketengatik. 1962an, Josep Martorellekin eta Oriol Bohigasekin elkartu zen, eta MBM enpresa sortu zuen. 1966an, Bartzelonako Goi Mailako Arkitektura Eskolako titulua lortu zuen. 1968an, Puig i Cadafalch saria eman zion Kataluniako Arkitektoen Eskola Ofizialak, *De la revolució espartaquista al pavelló de Barcelona* saiakera lanagatik. Irakasle gonbidatua izan da Washingtongo St. Louis Unibertsitatean (1981). Bartzelonan dagoen Amerikako Unibertsitate Katolikoko Atzerriko Ikasketen zuzendari izan zen urte horretan bertan, eta, 1986an, Wisconsingo Unibertsitateko Arkitektura Eskolako irakasle gonbidatua. Hainbat sari irabazi zituen, bai bakarka, bai lankideekin batera. 2003az geroztik, Plymouth hiria eraberritzeko planeko arkitekto nagusia izan zen.

## Erreferentziak
Camarón de la Isla

[260px|thumb|eskuinera|Monumentua [La Línea de la Concepciónen.]]

**José Monje Cruz** (San Fernando, 1950eko abenduaren 5a - Badalona, 1992ko uztailaren 2a), **Camarón de la Isla** edo **Camarón** izengoitiaz ezagunagoa, espainiar ijito flamenko-abeslaria handienetakoa izan zen. Berrikuntza estilistiko ugari ekarri zizkion flamenkoari.

Hemezortzi urte zituela grabatu zuen lehen diskoa, Paco de Lucía gitarra-jotzailea lagun zuela. 1979an *La leyenda del tiempo* (*Denboraren elezaharra*) grabatu zuen. Azken disko horrekin urrats handia egin zuen flamenkoaren berrikuntzan, rock eta jazzeko tresnak erabili baitzituen. Garbizaleek ondo hartu ez bazuten ere, arrakasta handia izan zuen; Espainiako zenbait poetaren testuak sartu zituen, hala nola Federico García Lorcarenak. Disko horretan *Tomatito* zuen gitarra-lagun. 1980ko hamarkadan izugarrizko arrakasta izan zuen, eta Parisen eta New Yorken eman zituen kontzertuak. Beste lan aipagarri batzuk ditu: *Calle Real* (1983, *Errege kalea*), *Te lo dice Camarón *(1986, *Camarónek esaten dizu*), *Soy Gitano* (1989, *Ijitoa naiz*, Londresko Royal Philarmonic Orchestrarekin), *Autorretrato* bilduma (1990) eta *Potro de rabia y miel* (1992, *Amorruaren eta eztiaren zaldia*). 1992ko uztailaren 2an hil zen, biriketako minbiziak jota.

## Diskografia 
### Bildumak eta hilondoko albumak 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Camarónen eta flamenkoaren web-orria
Linda Preiss Rothschild

**Linda Preiss Rothschild** (Filadelfia, Pennsylvania, AEB, 1945eko otsailaren 28a) estatubatuar matematikaria da.

## Biografia 
1966an lortu zuen lizentzia Pennsylvaniako Unibertsitatean, eta 1970ean Matematikako doktoregoa, Massachusettseko Teknologia Institutuan. Princetongo Unibertsitatean baztertu egin zuten graduazio-lana, unibertsitate hartan gizonezkoak bakarrik onartzen zituztelako aitzakian. Hainbat erakundetan eta unibertsitateko irakasle bisitari gisa lan egin ondoren, matematikako irakasle laguntzaile izendatu zuten Wisconsin-Madisongo Unibertsitatean 1976an, eta irakasle, 1979an.

1983az gero, Kaliforniako Unibertsitateko matematika-irakaslea da San Diegon. Rothschildek ekuazio partzial diferentzialak, analisi harmonikoak eta, azken urteetan, aldagai konplexuen alderdi analitiko eta geometrikoei buruzko lanak egin ditu nagusiki. Bestalde, kezka berezia erakutsi du matematiketan jardun nahi duten emakumezkoekiko, eta lan handia egin du haien prestakuntzaren alde. Besteak beste, Matematiketan Diharduten Emakumezkoen Elkarteko lehendakari izan zen 1983tik 1985era, eta Amerikako Matematika Elkarteko lehendakariordea, 1985etik 1987ra.

## Erreferentziak
Luciano Berio

**Luciano Berio Luciano Berio**

(Fornaci di Rosignano, Italia, 1925eko urriaren 24a – Roma, 2003ko maiatzaren 27a) italiar konpositore eta musika garaikideko figura garrantzitsua izan zen XX. mendeko musikaren arloan. Berio bereziki ezaguna da ahotsaren erabilera berritzaileagatik, elektronikarako musikaren esperimentazioagatik eta instrumentu tradizionaletan teknika berriak aplikatzeagatik. Bere obra orkestra, kamara, ahots eta elektronikarako musikaz osatuta dago.

Biografia:

Luciano Berio Fornaci di Rosignano-n jaio zen, Livornoko probintzian, musikarekiko interesa zuen familian. Florentziako Luigi Cherubini Kontserbatorioan klarinetea eta konposizioa ikasi zuen, eta gero Milango Luigi Dallapiccola-ren ikaslea izan zen, bere garapenean eragin handia izan zuena. Gainera, New Yorkeko Columbia Unibertsitatean musika elektronikoa ikasi zuen eta Milango Studio di Fonologia Musicale-rekin lankidetzan aritu zen.

Ibilbidea eta obra:

Berio bere hasierako lanean serialismoaren eragina erakutsi zuen, baina laster estilo propioa garatu zuen, soinuaren esperimentazioan eta Italiako musika tradizioaren elementuen integrazioan oinarrituta. Bere lanez ahotsaren erabilera nabarmendu da, hala nola Sequenza III ahots femeninoarentzat, Sequenza V tronpetarentzat, eta Sequenze seriea, instrumentu desberdinetarako sortuak, bakoitza teknika eta adierazpen aukerak probatzeko.

1960ko hamarkadan, Berio musika elektronikoan interesa hartu zuen eta Milango Studio di Fonologia Musicale-rekin lan egin zuen, grabaketa teknika eta soinu manipulazioan esperimentatuz. Visage (1961) bezalako obrek ahotsa eta prozesu elektronikoak modu integratuan uztartzeko gaitasuna erakusten dute.

Bere obrarik ezagunen artean daude Sinfonia (1968–1969), Samuel Beckett-en testuak oinarri hartuta, eta Folk Songs(1964), kultura eta tradizio ezberdinetako abesti herrikoien moldaketak biltzen dituena. Ahotsaren eta literaturaren erabilera bere obra garaikideko erreferente bihurtzen du.

Luciano Berio irakasle eta mentore ere izan zen, hala nola Juilliard School (New York) eta Tanglewood Music Center-en, eta musikari eta konpositore gazteen belaunaldiei eragin handia izan zien, estilo irekia eta esperimentazioa sustatuz.

Sariak eta aitorpenak:

Bere bizitzan zehar, Berio sari eta aitorpen ugari jaso zituen, nazioarteko konposizio sariak eta ohore akademikoak barne. XX. mendeko musikan eragina handia izan zuen, tradizioa eta aurrerapena, musikaren forma instrumental eta ahotsa, eta teknika elektronikoak eta akustikoak modu integratuan uztartzeagatik.

## Erreferentziak