Fordlândia

**Fordlândia** () Aveiro hiriko barruti bat da, guztira 14.268 kilometro koadro hartzen dituena, Brasilgo Pará estatuan. Tapajós ibaiaren ekialdeko aldean dago, Santarém hiritik 300 bat kilometrora hegoaldean.

Henry Ford estatubatuar industrialariak ezarri zuen Amazoniako oihanean 1928an, 10.000 pertsona bizi ziren hiri industrial prefabrikatu bat bezala, Ameriketako Estatu Batuetako Ford Motor Companyren automobilgintzarako landatutako munduko kautxu iturririk handiena izateko. Forden proiektuak porrot egin zuen, eta 1945ean hiria bertan behera utzi zuten.

Hiria ia hutsik geratu zen, 90 egoiliar bakarrik baitzeuden bizitzen 2000ko hamarkadaren hasierara arte. Orduan biztanleriak gora egin zuen, eta 2017tik aurrera 3.000 pertsona inguru bizi dira bertan.

## Aurrekariak 
thumb|ezkerrera|Manaosko erdigunea, kautxu industriaren gune garrantzitsua.
XX. mendearen hasieran, automobilarekiko mendekotasun gero eta handiagoak eta kautxua hainbat produktutan erabiltzeak (adibidez, botak) produktu horren eskaria bultzatu zuten. Garai hartan kautxua zenbait landaretatik ateratako latex naturaletik egiten zen. Latexa ekoizteko landarerik garrantzitsuena kautxuaren zuhaitza da, *Hevea brasiliensis*, zeinaren laborantza klima tropikaletara mugatzen baita. Garai honetan, kautxuaren %75 britainiar korporazioek kontrolatzen zuten, Errusia, Alemania eta Estatu Batuetan kautxu britainiarrarekiko mendekotasuna murrizteko ahaleginak bultzatu zituena. Hiru herrialdeak kautxu sintetikoa egiteko metodoak garatzen saiatzen ziren, eta United States Rubber Company 1910ean hasi zen kautxu naturala ekoizten Sumatran. Hala ere, kautxu sintetikoa oraindik ez zen praktikoa, eta kautxu naturalaren iturriak nahiko astiro garatzen dira (kautxuzko zuhaitzak sei-zazpi urtez hazi behar dira emankorrak izan aurretik).

1920 inguruan Kautxuaren Ekoizleen Elkarte Britainiarra garai hartan Kolonietarako Estatu Idazkaria zen Winston Churchillengana joan zen laguntza bila. Churchillek ikerketa batzorde bat hasi zuen, Kautxuaren Ikerketa Batzordea, nagusiki elkarteko kidez osatua eta Sir James Stevenson buru zuena, kautxuaren prezioak egonkortzeko plan bat egiteko. Batzordeak Stevenson Plana egin zuen, eta horrek prezioak egonkortu zituen, esportatutako kautxuaren tonak mugatuz. Kautxuaren prezioa artifizialki igo zen planaren ondorioz, baina Ameriketako Estatu Batuek kautxuaren produkzioaren %70 kontsumitzen zuten. Ford Motor Companyk kautxuaren horniduraren monopolio britainiarra saihesten saiatu zen, nagusiki pneumatikoak eta beste automobil pieza batzuk ekoizteko erabiltzen zena. Henry Fordek alternatibak eta leku iraunkor bat bilatu zituen kautxua ekoizteko kolonia bat ezartzeko. Firestonek Liberia hautatu zuen eta Goodyearrek Sumatra, baina Fordek Erdialdeko Amerika egokitzat hartu zuen, beti ere Thomas Edisonek ez bazuen lortzen kautxua AEBn bertan ekoiztea.[thumb|[1900eko hamarkadako kautxuan lan egiten zuten esklaboen argazki bat.]]Hamarkada horretan bertan, Brasilen mineralen, kautxuaren eta petrolioaren bilaketari ekin zioten hainbat ingeniarik. Uneren batean, partikular batek 2,5 milioi akre eskuratu zituen (10.100 km2) eta, sekretupean, milioi erdi kautxu-zuhaitz landatu zituen bertan Brasilgo gobernuarekin negoziazioak Dionisio Bentes orduko Pará estatuko gobernadoreak Fordekin biltzeko Estatu Batuetara egindako bisitan hasi ziren. Bentes horrelako akordio bat lortzeko irrikitan zegoen, eta lurra doan ematea ere proposatu zuen. Azkenean, amerikarrek beraiek akordioaren testua idaztea proposatu zien, gobernu federalak onar zezan. Akordio bat sinatu zen eta amerikar industrialak "Boa Vista" izeneko 10.100 km2-ko eremua jaso zuen. Akordioak Brasilen ekoitzitako ondasunen esportazioaren gaineko zergetatik salbuesten zuen Ford, irabazien % 9aren truke.

## Historia 
Lanak 1926an hasi ziren Companhia Ford Industrial do Brasilen eskutik. Logistika txarrak eta sukar horian eta malariak kolpatu zituen langileen gaixotasunek berehala oztopatu zuten obra. Inguruan ez zegoen errepiderik, eta, beraz, Tapajós ibaitik bakarrik sar zitekeen bertara. Hiria planifikatutako komunitate bat bezala garatu zen, Brasilgo langileentzat eta Ameriketako gerenteentzat izendatutako hiriko hainbat eremurekin, American Village deiturikoan bizi zirenak. Amerikar etxe tipikoak eraiki ziren, baita ospitale bat, eskola bat, liburutegi bat eta hotel bat ere. Hiriak igerileku bat, haurrentzako parke bat eta golf zelai bat ere bazituen. Amazoniako hirugarren hiria izatera iritsi zen laster.

### Eztabaida politikoa 
thumb|Fordlândiako mapa, 1942an egina.
Amazonian kautxuaren produkzioak fama txarra zuen, langileen esplotazio eta esklabotzaren ondorioz. Europarrak saiatu zirenean plantazio sistema Brasilgo Amazonian ezartzen 1890ko hamarkadan, kudeaketa eskasak, langile faltak eta sukar horia saiakera gehienak pikutara bidali zituen. Forden proiektua aurretik huts egindako Amazoniako proiektu batzuen segida baino ez zen, adibidez Madeira-Mamoré trenbidea. Hala ere, aurreko esperientzia txar horietatik aurrera egin nahian, Brasilen eztabaida politikoa sortu zen. Gobernuak proiektua lagundu bazuen ere, Antonio Emiliano da Souza Castro senatariak (eta Paráko aurreko gobernadoreak) gatazka piztu zuen gaiarekin. Argudiatu zuen proiektuak Brasilen burujabetzaren aurka egiten zuela, eta, maila batean, Amazoniaren gaineko jabetza kolokan jartzen zuela. Jose Carlos de Macedo Soaresek Fordlândia erabili zuen Getúlio Vargasen mugimendu iraultzailea babesteko; ez zuen inoiz bidaia egin).

Lurra menditsua, harritsua eta antzua zen. Forden gerenteetako inork ez zuen nekazaritza tropikalari buruzko beharrezko ezagutzarik. Basa-egoeran, kautxuaren zuhaitzak elkarrengandik bereizita hazten dira, izurrite eta gaixotasunen aurkako babes-mekanismo gisa, eta, askotan, beste espezie batzuetako zuhaitz handiagoetatik gertu hazten dira, babes handiagoa izateko. Fordlândian, ordea, zuhaitzak oso elkarrekin landatu ziren landaketetan, zuhaitzak izurriteek erraz kolpatzeko moduan.

### Langileen egoera 
thumb|Langileak bilatzeko eskurria. Euren egoeraren berri ematen zion kontratatu nahi zituenei.
Fordlândian langileek Brasilgo beste hainbat lekutan baino baldintza hobeak jasotzen zituzten, eta fordismoaren baldintza paternalistak ere bizi zituzten. Langileek ohiko soldataren bikoitza jasotzen zuten (33-66 xentimo artean), janaria prezio mugatuetan eros zezaketen eta bertan jaiotzen ziren umeentzat esne pasteurizatua doakoa zen

Egoera horretan, 1933an nezakal-ingeniari bat kontratatzea erabaki zuten, James Weir, lehenago Goodyearrentzat Sumatran lan egin zuena. Honek, Asiako landareekin berriro hastea proposatu zuen, Indonesiako landare klonik onenekin, kautxuan interesa galduz. Urte horretan 750 tona latex atera zituzten Fordlândia eta Belterratik, behar zituzten 38.000 tonatik oso urrun eta, urte berean, inoizko beldar eta inurri izurririk handiena izan zuen Belterrako plantazioak. 1945an 250.000$en truke saldu zioten Brasilgo gobernuari, langileei zor zieten dirua

### Ur-biltegia 
thumb|150px
Fordlândiaren ikurtzat hartua, 50 metroko altuera duen ur dorrea biltegi nagusien ondoan dago. Hiriko eraikin gehienak bezala, Michiganen eraiki zen, eta Fordlândiara merkatal itsasontzi batek ekarri zuen. Ur-dorreak, ura tratatzeko instalazioak eta jatorrizko hodi guztiek funtzionatzen jarraitzen dute.

### Zerrategia 
Herriak zerrategi bat zuen, inguruko eraikin guztietarako egurra emateaz arduratzen zena. Zerrategiak eta labeak zutik jarraitzen dute, baina erreminta gehienak desagertu egin dira. Zerrategiaren funtzioa basogabetzearen ondorioz kenduko ziren zuhaitzen egurra probestu eta Europa zein AEBra esportatzea zen. Baina proiektu honek porrota izan zuen 1929an, zuen zailtasunagatik eta egur mota batzuk esportatzea ilegala zelako. Zerrategia Hego Amerika osoan zegoen aurreratuena zela esaten zen.
* *Marsupilami* komiki seriaren 6. zenbakia, 1991ean argitaratua, "Fordlandia" deitzen da eta bertan garatzen da.
* Kate Campbell abeslariak "Fordlândia" izeneko abesti bat du 2008ko *Save The Day* diskan.
* Eduardo Sguiglia argentinarrak *Fordlandia* izeneko eleberria idatzi zuen.
* Jóhann Jóhannsson musikariak *Fordlandia* izeneko diska egin zuen.
* Greg Grandinek 2009an ''Fordlandia: The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City* liburua argitaratu zuen, eta Scott Chandlerrek argazki liburua egin zuen.
* Gebrüder Beetz produktoreak Fordlândia sartu zuen bere *Modern Ruins* telesailean.
* Dan Dubowitzek argazki saio bat egin zuen bertan, 2012an.
* Michael Palin aktore eta komediagileak Brasildik bidaia dokumentala egin zuen eta bertatik pasa zen 2. saioan.
* *The Amazon Trail* bideo-jokoan jokalariek denboran bidaia dezakete eta Henry Fordekin Fordlândian bildu.
* Buell Hollister idazleak eremu horretan kokatu zuen *Leeram in Fordlandia* eleberriaren akzioa.
* Lucía Lacarrak 2020an aurkeztu zuen dantza espektakuluak *Fordlandia* izena zuen, besteak beste Itzurunen grabatutako irudiekin.
* Werner Herzogen 2020an *Fordlandia* izeneko telesail ez dokumentala aurkeztu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Fitzcarraldo''
* Fordismo

## Kanpo estekak 
* Fordlândia Henry Ford argazki bilduman