Taurus (mendilerroa)

**Taurus** (; ) —**Taurus mendiak** bezala ere ezaguna— Turkiako hego-ekialdean dagoen mendilerroa da. Mendebaldean Eğirdir aintziratik eta ekialdean Eufrates ibaiaren goi-ibilgura doan bihurgune batean zehar hedatzen dira, Mediterraneo itsasoarekin paraleloan doan arku bat osatuz, Anatoliako goi-ordokiaren hegoaldeko muga dena. Ekialdean adar bat dago (Antitaurus) ipar-ekialderantz jarraitzen duena Eufratesen sorlekura arte, eta beste adar bat (ekialdeko Taurus) Van aintziraren hegoaldera eta Tigris ibilguaren iparraldera igarotzen dena, Eufratesek zeharkatzen duena Siriarako jaitsieran.

Demirkazık (3.756 m.) tontorrik altuena dute, beste hainbat punta edukita 3.000 metrotik gorakoak. Antzinaroan Ziliziar Ateak izenez ezagutzen zen pasabideak Taurus mendien erdialdea zeharkatzen du, Tarso hiriaren iparraldean. Bere kareharria higatu egin da, ur-jauzien, lurpeko ibaien eta Asiako haitzulo handienetako batzuen paisaia karstikoak eratuz. Taurus mendiek hesi klimatiko bat osatzen dute klima kontinentaleko Anatolia ordokiaren eta klima mediterraneoko hegoaldeko kostaldearen artean.

## Deskribapena 
Taurus mendiek hiru sekzio dituzte. Hauek dira katearen sekzioak eta mendikateak mendebaldetik ekialdera:
* Mendebaldeko Taurusa: AkdadeLar, Bey mendiak, Katrank mendia, Geyik mendiak
* Taurus Ertaina: Akçalı mendiak, Bolkar mendiak, Aladağlar mendiak, Tahtalu mendiak
* Taurus mendien hego-ekialdea: Nurhak mendia, Malatya mendiak, Maden mendiak, Genç mendiak, Bitlis mendiak

### Mendebaldeko Taurusa 
Mendebaldeko Taurus mendiek edo Antalyako Taurus mendiek arku bat marrazten dute Antalyako golkoaren inguruan, Teke penintsulatik abiatuta. Ekialdean, Taşeliko goi-lautada dago, eta Göksu ibaia Taurus Ertaineko mendietatik bereizten da.

Taurus Ertaineko mendiak Mersin-Antalya arteko mugan hasten dira, gutxi gorabehera, eta ipar-ekialderantz jarraitzen dute, Binboğa mendietaraino.

### Taurusko hego-ekialdea 
Taurusko hego-ekialdeak Anatolia hego-ekialdeko eta Mesopotamia iparraldeko muga geografikoa osatzen du. Tigris ibaiak alde honetan du iturburua.

Taurus mendien hego-ekialdeko mendebaldeko muga, Ceyhan ibaiaren bailara, Ahır eta Engizek mendietatik abiatuta. Bey, Hazarbaba, Maden, Mastar, Akdağ, Akçakara, Muşgüneyi eta İhtiyarşahap mendiak bertan daude Hakkâri eskualdera iristen da.

Turkiako Hakkâriko mendi garaiak inguruan daude. Şırnak eta Şemdinli artean, 3000-4000 metroko garaiera duten mendi igarogaitzak, malkartsuak eta tontor zorrotzekoak daude: Karadağ, Sat, Buzul (Cilo), Karadağ (Hakkariko iparraldean), Sümbül, Samur,  Altın, Serdolusu, Tanintanin. Mendi hauek elkarren paraleloak dira.

### Taurus Ertaina 
Taurus Ertaina () 32 ° 48 'ekialdeko luzeran batzen da Mendebaldeko Taurusarekin, Mediterraneoko kostan zehar ipar-ekialderantz hedatzen da eta arku handi bat eratzen du Çukurovako beheko lurren inguruan, Ceyhan (Pyramos) ibaiaren ituburura iritsi arte, Kahramanmaraş probintzian, Taurusaren hego-ekialderantz.

Çukurovako beheko lurrak eta Taurus Ertaineko zati batzuk Ziliziarenak izan ziren Antzinaroan, eta, beraz, Taurus Ertaina Ziliziar Taurus ere esaten zioten. Ziliziar Ateak, Tarsosetik 40 km iparraldera dagoena, pasabide garrantzitsuena da Taurusen zati honetan.

Taurus Ertainean, mendi askok 3000 eta 3700 metro arteko altuera dute. Niğde hiritik 40 km hego-ekialdera, Taurus Ertaineko eskualde menditsurik altuena dago: Aladağlar, mendiak, 1995ean parke nazional izendatuak. Mendirik garaiena Demirkazık Dağı (3756 m) da, Niğde probintzian. Taurus osoko garaienatz hartu zuten, izan ere, Turkiaren ekialdeko muga baino lehentxeago altxatzen den Hakkâri Dağlari eta askoz gorago dagoen Uludoruk Tepesi (4135 m) ez ziren Taurusen zatitzat hartzen.

## Geologia 
Taurus mendiak Afrikako eta Euroasiako plaka tektonikoen talkaren ondorioz sortu ziren. Azpiko harri nagusia kareharria da. Aladar eta Bolkar mendietan, kareharria higatu egin da ur-jauzien, lurpeko ibaien eta Asiako haitzulo handienetako batzuen paisaia karstikoak osatzeko. Manavgat ibaia Beydaglari mendikatearen hegoaldeko isurialdean sortzen da.

Taurusko mendikateak hainbat kate paralelotan banatuta daude eta leku batzuetan 4.000 metroraino iristen dira. Faila geologikoetan eta ibai-haranetan zehar izandako higadurak ezin izan zuen alpetar igoeraren erritmoa jarraitu, mendien sorrera bereziki bortitza izan baitzen hemen. Mendiak arku handi batean hedatzen dira Turkiako hego-ekialdetik eta milaka kilometro Elburz edo Zagros persiarretara eta Hindu Kushera. Lurrazalaren zati batzuk lekualdatzen direnean, lurrikarren eta bulkanismoaren eragina jasaten dute aldian-aldian eskualde horietako askok.

Taurusen ekialdean, Erdialdeko Anatolian ohikoa den bezala, ipar-ekialdetik hego-mendebalderako kate-sistema paraleloak daude. Gero eta gehiago zabaltzen dira ekialderantz. Mendikate bakoitzaren altuera 3000 eta 4400 metro artekoa da, eta haranena, berriz, kateen artean, 2.000 metro ingurukoa.

Van aintziratik gertu, Irakeko iparraldearen eta Armeniaren arteko erdibidean, Taurusko mendialdeak Armeniako Lurralde Garaiekin egiten dute topo. Hemen, sumendien kate osoek sumendi-mantu boteretsuak sortu dituzte. Araratez (5137 m) eta Süphan mendiaz (4058 m) gain, Nemrut sumendia (3050 m) eta mendebalderago Erciyes Dağı (3891 m) eta Hasan Dağıı (3268 m) mendiak daude.

Altak biziki tolestuta daude eta arro tektoniko ugari sortu zituzten, horietako batzuk lautada bihurtu zirelarik ibai-sedimentuen ondorioz. Horren ondorioz, hainbat aintzira handi ere badaude eskualdean.

## Baliabide mineralak 
Taurus mendiak nabarmenak dira kromo-biltegiengatik. Kromoa altzairu herdoilgaitza eta hainbat aleazio ekoizteko erabiltzen da batez ere. Eskualdeko kromita-metaketak ekonomikoki esanguratsuak dira, mineral baliotsu hori erauzten duten hainbat meategi izanda.

Kobrezko mineralak funtsezko kopuruetan daude Taurus mendien barruan. Horrek kobrezko hainbat depositu mota biltzen ditu, hala nola kalkopirita eta bornita. Kobrezko meatzaritza industria garrantzitsua izan da eskualde honetan, eta tokiko eta herrialdeko ekonomiei lagundu die.

Barita, zulaketa-jariakinetan eta hainbat produktutan betegarri gisa erabiltzen den minerala, Taurus mendietan dagoen beste baliabide bat da. Petrolioaren eta gasaren industrietan duten erabilgarritasunagatik ustiatzen dira barita-biltegiak.

Kareharrizko depositu zabalak ere badituzte, eraikuntzan, zementu-ekoizpenean eta hainbat industria-aplikaziotan erabiltzen direnak. Eskualde honetako kalitate handiko kareharria purutasunagatik eta sendotasunagatik baloratzen dute.

Turkia marmolagatik da ezaguna, eta Taurus mendiek ospe hori lortzen laguntzen dute. Eskualdeko marmolezko biltegiak ezaugarri estetikoengatik dira ezagunak, eta gama altuko eraikuntzan eta dekorazioan erabiltzeko ustiatzen dituzte.

## Flora eta fauna 
Garaiera baxuagoetan, landaretza nagusia haritz hostoiraunkorren eta turkiar pinuaren (*Pinus brutia*) basoa eta zuhaiztia da, baita makien sastrakadi-eremuak ere. 1200 metrotik gorako garaieran larizio pinuko (*Pinus nigra*), Libanoko zedroko (*Cedrus libani*), Taurusko izeiko (*Abies cilicica*) eta ipuruko (*Juniperus spp.*) baso menditarrak daude. Gailur altuetan alpetar larrediak daude. Mendiak ekaitz-jainkoen antzinako tenplu askoren lekua dira Antzinako siriarrek mendi hauetako ekaitz elektrikoak Adad ekaitz-jainkoaren lana zirela uste zuten, Tigris eta Eufrates ibaiak hazi eta urez bete zitezen eta, beraz, beren lurra ongarritu zezaten. Hurritak, segur aski antzinako Ekialde Hurbileko ekaitz-jainko ezberdinen sortzaileak, jakintsu modernoek Taurus mendietan kokatzen duten herria ziren.

Brontze Aroko gune arkeologiko bat, eztainua atera izanaren ebidentzia goiztiarra aurkitu zena, Kestelen dago. Antzinaroan Ziliziar Ateak izenez ezagutzen zen pasabideak mendikatea zeharkatzen du Tarso hiriaren iparraldean.

Turkiaren hegoaldean dagoen Amanus mendikatean altxatzen dira Tauro mendiak hiru plaka tektoniko elkartzen direnean. Amanusa muga naturala da: mendebaldea Zilizia da, ekialdea Siria. Amaniar Atea (Bahçe Pasabidea), esaterako, garrantzi estrategiko handikoak dira. K.a. 333an, Issosko guduan, Alexandro Handiak Dario III.a Kodomano garaitu zuen, bi pasabide hauen arteko kostaldean zehar zeuden muinoetan. Bigarren Tenpluaren garaian, Agindutako Lurraldearen definizio geografikoa zehaztasun handiagoz ezarri nahi zuten jakintsu juduak Hor mendia interpretatzen hasi ziren Taurus mendietako Amanus mendilerroaren erreferentzia gisa, Siriako lautadaren iparraldeko muga markatzen zuena.

Lehen Mundu Gerran, Taurus mendien bidezko tren-sistema alemaniarra eta turkiarra aliatuen helburu estrategiko garrantzitsua izan zen. Eskualde hau Armistizioko aliatuei amore emateko estrategikoki kontrolatutako helburu gisa aipatu zen, Otomandar Inperioaren aurkako liskarrak amaitu zituena.

## Galeria 

Akören, Aladağ 07.jpg
Aladağlar Mountains.jpg
Belemedik'te Toroslar 05.JPG
Divrik Dağı Zirvesi - Summit of Divrik Mountain.JPG
Hill in Durmuşlu, Kozan 01.JPG
Mountains around Güzelim, Tufanbeyli 09.jpg
Seydişehir and Taurus Mountains from Ilıca.jpg
Çatalan Barajı, Adana 05.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak