Tecun Uman

**Tecun Uman**  (1500? - 1524ko otsailaren 20a) Kitxe Maia herriaren azken agintarietako bat izan zen, gaur egun Guatemala den mendilerroan. Kaktxikelen analen arabera, Pedro de Alvarado espainiar konkistatzaileak hil zuen 1524ko otsailaren 12an Quetzaltenangora hurbiltzean espainiarren eta haien aliatuen aurkako borrokan ari zela. Tecun Uman Guatemalako heroi nazional ofizial izendatu zuten 1960ko martxoaren 22an, eta otsailaren 20an ospatzen da, haren heriotzaren urteurrena ezaguna. Tecun Umanek hainbat jarduera bultzatu ditu, estatuen eta poesiaren ekoizpenetik kondairaren berrikuspenera dantza folklorikoen moduan eta otoitzetaraino. Hala ere, Tecun Umanen existentzia ez dago ondo dokumentatuta, eta frogatu da zaila dela gizona kondairatik bereiztea.

## Froga historikoak 
Tecun Uman historiko baten benetako existentzia etengabeko eztabaidaren gaia da. Bizi zela iradokitzeko froga bat Alvaradok Hernán Cortés-i idatzitako gutun batetik dator. Dena den, eskutitza nahiko soila da xehetasunetan, eta Alvaradok gertatutako gudua baino ez du aipatzen: "afera honetan hil zuten Utatlán hiriko lau buruzagietako bat, herrialde honetako kapitain jenerala zena".  Alvaradok ez zion izenik eman Kitxe jeneralari; ez zuen aipatu gizona nola edo noren eskutik hil zuten. Beste hainbat dokumentu indigenek Alvaradoren etorrera Guatemala izango zenera deskribatzen dute, besteak beste, *Coyoi titulua*, kondaira modernoaren antzeko terminoetan borroka deskribatzen duena. Dokumentu horrek *Tecum Umam* gisa Kitxe buruzagiari buruz ezagutzen den lehen erreferentzia ere jasotzen du.

Popol Vuh-ek  Bartolomé de las Casasen eta Totonicapán tituluaren behaketak berresten ditu, non lau jauntxok k'iche'-a gobernatu zutela Espainiaren konkista garaian. Mat Zaindariaren lehen-semeak (jauntxoen artean boteretsuena) bere burua frogatuko zuela espero zen Kitxe armada gidatuz eta "nima rajpop achij" titulua eman zioten, Tecun Uman-i emandako titulu bera. K'oyoi tituluan. Hau guztia Popul Vuh-ren amaieratik gertu ematen den Kitxe jauntxoen genealogiak eta Totonicapán tituluaren atal batek lotzen du, biek Mat Zaintzailearen semea "*Tecum*" gisa aipatzen baitute, Alvarado iritsi zenean.

Alvaradoren gutunean zehaztasun handiagorik ez egotearen bigarren azalpena Tecun Umanek Alvaradoren menpeko batekin borroka egin zuela da, Argueta izenarekin. Iradokizun hori Arguetaren ondorengoek beren aurrekoaren oinordekotzat gordetzen duten lantza kitxe heroiaren odolez zikinduta dagoela diotenean oinarritzen da. 

### Izena 
Uste da "Tecun Uman" ez zela agintariaren izena inondik inora, baina baliteke titulu moduko gisa funtzionatzea. Izenaren lehen agerpena erregistratutako ''Título C'oyoi'' izenekoan dago, non "nima rajpop achij adelantado Tecum umam rey k'iche' don k'iq'ab'" gisa aipatzen den. Itzulduta, esaldi honek esan nahi du: " ''Tecum kapitain jeneral handia, Don K'iqab errege kitxearen biloba".'' Horregatik, "uman" edo "umam" hitzak "ren biloba" esan nahi du eta ez da horren parte, Tecunen izena inondik ere. Iradoki izan da "umam" bere genealogiaren erreferentzia izan zitekeela, edo izena jatorriz heroiari emandako beste titulu batetik eratorria izan daitekeela, "q'uq'umam", " *quetzal lumazko antzinako bat* " esan nahi duena. edo bertako sumendi nabarmen baten izen autoktonotik etor liteke: "Teyocuman". 

## Heroi Nazionala 
Tecun Uman Guatemalako Heroi Nazional izendatu zuten 1960ko martxoaren 22an, eta otsailaren 20an urtero ospatzen da Espainiako Konkistadoreen aurka erakutsi zuen ausardia eta duintasunagatik.  Tecun Umanen izenen artean Guatemala-Mexiko mugan dagoen San Markos departamenduko herri txiki bat eta Guatemala osoko hotel, jatetxe eta eskola espainiar ugari daude. Bere izena daraman Miguel Ángel Asturiasen poema batean ere oroitzen da.  Bere ospearen aldean, Maia kultur aktibistek baztertu egiten dute batzuetan, bere estatusa heroi nazional gisa ironia-iturritzat hartzen baitute, Guatemalako bertako biztanleen aurkako tratu txarren historia luzea kontuan hartuta. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak