open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bolibar (Gasteiz)

**Bolibar** (*Bolívar* gaztelaniaz) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. Uribarri Nagusira eta Okinako mendatera doan bidean dago.

## Historia 
Herriaren izena dokumentatuta dago 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Borinivar***.

## Etimologia 
Herriaren izena hitz elkarketa batetik ulertzen da. Hasierako *molinu, morinu*, hori, hau da, errota, gehi amaierako ibar.

Horrela:* Molinibar, *Morinibar > Borinibar > *Borĩɦ̃ĩbar* (bokal arteko -n- > -ɦ̃- eta bokalak, bokal sudurkari bihurtu) > **Boriibar* (hasperena eta sudurkaritasuna galduta) > ''*Boribar' (sudurkaritasuna galduta eta gero bi bokal berdinak batuta) > *Bolibar*.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Bolibar, Lea-Artibai, Ziortza-Bolibar,(Bizkaia).
* Bolibar, Debagoiena, Eskoriatzako elizatea, (Gipuzkoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Langile Abertzale Komiteak

**Langile Abertzale Komiteak**, **LAK**, Hego Euskal Herriko erakunde sindikal abertzale eta asanblearioa izan zen, 1974an sortua. ETAren langile-frontearen zatiketa batetik sortu zen, LAIAren ekimenez. Hala ere, 1978an desegin zen.

KASen sortzaileetako bat izan zen, 1975ean; baina urtebetera, koordinadora utzi zuen, LAIA (ez)-en jarrerarekin bat eginik. Izan ere, LAIAren barruan, zatiketa gertatu zen KASekiko jarrera zela eta. LAIA(ez)-ek jarrera autonomoa hartu zuen, burgesiarekiko edozein negoziazio arbuiatuz eta KAS alternatiba salatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arkaia

**Arkaia** Gasteiz udalerria osatzen duten herrietariko bat da. 524 metroko garaieran kokaturik dago.

## Historia 
Antzinako Erromako *civitas* bat egon zen egungo Arkaiaren lurraldean: Suessatio.

Arkaia toponimoa lehen aldiz dokumentatzen da 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Arcahia***, garai hartako inguruko euskaraz ohikoa zen hasperen eta guzti. Hasperenari eutsi zitzaion bi mendez, dokumentazioaren arabera, eta gero galdu egin zen.

## Etimologia 
Lehen lekukotasunetan agertzen zen hasperen hori, -*h*- hori, Patxi Salaberrik erakutsi zuen bezala, atzera botatzen du Julio Caro Barojak proposatu zuen etimologia: Arkaia 
Fitxategi:Arcaya - Iglesia de la Natividad de Nuestra Señora 01.JPG|Eliza
Fitxategi:Arcaya - Iglesia de la Natividad de Nuestra Señora 20.jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Arcaya - Palacio de los Barones de Arcaya 1.jpg|Arkaiako baroien palazioa
Fitxategi:Arcaya - Palacio de los Barones de Arcaya 5.jpg|Arkaiako baroien palazioa
thumb|Arkaiako landa paisaia
## Arkaiako arkeologia gunea 
Aztarnategia kokatzen den lurrak 19 Ha-ko azalera du, Arkaia entitatearen azpian eta ekialdera dauden lursailetan, baina  zati bat baino ez dago ikusgai.

Kokaleku indigenaren gainean Inperio garaian oin berriko asentamendu erromatarra ezartzen da. K.o. I. mende inguruan hedapen handia izan zuen, eta aztarnategi osoa hartu zuen. K.o. II. mendean, III. mendean mantenduko da. IV. mendetik aurrera, erromatar inperioko herri gehienetan gertatzen den bezala, krisiaren ondorioz, atzerakada demografiko handi batean sartuko da, murriztu egingo duena, baina mendeetan zehar gaur egungo Arkaia herriraino mantenduko dena.

XVIII. mendearen bukaeran Lorenzo Prestamerok erromatar termen arkeologia-aztarnak aurkitu zituen. Eta 1976tik 1997ra arte,  Ramón Loza Lengaran eta Paquita Sáenz de Urturi arkeologoek erromatar garaiko terma publikoak industu zituzten, besteak beste. Ikerketek lekuaren tamaina eta bilakaera argitu zituzten. Indusketa hauetako materialen lagin bat Gasteizko Bibat Museoan ikus daiteke.
Fitxategi:Arkaia - Termas romanas 01.jpg| * Arkaiako terma erromatarren aztarnak. 

## Erreferentziak 
# Arkaiako arkeologia gunea in Kultura ondarea, www.euskadi.eus.
# Las termas romanas de Arcaya / Suestatium (Arkaia. Vitoria-Gasteiz). Memoria de las intervenciones arqueológicas en Otazibarra (1976-1982) Ramón Loza Lengaran, Miguel Loza Uriarte y Javier Niso Lorenzo, Arabako aztarnategiko memoriak, 13 Zk.
# "Arkaiako aztarnategi erromatarra (Gasteiz)"/, Paquita Sáenz de Urturi in ARKEOIKUSKA1996 (17-22 orr.)
# Erromatarren garaiko Arkaiako termak, Arabako Foru Aldundia , Arabako Foru Aldundia (pdf)

## Kanpo estekak 
* Natibitatearen eliza - bisita birtuala
Erretana

**Erretana** (*Retana* gaztelaniaz) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 527 metroko garaieran dago. Gasteizko udalerriaren iparraldean dago, hirigunetik zortzi bat kilometrora. Miñao, Mendibil eta Dura herrixken artean dago, Legutiora doan autobidearen albo batean. 

1973an neolito garaiko aztarna arkeologiko garrantzitsuak aurkitu ziren Erretanan. Aztarna horiek gaur egun Gasteizko Arkeologia Museoan daude ikusgai.

Herriaren izena 1025 inguruan idatzitako *Donemiliagako goldea*n dokumentatuta dago: *Erretanna*.
thumb|center|500px|Erretanako plaza eta bolatokia

## Demografia 
## Ikusi, gainera
* Anglo-Vasco-Navarro trenbidea

## Kanpo estekak
Eskibel

**Eskibel** (euskaraz eta ofizialki *Eskibel*; gaztelaniaz *Esquível*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da; 1928 arte Ariñiz udalerriaren zati izan zen.

## Geografia 
Gasteizko udalerriaren hego-mendebaldean kokaturik, hirigunetik 7,5 kilometrora dago, Gasteizko mendien osagai diren Gometxako muinoaren eta Eskibelgo atxaren azpian.

## Demografia 
Herrixka oso txikia, XIX. mendean 22 biztanle zituen eta hamarkadek aurrera egin ahala biztanleriaren beheranzko joera mantendu da.

## Ondarea 
thumb|right|200px|Eskibelgo gaztelua
Biztanleria galerarekin batera, herrixkako eraikin asko abandonatu egin ziren eta horrela gaur egun herriko San Lorentzo elizaren egoera esaterako, nahiko txarra da.

Gometxako muinoaren gainean Eskibelgo gaztelua deritzonaren aurriak daude. Izatez, eraikin hau ez zen gaztelu bat, telegrafo optikoaren talaia bat baizik.

## Kanpo estekak
Elorriaga (Gasteiz)

**Elorriaga**, Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. Salburuko auzo berriaren ertzean, Iruñerako errepidean, dago kokatuta.

## Historia 
Elorriaga toponimoa *Becerro Galicano* kodexean aipatzen da IX. mendeko datazioarekin: ***helhorriga*** (?) (871). Gero, kodex berean, berriro ere aipatzen da 1025. urteko datazioarekin, Donemiliagako goldean: ***Elhorriaga***.

Gasteizko ermandadeko herria zen Elorriaga; kontseilu bakarra osatzen zuen, Arkauti herriarekin batera. Bertan biltzen ziren, 1332. urtetik aurrera, *Elorriagako Kapareak* izeneko handiki arabarrak.

Horregatik, historikoki erreferentzia bat izan da Gasteizko udalerriaren menpeko herri guztientzat: Elorriagan dago, gaur egun ere, Elorriagako Batzarreko Kapareen biltzar etxea; herrixka horietako guztietako *Hijosdalgos de la Junta de Elorriaga* historikoaren biltzar etxea, alegia.

1870ean batu zen Gasteizera.

2020an herriko zentro sozial berria zabaldu zuten.

## Demografia 
## Kultura 
### Hizkuntza 
Elorriagako hizkuntza nagusia gaztelania da, XVIII. mendearen erdialdean euskara galdu zenetik.

## Ondasun nabarmenak 
Aipagarria da herriko San Petri eliza. Portadan XIV. mendeko arkuak ditu, nahiz eta eraikinaren zati handiena XVI. mendekoa den. Barruan XVII. mendeko erretaula bat du.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Elorriaga - Gasteiz - Zentro Soziala.jpg|Zentro Soziala
Fitxategi:Elorriaga - Gasteiz - Kapareen etxea.jpg|Kapareen etxea
Fitxategi:Elorriaga - Gasteiz - Kapareen etxea - Armarria.jpg|Kapareen etxeko armarria
Fitxategi:Elorriaga - Gasteiz - San Pedro eliza.jpg|San Pedro eliza
Fitxategi:Elorriaga - Gasteiz - San Pedro eliza - Leihoa.jpg|San Pedro elizako leihoa, estalita

## Ikus, gainera 
* Elorriaga (Deba)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gasteizko udalaren web orria: https://www.vitoria-gasteiz.org/wb021/was/contenidoAction.do?lang=eu&locale=eu&idioma=eu&uid=u_4e9996a6_163d3559d75__7f44
Eztarroa

**Eztarroa** (ofizialki *Estarrona*) Gasteizko udalerriko (Araba) mendebaldeko herri bat da. Muinotxo baten gainean dago, Otoetarako bidean. Eztarroatik iparraldera, hurbil dago Forondako aireportua.

## Izena 
1205ean *Donemiliagako goldea*n eta 1257ko beste dokumentu batean *Eztarrona* izenaz ageri da. 1294an, berriz, *Heztarrona* izenaz; eta XV. mendean, *Escarrona*. 1562an, berriro ere *Eztarrona*; eta 1572an, *Aztarrona*.

## Historia 
Eztarroak Erdi Aroan, hiribildua zenean, berezko jaurerria zuen. Haren defentsarako, egungo elizaren ondoan, Eztarroako dorrea zegoen. Dorre horrek hainbat jabe ezagutu zituen: Hurtado de Mendozatarrak, Gebaratarrak, Manriquetarrak, Orgaztarrak eta Alabatarrak. XVIII. mendearen erdialdean, jaurerri propioa izateari utzi zion, Gaztelako Koroaren eskuetara igaro baitzen.

Hiribildutzat ageri den lehenengo dokumentua da 1562ko Valladolideko Errege Entzutegi eta Kantzelaritzaren errege-gutun bat. Hiribildutzat, Mendozakoarekin batera Arabako Batzar Nagusietan prokuradorea izendatzen zuen, ordezkari.

Eztarroa Mendozako udalerriaren barruan egon zen, harik eta 1975ean udalerri hori desegin eta hango herriak Gasteizko udalerrian sartu zituzten arte.

## Demografia 
## Ondarea 
* San Andres eliza. XVI. mendekoa, Pizkundeko ataria du.
* Zumarreko Andre Mariaren baseliza. Erretaula barrokoa du; eta, atarian, arku zorrotza.

Fitxategi:Eztarroa (Araba) - Zumarreko Andre Mariaren baseliza.jpg|Zumarreko Andre Mariaren ermita
Fitxategi:Eztarroa (Araba) - San Andres eliza 2.jpg|San Andres eliza
Fitxategi:Eztarroa (Araba) - San Andres eliza.jpg|San Andres elizako ataria

## Herritar ospetsuak 
* **Gaspar Alaba Aranguren**, Ignazio Maria Alaba arabar marinelaren aita.
* '*Frai Martin *Bizkaitarra'''*. Santuaren ospeaz hil zen, 1532an. Badaiako mendilerroan dagoen Santa Klara komentuan profesa egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Estarrona», *Auñamendi Eusko Entziklopedia''.
Gamarra

**Gamarra** (ofizialki *Gamarra Mayor / Gamarra Nagusia*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Geografia 
Gasteizko udalerriaren iparraldean dago, hirigunetik 4,5 kilometrora. Gasteizek izandako hazkunde handiak eraginda, gaur egun Zadorra ibaiak baino ez du banatzen Gamarra Gasteizko hiritik.

## Demografia 
## Ondare nabarmena 
* Jasokundearen eliza: XVIII. mendean eraikia.
* Gamarrako jauregia: 1620an Frantzisko Gamarrakoak eraikitako jauregia.
* Gamarrako Ostalaritza Eskola

## Ekonomia 
Herriko jarduera ekonomiko nagusia industria da, izan ere 1957tik Gasteizko industrialde handienetakoa dago bertan, Gamarrako industrialdea alegia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anglo-Vasco-Navarro trenbidea

## Kanpo estekak
Gamarragutxi

**Gamarragutxi** edo askotan **Gamarragutxia** () Gasteizko (Araba) udalerriaren iparraldeko herri bat da.

## Historia 
Gamarragutxi 1025. urteko datazioa duen dokumentu batean, Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Gamarra Minor***. Geroagoko dokumentu bakar batzuetan agertuko da *Gamarra guchi*, *Gamarra guchia* edo izenaren antzeko aldaeraren bat.

## Geografia 
Zadorra ibaiaren ibarrean dago, Gasteizko udalerriaren iparraldean, hirigunetik zortzi kilometrora. Herrixkatik kilometro batera Gamarra dago. Herrixka Gasteizen zati da, Gaztelako erregeak XIV. mendean hori erabaki eta gero.

## Demografia 
## Ondarea 
Herrixkako ondarearen artetik aipagarri da XIII. mendeko eliza txiki bat, Natibitatearena, erromaniko estilokoa. Dena den, urteetako utzikeriaren ondorioz, ezinezkoa da eliza bisitatzea.
Fitxategi:Gamarra Menor - Iglesia de la Natividad 02.jpg|Natibitatearen eliza
Fitxategi:Gamarra Menor - Iglesia de la Natividad, portada románica 8.jpg|Natibitatearen elizaren ataria
Fitxategi:Gamarra Menor - Iglesia de la Natividad, portada románica 5.jpg|Atariko eskuineko kapitelak
Fitxategi:Gamarra Menor - Iglesia de la Natividad, portada románica 3.jpg|Atariko ezkerreko fusteak eta kapitelak
Fitxategi:Gamarra Menor - Iglesia de la Natividad, portada románica 6.jpg|Arkiboltetako apaingarriak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gamarragutxiari buruzko informazioa, Gasteizko udal orrialdean
Ehari

**Ehari** (ofizialki *Ehari / Ali*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. 519 metroko garaieran kokatuta dago, Otoetara joateko bidearen ertzean. Herria iparraldetik inguratzen duen kalearen beste aldean Gasteizko Sansomendi auzoa. Beraz, Eharik aspaldi galdu zuen bere izaera landatarra.

## Toponimia 
* *Echari*, X. mendea (Landazuri II, 23)
* *Ehari*, 1025 (Donemiliagako goldea, 180)
* *Eari* 11.., (HCV, 206)
* *Ehari*, 1135 (CDMR II, 108)
* *Healy*, 1258 (MP, 168 y 170)
* *Ehali*, 1266 (Landazuri III, 354)
* *Ali*, 1296 (PRA)
* *Ehali*, s. XIII (TA)
* *Ali*, 1770 (Landazuri I, 104)
* *Hali*, 1774 (MP, 43)

## Historia 
Historiako lehen aipamena 1025ean dago Donemiliaga Kukulan idatzitako dokumentu batean. Orduan, herriaren izena Ehari zen. Ondorengo mendeetan izenak hainbat gorabehera izan zituen, Ehaly, Healy, Ehali eta Ali.

Ehari Gasteizko udalerrian integraturik geratu zen 1258an, inguruko beste hainbat herrixka bezala. Historiako beste aldi batzuetan ere berezko udalerria izan du; hala ere, 1877ko erroldan udalerri independente gisa desagertu zela adierazten da, eta geroztik beti Gasteizen pean egon da.
thumb|right|300px|Ehariko eliza.

## Demografia 
## Kultura 
### Ondare materialak 
San Millan elizak dorre nabarmena du, XVIII. mendekoa. Erretaula nagusiaren lehenengo atalean, Andre Maria Sortzez Garbia dago eta haren ondoan San Petri eta San Pauloren eskulturak daude. Bigarrenean, San Millan eta, haren ondoan, San Joan Bataiatzailea y San Josef.

Herri erdian, Iturri-Berri plaza ondoan, gurutze bat dago, XVI. mendekoa. Erdi Arotik Ehari/Ali eta Armentiako bidea zen Erromatar galtzada zaharraren trazadura. Errenazimentuko errodamenduagatik, XVI. ala XVII. mendekoa izan daiteke.Beste gutrutze bat dago, XVIII. mendokoa ziurrenik (Arabako beste adibide batzuk kontuan izanda), nesken eskola eta andereñoaren etxea zen eraikinaren lorategian kokatuta dago. Gaur egun Kakiturri Elkartea dago eskola-ohian.

Bolatokia dago herri erdian, gaur egun airea zabalean, haurrentzako parke batekin eta lorategi batekin batera.

Iturria mantentzen da. 15 metroko horma batean, iturri ondoan, mural bat egin dute Ehariko bi emakumeren omenez.

### Ondare immaterialak 
Zaindariaren jaiak azaroaren 12an ospatzen dira. San Millan da patroia. Kanta berezia du: "Viva Millán nuestro patrono". *Kakiturri* da Ali/Eharin jaioen ezizena,​ eta *kakiturri eguna* ekainaren azken larunbatean ospatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ehari-Gobeu

## Kanpo estekak
Gamiz

**Gamiz** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. Otazun hasi eta Okinako mendatera doan bidearen ertzean dago.

## Historia 
1025. urtean datatutako Donemiliagako goldean dokumentatzen da lehen aldiz: ***Gamiz***. Geroago, kontzejuaren izena bere horretan mantendu da mila urtez, ia beti grafia aldatu gabe.
1332an atxiki zitzaizkion Gasteiz hiriari.

## Demografia 
## Monumentuak 
Santa Eulalia eliza da herriko eraikin nagusia. Arkua XIII. mendekoa du, estilo erromaniko berantiarrekoa. Erretaula barrokoa da. Borgoinako errege San Segismundoren erlikia-ontzi bat dago bertan, 1949ko maiatzaren 8an Bolibarreko elizatik eramana.

XVIII. mendeko ermita bat izan zen herrian, eta beste bat, San Gines ermita, 1850erako galdua.
Fitxategi:Gamiz (Araba) - Santa Eulalia eliza.jpg|Santa Eulalia eliza
Fitxategi:Gamiz (Araba) - Santa Eulalia eliza - Ataria.jpg|Santa Eulalia elizako ataria
Fitxategi:Gamiz (Araba) - Santa Eulalia eliza -Atariko kapitelak - Aurpegiak.jpg|Santa Eulalia elizako atariko kapitelak, aurpegiduna
Fitxategi:Gamiz (Araba) - Santa Eulalia eliza - Atariko kapitelak - Landare irudiak.jpg|Santa Eulalia elizako atariko kapitelak, landare formakoak
Fitxategi:Gamiz (Araba) - Santa Eulalia eliza - Hormak.jpg|Santa Eulalia elizako horma bat

## Ikus, gainera 
* Gamiz-Fika elizatea, (Bizkaia).
* Joan Batista Gamiz Ruiz de Oteo (Sabando, Araba, 1696ko apirilaren 8a – Bolonia, Italia, 1773ko apirilaren 28a).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gamarra (argipena)

**Gamarra** izenak zenbait adiera ditu:

# Gamarra, Gasteizko (Araba) herria.
# Gamarragutxia, Gasteizko (Araba) herria.
# Gamarra Industrialdea, Gasteiz (Araba) kanpoaldean dagoen industrialdea.
# Pierre Gamarra (1919-2009), frantziar idazlea
# Cuca Gamarra (1974), Espainiako eskuineko politikaria.
Gereña

**Gereña** (*Guereña* gaztelaniaz) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1975 arte Foronda udalerriaren barruan egon zen.

Hiriaren ipar-mendebaldean dago, Forondako aireportutik hurbil.

## Historia 
Herriaren izena Erdi Aroko dokumentazioan ikus daiteke, behin baino gehiagotan. Lehen agerpena Becerro Galicanoko Donemiliagako goldean, 1025. urteko datazioarekin, eta aldaera grafiko honekin: ***Gerenga***. ( letra bikote hori sudurkari bustia ahoskatzen zela uste da).

Hurrengo agerpena, dokumentazioan, 1257ko beste dokumentu ezagun batean, Calahorra katedraleko anoatzailea zen Jerónimo Aznarrek ***hguerena*** aldaera ematen da, sudurkariaren bustidura markatu gabe.

## Demografia 
Gasteiztik hain hurbil egonik, populazioa laukoiztu egin da XXI. mendearen hasieratik.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Guereña - Iglesia de San Juan Evangelista 12.jpg|San Juan eliza
Fitxategi:Gereña (Araba) Zarate-Astegieta dorretxea.jpg|Zarate Astegieta dorretxea
Fitxategi:Gereña (Araba) bolatokia.jpg|Bolatokia

## Kanpo estekak
Gobeu

**Gobeu** (ofizialki *Gobeo*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da.

Dokumentatuta dago 1025. urteko Donemiliagako goldean, ***Gobeio*** aldaera.

## Geografia 
Zadorra ibaiaren ertzean dago. Gasteizko udalerriaren ipar-mendebaldean kokatua, hirigunetik 6 kilometrora dago. 

## Ekonomia 
Herriko jarduera ekonomiko nagusia industria da, inguruko Gamarra Nagusian gertatu bezala. Izan ere, Gobeuko lurretan Ehari-Gobeuko industrialdea eraiki zen 1960ko hamarkadatik aurrera. Gaur egun Gasteizko Ehari-Gobeu auzoko zati dugu.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Landazuritarren oinetxea, XVII. mendean berreraikia. Fatxadan armarri handia du, *«Antes morir que manchar el vivir»* («bizitzea lohitu baino lehenago hil») gaztelaniazko goiburua duena. Bertan bizi izan zen Joakin Jose Landazuri, XVIII. mendeko arabar historialaria.

## Jaiak 
Gobeuko herrixkak ekainaren 29an ospatzen ditu bere jaiak.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Gobeoko San Pedro eliza.jpg|San Pedro eliza
Fitxategi:Gobeoko San Pedro elizaren ataria.jpg|San Pedro elizako ataria
Fitxategi:Gobeoko Landazuri historialariaren palazioa, XVII. mendekoa.jpg|Landazuri historialariaren palazioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gometxa

**Gometxa** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
Herri honen izena 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Gomegga***.

## Geografia 
Gometxako muinoaren azpian eta Madrilerako errepide zaharraren alboan.
thumb|erdian|500px|Gometxaren ikuspegi orokorra.
[erdian|500px|thumb|[Circa|c. 1915]]

## Demografia 
## Ondasunak
* Antzaldatzearen eliza.

Fitxategi:Gomecha - Iglesia de la Transformación 03.jpg
Fitxategi:Gomecha - Iglesia de la Transformación 09.jpg
Fitxategi:Gomecha - Iglesia de la Transformación 05.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ihurre

**Ihurre** (ofizialki *Yurre / Ihurre*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1975 arte Foronda udalerriaren barruan egon zen.

## Geografia 
506 metroko garaieran dago. Gasteizko udalerriaren iparraldean dago, hirigunetik 5,5 kilometrora. Lopida eta Arangizko herriekin egiten du muga alde batetik, eta Ibaiondo Gasteizko auzoarekin bestetik. Gaur egun Zadorra ibaiak bakarrik banatzen du Gasteiztik. Herrixka A-1 autobidearen ondoan dago.

## Historia 
Herriaren izena lehenengo aldiz 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean topatu da, gaur egun erabiltzen den grafiarekin: ***Ihurre***.

Antzina Forondako herriaren jabetzako auzoetako bat izan zen.

## Demografia 
## Ondarea 
Herrian badira errota zahar bat, Mendiguren ibaiaren bazterrean, eta harrizko gurutzeta-zutabe bat, Gasteizerako irteeran.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Ihurreko errota (Araba).jpg|Errota
Fitxategi:Ihurreko Santiago eliza (Araba).jpg|Santiago eliza

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Igorre

## Kanpo estekak
Lanaren Frantses Konfederazio Demokratikoa

**Lanaren Frantses Konfederazio Demokratikoa** (), **CFDT** siglez ere ezaguna, Frantziako soldatapekoen sindikatuen lanbide arteko konfederazio bat da. Kide gehien dituena, 800.000 baino gehiago baititu. Enpresen autogestioaren aldekoa da.

Izen horrekin 1964an sortu zen arren, kontuan izan behar da Langile Kristauen Frantses Konfederazioan (CFTC) dituela sustraiak, eta hura 1919an sortu zen.

## 1964az geroztiko biltzarren zerrenda 
* 1964. Parisko Biltzarra (34.a)
* 1970. Issy-Les-Moulineauxeko Biltzarra (35.a)
* 1973. Nantesko Biltzarra (36.a)
* 1976. Annecyko Biltzarra (37.a)
* 1979. Bresteko Biltzarra (38.a)
* 1982. Metzeko Biltzarra (39.a)
* 1985. Bordeleko Biltzarra (40.a)
* 1988. Estrasburgoko Biltzarra (41.a)
* 1992. Parisko Biltzarra (42.a)
* 1995. Montpellierko Biltzarra (43.a)
* 1998. Lilleko Biltzarra (44.a)
* 2002. Nantesko Biltzarra (45.a)
* 2006. Grenobleko Biltzarra (46.a)
* 2010. Toursko Biltzarra (47.a)

## Konfederazioko lehendakariak 
* Jules Zirnheld: 1919-1940
* Georges Torcq: 1946-1948
* Gaston Tessier: 1948-1953
* Maurice Bouladoux: 1953-1961
* Georges Levard: 1961-1967
* André Jeanson: 1967-1970
* Laurent Lucas: 1971-1973

## Konfederazioko idazkari nagusiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaztelu (Gasteiz)

**Gaztelu** (ofizialki *Castillo / Gaztelu*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. Gasteizko udalerriaren hegoaldean kokaturik, hirigunetik 5,5 kilometro ingurura dago. 

## Historia 
Herriaren izena 1025. urtean datatuta dagoen Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Gaztellu***.

XIII. mendean Gaztelako erregeak Gasteizi emaniko herrixketako bat da. Herriaren izena, antzina bertan zegoen gaztelu batetik datorrela uste dute historialari batzuek, dena den, gaur egun, ez da gaztelu horren arrastorik topatu.

## Demografia 
## Ondarea 
Herrixkako eraikinik aipagarriena XVI. mendeko San Martingo eliza da. Behealdean, herriko bolatokia du erantsita.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztelu (Gipuzkoa)
* Gaztelu (Larrabetzu)

## Kanpo estekak
Ilarratza

**Ilarratza** (euskaraz eta ofizialki *Ilarratza*; gaztelaniaz *Ilárraza*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da, hirigunetik ekialdera kokatua. 521 metroko garaieran dago, Iruñerako N-104 bide zaharraren alboan.

## Izena 
XI. mendearen hasierako, 1025. urteko  *Donemiliagako goldea*n, *Hillarrazaha* gisa ageri da herriaren izena.

XVIII. mendera arte Ilarratzan hitz egin zen euskararen eraginez, gaztelaniaz herriaren izena ahoskatzean, azentua bigarren silaban jartzen zaio (*Ilárraza*).

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Argazki galeria 

Fitxategi:Ilarratza - Santa Eulalia eliza.jpg|Santa Eulalia eliza
Fitxategi:Ilarratza - Santa Eulalia eliza - ataria.jpg|Santa Eulalia elizako ataria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krispiña

**Krispiña** (ofizialki *Krispiña / Crispijana*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 

## Geografia 
Zadorra ibaiak Jundiz parean dituen meandroetatik hurbil dago herria.

Krispiñako hegoaldean Jundizko industrialdearen hedapenetako bat eraiki dute. Iparraldean ibaia dauka, eta mendebaldean Gasteizko hondakin-uren araztegia.

## Demografia 
## Argazki galeria 

Fitxategi:Crispijana 05.jpg
Fitxategi:Crispijana 14.jpg
Fitxategi:Crispijana 03.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lasarte (Gasteiz)

**Lasarte** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da.

Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, *Lassarte* aldaera.

## Geografia 
Hiriaren hegoaldean dago, Zaldiaran menditik datorren Batan errekaren ondoan.

Herriaren eta Gasteiz hiriaren artean Lasarteko legardiak daude. Antzina legarra erauzten zen bertatik, baina egun zabortegi bilakatuta dago.

## Demografia 
Gasteizko 2001. urteko hiri plangintzaren ondorioz, Lasartek hazkunde nabarmena izan zuen XXI. mendearen hasieran.

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza.
* Olabide ikastola.

## Lasartetar ospetsuak 
* Francisco Galdos (1947-), txirrindularia.
* Iñaki Gil Diaz de Argote (1963-), harri-jasotzailea.

## Ikus, gainera 
* Lasarte (argipena).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Andre Mariaren Jasokundearen eliza - Bisita birtuala
Foronda

**Foronda**, Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. Gasteizko udalerriaren iparraldean dago, aireportuaren alboan (kontu izan ez dela aireportuan bertan dagoen herria, hori Andetxa Foronda da).

## Historia 
Herriaren izena lehen aldiz X. mendean aipatzen da, gaur egun erabiltzen diren letra guztiekin: ***Foronda***.

Gero, 1025. urteko datazioa duen dokumentu batean, Donemiliagako goldean, aldaera honetan agertuko da: ***Oronda***.

*Horonda* (1282) aldaera ere topatu da dokumentazioan.

Antzina udalerri independente izan bazen ere, 1975ean Gasteizek anexionatu zuen. Anexioa burutu zenean, Forondako auzo guztiak Gasteizko nekazaritza guneko herrixka bihurtu ziren. Anexioa burutu zenean Forondak 700 biztanle inguru zituen.

Forondako udalerria honako herrixkek osatzen zuten: Andetxa (herriburua zena), Arangiz, Artatza, Aztegieta, Foronda, Gereña, Legarda, Lopida, Mandoiana, Mendiguren, Otatza (aireportua egiteko eraitsi zutena), Uribarri Dibiña eta Ihurre.

Udalerri zaharrak antzinako Badaiozko ermandadearen lur-eremua hartzen zuen; gaur egun Badaiotz (Badaia mendilerrotik eratorria) sokatiran ari den talde garrantzitsu baten izenean mantentzen da.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Forondako markesaren jauregia. 2.220 m2 eraikiak ditu, 2,78 hektareako lursail batean.
* San Martin eliza.
* Forondako pikota.

Fitxategi:Foronda - Palacio del Marqués de Foronda 06.jpg|Forondako markesaren palazioa
Fitxategi:Foronda - Iglesia de San Martín 04.jpg|San Martin eliza
Fitxategi:Foronda (Araba) depositua.jpg|Depositua
Fitxategi:Foronda (Araba) eskola zaharra eta depositua.jpg|Eskola zaharra
Fitxategi:Foronda (Araba) 3.jpg
Fitxategi:Foronda (Araba) bolatokia.jpg|Bolatokia
Fitxategi:Foronda (Araba) 2.jpg
Fitxategi:Foronda (Araba).jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Forondako aireportua

## Kanpo estekak
Lermanda

**Lermanda** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. Gasteiz hiriaren mendebaldean dago, A-1 autobidearen ondoan. Egun Jundizko industrialdeak erabat inguratzen du herria.

Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, *Lermanda*, bere horretan.

## Demografia 
## Herri hustua 
Udalaren barruan Legardagutxi herri hustua dago.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Lermanda - Iglesia de San Sebastián 06.jpg|San Sebastian eliza
Fitxategi:Lermanda - Hotel El Coto.jpg|Herriko hotela
Fitxategi:Lermanda 05.jpg

## Kanpo estekak
Lubinau

**Lubinau** (ofizialki *Lubiano*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. Historikoki Arratzuko ermandadearekin ere izan ditu harreman estuak.

Uribarri Ganboako urtegiaren atzealdetik 3 kilometrora dago, E-5 autobidearen ondoan.

## Historia 
Herriaren izena lehen aldiz Donemiliagako goldean agertzen da, 1025. urteko datazioa duen dokumentu batean, beraz: ***Luviano***.

Fitxategi:Lubinao, Natibitatearen eliza.jpg|Natibitatearen eliza
Fitxategi:Lubinao, Natibitatearen eliza 2.jpg|Natibitatearen elizako ataria
Fitxategi:Ventanal de la iglesia de Lubiano (Álava, España).JPG|Erdi aroko leihoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margarita (Gasteiz)

**Margarita** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da; 1928 arte Ariñiz udalerriaren zati izan zen.

Gasteiz udalerriaren mendebaldean dago, hirigunetik 11 kilometrora, A-1 autobidearen alboan. XXI. mendearen hasieran Jundizko industrialdearen handitzea Margarita herria inguratuz eraiki zen.

Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, *Margarita*, bere horretan.

## Demografia 
## Jaiak 
Margaritak irailaren 18an ospatzen ditu jaiak, Tomas Deuna egunean.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Margarita (Araba) 3.jpg
Fitxategi:Margarita (Araba) 2.jpg|Bolatokia eta herriko elkartea
Fitxategi:Margarita (Araba).jpg
Fitxategi:Margarita - Iglesia de Santo Tomás Apóstol 01.jpg|Santo Tomas eliza

## Kanpo estekak
Legarda (Gasteiz)

**Legarda** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1975 arte Foronda udalerriaren barruan egon zen.

Forondako aireportuaren iparraldean eta Arrato mendilerroaren azken muturraren azpian dago.

## Historia 
Herriaren izena Becerro Galicanoko Donemiliagako goldean aipatzen da, 1025. urteko datazioarekin eta gaur egun ezagutzen den itxura osoarekin: ***Legarda***.

## Etimologia 
[thumb|300px|left|5-10 mm bitarteko harrobiko [kareharri **legar**ra]]
Patxi Salaberrik leku-izen honen hasiera legar ikusten du; gero, toponimian arraroa ez den *-da* atzizkia.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* San Andres Apostoluaren eliza - Bisita birtuala
Matauku

**Matauku** Arabako erdialdeko herri bat da, Gasteizko udalerrikoa, hiriburu horren ekialdean kokatua. Itsas mailatik 528 metro gorago dago, eta ondotik igarotzen zaio N-1 errepidea zena (orain, N-104 errepidea).

## Historia 
Matauku herriaren izena lehen aldiz Donemiliagako goldean dokumentatzen da (1025): **Matauco**. Gero, izenak aldaera gutxi: *Mathauco, Mataucu, Matauco, Matauqu, Matavqui*...

## Etimologia 
Patxi Salaberrik zenbait proposamen aurkeztu zituen bere 2015eko argitalpenean. Toponimoaren jatorrian latindar pertsona izen bat baino gehiago egon daitezkeela aipatzen du: lehenik  *Mateius* eta *Vatenius* aipatzen ditu, baina beste aukera bat baztertu gabe:  *Bata(v)us*.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko  lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Argazki galeria 

Fitxategi:Matauko - San Pedro eliza.jpg|San Pedro eliza
Fitxategi:Matauko - San Pedro eliza - ataria.jpg|San Pedro elizaren ataria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martioda

**Martioda** (*Mártioda* gaztelaniaz) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. 1975 arte Oto udalerriaren barruan kokatzen zen.

535 metroko garaieran dago. Gasteizko udalerriaren mendebaldean dago, hirigunetik hamaika kilometrora, Otoetarako bidean.

## Historia 
Erdi Aroko zenbait dokumentutan aipatzen da. X. mendean gaztelu bat egon zela eta XIV. mendean etxe gotor bat egon zela pentsatzen da.

Alberto Garatek azpimarratzen du Martioda ez agertzea Dibiña merindadeko herrien artean Donemiliagako goldean.

## Demografia 
## Ondarea 
* Hurtado de Mendozatarren dorretxea da herrixkako eraikinik garrantzitusena. Jatorriz XIII. mendean eraikia, XVIII. mendean zehar berreraiki zuten. Hurtado de Mendoza arabar familiaren jabetzakoa izan zen, eta hortik datorkio izena.
* Martiodako erlikiak San Joan Ebanjelistaren elizan gordeta egon ziren. Erlikia horien hezurrak Santa Ursularen segizioko birjinen eta Tebasko Legioko soldaduen kondairarekin loturik egongo ziren. Flandriako jatorria dute.[thumb|236x236px|[Hurtado de Mendozatarren dorretxea|Martiodako dorretxea]]
Fitxategi:Martioda (Araba) - San Juan eliza 2.jpg|San Juan eliza
Fitxategi:Martioda (Araba) - San Juan eliza.jpg|San Juan elizako leihoa

alt=|thumb|Martiodako dorretxearen gertuko ikuspegia (Gasteiz)|230x230px

## Jaiak 
Martiodak irailaren 15ean ospatzen ditu jaiak, Urrialduko Andre Mariaren omenezkoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendoza (Gasteiz)

**Mendoza** Gasteizko udalerriko (Araba) mendebaldeko herri bat da. 521 metroko garaieran dago. Gasteizko udalerriaren mendebaldean dago, hirigunetik hamabi kilometrora eta Iruña-Veleia izandakotik 2 kilometrora. Arabako lautada eta Ebro ibarraren arteko igarobide naturala izateagatik, historian zehar leku estrategikoa izan da.

Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, *Mendoza*, bere horretan.
## Historia 
Udalerri independentea izan zen, Eztarroa herria ere bere barnean hartzen zuena; 1975ean, ordea, Gasteizek anexionatu zuen.

## Demografia 
## Jaiak 
Mendozak urriaren 12an ospatzen ditu jaiak.

## Ondasun nabarmenak 
* Mendoza dorretxea, gaur egun bertan Arabako Heraldika Museoa kokatzen da.
* XVI. mendeko harrizko pikota.
* San Esteban eliza.
* Mendozako pikota.

Fitxategi:Mendoza (Araba) - San Esteban eliza.jpg|San Esteban elizako ataria
Fitxategi:Mendoza - Iglesia de San Esteban 09.jpg|San Esteban eliza
Fitxategi:Mendoza (Araba) - San Esteban eliza 2.jpg|San Esteban elizako kanpaiaren euskarria
Fitxategi:Mendoza - Picota.jpg|Pikota

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Mendozari buruzko artikulua hiru.com web gunean
Miñao

**Miñao** (ofizialki *Miñao / Miñano Mayor*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 528 metroko garaieran dago. Gasteizko udalerriaren iparraldean kokatzen da, hirigunetik 9,5 kilometrora.

Arabako Teknologia Parkea lau kilometrora dago, Miñao kontzejuan bertan. Dena den, Miñaon ere bestelako hainbat industria daude.

## Historia 
1025. urteko datazioa duen *Donemiliagako goldea* izeneko dokumentuan aipatzen dira Miñaogutxi eta Miñao; ***Mengano*** eta ***Mengano Goien***, hurrenez hurren. (*Meñano* eta *Meñano Goien* irakurri behar, Mitxelena (1964)). Gero bai bata zein bestea behin eta berriro agertuko dira dokumentazioan, bien izenak bereizterakoan, noiz edo noiz, zalantzak sortuz.

## Demografia 
1960ko hamarkadatik biztanleriak beherakada nabarmena bizi izan zuen eta 2000. urtean 30 biztanlera jaitsi zen. Hala ere, XXI. mendeko Gasteizko hiri plangintzaren ondorioz biztanlea pixka bat igo zen XXI. mendeko lehen hamarkadan.

## Kultur ondasunak 
* Udalerri honetan agertu zen akitanierazko izen deun Helasse jainkosari eskainitako aldaretxoa.
* San Lorentzo eliza.

## Irudiak 

Fitxategi:Miñao (Araba) San Lorentzo eliza.jpg|San Lorentzo eliza.
Fitxategi:Miñano Mayor - Iglesia de San Lorenzo, portada protogótica 1.jpg|San Lorentzo elizako ataria.
Fitxategi:Miñano Mayor (GGPVN p.356).jpg|c. 1915.

## Kanpo estekak
Lopida

**Lopida** (ofizialki *Lopidana*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. Zadorra ibaiaren ibarrean dago. Gasteizko udalerriaren iparraldean kokatzen da, hirigunetik 6,5 milometro ingurura. Ihurre eta Gobeuko herrixkekin egiten du muga. Antzinako Foronda udalerriko auzoetako bat izan zen 1975 arte.

## Historia 
Herriaren lehen aipamena Donemiliagako goldean (1025) ikusten da: ***Lopeggana***. 

1257. urteko Calahorrako Aznar gotzainaren kartan *Lopidana* agertzen da. *Lupidana* (1295), *Lopidena* (1458), Lopidana (1551), (1574); *Lopidabidea* (1601)...

## Demografia 
## Ondarea 
* Garbikundearen Andra Maria eliza: XIII. mendeko eliza erromanikoa

## Argazki galeria 

Fitxategi:Lopidanako Garbikunde eliza.jpg|Garbikunde eliza
Fitxategi:Lopidanako elizaren ataria.jpg|Garbikunde elizaren ataria
Fitxategi:Vitoria - Lopidana, Iglesia de Nuestra Señora de la Purificación 7.jpg|Elizako leiho bat
Fitxategi:Vitoria - Lopidana, Iglesia de Nuestra Señora de la Purificación 4.jpg|Elizako atariko fusteak eta kapitelak
Fitxategi:Vitoria - Lopidana, Iglesia de Nuestra Señora de la Purificación 5.jpg|Elizako atariko fusteak eta kapitelak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Garbikundearen Andra Maria eliza - Bisita birtuala
Jungitu

**Jungitu** Gasteizko (Araba) udalerria osatzen duten herrietako bat da. Zurbaoren ekialdean dago.

## Toponimoa 
Jungitu herriaren izena lehen aldiz 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Iungitu***. Gero, historian zehar gehienetan *Jungitu* edo oso antzeko zerbait agertzen dira dokumentuetan, (gutxitan gaztelaniazko ohiko bilakaera hitzaren amaieran: ***-u > -o***).

## Etimologia 
Toponimoaren jatorria antroponimo bat izango zela defendatzen du Patxi Salaberrik,  *Iuncius* edo *Iuncus* pertsona izen latindarrak ekartzen ditu, (ikus Salaberri 2015)

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Landazuri jauregia, XVII. mendekoa.
* San Millan eliza

Fitxategi:Landazuri Jauregia - Jungitu.jpg|Landazuri jauregia
Fitxategi:San Millan eliza - Ataria - Jungitu.jpg|San Millan elizako ataria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendiola (Gasteiz)

**Mendiola** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 574 metroko garaieran dago, hiriaren hegoaldean, Olarizuko muinoaren magalean.

## Historia 
Herriaren izena dokumentatuta dago Donemiliagako goldean (1025): ***Mendiolha***.

## Demografia 
## Arkatzako zirkuitua 
Mendiolan dago Arkatzako zirkuitua, ibilgailu motordunen lasterketetarako erabilitako 990 metroko lurrezko pista bat. Gasteizko Udalak birmoldatu eta prestatu nahi izan zuen, baina asmoa ez zen aurrera atera, hango lurrak kutsaduraz garbitzea garestiegia zela eta.

Herritarrek gogor kritikatu dute zirkuitua, legez kanpokoa delako. Basogintzako balioa duten lurretan dago, nekazaritzako paisaia balioa duen eta azaleko uren babes berezia duen eremu batean. Administrazio publikoek zirkuitua eraikitzen utzi zuten, inolako kontrolik edo ingurumen txostenik gabe.

## Zabortegi ohia 
Era berean, Mendiolako zabortegi ohiak herritarren kexua eragin du, lurzorua kutsa dezaketen jarduerak edo instalazioak izan dituzten edo dituzten Euskal Autonomia Erkidegoko lurzoruen inbentarioan oraindik sartu ez dutelako. Mendiolako Administrazio Batzarreko buru Koldo Camonek salatu duenez, Gasteizko Udalak betebehar hori ez du bete, eta zabortegia ofizialki itxi eta gero ere, ez zuten estali, eta kontrolik gabe funtziona zezan utzi zuten.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Mendiola - Iglesia 02.jpg
Fitxategi:Mendiola - Iglesia de la Asunción de Nuestra Señora 07.jpg
Fitxategi:Mendiola - Iglesia de la Asunción de Nuestra Señora 11.jpg
Fitxategi:Mendiola - Iglesia de la Asunción de Nuestra Señora 13.jpg
Fitxategi:Mendiola 18.jpg
Fitxategi:Mendiola 26.jpg
Fitxategi:Mendiola. Iglesia y casa parroquial (GGPVN p.355).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otazu (Gasteiz)

**Otazu** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 545 metroko garaieran dago, Gasteiztik lau kilometrora hego-ekialdeko norabidean, Gasteiz mendiek iparralderantz eratzen duten azken muinotxoen magalean. Otazuren lurretan Gasteizko udal hilerria dago, Salbatzailearena, 1973an eraikia.

Biztanleen erdiek, gutxi gorabehera, nekazaritzan egiten dute lan.

## Historia 
Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, ***Otazu*** aldaera.

Herria 1332. urtean integratu zen Gasteizko udalerrian Gaztelako Alfontso XI.a erregearen dohaintza medio.

Herria Donemiliagako goldean agertzen da, bere horretan agertu ere.

## Herriaren izenaren etimologia 
thumb|left|120px|Ote landare bat elurrez estalita. Otaloreak horiak dira.
Herriaren izena nahiko gardena ematen du: ote (landarearen izena) + -zu (ugaritasuna adierazten duen atzizkia, toponimo askotan agertzen den atzizkia).

## Demografia 

## Ondasun nabarmenak 
* San Martin elizak XIII. mendeko aurrealde erromaniko zaindua dauka. Eliza horretako bi Andre Maria Gasteiza eraman zituzten, eta orain hiriburuko beste bi elizetan gurtzen dira.
* Tren geltoki zaharra, 1920ko hamarkadakoa.

Fitxategi:Otazuko geltoki zaharra.jpg|Tren geltoki zaharra
Fitxategi:Otazu San Martin eliza.jpg|San Martin eliza
Fitxategi:Otazuko (Araba) San Martin elizako ataria.jpg|San Martin elizako ataria
Fitxategi:Otazu - Iglesia de San Martin 5.JPG|San Martin elizako kapitelak
Fitxategi:Otazu - Iglesia de San Martin 6.JPG|San Martin elizako kapitelak

## Jaiak 
Herriko jaia uztailaren 4an ospatzen da, San Martinen omenez.

## Irudiak 

Fitxategi:Otazu 41.jpg
Fitxategi:San Martin eliza, Otazu (Araba) 11.jpg|San Martin eliza.
Fitxategi:Baskula - Otazu (Araba).jpg|Otazuko kale bat. Atzean San Martin eliza.
Fitxategi:San Martin eliza, Otazu (Araba) 13.jpg|San Martin eliza.

## Erreferentziak 
## Ikusi, gainera
* Anglo-Vasco-Navarro trenbidea

## Kanpo estekak
Otobarren

**Otobarren** (ofizialki *Hueto Abajo / Oto Barren*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 527 metroko garaieran dago, hiriaren mendebaldean, Badaia eta Arrato mendilerroek osatzen duten haran zabalean, bere bikia den Otogoien herriaren albo-alboan.

## Historia 
Otobarren eta Otogoien herrien lehen aipamenak XI. mendekoak dira, Donemiliagako goldean bi ***Oto*** aipatzen dira eta pentsa daiteke Otobarren eta Otogoien, dagoeneko 1025. hartan existitzen zirela. 
1493. urterako bi herrixkak definiturik zeuden. Martiodako jaunen lurrak izan ziren, eta Otoen ermandadea osatu zuten. XIX. mendean Oto udalerria osatu zuten Martiodarekin, baina azkenik 1975ean Gasteizen integratu ziren. Udalerriaren burua Otobarrenen zegoen.

## Ekonomia 
Otogoienen ez bezala, Otobarrenen oraindik ere bada nekazaritzatik bizi den jendea. Lehen sektoreko langai nagusiak zerealak, erremolatxa, babarruna, haragitarako abereak eta ardiak dira.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
Otobarrengo San Bizente elizako San Blas kaperan XVI. mendeko margo interesgarriak daude.
Fitxategi:Otobarreneko eliza.jpg|San Bizente eliza
Fitxategi:Eliza@Otobarren2014.jpg|San Bizente elizako abside erromanikoa
Fitxategi:Otobarren (Araba) - San Bizente eliza.jpg|San bizente elizako ataria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Done Bikendi eliza - Bisita birtuala
thumb|885x885px|Herriaren ikuspegi orokorra.|ezkerrera
Otogoien

**Otogoien** (ofizialki *Hueto Arriba / Oto Goien*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 551 metroko garaieran dago, hiriaren mendebaldean, Badaia eta Arratoko mendilerroek osatzen duten haran zabalean, bere bikia den Otobarren herriaren gainean. Herria Ganalto (900 m) mendira igotzeko ohiko abiapuntua da.

Otobarrenen ez bezala, Otogoienen inor ez da nekazaritzatik bizi.

## Historia 
Otobarren eta Otogoien herrien lehen aipamenak XI. mendekoak dira, Donemiliagako goldean bi ***Oto*** aipatzen dira eta pentsa daiteke Otobarren eta Otogoien, dagoeneko 1025. hartan existitzen zirela. 
1493. urterako bi herrixkak definiturik zeuden. Martiodako jaunen lurrak izan ziren, eta Otoen ermandadea osatu zuten. XIX. mendean Oto udalerria osatu zuten Martiodarekin, baina azkenik 1975ean Gasteizen integratu ziren.

Otogoienen jaio zen Frantzisko Ruiz de Agirre, Doradoko gobernadore eta kapitain nagusi izan zena. Herriko beste pertsona nabarmena Joan Agustin Hurtado de Mendoza da, Gaunako lehen markesa izan zena.

## Demografia 
## Ondarea 
* Jaiokundearen eliza erromanikoa, XIII. mendekoa: Otogoiengo elizako elementurik nabarmenenak hiru hutsuneko kanpai-horma, bataiarri landua eta erretaula nagusi barrokoa dira.

* Goroen leizea, 2 km-ko sakonerako ibilbidea dutenak (250 m inolako espeleologiako materialaren beharrik gabe). Barnean Laña erreka jaio da, Zadorra ibaiaren adar bat. Laña errekak arroila bat sortu du zenbait tokitan: Goroen arroila.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Iglesia Hueto Arriba.JPG|Otogoieneko elizaren atzeko aldea.
Fitxategi:Hueto Arriba - Iglesia de la Natividad, portada 01.jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Hueto Arriba - Iglesia de la Natividad, portada 05.jpg|Elizako atariko kapitelak
Fitxategi:Hueto Arriba - Iglesia de la Natividad, portada 04.jpg|Elizako atariko kapitelak
Fitxategi:Zaldiak Gasteizko Otogoienen.jpg|Zaldiak, Otogoien inguruko mendi batean.
Fitxategi:Hueto Arriba 01.jpg|Otogoieneko bide bat.
Fitxategi:Badaia - Cueva de los Goros - HDR -BT- 03.jpg|Goroen leizea
Fitxategi:Cueva de los Goros 02.jpg|Goroen leizea
Fitxategi:Barranco de los Goros 01.jpg|Goroen arroila
Fitxategi:Badaia - Barranco de los Goros 01.jpg|Goroen arroila 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jaiokundearen eliza - Bisita birtuala
Uribarri Arratzua

**Uribarri Arratzua** (*Ullíbarri-Arrazua* gaztelaniaz) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. Historikoki, izenak berak adierazten duenez, Arratzuko ermandadearekin ere izan ditu harreman estuak.

Donemiliagako goldean ondo dokumentatzen da toponimo hau; bi aldiz aipatzen da Harhazua, eta ondoren ***Hurivarri*** eta ***Huribarri***. Ulertzen da lehenengoa dela gaurko Uribarri Arratzua eta bigarrena Uribarri Nagusia.

Itsas mailatik 539 metroko garaieran dago.

## Demografia 

Fitxategi:Uribarri Arratzua, hilerria.jpg|Hilerria eta atzean herria
Fitxategi:Uribarri Arratzua, San Juan ermita.jpg|San Juan ermita eta alboan hilerria

## Ondarea 
* San Esteban eliza. XIII. mendeko portada bat dauka. 

Fitxategi:Uribarri Arratzuko eliza.jpg|San Esteban eliza
Fitxategi:Uribarri Arratzua, San Esteban eliza 5.jpg|San Esteban elizako ataria
Fitxategi:Uribarri Arratzua, San Esteban eliza 3.jpg|San Esteban eliza, atariko ezkerreko kapitelak
Fitxategi:Uribarri Arratzua, San Esteban eliza 4.jpg|San Esteban eliza, atariko eskuineko kapitelak
Fitxategi:Uribarri Arratzua, San Esteban eliza 7.jpg|San Esteban eliza, eskuineko arkiboltak
Fitxategi:Uribarri Arratzua, San Esteban eliza 6.jpg|San Esteban eliza, ezkerreko arkiboltak
Fitxategi:Uribarri Arratzua, San Esteban eliza 2.jpg|San Esteban eliza, atariko arkiboltetako aurpegi bat

## Kanpo estekak
Uribarri Dibiña

**Uribarri Dibiña** (ofizialki *Ullíbarri-Viña / Uribarri-Dibiña*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1975 arte Foronda udalerriaren barruan egon zen. 549 metroko garaieran dago.

## Historia 
Herriaren izena aipatu egiten da, lehen aldiz, 1025. urteko datazioa duen dokumentu batean, Donemiliagako goldean: ***Huriuari***. (Dokumentu horretan Huribarri/Horibarri toponimoa, aldaera grafiko desberdinetan, bost aldiz agertzen da, betiere hasieran haspenena markatuz).

1257ko beste dokumentu ezagun batean, Calahorra katedraleko anoatzailea zen Jerónimo Aznarrek ***hiriuarri diuina*** aldaera ematen da.

## Demografia 
## Ondarea 
* Jasokundearen eliza. Ezaugarri erromaniko batzuk gordetzen ditu oraindik.

Fitxategi:Uribarri Dibiñako eliza 2.jpg|Jasokundearen eliza
Fitxategi:Uribarri Dibiña - Jasokundearen eliza.jpg|Jasokundearen elizako leihoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uribarri Nagusia

**Uribarri Nagusia** (ofizialki *Ullíbarri de los Olleros / Uribarri Nagusia*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 644 metroko garaieran dago.

## Historia 
Donemiliagako goldean ondo dokumentatzen da toponimo hau; bi aldiz aipatzen da Harhazua, eta ondoren ***Hurivarri*** eta ***Huribarri***. Ulertzen da lehenengoa dela gaurko Uribarri Arratzua eta bigarrena Uribarri Nagusia.

## Demografia 
## Argazki galeria 

Fitxategi:Uribarri Nagusia (Araba).jpg|Uribarri Nagusia, atzean mendiak dituela
Fitxategi:Uribarri Nagusia (Araba) - Jasokundearen eliza.jpg|Jasokundearen eliza
Fitxategi:Uribarri Nagusia (Araba) - Jasokundearen eliza - Kanpandorrea eta arkupeak.jpg|Jasokundearen eliza, kanpandorrea eta arkupeak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Billafranka

**Billafranka** (*Villafranca* edo *Villafranca de Estíbaliz*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 549 metroko garaieran dago.

## Historia 
1100ean jaun-forua eman zion Gaztelako Erresumak. Hori dela eta, historialari batzuk hiribildutzat jotzen dute.

## Demografia 
## Eraikin garrantzitsuak 
* San Andres eliza. Pizkundeko ataria dauka.
* Kontzejuaren etxea (eskola zaharra)
* Salvatierra eta Gaonatarren etxea, XVI. mendekoa.

## Iruditegia 

Fitxategi:Villafranca (Álava) 01.jpg|Ikuspegi panoramikoa.
Fitxategi:Villafranca - Iglesia de San Andres 1.JPG|San Andres eliza.
Fitxategi:Iglesia de San Andrés Apóstol (Villafranca de Estíbaliz) (4).jpg|San Andres elizako ataria, berpizkundekoa
Fitxategi:Iglesia de San Andrés Apóstol (Villafranca de Estíbaliz) (7).jpg|San Andres elizaren barrualdea
Fitxategi:Casa del Concejo, Villafranca.jpg|Kontzejuko etxea
Fitxategi:Villafranca 2.JPG|Etxea.
Fitxategi:Casa de los Salvatierra y Gaona (finales del siglo XVI).jpg|Salvatierra eta Gaonatarren etxea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* San Andres Apostoluaren eliza - Bisita birtualak
Zerio (Gasteiz)

**Zerio** (euskaraz eta ofizialki *Zerio*; gaztelaniaz *Cerio*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Demografia 
## Eraikin garrantzitsuak 
* Santiago eliza.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Cerio - Iglesia de Santiago Apostol 2.jpg|Santiago eliza
Fitxategi:Zerio (Araba) Santiago elizako zutabeak.jpg|Elizako atariko zutabeak
Fitxategi:Zerio (Araba) Santiago elizako hormak.jpg|Elizako hormak
Fitxategi:Zerio (Araba) Santiago elizako ataria.jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Zerio (Araba) Santiago elizako kapitelak.jpg|Elizako kapitelak
Fitxategi:Zerio (Araba).jpg|Herriko sarrera
Fitxategi:Zerio (Araba) Zentro soziala.jpg|Zentro soziala

## Kanpo estekak