open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mycena aetites

***Mycena aetites*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da, Haragi urria eta kalitate kaskarrekoa.

Sinonimoak: *Agaricus aetites*, *Agaricus consimilis*, *Agaricus umbelliferus*, *Mycena* *cinerea*, *Mycena consimilis*, *Mycena umbelifera*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Txikia, 1 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, goi lodiko koniko-kanpai itxurakotik  laura. Azal glabroa, ildaskatua, higrofanoa ez, arre ilun koloretik gris-arre kolorera doana eta erdia ilunagoa, ertz zurixka.

**Orriak:** Adnatuak, estu ez, sabeldunak, lamelulekin, gris-arre kolorekoak ertz zuriarekin.

**Hanka:** 3 eta 7 cm bitarteko garaierakoa, leuna, glabroa, okerra, oinarrian luzanga, baina ez sustrai antzekoarekin, pruinaduna (ezko-itxurakoa) goian.

**Haragia:** Zurixka, oinean grisa, lodiagoa erdian. Errefauaren usain eta zaporearekin. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Kalitate txikiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Mycena chlorinella* delakoarekin nahas daiteke, honek usain nitrosoa du (ez errefauarena). Baita *Mycena abramsii* espeziearekin ere, hau udaberrian hostozabalen egurretan ateratzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Ezohiko espeziea. Eremu belartsuetan, gramineo belardietan, bide bazterretan, basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Txile, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Iran, Txina, Taiwan, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Halide Edib

**Halide Edib Adivar** (Istanbul, 1883-1964) turkiar idazle, emakumearen eskubideen defendatzaile eta buruzagi nazionalista izan zen.

Halide Edib izan zen Istanbulgo *American Collegen* graduatu zen lehen emakume musulmana, eta, ondoren, unibertsitate turkiar bateko lehen irakaslea izan zen.

Bere jarduera nazionalista konprometitua zela eta, erbestera kondenatu zuten 1926an. Europako hainbat hiriburutara joan zen, eta han jarraitu zuen jarduera politikoa egiten. Erbestea 1939 arte luzatu zen. Geroago, 1951n, Turkiako Batzar Nazional Handiko diputatu hautatu zuten.

Haren eleberriak eta kazetaritza-lanak kultura turkiarrean, nazionalismoan eta emakume musulmanaren egoeran oinarritzen dira.

## Kanpo estekak
Himiko

Yamataikokun gobernatu zuen erregina xaman bat izan zen, Antzinako Japonian. Txinako kronikek diote tributua ordaintzen ziola Cao Wei erresumari (220-265), eta erregistro horien arabera Yayoi Aroko herriak bera hautatu zuen erregina Wako erregeen arteko hainbat hamarkadako gerraren ondoren. Japoniako lehenengo erregistroek ez dute Himiko aipatzen, baina historialariek uste dute Jingū enperatriza bezalako pertsona mitikoak Himikorekin lotuta egon daitezkeela. Edo Aroaren amaieratik eztabaida egon da ikerlarien artean Yamataikokuren kokapenaren eta Himikoren benetako identitatearen inguruan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giza zoologiko

[thumb|250px|[Somaliarrak Parisen, Jardin d'acclimatationen, 1890ean.]]
[thumb|250px|[Sigiriko neska dantzariak, 1931ko Parisko Erakusketa Kolonialean.]]
thumb|250px|Tuareg kanpamendua Parisen, 1907an.

**Giza zoologikoa** "primitibo" edo "basatitzat" hartzen zirenen pertsonen osatutako gizakien erakusketa publikoa zen, Inperialismo Berriaren garaian. Europan batez ere modan egon ziren «giza zoologikoak 1870 eta 1930 urteen artean. Bereziki Frantzian, Belgikan eta Alemanian, haien koloniako eta kolonia ohietako pertsonekin antolatzen ziren. Ideia zen Afrikatik eta beste eskualde «azpigaratuetatik» etorritako hezur-haragizko emakume, haur eta gizonak jendaurrean erakustea. «Indigena basatiak» kaiola dekoratuetan agertzen ziren, askotan tximuen ondoan. Maiz baieztatzen zuten europarren nagusitasuna.

## Jatorria 
Giza zoologikoen jatorria Antzinaroan eta Erdi Aroan, errege-jauregietan eta zirkuko ikuskizunetan datatu daiteke, baina publikoa eta turismoa erakartzeko ekintza gisa 1870ean hasi zen Carl Hagenbeckekin, Parisko Jardin d'agronomie tropicale lorategian egindako giza erakustaldiekin. Erakusketak 1930eko hamarkadaren hasiera arte jarraitu zuten. Mota honetako azken erakusketa aipagarria, ordea, 1958ko Bruselako Mundu Erakusketakoa izan zen.

## Euskal Herrian ere bai 
Donostian, Igeldo Mendiko Jolas-Parkean, 1926ko uztailean, senegaldar jatorriko hiru tribu kontratatu zituztela jaso zuen *Jolas parkeen historia* liburuan (Viena-Idazti, 2005) Laurentino Gómez ikertzaileak, jendeari «haien bizimodua, gaitasunak eta usadioak» erakustera etor zitezen: «Talde handia zen, 102 afrikarrek osatua; zazpi arrazatakoak ziren eta haien artean hitz egiteko hizkuntza bera erabiltzen zuten; woloffa, alegia».

## Amaiera 
1948an Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala onartzearekin batera, mota honetako praktikak desagertzen hasi ziren, baina ez guztiz, noski. 1958an, oraindik, Bruselako lehen mailako Erakusketa Orokorrean familia afrikar osoak banbuzko kaiola txikietan izan zituzten. 41 milioi bisitari hurbildu ziren presoak ikustera, elikatzera eta laztantzera. Horkoa da haur beltz baten argazki ezagun-ezagun bat. 2022an, Belgikako erregeak barkamenak eskatu zizkion Kongoko Errepublika Demokratiko herriari kolonizazio garaian egindako gehiegikeriengatik.

## Bibliografia 
* Báez, Chistian & Mason, P. *Zoológicos humanos. Fotografías de fueguinos y mapuches en el Jardín de Aclimatación de París, siglo XIX*. Pehuén Editores, 2006. ISBN:978-956-16-0412-4.
* Blanchard, Pascal et al. (eds.), *Human zoos: the invention of the savage*, Actes Sud, Musée du Quai Branly, 2011. ISBN:9782330002619.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Erakusketa kolonial

## Kanpo estekak 
* :Human Zoos. The Invention of the Savage.
* :Human Zoos webgunea.
Mycena adonis

***Mycena adonis*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da, Ez da jatekoa.

Sinonimoak: *Agaricus adonis*, *Hemimycena adonis*, *Marasmiellus adonis*, *Atyheniella adonis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, hasieran koniko-kanpai itxurakoa, bukaeran gutxi-asko lautu egiten da, askotan titiarekin. Azal leuna, kolore gorri eder batekoa edo arrosa-koral kolorekoa, ertza gardentasunez ildaskatua, ale zaharretan izurtua izan daiteke eta koloregabetu egiten da.

**Orriak:** Zabal samar adnatuak eta koska batez dekurrenteak, zurixkatik zertxobait arrosa kolorerakoak, ertz zuriarekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 1,4 eta 3,5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,1 eta 0,2 cm bitarteko lodierakoa, hauskorra, zilindrikoa, leuna, ez du sustrai antzekorik, kolore zurixkako  hialiano, esfumatura arrosekin.

**Haragia:** Oso urria, arrosa edo laranja kolorekoa, usain berezirik gabea eta zapore meleka.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Mycena acicula* delakoarekin nahas daiteke  baina hau txikiagoa da eta izokin-laranja kolorekoa.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Leku ireki, heze eta belartsuetan hazten da, batez ere mendiko basoetan, pinudietan eta izeidietan, ale askoko taldeetan. Ez da arrunta.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vercetti Regular

**Vercetti Regular** —**Vercetti** izen soilaz ere ezaguna— sans-serif motako freewareko letra-tipo bat da. 2022an eskuragarri egin zen, *Licence Amicale* lizentziapean, horrek lagun eta lankideekin tipo-leihoak partekatu ditzaten ahalmena ematen du. Vercetti Regular humanismo eta geometria diseinu-elementuetan inspiratu zen.

Tipoak 326 glifo dauzka, zenbakiak, sinboloak, puntuazio-markak eta azentuak barne. Hau da, erabili daiteke Europako hizkuntza guztietarako, alfabetoa Latindar erabiltzen duten guztietarako. Letra-tipoa web diseinuan erabiltzeko pertsonalizatuta dago. Deskargatzeko formatu-fitxategiak: OTF, TTF, WOFF, WOFF2.[thumb|[Lorem ipsum, Vercetti Regular letra-tipoarekin idatzia.]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arial
* Helvetica
* Tipografia
* Letra etzan

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Licence Amicale
*  Fonts In Use (Vercetti)
Graham Nash

**Graham Nash** (Blackpool, 1942ko otsailaren 2a) ingeles musikari, abeslari, abesti egilea eta argazkilaria da.

1960ko hamarkadan The Hollies taldea sortu zuen Allan Clarke ikastetxeko lagunarekin. 1966an David Crosby eta Stephen Stills ezagutu zituen Estatu Batuetan. Nashek hirukote bat osatu zuen haiekin, Crosby, Stills & Nash. 1969an laukote bihurtu zen Neil Young (Crosby, Stills, Nash & Young) elkartu zenean.

Musikaz gain, Nash politikan ere inplikatuta dago kausa aurrerakoietan.

## Diskografia 
## Kanpo estekak
Zorzi

thumb|Zorzi familiaren armarria.
**Zorzi** edo **Giorgi** Veneziako Errepublikan sortutako familia izan zen. Behe Erdi Aroan lortu zuten arrakastarik handiena, batez ere Grezian ezarritako Latindar Inperioan, Bodonitsako Markesgoa kontrolatzen baitzuten, eta Atenasko Dukerria ezkontza bidez, otomandar konkistara arte. 

Nikolas I.arekin Bodonitsa konkistatu zuten 1335ean, Laugarren Gurutzadan sortutako markesgoa. Nikolasen ostean Franzisko etorri zen, berrogei urtez markesgoaren ardura izan zuena. 1414an Nikolas II.a garaitu zuten turkiarrek eta Bodonitsaren kontrola hartu zuten, baina Nikolas III.ak jarraitu zuen titulua erabiltzen, berarekin lotutako ospea probestu nahian. Bere alaba Klara Atenasko dukearekin ezkondu zuen, Nerio II.a Acciaioli. Klarak gobernatu zuen ondoren dukerria bere seme Frantzisko I.aren izenean. 

## Kanpo estekak
Frankokrazia

thumb|Laugarren Gurutzadaren ondorengo mapa, Greziaren banaketa erakusten duena Frankokraziaren hasieran.
**Frankokrazia** (, ) edo **Latinokrazia** (, ) Laugarren Gurutzadaren ondoren (1204) sortutako Greziako historiako garaia izan zen. Frankoek eta Veneziarrek kudeatutako hainbat estatu sortu ziren Bizantziar Inperioaren disoluzioaren ondotik sortutako eremuetan, *Partitio terrarum imperii Romaniae* prozesuari lotuta. Veneziaren eskuetan zeuden lurraldeei **Venetokrazia** edo **Enetokrazia** izena ere eman zaie.

Frankokrazia eta Latinokrazia izenak Greziar Ortodoxoek behinola Frankoen Inperioaren ondorioz sortutako eliza latinoa jarraitzen zuten frantziar eta italiarrei ematen zieten izena zen, Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren sortutako botere eta autoritate nagusietako bat. Frankokraziaren garaiaren iraupena aldakorra da eskualdearen arabera: egoera politikoa oso hegazkorra zen, eta Frankoen estatuak maiz zatitzen ziren edo eskuz aldatzen zuten, eta greziarrek ondoren sortutako estatuek konkista ugari egin zituzten. Lurralde guztiak ez ziren egon frankoen edo veneziarren esku. Salonako konderria, adibidez, Kataluniako Konpainia Handiaren esku lehenengo eta, ondoren, Nafarroako konpainiaren eskuetan egon zen.

Joniako Uharteak eta beste uharte eta gotorleku txiki batzuk izan ezik, Veneziaren esku jarraitu zutenak XIX. mendera iritsi arte, Frankokraziako beste greziar lur gehienak Otomandar konkistan turkiarren esku pasa ziren, XIV. eta XVII. mendeen artean. Otomandar Greziaren garai horri *turkokrazia* deitu ohi zaio Grezian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Begoña Arrokero Ibaibarriaga

**Begoña Arrokero Ibaibarriaga** (Ondarroa, 1961) kirolaria da. Atletismoa eta mendizaletasuna praktikatu ditu. 

## Biografia 
Aurrera Mendi Taldearen mendi irteeretara joaten zen haurra zela izeba-osabekin. Gaztetan, **Jose Mari Naberan** (Ondarroa, 1946-2015) ezagutu zuen. Naberanen alaba, Nekane Naberan, Zubi Zahar Ikastolan hasi zenean, atletismo taldea sortu zuen, eta Arrokero taldean sartu zen.

Saturraran hondartzan egiten zituzten entrenamenduak. Apurka-apurka bakoitza bere espezialitatera egokitzen joan zen, eta bera xabalinan espezializatu zen. Txapelketako atean geratu zen, lesionatu egin zelako.

### Ondarroako institutuko irakasle 
Jose Mari Naberanek bultzaturik, monitore titulua atera eta Ondarroako institutuan gorputz-hezkuntza irakasle izateko postura aurkeztu zen. 19 urte zituen institutuan bertan irakasle bezala lanean hasi zenean.

Egun, jubilatuta, kirola egiten jarraitzen du, adibidez spinning, mendia edo udan igeria. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristina Gutiérrez

**Cristina Gutiérrez** hauetako bat izan daiteke:

* **Cristina Gutiérrez Meurs** (1966), Bilbon bizi den artista, idazlea eta aktibista;
* **Cristina Gutiérrez Herrero** (1991), burgostar odontologoa eta rally pilotua.
Birtu Aramaio Aretxaga

**Birtu Aramaio Aretxaga** (Ondarroa, 1953ko urriaren 15a) mendigoizalea da.  Kontabilitate ikasketan egin zituen Bilbon eta Ondarroako Santa Clara Arrain Kofradian lan egin izan du administrazioan, erretiroa hartu zuenera arte.

## Biografia 
alt=Birtu Aramaio Aretxaga, Dolomitetan.|thumb|Birtu Aramaio Aretxaga, Dolomitetan.
Birtu Aramaio Aretxaga 7 urte zituenean hasi zen mendira joaten. 18 urterekin aitarekin batera joaten zen, eta semea jaio zenean etenaldi bat egin bazuen ere, 40 urterekin berriro berrartu eta egun, 70 beteta, mendigoizale izaten jarraitzen du.

Semea hazi zenean, lagunetik hasi zen Euskal Herriko mendiak igotzen. Durangoko Alpino-Tabira Mendi Taldeko bazkide egin zen, eta haiekin hasi zen Espainiako mendietara ere joaten. Lehenengo lau milakoa talde horrekin egin zuen, Atlas mendikatean.

Aramaiok, besteak beste, Mont Blanceko ibilbidea egin du Durangoko Alpino-Tabira Mendi Taldearekin batera, hiru Alpeak pasatzen dituen ibilbidea, alegia, hiru herrialde hauetatik: Frantzia, Italia eta Asia.

### Marimendi  
Marimendi elkarteko kide da. Marimendi 2005ean sortu zen, eta hauxe da bertako kideen profila: euskalduna, 40 urtetik gorakoa eta mendizalea. Emakumeak ere mendizaleak direla aldarrikatu eta batera espedizio desberdinak egiteko sortu zen Marimendi elkartea. Izena Mari jainkosa eta mendia uztartuz sortu zen.

Marimendi elkartekoekin berriro egin zuen Mont Blanceko ibilbidea. Handik bueltatzean Nepalera joan, zen eta bertan, Everesteko kanpamentu nagusia egin zuen. Everest azpiko mendi bat igo zuen, Kala Patthar, 5.545 metroko altueran. Handik urte bira Caucasora bidaiatu zuen, Elbrusera, 5.642 metrora.

Harrezkero, entrenamendu gisa, Euskal Herriko mendi martxa luzeetan izena eman zuen, gutxienez 40 kilometrokoak, Euskal Herriko zazpi herrialdeetan. Urtean bat egiten hasi zen, eta kopurua gehitzen joan zen. 

Peruko mendi garaietan ibili zen, eta gero Dolominetara eta Patagoniara joan zen. Ostean, Tanzaniako Meru eta Kilimanjaro igo zituen. Pandemian, Ondarroa inguruko mendietara joaten zen. Itxialdia igarota, berriro hasi zen herritik kanpora mugitzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josu Waliño

**Josu Waliño Pizarro** (Zumaia, Gipuzkoa, 1972), euskal idazlea eta PuntuEUS fundazioko zuzendaria da. Informatikan lizentziatua da. Zenbait komunikabidetan kolaboratzaile aritu ohi da; besteak beste Baleike tokiko hedabidearen sortzaile izan da eta Sarean.eus atarian kolaboratzaile.

## Bizitza 
Euskara eta berrikuntzarekin lotutako hainbat lan egin ditu. Elhuyar Fundazioko Berrikuntza eta Proiektu zuzendaria izan zen, Eleka Ingeniaritza Linguistikoa enpresaren sortzailea, eta Langune hizkuntzen industriako clusterrean lankidetza proiektuak sustatu ditu. Gaur egun, ingurune digitalean euskara lehen mailako hizkuntza izateko lanean ari da PuntuEUS fundazioaren bidez.

## Idazlea 
### Liburuak 
#### Haur literatura 
* Lepoko minez zegoen hontza (2009, Aizkorri).
* Hortza galdu du Jonek (2009, Aizkorri).
* Pirata Ximon (2012, Aizkorri).
* Gomezagoren gutuna (2014, Baleike)
* Arrano Beltzak beti garaile (2014, Aizkorri)

#### Gazte literatura 
* Izarren artzaina (2009, Txalaparta).
* Heriotzak (2011, Elkar).

#### Helduen literatura 
* Bederatzi ateak (2008, Txalaparta).
* Mikroipuin labea (2013, Internet bidez)

### Lehiaketak 
Hainbat literatura lehiaketatan izan da saritua; besteak beste, bi urtez jarraian irabazi du Ikastolen Elkarteak sustatzen duen haur-literaturako JUUL Saria ‘Hortza galdu du Jonek' liburuarekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* PuntuEUS

## Kanpo estekak 
* PuntuEUS fundazioaren webgunea
* Josu Waliñoren Sarean-eko kolaborazioak
* Josu Waliñoren Baleike-ko kolaborazioak
Karpatoetako Parke Natural Nazionala

**Karpatoen Parke Natural Nazionala** () Ukrainako Ivano-Frankivskeko oblastan dagoen parke nazional  babestua da. Parkea 1980ko ekainaren 3an izendatu zen, Karpatoen paisaiak eta izadia babesteko asmoz. Gune administratiboa Yaremche hirian dago. Parke hau Ukrainako parke nazionaletako lehena eta herrialdeko parke nazional handienetako bat da. Parkea helmuga turistiko garrantzitsua da, eta bere paisaiak zeharkatzen dituzten 50 bidezidor inguru ditu. Lurraldean monumentu asko daude, bestetik.

## Ezaugarriak 
Parkeak 515.7 km²-ko eremua du, eta horietatik 383.4 km²-k debekatuta dute jarduera ekonomiko oro. Parkea hartzen duen eremua Nadvirna eta Verkhovynako raionen artean dago, Ivano-Frankivskeko oblastaren hego-mendebaldean eta Transkarpatiakorekin mugatuta.

Parkea Ukrainako Karpatoen gunerik garaienean dago, Prut ibaiaren (iturriak parkean daude) eta Black Cheremosh ibaien arroen ekialdeko maldetan. Hoverla mendia da (parkearen mugan dago, Verjovyna raionan) Ukrainako goragune handiena (2061 m).

Huk ur-jauzia, 84 metroko erorketarekin, Ukrainako karpatoetako jauzi handiena duen ur-jauzia da. Glaziar jatorriko bi laku daude.

## Flora 
Parkearen inguruan Alpeetako belardiak eta basoak daude. Parkeko hiru zuhaitz-espezie ohikoenak izei zuria, pago arrunta eta *picea* dira.

## Iruditegia 

Image:
Осінній світанок на вершині Смотрича.jpg|Smotrych mendia.
Там є живий ліс.jpg|Yaremchan.
Морозний ранок над Яремчею.jpg|
Покинута обсерваторія.JPG|Білий Слон «Elefante zuria»

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karpatoak
* Karpatoetako eta Europako beste eskualdeetako pagadi primarioak

## Kanpo estekak 
* :Parkearen webgune ofiziala.
Brita Olofsdotter

**Brita Olofsdotter** (? - 1569), Suediar Inperioko zalditeriaren soldadu finlandiarra izan zen. Ziurrenik, Suedian ziurtasunez ezagutzen den lehen emakume soldadua da, bai eta Eskandinaviako herrialdeetan gizonen identitateak hartzen zituzten emakumeen antzinako fenomeno historikoaren lehen adibidea ere, garai hartan beren generoan debekatutako lanbide eta rolak lortu ahal izateko.

Olofsdotter Finlandiakoa zen eta Nils Simonssonen alarguna. Gizonez mozorrotu zen, eta Livoniako gerran sartu zen; han zalditerian lan egin zuen eta borrokan hil zen. 1569ko ekainaren 16an, Joan III.a Suediakoak gaia ikertzeko agindu zion Gabriel Christienssoni, eta zor zitzaion soldata familiari ordaintzeko agindua eman zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mil Mi-24

**Mil Mi-24**  (; NATOren izendapena: *Hind*) Moskuko Mil Helikoptero Fabrikak 1970eko hamarkadaren hasieratik sortutako tamaina handiko helikoptero artilatua eta eraso helikopteroa da, tropak garraiatzeko ahalmen mugatua duena. Mi-24aren aldaeren artean **Mi-25** eta **Mi-35** esportaziorako bertsioak daude.

1972tik Sobietar Batasuneko Aire Armadak, bere ondorengoek eta beste berrogeita hamar bat naziok erabiltzen dute. Sobietar Batasuneko pilotuek "tanke hegalari" () izena jarri zioten helikopteroari. Jaso zituen beste izen ez-ofizial batzuk "Krokodiloa" (), helikopteroaren kamuflaje diseinu berriaren ondorioz, eta Stakan ("Beirazko edalontzia"), Mi-24 lehen bertsioko triplaza kabinaren inguruan zeuden kristal lauzko leiho handien ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sukhoi Su-25

**Sukhoi Su-25 «Gratx»** (, NATOren izendapena: *Frogfoot*) Sobietar Batasunean Sukhoik diseinatutako erreakzio-motorreko hegazkin monoplaza da. Lurraren aurkako erasoa, gertuko aireko laguntza eta tankeen aurkakoa ezaugarriak ditu, eta Lurreko Indar Sobietarrei laguntza emateko sortu zuten. Errusiako Aire Armadan eta Lurreko Indarretan, «Gratx» () ezizenez aipatzen dute.

Berrogei urte baino gehiago eman ditu lanean, eta Su-25a aireko indar askorekin borrokan egon da. Afganistango sobietar gerran aktiboki parte hartu zuen, mujahidinen aurkako matxinada misioetan hegan eginez. Irakeko Aire Armadak Iranen aurka erabili zuen 1980-1989ko Iran-Irak gerran. Gehienak 1991ko Golkoko gerran suntsitu edo Iranera bidali zituzten. 1993an, Abkhaziako separatistek Su-25a erabili zuten georgiarren aurka Abkhaziako gerran. Zortzi urte geroago, Mazedoniako Errepublikako Aire Armadak (gaur egun, Ipar Mazedonia) Su-25a erabili zuen albaniar matxinatuen aurka 2001eko Mazedoniako gatazkan, eta 2008an, Georgiak eta Errusiak Su-25 hegazkinak erabili zituzten Hego Osetiako gerran. Afrikako zenbait estatuk, hala nola Boli Kostak, Txadek eta Sudanek, Su-25a erabili dute bertako gerra zibiletan talde matxinatuen aurka. 2020. urtearen hasieraz geroztik, Errusiak Siriako gerra zibilean, Karabakh Garaiko bigarren gerran eta Errusia-Ukraina gerran erabili du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dassault Mirage F1

**Dassault Mirage F1** () Dassault Aviation konpainia frantziarrak ekoitzitako hirugarren belaunaldiko erreakziozko eraso-hegazkina da. Mirage III.ean oinarritutako ehiza-hegazkin arin hau 1960ko hamarkadaren amaieran diseinatu zuten Frantziako Aireko Armadarentzat. Deltako hegal tradizionala utzi eta gezi eta diedro negatiboaren itxura modernoagoa hartu zuen. Hegal-konfigurazio horrekin, hegazkinaren prestazioak hobetu nahi ziren aireratze eta lurreratze laburrei dagokienez, baita maniobragarritasunari dagokionez ere (delta sinpleen arazoetako bat), flapen eta eraso-ertzeko slat-en bidez.

69 kN inguruko SNECMA Atar turborerreaktore batek bultzatzen du, mantentze errazekoa eta hegazkinari potentzia-pisu erlazio ona ematen diona. F1 estandarrek (F1C eta deribatuak) aireko aire Cyrano IV radarra daramate, lurreko eraso-ahalmen mugatuarekin. Modelo guztietan ikus daitekeen eserlekua zero-zero motako Martin-Baker da.

Dozena bat herrialdetara esportatu dute, horietako askotan borrokan sartuz, eta 700 ale baino gehiago egin dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sukhoi

**Sukhoi** (,  ahoskatua), ofizialki **PAO Sukhoi konpainia** () Moskun egoitza duen armagintza eta hegazkingintzako enpresa bat da. 
Pavel Sukhoi ingeniariak sortu zuen 1939an, Moskun, gaur egun egoitza ofiziala duen hirian, eta diseinu-bulego bat izateaz gain, lantegiak ditu Irkutsken, Novosibirsken eta Komsomolsk-na-Amuren. 1996an taldeak Beriev aireontzi anfibioen konpainia osatu zuen. 2006az geroztik, Aireontzi Batuen Korporazioko kide da, Mikoyan edo Tupolev bezalako beste konpainia aurkari historiko batzuekin batera.

Enpresaren azken ereduak 1993tik Moskutik gertu egiten den MAKS erakustaldian aurkezten dituzte, industria aeronautikoko beste enpresa batzuekin batera.

## Ekoiztutako hegazkinak 
### Hegazkin militarrak 
* Su-2
* Su-7 Fitter eta Su-7 UTI Moujik
* Su-9 / Su-11 Fishpot eta Su-9 UTI Maiden
* Su-15 / Su-21 Flagon
* Su-17 / Su-20 / Su-22 Fitter
* Su-23 Fitter
* Su-24
* Su-25
* Su-26
* Su-27 (Flanker A/B) → J-11 (Txina)
* Su-29
* Su-30
* Su-31
* Su-33
* Su-34
* Su-35
* Su-37
* Su-39
* Su-47

### Hegazkin komertzialak 
* S-80
* Sukhoi Superjet 100

### Hegazkin zibil akrobatikoak 
* Su-26
* Su-29
* Su-31
* Su-49

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jardin d'agronomie tropicale

'''Jardin d'agronomie tropicale''' (Agronomia-lorategi tropikala) Parisen dagoen 4 hektareako lorategia da. 1907ko erdialdean inauguratu zen. Egungo lorategia Bois de Vincennesen ertzean kokatu zen, Nogent-sur-Marnen, saiakuntza kolonialeko lorategi zegoen lekuan; lorategi hori XIX. mendearen amaieran kolonietako ekoizpenak handitzeko Frantziako Administrazioaren tresna izan zen. XX. mendearen hasieran, 10.000 aldaxka eta 40.000 hazi esportatu ziren handik itsasoz haraindiko Frantziako jabetzetara. 

## Historia 
1899an, saiakuntza kolonialeko lorategia landare exotikoei buruzko esperientzia agronomikoak koordinatzeko sortu zen: kafetegiak, bananak, kautxuko zuhaitzak... Helburua ekoizpenak handitzea zen. 1907an, Parisko nazioarteko erakusketa kolonialarekin, lekua lorategi didaktiko bihurtu zen non Asiako eta Afrikako jabetza frantsesak erakusgai jartzen ziren. 
Bost herri exotiko berreraiki ziren, monumentuekin, ekoizpenekin eta baita biztanleekin ere. Parisko biztanleek kolonietako herriak ezagutzen zituzten, Parisera garraiatuak, harri-kartoizko dekoratu gisa. Erakusketa honen ondorioz, erakusketa kolonialak deiturikoak geroago benetako giza zoologiko gisa kalifikatuko ziren. Lekua apurka-apurka degradatzen joan zen. CIRAD erakundea (Centre de coopération internationale en recherche agronomique pour le développement) 1976an Montpellierrera eraman zuten. Eraikinak hondatzen, izorratzen eta erretzen joan ziren bitartean; landare exotikoak erabat desagertu ziren.

Lorategia 2003an erosi zuen Paris hiriak, eta egokitzapen-programa bati ekin zion. Eraikinak segurtasunean jarri ondoren, lorategia jendearentzat irisgarria da berriro.

## Iruditegia 

Porte chinoise, Jardin tropical de Paris 2012.jpg|Atari txinatarra.
Jardin_tropical_-_Paris_-_Pont_khmer.jpg|Khmer zubia.
Jardin tropical - Paris - Pont tonkinois.JPG|Tonkingo zubia.
Pavillon_du_Maroc,_Jardin_d'agronomie_tropicale_de_Paris.jpg|Marokoko pabiloia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Parisko nazioarteko erakusketa koloniala
* Giza zoologiko
* Parisko 12. barrutia

## Kanpo estekak 
* :Jardin d'agronomie tropicaleri buruzko informazioak.
* :Lorategiaren egungo argazkiak.
Mikoian-Gurevitx MiG-23

**Mikoian-Gurevitx MiG-23** (;: NATOren kodez: **Flogger**) Sobietar Batasuneko eguraldi osorako ehiza-hegazkina da. Mikoian-Gurevitx hegazkinlaritza konpainiak ekoiztu zuen. Hirugarren belaunaldikoa dela uste da, garai bereko antzeko ehiza sobietarrekin batera, hala nola MiG-25 "Foxbat". Look-down/shoot-down radarra eta ikusmenetik haragoko ahalmen operatiboa zuten misilak, BVR izenez ezagutzen direnak, zituen lehen sobietar eraso-hegazkina izan zen.

Bere ekoizpena 1967an hasi zen prototipoekin, 1970ean maila operatibora iritsi arte. 5.000 aparatutik gora egin zituzten. 1994an, Errusian zerbitzutik kendu zuten, baina 2015ean, MiG-23ak esportatua izan zen herrialde batzuetan zerbitzu mugatuan jarraitzen zuen.

## Kanpo estekak
Bessie Smith

**Bessie Smith** (1894ko apirilaren 15a - 1937ko irailaren 26a) blues abeslari afroamerikarra izan zen, Jazz Aroan oso ezaguna. "Empress of the Blues (Bluesaren enperatriza)" ezizenarekin, 1930. hamarkadako blues abeslari ezagunena izan zen. 1989an Rock and Roll Hall of Fame-n sartu zen. Bere garaiko abeslari handienetakotzat hartzen da maiz, eta eragin handia izan zuen blues abeslarien eta jazz abeslarien artean.

Chattanoogan jaio zen, Tennesseen, Smith gaztea zen gurasoak hil zirenean, eta bera eta bere sei anaiak bizirik atera ziren kaleko izkinetan abesten. Ma Rainey kide zen talde batean hasi zen birak egiten, gero, bere kabuz aritzeko, taldea utzi zuen. Columbia Records-ekin egin zuen grabaketa-karrera arrakastatsua 1923an hasi zen, baina ibilbide laburra egin zuen, 43 urte zituela hil zen auto-istripu baten ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristof Goddaert

**Kristof Goddaert** (Sint-Niklaas, 1986ko azaroaren 21a - Anberes, 2014ko otsailaren 18a) belgikar txirrindularia izan zen. 

2007ean profesional bihurtu zen eta, besteak beste, AG2R taldean izan zen bi urte. Belgikako Txapelketan bigarren eta hirugarren izan zen.

2014ko otsailaren 18an zendu zen, entenatzen ari zela, trenbide batetik igarotzean oreka galdu, erori eta autobus batek harrapatu zuen.

## Palmaresa 
**2006**
* Hasselt-Spa-Hasselt
**2007**
* 3. Nationale Sluitingsprijsean
**2008**
* 2. Vendéeko Tourrean
* 4. Nationale Sluitingsprijsean
* 5. Le Samynen
* 9. Paris-Toursen
**2009**
* Stad Sint-Niklaas Sari Nagusia
* 3. Paris-Bruselan
* 3. Belgikako errepide txirrindularitzako txapelketan
* 7. Rik Van Steenbergen Memorialan
**2010**
* Valoniako Tourreko etapa bat 
* 5. Le Samynen
**2011**
* 8. Gante-Wevelgemen
**2012**
* 2. Belgikako errepide txirrindularitzako txapelketan
* 7. Halle-Ingooigemen
**2013**
* 8. Eurométropoleko Tourrean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Mikoian

**Mikoian** edo **MiG**, ofizialki **"MiG" Errusiar Aireontzi Konpainia** () Moskun egoitza duen armagintza eta hegazkingintzako enpresa bat da.

Antzina, Sobietar Batasuneko diseinu-bulego (OKB) bat izan zen, Artem Mikoianek eta Mikhail Gurevitxek sortua, «Mikoian eta Gurevitx» gisa ezaguna, eta MiG bulegoko aurrezenbakia zuen. 1970ean Mikoyan hil ondoren, Gurevitxen izena bulegoaren izenetik kendu zuten, baina aurrizkiak MiG izaten jarraitu zuen. MiG enpresak fabrikazio-instalazio batzuk ere erabiltzen ditu.

2006an, Errusiako Federazioko Gobernuak, Mikoianen akzioen %100a, Iliushin, Irkut, Sukhoi, Tupolev y Yakovlev konpainiekin batu zituen, Aeronautika Batuko Korporazioa izeneko konpainia berri bat sortuz, non Mikoian eta Sukhoi unitate operatibo berean kokatu zituzten.

## Ekoiztutako hegazkinak 
### Ehiza-hegazkinak 
* MiG-1, 1940
* MiG-3, 1941
* MiG-5, 1941
* MiG-7, 1944
* MiG-9, «Fargo», 1947
* MiG-13 (*Mikoian-Gurevitx I-250*), 1945
* MiG-13, 1950
* MiG-15, «Faggot», 1948
* MiG-17, «Fresco», 1954
* MiG-19, «Farmer», 1955
* MiG-21, «Fishbed»
* MiG-23, «Flogger-A», 1974
* MiG-25, «Foxbat», 1966
* MiG-27, «Flogger-D/J», 1973
* MiG-29, «Fulcrum», 1983
* MiG-31, «Foxhound» , 1983
* MiG-35

### Esperimentalak 
* MiG-8, 1945
* Mikoian MiG-110, 1995
* Mikoian-Gurevitx I-270, 1946
* MiG-AT, 1992
* MFI objekt 1.44/1.42, 1986-2000

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Kate Dale

**Laura Kate Dale** ingeles kazetari, idazle eta ekintzailea da. Batez ere pertsona autistei eta transgeneroei buruz idazten du bideojokoekin lotuta.

## Bizitza 
### Kazetaritza 
*Destructoid* webgunean lan egin zuen. Bideojokoen berrikuspenengatik da ezaguna.

2015ean, MCVren 30 Under 30 zerrendan sartu zuten.

2020ko maiatzean, Dalek *Access-ability* izeneko bideo-saila jarri zuen martxan YouTuben, pertsona neurodibergenteek edo desgaituek bideo-jokoetan dituzten zailtasunak eztabaidatzeko.

### Aktibismoa 
2021eko abuztuaren 6an, Felix Fernekin batera, trans eskubideen aldeko protesta antolatu zuen Londresen. Harrezkero, beste aktibismo-proiektu batzuen parte izan da. Hala nola, 20.000 pertsona baino gehiagok sinatutako gutun ireki bat idatzi zion BBCri, ''We're being pressured into sex by some trans women'' artikulua argitaratzeagatik erantzule izateko eskatuz.

### Bizitza pertsonala 
2021eko abuztuan, Jane Magnetekin ezkondu zen.

Dale autista da, arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua ata afantasia ditu.

## Liburuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Safia Farhat

**Safia Farhat**, , izen osoa **Safia Foudhaili Farhat** (Radès, Tunisia, 1924 - Ibidem, 2004ko otsailaren 7a) Tunisian aintzindaria izan zen arte plastikoetan, eta marrazkilaria, margolaria, zeramikagilea, tapizatzailea eta dekoratzailea ere bazen.

## Biografia 
1949an, Pierre Boucherlek sortutako Tunisko Eskolako mugimendu artistikoan parte hartu zuen.

Emakumearen eskubideen defentsan konprometiturik, *Fayza* aldizkaria sortu zuen 1959an, eta Emakume demokraten Tunisiako elkartearen sorreran parte hartu zuen.

### Herentzia 
2016ko abenduan, haren familiak eta Aïcha Filali artistak (haren iloba eta Radèseko Arte Bizien Zentroko zuzendaria) museo bat inauguratu zuten bere izenarekin eta haren memorian.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aïcha Filali, Safia Farhat, une biographie, Tunis, MIM, 2005, 285 p. (ISBN 9973-51-873-X).
* Sorkuntza literarioaren CREDIF saria

## Kanpo estekak
Gerra Zibila Palestinako Mandatu Britainiarrean

**Gerra Zibila Palestinako Mandatu Britainiarrean**, 1947ko azaroaren 30ean hasi zen, Palestina zatitzeko Nazio Batuen Plana sinatu ondoren eta 1948ko maiatzaren 14ra arte, egun horretan amaitzen baitzen Palestinako Mandatu Britainiarra.

Biharamunean, 1948ko maiatzaren 15ean, Israelgo Estatua sortu zen eta 1948ko gerra arabiar-israeldarra hasi zen.

## Kanpo estekak
Mycena alcalina

***Mycena alcalina*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da,

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa. Koniko-kanpai itxurako puntazorrotza, gris-arrexka fuliginosoa edo sepia kolorekoa edo marroia, gardentasunagatik ildaskatua.

**Orriak:** Gris-arrexkak, ertz zurixkekin.

**Hanka:** 5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,1 eta 0,2 cm bitarteko lodierakoa. Gris-horixka, zurbilagoa oinarrian, iletsua.

**Haragia:** Lurrun nitrosoaren edo hipokloritoaren  usain bereizgarria du. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du. *Alcalina* epitetoa lixiba usain alkalinoa duelako du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Koniferoen motzondoetan agertzen da, eta soropildua hazten delako eta usain nitrosoa duelako ezagutzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udaberritik. Oso soropildua hazten da koniferoen motzondoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Kolonbia, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mycena amicta

**Mycena amicta** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da,

Sinonimoa: Agaricus amicta.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa koniko-kanpai itxurakoa, kanpai itxurakoa, hemisferikoa. Azal leuna, glabroa, bereiz daitekeen geruza gelatinakara batekin, gris-krema kolorekoa edo gris-horixka, erdian ilunagoa, gaztaina kolorea edo arrea. Ertza koska xeheekin, gardentasunagatik ildaskatua, krema-horixka kolorekoa, eta, sarritan, urdin-berdexka.

**Orriak:** Goranzkoak, estuak, estu, ertza pixka bat krenulatua, orri zurbila eta sarritan urdindu egiten da kanpoko ertzean.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, hauskorra, barnehutsa, krema zurixka kolorekoa goialdean eta grisa edo arrea gainerakoan, pruina zurixka batez estalia, oinarriak kolore urdin-horixka, urdin-berdexka edo urdina izaten du, nahiz eta kolore hau ez den konstantea ale guztietan.

**Haragia:** Urria, grisaxka, errefauaren usain eta zapore arinarekin, mingots samarra. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du. *Amicta* epitetoa ere latinetik dator, erromatarrak erabiltzen zuten kanpoko janzkeraren "amictus" izenetik. Kapelak hezetasunarekin izaten duen geruza gelatinakara aipatzen du.

## Jangarritasuna 
Ezezaguna.

### Nahasketa arriskua 
Oin urdinxkako beste espezie batzuekin nahas daiteke, hala nola: *Mycena cyanorhiza*, *Mycena pachyderma* eta *Mycena subcaerulea*.

## Sasoi eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean. Mendiko koniferoen basoetan hazten da, sarri ale askoko taldeetan, deskonposatzen ari diren azikulen, pinaburuen eta bestelako hondakinetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Kuba, Puerto Rico, Guadalupe, Dominika, Birjina britainiar uharteak, Txile, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Bangladesh, Txina, Taiwan, Kanbodia, Papua Ginea Berria, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsasoko izar gorri

**Itsasoko izar gorria** (*Echinaster sepositus*) Ozeano Atlantikoaren ekialdean bizi den itsas izarra da. Mediterraneoan itsas izar espezie ezagunena da.

Akuarioetan aurkitzea ohikoa da, kolore gorri biziarengatik eta koralak ez dituelako erasotzen.

## Taxonomia 
A.J. Retziusek deskribatu zuen lehenengoz 1783. urtean. *Asterias seposita* izena eman zion hark. 1840. urtean Müller & Troschel zoologoek *Echinaster* generoa sortu zuten.

## Deskribapena 
25 cm inguruko diametroa du itsasoko izar gorriak. Erdiko disko txikitik bost beso luze ateratzen dira, zilindrikoak eta puntan amaitzen direnak. 1'5 mm neurtzen dituzten arantza txikiak barreiatuta ditu, ageriko ordenik gabe, baina azpialdean lerroak osatzen dituzte. Kolore gorri-laranja du, teila kolorea gehienetan, oso bizia.

Azala biguna da eta guruin ugari ditu. Papula gorri ilunak (zakatzak) agertzen dituzten irekigune ugari ere baditu gorputzean zehar sakabanaturik.
## Banaketa 
Ozeano Atlantikoaren ipar-ekialdean bizi da, Britainiar uharteen iparraldetik Mauritania arteko kostaldean. Azoreetan, Madeiran, Kanarietan eta Cabo Verde uhartedian ere aurkitzen da. Mediterraneo itsasoan ere zabaldurik dago, bertan itsas izar ohikoena da berez.

Itsas hondo hareatsu eta arrokatsuetan bizi da, bai eta *Posidonia* zelaietan ere. 250 metro arteko sakoneran aurkitzen da.

## Biologia 
### Portaera 
Izaki bakartia da eta gutxi mugitzen denez sedentarioa da. Eguneko jarduera du. Hanka anbulakralak erabiltzen ditu mugitzeko.

### Elikadura 
Espezie haragijalea da, belakiak eta itsas zizareak jaten ditu nagusiki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meggie Albanesi

**Meggie Albanesi** (1899ko urriaren 8-1923ko abenduaren 9) britainiar nazionalitatea zuen antzerki- eta zinema-aktorea izan zen.

## Biografia 
Bere izen osoa **Margherita Cecila Brigida Lucia Maria Albanesi** zen, eta Londresen, Ingalaterran, jaio zen. Haren gurasoak Effie Adelaide Rowlands idazlea eta Chevalier Carlo Albanesi biolin-jole italiarra ziren. Albanesik Royal Academy of Dramatic Arten ikasi zuen, eta 1919an egin zuen debuta zineman. 

Albanesik antzerki-karrera emankorra izan zuen, eta Owen Naresekin batera John Galsworthyren *The First and the Last* obretan aritu zen, besteak beste. Handik gutxira, kritika aktore britainiar garrantzitsuenetako bat zela esan zuen. Hala ere, sei film bakarrik filmatu ondoren, aktorea hil egin zen Broadstairsen (Ingalaterra) hesteetako gaixotasun baten ondorioz, 1923an. 23 urte zituen.

Albanesik harremana izan zuen Basil Dean antzerki- eta zinema-ekoizlearekin, eta aktorea hil ondoren haren oroitzapenaz obsesionatuta geratu zen. Hainbesteraino, ezen bere emaztea Victoria Hopper hautatu zuen Albanesirekin antz fisikoa zuelako. Deanek zuzendutako azken zinta, *21 Days*, *The First and the Last* antzezlanean oinarrituta zegoen, Albanesirekin bere garaian landu zuena.

## Filmografia 
* ''The Better 'ole* (1919)
* *Mr. Wu* (1919)
* *Darby and Joan* (1919)
* *The Skin Game* (1921)
* *The Great Day* (1921)
* *Det omringade huset*, edo *The House Surrounded'' (1922)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daytonako 24 Orduak

300px|thumbnail|Zirkuitua
**Daytonako 24 Orduak** sport prototipoen eta turismo handien erresistentzia-lasterketa bat da, Ameriketako Estatu Batuetako Daytona International Speedway autodromoaren trazadura mistoan egina. Lasterketa 1966. urtetik aurrera egiten da, betiere urtarrilaren amaieran edo otsailaren hasieran. Hainbat motatako autoek parte hartzen dute, eta 24 ordu direnez, bi pilotutik gorako ekipoak daude auto bakoitzean. Pro kategoriak pilotu profesionalak bakarrik onartzen ditu; Pro-Am kategoriak, berriz, profesionalak eta amateurrak dituzten taldeak onartzen ditu. 1962an eta 1963an, zirkuitua inauguratu eta gutxira, hiru orduko bi lasterketa egin ziren zirkuitu horretan. 1964an eta 1965ean, formatua 2.000 km-ra aldatu zen, Monzako 1.000 km-en, Nürburgring-eko 1.000 km-en eta Spa-Francorchampseko 1.000 km-en bikoitza, garai hartako antzeko lasterketa garrantzitsuenetako hiru. 24 orduko formatua 1965eko ediziotik erabili zen, 1972an izan ezik, orduan sei ordura murriztu baitzen petrolioaren krisia zela eta.

Daytonako 24 orduak Munduko Erresistentzia Txapelketan parte izan zen 1960tik 1980ra bitartean, IMSA GT Txapelketan 1975etik 1997ra bitartean, Grand-Am Rolex Sports Car Series txapelketan 1998tik 2013ra bitartean, eta IMSA SportsCar Championship txapelketan, 2014tik aurrera.

Porsche automobil-marka arrakastatsuena da lasterketa honetan, 22 garaipenekin, eta atzetik ditu Ferrari, Ford eta Lexus, bost, lau eta hiru garaipenekin, hurrenez hurren. Hauek dira piloturik onenak: Hurley Haywood (1973, 1975, 1977, 1979 eta 1991) eta Scott Pruett (1994, 2007, 2008, 2011 eta 2013). Ondoren, Pedro Rodríguez mexikarrak irabazi zuen, bi aldiz jarraian (1963 eta 1964) eta (1970 eta 1971). Emaitza entzutetsuak izan dituzten beste bi pilotu Juan Pablo Montoya kolonbiarra izan ziren; 2007., 2008. eta 2013. urteetan irabazi zuen, eta Memo Rojas, berriz, 2008., 2011. eta 2013. urteetan izan zen.

## Kanpo estekak
Txori Baltza taldea

**Txori Baltza** Ameriketako Estatu Batuetako euskal dantza taldea da. Hasiera batean Ardi Baltza taldea zen. Euskal dantzen koreografiak modu berritzaileez sortzen dituzte. Taldekideak emakumeak dira.

## Ibilbidea 
### Ardi Baltza Taldea 
2012an Franci Mendive eta Kiaya Memeo, Nevadako estatuan dagoen Elko herriko Ariñak Dantza Taldearen partaideak, koreografia berriak lantzeko gogoa erakutsi zuten. Bi lagunek beren taldea sortzea erabaki zuten, Ardi Baltza deituz. Beste dantzari eta lagun musikari batzuekin batera, beren dantzak sortzen hasi ziren. "Interneten aurkitzen genituen Euskal Herriko dantza modernoko ikuskizunetan inspiratzen ginen", esan zuen Memeok. "Urtero antzezten duguna desberdina zen eta horrek egiten zuen dibertigarri eta zirraragarri. Eboluzionatu eta egokitu ahal izan ginen, eusko-estatubatuar izateak esan nahi duenaren mugak sortu eta gainditu ahal izan genituen ". 2015ean, taldea Boisen, Idahon, bost urtean behin egiten den Jaialdira, hau da, Ameriketako Estatu Batuetako euskal jaialdi handienera joan ziren dantzatzera. Urtebete geroago, Smithsonian Institution taldeak Washington DCn dantzatzera gonbidatu zituen, urte horretan euskal kultura ardatz izango zuen jaialdi batean parte hartzeko. Euskal dantzari garaikideekin egin zuen lehen topaketa izan zen. Bertan Euskal Herriko taldeak ezagutu zituzten, Aukeran, Korrontzi eta Kalakan kasu. "Gure emanaldiak euskal istorio eta musikan oinarritu ziren, baina dantza pausoak birimajinatuak izan ziren, inspirazio tradizionalekoak baina aldi berean berriak", gogoratu zuen Mendivek. "Haien jantziak eta orrazteko modua ere halakoxeak ziren. Biolontxeloak eta biolinak jotzen zituzten akordeoi eta alboken ordez ".

2017an sorginkeriaren inguruko dantza bat egin zuten San Frantziskoko Euskal Kulturaren Egunean, Kalakanen musikarekin. 2018an, euskal komunitateko kide nagusien oroitzapenetan oinarrituta, Gernikako bonbardaketaren istorioak koreografiatu zituzten, Pablo Picassoren koadroa atzeko oihaltzat hartuta. 2019an New Londoneko (Connecticut) euskal etxean aritu ziren.

### Txori Baltza 
Baina gauzak aldatuz joan ziren, taldeko kideak Elkotik aldendu baitziren lan egiteko eta ikasketekin jarraitzeko. Memeo Chicagora joan zen familiarekin. Mendive eta bere senarra Gardnervillera joan ziren bizitzera, Nevadara, Renotik ez oso urrun. Gertu bizi ziren lau lagunekin, talde berri bat osatzea proposatu zuten. Inspirazioa 60ko hamarkadako The Beatlesen arrazakeriaren aurkako abesti bat entzun zutenean etorri zitzaien, "Blackbird". Hau izango zen taldearen izen berria: Txori Baltza. "Euskaldun askorentzat", gaineratu zuen Mendivek, "zozoak askatasuna adierazten du".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txori Baltza taldea Youtuben.
* :Zoe Bray: "The Black Sheep of Basque Dance in American West Takes Flight as Txori Baltza", Euskal Kazeta, 2022/11/03.
Samira Wiley

**Samira Denise Wiley** (Washington, 1987ko apirilaren 15a) estatubatuar aktorea da. Bere antzezpen ospetsuenak *Orange Is the New Black* telesaileko Poussey Washington eta ''The Handmaid's Tale'' telesaileko Moira dira. 

## Bizitza 
Washingtonen jaio eta hazi zen. Bere gurasoak, Christine and Dennis W. Wiley, artzain baptistak ziren 2017ra arte. Aiyana Ma'at ahizpa eta Joshua Wiley neba ditu. 

Washingtongo Duke Ellington Arte Eskolan eta gero New Yorkeko Juilliard eskolan ikasi zuen. 2010ean graduatu zen. 2011ean lehen aldiz paper handia lortu zuen zineman, *The Sitter* filmean.  

2013an Poussey Washington antzeztu zuen *Orange Is the New Black* telesailean. 2014an, *Orange Is the New Black*en denboraldien artean, Raymond De Felittak zuzendutako *Rob the Mob* filmean parte hartu zuen. 2021eko apirilaren 11n alaba bat izan zuten, George Elizabeth. 

## Sariak 
2014an, Out aldizkariak Urteko Ingenu izendatu zuen. 

2017an, Primetime Emmy Sarirako izendatu zuten Moiraren paperagatik (''The Handmaid's Tale'') eta hurrengo urtean saria irabazi zuen taldeko emakumezko aktore gisa. 

2017ko azaroan, Out aldizkariak OUT100 sarirako izendatu zuen. 

## Lanak 
### Zinema 
### Telebista 
### Bideojokoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Viktor Emanuel Savoiakoa

**Viktor Emanuel Savoiakoa, Napoliko printzea** (Napoli, 1937ko otsailaren 12a – Geneva, 2024ko otsailaren 3a) italiar printzea izan zen. Hunberto II.a Italiakoa erregearen eta Maria Jose Belgikakoa erreginaren semea izan zen.

1946ko otsailaren 9an, Italiako Erresumaren printze oinordeko bihurtu zen, bere aita tronura iritsi zenean. Hurrengo hilean Italiako Errepublika aldarrikatu zen eta errege-familia erbesteratu egin zen. Italiako legeak debekatu egin zien Italiara itzultzea. Genevan bizi izan zuten bizitza gehiena, baina, legea aldatuta, bere herrialdera itzuli ahal izan zen 2002an.

Bankaria eta arma trafikatzailea izan zen, eta homizidioagatik epaitu zuten Frantzian, baina absolbitu egin zuten.

Marina Doria aberats suitzarrarekin ezkondu zen eta Manuel Filiberto Savoiakoaren gurasoak izan ziren. Savoiako etxeko burua izan zen 1983tik hil arte, nahiz eta beste lehengusu batzuekin lehian egon.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Don Murray

**Donald Patrick Murray** (Los Angeles, 1929ko uztailaren 31 – Goleta, Kalifornia, 2024ko otsailaren 2a) estatubatuar aktorea izan zen. Bere lanik nabarmenena *Bus Stop* filman egin zuen, Oscar sarirako izendatu baitzuten. *Conquest of the Planet of the Apes* eta *Peggy Sue Got Married* filmek ere lan egin zuten.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telefilmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Amybeth McNulty

**Amybeth McNulty** (Milford, 2001eko azaroaren 7a) irlandar-kanadar aktorea da, batez ere *Anne with an E* telesailean Anne Shirley-Cuthbert antzezteagatik ezaguna.

## Bizitza 
Aita irlandarraren eta ama kanadarraren alaba bakarra, Milforden jaio zen 2001eko azaroaren 7an. Eskoziar arbasoak ere baditu. Etxean ikasi zuen. An Grianán antzokiko gazte taldean antzerkia eta balleta ikasi zituen.

### Ibilbidea 
2014an *Clean Break* telesailean agertu zen Jenny Rane gisa. 2015ean *Agatha Raisin* telesailean protaganista gaztea antzeztu zuen. 2016an zineman debutatu zuen *Morgan* filmean.

2020an, Megan Followsek zuzendutako *Maternal* filmean paper nagusia lortu zuen. Urte berean, *Black Medicine* filmean parte hartu zuen.

### Bizitza pertsonala 
19 urte zituela, Londresera joan zen bizitzera. 2020ko ekainean, armairutik irten zen bisexual gisa. Begetarianoa da.

## Sariak 
* 2019: Kanadako Pantaila Saria
* 2019: ACTRA saria

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak