open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pablo Uranga

**Pablo Uranga Diaz de Arkaia** (Gasteiz, Araba, 1861ko ekainaren 26a - Donostia, Gipuzkoa, 1934ko azaroaren 7a) margolaria izan zen.
## Bizitza 
Jaioterrian, Jerez de la Fronteran eta Madrilen egin zituen pintura-ikasketak. Maiz joaten zen Pradoko Museora, eta han eginiko kopiak saltzen zituen. Ignacio Zuloaga eta Rusiñol pintoreekin Parisen bizi ondoren, Elgetan hartu zuen bizilekua, eta paisaia eta gai historikoak jorratu zituen. Izan ere, herrian bere hainbat margolan gorde ziren. Bertako parrokiarako bi margolan egin zituen, batean, Joanes Bataiatzailea irudikatzen da eta bestean Roke Montpellierkoa bere zakurrarekin; Iturbeko nesken eskolan, olion Domingo Iturberen erretratua. Ongile beraren beste erretratu bat egin zuela dokumentatu da baina egun desagertua dago, Salbatzailearen izandako baselizan zegoen beste margolan bat bezala, Kristoren Antzaldatzea irudikatzen zuena.. 1894. urtean, Bermeoko Kasinoko muralak egin zituen, Ignacio Zuloagarekin batera. Estatu Batuetan eta Kuban izan zen 1924-1925 urteetan, eta han jarri zituen ikusgai bere pinturak, Zuloagaren lanekin batera. 1897. urtean, arrakasta handia izan zuen erakusketa egin zuen Parisen. Erretratuak ere egin zituen 1930-1933 urteetan, Karl Marxi eginikoa, besteak beste.
thumb|270px|*Arratsaldean paseatzen*.

## Lan nagusiak 
## Galeria 

File:Uranga-Fronton.jpg|*Hondarribiako frontoia*
File:Uranga-Mustache.jpg|*Gizon biboteduna*
File:Uranga-Zuloaga.jpg|*Zuloaga irakurtzen* (1893)
File:Uranga-Murillo.jpg|*Bartolomé Murilloren heriotzaren kondaira*
File:Uranga-Toledo.jpg|*Toledoko ikuspegia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pablo Uranga Auñamendi Entziklopedian.
* :Iñaki Miguel Camioren artikulua *Diario Vasco* egunkarian.
Miquel Barceló

**Miquel Barceló** (Felanitx, Mallorca, 1957ko urtarrilaren 8a) espainiar margolaria da.

Palmako Dekorazio Arteetako Eskolan eta Bartzelonako Arte Ederretako Eskolan ikasi zuen. Gero, *Taller Lunatic* arte kontzeptualeko taldean sartu zen, Mallorcan. 1976an, haren margolanak bakarrik biltzen zituen lehen erakusketa antolatu zen, Palmako Arte Museoan. 1981ean Sao Pauloko bi urtez behingo erakusketan parte hartu zuen, 1982an Kasselgo Dokumenta erakusketan, eta 1985ean Parisko bi urtez behingo erakusketan Espainia ordezkatzeko aukeratu zuten. Harrezkero, Europako eta Estatu Batuetako museo eta galeria nagusiek erosten dituzte Barcelóren koadroak. Erakusketa ugari egin ditu, batzuk oso areto ospetsuetan, hala nola Parisko Lambert galerian eta New Yorkeko Leo Casteli galerian. 1986an Bartzelonako Loreen Azokako kupula dekoratu zuen, Udalak eskaturik. 1986an Arte Plastikoen Sari Nazionala eman zion Espainiako Kultura-ministerioak. Operako eszenografia lanetan ere aritua da (besteak beste, Manuel de Fallaren *El retrablo de Maese Pedro*rako, Parisko Opera Komikoaren Antzokian). Lehorreko natura zein itsasokoa da Barcelóren obretako gai nagusia. 2003. urtean, *Principe de Asturias de las Artes* saria irabazi zuen. Margo-geruza lodiz egiten ditu bere margolanak, erliebe efektuak lortzeko. Gaur egun, espainiar margolaririk kotizatuenetariko bat da.

## Erreferentziak
Clorindo Testa

**Clorindo Manuel José Testa** (Napoli, Italia, 1923ko abenduaren 10a - Buenos Aires, Argentina, 2013ko apirilaren 11) italiar jatorriko argentinar arkitektoa eta margolaria izan zen.

## Biografia 
Ikasketak Buenos Airesko Arkitektura eta Hirigintza unibertsitatean egin zituen. Arkitekto gisa, 1948an hasi zen Buenos Airesko Arautze Planerako taldean. Italian bi urtez aritu zen margolari ikasketak egiten.

Sari asko irabazia izan zen: 1956an La Pampako (Argentina) Zentro Zibikoko Lehiaketan lehenengo saria lortu zuen, urrezko domina Bruselako World's Fairren 1958an, Londresko eta Hego Amerikako bankuko bulego nagusiko lehenengo saria 1960an, pintura sari nazionala 1961ean, Amerikako Arteko saria 1965ean eta Sao Pauloko Biurteko saria 1977an.

Testaren arkitekturaren ezaugarri nagusia formaren indarra da, funtzioa alde batera utzi gabe. 1956-1961 urteen bitartean, La Pampako (Argentina) Santa Roas Autobus terminala egin zuen Gaido, Dabinovic eta Rossirekin batera. 1959-1966 urteen bitartean, Londresko eta Hego Amerikako Bankua egin zuen Buenos Airesen. 1962an, Buenos Airesko Liburutegi nazionala egin zuen F. Bullrich eta A. Cazzaniga de Bullrichekin batera. 1979an Boli Kostako Gobernu Ospitalea egin zuen.

Testaren beste lan batzuk: Catalinas Norteko Argentinar Airelineen Etxea (Buenos Aires), 1975ean, Lascara eta Rossirekin batera; Buenos Airesko Errekoletoen Pasealekua, 1982an; Salvadorreko unibertsitateko (Pilar, Buenos Aires) campusa (1998an), auditoriuma (2002an) eta liburutegia.

Bere margolanak ezagun egin ziren erreminta, bizikleta edota zubien gainean marrazkiak egiten hasi zenean, estilo primitibistan eta informalistan. Beranduago, ia guztiz abstraktuak ziren zuri-beltzeko margolanak egin zituen.

## Erreferentziak
Moïse Tshombe

**Moïse Kapenda Tshombe** (Musumba, Belgikar Kongo, 1919ko azaroaren 10a - Aljeria, 1969ko ekainaren 29a) kongotar politikaria izan zen, Katangako presidentea 1960-1963 bitartean, eta Kongoko Errepublika Demokratikoko lehen ministroa 1964-1965 bitartean.

## Bizitza 
Familia aristokratiko aberatsean jaio zen. Belgikarren kolonizazioaren denboran negozio-gizon bakarrenetarikoa izan zen. CONAKAT (Katangako Elkarteen Konfederazioa) alderdiaren sortzailea eta buruzagia izan zen. Kongoren independentziari dagokionez, federalismoaren aldeko izan zen, gerora garaile irten ziren Patrice Lumumbaren ikuspegi bateratzailearen aurka. 1960ko ekainaren 30ean Kongoren independentzia aldarrikatu eta hamar egunera, Katanga probintziaren independentzia ezarri zuen, mea-aberastasunak kontrolatzen zituzten europar enpresa ahaltsuen babesarekin. Katangako presidentea zela, mertzenario zuriez baliatu zen aginpideari eusteko, NBEari eta gobernu zentralari aurre eginez. 1963. urtean etsi egin behar izan zuen eta Europara erbesteratu zen.

1964ko uztailean, Joseph Kasa-Vubu lehendakariak gobernu zentraleko lehen ministro izendatu zuen. Politika zentralista eta atzerriko konpainien aldekoa bultzatu zuen, baina 1965. urtean Mobutu Sese Seko jeneralak estatu-kolpea eman ondoren, Espainiara erbesteratu zen. 1967ko uztailean, aginpidea berreskuratzearren europar mertzenario talde bat antolatzen ari zela, hegaldi batean bahitu eta Aljeriara eraman zuten. 1969an hil zen bihotzekoak jota.

## Erreferentziak
Humberto Giannini

**Humberto Gianinni Íñiguez** (San Bernardo,  - Santiago, ) txiletar filosofo eta idazlea izan zen.

"Elkarbizitzaren eta tolerantziaren" filosofotzat hartua da.

## Biografia 
Italian egin zituen graduazio ondoko ikasketak, eta Txileko zenbait unibertsitatetako irakaslea izan da harrezkero. Hamahiru liburu idatzi ditu, besteak beste, *Reflexiones sobre la convivencia humana* (1965, *Gizakiaren elkarbizitzari buruzko gogoetak*), *El mito de la autenticidad* (1968, *Benazkotasunaren mitoa*), *El tiempo y el espacio en Kant y Aristóteles* (1983,* Denbora eta espazioa Kanten eta Aristotelesen*), *La reflexión cotidiana* (1987, *Eguneroko gogoeta*), *La experiencia moral* (1992, *Esperientzia morala*), *Del bien que se espera y del bien que se debe* (1997, *Itxaroten den ongiaz eta zor den ongiaz*).

Bere obrarik ospetsuena, dena den, 1977. urtean argitara emandako *Breve historia de la filosofía* *(Filosofiaren historia laburra)* izan da; dagoeneko liburu horren hamazazpi argitalpen egin dira. Gianninik artikuluak idatzi ditu, bestalde, Txile, Italia, Frantzia eta beste zenbait herrialdetako aldizkari espezializatuetan. UNESCOk sorturiko Filosofiako lehenengo katedraren zuzendaria da gaur egun (halako hiru katedra besterik ez daude mundu guztian), eta Filosofiako Nazioarteko Kolegioko ohorezko batzordeko kidea ere bada.

## Sariak 
* Manuel Montt Saria
* Santiagoko Sari Munizipala , 1984
* Parisko Unibertsitatean *Honoris Causa* doktoretza, 1998
* Premio Nacional de Humanidades y Ciencias Sociales, 1999
* *Ilustre Municipalidad de Ñuñoa*, 2011
* Altazor Saria, 2009

## Lan hautatuak 
* *Reflexiones acerca de la convivencia humana* (1965)
* *El mito de la autenticidad* (1968)
* *Desde las palabras* (1981)
* *Breve Historia de la Filosofía*, 1985
* *La reflexión cotidiana: hacia una arqueología de la experiencia* (1987), 
* *La experiencia moral* (1992)
* *Del bien que se espera y del bien que se debe* (1997)
* *La metafísica eres tú*, 2007

## Erreferentziak
Emil Artin

**Emil Artin** (Viena, 1898ko martxoaren 3a - Hanburgo, 1962ko abenduaren 20a) austriar matematikaria izan zen.

Eraztun ez-trukakorrei, edo bere izena duten *Artinen eraztun*ei buruz egindako lanarengatik da ezaguna. Horrez gainera, Hilberten 23 problemetako bat ebatzi zuen.

Leipzigeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta 1921ean bukatu zuen doktoregoa. 1922-23 ikasturtea Göttingengo Unibertsitatean eman zuen, eta gero irakasle hautatu zuten Hanburgoko Unibertsitatean. 1937an Estatu Batuetara emigratu zuen; bertan unibertsitate askotan aritu zen irakasle, haien artean, Notre Damen, Indianan eta Princetonen. 1958an Alemaniara itzuli zen eta Hanburgoko Unibertsitatean jarraitu zuen eskolak ematen. Lehenengo ikerketak zenbaki karratuen eremuan egin zituen, teoria analitikoaren eta aritmetikoaren barruan. Ekarpenik garrantzitsuena eraztun ez-trukakorren teorian egin zuen, eta aljebra elkarkorra landu zuen bereziki. 1955ean bi artikulu idatzi zituen, eragin handia izan zutenak, talde finitu arruntei buruz; era horretan, talde horien sailkapena egitea lortu zen. Artinen argitalpen garrantzitsuenak hauek dira: *Geometric algebra* (1957, *Aljebra geometrikoa*) eta *Class field theory* (1961, *Klase eremuen teoria*). Amerikako Elkarte Matematikoaren zenbakien teoriako Cole saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Alison Lurie

**Alison Lurie** (Chicago, AEB, 1926ko irailaren 3a - Ithaca, New York, 2020ko abenduaren 3a) estatubatuar eleberrigilea izan zen.

## Bizitza 
Massachusettseko Radcliffe College eskolan egin zituen ikasketak. 1968. urteaz geroztik Cornell Unibertsitateko irakasle izan zen. Bere lehenengo eleberriak unibertsitatearen giroa dute oinarri. Luriek kronika bat egiten du bere lanetan, umore puntuarekin, jende-jantziaren artean dagoen nahigabeagatik. *Irudizko lagunak *(1967) lanean erlijio-gurtza bitxi bati buruz hitz egiten du, eta *Benetako jendea *(1969) lanean, berriz, idazle-kolonia bati buruz idazten du. Bizitza sozialaren fabula horietan ohiko gaiak dira leialtasunik eza eta sexu-porrota. *Maitasuna eta adiskidetasuna *(1972) lana unibertsitateko maitasun-harreman baten kronika da; *Gerra familian *(1974) lanean, berriz, senar-emazte batzuen haustura kontatzen du, atzean Vietnamgo gerra ikusten dela; *Bakarrik umeak *(1979), ume baten begiradaren bidez helduen mundu hertsiaren irudia erakusten du. 1984an idatzi zuen *Kanpoko arazoak *(1984) lanak Pulitzer saria jaso zuen. Azkeneko lanen artean nabarmentzekoa da *Lorin Jonesi buruzko egia. *Saiakera liburuak ere idatzi zituen: *Soinekoaren hizkuntza *(1981) eta *Ez kontatu helduei *(1990). Luriek, bestalde, hainbat antologia antolatu zituen, hala nola *Gaur egungo maitagarri ipuinen Oxfordeko liburua.*

## Obra 
* 1962 *Love and Friendship* (eleberria).
* 1965 *The Nowhere City* (eleberria).
* 1967 *Imaginary Friends* (eleberria).
* 1969 *Real People* (eleberria).
* 1974 *The War Between the Tates* (eleberria).
* 1979 *Only Children* (eleberria).
* 1981 *The Language of Clothes* (saiakera).
* 1984 *Foreign Affairs* (eleberria).
* 1989 *The Truth about Lorin Jones* (eleberria).
* 1990 ''Don't Tell the Grownups* (saiakerak).
* 1991 *The language of clothes* (saiakera).
* 1994 *Women and ghosts* (ipuinak).
* 1998 *The Last Resort* (eleberria).
* 2003 *Boys and girls forever* (saiakerak).
* 2006 *Truth and Consequences'' (eleberria).

## Erreferentziak
Antonio María Rouco Varela

**Antonio María Rouco Varela** (Villalba, Lugo, Galizia, ) Erromatar Eliza Katolikoko kardinala eta gotzaina da, Espainiako Apezpiku Batzarreko lehendakaria.

## Bizitza 
Mondoñedoko apaizgaitegian egin zituen apaiz-ikasketak, eta Salamancako Gotzain Unibertsitatean lizentziatu zen 1958an. Hurrengo urtean apaiz ordenatu zen. 1964an Municheko Unibertsitateko doktore egin zuten, eta urte hartan bertan Mondoñedoko teologia-irakasle gisa lan egiteko hartu zuten. Handik bi urtera Municheko Unibertsitateko irakasle-laguntzaile egin zuten. 1969an Salamancako Gotzain Unibertsitateko irakasle sartu zen; katedra eskuratu zuen 1971n, eta errektoreorde-kargua hurrengo urtean. 1984an Joan Paulo II.a aita santuak artzapezpiku izendatu zuen, eta 1998an egin zuen kardinal.

1999, 2008 eta 2011 urteetan Espainiako Apezpiku Batzarreko lehendakari hautatu zuten. Erakunde horretako Irakaskuntza eta Kristau Ikasbideko Batzordeko kidea da 1984az gero, eta Lege Gaietarako Batzordearen lehendakaria. Bere idazlanen artean aipatzekoak dira *Estado e Iglesia en la España del siglo XVI* *(Estatua eta Eliza XVI. mendeko Espainian)* eta *Sacramento e diritto: antonomia nella Chiesa? (Sakramentua eta zuzenbidea: Elizaren kontraesana?).* Hainbat artikulu eta lan zientifiko argitaratu ditu, bestalde, Zuzenbide Kanonikoaren oinarri teologikoari eta Elizaren eta Estatuaren arteko harremanei buruz.

## Erreferentziak
Michel Leiris

**Michel Leiris** (Paris, Frantzia, 1901eko apirilaren 20a - Saint-Hilaire, Frantzia, 1990eko irailaren 30a) frantsesezko idazlea eta etnologoa izan zen. 1924an mugimendu surrealistako kide egin eta Max Jacoben eraginpean *Simulacre* (*Itxurak egin*) lehen olerki-liburua argitaratu zuen. 1920ko hamarkadan idatzi eta 1946an argitaratutako *Aurora* bere eleberri bakarrean ere antzematen zaizkio surrealismoaren zantzuak. 1931n Afrikara joan zen etnologia-talde bateko idazkari gisa, eta urte batzuk geroago Antillak, Txina eta Kubara ere joan zen. Bidaia haien emaitzak dira, besteak beste, *L´Afrique fantôme* (1934, *Afrika mamua*) eta *Cinq études d´ethnologie* (1969, *Bost etnologia ikerketa*) saiakerak. Psikoanalisiak eraginda, *L´âge d´homme* (1939, *Gizonaren adina*) eta *La reglè du jeu* *(Jokoaren araua)* zikloa osatzen dute *Biffures* (1948, *Ezabaketak*), *Fourbis* (1955, *Txikikeriak*), *Fibrilles* (1966, *Izpitxoak*) eta *Faible bruit* (1976, *Zarata ahula*) liburuak idatzi zituen, autobiografiari tankera berri bat emanez. Aipagarriak dira, halaber, literaturgintza-zeremonietako errituekin parekatzen duten obrak: *Le sacré dans la vie quotidienne* (1938, *Sakratutasuna eguneroko bizitzan*) edota *De la littérature considerée como une tauromachie* (1964, *Literatura tauromakiatzat hartua*). Hil ondoren, Leirisen *Journal* (1992, *Egunerokoa*) argitaratu zen.

## Erreferentziak
Kingsley Amis

**Kingsley amis** (Londres, 1922ko apirilaren 16a - *ib.*, 1995eko urriaren 22a) britainiar idazlea izan zen. Oxford Unibertsitateko St. John´s College ikastetxean ikasi zuen.

## Idazlanak 
*Lucky Jim* (1954, *Jim zoriontsua*) bere lehen nobela pikareskoak ongi merezitako arrakasta izan zuen. Unibertsitateko irakasle gazte bat antiheroitzat agertzen duen satira garratz honetan, 1950eko hamarkadako gizarte britainiarraren kritika zorrotza egiten da, eta eragin handia izan zuen Britainia Handiko hainbat antzerkigile eta eleberrigile gazteengan.

Urte haietan britainiar gizartea gogor kritikatu zuen gazte haserreen taldeko kide ezaguna izan zen Amis.

Amisen beste nobela aipagarriak dira: *That uncertain feeling* (1955, *Duda-mudazko sentimendu hori*), *A fat Englishman* (1963, *Ingeles gizena*), James Bonden pertsonaia agertzen duen *Colonel Sun* (1968, *Sun koronela*), mamu-istorioak dituen *Gizon berdea* (1969), zientzia fikziozko *The Alteration* (1976, *Aldaketa*), *The Jake´s thing* (1979, *Jakeren kasua*), feminismoaren aurkako *Stanley eta emakumeak* eleberria (1984), etab. 1986an Brooker saria irabazi zuen Galesko erdi-mailako klaseari buruz hausnarketa komikoa egiten duen *The Old Devils* nobelarekin. Ipuinak, poemak (1979, *Collected poems*), saiakerak eta kritika-lanak ere idatzi zituen. 1990ean *Sir* titulua eman zioten.

## Erreferentziak
David Helfgott

**David Helfgott** (Melbourne, 1947ko maiatzaren 19a) australiar piano-jotzailea da. Lau urterekin hasi zen pianoa jotzen, aitaren gidaritzapean. Aitak semea piano-jotzaile handia izatea nahi zuen kosta ahala kosta, eta lehentasun osoa eman zion pianoa ikasteari, nahiz eta familia ia pobrezian bizi. Bederatzi urte zituela eman zuen bere lehen kontzertua. Hamabi urterekin, Estatu Batuetara ikastera joateko aukera sortu zitzaion herritarrek eskainitako diruari esker, baina aitak ez zion baimenik eman, familia deseginda geratuko zelakoan. David lur jota gelditu zen. 1966an, eta aitaren nahiaren kontra, Londresko *Royal College of Music*en ikasketak sakontzeko diru-laguntza onartu zuen. 1970eko hamarraldian nerbioetatik gaixotu zen, eta denboraldi luzeak egin zituen erietxean. 1983an jatetxe batean jotzen hasi zen, arrakasta handiz. Jotzen hasi aurretik, igerian ibili ohi zen luzaro, lasaitzearren. 1984an ezkondu egin zen, eta urte hartan bertan itzulerako kontzertua eskaini zuen Octagon Antzokian, Australiako Unibertsitatean. Eritasuna sendagaien bidez tratatu zuen, baina sintometako batzuk ez zitzaizkion sekula desagertu: azkarregi eta ilunegi hitz egiten zuen, eta berehala galtzen zuen arreta.

## Zinema 
1996an Scott Hicksek zuzendutako *Shine* filman Hefgotten bizitza pantailaratu zen..

## Erreferentziak
Zsuzsa Polgár

**Zsuzsa Polgár** edo **Susan Polgar**, jaiotzez **Zsuzsanna Polgár** (Budapest, Hungaria, 1969ko apirilaren 19a) hungariar xake-jokalaria da, Nazioarteko Maisu Handia eta emakumezkoen munduko xake txapeldun ohia. Bere bi ahizpak ere (Zsófia eta Judit) goi mailako xake jokalariak dira.

## Biografia 
Laszlo Polgár bere aitak asmaturiko heziketa teoria bat saiatu zuen Zsuzsa eta bere bi ahizpa txikiekin. Teoria horren arabera erakutsi nahi zuen edonor dela edozein jardueretan bikain izateko gai, baldin eta behar den moduko heziketa jasotzen badu, eta teoria horri jarraituz xakean jolasten erakutsi eta horretarako hezi zituen bere hiru alabak, familia giroan. Emaitza ikusgarriak lortu zituen. Izan ere, ikasketetan emaitza paregabeak lortzeaz gainera, Zsuzsa Hungariako eskolako xake-txapeldun izan zen 4 urterekin, eta maisu handi bihurtu zen 18 urte zituenean; bera izan zen maila hori lortzen lehenengo emakumea. Lorpen horrekin, eta bere ahizpek izandakoekin, argi erakutsi dute xakean ez daukala zentzurik gizon eta emakume arteko bereizketa egiteak.

Hungariako xake taldearekin urrezko domina irabazi zuen 1988ko ete 1990eko emakumezkoen Xake Olinpiadetan. Bi kasuetan bere bi ahizpak (Zsófia eta Judit) zituen taldekide. 1998ko Xake Olinpiadetan izugarrizko harridura eragin zuten: Hungariako xake taldearen lehen hiru tauletan hiru ahizpa zeuden; are harrigarriago zena, hiru nesken batez besteko adina 15 urtekoa zen (19, 14 eta 12 urte) eta gainera urrezko domina irabazi zuten sobietar xake talde ahalguztidunari gailentzean. 1990ko Xake Olinpiadetan balentria errepikatu zuten.

Zsuzsak 1996an Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketa irabazi zuen Xie Jun jokalari txinatarra garaitzean. Bere ahizpek ez zuten hainbat urtez emakumezkoen txapelketetan parte hartu nahi izan, gizon-emakumeen artean bereizketarik ez lukeela egon behar argudiatuta.

Zsuzsa AEBn bizi da, Lubbocken (Texas). New Yorken Polgar Chess Center eta Susan Polgar Fundazioa sortu zituen, haurrei (eta batez ere, neskatoei) xakean jolasten erakusteko. Zsuzsak 2008ko ELO sailkapenean 2.577 puntu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chessgames
*  Zsuzsa Polgárren webgune ofiziala
Floyd Patterson

**Floyd Patterson** (Waco, Ipar Carolina, AEB, 1935eko urtarrilaren 4a - New Paltz, New York, AEB, 2006ko maiatzaren 11) estatubatuar boxeolaria izan zen; munduko eta Olinpiar Jokoetako txapeldun.

## Biografia 
Haurra zela familia Brooklynera joan zen bizitzera. Gaztetan Wiltwyck Schoolera bidali zuten ikasketak egitera, eta boxeoa ere eskolan ikasi zuen. New Yorkera itzuli zenean, Golden Gloves lehiaketa ospetsuan parte hartu zuen, eta pisu ertaineko txapeldun izan zen 1951 eta 1952. urteetan.

1952ko Olinpiar Jokoetan Helsinkin (Finlandia) borrokaldi guztiak irabazi zituen, eta horren ondoren profesional egin zen. Profesional gisa, bere lehenengo 36 borroketatik bakarra galdu zuen.

1956an, Archie Moore mendean hartuta, pisu astuneko munduko txapeldun izan zen, pisu astunen historiako txapeldun gazteena, profesionaletako titulua lortzen zuen lehenengo olinpiar txapelduna.

Lau aldiz defendatu zuen titulua, 1959an Ingemar Johansson suediarraren aurrean galdu baino lehen. Urtebete geroago bost borrokalditan menderatu zuen Johansson, eta pisu astuneko titulua galdu ondoren berriro irabazten zuen lehenengo boxeolaria izan zen. Zenbait borrokalditan defendatu zuen titulua, Sonny Listonen aurrean galdu baino lehen (1962).

1972an Muhammad Aliren kontra borrokatu zen, eta galtzaile atera zen. Hura izan zuen azken borroka.

## Erreferentziak
Peio Azketa

**Pello Azketa Menaya** (Iruñea, Nafarroa, 1948ko apirilaren 13a) nafar margolaria da. Iruñeko Arte eta Lanbide Eskolan ikasi zuen 1966tik 1968ra, eta 1974an egin zuen bere lehenengo bakarkako erakusketa. Orduz gero maiz erakutsi du bere lana bakarka, besteak beste Nafarroako Aurrezki Kutxaren Kultura Gelan, Iruñean (1975), Gasteizko Arte Eder Galerian (1976), Bilboko Mikeldi galerian (1977), Iruñeko Zitadelako Arte Galerian (1982), Bilboko Artederren (1983), Iruñeko García Castañón Aretoan (1985).

1975ean, Gasteizen eta Sevillan eratutako erakusketa bitan, hamarraldi hartan Iruñean lanean ziharduten hainbat margolariren lanak aurkeztu ziren. Pello Azketaren margolanekin batera, besteak beste, Mariano Royo, Pedro Salaberri, Pedro Manterola, Javier Morrás edota J. Antonio Eslabaren lanak aurkeztu ziren. Urtebete lehenago, 1974an, José María Moreno Galván *Triunfo* aldizkarian idatzitako artikulu batean hasi zen "Escuela de Pamplona" izena zabaltzen, garai hartan Iruñean lanean ari zen artista taldea izendatzeko, eta urteek aurrera egin ahala finkatu egin da deitura hori. 1995ean, Iruñeko Planetarioak talde horri eskainitako erakusketa antolatu zuen, belaunaldi horren ekarpena berraztertu nahirik, eta ondoren ere egin izan da talde haren lana bildu duen erakusketarik.

## Erreferentziak
Ulu Grosbard

**Ulu Grosbard** (Anberes, Belgika, 1929ko urtarrilaren 9a - New York, AEB, 2012ko martxoaren 19a) zinema-zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Chicagoko Unibertsitatean eta Yalen egin zituen ikasketak.

Zinemarako egin zuen lehenbiziko lana *Hiru arrotzen historia bat* (1968) izan zen, antzerki-lan baten egokitzapena, Martin Sheen, Jack Albertson (bigarren mailako antzezle hoberenaren Oscar saria) eta Patricia Neal antzezleekin. Film horretan Estatu Batuetako gai kutunetako bati heldu zion, soldaduaren itzulerari.

Bere hurrengo bi filmetako protagonista Dustin Hoffman izan zen: *Nor da Harry Kellerman?* (1971), pop-musikaren munduaren azterketa, sentimendurik gabeko kantari baten erretratuaren bitartez egina; *Behin-behineko askatasuna* (1978), bizitza berri bati heldu nahi dion preso ohi baten historia.

*Aitortza egiazkoak* (1981) eta *Maitemintzea* (1984) filmetarako ere lehen mailako antzezle bat aukeratu zuen: Robert de Niro. Hurrengo urtean, familia harremanei buruzko azterketa sakona egin zuen bi ahizpen historia kontatuz *Georgia* (1995) filmean. Hurrengo filmean, *The Deep End of The Ocean* (1998, *Ozeano hondoaren sakona*), Michelle Pfeiffer, Whoopi Goldberg eta Treat Williams antzezleak aukeratu zituen paper nagusietarako. Film hartan, bi seme-alabetatik bat, hiru urtekoa, desagertzen zaien senar-emazte batzuen drama kontatzen da.

## Erreferentziak
Roberto Verino

**Roberto Verino**, jaiotza-izenez **Manuel Roberto Mariño Fernández** (Verín, Ourense, Galizia, 1945eko maiatzaren 3a) espainiar diseinatzailea eta moda-enpresaburua da.

## Biografia 
Arte-ikasketak egin zituen, Parisen. 1967an jaioterrira itzuli zen, familiaren negozioa bere gain hartzera, eta hiru urteren buruan negozio hura jantziak egiteko lantegi bihurtu zuen. Frantzian Billy Bonnyk diseinatutako lana sartu zuen Espainian, eta emakumearentzako lehen arropa-bilduma sortu zuen, 1982an. Handik urtebetera denda zabaldu zuen Parisen, eta Parisko Emakumearentzako Goi Jantzigintzaren Azokan, Milango Moda Azokan eta Montecarloko Lihoaren Nazioarteko Jaialdian parte hartu zuen. 1984an Kotoiaren Nazioarteko Institutuak bere diseinuetako bat hautatu zuen Jantziaren Museoan erakusgai jartzeko.

Hurrengo urteetan salmentak eta esportazioak etengabe handituz joan ziren, bere ospea bezala. 1992an bi mila eta bostehun milioi pezeta inguru (15.000.000 euro inguru) fakturatu zituen. Urte hartan bere markako lehen perfumea merkaturatu zuen, eta Verinen duen enpresa zabaltzeko asmoa iragarri zuen, behar den azpiegitura industriala ez duten moda sortzaileen diseinuak produzitu ahal izateko. Modaz gain,

Roberto Verinok beste zaletasun batzuk ditu, horien artean ardoa. Diseinatzaileak Terra do Gargalo ekoizten du, Monterrey (Galizia) izendapena duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Roberto Verinoren webgunea
Juan Zelaia

**Juan Zelaia Letamendia** (Oñati, Gipuzkoa,  – ) enpresaburua eta euskaltzalea izan zen. Oñatiko lehen alkate jeltzalearen semea izan zen. Ingeniaritza ikasketak 1947an bukatu zituen Bilbon doktore tituluarekin, eta orduz geroztik hainbat enpresaren sorrerari eta jabegoari lotua egon zen. Besteak beste, Cegasa, Tuboplast eta Hidronor nabarmen daitezke, hiruron presidente izan baitzen. Horiez gain, beste enpresa batzuen partaide ere bazen, Noticias taldekoa esate baterako.

Gipuzkoak XX. mendean eman zituen hamar enpresa-gizon bikainenen artean aipatu zuen Gipuzkoako Merkataritza eta Industria Ganberak, baina horrez gain euskalgintzan ere nabarmendu zen, bai eta kirolari eskaini zion laguntzan ere.

1962an Municheko elkar hartze makurrean Hego Euskal Herritik parte hartu zutenen zerrenda guztietan agertzen da Juan Zelaia, baita Espainiako Zerbitzu Sekretuek zigortzeko asmoz egin zuten zerrendan ere.

Zelaiaren laguntzari esker egin ziren 1974ko Tximist Espedizioa eta 1980an Everestera egindako euskal herritar espedizioa. Azken horretan iritsi zen lehen aldiz Everest gainera euskal herritar bat (Martin Zabaleta). Euskal kulturaren eta euskararen alde ere lan handia egin zuen (ikastolak, UZEI, Everesteko Tximist espedizioa, txirrindularitza...). Ildo beretik, Euskal Fundazioaren bultzatzailea eta presidentea izan zen. Fundazioaren helburua euskal kulturgintzaren sustapena izanik, Eusko Jaurlaritzak ematen duen Lan Onari saria jaso zuen 2000. urtean, eta 2001ean Sabino Arana Fundazioaren saria ere eskuratu zuen. Urte berean, Pamiela argitaletxearekin batera, milioi bat pezetaz (6.000 euro) hornitutako Saiakera Saria sortu zuen, Juan Zelaia Saria.
Durangoko Azokako Argizaiola saria eman zioten 2008an, «enpresaren mundutik euskal kulturari eginiko ekarpenagatik», eta 2003an Anton Abadia saria eman zion Gipuzkoako Foru Aldundiak.

2016ko abuztuaren 10ean hil zen, gaixotasun luze baten ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 1974ko Tximist Espedizioa.
* 1980an Everestera egindako euskal herritar espedizioa.
* Juan Zelaia saria.

## Kanpo estekak
Jules Ferry

**Jules François Camille Ferry** (Saint-Dié-des-Vosges, Frantzia, 1832ko apirilaren 5a - Paris, 1893ko martxoaren 17a) legegizona eta politikaria izan zen.

Frantziako Bigarren Inperioaren garaian erregimenaren kontra gogor jardun zen. Errepublikar diputatua eta Parisko alkate (1870) izan zen. Hiriburuaren hornikuntza bere eskuetan zuelarik, herriak gorroto handia hartu zion. Mac-Mahonen erregimenaren kontrakoa izan zen, eta hark amore ematean, Hezkuntza eta Arte Ederretako ministro izan zen, eta ondoren Kontseiluko lehendakari.

Ferdinand Buissonekin eta C. Séerekin batera, herri irakaskuntzan neurri berriak hartu zituen: laikoa, doakoa, nahitaezkoa egin zuen lehen mailako irakaskuntza eta bigarren mailako irakaskuntza publikoa neskentzat irekita geratu zen (1880-81).

Askatasun nagusiak finkatzen (bilera, prentsa eta sindikatu askatasunak) eta herri administrazioa berritzen (alkatea aurrerantzean zinegotziek hautatuko zuten) saiatu zen.

Frantziaren politika kolonialari indar berria eman zion: Tunisiako protektoratua Bardoko hitzarmenean (1881), Madagaskarko kolonizazioa, Brazzak Behe Kongoa konkistatzea, Tonkinen konkista. Bere politika kolonialak oposizioaren gorrotoa erakarri zion, eta Lang-söngo istiluen ondoren (1885eko maiatza), etsi egin behar izan zuen.

Senatari (1891), eta Senatuko lehendakari izan zen.

## Jules Ferryren hitzaldia kolonialismoari buruz 
## Inperialismoaren arrazoiak, Ferryren iritziz 
## Erreferentziak
Karl-Otto Apel

**Karl-Otto Apel** (Düsseldorf, 1922ko martxoaren 15a - Niedernhausen, 2017ko maiatzaren 15a) alemaniar filosofo bat izan zen. Bonnen lizentziatu zen eta Mainzen doktoratu zen, 1960an. Irakaslea izan zen Kielen 1962-1969 eta 1969-1972 urteetan eta azkenean Frankfurteko Unibertsitatean.

Saarbrücken hizkuntza eta komunikazioan espezializatu zen, korronte hermeneutikoaren kritikaria izan zen. Jürgen Habermasekin batera komunikazio-etikaren edo diskurtso-etikaren fundatzaileetako bat da. Frankfurteko Eskolan eragin handienetarikoa izan duen teorilaria ere bada, Adornoren heriotza ezkeroztik (1969). Positibismo zientifikoa kritikatu zuen arrazoia mugatzen zuelakoan. Apelek komunikazio etikaren inguruko lanak egin zituen eta filosofia praktikoaren zaharberritzailetzat jotzen da.

Apelen lanek filosofia analitikoko, filosofia kontinentaleko, pragmatismoko eta Frankfurteko teoria kritikoetako elementuak sintetizatzen dituzte.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren Bonneko Unibertsitatean eman zuen izena. Unibertsitate horretan filosofia doktoretza eskuratu zuen 1949 urtean. 1961an, Karl-Otto Mainzeko Unibertsitateko irakasle egin zen. 1962 urtean Kiel-go Uniberstitatean hasi zen irakasle. 1969tik 1972ra unibertsitate irakaskuntzan aritu zen Saarbrückenen, betiko transferitu eta Frankfurten katedra jaso zuen arte, Goethe Unibertsitatean. 1990tik Frankfurteko uniberstitatean irakasle emeritua izan zen, baita haren kide eta lagun zen Jürgen Habermas ere, bertan ezagutu baitzuten elkar.

## Sariak eta errekonozimentuak 
Apelek sari ugari eta desberdinak irabazi zituen, honakoak barne:

1972tik ''Membre Titulaire de l' Institut International de Philosophie* (Filosofia Internazionalaren Institutuko kide), Parisen; 1988tik Zientzia eta Arteetako Nordland Akademiako kide, Melbu/Vesteralenen; 1989tik, *Academia Europaea*ko kidea, Londres; 1993tik *Academia Scientiarum Et Artium Europaea*ko kide zenbatzaile da, Salzburgon.

1993an Buenos Aireseko Unibertsitatean *Doctor Honoris Causa* titulua jaso zuen. Arequipako San Agustin Unibertsitateak "Irakasle Nagusi" titulua eman zion 1994an. Berlineko Askatasunaren Unibertsitatean *Doctor Honoris Causa* izendatu zuten 2000 urtean, baita *Bande des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland* (Alemania Federaleko Errepublikako gurutzea merituari) domina eman ere.

Azkenik, Europako Akademiako Zientzia eta Arteetako kidea izan zen.

## Lanak 
Karl-Otto Apelen lan nagusiak honakoak dira:

* *Kusako Nikolasen hizkuntza* (1955)
* *Hizkuntzaren ideia humanismoaren tradizioan. Danterengandik Vicorengana* (1963)
* *Filosofiaren eraldaketa* (2 liburuki, 1973)
* *Azalpenaren eta ulermenaren arteko eztabaida* (1979)
* *Habermesekin hausnarketan* (1990)
* *Egiaren teoria eta hizketaldiaren etika* (1991)
* *Eztabaidaren etika'' (1994)

## Erreferentziak
Richard Howard

**Richard Howard** (Cleveland, 1929ko urriaren 13a - New York, 2022ko martxoaren 31) estatubatuar poeta eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Columbiako Unibertsitatean eta Parisen, Sorbonan, egin zituen ikasketak. 1970ean Pulitzer saria irabazi zuen *Untitled Subjects* (1969, *Titulurik gabeko gaiak*) poema-bildumarengatik. Liburua XIX. mendeko artista, musikagile eta idazleen 15 bakarrizketen bilduma zen. Bertso bidezko bakarrizketa eta elkarrizketa gehiago landu zuen, halaber, bere beste zenbait liburutan: *Two-Part Inventions* (1974), *Fellow Feelings* (1976), *Misgivings* (1979) eta *Lining Up* (1984).

Richard Howard bere garaiko itzultzaile onenetako bat izan zen, eta frantses poesia modernoaren eta eleberri esperimentalen itzulpenengatik izan zen batez ere ezaguna. Besteak beste, Claude Simon, Albert Camus, Simone de Beauvoir, Michel Butor eta Alain Robbe-Grilleten lanak itzuli zituen. Halaber, Charles Baudelaireren *Les Fleurs du Mal* itzuli zuen. Bestalde, Estatu Batuetako arte eta poetei buruzko kritika-lan aipagarri bat bazuen: *Alone with America: Essays on the Art of Poetry in the United States Since 1950* (1969 eta 1980, *Amerikarekin bakarrik: Estatu Batuetako 1950etik aurrerako arte eta poesiari buruzko saiakerak*). 1974an *Preferences* argitaratu zuen, Estatu Batuetako poesiaren antologia bat, bere kritika-iruzkinez hornitua. Poeta laureatua izan zen New Yorkeko estatuan 1994tik 1997ra.

## Obra hautatua 
### Poesia 
* *Quantities* (1962)
* *Damages* (1967)
* *Untitled Subjects* (1969)
* *Findings* 1971
* *Two-Part Inventions* (1974)
* *Fellow Feelings* (1976)
* *Misgivings* (1979)
* *Lining Up* (1984)
* *No Traveller* (1989)
* *Selected Poems* (1991)
* *Like Most Revelations* (1994)
* *Trappings* (1999)
* *Talking Cures* (2002)
* *Fallacies of Wonder* (2003)
* *Inner Voices* (selected poems), 2004
* *The Silent Treatment* (2005)
* *Without Saying* (2008)

### Kritika-lanak 
* *Alone With America: Essays on the Art of Poetry in the United States Since 1950* (1969)
* *Preferences: 51 American Poets Choose Poems From Their Own Work and From the Past* (1974)
* *Travel Writing of Henry James* (1994)
* *Paper Trail: Selected Prose 1965-2003* (2004)

## Erreferentziak
Montejurrako gudua

**Montejurrakoko gudua** izenarekin hiru gudu ezagutzen dira, bi karlistadetan, Montejurra eta Lizarraren inguruan:
* **Montejurrako gudua (1835)**. 1835. urteko azaroaren 16an Egia jeneral karlistaren gizonek Fernández de Córdoba jeneralaren mende zegoen Lizarra eskuratu zuten. Ozta-ozta egin zuten ihes liberalek.
* **Montejurrako gudua (1873)** 1873ko azaroaren 7, 8 eta 9an izan zen. Askoz ere latzagoa izan zen, 25.000 bat gizon armatu bildu baitziren Lizarra aldera, 17.000 liberal eta 8.000 karlista. Hiru borroka-egunen buruan, Moriones jeneral liberalak bere gizonei atzera egiteko agindua eman ziela jakin zuten karlista garaitzaileek. Karlos VII.a erregegaia han izan zen bere gudarosteen mugimenduei behatzen.
* **Montejurrako gudua (1876)** 1876. urteko otsailaren 17an izan zen

1873ko garaipen horren oroigarri gisa, Montejurran urtero biltzeko ohitura hartu zuten karlistek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roland Joffé

**Roland Joffé** (Kensington, Londres, 1945eko azaroaren 17a -) britainiar zinema-zuzendaria da.

## Biografia 
Ingelesean eta antzerkian lizentziatu zen Manchesterreko Unibertsitatean. National Theatreko zuzendari izan zen bost urtez, Sir Lawrence Olivierren ardurapean. Gero BBCrentzat aritu zen lanean, eta kalitatezko telesailak* (The Stars Look Down)* eta dokumentalak egin zituen. *Isileko garrasiak *(1984) izan zen bere lehen filma, Kanbodiako Gerra Zibilaren berri ematen ari zen *New York Times*eko kazetariaren historia. *The Mission* (1986, *Misioa*) filmari esker egin zen ospetsu, film gehiago ere egin arren, hori izan baitzen arrakastatsuena. Bertan, bizitzaren zentzua heriotza heroikoan aurkitzen duten jesuita baten eta gizon oinazetu baten epopeia kontatu zuen. Ennio Morriconek egin zuen musika, eta Robert de Niro eta Jeremy Irons izan ziren antzezle nagusiak. *Fat Man and Little Boy*(1989), bonba atomikoari buruzko filmak, nahiz eta antzezle ospetsuek interpretatua izan Paul Newmanek, besteak beste, ez zuen arrakastarik izan, gaia oraindik korapilatsuegia zelako. Dominique Lapierren izen bereko nobelan oinarritutako *Pozaren hiria* filmaren zuzendari eta ekoizle izan zen.

Jofféren filmen oinarria bidegabekeriaren salaketa da, ikuspegi erromantiko eta abenturazale batetik begiratua betiere. Jofféren azkeneko filmek (*Super Mario Bros*, *The Scarlet Letter*, *Captivity*, esate baterako) ez dute arrakasta handirik izan.

## Filmografia 
* *The Stars Look Down* (1975)
* *The Killing Fields* (1984)
* *The Mission* (1986)
* *Fat Man and Little Boy* (1989)
* *City of Joy* (1992)
* *Super Mario Bros.* (1993)
* * The Scarlet Letter* (1995)
* *Goodbye Lover* (1999)
* *Undressed* (1999–2002)
* *Vatel* (2000)
* *Captivity* (2007)
* *You and I* (2010)
* *There Be Dragons* (2010)
* *Singularity* (2011)

## Erreferentziak
Alberto Vázquez-Figueroa

**Alberto Vázquez-Figueroa Rial** (Tenerifeko Santa Cruz, 1936ko urriaren 11) espainiar idazle eta kazetaria da.

Ama gazterik hila eta aita kartzelan gaixoturik eta erietxe batean sarturik, osaba batekin hazi eta hezi zen Saharan. Madrila joan zen kazetaritza ikasketak egitera. Ikasketak bukatuta, yate zahar bat erosi eta munduari bira eman zion hamalau hilabetean, eta liburu bat idatzi zuen itsasaldian bildutako materialarekin. Handik gutxira, lanean hasi zen *Destino* aldizkariarentzat, Ameriketako eta Afrikako bidaien erreportajeak eginez. Geroxeago *La Vanguardia* egunkariak kontratatu zuen Hego Ameriketako berriemaile gisa. 1960ko hamarkadatik aurrera, gerraz gerra ibili zen berriemaile gisa, Txaden, Kongon, Ginean eta Guatemalan, besteak beste. 1970ean TVEk kontratatu zuen, berriemaile gisa baita ere, eta telebistako izarretako bat bihurtu zen. 1970 inguruan idazteari ekin zion buru-belarri, eta batez ere idazle gisa da ezaguna. Asko idatzi du: *Ebano* (1975), *Tuareg* (1980), *Marea negra* (1982, *Marea beltza*), *Marfil* (1982, *Bolia*), *Océano* (1984), *Vendaval* (1986, *Haizetea*), *Cienfuegos* (1987), *Anaconda* (1987), *Sicario* (1991), *La iguana* (1995), *Nuevos dioses*(1995, *Jainko berriak*), *Ciudadano Max* (1998, *Max hiritarra*), *Bora Bora* (2001), Alí en el país de las maravillas (2005), *Por mil millones de dólares* (2007), Siete vidas y media (2009)...

Zine-zuzendari eta gidoilari lanetan ere aritua da, bere hainbat nobela zinemara egokitzen, batez ere.

## Erreferentziak
Pedro Schwartz

**Pedro Schwartz Girón** (Madril, 1935eko urtarrilaren 30a) espainiar legelaria eta ekonomista da.

Zuzenbide-ikasketak egin zituen Madrilen. 1996an doktoregoa lortu zuen eta 1969an Ekonomia Doktrinen Historia Katedra lortu zuen. 1982an Madrileko Club Liberaleko lehendakari hautatu zuten, eta Aliantza Popularra-Alderdi Demokrata Popularra (AP-PDP) eskuindar koalizioko diputatu. Berak sarrarazi zuen Club Liberala AP-PDP koalizioan. Espainian, Fulton Friedmanen ideien zabaltzaile izan zen. Liburu askoren egilea da: *La nueva economía política de* *J. S. Mill* (1968,* J. S. Millen ekonomia politiko berria*); *El Banco de España, una historia económica* (1973, *Espainiako Bankua, historia ekonomikoa*); *La Banca* *Española en la Restauración* (1975, *Errestaurazioko espainiar bankuak*); *Empresa y Libertad* (1981, *Enpresa eta askatasuna*); *Encuentros con Karl Popper* (1994 *Karl Popperekin*), eta abar. 1968an *España Económica* astekariaren sorreran parte hartu zuen, eta urte hartatik aurrera artikulu asko idatzi ditu egunkarietan: *Cinco días*, *ABC*, *La Vanguardia*, *Diario 16*, *El País* eta, batez ere, *Cambio 16*en. Halaber, *Financial Times*en idazten du hilero Europako Erkidegoko ekonomia-arazoez. Ingalaterra eta Espainiaren arteko adiskidantza-loturak sendotzen egindako lanarengatik, Britainiar Inperioaren Ordenaren saria jaso zuen 1990ean. Complutense Madrilgo unibertsitatean katedradun izan da (1970-1992), baita Madrilgo Universidad Autónoman (1992-2003) ere. Gaur egun, eta 2003tik, Madrilgo San Pablo-CEU unibertsitateko katedraduna da. 2003an Real Academia de Ciencias Morales y Políticasean sartu zen, eta urte horretan bertan, Rey Jaime I saria irabazi zuen.

## Erreferentziak
Felipe Garín

**Felipe Garín Ortiz de Taranco** (Valentzia, Espainia, 1908ko otsailaren 14a - Valentzia, Espainia, 2005eko ekainaren 7a) artista izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide, filosofia eta letretako ikasketak egin zituen Madrilgo Unibertsitatean. Espainiako Gerra Zibila bukatu zenean, Valentziako Arte Ederretako Eskolako artearen historia eta teoriako katedradun izendatu zuten, eta han lan egin zuen 1968. urte arte, zuzendari gisa 1951tik aurrera. La Lagunako Unibertsitateko artearen historiako katedra lortu zuen oposizioz, eta gero, meritu-lehiaketaz, Valentziakora igaro zen. 

San Karlosko Arte Ederretako Errege Akademiaren lehendakari izendatu zuten 1974. urtean, eta *Archivo del Arte Valenciano* aldizkariaren zuzendaria izan zen.
 
Beste erakunde askotako kide izan zen eta sari ugari irabazi zituen. 

1998an, Arte Ederretako Asturiasko Printzea sarian finalista izan zen.

## Lan nagusiak 
* *Aspectos de la arquitectura gótica valenciana* (*Valentziako arkitektura gotikoaren zenbait alderdi*)
* *Loa y elegía de Polomino en su decoración de los santos Juanes de Valencia* (*Valentziako Joan santuen dekoratzaile Polominoren goraipamena eta elegia*)
* *Pintores del mar* (*Itsas pintoreak*)
* *El libro de horas del conde-duque de Olivares* (*Olivares konde-dukearen orduen liburua*)
* *La visión de España de Sorolla* (*Espainaren ikuspegia Sorollaren arabera*)
*

## Erreferentziak
Jean de La Bruyère

**Jean de La Bruyère** (Paris, 1645 abuztuaren 16a - Versailles, 1696ko maiatzaren 10a) frantses idazle moralista izan zen. Parisko etxe burges batean sortu zen eta, legegizon gisa lanean aritu ondoren, Condé eta Borboi etxeetan lan egin zuen irakasle, idazkari eta liburuzain gisa, Bossueten laguntzari esker. Arrotz aristokraten artean, La Bruyèrek gorabehera handiak izan zituen urte horietan, baina atarramentu onik atera zuen egoera zail hartatik, bere begi zorrotzari eta estilo argi bezain aberatsari esker.

1688an argitaratu zuen, egile-izenik gabe, *Les Caractères de Théophraste traduits du grec avec les caractères ou les moeurs de ce siècle* (*Theofrastoren izaera-bilduma, grekotik itzulia, mende honetako izaeren eta ohituren arabera*) satira obra handia. La Bruyèrek Teofrasto K.a. IV. mendeko idazle grekoaren obra hartu zuen oinarritzat, XVII. mendeko gizarte frantsesa, goi mailako aristokrazia eta agintariak batez ere, satira, *maxima* eta erretratu biziez deskribatzeko. Obra horrek arrakasta handia izan zuen hasieratik; argitalpen asko egin ziren hurrengo urteetan eta Frantziako literaturako maisulantzat hartua izan da XIX. mendeaz geroztik. Satirak zirela eta, oztopo handiak izan zituen La Bruyèrek Frantziako Akademiako kide izateko, baina 1693an egin zioten azkenean sarrera.

## Erreferentziak
Peter Schidlof

**Peter Schidlof** (Jaiotza-izena: **Hans Schidlof** ; Viena, 1922ko uztailaren 9a - 1987ko abuztuaren 16a) austriar musikagilea izan zen.

Lehenengo biolin-eskolak errementari batek eman zizkion. Ondoren gurasoek, juduak izan arren, kristau eskola batera bidali zuten. 1938an Ingalaterrara ihes egin behar izan zuen, ordea, bere arrebarekin. St. Felix eskolan sartu zen eta bertako irakasle batek diru-laguntza lortu zion Tivertoneko Blundell eskolan ikasteko.

Gerra hasi zenean, barnetegi batean sartu zen, atzerritar iheslari guztiak bezalaxe. Schidlofen bizitza oso gogorra izan zen: egunez dentista izateko ikasten zuen eta musika gauez jotzen zuen.

Gerra amaitu zenean, musikagile profesional gisa lanean hastea erabaki zuen. Arthur Honeggerren *Duoa biolin eta biolontxelorako* lanaren lehenengo entzunaldian, haren ordez aritzeko eskatu zion. Musikagile haiekin *Quatuor Brainin* izeneko taldea sortu zuen, eta 1947an jo zuen lehenengo aldiz. Gero izena aldatu zuten, *Amadeus Quartet*. Berehala Ingalaterrako laukoterik onenetakoa bihurtu zen. Mundu osoan eskaini zituzten emanaldiak. Schidlof eta Brainin bakarka ere aritu ziren, biek jo zuten eta grabatu zuten Mozarten biolin eta alturako *Sinfonia kontzertantea*. Berrogei urtean laukoteak etenaldi bat besterik ez zuen izan, 1960an.

## Erreferentziak
Peter Brook

**Peter Stephen Paul Brook** (Londres, Ingalaterra, 1925eko martxoaren 21a - Paris, 2022ko uztailaren 2a) britainiar antzerkigile eta zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Lehenengo lanak Oxfordeko unibertsitatean ikasten ari zela egin zituen. Berehala, ingeles antzerkigile ospetsuenetako bat bihurtu zen, eta Royal Shakespeare Companyko zuzendari izan zen 1962-1970 bitartean. William Shakespeareren *Lear Errege* lanaren ondoren (1962), Brookek estilo eta lan-metodo berri bat asmatu zituen, *Espazio hutsa* lanean definitu zuena 1968an: testua eta obra biluztea eta berezko ingurura eramatea, obra eta antzezlearen lana kutsatu zuten tradizioak baztertuaz.

1970. urteaz geroztik, Parisen hartu zuen bizilekua, eta Bouffes-du-Nord antzokian aritu zen. Poliki-poliki lanak oinarrira eramaten saiatu zen, baina mendebaldeko izpirituarekin oraindik ere, eta mendebaldeko forma dramatikoak eta beste kulturetako antzezpen moduen sintesia egin zuen, batez ere afrikarrak eta asiarrak. Askotan, bere lanetan, tapiz bat edo osagai bakar batzuk besterik ez ditu ipintzen eszenatokian, eta askotariko antzezleak jartzen ditu lanean; era horretan, lanek oihartzun berri eta ez akademikoa hartzen dute: *Marat/Sade* (1964), *Mahabharata* (1985), *Nor da hemen?* (1996)... Zineman ere egin du lanik Brookek: *Eulien ugazaba* (1963), *Lear erregea* (1971), *Karmenen tragedia* (1983)... Azken urteetan, antzerkiari buruzko zenbait liburu idatzi zituen.

## Erreferentziak
José Feliciano

**José Montserrate Feliciano García** (Lares, Puerto Rico, 1945eko irailaren 10a) Puerto Ricoko gitarrista eta abeslaria da.

## Biografia 
Jaiotzez itsua, bost urte zituelarik, New Yorkera joan zen bizitzera. Txikitatik hartu zion zaletasuna gitarrari eta, familia utzita, laster hasi zen New Yorkeko musika-zirkuituetan *rythm&blues* erritmo latindarrak jotzen. 1964an argitaratu zituen lehen *single* eta iraupen luzeko diskoa, *Everybody Do The Click* eta *The Voice And The Guitar Of Jose Feliciano*, hurrenez hurren. Lan horiei esker ezaguna egin zen bere herrian. Hurrengo urteetan, Felicianok gaztelaniaz abestu eta grabatu zuen, eta arrakasta handia erdietsi zuen Hego Ameriketan eta Erdialdeko Amerikan, baita Estatu Batuetako komunitate hispanoan ere. 1968an, *The Doors* taldearen *Light My Fire* abestiaren bertsioarekin, Estatu Batuetako zerrendetako lehen postuetara iritsi zen. 1969an *Souled* albuma argitaratu zuen, eta bi *Grammy* sari lortu zituen.

## Diskografia 
### Ingelesez 
* 1964 - *The Voice and Guitar of José Feliciano
* 1966 - *A Bag Full of Soul
* 1966 - *Fantastic Feliciano
* 1968 - *Feliciano
* 1968 - *Souled
* 1969 - *Feliciano/10 To 23
* 1969 - *Alive Alive O!
* 1970 - *Fireworks
* 1970 - *Feliz Navidad
* 1971 - *Encore!
* 1971 - *Che sarà
* 1971 - *That the Spirit Needs
* 1971 - *Another Record
* 1972 - *Sings
* 1972 - *Memphis Menu
* 1973 - *Compartments
* 1973 - *Peter Stuyvesant presents José Feliciano in concert with the London Symphony Orchestra
* 1974 - *For My Love, Mother Music
* 1974 - ''And The Feeling's Good
* 1975 - *Affirmation
* 1975 - *Just Wanna Rock and Roll
* 1976 - *Angela
* 1977 - *Sweet Soul Music
* 1981 - *José Feliciano
* 1983 - *Romance in the Night
* 1989 - ''I'm Never Gonna Change
* 1990 - ''Steppin' Out
* 1994 - ''Goin' Krazy
* 1996 - *Present Tense
* 1996 - *On Second Thought
* 2006 - *Six-String Lady
* 2007 - *The Genius of José Feliciano
* 2008 - *Soundtrax of My Life
* 2009 - *The Paris Concert
* 2009 - *American Classics
* 2009 - *Djangoisms
* 2011 - *The Genius of José Feliciano, Vol.2

### Gaztelaniaz 
* 1966 *El Sentimiento La Voz y la Guitarra
* 1966 *La Copa Rota
* 1967 *Sombra
* 1967 *¡El Fantástico!
* 1967 *Mas Éxitos de José
* 1968 *Felicidades Con Lo Mejor de José Feliciano
* 1968 *Sin Luz
* 1971 *En Mi Soledad - No Llores
* 1971 *José Feliciano Dos Cruces
* 1971 *José Feliciano January 71
* 1971 *José Feliciano Canta Otra
* 1982 *Escenas de Amor
* 1983 *Me Enamoré
* 1984 *Como Tú Quieres
* 1985 *Ya Soy Tuyo
* 1986 *Te Amaré
* 1987 *Tu Inmenso Amor
* 1990 *Niña
* 1992 *Latin Street '92
* 1996 *Americano
* 1998 *Señor Bolero
* 2001 *Señor Bolero 2
* 2003 *Guitarra Mía Tribute
* 2005 *A México, Con Amor
* 2006 *José Feliciano y amigos
* 2007 *Señor Bachata
* 2008 *Con Mexico en el corazón

## Erreferentziak