Hizkuntza erromantzeak

350px|thumb|Erromantze hizkuntza nagusien hedapena: frantsesa (urdinez), gaztelera (berdez), portugesa (marroiez), italiera (horiz) eta errumaniera (gorriz).
350px|thumb|Erromantze hizkuntzen egungo hedapena Europan.

**Hizkuntza erromantze**ak, **neolatindar**rak ere deituak, latin arruntetik (herritarrek mintzatutako latina) datozen hizkuntzak dira. Hizkuntza italikoen azpitalde bat dira eta azken horiek indoeuropar hizkuntzen azpitaldea dira.

Erromantze hizkuntzak Europako hegoalde ia osoan mintzatzen dira, Erromatar Inperioa zenaren eremuan; beraz. Erromantze hizkuntzen izenaren jatorria, horrela, Antzinako Erroman dago, bertako jentilizioan ("romanus"), hain zuzen.

*Erromatar* hitza erromantze hizkuntza batez aritzeko erabili zen lehen aldia Tourseko kontzilioan izan zen, 813an. Kontzilio horretan, lehen aldiz latinetik bereizitako mintzaira arrunt bat hizkuntza gisa izendatu zen. Zehazki, frantsesaren aurrekari bat da, *rustica romana lingua* edo *roman* izendapena hartzen duena.

Latin arruntaren garapena erromantze hizkuntzekiko, *grosso modo*, honela labur daiteke:
# K. a. 200 eta 400 artean, gutxi gorabehera: latin arruntaren tokian tokiko formak.
# 500 eta 600 artean: forma horiek banatzen hasi ziren.
# 800etik aurrera: hizkuntza erromantzeak badirela onartzen da.

## Erromantze hizkuntzen aniztasuna 
### Erromantze hizkuntzen arteko ulergarritasun-mailak 
Ethnologue-ren arabera.

### Adibideak 
Erromantze hizkuntzen artean, eta latinaren eta haien artean, antzekotasun lexikalak zein gramatikalak handiak dira. Antzekotasun horiek esanahi bera duten esaldiak ageri diren ondorengo adibideetan ikus daitezke:
:

## Erromantze hizkuntzen zerrenda 
220px|eskuinera|thumb|Erromantze hizkuntza bakoitzaren hiztunen ehunekoa hizkuntza-taldeko hiztun guztiekiko.
300px|eskuinera|thumb|Erromantze hizkuntzen sailkapena.
Erromantze hizkuntzak bederatzi taldetan sailkatzen dira, eta haietako bakoitzean hainbat dialekto bereizten dira. Dialekto horiek hizkuntza maila izatea edo ez, arlo politikoaren eragina da, hizkuntza berarena bainoago. Horrela, erromantze hizkuntzek *continuum* bat osatzen dute, eta hainbatetan euren arteko desberdintasunak ia ezin dira nabaritu ere egin. Hortaz, ondorengo zerrendan hizkuntza ezagunenak soilik agertzen dira (parentesi artean, hizkuntza bakoitzean duen izena eta agerpen ezagunenaren urtea):

* **Ibero-erromantze hizkuntzak:**
** Gaztelania (*castellano*, IX. mende hasiera: Valpuestako kartularioak).
** Portugesa (*português*, XII. mendea), galaikoportugesaren ondorengoa.
** Galiziera (*galego*, XII. mendea), galaikoportugesaren ondorengoa.
** Astur-leonera. Hainbat dialekto hizkuntza biltzen dituen hizkuntza:
*** Asturiera (*asturianu*, X. mendea).
*** Leonera (*llïonés*, X. mendea). Mirandera haren aldaera da.
*** Beste aldaera batzuk extremadurera eta montañera dira.
** Aragoiera (*aragonés*, VIII. mendea).
** Mozarabiera (hizkuntza hila).

* **Italiar hizkuntzak**:
** Italiera (*italiano*, IX. mendea). Korsikera haren aldaera da, baina hainbatetan berezko hizkuntzatzat jotzen da.
** Napoliera (*nnapulitano*).
** Siziliera (*sichilianu* edo *u sicilianu*).

* **Dalmaziera**, XIX. mendetik hizkuntza hila. Hainbat dialektotan banatuta zegoen. Dalmazierari, halaber, loturik zegoen egun oraindik hitz egiten den istriotera. Unescoren arabera, azken hori galtzeko arrisku larrian dago.

* **Galo-erromantze hizkuntzak:**
** Frantsesa (*français*, IX. mendea, *Estrasburgeko Zinak*). Oïl hizkuntza.
** Valoniera (*walon*, XII. eta XIII. mendeak). Oïl hizkuntza.
** Pikardiera (''cht'i*, XII. eta XIII. mendeak). Oïl hizkuntza.

* **Frankoprovenzera edo arpitana** (*francoprovensal* edo *arpitan'', XIII. mendea, Marguerite d'Oingten *Méditations*). Hainbat aldaera ditu eta galtzeko arrisku larrian dago.

* **Okzitano-erromantze hizkuntzak:**
** Katalana (*català*, XII. mende bukaera). Valentziera haren aldaera da.
** Okzitaniera (*occitan* edo ''lenga d'òc*, X. mende bukaera). Oc hizkuntzaren barne hainbat mintzaira sartzen dira (lemosiera, auverniera, vivaro-alpinera, languedocera, proventzera eta gaskoia). *Patois* mespretxuzko izenaz ere ezaguna da.

* **Erretro-erromantze hizkuntzak**
** Erromantxea (*rumantsch*). Bost dialekto idatzi ditu.
*** Inter-erromantxera (*rumantsch grischun*). Erromantxe *batua*, erromantxe dialektoek maila jasoan erabiltzeko adierazpidea izan dezaten egindako saioa.
** Ladinera (*ladín*).
** Friuliera (*furlan*).

* **Errumaniera** (*română*, XV. mendea):
** Dakoerrumaniera, oro har, *errumaniera* deitua. Hainbat aldaera ditu:
*** Moldaviera.
*** Valakiera.
*** Transilvaniera.
** Istrio-errumaniera. Galtzeko arrisku larrian.
** Megleno-errumaniera (edo meglenita).
** Mazedo-errumaniera (edo arumaniera).

* **Sardiniera** (*sardu* edo *limba sarda'', XI. mendea). Hainbat dialektotan banatua:
** Campidaera.
** Logudorera.
** Nugorera.

Goikoez gain, badira egile batzuen iritziz hizkuntza estatusa duten beste hainbat hizkuntza. Horrela, oïl hizkuntzen barnean, normandiera, xanpainera edota galoa aipa ditzakegu, besteak beste. Italiar hizkuntzen artean, veneziera, emiliano-romagnoloa edota ligurierarekin gauza bera gertatzen da.

Horrekin batera, trantsiziozko hainbat mintzairen izaera ere zalantzazkoa da, benasquerarekin gertatzen den bezala (katalana eta aragoieraren artekoa, nahiz eta gehienetan bigarrenaren aldaera gisa hartu). Halaber, hainbat egileren aburuz, galizierak eta portugesak hizkuntza bera osatze dute (galaikoportugesa), nahiz eta galizierak gaztelaniaren gertuko ortografia bereganatu duen.

### Kreolerak 
XV. mende bukaeratik aurrera, Europako zenbait herrialdek aurrera eramandako esperientzia kolonialistaren eraginez, erromantze hizkuntzak (gaztelania, portugesa eta frantsesa, batez ere) mundu osoan zehar hedatu dira. Hala ere, hainbat lekutan bertako hizkuntzekin edota beste atzerritar hizkuntza batzuekin nahastu ziren eta kreolera izena hartzen duten mintzairak sortu. Hona hemen kreolera nagusietako batzuk:

* **Frantsesean oinarritutako kreolerak**
** Haitiko kreolera
** Patois (Jamaikako kreolera)
* **Gaztelanian oinarritutako kreolerak**
** Chavacano (Filipinak)
** Palenquero (Kolonbia)
** Llanito (Gibraltar)
* **Portugesean oinarritutako kreolerak**
** Papiamento (Nederlandar Antillak eta Aruba)

### Asmatutako hizkuntza eratorriak 
Hizkuntza erromantzeetan oinarritzen dira. Hizkuntza guztien artean neutral izateko saiakera egiteko asmoa zuten. Haien artean, esperantoa, interlingua eta romanica ditugu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Indoeuropar hizkuntzak
* Judu-erromantze hizkuntzak

## Kanpo estekak