SpaceX

**Space Exploration Technologies Corporation**, normalean **SpaceX** izenez ezaguna, estatubatuar konpainia aeroespazial eta espazio-garraioko enpresa pribatu bat da, Starbaseko (Texas) garapen-gunean egoitza nagusia duena. 2002an sortu zenetik, konpainiak aurrerapen ugari egin ditu koheteen propultsioan, jaurtiketa berrerabilgarriko ibilgailuetan, giza hegaldi espazialean eta satelite-konstelazioen teknologian. 2025etik aurrera, SpaceX munduko jaurtiketa espazialen hornitzaile nagusia bihurtu da, bere jaurtiketa kadentziak beste guztiak eklipsatzen ditu, lehiakide pribatuak eta programa nazionalak barne, hala nola Txinako programa espaziala. SpaceX, NASA eta Estatu Batuetako Indar Armatuek elkarlan estuan dihardute gobernu kontratuen bidez.

SpaceX Elon Muskek sortu zuen 2002an, espazio-jaurtiketen kostuak gutxitzeko ikuspegiarekin, Marteko kolonia auto-sostengatzaile bati bidea zabalduz. 2008an, Falcon 1 sateliteak orbitan jartzea lortu zuen, hiru jaurtiketa-saiakerak huts egin ondoren. Ondoren, konpainiak Falcon 9 kohete handiagoaren eta Dragon 1 kapsularen garapenerantz jo zuen, NASAren COTS kontratuak asetzeko, Nazioarteko Espazio Estaziora bidaltzeko. 2012rako, SpaceX-ek COTS probako hegaldi guztiak amaitu zituen eta Resupply Services komertzialeko misioak ematen hasi zen Nazioarteko Espazio Estazioan. Garai hartan ere, SpaceX hardwarea garatzen hasi zen Falcon 9 lehen etapa berrerabilgarria izan zedin. Konpainiak lehen etapako lehen lurreratze arrakastatsua frogatu zuen 2015ean, eta lehen etapa berriro abiarazi zuen 2017an. Falcon Heavy, hiru Falcon 9 boosters-etik eraikia, 2018an hegan egin zuen lehen aldiz, hamarkada baino gehiagoko garapen prozesu baten ondoren. 2025eko maiatzetik aurrera, konpainiaren Falcon 9 suziriak 450 aldiz baino gehiagotan lurreratu eta berriro hegan egin dute, astean 1-3 jaurtiketetara iritsiz.

## Historia 
### Sorrera (2001-2004) 
thumb|Lehen Falcon 1 jaurtiketa arrakastatsua 2008ko irailean
2001. urtearen hasieran, Elon Muskek Robert Zubrin ezagutu zuen eta 100.000 dolar eman zizkion bere Mars Societyri, bere zuzendaritza-batzordean denbora labur batez sartuz. Osoko hitzaldi bat eman zuen bere laugarren konbentzioan, non *Mars Oasis*, Marten negutegi bat lurreratzeko eta landareak hazteko proiektua iragarri zuen. Hasiera batean, Musk proiekturako Dnepr jaurtiketa-ibilgailu bat eskuratzen saiatu zen, Jim Cantrellen kontaktu errusiarren bidez.

### Falcon 1 eta lehen orbital jaurtiketak (2005-2009) 
SpaceX enpresak bere lehenengo jaurtigailu orbitala garatu zuen, Falcon 1 izenekoa, barne finantziazioarekin. Falcon 1en garapen kostu osoa $90 eta $100 milioi artekoa izan zen gutxi gorabehera.

Falcon suzirien serieari *Star* Warsen Millennium Falcon fikziozko espaziontziak eman zion izena.

Falcon 1en lehen bi jaurtiketak Ameriketako Estatu Batuetako Defentsa Departamentuak erosi zituen DARPA Falcon proiektuaren bidez, zeinak misil hipersonikoen banaketan erabiltzeko egokiak ziren. Suziriaren lehen hiru jaurtiketek, 2006 eta 2008 artean, guztiek porrotak ekarri zituzten, eta horrek ia amaitutzat eman zuen konpainia. Tesla Motors enpresaren finantziazioak ere porrot egin zuen eta, ondorioz, Tesla, SolarCity eta Musk pertsonalki porrot egin zuten aldi berean. 

### Falcon 9, Dragon, eta NASA kontratuak (2010–2012) 
thumbtime=0:18|thumb|Falcon 9ren lehen jaurtiketaren bideoa
SpaceX enpresak, hasiera batean, bere Falcon 1 jaurtiketa jarraitzeko asmoa zuen, Falcon 5 ibilgailuarekin. Enpresak, ordea, 2005ean erabaki zuen Falcon 9 ibilgailua garatzeari ekitea. Falcon 9aren garapena azkartu egin zuen NASAk, eta hainbat hegaldi komertzial erosteko konpromisoa hartu zuen. Kontratuaren esleipen orokorra 278 milioi dolarrekoa izan zen. Kontratu horren barruan, Falcon 9ak 2010eko ekainean jaurti zuen lehen aldiz.

Dragon espaziontziak 2010eko abenduan egin zuen bere lehen operazio-hegaldia arrakastaz, helburu guztiak betez eta Lurrera seguru itzuliz. Hori gutxi balitz, 2012ko maiatzean, Nazioarteko Espazio Estaziora (ISS) karga eraman zuen lehen ontzi komertziala bihurtu zen. Lorpen horien testuinguruan, NASAk harreman estua garatu zuen SpaceX-ekin: 2011n eta 2012an hainbat kontratu esleitu zizkion (tartean 75 milioi dolarrekoa) etorkizunean eskifaiak garraiatzeko sistemak eta segurtasun-mekanismoak garatzeko.

Arrakasta operatiboak eragin izugarria izan zuen konpainiaren finantzetan. 2012 hasieran, SpaceX-ek 1.300 milioi dolarreko balioa zuen, eta Elon Musk zen jabe nagusia akzioen bi herenarekin. ISSrako misio historikoaren ostean, konpainiaren balorazioa ia bikoiztu egin zen, 2.400 milioi dolarreraino iritsiz. Bere lehen hamarkadan, enpresak 1.000 milioi dolar inguruko finantziazio osoarekin funtzionatu zuen, horietatik zati txiki bat soilik izanik inbertsio pribatua.

Espazio-misioez gain, 2012 amaieran SpaceX koheteen berrerabilgarritasuna probatzen hasi zen. Falcon 9 prototipoekin aireratze eta lurreratze bertikaleko (VTOL) probak egiten hasi ziren altuera baxuan. Programa honek azkar egin zuen aurrera, eta 2013 amaierarako, teknologia hori abiadura eta altuera handiko baldintzetan probatzen hasiak ziren jada.

### Jaurtiketa komertzialak eta hazkunde azkarra 
thumb|ORBCOMM OG2-M1 daraman 9. belatzaren merkaturatzea, 2014ko uztaila2013an, SpaceX-ek bezero pribatu batentzako lehen misioa egin zuen, mugarri garrantzitsu bat lortuz. Hala ere, 2014an izan zen konpainiak merkatu globala astindu zuenean: lehiakide europarrak estutu zituen eta AEBetako jaurtiketa militarren monopolio garestiarekin amaitu zuen. Gainera, urte horretan bertan, NASAk astronautak garraiatzeko sistema garatzeko eta operatzeko kontratu erabakigarria esleitu zion SpaceX-i.thumb|Falcon 9 lehen etapa espazio-ontzi drone ontzi autonomo batean (ASDS), itsasoan egindako lehen lehorreratze arrakastatsuaren ondoren, SpaceX CRS-8 misioaSpaceX-ek koheteak lehorrean zein itsasoan berreskuratzea lortu zuen, teknologia iraultzaile bat garatuz. Nahiz eta 2016an AMOS-6 misioaren leherketak etenaldi labur bat eragin, konpainiak mugarri historikoa ezarri zuen 2017an: jada erabilitako kohete bat berriro espaziora bidali eta berreskuratu zuen lehen aldiz.

Arrakasta tekniko horrek munduko lider komertzial bihurtu zuen SpaceX: merkatuaren %45 bereganatu zuen eta konpainiaren balioa 21.000 milioi dolarrera igo zen. Gainera, garai honetan The Boring Company sortu zen SpaceX-en barruan, baina 2018an enpresa independente gisa banandu zen.

Gaur egun, SpaceX-ek lidergo posizioa mantentzen du espazioaren esplorazioaren merkatuan, eta bere teknologia iraultzaileak erabiltzen jarraitzen du misio berriak garatzeko.

### Izar-ontzi 
alt=refer to caption|thumb|Izar-ontzia jaurtiketa-posizioan
2019ko urtarrilean, SpaceX-ek iragarri zuen bere plantillaren % 10 kaleratuko zuela Starship eta Starlink proiektuak finantzatzen laguntzeko. Starship ibilgailuaren helburua gizakien eta kargen eskala handiko igarotzea ahalbidetzeada. Adibidez, ilargira eta marteratera. SpaceX enpresaren Starship proiektua orain arte hegan egin duen kohete handiena eta indartsuena da, eta 100 tona baino gehiagoko karga erabilgarria izateko gaitasuna du. Hasierako prototipoen eraikuntzak eta probak 2019an hasi ziren Floridan eta Texasen. 

2023ko apirilaren 20an, Starship-en lehen hegaldi orbitalaren proba Mexiko gaineko aire-erdiko leherketa batean amaitu zen. Jaurti ondoren, bultzagailuko hainbat motorrek huts egin zuten progresiboki. Azkenean, ibilgailuak kontrola galdu zuen etahegaldia amaitzeko sistema automatizatua aktibatu zen, suziria nahita suntsitu zuena. Elon Musk, SpaceX eta espazioko industria ezagutzen duten beste pertsona batzuek arrakasta moduan aipatu dute probako hegaldia.

### Starlink 
2019ko maiatzean, SpaceX-ek 60 Starlink jaurti zituen, hurrengo urtean munduko satelite-konstelazio komertzial handiena izango zena hedatzen hasiz. 2022an, SpaceX enpresaren jaurtiketa gehienak Starlink-en zentratu ziren.

2021eko uztailaren 16an, SpaceX-ek hitzarmen bat sinatu zuen Swarm Technologies erosteko, Lurraren orbita baxuko satelite konstelazio bat eraikitzen duen enpresa pribatu bat. Hitzarmenak gauzen Internet (IoT) gailuekin komunikatzeko sinatu zen, 524 milioi dolarren truke.

2022ko abenduan, AEBk SpaceX-en belaunaldi berriko 7.500 satelite jaurtitzea onartu zuen bere Starlink internet sarean.

2025eko irailean, SpaceX-ek esan zuen EchoStarren espektroaren zati bat erabiltzeko eskubideak erosiko zituela 17.000 milioi dolarren truke. Enpresak esan zuen espektroa erabiliko zuela Starlinkek mundu osoan duen zuzeneko zelula negoziorako oinarri moduan.

## Hardwarea 
### Jaurtigailuak 
2019ko uztailean, Cape Canaveralen, Falcon 9 Block 5 lehenengo etaparen lurreratzea. VTVL teknologiak SpaceXen jaurtigailu askotan erabiltzen dira.
thumb|Falcon 9 jauritgailua
SpaceXek hiru jaurtigailu garatu ditu. Karga txikietarako Falcon 1 izan zen garatutako lehen jaurtigailua, eta 2009an erretiratu zen. Karga ertainetarako Falcon 9 eta karga astunetarako Falcon Heavy gaur egun martxan daude.

Falcon 1 satelite txikiak Lurreko orbitara jaurtitzeko gai zen, hainbat ehunka kilogramo arteko karga eramanez. 2006 eta 2009 artean bost aldiz jaurti zen, eta horietatik bi arrakastatsuak izan ziren. Falcon 1 izan zen orbitara iritsi zen lehenengo likidoz elikatutako, finantzaketa pribatudun jaurtigailua.

Horrez gain, beste ibilgailu batzuk ere garatu zituzten, hala nola Falcon 9, Falcon Heavy eta guztiz berrerabilgarria izateko diseinatutako karga astun-handiko jaurtigailu sistema, Starship izenekoa, gaur egun oraindik garapen fasean dagoena.

### Suziri-motor 
2002an SpaceX sortu zenetik, konpainiak hainbat suziri-motor garatu ditu: Merlin, Kestrel eta Raptor, jaurtigailuetan erabiltzeko; Draco, Dragon espazio-ontzien seriearen erreakzio-kontrol sistemarako; eta SuperDraco, Crew Dragon ontzian abortu-gaitasuna emateko.

Merlin oxigeno likidoa (LOX) eta RP-1 erregaia erabiltzen dituen suziri-motor familia bat da. Merlin lehen aldiz Falcon 1 jaurtigailuaren lehenengo etapa bultzatzeko erabili zen, eta gaur egun Falcon 9 eta Falcon Heavy jaurtigailuen bi etapetan erabiltzen da. Kestrel motorrak ere erregai berdinak erabiltzen ditu, eta Falcon 1 jaurtigailuaren bigarren etapako motor nagusi izan zen.
----

### Dragon espazio-ontzia 
thumb|Dragon 2-ren testa
SpaceX-ek Dragon espazio-ontzia garatu du, karga eta tripulazioa Nazioarteko Espazio Estaziora (ISS) garraiatzeko.

Lehen belaunaldiko Dragon 1 ontzia soilik kargak garraiatzeko erabiltzen zen. NASAren Commercial Orbital Transportation Services (COTS) programaren bidez garatu zen, finantza-laguntzarekin. 2010ean COTS programako hegaldi arrakastatsu baten ondoren, SpaceX-i Commercial Resupply Services (CRS) kontratua esleitu zioten.
----

### Espazio-portu autonomoko dron-itsasontziak 
Suziria aurrez zehaztutako lurreratze-leku batean lurreratzen da bere propultsio-sistemak soilik erabiliz. Erregaia ez denean nahikoa jaurtiketa-lekura itzultzeko (RTLS, Return To Launch Site), suziriak ozeanoan kokatutako plataforma mugikor batean lurreratzen dira,   autonomous spaceport drone ships (ASDS) izenekoak.

SpaceX-ek, halaber, jaurtiketa-plataforma flotatzaileak sartzeko planak izan zituen, itsasotik jaurtiketa aukera eskaintzeko, petrolio-plataforma zaharrak egokituz. 2023ko otsailean, SpaceX-ek plataforma horiek saldu zituen, baina ez zuen baztertu etorkizunean itsasoko oinarri horiek berriro erabiltzeko aukera.

### Starlink 
thumb|Starlink satelitea
Starlink Interneteko satelite-konstelazio bat da Starlink Services-ek garatzen ari dena, LLC, SpaceX-en jabetza osoko filiala, eta ~550 km-ko orbitetan gurutzatutako milaka komunikazio-satelitek osatzen dutena. Bere helburua mundu mailan kostu baxuko banda zabaleko gaitasunen inguruan dagoen bete gabeko eskaera garrantzitsuari aurre egitea da.

Starlinkek planifikatutako satelite kopuruak astronomoen kezkak sortu dituzte argi kutsadura dela eta, Starlink sateliteen distirak uhin luzera optikoetan zein irrati-uhinetan behaketa zientifikoak oztopatzen dituelarik.

## Instalazioak 
SpaceX enpresak Brownsvilletik (Texas) gertu dagoen SpaceX Starbase-n du egoitza nagusia, eta bertan Starship ibilgailua egin eta jaurtitzen du. Hala ere, konpainiaren operazio gehienak Hawthorneko (Kalifornia), bere bulegotik kanpo, daude non aurretik egoitza nagusia izan zuen. Falcon koheteak eta Dragon espazio-ontziak eraikitzen dituen eta bere misioaren kontrola hartzen dute hortik.
thumb|Space X fabrika
Konpainiak Starlink sateliteak fabrikatzeko instalazio bat ere kudeatzen du Redmond-en (Washington), koheteak garatzeko eta probatzeko instalazio bat McGregor-en (Texas), eta bulego bat mantentzen du Washington DC eremuan, gobernuko funtsezko bezeroengandik gertu.

SpaceX enpresak bi jaurtiketa-gune aktibo ditu Floridan, jaurtiketa-gune aktibo bat Kalifornian eta jaurtiketa-gune aktibo bat Texasko Starbase-n.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nasa
* Nazioarteko Espazio Estazioa

## Kanpo estekak 
*  NASAren gune ofiziala
*  SpaceX-ren gune ofiziala