open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Katangako lehoi

**Katangako lehoia** edo **Angolako lehoia** (***Panthera leo bleyenberghi***) Afrikako erdialdetik hegoalderaino banatuta dagoen lehoi azpiespezie bat da.

Kongoko errepublika demokratikoko hegoaldetik (Katangako eskualdetik, hortik datorkio izena), Angola, Zanbia, Zinbabue, Namibia (Etosha parke nazionala) eta Botsuanatik (Okavangoko Delta. Zonalde honetako lehoiak bufaloak ehizatzen trebatu dira) zabaltzen da bere lur-eremua.

Azpiespezie honetako batezbesteko tamaina arrentzat 276 cm luze, 113 cm garai eta 202 kg pisukoa da, 242 kiloko aparteko arrekin topatu diren arren. Emeak %30-35 artean txikiagoak dira.

## Erreferentziak 
*  IUCN: Galzorian diren espezieen zerrenda gorria.

## Kanpo estekak
Kongoko lehoi

**Kongoko lehoia** (***Panthera leo azandica***) Erdialdeko Afrikako lautadetan bizi den lehoi azpiespezie bat da. Ekialdeko sabanetako superrarraparia da, bere ekosistemaren elikadura katean espaloirik garaienean dagoen harraparia.

Azpiespezie hau Kongoko errepublika demokratikotik Ugandaraino hedatua dago. Kontserbaziorako hainbat guneetan babestuta dago, Murchison ur-jauzietako parke naturala, horren adibide.

## Erreferentzia 
*  IUCN: Galzorian diren espezieen zerrenda gorria.

## Kanpo estekak
Hego Afrikako lehoi

**Hego Afrikako lehoia** edo **Transvaalgo lehoia** (***Panthera leo krugeri***) basabizitzan dirauen lehoi azpiespezierik handi eta mardulenetarikoa da.

Arren pisua 180-200 kilo artekoa da batez beste, baina 220 kiloak gainditzen dituzten arrak sarritan aurki daitezke. Ehizatutako arrarik handiena 300 kilo inguru pisatu zuen (1936. urtean ehizatutakoa), hortik beherago dauden pisu eta tamaina erraldoiak ere ezagutu dira, adibidez 251 eta 272 kiloko ar bi. Emeek 120-150 kilo artean pisatzen dute, batezbesteko pisua 130 kilo inguruan izanik.

Melanismo kontuengatik azpiespezie honetan beste azpiespezietan baino lehoi zuri gehiago zenbatu izan dira, Hego Afrika lehoi zuri kopuru gehien duen herrialdea izanik.

Afrikako hegoaldeko lau herrialdetatik hedatzen da azpiespezie hau, Hego Afrika (Kruger Parke Nazionalak biltzen du azpiespezie honetako populaziorik handiena), Suazilandia, Zinbabue eta Mozanbiketik zehar hain juxtu ere.

## Erreferentziak 
*  IUCN: Galzorian diren espezieen zerrenda gorria.
*  Felidoen basabizitzarako kontserbaziorako plana.

## Kanpo estekak
Glasgowko udaletxea

**Glasgowko udaletxea** (, ) XIX mendean udalaren egoitza izateko altxatu zen eraikina da.

## Historia 
Erdi Aroko Tolbooth eraikin zaharra txiki gelditu zen Glasgowko udalaren egoitza izateko eta 1882an eraikin berri bat behar zela ikusita lehiaketa bat diseinu antolatu zuten. William Young arkitekto eskoziarrak irabazi zuen, arkitektura viktoriarra nabarmentzen zen diseinuarekin, eta 1888ko abuztuan Viktoria Erreginak inauguratu zuen. 1889an egin zen bertan lehenengo udal batzarra.

Eraikinak 5.016 metro karratu zituen. 1923an ekialdean gehigarria egin zitzaion eta 1984an Burtsa gehitu zitzaion. Gaur egun 14.000 m²-ko azalera dauka.

Udaletxearen aurrean George Square enparantza dago, Jurgi III.ak ematen dio izena.

## Iruditegia 

Irudi:Wfm glasgow cityhall.jpg|George Square, atzean udaletxea.
Irudi:George Square, Glasgow, Scotland-LCCN2001706007.jpg|George Square, 1900ko argazkia.
Irudi:Glasgow reception townhall.JPG|Harrera gela.
Irudi:Glasgow City Chambers Council Chamber.jpg|Bilera gela.
Irudi:Glasgow hall townhall.JPG

## Kanpo estekak
San Andres katedrala (Glasgow)

**San Andres katedrala** () Eskoziako Glasgow hiriko lau katedraletako bat da, katoliko erromatarra hain zuzen ere. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Historia 
1791 urtean Erlijio askatasunaren agiria sinatu zenean Glasgowko industrian lan egitera etorritako irlandar inmigrante katolikoen eraginez eliza katoliko erromatar bat altxatzea erabaki zen. 1805ean 450 katoliko zeuden hirian baina 1814an eraikuntza lanak hasi zirenerako 3.000tik gora baziren. James Gillespie Graham arkitekto eskoziarrak diseinatu zuen eta 1816rako egina zegoen eliza. Ez zen ordea erraza izan eliza altxatzea, erlijioen arteko istiluen erruz hainbat sabotai-ekintza jasan baitzituen. Ez zen kanpaidorrerik egin, legez eliza umilagoa izan behar baitzuen Eskoziako elizaren eraikinak baino.

1878an Leon XIII.ak katedral izendatu zuen eta 1884an hainbat zabalkuntza egin zitzaizkion. 1903koa da barnean dagoen organo ederra. 2009 eta 2011 artean berriztatze lanak egin ziren.

## Iruditegia 

Irudi:Glasgow St Andrew's Cathedral from Clyde Street.JPG|Katedrala.
Irudi:Glasgow St Andrew's Cathedral Garden.JPG|Lorategia.
Irudi:Glasgow St Andrew's Cathedral Interior Landscape.JPG|Barnealdea.
Irudi:Glasgow St Andrew's Cathedral Ceiling Bosses.JPG|Sabaia.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Panthera leo senegalensis

Mendebaldeko Afrikako lehoia edo Senegalgo lehoia (***Panthera leo senegalensis***) Senegaletik Sudango hegoalderaino hedatzen den lehoi azpiespezie bat da.

Afrikako lehoi azpiespezierik mehatxatuena eta murritzena da, populazioak oso barreiatuak daude bata bestearengandik eta guztira 850 ale inguru daudela zenbatetsi da.

Arrak isatsarekin batera 2,90-2,97 m luze dira eta 175-210 kilo arteko pisua dute.

Lehoi hauen portaerazko informazioa urria da, baina nahiko iheskorrak direla ematen du.

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Canis lupus italicus

Italiar otsoa (***Canis lupus italicus***) italiar penintsulatik eta Europako hegoaldeko hainbat herrialdetatik hedatuta dagoen otso azpiespeziea da. Duela gutxira arte ez zen azpiespezie independente bezala kontsideratzen, ikerketa berriek orain dela gutxi azpiespezie berritzat jo zuten arte.

## Erreferentziak 
* [http://animal.memozee.com/view.php?tid=3&did=26229 ] Italiar otsoa 
* IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Larramendi kalea (Donostia)

**Larramendi kalea** Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Amaran dago, Gernikako Arbolaren pasealekuan hasi eta Easo kalean amaitzen da. Sanchez Toca kalea eta Moraza kalearekiko paraleloki doa.

Manuel Larramendi andoaindar idazle eta jesuitaren omenezko izena darama.

## Kaleak 
Larramendi kalearen inguruan honako kale hauek daude:

* Gernikako Arbolaren pasealekua
* Prim kalea
* Hondarribia kalea
* Errege Katolikoen kalea
* Urbieta kalea
* Easo kalea

## Kanpo estekak
Nubiako lehoi

**Nubiako lehoia** edo **Ekialdeko Afrikako lehoia** (***Panthera leo nubica***) munduko lehoi azpiespezierik hedatuena eta arruntena da, bai eta populazio handienak dituena ere. Tanzaniako Serengetiko lautadetako eta Keniako Masai Marako superrarrapari gorena da.

Afrikako ekialdeko lur-eremu gehientsuak hartuz, lehoi hau Sudan, Etiopia, Somalia, Zinbabue eta Mozanbiketik zehar hedatzen da. Kongoko Errepublika Demokratikoko ekialdean eta Ugandan ere badira azpiespezie honen populazioak; sarritan Kongoko lehoiarekin (*Panthera leo azandica*) nahasten dute.

Azpiespezie honetako arrek 145-204 kilo artean pisatzen dute, bai eta batzuetan 230 kiloetara heldu ere. Dena den, arren batez besteko pisua 175 kilo da. Emeek, berriz, 103-124 kilo artean pisatzen dute. Ar handien luzera maximoa (isatsa ere barne hartuta) 290 zentimetro da. Tsavoko lehoi gizajale ospetsuak azpiespezie honetakoak ziren.

## Erreferentziak 
*  IUCN: Zerrenda gorria.

## Kanpo estekak
Cueto mendiko kastroa

**Cueto mendiko kastroa** () Castro Urdialesko Cueto mendian zegoen kastroa da. Egun, mendi tontorrean, Burdin Aroko harresien aztarnak geratzen dira, irratigintza-antena, goi-tentsioko dorre eta eukaliptoen artean.

## Aztarnategi arkeologikoa 
Kastroak estekadura moduan egindako hiru harresi zentrokideak ditu. Bertan erromatarren garaiko 12 zentimetroko Neptunoren estatua txikia (Kantabriar Neptuno izenekoa), I. eta IV. mendeko erromatar txanpon bi eta Burdin Aroko hasierako edo Brontze Aroko amaierako zeramika topatu zituzten.

Plinio Zaharraren esanetan, eskualdean *Portus Amanus* edo *Portus Samanum* izeneko herrixka zegoen, gero Flaviobrigaren kokagunea izango zena. Kastroan samaniarrak bizi ziren, kantabriarren arteko mugan bizi zen herri autrigoia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marischal College

**Marischal College** Aberdeen hiriko udaletxea da. Granitozko munduko bigarren eraikuntza handiena da, Madril ondoko El Escorialen ondoren.

## Historia 
1593an George Keith, V. Earl Mariskalak sortu zuen Eskola eta Aita Santuaren bula eskuraturik Eskoziako bigarren Unibertsitatea izan zen. Frantziskotarren abadia baten gainean eraiki zen baina XIX mendean eraikin berria behar zela erabaki zuten eta 1835 eta 1906 artean granitozko eraikin berria altxatu zen. Aurrez, 1860an Aberdeeneko Errege Eskolarekin bat egin zuen Marischal Eskolak eta hara aldatu zuen bere egoitza.

Eraikin berria gutxi erabili zen hurrengo hamarkadetan, unibertsitateak hainbat gela erabiltzen zituen arren, eta 2006an Aberdeengo udalari 175 urtetarako errentan utzi zion eraikina. Honek 2009 eta 2011 artean berriztu egin zuen eta orain bere egoitza da.

## Iruditegia 

Irudi:Marischal College skeleton - geograph.org.uk - 1437226.jpg|Aurrealdea.
Irudi:Mitchell Tower, Marischal College. - geograph.org.uk - 117652.jpg|Aire ikuspegia.
Irudi:Robert The Bruce Marischal College.JPG|Roberto I.a Eskoziakoa.
Irudi:Greyfriars Church, Marischal College, Aberdeen, A Marshall Mackenzie, 1891, tower detail, photo Jane Cartney 2010.jpg|Greyfriars elizaren dorrea.

## Kanpo estekak
Canis lupus arabs

Arabiar otsoa (***Canis lupus arabs***) Ekialde Hurbilean bizi den tamaina txikiko otso azpiespezie bat da. Gaur egun, Israel, Irak, Oman, Yemen, Jordania, Saudi Arabia eta Egiptoko gune txikietatik hedatzen da.

Otso hau neurri txikikoa da, 66 zentimetro garai da eta 18 kilo baino ez ditu pisatzen batez bestez.

Bikotetan edo 3-4 alez osaturiko taldetan antolatzen da, ez-ohiko kasuetan 12 animaliaz osaturiko taldeak ere ikusi dira.

Abere txikiak, ungulatu txikiak eta erbiak harrapatzen ditu jateko, baita sarraskiez ere elikatu daiteke, orokorrean animalia oportunista da.

## Erreferentziak 
* [http://www.jstor.org/stable/1383305?seq=1#page_scan_tab_contents ] Arabiar otsoaren deskribapena 
* IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Canis lupus albus

Tundrako otsoa (***Canis lupus albus***) Eurasiako tundratik hedatzen den otso azpiespeziea da, batez ere Siberiatik Eskandinaviaraino.

Azpiespezie handia da, arrak 118-137 zentimetro luze dira, 40-50 kilo pisatuz. Emeak, ordea, 112–136&nbsp;cm luze dira eta 37-41 kilo artean pisatzen dute.

Europako otsorik handiena gisa kontsideratzen zen, baina, berriki, neurri berdineko eta handiagoak diren beste azpiespezie batzuetako aleak neurtu dira.

5-9 alez osaturiko taldetan antolatzen da eta elur-oreinak, erbiak, azeriak eta abereak ehizatzen ditu elikatzeko.

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
San Machar katedrala

**San Machar katedrala** () Eskoziako Aberdeen hiriko katedrala da, Eskoziako elizari dagokiona. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Bitxikeria gida, barnealdeki sapaian Erdi Aroko europar erresumen srmarriak daude ikusgai, tartean Nafarroako Erresumaren armarria, dirudirnez katedrala eraikitzeko dirulaguntza ematen zuten erresumen artesn baitzegoen.

## Historia 
Kondairak dio San Machar-rek errezurako leku bat ezarri zuela 580an Aberdin zaharrean, baina eliza hura katedral normandiar batek ordezkatu zuen 1131an. William Wallace exekutatu zutenean gorputza zatitu eta atal bakoitza Eskoziako hirietara bidalia izan zen eskarmentu gisa. Katedralean gorputzaren ezkerraldeko zati bat dago lurperatua.

XIII menearen bukaeran Henry Cheyne apezpikuak katedrala handitzea erabaki zuen baina Eskoziako Independentzia Gerrek ezerezean utzi zuten asmoa. XIV mendean Alexander Kininmund II.a apezpikuak katedral normandiarra eraitsi eta XV menderako katedral berria eraikia izan zen. Ondoren hiru dorre eraiki ziren, erdian handiena zegoela. 1688an izan zen ekaitz handi batek erdiko dorrea behera bota zuen eta elizaren koroa eta transeptuak ere suntsiturik gelditu ziren.

Gaur egun dakusagun elizak alboetako dorre biak mantentzen ditu eta barnealdean habearte nagusi bat eta alboetako beste bi txiki dauzka. Azken urteetan dirulaguntzak jaso ditu eliza berrizteko.

## Iruditegia 

Irudi:Aberdeen, St. Machar's Cathedral - geograph.org.uk - 597967.jpg|Katedrala.
Irudi:Cathedral Church of St. Machar, Old Aberdeen.jpg|Barnealdea.
Irudi:Stmacharceiling.jpg|Egurrezko sapaia, bertan Nafarroako armarria ikusgai.
Irudi:Table tombs - geograph.org.uk - 861341.jpg|Hilerria.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Kantabriar Neptuno

**Kantabriar Neptuno** () Castro Urdialesen topaturiko erromatarren aurreko estatuatxoa da. Estatua jainko batena da, ezker eskuan izurde bat, eskuin eskua galdurik (agian hiruhortz bat zuena) eta lepoan ilargierdi itxiaren itxura duen urrezko lepokoa dituena. Gizon gazte, biluzik, bizargabe eta txima luzeko irudi honek 12,6&nbsp;cm-ko altuera du. Brontzez egindakoa, I. eta III. mendeen artekoa.

1955ean topatu zuten, Cueto mendiko tontorretik gertu, Cueto mendiko antzinako kastroan.

Bere jatorria ezezaguna da eta zenbait teoria daude:
* Erromatar estatua da, Neptuno irudikatzen duena.
* Indigena da, bertoko jainko batena, gero Neptunorekin batu zena. Hau nahiko bitxia da, bertoko samaniar, autrigoi edota kantabriarrak apenas ez ziren itsasoratu eta ez dute halako beste jainkorik.
* Estatua Apolorena da, erromatar Neptuno txima eta bizar luze dituen agurea baita.

Egun Santanderko Kantabriako Historiaurre eta Arkeologiaren Museoan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldapeta

**Aldapeta** Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Erdialdea eta Aiete auzoetan dago. Easo kalea eta San Bartolome kalearen arteko elkargunean hasi eta Aiete pasealekuan amaitzen da.

Izenak ongi adierazten duen bezala Erdialdea eta Aiete auzoen arteko malda gainditzen duen kalea eta bidea da.

## Iruditegia 

Irudi:Aldapetako etxea 0001.JPG|Aldapetako etxea, gaur egun eraitsia.
Irudi:Aldapetatik donostia 0002.JPG|Artzain Onaren katedrala Aldapetatik.
Irudi:Aldapeta Elurretan.jpg|Aldapeta elurretan.

## Kaleak 
* San Martin auzoa
* Easo kalea
* San Bartolome kalea
* San Bartolome kaleska
* San Bartolome Gaina kalea
* Fedearen pasealekua
* San Roke kalea
* Lazkano pasealekua
* Aiete pasealekua

## Kanpo estekak
Consuelo Ordóñez

**Consuelo Ordóñez Fenollar** (Caracas, 1959ko abenduaren 28a) gipuzkoar ekintzailea da. Euskal Herriko Terrorismoaren Biktimen Elkartearen lehendakaria. ETAren kontrako diskurtsoan sutsu eta oldarkor nabarmendu da.

## Biografia 
Euskal Herriko Unibertsitatean zuzenbidea ikasi eta idazkari judizial moduan hasi zen lanean. ETAk 1995ean Gregorio bere neba erail zuenean, terrorismoren aurkako mugimenduetan sartu zen. 1999an Aski da! erakundearen sorreran parte hartu zuen. 2013an, bigarrenez hautatu zuten Euskal Herriko Terrorismoaren Biktimen Elkartearen (COVITE) lehendakari, boto gehien eraman ondoren,eta 2021ean lehendakari jarraitzen zuen artean ere. 

2015ean, Mariano Rajoyren kontra hitz egin zuen bere politika antiterrorista zela tarteko, eta irmo agertu zuen HBko Mahai Nazionaleko, KASeko eta ETAko buruzagiak Espainiako auzitegietara eramateko asmoa zuela. 2021ean, berriz, salatu zuen PPk ETAren biktimak probetxu politikorako baliatzen zituela eta biktima horiek askotarikoak zirela. 2022ko martxoan jakin zenez, auzi hori ezerezean geratu zen azkenean, "gorroto" deliturik egon ez zelakoan.

## Erreferentziak 
## Kanpò estekak
Zubieta kalea (Donostia)

**Zubieta kalea** Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Erdialdean dago. Easo kalean hasi, Londres hotelaren parean, eta Mirakontxa pasealekua, San Martin kalea eta San Bartolome kalearen arteko elkargunean amaitzen da.

Kontxako pasealekuarekiko paraleloki doa.

## Leku interesgarriak 
Zubieta kalearen inguruan honako eraikin eta leku nabarmen hauek daude:

* Londres hotela
* Xabier Zubiri plaza
* Zaragoza plazako parkea
* Zaragoza plaza

Fitxategi:Londres hotela 0002.jpg|Londres hotela.

## Kaleak 
* Easo kalea
* Manterola kalea
* Arrasate kalea
* Triunfo kalea
* Blas de Lezo kalea
* Marina kalea
* Lersundi Jeneralaren kalea
* San Martin kalea
* San Bartolome kalea
* Mirakontxa pasealekua

## Kanpo estekak
Canis lupus communis

Errusiar otsoa (***Canis lupus communis***) iparraldeko Errusiatik zabaltzen den otso azpiespezie bat da, eta Errusian bertan bizi diren 5 otso azpiespezietako bat da, eurasiar otsoa, kaspiar itsasoko otsoa, Tibeteko otsoa eta Tundrako otsoarekin batera.

Errusiar otsoa munduko otsorik handienetakoa da, Eurasiako otsoetan bigarrena da tamainaz, soilik eurasiar otso edo otso arruntaren atzetik (azken hau munduko handiena kontsideratzen delarik).

Taldeetan ehizatzen du eta bere harrapakinen artean altzea, oreina, sarrio zerbidoa eta basurdea dago.

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Canis lupus baileyi

Mexikar otsoa (***Canis lupus baileyi***) Ipar Amerikako hegoaldetik eta Erdialdeko Amerikatik bizi zen otso azpiespeziea da, basabizitzatik (naturatik) iraungitua eta bakarrik gatibutasunean aurki dezakeguna.

Otso hau tamaina txikikoa da, azpiespezie guztietan txikienetarikoa eta Amerikako otsoetan txikiena.

135 zentimetroko luzerara ez da iristen eta 80 zentimetroko garaiera maximoa du (60-80 cm artean). Animalia honen pisua 27-45 kilo artean doa, 32 kiloko batez besteko pisua izanik. Gatibutasunean soilik bizi denez, 40 kilotara sarritan heltzen da, baina aske bizi zenean basabizitzan 30 kilotara gutxitan ailegatzen zen.

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Europar otso

**Europar otsoa** (*Canis lupus lupus*) Eurasiatik hedatzen den tamaina handiko otso azpiespeziea da.

Gaur egun, hedapen handiena duen otso azpiespeziea da, eta oso hedaturik dago Europako eta Asiako kontinenteen iparraldean. Siberian populazio handiak ditu eta Siberiako otso arrunta edo eurasiar otsoa munduko otsorik handiena kontsideratzen da, hots, azpiespezie honetako Siberiako populazioak.

Arrek 35-60 kilo artean pisatzen dute, baina 80 kiloko arrak ere neurtu dira (ehizatutako eurasiar otsorik handienak 87 kilo pisatzen zituen). Emeak %20 txikiagoak dira.

Sorbaldaraino 99 zentimetro garai da, munduko azpiespezietan garaiena.

Taldetan ehizatzen du eta harrapakin gogokoenak ungulatu handiak ditu, oreinak, altzeak eta basurdeak gehienbat. Harrapakinak nekez eta odolustuz hiltzen ditu taldearen indarrarekin, normalean, distantzia handietan zelatatzen ditu harrapakinak, taldeka hozkada zitalak ematen dizkieten bitartean (harrapakin handien kasuan).

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Canis lupus arctos

Otso artikoa, otso polarra edo otso zuria (***Canis lupus arctos***) Canidae familiako ugaztun haragijalea da, otsoaren azpiespezie bat.

## Ezaugarriak 
Isatsarekin batera 1-2 metro luze artekoa da, 63-78 cm-ko garaiera du eta batez besteko pisua 45 kilotan dauka (80 kiloko aparteko arrak ikusi diren arren).

Otso artikoa otso arrunta baino txikiagoa da normalean, eta ilajea 3 hilabete betetzen dituztenean erabat zuria daukate (jaiotzean grisa duten bitartean, hots, heldutzen diren heinean zuritzen joaten dira).

Belarriak txikiak dituzte, gorputzaren beroa eta tenperatura mantentzeko eboluzio bat.

Otso hauek 7-10 urtez bizi dira bizitza basatiak libre, gatibutasunean 18 urtetara heldu daitezkeelarik.

## Elikadura 
Otso artikoak, otso mota guztiek bezalaxe, taldean ehizatzen du. Bere harrapakin arruntenak elur-oreinak eta idi musketadunak dira. Baina harrapakin txikiagoak ere harrapatzen ditu, artikoko erbiak, itsas txakurrak eta elurretako eperrak (eper zuriak), beste horrenbeste.

## Ugalketa 
Normalean, ar eta eme alfak edo menderatzaileak dira ugaltzen direnean, baina talde handietan ez dira bakarrak.

3 urte betetzean eskuratzen dute ugaltzeko adina.

Artikoko izotz gogorraren ondorioz, izotz-azpiko gotorlekuak aitzurtu edo zulatu beharrean arroken arteko kobazuloak erabiltzen dute gotorlekutzat. Bertan, emeak 2 edo 3 kume erditzen ditu maiatzaren bukaerako eta ekainaren hasierako hilabete artean. Bere erditze kopuru urria Artikoko elikadura eskasagatik dela uste da (gainontzeko otso azpiespezieen erditze kopurua 4-5 artean izaten ohi da).

Ernaldia edo sabelaldia 63 egunetakoa da eta 2 urteren bueltan kumeak independizatzeko gai dira.

## Hedapena 
Otso hauek Kanadako uharte artikoetatik Groenlandiako ekialde eta iparralderaino hedatzen dira, 68° N-ko latitudea baino iparralderago.

Bere habitata zitala eta bizitzeko zaila da, Inuit tribuak ere ez dira hain iparraldera bizi.

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Kolon pasealekua (Donostia)

**Kolon pasealekua** Gipuzkoako Donostia hiriburuko pasealeku bat da. Gros auzoan dago. Euskadi plazan hasi eta Zurriola hiribidean amaitzen da.

Izena Kristobal Kolon genovar itsasgizonaren omenez darama.

## Leku interesgarriak 
Kolon pasealekuaren inguruan honako leku interesgarri hauek daude:

* Katalunia plaza
* San Inazio eliza
* Zuberoa plaza
* Zurriola hiribidea

Fitxategi:San Sebastian-San Ignacio 38.JPG|San Inazio eliza eta Katalunia plaza.
Fitxategi:Donostia. Euskal Herria..jpg|Zurriola hiribidea, Zurriola pasealekua, Kursaal jauregia eta Zurriolako hondartzaren ikuspegia Ulia menditik ikusita..

### Kaleak 
* Ramon Maria Lili pasealekua
* Mirakruz kalea
* Iztueta kalea
* Mandasko Dukearen pasealekua
* Zabaleta kalea
* Agirre Miramon kalea
* Peña y Goñi kalea
* Denen kalea
* Mikel Imaz kalea
* Iparragirre kalea
* Trueba kalea
* Usandizaga kalea
* Ramon y Cajal kalea
* Galtzara Nagusia
* Birmingham kalea
* Segundo Ispizua kalea
* Zurriola hiribidea

## Kanpo estekak
Kastroen kultura

thumb|Kastroen kulturaren eremua eta  nagusien kokapena.
**Kastroen kultura** (, , , ) Iberiar Penintsulako ipar-mendebaldean (iparraldeko Portugalen, Galizian, mendebaldeko Asturiasen eta ipar-mendebaldeko Leónen) Brontze Aroaren amaieratik (c. k .a. IX. mende inguru) erromatartua izan zen arte (c. k .a. I. mendea) zegoen kultura zeltaren izen arkeologikoa da. Kultura honen ezaugarri nagusiak honakoak dira: harresiz inguratutako herriak, *castros* deituak, eta ageriko hilobi-ohituren eskasia, haitzetan, ibaietan edota beste lekuetan ezpata edota beste metalezko tresnak askotan utzi arren. Bere eremu kulturaleko mugak Cares (ekialdean) eta Duero (hegoaldean) ibaien haranetan jarri izan dira historiografian duela gutxi arte, baina azken urteetan, ekialdeko muga, Asturias probintziako erdi-ekialdera (Navia ibaia) mugitu dute ikerlariek.

Nahiz eta beste leku askotan, herri hizkeran "kastro" izena ematen zaien gune arkeologikokoak egon, horiek ezin dira kultura arkeologiko zehatz honen barne sartu.

Dena den, arkeologo eta historialari batzuek, Kastroen kultura eremu geografiko zabalgo batean kokatzen dute. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Maluquer de Motes, Joan (2000). «Formación y desarrollo de la cultura castreña». *Pyrenae*, 2000,  22 lib., 215-230 or. 
* Morillo Cerdán Ángel (1997). "Un siglo de historiografía sobre cultura castreña en la Cantabria histórica". *Lancia: revista de prehistoria, arqueología e historia antigua del noroeste peninsular*,  1137-8034, 2, 1997, 111-128 or.
* González Álvarez, David (2011). "De la cultura castreña al mosaico castreño: una aproximación en términos sociales a la variabilidad de las formas de poblamiento de las comunidades castreñas del noroestepeninsular y orla cantábrica". *Estrat Crític* 5. lib., 1 (2011): 213-226 or.

## Kanpo estekak
Sámano haitzeko kastroa

**Sámano haitzeko kastroa** () Castro Urdialesko Sámano auzoan zegoen kastroa da. Santullán izeneko mendizerran kokaturik. Hamar hektareako eremua da, 200 eta 336 metroko altueran kokaturik. Bi metroko lodiera zuen harresi batek inguraturik, bi ate zituen: Sangaza izeneko iparraldean eta Vallegón izenekoa hegoaldean.

Mendebaldean Ziguste leizea du, non Burdin Aroko aztarnak (lantzen puntak, fibula bat...) topatu zituzten.

Plinio Zaharraren esanetan, eskualdean *Portus Amanus* edo *Portus Samanum* izeneko herrixka zegoen, gero Flaviobrigaren kokagunea izango zena. Kastroan samaniarrak bizi ziren, kantabriarren mugan bizi zen herri autrigoia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Paulo katedrala (Dundee)

**San Paulo katedrala** () Eskoziako Dundee hiriko katedrala da, Eskoziako Apezpiku Elizari dagokiona. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Historia 
Dundeeko gaztelua egon zen tokian eraikita dago. Dirudienez k.o. 80 urtetik aurrera izan dira gotorlekuak bertan eta haien aztarnak oraindik gelditzen dira.

1847an Alexander Penrose Forbes Brechingo apezpiku izendatu zuten eta Dundeen bizitzea aukeratu zuen. Garai hartan San Paulo izeneko kapera bat zegoen Castle Streeten (Gazteluaren kalea) eta jendeak errezatzeko egokia ez zela ikusita eliza handiagoa eraikitzea erabaki zuen. 1853 eta 1855 artean eraiki zuten estilo gotikoan, George Gilbert Scott arkitekto ingelesak diseinatua.

14.000 libera esterlinatik gora kostatu zuen eta hamar urte behar izan zituzten herritarrek diru hori biltzeko. 1865an sagaratu zuten eta 1905ean katedral izendatua izan zen.
thumb|ezkerrera|200px|Katedralaren aurrealdea.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Zumalakarregi hiribidea (Donostia)

**Zumalakarregi hiribide**a edo **Zumalakarregi etorbide**a Gipuzkoako Donostia hiriburuko hiribide edo etorbide bat da. Antigua auzoan dago, Tolosa hiribidean hasi, Trento kalea eta Bentaberri kalean elkargunean, eta Ondarreta hondartza eta Ondarretako lorategien eremuan amaitzen da, Kontxako pasealekuarekin bat egiten duen tokian.

Tomas Zumalakarregi ormaiztegiar jeneral karlistaren omenezko izena darama.

## Leku interesgarriak 
* Ondarretako lorategiak
* Ondarreta hondartza
* Kontxako pasealekua
* San Sebastián hotela
* NHL Aránzazu hotela

Fitxategi:Ondarreta_Donostia_2006-07-08.JPG|Ondarreta hondartza.
Fitxategi:Donostia La Concha.JPG|Kontxako pasealekua.

## Kanpo estekak
Joaquín Ibarra

**Joaquín Ibarra Marín** (Zaragoza,  — Madril, ) espainiar tipografoa izan zen. Jatorri euskalduneko inprimatzaile familia batean sortu zen. Karlos III.a Espainiako erregearen ganberako inprimatzaile hautatu zuten 1766an eta Espainiako Errege Akademiako inprimatzaile nagusi 1779an. Kixoteren argitalpena egin zuen, marrazkiz apaindua (1780). Urtero ematen zaio Espainian Ibarra Saria deritzana urteko argitalpen hoberentzat jotzen denari.

## Erreferentziak
Samaniar

**Samaniar** edo **amaniar** () autrigoiak osatzen zuten tribuetako edo *populi*etako bat izan zen. Bere eremua ekialdeko Kantabrian zegoen, ziur asko egungo Castro Urdialesko Sámano haranaren inguruan.

Plinio Zaharraren esanetan, eskualdean *Portus Amanus* edo *Portus Samanum* izeneko herrixka zegoen I. mendean, Kantabriar Gerren amaieran, erromatarrek bertan hiri bat eratu zuten: Flaviobriga izenekoa.

Eskualdean bi kastro topatu dituzte: Sámano haitzekoa eta Cueto mendikoa. Hanibat aztarna topatu dituzte eta baita Juliobrigara zihoan erromatar galtzada ere. Beraz, merkatal gune inportantea omen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ximun Ibarra

**Ximun Ibarra**, izengoitiz ***Zubikoa*** (Sunbilla, 1905eko otsailaren 19a - Banka, Nafarroa Beherea, 1979ko maiatzaren 17a), nafar bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Ximun Ibarra Sunbillan jaio zen 1905eko otsailaren 19an. 1936ko Nafarroako Bertsolari Txapelketan parte hartu zuen, urtarrilaren 12an Elizondoko Antxitonea trinketean egin zen saioan, eta geroago Euskal Herriko txapelketan. 1936ko gerratik ihesi joan zen Bankara. Ikazkin eta baso mutil aritu zen lanean. Teodoro Hernandorena bertsozaleak bultzatu zuen bertso lanetara. 1962ko eta 1963ko Nafarroako Bertsolari txapelketako finaletara iritsi zen. 1955ean, Petra Telletxea bankarrarekin ezkondu zen; bi seme alaba izan zituzten. Oso etorri handiko bertsolaria izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ximun Ibarra, BDB Bertsolaritzaren datu-basea, bdb.bertsozale.eus
* Bankako bertsulari ohien koblak, Bankarrek bilduak eta 2013ko uztailaren 13ko omenaldi egunean kantatuak, eke.eus
Joan Alaba

thumb|260px|Salamancako *Casa de las Muertes* eraikina.

**Joan Alaba** edo **Joan Ibarra** (Larrinoa, 1480 &ndash; Salamanca, 1537ko iraila) Arabako arkitektoa izan zen. Euskal Herritik kanpora egin zuen lan batez ere. Estilo gotikoaren tradizioan moldatua izan bazen ere, Errenazimentuko berrikuntza batzuk erabili zituen bere obra garrantzitsuetan: Compostelako Santiagoko katedraleko kalostra (1510); Plasenciako katedral berria (1521); Salamancako Irlandarren Ikastetxea (1524), katedral berria (1524tik aurrera) eta San Estebango komentua, eta Compostelako Santiagoko Fonseca ikastetxea (1532-1534).

Litekeena da Juan Gil de Hontañón kantabriar arkitektoaren dizipulua izatea. Plateresko estiloaren sortzaileetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Pedro Egaña kalea (Donostia)

**Pedro Egaña kalea** Donostiako kale bat da.

Amara auzoan dago, Gernikako Arbolaren pasealekuan hasi, eta Prim kalea eta Urbieta kalea zeharkatuz Easo plaza eta Easo kalearen elkargunean amaitzen da.

Pedro Egaña gasteiztar politikari liberalaren omenezko izena darama.

## Leku interesgarriak 
Pedro Egaña kalearen inguruan honako leku interesgarri hauek daude:

* Easo plaza
* Amara-Donostia geltokia
* Aita Karmeldarren eliza
* Arte Ederrak antzokia
* Araba parkea
* Arrano etxea
* Mendeurrenaren plaza

Fitxategi:Amara zaharra jaiak 2012 002.JPG|Easo plazako kioskoa 2012ko Amara Zaharreko jaietan.
Fitxategi:San Sebastian - Estacion de Amara 3.jpg|Amara-Donostia geltokia.

Fitxategi:Arte ederrak antzokia donostia 0001.jpg|Arte Ederrak antzokia.
Fitxategi:Araba parkea.jpg|Araba parkea.
Fitxategi:Arrano etxea amara 01.jpg|Arrano etxea.

## Kaleak 
Pedro Egaña kalearen inguruan honako kale hauek daude:

* Gernikako Arbolaren pasealekua
* Prim kalea
* Urbieta kalea
* Easo kalea

## Kanpo estekak
Zuberoa plaza (Donostia)

**Zuberoa plaza** Gipuzkoako Donostia hiriburuko plaza bat da. Gros auzoan dago. Kolon pasealekua, Mikel Imaz, Ramon y Cajal eta Usandizaga kaleen artean dago.

## Leku interesgarriak 
Kolon pasealekuaren inguruan honako leku interesgarri hauek daude:

* Katalunia plaza
* San Inazio eliza
* Zurriola hiribidea

Fitxategi:San Sebastian-San Ignacio 38.JPG|San Inazio eliza eta Katalunia plaza.
Fitxategi:Donostia. Euskal Herria..jpg|Zurriola hiribidea, Zurriola pasealekua, Kursaal jauregia eta Zurriolako hondartzaren ikuspegia Ulia menditik ikusita..

### Kaleak 
* Kolon pasealekua
* Mikel Imaz kalea
* Usandizaga kalea
* Ramon y Cajal kalea
* Iparragirre kalea
* Trueba kalea

## Kanpo estekak
Moraza kalea (Donostia)

**Moraza kalea** Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Amaran dago, Gernikako Arbolaren pasealekuan hasi, eta Prim kalea eta Urbieta kalea zeharkatuz Easo plaza, Autonomia kalea eta Easo kalearen elkargunean amaitzen da.

Larramendi kalea eta Pedro Egaña kalearekiko paraleloki doa.

Mateo Moraza gasteiztar politikari eta legegilearen omenezko izena darama.

## Kaleak 
Moraza kalearen inguruan honako kale hauek daude:

* Gernikako Arbolaren pasealekua
* Prim kalea
* Urbieta kalea
* Easo kalea
* Autonomia kalea
* Amara kalea

## Kanpo estekak
Canis anthus lupaster

Egiptoko otsoa edo txakala (***Canis anthus lupaster***) Egiptoko inguruetatik bizi den eta larriki mehatxatuta dagoen kanidoen azpiespeziea da. Txakal arrunten itxura handia du eta aditu batzuek Canis anthus-en azpiespezie bat izan beharrean, benetan Canis aureus-en azpiespezie bat izan zitekeela diote, dagokion izen zientifikoarekin (***Canis aureus lupaster***).

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Canis anthus

***Canis anthus*** *Canis* generoko kanido bat da, iparraldeko eta ipar-ekialdeko Afrikan bizi dena.

## Taxonomia 
Taxona Frédéric Cuvier frantziar zoologoak deskribatu zuen 1820. urtean.

Espezieak 6&nbsp;azpiespezie ditu:
* *Canis anthus anthus* (F. Cuvier, 1820)
* *Canis anthus algirensis* Wagner, 1841
* *Canis anthus bea* Heller, 1914
* *Canis anthus lupaster* Ehrenberg, 1833
* *Canis anthus riparius* Hemprich & Ehrenberg, 1832
* *Canis anthus soudanicus* Thomas, 1903

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Bartolome kaleska (Donostia)

**San Bartolome kaleska** Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Erdialdean dago, Aldapetako igoeraren azpian dagoen eta San Bartolome kalearen adar bat den irtenbiderik gabeko kaleska bat da.

## Kaleak 
* San Bartolome kalea
* Marina kalea
* Lersundi Jeneralaren kalea
* Aldapeta

## Kanpo estekak
Emakumezkoen Espainiako eskubaloi liga

**Emakumezkoen Espainiako eskubaloi liga** () Espainiako eskubaloi txapelketa profesionala da, emakumezkoek jokatzen dutena. 1952an abiatu zen. 2009tik aurrera euskal taldeak nagusitu dira, launa tituluz Itxako KE eta Bera Bera.

## Podiuma 
## Egitura 
2022 artean Ligako sistema tradizionalean jokatu da, talde guztiek elkarren aurka bina partida jokatuz. Garaipenak bi puntu, berdinketak bat eta porrotak punturik ez. Puntu gehien lortzen zituena txapeldun izendatzen zen eta azkenengo laurek maila galtzen zuten.

2022-23 denboraldian sistema aldatu egin zen. Liga jokatu ondoren aurreneko zortzirek txapelketarako play-offak jokatzen dituzte, kanporaketa sistema erabiliz, eta azken laurek play-downa. Azken hauen kasuan fase erregularrean dituzten puntuekin jarraitzen dute eta elkarren artean bina partida jokatzen dituzte. Azken biek maila galtzen dute.

## 2024-25 denboraldiko euskal taldeak 
## Palmaresa 
### XX mendeko ligak 
### XXI mendeko ligak 
* ¹ 2019-20 denboraldia 16. jardunaldia jokatu ondoren bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren erruz. Une horretako sailkapena bihurtu zen Ligako sailkapen ofiziala.

## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Erreginaren Kopa
* Espainiako Superkopa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Canis lupus cubanensis

Kaspiar itsasoko otsoa edo kaspiar otsoa (***Canis lupus cubanensis***) desagertzeko arrisku oso larrian dagoen otso azpiespeziea da. Lehen, Itsaso Beltza eta Kaspiar itsasoko lur-eremu zabaletatik hedatzen zen, gaur egun ordea, Kaspiar itsasoko lur-eremu murritz eta isolatuetan bakarrik bizi da, populazio oso baxuetan.
 
## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Jokasta

**Jokasta** (, *Iokaste*) greziar mitologian, Tebasko erregina izan zen..

Iturri askotan agertu zen baina Sofoklesek bere istorioa tragedia baten bidez azaldu zuen, *Edipo errege* izenekoa. Tragediaren arabera, Laio eta Jokasta Tebasko errege-erreginek Edipo izan zuten semea. Jaio zenean, aita hil eta amarekin ezkonduko zela iragarri zion orakulu batek. Gurasoek utzi egin zuten hil zedin, baina bizirik iraun zuen, eta berak jakin gabe, iragarritakoa bete zen.

## Mitoa 
Jokastak Laiorekin batera ume bat izan zuen, Edipo. Orakuluaren iragarpenetatik ihes egin nahian, ez zen beraiekin hazi . Edipo nagusi izan zenean Tebasera iritsi zen eta Esfingearen enigma asmatu zuen. (Zein da umetan lau hankatan, helduaroan bi zangoen gainean eta zahartzaroan makilak lagunduta ibiltzen dena?) Gizakia zela asmatu zuelako, Edipok izurritea desagerrarazi zuen, eta, ordain gisa, Kreontek, Laioren ordezko agintariak, Jokasta erregin alargun gaztearekin ezkon zedin eskaini zion, berak jakin gabe ama zuela, eta Jokastak semea zuela jakin gabe.  Ezkondu eta gero lau seme-alaba jaio ziren: Ismene eta Antigona alabak eta Eteokles eta Polinizes semeak Baina izurrite bat Tebas hondatzen hasi zen eta orakuluak esan zuen Laioren hiltzailea aurkitu arte ez zela pasako. Edipo horretan aritu zen buru-belarri, bera zela jakin gabe. Tiresia igarle itsuak erakutsi zion egia. Jokastak bere buruaz beste egin zuen egoera jakin zuenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Juan kalea (Donostia)

**San Juan kalea** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen kale bat da. Parte Zaharrean dago, Bulebarrean hasi, Bretxa merkatuaren parean eta Bretxa plaza eta Zuloaga plaza zeharkatu ondoren, Salamanka pasealekua eta Pasealeku Berriaren elkargunean amaitzen da, Gipuzkoako Argazkilari Elkartearen egoitzaren parean.

## Parte Zaharreko muga 
Kale honen ezaugarri nagusia Parte Zaharraren eta Ekialdeko Zabalgunearen arteko muga markatzen duela, beste garaietako harresien mugak, alegia. Kale horren zenbaki bakoitiak Parte Zaharrekoak dira; bikoitiak, Zabalgunearenak.

## Los Ángeles ikastetxea 
Kale honetan eraikuntza interesgarrien atzealdeak edo alboak ikus daitezke (Bretxa, San Bizente...) baina ikastetxe horren fatxada zen zuzenean kale honetan irekitzen zena. Eskola hori Lasalletarrek gestionatzen zuten (1911. urtetik - 1977 arte) eta auzoko benetako erreferentea zen. Gaur egun, eraikina birmoldatu egin da eta Donostiako Orfeoiaren egoitza da.

## Beste leku interesgarriak 
* Zuloagako eskolak, gaur egun Orixe ikastolaren egoitza.
* Gipuzkoako Argazkilari Elkartearen egoitza.
* Principe zinemak.

San Juan kalearen inguruan, bestetik, honako eraikin eta leku interesgarri hauek daude:
* Bulebarra.
* La Bretxa merkatal gunea.
* Raimundo Sarriegiren plaza.
* Bretxa plaza.
* Bretxako merkatua.
* San Bizente eliza.
* Abuztuaren 31 kalea.
* Zuloaga plaza.
* San Telmo museoa.
* Salamanka pasealekua.
* Pasealeku Berria.

## Inguruko kaleak 
* Bulebarra
* San Lorenzo kalea
* Fermin Kalbeton kalea
* Arrandegi kalea
* Iñigo kalea
* San Bizente kalea
* Abuztuaren 31 kalea
* Euskal Herria kalea
* Salamanka pasealekua
* Pasealeku Berria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ismene

**Ismene** (, *Ismēnē*) greziar mitologian, Edipo eta bere ama zen Jokastaren alaba izan zen.

Ismene pertsonaia mitologikoa da eta hainbat tragediatan agertzen da, tartean Sofoklesen *Antigona* eta *Edipo erregea*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indiar otso

**Indiar otsoa** (*Canis lupus pallipes*) otsoaren (*Canis lupus*) azpiespezie bat da; azpiespezietzat sailkatu zen 1931. urtean, William Henry Sykesen eskutik.

## Ezaugarriak 
- Europar eta Ipar Amerikako otsoak baino txikiagoa da, 25-31,5 kilo inguru pisatzen du.

- Belarri handiak ditu gorputzaren beroa barreiatu ahal izateko, basamortuetan bizi diren animalien ezaugarri komuna.

## Elikadura 
Ugaztun eta hegazti txikiez elikatzen da, esaterako: arratoiak, katagorriak, mangostak, eperrak etab.

## Ugalketa 
Otsoen taldeko bikote alfa edo menderatzailea da ugaltzen dena , ugalketa neguan ematen da. Eme menderatzaileak edo alfak 3-5 kume artean erditzen ditu, ta hauek 6 hilabetetan heldutasun sexuala lortzen dute.

## Habitat 
Basamortuetako lur elkorretan zein baso hostotsuetan bizi daiteke.

## Hedapena 
Israeleko iparraldetik, Saudi Arabia, Afganistan, Turkia, Pakistan eta Iranetik zehar hedatzen da.

## Erreferentziak 
*  IUCN: Galzorian diren espezieen zerrenda gorria.

## Kanpo estekak
Eskubaloiko Espainiako Erregina Kopa

**Eskubaloiko Espainiako Erregina Kopa** Espainian urtero jokatzen den eskubaloi txapelketa da, Ligaren ondoren garrantzitsuena. Balonmano Mar Valencia da garaipen gehien lortu dituena, 20 hain zuzen ere.

## Podiuma 
## Palmaresa 
* (luz), luzapenean

## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Liga
* Espainiako Superkopa

## Kanpo estekak 
*  Espainiako Federazioaren webgune ofiziala
Antiope

**Antiope** () greziar mitologian, Nikteo de Tebasko erregearen eta Polixoren alaba izan zen. Hain zen ederra ezen Zeus berak maitemindu zen. Honek satiro itxura hartu eta haurdundu zuen. Baina, aitak ez zuen Antiope jainkoen erregearen alabaren maitalea zela sinetsi eta arneguren akusaziopean ihes egin behar izan zuen.

## Kondaira 
### Jaiotza 
Batzuen arabera (Homero, Pausanias eta Apolonio Rodaskoa) Antiope Asoporen alaba zen, Beoziako errekaren jainkoa. Beste batzuen arabera (geroagoko iturriak) Nikteo Tebaskoaren eta Polixoren alaba zen. Hesiodoren arabera Hirian jaio zen, Euripedesen arabera, Hisiasen eta beste batzuen arabera, bi izenak hiri berdinari egiten diote erreferentzia.

### Zeto eta Anfionen ama 
Bere edertasuna hain zen handia, Zeus jainkoak haurdun utzi zuela. Haurdun geratzean, ihes egin beharra izan zuen bere aitaren hasarreagantik, ez baitzuen sinesten bere alabaren maitalea jainkoen erregea zenik.

Epopeorekin ezkontzen bukatu zuen, honek aitagandik ihes egiten lagundu baitzion. Bertsio batzuek, bi seme (Maraton eta Enope) izan zituztela diote.

Gerran Nikteo erregea hil egin zen, baina bere anaia Likori agindu zion bere alaba zigortzea. Honek Antiope atxilotzea lortu zuen eta Beoziara zeramala Zeto eta Anfion haurrak mundura ekarri zituen.

Antiope hainbat urtetan zehar torturatua izan zen Dirzeren, Likoren emaztea, eskuetan. Honek bere edertasunagatik jeloskor baitzegoen. Atiopek ihes egitea lortu zuen eta Ziteron mendira joan zen, bere semeak han bizi baitziren. Bi semeek Liko tronutik bota zuten eta Dirze hil egin zuten.

Fokorekin ezkondu zen eta biak hilobi berdinean lurperatuak izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wilhelm Steinitz

**Wilhelm Steinitz** (Praga, 1836ko maiatzaren 14a - New York, 1900eko abuztuaren 12a) austriar xake jokalaria izan zen, lehenbiziko munduko xake txapelduna, 1886etik 1894 arte, nahiz eta askoren ustez lehenagotik zen munduko jokalari onena. Xakea sakonki aztertu zuen eta xake posizionalaren printzipio estrategiko asko aurkitu zituen, gaurko jokamolde modernoaren oinarri direnak, eta ordura arte nagusi zen eskola erromantikoari kontrajarriz eskola modernoa edo klasikoa deitzen dena sortu zuen. Bere bizitzaren zati handi bat AEBetan eman zuen, eta bertan hil zen.

## Kanpo estekak 
*  Chessgames
Canis lupus occidentalis

Mackenzie haraneko otsoa edo Mackenzieko otsoa (***Canis lupus occidentalis***) tamaina handiko otso azpiespezie bat da. Mackenzie ibaiko haranetan aurkitu zen, hortik datorkio izena. Artikotik Albertako iparralderaino hedatua dago.

## Ezaugarriak 
Sorbaldetaraino 80-85 cm garai da eta arren pisua 45-65 kilo artekoa da (Errekorra 1939. urtean Alaskan ehizatutako ar batek erdietsi zuen, 79 kilo pisatzen zuena).

## Elikadura 
Otso hauek taldeetan ehizatzen dute eta bere harrapakinen artean bisontea, orein arrunta, elur-oreina, kanadar oreina eta idi musketaduna daude.

Mackenzieko otsoa Yellowstoneko parke nazionalean birsartua izan zen Amerikako lautadetako idien populazioak kontrolatzeko, Ipar Amerikako bobidorik ugariena eta hedatuena.

## Jokaera 
Talderik handienetan bizi den otsoetariko bat da, normalean 10-12 alez osaturiko taldeetan baina 32 otsoetakoa ere izan daitezkeenetan. 900-1.500 km² artean estali dezakete beraien talde handiek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Canis anthus anthus

Senegalgo otsoa, Senegalgo txakala edo Slender txakala (***Canis anthus anthus***) *Canis anthus* espeziearen Senegalgo azpiespeziea da, oro har, Senegaletik ez ezik Afrikako mendebaldeko beste herrialdetatik ere hedatua dagoena.

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Muntoko tunela

**Muntoko tunela** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Aiete auzoan dagoen tunel bat da. Bertatik Lugaritz pasealekua igarotzen da. Ibaeta eta Amara auzoak elkar lotzen ditu.

## Ikus gainera 
* Lugaritz-Morlans bidegorriko tunela
* Aieteko tunela
* Miramarreko edo Antiguako tunela
* Amarako tunela

## Kanpo estekak
Aieteko tunela

**Aieteko tunela** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Aiete auzoaren azpitik igarotzen den tunel bat da. Bertatik A-8 autobidea igarotzen da.

## Ikus gainera 
* Miramarreko edo Antiguako tunela
* Amarako tunela
* Muntoko tunela
* Lugaritz-Morlans bidegorriko tunela

## Kanpo estekak
Omenaldia Flemingi (Txillida)

***Omenaldia Flemingi*** Eduardo Chillidak 1955 urtean eginiko eskultura da. 1991 urtetik jatorrizko eskulturaren granitozko erreplika ikus daiteke Donostiako Kontxako pasealekuan, Antiguako tuneletik gertu. Jatorrizko eskulturak zenbait kokapen izan zituen urteetan zehar, harik eta desagertutzat eman zen arte; azkenean aurkitu eta Txillidaren eskuetan jarri zuten; geroztik Chillida-Lekun dago.

## Historia 
Obra Txillidak miresten zituen pertsonaien omenez egindako obra multzoaren barruan sailkatua da, Georges Braque margolariaren eta Luca Pacioli matematikariaren omenez egindakoak bezalaxe. Kasu honetan, eskultura penizilina aurkitu zuen Alexander Fleming biologoaren omenez egin zuen, haren heriotzaren urtean bertan, eta estela moduan eraiki zuen. Hasierako eskultura Ategorrieta auzoko Jai Alai tunelaren ondoko lorategi batean egon zen urte batzuetan, baina ikusgarritasun eskasa zuela eta, Urgull mendira eramatea erabaki zen. Kokapen hori ere desegokitzat jo eta Amarako Toraxeko Gaixotasunen Ospitaleko lorategian jarri zuten, finean Flemingen omenezko eskultura baizen, baina handik desagertu egin zen. Donostiako Udalak eskulturaren bertsio berria egiteko eskatu zion Txillidari. Eskultura bertsio berria 1991ko uztailaren 25ean jarri zen Kontxako pasealekuan, Joaquín Montero arkitekto eta Txillidaren lagunak diseinaturiko terrazetan. Geroztik han ikus daiteke. Eskultura berria inauguratu eta hedabideetan horren argazkia ikusita, herritar batek jatorrizko eskultura hondakindegi batetik hartu eta berak gordetzen zuela jakinarazi zuen. Txillidak eskultura jaso eta Chillida-Lekuko Zabalaga baserriaren hegoaldean jarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mandasko Dukearen pasealekua

**Mandasko Dukearen pasealekua** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen kale bat da. Nagusiki Egia auzoan dago, baina Grosetik abiatzen da. Gros auzoko Euskadi plazan hasten da, Santa Katalina zubiaren parean, eta Egia kalearen aldapa hasten den bihurgunean amaitzen da, Cristina Enea Parke aurrean. Hamarkada batzuetan eta 90eko hamarkada arte, Atotxa estadioa egon zen bertan (eraitsia).

Fermin Lasala Collado, Mandasko dukea, donostiar politikari eta historialariaren omenezko izena darama. Berez, Mandasko Dukesarekin ezkondu zelako erabiltzen zuen duke titulua, bera ezkontidea baitzen. Emaztearen izena María Cristina Fernanda Brunetti Gayoso de los Cobos zen, XIV Mandas eta Villanuevako dukesa hain zuzen, eta XVIII Belalcazarreko kondesa ere.

## Leku interesgarriak 
Mandasko Dukearen pasealekuaren inguruan honako leku interesgarri hauek daude:

* Euskadi plaza
* Frantzia pasealekua
* Norteko geltokia
* Donostiako Justizia Jauregia
* Teresa Kalkutakoa plaza
* Hirutxulo plaza
* Atotxako Frantziskotarren eliza eta komentua
* Atotxako dorrea
* Tabakalera
* Kristinaenea edo Gladysenea parkea

## Irudi galeria 

Fitxategi:Atotxa estadioa, Donostia. Gipuzkoa, Euskal Herria.jpg|Atotxa estadioa (erautsia) 1910-1920eko hamarkaden artean.
Fitxategi:San Sebastián-Donostia - Franciscanos de Atotxa 1.jpg|Atotxako Frantziskotarren eliza eta komentua.
Fitxategi:Atotxa dorrea Donostia 2003-09-29.JPG|Atotxako dorrea.
Fitxategi:Tabakalera view.jpg|Tabakalera.
Fitxategi:Kristinaenea 0002.jpg|Kristinaenea edo Gladysenea parkea.

## Ikus, gainera 
* Mirakruz kalea
* Frantzia pasealekua

## Kanpo estekak
Principe zinemak

**Principe antzokia** edota **Principe zinemak** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen antzoki eta zinema areto batzuk dira. Parte Zaharreko San Juan kaleko 10. zenbakian dago, Zuloaga plaza eta San Telmo museoaren parean. **Sade zinemak** taldeko zinema da.

1922ko uztailaren 22an ireki zen, antzinako Kursaal kasinoaren inauguraketari aste batez aurreratuz. Ramon Kortazar arkitektoak diseinatu zuen.

## Ikus gainera 
* Zuloaga plaza

## Kanpo estekak
Talia (kariatea)

Greziar mitologian, **Talia** ( "loratzen dena") hiru Karite edo Grazien artean nagusiena zen. Oturuntzak eta beste jai batzuk presiditzen zituen, ugaritasun eta ugalkortasun dohainak emanez. Zeus eta Eurinome edo Eunomiaren alaba zen.

Irudikapen artistikoetan, hiruretatik, buruan loreak edo arropan mahatsondo hostoak daramatzan bakarra delako. Beste lan batzuetan, erabat jantzia agertzen da, bere bi ahizpekin alderaturik, erdi biluzik (Eufrosina) edo erabat biluzik (Aglaia) agertzen direnak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak