open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herritar-izen

**Herritar-izen**a, **demonimo**a edo **jentilizioa** toki bateko biztanleak izendatzeko erabiltzen den hitza da, jatorritzat duten toki hori abiaburu harturik; adibidez, *donostiar*, *bilbotar*, *gipuzkoar*, *paristar*, *herbeheretar* eta *alemaniar* herritar-izenak dira.

## Ortografia 
Herri- eta auzo-izenak euskaraz lehenengo letra larria idaztea eskatzen dute, baina herritar-izenek, ez, letra xehez idazten baitira (***A**raba* → ***a**rabar*; ***E**rrusia* → ***e**rrusiar*; ***C**osta Rica* → ***c**ostarricar*; ***E**statu Batuak* → ***e**statubatuar*).

Euskaraz, herritar-izenak herrialde-, hiri-, herri- edo auzo-izenei + ***-(t)ar*** atzizkia lotuz eraikitzen dira: *Lekeitio* → *lekeitiar*; *Santutxu* → *santutxuar*... Bizkaiko mendebaldean, ordea, ***-(o)ztar*** erabiltzen da (*getxoztar*, *leioaztar*, *erandioztar*, *bediaztar*, *zaratamoztar*...), baina ez Bizkaia osoan.

## Kanpo estekak 
Euskaltzaindiaren arauetan toponimiari buruzko dokumentu asko daude, toponimoekin batera, herritar-izenak nola eman adierazten da. Ikus, esaterako:

* [Euskaltzaindia: 108. araua.Lapurdi(https://eu.wikipedia.org/wiki/Lapurdi)ko udal izendegia. (Onomastika).]
* [Euskaltzaindia: 122. araua. Nafarroa Behereko(https://eu.wikipedia.org/wiki/Nafarroa_Beherea) herri izendegia. I. (Onomastika).]
* [Euskaltzaindia: 128. araua. Nafarroa Behereko(https://eu.wikipedia.org/wiki/Nafarroa_Beherea) herri izendegia. II. (Onomastika).]
* [Euskaltzaindia: 133. araua. III. Nafarroa Behereko(https://eu.wikipedia.org/wiki/Nafarroa_Beherea) herri izendegia. (Onomastika).]]
* [Euskaltzaindia: 140. araua. Gipuzkoa(https://eu.wikipedia.org/wiki/Gipuzkoa)ko herri izendegia. (Onomastika).]
* [Euskaltzaindia: 145. araua. Bizkaiko(https://eu.wikipedia.org/wiki/Bizkaia) herri izendegia. (Herrien izenak + jentilizioak).] herri izendegia. (Herrien izenak + herritar-izenak).
* Euskaltzaindia: 147. araua. Antzinako hirien euskarazko izenak.
* [Euskaltzaindia: 150. araua. Araba(https://eu.wikipedia.org/wiki/Araba)ko herri izendegia. (Onomastika).]
* [Euskaltzaindia: 155. araua. Nafarroa(https://eu.wikipedia.org/wiki/Nafarroa)ko herri izendegia. (Onomastika).]
Erreprografia

**Erreprografia** agirien kopiak egiteko tekniken multzoa da, modu elektriko edo mekanikoak erabiliz. Adibidez erreprografiaren kategorian sartzen dira xerografia eta argazkigintza. Erreprografia katalogo eta artxiboetan erabiltzen da, baita arkitekturan, ingeniaritza edo eraikuntza industriatan.

## Ikus, gainera 
* Fotokopia

## Kanpo estekak
Iratxo-marrazo

**Iratxo-marrazoa** (*Mitsukurina owstoni*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Mitsukurinidae familiakoa. Espezimenik handienak 6,2 metroko luzera dute. Arraroa den arren, Euskal Herriko uretan ere topatu daiteke. Fosil biziduntzat hartzen dute, 125 milioi urteko familian bizirik dagoen bakarra delako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trust

**Trusta** enpresa askoren arteko finantza elkartea da. Horizontala izan daiteke, elkartutako enpresek helburu bera dutenean, ala bertikala, helburu osagarriak dituztenean. Trustak monopolioa sortu nahi du merkatuan, produkzioa hobeto antolatuz eta kostuaren prezioa gutxituz irabazi handiagoak eskuratzeko. Indar handia hartu eta gehiegizko eragina izan dezake; horregatik ia herrialde guztiek trustaren aurkako legeak dituzte. Badu abantailarik ere, hala nola espezializazioa, antolamendu hobea, prezioak jaistea, berrikuntzak, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxychilus basajauna

***Oxychilus basajauna*** tamaina txikiko barraskilo espeziea da, beraz molusku gasteropodo lurtarra. Oxychilidae familiakoa, oskola gorri-marroixka duen barraskilo hau Iberiar Penintsulako endemismoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lidice

'''''' () Txekiar Errepublikako Erdialdeko Bohemia eskualde administratiboan kokatutako herrixka da. 2006an 435 biztanle zituen.

1942an Reinhard Heydrich buruzagi nazia hil zen atentatuaren mendekuz, alemaniar naziek Lidice herria setiatu, gizonak hil eta emakumeak eta haurrak kontzentrazio zelaietara deportatu zituzten. Gerraren ondoren beste herri bat eraiki zen, zaharraren aldamenean, haren oroigarri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shinjuku Gyoen

Tokioko Shinjuku eta Shibuya auzoen artean dagoen lorategia da.

## Historia 
Edo Aroan Naitō familiaren egoitza zen baina ondoren Enperadorearen eskutan gelditu zen. 1906an osatu ziren lorategiak baina 1945eko bonbaketek erabat suntsituta utzi zituzten. Berriztu eta 1949an ireki zituzten publikoarentzako.

2001ean Ingurugiro Ministerioak hartu zituen eta ordutik "Shinjuku Gyoen Nazio lorategiak" izena dauka.

## Egitura 
3'5 kilometrotako diametrodun lurretan 58'3 hektarea hartzen dituzte lorategiek. Hiru estilo bereizten dira, Frantses lorategia, Ingelesa eta Japoniarra. Hanami garaian, hau da gereziondoak loratzen direnean, Tokioko txokorik estuimatuena da Shinjuku Gyoen, izan ere parkean dauden 20.000 zuhaitzetatik 1.500 gereziondoak baitira.

1892an negutegia altxatu zen, baina 1945eko bonbaketak hautsi egin zuenez, gaurf egun dagoena 1950koa da. Bertan 1.700 landare tropikal eta azpitropial daude.

## Garraioa 
Hainbat geltoki daude bertan:
*  Marunouchi lerroko *Shinjuku-gyoemmae* geltokia.
*  Chūō-Sōbu lerroko *Sendagaya* geltokia.
*  Fukutoshin lerroko *Shinjuku-sanchōme* geltokia.

## Kanpo estekak
Deroceras vascoana

***Deroceras vascoana*** tamaina txikiko (2,2-3,2 cm.) bare espeziea da, beraz molusku gasteropodo lurtarra. Agriolimacidae familiakoa, marroi argia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meiji santutegia

Tokioko santutegi xintoista garrantzitsuena da, Shibuya auzoan kokaturik dagoena. Meiji enperadorea eta bere emazte Shōken bertan hilobiraturik daude. Urte berri egunean hiru milioi fededun biltzen dira bertan errezatzera eta amuletak erostera.

## Historia 
Enperadorea 1912an hil zen eta berak eta emazteak sarritan bisitatu ohi zuten parkean tenplua eraikitzea erabaki zuen Japoniako gobernuak. 1920 eta 1921 artean eraiki zuten. Bigarren Mundu Gerrako bonbardaketetan erabat suntsitua izan zen baina norbanakoen dirulaguntzei esker berriz eraiki ahal izan zen eta gaur egungo tenpluak 1958an ireki zituen ateak.

## Egitura 
700.000 metro koadro dituen baso baten erdian dago Meiji santutegia. Bertan 365 espezie desberdinetako 120.000 zuhaitz daude, hauek ere jendeak borondatez emandakoak dira.

Santutegiak berak bi eremu bereizi ditu:
* **Naien:** Barneko eremua da eta altxorraren museoa dauka. Bertan daude enperadorearen eta emaztearen etxe-tresnak.
* **Gaien:** Santutegiaren kanpoaldea da. Margo galeriak Enperadorearen bizia kontatzen duten 80 mural ditu.

Honetaz gain santutegiaren hegoaldean dagoen Yoyogi parkean Tokioko Estadio olinpikoa dago besteak beste.

## Iruditegia 

Irudi:MeijiShrine2.jpg|Santutegiaren barnealdea.
Irudi:Meiji-jingu torii.JPG|Santutegiaren *torii* (ataria).
Irudi:Meiji_Shrine,_Barrels_of_sake.jpg|sake upelak.
Irudi:Meiji Shrine Tokyo, Japan.jpg|Jendea errezuak idazten.

## Kanpo estekak 
*   Webgune ofiziala
Tokioko Operaren Hiria

Tokion dagoen hirugarren eraikin altuena da, Shinjuku auzoan dagoena.

## Egitura 
Beheko solairuetan Antzoki Nazional Berria dago, honek ematen dio izena etxe orratzari. Bosgarren eta 52. solairuen artean bulegoak daude, bertan daude besteak beste Microsoft eta Apple.

## Antzoki Nazional Berria 
Antzoki Nazional Berria (japonieraz 新国立劇場 Shin Kokuritsu Gekijō) Takahiko Yanagisawa arkitektuak diseinatu eta 1997an ireki zituen ateak. Bertan opera, balleta eta dantza modernoko ikuskizunak izaten dira.

## Kanpo estekak
Yoyogi parkea

Tokioko Shibuya auzoan dagoen parkea da, Meiji santutegiaren hegoaldean hain zuzen ere.

## Historia 
XIX. mendean Meiji santutegiaren lorategien parte izan zen. 1910an lehenengo motordun hegaldia bertan gertatu izanagatik egin zen famatu. 1945etik aurrera Japonia okupatuan militar estatubatuarrek bertan izan zituzten *Washington Heights* barrakoiak.

1964an ordea Tokioko Olinpiar Jokoetako hiri olinpikoa bertan ezarri zen, bai eta Yoyogi Gimnasio Nazionala ere. 1967an Meiji santutegitik bereiztu eta Gimnasioaren izena hartuz parke bihurtu zen.

## Gaur egun 
Tokioko aisialdirako gune gustukoenetakoa da. Igandetan rock musika kontzertuak ere izaten dira. Kirol ekintzak ere egin daitezke, bidegorriak eta hainbat kantxa bai baititu.

## Ondasun nabarmenak 
* Meiji santutegia
* Tokioko Estadio olinpikoa

## Kanpo estekak
Pare

**Pare** izan daiteke:

## Biografiak 
* Ambroise Paré (1509-1590), frantziar kirurgilaria.
* Emmett Pare (1907-1973), tenislaria.
* Pare Lorentz (1905-1992), estatubatuar zinema zuzendaria.
* Richard Pare (1948), ingeles argazkilaria.

## Lekuak 
* Goregaon (lehen Pare), Mumbaiko auzoa.
* Parè, Italiako udalerria.
* Pare (Kediri), Ekialdeko Javako herria
* Pare mendiak, Tanzaniako mendilerroa

## Besteak 
* Pare (matematika): batera doazen bi izaki edo gauza kidekoen multzoa.
* Pare (titulua): Antzinako goi mailako titulua.
* Indar pare: aurkako norantza, paraleloak eta magnitude berdina duten bi indarrez osaturiko sistema.
* Partikula pare: partikula bat eta haren antipartikulaz osaturiko multzoa, elektroia eta positroia esate baterako.
* Pare termoelektriko: metal desberdineko bi eroalez osaturiko sistema.
* Pare hizkuntza: Tanzaniako hizkuntza.
* Pare txirikordatu: kable pare mota.
Pare (titulua)

thumb|150px|Pare baten jantzi zeremonialak.

**Pare** antzinako goi mailako titulua da. Frantziako erregearen gortean, XVII. mendeaz geroztik, pareak 12 ziren (6 elizakoak eta 6 elizaz kanpokoak). Frantziako Iraultzak debekatu zuen pareen erakundea, baina Luis XVIII.ak berriro onartu zuen eta pareek Lehen Ganbera osatu zuten. Ingalaterran pareak Lorden Ganberako kide (740) ziren; gaur egun Lord gehienak pareak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indar-pare

thumb|Indar-pare baten momentua.

**Indar-pare** aurkako norantza, paraleloak eta magnitude berdina duten bi indarrez osaturiko sistema da. Indar pare baten momentua indar bat bider bi indarren artean den distantzia biderkatuz lortzen da.

Indar-pare baten momentua edo **M** magnitude bektoriala da eta honako formula du:
M=F_1d=F_2d\,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aiztondo Adunako Udal Liburutegia

**Aiztondo Adunako Udal Liburutegia** Herriko plazan dago. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen parte hartzaile da.
## Funtsa 
* Aldizkariak: Beasaingo paperak, Bertsolari, Eseté, Euskerazaintza, The balde, bestak beste.
* Liburuak.
* Ikus-entzunekoak: soinu-grabazioak eta bideo-grabazioak.
* Ordenagailuko fitxategiak.
## Zerbitzuak 
* Irakurketa eta kontsulta: mailegagarri ez diren dokumentuena, hala nola, atlasak, entziklopediak, hiztegiak...
* Mailegua: pertsonala, kolektiboa eta liburutegien artekoa.
* KZgunea bertan dago.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Adunako Udala
* Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen katalogo bateratua
Mailegu (hizkuntzalaritza)

**Mailegu** hizkuntza batek beste baten hitz edo esapide bat bereganatzea da edo horrela bereganatutako hitz edo osagaia. Hitzen ordez estruktura gramatikalak edo morfemak bereganatzen dituztenean, mailegu gramatikala du izena. Azkena arraroagoa da, baina hizkuntza biek ele biko hiztun asko dituztenean gertatzen da.

Zenbait hizkuntzen arteko mailegu asko dagoen eremu batean *sprachbund* edo gune-linguistikoa sor daiteke.

Beste hizkuntzetatik etorritako hitzak saihestea eta kentzea helburu duen jarduerari «purismo» (latin. *purus* «garbi») edo «garbizaletasun» deritzo. Horren adibide argigarri bat islandiera da, hitz berri guztiak germaniar erroak erabiliz sortzen ahalegintzen dena.

## Euskarazko hitz arrotzak 
Gaur egungo euskararen hiztegiak hitz arrotz (edo mailegatutako hitz) asko ditu. 

Horietako asko latinetik (antzinako garaietatik aurrera) etorri ziren; hona hemen egunerokotasuneko adibide ageri batzuk: «katu», «bake» ← lat. *pax, pacis*, «eliza» ← *ecclesia*, ohore ← *(h)onore(m)*, «zeru» ← *caelum*.

Beste hizkuntzetatik etorritako hitz ere ditu euskararen hiztegiak, baina euren jatorri arrotza zalantzagarria izan daiteke. Adibidez, «hartz» eta «maite» hitzak, agian, zelta hizkuntzetatik etorri ziren, baina euren jatorri zehatza ez dago argi.

Mailegu berrien gehienak gaztelaniatik datoz: «dorre», «eskalatu», «komunitate» eta besteak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Barbarismo
* Erderakada
* Kultismo
* Neologismo

## Kanpo estekak
Reden an die deutsche Nation

() 1808an Johann Gottlieb Fichte filosofo alemaniarraren lanarik ezagunenetakoa da. Bertan, Napoleon Bonaparteren inperioaren aurka borrokatzera deitzen ditu alemanak. Alemaniaren batasuna eskatzen du bere hizkuntzan, ohituretan eta literaturan oinarrituta. Politikazko literatura honetan, politikak duen pisuren ondorioz, bere literaturako maisutasun lana ez da bere beste lan batzuk bezain goraipatua izan.

Hona hemen bere lanaren zati bat:

## Kanpo estekak
George Best Belfast City aireportua

**George Best Belfast City aireportua** (irlanderaz *Aerfort Chathair Bhéal Feirste George Best* eta ingelesez *George Best Belfast City Airport*) Ipar Irlandako Belfast hirian dagoen aireportu bat da. Hain zuzen ere, Belfasteko portuaren alboan dago, erdigunetik 5 kilometro ipar-ekialdera.

2006. urterarte Belfast Hiriko aireportua izena zeraman, 2005ean zendu berri zen George Best iparrilandar futbolari ospetsuaren omenez berrizendatu zelarik.

Hiriak beste aireportu bat ere badu, Belfasteko Nazioarteko aireportua, baina hiritik at dago, Aldergrove udalerrian.

## Iruditegia 

Irudi:George Best Belfast City Airport and carpark - geograph.org.uk - 721122.jpg|Aparkalekua.
Irudi:George Best Belfast City Airport signage.jpg|Aireportuaren izena daraman logoa 2006an.
Irudi:Belfast City Airport.jpg|Kontrol dorrea.
Irudi:

## Kanpo estekak 
* George Best Belfast City aireportuaren webgunea
If I Had a Heart

**If I Had a Heart** (euskaraz *Bihotz Bat Banuke*) Fever Ray suediar abeslari eta musikariak konposatu eta abestutako abesti bat da. 2008ko abenduaren 15an *Fever Ray* diskoaren barnean plazaratu zuen.

Ondoren, eta jada 2012an *Vikings* telefilmako sarrerako doinu edo abesti izan zen. Beste hainbat telesail ezagunetako atal solteetan ere doinu gisa jarria izan delari, esate baterako *Breaking Bad*, *Misfits*, *Person of Interest*, *The Following* eta *The Walking Dead* telesailetan.

## Kanpo estekak 
* *If I Had a Heart* abestia entzungai 
* *If I Had a Heart* abestia entzungai, *Vikings* telesaileko irudiekin batera.
Roppongi

thumb|250px|*Roppongi Hills* auzo aberatseko etxe orratzak.
 Tokioren erdigunean Minato auzoko barruti bat da. Auzo aberatsa da, batez ere *Roppongi Hills* eremua, eta gau giro handia ere badu.

## Historia 
*Roppongi* izenak "sei zuhaitz" esan nahi du eta badirudi 1660 inguruan jarritako izena dela, sei zelkoba zuhaitzek mugatzen baitzuten lurraldea. Zuhaitz hauetako azkenak XX. mendera arte iraun zuen baina Bigarren Mundu Gerrako bonbardaketetan suntsitua izan zen.

Roppongi eremua errepideek zeharkatzen bazuten ere ez zen Meiji berrezarkuntzara arte populatua izan, batez ere 1890an Japoniako Armada Inperiala inguruan ezarri zenetik aurrera. Soldaduen presentziak ekarri zuen gau giro aktiboa auzora.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren Estatubatuar eta aliatuen armada zein enbaxadek bertan ezarri zituzten egoitzak eta atzerritarren eremu bihurtu zen. 2002 eta 2003 artean *Izumi Garden Tower* eta *Roppongi Hills* luxuzko konplexuak eraiki ziren eta honek bultzada ekonomiko izugarria eman zion.

## Gaueko giroa 
Gaueko giro oso aktiboa dago Roppongi auzoan, atzerritar, ikasle, negozio gizon eta Estatu Batuetako militarren aisialdirako eremua bihurtu da. Ekitaldi ugari ere antolatzen dira, arte jaialdiak, dardo eta billar txapelketak, robot erakusketak...

XX. mendean yakuzaren presentzia handia bazen ere, gaur egun beste eremu batzuetara egin dute alde, Kabukichō auzora esate baterako. Aspaldian Nigeriako immigranteek ireki dituzte hainbat taberna eta istiluak izan dira.

## Kanpo estekak 
*  Roppongiko gida
Rainbow zubia (Tokio)

Tokioko Badia zeharkatzen duen zubi esekia da, Tokio erdialdean dagoen Minato auzoko *Shibaura* eta *Odaiba* nasak elkartzen dituena.

## Historia 
1987an hasi ziren eraikitzen eta sei urte beranduago 1993ko abuztuaren 26an inauguratu zen.

## Egitura 
Zubiak 798 metrotako luzera du eta trenbideaz eta autobideaz gain oinezkoentzako eta bizikletentzako bideak ere baditu. Dorreek 126 metrotako altuera daukate eta gauez kolorez argiztaturik daudenez *Ortzadar zubia* izena hartu du. Argien bateriak eguzki energiaz kargatzen dira egunez. Dorreen arteko tartea 580 metrotakoa da.

## Kanpo estekak 
*  Rainbow zubia
Sensō-ji

Tokioko tenplorik ezagunena da, hiriaren iparraldean dagoen Taitō auzoan dagoen VII mendeko tenplo budista hain zuzen ere.

## Historia 
Kannon bodhisattvaren omenezko tenploa da. Kondairaren arabera bi arrantzalek Kannon-en estatua Sumida ibaiaren ertzean aurkitu zuten 628an eta Asakusa herrixkan tenplo bat egitea erabaki zuten. Komunitate erlijiosoa 628an bertan sortu zen eta tenploa 645 inguruan eraiki zen.

XVII mendean Tokugawa Ieyasuk Tokugawa leinuaren tenplo babestaile izendatu zuen *Sensō-ji*, eta lur ugari eman zizkion. 1657an Yoshiwara auzoa sortu zen inguruan eta tenploa jendez bete zen.

1923ko lurrikarari aurre egin zion baina ez Bigarren Mundu Gerrako bonbaketei. Oraindik Edo Aroko egitura mantentzen du hala ere.

## Egitura 
### Kanpo aldea 
Tenplora sartzeko *Kaminarimon* atea (雷門, "Trumoiaren atea") pasa eta komertzioz eta erromesez beteriko *Nakamise-dori* (仲見世通り) bide zuzena zeharkatu behar da. Nakamise-dori kalearen bukaeran *Hōzōmon* atea (宝蔵門, "Altxorraren-etxearen atea") dago.
Ate bakoitzean linternak, kanpaiak eta estatua erraldoiak daude eta kolore gorria nagusi da.

### Barneko eraikinak 
Teilatu beltz eta horma gorrizko eraikinak dira. Aipagarrienak honako hauek dira:
* **Hondō:** Pabiloi nagusia da, 1958an eraikitakoa. Kannon bodhisattvaren estatua dauka eta erromesek txanponak jaurti eta kandelak pizten dituzte. Aurrean daukan plazaren erdian intsentsua erretzeko labea dago eta inguruan *omikuji* izeneko zortearen paper-tirak erosten dira.
* **Dembo-in lorategiak:** monjeen lorategia da, beren bizilekuek inguraturik dagoena.
* **Bost solairutako pagoda:** 1973an eraiki zen, aurrez zegoenaren berdin berdina da.

## Jaialdiak 
Tokioko jaialdi xintoistarik jendetsuenetakoa egiten da bertan, Sanja Matsuri izenekoa. Maiatzaren erdialdean izaten da eta bi milioi pertsona inguru erakartzen ditu.

## Iruditegia 

Irudi:Senso-ji Kaminarimon 201503a.jpg|Kaminarimon atea
Irudi:Sensoji 2012.JPG|Nakamise-dori kalea
Irudi:Hozomon sensoji.jpg|Hōzōmon atea
Irudi:Senso-ji Hondo 201505.jpg|Hondō, pabiloi nagusia
Irudi:Pagoda, Sensoji Temple, Asakusa, Tokyo.jpg|Bost solairutako pagoda
Irudi:Bad fortune omikuji.jpg|*Omikuji* paperak.
Irudi:Sensoji at night 5.JPG|Sensō-ji gauez.
Irudi:View of mikoshi from sensoji Sanja Matsuri 2006-3.jpg|Sanja Matsuri jaialdia.

## Kanpo estekak 
*  Sensō-ji tenploaren webgune ofiziala
*  Sanja Matsuri jaialdiaren webgunea
Sanja Matsuri

Tokioko jaialdi xintoistarik jendetsuenetakoa da, Sensō-ji tenpluan egiten dena. Kanda Matsuri eta Sannō Matsurirekin batera Tokioko hiru jaialdi xintoista handia da. Maiatzaren hirugarren asteburuan izaten da eta 1'5 eta 2 milioi persona erakartzen ditu urtero. VII. mendean Sensō-ji sortu zuten Hinokuma Hamanari, Hinokuma Takenari eta Hajino Nakatomo-ren omenez egiten da.
thumb|thumbtime=5|2013
## Historia 
Kondairak dioenez Sumida ibaiaren ertzean Kannon bodhisattvaren irudia aurkitu zuten bi arrantzalek (Hinokuma Hamanari eta Hinokuma Takenari) eta lurren jabea zen Hajino Nakatomo-k tenplua eraikitzea erabaki zuten 628 urtean. Jaialdia ordutik ospatzen dela esaten bada ere, gaur egungo formatua Edo Aroan hartu zuen, 1649an Asakusa santutegia Senso-jiren ondoan eraikitzean.

## Jaialdia 
Hasiera batean zentzu erlijiosoa bazuen ere gaur egun jai giroan ospatzen da. Unerik gorena erromesek sorbalda gainean *mikoshi* kapera ateratzen dutenean izaten da, jaialdiko hirugarren egunean. Berniz beltzezko kutxak urrezko irudiak ditu, tona bat pisatzen du eta 40 milioi yen (300.000 euro inguru) kostatu zen 2008koa egiteak. 40 pertsonak eramaten dute, egunaren bukaeran 500 ere badira parte hartzen dutenak.

## Kanpo estekak 
*  Sanja Matsuri jaialdiaren webgunea
Sumida ibaia

Tokio iparraldetik hegoaldera zeharkatzen duen ibaia da.

## Ibilbidea 
Iwabuchi eremuan sortzen da eta 23,5 kilometro egin ondoren Tokioko Badian itsasoratzen da. Bere ibilbidean Kita, Adachi, Arakawa, Sumida, Taitō, Kōtō eta Chūō auzoak pasatzen ditu.

## Zubiak 
Hauek dira Sumida ibaia zeharkatzen duten zubiak:
* Ryōgoku (1932)
* Nihon-bashi (XVII mendea)
* Eitai-bashi (1924)
* Senju (1921)
* Sakura (1985)
* Kototoi (1928)
* Azuma (1931)
* Komagata (1927)
* Umaia (1929)
* Kumarae-bashi (1924)
* Shin Ohashi (1976)
* Kiyosu (1928)
* Chuo (1994)
* Tsukuda (1964)
* Kachidoki (1940)

## Kanpo estekak
Mertzenaria

**Mertzenaria** (*Mercenaria mercenaria*) molusku kuskubiko bat da, *Veneridae* familiakoa. Ekialdeko Ipar Amerikan jatorria duen txirla hau jateko ona da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Datil handi

**Datil handia** (*Ensis siliqua*) molusku kuskubiko bat da, Pharidae familiakoa. Mendebaldeko Europan eta Mediterraneon jatorria duen datil hau jateko ona da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Datil oker

**Datil okerra** (*Ensis ensis*) molusku kuskubiko bat da, Pharidae familiakoa. Ipar-mendebaldeko Europan jatorria duen datil hau jateko ona da.

## Deskribapena 
Bi oskol errektangular luze ditu, estuak eta pixka bat kurbatuak. Oskol biak simetrikoak dira animalia ongi itxi ahal izateko. 10 zentimetro inguruko luzera hartu dezake. Marra elkartzutak ditu, hazkuntza prozesua aierazten dutenak.

Ingelesez *Sword razor* eta gaztelaniaz *Navaja* esaten zaio daukan labana itxuragatik.

## Banaketa 
Europa ipar-mendebaldeko kostaldean aurkitzen da Itsaso Baltikoan eta Norvegian hasi eta Portugal alderaino. Euskal Herriko kostaldean ere badago.

## Bizimodua 
250px|thumb|Datil okerra hareatan.
Eremu neritikoan eta mareateko guneko sedimentuetan aurkitzen da. Itsasgoran sedimentuen azalera hurbiltzen da baina ura jeistean edo arriskua somatzen duenean lurbarnera metro erdiko sakonerara sartzen da. Azkar egiten du tunela.

Bi sifoi ditu eta hondarretatik ateratzen ditu. Sifoi batetik ura hartu eta bestetik bota egiten du eta bitartean ura iragazi eta elikadura partikulak xurgatzen ditu.

## Ugalketa 
Udaberrian ugaltzen da eta larbek zooplaktona osatzen dute. Hilabete pasa ondoren lurrera jeitsi eta sustratuan finkatzen da. Hiru urte dituenean heldua da eta 10 urte ere bizi daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubaiyat

thumb| Morris eta Burne-Jones edizioa.

***Rubaiyat*** (, Ruba`iyyat, "laudunak") poema bilduma da, ustez Omar Khayyamek (Nishapur, egungo Iran, Cca. 1048ko maiatzaren 18a – *ibidem*, Cca. 1131) idatzitakoa. Poesia korpus hori bilduma desberdinen bitartez heldu zaigu; ondorioz, ez da multzo erabat finkatua eta, ziur aski, beste egile batzuen poemak ere jaso izan dira bertan. Zenbait ikerlariren ustez, hirurogei poema inguru bakarrik izango lirateke benetan Omar Khayyamekoak, nahiz eta bilduma osoa mila ingurukoa izan.

Poema hauen gaiak oso desberdinak dira: zientzia, ezagupena, morala, pertsonen portaera, erlijioa, teologia, bizi izandakoez nostalgia, gizakiaren betiko galderak (nondik gatoz, nora goaz)...

Rubaiyaten testuak Sadeq Hedayat (1903-1951) idazle irandarrak finkatu zituen. Bestetik, zenbait idazle garaikidek antzeko poemak idazten saiatu dira, besteak beste, Fernando Pessoa eta Yeghishe Charents.

## Rubaiyatak euskaraz 
* Bingen Ametzagaren itzulpena.
* Amaia Guijarroren bertsioa *Idatz & Mintz* aldizkarian. 16/17 (1988-uztaila)
* Joseba Sarrionandiaren itzulpenak *Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak* liburuan:
** "Eriden ezazu anderegai zoragarri bat"
** "Zer ote da benetan enea?"
** "Errusinolak bere kantuaz"
** "Inork ere ezin dezake entelega"
** "Gure ziurtasuna bakarra"
** "Ni hilgo naizen egunean"
** "Noiz sortu nintzen ni?"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Omar Khayyamen biografia eta euskaraz agertutako poemen bertsioak
Ortesi

thumb|400px

Ortopedian, **ortesia** gorputzaren disfuntzio edo gabezia bat gaindintzen laguntzen duen gailu bat da. Gorputzaren kanpoaldean jartzen dira, gorputzean txertatzen diren protesiak ez bezala.

## Kanpo estekak
Ketze

[thumb|[Sardinzar ketua.]]
[thumb|[Scamorza gazta ketuak]]
**Ketzea** edo **keztatzea**, kea erabiliz janariaren iraupena luzatzen duen erabiltzen prozedura da, gizakiak aspalditik ezagutu eta aplikatzen duena.

Elikagaiak kontserbatzeko tekniken bidez janarien hondatze mikrobiarra ekidin ez ezik, kontsumitzaileen osasuna arriskuan jar dezaketen mikrobio patogenoen hazkuntza ere inhibitu egiten da (*Clostridium botulinum*, *Staphylococcus aureus*, *Salmonella*, *Listeria monocytogenes*, toxinak ekoizten dituzten onddoak, eta beste mikrobio patogenoen hazkuntza).

## Ezaugarriak
Ketzea kontserbatu nahi den elikagaia kearen eraginpean jarriz burutu ohi da. Horretarako, erretxina gutxi duen egurra erre egiten da, janaria ketuz. Keak bakterioak hiltzen dituzten azido zurkarak ditu . Horretaz gain, elikagaia lehortu egiten du, bere kontserbazioa errazten duena.

Elikagaiak kontserbatu ez ezik, ketzeak zapore berezia ere ematen dio janariari, sukaldaritzan oso preziatua dena.

Ketu ohi diren janariak haragiak (batez ere hestebeteak) eta arrainak dira (izokina, adibidez). Gazta ere ketu daiteke (Idiazabalgoa, kasu).

Elikagaiak ketzeko bi teknika daude: ketze hotza eta ketze beroa. Lehenengoak 30&nbsp;°Cko tenperatura ezin du gainditu, eta bigarrena 60º-75&nbsp;°Cen arteko tenperaturan burutzen da.

Aspalditik da ezaguna kearen jarduera kontserbatzailea elikagaietan. Kasualitatearen ondorioz, ziur aski, jabetu zen gizakia keak elikagaien iraupena luzatzen zuela. Gerta zitekeen, esaterako, gure arbasoek ohartzea sutegi gainean zeuden janariek (kearekin harremana zutenak) beste janariek baino gehiago irauten zutela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Elikagaiak ketzea
Nukleo (argipena)

**Nukleo** terminoak zerbaiten barneko erdigunea adierazten du. Hainbat erabilera ditu:
* Geologian, **nukleoa**, Lurraren eta planeten erdiguneko esfera;
* Biologian, **zelula nukleoa**, zelula eukariotoen erdigunea;
* Fisikan, **atomo nukleoa**, atomoaren erdigunea.
* Informatikan, **nukleoa** edo kernela.
* Industria litikoan, **nukleoa**, harritik nahi diren harri-pintza edo ijelkiak atera ondoren, gelditzen den botatzen den harri puska da.
Butifarra

**Butifarra** haragi freskoarekin egindako hestebetea, gatz, piper eta beste espeziekin ondua, bereziki Katalunian eta inguruko eskualdeetan prestatu eta jaten dena.

## Kanpo estekak
Kalapie

**Kalapie Hiriko Txirrindularien Elkartea** Donostialdean, Oiartzualdean eta Bidasoaldean bizikletaren erabilera sustatzeko eta txirrindularien eskubideak defendatzeko elkartea da. 1989ko azaroan sortu zen. Bizikleta-txangoak, bizikleta-azokak eta ikastaroak antolatzen ditu. 2008 urtean, Donostiako hiritar merezimenduaren domina jaso zuen.

## Kanpo estekak 
* Kalapie, elkartearen webgunea.
Chūō-ku (Tokio)

Tokio hiriko 23 auzo berezi bat da. Chūō izenak erdigunea esan nahi du, izan ere Tokioren erdigunea osatzen duen auzoa da. 2012ko erroldaren arabera 122.118 biztanle ditu 10,15 kilometro koadrotan. Chūō auzoan dago Ginza barruti ospetsua.

## Geografia 
Tokioko Geltoki nagusiaren ekialdera kokaturik dago eta administratiboki hiru eremutan bereizita dago auzoa, *Nihonbashi*, *Kyobashi* eta *Tsukishima*. Lehenengo biak eremu komertzialak dira eta hirugarrena Tokioko Badian dagoen uharte artifiziala da.

## Historia 
Tokugawa Ieyasu shogunak Edo Japoniako hiri garrantzitsuena egiteko asmotan eremu komertziala sortzea erabaki zuen Tokio eta Kansai eskualdea elkartzen zituen errepidean. Edo Aroan *Edomachi* izena hartu zuen, "Edo-ren erdigunea". Gaur egungo Ginza eta Tsukiji barrutiak dauden lekuan ordea Sumida ibaiaren delta baino ez zegoen. 1657an suak auzoaren zati handiena erre zuen eta berreraiki beharra izan zen.

Atzerritarrek asentamentua sortu zuten Tsukiji barrutia dagoen lurretan 1869 eta 1899 artean. 1872an alboan dagoen Ginza barrutia beste sute batek suntsitu eta Europar estiloko planifikazio modernoa egiteko aprobetxatu zen Tren geltoki nagusia eta negozio eta finantza auzoa elkartzen zituen barruti honetan. Thomas Waters arkitekto ingelesak izan zuen proiektu honen ardura.

1892an *Tsukishima* uhartea eraiki zen Tokioko Badian. Izenak berak "eraikitako uhartea" esan nahi du.

1923ko lurrikarak Nihonbashiko arrain merkatua erabat suntsitu zuen eta berriztu beharrean Tsukiji barrutian berria egitea erabaki zuten, gaur egungo Tsukiji Arrain Merkatua hain zuzen ere.

1947ko martxoaren 15ean Chūō auzo berezia eratu zen.

## Ondasun nabarmenak 
* Nihonbashi: Negozio eta finantza zentroa da.
** Tokioko Burtsa
** Japoniako Bankua
** Nihonbashi Mitsui Dorrea
** Japoniako Zero kilometroa.
* Kyobashi: Merkatal eremua.
** Ginza barrutia.
*** Sony-ren erakusteta eraikina.
*** Merkatalguneak: *Wako*, *Mikimoto*, *Matsuya*, *Primptemps*...
*** Yon-chome bidegurutzea.
*** Kabuki-za antzokia.
** Tsukiji barrutia.
*** Tsukiji Arrain Merkatua
*** Tsukiji Hongan-ji tenplo budista.
* Tsukishima uhartea.
** *Monjayaki* jatetxeak.

## Iruditegia 

Irudi:TokyoStockExchange1144.jpg|Tokioko Burtsa.
Irudi:San-ai Building at night.jpg|Ginza barrutia gauez.
Irudi:Ginza Wako Clock.jpg|Wakō merkatalgunea (Ginza).
Irudi:Kabukiza1044.jpg|Kabuki-za antzokia.
Irudi:Tsukiji fish market (1).jpg|Tsukiji Arrain Merkatua
Irudi:Tsukiji Honganji 2009.jpg|Tsukiji Hongan-ji tenplo budista.
Irudi:Tsukishima monja street.jpg|*Monja* kalea, Tsukishima uhartean

## Kanpo estekak 
*  Taitō auzoko webgune ofiziala
Actinomyces

**Actinomyces** generoa bakterio Gram positiboz osatua dago, morfologia oso irregularra dutenak. Anaerobio hertsiak edo fakultatiboak dira, eta ez dute esporarik sortzen. Ez dira mugikorrak.

Genero honetako bakterioak banakako zelulen moduan edo harizpi luze eta korapilatsuak osatuz ager daitezke. Harizpi horiek onddoen hifak gogoratzen dituzte maiz.

Bakterio hauetako batzuk saprofitoak dira eta lurrean daude. Beste batzuk, aldiz, patogenoak dira eta gaixotasun infekziosoak eragiten dituzte gizakiarengan eta beste ugaztun batzuengan, aktinomikosia izanik garrantzitsuena (ahoan eta digestio-aparatuan kalteak sortzen dituena).

## Kanpo estekak
Chiyoda

Tokio hiriko 23 auzo berezi bat da. 2007ko erroldaren arabera Chiyodako 11'64 km²-tan 45.543 biztanle zeuden, honek Tokioko auzoen artean dentsitate txikiena duela erakusten du, 3.912 biztanle/km² baino ez.

## Geografia 
Tokioko Geltokitik mendebalderako lurrek osatzen dute eta bertan daude Enperadorearen jauregia, Japoniako Dieta Nazionala eta Japoniako Epaitegi Gorena.

Hainbat enbaxada ere badaude, besteak beste Erresuma Batukoa, Irlandakoa, Belgikakoa, Filipinetakoa eta Israelgoa.

## Historia 
Chiyoda auzoa 1947ko martxoaren 15ean eratu zen Kanda eta Kōjimachi auzoak elkartzean.

## Ondasun nabarmenak 
* Kōjimachi:
** Kōkyo, jauregi inperiala
** Kokkai, Japoniako *Dieta* Nazionala
** Yasukuni santutegia
** Hibiya parkea
** Kitanomaru parkea
* Kanda:
** Akihabara: *Electric City*, manga eta teknologia berrien eremua.
** Kanda santutegia.

## Iruditegia 

Irudi:Kokyo0057.jpg|Kōkyo, jauregi inperiala.
Irudi:Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|Kokkai, Japoniako *Dieta*
Irudi:Yasukuni Shrine 201005.jpg|Yasukuni santutegia.
Irudi:JP-tokio-hibiya-park.jpg|Hibiya parkea.
Irudi:Akiba denkigai.jpg|Akihabarako *Electric City*.
Irudi:KandaMyojin8834.jpg|Kanda santutegia.

## Kanpo estekak 
*  Chiyoda auzoko webgune ofiziala
Zuiako Udal Liburutegia

**Zuiako Udal Liburutegia** Udal plaza 1n dago. 1985 ean sortu zen. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen parte da.
## Funtsak 
* Aldizkari 1: Nondik (aldizkaria)
* 9.240 monografia: Zuiaren gainean, 1998ko Victorino Palacios Mendozaren *Zuiako koadrilako ondare arkitektonikoa: elementu txikiak*, besteak beste.
* 188 ikus-entzuneko: soini-grabazio 1 eta 187 bideo-grabazio.
* 51 ordenagailuko-fitxategi.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://www.bopv.euskadi.net/cgi-bin_k54/ver_e?CMD=VERDOC&BASE=B03G&DOCN=000025657&CONF=/config/k54/bopv_e.cnf, Zuiako Udal Liburutegiaren sortzeko agindua, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian argitaratua.
* http://www.katalogoak.euskadi.net/cgi-bin_q81a/abnetclop/O9442/ID62e43756?ACC=101, Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen katalogoa.
Lucidario

***Lucidario*** liburua Erdi Aroan oso ohikoak ziren miszelanea liburua da. Hau XIII. mendearen amaieran idatzi zen, (Cca. 1293), Gaztelako erregea zen Antso IV.aren aginduz. Jasotako informazioaren oinarria testu latinoetan zegoen. Egitura aldetik, garaiko Ekialdetik jasotako moda jarraituz, ikasle batek haren maisuari galderak egiten dizkio eta maisuak erantzuten dizkio. Galderak arko oso desberdinekoak izan daitezke: Teologiakoak, Natura Zientzietakoak, Moralakoak, bizitza praktikokoak... Garaiko entziklopediak bezalakoak ziren liburuok. Gaztelaniaz idatzita dago.

## Iturri ezagunenak 
* Honorio Autumgoa egilearen *Elucidarium*, 1095 urteko ingurukoa.
* Vincent de Beauvaisen *Speculum Majus*
* Brunetto Latiniren *Li livres dou Tresor*

## Bibliografia 
* María Jesús Lacarra eta Francisco López Estrada: *Orígenes de la prosa*. Madril: Júcar, 1993.

## Kanpo estekak 
* Espainiako Real Academia de la Historia internet bidez argitaratutako testua.
Kabukichō

thumb|250px|Kabukichō gauez.
 Tokion dagoen auzo gorri ezagunena da, Shinjuku auzoaren ekialdeko zatian kokaturik dagoena. "Lo hartzen ez duen auzoa" ezizena ematen zaio.

## Historia 
Hasiera batean Tsunohazu (角筈) izena zeukan eta zingira baino ez zen. Meiji garaiaren ondoren ahateen santutegia bihurtu zen. 1893an Yodobashi araztegia eraiki zen eta inguruak zingira izateari utzi eta lakuak eratu ziren. 1920an nesken eskola eraiki zen eta inguru erresidentziala bihurtu zen. 1945ean ordea bonbardaketek erabat suntsitu zuten eremua.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren Kabuki antzokia eraikitzea erabaki zen eta izen berria hartu zuen, *Kabukichō* (Kabuki auzoa). Txinatar emigranteek lurrak erosi eta beraiek berriztu zuten eremua.

## Gaur egun 
Gaur egun Kabukichō auzo gorri bihurtu da. hiru mila lokal ditu, hala tabernak, nola klubak, masaje lokalak eta pachinko aretoak.

## Kriminalitatea 
Tokioko gobernuaren arabera mila yakuza-kide baino gehiago dago auzoan eta 120 enpresa inguru kontrolatzen dute. 2002an kontrola areagotu aldera poliziak patruilak gehitu eta kamerak ezarri zituen kaleetan.

Yakuzak kanporatzeko mugimendu bat ere sortu da, *Kabukichō-ren berpizkundea* izena duena.

## Kanpo estekak 
*  Discovery Kabukicho webgunea
Baretzar beltz

**Baretzar beltza** (*Arion ater*) lehorreko bare handia da, Arionidae familiako molusku gasteropodoa. 

Bere izenak iradokitzen duen moduan, baretzar beltza kolore beltz sakonekoa izan ohi da, zenbait ale arre ilunak ere izan daitezkeen arren, eta neurriz handiak dira, 10-13 cm ingururainokoak. Ale heldugabeak, aldiz, boli-kolorekoak izaten dira, eta buru beltza dute. 

Europa erdi eta iparraldeko espeziea baso hezeetan bizi da. 

Gautarra da, gehienbat, eta aktibo dagoenean jaten ematen du denborarik gehiena. Landare eta onddoak dira bere elikagai nagusia eta, neurri txikiagoan, deskonposatzen ari diren harrak eta intsektuak ere bai.

Hermafrodita da. Normalean, 20-50 arrautza jartzen ditu zoruko arrailetan edo usteltzen ari den egurretan, eta sei bat astean eklosionatzen dira arrautzok.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Canals

**Córdoba** hitzak zenbait lekuren izenak adierazten ditu:

##  
* **Canals (Valentzia)**, Valentziako probintzian.

##  
* **Canals (Tarn eta Garona)**, Tarn eta Garona departamenduan.

##  
* **Pinet (Córdoba)**, Cordobako probintziaren.
Londres-Luton aireportua

**Londres-Luton aireportua** (ingelesz *London Luton Airport*) Erresuma Batuko Bedfordshire konderriko Luton udalerrrian dagoen aireportu bat da. Londres hiributurik 56,5 kilometro iparraldera dago. Londresi zerbitzua ematen dioten aireportuetako laugarren handiena da, Heathrow, Gatwick eta Stansted aireportuen atzetik.

1938ko uztailaren 16an irekia izan zen. Bertan, EasyJet, Monarch Airlines, Thomson Airways eta Ryanair konpainiek jardun ohi dute. Aireportu honetako hegaldiak nagusiki Europako helmugak dituzte, zenbait Ipar Afrika eta Asia ere helmugatzat dutelarik. 2012an aireportu honetatik 9.617.697 bidaiari iragan ziren.

## Kanpo estekak 
* Londres-Luton aireportuaren webgunea
Neomizina

**Neomizina** aminoglikosidoen familiako antibiotikoa da, gehienbat era topikoan (krema, pomada eta begietako tantak) erabiltzen dena. 1949. urtean isolatu zen estreinekoz Selman A. Waksman-en laborategian, beste antibiotiko batzuk ere (estreptomizina, aktinomizina...) aurkitu zituen laborategi berean. *Streptomyces fradiae* izeneko bakterioak ekoizten du era naturalean antibiotiko hau.

Aminoglikosido guztiak lotura glikosidikoen bidez loturiko aminoazukreez osaturik daude. Beren jarduerari dagokionez, bakterioen erribosomak kaltetu eta proteinen sintesia galarazten dute.

Bakterioen erribosomak eta zelula eukariotoenak desberdinak dira. Neomizinak bakteriar erribosomei atxikitzeko gaitasuna du, proteinen sintesia oztopatuz. Proteinak sortu ezean, bakterioak berehala hiltzen dira.

Antibiotiko honek, beraz, toxikotasun hautakorraren araua ondo betetzen du: eraso egiten die bakterioei, giza-zelulak kaltetu gabe.

Neomizina oso gaizki xurgatzen da heste mailan. Hori dela-eta, era topikoan hartu ohi da.

Jarduera bakterizida du eta bakterio Gram negatiboei, bereziki, eraso egiten die, baina baita Gram positibo batzuei ere. Enterobakterioen aurka oso eraginkorra da.

Antibiotiko aminoglikosido guztien antzera giltzurrunak eta barne-belarria kalte ditzake.

## Kanpo estekak
Dulantziko Udal Liburutegia

**Dulantziko Udal Liburutegia** Herriko plazaren 2an dago, **Micaela Portilla Kultur Etxean**. 1984 ean sortu zen. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea ren parte hartzaile da.
## Kanpo estekak 
* http://www.bopv.euskadi.net/cgi-bin_k54/ver_e?CMD=VERDOC&BASE=B03G&DOCN=000025602&CONF=/config/k54/bopv_e.cnf, Dulantziko Udal Liburutegia sortzeko agindua, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian argitaratua.
* https://web.archive.org/web/20140203050155/http://www.katalogoak.euskadi.net/cgi-bin_q81a/abnetclop/O9331/ID135a7790?ACC=101, Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea
Artxibo (argipena)

**Artxibo** hitzak adiera zenbait ditu:

* **artxibo**, **artxibategia** edo **agiritegia**, agiri historikoak bildu, sailkatu eta ezagutzera ematen dituen erakundea;
* informatikan, **artxibo** edo **fitxategia**;
* zuzenbidean, **artxiboa** edo artxibatzea, epaileek auzi bat ixtea;
* artxiboa, agiriak gordetzeko altzaria.
Leioako Udal Liburutegia

**Leioako Udal Liburutegia** Jose Ramon Aketxe plazaren 11n dago, Kultur Leioa izeneko **Kultura saileko** zentro publikoaren bigarren (Ume eta Gazteen liburutegia) eta hirugarren (Liburutegiko Atal Nagusia) solairuetan. 2004ean ireki zituen ateak. Aurreko Leioako Udal Liburutegia 1969an sortu zen.
## Kanpo estekak 
* http://www.boe.es/boe/dias/1969/08/06/pdfs/A12401-12401.pdf, Leioako Udal Liburutegia sortzeko agindua, Espainiako Aldizkari Ofizialean argitaratua.
* http://www.kulturleioa.com/agenda/actividades/liburutegia/, Kultur Leioaren web-orriko liburutegiaren atala.
* https://web.archive.org/web/20140115010657/http://www.katalogoak.euskadi.net/cgi-bin_q81a/abnetclop/O9228/ID0f316e14?ACC=101 Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen katalogo bateratua.
Bertha Krupp

**Bertha Krupp von Bohlen und Halbach** (Essen, Ipar Renania-Westfalia,  - *ibidem*, ) alemaniar industria-emakumea izan zen.

## Biografia 
Alfred Kruppen biloba zen eta Gustav Krupp von Bohlen und Halbach baroi naziarekin ezkondu zen 1933an. Nazien arma lantegi nagusia izan zen Krupp konpainia 1945 arte.

## Erreferentziak
Castejón (argipena)

**Castejón** hitzak zenbait lekuren izenak adierazten ditu:

##  
* **Castejón (Nafarroa)**, Nafarroa.
* **Castejón (Cuenca)**, Cuencako probintzian.
* **Castejón de Alarba**, Zaragozako probintzian.
* **Castejón de las Armas**, Zaragozako probintzian.
* **Castejón de Henares**, Guadalajarako probintzian.
* **Castejón de Monegros**, Huescako probintzian.
* **Castejón del Puente**, Huescako probintzian.
* **Castejón de Sos**, Huescako probintzian.
* **Castejón de Tornos**, Teruelgo probintzian.
* **Castejón de Valdejasa**, Zaragozako probintzian.
* **Castejón Mountains**, Aragoi
* **Sierra de Castejón**, Errioxa
Otto Neurath

**Otto Neurath** (Viena,  - Oxford, ) austriar filosofoa izan zen.

Vienako taldearen sortzaileetako bat eta neopositibismoaren jarraitzailea. 1939. urtean Zientzia Bateratuaren Entziklopedia Unibertsala-ren zuzendaria izan zen Chicagon R. Carnap eta Ch. Morris-ekin batera.

## Erreferentziak
San Gabriel (argipena)

**San Gabriel** hitzak hainbat adiera ditu:
# **San Gabriel**, goiaingeru bat.
# **San Gabriel**, Kaliforniako hiri bat.
# **San Gabriel**, Trapagaraneko auzo bat.
Tokioko Museo Nazionala

Tokioko museorik garrantzitsuena da eta Japoniako handiena. Ueno parkearen ipar-ekialdean dago beste hainbat museorekin batera.

Museoak Asiako eta batez ere Japoniako arte eta arkeologia bilduma handia dauka, 110.000 objetutik gora, hauetatik 87 Japoniako Altxor Nazional izendaturik daude.

## Historia 
1872an sortu zen eta 1882an ezarri zen gaur egungo lekuan. 1945eko bonbaketetan baino ez da egon itxita. 1947an Hezkuntza Ministerioaren esku gelditu zen.

## Egitura 
Bost eraikinek osatzen dute museoa.

 eraikin nagusia da eta lehenengo eraiki zena. Bi solairu ditu. Jōmon Aroko buztinezko irudiak, kaligrafia, tea prestatzeko tresneria, samuraien armadura eta ezpatak, no eta kabuki antzerki tradizionaletako jantziak eta beste hainbat objetu ikus daitezke.

Irudi:Dou maru gusoku.jpg|Samuraien armadura.
Irudi:Edo period Wakizashi.jpg|XIX mendeko ezpata.
Irudi:Periodo edo, uchikake, XIX sec..JPG|XIX mendeko jantzia.
Irudi:ManjiroMap.jpg|Nakahama Manjirōren bidaien mapa, 1850an.
Irudi:Hogo Xutang Zhiyu.jpg|XIII mendeko kaligrafia.

 Asiari dedikaturiko eraikin hau 1968an inauguratu zen. Hiru solairu ditu espiralean kokaturik. Txina eta Koreako objetuak nagusi badira ere, Indotxina, India, Ekialde Hurbila eta Egiptoko arkeologia ere badu.

Irudi:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|I edo II mendeko Buda pakistandarra.
Irudi:MaitreyaSeated.JPG|II mendeko Maitreyaren irudia, Gandharakoa.

 Japoniako aurkikuntza arkeologikoak dituen eraikina da, Honkan eraikinetik ateratzen den korridore batek eramaten du bertara. 1999an ireki zen. Jōmon Aroko zeramika da nagusi, K.a. 10.000-7.000 urte arteko objetuak dira.

Irudi:HaniwaHorse.JPG|Zaldi itxurako *haniwa*, hilobietako buztinezko objetua.
Irudi:NaraTempleTiles.JPG|Narako tenpluko teilak.

 Meiji printzearen (gero Taishō enperadorea izango zena) ezkontza omentzeko 1909an inauguratu zen eraikinak XX mende hasierako mendebalde-estiloko artelanak ditu.

 1878an Horyu-ji tenplo budistak Enperadoreari emandako objetuak erakusten dituen eraikina da. 1999an inauguratu zuten.

## Kanpo estekak 
*  Tokioko Museo Nazionaleko webgunea
Turtziozko Udal Liburutegia

**Turtziozko Udal Liburutegia** Lehendakari Agirre 61ean dago. 1970ean sortu zen. 1999tik aurrera **Turtziozko Kultur etxean** dago.Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea ren parte-hartzaile da.
### Atalak 
* Haurren liburutegia.
* Helduen liburutegia.
### Funtsak 
* 2 aldizkari: Behinola eta Ipurbeltz.
* 3.396 monografia .
### Zerbitzuak 
* Dokumentu mailegaezinen kontsulta eta irakurketa, hala nola, atlasak, entziklopediak, hiztegiak ... Baita behin galtzen baldin badira erosi ezin ditezkeen dokumentuak ere.
* Mailegua, pertsonala eta liburutegien artekoa.
* Erreprografia.
* Faxa.
* Internet.
* Ofimatika.
* KZgunea bertan dago.
## Erreferentziak 
## Kultura ekintzak 
* Bloga.
* Ipuinaren ordua.
* Txokobiblioa.
## Kanpo estekak 
* http://www.boe.es/boe/dias/1970/03/20/pdfs/A04492-04492.pdf, Turtziozko Udal Liburutegiaren sortzeko agindua Espaniako Aldizkari Ofizialean argitaratua.
* https://web.archive.org/web/20140116071042/http://www.katalogoak.euskadi.net/cgi-bin_q81a/abnetclop/O9278/ID76ec1ebb?ACC=101, Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen katalogo bateratua.
* https://web.archive.org/web/20140723091905/http://liburutegiak.blog.euskadi.net/turtzioz/, Turtziozko Udal Liburutegiaren bloga.
Jose Manuel Etxeita Mundakako Udal Liburutegia

**Jose Manuel Etxeita Mundakako Udal Liburutegia** Matadero kalean dago. 1969 an sortu zen. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea ren parte-hartzaile da.
### Funtsak 
* Aldizkariak: Aizu!, Argia, Artez, Euskal Herria (aldizkaria),Gaztezulo, Ihintza besteak beste.
* Egunkariak: Berria, El Correo, Deia, Gara.
* Liburuak, haur- eta gazteentzat naiz helduentzat.
* Ikus- entzunekoak.
* Ordenagailu fitxategiak.
### Zerbitzuak 
* Informazioa, kontsulta eta irakurketa.
* Mailegua, pertsonala eta liburutegien artekoa.
* Wi-fi.
## Kanpo estekak 
* http://www.boe.es/boe/dias/1969/09/10/pdfs/A14402-14402.pdf, Mundakako Udal Liburutegia sortzeko agindua, Espaniako Aldizkari Ofizialean argitaratua.
* https://web.archive.org/web/20140114130843/http://www.mundaka.org/eu-ES/Zerbitzuak/Hezkuntza/Orrialdeak/biblioteca.aspx, Mundakako Udalaren liburutegiko atala.
* https://web.archive.org/web/20140116071636/http://www.katalogoak.euskadi.net/cgi-bin_q81a/abnetclop/O9527/ID1e8900b6?ACC=101, Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen katalogo bateratua.
La Cartujako Olinpiar Estadioa

**La Cartujako Estadioa** () Espainiako Andaluzia autonomia erkidegoko Sevilla hiriburuan dagoen estadio bat da.

Estadioa *La Cartuja uhartean* kokatua dago, La Cartujako monasterioaren kokalekua (hortik datorkio izena). 2014ko Olinpiar Jokoetako hiriaren hautagaitza aurkeztearekin batera eraiki eta 1999ko maiatzaren 5an inauguratu zen, nahiz eta hiriak hautaketak horiek galdu izan, hiriko agintariek *Olinpiar* izendapenaz izendatzen jarraitu ohi du.

Gaur egun bertan, Club de Rugby Ciencias errugbi taldeak bere etxeko partiduak jokatu ohi ditu.

## Protesta ekintza 
1999ko abuztuaren 20an bertan Munduko Atletismo Txapelketako inaugurazio ekitaldia ospatzen ari zela, txepelketa hartako maskotak ziren *giraldillez* mozorrotutako hamar euskal ekintzaileek euskal presoen sakabanaketare aurka protesta egiteko euskal preso politikoak euskal herriratzearen aldeko hainbat pankarta jendaurrean erakutsi zituzten.

## Iruditegia 

Irudi:Estadioolimpicosevilla.jpg|Kanpoaldetik.
Irudi:Salidaselmaratonciudaddesevilla2009.JPG|Barnealdea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La Cartujako Olinpiar Estadioaren webgunea
Markina-Xemeingo Udal Liburutegia

**Markina-Xemeingo Udal Liburutegia** Abesua kalearen 12an dago. 1969 an sortu zen. Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea ren parte-hartzaile da.
## Kanpo estekak 
* http://www.boe.es/boe/dias/1969/09/10/pdfs/A14402-14402.pdf, Markina-Xemeingo Udal Liburutegia sortzeko agindua, Espainiako Aldizkari Ofizialean argitaratua.
* https://web.archive.org/web/20140116102827/http://www.katalogoak.euskadi.net/cgi-bin_q81a/abnetclop/O9213/ID345d1345?ACC=101, Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen katalogo bateratua.
Barakaldoko Udal Liburutegia

thumb|Barakaldoko Udal Liburutegi Nagusia, 1964an sortua, Antonio Trueba plazan kokatua
**Barakaldoko Udal Liburutegia** Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarea ren parte-hartzaile da. Zazpi egoitza ditu.
## Egoitzak 
* Nagusia, Antonio Trueban, 1964ean sortua.
* Arteagabeitakoa, Murcia 4-6an, 1977 an sortua.
* Gurutzetakoa, Balejo 4ean, 1967 an sortua.
* Lutxanakoa, Buen Pastor 64ean, 1977 an sortua.
* Retuertokoa, Euskadi 82an, 1977 an sortua.
* Errontegikoa, Bizkaia 36an.
* San Vicentekoa, Gernikako Arbola 41n, 1973 ean sortua.

## Kanpo estekak 
* http://www.boe.es/boe/dias/1967/02/08/pdfs/A01728-01728.pdf, Barakaldoko Udal Liburutegia (Gurutzeta) sortzeko agindua, Espainiako Aldizkari Ofizialean argitaratua.
* http://www.boe.es/boe/dias/1977/04/01/pdfs/A07373-07373.pdf, Barakaldoko Udal Liburutegia (Lutxana) sortzeko agindua, Espainiako Aldizkari Ofizialean argitaratua
* http://www.boe.es/boe/dias/1964/12/03/pdfs/A16059-16059.pdf, Barakaldoko Udal Liburutegia (Nagusia) sortzeko agindua, Espainiako Aldizkari Ofizialean argitaratua.
* http://www.boe.es/boe/dias/1977/02/10/pdfs/A03265-03265.pdf, Barakaldoko Udal Liburutegia (Retuerto) sortzeko agindua, Espainiako Aldizkari Ofizialean argitaratua.
* http://www.boe.es/boe/dias/1973/08/31/pdfs/A17366-17366.pdf, Barakaldoko Udal Liburutegia (San Vicente) sortzeko agindua, Espainiako Aldizkari Ofizialean argitaratua.
* https://web.archive.org/web/20140116102827/http://www.katalogoak.euskadi.net/cgi-bin_q81a/abnetclop/O9213/ID345d1345?ACC=101, Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen katalogo bateratua.