Arma nuklear

[alt=|thumb|343x343px|[Robert Oppenheimer, bonba atomikoaren aita.]]
[thumb|250px|*Fat Man* [plutoniozko bonba nuklearra, Bigarren Mundu Gerran erabilitakoaren antzekoa.]]
**Arma nuklear**ra, **bonba nuklear**ra edo **bonba atomiko**a atomo nukleoen fisio edo fusio erreakzioetan askatzen den energia erabiltzen duen arma da. Hiru mota daude: fisio bonba (A); hidrogeno bonba edo bonba termonuklearra (H), eta neutroi bonba.

Gerren historian, bitan baino ez dira arma nuklearrak erabili, Bigarren Mundu Gerraren amaieran. Bonba nuklearraren lehenengo detonazioa 1945eko uztailaren 16an Alamogordon, Ameriketako Estatu Batuetan, egin zen, Manhattan proiektuaren atal esperimentaltzat. Desertuan egin zen, eta Estatu Batuetako goi kargu militarrak pozik geratu ziren probarekin, eta, 1945eko abuztuaren 6an, Estatu Batuek *Little Boy* ("Mutikoa") izeneko bonba bota zuten Hiroshimaren gainean. Bigarrena, berriz, *Fat Man* ("Gizon lodia") hiru egun geroago jaurti zuten Nagasaki hirian. Arma horien erabilpenaren ondorioz, 120.000 pertsonatik gora hil ziren une berean, eta gehiago denborak aurrera egin ahala.

Horren ostean, bonba nuklearrak, gutxi gorabehera, 2.000 aldiz lehertu dituzte aztertzeko eta erakusteko asmotan. Kronologikoki, horrelako armak leherrarazi dituzten herrialdeak honako hauek dira: Ameriketako Estatu Batuak, Sobiet Batasuna, Erresuma Batua, Frantzia, Txina, India, Pakistan eta Ipar Korea. Beste herrialde batzuek, Israelek edo Hegoafrikak esaterako, izan lezakete arma nuklearrak, baina ez dute bere jabetza publikoki onartu, edo jabetzeko aldarrikapenek ez daukate egiaztapenik.

Arma nuklearrak belaunalditan sailkatu ohi dira; gaur egun arte, 6 belaunaldi daude. Lehenengo belaunaldikoa aurreko *Little Boy* bonba da, bonba esperimentala. Zenbat eta belaunaldi altuagokoa izan, hainbat eta modernoagoa da bonba. Adibidez, laugarren belaunaldian, Txina eta India daude: belaunaldi horretako bonbek 100 megatoiko (1 megatoi = 1.000.000 tona) potentzia ere izan dezakete. Seigarren belaunaldian, Estatu Batuak eta Errusia daude.

Estatu Batuak dira gaur egun arma nuklear gehien dituen estatua. Gaur egun, kontinente arteko 534 misil balistiko (*Inter-Continental Ballistic Missile*) ditu, eta 432 urpeko misil balistiko. Guztira, 5.000 edo 10.000 bonba dituztela esaten da.

## Historia
Lehen eztanda nuklearra Trinity proba izan zen, Alamogordon (Mexiko Berria, AEB) 1945eko uztailaren 16an egina, Manhattan proiektuaren parte esperimental gisa. Handik gutxira, beste bi bonba atomiko leherrarazi zituzten Japoniako Hiroshima eta Nagasaki hirietan, hurrenez hurren, eta 200.000 pertsona inguru hil zituztuen. Horrek eragin handia izan zuen Japonian, eta baldintzarik gabeko errendizioa azkartu zuen; horrela, amaiera eman zion Bigarren Mundu Gerrari Ozeano Bareko agertokian. Autore batzuen arabera, Japoniaren aurkako eraso atomikoak bazuen SESBari Estatu Batuek zuten arma berria erakusteko asmoa ere.

Arma nuklearrek Gerra Hotzeko armamentu lasterketarekin eta proba nuklearrekin izan zuten gorakada. 1960ko hamarkadaren amaieran, Arma Nuklearrak Ez Ugaltzeko Itunarekin eta SALT Hitzarmenekin ezarri ziren ugaltzearen lehen mugak. Ondoren, XXI.&nbsp;mendearen hasieran, helburu terroristekin erabiltzeko aukera sortu zen.

## Motak 
Bi arma nuklear mota nagusi daude: fisioaren energia soilik erabiltzen dutenak beren eztanda potentzia gehiena lortzeko, eta fisioaren energia fusio nuklear bat hasteko erabiltzen dutenak, irteera energia kantitatea bidertuz.

### Fisio bonbak 
Arma nuklear guztiak fisio nuklearreko erreakzioen energia leherkorra erabiltzen dute modu batean edo bestean. Fisio-erreakzioetatik soilik ateratzen diren armei, bonba atomiko deritze (A-bonba gisa laburtua). Luzaroan, izen oker hori eman zaio fisio bonbari, haren energia atomoaren nukleotik baitator, fusio-armekin gertatzen den gisa.

Fisio-armetan, material fisionagarrizko masa bat (uranio aberastua edo plutoniozkoa) superkritikotasunera behartzen da material subkritikoaren zati bat beste bati tiratuz eta kate erreakzio nuklearren hazkunde esponentziala ahalbidetuz (*pistola* metodoa), edota esfera subkritiko bat edo material fisionagarrizko zilindro bat konprimituz kimikoki elikatutako lehergailuak erabiliz. Azken ikuspegi hori, *inplosio* metodoa, lehenengoa baino sofistikatuagoa da.

Fisio-erreakzio guztiek fisio-produktuak sortzen dituzte, nukleo atomiko zatituen hondarrak. Fisio-produktu asko oso erradioaktiboak (baina iraupen laburrekoak) edo nahiko erradioaktiboak (baina iraupen luzekoak) dira, eta, beraz, kutsadura erradioaktiboaren sortzaile serio dira. Fisio-produktuak dira faila nuklearraren osagai erradioaktibo nagusia.

Arma nuklearren aplikazioetarako, gehien erabili diren material fisionagarriak uranio-235 eta plutonio-239 izan dira.

### Fusio bonbak 
Beste arma nuklear mota oinarrizkoak fusio nuklearreko erreakzioetan sortzen du bere energiaren proportzio handia. Fusio-arma horiei, arma termonuklear edo, oro har, hidrogeno-bonba (H-bonba gisa laburtua) deritze lagunkoi, hidrogeno-isotopoen arteko fusio-erreakzioen mende baitaude (deuterioa eta tritioa). Arma horien guztien energiaren zati handi bat fusio-erreakzioak *eragiteko* erabiltzen diren fisio-erreakzioetatik dator, eta fusio-erreakzioek fisio-erreakzio osagarriak eragin ditzakete.

Sei herrialdek bakarrik egin dituzte arma termonuklearren probak –Estatu Batuek, Errusiak, Erresuma Batuak, Txinak, Frantziak eta Indiak–. (Indiak benetako arma termonuklear bat asmatu ote duen eztabaida dago. Ipar Koreak dio fusio-arma bat probatu zuela 2016ko urtarrilean, baina hori eztabaidan dago. Arma termonuklearrak fisiozko arma primitiboak baino askoz zailagoak dira arrakastaz diseinatu eta exekutatzeko. Gaur egungo arma nuklear gehienek diseinu termonuklearra erabiltzen dute, eraginkorragoa delako

Egun, zabaldutako ia arma termonuklear guztiek *bi etapako* diseinua erabiltzen dute, baina fusio-fase gehigarriak gehi dakizkieke fase bakoitzean, hurrengo fasean fusio-erregai gehiago piztuz. Teknika hori, arbitrarioki, arma termonuklear handiak eraikitzeko erabil daiteke. Hori ez dator bat fisio-bonbekin, lehertzeko ahalmenean mugatuta baitaude kritikotasun-arriskuagatik (kate nuklear goiztiarraren erreakzioa, aurrez bildutako fisio-erregai kantitate handiak). Inoiz leherrarazitako arma nuklearrik handiena, SESBeko *Tsar bonba*, 50 megatoi TNT (210 PJ) baino gehiagoko energia askatu zuena, hiru etapako arma zen. Arma termonuklear gehienak horiek baino dezente txikiagoak dira misil ojiba espazioaren eta pisu eskakizunen muga praktikoen ondorioz.

Fusio-erreakzioek ez dute fisio-produkturik sortzen, eta, beraz, askoz gutxiago laguntzen dute faila nuklearrak sortzen fisio-erreakzioek baino, baina, arma termonuklear guztiek gutxienez fisio-etapa bat dutenez eta errendimendu handiko gailu termonuklear askok azken fisio-etapa bat dutenez, arma termonuklearrek, gutxienez, fisio-arma gisa adina faila nuklear sor ditzakete.

### Beste mota batzuetakoak 
Beste arma nuklear batzuk ere badaude. Arma nuklear batzuk helburu berezietarako diseinatuta daude; neutroi-bonba, adibidez, arma termonuklear bat da, eta eztanda txiki samarra, baina neutroi-erradiazio kantitate handi samarra eragiten du. Gailu hori, teorian, hilketa masiboak eragiteko erabil daiteke, azpiegitura ia osorik utzi eta hondamen kopuru txiki bat sortuz. Edozein arma nuklearren detonazioarekin batera, neutroi-erradiazioaren leherketa bat gertatzen da. Arma nuklear bat material egokiekin inguratzeak (hala nola kobaltoa edo urrea) bonba gazi bat sortzen du. Lehergailu horrek iraupen luzeko kutsadura erradioaktiboko kantitate handiak sor ditzake. Uste izan da bonba hori «azken judizioko arma» gisa erabil daitekeela; izan ere, hainbat hamarkadatako bizitza ertaineko erradioaktibitate-kopuru handia haizeek globoaren inguruan bana lezakete, eta planetako bizitza guztia desagerraraziko luke. Fusio-bonba puruen aukera ikertu izan da: arma nuklear horrek fusio-erreakzioa sortuko luke fisio-bonba bat behar izan gabe abiatzeko. Gailu horrek bide sinpleagoa eman diezaieke arma termonuklearrei fisio-armak garatu behar izan zituen batek baino, eta fusio-arma puruek beste arma termonuklear batzuek baino askoz ere faila nuklear gutxiago sortuko lituzkete, ez bailukete fisio-produkturik sakabanatuko. 1998an, Estatu Batuetako Energia Sailak zabaldu zuen Estatu Batuek iraganean «funtsezko inbertsioa» egin zutela fusio-arma hutsak garatzeko, baina «Estatu Batuek ez dute fusio-arma garbirik, eta ez da garatzen ari», eta «ez dago diseinu sinesgarririk DOEren inbertsioaren emaitza den fusio-arma huts batentzat».

Antimateria, propietate gehienetan materia arrunteko partikulen antza duten baina kontrako karga elektrikoa duten partikulak, arma nuklearrentzako mekanismo eragiletzat hartu da. Eragozpen garrantzitsua da antimateria kantitate handitan sortzeko zailtasuna, eta ez dago ebidentziarik eremu militarretik haratago egin daitekeenik. Hala ere, Estatu Batuetako aire indarrak antimateriaren fisikari buruzko azterlanak finantzatu zituen Gerra Hotzaren garaian, eta armetan erabiltzeko aukera aztertzen hasi zen, kolpekari gisa ez ezik lehergai gisa ere.

## Eztabaida 
### Etikotasuna 
thumb|Arma nuklearren kontrako manifestazioa Oxforden, 1980ko hamarkadan.
Lehenengo arma nuklearrak garatu aurretik ere, *Manhattan* *proiektu*arekin zerikusia zuten zientzialariak armaren erabileran banatu ziren. Japoniako bi bonbardaketa atomikoek Japoniaren amore ematean duten zeregina eta Estatu Batuek haientzat duten justifikazio etikoa eztabaida akademiko eta herrikoiaren xede izan dira hamarkadetan zehar. Nazioek arma nuklearrak eduki edo probatu behar ote dituzten etengabe eta ia unibertsalki polemikoa izan da.

### Hari-haritik saihestutako gertakari nuklearrak 
* 1945eko abuztuaren 21a: Los Alamos Laborategi Nazionalean gerra atomikorako prestatutako hirugarren nukleo batean (plutonio eta galio aleazio batean) inprobisatutako esperimentuak egiten ari zirela, Harry Daghlian fisikariak erradiazio-dosi hilgarria jaso zuen. 1945eko irailaren 15ean hil zen.
* 1946ko maiatzaren 21a: Los Alamos Laborategi Nazionaleko hirugarren plutonio-nukleoan inprobisatutako esperimentu gehiago egiten ari zirela, Louis Slotin fisikariak erradiazio-dosi hilgarria jaso zuen. 1946ko maiatzaren 30ean hil zen. Bi gertaera horien ondoren, Nevada Test Rangen bonba bat egiteko erabili zuten nukleoa.
* 1950eko otsailaren 13a: Convair B-36B hegazkin bat Columbia Britainiarreko iparraldean erori zen, *Mark IV* bonba atomikoa jaurti ondoren. Hori izan zen historiako arma nuklearren lehen galera. Istripua «Broken Arrow» izendatu zuten, arma nuklear bat tartean duen baina gerra-arriskurik ez duen istripua. Adituen ustez, 50 arma nuklear galdu ziren Gerra Hotzean.
* 1957ko maiatzaren 22a: 19.000 kg-ko hidrogeno-bonba bat erori zen nahi gabe bonbaketari batetik, Mexiko Berriko Albuquerquetik gertu. Gailuko ohiko lehergailuen detonazioak talkan suntsitu zuen, eta 7,6 m-ko zulo bat sortu zuen Mexiko Berriko Unibertsitatearen lurretan. Natur Baliabideak Babesteko Kontseiluaren arabera, orain arte egin den bonba boteretsuenetako bat izan zen.
* 1960ko ekainaren 7a: 1960ko Fort Dix IM-99ko istripuak Boeing CIM-10 Bomarc misil eta babesleku nuklear bat suntsitu zuen, eta New Jerseyko BOMARC misilen gunea kutsatu zuen.
* 1961eko urtarrilaren 24a: 1961eko Goldsboro B-52ren istripua Goldsborotik (Ipar Carolina) gertu gertatu zen. Bi *Mark 39* bonba nuklear zituen Stratofortress Boeing B-52 bat lehertu zen airean, eta, prozesuan, karga nuklearra erortzen utzi zuen.
* 1965 Filipinetako itsasoko A-4 istripua: Skyhawk eraso-hegazkin bat arma nuklear batekin erori zen itsasoan. Pilotua, hegazkina eta *B43* bonba nuklearra ez ziren inoiz berreskuratu. Pentagonoak 1989ra arte ez zuen argitu megatoi bateko bonbaren galera.
* thumb|Palomaresen eroritako bonben karkasa.1966ko urtarrilaren 17a: 1966an, B-52 istripua gertatu zen Palomaresen (Almeria) USAFeko B-52G bonbaketari batek KC-135 zisterna-hegazkin batekin talka egin zuenean, Espainiako kostaldean airean depositua betetzen ari zela. KC-135 hegazkina guztiz suntsitu zen erregai-karga piztu zenean, eta tripulazioko lau kideak hil ziren. B-52G hegazkina puskatu, eta, ontziko tripulazioko zazpi kideetatik, hiru hil egin ziren. B-52G-k zeraman Mk28 motako lau hidrogeno bonbetatik hiru lehorrean aurkitu ziren Almeriatik gertu. Lehergai ez-nuklearrak lurzoruarekiko talkan detonatu zen bi armatan. Hala, 2 kilometro koadroko eremua kutsatu zen plutonio erradioaktiboarekin. Laugarrena, Mediterraneo itsasoan erori zena, bere horretan berreskuratu ziren 2 hilabete eta erdiz bila ibili ondoren.
* 1968ko urtarrilaren 21a: 1968ko Thule B-52 aireko baseko istripuak Estatu Batuetako aire armadako B-52 bonbaketari bat tartean sartu zuen. Hegazkinak lau hidrogeno-bonba zeramatzan kabina-sute batek tripulazioa hegazkina uztera behartu zuenean. Tripulazioko sei kidek salto egin zuten, baina eiekzio-eserlekurik ez zuen bat hil egin zen salto egiten saiatzen ari zela. Bonbaketaria Groenlandiako itsas izotzaren kontra erori zen, eta karga nuklearra hautsi eta sakabanatu egin zen. Horrek kutsadura erradioaktibo handia ekarri zuen. Bonba bat ez zen inoiz berreskuratu.
* 1980ko irailaren 18tik 19ra: Damascuseko istripua Damascusen gertatu zen, Arkansasen. Buru nuklearra zuen *Titan* gerra-misil batek eztanda egin zuen. Mantentze-lanetako langile batek eragin zuen istripua, entxufe-giltza baten zokalo batetik, 24 m-ko ardatz bat erori zitzaion, eta erregai-tanke bat zulatu zuen suzirian. Erregai-ihesaren ondorioz, erregai hipergolikoa lehertu zen, eta W-53 buru nuklearra jaurtiketa-lekutik haratago erori zen.

## Leherketa nuklearren ondorioak 
Zientzialari batzuen ustez, Hiroshimako tamainako ehun eztanda nuklear dituen gerra nuklear batek epe luzeko klima-eraginak eta dozenaka milioi pertsonen bizitza kosta lezake. Klimatologiaren hipotesia da ezen, hiri bakoitza bere onera ekarriz gero, kedar kopuru handi bat bota dezakeela atmosferara, eta horrek lurra maskaratu lezake. Horrek, eguzki-argia moztuko litzateke urteetan, eta elikagai-kateak eten egingo lirateke negu nuklearra esaten zaion hori ekarriz.

Hiroshimako leherketatik hurbil zeuden eta leherketatik bizirik ateratzea lortu zuten pertsonek hainbat ondorio mediko izan zituzten:
* Hasierako etapa: 1. astetik 9. astera artean gertatzen dira heriotza gehienak, % 90 lesio termikoengatik edota eztanda-efektuengatik eta % 10 erradiazio superhilgarriaren eraginpean egoteagatik.
* Tarteko etapa: hamar-hamabi aste. Aldi horretako heriotzak erradiazio ionizatzailekoak dira maila hilgarri ertainean – LD50.
* Beranduko aldia, hamahiru eta hogei aste artekoa. Aldi horrek hobera egin du bizirik irauten dutenen artean.
* Atzeratutako aldia: hogei astetik gora. Konplikazio ugari izan ohi ditu, batez ere lesio termiko eta mekanikoen sendaketarekin zerikusia dutenak, eta gizakia ehunka mila milisieverts-eko erradiazioren eraginpean egon bada, antzutasunarekin, subemankortasunarekin eta odolaren nahasteekin konbinatzen da.

## Potentzia nuklearrak
### Estatu Batuak
[thumb|*Trident* misila, [Cañaveral lurmuturra|Cañaveral lurmuturretik jaurtia 1977ko urtarrilaren 18an]]
AEB da, praktikan, noizbait arma nuklearrak erabili dituen herrialde bakarra, Japoniako Hiroshima eta Nagasaki hirien aurka (1945eko abuztuaren 6a eta 9a). Gaur egun, kontinentearteko 534 misil balistiko (ICBM) ditu, LGM-30 Minuteman eta Peacekeeper modelokoak; itsaspetik jaurtitzeko 432 misil balistiko (SLBM) Trident C4 eta D5 (Ohio klaseko 17 itsaspekoetan zabalduta), eta B-52 eta B-1 irismen handiko ehun bat bonbaketari nuklear; horien artean, B-2 motako 16 hegazkin «ezkutuko bonbaketari» daude. Guztira, iturriak iturri, 5.000&nbsp;eta 10.000&nbsp;arteko ojiba nuklear dituzte zabalduta. Donald Trump boterera iristearekin, Estatu Batuek 58.000 milioi dolar inbertituko dituzte, 2017ko urte fiskalerako defentsarako esleitutako aurrekontua baino %&nbsp;30 inguru gehiago; horietatik, %&nbsp;48 Estatu Batuetako armategi nuklearra modernizatzera eta zabaltzera bideratuko dira, azken hamarkadan Errusiak, bere betiko arerioak, lortu duen hedapen nuklear eta armen handiaren beldur eta Vladimir Putinekin, Errusiako presidentearekin, ustezko «adiskidetasun arriskutsuak» izan arren (Bigarren Gerra Hotza).

Lehen H bonbaren diseinua Stanislaw Ulamek eta Edward Tellerrek egin zuten. Teller-Ulam diseinua (historiara pasatu den izena) berunezko edukiontzi zilindriko bat da (babes biologikorako), eta hauek hartzen ditu barne:
* Mutur batean, plutonioaren inplosio bidezko fisiorako bonba atomiko bat dago, potentzia gutxikoa. A bonba horri *primarioa* deritzo, eta, ikusi dugunez, detonatzaile gisa jarduten du (pospolo bat balitz bezala) prozesuari hasiera emateko.
* Beste muturrean, litio deuteruroa duen tanga zilindriko edo elipsoidala (hau da, litio-6 delakoaren hidruro-2 edo litio-7 delakoaren hidruro-2) *liddy* deitua, zeinaren erdian dagoen 2,5&nbsp;cm inguruko diametroa duen Plutonio-239 edo Uranio-235 motako barra edo elipsoide huts bat, *distirarazle* izenekoa. Depositu horri, zientzia-giroan «sorginaren pertza» izenez ezaguna, teknikoki *sekundario* deitzen zaio.
* Tanga hori material oso trinko batez egindako blindaje batean bilduta dago, adibidez, tungsteno-altzairua edo uranioa.
* Sekundario blindatuaren eta berunezko kanpo-estalduraren arteko ertzetan, «erradiazio-kanala» dago, poliestirenozkoa. Poliestirenoak propietate fisiko bitxi bat du: X&nbsp;izpiak 90º-ko angeluan islatzen ditu, eta hori, aurrerago ikusiko dugunez, oso erabilgarria izango da.
* Azkenik, primarioaren eta sekundarioaren artean, sekundarioaren blindajearen material bereko ezkutu bat dago (izan ere, sekundarioaren blindaje osagarria da), uranioz, altzairuz edo tungstenoz ere egina. Horri «pusher/tamper» deritzo.

Primarioa lehertzen denean (bonba atomikoa), hau da gertaeren segida:
* X&nbsp;izpien fronte biguna (primarioko energiaren %&nbsp;80) ihes egiten du argiaren abiaduran.
* Energia termozinetikoaren talka-fronteak askoz polikiago egiten du ihes, argiaren abiaduraren 1/300ean.
* Sistema osoko oreka termikoa oso azkar ezartzen da, beraz, tenperatura eta energia-dentsitatea uniformeak dira erradiazio-kanalean.
* Primarioak igorritako X&nbsp;izpien zati bat poliestirenoz betetako erradiazio-kanalean sartzen da; 90º-ko angeluan errebotatu, eta zuzenean jotzen dute sekundarioaren erdirantz, non plutonioaren distirarazlea dagoen.
* Plutonioaren distirarazlea, X&nbsp;izpien bonbardaketa masibo horren aurrean (ez dezagun ahaztu lehertzen ari den bonba atomiko batetik dezimetro gutxi batzuetara dagoela), aktibatu egiten da, eta X&nbsp;izpien dosi handiak igortzen hasten da. Litio deuteruroa (liddy), orain, inguratzen duen erradiazio-kanaletik datorren fluxu neutroniko masibo baten eta distirarazlearen detonazioaren lehenengo fasetik datorren beste fluxu neutroniko masibo baten artean dago. Konpresio zilindrikoaren bidez, jatorrizkoaren 1/30 diametro neurriko bihurtzen da, eta dentsitatea mila bider biderkatzen da.
* Distirarazlea ere konprimitu egiten da superkritiko bihurtuz, eta bigarren bonba atomiko bat bihurtzen da «liddy»ren edukiontziaren erdian; horrek, praktikan, X&nbsp;erradiazio bigun konbergenteko talka-uhin bikoitza eragiten du.
* Bitartean, «pusher/tamper»a lurrundu egiten da primarioaren espantsio zinetiko-termikoaren ondorioz. Orain, bere jatorrizko dentsitatea 1000&nbsp;aldiz baino gehiagora konprimatua talka-uhin bikoitzaren bidez, erradiazio termikoaren dosi masibo batek hartzen du liddya.
* Fusioa gertatzen da. Hasieran ikusi ditugun Nr&nbsp;3 erreakzioetatik, tritio-kantitate handiak sortzen hasten dira, edo Nr&nbsp;5 eta Nr&nbsp;6-tik Nr&nbsp;2-k sortutako neutroien bidez, eta energia kantitate izugarriak. Tenperatura 300&nbsp;milioi K-era igotzen da fusio erreakzioak asko azkartuz.
* Edukiontzia sakabanatu aurretik (20-40 nanosegundo) zikloa osatu egiten da; «liddy»aren zatirik handiena fusionatu egiten da, nagusiki, helio-4 eta prozesutik ihes egin duten energia handiko eta txikiko neutroi bihurtuz. Askatzen den energia Eguzkiaren irteerako energia osoaren milaren bat baino gehiago izan daiteke.
* Gainera, «pusher/tamper»a uraniozkoa bada, hori, egoera plasmatikoan, orain primariotik eta sekundariotik datozen energien artean harrapatuta geratzen da, efizientzia oso handiko fisio ia perfektu bat gertatzen da, bonbaren potentzia bikoiztera irits daitekeena (fisio-fusio-fisio prozesua).

Halako bonba baten potentziaren gehienezko muga dago (Liddy-ren edukiontzia ezin baita handiegia izan, bestela, erradiazioaren hidrodinamika asimetrikoa bihurtzen da barnean, eta prozesuak gaizki funtzionatzen du), 15&nbsp;megatoi ingurukoa. Baina bonba hori, era berean, are handiagoa den *sekundario* baten *primario* gisa erabil daiteke, Potentzia 100 eta 1000 aldiz handiagoa izan daiteke, hau da, 15&nbsp;gigatoi ingurukoa, 40-80&nbsp;ns-ko eguzki-irteerako potentzia totala. Inoiz ez dira halako bonba ahaltsuak egin, baina errusiarrek «hiru etapako» bat egin zuten, *Tsar bonba* deitua, 100&nbsp;MT baino gehiagoko potentzia teorikoa zuenak (beste proba batzuk egiteko 50era murriztua berunezko pusher/tamper bat erabiliz, zeinak X&nbsp;izpiak xurgatzen dituen eta, beraz, erreakzioa kutsatzen duen), eta 25&nbsp;M-etan militarizatzera iritsi ziren beste zenbait. Teorikoki, posible litzateke etapak gehitzen jarraitzea, baina, hirugarrenetik aurrera, ordea, oso ebazpen zaileko homogeneotasun termiko eta magnetohidrodinamikoko problema batzuk sortzen dira.

Estatu Batuek oso goiz garatu zuten bonba termonuklearren programa bat. 1950eko urtarrilaren 31, sobietarrek lehen proba nuklearra egin eta berehala, Harry S. Trumanek publikoki adierazi zuen AEBk hidrogeno bonba bat eraikitzeko asmoa zutela. Bi ahalegin paralelo izan ziren, bata Theodore Taylorrek zuzendua eta bestea J. Carson Markek, biak Los Alamosen, Carsonek Ulamen laguntzarekin. Tellerrek arma horren eraikuntzan parte hartzeari uko egin zion. Bonba «ahalik eta indartsuena» egin nahi zuten, eta, 1952ko azaroaren 1eko 01:14:59an (bertako ordua), lehen bonba termonuklearrak eztanda egin zuen Enewetakeko atoloian, Ozeano Barean. *Mike* izena zuen, eta 10,4&nbsp;M-ko potentzia askatu zuen. Carson Marken bonba zen, zeinak TX&nbsp;fisio bonba bat erabiltzen zuen primariotzat. 82&nbsp;tonako masa zuen. Energiaren %&nbsp;77 uranio naturaleko pusher/tamperraren fisioak askatu zuen, eta geratzen diren 2,4&nbsp;M baino ez fusiotik. Taylorren bonbak, *King* izenekoa, 4.000&nbsp;kg baino ez zituen pisatzen, eta, beraz, militarizagarria zen. Uhartedi bereko beste uharte batean egin zuen eztanda, hilaren 16an, 11:30ean (AM), 500&nbsp;kt-ko potentzia askatuz.

Hala ere, arma horiek ingeniaritza, mantenu eta eguneratze arazoak zituzten; ez ziren produktu bukatu bat, «ahalik eta azkarren beldurra sartzeko» zerbait baino ez. Larrialdiko H bonba horien armategi bat egon zen arren, Estatu Batuek ez zuten H bonbarik izan 1955 arte gutxienez, edo 1956. Horrek esan nahi du Sobietar Batasunarekiko benetako abantaila teknologikoa, arma nuklearren arloan, galdu zela.

## Errusia
Errusiar Federazioa, SESB zenaren oinordeko nuklearra, munduko arma nuklearren armategirik handiena duen herrialdea da, alde handiz, bai jardunean, bai erreserban. Indar nuklear estrategiko hauek ditu: SS-18 modeloko 450 ICBM 4, 5 eta 6 motakoak; SS-19 3 motakoak; SS-24; SS-25; SS-27; misil balistikoen belaunaldi berri oso bat garatu du, orain, proba-, ebaluazio-, hedatze- eta eraikitze-fasean dauden SS-X-29,SS-X-28,SS-X-30 eta SS-X-31 modeloak. Halaber, gutxienez ditu: Delta III klaseko 17 SLBM itsaspeko jaurtitzaile (3 jardunean + 5 erreserban); Delta IV (6), eta Borei (3). Typhoon klasekoak (1 jardunean +2 erreserban) eta Delta III klasekoak (3 desegiten) desegiten ari dira, Borei klaseko unitate berriak eraikitzen ari diren heinean; 200 misil inguru SS-N-20 klasekoa (erretiratuta), SS-N-18 (R-29RM kentzeko prozesuan), SS-N-23 (R-29RMU-1/2 eta RMU-2.1 Lainer) eta SS-N-30 (R-30,R-47), eta Tu-95MS16/Tu-142H6 eta Tu-160 eta Tu-22M3M motako 256 bonbaketari nuklear supersoniko inguru. Gaur egun erabiltzen diren ojibak eta operazionalak mantentze-egoera onean daudenak izan daitezke, gutxienez 5.200 eta gehienez 16.900. Errusiako armategiaren erosketarik berriena ICBM Misil SS-27 Topol M da, misilen aurkako ezkutuak saihesteko gai dena eta bere ojiba mach 4 edo 5era irits daiteke jaitsieran. SS-X-29 Yars berrien lehen unitateak ere zabaltzen ari dira, aurreko Topol M-aren misilen aurkako ezaugarriak % 60 hobetzen dituztenak; SS-X-28 Rubezh (ICBM polemikoa, IRBMen mailan dagoelako gehiago eta desagertutako SS-20 Saber Gerra Hotzaren ondorengo duina); Barguzin SS-X-30 berriak (Yars-en oinarriarekin garatua eta trenean muntatutako SS-24 ordezkatuko duena), eta SS-X-32 Sarmat berria (SS-18 Satan ordezkatuko duena). SS-18,SS-19, eta SS-25 bektore zaharrenak jaurtiketa espazialeko bektore bihurtuko dira.

### Frantzia
Frantziak Albiongo goi-ordokian, Marseillatik iparraldera, lur kokapena (force de frappe) zuten bere indar nuklear guztiak desegin ditu, eta, gaur egun, bere indar atomikoaren bizkarrezurra itsaspekoetan aurkitzen da (force stratégique océanique). M4B, M45 eta M51 motako SLBM/MRBM misilak ditu L'Inflexible eta Triomphant klaseetako itsaspekoetan. Horrez gain, ASMP tarteko helmeneko aire-azalera misil kopuru ezezagun bat dute ojiba nuklearrarekin osatutako aireko komando estrategikorako, Dassault Mirage 2000 hegazkinek 2000N/2000D eta Dassault Rafale modeloetan oinarrituta.

### Txina 
Txinako indar nuklearren egoera *ebolutiboa* dela esan daiteke. Ez dirudi interes handirik jartzen dutenik arma kopuru handiak zabaltzeko; aitzitik, daukatenarekin esperimentatzen ari direla ematen du. Edozein kasutan, Txinak, gutxienez, DF-5 motako 24 ICBM misil ditu, ojiba bereziki indartsuekin (horrek zehaztasunari buruzko zalantzak sortuko lituzke), eta DF-31/DF-41 berriarekin amaitzen ari da. Gainera, 24 MRBM/SLBM misil ditu Xia motako itsaspekoetan, eta, taktikoki erabiltzeko, ojiba kopuru handi bat irismen laburreko misiletan eta hegazkinetan. Aireko indarraren zenbait unitate arma nuklearrak erabiltzeko prestatuta daudela jotzen da. Kalkuluen arabera, guztira 70 eta 250-280 ojiba nuklear ditu erabilgarri eta zabalduta, eta, oraindik ere, gora egiten jarraitzen du.

### Erresuma Batua
Frantziak egin zuen moduan, Erresuma Batuak itsasoan eta bonba-jaurtitzaileetan zuen indar nuklearrari eustea erabaki du. Teorian, Vanguard motako itsaspeko estrategikoak ditu, Trident II D5 misilekin armatuak. Horrez gain, Panavia Tornado GR.4 ehiza-hegazkinentzat, bonba eta misila nuklear ojibadunak ere izan ditzake. Gehienez, 250 ojiba nuklear hedatuak eta operazionalak kalkulatzen zaizkio. AEBk bonba termonuklear bat egiteko teknologia eman zion Erresuma Batuari. Hain da horrela, ezen Erresuma Batuko lehen H bonba, *Yellow Sun Mk1* izenekoa (1957ko azaroan lehertua), lehen aipatutako programa estatubatuarraren larrialdietarako diseinuetako baten berdina zen. 1958tik aurrera, Erresuma Batuak Mk-28 eredu estatubatuarraren kopia berdinak hartuko lituzke, besterik gabe, megatoi bateko potentziarekin, indar nuklear britainiarren nukleoa izango zirenak 1972 arte (egungo «laugarren eta laurden belaunaldiko» WE-177ak ordezkatu zituenean). «Bosgarren eta laurden belaunaldiko» ojiba berri bat aztertzen ari dira.

### India
Indiak kontinentearteko misil balistiko gutxi batzuk ditu, 5.000 km inguruko irismen-eremu dutenak, eta ekialdeko Europako herrialde batzuetara irits daitezke. Bere Prithvi eta Agni misiletan, 200 ojiba nuklear kalkulatzen zaizkio, gehienez; Agni misilak 2.000 km-ko irismena du. Indiak, gainera, errusiar eta frantziar hegazkinak ditu, eta hegazkin horiek bonba atomikoak eraman ahal izango lituzkete aldaketa txikiekin, hala nola MiG-27. Hala ere, printzipioz, ez dago eragozpen handirik Sukhoi Su-30MKI, MiG-29 eta Mirage 2000 hegazkinez osatutako aireko indarraren zenbait elementu aldatzeko arma atomiko mota batzuk jaurtitzeko.

### Israel
Israelek arma nuklearrak dituela adierazi izan du, baina Energia Atomikoaren Nazioarteko Erakundearen (EANA) babesei beren herrialdean sartzen ez uztean, inoiz ez zen halakorik egiaztatu. Buruzagi batzuen adierazpenak, adibidez, Ehud Olmert lehen ministroarenak,​ argi eta garbi adierazten zuten bazutela, eta Estatu Batuek ere aitortzen dute badutela.​ 1990eko hamarkadaren amaieran, AEBko inteligentzia-komunitateak kalkulatu zuen Israelek 75 eta 130 arma nuklear artean zituela bere hegazkinetarako eta Jeriko-1 eta Jeriko-2 lurrean kokatutako misiletarako. Gaur egun, 100-200 ojiba nuklear hedatu eta operazional dituela uste da, nahiz eta iturri batzuek 400era igotzen duten zifra hori. Israelek Popeye Turbo motako ojiba nuklearra duten 12 gurutzaontzi-misil izan ditzake, gutxienez, Alemanian eraikitako Dolphin itsaspeko batean kokatuta.

## Ikus, gainera 
* Energia nuklearra
* Bonba termonuklearra
## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Einstein, Albert: Cartas de Albert Einstein a Franklin Delano Roosevelt (presidente de Estados Unidos) a propósito de la bomba atómica.
* Glasstone, Samuel y Dolan, Philip J.: *The effects of nuclear weapons*. Estados Unidos: U. S. Government Printing Office, tercera edición, 1977.
* Información sobre armas de destrucción masiva, incluidas las armas nucleares, en el sitio de la Federation of American Scientists (Federación de Científicos Estadounidenses).
* OTAN: *NATO handbook on the medical aspects of NBC defensive operations* (part&nbsp;I - Nuclear). Washington: Departments of the Army, Navy, and Air Force, 1996.
* Preston, Diana: *Antes de Hiroshima: de Marie Curie a la bomba atómica*. Madrid: Tusquets, 2008. ISBN 978-84-8383-059-8.
* Rhodes, Richard: *Dark Sun: the making of the hydrogen bomb*. Nueva York: Simon and Schuster, 1995.
* Rhodes, Richard: *The making of the atomic bomb*. Nueva York: Simon and Schuster, 1986.
* Smyth, H. : *Atomic energy for military purposes*. Princeton University Press, 1945.
* *The effects of nuclear war*. Office of Technology Assessment, mayo de 1979.
* "Armas de radiación Intensiva" en Investigación y Ciencia en español, n.º 22 (julio de 1978), p. 4.

## Kanpo estekak