open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Proton

**Proton** kohetea (errusieraz: **Протóн**, izendapen ofiziala: **UR-500**) tripulatu gabeko jaurtigailu sobietar indartsua da. Errusiak oinordetzan hartua, Nazioarteko Espazio Estazioko (ISS)   errusiar osagaiak orbitan jartzeko erabilia: komunikazio sateliteak eta beste satelite mota batzuk. Suziriaren azken bertsioa, Proton-M izenekoa (8K82M eta 8K82KM), Baikonur-eko Kosmodromotik jaurtitzen da, eta Khrunichev Estatuko Ikerketa eta Produkzio Espazio Zentroan (KhSC) ekoizten da, Moskun.

## Historia 
Proton super ICBM gisa hasi zuen bere ibilbidea, Sobietar Batasunean diseinatua Sobietar Gerra Hotzaren armamentu-lasterketari aurre egiteko Estatu Batuen aurka. 100 megatoi edo gehiagoko buru nuklear bat 12.000 kilometroko distantziara eramateko diseinatu zen. Handiegia zen ICBM bat izateko, eta ez zen inoiz hala erabili, bere benetako helburua espazioko ibilgailu bat jaurtitzea izan zen.

Bere historian zehar, Sobietar Batasun ohiaren espazio-garapenaren oinarrietako bat izan da, bere programa espazialaren zati nabarmen bat osatuz, eta espazioaren esplorazioaren ikonoetako bat. Arrakasta handiz erabili da satelite astunak 200 km-tik gorako altitudean Lurraren orbitan garraiatzeko. Mir Espazio Estazioko (1986-2002) moduluen eta Nazioarteko Espazio Estazioan (1998-gaur egun) dauden hainbat moduluen garraioa ere izan dira bere eginkizun nabarmenenetako batzuk.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Angelo, Joseph A. (2014). Rockets (en inglés). Infobase Publishing. ISBN 9781438108940. 
* Forrester, Chris (2010). High Above: The Untold Story of Astra, Europe's Leading Satellite Company (en inglés). plan B communication. ISBN 9783000306242. 
* Harvey, Brian (2007). Soviet and Russian Lunar Exploration (en inglés). Springer Science & Business Media. ISBN 9780387739762. 
* Lardier, Christian; Barenski, Stefan (2018). The Proton Launcher: History and Developments (en inglés). John Wiley & Sons. ISBN 9781119510529. 
* Phelan, Dominic (2012). Cold War Space Sleuths: The Untold Secrets of the Soviet Space Program (en inglés). Springer Science & Business Media. ISBN 9781461430520. 

## Kanpo estekak
Diagrama kommutatibo

[thumb|234x234px|[Bosten lema|Bosten lemaren frogan erabilitako diagrama trukakorra.]]
Matematikan, eta batez ere kategorien teorian, diagrama trukakor bat objetuen eta morfismoen diagrama bat da, hurrengo trukatze propietate beteko duena: hasiera eta bukaera bera duen diagramako edozein bide morfismoak konposatuz eginez gero, morfismo bera izango da emaitza. 

Diagrama trukakorrek kategorien teorian betetzen duten papera ekuazioek aljebran dutenaren analogoa dela esan ohi da.

## Adibideak 
Hurrengo diagrama trukakorrak lehenengo isomorfismo teorema adierazten du. Hots, f=\tilde{f}\circ \pi  betetzen dutela morfismoek konposaketarekiko.

261x261px|First isomorphism theorem (plain)

Jarraian dugun diagrama, lauki trukakor orokor bat da. Trukakorra denez, morfismoek konposaketarekiko h\circ f=k\circ g  betetzen dute.

186x186px|Commutative square

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsasoari begira

***Itsasoari begira***  Benito Lertsundi eta Jon Maiak euskal abesti herrikoi bat da. ***Azken arnasa eman nahi nuke*** izena ere erabiltzen da batzuetan.

Oso bertso ezaguna da. Bertsolaritzan oso sarritan erabiltzen da. Bertsolaritzaren Datu-Basean bat-bateko saioetako grabazioetan 20tik gora erreferentzia agertzen dira.

Doinua hamarreko handiko bertsokeraren ohiko adibidea izaten da.
Fitxategi:Musikaire o6 Benito lertxundi 012.jpg|Benito Lertxundi
Fitxategi:Jon Maia bertsolaria 2008an.jpg|Jon Maia
Fitxategi:Algorri Flysch.jpg|Itsasoari begira

## Hitzak 
[thumb|380x380px|[Donostiako Kantu Jira|Donostiako Kantu Jirako kideak Itsasoari begira kantatzen (Kontxa, 2013-08-16)]]
Abestiak hamarreko handi neurrko bost bertso ditu:

Zazpi mendeko gauean gaude.
Gure lore eta sasi
irrintzi, oihu, ele ta ulu
marmario eta garrasi
haize, enbata, brisa, galerna
gaur garbi, bihar nahasi,
xake taularen zuri beltzetan
arrats gozo egun gazi.
Ai itsasorik ez bageneuka
zeri so negarrez hasi.

Gure zuhaitza landatu dugu
amildegi muturrean.
Adarrak daude ertzetik haruntz;
sustraiak, berriz, lurrean,
bihotz hesteak estu helduaz
esku baten ahurrean.
Bertso berriak jartzera noa
bere indar laburrean,
nola malko bat isuritzen den
itsasoaren aurrean.

Nola haizea, ur azalean
eguzkiaren irteeran.
Nola kaioak zorabioan
itsas enbata bezperan,
pentsatzen nago gu ere berdin
ibiltzen ez ote geran.
Susmoa daukat gure patua
itsasoa ez ote dan,
libre ta zabal dugu aurrean
baina ezin dugu edan.

Heldu herria sustraietatik,
tira eta gora jaso.
Jarri Kantauri aurrean eta
mantendu zutik hari so,
ispilu hortan ikus gaitezen
herriz-herri, auzoz-auzo.
Zauriak gatzez itxi ditzagun,
malkoak urez eraso.
Sano ta libre irla txiki bat
salbatuko da akaso

Azken arnasa eman nahi nuke
eguna hiltzen ari da
azken arnasa eman nahi nuke
bertsoak entzuten dira
azken arnasa eman nahi nuke
kantari nator herrira
azken arnasa ematen dugu
eguzkitik eguzkira
azken arnasa eman nahi nuke
itsasoari begira

## Hamarreko handia 
Hamarreko handiko neurria duten bertso guztiak doinu askorekin kantatu daitezke, esate baterako, hauekin:

* *Hil da Canovas fuera Canovas*
* *Amodioa gauza tristea*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Maritxu nora zoaz?* abestiaren bertsio klasikoa, Youtube webgunean.
* Drindots musika taldearen *Maritxu nora zoaz?* abestiaren bertsioa, Youtube webgunean.
Ana María Stekelman

[thumb|280px|[Ana María Stekelman Tangoaren egunean, 2012)]]thumb|280px|Tangokinesis-MundialTango2011
**Ana María Stekelman** (Buenos Aires, Argentina, 1944ko irailaren 16a) argentinar dantzari eta koreografoa  da. Nabarmena da «*Tangokinesis*» taldea sortu zuelako, tangoa eta dantza garaikidea konbinatzen dituen argentinar dantza-taldea.

## Biografia 
Ana María Stekelman Almagro auzoan jaio zen, Buenos Airesen (Argentina). Bere familiak jatorri errusiar eta juduak ditu. Txikia zenetik, baletean interesa agertu zuen, filmetan ikusten baitzuen, eta diziplina hori bere garaian aztertuko zuela erabaki zuen. Haurtzaroan, Dantza Eskola Nazionalean sartu aurreko zenbait balet-funtziotan parte hartu zuen. 1958an, erakundeak dantza garaikidea sartu zuen bere programan, eta handik gutxira Stekelman integratu zen. 

## Lan ibilbidea 
Garai hartan Dantza Berriko Baletean dantzatu zuen, Paulina Ossona koreografoak zuzenduta, eta Martha Graham estatubatuarraren dantza-eskolan ikasteko beka bat lortu zuen. 

Stekelmanek AEBn ikasketak amaitzean Argentinara itzuli zen 1975ean, Dantza Berriko Baletean egindako lanari berriro ekiteko. Gero, musikal batzuetan parte hartu zuen, Oscar Aráiz koreografoa ezagutu arte. Harekin aritu zen dantzari Di Tella Institutuan. Hiru urte geroago, 1978an, San Martin Antzoki Orokorreko balet taldean sartu zen.

Parisen egon zenean, Stekelmanek lehen koreografiak egin zituen. Ondoren, San Martin Antzoki Orokorra zuzendu zuen bost urtez, eta, ondoren, dantzari-ibilbideari ekin zion, tangoan interesa erakutsiz. San Martin Antzokiaren bigarren zuzendaritza baten ondoren, tango eta dantza garaikidearen fusioan oinarritutako proiektu bat asmatzen hasi zen, eta *Tangokinesis* izena jarri zion. Bere konpainiaren birak gehituta, bai estatu mailan bai kanpoan, Stekelmanek hainbat jende ospetsurekin egin du lan, hala nola Carlos Saura, Vittorio Storaro eta Marco Risi zinemagileekin eta Julio Bocca dantzariarekin. Ana María Stekelmanek 2009. urtean Platino Konex saria jaso zuen, Argentinako hamarkadako koreografo onena bezala. Halaber, 1989an eta 1999. urtean Ziurtagiriak Konex Merituaren Diploma jaso zuen.
[ezkerrera|thumb|300px|[Ana María Stekelman|Stekelman nabarmena da dantza garaikidea eta tangoa *Tangokinesis* izeneko proiektu batean batu zituelako. Proiektu horrekin munduko hainbat herrialde bisitatu ditu.]]
### Tangokinesia 
1993an, Tangokinesis izeneko dantza eta tango konpainiaren aurkezpen ofiziala egin zuen Stekelmanek Andamio antzokian. 1993an Frantzia bisitatu zuen eta hurrengo urtean Israel, Belgika, Brusela, Bolivia eta Mexikora iritsi zen. 2009an, konpainiak Safen saria lortu zuen.

## Ibilbidea 
Ondoren, Stekelmanek parte hartu duen obren zati bat:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ana María Stekelmanen profila Alternativateatral.com
Ontzi kapital

[thumb|*[SMS Helgoland* itsasontzia.]]
**Ontzi kapitala** (capital *ship*, ingelesez) itsas armadako ontzirik garrantzitsuenen kategoria da. Ontzi horien presentzia hutsak bataila batean eragin dezake, eta garaipenaren edo porrotaren arteko aldea markatu; beraz, beren flotako borroka-ontzi indartsuenak dira. Ontzi nagusiak itsas armada guztiaren ardura du; haren bizkarrezurra da eta itsas-indar baten funtsezko pieza izaten da. Hala ere, hasiera batean, terminoa ez zen flota jakin bati buruzkoa, absolutua zen eta borroka-flota guztientzat balio zuen.

Terminoa 1909an sortu zen lehen aldiz, eta formalki definitu ziren Washingtongo Ontzi Itunaren hogeiko eta hogeita hamarreko hamarkadetako armak mugatzeko itunetan, Londresko Ontzi Itunean eta Londresko Bigarren Ontzi Itunean, Dreadnought eta batailako gurutzaontzien iraultzaren ondoriozko ontziei aplikatzeko. Bigarren Mundu Gerraren bukaeratik, hegazkin-ontzia izan da armada gehienen **ontzi kapitala**, lehen korazatuak egiten zuen papera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dreadnought
* Lineako ontzia

## Kanpo estekak
Tornu (fisika)

thumb|Arrabol-tornoa
[thumb|[Putzu batean muntatutako arrabol-tornoa]]
Arrabol-tornua makina sinplea da, palanka moduko bat. Arrabol birakari baten gainean biribilkatutako soka baten (edo kate baten) karga esekia igotzeko eta jaisteko erabiltzen da arrabol-tornua, palanka-beso bat duen eskuzorro baten bidez. Antzina, putzuen hondotik kuboak igotzeko erabili zuten. Indarra arrabolaren biraketa-ardatzarekiko ezartzen den kirtenaren posizioaren arabera (adibidez, kontrako bi kirtenekin 180°), arrabol-txandakako higiduraren bidez funtzionatzen du (esaterako, bizikleta baten pedalek funtzionaten duten bezala).

Bielen luzera arrabolaren erradioa baino handiagoa bada, tronuak gorputz astun bat indar txikiagoarekin igotzeko aukera ematen du.

## Aplikazioa 
Suposatzen da soka bat *r* erradioko arrabolaren inguruan biribiltzen dela, eta sokaren amaieran *W* karga bat (edo indar erabilgarria) heltzen dela. R erradioko biela biradera baten bidez, P indar bat aplikatu beharko da, non indar-parearen berdintasuna hau izango baita:

: R \cdot P = r \cdot W 

Antzeko funtzionamendua du prentsa hidraulikoak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Palanka

## Kanpo estekak
Renate Schottelius

**Renate Schottelius** (Flensburgo, Alemania, 1921eko abenduaren 8a &ndash; Buenos Aires, Argentina, 1998ko irailaren 27a) alemaniar balet-dantzaria, koreografoa eta irakaslea izan zen, dantza modernoaren aitzindaria Argentinan.

## Biografia 
Justus W. Schottelius dramagile, etnologo eta arkeologoaren alaba, Berlinen hazi zen, eta baleta ikasi zuen Berlingo Operan eta dantza modernoan, Mary Wigmanen eskolako Ruth Abramovitzekin.

### Dantzari 
1936an nazismoaren gorakada zela eta, Argentinara  emigratu zuen. Han, osaba batek hartu zuen (haren gurasoek Kolonbiara emigratu zuten), eta Miriam Winslow-ekin hobetu eta 1942tik 1947ra haren konpainian dantzatu zuen.

1953an Estatu Batuetara bidaiatu zuen, Martha Graham, José Limon, Hanya Holm eta Agnes De Mille koreografoekin harremanak ezarriz.

Alemaniara itzuli zen, 1958an, eta eskola magistralak eman zituen Bostonen. Haren jarraitzaile nabarmenenak Oscar Aráiz koreografo argentinarra eta Ana María Stekelman dantzari eta koreografoa dira.

### Irakasle 
Irakaskuntzari dagokionez, ikasketa pribatuan eskolak emateaz gain, irakasle izan zen La Platako Unibertsitateko Arte Ederren Eskolan, Dantza Eskola Nazionalean, Colon Antzokiko Arteen Goi Institutuan, San Martin Udal Antzoki Orokorreko Dantza Tailerrean, eta baita Colleggené Musicum-en (Baletien), baita Collegium Musicum Balettakademien (Stockholm), Grand Théâtre de Genèven (Suitza) eta Balé da Cidade de São Paulon (Brasil) ere. 

Dantza Garaikideko Talde Esperimentaleko irakasle aholkularia ere izan zen. Gainbegirada eskatu zioten teknika eta konposizioko ikasleek osatutako taldea: Mercedes Camerucci, Susana Sommi, Mara Markoff, Ingelore Meyer eta Gerti Sorter.

### Heriotza 
76 urte zituela hil zen biriketako gaixotasun baten ondorioz.

## Sariak 
* 1989an, Argentinan inoiz izan den koreografo onenetakotzat hartu zuen Merito Diploma-Konex saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nazioaren helburua, Argentina
* Ellen Auerbach-en argazkia
Verona van de Leur

**Verona van de Leur** (Gouda, Herbehereak, 1985eko abenduaren 27a) gimnasta artistiko eta aktore pornografiko da. 2002an, Van de Leur Herbeheretako *urteko kirolari* aukeratu zuten, eta bere herrialdeko gimnasia artistikoko taldeak *urteko* kirol-taldearen saria jaso zuen. Holandako gimnasia artistikoaren historiako gimnastarik onenetakoa da.

Henk van de Leur eta Sonja van de Leur-en alaba da.Verona 5 urterekin hasi zen gimnasia egiten T.O.O.S. gimnasioan. Waddinxveen. Bederatzi urte zituela, Zoetermeerren hasi zen entrenatzen Pro Patrian. 2000. urtean Herbehereetako Txapelketa Nazionalean parte hartu zuen lehen aldiz, eta lehiaketa orokorrean eta aparatuen araberako hiru finaletan irabazi zuen. Nazioartean, Gimnasia Artistikoko 2002ko Europako Txapelketa Patrasen (Grezia) izan ziren lehiaketarik aipagarrienak. Han zilarrezko domina lortu zuen lehiaketa osoan, eta hiru domina aparatuen finaletan (zilarrezkoa jauzian eta brontzezko bi lurrean eta oreka-barran); eta zilarrezko beste bat Herbeheretako taldearekin; eta 2002ko Gimnastika Artistikoko Munduko Txapelketa Debrecenen (Hungaria), non zilarrezko domina lortu zuen lurrean.

2008an kirol profesionala uztea erabaki zuen.
Verona Van de Leur-ek bere zinema-ekoizpena du gaur egun, eta film pornografikoetako aktorea da.

## Kirolari ibilbidea 
## Filmografia selektiboa 
* "Verona van de Leur - Lekker tussendoortje. Vol. 1 – 24"
* "Verona van de Leur - Een helpende hand"
* "Verona van de Leur - Verona's Paaldans Avontuur"
* "Black and Blue Catsuit"
* "De geile borsten van Verona van de Leur" IsLive
* "Peeking at the beach"
* "Verona van de Leur naakt op het strand."
* "Verona van de Leur pijpt en wordt geneukt gewoon in haar turnpakje."

## Bibliografia 
* Vincent de Vries, programa Verona van de Leur: het bizarre leven van voormalig Sportvrouw van het Jaar 2014’Edicola Publishing Bv / Veltman Distribu, Joppe 2014, 
* Roelof de Vries, Robbert Ophorst, Marijn Schrijver, Programa Lustfabriek: 50 jaar Nederlandse pornoindustrie.Atlas Contact Uitgeverij, Amsterdam 2014, , 196. or.
* Jaarverslag 2002 - Gymnastiek vereniging Pro Patria Artxibatua, , .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Web gunea
* Company website
* Koninklijke Nederlandse Gymnastiek Unie (KNGU); bere kirol-jardueren grabazioak dituen fitxategia
* Van de Leur Pleads Guilty to Extortion. Amanda Turner in «INTERNATIONAL GYMNAST MAGAZINE», asteartea, 2011ko apirilaren 19a 23:59
* Bart Boerop - Nu mogen me best als lustles object, interview in het Algemeen Dagblad, d. 2014ko urriaren 29a
* Verona Leurretik Catsuit batekin jantzita
* Steve Stiffbone Pornoster Verona Leurretik joango dira Jelte’s one man showean.« VKMAG, 2016ko ekainaren 2a
* Verona van de Leur - Floor - 2002 European Championships (AA), Eurosport live
* Bea de Visser Turn« Anotherfilm Summer 2015, 2015, Dutch Film Festival Utrecht, or. 40–41
* 'The tables are turned': Superstar gymnast turnast webcam model Verona van de Leur han no regrets. ostirala, 2011ko azaroaren 18a
* Verona van de Leur en Internet Movie Database (en inglés).
Lecumberri jauregia

**Lecumberri jauregia** edo **Lecunberriko Jauregi Beltza** (), Mexiko Hiriko erdialdeko ekialdean, Venustiano Karrantzako alkatetzan, espetxea izan zen eta, 1976tik, Nazioaren Artxibo Nagusiaren egoitza da.

## Historia 
Mexikon *El Palacio Negro de Lecumberri* izenaz ezaguna, 1900eko irailaren 29an inauguratu zen, Porfirio Díazen erregimenean, eta urte horretatik 1976ra arte espetxe gisa jardun zuen. Haren eraikuntza 1871ko Kode Penalerako Erreformaren ondorioz sortu zen. Antonio Torres Torija Torija, Antonio M. Anza eta Miguel Quintana ingeniariek egin zuten proiektua, eta Lorenzo de la Hidalga arkitektoaren proiektua hartu zuten. Eraikinak eredu hau zuen: espetxearen zaintza-kidegorako biribilgune edo erdiko gorputz poligonal batekin, eta erradial gisa, erdiko espazioan elkartzen ziren izar-formako galerien bidez; hor, 35 metroko altuerako dorrea eraiki zen, espetxe guztia zaintzeko. 1885eko maiatzaren 9an hasi zen eraikitzen, eta 1900eko irailaren 29an inauguratu zuen Errepublikako presidente Porfirio Díaz Mori jeneralak. Lehen zuzendaria Miguel Macedo legelaria izan zen. 1913ko otsailaren 22an, Madero presidente kargugabetua eta José María Pino Suárez presidenteordea hil zituzten espetxearen kanpoaldean.

Jauregi Beltzak 1976ko abuztuaren 27an amaitu zuen bere bizitza presondegi gisa, Sergio García Ramírezek itxi zuenean, eta, ondoren, 1982an Nazioaren Artxibo Orokorraren (AGN) egoitza bihurtu zen. AGN Amerikako artxibo historiko zaharrenetako bat da, eta ikerketa historikorako eta hainbat disiziplinatarako iturri agortezina. 

## Espetxeratu ospetsuak 
Lecunberriko jauregian espetxeratuta egon zirenen artean, ospetsu asko daude:

*José Agustín
*William Burroughs
*Valentín Campa
*Heberto Castillo
*Félix Díaz
*Juan Gabriel (Alberto Aguilera Valadez)
*Francisco Guerrero *"El Chalequero"*
*Ramón Mercader (Leon Trotskiren hiltzailea)
*Álvaro Mutis
*José Revueltas
*Othón Salazar
*David Alfaro Siqueiros
*Higinio Sobera *"El pelón Sobera*"
*Demetrio Vallejo
*Pancho Villa
*Angel Verdugo
*Salvador Nava
*Adolfo Gilly
*Luis González de Alba
*Gilberto Guevara Niebla
*Guillermo Lepe (Agustín de Andaren hiltzailea, Ana Bertha Leperen aita)
*Miguel Ángel Larios Herrera
*Pedro Infante
*Ignacio de la Torre y Mier

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Nazioaren Artxibategi Orokorraren webgune ofiziala.
Foucaulten korronte

thumb|Foucaulten korrontea azaltzen duen esperimentua.
**Foucaulten korrontea** (korronte parasitoa, korronte zurrunbilotsua edo *eddy current* ere esaten zaiona) Léon Foucault fisikari frantsesak 1851n aurkitutako fenomeno elektrikoa da. Eroale bat eremu magnetiko aldakor batean dagoenean edo eroalea eremu magnetiko batean mugitzen denean gertatzen da. Eremu magnetikoan edo mugimendu erlatiboan gertatzen den aldaketak elektroien zirkulazioa edo induzitutako korrontea eragiten du eroalearen barruan. Foucaulten korronte zirkular horiek eremu magnetikoak dituzten elektroimanak sortzen dituzte, aplikatutako eremu magnetikoaren efektuaren kontra daudenak (ikus Lenzen legea). Aplikatutako eremu magnetikoa zenbat eta indartsuagoa izan, edo eroalearen eroankortasuna edo mugimenduaren abiadura erlatiboa handiagoa, orduan eta handiagoak izango dira Foucaulten korronteak eta sortutako eremu kontrajarriak.

Haril- eta transformadore-guneetan, nukleo horiek jasaten dituzten fluxu magnetikoaren aldaketengatik induzitutako tentsioak sortzen dira. Induzitutako tentsio horien ondorioz, nukleoan korronte parasitoak sortzen dira (Foucaulten korronteak), eta korronte horiek ez dira egokiak nukleoaren eraginkortasun elektrikorako. 

Foucaulten korronteek energia-galerak sortzen dituzte Joule efektuaren bidez. Zehatzago esanda, korronte horiek energia-forma erabilgarriak, zinetika esaterako, nahi ez den bero bihurtzen dituzte, eta, beraz, normalean, efektuak ez du ondorio baliagarririk izaten da, kaltegarria ez denean. Era berean, eremu magnetiko aldakorrak erabiltzen dituzten gailu askoren eraginkortasuna murrizten dute, hala nola burdinazko nukleoko transformadoreena eta motor elektrikoena. Galera horiek nabarmen minimiza daitezke.

Goi-maiztasunean: eroankortasun elektriko txikia duten material magnetikoak dituzten nukleoak erabiliz (adibidez, ferrita) 

Behe-maiztasunean: altzairu elektrikozko hosto meheak erabiltzen dira, metatuak baina elkarren artean banatuak, berniz isolatzaile edo oxidatu baten bidez, bata bestetik elektrikoki isolatuta gera daitezen. Elektroiek ezin dute laminatuen arteko geruza isolatzailea zeharkatu, eta, beraz, ezin dute zirkulatu arku irekietan. Laminazioaren muturretan kargak pilatzen dira, Hall efektuaren antzeko prozesu batean. Kargen pilaketa handiagoaren aurka dauden eremu elektrikoak sortzen dira, eta, aldi berean, Foucaulten korronteak ezabatzen dira. Zenbat eta laburragoa izan alboko laminatuen arteko distantzia (adibidez, zenbat eta handiagoa izan azalera-unitateko laminatuen kopurua, orduan eta handiagoa izango da aplikatutako eremuarekiko perpendikularra), orduan eta handiagoa izango da Foucault-en korronteak ezabatzea, eta, beraz, txikiagoa izango da nukleoaren beroketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zohikaztegi altxatu

[thumb|[Gales|Galesko goiko zazpi zohikaztegi garrantzitsuenen airetiko ikuspegia; Natural Resources Wales, 2017.]]
thumb|Zohikatz altxatu bateko goroldiozko mantu flotatzailea, kolk baten gainean.
**Zohikaztegi altxatuak** (**zingira onbrotrofiko** ere deitzen zaie) habitat azidoak eta hezeak dira, gatz mineral gutxi dute eta muturreko egoerei aurre egin diezaieketen flora eta fauna dute. Zohikaztegi altxatuek, zingirek ez bezala, prezipitazioak (onbrotrofia) eta airetik sartutako gatz mineralak besterik ez dituzte elikagai gisa. Beraz, zohikaztegi berezia dira, hidrologikoki, ekologikoki eta garapenaren historiari dagokionez, non zohikaztegien hazkundeak eginkizun erabakigarria baitu mendeetan edo milurtekoetan. Askoz meheagoak diren eta klima-zona hezeago eta lainotsuagoetan dauden manta-zingiren izaera ere desberdina dute.

Zohikaztegi altxatuak oso mehatxatuta daude zohikatz-mozketagatik eta inguruko lurren gatz mineralen kutsaduragatik (nekazaritzagatik eta industriagatik). Goialdeko zohikaztegien azken eskualde handiak Siberiako mendebaldean eta Kanadan daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reuleauxen triangelua

eskuinera|thumb|200x200px|Reuleaux-en triangelua, edozein orientaziotan, beti lauki baten ukitzailea da.
**Reuleaux triangelua** da Reuleaux poligono deiturikoen adibiderik errazena; Franz Reuleaux zientzialari eta ingeniariaren omenez deitzen dira horrela. Poligono horiek zabalera konstanteko kurbak dituzte, hau da, kontrako bi zuzen ukitzaile paraleloren arteko distantzia bera da, zuzen horien norabidea edozein dela ere. Hori ondoko irudian ikus daiteke, laukiarekiko lau ukitze-puntu baitaude beti, alde bakoitzean bat.

Reule*a*ux-en triangeluaren azalera {1\over2}(\pi - \sqrt3)a^2 = 0,70477...\ a^2 da, non *a* zabalera konstantea baita. Diametro bereko zirkulu baten azalera {\pi \over 4} a^2 = 0,78539...\ a^2 , handiagoa dena. Are gehiago, Blaschke-Lebesgueren teoremak ezartzen du Reuleauxen triangeluak zabalera konstante bereko beste edozein figurak baino azalera txikiagoa duela. Perimetroa \pi a da.

Reuleaux-en triangelua beste poligono erregular batzuetara orokortu daiteke, alde kopuru bakoitiarekin; adibidez, 20 penikeko txanpon britainiarren kasuan (heptagono batean oinarrituak).

## Reuleauxen triangeluaren trazadura 
***a*** aldea duen triangelu ekilatero batetik abiatuta, triangeluaren erpinetako batean zentroa eginez eta ***a*** erradioa izanik, zirkunferentzia-arku bat, gainerako bi erpinak elkarrekin lotzen dituena, errepikatu eragiketa erpin bakoitzerako, eta lortu da Reuleaux bilatuaren triangelua. Hasierako triangelua ezabatuz, hiru zirkunferentziek batera mugatzen duten erdiko espazioa Reuleaux-en triangelua da, zabalera konstanteko kurba.

Triangelu aldekide baten angelu bakoitza {\pi \over 3} radianetakoa da. Hiru arkuek luzera dute, {\pi \over 3} a. Beraz, Reuleaux-en triangeluaren perimetroa hau da: \pi a

## Kanpo estekak
Thomas Couture

**Thomas Couture** (Senlis, 1815eko abenduaren 21a - Villiers-le-Bel, 1879ko martxoaren 30a) frantziar margolaria izan zen.

Parisko Arte Ederren Eskolan ikasi zuen eta 1837an Erromako Saria irabazi zuen. 1840an, Parisko Aretoan margolan historikoak eta generokoak erakusten hasi zen. Édouard Manet, Henri Fantin-Latour, John La Farge, Pierre Puvis de Chavannes, Karel Javůrek eta Joseph-Noël Sylvestre margolarien irakaslea izan zen.

## Iruditegia 

THOMAS COUTURE - Los Romanos de la Decadencia (Museo de Orsay, 1847. Óleo sobre lienzo, 472 x 772 cm).jpg|*The Romans in their Decadence* (1847)
Portrait of a Seated Woman by Thomas Couture.jpg|*Portrait of a Seated Woman* (1850-1855)
Thomas Couture-Anselm Feuerbach 1852.JPG|*Anselm Feuerbach* (1852)
Thomas Couture - The Supper after the Masked Ball.jpg|*The Supper after the Masked ball* [1857]
Le Duel après le bal masqué - Thomas Couture - Wallace Collection.jpg|*The Duel After the Masked Ball* (1857)
Thomas Couture - Daydreams - Walters 3744.jpg|*Daydreams* (1859).
Thomas Couture - Lawyer Going to Court - Walters 371204.jpg|*A Lawyer Going to Court* (1860s)  
Thomas Couture, The Thorny Path (1873).jpg|*The Thorny Path* (1872)
Thomas Couture Autoritratto.jpg|Autoerretratua

## Kanpo estekak
Hennessy (filma)

***Hennessy***, 1975ko Don Sharp britainiarrak zuzendutako thriller film bat da. Rod Steiger, Trevor Howard, Lee Remick, Richard Johnson, Peter Egan, Stanley Lebor eta Patrick Stewart aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1970eko hamarkada, Belfast, Niall Hennessy (Rod Steiger) IRArekin harremana duen baina bakearen alde dagoen irlandar gizasemeak britainiar poliziarekin izandako tiroketa baten ondorioz bere emaztea eta alaba galduko ditu. Ordutik aurrera, justizia bere eskuz hartzen ahaleginduko da, horretarako Londresera joan eta Elisabet II.a Erresuma Batukoaren aurkako atentatua burutzen saiatuko da.

## Aktoreak 
*Rod Steiger − Niall Hennessy 
*Lee Remick − Kate Brooke 
*Richard Johnson − Hollis inspektorea
*Trevor Howard − Rice komodoroa
*Peter Egan − Williams 
*Eric Porter − Tobin 
*Ian Hogg − Gerry 
*Stanley Lebor − Hawk 
*John Hallam − Boyle 
*Patrick Stewart − Tilney 
*David Collings − Covey 
*John Shrapnel − Tipaldi 
*Hugh Moxey − Stephen Burgess (M.P.) 
*Margery Mason − Maizterra
*Paul Brennan − Maguire
*Paul Blake − Rally liderra
*Patsy Kensit − Angie Hennessy

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bear Island (filma)

***Bear Island*** (euskaraz *Hartzen Uhartea*), 1979ko Don Sharp britainiarrak zuzendutako thriller film bat da. Alistair MacLean eskoziar idazleak idatzitako *1971eko izenburu berdineko eleberrian* arinki oinarritua dago. Donald Sutherland, Vanessa Redgrave, Richard Widmark, Christopher Lee eta Lloyd Bridges aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Artikoa, NBEetako zientzialari talde bat ontzi batean Norvegiako iparraldea eta Svalbard uhartediaren artean dagoen Hartzen uhartera nabigatuko du, bertan Bigarren Mundu Gerran Alemania Naziaren hondoratutako eta konfiskatutako urrea garraiatzen zuen itsaspeko bat topàtzeko asmoz. Talde horretako kidea den Frank Lansing (Donald Sutherland) estatubatuar biologoa eta  Otto Gerran (Richard Widmark) Gestapoko ofizial ohia itsaspekoan dagoen altxorra berreskuratzeko lehiatuko dira.

## Aktoreak 
* Donald Sutherland: Frank Lansing
* Vanessa Redgrave: Heddi Lindquist
* Richard Widmark: Otto Gerran
* Christopher Lee: Lechinski
* Lloyd Bridges: Smithy
* Bruce Greenwood: Tommy teknikaria
* Barbara Parkins as Judith Rubin
* Patricia Collins: Inge Van Zipper
* Mark Jones: Sukaldari
* August Schellenberg: Itsas teknikaria
* Candace O'Connor: Laborategiko teknikaria 
* Michael Collins: Ontziko kapitaina
* Michael J. Reynolds: Heyter
* Lawrence Dane: Paul Hartman
* Nicholas Cortland: Jungbeck
* Joseph Golland: Metereologoa
* Richard Wren: Irrati operadorea
* Hagan Beggs: Larsen
* Robert Stelmach: Ontziko irrati operadorea
* Terry Waterhouse: Helikoptero pilotua

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Pare zinematiko

thumb|450x450px|Piezen arteko lotura mota batzuk
Ingeniaritza mekanikoan, **pare zinematiko** deritzo mekanismo bateko bi kide elkartzeari. Adibide bat berno batek elkartutako bi barra dira (biraketa-lotura deritzona, 2. irudia) piezak haren inguruan biratzeko aukera ematen du.

Pare zinematikoak hainbat motatan sailkatzen dira, ahalbidetzen duten mugimenduaren arabera, eta mekanismo bat eraikitzeko funtsezko elementua dira, elkartutako piezen arteko mugimendu mota definitzen baitu.

Franz Reuleaux ingeniari alemanak pare zinematikoa elementu berri gisa definitu zuen makina bakunen elementu zinematikoekiko aurrerapena adierazten zuen makinen azterketan.

## Pare zinematiko motak 
### Bi dimentsiotan 
Mekanismo lauetarako, hau da, planoan mugimendu bat egiteko, pare zinematikoen adibide batzuk hauek dira:

* Artikulazioa: bi solidoren translazio erlatiboaren desplazamendua ezabatzen du, eta etengabe behartzen du bi solidoen bi puntu geometrikok posizio bera hartzera. Hala ere, artikulazioak ez du galarazten solido batek bestearekiko biraketa edo biraketa erlatiboa.
* Gida lerragarria, translazio-askatasun maila bat eta solido bat beste solido batetik birbideratzeko aukera kentzen dituena.

### Hiru dimentsiotan 
Oro har, hau dugu:

* Artikulazio zilindrikoak askatasun-gradu guztiak kentzen ditu, solido bat biraketa-ardatz jakin baten inguruan biratzeko aukera izan ezik. Bost askatasun-gradu ezabatzen ditu.
* Errotula esferikoak solido baten eta bestearen arteko edozein biraketa edo orientazio aldaketa ahalbidetzen du, baina translazio erlatiboa eragozten du; beraz, bi solidoen puntu geometriko bat komuna da beti, hiru askatasun-gradu ezabatzen ditu.
* Gida lerrakor zilindrikoa; ardatz baten inguruan translazio erlatiboa eta biraketa egiteko aukera ematen du, eta, beraz, lau askatasun-gradu ezabatzen ditu.
* Gida lerragarri ez-zilindrikoa; ardatz baten arabera translazio erlatiboa ahalbidetzen du, baina ez ardatzaren inguruko biraketak, eta, beraz, bost askatasun-gradu ezabatzen ditu.
* Soldadurak solido baten eta bestearen askatasun-maila guztiak ezabatzen ditu, eta, beraz, bi solido soldatu zinematikoki solido bakartzat har daitezke, hau da, sei askatasun-gradu ezabatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Macroom gaztelua

**Macroom gaztelua**, , Irlandako Errepublikako hego-mendebaldeko Macroom udalerrian dagoen gaztelu bat da, Cork konderrian. Behinola, Muskerryko Jaunak ziren McCarthy familiaren jabetzako gotorlekua izan zen.

Gaur egun gazteluaren atari nagusia herriko plaza nagusian ikusgai dago, Sullane ibaia zeharkatzen duen zubitik hurbil. Hondakin horiek 1824 aurretik Robert Hedges Eyrek berreraiki zituen.

Jatorrizko gaztelua ziur aski, XII. mendean, Joan Lurgabearen garaian eraikia izango zen, eta  O'Flynn, Carew edo Dalton familietako kideen aginduz. 1353 aldera McCarthy, Muskerryko Jaunak, familiaren jabetzara igaro zen.
Inés Ballester

[|thumb|260px|[Inés Ballester, Concha García Campoy eta Nieves Herrero, Talento Sariak 2012]]
**María Inés Ballester Muñoz** (Burriana, Castelló, 1958ko irailaren 28a) kazetari eta aurkezlea  da.

## Lan ibilbidea 
Kazetaritzan lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, eta Cadena Ser-en hasi zuen karrera, gero Radio Nacional de Españako eguneroko magazinera pasatzeko. Urte batzuk geroago, telebistarako jauzia egin zuen, lehenbizi TVEren Valentziako zentroan, programen buru gisa, eta gero Canal 9 eta Telemadriden. Telemadriden hiru urte eman ondoren *Sucedió en Madrid* (1994-1997) programa gidatu zuen, eta Antena 3 Televisión-en fitxatu zuten 1997an. 2001ean, TVEra itzuli zen, eta goizeko *Por la mañana* saioa aurkeztu zuen, Iñaki del Moralekin batera, sei denboralditan. Programa 2008ko martxoan amaitu zen.

Handik gutxira, Ballesterrek beste goizeko saio bat hartu zuen La Primeran, kasu horretan asteburuetan, *El día por delante* izenburupean, 2008ko maiatzaren 24an estreinatua. Programa, ordea, abuztuaren 2an amaitu zen, hiru hilabete baino lehen, %11,3ko pantaila-kuota metatu ondoren, katearen batez bestekoaren azpitik.

2010eko urtarriletik abendura, Carmen Sevillarekin batera, *Cine de barrio* La Primerako saioa aurkeztu zuen.

2009tik, *Julia en la onda* programan parte hartzen du, Onda Ceron, Julia Oterorekin batera.

2011ko urrian, 13 TV katean hasi zen, *Te damos la mañana* eguneroko magazina aurkeztuz. Urtebete geroago, *Nuestro cine saioa* estreinatu zuen kate berean. Katearekin zuen kontratu-harremana 2017ko azaroan amaitu zen.

Ballesterrek sukaldaritzako errezeten bi liburu idatzi ditu, *Cocina con corazón* eta *Cocina con más corazón* izenekoak, *Temas de hoy* argitaletxearekin. Saioan emandako errezeta onenetako batzuk ere baditu.

2012ko udan jakinarazi zen Inés bularreko minbizia zuela, eta Jiménez Díaz fundazioan ebakuntza egin zioten, berehala.

2013ko urtarrilaren 18an argitaratu zen Inés bigarren aldiz ezkontzen zela, nahiz eta azken hori berak gezurra zela esan.

2014ko uztailaren 7tik 2014ko irailaren 1era arte, *La mañana de Verano* saioa hartu zue , Mariló Monteroren oporrak betetzeko.

2014ko irailaren 1etik 2018ko abuztuaren 31ra bitartean, kate horretan bertan aurkeztu zuen *Amigas y conocidas* saioa. 2015eko otsailaren 18an, eztabaida piztu zuen saioak, Podemoseko  Andaluziako Juntako lehendakaritzarako hautagaiaren argazki faltsu bati publizitatea eman baitzitzaion, non emakume biluzi bat agertzen zen.

2018ko abenduaren 4an Telemadridera itzuli zen, Espainiako Konstituzioaren 40. urteurrena zela eta, eztabaida berezia moderatzera.

2019ko martxoaren 11tik aurrera Telemadriden goizeko *Está pasando* magazina gidatu zuen.

2020ko udaberrian, COVIDen diagnostiko positiboa eman zuen.

## Telebistako lan aipagarriak 
## Liburuak 
* *Cocina con corazón* (2006). Temas de Hoy. 
* *Cocina con más corazón* (2006). Temas de Hoy. 
* *Cocina cada día con corazón* (2007). Temas de Hoy. 
* *Cocina cada día con corazón* (2008). Temas de Hoy. 

## Sariak 
* Urrezko Antena (2005), *telebista* kategorian, *Por la mañana* programaren buru izateagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kotoi makina

[thumb|XIX. mendeko kotoi makina, [Hamden (Connecticut)|Hamden hiriko Eli Whitney Musean.]]
thumb|Estatu Batuetako hegoaldeko landaketa batean kotoia garautzeko makinaren hastapeneko erabilera
**Kotoi makina** 1793an asmatu zuen Georgian Eli Whitney estatubatuarrak, kotoiaren hazia bere zuntzetik bereizteko.

Makina honi esker, ordura arte Estatu Batuetako esklaboek eskuz egindako lana asko sinplifikatu zen. Oso asmakizun garrantzitsua izan zen kotoiaren hazkuntzaren historian. Horretarako, Eli Whitneyk patentea jaso zuen 1794ko martxoaren 14an.

Eli Whitneyren laguntzaile mekaniko izandako Hodgen Holmesek garapen garrantzitsu bat gehitu zion, 1796an, Whitneyren makinari: zilindroen kakoak zerrekin ordeztuta, hondakin indizea asko mugatu zuen. Bere makinak punta-danborra ordezkatzen zuen, zilindro baten gainean jarritako zerra zirkular batzuez, erregularki sakabanatuta.

Matilda Joslyn Gageren arabera, kotoi makinaren diseinatzaile nagusia Catherine Littlefield Greene izan zen, baina, ohi bezala, historiak gizon bati, Eli Whitneyri eman zion ohore hori.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eli Whitney

## Kanpo estekak 
* Kotoiaren trataera prozesua gaur egun*USDA Agricultural Research Service*
Sullane ibaia

**Sullane ibaia**, , Irlandako Errepublikako hego-mendebaldeko ibai bat da. Amurrainetan oparoa izateagatik ezaguna da, bertan perka arruntak eta lutxoak ere badaude.

Kerry eta Cork konderrien arteko mendietan jaio, Cúil Aodha herritik hurbil, eta Ballyvourney eta Macroom udalerriak igaroz, bere urak Lee ibaian isurtzen ditu.
Hans Krankl

**Johann "Hans" Krankl** (Viena, 1953ko otsailaren 14a) austriar futbolari ohi eta entrenatzailea da.

Rapid Wien taldean hasi zuen bere kirol ibilbidea, eta zortzi urte egin zituen bertan. 1978an FC Bartzelonak fitxatu zuen eta 1981ean Vienara itzuli zen. 1973 eta 1985 artean 69 partida jokatu zituen Austriako futbol selekzio nazionala]]rekin eta 34 gol sartu zituen.

## Palmaresa 
### Taldea 
**Rapid Wien**
*Austriako futbol liga: 1981–82, 1982–83
* Austriako futbol kopa: 1975–76, 1982–83, 1983–84, 1984–85

**Barcelona**
* Futboleko Espainiako Errege Kopa: 1980–81
* Europako Futbol Errekopa: 1978–79

## Kanpo estekak
Kimika organometaliko

**Kimika organometalikoa** konposatu organometalikoen azterketaz, sintesiaz eta erreaktibotasunaz arduratzen da. Estekatzaile organiko baten karbono atomoaren eta atomo metaliko baten arteko lotura gutxienez duten konposatu kimikoak dira. Testuinguru horretan, metal terminoa elektronegatibotasun-eskala bat erabiliz defini daiteke, *metal* hitza karbonoa baino elektronegatibotasun txikiagoa duen elementuari esleituz. Ikuspuntu horretatik, metaloidetzat ditugun atomo batzuei ere metal deitzen zaie, silizioa kasu.

Kimika organikotik bereizitako kimikaren zatitzat har daiteke (non karbonoa modu kobalentean elkartzen baita ez-metal atomoekin, hala nola hidrogenoarekin, oxigenoarekin, nitrogenoarekin, fosforoarekin, sufrearekin edo halogenoekin), baita kimika ez-organikoarekin alderatuta ere. 

Kimika organometalikoa kimikako beste azpidiziplina batzuk biltzen dituen diziplina da: kimika organikoa, kimika ez-organikoa, fisikokimika, elektrokimika. Kimika organometalikoaren transdiziplina horren ondorioz, aplikagarritasun teknologikoa du hainbat industria kimikotan. Kasu batzuk bakarrik aipatzearren: olefinen hidrogenazio katalitikoa sistema homogeneoak erabiliz, presio eta tenperatura txikiagoan, etilenoaren eta propilenoaren polimerizazioa, taktikotasun handiagoko polimero plastikoak sortzen dituztenak, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eraikuntza kode

**Eraikuntza legea** estatu, herrialde edo nazioz gaindiko erakunde baten araudi-multzoa da, eraikinak edo edozein egitura artifizial eraikitzeko gutxieneko segurtasun- eta kalitate-baldintzak arautzen ditu, bereziki etxebizitzak. Eraikuntza-legeak helburuaren arabera banatzen dira: egitura-segurtasuna arautzea, erabiltzaileen erosotasuna eta ongizatea arautzea (isolamendu akustikoa, berokuntza) eta eraikuntza batek izan behar dituen gutxieneko segurtasun-baldintzak arautzea (suteen edo lurrikaren aurkako segurtasuna). Herrialde bakoitzak bere eraikuntza-legedia du, eta, kasu batzuetan, nazioz gaindiko erakundeek gomendioak ezartzen dituzte, adibidez Europar Batasunak.

Oro har, eraikuntza-legeak arkitektoek, ingeniariek eta obrako maisu nagusiek aplikatzeko idazten dira. Erresuma Batuan, eraikuntza-legea gobernuak onartutako ikuskatzaileek aplikatzen dute. Oro har, segurtasun-ikuskatzaileek, ingurumen-adituek, obra-kontratistek, eraikuntzaren industria laguntzaileko ingeniariek, tasatzaileek edo eraikinaren eraikuntzaren ezaugarriren bat baloratu behar duen edozein espezialistak ere egiten dute.

Eraikuntza-legeek izan zuten arrakastaren ondorioz, araudia handitu egin zen beste eraikuntza-alderdi batzuetarako, hala nola, espaloiak, seinaleak, pasealekuak, aparkalekuak edo irrati eta telebistako antenak eraikitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mario Obrero

**Mario García Obrero** (Madril, 2003ko irailaren 19a) madrildar poeta bat da. Bere burua ezagutzera eman zuen, 2021ean, *Peachtree City* olerki-liburuarekin Loewe Fundazioaren Gazte Poesia Saria irabaztean. Espainiako irrati eta telebista publikoan dihardu, eta komunikabideetan noizbehinkako kolaborazioak argitaratzen ditu.

## Ibilbidea 
Madrileko periferiako Getafe hirian jaio zen, eta bertan bizi izan da, nahiz eta gaur egun Madrileko hirigunera mugitu izan den. Auzoko La Senda institutu publikoan ikasi zuen, eta Getafeko kontserbatorioan egin zituen gitarra klasikoko ikasketak. Zazpi urterekin ekin zion idazteari, batez ere Susana Obrero, ama, ipuinlari eta maistrak, bultzatuta. Besteak beste, Jesus Serra Fundazioaren VIII. eta XII. olerkigintza gazte sariak eta XIV. Félix Grande Poesia Sari Nazionala eskuratu zituen. Azkenengo honi esker, *Carpintería de armónicos* liburua plazaratu ahal izan zuen 2018an. 2019an, Getafeko *Entricíclopes* argitaletxearen eskutik *Ese ruido ya pájaro* poema-bilduma argitara eman zuen, berak eginiko marrazkiekin. Lotura estua osatu zuen Getafeko José Hierro Poesia Fundazioarekin, baita Juan Carlos Mestre eta Guadalupe Grande poetekin ere.

2020an urtebetez Estatu Batuetan ikasi zuen, eta, Georgiako estatuko Peachtree City hirian izandako bizipenen harira, *Peachtree City* liburua idatzi zuen. Lan horrekin, Loewe Fundazioaren Gazte Saria irabazi zuen, eta, horrela, lehiaketa horren saridunik gazteena bihurtu zen. Liburuko olerkiak Atlanta eta Getafe artean idatzi zituen, eta bereziki txalotu zuen Antonio Lucas poeta espainiarrak. Hainbat komunikabideetan agertzen hasi zen Espainian, poesia-belaunaldi berri baten sorrerak interes handia eragin baitzuen kultura munduan. 

Urte hartan bertan, Espainiako Eskubide Sozialen eta 2030 Agenda Ministerioaren Gazte Institutuaren eskutik antolatutako gazteentzako Ruta al Exilio ekimenean parte hartu zuen, oroimen historikoa eta sormena jorratzeko. 1939an Katalunian hasitako erbestealdi errepublikanoaren inguruan hausnartzeko, 2022an, *Cerezas sobre la muerte* olerkia argitaratu zuen, eta, bertan, eleaniztasuna aldarrikatu nahi izan zuen euskarazko, katalanezko, galegozko eta asturierazko bertso-lerro eta testuak txertatu baitzituen. Halaber, idatzizko eta irudizko poetikak nahastu zituen, liburu horretan berak sortutako ilustrazioak gehitu zituen eta. 

Radio Nacional irrati katean astero *Un poeta en París* saioak aurkezten hasi zen, eta, bertan, euskal olerkigintzaren inguruko emanaldi bat prestatu zuen. Televisión Españolako La 1 berak zuzendutako *Un país para leerlo* programa igorri zuen denboraldi batez, eta, bitartean, El Mundo, La Marea edo Galiziako Luzes hedabideetan kolaborazioak idatzi zituen. Gainera, Madrilgo Complutense Unibertsitatean Filologia Hispanikoa ikasten du.

## Kanpo estekak 
* "Gora Getafe!", 2025eko ekainaren 3ko Berria, Goizalde Landabaso
Aljebra homologiko

thumb|350x350px|Sugearen goiburuan erabilitako diagrama, aljebra homologikoaren oinarrizko emaitza.
**Aljebra homologikoa** ingurune aljebraiko orokor batean homologia aztertzen duen matematikaren adarra da. Diziplina gazte samarra da, eta XIX. mendearen amaieran topologia konbinatorioan (topologia aljebraikoaren aitzindaria) eta aljebra abstraktuan (moduluen eta sinergien teoria) egindako ikerketan du oinarria, batez ere Henri Poincaré eta David Hilbertek egindakoetan. Hala ere, diziplina honen sorreratzat Henri Cartan eta Samuel Eilenbergen *Homological Algebra* liburua hartzen da.

Aljebra homologikoa funtor homologikoen eta berekin dakartzaten egitura aljebraiko korapilatsuen azterketa da. Haien garapenak lotura estua izan zuen kategorien teoriaren sorrerarekin. Kontzeptu nagusi bat kate-konplexuena da, eta homologiatik eta kohomologiatik azter daitezke.

Aljebra homologikoari esker, multzo horietako informazioa atera eta eraztun, modulu, espazio topologiko eta bestelako objektu matematiko 'ukigarrien' inbariante homologiko gisa aurkeztu daiteke. Horretarako tresna ahaltsu bat sekuentzia espektralen bidez ematen da.

Paper izugarria jokatu du topologia aljebraikoan. Pixkanaka hedatu da haren eragina, eta gaur egun aljebra konmutatiboa, geometria aljebraikoa, zenbaki aljebraikoaren teoria, irudikapenaren teoria, fisika matematikoa, operadore-algebrak, analisi konplexua eta ekuazio diferentzial partzialen teorian eragina du. K teoria aljebra homologikoko metodoetan oinarritzen den diziplina independentea da, baita Alain Connesen geometria ez-konmutatiboa ere.

## Erreferentziak
Euskal literatura Bigarren Pizkundean

**Bigarren Pizkundea** deitzen zaio 1960ko hamarkadaren ondoren euskal literatura izandako berritzeari. Formalki desberdindu behar da Euskal literaturaren Lehen Pizkundearekin, foruzaletasunaren ondorioz sortutakoa.

## Historia 
Espainiako Gerra Zibila eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren, euskal literaturak une latzak bizi izan zituen. Argitaratu zituzten lehendabiziko liburuak Telesforo Monzonen *Urrundi* (1945 Mexiko Hirian), Jokin Zaitegiren *Goldaketan* (1946 Mexiko Hirian) eta Salbatore Mitxelenaren *Arantzazu* (1949 Guatemalan).

1950eko hamarkadaren bukaeran, idazle-belaunaldi berria jaio zen, tartean Gabriel Aresti. Honek *Harri eta Herri* (1964) bere liburuan Europan modan zegoen gizarteko poesia jorratu zuen. Bere garaian libururiak salduena zen eta euskal herriaren isla berria erakusten zaigu: jadanik Orixeren *Euskaldunak* baserri-euskal herria aldendu eta "Euskal Hiria" sortuz. Arestik gaztelaniaz idatzi zuten euskal poetak zituen lagun, Blas de Otero edo Gabriel Zelaia, konpromiso sozial bere zutelako. Era berean, antzerkiari ekin zioten talde batzuekin edo *Ez Dok Amairu*, "Euskal Kantagintza Berria" izeneko mugimenduaren sortzaileekin ere harreman estuak izan zituen.

Eleberriei buruz, Txillardegiren *Leturiaren egunkari ezkutua* (1957) lehendabiziko euskal eleberri modernoa da, existentzialismo ereduak jarraitzen duena. Gero Ramon Saizarbitoriaren *Egunero hasten delako* eta *Ehun metro* (*Nouveau Roman* mugimenduaren eragina dutenak) eta Anjel Lertxundi agertu ziren.

Behin frankismoaren garaiak pasata, euskarazko argitaletxeak joritu ziren urtero 1.500 titulu argitaratzen, eta 300 idazle inguru izanda. Euskal literaturaren urrezko aro honetan, lehendabizikoz Euskal Herritik kanpo arrakasta izan duten idazleak agertu dira: Bernardo Atxaga (*Obabakoak* edo *Behi euskaldun baten memoriak*) edo Unai Elorriaga (*SPrako tranbia*).

## Ikus, gainera 
* Euskal literatura Lehen Pizkundean

## Kanpo estekak
Sonny Colbrelli

**Sonny Colbrelli** (Desenzano, 1990eko maiatzaren 17a) italiar txirrindulari ohia da, profesionala 2012tik 2022ra.

## Kirol ibilbidea
Afizionatu mailan paper ona egin ondoren, 2012an Colnago-CSF Inox taldeak fitxatu zuen, UCI ProTeam mailan aritzen zena. 
Bere profila ez zen esprinter tipikoarena, baina mendate txikiak ondo pasatzen zen, eta horrek lasterketa askotan distira egitea ahalbidetu zion, klasikoetan batez ere. Bere ibilbidean Paris-Roubaix, Flèche Brabançonne, Beneluxeko Itzulia, Europako errepide txapelketa eta Italiako errepide txapelketako garaipenak nabarmentzen dira, baita Italiako egutegiko egun bakarreko hainbat lasterketa ere.

2022ko Kataluniako Voltako lehen etapako esprinta amaitzean, bihotz-biriketako geldialdi bat izan zuen. Ondorioz, larruazalpeko desfibriladore bat ezarri behar izan zioten, eta hilabete batzuk geroago txirrindularitza profesionaletik erretiratuko zela iragarri behar izan zuen.

## Palmaresa 
## Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak. 
—: no participa
Ab.: abandono

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolph Northen

**Adolph Northen** (**Adolf Northen**, **Adolf Northern** edo **Adolph Northern** gisa ere dokumentatua) (1828ko azaroaren 6 - 1876ko maiatzaren 28) margolari alemaniarra izan zen.

Münden-en jaio zen, Hanoverko Erresuman, eta Düsseldorfeko pintura-eskolako kide izan zen.

Batez ere gudu-eszenak eta, bereziki, gerra napoleonikoen gertakizunak irudikatuz igaro da Artearen Historiara. Northen-en lanik aipagarrienak hauek dira: 

* *Napoleonen erretreta Errusian*, Napoleonen 1812ko Errusiaren inbasioaren porrota irudikatzen duena
* *Prusiako erasoa Plancenoiten*, Hiller, Ryssel eta Tippelskirchen dibisio prusiarrak erakutsiz Frantziako Guardia Inperial Gaztea garaituz, 1. Granadieren batailoiak eta 2. Chasseurak Waterlooko batailan.

Northen Düsseldorfen hil zen 48 urte zituela.

## Obrak 

Fitxategi:Prussian Attack Plancenoit by Adolf Northern.jpg|Eraso prusiarra Plancenoiten, 1863.
Fitxategi:Zigeunerkarawane Düsseldorf by Adolf Northen.jpg|*Ijito Karabana*.
Fitxategi:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|*Napoleonen erretreta Errusiatik*.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Champlin, John Denison Cywikipedia, 2005
* Krafft, Eva Maria IrakasleaDer Meister des 19. *Jahrhunderts in der Hamburger Kunsthalle*, 1969
* Artnet *Adolf Northen*, 2007ko uztailaren 6an berreskuratua

## Kanpo estekak
Hugo I.a Ziprekoa

**Hugo I.a** (; ; 1194/1195 – Tripoli, 1218ko urtarrilaren 10a) Zipreko erregea izan zen 1205etik 1218ra.

Amalariko II.a Jerusalemgoa eta Eschiva Ibelingoaren semea izan zen. 1205ean bere aita hil zenean, Zipreko bigarren errege bihurtu zen. Hugo oraindik adingabea zenez, Walter Montbéliardekoa koinatua arduratu zen erregeordetzaz. Adin nagusitasunera iristean, Hugok erregeordetzaren kontuak eskatu zizkion Walterri eta dirua itzultzeko eskatu zion.

Ospitaleko Zaldune mesede egin zien eta zerga jakin batzuetatik salbuetsi zituen. 1217an Bosgarren Gurutzadan parte hartu zuen Andres II.a Hungariakoarekin batera, Eta lur musulmanei eraso zien Galilean. Itzuli zenean Tripolin gelditu zen bere arreba Melisendaren ezkontzara joateko, baina gaixotu eta han hil zen.

1210ean Alizia Xanpainakoarekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten, tartean Henrike I.a Ziprekoa.

## Genealogia