open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matilde FitzRoy

**Matilde Ingalaterrakoa** (ingelesez: **Maud** edo **Matilda Fitzroy**; XII. mendea –  1128) Bretainiako dukesa ezkontidea izan zen, Konan III.a Bretainiakoarekin ezkontzean.

## Bizitza 
Mathilde edo Maud Henrike I.a Ingalaterrakoaren eta bere maitale ezezagunetako baten alaba ez-legitimoa izan zen. 

### Ezkontza 
Ezkontzan eman zioten Konan III.ari, Alano IV.a Bretainiakoaren seme eta oinordekoari, 1113ko martxoan, Alano IV.a Bretainiakoaren eta Luis VI.a Frantziakoaren arteko Ormeteau-Ferreko topaketan. Ezkontza 1118ko uneren batean ospatu zen.

### Ondorengoak 
Ondorengo hauen ama izan zen:

* Berta Bretainiakoa, Alain Richmondgo kondearen emaztea, eta gero Eudon II.a Porhoëteko bizkondea ;
* Hoël;
* Konstantza, Geoffroy III.a Mayenakoaren emaztea.

### Ondorengotza istiluak 
Hala ere, Konan III.ak uko egin zion Höeli heriotza-ohean, biek batera “comité signum Hoelli filii” jokatzeari 1148ko irailaren 1116 eta 17 urteen artean, Vertouko Saint-Martin monasterioaren eskubideak mantentzeari buruzko diploma batean. Konan III.ak bere emaztearen sasiko semea zela esan zuen eta oinordetzan Berta eta Alain Richemonten seme Konanek ordezkatu zuen. Erabaki horrek misterioa izaten jarraitzen du. Stéphane Morin-ek uste du Hoël-en ilegitimotasun posible hori, Pierre Le Baud-ek proposatua, baina hobeto informatutako kronista garaikideek, Robert de Thorigny-k kasu, alde batera utzia, Alain Beltzaren geroko egindako maniobren azalpena dela. Alain Beltza Kornualleseko etxea kanporatu nahi zuten Bretainiako dukeen ondorengo gizona zen, eta Konan III. Hoëlek erabaki hori onartzeari uko egin zionean, 1148. urtetik 1154. urtera Eudon II.a Porhoëtekoarekin, Berta Bretainiakoaren bigarren senarra eta Konan IV.a gaztearen tutorea zena, aurrez aurre jarri zuen gerra zibila izan zen, amaiera Nantesetik botatzea izan zen.

Matilde 1128. urtean hil zen.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Joëlle Quaghebeur eta Bernard Merdrignac (zuzendaritzapean) *Bretoiak eta normandiarrak Erdi Aroan*. *Norgehiagokak*, gaizki ulertuak konbergentziak Renneseko Presses Universitaires; Rennes (2008)   Havoise, Constanza y Matilde, Normandiako printzesak eta Bretainiako dukesak ", 145-163 or.
*  Bryan, Elizabeth J. (2016). «Matthew Parker and the Middle English Prose Brut». The Prose Brut and Other Late Medieval Chronicles (en inglés). York Medieval Press. 

## Kanpo estekak
Sándor Wekerle

**Sándor Wekerle** (Mór, 1848ko azaroaren 14a – Budapest, 1921eko abuztuaren 26a) hungariar ekonomialari eta politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1892tik 1895era, 1906tik 1910era eta 1917tik 1918ra. Hungariako lehen ministro kargua bete zuen jatorri ez-nobleko lehen pertsona izan zen.

Wekerle Mór hirian jaio zen, Danubioko suabiar familia batean. Székesfehérvár hirian bigarren hezkuntza burutu zuen eta Budapesteko Unibertsitatean Zuzenbidean doktoratu zen. Orduan, gobernuaren zerbitzura sartu zen Finantza Ministerioan, unibertsitatean ekonomia politikoko irakasle gisa bere ibilbide akademikoa jarraitzen zuen bitartean. Aldi berean, errota, destilategia eta estazio elektriko bat instalatu zituen bere propietateetan inbertitu zuen.

1886an diputatu hautatu zuten eta 1889an Finantza ministro izendatu zuten. Herrialdearen finantza-egoera hobetzea eta defizita lehen aldiz saihestea lortu zuen.

1892ko azaroan, lehen ministro bihurtu zen, eta ezkontza zibilaren legea onartzea lortu zuen, katolikoak eta magnateak aurka egon arren. Oposizioak 1895ean dimisioa ematea lortu zuen.

1906ko apirilean berriro lehen ministro izendatu zuten eta 1910eko urtarrilean ordezkatu zuten. Hirugarren agintaldia 1917an hasi zuen eta 1918ko urrira arte iraun zuen Lehen Mundu Gerraren azken hilabetean.

Hungariako Sobietar Errepublikan Wekerle preso eduki zuten eta bahitu gisa erabili zuten.
Nienke van Hichtum

**Sjoukje Maria Diderika Troelstra-Bokma de Boer** (jaiotzez **Bokma de Boer**; Nes, 1860ko otsailaren 13a – Hilversum, 1939ko urtarrilaren 9a), ***Nienke van Hichtum*** (frisieraz: *Nynke fan Hichtum*) izengoitiaz ezagunagoa, herbeheretar haur literaturako idazle eta itzultzailea izan zen, frisieraz eta nederlanderaz idatzi zuena.

## Bizitza 
Albertus Minderts Bokma de Boer Herbehereetako Eliza Erreformatuko artzainaren eta Dieuwke Jans Klaaseszen bost seme-alabetatik gazteena zen. 1875etik 1879ra Scheltema artzainak zuzendutako eskolan ikasi zuen Dokkumen. 1888tik 1907ra Pieter Jelles Troelstra lider sozialistarekin ezkonduta zegoen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen, Dieuwke eta Jelle. Bere semea, Jelle Troelstra, margolaria zen.

Frisiako herri txikietako edo urrutiko lurraldeetako haurrei buruzko liburu ugari idatzi zituen. Ingelesezko haurrentzako liburuak ere itzuli zituen, hala nola *Winnie-the-Pooh* eta Ethel Turnerren lanak. Horrez gain, ipuin eta istorio herrikoiak bildu eta liburuki lodietan argitaratu zituen.

Jan Campert-Stichtingek 1964an sortutako Nienke van Hichtum literatura sariak bere izena darama.

## Lanak 
## Itzulpenak eta moldaketak 
## Iruditegia 

Fitxategi:Nes (Noardeast-Fryslân), 10-07-2023. (actm.) 01.jpg|Nienke van Hichtumen bustoa, Nes (Frisia).
Fitxategi:Afke's tiental Nienke van Hichtum.jpg|''Afke's Tiental* liburuaren azala (3. argitaraldia, 1907).
Fitxategi:Zwarte Jakob van den Valkenburg.jpg|*Zwarte Jakob van den Valkenburg'' liburuaren azala (1914).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chris Dreja

**Christopher Walenty Dreja** (Surbiton, 1945eko azaroaren 11 – Londres, 2025eko irailaren 25a) ingeles argazkilari eta musikaria izan zen, *The Yardbirds* taldeko kidea.

Poloniako pilotu hegazkinlari Bigarren Mundu Gerran baten semea izan zen. Chris Drejak Top Topham ezagutu zuen eta biak gitarra elektrikoa jotzen hasi ziren. Biak *The Yardbirds* taldean sartu ziren, baina Tophamek laster utzi zuen. Drejak taldea partekatu zuen Eric Clapton, Jeff Beck eta Jimmy Pagerekin. Gitarra elektrikoa jotzen hasi zen baina gero instrumentu hau baxuarekin aldatu zuen.

1960ko hamarkadaren amaieran, Drejak musika utzi eta New Yorken lan egiten zuen argazkilari profesional bihurtu zen. 1990eko hamarkadan musikara itzuli zen eta 1992 eta 2013 artean *The Yardbirds* taldearen itzuleran parte hartu zuen. 2013an, arrazoi medikoengatik utzi zuen musika.
Agnès Richomme

**Agnès Richomme** (Paris, 1906ko abenduaren 11 – Nîmes, 2001eko abenduaren 10a) frantziar moja, idazle eta komikigilea izan zen, espiritualitateari eta santuei buruzko liburuen egilea. *Belles Histoires eta Belles Vies* komiki sailaren gidoilari gisa egin ezaguna, batez ere.

## Bizitza 
Adolphine Germaine Richomme 1906ko abenduaren 11n jaio zen Parisko 5. barrutian. Eguneroko bizitzan Agnès izena erabili zuen eta 1956an izena aldatu zuen ofizialki Agnès Germaine bihurtzeko.

Latin auzoko Mouffetard kaleko kontu-hartzaile baten alaba, Agnès Richomme moja egin zen.

*Cœurs vaillants* eta *Âmes vaillantes* gazte mugimenduen, izan bereko aldizkarien eta Nazioarteko Haurren Bulego Katolikoaren sortzailea izan zen Gaston Courtois (1897-1970) apaizarekin aritu zen elkarlanean.

Idazle gisa, bere lan espiritualengatik lortu zuen lehen ospea, hala nola 1949an argitaratutako ''Méditations sur l'Ave Maria* liburuarengatik. Hala ere, «argitalpen munduan ospetsu» egin zen *Belles Histoires et Belles Vies'' komiki sailarengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kazbek mendia

**Kazbek mendia** edo **Kazbegi mendia**, georgieraz ყაზბეგი, Georgiako mendi bat da, Errusiako mugatik hurbil. Kaukaso mendikateko bostgarren gailur garaiena da eta 5.047 metroko altuera du.

1868ko uztailaren 1ean Douglas William Freshfield, Adolphus Warburton Moore eta Charles Comyns Tucker mendizaleek eta François Devouassoud gidariak lehenbizikoz igo zuten.
Bertrada Montfortekoa

**Bertrada Montfortekoa** (1060 – 1117ko otsailaren 14a) aristokrata izan zen, kondesa eta Frantziako erregina ezkontidea izan zen.

## Bizitza 
Simon I.a Montfortekoaren eta Inés Evreuxekoaren alaba izan zen. Neba Amaury III.a Montfortekoaizan  zen.

### Ezkontzak 
Lehenengo Fulco IV.a Anjoukoarekin ezkondu zen 1089. urtean eta bikoteak Fulko Jerusalemgo semea izan zuen, Bertrada xarmangarriak arreta deitu zionean. Juan de Marmoutier kronistak hauxe idatzi zuen: "Fulko lizuna Amaury Montfortekoaren arrebaz zeharo maiteminduta geratu zen, eta haren edertasuna izan ezik,ez zuen goraipatu beste gizon onik."

Bertrada eta Fulco ezkondu ziren, eta seme bat izan zuten, Fulko, baina 1092. urtean Bertradak senarra utzi eta Filipe I.a Frantziako erregearekin joan zen. Filipe 1092. urteko maiatzaren 15ean ezkondu zen berarekin, bi senarrak bizirik zeuden arren. Erregea hain zegoen Bertradaz maiteminduta, uko egin baitzion hura uzteari, eskomikuarekin mehatxatu bazuten ere. Urbano II.a aita santuak 1095ean eskumikatu zuen, eta Filipek ezin izan zuen Lehen Gurutzadan parte hartu. Harrigarria bada ere, Bertradak Felipe eta Fulko lagunak izateko konbentzitu zituen.

### Ondorengoak 
Fulko IV.a Anjoukoarekin:

* Fulko Jerusalemgoa, Jerusalemgo erregea (1089/92-1143)

Filipe I.a Frantziako erregearekin:

* Filipe Frantziakoa, Mantes-ko kondea (1123. urtean bizi zen)
* Fleury Frantziakoa, Nangiseko Jauna (1118. urtean bizi zen)
* Zezilia Frantziakoa (1145-ean hila), Tankredo Galileako printzearekin ezkondua, eta gero PonceTripolikoarekin ezkondua.
## Geroko bizitza 
Orderico Vitalen esanetan, Bertradaren ametsa bere semeetako bat Filiperen oinordeko izatea zen eta helburu hori lortzeko Henrike I.a Ingalaterrako erregeari eskutitz bat bidali zion semeorde Luis atxilotzeko eskatuz. Orderikok esan zuen, era berean, Luis hiltzen ahalegindu zela, lehenik sorginkeriaren bidez, eta gero pozoiaren bidez. Baieztapen hauen egia edozein dela ere, Luis VI.a Frantziakoa Feliperen ondorengoa izan zen 1108. urtean. Bertrada 1117. urtera arte bizi izan zen, Gilen Malmesburykoak esan zuen: "Bertradak, artean gazte eta eder, Fontevraud-eko Abadian beloa hartu zuen, beti gizonentzat xarmangarria, Jainkoarentzat atsegina, aingerua bezala". Bere lehen ezkontzako semea Fulko V.a Anjoukoa izan zen, geroago Jerusalemgo errege bihurtu zena *jure uxoris*. Fulkoren semeek sortutako dinastiak mendeetan zehar gobernatu zuen, bata Ingalaterran (Plantagenet), eta bestea Jerusalemen.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Blacker, Jean (1998). «Women, Power, and Violence in Orderic Vitalis's "Historia Ecclesiastica».  En Roberts, Anna, ed. Violence Against Women in Medieval Texts. University Press of Florida. 
*  Bradbury, Jim (2007). The Capetians: The History of a Dynasty. Bloomsbury Publishing. 
*  Hodgson, Natasha R. (2007). Women, Crusading and the Holy Land in Historical Narrative. The Boydell Press. 
*  Hollister, C. Warren (2001). Henry I. Yale University Press. 
*  McDougall, Sara (2017). Royal Bastards: The Birth of Illegitimacy, 800-1230. Oxford University Press. 

## Kanpo estekak
John Clarke

**John Clarke** (Cambridge, 1942ko otsailaren 10a) britainiar fisikaria da. 2025eko Fisikako Nobel Saria lortu zuen Michel Devoret eta John Martinisekin batera, tunel-efektuari buruz egindako aurkikuntzagatik.

Fisika ikasi zuen Cambridgeko Unibertsitatean eta fisika esperimentaleko irakaslea da Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleynen.

Bere ikerketak supereroankortasunean eta SQUIDak fluxu magnetikoaren detektagailu ultrasensitibo gisa eta axioia bilatzeko erabiltzean oinarritu ziren.

## Erreferentziak
Atskuri gotorlekua

**Atskuri** () Mtkvari (Kura) ibaiaren eskuinaldean dagoen georgiar gotorleku feudal bat da, Borjomitik 30 kilometrora gutxi gorabehera, Samtskhe-Javakheti eskualdean.

IX. mendean eraikia, Atskuri gotorlekua Georgiako defentsarako gotorleku garrantzitsua izan zen Erdi Aroan.

## Historia 
Gotorlekua ziurrenik Atskuri herriaren ondoan zegoen, eta ez da haren arrastorik aurkitu. IX. mendean aipatua lehen aldiz, gotorlekua nabarmen kaltetu zen XVI. mendean, turkiarrek okupatu zutenean. XVII-XVIII. mendeetan berreraiki zuten. 1820ko hamarkadan gotorlekua abandonatu egin zuten. 

## Arkitektura 
Amildegi garai baten gainean kokatua, gotorlekuak eremu zabala hartzen du, eta hainbat zatitan banatuta dago, gotorlekua bere punturik altuenean dagoelarik. Gotorlekuaren lurraldean eliza baten hondakinak ere badaude, freskoen aztarnak dituztenak. Ur-hornidurako tunel batek gotorlekua ibaiarekin lotzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak 
* Atskuri gotorlekua, irudien galeria.
* Atskuri tenpluari buruzko informazioa.
Bzipiko gotorlekua

**Bzipiko gotorlekua** (georgieraz: ბზიფის ციხე; abkhazieraz: Бзыԥтәи абаа) Kaukasoko Itsaso Beltzaren kostatik gertu eraiki zen; gaur egun Bzipi herritik gertu dago, Gagrako barrutian (d*e iure Georgiako* zati da, baina *de facto* Abkhaziako Errepublika autoaldarrikatuaren zati da).

Gotorleku harresituaren lurraldean, VIII-X. mendeetako tenplu bat, Bzipiko eliza eta beste eraikin batzuen aztarnak daude. Dorreak, kontrahormak eta ateak zituen hormak. Elizari dagokionez, kupula gurutzatua du, barruan kupula lau pilare independenteetan bermatuta dago eta ekialdean bi isurkiko absideak ditu. Gainera, fatxadak apainduta daude.

Gotorlekuak garrantzi nazionaleko benetako monumentu kulturalaren kategoria jaso zuen, Georgiako presidentearen dekretu baten bidez, 2006an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Devoret

**Michel Henri Devoret** (Paris, 1953ko martxoaren 5a) frantziar fisikaria da. 2025eko Fisikako Nobel Saria lortu zuen John Clarke eta John Martinisekin batera, tunel-efektuari buruz egindako aurkikuntzagatik.

Devoret optika kuantikoan graduatu zen Université Paris-Suden eta materia kondentsatuaren fisikan doktoratu zen. John Clarken taldean doktoratu ondoko ikerketa egin zuen Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleynen 1982tik 1984ra. John Martinisekin batera Johnson efektuaren maila kuantiko masoskopikoak frogatu zituen.

Kaliforniako Unibertsitatea Santa Barbaran fisika irakaslea da eta Yaleko Unibertsitatean fisika aplikatuko irakasle emeritua. Aitzindaria da fenomeno kuantiko mikroskopikoen ikerketan.

## Erreferentziak
Lertxun-marra

**Lertxun-marrak** Ameriketako Estatu Batuetara joan ziren artzain euskal estatubatuarrek marratutako zuhaitzak dira, batez ere lertxunak. Gehiengoa Kalifornia, Nevada eta Oregonen egin ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontsul (Galietako Inperioa)

**Kontsularen** kargua titulu ohoragarria zen Galietako Inperioan, Erromako kontsulen bertsio autoktono gisa.

## Historia 
Postumo jeneralak Galietako Inperioa Erromatar Inperiotik  independente deklaratu zuenean 260. urtean, ez zituen gehiago aitortu Erromako enperadoreak izendatutako kontsulak. Nahiz eta kargua guztiz zeremoniala izan, erromatarrek kontsulgoa erabiltzen zuten urteak zenbatzeko, eta horrek Galietako Inperioa bere kontsul propioak ezartzera bultzatu zuen. Kargua askotan Galietako Inperioaren enperadoreek beraiek betetzen zuten, Erromatar Inperiotik kopiatutako ohitura bat. Galietako Inperioaren kontsulgoa, Inperioa bera bezala, 14 urtez existitu zen. Postumok bost aldiz izan zuen kargua, Viktorinok bi aldiz, Tetriko I.ak hirutan, eta Tetriko II.ak behin. Lelianok, Mariok eta Domiziano II.ak ez ziren inoiz kontsul izan, beraien erregealdien edo usurpazioen iraupen laburregiagatik.

## Galietako Inperioko kontsulen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Martinis

**John Matthew Martinis** (1958) estatubatuar fisikaria da. 2025eko Fisikako Nobel Saria lortu zuen John Clarke eta Michel Devoretekin batera, tunel-efektuari buruz egindako aurkikuntzagatik.

Martinis Fisikan doktoratu zen Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleynen 1987an. John Clarkek Josephson efektuari buruzko tesia zuzendu zuen eta Michel Devoretek doktoretza ondoko ikerketan lagundu zion. 1985ean, hirurek Josephson efektuaren portaera kuantikoa frogatzen zuten mikrouhinen pultsuen analisia aurkeztu zuten, eta konputazio kuantiko supereroalearen oinarria izan zen.

Martinisek Frantziako Energia Atomikoaren Komisariotzan lan egin zuen, eta gero Boulderreko National Institute of Standards and Technology erakundean. 2004tik 2017ra fisika esperimentaleko katedraduna izan zen Santa Barbaran Kaliforniako Unibertsitatean.

## Erreferentziak
Faustino (usurpatzailea)

**Faustino** III. mendeko politikaria izan zen, Galietako Inperioaren enperadore Tetriko I.aren aurka matxinatu zena. Bere izen osoa eta jaiotze urtea ezezagunak dira. Iturri literario gutxi batzuen arabera (Aurelio Viktor, Eutropio eta Polemio Silvio), Faustinok Tetrikoren unitateen artean matxinada piztu zuen. Bere matxinadaren garaian, Faustino probintzia bateko gobernadorea zen (*praeses*), ziurrenik Galia Belgika probintziakoa, matxinada probintzia horretako hiriburuan -Augusta Treverorum- hasi baitzen. Iturri literarioen arabera, Faustinoaren matxinada nahikoa indartsua izan zen Tetrikok Erromako enperadore Aurelianori laguntza eskatzeko uzurpatzailearen aurka.

Bere matxinadaren data zehatza ez dago argi, baina ikertzaile gehienek ados daude 273. urtearen amaieraren eta 274. urtearen udaren artean kokatzeko. Iturri zahar batzuen arabera, Faustinok bere matxinada jarraitu zuen Tetrikok Aurelianori amore eman ondoren, eta kasu horretan Aurelianok bera garaitu zuen K. o. 274. urtean.

Baliteke Faustinok Britanian jabetzak izatea, bere matxinadak huts egin ondoren konfiskatuak izan zirenak.

## Erreferentziak
Tmogvi gotorlekua

**Tmogvi** (   [tʰmɔgvi]) Georgiako hegoaldeko Samtskhe-Javakheti eskualdean dagoen gotorleku hondatua da, Kura ibaiaren ezkerreko ertzean, Vardziako kobazuloetatik behera kilometro batzuk behera.

## Historia 
"T*mogvi*" izena georgierazko mogvi hitzetik dator, eta "apaiz pagano" edo "azti" esan nahi du. Gotorlekua lehen aldiz aipatzen da IX. mendeko iturrietan. Javakheti goi-lautadaren eta Kurá itsaslabarraren arteko antzinako merkataritza-ibilbidea kontrolatzen zuen defentsa-lan gisa eraiki zen, Kurá ibaiak osatutako amildegi baten gainean. Javakheti eskualdeko gotorleku militar erabakigarria izan zen. Eskualdeko jaun feudalak, garai hartan, Bagrationitarrak ziren, Georgiako adarrekoak. 

Gotorlekuak garrantzia hartu zuen, ondoan zegoen Tsunda hiria eta gotorlekua K.o. 900. urtean suntsitu ondoren. XI. mendearen hasieran gotorlekua Georgiako Erresuma Batuaren kontrolpean zegoen.  

## Arkitektura 
Tmogvi gaztelua Kurá ibaiaren goialdeko mendi baten tontorrean eraiki zen. Hiru mendixken gainean zabaltzen da, horma batez inguratuta (150 metro luze, 3 metro zabal), eta labarrek eskaintzen duten defentsa naturala osatzen du. Hainbat dorre eraiki ziren muino bakoitzean. Isilpeko tunel batek gaztelua eta ibaia lotzen ditu, setioan ere ura sartu ahal izateko. Gotorlekuaren mendebaldeko aldea hobeto zainduta dago. Eraikin gutxi batzuk gazteluaren barruan daude. Basaltozko oinarri baten gainean tobaz egindako lau angeluko eraikin bat eliza bat zela suposatzen da. Bere hormetatik kanpo, mendebaldean, San Efren elizak hondatuta dirau, XIII. mendeko freskoen zatiekin.  

## Literaturan 
1902an, Hovhannes Tumanyan armeniar poeta nazionalak bere poemarik ospetsuenetako bat idatzi zuen, *Tmkaberden harrapaketa* (*Թմկաբերդի առումը*) izenburupean.

## Erreferentziak 
### Iturriak 
* Berdzenishvili D., Sagharadze Sh., Entziklopedia Georgiana Sobietarra, 4. liburukia, or. 688, Tbilisi, 1979 (georgieraz)
*  Karapetian, Samvel (2011). Javakhk. Yerevan: Research on Armenian Architecture. pp. 192-204. ISBN 978-99941-875-7-7.

## Kanpo estekak
Bigila

**Bigila** edo **Bela** X. mendeko iruindar-naiarar monje beneditarra izan zen, argitzailea eta kopista. Albelda de Ireguan dagoen Albeldako San Martin monasterioa, «Albeldako Kronika» edo «Kodex Bigiliano» izeneko kronika historikoa idatzi zuen, Bisigodoen Erresuma eta Errekonkistaren hasiera ezagutzeko oso iturri garrantzitsua dena. Obra hau 974. urtean hasi eta 976. urtean amaitu zuen eta Gartzia eta Sarrazino monjeen laguntza izan zuen. Bigila Gomesanoren ikaslea izan zen, *De virginitate perpetua Mariae Virginis* obraren kopista, Parisko Liburutegi Nazionalean gordetzen den Ildefonso Toledokoak idatzitako Mariaren Birjintasunari buruzko kodizea. 976 eta 992 artean, «Donemiliagako Kodexa»ren kopia bat egin zuen, kopista Donemiliaga Kukulako monasterioarekin lotuta zegoelako.

## Erreferentziak
Slesa gotorlekua

**Shesa gotorlekua** (georgieraz: სლესის ციხე) Erdi Aroko gotorlekua da. Akhaltsikhe udalerrian dago, Samtskhe-Javakheti eskualdean (Georgia). Gotorlekua gaztelu bat da, gaur egun hondatuta dagoena, eta hobeto kontserbatutako dorre bat, estrategikoki altxatua ondoko bi muinotan,  bihotzerako hegoaldeko sarbideak Borjomi haranetik babestuz. Garrantzi nazionaleko kultur monumentu aldaezinen zerrendan dago.

## Historia 
Gazteluaren historia ezezaguna da. Bere ezaugarri arkitektonikoek, suzko armentzako goarniziorik eza barne, Slesa Erdi Aro Klasikoan eraiki zitekeela iradokitzen dute. 1516ko data duen Georgiako dokumentu batean, Samtskhe-ko familia nobleak zerrendatzen dira, eta Slesari-ak aipatzen dira, literalki, "Slesa-koak", zeinek Avalishvili-ekin partekatu baitzuten Bumbulidze-ren herentzia, "bere hilerriarekin, monasterioarekin eta gorteko elizarekin". Slesa herrixka 1598ko errolda fiskal otomandar batean dokumentatu zen lehen aldiz, 16 etxerekin. Otomandar eremuaren konkistak bertako Samtskhe populazioaren lekualdatzea edo asimilazioa ekarri zuen. XIX. menderako, herria desagertua zen.

## Diseinua 
Slesa gotorlekua muino harritsu baten buruan dago, Kvabiskhevi eta Atsquri herrien arteko erdibidean gutxi gorabehera, Kurá ibaiaren ezkerreko ertzean, S8 Borjomi-Akhaltsikhe errepide nagusitik gertu, ibaiaren haranera begira eta Borjomi haitzartearen hegoaldeko sarrera babestuz.

Gaztelua larriki kaltetuta dago: goiko hormak erori dira, leiho eta ate irekidurak hautsi dira, eta barne egiturak hondatuta daude. Eraikina oinplano angeluzuzen irregularrean dago, hegoalde-iparraldeko ardatzean luzanga eta hego-mendebaldeko muturrean biribilduta. Harresiak, altuera aldakorrekoak eta hegoaldean zortzi metrora iristen direnak, erdizirkular formako kontrahorma batzuekin gotortuta daude. Patioak hiru plataforma ditu: behekoak hainbat egitura txikiren hondakinak ditu, erdikoak tamaina txikiko eliza hondatu bat du, eta goikoa izkin biribilduak dituen dorre altu batek koroatzen du, gortina-hormak ia erabat inguratzen duena. 

Gazteluaren hormak, morteroz elkartuta dauden harrizko bide erregularrez eraikita daude. Hormen lodiera 150 cm ingurukoa da. Beheko plataformaren hegoaldean, lau pisuko dorre banandu bat dago, atzealdean horma erdizirkular bat duena, obra-hondakinen ilara horizontalekin eraikia. Gazteluaren eta dorrearen arteko sakan-aldapa batek 1.30 m-ko lodiera duen horma defentsibo bat du alboan, ekialdean. 2019ra arte, gotorlekuaren lurraldea ez da arkeologikoki aztertu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maher Zain

**Maher Zain** (arabieraz: محافظة الدير‎, 1981eko uztailaren 16a) Libanoko eta Suediako, R&B eta *Islamic Nasheeds* generoen abeslari, musikagile eta musika-ekoizlea da. *Thank You Allah* estreinako diskoa kaleratu zuen 2009an, Awakening Records ekoiztetxeak nazioartean arrakasta izan zuen diskoa. *Forgive Me* jarraipen diskoa kaleratu zuen 2012ko apirilean, ekoizpen etxe beraren pean, eta *One* hirugarren diskoa 2016an.

## Erreferentziak
Lola Larrosa de Ansaldo

**Lola Larrosa de Ansaldo** (Nueva Palmira, 1859 – 1895) uruguaitar idazlea izan zen, bere bizitza gehiena Argentinan eman zuena.

## Bizitza 
Lola Larrosa Nueva Palmiran (Uruguai) jaio zen, arrazoi politikoengatik pobretu zen familia noble batean. Gaztea zela, idazten hasi zen, bere familia Buenos Airesera emigratu ondoren. Hainbat aldizkaritarako idatzi zuen, besteak beste, Juana Manuela Gorriti feministak zuzentzen zuen *La ondina del Plata* aldizkariarako 1876an, eta bere eleberriak Buenos Airesen argitaratu zituen. Gorriti herrialdetik kanpo zegoenean eta egunkaria argitaratzera itzuli ezin zenean, Larrosari editore gisa lan egiteko eskatu zion.

Enrique Ansaldo kazetariarekin ezkondu zen eta harekin seme bat izan zuen, baina senarrak gaixotasun mental bat izan zuenean, Larrosa de Ansaldok semea eta senarra mantentzeko ardura hartu zuen.

Vanesa Guerrak, Larrosaren *El lujo* liburuaren hitzaurrea idatzi zuenak, eleberriaren atzeko planoak egilearen bizitzarekin antzekotasunak iradokitzen ditueta suposatu zuen.

## Lanak 
* *Suspiros del corazón* (1878)
* *Las obras de Misericordia. (Ensayos literarios)* (1882)
* *Hija Mía!* (1888)
* *El lujo. Novela de costumbres* (1889)
* *Los esposos* (1893)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katalunia Erdialdeko Geoparkea

**Katalunia Erdialdeko Geoparkea** () UNESCOk Katalunian izendatuta dituen bi geoparkeetariko bat da. Bartzelonako probintzian kokatuta dago, Bages eskualdean, eta 1.300 km² inguruko azalera hartzen du. Geoparkeko dokumentazio eta ikerketa zentrua Manresako Unibertsitateko Kanpuseko Liburutegian (BCUM) dago.

## Geoparkearen sorrera 
2011n "Katalunia Erdialdeko Parke Geologiko eta Meatzaritza" (*Parc Geològic i Miner de la Catalunya Central*) izenarekin sortu zen eta 2012an UNESCOren babesean Geoparke bihurtu eta Europako Geoparkeen Sarean (EGN) eta Munduko Geoparkeen Sarean (GGN) sartu zen.

## Geografia eta klima 
Geoparkeak 1.315 km² inguruko azalera du eta 190.000 biztanle bizi dira han. 36 udalerri daude barnean,

Moiàko Toll leizean Kuaternarioko ornodunen fosil eta aztarna garrantzitsuak aurkitu dira, hala nola, elefanteak, errinozeroak, hipopotamoak, hienak...

## Iruditegia 

Irudi:Montserrat Natural Park 12.jpg|Montserrat mendiaren Natur Parkea.
Irudi:La Mola, Matadepera.jpg|Sant Llorenç del Munt mendilerroa.
Irudi:Cardona - Muntanya de sal.jpg|Cardonako gatz mendia.
Irudi:Collbató Coves del Salnitre 2011 Xavier Planas Viñas.jpg|Salnitrearen leizea, Collbatón.
Irudi:Balma de la Surgència. Conjunt del Toll.jpg|Moiàko Toll leizea.
Irudi:Biblioteca del Campus Universitari de Manresa primera planta.jpg|Manresako Unibertsitateko Kanpuseko Liburutegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Wilma Popper

**Wilhelmina (Wilma) Popper** (Raab, 1857ko maiatzaren 11 – Auschwitz, 1944ko ekainaren 11) hungariar ipuingile eta haur literaturako idazle judua izan zen.

## Bizitza 
Popper Raaben (Hungaria) jaio zen, Josefine Leon eta Armin Popper doktorearen alaba. Bere jaioterrian ikasi zuen, eta oraindik gaztea zela hasi zen idazten. Alemaniezko eta hungarierazko hainbat aldizkaritarako saiakerak idazteaz gain, ipuin bilduma ugari kaleratu zituen.

1944an hil zen Auschwitz kontzentrazio-esparruan.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torfhildur Þorsteinsdóttir

**Torfhildur Þorsteinsdóttir** (Kálfafellsstaður, 1845eko otsailaren 2a – Reykjavik, 1918ko azaroaren 14a), **Torfhildur Hólm** izenez ere ezaguna, islandiar idazlea izan zen, urte asko Kanadan eman zituena. Idaztetik bizimodua ateratzen zuen lehen islandiarra izan omen zen, eta Islandiako lehen emakume eleberrigile gisa maiz aipatzen da.

## Bizitza 
Torfhildur Kálfafellsstaðuren jaio zen, Skaftafellssýslan  (gaur egun Austur-Skaftafellssýsla), non bere aita, Þorsteinn Einarson, artzain gisa aritu zen. 17 urterekin Reykjavikera joan zen. Han eta Kopenhagen ikasi zuen eta irakasle pribatu gisa lan egin zuen. 29 urterekin Jakob Hólmekin ezkondu zen. Urtebete geroago alargundu ondoren, Kanadara emigratu zen 1876an eta han Islandia Berrian eta Winnipegen bizi izan zen 13 urtez. Hainbat urtetan zehar irakasle izan zen. 1889an  Islandiara itzuli zen eta bi urte geroago Althingek idazle pentsioa eman zion. Halako laguntza artistikoa jaso zuen lehen emakume bihurtu zen Islandian, horren egokitasunari buruzko eztabaida bat sortu zen, pentsioa murriztu egin zen eta azkenean alargun-pentsioaren parte bihurtu zen. Lehen eleberria, *Brynjolfur Sveinsson biskup*, Reykjaviken plazaratu zuen 1882an. 1889an *Elding* eleberri historikoa idatzi zuen. Bere lan batzuk Chicagon argitaratzen zen *Illustrered Familjeblad* danierazko aldizkarian agertu ziren. Islandiara itzuli ondoren, bi literatura aldizkari editatu zituen, *Draupnir* eta *Dvöl*, eta bertan argitaratu zituen bere ipuinak eta bi eleberri.

## Lanak 

;Eleberriak
* *Brynjólfur Sveinsson biskup* (1882)
* *Kjartan og Guðrún* (1886)
* *Elding* (1889)
* *Högni og Ingibjörg* (1889)
* *Jón biskup Vídalín* (*Draupnir*)
* *Jón biskup Arason* (*Draupnir*)
;Ipuinak
* *Spekingurinn og heimskinginn* (1878)
* *Andvari* (1878)
* *Guð heyrir börnin* (1878)
* *Stjarnan mín* (1878)
* *Seint fyrnist forn ást* (1879)
* *Tárablómið* (1879)
* *Heiðarbærinn* (1879)
* *Gunnlög og Sigrid* (1880)
* *Sögur og ævintýri* (1884; bilduma)
* *Smásögur handa börnum og unglingum* (1886; haurrentzako ipuin-bilduma)
* *Barnasögur* (1890; haurrentzako ipuin-bilduma)
* *Þjóðsögur og sagnir* (hil ostekoa, 1962)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Lynch (aktorea)

**John Lynch** (1961eko abenduaren 26a, Corrinshego, Armagh konderria), ipar irlandar zinema, telebista eta antzerkiko aktore bat da.

## Familia 
Irlandar aita eta Trivento udalerriko italiar amaren semea, Susan Lynch aktorearen anaia eta Leah O'Rourke aktorearen osaba da.

## Filmografia 
Antzeztutako zinemako film eta telesailen artean honakoak daude, *Cal* (1984), *The Secret Garden* (1993), *In the Name of the Father* (1993), *Moll Flanders* (1996), ''Some Mother's Son* (1996), *Sliding Doors* (1998), *Best* (2000), *The Fall* (2013–2016), *The Terror* (2018), *Medici* (2019), *The Head* (2020–2024), *The Banishing* (2021), *Blue Lights* (2023) eta *The Watchers* (2024).

## Eleberriak 
Bi eleberri ere idatzi ditu, *Torn Water* (2005) eta *Falling Out of Heaven'' (2010).
Atala Kisfaludy

**Atala Kisfaludy** (; Kötcse, 1836ko apirilaren 6a – Kaposvár, 1911ko otsailaren 18a) hungariar poeta eta idazlea izan zen. Petőfi elkarteko lehen emakumezko kidea izan zen.

## Bizitza 
Atala Kisfaludy 1836ko apirilaren 6an jaio zen Voivodinako Kötcse herrian, Kisfaludy familia noblean. Aita Mihály Kisfaludy kapitaina zuen, eta ama, berriz, Amália Hanovszky. Károly eta Sándor Kisfaludy eta Pál Ányosen senidea zen. 1852an Károly Szalay legelariarekin ezkondu zen, Kaposvárrera joan zen harekin bizitzera, eta hiru alaba izan zituen. Kisfaludy hiriko kultur bizitzan aktiboki parte hartu zuen, baina 1858an gaixotu egin zen eta garai hartan hasi zen poesia idazten. Bere poemak *Hölgyfutár* eta *Vasárnapi Újság* aldizkarietan agertu ziren. Idazlanak sinatzeko, Kisfaludyk Atala izena erabili zuen hasieran. 1876an bakarrik hasi zen bere abizena erabiltzen, eta ez zuen abizen horrekin ezer argitaratu. 1878an Petőfi elkarteko lehen emakumezko kide bihurtu zen. 1861ean, haurrentzako aldizkari bat sortu eta editatu zuen Richard Szabórekin batera. 1911ko otsailaren 18an hil zen Kaposvárren.

## Lanak 
* *Atala költeményei* (1861)
* *Rajzok* (1879)
* *Kisfaludy Atala összes költeményei* (1880)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fruzina Szalay

**Fruzina Szalay** (; Kaposvár, 1864ko irailaren 10a – *ibidem*, 1926ko uztailaren 10a) hungariar poeta eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Fruzina Szalay Kaposvárren jaio zen 1864ko irailaren 10ean, Károly Szalay legelariaren eta Atala Kisfaludy poetaren familian. Bere lehen literatura lanak poemen itzukpenak izan ziren, *Fővárosi Lapok* egunkarian eta Szana Tamásen *Koszorú* aldizkarian argitaratu zituenak. 1886an Szalay Károly Obetkó Somogy konderriko fiskal nagusiarekin ezkondu zen. 1889an itzulpenak berriro argitaratzen hasi zen. 1890etik József Kissen *A Hét*, *Vasárnapi Újság*, *Hazánk* (1904) eta Kert (1904) aldizkarietako kolaboratzaile aktiboa izan zen. Sándorné Teleki kondesaren saloiko kidea zen eta istorioak eta artikuluak idatzi zituen, baita poemak eta besteen poesiaren itzulpenak ere. 1926an hil zen Kaposvárren, tuberkulosiak jota.

## Lanak 
* *Versek* (1893)
* *Egy marék virág* (1898)
* *Bébi és Micóka* (1906)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adela Savoiakoa

**Adela Savoiakoa**, **Alix** edo **Adelaida Mauriennekoa** (Maurienne, Savoia, 1092ko azaroaren 18a – Montmartre, Paris, Frantzia, 1154ko azaroaren 18a), Frantziako erregina ezkontidea izan zen.

## Bizitza 
Humberto II.a Savoiako kondearen eta Gisela Borgoinakoaren alaba izan zen, Kalisto II.a aita santuaren iloba.

### Ezkontzak 
1115. urteko abuztuaren 3an, Parisko Notre Dame katedralean, Kapetar dinastiako Luis VI.a Frantziako "Gizena" erregearekin ezkondu zen.

### Ondorengoak 
Adela Savoiakoa, Kapetarretan oinarritutako Bosoniden adar batekoa, itsusitzat, baina arretatsutzat eta elizkoitzat hartu zuten, eta bere ezkontzatik zazpi seme-alaba eta alaba bat jaio ziren:

# Felipe (1116-1131), ez nahastu izen bereko anaiarekin. Gazte hil zen, zalditik erorita.
# Luis VII.a Frantziakoa, '''Gaztea',* (1120-1180), Frantziako erregea.
# Enrique (1121-1175), Beauvaiseko apezpikua (1149-1161), eta Reimseko artzapezpiku-dukea (1161-1171).
# Hugo (1123), gazterik hila.
# Roberto (1123-1188), Roberto Handia deitua, Dreux-eko eta Perche-ko kondea (1137-1184) .
# Konstantza Frantziakoa (1124-1180), 1140an lehen aldiz ezkondua Eustakio IV.arekin (1127-1153), *Eustakio Bloiskoa'' deitua, Boloniako kondea, oinordeko ezagunik gabea. 1154an Raimundo V.a Tolosako kondearekin (1134-1194) bigarren aldiz ezkondua.
# Felipe Frantziakoa (1125-1161), Parisko apezpikua.
# Pedro (1125-1182), 1152an Isabelle Courtenaykoarekin (1135-1206) ezkondua, Courtenayko dama.

Roberto Dreuxkoa eta Pedro Courtenaykoa, bi familia-lerro garrantzitsutako enborrak dira.

### 2. ezkontza 
Erregea hil ostean, 1137. urtean, Adela Savoiakoa Montmorencyko Matthieu I.a kondestablearekin ezkondu zen bigarren aldiz, eta alaba bat izan zuen.

1153. urtean, senarraren baimena lortu zuen Montmartre abadian erretiratzeko, Luis VI.a erregearekin fundatu zuena. 

### Heriotza 
1154. urteko azaroaren 18an hil zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Savoiako etxea

## Kanpo estekak
Zezilia Frantziakoa

**Zezilia Frantziakoa** edo **Zezilia Kapet** (1097 – 1145 ondoren) printzesa izan zen eta ezkontzaz  lehenengo Tarso eta Mopsuestiako anderea eta gero Galileako printzesa ezkontidea eta Antiokiako erregeordea.

## Bizitza 
### Familia 
Bertrada Montforteko eta Filipe I.a Frantziako erregearen alaba izan zen. Guillermo de Tirok erregistratu zituen bai senidetasuna bai bere ezkontzak.

### Ezkontzak 
Lehen ezkontza, Bohemundo I.a Antiokiakoa (Tarentoko Bohemundo) Frantziako gortean Alejo I.a Komnenoren aurkako laguntza bila egon zen bitartean konpondu zen. Zezilia Antiokiara abiatu zen 1106. urtearen bukaeran eta Zilizian Tarso eta Mopsuestiako anderea bihurtu zen. 1099-1101 bitartean Tankredo Galileako printzearekin ezkondu zen (1106. urtearen amaieran), eta 1100-1103 eta 1105-1112 bitartean Antiokiako erregeordea izan zen.

1112a. urtean hiltzen ari zela, Tancredok Ponce Tripolikoari emaztearekin ezkonduko zela aginarazi zion, eta Tancredok Arzghanen gotorlekua eta Rouge gaztelua eman zizkion ezkonsari gisa. 1112. urtean ezkondu ziren. 1133. urtean, Zengik, Mosulgo atabegak, Ponce setiatu zuen Montferrandeko bere gazteluan, eta Zeziliak Jerusalemgo Fulko anaia erdiari dei egin zion laguntza eske. Zengik setioa utzi zuen, baina bigarren setio batean, 1137. urtean, Ponce harrapatu eta hil egin zuen. Emaztea eta seme Raimundo II.a Tripolikoa, izan zituen oinordeko. Zezilia 1145.ean hil zen.

### Ponce Tripolikoarekin izandako ondorengotza 
* Raimundo II.a Tripolikoa
* Felipe,
* Inés, Reinaldo II.a Margatekoaren emaztea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errekaundi (erreka)

**Errekaundi**,  Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa. Beasaingo Txoritegi mendiaren maldan sortzen da eta  Oto errekan  isurtzen ditu bere urak. Bere luzera 1.000 metro ingurukoa da.  

Errekaundi, Txoritegi mendian iparraldeko  mazalen ekialderantz  dagoen sakanaren irekigune  batean eratutako hezeguneetan sortzen da. Gune horri Otsozuloeta deritzo eta elezaharrek diotenez, leku horretan egin omen zituen otso eme batek bere otsakumeak.

Bere ibilbidearen erdi aldera, Beasain eta Ezkio-Itsaso arteko muga-lerro izaten hasten da eta eginkizun hori bere urekin batera darama Oto errekari ezkerraldetik itsasten zaionean, hain zuzen ere, Oto baserrien azpiko aldean errepidearen bigarren bihurgunean.

Gainetik pasatzen zaion errepideko bihurgune hori baino metro batzuk beherago, ezkerreko zangaren azpiko aldean, Korea iturria aurkitzen da.

## Erreferentziak
Najiba Ayubi

**Najiba Ayubi** (1968) afganiar kazetaria da eta giza eskubideen eta prentsa askatasunaren aldeko ekintzailea.

## Biografia 
1996an Ayubi eta bere familia Iranera joan ziren talibanak boterera igo zirenean, eta bertan afganiarrak hezteko eskola bat sortu zuen. 2001ean Afganistanera itzuli zen Save the Children erakundearentzat lan egitera. 

Geroago, *The Killid Group* irabazi asmorik gabeko komunikabide sareko zuzendari kudeatzaile bihurtu zen. Nahiz eta gobernuak mehatxu eta eraso anonimoak egin, Ayubik zentsura errefusatu zuen eta politikatik hasi eta emakumeen eskubideetaraino doazen gaiak argitaratzen zituen erreportari talde baten buru izan zen. Kasu batean, politikariek gizon armatuak bidali zituzten etxera. 

2015ean, Ashraf Ghanik Ayubi izendatu zuen Emakumearen Gaietarako Ministerioa zuzentzeko, baina Asanblea Nazionalak ez zuen baieztatu.

## Sariak eta aitorpenak 
* 2013an Kazetaritzan Ausardiaren Saria jaso zuten hiru emakumeetako bat izan zen Ayubi.

* 2014an, Reporteros sin Fronteras elkarteak informazioaren 100 heroietako bat izendatu zuen.

* 2016an, Afganistango *Said Jamaludin* kultura saria zion Ghani presidenteak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maatia Toafa

**Maatia Toafa** (1954ko maiatzaren 1a – Auckland, 2024ko azaroaren 13a) Tuvaluko lehen ministroa izan zen 2004ko 2006ra eta 2010eko irailetik abendura.

2004an lehen ministro bihurtu zen zentsura-mozio bat galdu zuen Saufatu Sopoangaren dimisioaren ondoren. Tafoak aldi berean lehen ministro eta Kanpo Arazoetako ministro karguak bete zituen. Konstituzioa erreformatzeari ekin zion eta erreferendum bat egiteko konpromisoa hartu zuen, errege britainiarra Tuvaluko estatuburu gisa ordezkatzeko eta errepublika aldarrikatzeko. Bozketa 2008an egin zen eta monarkiaren aldeko aukerak irabazi zuen. Toafa Apisai Ielemiak ordezkatu zuen 2006ko hauteskundeen ondoren.

2010eko irailean hautatu zuten bigarren aldiz lehen ministro kargurako. Hala ere, hiru hilabete geroago, gobernuko kide bat oposiziora pasatu zen eta Toafa Willy Telavik ordezkatu zuen lehen ministro gisa.

Ondoren, Finantza ministro (2013-2019) eta lehen ministrorde (2015-2019) izan zen.
Mozilla

**Mozilla** software libre komunitate bat da, Netscapeko kideek 1998an abiatua. Mozilla komunitateak Mozilla izeneko produktuen multzoa erabili, garatu, argitaratu eta laguntzen ditu, software librea eta estandar irekiak bultzatuz. Komunitatea laguntzeko Mozilla Fundazioa existitzen da, irabazi asmorik gabeko erakundea, eta Mozilla Corporation, enpresa gisa funtzionatzen duena. 

Mozillaren produktu nagusiak Firefox web-nabigatzailea, Thunderbird e-posta bezeroa, Bugzilla akatsen kudeaketa eta jarraipen sistema eta Gecko motorra daude. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liubov Janovska

**Liubov Oleksandrivna Janovska**, jaiotzez **Stxerbatxova** (; Mykolaivka, 1861eko uztailaren 30a – Kiev, 1933), ***F. Jekurzha*** eta ***Omelko Repiakh*** izengoitiez ere ezaguna, ukrainar idazle eta feminista izan zen.

## Bizitza 
Oleksandr Stxerbatxov errusiar jatorriko idazle arrakastatsuaren eta ama ukrainarraren alaba, Liubov Stxerbatxova Ekialdeko Ukrainako Mykolaivka herrian jaio zen 1861ean.  Janovskaren amaren izeba, Oleksandra Bilozerska-Kulix (Hanna Barvinok), idazle ospetsua zen eta Panteleimon Kulix idazlearekin ezkonduta zegoen. Bere gurasoak, aldiz, banandu egin ziren, haien jatorri etniko desberdinek eragindako tentsioengatik. 1881ean, Vasyl Janovsky ukrainar intelektualarekin ezkondu zen, eta Ukrainako kultura, literatura eta historia modu sakonean ikasi zituen. Bere lehen ipuin laburra, *Zlodiika Oksana*, 1897an argitaratu zen. Eleberriak eta antzezlanak ere idatzi zituen.

1905ean, Janovska Kievera joan zen bizitzera, eta han literatura zirkuluetan eta emakumeen mugimenduan parte hartu zuen. 1916tik aurrera, ezin izan zuen idatzi Lehen Mundu Gerrak pobrezian utzitako emakumeei eta haurrei laguntzen egindako lanak areagotu zituen osasun-arazoengatik. 1923an paralisia izan zuen eta hamar urte geroago hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daltonen legea

thumb|Daltonen legearen ilustrazio bat, itsas mailaren altueran presio partzialen batura erakutsiz.
**Daltonen legea** edo **presio partzialen legea** gasei buruzko oinarrizko lege kimiko bat da. Legearen arabera, elkarren artean erreakzionatzen ez duten gasen nahasketa batean, eragindako presio totala banakako gasen presio partzialen baturaren berdina da.

Lege enpiriko hau John Daltonek behatu zuen 1801ean eta 1802an argitaratu zen. Daltonen legea gas idealen legeekin lotuta dago.

## Formula 
Matematikoki, elkarren artean erreakzionatzen ez duten gasen presioaren batura horrela adieraz daiteke:

p_\text{totala} = \sum_{i=1}^n p_i = p_1+p_2+p_3+\cdots+p_n

non p_1, p_2, ..., p_n osagai bakoitzaren presio partziala den.

p_{i} = p_\text{totala} x_i

non x_i *i*garren osagaiaren frakzio molarra den *n* osagaiz osatutako nahasketa osoan.

## Erreferentziak
Kostiantyna Malytska

**Kostiantyna Ivanivna Malytska** (; Kropyvnyk, 1872ko maiatzaren 30a – Lviv, 1947ko urtarrilaren 22a), ***Vira Lebedova*** eta ***Txaika Dnistrova*** () izengoitiez ere ezaguna, ukrainar irakasle, idazle eta aktibista izan zen.

## Bizitza 
Malytska gaur egungo Kalux raioneko Kropyvnyk herrian jaio zen 1872an. Irakasle moduan trebatu zen, 1892an graduatuz. Lehen hezkuntzan irakatsi zuen Halytxen, Luzhanyn eta Lviveko Xevtxenko nesken eskolan.

1912an, Emakumeen Batzordearen bilera bat antolatu zuen Lviven, saihestezina zela ikusten zuen gerrarako prestatzeko. Bilerako beste parte-hartzaile batzuk Olena Stepaniv (1892-1963), Maria Biletska (1864-1937) eta Olha Basarab (1889-1924) izan ziren. Sortu zuten Borroka Fundazio Nazionaletik bildutako dirua Ukrainako Sitx fusilariak finantzatzeko erabili zen

1938an, Poloniako Bigarren Errepublikak Ukrainako Emakumeen Batasuna legez kanpokoa zela adierazi zuen. Ondorioz, emakumeen beste erakunde bat sortu zen, *Druzhyna Kniahyni Olhy* (Ohla printzesaren lagunak), eta Marytska erakunde horretako buruzagietako bat bihurtu zen. Erakundea berriaren existentzia laburra izan zen, 1939an sobietarrek Galitzia okupatu zutenean desagertu baitzen.

1941eko udan, Ukrainako Emakumeen Zerbitzua elkartea sortu eta 1941eko irailera arte zuzendu zuen.

Malytskak haurrentzako antzezlanak eta abestiak idatzi zituen eta aldizkarietan kolaboratu zuen. 1899an, *Mali druzi* haurrentzako ipuinak argitaratu zituen. Hezkuntzari buruzko hainbat artikuluren egilea ere izan zen. Daniel Defoe, Selma Lagerlöf, Aleksandr Puxkin eta Mikhail Lermontoven idazlanak ukrainerara itzuli zituen. Lviven hil zen 1947an, 74 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Susumu Kitagawa

japoniar kimikaria da. 2025eko Kimikako Nobel Saria lortu zuen Richard Robson eta Omar Yaghirekin batera egitura metal-organikoaren garapenagatik.

Kimikan graduatu zen Kyotoko Unibertsitatean, eta irakasle izan zen Kindai unibertsitatean. 1992an kimika ez-organikoko irakasle izendatu zuten Tokioko Unibertsitate Metropolitarrean. Texas A & M Universityn eta New Yorkeko City Universityn ere irakasle gonbidatua izan zen. 2011n Japoniako Kontseilu Zientifikoko kide bihurtu zen.

Bere lana koordinazio kimikoaren arloan oinarritzen da, bereziki konposatu hibrido organiko-ez-organikoen kimikan eta koordinazio-polimero porotsuen eta egitura metalorganikoen propietate kimiko eta fisikoetan.

## Erreferentziak
Manuela Villalpando

**Manuela Villalpando Martínez** (Cogolludo, 1915 - Segovia, 2011ko abuztuaren 14a) San Quirceko Historia eta Artearen Errege Akademiako liburuzain, historialari, biografo eta akademikoa izan zen.

## Bizitza 
Maisu baten alaba, Madrilen Filosofia eta Letretan trebatu zen, eta oposizio bidez Ciudad Realen liburuzain plaza bat irabazi zuen. Gerra Zibila amaitu eta urte batzuetara, 1945ean, Segoviara iritsi zen liburuzain eta artxibozain lana egitera. Gaztelako hiri horretan ezagutu zuen Juan de Vera poeta eta ingeniaria, eta harekin ezkondu zen. 

## Ibilbidea 
Bere senarraren bidez, Segoviako Herri Unibertsitateko San Gregorioren tertulia zaharrean (diktadurak desegin eta Dionisio Ridruejok *Diego de Colmenares Institutu* izendatu zuena) bizirik geratu zirenekin harremanetan jarri zen. Azkenean, San Quirceko Historia eta Arte Akademia sortu zen. Topaketa hartatik aurrera, Manuela Villalpandok Segoviako artistei buruzko ikerketa sail bati ekin zion, bere lehen artikulua Pedro de Bolduque eskultoreari buruzko azterketa biografikoa izanik. Horrela ireki zuen bere bi lan enblematikoetako bat, *Diccionario de artistas y artesanos en Segovia de los siglos XVI y XVII,* 1980ko hamarkadaren amaieran argitaratua, eta berrogei urtean zehar egindako ikerketen zati handi bat jaso zuena. Bere beste lan handia, *la* *Universidad Popular Segoviana (1919-1936),* Segoviako 1920 eta 1930 urteetako bizitza kultural emankorrari eta bere protagonistei buruzko lanik osatuena da.

### San Quirceko Errealeko akademikoa 
1960an, Manuela akademiko oso izendatu zuten San Quircen -lehen emakumea zen-, eta bere ikerketa-lanekin jarraitu zuen. Segovia probintziako arkitekturari buruzko hainbat lan garatu zituen, nabarmenena, *Los castillos de Segovia* (1958), bere senarrarekin batera. Artikulu ugari argitaratu zituen aldizkari espezializatuetan, *Segoviako* katedralaren inguruan eta arkitektoak, pintoreak, eskultoreak, dekoratzaileak, artisauak eta burdin saregileak izan zirenen inguruan.  Dokumentatutako artxiboen zerrenda publiko eta pribatuei buruz ere argitaratu zuen, batez ere, XV. mendetik XVIII. mendera bitarteko aldiari buruzkoak. 

Beste bi monografia ere idatzi zituen: *Jerónimo de Alcalá Yáñez* (1571-1632) *y* *Segovia*, 1976koa, eta 1989an argitaratutako *Índice de testamentos de los siglos XVI-XVII*. San Quirceko gainerako akademikoen artean oso estimatua eta maitatua, Espainiako akademia batean presidente hautatu (eta hainbat aldiz berrautatua) zuten lehen emakumea izan zen. Aktibo egon zen, maiz argitaratu zuen 2001era arte, eta erregulartasunez joan zen San Quirceko bileretara, bere adina gorabehera.

## Erreferentziak
Richard Robson

**Richard Robson** (Glusburn, 1937ko ekainaren 4a) ingeles kimikaria da. 2025eko Kimikako Nobel Saria lortu zuen Susumu Kitagawa eta Omar Yaghirekin batera egitura metal-organikoaren garapenagatik.

Oxfordeko Unibertsitatean Kimika ikasi zuen eta molekula organikoen fotokimikari buruzko doktore-ikerketa egin zuen. Doktoretza ondoko ikerketa Kaliforniako Teknologia Institutuan eta Stanfordeko Unibertsitatean egin zuen. 1966an kimikako irakasle izendatu zuten Melbourneko Unibertsitatean.

Bere ikerketa eremua koordinazio polimeroena da, bereziki egitura metalorganikoan.

## Erreferentziak
Omar Yaghi

**Omar Mwannes Yaghi** (Amman, 1965eko otsailaren 9a) jordaniar-estatubatuar kimikaria da. 2025eko Kimikako Nobel Saria lortu zuen Susumu Kitagawa eta Richard Robsonekin batera egitura metal-organikoaren garapenagatik.

Ammanen jaio zen, errefuxiatu palestinarren familia batean. Hamabost urterekin Ameriketako Estatu Batuetara joan zen ikastera. 1990ean Illinoisko Unibertsitatean lizentziatu zen. Irakasle izan zen Arizonako Estatuko Unibertsitatean 1992tik 1998ra, Michigango Unibertsitatean 1999tik 2006ra, eta Kaliforniako Unibertsitatea Los Angelesen 2007tik 2012ra. 2012tik Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn]] irakaslea da.

Kimika erretikularraren eta egitura metal-organikoen garapenaren aitzindaria da.

2021ean Saudi Arabiako herritartasuna jaso zuen errege-dekretu bidez.

## Erreferentziak