open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1486

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Otsailaren 18a &ndash; Chaitanya Mahaprabhu, eragin handiko mistiko hindua, bengalar vishnuismoa sortu zuena (h. 1534).
* Uztailaren 2a &ndash; Jacopo Sansovino, Pizkunde garaiko italiar arkitekto eta eskultorea (h. 1570).
* Uztailaren 16a &ndash; Andrea del Sarto, italiar margolaria.
* Irailaren 14a &ndash; Henriccus Cornelius Agrippa, alemaniar idazle, filosofo, okultismoan jakitun, alkimista, kabalista, mediku eta nekromantea (h. 1535).
* Domenico Beccafumi, italiar margolaria (h. 1551).

## Heriotzak 
* Maiatzaren 15a &ndash; Margarita Foixkoa, Nafarroako Erresumako infanta.
* Abuztuaren 25a &ndash; Ota Dokan, Japoniako samuraia (j. 1432).
----

## Kanpo estekak
1488

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Urtarrilaren 20a &ndash; Sebastian Münster, alemaniar kartografo eta kosmografoa (h. 1552).
* Ekainaren 29a &ndash; Pedro Pacheco, Espainiako kardinala eta Iruñeko apezpikua (h. 1560).
* Abuztuaren 15a &ndash; Fernando Kolon, espainiar bibliografoa (h. 1539).
* Urriaren 7a &ndash; Baccio Bandinelli, italiar eskultore eta margolari manierista (h. 1560).
* Alonso Covarrubias, espainiar arkitekto eta dekoratzailea (h. 1570).

## Heriotzak 
* Ekainaren 11 &ndash; Jakobo III.a Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregea (j. 1451/1452).
* Andrea del Verrocchio, italiar pintore, eskultore eta urregina (j. ).
----

## Kanpo estekak
1480

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Urtarrilaren 10a &ndash; Margarita Austriakoa, Austriako artxidukesa, Austria eta Geronako printzesa eta Saboyako dukesa ezkontidea (h. 1530).
* Apirilaren 18a &ndash; Lucrezia Borgia, Borgia familia boteretsuko kidea eta Alexandro VI.a aita sainduaren alaba (h. 1519).
* Urriaren 1a &ndash; Gaitan Thienekoa, italiar elizgizona, teatinoen ordenaren sortzailea eta Erreforma Katolikoaren eragile handia (h. 1547).
* Fernan López Eskoriatza, gasteiztar medikua eta noblea (h. 1541).
* Fernando Magallanes portugaldar esploratzailea (h. 1521).
* Joan Alaba, arabar arkitektoa (h. 1537).
* Karlota Albretekoa, Albret familiako noble frantses aberatsa, Joanes III.a Nafarroakoaren arreba (h. 1514).
* Palma Zaharra, italiar margolaria (h. 1528).
* Benvenuto Tisi da Garofalo, italiar margolaria (h. 1559).

## Heriotzak 
* Maiatzaren 19a &ndash; Jan Długosz, poloniar apaiza, kronista, diplomazialari,  militar eta historialaria (j. 1415).
* Uztailaren 10a &ndash; Renato Anjoukoa, Napoliko eta Aragoiko erregea (j. 1409).
* Nicolas Jenson, frantses inprimatzailea eta grabatzailea.
----

## Kanpo estekak
1489

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Uztailaren 2a &ndash; Thomas Cranmer, ingeles elizgizona eta Canterburyko lehen artzapezpiku anglikanoa (h. 1556).
* Abuztua &ndash; Il Correggio, italiar pintorea (h. 1534).
* Azaroaren 28a &ndash; Margarita Tudor, Eskoziako erregina ezkontidea (h. 1541).
* Abenduaren 19a &ndash; Gaston Foixkoa, Nemoursko eta Narbonako dukea, frantziar noble eta militarra (h. 1512).
* Guillaume Farel, frantziar ebangelaria, Erreforma Protestantearen zalea (h. 1565).
* Itagaki Nobukata, Takeda klanaren zerbitzaria eta Takeda Shingenen hogeita lau jeneraletako bat (h. 1548).
* Luis Hurtado de Mendoza, Nafarroako erregeordea (h. 1566).
* Martin Ximenez de Bertendona, bilbotar itsasgizona eta ontzigilea (h. 1564).

## Heriotzak 
* Apirilaren 26a &ndash; Ashikaga Yoshihisa, shogun Japoniarra (j. 1465).
* Azaroaren 18a &ndash; Domenjón Gonzalez, gipuzkoar politikaria.
----

## Kanpo estekak
1490

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Otsailaren 17a &ndash; Karlos III.a, Borboiko dukea (h. 1527).
* Apirila &ndash; Vittoria Colonna, italiar poeta (h. 1547).
* Urria &ndash; Olaus Magnus, suediar idazle, kartografo eta apaiz katolikoa (h. 1557).
* Azaroaren 10a &ndash; Juan de Padilla, gaztelar aristokrata (h. 1521).
* Nakuk Pech, idazlea eta historialari maia (h. 1562).

## Heriotzak 
* Urtarrilaren 27a &ndash; Ashikaga Yoshimasa, Ashikaga shogunerriko zortzigarren shoguna (j. 1435).
* Apirilaren 6a &ndash; Matias I.a Hungariakoa, Hungariako erregea (j. 1443).
* Uztailaren 2a &ndash; Isabel Villenakoa, XV. mendeko lekaime eta idazle valentziar protofeminista (j. c. 1430).
* Abuztuaren 10a &ndash; Petri Foixkoa, Nafarroako infante eta kardinala (j. 1449).
* Giuliano da Maiano, italiar arkitekto, apaintzaile eta marketeria apaintzalea (j. 1432).
----

## Kanpo estekak
1485

## Gertaerak 
### Mundua 
* Irailaren 17a &ndash; Pedro Arbúes Aragoiko inkisidorea hil zuten Zaragozako San Salvador katedralean. Arbúesek jende ugari torturatu eta bizirik errearazi zuen. Zortzi pertsonak lepoan labankatuta hil zen, garaian lurrikara handia eraginez.

## Jaiotzak 
* Abenduaren 16a &ndash; Katalina Aragoikoa, Aragoi eta Gaztelako Infanta, Ingalaterrako erregina (h. 1536).
* Giovanni da Verrazano, italiar itsasgizona eta konkistatzailea (h. 1528).
* Hernán Cortés, espainiar konkistatzailea (h. 1547).
* Veronica Gambara, italiar poeta eta buruzagi politikoa (h. 1550).

## Heriotzak 
* Martxoaren 16a &ndash; Ana Neville, Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. 1456).
* Abuztuaren 22a &ndash; Rikardo III.a Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea (j. 1452).
* Urriaren 27a &ndash; Rodolphus Agricola, frisiar humanista (j. 1443).
* Muley Hacen, Granadako erresumako erregea.
----

## Kanpo estekak
1494

## Gertaerak 
* Maiatzaren 5a &ndash; Kristobal Kolon esploratzaile eta nabigatzaileak Jamaika topatu zuen.
* Ekainaren 7a &ndash; Espainiak eta Portugalek mundua erdibanatzeko "Tordesillaseko Ituna" izenpetu zuten.

## Jaiotzak 
* Otsailaren 2a &ndash; Bona Sforza Milangoa, Poloniako erregina ezkontidea (h. 1557).
* Martxoaren 8a &ndash; Rosso Fiorentino, italiar margolari manierista (h. 1540).
* Martxoaren 24a &ndash; Georgius Agricola, alemaniar mineralogo eta metalurgista (h. 1555).
* Martxoaren 29a &ndash; Madalena Nafarroakoa, Nafarroako Erresumako infantea (h. 1504).
* Maiatzaren 24a &ndash; Pontormo, italiar margolaria (h. 1557).
* Irailaren 11 &ndash; Elixabete Brunswick-Lüneburgekoa, Brunswick-Lüneburgeko dukesa jaiotzez eta Guelderseko dukesa ezkontzaz (h. 1572).
* Irailaren 12a &ndash; Frantzisko I.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1547).
* Irailaren 16a &ndash; Francesco Mauroliko, italiar matematikari eta astronomoa (h. 1575).
* Azaroaren 5a &ndash; Hans Sachs, alemaniar olerkari eta musikagilea (h. 1576).
* Azaroaren 6a &ndash; Suleiman I.a, Otomandar Inperioaren hamargarren sultana (h. 1566).
* Hans Tausen, daniar erreformatzailea (h. 1561).
* Lucas van Leyden, holandar margolari, grabatzaile eta marrazkilaria (h. 1533).
* Saitō Dōsan, japoniar daimyoa (h. 1556).
* Claude de la Sengle, Maltako Ordenako 48. Printze eta Maisu Nagusia (h. 1557).

## Heriotzak 
* Urtarrilaren 11 &ndash; Domenico Ghirlandaio, italiar Pizkundeko margolaria (j. 1449).
* Urtarrilaren 25a &ndash; Fernando I.a Napolikoa, Napoliko erregea (j. 1423).
* Abuztuaren 11 &ndash; Hans Memling, flandestar margolaria.
* Urriaren 13a &ndash; Isabel Eskoziakoa, Bretainiako dukesa, eskoziar printzesa eta ezkontzaz Bretainiako dukesa (j. 1426).
* Urriaren 21a &ndash; Gian Galeazzo Sforza, Milango seigarren dukea (j. 1469).
* Azaroaren 17a &ndash; Giovanni Pico della Mirandola, italiar filosofoa eta pentsalaria (j. 1463).
* Abenduaren 19a &ndash; Matteo Maria Boiardo, italiar Pizkundeko olerkaria (j. 1441).
* Jan van den Eycken, espainian aritutako flandriar jatorriko arkitektoa eta eskultorea.
* Poliziano, italiar poeta, humanista eta itzultzailea (j. 1454).
----

## Kanpo estekak
1493

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Urtarrilaren 6a &ndash; Olaus Petri, Suediako elizgizon protestantea eta itzultzailea (h. 1552).
* Urtarrilaren 25a &ndash; Massimiliano Sforza, italiar aristokrata (h. 1530).
* Parazeltso, suitzar mediku, botaniko, alkimista, astrologo eta okultista (h. 1541).
* Sten Sture Gaztea, Suediako erregeordea (h. 1520).
* Bartholomaeus Bruyn Zaharra, alemaniar margolaria (h. 1555).

## Heriotzak 
* Martxoaren 31 &ndash; Martín Alonso Pinzón, espainiar itsasgizona (j. 1441).
* Abuztuaren 19a &ndash; Frederiko III.a, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea (j. 1415).
----

## Kanpo estekak
1496

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Martxoaren 18a &ndash; Maria Tudor, Frantziako erregina ezkontidea (h. 1533).
* Maiatzaren 12a &ndash; Gustavo I.a Suediakoa, Suediako erregea (h. 1560).

## Heriotzak 
* Abuztuaren 15a &ndash; Elisabet Portugalgoa, Gaztelako erregina (j. 1428).
* Ercole Roberti, italiar pintorea.
----

## Kanpo estekak
1491

## Gertaerak 
* Otsailaren 15a &ndash; Laudio herria Bizkaitik banatu eta Arabarekin elkartu zen.
* *Villanueva de Oiarso* Renteria izatera pasatu zen

## Jaiotzak 
* Ekainaren 28a &ndash; Henrike VIII.a Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea (h. 1547).
* Abuztuaren 3a &ndash; Maria Jülich-Bergekoa, Jülich-Cleves-Bergeko dukerri batuen lehen agintaria (h. 1543).
* Azaroaren 8a &ndash; Teofilo Folengo, italiar olerkaria (h. 1544).
* Azaroaren 11 &ndash; Martin Bucer, Erreforma-garaiko erlijio-berritzaile alemana (h. 1551).
* Abenduaren 24a &ndash; Inazio Loiolakoa, Jesusen Konpainiaren sortzailea (h.1556).
* Abenduaren 31 &ndash; Jacques Cartier, esploratzaile frantziarra (h. 1557).
* Huascar, Inken hamabigarren enperadorea.
* Obata Toramori, japoniar jenerala (h. 1561).

## Heriotzak 
* Otsailaren 2a &ndash; Martin Schongauer, alemaniar irarle eta margolaria.
* Abenduaren 28a &ndash; Bertoldo di Giovanni, italiar eskultore eta domina-egilea (j. ).
----

## Kanpo estekak
1497

## Gertaerak 
* Vasco da Gama aurkitzailearen espedizioa Lisboako portutik itsasoratu zen.
* Ingelesek Michael An Gof eta Thomas Flamank matxinatu kornuallestarrak urkatu zituzten.

## Jaiotzak 
* Otsailaren 16a &ndash; Philipp Melanchthon, alemaniar teologoa eta Erreforma Protestantearen lider intelektuala (h. 1560).
* Apirilaren 17a &ndash; Pedro de Valdivia, espainiar konkistatzailea (h. 1553).
* Alfontso Idiakez, Gipuzkoako militarra, Karlos V.a Alemaniako enperadorearen aholkularia eta idazkaria (h. 1547).
* Jean Fernel, frantses astronomo, matematikari eta sendagilea (h. 1558).
* Hara Toratane, Takeda klanaren zerbitzarietako bat (h. 1564).
* Pero Mexia, Pizkunde garaiko idazle, historialari eta humanista (h. 1551).

## Heriotzak 
* Otsailaren 6a &ndash; Johannes Ockeghem, Errenazimentuko frantses-flandestar eskolako musikagile nagusia (j. ).
* Maiatzaren 24a &ndash; Benedetto da Maiano, italiar arkitekto eta eskultorea (j. 1442).
* Urriaren 4a &ndash; Benozzo Gozzoli, italiar Pizkundeko margolaria (j. 1420).
* Joan Roís de Corella, idazle eta apaiz valentziarra (j. 1435).
* Michael An Gof, matxinatu kornuallestarra.
* Thomas Flamank, abokatua matxinatu kornuallestarra.

## Kanpo estekak
1473

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Otsailaren 19a &ndash; Nikolas Koperniko, prusiar astronomoa, astronomia modernoaren aita (h. 1543).
* Martxoaren 17a &ndash; Jakobo IV.a Eskoziakoa, Eskoziako erregea (h. 1513).
* Uztailaren 4a &ndash; Matilde Hessekoa, Henrike III.a Hesee Garaikoaren eta Ana Katzenelnbogenekoaren alaba (h. 1505).
* Uztailaren 6a &ndash; Jakue III.a Ziprekoa, Zipreko erregea (h. 1474).
* Thomas Wolsey, ingeles elizgizona eta politikaria (h. 1530).

## Heriotzak 
* Uztailaren 10a &ndash; Jakue II.a Ziprekoa, Zipreko erregea (j. 1438 edo 1439).
----

## Kanpo estekak
1499

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Urtarrilaren 29a &ndash; Katharina von Bora, Martin Lutero Erreforma Protestantearen lider alemaniarraren emaztea (h. 1552).
* Martxoaren 31 &ndash; Pio IV.a, aita santua (h. 1565).
* Irailaren 3a &ndash; Diana Poitierskoa, frantziar aristokrata nabarmena, Henrike II.a Frantziakoaren maitalea (j. 1566).
* Urriaren 13a &ndash; Klaudia Frantziakoa, Frantziako erregina ezkontidea eta Bretainiko dukesa (h. 1524).
* Diego Bergarakoa, gipuzkoar hargin-maisu eta arkitektoa (h. 1583).
* Domingo Soraluzekoa, Espainiako Armadako militarra, konkistatzailea eta esploratzailea (h. 1536).
* Petri III.a, nafar militarra eta Nafarroako Erresumako 8. mariskala (h. 1566).
* Pietro del Monte, Maltako Ordenako 50. Printze eta Maisu Nagusia (h. 1572).

## Heriotzak 
* Urriaren 1a &ndash; Marsilio Ficino, italiar filosofo eta humanista (j. 1433).
* Luis Enrikez Lakarrakoa, Nafarroako Erresumako noblea (j. 1429).
* Laura Cereta, Italiako emakumearen aldeko idazlea, Pizkundeko humanismoaren emakume aparta (j. 1469).

----

## Kanpo estekak
1498

## Gertaerak 
* Maiatzaren 20a &ndash; Vasco da Gama esploratzaile portugaldarra haren taldearekin Indiara iritsi zen.

## Jaiotzak 
* Apirilaren 6a &ndash; Giovanni delle Bande Nere, italiar condottieroa (h. 1526).
* Ekainaren 1a &ndash; Maarten van Heemskerck, herbeheretar margolaria (h. 1574).
* Azaroaren 15a &ndash; Leonor Austriakoa, Portugal eta Frantziako erregina ezkontidea (h. 1558).
* Abenduaren 19a &ndash; Andreas Osiander, alemaniar filosofoa eta teologoa (h. 1552).
* Amari Torayasu, japoniar samuraia (h. 1548).
* Christoph Weiditz, alemaniar marrazkilaria eta eskulturgilea, urrea lantzen zuena (h. 1559).

## Heriotzak 
* Otsailaren 4a &ndash; Antonio del Pollaiolo, italiar pizkundeko margolari, eskultore, grabatzaile eta urregilea (j. 1429/1433).
* Otsailaren 22a &ndash; Narbona Dacal, espainiar sendalaria, Inkisizioak sorginkeriaz akusatu eta sutan errea.
* Apirilaren 7a &ndash; Karlos VIII.a Frantziakoa, Frantziako erregea (j. 1470).
* Maiatzaren 23a &ndash; Girolamo Savonarola, italiar Domingotar fraidea (j. 1452).
* Abuztua &ndash; Michael Pacher, austriar margolari eta eskultorea (j. ).
* Irailaren 16a &ndash; Tomás de Torquemada, Gaztela eta Aragoiko inkisidore nagusia (j. 1420).
* Juan de la Abadía Zaharra, aragoiar margolaria.
----

## Kanpo estekak
1492

## Gertaerak 
* Urtarrilaren 2 &ndash; Errege-erregina Katolikoek Granada bereganatu zuten, azken errege mairua garaitu ondoren.
* Martxoaren 31 &ndash; Errege-erregina Katolikoek juduak kanporatzeko dekretua sinatu zuten.
* Urriaren 12a &ndash; Kristobal Kolon Ameriketara iritsi zen lehenengo aldiz. Amerikaren aurkikuntza orduantxe izan zela jo ohi da, ikuspegi eurozentrikotik.

## Jaiotzak 
* Martxoaren 6a &ndash; Luis Vives, filosofo eta humanista (h. 1540).
* Apirilaren 11 &ndash; Margarita Nafarroakoa, Nafarroako erregina, Henrike II.a Nafarroakoaren emaztea (h. 1549).
* Apirilaren 20a &ndash; Pietro Bacci Aretino, Italiako idazlea (h. 1556).
* Maiatzaren 19a &ndash; Ana Nafarroakoa, Nafarroako Erresumako infantea (h. 1532).
* Irailaren 12a &ndash; Lorenzo II.a Medici, Florentziako burua eta Urbinoko dukea (h. 1519).
* Abenduaren 13a &ndash; Martin Azpilikueta, teologo eta pentsalari nafarra (h. 1586).
* Joan Boscà, katalan olerkaria (h. 1542).
* Orti Gartzia Ertzillako, bizkaitar legegizona (h. 1534).
* Tristan Legizamon, bizkaitar handiki eta militarra (h. 1595).

## Heriotzak 
* Urtarrila &ndash; Pedro Fernández de Velasco, gaztelar militar eta politikaria (j. 1425).
* Apirilaren 8a &ndash; Lorentzo Medici, Florentziako printzea, arteen mezenas, bankari, olerkari eta filosofo pizkundetarra (j. 1449).
* Ekainaren 7a &ndash; Kasimiro IV.a Jagellon, Lituaniako duke handia eta Poloniako erregea (j. 1427).
* Ekainaren 8a &ndash; Elisabet Woodville, Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. c. 1437).
* Uztailaren 25a &ndash; Inozentzio VIII.a, aita santua (j. 1432).
* Abuztuaren 16a &ndash; Beatriz da Silva, portugaldar lekaimea, Gure Ama Birjinaren Sortze Guztiz Garbiaren Ordenaren sortzailea.
* Abuztuaren 28a &ndash; Rodrigo Ponce de León, Cadizko dukea, Arcoseko kondea eta Zaharako markesa (j. 1443).
* Irailaren 20a &ndash; Anne Beauchamp, Warwickeko kondesa (j. 1426).
* Urriaren 12a &ndash; Piero della Francesca, goiz Pizkundeko margolaria.
* Azaroaren 1a &ndash; Beltrán de la Cueva, Alburquerqueko I. dukea.
* Piarres Peralta eta Ezpeletakoa, Nafarroako kondestable eta agaramontarren buruzagia (j. 1421).
* Jaume Huguet, kataluniar margolaria.

----

## Kanpo estekak
1495

## Gertaerak 
## Jaiotzak 
* Otsailaren 4a &ndash; Francesco II.a Sforza, italiar aristokrata (h. 1535).
* Martxoaren 8a &ndash; San Joan Jainkoarena, portugaldar erlijiosoa (h. 1550).
* Apirilaren 16a &ndash; Petrus Apianus, alemaniar humanista, matematikari, kartografo, astronomo eta kosmografoa (h. 1552).
* Abuztuaren 1a &ndash; Jan Van Scorel, holandar pintore, arkitekto eta ingeniaria (h. 1562).
* Paskual Andagoiakoa, arabarra, Espainiako Armadako militarra, konkistatzailea eta esploratzailea (h. 1548).

## Heriotzak 
* Urtarrilaren 11 &ndash; Pedro González de Mendoza, gaztelar apaiza, Calahorrako eta La Calzadako apezpikua (j. 1428).
* Urtarrilaren 21a &ndash; Maddalen Frantziakoa, Vianako printzesa eta Nafarroako erregeordea (j. 1443).
* Urriaren 25a &ndash; Joanes II.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (j. 1455).
----

## Kanpo estekak
Martxo

**Martxoa**, halaber **martia** (Bizk.), batzuetan **epaila**, gregoriotar egutegiaren urteko hirugarren hila da eta hogeita hamaika egun ditu. Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Martchoa* forma. Martxoaren 20 edo 21ean, ipar hemisferioan udaberria hasten da, eta hego hemisferioan udazkena.

## Jatorria 
Martxoko izena *Martius*etik dator, egutegi erromatarrik zaharrenaren lehen hilabetetik. Marteri zor dio izena, gerraren jainko erromatarrari, Romulo eta Remoren arbasoa eta, beraz, Erromatarren arbaso zuzena. Bere hilabetea, Martius, gerra-denboraldiaren hasiera izan zen, eta bere omenez hilabetean ospatzen ziren festetako batzuk urrian errepikatzen ziren, jarduera horien denboraldia amaitu zenean. Martius urte zibil erromatarraren lehen hilabetea izaten jarraitu zuen K.a. 153. urtera arte, eta hilaren lehen erdiko zenbait ospakizun erlijioso urte berriko jaiak ziren jatorriz. Antzinatearen amaieran ere, hilabeteak irudikatzen zituzten mosaiko erromatarrek, batzuetan, martxoa jartzen jarraitzen zuten lehenik.

Errusian, martxoaren 1ean hasten zen urtea, XV. mendearen amaiera arte zenbakituta. Britainia Handiak eta haren koloniek martxoaren 25a erabili zuten 1752 arte, azkenean egutegi gregorianoa hartu zuten arte (Erresuma Batuko urte fiskala apirilaren 6an hasten da, egutegi juliotarreko martxoaren 25ean). Beste kultura askok, hala nola Iranen edo Etiopian, martxoan Urte Berriaren hasiera ospatzen jarraitzen dute, adibidez Noruz festa.

Martxoa udaberriko lehen hilabetea da Ipar hemisferioan (Ipar Amerika, Europa, Asia eta Afrikaren zati bat) eta udazkeneko lehen hilabetea Hego hemisferioan (Hego Amerika, Afrikaren zati bat eta Ozeania).

Antzinako Erroman martxoan egiten ziren ospakizunen artean zeuden Agonium Martiale, martxoaren 1ean, 14an eta 17an; Matronalia ere martxoaren 1ean ospatzen zen, Junonalia martxoaren 7an eta Equirria martxoaren 14an. Mamuralia martxoaren 14an edo 15ean ospatzen zen, Hilaria martxoaren 15ean eta berriro ere martxoaren 22tik 28ra. Argei martxoaren 16 eta 17an ospatzen zen, Liberalia eta Bacchanalia martxoaren 17an, Quinquatria martxoaren 19tik 23ra eta Tubilustrium martxoaren 23an. Data hauek gaur egungo gregoriar egutegiari dagozkio. 

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Hila

## Kanpo estekak
Probabilitate aplikatu

Probabilitate-teoriak estatistikarako oinarri teorikoa eskaintzeaz gain, badu berezko balio bat errealitatean ausazkotasunarekin zerikusia duten fenomenoak eta problemak ebazteko. Probabilitate tresnak helburu horietarako erabiltzen denean, **probabilitate aplikatua** egiten da.

## Probabilitate aplikatuaren arloak 
* Ilara teoria

## Kanpo estekak
Eredu (zientzia)

**Eredua** errealitatearen islada edo irudikapen sinplifikatua da, sintesi bat alegia. Ereduak, zientzia koantitatiboetan, matematika eta estatistika erabiliz eratzen dira. Fenomeno bati buruzko eredu bat garatzeko prozesuan fenomenoa *modelizatu* egiten dela esaten da.
Numismatika

**Numismatika** txanpon, domina eta billeteak aztertzen dituen jakintza-arloa da. Numismatikak laguntza handia dakarkie beste jakintzei, aztergai dituen txanponen aleazioen nolakotasuna eta pisua, metala, zabalkundea, testuak eta irudiak aztertuz oso datu baliagarriak ematen dutelako geografiaz, historiaz, erlijioaz, ohiturez, arteaz, ekonomiaz eta salerosketez. XVI. mendetik aurrera, numismatikak zabalkunde eta aurreramendu handia izan zuen. Gaur egun, Nazioarteko Batzorde batek ikerketarako jarraibideak arautzen ditu, eta nazioarteko kongresuak antolatzen. Numismatikari buruzko argitalpen asko daude; Parisko *Revue Numismatique* da zaharrena. Numismatikak badu, ikerketaz gainera, salerosketa-alderdi bat, txanpon- eta domina-bildumagileei dagokiena.

Txanponak kanpoko ikuspegitik azter daiteke, elementu neurgarriak kontuan hartuz, hala nola materia, pisua eta neurriak. Bestalde, barruko elementuak ere aztertzen dira, hala nola, txanponaren irudiak eta inskripzioak. Lortutako datuek iraganeko moneta-emisioen tipologiak berreraikitzeko ez ezik, historia ekonomikoa eta boterearen sinbologia ezagutzeko ere balio dute.  

## Etimologia 
Numimatika terminoa latineko *numisma*-tik dator («txanpon») eta  grezierako νόμισμα, «nomisma, «txanpon arrunta, ohitura») hitzetik.
Fitxategi:India, Chandragupta II, Gupta Period - Coin with Figure of an Archer - 1977.62 - Cleveland Museum of Art.jpg
Fitxategi:Roman coin, sestertius of Crispina (FindID 725588).jpg
Fitxategi:Antiochus III coin.JPG
Fitxategi:Ahom coin in Chinese script.jpg
Fitxategi:Coin of Baldred (Kent)2.jpg
Fitxategi:Rome macellum.jpg
Fitxategi:Billete de cien mil dinares yugoslavos.jpg
Fitxategi:Billete de quinientas pesetas de 1979.jpg
Fitxategi:1-Livre-Lebanon-1972.jpg
Fitxategi:Billete Vasco 1000 Pesetas Reverso.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filatelia

**Filatelia** (frantseseko *philatélie*tik eratorria, eta hori grezierazko *φιλ(ο)-*, *phil(o)*; "*maitatu*" eta *ἀτέλεια* , *ateleia*, "*zerga eta zergetatik salbuespena*" hitzetatik) seiluak bildu eta gordetzeko zaletasunari deitzen zaio. Lehenengo seilua Ingalaterran azaldu zen XIX. mendean. Horren aurretik, seiluen ordez markak eta zigiluak (tanpoiak) erabiltzen ziren. Horrelako markak eta zigiluak dituzten gutunak eta dokumentuak biltzeko zaletasunari prefilatelia deitzen zaio.

## Etimologia 
*Filatelia* hitza *philatélie* frantseseko hitz euskarazko transliterazioa da, Georges Herpinek 1864an asmatua. *Tinbromania*, *tinbrofilia* eta *tinbologia* termino alternatiboek erabilera galdu eta *filatelia* hitzak onarpena lortu zuen 1860ko hamarkadan.

## Dibertsifikazioa 
Filatelia mota hauek daude:

* **Filatelia tematikoa** zigiluetan azaltzen denaren azterketa da.
** **Astrofilatelia** kanpo-espazioarekin lotuta dauden zigiluen eta gutun-azalen azterketan espezializatuta dago.
* **Posta-historia**k posta-sistemak eta horien funtzionamendua aztertzen ditu.
* **Aerofilatelia** aire-postaren azterketan espezializatutako posta-historiaren adarra da.
* **Gutunak idazteko paperen azterketek** gutun-azal zigilatuak, posta-txartelak, gutun-orriak, aerogramak eta bilgarriak aztertzen dituzte.
* **Erinnofilia** posta zigiluak ez diren zigilu itxura duten objektuen azterketa da.
* **Filateliako literatura**k azterketa filatelikoaren emaitzak dokumentatzen ditu eta milaka liburu eta aldizkari biltzen ditu.
* **Diru-sarreren azterketak** legezko dokumentuak, tasa judizialak, ordainagiriak, tabakoa, edari alkoholdunak, drogak eta sendagaiak, karta-sortak, ehiza lizentziak eta egunkariak kobratzeko erabiltzen diren zigiluen azterketak dira.

## Erakundeak eta ekitaldiak 
Munduko erakunde filateliko zaharrena Londresko Errege-Elkarte Filatelikoa da, 1869ko apirilaren 10ean sortu zena.

Nazioarteko Filatelia Federazioa 1926an sortu zen, jatorriz Zürichen zuen egoitza, baina gaur egun filateliaren munduko federaziorik ezagunena da.

Espainiako Filatelia eta Posta Historia Errege-Akademia 1978an sortu zen.

2004ko abuztuaren 28tik irailaren 1era, Munduko Zigilu Txapelketa ospatu zen Singapurren munduko filateliaren historian lehen aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zenbaki oso

thumb|Jasotzeko adina
dugunez kentzeko
minus-a beharrezko zen
hori azaltzeko
negatiboak gehitu
ziren OSOtzeko
thumb|**Zenbaki osoak** ulertzeko bideoa.

**Zenbaki osoen** multzoan zenbaki arruntak biltzen dira (0,1,2,...), beren aurkakoekin batera (-0,-1,-2,...). -0 eta 0 berdintzat jotzen dira. Zenbaki osoen multzoa \mathbb{Z} hizkiaz izendatu ohi da ('*Zahlen*' germanierazko hitzetik). Zenbaki osoak batu, kendu eta biderkatu egin daitezke: emaitza beti izango da zenbaki oso bat.

x+a=b motako ekuazioen soluzioa, non a eta b zenbaki osoak diren, zenbaki osoa izango da. Zenbaki arrunten kasuan ez da esaterako gauza bera gertatzen. Zorrotzago, zenbaki osoen multzoak, batuketa eta biderketa eragiketak definitu ondoren, eraztun trukakorra osatzen duela esan behar da.

Zenbaki osoen kopurua infinitua da, infinito zenbakigarria, zehazki.

## Sakonduz 
Zenbaki negatiboak beharrezkoak dira horrelako eragiketak egiteko:
:3 − 5 = ?
Kenkizuna Kenkaria baino txikiagoa denean, kenketa ezin da egin zenbaki arruntekin. Hala ere, egoera batzuetan erabilgarria da zenbaki negatiboen kontzeptua, hala nola irabazi eta galerei dagokienez:

**Adibidea:** Gizon bat erruletara jolasten ari da bi egun jarraian. Lehenengoak 2.000€ irabazten baditu eta hurrengo egunean 1.000 galtzen baditu, gizonak 1.000€ (2.000 – 1.000) irabaziko du guztira. Hala ere, lehenengo egunean 500€ irabazi eta hurrengoan 2000€ galtzen baditu, guztira 2.000 – 500 = 1.500€ galdu zuela esaten da. Erabilitako adierazpena aldatu egiten da kasu bakoitzean: irabazi egin zuen guztira edo galdu egin zuen, irabaziak galerak baino handiagoak izan ziren edo alderantziz.

### Zenbakiak zeinuarekin 
0, 1, 2, 3,... zenbaki arruntak dira, zenbatzeko erabiltzen direnak. Aurrean zeinu negatiboa ("-") gehitzean, zenbaki negatiboak lortzen dira. Gainera, hobeto bereizteko, zenbaki arruntei zeinu positiboa («+») gehitzen zaie aurrean, eta zenbaki positiboak deitzen zaie.

Zeroa ez da ez positiboa ez negatiboa, eta zeinurik gabe idatz daiteke; zeroa batu edo kentzea ezer ez egitea bezalakoa baita. Zenbaki-bilduma horri guztiari zenbaki osoak deritze.

## left|24px Ariketak 

Fitxategi:Zenbaki osoak  Ariketa 2  1 DBH.webm|thumbtime=3|**Zenbaki osoak** lantzeko ariketa.
Fitxategi:Zenbaki osoak  Ariketa  1 DBH.webm|thumbtime=3|**Zenbaki osoak** lantzeko ariketa II.

## Kanpo estekak
Zenbaki transzendente

Zenbaki transzendenteak 'axn + bxn-1 + ... + px + q = 0' ekuazio polinomikoen soluzio ez diren zenbaki errealak dira (non a, b, ..., p, q zenbaki osoak edo arrazionalak diren eta n>2 betetzen den).

Transzendente kalifikatzailea Euler-ek jarri zien "jardunbide aljebraikoen indarra gainditu edo transzenditu egiten dutelako".
erdian|thumb|400x400px|Zenbaki traszendente oso ezaguna da π zenbakia.

## Zenbaki transzendente batzuk 
Hauek dira zenbaki transzendente batzuk eta nork noiz frogatu zuen horrelakoak zirela:

* e: Charles Hermite (1873).
* π: Ferdinand von Lindemann (1882).
* eπ: Alexander Gelfond (1934).
* sin 1: r Hardy i Wright (1979).
* ln 2: Hardy i Wright (1979).
* 2^\sqrt{2}: Hardy i Wright (1979).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egitura aljebraiko

**Egitura aljebraikoa** honela defini daiteke: multzo bat, bertako elementuekiko hainbat axioma betetzen duen eragiketa batekin batera. Beraz, Eragiketa bat edo batzuk definituta dituen multzoa besterik ez da. Egitura aljebraiko baten bereizgarria ez da bere elementuen izaera, bere elementuen arteko eragiketak eta eragiketa horien propietate matematikoak baizik.

Eragiketa hauek bi motatakoak izan ahal dira:

* Barneko eragiketak: multzoko bi elementuren eragiketaren emaitza multzo bereko beste elementu bat da. Eragiketa bakarra dagoenean, + ikurra erabiltzen da (plus irakurtzen da); bi daudenean, berriz, + eta · ikurrak (bigarrena bider irakurtzen da).

* Kanpoko eragiketak: multzoko elementuek kanpoko beste multzoko elementuekin egiten dituzte eragiketak. Multzo hori K bada, ·K edo +K idazten da (eragiketa adierazteko hautatzen dugun ikurraren arabera, plus edo bider).

## Egitura aljebraikorik garrantzitsuenak 
Egitura aljebraikoak multzoko elementuen eragiketa motaren arabera sailkatzen dira:

Barneko eragiketa bakarrarekin
* Magma
* Erditaldea
* Sasitaldea
* Monoidea
* Taldea
* Talde abeldarra

Barneko bi eragiketekin
* eraztunerdia
* Eraztuna
* Sasieraztuna
* Gorputza
* Sareta

Barneko eta kanpoko eragiketekin
* Osotasun-eremua
* Modulua
* Bektore-espazioa
* Gorputz baten gaineko aljebra

## Kanpo estekak
Giza hizkeraren ezagutza

Giza hizkera, soinu eta zeinuz osatutako sistema bat da. Gizakiak gaitasun berezi bat daukagu hizkera sistema hau menperatzeko, gainerako animaliak ez daukate gaitasun hori. Konzeptu abstraktuekin lan egiten ari garela haintzat hartu behar dugu momentu guztian, hizkera eta hizkuntzaren artean dagoen ezberdintasuna ez ahazteko. Hizkera, gutxi gorabehera, hizkuntzaren errepresentazio bat da, edo hizkuntaren mundu erreala eta era konkretuan agertzen dela esan daiteke. Hizkuntzak gauzak irudikatzeko balio digu eta hizkuntza guztiak aztertzeko hizkuntzalaritza sortu zen. Gizaki bakoitzak hitz egiteko edo gauzak irudikatzeko era berezi bat du, eta hori sa hizkeraren gauza harrigarrienetariko bat. Sailkapen orokorra egiterakoan, hizkuntza naturala edo artifiziala izan ahal dela esan dezakegu.

Teknika sail handi bat daukagu giza hizkeraren ezagutzaren hurbiltzeko lagunduko gaituena. Hala nola: filologia eta giza hizkeraren filosofia, Sapir-Whorf-en hipotesia eta gramatika, semantika, ortografia eta fonetika, fonologia, eta mintzamenaren patologia, hizkuntzalaritza historiko, psikohizkuntzalaritza eta soziohizkuntzalaritza.

## Kanpo estekak 
*  Patologia del lenguaje
Giza hizkeraren ulertzea

Giza hizkera naturalaren lanketa bi eremu desberdinean zatitu daiteke: **Giza hizkeraren ulertzea** eta Giza hizkera naturalaren sorkuntza. Giza hizkera naturalaren ulertzea giza hizkeraren erabilketaren arazoentzat irtenbide batzuk edukitzea esan nahi du, komunikabideak ordenagailuak direnean; eta Giza hizkeraren sorkuntza testu baten errepresentazio semantikoari esker sortu daiteke, datuak azaltzen edo kodigo batekin oinarrizko adieraziak ulertarazten.

Giza hizkera naturalaren ulertzeak hiru aldiak ditu, ahotsaren ikuskapen, azterketa sintaktikoa, eta azterketa bai semantiko, bai pragmatikoa.

INAOE-ren Konputatzional Zientziako taldea giza hizkeraren ulertzeko hurrengo eremueak aztertzen ari da: ikasketa automatikoa, neurgailu ikuskapena, giza hizkera naturalaren lanketa, ordenagailuari esker hartukizun, eta sistemaren ingeniaritza.

Lan honetan helburu nagusienetariko bat ordenagailuen algoritmo, programa eta sistema bereziekin, trebakuntzari esker eta egoera aldagarriak egokitzen, lan jakin batzuk hobetzen garatzea da.

Beste gai interesgarri batzuk izango ziren, alde batetik Datuen meatzaritza eta Datuen meatzaritza datuen bolumen handiak astertzeko diseinatutako jardunbide analitikoa. Bere helburu nagusi (eskuarki negozio eta merkatuaren datuak) neurgailu eta portaeren ereduak aurkitzeko, negozio baten jardunbide oinarrizkoen erabakiak hartzeak hobetzen edo, gutxienez, errazten. Eta beste aldetik, Ingeniaritza hizkuntzalaritzakoa hizkuntza ezagupenari buruz aplikazio bat da. Sistema informatiko garapena lortzeko, giza hizkeraren forma guztien ulertzen, ulertarazten eta sortarazten.

## Kanpo estekak 
https://web.archive.org/web/20120813091351/http://www.inaoep.mx/
Testu-ahots bihurtzaile

**Testu-ahots bihurtzaileak** ahots artifizialez idatziriko testu irakurtzen duten programa informatikoak dira. 1980ko hamarkada garatzen hasi zen teknologia zan zen.

Sistema automatikoak dira testu-ahots bihurtzaileak eta honako ezaugarriak bete behar dituzte:

:*Sistemak ahots sintetikoa (artifiziala) sortu behar du, ahots naturalaren antza duena eta ulergarria.

:*Hizketaren sintesiak erabat automatikoa izan behar du, eta sistemak ez du inolako eskuzko doikuntzaren beharrik  prozesuan zehar.

:*Sisteman sartutako testuak edozein testu benetako izan behar du, edozein testu arbitrario. (Ez testu egokituak soilik).

## Bihurketarako sistemak 
Sistematik sinpleena hiztegian oinarritutakoa da: programak hiztegi batek dituen hitz guztiak bihurtzen ditu, gizaki baten ahotsetik jasotako laginak erabiliz esaterako. Oso sistema azkarra da baina ez du balio bere hiztegitik kanpo dagoen hitz bat ematen denean eta hizkuntza bat garatuz doanez bere oroimena handitu behar zaio. Bigarren sistema arauetan oinarritutakoa dago. Kasu honetan hitz, fonema eta letren ahoskatze arau teorikoak aplikatzen dira, ondoren testu osoa arau horietan oinarrituta bihurtzeko.

Hizkuntza batzuek, euskara eta gaztelania kasu, idazteko sistema nahikoa erregular bat daukatenez, bigarren sistema egokiago dute. Ingelesa edo frantsesa bezalako hizkuntzetan, aitzitik, lehenengo sistema erabiltzea hobea da zeren eta idazte era sistema oso irregularra dutenez ezin diote beti arau berari heldu, eta horregatik hiztegietan oinarritutako sistemara jotzen da.

## Ikus, gainera 
* Hizketaren sintesi

## Kanpo estekak
Hiztegi espezializatu

**Hiztegi espezializatuak** edo **hiztegi berezituak** jakintza zehatz batera zuzentzen diren hiztegiak dira. Terminologia berezia izaten da eta lexiko hau ez da normalean erabiltzen diren hiztegietan agertzen, edo ez bere osotasunean; arazo horri aurre egiteko hiztegi bereziak osatu behar dira. Dagoeneko, badaude horrelako lanetan aritzen diren erakundeak; adibidez, 1977an UZEI sortu zen euskara berritu eta mundu modernora zabaltzeko eta euskararen erabilera arlo berrietan zabaltzeko asmoz. Euskalterm terminologia-bankua aurkitu daiteke bere baitan. Arlo desberdinetan hitz bakoitzak duen erabilera bilatu daiteke bost hizkuntza desberdinetan: euskara, gaztelania, frantsesa, ingelesa eta latina.

Mota honetako lanak oso erabilgarriak dira. Itzulpenak egiten direnean gerta daitekeen arazoetako bat da itzultzaileek terminologia zehatza ez ezagutzea eta horretarako oso baliagarriak dira hiztegi berezituak. Honen adibide dugu epaitegietan epaiak euskaraz jasotzeko aukera dela eta, gerta liteke beste aldeak gaztelania erabiltzea eta horretarako itzultzaile bat erabiliko da, baina itzultzaile hori zuzenbidean aditua ez den heinean ez du epaitegietako terminologia berezia ezagutuko.

## Ikus, gainera 
* Hiztegigintza berezitua

## Kanpo estekak 
* UZEI
* Euskalterm
Sintaxi

**Sintaxia** (grezieratik συν- *syn-*, *batera*, eta τάξις *táxis*, *antolaketa*) edo **joskera** hizkuntzalaritzako atal bat da, esaldien egitura finkatzen duten arauak aztertzen dituena. Sintaxia arau horiek izendatzeko ere erabiltzen da, *hizkuntzaren sintaxia* esapidean adibidez.

Esan daiteke morfologiak hitz baten zatiak (morfemak), hauen funtzioa eta hitz osoari ematen dioten zentzua aztertzen dituela, gauza bera egiten duela sintaxiak esaldi osoarekin, haren zatiak (sintagmak) aztertu eta esaldian duten jokaera ulertuz. Sintaxian hitzak esaldiaren testuinguruan aztertzen dira, beste hitzekin duten harremana eta esaldian duten funtzioa zehazten da.

Gramatika arduratzen da sintaxiaz.

## Historia 
Sintaxia da, perpausa osatzean, hitzen artean dauden harremanen zientzia. Apolonio Diskolok (II. mendea) eman zion izena, baina bere jatorria lehenago ere koka dezakegu, subjektu eta predikatuaren arteko desberdintasunean (Aristoteles) edo greziar morfologian, hitzak perpausaren ataletan sailkatzeak eramaten baikaitu funtzio sintaktikoak mugatzera. Horrela agertzen da bere jaiotzetik bi kontzeptu ezberdintzeko zailtasuna: logikako sintaxia eta analisi morfologikokoa. Nahiz eta haien arteko mugak ezeztatu, haien arteko lotura izendatzeko *morfosintaxi* terminoa erabiltzen da.

Logikari dagokionez, esan behar da Erdi Aroan zehar, analisi sintaktikoari lotuta egon dela, XVII. mendeko Arrazionalismoarekin eta *Grammaire générale et raisonée* delakoarekin amaitzen den tendentzia bat, Port-Royalekoa deitua (1660), konfiguratuz. Joera hau konparatismoaren hasieran krisian hasten da, eta, nola gure egunetan oraindik mantentzen da eskolako gramatiketan, linguisten kezka desagertzen da, datuak batzearekin batera kezkatuta.

Aurkikuntza fonologikoaren zabalkuntza ez doa jarrera honen aurka eta hizkuntza familiarren ikasketak indartzen du. Ordea, irizpide metodikoak hartzen dira, enpirismo orokorra dela eta, zeren deskripzio sintaktikoa gutxitzen uzten du.

Hortik, fonologiak arnastuta, berehalako osagai difusioa sortzen da. Testu eta esaldien analisia egin behar da, mailaka, eta unitateei izena jarri behar zaie, esaldi edo perpausaren barruan betetzen duten paperaren arabera, honela, deskripzio fonematiko batera iritsi arte. Metodo hori hartu dute *gramatika sortzaile* gisa, hau da, hizkuntzaren ekoizpena arauen bidez.

## Kanpo estekak 
*  Euskararen sintaxiarekin erlazionatutako arauak Euskaltzaindiaren web gunean
Semantika

**Semantika** zeinu linguistikoen esanahia eta haien konbinaketak aztertzen dituen hizkuntzalaritzaren adarra da. Semantikaren ikuspuntua sinkronikoa edo diakronikoa izan daiteke. Breal-ek, aurrekoetan oinarrituta, semantika diziplina linguistikoa gisan eman zuen; aurrerago, Peirce-k, Ogdon-ek, Richards-ek eta beste batzuek ikertu zuten zeinuaren jatorriaren gainean, irizpide analitiko batekin, baita zein paper betetzen zuen hizkuntzak mundu pertzeptibo-kognitiboan ere; horrekin Humbold-ek hasi zuen baina Sapir, Maslinowski eta Benjamin Lee Whorfek ikertzen segitu zuten.

Estrukturalismoak semantika sistematiko bat eraikitzean eragin txikia izan du: orokorrean, soilik aztertu ditu kriterio-historikodun talde lexikoak, eta baita idealistak eta giza-politikoak ere.

Azken emaitzak atera ditu Uriel Weinreich-ek, Pragako Zirkuluarekin eta antropologiarekin edota Katz eta Fodor eta beste transformalistekin parekatuta, haien asmoa edo aspirazioa dela medio.

## Kanpo estekak 
* Semantika, Gizapedian.
Estatistika deskribatzaile

**Estatistika deskribatzailea** datu multzoak bildu, sailkatu, irudikatu eta berauen ezaugarri garrantzitsuenak azaleratzea, emaitzak gehiegi sakondu edo zorroztu gabe, arduratzen den estatistikaren adarra da. Bere xedea beraz datuen laburpen edo sintesia egitea dela esan daiteke.
Estatistika erraza dela ere esan ohi da, erabiltzen dituen jardunbide sinpleak direla eta, datu multzoen ezaugarriak era ulergarri eta sinplean ematea baita bere helburua.

## Datuen irudikapen grafikoa 
Estatistika deskribatzailearen helburu den datu multzoen ezaugarri nagusiak azaltzea datu diagramen bitartez egin daiteke. Datu diagrama oso tresna egokia da gainera datuak publikora zabaltzeko.

## Estatistiko deskribatzaileak 
Datu multzoak aztertzeko modu bat, beraien ezaugarriak adierazten dituzten neurri edo estatistiko deskribatzaileak ematea da.

Ezaugarri estatistikoak aldagai bakar bati buruzkoak izan daitezke (gizonezko helduen altuera aztertu behar denean, bestelako aldagaiak kontuan hartu gabe, esaterako). Aldagai bakarreko estatistiko hauek neurtu nahi duten ezaugarriaren arabera sailka daitezke:

* Zentro neurriak
* Kokapen neurriak
* Sakabanatze neurriak
* Alborapen neurriak
* Kurtosi neurriak
* Kontzentrazio neurriak

Estatistiko deskribatzaileak aldagai biren arteko erlazioa esploratzeko ere erabil daitezke, korrelazio koefiziente lineala, esaterako.

## Inferentzia estatistikoarekin erkatuz 
Estatistika deskribatzaileak ez du, datu multzoa lagina denean (eta hau gehienetan gertatzen da), lagineko emaitzak populazio osora zabaltzean dagoen errorearen neurria ematen. Horretarako, tresna matematiko eta probabilistiko konplexuagoen bitartez, inferentzia estatistikoa erabili behar da. Honela adibidez, estatistika deskribatzaileak inkestaz jaso diren gizon heldu batzuen altueren batez bestekoa 170 cm dela esango digu, inferentzia estatistikoak emaitza honek duen errorearen (edo konfiantzaren maila), emaitza hau gizon heldu guztien populaziora zabaltzean, emango digularik.

Bi estatistika adar hauek ez dira kontrajarriak: estatistika deskribatzailea errealitaterako hurbilketa izan daiteke, inferentzia estatistikoarekin zehaztu egingo duguna.

## Kanpo estekak
Adibideetan oinarritutako itzulpengintza automatikoa

**Adibideetan Oinarritutako Itzulpen Automatikoa** (**AOIA** edo **EBMT**, *Example Based Machine Translation*), datu-base batean gordeta dauden *corpus* elebiduna oinarri hartuta itzulpena egiten duen sistema da. Aurrez eginda dauden itzulpenetan oinarritzen da sistema, patroi linguistikoak bilatzeko. **Domeinu konkretuetarako** da erabilgarria batez ere eta gainontzeko metodoen osagarritzat har daiteke.

## Funtzionamendua 
EBMT sistema batek, sarrerako testua adibideen datu-basearekin parekatzen du eta adibide egokiak erauzten ditu. Bukaerako itzulpena adibide hauen arteko konbinaziotik etorriko da. Oinarrian, beraz, corpus elebidun parekatua dago. Parekatzea esaldi mailakoa edo sakonagoa izan daiteke, esaldiaren zati txikiagotara helduz.

Parekatzeko datu-basea ezin da nahi bezain beste handitu, bere tamainak baduelako muga bat, **adibideen artean gatazkak** (adibide berdinak itzulpen ezberdinekin) sortzen direnean, hain zuzen.

Behin datu-basetik itzulpenak eskuratuta, hizkuntzen arteko parekatzea eta testu-zatien arteko konbinazioa egin behar da eta ez da lan samurra. Hizkuntzen arteko parekatzean, itzulpenetako zatiak jatorrizko testuaren zein zatiri dagokion ebatzi behar da eta horretarako hiztegi elebidunak eta analizatzaile morfologikoak erabil daitezke. Zati hauek, segidan, konbinatu egingo dira azken itzulpena emateko.

## Corpus elebidunaren adibideak 
* *Euskaraz*: Zenbat balio du **auto** horrek?
* *Ingelesez*: How much is that **car**?

* *Euskaraz*: Zenbat balio du **arkatz** horrek?
* *Ingelesez*: How much is that **pencil**?

## Kanpo estekak 
*  AOIAri buruzko xehetasunak

## Ikus, gainera 
* Itzulpengintza automatikoa
* Erregeletan oinarritutako itzulpen automatikoa
* Corpusetan oinarritutako itzulpen automatikoa
Soziometria

**Soziometria**, eskala kuantitatiboak erabiliz, gizabanako nahiz taldeen arteko harremanak aztertzen dituen teknika estatistikoen multzoa da.

Soziometriaren bitartez aztertzen diren taldeak txikiak izaten dira (enpresa txikiak, ikasle gelak...). Oso arrunta izaten da soziometrian gizakien arteko harremanak grafo baten bitartez adieraztea, puntuak taldeko kideak eta eta geziak harremanak izanik hurrenez hurren. Grafoaren azterketaren bitartez, taldearen tipologia, taldeko kideen ezaugarriekin batera, azter daitezke.

Jacob L. Moreno ikerlariak abiatu zuen soziometria 1934. urtean.

## Ikus, gainera 
* Gizarte psikologia

## Kanpo estekak 
* Soziometria, Gizapedian.
Zentro-joera (estatistika)

thumb|300px|**Zentro-joera**: banaketa estatistiko honetan datuak 4 balioaren inguruan biltzen dira.

Estatistikan, **zentro-joera** edo **zentralizazioa** datu-multzo edo probabilitate-banaketa bat zein balioren inguruan biltzen den adierazten du, horren sakabanatzea edo aldakortasuna kontuan hartu gabe. Terminoa 1920ko hamarkadatik aurrera erabiltzen hasi zen. **Zentro-joerako neurriek** balio hori zenbatetsi edo zehazten saiatzen dira, datu multzo osoa balio adierazgarri bakar baten bitartez laburtuz. Adibidez, jende multzo bateko garaierak 160-180 cm tartean banatzen badira, zentroa 170 cm-tan kokatzen dela esan daiteke. Gehien erabiltzen diren zentro-joerako neurriak batezbesteko aritmetiko sinplea, mediana eta moda dira.
## Zentro-joerako neurriak 
Aurreko irizpideak kontuan hartuz, zentro-joerako neurrien sailkapena egin daiteke: batezbestekoak euren kalkuluan datu guztiak kontuan hartzen dituzten neurriak dira; badira, bestalde, bestelako neurriak, baldintza hori bete gabe, batezbestekoek betetzen ez dituzten beste irizpide batzuk betetzen dituztenak, mediana eta moda kasu.

**Batezbestekoak**
* Batezbesteko aritmetiko sinplea
* Batezbesteko aritmetiko haztatua
* Batezbesteko koadratikoa
* Batezbesteko geometrikoa
* Batezbesteko harmonikoa
* Beste batezbesteko batzuk (ikus, *Batezbesteko*)

**Zentro-joerako beste neurriak**
* Mediana
* Moda
* Moztutako batezbestekoa
* Winsorizatutako batezbestekoa
* Tribatezbestekoa
* Ebakitako batezbestekoak

## Erabili beharreko zentro-neurriaren aukeraketa 
Zentro-neurri bat aukeratzeko lehenengo irizpidea datuetan erabilitako neurketa-maila edo eskala zehaztea da:

* eskala nominal batean jasota dauden datuetarako, aldagai kualitatiboetarako alegia, moda soilik erabil daiteke;
* orden-eskalako datuetarako (Likert eskala batean, esaterako), mediana da neurri egokiena;
* tarte-eskala eta ratio-eskala batean jasota dauden datuetarako, mediana eta batezbestekoa hobesten dira; oro har, alborapen handia edo muturreko datuak badaude, mediana hobesten da, neurri jasankorra baita; beste egoera guztietan, ordea, batezbesteko aritmetiko sinplea da orokorki erabiltzen den zentro-neurria..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Smiths

***The Smiths***, Erresuma Batuko musika talde bat izan zen, bereziki 1980ko hamarkadan arrakasta bereganatu eta ondorengo talde ugaritan eragin izan zuena.

## Ibilbidea 
Berau 1982ko hasieran sortu zen, partaideak ondokoak zirelarik: Steven Morrissey (1959ko maiatzaren 22an jaioa), eta Johnny Marr (1963ko urriaren 31n jaioa), Manchesterrekoak. Biak hasi ziren abestiak idazten, Marren gitarran eta Morrisseyren testuetan oinarrituak, azken hau aldizkako eta ez oso arrakasta handiko musika kazetaria zelarik.

Hurrengoa gehitzean Andy Rourke baxu-jolea izan zen, hiri berekoa eta Marren laguna. Mike Joyce batu zitzaien bateria gisa entzunaldi baten ondoren.

Rough Trade records-ekin sinatu zuten, bere lehenengo single-a kaleratuz, "Hand in Glove", 1983ko maiatzaren 13an. Diskoak, beren ondorengo single asko legez, John Peel DJren laguntza izan zuen, baina ez zuen arrakastarik lortu zerrendetan.

Jarraipenek, *"This Charming Man"* and *"What Difference Does It Make"*, zorte hobea izan zuten eta, musika prentsaren laguntzaz, hasi ziren jarraitzaile sutsuak izaten. Morrisseyren testuak, azalean depresiboak, maiz humorez beteta zeuden ("niri barrea eragiteko gai den talde bakarretako bat", esan zuen Peel-ek) eta beren alienazio istorioek gazte kulturaren barruan etsita zeuden pertsonen artean (aspertuta arrakasta zerrendetan nagusi ziren sintetizagailuez eta new romantic taldeez) entzulego bat aurkitu zuten.

Arrakastaren gorenean zeudenean taldea desegin zuten, batez ere Marr eta Morrisseyren arteko desadostasunengatik.

## Diskografia 
### Estudioko lanak 
* *The Smiths* (1984)
* *Meat Is Murder* (1985)
* *The Queen Is Dead* (1986)
* *Strangeways, Here We Come* (1987)

### Bildumak 
* *Hatful of Hollow* (1984)
* ''The World Won't Listen* (1987)
* *Louder Than Bombs* (1987)

### Zuzenekoak 
* *Rank* (1988)

## Kanpo estekak 
*  *The Smiths File Online''
Atributu (argipena)

**Atributua** erabilera ezberdinak dituen terminoa da:
* gramatikan, atributua sintaxiaren funtzioa da: aditz kopulatiboei laguntzen dien sintagma bat da eta, aldi berean berean, subjektuarekin batera dagoena.
* estatistikan, atributua aldagai kualitatiboaren sinonimoa da.
* Erlijioen historian etas mitologiaren azterketetan, atributu bat, saindu, edo jainko-jainkosa baten irudikapenetan erabitlzen diren objetuak izan ohi dira, zehazki naturaz gaindiko pertsonai hori identifikatzeko balio duena. Adibidez, Marte jainkoaren atributua lantza bat ziatenda, Santa Katalina Alexandriakoarena gurpil bat, eta abar.

## Kanpo estekak