Aes Side

**Aos sí** ( [eːsˠ ˈʃiː] ahoskatua) bere forma zaharrenean ***Aes sídhe*** [[eːsˠ ˈʃiːə])  irlandar mitologiako eta Eskoziako mitologiako (non gehienetan *Sìth* idazten den, baina berdin ahoskatzen den) naturaz gaindiko arraza bat da, germaniar jatorriko mitologiako eta folkloreko maitagarriekin edo elfoekin konparatu daitekeena. 

Lurpean ireluen muinoetan bizi omen dira, mendebaldeko itsasoaren betaldean edo gizakien munduarekin nahastuta dagoen mundu ikusezin batean. Mundu hori, *Lebor Gabála Érenn* epopeian, unibertso paralelo baten izaera ematen zaio, non *aos sí*-ak bizidunen artean ibiltzen diren. Irlanderaz, ***aos sí*** izenak "muinoetako jendea edo lur-muluetako" esan nahi du (mendixkak "sidhe" hitzak, lur-mukulu edo muinotxo esan nahi du irlandera zaharrean). Irlandera modernoan, mendixketako jendeari ***daoine sídhe*** ere esaten zaio [ˈd̪ˠiːnʲə ˈʃiːə]. Eskoziako mitologian **daoine sìth** esaten zaie. Arbasoak, naturaren izpirituak edo jainkosa eta jainkoak direla esan izan da.

Ingelesezko bigarren ete hirugarren mailako iturri batzuk, horien artean W. B. Yeats. idazle ezagun eta eraginkorrak,"*the* *sídhe"* (literalki, "lur-mukuluak") esaten diete, besterik gabe.

## Folklore gaelikoan 
[thumb|[John Duncan (margolaria)|John Duncanen "Sidheetako zaldunak" (1911).]]
Ipuin gaeliko askotan, *aos* delakoak  Tuatha Dé Danann ("Dana jainkosaren herria"), irlandar mitologiako jainko eta jainkotutako arbasoen geroagoko bertsio literarioak dira. Zenbait iturriren arabera, Tuatha Dé Danann familiatik bizirik irten zirenak Beste Mundura erretiratu ziren, Míl Espáine pertsonaiaren seme-alaba inbaditzaileengandik ihes egiteko.  Tuatha Dé Danannek, milesiarren aurrean amore eman ondoren, erretiratzea eta lurpean bizitzea erabaki zuten. Geroago idatzitako interpretazioetan, Tuatha Dé Danannen tribu bakoitzari bere muinotxoa eman zitzaion. 

Herri-sinesmen eta ohituretan, aos sí-ak, eskaintzekin baretzen dira sarritan, eta kontuz ibili beharra dago haiek haserretu edo iraindu nahi ez baditugu. Askotan ez dira zuzenean aipatzen, eta "Auzokide onak", "Jende maitagarria" edo "Jendea" deitzen zaie. Beraientzat ohikoenak diren izenek, *aos* sí, aes sídhe, *daoine sídhe* (singular *duine sídhe*) eta *daoine sìth*, "mendixketako jendea" esan nahi dute, hitzez hitz. Aos sí-ak, oro har, izugarri ederrak dira, baina beldurgarriak eta itsusi-itsusiak ere izan daitezke. 

*Aos sí*-ak beren bizilekuen zaindari basatiak dira, izan muino bat, sorgin-eraztun bat, zuhaitz berezi bat (sarritan elorria ) edo izan loch (aintzira) edo baso berezi bat. Uste denez, espazio horiek urratuz gero, *aos sí*-ek mendeku hartuko dituzte, beren etxeetan sartu diren pertsonak edo objektuak ateratzeko ahaleginean. Folklorean aldatutako haurraren kontakizunetan ager daitezke. kasu horietan, *aos sí*  ume arrotzak bahitzen dituzte eta euren seme-alaben ordezkatzen dituzte, transgresioa zigortzeko. 

Urte sasoi jakin batzuei eta eguneko ordu jakin batzuei lotuta egoten dira. Beste Mundu gaelikoa (Tír na nÓg) eta gizakien mundua hurbilago dago iluntze eta egunsentiko orduetan,eta une horietan, errazago aurki daitezke izaki horiek. Samhain, Beltane eta Uda erdiko jai egunak ere  *aos sí* -ekin erlazionatua daude.

## Sidhe-ak 
[thumb|[Tarako muinoa, sidhe garrantzitsu bat da, mundu honen eta Beste muduaren arteko ataria.]]
*Sid*he-ak Irlandako paisaia zipriztintzen duten muino edo tumuluak dira. Irlandera modernoan, hitza Sí da; gaeliko eskoziarrean, berriz, *sìth* da, eta irlandera zaharrean, berriz, *side*, eta singularra, berriz, *sid*. Ondoren, ingelesez idatzitako zenbait testutan, *sidhe* hitza oker erabiltzen da *sídhe* muinoak eta muinoetan bizi diren ireluentzat. Bina testu zaharrenetan *sidh* hitza bertan bizi diren Beste Munduko izakien "jauregi, patio, korridore edo egoitzak" dira zehazki. *Sídhe* hauetako asko hileta-tumulu zaharrak direla jakiteak, *aos sí*-ak Irlandako okupatzaile aurezeltak zirela teoria babesten lagundu zuen. 

Beste batzuek uste dute istorio horiek Greziako eragin kulturalaren mitologiaren ekoizpena dela.  Hesiodoren *Lanak eta egunak* lana izango litzateke eragin handiena izan zuena. Idazlan horretan Greziako herritarren oinarrizko oinarri morala eta landatzeko teknikak erretratatu zituen Hesiodok eta greziar jainkoek sortu gizakien arrazak deskribatu zituen. Hala ere, iritzi horietako asko ez dira oso sinesgarritzat jotzen, eta eragina bi kulturen amankomuneko testuinguru indoeuroparretik eratortzen diren antzeko oinarri moralak izan zituztelako azal daiteke.

## Motak 
Banshee edo *bean sídhe* hitzak (antzinako irlanderaz: *ban síde*), "sidhe-etako emakumea" esan nahi duena, Irlandako edozein naturaz gaindiko emakumeri egin dakioke erreferentzia uste dute batzuk. Eskoziar mitologian bere kontrapartea *bean sìth* da (batzuetan *bean-sìdh* idatzita). Badira beste aldaera batzuk ere, hala nola, *bean nighe* eskoziarra (hiltzera kondenatuta dagoen pertsonaren arropa edo armadura odoleztatua garbitzen duen garbitzaile bat), *leanan sídhe* ("sorgin-maitalea"), *cat-sith* (sorgin-katua) eta *cù sìth* (sorgin-txakurra). 

*Sluagh* *sidhe*-ak, "oste feerikoak", batzuetan irlandar eta eskoziar tradizioan airean dauden espiritu ugari talde bat da, agian hildako madarikatuak, gaiztoak edo urduriak. *Siabhrak* (ingelesez *sheevra* esaten zaio) espiritu txiki horietako bat izan daitezke, gaitzak eta gaiztakeriak eragiteko joera duten horietakoak. Hala ere, Ulsterren abesti ezagun batek "*sheevra*" hitza erabiltzen du "izpiritu" edo "maitagarri" bati erreferentzia egiteko.

## Zerrenda 
[eskuinera|thumb|[Iparraldeko elorri zuri|Elorri arbola, Irlandako tokiko folklorean eta oro har Zelta folklorean *Aos* Sí -entzat zuhaitz sakratutzat jotzen dena]]

## Gaur egun 
*Creideamh Sí* "Aos sí-ekiko fede" adierazten duen irlandar hitza da, *aos* sí -ekin harreman onak mantendu eta haserretzea saihestu nahi dutenek jarraitzen duten sinesmen eta praktiken bilduma. Esnea eta ohiko elikagaiak, hala nola, labekatutako produktuak, sagarrak edo basafruituak, Aos sí-ei eskaintzeko ohiturak kristau aroan iraun du, gaur egun arte, Irlanda, Eskozia eta diasporako lurraldeetan. *Aos sí*-ak badirela sinesten dutenek ere badakite beren leku sakratuak lasai utzi behar dituztela eta errepideak edo etxebizitzak eraikitzeak eragindako kalteetatik babestu.

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
**Lehen mailako iturriak**

* *Lebor Gabála Érenn* (*Inbasioen Liburua*) *Lebor Laignechen* (*Leinsterreko Liburua*)
* *Annála na gCeithre Máistrí* (*Lau Maisuen Urte-liburuak*)
* *Leabhar Bhaile an Mhóta* (*Ballymoteko liburua*)
* *Lebor na hUidre* (*Behi Nabarraren Liburua*)
* *Leabhar Buidhe Lecain* (*Lecaingo Liburu Horia*)
* Leabhar (Mios) Leacain (*Lecaingo Liburu Handia*)

**Bigarren mailako iturriak**

* Briggs, Katharine (1978). The Vanishing People: Fairy Lore and Legends. New York: Pantheon.
* Briody, Mícheál (2008, 2016) The Irish Folklore Commission 1935–1970: History, Ideology, Methodology Helsinki Finnish Literature Society  951-746-947-0 and *Studia Fennica Foloristica* 17  Retrievon April 2018
* Colum, Padraic (1967) A Treasury of Irish Folklore: The Stories, Traditions, Legends, Umorea, Wisdom, Ballads, and Songs of the Irish People. New York Crown Publishers.   Opensource via Archive.org 
* De Jubainville, M. H. D'Arbois and Richard Irvine Best (1903). *The Irish Mythological Cycle and Celtic Mythology*. Dublin Hodges, Figgis, and Company. Indiana University Library via Archive.org 
* Evans-Wentz, W. Y. (1911). *The Fairy-Faith in Celtic Countries*. London: Oxford University Press. University of California Library via Archive.org 
* Gantz, Jeffrey (1981) *Early Irish Myths and Sagas* London, Penguin.  
* Keating, Geoffrey ( 1866) Foras Feasa ar Éirinn: The History of Ireland O'Mahony John (Trans) New York. James B. Kirker Boston College Libraries via Archive.org 12 October 2017 also republished as Keating, Geoffrey ( 1902–14) Foras Feasa ar Éirinn: The History of Ireland Comyn, David and Dinneen, Patrick S. (arg.) 4 bol. London David Nutt for the Irish Texts Society. University of Toronto Library via Archive.org  -tik hartua
* Keightley, Thomas. 1892: *Fairy Mythology*. London: George Bell & Sons, Project Gutenberg-etik hartua 15 October 2017
* Koch, John T. (2005). Celtic Culture: A Historical Encyclopedia Vol. 1 A-Celti. Oxford. ABC-Clio.   Retrieved on 14 March 2018
* MacKillop, James (1986). Fionn Mac Cumhail: Celtic Myth in English Literature New York Syracuse University Press   Retrieved on 14 March 2018
* MacKillop, James (1998). *Dictionary of Celtic Mythology*. London: Oxford.  .
* MacKillop, James (2005). *Myths and Legends of the Celts*. Londres. Penguin Books  .Retrieved on 14 March 2018
* McAnally, David Russell (1888).Irish Wonders: The Ghosts, Giants, Pookas, Demons, Leprechawns, Banshees, Fairies, Witches, Widows, Old Maids, and Other Marvels of the Emtransfer Isle Ishon: Houghton, Flemes, Compans & Noves, Company of Company, MIF2017 (IN)
* Monaghan, Patricia (2004)The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore New York Facts on File   Retrieved on 10 April 2018
* Ó Danachair, Caoimhín (1978). *A Bibliography of Irish Ethnology and Folk Tradition*. Dublin Mercier Press  
* O Súilleabhain, Seán (1942) *A Handbook of Irish Folklore* Dublin Educational Company of Ireland Limited  
* Edo Súilleabhain, Seán & Christiansen, Reidar Th. (1963). *The Types of the Irish Folktale*. Folklore Fellows' Communications No. 188. Helsinki 1963.
* Rolleston, T.W. (1911). *Myths and Legends of the Celtic Race*. Londres. George Harrap and Company. Public Library of India via Archive.org  -tik hartua
* Zipes, Jack (2015) *The Oxford Companion to Fairy Tales* 2nd Ed. Oxford University Press  0 -19-968982-8 Retrieved 10 April 2018
* White, Carolyn (2005) [1st pub.1976], *A History of Irish Fairies* New York. Avalon Publishing Group.  
* Irish folklore archive registred into UNESCO register *Rte News* 6 December 2017 Retrieved 10 April 2018

**Hirugarren mailako iturriak**

* Anonimoa [C.J.T.] (1889). Folk-Lore and Legends: Ireland. London: W.W. Gibbings. Harvard University Library via Archive.org 21 November 2017 also republished as Anonymous [C.J.T.] (1904). *Irish Fairy Tales Folklore and Legends*. London: W.W. Gibbings. Retrieved via Archive.org 
* Anonimoa, The Royal Hibernian Tales; Being 4 Collections of the Most Entertaining Stories Now Extant, Dublin, C.M. Warren, Google Books-etik hartua on 4 November 2017
* Browne, Frances. (1904). ''Granny's Wonderful Chair* New York: McClure, Phillips and Company, United States Library of Congress via Archive.org 
* Carleton, William (1830). Traits and Stories of the Irish Peasantry, First Series Vol. 1. Dublin: William Curry, Jun, and Company University of Illinois Library via Archive.org 
** (1830). Traits and Stories of the Irish Peasantry, First Series Vol. 2. Dublin: William Curry, Jun, and Company University of Illinois Library via Archive.org 
** (1834). Traits and Stories of the Irish Peasantry, Second Series Vol. 1. Dublin: William Frederick Wakeman University of Illinois Library via Archive.org  -tik hartua
** (1834). Traits and Stories of the Irish Peasantry, Second Series Vol. 2. Dublin: William Frederick Wakeman University of Illinois Library via Archive.org  -tik hartua
** (1834). Traits and Stories of the Irish Peasantry, Second Series Vol. 3. Dublin: William Frederick Wakeman University of Illinois Library via Archive.org  -tik hartua
** (1845). Tales and Sketches Illustrating the Character, Usages, Traditions, Sports, and Pastimes of the Irish Peasantry. Dublin: James Duffy University of California Library via Archive.org  -tik hartua
* Colum, Padraic (1916). *The King of Ireland's Son*. New York: H. Holt and Company Project Gutenberg-etik hartua via [1] 24 November 2017
** (1918). *The Boy Who Knew How to Speak to Birds*. New York: The MacMillan Company New York Public Library viatik hartua Archive.org 
** (1929) [First Pub. 1919). *The Girl Who Sat by the Ashes*. New York: The MacMillan Company New York Public Library viatik hartua Archive.org 
* Croker, Thomas Crofton (1825).Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland vol. 1 London: John Murray, Oxford University Library vi-tik hartua Archive.org 
** (1828).Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland vol. 2 London: John Murray, Oxford University Library vi-tik hartua Archive.org 
** (1828).Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland vol. 3 London: John Murray, Oxford University Library vi-tik hartua Archive.org 
* Curtin, Jeremiah (1890). *Myths and Folk-Lore of Ireland* London: Sampson Low, Marston, Searle, & Rivington Tomas de University of Toronto Library via Archive.org 
** (1894). *Hero-Tales of Ireland*. London: MacMillan and Company University of Toronto Library via Archive.org hartua 
** (1895). Tales of the Fairies and of the Ghost World: Collected from Oral Tradition in South-West Munster. Boston: Little Brown Company University of Wisconsin Library viatik hartua Archive.org 
* De Valera, Sinéad (1927). *Irish Fairy Stories'', London: MacMillan Children's Books.   Retrieved 27 November 2017 .
* Dixon Hardy, Phillip. (1837).Legends, Tales, and Stories of Ireland Dublin: P.J. John Cumming, Harvard University Library viatik hartua Archive.org 
* Frost, William Henry. (1900).*Fairies and Folk of Ireland* New York: Charles Scribner's Sons, New York Public Library viatik hartua Archive.org 
* Graves, Alfred Perceval. (1909).*The Irish Fairy Book* London: T. Fisher Unwin, University of California Library viatik hartua Archive.org 
* Griffin, Gerald (*1*842) *Tales of the Jury-Room in Three Volumes*. Vol.1 London Maxwell and Co. Publishers University of Illinois Library via Archive.org 
** (184*2*) *Tales of the Jury-Room in Three Volumes*. Vol.2 London Maxwell and Co. Publishers University of Illinois Library via Archive.org 
** (1842) *Tales of the Jury-Room in Three Volumes*. Vol.*3* London Maxwell and Co. Publishers University of Illinois Library via Archive.org 
** (*1*827) *Tales of the Munster Festivals in Three Volumes*. Vol.1 London Saunders and Otley University of Illinois Library via Archive.org 
** (18*2*7) *Tales of the Munster Festivals in Three Volumes*. Vol.2 London Saunders and Otley University of Illinois Library via Archive.org 
** (1827) *Tales of the Munster Festivals in Three Volumes*. Vol.*3* London Saunders and Otley University of Illinois Library via Archive.org 
* Hyde, Douglas (1890). Beside the Fire: A Collection of Irish Gaelic Folk Stories. London: David Nutt National Library of Scotland via Archive.org  -tik hartua
** (1896). Five Irish Stories: Translated from the Irish of the "Sgeuluidhe Gaodhalach". Dublin: Gill & Son University of California Library via Archive.org  -tik hartua
** (1915). *Legends of Saints and Sinners* (Every Irishman's Library). London: T. Fisher Unwin University of Connecticut Library viatik hartua Archive.org 
* Jacobs, Joseph (1892) *Celtic Fairy tales* London : D. Nutt. 
* Joyce, Patrick Weston. (1879).*Old Celtic Romances* London: C. Kegan Paul and Co., Harvard University Library viatik hartua Archive.org 
* Kennedy, Patrick (1866) *Legendary Fictions of the Irish Celts*, Londres: MacMillan and Company National Library of Scotland viatik hartua Archive.org 
** (1870). *Fireside Stories of Ireland*, London: M'Glashan and Gill and Patrick Kennedy. University of California Library via Archive.org  -tik hartua
* Kiely, Benedict (2011). *The Penguin Book of Irish Short Stories* London: Penguin Books,  0-241-95545-1. Retrieved 27 November 2017 (Traditional Irish story translated from "The Stories of Johnny Shemisin" (no Date), Ulster Council of the Gaelic League
* Leamy, Edmund. (1906).*Irish Fairy tales* Dublin: M.A. Gill & Son. Ltd, University of Toronto Library via Archive.org  -tik hartua
* Lover, Samuel (1831).Legends and Stories of Ireland vol. 1 Dublin: W.F. Wakeman, University of Pittsburgh Library via Archive.org tik hartua 
** (1831).Legends and Stories of Ireland vol. 2 London: Baldwin and Cradock, Oxford University Library vi-tik hartua Archive.org 
* MacManus, Anna (Ethna Carbery). (1904).*In The Celtic Past* New York: Funk and Wagnalls, University of California Library via -tik hartua Archive.org 
* MacManus, Seumas. (1899).In the Chimney Corners: Merry Tales of Irish Folk Lore New York: Doubleday and McClure Company, New York Public Library viatik hartua Archive.org 
** (1900). *Donegal Fairy Stories* New York: Doubleday, Page & and Company, Harvard University Library vi-tik hartua Archive.org 
* McClintock, Letitia (1876). *Folklore of the County Donegal*, *Dublin University Magazine* 88. National Library of Ireland on 15 October 2017-tik hartua
* O'Faolain, Eileen (1954). *Irish sagas and Folk Tales* London: Oxford University Press. ;  .
* O'Flaherty, Liam (1927). *The Fairy Goose and Two Other Stories*, London: Crosby Gaige. Retrieved 27 November 2017
* Scott, Michael (1988) Green and Golden Tales: Irish Hero Tales Dublin: Sphere Books Limited.  
** (1989) Green and Golden Tales: Irish Animal Tales Dublin: Sphere Books Limited ;  
** (1989). *Irish Folk and Fairy Tales Omnibus*. London Sphere Books.  
** (1995) *Magical Irish Folk Tales* Dublin: Sphere Books Limited.  
** (1988). Green and Golden Tales: Irish Fairy Tales, Dublin: Sphere Books Limited, .
** Sheridan Le Fanu, Joseph, (1870eko otsailak 5) *The Child That Went with the Fairies* *All the Year Round*. 228–233 Prelinger Library viatik hartua Archive.org 10 April 2018 Republished in Sheridan Le Fanu, Joseph (1923) ''Madam Crowl's Ghost and Other Tales of Mystery* James, Montague Rhodes (arg.) London: George Bell & Sons, Project Gutenberg-etik hartua 10 April 2018
* Stephens, James (1920) *Irish Fairy Tales*. London, MacMillan & Company, Project Gutenberg-etik hartua 5 November 2017
* Wilde, Lady Francesca Speranza (1888). Ancient Legends, Mystic Charms, and Superstitions of Ireland London: Ward and Downey, Cornell University Library viatik hartua Archive.org 
* Yeats, William Butler. (1888).*Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry* London: Walter Scott, University of Toronto Library viatik hartua Archive.org 
** (1888).*Irish Fairy Tales* London: T. Fisher Unwin, University of California Library via Archive.org  -tik hartua
* Young, Ella. (1910).*Celtic Wonder Tales Book* Dublin: Maunsel & Company LTD, University of California Library viatik hartua Archive.org 

## Kanpo estekak 
* “Quarterly Bestiary: Aos Si: The Complicated Neighbors”. *Illuminating the Fool's Mirror''