Mastodon (sare soziala)

**Mastodon** gizarte-sare eta mikroblogintza zerbitzua da, 2016ean sortua, egitura deszentralizatuan eta software librean oinarritzen dena. *Toot* izeneko mezuak argitaratzean datza.

Sare haren erabiltzaileen parte-hartzearen gailur oso nabari bat gertatu zen 2022ko apirilean, Elon Musk-en Twitter erosi zuela iragarri ondoren. Apirilaren 27rako, 30.000 erabiltzaile berri elkartu ziren Mastodonen. 2022ko apirilaren 28an, Datuak Babesteko Europako Gainbegiraleak (SEPD) EU Voice mikroblogging plataforma ofiziala Mastodonera pasatzeko prozesua martxan jarri zuen.

## Deskribapena 
[thumb|Sarearen maskota, [telefono adimendun|smartphonea darabilen mastodontea.]]

Mastodon sarea 2016ko urrian sortu zuen Eugen Rochko alemaniarrak, artean 24 urte zituela.

Gizarte sare itxiak ez bezala, Mastodon ez dago sistema monopolistiko baten menpe: Mastodon "instantzia" deritzen egitura independenteek osatzen dute, elkarren artean komunikatzen direnak. Erabiltzaile-kontu bakoitza sare osoarekin lotuta dago, berak aukeratu duen instantzia baten bitartez (@erabiltzaile@instantzia), e-mail helbideekin egiten denaren antzera.

Mastodon Twitterekin alderatuz gero, ezaugarri berezi hauek ditu: 

* mezu luzeagoak argitara daitezke (500 karaktere, eta batzuetan gehiago, instantziaren ezarpenen arabera),
* ez dago publizitaterik, eta
* edonork bere instantzia sortzeko aukera du (norberaren datuen kontrola gordetzeko, adibidez) gero sare orokorrera konektatzeko.

Mastodonek denbora-lerro pare bat aurkezten ditu: bata lokala, erabiltzaileen mezuak aurkezten dituena, baina soilik norberaren instantziakoak; bestea, federatutako denbora-lerroa, non instantzia federatu guztien mezuak ikusten diren. Erabiltzaileak Mastodon-Instantzien artean komunika daitezke, erabiltzaile izen osoa ezarriz (adibidez @urlia@mastodon.eus erabiltzaileak *urlia* izen lokala du, eta "mastodon.eus" instantziakoa da).

Mastodon sarean erabiltzaile partikularrek parte hartzen dute, baita erakundeek edo elkarteek ere.

## Komunitatea 
Sarea oso bizkor handitzen ari da, informazioa herrialdez herrialde zabaldu ahala: 2017ko apirilaren hasieran (31.000 erabiltzaile inguru zituela) erabiltzaile frantsesdunen sartze handia egon zen, *Numerama* eta *Framasoft* aldizkarietan Mastodoni buruzko artikuluak argitaratu eta gero. Hain da ezen, mastodon.social zerbitzari historikoaren (Rochko sortzailearena) ahalmen teknikoak gainditu ziren, eta beste batzuk sortu behar izan ziren.

2017ko apirilaren erdi aldean (sareak 150.000 harpidedun inguru zituela), instantzia japoniarrak sortu ziren: horrek herrialde hartako erabiltzaileen sarrera masiboa ekarri zuen, egun gutxitan 300.000tik gora pasatu baitzen.

2017ko apirilaren amaieran,  551.707 harpidedun zituen, 1.379 instantziatan banatuak. Ekainaren 11n, 700.000 harpidedun ziren, eta 1.481 instantzia.

2018ko azaroan, mastodon.eus komunitatea martxan jarri zen. Euskal komunitatearen fedibertsoko txokoa bezala definitu zuten sustatzaileek. Euskararen eta euskal kulturaren komunitatearentzat sortutako Mastodon sare sozialeko euskarazko instantzia gehiago ere sortu ziren. Euskal komunitateak gizarte sare libre eta deszentralizatu horretan bere espazioa izateko sortu zutela adierazi zuten eta PuntuEUS Fundazioa, Azkue Fundazioa, Iametza, Laborategia 2.0, Talaios Kooperatiba eta Dinahosting erakunde edo taldeek sustatu zuten.

## Euskal instantziak 
### *Mastodon.eus* 
thumb|ezkerrera|200px|*Mastodon.eus* instantziako oinarrizko arau batzuk
*Mastodon.eus* euskal komunitateak gizarte sare libre eta deszentralizatu batean bere espazioa izateko helburuarekin abiatu zen: hainbat eragileren arteko elkarlanetik jaio da, denboran irauteko asmoaz eta euskarazko komunitatearen inguruan sor litezkeen bestelako instantziekin erkatzeko borondatearekin, baita haren inguruan eragile gehiago bilduz joateko asmoaz ere.

### *mastodon.jalgi.eus*
*mastodon.jalgi.eus* euskal komunitateak gizarte sare libre eta deszentralizatu batean bere espazioa izateko helburuarekin abiatu zen: hainbat boluntarioren arteko elkarlanetik. Izarkom kooperatiban dihardutenak-eta ibili ohi dira kudeatze eta mantentze lanetan.

## Teknologia 
Zerbitzari-zatiak Ruby on Rails frameworka erabiltzen du, web interfazea JavaScript-en idatzita dago (React.js eta Redux); multzoa AGPL 3-0 lizentziapean eskuragarri dago..

Mastodon instantziak ActivityPub darabilten beste instantzia-sarearekin komunika daitezke, hala nola GNU Social, Diaspora eta PeerTube, horri *fedibertsoa* esaten zaio.

## Hirugarren bezeroak 
Lehenetsitako web interfazeaz gain, Mastodonen APIarekin elkarreragiten duten hirugarren bezeroak ere badaude:

* Android (Oharraː azpian zerrendatzen diren aplikazioak ez dabiltza Android bertsio zaharrekin):
** Fedilab.
** Tusky.
** Mastalab, Mastodoneko hainbat kontu aldi berean erabiltzeko aukera ematen duena,.
* iOS:
** Amaroq

* Sailfish OS:
** Tooter

* Linux
Bezero batzuk mantenu gabe geratuko dira denborarekin eta berriak agertuko dira, horra dozena erdi bat:
** Tuba
** Tokodon
** Whalebird
** Tootle
** Sengi
** TheDesk

* Windows

** TheDesk[thumb|270x270px|2023ko [Argia Sariak|Argia Saridunak]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fedibertso.
* Gizarte-sareak.
* Pleroma.
* Sare sozial zerbitzuak
* Twitter

## Kanpo estekak 
* Mastodon.eus euskaraz erabiltzeko webgune bat
* https://kaixo.mastodon.eus/ Nola hasi: Kontua sortu, pertsonalizatu eta lehen toot-a bidaltzeko pausoz pausoko azalpenak
* Ohiko galderak atala: Mastodoni buruzko ohiko zalantzak, kontzeptuak eta terminologia, erabiltzaileak eta kontuak, aplikazioak, mastodon.eus...
* Prentsa atala: Kazetari, blogari eta abarrentzat materiala. 
* https://mastodon.jalgi.eus Aurkitu erabiltzaileak. Arakatu profilen direktorio bat eta iragazi interesen arabera. Ikusi zer gertatzen ari den
*  https://communitywiki.org/trunk (Gustuko gaietako harietan sartzeko bideak).
* Izarkom.eus: Mastodon gida. Sare sozial hau zer den eta nola funtzionatzen duen jakiteko gida.