open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arabako challengea

**Arabako challengea**, Araban egiten zen mendi bizikletako txapelketa zen. Lehen ekitaldia 1996. urtean egin zen. Txapelketa garrantzitsua zen, baina Euskadiko Open eta Hego Euskal Herriko Kopa baino garrantzia gutxiagokoa. 2001. urtean, bigarren txapelketa honen azkenengo lasterketa (Narbaxa) txapelketa honetarako puntuak eman zituen. 5 lasterketa izaten ziren eta Narbaxa, Zurbano eta Gatzaga Buradongo lasterketak, urtero egiten ohi ziren. Udan ospatzen zenez, bero handia jazaten zuten txirrindulariek eta batzutan lasterketak murriztu egin ziren arrazoi honegatik.

Txapelketa desagertu egin zen eta beste motako txapelketak hasi ziren lurralde honetan.
thumb|

## Palmaresa 
### 2002 
Ismael Ruiz de Loizaga (Central Bikes).

### 2001 
1.Ismael Ruiz de Loizaga (Central Bikes) 92 pto.

2.Xabier Ortiz de Luzuriaga (Orbea) 89 pto.

3.Asier Barrenetxea (Busto Mendibike)

### 2000 
## Kanpo estekak
Common law

thumb|eskuinera|300px|Munduko zuzenbide-sistemen mapa (common law, arrosaz).
**Common law** () ingelesez hitz egiten den herrialde askotan lege-sistema nagusia da, legeetan ez ezik, iraganeko epai garrantzitsuetan ere oinarritzen da (epaigintza), eta epaileen interpretazioaz garatzen da. Beraz, Europa kontinentaleko herrialdeen zuzenbide zibilaren (zuzenbide kontinentala) aldean oso bestelakoa da, zuzenbide kontinentala legegileak egindako lege-kodeetan oinarritzen delako, eta epailearen interpretazioak mendeko egitekoa baino ez daukalako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zuzenbide kontinental
* Epaigintza
* Eskoziar zuzenbide
Ramon Aginaga

**Ramon Aginaga Arretxea** (Lesaka, 1852-Madril, 1933) bide ingeniari ospetsua izan zen. Trenbideak zabaltzeko lanetan parte hartze handia izan zuen.

## Biografia 
Lesakan jaioa, bere lan ibilbidea 1878an hasi zen, Burgosko probintzian. 1897an, behin estatuak konfiskatua, Anglo-Vasco-Navarro trenbidearen ardura funtzionario gisa eman zioten. Urte batzuk geroago Madrilgo Elisabet II.aren Kanalaren zuzendaritza hartu zuen. Beste funtzionariaren lanatik kanpo arlo pribatuan ekimen ugari eraman zituen: 1898an inauguratu zen Irun-Elizondo burdinbidearen lanak eraman zituen; haren asmoa Nafarroa osoan trenbide sare bat sortzea baina, azkenik, Bidasoakoa eta Zangotzakoa bakarrik egin ziren. Guadarramako burdinbide elektrikoaren eraikina bultzatu zuen, Santander-Mediterraneo burdinbidea bultzatu zuen eta hau gestionatu zuen konpainiaren presidite gisa. Madrilen hil zen, 1933an. Hiri horretan kale batek bere izena du.

Haren semea, Jose Aginaga Keller (1883-1971), Club Alpino Español elkartearen sortzaile bat eta 1950. hamarkadan Trenbideetako Zuzendari Nagusia izan zen. Aitarekin lan batzuetan kolaboratu zuen.

## Artikuluak 
Espainiako *Revista de Obras Públicas* aldizkarian artikulu espezializatu ugari plazaratu zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irun-Elizondo burdinbidea
* Zangoza-Agoitz-Iruñea trenbidea

## Kanpo estekak
Camilla Ravera

**Camilla Ravera** (Acqui Terme, Italiako Erresuma, 1889ko ekainaren 18a - Erroma, Italia, 1988ko apirilaren 14a) italiar politikaria izan zen. Italiako lehenengo emakumezko biziarteko senataria izan zen.

Raverak Italiako Alderdi Komunistaren sorreran parte hartu zuen 1921ean. 1927 eta 1930 bitartean alderdiko idazkari nagusia izan zen Antonio Gramsciren atxiloketa eta gero.

Ravera Kominternaren hainbat biltzarretara joan zen, zeinetan Vladimir Lenin eta Joseph Stalin zuzenean ezagutu zituen. 1930ean atxilotu zuten eta 15 urteko espetxealdi-zigorra ezarri zioten. Ondorioz, Palmiro Togliattik jarraitu zion alderdiaren Idazkaritza Nagusian. 1939an Molotov-Ribbentrop Itunaren aurka egiteagatik Italiako Alderdi Komunistatik egotzi zuten Umberto Terracinirekin batera. 1945. urtera arte ez zioten alderdira itzultzea utzi.

1982an Sandro Pertini Italiako presidenteak biziarteko senatari izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Neostenanthera

***Neostenanthera*** landare fanerogamoen generoa da. Hamaika espezie ditu, *Annonaceae* familiakoak. Haien jatorria Mendebaldeko Afrikan dago.

## Taxonomia 
Generoa Arthur Wallis Exellek deskribatu zuen, eta informazioa *Journal of Botany, British and Foreign* aldizkarian argitaratu zuen.

## Espezieak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goar Lopetegi

**Goar Lopetegi Nieto** (Ibarra, 1994ko martxoaren 14a) mendi lasterketetan aritzen den ibartarra da, lanbidez fisioterapeuta. 2019an bigarren izan zen Goierriko Bi Handiak proban eta 2018an laugarren postua lortu zuen Hiru Haundietan.

## Erreferentziak
Julen Manterola Agirre

**Julen Manterola Agirre** euskal hizkuntzalaria da, hizkuntzalaritza diakronikoan aditua.
2015ean "Euskararen morfologia historikorako: artikuluak eta erakusleak" izenburuko tesia aurkeztu zuen EHUn, Joseba Lakarraren zuzendaritzapean.

Berreraiketa morfologikozko ariketak planteatu ditu gero eta zientziaren alor oso ezberdinetan pentsatzeko moduak berdinak izan daitezkeela erakutsi zuen Ikergazte kongresuan giza zientzietako saria irabazi zuenean, are itxuraz urrun diren hizkuntzalaritza diakronikoan eta astronomian. Batetik morfologian euskarazko inesibo singularreko sintagma zenbaitetan, hala nola *lanean*, *hitzean* eta halakoetan irregulartasun bat dugu, -e- epentetikoa: inoizko kontsonante desagertu baten lekukotzat hartu ohi da. Bestetik, era berean, Uranoren orbitan irregulartasun zenbait deskribatu zituzten astronomoek: hastapeneko bestelako proposamenak baztertuta, planeta ezezagun baten lekukotzat hartu zituzten, eta gaur Neptuno deitzen dugun planeta hor zegoela kalkulatu. Alor bietan, morfologian eta astronomian, irregulartasun batek fenomeno ezezagun baten presentzia bat iradokitzeko balio izan du.

Euskararen historiako hainbat alderdi ikertzen duen Monumenta Linguae Vasconum ikerketa taldeko kidea da.

Era berean, Euskaltzaindiak argitaratutako *Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa* laneko koordinatzailea izan da.

## Argitalpenak 
* 2006: «-a euskal artikulu definituaren gainean zenbait ohar»
* 2008:  «Is Basque an agglutinative language?»
* 2008: «Euskarazko artikuluak Erdi Aroko agiri bilduma batean»
* 2008: «-a morfemaren erabilera (eza) ekialdeko euskaretan»
* 2008:  «-a and bat Basque articles and recent contact theories»
* Gidor Bilbao, Ricardo Gómez, Joseba A. Lakarra, Julen Manterola, Céline Mounole eta Blanca Urgell: *Lazarraga eskuizkribua: edizioa eta azterketa (1.0.1)*, Gasteiz: Euskal Herriko Unibertsitatea.
* Bilbao Telletxea, Gidor; Gómez López, Ricardo; Lakarra Andrinua, Joseba A.; Manterola Agirre, Julen; Mounole, Céline; Urgell Lázaro, Blanca: *Lazarraga Eskuizkribuaren edizioa eta azterketa. I. Sarrera, gramatika, hiztegia eta adizkitegia*. EHU. 2020. (394 orrialde). ISBN/ISSN: 978-84-1319-161-4
* Bilbao Telletxea, Gidor; Gómez López, Ricardo; Lakarra Andrinua, Joseba A.; Manterola Agirre, Julen; Mounole, Céline; Urgell Lázaro, Blanca: *Lazarraga Eskuizkribuaren edizioa eta azterketa. II. Testua*. EHU. 2020. (702 orrialde). ISBN/ISSN: 978-84-1319-162-1

## Sariak 
* 2019: ikergazte kongresuko giza zientzietako saria, *"Neptuno berreraiki, -a artikulua kalkulatzeko: euskal inesibo singularraren diakronia eta berreraiketa metodoaren dibulgazio saio bat"* artikuluarengatik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Monumenta Linguae Vasconum

## Kanpo estekak 
* Dialnet Julen Manterola.
* Inguma.eus Julen Manterola 
* Academia.edu Julen Manterola 
* Research Gate Julen Manterola
Hartzaile (erdieroaleak)

thumb|Boro atomoa hartzaile gisa jokatzen du siliziozko sare kristalino batean (bi dimentsioko marrazki sinplifikatuan).

Erdieroaleen fisikan, **hartzaile** edo **elektroi-hartzaile** ezpurutasun atomo bat da zeinak p motako eskualdea osa bait dezake erdieroale puru bati gehitzen zaionean.

Adibidez, silizioa (Si), balentziako lau elektroi dituela, p motako erdieroale gisa dopatu behar denean, boroa (B) edo aluminioa (Al) bezalako III taldekoelementuak erabil daitezke, balentziako hiru elektroi dituztelako. Hiru balentzia elektroi atomo bati ezpurutasun tribalentea ere deitzen zaio. Beste ezpurutasun tribalenteak indioa (In) eta galioa (Ga) dira. 

Kristal sarean Si atomo bat ordezkatzean, boroaren balentziako hiru elektroiek lotura kobalenteak osatzen dituzte inguruko Si hiru atomoekin; baina laugarren bizilagunarekiko lotura ez da asebetzen. Bete ez den loturak ondoko loturetatik elektroiak erakartzen ditu. Giro tenperaturan, aldameneko lotura bateko elektroi batek salto egingo du ase gabeko lotura betetzeko. Horrela hasieran neutroa zen boro atomo hartzailea negatiboki kargatuta ( ionizatua ) gelditzen da.  Salto egin duen elektroiak hutsune bat utziko du (elektroi bat falta den lekua). Hutsune honek berriro erakarriko du beste elektroi bat ondoko lotura batetik. Kate moduko prozesu honi esker, sortutako hutsunea Si kristalaren zehar mugi daiteke eta korronte bati erakarpena eman diezaioke, horrela karga eramaile gisa jokatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emaile (erdieroaleak)
* Elektroien hartzailea
* Erdieroaleak

## Kanpo estekak
Helle Thorning-Schmidt

**Helle Thorning-Schmidt** (Kopenhage, 1966ko abenduaren 14a - ) Danimarkako politikari ohia da. Herrialde horretako 26. Lehen Ministroa izan zen 2011tik 2015era bitarte eta Danimarkako Alderdi Sozialdemokratako burua 2005etik 2015era. Lehenengo emakumea izan zen bi ardura horietan. 2015ean, hauteskundeak galdu eta gero, bi karguak utziko zituela adierazi zuen. 2016ako apiriletik aurrera Save the Children GKEaren zuzendari exekutiboa izan zen, 2019ko ekainera arte.

1999 eta 2004 bitarte Europarlamentaria izan zen, Danimarkako Parlamentura 2005ean hautatu zuten arte. Mogens Lykketoften ordezkaria izan zen Alderdi Sozialdemokratan 2005etik aurrera eta alderdiaren hautagaia izan zen 2007an eta 2001an. Zientzia politikoetan lizentziatua da Kopenhageko Unibertsitatean eta Europako Kolegioan graduatu zen.

## Kanpo estekak
Mýa

**Mýa Marie Harrison** (Washington, Ameriketako Estatu Batuak, 1979ko urriaren 10a) estatubatuar abeslaria, abestigilea, dantzaria, musika-ekoizlea eta aktorea da.

## Diskografia 
* *Mýa* (1998)
* *Fear of Flying* (2000)
* *Moodring* (2003)
* *Liberation* (2007)
* *Sugar & Spice* (2008)
* *K.I.S.S. (Keep It Sexy & Simple)* (2011)
* *Smoove Jones* (2016)
* *TKO (The Knock Out)* (2018)

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
### Bideojokoak 
## Kanpo estekak
Amelina Ermeline Devant-Le Gallena

**Amelina Ermeline Devant-Le Gallena** (Bretainia, ? - Baiona, Lapurdi, 1952) Frantziako Erresistentziaren kidea izan zen.

## Biografia 
Bretainian sortu zen, baina Baionara heldu zen erresistentziara, eta bertan eman zituen azken egunak. Lanbidez, okina zen. Bizi zen etxeko lehen solairuan soldadu alemaniarrak aterpetzen zituen, beste hauturik ezean. Beherean, irin eta ikatz zakuen artean ordea, erresistenteak, juduak eta ihesean ziren presoak kukutu zituen.

## Omenaldiak 
* 2021ean Baionako mediatekan *Emazteak itzaletik argitara* erakusketa muntatu zuten, luzaroan ezezagun egon diren emakumeak bistaratzeko asmoz. Erakusketak emakumeei ukatu zaien memoria eman nahi izan zien. Hamabi taula jarri zituzten erakusketa gelan, *Emazteak erresistentzian, Baionako batasun femeninoa* izenburupean. Taula haietako batean Amelina Ermeline-ren izena agertzen zen baita Coraline Labourdettena eta Jacqueline Bidegorrirena ere. Antolaketa ardura Les Bascos elkarteak hartu zuen bere gain, erakusketaz haratago, herritarrei zuzenduriko gida bat eta dokumental bat ekoizteko xedea azaldu zuten.

## Erreferentziak
Coraline Labourdette

**Coralie Labourdette** (Baiona, Lapurdi, 1890 - *ib.* 1957) Frantziako Erresistentziaren kidea izan zen.

## Biografia 
Baionako Katedralaren ondoko Espainia karrikan bizi izan zen, eta bizilekua erresistenteen gordeleku bilakatu zuen. Urruñako (Lapurdi), Baionako eta Londresko sareen arteko komunikazioei bide ematen zien.

## Omenaldia 
* 2021ean Baionako mediatekan *Emazteak itzaletik argitara* erakusketa muntatu zuten, luzaroan ezezagun egon diren emakumeak bistaratzeko asmoz. Erakusketak emakumeei ukatu zaien memoria eman nahi izan zien. Hamabi taula jarri zituzten erakusketa gelan, *Emazteak erresistentzian, Baionako batasun femeninoa* izenburupean. Taula haietako batean Coralie Labourdette-ren izena agertzen zen, baita Amelina Ermeline Devant-Le Gallenarena, eta Jacqueline Bidegorrirena ere. Antolaketaren ardura Les Bascos elkarteak hartu zuen bere gain, erakusketaz haratago, herritarrei zuzenduriko gida bat eta dokumental bat ekoizteko xedea azaldu zuten.

## Erreferentziak
Xabier Artola (dantzaria)

**Xabier Artola** (Irura, 1995) dantzari irurarra da. Euskal Herriko Dantza Txapelketako irabazle izan da Idoia Besadarekin batera 2016, 2017 eta 2018an.

## Erreferentziak
Pont Cardinet (Parisko metroa)

**Pont Cardinet** Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 17. barrutian dagoena.

Geltokia 2020eko abenduaren 14an ireki zen, Parisko metroaren linea inauguratzearekin batera.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 14. linea (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
Coraline

[260px|thumb|[Neil Gaiman *Coraline* liburua sinatzen.]]
**Coraline** (2002), Neil Gaiman idazle ingelesaren eleberria da. genero fantastikoa eta beldurrezkoa uztartzen dituena. *Aliceren abenturak Lurralde Miresgarrian* eleberriarekin konparatu izan da eta Henry Selick-ek 2009an izen bereko filmea egin zuen stop motion teknika erabiliz. Julen Gabiriak euskaratu du eleberria.

## Argumentua 
Coraline eta haren gurasoak 150 urte dituen etxe batera doaz bizitzera. Gurasoak oso lanpeturik daudenez Colarine aspertu egiten da eta ingurua esploratzeari ekiten dio. Eraikin berean bizi diren auzotarrak ezagutzen ditu horrela, erretiroa hartutako bi aktore (Spink eta Forcible andereak) eta Bobo jauna (Bobinsky izena du filmean) saguei musika jotzen eta salto egiten irakasten diena. Katu harro bat ere ezagutzen du.

Halako batean ate itxi bat aurkitzen du. Giltzaz ireki eta mundu alternatibo batetara daraman pasabidea aurkitzen du. Mundu alternatibo horretan "beste ama" eta "beste aita" ditu zain. Gurasoen kopiak dira, baina badute diferentzia nabarmen bat, begien lekuan botoiak dituzte josita. Janari goxoak prestatzen dizkiote Coralineri, berarekin jolasten dute, eta mundu hartan gelditu dadin eskatzen diote. Mundu errealean ezagututako katu bera ere aurkitzen du, baina mundu honetan hitzegiteko gaitasuna du. Egunaren amaieran jatorrizko etxera itzultzen da.

Esnatzerakoan gurasoak falta dituela konturatzen da. "Beste amak" bahitu ditu eta haiek askatzera joatea erabakitzen du. Beste garai batzutako hiru haurren mamuak ere aurkitzen ditu, "beste amak" begiak josi ziezaien utzi ziotenak eta han harrapatuta gelditu zirenak. Haien arimak eta gurasoak aurkitu eta pasabidetik ihes egiten du, baina "beste amaren" eskuak ere lortzen du pasabidea zeharkatzea. Hurrengo gauean Coralinek esku hori putzu sakon batera erakartzen du eta bertan erortzen da atearen giltza eta guzti, mundua "beste amagandik" betirako askatuz.

## Adaptazioak 
Henry Selick zuzendari esatubatuarrak izen bereko filmea egin zuen 2009an stop motion teknika erabiliz. Wybourne Lovat pertsonaia sartu zuen, Coralineren laguna izango dena mundu bietan.

Eleberri grafikoa bat ere argitaratu zen 2007an Todd Klein gidoilariak eta P. Craig Russell marrazkilariak egindakoa. 2009an Stephin Merritten musika eta hitzekin eta David Greenspanen gidoiarekin musikal bat egin zen. Azkenik bada bideojoko bat ere 2009an *D3 Publisher of America*-k egindakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miramongo anfiteatroa

**Miramongo anfiteatro** edo **teatroa** Donostiako Miramon parkean dagoen aire irekiko antzoki edo anfiteatro garaikide bat da. Oharrak idazten diren arren bere etimologia zuzenaz (anfiteatro klasikoak biribilak eta bi aldetakoak zirenez hala nola Koliseoa), Donostiako Udalak eta donostiarrek anfiteatro deitzen diote.

## Ezaugarriak 
1990eko hamarkadaren amaieran eraiki zen. Miramongo inguruan Donostian, Katxola baserritik gertu. Inguruko urbanizazio lanek malda baten egonkortzea eskatzen zuten, eta porlanezko egitura soila baino gauza sortzaileagoa egitea erabaki zen, harmaila batzuk antzeztoki biribil batzuetara zuzenduta. Harmailek 3.200 lagunentzako egitura dute; harmailek 16 metroko altuera hartzen dute, eta antzeztokiak 20 metroko diametroa du.

Tarteka eman zaio erabilpenik 21. mendearen hasieran, baina oso gutxi, eta azpi-erabilpen horri buruzko galderak zuzendu izan zaizkio Donostiako Udalari. Erabilera eskaserako arrazoien artean, ez duela estalkirik batere, irismena zaila duela (eta irisgarritasuna, oso okerra), eta elektrizitate hornidura ez dela egokia. Hala ere, mantentze askorik ez behar ez duen azpiegitura da, eta Miramongo parkera bisita eginez gero, atsedenleku eta begiraleku atsegin bat da anfiteatroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erregeen Bidea

[thumb|Erregeen Bidea, [K.a. XIV. mendean]]

**Erregeen Bidea**, Ilgora Emankorrarentzako berebiziko garrantzia zuen merkataritza ibilbide bat izan zen, Nilo eta Eufrates lotzen zituena Sinai penintsula eta Mediterraneoko Sortaldea zeharkatuz. Bere garrantzi estrategikoa inperioen arteko gerretan dago, Egipto, Hati edo Asiria, eta, ziuraski, Israelgo Erresumak eta Judakoak mantendu zituztenetan.

Erregeen bideari buruzko erreferentziarik zaharrenetako bat Bibliakoa da:

'Utz iezaguzu zeure lurraldetik igarotzen. Ez gara igaroko ez soroetatik, ez mahastietatik, eta ez dugu edango zure putzuetako urik. Errepidetik joango gara, apurtxo bat ere saihestu gabe, zure lurraldea zeharkatu arte.'

Zenbakiak 20, 17

## Ibilbidea 
Heliopolisen hasi eta ekialdera zihoan, Clysmara (Suez). Sinaiko basamortua Mitlako pasabidetik zeharkatzen zuen, Nekhl eta Themed gotorlekuek babestua, Eilat eta Aqabara iritsi arte, Itsaso Gorriaren iparraldean.

Aqabako golkotik, jada Ekialde Ertainean zegoena, iparraldeko norabidea hartzen zuen Aravako harana jarraituz eta Petra, Ma 'an, Udruh, Sela eta Shaubak zeharkatuz, eta Al Karak eta Madaba moabitar hiriak zeharkatuz, Itsaso hileraino. Handik, Jordan ibaiari jarraitzen zion bere ekialdeko ertzetik, Rabbah (Amman), Gerasa eta Bozrah igaroz, ondoren Damaskora iritsi arte.

Behin Damaskon, Via Marisekin elkartzen zen, ekialderantz biratuz, Resafara heltzeko Eufrates ibaiaren goi ibilguan, Palmiratik pasatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Luisa Bilbao

**Maria Luisa Bilbao Uribarri** (Galdakao, Bizkaia, 1925eko martxoaren 24a - 2019ko irailaren 18a) bizkaitar emakumea izan zen.

Maria Luisa Galdakaon jaio zen 1925eko Martxoaren 24an eta bertan hil zen 2019ko Irailaren 18an. Zortzi seme-alaba ziren etxean: Casi (1909.01.03 - 1952.05.10), Amado (1910.12.08 - 2011.06.22), Esteban (1916.09.02 - 2008.09.15), Juli (1918.03.11 - 1981.12.05), Patxi (1920.03.24), Eulogi (1922.09.13 - 2016.03.03) eta Iñaki (1927.04.16 - 2020.04.04). Gurasoak Ignacio Bilbao aita eta Modesta Uribarri ama.

Gerra Zibila umetan bizi izan zuen eta orduko oroimenak oso ondo gordetzen ditu. Bereziki 37ko udaberrikoak, bera hamabi urte zituenean: Tximelarreko aterpean egon zen babestuta 1937ko maiatzaren 19an, Pilare Atutxa bere ilobatxuagaz. Plazakoetxeko aterpea bonbekin lehertu zenean, bizirik irtetea lortu zuen jendeak Tximelarrekora jo zuten aieneka: euren senitartekoak hil egin zirelako oihukatzen.

## Kanpo estekak 
* Maria Luisa errefugioan bere ilobatxuarekin egon zeneko kontakizuna Youtuben argitaratuta
* Galdakaoko Udalaren dokumentala Maiatzaren 19ko sarraskia gogoratzeko, Maria Luisaren partaidetzarekin
Nikolaus Harnoncourt

'''Johann Nikolaus Graf de la Fontaine und d'Harnoncourt-Unverzagt'* (Berlin, 1929ko abenduaren 6a - Sankt Georgen im Attergau, 2016ko martxoaren 5a) austriar orkestra-zuzendaria izan zen.

Berlinen jaio, Grazen hazi eta Vienan musika ikasi zuen. Familia Grazera aldatu zen, aitak lortu baitzuen Estiriako estatu-gobernuaren lanpostu bat. 

Txeloa eta ganba-biola jotzen ikasi zuen. Biolontxelo jo zuen Wiener Symphonikerren 1952 eta 1969 artean. 1953an Concertus Musicus Wien sortu zuen Alice Hoffelner emaztearekin eta musika klasikoaren interpretazio historizistan espezializatu ziren. 1970ean kontzertuak eta operak zuzentzen hasi zen.

1971ean, Gustav Leonhardt zuredariarekin batera ekin zion Johan Sebastian Bachen kantata guztiak grabatzeari. 1990ean bukatu zuten ekinbidea, eta kantatetan (51n eta 199an izan ezik) lehenengo eta ziklo bakarra izan zen, hala koru bat, nola gizonezko bakarlariak (mutilak eta kontratenoreak) erabiltzen, emakumezkoen ordez.

Vienako Urteberri eguneko kontzertua zuzendu zuen bi urtez (2001 eta 2003).

## Lanak 
* Harnoncourt, Nikolaus *Musik als Klangrede: Wege zu einem neuen Musikverständnis*, 1983
* Harnoncourt, Nikolau *Die Macht der Musik: Zwei Reden*, 1993
* Harnoncourt, Nikolaus eta Pauly, Reinhard G. *Baroque Music Today: Music As Speech*, 1988
* Harnoncourt, Nikolaus, *The Musical Dialogue: Thoughts on Monteverdi, Bach, and Mozart'', 1997

## Kanpo estekak
Eider Urkola Ezeiza

**Eider Urkola Ezeiza** (Billabona, 1994) Ikus-entzunezko komunikazioko ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean eta egun, MAC (Mutaciones Audiovisuales Contemporáneas) ikerketa taldean Andrei Zviagintsev zinemagile errusiarraren gaineko ikerketa tesian murgilduta dago. Gai hori jorratuz Ikertzaile gazteentzako Ikergazte saria irabazi zuen 2019an eta Txiotesia lehiaketa 2020an.

## Ikertzailea 
[thumb|270x270px|[Andrei Zviagintsev zinema-zuzendaria 2017.]]
Errusiar “Olatu Berriko” zinearen ikurrik garrantzitsuena den Andrei Zviagintsev zine zuzendaria aztertzen du bere doktorego-tesian. Bereziki, bere 5 filmak: The Return (2003), The Banishment (2007), Elena (2012), Leviathan (2014) eta Lovesless (2017).

Zviagintseven filmek gizartearen isla erakusten dute, sistema kapitalistaren ertzak salatuz, kritikak maila globalago batera ere ateratzen dituela: alienazioa, komunikazio gabezia, gizarte indibidualista bat, errutinak, sare sozialen presioa …
[erdian|thumb|500x500px|Eider Urkolaren 6 txio irabazleak [Andrei Zviagintsev|Andrei Zviagintsev-ez (#txiotesia5, 2020)]]

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2020: Txiotesia lehiaketako irabazlea txiolari originalenaren sarian. Originaltasuna goraipatu zuten epaileek txioetan, ariketa bat proposatu baitzion irakurleari. 74 parte hartzaileen artean nagusitu zen Urkola Txiotesian.
* 2015: Casares Irratiak irrati narrazio hoberenaren saria (2015)
* Bikaintasunezko matrikula Ikus-entzunezko Komunikazioko graduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  “Andrei	Zvyagintsev: del gesto cinematográfico al político. Lectura	política del paisaje“. Congreso de Cultura Visual (Calameo, 2020)

*  “Una	Imagen de la Rusia contemporánea a través del cine de Andrei	Zvyagintsev“. Congreso de Cultura Visual (Calameo, 2018)
Capra sibirica sibirica

Siberiar ibarra (Capra sibirica) ugaztun artiodaktilo bat da, Bovidae familiakoa. Asiako barnealdeko mendietan bizi da. Adarrak luzeak dira eta puntak kanpora begira dituzte. Marra anguliforme beltz batek zeharkatzen du bizkarraldea; perilla luzea da.

Asia erdialdeko eta iparraldeko mendi garaietan zehar banatzen da, Afganistan eta Pakistanetik Siberia hegoalderaino, banaketa zatikatu batean. Lauzpabost azpiespezietan banatzen da, bere baliozkotasuna erabat onartua ez den arren, badira espezie osoa Alpeetako Ibikearen azpiespezie soiltzat hartzen duten autoreak ere (Capra ibex).

Oro har, basoaren mugaren gainetik bizi da, mendi-hegal harritsu nabarmeneko eremuetan, eta bertan bat egiten dute tundra alpetarreko habitatek, larre alpetarrek eta erdi-mendateek. Gobi basamortuan, itsas gaineko zazpiehun metroko altuerarik baxuenera iristen dira, baina, normalean, bi mila eta bost mila metroko altuerara dago.

Altitudeko migrazioa egiten du, neguan maila txikiagoetara jaitsiz. Elurrak lurra estaltzen duenean, bertan arakatzen dute azpian dagoen belar lehorra kontsumitzeko. Bost eta hogeita hamar ale arteko taldeak izaten dituzte, baina araldian handitu egiten dira.

Hortik kanpo, talde gehienek sexu bereko aleak dituzte. Araldia urriaren amaieratik urtarrilaren hasierara arte izaten da, eta, horretan zehar, arrek hainbeste ahalegin egiten dute emeak gorteiatzeko, non elikadurarik gabe geratzen baitira garai hau amaitzen denean.

Emeak beste ar batzuekin edukitzeagatik ere lehiatzen dira, euren buruak indar handiz gurutzatuz. Segizioak ordu erdi irauten du, eta emearen gernuaren erritu-jarreretan, miazkatzean eta usnatzean datza.

Sei hilabeteko haurdunaldiaren ondoren, emeak normalean txoto bakar bat gelditzen du, batzuetan bikiak, eta oso salbuespen gisa, hirukiak.

Kabrilla jaioberriek hiru kilo inguru pisatzen dute eta azkar hazten dira amaren esnearekin. Jaio eta zortzi egunera hasten dira belarra probatzen, baina ez dute erregulartasunez jaten hilabete bete arte. Hiru edo lau asteren buruan agertzen zaizkie adarrak.

Titia kentze osoa sei hilabeteren buruan gertatzen da. Arrak hemezortzi hilabeterekin heltzen dira sexualki, baina ez dira bederatzi urtera arte iristen.

Emeak bigarren urtean hazten dira. Arrak aske bizi dira hamar urtera arte eta emeak hamazazpi urtera arte, baina gatibu bizi daitezke hogeita bi urtera arte.
Raya and the Last Dragon

***Raya and the Last Dragon*** 2021eko Don Hall eta Carlos López Estrada zinema zuzendarien abenturazko eta fantasiazko animazio film bat da. Disney ekoiztetxeak ekoitzi zuen.

## Sinopsia 
Filma Kumandra fantasiazko lurraldean kokatzen da, non gizakiak eta herensugeak adiskidetasuean bizi ohi ziren orain dela asko. 500 urte geroago, Raya gerlari bakartiak kondairazko azken herensugea aurkitu beharko du, mundu suntsitu bat berreraikitzeko eta herria uztartzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
[[]]
Maria Lopez

**Maria Lopez "Laize"** (Barakaldo, Bizkaia, 2000) rap abeslaria da.

## Biografia 
*Katana* bideoklip berria argitaratu zuen Maria Lopez *Laize MC* rap abeslariak eta Santutxuko (Bilbo) Karmelan aurkeztu zuen, baita La Bernarda Fest jaialdian ere. Artearen inguruko emakumeak elkartu ziren han, Bilboko Zawpen.

## Lanak 
2021ean *Katana* bideoklip-a

## Erreferentziak
Mulato

**Mulatoa** gurasoak bata larruazal zurikoa eta bestea beltzekoa dituen gizabanakoa da.

## Etimologia 
Hitza XVI. mendean sortu zen, lurralde amerikarren kolonizazio espainiarren testuinguruan. Konkistatzaileek nozio hori erabili zuten gizaki txuri (Amerikaren kolonizazio garaian, nagusiki, jatorri europarreko biztanleak) eta esklabo beltzen arteko batasunaren ondorioz sorturiko gizakiak izendatzeko. Hasiera batean, izendapenaren gaztelerazko erabilera sei kastatan banaturiko zatiketa arraziala azaltzeko gauzatu zen. Banaketa horren bitartez, kolonizatzaile espainiarrek lurralde amerikarretako biztanleak hurrengo kasta edota kategoriatan sailkatu zituzten: espainiarrak, indioak, beltzak, mestizoak, mulatoak eta zanboak.

Bere jatorri etimologikoan, *mula* («mando») hitzetik dator. Izan ere, mandoa zaldiaren eta astoaren arteko ugalketaren ondoriozko animalia da. Gaur eguneko zenbait herrialdetan oso ohikoa da mulato jatorri mistoa duten populazioak aurkitzea; hala nola, Karibe inguruko Puerto Rico, Kuba, Dominikar Errepublika, Venezuela eta Kolonbia herrialdeetan, edo Hego Amerikako Brasil, Ekuador eta Perun.

[thumb | *Juan de Pareja* erretratua, [Diego Velázquez margolariarena, 1650. urtearen inguruan egina. Juan de Pareja esklabo jaio zen, Espainian. Ama afrikar jatorriko esklabo bat zuen; eta aita, espainiar zuri bat.]]

## Historia 
Ameriketan finkatu ziren lehen esklabo beltzak europarren zerbitzura iritsi ziren Antilletara, ondoren uharteen ustiaketara bideratuz. 1501ean lurralde kristauetako beltzak Indietara igarotzea baimendu zen lehenengo aldiz; eta, 1508an, salerosketari baimena eman zitzaion. Erregetzaren lege-xedapenek beltzak kasta itxi bat mantentzearen alde egin arren, esklaboen erdia edota herena emakumezkoa izan behar zela zehaztuz edota ezkontza mistoak debekatuz, mestizaje prozesua berehala hasi zen. Praktikan, arraza araberako banaketa ezinezkoa izan baitzen, eta hamarkada gutxiren buruan, beltzen, indioen eta zurien arteko ezkontza eta nahasketak biderkatu ziren.

Nahasketa horien artetik, beltzen eta zurien arteko batzeek arre edota mulatoa izenekoa sortzen zuten. Horien egoera soziala kaxkarra zen, beltzen oso antzekoa, eta mestizoen kasuan ez bezala, batasun ilegalen emaitza izan ohi ziren. Gainera, oro har emakumezko esklabo beltzen seme-alabak zirela kontuan izanik, amaren izaera juridikoa jasotzen zuten oinordetzan, lehen garaian batez ere mestizoek izan zuten onespen sozialari ateak itxiz.

Aske edota esklabo izanda, esklabo beltzen muga eta zapalkuntza arauak jasotzen zituzten. Besteak beste, unibertsitateetako sarrera debekatua zuten, baita eliz-gizon edota armadako ofizioak ere. Hein handi batean horren ondorioz, mulato askeen gehiengoa artisautza jardunera bideratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Homofonia

**Homofonia** hitz batzuen antzekotasun formalari egiten dio erreferentzia fenomeno hau. "Homofono hitzak aditzera ematen du bi hitzek edo gehiagok berdintasun fonikoa dutela, baina eginkizun ezberdina esaldiaren barruan". Edota lexema ezberdinak adierazten dituztela, esaterako "ari" eta "hari". Hoskidetasunari eta errimari begira, erabilera berezia egiten da hitz homofonikoez.

## Etimologia 
Antzinako grezieratik hartutako elementuekin sortuta: *homo* + *phonos*, hau da, *ahots berdinekoa*.

## Adibideak 
* Ari/hari: Lana egiten ari naiz/ Haria galdu dut.
* Buruz/horri buruz: Buruz ikasi du gaia/ Horri buruz hitz egin du.
* Ea/ea: Ea Bizkaian dago/ ea datorren!

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan Mari Lekuonaren definizioa Euskaltzaindiaren *Literatura Terminoen Hiztegia*n.
Zuzenbide kontinental

thumb|Europako zuzenbide-familiak
**Zuzenbide kontinentala**, **erromatar-germaniar zuzenbidea** edo, herrialde anglosaxoietan, **zuzenbide zibila** () erromatar zuzenbidetik sortu zen eta, gaur egun, Europa kontinentalean indarrean dagoen lege-sistema da, baina Latinoamerikako, Asiako eta Afrikako zenbait tokitan ere bai. Zuzenbide kontinentalaren ezaugarririk garrantzitsuena zuzenbide pribatu kodetua da, *ius commune* () delakotik abiatuta. XIX. gizaldian Europan sortu ziren ia kodeketa guztiak *Corpus Iuris Civilis* kodean oinarritu ziren, justinianotar erromatar zuzenbidearen lege-bilduman. Lege-sistema honen beste sorburu esanguratsu batzuk zuzenbide kanonikoa, ohiturazko zuzenbidea eta zuzenbide naturala dira. Zuzenbide kontinentala common law anglo-amerikar sistemaren aldean oso bestelakoa da: hartan ere legeak egiten diren arren, epaileek askoz erabakimen handiagoa daukate, eta sistema kontinentalean baino leku garrantzitsuagoa hartzen dute.

## Ikus, gainera 
* Common law
* Erromatar zuzenbide
* Germaniar zuzenbide

## Kanpo-estekak
Edgar Lee Masters

**Edgar Lee Masters** (Garnett, Kansas, 1868ko abuztuaren 23a - Melrose Park, Pennsylvania, 1950eko martxoaren 5a) estatubatuar idazlea izan zen. Hamabi antzezlan, hogeita bat poesia-liburu, sei biografia eta sei eleberri idatzi zituen.

1880an bere familiarekin Lewistonera joan zen bizitzera, Illinoisen. Lewistongo kulturak, Oak Hilleko hilerriak eta Spoon ibaiak inspiratu zituzten bere lan gehienak, *Spoon River Anthology* barne, bere lanik ospetsuena.

1893tik aurrera Chicagon lan egin zuen abokatu gisa. Pobrezian hil zen 81 urterekin.

## Lanak 
### Olerkigintza 
* A Book of Verses (1898)
* Songs and Sonnets (1910)
* Spoon River Anthology (1915)
* Songs and Satires (1916)
* Fiddler Jones (1916)
* The Great Valley (New York: Macmillan Co., 1916)
* Toward the Gulf (New York: Macmillan Co., 1918)
* Starved Rock (New York: Macmillan Co., 1919)
* Jack Kelso: A Dramatic Poem (1920)
* Domesday Book (New York: Macmillan Co., 1920)
* The Open Sea (New York: Macmillan Co., 1921)
* The New Spoon River (New York: Macmillan Co., 1924)
* Selected Poems (1925)
* Lichee-Nut Poems (American Mercury, Jan. 1925)
* Lee: A Dramatic Poem (1926)
* Godbey: A Dramatic Poem (1931), sequel to Jack Kelso (1920)
* The Serpent in the Wilderness (1933)
* Richmond: A Dramatic Poem (1934)
* Invisible Landscapes (1935)
* Poems of People (1936)
* The Golden Fleece of California (1936) (poetic narrative)
* The New World (1937)
* More People (1939)
* Illinois Poems (1941)
* Along the Illinois (1942)
* Silence (1946)
* George Gray
* Many Soldiers
* The Unknown
### Biografiak 
* Children of the Market Place: A Fictitious Autobiography (New York: Macmillan Co., 1922). (Stephen Douglas).
* Levy Mayer and the New Industrial Era (New Haven: Yale University Press, 1927). Levy Mayer abokatua (1858–1922).
* Lincoln: The Man (1931)
* Vachel Lindsay: A Poet in America (1935)
* Across Spoon River: An Autobiography (memoir) (1936)
* Whitman (1937)
* Mark Twain: A Portrait (1938)
### Beste liburu batzuk 
* Maxmilian: A Drama (1902)
* The New Star Chamber and Other Essays (1904)
* The Blood of the Prophets (1905) (antzezlana)
* Althea (1907) (antzezlana)
* The Trifler (1908) (antzezlana)
* Mitch Miller (eleberria) (1920)
* Skeeters Kirby (eleberria) (1923)
* The Nuptial Flight (eleberria) (1923)
* Kit O'Brien (eleberria) (1927)
* The Fate of the Jury: An Epilogue to Domesday Book (1929)
* Gettysburg, Manila, Acoma: Three Plays (1930)
* The Tale of Chicago (1933)
* The Tide of Time (eleberria) (1937)
* The Sangamon (Chicago: University of Illinois Press, 1942, 1988)

## Kanpo estekak
Julia Zornoza

**Julia "Julita" Zornoza Iriarte** (Etxalar, Nafarroa Garaia) argazkilaria eta moldatzailea izan zen.Nafarroan,  estudio batean argazkiei ukituak egiten aritu zen lehen emakumeetako bat. 36ko gerran errepresaliatua izan zen: atxilotu ostean, frankistek Altsasuko kaleetan barrena eraman zuten ilea moztuta.

## Biografia 
Julia, Altsasun, herrian barrena burua arradatuta desfilatzera behartu zuten agintari frankistek umiliazio ekitaldi batean, bere amaren besotik, txistu eta danbolin hotsean, garai hartan ohitura bihurtu zen eran.

Juliak argazkigintzan egin zituen lanetatik ez da ezer iritsi gaur egunera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apelazio

**Apelazioa**, **apelazio-helegitea** edo **dei-auzia** (Ipar.) lehenengo auzialdiko epai bat aurkaratzeko helegitea da, eta, haren bidez, goragoko auzitegi batek beheragokoak emandako epaia zuzenbidearen arabera ebatziko du. Gehienetan, lehenengo auzialdiko epaiaren eta balizko berrikuspenaren artean egoten da, baina, berebat, prozeduraren arauak zeintzuk diren, apelazioa alde batera utz daiteke. Apelazioaren bitartez, legezko nahi, egoera jakin batzuk baldin badira, egitatezko salaketak aurkez daitezke, eta beste egitate eta froga batzuk ekar. Halandaze, apelazio-prozedurak izaera bitarra eduki dezake: helegitezkoa eta ebazpenezkoa.

Apelazioak ebazten dituzten epaimahaiei **apelazio-auzitegi** edo **dei-auzitegi** (Ipar.) esaten zaie.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Epai
* Auzitegi
* Helegite

## Kanpo-estekak
Tert-butanol

**tert-Butanola** edo **tert-butil** **alkohola** (IUPAC: **2-metilpropan-2-ola**) (CH3)3COH formulako alkohola da, tertziarioetan sinpleena. Hiru isomero ditu 1-butanola, 2-butanola eta isobutanola.

Solido kolorgea da, giro tenperaturan urtzen dena eta kanforraren antzeko usaina duena. Uretan, etanoletan eta dietil eterretan disolbatzen da.

## Produkzioa 
tert-Butanola isobutenoaren hidroxilazioaren bidez lortzen da 30-120&nbsp;°C tenperatura-tartean eta 5 – 12 bar bitarteko presioan. Katalizatzaile azidoak baliatzen dira.
 643x643px

## Erabilera 
tert-Butanola disolbatzaile moduan, etanola desnaturalizatzeko, desugertzaileen osagarri gisa eta gasolinaren oktanajea emendatzeko usatzen da.

## Naturan 
tert-Butanola txitxirioetan, maniokan eta garagardoetan agertzen da

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kalte-galerak

**Kalte-galerak** norbaitek, beste baten erruz, izan dituen galeren edo hondamenen balioa dira, bereziki zuzenbidearen arloan; eta eragileak, geroago, egoera jakin batzuen menpean ordaindu behar izango ditu. **Kalte-galeren ordaina**, **kalte-ordaina** edo **damu-domaia** (Ipar.) kalte-galeren ordainetan ematen edo hartzen den diru-kopurua da. Kalte-galeren adigaia erantzukizun zibilarekin lotu-lotuta dago, ezen hark kaltedunak zenbateko kalte-ordaina jasotzeko eskubidea edukiko duen ezartzea ahalbidetzen baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magaly Solier

**Magaly Solier Romero** (Huanta, 1986ko ekainaren 11) folk kantautore eta aktore peruarra da, kitxuaz abesten duena. *La teta asustada* filmearekin Berlinale Zinema Jaialdian Urrezko Hartza eskuratu zuen 2009an. 2017an UNESCOk "Bakearen aldeko artista" izendatu zuen.

## Biografia 
Magaly Solier Peru erdialdeko Ayacucho departamentuan jaio zen familia indigena batean. Gaztaroan bortxakeria handiko eremua izan zen Sendero Luminoso taldearen eta gobernuaren tropen artean, guztira 69.000 hildako utzi baitzituen. Solierren abestietan konfliktoak Ayacuchoko emakumezkoen artean izan zituen eraginak eta zauriak lantzen ditu sarritan.

2005ean egin zuen debuta Claudia Llosa zuzendariaren *Madeinusa* filmean eta zuzendari berarekin 2008an *La teta asustada* filmeko protagonista izan zen. Filmeko aktore nagusia izateaz gain hainbat abesti ere abestu zituen. Film honek Perutik kanpoko arrakasta izan zuen eta Berlinen ospatzen den Berlinale Zinema Jaialdian sari nagusia eskuratu zuen, film onenaren Urrezko Hartza. 2010an atzerriko hizkuntzako Oscar Sarietarako izendapena ere jaso zuen. Hurrengo urteetan Belgikan eta Espainian hainbat filme ere egin zituen.

2009an *Warmi* diskoa atera zuen. Magaly Solier berak konposaturiko abestiez osaturik zegoen, denak ala denak kitxuaz abestuak. 2015ean bigarren diskoa atera zuen, *Coca Quintucha*. Disko berri honek folkore andetarraren ezaugarri nabarmenagoak dauzka.

2017an UNESCOk "Bakearen aldeko artista" izendatu zuen Frantzian egindako ekitaldi batean. Kitxuaren alde eta emakumezkoen eskubideen alde egindako lanarengatik jaso zuen izendapena.

## Diskografia 
* *Warmi* (2009)
* *Coca Quintucha* (2015)

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Pedro Agirre (esploratzailea)

**Pedro de Aguirre** militar eta esploratzaile euskalduna izan zen. Espinosa-Olivares-Aguirre espedizioaren buru izan zen Texasen.

## Biografia 
Agirre Arantzan, Bortzirietan, jaio zen, Pedro Agirre eta Maria Sagardiaren semea. Agirre gaztetan sartu zen Espainiako armadan eta kapitain izendatu zuten. Ondoren, Coahuilara bidali zuten San Juan Bautista del Río Grande del Norte presidioan lan egiteko, non komandante aritu zen.

1708an Antonio de Olivares eta Isidro de Espinosaren espedizioa, San Antoniora eta Colorado ibaira (Texas), zuzentzeko aukeratua izan zen. Espedizio taldeak hamalau soldadu zituen. Espedizioaren helburua San Antonion kolonia bat ezartzea eta Texasko Colorado ibaiaren ertzeko Tejas indiarrekin akordio batera iristea zen. Akordio honen helburua zen Tejas tribuak lurraldea monitorizatzea eta esploratzaileei frantsesak merkataritzan ari ote ziren jakinaraztea (frantsesek Texas okupatu nahi zuten eta Latinoamerika eta atzerriko lurraldeen arteko merkataritza legez kanpokoa zen).

Taldea 1709ko apirilaren 5ean abiatu zen San Juan Bautista misiotik, Sabinas ibaian (gaur egungo Mexikon).

San Antoniora iristean, eskualdea esploratu zuten. Toki honetan, San Pedro Springs (iturburuak) eta Paduako San Antonio ibaia aurkitu zituzten, euren izen modernoekin izendatuak izan zirenak. Bidaian aurrera egin ahala, taldea ezagutzen ez zituen herri indigena batzuekin harremanetan jarri zen, batez ere Yojuanekin eta hauen aliatuekin, Simonoekin eta Tusonibiekin. Amerindiarrek, taldea, Brazos ibaian zehar zeuden euren herrixketara eraman eta euren familiei aurkezteko tematu ziren. Hala ere, gonbidapenari uko egin zioten.

Apirilaren 19an Colorado ibaira iritsi ziren, baina ez zuten Tejas natiborik aurkitu. Apirilaren 28an, bere azken misioak porrot egin ondoren, taldea eskualdea utzi eta San Joan Bataiatzailera itzultzeko bidea hartu zuen.

## Kanpo estekak
Irene Polo

**Irene Polo Roig** (Bartzelona 1909ko azaroaren 27a - Buenos Aires, 1942ko apirilaren 3a) Argentinan erbesteratutako kazetari, publizista eta antzerki ordezkari kataluniarra izan zen .

## Biografia 
### Kazetari ibilbidea 
Kataluniako prentsako lehen emakumezko kazetarietako bat izan zen. Gaumont zinema ekoiztetxean publizitate arduradun gisa lan egin zuen, kazetaritzan jardun aurretik. *Mirador* aldizkarian hasi zuen kazetari ibilbidea 1930ean, eta Bartzelonan lan egin zuen, modu sutsuan eta askotan beligerantean, 1936ra arte. *Urte haietan Imatges*, *La Humanitat*, *La Rambla*, ''L'Opinió*, *L'Instant* eta *Ultima Hora* egunkarian argitaratutako kronikak garai hartako gizartearen eta politikaren testigantza ezin hobea, ironikoa eta bikaina dira: modaren erabilerei buruzko artikuluetatik - emakumeak prakak janzten hastea, eskotea agertzea– salaketa sozialaren inguruko salaketetaraino –eskaletza Bartzelonan, langileen eta etorkinen bizi-baldintza kaskarrak – Edo alerta politikoa –, hala nola Ekintza Nazionaleko Gazteen jarraitzailetzat jotzen den erreportajea edo zentsurari buruzko artikuluak, bera izan baitzen erreportaje horren biktima.

1934ko urriko gertakariengatik Kataluniako Generalitateko gobernu ohiaren Madrilen egindako epaiketa edo Sallent eta Suria meategietako greba iraultzaileak bezalako jazoeren berri ere eman zuen.

### Erbestea 
1936an erbesteratu beharra izan zuen eta Argentinara joan zen Margarita Xirgu antzerki taldearen ordezkari gisa. 1939an konpainia desegin zenean, Irene Polo, Gerra Zibila amaituta, Bartzelonara itzultzerik ez zuenez, Buenos Airesen geratu zen. Han, frantsesezko eta ingelesezko itzultzaile gisa lan egin zuen Losada eta Sopena argitaletxeentzat, eta Dana lurrindegietako publizitate-zuzendari gisa.

### Heriotza 
32 urterekin bere buruaz beste egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irene Polo, *La fascinació del periodisme. Cròniques (1930-1936)**,' Quaderns Crema, Barcelona 2003.*
* 06. Irene Polo (1909 - 1942) en *Narrativa i pedagogia* (Katalanez)
* *La Xirgu i la dissortada Irene Polo* en *Diari de Girona'' (Katalanez)
* Irene Polo i Margarida Xirgu, recordades blog personal de Emili Casademont i Comas (Katalanez)
Jose Urrutia (esploratzailea)

**Jose Urrutia** (c. 1678 &ndash; 1741eko uztailaren 16a) esploratzaile eta kolono euskaldun bat izan zen Texasen, San Antonio de Béjarreko presondegiko kapitain bihurtu zena eta zazpi urtez bertako tribu amerikar batzuekin bizi izan zena, bere etsai ziren apatxeen aurkako kanpainen buru izan zelarik Texasko ekialdean. Apatxe herriaren etsai ziren amerikar jatorrizko herri guztietako kapitain nagusi izendatua izan zen.

## Hasierako urteak 
Urrutia Gipuzkoan jaio zen, 1678 inguruan. Bere anaia Toribiorekin batera soldadu bihurtu zen.

## Bizitza 
Josek eta bere anaia Toribiok Domingo Teran de los Ríosen espedizioan parte hartu zuten. Texasen kokatu ziren 1691 baino lehen. Garai horretan, Urrutia eta bere anaia Neches ibaitik gertu finkatutako garnizioko kide izan ziren. Domingo Teran de los Riosekin esploratzen ari ziren soldadu askok Texas utzi zuten 1693ko neguan, Texasko amerindiarren etsaitasun gero eta handiagoaren ondorioz.

Handik gutxira, José de Urrutiak istripu bat izan zuen San Marcos ibaian (adituek uste dute Colorado ibaian izan zela). Bere lesioak, bertatik gertu kokatutako jatorrizko tribu amerikarrekin geratzera behartu zuen. Hiru soldaduk berarekin geratzea erabaki zuten. Urrutia amerindiar herri batzuekin bizi izan zen zazpi urtez, bereziki Kanohatino, Xarames eta Tohos tribuekin, eta haiekin lotura garrantzitsuak ezarri zituen. Bere hizkuntza eta ohiturak azkar ikastea lortu zuen, tribuen errespetua ekarri ziona. Apatxeen aurkako nazio guztietako "kapitain jeneral" bihurtu zen, eta apatxe tribuen aurkako zenbait gerra zuzendu zituen. 1696an Mexikora itzuli zen. Han, Espainiako armadan postu nabarmena izan zuen. 1700ean, San Joan Bataiatzailea Misioa sortu ondoren, bere esplorazioei berrekin zien Texasen.

San Antonion kokatu ondoren, Urrutia Bexarko San Antonio presondegiko kapitain izendatu zuten 1733ko uztailaren 23an. Hurrengo berrogei urteetan, beste herri indigena batzuekin harremanak izan zituen Texasen, baita Coahuila eta Nuevo Leonen ere. Hala ere, apatxeenganako gorrotoa mantendu egin zen, eta 1739ko neguan Urrutiak beste gerra bat deklaratu zien San Saban. Urrutia 1741eko uztailaren 16an hil zen.

## Bizitza pertsonala 
1697ko urtarrilaren 7an, Urrutia Antonia Ramon Camachorekin ezkondu zen eta alaba bat izan zuen, Antonia, Joseph Antonio Menchacarekin ezkonduko zena.

José eta Antonia Monclovako Santiago Apostol parrokia-elizan ezkondu ziren, Coahuila estatuan, Mexikon. Erditzean bere lehen emaztea hil ondoren, Urrutiak bigarren emazte bat izan zuen, Rosa Flores y Valdez, eta honekin hamar seme-alaba izan zituen, horien artean Toribio de Urrutia, Bexarreko Presidioko kapitaina ere izan zena.

## Kanpo estekak 
* Mapa de la frontera del dominio español 1816an Urrutiak eta Nicolas de la Forak diseinatutako mapa bat da.
Arreta

thumb|Aditasun osoa
**Arreta** edo **aditasuna** jarduera mentala modu jarraituan objektu edo ataza zehatz batean kontzentratzeko gaitasuna da. Psikologiaren ikuspegitik, arreta ez da kontzeptu bakarra, baizik eta fenomeno-mota bati emandako izena. Tradizionalki, bi eratara hartu izan da kontuan, ezberdinak baina erlazionatuak daudenak. Alde batetik, pertzepzioaren ezaugarri gisa, arretak ingurumen-estimuluen iragazki gisa duen funtzioari egiten dio erreferentzia, estimulu garrantzitsuenak zeintzuk diren erabakiz eta jarduera psikikoa helburuaren gainetik kontzentratuz, kontzientzian sakonago prozesatzeko. Bestalde, arreta prozesu kognitiboak kontrolatzen eta erregulatzen dituen mekanismo gisa ulertzen da; baldintzapen bidezko ikaskuntzatik arrazoiketa konplexuraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferdinand Anton Ernst Porsche

**Ferdinand Anton Ernst Porsche** (1909ko irailaren 19a - 1998ko martxoaren 27a), **Ferry Porsche** izenaz ezaguna, Austriako automobilen diseinatzaile teknikoa, automobilen fabrikatzailea eta ekintzailea izan zen. Porsche AG zuzendu zuen Stuttgarten (Alemania).

Bere aita, Ferdinand Porsche, automobilgintzako ingeniari entzutetsua ere izan zen eta Volkswagen-en eta Porsche-ren sortzailea. Bere iloba, Ferdinand Piech, Volkswagen Taldearen presidentea izan zen, eta bere semeak, Ferdinand Alexander Porsche-k, Porsche 911 modeloaren diseinuan parte hartu zuen.

## Kanpo estekak
Ferdinand Alexander Porsche

**Ferdinand Alexander Porsche** (1935eko abenduaren 11 &ndash; Salzburg, 2012ko apirilaren 5a), **Butzi Porsche** bezala ezagunagoa, ingeniari alemaniarra zen, Ferry Porsche-ren semea, Ferdinand Porsche-ren biloba eta lehen Porsche 911 modeloaren diseinatzailea izateagatik ezaguna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Defizitaren muga konstituzional

thumb|Frantziako defizit publikoa (1959-2016)
**Defizitaren muga konstituzionala** edo **aurrekontuen urrezko araua** Estatu baten konstituzioan jasotako arau fiskala da, defizit estrukturala eta zor publikoa mugatzen dituena. Estatu askoren arautegian jasota dago: Alemaniak bere konstituzioaren 110. artikuluan ezartzen du; Suitzan bere konstituzioaren 126. artikuluan; Frantziak 2008an ezarri zuen bere konstituzioan; eta Espainian 2011ko irailaren 7an, Konstituzioaren artikuluen aldaketa bat bozkatu zuten, aurrekontuen urrezko arau bat sartuz. Zuzenketak Estatuko urteko defizit estrukturala (zentrala, autonomikoa eta udalekoa) 2020tik aurrera %0,40ra mugatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aurrekontu publiko

[thumb|Estatu Batuetako aurrekontu federalaren *[treemap*.]]
**Aurrekontu publikoa** Administrazioak aurrekontu-ekitaldi jakin batean izan ditzakeen gastuen eta sarreren aurreikuspen kuantitatiboa da, bateratua eta sistematikoa. Aurrekontuak onartzea herrialde bateko kongresu edo parlamentuaren eskuduntzetako bat da, dagokion aurrekontu-legearen bidez. Lege-araua da, hainbat ordenamendu juridikotan jasoa eta organo honek urtearen amaieran emana (oro har, abenduaren azken egunetan), eta hurrengo urterako aurrekontuei dagokien guztia arautzen du. Lege horrek barne hartzen ditu administrazioak gauzatu ditzakeen gastuen zerrenda eta administrazioak datorren urtean izan behar dituen diru-sarrerak. Gainera, izaera mistoko legea da, bere funtzioa legegilea baita, baina baita kontrolekoa ere. Aurrekontuen legeak, ezaugarri bereziak dituenez, izapidetze berezia izan dezake, edo beste lege batzuez bestelakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guillaume de Maleville

**Guillaume-Jacques-Lucien, Malevilleko markesa** (Sarlat, 1805eko abuztuaren 30a - Paris, 1889ko abenduaren 25a), Frantziako abokatu eta politikaria da. Bordeleko Apelazio Gortean lan egin ondoren, Dordoina ordezkatu zuen parlamentuan.

## Erreferentziak