Tanzania

**Tanzania**, izen ofiziala **Tanzaniako Errepublika Batua** (; ), Ekialdeko Afrikako estatu burujabea da, Afrikako Aintzira Handien eskualdean dagoena. Iparraldean Kenya eta Uganda ditu, Indiako ozeanoa ekialdean, Ruanda, Burundi eta Kongoko Errepublika Demokratikoa mendebaldean, eta Zambia, Malawi eta Mozambike hegoaldean. 947.303 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 67,5 milioi biztanle zituen 2024an. Hiriburua Dodoma da 1974az geroztik, baina Dar es Salaam da hiri nagusia eta gune ekonomikorik garrantzitsuena.

## Geografia 
### Mugak 
Tanzania Ekialdeko Afrikan dago, hego latitudeko 1° eta 12° artean, eta ekialdeko longitudeko 29° eta 41° artean.

### Eskualde naturalak 
Rift Haranak zeharkatzen du Tanzaniako lurraldea, ipar-hego norabidea duten bi adarretan banatua. Mendebaldekoak herrialdearen mendebaldeko muga egiten du, eta Tanganyika eta Rukwa aintzira luzangak hartzen ditu bere baitan; ekialdeko adarrak, berriz, herrialdearen erdialdea gurutzatzen du, Kenyako mugako Natron aintziratik Mozanbikeko mugako Nyassa aintziraraino. Horiek horrela, hauek dira eskualde geografiko nagusiak:

* Herrialdearen erdialdea, Rift Haranaren bi adarren arteko eremua hartzen duena, goi-ordoki zabal bat da; batez beste 1.000 metroko garaiera du. Goi-ordokiaren hegoaldeko erdian larreak dira nagusi, baina iparraldean nekazaritza lurrak daude. Bertan dago Dodoma, Tanzaniako hiriburua.
* Ipar-ekialdea oso menditsua da. Bertan daude Meru (4.562 metro), sumendi aktiboa, Kilimanjaro (5.889 metro), sumendi jardueragabea, eta Usambara eta Pare mendilerroak. Mendi horien ekialdean dago Rift Haran Handiaren ekialdeko adarra; pitzadura erraldoi horren barnean aintzira gaziak daude, hala nola, Natron, Eyasi eta Manyara, eta baita Ngorongoro kraterra ere.
* Ipar-mendebaldean, Kenya, Uganda eta Tanzaniaren arteko mugan, Victoria aintzira dago, Afrikako handiena. Horren hego-mendebaldean, Kongoko Errepublika Demokratikoa eta Tanzaniaren arteko mugan, Tanganyika aintzira hedatzen da. Sabanak estaltzen ditu Victoria, Tanganyika eta Nyassa aintziren arteko zabaldiak.
* Rift Haranaren ekialdeko adarraren eta Indiako ozeanoaren arteko lurraldea ordokia da, askoz zabalagoa hegoaldean iparraldean baino. Han dago Tanzaniako hiririk handiena, Dar es Salaam. Aipagarriak dira kostalde horretako mangladiak.

Ngorongoro view (28 12 2010).jpg|Ngorongoro kraterra
Elephant_and_Kilimanjaro.jpg|Kilimanjaroren ikuspegia
Beach at Matemwe.jpg|Matemweko hondartza, Zanzibar

### Hidrografia 
[thumb|220px|eskuinera|[Tanganyika aintziraren ikuspegia espaziotik]]
Tanzania, mendebaldea batez ere, Afrikako Aintzira Handien eskualdean dago. Hiru dira aintzira nagusiak:
* Victoria ipar-mendebaldean, Kenya eta Ugandarekin muga eginez. Afrikako lakurik handiena eta Niloren iturburu nagusia da.
* Tanganyika mendebaldean, Kongoko Errepublika Demokratikoaren mugan. Munduko aintzirarik sakonenetan bigarrena da, Errusiako Baikalen ondoan.
* Nyassa hego-mendebaldean, Malawi eta Mozambikerekin muga eginez.
Natron, Eyasi eta Manyara, iparraldean, eta Rukwa, hegoaldean, dira beste aintzira aipagarri batzuk.

### Basabizitza eta kontserbazioa 
[thumb|220px|eskuinera|[Ñuen migrazioa Serengetin]]
Historian zehar biztanleriaren dentsitate txikia izan duenez, dibertsitate biologiko handiko herrialdea da Tanzania. Parke eta erreserbetan ugaztun handiak bizi dira, hala nola, afrikar elefantea (*Loxodonta africana*), Burchell zebra (*Equus quagga burchellii*), Thomson gazela (*Eudorcas thomsonii*), altzelafoa (*Alcelaphus buselaphus*), ñu urdina (*Connochaetes taurinus*), jirafa (*Giraffa camelopardalis*) eta afrikar bufaloa (*Syncerus caffer*). Ugaztun harrapariei dagokienez, marradun hienak (*Hyaena hyaena*), likaonak (*Lycaon pictus*), lehoiak (*Panthera leo*), lehoinabarrak (*Panthera pardus*) eta gepardoak (*Acinonyx jubatus*) daude. Nilotar krokodiloak (*Crocodylus niloticus*) eta hipopotamoak (*Hippopotamus amphibius*) arruntak dira ibai eta aintzira bazterretan. 1.500 hegazti espezie baino gehiago behatu dira.; Gombe Stream Parke Nazionalean, Tanganyika aintziraren ondoan, Jane Goodallek zehatz-mehatz aztertu zuen txinpantzeen (*Pan troglodytes*) jokabidea, eta gauza bera egin zuen Toshida Nishidak Mahale mendietako Parke Nazionalean. Gizateriaren ondare izendaturik daude Serengeti eta Kilimanjaro parke nazionalak, Ngorongoro Kontserbazio Eremua eta Selous ehiza-babeslekua.

## Historia 
### Independentziaren aurreko garaia 
[thumb|220px|eskuinera|[Kondoako labar-arte gunea|Kondoako labar pinturak]]
I-II. mendera arte, kuxtar herriak (jatorriz kaukasoarrak eta Etiopiako hegoaldetik helduak ziur asko) bizi ziren Tanganyikan, baina gaur egun lurralde horretako herri gehienak I. eta II. mendeetan Afrikako mendebaldetik ekialdera hedatu ziren bantuen ondorengoak dira. Zanzibar uhartediko biztanleak shirazi herrikoak ziren. I. mendearen bukaera aldera, arabiar eta indiar merkatariak sartu ziren, Tanganyikako kostaldean batez ere eta, pixkanaka-pixkanaka, egokituz joan ziren. XV. mendearen bukaera aldera, portugaldarrak heldu ziren, eta bi mendez (XVI-XVII. mendeetan), arabiarrek eta Omango agintariek bat egin eta bidali zituzten arte (XVIII. mendearen hasieran), haien mende egon ziren lurralde horiek. Portugaldarrak irtetean, Omango sultanaren eta arabiarren artean banatu zuten lurraldea. Omango sultanak uharteak eta kostaldea hartu zituen, eta arabiarrek Tanganikako barrualdea, merkataritzako bideak kontrolatzearren batez ere. Horiek egon ziren bitartean, espezia-, boli-, arma- eta esklabo-salerosketek indar handia izan zuten; merkataritza horri eustearren, 1832an Omango sultanak Zanzibar egin zuen bere erresumako hiriburu.

1891n, Erresuma Batuaren eta Alemaniaren artean banatu zuten Tanzania; Zanzibar eta kostaldea britainiarren protektoratu gisa geratu zen; Tanganikako barrualdea, alemaniarren mende. Lehen Mundu Gerra bukatzean, ordea, alemaniarren mende zegoena ere (Ekialdeko Afrika Alemana) britainiarrei eman zien Nazioen Elkarteak. 1946an, Nazioen Elkartea Nazio Batuen Erakunde bihurtu zenean, hark bere babespeko lurralde gisa hartu zuen Tanganika, eta tanganikarrei administrazioan esku gehiago uzteko eta burujabetasuna bideratzeko eskatu zion Erresuma Batuari. Erresuma Batuak bideratu zuen ardura-banaketa ez zegokion biztanleen banaketa etnikoari, *Tanganyika African Association* (TAA) kide eta aldeko gehiena zituen alderdia izan arren, europarrei eta asiarrei kargu gehiago eman baitzizkien. Alderdi horren helburua etnien eta britainiarren arteko bitartekotza egitea zen; xede politiko garbirik ez zuen.

### Tanzania independentea 
[thumb|250px|eskuinera|[Julius Nyerere 1961ean, independentziaren aldeko ekitaldi batean]]
1954an, Julius Nyerere hautatu zuten TAAko lehendakari eta, haren eraginez, burujabetasunaren aldeko ideiak sartuz joan ziren alderdiaren barnean; aldi berean, izena ere aldatu zioten: *Tanganyika African National Union* (TANU). 1958ko hauteskundeetan oso emaitza onak izan zituen TANUk. 1961ean, zenbait tirabira izan ondoren, Tanganikari burujabetasuna ezagutu behar izan zieten britainiarrek. Zanzibarko Sultanerria britainiarren mende geratu zen 1963 arte. Tanganikak eta Zanzibarrek bat egin zuten 1963an , baina bakoitzak autonomia handia gordetzen zuela. 1967an, Nyerere lehendakari zela, TANU alderdiak bere helburua sozialismoa zela adierazi zuen Arushako deklarazioan, eta nekazariak komunitatetan biltzeko esperientzia jarri zuen abian. Handik hamar urtera esperientzia haren porrota onartu behar izan zuen, nekazari gehienak haren kontra baitzeuden.

1977an, *Zanzibarko Afro-Shirazi Party* alderdiak eta TANUk elkartzea eta alderdi bakar bat osatzea erabaki zuten, *Chama Cha Mapinduzi* (CCM) edo Iraultzaren alderdia hain zuzen. Alderdi bakar bilakatu zen hura, baina Zanzibarrek bere autonomia gordetzen zuen. Julius Nyerereren garaiko Tanzania Hegoafrikako apartheid-erregimenaren kontra, Rhodesia zuriaren kontra eta portugaldarren kolonialismoaren kontra agertu zen argi eta garbi. Bestalde, Tanzaniako gobernuak Frelimo-ri, Mozambikeko askapen-mugimenduari, laguntzen zion, eta baita Komoreetako Ali Soilihren eta Seychelleetako France-Albert Renéren erregimen progresistei ere. Kenyarekin eta Ugandarekin zituen harremanak hoztu egin ziren, eta Ekialdeko Afrikako Ekonomia Erkidegoa, britainiarrek sortua, desegin egin zen. 1981ean, muga-arazo bat zela-eta, Tanzaniako gudarostea Ugandan sartu zen, eta Idi Amin Dada presidentearen kontra egin zuen. Amin Dadak ihes egin behar izan zuen, nahiz eta Libiako gudarostearen laguntza zuen. Handik gutxira, antzinako lehendakari Milton Obote itzuli zen Kampalara. Baina Ugandara bidalitako gudarosteak eragin handia izan zuen estatuaren finantzetan. Hala, 1985ean Nyererek lehendakaritzarako hauteskundeetara ez aurkeztea erabaki zuen. Zanzibarko presidente Ali Hassan Mwinyi, CCMkoa, hautatu zuten presidente.

Artean Nyererek indar handia zuen alderdi bakarraren buruan, eta gogor kritikatu zuen bere ondorengoaren jarrera liberala. Hala eta guztiz ere, Ali Hassan Mwinyi berriro hautatu zuten presidente 1990eko hauteskundeetan. Dena dela, Zanzibarrekiko harremanak ez ziren onak, uhartediaren separatismoa indartzen ari baitzen. 1992an, alderdi-aniztasuna onartu zen eta Tanzania kontinentalean kristauen eta musulmanen arteko tirabirak gogortu egin ziren. 1995ean, CCM alderdiak eta Benjamin Mpaka hautagaiak erraz irabazi zituzten hauteskundeak. Zanzibarren, CCMko hautagai Seif Sharif Hamadek irabazi zuen, baina ez zion alde handia atera banaketaren aldekoa zen Fronte Zibiko Batuari. Salmin Amour gelditu zen, beraz, uharteko presidente; krisi politiko latzari eta oposizioari egin behar izan zien aurre presidente berriak.

1996an, 800 pertsona baino gehiago hil ziren, *MV Bukoba* itsasontzia Victoria lakuan iraulita. 1997an Tanzaniako presidente Benjamin Mpakak laguntza eskatu zien hainbat herrialderi, El Niño fenomeno meteorologikoak eragin izugarriak izan baitzituen Tanzaniako biztanleengan, eta hainbat eskualdetan biztanleek ezin zuten oinarrizko beharrak ase. 1998ko abuztuaren 7an, lehergailu indartsuek eztanda egin zuten Estatu Batuek Kenya eta Tanzaniako hiriburuetan zituzten enbaxadetan, Nairobin eta Dar es Salaamen. 258 lagun hil zituzten bonbek (213 Nairobin, 11 Dar es Salaamen),
eta 5.000 gehiago zauritu. Washingtonek Osama Bin Laden islamista integristaren taldeari leporatu zizkion atentatuak. 2004ko Indiako ozeanoko lurrikarak eragindako tsunamiak 11 pertsona hil zituen Tanzaniako kostaldean. 2005ean, Jakaya Mrisho Kikwete hautatu zuten lehendakari.
2012ko uztailean, gutxienez 145 pertsona hil ziren Indiako ozeanoan Zanzibar uhartera zihoan ferry bat hondoratzean.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
Errepublika presidentzialista da. Errepublikako presidentea estatuburu eta gobernuburu da. Bozketa zuzenaren bitartez hautatzen da, bost urteko agintaldirako. Lehen ministroak gidatzen du gobernuaren egunez eguneko jarduna. Ganbera bakarreko parlamentua du, Nazio Biltzarra (; ), 393 aulki dituena. Legebiltzarrerako hauteskundeak bost urtetik behin izaten dira.

### Banaketa administratiboa 
2016tik, Tanzania 31 eskualdetan banaturik dago. Eskualdeak barrutitan banaturik daude.

## Demografia 
### Biztanleria 
[thumb|250px|eskuinera|[Sukuma etniako emakume eta umeak]]
2016an 55.572.201 biztanle zituen. Zuraren esportazioak beheraldia izan du. Hori bera gertatu da sisalaren salmentekin; antzina gai hori herrialdeko aberastasun-iturri nagusietako bat zen (48.000 tona 1980an eta 23.344 tona 2012an). Iltze-belarraren produkzioa ere asko jaitsi da 1980ko hamarkadaz geroztik, garai horretan Indonesia, herrialde inportatzaile nagusia, bere beharrak asetzeko adina iltze ekoizten hasi baitzen. Abere-hazkuntzak ere garrantzi handia du Tanzaniako ekonomian,
behi-aziendak (21 milioi buru 2008an) eta ahuntz-aziendak (15 milioi buru 2008an), batez ere.

Tanzania Afrika beltzeko herrialde pobreenetako bat da. Mea-baliabideetan duen aberastasuna urria da; diamante-, urre- eta eztainu-meategi gutxi batzuk daude, eta ez dira oso emankorrak. Bestalde, industrializazio-maila oso apala da. Industria nagusiak hauek dira: ehungintza, elikagaiak, tabakoa, papera. Merkataritza-harreman gehienak India, Hego Afrika eta Txinarekin ditu. Garraiobideei dagokienez, burdinbide- eta errepide-azpiegiturak ez dira hain txarrak. Hiri nagusi gehienak Dar es Salaamekin eta elkarrekin lotuak daude burdinbidez eta errepidez, baina herri askotara ez dira iritsi. Portu nagusia eta nazioarteko aireportua Dar es Salaamen daude.

## Tanzaniar ezagunak
* Shaaban Robert (1909-1962), swahilizko idazlea. 
* Julius Nyerere (1922-1999), herrialdeko lehenengo presidentea.
* Abdulrazak Gurnah (1948-), idazlea.
* Samia Suluhu (1960-), historiako seigarren presidentea, lehenengo emakumea eta zanzibartarra.
* Rachel Luttrell (1971-), aktorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tanzaniako webgune ofiziala, tanzania.go.tz
* Tanzania, argia.eus