open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ambato

**Ambato** ( ahoskatua; forma osoa, **San Juan Bautista de Ambato**; ) Ekuadorko erdialdeko Andeetako haranean dagoen hiria da.  Ambato ibaiaren ertzean kokatua, hiria hainbat mendi alturen azpian ere badago. Tungurahua probintziako hiriburua da, itsasoaren mailatik 2.577 metroko altueran kokatua. "Lore eta Fruituen Hiria", "Hiru Juanen Lurraldea" eta "Ekuadorreko Lorategia" ezizenez ezagutzen da. Ambatoko biztanleei Ambateños edo Guaytambos (haranak ekoizteagatik famatua den bertako mertxika mota baten omenez) deitzen zaie.

Hiria hainbat aldiz suntsitu dute lurrikarek guztiz edo partzialki bere historian zehar, azkenekoz 1949ko abuztuaren 5ean, hiria eta katedrala ia erabat suntsituta geratu zirenean. Hiria hurrengo bi urteetan berreraiki zuten. Bertako biztanleen irmotasunaren omenez, Ambatok "Frutuen eta Loreen Jaialdia" ospatzen du otsaileko Inauterietan. Gaur egun, Fruitu eta Loreen Jaialdia Ekuadorreko jairik garrantzitsuenetako bat da.

Hiriari "Hiru Juanen Lurraldea" deitzen zaio, hiru ekuadortar ospetsuren jaioterria izan zelako: Juan Montalvo, XIX. mendeko saiakera idazle ezaguna; Juan León Mera, herrialdeko ereserki nazionalaren egilea; eta Juan Benigno Vela, Ekuadorreko independentzia mugimenduko pertsonaia garrantzitsua. Hiria oso ezaguna da fruta, larrugintza, elikagai produktuen eta ehunen ekoizpenagatik.  Garraio-gune garrantzitsu gisa ere balio du, batez ere Panamerikar autobidetik hegoaldera doazen bidaiarientzat.

## Klima 
## Ambatoar ospetsuak 
* Mauricio Montalvo Samaniego (1961-), abokatua
* Hermelinda Urvina (1905-2008), hegazkinlaria.
* Oswaldo Viteri (1931-2023) margolaria.

## Herri eta hiri senidetuak 
* Santa Fe (1990)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
M3GAN 2.0

***M3GAN 2.0***, 2025eko Gerard Johnstone zeelandaberritarrak zuzendutako zientzia-fikzio eta ekintza film bat da. Allison Williams, Violet McGraw, Ivanna Sakhno eta Jemaine Clement aktoreek antzeztu zuten.

*M3GAN* (2022) aurrekaria du.

## Argumentua 
2027, Gizateriaren arriskuan da, Gemma (Allison Williams) errobotistak hori konpontzeko aukera bakarra M3GAN (Amie Donald/Jenna Davis) berpiztu eta zenbait hobekuntza emanez, azkarragoa, indartsuagoa eta hilkorragoa egitea izango dela jabetuko da.

## Aktoreak 
* Allison Williams: Gemma, errobotista, M3GANen sortzailea
* Violet McGraw: Cady, Gemmaren hiloba
* Amie Donald: M3GAN (Model 3 Generative Android), Gemmak sortutako errobot ahaltsua
** Jenna Davis: M3GANen ahotsa
* Brian Jordan Alvarez: Cole, Gemmaren lankidea
* Jen Van Epps: Tess, Gemmaren lankidea
* Ivanna Sakhno: AMELIA (Autonomous Military Engagement Logistics & Infiltration Android), M3GANdik sortutako errobot oldarkorra
* Aristotle Athari: Christian Bradley, zibersegurtasunean aditua eta Adimen Artifizialaren aurkako ekintzailea
* Timm Sharp: Tim Sattler, AMELIAren sorkuntzaren arduradun den armadako kolonela
* Jemaine Clement: Alton Appleton, teknologia enpresaburu ustela
* Amy Usherwood: Lydia, Cadyren terapista

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Francisco Tobar García

**Francisco Tobar Garcia** (Quito, 1928ko azaroaren 3a - Quito, 1997ko otsailaren 1a) Ekuadorko poeta, antzerkigile, ipuin idazle, saiakeragile, kazetari, literatur kritikari, diplomatiko eta unibertsitateko irakaslea izan zen. 

Ekuadorreko Unibertsitate Katoliko Pontifizean Literaturako doktoregoa egin zuen. Irakasle bisitaria izan zen Argentinako La Platako Unibertsitate Nazionalean, Parisko Sorbonan eta Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Ekuadorreko gobernuaren diplomatiko gisa aritu zen Espainian, Haitin eta Venezuelan. Ekuadorreko Kulturaren Etxeko argitalpen saileko zuzendaria ere izan zen. 

1997ko otsailaren 1ean hil zen, biriketako minbiziaz. 

## Lanak 
**Poesia**

* *Amargo* (Quito: Ed. Presencia, 1951)
* *Segismundo y Zalatiel* (Quito: Ed. Presencia, 1952)
* *Naufragio y otros poemas* (Quito: Ed. Casa de la Cultura, 1962)
* *Dhanu* (Madril: Oficina de Educación Iberoamericana, 1978)
* *Ebrio de eternidad* (Quito: Ed. Banco Central de Ecuador, 1992)

**Antzezlanak**

* *Tres piezas de teatro* (Quito: Ed. Casa de la Cultura, 1962)
* *Grandes comedias* (Quito: Ed. Casa de la Cultura, 1981)

**Eleberriak**

* *Pares o nones* (Madril: Ed. Planeta, 1979) - Marbella Sariaren irabazlea Espainian
* *La corriente era libre* (Bogotá: Ed. Paulinas, 1979)
* *Autobiografía admirable de mi tía Eduvigis* (Quito: Ed. El Conejo, 1991) - Francisco Tobar Garciaren maisulantzat jo zuen kritikariek

**Ipuin laburrak**

* *Los quiteños* (Quito: Ed. Central de Publicaciones, 1991)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gagnoako artxidiozesia

**Gagnoako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar artxidiozesia da. 1956ko ekainaren 25ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1994ko abenduaren 19an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Gagnoan dago. Egun artzapezpikua Jean-Jacques Koffi Oi Koffi da.

## Ordinarioak 
### Gagnoako apezpikuak 
* Jean Marie Étrillard (1956-1971)
* Noël Kokora-Tekry (1971-1994)

### Gagnoako artzapezpikuak 
* Noël Kokora-Tekry (1994-2001)
* Jean-Pierre Kutwa (2001-2006)
* Barthélémy Djabla (2006-2008)
* Joseph Yapo Aké (2008-2023)
* Jean-Jacques Koffi Oi Koffi (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
D. S. Senanayake

**Don Stephen Senanayake** (; ; Mirigama, 1884ko urriaren 20a – Kolonbo, 1952ko martxoaren 22a) Zeilango lehendabiziko lehen ministroa izan zen 1948tik hil zen arte.

Enpresaburu baten semea izan zen, eta Saint Thomas Collegen hezi zen, Agrimensurako Bulegoan bulegari aritu aurretik. Ondoren, familiaren negozioetan aritu zen, Kahatagaharen grafito-meategia barne.

Zeilango independentziaren aldeko mugimenduan inplikatu zen 1915eko budisten eta musulmanen arteko istiluetatik, bera eta bere anaiak 46 egunez kartzelatu zituztenetik. 1924an Zeilango Kontseilu Legegileko kide hautatu zuten eta 1931n Zeilango Kontseilu Estataleko kide eta Nekazaritza ministro izendatu zuten.

Herrialdearen independentziarako negoziazioak zuzendu zituen eta aberriaren aitatzat hartzen da. 1948an Zeilanek independentzia lortu zuen Erresuma Batuko erregea estatuburu gisa mantenduz eta Senanayake lehen ministro izendatu zuten. Lau urte geroago hil zen, zalditik erorita.
Ramón Unamuno

**Ramón Unamuno** (1907ko otsailaren 4a - 1973ko uztailaren 7a) Ekuadorko futbolari eta entrenatzailea izan zen. Ekuadorko selekzio nazionala entrenatu zuen 1939ko eta 1947ko Hego Amerikako Txapelketetan,   eta lehenengoan aurrelari gisa partida bat jokatu zuen, Peruren aurka 5-2 galdu zuten partidan barne.

Bere ibilbidean zehar, Emelec eta Bartzelona taldeak ere entrenatu zituen, biak Ekuadorko hiririk handienean, Guayaquilen. Bere agintaldia bereziki arrakastatsua izan zen Bartzelonan. Bi aldi izan zituen entrenatzaile gisa, eta bakoitzean Serie A titulua lortu zuen: lehenengoa 1960an eta bigarrena hamarkada bat geroago.

Entrenatzaile gisa izan zuen arrakastagatik, Guayaquilen *Ramón Unamuno* izeneko estadio bat dago. 1922an *Guayaquil estadio* gisa eraikia eta 5.000 ikusle inguru hartzeko lekua zuena, Bartzelona eta Emelece taldeen egoitza izan zen 1945ean George Capwell estadioa eraiki zuten arte. Unamunoren omenez izena jarri zioten talde hauen entrenatzaile izan zen garaian, eta gaur egun Fedeguayas eta Estudiantes de Guayas tokiko talde txikiagoen egoitza da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galo Vásquez

**Galo Fidian Vásquez Gracia** (1957ko abenduaren 31n jaioa) ekuadortar futbolari ohia da, Bartzelona SCn erdilari gisa jokatzen duena.

## Karrera 
### 5 de Agosto Kluba 
#### 1975–1978 
Goiz hasi Club 5 de Agosto eskolan, Barcelona Sporting Clubera joan arte. Batxilergoko ikaslea zen eta erakundea tokiko futbol amateur txapelketetan parte hartzen zuen.

Barcelonak bere zerbitzuetan interesa erakutsi zuenean, bere kidea zen Emeterio Vera probatzera etorri zen 1978an. Marcos Calderon peruarra, perfekzionista gisa gogoratzen duena, kanariar taldeko entrenatzailea zen eta geratzeko baimena eman zion.

### Barcelona Sporting Club 
#### 1978–1990 
"Idolo del Astillero" txapelketan, 5 titulu nazional lortu ahal izan zituen eta 3 aldiz txapeldunorde izan zen. Ez zuen jokatu Barcelonarekin lehenengo Libertadores Kopako finala, zuzendaritzarekin kontratua berritzeko akordiorik ez zegoelako eta kluba utzi behar izan zuelako. Erretiroa hartu eta hamabi urte igaro direnean, erdilariak dio futbolak lagun asko, bi etxe (bat Guayaquilen eta bestea Esmeraldasen) utzi dizkiola, ibilgailu bat eta oso harro dagoen altxorrik handiena: bere familia. Ez daki zergatik jarri zioten Mafalda ezizena. Lagunarteko bilkura batean Mafalda izena jarri ziotela gogoratzen du besterik gabe. 

### Delfín Sporting Club 
#### 1990–1991 
Denboraldi horren ondoren erretiratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* El Universo
Jamusukroko elizbarrutia

**Jamusukroko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 1992ko martxoaren 6an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Jamusukron dago. Egun apezpikua Joseph Kakou Aka da.

## Ordinarioak 
* Bernard Agré (1992-1994)
* Paul-Siméon Ahouanan Djro (1995-2006)
* Joseph Yapo Aké (2006-2008)
* Marcellin Yao Kouadio (2009-2018)
* Joseph Kakou Aka (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daloako elizbarrutia

**Daloako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 1940ko apirilaren 9an ezarri zen Sassandrako bikariotza apostoliko gisa eta 1955eko irailaren 14an elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Daloan dago. Egun apezpikua Marcellin Yao Kouadio da.

## Ordinarioak 
### Sassandrako bikario apostolikoa 
* Alphonse Charles Kirmann (1940-1955)

### Daloako apezpikuak 
* Jean Marie Étrillard (1956)
* Pierre-Eugène Rouanet (1956-1975)
* Pierre-Marie Coty (1975-2005)
* Maurice Konan Kouassi (2005-2018)
* Marcellin Yao Kouadio (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Fraser

**Laura Fraser** (Glasgow, Eskozia, Erresuma Batua, 1975eko uztailaren 24a) aktorea eta ahots-aktorea da, zineman zein telebistan jarduten duena.

## Bizitza 
Aita, Alister Fraser, gidoilaria da, eta ama, Rose Fraser, erizaina. Hiru haurride ditu. Hillhead High Schoolen ikasi zuen eta Scottish Youth Theatreko kidea izan zen. Royal Scottish Academy of Music and Draman ere ikasi zuen. 2003 urtetik, Karl Geary aktore irlandar-estatubatuarrarekin ezkonduta dago, eta haren alaba bat du, Lila, 2006ko maiatzean jaioa.

### Aktore ibilbidea 
BBCko *Neverwhere* (1996) telesailean egin zuen debuta telebistan. 1998an BBCren beste ekoizpen batean agertu zen, *The Tribe*, eta *Titus* filmean Lavinia paperean (1999). Gainera, ''A Knight's Tale* eta *Vanilla Sky* (2001), *He Knew He Was Right* (2005), *Casanova* (2005), *Reinchenbach Falls* eta *Talk to Me* (2007), *Florence Nightingale* (2008), *Single Father* (2010) eta *Better Call Saul* (2010) lanetan aritu da, besteak beste.

## Filmografia 
### Zinema eta telebista 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:
* *Vidas enfrentadas* (1996) *Small Faces*. Gillies MacKinnon
* La *prima Bette* (1998) *Cousin Bette*. Des McAnuff
* *Nunca te vayas sin decir te quiero* (1998) *Left Luggage*. Jeroen Krabbe
* *Whatever Happened to Harold Smith?* (1999), Peter Hewitt
* Titus (1999), Julie Taymor
* *Gabonetako ipuinak* (1999) A *Christmas Carol*. David Hugh Jones
* DVD *Sexualitate birtuala* (1999) *Virtual Sexuality*. Nick Hurran
* *The Match* DVD (1999), Mick Davis
* DVD *Kevin eta Perry, gaur bustiko dugu!* (2000) Kevin & Perry Go Large. ED Byrena
* *Barkatu eta ahaztu* (2000) *Forgive and Forget*. Isoling Walshekoa
* *A Knight's Tale* (2001), Brian Helgeland
* *Den of Lions* (2003), James Bruce
* *Angeles de hierro* (2004) *Iron Jawed Angels*. Katja von Garnier
* *Nina's Heavenly Delights* (2006)
* *The Flying Scotsman* (2006), Douglas Mackinnon
* *The Boys Are Back* (2009), Scott Hicks
* *Lip Service* (2010-2012)
* *Breaking Bad* (2012-2013) - Lydia Rodarte-Quayle. Telebistako seriea
* *I Am Not a Serial Killer'' (2016), Billy O'Brien
* *Better Call Saul* (2018) - Lydia Rodarte-Quayle. Telebistako seriea
* *In the Cloud* (2018), Mary Klaxon
* *Traces* (2019) - telesaila
* *Patience* (2025) - telesaila

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Bartonella

**Bartonella** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo txikiak direnak. Bartonellaceae familiako genero bakarra da. Genero honetako espezie batzuk aspalditik ezagutzen ziren, baina Rickettsia eta Rochalimaea generoetan sailkatzen ziren, Bartonella generoa sortu aurretik, 1993an. .

Genero honek Alberto L. Barton mikrobiologo perutarrarengandik hartu zuen izena.

Aerobioak dira eta oxidasa negatiboak. Zelula barneko parasitoak dira gehienak, eta horietako batzuk patogenoak (batez ere, oportunistak) .

Eskakizun nutritibo zorrotzak dituzte eta ez dute hazkuntza-ingurune askotan hazten. Laborategian kultibatzeko odola duten hazkuntza-ingurune bereziak erabiltzen dira .

Bartonella batzuek hainbat patologia sor ditzakete gizakiengan. Zoonosiak dira gehienak, hots, animaliengandik transmititutako gaixotasun infekziosoak. Artropodo txikiak eta hematofogoak (akainak, arkakusoak, zorriak...) dira Bartonellak sortutako gaitzen bektoreak. 

Bartonella patogenoek zelula endotelialak eta eritrozitoak infektatzen dituzte. Bertan luzaro bizi daitezke, zelula barneko parasitoen modura.

## Fisiopatologia 
Ez dira oraindik oso ondo ezagutzen Bartonellaren infekzioen nondik-norako guztiak, XX. mendeko bukaerara arte mikrobio horien bizi zikloak hutsune asko zituelako. Harrezkero, Bartonellaren eragina gaixo immunogutxitu askoren sindrome klinikoetan frogatu egin da, bakterio hauekiko interesa areagotu duena. .

Gaur egun (2025ean) zortzi espezie patogeno ezagutzen dira Bartonella generoaren barruan, patologia ezberdinak sortzen dituztenak. Patologia hauei "bartonelosi" deritze. Ezagunenak katu-harramazkagatiko gaixotasuna, angiomatosi bazilarra, lubakietako sukarra eta Carrion gaitza dira.

*katu-harramazkagatiko gaixotasuna Bartonella henselaek sortzen du. Arkakusoak dira bakterioaren bektorea, katuak infektatzen dituztenak. Era berean, katuek gizakia kutsatzen dute. Sukarra, buruko mina, nekea eta linfadenopatia dira sintoma nagusiak. Gaitza berez sendatu ohi da, gaixo kronikoengan edo pertsona immunogutxituengan izan ezik (horietan tratamendu antibiotikoa ezinbestekoa da).

*angiomatosi bazilarra Bartonella henselaek ere sortzen du, eta baita Bartonella quintanak ere. Larruazalean eta barne organoetan lesio basougalkorrak sortzen ditu.

*lubakietako sukarra: Bartonella quintanak eraginda. Gaitz honek I. Mundu Gerran milaka soldadu jo zituen. Bakteriemia, hezurretako mina, sukarra, buruko mina eta batzuetan esplenomegalia dira sintoma ohikoenak. Zorriak dira gaitzaren bektoreak 

*Carrion gaitza: Andeetan eta Perun endemikoa dena. Bartonella bacilloformis-ek eragiten du. Sukarra, anemia, hepatomegalia eta linfadenopatia eta larruazaleko ohiko lesioa ("garatxo perutarra") sortzen ditu. Gaitz larria da, tratamendurik gabe hilgarria izan daitekeena.

Bartonelosi gehienak mugatuak dira eta berez sendatzen dira aste gutxi batzuetan tratamendurik gabe. Batzuetan asintomatikoak dira. Halere, umeengan eta immunogutxituengan larriagoak izan daitezke, eta tratamendu antibiotikoa behar dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anita Velasteguí

**Anita Priscela Velasteguí Ramos** (1942ko uztailaren 26an jaioa, Ambaton) Ekuadorreko armadan koronel maila militarra lortu zuten lehenengo emakumezko ofizialetako bat izan zen.

## Biografia 
Anita Velasteguí Ambaton jaio zen nekazaritza-ekoizle eta banatzaileen familia batean, eta han hazi zen hiru anai-arreba batekin eta arreba batekin. “Cevallos” Lehen Hezkuntzako Eskolan ikasi zuen lehen hezkuntza, eta “Colegio Nacional Ambato” nesken eskolan, bigarren hezkuntzako ikasketak egin zituen, non amaitu zituen. Aitaren eraginez, odontologia ikasi zuen eta Ekuadorreko Unibertsitate Nazional handienean ikasi zuen, Quiton dagoen Ekuadorreko Unibertsitate Zentralean. 1974an, Anitak Ekuadorreko armadan lan egiteko eskaera egin zuen, armada osasun zerbitzuen adarreko hainbat karrera-arlotako lizentziatuen bila zebilelako.

## Armadako karrera 
Teniente lehen gisa hasi zuen bere ibilbidea eta hasieran Cuencako hegoaldeko hirian destinatu zuten. Geroago, El Oro probintzian eta Cayambe-n (Pichincha probintzia) ere aritu zen. Azkenean, Indar Armatuen Ospitale Nazionalera bidali zuten, eta han urte askotan dentista gisa aritu zen. Ospitale honetan zerbitzuan zegoela, kapitain, maior eta teniente koronel izatera igo zuten. 20 urteko zerbitzuaren ondoren, Anita Ekuadorreko indar armatuetan koronel mailara igo ziren lehen hiru emakumezko ofizialetako bat izan zen (garai hartako legearen arabera zerbitzu-adar batek lor zezakeen maila gorena). Hiruren artean, nota orokorrik onenak lortu zituen. Igoera lortu eta gutxira, Defentsa Ministerioko Osasun Zerbitzuen Departamentuko zuzendari izendatu zuten. 25 urteko zerbitzua egin ondoren erretiratu zen kargu horretatik.

## Gaur egun 
Erretiroa hartu ondoren, Anitak bizitza osorako pasio bati eskaini dio buru-belarri: pinturari, eta pintura ikastaro askotan parte hartu du, gehienak Ekuadorreko Kultura Institutuaren (Ekuadorreko Kulturaren Etxea) bidez. Urteetan zehar, 50 lan baino gehiagoko pintura bilduma txiki bat sortu du, hainbat galeriatan erakutsi direnak. Anita Quiton bizi da, eta 30 urte baino gehiago daramatza Numa Pompilio Garcés Altamaniranorekin ezkonduta; hiru seme heldu dituzte: David, Pablo eta Miguel. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Elsa Viteri

**María Elsa Viteri Acaiturri** (Guayaquil, 1965eko otsailaren 25a - Ibidem, 2021eko azaroaren 18a) ekonomialari ekuadortarra izan zen, Rafael Correaren eta Lenin Morenoren gobernuetan Finantza ministro gisa aritu zena. Correaren gobernuan beste kargu batzuk izan zituen eta Hiri Garapen eta Etxebizitza Ministerioan eta Uraren Idazkaritzan aholkuak eman ditu.

## Biografia 
Guayaquilen jaio zen, 1965eko otsailaren 25ean. Guayaquilgo La Asunción ikastetxean egin zituen batxilergo ikasketak, fisiko-matematikako espezializazioarekin, eta Santiago de Guayaquilgo Unibertsitate Katolikoan egin zituen unibertsitate ikasketak. 1989an graduatu zen, eta graduaziorik onena lortu zuen.

Santiago de Guayaquilgo Unibertsitate Katolikoko Ikerketa Ekonomikoen Zentroko zuzendaria eta erakunde horretako irakaslea izan zen, 1989tik 1992ra.

Unibertsitate Katolikoan, Ozeano Bareko Unibertsitatean eta ESPOLen katedradun ere izan zen. Ekonomia Zientzietan eta Nekazaritza Ekonomian espezializatu zen Iowako Unibertsitatean, Ameriketako Estatu Batuetan.

Unibertsitateko karrera egiten ari zela, Rafael Correa presidente ohia ezagutu zuen, eta harekin batera Correak sortutako Alianza Estudiantil mugimenduko kide izan zen. Unibertsitate bereko Ekonomia Ikerketen Institutuan ere egin zuten topo, ikerketa ekonomikoko proiektuak eta iritzi-dokumentuak egiten, eta, ondoren, institutuaren zuzendari lanetan aritu zen.

2000. urtean Txilera joan zen Alborada Klinikan negozio familiar bat kudeatzera, eta bertan aritu zen gerentzian 2007. urtera arte. Fausto Ortiz Finantza ministro ohiak eta Rafael Correa presidente ohiak gonbidatuta itzuli zen herrialdera; hala, 2008an Finantza ministro izendatu zuten.

2021eko azaroaren 18an hil zen, 56 urte zituela, pankreako minbizi baten ondorioz.

#### Politikan sartzea 
2008an Rafael Correa presidentearen garaian Finantza ministro izendatu zuten. Horren aurretik, Viteri idazkariorde nagusi izan zen estatu-sail berean.

## Finantza Ministerioa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
F1 (filma)

***F1*** edo ***F1 the Movie***, , 2025eko Joseph Kosinski estatubatuarrak zuzendutako kirol drama film bat da. Brad Pitt, Damson Idris, Kerry Condon, Tobias Menzies eta Javier Bardem aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1990eko hamarkadan Sonny Hayes (Brad Pitt) 1 Formulan etorkizun handia zuen pilotua izan zen, baina lasterketa batean istripua izan eta bere kirol ibilbidea bertan behera gelditu zen.

30 urte beranduago harat-honata dabilen soldatapeko pilotua da. Iraganean haten taldekia eta orain 1Feko talde baten jabea den Rubén Cervantesek (Javier Bardem) harekin harremanean jarri eta Sonny 1 Formulara itzul dadin konbentzitzen saiatuko da, Cervantesen taldea salbatzeko azken aukera izan dezan. Joshua Pearce (Damson Idris) taldekide eskarmentu gabea taldeko izarra da eta bere erritmoa inposatzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Brad Pitt: Sonny Hayes
* Damson Idris: Joshua Pearce
* Kerry Condon: Kate McKenna
* Javier Bardem: Ruben Cervantes
* Tobias Menzies: Peter Banning
* Kim Bodnia: Kaspar Smolinski
* Sarah Niles: Bernadette Pearce
* Will Merrick: Nickleby
* Joseph Balderrama: Rico Fazio
* Abdul Salis: Dodge Dowda
* Callie Cooke: Jodie
* Samson Kayo: Cashman
* Shea Whigham: Chip Hart
* Layne Harper: Press
* Luciano Bacheta: Luca Cortez

## Kanpo loturak 
* IMDB fitxa irakurgai
Gonzalo Zaldumbide

**Gonzalo Zaldumbide Gómez de la Torre** (Quito, 1883ko ekainaren 5a - Quito, 1965eko azaroaren 30a) Ekuadorreko kritikari literario, eleberrigile, saiogile eta diplomatikoa izan zen. Jose Enrique Rodó-ren idazkiek eragin handia izan zuten bere literaturan, korronte arielistaren parte izan zen, eta estilo oso bereizgarria garatu zuen bere saiakeretan. 

Gainera, estilo horretan *Égloga trágica* izeneko eleberri bat idatzi zuen, 1910ean idazten hasi eta 1954an bere bizitzaren amaieran argitaratu zuena. Ekuadorreko antzinako hainbat autore aztertu zituen, idazle klasikoen kanon bat sortzeko asmoz. Horien artean, Gaspar de Villarroel XVII. mendeko prosalari handia eta Juan Bautista Aguirre, XVIII. mendeko poetarik nabarmenena, nabarmendu ziren. Horrez gain, Juan Montalvoren lana zabaltzen lagundu zuen. Haren liburuak bere bizitzaren amaieran argitaratu ziren, eta haietako asko hil ondoren. Gainera, zorretan sentitzen zen aitarekin, Julio Zaldumbide poeta erromantikoarekin, erakutsi zuen eskuzabaltasunagatik eta leialtasunagatik. Bestalde, ibilbide luzeko enbaxadore garrantzitsua izan zen, eta horrek Parisera, Erromara, Londresera eta Genevara eraman zuen, eta hori baliatu zuen bere herrialdeko literatura zabaltzeko. Azkenik, Kanpo Harremanetarako ministro izan zen 1929an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zaldumbide Rosales fundazioaren webgunea
* America aldizkariaren biltegia, Gonzalo Zaldumbideri buruzko zenbakiekin
* Gonzalo Zaldumbideren liburuen biltegia
* Pentsamendu amerikarraren hedapena, Alberto Buelaren eskutik
Clemente Yerovi

**Clemente Yerovi Indaburu** (Bartzelona, 1904ko abuztuaren 10a - Guayaquil, 1981eko uztailaren 19a) Ekuadorreko politikaria izan zen. Ekuadorreko presidentea, de facto bitarteko epean.

## Biografia 
Clemente Yerovi, Clemente Yerovi Matheus eta Maria Indaburu Seminarioren semea, Bartzelonan (Katalunia) jaio zen, bere aita Ekuadorreko kontsul nagusia zelarik, 1904ko abuztuaren 10ean. Jaio eta egun batzuetara, Ekuadorreko Enbaxadan inskribatu zuten, eta, horregatik, jaiotzez ekuadortartzat hartu zuten, administrazio labur eta emankorrean izan zituen aurkari politiko bakanek baieztatzen zutenaren aurka.
ezkerrera|thumb|219x219px|Victoria Gómez Icaza, Clemente Yerovi Indabururen emaztea eta herrialdeko lehen dama 1966an.
Guayaquileko Vicente Rocafuerte ikastetxean eta Quitoko San Gabriel ikastetxean ikasi zuen. Victoria Gómez Icazarekin ezkonduta zegoen, eta harekin lau seme-alaba izan zituen:

* María Laura Yerovi Gómez
* Elena Yerovi Gómez
* Clemente Yerovi Gómez
* Fernando Yerovi Gómez

Gaztetan ibai-nabigazioan eta kabotajean aritu zen, eta buruz ezagutzen zituen Guayas ibaiaren arroa, Guayaquilgo Golkoa eta Ekuadorreko eta Ipar Peruko kostaldeak. Itsas bizitza eta merkataritza utzi eta exekutibo karrera hasi zuen: Ibaien Nekazarien Elkarteko presidentea izan zen 1935ean, Hipoteka-Kredituko Bankukoa 1936an eta Itsasertzeko Nekazaritza Ganberakoa 1939an; Banku Zentraleko zuzendaria 1938an, Galo Plaza Lassoko Ekonomia ministroa 1948 eta 1950 artean, eta diru-zorroa izan zen ekoizpenaren plangintza egin eta bultzatu zuena. Moneta Batzordeko buru izan zen 1951 eta 1952 artean, Sustapenerako Banku Nazionala zuzendu zuen 1955 eta 1956 artean eta nekazaritza, merkataritza, industria eta arrantza elkarteak sustatu zituen. 1962an Plangintzako Batzorde Nazionalaren ardura hartu zuen eta Garapenerako Plan Nazionala egin zuen, Carlos Julio Arosemena Monroy-rekin hasi eta 1964an Batzorde Militarrari eman zitzaiona. 1965ean, enbaxadore izan zen Europako Merkatu Bateratuan, baina uko egin zion duintasun horri, maltzurkeriatzat jo zuelako. 

Jorge Salvador Larak, Yeroviren garaian Errepublikako kantzilerra izan zenak, "errepublikaren bertute nabarmenen kontsul-gizona, pertsonaia maitekorra, graziaz eta baliabide praktikoz betea" zela uste zuen. 

Yerovi 1981eko uztailaren 19an hil zen Guayaquilen, 76 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Gregorio Ostiakoaren basilikako hegoaldeko eliz ataria

**San Gregorio Ostiakoaren basilikako hegoaldeko eliz ataria** Sorladako basilika honetako eliz atari nagusia da, 1713an amaitutako lan barrokoa. 

## Historia eta deskribapena 
Bere arkitekto nagusia izan zen Vicente López Frías eta Juan Antonio San Juan.  Nafarroako hainbat elizatan egin zituen igel­tsuz­ko apainketa-lanak medio, ospea hartu zuen Lizarrako ar­kitek­toa zen López Frías. Gertu dagoen Vianako Andre Madriaren elizan inspiratu ziren, bi mende lehenagoko eliz atari ikusgarrian. 

Bost kale eta bi gorputzez osatuta dago, oinarri bikoitz baten gainean, zutabe salomoniko eta kapitel konposatuak dituzten pilareek artikulatuta, eta hiru kale nagusiak babesten dituen maskor handi batek errematatuta. Lehenengo gorputza ate zuzen batek erdian du, bao dintelduna duena, eta gainean Santuaren gotzain eta kardinal ikurrak erakusten dira.. 

Bigarren mailan, Gregorio Ostiakoaren irudia duen nitxo bat dago, alboko paneletan haren bizitzako eszenak zituzten panelak zeudelarik, gaur egun galduta daudenak..
thumb|erdian|500x500px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merly Zambrano

**Merly Cristina Zambrano Mendoza** (El Carmen, 1981eko abenduaren 7a) Ekuadorreko futbol jokalaria da, defentsa lanetan jokatzen duena. Ekuadorrentzat jokatu zuen 2015eko FIFAko Emakumezkoen Munduko Txapelketan.

## Biografia 
Merly Zambrano 8 urterekin hasi zen futbolean, bere neba Manuel auzoko lagunekin lan egitera ateratzen zenean, berak jarraitu ohi zion. Bere jaioterria, El Carmen, utzi eta Imbaburara joan zen bizitzera, bertan bere ikastetxean eta probintziatik aukeratua izan zelarik..Ondoren, Quitora iritsi zen eta Pichincha Probintzia ordezkatu zuen; gainera, La Floresta Liga Barrialeko Galicia klubean jokatu zuen, bertan Mauricio Garcia ezagutu zuen, futbol profesionalera proiektatzen duen entrenatzailea. Bere harrotasunik handiena Ekuador ordezkatzea izan da Kanadan 2015ean egindako Munduko Txapelketan.

## Ibilbidea 
### Espuce 
Futbolari profesional gisa, Espuce klubarentzat jokatzen hasi zen 2013. urtean, erakunde milito horretan, 2018. urtera arte.

### El Nacional 
2019. urtean Club Deportivo El Nacionalek fitxatu zuen.

### Quito F.C. 
2020. urterako, Merly kontratatu zuen Quito F.C.-k.

### Ñañas kluba 
2020ko hirugarren hiruhilekoan Ekuadorreko Emakumeen Superligako play offak jokatzeko kontratatu zuen Ñañas klubak, eta klub hartan gaur arte mantendu da.

## Selekzio nazionala 
Ekuadorreko emakumezkoen futbol selekzioarekin jokatu du nazioarteko txapelketa, Kanadan jokatu den Munduko Txapelketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Viteri

**Daniel Viteri** (Guayaquil, Guayas, Ekuador, 1981eko abenduaren 12a) Ekuadorreko futbolari ohia da. Atezain bezala jokatzen zuen eta bere azken taldea Ekuadorreko Serie A-ko Guayaquil City izan zen, bere erretiroa 2020ko abenduaren 19an izan zen, Deportivo Cuenca taldearen aurrean.

## Ibilbidea 
Viteri Emelec-en hasi zen, non Ekuadorreko txapeldun izan zen 2001ean eta 2002an, 2001eko Merconorte Kopako txapeldunordea izateaz gain. 2005ean Deportivo Quitora pasa zen. 2008an Quitoko Ligara joan zen, eta bertan 2008ko Libertadores Kopa, 2009ko Hego Amerikako Errekopa eta 2009ko Hego Amerikako Kopa irabazi zituen taldeko ordezko arkularia izan zen. 2010ean Barcelona SC-ri utzi zioten, hurrengo urtean Ligara itzuli zen 2017ra arte, 2018an Ourensen jokatu zuen otsailaren 3tik uztailaren 10era arte, ondoren Guayaquil Cityra batzeko eta 2020ko abenduaren 19ra arte jokatu zuen, orduan jakinarazi baitzuen kantxetatik erretiratuko zela.

## Selekzio nazionala 
20 urtez azpiko selekzioarekin 20 urtez azpikoen munduko txapelketa jokatu zuen 2001ean, Argentinan. Gainera, Ekuadorreko Futbol Selekzioarekin jokatu zuen eta FIFA 2002 Munduko Txapelketan parte hartu zuen.
2010eko Hegoafrikako Munduko Txapelketarako kanporaketako lehen bi partidak jokatu zituen, Marcelo Elizaga eta Javier Klimowiczen lesioen ostean. Venezuela eta Brasilen aurka jokatu zuen, hurrenez hurren. Hasiera txarra izan zuten, bi partidak galduz. Venezuelaren aurka, Viterik ezin izan zuen José Manuel Rey-k zelai erditik egindako jaurtiketa libre batera iritsi, partidako gol bakarra izan zen.
Brasilen aurka 5-0 galdu eta gero, Kakak egindako jaurtiketa ahul bat ez gelditzeagatik kritikatu zutena. Azkar, belauniko jarri zen geldittzeko, lortu zuen, baina bere irismenetik kanpo irristatu eta sarera joan zen Rio de Janeiroko Maracana estadioan bosgarren gola.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marina Díaz

**Marina Díaz Fernández** (Madril, 2001eko irailaren 30a) espainiar matematikaria da. 2023ko uztailetik 2025eko uztailera arte Matematika Ikasleen Elkarte Nazionaleko presidentea da. Matematikako Ikasleen Topaketa Nazionaleko 2023ko Batzorde Antolatzaileko kidea izan zen, eta Matematikako Ikasleen Elkarte Nazionaleko presidenteordea 2022tik 2023ra.

## Ibilbidea 
Madrilen bigarren hezkuntza egin ondoren, Matematikan graduak eman zituen Estrellako Unibertsitatean. 2023an Matematika Ikasleen Elkarte Nazionaleko presidente izendatu zuten, Clara Martinez Martinezen aurretik.

Marinaren ustez, matematikak Matematikaren bigarren hezkuntzan duen pertzepzio publiko txarra da matematikarekiko interes eskasaren arrazoia, eta Espainian matematikan gradu ikasketak egin nahi dituzten ikasle gutxiago egotearen arrazoia. Espainiako matematika-tituluetarako lanpostuen igoera beharrezkoa dela uste du, baldin eta unibertsitateek hori bere gain har dezaketenean, eta errealitate horrek enpresa-sektorea gehiago erakartzen du irakaslea baino. Espainian matematikako irakasleen eskasia arintzeko, ez du uste beharrezkoa denik irakasleek matematika ikasketak izatea, baina oso gomendagarria dela uste dut.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jorge Zavala

**Jorge Zavala Baquerizo** ( 1921eko maiatzaren 13a - 2014ko maiatzaren 9a ) Ekuadorreko politikaria izan zen. Ekuadorreko presidenteorde izan zen 1968tik 1970era  José María Velasco Ibarraren administraziopean. 1987-1988 bitartean Kongresu Nazionaleko presidente izan zen. Ezker Demokratikoko kidea zen.  

## Biografia 
1922ko maiatzaren 13an jaio zen Guayaquilgo (Ekuador) Las Peñas auzoan. Bere gurasoak Oswaldo Zavala Arbaíza funtzionario publikoa eta Ana Cristina Baquerizo udal irakaslea ziren. Zuzenbideko doktoretza lortu zuen 1946an, Jurisprudentzian doktoretza lortuz. Lau urte geroago, zigor zuzenbidean jardun zuen.

1962an hasi zen zuzenbide penala eta prozedura penala irakasten Guayaquileko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean.

Vicente Rocafuerte Unibertsitate Laikoaren sortzailea eta lehen errektorea izan zen 1961ean. Irakasle gisa duen bizitzari dagokionez, 40 urtez Guayaquileko Unibertsitatean eta Santiago de Guayaquileko Unibertsitate Katolikoan irakasle izan zen.

Guayaquileko Abokatuen Elkargoko buru ere izan zen, eta 1964an berriro hautatu zuten.

Bere bizitza politikoan Alderdi Liberal Erradikaleko kide izan zen 1940tik 1983an Ezker Demokratikora batu zen arte.

Guayas probintziako diputatu gisa aritu zen 1956tik 1958ra, eta Camilo Ponce Enríquezen gobernuaren aurkako oposizioko kide izan zen. 1984tik 1988ra Diputatu Nazionala izan zen, garai hartan 1987an Kongresu Nazionaleko presidente izan zen eta 1998an Kongresuko Legegintza eta Kodifikazio Batzordeko presidente izan zen.

Udaleko Aholkularitza Juridiko Bulegoaren arduraduna izan zen Otto Quintero Rumbea doktorearen (1961) eta Assad Bucaram-en (1963) alkatetza garaian.

1968an Ekuadorko Errepublikako presidenteorde izan zen, Alderdi Liberal Erradikalaren barruan, kargua izanik hautatutako presidente eta aurkari politiko adiskidegaitz José María Velasco Ibarraren azken presidentetzan, Víctor Hugo Sicouret Pazmiño Velasco hautagaiak baino boto gehiago lortu baitzituen, eta, hala ere, presidenteorde kargua izan zuen 1970era arte, presidenteak bere burua nazioaren diktadore izendatu zuen arte.

Hainbat argitalpen juridiko idatzi zituen, batez ere gai penalei buruz. Bere argitalpenen artean daude "El Proceso Penal Ecuatoriano" (zazpi liburuki), "El proceso penal", "Delitos contra la propiedad"  (hiru edizio), "Delitos contra la fe pública", "Delitos contra las personas", "Alegatos Penales" (1981), "La Victimiologia" (liburuxka), "La entrega del cheque sin provisión de fondos" (1973), "Los delitos contra las personas: el aborto", "Tratado de derecho procesal penal" eta "La pena»". Hainbat sari irabazi zituen, Guayaquileko Udalak lau aldiz eman zion Meritu Zientifikoko Saria: 1966an, 1977an, 1984an eta 1986an. Kongresu Nazionalaren, Guayaquileko Unibertsitatearen, Kriminologiako Nazioarteko Elkartearen eta Zuzenbide Penaleko Nazioarteko Elkartearen sariak ere jaso zituen. Gobernuak Meritu Ordena Nazionaleko Gurutze Handia eman zion 1992an.

Bihotzeko gaixotasun baten ondorioz hil zen, 23:30ean. 2014ko maiatzaren 9an, Guayaquil hirian, 91 urte zituela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Polo

**Javier Polo Noche** (Vigo, 2002ko martxoaren 12a) galiziar matematikaria da. 2025ko uztailetik Matematika Ikasleen Elkarte Nazionaleko presidentea da. Matematikari gisa, zenbakien teorian oinarritzen du bere ikerketa.

## Biografia 
Compañia de María de Vigo Ikastetxean ikasi zuen, eta 2015ean Estalmateko hautatu zuten. Geroago, Vigoko Castro BHIan ikasi zuen. 2018an, Ombú aldizkariko kutxen Enigmako asmatzaile gisa saria lortu zuen Batxilergoko modalitatean.

Matematika ikasi zuen Santiago de Compostelako Unibertsitatean. 2023ko uztailean, Open Mathematical Olympiad for University Studentsen zilarrezko domina bat irabazi zuen USCko taldean parte hartu zuen.

2023an, Diego Martinez Garcia, Yago Mendez Dominguez, Francisco Morales Vidal, Angel Mourelle Abelenda, Luis Omil Pazos eta Javier Polorekin batera, Galiziako Xuntako hizkuntza-kalitatearen XVIII.

Funtor de Breogáneko lehen ordezkaria izan zen Liga Matemática lehen edizioan, bere taldearen buru, lau finalistetako bat izateko.

2024an, Estalmat Galizia sarien banaketa ekitaldian parte hartu zuen.

Matematika Ikasleen Elkarte Nazionalaren Batzar Nagusian, 2024an, Matematikako Ikasleen Topaketa Nazionalean, Matematikako Ikasleen Elkarte Nazionaleko Unibertsitate Politikako kide izendatu zuten, Marina Díazen lehendakaritzapean. 2025eko uztailean, Matematika Ikasleen Bilera Nazionalean, Matematika Ikasleen Elkarte Nazionaleko presidente hautatu zuten.

2025ean, En defensa do mestrado de Matemáticas da USC (USCko Matematikako Maisuaren Defentsa) plataformarekin bat egin zuen. Twitterreko bere kontuan, hau esan zuen: "Maila pertsonalean, uste dut ezin garela gelditu Masterraren gaiarekin, eta ekintzak ondo pentsatuta egon behar dira ahalik eta eragin handiena eta ahalik eta batasun handiena izateko…"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khalid Khannouchi

**Khalid Khannouchi** (arabieraz: خالد خنّوشي) (1971ko irailaren 12an jaioa) Marokoan jaiotako estatubatuar distantzia luzeko korrikalaria da. Maratoiko munduko errekorraren jabe ohia da, eta 20 km-ko distantzian errepideko munduko errekorrik onena izan zuen. Maratoiko munduko errekorra behin baino gehiagotan hautsi duten bost gizonetako bat da, eta beren maratoiko munduko errekorra hautsi duten bostetako bat (besteak Jim Peters, Derek Clayton, Eliud Kipchoge eta Haile Gebrselassie dira).

2022tik aurrera, Khalidek du Ameriketako maratoiaren errekorra, Londresko Maratoian 2:05:38ko denborarekin. Khannouchi 2012ko martxoaren 27an ofizialki erretiratu zen, 2003tik oinetako lesio errepikakorrak zituelako. Honakoa esan zuen: "Benetan nire oinak izan ziren traizionatu nindutenak. Gogor saiatzen naizen bakoitzean, mina eta ondoeza berriro izaten ditut. Ezin dut gogor entrenatu eta lehiakorra izan zaitezkeen maila jakin batean entrenatu ezin baduzu, ez du merezi denbora galtzen jarraitzea".

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Landetako dromedario

thumb|Landetako dromedarioak erakusten dituen grabatu bat.
**Landetako dromedarioak** 1803 eta 1865 artean egindako esperimentu bat izan zen, dromedarioak Landetan sartu eta, garai horretan basamortu itxura zuen eremuan hainbat lan egiteko. 

## Jatorria 
1857ko ekainaren 19ko legea baino lehen, Gaskoniako Landak onbideratzeari eta hazteari eta Akitaniako dunak finkatzeari buruzkoa, Landak Afrikako basamortuarekin konparatzen ziren maiz, kolonia baten antzekoa, lur basati bat, era guztietako esperimentuak egiteko egokia. Horrek azal lezake dromedarioak Landetako eskualdera, Arcachongo arroaren inguruan, aklimatatzeko ideia. 1801ean jada lehen esperimentu exotiko bat egin zen: prefeta kakahuetearen laborantza sartzen saiatu zen, baina porrot egin zuen berehala.

## Historia 
1803an, nekazaritza elkarteko kideak gameluekiko interes handia hartzen hasi ziren. Baso-mozketa lan handiek etekina atera ziezaieketen piztia sendo horiei. Oso baliagarriak izango bide ziren adar tonak aise arrastatzeko, Landak ziren duna eta padura ingurunea aldatzeko landatu berriak ziren itsas pinuen kimuak babesteko.

Antoine de Sauvage, Landetako lurjabe handia, abentura horretan murgildu zen 1827an. Modan jarri zen Landetako dromedarioetan inbertitzea. Bordeldarrek basamortuko lehen animaliak ikusi zituzten hiriaren bihotzean desfilatzen, Egiptotik iritsi berririk. Beste baso jabe batzuek Aljeriatik eraman zituzten. Animaliek beraiengandik espero zen lana egin zuten: zama astunei tira egin, kumeak egin eta baita turistak dunetatik paseatu ere, itsasbazterrari saharar kutsua emanez. Esperimentuak berrogei bat urte iraun zuen.

Dromedarioek zirku batean amaitu zuten, eta beste batzuk, berriz, artalde txiki batean geratu ziren 1865era arte, azken animaliak hil ziren arte, ahulduta, hotzak hilda, hezetasunak kiskalita eta tuberkulosiak sarraskituta. Orduan bufaloak eraman zituzten Landetara, baina bertako populazioak ez zuen nekazaritzako kontseilarien ideia berri hori onartu eta animaliak sarraskitu zituzten, zorte txarra ekartzea leporatuta.

Mende bat inguru geroago, Parentis-en-Bornetik gertu dromedario hezurrak aurkitu zituztenean, dinosauro bat deshobiratu zutela pentsatu zuten.

## XXI. mendean 
Landetan dromedarioak erabiltzeko ideia ez dago guztiz ahantzita: hain zuzen ere, 2021etik, ''Camel'idées'' elkartearen ekimenez, turkmenistandar batek –gameluaren eta dromedarioaren arteko gurutzatzea– hondartzetan zabor bilketa lanetan parte hartzen baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mango elizbarrutia

**Mango elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 1968ko ekainaren 8an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Manen dago.

## Ordinarioak 
* Bernard Agré (1968-1992)
* Joseph Niangoran Teky (1992-2007)
* Gaspard Béby Gnéba (2007-2026)
** Aulki hutsa (2026-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San-Pédroko elizbarrutia

**San-Pédroko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 1989ko urriaren 23an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza San-Pédron dago. Egun apezpikua Alexis Touably Youlo da.

## Ordinarioak 
* Barthélémy Djabla (1989-2006)
* Paulin Kouabénan N`Gnamé (2007-2008)
* Jean-Jacques Koffi Oi Koffi (2009-2025)
* Alexis Touably Youlo (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Korhogoko artxidiozesia

**Korhogoko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar artxidiozesia da. 1971ko urriaren 15ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1994ko abenduaren 19an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Korhogon dago. Egun artzapezpikua Armand Koné da.

## Ordinarioak 
### Korhogoko apezpikua 
* Auguste Nobou (1971-1994)

### Korhogoko artzapezpikuak 
* Auguste Nobou (1994-2003)
* Marie-Daniel Dadiet (2004-2017)
* Ignace Bessi Dogbo (2021-2024)
* Armand Koné (2025-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Marie-Daniel Dadiet (1998-2002)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maddi Barona Aiala

**Maddi Barona Aiala** (Gasteiz, Araba, 2007) karateka da, kyokushinkaia praktikatzen duen kirolaria. 

## Bizitza 
Maddi Barona sei urte zituenean eraman zuen aitak gimnasiora eta lehenengo momentutik asko gustatu zitzaion. Hasiera batean gehiago praktikatu zuen beste karate estilo bat, olinpiadetakoa, guztiz desberdina dena, eta 2022an gutxi gorabehera hori utzi eta kyokushinkaiarekin hasi zen.

2025ean psikologia ikasten ari zen Donostian, eta astelehenetik ostiralera bertako gimnasio batean entrenatzen zuen. Astelehen eta asteazkenetan indar ariketak; pisuekin, zirkuituak eta zakuarekin borrokak. Egun bakoitzean bi ordu inguru ematen zituen. Astearte eta ostegunetan, berriz, borrokak Donostiako bere entrenatzailearekin eta beste karateka batzuekin. Ostiraletan eta larunbatetan Gasteizen egiten zituen entrenamenduak.*Oraintxe bertan kirola nire bizitzan ezinbestekoa da, ez dut imajinatzen nire bizitza kirolik egin gabe. Diziplina asko erakutsi dit, entrenatzera joateko gogorik ez duzunean, errutina bat izaten, luzarora pentsatzen eta ez bakarrik momentuan zer nahi duzun, etorkizunean pentsatzen.* Familiaren eta kuadrillaren babesa izan du bere ibilbidean. Karatea bizimodua da. Oso markatuak diren balore batzuk ditu, Japonian egiten dituzten errituak praktikatzen dituzte entrenatzera sartu aurretik, agurrak eta teknikak japoniarrak dira. Karatean filosofia oso garrantzitsua da. Adibidez, munduko txapelketan ezin izan zuten garaipena ospatu, lehiakideari errespetua erakutsi behar zaiolako uneoro.

Japoniara joatea da Maddiren ametsa, eta japoniarrak bere kirolean garaitzea. Euskal Herrian oso talde onak daudela dio; Gasteizen, Arrasaten, Donostian eta Bilbon. Emakumezkoen artean Euskal Herrian shihan maila altuena duten bi emakume daude, eta horiek erreferenteak dira emakume guztientzat. 
## Sariak 
Gaztea den arren, hainbat sari jaso ditu:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Odiennéko elizbarrutia

**Odiennéko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 1994ko abenduaren 19an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Odiennén dago. Egun apezpikua Alain Clément Amiézi da.

## Ordinarioak 
* Maurice Konan Kouassi (1994-2005)
* Jean Salomon Lezoutié (2005-2009)
* Antoine Koné (2009-2019)
* Alain Clément Amiézi (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katiolako elizbarrutia

**Katiolako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 1911ko azaroaren 17an ezarri zen Korhogoko prefetura apostoliko gisa, 1952ko maiatzaren 15ean Katiolako bikariotza apostoliko egin zen eta 1955eko irailaren 14an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Katiolan dago. Egun apezpikua Honoré Beugré Dakpa da.

## Ordinarioak 
### Korhogoko prefektu apostolikoak 
* Pierre Kernivinen (1912-1919)
* Joseph Diss (1921-1938)
* Edmond Édouard Wolff (1939)
* Louis Wach (1947-1947)
* Émile Durrheimer (1947-1952)

### Katiolako bikario apostolikoa 
* Émile Durrheimer (1952-1955)

### Katiolako apezpikuak 
* Émile Durrheimer (1955-1977)
* Jean-Marie Kélétigui (1977-2002)
* Marie-Daniel Dadiet (2002-2004)
* Ignace Bessi Dogbo (2004-2021)
* Honoré Beugré Dakpa (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alex Saleta

**Alex Saleta Atorrasagasti** (Lasarte-Oria, ) gipuzkoar errugbilaria da, hirugarren lerroan aritzen dena. 2024-25 denboralditik aitzina, Espainiako Ohorezko Mailako VRAC taldearekin jokatzen du, eta baita Iberians frankiziarekin ere. 

2024ko otsailaren 11n egin zuen debuta Espainiako selekzioarekin, Madrilen, Alemaniaren aurka.

## Ibilbidea 
* 2021-2022: Aviron Bayonnais (spoirs)
* 2022-2023: Saint-Jean-de-Luz Olympique
* 2023-2024: AMPO Ordizia
* 2024-: VRAC
* 2023-: Castilla y León Iberians

## Palmaresa 
### VRAC 
* Copa Ibérica
** irabazlea: 2025

### Castilla y León Iberians 
* Rugby Europe Super Cup
** irabazlea: 2026
 
### Espainiako selekzioa 
* Europako Nazioen Errugbi Kopa
** finalista: 2025

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Zuñiga

**Luis Zúñiga** ekuadortar idazlea da. 1955ean jaio zen Quiton. Antropologia ikasi zuen Ekuadorren eta Italian, eta lan handia egin du Andeetako eskualdean. Kuban ordezkari diplomatiko eta kulturala ere izan da.  

Bost eleberriren egilea da:

* *Manuela* (1991), Manuela Saenz-i buruzko eleberri historikoa, Joaquín Gallegos Lara Sari Nazionala de novela saria irabazi zuena, eta Ekuadorren eta Kolonbian, Kuban, Perun eta Venezuelan argitaratu zen.
* *Rayo* (1997), Primera Mención del Jurado de la Bienal de la Novela ecuatoriana
* *Extasia* (2007), epaimahaiaren aipamena Joaquín Gallegos Lara Sari Nazionalean
* *Un As de alto vuelo* (2010)
* *Karaokea*

Antzerkirako ere idatzi du, adibidez, *La celebración* (2009) monologo dramatikoa. Poeta gisa, hiru bilduma argitaratu ditu:

* *Ruidos intercostales* (1982)
* *Del barrio a la ciudad* (1985)
* *Versiones* (1996)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis Bielle-Biarrey

**Louis Bielle-Biarrey** (La Tronche, ) frantziar errugbilaria da, hegaleko postuan aritzen dena. Union Bordeaux Bèglesen jokatzen du 2021etik. 2023ko abuztuaren 5ean egin zuen debuta Frantziako selekzioarekin, Murrayfield Stadiumen, Eskoziaren aurka.

## Ibilbidea 
* RC Seyssins: 2008-2016
* FC Grenoble: 2016-2021
* Union Bordeaux Bègles: 2021-

## Palmaresa 
### Union Bordeaux Bègles 
* Top 14 
** finalista: 2024, 2025
* Europako Errugbi Txapeldunen Kopa
** irabazlea: 2025

### Frantziako selekzioa 
* Sei Nazioen Txapelketa 
** irabazlea:2025

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shevket Turgut Pasha

**Shevket Turgut Pasha** () otomandar armadako jenerala izan zen, *mirliva* (jeneral nagusia) maila zuena, eta gobernari titulua ere bazuen: *pasha* (jauna). Prusiako eskola militarrera joan zen

## Biografia 
Shevket Turgut Istanbulen (Konstantinopla) jaio zen. Heldu zenean, turkiar gazte mugimenduan sartu zen. Mazedonian zerbitzatu zuen denboraldi batez. 1909ko apirilaren 19an, Shevketek Gazte Turkiarren Istanbuleko martxan parte hartu zuen, Abdul Hamid II.aren kolpe kontrairaultzailea geldiarazteko asmoz. Istanbuleko Yildiz Saray jauregiaren harrapaketa gidatu zuen.

Gazte turkiar garaileek (beren jarrera txaubinista eta megalomanoak jada ezkutatzen ez zituztenak) albaniar nortasun nazionalaren aurkako kanpaina hasi eta zerga berriak ezarri ondoren, 1909ko maiatzaren 15ean, Isa Boletini albaniar kosovoarrak gerrilla gerra bat ireki zuen Otomandar Inperioaren aurka Kosovon. 1910eko hasieran, Shevket Turgut Kosovora bidali zuten Javid Pasharen espedizio taldeko kide gisa, eta albaniarrekin borroka militarretan parte hartu zuen.

1910. urte berean, Mehmed Talaat Pasha Barne Arazoetako ministroak "Estatuen Legea" indargabetzea bultzatu zuen Majlisetik, eta nazionalitatearen arabera Erkidegoak eratzea debekatu zuen. Klub nazional guztiak itxita zeuden inperio osoan. Bitolako Vilayeten, Shevket Turgut Pasha, honen buru jarri zena, Desarmatze Ekintza basati bat burutu zuen (*Obezoruzhitelnata aktsiya*) mazedoniarren aurka. Biztanleria zibilak gehiegikeriak jasan zituen, Bulgariako Klub Konstituzionalen Batasuneko buruzagi batzuk Asia Txikian espetxeratu zituzten, eta BMOROko beste iraultzaile ohi batzuk hil zituzten.

Damat Ferid Pasharen gobernuan, Turgut Pasha Barne Arazoetako ministroa izan zen, eta 10 egunez, Gerra ministroa.

1918ko abenduan Istanbulen (Konstantinopla) Ententeko administrazio militarra ezarri zen. Shevket Turgut Pasha hiriburuan zegoen. "Kuva-yi Milliye" erakunde nazionalistan sartu zen. 1921ean, Ententeari leialtasunik ez izateagatik kondenatu zuten, eta soldadutza uztera behartu zuten. 1924ko martxoaren 23an hil zen Istanbulen.

## Kargu politikoak 
## Kanpo estekak
Sesques

**Sesques** edo **Escarpu**, Frantziako Pirinioetan dagoen mendi bat da, Pirinio Atlantikoak departamenduan. 2.606 metroko garaiera du.

Bearnoko Aspe eta Ossau ibsrten artean dago. Bertan, Capéran de Sesques harkaitzezko orratza dago.

1789ko uztailaren 28an Louis-Philippe-Reinhard Junkerrek lehenbizikoz igo zuen.
Tihomir Buinjac

**Tihomir Buinjac** (Luzerna, 1974ko otsailaren 28a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak