open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ameriketatik bueltan

[thumb|[Pello Mari Otaño]]
***Ameriketatik bueltan*** izenburuarekin ezagutzen dira Pedro Mari Otañoren bertso batzuk, 1888-1890 urte inguruan idatzi zituenak. Zortzikoa, dantza eta abestia da. Konpas berezi bat da, 5/8koa, azentuazio bereizgarria duena. Otaño hirutan bidaiatu zuen Argentinara (1875-1879, ?-1890, eta 1898-1910) eta bertso hauek bere bigarrenez itzuli zenean idatzi zituen.  
thumb|*Alkar* olerkien bilduma (1904). 1934ko edizio hau familiak erabiltzen zuena da.

*Elizanburu-Etxahun-Otaño* albumean 2001ean Xabier Letek kantu hau grabatu zuen *Berrehun urtez bertsotan* bertso klasikoen antologia barruan. Lan honetan Joan Batista Elizanbururen, Etxahun Barkoxeren eta Pedro Mari Otañoren bertsoak bildu zituen, doinu herrikoiekin abesti bihurtuta. Grabazioak Elkarlanean estudioan egin ziren, Karlos Gimenez zuzendaritzapean, 1999tik 2001 arte.  CD gisa plazaratu zen. Diskoan Otañoren sei bertso sorta hauek sartu zituen Letek:

# "Euskaldunak Arjentinan" 07:26 (Doinu herrikoia)
# "Limosnatxo bat" 05:43 (Doinu herrikoia)
# "Txepetxarenak" 05:38 (Doinu herrikoia). 
# "Ameriketatik bueltan" 04:29 (Doinu herrikoia)
# "Aita-semeak" 05:19 (Doinu herrikoia)
# "Amerikako panpetan" 05:29 (Doinu herrikoia)
PPatxi Bisquertek zuzendutako *Ombuaren Itzala* filmeko hasieran azaltzen dira bertso hauek. Filmak deskribatzen duen pasarte biografikoa itzulera horrekin hasten da, 1890ean-edo, eta 1910era arte luzatzen da.   Familiako baserrira itzultzen da eta osabari baimena eskatzen dio baserrian bizi izateko, eta osabak pozik hartzen du berriro. 

## Bertsoak 
Hauek dira bertsoak:
:
P.M. Otaño:
 Osaba, baldin ez badaduka
 eiteko aundiyen bat or,
 gizon bat dago berorren galdez,
 ate-ondoraño betor.
 Berorrek ondo dakiyena da
 agintzen dena dala zor;
 bera jaio zen oiaren billa
 illoba oraintxe dator.

Osaba:
 Nere illoba esaten dizut
 ongi etorri zerala;
 jaiotako oia jantziko dizut
 gusto aundiz bereala
 erropa zuri ederrenekin,
 parpallak darizkiola,
 sinistapena izan dezazun
 biotzez nai zaitudala.

P.M. Otaño:
 Esperatutzen nuen bezela
 egin nau errezibitu,
 gizon on baten sentimentuak
 zeiñek berorrek baditu;
 mesede asko egin izan dit
 denak esango banitu,
 baiña memori sinple askotan
 ezin litezke kabitu.

Osaba:
 Eskerrikasko esaten dizut
 aitormen ori dalako,
 orregatikan gure etxian
 ezer etzaizu faltako;
 edari onak izango dira;
 aukera, berriz, jateko;
 zure aitzakiyan biok ederki
 tripak ditugu beteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paco Berrondo

Paco Berrondo pilotari kataluniarra izan zen, Bartzelonan jaio zen 1909an. XX. mendearen lehen erdialdean nabarmendu zen eta hogei urte baino gehiagoko ibilbidea izan zuen.

Madrilen hasi zen jokatzen, eta ondoren Bartzelonan eta Brasilen aritu zen. Geroago, Habanara joan zen. Mexikon eta Espainian ere jokatu zuen.

Kategoria:Euskal pilota Kategoria:1947
Manolo Garcia

Manolo García kubatar pilotaria izan zen, aurrelari postuan aritzen zena. Habanan jardun zuen eta publikoaren artean ospea lortu zuen.

Kategoria:Euskal pilota Kategoria:1947
Barrena II

Barrena II kubatar pilotaria izan zen. Uriarterekin batera jokatu zuen eta etorkizun handiko pilotaritzat jotzen zen.

Kategoria:Euskal pilota Kategoria:1947
Allende

Allende euskal pilotaria izan zen, aurrelari postuan aritzen zena. Mexikon arrakasta izan zuen.

Kategoria:Euskal pilota Kategoria:1947
Unanue

Unanue euskal pilotaria izan zen. Aurrelari moduan jokatzen zuen eta jokalari erregularra zen.

Kategoria:Euskal pilota Kategoria:1947
Arkengarthdale

**Arkengarthdale**, Ingalaterrako iparraldean eta Peninoak mendilerroaren ekialdean dagoen haran bat da, Iparraldeko Yorkshire konderrian.

300 metroko garaieran dago eta 18 kilometro luze ditu.
Maitagarri-tximini

[thumb|300px|Maitagarri-tximiniak, [Bryce Canyon Parke Nazionala, Utah.]]
**Maitagarri-tximinia**, geomorfologian, harkaitz ahulez osatutako dorre naturalak dira, nagusiki sedimentuzkoak, eta tontorrean higaduraren eraginari hobekien iraun eta gainontzeko egitura babesten duen harkaitza du.

Nagusiki basamortu, lugorriak eta eremu idorretan daude.
Aita-semeak (Otaño)

[thumb|[Pello Mari Otaño]]
***Aita-semeak*** izenburuarekin ezagutzen dira Pedro Mari Otañoren bertso ezagun batzuk, 1900ean idatzi zituenak. Zortzikoa, dantza eta abestia da. Konpas berezi bat da, 5/8koa, azentuazio bereizgarria duena. Otaño hirutan bidaiatu zuen Argentinara (1875-1879, ?-1890, eta 1898-1910) eta gurasoek hirutan agurtu behar izan zuten. Gurasoek urrutira joango den seme-alabari egiten dioten agurra jasotzen dituzte bertso hauek. CD gisa plazaratu zen. Diskoan Otañoren sei bertso sorta hauek sartu zituen Letek:

# "Euskaldunak Arjentinan" 07:26 (Doinu herrikoia)
# "Limosnatxo bat" 05:43 (Doinu herrikoia)
# "Txepetxarenak" 05:38 (Doinu herrikoia). 
# "Ameriketatik bueltan" 04:29 (Doinu herrikoia)
# "Aita-semeak" 05:19 (Doinu herrikoia)
# "Amerikako panpetan" 05:29 (Doinu herrikoia)
Patxi Bisquertek zuzendutako *Ombuaren Itzala* filmean ere azaltzen dira bertso hauek.

## Bertsoak 
:
Lagundurikan denoi
Gugatik ill zanak,
Seme, azi zaitugu
Aitak eta amak,
Beti zure gidari
Izandu geranak.
Oraiñ gurutze onen
Oñean esanak,
Ondo goguan artu
Biaituzu danak.
 
Zu Ameriketara
Joatia emendik,
Jaunak ala nai badu
Zer egingo det nik!
An ez dezu izango
Aitik eta amik;
Baña etzera galduko
Noranaira joanik,
Ez bazaizu aztutzen
Gaur emen esanik.
 
Gorde zazu buruan
Eta biyotzean,
Aitak zer esan zizun
Onuntz laguntzean,
Bitarteko arturik
Jesus gurutzean:
Jaungoikua t'ait'amak
Batek aztutzean,
Ez leike ondo izan
Denbora luzean.
 
Ez nizuke utziko
Joaten, egiyetan,
Gure erlijiyua
Ez balitz an bertan.
Iritxiko baziña,
Aiñ urrutiyetan,
Erri ta eleizarik
Ez dan tokjyetan,
Oroi zaitez Jainkoaz
Leku guztiyetan.
 
Seme, izan goguan
Zeue gurasuak
Eta uzten dituzun
Senide gozuak;
Jayo ziñan tokiko
Mendi ta basuak,
Euskerazko otoitzak
Edo errezuak,
Erakutsiyak zure
Amatxo gaxuak.
 
Iritxi da orduba
Juan bear dezuna,
Badakizu ait'amak
Emen dauzkatzuna;
Ez dezazula aztu
Gaur neri entzuna.
Itz baterako au da
Eskatzen zaizuna:
Izan zaitez nonnai ta
Beti euskalduna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Nicasio Atanesen hilketa

**Luis Nicasio Atanesen hilketa** 1897ko azaroaren 7an Iruñean gertatutako krimen bat izan zen. Luis Nicasio Atanes López, Kubako gerrako beteranoa eta udal biltegian lan egiten zuena, sei gaztek osatutako talde batek hil zuen Magdalena zubiaren eta Caparroso errotaren arteko bidean. Gertaerak oihartzun handia izan zuen garaiko gizartean, eta *Atanesen zuhaitza* izeneko lekuan gurutze bat margotu ohi zen haren oroimenez.

## Gertaerak 
1897ko azaroaren 7ko gauean, igandea, sei gazte (Cándido Esparza, Gregorio Soto, Antonino Jiménez, Juan Pablo Bacaicoa, Pedro Larrayoz eta Calixto Pedro Elías) Estafeta kaleko "Sientro" izeneko tabernan zeuden edaten. Han Luis Nicasio Atanesekin topo egin zuten. Gaueko hamarrak aldera, zazpiak Magdalenako taberna baterantz abiatu ziren Tejeríako atetik.

Bidean, Tejeríako atetik 500 metrora dagoen 14. zenbakidun zuhaitzaren parean, Esparzak eta Sotok Atanes bota eta makilekin kolpatu zuten. Ondoren, Sotok labanaz eraso zion eta besteek ere parte hartu zuten. Gazteek alde egin zuten, baina Atanes oraindik bizirik zegoela ikustean, Antonino Jiménezek lepoa moztu zion. Gorpua Arga ibaira bota zuten.

Gorpua biharamun goizean aurkitu zuen esnea saltzera zihoan emakume batek, ibaian flotatzen, Magdalena zubiaren ondoan.

## Biktima 
Luis Nicasio Atanes Lópezek 36 urte zituen, ezkonduta zegoen eta Descalzos kaleko 38. zenbakian bizi zen. Soldadu ohia zen, Kubako erregimentuan aritutakoa, eta gaixotasun baimen baten ondoren Iruñeko udal biltegian (*depósito de retención municipal*) lan egiten zuen.

## Epaiketa eta zigorrak 
Epaiketa 1898ko ekainean ospatu zen Iruñeko Justizia Jauregi berrian. Epaian ezarri zen zigorrak hauek izan ziren:
* Cándido Esparza eta Gregorio Soto: Heriotza-zigorra (geroago, 1899an, Maria Kristina erreginak biziarteko kartzelagatik konmutatu zuena).
* Antonino Jiménez: Biziarteko kartzela.
* Juan Pablo Bacaicoa: 17 urte eta 4 hilabeteko kartzela.
* Pedro Larrayoz: 12 urteko kartzela.
* Calixto Pedro Elías: Absolbitu egin zuten.

Krimenaren motiboa mendekua izan zela ondorioztatu zen, Atanesek udal biltegian lanean ari zela gazte horietako batzuei emandako tratu txarrengatik.

## Oroimena 
Krimena gertatu zen zuhaitzean, bideko 14. zenbakian, gurutze bat margotu zen. Urteetan zehar, lekutik pasatzen ziren margolariek gurutze hori berritzen zuten. Toki hori "Atanesen zuhaitza" izenaz ezagutu zen Iruñean XX. mendearen hasieran.

## Erreferentziak 
* Mendiburu, Patxi (2025): "La cruz de Atanes", Desolvidar bloga.
* Albillo Torres, Carlos (2023): "Crónica negra del Viejo Pamplona: El crimen de Atanes (1897)", Memorias del Viejo Pamplona bloga.

## Kanpo estekak
Leslie Hope

**Leslie Hope** (Halifax, 1965eko maiatzaren 6a) kanadar zinema eta telebistako aktorea da. St. Michael's University School-en graduatu zen Columbia Britainiarrean, Victorian, 1982an. Teri Bauer 24an eta Anita Gibbs fiskala Suits filmean egindako paperengatik da ezaguna.

## Biografia 
Hope 1965eko maiatzaren 6an jaio zen Eskozia Berrian.Ann eta Frank Hoperen alaba da, Stephen izeneko neba bat du. St. Michael's University School-en graduatu zen, Columbia Britainiarrean, 1982an. Hope Jamie Angell idazle eta aktorearekin ezkonduta egon zen 1994tik 1996ra, eta harekin MacKenzie izeneko semea du, eta Adam Kane argazki-zuzendari, ekoizle eta zuzendariarekin 2005etik 2015era.

## Ibilbidea 
Zinemagintzan egin zuen lehen lana *Ups and Downs* filmean izan zen, 1981ean, Victorian errodatu zutena. Hope ezaguna egin zen Teri Bauer, Jack Bauerren emaztea, *24*. serieko protagonista, interpretatzeagatik. Hopek 24tan hartu zuen parte lehen denboraldian, 2001 eta 2002 artean, eta presente egon den denboraldiko atal guztietan agertu zen. The Mentalist telesailean rol errepikaria izan zuen. ''Everest'82*, *Human Cargo* eta *Star Trek* eta *Runaway* telesailetan ere agertu da, 2006an. House M.D.ren lehen denboraldiko 10. kapituluko pazientea da. 2012an *The River'' telesailean parte hartu zuen.

## Filmografia 
### Zinea 
### Telebista 
## Kanpo estekak 
*
Pascual Tomas Taengua

Pascual Tomas Taengua (1893, valentzia - 1972, Valentzian) Metalurgian aritua, diputatu sozialista eta Langileen Batasun Nagusiko (UGT) eta Espainiako Langileen Alderdi Sozialistako (PSOE) buruzagia.

## BIOGRAFIA 
Lanean hasi zen 8 urtekin Casa Pallás i Dolç metalgintza enpresan, bestalde, hamalau urtekin La Maquinista Valencianak kontratatu zuen. Valentziako Metalgileen Sindikatuaren sortzaileetako bat izan zen.

Gainera, UGTren 17.Kongresuak Batzorde Exekutiboko kide izendatu zuen, baina kargua ukatu zuen. 1934ko urriko mugimendu iraultzailearen ondoren, espetxeratu egin zuten eta handik askatu egin zuten 1936ko otsaileko hauteskundeetan Murtziako probintziako hauteskunde barrutiko diputatua iendatu zutenean. 

Azkenik, Espainiako Gerra Zibila bukatzean, Frantzian erbesteratu zen, hasieran Saint-Caprais d'Estretefond herri txikian bizi zuen eta geroago Tolosan, non erbesteko erakunde sozialisten berrantolaketan parte hartu zuen aktiboki. Azkenean, osasun arazoengatik bere karguak utzi zituen eta Valentziara bizitzera joan zen, bertan hil zen 1972ko maiatzaren 4an.

## Iturriak 
Historia Hispanica webgunea (Pascual Tomas Taengua)
Gela gorria, Étretat

***Gela gorria. Étretat*** () Félix Vallotton margolari frantziar-suitzarraren kartoi gaineko olio-pintura da. 1899an sortua, Chicagoko Arte Institutuan dago jasota.

## Deskribapena 
Genero-eszena bat da. Besaulki batean eserita dago emakume bat eta bere oinetan jolasean ari den haur bat ikusten da.

Lana Étretaten urte berean ateratako argazki batetik abiatuta margotu zen. Argazkian haurra ez zen agertzen, Gabrielle Vallotton, artistaren emaztea, kamerari begira zegoen, besterik gabe.

Dimentsioak: 49.2 × 51.3 zm.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Margolanaren fitxa Chicagoko Arte Institutuaren webgunean.
Maigret et le Mort amoureux

***Maigret et le Mort amoureux*** (Maigret eta hildako gizon maitemindua) Frantzian eta Belgikan Pascal Bonitzer zuzendariak egindako polizia-filma da, 2026aren otsailan plazaratuta. Filma Georges Simenon egilearen *Maigret et les Vieillards* eleberrian oinarrituta dago. Protagonista, Maigreten paperean, Denis Podalydès izan zen. Parisko 7. barrutian egin zen filmaketa.

## Argumentua 
Maigret komisarioa, Janvier komandantearekin batera, premiaz deituta, diplomatiko erretiratu baten luxuzko etxera joaten da. Han Mademoiselle Larrieu shock egoeran aurkitzen dute. Emakumeak goiz hartan bertan aurkitu zuen Berthier-Lagès jauna, enbaxadore ohi ospetsua, 46 urtez zerbitzatu zuena, balaz josita. Biktimaren etxean, Maigretek eta Janvierrek milaka gutun aurkitzen dituzte: diplomazialariak berrogeita hamar urtez eduki zuen harreman erromantikoa Vuynesen printzesarekin, zeinaren senarra, kointzidentzia bitxi baten ondorioz, hil egin baita egun gutxi lehenago. Bi familietako kideei eta Mademoiselle Larrieu-ren isiltasun susmagarriari aurre egitean, Maigretek ezusteko bat bestearen atzetik topatuko du.

## Aktoreak 
* Denis Podalydès : Jules Maigret komisarioa
* Anne Alvaro : Jacqueline Larrieu, "Jacotte", hildakoaren neskamea
* Manuel Guillot : Janvier komandatea
* Irène Jacob : Madame Maigret
* Micha Lescot : Mazeron
* Julia Faure : Charlotte, Mazeronen emaztea
* Olivier Rabourdin : prokuradorea
* Laurent Poitrenaux : Philippe de Vuynes, printsesaren semea
* Dominique Reymond : Isabelle de Vuynes printsesa
* Arcadi Radeff : Julien de Vuynes, Philipperen seme nagusia
* Noël Simsolo : Gauge apaiza
* Hugues Quester : Aubonnet
* Cyril Gueï : Lapointe
* Matthieu Lucci : Lucas
* Natalia Pujszo : Ludmilla, Charlotteren langilea
* Stéphane Mercoyrol : Moers
* André Marcon : inspektore nagusia

Denis Podalydes Cannes 2018.jpg|Denis Podalydes (Jules Maigret komisarioa)
Irène Jacob Deauville 2017.jpg|Irène Jacob (Madame Maigret)
Anne Alvaro - Atlantide 2017.jpg|Anne Alvaro (Jacotte)
Julia Faure Cabourg 2016 (cropped).jpg|Julia Faure (Melle Mazeron)
Laurent poitrenaux 08916.jpg|Laurent Poitrenaux (Phlippe de Vuynes)
Dominique Reymond at Berlinale 2025-1.jpg|Dominique Reymond (Vuynesko printsesa)
Noël Simsolo.jpg|Noël Simsolo (Gauge apaiza)
Matthieu Lucci 2025.jpg|Matthieu Lucci (Lucas)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Filma IMDb webgunean.
* :Filmaren traillerra.
Laureano Lasa Oria

Laureano Lasa Oria (1904, Bilbo - 1974, Madril), Bilboko (Bizkaia) Alderdi Sozialistako kidea izan zen eta erbestean dagoen UGTko Kontseilu Nagusiko kidea (Paris, Frantzia) izan zen.

## BIOGRAFIA 
Medikua zen, eta medikuntza ikasi zuen Madrilen. Bilbon jardun zuen 1929 eta 1936 artean. Hiri horretako Langileen Elkar Laguntzako farmazia arduraduna izan zen. UGTko kidea zen eta Bilboko Alderdi Sozialistako (PSOE) sukursalean afiliatua. Julián Besteiroren jarrera moderatuak babestu zituen. Gainera, UGTri lotutako Medikuen Sindikatua sortu zuen eta presidentea izan zen.

Juan Graciak, Euzko Gobernuko zinegotzi sozialistak, Gizarte Laguntzako zuzendari nagusi izendatu zuen. Kargu horretan jarraitu zuen 1937ko abuztuaren 29ra arte, Santanderretik La Rochellera (Charente-Maritime) ebakuatu zuten arte. Parisen bizi zuen eta bertan kargu berean jarraitu zuen. Frantzia zeuden Espainiako Errefuxiatuen Babeserako Batzordeko idazkari bihurtu zen arte, Mexikoko Frantzian Legazioak izendatuta. Parisen, PSOEko talde klandestinoan parte hartu zuen eta Paris askatu ondoren, PSOEren behin-behineko Bulegoko idazkari gisa izendatu zuten. Bertan diruzain kargua izan zuen.

EAEko indar politikoek lortutako Baionako Itunaren ondoren, EAEko Batzorde Zentral Sozialistaren ordezkari izendatu zuten Parisko EAEko Gobernuaren Ordezkaritzan, eta bertan gizarte ongizate gaiak jorratu zituen, hortaz, 1945ean sortutako Espainiako Errefuxiatuentzako Bulego Zentralaren Itzulea Batzordea ordezkatu zuen.

Bere familia Espainian geratu zen eta bere anaiek ekonomikoki oparotasuna zuten Francoren erregimenean eta  Filasa eraikuntza enpresa sortu zuten, honek eraiki zuen Bilboko Albia eraikina. Francorn erregimenarekin zituzten harreman on horiek Frantziako poliziei ailegatu zuen eta okupazio garaian, Lasaren familia Falangeko kide zen Alcañiz izeneko gizon batek babestu zuela adierazi zuten. Azkenean, Lasak Madrilen hil zen 1974ko otsailaren 26an.

## ITURRIAK 
Pablo Iglesias Fundazioa webgunea (Lasa Oria, Laureano)
Doxorubizina

**Doxorubizina** konposatu organiko poliziklikoa da C27H29NO11 formula duena, besteak beste amina, zetona eta hidroxilo funtzio-taldeak dituena. Solido kristalino gorria da 230 C-tan urtzen dena. Uretan eta alkoholen ur-disoluzioetan disolbagarria da. Narritagarria da.

Doxorubizina produktu naturala da, *Escherichia coli*-ren metabolitoa da adibidez.

## Sintesia 
Doxorubizina biosintetizatzen da eta *Streptomyces peucetius var. caesius* bakterioaren kultiboetatik erauzten da.

## Erabilera 
Doxorubizina kimioterapian botika gisa usatzen da minbizia tratatzeko erabiltzen da. Horren barruan sartzen dira bularreko minbizia, maskuriko minbizia, Kaposiren sarkoma, linfoma eta leuzemia linfozitiko akutua. Espainian *Caelix*, *Farmiblastina* eta *Myocet* markekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Frantzian *Argiblastine*, *Caelix* eta *Zoldketil* markekin eta botika generiko moduan merkaturatzen da. Zainean injektatuz hartzen da.

### Albo-ondorioak 
Doxorubizinaren albo-ondorio ohikoenak ilea galtzea, hezur-muina galtzea, oka egitea, erupzioa eta ahoaren hantura dira besteak beste.

## Erreferentziak
Fred Dekker

**Fred Dekker** (1959ko apirilaren 9a, San Frantzisko, Kalifornia), estatubatuar gidoigile eta zuzendari bat da. 

## Filmografia
### Filmak
**Krediturik gabeak**
* *Demolition Man* (1993)
* *Lethal Weapon 4* (1998)
* *Titan A.E.* (2000)

**Ekoitzi gabeak**
* *Godzilla: King of the Monsters in 3D* (1983)
* *Shadow Company* (1988)
* *Jonny Quest* (1995)

### Telebista
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bihurgailu

**Bihurgailu** izan daiteke:

## Elektromagnetismo
*Frekuentzia-bihurgailu
*Tentsio-bihurgailu
** Buck-boost bihurgailu

## Elektronika
*Bihurgailu digital/analogiko
*Bihurgailu analogiko/digital

## Metalurgia
*Bihurgailu (metalurgia)
**Bessemer bihurgailu
**Manhès-David bihurgailu

## Ibilgailua
*Bihurgailu katalitiko
Naltrexona

**Naltrexona** konposatu organiko heteroziklikoa da C27H29NO11 formula duena, besteak beste, zetona eta hidroxilo funtzio-taldeak dituena. Solido kristalino da 169 C-ko fusio-puntua duena. Uretan disolbagaitza da baina disolbagarria etanoletan. Narritagarria da.

## Erabilera 
Naltrexona alkoholaren eta opiazeoen menpekotasuna tratatzeko usatzen da, beti ere, beste neurri batzuez lagunduta. Espainian *Revia* eta *Tranalex* markekin merkaturatzen da. Frantzian botika generiko gisa merkaturatzen da. Pilula edo injekzio moduan hartzen da.

Naltrexona Osasunaren Mundu Erakundearen funtsezko sendagaien zerrendan dago.

### Albo-ondorioak 
Naltrexonaren albo-ondorio ohikoenak lo egiteko arazoak, nausea, antsietatea eta zefaleak dira.

## Erreferentziak
4-metilazetofenona

**4-Metilazetofenona** konposatu organiko aromatikoa da C9H10O formula duena, zetonen klasekoa. Baldintza standarretan solido kristalino horixka da, baina giro-tenperaturan likido gisa ager daiteke 28 Cko fusio-puntua baitauda. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria etanoletan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

4-Metilazetofenona produktu naturala da eta zenbait landare-espezietan aurkitzen da zidrondoan (*Citrus medica)* eta *Diplolophium* generokoetan esaterako.

## Sintesia 
4-Metil azetofenona toluenoa anhidrido azetikoaren bidez azetilatuz sintetizatzen da.

C6H5CH3 + (CH3CO)2O -> CH3C6H4COCH3

## Erabilera 
4-Metilazetofenona aromatizatzaile gisa usatzen da nagusiki.

Sintesi organikoa zelekoxiba sinteitzatzeko lehengai gisa baliatzen da.

## Erreferntzia
Zelekoxib

**Zelekoxiba** konposatu organikoa da C17H14F3N3O2S formula duena, pirazolaren deribatu poliordezkatua, konponsatu organofluoratuen klasekoa eta sulfonamiden taldekoa. Solido horikara da. Uretan disolbagaitza da. Narritagarria da. 

## Sintesia 
Zelekoxiba sintetizatzeko 4-metilazetofenona etil trifluoroazetatoarekin kondentsatzen da errefluxuan metanola disolbatzailea izanik eta sodio metoxidoa katalizatzaile gisa erabiliz, 4,4,4-trifluoro-1-(4-metilfenil)butano1,3-diona lortzeko. Hau, ondoren, 4-hidrazinofenilsulfonamidaren bidez ziklatzen da errefluxuan etanolean.

## Erabilera 
Zelekoxiba COX-ren inhibitzailea da eta horren ondorioz antiinflamatorio ez-esteroidea. Botika gisa usatzen da artrosiaren mina eta hantura, helduen min akutua, artritis erreumatoidea, artritis psoriasikoa, espondilitis ankilosatzailea, hileroko mingarria eta gaztaroko artritis idiopatikoa tratatzeko usatzen da. Espainian *Artilog*, *Celebrex*, *Celenib* eta *Meticel* markekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Frantzian *Celebrex* markarekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Pilula eta gel moduan hartzen da.

### Albo-ondorioak 
Zelekoxibaren albo-ondorio ohikoenak sinusitisa, goiko arnasbideetako infekzioa, gernu-traktuko infekzioa, insomnioa; zorabioa, disnea, beherakoa, flatulentzia, gorakoa eta gripe-motako sintomak dira besteak beste.

## Erreferentziak
Bihurgailu katalitiko

**Bihurgailu katalitikoa** katalizatzaile bat edo batzuk dituen gailua da, automobilaren ihes-gasen irteeran ezartzen dena eta errekuntzaren emaitza diren erre gabeko substantzia kutsatzaileak substantzia ez-kaltegarri bihurtzen dituena. Karbono monoxidoa eta hidrokarburoak karbono dioxidoa eta ura eratuz oxidatzen dira. Horretarako katalizatzaileak platino- eta paladio-oxidoak izaten dira. Nitrogeno-oxidoak erreduzitu egiten dira bihurgailuaren beste ganbera batean. Bihurgailu katalitikoa ezin da erabili beruna duten erregaiekin (berunak katalizatzaileen lana eragozten duelako)

## Funtzionamendua 
Errekuntzan erre ez diren hidrokarburoak (HC) eta karbono monoxidoa (CO), atmosferan egotea arriskutsua baita arnasten duten izaki bizidunentzat, ihes-hodiak kanporatu aurretik, karbono dioxido eta ur-lurrun bihurtzen dira katalizatzailetik igarotzean. Nitrogeno oxidoak (NOx), berriz, nitrogeno molekularrean (N2), aire atmosferikoaren osagai nagusian, eta O2 oxigenoan disoziatzen dira. Disoziazio-erreakzio horiek gertatzeko, katalizatzaileak 500 °K-ko tenperaturan egon behar du.

Motor batean gertatzen den errekuntzan gasak sortzen dira, batzuk kaltegarriak eta beste batzuk ez. Nitrogenoa, karbono dioxidoa eta ur-lurruna ez dira kaltegarriak zuzenean pertsonentzat.

* Nitrogenoa (N2) etengabe arnasten dugu, arnasten dugun airearen % 78 osatzen du.
* Ur-lurrunak (H2O) berdin, arnasten dugun airearen ehuneko oso aldakorra osatzen du.
* Anhidrido karbonikoa edo karbono dioxidoa edo gas karbonikoa (CO2)

Gas kaltegarriak nahasketaren konposizioaren araberakoak dira, hau da, lambda faktorearen araberakoak. Nahastea aberatsa bada (erregai gehiegi aire kantitatearekin alderatuta), erre gabeko hidrokarburoak agertzen dira. Nahaste urriarekin bada (erregai gutxi), nitrogeno oxidoak sortzen dira. Gas kaltegarri horiek ahalik eta gehien murrizteko, hainbat prozedura daude. Bat da zilindrora sartzen den aire-masaren arteko erlazioa erregai-masa baino 14,7 aldiz handiagoa izatea, hau da, erregaiaren zati bakoitzeko 14,7 aire-zati sartzea. Erlazio horri estekiometrikoa esaten zaio, eta bat dator lambda faktorea 1 izatearekin.

Nolanahi ere, errekuntza-prozesua guztiz kontrolatu ezin denez, gas kaltegarriak sortzen jarraitzen da. Murrizteko ( % 75 arte) katalizatzailea dago. Ihes-kolektoretik oso gertu dago (gasek gutxienez 500 °C izan ditzaten).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brent Weeks

**Brent Weeks,** 1977ko martxoaren 7an Montanan (AEB) jaioa, fantasiazko idazle estatubatuarra da. Bere lehen eleberria, *The Way of Shadows*, *New York Times-en* best-seller zerrendan sartu zen 2009ko apirilean.  Bere *Lightbringer* serieko bost liburuek *NYT* zerrendan ere parte hartu zuten, 2010eko *The Black Prism* liburuarekin hasita. Portland ondoan bizi eta lan egiten du, Oregonen, bere emazte eta bi alabekin. 

## Liburuak 
#### ''Ka'Kari Codex'' seriea 
#### Lightbringer saga 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune Ofiziala
* Elgarrizketa Daniel Greene-ekin
Bromoetano

**Bromoetano** eta **etil bromuroa** konposatu organikoa da CH3CH2Br formula duena, haluroen klasekoa. Likido lurrunkor kolorgea da. Uretan eta etanoletan disolbagarria da. Narritagarria eta sukoia da.

## Sintesia 
Bromoetanoa etanola azido bromhidrikoarekin errefluxuan jarrita sintetizatzen da.

CH3CH2OH + HBr -> CH3CH2Br + H2O

## Erabilera 
Etil bromuroa sintesi organikoan usatzen da disolbatzaile eta agente alkilatzaile gisa. Garai batean hozkailuetan eta anestesiko moduan baliatzen zen.

## Erreferentziak
Etil trifluoroazetato

**Etil trifluoroazetatoa** konposatu organikoa da C4H5F3O2 formula duena, esterren klasekoa, konposatu organofluoratuen multzokoa Likido gardena da. Uretan disolbagaitza da, baina disolbagarria metanoletan, kloformotan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria eta sukoia da.

## Sintesia 
Etil trifluoroazetatoa sintetiza daiteke azido trifluoroazetikoa etanolez esterifikatuz.

F3CCOOH + CH3CH2OH -> F3COOCH2CH3 + H2O

## Erabilera 
Sintesi organikoan erreaktibo gisa baliatzen da, esaterako zelekoxiba sintetizatzeko.

## Erreferentziak
Finketa

**Finketa** izan daiteke:
* Kimikan, finketa edo fintzea, ezpurutasunak kentzen duen prozesu kimikoa (adib. petrolio-fintzea);
* Metalurgian, finketa, galdaketatik ateratzen den produktu gordin landugabeari kendu behar zaizkion ezpurutasunak kentzen duen prozesu metalurgikoa;
* Informatikan, finketa, algoritmoak egiteko teknika.
Finketa (metalurgia)

ak arrabioa altzairuz finduz]]
**Finketa** prozesu metalurgikoa da, helburu hauek dituena: galdaketatik ateratzen den produktu gordin landugabeari kendu behar zaizkion ezpurutasunak kentzea edo, gutxienez, ezpurutasun horiek ahalik eta kalte gutxien egin dezatela lortzea. 

Zenbait prozesuri emandako izena da finketa. Prozesu horiek, batez ere, burdinaren karbono-edukia murrizteko balio dute, altzairua sortzeko, baita arrabioaren beste hainbat osagai desiragarriren proportzioak ere, hala nola fosforoa eta sufrea, oxigenoaren laguntzaz. Erabilitako sistemaren arabera, txatarra eta arrabioa ere prozesa daitezke, altzairu edo burdinurtu mota desberdinak ekoizteko.

Metodorik hedatuena oinarrizko oxigeno-altzairutegiarena da (LD metodoa), 2013tik aurrera munduko altzairu gordinaren produkzioaren % 72 baitzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstantinoren kolosoa

***Konstantinoren kolosoa*** Konstantino I.a Handia irudikatzen zuen estatua monumental bat izan zen, IV. mendearen hasieran Maxentzioren basilikaren absidea okupatu zuena. 21. mendean, Kolosotik iraun duten zatiak ikusgai daude Erromako Palazzo dei Conservatori jauregiko patioan, Museo Kapitalinoen barruan.

## Ezaugarriak 
Kolosoaren buru handia, besoak eta hankak marmol zuriz zizelkatuta zeuden, eta gorputzaren gainerakoa adreiluzko nukleo batez eta egurrezko armazoiaz osatuta zegoen, brontze urreztatuz estalia ziur aski. Salbatutako piezen tamainagatik, uste da irudia eserita zegoela tronu batean, eta 12 metro inguruko altuera izango zuen (40 oin). Buruak 2 metro eta erdukio altuera du eta oin bakoitza 2 metro luze da. 
Fitxategi:Braccio_del_colosso_di_Costantino_I_ai_Musei_Capitolini.jpg|Eskuineko besoa.
Fitxategi:Colossus_of_Constantine,_ca._280–337,_Musei_Capitolini,_Rome_(36415234032).jpg|Burua.
Fitxategi:Colossal_hand,_Roman_-_Musei_Capitolini_-_Rome,_Italy_-_DSC06255.jpg|Eskuineko eskua.
Fitxategi:Colossal_statue_of_Constantine_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016.JPG_(3).jpg|Ezkerreko oina.
*Kolosoa ziurrenik* brontzezko gorputz atalengatik zatikatu zuten. Estatuaren marmolezko zatiak 1486an atera zituzten lurpetik, Maxentzioren Basilika ingurutik atera eta gertu zegoen Palazzo dei Conservatori patioan jarri zituzten Michelangelok ikuskatutako kokapen batean.

## Beste kolosoak 
Museoak Konstantinoren beste koloso brontzezko baten zatiak ere gordetzen ditu, Laterango jauregiren ondoan gorde zirenak, eta 15. mendean Kapitolinora eramanak. Hau ere zatikatua dago, hiru zati daude 21. mendean Marko Aurelioren Exedra deritzon espazioan.

Harrizko kolosoari dagokionez, 2022ko martxoan, Factum Teknologia Digitalaren eta Kontserbazioaren Fundazioko ikertzaileek fotogrametria eta LiDAR teknologia erabili zituzten gordetako zatien hiru dimentsioko ereduak sortzeko. Ondoren, Kapitolio Museoekin lankidetzan, taldeak estatuaren jatorrizko forma berreraiki zuten, 13 m-ko altuerako erreplika bat, zatien azterketa teknikoan eta iturri historiko eta epigrafikoetan oinarrituta. Parte ezagunen zatiak eta asmatutakoak bisualki bereizi ziren erreplikan.

Erreplika estreinakoz Milanen erakitsi zuten 2022-2023 urteen artrean, baina 2024ko otsailaren 6an, Kapitolinoko Museoko Villa Caffarelliko lorategietan jarri zuten.
erdian|thumb|573x573px|Kolosoaren erreplika, museo berean ikusgai 2024 urtetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Božo Novaković

**Božo Novaković** () Cetinjeko lehen eta bigarren hezkuntzako eskoletako irakaslea eta politikari montenegroarra izan zen.

## Biografia 
Zadar, Kroazian jaio zen 1841ean. Zadarreko Seminarioan graduatu ondoren, 1864an Cetinjera joan zen, eta han irakasle eta geroago irakasle gisa lan egin zuen. Cetinje udalerriko presidentea ere izan zen.

### Cetinjeko alkate gisa 
Hiriko administrazioan (1890–1894), hiriko parke bat eraiki zen, jauregiko parke zaharra berritu zen, eta gehiago. 2.000 zuhaitz baino gehiago landatu ziren, tartean "*Novaković-en zumarra*" deiturikoa, 1939ra arte egungo posta bulegoaren aurrean zegoena. Cetinjen, atzerriko botanikariak ongi etorri eman zituen, batzuei landa-ikerketetan lagundu zien, eta landareak bildu zizkien horietako batzuei, Josif Pančić eta Antonio Baldacciri. Novaković-en omenez, Antonio Baldaccik barietate berri bati izena eman zion: *Dianthus petraeus* W. K. var. *novakovicii* Baldacci Vojnik mendiaren magaletik, Montenegron ezagutzen den toki bakarra ere badena.

## Kanpo estekak
Erreberberozko labe

**Erreberberozko labea**  bere gangak beroa erreakzio kimikoko eremu baterantz islatzen duen (erreberberatzen duen) labea da. Eremu hori eta sistemari energia ematen dion errekuntza-erreakzioa fisikoki bereizita daude. Labe mota horietan, erregaia (ikatza, gasa, fuel-olioa, etab.) tratatu beharreko materialetatik bereizitako ganbera batean erretzen da. Horrela, erregaiaren eta eraldatu edo findu beharreko materialen arteko kontaktu zuzena eta nahi ez diren elkarrekintzak mugatzen dira.

Labe horien funtzionamendu-printzipioa oso zaharra da, eta hobetu egin ziren XVIII. eta XIX. mendeetan, batez ere eraldaketa metalurgikoko prozesuak optimizatzeko. Lehenengo aplikazioetako bat arrabioaren pudelaketa izan zen, funtsezko prozesua lehen iraultza industrialean. Labe horiek metalurgia-industrian, zeramikak egosteko industrian eta industria kimikoan erabili izan dira eta erabiltzen dira.

Erreberberozko labeek altuera txikia eta luzera handia dute. Muturretako batean erregaia erretzen den sutondoa dago, eta beste muturrean tximinia. Errekuntzaren sugarrek eta produktuek labea zeharkatzen dute, eta gangak behar bezala bideratzen ditu labearen zolatara, bertan baitago urtu nahi den metalaren karga. Karga hori berotu egiten da, ez bakarrik sugar eta gas beroekin kontaktuan egoteagatik, baita erreberberozko labeko gangaren erradiazio-beroagatik ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milutin Babović

**Milutin Jovanov Babović**, (), **Telegrafo** () ezizenaz, Mazedonia eta Serbia Zaharraren aldeko borrokan txetnik voivoda izan zen, eta Balkanetako Gerretan eta Lehen Mundu Gerran soldadua. Serbiako Txetnik Erakundean sartu aurretik, Belgraden eta Cetinjen bi gorteen arteko mezulari konfidentzial gisa egindako jarduerak denek ezagutzen zituzten nerabezaroan Nikolas I.a Montenegrokoak emandako ezizenaz. 

## Biografia 
Milutin Jovanov Babović, hiru urte zituela umezurtz geratu zena, bere aitona Markok eta osaba Milošek adoptatu eta hazi zuten, eta hauek Hajduk-eko trebetasunak irakatsi zizkioten, turkiarren aurka borrokatzeko eta bere herria haien esplotaziotik babesteko.

Milutinen zeregina bi hiriburuen artean bidaiatzea zen, muga zeharkatzea aldi bakoitzean, eta errege bakoitzari bestearen mezua helaraztea, bi herrialdeen etsaiek atzemango ote zuten beldurrez paperean ezer idaztea arriskutsuegia zenean. Lehen Balkanetako Gerran, Milutin, bere bi semeekin, Mihailo eta Milićekin, Pljevljatik misio aktiboetara joan zen Otomandar Turkiako etsaien lerroen atzean.

1877an, Nikolas printzerako mezu bat eramanez korrika, Rijeka Crnojevićatik Andrijevicarainoko distantzia egin zuen, 131 kilometro egun bakarrean. Nikolas printzeak, horren berri izan zuenean, *Telegraf* (Telegrafoa) izena eman zion. Vasojevićeko jendeak Milutin Telj ezizena jarri zion.

1903ko maiatzeko estatu-kolpearen eta Peter Karadjordjević Serbiako tronura iritsi ondoren, Milutinek bere familia Kragujevacera eraman zuen. Peter erregearen zerbitzura sartu zen Errege Guardiako komandante gisa. Baina Serbiako Txetnik Erakundeak Sandjak izenekoan behar zuenean, otomandarrek Raška eskualde serbiarrari deitzeko gustuko duten moduan, beti zegoen prest etsaien lerroen atzean armak garraiatzeko, serbiar herritarrak eta matxinoak turkiarren edo albaniar bashi-bazouk edo kachaken aurka armatzeko.

Lehen Mundu Gerra eta gero, Kragujevacetik Mitrovicara joan zen bizitzera eta han hil zen 1932an.

## Kanpo estekak
2-Klorobentzilidenemalononitrilo

**2-Klorobentzilidenemalononitriloa** edo **CS gasa** konposatu organiko aromatikoa da C10H5ClN2 formula duena, haluroen klasekoa eta nitriloen taldekoa. Solido kristalino zuria da. Uretan disolbagaitza baina disolbagarria azetonatan, bentzenotan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria eta toxikoa da.

## Sintesia 
2-Klorobentzilidenemalononitriloa sintetizatzeko orto-klorobentzaldehidoa malononitriloarekin erreakzionarazten da piperidina katalizatzaile gisa baliatuz

406x406px|This explains the chemical composition of CS gas and how to make it.

## Erabilera 
2-Klorobentzilidenemalononitriloa gerra-arma eta matxinadak kontrolatzeko agente bezala usatzen da negar-eragilea baita. Solidoa izanik sakabanatzeko hainbat molde daude:

* Urtuta zabaltzea
* Hauts lehor fin moduan
* Disolbatzaile organiko batean disolbaturik
* Bero-granadetan sortuta gas beroak

## Toxikotasuna 
2-Klorobentzilidenemalononitriloa gainerako nitriloak bezala zianuro ioiak sortzen dituzte deskonposatzean eta ezaguna da zianuroek arnasketa-prozesuak blokeatzen dituztela.

## Erreferentziak
Labe ireki

**Labe irekia** edo **Martin-Siemens labea** zoladun galdaketa-labea da, burdinurtuaren finketa egoera likidoan egiteko. Funtsean zoladun hondo basiko nahiz azido bat du eta labe-eltzea pittin bat ganbila eta silizeoa beti. Aurreko horman, kargatzeko ataka eta atzekoan isurbidea ditu. Saihetsetan daude erregailuak.

Fusio-puntu handia duelako altzairua fabrikatzea zaila denez, erregai eta labe normalak ez ziren nahikoak, eta labe irekia zailtasun hori gainditzeko garatu zen. Bessemer metodoarekin alderatuta, altzairua ez du gehiegizko nitrogenoaren eraginpean jartzen (altzairua hauskor bihurtuko luke), errazago kontrolatzen da eta burdinazko eta altzairuzko txatarra kopuru handiak galdatzea eta fintzea ahalbidetzen du.

Duela 2000 urte inguru, altzairugintza irekiaren adibiderik zaharrena haya herriaren kulturan dago, egungo Tanzanian, eta Europan haizeola batean, Espainian VIII. mendean asmatua.

## Martin-Siemens prozedura 
Martin-Siemens prozedura lotekako prozesua da. Lehenik, labea ikuskatzen da, kalte posibleak antzemateko. Prest edo konponduta dagoenean, txatarra arinarekin kargatzen da, hala nola metalezko xaflak, ibilgailu birrinduak edo metalezko hondakinak. Labea gas beroarekin berotzen da. Karga urtu ondoren, txatarra astuna gehitzen zaio, hala nola eraikuntzako txatarra, baztertutako metala edo altzairu ehoketa, labe garaietako arrabioarekin batera. Altzairu guztia urtu ondoren, zepa sortzen duten agenteak gehitzen dira, hala nola kareharria. Oxigenoak burdin oxidoan eta beste ezpurutasun batzuetan arrabioa deskarbonizatzen du gehiegizko karbonoa erretzean, altzairua osatuz. Lotearen oxigeno-edukia handitzeko, burdin minerala gehitu daiteke.

Prozesua Bessemer bihurgailuarena baino askoz motelagoa da, eta, beraz, errazagoa da kontrolatzea eta laginak hartzea kalitatea ebaluatzeko. Lote bat zortzi ordu eta erdi eta zortzi ordu eta erdi (gehiago) behar izaten dira altzairu bihurtzeko. Prozesua motela denez, ez da beharrezkoa karbono guztia erretzea Bessemer prozesuan bezala, baina prozesua edozein puntutan buka daiteke nahi den karbono-edukia lortzen denean.

1865ean, Pierre-Émile Martin ingeniari frantziarrak Siemensen lizentzia lortu zuen eta altzairua fabrikatzeko lehenbizikoz bere labe birsortzailea aplikatu zuen. Siemensen labe birsortzailearen ezaugarririk erakargarriena oinarrizko altzairu kantitate handiak azkar ekoiztea da, adibidez, altuera handiko eraikinak egiteko erabiltzen dena. Labeen ohiko edukiera 50-100 tonakoa da, baina prozesu berezi batzuetarako 250 edo 500 tonako edukiera izan dezakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haya (etnia)

**Haya** (edo **Bahaya**; ) ipar-mendebaldeko Tanzanian bizi diren bantu taldeko etnia bat da, Kagera ibaiaren eta Victoria aintziraren artean. Bi elementu etniko nagusiz osatuta daude: iruak, jatorriz bantuak zirenak, eta himak, bantuek xurgatu zituzten nilotikoen ondorengoak, ondoren Afrikako kontinentean ehiztari, biltzaile eta abeltzainek populatutako eremuetan hedatuko zirenak, horrela nekazaritza intentsiboaren eta burdinaren metalurgiaren prozesu bat sortuz.

## Historia 
Hayak Kagera eskualdean finkatu dira, Tanzaniako ipar-mendebaldean. Hasiera batean, talde txikitan antolatuta zeuden, eta feudalismoaren oso antzeko kontrol-sistema zuten, hierarkiari eta domeinuari dagokienez. Bertako biztanle asko hain goiz hasi ziren metala lantzen, non Peter Schmidt arkeologoak jakin zuen 2.000 urte inguru zeramatzatela altzairua lantzen.

## Ekonomia 
Iruak batez ere nekazariak direlako aintzatesten dira; himak, berriz, artzainak direlako. Bere nekazal produktu nagusiak kafea eta labore indigenak dira, baita babarrunak, artoa, basartea, kakahueteak eta arrantza-produktuak ere. Familia askok behi-aziendak hazten dituzte, eta horregatik izan dira asko kolonia aurreko garaitik elikagaien merkatari.

## Politika 
Hayak antzinako zortzi estatutan banatzen dira, Karagweko Erresuma, eskualdeko indar nagusi bat izan zen XVIII. mendean. Lurra 130 klanez osatutako nekazarien esku zegoen, hayak herrixka egonkor eta trinkoetan bizi dira, non etxeak elkarrengandik bananduta dauden, eta etxebizitza tradizionalek erlauntza forma dute.

## Erlijioa 
Pagoak gehienak katolikoak dira, eta asko baloratzen dituzte hezkuntza eta lanbide modernoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dierdre Snijman

**Dierdre Snijman** (Johannesburg, 1949ko ekainaren 27a) hegoafrikar botanikari eta landareen taxonomoa da, erraboilei buruz asko ikertzeagatik eta idazteagatik ezaguna. 120 espezie baino gehiago deskribatu ditu eta Hegoafrikako florari buruzko lan zabalak idatzi ditu. 1997an Herbert Domina jaso zuen Nazioarteko Bulbo Elkarteak emana, *Amaryllis*-i buruz egindako ikerketagatik.

## Bizitza 
Snijman Johannesburgotik (Hegoafrika) ekialdeko herri txiki batean jaio zen, eta hasieratik "Dee" izena hartu zuen, errazagoa zelako idazten eta ahoskatzen. Brakpaneko Blessed Imelda komentuan eta Johannesburgoko Damelin Collegen hezi zen. Hegoafrikako loreekiko hasierako interesa gurasoen lorategiak eta Cythna Letty eta Aruiol Battenen ilustrazioek piztu zioten.

## Argitalpen batzuk 
* Snijman, D.A. (2013). *Plants of the Greater Cape Floristic Region*. SANBI. ISBN 9781919976778. OCLC 874805573
* Snijman, D.A. (2013). *Plants of the Greater Cape Floristic Region. 2, The extra Cape flora*. South African National Biodiversity Institute, SANBI. ISBN 9781919976778. OCLC 1017436885
* Snijman, D.A. (1984). *Revision of the Genus Haemanthus L. (Amaryllidaceae)*. National Botanic Gardens of South Africa. OCLC 623237158
* Snijman, D.A. (2014). *A taxonomic revision of the genus Pauridia (Hypoxidaceae) in Southern Africa*. Magnolia Press. ISBN 9781775575054. OCLC 904051097
* Snijman, D.A.; Hall, A.V. (1994). *Systematics of Hesses, Strumaria and Carpolyza (Amaryllideae; Amaryllidaceae)*. Bolus Herbarium, University of Cape Town. OCLC 762205601
* Manning, John; Goldblatt, Peter; Snijman, Dee (2002). *The color encyclopedia of Cape bulbs*. Timber Press. ISBN 9780881925470. OCLC 469411205

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1997an "International Bulb Scociety"-k emandako *Herbert Domina* jaso zuen, Hego Afrikako landare erraboildunak ezagutzeko egindako ekarpenengatik.

### Eponimia 
Hegoafrikako Nieuwoudtville eskualdeko esplorazio botanikoari egindako ekarpenari esker, *apiazea* espezie bat bere omenez bataiatu zuten: *Chamarea snijmaniae*  B.L.Burtt 1991. Gainera, poligonazeo bat (*Polygonum snijmaniae* S.Ortiz 2008) ere izendatua izan da bere aintzatespenean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hegoafrikako botanikariak

## Kanpo estekak 
*«Dierdre Snijman». Índice Internacional de Nombres de las Plantas (IPNI). Real Jardín Botánico de Kew, Herbario de la Universidad de Harvard y Herbario nacional Australiano (eds.).
Kilbryde gaztelua

**Kilbryde gaztelua**, Eskoziako A820 errepidean Doune eta Dunblane udalerrien artean dagoen gaztelu bat da, Stirling eremu administratiboan.

1460an Menteitheko kondeak eraikitzea agindu zuen.
Neighbours

***Neighbours***, , Australiako soap opera telesaila bat da. 1985-2025 artean Seven Network (1985), Network 10 (1985-2010), Eleven / 10 Peach eta Amazon Prime Video (2023-2025) kateetan aireratu zen.

41 denboraldi eta 9.363 atal ditu.

## Argumentua 
Melbourne hiriko Erinsborough fikziozko auzoan girotua dago eta bertako bizilagunen gorabeherak azaltzen ditu. 41 denboraldi eta 9.363 atal ditu.

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ivo Jovićević

**Ivo/Ivan Jovićević doktorea** () diplomazialari montenegroarra izan zen.

## Biografia 
Češljarin, Rijeka Crnojevićan, jaio zen 1882an. Lehen hezkuntza Rijeka Crnojevićan eta Galatasaray Lizeoan amaitu zuen Konstantinoplan. Zuzenbidea ikasi zuen Belgraden, Genevan eta Ganten, Belgikan. 1911n zientzietako doktore bihurtu zen. Ikasketak amaitu ondoren, Montenegrora itzuli zen eta Montenegroko Erresumako Kanpo Arazoetarako Ministerioko bigarren idazkari bihurtu zen. Montenegroko kontsul izan zen Shkodran 1912ko martxotik irailera. Lehen Mundu Gerra baino lehen Estatuko Kontrol Nagusiko kide izan zen, eta geroago, erbestean egon zen. Erbestean, Montenegroko gobernuaren eta erregearen atsekabeaz idatzi zuen bateratzearen modu eta izaerarekin. 1919 hasieran Genevara bidali zuten kontsul nagusi gisa. Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresuma sortu ondoren, Erroman eta Konstantinoplan bizi zen. 1925ean itzuli zen herrialdera. *1892–1936ko Jendeari eta Gertaerei Buruz* eta *Federalista baten Oroitzapenak* (Cetinje, 1995) izeneko memoriak argitaratu zituen. Češljari, Jugoslavian, hil zen 1965ean.

## Beste kargu diplomatikoak 
## Kanpo estekak
Pay the Ghost

***Pay the Ghost***, 2015eko Uli Edel alemaniarrak zuzendutako naturaz gaindiko eta beldurrezko film bat da. Nicolas Cage, Sarah Wayne Callies eta Veronica Ferres aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Mikel Lawford (Nicolas Cage) irakaslea Halloween hau batez desagertu den bere seme Charlieren (Jack Fulton) bilaketari ekingo dio.

## Aktoreak 
* Nicolas Cage: Mike Lawford
* Sarah Wayne Callies: Kristen Lawford
* Veronica Ferres: Hannah
* Lyriq Bent: Jordan Reynolds detektibea
* Lauren Beatty: Annie Sawquin 
* Sam Velasquez: Oak irakaslea
* Kalie Hunter: Annie mamua
* Jack Fulton: Charlie Lawford
* Stephen McHattie: Gizon itsua
* Susannah Hoffmann: Jane
* Caroline Gillis: Emakume apaiza
* Janet Lo: Jai Wen
* Erin Boyes: Emily (adardun neska ikaslea)
* Juan Carlos Velis: Morales (polizia)
* Alex Mallari Jr.: EMT
* Darren Frost: Izozki saltzailea
* Matteo Ghazni: Pablo

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Petar Mladenov

**Petar Toxev Mladenov** (; Toxevtsi, 1936ko abuztuaren 22a – Sofia, 2000ko maiatzaren 31) bulgariar politikaria izan zen. Bulgariako estatuburua izan zen 1989tik 1990era.

Bulgariako Alderdi Komunistaren batzordeko lehen idazkaria izan zen Vidin probintzian 1969tik 1971ra. 1971n alderdiko politburoan sartu eta Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten, eta hamazazpi urtez egon zen karguan. Batzar nazionaleko kidea eta Todor Zhivkoven aliatua izan zen.

1980ko hamarkadan, Mikhail Gorbatxoven erreformek erakarri zuten. Mladenovek Kanpo Arazoetako ministro kargua utzi zuen 1989ko urrian, eta azaroan, alderdiko beste kide batzuekin batera, Zhivkov dimititzera behartu zuen, exekuzio-mehatxupean. Mladenov alderdiko idazkari nagusi eta Estatu Kontseiluko presidente hautatu zuten.

Ekonomia eta politika erreformatzeari ekin zion. 1990ean alderdi komunistaren buruzagitza kendu zuen eta alderdiburu kargua utzi zuen. Ez zuen parte hartu urte hartako alderdi anitzeko hauteskundeetan.
Jan Vaclik

**Jan Vaclik** (, ) abokatu, diplomazialari eta publizista montenegroarra izan zen, Zuzenbideko doktorea eta denbora laburrez Danilo I.a Montenegroko printzearen idazkaria, eta hura hil ondoren Nikolas printzearen idazkaria, Shkodran Montenegroko agente gisa lan egitera joan zen arte.

## Biografia 
Txekiar familia batekoa zen. Bere jaioterrian hezi zen eta Pragako Gimnasio Akademikoan graduatu zen. Zuzenbidea ikasi zuen Pragan, eta horrela abokatu bihurtu zen. Gizon hezi eta aurrerakoia izanik, kazetaritzan hasi zen lanean, eta hasieran "*Praške novine*" egunkariarekin kolaboratu zuen. Bi aldiz egon zen hegoaldeko eslaviar herrialdeetan; 1848an eta 1852an, eta denbora gehiagoz Montenegron, zeinarekin bereziki lotuta baitzegoen. Paneslavista gisa, Vaclik txekiarra Montenegroko serbiar probintzia matxinatuaren aldekoa zen, eta hamarkadetan zehar kazetaritza-artikulu onak idatzi zituen egunkarietan. Danilo printzearen iradokizunez, Vaclikek "''La souveraineté de Monténégro et le droit des gens moderne de l'Europe''" (Montenegroko subiranotasuna eta nazioarteko zuzenbidea) liburua argitaratu zuen. Liburua Parisen eta Leipzigen argitaratu zen aldi berean. Vaclik hamar urtez bizi izan zen Montenegron, 1858 eta 1868 artean. Garai hartan, printzearen idazkari gisa kontratatu zuten, eta "montenegroar lehen diplomazialari" bihurtu zen. Montenegroar kontsul gisa ere lan egin zuen arrakastaz Shkodran.

1910ean ere etorri zen Cetinjera, Montenegro erreinua aldarrikatu zutenean.

## Dominak 
Arrano Zuriaren Errege Ordena, Takov-eko Gurutzearen Ordena eta Franz Josef Austro-Hungariar Ordena eman zizkioten.

1863ko urtarrilaren 13tik aurrera Serbiako Literatura Elkarteko eta Serbiako Ikasketa Elkarteko kide korrespontsala eta Serbiako Errege Akademiako ohorezko kidea izan zen.

## Bibliografia 
(Kosovo Polje) - Almanaqueko bidaia-zirriborroa (Buket) - 1859.

## Kanpo estekak
Manex Rezola

**Manex Rezola Iruretagoiena** (Donostia, Gipuzkoa, 2006ko azaroaren 21a-) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan aritu ohi da. Bere anaia nagusia Josu Rezola futbolaria da ere. Antiguoko, Donostiako Baskonia edota Arrupe Chaminaderen harrobian hezia, bere gazte ibilbidea UD Logroñesen bukatu zuen. Lehen talde errioaxarrarekin Bigarren Federazioan jokatzen zegoelarik Real Madrilek fitxatu zuen bere hirugarren taldean jokatzeko. Real Madril Castillarekin ere jokatu zuen Lehen Federazioan.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
AED Museoa

**AED Museoa**, ofizialki **DDR Museum**, Alemaniako Berlin hiriburuan dagoen Alemaniako Errepublika Demokratikoa zenari buruzko museoa da, Spree ibaiaren ekialdeko bazterrean eta Berlingo katedralaren aldamenean.

Gerra Hotzaren garaian Ekialdeko Alemaniaren eguneroko bizimodua erakustea helburu du, alemanez *Deutsche Demokratische Republik* edo *DDR*.

2006ko uztailaren 15ean inauguratu zen.

## Iruditegia 

Irudi:DDR-Museum (Berlin) Schriftzug.jpg|Logoa.
Irudi:20220811 DDR-Museum 01.jpg|AED Museoa.
Irudi:DDR-Museum Berlin Wohnzimmer 01.jpg|AED garaiko egongela.
Irudi:GDR cameras.jpg|AED garaiko argazki-makina bilduma.
Irudi:At Berlin 2024 071.jpg|Barnealdeko erakusketa.

## Kanpo loturak 
* Webgunea