open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Egiptoko XXX. dinastia

[thumb|280px|[Saqqarako Serapeuma|Saqqarako Serapeumeko esfingeak. Nektanebo I.aren garaia. Louvre]]
[100px|thumb|Nektanebo II.aren [obeliskoa. British Museum.]]
**Egiptoko XXX. dinastia**k, K.a. 378tik K.a. 341 arte iraun zuen.

Jatorria Sebennitosen zuen dinastia honetako gobernariak, Persiarrak Egiptotik kanporatuz eta Palestina konkistatuz hasi ziren, Persiar Inperioaren gainbehera probestuz. Urte batzuetaz, nolabaiteko oparotasuna egon zen Egipton, merkataritza egonkor bat ahalbidetu zuena, baina ezin izan zuten Artaxerxes III.ak, armada boteretsu baten buru, Egipto Persiar Inperioarentzat birkonkistatzerik eragotzi K.a. 343an, berriz satrapia bihurtuz.

XXVI., XXVII., XXVIII., XXIX. eta XXXI. dinastiekin batera, Egiptoko aro berantiarra deritzona osatzen du.

## Historia 
* Nektanebo I.ak lortu zuen Egiptoren kontrola K.a. 380ko azaroan, baina, bere erregealdiaren zatirik gehiena, persiarren birkonkistatze saiakeretatik defendatzen eman zuen, noiz behinka, Esparta edo Atenasen laguntza jasoz. K.a. 365ean, elkargobernari izendatu zuen bere seme Teos, bere aita hil ondoren, Mediterraneo Ekialdeko lurraldeak (egungo Siria eta Israel) inbaditu zituena, nolabaiteko arrakasta lortuz, bere seme Tjapehimuk tronutik kendu zuen arte, Teosen ospe txarra, faraoi bezala, bere seme zen Nektanebo II.a izendatzeko probestu zuena. Egiptoar armadak, Nektanebo babestu zuen, eta Teosek, persiar gortean babestea beste erremediorik ez zuen izan.

Nektanebo II.aren erregealdia, persiar gobernariek, Egipto birkonkistatzeko egin zituzten ahaleginengatik bereiztu zen. Bere erregealdiko lehen hamar urteetan, Nektanebok, birkonkista eragotzi ahal izan zuen, Artaxerxes III.ak, bere erresumako kontrola sendotzeko borrokatu behar izan baitzuen: K.a. 351 eta K.a. 350 arteko neguan Egipto inbaditzeko arrakastarik gabeko saiakera baten ondoren, Artaxerxesen porrotaren berriek, Zipren, Fenizian eta Zilizian matxinadak piztu zituzten. Nektanebok, matxinada hauei babesa eman zien arren, Artaxerxesek, horiek erreprimitzea lortu zuen, eta, beste behin, Egipto inbaditzeko gai izan zen K.a. 343an. Bigarren inbasio honek, arrakasta izan zuen, eta, Nektanebok, Niloren deltatik Menfisera erretiratu behar izan zuen, non Egiptoren independentzia galdutzat eman zuen, eta Nubiara ihes egin zuen, non Nastesen erregearen gortean babestu ahal izan zen, Napatan. Honen aurretik, nolabaiteko estatu independente bat mantendu zuen Egipto hegoaldean beste bi urtez, Edfuko dokumentu batek, data bezala, Nektanebo II.aren erregealdiko hamazortzigarren urtea baitu.

Jababash izeneko errebelde batek, bere burua faraoi izendatu zuen arren (K.a. 338-K.a. 336, Nektanebo hartzen da dinastia honetako azken bertako faraoitzat, eta, bere joateak, Egiptoren independentziaren amaiera suposatu zuen.

## XXX. dinastiako faraoiak 
## XXX. dinastiaren kronologia 
* Lehen faraoia: Nektanebo I.a
** K.a. 380-K.a. 362
** K.a. 380/K.a. 379-K.a. 361/K.a. 360
* Azken faraoia: Nektanebo II.a
** K.a. 360-K.a. 343
** K.a. 360-K.a. 342
** K.a. 359/K.a. 358-K. a 342/K.a. 341

## Kanpo estekak
Ariamnes II.a

**Ariamnes II.a** (grezieraz Aριάμνης, K.a. 280tik K.a. 262 edo K.a. 230 arte gobernatu zuena), Kapadoziako errege eta gobernari bat izan zen, bere aita Ariarates II.aren oinordekoa. Berak, bere semeak oso maite zituen, eta koroa bere seme Ariarates III.arekin (K.a. 262/K.a. 255-K.a. 220) banatu zuen bere bizitzan zehar. Ziruaski, Kapadozia, Seleuzidar Inperiotik independizatzea lortu zuen lehena izan zen.
Esfinge (mitologia)

**Esfingea** (), oro har, giza burudun etzandako lehoi bat bezala irudikatzen den animalia mitologiko baten grezierazko izena da. Esfingeak, antzinako egiptoarrek asmatu zituzten, eta euren mitologia konplexuko zati ziren. Garrantzi kulturala ere izan zuten antzinako greziarren artean. Herodotok, *Androesfinge* deitzen du egiptoarra, gizon aurpegia zuena, greziarrak ez bezala, emakume itxura eta hegoak zituena. *Krioesfinge* deritzenak ere bazeuden, animalia burudunak, oro har ahari edo belatzenak. Antzinako egiptoarrek, *Sheps-ankh* deitu zituzten "irudi bizia" esan nahi duena.

## Antzinako Egipton 
Esfingeak, erregetzaren ikur ziren, lehoiaren boterea eta indarra irudikatzen baitzuten, baita heriotzaren ondoko bizitza ere, honen ondorioz, hilobi askotan erliebean agertzen direlarik. Egiptoko Inperio Berrian, esfinge bezala, jainkoren batzuk irudikatu ziren, Amon kasu.

Eskulturazko irudikapenik antzinakoena eta handiena, Gizako Esfinge Handia da, Gizan dagoena, baina ohikoa zen tenpluetara zeramaten bideen bi alboetan esfingeak jartzea. Karnakeko tenpluan, Luxorren, 3 kilometroko bide bat dago, ertz bakoitzean, ahari burudun 90 esfinge dituena.

Egiptoar esfingea, historian zehar aldatzen joan da, bere itxura aldatuz uneko joera artistikoen arabera. Emakume itxuradun bat ere ezagutzen da: Erromako Barracco Museoko esfingea, granito beltzez egina eta Hatshepsuti ematen zaiona, eta Kairoko Egiptoar Museoan kontserbatutako beste bat, erregina berarena, honela, esfinge eran irudikatutako lehen emakumezko faraoia izango litzatekeelarik. Euren aurpegia esfingeetan ikus daitekeen beste erregina batzuk, Mutnedjmet eta Nefertiti dira.

## Enigma 
Esfingeak Tebas itota zeukan izurrite baten bidez. Enigma bat adierazia zuen eta inork ez zuen asmatzen.  Esfingeak honako enigma hau proposatu zion Edipori iristean: “Zer gauza da gazte denean lau zangoz dabilena, gero bi zangoz, eta azkenik hiru zangoz, biziaren arratsaldean?”. Eta Edipok erantzun: “Gizakia da. Zeren haurra denean arrastaka ibiliz hasten baita, gero zutik ibiltzen ikasten baitu; eta azkenean, zaharra denean, makilaren laguntzaz ibiltzen baita”.

## Irudi galeria 

Fitxategi:'The Sphinx of the Ice Fields' by George Roux 69a.jpg|alt=
Fitxategi:Sphinx, Roman, 50-200 CE Arundel Marble MH.jpg|alt=
Fitxategi:DSC 0088 Sphinx01.JPG|alt=
Fitxategi:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|alt=
Fitxategi:Sphinx Amour Champs sur Marne.jpg|alt=
Fitxategi:Clay larnax with Sphinx, Mycenaean, AM of Thebes, 201081.jpg|alt=
Fitxategi:Esfinge en el Obelisco de la fuente Castellana, Parque de la Arganzuela, 02.jpg|alt=
Fitxategi:La esfinge (1988).png|alt=
Fitxategi:Oedipus and Sphinx, pelike, 450-440 BC, Berlin F 2355, 141645.jpg|alt=
Fitxategi:Marble funerary Sphinx, AM of Corinth, 202844.jpg|alt=
Fitxategi:Sphinx palais de Rumine.jpg|alt=

## Ikus, gainera 
* Gizako Esfinge Handia
* Agosteko Esfingea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Maria Uriarte

**Luis Maria Uriarte Aldaiturriaga** (Luiaondo, Araba, 1950eko azaroaren 26a) arkitekto arabarra da. Laudion bizi eta bertan du bere estudioa.

## Biografia 
Madrilgo ETSAM eskolan lortu zuen arkitekto-titulua 1980an. Nafarroako Unibertsitatean proiektuetako irakasle da 1999tik.

Arkitektura-aldizkari batzuetan artikuluak sarritan idatzi ditu eta berari buruzko monografia bat ere idatzi da.

### Lanak eta sariak 
Beste batzuen artean lan hauek nabarmendu daitezke:
* Bilboko Arte Eder Museoaren zaharberritze lanak egin zituen 1997an.
* 2005ean EHAEOren hirigintzako saria lortu zuen, Laudion diseinatu eta eraikitako eskailera eta igogailu publikoarengatik. Zumalakarregi etorbidea eta José Mardones kalea (Arraño auzoan) lotzen ditu.
* Getxoko antzoki eta Musika eskola berriak egiteko ideia-lehiaketa irabazi zuen 2007an.
* Gasteizko Salburua auzoan eraiki behar ziren etxe batzuen proiektuagatik; etxeak ez ziren pentsatu bezala egin.
* Hiri bereko San Martin auzoko Osasun-Zentrua.
* 2010ean EHAEOk hiru urtean behin emandako Arkitektura Sari nagusia eskuratu du Eraikuntza dotazionalaren alorrean, Galdakaoko Gandasegi ikastetxeagatik.
* Aretako Patricia Bilbao urbanizazioaren diseinuagatik ere saritu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko Arte Eder Museoa
* EHAEO

## Kanpo estekak 
*  Luis Maria Uriarteren webgunea Nafarroako Unibertsitatearen webgunean.
*  Bere curriculuma kontsultagai.
*  Elkarrizketa *elcorreo.com*-en (2010-04-04)
Artavasdes I.a

**Artavasdes I.a Armeniakoa** () Artaxias I.a Armeniakoa Armeniako erregearen eta Satenik erreginaren semea izan zen. Bere aita K.a. 160 edo K.a. 159an hil ondoren, Armeniako errege bihurtu zen, bertan, K.a. 160 edo K.a. 159 eta K.a. 115 bitartean gobernatu zuelarik.

Bere erregealdian, Artavasdesek, Partiar Inperioak Armenia inbaditzeko egin zituen saiakera ugari kanporatu zituen, baina Mitridates II.a Partiakoak garaitu zuen, Ekialdeko Armenia osatzen zuten lurraldeak erantsi, eta Artavasdesen seme zen Tigranes I.a Armeniakoa bahitu bezala hartu zuena. Hil zenean, bere oinordekoa, Tigranes I.a izan zen.

Cyril Toumanoff historialariaren arabera, Artavasdes izan zen, Erdi Aroko georgiar urte liburuen arabera, Iberian tartean sartu zen erregea, bertako noble batek eskatuta, eta bertako tronuan bere seme Arshak jarri zuena. Horrela, Artavasdes izango zen Iberia kaukasiarrean Artaxidar dinastia ezarri izanaren arduraduna.
Foix Herria

eskuinera|thumb|300px|Foixko gaztelua.

**Foix Herria** (; ) Okzitaniako eskualde historiko txipia da, hiriburua Foix duena. Eremuak Foixko konderriarenarekin egiten du bat gutxi gorabehera. Gaur egun Ariège departamentuaren barruan dago.

Foix konderri independentea izan zen, XI. mendean Beñat Roger Foixkoak sortua. Paper garrantzitsua jokatu zuen Akitanian Erdi Aroan, baina Antzinako Erregimena Frantzian desagertu zenean, probintzia bihurtu zen.

## Kanpo estekak
Antioko XII.a Dioniso

**Antioko XII.a Dioniso Epifanes Filopator Kaliniko** (), Siriako errege bat izan zen, seleukotar dinastiakoa, Demetrio III.aren anaia, honen ondorengoa izan zelarik, hau, partiarrek harrapatua izan ondoren. K.a. 87 eta K.a. 84 bitartean iraun zuen bere erregealdiak. Errege diadema hartu zuen Antioko VIII.a Griforen bosgarren semea izan zen. Seleuzidar Inperioren azken hondarren hegoaldeko zatiak gobernatu zituen, oinarrian, Damasko eta bere inguruak.

Siria hegoaldean gobernatu zuen azken errege seleukotarra izan zen, erresuma helenistikoen gainbehera geldiezinaren ondorioz, alde guztietan arazoak baitzeuden, bere anaiak, euren arteko gerretan murgilduta zeudelako edo Tigranes II.a Armeniakoak garaituak izan eta benetako botererik gabeko mazedoniar erregetxo dinastia bat baino ez askoz gehiagoan bihurtu zirelako.

Antiokok, hasieran, Ptolomeotarren armadaren laguntza izan zuen, eta ospe militarreko azken seleukotar gobernaria izan zen, eremu txikian bazen ere. Zenbait razia egin zituen errege judu asmonearren lurraldeetan, eta arabiar nabatearren gorakada eteten saiatu zen. Merkataritza ibilbideak kontrolatzeko zuten grinagatik, arabiar nabatearrak, ahuldutako seleukotar erresumetako bat erasotzen ausartu ziren, eta, ondorioz, Antioko XII.ak, greko-mazedoniar armada bat eta siriar mertzenarioak bildu behar izan zituen, arabiarrak kanporatzeko itxaropenarekin joan zirenak, eta, honela, seleukotar lurralde erasoak hedatzeko.

Ondorioz, nabatearren aurkako borrokara, behar bezala hornitu gabeko armada batekin joan zen, seleukotar handien garaian botererik gabeko tribu baten aurkako garrantzi handirik gabeko eraso batetara joango bailitzan. Ibilaldiko hirugarren egunean, bi armadak aurrez aurre zeuden: Antioko XII.aren gaizki hornitutako eta nekatutako greko-siriarrak eta ondo hornitutako eta atseden hartutako arabiarrak.

Espero zen bezala, borrokan, seleukotarrak garaituak izan ziren, hasieran, arrakastatsua izan zena, errege gaztea, borrokaren erdian harrapatua eta arabiar soldadu batek hila izan zen arte. Handik gutxira, nabatearrek Damasko hartu zuten, ondorioz, lurraldea arabiarren mende geratuz, sekula gehiago handik irtengo ez zena. Greziar biztanleria, erabat disolbatu zen inbaditzaileen artean, Antiokoren iloba eta honen anaia Filipo I.a Filadelforen semea zen Filipo II.a Filorromano, Damasko birkonkistatzen saiatu zen arren, baina, handik gutxira, Filipo II.a, erromatarren aginduz hila izan zen, seleukotarren amaiera eta Siria erromatar probintziaren hasiera suposatu zuena.

Antiokoren tituluek, Dionisoz gain, lehenengoak, Epifanesek, Jainkoaren Manifestazioa esan nahi du, bigarrenak, Filopatorrek, Bere aita maite duena, eta, azkenak, Kalinikok, Garaile ederra. Azken seleukotar erregeek, sarri, euren txanponetan zenbait epiteto erabili zituzten.
Nizar herria

thumb|300 px|eskuinera|Nizar herria Okzitaniako mugetan.
**Nizar herria** edo **Nizako konderria** (frantsesez: *Comté de Nice / Pays Niçois*, italieraz: *Contea di Nizza/Paese Nizzardo*, okzitanieraz: *Comtat de Niça/País Niçard*) Okzitaniako (eta 1860az geroztik Frantziako) eskualde historikoa da, Niza hiriaren inguruan dagoena.

## Historia 
Proventzako konderriko zatia izan zen, baina 1388an Saboiako dukerrira (1720az geroztik Sardiniako erresuma deitua) igaro zen. Horrez geroztik Nizar herria Italiako historiarekin egon zen lotuta, 1861era arte. Nizako konderriko izena XV. mendean jaso zuen lurralde honek, orduko Saboiako dukerriaren barruan bazegoen ere.

Frantziak 1860an eskuratu zuen, Italiako Independentzia Gerretan, Frantziak Saboiari (Italiar nazionalistei) Austriaren aurka laguntza eman ziolako. Hala ere, Giuseppe Garibaldi bera Nizan jaiotakoa zen, eta suhar egin zuen Frantziari eman zion dohaintza honen kontra, boto "unibertsala" ez zela argudiatuta. 1866an Garibaldiren aldekoak matxinatu ziren Nizan, Italiarekin bat egin nahi zutelako.

Italiar nazionalismoak konderri hau aldarrikatu du Saboiako dukerriaren subiranotasuaren menpean zegoelako, eta, Saboia, hain zuzen ere, Italiako batasunaren sustatzaile nagusia izan zen. Hala ere, Nizako bertako hizkuntza nizera izan zen, okzitanieraren dialektoa. Bigarren Mundu Gerran Italiak gobernatu zuen Niza.

## Kanpo estekak 
*  Muga aldaketak Nizako historian.
*   (oc) Nizako konderriko musika eta dantza tradizionalak.
Mirian I.a Iberiakoa

**Mirian I.a Iberiakoa**, **Mirvan** bezala ere ezagutua, Iberiako erregea izan zen K.a. 162 eta K.a. 112 bitartean, azken urte honetan hil zelarik.

Georgiako Erdi Aroko lehen kontakizunen arabera, persiar akemenidarren bere ondorengotza aldarrikatu zuen. Saurmag I.a Iberiakoa erregearen alaba batekin ezkondu zen, K.a. 162an hil zen erregea, inongo araurik eman gabe eta bere tronua Mirvani utziz.

Ezagunagoa da Iparraldeko Kaukasoko menditar basatien aurka lortutako garaipenagatik, georgiarrek, Dzurdzuk bezala ezagutzen dituztenak. Tribu hauek, (txetxeniar eta ingushetiarren arbasoak), Kakheti eta Balazeti probintziak inbaditu zituzten, baina Mirianek kanporatu zituen. Garaipen honi jarraipena emanez, Daryaleko pasabidean gotorleku indartsuak altxa zituen, bere erresumako iparraldeko muga ziurtatuz.

Bere oinordekoa, bere seme Farnadjom izan zen.
Iparraldeko Kaukaso

**Iparraldeko Kaukaso**, batzuetan **Ziskaukasia** deitua, Kaukasoren iparraldeko zatiaren izena da, Europa eta Asia artean. Errusian, hitza, Iparraldeko Kaukasoko Lurralde Ekonomikoaren sinonimo bezala ere erabiltzen da.

Politikoki, Iparraldeko Kaukason, Dagestan, Txetxenia, Inguxetia, Ipar Osetia-Alania, Karatxai-Txerkesia, Kabardino-Balkaria eta Adigea errepublikak eta Krasnodar eta Stavropol lurraldeak Errusiako Hegoaldeko Barruti Federalean, daude. Georgiako Tutxetia, Khevsureti eta Khevi lurraldeak ere barne hartzen dira.

## Kanpo estekak
Erdialdeko Barruti Federala

[thumb|250px|Erdialdeko Barruti Federalaren kokapena [Errusian.]]
**Erdialdeko Barruti Federala** Errusiako 8 barruti federaletako bat da. Errusiako banaketa administratibo guztiak, zortzi barruti federaletan banatuak daude (errusieraz федеральные округа, singularrean: федеральный округ). Horietako bakoitza, zuzenean Errusiako presidenteak izendatutako ordezkari batek administratzen du:

## Osaketa 
## Kanpo estekak 
* Errusiar Federazioko Presidentearen Ordezkari Guztiahalduna Erdialdeko Barruti Federalerako
Jose Soltxaga

**Jose Soltxaga Zala** (Muniain, 1881eko urriaren 8a - Donostia, 1953) Gerra Zibileko militar matxino nafarra izan zen.

## Biografia 
Familia militar, katoliko eta karlista batean jaioa, 1896an hamabost urte zituela, Toledoko Infanteria Akademian sartu zen. 1899an graduatu eta kapitaina izan zen Rifeko gudan, non Melilla, Larache eta Tetuanen borrokatu eta komandante bihurtu zen. Afrikan 1914 arte egon zen.

1920an teniente-koronel izendatu eta Donostiara bidali zuten eta 1921ean Iruñera. 1934an Asturias Iraultza kontrolpean hartu zuten hiru zutabeetako bat izan zuen agindupean eta Irun, Donostia eta ia lurralde osoa okupatu zituen. 1937ko udaberrian Nafarroako Brigaden agintari goren izendatu zuten. Jeneral bihurtua, Jaka defendatu zuen. 1938an Nafarroako armada agindu eta Arango harana, Tarragona eta Bartzelona konkistatu zituen.

1943ko irailean teniente-jenerala zela, Francisco Francori eskatu zion erregea berrezartzea. Ondoren Valladolideko VII. Eskualde Militarraren eta 1945ean Bartzelonako IV. Eskualde Militarraren kapitain-jenerala izan zen. 1953an hil zenerako, lau urte emana zituen erreserban.

## Erreferentziak
Monte-Carloko Mastersa

[thumb|500px|*[Roger Federer* 2007ko finalean]]

**Monte-Carloko Mastersa**, Monakoko Printzerriko Monte Carlo hirian urtero jokatzen den tenis txapelketa da. ATP World Tour Masters 1000 txapelketetako bat da, Grand Slam txapelketen ostean garrantzia gehien duten txapelketak alegia.

Urtero maiatzean edo apirilean **lur harrotu**an jokatzen den txapelketa da. 1990ean Masters Series (orduan *Super 9* izenarekin ezagunak zirenak, eta gaur egun *Masters 1000* izena dutelarik) txapelketekin hasi baino lehen, **Monte Carloko Irekia** izenarekin ezaguna zen txapelketa hau.

Lehendabizikoz 1897. urtean jokatu zen txapelketa, eta open garaiko lehena, beste txapelketa hainbatekin gertatzen den bezala 1969an jokatu zen.

## Finaleko emaitzak 
### Banakakoa gizonezkoetan 
### Binakakoa gizonezkoetan 
## Txapelketa gehien irabazi dutenek 
* **11 garaipen:**
** 23px Rafael Nadal: 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2016, 2017, 2018
* **3 garaipen:**
**  Ilie Nastase: 1971, 1972, 1973
**  Bjorn Borg: 1977, 1979, 1980
**  Thomas Muster: 1992, 1995, 1996
**  Stefanos Tsitsipas: 2021, 2022, 2024
* **2 garaipen:**
**  Guillermo Vilas: 1976, 1982
**  Mats Wilander: 1983, 1987
**  Ivan Lendl: 1985, 1988
** 23px Sergi Bruguera: 1991, 1993
**  Gustavo Kuerten: 1999, 2001
** 23px Juan Carlos Ferrero: 2002, 2003
**  Novak Djokovic: 2013, 2014

## Kanpo estekak 
* Txapelketaren web orrialde ofiziala
Bigorra

thumb|250px|Bigorrako armarria.
**Bigorra** (gaskoiz *Bigòrra*, frantsesez *Bigorre*) Gaskoiniako antzinako eskualdea da, Aturriren goiko aldean kokatuta. Egungo Frantziako Pirinio Garaiak departamenduko erdi eta mendebaldeak eta Pirinio Atlantikoen ekialdeko bi barrutik osatuko lukete Bigorra. Tarbe du hiriburu historikoa.

## Historia 
Erromatarren garaian, Bigorrako eskualdean *bigorri* edo *bigerri* izeneko herria zegoen finkaturik, zeinek eskualdeari izena eman zion. *Bigorri* horiek akitanieraz hitz egingo zuten ziurrenik, euskararekin erlazionaturik zegoen hizkuntzan. Julio Zesarrek konkistatu zuen K.a. 56an, eta Galia Akitanian sartu zuen. K. o. IV. mendean, Akitania hiru barrutitan banantzerakoan, Bigorra *Aquitania tertia* edo *Novempopulanian* sartu zuten.

Erromatarren ostean bisigodoen Tolosako erresuma etorri zen. Baina Vouilleko guduarekin (507) frankoek bisigodoak gailendu eta hegoalderantz mugiarazi zituzten. Hortaz, frankoen erresumaren barruan, Tolosa mendean zeukanak Bigorra ere zuen kontrolpean usu.

VII. eta VIII. mendeetan, Bigorrako historia iluntzen da. Baliteke Baskoniako dukerriko lurra izana. Bigorrako konderria Gaskoiniako dukeek eratu zuten IX. mendean. Garaiko historialarien kronikak eta idatziak aztertuz, badirudi Eneko Arista baskoien lehen erregea (eta beraz Iruñeko Erresumako lehena ere) Bigorrakoa zela sortzez. Hurrengo bi mendeetan erdi independente izan zen, nahiz eta Bearnoko bizkonderriak eraso (1080–1097). Hortik aurrera, Bigorrako kondeak Errekonkistan, Gurutzadetan eta kataroen aurkako gerran nabarmendu ziren, euren independentzia areagotuz.

Nolanahi ere, Filipe IV.a Frantziakoak 1292an bereganatu zuen lurraldea oinordekotzari buruzko gatazka zela medio. Ehun Urteko Gerraren testuinguruan, Ingalaterrara igaro zen Bigorra, Bretignyko itunarengatik (1360). Frantziarrek, Foix Herriko kondeak lagun eta bitartekari, 1370 eta 1406 bitartean berreskuratu zuten. Horren ostean, 1426an, Foixko Joan I.ak Bigorra jaso zuen Frantziako erregearengandik. Hortaz, Foix etxeak Foix herria bera, Bearno, Nébouzan eta Bigorra bera ere zeuzkan menpean.

Oinordetzan lurralde horiek Labrit leinura eta Nafarroako Erresumara igaro ziren. Geroago Borboi etxera, eta, Henrike III.a Nafarroakoa Frantziako errege bihurtzean (1589), frantziar korora ere (1607) pasa zen Bigorra. Hala ere, Bearno eta Nafarroa Beherea lurralde subiranoak izanda, Frantziako korotik at geratu ziren.

Beste lurralde askoren antzera, Bigorrak bertako parlamentua (estatuak) iraultzara arte mantendu zuen. 1790ean erabaki zen Bigorra ez zela handi nahikoa departamendu oso bat eratu ahal izateko. Beraz, Quatre-Vallées probintzia eta Nébouzan probintziako zati bat gehitu zitzaizkion (hauek Comminges-ekin batu nahi arren), Pirinio Garaiak departamentua osatzeko. Tarbes, departamentu berriko hiriburua bilakatu zen.

Egun Tarbes hiriburua bada ere, Lorda hiriak itzala ematen dio Ama Birjina 1858an agertu zenez geroztik. Izan ere, Mendebaldeko Europako erromes-gune handienetakoa da Lorda, urtero 12 milioi lagunek bisitatzen baitute bertako santutegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskoto

**Eskoto** () IV. mendetik aurrera zelta kulturako gael herriari erromatar idazleek emandako izena da. Ez dago batere garbi hitz honen esanahia, baina dirudienez "lapurrak" edo "legez kanpokoak" esan nahi du. Erromatar Britania erasotzen zuten gerlari gaelikoei deitzeko erabiltzen zuten, baina pixkanaka-pixkanaka latinez idazten zuten idazleak hitz hau herri gaeliko osoa izendatzeko erabiltzen hasi ziren. Gaelak jatorriz Irlandakoak zirenez, uharte hari *Scotia *deitzen hasi ziren (lehenago erromatarrek *Hibernia* izena erabiltzen zuten).

Gaelak V. mendean Fergus Mòr Mac Earca erregea buru zutelarik Eskozian kokatzen hasi ziren (orduan Kaledonia deitua). Eskotoek Hebrida uharteak eta Eskoziako mendebaldea erasotu zituzten eta gaur egun Argyll-go eskualdea den lurraldean erresuma bat ezarri zuten, Dál Riata izenez ezagutu zena.

Hala, pixkanaka pixkanaka antzinako Caledonia hura ere *Scotia* izenez ezaguna izaten hasiko da, batzuetan nahasketa haundia sortuz: Isidoro Sevillakoak (560 - 636) gaur egungo Irlanda eta Eskozia herrialde bera zirela idatzi zuen. Aurrerago, bere jaioterriaren inguruan zalantzarik egon ez zedin, Karlomagnoren gorteko filosofo garrantzitsuenetako batek bere izena *Johannes Scotus Eriugena* zela idatzi zuen, hots, "Irlandan jaiotako Joan irlandarra" (815-877). Beranduago, gaelen berezko sorlekua *Scotia Major* izenez ezaguna izaten hasi zen eta gaur egungo Eskozia berriz *Scotia Minor*. Are gehiago, 978 eta 1014 urteen bitartean Brian Boru Irlandako Errege Nagusia izan zela adierazteko, Armagh-eko Liburuak *"Imperator Scottorum"* esaldia erabili zuen. *Irlanda *izena soilik anglo-normandar inbasioa eta gero (1169) hasiko zitzaion gailentzen *Scotia Major* izendapenari, handik aurrerantzean izen osoarekin gaur egungo Eskozia geratu zelarik. Hortik aurrera, beste gaizki ulertze bat sortuko zen: Izatez irlandarra zena eskoziartzat jotzea. Bestalde, Eskoziako gaeleraz lurralde honen izena orduan zein orain *Alba* izan da, gainerako hizkuntza zeltiarretan bretoieraz salbu antzeko hitza erabili delarik.

844. urtean, Dál Riata-ko errege zen Kenneth MacAlpin piktoen tribuarekin aliatu zen Norvegiako vikingoen erasoengandik defendatzeko eta hala eskoziar lurraldearen batasuna eraikitzen hasi zen. XI. mende amaierarako piktoak jada erabat gaelizatuak zeuden eta honek gaur egungo herrialdeari apurka apurka bereizena ematea ekarriko zuen Beste tribu irlandar batzuk lurralde haietatik kanporatu egin zituzten, errebeldeak eta gerlariak ziren aitzakiarekin.

Garai batean Eskotoak Irlanda, Eskozia eta Man uhartean kokatutako talde etno-linguistikoa izendatzeko erabili bazen ere, gaur egun **gaeliko** edo **gael** hitza erabiltzen da. Kaledonia inbaditu zutenean, beren hizkuntza aitzinirlandera zen. Ondoren, handik irlandera zaharra eratorriko zelarik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaelikoak
* Zelta mitologia
* Gaelera
* Zelta nazioak
* Zelta hizkuntzak
* Zelta
* Eskoziako historia
* Irlandako historia

## Kanpo estekak
Tervola

**Tervola** Finlandiako Lappi lurraldeko udalerria da. Ia 1.600 km²-ko udalerri honetan, 3.500 bat pertsona bizi dira. Pisavaara Natura Erreserba eta Runkaus Natura Erreserba Hertsiak dira udalerri eremu babestuak, eta bertan, lutxo, perka, platuxa eta Lappiko izokin ospetsu ugari dago. Kaisajoki, Kemijoki, Louejoki, Runkausjoki, Sivakkajoki, Vaajoki eta Vähäjoki ibaiak dira ospetsuenak. Valtatie 4 errepidea udalerritik igarotzen da eta 1864. urtean eraikitako Tervolako eliza da eraikin garrantzitsuena.

## Administrazioa 
### Azpiegiturak 
Udalerritik errepide bidez eta trenbide bidez baino ezin daiteke mugi; izan ere, VR-Yhtymä garraio-konpainiaren trenbide-sarea bertara iristen da .

Valtatie 4 errepidea udalerritik igarotzen da.

### Udala 
Tervolako eta Finlandiako gainontzeko udalerrietako udalbatzak eratzeko, lau urtero udal hauteskundeak antolatzen dira herrialdean. Gaur egun dagoen udalbatza 2012ko urriaren 28an ospatu ziren udal hauteskundeetan eratu zen.

**Tervola**ko udalbatza, 2008ko urriaren 26ean egin ziren udal-hauteskundeetan eratu zen. Lappiko gainontzeko udalerrietan bezala, Finlandiako Zentroko Alderdia suertatu zen garaile hamar zinegotzirekin. Bigarren indarra, Ezker Elkartasuna alderdia izan zen zazpi eserlekurekin. Azkenik, **Tervolako Talde Independentea** eta Alderdi Sozial-Demokrata izan ziren bina ordezkarirekin.

Hurrengo hauteskundeak, 2012. urtean ospatuko dira, herrialdeko gainontzeko udalerrietan bezala.

## Demografia 
### Biztanleria 
Antzinean, samitarrak ziren udalerri honetako etnia nagusi; hala ere, industrializazioaren, kristautasunaren eta finlandiar etorkinen ondorioz, samitarrak iparraldera immigratu behar izan zuten, Enontekiö, Inari eta Utsjoki udalerrietara batez ere.

Hizkuntza nagusi eta ofizial bakarra finlandiera da; izan ere, biztanleria osoaren %99,7aren ama hizkuntza suomiera da.

Estatistiken arabera, hamalau urteko beheko biztanleria %17,3 a da, eta hirurogeita bost urteko gorakoak aldiz, %25,3a.

## Kultura 
100px|eskuinera|Tervolako armarria
### Armarria 
Armarria 1957an sortu eta urte bereko otsailaren 15ean Tervolako ikur ofizialtzat hartu zen. Egilea Ahti Hammar helsinkiar artista da, Finlandiako hainbat udalerritako armarriren autorea dena. Atzealde gorriaren aurrean, mokoan urrezko tipula duen zilarrezko kurriloa dago. Bertan agertzen diren irudiekin, Hammarrek udalerriaren natura eta kultura berezitasunak adierazi nahi izan zituen, batik bat, Lappiko iparraldeko udalerriekin alderatuta. Hain zuzen, kurriloa eskualde honetako hegazti ohikoa da, udaberri eta udara epelak -umealdi sasoia- bertan igarotzen dituena. Tipula, aldiz, udalerrian landatzen den landare ospetsuenetakoa da eta, iparraldeko eremuekin alderatuz, emankorragoa den lurzorua eta Tervolaren nekazal izaera irudikatzen ditu .

## Ikus, gainera 
## Argazki gehiago 

Irudi:Tervola Church newer.jpg|Tervolako eliza
Irudi:Tervola Church older.jpg|Tervolako eliza zaharra
Irudi:Tervolan rautatieasema.JPG|Tren geltokia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arshak I.a Iberiakoa

**Arshak I.a Iberiakoa**, **Arsazes** bezala ere ezaguna, Iberiako erregea izan zen K.a. 93 eta K.a. 81 bitartean, urte honetan hil zelarik. Iberian, Arsazidar dinastiaren sortzailea izan zen, Partiar Inperioko arsazidarrekin eta beranduagoko Armeniako Arsazidar dinastiarekin inongo zerikusirik ez zuena.

Artavasdes I.a Armeniakoaren semea, Iberiako tronura iritsi zen Farnadjom Iberiakoa erregea tronutik kendu eta hila izan ondoren, K.a. 93an. Mirian I.a Iberiakoaren alaba batekin ezkondu zen.

Bere erregealdian, Iberia, Armeniaren mendeko estatu bihurtu zen, eta Kolkida mendebaldeko bere probintzietako batzuk galdu zituen.

Bere oinordekoa Artag Iberiakoa bere semea izan zen.
Anko Martzio

**Anko Martzio** (; K.a. 642-K.a. 617), Erromako zazpi erregeetatik laugarrena izan zen, ziur asko mitikoa, aurrekoak bezala.

## Biografia 
Amaren aldetik, bigarren erregea izan zen Numa Ponpilioren biloba, sabinar jatorriko azken erregea izan zen. Bere ama, Ponpilia zen. Romuloren ezaugarri batzuk eta Numa Ponpilioren beste batzuk ditu. Lehenagandik, bere konkista politika, Erromaren domeinuaren hedapena lurralde zabal batetara eta hiriaren hazkuntza demografikoa suposatu zuena. Bigarrenagandik, instituzio erlijiosoenganako errespetu eta dedikazio handia, zuzenbide pontifikalaren erregulatzailetzat hartzen delarik.

Tito Livioren arabera, Lazio konkistatzen jarraitu zuen, eta, Erroman, latindar kopuru bat ezarri zuen, Aventino muinoan, plebeioen nukleoa izan zena, Senatuan ordezkaritzarik izateko eskubiderik ez zutenak. Erritu gerlariak legeztatu zituen.

Lan publikoei dagokienez, egitasmo ugari aurrera eraman zituen. Janikuloa gotortu zuen, Tiber ibaiaren gainean zurezko zubi bat eraiki zuen, Sublizio zubia bezala ezagutzen dena, Ostiako portua sortu zuen, Tiberren estuarioa babesteko, gatzaga batzuk eraiki zituen, Erromako lehen presondegia eraiki zuen, akusatuak, eurekin zer egin erabaki arte giltzapetuta izateko (ordu arte, zigorrik ohikoena erbestea zen).

Bere aurreko erregea Tulio Hostilio izan zen, eta, bere ondorengoa, Tarkinio Prisko.
Hibernia

thumb|200px|Hibernia uhartea (Irlanda) satelite batetik ikusia.

**Hibernia**, egungo Irlandako uharteari latinez eman zitzaion izena da.

## Izenaren etimologia 
Literalki, "Neguaren lurraldea" esan nahi du.

Esaten da, baita ere, izena, Ivernii izenaren latinizazio baten ondorio izan daitekeela, erromatarren garaian Irlandan bizi zen tribuetako bat zena.

## Hibernia eta Erroma 
Hibernia, sekula ez zen Erromatar Inperiora erantsia izan.

Ohiko sinesmena, erromatarrek, Irlanda sekula ez zela inbaditu eta ez zutela eragin esanguratsurik izan da, irlandar tribuen espedizioak, Britainia eta Galia erromatar probintzietara iritsi zirela ezagutzen den arren.

Idatzizko lekukotzak urriak dira, baina erakargarriak: Ez da erromatar galtzadarik aurkitu, ezta inbasio bakar baten ere frogarik. Hala eta guztiz ere, Irlanda hego-ekialdean, erromatar estiloko hilerriak eta erromatar jatorriko aurkikuntza ugari agertu dira.

Orokorrean, Julio Zesarrek Britainia inbaditu zuela onartzen da. Bere armadak, aurkitzeke froga gutxi utzi zituen arren, han, bi urte baino ez zituen eman, eta Hibernia Erromatar Inperiora eransteko saiakeran huts egin zuen. Hiberniaren erromatar inbasioaren froga bakarra, Zesarrek idatzitako liburu ospetsua den *De Bello Gallico* da, K. a. 54koa.

Arkeologiarekin batera, kontserbatzen diren garaiko beste testu urriek, nolabaiteko elkarreragina iradokitzen dute Britainia erromatartua eta Irlandaren artean. Aurkikuntza arkeologiko berririk edo galdutako testuren baten agerpenik gabe, elkarreragin horren xehetasunak, oraindik, eztabaidatu baino ezin daitezke egin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espurio Lartzio

**Espurio Lartzio Flavo** (), K.a. VI. mendean kontsula izan zen, Lartzia gensekoa.

Bi aldiz izan zen Erromatar Errepublikako kontsul. Lehen aldiz, K.a. 506an, Tito Herminio Akilinorekin, eta, bigarren aldiz, K.a. 490ean Kinto Sulpizio Kamerinorekin.

Lartzioren nortasuna ez da ziurra, bere lehen kontsulaldian, Espurio Lartzio izenarekin agertzen baita Livio eta Dionisorekin, eta Rufo eta Akilinorekin fasti kontsularretan. Bere bigarren kontsulaldia, ez dute Liviok eta Dion Casiok ezertarako aipatzen.

Lartzio Flavo, erromatar historiako garai heroikokoa da. Bere izena, Herminiorekin batera agertzen da Horatius Koklesekin batera, zubiaren defentsan ari ziren bi gerlariak bezala. Azpimarratzekoa da, baina, Regilo lakuko guduan, non heroi guztiak azkeneko aldiz bateratu ziren, Herminioren izena agertzen dela, baina ez Lartziorena. Flavo, bigarren aldiz izan zen kontsul K.a. 490ean; prefektu hiritarra, volskoen kanpamendura bidalitako bostetako bat Koriolano Erroma setiatzen ari zenean, eta interrexa K.a. 480ko hauteskunde kontsularrak ospatzeko, urte horretan, Veii aurkako gerran aholkatzen duelarik.
Marko Minutzio Augurino

*Artikulu hau kontsulari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Minutzio Augurino** (latinez *Marcus Minucius Augurinus*), erromatar kontsula izan zen bi alditan, K.a. 497an eta K.a. 491n. Bere kidea, bi aldi horietan, Aulo Sempronio Atratino izan zen. Minutzia gensekoa zen.

Bere lehen kontsulaldian, K.a. 497an, Saturnoren tenplua, Saturno jainkoari eskainia eta Saturnalak izeneko jaia ezarria izan zen.

Berriz kontsul izan zen K.a. 491n, Erroman gosete handia egon zenean.

Dionisiok, Minutzio aipatzen du hizlari bezala Koriolanoren aurkako epaiketan, K.a. 491n, non Koriolanoren defendatzaile bezala aritu zen, baita volskoen kanpamendura bidalitakoen bozeramale bezala, horien buru Koriolano bera zelarik, K.a. 488an.
Coriolanus

***Coriolanus*** (eusk: 'Koriolano') William Shakespeare antzerkigile ingeles ospetsuak idatzitako tragedia bat da, eta izen bereko erromatar agintariaren bizitzan oinarritua dago.

Tragediak, protagonista nagusi bezala, Gaio Martzio Koriolano du, Erromatik erbesteratua den eta hiriaren aurka eraso bat zuzentzen duen erromatar jeneral bikain bat. Soilik bere amaren erreguak eragozten du Koriolanok Erroma suntsitzea. Suntsipenera zuzentzen duen iritzi aldaketa.

Shakespearen azken lanetako bat da. 1607an agertu zen.

Askotan esan izan denez, Beethovenen Koriolano Obertura, Shakespearen lan honetan oinarritua dago, baina, benetan, Heinrich Joseph von Collinen izen bereko tragediarentzako idatzia izan zen, 1807an.

## Pertsonaiak 
* Gaio Martzio Koriolano
* Menenio Agripa, Koriolanoren laguna
* Kominio, erromatar jenerala
* Tito Lartzio, erromatar jenerala
* Volumnia, Koriolanoren ama
* Virgilia, Koriolanoren emaztea
* Martzio Gaztea, Koriolanoren semea
* Valeria, Virgiliaren laguna
* Sizinio Veluto, Herriaren tribunoa
* Junio Bruto, Herriaren tribunoa
* Erromatar hiritarrak
* Erromatar senatariak
* Patriziarrak
* Erromatar armadako soldaduak
* Erromatar armadako teniente bat
* Erromatar heraldo bat
* Erromatar senatuko ofizialak
* Dama bat
* Tulo Aufidio, volskotar armadako jenerala
* Tulo Aufidioren ordezkari militarra
* Konspiratzaileak
* Senatari volskoak
* Volskotar armadako soldaduak
* Zelatariak
* Nikanor, erromatar bat
* Adrian, volskotar bat
* Mezulariak
* Zinegotziak
* Zerbitzariak

## Kanpo estekak
Koriolano Obertura

thumb|Koriolano Obertura
**Koriolano Obertura** op. 62 (alemanez *Ouvertüre Coriolan*) 1807an Ludwig van Beethovenek sortutako lan bat da. Askotan esan izan da William Shakespearen Koriolano izeneko lanean oinarritu zela konposatzaile alemaniarra, baina, benetan, Heinrich Joseph von Collinek idatzitako izen bereko tragediarako idatzi zuen.

Obertura honen egitura eta gaiek, oso modu orokorrean jarraitzen dute lana. Gai nagusiak, do minor tonalitatean, modu ilunean, Koriolanok Erroma inbaditzea erabakitzen duen zatia irudikatzen du, eta Mi bemol nagusian idatzitako gaiaren leuntasunak, bere amak, halakorik ez egiteko erregutzen dion zatia irudikatzen du. Koriolanok, amore ematen du bere amaren erreguaren aurrean, baina bere aliatu ziren bere antzinako etsaiak, erabaki horregatik haserretu eta Koriolano hiltzen dute.

## Grabazioak 
Obertura honen hoberen onarturiko grabazioetako bi, Wilhelm Furtwänglerrena Berlingo Orkestra Filarmonikoa zuzentzen 1943an eta Fritz Reinerrena Chicagoko Orkestra Sinfonikoa zuzentzen, 1959an dira. Bi grabazio hauetako bate ere ez ditu Beethovenek eginiko denbora oharrak jarraitzen.

Beste grabazio garrantzitsu batzuk, Herbert von Karajanena Berlingo Orkestra Filarmonikoarekin, Karl Böhmena Vienako Orkestra Filarmonikoarekin, Karlos Kleiberrena Bavariako Estatu Orkestrarekin eta Bruno Walterrena Kolunbiako Orkestra Sinfonikoarekin dira.

## Kanpo estekak
Fritz Reiner

**Frederick Martin "Fritz" Reiner** (Budapest, 1888ko abenduaren 19a - New York, 1963ko azaroaren 15a), hungariar jatorriko orkestra zuzendari estatubatuar bat izan zen.

Bela Bartokekin pianoa ikasi ondoren, operak zuzendu zituen Budapesten 1911 eta 1914 bitartean, eta Dresden 1914 eta 1922 bitartean. 1922an, AEBetara joan zen, non Cincinattiko Cincinattik Orkestra Sinfonikoko zuzendaria izan zen 1922 eta 1931 bitartean eta Pittsburgheko Pittsburgheko Orkestra Sinfonikokoa 1938 eta 1948 bitartean.

1953tik 1962 arte, Chicagoko Orkestra Sinfonikoaren presidentea izan zen, orkestra honekin, Reinerrek, nazioarteko errekonozimendua lortu zuelarik. Orkestra zuzendaritza ere ikasi zuen Curtis Musika Institutuan, bere ikasle ospetsuenetako bat Leonard Bernstein izan zelarik.
Kalgako

**Kalgako**, kaledoniar buruzagi tribal bat izan zen (izatez, piktoa), 84an, Gneo Julio Agrikola erromatarraren aurka borrokatu zuena Graupius mendiko guduan, 20.000 eta 30.000 kaledoniar gerlariren buru 20.000 erromatar legionari eta laguntzaileren aurka, horien artean, 8.000 zaldizko aliatu. Kaledoniarrek erromatarrak eraso zituztenean, hauek, euren pilumak jaurti zituzten, eta, euren diziplina handiagoagatik, etsaia kanporatu zuten, euren zalditeriarekin inguratu zituzten kaledoniarrak eta ihesarazi egin zituzten. Borroka honetan, 10.000 kaledoniar eta 360 erromatar hil ziren, Tazitok *De vita et moribus lulii Agricolae* izeneko bere lanean aipatzen duen bezala.
Kaledonia

250px|thumb|Kaledoniar etniak 150 inguruan.
**Kaledonia** (galiako zeltazko eta britoi hizkuntzetako *caled*etik, *kalet* eman duena, "gogorra" esan nahi duena bretainieraz), Eskoziaren antzinako latinezko izena da. Britanian, Hadrianoren Harresiaren iparraldera, eta, ondoren, Antoninoren harresiaren iparraldera zegoen lurraldea izendatzen zuen. Erromatarrek sekula ez zuten konkistatu, eta Gneo Julio Agrikolaren espedizio militarrak ere. Ondorioz, sekula ez zen Erromatar Inperioaren zati izan. Tazitoren arabera erromatar itsas armada batek ingurunabigatu zuen, honela, Britania uhartea zela ziurtatuz. Gaur egun, Erresuma Batuko iparraldeko eskualde bat izendatzen du, Eskozian, Clyde ibaia eta Forth ibaiaren estuarioen artean kokatutako istmotik iparraldera.

Toki honetan, VII. menderarte bizi izan ziren pikto edo kaledoniarrak, ia erabat ziur, herri aborigen aurreindoeuropar bat ziren.

Eskotoek konkistatua izan ondoren, Scotia izena hartu zuen, egungo Eskozia izenean eratorri zena.

## Kaledonia Panaman
Ozeanoen artean ibilbide bat ezartzeko beste saiakera bat Darién proiektua izan zen. 1698ko uztailean, bost ontzi abiatu ziren Leithetik (Eskozia), Eskoziako Erresumaren kolonia bat ezartzeko Darienen eta Txinarekin eta Japoniarekin merkataritzarako ibilbide bat eraikitzeko. Kolonoak azaroan iritsi ziren Darienera, eta Kaledonia izena jarri zioten. Espedizioa, baina, ez zegoen prestatuta han topatu zituzten baldintza txarrei aurre egiteko, bertako gaixotasunak eta antolaketa txarra jasan baitzituzten. Kolonoek behin betiko utzi zuten Edinburgo Berria, eta laurehun hilobi utzi zituzten bertan. Zoritxarrez, dagoeneko, beste laguntza espedizio bat Eskoziatik abiatua zen, eta 1699ko azaroan iritsi zen koloniara. Arazo berberak aurkitu zituzten, espainiarren aldetik erasoa eta blokeoa pairatzeaz gain. 1700eko apirilaren 12an, behin betiko utzi zuten Kaledonia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kalgako
* Albako Erresuma
* Kaledonia Berria
* Eskozia Berria

## Kanpo estekak
Bejaiako probintzia

**Bejaia** (arabieraz *بجاية*, Kabilieraz *Vgaiet* edo 50px|Béjaïa) Aljeriako Wilaya edo probintzietako bat da. 3.268 kilometro koadro ditu eta 915.835 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Béjaïa da. Guztira 19 barruti eta 52 udalerri ditu.

## Kanpo estekak
Biskrako probintzia

**Biskra** (, Xawiaz: Tibeskert edo 60px|Biskra) Aljeriako Wilaya edo probintzietako bat da. 20.986 kilometro koadro ditu eta 730.262 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Biskra da. Guztira 12 barruti eta 33 udalerri ditu.

## Barrutiak 
## Kanpo estekak
Xawia

**Xawia** (**θšawiθ** edo **Hšawiθ**) Aljeriako Batnako probintzia, Khenchelako probintzia, Setifeko probintzia, Konstantinako probintzia, Oum-El-Bouaghiko probintzia, Souk Ahrasko probintzia, Tebessako probintzia eta Biskrako probintziatan hitz egiten den Tamazight hizkuntzaren izena da. 2.000.000 hiztunetik gora ditu.

Bere izena beste modu batzuetan ere eman izan da: "**Shawia**", "**Shawiya**", "**Tachawit**", "**Thachawith**", "**Tachaouith**" edo "**Thchèwith**". Xawia ez da oraingoz hizkuntza idatzia eta ez dute eskoletan irakasten. Desagertzeko arrisku handian dago.

## Kanpo estekak
Batnako probintzia

**Batna** (arabieraz ولاية باتنة) Aljeriako Wilaya edo probintzietako bat da. 12.192 kilometro koadro ditu eta 1.128.030 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Batna da. Guztira 22 barruti eta 61 udalerri ditu.

## Kanpo estekak
Ariarates II.a

**Ariarates II.a** (?-K.a. 280), Kapadoziako erregea, Orofernes I.aren semea eta bere osaba Ariarates I.a erregearen seme adoptiboa zen. Armeniara ihes egin zuen bere aitaordea exekutatua izan ondoren, eta han jarraitu zuen Eumenes Kardiakoa hil zen arte.

K.a. 301ean gertatu zen Ipsoseko guduaren ondoren, Ariarates II.a, Seleuko I.a Nikatorrek Kapadoziako gobernari erdi independente bezala onartu zuen.

Urte batzuk beranduago, K.a. 280an, Orontes III.a Armeniakoaren laguntzarekin, Ariaratesek Amintas garaitu zuen, Antioko I.a Soter erregearen jenerala, Kapadoziaren independentziaren garaia abiaraziz.

Bere hiru semeetatik nagusiena zen Ariamnes II.a izan zen bere oinordekotza
Chaouia

**Chaouia** () Marokoko lautada eta eskualde historiko eta kulturala da. Muga hauek ditu: Oum Er-Rbia ibaia hego-mendebaldean, Cherrate ibaia ipar-ekialdean, Tadla lautada hego-ekialdean eta Ozeano Atlantikoa ipar-mendebaldean. Ia 14.000 km²-ko azalera hartzen du.

Geografikoki, Chaouia bi azpieskualdetan bana daiteke: altua eta baxua. Chaouia Behera kostaldetik hurbilen dagoen eremua da, eta Chaouia Garaia, berriz, barnealdekoa. Lurzoruak emankortasunean aldatzen dira: *tir* ilunak errendimendu handiengatik estimatzen dira eta Mdhakra, Ouled H'riz eta Oulad Said lurrekin bat datoz. *Terra rossa*zko lurzoruak ere badaude.

Herrialdeko historian zehar, Chaouia garia eta garagarra lantzeagatik famatua izan zen, Casablanca, Mohammedia edo Azemmourrera asko esportatzen zituztenak. Horrek «Marokoko aletegia» ezizena eman zion. Chaouia ardia bere artileagatik estimatzen eta Marseillara esportatzen zuten, non *wardigha* izenaz ezagutzen zuten barnealdeko tribuetako bati erreferentzia eginez.

Gaur egun, Chaouia Casablanca-Settat eskualde administratiboaren parte da.

## Etimologia 
«Chaouia» hitzak «Chaouiatarren lurraldea» esan nahi du, «artaldeen artzainak» esan nahi duen amazigerazko hitza.

## Historia 
Chaouia Barghawata emirerriaren zati bat zen, Maroko almorabideen bidez bateratu zen arte.

Barghawataren XII. mendeko porrotaren ondoren, Hilal eta Sulaym tribu arabiarrak eskualdean finkatu ziren, bertako berbereekin nahastu eta arabiartuz. XIII. eta XIV. mendeetan, marindarrek zenata berbereak eraman zituzten Maroko ekialdetik Chaouia aldera.

XX. mendearen hasieran, Chaouiak matxinada gogorra jasan zuen. 1907an, frantsesak eskualdera sartu ziren beren kontrola Maroko osoan hedatu aurretik.

Frantziar protektoratuaren garaian, Chaouia «Casablancako azpizatiketa autonomoaren» parte izan zen. Ondoren, hiru barruti zibiletan banatu zuten: Chaouia-Nord (Casablanca), Chaouia-Centre (Berrechid) eta Chaouia-Sud (Settat).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estratonize

**Estratonize Siriakoa** (; ?-K.a. 254) Seleukotar Inperioko erregina izan zen K.a. 300-K.a. 294 eta K.a. 281-K.a. 261 bitartean.

## Bizitza 
Demetrio Poliorzetesen eta Filaren alaba, eta Antipatroren biloba zen. K.a. 300ean, 17 urte baino gehiago ezin izan zitzakeelarik,  aitak Seleuko I.a Nikator siriako erregearekin ezkontarazi zuen. Aitak berak eraman zuen Mazedoniako kostaldeko Rhosus hirira, non handitasun gorenarekin ospatu zen zeremonia. 

Adin alde handia zen arren, dirudienez harmonian bizi izan zen errege zaharrarekin urte batzuz, eta alaba bat izan zuten, Fila izenekoa. Baina Antioko I.a Soter, Seleukoren semea, sutsuki maitemindu zen beraz. Seleukok, semearen bizia salbatzeko, harengandik dibortziatzea erabaki zuen. K.a. 294an ezkondu ziren Estratonize eta Antioko, eta hau ekialdeko probintzietako gobernari izendatu zuen aitak. 

Antiokorekin bost seme-alaba izan zituen: Laodize, Antioko II.a Theos, aitaren oinordekoa izan zena (Seleuko matxinada batean hil zuten), Apama, Magas Zireneko erregearekin ezkondu zena, eta Estratonize. Antiokok Kariako Stratonikeia hiriari eman zion haren izena.

## Kanpo estekak
Bexarreko probintzia

**Bexar** (arabieraz *ولاية بشار*) Aljeriako *Wilaya* edo probintzietako bat da. 161.400 kilometro koadro ditu eta 274.866 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Bexar da. Guztira 12 barruti eta 21 udalerri ditu.

## Kanpo estekak
Lesena

[thumb|120px|Lesenak [dorre (arkitektura)|dorre batean.]]
**Lesena**, kanpo fatxada baten sendoeran, itzal bat sortuz eginiko erliebezko zerrenda bertikal bat da, eraikinaren apaindura hobetzeko. Erantsitako zutabeak izan daitezke, hormatalak banatzeko zerrendak, etab...

Arte erromanikoan, **lombardi banda** ere deitzen da.

## Kanpo estekak
Erreberberazio

**Erreberberazioa** soinuaren islapenaren ondorioa den fenomenoa da. Jatorrizko soinua isildu denetik, uhinen islapenagatik, soinuaren luzapenean datza. Islatutako uhin hauek ez dute 0,1 segundo edo 17 metro baino gehiagoko atzerapena, horiek iraunkortasun akustikoaren balioak baitira.

Areto txiki batean antzemanezina izan daiteke, baina geroz eta handiagoa denean orduan eta nabarmenagoa da. Gela baten erreberberazioa jakiteko parametro fisikoak erabiltzen dira, horietako bat erreberberazio denbora da.

## Ikus, gainera 
* Erreberberazio-gela

## Kanpo estekak
Horror vacui

[thumb|Zamorako potoa, [Arte emirtar eta kalifatar kordobarreko artelana, *horror vacui* adibidea.]]

***Horror vacui*** (latinezko "*izua hutsari*") esaera, artearen historian, bereziki margolaritzaren kritikan, arte lan bateko espazio huts oro nolabaiteko diseinu edo irudiren batekin betetzeko joera deskribatzeko erabiltzen da. Lauzatze matematikoaren edo zeltar elkarloturiko diseinuetan betetze eremu dentsoen ezaugarri orokorretako bat da.

*Horror vacui* adibide batzuk, objektu barbaroetan ikus daitezke, Sutton Hooko drakkar bikingoan edo Ruthwelleko gurutzean kasu. Barrokoko estetikako bereizgarria ere bada, eta, bereziki Rokoko estilokoa, baina baita arte islamiarrekoa eta arte bizantziarreko luxu harranditsukoa ere.

Esaera, bereziki, Mario Praz italiar ikerlari eta kritikoarekin lotzen da, viktoriar garaiko barne guneen diseinuko giro estutzaile eta ordenarik gabekoa deskribatzeko erabili zuena.

## Zientzian 
Fisikan, "Naturak hustasuna gorrotatzen du" iritziaren aztertzeak, aristoteldarrek mantentzen zutena, XVII. mendeko iraultza zientifikoaren funtsezko eztabaidetako bat izan zen, horri kontra egin zion zientzialaririk garrantzitsuena Blaise Pascal izan zelarik. Bere erantzuna "Eta Parisen Chamonixen baino gehiago gorrotatzen du?" izan zen, merkuriozko barometro berak, bi hiri hauetan entseatzean utzitako espazio ezberdinari erreferentzia eginez, eta erabakigarri izan zen, arrazoia nortzuk zuten adieraztean.

## Literaturan 
Jacques Hamelink, 1939ko jaiotako idazle, entsegugile eta olerkari herbeheretarrak, *Horror vacui* izenburua zuen liburu bat idatzi zuen 1966an, Albin Michelek 1970ean frantsesera itzulia eta argitaratua.

## Geografia eta kartografian 
Antzinako mapetan eta egungo mapa turistiko askotan, espazio kartografiko guztia hartzen duten toki interesgarriak irudikatzen ohi dira. Espazio hutsak uzteko benetako **horror vacui** bat da, testu askotan ere agertzen dena, non toki ezezagunen deskribapen fantastikoak adierazten diren. Adibidez, El Dorado eta Orinokoko Arroko Parimako Zingirako elezaharrak, liburu askotan gehitu ziren, lurraldearen benetako ezagutza falta ordezteko.

## Kanpo estekak