Edith Aron

[thumb|260px|[Edith Aron, Hochallee (Hamburg-Harvestehude) Stolperstein]][thumb|260px|[Edith Aron, Golders Green Crematorium]]
**Edith Aron** **Wolf** (Homburgo, 1923ko irailaren 4a &ndash; Londres, 2020ko maiatzaren 25a) alemaniar idazlea, literatur itzultzailea eta irakaslea izan zen. Literatura latinoamerikarreko beste idazle ezagun batzuen artean, Jorge Luis Borges, Octavio Paz, Silvina Ocampo, Adolfo Bioy Casares eta Julio Cortazarren eleberriak, ipuinak eta olerkiak alemanera itzuli zituen. Cortázarren *Rayuela* eleberriko "Lucía, la Maga" pertsonaiaren musa da.

## Biografia 
Edith Aron Homburgon jaio eta hazi zen, Sarre eskualdean, Alemania eta Frantziaren arteko mugan, familia judu batean. Haren gurasoak Sigmund Aron, merkataria, eta Elisabeth Wolf, erizaina izan ziren. Bere jaioterrian juduen eskolara joan zen. 1934an, gurasoak banandu egin ziren, eta amarekin Buenos Airesera joan ziren Argentinan jada instalatuta zeuden familiakoekin elkartzeko. Bigarren Mundu Gerran, aita Frantziako hegoaldean geratu zen. Buenos Airesen Pestalozzi eskola alemanera joan zen. Ipar Amerikako Argentinako Kultur Institutuko diskoteka sailean lan egin zuen, eta bertan musika ikasten hasi zen. Alemaniako Sarrera itzuli zen aita ikustera 1950ean, eta gero Parisera joan zen bizitzera.

Parisen musikaren historia ikasi zuen Parisko Kontserbatorioan Alexis Roland-Manuelekin, eta  hainbat adiskide egin zuen, Paul Celan poeta, Günter Grass nobelagile, Sergio de Castro artista eta Julio Cortázar idazlearekin harremanetan hasi zen. 

## Lan ibilbidea 
Parisen, 1950eko hamarkadaren hasieran, Julio Cortazarren lanak alemanera itzultzen lehena izan zen. Gainera, kultura latinoamerikarreko literatura-lanak alemanerako itzultzaile gisa nabarmendu egin zuen, hego Amerikako literatura lehen aldiz alemaniarrengana iristea ahalbidetu baitzuen, hala nola, Jorge Luis Borges, Octavio Paz, Silvina Ocampo, Elena Garro, Juan José Arreola eta Amparo Dávila.

1960ko hamarkadaren hasieran, Berlinera itzuli zen labur-labur, literatura alemana ikasi zuen Berlingo Unibertsitate Librean, eta Hessischer Rundfunk-en lan egin zuen literatura latinoamerikarrari buruz, eta itzultzaile gisa irratietarako, bereziki RIAS Berlin-erako. 1965ean ama minbiziz gaixotu zen eta Edith Argentinara itzuli zen berarekin egoteko.

John Bergin ilustratzaile britainiarrarekin ezkondu zen, eta 1968an alaba bat izan zuten, Joanna. St John's Wooden bizitzera joan zen familia, Londresko iparraldean.

Edith Berginengandik banandu zen, eta alaba bakarrik hazi zuen. Goethe Institutuan alemanez irakatsi zien Imperial College-ko zientzietako ikasleei, eta A mailako aztertzaile eta tutore pribatu gisa lan egin zuen. Bitartean, ipuinak idazten jarraitu zuen.

Bi ipuin-bilduma argitaratu zituen alemanez: *Die Zeit* in den Koffern (1989) eta *Die Falschen Haüser* (1999). Haren istorioen itzulpena *55 Rayuelas* izenburuaz agertu zen 2007an. Bere lan guztiak fikziozkoak dira, elementu autobiografikoekin konbinatuak.

Alemana, frantsesa, gaztelania eta ingelesa menderatzen zituen.

Aron Londresen bizi izan zen, belauneko lesio baten ondorioz, azken lau urteak atsedenean, eta 2020ko maiatzaren 25ean hil zen, eta 96 urte zituela.

## Julio Cortazarren musa 
1950eko urtarrilean, Edith eta Julio Cortázar Buenos Airesetik Europara joan ziren hiru hilabetez, Conte Biancamano ontzian, elkar ezagutu eta aurkeztu gabe. Gero, kasualitatez, Parisko liburu-denda batean aurkitu, ezagutu eta berriro gurutzatu ziren Parisko hainbat lekutan. Biek Argentinako lagun berberak zituztela ikusi zuten. Harremana hasi zuten, baina idazlea Buenos Airesera itzuli zenean amaitu egin zen. Handik gutxira, Frantziako gobernuaren beka bat lortu zuen. Laster abiatu zen Parisera, hiri horretan kokatzeko asmo sendoarekin. 

Cortazarrek bere editoreari esan zion Edith izan zela *Rayuela* eleberri ezagunaren *La Maga* pertsonaiaren inspirazioa; Aronek, ostera, bera ez zela  'Maga' esan zuen, baina hauxe onartu zuen: “Berak idatzi zidan bere pertsonaia nigan oinarrituta zegoela esanez eta, egia da, bat-bateko gauzak gertatzen zitzaizkigula, eleberrikoak bezalakoak. Gertaera batzuk ere badaude, hala nola aterki zahar bat Parisko kaleetan, eta ehorzketa-zeremonia bat eman geniola, gutxi gorabehera kontatu bezala gertatu zena. Baina 'Maga' pertsonaia literarioa da”. “Horixe da liburu osoaren benetako gauza bakarra”.Hori 1952an gertatu zen, “Cortazarren urtean”, inoiz baino hurbilago egon ziren sasoia, maiteminduago, inflexio-une bat beren bizitzan. Juliok berarekin bizitzeko eskatu zion; Edithek ez zuen onartu, ikasi nahi zuelako. Egun batean, jaten ari zirela, Cortazarrek ogi-mami batzuekin jolasten ari zen. Begiratu eta esan zion: “*Liburu magiko bat idazteko gogoa dut*” eta horrelaxe jaio zen *Rayuela*.

Cortazarren eta haren emazte Aurora Bernández itzultzailearen lagun izaten jarraitu zuen Edithek, elkarrizketa batean aitortu zuen arren, "*eleberriak arrakasta izan ondoren, berak (Cortázarrek) erabili zuela sentitu zuen*". Ondoren, Juliok Cortázar berak Paco Porrua editoreari bidalitako eskutitz baten bidez, Edithek bere lanen itzulpena egin ez zezan eskatu ziola jakinda, kaltea handiagoa izan zen eta amorrua sortu zen. "*Berriro gurutzatu eta bera bere historiari berriro ekiten saiatu zenean, Edith Aronek ez zuen kasualitatean sinesten, ez zuen gehiago ikusi nahi izan*."

## Aintzatespenak 
* Bere jaioterriak "Edith Aron Eskolako Saria" eman zion bere omenez, eta 2011n eman zen lehen aldiz. 1.500 euroko saria bi urtean behin ematea ezarri zen, migrazioarekin, emigrazioarekin eta integrazioarekin zerikusia zuten ikasleen proiektuetarako. Bigarren eta azken aldiz, 2013an eman zuten, Edith Aronek bere izenean sari bat ez emateko eskatu baitzuen, arrazoi politiko edo erlijiosoengatik ez baitzen emigratu, arrazoi pertsonal hutsengatik baizik.
* 2003an, Edith Aron birdiseinututako eta konpondutako sinagogaren inauguraziora joan zen Homburgen, ohorezko gonbidatu gisa, eta plaka bat erakutsi zuen. Orduko horretan, hiriko Urrezko Liburuan sartu zen Joachim Rippel alkatearekin batera.
* Barbara Wackernagel-Jacobs zinema-ekoizleak *Edith Aron - "Paper Says Nothing, Listens*" dokumentala egin zuen 2010 eta 2015 artean, Edith Aronen bizitzari eta lanari buruz. Boris Penth *Max Ophüls Preis* zinemaldiko zuzendari artistiko ohiak zuzendu zuen.

## Argitalpenak 
### Idazle: Lan propioak 
* ''Der Obstkorb.' Erzählungen.* EN: *Neue deutsche Hefte*. 185. zk. NDH, Berlin 1985.
* *Die Zeit in den Koffern – Erzählungen*. Wassmann, 1989, . Ipuinak
* *Geschichten von damals*. IN: *Die Horen*. 37 (1992), 2. 9–21. or.
* *Die falschen Häuser.' Erzählungen.* Verlag Das Wunderhorn, 1999, . Sutilki autobiografikoa.
* *55 marra.* Belakqua, 2007. .

### Itzulpenak 
Egindako itzulpen batzuen hautaketa:

* Xavier Domingo: Villa *Milo oder das Haus der frommen Freuden*. Erroman. [Deutsche Erstausgabe]. Luchterhand, Neuwied 1962.
* Julio Kortazar: *Das besetzte Haus*. Erzählungen. dtv München 1971. 
* Julio Cortázar: *Der andere Himmel*. Erzählungen. Aufbau-Verlag, Berlin 1973. (Edition Neue Texte)
* Jorge Luis Borges: Einhorn, Sphinx und Salamander. Fischer, Frankfurt/M. 1993. . (Werke; 8)
* Jorge Luis Borges: *Die Anthologien''. (Handbuch der phantastischen Zoologie – Das Buch von Himmel und Hölle – Buch der Träume). Hanser, München 2008. ISBN ά3-446-23077-4 (Borges: Gesammelte Werke; Bd. 10)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aron eta Cortazarren arteko korrespondentzia: 1951 eta 1978