Christopher Smarten konfinamendu psikiatrikoa

alt=Half length and dark portrait of a serious and slightly plump man wearing a black academic gown with white collar, ruffled cuff, and a large mortarboard.|eskuinera|thumb|225x225px|Christopher Smart
Christopher Smart (1722–1771) poeta ingelesa 1757ko maiatzetik 1763ko urtarrilera arte asilo psikikoetara mugatuta egon zen. Smart 1757ko maiatzaren 6an sartu zuten Londresko Upper Moorfieldseko St Luke's Hospital for Lunatics-en. Hara bere aitaginarreba John Newbery-k eraman zuen, nahiz eta aurretik zoro-etxe pribatu batean egon zitekeen. St Luke-n zegoen bitartean *Jubilate Agno* eta *A Song to David* lanak idatzi zituen, baina poemak bere lanik onenak zirela uste zen. Bere garaikide askok Smart "eroa" zegoela adostu bazuten ere, bere egoeraren eta haren ondorioen inguruko kontuak askotarikoak ziren, eta batzuek bidegabe egin zutela uste zuten.

Smart "sendaezina" zela diagnostikatu zuten St Luke ospitalean zegoela, eta haren zaintzarako dirurik gabe geratu zirenean Potter jaunaren asilora eraman zuten, Bethnal Green. Bere entzierro-urteei buruz dakigun bakarra poesia idatzi zuela da. Smart bakartuta zegoenez, XVIII. mendeko poesia-generoak alde batera utzi eta poesia erlijiosoa idatzi zuen: *Jubilate Agno* ("Poztu Bildotsean"). Haren asilo-poesiak "bitartekaririk gabeko errebelaziorako" nahia erakusten du, eta baliteke bere poesian aurkitzen den autoebaluazioak kristautasun ebanjelikoaren adierazpena irudikatzea.

XVIII. mendearen amaierako kritikariek Smart-en eromenak bere *A Song to David* ez jaramonik egitea justifikatzen zuela uste zuten, baina hurrengo mendean, Robert Browningek eta haren garaikideek bere egoera jeinuaren iturritzat jo zuten. XX. mendetik aurrera, Jubilate Agno berraurkitu zutenetik aurrera (1939 arte argitaratu gabea), kritikariek Smart-en kasua berraztertu eta poeta iraultzaile gisa ikusten hasi ziren, bere aitaginarrebaren konplot baten jomuga posible izan zena. argitaletxe bat, hura isilarazteko.

## Aurrekariak 
Smart asiloetara mugatu zen eromenaren izaerari eta haren tratamenduari buruzko eztabaida garaian. XVIII. mendearen zehar, "bai barne egia agerian uzteko eta isiltasunera eta baztertzera kondenatuta arrazoiak ulergaitza den zerbait bezala, eta, beraz, gizartearentzat eta gizadiarentzat mehatxagarria zen". Oro har, baldintza sendaezina zen, eta edozein izanik ere gizartetik isolatuta egon beharko luke. William Battie medikuak —geroago Smart tratatu zuen— hau idatzi zuen:

Bereziki, Battiek eromena "irudimen engainatua" gisa definitu zuen. Hala ere, beste mediku batzuek kritikatu zuten, Bethlem ospitalean lan egiten zuen  John Monrok adibidez.

Kritikari modernoek, ordea, pazienteak diagnostikatzeko orduan “eromena” terminoaren erabileraren ikuspegi zinikoagoa dute XVIII. Thomas Szasz psikiatrak zoramenaren ideia arbitrarioa eta ez-naturaltzat hartzen zuen. Szaszen jarrerarekin bat etorriz, Michel Foucault azpimarratu zuen XVIII. mendean asiloak kontrako iritziak erasotzeko erabiltzen zirela eta erotasunaren ideia britainiar publikoak zeukan beldur kulturala zela, mediku-egoera legitimo bat baino. Zehazki, Foucault-ek XVIII. mendea "konfinamendu handiko" denboratzat hartzen zuen. Deskribapen hori bat dator 1760ko Smart 1760ko hamarkadako gai horri buruzko idazkiekin. Horren arabera, Thomas Keymer-en arabera, "eromenaren kategoria etengabe erlatibizatzen den, eta mehatxatzen duten esaldi edo jokabide guztiak gaitzesteaz estrategikoki arduratzen den gizarte baten asmakizuna baino ez dela dirudi. bere interesak eta arauak".

XVIII. mendeko gaixoen tratamendua erraza zen: egunero elikatzen zitzaien ogia, oloa, okela edo gazta apur bat, eta garagardo kantitate txiki bat, eguneroko nutrizio-beharrak asetzeko desegokia zena; kanpoko pertsonekiko harremana ukatzen zitzaien, senideekikoa barne; eta beren eromenaren kausatzat jotzen zen horretarako sarbidea ukatuko zieten (kausa hauek alkohola eta janaria eta kanpoan lan egitea ziren). Haien ekintzak "berriz eta kausa esleigarririk gabe" agertuko balira, orduan haien egoera "jatorrizko" erokeria gisa etiketatu eta sendaezina izango litzateke. Leku gutxi zeuden pazienteentzako doako tratamendua jasotzeko, eta asko urtebete igaro ondoren kaleratu zituzten sarrera berriei lekua egiteko.

## Ospitale psikiatrikoa 
1740ko hamarkadan, Smart-ek poema asko argitaratu zituen Cambridgeko Pembroke Collegen ikasle zela. Azkenean, 1749an unibertsitatea utzi zuen poesiari eskaintzeko. 1750ean, Smart-ek Grub Street Londresko idazketa-barrutia exagutzen hasi zen, eta John Newbery editorea ezagutu zuen. Handik gutxira, Newbery Smart-en lanak hainbat aldizkari eta bildumatan argitaratzen hasi zen, besteak beste, Poems on Several Occasions (1752). Lan horien artean, Smart ezaguna zen Seatonian saria irabazitako poemengatik, *The Hop-Garde*n poema pastoralengatik eta *The* *Hilliad* epiko simulatuengatik.  1752an, Smart Newberyren alabarekin, Anna Maria Carnanekin, ezkondu zen eta 1754rako bi alaba izan zituen berarekin. Smart-en lan asko 1753 eta 1755 bitartean argitaratu baziren ere, diru gutxi zuen bere familia hornitzeko. 1755. urtearen amaieran, Horazioren lanen itzulpena amaitu zuen, baina horrek ere diru-sarrera gutxi ekarri zizkion. Beste aukerarik ez zuenez, Smart-ek 99 urteko kontratu bat sinatu zuen 1755eko azaroan The Universal Visitor edo Monthly Memorialist izeneko astekaria egiteko, eta idazketaren tentsioak Smart-en osasuna okerrera egin zuen.

1756ko ekainaren 5ean, Smart-en aitaginarrebak Newbery-k, Smart-en *Hymn to the Supreme Being* argitaratu zuen bere baimenik gabe; Jainkoari eskerrak ematen zizkion nolabaiteko gaixotasun batetik sendatzeagatik, agian "egoera mental nahasia" batetik. Gaixotasunaren garaian, Smart Newberyren etxera mugatuta egon zen ziur aski, eta ezin zuen idatzi edo sozialki aktibo izan. Smart-eko sinpatia zela medio, bere lagun asko, Samuel Johnson idazle eta kritikaria barne, Universal Visiter-en idazten hasi ziren, Smart-en aldizkarirako edukiak ekoizteko kontratu-betebeharra betetzeko. *Hymn to the Supreme Being*-en argitalpenak Smart-en erlijioarekiko obsesioaren hasiera eta, azkenean, eromenerako konfinamenduaren hasiera markatu zuen, otoitz egiten hasi baitzen "eten gabe".

Smart-en jokaeran, ziurrenik, San Paulek Tesalonikarrei egindako Lehen Epistolan "Otoitz egin gabe" eta William Law-en *The Spirit of Prayer*-en aginduak eragin zuen, otoitz egoera etengabe batek Jainkoarekin lotura bat ezarriko duela dioena. Smart aldizka erregularki otoitz egiten hasi zen, baina poliki-poliki hori otoitz irregular bihurtu zen, non bere lagunen jarduera eten eta kalera deitzen zituen berarekin otoitz egitera.  Otoitz publikorako dei hauek jarraitu zuten Smart-ek geroago Jubilate Agno-n deskribatu zuen gertakari bat arte: "Jainkoa bedeinkatu baitut Done Jakue parkean, talde guztia desbideratu nuen arte... Bakearen funtzionarioak nirekin ados daude, eta zaindaria. bere makilarekin kolpatzen nau" (*Jubilate Agno* B 90–91).

Christopher Hunter, Smart-en biografo eta ilobak, egoera deskribatu zuen:

Hunterrek jakinarazi duenez, Samuel Johnson-ek Smart bisitatu zuen azken honen espetxealdian, eta Johnson-ek, "Smart jaunaren gaixotasunaren lehen hurbilpenetan, jaun hori arduratzen zen aldizkako argitalpen baterako hainbat artikulu idatzi zituen". Hala ere, Smartek ez zuen inoiz uste eroa zenik; bilera hauek Smart asiloan sartu baino lehen hasi ziren, oraindik ere lagundu baitzion, nahiz eta ez hainbeste, *Universal Visiter*-ri. Universal Visiter-en idazteari buruz txantxetan, Johnsonek hauxe esan zuen: ""Smart gizajoarentzat, eroa zen bitartean, orduan idazteko konpromisoa hartu zuen baldintzak ez zekiela... Espero nuen bere adimena itzuliko zitzaiola. Nirea itzuli zitzaidan. , eta "Bisitatzaile unibertsala"n idatzi nuen jadanik".

Eromenetik edo sutsutasun erlijiosotik haratago beste aukera batzuk daude Smart-en konfinamendura eraman dezaketenak. Baliteke Newberyk bere  espetxeratzea Smart-en lanaren argitalpena kontrolatzeko palanka gisa eta berarentzat lan egin ez zuten besteentzat abisu gisa erabili izana hura zeharkatzeko. Beste teoria batek dio Smart-en ekintzak alkoholaren ondorio izan zirela, eta ez zutela zerikusirik buruko desoreka batekin. Hala ere, baliteke Smart espetxeratua izatea bere aitaginarreba nolabait lotsatzeagatik, eta hori Smart-ek edan zuen gertakari baten ondorioz izan zitekeen. Smart asiloan sartu bazen St James's-en egindako ekintzen ondorioz, ez zen bakarra izango, erregistroek erakusten baitute Oihal Berde-ko Kontseiluak hamasei pertsona Bethlem Ospitalean sartzeaz arduratu zela, St James's-en "frenesiagatik", Smart San Lukasen jarri aurreko mendean. Smart-en itxialdian, Anna emazteak alde egin zuen eta berarekin eraman zituen umeak Irlandara. Ez dago jasota berriro ikusi zuenik. Bere isolamenduak poesia erlijiosoa idaztera eraman zuen, eta Jubilate Agno idatzi zuenean bere aurreko poesiak markatu zituen XVIII. mendeko genero tradizionalak alde batera utzi zituen.

Eroetxean egon zen bitartean, Smart poesia idazteko eguneroko erritualaz arduratu zen, eta pasarte liriko horiek Jubilato Agno eta A Song to David osatu zuten. Adimentsuak poesia idaztera jo zezakeen burua zentratzeko edo autoterapia gisa.  Nahiz eta XX. mendeko kritikariek eztabaidatzen duten bere autoazterketa poetiko berria kristautasun ebanjelikoaren adierazpen bat ote den, bere isolamendu garaiko poesiak Jainkoagandiko "errebelazio ez-mediatikoaren" nahia erakusten du.   Bada "barneko argi" bat, Smart eta bere olerkientzat giltzapean egon zen bitartean idatzia, eta barneko argi horrek God kristauarekin lotzen du.

### San Lukaseko ospitalea zoroentzat 
[alt=Handwritten manuscript of a page with about a hundred lines, each a sentence beginning with the word "Let"|thumb|[Jubilate Agnoren orri bat, asiloan idatzia]]
Xehetasun gutxi daude Smart St Luke 's Hospital for Lunaticsen garaiari buruz. 1757ko maiatzaren 6an St. Luke ospitalean "paziente sendagarri" bezala sartu zuten.  Baliteke Smart Newberyren eskariz mugatuta egotea zor zaharrez eta bien artean zegoen harreman txarrez; Newberyk lehenago ere iseka egin zion Smart-en moraltasunik ezari *A Collection of Pretty Poems for the Fun of Children 6 Foot High* lanean.  Newberyren arrazoi zehatzak alde batera utzita, Newberyk Smart eroetxean sartu izana ez zela eromenean oinarritzen iradokitzen duten frogak daude.  Smartek onar zezan, Newberyk eroskeria txiki bat emango zuen, nahiz eta eroskeriak St Lukesen politikaren aurkakoak izan.

There is little information about Smart's condition during his stay at St Luke's, possibly because Battie's denied his patients from being visited, including by their own family members.  Smart-en San Luke-n egon zenetik bizirik irauten duen erregistro bakanetako bat San Luken Minute Book-eko sarrera bat izan zen, hau zioen:

Smart St Luken egon zen bitartean, beste mediku batzuek ere ez zuten Smart ikusteko baimenik izan, Battieren baimen pertsonala jaso ezean. Ezinezkoa zen Smart eroetxetik irten izana Battiek askatu gabe. Nahiz eta Smart saiatu izan balitz askapena lortzen bide legalen bidez, zitazioak askatzeko arauak betetzea ia ezinezkoa izango zen Battiek zuen sistemaren arabera, zeinak gizabanakoa kontaktu guztietatik isolatzen baitzuen. Azkenean, Smart "sendaezintzat" jo zuten, eta ez zuten ospitaletik aterako, funts faltagatik baizik.

### Potter jaunaren eroetxea 
 
St Lukesetik askatu ondoren, Smart eroetxe pribatu batera eraman zuten. Elizabeth LeNoir, Smart-en alaba, aita ikustera ekarri zuten, eta Newbery jaunak "Bethnal Greenen etxe pribatu bat gordetzen zuen Potter jaun bat zaintzeko konpromisoa" hartu zuela adierazi zuen. Bere esperientzia "egongela txukun" batean zegoela azaldu zuen. Piozzik Smart-en egoera orokorra deskribatu zuen: "Aldi berean buru-argia eta jakintsua zen, eta hala bisitatzen zuen eromenerako giltzapean zegoen bitartean". Oso litekeena da "etxegabe" sentitzea itxialdian, eta "espazio publiko eta pribatuaren arteko linbo" batean zegoela sentitzea, kanpokoek zelatatu gabe.

Londresen, bere lan batzuk baino ez ziren oraindik argitaratzen, baina Newberyk eskuratu zituen emaitzak. Hala ere, Smart bere lanaren bilduma bat argitaratzera iritsi zen, "Mrs Midnight" ezizenarekin, ''Mrs Midnight's Orations; and* *Other Select Pieces: as they were spoken at the Oratory in the Hay-Market, London* izenekoa. Smart-ek ez zion probetxurik atera lanari, baina bere aurreko lan batzuk behintzat berriro inprimatzen ikusi ahal izan zituen. Bere lagun leial batzuk nekatu egin ziren azkenean Smart Potter jaunarengandik libratu zuen tratamenduaz. Gauza jakina da John Sherrattek, Christopher Smart-en lagunak, uste zuela Smart giltzapetzea bidegabea zela eta Smart askatzea negoziatu nahi zuela. 1763ko urtarrilean, batzorde parlamentario batekin bildu zen, faltsukeriaz espetxeratutako pertsonen eta abusuen gaia aztertzeko. Bereziki, Sherrattek argudiatu zuen asko onartuak zirela ohiko intoxikazioagatik, eta horrek Battieren eta beste asilo-zaintzaile batzuen izen onak ahultzen zituela. Parlamentuko batzordeak egindako aurkikuntza batek 1763ko urtarrilaren 27an Sherrattek Smart askatzeko zituen aukerak indartu zituen. Bere ingurukoei, Smart oso zentzuduna iruditu zitzaien, eta oso litekeena zen aske uztea, Parlamentuan pazienteen zaintzarako erreforma baten alde egiten ari ziren legeak onartu zirelako. Smart 1763ko urtarrilaren 30ean atera zen eroetxetik Sherrattekin.

Eroetxetik irtetean, Smart-ek *A Song to David*-en eskuizkribuak hartu zituen, salmoen itzulpen asko eta *Jubilate Agno*. *A Song to David* 1763ko apirilaren 6an argitaratu zen. Kritika gogorrak entzun ziren, eta Smart eroetxean egondako denboraz trufatu zen, poemez arduratu beharrean. Jubilate Agno eskuizkribuan geratu zen eta William Cowper-en lagunen eskuetara pasa zen, hau ere eroetxe eta Smart garaikide zituen poeta, "eromen" kontzeptua ikertu zutenean. Ustiategi pribatuetan egon zen lanean, XX. mendean William Steadek berraurkitu zuen arte. Ez zen 1939ra arte argitaratu, *Rejoice in the Lamb: A Song from Bedlam''  izenburuarekin.

## Analisia 
James Boswell-ek, Samuel Johnsonen biografoak, Charles Burneyk Charles Burneyk bere lagun Johnsoni Smart-en egoeraz galdetu zion une bat deskribatu zuen. Johnsonek "erokeria" terminoa erabili zuen gizartearen egoera komentatzeko Burneyri azaldu aurretik Smart-en ekintzak, eromenaren sintomatzat hartzen zirenak, arrazoizkoak zirela:

Gentleman's Magazine aldizkarian argitaratutako artikulu batean, Hester Piozzik, Smart ezagunaren eta Johnsonen lagun minak, argudiatu zuen Smart zentzuduna dela alderdi askotan: 

Smart-en lagun-taldeaz haraindi, inor gutxi zegoen prest Smart eromenak jota zegoela zioten baieztapenak baztertzeko. Literatur kritikari garaikide gehienek ezagutzen zuten Smart eroetxean egon zen garaia, eta, bere *A Song to David* argitaratu ondoren, Smart oraindik "erotuta" zegoela esateko erabil zezaketen poemaren alderdiez ohartarazi zuten. Ikusmenari luzaroan eutsi zioten, eta William Mason poetak Thomas Grayri idatzi zion: "Ikusi dut haren *A Song to David* eta handik zorotzat jo dut beti bezala".

### XIX. mendea 
Mende bat igaro zen Christopher Smart eroetxean egon zen garaiari buelta positibo bat eman zitzaion arte; Robert Browning poeta victoriarrak argudiatu zuen *A Song to David* bikaina zela, Smart haserre zegoelako garai hartan. *Parleyings* (1887) poeman, Browningek zera zioen:

: Kasu honekin armatua, diagnostikatu dut
: Zure kasua, nire Christopher? Gizona soinuduna zen
: Eta osasuntsu, hasieran: dena batera, lurzorua
: Bere urratsaren azpian utzi zuen
: * * * * * *
: Orduan—zerua loth zenez
: Irauteko;—lurrak ondo ulertzea
: Nola funtziona dezake zeruak behar duenean?
: Luxuzko -robea eta gizon urduria
: Soiltasunari ekin zion berriro, — hasi zen bezala,
: Beraz, erritmoa ez zuen aldatu, ez!

Browningentzat, Smart-en aldi baterako eromena izan zen John Milton eta John Keats-en poesiaren antzekoa Davidentzako abestian konposatzeko aukera eman ziona. Christopher Smart, Browningen olerkiak jarraitzen zuen bezala,

: pantaila zulatu du
: 'Krepuskulua eta hitza, arimaren hizkuntza argia.
: Ikatz biluzian ez du film onik uzten
: Bizi zentsoretik

Browningen komentarioek *A Song to David* eta Smart-en eromena balioetsi zituzten. Browningen *Parleying*-aren berrikuspen batek zioen Christopher Smart "bere subjektuak hartua" zela... eta non benetako jabetza dagoen – non poetaren irudimenaren suak ez dituen itotzen autokontzientziak edo adimenaren erregai gehiegi – idiosinkrasia, manierismoa, eta formula konbentzionalak ere "erre eta garbitu" egiten dira.

Dante Gabriel Rossetti XIX. mendeko poetak Smart-en eromenaren onurak azpimarratu zituen eta *A Song to David* "joan den mendeko poema arrakastatsu bakarra" izan zela adierazi zuen.Handik bi urtera, Francis Palgravek kantak "gaiztakeria noblea eta handitasunetik samurrerako trantsizioak, Lurretik Zerura" eta "gure poesian bakarra" erakusten zituela idatzi zuenean jarraitu zuen. Palgravetik zazpi urtera, John Churton Collins kritikaria bat etorri zen Rossetti eta Palgraverekin, baina neurri txikiagoan, honako hau idatzi zuenean: "Poema hau bakarrik dago, gure literaturan, agian, XVIII. mendeko poesiaren tirabira bakarra, hemen agertutako boterea adierazten duen lerro bakar bat ere sortu ez duen poeta baten lana".

### XX. mendea eta garaikidea 
XX. mendeko kritikariek Smartek bere poemak idaztean buruko arazoak zituela uste zuten. "Thin Partitions" izeneko "Mathews" en berrikuspen batek, 1901eko martxoaren 30ean, zera zioen:

1933an, A. E. Housman Browning eta Mathew-ren interpretazioaren alde jarri zen, eta Smart-en eromena bere poesia-jenioarekin lotu zituen *The Name and Nature of Poetry* hitzaldian: "Egia esan, nor dira garai hartako poeta ingelesak, gaur egungo dialektotik ateratzen den benetako azentu poetikoa entzun eta ezagutu dezaketenak? Lau hauek: Collins, Christopher Smart, Cowper eta Blake. Eta zer beste ezaugarri zuten lau horiek amankomunean? Erotuta zeuden." 1994an, Branimir Rieger ez zetorren bat Housmanen ikuspuntuarekin, "Smart besteengandik urrunduz Collins and Cowper pinua gizabanako isolatu gisa" argudiatzen zuenean, "azkenean gizatiarra ez den bizitasun baten jakitun, jainkotiarra baizik. Smart-ek banakotasunetik haratago jotzen du bizitasun hori besarkatzeko, baina giza harreman ororen kontura."

Hala ere, asko ez daude ados Smart erotuta zegoelako; Edward Ainsworthek eta Charles Noyesek, Smart-en ereserkia *Hymn to the Supreme Being*-i buruz hitz egitean, esan zuten: "Ereserki hori osatu zuen adimena ez zegoen ernegatuta. Hala ere, poeman ikusten da *Jubilate Agno* sortu behar zuen izpiritu erlijioso erigarria, eta, ordena berrezarrita, *A Song to David*. Gainera, Smart's-ek

Hala eta guztiz ere, Ainsworth eta Noyes ez zeuden erabat eszeptiko Smart diagnostikoarekin, jarraitu zutenean: "Baina otoitz egiteko gogoak jo zuenean, Smart-ek bertan behera utzi zuen munduak arrazionaltasuna deitu ziona."

1960an, Russell Brain neurologoak Smartek ziklotimia edo depresio maniakoa zuela diagnostikatu zuen. Brainek Smartek berak bere sentimenduari buruz egindako baieztapenetan oinarritu zuen diagnostikoa, eta ondorioztatu zuen Smarten kasuan gaixotasun mentala ez zela bere mozkorraldiaren ondorioa, baizik eta edan egiten zuela, buruko ezegonkorra zelako.". Arthur Sherbok, 1967an, zera argudiatu zuen: "Adimenaren eromenaren izaera ezinezkoa da denbora tarte horretan diagnostikatzea", eta gero hau argudiatu zuen: Laurence Binyonek, 1934an, uste zuen erlijioak garrantzi handia zuela gizarteak Smart ikusteko moduan: "Smart-en eromenak *Pray without ceasing* interpretazio literalaren itxura hartu du. Bisitariak aztoratzen zituen erreguetan lagun ziezaioten tematuz... Ideia finko batekiko obsesioa eromenaren forma arrunta da. Baina obsesio horiek gartzelaratze mentala dira; Kantua, berriz, askapen handi baten adierazpena da, zalantzarik gabe." Binyonen ideia Sophia Blaydesek jaso zuen 1966an, eta adierazi zuen gizarteak aurreiritziak zituela gogo bizia bizi zutenen aurka, Jainkoarekiko lotura espiritual sendoa. Aurreiritzi erlijiosoaren kontra argudiatu zuen:

XVIII. mendean, Blaydesek jarraitu zuen bezala, hitza jainkoak edukitzetik gezurrezko inspiraziora aldatu zen. Aldaketa horren ondorioz, britainiar gizarteak gogo bizia etsaitzat hartu zuen, bai arrazoimenaren aldetik, bai gizarte-ordenaren aldetik. Hala, "Smart, hack-idazlea, ez zuen entzule etsai batek hartuko, baina Smart, suharra, berehala kondenatuko zuten. Emaitza nabaria izango zen: bere iraganeko lana, aurretik laudatua, ez zen aintzat hartuko, eta bere etorkizuneko lanak berehalako gaitzespena jasoko zuen." Smart benetan erotuta zegoen ala ez erabakitzean, Blaydesek ondorioztatu zuen: "Smart-en garaian, edozein suhartasun zantzu izango zatekeen eromenaren epaiketa egiteko arrazoia... Bi kontu gorde dira guretzat: Smart eta bere eromenaren izaera. Bakoitzak zalantzan jartzen du poeta erotuta ote zegoen eta edozein garaitan ere halakotzat har ote zitekeen.".

Frances Andersonek, 1974an, erokeria eta obsesio gisa ezaugarritu zuen Smart-en "gaixotasuna", baina uste zuen "Smart-en eromena St Paulek tesaloniarrei hitzez hitz emandako agindua betetzeko egindako ahaleginetan zetzala: "Otoitz egun etengabe". Bere gaixotasun-pasarteetan, Andersonek jarraitu zuen bezala, Smart "seguruenik eldarnio-aldi batzuk jasan zituen", baina gainera "zertan ari zen bazekiela zirudien". Smart-en ekintzak XVIII. mendeko metodisten antzekoak ziren, "otoitz publikoarekiko menpekotasuna zutenak, izpiritu altuak zirela uste zen arren. Erlijiozko emoziozaletasun horiek, sarritan, eroetxe partikularretara ez ezik, Bedlamera ere mugatzen ziren ".

XX. mendearen amaierako kontuak Smart giltzapetzearen ondorioetan zentratu ziren. Clement Hawesek, XVIII. mendeko Michel Foucaulten interpretazioari jarraituz, "eromenaren 'animalitate' bat zegoela, Smart animaliekin emozionalki lotuta zegoela uste zuen, bere hurkoaren" estigmatizazio medikoagatik ". Chris Mounseyk, Hawesen interpretazioarekin ados, uste zuen Smart tratatzea "prozesu aberasgarria" zela, eta erakutsi zion mihiari eusten eta denbora ahalik eta lasaien ematen.". Bestializazioaren aurka, Allan Ingramek argudiatu zuen *Jubilate Agno* "ortodoxia poetiko garaikideak suntsituko zituen fenomeno poetikoa" zela, argitaratu izan balitz. Zoroak giza formaren desitxuratze latza zuen, giza izaten jarraitu nahi zuena, baina hizkera eroa are kezkagarriagoa izan zitekeen ".

## Oharrak 
* Ainsworth, Edward G. eta Noyes, Charles. Christopher Smart: azterketa biografiko eta kritikoa. Columbia: Missouriko Unibertsitatea, 1943. 164 orrialde  
* Anderson, Frances E. *Christopher Smart*. New York: Twayne Publishers, Inc., 1974. 139 orrialde  
* Battie, William. *Eromenari buruzko tratatua*. Londres, 1758.  OCLC 181708957
* Binyon, Laurence. "Christopher Smarten kasua". The English Association No. 90 (1934ko abendua).  OCLC 1903700
* Boswell, James. *Samuel Johnsonen bizitza*. Arg. Christopher Hibbert. New York: Penguin Classics, 1986.   
* Brain, Russell, *Jenioari buruzko gogoeta batzuk eta beste saiakuntza batzuk*. Londres: Pitman, 1960.  OCLC 217570
* Browning, Robert. Saioak pertsona batzuekin. Londres: Smith, Elder, & Co., 1887. 268 orrialde  
* Curry, Neil. *Christopher Smart*. Devon: Northcote House Publishers, 2005. 128 orrialde  
* Foucault, Michel. Eromena eta zibilizazioa: eromenaren historia trans arrazoiaren garaian. Richard Howard, Londres: Routledge, 1989.  ISBN 0-679-72110-X
* Gonbidatua, Harriet. Soinu-hitzen forma bat: Christopher Smarten poesia erlijiosoa. Oxford: Oxford University Press, 1989. 312 orrialde  
* Hawes, Clement. Mania eta estilo literarioa: Ranterren grinaren erretorika Christopher Smart-i. Cambridge: Cambridge University Press, 1996. xii, 241 orrialde.  
* Hunter, Christopher. *Christopher Smart zenaren poemak*. Irakurketa, 1791.  OCLC 78233305
* Ingram, Allan. XVIII. mendeko eromenaren ereduak. Senatua: Liverpool University Press, 1998.  ISBN 0-85323-982-7
* Jacobs, Alan. "Christopherren kasua diagnostikatzen: Smart irakurleak eta Pentekostesen agintaritza". Berpizkundea: balioei buruzko saiakuntzak literaturan 50, 3–4 (1998ko udaberri-uda): 183–204.
* Keymer, Thomas. "Johnson, Madness, and Smart", *Christopher Smart eta Ilustrazioan*. Arg. Clemente Hawes. New York: St. Martin's Press, 1999.  ISBN 0-312-21369-7
* Mathews. "Partizio meheak" *Akademian*. LX bolumena. Londres: Oxford University Press, 1901.
* Mounsey, Chris. Christopher Smart: Jainkoaren pailazoa. Lewisburg: Bucknell University Press, 2001. 342 orrialde  
* Piozzi, Hester. "Piozziana". *Gizonezkoen aldizkaria* CLXXXVI (1849ko uztaila).
* Rieger, Branimir. Dionisio Literaturan. Bowling Green: Bowling Green State University Popular Press, 1994.  ISBN 0-87972-649-0
* Rosen, Charles. Poeta erromantikoak, kritikoak eta beste heldu batzuk. Cambridge: Harvard University Press, 1998.  ISBN 0-674-77951-7
* Sherbo, Arthur. Christopher Smart: unibertsitateko akademikoa. Michigan State University Press, 1967. 303 orrialde  
* Smart, Christopher. Christopher Smart, I: Jubilate Agno artistaren poesia-lanak. Arg. Karina Williamson. Oxford: Clarendon, 1980. 143 orrialde  
* Smart, Christopher. Christopher Smart II: poesia erlijiosoa 1763–1771. Arg. Marcus Walsh eta Karina Williamson. Oxford: Clarendon, 1983. 472 orrialde  
* Smith, Ken eta Sweeny, Matthew (editoreak). *Bedlametik haratago*: Angustia mentalak idatzitako poemak. Londres: Anvil prentsaren poesia, 1997. 160 orrialde  
* Szasz, Thomas. *Eromenaren fabrikazioa*. Londres: Paladín, 1972.  OCLC 57487
* Toynebee, P. eta Whibley, L. (editoreak) *Thomas Grayren korrespondentzia*, Ed. P. Toynbee eta L. Whibley Oxford: Oxford University Press, 1935.  OCLC 310472708
* Gaztea, Paul. Eromena & Blakeren mitoa. University Park: Penn State University Press, 1989.  ISBN 0-271-00669-2

## Kanpo estekak 
* St Lukeren kanpoaldea inprimatzea, 1831
* Barnealdearen inprimaketa, 1809
* Abestia Davidi
* Jubilate Agno HTML edizioa, Ray Davisen eskutik.
*