Vatikano Hiriko kultura

thumb|Vatikanoko museoa|263x263px
Vatikano Hiria garrantzi kultural eta erlijioso handikoa da, Eliza katolikoaren burua baita. San Petri basilika eta Kapera Sistinoa bertan daude; gainera, munduko artelan ezagunenetako batzuen bizilekua da. Botticelli, Michelangelo eta Bernini artisten lanak biltzen dituen hiria da ere. Vatikanoko Liburutegiak eta Vatikanoko museoetako bildumek garrantzi historiko, zientifiko eta kultural handiko lekuak dira eta hirian pilaturik daude. 1984an, UNESCOk Gizateriaren Ondare bihurtu zuen Vatikanoa, eta zerrenda horretako herrialde bakarra da.
thumb|262x262px|Vatikano Hiriko San Petri Plaza
Vatikanoa latinaren jagolea omen da, bere *Opus Fundatum Latinitas* bidez, orain ezabatuta dagoena  eta  *Pontificia academia latinitatis* ordezkatu du. Fundazio horren produktu garrantzitsu bat azkenenego latindar lexikoaren edizio erregularra da. Akademia horren helburu nagusia latina munduan zabaltzea eta hizkuntza bera zaintzea dute helburu. 

Vatikano Hiriko biztanle iraunkorrak gizonezkoak dira nagusiki, Vatikanoan bizi diren mojen bi ordenak gorabehera. Gutxiengo bat goi kleriko katolikoak dira, eta gainerakoak orden erlijiosoetako kideak. Vatikano Hiriko enbaxadetako langile eta langile asko hormetatik kanpo bizi dira. Haien eginkizunen artean, Vatikano hirian dagoen ondare artistiko eta kulturala zaintzea da.

Turismoa eta erromesaldiak faktore garrantzitsuak dira Egoitza Santuko eguneroko bizitzan. Aita santuak astero egiten ditu entzunaldi publikoak, eta meza publikoa zein beste zerbitzu batzuk ospatzen ditu, gainera, «Hiria eta Mundua» bedeinkazio solemnea ematen du Pazkoa eta Eguberrietan. Aita santua aukeratu eta berehala, jende asko biltzen duten ekitaldi garrantzitsuetarako, azkenik San Petri plazan meza irekiak ematen dira periodikoki.

## Kultura 
Vatikanoko kultura erlijio katolikoaren kulturari dagokio, jakina, baina beste kultura batzuetako arteari ere irekita dago, eta horren erakusgarri dira arkitektura-lanak, hala nola San Petriko basilika, San Petri plaza, Kapera Sistinoa eta Vatikanoko Museoak.
thumb|332x332px|Vatikano Hiriko mapa: eleizak eta museoak
Vatikanoko Museoen artean honako hauek daude: Egiptoko artearen eta arte etruskoaren Gregoriar Museoa, Pio Clementino Museoa, Chiaramonti Museoa eta Vatikanoko Pinakoteka. 

Bramante, Michelangelo , Rafael eta Bernini bezalako artista eta arkitekto ospetsuak miretsi ditzakegu Vatikanoko eraikinetan artelan oso garrantzitsuetan lan egin zuten artistak hain zuzen ere.

Historia, erlijioa eta artea uztartzen dituen Vatikano Hiria, munduko estatu independente txikiena, ondare erlijioso, historiko eta artistikoaren altxorra da. Eliza Katolikoaren zentro espirituala eta administratiboa izanik, Europan esperientzia kultural nabarmena eskaintzen du.

Vatikano Hiria fede katolikoaren epizentroa da. San Pedro Basilika, munduko elizarik handienetako bat, katolizismoaren sinboloa da. Basilika San Petriren hilobiaren gainean eraikita dago. San Petri Jesusen apostoluetako bat da eta katolikoek lehen aita santua deitzen diote. Giro espiritualak hiriko txoko guztiak bustitzen ditu, eguneroko mezekin, aita santuaren entzunaldiekin eta mundu osoko fededunak erakartzen dituzten erritu erlijiosoekin.
alt=Michelangeloren "Pietà Saint Peter's" Vatikanoko Museoan|thumb|244x244px
Vatikanoa pizkundearen arte eta arkitekturaren museo bizia da. Vatikanoko Museoetan Eliza Katolikoak mendeetan zehar egindako artelanen bilduma zabala dago. Hormen artean, Michelangelo, Rafael eta Leonardo da Vinciren maisulanak daude. Kapera Sistinoa nabarmentzen da, Pizkundeko jenio artistikoak erakusten dira hala nola, Michelangeloren fresko enblematikoekin.

Vatikanoko Lorategi oparoek hiriaren erdia hartzen dute, gutxi gorabehera, eta Erromako jendetza zaratatsuaren ihesbide lasaia eskaintzen dute. Lorategi horiek iturri, eskultura eta landare exotikoz apainduta daude, eta Pizkundetik aita santuentzat meditazio eta hausnarketarako leku izan dira. Hiriak berezko edertasuna eta lasaitasuna zaintzeko duen arduraren lekukotasuna dira lorategi hauek.

Vatikano Hirian ekitaldi kultural ugari egiten dira, bertako ondare aberatsa ospatzeko. Vatikanoko Liburutegietan, munduko zaharrenetakoak izanik, erakusketak eta hitzaldiak antolatzen dira, gainera ikasle eta zaleak erakartzen ditu munduko toki askotatik. Urtero egiten diren Eguberri eta Pazko ospakizunak, liturgia eta prozesio landuek markatzen dituztenak, hiriaren erlijio-zaletasuna eta tradizioa erakusten duten ekintza paregabeak izanik.

Vatikano Hiriko kultura debozio erlijioso sakonaren, parekorik gabeko ondare artistikoaren eta bertako altxor historiko zein naturalak zaintzeko konpromisoaren arteko nahasketa paregabea da. Fedearen, artearen eta diplomaziaren itsasargi gisa altxatzen da hiria, bisitariei tamaina fisiko txikitik haratago doan esperientzia kultural sakona eskainiz.

## Ondare Higiezin Nagusia 
Vatikano Hirian hainbat monumentu eta ekarpen turistiko daude, miresgarrienak San Petri Basilikaren barne zein Vatikanoko museoak barne. Hauek dira hiriko tokirik aproposenak hiriko kultura eta historia paregabea ezagutzeko:

### San Petri basilika 
thumb|263x263px|San Petri basilika
San Petri basilika edo San Petri Vatikanokoa Vatikano Hiriko eraikin garrantzitsuena da, Aita Santuak elizkizun garrantzitsuenak ospatzeko darabilen eliza. Katolikoentzat, eraikin erlijioso garrantzitsuena da munduan, bai tamainagatik (munduko eliza handiena 2,3 hektarearekin, 193 metro luze eta 44,5 metro garai), bai bere esanahiagatik ere, tradizioaren arabera bertan lurperatua baitago Petri apostolua Jesukristoren profeta garrantzitsuenetako bat. Kupulak ematen dion garaieraren ondorioz, haren irudiak Erromako zerumarra menderatzen du.

Gizateriaren Ondare izendatuta dago basilika, bere garaiko arkitektura-sorkuntzarik handientzat jotzen da eta munduko monumentu bisitatuenetakoa da (4,08 milioi inguru urtean). Egungo eraikina, Konstantinoren antzinako basilikaren gainean oinarritua, 1506ko apirilaren 18an hasi zen eraikitzen, Julio II.a aita santuaren aginduz, eta 1626ko azaroaren 18an amaitu. Bertan, historiako arkitekto ospetsuenetako batzuk aritu ziren lanean, hala nola Bramante, Michelangelo, Maderno edo Bernini besteak beste.

Nahiz eta askok hala uste izan, San Petri ez da Erromako katedrala, San Joan Laterangoa baita. Hala ere, San Petri basilika Erromako lau basilika nagusietakobat da. Besteak, San Joan Laterangoa artxibasilika, Santa Maria Nagusia basilika eta San Paulo Harresiz Kanpokoa basilika dira.

### San Petriren hilobia 
thumb|256x256px|San Petriren hilobia
**San Petriren hilobia**, gaur egun Vatikanoko harpeetan eta San Petriren aldarearen azpian dago. Hilobi multzoa 330. urte ingurukoa da, eta Konstantino I.a Handiaren agintaldian Antzinako San Petriren basilikaren eraikuntzari oinarria eman zion lursail lau batean kokatuta dago. 

Tokian hainbat pertsona eta animalien hezurrak topatu ziren, baina bi urteko indusketa arkeologikoen ondoren, 1950eko abenduan Pio XII.ak hondakinak San Petrirenak zirela ezin zitekela ziurtasun osoz baieztatu esan zuen. Halere, zenbait idazki aurkitu ondoren, 1968ko ekainaren 26an Paulo VI.ak santuaren erlikiak nahi modu fidagarrian identifikatuak izan zirela aipatu zuen.

**1939 eta 1949 artean**, Ludwig Kaas monsinorea buru zuen arkeologia-taldeak "Vatikanoko nekropolia" aurkitu zuen San Petri Basilikaren azpian, II. eta III. mendeetakoa. Aurkikuntzetako bat "Julioen hilobia" izan zen, kristau sinboloak (Jonas, Artzain Ona) zein paganoak , Sol Invictus jainkoa irudikatzen dituzten mosaikoekin.

1942an, giza aztarnak aurkitu zituen Kaasek, eta, San Petrirenak izan zitezkeelakoan, ezkutuan lekualdatu zituen. Handik hamarkada batzuetara, Margherita Guarducci irakasleak grafitoak aurkitu zituen ondoko horma batean, honako hau adierazten zutenak: "Pedro hemen dago", eta hezurrak zituen horma-hobi bat aurkitu zuen, oihal purpuraz eta urrez bildua. Venerato Correnti antropologoak ondorioztatu zuen gizon sendo batenak zirela, 70 urte ingurukoak, I. mendekoak, segur aski San Petrirenak.

1968an, Paulo VI.a aita santuak ofizialki baieztatu zuen San Petriren erlikiak aurkitu zituztela. Hezurren zati bat erlikitegi batean gorde zuten, eta 2013an Frantzisko Aita Santuak erakutsi zituen; 2019an, Bartolomeo Konstantinoplakoa patriarkari oparitu zion.

### Janzkera kodea San Petri basilikan 
thumb|295x295px
Jantzien kodea San Petri basilikan sartzeko erabiltzen da. Eliza katoliko bat bisitatzeko janzkeran «apala» eta «egokia» delakoan oinarritzen da kodea, eta turistei eta bisitariei gogorarazten zaie,San Petri monumentu arkitektoniko eta artistikoa bada ere, lehenik gurtza eta otoitz lekua dela. Jantzien kodeak honako hauek debekatzen ditu:

* **Laikoentzako kapelak basilika barruan**
* **Galtzak eta gonak belaunetan gora**
* **Mahukarik gabeko elastikoak**
* **Zilborra agerian duten alkandorak**
* **Eskotea erakusten duten emakumeen alkandorak**
* **Zakarkeriak dituzten alkandorak**
* **Gehiegizko bitxigintza**

Telefono mugikorrak erabiltzea debekatuta dago, baita tabakoa erretzea ere.

### Vatikanoko museoak 
thumb|Pinakoteka Vatikanoaren eskailerak
**Vatikanoko museoak** Vatikano Hiriko artelanek eta eskulturek osatzen duten erakusketa-gunea da. Artelan guzti horiek Eliza Katoliko Erromatarraren bildumaren zati dira, eta munduko arte-bilduma handienetariko bat osatzen dute. Museoak Julio II.a aita santuak bildutako lan guztiekin sortu ziren XVI. mendean eta aita santuek mendeetan zehar pilatutako artelanez osatuta daude. Era berean, aita santuak artelanak jendearentzat ikusgai jarri zituzten lehenengoetariko agintariak izan ziren.

Rafaelek margotutako Kapera Sistinoa eta aita santuen egoitzak ere Vatikanoko Museoen atal bat dira. Italiako museorik bisitatuenetako bat da: 2008an, adibidez, ia lau milioi eta erdi bisitari izan zituzten; dena dela, adiera hertsian esanda, Vatikanoko Museoak Italiako Errepublikaren lurraldean ez daudenez, ez da Italiako museorik bisitatuetana, nahiz eta datuek ontrakoa ziurtatu.

### Vatikanoko museoak 
## Gastronomia 
thumb|181x181px|Pasta oso ohikoa da Vatikano Hirian
Vatikanoa mikroestatu bat da, jatetxe bakarra du, eta janaria Italiako gastronomiaren oso antzekoa da, bereziki Erromakoaren antzekoa. Vatikanoko langileak Erromako gainerako jatetxeetako bezeroak izan ohi dira.

Berenjena Suitzako Guardiako parmesanoarekin. Albirjina, Parmako gazta eta hainbat espezia dituen nahasketa da Vatikanoaren ustezko plater bereizgarria.

## Turismoa 
thumb|276x276px
Vatikano Hiriak munduko toki guztietako turistak erakartzen ditu, izan ere munduan gehien bisitatzen diren bi monumentu ditu bere barnean San Petri basilika eta Vatikanoko Museoak. Hala ere zifraetaz hitz egingo bagenu 2022 urtean Vatikanoko museoak, munduko museorik bisitatuenen zerrendan bigarren geratu ziren Theme index museum aldizkarian ikusi dezakegun bezala 5,08 milioi bisitari izan zituzten hain zuzen ere. San Petri basilikak aldiz Munduko elizarik ospetsuenetakoa izanik, jendetza biltzen da urtero hura ikusteko. Hamar milioi pertsona inguruk bisitatzen dute San Petri Basilika urtero, hau da, 40.000 eta 50.000 pertsona artean egunero. Kopuru horretan ez dira sartzen basilikaren kanpoaldea bakarrik bisitatzen dutenak, eta, beraz, guztira are handiagoa izango litzateke.

Beraz datu hauekin ikusi dezakegu zelako garrantzia duten turistek hiri honetan, izan ere turista gehiago egoten dira hirian, hiritarrak baino.  618 hiritar soilik bizi dira Vatikano Hirian eta % 100 hiri-biztanleria izanik, hori kontuan hartuta, hiritarrak turistak baino askoz gutxiago dira, hiri gutxitan gertatzen dena;  beraz, horrek ere hiri berezi bihurtzen du.

### Turistak mugitzeko garraioak 
Nahiz eta Vatikano hiria txikia izan bertatik mugitzeko Erromako bus zerbitzua eta Erromako tren eta metro zerbitzuak daude hirira iristea errazteko. Horretarako gida ona izan daiteke estekez lotutako dauden hainbat mapak:

##### Bus lineak eta geltokiak Vatikano inguruan: 
Mapa honetan ikusi dezakegu, Erromako bus agentziak eskeintzen dituzten busak, bai Vatikano hirian sartzeko baita bere inguruetan mugitzeko. Bi agentziek kudeatzen dituzte bus zerbitzuak, ATAC eta Roma TPL. Mapan Agertzen diren geltoki nagusiak hauek dira.erdian|frameless|464x464px

#### Metro Lineak eta Metro geltokiak Vatikano hiriaren inguruan 
Mapa honetan metro linea ezberdinak eta haien geltokiak ikusi ditzakeguz. Erromako tren zerbitzuak eta metroak hainbat webgunetik eskuratu daitezkez; TrenItalia eta Erromako metro zerbitzuak Metropolitana Di Roma. Inguruan dauden lineak hauek dira (1000 m radio batean):

* **Cintura Nord (Valle-Aurelia-vigna)**
* **Ferrovia Italia-Città del Vaticano**

* **Metro A linea**
* **Metro C linea**
* **Ottaviano**
* **Roma-Capramica-Viterbo**
* **Risorgimento/S.Pietro**
* **Termini-Vaticano-Aurelio (TVA**

erdian|frameless|486x486px

## Bitxikeriak 
thumb|241x241px|Belbedere Patioa
**Munduko herrialderik txikiena** 0,44 kilometro koadroko azalerarekin eta **825 pertsonako** populazioarekin, Vatikanoa munduko herrialderik txikiena da. Ordubete batean oinez bete daitekeen distantzia bat da hain zuzen ere. Interesgarria da baita, Erroma hiriaren barruan dagoela.

**Aita santua zaindari suitzarrek babesten dute**. **135 soldadu suitzar**, Goardia Suitzar Pontifizea  izenaz ezagunak, arduratzen dira aita santua babesteaz. 1506an kontratatu zituen lehen aldiz Julio II.a aita santuak, Elizaren etsaien aurkako babes pertsonala behar zuela aldarrikatuz. Suitzako Guardia erraz antzeman daiteke marradun uniforme deigarri eta koloretsuagatik eramateagatik, eta ezin da edonor izan guardiaren parte: gizonezkoak izan behar dira, 19 eta 30 urte artekoa eta 1,70 metro baino gehiagoko altuera izan behar dute. Gainera, kristaua izan behar da eta oinarrizko prestakuntza militarra osatu behar da.

**Latinez argibideak dituen kutxazain automatiko bat dago.** Italiera da Vatikanoko hizkuntza ofiziala eta gai ofizial guztietarako erabiltzen da. Italiera ere hizkuntza frankoa da, denek elkar ulertzeko erabiltzen dutena, baina Egoitza Santuak latina erabiltzen du hizkuntza ofizialtzat. Vatikanoak ere latinaren babesa du eginkizunetako bat. Horregatik, ez da harrigarria Vatikanoko Bankuko kutxazain automatikoak argibideak latinez ematea.
thumb|259x259px|Goardia suitzarra
**Munduko trenbiderik laburrena**. Vatikanoan ere munduko trenbiderik laburrena dago. 300 metroko bi bide eta geltoki bat ditu: Citta Vaticano. Trenbidea eta geltokia Pio XI.a aita santuaren aitasantutzan eraiki ziren. Salgaiak garraiatzeko bakarrik erabiltzen da, eta ez dago bertatik zirkulatzen duten bidaiarien tren erregularrik.

**Teleskopio bat du Arizonan, Estatu Batuetan**. 1981ean, Vatikanoak azken belaunaldiko teleskopio bat erosi zuen, munduko handienetakoa: Teknologia Aurreratuko Teleskopio Vatikanoa. Graham mendiaren tontorrean dago, Arizonako hego-ekialdean, eta Vatikanoak astronomia ikerketak egiteko erabiltzen da.

**Gizateriaren Ondarea.** Vatikanoa Gizateriaren Ondare izendatu zuten munduko herrialde bakarra bihurtu zen 1984an zerrendan sartu zutenean. Zerrendan Vatikanoko hiria eta Erromako lurraldez kanpoko ondasunak daude: San Petri Basilika eta Santa Maria Nagusia. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vatikano Hiriko webgune ofiziala.
* Vatikanoko Museoen webgune ofiziala
* Vatikanoko San Petri Basilikaren webgune ofiziala.
* Vatikanoko Irratia.
* Erromako garraioen mapa.
* Erromako Trenak.
* Erromako Metroa.
* Erromako Busak.