Canal du Midi

**Canal du Midi** (; ) hegoaldeko Frantzia zeharkatzen duen 240 kilometroko ubidea da. Hasiera batean **Canal Royal en Languedoc** izena jarri zioten, baina 1789an Frantziako Iraultzak izena aldatu zion eta *Canal du Midi* jarri zioten. XVII. mendeko eraikuntza obrarik garrantzitsuenen artean dago. Garona eta Mediterraneo itsasoan dagoen Thau urmaela elkartzen ditu. Garonako ubidearekin batera Atlantikoa eta Mediterraneo artean dagoen Itsaso Bien ubidea (*Canal des Deux Mers*) osatzen du. Zentsu hertsian, *Canal du Midi* Tolosa Okzitaniatik Mediterraneora doan ubideari dagokion izena da. Itsaso Bien ubideak bi itsasoak batzeko helburua zuen, lehenengo Canal du Midi gutxi gorabehera nabigagarria zen Garona ibaiarekin lotuz, eta ondoren bere paraleloa den Garonako ubidearekin. Bordeletik itsasora Gironda estuario naturala dago.  

Jean-Baptiste Colbert baimena eman zuen errege dekretu bidez obrak hasteko 1666an, gariaren merkataritza areagotzeko helburuarekin. Lanaren proiektua Pierre-Paul Riquetek zuzendu zuen, eta 1666an hasita, 1681ean amaitu zuten, Luis XIV.a Frantziakoa errege zela. Canal du Midi da Europan oraindik funtzionamenduan dagoen kanalik zaharrenetako bat, Briareko ubidean oinarritua. Proiektuaren zailtasuna lur barneko ur bidezko garraioarenak dira. Teknikoki konplexuena Montagne Noireko urak Seuil de Naurouzeraino eramatea zen, kanalaren punturik gorena. 

1996an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen, bere ingeniaritza- eta arte-balio handiagatik. Gaur egun nabigagarria da eta turismo elementu garrantzitsua. 

## Sarrera 
### Kokapena eta profila 
Canal du Midi Frantziako hegoaldean dago, Hérault, Aude eta Garona Garaia departamentuetan. 240 km-ko luzera du, mendebaldean Port de l'Embouchur-n hasten da (Tolosa) eta ekialdean *Les Onglous*en amaitzen da (Marseillan). Han, kanala Thau urmaelan amaitzen da (Agde eta Sète artean).

Canal du Midi Tolosatik (Atlantikoko isurialdea) Seuil de Naurouzeko gailurraren mailara igotzen den kanala da. Han, elikadura-kanala sartzen da. Malda, guztira, 57,18 metrokoa da, eta gailurraren maila 189,43 metrokoa da. Itsasorainoko desnibel hori Naurouzetik Les Onglouseraino (Thauko urmaelan) betetzen da da gainerako 188 km-etan.

Ubidearen sakonera bi metrokoa izan ohi da, gutxienez 1,80 m-koa. Itsasontzien gehienezko zingoa 1,50 m-koa da, nahiz eta ohiko erabiltzaileek ohartarazten duten 1,40 m-rekin ere ontziek noizean behin hondoa ukitzen dutela, leku askotan dagoen lohi-metaketen ondorioz. Azalera 20 m zabal da batez beste, 16 m eta 20 m arteko aldaketekin. Azkenik, ubidearen ohantzea 10 m zabal da.

thumb|left|Canal du Midiren profila.
Canal du Midiren luzetarako profil horrek Tolosatik (1) Seuil de Naurouzera (2) nola igotzen den erakusten du, eta, ondoren, Castelnaudaryra (3), Carcasonara (4) eta Trèbesera (5) jaisten da. Kanalak Bézierseraino jarraitzen du, Fonseranneseko esklusetatik igaro ondoren (6), gero Agde (7), Sèten amaitzeko (8).

Ubidearen zati laurik luzeena 53,87 km luze da, Argenseko esklusaren eta Fonserannesko esklusen artean; esklusen arteko zatirik laburrena, Fresqueleko bi esklusen artean, 105 metrorekin.

### Lege-egoera 
Arrazoi historikoengatik, Canal du Midik estatutu juridiko berezia du, 1956an *Bide Nabigagarrien eta Barne-nabigazioaren Kode Publikoa*n kodetua, eta, ondoren, *Pertsona Publikoen Ondasunen Kode Orokor*rean. Kodearen L. 2111-11 artikuluaren arabera, kanalaren jabari publikoa Pierre-Paul Riqueti bere garaian emandako feudoaren arabera zehazten da, eta haren mugak 1772an txosten ofizial batek finkatu zituen. Langileen gelak, biltegiak eta Lampyko urtegia ere gehitu ziren. L. 2124-20tik L. 2124-25era bitarteko artikuluek kanala mantentzeko arauak ezartzen dituzte. Arau horiek, oro har, jabe den erakunde publikoaren erantzukizuna dira, udalerrien eta, kasu batzuetan, ibaiertzeko biztanleen partaidetzarekin.

1897ko azaroaren 27ko Legearen arabera, Frantziako Estatua Canal du Midiren jabea da eta haren kudeaketa Voies Navigables de France erakunde publikoaren esku uzten da, Garraio Ministerioari atxikia.

## Historia 
### Aurreko proiektuak 
Kanal bat eraikitzea ideia zaharra zen. Ozeano Atlantikoaren eta Mediterraneo itsasoaren artean kanal bat eraikitzeko proiektu ugari asmatu ziren, batzuetan utopikoak. Augusto, Neron, Karlomagno, Frantzisko I.a, Karlos IX.a eta Henrike II.a Nafarroakoak amets egin zuten horrelako proiektuekin.

Egitura hori eraikiz gero, ontziek (merkataritzakoak, baina baita erregearen galerek ere) eta salgaiek Iberiar Penintsularen inguruko nabigazioa aurreztuko lukete; izan ere, baliteke hilabete bat behar izatea hori osatzeko. Garai hartan, nabigazioa arriskuez josita zegoen, hala nola pirateria eta pirata berbereak

thumb|Riqueten gutuna Colberti, 1662ko azaroaren 15a.
Proiektu errealistenak XVI. mendean aurkeztu zitzaizkion Erregeari. Lehen proiektu bat Nicolas Bachelierrek aurkeztu zuen 1539an Languedoceko Estatuei, gero beste bat 1598an Pierre Reneauk eta, azkenik, hirugarren proiektu bat Bernard Aribat de Béziersek proposatu zuen 1617an. Proiektu horiek bertan behera utzi ziren, ez zutelako behar adina kontuan hartzen ubiderako ur-hornidura, eta Pirinioetako ibaietako urak desbideratzeko sistema bat aurreikusten zutelako, konplexuegia edo ezinezkoa. 1650ean, beste ingeniari batek Ariègetik Cintegabellera ura desbideratzea proposatu zuen, Pech-Davidera (Toulousetik gertu) kanal ez-nabigagarri bat eramateko. Berriro ere, ura Seuil de Narouzera Toulousetik gorako altueran eramateko modua zen traba. Proiektuak ez ziren martxan jarri diru gehiegi galtzeko beldur zirelako eta sinetsita zeudelako gizakiak ezin zuela horrelako ubidea zulatu. Arazo nagusia gailurreko tarteak behar adinako urez hornitzea zen.

Hala ere, Pierre-Paul Riquet Languedoceko gatzaren gaineko zergaren diru-biltzaile aberatsak bere aurrekoak baino proiektu sinesgarriagoa proposatu zuen. Luis XIV.ak 1662an Tolosako artzapezpikuaren bidez (François Anglure de Bourlemont) bere proposamena jaso zuenean, Espainiari bere baliabideen zati bat kentzeko aukera ikusi zuen, bai eta bere erregealdia obra menderaezin batekin markatzeko aukera ere. Gainera, erlijio-gatazketan eta Frondan istiluz betetako eskualdea zen Languedoc. Zaila zen eskualde horretan politika bat aplikatzea eta, bereziki, gabela bezalako zergak sartzea. Obrak hasi baino hogeita hamar urte lehenago, antzeko proiektu baten azterketa Riqueten aitak parte hartzen zuen batzar baten esku utzi zen.

thumb|Seuil de Narouzen uren banalerroaren plaka.
1642an inauguratu zen Briareko ubidea, Frantzian eraikitako uren-banalerro bat gainditzen zuen lehen kanala. Boutheroue eta Jacques Guyon anaiek berrekin zioten eraikuntzari 1635ean. Haren funtzionamenduak agerian utzi zituen ur faltak udan eragindako zailtasunak. Hector Boutheroue, Briareko ubideko kontzesionarioen anaia gazteena, peritu hidrauliko gisa jokatu behar zuen Languedoceko Estatuen aurrean, kanal honetarako aurkeztutako proiektuei buruzko iritzia emateko. Riquetek Briare kanala bisitatu zuen inaugurazio-unean. Ur-horniduraren arazoa, punturik altuenean, Naurouzeko mugan, berehala bihurtu zen giltzarri kanalaren bideragarritasuna bermatzeko. 1652 aldera, Riquetek Bonrepos jaurerria erosi zuen, eta, gero, 1658 arte, Revel inguruko komunitatearen ur-eskubide guztiak. Horri esker, Revelek elikatzen zuen ura kontrolatu ahal izan zuen Sor ibaiaren eta deribazio-kanal baten bidez. Riquetek Mendi Beltzaren eskualdeko hidrografia ezagutu zuen, eta Revel iturrien eraikitzailearekin, Pierre Campmasekin, aztertu zuen. Horri esker, kanalaren ur-horniduraren arazoari irtenbidea aurkitu ahal izan zion, batez ere udan, eta, hala, deribazio-kanal bat ireki zuen, ez Sor eta Agout ibaietan, baizik eta Senaurouzen, Graissensetik ura pasaraziz. Beste ibilbide bat Girou ibaitik igarotzen zen, eta Tolosa saihesten zuen, aurreko ibilbidea bezala. Mediterraneoko isurialdean ere trazadura ez zen oraindik erabaki. Fresquel ibaia Auderaino erabiltzen zuen, baina kostaldera iristea Port-La-Nouvellen aurreikusita zegoen, Narbonatik igarota.

1663an, Riquetek lurrei buruzko azterketak egin zituen, Atlantikoko isurialdean, Naurouzeko mugatik barrena, Hers-Morteko ibarretik Tolosaraino, Garonatik behera. Ibaiaren zati nabigagarria Bazacletik behera dago, nabigazioa blokeatzen zuen Tolosako erdialdean zegoen presa. Kanalak ezin zuen saihestu eskualdearen bihotz ekonomikoa zeharkatzea. Horregatik, Castres eta Girouko ibilbideak baztertu zituen.

#### Ikerketa-teknikak 
[thumb|[Agdeko esklusa borobila|Agdeko esklusa borobilaren planoa, Riquetek marraztua.]]
Pierre-Paul Riquetek ez zuen prestakuntza teknikorik, eta martxan ikasten zuen. Aldizka esperimentatzen eta behatzen zuen lana egin behar zen lurrean bertan. Haren teknika, beraz, oso enpirikoa zen, garai hartan zientzia aplikatuak eta teknika hidraulikoak ez baitziren oinarritzen ez legeetan ez kontzeptuetan. Riqueten ikuspegia, ordea, zientifikoa zen, emariak sistematikoki neurtzen eta bolumenak kalkulatzen baitzituen. Gainera, bere gabezia teknikoak konpentsatzeko, hainbat teknikarik inguratu zuten: Hector Boutheroue, François Andréossy, geometra eta kartografoa, eta Pierre Campmas, iturrien eraikitzailea.

Planeko erreka bezalako esperimentuak ere jarri zituen martxan, eta Montagne Noireko Sor ibaitik Naurouzeko atalasera ura eraman zitekeela frogatu zuen. Bonreposen jabetzan Canal du Midiren maketa bat ere eraiki zuen, esklusekin, tunelekin eta gainezkabideekin, maldak errespetatuz eta sistema osoa urez hornituz, Colbert eta aditu-batzorde bat kanalaren trazadurari buruz ados jarri ondoren, hilabete batzuetan aztertu baitzuten. Proiektua Louis Nicolas de Clerville gotorlekuetako ingeniariaren eta ingeniari hidraulikoaren laguntzaz baliatu zen bereziki, Colberten aurrean izan zuen eraginaz proiektua abian jartzeko. Ediktuak kanala eraikitzeko baimena eman zuen, lizitatu egin zuen eta Pierre-Paul Riquet diseinatzaileari eta haren ondorengoei esleitu zien. Riqueti desjabetze-eskubideak eman zizkion, eta errota, biltegi eta etxebizitzak eraikitzeko aukera deskribatu zuen, kanala ustiatzeko. Proiektuak zergarik gabeko "feudo" bat osatu zuen, eta jabeak arrantza eta ehiza eskubideak zituen bertan. Azkenik, ustiapen modalitateak deskribatzen zituen, bereziki bidesariak sartzea, trafikoaren antolaketa eta ontzien jabetza. Erregeak kanalaren jabetza eta ustiapena partikular bati uztea erabaki zuen, hain egitura handiak izan zitzakeen eragozpenak saihesteko. Sistema horrek kanalaren mantentze-lana eta ustiapena bermatzen zituen, baita Estatuko finantzak gutxienekoak zirenean ere.

Obrak bi fasetan hasi ziren, eta horietako bakoitzari "enpresa" deitu zitzaion. Lehena Tolosa eta Trèbes lotzea izan zen, eta haren kostua 3.600.000 liberakoa zela kalkulatu zen. Riqueten ondorengoek bi milioi libera ordaintzen jarraitu zuten 50 urtez baino gehiagoz. 1681eko maiatzaren 15ean ireki zen ofizialki nabigaziora. Tolosan kanala inauguratu zenean, erregearen intendentea eta Languedoceko estatuetako presidentea izan ziren hura zeharkatu zuten lehenak. Beste askok jarraitu zioten ontziari, garia garraiatzen baitzuten batez ere. Inaugurazio-bidaia horren ondoren, kanala lehortu egin zen berriro, lanak ez baitziren erabat amaitu 1682ko abendura arte. Kanala 1683ko maiatzean ireki zen trafikora eta obrak behin betiko amaitzeko dekretua 1684ko martxoan argitaratu zen. Hamabost urtez, Riquetek 20 eta 50 urte bitarteko gizonezko eta emakumezkoak (heren bat inguru) kontratatu zituen, eta kontu-hartzaile nagusi batek zuzendutako lantegiak osatzen zituzten ataletan antolatu zituen. Lanak 12.000 langile izan zituen gehienez. Lanaren arrazionalizazio horri esker, lanak optimizatu eta hainbat obra batera egin zitezkeen. Lan guztia eskuz egiten zen, eta ubidea palak eta pikotxak erabiliz zulatzen zen, gizonek lurra esku-oheetan eramanez eta emakumeek buruaren gainean. Eskulana nekazariek eta bertako langileek osatzen zuten, eta horien kopurua aldatu egiten zen urte batetik bestera. Pierre-Paul Riquetek militarrengana jo zuen fluktuazio hori konpentsatzeko.

### Inaugurazioa 
thumb|Kanalaren mapa nautikoa, XIX. mendean egina.
1681ean "lehorrean" egin zen lehen ikuskapena. Erregeak Henri d'Aguessau Languedoceko intendentea, Ponce Alexis de La Feuille de Merville, Matthieu Mourgues jesuita, Pierre-Paul Riqueten bi seme-alabak eta suhiak, eta Andréossy, Gilade eta Contigny jaunak osatutako batzordea izendatu zuen. Batzordea Béziersen ontziratu zen 1681eko maiatzaren 2an, eta sei egun eman zituen Tolosarako bidean kanaletik nabigatzen. Egiaztapenek aurrera egin ahala, kanala betetzen joan zen, Castelnaudaryraino (Toulouse-Castelnaudary tartea urpean egon zen 1672tik).

Lehen ikuskapen horren ondoren inauguratu zen. Pertsona famatu berak Tolosan lehorreratu ziren 1681eko maiatzaren 15ean, amira-gabarra batean, eta atzetik dozenaka ontzi. Pierre de Bonzi kardinala, Narbonako artzapezpikua eta Languedoceko Estatuetako presidentea, Castelnaudaryra maiatzaren 17an iritsi zen segizioarekin elkartu zen. Maiatzaren 18an erlijio-zeremonia handia egin zen Saint-Roch elizan, eta, ondoren, prozesioa egin zen kanaleraino, obra, konboia eta bertaratutakoak bedeinkatzeko.

Konboiak berriro ekin zion bidaiari maiatzaren 20an, Villepinten geldituz arratsalde horretan bertan, Pennautierren 21ean, Puichéricen 22an eta Roubian 23an. Maiatzaren 24an, Malpasko tunela eta Fonseranesko esklusak zeharkatu zituen, eta Agdeko esklusa biribilera iritsi zen arratsaldean. Kardinala eta gotzainak Béziersera iritsi ziren egun berean. Hurrengo egunean, maiatzaren 25ean, Mendekoste egunean, konboiak Thauko aintzira zeharkatu zuen Sèten ainguratzeko.

### Ondorengo lanak 
[thumb|[Cammazeseko tunela, Vaubanek diseinatua, ur-hornidura arazoak hobetzeko.]]
1686an, Vaubani kanala ikuskatzeko eskatu zioten. Inauguratu eta bost urtera, kanalak ez zuen behar bezala funtzionatzen. Riquetek, ubidea hornitzeko urik gabe gelditzeko beldur zenak, erreka batzuk zuzenean bertara isurtzea eragin zuen. Hala ere, ekaitz goraldietan, erreka horiek harea eta alubioi-piloak ekartzen zituzten, eta, beraz, ubidea etengabe betetzeko arriskua zegoen. Gainera, Saint-Ferréol urtegia hornitzeko sistema, kanaleko ur-erreserba nagusia, ez zen eraginkorra. Saint-Ferréol arroa Laudotetik elikatzen da, Les Cammazesen jaiotzen den isurialde ozeanikoko errekatik, eta Les Thoumazèsen behera biltzen ditu urak lautadako errekan. Lautadako erreka, Sor eta Laudoteko urak gehituta, Naurouzeko urtegia eta kanala elikatzen ditu.

### Esklusak 

[
{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "query": "SELECT DISTINCT ?id ?idLabel (?idLabel as ?title) ?typeLabel ?geo (if(BOUND(?image), concat(?typeLabel, '\\n', ''), ?typeLabel) as ?description) ('slipway' as ?marker_symbol) ('#800000' as ?marker_color) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,en\". }\n  ?id wdt:P31 wd:Q105731. ?id wdt:P361 wd:Q202494;\n    wdt:P1435 _:b3, ?type;\n    wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?image. }\n}"
}
]

[thumb|[Négrako esklusa.]]
[thumb|[Fonseranesko esklusak.]]
Tolosako lautadan Pierre-Paul Riquetek eraikitako lehen esklusak esperimentalak ziren eta ez zuten asebete. Bere garairako handi samarrak ziren, esklusa angeluzuzeneko ganbera bat, egurrezko piloteekin, aldameneko paretetarako zimendu gisa erabiltzen zirenak. Forma horrek ez zien ondo eusten alboetako materialei esklusa hutsik zegoenean: bere baitan hondoratzen ziren. Arkitektoak bere esklusen forma birdefinitu zuen biribilagoak izan zitezen, alde lodienek hobeto jasan zezaten lurraren alboko bultzada. Forma biribildu horrek Canal du Midiko esklusen arkitekturari "barroko" deituriko estiloa eman zion.

Gaur egun, esklusa gehienak elektrifikatuta daude, tornuak eta uhateak eskuz ireki ordez.

### Portuak 
[thumb|[Saint-Sauveur portua, Tolosan.]]
Hainbat portu egokitu dira tarte erregularretan, ubidearen ibilbidean zehar, salgaiak kargatu eta deskargatzeko, baina baita bidaiarien geralekuak bermatzeko ere. Tolosak bi portu ditu: L'Embouchure portua Hegoaldeko ubidea, Brienneko ubidea eta Garonako alboko ubidea elkartzen diren tokian dago; Saint-Sauveur portua, berriz, hiriaren erdian dago, Tolosako Halle aux Grainetik gertu. Beste bi portu zeuden Tolosan, baina hirigintza-plangintzak suntsitu zituen. Beraz, Minimes portua eta Saint-Étienne portua ibaiertz gaineko bideez ordezkatu ziren.

Castelnaudaryk zazpi hektareako portua du, “Arro Handia” izenekoa, 1666 eta 1671 artean eraikia. Tolosa eta Sète arteko geralekua da. Arroaren erdian dagoen Cybelle uharteak itsas haizetik babesteko balio du, baita Amont ibaian kilometro batera dagoen portu tekniko batek ere. Carcasonak, gaur egun, kanalaren etapa turistiko garrantzitsua, 1810ean eraikitako portua du hiria kanalari lotzeko. Trébesekoa portu handia da, eta ontzientzako amarradura asko ditu. Hompseko portua ere aipa daiteke, kanaleko garrantzitsuenetakoa baita, eta Le Somail, berriz, jende asko ibiltzen den harrera- eta atseden-lekua. Azkenik, Mediterraneo itsasora iritsi baino lehentxeago, kanalak bi portu ditu: Agdekoa, zeinaren ertzean oraindik ere "Kanalaren Administrazioaren" hotel zaharra dagoen eta Onglouseko portua Marseillanen, Sète aurreko azken portua eta itsasorako sarbidea ematen duen kanal erreala baitaude.

Portu berriagoak eraiki dira, hala nola Ramonville-Saint-Agnekoa, Port-Sud izenekoa, hainbat gabar biltzen dituena, bai eta zuzenean portura ematen duen bizitegi-multzo bat eta A61-etik kilometro batera dagoen portu tekniko bat ere, Port-Lauragais izenekoa Avignonet-Lauragaisetik hurbil dagoena.

### Zubi-kanalak eta akueduktuak 

[
{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "query": "SELECT DISTINCT ?id ?idLabel (?idLabel as ?title) ?typeLabel ?geo (if(BOUND(?image), concat(?typeLabel, '\\n', ''), ?typeLabel) as ?description) ('bridge' as ?marker_symbol)  ('#008700' as ?marker_color) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,en\". }\n  ?id wdt:P31 wd:Q1030403;. ?id wdt:P2505 wd:Q202494;\n    wdt:P1435 _:b3, ?type;\n    wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?image. }\n}"
}
]

### Beste obra batzuk 
## Fauna eta flora 
## Kanala ikerketa eredu gisa 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak