Nairobi

**Nairobi** (ingelesez  eta bertan  ahoskatua) Afrikako ekialdean dagoen hiria da. Kontinenteko handienetakoa da, eta Kenyako hiriburua da. 2017an 4.000.000 pertsona bizi ziren hirian bertan, eta 6.547.547 bere metropoli eskualdean.

Nairobi 1899. urtean sortu zuten Ekialdeko Afrika Britainiarraren agintari kolonialek, Ugandako trenbidearen biltegi gisa. Hiria azkar hazi zen eta laster, 1907an, Machakos ordezkatu zuen Kenyako hiriburu gisa. Kenyak 1963an independentzia eskuratu ondoren, Kenyako Errepublikaren hiriburu bihurtu zen. Koloniaren sasoian, koloniako kafearen, tearen eta sisalaren industrien erdigune izan zen.

Hiria Athi-Galana-Sabaki ibaiaren arroan dago, Kenyako hegoaldean, eta itsaso mailatik 1.795 metrora dago.

Kenyako milaka negoziok eta nazioarteko 100 konpainia eta erakundek baino gehiagok bertan dute egoitza, besteak beste Nazio Batuen Ingurumen Programak (UN Environment). Nairobiko Burtsa Afrikako laugarren handiena da, salerosketa bolumenari kasu eginez gero.

## Etimologia 
Hiriaren izena masai hizkuntzatik dator. *Enkare Nyrobi* esaldiak "ur freskoa" esan nahi du eta hiria zeharkatzen duen Nairobi ibaiari egiten dio erreferentzia.

## Historia
Britainiarrek sortu zuten 1899an, zingira batean, Mombasako portu estrategikoaren arteko trenbidean, Indiako Ozeanoan eta Kampalaren artean, Victoria lakuan. Hiriaren izena inguruko ibai batetik dator. Rift Haran Handia bailarako lehen mendikateen oinetan dagoenez, trenbidea eraikitzeko eragiketa-zentroa ezarri zen bertan, eta hazi egin zen, hiri txiki bihurtu arte.

1905ean, Mombasaren lekukoa hartu zuen Afrikako Ekialdeko Protektoratu Britainiarraren hiriburutzat. Garai hartan, Indiako etorkinek bazarra sortu zuten, eta eskualdeko nekazaritza-merkatu nagusia bihurtu zen. Hiria 1954an hiri mailara iritsi arte hazi zen. 
[thumb|[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetako enbaxada 1998ko atentatuaren ondoren]]
Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Mau Mau mugimendu independentista bat garatu zen, britainiar domeinuaren aurkako matxinada bat antolatu zuena. Jomo Kenyatta, gero Kenyako lehendakaria zena, kartzelan sartu zuten parte hartzeagatik, nahiz eta matxinadarekin lotzen zuen probarik ez egon. Kenyako herritarren presioak Kenyaren independentzia eragin zuen 1963an, Nairobi errepublika berriko hiriburu zela. Independentziaren ondoren, hiria berehala garatu zen. 

Historia garaikidean, aipatzekoa da, besteak beste, 1998ko abuztuaren 7an Al-Qaedarekin lotutako talde terrorista batek atentatu odoltsua egin zuen AEBetako enbaxadaren aurka, hiri honetan, 213 pertsona erailez. Gaur egun, atentatua egin zen lekua oroitzapenezko parkea da, biktimen omenez egina.

2007ko urtarrilean, Munduko Foro Sozialaren zazpigarren edizioa egin zen Nairobin. Karagochoko bizilagunek aukera izan zuten beren bizi-baldintzak munduari erakusteko.

## Klima 
Nairobi 1661 m-ko altueran dago, beraz, klima moderatua du, Köppen klima sailkapenaren arabera, uda leuna (Cwb), Addis Abebakoaren antzekoa. Ekuatorean egon arren, altitudearen eraginez arratsaldeak hotzak dira, batez ere negu, ekain/uztailean, tenperatura 10 °C ingurukoa denean. Urteko sasoirik bero eta eguzkitsuena abendua eta martxoa dira, batez besteko tenperatura 20 °C ingurukoa denean egunez. Gehienezko tenperatura 24 °C da.

Bi euri-aldi moderatu daude. Urteko alderik hotzena lehen urtaro euritsuaren ondoren da, irailera arte. Nairobi ekuatoretik hurbil dagoenez, estazioen arteko aldeak oso txikiak dira. Urtaroak honela sailkatzen dira: euritsua eta lehorra. Egunsentiaren eta ilunabarraren arteko sinkronia ez da asko aldatzen urte osoan.

## Demografia 
Nairobik Afrikako edozein hiritako hazkunde-tasa handienetako bat izan du. 1899an sortu zenetik, Nairobi hazi egin da, eta Afrikako Aintzira Handietako bigarren hiri handiena bihurtu da, nahiz eta eskualdeko hiri gazteenetako bat izan. Nairobiko hazkunde tasa% 4,1ekoa da urtean. Kalkuluen arabera, Nairobiko populazioa 5 milioikoa izango da 2025ean.

Biztanleriaren hazkunde handi hori kontuan hartuta, bai hiri-migrazioaren ondorioz, bai jaiotza-tasa handien ondorioz, ekonomiak oraindik ez du bere maila lortu. Langabezia %40koa dela kalkulatzen da hirian, batez ere dentsitate handiko eta hiriko diru-sarrera txikiko eremuetan, eta horrek errenta periferikoko auzoak baino dentsoagoak izatea eragin dezake.

2019ko erroldaren arabera, kristautasuna da Nairobin gehien praktikatzen den erlijioa, biztanleen %89, eta gehienak eliza protestante eta ebanjelikokoak dira. Musulmanak populazioaren% 7,6 baino gutxiago dira.

## Banaketa administratiboa 
## Kultura 
[eskuinera|thumb|200x200px|Parlamentu Nazionalaren eraikina, [Jomo Kenyatta|Jomo Kenyattaren estatua lehen planoan duena.]]
Nairobi hiri kosmopolita eta kultura anitzekoa da. Sortu zenetik, Nairobik presentzia britainiar handia izan du, eta kolonialismoaren herentzia izan du. Hori grafia ingelesa duten auzo askotan ikus daiteke, hala nola Hurlingham eta Parklands auzoetan.

XX. mendearen erdialdean, beste kolonia britainiar batzuetako atzerritar asko, batez ere Indiakoak eta Pakistanekoak, Nairobin kokatu ziren. Etorkin gehienak Kampalatik Mombasara doan trenbidea egin zuten eta Nairobin kokatu ziren, amaitu ondoren. Hirian Somalia eta Sudanetik datozen komunitateak ere ezarri dira.

Nairobik eliza, meskita, tenplu eta gurdwara ugari ditu. Besteak beste, Familia Santuaren katedrala, Santu Guztien katedrala, Ismaili Jamat Khana meskita eta Jamia Meskita.

## Ekonomia 
Nairobi da Nairobiko Balore Burtsaren egoitza, eta Afrikako laugarren burtsa handiena da transatutako bolumen bakoitzeko, eta bosgarrena merkatu-kapitalizazioari dagokionez, BPGaren ehuneko gisa.

Nairobi multinazionalek Afrikan dituzten hainbat bulegoren egoitza da, hala nola General Electric, Young & Rubiam, Google, Coca-Cola, Airtel eta Cisco Systems.

Bi milioi pertsona inguru, edo Nairobiko biztanleriaren erdia, auzo marjinaletan bizi dira. Azken horiek hiriko bizitegien %5 besterik ez dute hartzen. Bizi-baldintzak zailak dira: edateko ura eta osasun-laguntza eskuratzeko aukera gutxi, saneamendu-baldintza txarrak eta etxetik ateratzeko etengabeko mehatxuak. Adibidez, 2021eko urrian, Mukuru Kwa Njengako auzunea suntsitu egin zuten errepide bat zabaltzeko, eta 40.000 lagun utzi zituzten etxerik gabe gauetik goizera.

## Interesguneak 
Karen Blixen daniarrari eskainitako museoa Afrikaren Memoriak izeneko Sydney Pollack-en zinemara egokitu ondoren ezaguna den mundu ilun honetako autore ezagunaren etxean dago.

Kenyako Museo Nazionalak historiaurreko tresna ugari ditu, gizon homo erectus baten hondakin guztiak barne.

Beste erakargarri bat Jomo Kenyattaren mausoleoa, Kenyako Antzoki Nazionala eta Kenyako Artxibo Nazionalak dira. Nairobiko arte galerietan Arte Modernoko Rahimtulla Museoa (Ramoma) eta Mzizi Arte Zentroa daude.

Nairobin, biodibertsitatea babesteko naturguneen ingurune oso aldakorra dago.

### Nairobiko parke nazionala 
eskuinera|thumb|300x300px
Nairobiko parke nazionala 1946an inauguratu zen. Parkea hirigunetik 7 km-ra baino ez dago, 120 km2 horiek animalia mota askoren bizitokia da, gaur egun 80 ugaztun espezie baino gehiago eta 500 hegazti baino gehiago daude erregistratuta. Parkeak hiru alde ditu, eta laugarren aldea Athi ibaiak mugatzen du. Parkearen zati handiena maila ireki batek osatzen du. Parkean daude errinozero beltza,*masai jirafa*, *bufaloak*, *zerri* *basatiak* eta *Thomson*, *Grant-en* *gazela* eta harrapariak, hala nola lehoiak, lehoinabarrak, panterak eta hienak. Txazal, ñu-ak, antilopeak eta zebra-espezie gehiago ere ikus daitezke.

### Daphne Sheldrick’s Umezurztegia 
Hemen aurki daiteke elefanteentzako umezurztegia, eta Magadiko Bidetik irits daiteke, parke nazionalerako sarrera-tarifa kenduta eremu erakargarriagoa baita. Ezkutuko ehizaren ondorioz elefante umezurtzen kumeak babesteko tokia da. Elefanteak jolasean ari direla ikus daitezke; erizainek eta biologoek, berriz, animalia horiei buruzko hitzaldiak ematen dituzte.

### Langatta Jirafen Zentrua 
Jirafa-zentro hori AFEWk (Desagertzeko zorian dagoen Basa Bizitzarako Afrikako Funtsa) mantentzen du, Langatta barrutian. Errothschild-en jirafak erakartzean, animaliaren elikadurarekin duen kohesio-moduagatik erakartzen ditu haurrak; izan ere, dorre batean aurrez aurreko komunikazio handiagoa izan daiteke. Baso primitibo bateko bidexkan hasten da, 1-2 km luze. Halaber, landareei eta animaliei buruzko datuak liburuxka bidez ematen ditu zentroak.

## Garraioa 
Nairobiko bide eta errepideetako pilaketak arazo bat dira. Hori dela eta, estatuko gobernazioak hainbat proiektu prestatu ditu, besteak beste, Syokimau Rail Service trenbide-sare berrirako, zeinaren san Bypass Road estazio nagusia bukatutzat ematen baita. Nairobi Network Rail Commuter Sh24b eskualdeko trenbide-proiektua izango litzateke lehendakariak abian jarri duen plan ekonomikoaren lehen helburua. Plan horrek Economic Vision Plan 2030 du izena, eta gaur egun gaizki antolatutako eta kritiko diren garraiobide horien garapena bultzatu nahi du. Horrez gain, garraio-kostuak murriztu nahi ditu, eskualdeko ondasunen eta pertsonen mugimendu azkarraren ondorioz, eta kenyako herrialde sozioekonomikoaren erakarpena handitu nahi du.

### Aireportuak 
Nairobik batez ere Jomo Kenyatta nazioarteko aireportua erabiltzen du. Ekialdeko eta Erdialdeko Afrikako aireporturik handiena da, eta 4.9 milioi bidaiarik baino gehiagok erabiltzen dute 2008an. Aireportua igarobide garrantzitsua da Ekialdeko Afrikako naturgune erakargarrietara itzultzen diren bidaiarientzat eta turistentzat, baita Afrikako ekialdeko eta Afrikako erdialdeko beste hiri txikiago batzuentzat ere. Aireportua Nairobiko finantza-barruti zentraletik 20 km-ra dago. Europako eta Asiako kontinentearteko bidaiariei ere ematen die zerbitzua aireportuak.

Wilson Aireportua abiazio orokorreko aireportua da txikiagoa eta jendetsuagoa, eta Nairobi Westeko hego-erdialdeko auzo pobre batean dago. Normalean Kenyan lan egiten duten aireontzi txikiez arduratzen da, nahiz eta batzuek Afrikako beste leku batzuetarako zerbitzuak eskaintzen dituzten.

Santa Maria aireportua izan zen Kenyako lehen aireportua eta zaharrena; gaur egun base militarra da.

### Matatu 
Hiriko garraiobiderik ezagunena da, minibusen enpresarena. Mataturen etimologia "ibilaldi baterako *hiru zentabo dolar*" da (gaur egun kostu handiagoa du). Hiriko edo herrialdeko beste eskualde batzuetara eramateko modurik errazena da. Gaur egungo ospea lortu zuena karrozeriako dekorazioa izan zen, jabeen gustukoa, eta Barack Obamaren aurpegia nabarmendu zen behin. 

Operadoreen arteko lehiakortasuna dela eta, bide horrek abiadura ausartegiak eragindako istripuen historiala du, eta batzuek gailu digitalen sistemekin ekipatu zuten ibilgailua erabiltzaileak erakartzeko. 2004an, ingurune hori arautzen hasi ziren, segurtasun handiagoa emateko. Horretarako, zerrenda hori batekin pintatu behar izan zuten jabeek, eta autoari segurtasun-uhalak jarri behar izan zizkioten. Beste arau batzuek, berriz, eztabaida handia sortu zuten.

### Autobusak 
Autobusak gero eta ohikoagoak dira hirian. Hiriko ibilbideak egiten dituzten lau autobus konpainia handi daude:

### SmartBus 
Kenyako azken autobus-operadorea da SmartBus-Kenia, eta Nairobiri eta inguruko eremuei ematen die zerbitzua. Gaur egun, konpainiak autobusak erabiltzen ditu Kitengela, Kiserian, Rongai eta Ngong-eraino. Ibilgailuan sartzeko, bidaiariek txartel adimenduna eraman behar dute.

### Taxia 
Taxiak hiri gehienetan daude eskuragarri. Horiek garestiak dira matatu eta autobusekin alderatuta, baina garraiobide seguruagoak eta egokiagoak dira. Hotel gehienetatik kanpo gelditzen dira, hiriaren erdialdeko taxi-geralekuetan eta merkataritza-guneetan.

### Errepideak 
Nairobik Mombasa eta Kampala (Uganda) eta Arusha (Tanzania) lotzen dituen errepide-zerbitzua erabiltzen du. Horien helburua da autoak egunero ibiltzea metropoli-eremuaren barruan eta inguruan. Baina Nairobin gidatzea zaila da. Errepide gehienak asfaltatuta daude, eta zenbait auzotarako norabideetan seinaleak daude. Hiria Jomo Kenyatta Nazioarteko Aireportuarekin lotuta dago, Mombasa Road-ek South B, South C eta San industrialdetik igarotzen baitu. Rongai san, san, eta Karen hiriaren erdigunera konektatuta daude Langata Roaden, hegoaldean. Lavington, Riverside, San eta beste batzuk Waiyaki Way-ren bidez konektatuta daude. San Thika Road, Jogoo Road eta kanpoko ingurabideko errepideek lotzen dute.

Errepide batzuek hiria beste hiri garrantzitsu batzuekin lotzen dute, hala nola Mombasa, Machakos, Voi, (A109) eta Kisumu, Nakuru, Eldoret, Namanga Border (Tanzania) (A104).

Nairobik eraberritze prozesu bat du errepide nagusietarako, eta sare azpiegitura eguneratuko da. Errepide-sistema berriek, gaineko pasabideek eta zubiek murriztu egingo lituzkete egungo azpiegiturak azken urteetako hazkunde ekonomikoaren igoerari aurre egiteko duen ezintasuna eragiten duten auto-ilarak. 2030 Ikuspegiaren eta Kenyako Metropolis Nairobiko planen osagai garrantzitsua ere bada, Txinaren laguntzarekin finantzatua.

## Kirola 
[thumb|[Nyayoko estadio nazionala]]
Nairobi Afrikako Laku Handien eskualdeko kirol gunea da. Nairobiko eta, oro har, Kenyako kirol instalazio nagusiak Kasarani auzoko Moi Nazioarteko Kirol Zentroa da. Konplexua 1987an amaitu zen, eta 1987ko Afrika Guztien Jokoak hartzeko erabili zuten. Konplexuak 60.000 eserlekuko estadio bat dauka, Afrikako Laku Handietako bigarren handiena (Tanzaniako estadio nazional berriaren ondoren), 5.000 eserlekuko gimnasioa eta 2.000 eserlekuko uretako zentro bat.

Nyayoko Estadio Nazionala Nairobiko bigarren estadio handiena da, eta "Safaricom Seven" izeneko munduko errugbi-ekitaldi bat hartzen du. 1983an amaitu zen, eta 30.000 lagunentzako lekua du estadioak. Estadio hau futbolerako erabiltzen da batez ere. Negozioen Barruti Nagusitik hurbil dago establezimendua, eta, beraz, bilera politikoetarako leku aproposa da.

Nairobi City estadioa da hiriko lehen estadioa, eta futbolerako erabiltzen da. Kenyako cricket taldearen etxea da Nairobi Gymkhana, eta 2003ko Munduko Cricket Txapelketarako lekua izan zen. Nairobin egin ziren urteko ekitaldi garrantzitsuenen artean daude Safari Rally, Safari Seven rugby union txapelketa eta Nairobi Marathon.

Sei golf zelai daude Nairobitik 20 km-ko erradioan. Hiriko 18 zuloko golf zelairik zaharrena Royal Nairobi Golf Club da. Britainiarrek ezarri zuten 1906an, hiria sortu eta zazpi urtera. Beste golf-klub garrantzitsu batzuk Windsor Country Club, Karen Country Club eta Muthaiga Golf Club dira. Keniako golf irekiko txapelketa, Europako Tourraren parte dena, Nairobin izango da. Nairobiko Ngong Racecourse zaldi-lasterketen zentroa da Kenyan.

Saskibaloia ere kirol ospetsua da, hiriko liga nagusia, bigarren mailako eta unibertsitarioetan jokatzen dena. Hiriko gazte askok saskibaloia atsegin dute eta AEBetako NBA bisitatu dute.

### Futbola 
Nairobin ezarritako zenbait futbol-talde profesionalek parte hartzen dute Kenyako futbol-ligan, horren azpiko dibisioetan eta FKF Presid's Cup-en. AFC Leopards-ek eta Gor Mahiak lehia gogorra dute, hiriko eta herrialdeko talderik ezagunenak eta arrakastatsuenak baitira. 2012ko denboraldira arte, bakoitzak hamabi ligako titulu ditu. Bi talde horien arteko neurketari «Nairobiko derbya» deitzen zaio.

### Errugbia 
Kenya Cup-en eta Enterprise Cup-en parte hartzen duten zenbait errugbi-talde daude: Homeboyz RFC, Impala RFC, Kenya Commercial Bank RFC, Kenya Harleqin F.C., Mean Machine RFC, Mwamba RFC, Nondescripts RFC eta Strathmore University RFC. Nondescripts RFC, Kenya Harlequinsekin batera, zaharrena da, 1923an sortua, eta, historikoki, herrialdeko arrakastatsuena da. Hasieran, arraza zuriko jokalariz bakarrik osatuta zegoen, baina urteen poderioz Kenyako jokalari gero eta gehiago lerrokatu ditu. Mwamba RFC, 1978an sortua, talde horren kontraparte gisa sortu zen, eta lehenengoa izan zen Kenyako indigenentzat. Talde horrek arrakasta handia izan zuen Espainian, eta Nondescripts RFCren aurkako lehia garatu zuen. Mean Machine RFC 1977an sortu zen, eta Nairobiko Unibertsitatea ordezkatzen du. Herrialdeko ospetsuenetako bat da, bereziki gazteen artean.

Eric Shirley Shield izeneko liga Kenya Cup-en azpitik dago, Kenyako sisteman, eta lehen mailan dauden eskuadretako talde alternatiboek hartzen dute parte nagusiki. Eric Shirley Shield taldea bi taldetan banatzen da taldeen kokapen geografikoaren arabera; Nairobikoak A taldekoak dira, herrialdearen ekialdekoak.

## Nairobiar ezagunak 
Richard Dawkins (1941-) idazle, biologo eta etologo britainiarra.

## Hiri senidetuak 
* Denver (Estatu Batuak, 1975)
* Raleigh (Estatu Batuak)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nairobi hiriko webgunea