Enséruneko oppiduma

**Ensérune** 1915. urtean aurkitu zen Frantzia hegoaldeko aztarnategia da, Languedoc Beherean (Aude, Languedoc-Roussillon).  harresidun bat da. Hilerrian (K.a. IV-III. m) zeramika grekoaren eta iberiarraren estiloko ontziak eta tresnak agertu dira. Ensérunen bizi zen herria mediterranearra zen, Kataluniako itsasertzean bizi zenaren antzekoa, eta K.a. VI. mendetik aurrera harremanak izan zituen Greziako kulturarekin. K. a III. mendetik aurrera zeltekiko harremanak estutu zituzten eta K.a. II. mendean galiarren eragin esparruan bizi izan ziren. Zinbriarrek K.a. I. mendean herria suntsitu zuten; bertan ez da erromatarren garaiko aztarnarik aurkitu. Ensérunekoa Frantziako arkeologia aztarnategi nagusietakoa da.

Teruelen dagoen Cabezo de Alcalako aztarnategiarekin batera, iberiar grafito gehien eman duen aztarnategia da.
[erdian|thumb|Enseruneko oppidumean aurkituako iberiar gfrafitoak [Campaniako zeramika|Canpaniako zeramika gainean idatzia.]]

## Historia 
K.a. 575. urtearen inguruan sortua, Ensérune hiri gotortua izan zen (oppidum bat), mendi-hegal aldapatsuek babes naturala eskaintzen zuten muino batean eraikia. Hiri-egitura mota hori Burdin Aroko tipikoa da (K.a. 850-50).

Antzinako idazleek diote hiriaren eskualdea *Elesyces* herriarena zela, eta, geroago, *Volcae* herri zeltarena. Aztarnategian aurki daitezkeen objektuei dagoenez, zeltek menderatze-maila handia lortu zuten suaren, zeramikaren eta beiraren arteetan. Burdinaren metalurgia, urregintza eta zilarrezko txanponen egitea loratu ziren.
thumb
Ezpatak, kaskoak eta armarri zeremonialak, animali motiboekin apainduak eta koralez goratuak, ospea hartu zuten Mediterraneoko armada handien artean.

K.a. 600. urte inguruan, Massalia (Marseilla), Agathé (Agde), Emporion (Empuries) eta Rhode (Roses) bezalako portu greziarren sorrerari esker harreman gehiago izan zituen Mediterraneoko merkatariekin, ekialdeko merkataritza-guneetatik zetozen salgaien inportazioa kontrolatzen baitzuten.

Ensérunen, Greziako merkataritza-esferaren eragin hori ia 500 urtez egon zen bete-betean. Adibiderik deigarriena beirazko ontzi beltzen arrakasta eztabaidaezina da, bereziki greziar ontzi eta kraterren arrakasta.      

K.a. 450 eta K.a. 200 bitartean, Enseruneren patua iberiar munduari estu lotuta egon zen. Ensérunen, zeramikaz grabatutako alfabeto iberiarreko 1.000 grafito baino gehiago aurkitu dira. Hizkuntza horren testuen multzorik handiena da Europan, nahiz eta testuak, maiz nahiko laburrak diren eta ez dira erraz irakurtzen edo interpretatzen.

Pirinioen iparraldean komunitate kultural iberiar zabal bat sortu zen, Port-Vendres, Caucoliberis (Collioure), Illiberis (Elna), Ruscino (Château-Roussillon), Le Port (Salses) eta Pech Maho (Sigean) bezalako mugarriekin.
thumb
Armak, zeramikak, bitxiak, botoi-objektuak, ardoa eta oliba-olioa Kataluniako Rosas, Ampurias eta Ullastret saltokietatik iristen ziren Ensérunera, baita Valentziako eskualdetik ere.

K.a. 200. urte inguruan, Erromatar Errepublikaren gorakadak hegoaldeko hiri galiarren merkataritza bultzatu zuen. Ardoaren merkataritza areagotu egin zen Ensérune ibaiaren oinetan marraztutako eta Italia eta Espainia lotzen zituen Via Domitiaren bidez.

Narbonar probintziaren sorrerak hiria erromatar antolaketa administratibo berrian integratzea ekarri zuen.
[thumb|Atikako [kratera]]
Latinaren erabilerak, neurketa-sistema berrien ezarpenak eta panteoiaren dibertsifikazioak jada erromanizatuta dagoen hiri baten irudia transmititzen dute, eta, aldi berean, hiri-etxe handiak (*domus*) eraikitzen dira Ensérunen, Erromatar Inperioaren zati bihurtzen dena.

## Erreferentziak 
### Sakontzeko bibliografia 
* (2023) “Las estampillas ibéricas sobre dolia de Ensérune: notas y revisiones de lectura” Veleia,  
* “Ensérune: report and new perspectives of research. Paleohispánica”, 23. lib. (2023): Actas Coloquio de Lenguas y Culturas Paleohispánicas de Burdeos 2021.

## Kanpo estekak 
* *Ensérune: Oppidum et au musée archéologique*