Arantxa Lete Bergaretxe

**Arantxa Lete Bergaretxe** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1945eko urriaren 16a - Ib. 2025eko apirilaren 2a) Irakaslea. Herri eragile feminista eta abertzalea izan zen. Herriko zinegotzi izandakoa Herri Batasunarekin.

## Bizitza 
Arantxa Elizalde auzoko Egiania etxean jaioa zen. Ama Edurne Bergaretxe Muguruza, eta aita Fermin Lete Olaizola izan ziren. Ama Eibarkoa zen, 13 urterekin Oiartzuna etorritakoa eta aita berriz Errenteriakoa. Aita gudari izandakoa, kartzelan hiru urte pasa zituen gerra iraun zuen bitartean. Bi senide izan ziren, bera eta Xabier, zaharragoa. 
Hiruzpalau urterekin *Putxutxarreka* modura ezagutzen zen Goiko Kale edo Donibane kalera joan ziren bizitzera amona Norbertarekin batera. Arantxaren hitzetan bere bizitzako garairik zoriontsuenak izan ziren 16 urteren buruan bizitutako haurtzaro, nerabezaro eta gaztaro garaiak. Elizalde auzoko eraldaketa handiaren lekuko izan da. Baratzak, ukuiluak non nahi, sotoetan sagardo barrikak, iratzez beteriko gurdi paseak... Galdu den bizi-motaren lekuko izan da.

1967ko maiatzaren 16ean Joxe Uranga Aramendirekin ezkondu zen eta hiru seme alaba izan zituzten.

### Ikasketak 
Oinarrizko ikasketak Oiartzungo Mesedetako mojen eskolan burutu zituen.  

Magisteritza ikasketak, Ikastolen Elkarteak eratutako magisteritza plan bereziaren barruan egin zituen, aurrez 25 urtetik gorakoentzako unibertsitateko sarbide-probak gainditu eta gero.

### Frankismoaren jazarpena eta abertzaletasuna 
Frankismoaren jazarpenak gogor astindu zuen familia. Aita preso, amaren aita Benantzio Bergaretxe eta anaia Jexux, baserritik hartu eta San Kristobal kartzelara eraman zituzten eta beste osaba bat ere kartzelan egona zuten.

Familia abertzalean jaioa da eta txikitatik jaso zuen Euskal Herriarekiko maitasuna. Adierazpen desberdineko euskal kultura presente zegoen inguruan. Familia kantaria zen berea. Euskal kantutegia, haur-kantak tarteko, eguneroko presentzia zuten eta txiki txikitatik aitona-amonaren etxean *Xabiertxo* eta *Ixiartxo* bezalako liburuak irakurtzen zituzten eta mezetarako ere euskarazko Orixeren *misala* erabiltzen zutela gogoratzen du.

Moja eskolan bizitutako giro espainolak eragin zion euskal sentimendua eta abertzaletasun kontzientziaren hazia ernaltzeko. Bertako ikasgaiak gazteleraz burutzen zituzten eta salbuespen bakarra doktrina edo katixima izaten zen. Baina une batean euskaraz ikastea galarazteko momentua iritsita, gurasoek egindako borrokaz oroitzen da. Baita 1960ko apirilean, Jose Antonio Agirre lehendakaria hil eta Oiartzunen egindako elizkizunetara joan zirelako mojengandik jasotako errieta izugarriaz ere. Mojetan, dena den, ez zuten inoiz bete Espainiako himnorik kantatzeko agindua, ezta bandera altxatzekoa ere baina Espainiako historia ofiziala erakusten zuten. Ordea, aitari esker ikasi ahal izan zuen historiaren bestelako bertsioa, biziki markatuko zuena. 

Euskaren aldeko kontzientzia oso gaztetatik piztu zitzaion eta herriko beste hainbat lagunekin batera taldea osatu eta Adolfo Leibarren eskolak jasotzen ibili ziren. 1961. urtea izango zen gutxi gora behera. Astean behin biltzen ziren Adolforen etxeko salan euskara lantzeko klaseak hartzeko. Ikastolan egindako lana bera, Euskal Herriaren alde egin beharreko proiektu modura hartu zuen. Geroago *Independentista taldeko laguntzaile izatera ere pasa zen.*

### Lartaun Elkarteko partaide 
1958. abenduaren 28an sortu zen *Lartaun Kultur Jolas eta Kirol Elkartea* Oiartzunen. Elkartearen barruan bi sailetan izan zen aktibo Arantxa:

# **Mendi taldea.** Garai haietan mendi irteera asko egiten zituzten eta kirola egitearen helburuaren bueltan, beste balio gehiago lantzeko ere aprobetxatzen ziren, lagun giroa lantzeko, esaterako, sozializazio bitarteko modura ere balio izaten baitzuen.
# '''*Fomento Cultural* saila.'* Lartaun sortu eta lau urtera, 1962ko urtarrilaren 7an, oiartzuar gazte talde batek *Fomento Cultural* saila sortu zuen. **Antzerki taldeko** partaide izan zen eta Manolo Juanesen gidaritzapean hasi ziren obrak taularatzen. Laguntza lanetan Julian Lekuona eta Juan Antonio Letamendia ibili ziren. Urtean behin egiten zituzten emankizunak eta hauen artean aipatzen ditu *Ito edo ezkondu* eta Gabriel Arestiren *Justizia txirulari* antzezlanak.

### Orereta ikastolako irakasle 
1964-65 ikasturtean, 19 urterekin hasi zen Orereta ikastolan lanean eta bertan eman zituen 42 urte irakasle modura. Andereño, berak estimatzen duen hitzaz esanda. Ikastolak izan zuen lehen andereño Arantxa Idiazabalen laguntzaile modura hartu zuten lanerako. Ez ziren garai xamurrak. Alde batetik Errenteriako giroa erabat erdalduna zen, Espainiako migrazio handia jaso bai zuen herriak. Bestetik, ikastola izatearen arrisku eta zailtasun handiak jasatea tokatu zitzaien. Legalizazioaren gaia mahai gainean beti eta ikuskarien arakatze zorrotza, tartean titulurik gabeko andereñoak zeudelako. Aldi berean, idealismoz betetako garaia modura gogoratzen du ikastolako hasiera. Soldatak eta sartu beharreko lanorduak bigarren mailan geratzen ziren, proiektuari lehentasuna ematearekin. Guraso eskuzabal tematiak izan zituzten, ikastola sortu eta aurrera ateratzeko inplikatu zirenak. Arantxaren hitzetan, urrezko monumentua merezi zutenak.

### Oiartzungo udaleko zinegotzi 
thumb|2023ko Xanistebanetako agerraldi feministan.

1991-1995 legealdiko zinegotzia izan zen Herri Batasuna koalizioarekin Gizarte Ongizate Saileko ardura zuen eta sailaren planteamendu berria egin zen garaia tokatu zitzaion zinegotzi izatea. Bere garaikoa izan zen, baita ere, Xanistebanetako soka-dantza martxan jartzea, korporazioak herritarren aurrean egiten duten zeremonia edo errespetuzko dantza, alegia. Juan Antonio Urbeltzen laguntza izan zuten horretarako, tradizioa jaso eta dantza bera diseinatzeko.thumb|229x229px|Rosalia de Castro etxean, Oiartzun-Galiza elkartasun ekitaldiko poesia emanaldian.
### Herri ekintzaile 
Herrigintzan trebatua zegoen Arantxa. *Acción Católica* deritzan taldean ibilia zen aski gaztetatik eta zinegotzi zela ere tokatu zitzaion herri proiektu desberdinei bultzada ematea. Hauetako bat *Killirikupe* Emakumeak ahalduntzeko eskola izan zen. Udaletik sortzen laguntzea tokatu zitzaion eta geroztik bertako partaide aktiboa izaten jarraitu zuen. Killirikupen Ekintza ugari egiten dituzte. Emakumeari lotutako gai asko sakonki jorratzen dituzte, izan hitzaldi modura, irakurketen bitartez eginda, eztabaidak edo dena delako. Bi taldetan banatuta aritzen dira astero. Euskaraz aritzen den talde bat dago eta bestea gazteleraz aritzen dena. Oiartzungo Feministen Asanbladako kolaboratzaile aktiboa izan da.  

### Xabier Lete anaiaren lekukotasun emaile 
Anaiari eskainitako hil ondorengo omenaldi eta hainbeste ekintzetan familiako ageriko figura modura azaltzea tokatu zaio Arantxari eta elkarrizketa askori erantzutea. 

* Kontxa Murgiaren ekitaldian  2013ko otsailaren 25ean.  
* Gipuzkoako Diputazioak eskainitakoa 2020ko urriaren 13an.
* Xabier Leteren omenaldi agenda. 2020ko abenduaren 2an. 
* Hil ondorengo hamargarren urteurrena 2020ko abenduaren 3an.
* “Ni naiz Lete” dokumentalean laguntza, Bernardo Atxaga, Antton Valverde eta Lourdes Otaegirekin batera. Aurrestrenaldia, 2020ko abenduaren 3an.
* *Xabier Lete ttiki* liburu ilustratuaren harira 2020ko abenduaren 3an.
* Hitzen Lihoak antolatuta, *Xabier Leten barrena'' izeneko ibilbide biografikoa.

### Jubilatu ondorengo bizitza 
Arantxak jarraitu zuen herriko hainbat ekimenetan parte hartzen. Jubilazioak hala ere, gustukoak zituen zaletasunak sakonago bizitzeko aukera eman zion. Asko asebetetzen zuena egunero lagunekin egoteko tartea hartzea zen. Irakurketak ere leku zabala zuen bere egunerokoan eta kultur kontsumitzaile handia zen. Herrian eta herritik kanpo antolatzen ziren musika emanaldi, antzerki, eta gisako kultur ekintzetan parte hartzeak gustuko zuen. Bidaiatzea zen bere bizitzako beste pasioetako bat.

Arantxa, 2025eko apirilaren 2an hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*1936. gerrateko euskal gudarien aldeko monumentura bisita eta lore eskaintza 1991
*Xanistebanak 2015 (10-24 orr) Elkarizketa nagusia Jaione Ugaldebere Sarasuaren eskutik.
*Oiartzuarak gara. Elkarrizketa 2016ko urtarrilaren 14ean
*Eskela