open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ramiro I.a Aragoikoa

**Ramiro I.a Aragoikoa** —— (1006 edo 1007 &ndash; Bartzelona, 1063/9ko maiatzaren 9a), Aragoiko lehendabiziko konde burujabe (1035-1063/9) eta Sobrarbe eta Ribagortzako kondea (1045-1063/9). izan zen.

## Biografia 
Antso III.a Nagusia, Nafarroako erregea eta Antsa Oibarkoa bere maitalea gurasoak zituen. Hala ere ez zuten sasikotzat jotzen, agirietan bere anaiak bezala *regulus* titulua duelako.

Aita hiltzean Gartzea Naiarakoari utzi zion erreinu osoa. Gartzearen meneko izatekotan Ontzaluri, Sobrarbe-Ribagortzaren gobernua utzi zion eta Ramirori, Aragoikoa. Baina hala eta guztiz ere, testamentua ez zen orobat errespetatu. Ontzalu hil zenean Ramirok eskuratu zuen Sobrarbe-Ribagortza eta Fernandok Leongo errege titulua eskuratzean Gaztela-Leongo errege titulua jarri zion bere buruari. Ondoren, Ramiro eta Fernando anai nagusiari oldartu eta anaiarteko guda tamalgarriak hasi ziren.

Bere boterea finkatzeko Foix-Bigorreko kondearen alaba ezkondu zuen. Era berean, Erramun Berenger Bartzelonakoa gelditzeko, Antsa alaba Ermengol III.a Urgellekoarekin eta Elisabet Bartzelonakoa Antso Ramirotz bere oinordekoarekin ezkontzea adostu zuten. Elkarrekin Laguarres, Lascuarre, Faltzes, Luzás, Viacamp eta Benabarreko gazteluak konkistatu zituen.

Horrexegatik Zaragozako taifak Grausen gaztelua erasotzea erabaki zuen. Zaragozako Al-Muqtadir erregeak berak defendetu zuen, Antso II.a Gaztelakoak zuzendutako armada txiki baten, tartean Rodrigo Díaz de Vivar izeneko zaldun gaztea zuena, laguntzaz. Guduan erregea hil zen.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Ramiro bitan ezkondu zen:
* 1036an Bernardo Roger Foixkoaren alaba Gisberda ezkondu eta bost seme-alabak izan zituzten:
** Antso Ramirotz
** Gartzea, Iruñeko apezpikua
** Antsa, Ermengol III.a Urgellekoa ezkondu zuena
** Urraka, moja.
** Taresa
* Aines Akitaniakoa ere ezkondu zuen baina ez zuten seme-alabarik izan.

Amuna izeneko maitalea ere bazuen, elkarrekin Antso Ramirotz semea izan zuten, Ribagortzako kondea izan zena.

## Hezurren azterketa eta aurpegiaren sorberritzea 
2022an Iruñeko Erresumari lotutako hiru errege historikoren azterketa antropologikoa egin zuen  ikerlari talde batek Aragoin, eta nolabait sorberritzea lortu. Petri I.aren 3Dko irudia lortu dute, eta Ramiro I.a erregea benetan nola hil zen jakin dute.

Lan hori nola egiten den azaldu dute ikerlariek Aragon Televisioneko *Antecessor* programan.

Ikerketa horretanbBi erakunde dabiltza elkarlanean: batetik, Zaragozako Unibertsitatea, eta bestetik, Aragoiko Osasun Ikerketarako Institutuko MGR Medikuntza Genetikoko Ikerketa taldea (IISA).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramiro II.a

'*Ramiro II.a *Monjea''''' —— (1086ko apirilaren 24a - Huesca, 1157ko abuztuaren 16a) Aragoiko erregea (1134-1157) izan zen.

## Biografia 
Antso V.a, Nafarroako erregea eta Felizia Roucykoa gurasoak zituen.

Hasieran monje Frantzian eta abadea Huescan izan zen. 1134an Alfontso anaia oinordekorik gabe hiltzean Roda-Barbastroko apezpikua zen. Botoak utzi zituen behin-behinean eta Iruñeko Erresuma Gartzia V.a Ramiritzen eskuetan bazegoen ere, Aragoin hiru erregenahi ziren: Petri Atareskoa, Alfontso VII.a Gaztelakoa eta bera.

Potera finkatzeko Gilen IX.a Akitaniakoaren Ines alaba ezkondu eta Petronila zuten alaba. Erramun Berenger IV.ari ezkon-hitza eman zioten. Ezkontza-kontratuan, Barbastron 1137an sinatuta, Aragoiko Erresuma eta Bartzelonako konderria bere lotura adostu zuten.

Behin ezkontza legezkoa egin, bizitza publikoa utzi eta Huescako San Petri monasteriora itzuli zen, non Huescako kanpaiaren kondairan protagonista izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Auriol Aragoikoa

**Auriol** —— (? &ndash; 809) Aragoiko lehendabiziko kondea (802 &ndash; 809) edo frankoen buruzagia Aragoin izan zen.

## Biografia 
798 eta 802 frankoek eskualdean zegoen anarkia aprobetxatu eta marka bat ezarri zuten. 798an Zaragozan Bahlul ibn Marzuqek Kordobako emirerriaren aurka matxinatu eta 800an Banu Salamaren eskutan zegoen Huesca kon konkistatu zuen. 801an emirrak Amrus ibn Jusuf jeneral huescatarrak bidali eta Zaragoza eta Huesca berreskuratu zituen. Bahlul Pallars Jussàra ihes egin eta Jalaf ibn Rashidek bere laguntzaileak 802an erail zuen.

Egoera aprobetxatuz, frankoek Jaka eta beste gotorleku eta Auriol Périgueauxekoaren semea zen Auriol *comes* edo konde izendatu zuten. Titulua frankoek jarritako izena besterik ez edo Sobrarbe inguruan benetako jauna bazen esatea zaila da, iturri bakarra *"Annales Regni Francorum"* delako.

809an hil zenean, frankoek Azeari I.a Garindoitz jarri zuten oinordeko.

## Kanpo estekak
Gartzia I.a Garindoitz

**Gartzia I.a Garindoitz** (? - 833), *Gaiztoa* ezizenaz ezaguna, Aragoiko kondea (820 &ndash; 833) izan zen.

## Biografia 
Aita Garindo Beraskoitz izan zuen. Lehendabizikoz Aznar I.a Garindoitzen alaba Matrona ezkondu zuen. Gendule bere koinata erail eta Matrona arbuiatu zuen Eneko Aristaren alaba Nunila ezkontzeko. Garindo Gartzeitz izan zuten semea. Kondairak dio Genduleren hilketaren zergatia San Juan gauean gertatu zen Gendule eta Garindo anaiek etxe batean giltzaperatu zutelako.

820an Eneko Aristak armada txikia utzi zion eta Aznar I.a Garindoitz kargutik kendu zuen.

824an, Iruñeko Erresumari laguntza eman zion Ludovico Piok antolatutako eta Elbe eta Azeari kondeek zuzendutako espedizio frankoa gelditzeko. Banu Qasiko Musa ibn Furtuni esker nafarrek frankoak mendean hartu zituzten.

Litekeena da 833an hil zenean Garindo Gartzeitz semea oinordekoa izatea.

## Kanpo estekak
Garindo Gartzeitz

**Garindo Gartzeitz** (? &ndash; 844) Aragoiko kondea (833 &ndash; 844) izan zen.

## Biografia 
Aita Gartzia I.a Garindoitz eta aitona Garindo Belaskotenes izan zituen. Ama berriz, Nunila Enekoitz iruindar infanta. Aitaren partetik jarauntsi zuen konderria.

Semerik gabe hil zenez Garindo I.a Aznaritz, Aznar I.a Garindoitzen semea eta bere lehengusua, konde berri izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Azeari Garindoitz II.a

**Azeari Garindoitz II.a** —— (? &ndash; 893) Aragoiko kondea (867 &ndash; 893) izan zen.

## Bizitza 
Azearik Garindo Azearitz I.a zuen aita, Aragoiko kondea 844 eta 867 artean.

Gartzia I.a Enekoitz Nafarroakoa Iruñeko erregearen alaba Oneka ezkondu eta hiru semea-alaba izan zituzten:

* Garindo Azearitz II.a, konderria jarauntsi zuena.
* Gartzia Azearitz
* Antsa Azearitz, Muhammad al-Tawil Huescako *wali*a ezkondu zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luquan Yi eta Miao konderri autonomoa

**Luquan Yi eta Miao Konderri autonomoa** (txinera sinplifikatuz: 呈贡县; pinyineraz: Chénggòng Xiàn), Kunming osatzen duten konderrietako bat da. 2004ko erroldaren arabera 450.000 pertsona bizi ziren 4.378,0 kilometro koadroko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Kunmingen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Luquan konderriko kode postala.
Afalondo

thumb|300px|Lagun arteko **afalondoa**: ohikoak dira kafea etra txantxak afalondoetan.

**Afalondoa** mahaikideek elkarrekin pasatzen duten denbora da, afaldu ondoren eta mahaitik altxatu gabe, sarri kafea eta alkoholdun edariak edanez. Afaria asteburuan edo festetan egiten bada, afalondoak luzeak izan daitezke. Mahaikideak senideak edota lagun minak badira, anekdota, albiste edota txantxa asko egin daitezke afalondoetan.

## Ikus, gainera 
* Bazkalondo

## Kanpo estekak
Askari

**Askaria**, **arratsaldekoa** edo **merienda** (Heg.) arratsaldean bazkari eta afariaren artean egiten den otordu arina da. Gehienetan otartekoa izaten da, baina badaude beste zenbait janari; adibidez, ingelesek tea hartzeko ohitura dute.
[thumb|[Euskal askaria Ondarroan|Askaria Ondarroan (Juan Etxebarria, 1919)|ezkerrera]]

## Askaria munduan 
* Inglaterran arratsaldeko bostetan hartzen da, *tea time* (tearen ordua) izenarekin.
* Argentinan, askaria bostak aldera hartzen da. Normalean, matea, kafea, kakaoa esnearekin hartzen da, ogia, tostadak marmeladekin, esnezko ogia edo eztiaz lagundurik.
* Txilen askariari *once* deitzen diote, eta arratsaldeko seiak eta zortziak artean hartzen da, baina batzuetan bederatzi edo hamarrak aldera hartzen dute batzuk (nahiz eta ohitura hau ia galdua egon) eta hori izaten da eurentzat eguneko azken janaria.
* Espainian umeen artean oso janari arrunta da eta eskolatik irten eta gero hartzen da.

## Kanpo estekak
Azkenburuko

**Azkenburukoa**, bazkari edo afarietako azken jaki edo platera da, gozoa izaten dena. Mendebaldeko kulturan otorduaren amaieran eta infusioaren (tea, kafea) aurretik hartzen den jaki adierazteko erabiltzen da azkenburuko hitza, baina halaber **postrea** (*postre* gaztelaniatik, eta hau latinetik, *posterum*, atze(ne)koa) erabiltzen da Hego Euskal Herrian eta **deserta** (*dessert* frantsesetik, eta hau latinetik, *de*-*servitum*: zerbitzatzearen aurkakoa: mahaia jasotzea, desmuntatzea) Iparraldean. Azkenburukoari *azken*, *onki*, *mahaiazken* ere esan izan zaio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gozogintza
* Elketa Sukaldaritza_liburua/Gozogintza
* Sukaldaritza (kultura)
* Sukaldaritza (janari eta edarien prestaketa)
* Gastronomia

## Kanpo estekak
Zirri

[thumb|Elkarren masturbazioa **zirri**tan ibiltzeko modu bat da. [Johann Nepomuk Geiger, akuarela, 1840.]]

**Zirria** beste pertsona baten gorputzari eginiko ukitu estu eta leuna da, inolako koito edo sarpenetara heldu gabe egiten dena. Abantailatzat du sexu bidezko gaixotasunak kutsatzea saihesten dela sexu praktika honen bidez; eta, antisorgailurik gabe ere, nahi gabeko haurdunaldiaren arriskua oso txikia dela.

Zirriaren ekintza adierazteko, *zirri egin* edo *zirritan ibili* esamoldeak erabiltzen dira.

Zirritan ibiltzeko modu asko daude, hala nola elkar masturbatzea, norberaren sexu organoak inoren gorputz ataletan igurztea, edota besterik gabe besarkada estuak ematea, musuekin eta bestelako amodio adierazpenekin batera. Sexu harremanaren aitzin urratsetan ere ohikoa da zirritan ibiltzea. Antzina, *zirritan ibiltzea* beste pertsona baten gorputz atal baten ukipen edo ferekatze hutsari esaten zitzaion, zuzenean edo arropa tarteko zela, eta sexu asmo batez. Konnotazio moralak zituen adiera zen, eta egun guztiz gainditu da.

## Kanpo estekak
834 Burnhamia

**834 Burnhamia** asteroide gerrikoan aurkitutako 834. asteroidearen izena da. 1916ko irailak 20an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1916 AD** zen.

## Kanpo estekak
Garindo Azearitz II.a

**Garindo Azearitz II.a** —— (? &ndash; 922) Aragoiko kondea (893 &ndash; 922) izan zen. Azeari Garindoitz II.a kondea eta Oneka Gartzeitz iruindar infanta izan zituen gurasoak.

## Biografia 
905eko Iruñeko Erresumako estatu-kolpe antolatu zuen, Aragoiko konderriaren aldeko Ximeno leinua tronuan jartzeko.

Bitan ezkondu zen:
* Gartzia Semenoitz Iruñekoaren alaba Antsa, eta
* Gartzia II.a Antso Gaskoniakoaren alaba Azibella.

Alaba bi izan zituen:
* Tota Garindoitz, Ribagortzako kondea zen Bernardo Unifredo ezkondu zuena
* Andregoto Garindoitz, 922 eta 925 artean kondesa eta Gartzia I.a Nafarroakoa, Iruñeko erregea (925-970) ezkondu zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
841 Arabella

**841 Arabella** asteroide gerrikoan aurkitutako 841. asteroidearen izena da. 1916ko urriak 1ean aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1916 AL** zen. Flora familiako asteroidea da.

## Kanpo estekak
Sexu jolas

[thumb|200px|Bikote bat sexu jolasean [Martin van Maele margolariaren lan batean.]]
Sexualitatean, **aitzin-urratsak** edo **sexu-jolasak** sexu harremanaren hasiera dira, musuak eta besarkadak esaterako. Sexu jolasen bitartez, bikotean (edo taldean, taldeko sexu harremana baldin bada) sexu kitzikapena sortzen eta garatzen da; ondorioz, zakila gogortzen eta bagina lubrifikatzen dira, eta horrek koitoa errazten du. Helburu horietarako baliagarri izateaz gainera, sexu jolasak berez dira atseginak, eta sexu plazera ematen dute. Sexu jolasak sexu harremanaren osagai garrantzitsu dira, besteak beste bikotearen maitasun sentimendua sendotu egiten baitute. Sexu jolasen iraupena oso aldakorra izaten da, minutu batzuk edo orduak igaro ditzakete jolaskideek.

Hainbat ekintza eta egoera biltzen da sexu jolasetan. Musu ematea, ferekatu edo laztantzea, besarkatzea edota sexu organoak zuzenean kitzikatzea izaten dira ohiko sexu jolasak. Halaber, gorputzaren mugimenduak, begiradak eta hitz erotikoak sexu kitzikapena sortzeko eta sexu jolas gisa erabil daitezke. Ohikoa ez bada ere, bikotekide bat fetitxezalea bada, beste bikotekideak objektu edo arropa bat soinean jartzea sexu-jolas bat izan daiteke.

Sexu jolasak eta neskatan edo mutiletan aritzean egiten diren ekintzak bereizi behar dira: sexu jolasak sexu harremana izaten du helburu zuzena; neskatan edo mutiletan aritzean egiten diren ekintzak, ordea, beste pertsona bat erakartzeko izaten dira, epe ertainera edo luzera sexu harremana bilatzen bada ere.

## Kanpo estekak 
*  "Eingo al deu?" sexu jolasen bloga: https://web.archive.org/web/20160304134006/http://www.blogseitb.net/eingoaldeu/tag/sexu-jolasak/
*  "Sexu jolasa asegarriago bihurtzeko. Autokontrolik ez!", *Consumer* aldizkariaren artikulua: http://revista.consumer.es/web/eu/20040401/interiormente/68574.php
*  "Medikuetara jolasten": http://guraso.com/kolaborazioak/medikuetara-jolasten/
Garindo Azearitz I.a

**Garindo Azearitz I.a** —— (? &ndash; 867) Aragoiko kondea (844 &ndash; 867) izan zen, Garindo Gartzeitzen oinordekoa izanik.

## Biografia 
Garindok Azeari Garindoitz I.a zuen aita, Aragoiko kondea 809 eta 820 artean eta 820 eta gero Urgell eta Cerdanyako kondea izan zena.

Aitaren partetik 833 inguruan konderri biak jarauntsi zituen eta Pallars Jussà eta Ribagortza konde bilakatu zen, 844an bota arte. Iruñean egon onderen, 844an Aragoiko konde aukeratu zuten Garindo Gartzeitz semerik gabe hil zelako.

Garindok Guldreguda ezkondu zuen, eta Azeari Garindoitz II.a semea izan zuten.

## Kanpo estekak
Chalchiuhtlicue

thumb|250px|Chalchiuhtlicue.
**Chalchiuhtlicue** (nahuatlez chalchiúhuitl-cuéitl, harribitxi-gona, Harribitxizko gonaduna) azteka mitologian lakuen eta ur korronteen jainkosa da. Jaiotzen patroia ere bada, eta paper garrantzitsua betetzen du bataio azteketan. *5 Suge* eguna eta *1 Kanabera* hilabetea presiditzen ditu.

Ertamerikar kulturan likidoarekin lotutako pertsonaia femeninorik garrantzitsuenetako bat izan zen. Chalchiuhtlicue kostaldeko nabigazioaren babeslerik garrantzitsuenatzat ere hartu zen antzinako Mexikon.
250px|thumb|Ur jainkosa

## Mitologia 
Bost eguzkien mitoan, berak mundua argiztatu zuen Laugarren Eguzkian, laugarren mundua domeinatzen zuen, Lau Ur aroan. Bere erregealdian zerua urezkoa zen lurrera sekulako euri jasa bezala erori zena jainkosa honen eskutik. Gizakiak arrain bihurtu ziren.

Tlalocen bikotea edo dualtasuna, honekin Tecciztecatlen ama izan zen eta Tlalocana gobernatu zuen. Bere uretako aldean Acuecucyoticihuati bezala ezagutzen da, ozeano, ibai eta mugitzen diren ur guztien jainkosa, baita erditzear dauden emakumeena ere. Xiuhtecuhtliren emaztea izan zela ere esaten da. Batzuetan euriaren jainkosa den Matlalcueitlekin lotzen da.

Artean, Chalchiuhtlicue gona berde bat eramanez eta bere aurpegiaren behealdean lerro beltz labur bertikalak dituela irudikatzen da. Kasuren batzuetan bere gonetatik sortzen den ur korronte batean haur jaio berriak ere ikus daitezke.

Mexikoko zenbait eskuizkributan irudikatua dago, horien artean kolonaurrekoa den Borgia Kodexeko 11 eta 65 plaketan, XVI. mendekoa den Borboitar Kodexaren 5. orrialdean eta Ríos Kodexaren 17. orrialdean. Bere eskulturak, orokorrean harri berdez eginak daude, bere izenari dagokion bezala.

## Kanpo estekak
Garrapatea

eskuinera|thumb|75px|Garrapatea baten irudikapena.
eskuinera|thumb|75px|Garrapatea isiltasunaren irudikapena
**Garrapatea** musikan biribil baten ehun eta hogeitazortzirena irauten duen musika irudi bat da. Fusaerdi baten erdia da.

Plikatik bost kortxete edo neuma irteten zaizkio, eta neuma horiek dituzten gainontzeko musika irudiak bezala, zenbait garrapatea bata bestetik gertu eta konpas berean daudenean, neumak bost lerro paraleloren bidez elkartzen dira.

Barrokoko musikan erabili zen, baina interpretatzeko zaila zenez, musika idaztean erabiltzeari utzi zitzaion. Horren ordez, konposatzaileek euren lanen tempoak bikoiztu eta, garrapateen ordez, erdikortxea irakurterrazagoak erabili zituzten. Garrapateaerdi izeneko musika irudia ere badago, garrapatearen erdia dirauena, biribil baten berrehun eta berrogeitamaseirena, beraz.

## Kanpo estekak
Biorreta

**Biorreta** (artzibarreraz: *Beorieta*) Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriko Arriasgoiti ibarreko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1950an jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *biorretarrak* (artzibarreraz: *beorietarrak*) ziren.

## Izena 
*Biorreta* edo *Beorieta* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Behorieta* (1366)
* *Beorieta* (1366)
* *Biorieta* (1800)
* *Viorieta* (1800)
* *Biorreta* (1892)
* *Beorieta* (1975)
* *Biorreta* (1996)

## Historia 
1366 baino lehentxeago hustu zen. XV. mendean, Zuntzarrengo bizilagunek hartzen zituzten beren urak eta larreak. 1800 baino lehen, berriro arduratu zen. 10 biztanle zituen 1852an, 15 1887an, 10 1930ean eta 4 1940an. Ez da agertzen ondorengo izendegi batean ere. Nafarroako Baso Ondarekoa da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arriasgoiti
* Lizoainibar-Arriasgoiti
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalako webgune ofiziala
Huixtocihuatl

**Huixtocihuatl** (edo Uixtochihuatl) azteka mitologian gatza eta ur gazia presiditzen dituen jainkosa bat da.

Bere neba gaztea Tlaloc zen, eta euriaren jainkosak bere ahizpak ziren, horien artean nagusienatzat hartzen zen. Iturriren batzuk Tezcatlipocaren emazte bezala aipatzen dute.

## Kanpo estekak
Tecciztecatl

[thumb|Tecciztecatl-en marrazki bat, [Borgia Kodexa|Borgia Kodexean agertzen da.]]
**Tecciztecatl** *Uretako Marraskiloarena* azteka mitologian Ilargiaren jainkoa zen, Eguzkia izateko aukera izan zuena baina frogaren aurrean atzera egin zuen eta bere ordez Nanahuatzin bihurtu zen eguneko astroa. Ilargi jainko hau euriaren jainkoa zen Tlalocen eta lakuen jainkosa zen Chalchiuhtlicueren semea zen.

Mitoren batzuetan, Tezcatlipoca misteriotsuaren parekoa da, gaueko zerua, Huitzilopochtliren antagonista.

Tecuciztecal edo Tecuciztecatl bezala ere ezagutzen da.

## Kanpo estekak
Ilotz

**Ilotz** (artzibarreraz: *Elotz*) Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriko Arriasgoiti ibarreko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1940an jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalera pasa ziren.

Bertako biztanleak *iloztarrak* (artzibarreraz: *eloztarrak*) ziren.

## Izena 
*Ilotz* edo *Elotz* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* ''Ylotz' (1268)
* *Iloz* (1275)
* *Ylloz* (1278)
* *Eiloz* (1534)
* *Loiz* (1587)
* *Iloz* (1767)
* *Illoz* (1829)
* *Iloz* (1945)
* *Ilotz* (199)

## Historia 
Aitzuriagarekin batera lagundu zuen 1268ko “errepikapenean”. 1427an dokumentatua dago, “Eiloz” grafiarekin. Orduan, kapare-familia bakar bat bizi zen, eta, beraz, jauntxo-kargarik gabe. 1366an eta 1427an su bakarra zuen; 2 ziren 1553an eta 3 1646an. 14 biztanle zituen 1786an eta 23 1857an. 38 biztanle zituen 1887an, 15 1920an, 16 1930ean, ez zegoen 1940, 1950, 1960 eta 1970eko Izendegietan, eta bai, baina biztanlerik gabe, 1981ean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arriasgoiti
* Lizoainibar-Arriasgoiti
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalako webgune ofiziala
Azeari Garindoitz I.a

**Azeari Garindoitz I.a** —— (? &ndash; 839) Aragoiko kondea (809 &ndash; 820) izan zen, Aureolus Aragoikoaren oinordekoa izanik.

## Bizitza 
Azearik, hasieran, frankoei esker gobernatu zuen. 820 inguru, Iruñeko Erresuma eta Banu Qasien alde egin zuenez, Aragoiko konderria galdu zuen. 839an hil arte, aldiz, Cerdanya eta Urgell (agian baita Jakakoa ere) kondea izan zen.

Batzuek Zuberoako lehendabiziko bizkondetzat hartzen dute.

Azearik Garindo zuen birraitona, frankoak eskualdera ekarri zituen buruzagia.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Gaskoiniako andrea zen Oneka Gartzeitz ezkonduta, lau seme-alaba izan zituzten:
* Matrona, bere oinordeko Gartzia I.a Garindoitz ezkondu zuena.
* Eilo
* Gendule
* Garindo, Aragoi (844-867) eta Urgell eta Cerdanyako (839-844) kondea izan zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José María Lakarra

**José María Lakarra de Miguel** (Lizarra, 1907ko maiatzaren 24a - Zaragoza, 1987ko abuztuaren 6a) euskal historialari, mediebalista eta heraldista izan zen, Aragoi eta Nafarroako historian aditua.

## Biografia 
1923an Madrilen Zuzenbidea eta Historia ikasi zituen, Sánchez-Albornoz irakaslea izanik. 1933an doktore bihurtu zen.

Espainiako Gerra Zibila eta gero, Zaragozara joan zen non 1940an Erdi Aroko Historiaren katedra lortu zuen. Berkeleyn irakasle gonbidatua izan zen. 1982an Deustuko Unibertsitateak, 1985ean Zaragozakoak eta 1989an Nafarroako Unibertsitateak *doctor honoris causa* izendatu zuten.

## Lanak 
* *"Historia política del reino de Navarra"* (Nafarroako Aurrezki Kutxa, Iruñea, 1972)www.worldcat.org
* *"Aragón en el pasado"* (Austral bilduma, Espasa-Calpe, Madril, 1972)
* *"Zaragoza en la Alta Edad Media"* (Historia de Zaragoza, I, Zaragoza, 1976)
* *"Alfonso I el Batallador"* (Guara, Zaragoza, 1978)
* *"Colonización, parias, repoblación y otros estudios"*, 1981
* *"Documentos para el estudio de la Reconquista y repoblación del valle del Ebro"*, 1981-1985
* *"Investigaciones de Historia navarra"*, 1983
* *"Estudios dedicados a Aragón"*, 1987

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ubani

thumb|Ubani 2012-17
thumb|Ubani 2012-17
**Ubani** Zabaltzako kontzejua da, Etxauribar eskualdean.

2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 68 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Kanpo estekak 
*  Ubaniko San Martin elizako gurutzea Euskomedian.
Zaldaitz

**Zaldaitz** Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriko Arriasgoiti ibarreko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1970an jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *zaldaiztarrak* ziren.

## Izena 
*Zaldaitz* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Çaldaytz* (1268)
* *Çaldayz* (1366)
* *Caldayz* (1366)
* *Zaldaiz* (1534)
* *Saldaicus* (1945)
* *Zaldaiz* (1966)
* *Zaldaitz* (1996)

## Historia 
1366an jenderik gabe zegoen, baina 1427an kapare batek betetzen zuen. 1553an 2 su zituen, 16 biztanle 1800ean. 1802an jaurerria zen, baina gobernua errealengoen antzera, ibarreko diputatuaren eta herriko erregidorearen mende zegoen, auzokoen artean aukeratzen baitzen. Hamazazpi biztanle zituen 1887ko Biztanleriaren Izendegian, bat ere ez 1930ean, 7 1950ean eta 8 1960an eta bat ere ez 1981ean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arriasgoiti
* Lizoainibar-Arriasgoiti
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalako webgune ofiziala
Naglfar

Eskandinaviar mitologian **Naglfar** osorik hildakoen azazkalez eginik zegoen itsasontzi bat zen. Ragnarökean Naglfar lurretik askatua izango da uholde baten bidez eta Vigridera, gudu zelaira nabigatuko du, Hymir eta honen Jotun armada daramatzala. Itsasontziak gaizkiaren armadak eramango ditu jainkoen aurka denboraren amaierako azken guduan, itsasotik mundu berri bat sortua izan aurretik.

Itsasontziaren izenak "haserre transbordadorea" esan nahi du, baina Snorri Sturlusonek Edda prosaikoan "azazkal transbordadorea" esan nahi duen etimologia folkloriko bat ematen du, hikdako bakar bat ere, azazkalak moztu gabe ez zela lurperatzen adieraziz.

## Kanpo estekak
Vigrid

Eskandinaviar mitologian **Vigrid** ("gudu astintzailea" esan nahi duena) munduaren amaierako borroka den Ragnaröka gertatuko den lautada erraldoia da.

## Jakingarriak 
* Vigrid Norvegiako erakunde baten izena ere bada.

## Ikus, gainera 
* Eskandinaviar mitologia

## Kanpo estekak
Hrym

Eskandinaviar mitologian **Hrym** Jotun edo erraldoi bat eta Naglfar itsasontziaren kapitaina da. Munduaren amaiera suposatuko duen gudua den Ragnarökean Jotunheimetik bidaiatuko du, Vigridera munduaren amaierako guduan jainkoen aurka borrokatzera erraldoi legioak eramanez. Snorri Sturlusonek kontatzen duenaren arabera, Lokik Heletik jendea eta Hrymek erraldoiak ekarriko zituen Vigridera, suzko erraldoien, Jörmundganderren eta Fenrir otsoaren atzetik.

## Kanpo estekak
Hrod

**Hrod** eskandinaviar mitologiako Jotun edo erraldoi bat da. Hymirren emaztea da, Æsirrekin adiskidetsua zen erraldoi bat. Bere izenak "loria" edo "ospea" esan nahi du, eta ziuraski greziar mitologiako Femeren baliokidea da.

## Erreferentziak 
* Orchard, Andy (1997). Dictionary of Norse Myth and Legend. Cassell. 

## Ikus, gainera 
* Eskandinaviar mitologia

## Kanpo estekak
Lupo II.a

**Lupo II.a** (718 – Gaskoinia; 778), **Lope II.a Gaskoiniakoa** ere deitua, Baskoniako dukea izan zen 768-778 urteen bitartean.

## Bizitza 
Karlomagnoren erregealdian bizitzea suertatu zitzaion. Izan ere, Pepin Laburrak Frankoen Erresuma semeen artean banatu zuen, eta Karlomagnori kostalde atlantikoko erresuma eta dukerri guztiak eman zizkion, Baskoniako Dukerria barne. 768an bitan banatu zen, Karlomagnoren aginduz, Akitaniako eta Baskoniako Dukerria, lurralde haietako benetako errege ez zen arren. Lupo II.a izan zen Baskoniako duke eta Hunaldo II.a Akitaniako duke. Hunaldo Karlomagnoren aurka matxinatu zen baina, huts egin ondoren, Baskonian babestu behar izan zuen.

Karlomagnok ez zuen onartu Hunaldo Baskonian babes zedin. Fronsaceko gaztelua eraikiarazi eta, bere gudaroste boteretsuaren buru, Garona ibaia zeharkatu zuen. Ondoren, mandatariak bidali zizkion Lupoari, iheslaria haren esku utz zezan eskatuz. Hori egin ezean, Baskonian bertaratuko zela mehatxu egin zion. Lupok, egoera galdutzat joz eta zuhurtziaz jokatuz, Hunaldo eta honen emaztea Karlomagnoren esku utzi zituen. Horrezaz gainera, frankoen menpeko jarri zituen, bai bere burua, bai bere herrialdea. Era horretan, Karlomagno Baskoniaren jabe bilakatu zen, bere jabegoak, Pirinioak barne, Ebro ibairaino hedatuz (*...usque ad Hiberum amnen...*). Asko espekulatu da segada horren antolatzaileez, ahalmen militar handia izatea ezinbestekoa baitzen. Zenbait ikerlariren arabera, Lupo II.a tartean zegokeen, Alaonen gezurrezko gutunetan aipatzen den bezala. Arrazoiak soberan zituen, Baskoniaren men egitea gauzatu berria baitzen. Karlomagnok Lupo II.a atzeman eta modu lotsagarrian urkarazi zuela ere aipatu izan ohi da.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Estornés Lasa, B. Historia de Euskalerria. Epoca Vascona 476-824. Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco.

## Kanpo estekak
Hymir

Eskandinaviar mitologian **Hymir** Jotun edo erraldoi bat da, Hroden senarra. Æsirrek garagardoa egiteko nahi zuten pertz baten jabea zen, ondoren Thorrek lortuko zuena.

Hymiskviðan kontatzen denaren arabera, Ægir jainkoak tamaina handiko pertz bat nahi zuen bere etxean bilduko ziren Aesirrei zerbitzatzeko garagardoa egiteko. Tyr jainkoak Hymir erraldoi jakintsuak bat zuela gogoratu zuen, eta Thor erraldoiaren etxera joatera gonbidatzen du, zeruen amaieran dagoena, Elivagar ibaien ekialdean. Thor iristean, honek hainbeste jaten du erraldoiarekin batera arrantzan egitera irten behar izaten duela, eta amu bezala idi buru bat erabiliz Thorrek Jörmundgander sugea arrantzatzen du, baina erraldoiak, beldurtuta, soka mozten du, honela sugea askatuz. Lur irmora iritsi ondoren Hymirrek indarrean desafiatzendu Thor, honi edalontzi magiko bat apurtzeko eskatuz, jainkoak jada bazekielarik soilik erraldoiaren buru gogorraren aurka jaurtiz gero apurtuko zuela. Ontzia txiki-txiki egin ondoren, erraldoiak, beldurtuta, jainkoei bere pertza ematea onartzen du.

Istorio honen zatiak kontserbatu ziren Edda poetikoko Husdrapa eta Ragnarsdrapa olerki eskaldikoetan. Husdrapan "erraldoi trauskil" bezala aipatzen da.

Ragnarsdrapan erraldoi hau aipatzeko "haizexka bidaltzen duena" kenningarra erabiltzen da. Vafþrúðnismálen aipatutako Hræsvelgrekin duen antzekotasuna aipatu da, arrano forma duena eta bere hegoak munduaren azken muturrean astinduz haizea eragiten duena.

Lokasennan ere aipatzen da, Hymiskviðaren ondoren datorren testua eta Ægirrek antolatutako oturuntzari buruzkoa dena.

Hymiskviða da Tyr Hymirren seme bezala aipatzen den iturri bakarra. Gainontzekoetan Tyr Odinen semea da.

## Kanpo estekak
Togtoh konderria

**Togtoh Konderria** (txinera sinplifikatuz: 托克托县; pinyineraz: Tuōkètuō Xiàn), Hohhot osatzen duten konderrietako bat da. 2003ko erroldaren arabera 200.000 pertsona bizi ziren 1.313,0 kilometro koadroko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Hohhoten banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Togtoh konderriko kode postala.
Wuchuan konderria

**Wuchuan Konderria** (txinera sinplifikatuz: 武川县; pinyineraz: Wǔchuān Xiàn), Hohhot osatzen duten konderrietako bat da. 2003ko erroldaren arabera 170.000 pertsona bizi ziren 4.885,0 kilometro koadroko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Hohhoten banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Wuchuan konderriko gobernuaren webgunea.
839 Valborg

**839 Valborg** asteroide gerrikoan aurkitutako 839. asteroidearen izena da. 1916ko irailak 24an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1916 AJ** zen. S motako asteroidea da.

## Kanpo estekak
Tolmud Ezkerreko bandera

**Tolmud Ezkerreko bandera** (txinera sinplifikatuz: 土默特左旗; pinyineraz: Tǔmòtè Zuǒ Qí), Hohhot osatzen duten konderrietako bat da. 2003ko erroldaren arabera 350.000 pertsona bizi ziren 2.712,0 kilometro koadroko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Hohhoten banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Tolmud banderaren kode postala.
Lhünzhub konderria

**Lhünzhub Konderria** (txinera sinplifikatuz: 林周县; pinyineraz: Línzhōu Xiàn), Lhasa osatzen duten konderrietako bat da. 1999ko erroldaren arabera 54.000 pertsona bizi ziren konderrian.

## Ikus, gainera 
* Lhasaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Lhünzhub konderriko gobernuaren webgunea.
Hati

Eskandinaviar mitologian **Hati** gauero zerutik Mániren (Ilargia) atzetik zihoan otso bat zen. Mánirengana hurbiltzea lortzen zuen bakoitzean, ilargi eklipseak gertatzen ziren. Bere anaia Skoll Eguzkiaren atzetik zihoan. Ustez, Fenrirren anaiak edo semeak dira. Esaten denez haurrek pertzak jotzen dituzte eta nahiko zarata egiten dute, Hati Ilargitik aldenduta izateko nahikoa. Gainera, pertzak jotzean sortutako txinpartak zerura hegan egiteko erabiltzen dituzte. Lurreko jendeak eroritako izarrak deitzen ditu. Esaten denez, eskandinaviar mitologian munduaren amaiera den Ragnarökean, Hatik ilargia harrapatu eta bere herpeekin txikituko du.

Managarm bezala ere ezagutzen da. Eskandinavian "Ilargiaren Zakurra" deitua da, hil direnen haragiarekin asetzen dena. Hor dago zakur bezala duen aldea ez soilik laguntzaile eta Hildakoen Erreinuko zaindari bezala, baizik eta baita sarraskijale bezala ere.

## Kanpo estekak
Aginaga (Arriasgoiti)

**Aginaga** (ofizialki: *Aginagako Jaurerria*) Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriko Arriasgoiti ibarreko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1940an jada despopulatu gsa ageri zen. Bere lurrak Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalera iragan ziren.

Bertako biztanleak *aginagarrak* ziren.

## Izena 
*Aginaga* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Aguinaga* (1268)
* *Aguynaga* (1366)
* *Aguinaga* (1534)
* *Aguinaga* (1800)
* *Aginaga* (1974)

## Historia 
1366an jendez hustu zen, eta Galdurozko bizilagunei pasatu zitzaien. Koroaren mendekoa izan behar zuen, baina XV. mendean Martin Gil Erredingoa beaumontarren jaurerrira iragan zen. 1534an itzuli zioten Gurpide familiari. 1646an basoberritu egin zen eta hiru su zituen. Jaurerritzat jotzen den arren, errealengoen jarraibideen arabera administratzen zen. Ibarrak izendatutako diputatu batek eta bere herritarren artean hautatutako erregidore batek gobernatzen zuten. 1852 (17 biztanle), 1887 (10 biztanle) eta 1930 (14 biztanle) urteetako biztanleria-izendegietan baino ez da ageri.

## Ondasun nabarmenak 
* San Antonio baseliza, Erdi Aroko kristiau eliza eta gaur egun baseliza.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arriasgoiti
* Lizoainibar-Arriasgoiti
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalako webgune ofiziala
Ballonti

**Ballonti** Bizkaiko hainbat tokiren izena izan daiteke:

## Geografia 
* Ballonti erreka, Serantes mendian iturburua duen erreka.

## Lekuak 
* Ballonti, Portugaleten 2008an zabaldutako merkataritza-gunea.
* Ballonti, Portugaleten dagoen industrialdea.
* Ballonti Bigarren Hezkuntzako Institutoa, izen bereko Portugaleteko auzoan dagoen ikastetxea.
* Ballonti zinemak, izen bereko merkataritza-gunean dauden zinemak.
905eko Iruñeko estatu kolpea

[thumb|eskuinera|300px|[X. mendea|X. eta XI. mendeetako Iruñeko Erresumaren zabalkuntza.]]
**905. urtean Iruñeko Erresumako estatu kolpeak** Semeno leinua Aritza leinuaren ordez jarri zuen.

## Aurrekariak 
thumb|263x263px|Antso I. Gartzeitz miniatura batean.
824an Eneko Aristak Iruñeko Erresuma sortu zuen Tuterako Banu Qasi eta Iruñeko diozesiren laguntzari esker. Gainera, bere leinua berezko ere sortu zuen: Aritza leinua hain zuzen ere.

Bere ondorengoek Erresuma finkatzeko lan egin zuten eta horretarako hegoaldean zituzten Banu Qasiekin ezkontzaren bidezko aliantzak sortu zituzten. Era berean, inguruko konderrietan bere nagusitasuna ezartzea saiatu zuten. Hala ere inguruko botereekin arazoak ere izan zituzten, batez ere, Kordobako emirerriarekin.

Kanpoan ez ezik, Aritzatarrek barruan ere arerioak ere izan zituzten, nagusiena agian egungo Araba eta Nafarroa arteko mugan lurralde-jaunak ziren Ximenatarrak. Hauek, Aritza leinuaren boterea Iruñeko gortean urritu eta arazoak zituenean, erregekide edo erregeordetzat agertzen dira agirietan.

Gertuko erresuma eta konderriek ere bere boterea finkatzen ere ari ziren. Hona hemen bere egoera 905. urtean:
* Asturiasko Erresumak ez zituen arazo handirik hegoaldeko mugan, Kordobako emirerrian matxinadak zirela eta kontrolpean zituelako. Hori zela eta Ebro haranetik zabaltzea erabaki zuen.
* Banu Qasiko Lubb ibn Muhammadek 904ko espedizio batean Ramon I.a Pallarsekoa mendean hartu eta Ribagortzako konderria okupatu zuen.
* Garindo II.a Azearitz Aragoiko kondearen ama Oneka aritzatarra (Gartzia Enekoitzen alaba) bazen ere, emaztea ximenatarra (Gartzia Ximenez Iruñekoaren alaba Antsa) izan zen. Galindok koinataren alde egin zuen eta, gainera, Iruñeko eragina ere gainetik kendu nahi zuen.

## Parte hartzaileak 

## Estatu-kolpea 
Antso Gartzeitz Gartzia Enekoitz 870ean hil zenean Onsella ibaiaren haranean jauntxoa izan zen. Laster hasi zen inguruko lurraldeetan eskuak sartzen. 905ean Alfontso III.a Asturiaskoa, Garindo II.a Azearitz eta Ramon I.a Pallarsekoaren laguntzarekin Iruñean sartu eta Orti Gartzeitzek, Aritza leinuaren azken erregea, tronuari bere alde uko egitera behartu zuen. Horretarako Ortiren semeen eskubideak indargabetu zituen Tota Ortiren iloba eta Antsoren emaztearen alde. Aritzatarra monje bihurtu eta Leireko monasterioa hil zen. Antso, berriz, bere buruarentzat "Iruñeko errege" titulua aldarrikatu zuen lehendabizikoa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Genial

**Genial**, 602tik 627ko bere heriotza arte Baskonia edo Gaskoniako dukerriko lehen dukea izan zen. 602. urtean Akitanian lagunkide ziren Burgundiako Teodoriko eta bere anaia Austrasiako Teodebertok Novenpopulania eskualdeaz jabetu ziren baskoien aurkako erasoladi bat burutzea erabaki zuten. Baskoien aurkako nolabaiteko garaipena lortu zuten, horren ondorioz baskoiek zergak ordain ziezazkietela lortu zuten. Orduan Genial duke agintaria izendatu eta horrela Baskoniako dukerria sortu zen. Geniali Aeghynak jarraituko zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gwaith-i-Mirdain

**Gwaith-i-Mirdainak** (bitxien alarifeak) edo soilik **Mirdainak** Eregionen bizi ziren eta oraindik Fëanorren sekretuetako asko ezagutzen zituzten Noldor elfo errementariek osatutako elkarte bat zen.

Euren trebetasunak hain ziren zabalak Khazad-dûm edo Moriako nanoen arreta erakarri zutela, hauen lagun eta aliatuak izan zirelarik, baina guztia ezagutzeko euren nahia izan zen bere galbidea.

Elkarte hau Zelebrinborek sortu zuen, Kurufinen semea zena, eta hau, aldi berean Fëanorrena. Bere trebetasunen garairik gailenean Erdialdeko Lurraldean zegoenari buruz gehiago jakin nahi izan zuten, baita kontrolatzeko ahalmena ere, baina ez modu gaizto edo hegemoniko batean, baizik eta ulertu eta mantentzeko modu batean.

Sauron maiarra, Istari edo aztien aurrekari moduko bat bezala mozorrotuta Eregionera iritsi zen Annatar izena hartuz (Dohaien jauna) eta bere ezagutzak Noldorrenekin nahasten ditu, munduarengan botere handia duten tresnen sorreran amaitzen den uztartzea: botere eraztunak.

Mirdainak Eregionen erorketan suntsituak izan ziren.

## Kanpo estekak
Bodovalle

[thumb|300px|eskuinera|[Gallarta auzoa, atzealdean ezkerrean Bodovalle meategia ikusgai dagoela.]]

**Bodovalle meategia** Bizkaiko Abanto-Zierbena udalerriaren Gallarta auzoaren ondoan dagoen meategia da. Euskal Herrian itsasoaren mailaren azpitik dagoen puntu bakarra da, zehazki itsasoaren azpitik 37 bat metrora.

## Ezaugarriak 
Badirudi burdinaren ustiaketa erromatarren garaian hasi zela, arkeologoek Trianoko mendietan k.o. III eta IV. mendeetako zeramikak aurkitu baitzuten. Plinio Zaharrak gainera K.O. I. mendean, Iberiar Penintsulako iparraldean "burdinazko mendi handi" bat zegoela esaten zuen.

Burdinaren ustiakuntza hastean, Gallarta meategia zegoen tokian altxatzen zen, eta tokiz aldatu behar izan zuten, gaur egungo kokalekura.

Kono alderantzikatu itxurako hutsune handi bat da, 500 metroko diametroa duena. 250 metroko maila ezberdintasuna dauka.

Gaur egun, aintzira artifizial bat dago meazuloan, harrobi barnetik sortua.

1900 urte inguruan urtero 6 bat milioi burdin mea tona ateratzen omen zituzten bertatik, Mundu osoko produkzio osoaren %10-a. 1970eko hamarkadan berriz, 500 langilerekin Europako bigarren burdin ustiaketa handiena izan zen. Bizkaian martxan egon zen azken burdin meategia izan zen, 1993an itxi zelarik.

2008an Espainiako Gobernuak, meategiaren galeria batzuk estali eta harriz betetzeko proposamena aurkeztu zion Abanto-Zierbenako udalari. Herritar asko, aurka agertu ziren meategiak herriarentzako duen garrantziagatik, baina azkenik 2009an meategiaren 15 galeria estaltzeko lanak hasi ziren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko muturreko puntuak
* Gallarta

## Kanpo estekak 
*  Bodovalleko meategia *bizkaia.net* web gunean
*  Bodovalle meategiaren estaltze lanen hasierari buruzko albistea Deia egunkarian.
Lando Calrissian

**Lando Calrissian** Star Wars film sagako pertsonaia bat da.

Azal iluneko gizaki hau Aliantza Errebeldeko heroirik handienetako bat izan zen. Bere laguna zen Han Solo traditu zuen Inperio Galaktikoaren erpeetatik, Bespin planetan administratzen zuen kolonia zen Laino Hiria salbatzeko.

Ondoren Darth Vaderrek bien artean lortutako adostasuna aldatu zuela konturatu zenean, Inperioarekin hitzarmen bat sekula ez zela erabat legezkoa izango ikusi zuen, eta beraz, errudun sentituta Leia Organa eta Chewbacca salbatu zituen Bespinen zeuden tropa inperialetatik. Ekintza honetan bere laguntzaile Lobotek lagundu zion, diskrezio eta isiltasun handiz jokatu zuena. Behin tropa inperialak atxilotu ondoren, Lando Boba Fett ordainsari bilatzailearen bila joan zen (Han Solo karbonitan izoztua zeramana). Baina beranduegi izan zen, Boba Fetten ontzia aireratu egin zen plataforman heroiak oso atsekabetuta utziz.

Tatooine planetako Jabba Huttaren jauregian erreskate operazio ausart baten ondoren, Han Solo bere gainontzeko lagun errebeldeekin batera joan zen Sullust planetatik gertu gelditua zegoen Aliantzaren flotara.

Endorreko guduan zehar Lando Calrissianek Milurteko Belatza (Millennium Falcon) ontzia gidatu zuen eta kopilotu bezala Nien-Numb izanez bigarren Izar Hiltzailea suntsitu zuen. Azkenean, gainontzeko errebeldeekin batera Inperio Galaktikoa garaitu izana ospatu zuen.

## Kanpo estekak
Ménage à trois

***Ménage à trois*** (frantsesetik eratorria, menaʒ ɑ'tʀwa ahoskatua) hiru pertsonen arteako elkarrekin bizitzeko eta, aldi berean, harreman sexualak mantentzeko akordioa da. Kontzeptua euskaratuta “hiruren etxea” izango litzateke.
Testuinguruaren arabera esanahi desberdin izan dezake kontzeptu honek. Normalean ezkontza-triangelu moduan uler daiteke. Bestetan, ezkonduta dagoen bikote baten konponketa moduan ikus daiteke non baten edo bestearen amorantea bereaiekin batera bizi den. Beste kasutan maitasun ugariko elkar bizitze modu bat bezala uler daiteke, non bata besteekin erromantikoki maiteminduta dagoela.
Gaur egun, beste esanahi bat jaso du non hirukote sexual bat ematen den, elkarrekin bizi ala ez.
thumb| Historikoki kasu asko eman dira.
## Kasu historikoak 
Hauek dira ezagutu diren kasu batzuk:
* Max Ernst, Paul Éluard surrealistak eta Gala ondoren Salvador Dalíren emaztea izango zena.
* Emma Hamilton, bere senarra eta Horatio Nelson.
* Georgiana, Devonshire Dukesa, Devonshire Dukea eta Lady Elizabeth Foster
* Henry Mond, Melchett 2. Baroia , Amy Gwen Wilson, bere emaztea, eta Gilbert Cannan idazlea.
* Suedian, 1775an, Adolf Fredrik Munck af Fulkila kondea Gustavo III erregeak kontratatu omen zuen Sofía Magdalena erreginarekin oheratzeko. Antza, sexua irakasteko kontratatua zena, azkenik, etorkizunean errege izango zen Gustavo IV Adolforen seme biologikoa izan zen (1778). Esaten zen bai erregina eta baita ere erregearen amorantea zela. Xurrumurru hauek eragin handia izan zuten eta Suedian Holstein-Gottorp dinastiaren amaierara eraman zuten.
* Dorothea von Rodde-Schlözer, intelektual alemanarra, bere senarra Mattheus Rodde eta Charles de Villers filosofo frantsesa. Hirukote honek 1794tik senarraren heriotza gertatu arte iaraundu zuen, 1810an.
* Ezra Pound idazlea Dorothy Shakespear emaztea eta Olga Rudge biolin-jolea.
* Edith Nesbit idazlea senarrarekin, Hubert Bland, eta honen amorantearekin Alice Hoatson bizi zen. Bien arteko seme-alabak hazi zituen berarenak izango balira.
* William Moulton Marston, Wonder Woman komikiaren sortzailea, eta bere emaztea, Elizabeth Holloway Marston, Olive Byrnekin bizi izan ziren.
* Friedrich Nietzsche eta Paul Rée bien laguna zen Lou Andreas Salomérekin “komuna akademikoan” bizi izan ziren 1882 urtearen inguruan.
* Edith Craig aktorea eta zuzendaria Christabel Marshall idazlearekin eta Clare Atwood bizi izan ziren 1916tik 1947ra.
* Hattie Jacques aktorea John Le Mesurier senarrarekin eta honen amorantearekin bizi zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* : FOSTER, Barbara; FOSTER, Michael; HADADY, Letha: *Triángulos amorosos: El ménage à trois de la Antigüedad hasta nuestros días*, Rústica. Paidós, 1999. .

## Kanpo estekak
Abando (zinema)

**Abando zinema** Bilboko Autonomia kaleko 64. zenbakian zegoen zinema izan zen. Eraikina Art Déco estiloan eraiki zen.

## Zinema gaur egun 
Bilboko zinema askoren moduan, ateak itxi zituen eta urtetan itxita egon ondoren, 2004an Zenit hotel kateak eraikina erosi, eraitsi eta "Zenit Bilbao Hotela" altxatu zuen bertan. Hotelak zazpi solairu eta 66 gela dauzka.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Hotel berriaren zabaltzeari buruzko albistea.
Ballonti (merkataritza-gunea)

thumb|262x262px|**Ballonti** merkataritza-gunea
**Ballonti** 2008an Bizkaiko Portugalete udalerrian zabaldutako merkataritza gunea da. Eraikina Eroskik sustatu eta eraiki zuen, inguruan altxatutako etxebizitza blokeak bezala.

## Ezaugarriak 
Guneak 50.000 metro koadro inguru ditu bi solairutan banatuta. Lehen solairuan dendak daude, eta bigarrenean jatetxe, kart pista eta zinema. Bi solairu hauen azpian, estalitako aparkalekua dago eta eraikinaren albo batean Eroskiren gasolindegia.

Eroskik eraikia izan zenez, bertako supermerkatu nagusia Eroski Center da. Horrez gain, orain arte Euskal Herrian dendarik ez zuen Primark arropa katearen denda handi bat dago eta Iruñeko Itaroa merkataritza-gunean bezala, kart pista bat.

Ohiko arropa dendez gain, gunearen sustatzaileek herrian ezarritako denden ezarpena sustatu nahi izan zuten, eta horrela Portugaleteko herrigunean zeuden arropa denda batzuk, Ballontin ere zabaltzea erabaki dute.

## Kanpo estekak 
*  Ballonti merkataritza-gunearen webgunea.
Larrea (argipena)

**Larrea** Euskal Herriko hainbat lekuren izena da:

* Herriak
** Larrea, Barrundiako herria (Araba).

* Auzoak
** Larrea, Barakaldoko auzoa (Bizkaia).
** Larrea, Galdamesko auzoa (Bizkaia).
** Larrea, Santurtziko auzoa (Bizkaia).
** Larrea, Villabona-Amasako auzoa (Gipuzkoa).
** Larrea, Zornotzako auzoa (Bizkaia).

* Baserriak
** Larrea baserria, Villabonako-Amasa herrian (Gipuzkoa) dagoen baserria, Larrea auzoari izena ematen diona.

* Jauregiak
** Larrea jauregia, Barakaldoko (Bizkaia) izen bereko auzoan dagoen jauregia.
Larrea euskal deitura ere bada, adibidez pertsona hauena:

* Angel Larrea, euskal idazlea
* Carmelo Larrea, musikalaria
* Tamara Larrea, Kubako boleibol jokalaria.
* Juan Larrea, bizkaitar poeta, gaztelaniaz idatzi zuena.
* Frasquita Larrea, idazle andaluziarra.

## Taxonomia 
* *Larrea (generoa)*,  Zygophyllaceae familiako landare generoa.

## Ikus, gainera 
* Larre
Larrea baserria

**Larrea** Villabonako baserria da, Amasa auzoko hegoaldeko hegalean dago, Loatzo mendiaren oinean.

Kultura ondasuna da. 2006ko uztailaren 4an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, inbentariatutako babes mailarekin. 

## Ezaugarriak 
Oinplano laukizuzena du. Bi solairu eta ganbara bat ditu eta bi isurkiko estalki zurezkoa, zeinaren gailurra fatxada nagusiarekiko elkarzuta baita.

Fatxada nagusiko behe-solairuan aparailua gotikoa da behealdean, eta harlandua goialdean. Fatxada nagusian bi modiloi-lerro nabarmentzen dira. Fatxadaren erdialdeko arku zorrotzeko sarbide batek dobela bat du, lapiko bat zizelkatua duena. Lehenengo solairuan lau leihozulo daude lerrokatuta. Ganbarak oholtzazko itxitura du. Ipar-mendebaldeko fatxadako sarbideak ateburu bat eta leihozulo bat ditu. Lehenengo solairuan, lau leihozulo lerrokatuk osatzen dute fatxadaren egitura. Hego-ekialdeko fatxada ez da antzematen, lurzoruaren maldari egokitua baitago eta sarrera lur-mailan baitu lastategira; gainera, eranskin bat itsatsi zaio albo batean, zeinak alde honetatik eraikina itxi egiten baitu. Ipar-ekialdeko fatxada ezin da kanpotik ikusi, horma-atala eraikin nagusiarekiko elkarzuta duen eranskin batek estaltzen duelako. Behealdean aparailu gotikoa du. Harlandu guztiak kareharrizkoak dira.

### Barrualdea 
Sarbide nagusian sukalde osoa dago, ohiko beheko suarekin eta harraska ezkerraldean. Aurrez aurre abereak eta askak daude, sukalde ondoan. Eskuinaldeko eskaileretatik lehenengo solairura igotzen da, zeina hainbat gelatan banatuta baitago, adreiluzko eta igeltsuzko trenkaden bidez, oholtza matxinbratu eta harlangaitz-hormen arteko bilbaduren bitartez. Beste eskailera-atal batetik ganbarara igo daiteke, hau ere zati batean banatua. Eraikina sostengatzeko, atal bakarreko haritzezko hamalau zutabe daude, eta dolare gotikoko lau zutabe enarabuztan eran lotutako beren besoekin. Habe-dolarea ia osorik dago, lau zutabeak eta azpila gordetzen baititu.

## Iruditegia 
[erdian|thumb|480x480px|Behiak Larreako [Ukuilu|ukuiluan 1995ean, ganadua euskal etxeetan ikus zitekeen azken garaietan. ]]

Fitxategi:Larrea 57932 1988 metak 1072302.jpg|Baserria 1988an, belar-metekin.
Fitxategi:Larrea 57942 1072312.jpg|Ukuilua abelgorriekin.
Fitxategi:Larrea 57934 1072304.jpg|Atariko arkuko giltzarria.
Fitxategi:Larrea 1988 57936 1072306.jpg|Gurutzea ate ondoan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Larrea

## Kanpo estekak 
* Larrea baserria, Fitxa zenbakia: 22. Izendapena: EHAA 2006-08-23 Kultura Ondasun izendapena EHAAn