Emakumea Antzinako Erroman

thumb|Emakume erromatarra
**Antzinako Erromako emakume** asko hiritarrak ziren, erromes edota Antzinako Erromako morroiek ez zuten pribilegio eta babes juridikoekin. Hala ere, erromatar gizartea patriarkala zen, eta emakumeek ez zuten bozkatzeko, herri-karguan edo armadan parte hartzeko eskubiderik. Baina emakumeek jarduera politikoetan indar zuzena ez zuten arren, goi-mailako familiakoek negoziazio pribatuen bidez eragina izan zezaketen.  Errepublikan zehar zenbait emakume eredugarriak izan ziren, hala nola, Kornelia Afrikarra, Grako anaien (Gaio Grako eta Tiberioi Grako) ama, eta Fulvia, txanpon erromatarretan azaldu zen lehen emakumea. Inperio garaian, enperadorearen familiako emakumeek botere politiko handia lor zezaketen, eta sarritan artean eta txanpon ofizialetan irudikatzen zituzten.

Gizonezkoekin gertatzen den bezala, goi mailako emakumeen bizitza eta usadioen erregistroek behe mailakoenak estaltzen dituzte. Latinezko literaturan emakumeen eguneroko bizitzari buruzko egoerak azaltzen dira, beti ere, gizonekoen begietatik ikusita.

## Haurtzaro eta hezkuntza 
ezkerrera|thumb|Neskatxa erromatarrak jolasean
Antzinako Erroman haurtzaroa eta heziketa, egoera sozial, aberastasun eta generoaren arabera zehazten ziren. Erromatar haurrek jolas ugari jokatu zuten eta jostailuak arkeologi eta literatur iturrien bidez ezagutzen dira. Animalien irudiak oso ohikoak ziren eta haurrek animaliak eta hegaztiak maskota gisa izan zituzten. Arte erromatarrean, neskak, mutilak bezalako jolas askotan jolasten irudikatzen dira, esate baterako, pilota jokoan, uztaian eta tortolosetan.

Neskak bere kastitatea, apaltasuna eta ospea babestera zuzentzen zituzten, ezkontzera begira. Ezkontza arau arinek gutxieneko adina 12 urtetan ezartzen zuten eta familiek, batez ere aitek, aliantza ekonomiko eta politiko onuragarriak eratzea ahalbidetzen zuten. Nesken hezkuntza murriztua zen, batzuek, askok agian, lehen hezkuntzako ikasketak egiten zituzten, baina zenbait frogak, hezkuntza, maila honetara mugatzen zela iradokitzen dute. Goi klaseen artean, emakumeak oso ondo hezitakoak izan ohi ziren, batzuk sozialki nabarmenak eta nahiko independente izatera iritsiz.

Neska eta mutilen bideak adinez nagusi izatera iristean banatzen dira. Hemendik aurrera, emakumezkoen irudikapen artistikoek, batez ere, etxeko lan eta bizitzan irudikatzen dituzte.

## Emakumeak familian eta legedian 
### Beti alaba 
[ezkerrera|thumb|258x258px|Erromatar neska baten burua, [III. mendea|III. mendekoa]]
Seme-alabak *patria potestasen* menpe zeuden, aitak etxeko buru gisa erabiltzen zuen boterea (paterfamilias). Inperioaren aldi gorenean ( I. eta II. mendeetan), semeek eta alabek egoera juridiko ia parekoa zuten. Seme-alabek herentzia eskubide berberak zeuzkaten, aita testamentu gabe hiltzen bazen ere, alabek familiaren jabetzarekiko eskubidea zuten.

Errepublika hasieran, emaztea senarraren autoritate menpe (*potestas*) zegoen, nahiz eta seme-alabak baino neurri txikiagoa batean. Emakume horiek epailearen aurrean gaitasuna erakutsi zuten, nahiz eta oratoria erromatar gizonen asmo handitzat hartzen zen. Hauetariko bat, Maesia Sentinas, Sentinumeko herrian jatorria zuelako identifikatzen du, eta ez, ohikoa den moduan, gizonarekiko harremanagatik. Maesiak bere defentsan hitz egin zuen eta ia aho batez absolbitu zuten epaiketa labur baten ondoren, indar eta eraginkortasunez hitz egin baitzuen. Ezaugarri horiek gizonezkoak zirenez, historialariak bere itxura femeninoaren azpian, "gizon espiritua" zuela esan zuen eta hortik aurrera "Androgina" deitu zuen.

Maesiak kasu bat "metodikoki eta indarki" aurkezteko zuen gaitasunak emakumeek epaiketa pribatuan eta familiako epaitegian esperientzia izan zutela iradokitzen du.

Adingabekoen kasuan bezala, emakume emantzipatu batek tutore bat izaten zuen. Bere administrazio-ahalmenak mantentzen zituen, eta tutorearen funtzio nagusia, bakarra ez bazen, bere ekintzei baimen formala ematea zen. Tutoreak ez zuen ezer esatekorik emakumearen bizitza pribatuari buruz, beraz, nahi zuen bezala ezkondu zitekeen. Bazituen ere zenbait aukera legal tutore eragotzaile bat gainetik kentzeko. Augustoren agintepean, *ius liberorum* lortu zuen emakumea ere (hiru seme-alaba izan ondoren pribilegio jakin batzuetarako eskubide legalak) tutoretzaz libratzen zen Inperioaren kristautzeak, Konstantino enperadorearen bihurtzearekin hasita K.o. IV. mendean, emakumearen egoera juridikoan ondorioak izan zituen.

## Emakumeak eta sexualitatea 
Erromatar Errepublika hasieratik garrantzi handia eman zitzaion emakumeen birjintasunari. Birjinak zirenak iren bakarrik ahal ziren tenpluan sartu Ezkontza eta seme alabak izatea legez saritzeaz gain, emakume adulteroei zigorra eta dibortzioa ezarri zien. Honek emakumearen gorputza eta erlazio pribatuak eztabaidatu zitekeen gai publikoan bihurtu zituen.

Erromatar Errepublikako garai zaharrean, emaztegaia bere aitaren kontroletik bere senarraren "eskura" (*manus*) pasatzen zen. Ondoren, bere senarraren *potestas* subjetu bihurtzen zen, nahiz eta seme-alabak baino neurri txikiagoan izan.

Erromatar zuzenbidearen garai klasikoan, ezkontzak ez zuen inolako zeremoniarik eskatzen, bien borondatea eta elkarrekin harmonian bizitzeko adostasuna besterik ez. Ezkontza-ekitaldiak, kontratuak eta bestelako betebeharrek bikotea benetan ezkondu zirela frogratzeko besterik ez zuten balio. Hasierako erromatar zuzenbidean, ezkontzak hiru motakoak ziren: *confarreatio*, ogiaren partekatzeaz adierazita (*Panis Farreus*); *coemptio*, emaztearen itxurazko erosketa bidez; eta *usus*, elkarbizitzaren bidez. Patrizioak beti *confarreatioz* ezkontzen ziren eta plebea beste bi modutara. *Usus* bidezko *cum manu* ezkontzan, emaztea urtean hiru gau segidetan etxetik kanpo pasatzen bazituen, senarrak bere gaineko kontrol juridikoa izatea sahiesten zuen.

Errepublikaren hasieran, *cum manu* motako ezkontza zen ohikoena baina, pixkanaka, maiztasuna galtzen joan zen.. *Sine manu* edo ezkontza librea deiturikoak, ez zuen emaztearen edo senarraren egoera pertsonalean aldaketarik eragiten Erromatar zuzenbidearen garai klasikoan (Errepublikaren amaieran eta Printzerrian), gizon edo emakumeek Gizonezko alargunarentzat itxaronaldi formal bat ez zegoen arren, emakumezkoen kasuan, ezkondu aurretik, 10 hilabeteko dolua egitea espero zen. Epe hau haurdunaldiarekin zegoen lotua: emakumea senarraren heriotza baino lehen haurdun geratu bazen, hamar hilabeteko epean aitatasunaren arazoa bermatzen zen, haurraren egoera soziala eta herentzian eragina izan zezakeelako.

Eliteen ezkontzak askotan politika edo jabetza arrazoiengatik gertatzen zirenez, eremu horietan aktiboak zituzten alargunek eta dibortziatuek oztopo gutxi zituzten berriz ezkontzeko. Legez emantzipatuak izatea errazago zuten emaztegai berriek baino, eta senarraren aukeraketan hitza zuten.

#### Ohaidetza 
Ohaidea edo konkubina, erromatar zuzenbidearen arabera gizonezkoarekin harremanak mantentzen eta beraiekin bizi zen emakumea zen, bere emaztea izan gabe.Ez zen desohorea konkubina izatea edo batekin bizitzea, eta emazte bihurtu zitekeen. Ezkontzarekiko ezberdintasun nagusiena harremanean jaiotako seme-alaben egoeran datza: haurrek amaren maila soziala zuten eta ez aitarena ohikoa zen bezala.
#### Tratu txarrak 
Legedi erromatar klasikoak ez zituen emaztearekiko tratu txarrak senarraren aldetik onartzen, Erromatar Errepublikan estatus altuko gizon batek bere emaztea txukun tratatzea eta senar ona bezala definitzea espero zen. Emaztea jotzea arrazoi nahikoa zen dibortzio lortzeko edo senarraren aurkako neurri legalak hartzeko.

### Amatasuna 
[ezkerrera|thumb|240x240px|Ama haurrari bularra ematen. [II. mendea|II.mendeko ume baten sarkofagoa.]]Erromatar emazteek seme-alak izatea espero zen, baina emakume aristokratek, independentzi maila batera ohituak, amatasun tradizionalerako geroz eta joera gutxiago azaltzen zuten. I. mendean, eliteko amek haurrei bularra ematea sahiesten zuten inudeak kontratatuz. Aristokraziaren jaiotze-tasa hainbeste jaitsi zen, ezen lehen enperadore izan zen Augustok zenbait lege egin zituela igotzeko; gutxienez hiru seme-alaba (*ius liberorum*)

Erromako emakumeak ez ziren izaten zituzten haurren kopuruagatik bakarrik baloratuak, hiritar onak izan zitezen haurren hazkuntza eta hezkuntzan zuten parte hartzeagatik ere bai. Ama erromatar batek ere heziketa ona izan behar zuen seme-alabak bizitzan arrakasta izateko ondo hazteko. Nahiz eta emakumeek ez zuten botere politikorik, negozioetan sartu ahal izan ziren. Enpresa baten jabe ziren emakume arrunten egoera oso ezohikoa zela dirudi.

Emakume baten lanbide tipiko batzuk inude, aktore, dantzari edo akrobata, prostituta eta emagina izango lirateke. Ez zuten denek errespetagarritasun berdina. Prostitutak eta artistak, aktoreak bezala, estigmatizatuak ziren: babes juridiko gutxi zuten, nahiz eta libreak izan. Inskripzioek adierazten dutenez inudeak (*nutrix*) bere lanbideaz harro ziren. Emakumeak idazlari eta idazkariak izan zitezkeen, "idazketa ederrerako prestatutako emakumeak", hau da, kaligrafoak.

Erromatar gehienak hainbat solairutako eraikinetan (*insulae*) bizi ziren. Familia plebeio pobre eta ez-hiritarrak zirenen etxe hauek ez zuten sukalderik. Janari prestatua erosteko beharrak janari mota hau saltzea negozio ona zela adierazten du. Erromatar pobre gehienek, gizonezkoek edo emakumezkoek, gazteek edo zaharrek, bizitzeko lana egin zuten.

### Politikan 
ezkerrera|thumb|Porziaren suizidioa
Gizonek irmoki argudiatu zuten emakumeak esparru publikoan barneratzea galarazteko. Antzinako Erromako sistema politikoak gizonezkoak soilik onartzen zituen, senatarietatik magistratuetara. Emakumeei bozkatzea ere uko egin zitzaien. Ezin zuten esparru politikoan parte hartu, gizonek bakarrik "dotorezia, apainketa, eta galaikeriarako" baliagarriak zirela uste baitzuten.

Apianok emazte batzuen heroismoa azaldu zuen, senarrak Errepublikako gerrate zibiletan zehar salbatzeko garaian. *Laudatio Turiae* izeneko epitafio batek emaztearekiko bere senarraren laudorioa mantentzen du, Julio Zesar hil ondorengo gerretan, bere bizitza arriskuan jarri eta bere bitxiak eman zituenak deserriratua bizi zen bere senarrari laguntzera bidaltzeko. Biek garai nahasi hartan bizirik iraun eta ezkontza luze batez gozatzeko aukera izan zuten. Porziak, Katon Gaztearen alaba eta Brutus hiltzailearen emazteak, zorigabeko amaiera baina (bere garaikideen begietan) heroikoa izan zuen: bere buruaz beste egin zuen Errepublika erori zenean, bere aitak bezala.

Augustoren tronu inperialerako igoera K.a. I. mendeko azken hamarkadetan, kargu publiko eta oligarkia tradizionalaren boterea ahuldu zuela, baina, esan daiteke, emakume, esklabo eta libertoek ezkutuko eragina izan zezaten erraztu zuela.

Emakumeek botere gehiegikeriak egin zituzten enperadoreak suntsitzeko saiakeran ere parte hartu zuten. Drusila hil eta denbora gutxira, bere alargun Lepido eta Agripina eta Livila, bere ahizpak, Kaligula suntsitzeko azpijokoan aritu ziren. Konplota agerian geratu zen, Lepido exekutatu zuten eta Agripina eta Livila erbesteratuak izan ziren. Erbestetik, Kaligula 41. urtean hil ondoren, beren aita aldeko osaba Klaudiok boterea hartu zuenean, itzuli ziren.

### Emakumeak eta armada 
Testu klasikoek ez dute gauza handirik esaten emakumeek erromatar armadarekin zuten harremanari buruz. Augusto enperadoreak (K.a. 27 -K.o. 14 erregealdian) soldadu arruntak ezkontzea debekatu zuen; ia bi mende iraun zuen debekuak. Hala eta guztiz ere, 1980. urteaz geroztik, zenturioien emazteak eta seme-alabak muga eta probintzietako gotorlekuetan haiekin bizi zirela iradoki da. 1990eko hamarkadaren hasieran, emakume eta haur zapatak Vindolandan aurkitu ziren, Hadrianoren harresian kokatutako gotorlekua, eta hauekin, erromatar soldadu probintzialei 25 urteko zerbitzuaren ondoren hiritartasuna eman zieten brontzezko plakak, bertan emazte eta seme-alabak aipatzen direla. Halaber, Alemanian, praktika horren froga gehiago aurkitu ziren, brotxak eta zapatak. Trajanoren zutabean soldaduen artean sei emakume daude, erlijio-militar ekitaldian zehar eskainitako sakrifizioetan laguntzen. 

### Erlijio-bizitza 
thumb|Bestalen etxea, Erroma
Emakumeak erromatar jaialdi eta gurtzarako erritu gehienetan presente izan ziren. Errito batzuek emakumezkoen presentzia zehazki eskatzen zuten, baina parte hartzea mugatua izan zitekeen. Oro har, emakumeek ez zuten animalia-sakrifiziorik egin, zeremonia publiko gehienen errito nagusia, nahiz eta hori debekua izan baino, estatuaren erlijioaren buru zirenak gizonezkoak zirela baino. Zenbait gurtza praktika emakumeentzat soilik erreserbatu ziren, adibidez, Jainkosa Onaren (Bona Dea) erritoak.

Emakume apaizek Erromako erlijio ofizialean protagonismo nabarmena eta erabakigarria izan zuten. Gizonezko apaizen estatuko elkargoak askoz ere ugariagoak izan arren, Bestalen elkargoko sei emakumeak Erroman "denbora osoko klero profesional" bakarra izan ziren. *Sacerdos* hitza edozein sexuko apaizari zegokion. Emakumeen *sacerdos* izen erlijiosoa, sarritan, jainko edo tenplu bateri lotua agertzen zan, adibidez, *sacerdos Cereris* edo *Cerealis*, (Zeresen apaizak), gizonek inoiz bete ez zuten postua. *Magistra* apaiz gorena zen, emakumezko aditua edo irakaslea erlijio gaietan; *Ministra* emakumezko laguntzailea, bereziki jainko baten zerbitzura. *Magistra* edo *ministra* gurtzearen ohiko mantentzeaz arduratuko ziren. Epitafioak apaizgo hauen ebidentzia nagusiak ematen ditu eta emakumea askotan ez da bere egoera zibilaren arabera identifikatzen.

Vestalek erlijio maila, estatus publikoa eta pribilegio bereziak zituzten eta eragin politiko handia izan zezaketen. Era berean, posible da "funtsezko aberastasuna" lortzea. Elkargoan sartzean, bere aitaren agintaritzapetik emanzipatzen ziren. Erromatar gizarte arkaikoan, emakume apaiz hauek gizonezko legezko tutoreen menpe egon behar ez zuten emakume bakarrak izan ziren: honen ordez, *Pontifex Maximus*aren aurrean zuzenean eta bakarrik erantzun behar zuten. Kastitate botoek ezkondu eta seme-alabak izateko betebehar tradizionaletik libratu zituzten, baina botoaren urratzeak heriotza zigorra zekarren: bere botoa hausten zuen vestal birjinari jaten eta edaten ematen zioten eta bizirik lurperatzen zuten. Horrenbestez, beren independentzia haiei zegozkien debekuei lotzen zitzaion. Zenbait erritu erlijioso zuzentzeaz gain, vestalek, sakrifizio ofizial guztietan parte hartzen zuten, gutxienez sinbolikoki, izan ere, *mola salsa* errituala prestatzeko beharrezko betebeharrez arduratzen ziren

Erlijio publikoa baino gutxiago dokumentatuak izan arren, praktika erlijioso pribatuek emakumezkoei esklusiboak zitzaizkien bizitzaren alderdiei heltzen zieten. Haurren heriotza-tasa %40 ingurukoa zen garaian, jainkoen laguntza eskatzen zen erditzearen eta haurtxoen zaintzaren arriskuei aurrre egiteko. Otoitzak Junon, Diana, Lucina, *di nixi* jainkosak, eta jaiotza eta haurrei dedikatutako jainko laguntzaile ugariri zuzentzen zitzaizkien.

Idazleek emakumeen erlijioa deskribatzen duten eran aldaerak dituzte. Zenbait erromatar emakume bertutea eta debozioaren eredu gisa irudikatzen dituzte, baina, aldi berean, gehiegikerizko izaera ere ikusten diote erlijio debozioari, magiaren lilura edo sineskeriari.

### Jarduerak 
thumb|Emakume erromatarrak kirola egiten
Emakume aberatsak esklabuek garraiatutako literetan mugitzen ziren hirian zehar.

Ikuskizunei dagokienez, erromatar emakumeek jolas publikoetan parte hartu ahal zuten (*ludi*), gurdi lasterketetan eta antzerki emanaldietan, baita Foroko eztabaidetan ere. Errepublika berantiarrean, maiz joaten ziren afaritara, nahiz eta lehenago familia bateko emakumeek elkarrekin eta pribatuan afaltzen zuten.

Nahiz eta praktika ez gomendagarria izan, batzuetan erromatar jeneralek beren emazteak haiekin batera kanpaina ilitarretara eramaten zituzten. Agripina Zaharrak, Kaligularen amak, askotan Germaniko bere senarra Germaniako iparraldeko bere kanpainetara lagundu zuen; arrazoi honegatik jaio zen Klaudio enperadorea Galian. Emakume aberatsek hiritik alde egiten zuten herriko etxeetara uda beroegia zenean eta Inperioan zehar bidaiatzen zuten, erlijio zeremonietan parte hartzeko edo beste leku batzuk bisitatzeko. Aberatsenek bitxiz (esmeraldak, aquamarinak, opaloak, perlak) egindako belarritako, lepoko eta eraztunak erabiltzen zituzten, batzuetan, arropa edo zapatetara josiak. Luxuzko murriztapenen erlaxazioen froga ere aurki daitezke: Pompeia Zelerinari zuzendutako gutunetan, Plinio Gazteak bere etxean mantentzen zituen luxuak goraipatu zituen.

#### Emakume gorputzaren irudia 
thumb|233x233px|Venus, edertasun eta maitasunaren jainkosa
Arte erromatarra eta literatura oinarritzat hartuta, bular txikiak eta aldaka zabalak zituzten emakumeak ziren gizon erromatarrentzat idealak. ez zintzilik. Arte erotikoak irudikatzen zituzten prostitutak gorputz haragitsu eta aldaka zabalak zituzten; askotan *strophium* batekin (tirante gabeko bularretako mota bat) estaltzen zuten bularra, nahiz eta beste gorputz atalak biluzik zituzten edo sexuan jardun. Emakume gazteek *strophium* bat jartzen zuten bularraren hazkuntza inhibituko zuelakoan Bularrek arreta gutxi jasotzen zuten arte erotikoan eta literaturan sexu erakargarritasun gisa; Muturreko estres emozional handiko garaietan, esate baterako, dolua edo gatibutzan gerra garaietan, emakumeek bularrak keinu apotropaiko gisa erakusten zituzten.

### *Mos maiorum* eta poeta erromantikoak 
Errepublika berantiarrean zehar, sexu arrazoiengatik zigorrak ia ez ziren bete; erlazio erromantikoei buruzko ideial erotiko berri bat sortu zen. Gizonezkoen dominazio tradizionala suntsituz, Errepublika berantiar eta Inperioaren hasierako poeta erromantikoek "maitasunaren esklabotzari" (latinez, *servitium amoris*) entregatzeko deia egin zuten.

*Ars amatoria*n Ovidiok urrats bat gehiago eman zuen poesia didaktikoa generoaren bidez, maitasuna nola lortu eta mantentzeko argibideak emanez. Juvenal bezalako satiristek emakumeen jokabide libertinoa salatu zuten.

### Ginekologia eta medikuntza 
*Hippocratic Corpus*aren emakumeen gorputzari buruzko praktikak eta ikuspegiak ez ziren egokiak emakumearen beharrak asetzeko garai helenistiko eta erromatarretan, emakumeek bizitza aktiboa izan zutenean eta, askotan, famili plangintzan aritzen zirenean. Garai honetan, emakumeen fisiologia gizonenarengandik hurbilago ikusten hasi zen. Tradizio zaharrenean, sexu harremanak, haurdunaldia eta erditzea ez ziren soilik emakumezkoen osasunean funtsezkoak, baita fisiologia femeninoaren izateko arrazoia ere, gizonezkoei, ordea, neurrizko sexu-jokabidea aholkatu zitzaien, hipersexualitateak gaixotasuna eta nekea eragingo baitzizkien.. Bortxaketa delitua izan zen arren, legeak esklabo baten bortxaketa "ondasun kaltetu" bihurtzen bazen bakarrik zigortzen zuen, esklaboak ez baitzuen legezko baliorik. Zigorra bere jabeari bere ondasunen "kaltea" ordaintzera zuzentzen zen. Emakume esklaboa erromatar legepean ondaretzat jotzen zenez, prostituta izatera behartzea ez zen delitua. Septimio Severoren aurretik, esklabu ziren bitartean ospe txarreko ekintzetan aritzen zirenak, libre izaterakoan ospe txar horrekin jarraitzen zuten. Batzuetan esklabo saltzaileek *ne serva* klausula gehitzen zuten prostituzioa saihesteko. Kalusula honen bidez, jabeak esklaboa prostituziorako erabiltzen bazuen, esklaboa libre geratzen zen. Aurrerago, *ne serva* akordioak legez derrigorrezkoak izan ziren.

Prostituzioa zigorra izan zitekeen lan baten ordez. Augustoren lege batek, adulterio errudunak prostituta gisa lan egitera behartzera zigortu zitzakeen. Legea 389. urtean geratu zen bertan behera.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arjona, Shahira Emakumeak antzinako roman.pptx