Usetxi

**Usetxi** (esteribarreraz: *Usutxi* edo *Usitxi*) Esteribar udalerriko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *usetxiarrak* (esteribarreraz: *usutxiarrak* edo *usitxiarrak*) dira.

## Izena 
Usetxi, Usutxi edo Usitxi toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Ussessy* (1268)
* *Ussessi* (1280)
* *Huses* (1280)
* *Hussessi* (1280)
* *Usesi* (1300)
* *Vssessy* (1366)
* *Vsesi* (1366)
* *Hussessi* (1428)
* *Ussechi* (1532)
* *Vsechi* (1532)
* *Usechi* (1534)
* *Usetxi* (1911)

## Geografia 
Usetxi Esteriberran dago.

### Ingurune naturala eta klima 
Esteribarko udalerriaren azalera handia dela eta, klima alde handiak daude Esteribar iparraldearen eta hegoaldearen artean. Hala, udalerria klima kontinentalaren eta klima atlantikoaren mugan kokatzen da. Ezaugarri kontinental mediterraneoak ekialdean nabarmentzen dira, eta ezaugarri atlantikoak, berriz, mendebaldean. Urteko batez besteko tenperatura 8&nbsp;°C eta 12&nbsp;°C bitartekoa da, eta prezipitazioak 1 000 eta 1 600&nbsp;mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 120 - 140 inguru izaten dira.

Pagoak eta pinu basatiek udalerriaren basoen %68 hartzen dute. Horrez gain, haritzak eta gaztainondoak daude ibarreko gunerik lauenetan. Birlandatutako basoen azalera 128 hektareakoa da, eta batez ere pinu beltz austriarra erabiliz egin zen XIX. mendetik aurrera. Pagoak ugariagoak dira udalerriaren iparraldeko gune menditsuenetan.

#### Estazio meteorologikoak 
Esteribarren dagoen Eugi kontzejuan, itsasoaren mailatik 617 metrora, Nafarroako Gobernuak 1968an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1975ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Irotz lekuan, itsasoaren mailatik 479 metrora. Bestalde, 1995ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Zubiri kontzejuan, itsasoaren mailatik 526 metrora. Eugiko estazioa da Usetxirako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.

## Historia 
Errege-erreginen jaurerriko antzinako herria izan zen, eta bertako "ehiztariek", 1280an, Iragi, Leranotz, Aramendia eta Gurbindokoekin batera, 100 sos eta garagar eta olozko 40 kahitzeko urteko bularra zor zuten.

1835-1845eko erreformetara arte, ibarreko diputatuak eta erregidore batek gobernatzen zuten lekua, etxeen artean txandaka izendatzen zena (bost tresna eta XVIII. mendea amaitzean hondatutako bat, 1849an bost bizilagun). Azken egun horretan, Zangozako Ureta etxeari zegokion parrokoa aurkezteko eskubidea; haurrak Zubiriko eskolara joaten ziren.

## Demografia 
 biztanle zituen Usetxi.

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Usetxiko Alicia Villanueva ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Erroibar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Esteriberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.

Usetxiko azpieuskalkia esteribarrera da, eta, zehazki, Erdiesteribartar aldaera. 2007ko udazkenean, euskaldun behintzat gabeak baziren ibarran.

#### Euskararen Foru Legea 
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Esteribar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren %&nbsp;25ek zekien euskaraz.

1986tik geroztik, Esteribar udalerriaren izen ofiziala *Esteribar* da.

### Jaiak 
* San Estebango jaiak: abuztuaren lehen asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* San Esteban eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esteribar
* Ibarrak (Iruñerria)
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Esteribarko Udalako webgune ofiziala