Janari transgeniko

*thumb|Aran transgenikoa.

**Janari transgenikoak** ingeniaritza genetikoaren bidez genetikoki eraldatutako organismo (landare edo animalia) batetik datozenak dira. Hots, beste espezie bateko geneak hartu dituzten landare edo animalietatik datozen janariak dira transgenikoak . Egun, gehien ekoizten direnak landare transgenikoak dira: artoa, garagarra eta soja, batez ere.

Aspalditik saiatu da gizakia uztak hobetzen eta jateko landare hobeak eta sendoagoak lortzen. Ingeniaritza genetikoa agertu aurretik (XX. mendearen hondarrean) landareen hobekuntza hautespen artifiziala eta zuzendutako gurutzaketen bidez lortzen zen. XX. mendearen hasieran, genetikaren ezagupenek produktibitate handiko mutanteak lortzea ahalbidetu zuen, landare-haziak X izpiekin tratatuz. 1983an lehenengo landare transgenikoa lortu zen, eta 1994an janari hauen merkaturatzea onartu zen estreinakoz .  

Gaur egun, genetikoki eraldatutako animalia- edo landare-jatorriko elikagaiek supermerkatuetako apalak betetzen dituzte, ingeniaritza genetikoa elikagaien industriarako funtsezko tresna bihurtu baita mundu osoan. Munduan kontsumitzen diren elikagaien %70 inguruk jatorri transgenikoko osagairen bat dute. 
## Ingeniaritza genetikoa janari transgenikoak lortzeko 
Biologia molekularraren garapen bizkorrarekin eta laborategietan burututako saiakuntza luze eta garestien ondoren, ingeniari genetikoek bioteknologiarekin lortutako emaitza berdinak lortu dituzte, baina modu azkarrago, eraginkorrago eta espezifikoagoan. Horrela, beste organismo bateko material genetikoa (geneak) landare batean sartzea lortu zuten. Lehen fase batean, landareen ingeniaritza genetikoa, batez ere, herbizida eta pestizidekiko erresistentzia adierazten zuten espezieak sortzera bideratu zen, eta, horri esker, landareari kalterik egin gabe, sastrakak edo beste organismo batzuk modu selektiboan ezabatu ahal izan ziren. Bigarren fase batean, ingeniaritza genetikoa erabiltzen hasi ziren, uzten kalitatea hobetzeko eta kontsumitzailearentzako onurak lortzeko. Elikagai transgenikoak bilakaera teknologikoaren emaitza berrienak dira, nahiz eta horien ezagutza hasiberria eta osatugabea izan.

Ingeniaritza genetikoak aukera ematen du organismo batetik DNAren intereseko sekuentzia isolatzeko eta beste organismo batean hedatzeko, gene horrek kodetutako produktuaren kantitate mugagabeak lortuz. Termino sinpleetan, metodologia hau DNA zati bat hartzean datza, normalean murrizketa-entzimen bidez lortzen dena. Erabiltzen den bektoreak erreplikazioa eta hautaketa ahalbidetzen dituzten sekuentziak ditu. Azken horiek, batzuetan, antibiotiko espezifikoei erresistentzia ematen dieten geneak dira. Gero, lortutako DNA birkonbinatzailea mikroorganismo batean sartzen da, antibiotikoarekiko duen erresistentziagatik landu eta hautatzen dena. Haztean, intereseko genea adierazi eta aldatu nahi den landarean sartzen da, eta produktu transgenikoa lortzen da. Teknika hau medikuntzaren arloan asko erabili da, eta aurrerapen terapeutiko garrantzitsuak garatzea ahalbidetu du, hala nola intsulina birkonbinatzailea sortzea . 

Janari transgenikoen kasuan, izaki bizidun batean (animalia, landarea, bakterioa edo birusa) proteina bat kodetzen duen gene bat bilatzen da; hala nola, fruituen heltzean edo biderkatze birikoaren edo ezaugarri estruktural edo organoleptiko baten konposatu inhibitzaile baten ekoizpenean esku hartzen duen entzima bat, mantenugai baten kantitatea edo herbizidekiko tolerantzia handitzeko asmoz.  Gene hori hobetu edo aldatu nahi den elikagaiaren material genetikoan sartzen da. Horrela, lortu nahi diren azken ezaugarriak lortzen dira, eta ez da beharrezkoa aurretik egiten ziren uztak eta animaliak hautatzeko eta gurutzatzeko prozesu moteletatik igarotzea.

## Transgenikoen onurak 
Batez ere landareekin aplikatu dira ingeniaritza genetikoaren ezagupenak, kanpoko geneak sartuz landareen ezaugarriak hobetzeko. Landare naturalen aldean transgenikoek onura ugari eskaintzen diote kontsumitzaileari zein nekazariari . Geneek, organismo batetik bestera janari transgenikoa lortzeko transferitzen direnak, populazioaren talde batentzat alergikoak izan daitezkeen proteina batzuk kodetzen dituzte. *Pionner Hi-Bred* International konpainian ikusi zuten animalien hazkundea optimizatu zitekeela aminoazido azufratuetan aberatsa zen dieta batekin, eta horregatik ezaugarri hori izango zuen soia transgeniko bat diseinatu zuten, Brasilgo intxaur gene bat sartuz. Beste ikerketa batean ikusi zuten intxaur-estraktuari alergia ziotenak positiboak zirela soia transgenikoaren estratuarekin egindako test batean. Horregatik, produktua merkatura iritsi baino lehen kendu behar izan zuten. Giza kontsumorako erabiltzen den soia beste helburu batzuetarako erabiltzen denarekin bereizteko oso zaila da. Soiaren proteina maiz erabiltzen da haurrentzako esnekietan eta haragiaren ordezkoetan, besteak beste. Estatu Batuetako *Food and Drug Administration* erakundeak prozedura zorrotzak eskatzen ditu produktu transgenikoen potentzial alergikoa ebaluatzeko, merkaturatzea baimendu aurretik, eta industriari produktu horiek tradizionalak bezain seguruak diren ebaluatzeko aukera ematen dio.

* Gene arrotzen txertaketak landare edo organismo batean, genetikoki eraldatutako organismoa sortzeko, ezusteko produktu metabolikoen agerpena eragin lezake, kontsumitzeko orduan toxikoak izan litezkeenak. Hala ere, nabarmentzekoa da, toxinak janari tradizionaletan ere egon daitezkeela. Janari transgenikoan toxinen kontzentrazioa genetikoki aldatu gabeko janarian baino altuagoa bada, ezingo litzateke janari transgenikoa merkaturatu. Aipatzekoa da ere, genetikoki aldatu gabeko elikagaiarekin alderatuta, toxina kontzentrazioa baxuagoko edo toxinarik gabeko elikagai transgenikoak garatu direla ere. 
* Antibiotikoekiko erresistentzia zabal dezaketelako, DNA arrotzaren txertaketa landareetan antibiotikoekiko erresistentzia adierazten duten markadoreak erabiliz egiten baita .

Orain arte laborantza transgenikoa erabili duten herrialdeetan (AEB, Brasil, Txina...) ez da agertu osasunerako kaltegarria den efektu nabarmenik   . Honetaz gain, nekazari eta laborariek pestizida eta herbizida gutxiago erabiltzen dituzte haien soroetan, landare transgenikoak erresistenteak baitira izurriteekiko; ondorioz, soroak eta landak gutxiago kutsatzen dira produktu horiekin. Hala ere, zientzialariek zuhurtzia eskatzen dute eta produktu transgeniko berriek merkaturatu aurretik kontrol zorrotzak gainditu ditzatela beti.

Hortaz aparte, transgenikoen kontsumoak pertsonen osasunean eragin ditzakeen ondorio kaltegarriez gain, ingurumenean eragin negatiboa izan dezaketela ondorioztatu da. Izan ere, animalia eta landare espezie batzuk genetikoki eraldatzean, hauek abantaila batzuk izan ditzakete jatorrizko espezieekiko, organismo naturalen desplazamendua eta iraungipena eraginez 
. Ekologistak dira praktika honen kontra dauden aktibista gehienak, baina hainbat zientzialarik ere zuhurtzia eskatu dute elikagai transgenikoak merkaturatze eta kontsumitzeko orduan, haien balizko ondorio kaltegarrien aurrean. Kontrako taldeen eskaera garrantzitsuena elikagai transgenikoek etiketa berezia eraman dezatela izaten da, kontsumitzaileak janari hauek bereizi ahal izateko. Transgenikoen aurka daudenek osasun-arrazoiak, ingurugiro-arrazoiak eta arrazoi etikoak ere argudiatzen dituzte haien jarrerari eusteko. Kontrako taldeen indarra handia da Europan, baina ahulagoa da Ameriketako Estatu Batuetan (janari hauen ekoizle nagusia).

Ingeniaritza agronomoan doktoratua den, Lleidako Unibertsitateko irakaslea den eta 2018an "*Transgenikoak, benetan dira seguruak eta beharrezkoak*" izeneko liburua argitaratu zuen Jose Ramon Olarieta Alberdik, 2019 Leitzan eta Elizondon emandako hitzaldietan, transgenikoen azken helburua hazien merkatua kontrolatzea zela adierazi zuen . Olarietaren hitzetan, alde batetik, "*behin eta berriz diote ez dela frogatu transgenikoak osasunerako kaltegarriak direnik, baina benetan lotsagarria dena da produktuok merkaturatu aurretik osasunean duten eragina ez aztertu izana".* Bestetik, transgenikoei ezetz esateko arrazoi oinarrizkoena, Olarietaren ustez, hauxe da: ezertarako ez ditugula behar. Munduko goseari aurre egiteko teknologia direla diotenei, zera erantzuten die: gosea ez dela arazo, arazo orokorrago baten sintoma bat baizik. Alegia, gosea ez dela existitzen munduko biztanleak asetzeko adina janaririk produzitzen ez delako, aberastasuna banatzen ez delako baizik. Zein da, orduan, transgenikoen alde egiteko arrazoia? Argi du Olarietak: “*Haziak patentatuz, horien merkatua kontrolatzea da helburua''”. 

Beraz, gaur egun, janari transgenikoei buruzko eztabaida pil-pilean dagoen eztabaida da, non aldeko zein kontrako iritziak eta arrazoiak aurkitu daitezkeen.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ingeniaritza genetikoa
* Genetikoki eraldatutako organismoa
* DNA birkonbinatzailea 

## Kanpo estekak 
* Transgenikoei buruzko eztabaida LARRUN aldizkarian
* Transgenikoen matazatik tiraka Zientzia.net (2009)
* Bideoa: Elikagai transgenikoak osasunerako kaltegarriak al dira? EITB.eus
* Izokin transgenikoa, lasterraren aurka  Zientzia.net (2011)
* Arto transgenikoa minbizi-eragile dela ondorioztatzen zuen ikerketak akatsak ditu, EFSAren esanean Zientzia.net (2012)