Giuseppe Garibaldi

**Giuseppe Garibaldi** (Niza, Piamonte-Sardinia, 1807ko uztailaren 4a - Caprera, Italia, 1882ko ekainaren 2a) italiar militar eta politikaria izan zen. Italiako *Risorgimento* edo pizkundearen ezinbesteko pertsonaia izan zen, Italiaren batasuna lortu zuten gudaldi militar asko eta askotan berak esku hartu baitzuen. Garibaldi *Bi Munduetako Heroia* ezizenaz egin zen ezaguna, Hego Amerikan nahiz Europan egin zituen guda jardun ugarien ondorioz. Giuseppe Mazzini, Viktor Emanuel II.a Italiakoa eta Camillo Benso, Cavour kontearekin batera, aberriaren aitatzat hartua dago Italian.

## Biografia 
Giuseppe Garibaldi Nizan jaio zen, garai hartan Piemonte-Sardinia zen erresuman, 1807ko uztailaren 4an. 1793-1814 artean Niza Frantziaren eskuetara aldatu zen, Napoleonen Italiako kanpainan. Frantsesa izan zen bitartean, erregistro zibilak frantsesez idazten zituzten, eta Giuseppe haurra horrela dago inskribatuta: Joseph-Marie Garibaldi. 1807ko uztailaren 19an bataiatu zuten Nizako Saint-Martin-Saint-Augustinen eta Joseph Garibaldi eta Julie Marie Garibaldi izan zituen aita-ama pontekoak.

1841ean, iritsi zen Uruguaira eta Montevideon dago José Garibaldi museo-etxea, Garibaldi eta bere familia bizi izan ziren etxean. Hor ere *Les Amis de la Patrie* logiako kide egin zen, eta matematika-eskolak ematen aritu.

1842an, Montevideoko gobernuak ontzidiaren buru egin zuen, eta, 1842ko abuztuaren 16an, Paraná ibaian egin zuen borroka, *Costa Brava* deitu zitzaion norgehiagokan. Brownen indarrek Garibaldi garaitu zuten, eta ihes egin beharrean izan zen.

1843an, berriro zen Montevideon eta *Combate de Tres Cruces* deiturikoan esku hartu zuen azaroaren 17an. Egun, Garibaldiren oroimenak bizirik dirau Uruguain. Oroitarria du Salton, Giusseppe Garibaldi hiribidean.

1842an, Garibaldi Ana María de Jesús Ribeirorekin ezkondu zen, Anita Garibaldirekin. 1839an ezagutu zuen Lagunan eta lau seme-alaba izan zituzten: Menotti, Rosita (bi urte zituela hil zen), Teresita eta Ricciotti.

### Italiara itzuli 
1848ko iraultza izan zenean, Italiara itzuli zen, eta Austriak eta Frantziak Italia iparraldean okupaturiko lurraldeen Savoiako erresumak gidatzen zuen independentziaren alde egin zuen. Frantziaren laguntzarekin, Austriaren aurka egin zuen, baina, bat-batean, Napoleon III.ak jarrera aldatu zuen, eta negoziazioaren aldeko bilakatu zen, eta Garibaldiren nahiak itxaron beharrean izan ziren. Erromako errepublika sortu zen (1849), baina ez zuen luzez iraun. Italiatik ihes egin beharrean izan zen berriro, eta berarekin zihoazen 3.900 gudari eta Anita emaztea; atzetik zuten espainiar, frantziar eta napolitarrek osaturiko gudarostea.

1849ko abuztuaren 4an, sukar tifoideak hil zuten Anita, ihesean zebiltzan bitartean. 28 urte betegabe oraindik, ehorzketa amaitu gabe utzi behar izan zuten, Garibaldiren oinazerako, tropak gainean zituztela-eta. Hala ere, ez zuen Piemonteko erregea eta Garibaldiren arteko haserrea eragin; 1860ko urriaren 26an, iraultzaileak Viktor Emanuel II.a Italiako errege aintzatetsi zuten.

1860an, bigarren aldiz ezkondu zen, Giuseppina Raimondirekin, baina hil batzuk geroago, bikotea banandu egin zen.

1861ean, Abraham Lincolnek gonbidatu zuen Garibaldi Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean gudarostea federala aldezteko, baina iraultzaileak uko egin zion proposamenari.

### III. independentzia gerra 
[eskuinera|220 px|thumb|Giuseppe Garibaldi, [1875ean]]
eskuinera|300 px|thumb|Garibaldi eta Francesca Armosino
Garibaldik geratu gabe jarraitu zuen Italia bateratu bat osatu nahian eta arrakastarik gabeko ekintzetan murgildu zen 1862an:

Lema hark Erroma zaintzen zuen Napoleon haserretu zuen eta Napoli okupatzen ari zen Piemonteko armadak Garibaldi atzerarazi zuen, Aspromonten (Napoli hegoaldea) preso hartuz.

1864an, Ingalaterrara bidaiatu zuen, eta atsegin handiz egin zioten harrera han, eta Lord Palmerston lehen ministroarekin biltzeko aukera izan zuen. Okupatutako beste nazio batzuen askapenean esku hartu zuen, Kroazia, Grezia edo Hungaria, baina ez ziren gauzatu.

1866an egin zuen eztanda III. independentzia gerrak eta Garibaldi eta *Alpeetako Ehiztari*en 40.000 gizonek, prusiarren laguntzaz, austriarren aurka egin zuten borroka Bezzeccako guduan, garaipena lortu eta Trentoz jabetu ziren

1867an, frantziarrak Erromatik erretiratuta, beste martxa bat antolatu zuen Erromarantz, baina berriro itzuli ziren frantziarrak eta berriro izan zuen porrota Garibaldik, Mentanan orduan.

1870ean, frantziarrekin batera alemaniarren aurkako gudan esku hartu zuen, eta Frantziako lau departamendutan diputatu hautatu zuten.

Azkenean, 1870ean, lortu zen Italiaren bateratzea eta Garibaldi Legebiltzarrerako hautatu zuten. Hasiera batean kargua onartu bazuen ere, gero utzi egin zuen, haren ideia errepublikazaleak ez baitziren gauzatu.

Bizitzako azken urteak Caprera uhartean eman zituen, eta oroitidazkia idatzi zuen han. Hainbeste amestutako Erroma ez zuen hartzerik lortu, ez bere eskuz behintzat.

1873an, *I Mille* (*Milak*) argitaratu zuen eta, 1874an, diputatu egin zuten. Sozialismotik gero eta hurbilago, Lehen Internazionalera ere batu zen.

1876ko ezkerreko gobernuaren aldeko izan zen, baina ez zen legebiltzarrarekin bat etorri. 1879an, *Lega della Democrazia* (*Demokraziarako Liga*) sortu zuen, eta sufragio unibertsala, eliza desjabetzea eta gudaroste iraunkorra ezeztatzea proposatu zituen.

Urte berean, berriro ezkondu zen, oraingoan Francesca Armosinorekin —bigarren ezkontza deuseztatzea lortu baino lehen—. Bikoteak beste hiru seme-alaba izan zituen: Celia, Teresita eta Manlio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garibaldi (Parisko metroa)

## Kanpo-estekak