Emakumeak Parisko Komunan

thumb|368x368px|Batzar bat Saint-Germain-l 'Auxerois elizako Emakumeen klubean - Frédéric Lix
**Parisko Komunako emakumeak** —"**communardes**", frantsesez— Parisko Komunan aktiboki parte hartu zuten emakumeak izan ziren. Ekintzaile hauek, bere konpromisoarekin, emakumeen eskubideak sustatzen lagundu zuten.

Parisko Komuna XIX. mendean hiri hartan gertatutako matxinadari esaten zaio. Bi hilabete pasatxo baino ez zuen iraun, 1871ko martxoaren 18an hasi eta 1871ko maiatzaren 28an, "Aste odoltsuan", amaitu baitzen. Erreboltariek ez zuten ontzat hartu gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez hautatu berria zen Asanblea Nazionaleko gobernua eta arbuiatu egin zuten.

Komunan, emakumeek oso parte-hartze garrantzizkoa izan zuten, batez ere beren eskubideak eta laneko eta familiako bizi-baldintzak hobetzeko. Hainbat eginkizunetan lehen lerroan izanik, Komuna emakumeen emantzipaziorako bidean urrats garrantzitsua izatea lortu zuten. Nahiz eta Komunaren bilakaera mugatua izan bere iraupen laburragatik, utzi zuen ondare politikoa oso garrantzitsua izan zen emakumeentzat, ordukoak baitira parekotasunaren aldeko lehen aldarrikapenak, eta baita emakumeen antolaketa egituratuaren hastapenak ere: *Union des femmes pour la défense de Paris et les soins aux blessés*  (Parisko Defentsarako eta Zaurituen Zaintzarako Emakumeen Batasuna) erakundea eta Comité de vigilance de Montmartre  (Montmartreko Zaintza Batzordea) batzordea Komunan sortu ziren.

## Emakumeen egoera Komunaren bezperan 
### Bizimodu baldintza eskasak 
Bigarren Inperioan, soldaten arteko desberdintasunak oso handiak ziren: gizonek emakumeek baino bi aldiz gehiago irabazten zuten, eta horregatik emakumeak beren lehiakidetzat hartzen zituzten, oso lansari txikien truke lan egiten zutelako. Gehienak langileak ziren.

### Emakumeen mugimenduaren sorrera 
1848ko iraultzan ospea lortu zuten zenbait emakumek, hala nola Jeanne Deroin edo Pauline Roland-ek, baina laster ahaztuak izan ziren.

Lehen feminista frantsesak 1860ko hamarkadaren ondoren agertu ziren. André Léok, adibidez, Bigarren Inperioaren lehen urteetan egon zen askatasun apurraz baliatuta, argitaratu ahal izan zituen genero-berdintasunari buruzko zenbait lan. 1866an *Emakumeen Irakaskuntza Hobetzeko Elkartea* sortu zuen eta 1868an generoen parekotasunaren aldeko testu bat argitaratu zuen, Frantziako lehen talde feministaren sorreran eragina izango zuena. Badira emakumearen emantzipazioaren aldeko beste aitzindari batzuk, hala nola, Julie Daubié, 1861ean batxilergoa lortu zuen lehen emakumea, Paule Minck, Amélie Bosquet edo Adèle Esquiros. Emakumeen egoera hobetzeko ekimenek helburu desberdinak izaten zituzten. Batzuen xedea neskentzako hezkuntza lortzea zen, eta beste batzuek, berriz, parekotasun legala eta zibila zuten helburu.

### 1870eko gerra 
ezkerrera|thumb|256x256px|Parisko setioa (1870).
1870eko irailaren 8an, André Léok eta Louise Michelek gidaturiko manifestazio bat egin zen Parisko Udalaren aurrean armada prusiarrari aurre egiteko armak eskatzeko. Hurrengo hilabetean, 1870eko urriaren 7an, 150 bat emakumek 1870eko gerran zauritutakoak frontean bertan artatzeko eta anbulantzietan gizonak ordezkatzeko eskubidea aldarrikatu zuten. 1871ko urtarrilaren 26an, Frantziaren kapitulazioak amaiera eman zion Parisko setioari, baina Paristarrek, ia lau hilabetez arerioari aurre egin eta negu hartako gosete larria sufritu ondoren, onartezina iritzi zioten egoera berriari. Setioak iraun zuen bitartean, Parisen hainbat klub eta elkarte herrikoi sortu ziren, zeinetan emakumeek aukera izan zuten  beraientzat garrantzitsuak ziren gaiei buruz hitz egiteko. 

Ezin da ahaztu setioan ausarki lagundu zuten emakume horiek Komunan ere parte hartuko zutela. Haien artean, Sophie Poirier eta Louise Michel. Poirierek uniformeak egiteko 70-80 langileko lantegi kooperatibo bat ireki zuen. Bestalde, Michel propagandista izan zen, eta baita Montmartreko 61. batailoiko guardia, anbulantziako erizaina eta soldadua ere, horrez gain, Iraultzaren Kluba animatzen zuen Saint-Bernard de la Chapelle-ko elizan. 

### Komunaren sorrera 
Gobernuak paristarrak armagabetzea erabaki zuenean, herritarrak mehatxaturik sentitu ziren eta istiluak hasi zren. Emakumeak ere,  bere haserrea azaltzeko,  paristarren manifestazioetan parte hartzen hasi ziren eta aldez aurretiko planifikaziorik gabe elkartzen. Martxoaren 18an, armada hirian sartu zen kanoiak eskuratzeko asmoz, baina Parisko herria matxinatu eta aurre egin zion. Emakumeak izan ziren soldaduen kontrako borroka hasi zutenak, eurak izan baitziren esnatu ziren lehenak. Louise Michelek Montmartreko muinoko borrokan parte hartu zuen.

## Neurri sozialak 
Eugenio Varlin, Léo Frankel eta Benoît Malon kenduta, esan daiteke Komunako gizonezko buruzagietako bakar bat ere ez zela arduratu garai hartako emakumearen egoerari zuzenean eragiten zioten gaiez.   Gainera, aldi hartan emakumeek ez zuten sarbiderik izan aginte-postuetan. 

Hala ere, Komunaren neurri askok familien eta langileen eskubideei eragiten zieten. Mugimenduak, adibidez, izatezko bikoteak  inplizituki onartu zituen, ezkondutako edo ezkondu gabeko federatuen alargunei eta haien seme-alaba legitimo edo naturalei pentsio bat ordaintzean. Bistan denez, emakumeak neurri horien zeharkako onuradun nagusiak izan ziren.  

Denbora falta izan zuten, baina, emakumeen boto-eskubidea ezartzeko. Jacques Rougerie historialariak dioenez, "ez dirudi emakumeek une hartan, 1848koek ez bezala, botoa emateko eskubidea —beren gizonezko kide iraultzaileek, zalantzarik gabe, ukatuko zietena— aldarrikatu zutenik".

1871ko maiatzaren 10ean, Lan eta Trukearen Batzordeak, emakumeen lana antolatzeko helburuarekin, euren sindikatuak sortzeko beharra onartu zuen.

## Emakumeen mugimenduaren hasiera 
### Emakumeen Batasuna 
ezkerrera|thumb|281x281px|Emakumeen Batasunaren adierazpena
Parisko Defentsarako eta Zaurituak Zaintzeko Emakumeen Batasuna —geroago Emakumeen Batasuna bihurtuko zena— feminista gisa aurkezten zen lehen erakundeetako bat izan zen. 1871ko apirilaren 11n sortu zuten, Parisko Temple kaleko kafetegi batean, Nathalie Lemelek eta Elisabeth Dmitrieffek. Bere lehen deialdian, elkarteak Komuna langile klasea emantzipatzeko borrokaren barruan kokatu zuen, bere bi sortzaileak Langileen Nazioarteko Elkarteko (AIT) kide zirelarik. Hala ere, haien aldarrikapenak interes berrietara zabaldu ziren. Bere ustez, Emakumeen Batasunaren lana AITkoarenari gehitu behar zitzaion, gizonek emakumeen gainean duten nagusitasuna klase-borrokaren osagaietako bat baita. 

Elkartearen helburua izan zen emakumearen inplikazioa areagotzea Komunaren zereginetan. Beren xedea lortzeko, emakumeen klubetan eta auzo-bileretan eginiko lanaz baliatu ziren. Horrela, Batasunak, bere egitura indartsuari esker, laguntza-batzordeak antolatu ahal izan zituen barruti guztietan, eta anbulantzia guztiak emakumeek kudeatzea lortu zuen. Gainera, Komunak Eliza eta Estatua eskoletako eta ospitaleetako kudeaketa lanetan banatzen zituen dekretua  ezarri zuen, eta horren ondorioz, Emakumeen Batasunak Elizak karitatearen arloan betetzen zuen lekua bereganatu zuen. 

Batasunak lanerako eskubidea aldarrikatzen zuen, eta soldata-berdintasuna lortu zuen (lehen aldiz ezarri zen institutrizen lanean). Gainera, Versaillesen errefuxiatu ziren ugazabek utzitako tailerren erroldan parte hartu zuen 

Barruti-batzorde batzuek prostituzio-etxeak ixteko eskatu zuten, arrakasta gehiagorekin edo gutxiagorekin. Librepentsalarien Klubak emakumearen emantzipazio osoaren aldeko botoa eman zuen. 

Komunaren Batzorde Betearazleak babesa eman zien elkartearen aldarrikapenei, baina ez zuen inolako neurri praktikorik hartu. Jacques Rougerie Komunaren historialariaren arabera, "zenbait emakume iraultzaileren talde gutxi batzuk baino ez ziren". 

Emakumeen Batasunaren eragina Komunan gero eta handiagoa izan zen, hainbat ardura hartu zituelarik: bilerak antolatu, erizainak prestatu, emakumeen artean armak banatu eta baita gizonak Paris defendatzeko errekrutatzera behartzea ere.  
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Commune_de_Paris_Appel_aux_ouvri%C3%A8res_18_mai_1871.jpg/220px-Commune_de_Paris_Appel_aux_ouvri%C3%A8res_18_mai_1871.jpg|eskuinera|thumb|[Emakumeen batasuna Paris defendatzeko eta zaurituei laguntzeko|Parisen Defentsarako eta Zaurituen Zaintzarako Emakumeen Batasunak 1871ko maiatzaren 18n langileei zuzendutako bilera-deia.]]

### Beste elkarte batzuk 
Emakumeen Batasunaz gain, beste emakume-erakunde batzuek ere jardun zuten Komunan. *Arras kaleko Emakumeen Batzordeak*, adibidez, tailer kolektiboak antolatu zituen "emakumeek eurek lanaren antolaketa beren kabuz presta zezaten";  halaber, emakume soldaduak errekrutatu zituen eta ideia iraultzaileak zabaldu zituen. Era berean, Louise Michel-ek umezurztegi laikoak eta lanbide-eskolak sortzeko eskatu zuen. Emakume eskolatuek berdintasun politiko eta zibikoa (bozkatzeko eskubidea, hain zuzen) zuten helburu. Langile-inguruneko emakumeen kezkak, ordea, zehatzagoak ziren; adibidez, soldata-berdintasuna, nesken heziketa, eta abar.

## Emakumeen eginkizunak Komunan 
thumb|André Léo (1824 - 1900)

### Kazetaria 
Oro har, garai hartan emakumeen egunkari bat sortzeko baliabide eta laguntza gutxi egon zen, batez ere Komuna gertatu zen denbora tarte laburrean, emakumeen eta Komunaren beraren jarduera iraultzaileen ondorioz. Hala ere, *La Commune*, *Le Rappel* et *La Sociale* egunkariek aukera eman zioten André Léori, Benito Malonekin batera, bere ideiak zabaltzeko.  Paule Minckek ere *La Communen* idatzi zuen.:«Komunak pribilegio oro, desberdintasun oro, deuseztatzea aldarrikatzen duen printzipio nagusia defendatzen duela, eta horregatik, biztanleria osoaren aldarrikapenak kontuan hartzeko konpromisoa hartu duela, sexuaren bereizketarik gabe, gobernu-klaseen pribilegioen oinarri den antagonismoaren beharrak sortu eta mantentzen duen bereizketa baita».link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/LouiseMichel.jpg/220px-LouiseMichel.jpg|thumb|Louise Michel **Légion des Fédérées** talde armatuaren  uniformearekin.|ezkerrera|261x261pxEmakumeek behin eta berriro eskatu arren, Komunaren gobernuak, hasieran, ez zien aukerarik eman Parisko defentsan parte hartzeko Versailleseko gobernuaren armadaren kontra, eta eman zienean ere, bere parte hartzea ez zen inoiz erabatekoa izan. 12. legioak bakarrik antolatu zuen emakumezko herritar boluntarioz («citoyennes volontaires») osaturiko konpainia bat, (Emakumezko) Federatuen legioa («Légion des Fédérées») izenekoa. Hala ere, beren ardura bakarra borrokari uko egiten zioten gizonak jazartzea baino ez zen izan, eta gainera, ezin ziren hiritik atera., eta ekintza militarretan parte hartu zutenean, kluben eta barrutietako batzordeen, eta baita Emakumeen Batasunaren, ekimenei esker izan zen. Nathalie Lemelek, adibidez, emakumeak armak hartzera deitu zituen  Askapenaren Klubean («Club de la Délivrance»).

*Aste Odoltsuan* (*La Semaine sanglante*), milaka emakume elkartu ziren barrikadetan Paris defendatzeko. Une latz hartan, oso ezaguna dugu Louise Michelen irudia, *federatuen* uniformeaz jantzirik, baina Léontine Suétens, bi aldiz zauritua, eta Marguerite Lachaise ere aipatu behar dira.

### Ambulancière, kantiniersa eta vivandière 
Federatuen eta Versailles-ekoen arteko borroketan, emakumeek zaurituen zainketan (*ambulancière*, hau da, anbulantziako erizaina, mediku-lanetako laguntzailea) edo borroka-guneetako horniduran (*vivandière*, borrokalarien jatekoaz arduratzen zena) parte hartuz lagundu zuten. Borroketan familia osoa egoten zan, haurrak bertan zirela. Nathalie Lemelek koordinatze lana egin zuen, eta batzuetan, esku hartzen zuen Parisko langile-auzoetako bileretan. eta emakumeak bereziki aktiboak izaten ziren. Honako hauek aipa daitezke:link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Commune_de_Paris_club_de_Saint-Nicolas-des-Champs.jpg/220px-Commune_de_Paris_club_de_Saint-Nicolas-des-Champs.jpg|thumb|Saint-Nicolas-des-Champs-eko kluba. Bertan, emakumeek parte hartze nabarmena izan zuten, hasieran hitz egiteko eskubidea ukatu bazieten ere. ''L'Illustration'', 1871ko apirilaren 20a.|ezkerrera
* Montmartreko Zaintza Batzordea, Sophie Poirier buru zuela.
* Saint-Germain-l'Auxerrois elizako Librepentsalarien kluba.
* Saint Lambert-de-Vaugirardeko Emakume abertzaleen kluba.
* Saint Nicolas kluba, Saint-Nicolas-des-champs elizan.
* Eloi kluba, XII. barrutiko Saint-Éloi elizan.
* Boule noireko emakumeen kluba, Acacias kalean zegoena. Sophie Poirier zen elkarteko lehendakaria eta Béatrix Excoffon lehendakariordea.

### Les pétroleuses 
thumb|Faubourg Saint-Germaineko pétroleuse-en epaiketa 4. Gerra Kontseiluaren aurrean.
*Pétroleuse* esaten zieten Versaillesko tropek Parisko Komuna zapaldu zutenean petrolioa erabilita suteak eragiteaz akusatutako emakumeei. Ez dago inongo ebidentziarik, baina, halako ekintzak gertatu zirela baieztatzeko. Termino hori  1871ko maiatzaren 24ko Parisko Udaletxearen sutearen ondoren hasi zen erabiltzen, borroka armatuetan parte hartu zuten emakumeei erreferentzia egiteko, eta, horrela, *Aste odoltsuan* gertatutako bandalismoaren erantzule gisa aurkezteko. Uste oker horrek gaur egun arte irauten du.  

### Bestelako eginkizunak 
Agar aktore eta abeslariak Komunaren aldeko kontzertu bat eman zuen Tuilerietan.

## Emakumeen parte hartzea Komunaren gertaeretan 
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Commune_de_Paris_barricade_Place_Blanche.jpg/220px-Commune_de_Paris_barricade_Place_Blanche.jpg|thumb|[Place Blanche|Place Blanche-ko barrikada, *emakumeek defendatua*, Héctor Moloch-en litografia.|258x258px]]
Parisko egunkari batzuek, hala nola *Le Rappel-ek*, etxean gelditzeko eskatzen zieten emakumeei.

1871ko apirilaren 3an, hainbat emakumek martxa bat egin zuten Versallesera, 1789an egin zenaren modukoa, han baitzegoen errefuxiaturik Batzar Nazionala. Martxa bertako errefuxiatuekin adiskidetzeko asmoz sortu sortu zen, baina ez zen Versailleseraino heldu.link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Encart_dans_le_Rappel_mention_des_barricades_de_femmes_rue_Blanche_23_mai_1871_01.png/220px-Encart_dans_le_Rappel_mention_des_barricades_de_femmes_rue_Blanche_23_mai_1871_01.png|thumb|Parisko Komunako emakumeen barrikaden aipamena Le Rappel aldizkarian.|ezkerrera|364x364pxAste Odoltsuan, Versailleseko tropak Parisen sartu zirenean, emakumeek *Place Blanche* defendatu zuten barrikada batean 1871ko maiatzaren 23an. Haien artean zeuden Elisabeth Dmitrieff, Nathalie Lemel, Blanche Lefebvre, Béatrix Excoffon eta Malvina Poulain. Han, 120 emakumek Clinchant jeneralaren tropak geldiarazi zituzten, baina, azkenean, akituta eta muniziorik gabe, atzera egin behar izan zuten *Pigalle plazara*. Montparnasseko geltokiaren defentsan edo Batignollesko Pigalle plazako barrikadetan ere hainbat *communarde* egon ziren.

Versaillesko tropek Paris hartu zutenean, emakumeen patua ez zen izan gizonenaren desberdina: exekuzioa in situ edo judizio sumarioa. Badirudi eraildako 20.000 pertsonetatik lau mila emakume izan zirela.  4. Gerra Kontseiluak 1.051 emakume espetxeratu Hala ere, emakume bat ere ez zuten heriotzara kondenatu, baina bai, ordea, kartzelaratu, erbesteratu edo bortxazko lanetara kondenatu.  Askotan, agintari militarrek epaitutakoen sexu-inmoralitatea edo lapurrak, histerikoak edo kriminalak zirela frogatu nahi izaten zuten. Oro har, Gerra Kontseiluak kezka handiagoa adierazi zuen emakume hauen jarduera iraultzaile eta ideologikoengatik bere ekintza militarrengatik baino. Maria Deraismes izan zen haien defentsaz arduratu zen bakarretako bat.

Batzuek ihes egitea lortu zuten, zenbait kasutan familiarekin. Amnistia orokorra 1880an deklaratu zen.'''*Komunako emakumeak*. Prison des Chantiers espetxean, 1871ko abuztuaren 15a, Versailles.Eugène Appert-en *Crimes de la Commune* erretratu-fotomuntaketen bilduman.'*
[erdian|thumb|540x540px|Aurrean, eskuineko 2.a, [Louise Michel.]]

## Emakumeen garrantzia Komunan 
Iritziak ez datoz bat emakumeek Komunan izan zuten parte hartzearen garrantzia dela-eta, batez ere testigantza faltagatik. Dena dela, egia da haien partaidetzak autoritate morala eman ziola matxinadari.

Jacques Rougeriek adierazi duenez, «emakumeek adorez jokatu zuten 1871ko egun labur haietan, iritzi horretan esajerazioak saihestu behar badira ere».

Paul Lidskyk, Frantziako eliteetako artista eta intelektualek Komunaren aurka idatziriko testuetan adituak, adierazi du Komunako emakumeek jasandako indarkeria oso berezia izan zela. Idatzi horietan, herri-klaseekiko mespretxua misoginia handiarekin lotuta zegoen. Emakume haien ausardia aitortzen zen, baina "sexu ahulak" berezkoak dituen arazo psikiatriko eta nerbioso espezifikoekin erlazionatuz. Beren moral sexuala zalantzan jartzen zen, eta prostitutak izatea leporatzen zitzaien. Perbertsio moral eta sexualari lotutako emakumeak ziren, harreman libreez edo komunismo sexualaz gozatu nahi zutenak. Dimentsio sozial eta politiko oro ukatzen zioten bere ekintzari. Alexandre Dumas semeak, adibidez, hauxe idatzi zuen: "Ez dugu ezer esango haien (*comunard-en*) emeei buruz emakumeekiko errespetuagatik, haien antza baitute... hilda daudenean".

## Communarde-en galeria 

Fitxategi:Elisabeth Javelin 02.jpg|Elisabeth Javelin
Fitxategi:Marie Leroy.jpg|Marie Leroy
Fitxategi:Eugénie Boulanger 01.jpg|alt=Eugénie Boulanger, alors incarcérée à la prison de Versailles|Eugénie Boulanger Versalleseko espetxean kartzelaturik zegoela.
Fitxategi:Eulalie Papavoine.png|Eulalie Papavoine (1846-1875)
Fitxategi:Hortense David by Ernest-Eugène Appert.jpg|alt=Hortense David, femme Machu, à la prison des Chantiers à Versailles,,|Hortense Machu, David ezkondutakoan, Versailleseko prison des Chantiers espetxean.
Fitxategi:Elisabeth Rétiffe.png|Élisabeth Rétiffe (1834-1882)
Fitxategi:Elisabeth Dmitrieff.jpg|Elisabeth Dmitrieff
Fitxategi:Victorine Gorget.png|Victorine Gorget
Fitxategi:Anne Marie Menand.jpg|Anne-Marie Ménand
Fitxategi:Photographie de Louise Pioger.png|Louise Pioger, kupletista.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  (Marisa Linton)
*  (Michèle Riot-Sarcey)
* 
* 

## Kanpo estekak 
* Beloki Resa, Elena. (2021) *Parisko Komuna: emakumeen hitza eta ekintza argitara*. ERRIA (Erreportajeak).
* *150 urte Parisko komunaz: Mugarria historian eta ezkerraren erreferentea*. (2020) EITB podcastak. Erreportajeak.
* Kellner, Manuel (2021) *Hace 150 años. Las mujeres en la Comuna de París*. Rebelión. Feminismos,
*LES FEMMES DE LA COMMUNE DE PARIS / 150 éme ANNIVERSAIRE / TEXTES DE LOUISE MICHEL, JULES JOUY et EUGENE POTTIER / Chantés par Pauline Floury & Séverin Valière
*Wilfrid Lupano, *Communardes!'', Glénat, Vents d'Ouest, 2015/2016 (3 liburuki)
*Michèle Gard. LES FEMMES DANS LA COMMUNE. Ciné-archives. Fonds audiovisuel du PCF. Mouvemente ouvrier et democratique.
*Vladimir Acosta. La Comuna de Paris. La otra mirada, A.C.Contra corriente MMXXI
*La Commune (Paris 1871). (2003) Peter Watkins zuzendariaren filmaren zati bat. Bertan, communarde talde baten batzarra azaltzen da. (Pelikula osoa).