Ankylosaurus

***Ankylosaurus*** (antzinako grezieraz "narrasti fusionatua" edo "narrasti zurruna") dinosauro genero bat da. Kretazeo Berantiarrean bizi izan zen, Maastrichtiar estaian, duela 66-68 milioi urte artean. Ipar Amerikaren mendebaldean aurkitu dira fosilak. Generoko espezie bakarra *Ankylosaurus magniventris* da, Barnum Brownek 1908an deskribatu zuena. Ordutik ale gutxi batzuk bildu dira baina ez da hezurdura osorik aurkitu oraindik.

Gorputz sendoa zuen armadura sendo batez babestua. *Osteodermo* izeneko plakek osatzen zuten armadura hori. Zortzi eta hamar metro arteko luzera zuen eta lau hankatan ibiltzen zen. Isatsaren muturrean mailu handi bat zeukan. Buruko hezurrak fusionaturik zituen, bai eta gorputzeko hainbat ataletako hezurrak ere, eta horrek erresistentzia handitzen zion ankylosauroari. Ezaugarri honetatik datorkio izena.

## Aurkikuntzen historia 
### Aurreneko aurkikuntza 
Amerikako Historia Naturalaren Museoak 1906an Barnum Brown paleontologoa buru zuen espedizioa egin zuen Hell Creek Formazioan, Gilbert Creek (Montana). Taldeko Peter Kaisen bltzaileak aurkitu zuen eta garezurraren gainaldea, bi hortz, sorbalda-gerrikoaren zati bat, hainbat orno, sahietsak eta 30 osteodermotik zituen. 1908. urtean bertan Samuel Wendell Willinstonek Brownen eraikuntza kritikatu zuen esanez gaizki egina zegoela eta aztarna horiek berez *Stegopelta* generoari zegozkiola, Willistonek berak 1905ean izendaturikoa, eta beraz *Ankylosaurus* haren sinonimoa baino ez zela. Gainerako paleontologoek ez zuten Willistonen proposamena onartu eta gaur egun ere bi genero desberdin izaten jarraitzen dute. Hain ezaguna egin zen Brownen marrazkia, 1980. hamarkadan ere oraindik erabili izan zela.

Aurrez, 1900. urtean, Wyomingeko Lance Formazioan *Tyrannosaurus*-aren fosilen bila ari zela 77 osteodermo jaso zituen eta 1908an *Ankylosaurus*-aren deskribapenean aipatu bazituen ere *Tyrannosaurus*-ari zegozkiola uste zuen.

### Aurkikuntza berriak 
[250px|thumb|AMNH 5214 alearen aurkikuntza lekua, 1910ean, [Kanada mendebaldean.]]
1910. urtean Brown-ek beste espedizio bat gidatu zuen Kanada mendebaldeko Scollard Formazioan (Alberta) eta *Ankylosaurus*-aren fosil berria aurkitu zuen, garezurra, barailak eta orain arte aurkitu den mailudun isats bakarra. AMNH 5214 izena eman zitzaion. 1947an Charles M. Sternberg eta T. Potter Chamney fosil biltzaileek kilometro bat iparralderago garezurra eta baraila berria aurkitu zituzten. Ezagutzen den garezur handiena da baina hainbat ataletan kalteak ditu. 1960. hamarkadan isatseko orno zati bat aurkitu zen Hell Creek Formazioan eta ondoren hainbat osteodermo solte eta hainbat hortz aurkitu dira.

### Itxura zehazteko zailtasunak 
Historian zehar hezurdura oso bat aurkitu ez zenez, bildutako fosilekin animaliaren deskribapena egitea ez zen erraza. New Yorken 1964ko Munduko Ferian ankilosauro bat eraiki zen eta haren itxura gelditu zen kultura popularrean iltzaturik. K. Carpenterrek inoiz aurkitu den garezur handiena (CMN 8880) 64'5 cm luze eta 75'5 cm zabal zela ikusita animaliak 6'25 metrotako luzera eta aldaka inguruan 1'7 metrotako altuera izango zuela kalkulatu zuen. Aurkituriko garezur txikienaren (AMNH 5214) jabeak aldiz 5'4 metrotako luzera eta 1'4 metrotako altuera izango zuela ondorioztatu zuen.

### Armadura 
thumb|250px|Arbour eta Malonek 2017an proposaturiko eredua.
Osteodermoz osaturiko armadura da *Ankylosaurus*-en ezaugarri nabarmenena. Bildutako osteodermo txikienak zentimetro bateko luzera du eta handienak 35'5 cm-takoa. Osteodermo hauek azalean txertaturik zeuden eta ez zuten artikulaziorik. Horma finak zituzten eta barnealdean hutsunea zuten. Osteodermo txikienek gila zuten.

Lepo inguruan plakaz eraturiko bi eraztun zituen, baina ez da egitura zehatza ezagutzen, zatiak baino aurkitu ez direlako.

### Isats mailuduna 
thumb|250px|Aurkitu den isats mailudun bakarra.
*Ankylosaurus*-aren isatsak bi osteodermo handi ditu eta erdiko lerroan osteodermo txikien ilara bat. AMNH 5214-ren isatsa baino ez da jaso eta honek 450mm-tako zabalera du. Isatsaren azkenengo zazpi ornoek osatzen dute Mailuaren "kirtena". Orno hauek elkarrekin fusionaturik zeuden, tartean kartilagorik gabe, eta beraz egitura zurruna osatzen zuten. Lotailu osifikatuek gogortu egiten zuten isatsa.

Badirudi isatsak babes funtzioa zuela eta erasotzailearen hezurrak hausteko hainako kolpea eman zezakeela. Posible da espezie barneko borroketan ere erabili izana.

## Sailkapena 
thumb|250px|*Ankylosaurus*-aren garezurra (AMNH 5214).
Brownek *Ankylosaurus*-a honela deskribatu zuen; garezur triangular handia, lepo txikia, atzealde zurruna, gorputz zabala eta osteodermoak gorputzean. *Ankylosaurus*-aren familiaren barnean *Palaeoscincus*-a (hortzak bakarrik aurkitu ziren) eta *Euoplocephalus*-a (garezur zati bat eta osteodermoak) ere sailkatu zituen. Aztarna gutxi zirenez *Stegosauria* subordenaren barnean sartu zituen denak.

Gaur egun *Ankylosauria* eta *Stegosauria* familiak batera daude *Thyreophora* taldearen barnean. Talde hau duela 135 milioi urte agertu zen eta Maastrichtiar estaian desagertu zen. Asko sakabanatu ziren eta ingurumen aniztasun handian bizi izan ziren. *Ankylosauria* familiako fosil berriak aurkitu ahala sailkapena aldatuz joan da. Arbour eta Currie zientzilariek *Ankylosaurinae* subfamiliaren analisi filogenetikoak egin ondoren ondorengo kladograma aurkeztu zuten:

## Paleobiologia 
### Elikadura 
250px|thumb|CMN 8880 alearen azpiko baraila (E-F) eta hortza (G).
Ornithischia taldeko kide guztiak bezala ankylosauroa ere belarjalea zen eta altuera txikiko landareak jaten zituen iratzeek osatzen zuten dietaren gehiengoa. Endotermikoa zela suposatuz 60 kilogramo iratze jango zituen egunero, gaur egungo elefante handi batek kontsumitzen duena beste. Elikagai osagarri gisa hainbat ornogabe ere jango zituela pentsatzen da, baina taldekide duen *Euoplocephalus*-aren ikerketek erakutsi dute gora-beherako mugimenduez gain alboetarako mugimendua ere egiten zuela eta indar handia eragiteko gai bazela.

### Garezurreko barrunbeak eta zentzumenak 
Teresa Maryańska paleontologo poloniarrak 1977an garezurreko barrunbeak eta zuloak ikertu zituen. Garezurraren pisua txikitzeaz gain usaimen guruina kokatzen zen zuloa aurkitu zuen eta ahotsaren erresonantziarako ganbera gisa ere funtzionatzen zuela iradoki zuen. Carpenterrek hipotesi horri aurka egin zion, tetrapodoek soinuak larinjean sortzen zituztela eta ez sudurzuloetan argudiatuz. Usaimen guruina izan zezaketela ere zalantzan jarri zuen.

### Mugimendua 
W. Coombs-ek 1978an ankylosauroaren aurreko hankak berreraiki zituen eta animaliaren gorputzaren gehiengoari eusten ziotela iradoki zuen. Eskuetan apatx antzerako egiturak zituzten eta lurra zulatzeko erabiliko zutela pentsatzen zuen. Dirudienez ankylosauroa animalia geldoa zen baina beharra zuenean mugimendu azkarrak egiteko gai bazen.

### Hazkuntza 
Adin desberdinetako *Pinacosaurus* laginak aztertuta ikusi da ankilosaurido gazteen sahietsak ornoekin fusionatzen zirela. Hazi ahala aurreko hankak sendotu egitenzitzaizkien baina atzekoak ez ziren handitzen. Zerbikaletako eraztunak ere fusionatu egiten ziren. Garezurrean ere muturreko hezurrak eta atzekaldeko ertzak fusionatu zitzaizkien.

### Babesa 
300px|thumb|*Ankylosaurus*-aren isatsaren ikuspegia.
*Ankylosaurus*-aren osteodermoak gainerako ankilosauridoekin alderatuta finagoak ziren eta hezurretan txertaturiko kolagenozko zuntzek gogortzen zituzten. Horri esker *Ankylosaurus*-ak armadura gogorra eta arina zuen, hausturkiko eta harraparien horzkadarekiko oso erresistenteak. Carpenterrek 1982an armadura oso baskularizatua zegoella ikusi zuen eta erregulazio termikoan eragina izango zuela iradoki zuen, gaur egungo krokodiloetan gertatzen den antzera.

Isatseko mailua ere arma eraginkorra izango zen. Ornoak heltzen zituzten lotailuak osifikaturik zeuden eta arma zurruna osatzen zuten. 1979an Coombsek iradoki zuen atzeko hanketako muskuluek isatsaren balantza kontrolatuko zutela eta mailuaren kolpe bortzitzek terapodo handien hezurrak hautsiko zituztela. Tony Thulbornek isatseko mailuaren funtzio berria proposatu zuen 1993an; isatsa altxatu eta etsaiak burua zela pentsa zezakeen. Carpenterrek ideia hori errefusatu zuen, ankilosauridoen artean tamaina eta itxura desberdineko isatsak aurkitzen zirela argudiatuz. Mendebaldeko Barneko itsasoaren ertzean kokaturik zeuden eremu hauek. Aurkitu diren hareharri eta eskisto buztintsuek erakusten dute lautada alubialetan bizi zirela *Ankylosaurus*-ak.

Hell Creek Formazioa da denetan ikertuena. Eremu azpitropikala zen eta klima epel eta hezea zuen. Ekaitz tropikalak eta baso suteak izaten ziren. Flora aniztasun handia zuen, angiospermak nagusitzen zitzaizkien konifero, iratze eta zikadei. Eskualdea zuhaitz baxuez estalirik zegoen.

Beste dinosauro batzuekin elkarbanatzen zuten eremua; *Triceratops* eta *Torosaurus*, ceratopsidoak, *Thescelosaurus* hipsilofodóntido, *Edmontosaurus* hadrosauridoa, *Edmontonia* nodosauridoa, *Pachycephalosaurus* pakizefalosauridoa eta *Ornithomimus*, *Troodon* eta *Tyrannosaurus* teropodoak.

## *Ankylosaurus*-a egungo kulturan 
Halako itxura berezia izanik berehala bihurtu zen jendartearentzako dinosauro ezaguna, 1964an New Yorkeko Nazioarteko Ferian agertu ondoren bereziki.

Hainbat filme eta telesailetan agertu da. Godzillaren aurkari ezagunenetakoa Anguirus da, eta ankylosaurio baten itxura du. Honen ondoren Godzilaren inguruko bideo-jokoetan ere azaldu da. 1988ko *The Land Before Time* filme animatuan ere azaldu zen. *Jurassic Park III* eta *Jurassic World* filmetan ere agertzen da bazkatzen. 2000. urteko Disney faktoriako *Dinosaurio* filmean protagonistetako bat da. Dokumentaletan ere agertu da eta baita *Zoo Tycoon* bideo-jokoetan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak