open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bruniquelgo leizea

**Bruniquelgo leizea** () Frantziako Bruniquel hirian dagoen gune arkeologiko bat da, Neanderthalgo gizakiak sortutako artefaktu kulturalak dituena.

## Aurkikuntzak 
1990eko hamarkadan aurkitu zuten gune arkeologikoa, baina estalagmitekin eraikitako egiturak 20 urte geroago aztertu zituzten. Aztertutako gunearen sakontasuna dela eta, duela 176.000 urte kobazulo sakonak esploratzen zituzten gizakien aurrekoak zeudela ondoriozta daiteke, euren argiztapen propioa berekin ekarriz. gizaki modernoek Afrikatik abiatuta Eurasia kolonizatu baino askoz lehenago. Kobazuloan nahita apurtutako estalagmitaz osatutako bi eraztun handi, estalagmiten mordoak, erretako hartz hezurrak eta sua egitearen ebidentziak sakonera handian (336 metro) aurkitu zituzten. Hominidoen beste edozein artefaktu kultural baino askoz lehenagokoa da lana, haitzuloko pinturak kasu. Erradiokarbono bidezko datazioa 50.000 urte baino gutxiagoko artefaktuetarako bakarrik erabil daitekeenez, Jacques Jaubert eta Dominique Genty zientzialariek uranio-torio bidezko datazioa erabili zuten estalagmitetako ebaketen aurreko eta ondorengo lanen sorkuntza denbora kalkulatzeko.

2019an Frantziako Gobernuak monumentu historiko izendatu zuen.

## Erreferentziak
Haraneko ordu

Jarduera jakin baterako **haraneko ordua**, puntako orduaren antonimoa, kontsumo edo erabilera gutxien gertatzen den orduei dagokie. Horrela esaten zaie grafiko batean irudikatutako kontsumoak edo erabilerak tontorrak (puntako orduan) eta haranak (haraneko orduan) izaten dituelako, erregulartasunez errepikatzen direnak.

## Elektrizitatea 
Terminologia elektrikoan, sistema elektriko batean energia-kontsumo txikieneko eguneroko aldia hartzen da kontuan. Banaketa elektrikoaren sistema orokorrean bat dator goizaldeko orduekin, energia elektrikoa eskatzen duen jarduera murriztu egiten delako. Euskal Herrian, aldi hori aldatu egiten da asteko egunaren, urtaroaren, tarifa-aldiaren eta kontratatutako potentziaren arabera.

## Trenbide-ustiapena 
Tren-azpiegituren diseinuak gai izan behar du eskaria puntako orduetan onartzeko, baina baita haraneko orduetan zerbitzu ona emateko ere, bidaiari kopuru txikiagoak ez baitu maiztasun berei eusteko aukerarik ematen.

## Kanpo estekak
Montaubango katedrala

**Jasokundeko Andre Mariaren katedrala** () Frantziako Montauban hirian dagoen katedral katolikoa da.

Montaubango elizbarrutiaren egoitza da (1317an sortua, 1801ean Konkordatuak abolitua eta Tolosako artxidiozesira eramana, eta 1822an eraberritua). Montaubango katedrala protestante bihurtu zen erlijioaren gerren hasieratik 1629an katolizismoa Montaubanera itzuli zen arte.

1685ean Nantesko Ediktua ezeztatu ondoren eraikin berri baten eraikuntza, gaur egungoa, adostu zuten. Katedral berriaren angelu-harria 1692an ezarri zuten eta eliza 1739an sagaratu zuten. Hasiera batean, François d'Orbay arkitektoak zuzendu zituen lanak. 1697an hil zenean, Jules Hardouin-Mansart eta Robert de Cotte izan zituen oinordeko.

1906an Frantziako gobernuak monumentu historiko izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarn (ibaia)

**Tarn** hegoaldeko Frantziako ibaia da, Pirinioekiko paraleloan doana. 381 kilometroko luzera du eta 15.700 km²-ko arroa drainatzen du.

Tarn ibaia hego-mendebalderantz doa, bere jatorritik 1550 metrora, Lozère departamenduan, Cévennes mendietako izen bereko Lozère mendian. Arroila eta kanoien bidez, bere ibilbidea egiten du Moissacetik 3,5 kilometro beherago Garonarekin bat egin arte. Elkargune hori Tolosatik 77 km beherago dago.

Emari ugariko ur-goraldi handiak ditu, 1930eko martxoaren 3koa kasu, bere erdiko eta beheko arroa suntsitu zuena, 9,1 metroko garaierarekin Albin, 6100 m³/s-ko eta 11,5 m-ko altuerako emaria Montaubanen, eta Moissacen, Aveyronen urak jaso ondoren, 8000 m³/s-ra iritsi zena. Beste uholde handi batzuk 1996ko abenduak 8an (9,43 m Montaubanen eta 7,45 m Albin) eta 1994ko azaroaren 6an (8,62 m Montaubanen eta 7,40 m Albin) gertatu ziren.

Tarn ibaia Millau, Albi, Montauban eta Moissac herrietatik gertu igarotzen da.

Tarn ibaiaren ibaiadarren artean, Tarnon, Dourbie, Agoût eta Aveyron ibaiak aipa daitezke.

Munduko zubirik altuena den Millauko biaduktuak A75 autobideak Tarngo harana zeharkatzea ahalbidetzen du, Millau inguruan. 2004ko abenduan inauguratu zuten.
Alberto Villapalos Muñoz

**Alberto Villapalos Muñoz** (Madril, 1995eko urtarrilaren 27a) madrilar futbolaria da, Atlético Balearesen jokatzen du.

Atlético Madrideko harrobian bete zuen gaztaroko ibilbidea 2014ra arte.

2015ean, Sevillara transferitu zuten, bigarren erreserbako taldean jokatu zuena.

2017an, Atlético Balearesera joan zen, zenbait urtez Sevillako erreserbekin egon ondoren.

## Taldeak
David Haro Iniesta

**David Haro Iniesta** (L'Ametlla del Vallès, 1990eko uztailaren 17a) kataluniar futbolaria da, Atlético Balearesen jokatzen du.

2015eko udan, Reus Deportiuk bere fitxaketa ofizial egin zuen.

2018ko uztailaren 13an, David Haro agente askea atzerrira joan zen lehenengo aldiz bere karreran, GIF Sundsvallekin sinatu zuen.

2019ko uztailaren 3an, jaioterrira itzuli zen Atlético Balearesekin hiru denboraldirako akordioa egin ondoren.

## Taldeak 
## Kanpo estekak
Martilgo harana

**Martilgo harana** edo **Martil ibaiaren harana** () Marokon dagoen harana eta ibaia dira. Tetuango ipar-ekialdean dago. 10-15 kilometro hedadura du.

## Etimologia 
Martil izena harana gurutzatzen duen ibaiaren izenetik dator. Lehen, XX. mendearen hasieran, Marokoko Protektoratu Espainiarraren garaietan, Martín ibaia zen. Denboraz, "Martín"ek "Martil" eman zuen. Ibaia Mediterraneoan itsasoratzen da, Martil bainu hirian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Islam aurreko Martil ibaiaren harana.
Manu Herrera

**Manuel Herrera Yagüe** (Madril, 1981eko irailaren 29a) madrildar futbolaria da, Atlético Balearesen jokatzen du.

2017ko abuztuaren 3an, Manuk urtebeteko kontratua sinatu zuen Osasunarekin.

## Clubes
Pedro Orfila

**Pedro Orfila Artime** (Luanco, Asturias, 1988ko martxoaren 6a) asturiar futbolaria da. Atlético Balearesen jokatzen du.

2013ko abuztuaren 19an, Santanderreko Real Racing Clubek 2013-14 denboraldirako utzita moduan lortu zuen. Kantabriako taldeak Bigarren Mailara igotzea lortu zuen. Promozioaren amaieran, Sportingekin kontratua amaitu zuen eta Racing de Santander-ekin behin betiko sinatu zuen. 2014-15 denboraldian Bigarren B Mailara jaitsi ondoren, Racing utzi eta CD Numanciak fitxatu zuen.

## Kanpo estekak
Via Latina

thumb|alt=|
thumb|alt=|

**Via Latina**, erromatar galtzadarik nagusienetako bat izan zen. Erroma eta Capua lotzen zituen. Greziar eta italiarraren arteko funtsezko lotura izan zen garai protohistorikoan. 

K.a IV-III mendekoa, 147 mila erromatarreko luzeera zuen (218 km.) eta bukaeran Via Appiarekin lotzen zen. K.a. 211n bide hau erabili zuen Anibalek Erromarantz joateko.

Gune aipagarriak:

* Hipogeoa, arkitektura-eredu berritzaileak erakusten ditu.
* Katakonbak eta hilobiak.
* *Fortuna muliebris-*en omenezko tenplua, *matronae* zirenen babeslea, Erromatik kanpo, IV. miliarioan. Tenplu hau egin zuten erromatar emakumeek K.a. 488an bakearen alde egindako ekarpenen errekonozimendurako.

Gaur egun, Via Latinako Parke Arkeologikora Erromako erdigunetik abiatzen den autobus batekin sar daiteke, edo Arco di Travertino metro geltokitik oinez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Il Parco archeologico della via Latina raddoppia. (Bideoa, italieraz)
Gilbert uharteak

**Gilbert uharteak** (kiribatieraz: *Tungaru*) Ozeano Bareko erdi-mendebaldeko uhartedia da, 16 atoloiz eta koralezko uharriz osatutakoa, Australiatik 4.500 kilometro ipar-ekialdera kokaturik dagoena. Kiribatiren zati dira.

## Uharteak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Augustine-Malvina Blanchecotte

**Augustine-Malvina Blanchecotte** (jaiotzez Augustine-Malvina Souville, Paris, 1830eko azaroaren 30-1897ko otsailaren 21) idazle frantziarra izan zen. Batez ere poesia idatzi zuen.

## Biografia 
Langile familia batean jaioa, 1850ean ezkondu zen, senarraren abizena hartuz, Blanchecotte. Seme bat izan zuten. Bere lehen liburuan, *Rêves et réalités* (1856), idazleak bere sustraiak erreibindikatzen zituen. Haren lan poetikoek erreferentzia moduan Alphonse de Lamartine eta Pierre-Jean de Béranger idazleen lanak hartzen zituen; *Rêves et réalités* liburuaren bigarren edizioan, Lamartineri egindako eskaintza bat jaso zuen. Louise Colet saloia ezagutu zuen eta haren bitartez garaiko idazleak. *Revue de France* eta *Le Constitutionnel* aldizkarietan idatzi zuen. Haren bizitza ez zen erraza izan. Senarra ospitale batean sartu behar izan zuen eta semea hark bakarrik atera zuen aurrera. 1872an Parisko Komunaren aurkako jarrera erakutsi zuen baina ez muturreko ikuspuntutik; hala ere, Parisen gelditu zen eta hori esker bere testigantza jaso zen. 1897an hil zen.

## Obra 
* *Rêves et réalités* (Paris, 1856); Frantziako Akademiaren Maillé-Latour-Landry saria.
* ''Impressions d'une femme. Pensées, sentiments et portraits* (Paris, 1867).
* *Tablettes d'une femme pendant la Commune* (Paris, 1872).
* *Les Militantes. Poèmes'' (Paris, 1876).
* "A Victor Hugo" poema.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :"Le Sommeil" poema.
Guy Basquet

**Guy Basquet** (Layrac, 1921eko uztailaren 13a - Agen, 2006ko otsailaren 1a) frantziar errugbilaria izan zen, hirugarren lerroko erdi eta hirugarren lerroko hegal postuetan aritzen zena. 1940 eta 1953 bitartean SU Agen taldeko kidea izan zen eta bi aldiz Frantziako txapelketa irabazi zuen. Frantziako errugbi selekzioan 33 aldiz jolastu zuen, haietako 24 kapitain bezala. French Barbarians eta SU Ageneko lehendakaria izan zen.

## Bibliografia 
* Roger Driès *Un missionaire du rugby au coeur de tous les défis* CMCP, 2001.
Zentral hidroelektriko itzulgarri

thumb|400px|eskuinera|Leizeko zentral hidroelektriko itzulgarri baten eskema.
**Zentral hidroelektriko itzulgarria** zentral hidroelektriko bat da, uraren energia potentziala elektrizitate bihurtu ahal izateaz gain, alderantziz egiteko ahalmena duena, hau da, uraren energia potentziala handitzea (urtegi batera igoz, adibidez) horretarako energia elektrikoa kontsumituz. Modu horretan, energia biltegiratzeko metodo gisa erabil daiteke (bateria erraldoi moduko bat). Energia eskaera puntako orduetan asetzeko eta haraneko orduetan energia gordetzeko pentsatuta daude.

## Sarrera 
Eskaera elektrikoa etengabe aldatzen da, eta beharrezkoa da zentral elektrikoek une bakoitzean eskatzen duten energia sortzea. Zentral batzuek, erabiltzen duten sortze-teknologia dela eta, ezin dute erraz aldatu sortutako energia (zentral nuklearrak), eta beste zentral batzuek (zentral termiko konbentzionalak), berriz, hainbat murrizketa tekniko eta ekonomiko dituzte aldaketa horien gainean. Zentral hidroelektrikoak dira karga-aldaketarako murrizketa gutxien duten teknologietako bat.

Zentral horiek "sareko energia biltegiratzeko" sisteman integratzen dira, sorkuntza eskariaren bihurgunera egokitzen lagunduz, eta, beraz, horretarako hain egokiak ez diren teknologiek egin behar dituzten energia-aldaketak murrizten dira; horrela, zentral itzulgarriek haran-orduetan ponpatuko lukete, eta turbinatuko lukete puntako orduetan.

### Zentral hidroelektriko itzulgarriaren zatiak 
Zentral hidroelektriko itzulgarria honakoez osatuta dago:

* Zentraren oinean kokatutako urtegia .
* Ura ponpatuko dioten altuera handiagoan kokatutako urtegia.
* Zentral hidroelektriko itzulgarria, bi urtegien artean ura turbinatzeaz/ponpatzeaz arduratuko dena. Zentrala turbina-multzo bat (normalean Francis turbinak ) eta sorgailuak (normalean sinkronikoa) osatuko dute, energia elektrikoa sortzeko.
Guillermo Vallori

**Guillermo Juan Vallori Grimalt** (Palma Mallorcakoa, 1982ko ekainaren 24a) balear futbolaria da, Atlético Balearesen kapitaina da.

2016/17 denboraldirako Vallori Espainiara itzuli zen eta Atlético Baleares hirugarren sailkatu zen. 2018ra arteko kontratua sinatu zuen.
Miren Alazne Iruretagoiena

**Miren Alazne Iruretagoiena Peñagarikano** (Zarautz, Gipuzkoa, 1935eko azaroaren 23a - Macachín, Panpa, Argentina, 2018ko abenduaren 26a) euskaltzalea eta abertzalea izan zen.

*Gure Ametza* euskal dantza taldeko sortzailea eta gidaria urte luzez. Euskal erreferentea Pampan.

## Biografia 
Zarautzen jaio zen Miren Alazne. 1951ean Euskal Herria beste baldintza batzuetan zegoenean guraso eta nebarekin Argentinara emigratu zuen eta Macachínen ezarri zen. Han ezkondu eta sortu zuen familia.

Amagoia Gurrutxagak *Zarauzko gutunak, 36ko gerra* liburuan Alazneren testigantza jaso zuen.*Ondarretako kartzelan ezagutu nuen aita, hiru bat urte izango nituen; urrutitik ikusi nuen, eskuarekin krikitin jotzen niri.*

### Euskaltzale 
Bere bizitza osoan euskara eta euskal kultura lagun, euskalduntasunaren eta bere erroekiko atxikimenduz sustatzaile eta ekintzaile izan zen. Argentinan bizi izan zen urte luzeetan ez zuen euskara galdu, are gehiago, landu eta euskaraz idatzi eta irakurtzeko ohitura hartu zuen: han zein hemen, euskaldunei euskaraz egiten zien, aurrez aurre edo idatziz.Internet aroa sartu zenean, lagun izan zuen horretan internet. Euskal Kultura.com-en eguneroko irakurlea eta sustatzailea ere izan zen, eta maiz idazten eta deitzen zuen Argentinatik Donostiara.

### Ekintzaile 
Euskara eta euskal kultura beti lagun, Macachíngo Euzko Alkartasuna Euskal Etxeko kide eta buruzagia ere izan zen, eta bertako *Gure Ametza* euskal dantza taldeko sortzailea eta gidaria urte luzez.
Ideiak argi zeuzkan emakumea zen, langilea, ingurukoak dantzan jartzen zituena. Gogotik euskaltzale eta abertzalea, pare bat aldiz etorri zen Zarautza bertan geratu zitzaion ahizpa Arantxa bisitatzera; zirkulazio arazoak zeuzkan eta zangoek pixkanaka karga handia bilakatu zitzaizkion, eta denborarekin ibili ezinik eta Macachindik eta etxetik atera ezinik geratu zen.

## Omenaldiak 
Macachíngo Euzko Alkartasuna Euskal Etxeak 'Dantzari Jai' gogoangarri batez ospatu zuen bere 50. urteurrena. Antolatzaileek bereziki omendu nahi izan zuten 1960ean euskal etxean sortu zen lehenengo dantza taldeko; 'Gure Ametza' Dantza Taldeko sortzailea, zuzendaria eta kolaboratzailea izan zen Miren Alazne Iruretagoyena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ignudi

thumb| Miguel Ángelen ignudietako bat.
thumb| Antonio del Pollaiolo, *Dance di ignudi* .
**Ignudi** ("biluzik" italieraz ) berpizkundeko artelanetan gizonezkoen irudi biluziak dira, hainbat jarreratan aurkeztuak; sarritan antzinako eskultura dute eredu. Kristau tradizioaren aingeruen baliokideak dira, eta tradizioko maitale platonikoen baliokidetasunaren antzekoak.

## Bibliografia 
* Arbour, Renée (1966). Arbour, Renée (1966). Barcelona: Ediciones Daimon.
* Pierluigi De Vecchi (1999). Pierluigi De Vecchi (1999). . Pierluigi De Vecchi (1999).  .
Ghero (antzezlana)

**Ghero Azken euskalduna** Patxo Telleriak sortutako eta Jokin Oregik zuzenduriko euskal antzezlan bat da. 2018tik 2020 bitartera antzeztu zen Euskal Herriko herri ugaritan, horien artean, Bilboko Arriaga Antzokian, Iruñeko Gaiarre Antzokian, Gasteizko Principal Antzokian, Baionako Michel Portal antzokian eta Donostiako Victoria Eugenia antzokian.

## Gaia eta laburpena 
Antzezlana 3000. urtean kokatzen da, etorkizun urrunean, bertan, azken euskalduna hiltzear dago eta ez du bere patua onartu nahi. Antzezlanak erantzuteko zail diren galderak planteatzen ditu, adibidez: "3000. urtean euskara egongo al da?", "Euskararen pizkunde berria ote?". Horrekin bat, azaltzeko zaila den euskararen iraupenarekiko harridura eta miresmena azaltzen ditu antzezlanak, bederatzi istorio kontatuz. Istorio horien artean, algonkin-euskara pidginarekin eta Donemiliaga Kukulako glosekin loturikoak daude, besteak beste. Beste modu batera esanda, euskararen historia kontatzen saiatzen da, modu berritzaile eta berezi batean.

Bestalde, antzezlanak hizkuntzen aniztasunaren aberastasuna goresten du eta horren erakusgarri, hainbat hizkuntzak parte hartzen dute antzezlanean, euskara nagusi bada ere: ingelesa, frantsesa, gaztelania, txinera, katalana, galiziera eta latina. Ezin aipatu gabe utzi, antzezlanak irudikatzen duen 3000. urte horretan, "hizkuntza global" izena jasotzen duen hizkuntza bat soilik mintzatzen da, honek dituen ondorioak azaltzen ditu, zeharka, antzezlanak.

## Antzezleak 
* Mikel Martinez
* Patxo Telleria
* Olatz Ganboa
* Iñaki Maruri
* Ane Pikaza

alt=|ezkerrera|thumb|350x350px|"Ghero. azken euskalduna" antzezlana

## Talde teknikoa eta babesleak 
**Talde teknikoa**

* Egilea: Patxo Telleria
* Zuzendaritza: Jokin Oregi
* Eszenografia eta jantzien diseinuaren arduraduna: Ana Garay
* Musika: Iñaki Salvador
* Jantzigintza: Nati Ortiz de Zarate
* Eszena Osagarriak: Carlos Del Tronco
* Argi Diseinua: David Rodriguez
* Teknikari laguntzailea: Irune Suso
* Zuzendaritza laguntzailea: Adrian Garcia De Los Ojos
* Argazkilaria: Mikel Alonso

**Ekoizpena**

* Euskaltzaindia
* Tartean
* Ekoizpen Arduradunak: Pio Ortiz De Pinedo eta Myriam Garzia

**Babesleak**

* Eusko Jaurlaritza
* Bizkaiko Foru Aldundia
* Euskaltzaindia
* Tartean
* Eskena
* Harrobia Eskena

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Simplicissimus (2019)
* Ez dok hiru. Euskal musikaren benetako istorioa (2017)
* Zergatik, Jamil? (2015)
* Lingua Nabajorum. Euskararen historia txoroa (2014)
* *Pistolaren begi zuri-beltzak*
* *Kontrabaxua* (1988)

## Kanpo estekak 
* Ghero antzezlana ikusteko Vimeo gunea. Covid-19 garaian ikusteko zabaldu zena
* 'GHERO. Azken euskalduna' antzezlanaren webgunea.
Juan Perotxegi

**Juan Perotxegi** () euskal idazlea eta euskal apologista izan zen. Bere biografiari buruz oso datu gutxi ezagutzen dira. Batzuen ustez Ainhoan (Lapurdin) jaio zen baina beste ikerlarien ustetan Garestarra (Nafarroa Garaia) zen. Ogibidez militarra zen. Artilleria lotinanta eta Nafarroako Erresumaren komandantea izan zen. Ideologikoki tubalismoaren jarraitzailea zen, hau da, euskara Euskal Herrira Noeren bilobak ekarri zuela defendatu zuen.

## Izenburu osoa 
Bere liburu nagusiaren izenburu osoak euskaratuta bere ideien inguruko informazio handia ematen du: *Euskararen eta Kantabriako nobleziaren Jatorri eta Antzinatasuna. Don Juan de Perocheguy kapitaina, eta Espainiako artilleriako komisario arruntak argitaratua

Zeinetan erakusten den, aipatutako hizkuntza Munduan mintzatu den lehena izan dela, eta Tubalek berak Espainiara 1800 urte Sorkuntzaren ondotik(1) ekarri zuen bera, Monarkia hau jendeztatzeko nola eta nondik sartu zen berezitasunarekin, eta berdin, nola Agotak Baztango ibarrean sartu ziren, baita Euskaldunen herrian, 506. urtean. Beste bitxikeria batzuekin jatorriz hizkuntza horretarakoek jakin behar lituzketenak.

Zeini gehitu zaizkion bi parte Borboi etxe augustisimoaren jatorri eta etorkia erakusten dutena.

Don Juan de Ydiaquez de Salazar, Espainiako Handi, eta abar jaun beraldikoari dedikatua*.

## Obra 
* 1731n *Origen y antigüedad de la lengua bascongada y de la Nobleza de Cantabria* obraren lehen edizioa argitaratzen du Bartzelonan. Obra honek arrakasta handia izan zuen.
* 1738an berrargitalpen zuzendua egiten du.
* 1752an *Reflexiones curiosas y notables sobre la ciencia y valor para la guerra*.
* 1760an *Origen de la nacion bascongada, y de su lengua* argitaratzen du, testu beraren hirugarren bertsio bat, bigarrena baino pixka bat laburragoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Origen y antigüedad de la lengua bascongada* liburuaren 1738ko edizioaren faksimil osoa.
* [Joxemiel Bidador(https://eu.wikipedia.org/wiki/Joxemiel_Bidador)ren artikulua *Nafarkaria*n, 1999ko maiatzean.]
* :Juan Perotxegi *Auñamendi Entziklopedia*n.
Ninbo

thumb|227x227px| Ninboa Ama Birjina eta haurraren irudian.
[thumb| Aita [Paskoal I.a|santu Paskoal I.ak halo karratu bat atzean duela irudikatu zuten. Horrek adierazten du orduan bizirik zegoela. 820. urte inguruan, Santa Prassede basilika, Erroma. ]]
**Ninboa** (, ) argitasuna da, argi-koro modura, sarri biribila, eta buruaren atzeko aldean eta inguruan irudi edo ikono baten bidez adierazia. Sinbolo gisa, irudikatzen duen pertsonaren argi espirituala edo jainkotiarra nabarmentzen du.

Askotan aureolaren sinonimotzat erabiltzen den arren, azken hau buruaren gainean jarri ohi da (zirkulu edo elipse modura, banandua edo burua ukituz), edota pertsonaiaren gorputz guztia bildu dezake.

## Jatorria 
Ninboa antzinako egiptoarrek, hinduek, grekoek eta erromatarrek erabili zuten jainko-jainkosen edo pertsonaia jainkotuen irudietan, boterearen eta handitasunaren sinbolo gisa.

Egipton aurkitutako irudikapen piktoriko zaharrenetan, ninbo moduko bat zen disko bat irudikatzen zen jainko-jainkosen buruen gainean, adibidez, Raren kasuan. Eguzki-diskoa zen eta Khonsu jainko edo Hathor jainkosaren gainean jartzen zen. Antzinate grekoerromatarrean, Helios, Sol Invictus  edo Apolo bezalako eguzkitar jainkoen buruen gainean agertzen hasi zen, baina buruaren atzean. Erromatar Inperioan, ninboak zirkulu perfektuaren forma hartuko du, bereziki jainko bihurtutako enperadore irudikapenetan.

Indiako artean ninbo eta aureolak ere maiz irudikatu dira, batez ere ikonografia budistan, non gutxienez I. mendetik artatu baitira.
[erdian|thumb|[Apolo buruan ninboa duela, II. mende amaierako El Djem-eko mosaiko batean, egungo Tunezen]]

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* M. Collinet-Guérin, *Histoire du nimbe des origines au temps modernes*, Paris, 1961.

## Kanpo estekak
Cliff Morgan

**Clifford Isaac "Cliff" Morgan**, CVO, OBE (Trebanog, Rhondda, 1930eko apirilaren 7a - Bembridge, 2013ko abuztuaren 29a) galestar errugbilaria izan zen, joko zabaltzaile postuan aritzen zena. Galesko errugbi selekzioan 29 aldiz jolastu zuen eta British and Irish Lions taldearekin bidaiatu zuen Hegoafrikara 1955ean. Bere erretiraten ondoren telebista aurkezlea izan zen.
José Gabriel Peris Sornosa

**José Gabriel Peris Sornosa** (Valentzia, 1989ko ekainaren 11a) Valentziako futbolaria da. Ezkerreko atzelari gisa jokatzen du Atlético Balearesen.
Zerumarra

[thumb|320px|[New York hiriko zerumarra]]
[thumb|320px|[Riga hiriko zerumarra]]
**Zerumarra** edo batzuetan ingelesezko ***skyline*** hiri baten egitura eta eraikin garaienek (batez ere etxe orratzek) silueta edo ikuspegi orokorra da, sarri honen ikur bilakatzen dena. Hiri baten egiturek sortutako horizonte artifizial gisa ere deskriba daiteke. Zerumarrak hirietako hatz-marka modukoa da, ez baitaude bi berdin eta identifikatzeko balio baitute.

## Kanpo loturak
San Mixel Garikoitz (pastorala)

thumb|300px|
***San Mixel Garikoitz*** pastorala Junes Casenaveek idatzitako lana da, 1994ko uztailaren 24an Donaixti-Ibarren, Nafarroa Beherean, lehen aldiz taularatuta. Santu protagonista Ibarren jaio zen. Lan honek berriro ere gai erlijioso bat erabili zuen argumentu nagusi bezala. Pastoral hau Zuberoatik kanpo estreinatu zen lehenengoa izan zen.

## Argumentua 
Pastoralak San Mixel Garikoitz santuaren biografian oinarrituta dago. San Mixel Garikoitz (Ibarre, 1797-L'Estela-Bètharram, 1863) Kanboko apaiza eta euskal santua izan zen. “Societas Sacratissimi Cordis Jesu Betharram” (euskaraz: *Betharramgo Jesusen Bihotzeko Apaizen Elkartea* edo ezagunago *Baionako Apaizak*) ordena sortu zuen. Laborarien familia batean jaioa, 1823ko abenduaren 20an Baionan apaiz ordenatu zuten. Bere lehen misioa Kanboko elizan egin bazuen ere, hiru urte geroago Bètharramgo seminariora bidalia izan zen, non zuzendaria izan zen. Seminarioa Baionara eraman zuten eta Garikoitzek Bètharramen bere ordena sortu zuen bost apaizekin batera. Ordenak misioei eta hezkuntzari ekin zien: Gaskonia, Ipar Euskal Herria eta Bearnoanmzeharisiolariak bidali zituen; eta Maulen, Orthezen, Oloroe-Donamarian eta L'Estela-Bètharramen (azken hirurak Bearnon, Okzitania) zenbait eskola eraiki zituen. Aita Garikoitz 1923ko martxoaren 15 dohatsu bihurtu zen eta 1947ko uztailaren 6an Pio XI.ak aldarera goratu zuen.

## Ezaugarriak 
Pastoralak hogeita bat jelkaldi ditu. Lehenengo antzezpena 1994ko uztailaren 24an Donaixti-Ibarren egin zen eta bigarrena abuztuaren 4an. Errejenta Jean-Pierra Recalt-Altabe izan zen eta kantuen arduraduna Pier Paul Berzaitz. Aintzin-solasa Jean Iribarne koronelak sinatu zuen.

## Bibliografia 
* *San Mixel Garikoitz pastorala*, Arizmendi irarkola, Donibane Garazi, 1994.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Pastoral
* Junes Casenave

## Kanpo estekak 
* Aingeruen atala Youtuben.
Skyline

**Skyline** honakoa izan daiteke:
* ***Skyline*** edo **Zerumarra**
* Estatu Batuetako zenbait herriren izena:
** **Skyline (Minnesota)**
** **Skyline (Alabama)**
** **Skyline View (Pennsylvania)**
** **Skyline Acres (Ohio)**
* **Nissan Skyline** autoa

## Ikus, gainera 
* Ostertz edo horizontea
A-50

**A-50** edo **Kulturaren Autobia** Avila eta Salamanca lotzen duen autobia da.

## Tarteuneak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Regina Raull

**Regina Margarita Raull Martín** (Bilbo, 1931ko otsailaren 12a - Mexiko Hiria, 2019ko azaroaren 14a) euskal margolaria izan zen. Zortzi urtekin familiarekin erbesteratu zen, beraz erbestealdiaren bigarren belaunaldikoa izan zen, eta mexikora joan ziren. Mexikon ezagutzera eman zen eta muralista izan zen.

## Biografia 
Raull Martín familiak 1939an Pirinieoetatik Frantziara gurutzatu zuen. Estatu horretan egon ziren La Salle transatlantikoan Amerikako bidea itsasontziratu arte, hasiera batean Dominikar Errepublikara. Herrialde horretara 1939ko abenduaren 19an heldu ziren; han bi urte egon ziren baina egoera ekonomikoa ikusita, aitak, José Raull Bellido, Mexikora joatea erabaki zuen. Reginaren Mexikoko lehenego urteak erbesteratuen zirkuluetan izan ziren, batez ere López kalearen inguruan, 2010etik Espainiako Erbestearen Bidea bezala ezagututa. Reginak, bere anai-arrebekin, Jose eta Hada, Madril ikastetxean ikasi zuen eta gero Luis Vives institutuan, biak erbesteratuak sortuak.

Unibertsitatean Regina Raullek Arte Plastikoen Eskola Nazionalean ikasi zuen. Une horretan ezagutu zuen Mexikoko errealitatea eta hango margolariak. 1910eko Mexikoko Iraultzak muralismoa plazaratu zuen; ondorioz, Margolaritzaren Eskola Mexikarra sortu zen, hiru izen handiekin lotuta: Diego Rivera, David Alfaro Siqueiros eta José Clemente Orozco. Errealismoaren aurrean margolari hauek Rufino Tamayok “errealismo magikoa” bezala definitu zuen estiloa bultzatu zuten. Errealismo horretan elementu indigeneek garrantzi handia zuten baina baita ere Europa joera eta estilo berriak. Reginaren lehenengo lanak esparru horretan kokatu behar dira, nahiz eta gero abstraziora jo. Muralismoa gizonezkoen eskuetan egon da baina emakume batzuek ere landu zuten; emakumeen adibide gehienak Chapultepec basoan eraiki zen Antropologiako Museo Nazionalean (1964) non zortzi emakume margolarien muralak ikus daitezkeen, tartean Regina Raullena, *La educación del niño en la época mexica* oleoa alegia (Haurraren heziketa mexika garaian). Ez zen hau bere murak bakarrak; beste batzuk Haur Psikiatriaren Ospitalean Tlalpan-en (1967), Asistentziako Ospitalean, e.a.

Publizitatearen munduan 60. eta 70. hamarkadetan aritu zen. Iragarki ezagunak prestatu zituen, esaterako, Compañía Mexicana de Aviación enpresarako. 1968an, Joko Olinpikoekin batera kultura olinpiadak proposatu zituen. 1971an, bestetik, Mexiko Hiriaren Gabonetako argiteria diseinatu zuen. Prentsan artikulu ugari plazaratu zuen, batez ere *La Extra* egunkarian.

Margolari gisa erakusketa asko egin zituen, bai Mexikon baita ere beste estatuetan: Frantzia, Estatu Batuak, Espainia, Japonia... Mexikoko presidentea izan zen Adolfo Lopez Mateosk kanpoko autoritateei haren lanak oparitu zituen bere izena ezagutzera emanez.

Regina 2019ko azaroaren 19an hil zen, Mexiko Hirian.

## Estiloa 
Muralismotik kanpo Regina Raullen margolanetan haurtzaroaren xamurtasuna aurkitzen dugu. Protagonistak gehienetan emakumeak eta haurrak dira. Koloreek garrantzi handia dute bere lanetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hil ondorengo omenaldia.
* : Biografia.
* : Margolariarekin elkarrizketa Youtuben.
Timothy Abbott Conrad

**Timothy Abbott Conrad** (Trenton, New Jersey, 1803ko ekainaren 21-ibidem, 1877ko abuztuaren 9a) Ameriketako Estatu Batuetako geologo eta malakologo ospetsua izan zen. Conradek Alabamako Ipar-Amerikako beste lurraldetako Zenozoiko eta Mesozoikoko moluskoak ikertu zituen. Geologiaz oso interesatua ere, 1837tik 184 arte New Yorkeko Estatuko geologoa izan zen. 1838tik 1845ra *Natural history Survey* estatu berean argitaratzen aldizkariaren erredaktorea izan zen.

## Malakologiari buruzko lanak 
* *American marine Conchology* 1831
* *Fossil Shells of the Tertiary Formations of te United States* 1832
* *A monography of the family Unionidae of the United State* (12 ataletan, 1835-59)
* *Paleontology of the State of New York* 1838-40
* *Paleontology of the Pacific railroad Survey in California* 1854
* *Paleontology of the Mexican Boundary Survey* 1854

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Timothy Abbott Conraden lanak.
Charles Michel

**Charles Michel** (Namur, 1975eko abenduaren 21a) belgikar politikaria da.

Mugimendu Erreformistaren kidea da eta Belgikako lehen ministroa izan zen 2014 eta 2019 bitartean. 2019ko abenduaren 1etik 2024ko abenduaren 1era Europako Kontseiluko lehendakaria izan zen.

## Kanpo estekak
Logaritmo hamartar

thumb|321x321px
Matematikan, **logaritmo hamartarra** edo **logaritmo arrunta**, 10 oinarriko logaritmoa da eta \log_{10}x bezala adierazten da edo zuzenean \log x.

## Kanpo estekak
Mare aux Songes

**Mare aux Songes** () Afrikako hego-ekialdean eta Maurizio uhartean dagoen sedimentu biltegi bat duen zingira da. Berriki desagertutako animalien subfosil asko zingiran pilatu dira; aintzira bat izan zen behin, eta dodoen subfosilen lehen aztarnak han aurkitu zituzten.

1865ean Mahébourgeko eskola maisu batek, George Clarkek, hegaztiei buruzko Strickland & Melville monografiak inspiratuta eta hogeita hamar urtez bilatu ondoren, dodoren subfosil hezur ugari aurkitu zituen Mare aux Songes urtegian.

## Paleofauna 
Mare aux Songesen honako espezimenak aurkitu dituzte.

### Hegaztiak 
### Narrastiak 
### Ugaztunak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las Hoyas

**Las Hoyas**, Cuenca hiritik gertu (La Cierva udalerrian hain zuzen ere) dagoen aztarnategi paleontologikoa da.

Barremiar (Behe Kretazeokoa) garaikoa da eta Konservat-Lagerstätte izeneko aztarnategi motakoa da, hau da, ekosistemaren kontserbazio oso ona ahalbidetzen duten motakoa. Izan ere, Las Hoyas kareharri litografikoz osatuta dago, barnean ur gezako aintzira baten hondoan eratu ziren hondakin fosilizatuak gordetzen dituztenak, garai hartan Tetis itsasoko uhartedi bateko uharte bat zena.

Lo Hueco aztarnategiaren aurkikuntzari esker, Cuencako probintzia kretazear aztarnategi paleontologiko multzo garrantzitsuenetako bat bilakatu zen.

2016ko martxoaren 15ean aztarnategia Kultura Ondasun izendatu zuten, "gune paleontologiko"en kategorian. Era berean, Espainiako Geologia eta Meatzaritza Institutuak "nazioartean garrantzitsua den espainiar interes geologikoko eremu" (*geosite*) izendatu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Bhimako zaldi

**Bhimako zaldia** edo **Dekkango zaldia** Indiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean dago.

Bere hedapen gunea Bhima ibaiko ibarrean dago Pune hiritik gertu. Arraza , seguruen Maratha Inperioan garatu zuten XXIII. mendeko bukaeratik aurrera. Horretarako arabiar zaldi, turkomar zaldi zein persiar zaldiak erabili zituzten elkarrekin gurutzatuz. Zaldi hauek inperioko armadaren zalditeria hornitzeko erabiltzen zituzten. Horretarako diru laguntzak eta zaldien konfiskazioak tartekatzen zituzten.

FAOren arabera desagertzeko zorian dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kundun

***Kundun*** 1997an Martin Scorsesek zuzendutako biografia film bat da. Tenzin Thuthob Tsarong, Gyurme Tethong, Tulku Jamyang Kunga Tenzin eta Tenzin Yeshi Paichang aktoreek antzeztu zuten.

"Kundun" hitzak tibeteraz སྐུ་མདུན་, *sku mdun*, "presentzia" esan nahi du.

## Argumentua 
1937an fraide budista talde batek beren herrialdea ordezkatu eta Tibeteko budismoaren buruzagi nagusia izango den hamalaugarren Dalai Lama izateko tibetar haur bat hautatuko dute. Sistema zorrotza da: bi urteko mutikoa familiarengandik urrundu eta Potalako jauregira eramana izango da, bertan buruzagi politiko eta espirituala izateko hezitua izango da.

## Aktoreak 
* Tenzin Thuthob Tsarong: 14. Dalai Lama (heldua)
** Gyurme Tethong: Dalai Lama (12 urterekin)
** Tulku Jamyang Kunga Tenzin: Dalai Lama (5 urterekin)
** Tenzin Yeshi Paichang: Dalai Lama (2 urterekin)
* Tencho Gyalpo: Dalai Lamaren ama
* Tenzin Topjar: Lobsang (5-1 urte artean)
* Tsewang Migyur Khangsar: Dalai Lamaren aita
* Tenzin Lodoe: Takster Rinpoche
* Tsering Lhamo: Tsering Dolma
* Geshi Yeshi Gyatso: Serako Lama
* Losang Gyatso: Mezularia (edota Lobsang Gyatso)
* Sonam Phuntsok: Reting Rinpoche
* Gyatso Lukhang: Lord Chamberlain
* Lobsang Samten: Sukalde maisua
* Jigme Tsarong: Taktra Rinpoche (edota Tsewang Jigme Tsarong)
* Tenzin Trinley: Ling Rinpoche
* Robert Lin: Mao Zedong presidentea
* Jurme Wangda: Lukhangwa lehen ministroa
* Jill Hsia: Neskatoa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Britannia (telesaila)

***Britannia*** () britano-estatubatuar historia, fantasia eta drama telesaila da. Kelly Reilly, David Morrissey, Zoë Wanamaker, Mackenzie Crook, Nikolaj Lie Kaas eta Eleanor Worthington Cox aktoreek antzeztu zuten. 2018ko urtarrilaren 18an Sky Atlantic (Erresuma eta Irlanda) eta Amazon Prime Video kateetan estreinatu zuten.

## Argumentua 
K.a. 43. urtea, Britania. Kerra (Kelly Reilly) Cantii herriko buruzagiaren alabak beren usadiozko arerioak diren Antedia (Zöe Wanamaker) erregina eta Regniekin elkartu beharko da, Erromatarrei aurre egiteko helburuz. Aulus Plautius (David Morrisey) jeneralaren gidaritzapean erromatarrak iraganean Julio Zesarrek porrot egin zuen lekuan garaipena lortzeko asmoz itzuli dira. Aulus buruzagi indartsua da, baina misioa arriskuan jar dezakeen sekretu ilun bat ezkutatzen du. Bitartean, zelta tribuek eta druidek erromatarrei aurre egiteko bat egingo dute, eta Kerrak britainiar erresistentziaren buru izanik bere bizitzako erronka handienari aurre egin beharko dio.

## Aktoreak 
### Erromatarrak 
* David Morrissey: Aulio Plauzio
* Fortunato Cerlino: Vespasiano
* Hugo Speer: Luzio
* Daniel Caltagirone: Bruto
* Aaron Pierre: Antonio
* Zaqi Ismail: Filo
* Gershwyn Eustache Jnr: Vito
* René Zagger: Dezimo (Guest)
* Gerard Monaco: 2. erromatar desertorea (gonbidatua)
* Steve Pemberton: Klaudio enperadorea

### Cantiaciak 
* Kelly Reilly: Kerra
* Ian McDiarmid: Pellenor erregea
* Julian Rhind-Tutt: Phelan
* Annabel Scholey: Amena
* Samantha Colley: Andra
* Barry Ward: Sawyer
* Callie Cooke: Islene
* Eleanor Worthington Cox: Cait

### Regniak 
* Zoë Wanamaker: Antedia erregina
* Joe Armstrong: Gildas
* Liana Cornell: Ania

### Druidak 
* Mackenzie Crook: Veran eta Harka
* Jodie McNee: Willa
* Jack Roth: Ossian
* David Bradley: Quane
* Abigail Rice: 1. zaharra
* Peter Hosking: 2. zaharra

### Bestelakoak 
* Nikolaj Lie Kaas: Divis / The Outcast
* Stanley Weber: Lindon Galiakoa
* Gary Oliver: Jhehutamisu (gonbidatua)
* Tolga Safer as Aziz (Guest)
* Laura Donnelly: Hella

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jorge Ortiz Mendoza

**Jorge Ortiz Mendoza** (Villacañas, 1992ko apirilaren 25a) Gaztela-Mantxako futbolaria da. Atlético Balearesen jokatzen du.

## Kanpo estekak
Bibhag

thumb|280px|Bangladesheko bibhagak
**Bibhaga** Bangladeshko lehen mailako unitate administratiboa da. Zortzi bibhag daude herrialdean, 64 barruti (, *zila*) eta 522 azpibarrutitan (, *upazila*) banaturik daudenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garindo Beraskoitz

**Garindo Beraskoitz** (, , ) VIII. mendearen bukaerako pertsonaia misteriotsua izan zen (*Ibn Belascut* aipamena 781. urtekoa - 165. islamiar urtekoa- da). Bere bizitza ezezaguna da, soilik buruzagi baskoi bat izango zela dakigu, eta Gartzia Garindoitzen aita bezala aipatzen zutena. "Garindo" antroponimoa, garai hartako mendebaldeko Pirinioetako leinuetan behin eta berriz agertzen dena, bisigotismo bat izango litzateke, bere urruneko jatorria baltikoa den arren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolas Grunitzky

**Nicolas Grunitzky** (Atakpamé, Togolandia, 1913ko apirilaren 5a - Paris- 1969ko irailaren 27a) Togoko presidentea izan zen.

Poloniar jatorriko alemaniar aitaren eta togoar amaren semea zen. Ingeniarirza ikasi zuen Parisen. 1951 eta 1958 bitartean Frantziako Nazio Biltzarreko kidea izan zen eta 1956ko irailaren 10an Togo Frantsesako lehen ministroa bihurtu zen. 1958ko hauteskundeetako Sylvanus Olympioren garaipenaren ondoren erbestera ibili zen. 1963ko estatu-kolpearen ondoren lehendakaria izendatu zen eta 1967an Gnassingbé Eyadémak zuzendutako beste estatu-kolpe bategatik baztertu zen. 1969an Boli Kostan auto-istripu bat izan zuen eta handik gutxira hil zen Parisen.

## Kanpo estekak
Gilen Gellonekoa

**Gilen Gellonekoa**, **Gilen Orangekoa** edo **Gilen Akitaniakoa** (iparraldeko Frantzia,  - Gellone?, 812 edo ) Tolosako kondea izan zen 790-811 bitartean. Autungo kondearen semea eta Karlomagnoren lehengusua izan zen.

781etik aurrera Luis I.a Errukitsuaren tutorea izan zen. Tolosako konderria Septimania eta Gothiarantz hedatzen zen Pirinioen hegoaldean, hurrengo urteetan frankoen esku eroriko zirenak. 791n baskoien aurka borrokatu eta menderatu egin zituen. 793an arabiarrek garaitu zuten Orbièun, baina hauek Sardiniarantz erretiratu behar izan zuten. Luis *Errukitsua* gaztea babestuz gidatu zuen egungo Kataluniarako espedizioa, eta 801ean Bartzelona konkistatu zuen. Horretarako Ademar Narbonakoaren eta baskoien laguntza izan zuen.

804an, Anianeko monasteriora erretiratu zen, eta handik, 806an, beste monje batzuekin irten zen Saint-Guilhem-le-Désert herrian Gelloneko monasterioa sortzeko. 812 edo 814ko maiatzaren 18an hil zen eta santu bezala gurtu zuten.

## Erreferentziak
Belasko Gaskoia

**Belasko Gaskoia** () Iruñeko kondea izan zen 799-816 bitartean. Garindo Beraskoitzen semea, Gartzia I.a Garindoitzen anaia eta Luis I.a Errukitsuaren aliatua izan zen. 816an, Abd al-Karim ibn Abd al-Wahid ibn Mugit buru zuen armadak menderatu zuen Pancorbon.

## Bizitza 
Kordobako emirerriak barneko arazo politikoak zituen, Hisham Al-Reda hil zenean, bere semea zen Al Hakanek Suleiman eta Abu Marwan bere osaben gurariak borrokatu behar izan zituelako.

Frankoek emirerriaren asaldaketa aprobetxatu nahian, 798an Gilen I.a Tolosakoak Alfontso II.a Asturietakoa eta Bahlul ibn Marzuq Huescako *wali*a bilerara deitu zituen, Luis Errukitsuaren izenean *al-Tagr al-Ala* edo goialdeko marka konkistatzeko asmotan. Egoera aprobetxatuz Asturiasko Erresumak Lisboa eraso zuen eta Karlomagnok Bartzelona konkistatu eta Iruñea bere orbitan kokatu zuen.

801ean, Al Hakanen seme Mohamed ibn al-Hakan buru zuen islamdar armada Araba eta Gaztela erasotzera joan zen. Argantzongo haitzartetik Ebro zeharkatzean frankoen aldeko Belasko iruindar *dux*ak eta, ziur asko, Antso Otsoak bidalitako gudaroste batek prestaturiko segadan erori zen. Hain zen gogorra porrota ezen Mohamed ibn al-Hakan Qurtubara bere ofizial hoberenetariko batzuk eta hainbat lagun gabe itzuli baitzen.

803an, banukasitarrek eta beren aliatu baskoiek Tutera setiatu eta hartu ondoren, bertako valia, Yusuf ibn Amrus, atxilotu zuten. Hala ere, Amrus ibn Yusufek eskualdea berreskuratu zuen

Pancorboko guduak hamahiru egun iraun zuen etengabe: baskoiek haitzartetan eta ibaien ibietan kokatu zituzten bere defentsak, bere armez egindako lubakiak eta zurak aprobetxatuz. Musulmanek ezin izan zuten defentsak gainditu eta kristauek erasoari ekin ziotenean, musulmanek bidea hautsi eta menderatu zituzten. Hildako asko haitzartean erori ziren.
 
Euriaren ondorioz baskoiek bere defentsa guztiak galdu zituzten baina musulmanek ere gorriak ikusi zituzten eta alderdi biek alde egin behar izan zuten.

Belasko Gaskoiaren porrota aprobetxatuz, Eneko Arista frankoen hegemoniaren aurka matxinatu zen, Iruñeko Erresuma aldarrikatuz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charte d'Alaon

'''''Charte d'Alaon'''* () Eudon Handiaren (715 – 735) oinordekoen genealogia azaltzen duen agiri faltsua da. XIX. mendean Joseph-François Rabanis frantziar historialariak XVII. mendean sortutako engainu bat zela frogatu zuen eta orduko Baskoniako Dukerria eta Nafarroako Erresumaren genealogia erabat belztu zuen.

*Charte* honen esanetan, Akitaniako dukeak Kariberto II.a merovingiarraren ondorengoak ziren. Izan ere, Karibertoren azken semeak (existitu baziren) ezezagunak dira; era berean, Eudon Handiaren gurasoak ere ezezagunak dira. Egoera berean dago Lupo II.a eta ezin da Eudonekin edo merovingiarrekin lotu.

X. eta XIII. mendean agintean izan zen Semero leinua, *Charte*ren aburuz, Lupo II.aren seme baten oinordekoak dira. Litekeena da Lupo II.a eta Xemen I.a aita-semea izatea baina ezin da frogatu hegoaldeko agintariekin inolako harremanik. Are gehiago, akitaniar buruzagien euskalduntasuna zalantzazkoa da. Nafar genealogiak aztertzean, Charles Higounetek "fantasmagorikoak" zirela esan zuen. *Charte''n oinarrituta, Jules Villainek Comminges eta Foixko leinuen eta Lupo II.aren arteko harreman bat proposatu zuen. Tesi hori inkoherente da oso. Zenbait proposamen egin dituzten arren, Lupo II.aren ahaideak (gurasoak, emazteak, seme-alabak) ezezagunak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saint-Guilhem-le-Déserteko abadia

**Saint-Guilhem-le-Déserteko abadia** () edo **Gelloneko abadia** () Frantziako Hérault departamentuan dagoen Saint-Guilhem-le-Désert herriko beneditar abadetxea da. 804an, Gilen Gellonekoak ezarri zuen. Erlijio Gerretan arpilatu eta Frantziar Iraultzaren garaian nazionalizatu zuten.

1840an Frantziako Gobernuak monumentu historiko eta 1998an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Erreferentziak
Patxi Apalategi

**Patxi Apalategi Mendizabal** (1945 - Donostia, Gipuzkoa, 2025eko ekainaren 10a) euskal itzultzailea izan zen. Ezaguna izan zen batez ere XIX. mendeko Gustave Flaubert eta Charles Baudelaireren obrak eta Hergéren Tintinen komikiak euskaratzeko lanari esker.

## Biografia 
Parisen lizentziatu zen Soziologian eta Filosofian. Frantsesetik eta gazteleratik euskara ekarri ditu lan literarioak.

Madame Bovary, Elkar, 2012
>

Madame Bovary Mikel Garmendia / eizie.org, 2013-05-07
* Flaubert, Gustave: *Un cœur simple*, 1877
Flaubert, Gustave: Bihotz sinplea, Erein, 1996) 
* Hergé¸ *Objectif Lune*, 1953
Ilargira bidean, Elkar,1986
* Hergé: *On a marché sur la Lune*, 1954
Ilargian oinez Hergé, Elkar 1985
* Hergé ''L'Affaire Tournesol*, 1956
Tornasol arazoa, Mensajero ; Etor 1972

* Levi-Strauss, Claude: *Anthropologie structurale* 1958
Antropologia estrukturala, Klasikoak 1996

### Gazteleratik 
* Delibes, Miguel: *Viejas historias de Castilla la Vieja*, 1964
Kastila Zaharreko kontu zaharrak La Primitiva Casa Baroja 1985

Kastila Zaharreko kontu zaharrak Hiria, 2002

* Pío Baroja: *La leyenda de Jaun de Alzate*, 1922
Altzateko jaun-en kontu zaharra, La Primitiva Casa Baroja 1986

* Unamuno, Miguel de: *Vida y Escritos del Dr. Rizal'',
Rizal-i begira, La Primitiva Casa Baroja, 1986

## Erreferentziak
Donejakue bideak Frantzian

**Donejakue bideak Frantzian** () izendapenpean Frantziatik igarotzean Done Jakue Bidearekin lotutako monumentu batzuk biltzen dira, UNESCOk 1998an hala izendatu zituenetik Gizateriaren Ondarearen zati direnak. Frantzian lau bide edo bide nagusi daude Santiago de Compostelara joateko:

* *Via Tolosana* edo *Via Arletanensis*, Arleserako edo Tolosarako bidean: Arlesen zati bat Frantziako Mediterraneoan, eta, Tolosa zeharkatu ondoren, Pirinioak zeharkatzen ditu Somportetik, non Aragoiko bidearekin lotzen den.
* *Via Turonensis* edo Tourseko bidea.
* *Via Podiensis* edo Puyko bidea.
* *Via Lemovicensis* edo Limogesko bidea.

Azken hiru bideak Gibraltar izeneko paraje batean elkartzen dira, Izuratik gertu. Hortik, hiru ibilbideek elkarrekin jarraitzen dute Donibane Garazira arte, Donejakue bidearen azken etapa da eta azken herria Pirinioak zeharkatu aurretik. Nafarroa Behereko herri hau Bide Frantsesaren abiapuntutzat hartzen da.

Lau bide nagusi horiez gain, beste adar txikiago asko daude. Horien artean, honako hauek nabarmentzen dira:

* Soulaceko bidea edo Akitaniar Itsasertza. Bideak Côte d'Argent zeharkatzen du eta Irundik sartzen da, Kostaldeko Donejakue bidearekin lotuz.
* Piemonte Pirenaikoaren bidea: Mediterraneotik Pirinioekiko paraleloan doa, eta hein batean *Via Tolosana*rekiko paraleloan. Pirinioak zeharkatu ditzake hainbat puntutatik, tartean Gavarnie.
* Auverniako Bidea edo *Via Auverniensis*: Clermontera bidean Neversera desbideratzen den *Via Lemovicensis*en aldaera bat da. Erromesek, 600 kilometro baino gehiago egin ondoren, La Romieun *Via Podiensis*ekin bat egingo dute.

UNESCOren adierazpenak, banan-banan adierazita, bidearen zazpi zati babesten ditu, hala nola 26 eliza, 12 katedral, 11 abadia, 6 zubi, 5 basilika, 5 ospitale, 2 kolegiata eta kanpandorre bat, ate bat eta trikuharri bat.

## Kanpo estekak
Frantses bidea

**Frantses Donejakue bidea** edo, laburrago eta ohikoago, **Frantses bidea** (, ) Done Jakue Bidearen ibilbideetako bat da.

Bide hori ez zen eratu Antso Nagusiaren garaira arte, XI. mendera arte, alegia. Erlikiaz eta santuen gorpuzkiz beteriko ibilbideari irudimen epikoa gehitu zitzaion: Done Jakue ametsetan agertu zitzaion Karlomagnori, Esne Bidea bere hilobia aurkitzeko seinalea zela azaldu eta Espainia musulmanen menpetik askatzeko hura askatzeko eskatuko dio.

## Ibilbidearen adibide bat 
### Galeria 

Fitxategi:Roncesvalles003.JPG|Orreaga
Fitxategi:Jaca_a_los_pies_de_la_peña_Oroel.JPG|Jaca eta Oroel haitza
Fitxategi:Muruzabal.jpg|Muruzabal (Navarra)
Fitxategi:Navarrete.jpg|Navarrete
Fitxategi:Ciudad de Burgos.jpg|Burgos
Fitxategi:Imagen Carrion de los Condes.jpg|Carrión de los Condes
Fitxategi:Spain.Leon.Astorga.Catedral.de.Santa.María.jpg|Astorga
Fitxategi:Portomarin Bruecke Sept2005.jpg|Portomarín
Fitxategi:Santiago aprox.1968 GDFL.jpg|Santiago de Compostela
Fitxategi:Pilgerausweis1.jpg|Egiaztagiria

## Erreferentziak
San Juan de Ortegako monasterioa

**San Juan de Ortegako monasterioa** (), Burgosko izen bereko herrian dagoen monasterioa da. Frantziar Done Jakue bidearen etapa-helmuga ospetsua da. San Juan de Ortega eliza eta San Nikolas de Bariren kapera edo Santuaren kapera dituen monako multzo bat da, Jeronimoen Klaustroarekin eta erromesen Babeslekuarekin batera (bertan harri gorrixkako klaustrotxo txiki bat aurkituko dugu).
Errejent

**Errejent** (gaskoiera)tik, "eskola maisua") Zuberoako pastoraletan garrantzi handiko partaidea. Bere lana zuzendariarena antzekoa da.

## Ezaugarriak 
Horrela azaltzen du errejentaren lana Patri Urkizuk: "Antzezpena egiten den unean testuaren oroitarazle lanak egiteaz gain, musikariei zein aktoreei hasiera-bukaerak adierazten dizkie, berak moldatu kaier baten arabera. Eginkizun horiez gain, errejenta da pastoral ondarea zaindu eta gordetzen duena, eta, batzuetan, pastoral sortzaile ere izan da". 

## Errejent ospetsuak 
* J. P. Saffores
* Marzelin Hegiapal
* Pierre Bordazarre "Etxaun-Iruri"
* Jean Pierre Recalt

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaldi hezleak

***Zaldi hezleak*** jatorriz Erromako Quirinalean zeuden estatua erraldoiak ziren. Antzinakotasun handia zuten, Antzinako Erromako garaikoak baitziren. Dena dela, jatorria zaharrago da zeren eta Antzinako Greziaren eredua jarraitu bazuten. Eskulturetan agertzen ziren pertsonaiak Kastor eta Polux edo Dioskuroak ziren. Lan hauek Erdi Aroko lanetan oso aipatuak izan ziren, adibidez, *Mirabilia Urbis Romae* liburuan. Eredua askotan errepikatua izan da; esaterako, Frantzian, 1743 eta 1745 artean, Guillaume Coustouk *Chevaux de Marly* taldea egin zuen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Quirinal_Giovanni_Piranesi.jpg|Eskulturak XVIII. mendean.
Fitxategi:Cheval de Marly MR 1802.jpg|Marlyre Zaldietariko bat.
Fitxategi:Cavalli di Bronzo.jpg|Peter Klodt von Urgensburgek egindako *Horse Tamers* eskultura.
Fitxategi:2004_10_31_-_Rome_039.JPG|Erromako Kapitolioaren *Zaldi hezleak*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak