open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Estoniako Arkitektura Museoa

**Estoniako Arkitektura Museoa** () Estoniako Tallinn hirian dagoen arkitektura museo bat da. Rotermann auzoan dago. Museoa ICAM elkarteko kidea da.

## Historia 
Museoa 1991ko urtarrilaren 1ean sortu zen, Estoniako arkitekturaren historia eta gaur egungo garapena dokumentatzeko, kontserbatzeko eta bisitariei ezagutarazteko. Museoa Tallinngo Alde Zaharreko Kooli 7ko behin-behineko espazio batean hasi zen funtzionatzen, bildumak Erdi Aroko Loewenschede dorrean baitzeuden. 1996an, museoa Rotermannen gatz-biltegira lekualdatu zen. Eraikina 1996ko ekainaren 7an ireki zen jendearentzat.

## Eraikina 
Eraikinaren arkudun sabaia, Ernst Boustedt ingeniari baltiko-alemaniarrak 1908an idatzitako proiektu baten arabera osatu zena, gatza biltegiratzeko espazioa zen. Gatz-biltegia 1995-1996 urteetan berreraiki zen, Ülo Peil arkitektoaren eta Taso Mähar barne-arkitektoaren proiektu baten arabera (biak Urbel & Peil arkitektura-bulegoarenak). Berreraikuntza horretan, egitura –jatorriz solairu bakarrekoa zena– solairu anitzetan banatu zen, tarteko sabai batekin eta galeriekin, era horretan erakusketa-espazio gehiago eskaintzeko.

## Bildumak 
Museoko bildumak honela sailkatzen dira: *artxiboa*, *argazkigintza*, *maketa*, *altzariak* eta *arte bildumak*. Gutxi gorabehera 11.500 elementu daude *Artxibo Bilduman*, hiri-planoekin, eraikuntza-proiektuekin, arkitektura-marrazkiekin, argazkiekin eta eskuizkribuekin batera. *Argazki Bildumak* ia 18.000 elementu ditu (argazkiak eta negatiboak). 200 elementu baino gehiago (hainbat arkitekturaren eraikuntza-ereduak) daude ikusgai museoko *Maketa Bilduman*.*Altzari* eta *Arte* bildumek arkitektoei lotutako elementuak ere badituzte, hala nola arkitektoek diseinatutako altzari, marrazki, margolan eta grafikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Lochranza gaztelua

**Lochranza gaztelua**, Eskoziako Lochranza herrian dagoen gaztelu bat da, Iparraldeko Ayrshire konderriko Arran uhartean.

## Historia 
XIII. mendeaz geroztik gaztelua Sweeney klanaren ehoitza izan zen. 1262an Alexandro III.a Eskoziakoak lurjabetza bereganatu eta Walter Bailloch jauntxoari eman zion.

Gaur egungo egitura XVI. mendean eraiki zen.

1650eko hamarkadan Oliver Cromwell inheles buruzagiak eta bere armadak erabili zuen.

1705etik Hamilton familiaren jabetzakoa izan zen eta ondoren Blackwood-Davidson familiari saldu zioten.

XVIII. mendean abandonatua izan zen eta gaur egun Historic Scotland erakundea gazteluaren mantenuaz arduratzen da.
Mulgi

**Mulgi** (; hego estonieraz (mulgi barne): *mulgi kiilʼ*) Estonian, Mulgi hiritik gertu, hitz egiten den hegoaldeko estonieraren dialekto bat da. 2021eko estoniar erroldak 13.960 hiztun zenbatu zituen.
thumb|Hego estonieraren banaketa gaur egun
## Erabilera 
Belaunaldi nagusiek soilik hitz egiten dute mulgia, haurrei estoniera estandarrean irakasten baitzaie eta gurasoek ez baitiete beren seme-alabei transmititzen. Mulgi Kultur Institutuak (Mulgi Kultuuri Instituzionut) 1934tik 1940ra eta 1989tik aurrera funtzionatu zuen. Egunkari bat inprimatzen da mulgin, modu irregularrean. Mulgiren bi idazle aipagarri August Kitzberg (1855-1927) eta Nikolai Baturin (1936-2019) dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Funtsezko sendagaien zerrenda

Munduko Osasun Erakundeak (MOE) argitaratutako **Funtsezko sendagaien zerrenda** osasun-sistema baten behar garrantzitsuenak asetzeko eraginkorrenak eta seguruenak diren sendagaiak biltzen ditu. Zerrenda maiz erabiltzen dute herrialdeek funtsezko sendagaien tokiko zerrendak garatzen laguntzeko. 2016tik aurrera, 155 herrialdek baino gehiagok, herrialde garatuak zein garapen bidean daudenak, funtsezko sendagaien zerrenda nazionalak sortu dituzte MOEren eredu-zerrendan oinarrituta.

Zerrenda funtsezko elementuetan eta elementu osagarrietan banatzen da. Funtsezko elementuak osasun-arazo gakoetarako aukera errentagarrienak dira, eta osasun-baliabide osagarri gutxirekin erabil daitezke. Elementu osagarriek azpiegitura osagarriak behar dituzte, hala nola bereziki prestatutako osasun-laguntzako hornitzaileak edo diagnostiko-ekipoak, edo kostu/onura erlazio txikiagoa dute. Artikuluen % 25 inguru zerrenda osagarrian daude. Sendagai batzuk bietan daude: funtsezko eta osagarri gisa. Zerrendako sendagai gehienak produktu generiko gisa eskuragarri dauden arren, patentepean egoteak ez du inklusioa eragozten.

Lehen zerrenda 1977an argitaratu zen eta 208 botika zituen. MOEk bi urtean behin eguneratzen du zerrenda. 2005ean 306 sendagai zeuden 14. zerrendan, 410 2015ean 19. zerrendan eta 479 2021ean 22. zerrendan. Hainbat zerrenda nazionalek 334 eta 580 sendagai artean dituzte. Funtsezko sendagaien zerrenda  2023ko uztailean eguneratu zen –23. edizioa–, eta 1200 gomendio ditu, 591 botika eta 103 baliokide terapeutiko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Funtsezko botika

## Kanpo estekak
Kesra

**Kesra** () Argeliako ogi zapal tradizional bat da. Su gogorrean kozinatzen da tajin batean.

## Historia eta izena 
Amazig jatorriko ogia da, oso antzinakoa. II. mendeko Apiano historialariak dagoeneko aipatzen du Eszipion Emilianok jan zuela Masinisaren aurkako guda irabazi ondoren.

*Kesra* izenak arabierazko "hautsi" hitzean du jatorria, ogi hau eskuez hautsi egiten baita labanaz moztu beharrean.

## Prestaketa 
Irin larriz, oliba olioz (edo gurin urtuz), gatzaz eta uraz egiten da masa. Legamia gehitzen zaio eta baita zaporea emango dion osagairen bat ere, kuminoa edo laranjondo lore ura esate baterako.

## Erabilera 
Ogi zapal izanik plateren osagarri gis erabiltzen da. Hotza edo beroa jaten da, zerbaitekin igurzteko, betetzeko edo bustitzeko erabiltzen da, hala gosaritan nola askaritan.

## Iruditegia 

Irudi:Kesra Thafsuth Chaw Rbiaa.png
Irudi:Kesra Rekhsis.jpg
Irudi:أرخساس.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hollywood Homicide

***Hollywood Homicide***, 2003ko Ron Shelton estatubatuarrak zuzendutako polizien ekintza eta komedia film bat da. Harrison Ford, Josh Hartnett, Lena Olin, Bruce Greenwood, Isaiah Washington, Lolita Davidovich, Keith David, Gladys Knight, Master P, Dwight Yoakam, Eric Idle, Ron Shelton, Robert Wagner, Kurupt, Smokey Robinson, Lou Diamond Phillips, Martin Landau eta André Benjamin aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Los Angeles, hiriko hilketa saileko bi poliziek H2OClick rap taldeko lau kideen hilketen kasua ikertzeko ardura jaso berri dute, bata, Joe Gavilan (Harrison Ford) detektibe eskarmentuduna, diru arazoak eta hiru emazte-ohi dituena da, eta bestea, K.C. Calden (Josh Hartnett) bere aita bezala polizia den gaztea izan arren bere bokazioa aktorea izatea duena. Lehen ikerketek Antoine Sartain (Isaiah Washington) rap argitaletxe bateko managerraz susmatzea bultzaraziko ditu, taldeko kideek haren argitaletxearekin kontratua sinatzeari uko egiteagatik haien hilketak antolatu izan dituenaren zurrumurruak baidaude.

## Aktoreak 
* Harrison Ford: Joe Gavilan sarjentua
* Josh Hartnett: K.C. Calden detektibea
* Lena Olin: Ruby
* Bruce Greenwood: Bernard "Bennie" Macko tenientea
* Isaiah Washington: Antoine Sartain
* Lolita Davidovich: Cleo Ricard
* Keith David: Leon kapitaina
* Master P: Julius Armas
* Gladys Knight: Olivia Robidoux
* Lou Diamond Phillips: Wanda
* Meredith Scott Lynn: Jackson fetektibea
* James MacDonald: Danny Broome
* Tom Todoroff: Zino detektibea
* Kurupt: Oliver "K-Ro" Robidoux
* André Benjamin: "Silk" Brown
* Alan Dale: Preston komandantea
* Clyde Kusatsu: Chung kolonela
* Dwight Yoakam: Leroy Wasley
* Martin Landau: Jerry Duran
* K. D. Aubert: Shauntelle/Streetcar Blanche
* Eric Idle: Ospetsua
* Jennette McCurdy: Furgonetaren familiako alaba
* Eloy Casados: Eddie Cruz detektibea
* Frank Sinatra Jr.: Marty Wheeler
* Robert Wagner: Bere burua antzeztuz
* Anthony Mackie: "Joker", Hiltzailea
* Smokey Robinson: Cabbie

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Martha E. Bernal

**Martha E. Bernal** (San Antonio, 1931ko apirilaren 3a - Arizona, 2001eko irailaren 28a)   izan zen. Haurren identitate etnikoa garatzeko egindako lanengatik eta gutxiengoen psikologoen formakuntzan egindako ikerketengatik da ezaguna. 

## Bizitza 
Martha E. Bernalek, Mexikoko etorkinen alabak, heziketa jaso zuenean, tratu diskriminatzailea jaso zuen, jatorri latinoa zuelako. Lehen Hezkuntzan gaztelaniaz hitz egitea debekatzen zioten, eta bere lanbide-heziketa osoan oztopoak eta indarkeriak gainditu behar izan zituen, garai hartan emakumeei ez baitzitzaien uzten  ikasketa aurreratuagoetan sartzen. Psikologia ikasi zuen Texas Western College-n 1952an, haur-psikologiarekin hasi zen, eta, ondoren, portaerari eta garapenari buruzko ikerketetan espezializatu zen.

Arteetako graduondokoa egin zuen Sirakusako Unibertsitatean 1955ean eta psikologia klinikoko doktoretza Indianako Unibertsitatean, Estatu Batuetan, 1962an. Psikologian doktoretza lortu zuen mexikar jatorriko lehen emakumea izan zen. Gutxiengoen psikologoen arloan eta prestakuntzan ikertzaile nagusia izateagatik nabarmendu zen.

*American Psychologist* eta *The Counseling Psychologist*, liburuak idatzi zituen.

Psikologiako Elkarte Nazional Hispanoaren sorrera bultzatu zuen 1979an. Los Angeleseko Kaliforniako Unibertsitatean doktoratu ondoko ikerketa-ikasketak egin zituen, eta Arizonako Unibertsitatean irakasle izan zen. 

## Sariak eta ekarpenak 
Bere ekarpenen artean, haurren tratamendurako etikoagoak eta enpirikoki baliagarriagoak diren esku-hartzeen planteamendua dago. Baita aurreiritzi etnikoak ikusaraztea eta desagerraraztea ere.

Hainbat sari jaso zituen, besteak beste, 45. Dibisioko saria AEBetako Psikologia Elkarteagatik, 1979an *Osasun Mentaleko Institutu Nazionalaren Ikerketa Zerbitzu Nazionalaren Saria.* 

Birikako minbizi baten ondorioz hil zen Black Canyon Arizonan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Basterra Minué

**María Basterra Minué** (Tafalla, Nafarroa Garaia, 1898 - ib. 1978) artista izan zen, baita kantu eta piano irakaslea ere. 

## Bizitza 
Antzerkian, musikan eta kantuan artista ospetsua izatera iritsi zen, eta agerraldi asko egin zituen Tafallako Teatro Gorriti ezagun baina desagertuan. 1898an jaioa, 1930ean jada Cidacos hirian bizi zen, eta hasiera-hasieratik piano eta musika eskolak ematen hasi zen bere etxean. Geroago, 1946an, Variedades Tafallesas talde artistikoa sortu zuen, eta hiru hamarkada baino gehiago iraun zuten emanaldiek. Gainera, Gurutze Gorriko boluntarioa eta belenista izateagatik nabarmendu zen.

## Aintzatespenak 
* 1974an Hiriaren Domina jaso zuen.

* 2016ko Martxoaren 8an Tafallako udaleko berdintasun sailak arrastoa utzi zuen eta beste emakume batzuentzat eredu izan zen tafallar kantu eta irakasle omendu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
St Ives (Kornualles)

thumb|St Ives Cornwall
**St Ives**, , Ingalaterrako Kornualles konderriko ipar-mendebaldeko kostaldeko udalerri bat da, Penwith eremuan.

2021eko erroldaren arabera 10.756 biztanle zituen.

## Historia 
Kondairak dioenez, herriaren jatorria emakumezko irlandar saindu baten ailegatzearekin bat legoke, Santa Ia Kornuallesekoa, V. mendean. Saint Ives izena haren izenaren desitxuratze batetik letorke. Herriaren elizak sainduaren izena darama.

## Herria 
Penzance udalerriaren iparraldean eta Camborne udalerriaren mendebaldean kokaturik dago. Antzina, Saint Ivesko ekonomiaren eragilea arrantzaren industria zen. Sektore hau gainbeheran dagoenetik, sektoreen pisuak aldatu dira eta gaur egun Saint Ivesko ekonomia turismoan sostengatzen da. 1639an, Saint Ives, errege-gutunaren bidez Ingalaterran sartu zen.

## Eraikinak 
* Saint Ivesko tren geltokia

## Iruditegia 

Fitxategi:2009 cornwall.st ives90.jpg|Saint Iveseko 2009ko argazkia.
Fitxategi:Stivesplat.jpg|Tren geltokia
Fitxategi:StIvesHarbour Lifeboat.JPG|Portua eta sorospen ontzia
Fitxategi:Stives4.jpg|Herriaren erdigunea portutik ikusita
Fitxategi:Uliczka w St Ives.jpg|Erdiguneko kalexka eta zirrikituak
Fitxategi:2008-06-23 GreatBritain StIves.jpg|Portua herritik ikusita
Fitxategi:St. Ives Methodist Church 01.jpg|Herriko eliza metodista

## Kanpo estekak 
* Saint Ivesko Udal Kontseilua
Leone N. Farrell

**Clarice Leone Norwood Farrell** (Monkland, Ontario, 1904ko apirilaren 13a – Toronto, 1986ko irailaren 24a) Kanadako mikrobiologo eta biokimikaria  izan zen. Bere ikerketarekin, Jonas Salk garatzen ari zen poliomielitisaren txertoa masan ekoizten lagundu zuen, eta horrela, bere eraginkortasunaren eta lehen entsegu kliniko handia egin ahal izan zen.

## Bizitza 
Monklanden jaio zen, Kanadako Ontario probintzian.  Leone N. Farrell Toronton hezi zen, Torontoko Unibertsitatean kimikan graduatu zen eta 1929an zimologian masterra lortu zuen, hartziduraren kimika ardatz hartuta. 1929tik 1931ra Kanadako Ikerketa Kontseilu Nazionalean eztiaren mikrobiologiari buruzko proiektu batean lan egin ondoren, Erresuma Batura joan zen penizilina ekoizten zuten onddoen metabolismoa aztertzera, London School of Hygiene and Tropical Medicine eskolara. Tesi-zuzendaria William Lash Miller izan zen, eta harekin lanean jarraitu zuen urtebetez. Gero, ikerketa-laguntzaile gisa hasi zen lanean Ikerketa Medikoko Connaught Laborategietan (gaur egun, Sanofi Pasteur Canada). Laborategi horiek 1914an ezarri ziren Torontoko Unibertsitatean, hasiera batean, toxina antidifterikoa ekoizteko, eta, ondoren, teknologia biomedikoko beste produktu batzuk ekoizteko eta banatzeko.

Connaught laborategietan, Farrellek hasieran lan egin zuen estafilokokoek eragindako infekzioen eta kukurruku-eztularen aurkako txertoak prestatzen.Ikerketarako, laborategietan zelula-kultiboak edo bakterio edo birus ugari eduki behar ziren. Ikerketa talde batek kultibo sintetiko bat diseinatu zuen minbiziaren ikerketarako, eta urte batzuk geroago oso baliagarria izan zen zelulak hazteko eta polioaren birusarekin infektatzeko. *«Medi 199»* deitu zioten, lortu arte egin zuten entsegu kopuruagatik.

Aldi berean, Farrell-ek "Toronto metodoa" izenez ezagutu zen sistema bat garatu zuen, bakterio-mota espezifikoen eskala handiko hazkuntzen ekoizpena handitzeko. Bakterioak likido erdisintetikoa zuten botiletan haztea zen. Botila horiek erreteilu batean jartzen ziren, mugitu eta aireztatu egiten zituen, eta errendimendua askoz handiagoa zen.  1940ko hamarkadaren hasieran, Farrellek Toronto metodoa kukutxeztularen txertoa ekoiztera egokitu zuen, eta hurrengo hamarkadan, aldaketaren batekin, poliomielitisaren txertoa eskala handian ekoizteko balio izan zuen. Jonas Salkek desaktibatutako birus batetik gaixotasun honen aurkako txerto bat lortu zuen, baina ez zekien nola ekoitzi milioika pertsona txertatzeko behar zen kopuru handian. Farrellek, Toronto metodoarekin, masan ekoiztea lortu zuen eta poliomielitisaren txertoaren ekoizpenean erabili zen metodoa da 1970eko hamarkadaren amaiera arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jason Flemyng

**Jason Iain Flemyng** (1966ko irailaren 25a, Putney, Londres), ingeles zinema eta telebistako aktore bat da.

## Filmografia 
Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude: *Lock, Stock and Two Smoking Barrels* (1998) eta *Snatch* (2000), *Layer Cake* (2004), *Kick-Ass* (2010) eta *X-Men: First Class* (2011), beste film hauek ere antzeztu ditu, *Rob Roy* (1995), *From Hell* (2001) and *The League of Extraordinary Gentlemen* (2003), *Transporter 2* (2005), eta *The Curious Case of Benjamin Button* (2008).

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Digna Luz Murillo

**Digna Luz Murillo** (1981eko maiatzaren 22a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jhon Murillo

**Jhon Murillo** (1984ko uztailaren 13a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helen Dacre

**Helen Dacre** (Erresuma Batua, XX. mendea) britainiar zientzialaria, ikertzailea, unibertsitateko irakaslea eta kirolaria da. Meteorologia dinamikoko irakaslea da Readingeko Unibertsitatean. 2010ean Islandiako Eyjafjallajökull sumenditik zetorren errauts-hodeiaren ibilbidea modelatzeko eta iragartzeko egin zuen lana funtsezkoa izan zen Europako aireko espazioa ahalik eta epe laburrenean berrirekitzeko. Aurretik, Erresuma Batuko ordezkaria izan zen waterpoloan Europako, Commonwealtheko eta Munduko Txapelketetan.

## Lan ibilbidea 
### Kirolari 
Dacre Erresuma Batuaren ordezkaria izan zen nazioarteko waterpolo lehiaketa batzuetan. 2003an Bartzelonan jokatu zen Munduko Igeriketa Txapelketan, Dacre ohiko jokalaria izan zen Erresuma Batuko taldean.

### Ikertzaile 
Dacre-ren ikerketa zikloi estratropikalen garapenean, atmosferan zeharreko kutsaduraren garraioan eta sumendi-errautsen sakabanaketan oinarritzen da. Zikloien segimendurako algoritmoak modu orokorrean erabiltzen dira.

Dacre-ren sumendi-errautsen sakabanatze-eredua funtsezkoa da Meteorologia Bulegoaren abiazioaren segurtasun-iragarpenetarako. 2010ean Islandiako Eyjafjallajökull sumendia erupzioan izan ostean, Europako aire espazioa itxi behar izan zuten, munduko aire industriarentzat eguneko 200 milioi dolar inguruko kostua sortuta.

Dacre-k errauts-hodeien gaineko ereduen zehaztasunari buruz egindako ebaluazioak aire-espazioaren itxiera-denborak murrizten ditu, 2011ko Grímsvötn erupzioaren inpaktu ekonomikoa murriztearekin frogatu zen bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zehra Sayers

**Zehra Sayers** (Turkia, 1953ko irailaren 25a) zientzialaria, biologoa eta irakaslea da. Sabancidun Unibertsitateko Presidentea izan zen eta Synchrotron-light for Experimental Science and Applications in the Middle East (SESAME) delakoaren batzorde aholkulariaren buru izan zen. 2019an Diplomazia Zientifikoko AAAS Saria jaso zuen. Turkiako eta Britainia Handiko herritartasuna du.

## Bizitza 
Sayers Turkian jaio zen. Fisika ikasi zuen Istanbuleko Bosforoko Unibertsitatean. 1978an graduondoko ikasketak egiteko, Erresuma Batura joan zen bizitzera. King's College London GKT School of Medical Education-en egindako ikerketan doktoretza lortu zuen, titulua Londresko Unibertsitateak eman zion.   

### Lan ibilbidea 
Doktoretza ondoko ikertzaile lan egin zuen Unibertsitate Irekian eta Wallenberg Laborategian, Upsalako Unibertsitatean. 1986 urtean, Biologia Molekularreko Europako Laborategirako izendatu zuten lehen emakume zientifikoa izan zen. Sayers aitzindaria izan zen sinkrotroi erradiazioa erabiltzen zitoeskeletoaren eta kromatinaren proteinak aztertzeko. Alemanian lanean ari zela, irakasle elkartu izendatu zuten. 1996 urtean irakasle titulua jaso zuen Hanburgoko Unibertsitate Alemanaren tesi batekin.  

1998 urtean, Turkiara itzuli zen eta Sabancui Unibertsitatearen sortzaileetako bat izan zen. Fundazioaren Garapen Programaren zuzendari izendatu zuten 2010 urtean, eta presidente 2018 urtean. Proteina errekonbinanteen ekoizpenean eta kromatina-zuntzen eta hari-proteinen egituran oinarritzen da ikerketa. Makromolekuletan egituraren eta funtzioaren arteko erlazioa identifikatu nahi du. Sayersek iraultza ekarri du graduaurreko irakaskuntzara, diziplina arteko ikasketa plan bat garatuz, arte liberalen hezkuntza, Turkian zientziak irakasteko.

2000 urtean SESAME proiektuan sartu zen. SESAME 2017 urtean inauguratu zuen Abdullah II.a Jordaniakoak. Bere ustez, argi-iturri sinkrotroiak hainbat diziplina eta nazionalitatetako zientzialariak integratzeko modu eraginkorra dira. Aholku Batzordeko presidente izan zen sasoian, sinkrotroi erradiazioa erabiltzeko ehunka zientzialari gazteren prestakuntza gainbegiratu zuen. SESAMEko Aholku Batzordeko presidentea izan zen 2002 urtetik 2018 urtera. Aholkulari lanetan jardun du Turkiako Azeleragailu Zentroaren Proiekturako. 2013 urtean SESAMEk TEDx CERNen zituen nazioarteko lankidetzei buruz ere hitz egin zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2017an EuroScience Rammal Saria jaso zuen, SESAMEren programa zientifikoa eraikitzeko egindako ekarpenengatik.
* 2019an, Diplomazia Zientifikoaren AAAS Saria irabazi zuen Turkiako lehen herritarra izan zen, eta Turkiako Zientzia Akademiako Elkarteko ohorezko kide bihurtu zen.
* 2019an, 100 Emakume (BBC) eraginkorrenen arteko zerrendan sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azkue baserria (Oiartzun)

**Azkue**  Oiartzungo baserri bat da, bere garaian dorretxe izandakoa.  

Fitxategi:Azkue 48471 1062976.jpg|
Fitxategi:Azkue 48473 1062978.jpg|
Fitxategi:Azkue 48476 1062981.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rumaitha Al Busaidi

**Rumaitha Al Busaidi** (Oman, Turkia, XX. mendea) zientzialaria, ozeanografoa, enpresaburua, politikaria da, irrati-esataria, emakumeen eskubideen defendatzailea eta klima aldaketaren aurkako aktibista. Arabiar munduko lehen emakumezko futbol analista da, eta Omango irrati pertsonaiarik nabarmenetakoa; gainera, Hegoburua  zeharkatu duen emakume omandar gazteena da.  2023an, 100 Emakume  BBC nabarmenenen zerrendan sartu zen.

## Bizitza 
2005ean graduatu zen Delawareko Unibertsitatean. 2014 urtean master bat osatu zuen Sultan Qaboos Unibertsitatean, eta gero goi mailako ikasketak egin zituen Utrechteko Unibertsitatean (Herbehereak). Administrazio Publikoan masterra ere lortu zuen Harvardeko Unibertsitateko John F. Kennedy Gobernu Eskolan  Bere prestakuntza akademikoak ingurumen zientzien eta akuikulturaren alorrak hartu ditu. 

### Ibilbidea 
2019 urtean, Atlantic Council erakunde estatubatuarrak Millennium Fellow bezala aukeratu zuen.

Futbol jokalaria izan zen denboraldi labur batean, Omango emakumezkoen selekzioa ordezkatuta, 2007 urtean FIFAk taldea zigortu baino lehen. Horrez gain, hainbat urtez irrati-aurkezle lanetan jardun du Omanen, eta ezaguna da Omango irrati pribatu bateko ingelesezko lehen esatari lokala izateagatik. Omanen hainbat kargu izan ditu arlo publikoan zein pribatuan. Elikagaien fabrikazioko lehendakariorde izan zen Ekonomia Dibertsifikazioa Hobetzeko Omango Programa Nazionalean, eta Omango Gobernuko aholkulari lanetan jardun du eta Proiektu eta Ingurumen Gaietako eta Arrantza Garapeneko zuzendari postuan ere bai.

2013 eta 2020 urteen artean Munduko Ekonomia Foroko  Global Shapers komunitateko kidea izan zen. 2017 urtean, One Young Munduko Bakearen Enbaxadore izendatu zuen Europako Batzordeak, eta Ekonomia eta Bakerako Institutuaren (IEP) enbaxadorea ere izan zen. 2022 urtekoMunduko Futbol Txapelketaren baitan, Challenge 22ko enbaxadore hautatu zuten. Aktiboki parte hartu du nazioarteko hainbat gunetan, hala nola Munduko Foro Ekonomikoaren Davoseko Agendan, non klima-aldaketaren eragina aztertu duen.

2020 urtean, Rumaithak WomeX sortu zuen, emakume arabiarrei negoziazio-trebetasunak irakasteko plataforma bat, eskualdean sortzen ziren ekintzaileei laguntzeko. Emakumeen eskubideen defentsan eta ingurumen-gaietan gazteen lidergoa sustatzean ere oinarritzen da.

## Aintzatespenak 
* 2021 urteko apirilean, Rumaitha Al Busaidik TED Countdown ekitaldi digitalean parte hartu zuen, Earth Day Live-ren barruan, eta hitzaldi bat eman zuen, *Women and girls, you are part of the climate solution* (Emakumeak eta neskak, konponbide klimatikoaren parte zarete) izenburupean, non genero-berdintasunaren eta klima-aldaketaren arteko harremana landu zuen. 
* 2023 urteko azaroan, 100 Emakumee BBC zerrendan sartu zuten, urte horretan mundu osoko eragin handiko emakumeak nabarmentzen zituen zerrendan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rumaitha Al Busaidiren webgune ofiziala
* WomeXren webgune ofiziala
John Langenus

**Joannes Julianus "John" Langenus** (Anberes, 1891ko abenduaren 9a – *ibidem*  1952ko urriaren 1a) belgikar futbol epailea izan zen.

1928an Irlandako futbol kopako finaleko epailea izan zen. Urte horretan, 1928ko Udako Olinpiar Jokoetako bi partida ere arbitratu zituen: Uruguairen eta Herbehereen arteko partida eta Italiaren eta Egiptoren arteko brontzezko dominaren partida.

Uruguain jokatutako 1930eko Munduko Futbol Txapelketan lau partidako epailea izan zen; 2. multzoko bi, Argentina eta Estatu Batuen arteko finalerdia eta Uruguai eta Argentinaren arteko finala.

1934ko Munduko Futbol Txapelketan, Italiak antolatua, Txekoslovakia eta Errumaniaren arteko lehen faseko partida arbitratu zuen.

1938ko Munduko Futbol Txapelketan ere aritu zen. Alemania eta Suitzaren arteko partida arbitratu zuen eta luzapenean Hans Pesser futbolari alemaniarra kanporatu zuen. Brasil eta Suediaren arteko brontzezko dominaren partidako epailea ere izan zen.
Johan Sverdrup

**Johan Sverdrup** (Tønsberg, 1816ko uztailaren 30a – Oslo, 1892ko otsailaren 17a) norvegiar abokatu eta politikaria izan zen. Norvegiako lehen ministroa izan zen 1884tik 1889ra.

1841ean zuzenbide ikasketak amaitu zituen eta abokatu lanak egin zituen Larviken. 1854an Stortingeko kide hautatu zuten. Venstre alderdi liberaleko kide izan zen eta 1884tik 1889ra lehen ministro kargua izan zuen. Norvegian sistema parlamentarioa sartu ondorengo lehena izan zen.
Flavoparmelia soredians

***Flavoparmelia soredians*** liken hostokara bat da, kolore zurikoa eta zirkulu formakoa.

## Taxonomia 
William Nylander botanikari finlandiarrak deskribatu zuen Zientziarako 1872. urtean. *Parmelia soredians* izena eman zion. Mason Hale liken aditu estatubatuarrak *Pseudoparmelia* generora pasa zuen eta 1986an *Flavoparmelia* generoa sortu zuen eta 17 espezie sartu zituen han.

## Deskribapena 
Erroseta itxurako talo hostokara du, 10-15 cm inguruko diametroa duena. Erdialdean kartoiaren ehundura du eta ertzetara 5-7 mm-ko lobuluak agertzen ditu. Kolorez berde-horixka apala da, tarteka gris-horixka orbainak azaltzen ditu. Apotezia sesilak dtu, 0,5-1 mm ingurukoak eta ganbilak. Apotezia hauek oso bakanak dira.

## Habitata 
Tenperatura epelak eta ingurune hezea atsegin ditu. Baso hostozabaletan aurkitzea ohikoagoa da koniferoetan baino.

## Iruditegia 

Irudi:Flavoparmelia soredians (26837435058).jpg
Irudi:Flavoparmelia soredians (40003944722).jpg
Irudi:Flavoparmelia soredians 42536548.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Marsh

**Jeane Lindsey Torren Marsh** (Stoke Newington, 1934ko uztailaren 1a – Londres, 2025eko apirilaren 13a) ingeles aktore era idazlea izan zen. 

*Upstairs, Downstairs* telesaileko sortzaileetako bat izan zen, eta Emmy sari bat irabazi zuen 1975ean, telesailean egindako lanagatik. *Frenzy* (1972), *The Eagle Has Landed* (1976) eta *Willow* filmetan antzeztu zituen.

## Filmografia 
## Telebista 
## Antzerkia 
## Liburuak 
* Jean Marsh, *The House of Eliott*, Sidgwick & Jackson (1993), 978–0283061554; St Martin's Press (1994), 
* Jean Marsh, *Fiennders Keepers*, Macmillan (1996), ; St Martin's Press (1997), 
* Jean Marsh, *Iris*, St Martin's Press (2000), ; Macmillan (2003), 
* Jean Marsh, *Fiennders Abbey*, Pan (2011), 

## Kanpo estekak
Ainhoa Fernández de Arroyabe Olaortua

**Ainhoa Fernández de Arroyabe Olaortua** (Iruñea,  Nafarroa Garaia, 1971) irakasle agregatua da Euskal Herriko Unibertsitatean; Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultateko Ikus-entzunezko Komunikazioa eta Publizitatea sailean.

## Irakaskuntza 
Fernandez de Arroiarbe Gizarte eta komunikazio fakultateko irakaslea da, Ikusentzunezko Komunikazioa eta Publizitate Sailean.

Ikusizko ikasketekin lotutako irakasgaiak irakasten ditu, hala nola, Zinema Klasikoaren Historia edota Ikus-entzunezko Narratiba. Honako ikerketa-ildo hauetan lan egiten du: media literacy, zinemaren historia eta ikus-entzunezko testuen estetika eta analisian.

## Argitalpenak 
2025 urtean European Public & Innovation Review aldizkarian "AMI y cinela necesidad de elaborar un canon para las generaciones venideras" argitaratu zuen.

2022 urtean "Cortometrajistas de Kimuak" argitaratu zuen Nekane Zubiaur eta Iñaki Lazkano irakasleekin batera, María Pilar Rodríguez Pérezek koordinatatutako "Cineastas vascas" liburuan.

Beatriz Zabalondo Loidi https://ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus/investigadores/126444/detalle irakaslearekin batera 3 argitalpen egin ditu:

# 2020an "Luz, cámara, acción. El aprendizaje basado en proyectos audiovisuales como método para interiorizar las competencias profesionales en comunicación desde primero" Komunikazio eta Pentsamendua nazioarteko V. kongresura aurkeztuta.
# 2018an "Innovación educativa en las asignaturas de lenguaje audiovisual y técnicas de creación audiovisual" CUICIID (Nazioarteko Unibertsitate kongresua) 2018an aurkeztua.
# 2018an "¿De qué referentes cinematográficos y audiovisuales parte el alumnado de primero en los grados de Comunicación de la UPV/EHU?" Formulas Docentres de vanguardia GEDISAk argitaratutako liburuan 447-490 orrialdetan argitaratua.

2014 urtean "Cortometrajes de Kimuak: semillas del cine vasco" liburua argitaratu zuen Nekane Zubiaur Gorozika irakaslearekin batera. (ISBN 978-84-15544-47-0)

2007 urtean Santos Zunzunegi irakasleak zuzendutako "Océanos de tiempo, postmodernidad y romanticismo en "Drácula" de Bram Stoker" izenburuko tesia argitaratu eta defendatu zuen UPV/EHUn.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dialnet atarian Fernández de Arroyaberen aipamena
* Scholar Googlen Fernández de Arroyaberen aipamenak
* Gizarte eta Komunikazio Zientzien doktorego eskaintza
* Bizkaie aldizkarian albistea
* Fernández de Arroyaberen idazlanak EHUren ACADEMIA atarian: https://ehu.academia.edu/AinhoaFern%C3%A1ndezdeArroyabe
Saturnino Telleria

**Saturnino Telleria** (Legazpi, Gipuzkoa, 1880- *ib.*, 1947) medikua izan zen, herri mailan «Médico Viejo» ezizenez ezaguna. Legazpiko historiari buruzko hainbat lan ere idatzi zituen.

## Bizitza 
Legazpin jaio zen 1880an, lehen Santa Maria izenez ezaguna zen kalean. Sendagile izateko ikasketak Valladoliden egin zituen. 

## Lana 
Argitaratu gabeko hainbat lan idatzi zituen, hala nola, *Historia de Legazpia*, *Heráldica de los Apellidos de Legazpia*, *Noticias sobre la vida del Dr. Don Domingo de Agirre*, eta *Geografía de Legazpia*. Lan horiek erreferentziazko bilakatu ziren herriko zenbait alderdi historiko ezagutzeko. Alabaina, bere obra guztian zehar frogatu gabeko hainbat kontsiderazio eta iritzi pertsonal agertzen dira, eta ondorioz, bere lanek ikerketa historikorako duten balioa ez da guztiz sendoa.

Telleriaren askotariko zaletasunen emaitza dira bere ogibidetik kanpo egindako bestelako lan batzuk. Esate baterako, Arrolamendiko hilobiak hondeatu zituen bere kabuz, eta era berean, Legazpin galenazko lehen irratia ezarri zuen.

Bere ogibideari dagokionean, sendagintzarako aldizkari espezializatuetan zenbait lan argitaratu zituen, batik bat tuberkulosiaren sendabideari buruzkoak. Bestetik, Donostiako eta Bilboko espezialista onenekin harremana izan zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Legazpi*. Gau-Eskola elkartea, Legazpiko Udalak babestua. Lege gordailua S.S. 256/79.

## Kanpo estekak 
* Auñamendi Eusko Entziklopedia
Akolako Lepua I

**Akolako Lepua I** Akola mendian dagoen trikuharri bat da, Igoin-Akolako Estazio Megalitikoan.  

## Ezaugarriak 
Tumulu batez dago inguratua trikuharria. Tumulua 12 m. diametrokoa eta 0,50 eta 2,20 m. tarteko altuerakoa, eta erdian forma itxi laburreko trikuharria dago, lau harlosaz eratua. Harlosatxo mehez harriztatutako zorua ere igartzen da. Megalitoa bertako hareharriz egina da. Neolito, kalkolito, eneoliyo eta brontze aroarekin lotu da aztarnategia.

Jose Migel Barandiaranek deskribatu zuen lehen aldiz 1928an, eta 1950ean induskatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilan Van Wilder

**Ilan Van Wilder** (Jette, 2000ko maiatzaren 14a) txirrindulari belgikarra da, profesionala Soudal Quick-Step taldean.

Garaipenik aipagarrienak, 2023ko Alemaniako Itzulia eta urte bereko Tre Valli Varesine izan dira.

## Palmaresa
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Ilan Van Wilder - *Sitiodeciclismo.net*
Undekano

**Undekanoa** konposatu organikoa da, CH3(CH2)9CH3 formula duena, hidrokarburo alifatikoen klasekoa, alkanoen multzokoa. 159 isomero ditu C11H24 formula molekularrekoak. Likido kolorgea da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria etanoletan eta dietil eterretan. Narritagarria da.

Undekanoa produktu naturala da. Sitsek, labezomorroek eta beste intsektu batzuek sexu-feromona moduan baliatzen dute.

## Sintesia 
Undekanoa petrolioaren destilazio zatikatuz lortzen da.

## Erabilera 
Undekanoa gasolinaren osagaia izateaz aparte sintesi organikoan, C10-C30 luzerako hidrokarburo kloratuen sintesian esaterako, eta disolbatzaile gisa baliatzen da. Aromatizatzaile moduan ere usatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lenín Moreno

**Lenín Voltaire Moreno Garcés** (Nuevo Rocafuerte, 1953ko martxoaren 19a) politikari eta administratzaile ekuadortarra da, eta Ekuadorreko presidente izan zen 2017tik 2021era. Aurretik, presidenteorde izan zen 2007tik 2013ra, Rafael Correaren gobernuan.

Correaren PAIS Aliantzako hautagai izendatu zuten 2017ko hauteskunde presidentzialetan, eta garaipen estua lortu zuen Ekuadorreko hauteskundeen bigarren itzulian, 2017ko apirilaren 2an.  Hala ere, bere hautaketaren ondoren, Morenok bere jarrera politikoa erabat aldatu zuen, Correaren legatu ezkertiarretik aldenduz, zentrorantz eta neoliberaltzat jotzen diren politika ekonomikoetarantz jiratuz, bai barne zein kanpo politikan. Morenoren presidentziaren amaieran, %9ko onarpen-indize baxuarekin utzi zuen kargua, Ekuadorreko historia modernoko baxuena.

Morenok tiro bat jaso zuen lapurreta saiakera batean 1998an eta geroztik gurpil-aulki bat erabili du. Desgaitasuna duten pertsonen alde egiteagatik, 2012ko Bakearen Nobel sarirako izendatu zuten. Karguan egon zen bitartean, gurpil-aulki bat erabili zuen munduko estatuburu bakarra izan zen Moreno.

## Biografia 
1953ko martxoaren 19an jaio zen Amazoniako Nuevo Rocafuerte hirian. Herrialdean zehar ibili zen familiarekin, bere gurasoak eskola publikoetako zuzendariak baitziren. Bere aita, Servio Tulio Moreno, senataria eta diputatua izan zen Napo probintzian, 1994an. Joera populistako Indar Herrikoien Kontzentrazioa alderdi zentristakoa zen. Amaren aldeko amona perutarra zen.

1998ko urtarrilaren 3an lapurreta egin nahi zion pertsona batek tiro egin zion eta hanken mugikortasuna galdu zuen. 

Lenin Morenok 1971ko inauterietako festa batean ezagutu zuen Rocio Gonzalez eta 1972ko urriaren 4an ezkondu ziren.

Rocio eta Lenin Moreno senar-emazteek hiru alaba eduki dituzte: Irina Moreno Gonzalez, Cristina Moreno Gonzalez eta Carina Moreno Gonzalez.

## Ibilbide profesionala 
Administrazio Publikoan lizentziatu zen Ekuadorreko Unibertsitate Zentralean, bigarren hezkuntzako irakasle izan zen, eta ondoren Ekuadorreko turismoa sustatzen aritu zen bere enpresa propioarekin. Ekuadorreko Turismo Ganberaren sorreran aktiboki parte hartu zuen eta Pichincha-ko Turismo Ganberako presidentea izan zen. Ondoren, Ekuadorreko Turismo Ganberen Federazio Nazionaleko zuzendari exekutiboa izan zen.  1996an, Abdala Bucaram presidente zela, lehen kargu publikoa bete zuen Gobernuko Ministerioko administrazio-zuzendari gisa. 1997ko otsailaren 6an kargua utzi zuen. 2001 eta 2004 urteen artean, Desgaitasunen Zuzendari Nazionala izan zen Moreno, Osasun Publikoko Ministerioari atxikitako erakundea, Gustavo Noboaren eta Lucio Gutierrezen gobernuetan. Morenok Eventa Fundazioa ere sortu zuen, eta bertako zuzendaria izan zen. Adimen emozionalaren heziketara eta umorearen sustapenera bideratua zegoen fundazioa. Ondoren, Morenok Rodrigo Borjaren lehen hautagaitzak babestu zituen, APRE ezkerreko alderdi populistako kide izan zen, eta horri esker Abdala Bucaramen gobernuan sartu zen funtzionario gisa. 2002an, Morenok Jacinto Velasquezen hautagaitza babestu zuen, eta haren kanpainan lagundu zuen.

## Erreferentziak
Abdullah Ahmad Badawi

**Abdullah bin Ahmad Badawi** (Bayan Lepas, Penng, 1939ko azaroaren 26a – Kuala Lumpur, 2025eko apirilaren 14a) malaysiar politikaria izan zen, Malaysiako lehen ministroa 2003tik 2009ra.

Malaysiako Unibertsitatean graduatu zen eta herrialdeko Administrazioan hasi zen lanean.

Malaysiarren Batasun Nazionala alderdiko kidea izan zen. 1978an sartu zen lehen aldiz parlamentuan, eta zortzi legegintzalditan jarraian zerbitzatu zuen 2013ra arte. 2003tik 2009ra lehen ministro izan zen, eta boterera iritsi zen ustelkeriaren aurkako borrokaren promesarekin islama garapen ekonomikoarekin bateragarria izatearen promesarekin. Koalizio gobernua zuzendu zuen eta 2007an independentziaren 50 urteak ospatu zituen. Inflazioak eta prezioen igoerak eragina izan zuten 2008ko hauteskundeetan lortutako gehiengo eskasean eta hurrengo urtean dimisioa eman zuen.
Pagobedeinkatu tumulua

**Pagobedeinkatu** Soraluzen (Gipuzkoa) dagoen tumulu bat da, Elosua-Plazentziako Estazio Megalitikoan. 

## Ezaugarriak 
Tumuluak 9 metroko diametroa du eta ez da hil-ganbarako harlauzarik identifikatu. Indusketa eta azterketa arin bat izan zuen aztarnategiak 1920an, goiz bakarrekoa, Telesforo Aranzadi, Jose Migel Barandiaran eta Enrique Egurenen eskutik, baina apenas aurkitu edo datatu zuten ezer, aurretik harpilatua izan zela egiaztatzeaz gain. Aranzadi Zientzia Elkarteak beste indusketa bat planifikatu zuen 2025ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georgie Gaskin

**Georgie Gaskin** edo **Georgina Evelyn Cave Gaskin** (**France** ezkon aurretik) (Shrewsbury, Shropshire, 1866ko abenduak 8 – West Malling, Kent 1934ko urriak 29), artista ilustratzaile eta bitxi eta metalgintza diseinatzaile ingelesa izan zen.ek egina, Birmingham Museums Trust bilduma.]]

Georgie Gaskin, Arthur Gaskin senarrarekin batera, *Birmingham Group* artista taldearen jatorrizko kideetako bat izan zen, 1890eko hamarkadan (Joseph Southallen inguruan sortu zena eta Edward R. Taylor buru zuen Birminghamgo Arte Eskolan sortutako *Arts and Crafts* mugimenduarekin harremana zuena).

[[File:1895 ABC an Alphabet by Georgie Evelyn Cave France Gaskin (5765444829).jpg|thumb|*ABC Alfabetoa* (1895), Georgie Gaskinek egina eta "Mrs Arthur Gaskin"] gisa sinatu zuena.]]

## Bizitza
Georgie France Shrewsburyn jaio zen. William Hanmer France eta Frances Emily Cave-Brown-Cave-en alaba nagusiena zen. Bertan ezagutu zuen Arthur Gaskin ikasle eta irakasle zena. 1894ko martxoaren 21ean ezkondu ziren 1924tik Chipping Campdengo High Street kale nagusira aldatu ziren. Senarraren heriotzaren ostean, 1928an, Georgie Gaskin West Mallingera (Kent) joan zen bizitzera, bere heriotza arte. 

Zilar eta esmaltezko lanak eta bitxiak egiten zituzten, baita liburu ilustrazioak ere, bai elkarrekin bai eta bakoitzak bere aldetik.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Prodigiosina

**Prodigiosina** Serratia marcescens, batez ere, eta beste bakterio Gram negatibo batzuek sortzen duten pigmentu gorria da, metabolito sekundarioa dena. Bere izenak (latinetik: "*prodigium*") aditzera ematen du bere izaera miragarria: izan ere, Erdi Aroko "ostia odoltsuen" mirariaren atzean Serratia marcescens bakterioak ekoizten duen prodigiosina egon zitekeela uste dute mikrobiologoek.

Pigmentu gorri honek zientzialarien arreta erakarri du azken urteotan, dituen balizko onurak direla-eta. Antibiotiko moduan jardun lezake, eta baita botika immunoezabatzaile gisa ere  . Era berean, zelula minbizidunen apoptosia eragin lezake. Ikerketa ugari egiten ari dira balizko onura horiek berresteko .

## Prodigiosina eta mirariak 
Serratia marcescens ogian haz daitekeenez (almidoia erabiltzen baitu), oso litekeena da iraganean gertatutako mirari batzuen atzean, "ostia odoltsu"enena, bakterio hau egotea. Zehazki, 1263an Bolsenan (Italian) eukaristian erabili ziren ostia batzuei "odola" zerien (Bolsenako miraria). Ustezko mirari horretan oinarriturik, Urbano IV Aita Santuak hurrengo urtean (1264an) Corpus Christi jaia instituzionalizatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fraternitateak eta sororitateak

[thumb|right|300px|[Williamsburg (Virginia)|Williamsburgeko College of William and Mary (Virginia). Bertan sortu zen AEBetako lehenbiziko freternitatea, *Phi Beta Kappa* izenekoa, 1776an.]]
**Fraternitateak** eta **sororitateak** ( eta *sororities*) ikasle elkarteak edo klubak dira, oso ohikoak, batez ere, AEBetako unibertsitateetan. Kideek partekatzen dituzten helburu edo asmoen inguruan eratzen da elkarte bakoitza. Sistema grekoa esaten zaie sarri, klubak greziar alfabetoko letrekin izendatzen baitira. Unibertsitate bakoitzean era horretako ikasle-haurridego ugari izan daiteke. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tartuko Unibertsitateko eraikin nagusia

**Tartuko Unibertsitateko eraikin nagusia** () Tartuko Unibertsitateko eraikuntza da eta Estoniako estilo klasikoaren adibide nabarmenetako bat.

Johann Wilhelm Krause arkitektoak diseinatu zuen eta 1804 eta 1808 urteen artean eraiki zen. Zaharberritze asko izan ditu, horietako bat 1865ean izandako sute baten ondoren eta berriena 2007an.

Auditorio handia eta atikoan XIX. mendean erabilitako logelak ditu, zigortutako ikasleak giltzapetzeko erabiltzen direnak.

## Iruditegia 

Tartu asv2022-04 img21 University main building.jpg|
Tartu asv2022-04 img22 University main building.jpg|Auditorioa
TKM 4538G,Tartu Ülikooli peahoone, Georg Friedrich Schlater.jpg|Eraikin nagusia 1845ean
TÜ peahoone põleng 1965. aasta detsembris.jpg|Eraikin nagusiko sutea 1965ean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asociación Cultural Denak Bat (euskal etxea, Buenos Aires)

**Asociación Cultural Denak Bat** Argentinako Buenos Aires hirian dagoen euskal etxe bat da. 2007. urtean inauguratu zen. Juan Ramírez de Velazco kalearen 356 zenbakian dago.
## Historia 
## Baliabideak 
## Jarduerak 
## Munduko Euskal Etxeen mapa 
[[Fitxategi:Munduko_euskal_etxeak_-_Mapa_-_Wikidata_-_2025.png|erdian|thumb|380x380px|Ikus Munduko euskal etxeen mapa interaktiboa (Wikidatako datuekin, 2025)]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal etxeak
* Euskal diaspora

## Kanpo estekak 
* *www.euskaletxeak.eus*
Coigach

**Coigach**, , Eskoziako ipar-mendebaldeko kostaldean dagoen penintsula bat da, Eskoziako Lur Garaietan eta Ullapool udalerriaren iparraldean.

Summer uharteak parez-pare dauzka.
Rigako artzapezpiku-hiria

**Rigako artzapezpiku-hiria** (; ) Erdi Aroko printzerria izan zen, Terra Marianan 1186tik 1561era arte existitu zena.

## Historia 
Elizbarrutia 1186an ezarri zuten Ikšķilen Livoniako apezpiku-hiria. Apezpikuak bere egoitza Rigara aldatu ondoren, 1202an Rigako apezpiku bihurtu zen eta 1255ean artzapezpiku izatera pasa zen.

Rigako artzapezpikuak ere Rigako agintari laikoak izan ziren 1561era arte, hau da, Erreforma garaian katolizismotik luteranismora bihurtutako lurraldea sekularizatu zenean eta elizaren lurralde guztiak sekularizatu zirenean. 1918an, Eliza Katolikoak elizbarrutia berrezarri zuen, eta 1923an, berriz, artxidiozesi bihurtu zen.

## Rigako apezpiku eta artxapezpikuen zerrenda 
## Numismatika 
Rigako artzapezpikuak berritzaile izan ziren txanponak jaulkiz, Erroma erori zenetik bertan behera utzitako teknikak berpiztuz. 1418tik aurrerako artzapezpiku indibidualen izenak, baita bakoitzaren agintaldiko urteak ere, aztarnategi arkeologikoetan induskatutako livoniar txanponetan agertzen dira. Kasu askotan, hau da eskura dagoen datu biografiko bakarra. 1418a baino lehenagoko livoniar txanponik ez dute aurkitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ardnamurchan

**Ardnamuchan**, , Eskoziako mendebaldeko kostaldean dagoen penintsula bat da, Eskoziako Lur Garaietako Lochaber eremuan.

## Lurmuturra 
Bere mendebaldeko muturrean Corrachadh Mòr lurmuturra dago,Kornuallesko Land's End lurmuturrarekin Britainia Handiaren lur lehorreko punturik mendebaldekoena izatearen eztabaida bada.
Corrachadh Mòr

**Corrachadh Mòr**, Eskoziako mendebaldeko kostaldeko Ardnamurchan penintsularen mendebaldeko muturrean dagoen lurmutur bat da, Eskoziako Lur Garaietako Lochaber eremuan.

## Britainia Handiko lur mutur mendebaldekoena 
Britainia Handiaren lur lehorreko punturik mendebaldekoena da, Kornuallesko Land's End lurmuturra baino 37 kilometro mendebalderago baitago.

## Ikus, gainera 
* Land's End
* John o' Groats
* Dunnet Head

## Kanpo estekak
Xanthoria calcicola

***Xanthoria calcicola*** liken hostokara bat da, kolore hori bizikoa. Europako eskualde epeletan hazten da, Eskandinaviaren hegaldetik Mediterraneo itsasoraino.

## Taxonomia 
Alfred Oxner ukrainar likenologoak deskribatu zuen 1937. urtean. 1998an egindako analisi molekular batek behin betirako bereiztu zituen *X. calcicola* eta *X. parietina*.

*Xanthoria* generoko hainbat espezieren artean diferentzia txikiak daude eta sarritan oker identifikatzen dira. Espezieak *X. calcicola*, *X. parietina*, *X. elegans* eta *X. aureola* dira.

## Deskribapena 
10 cm inguruko diametrodun zirkuluak eratzen ditu. Kolore hori-laranja bizia izaten du, *X. parietina* likenak kolore horiagoa du. Harriari ez zaio estuki lotzen, *X. parietina* bai.

## Habitata 
Tenperatura epelak atsegin ditu. Itsasertzetik hasi eta mendialderaino aurkitu daitekeen likena da. Kaltziodun harrien gainean hazten da, hortik izena, baina ohikoa da zuhaitzen enborreko azalaren gainean ikustea ere. Suedian egindako ikerketa batek erakutsi zuen ez dituela zuhaitzak hobesten, soilik harrizko hormaren bat hurbil duenean hazten baita enborrean.

Eguzkiztapena ongi jasaten du, bai eta hegaztien zirinek eragindako nitrifikazioa ere.

## Bioindikatzailea 
Sizilian konplexu petrokimiko baten ondoko *X. calcicola* likenetan egindako ikerketa batek adierazi zuen artseniko, kromo, nikel eta vanadio kontzentrazio handiak zituztela. Honek espezie egokia bihurtzen du industria eremuetan bioindikatzaile izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Strigolniki

***Strigolniki*** (; singularrez: ) Errusiaren lehen heresiaren jarraitzaileak ziren, XIV. mendearen erdialdean eta XV. mendearen lehen erdialdean Pskoven hasi eta, beranduago, Novgorod eta Tverretik zabaldu zena. 

Izenaren jatorria ezezaguna da. Historialari batzuek artisauen zereginekin, hala nola jostundegiarekin edo ile-apainketarekin (dirudienez, *strigolnik* hitza *stritx* edo *podstrigat*' errusierazko aditz modernotik dator, eta "moztu" esan nahi du) zerikusia duela uste dute. Beste batzuen ustez, izena iniziazio erritu batetik dator (ile mozketa espezifiko bat, edo *strizhka*), Karp izeneko diakono batek egina, sektaren ustezko sortzailea, Nikita diakonoarekin batera asmatu zuena. Beste batzuen ustez, baliteke talde horrek bizarra mozteari edo hazten uzteari uko egitea.

Sektako partaide aktiboak maila baxuko merkatariak eta kleroak ziren. Eliz-hierarkia eta monakotza, apaizgoaren sakramentuak, jaunartzea, damua eta bataioa - elizgizonen kutxetara joaten ziren zerga handiekin ("estortsioak", haien ikuspuntutik) grabatuak baitziren- uko egiten zieten. Apaizen bizio eta ezjakintasunaren kritiko eta salatzaileek, *strigolniki*ek, laikoek sermoi erlijiosoak esateko zuten eskubidea eskatzen zuten. Bere sermoiak arrazoi sozialez beterik zeuden: libreak eta pobreak esklabo bihurtzeagatik aberatsak gaitzesten zituzten.

Karp diakonoak Pskoven jarraitzaile asko aurkitu zituen arren, Novgorodera ihes egin behar izan zuen jazarpena saihesteko. Ikertzaile batzuek argudiatzen dute Basilio Kalika (1330-1352) Novgorodeko artzapezpikuak ez ziola heresiari jaramonik egin, baina bere ondorengoek, Moiseik (1325-1330; 1352-1359) eta Alekseik (1359-1388) neurri sendoak hartu zituztela herejeen aurka. 1375ean, Novgorodeko hiritar amorratuek bost heretiko bota zituzten zubitik Volkhov ibaira. 1382. urtearen hasieran, sektak Dionisio Suzdalgoa artzapezpikua aurka zuen.

Hala ere, sektaren irakaspenak bizirik iraun ziren. Jarraitzaile asko izan zituzten Novgorod, Pskov eta Tver hirietan, non Fiodor Dobri eta Jevgeni Vislen apezpikuek mugimenduaren alde egin baitzuten. 1400. hamarkadaren hasieran, Fozio Moskukoak, Kiev eta Errusia osoko metropolitarrak, *strigolniki*en ikasketak salatu zituen.

XV. mendearen bigarren erdialdetik aurrera ez dago sektaren berririk. Historialari batzuek Juduzaleen sektarekin bat egin zuela uste dute. Errusiako Eliza Ortodoxoak heresia 1427an amaitu zela uste du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak