Aralar

**Aralar** Euskal Herriaren erdialdean dagoen mendilerro bat da. Ipar-mendebaldeko zatia Gipuzkoan du (zehazki, Goierri eta Tolosaldea eskualdeetan); eta hego-ekialdekoa, Nafarroa Garaian (Araitz, Larraun eta Sakana eskualdeetan). 30 kilometro luze da, ekialde-mendebalde norabidean; eta 12 bat kilometro zabal, ipar-hego norabidean.  (Nafarroa Garaia)
* Ganboa, 1.413 m  (Gipuzkoa)
* Aldaon, 1.409 m  (Gipuzkoa)

thumb|300px|Aralarko mendilerroaren mugak.
# Intzako dorrea, 1.431 m  (Nafarroa Garaia)
# Ganboa, 1.413 m  (Gipuzkoa)
# Aldaon, 1.409 m  (Gipuzkoa)
# Beldarregi, 1.405 m  (Nafarroa Garaia)
# Zealar, 1.401 m  (Gipuzkoa)
# Pardarri, 1.396 m  (Gipuzkoa)
# Ganbotxiki, 1.377 m  (Gipuzkoa)
# Putreaizko Punta, 1.359 m  (Gipuzkoa)
# Menditxiki, 1.356 m  (Gipuzkoa)
# Beoin, 1.347 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Artxueta, 1.345 m  (Nafarroa Garaia)
# Uarrain, 1.344 m  (Gipuzkoa)
# Larrunarri edo Txindoki, 1.342 m  (Gipuzkoa)
# Arbelo, 1.332 m  (Gipuzkoa)
# Malkorri, 1.329 m  (Gipuzkoa)
# Malkorri Oriental, 1.329 m  (Gipuzkoa)
# Uzkuiti, 1.328 m  (Gipuzkoa)
# Urkute, 1.328 m  (Gipuzkoa)
# Kobagaine, 1.324 m  (Gipuzkoa)
# Urrusti Sur, 1.324 m  (Gipuzkoa)
# Gañeta, 1.323 m  (Gipuzkoa)
# Salingain, 1.322 m  (Gipuzkoa)
# Egurtegi, 1.320 m  (Gipuzkoa)
# Arrubigaña, 1.318 m  (Gipuzkoa)
# Aoki, 1.317 m  (Gipuzkoa)
# Egurbide, 1.317 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Erlabeltzeko Puntie, 1.312 m  (Gipuzkoa)
# Urrusti Norte, 1.312 m  (Gipuzkoa)
# Eitzabal, 1.309 m  (Gipuzkoa)
# Kurutzeaga, 1.308 m  (Nafarroa Garaia)
# Mendiaundi, 1.307 m  (Nafarroa Garaia)
# Desaomendi edo Desamendi, 1.306 m  (Nafarroa Garaia)
# Urakorri, 1.304 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Puttarri, 1.299 m  (Nafarroa Garaia)
# Txameni, 1.299 m  (Nafarroa Garaia)
# Labeongo Punte, 1.293 m  (Gipuzkoa)
# Ttutturregi, 1.290 m  (Nafarroa Garaia)
# Eurlatz edo Eulatz, 1.288 m  (Nafarroa Garaia)
# Errenaga, 1.287 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Aitzear, 1.286 m  (Nafarroa Garaia)
# Ttutturru, 1.282 m  (Nafarroa Garaia)
# Ontzanburu, 1.281 m  (Gipuzkoa)
# Bustia, 1.278 m  (Gipuzkoa)
# Atxispuru, 1.278 m  (Nafarroa Garaia)
# Errenaga Txiki, 1.277 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Ipuzmeaka, 1.277 m  (Nafarroa Garaia)
# Beloki, 1.276 m  (Nafarroa Garaia)
# Atallorbe, 1.275 m  (Nafarroa Garaia)
# Txorrotxeta, 1.273 m  (Nafarroa Garaia)
# Pagota, 1.271 m  (Gipuzkoa)
# Itturtxuloko Punte, 1.265 m  (Nafarroa Garaia)
# Artubi, 1.263 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Muñotxikieta, 1.261 m  (Gipuzkoa)
# Olamuño, 1.261 m  (Gipuzkoa)
# Aparein, 1.261 m  (Nafarroa Garaia)
# Desaomendi Txiki, 1.261 m  (Nafarroa Garaia)
# Haitzegi Gaña, 1.257 m  (Nafarroa Garaia)
# Beleku, 1.256 m  (Gipuzkoa)
# Kargaleku II, 1.253 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Beleku Norte, 1.251 m  (Gipuzkoa)
# Uazkuru, 1.249 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Auntzizegi, 1.248 m  (Gipuzkoa)
# Belokigain, 1.245 m  (Nafarroa Garaia)
# San Migel mendia, 1.241 m  (Nafarroa Garaia)
# Hirupagoeta, 1.235 m  (Nafarroa Garaia)
# Beaskin, 1.232 m  (Gipuzkoa)
# Algorta, 1.224 m  (Nafarroa Garaia)
# Zeontza, 1.221 m  (Nafarroa Garaia)
# Uarrain I, 1.221 m  (Nafarroa Garaia)
# Ondartxuri, 1.220 m  (Gipuzkoa)
# Elizkaitz, 1.215 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Subizelaigaine edo Subizelaigañe, 1.209 m  (Nafarroa Garaia)
# Etitzegi, 1.196 m  (Gipuzkoa)
# Kilixketa, 1.195 m  (Gipuzkoa)
# Larraone, 1.194 m  (Gipuzkoa)
# Oiarbide, 1.194 m  (Nafarroa Garaia)
# Posteroko Haitz, 1.194 m  (Nafarroa Garaia)
# Balerdi edo Mallozar, 1.193 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Arriolatz, 1.176 m  (Nafarroa Garaia)
# Irutxin, 1.162 m  (Nafarroa Garaia)
# Debata, 1.139 m  (Nafarroa Garaia)
# Akier, 1.119 m  (Nafarroa Garaia)
# Zabalegi, 1.114 m  (Gipuzkoa)
# Akier Occidental, 1.107 m  (Nafarroa Garaia)
# Lurgorri, 1.092 m  (Nafarroa Garaia)
# Saldisgain, 1.088 m  (Nafarroa Garaia)
# Mozkordi, 1.086 m  (Nafarroa Garaia)
# Gaztelu, 1.085 m  (Nafarroa Garaia)
# Akaitz, 1.080 m  (Gipuzkoa)
# Illarragorri, 1.079 m  (Nafarroa Garaia)
# Larrazpil, 1.069 m  (Nafarroa Garaia)
# Txurtxur, 1.069 m  (Nafarroa Garaia)
# Alitzako Malkorra, 1.066 m  (Nafarroa Garaia)
# Illarraundiko Malkorra, 1.064 m  (Nafarroa Garaia)
# Iparraundi, 1.064 m  (Nafarroa Garaia)
# Elorrigañe, 1.063 m  (Nafarroa Garaia)
# Ziñiku, 1.048 m  (Nafarroa Garaia)
# Soroaundi edo Sollaundi, 1.043 m  (Nafarroa Garaia)
# Otansur Txiki, 1.023 m  (Nafarroa Garaia)
# Soiltxiki, 1.023 m  (Nafarroa Garaia)
# Alleko, 1.017 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Maldako Punta, 1.012 m  (Gipuzkoa)
# Kaxamongo, 1.004 m  (Nafarroa Garaia)
# Sarastarri, 995 m  (Gipuzkoa)
# Amurutxate, 992 m  (Nafarroa Garaia)
# Amezti, 982 m  (Gipuzkoa)
# Agaotz, 974 m  (Gipuzkoa)
# Algorri, 968 m  (Nafarroa Garaia)
# Leitzadi, 948 m  (Gipuzkoa)
# Azkarateko Malkorra, 948 m  (Nafarroa Garaia)
# Akaitz Txiki, 942 m  (Gipuzkoa)
# Aitzeta, 927 m  (Gipuzkoa)
# Aizkaizto, 927 m  (Gipuzkoa)
# Izarritako Gaina, 920 m  (Nafarroa Garaia)
# Serlo Gaina, 919 m  (Nafarroa Garaia)
# Egillor, 911 m  (Nafarroa Garaia)
# Ausa Gaztelu, 901 m  (Gipuzkoa)
# Malkorra, 883 m  (Gipuzkoa)Madalenaitz
# Ttutturru, 879 m  (Nafarroa Garaia)
# Uidui, 876 m  (Gipuzkoa)
# Amorleku, 869 m  (Nafarroa Garaia)
# Malkorburu, 862 m  (Gipuzkoa)
# Madalenaitz edo Madalen, 859 m  (Nafarroa Garaia)
# Pastarri, 855 m  (Nafarroa Garaia)
# Kotaleku, 845 m  (Gipuzkoa)
# Martxabaleta, 841 m  (Gipuzkoa)
# Suspentzaitz, 838 m  (Gipuzkoa)
# Argarbi, 833 m  (Gipuzkoa)
# Amiltzu, 828 m  (Gipuzkoa)
# Arastortz, 827 m  (Gipuzkoa)
# Zamariborro, 826 m  (Nafarroa Garaia)
# Marumendi, 821 m  (Gipuzkoa)
# Laparmendi edo Pagotxiki, 814 m  (Gipuzkoa)
# Aizkorrandi edo Intzartzu, 811 m  (Gipuzkoa)
# Asundegi, 808 m  (Gipuzkoa)
# Muñobil, 801 m  (Gipuzkoa)
# Erbitz, 793 m  (Nafarroa Garaia)
# Urreagako Haitza, 779 m  (Gipuzkoa)
# Urreagako Haitza, 779 m  (Nafarroa Garaia)
# Beamaburu, 758 m  (Gipuzkoa)
# Urbaran, 748 m  (Nafarroa Garaia)
# Malkorbizkarra, 746 m  (Gipuzkoa)
# Muzkur, 738 m  (Nafarroa Garaia)
# Aizkoate, 735 m  (Gipuzkoa)
# Batzillarko Gaña, 732 m  (Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Aiztondo, 709 m  (Nafarroa Garaia)
# Minueta, 703 m  (Nafarroa Garaia)
# Aixita, 702 m  (Nafarroa Garaia)
# Ahizpa Haundia, 701 m  (Nafarroa Garaia)
# Arritxiki, 679 m  (Nafarroa Garaia)
# Pagalleta, 669 m  (Nafarroa Garaia)
# Artzate Haitza, 656 m  (Gipuzkoa)
# Anduitzeko Haitzorrotza, 646 m  (Gipuzkoa)
# Arteota, 630 m  (Gipuzkoa)
# Loibe, 625 m  (Gipuzkoa)
# Elordi, 616 m  (Gipuzkoa)
# Itaundieta, 608 m  (Gipuzkoa)
# Mugarriko Gaña, 596 m  (Gipuzkoa)
# Agaramunda, 593 m  (Gipuzkoa)
# Maaltza, 593 m  (Nafarroa Garaia)
# Mizpirigaña, 587 m  (Gipuzkoa)
# Astotza, 576 m  (Nafarroa Garaia)
# Aldaia, 573 m  (Nafarroa Garaia)
# Muñoa, 562 m  (Gipuzkoa)
# Uskain, 561 m  (Nafarroa Garaia)
# Lete, 554 m  (Nafarroa Garaia)
# Altzagamendi, 539 m  (Gipuzkoa)
# Gaintzamendi edo Gaintzako Gaina, 514 m  (Gipuzkoa)
# Iramendi, 486 m  (Gipuzkoa)
# Urtsumendi, 475 m  (Gipuzkoa)
# Jentilbaratza, 465 m  (Gipuzkoa)
# Irulegi, 446 m  (Nafarroa Garaia)
# Artitzako Malkorra, 445 m  (Nafarroa Garaia)
# Urkolamendi, 435 m  (Gipuzkoa)
# Garamendi, 415 m  (Nafarroa Garaia)
# Urdanin, 390 m  (Nafarroa Garaia)
# Orendain, 384 m  (Gipuzkoa)
# Ollagon, 367 m  (Gipuzkoa)

## Geologia 
500px|thumb|Aralarko mendilerroaren mapa topografikoa.
[500px|thumb|[Aralarko Malloak eta bere tontorrak.]]
[500px|eskuinera|thumb|[Larrunarri|Txindoki mendiko gailurraren ikuspegi panoramikoa.]]
[500px|thumb|[Aralarko Malloak|Aralarko Malloen eta Nafarroa Garaia eta Gipuzkoa lotzen dituen mugaren ikuspegi panoramikoa, Artubi mendiaren gailurretik ikusita.]]
### Historia geologikoa 
400px|thumb|Aralarko mendilerroaren mapa geologiko sinplifikatua
Horia - Tupak, lutitak, hareharriak. Aptiar-Zenomaniar
Urdina - Aptiar-Albiarreko kareharriak
Marroia - Tupak, lutitak, kareharriak. Malm - Aptiar
Berdea - Kareharriak
Aralarko Mendilerroko eskualdeko serie estratigrafikoa Jurasikoaren eta Behe Kretazeoaren materialek osatzen dute nagusiki. Aralarko azalera ia guztia itsas jatorriko arroka sedimentarioek osatzen dute, eta gutxiengoa dira jatorri kontinentalekoak. Hala ere, historia geologikoa lehenago hasten da. Orain dela 240 milioi urte Iberiar penintsula Asturiasetik Nafarroa Garaira Iberiar plaka eta Europa banatzen zituen haustura handi bat zegoen. Permiarrean faila hori zabaltzen hasi zen eta lurrazal kontinentalaren mehetzea eman zen, kontinenteen marjinak eratuz. Iberiar penintsula Europarekiko erlojuaren norabidearen aurka biratzen zen eta horregatik Bizkaiko golkoa ireki zen, sedimentazio gune garrantzitsua eratuz, Eusko-Kantauriar Arroa izena ematen zaiona (EKA). EKA Permiarrean hasi zen eta Eozeno-Oligozeno garaietan itxi, Iberia eta Eurasiaren arteko talkak Alpetar orogenia sortu zuenean. Arroa itxi eta mendiak sortu ziren, higadurarekin bailarak eratu eta gaur egungo Aralar mendilerroa sortu arte.

#### Jurasikoa 
Aralarko Mendilerroan Jurasikoko hainbat arroka agertzen dira oinarrian. Hauek Liasetik Malm garaikoak dira. Dena dela, badira Keuperreko hainbat arroka arzilotsu, kabalgamenduaren aurreko aldean agertzen direnak. Lias garaiko arrokak karniolak, dolomiak eta kareharri dolomitikoak dira. Sakonera txikiko eta gatz askodun itsasoan sortu ziren, kostalde bero batean. Itsas hondo horretan algak bizi ziren eta laminazioa eratu dute, fosiletan aurki daitekeena. Material hauek Iribas eta Enirio artean aurki daitezke, baina 18 kilometroko jarraipena dute eta Larraunen ere agertzen dira. Fosilei dagokionez ammoniteak, belemniteak eta brakiopodoak aurki daitezke garai hauetan, tupa eta tupa-kareharrietan. Fosildun arroka hauek sakonera handiagoan eta gazitasun baxuagoarekin sortu ziren. . Kareharri hareatsuak eta konglomeratuak daude. Arroka horiek Igaratzan agertzen dira batez ere. Garai honetan lurra altxatzen hasia zegoen eta sedimentazio sinsedimentarioa ematen hasi zen. Madotzen aurki daitekeen antiklinalaren erdialdean sedimentazioa Baraibarren, Intzako dorrean eta Enirion baino 8 aldiz txikiagoa izan zen. Mendebaldeko arroken zabalera 150 eta 200 metro artekoa da, sedimentu detritiko terrigenok eta kareharri bioklastiko oolitikoak. Garai honetan Euskal-Kantauriar Arroaren tektonismoa hasi zen aurretik zeuden tolesak handituz eta higadura zonaldeak sortuz. Aurreko arroka horiek higatu eta zati bat desagertu zen. Buruntzusin aldean, adibidez, Malm erregistro osoa falta da eta Igaratza eta Madotzen diskordantzia ere ikusten da, Jurasikoko materialen gainean dagoena angeluarekin agertzen baita. Madotzen dauden arrokak 20-30 metroko kareharri dolomitizatuak dira. Garai horretan arro osoan ingurune gaziak agertu ziren eta delta txikiak sortu ziren hegoaldetik zetozen ibaien sedimentuekin. Fosilei dagokionez lumakelak aurki daitezke, batez ere Bivalviaz sortuak eta materia organiko asko duten kareharri eta lutita beltzak aurki daitezke. Sedimentu mota hori albufera ekosistema bati dagokio.. 200 metro inguruko lodiera du eta azkeneko 30 metrotan tupazko zati batzuk agertzen dira, bi ur igoera gertakariri loturikoak. Bi fenomeno hauen aurretik bioklastoz osaturiko fazies laminatuak daude, lehortze garai batekoak. Ataungo Domoan, Ataundik Amiltzura *Mendiurkulluko kidea* aurkitzen da, *Dufrenoyia furcata* ammonite biozonakoa. Harri hauetan ondo ikusten da progradatzen ari zen delta bateko sedimentuak direla. Aralar mendebalderantz okertu zen garai horretan eta Etzegarate aldean kainoi bat eratu zen, Aia-Zaldibia eremua albo batera utziz. Etzegarate alderantz joaten ziren sedimentuek hala jarraitu zuten Albiarrera arte, zati handiak ere agertuz.

Aptiarraren bukaeran horstak eratu ziren eta bertan koral, errudista eta algak garatu ziren. Txindoki eta Lizarrusti artean kokatuko litzateke jalkitze eremua. Lerro horren mendebaldean graben bat sortu zen, kareharri gutxiagorekin. Bi eremu hauen artean uharriak sortu ziren. Albiarrean Aitzondo eta Madalenaitzeko arrokak sortu ziren hasieran eta aro honen bukaeran Irurtzunen aurki daitezkeen kalkarenitak. Itsaso mailaren igoerak hondoko sedimentazio ereduak ezarri zituen. Garai honetako arroketan burdin karbonatozko noduluak sortu ziren, euren barruan askok fosilak dituztela.

### Egitura geologikoa 
thumb|350px|Aralarreko hiru zeharebaki ezberdin, formazio nagusiak markatuz
Aralarko mendilerroak egitura propioa dauka: nagusiki, antiklinal tolestura bikoitza da, iparralderantz zamalkatua. Kurbaduraren barnean kokatutako unitateak Jurasikoak dira (zaharrenak), eta kurbaduraren kanpoaldean, berriz, unitate Kretazeoarrak daude. Bi aldiz iparraldera eta hego-ekialdera errepikatuta dago, eta bi kasuetan iparralderanzko norabidea dauka edo, bestela esanda, iparralderantz etzaten da. Iparraldeko hegala ere puntualki alderantzikatuta ageri da.

Aralarko mendilerroko egitura karstikoak sailtzeko Galanek 1978an proposaturiko sistema erabiltzen da. Urgondar kareharrien esparrua hiru zatitan banatzen da: iparraldean, Txindoki inguruan dagoena; Ataungo Domoko eremua; eta hegoaldeko urgondarra, Lizarrusti inguruan kokatzen dena. Zatiketa horretaz gain Jurasikoko eremua ere hiru zatitan banatzen da, sinklinal zentralarekin erdian. Hegoaldeko antiklinala Sakanan dagoena da.

## Ekosistema 
### Fauna 
Aralarko mendilerroan animalia ugari bizi dira. Ornodunak bakarrik 147 espezie dira. Kobazuloetan ere biodibertsitate ugari deskribatu da, 220 izaki bizidun espezie guztira, horietako 102 erdizka kobazulokoak eta 52 espezie kobazuloan soilik bizi direnak. 14 espezie endemiko daude. Artropodoen artean, 465 espezie aurkitu dira, horietatik % 78 intsektuak. Gainera, 63 araknido espezie, 27 krustazeo espezie, 5 diplopoda eta 5 chilopoda. Animalia nabarienak basurdeak (*Sus scrofa*), orkatzak (*Capreolus capreolus*) eta otsoak *(Canis lupus)* dira. Otsoak XIX. mendearen bukaeran akabatu zituzten, baina azken urteotan itzuli egin dira. Beste animalia interesgarri batzuk bizi dira bertan: *Microtus nivalis* izenaz ezagutzen den karraskari mota, 1000 metrotik gora bizi dena. Gailurretako uhandrea ere oso interesgarria da.

### Flora 
Aralarko mendilerroko zuhaitz nagusiak pagoak (*Fagus sylvatica*) dira eta maila txikiagoan, haritzak (*Quercus robur*), batez ere iparraldean, eta hainbat lekutan arteak (*Quercus ilex*), hegoaldean batik bat. Ibaien ertzeetan, lizarrak eta zumarrak agertzen dira. Pagoen artean, haginak (*Taxus baccata*) eta gorostiak (*Ilex aquifolium*) daude. Goi-mendietan belardi nagusi dira, gizakiek sortuak maiz, ardi, zaldi eta behientzako janari gisa erabiliak. izendatu zuten. Abeltzaintza oso garrantzitsua da eta mendikatean zehar banatzen diren monumentu megalitiko ugariek erakusten duten bezala, lurralde horretan antzinatik praktikatzen den erabilera. Gipuzkoan tradiziorik handieneko mendialdeetarikoa da, eta bertan egiten den jolas erabilera ere garrantzi handikoa da.

Aralarko Parke Naturalak 10.956 hektareako azalera biltzen du, Gipuzkoako Abaltzisketa, Amezketa, Ataun, Lazkao, Tolosa eta Zaldibiako udal mugarteei eta Enirio-Aralar mankomunitateko lurraldeari dagozkienak.

## Administrazioa 
### Nafarroa Garaia 
XIV. mendetik, 19 nafar udalerrik osatutako Mankomunitate batek (Arbizu, Arribe, Atallu, Arruazu, Azkarate, Betelu, Errazkin, Etxarri-Aranatz, Gaintza, Ihabar, Intza, Irañeta, Hiriberri, Lakuntza, Lizarraga, Lizarragabengoa, Dorrao, Unanu eta Uztegi, Aralarko Errege Sailetako 2195 hektareako baso, ehiza eta larreen herri baliatzearen onurak jasotzen ditu.

Udalerri horiek Aralarko Elkartean elkartuta daude. Aralarko Elkarteak, hemeretzi udalerrietako ordezkariz osatutakoa, Aralarko Errege Sailen ustiapena arautzearen ardura du, aurrekontuen onarpena, ordenantzena, eta Errege Sailen barnean egin beharreko obra eta zerbitzuen kontratazioena. Aralarko Elkarteak ez du egoitza propiorik. Urtero, bere lehendakaritza eta egoitza aldatzen doa, elkartea bera osatzen duten hemeretzi udalerrietatik

### Gipuzkoa 
Enirio-Aralarko Mankomunitatea Euskal Herriko mankomunitaterik zaharrena da. 1409. urtean sortu zen eta garaiko *Villafranca* (Altzaga, Arama, Ataun, Beasain, Gaintza, Itsasondo, Lazkao, Ordizia eta Zaldibia) eta *Amezketako Batasuna* (Abaltzisketa, Amezketa, Baliarrain, Ikaztegieta, Legorreta eta Orendain) biltzen zituen bere barnean.

Mankomunitate horren helburua Enirio-Aralarko mendien kudeaketaz arduratzea da, Aralarko mendilerroaren lurretatik Gipuzkoari dagokion zatian, betiere.

## Ibilbideak 
## Kultura 
### Mitologia 
Aralarko mendilerroa Euskal Herriaren bihotzean dagoenez, betidanik euskal mitologiaren kokaleku garrantzitsua izan da: horren ondorioz, bertan gertatutako kondaira eta kontakizun multzo ugaria dago.

#### Aralarko Dama 
Mari ama lurraren bizileku omen zen haitzuloa, gerora tenpluak estaliko zuena, eta bere senar Sugaar herensugea han elkartzen zitzaion neguan:

#### Teodosio Goñikoa 
Teodosio Goñikoaren elezaharrak hainbat aldaera ditu, eta horregatik uste da tradizioaren mamia antzinakoa dela, nahiz eta aita Burgik aurkeztutako era XVI.-XVII. mendekoa izan. Honela laburbil genezake:

### Monumentu megalitikoak 
[thumb|200px|eskuinera|[Dolmen|Jentilarri.]]

### Done Mikel Aralarkoa 
[thumb|200px|[Done Mikel Aralarkoaren santutegia.]]
**Done Mikel Aralarkoaren santutegia**, **Aralarko Done Mikel in Excelsis santutegia** edo **Aralarko santutegia** Aralarko mendilerroko santutegia da, Euskal Herriko erromanikoaren erakusgarri paregabea. Tenpluari buruz iritsi den lehen aipamena XI. mendekoa da, baina bi mende lehenago toki berean beste tenplu bat bazen, karolingiar estilokoa. Erretaula altxorrik preziatuena du, Nafarroa Garaiko *kultura intereseko ondasun* izendatua, Erdi Aroko europar esmaltegintzako maisulan gorenetakoa.

Santutegia 1.237 metroko garaieran dago, trikuharri ugariko ingurune batean. Santutegira igotzeko, Uharte Arakil ohiko abiapuntua da, udalerri horretan santutegia baitago.

## Iruditegia 

Irudi:Larraitz.jpg|Larraitz, Gipuzkoa aldetik Aralarren barneratzeko ohiko abiapuntua
Irudi:Lizarrusti.jpg|Lizarrusti, Gipuzkoaren eta Nafarroa Garaiaren arteko mugan kokatua, Aralarren barneratzeko ohiko abiapuntua
Irudi:SAN MIGEL20.JPG|San Mikel Aralarkoaren santutegia.
Irudi:Mallaoas-de-aralar.JPG|Aralarko Malloen irudi bat
Irudi:Ganbora azken txanpa.JPG|Ganboa mendia
Irudi:Balerdi Azkarate gainean.jpg|Balerdi mendia eta Azkarate
Irudi:Puttarri.JPG|Puttarri mendiaren gailurra
Irudi:Txindoki cumbre.JPG|Txindoki mendiaren gailurra mendizalez lepo
Irudi:Aralarretik Aizkorri mendikatea.JPG|Aralarko zelaiak
Irudi:Malloak.jpg|Aralarko Malloak, Elosta menditik ikusita

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Enirio-Aralarko Mankomunitatea
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
* Gipuzkoako mendiak
* Nafarroa Garaiko mendiak

## Kanpo estekak 
*  Aralar mendilerroari buruzko PDF formatuko liburuxka irakurgai
*  "Aralarko altxorrak agerian" (Berria).
*  Aralar-Urbasa Landetxeen Elkartea
*  Aralar Kanpina
*  Gipuzkoako Parke Naturalak
* *Aralar, mundua leku den lurra* dokumentala.