Sai zuri

**Sai zuria** (*Neophron percnopterus*) Aegypiinae subfamiliako hegazti harraparia da. Iparraldeko Afrikan, hego-mendebaldeko Europan eta hegoaldeko Asian, tartean Indian, bizi da.

Sai paleartikoen artean txikiena da sai zuria. Negua Afrika tropikalean igarotzen dute eta martxoaren hasiera aldera iristen dira Euskal Herrira. Migrazio hori, bizi-zikloan sarritan errepikatuko duten prozesua da. Sarraskijalea den arren gainerako saiek baino jarrera oportunistagoak erakusten ditu elikaduran: ehiztari, arrantzale, arrautza lapur edo koprofago izan daiteke.

## Taxonomia 
Egiptoko putrea Carl Linnaeus naturalista suediarrak deskribatu zuen 1758an Systema Naturae lanaren hamargarren edizioan, Vultur percnopterus moduan izendatuta. Neophron generoko espezie bakarra da. Neogene periodoko Ipar Amerikako historiaurreko espezie batzuk, Neophrontops generoan kokatzen dira ("Neophronen antzekoa" esan nahi du). Hauek, sai zuriaren antzeko ekologia zutela uste da , harreman genetikoak argi ez dauden arren. Neophron generoa putreen zuhaitz ebolutiboaren barruko adarrik zaharrenetzat hartzen da; ahaide ebolutibo hurbilena lammergeier (Gypaetus barbatus) deritze.  Bi hauek Gypaetinae subfamilia bereizi batean kokatzen dira batzuetan.

### Subespezieak 
Egiptoko sai arrearen hiru subespezie daude, baina mailaketa nabarmena dago populazioen mugimenduaren ondorioz. Subespezie hauen artean, N. p. percnopterusek, hedapen zabalena du, Europako hegoaldean, Afrikako iparraldean, Ekialde Ertainean, Erdialdeko Asian eta Indiako ipar-mendebaldera heltzen dena. Eremu epelean hazten diren populazioek hegoaldera migratzen dute neguan.
[thumb|*N. p. ginginianus* hegan, [India.]]
Horrez gain, Indiako azpikontinentean N. p. ginginianus subespeziea aurkituko dugu, hiruretatik txikiena. Subspezie izena Indiako hegoaldeko Gingee-tik eratorria da; bertan, Pierre Sonnerat esploratzaile frantsesak Gingiko Le Vautour gisa deskribatu zuen, eta John Lathamen izen latinoa jaso zuen Index Ornithologicus-en (1790).

Kanariar Uharteetako ekialdean dagoen populazio bat, genetikoki ezberdina da, N.p majorensis subespezie gisa identifikatu zen 2002an.

Nikolai Zarudnyk eta Härmsek Baluchistanek  rubripersonatus subespeziea deskribatu zuten 1902an. Espezie berri horrek azal laranja-gorrixka buruan eta punta horidun moko iluna zituen.  Hala ere, gutxitan onartzen da berezko subespezietzat, ezaugarri batzuek hala iradokitzen duten arren.

## Etimologia 
Generoaren izena greziako mitologiatik dator, Timandra, Neophron eta Aegypius-en mitotik. "Percnopterus" Grezieratik dator "hego beltzak" esanahai du: "περκνóς" (*perknos*, "urdin-beltza") eta πτερόν (*pteron*, "hegoa").

## Deskribapena 
thumb|*N. percnopterus* ale heldua lumadi zuri eta aurpegi horiarekin
Helduek lumadi zuria dute, hegoetan hegakin beltzekin. Lurrerako sarbiderik ez duten banakoek lumaje zuri garbia dute. Mokoa liraina eta luzea da. Hegoak zorrotzak dira; hauetan,  hirugarren hegakin primarioa da luzeena.  Isatsak ziri-forma du. Hankak arrosa-kolorekoak dira helduetan eta grisak gazteetan. Atzaparrak luzeak eta zuzenak dira, eta hirugarren eta laugarren hatzak pixka bat biratuta daude oinarrian.

Mokoa beltza da subespezie nominalean, baina zurbila edo horixka Indiako ginginian txikienaren helduetan. Aurpegiaren azala horia eta lumarik gabea da eztarriraino. Sexuak ez dira bereizten lumadian, baina gizonezko ugaltzaileek aurpegian laranja intentsoagoa dute emeek baino. Batez beste, emeak zertxobait handiagoak dira eta gizonezkoek baino % 10-15 gehiago pisatzen dute. Hegazti gazteak beltz-beltzak edo marroi kolorekoak dira, marka zuri-beltzekin.  Helduen lumadia bost urte inguru igaro ondoren garatzen da.

Egiptoko sai helduak 47-65zm inguru neurtzen dute mokoaren puntutik buztanaren lumen muturreraino. N. p. ginginianusen kasuan, arrek 47-52 zentimetroko luzera dute (19-20 zentimetrokoa) eta emeek, berriz, 52-55,5 zentimetrokoa (20,5-21,9 zentimetrokoa).  Tamaina gorputzaren luzera halako 2,7 da gutxi gorabehera. Espainiako hegaztiek 1,9 kg inguru pisatzen dute (4,2 lb); Kanariar Uharteetako subespezieetako hegaztiek, berriz, (uharteetako erraldoien kasua), 2,4 kg-ko pisua dute batez beste (5,3 lb).

## Banaketa eta mugimenduak 
Egiptoko sai arreak oso hedatuta daude Mundu Zahar osoan, izan ere,  Europako hegoaldean, Afrikako ekialdean, eta  Asiako mendebalde eta hegoaldean aurkitzen dira. Batez ere lautada lehorretan eta muino baxuetan agertzen dira. Himalaian 2.000 bat metrotan (6.600 oin) ikusi izan dira udan. Armenian, berriz, 2.300 metrotan.  
[thumb|*N. p. pernopterus* hegan ([Israel).]]
Europako eremu subtropikaleko sai egiptoar gehienek neguan migratzen dute Afrika hegoaldera. Hauek Hego Afrikako hegoalderaino heldu daitezke. Normalean itsaslabar harritsuetan egiten dute habia, eta gutxiagotan zuhaitz handietan edo hirietako eraikin garaienetan.  Iberiar penintsulan zehar migratzen duten gehienak Afrikara Gibraltargo itsasartea gurutzatuz heltzen dira. Beste batzuk, ostera, ekialdetik joaten dira, Levante gurutzatuta. Udan Afrikako hegaztiek iparraldera hegan egiten dute Europarantz, besteak beste, Ingalaterra, Irlanda eta Suediako hegoaldera.

Hegazti migratzaileek 500 kilometro (310 ml) egin ditzakete egun bakar batean; udako bizitokitik  Sahararen hegoaldeko ertzera iritsi arte, 3.500 kilometrotik 5.500 kilometrora (2.200-3.400 ml). Ugaltze-adinera iritsi ez diren hegazti gazteek negua igaro dezakete Sahelgo larreetan. Urtebete pasatu ostean migratzeko.

### Euskal Herrian 
Saiak elkarteak Ipar Euskal Herriko sai zurien behaketa egin ohi du 2000 urtetik. Urte hartan 15 bikote zenbatu zituzten, eta 2013an 20 bikote, baina 2021erako berriro jaitsiera somatu zuten, 15 bikotera. Jaitsiera beste harrapari batzuekin duten lehia da faktore bat, adibidez Larrun mendian belatz handiek eraso egiten diete, eta sai arrea ere espazioen lehiakide dute. Habia toki finkoa dutenean, bikoteak oso fdielak dira, Euskal Herrian, 10 urtez segidan okupatzea toki bat ohikoa da.

## Portaera eta ekologia 
thumb|*Neophron percnopterus* ale heldua hegan (Jorbeed, Bikaner).
Sai egiptoarra bakarka edo binaka ikusten da. Aire masa termikoetan egiten du hegaz, hegazti sarraskijale edo harrapariekin batera. Bestela, eraikin altuetan, arroka-zirrikutuetan edo lurrean paratuta ikus daitezke.

Sai egiptoarrak gehienetan isilak dira.  Hala ere, habian soinu iskanbilatsuak egiten dituzte, baita borrokan ari direnean ere. Hegaldian  marmar antzekoak entzun zaizkie hegazti gazteei. Mehatxatuta edo gosetuta daudenean ere txistu edo xuxurla egiten dute.

Egiptoko sai-arreek zuhaitz handietan, eraikinetan edo arkaitzetan egiten dituzte habiak. Zuhaitzei dagokienez, hildako pinu altu eta luzeak dira gehien gustuko dituztenak. Uste da ugalketa-bikoteek arrakasta eskuratzen dutela gainerako bikoteen habiaren ondoan egokituz eta, hauek bazka-tokietara jarraituz.

### Arrautzekin portaera 
Hegazti honen berezitasuna arrautzak apurtzeko duen metodoa da. Afrikan ikusi denez arrautzak lapurtzean harrien kontra jaurtiz apurtzen ditu. Edo, ostruken arrautzak bezalako arrautza handien kasuan, harriak botatzen dizkiete oskola apurtu arte. Jokabide hau genetikoa eta ikasi gabea dela demostratu da. Félix Rodríguez de la Fuente naturalista espainiarrak demostratu zuen, 1978an *El Hombre y la Tierra* telesail dokumentalerako egindako atal batean, nola Iberian jaio eta Afrikara emigratu ez zuen sai zuri gazte baten kasuan (Gaspar izena eman zioten), sekula ostrukarik, haren arrautzarik edo beste sai zuririk hori egiten ikusi gabe, berehalakoan asmatu zuela ostruka arrautza faltsuak apurtzen harriak gainera jaurtita.

21. mendean, Menorca uharteko sai zuri populazioa aztertzen (ez dira migrariak, Baleareetan egiten dute urte osoa), hauek ere ostruka arrautzak berdin hauts ditzaketela konprobatu zuten.

Hain da zorrotza sai zuriek ostruka arrautzekin erakusten duten fijazioa, non Andaluzian hegazti hauek habia egitera sustatzeko programetan, ostruka arrautzak jarri izan dituzten amu bisual gisa ingurune babestu aproposetan, bikoterik bertan ezartzen ote den ikusteko, Afrikatiko migrazioaren garaian.

### Sarraskiarekin portaera 
Sai-zuriak animalia-hilak jatera doazenean, sai-arrea inguruan badago gorpuaren periferian geratzen dira zain, hauek alde egin arte . Basoko untxiak (Oryctolagus cuniculus) Espainiako putreen dietaren zati garrantzitsua dira. Iberiar penintsulan zabortegiak elikagai-iturri garrantzitsua dira, eta putreek aukera gehiago dituzte zabortegietatik hurbil dauden lurraldeak okupatzeko.  Ikerketek iradokitzen dute gorozki ungulatuez elikatzen direla, aurpegiko larruazal distiratsuz eta laranjaz arduratzen diren pigmentu karotenoideak lortzeko. Pigmentu karotenoideak asimilatzeko gaitasuna osasun onaren adierazle izan daiteke.

## Mehatxuak eta kontserbazioa 
[thumb|Sai zuria Hego Afrikako kontserbazio programa baten (*[De Wildt Cheetah and Wildlife Centre*).]]
Heldu osasuntsuek ez dute harrapari askorik; gizakiaren jarduera, ordea, benetako mehatxua da hegaztientzat. Besteak beste, linea elektrikoekin talka egitea, ehiza, intoxikazio eta tiroak jasotzeagatik pairatzen dituzten berun metaketek (bala ez kanporatzearen ondorioz) eta pestiziden metaketek egiten die kalte populazioei. Habian dauden hegazti gazteak arrano, hontza eta azeri gorriek hartzen dituzte batzuetan. Izan ere, hegazti helduek gutxitan egiten dute harrapariak aldentzeko ahalegina. Bestalde, ektoparasitoentzako ostalari gisa balio dute, adibidez, mikoplasmentzako.

Egiptoko sai populazioak behera egin du bere hedaduraren eremu gehienetan. Europan eta Ekialde Hurbileko gehienean 2001eko populazioak 1980koen erdia ziren. Indian beherakada oso azkarra izan da, 1999tik urtero % 35ekoa. 1967–70 bitartean, Delhi inguruko eremuak sai hauetako 12.000–15.000 inguru zituela kalkulatu zen, batez beste 5 bikote inguruko dentsitatea 10 km2 bakoitzeko. Gainbeheraren arrazoi zehatza ez da ezagutzen, baina diclofenac NSAID-aren erabilerarekin egon daiteke lotuta, saien heriotza eragiten duela jakin baita. Historikoki sai kanariarra ohikoa zen, La Gomera, Tenerife, Kanaria Handia, Fuerteventura eta Lanzarote irletan. Gaur egun Fuerteventura eta Lanzarotera mugatzen da bere hedapena, ekialdeko bi uharteetara. 2000. urtean populazio osoa 130 ale ingurukoa zela kalkulatu zen, 25-30 bikote-ugaltzaile barne . Uharteko hegaztiek ere berun kantitate garrantzitsua pilatzen dutela ikusi da ehizatutako animalien gorpuzkinetan.

## Kultura 
thumb|Egiptoko hieroglifoa: Sai zuria
Biblian sai zuriari erreferentzia egiten zaio. Izan ere, liburuan “rachamahl/racham” izenaren bitartez hegaztia aipatzen da.

Antzinako Egipton, putreen hieroglifoa soinu glotalerako erabiltzen zen zeinu uniliterala zen (/ɑː/), hau da, egipziar lenguaia alfabeto batera itzultzea ahalbidetzen zuen soinua ordezkatzen zuen. Hegaztia sakratua zen Isis jainkoarentzat antzinako Egiptoko erlijioan. Egiptoko kulturan, putrearen sinboloa errege-sinbolo bezala erabiltzeak eta Faraoi legeak hura babesteak, espeziea Egipton oso ohikoa izatea eragin zuen, eta ondorioz "faraoiaren oilaskoa" izena eman zioten.

Indian zeuden kirolari britainiar kolonialen ustez hegaztirik desatseginenen artean zeuden, eta gorozkiekin elikatzeko ohitura bereziki egiten zitzaien ezatsegin. Ondorioz, "shawks" esaten zitzaien sai zuriei, "shit-hawk"-en (gorotz-belatza) laburduratik eratorria. Egiptoko sai arreen koprofagia ohitura horrek espainieraz "txurretero" eta "moñiguero" izenak izatea eragin dute, "gorotz-jale" esan nahi dutena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak