open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diziklo

thumb| Dizikloa
[thumb| Hiru polizia alemaniar [Segway|Segway PT-n, dizikloetako ezagunena ]]
**Dizikloa** bi gurpileko ibilgailu-mota bat da, bata bestearen ondoan paraleloan dagoena, motozikleta- edo bizikleta-gurpilak ez bezala, non gurpiletako bat bestearen aurrean jartzen den.

Beste ibilgailu batzuek ez bezala, dizikloak ez du bolanterik, eta autopropultsatuak direnean, norabidea bere gurpilen abiaduren diferentziaren bidez kontrolatzen da, direkzio diferentziala deritzonaren arabera, hau ez baita dizikloetarako bakarrik, eta beldar-ibilgailuak ere gobernatzen ditu, hala nola hondeamakinak eta tankeak, eta eraikuntzako ibilgailu txikiak.

Dizikloaren diseinuak gurpilek ibilgailua mugitzen ari denean biratzen duen zilindro-formako espazio bat (koadroa) definitzea eragiten du. Monozikloen kasuan bezala, dizikloek arazoak dituzte espazio honen oszilazioarekin, nahiz eta hau kontrolatu daitekeen, Edward proiektuan Australiako Adelaidako Unibertsitatean frogatu zen bezala. Efektu hori gertatzen da espazio zilindriko horren grabitate-zentroa gurpilaren ardatzaren erdiko puntutik deslerrokatuta dagoenean. Normalean, ibilgailu mota horrek moteltze gutxi izaten du gurpilaren eta koadroaren artean, garraiatu bitartean ahalik eta energia gutxien kontsumitzeko.

Dizikloaren adibidea Segway-a da, 2001ean merkaturatua.

Ibilgailuaren ekuazio zinetikoak Edward proiektuko artikulu batean aurki daitezke.

## Kanpo estekak 
* 
* EDWARD - Biraketa aktiboa bortxatze zikinarekin
* https://web.archive.org/web/20110404052943/http://www.fabels.org/fred.html Dicyclet - pedal driven Dicycle by Dutch artist Fred Abels.
Sarah Maldoror

**Sarah Maldoror** (Condom, Gers,  - Saint-Denis, ) frantziar gidoigile eta zuzendaria izan zen.

Ia berrogei pelikula egin zituen Afrikaren askatasunaz, Aime Cesaire, Leopold Senghor eta Leon G. Damas idazleek sortutako *Négritude* mugimendua, bere eginez.

Aitzindaria izan zen kolonizazioa, esklabotza, iraultza eta feminismoa bistaratzen bere filmetan.

## Biografia 
Sarah Ducados jaiotzez, literaturatik hartu zuen izen artistikoa, Maldoror, Lautréamont poetaren *Chants de Maldoror* lanetik. Okzitaniako Condom herrian jaio bazen ere, 1938an, gurasoak Guadalupekoak zituen.

Hasi, antzerkigintzan hasi zen Maldoror. Aktorea izan zen, eta *Les Griots* taldea sortu zuen 1956an, Parisen, beste aktore afrikar batzuekin. Beka bati esker, Moskura joan zen zinemagintza ikasketak egitera, Mark Donskoi zuzendariarekin. Bertan ezagutu zuen Ousmane Sembene zinemagile senegaldarra. Hark bezala, Maldororrek ere zinema «iraultza tresnatzat» zuen, eta «kontzientziak eraldatzeko hezkuntza» gisara zituen filmak. Gizartean aldaketa sakonak sustatzeko «pentsamendua deskolonizatu» beharraz hitz egiten zuen zinemagileak. «Nire arbasoak esklaboak izan ziren. Nork kontatuko du hobeto Afrikako historia guk geuk baino?», errepikatzen zuen elkarrizketetan.

Dimentsio politikoak eragin nabarmena izan zuen haren lanetan. Horren adibide da, esaterako, Afrikako askapen mugimenduen borrokaren aitzindariekin bat egin izana Ginean, Aljerian eta Ginea Bissaun. Haren bikotekide Mário de Andrade olerkari eta politikari angolarra izan zuen bidelagun. Bi alaba izan zituzten.

Gillo Pontecorvo zinemagile italiarraren *La battaglia di Algeri* (, 1966) filmean egin zuen lan. Esperientzia hark nabarmen eragin zuen haren ibilbidean, eta, hain zuzen, bi urte geroago bertan filmatu zuen bere lehen lana: *Monangambé* (1968). José Luandino Vieira politikari eta idazle angolarraren bizitzan oinarritutako hogei minutuko filma da, zuri beltzean, eta aktore ez-profesionalekin filmatua. Haren lehen lan luzea ere, *Sambizanga* (1972), Vieiraren bizitzan oinarritutakoa da.

2011n Frantziako Merezimenduaren Ordena Nazionalaren saria jaso zuen. «Errebeldea», «bidegabekerien aurkako borrokalaria» eta «humanista argia» izatea eskertu zion orduan Frédéric Mitterrand kultura ministroak.

## Filmografia hautatua 
* *Monangambé*, 1968
* *Des fusils pour Banta*, 1970
* *Carnaval en Guinée-Bissau*, 1971
* *Sambizanga*, 1972
* *Un carneval dans le Sahel*, 1977
* *Un dessert pour Constance*, 1983
* ''L'hôpital de Leningrad*, 1983
* *Le racisme au quotidien*, 1983
* *Le passager du Tassili*, 1987
* *Aimé Césaire, le masque des mots*, 1986
* *Léon Damas*, 1995
* *L'enfant-cinéma'', 1997

## Erreferentziak
Ryszard Kapuściński

**Ryszard Kapuściński** ( ahoskatua; Pińsk,  - Varsovia, ) poloniar kazetari eta saiakeragilea izan zen.

## Biografia 
1964an, etxeko gaien berri emateko trebetasunak hobetu ondoren, Prentsa Poloniarren Agentziak (PAP, polonieraz) atzerriko korrespontsal bakarra izendatu zuen: Nehruren Indian hasi zen lana. Atzerrian berriemaile izan zen 1981 arte.

Garapen bidean zeuden herrialdeetan zehar bidaiatu zuen, eta gerren, estatu kolpeen eta iraultzen berri eman zuen Asian, Europan eta Ameriketan, Futbolaren Gerra barne. Mundu anglosaxoian ezagunagoa da 1960ko eta 1970eko hamarkadetan Afrikan egindako erreportajeengatik, kontinente hartako inperio kolonial europarren amaiera lehen eskutik ikusi zuelako.

Geopolitika zale ez zirenak ere bere testuak irakurtzea lortu ohi zuelako, literaturagile askok nahiko luketen begirada eta kontaketarako dohaina lagun. 

## Euskaraz 
Euskaraz argitaratutako *Kristo fusilarekin* lana izan zen haren kronikagintza nazioartean ezagun egin zuten lanetako bat, XX. mendearen bigarren erdian Afrikan, arabiar herrialdeetan eta Latinoamerikan gertatu zen gerrilla loraldiaren erakusgarri dena.

## Literatura-lanak 
## Erreferentziak
Plagusia

***Plagusia*** Plagusiidae familiaren karramarro generoa da.

## Espezieak 
Hauek dira genero honek biltzen dituenak:
* *Plagusia immaculata* Lamarck, 1818
* *Plagusia integripes* Garth, 1973
* *Plagusia speciosa* Dana, 1852
* *Plagusia squamosa* (Herbst, 1790)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Freddy vs. Jason

***Freddy vs. Jason***, 2003ko Ronny Yu hongkondarrak zuzendutako slasher film bat da. *A Nightmare on Elm Street* eta *Friday the 13th* film sailen gurutzaketa bat da, bietako Freddy Krueger eta Jason Voorhees pertsonaiak elkarren artean borrokatuz. Monica Keena, Kelly Rowland, Jason Ritter, Chris Marquette, Lochlyn Munro eta Robert Englund aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Freddy Krueger (Robert Englund) infernuan dago... benetakoan. Badira hamar urte pertsonaia honek bere mendekua burutzeko asmoz jendearen ametsetan sartzen aritu zela. Baina Freddy oroitzapena Elm Streetetik sistematikoki ezabatua izan da. Bere biktima potentzialak amestu ez dezaten drogatuak izan dira. Freddyrekiko beldurra desagertua izan da eta honek bere burua benetako kondaira dela uste duen psikopata berekoi batentzat sekulako tortura da. Baina orduan Freddyk Ostirala 13ko Jason Voorhees (Ken Kirzinger) psikopata hiltzailea berpiztuko du. Freddyrentzat Elm Streeteko biztanleak izutu eta purgatoriotik ateratzeko baliabide perfektua izango da. Jason oso erraz manipulatu eta Springwoodera izua zabaldu dezan joanarazteko konbentzituko du. Elm Streeten gorpuak pilatzen hasi eta Freddyk bere ospea berreskuratu arren, Freddy Jasonek bere hiltzaile ohiturak laga eta berari bidea libre uzteko inongo asmorik ez duela jabetuko da. Herria osoa izuturik dagoela, izuikararen bi titanen arteko proportzio epikoetako norgehiagoka bat jazoko da, amertsen mundua eta bizidunen munduaren errealitate latza txandakatuz. Nork irabaziko ote du borroka guztien borroka?

## Aktoreak 
* Robert Englund: Freddy Krueger
* Ken Kirzinger: Jason Voorhees
* Monica Keena: Lori Campbell
* Kelly Rowland: Kia Waterson
* Jason Ritter: Will Rollins
* Chris Marquette: Charlie Linderman
* Lochlyn Munro: Scott Stubbs diputatua
* Katharine Isabelle: Gibb Smith
* Brendan Fletcher: Mark Davis
* Zack Ward: Bobby Davis
* Kyle Labine: Bill Freeburg
* Tom Butler: Campbell doktorea
* Garry Chalk: Williams sheriffa
* Jesse Hutch: Trey
* David Kopp: Blake
* Odessa Munroe: Heather
* Chris Gauthier: Shack
* Paula Shaw: Pamela Voorhees
* Sharon Peters: Campbell jauna

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Sardiniar

**Sardiniarrak** etnia bat dira, Sardiniakoak bertakoak. Etnia horretatik hartu du izena, hain zuzen, Mediterraneoaren mendebaldeko uharte horrek eta uharte horretako eskualde autonomoak (zeina Italiako parte baita).

## Erreferentziak
Final Destination 2

***Final Destination 2*** (euskaraz *Azken Helmuga 2*), 2003ko David R. Ellis estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. Ali Larter, A. J. Cook eta Michael Landes aktoreek antzeztu zuten.

*Final Destination* (2000) aurrekaria eta *Final Destination 3* (2006), *The Final Destination* (2009) eta * Final Destination 5* (2022) jarraipenak dauzka.

## Argumentua 
180 Hegaldiaren istripua jazo eta urte betera, ikasle talde bat udaberriko oporrak pasatzera Florida bidean doaz, errepidean haietako baten aurreiragarpenari esker trafiko istripu bat saiestuko dute.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Kuatriziklo

**Kuatrizikloa** lau gurpileko pedal-ibilgailua da.

Lehen lurrun-auto esperimentalei lurrun-kuatrizikloak deitu zitzaien, eta barne-errekuntzako lehen autoetako batzuei kuatriziklo motordunak. Automobil, auto eta beribil hitzak unibertsalak bihurtu ziren, erabilera hori ordezkatuz. Gaur egun, jolas-helburuekin fabrikatzen dira kuatrizikloak jolas-parkeetarako edo trenbide-lineen mantentze-lanetarako (dresina). Erregaien garestitzearekin batera, enpresa ausartagoak giza propultsioa duen ordezko ibilgailu bat ekoizten saiatzen ari dira.

Pedal-kuatrizikloa paseatzeko hiri-ibilgailu bat da, hiri batean zehar aisialdian ibiltzeko aukera ematen duena.

Eredu desberdinak daude eserleku kopuruaren arabera, ohikoenak bi eta lau eserlekukoak dira, baina eserleku bakarrekoak ere badaude. Ibilgailu mota horrek pedaleko beste ibilgailu batzuk baino egonkortasun handiagoa du, bi ardatz eta lau gurpilen gainean daudelako. Normalean, gidaria eserita egoten da eta oinak pedaletaraino zabaltzen ditu; bizikletetan, berriz, gidaria koadroaren gainean ibiltzen da eta pedalak zapaltzen ditu; Lerratze-trizikloetan (*drift trike)*, berriz, erdi-etzanda egoten da pedaletara iristeko.

Fitxategi:Cuadriciclo_a_pedal_(CAP)_-_Federico_Stellato_montado_sobre_CAP.JPG|Kuatrizikloa Buenos Airesen, Argentinan (2012)
Fitxategi:Quadracycle7011A.jpg|Kuadrizikloa Ottawa-n (Ontario) aparkatuta.
Fitxategi:Pedal-go-kart.jpg|Pedal-ibilgailua Bartzelonako (Katalunia) haurrentzako zirkuitu batean (2010).
Fitxategi:Red_DX_Surrey.jpg|Alokairu komuneko kuatriziklo bat: 2008 Surrey Company dx Surrey eredua, 3 heldu eta 2 haur txikirentzat diseinatua, 7 abiaduraz hornitua.
Fitxategi:Boy_on_Pedal_Car.jpg|Haurra pedalen autoan.
Fitxategi:1945MochetVelocar.jpg|1945ko Mochet Velocar eredua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paraphysa

***Paraphysa*** Mygalomorphae generoko armiarma mota bat da, Theraphosidae familiakoa. Hegoamerikakoak dira.

## Espezieak 
The World Spider Catalog 11.0-ren arabera hauek dira:
* *Paraphysa parvula* (Pocock, 1903)
* *Paraphysa peruviana* Schmidt, 2007
* *Paraphysa riparia* Schmidt & Bolle, 2008
* *Paraphysa scrofa* (Molina, 1788)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Paraphysa* *Catalogue of life*n.
Freaky Friday (2003ko filma)

***Freaky Friday*** (euskaraz *Ostiral Frikia*), 2003ko Mark Waters estatubatuarrak zuzendutako fantasiazko komedia film bat da. *1976ko izenburu berdineko filmaren* berregokitzapena da, biak ere Mary Rodgers idazlearen *1972ko izenburu berdineko eleberrian* oinarrituak. Jamie Lee Curtis, Lindsay Lohan, Harold Gould, Chad Michael Murray eta Mark Harmon aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Los Angeles, Tess Coleman (Jamie Lee Curtis) doktorea eta Anna (Lindsay Lohan) hamabost urteko alaba nerabeak gustu ezberdinak dituzte. Annak bere amak haren musikazaletasuna ez babestea ulertzen ez duenen bitartean, berriz ezkontzekotan den Tess alargunak bere buruari alaba Ryan Volvo (Mark Harmon) senargaiarekin desatsegina izatearen arrazoia zein ote den galdetzen dio. Egun batez, txinatar fortunaren galletatxo batzuk ama-alaben bizitzak aladatuko dituzte: biharamunean, Tess eta Annak bata bestean gorpuztuak esnatuko dira. Piskanaka-piskanaka, batak bestearen ikuspuntua ulertzen hasiko dira, baina beren jatorrizko gorputzetara itzultzeko modua topatu beharko dute, Tessen ezkontza egun gutxitara ospatzea baidoa.

## Aktoreak 
* Jamie Lee Curtis: Tess Coleman doktorea
* Lindsay Lohan: Anna Coleman
* Harold Gould: Aitona Alan
* Chad Michael Murray: Jake
* Mark Harmon: Ryan Volvo
* Stephen Tobolowsky: Elton Bates jauna
* Ryan Malgarini: Harry Coleman
* Christina Vidal: Maddie
* Haley Hudson: Peg
* Rosalind Chao: Pei-Pei
* Lucille Soong: Pei-Peiren ama
* Julie Gonzalo: Stacey Hinkhouse
* Willie Garson: Evan
* Dina Waters: Dottie Robertson
* Cayden Boyd: Joe
* Christopher Guest: Coleman jauna

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Duplex (filma)

***Duplex***, Erresuma Batua eta Irlandan ***Our House*** (), 2003ko Danny DeVito estatubatuarrak zuzendutako komedia beltzeko film bat da. Drew Barrymore, Ben Stiller, Stuart Cornfeld, Larry Doyle, Nancy Juvonen eta Jeremy Kramer aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Alex Rose (Ben Stiller) eta Nancy Kendricks (Drew Barrymore) etorkizun distiratsua aurrez-aurre duen bikote gazte eta dinamiko bat da. Gauza bakar bat falta zaie: beren jabetzako etxea. Arazoa Brooklyngo beren duplex etxe berriak espero ez zuten "norbaitekin" datorrela da: Connelly andrea (Eileen Essell), goiko pisuan alokairuan bizi den maizterra, Alex eta Nancyk hasiera batean uste zuten emakume jator eta goxoa izatetik oso urruti baitago.

## Aktoreak 
* Ben Stiller: Alex Rose
* Drew Barrymore: Nancy Kendricks
* Eileen Essell: Connelly andrea
* Harvey Fierstein: Kenneth
* Justin Theroux: Coop
* James Remar: Chick
* Robert Wisdom: Dan ofiziala
* Swoosie Kurtz: Jean
* Wallace Shawn: Herman
* Maya Rudolph: Tara
* Amber Valletta: Celine
* Michelle Krusiec: Kang doktorea
* Tracey Walter: Botikako bezeroa
* Danny DeVito: Narratzailea (ahotsa)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Serendipity (filma)

***Serendipity*** (euskaraz *Serendipitate*), 2001eko Peter Chelsom britainiarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. John Cusack, Kate Beckinsale, Molly Shannon, Jeremy Piven, Bridget Moynahan eta Eugene Levy aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Jonathan Tragar (John Cusack) eta Sara Thomas (Kate Beckinsale) Eguberrietan erosketak egiten ari direla ustekabean elkar ezagutu dute. Nahiz eta biek bikote bana izan, topaketa erromantiko bat dute. Jonathanek harremanarekin segitu nahi du, baina Sara ez da ausartzen. Jonathanek bere telefono zenbakia bilete batean idatzi du eta Sarak liburu baten barnean, denborak berriz elkartuko ote dituen ikusteko.

## Aktoreak 
* John Cusack: Jonathan Trager
* Kate Beckinsale: Sara Thomas
* Simon Jutras: Sébastien Mignon
* T. Scott Cunningham: Ryan
* Jeremy Piven: Dean
* Molly Shannon: Eve
* Bridget Moynahan: Hally Silverman
* John Corbett: Lars
* Eugene Levy: Bloomingdaleko saltzailea
* Evan Neumann: Kenny
* Lucy Gordon: Caroline Mitchell
* Jonas Ardillier: Kameoa
* Gary Gerbrandt: Josh

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
John Carleton

**John Carleton** (Orrell, 1955eko azaroaren 24a) ingeles errugbilari ohia da, hegaleko moduan aritzen zena. Orrell RUFC taldea jolastu zuen. 1979 eta 1984 bitartean 26 aldiz jolastu zuen Ingalaterrako errugbi selekzioarekin eta zazpi entsegu sartu zituen. 1980an Grand Slama irabazi zuen taldearen parte izan zen. British and Irish Lions taldearekin Hegoafrikara bidaiatu zuen 1980an eta Zeelanda Berrira 1983an.
Sigave

thumb|300px|Futuna eta Alofi uharteen mapa.
thumb|300px|Haurrak jantzi tradizionalekin, 1964an.
**Sigave**, Wallis eta Futuna uharteetako Frantziako atzerriaren kolektibitatea osatzen duten hiru erresuma tradizionaletako bat da. Lurralde hau Futuna uhartearen mendebaldeko zati handi bat da. Wallis eta Futuna barruan hiru erresuma tradizionalak daude: Sigave, Alo eta Uvea. Hizkuntza ofiziala frantsesa da eta bertako hizkuntza, futunera.

## Herriak 
## Demografia 
## Ekonomia 
Funtsean nekazaritzaren ingurukoa da, biziraupenerako nekazaritzara bideratuta, bertako beharretarako egokituta. Ba da ere eskala txikiko arrantza.

## Historia 
Duela 5000 urte (K.a. 3000), Txinako Hegoaldeko kostaldeko biztanleak, mihiaren eta arrozaren hazleak, itsasartea gurutzatzen hasi ziren Taiwanen finkatzeko. K. a. 2000 inguruan, migrazioak Taiwanetik Filipinetara gerturatu ziren. Laster hasi ziren migrazio berriak Filipinetatik Sulawesi eta Timorrera eta, handik, Indonesiako artxipelagoko beste uharteetara. K. a. 1500 inguruan. Beste mugimendu batek Filipinatik Ginea Berrira eta harago, Ozeano Barera eraman zuen. Austronesiarrak, zalantzarik gabe, gizateriaren historiako lehen nabigatzaileak izan ziren.

Historiak aitortutako Futunaren lehen europar bisitariak Willem Schouten eta Jacob Le Maire izan ziren 1616ko maiatzaren 22an arraunean irlara hurbildu zirenak. Eendracht itsasontzia pilotu zuten, 350 tonako itsasontzia. Zortzi egun inguru egon ziren artxipelago txiki honetan Papua Ginea Berria aldera abiatu baino lehen.

Futunaren ekialdeko Alo erresumak protektoratu ituna sinatu zuen Frantziarekin, 1961ean, erreferenduma egin ondoren, Frantziako atzerriaren kolektibitatea bihurtu aurretik.

## Politika 
Uharteen burua edo erregea Tamolevai, Keleta'ona edo Tui Sigave izena jasotzen du. Berarekin bost ministro (Aliki fa'u) daude baina hauen autoritatea mugatua da herrien buruen aurrean. Herrien buruak uhartearen familia nagusiek izendatzen dituzte. Aloren erregeak delegatu bat du herri bakoitzean. Seguritatea Frantziako Jendarmeriaren esku dago. Ohiturak eta tradizioak garrantzi handia dute uharteetan. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itsasoz haraindiko Frantzia

## Kanpo estekak
Dresina

eskuinera|thumb|175x175px| Pedal-dresina
[eskuinera|thumb|175x175px| MINITREN KLV dresina motorizatua [Salamancan (Espainia) ]]
**Dresina** trenbide-ibilgailu arina da, zerbitzuko langileek gidatzen dute, eta trenbide-instalazioak kontserbatzeko behar diren langileak eta materiala garraiatzeko erabiltzen da.

Ibilgailu mota honen fabrikatzaile eta modelo ugari dago, egin beharreko lanera asko egokitzen baitira. Multzoaren barruan, trenbideko dresinak eta elektrifikaziokoak bereizi beharko lirateke.

## Izenaren jatorria 
Izena Karl Christian Ludwig Drais von Sauerbronn baroi alemaniarretik dator, nork bi gurpileko lehen ibilgailua asmatu zuen, zeinari makina ibiltari (alemanez *Laufmaschine*) deitu baitzion, bizikletaren aitzindaria, 1817an, eta draisina (bere asmatzailearen omenez) deitua izan zena, *draisine* (ingelesez) edo *draisienne* (frantsesez) prentsak deitzen zuena. Bizikleten erabilera praktikoaren lehen aldarrikapen fidagarria da, batez ere bi gurpilen lehen arrakasta komertziala, gidagarria, belozipedo izeneko giza makina.
eskuinera|thumb|175x175px| Drais-en «draisina» *(dandy-horse)* (1817).

## Dresina motak 

Fitxategi:Narrow gauge Quadricycle 1940.jpg|Pedal-dresina. Lehen egunetan, esku-eragingailuko modernoenaren tokia hartu zuen.
Fitxategi:Drezyna 442.jpg|esku-eragingailuko dresina.
Fitxategi:USFSRailcarWilliams5171.JPG|Dresina motorizatua.
Fitxategi:RailVelocipede.jpg|Hiru gurpileko dresina.
Fitxategi:5eRdG Draisine RATP.jpg|Trenbide-bus motako dresina motorizatua.

## Ikus, gainera 
* Gizakiek tiratutako ibilgailuak
Amaia Astobiza

**Amaia Astobiza Uriarte** (Zornotza, Bizkaia, 1974ko abenduaren 19a) itzultzailea eta ekintzaile feminista da. Besteak beste, Silvia Federiciren lau liburu ekarri ditu ingelesetik euskarara: *Soldataren patriarkatua. Marxismoari egindako kritika feministak* (Katakrak, 2017), *Mundua berriz liluratuz. Feminismoa eta komunen politika* (Katakrak, 2019) eta *Kapitalismoa eta emakumeen aurkako indarkeria. Iraganeko eta gaur egungo sorgin-ehizak* (Katakrak, 2020). *Larruazalaren periferiaz haraindi* (Katakrak, 2021).

2024ko Korrikaren *Harro herri* abestiaren letra idatzi zuen; Maite Arroitajauregi *Mursego*k egin zuen kantuaren konposizioa.

2025eko urriaren 29an, Zornotzako Txiri Txiri tabernan, Amaia Astobiza Uriartek berak euskaratutako *Rosa Parks: nire istorioa* liburuaren aurkezpen musikatua egin zuen. Laguntzaile izan zituen Liher Iñiguez Astobiza (gitarran) eta Patxi Gaztelumendi (aurkezpena girotzeko, sasoiko kantuak jartzen: Nina Simone, Joan Baez eta Bob Dylan).
ezkerrera|thumb|Amaia Astobiza Uriarte, berak euskaratutako *Rosa Parks: nire istorioa* liburuaren aurkezpen musikatua egiten (Zornotza, 2025-10-29).|272x272px
thumb|Amaia Astobiza Uriarte, berak euskaratutako *Rosa Parks: nire istorioa* liburuaren aurkezpen musikatua egiten (Zornotza, 2025-10-29).|281x281px|erdian

## Itzulpenak 
* Oliver Sacks: *Emaztea kapelarekin nahasi zuen gizona* (Klasikoak, 2008)
* Silvia Federici: *Soldataren patriarkatua. Marxismoari egindako kritika feministak* (Katakrak, 2017)
* Silvia Federici: *Mundua berriz liluratuz. Feminismoa eta komunen politika* (Katakrak, 2019)
* Silvia Federici: *Kapitalismoa eta emakumeen aurkako indarkeria. Iraganeko eta gaur egungo sorgin-ehizak* (Katakrak, 2020)
* Nick Estes: *Gure historia da etorkizuna: Standing Rock vs Dakota Access oliobidea, eta indigenen erresistentziaren tradizio luzea* (Katakrak, 2020). Danele Sarriugarterekin elkarlanean itzuli zuen.
* Silvia Federici: *Larruazalaren periferiaz haraindi* (Katakrak, 2021)
* Juno Mac eta Molly Smith: *Puta zikinak. Sexu-langileen eskubideen aldeko borroka* (Katakrak, 2023)
* Silvia Federici: *Hitzak palmondo. Jujua, poemak eta akuarelak* (Txalaparta, 2023). Liburuko ilustraziako Begonia Santa-Ceciliarenak dira.
* Rosa Parks eta Jim Haskins: *Rosa Parks: nire istorioa* (Katakrak 2025)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 31 eskutik

## Kanpo estekak 
* 
* 
* Amaia Uriarteri elkarrizketa: «'Zikintasuna': hala irakatsi digute begiratzen prostituzioari, putei» Berria, 2023.01.08
* Amaia Astobiza bere lana: Rosa Parks: nire istorioa aurkeztuz 2025eko urriaren 29a
Ceferina Fontellas

**Ceferina Fontellas Campezo** (Beuntza, Nafarroa Garaia, 1930 &ndash; Iruñea, Nafarroa Garaia, 2015eko iraila) euskararen aldeko ekintzailea izan zen. 1950etik aurrera, Iruñean euskaldunen erreferentzia izan zen Abarzuza liburu-dendaren gidari izan zen.

## Bizitza 
### Lehenbiziko urteak 
Ceferina Fontellas Iruñeko Umezurztegian sortu, eta Beuntzan hazi zen, zazpi anai arrebekin batera. Ama Arraratsekoa zuen, eta aita Beuntzakoa, biak euskaldunak. Txikitatik lan gogorretan aritua —aita ikazkinarekin, kasu—, Montxo Armendarizen *Carboneros de Navarra* («Nafarroako ikazkinak») dokumentalean euskaraz mintzatu zen ikazkin lanei buruz.

### Iruñera bizi izatera 
Hamabi urterekin Iruñera joan zen neskame lan egitera. Euskaldun hutsa izateagatik bere burua baztertua ikusi zuelarik, han ikasi zuen gaztelania. Hala ere, euskara ahal zuen guztietan erabiltzen jarraitu zuen: Iruñeko autobus-geltokira joan ohi zen, Beuntzako bidaiariekin euskaraz aritzera.

Udal-atezain Andrés Abárzuza alargunaren etxean zerbitzari ari zela, Victor Abarzuza semearekin ezkondu zen. Kale Nagusian bizi izan zen, eta bost seme-alaba izan zituzten. Oso gazte alargun geratu zelarik, askotariko lanak egin zituen familia aurrera ateratzeko.

Victorrek ireki zuen, Iruñeko Alde Zaharrean, Abarzuza liburu-denda.

### Liburu-saltzailea 
thumb | eskuinera | Ceferina erretiratzean, haren alaba Martzelak hartu zuen Abarzuza liburu-dendaren ardura. Irudian, Martzela eta Abarzuza liburu-denda.

1950etik aurrera, Abarzuza liburu-dendaren arduraduna izan zen. Euskara hedatu nahian, euskal liburuak saltzen zituen, diktadura garaiko debekuak eta mehatxuen gainetik. Ikastoletan erabilitako *Saioka* liburuak saltzen lehena izan zen, inolako irabazirik gabe. Denda topagune bihurtu zen intelektual eta euskaltzaleentzat Nafarroan, eta bertara joaten ziren adibidez Patxi Larrainzar, Jose Maria Satrustegi, Miguel Sánchez-Ostiz eta Aita Damaso Inza. Ceferinak erretiroa hartuta, alaba Martzelak hartu zuen Santo Domingo kaleko liburu-dendaren ardura.

## Errekonozimenduak 
* 2019ko abenduan Iruñeko Kondestablearen jauregian *Hemen baditun 14* erakusketan omendu zuten, XX. mendean zehar euskararen sustapen eta normalizazioaren alde arituriko emakumeak omentzeko erakusketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Los Abarzuza. Tk aldizkaria, ASNABI-Nafarroako liburzainen elkartea, 2013, abarzuza.com
* Ceferina Fontellas, animaeuskera.eus
Sardo

**Sardoa** behi-esnez egindako Argentinako gazta gogor eta birrindua da, *pecorino romano* gaztaren antzekoa, nahiz eta azken hau ardi esnearekin egina izan eta fuerteagoa izan. Sardoa Argentinakoa da, eta ez da nahastu behar *pecorino sardo* gaztarekin, beste ardi gazta italiar batekin. Sardoa tradizionalki animalien gatzagiarekin koagulatzen da. Zaporea leuna da, baina aberatsa, eta apur bat gazia. Kolore zuri-horixka du eta 2,9 kg inguruko blokeetan saltzen da. Sardo gaztak behi-esnearen AEBetako Identitate Arauak betetzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Draisina

eskuinera|thumb| Drais-en "zurezko zaldia" *(dandy-horse)* (1816)
**Draisina** lerroan jarritako bi gurpileko lehen ibilgailua izan zen, eta giza trakzioko lehen ibilgailu praktikoa. Oinaren bultzadarekin egiten zen aurrera, gaur egungo bizikletaren aurrekari zaharrena kontsideratzen da.

Beranduago, 1860ko hamarkadan, Frantzian, belozipedoa sortu zen draisina oinarri hartuta.

## Historia 
1817an Karl Christian Ludwig Drais von Sauerbronn baroi alemaniarrak bi gurpileko lehen ibilgailua diseinatu zuen. Makina hau, draisina deitua (bere asmatzailearen omenez), "Makina ibiltaria" deitua (alemanez *laufmaschine*), bizikleta eta motozikletaren aitzindaria izan zen. "Makina ibiltari" hori bi gurpileko gurdi moduko bat zen, bata bestearen atzean jarriak, eta eskuleku bat. Pertsona zela txiki baten gainean eserita zegoen, burdinazko beso-euskarri baten gainean, eta eskuekin egurrezko makila bati eusten zuen, aurreko gurpilari lotuta, gidariak joan nahi zuen norabidean jiratuz.

Asmakizun hau, pertsona batek, ibiltzean, bere pisua oin batetik bestera txandaka mugitu behar izateagatik indar asko galtzen duen ideian oinarritzen zen. Draisek lortu zuen ibilgailu xume hau sortzea, gizonari lan hori ekiditea ahalbidetzen ziona. Makina horrek, azkar eboluzionatu zuen, egungo bizikletara iritsi arte. Gaur egun, pedalik gabeko jatorrizko diseinua oreka-bizikletan erabiltzen da (pedalik gabeko entrenamenduko bizikleta bezala ere ezagutzen da).

## Erreferentziak
Babettes Gæstebud

**Babettes Gæstebud** 1987ko Gabriel Axel daniar zinema zuzendariaren film dramatiko bat da. Isak Dinesen (Karen Blixen) idazlearen istorio batean oinarritua dago.

Ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Saria irabazi zuen.

## Argumentua 
Babette, paristar jatetxe ospetsu bateko sukalde buruak, 1871ko Parisko Komunaren errepresiotik ihes egin du. Danimarkara erbesteratzen da, herri txiki batera, bi andre zaharren zerbitzari lan eginez.

Urtero erosten du loteria kupoi bat. Hamabost urte burura, sari potoloa tokatzen zaionean, bere bizitza bandintzak hobetu beharrean, gau batez goi-mailako bankete bat emateko erabiltzen du diru guztia.

## Aktoreak 
* Stéphane Audran: Babette Hersant
* Bodil Kjer: Philippa (zaharra)
* Birgitte Federspiel: Martine (zaharra)
* Jarl Kulle: Lorens Löwenhielm jenerala (zaharra)
* Jean-Philippe Lafont: Achille Papin
* Vibeke Hastrup: Martina (gaztea)
* Hanne Stensgaard: Philippa (gaztea)
* Gudmar Wivesson: Lorens (gaztea)
* Bibi Andersson: suediar gortesaua
* Pouel Kern: artzaina, aita
* Bendt Rothe: Nielsen, eliztarra
* Cay Kristiansen: Poul, eliztarra
* Lisbeth Movin: alarguna, eliztarra
* Preben Lerdorff Rye: kapitaina, eliztarra
* Ebbe Rode: Christopher, eliztarra
* Else Petersen: Solveig, eliztarra
* Asta Esper Andersen: Anna, eliztarra
* Holger Perfort: Karlsen, eliztarra
* Ebba With: Löwenhielmren izeba
* Axel Strøbye: Löwenhielmen zaldizaina
* Finn Nielsen: dendaria
* Ghita Nørby: Kontalaria

## Kanpo estekak 
* *Babettes Gæstebud* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
The Broken Circle Breakdown

***The Broken Circle Breakdown*** edo ***Alabama Monroe***, 2011ko Felix van Groeningen belgikarrak zuzendutako drama film bat da. Johan Heldenbergh eta Mieke Dobbelsen izenburu berdineko antzezlanean oinarritua dago. Johan Heldenbergh eta Veerle Baetens aktoreek antzeztu zuten.

86. Oscar Sarien ekitaldian Belgika ordezkatuz Nazioarteko film onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen.

## Sinopsia 
Flandrian, Gante hirian, Elisek (Veerle Baetens) tatuaje denda bat du eta Didierrek (Johan Heldenbergh) musika talde batean banjoa jotzen du. Nahiz eta elkarren artean ezberdinak izan, ezagutzen diren lehenbiziko unetik bien artean amodioa sortuko da. Didier ateoa eta erromatiko xalo hutsa da, aldiz, Elisek lepoak gurutze bat tatuatua du eta oso zentzuduna. Beren zoriontasuna Maybelle alabatxoaren jaiotzak osatuko du. Baina neskatoak zazpi urte betetzean minbiziaz gaixotuko da.

## Aktoreak 
* Johan Heldenbergh: Didier Bontinck / Monroe
* Veerle Baetens: Elise Vandevelde / Alabama
* Nell Cattrysse: Maybelle
* Geert Van Rampelberg: William
* Nils De Caster: Jock
* Robbie Cleiren: Jimmy
* Bert Huysentruyt: Jef
* Jan Bijvoet: Koen
* Blanka Heirman: Denise

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Oreka-bizikleta

thumb|220x220px| Zurezko oreka-bizikleta pedalgabea
**Oreka-bizikleta**, **pedalik gabeko bizikleta**, **pedal bako bizikleta** (mendebaldeko euskaran) edo **bizikleta** **pedalgabe** bat oso bizikleta bakun bat da, pedalik ez egonkortzaile-jokorik (gurpil txikiak) gabea, zeina erabiltzen baita haurrek ikas dezaten bizikleta baten gainean oreka mantentzen eta txikienek segurtasuna eta oreka irabaz ditzaten ibiltzean.

Eginkizun honetarako eraikitako bizikletak izan ohi dira, baina bizikleta normal batekin ere inprobisatu daitezke pedalak eta transmisioa kenduz. Hala ere, zaila da pedalezko bizikleta normalak aurkitzea oso haur txikientzat.

Akats arrunt bat da egonkortzaileen joko bat bizikletari akoplatzea haurrak muntatzen ez dakienean, bizikletak eskatzen duen oreka sentsazioa esperimentatzea galarazten baitiote.

Egonkortzaileak (gurpil txikiak) dituen bizikleta batean ez bezala, pedalei eragiten eta gero orekatzen ikasten da; bizikleta horietan haurrak oreka ikasten du lehendabizi, eta pedalei eragiten gero. Egonkortzaile lagungarriekin haurren garunak ez du oreka hori garatzen, ezta automatizatzen ere; beraz, egonkortzaile bat edo biak kentzean, haurrak ia hutsetik ikasi behar du hau. Haur txiki batentzat zaila izan daiteke pedalak maneiatzea. Erraza da ikustea trizikloak eta pedalak dituzten beste ibilgailu batzuk dituzten haur txikiak, oraindik ere bultzatzeko oinak erabiltzen dituztenak.

Bizikleta horiekin oinak erabiltzen dira, bai bizikleta bultzatzeko, bai hari eusteko, eta haurrek erabaki dezakete zenbat denbora irauten duten oinekin zorua ukitu gabe, ikasten joan ahala. Ikastea autonomoagoa da, eta zaintzailearen esku hartze gutxiago behar du; horrek ez du lagundu behar oreka mantentzen makurtuta eta bizikletaren atzetik korrika egiten. Egonkortzailerik (gurpil txikiak) gabeko eta pedalak dituen bizikleta baterako trantsizioa askoz azkarragoa da haurrak aurretik pedalik gabeko bizikleta bat erabili badu, egun pare batean bakarrik egin badaiteke.

Erdialdeko Europan oso ohikoak dira.

## Historia 
1817an, Karl Christian Ludwig Drais von Sauerbronn baroi alemaniarrak bi gurpileko lehen ibilgailua diseinatu zuen. Makina hori, draisina deitua (bere asmatzailearen omenez), "Makina ibiltaria" (alemanez *laufmaschine*) deitu zuen, bizikleta eta motozikletaren aitzindaria izan zen. "Makina ibiltari" hori bi gurpileko gurdi moduko bat zen, bata bestearen atzean jarriak, eta eskuleku bat zuen. Pertsona zela txiki baten gainean eserita zegoen, burdinazko beso-euskarri baten gainean, eta eskuekin egurrezko makila bati eusten zuen, aurreko gurpilari lotuta, gidariak joan nahi zuen norabidean jiratzeko.

XX. mendearen amaieran Rolf Mertens diseinatzaile alemaniar batek berrasmatu zuen garraio hau 1997an. Aurrekoaren antzeko eredu bat eraikitzea bururatu zitzaion, non semeak bi gurpiletan oreka mantentzen ikasi ahal izango zuen. Pedalik gabeko bizikleta ezagunagoa izaten hasi zen, eta Rolfek bere anaiarekin "Kokua" enpresa sortu zuen. Alemanieraz *Kinderlaufrad* deitzen da (laufen-korrika, rad-gurpila).
American Wedding

***American Wedding*** (euskaraz *Amerikar Ezkontza*), 2003ko Jesse Dylan estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Jason Biggs, Alyson Hannigan, January Jones, Thomas Ian Nicholas, Seann William Scott, Eddie Kaye Thomas, Fred Willard eta Eugene Levy aktoreek antzeztu zuten.

*American Pie* (2000) eta *American Pie 2* (2001) aurrekariak eta *American Reunion* (2012) jarraipena dauzka.

## Argumentua 
East Great Falls High institutuko lagun taldea elkar ikusi ziren azken alditik urteak igaro dira. Orain Jim Levenstein (Jason Biggs) eta Michelle Flaherty (Alyson Hannigan) ezkontzekotan daude, eta ezkontza aurretik ezkon aurreko agur festa antolatu beharrean daude, festa honen arduradun, nola ez, Steve Stifler (Seann William Scott) izango da. Festa ezinobea izan dadin, taldea berrelkartzen saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Jason Biggs: Jim Levenstein
* Seann William Scott: Steve Stifler
* Alyson Hannigan: Michelle Flaherty
* Eddie Kaye Thomas: Paul Finch
* Thomas Ian Nicholas: Kevin Myers
* January Jones: Cadence Flaherty
* Eugene Levy: Noah Levenstein, "Levenstein jauna"
* Molly Cheek: Jimen ama
* Deborah Rush: Mary Flaherty
* Fred Willard: Harold Flaherty
* Angela Paton: Amona Levenstein
* Eric Allan Kramer: Bear
* Amanda Swisten: Stripper "Brandi neskamea"
* Nikki Schieler Ziering: Stripper "Krystal ofiziala"
* Lawrence Pressman: Head entrenatzailea
* Alexis Thorpe: Jennifer
* Reynaldo Gallegos: Leslie Summers
* Kate Hendrickson: Lorezaina
* Jennifer Coolidge: Stiflerren ama
* Julie Payne: Zyskowski andrea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
11:14

***11:14***, 2003ko Greg Marcks estatubatuarrak zuzendutako komedia beltz film bat da. Rachael Leigh Cook, Ben Foster, Clark Gregg, Colin Hanks, Shawn Hatosy, Barbara Hershey, Stark Sands, Hilary Swank, Patrick Swayze eta Henry Thomas aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Klase sozial ertaineko Middleton auzoan, zorigaiztoko 11:14 ordua iristear da, honetan ondorio hilgarriak izango dituen gertaera saila gertatuko da.

## Aktoreak 
* Henry Thomas: Jack
* Barbara Hershey: Norma
* Clark Gregg: Oficial Hannagan
* Shawn Hatosy: Duffy
* Hilary Swank: Buzzy
* Patrick Swayze: Frank
* Leigh Cook: Cheri
* Stark Sands: Tim
* Colin Hanks: Mark
* Ben Foster: Eddie
* Jason Segel: Leon
* Rick Gomez: Kevin
* Blake Heron: Aaron

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Elf (filma)

***Elf*** (euskaraz *Elfoa*), 2003ko Jon Favreau estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Will Ferrell, James Caan, Zooey Deschanel, Mary Steenburgen,Edward Asner eta Bob Newhart aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua
Gabon-gauez, umezurztegi batean, Buddy haurra lau hankatan Santa Klausen oparien zakuan sartu eta Ipar Poloko bere lantegira iritsiko da. Elfo batek adoptatu eta elfo bat bezala hezitua izango da, baina handitzean, Buddy haiek baina hiru aldiz handiagoa izango da. Egoera honetan, onena harentzat familia bat topatzea izango dela erabakiko da. Asmo horrekin New York hirira joan eta bizitza izotzetan patinatu eta gozokiak jatea baina gehiago dela jabetuko da, horregatik beste behin ere lekuz kanpo sentituko da.

Bere aita Walter Hobbs (James Caan) haur liburu ilustratzailea eta lanzalea topatzea lortuko du, Santa Klausen zerrenda beltzan dagoena. Gero Emily Hobbs (Mary Steenburgen) ama eta Michael Hobbs (Daniel Tay) hamar urteko anaiordea ere topatuko ditu, Michaelek ez du ez elfoetan, ez Santa Klaus eta Eguberrietan sinisten. Zinez, jende guztiak festaren esanahia zein den ahaztu duela dirudi. Eguberriak iristean, Buddyk bereganatutako elfoen munduaren jakintza aprobetxatu eta bere familiaren maitasuna eskuratzea erabakiko du, eta gainera, New York eta gainontzeko mundukan eguberrietako espiritua salbatzea ere.

## Aktoreak
* Will Ferrell: Buddy Hobbs
* James Caan: Walter Hobbs
* Bob Newhart: Aita Elfoa
* Ed Asner: Santa Klaus
* Zooey Deschanel: Jovie
* Mary Steenburgen: Emily Hobbs
* Daniel Tay: Michael Hobbs
* Faizon Love: Gimbeleko gerentea
* Peter Dinklage: Miles Finch
* Amy Sedaris: Deborah "Deb"
* Michael Lerner: Fulton
* Andy Richter: Morris
* Kyle Gass: Eugene
* Artie Lange: Gimbeleko Santa Klaus
* Leon Redbone (*ahotsa*): Lehoia, elurrezko panpina
* Ray Harryhausen (*ahotsa*): Polar Bear Cub
* Jon Favreau: Leonardo "Leo" doktorea
* Peter Billingsley (*krediturik gabe*): Ming-Ming
* Maurice LaMarche (*krediturik gabe*) Buddyren korrokada soinua

## Kanpo estekak
* IMDBko fitxa irakurgai
Marie Mansart

**Marie Mansart** (Dijon, 1925eko martxoaren 5 - Ivry-sur-Seine, 2012ko urtarrilaren 12) aktore frantziarra izan zen..

## Filmografia 
; Zinemak
* 1952 : *La neige était sale*, zuzendaria: Luis Saslavsky, Suzy Holtzen paperean.
* 1953 : *Le Grand Pavois* , zuzendaria: Jack Pinoteau, Simone Favrelen paperean.
* 1953 : ''Si Versailles m'était conté...*, zuzendaria: Sacha Guitry, Mme de Kerlor-ren paperean.
* 1953 : *Le Cœur frivole* (*La Grande Comédie*), zuzendaria: Pierre Gaspard-Huit (labrumetraia)
* 1954 : *Napoléon*, zuzendaria: Sacha Guitry, Mme Bertranden paperean.
* 1959 : *Recours en grâce*, zuzendaria: László Benedek, etxe-irakaslearen paperean.
* 1960 : *Le Président*, zuzendaria: Henri Verneuil
* 1960 : *Quai Notre-Dame*, zuzendaria: Jacques Berthier eta Francis Caillaud
* 1964 : *Un tout autre visage*, zuzendaria: Michel Lang (laburmetraia)
* 1965 : *Les Baratineurs*, zuzendaria: Francis Rigaud
* 1971 : *Les Deux Anglaises et le Continent*, zuzendaria: François Truffaut, Mme Roc-en paperean
* 1976 : *Mado*, zuzendaria: Claude Sautet, Jacquelineren paperean.
* 1980 : *Dedicatoria'', zuzendaria: Jaime Chávarri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :L'@ide-Mémoire
1992ko Kairoko lurrikara

**1992ko Kairoko lurrikara** 5,8 mb magnitudeko lurrikara izan zen, 1992ko urriaren 12ko 15:09an (UTC 13:09) gertatutakoa. Epizentroa Dahshurtik hurbil izan zen, Kairotik 35 kilometro hegoaldera. Haren ondorioz, 545 lagun hil ziren, 6.512 zauritu eta 50.000 etxerik gabe geratu ziren. Egiptoko ondare historikoak ere kalte handiak izan zituen, eta hiriburuko alde zaharra oso hondaturik geratu zen. Esaterako, unibertsitate islamikoko meskitako bi minareteak suntsitu ziren.
1847tik Kairon izandako lurrikararik bortitzena izan zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Schumann erresonantzia

thumb|384x384px|Schumann erresonantzia nola gertatzen den azaltzen duen animazioa.
**Schumann erresonantzia** Lurraren espektro elektromagnetikoaren ELF (ingelesezko *extremely low frequencies*; euskaraz maiztasun zeharo baxuak) bandako gailur-multzo bat da.

## Historia 
Fenomenoak Winfried Otto Schumann (1888-1974) zientzialariari zor dio izena, zeinak 1952an haren existentzia matematikoki iragarri zuen. Alabaina, Nikola Teslak behatu zuen lehen aldiz erresonantzia eta bere energia transmisiorako eta haririk gabeko komunikazioetarako eskemaren oinarri izan zen. Fenomeno honen lehen irudikapen espektrala Balser eta Wagner zientzialariek prestatu zuten 1960an.

Barrunbe ideal batean, n nodoaren maiztasun erresonantea, f_n, Lurraren erradioaren eta argiaren abiaduraren menpekoa da. f_{n} =\frac{c}{2 \pi a}\sqrt{n(n+1)}
Lurraren ionosfera uhin-gida gisa ez da barrunbe durundatzaile elektromagnetiko perfektu bat. Barrunbeko seinale elektromagnetikoen hedapen-abiadura murriztu egiten da ionosfera finituaren eroankortasun elektrikoaren ondorioz gertatzen diren galerengatik. Hori dela eta, erresonantziaren maiztasuna kasu idealekoa baino baxuagoa da, eta gailurrak zabalagoak. Gainera, asimetria horizontal batzuk ere badira: ionosferaren altuera aldatu egiten da egunetik gauera; Lurraren eremu magnetikoan latitude aldaketak gertatzen dira; bat-bateko perturbazio ionosferikoak eta polo-geruzako xurgapenak gerta daitezke eta Lurraren erradioak ± 11 km-ko aldaketa du ekuatoretik polo geografikoetara, besteak beste. Horiek guztiek Schumann erresonantziaren potentzia-espektroetan eragina dute.

## Erreferentziak
Ander Gortazar

**Ander Gortazar Balerdi** (Donostia, 1985) arkitektoa eta irakaslea da. RAZ diseinu-aholkularitzaren sortzaileetako bat izan zen 2018an. Euskal Herriko Unibertsitatean eta Varsoviako Unibertsitate Politeknikoan dihardu irakasle. 2008an lortu zuen arkitekturako titulazioa Euskal Herriko Unibertsitatean eta 2020ko urtarriletik UPV/EHUko Hirigintza eta lurralde-antolaketa irakaslea da. 

2010-2020 hamarkadan Katalunian (2019-2013) aritu zen eta Polonian (2013-2018) izan zen ikerlari. Katalunian Institute for Advanced Architecture of Catalonian lehenik eta, ondoren, Built by Associative Data enpresan lanean eta UPCn hirigintza masterra egiten. Polonian, BuroHappold enpresan lanean aritu zen.

## *Aldiri* aldizkariaren sortzaile 
thumb|Aldiri aldizkari berria Argia aldizkarian (2010)
*Aldiri. Arkitektura eta abar* aldizkarian hasieratik izan zen kolaboratzaile. Udako Euskal Unibertsitatearen laguntzarekin 2009an argitaratu zuten 0 zenbakia, *Hasiberriak. Arkitekto gazteon komeriak* izenburupean, eta lehendabiziko zenbaki hartako parte-hartzaileen artean zeuden Gortazar eta beste hainbat arkitekto hasiberri, besteak beste: Unai Fernandez de Betoño, Ibai Gandiaga, Maider Uriarte, Ula Iruretagoiena, Agurtzane Elguren, Kepa Iturralde eta Anartz Ormaza. Geroago ere beti izan da aldizkariko erredakzio-kontseiluko kide.

Aldiri talde-lanaren emaitza izan da hasieratik. Garai hartan baziren arkitekturako oinarrizko liburu batzuk euskarara itzuliak (Müller-ren *Arkitektura Atlasa*, Paricioren *Arkitekturaren eraikuntza*, edo Solà-Moralesen *Hiri-hazkunde motak*), baina taldeak euskarazko berezko sorkuntza bultzatu nahi zuen, eta ez soilik arkitekturaz modu ortodoxoan aritu beste hainbat aldizkariren moduan; bestelako gaiei ere tartea eskaini nahi zieten: hirigintza, lurralde-antolamendua, artea, soziologia, ekologia, ekonomia... Zenbaki bakoitzean Joseba Larratxe Josevisky arkitektoaren komiki bat ere sartu zuten. Aldizkariaren formatua akademikoagoa bihurtu zen denborarekin. Euskarazko Uztaro aldizkari zientifikoaren bideari jarraituz **Aldirik** Dialnet, Latindex eta MIAR indize eta katalogo akademikoetan agertzea lortu zuen.

## Argitalpenak 
* *Gehiengoaren Hiria* liburua, Jonander Agirrerekin batera idatzia.

* Hainbat artikulu idatzi ditu, hala *Aldiri* aldizkarian nola beste aldizkari zientifiko batzuetan argitaratuak.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2018: Elhuyar sorkuntza-beka saria, *Bastartak!* proiektuarekin.
* 2021: Elhuyar sorkuntza-beka saria jaso zuen Jacek Markusiewicz lankide poloniarrarekin, "*15 minutuko hiria, 45 minutuko lurraldea. Euskal kartografia garaikideak*" lanarengatik. Urbanismoarekin lotura duen kezka garaikide bat azaleratzen du lanak, eta gizartean gogoeta egiteko baliagarria izan daitekeela azaldu zuen epaimahaiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoa
* Udako Euskal Unibertsitatea

## Kanpo estekak 
* Ander Gortazar. Google Scholar. (100 artikulu zientifiko arkitekturaz-eta)
* **Aldiri** bloga (UEU)
* Arkitektura Hiztegia (EHUren zerbitzarian, TikiWiki MediaWiki pean)
Duplex

**Duplex** izan daiteke:

* Duplex: Informazioa bi noranzkoetan transferitzen duen transmisio-modua.
* Duplex: hainbat solairuko eraikin batean, bi solairuko etxebizitza, barne eskailera duena.
* *Duplex*: 2003ko euskal telesaila.
* *Duplex*: 2003ko filma, Danny DeVitok zuzendua.
Kepa Iturralde

**Kepa Iturralde Lertxundi** (Bilbo) arkitektoa, irakaslea da. Municheko Teknologia Unibertsitatean dihardu irakasle eta irakasle. Metak Arkitektura Tailerra sortu zuen Bilbon, Maider Uriarte eta Zigor Iturbe arkitektoekin batera.

## Arkitekto ikertzailea 
Donostiako Arkitektura Eskolan ikasi zuen.

2015az geroztik irakasle eta irakaslea da Municheko Teknologia Unibertsitatean. Lehenago bisitatu Tokio eta Koreako Sungkyunkwan-eko unibertsitateetan ere lan egin zuen.

## *Aldiri* aldizkariaren sortzaile 
thumb|Aldiri aldizkari berria Argia aldizkarian (2010)
"*Aldiri. Arkitektura eta abar*" aldizkariko sortzaileetako bat izan zen. Udako Euskal Unibertsitatearen laguntzarekin 2009an argitaratu zuten 0 zenbakia, "*Hasiberriak. Arkitekto gazteon komeriak*" izenburupean, eta lehendabiziko zenbaki hartako parte-hartzaileen artean zeuden Iturralde eta hainbat arkitekto hasiberri, besteak beste, Unai Fernandez de Betoño, Ibai Gandiaga, Maider Uriarte, Ula Iruretagoiena, Agurtzane Elguren, Kepa Iturralde, Ander Gortazar eta Anartz Ormaza. Geroago ere beti izan da kidea aldizkariko erredakzio-kontseiluan.

Aldiri talde-lanaren emaitza izan da hasieratik, garai hartan baziren arkitekturazko oinarrizko liburu batzuk euskarara itzuliak (Müller-ren *Arkitektura Atlasa*, Paricioren *Arkitekturaren eraikuntza*, edo Solà-Moralesen *Hiri-hazkunde motak*), baina taldeak euskarazko berezko sorkuntza bultzatu nahi zuen, eta ez soilik arkitekturaz modu ortodoxoan aritu nahi, beste hainbat aldizkariren moduan; bestelako gaiei ere tartea eskaini nahi zieten: hirigintza, lurralde-antolamendua, artea, soziologia, ekologia, ekonomia... Zenbaki bakoitzean Joseba Larratxe Josevisky arkitektoren komiki bat ere sartu zuten. Aldizkariaren formatua akademikoagoa bihurtu zen denborarekin. Euskarazko Uztaro aldizkari zientifikoaren bideari jarraituz **Aldirik** Dialnet, Latindex eta MIAR indize eta katalogo akademikoetan agertzea lortu zuen.

## Argitalpenak 
Aldiri aldizkarian gutxienez 18 artikulu idatzi ditu. Ehun baino gehiago dira aldizkari zientifikoetan argitaratu dituen artikuluak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoa
* Udako Euskal Unibertsitatea

## Kanpo estekak 
* Kepa Iturralde. Google Scholar. (100 artikulu zientifiko arkitekturaz-eta)
* Kepa Iturralde (Pasaia Hirigintza Mintegiaren antolatzailea). (Pasaian, Youtube, 2008-04-07)
* **Aldiri** bloga (UEU)
* Arkitektura Hiztegia (EHUren zerbitzarian, TikiWiki MediaWiki pean)
Duplex (telekomunikazioa)

thumb|275px|Erabateko-duplex sistema baten ilustrazio bat.

**Duplex** informazioa bi noranzkoetan transferitzen duen transmisio-modua da. Hainbat mailek baldintzatzen dute duplex moduan transmititzeko gaitasuna:

* Ingurune fisikoa (bi noranzkoetan transmititzeko gai)
* Transmisio-sistema (aldi berean bidaltzeko eta jasotzeko gai dena)
* Terminal-ek erabilitako komunikazio-protokoloa

Osorik edo zati batean duplex moduan transmititzeko gaitasunari erreparatuz gero, hiru komunikazio-kategoria edo sistema bereiz ditzakegu: simplex, half duplex edo erdiduplex eta erabateko duplex (full-duplex).

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak
Ander Zangitu

**Ander Zangitu Orbea** (Bergara, Gipuzkoa, 1990ko martxoaren 5a) euskal arkitektoa da.

*Aldiri. Arkitektura eta abar* aldizkariko dinamizatzaileetako bat izan zen eta erredakzio-kontseiluko kide 2017tik 2021era arte. Arkitekturaz gain beste hainbat diziplina ere ukitzen zituen aldizkariak, besteak beste, hirigintza, artea, ekologia, paisaia, eraikuntza, geografia eta soziologia. 

Ekonomia sozial eraldatzailearen alorrean ere ibili da lanean Zangitu azken urteotan (Ehunduko kide izan zen, besteak beste), Hiritik At kooperatiban dabil egun.

Artikulu hauetan idatzi du arkitekturaz:

* *Afekzioen makroekitaldiak. Ekonomia forma berriak hirigintza-planen barrena* (2018)
* *“Arkitektoek bi diskurtso erabiltzen dituzte, bat lagunentzat eta bestea gizartearentzat, eta uste dut akats bat dela” Joseba Larratxerekin solasean* (2018)
* *Zahartzaroaren errepresentazioak. Transmititutako balioak eta horien eragina arkitekturan* (2016) Itsaso Larramendirekin

[thumb|Aldiri, ([Argia (aldizkaria)|Argia, 2010)]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoa
* Udako Euskal Unibertsitatea
* Ehundu

## Kanpo estekak 
* Ander Zagitu Orbea Aldiri aldizkariko artikuluak
* AnderZangitu bloga (2012-2013)
Zedrongo harana

**Zedrongo harana** (, ) Israelgo harana da, Jerusalem eta Olibetako mendiaren artean dagoena. Haranaren behealdean, haranari izena ematen dion ibai bat dago, hau 3 hilabetetan idorra dagoen arren, neguan euri jasak hartzen ditu. Ibaiak Scopus mendiaren (818 m) eta Olibondoen mendiaren (808 m) kanal estua osatu du. Bidaiariek bere hilobiak goraipatu dituzte, tartean Benjamin Tuterakoak.

Biblian harana askotan aipatzen da (adibidez,  edo )

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak