open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frealaf

**Frealaf Hildeson**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, eta, bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohango hamargarren erregea izan zen eta bigarren oinordekotza leinuko lehenengoa.

## Historia 
Helm *Burdinazko Esku*ren iloba izan zen, eta hau eta bere lehengusuak Kuernabillako setioan, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2759an hilak izan ondoren errege bihurtu zen.

Frealaf, Edoras birkonkistatzeko kanpaina ausart baten buru izan zen. Berreskuratzea eta Dunledinarrak, Isen eta Adorn ibaiak zeharkatu arte kanporatzea lortu zuen, honela Rohan askatuz.

Bere koroaketan, Saruman, denbora luzez bertatik kanpo egon izan ondoren agertu zen, bere laguntza eta adiskidetasuna eskainiz. Honegatik eta Frealafen aholkuz, Beren Gondorrekoak, Sarumani, Orthanceko giltzak eta Isengardeko lurraldea eman zizkion, azken honetan bizi zedin, dunledinarren konkista saiakeretatik babesteko baldintza bakarrarekin.

39 urteko erregealdia izan zuen, 2798an hil zen arte, eta, bere oinordekoa, bere seme Brytta izan zen.
Kalaupapa

**Kalaupapa**, AEBetako Hawaii estatuko Molokai uharteko herrixka bat da. **Kalaupapa penintsulan** dago, munduko kostaldeko amildegi handienen oinean, Ozeano Barearen mailatik 1010 metrorako garaierara altxatzen direnak.

Kalaupapa herrixka legenardunen babesleku izan zen, Damian Veusterrekoa misiolari katolikoak zaindua. Bere muturrean, 1200 gizon, emakume eta haur, uharte-presondegi honetan erbesteratuak zeuden. *Isolamendu legea*, Kamehameha V.a erregeak aldarrikatu zuen, eta 1969 arte indarrean mantendua, urte horretan, ezeztatua geratu zelarik. Gaur egun, kolonia horren instalakuntzak, *Kalaupapako Parke Historiko Nazionala*ren zati dira.

## Kanpo estekak
Sagrarioa (Eraztunen Jauna)

**Sagrarioa** (jatorrizko ingelesezko bertsioan Dunharrow), Tolkienen legendariumeko toki bat da, bere Eraztunen Jauna eleberrian agertzen dena. Ered Nimrais mendietan ezkutatutako rohirrimen babesleku bat da, edozein erasoren aurka gotortua dagoena. Rohan existitzen hasi baino mende asko lehenago babesleku bezala erabilia izan zen.

Sagrarioa, Elurtu ibaiaren haranaren gaineko amildegi baten gainean zegoen, eta, bertara iristeko, amildegiaren inguruan biribilkatzen zen bidezidor batetatik igo behar zen, alde batetik bestera, eskailera batean bezala. Bide hau, Druedain edo Pukel gizakien estatuekin estalia zegoen, jatorrian, Ered Nimraiseko gizakiek zizelkatuak. Eskailerak igoz, "Firienfeld" zegoen, soldaduek eta errefuxiatuek kanpatzeko larre berdeen gune handi bat.

Zizelkaturiko harri handiek, Hildakoen Bidezidorretaranzko sarrera adierazten zuten.

Sagrarioan bildu zen Theodenen armada, Minas Tiritherantz abiatu aurretik, eta han gelditu behar izango zuen Eowynek, gainontzeko herriarekin batera, berrien zain, baina ez zuen halakorik egin, eta Rohango zaldun bezala mozorrotuta abiatu zen gerrara, gainontzeko armadarekin batera. Aragornek, gainontzeko Elkarte Grisarekin batera, bizkor zeharkatu zuen, Hildakoen Bidezidorrerantz baitzihoan.

## Kanpo estekak
Erraldoien Amildegiak

**Erraldoien Amildegiak** () Tenerife uharteko mendebaldeko kostaldeko eraketa geologiko bolkanikoak dira, basaltozkoak. Bere horma bertikalengatik bereizten dira, ozeanorantz, 300 eta 600 metro baino gehiago bitarteko altueratik erortzen direnak.

Guantxeen garaietan *Infernuko Harresia* izenarekin ezagutzen ziren, eta hala irudika daitezke, bere laba iluneko geografia, uhartearen barnealderantz ia zeharkaezina baita. Carrizales, Juan López, El Natero, Barranco Seco, etab... bezalako sakanek soilik zeharkatzen dituzte amildegiak, bere itsasoratzean harea naturalezko edo hartxintxarrezko hondartza txikiak edo badiak utziz, aisia-itsasontziek sarri erabiltzen dituztenak, tokiko fisonomiak, bertara sakan hauetatik iristea zaildu egiten baitu.

Itsasoaren mailatik behera, amildegi hauek ez dute sakonerantz jarraitzen. Toki hauetako itsas ohantzeek, ez dute 30 metro baino gehiagoko sakonerarik, eta bere iriste zailaren ondorioz, urpekari eta arrantzale ugari erakartzen dituen aberastasun natural bat dute.

Erraldoien Amildegiak, gaur egun, harea beltzeko hondartza bat, portu nautiko bat eta igerileku natural bat dituen herri turistiko txiki bat da. Herri honetatik gertu, zenbait toki turistiko daude, Erraldoien Amildegiak, La Arena hondartza, Puerto de Santiago, etab... Toki hau, uharteko eta uhartedi osoko hiriburu den Santa Cruz de Tenerifetik 125 kilometrora dago, eta Tenerife hegoaldeko nazioarteko aireportutik 45 kilometrora.

## Kanpo estekak
La Arena hondartza (Kanariak)

**La Arena hondartza**, Tenerife uharteko Santiago del Teide eta Guia de Isora udalerriek banatutako harea beltzeko hondartza txiki bat da. Ertzean duen malda malkartsuaren eraginez, olatu handi samarrak bortizki hausten dira, bainuzaleen jostagarri.

## Kanpo estekak
Alberto Núñez Feijóo

**Alberto Núñez Feijóo** (Ourense, Galizia, 1961eko irailaren 10a) politikaria da, Espainiako Alderdi Popularrekoa. Galiziako Xuntako zazpigarren lehendakaria izan zen 2009tik 2022ra. 2022az geroztik, Alderdi Popularreko lehendakaria da. Espainiako Diputatuen Kongresuko diputatuetako bat da.
Zeramikoaren Arkeologia Museoa

thumb|Museoaren fatxada
Atenasko **Zeramikoaren Arkeologia Museoa**, hiriko aztarnategi nagusienetako bat den Zeramiko hilerri atenastarreko toki arkeologikoan aurkitutako gauzen zati bat erakutsita dauden arkeologia museo txiki bat da.

Zeramikoaren esplorazioa, 1870etik, Société archéologique d'Athènesek zuzendu zuen. 1913tik aurrera, Institutu arkeologiko alemaniarrak jarraitu zuen.

## Zeramikoa 
Zeramikoko hilerria kokatua izan zen auzoa, Atenasko antzinako hiriko inguruko gune batean zegoen, Atenasko agora eta Dípyloneko atearen artean. Izen hau, Eridano ibaiaren ertzean ezarri ziren buztingileengatik jaso zuen, eta bi zatitan banatua izan zen: harresiz kanpo eta harresiz barne, K. a. V. mendearen hasieran Temistoklesen harresia eraiki ondoren.

## Museoa 
thumb|Museoaren patioa
Museoa, 1937an eraiki zen, H. Johannes arkitektoaren planoen arabera, Gustav Oberlaenderren dohaintza bati esker. 1960ko hamarkadan, Boehringer anaien laguntzak, hedatzea ahalbidetu zuen. 2002an, antzinako eskulturen multzo baten aurkikuntza garrantzitsu bat gertatu zen, Ate Sakratuko kourosa bezala, honengatik, hau erakutsia izateko berriztatua izan delarik.

Kanpoaldean, bi ateetatik berehala, hiriko nekropoli nagusia eta Eleusisera zeraman bide sakratua daude. Museoan erakutsitako aurkikuntzen zati garrantzitsu bat, lurperaketetatik datoz. Hilarri, edalontzi eta hil estatuak dira.

Bildumak, modu kronologikoan antolatuta daude, patio estaliaren aldeak eratzen dituzten lau gelatan, non zenbait hilarri eta hil eskultura erakusten diren. Lehen hiru gelatan, edalontziak erakusten dira, eta, bestean, eskulturak.

Museoa, Ermou 148 kalean dago, kalerik komertzialenean, domekero tipikoki mediterraniarra den azokarekin.

## Kanpo estekak
Eridano (mitologia)

Greziar mitologian, **Eridano**, Hadesa zeharkatzen zuen bost ibaietako bat zen. Antzinatean, Po edo Rodano ibaiekin identifikatzen zen. Ibai honetan erori eta hil zen Faeton, bere aita zen Eguzkiaren gurdia gidatzeko ezintasunaren ondorioz. Elezahar honen ondorioz, Eridano konstelazioak bere izena jaso zuen.

## Kanpo estekak
Leonesismo

thumb|250px|
**Leonesismoa** Leongo Herria aldarrikatzen duen mugimendua da. Egun, kontzeptua PREPAL (*Partido Regionalista del País Leonés*), PC-RL (''Partíu Carlista'l Reinu de Llión*) eta UPL (*Unión del Pueblo Leonés*) alderdiek babesten dute, azken honen gazte erakundearekin (*Conceyu Xoven*) batera. Horiekin batera, UPLren gertuko UPSa (*Unión del Pueblo Salmantino*) eta PAL-UL (*Partido Autonomista Leonés - Unión Leonesista*) alderdiek ere aldarrikapen bera egiten dute. Talde hauei guzitei *leonesista'' deritzaie.

## Kanpo estekak
Dál Riata

**Dál Riata**, **Dal Riada** edo **Dalriada** eskotoen tribuko erresuma bat izan zen eta Irlandako iparralde eta Eskoziako mendelbadeko kostaldean kokatzen zen V. mendearen amaieratik IX. mende erdira arte. Dál Riata-ko azken erregea Kenneth MacAlpin izan zen. Honek bere erresuma eta ondoan zuen piktoen erresumaren batasuna lortu zuen, ordutik aurrera Alba edo Eskozia izendapenarekin ezagutuko zen erresumari hastapena emanez.

Dál Riata itsas erresuma gerora Eskoziarekin ondoz ondo eta XV. mende arte iraun zuten beste antzeko erakunde politiko subirano zeltetan lehena izan zen: gerora etorri ziren Mango eta Uharteetako Erresuma eta Uharteetako Jaurerria.
[erdian|thumb|250px|[Dál Riata Erresumaren mapa 590. urte aldera. Piktoen lurraldeak horiz marraztuak daude]]

## Dál Riata-ko erregeen zerrenda 
* Erc (ezezaguna-474)
* Loarn (474-501)
* Fergus Mor I.a (501-501)
* Domangart I.a (501-507)
* Comgall (507-538)
* Gabhran (538-558)
* Conall I.a (558-574)
* Aedan MacGabrain (574-608)
* Eochaid I.a (608-629)
* Connad (629)
* Domnall I.a (629-642)
* Ferchar I.a (642-650)
* Dunchad (650-654)
* Conall II.a (650-660)
* Domangart II.a (660-673)
* Maelduin (673-688)
* Domnall II.a (688-695)
* Ferchar II.a (695-697)
* Eochaid II.a (697)
* Ainbcellach (697-698)
* Fiannamail (698-700)
* Selbach (700-723)
* Dungal (723-726)
* Eochaid III.a (726-733)
* Alpin I.a (733)
* Muiredach (733-736)
* Eogan (736-739)
* Aed (739-778)
* Fergus II.a (778-781)
* Eochaid IV.a (781)
* Caustantin (781-820), baita Piktoen errege ere
* Óengus II.a (820-834), baita Piktoen errege ere
* Drust IX.a (834-837), baita Piktoen errege ere
* Eoganan (837-839) (Ikus Uen ere)
* Alpin II.a (839-841)
* Kenneth I.a (841-858), Eskoziako Erresumaren lehenengo errege

## Irakurgaiak 
* Studies in the history of Dalriada, John Bannerman, Scottish Academic Press, 1974. azal gogorra, 178 orrialde, Scottish Academic Press 
* *The Isles, A History*, Norman Davies, Oxford University Press, 1999, 
* *Saints and Sea-kings. The First Kingdom of the Scots* egilea Ewan Campbell, Canongate Books for Historic Scotland, 1999, 

## Ikus, gainera 
* Mango eta Uharteetako Erresuma

## Kanpo estekak
Frigiar txano

**Frigiar txanoa** buru-estalki koniko leuna da, feltrozkoa edo artilezkoa, aurrerantz makotzen den gainalde zorrotza duena. Antzinaroan, Ekialdeko Europako, Anatoliako eta Asiako herrialde askotan erabili zen. Frantziako Iraultzan (1787–1799), "askatasunaren txapel gorri" gisa hartu zuten, eta harrezkero *Liberté*-ren figura alegoriko nazionalari loturik dago.

## Frigiar txanoa Antzinaroan 
Frigiar txanoak Antzinaroan Anatolian bizi izan ziren frigiarrei erreferentzia egin badie ere, haiek baino lehenago Irandar herri batzuek erabili zuten, hala nola, eszitiarrek, mediarrek eta persiarrek. Antzinako Greziako iturrien arabera, irandar aldaera ere buru-estalki biguna zen eta *tiara* izena ematen zitzaion.

K.a. IV. mendean, garai helenistiko goiztiarrean, Atis frigiar jainkoari loturik zegoen. Garai berean, Midas errege mitikoaren eta beste frigiar batzuen irudietan agertzen da, pintura eta eskultura grekoetan. Betiere, Antzinako Grezian frigiar txanoa ekialdeko atzerritarren kapelatzat jotzen zuten, zehazki, Anatoliako biztanleena. eta partiarrek Septimio Severoren arkuan. Horretaz gain, I. eta IV. mendeen artean, Mitraismoarekin lotutako izakiak ere frigiar txanoarekin agertzen ziren. Hasierako kristau arteak jaso zuen konbentzio hori, eta Jesus gurtzera joandako Errege Magoak frigiar txanoak jantzita irudikatu ohi ziren.

## Askatasunaren ikurra 
Frigiar txanoaren antzekoa zen pileoa, Erromatar Errepublikan askatutako esklaboek erabiltzen zutena. Julio Zesarren hilketaren ostean (K.a. 44), Brutusek eta gainerako konspiratzaileek Zesarren diktaduraren amaieraren ikur bihurtu zuten kapela hori.  

Erdi Arotik 1797 arte Veneziako dogoek jantzi zuten *corno ducale*-a ere frigiar txanoaren aldaera zen. Garai hartan, Veneziako Errepublikaren askatasunaren sinbolo izan zen, eta horrela ageri da Paolo Veroneseren *Veneziaren Apoteosia* (1585) margolan alegorikoan.
 
[thumb|300px|eskuinera|*[Askatasuna, herriaren gidari*, Eugène Delacroixen margolana, 1830.]]
Frantzian, 1675eko Paper zigilatuaren matxinadan egin zen ezagun frigiar txanoa. Antzinako Erregimenaren aurkako protesta hori Bretainian piztu zen, eta matxinatuek (*bonnets rouge*) txanoak zeramatzaten.
* San Nikolas Barikoa apezpikuan oinarritutako Bizarzuri pertsonaiaren kapela ere frigiar txanoarekin lotu da. Beste egile batzuen arabera, ordea, apezpikuaren mitratik eratorria da.
* Pottokiek daramaten burukoa frigiar txanoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barretina

eskuinera|thumb|250px|Barretina kataluniarra
**Barretina** edo **txano kataluniarra**, poltsa forma duen artilezko txano edo kapela bat da, ohi, gorri edo more kolorekoa, eta, batzuetan, ahoaren muturrean zerrenda beltz batekin, hasiera batean, marinel eta juduen ikurra zena.

## Aldaerak 
Bere aldaera ezberdinetan, Mediterraneoko herri marinel kristau ugaritik hedatzen zen, Katalunia, Valentziar Erkidegoa, Eivissa, Proventza Garaia, Sizilia, Korsika, Sardinia, Napoli eta Balkanen zati bat, Portugalgo toki batzuetatik. Katalunian eta Ibizan, gizonek, barretina, XIX. mendearen amaierarte eraman zuten, bereziki landa tokietan.

## Erabilerak 
Barretina, jada, ez da eguneroko bizitzan erabiltzen, baina, hala ere, katalantasun ikurtzat hartzen da eta sarri erabiltzen da ekintza folklorikoetan, sardana dantzetan eta jaiotzetan. Kapela edo txano honi, XX. mendean, osperik gehien eman dietenak, ziuraski, Jacinto Verdaguer eta Salvador Dalí izan dira. Bere aldaerak, Napolin girotutako operaren baten antzezpenean ere erabiltzen dira.

## Kanpo estekak 
* Barretinaren historia
Seleuko III.a

**Seleuko III.a Soter Zerauno** (; ?-K.a. 223), Seleuzidar Inperioko errege bat izan zen, Seleuko II.a Kalinikoren seme nagusia, honen oinordekoa izan zelarik. Bere *Zerauno* ezizenak, "tximista" esan nahi du. Bere erregealdia laburra izan zen, ez zen hiru urtera ere iritsi, K.a. 225etik K.a. 223 arte. Bere aitak, bizi izan zen bitartean egiterik izan ez zuena egin zuen: Pergamoko Atalo I.ari aurre egitea, Antioko Hieraxen aliatua zena, hau, Seleuko II.aren anaia, eta, beraz, bere osaba zelarik, duela gutxi hil zena, baina Atalori lagundu ziona, nork, egoera, bere mugak hedatu eta Asia Txikia guztia konkistatzeko probestu zuen.

Tauron eginiko kanpaina honetan zehar, Seleuko III.a, eraila hil zen, Nikanor izeneko bere ofizialetako baten esku, honen traizio batean, Apaturios galiarraren laguntzarekin, K.a. 223an.

Bere oinordekoa, bere anaia Antioko III.a Handia izan zen, Akeoren laguntzarekin, hildako erregearen senidea, nork eragin handia izan zuen bere erregealdian. Akeok, tropek eskaini zioten koroari uko egin zion, eta inperioko erregeorde bezala gobernatzea nahiago izan zuen. Molon, goikaldeko probintzien gobernari izendatu zuen, eta, berarentzat hartu zuen Asia Txikia. Arrakastarekin borrokatu zuen Atalo I.aren aurka eta Pergamon zokoratua utzi zuen, eta, beraz, berea izan zen bere anaiak hasitako gerra irabaztearen meritua.
Atalidar dinastia

**Atalidar dinastia**, Alexandro Handiaren jenerala zen Lisimako Traziakoa hil ondoren, Pergamo hirian gobernatu zuen leinu greziar bat da. Lisimakoren ofizialetako batek, Fileterok, hiriko boterea hartu zuen K.a. 282an. Ondorengo atalidarrak, bere aitagandik datoz, eta hiria erresuma bihurtu zuten. Atalo I.ak, bere burua errege izendatu zuen K.a. 230ean, galaziarren aurka lortutako garaipenen ondoren. Atalidarrek, Pergamon gobernatu zuten, Atalo III.ak, erresuma, Erromatar Errepublikari eman zion arte, K.a. 133an.

## Pergamoko dinastia 
* Filetero (K.a. 282-K.a. 263)
* Eumenes I.a (K.a. 263-K.a. 241
* Atalo I.a (K.a. 241-K.a. 197)
* Eumenes II.a (K.a. 197-K.a. 160
* Atalo II.a (K.a. 160-K.a. 138)
* Atalo III.a (K.a. 138-K.a. 133)
* Eumenes III.a Aristoniko (erregegaia, K.a. 133-K.a. 128)

## Genealogia 
`
                         Atalo = Boa  
                               |
      ------------------------------------------------------
      |               |                                    |
 Filetero        Eumenes = Satyra                        Atalo
                          |                                |
           ---------------------                -----------------------
           |                   |                |                     |
       Eumenes I.a         Filetero (?)        Atalo = Antiochis   Eumenes (?)
                                                   |  
                                                 Atalo I.a = Apollonis
                                                         |
                --------------------------------------------------
                |               |                |               |
           Eumenes II.a      Atalo II.a          Filetero         Ateneo
                |
                -----------------
                |               |
           Atalo III.a      Eumenes III.a
`

## Kanpo estekak
Aliatuek okupatutako Alemania

**Aliatuek okupatutako Alemania** (alemanez: *Alliierten-besetztes Deutschland*) Hirugarren Reichak Bigarren Mundu Gerra galdu ostean Alemaniak izan zuen aldia izan zen, 1945etik 1949 arte iraun zuena. Gerra hartan Hirugarren Reicha menderatu zuten lau potentziek (AEB, Erresuma Batua, Frantzia eta SESB), Aliatuek, beste horrenbeste okupazio eremutan banatu zuten Alemania, administrazio zereginetarako.

## Kanpo estekak
Marianne

[thumb|300px|Marianneren eskultura [Errepublikaren plaza (Paris)|Parisko Errepublikaren plazan.]]
**Marianne**, Frantziako Errepublikako irudi alegorikoa da. Frigiar txanoa jantzita daraman emakume baten itxurapean, Mariannek Frantziar Errepublika irudikatzen du, eta, frantziar errepublikako eta hiritarren balioen egonkortasuna ordezkatzen du: askatasuna, berdintasuna, senidetasuna.

Marianne, aberri ama sutsua, gerlaria, baketsua, elikatzailea eta babeslearen irudikapen sinbolikoa da.

## Izenaren jatorria 
Marianne, dirudienez, XVIII. mendean Frantziako Erresuman oso hedatuak zeuden Marie eta Anne emakume izenen elkartzetik dator.

Iraultzaren aurkako aristokratentzat, izen hori gutxiesgarria zen, herria ordezkatzen baitzuen. Iraultzaileek, erregimen aldaketa sinbolizatzeko erabili zuten, baina, batez ere, "aberri ama"ren sinbolismoa azpimarratzen zuelako, errepublikaren seme-alabak babesten dituen ama elikatzailea. Midiko errepublikarrek ere, izen hori, euren ideal politikoarekin lotzen lagundu zuten (okzitanierazko kantu bat, *La garisou de Mariano*, oso ospetsua izan zen 1792ko udazkenean).

Izen hau, errepublikaren aldeko eta kontrakoen arteko adostasunaren ondorioz, berehala onartu zuen frantziar herri guztiak.

## Mariannerentzako ereduak 
Mariannen soingainak egin dituzten artistek, eredu bezala, neska eder ezezagunak, tokiko modeloak, euren lagun edo emazteak, eta, batzuetan pertsona ospetsuak ere erabili dituzte.

Marianne irudikatu duten neska ospetsuak, honako hauek dira:

* 1970 Brigitte Bardot
* 1978 Mireille Mathieu
* 1985 Catherine Deneuve
* 1989 Inès de la Fressange
* 2000 Laetitia Casta
* 2003 Évelyne Thomas

## Kanpo estekak
Asia (erromatar probintzia)

**Asia erromatar probintzia**, Antzinako Erromak, Errepublikaren garai berantiarretan erantsitako banaketa administratibo bat izan zen. Prokontsul batek gobernatutako probintzia senatorial bat zen. Egoera hau ez zen aldatu Erromatar Inperioa 211n berrantolatu zenean.

## Historia 
Antioko III.a Handia seleuzidar erregeak, lurralde hau utzi behar izan zuen erromatarrek bere armada sarraskitu zutenean Magnesiako guduan, K.a. 190ean. Apameako Bakearen ondoren, K.a. 188an, eskualde guztia Erromari emana izan zen, eta errege txotxongilo baten gobernupean jarria, hiriburua Pergamon zuelarik.

K.a. 133an, Pergamoko errege zen Atalo III.ak, oinordekorik ez zuenez, bere erresuma Erromari utzi zion. Nolabaiteko zalantza baten eta bere burua Atalo III.aren anaitzat adierazi zuen Eumenes III.ak edo Aristonikok zuzendatuko matxinadaren ondoren, Asia Prokontsular probintzia erromtarra formaldua izan zen, Misia, Lidia, Karia eta Frigia eskualdeak barne.

Asiako hiri handiak, Efeso eta Pergamo kasu, munduko metropolirik handienen artean zeuden.

326. urtearen ondoren, Konstantino I.a Handia erromatar enperadoreak, hiriburua Bizantziora pasa zuenean, bere izena, Konstantinopla emanez, Asia probintzia, erdikoago bihurtu zen, eta erromatar kultura eta helenistikoaren gune bat izaten jarraitu zuen mende askoan zehar. Lurraldeak, Bizantziar Inperioaren zati izaten jarraitu zuen XV. menderarte.

## Kanpo estekak
Apameako Bakea

thumb|300px|Asia Txikiko mapa, Apameako bakearen ondoren.
**Apameako Bakea**, K.a. 188an, Antioko III.a Handia seleuzidar erregea eta bere aliatuek, Erroma, Pergamo, Mazedonia eta Rodasen aurka jasandako porrotarekin amaitu zen Magnesiako guduaren ondoren (K.a. 189) sinatutako bake hitzarmen bat izan zen.

## Hitzarmenean adostutako baldintzak 
* Antioko III.a Handia seleuzidar erregeak, kalteordain bezala, 15000 talentu ordaintzeko konpromezua hartu zuen.
* Antioko III.ak, Kartagoko buruzagia zen Anibal ere Erromari eman behar zion. Baina baldintza hau ez zen bete, kartagoarrak, Bitiniarantz ihes egin baitzuen.
* Antiokok, Taurus mendietatik iparraldeko Asia Txikiaren zatiari uko egiten zion, gainontzeko lurraldeetan errege bezala geratzen zelarik.
* Bosforo itsasartetik nabigatzeari uko egiten zion.
* Bere elefante eta itsasontziak uzten zituen, hamar izan ezik
* Rodasek, Lizia osoa eta Kariaren zati bat jasotzen zituen.
* Eumenes II.a Pergamokoak, Kersoneso europarra jasotzen zuen Gallipoliko penintsula, Bosforo eta Helesponto itsasarteen jabe bezala geratzen zelarik.
* Erromak, etoliarrak menderatu, eta, hauen politika, erromatar senatuaren politikaren mende jarri zuen, Delfoseko Anfiktionian zuten eragina kenduz.
* Filipo V.a Mazedoniakoak lurralderen batzuk hartu zituen
* Erromak, Joniar Itsasoko Zante eta Zefalonia uharteak erantsi zituen.

## Hitzarmenaren ondorioak 
Apameako baketik aurrera, Seleuzidar Inperioak, Erromarentzat mehatxu bat izateari utzi zion, eta, Egiptoren ahultasunagatik eta Ekialdeko Mediterraneoko gainontzeko estatuen botere faltagatik, Erroma, inguru osoan nagusi izateko oinarriak finkatu ziren.

## Kanpo estekak
La Muguiroarra

**La Muguiroarra** Nafarroako Sakanako herrietako batzuk Iruñarekin elkartzen dituen autobus konpainia da. Egoitza nagusia Mugiroko San Frantzisko kalean dauka.

## Lineak 
* Aldatz - Lekunberri - Irurtzun - Berriobeiti - Iruñea
* Iruñea - Berriobeiti - Irurtzun - Lekunberri - Aldatz

## Kanpo estekak 
*  La Muguiroarraren webgunea.
*  La Muguiroarrari buruzko aipamena Iruñeko udalaren webgunean.
Dofin

thumb|Dofinaren koroa.
**Dofina** Frantziako noblezia titulua da, erregearen ondorengo eta oinordekoak eramana.

## Historia 
Dofinerriko jaunek eta Viennoisko kondeek zeukaten goitizena, lehen, eta titulua, geroago, izan zen dofina. Horrela, Viennoisko dofin eta Albongo kondeen titulua hartu zuten. Izan ere, Viennoisko konde andanek *Dauphin* (frantsesez) izan zuten bigarren izen, ohikoa ez zena, Gigues IV Dauphinez geroztik (1133-1142). Izen horrek (*izurde* euskaraz eta *delphinus* latinez) dofinerriaren Proventzarekiko eta Mediterraneoarekiko loturak indartu nahi zituen.

Frantziako tronurako oinordekoek 1349z geroztik daramate titulu hori. Humbert II.a Viennoiskoak Albon eta Viennoisko jaurerriak (dofinerria, hain zuzen) Frantziako Filipe VI.ari saldu zizkion, baldin eta oinordekoak dofin titulua hartzen bazuen. Titulua jaso zuen lehenengoa, beraz, Frantziako Karlos V.a izatekoa zena izan zen, Filipe VI.aren biloba. Tronurako oinordekoa ez ezik, erregearen ondorengoa ere izan behar zen dofin titulua eraman ahal izateko. Luis XIV.aren erregealdira arte, Viennoisko dofina zen titulua, baina ondoren, Frantziakoa izan zen. Titulua eraman zuen azkena Luis-Antonio Angulemako dukea izan zen, Karlos X.aren semea. Alabaina, tituluari 1830ean egin zion muzin.

Aragoiko koroan ere erabilia izan da dofin titulua, baina kasu bakar batean besterik ez, 1387-1388 bitartean, Jakue infantearentzat. Nolanahi ere, erresuma horretan oinordekoek eramandako titulua Gironako dukea izan da, baina Joanes I.a Aragoikoaren erregealdian, Frantziako ereduaren eraginez ziur asko, Gironako dofina erabili zen. Jakue infantearen heriotzaren ostean, titulu hori ez zen berriro hartu.

## Kanpo estekak
Gallipoli (Turkia)

**Gallipoli** (; ), Turkiako penintsula txiki bat da. Turkiaren Europako zatiaren hegoaldean dago, eta Dardaneloetako itsasartearen iparraldeko kostaldea eratzen du. Haren iparraldeko zatian Egeo itsasoa dago.

Bertako hiririk handienak penintsulari berari izena ematen dio: Gallipoli edo Gelibolu. Haren mendebaldereneko muturretik, Imbros (edo Gökçeada) uharte turkiarra ikus daiteke.

## Historia 
Garai klasikoan, ***Trazia Jersoniarra*** () izenaz ezagutzen zen. Alexandro Handiarentzat, K. a. 334an, Asiako bere kanpainarako abiapuntutzat balio izan zuen. Hortik, 30.000 soldadu eta 5.000 zaldunek osatutako armadarekin Dardaneloetako itsasartea zeharkatu zuen.

Kontrako norantzan, handik ia 2.000 urtera, otomandarrek Europan hedatzeko erabili zuten. Gallipoli 1354an konkistatu ondoren, Traziako konkista eta Konstantinoplaren setioa etorri ziren, handik ia ehun urtera: otomandarren eskuetan erori zen.

Penintsula horretan gertatu zen Lehen Mundu Gerran Gallipoliko gudu ospetsua, 1915eko otsailean. Entente Hirukoitzaren tropen inbasioak huts egin eta atzera egin behar izan zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mus (musika taldea)

**Mus** Asturiasko musika taldea da.

2006an *"Llengües Vives 1996-2006"* CD kolektiboan parte hartu zuten.

## Kanpo estekak 
* "Mus" Myspace.com-en
Marko Perperna

*Artikulu hau k. a. 130eko kontsulari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Perperna** () Erromatar Errepublikako militar bat izan zen, K.a. 129an hil zena. Berari buruz, kontsul, erromatar hiritar izan aurretik izatera iritsi zela esaten da, Valerio Maximok, berari buruz, *lex Papia*k, bere semearen heriotzaren ondoren zigortua izan zela esaten baita, bidezko titulurik gabe erromatar hiritartasun eskubideak usurpatu izana leporatu zitzaizkiolarik.

Pretore K.a. 135ean izendatua, Siziliako esklaboen aurkako kanpaina zuzendu zuen Lehen Mirabetza Gerran, K.a. 135etik K.a. 132 arte iraun zuena, txalo zaparrada bat jaso zuelarik ohore bezala.

K.a. 130ean, kontsul izendatua izan zen, eta Anatoliara bidalia Eumenes III.a edo Aristonikoren altxamendua ezabatzeko, aurreko urtean, Publio Lizinio Kraso Dives Muziano kontsula garaitu zuena.

Perpernak, Eumenesen aurkako lehen borrokan garaitu zuen, jazarriz eta Eumenesek babesa bilatu zuen Estratonizea hiria setiatuz. Hiriak, gosearen ondorioz amore eman zuen, eta Aristonikok, bere buruaz beste egitea beste erremediorik ez zuen ikusi, baina Perpernak ezin izan zuen lortutako garaipenaz gozatu, hurrengo urtean Pergamotik gertu hil baitzen, Erromarantz itzultzen ari zela.
Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Saila

**Eusko Jaurlaritzaren Segurtasun Saila** (2012ra arte *Herrizaingo Saila*) Euskal Autonomia Erkidegoko segurtasunaz eta barne arloetaz arduratzen den Eusko Jaurlaritzaren saila da. 1936 urtean sortu zen eta 1980 urtean berrezarri zuten demokraziarekin batera.

Egungo Segurtasun Sailburua Josu Erkoreka jeltzalea da.

## Antolaketa 
* **Segurtasun Sailburutza**
** Sailburuaren Kabineteko Zuzendaritza
** Komunikazio Zuzendaritza
** **Administrazio eta Zerbitzuen Sailburuordetza**
*** Kudeaketa Ekonomiko eta Baliabide Ekonomikoen Zuzendaritza
*** Araubide Juridikoaren, Zerbitzuen eta Hauteskunde Prozesuen Zuzendaritza
*** Giza Baliabideen Zuzendaritza
** **Segurtasun Sailburuordetza**
*** Larrialdiei Aurreko Egiteko eta Meteorologiako Zuzendaritza
*** Joko eta Ikuskizun Zuzendaritza
*** Trafiko Zuzendaritza
*** Ertzaintzaren Zuzendaritza
*** Segurtasuna Koordinatzeko Zuzendaritza
** **Polizia eta Larrialdietako Euskal Akademiako Zuzendaritza**

### Atxikitutako organoak 
* Euskadiko Segurtasun Publikoaren Kontseilua
* Euskadiko Bide Segurtasuneko Batzordea
* Euskal Autonomia Erkidegoko Babes Zibilerako Batzordea
* Babes Zibileko Boluntariotzako Aholku Batzordea
* Jendaurreko Ikuskizunen eta Jolas Jardueren Euskal Kontseilua
* Jokoaren Euskal Kontseilua
* Zezenketa-gaien Euskal Batzorde Aholku-emailea
* Euskadiko Apustuen Batzordea
* Ertzaintzaren Kontseilua
* Tokiko polizia-koordinaziorako Batzordea
* EAEko Udaltzaingoak Koordinatzeko Batzordea
* Euskadiko Segurtasun Pribatua Koordinatzeko Batzorde Mistoa
* Bideozaintza eta Askatasunen Batzordea
* Polizia eta Larrialdietako Euskal Akademia
* SOS Deiak

## Sailburuak 
* 1936-1937: Telesforo Monzon
* 1978-1980: Jose Maria Benegas
:*Demokraziaren berrezarpena*
* 1980-1988: Luis Maria Retolaza
* 1988-1991: Juan Lasa
* 1991-1998: Juan Maria Atutxa
* 1998-1999: Jose Manuel Martiarena
* 1999-2009: Javier Balza
* 2009-2012: Rodolfo Ares
* 2012ko abuztua-2012ko urria: Idoia Mendia
* 2012-2020: Estefania Beltran de Heredia
* 2020tik: Josu Erkoreka

## Ordezkaritzak 
Herrizaingo Sailak honako ordezkaritzak ditu Euskadiko hiru lurraldeetan:
* Joko Lurralde-bulegoa Gasteiz, Bilbo eta Donostian.
* Trafiko Lurralde-bulegoa Gasteiz, Bilbo eta Donostian.
* Hauteskundeen Dokumentazio Zerbitzua Bilbon.
* Hauteskundeen Lurralde Zerbitzua Bilbon.

## Kanpo estekak 
*  Segurtasun Sailaren webgune ofiziala
*  Ertzaintzaren webgunea
Valerio Maximo

**Publio Valerio Maximo** (; K.a. I. mendea-I. mendea), Antzinako Erromako idazle bat izan zen.

Bere lanik garrantzitsuena, *Factorum et dictorum memorabilium* (Gertaera eta esaera gogoangarriak) da, Tiberio enperadoreari eskainitakoak. Erroman idatzia izan zen 31. urtean, eta, bere xedea, pasadizo eta istorio tradizionalen edo historialari eta filosofoengandik ateratako istorioen bidez, erromatar bertute batzuk goraipatzea zen. Pasadizo bilketa honek, hizlarientzako harrobi bezala balio izan zuen, euren hitzaldiak ulerterrazeko narrazio moralak ateratzeko.

## Kanpo estekak
Eumenes II.a

**Eumenes II.a** (; K.a. 197tik K.a. 160arte errege izan zena), Pergamoko erregea eta atalidar dinastiako partaidea izan zen. Erromatarrekin aliatu zen seleukotarrak Egeo itsasorantz hedatzea eragozteko, eta, azkenik, Antioko III.a Handia seleukotar erregea garaitu zuen Magnesiako guduan K.a. 190ean. K.a. 188an Apameako Bakea sinatu ondoren, bere erromatar aliatuengandik Frigia, Lidia eta Panfilia probintziak jaso zituen, erromatarrek, ez baitzuten lurralde gehiago domeinatzerik nahi, etorkizunean, seleukotar hedapen saiakuntza oro geldiarazi zezakeen estatu indartsu bat baizik Asia Txikian.
Knemida

[thumb|100px|[Atenasko Arkeologia Museo Nazionala|Atenasko Arkeologia Museo Nazionalean kontserbatutako knemida]]
**Knemidak** (antzinako grezieraz knêmis), Antzinaroan Grezian erabilitako tibiak babesteko elementu bat zen.

Mailukatutako brontze orriez eginak, eta, batzuetan, apainduak, berna babesle hauek, anatomikoki gerlari bakoitzarentzat eskuz eginak ziren. Gerlari bakoitzaren morfologiari egokituak, metalaren elastikotasunak, euren tokian mantentzen zituen bernen inguruan, eta ez zen lokarririk behar finkatzeko. Hoplitak bezalako infanteria astuneko soldaduak aurrez aurreko borroketan babesteko erabiltzen ziren, eta hanken behealde osoa babesten zuten, orkatilatik belaunaren azpialderaino, eta aspisak, korazak eta kaskoak eratutako armamentu defentsiboa osatzen zuen, horrela, euren gorputz zati bakar bat bera ere arerioaren aurka agerian uzten ez zutelarik.

Hoplitek, Atenasko lehen hiru errolda klaseetako hiritarrak zirenak, knemidak, gainontzeko ekipamendua bezala, euren poltsikotik ordaindu behar zuten.

Erdi Aroan, knemiden oinordekoak zango-babesak izango dira.

[thumb|150px|ezkerrera|Gerlaria knemida bat janzten. [Zeramikoaren Arkeologia Museoa.]]

## Kanpo estekak
Aspendos

thumb|Aspendoseko erromatar antzokia
thumb|ezkerrera|Aspendoseko erromatar antzokia.
**Aspendos** (grezieraz Ἄσπενδος), greziar tradizioaren arabera, ziuraski jatorria Argosen zuten kolonoek garai aurrehelenikoan Panfilian sortutako hiri bat izan zen. Egungo Antalyatik 45 kilometro ekialdera dago. Bere sortzaileak, Mopsosek, anatoliar jatorriko izen bat darama, eta hiriaren izena, K.a. V. mendean eta K.a. IV. mendean, Estwediya da (zalantzarik gabe, tokiko erregetxo hititaren baten izenetik eratorria). Horrek, izatez, eskualdeko herri asiarren eragin handia adierazten du.

K.a. V. mendean, Aspendos, Deloseko Ligaren zati izan zen. K.a. 334. urtearen amaieran, hiria, Alexandro Handiaren mende geratu zen. Konkistatzailea hiltzean, berehala integratua izan zen Pergamoko erresuman, eta, ondoren, erromatar garaian, Asia erromatar probintziari erantsia izan zen. V. mendean, Primopolis izena zuen.

Erromatar garaian herria garrantzitsua zen arren, ez da askorik esploratu. Posible da, baina, erromatar garaiko hoberen kontserbaturiko antzokietako bat mirestea, Marko Aurelio erromatar enperadorearen garaian eraikia, Zenon arkitektoaren agindupean. Hiriko akueduktuak, ondo kontserbaturiko sifoi bat du.

## Kanpo estekak
Conda

**Conda** Nafarroako autobus garraioan aritzen den enpresa bat da. Egoitza nagusia Imarkoainen dauka.

## Lineak 
* Otsagabia - Iruñea
* Orbaitzeta - Iruñea
* Iruñea - Irunberri
* Agoitz - Iruñea
* Eguesibar - Iruñea

## Kanpo estekak 
*  Conda enpresaren lineak eta ibilbideen xehetasunak.
Praenomen

'''*Praenomen*-a'* (*praenomina* pluralean), literalki «izenaren aurrekoa», Antzinako Erromatarren artean, egungo bataio izenaren antzekoa zen. *Tria nomina* («hiru izen») sistemaren lehen izena zen, ondoren, *nomen*-a erabiltzen zen, eta azkenik, *cognomen*-a, beti ere orokorrean hitz eginda. Hiritar estatusa zuten gizonek erabiltzen zuten, familia bereko gizonak euren artean bereizteko. Badirudi Erromaren historiaren hasieran *praenomen* ugari erabili zirela, baina denboraren poderioz, izen asko erabiltzeari utzi zieten eta Errepublika amaieran hogei izenek osatzen zuten zerrenda motz bat. Oso ezagunak zirenez, eta hainbeste errepikatzen zirenez, oro har, laburduraz idazten ziren.

## Historia 
Erromako herritarra izendatzeko *tria nominen* erabilera K.a. II. mendearen amaieran agertu zen, Errepublikaren garaiaren amaiera aldean. Hala ere, *praenomen*a K.o. II. mendean erabiltzeari uzten zaio pixkanaka, K.o. IV. eta V. mendeetan *nomen*a ere alde batera uzten da.

## Erabilera 
*Praenomen*a gens berekoak izan, eta beraz, *nomen* bera zuten pertsonak bereizteko erabiltzen zen. Adibidez, jaiotza-ordena adierazten duten *Quintus* edo *Sextus*. Hala ere, *praenomen* balioa galduz joan zen, aitatik semera pasatzen baitzen eta batzuetan, anaien artean ere partekatzen baitzen. Errepublikaren amaieran, erabiltzen ziren *praenomen*ak hemezortziko zerrenda itxia osatzen zuten.

Adibidez:

* Gaius (*praenomen*) Iulius (*nomen*) Caesar (*cognomen*).
* Gaius Sallustius Crispus (Gaio Salustio Krispo).
* Publius Cornelius Scipio (Publio Kornelio Eszipion Afrikarra, jeneral ezaguna).
* Lucius Cornelius Scipio (Luzio Kornelio Eszipio, familia bereko beste gizon bat).
Emakumeek gutxiagotan erabili zuten *praenomen*a, berdin gizon libre ez hiritarrek ere.

## Gizonezkoen *praenomen*ak 
Errepublika garaiaren hasieran hiru dozena izen inguru erabili ziren. Baina denborak aurrera egin ahala,  zerrenda murriztu egin zen eta K.a. I. mendean, dagoeneko, bakarrik hemezortzi inguru erabiltzen ziren, eta horietatik, hamabi bat besterik ez ziren ohikoak. Hauek dira horietako batzuk, eta bere laburdura ohikoena parentesi artean:

## Emakumezkoen *praenomen''ak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estralurtar Adimenaren Bilaketa

[thumb|400px|[Areciboko irratiteleskopioaren antena, Puerto Rico.]]
thumb|400px|SETI@Homen aktibatutako pantaila babesa.

**Estralurtar Adimenaren Bilaketa**, **SETI** siglaz ere ezaguna (), estralurtar bizitza adimentsua bilatzeko egitasmo eta jardueren multzoa da. Egitasmo eta jarduera hauek irrati-teleskopio zenbaitetan hartutako seinale elektromagnetikoen azterketarekin, edota, noizbait erantzun jasoko delako ustearekin, espaziora mezuak bidaltzearekin loturik daude. Egundaino ez da estralurtar jatorri argia duen seinalerik atzeman, oraindik definitu gabe dagoen WOW seinalea halakotzat jo gabe.

Lehen SETI egitasmoak, NASAren babesean sortuak izan ziren 1970eko hamarkadan. Egitasmorik ezagunenetako batean, SETI@Home izena duena, mundu osoko milioika pertsona ari dira laguntzen euren ordenagailu pertsonalak erabiliz, Puerto Ricon dagoen Areciboko irrati-teleskopioak hartutako informazioa prozesatzen dutenak.

## SETI@HOME 
SETI egitasmoak, bere banatutako konputazio izaera gainditu du, erabiltzailearen ordenagailuan martxan jartzen den programa berri bat diseinatu eta aurrera eramatean, honekin, prozesu asko behar duten beste egitasmo batzuetan parte hartzea posible delarik. Programa honek, BOINC edo Berkeley Open Infrastructure for Network Computing. BOINCek, egitasmoen bezero bezala lan egiten du, eta orain, SETI da egitasmo horietako bat. Azpiegitura bera duten egitasmo batzuk, honako hauek dira (denbora gehien daramatenak aipatzen dira).

* Einstein@Home: Neutroi-izar edo pulsarrak bilatzen ditu, LIGO eta GEO uhin detektagailu grabitazionalak erabiliz. Fisikako Elkarte Amerikarraren (APS) laguntza dute.
* Climate Prediction: Iragarpen zehatzagoak egin ahal izateko simulazio meteorologikoak egitea du xede
* Rosetta@home: Proteinen eta euren elkarreraginen diseinu eta iragarpenerako metodo bat garatzea du xede. Giza gaixotasun askoren ikerketan eta sendatzearen bilaketan lagun dezakeen egitasmo bat da.
* LHC@home: CERNeko zientzialariei, LHC (Hadroi Talkarazle Handia)ren barnean partikulen simulazioan laguntzeko egitasmo bat da.

Erabiltzaileek, nahi duten egitasmoan izena eman dezakete, askatasun osoz.

Programa honetan parte hartzen ari diren 200 herrialde baino gehiagotan 5 milioi erabiltzaile baino gehiago daude, eta ordenagailuan 19.000 milioi ordu emanez lagundu dute. 2006ko abenduak 4an, programa, 310 TeraFLOPSetan lanean ari zen, munduko bigarren ordenagailurik boteretsuena bihurtuz. Egundaino, Setik aztertutako itxaropen gehien pizten dituen seinalea, SHGb02+14a izenekoa da, Piscis eta Aries konstelazioetan jatorria duena, Lurretik 1.000 argi urtera.

## Ikus, gainera 
* Allen Telescope Array
* Fermiren paradoxa
* Drakeren ekuazioa
* Areciboko mezua
## Kanpo estekak
Cognomen

***Cognomen***ak, Antzinako Erromatarren artean, Tria nominaren parte bat zen, *nomenaren* ondoren jartzen zena eta hainbat funtzio izan zituen. Errepublika garaian, kasu, leinu bateko adarrak bereizteko bigarren abizen gisa erabili zen. *Cognomen* baten jatorria norbanako baten goitizena izaten zen, pertsona jakin hori bereizteko bere familiako beste kideengandik. *Cognomen* hauek bereizitasun fisiko bat adierazten zuten sarritan. Adibidez, garaipen asko izan zituen jeneral bati, *cognomen* berri bat erabiltzea onartu ziezaioketen, bere ondorengoek erabili ahal izango zutenak, eta horrela, gens edo leinu baten barruan adar berri bat sortuko zen.

* Gaio Julio Zesar (*Caesar* hitzak, iletsu esan nahi du)
* Marko Emilio Eskauro (*Scaurus*, herrena esan nahi du)

## Sorrera eta motak 
Jatorrizko *cognomen-a* ezizen bat da, hainbat arrazoirengatik esleitzen zena: anekdota bati lotutako objektu batengatik («*Praetextatus*», *toga praetexta* erabiltzen zuena zen; «Scipio», makila esan nahi du; eta abar. ); akats fisiko bat («Caecus», itsua; «Cicero», pikorra; etab.) edo beste edozein. *Cognomen*-aren funtzioa gizabanakoa *gens* beraren barruan bereiztea zen. Denborarekin herentziazko bihurtu ziren eta beste *gens* bateko adar bat izendatzeko balio izan zuen. *Cognomen* batzuk gehitu ahal izan ziren. Adibidez, Cornelia *gens*-aren adar bat Cornelios Escipiones izan zen. Eta *Cornelii Scipii-en barruan, halaber, beste adar bat sortu zen,* «Nasica» *cognomen*-a hartu zuena «Africanii" adarretik bereizteko. Hor dugu, adibidez, *Publius Cornelius Scipio Nasica*, K.a. 191an kontsula edo *Publius Cornelius Scipio Africanus*.

Ez zeuden era askotako *Cognomen*. 1965ean, Liro Kajantok *Corpus Inscriptionum Latinarum*-em jasota zeuden 130.000 lagunen izenak aztertu zituen bere *The Latin Cognomina* idazlanean, antzinakoa erromatar izenetan erreferentziazko lana dena. Berak ondorioztatu zuen *cognominen* %20 jentilizio batetik eratorriak direla  %20, eta *cognomina* guztien %18, norbanakoen %25 izendatzeko erabiltzen zirela.

## Agnomena 
Kasu batzuetan, *tria nominari* *agnomen* bat gehitzen zitzaion, jeneral baten garaipen bikain bat bereizteko, gehienetan. Adibidez, «afrikarra» Publio Cornelio Escipión Africanoren Zaman lortu zuen garaipena izan zela eta. Agnomenak cognomenarekin batera erabiltzen ziren zenbaitetan (bien arteko ezberdintasuna ez da garbia), eta horiek hartzen ziren, batez ere, adopzioz edo ohore zehatz bat lortzen zenean. Adibidez:

* Eszipion Afrikarra**:** *Publius Cornelius Scipio Africanus Major. Publius* *praenomen* da, *Cornelius* nomen da, Cornelia leinuko kidea zelako, *Scipio* *cognomen*a da, *Africanus* *agnomen*a da, Africa konkistatu zuenenean irabazi zuena. Ondorengo historialariek "Major" erantzi zioten, bere izen b*era zuen bere semearengandik bereizteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cognomenen datu basea. *Nova Roma''
Borboierria

thumb|Borboierria Okzitaniako mapan.
**Borboierria** (Okzitanieraz: *Borbonés* / *Barbonés*, frantsesez: *Bourbonnais*) Frantziako erdialdeko eskualde historikoa izan zen, egungo Allier departamentuarekin eta Cher departamentuko zati batekin bat egiten zuena.

Ezagutzen den lehendabiziko jauna Adhémar (edo *Aimar*) izan zen, X. mendean. Bourbongo lehen gaztelua eskuratu zuen (egun ''Bourbon-l'Archambault''), zeinek izena sendiari eman zion, Borboi etxeari hain zuzen. Souvigny abadiaren eta Bourbon-l´Archambault gazteluaren inguruan sortu zen Bourbon jaurerria, beraz.

Borboiaren lehenengo etxea 1200ean amaitu zen Archambault VII.aren heriotzarekin. Mahaut de Bourbon oinordeko bakarra izan zen. Bere senarrak, Gui II.a Dampierrekoak, Montlucon erantsi zien Borboi jaunen ondasunei. Borboien bigarren etxea 1218an hasi zen, Archiabaud VIII.arekin, Gui eta Mahuten semearekin. Archambaud IX.a Zipren hil zen 1249an gurutzada batean. Orduan, Borboierria Borgoinako etxeak eskuratu zuen.

Beatrice Borgoinakoa (1258-1310) Robert Frantziakoarekin (1256-1318) ezkondu zenean (1272) luze iraungo zuen Borboiko etxe arrakastatsua sortu zen. Izan ere, leinu hau Nafarroako tronura, Frantziakora eta Espainiakora iritsi zen kronologikoki.

Handituz joan zen arian-arian, eta 1327an dukerri bihurtu zen, Moulins hiriburu zela. Karlos III.a Borboiko Kondestablea hil ondoren (1527), Frantzisko I.a Frantziako erregeak koroara bildu zuen, eta Bourbon titulua Marche-Vendôme adarrera igaro zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel José Quintana

**Manuel José Quintana y Lorenzo** (Madril, Espainia, 1772ko apirilaren 11 &ndash; Madril, Espainia, 1857ko martxoaren 11) idazle eta politikari espainiarra izan zen, XIX. mendeko literatura espainiarraren garrantzitsuenetakoa.

Meléndez Valdésen ikasle izan zen, eta Jovellanosen eragina ere izan zuen. Haren ideia liberalak zirela eta espetxeratu egin zuten Fernando VII.aren agintaldian, baina Elisabet II.aren garaian garrantzizko karguak izan zituen; besteak beste, erreginaren irakaslea izan zen.

## Lanak 
Haren lanak bi sail nagusitan bil daitezke: abertzaletasunari buruzkoak eta zientziaren aurrerapenari buruzkoak. Prosa, olerkiak eta saiakerak idatzi zituen. Haren lan aipagarri batzuk: *Las reglas del drama* (1791), *El duque de Viseo* (1801), *Poesías selectas castellanas* (1807, 1817), *Diez cartas a lord Holland* (1820-1823), *Vidas de españoles célebres* (1807).

### Saiakerak 
* *Las reglas del drama* (1791)
* *Vidas de españoles célebres* (I. liburukia: 1807; II.liburukia: 1830; III.liburukia, 1833)
* *Cartas a Lord Holland*, (1824).

### Poesia 
* *Poesías* (1802)

### Antzerkia 
* *El Duque de Viseo* (1801an antzeztua. Lana Matthew Gregory Lewisren *The Castle Spectre* lanean oinarrituta dago.
* *Pelayo* (1805an antzeztua)

### Antologiak 
* *Colección de poesías castellanas* (1807).
* *Poesías selectas castellanas*, (1830-1833), 3 liburuki.

## Erreferentziak
Trantsizio hiperfin

**Trantsizio hiperfina** edo **egitura hiperfina**, fisika atomikoan, atomoen edo molekulen energia edo espektruaren mailetan, elektroiaren eremu magnetikoa eta momentu magnetiko nuklearraren arteko elkarreraginetk datorren dipolo magnetiko baten elkarreraginaren ondorioz gertatzen den perturbazio txiki bat da.

## Teoria 
Pentsamendu klasikoaren arabera, nukleoaren inguruan mugitzen ari den elektroiak, dipolo magnetikoko momentu bat du, hau kargatua dagoelako eragina. Dipolo magnetiko honen momentuaren eta nukleoko momentu magnetikoaren arteko elkarreraginak (bere espinagatik), hiperfinen arteko zatiketara darama.

Baina, elektroiaren espina dela eta, elektroien S geruzarako ere existitzen da hiperfinen zatiketa, geruza honek, momentu angeluar orbital hutsa duena. Kasu honetan, diipolo magnetikoaren elkarreragina are indartsuagoa da, nukleoaren barnean desagertzen ez diren elektroien probabilitate dentsitatea bezala (~r=0~).

## Kanpo estekak
Non residentz

**Non residentz** Galiziako musika taldea da, 1999an sortutakoa eta hizkuntza galaikoportugesa erabiltzen duena.

2006an *"Llengües Vives 1996-2006"* parte hartu zuen.

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgunea
Momentu magnetiko nuklear

Atomo bakoitzak, momentu magnetikozko balio bat du, karga elektrikoa duen nukleoak bere ardatzaren inguruan biratzean eratua (mekanika klasikoaren interpretazio honek, kontzeptua ulertzeko balio du, mekanika kuantikoko interpretazio batek, berriz, kalkulu kuantitatiboak egiteko). **Momentu magnetiko nuklear**raren balioa, bektore baten bidez irudikatzen da: Momentu magnetiko nuklear bektorea.

Bektore hau, **m** bezala irudikatzen da, eta, bere balioa, honako hau da:

:**m** = (q/me) · **L**

non q elektroiaren karga den, me elektroiaren masa eta **L**, elektroiaren momentu angeluarra.

## Kanpo estekak
Nenos da revolta

**Nen@s da revolta** Galiziako musika taldea da, 1993an sortutakoa eta hizkuntza galaikoportugesa erabiltzen duena.

## Diskografia 
* *"Raggaliza dissidente + A Revolta d@s Nen@s"* (Sons de Luita, 1998).
* *"As vozes roubadas"* (Boa Music, 2000).
* *"Radical Mestizo Dos Punto Mil"* (Revelde Discos, bilduma, 2000)
* *"Llengües Vives 1996-2006"* (bilduma, 2006).

## Kanpo estekak
Ego (ibaia)

**Ego** Bizkaia ekialdeko eta Gipuzkoa mendebaldeko ibai bat da, Debaren ibaiadar nagusia. XIII. mende inguruan, hiribilduak eta probintziak sortu aurretik, Ego ibarraren ingurua industrigune garrantzitsua izan zen.

## Ibilbidea 
Arrangizgana mendatearen inguruan du iturria, Oiz mendiaren hegalean, Mallabian (Bizkaia). Ahoa, berriz, Deba ibaian, Eibarko Maltzaga auzoan (Gipuzkoa).

Udalerri hauek zeharkatzen ditu: Bizkaian Mallabia, Ermua (non bideratuta eta estalita dagoen) eta Zaldibar; eta Gipuzkoan Eibar (non berriro estalia duten, ahora heltzeko azken zatian).

## Ingurumena 
Ermuan sartu ondoren ibaia zeharo kutsatua dago. XX. mendean eskualdean eraikitako industriak ibaia erabili du ekoizpenean. Era berean, Eibar bizitako garapenak harana etxez bete ditu.

Kutsadura dela eta, oraintsu arte ia ez du faunarik izan, iturburutik hurbileko zatian ez bada. Hala ere, 2007ko martxoan Elgoibarko Apraiz auzoan eraikitako ur araztegiak zerbait hobetu du egoera: 2008az geroztik, Debarekin duen lotunean ahateak ere ikusi izan dira.

## Ibaiadarrak 
[thumb|200px|ezkerrera|Ego, [Eibarren.]]
Hona hemen Egoren ibaiadar nagusiak:

* Ezkerraldetik:
** Berano.
** Arrajola, Urko menditik etorria.
** Abontza.
** Matsaria.
** Asua.
** Txarakoa.
** Azitain.

* Eskuinaldetik:
** Mallabia edo Urtia.
** Aixola, Elgetatik eta Zaldibartik etorria.
** Unbe.
** Txonta.
** Kinara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak