open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sacco eta Vanzetti auzia

**Nicola Sacco** (1891ko apirilaren 22a - 1927ko abuztuaren 23a) eta **Bartolomeo Vanzetti** (1888ko ekainaren 11 - 1927ko abuztuaren 23a) italiar anarkistak izan ziren. Bi etorkin anarkista italiarrak 1920ko apirilaren 15ean Braintreeko (Massachusetts, AEB) Slater and Morrill Shoe Companyren esku armatuko lapurretan guardia bat eta ordaintzaile bat hiltzeagatik modu eztabaidagarrian kondenatuak izan ziren. Zazpi urte geroago, Charlestowneko espetxeko aulki elektrikoan elektrokutatu zituzten.

1921eko uztailaren 14an zenbait orduz eztabaidatu ondoren, epaimahaiak Sacco eta Vanzetti lehen graduko hilketagatik zigortu zituen eta instrukzio epaileak heriotza-zigorra ezarri zien. Susmatu zen anti-italianismoak eta immigranteen aurkako aurreiritziak eragin handia izan zutela epaian. Sacco eta Vanzettiren Defentsa Batzordeak finantzatutako apelazio batzuk jarraitu zituzten. Atzera eramandako lekukotasunetan, froga balistiko kontraesankorretan, epaimahaiko presidentearen epaiketa aurreko deklarazio batean eta lapurretaren ustezko parte-hartzaile baten aitorpen batean oinarritu ziren apelazioak. Apelazio guztiak Webster Thayer lehen auzialdiko epaileak eta Massachusettseko Justizia Gorte Gorenak ukatu zituzten. 1926rako, kasuak mundu mailako arreta erakarri zuen. Epaiketaren xehetasunak eta gizakien ustezko errugabetasuna ezagutu ahala, Sacco eta Vanzetti historia modernoko kausa ospetsu handienetako baten gune bihurtu ziren. 1927an, bere izenean protestak egin ziren Ipar Amerikako eta Europako hiri handi guztietan, baita Tokio, Sydney, Melbourne, São Paulo, Rio de Janeiro, Buenos Aires, Dubai, Montevideo, Johannesburgo eta Aucklanden ere.

Idazle, artista eta akademiko ospetsuek barkamena edo epaiketa berri bat eskatu zuten. Harvardeko zuzenbide irakasle eta Auzitegi Goreneko magistratu izango zenak, Felix Frankfurterrek, bere errugabetasuna defendatu zuen *Atlantic Monthly*ren artikulu batean, gerora liburu moduan argitaratu zena. Bien heriotza programatu zen 1927ko apirilean, eta horrek protesta bizkortu zuen. Alvan T. Fuller Massachusettseko gobernadoreak hiru laguneko batzorde bat izendatu zuen kasua ikertzeko. Epaileari, abokatuei eta hainbat lekukori elkarrizketak egin ondoren, batzordeak epaia berretsi zuen. Sacco eta Vanzetti 1927ko abuztuaren 23ko gauerdian hil zituzten. Ondoren, Paris, Londres eta beste hiri batzuetan ondasunak suntsitu zituzten.

Exekuzioen ondorengo ikerketek 1930 eta 1940ko hamarkadetan jarraitu zuten. Kondenatuen gutunen argitalpenak, errugabetasun-argudio adierazgarriak zituztenak, haien legez kanpoko exekuzioaren sinesmena areagotu zuen. Froga balistiko gehigarriek eta gizonen ezagunen deklarazio inkriminatzaileek lausotu dute kasua. 1977ko abuztuaren 23an -exekuzioen 50. urteurrena-, Michael Dukakis Massachusettseko gobernadoreak aldarrikapen bat egin zuen, esanez Sacco eta Vanzetti bidegabeki epaitu eta zigortu zituztela eta "edozein desohore betiko ezabatu beharko litzatekeela beren izenetatik".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sacco e Vanzetti - Il Caso Politico 
* Saccoevanzetti.org
Intelsat I

thumb|INTELSAT I Early Bird.
**Intelsat I**, *Early Bird* ezizena zuena, COMSTATek espaziora bidali zuen telekomunikazioetarako lehenengo satelite komertziala da. 1965ean jaurti zen Cape Kennedytik. 38,5 kg-ko pisua du, eta 600 eguzki-zelulaz dago osatuta; 12.500 cm2-ko azalera du. 340 telefono-linea igor ditzake. Amerikaren eta Europaren arteko transmisioak egiteko bidali zuten espaziora; Estatu Batuetako, Kanadako eta Eurovisiongo telebista-kateek erabili zuten lehenengoz. Espaziora bidali eta handik hilabetera, *Early Bird*a erabiltzeagatik orduko 10.000 dolar ordaindu behar zirela erabaki zen, eta erabaki horren aurka boikota egin zuten Europako eta Ameriketako telebista-kateek. Dena dela, satelitea ez erabiltzeko erabakia hartu zutenek ere, *Early Bird*en garrantzia onartu zuten.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ardenak (lurraldea)

**Ardenak** (; ; zeltaz *Ar-Tann*, «haritzak») Belgika, Frantzia eta Luxenburgoko oihan-lurraldea da. Ardenetako ordokiak 10.000 km2-tan hedatzen dira. Gailur gorena, Botrange da (692 m). Meuse ibaiak eta Mosela ibaiaren adarrek ureztaturik dago. Hiri nagusiak Bastogne, Bovigny, Bullange, Butgenbach, Libramont eta Saint-Vith (Belgika), Charleville-Mézières (Frantzia) eta Wiltz (Luxenburgo) dira. Baso-ustiapenak garrantzi handia du..

## Historia 
Ardenne oihan-eskualde zaharra erromatarren garaiko lurraldea da. Karlomagnoren inperioa banatu ondoren (Verdungo Hitzarmena, 843), ospe handiko abadiak fundatu ziren bertan. Lehen eta Bigarren Mundu gerretan, Alemaniako eta Frantziako armaden arteko borroka handiak izan ziren Ardenetako lurretan.

## Ikus, gainera 
* Ardenak Frantziako departamendua.
* Flandriar Ardenak, Ekialdeko Flandriako eskualde menditsua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nazio Askatasunerako Frontea (Aljeria)

**Nazio Askatasunerako Frontea** (; ; FLN) Aljeriako alderdi nazionalista da. Aljeriako *Parti du Peuple Algérien* (PPA) erakundeko gidarien arteko borroken ondorioz sortu zen. Borroka armatua hasiz bukatuko zirela PPAko gidarien arteko ezin konponduak, eta erakunde horretako *Organisation Spéciale* (OS) taldeko hogeita hiru buruzagik ekintza armatuak egiten hastea erabaki zuten, eta hala sortu zen FLNa.

Zazpi urteko gerraren ondoren eta Eviango Hitzarmenean hartutako erabakien arabera 1962ko uztailean egin zen hautaketan Aljeriako herriak burujabetasunaren alde ebaki zuen auzia; irailaren 20an FLNko Biltzar Nagusiak Nazio Legebiltzarrerako kideak aukeratu zituen, eta horiek Ben Bella izendatu zuten gobernuburu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Dassault Aviation

**Dassault Aviation** hegazkinen fabrikatzaile frantziarra da. Frantziako armadako tresna-hornitzailerik handiena da, estatubatuarrez gainera, produktu militarrak mundu guztira esportatzen dituen enpresa aeroespazial bakarretakoa.

Sorrera 1930eko hamarkadan du, Marcel Bloch frantsesak Bloch aeronautika enpresa sortu zuenean. 1933an bonbak jaurtitzeko lehen hegazkina atera zuen, eta ondoren 16 bidaiarirentzako hegazkin bat. Gerra-garaian alemaniarrek Bloch kontzentrazio-esparru batean eduki zuten, eta handik atera zenean hasi zen bere enpresa ospea hartzen. Gerra ondoren, Blochek Dassault deitura hartu zuenez, bere enpresari ere izena aldatu zion: *Avions Marcel Dassault*. 1947tik aurrera atera ziren hegazkinak izen horrekin. 1967an Breguet enpresa bereganatu zuen, eta *Avions Marcel Dassault-Breguet Aviation* enpresa sortu. 1990ean, konpainiak, berriz ere, izena aldatu zuen: *Dassault Aviation*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parisko Liga Santua

[thumb|upright=1.9|Liga Santuaren prozesio armatua Parisen 1590ean. [Carnavalet museoa.]]
**Liga Santua**, **Parisko Liga Santua** edo **Liga Katolikoa** Frantziako Erlijio Gerren garaian (1576-1594), katolikoek osatu zuten armada izan zen. Pikardian hasi eta berehala zabaldu zen Frantzia osoan barrena. Erlijio katolikoa babesteko aitzakian, beste helburu bat nabarmendu zen gerora: Henrike III.a Frantziakoa bere lekutik kendu eta Henrike I.a Guisakoa, Ligako buruzagi nagusia, errege egitea. Filipe II.a Espainiako erregeak bultzatu zuen Liga Santua, eta guztiz areagotu zen haren ahalegina, Henrike III.a Nafarroakoa Frantziako erregegai bihurtu ondoren. Henrike III.a Frantziakoak Henrike Guisekoa hilarazi zuen 1588an. Karlos Lorrenakoa, Mayenneko dukea bihurtu zen orduan Ligako buruzagi nagusi, eta Parisko hiriaren jabe eginik, Henrike III.a Nafarroako eta IV.a Frantziakoaren aurkako gerra hasi zuen 1589an. Henrike IV.ak fede protestantea utzi zuen 1593an, eta hurrengo urtean desagertu zen Liga Santua, espainiarrek Parisko hiria utzi ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ollantay

***Ollantay*** Peruko literaturako drama kitxua da. Hasieran ahoz aho zabaldu zen, baina 1853an bertsio idatzi bat argitaratu zen, Antonio Valdés apaizarena bide dena. Dramaren jatorria eta egilea nor izan zen ez da argitu oraindik, baina adituen ustez bertsio idatzia kolonia-garaian drama inka baten gainean egindako moldaera da.

## Argumentua 
Dramaren gai nagusia Ollantay gudariak Pachacutec agintari inkaren alaba bati zion maitasuna da. Ollantayk nagusiari bere alabaren eskua eskatzen dio; baina agintariak, Ollantay beste gizarte-maila batekoa dela eta, ezezkoa eman eta espetxera sartzen du. Hortik aurrerako gertakariei dagokienez, bertsio asko daude, amaiera zoriontsukoak batzuk eta tragikokoak besteak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arapilesko gudua

Armada aliatuek (Ingalaterra, Espainia eta Portugal) Espainiako Independentzia Gerran (1822) Frantziako Marmot mariskalaren aurka lortutako garaipena. Wellington jenerala, Badajoz bereganatu ondoren, Salamancarantz abiatu zen. Hiri hori frantsesek harresiz inguratu zuten, eta Marmot frantses jeneralak hiria hustu egin zuen ekainaren 16an, armada aliatua hurbil zegoela. Arapiles herriaren ondoan egin zuten topo bi armadek. Frantsesak galdu egin zuten, eta horren ondorioz Andaluziatik alde egin behar izan zuten. Galera horren berri jakin zuenean, Jose Bonaparte, Espainiako errege frantsesak, Madril utzi eta Valentziara egin zuen ihes.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Stefanoko hitzarmena

**San Stefanoko hitzarmena** 1878ko otsailean, Errusiako eta Turkiako inperioek Balkanetako Gerrari amaiera emateko izenpetu zuten hitzarmena izan zen. Haren arabera, Errumania, Serbia, Montenegro, Bosnia, Herzegovina eta Armeniako iparraldea galdu zituen Turkiak, eta ondorioz, guztiz zabaldu zen errusiarren eragina Balkan herrietara. Errusiako inperioaren barnean geratu ziren Armeniako iparraldea eta Errumaniako Besarabia. Bestalde, Bulgaria Handira bildu nahi izan zituzten hegoaldeko herri eslaviar guztiak. Austria-Hungariak eta Britainia Handiak ez zuten horrelakorik onartu, eta lau hilabete geroago, Berlinen hitzartu zen itunak aldaketa batzuk ekarri zituen San Stefanoko hitzarmenean ipinitakoari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Port Royalgo Logika

(Filosofia) P. Nocoleren eta A. Arnaulden *La Logique ou l´art de penser* (1662) liburuari eman zaion izena da. Descartesen doktrina aztertu eta kritikatu zuen Arnauldek, eta ideia argi eta berezien teoria eratu zuen. Oro har, Erdi Aroko logika edo logika ohikoa da Port Royalgoa. Port Royalgo logikak subjektua eta predikatua bereizten ditu proposizioan, eta osagaien arteko oposizioak, inferentziak eta silogismoak aztertzen ditu, batez ere. Haren ekarriak alboratu zituzten geroztiko zenbait logika eskolaren ondoren (logika formala batez ere), gaur egungo zenbait hizkuntzalarik (Chomsky eta abar) Port Royalgo logikaren garrantzia azpimarratu du berriro.
## Erreferentziak
David Rockefeller

**David Rockefeller, Sr.** (New York, 1915eko ekainaren 12a - *ib.*, 2017ko martxoaren 20a) estatubatuar finantzaria izan zen, John D. Rockefellerren semea.

Harvard eta Chicagoko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1946an New Yorkeko *Chase National Bank*en sartu zen, eta hango lehendakariorde izendatu zuten handik hiru urtera. Banku hark 1955ean *Bank of Manhattan Company*rekin bat egin eta *Chase Manhattan Bank* sortu zenean (gerora, 1969an, *Chase Manhattan Corporation* izena hartu zuen), Rockefellerrek finantza-etxe horretako lehendakariordetza eskuratu zuen. 1961ean, berriz, *Chase Manhattan*go zuzendari izendatu zuten, eta zuzendari orokorra eta lehendakaria izan zen 1969. urteaz gero, 1981. urtean erretiroa hartu zuen arte.

## Erreferentziak
Hagako Konferentziak eta Konbentzioak

[thumb|eskuinera|Hagako Lehen Konferentzia (1899): biltzarra [Huis ten Bosch jauregiaren areto laranjan.]]
[thumb|eskuinera|Hagako Bigarren Konferentzia (1907): biltzarra [Ridderzaalen.]]
**Hagako Konferentziak eta Konbentzioak**, 1899an eta 1907an Hagako hirian egon ziren bi konferentzia izan ziren.

Lehenak, (1899ko maiatza-uztaila) Nikolas II.a tsarrak deiturik, 26 estatu bildu zituen (Europakoak eta Amerika eta Asiako batzuk). Han hartutako erabakiak gai hauei zegozkien: lehorreko gerraren legeak finkatzea, itsas gerrari Genevako Konbentzioa ezartzea, eta nazioarteko gatazkei Arbitrajerako Auzitegi Iraunkor baten bidez bakezko irtenbidea ematea. Bestalde, airetiko bonbardatzeak, gas itogarriak eta bala-leherkariak galaraztea erabaki zen.

Bigarrenean (1907ko ekaina-urria) 44 estatu bildu ziren 1899ko konbentzioak berriro aztertzeko, eta borrokari ekin aurretik gerra-aldarrikapena egitea nahitaezkotzat jotzea erabaki zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hinayana

**Hīnayāna** (हीनयान) sanskrito eta pali hizkuntzetako terminoa da, literalki esan nahi hauek dituena: *behe-mailako ibilgailua*, *ibilgailu akastuna* edo *bazter utzitako ibilgailua*. Terminoa lehen edo bigarren mendearen inguruan agertu zen. *Mahāyāna* terminoaren aurrez aurre dago, hark *ibilgailu handia, bikaina* esanahia baitu. Askotariko interpretazioak daude, terminoa nori edo zeri dagokion zehazteko unean. Erlijioa baino areago, filosofia dela esan daiteke. Filosofia honen aldekoentzat, Buda ez da jainkoa, maisua baizik. Hemezortzi eskola eta sekta dira guztira, eta fraide eta laikoen arteko bereizkuntza funtsezkoa da, fraideak eta haien bideari jarraitzen diotenak bakarrik iritsiko baitira nirvanara. Indiako hegoaldean garatu zen, eta gaur egun Sri Lanka, Birmania eta Thailandian daude zabaldurik Hinayanaren jarraitzaileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel VIII.a Paleologo

**Mikel VIII.a Paleologo** (; 1223 &ndash; 1282ko abenduaren 11) Bizantzioko enperadorea 1259-1282 urteetan. Aurrena Nizean izan zuen gobernuaren egoitza, eta Konstantinopolisen ondoren. Joan IV.a Laskaris aginpidetik kendu eta haren lekua hartu zuen. Genoarrengana hurbiltzeko ahaleginak egin zituen (Nymphaeum-eko komenioa, 1261). Horrela, Veneziak merkataritzaren barruan zuen nagusitasunaren kontra joateko eta latinoen eskuetan zegoen Konstantinopolis bereganatzeko aukera izan zuen. Karlos Anjoukoa, Siziliako erregea, Konstantinopolisko aginpidea lortu nahian zebilen, eta erregetza ez galtzearren, Mikel III.a Paleologok hitzarmen bat izenpetu behar izan zuen Aita Santuarekin (Lyongo Hitzarmena, 1274).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elimelech Lizhenskekoa

**Elimelech Lizhenskekoa** (jaiotza izena **Elimelech Weisblum**, Tykocin, Poloniako Erresuma, 1717 &ndash; Leżajsk, 1787ko martxoaren 11) irakasle judua izan zen, hasidismoren aitzindaria.

Tow Baerren ikaslea izan zen. Baer hil ondoren Lizhenskera joan zen, eta geroztik, hiri hori hasidismoaren gune nagusi bilakatu zen. Elimelechek aitzindaritzat zuen bere burua; *zaddik*aren edo aitzindariaren garrantzia azpimarratu zuen, Jainkoaren eta herritarren arteko zubia zelakoan. Haren ustez, aginte osoa izan behar zuen bai espirituarekin zerikusia zuten gauzetan, baita bizitzaren beste alor guztietan ere. *Zaddik* delakoa goiko mundukoa bada ere, jendea salbatzera jaisten da Lurrera. Bere ideiak *No´an Elimelekh* lanean daude bilduta.

## Erreferentziak
Euri-dantza

thumb|300px|Euri-dantza Hararren, Etiopian.
**Euri-dantza** kultura askotan ezaguna den ohiturazko dantza da, euriari dei eginez uzta oparoak biltzeko egiten dena. Egipto zaharretik hasi eta XX. mendeko Balkanetan ere ezaguna da, nekazaritza-giroko kulturetan batez ere. Antzinako dantzen esanahiak biltzen dituenez gero bizitza, osasuna, oparotasuna, indarra, askotan dantza falikoak edo emankortasunezkoak euri-dantzaren bidez adierazten dira. Ezaugarri nagusiak dira biribilean dantzan egitea, landare apaingarriak erabiltzea, ura isurtzea, neska gazteak agertzea, eta haize-boladen antzera jirabiraka aritzea. Siux indiarrek adibidez, ur-ontzi baten inguruan lau aldiz egiten dute dantza, lurrera botatzen dute beren burua, eta ondoren ontziko ura edaten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Symphalangus syndactylus

***Symphalangus syndactylus*** edo **siamang**a *Symphalangus* generoko animalia da, genero horretako bakarra. Primateen barruko *Hylobatidae* familian sailkatuta dago. Malaysian, Thailandian eta Sumatran bizi dira. *Hylobatidae*ren arteko simiorik handiena da, ia-ia txinpantze baten tamainakoa. Metro bateko altuera izaten dute eta 25 kg pisu.

Siamanga berezia da, bi arrazoi direla eta: batetik, bi behatz fusionaturik ditu; bestetik, arrek lepoan "zakua" dute, buruaren tamaina lortzeraino puztu dezaketena eta horrekin oihu handiak bota. Horrez gain, 25 kromosoma pare dituzte zelula diploidetan.

Gaur egun bi azpiespezie ezagutzen dira: *Symphalangus syndactylus syndactylus* eta *Symphalangus syndactylus continentis*. *Hylobates agilis* eta *Hylobates lar*rekin batera bizi da, eta horrek berezia egiten du *Hylobatidae* guztien artean, beste espezie batekin bizi den bakarra delako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hylobatidae

## Kanpo estekak 
* 'Symphalangus syndactylus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datu basean
Larreko (argipena)

**Larreko** bi euskal herritarrek erabilitako ezizena da, hala nola Iruñeko Euskalerria Irratiak Pablo Fermin Irigarairen omenez eratutako saria:

* Pablo Fermin Irigarai, ***Larreko*** (1869 - 1949), idazlea.
* Larreko saria, Euskal kulturari ekarpen nabarmenak egindakoak saritzeko Euskalerria Irratiak eratutako sarien izena.  
* Jan Piarre Soudre, ***Larreko*** edo auriztarrarengandik bereizteko ***Ixtilarte-Larreko*** (1924-), bertsolaria.
Jan Piarre Soudre

**Jan Piarre Soudre Gabarrus**, ezizenez ***Larreko*** edo ezizen bera zuen Pablo Fermin Irigarairengandik bereizteko ***Ixtilarte-Larreko*** (Senpere, 1924ko irailaren 12a &ndash; 2013ko otsailaren 7a) bertsolaria izan zen, lanbidez laboraria.

## Biografia 
Sei neba-arrebaren artean zaharrena da; Senpereko Ibarrun auzoko Ixtilartean bizi da. Lanbidez laboraria da eta oinarrizko ikasketak ditu. Matxin Irabolaren familiarekin harreman estuak izan ditu.

1958ko irailaren 25ean Mari Kattalin Iriart saratarrarekin ezkondu zen. Sei seme-alaba izan dituzte: Tiburzio, Terexa, Josep, Paxkal, Filipe eta Pettan.

## Lanak 
Bertsu jarriak egin izan ditu; 100 bat bertso sorta bildu zaizkio eta batez ere Senpereri eta bere lagunei buruzkoak dira; *Senpertarrak gare* herriko himnoaren egilea da. Liburu bat argitaratu diote:
* *Nere pertsuxkak*, 1992.

Gaztetan antzezlan bat ere idatzi zuen, *Manexen tratua*.

## Sariak 
Hauexek dira saritu dituzten **Soudreren** bertso batzuk:
* *Senpere*, 1954an Euskaltzaleen Biltzarrak saritua.
* *Arotzen manerez*, urte berean ohorezko aipamena.
* *Axular-i*, 1956an *Herria* aldizkariak saritua.

## Omenaldiak 
Senperen bi omenaldi egin dizkiote, 1992an eta 1997ko martxoaren 9an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Matxin Irabola
* Ibarrun

## Kanpo loturak 
* Jan Piarre Soudre Bertsulari.com webgunean.
Thomas Becket

[thumb|320px|eskuinera|Thomas Becketen hilketa irudikatzen duen esmaltea, [XII. mendea, Louvre, Paris.]]
**Thomas Becket** (Londres, 1118 edo 1120 &ndash; Canterbury, 1170ko abenduaren 29a) Ingalaterrako apezpiku martiria izan zen. Eliza Anglikanoak eta Eliza Katolikoak santutzat gurtzen dute.

## Bizitza 
1154. urtean, Teobaldoren ekimena zela eta, Ingalaterrako erresumako kantziler izendatu zuen Henrike II.aren erregeak. Adiskide handiak izan ziren erregea eta Thomas Becket, eta Teobaldoren ondorengo izendatu zuen erregeak. 1162. urtean Canterburyko artzapezpiku egin zen eta uko egin zien 1164. urteko Clarendongo Konstituzioei, besteak beste erregearen aginpidea elizakoaren gainetik ezartzen zuelako eta, horien arabera, erregeari berari ematen zitzaiolako apezpikuak izendatzeko aukera.

Saldukeriaz, Frantziara erbesteratu zen eta 1170. urtean, Alexandro III.a Aita Santuaren baimenaz, Henrike II.a eta haren semea ondorengo izendatu zuten ingeles prelatuak eskumikatu zituen. Ingalaterrako erregeak Thomas Becketen Canterburyko apezpikutegirako itzulera onartu zuen Aita Santuaren mesfidantza areago ez zedin, baina 1170. urteko abenduan erregearen aldeko nobleek hil zuten Thomas Canterburyko katedralean. Haren hilobia erromesen gune bihurtu zen 1173. urtean egin zuten santu.

Santu izendatu zuten hil eta hiru urtera. Henrike VIII.ak ohostu egin zuen haren tenplua 1538. urtean, eta kendu egin zuen Thomas Becketten izena Ingalaterrako egutegitik.

## Santutegia 
Haren eguna abenduaren 29an ospatzen da.

## Erreferentziak
Juan Eskoikiz

**Juan Eskoikiz Morata** () (Ocaña, 1747 &ndash; Ronda, 1820) espainiar elizgizona izan zen.

## Biografia 
Aita Bermeokoa zuen. Fernando VII.aren irakaslea izan zen erregea oso gazte zenetik; eragin handia izan zuen harengan eta Espainiako politikan. Fernando printzea aitaren eta Godoyren aurka jartzea lortu zuen Eskoikizek. Espainiako gobernua Frantziari lotzeko ahaleginak egin zituen, Fernando VII.a errege hautatu ondoren. 1814. urtean, erregea askatzeko negoziazioetan parte hartu zuen, eta ondoren gobernuan egon zen. Baina, erregearen uste ona galdu eta Granadako Rondan hil zen, erbesteraturik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reinhard Keiser

**Reinhard Keiser** (Teuchern, Saxonia-Anhalt,  - Hanburgo, ) alemaniar musikagilea, opera-idazlea, XVII. mendeko barroko estilotik XVIII. mendeko rokoko estilora doan musika egin zuena. Lehenbizi musikako maisu izan zen Leipzigen, gero opera-zuzendari Hanburgon, eta han bizi izan zen bere bizitzako parterik handienean. 120 operatik gora idatzi zituen, mitologian, historian edo herri-kontakizunetan oinarriturik. Johann Mattheson eta G.P. Telemannekin batera, alemaniar opera barrokoaren nortasuna finkatu zuen. Elizako musika ere idatzi zuen: salmoak, pasioak, oratorioak…

## Erreferentziak
Lars Ahlin

**Lars Ahlin** (Sundsvall, 1915eko apirilaren 4a - Stockholm, 1997ko martxoaren 11) suediar idazlea izan zen.

Familia apal batean jaio zen, eta bere kasa hezi zen. 1943an lehen eleberria argitaratu zuen, narratiba psikologikorako joera argiko *Tab eta manifestua*. Pentsaera ezkertiarrekoa izanik, humanismoa eta marxismoa nahasten zituen bere pertsonaien izaeretan; horren adibide dira *Hiltzaile gupidatsuak* (1952) liburuko Aron patetikoa, edo *Kanelazko bastoitxoa* laneko ama (1953). Oso interesgarriak dira, halaber, *Bai* (1946) eta *Azala eta hostotza* (1961). 1996an argitaratu zuen bere azken liburua, *Laburpena*.

## Lan nabarmenak 
* *Tåbb med manifestet*, 1943
* *Min död är min*, 1945
* *Om*, 1946
* *Kanelbiten* , 1953
* *Natt i marknadstältet*, 1957
* *Sjätte munnen*, 1985

## Erreferentziak
Diego Ximenez

**Diego Ximenez** (Viana, 1617 - Cabredo, 1660) nafar eskultorea izan zen. Eskultore-familia batean sortu zen, eta Arabako Errioxan lan egin zuen batez ere. Juan Baskardo bere aitaginarrebarekin aritu zen. Obra nagusiak: Paganosko elizaren alboko kaperetako eskulturak (1643-1649), Lapueblako elizako erretaula nagusikoak (1630-1651), Eltziegoko San Andres elizako erretaula nagusia (1646tik aurrera), Guardiako elizako gurutzadurako eskulturak (1654), Kripango elizako eskulturak (1655), Navaridasko Santiago ermitako erretaularen erliebea (1657tik aurrera), Ekorako elizako irudia (1659) eta Lapueblako Jasokunde elizako gurutzadurako erretaulak.

## Erreferentziak
Victor Bruce (Elgingo IX. kondea)

thumb|260px|Lord Bruce

**Victor Alexander Bruce, Elgingo IX. kondea, Kincardineko XIII. kondea**, (Montreal, 1849ko maiatzaren 16a - Dunfermline, 1917ko urtarrilaren 18a) britainiar politikaria izan zen. Elgingo VIII. kondearen semea. Politikari liberal eskuindarra zen. Indiako erregeordea izan zen 1894-1899 bitarteko urteetan. Garai hartan istilu handiak izan ziren Indian; ekonomia-arazoak, borrokak mugetan, eta abar. Indiako erregeorde-lanetan ez zuen arrakasta handirik izan. Ingalaterrara itzuli zenean zaldun izendatu zuten. 1905etik 1908ra bitartean Kolonietako Idazkaria izan zen Sir Henry Campbell-Bannermanen agintaldian. 1908an utzi zituen bere kargu publikoak.

## Erreferentziak
Yves Thériault

**Yves Thériault** (Quebec Hiria, 1915eko azaroaren 27a - Montreal, 1983ko urriaren 20a) kanadar idazlea izan zen. Kanadako idazle oparoenetakoa, irrati-telebistetarako 1.300 lanetik gora eta 50 liburutik gora idatzi zituen frantsesez.

Hamabost urte zituenean eskola utzi eta hainbat lanbidetan jardun zuen harik eta 1944an irratirako idazten hasi zen arte. Bere lanak Kanadan lekutuak dira, eta pertsonaiak etnia gutxituetakoak dira, indiarrak eta eskimalak, besteak beste. Thériaulten lan nagusia *Agaguk* (1958) izan zen, maisulantzat hartua. Beste zenbait lan aipagarri: *Aaron* (1954), *Ashini* (1960), *N´Tsuk* (1968).

## Erreferentziak
Tsuguharu Foujita

japoniar margolaria izan zen.

Tokioko Eskola Inperialean hasi zituen ikasketak; 1913. urtean Parisa joan zen, eta Parisko Eskola delakoaren kide izan zen. Foujitaren estiloak Europako eta Ekialdeko tekniken eta tradizioaren bateratzea du ezaugarri. Bere margoetan emakume biluziak, erretratuak eta izadi hilak dira nagusi. Obrak: *Itzartzea*, *Lana*, *Autorretratua*, *Artista eta bere katua*, *Eva*. 1959. urtean katoliko egin zen; izena ere aldatu egin zuen, eta Foujitaren ustez margolarietan bikainena izan zenarena hartu zuen: Leonardo.

## Erreferentziak
Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetza

**Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetza**, ***HPS*** siglaz ere ezaguna, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza, Hizkuntza Politika eta Kultura Saileko hizkuntza-politika finkatzea eta euskara sustatzea helburu dituen sailburuordetza da. Haren eginkizunak 45/2011 dekretuan daude zehaztuta. 2016ko abenduaz geroztik, Miren Dobaran da Hizkuntza Politikarako egungo sailburuordea.

2014ko abenduaren 29an, Eusko Jaurlaritzak aurreko urteko kopuru eta irizpide berberak mantendu zituen euskara laguntzetan. Hedabideen laguntzetan «irismena» kontzeptuak indar handiena izango zuen, puntuen %&nbsp;70. Lehen aldiz, deialdia urte hasierara aurreratu zuen.

## HPS eta Wikipedia 
Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak, euskara sustatzeko beste hainbat jardueraren artean, diru laguntzak eman ditu, euskal wikipediaren edukia aberastearren, 2011. eta 2012. urteetan:

#### 2011: *Lur* hiztegien edukiarekin Wikipedia aberastea 
2010ean, Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak erabaki zuen *Lur hiztegi entziklopedikoa*ren eta *Lur entziklopedia tematikoa*ren edukiarekin euskal wikipedia aberastea, Jaurlaritzarenak baitira hiztegi horien jabetza eskubideak. Lehiaketa publikora atera zuen lan hori 2011. urtean, eta uztailean argitaratu zen Elhuyar Fundazioak irabazi zuela eduki horrekin euskal wikipediako 11.000 artikulu sortu edo osatzeko kontratua. Lehiaketa publiko horren bidez, Jaurlaritzaren helburua hau zen:

Halaxe, zenbait wikilarirekin batera Elhuyar Fundazioak egindako lanari esker, 11.015 sarrera landu ziren, helburua baino 15 sarrera gehiago. Sarrera horietatik, %&nbsp;80 (8.785 sarrera) berriak ziren, hau da, lehendik euskal wikipedian ez zeudenak, eta %&nbsp;20 (2.230 sarrera) lehendik wikipedia honetan sarrera ziren (xehetasun gehiago, Lur Hiztegiak Wikipediaratzeko Lantegiaren orrian).

### 2012: euskal wikipedia aberasteko proiektua 
Aurreko urtean bezala, Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak euskal wikipediako edukia aberasteko proiektu bat abiatu zuen, eta Elhuyar Fundazioak bideratu zuen lana. Orduko hartan, ordea, 2011. urtean baino askoz murritzagoa zen diru kopurua, eta proiektuaren helburua 1.000 artikulu edukiz hornitzea zen. Irailean, lehenengo urrats gisa, 278 artikulutan txertatu zen edukiren bat; eta abenduaren 15ean bukatu zuten gainerakoak osatzen, guztira 1.001 artikulu edukiz aberastuta (Sailburuordetzak kontratuz eskatu zuena baino bat gehiago). Proiektu haren barruan landutako artikuluak kategoria honetan sartuta daude.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskararen Erakunde Publikoa
* Euskarabidea
* Etxepare Euskal Institutua

## Kanpo estekak 
* Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzaren webgune ofiziala
János Richter (orkestra zuzendaria)

**János Richter** edo **Hans Richter** (Raab, gaur egun Györ, 1843ko apirilaren 4a - Bayreuth, 1916ko abenduaren 5a) hungariar orkestra-zuzendaria izan zen.

Bere garaiko orkestra-zuzendari nagusietako bat izan zen; Richard Wagner bere adiskide handiaren obren emanaldiengatik nabarmendu zen bereziki. Vienan ikasi zuen, eta Municheko Operako zuzendari izendatu zuten 1867an. 1876an, Wagnerren *Nibelungoen Eraztuna* obraren estreinaldiaren zuzendaritzan izan zen Bayreuthen, eta Wagnerren musikaren zuzendari nagusia izan zen handik aurrera. Brahms, Liszt, Edward Elgar, Donanhyi eta Béla Bartók musikarien obrak ere aurkeztu zituen lehenbizikoz munduan.

## Erreferentziak
Bertram Boltwood

**Bertram Borden Boltwood** (Massachusetts, AEB, 1870eko uztailaren 27a - Hancock Point, AEB, 1927ko abuztuaren 15a) fisikaria eta kimikaria izan zen. Erradioaktibitatearen ikerketan aritu zen batez ere. Osagai berri bat aurkitu zuen, *ionio* izendatu zuena, baina geroago osagai hori torioaren eratorria zela konturatu zen. Beruna beti uranioan aurkitzen dela ere frogatu zuen. Lur-geruzen adina zehazteko, uranioaren gangetan dagoen berun kopurua eta horren desintegrazio-kopurua kalkulatzea nahikoa zela argitu zuen. Gehiegizko lanaren ondorioz depresio sakon bat izan zuen, eta azkenik bere burua hil zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Jones (idazlea)

**James Jones** (Robinson, Illinois, 1921eko azaroaren 6a - Southampton, New York, 1977ko maiatzaren 9a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.

Estatu Batuetako armadako kide izan zen, eta Ozeano Bareko hegoaldean egindako lanagatik saritu zuten. Soldadu zen garaiko gertaerak dira Jonesen lanen gai nagusia; *From Here to Eternity*, Japoniako Pearl Harborreko erasoaren ondorengo garaiari buruzkoa, da horren adierazgarri nagusia (zinemara eraman zuen Fred Zinnemannek 1953an). Jonesen beste zenbait lan: *Some Came Running* (*Batzuk lasterka datoz*), *The Pistol* (*Pistola*), *The Thin Red Line* (*Lerro gorri fina*), eta abar.
## Erreferentziak
Rudolf Carnap

**Rudolf Carnap** (Wuppertal, 1891ko maiatzaren 18a - Santa Monica, Kalifornia, 1970eko irailaren 14a) alemaniar filosofo bat izan zen. Filosofia irakaslea Praga, Chicago eta Los Angeles hirietako Unibertsitateetan. Vienako Zirkuluaren burutzat hartu izan da. Logikaren ingurukoak izan dira bere lanak, eta eragin handia izan dute gaur egungo hizkuntzalaritzan; hizkuntzaren analisi logikotzat definitu zuen filosofia. Carnapen lan aipagarrienak: *Munduaren egitura logikoa* (1928), *Mintzairaren sintaxi logikoa* (1934), *Esanahia eta beharra* (1947), *Semantikarako sarrera* (1948), *Logika sinbolikorako sarrera* (1954).

## Erreferentziak
Ilya Prigogine

**Ilya Romanovitx Prigogine** (, *Ilia Romanovitx Prigozhin*; Mosku, 1917ko urtarrilaren 25a - Brusela, 2003ko maiatzaren 28a) Errusiar jatorriko belgikar kimikaria izan zen. 1947. urtean Bruselako Unibertsitate Libreko katedra eskuratu zuen. 1967. urtean Texasko Unibertsitateko Mekanika Estatistikako eta Termodinamikako Saileko zuzendari izendatu zuten. Oreka termodinamikotik pixkana aldentzen diren sistema materialen azterketa egin ondoren, gai biziduna antolatzen den egituren agerpenari buruzko azalpen fisikoak eman zituen, eta egitura hauei *disipatibo* izena eman zien. Azterketa horiei esker, 1977. urteko Kimikako Nobel Saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Dort

**Bernard Dort** (Metz, 1929ko irailaren 29a - Paris, 1994ko maiatzaren 5a) frantses antzerki-kritikaria izan zen. Antzerki eta operako kritikaria izan zen. Sorbonako Antzerki Ikerlanetarako Institutuan irakasle jardun zuen. Dramaturgia eskolak ere eman zituen. Estrasburgoko Antzoki Nazionaleko literatura-aholkularia izan zen, eta hainbat antzerki-lan itzuli zuen. Unibertsitatearen eta antzerki-munduaren arteko zubi-lana egin zuen, eta argitalpen ospetsu hauetan idatzi zuen: *Temps modernes*, *Cahiers du Sud*, *Cahiers de la Comédie-Française* eta *Le Monde dimanche*. *Lecture de Brecht* liburua idatzi zuen.

## Erreferentziak
Joan VI.a Kantakuzeno

**Joan VI.a Kantakuzeno** (, *Iōannēs VI Kantakouzēnos*; Konstantinopla, 1293 &ndash; Mistra, Peloponeso, 1383ko ekainaren 15a) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1347-1351 urteetan.

Joan V.aren erregeordea zen, eta Ana Savoiakoak kendu zuen postu horretatik 1341ean. Turkiarren eta eslaviarren laguntzarekin 1347an Konstantinopolis hiriaz jabetu zen, eta enperadore nagusi adierazi zuen bere burua. Serbiarren, turkiarren eta genovarren erasoek, Tesalonikako zeloteen matxinadek eta barneko erlijio-borrokek guztiz ahitu zuten inperioa. Joan V.ak menderatu zuen 1354. urtean, eta Atos mendira eta Mistrara erretiratu zen orduan. Historia-oroitzapenak biltzen dituzten idazki garrantzitsuak (1320-1356 urteak) utzi zituen.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Jorge de Montemayor

**Jorge de Montemor** (Montemor-o-Velho, 1520 aldean - Piemonte, 1561eko otsailaren 26), gaztelaniaz **Jorge de Montemayor**, portugaldar idazlea izan zen, artzain eleberriaren sortzailea. Gaztelaniaz idatzi zuen beti.

Espainiako zenbait hiritan bizi izan zen, Filipe II.aren soldadu baitzen. Flandrian eta Ingalaterran egon zen, eta Piemonten hil zuten, emakume baten amodioarengatik borrokan. *Los siete libros de la Diana* (1558) da Montemayorren eleberri nagusia. Olerkiak, 1554an bildu zituen *Cancionero* liburuan. Eragin handia izan zuen geroko espainiar idazle batzuengan, Cervantesengan, esaterako.

## Erreferentziak
Agostino Casaroli

thumb
**Agostino Casaroli** (Castel San Giovanni, Piacenza 1914ko azaroaren 24a - Erroma, 1998ko ekainaren 9a) italiar kardinala izan zen. Vatikanoaren eta Ekialdeko Europako herrialde komunisten arteko harremanak zuzentzen ahalegindu zen 1963tik aurrera. Ahalegin horiei esker jarri zen berriro harremanetan Vatikanoa Hungaria (1964), Txekoslovakia (1965) eta Jugoslaviarekin (1966). 1967an Eliza Katolikoaren Auzi Publikoen idazkari izendatu zuen Paulo VI.a aita santuak, eta 1973an Vatikanoko Idazkariaurre. Urte berean egin zuten kardinal. 1981ean Vatikanoaren eta Txinaren arteko harremanak normaltze-bidean jarri zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Ladislao Vajda

**Ladislao Vajda** (Budapest, 1906ko abuztuaren 18a – Bartzelona, 1965eko martxoaren 25a) -Jaiotza-izena: Laszlo Vajda- Espainiako zinemagilea izan zen, jatorriz hungariarra. Britainia Handian, Hungarian, Frantzian eta Italian lan egin zuen Espainian kokatu aurretik. Espainian egin zituen bere filmik onenak: *Carne de horca* (1954), *El cebo* (*Beita*), *Mi tío Jacinto* (1956, *Osaba Jacinto*), *Un ángel pasó por Brooklyn* (1957, *Aingeru bat pasa zen Brooklyndik*) eta, ezagunena, *Marcelino, pan y vino* (1955), kristau propagandazko filma, beldurrezko filmen kutsu handia duena eta arrakasta handia izan zuena.

## Filmografia 
* *Where Is This Lady?* (1932)
* *Love on Skis* (1933)
* *Haut comme trois pommes *(1935)
* *Szenzáció *(1936)
* *Ember a híd alatt* (1936)
* *Három sárkány *(1936)
* *Wings Over Africa *(1937)
* *The Wife of General Ling (*1937)
* *A Kölcsönkért kastély* (1937)
* *Az Én lányom nem olyan *(1937)
* *Magdát kicsapják *(1938)
* *Döntö pillanat *(1938)
* *Fekete gyémántok* (1938)
* *Péntek Rézi (1938)
* *La Zia smemorata *(1940)
* *Giuliano de Medici *(1941)
* *Se vende un palacio *(1943)
* *Doce lunas de miel* (1944)
* *Te quiero para mí* (1944)
* *El Testamento del virrey* (1944)
* *O Diabo São Elas* (1945)
* *Cinco lobitos* (1945)
* *Tres espejos *(1947)
* *Barrio* (1947)
* *Call of the Blood *(1948)
* *The Golden Madonna* (1949)
* *Séptima página *(1950)
* *Sin uniforme* (1950)
* *The Woman with No Name *(1950)
* *Ronda española* (1952)
* *Doña Francisquita *(1953)
* *Carne de horca *(1953)
* *Aventuras del barbero de Sevilla *(1954)
* *Marcelino, pan y vino *(1955)
* *Tarde de toros* (1956)
* *Mi tío Jacinto *(1956)
* *Un ángel pasó por Brooklyn *(1957)
* *Es geschah am hellichten Tag* (1958)
* *El cebo *(1958)
* *Ein Mann geht durch die Wand* (1959)
* *María, matrícula de Bilbao* (1960)
* *Die Schatten werden länger *(1961)
* *Der Lügner* (1961)
* *Das Feuerschiff* (1963)
* *Una chica casi formal *(1963)
* *La dama de Beirut ''(1965)

## Erreferentziak
Enrique Egas

**Enrique Egas** (Toledo,  - *ib.*, 1534) espainiar arkitektoa izan zen. Bruselako Anequin de Egas arkitekto eta eskultorearen iloba zen. Santiago de Compostelako ospitalea (1499) eta Granadako kapera (1506) eraiki zituen Errege-erregina Katolikoentzat. Obra horiez gainera, Toledoko Santa Cruz ospitalea, Granadako (1511) eta, ziur aski, Salamancako Unibertsitateko atari nagusia egin zituen. Platereskoko arkitekto garrantzizkoenetako bat izan zen. Oparoa eta irudimen handikoa baitzen, harria zilarginen modura landu zuela esan daiteke.

## Erreferentziak
Georges Franju

**Georges Franju** ( ahoskatua; Fougères,  – Paris, ) frantses zinemagilea izan zen. 1934. urtean, H. Langloisekin batera, Frantziako Zinemateka sortu zuen, eta 1948tik 1958ra bitartean, zinema dokumentalaren arloan maisurik handienetakoa izan zen: *Le Sang des bêtes* (1949, *Piztien odola*), *Hôtel des Invalides*, 1952; *Les Poussières* (1954, *Hautsak*); *La Première Nuit* (1958, *Lehenengo gaua*). Bere dokumental batzuk eta *La Tête contre les murs* (1958), egin zuen lehendabiziko film luzeak, umore beltzari zion atxikimendua erakusten dute.

## Filmografia 
* 1958 : *La Tête contre les murs*
* 1960 : *Les Yeux sans visage*
* 1961 : ''Pleins feux sur l'assassin*
* 1962 : *Thérèse Desqueyroux*
* 1963 : *Judex*
* 1965 : *Thomas l'imposteur*
* 1970 : *La Faute de l'abbé Mouret*
* 1974 : *Nuits rouges''

## Erreferentziak
Robert Greene

**Robert Greene** (Norwich, 1558ko uztailaren 11 &ndash; Londres, ) poeta, antzerkigile eta eleberrigile ingelesa izan zen. Oxford eta Cambridgen sortutako University Wits antzerkigile-taldeko kidea izan zen. Bere obra dramatikoetan, *The Honorable History of Friar Bacon and Friar Bungay* (1594) eta *The Scottish History of James the Fourth* (1598), Shakespeareren aitzindari izan zen. Lan errealistak ere idatzi zituen; haietan Londresko pobreen bizimodua deskribatu zuen (*A Groat´s Worth of Wit, bougth with a Million of Repentance*, 1592).

## Erreferentziak
Alfontso Maria Ligorio

**Alfontso Maria Ligorio** (Marianella, Napoliko Erresuma, 1696ko irailaren 27a - Pagani, Napoliko Erresuma, 1787ko abuztuaren 1a) italiar erlijioso, teologo, idazle eta apezpiku katolikoa izan zen, erredentziotarrren ordenaren sortzailea. Gregorio XVI.ak kanonizatu zuen 1839an, eta Pio IX.ak Elizako Doktore izendatu zuen 1871n. Haren eguna abuztuaren 1ean ospatzen da.

## Bizitza 
Napoliko eskualdea berriro kristautzeari ekin zion, eta Erredentore Guztiz Santuaren Kongregazioa sortu zuen 1732an. Ekiprobabilismo deituriko teologia moraleko sistema sortu zuen, probabilismo eta zorrozkeriaren arteko jarrerak aldezten dituena. Obra nagusiak ditu *Mariaren gloriak* (1750; Gregorio Arrueren euskal itzulpena, 1900) eta *Teologia morala* (1753-1755).
 
## Erreferentziak
Thomas Gainsborough

**Thomas Gainsborough** (Sudbury, Suffolk, 1727ko maiatzaren 14an bataiatua - Londres, 1788ko abuztuaren 2a) ingeles margolari eta diseinatzailea izan zen. Ikuspegiak landu zituen, batez ere, baina erretratuak ere egin zituen.

1749an Bathen jarri zen bizitzen, eta erretratu-egile gisa ospe handia izan zuen. Koloreak bikain erabili zituen bere obretan (bere hiru alaben erretratuak, Mr. eta Mrs. Andrewsen erretratuak eta abar). Eragin handia izan zuen Ingalaterrako erretratu- eta ikuspegi-margolaritzan.

Haren beste lan aipagarri batzuk: *Mrs. Robinson*, *Haur urdina* eta abar.

## Margolanak 

Irudi:Mr and Mrs Andrews 1748-49.jpg|Mr. eta Mrs. Andrewsen erretratua
Irudi:Jean Joseph Merlin (1735-1803) Painting by Thomas Gainsborough.jpg|Jean Joseph Merlin (1735-1803)
The_Blue_Boy.jpg|*Gazte urdina* (c. 1770)

## Erreferentziak
Peter Seeberg

**Peter Seeberg** (Skrydstrup, Danimarka, 1925 &ndash; 1999) danierazko idazlea izan zen. Frantziako eleberrigile existentzialisten eragin handia dute haren lanek. 1956an argitaratu zuen lehen eleberria, *Bipersonerne* (*Bigarren mailako pertsonak*). Bigarren Mundu Gerraren ondoren Berlina jo zuten atzerriko langileen artean girotu zuen lehen lan hura, giza nortasunaren alienazioa gai nagusi zuela. Gai bertsua landu zuen *Fugls Føde* (1957, *Txorientzako apurrak*) eleberrian. Ipuin-bilduma bat argitaratu zuen 1962an, *Eftersøgningen* (*Bilaketak*). Beste lan aipagarri batzuk: *Den sovende dreng* (1989) eta *Frosten hjælper* (1989) eleberriak, edota *En enkelt afbrydelse* (2001) ipuin-bilduma.

## Obra 
### Antzerkia 
* *Ferai*, 1970
* *På selve dagen*, 1977

### Narrazio laburrak 
* *Eftersøgningen*, 1962
* *Dinosaurusens sene eftermiddag*, 1974
* *Argumenter for benåding*, 1976
* *Om fjorten dage*, 1981
* *Værkfører Thomsens endelige hengivelse*, 1986
* *Rejsen til Ribe*, 1990
* *Udvalgte noveller*, 1994
* *Halvdelen af natten*, 1997
* *En enkelt afbrydelse*, 2001

### Eleberriak 
* *Bipersonerne*, 1956
* *Fugls Føde*, 1957
* *Ved havet*, 1978
* *Hyrder*, 1979
* *Uden et navn*, 1985
* *Roland kommer til verden*, 1987
* *Den sovende dreng*, 1989
* *Frosten hjælper*, 1989

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Danierazko literatura
* Idazle daniarren zerrenda
Genaro Estrada

**Genaro Estrada** (Mazatlán, 1887ko ekainaren 2a - Mexiko Hiria, 1937ko irailaren 29a) Mexikoko diplomatikoa eta idazlea izan zen. Kanpo Arazoetako idazkaria (1930-1932) eta enbaxadorea izan zen Espainia eta Turkian. Bere izena daraman doktrina sortu zuen. Argitara eman zituen lanik garrantzitsuenak *Visionario de la Nueva España* (1921), *Pedro Galín* (1926), *Crucero* (1928) eta *Genio y figura de Picasso* (1936) dira. Era berean, *Monografías bibliográficas mexicanas* eta *Archivo histórico diplomático mexicano* bildumen sortzailea eta zuzendaria izan zen.

## Erreferentziak
Ramón Pérez de Ayala

**Ramón Pérez de Ayala y Fernández del Portal** (Oviedo, 1880ko abuztuaren 9a - Madril, 1962ko abuztuaren 5a) espainiar idazle eta kazetaria izan zen, 1914ko belaunaldiaren kidea. Espainiako enbaxadore izan zen Londresen; Madrilgo liburutegi nazionaleko arduraduna eta Pradoko Museoko zuzendaria izan zen. Obra nagusiak poesian: *La paz del sendero* (1903), *El sendero innumerable* (1916), *El sendero andante* (1921, *Zidor ibiltaria*). Eleberriak: *Troteras y danzaderas* (1913, *Trotariak eta dantzariak*), *Belarmino y Apolonio* (1921), *Tigre Juan* (1926). Prosa, bereziki, fintasun eta ironia handiz landu zuen. Saiakerak ere idatzi zituen.

## Bibliografia 
### Poesia 
* *La paz del sendero* (1904).
* *El sendero innumerable* (1916).
* *El sendero andante* (1921).

### Saiakera 
* *Hermann encadenado. Libro del espíritu y el arte italiano* (1917).
* *Las máscaras* (1917-1919).
* *Política y toros* (1918).
* *Amistades y recuerdos* (1961)
* *Fábulas y ciudades* (1961).

### Eleberria 
* *Sonreía* (1909)
* *Tinieblas en las cumbres* (1907).
* *La pata de la raposa* (1911).
* *A. M. D. G.* (1910).
* *Troteras y danzaderas* (1913),
* *Prometeo, Luz de domingo, y La caída de los limones, (Novelas poemáticas de la vida española)* (1916)
* *Bajo el signo de Artemisa* (1924)
* *El ombligo del mundo* (1924)
* *Los trabajos de Urbano y Simona* (1923).
* *Belarmino y Apolonio* (1921).
* *Tigre Juan y El curandero de su honra* (1926)

## Erreferentziak
Amintore Fanfani

**Amintore Fanfani** (Pieve Santo Stefano, 1908ko otsailaren 6a - Erroma, 1999ko azaroaren 20a) italiar politikaria izan zen. Kristau Demokraziaren idazkaria izan zen 1954-1959 urteetan, eta lehen ministro izan zen birritan (1958-59 eta 1960-63), bere alderdia hauteskundeetan nagusitu ondoren. Aldo Morok atzerri-ministro izendatu zuen (1965-68). Senatuko lehendakari zela, kargua utzi egin zuen, alderdi demokrata-kristauko idazkaritza berriro hartzeko. 1976an berriro izendatu zuten Senatuko lehendakari, 1982an lehen ministro, eta 1987an Barne Arazoetako ministro.
## Erreferentziak
Tōson Shimazaki

**Tōson Shimazaki** (Nagano, 1872ko martxoaren 25a - Tokio, 1943ko abuztuaren 22a) japoniar idazlea izan zen.

1893. urtean erromantizismoaren moldeak bultzatzen zituen *Bungakkai* aldizkaria sortu zuen, eta *Wakanashu* poesia-bildumarekin egin zen ezagun. Japoniako mugimendu naturalistako aitzindari izan zen, *Hakai* (1906, *Saldukeria*) obrari esker. Frantzian bizi izan zen 1913tik 1916ra bitartean, eta Japoniara itzuli zenean, *Shinsei* (*Bizitza berria*), *Arashi* (*Ekaitza*) eta *Yoake mae* (*Egunsentia baino lehen*) idealismoaren aurkako literatura-lanak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Massimo Campigli

**Massimo Campigli** (Florentzia, Italia, 1895eko uztailaren 4a - Saint-Tropez, Frantzia, 1971ko maiatzaren 31) italiar pintorea izan zen. Kubismoaren eta Egiptoko artearen eragina nabaria da Campligiren gaztaroko lanetan. 1928tik aurrera, Etruriako artean oinarri duten moldeak erabili zituen, kolore argiak eta irudien geometria landuz, bereziki. Argi zurbil eta hotzak, koadro eta irudietako koloreen dotoretasuna nabarmentzen du: *Amazonak *(1924), *Dantzari bikotea* (1941) eta *Balkoian* (1953). Fresko handiak egin zituen (Paduako Unibertsitatekoa, 300 m2-koa,1936-1939).

Paolo Monti - Servizio fotografico - BEIC 6361509.jpg|thumb|*Due donne*
Paolo Monti - Servizio fotografico - BEIC 6361508.jpg|thumb|Massimo Campigli

## Erreferentziak
André Leroi-Gourhan

**André Leroi-Gourhan** (Paris, 1911ko abuztuaren 25a - Paris, 1986ko otsailaren 19a) frantziar etnologo, arkeologo eta historialaria izan zen.

Sorbonako irakasle izan zen 1953az geroztik. Hizkuntza, historia eta antropologiako metodoak erabili zituen historiaurrea aztertzeko. Frantses kolonietako etnologian eta Paleolitoko aztarnetan oinarrituak dira haren lan interesgarrienak.

Haren obra nagusiak *Milieux et techniques* (1945, «Bitartekoak eta teknikak»), *Le Geste et la Parole* (1964-1965, «Keinua eta Hitza») eta *La Préhistoire de l´art occidental* (1965, «Sartaldeko artearen historiaurrea») dira.
. Leroi-Gourhan, Barandiaran eta abar]]

## Argitalpen nagusiak 
* ''L'Homme et la Matière: Evolution et techniques*, Paris, Albin Michel, 1943.
* *Milieu et techniques*, Paris, Albin Michel, 1945.
* *Le Geste et la Parole*, 1. : et langage*, 2. :*Mémoire et les Rythmes*, Paris, Albin Michel, 1964-1965.
* *Les Religions de la Préhistoire*, Paris, PUF, Quadrige, 1964.
* *Préhistoire de l'art occidental*, Paris, Mazenod, 1965.
* *Les Racines du monde : entretiens*, Paris, Belfond, 1982.
* *Le Fil du temps : ethnologie et préhistoire*, Paris, Fayard, 1983.
* *Dictionnaire de la Préhistoire*, Paris, Presses universitaires de France, 1988.
* *L'Art pariétal : langage de la préhistoire*, Grenoble, Jérôme Millon, 1992.
* *Pages oubliées sur le Japon'', Grenoble, Jérôme Millon, 2004.

## Erreferentziak
Philo Remington

**Philo Remington** (Lichtfield, New York, 1816ko urriaren 31 &ndash; Silver Springs, Florida, 1889ko apirilaren 4a)
Estatu Batuetako industrialaria izan zen. Pistolak, nekazaritza-makineria eta josteko makinak ekoiztu zituen, eta bere izena duen fusila asmatu zuen, Estatu Batuetako gudarosteak 1847an bere egin zuena. 1871. urteko fusil-eredua, berriz, Espainiako armadak erabili zuen 1893ra arte. Sholes eta Glidden etxeko idazmakina ustiatzeko eskubideak erosi zituen 1873. urtean, eta hobekuntzak egin ondoren, sailean ekoiztu zuen 1876. urtetik aurrera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James T. Farrell

**James Thomas Farrell** (Chicago,  – New York, ) Estatu Batuetako idazlea izan zen. Haren obra autobiografiazkoa da oso: hirietako pobreen bizimoldea deskribatzen du, gizonen asmoek nola behera egiten duten adieraziz, *Young Lonigan* (1932), *The Young Manhood of Studs Lonigan* (1934), eta *Judgement Day* (1935) trilogian. Bost eleberritan Danny O´Neill da protagonista (1936-1953), Bernard Carr beste hirutan. Marxista zen, eta Stalinen kritika egin zuen. Literatura-kritika ere landu zuen (*Reflections at Fifty*, 1954).

## Erreferentziak
Gaitan Thienekoa

**Gaitan Thienekoa** (Vicenza, 1480ko urriaren 1a - Napoli, 1547ko abuztuaren 7a) italiar elizgizona izan zen, teatinoen ordenaren sortzailea eta Erreforma Katolikoaren eragile handia. 1671n kanonizatu zuen Klemente X.a aita santuak.

## Bizitza 
Paduan egin zituen zuzenbide zibileko eta erlijiozkoko ikasketak. Julio II.a aita santuaren kurian lan egin zuen. Oratorioko ordenan sartu zen. 1522an etsimendua emandako gaixoentzako erietxe bat sortu zuen Venezian, eta Oratorioko ordenaren adar berri bat antolatu zuen, era horretako erietxetan lan egiteko.

## Erreferentziak
Georgi Sava Rakovski

**Georgi Stoykov Rakovski** (); Kotel, 1821 &ndash; Bukarestetik hurbil, 1867ko urriaren 9a), **Georgi Sava Rakovski** () ere deitua, bulgariar idazlea eta abertzalea izan zen.

## Bizitza 
Bulgariako herriaren askatasun politikoaren alde borrokatu zen *Danubioko beltxarga* bere egunkariko lerroetatik, eta *Bidaiaria basoan* poemaren bidez (1958). Hiltzera kondenatu zuten, eta Marseillara erbesteratu behar izan zuen. Bulgariarrez osatutako gudaroste bat antolatu zuen Serbian, eta Errumanian eman zituen azken urteak. Bulgariar etorkinez arduratu zen han, eta bere herriko aitzindari espirituala izan zen.

## Ikus, gainera
* Bulgarierazko literatura

## Erreferentziak