open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Boyd

**William Boyd** (Accra, Ghana, 1952ko martxoaren 7a) eskoziar eleberri eta gidoigilea da. Unibertsitateko irakasle eta telebista-kritikari izana. *Gizon on bat Afrikan* (1981) eleberriak eman zio ospea, eta hainbat sari ere ekarri zizkion (Withbreadekoa 1981ean, Somerset Maugham saria 1982an). *Barrak eta izarrak* (1984) zinemara eraman zuten 1987an, eta urte berean argitaratu zuen *Aitormen berriak*, Boyden obrarik garrantzitsuena. *Brazzaville hondartza* (1990) eta *Arratsalde urdina* (1993) plazaratu zituen gero. Bere liburuen zinemarako egokitzapenak egin izan ditu, baita beste idazle batzuenak ere, Mario Vargas Llosarenak adibidez.

1999an Lehen Mundu Gerran girotutako *The Trench* (*Luebakia*) izeneko gerra drama film independientea zuzendu eta idatzi zuen.
## Lanak 
### Eleberriak 
* *A Good Man in Africa*', 1981
* *An Ice-Cream War*, 1982
* *Stars and Bars*, 1984
* *The New Confessions*, 1987
* *Brazzaville Beach*, 1990
* *Armadillo*, 1998
* *Nat Tate: An American Artist 1928-1960*, 1998
* *Any Human Heart*, 2002
* *Restless*, 2006
* *Ordinary Thunderstorms*, 2009
* *Waiting for Sunrise*, 2012
* *Solo*, 2013
* *Sweet Caress*, 2015
* *Love is Blind*, 2018
* *Trio*, 2020
* *The Romantic*, 2022
* ''Gabriel's Moon*, 2024

### Ipuin bildumak 
* *On the Yankee Station*, 1981
* *The Detiny of Natalie "X"*, 1995
* *Fascination*, 2004
* *The Dream Lover*, 2008
* *The Dreams of Bethany Mellmoth*, 2017
### Antzerki lanak eta gidoiak 
* *Shool Ties*, 1985
* *Longing*, 2013
* *The Argument*, 2016
### Ez fikzioaz 
* *Photobiography*, 1998
* *Bamboo'', 2005

## Erreferentziak
Wilhelm Dilthey

**Wilhelm Dilthey** (Biebrich, Renania, Alemania, 1833ko azaroaren 19a - Seis, Tirol, 1911ko urriaren 1a) alemaniar filosofoa eta historialaria izan zen.

## Biografia 
Basilea, Kiel, Breslau eta Berlinen izan zen irakasle. Bere filosofian, arrazoiaren gainetik izpirituzko bizitza dagoela azaldu zuen: «giza-zientzien eta izadi-zientzien metodoa eta helburua desberdinak dira». Sistema filosofikoen sorkuntza aztertu eta filosofiaren historiaz arduratu zen batez ere.

Obra nagusiak: *Izpiritu-zientzietarako sarrera* (1883), *Psikologia deskriptibo eta analitikoari buruzko ideiak* (1894), *Hegelen gaztaroa* (1905) eta *Mundu historikoaren egituraketa izpirituzko zientzietan *(1910).

Euskal Herriaren ikuspuntutik esan behar da Eugenio Imaz (1900-1951) idazle eta filosofo donostiarrak Diltheyren teoriak penintsulan ezagutarazi zituela eta haren lan gehienak, Hilde Janhnke emaztearen laguntzaz, gaztelaniaz itzuli zituela.

## Diltheyren lan nagusiak 
**Wilhelm Dilthey: Selected Works** Rudolf A. Makkreel-ek & Frithjof RodiPrinceton-ek University Pressen argitatutakoak:
;Argitaratutako liburukiak:
* I: *Introduction to the Human Sciences*
* II: *Understanding the Human World: Selected Works of Wilhelm Dilthey* (2010) 312 pages.
* III: *The Formation of the Historical World in the Human Sciences*
* IV: *Hermeneutics and the Study of History*
* V: *Poetry and Experience*

'*Wilhelm Dilthey, Vandenhoeck-ek & Ruprecht-ek argitaratutakoak:
* 1: *Einleitung in die Geisteswissenschaften*
* 2: *Weltanschauung und Analyse des Menschen seit Renaissance und Reformation*
* 3: *Studien zur Geschichte des deutschen Geistes*
* 4: *Die Jugendgeschichte Hegels und andere Abhandlungen zur Geschichte des Deutschen Idealismus*
* 5: *Die geistige Welt*
* 6: *Die geistige Welt*
* 7: *Der Aufbau der geschichtlichen Welt in den Geisteswissenschaften*
* 8: *Weltanschauungslehre*
* 9: *Pädagogik*
* 10: *System der Ethik*
* 11: *Vom Aufgang des geschichtlichen Bewußtseins*
* 12: *Zur preußischen Geschichte*
* 13: *Leben Schleiermachers*. Erster Band
* 14: *Leben Schleiermachers*. Zweiter Band
* 15: *Zur Geistesgeschichte des 19. Jahrhunderts*
* 16: *Zur Geistesgeschichte des 19. Jahrhunderts*
* 17: *Zur Geistesgeschichte des 19. Jahrhunderts*
* 18: *Die Wissenschaften vom Menschen, der Gesellschaft und der Geschichte*
* 19: *Grundlegung der Wissenschaften vom Menschen, der Gesellschaft und der Geschichte*
* 20: *Logik und System der philosophischen Wissenschaften*
* 21: *Psychologie als Erfahrungswissenschaft*
* 22: *Psychologie als Erfahrungswissenschaft*
* 23: *Allgemeine Geschichte der Philosophie*
* 24: *Logik und Wert*
* 25: *Dichter als Seher der Menschheit*
* 26: *Das Erlebnis und die Dichtung*

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Leyte, Arturo (1999): “Hermeneutikarako bidea filosofia gisa” in  *Heidegger: Hermeneutika eta Funtsezko Ontologia*, Andoain, Jakin. 

## Kanpo loturak 
*Dilthey, Wilhelm (1995)[1883]: *Izpiritu-zientzietarako sarrera'', EHUren webguneko Klasikoak bilduman.
Josef Hora

**Josef Hora** (Dobříň, Austria-Hungaria, 1891ko uztailaren 8a - Praga, Txekoslovakia, 1945ko ekainaren 21a) txekierazko olerkaria izan zen, txekiar etniakoa. Hasierako poema liburuak «vitalismo» izeneko mugimenduaren eraginpean idatzi zituen: *Poemak* (1915), * Zuhaitza loretan* (1920). 1927an *Hariak haizeetara* liburua argitaratu zuen. Ondorengo urteetako liburuetan, bere garaiko arte-mugimenduetatik aparte, barne-ezagutzaren bidetik jarraitu zuen. Garai hartakoak dira: *Zure ahotsa* (1930) eta *Gaztigu isila *(1936). Ezkortasunean murgildu zen azken urteetan. Hil ondoren argitaraturiko liburuan, *Eritasunaren oroimenak* (1945), Horaren ezkortasuna oso nabaria da, bere gaixotasuna eta gizartearena uztarturik.

## Erreferentziak
Cees Nooteboom

**Cees Nooteboom**, jaiotzez **Cornelis Johannes Jacobus Maria Nooteboom** (Haga, 1933ko uztailaren 31 – Menorca, 2026ko otsailaren 11) Herbehereetako idazle eta itzultzailea izan zen.

## Biografia 
Eleberriak, poema-liburuak zein bidaia-liburuak idazten ditu. Bidaia ugari egin ditu mundu osoan: Europa, Tunisia, Brasil, Japonia, Malaysia, Birmania eta Indonesian barrena, besteak beste. Bere liburuetan, bidaia horietako bizipenak islatu ohi ditu.

## Lanak 
### Kontakizun-liburuak 
* "Philip eta besteak" (1955)
* "Herbehereetako mendietan" (1984)
* "Buda hesiaren atzean, Bangkokera bidaia" (1986)
* "Berlingo kronikak" (1990)
* "Hilen eguna" (1998)
### Olerkiak 
* "Hildakoak etxe bila dabiltza" (1956)
* "Begiaren ikuspegia" (1989)
* "Inoren autorretratua" (1993)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Takamatsu

Kagawa prefeturako hiriburua, Shikoku uhartean, Japonian. 2014ko erroldaren arabera, 420.556 biztanle ditu, metropoli eremuak 838.788 (2005) ere bai.

## Historia 
1575ean, Ishikawa leinuak Takamatsuko gaztelua eraiki zuen, baina toki estrategikoan egonik, hainbat eskutatik pasa zen. Toyotomi Hideyoshi shogun handiaren kontrol zuzenpean ere izan zen hamasei urtean (1582 eta 1598 artean). Edo Aroan, Matsudaira leinuaren hiriburua izan zen.

Bigarren Mundu Gerran oso bonbakatua izan zen, Shikoku uharteko tren eta errepide erdigune garrantzitsua baitzen. Hiriaren % 78 suntsitu zuten 800 tona bonba inzendiariok.

## Geografia 
Kagawa prefeturaren erdialdean kokaturik dago, Shikoku uhartearen ekialdean. Setoko Barne Itsasoaren ertzean dago eta Takamatsuren itsasportua da Honshu uharte nagusitik gertuen dagoen Shikokuko kaia.

## Klima 

## Ekonomia 
Tresneria elektrikoak eta mekanikoak, papergintza, janari-industria, destilategiak eta ehungintza dira industria nagusiak. Papera eta barnealdeko nekazaritza produktuak (zeta, tabakoa, arroza) esportatzen dira portutik. Turismoak ere garrantzi handia du bertako ekonomian.

## Ondasun nabariak 
* Takamatsuko gaztelua
* Ritsurin lorategiak
* Shikokuko erromesbideko bost tenplu.
* Setoko zubi handia

## Iruditegia 

Irudi:|.
Irudi:Takamatsu castle23.jpg|Takamatsuko gaztelua.
Irudi:ritsurin.JPG|Ritsurin lorategiak.
Irudi:Yashimaji 06.JPG|Yashima-ji tenplua.
Irudi:Sanuki Kokubunji 05.JPG|Sanuki Kokubun-ji tenplua.
Irudi:Seto-Ohashi Bridge.jpg|Setoko zubi handia.
Irudi:Kikuchikan-dori.jpg|Kikuchikan-dori kalea.
Irudi:Mt. Yashima.jpg|Yashima mendia eta Takamatsuko kaia.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Takamatsuko webgune ofiziala
Azetileno

**Azetilenoa** bi atomo karbono eta bi atomo hidrogeno baturik sortzen den hidrokarburo asegabea da (C2H2). Kaltzio karburoan urak eragiten duenean sortzen da. 84&nbsp;°C-an irakiten du. Gas kolorge toxikoa da, erregarria, uretan, alkoholetan, azetonatan eta karbono sulfurotan disolbatzen dena. Lehen, ura kaltzio karburoz nahasiz lortzen zen. Argia egiteko erabili zen, erregai gisa, baina gaur egun metalurgian erabiltzen da batez ere, metalak soldatzeko eta mozteko. Plastikoak eta gomak egiteko ere erabiltzen da. Gorputz osoaren anestesiko gisa ere erabiltzen da, oxigenoarekin nahasirik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baldassare Castiglione

**Baldassare Castiglione** (Casaticotik gertu, Mantua, Italia, 1478ko abenduaren 6a - Toledo, Espainia, 1529ko otsailaren 2a) Erromatar Eliza Katolikoko elizgizona eta italiera eta latinezko idazlea izan zen. Rafael, Michelangelo eta Giulio Romano margolarien adiskidea izan zen. Erromako enbaxadore izan ondoren, Mantuako gortera itzuli zen 1515. urtean. Klemente VII.ak Espainiara bidali zuen Karlos V.a Espainiakoarekin harremanetan jar zedin. Karlos V.ak Avilako apezpikutegia eskaini zion.

*Il Cortegiano* (*Gorte-gizona*, 1508-1516) Castiglioneren obra ezagunak, Pizkundeko ideien alde egiten du. Hizkuntza askotara itzulia izan zen. Rafael margolariak erretratu bat egin zion, eta hura hil zenean Castiglionek *De morte Raphaelis pictoris* obra idatzi zion, omenez.

## Erreferentziak
Philipp Melanchthon

**Philipp Melanchthon**, jaiotza-izena **Philipp Schawarzerd** (Bretten, Karlsruhetik hurbil, 1497ko otsailaren 16a - Wittenberg, 1560ko apirilaren 19a) alemaniar teologoa eta Erreforma Protestantearen lider intelektuala izan zen.

1518an Wittenbergeko unibertsitateko grekozko katedra lortu zuen, eta han Luteroren adiskide eta laguntzaile izan zen. 1521ean Lutero defenditu zuen Sorbonako Unibertsitatean, *Apologia pro Luthero* izeneko liburuaren bidez. Protestantismoaren funtsezko testu izan zen *Augsburgeko aitorpenaren* egile garrantzizkoena izan zen. 1546an Lutero hil zenean, ebanjelikoen buru bihurtu zen. 300 lan baino gehiago idatzi zituen, horien artean *Loci communes rerum theologicarum*, protestanteen lehen lan dogmatikoa.

## Erreferentziak
Pete Seeger

thumb|Pete Seeger, 2007an
**Peter "Pete" Seeger** (New York, Ameriketako Estatu Batuak,  - ) ingelesezko kantaria eta musikagilea izan zen, folk musikako aitzindaria. *The Almanach Singers* taldearekin hasi zen kantuan, Woody Guthrie eta Lee Haysekin batera. 1949-1959 urteetan, *The Weavers* taldearekin aritu zen, eta, gero, bakarlari gisa. Folk musikatik abiatuta, konpromiso politikoan oinarritutako musika egin zuen. 1960ko hamarralditik aurrera eragin handia izan zuen herri-musika egiten zuten kantariengan. Kantu aipagarriak ditu, besteak beste: *Where Have All the Flowers gone?*, *If I Had a Hammer,* *We Shall Overcome*, *Kisses Sweeter than Wine *eta *Turn, Turn, Turn*.

Haren kantagintzak eragina izan zuen hainbat herrialdetako abeslariengan; bai eta Euskal Herrikoengan ere, Ez Dok Amairu taldearen inspirazio iturri izan baitzen.

## Diskografia aukeratua 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Pete Seegerri buruzko web orri ez-ofiziala.
Jan van Goyen

**Jan van Goyen** (Leiden, Herbehereak, 1596ko urtarrilaren 13a - Haga, Herbehereak, 1656ko apirilaren 27a) Herbehereetako pintorea eta marrazkilaria izan zen.

## Biografia 
Oso gazterik hasi zen pintatzen Coenraad Adriaens Schilperoort, Isaak van Swanenburgh eta Jan Arentsz de Manen lantegietan. Ondoren bi urtez aritu zen Willem Gerrits delako baten lantegian. Van Goyenen irakasleek, Swanenburgh ezik, ospe handia zuten paisaia-pintore gisa; dena dela, haien lanak galduak direnez gero, ezin jakin daiteke Leycleko eskolak zenbateraino eragina izan zuen Van Goyenengan. 1615ean Frantziara joan zen, eta urtebetez bizi izan zen han. Behin jaioterrira itzulirik, Esaias van de Velderen lantegian (Haarlemen) lan egin zuen; han egindako lanek eragin handia izan zuten bere margolaritzaren bilakabidean.

1620-1626 urte bitarteko lanetan, arkitektura-osagaiez eta sakabanaturik dauden pertsonaiez osaturik zeuden paisaiak marraztu zituen, oso kolore biziak erabiliz (*Herriaren ikuspegia*, 1623). Lan horretxegatik esan ohi da Van Goyen Holandako paisaia "errealistaren" sortzaile izan zela. Garai horretan, hainbat koadro biribil egin zituen, gai beraren ingurukoak beti (urtaroak).

1625-1630 urte bitartean Van Goyenen estiloa -Esaias Van de Velderena bezalaxe-, errotik aldatu zen. Kolore aniztasunaren ordez, kolore-sail monokromoa erabiltzen hasi zen; berdea, horia, marroia eta horien aldaerak bakarrik erabiltzen zituen. Konposizioa, bestalde, askoz ere soilagoa bihurtu zen: koadroaren bazter batean eraikin multzo bat, zuhaizti-sorta bat edo duna bakar bat nabarmentzen zuen (*Dimak eta baserriaren paisaia*, 1632, Hannover museoa). 1630. urtetik aurrera, urak garrantzi handia izan zuen Van Goyenen lanetan; ibaiak eta aintzirak marrazten zituen batez ere. Urteen joanean bere lanak gutxitu egin ziren poliki-poliki. Van Goyenek paisaien krokisak egiten zituen (lumaz hasieran, arkatzaz gero), eta paisaia osatzen zuen ondoren lantegian. Hortaz, Van Goyenen "errealismoa" asmatua zen nolabait; zenbaitetan, hainbat hiritako siluetak jartzen zituen ez zegozkien lekuetan.

Hala ere, Van Goyenen errealismoa Holandako eguratsa erakusteko gaitasunean oinarritzen da, bertako urak, zeru gris hezeak...

1634. urtean Hagan hartu zuen bizilekua. Koadroak pintatzeko eskari asko izan zituen; azkenean, ordea, behartsu hil zen. 1640. urtetik aurrera pintatuak dira egilearen obrarik aipagarrienak, paisaiak eta koadro erromantikoak batez ere: *Arte moztuak, Dordrechteko ikuspegia, Ibai baten bokalea, Negua, Errota eta ibaia, Arte zaharra, Ibaiaren ertzak* eta *Patinatzaileak*.

## Irudi galeria 

File:Jan van Goyen 001.jpg|*Merwederen ikuspegia Dordrechtetik hurbil* (1660 ingurukoa)
File:Les patineurs Jan van Goyen Lille 3118.jpg|*Pellekussenpoorteko ikuspegia neguan* (1645)
File:Goyen 1651 Voetbrug met hengelaars.jpg|*Holandako zubi tipikoa arrantzaleekin* (1651)
File:River Scene by Jan van Goyen.jpeg|*Ibai-paisaia* (1652)

## Erreferentziak
Ion Antonescu

**Ion Victor Antonescu** ( ahoskatua; Piteşti, Valakia,  – Jilava, ) errumaniar marexal eta politikaria izan zen. Armadako buruzagi nagusi 1933. urtean, 1938an Gerra ministro izendatu zuten, eta 1940an utzi zuen kargua, erregearen aurkari agertu ondoan. Mikel I.aren erreinaldian, Antonescuk aginpidea hartu eta diktadura faxista ezarri zuen, bere burua  izendatuz. Alemaniako nazien laguntzaz, Sobietar Batasunaren aurkako gerra abiarazi eta Besarabia eta Bukovina probintziak berreskuratu zituen. 1944. urtean, errusiarrak Errumanian sartu eta atxilotu eta gero, herri-auzitegi batek epaitu eta fusilatu zuen Antonescu.

## Erreferentziak
Rhinolophus macrotis

***Rhinolophus macrotis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus macrotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Laurance Rockefeller

**Laurance Spelman Rockefeller** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1910eko maiatzaren 26a - *Ib.*, 2004ko uztailaren 11) filantropoa izan zen, John D. Rockefeller finantzariaren semea.

Princetongo Unibertsitatean ikasi zuen, eta han eskuratu zuen lizentzia. Bere ekimenen artean nabarmentzekoak dira baliabide naturalen kontserbazioaren inguruan egindakoak, medikuntza-ikerketak bultzatzeko egitasmoak (batez ere minbiziaren ikerketen inguruan), teknologia aurreratuko enpresa berrien finantzaketa eta aisialdiko guneen sorrera. 1956. urtean 2.020 hektareatik gorako lur-eremua eman zion Estatu Batuetako gobernuari opari, Saint John uhartean, Virgin Islands parke nazionala sor zezaten.

## Erreferentziak
Claudio Delgado

**Claudio Delgado Ameztoi** (Donostia, 1843ko azaroaren 8a - Gijón, 1916ko uztailaren 13a) gipuzkoar zientzialaria izan zen. Habanan egin zituen medikuntza-ikasketak. Habanako *Casa Quinta de San Antonio* erietxeko sendagilea eta zuzendaria izan zen 1875-1876 urteen artean. *Sociedad de Socorros Mutuos* elkartea sortu zuen 1878. urtean, *Sociedad Antropológica* delako Elkarteko liburuzain eta artxibozain egin zuten urtebete geroago eta *Sociedad de Estudios Clínicos* delako elkarteko idazkaria eta sortzailea izan zen. Finlay doktorearekin batera, sukar horiaren eramailea den eltxoa aurkitu zuen 1888. urtean. Delgado izan zen Kuban odol-transfusioa egin zuen lehena.

Donostiako Udalak 1925eko azaroaren 13an erabaki zuen kale bat izendatzea bere omenez Gros auzoan, zezen plazatik gertu eta San Antonio Abad Ospitale Zibilaren bidean.

## Erreferentziak
Viktor Amadeo III.a

**Viktor Amadeo III.a** (; Turin, Sardiniako Erresuma, 1726ko ekainaren 26a - Moncalieri, Sardiniako Erresuma, 1796ko urriaren 16a) 1773-1796 bitartean Sardiniako erregea izan zen.

Karlos Emanuel III.aren seme eta ondorengoa zen. Absolutismoa sendotu zuen eta, horretarako, armada berriro antolatu eta Frantziarekin hitzarmenak sinatu zituen. 1789. urteko Frantziako Iraultza gauzatu zenean, Sardiniako erreformazaleei aurre egin behar izan zien. Frantses armadak Saboiako dukerria eta Niza kendu zizkion eta, beraz, austriarrengana jo behar izan zuen. 1796. urteko Napoleon Bonaparteren garaipenek Saboia eta Niza Frantziaren mende uztera behartu zuten, eta frantses soldadu talde bat Piemonten sartzea onartu behar izan zuen.

## Erreferentziak
Florent Schmitt

**Florent Schmitt** (Blâmont, Meurthe eta Mosela, 1870eko irailaren 28a - Neuilly-sur-Seine, 1958ko abuztuaren 17a) frantziar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Masseneten eta Fauréren ikasle izan zen Parisko kontserbatorioan. 1900. urtean Erromako musikagintza sari nagusia irabazi zuen *Semiramis* kantatarekin. Ondoren, Europan eta Ekialde Hurbilean ibili zen. 1922-1924. urteetan Lyongo kontserbatorioko zuzendari izan zen, eta 1929-1939. urteetan musika-gaietako erredaktore izan zen *Le Temps* egunkarian.

Schmitten lan aipagarriak dira, besteak beste: "XLVII Salmoa" (1904), "Salomeren tragedia" (1907), *Salammbô* (1925), "Sinfonia kontzertantea" (1931); ganbera-musika, pianorako musika eta kantuak.

## Erreferentziak
Mikhail Saltykov-Stxedrin

thumb|Mikhail Jevgrafovitx Saltykov-Stxedrinen erretratua.
**Mikhail Jevgrafovitx Saltykov**, errusieraz Михаи́л Евгра́фович Салтыко́в-Щедри́н (Spas-Ugol, Tver, Errusiar Inperioa, 1826ko urtarrilaren 27agreg. - San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1889ko maiatzaren 10a), **Saltykov-Stxedrin** ezizenaz ezaguna, errusiar idazlea izan zen.

## Biografia 
1841. urtean argitaratu zuen lehen poesia-bilduma; 1848an Viatkara erbesteratu zuten "Auzi nahasia" eleberria argitaratu ondoren. 1856. urtean, aske geratu zenean, "Probintziako zirriborroak" satira idatzi zuen, eta 1860. urtean Tverreko gobernari izendatu zuten. Errusiako gizarte-maila guztietako akatsak salatu zituen bere obretan: "Hiri bateko historia" (1869-1870), "Probintzietako baten egutegia" (1872) eta "Ipuinak" (1878). "Golovliof familia" eleberria izan zen idazlearen obrarik arrakastatsuena (1889).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Le Bovier de Fontenelle

**Bernard Le Bovier de Fontenelle** (Rouen, 1657ko otsailaren 11 &ndash; Paris, 1757ko urtarrilaren 9a) frantziar filosofo eta poeta izan zen. Corneilleren iloba zen. Modernoen aldeko jarrera hartu zuen bere *Digression sur les Anciens et les Modernes* (1687) obran, eta antzerkiak ere idatzi zituen, arrakastarik gabe, ordea. *Entretiens sur la pluralité des mondes* (1686) eta *Histoire des oracles* (1687) obretan jakintza herriratzen saiatu zen. Frantziako akademiarako (1691) eta Jakintzen akademiarako (1697) hautatu zuten; *Eloges* eta *Préfaces* ugariak idatzi zituen, balio handikoak. Fontanelleren jokabidea kontuan hartuz, XVIII. mendeko filosofoen aitzindari dela esan daiteke.

## Erreferentziak
George Fox

**George Fox** (Drayton, Leicestershire, 1624ko uztaila - Londres, 1691ko urtarrilaren 13a) kuakero sektaren sortzailea izan zen. Zapataria zen. Espiritu Santuak deitzen zuela uste osoa harturik, 1647an hasi zen predikatzen. Bere jarraitzaileek Adiskideen Erlijiozko Elkartea (ingelesez: *The Religious Society of Friends*) edo *quakers* (*beldurtiak*, Foxek epaile bati esan baitzion Jainkoaren hitzaren beldur behar dela izan) sortu zuten. Kuakeroek liturgia eta apaizgo oro gaitzesten dute, eta norbere kontzientzian bizi den Espiritu Santuari besterik ez diote garrantzirik ematen. Sarritan izan ziren esetsiak, eta 1654an Ameriketara joan ziren. Han eragin handia izan zuten XVII.-XVIII. mendeetan.

## Erreferentziak
Josu Frade

**Josu Frade Odriozola** (Bilbo, 1948) bizkaitar sindikalista da. Iberdrola elektrizitate-konpainian lan egiten du. 1973az geroztik UGT-Euskadiko afiliatua da, eta hainbat kargu izan ditu sindikatuaren barruan. Besteak beste, Iberdrolako delegatu sindikala izan da, UGT-Bizkaiko Zuzendaritzaren antolamendu-idazkaria (1976-1980) eta UGT-Euskadiko Erakunde Ekintzetako idazkaria (1986-1990). 1990ean, UGT-Euskadiko idazkari hautatu zuten, eta 1994an, Gasteizen egindako VI. Biltzarrean, berriz hautatu zuten. Gaur egun, ehungintza-, kimika- eta elektrizitate-arloko enpresak biltzen dituen UGTren Federazioko idazkari nagusia da.

## Erreferentziak
Joan Bazkardo

**Joan Bazkardo** edo **Baskardo** (Caparroso, Nafarroa Garaia, 1584 – Viana, Nafarroa Garaia, ) euskal eskultorea izan zen. Euskal Herriko barrokoak izan duen eskultore eta erretaula-egile handiena.

Nafarra zenbaiten ustez (Viana edo Caparrosokoa), madrildarra eta andoaindarra besteren aburuan, inork ez daki noiz eta non jaio zen Bazkardo. 1611. urtean lanean aritu zen Tuterako katedralean, 1616an Kristo bat zizelkatu zuen Iruñeko katedralean, 1624an Oiongo elizako erretaulari ekin zion eta 1630ean Ekorako Ama Sortzez Garbiaren eskultura egin zuen. Nafarroan, Araban eta Errioxan lanean ibilia nagusiki, 1647an egin zuen Irungo elizako erretaula, haren azken lan ezaguna.

## Erreferentziak
Oswald Külpe

**Oswald Külpe** (Kandau, 1862ko abuztuaren 3a - Munich, 1915eko abenduaren 30a) alemaniar filosofo eta psikologoa izan zen.

## Biografia 
Errealismoaren aitzindaria izan zen Alemanian; kanpoko mundua izan badela arrazoitzeko ez zituen onartzen ez adimenezko argudioak ez enpirikoak. Leipzig, Munich eta Würzburgeko unibertsitateetako irakaslea izan zen. Würzburgeko unibertsitatean laborategi bat sortu zuen pentsamenduaren prozesuak ikertzeko.

## Lan nagusiak 
* *Grundriss der Psychologie* (*Psikologiaren Oinarrizko Ezaguera*), 1893.
* *Einleitung in die Psychologie* (1895)
* *Philosophie der Gegenwart in Deutschland* (1902)
* *Erkenntnistheorie und Naturwissenschaft* (1910, *Ezagutzaren Teoria eta Izadiaren Zientzia*),
* *Immanuel Kant* (1907)
* *Psychologie und Medizin* (1912)
* *Die Realisierung* (*Realization*) 3 liburuki, 1912-23.
* *Die Ethik und der Krieg* (1915, *Etika eta Gerra*).

## Erreferentziak
Mahāyāna

[thumb|[Siddhartha Gautama|Budaren irudia]]
**Mahāyāna** ( *mahāyāna*, euskaraz: "Ibilgailu Handia") budismoak gaur egun dituen hiru adar nagusietako bat da, Txinan, Japonian, Korean eta Tibeten nagusi izatera iritsi dena.

Mahayana K. o. I. mendean sortu zen Budaren irakaspenen interpretazio berritzaile eta aske gisa. Mahayanaren jarraitzaileentzat Buda ez da egiaren irakasle soila, Betiereko Jaun Gorenaren azalpena baizik, eta beren helburu nagusia ez da, budismo zaharrean bezala, nork bere santutasun osoa erdiestea, *bodhisattva* bilakatzea baizik, hau da, *nirvana*-ri uko egin eta sufritzen dutenei maitasuna eta laguntza eskaintzen dien pertsona bilakatzea. Bestalde, zeru-infernuak badirela ere sinesten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus maendeleo

***Rhinolophus maendeleo*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus maendeleo'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Giovanni Pisano

**Giovanni Pisano** (Pisa, 1248 - Siena?, 1314) italiar eskultorea eta arkitektoa izan zen, Nicola Pisanoren semea.

## Biografia 
Garai hartako Italiako eskultorerik handiena izan zen. Aitarekin batera eginiko lanez gainera, Sienako katedraleko obren zuzendaria izan zen 1289. urtetik aurrera eta Pisako bataiategiko lanak egin zituen gero (1299).

Eskultura obra nagusiak: Pistoiako San Andresen pulpitua (1297-1301), Pisako katedralekoa (1301-1310) eta Margarita Luxenburgoko enperadorearen hilobia, Genoan (1312-1313). Obra hauetan guztietan Erromako eskultura klasikoaren arauak eta Frantziako estilo gotikoaren ekarpenak nahastu zituen.

Fitxategi:Pisa.Baptistery.pulpit01.jpg|Pisako bataiategiko pulpitua
Fitxategi:Perugia Fontana Maggiore.JPG|Perugiako iturria

## Erreferentziak
Jean-Paul Riopelle

**Jean-Paul Riopelle** (Montréal, Kanada, 1923ko urriaren 7a - 2002ko martxoaren 12a) kanadar margolaria izan zen.

## Biografia 
Tachismoa (frantseseko *tache* hitzetik hartua) deritzon arte-mugimenduaren ordezkari aipagarrienetako bat da. Tachismoaren jarraitzaileek kolorezko orbanak margotzen dituzte ausaz. Riopellek bat-bateko margolantzat har daitezkeen obra-sail bat egin zuen. 1950az geroztikako lanetan, pintura-zerrenda lodiak erabili zituen argitasun handiko mosaiko halako batzuk eratzeko. Geroztikako lan askotan, 1956tik aurrera margotu zituenetan batez ere, zuriune handiak utzi zituen koadroetan, eta askatasun- eta espazio-efektu bitxia lortu zuen.
## Erreferentziak
Paul Sears

**Paul Bigelow Sears** (Bucyrus, Ohio, 1891ko abenduaren 17a - Taos, Mexiko Berria, 1990eko apirilaren 30a) estatubatuar ekologista izan zen. Ohioko Wesleyan Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta Chicagokoan eskuratu zuen doktoregoa 1922an. Harrezkero irakasle gisa jardun zuen Oklahomako Unibertsitatean (1928-1938), Oberlin Collegen (1938-1950) eta Yale Unibertsitatean (1950-1960). Ipar Ameriketako izozteen ondorengo klimari buruz egindako ikerketengatik zen, batez ere, ezaguna. Idazlan nagusiak: *Life and Environment* (1939, *Bizitza eta ingurumena*), *Biology of the Living Landscape* (1964, *Ingurune biziaren biologia*), eta *Lands Beyond the Forest* (1969, *Basoz haraindiko lurra*).

## Erreferentziak
Tamanrasset

**Tamanrasset** (arabieraz: تمنراست; amazigeraz: 75px) Aljeriako Saharako hegoaldeko herria da, Hoggar mendialdean dagoena. 38.146 biztanle ditu (1987).

## Klima 
Basamortuko klima garaierak (1.378 m) leuntzen badu ere, itzalean munduko tenperatura beroenetakoak jaso dira han (38&nbsp;°C-tik gora).

## Historia 
Tuareg berberiarren egoitza da. Aljeria iparretik hegoaldera zeharkatzen duen Trans-Sahara errepideko gune garrantzitsua da. Herria, Saharako bideak babestea helburu zuen postu militarraren inguruan eraiki zen.

## Ekonomia 
Izen bereko oasian fruituak (muxika, zitrikoak, datilak, almendrak, pikoak), laboreak eta artoa hazten dira. Turismoak hilabete hotzenetan du garrantzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shirley Bassey

**Shirley Bassey** (Cardiff, Gales, 1937ko urtarrilaren 8a) abeslari ingelesa da.

Langileen klubetan hasi zen abesten. 1955ean, *Such is life* izeneko musika-ikuskizun batean parte hartu zuen Londresko West End auzoan, eta bi urte geroago lehen diskoa plazaratu zuen. Arrakasta handiko abestiak grabatu ditu, hala nola *Kiss me honey, honey, kiss me* eta *As long as he needs me*. John Barry musikagile ospetsuaren *Goldfinger* kanta abestu zuen, izen bereko filmerako. 1980an, abesteari utzi zion, baina 1997an Propellerheads bikote britainiarraren lehen diskoan *(History Repeating)* abestu zuen, eta sekulako arrakasta izan zuen mundu osoan.

## Erreferentziak
Louis Gardet

**Louis Gardet**, benetako izenez **André Brottier** (Tolosa Okzitania, Frantzia, 1904ko abuztuaren 15a - Tolosa Okzitania, 1986ko uztailaren 17a) frantses teologo, filosofo eta mistikoa izan zen.

## Biografia 
Neotomismotik sortutako kristau-filosofiaren ordezkari nagusietakoa izan zen. Kultura eta erlijio konparatuen filosofo kristautzat azaltzen zuen bere burua, eta lotura estua izan zuen Foucaulden *Petits Fréres* elkartearekin. Islamaren inguruko ikerlan sakonak egin eta argitaratu zituen: *La cité musulmane* (1954, "Musulman hiria"), *Les grands problémes de la théologie musulmane: Dieu et la destinée de l´homme* (1967, "Teologia musulmanaren gai nagusiak: Jainkoa eta gizakiaren patua"), *Les hommes de l´islam *(1977, "Islamaren gizonak").

## Erreferentziak
James Weldon Johnson

**James Weldon Johnson** (Jacksonville, Ameriketako Estatu Batuak, 1871ko ekainaren 17a - Wiscasset, Maine, Ameriketako Estatu Batuak, 1938ko ekainaren 26a) ingelesezko idazlea izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako Hegoaldeko estatuetan nabari zen arrazismo-joerak desagerrarazteko borrokan eman zuen bizitza. Koloreko Pertsonen Garapenerako Elkarte Nazionalaren bultzatzaileetako bat izan zen.

Lan ezagunenak: *The autobiography of an ex-coloured man* (1912, *Beltz izandako baten autobiografia*), autobiografia, *Black Manhattan *(1930, *Manhattan beltza*), New Yorkeko beltzen bizitzari buruzko soziologia-ikerlana, eta bi olerki-bilduma; *Fifty years and Other poems* (1917, *Bost urte eta beste poema batzuk*) eta *God´s trombones *(1927, *Jainkoaren tronboiak*).

## Erreferentziak
Artturi Ilmari Virtanen

**Artturi Ilmari Virtanen** (Helsinki, Finlandia, 1895eko urtarrilaren 15a - Helsinki, 1973ko azaroaren 11) finlandiar biokimikaria izan zen.

## Biografia 
Helsinkiko unibertsitateko kimika-irakasle eta Helsinkiko Teknologia Unibertsitateko biokimikako ikertzaile eta irakasle izan zen. Proteina askotako bihien ekoizpena handitu eta gordetzeko sistemak hobetzeko ikerketak egin zituen batez ere, garrantzi handikoak baitira haiek negu luze gogorrak dituzten herrialdeetan. Bihitegietako hartzidura-prozesuak aztertu zituen gehienbat, eta aleak andeatzen dituzten azidotze-prozesuak eragozteko metodo bat asmatu zuen, bere izenaren laburduraz AIV deitua.

Kimikako Nobel Saria irabazi zuen 1945ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hoatzin

**Hoatzina** (*Opisthocomus hoazin*) Cuculiformes ordeneko opistokomidoen familiako hegaztia da, bere generoko eta familiako kide bakarra. Motots nabarmena dauka eta 60 cm inguruko luzera.

Hego Amerikan bizi da, Amazonia oihaneko mangladi eta zingiratan. Brasilen, Kolonbian, Perun, Bolivian eta Guyanan aurkitzen da.

## Deskribapena 
Tamainaz eta itxuraz faisaiaren antzekoa bada ere, lepoa eta isatsa hark baino luzeagoak ditu. Guztira 65 cm har ditzake luzeran.

Hegazti arrea da, baina baditu luma beltzezko, gorrixkazko, horizko eta zurizko orban eta zerrendak ere. Bizkarralde iluna du, luma gris-marroiez estalia, eta azpialdean argiagoa da.

Buruan aurrealdea biluzia du, kolore urdinekoa eta begiaren irisa gorria duena. Gandor ganorabako bat ageri du kanela koloreduna.

## Elikadura 
Zuhaitzen hostoak eta fruituak janez elikatzen da. Ikerketen arabera hoatzinaren dietaren %82a hostoek osatzen dute, %10a loreek eta %8a baino ez fruituek. Hostoak digeritzeko digestio hodian paparo handia du eta bertan hartzidura egiten du, ugaztun hausnarkarien antzera. *Hegazti kirastun* ere esaten diote, alde batetik hartziduran sortzen diren gasen eraginez eta bestetik arriskuan aurkitzen denean botatzen duen usainarengatik.

Amazoniako biztanleek ez dute ehizatzen, zapore txarra duelako. Arrautzak ordea hartzen dituzte jateko.

## Ugalketa 
Euri sasoian ugaltzen da, zuhaitzen azpialdea urak estaltzen duenean. Animalia taldekoia da eta txitatzerakoan kolonia txikiak eratzen ditu. Habiak zuhaitzen adarretan egiten ditu eta 2-3 arrautza jartzen ditu.

Helduek berrahoraturiko elikagaia jaten dute txitek eta badute ohikoa ez den bereizgarri bat, bi erpe txiki dute hego bakoitzean, zuhaitzetan ibiltzea ahalbidetzen dietenak uretara erori gabe. Erortzea gertatzen bada ere, igeri egiten dute zuhaitz enborreraino eta erpeei esker zuhaitzetan gora igotzen dira. *Buteogallus urubitinga* arranoak hoatzinen habia kolonia bat erasotzen duenean helduek alde guztietara hegan egiten dute, zarata handia eginez, arranoa nahasteko eta bitartean txitek zuhaitz adarretatik ihes egiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filippo Juvarra

**Filippo Juvarra** (Messina, 1678ko martxoaren 7a - Madril, 1735ko urtarrilaren 31) italiar arkitekto barrokoa izan zen. Erroman arkitekturako ikasketak egin ondoren, erregeren arkitekto izendatu zuen Victorio Amadeo II.a Savoiakoak, eta Turingo hirira joan ziren biak. Hiri honetan egin zituen Juvarak lan goraipagarrienak: Supergako basilika (1715), Madama jauregiko aurrealdea (1718), Erregearen jauregiaren zabalpen eta berrikuntzak (1720-1721) eta Stupinigi etxeko ehiza-kasinoa (egilearen maisulana, 1729-1734). Espainiara joan zen 1735. urtean Filipe V.ak deiturik, eta La Granjan lan egin zuen. Hark egina da, orobat, Madrilgo errege-etxearen diseinua.

File:Basilica di Superga (Turin).jpg|Supergako basilika
File:Exterior of the Palazzina di caccia of Stupinigi.jpg|Stupinigiko ehiza pabiloia
File:PalacioReal1.jpg|Madrilgo Errege Jauregia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus malayanus

***Rhinolophus malayanus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus malayanus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jaume Roig

thumb|Jaume Roigen *Espill* eskuizkribua

**Jaume Roig** (Valentzia, Katalan Herriak, 1400 inguruan - Benimamet, 1478) idazle katalana izan zen.

## Biografia 
Sendagilea zen. Eginkizun garrantzitsuak izan zituen Valentzia hiriko gobernuan, eta Alfontso Eskuzabalaren gortean. 1459-1460an 16.000 bertso baino gehiagoko kontakizun satiriko bat idatzi zuen, 1531 arte argitaratu ez zena, eta hiru izenburu desberdinez ezagutzen dena: *Llibre de les dones* (*Emakumeen liburua*), *Llibre dels consells* (*Aholkuen liburua*) eta *Espill* (*Ispilua*). Kontakizun sendo eta gordina da; kontalariak emakumeen aurka dihardu, bere hiru ezkontzen berri ematen du, eta giza bizitzaren ikuspegi mingotsa erakusten du.

## Erreferentziak
Hendrick ter Brugghen

**Hendrick Jansz ter Brugghen** (edo **Terbrugghen**; Deventer, Herbehereak, 1588 &ndash; Utrecht, Herbehereak, 1629ko azaroaren 1a) margolaria izan zen, Bloemaerten ikaslea izandakoa. 1604-1614 bitartean Italian bizi izan zen. 1614. urtean Herbeheretara itzuli zen, eta Utrechten hartu zuen bizilekua. Caravaggio italiar pintorearen jarraitzailerik handiena izan zen, eta haren eragina nabaria da Terbrugghenen pinturetan («Tomas santuaren sinesgabekeria», «San Mateoren bokazioa», «Jokalariak»), aukeratzen dituen gaietan, eta argia eta koloreak lantzeko eran batez ere. Haren pinturak Londres, Oxford, Edinburgh, Utrecht, Amsterdam, Viena eta New Yorkeko museoetan daude ikusgai, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Borcherds

**Richard Ewen Borcherds** (Lurmutur Hiria, ) ingeles matematikaria da. Lehenengo ikasketak Cambridgeko Trinity Collegen egin zituen; gero, irakasle laguntzaile izan zen Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn. Errege Elkarteko kide izateaz gainera, 1993tik aurrera, Berkeleyko Unibertsitateko irakasle da. Cambridgeko Unibertsitateko Matematika Hutseko eta Estatistika Matematikoko sailetako kide ere bada. Aljebra eta geometrian egindako lanarengatik, eta bereziki *Moonshine* izeneko aierua frogatzeagatik, da ezaguna. Aieru hori John Conway eta Simon Norton britainiar matematikariek azaldu zuten 1970ko hamarraldiaren bukaeran.

## Erreferentziak
Averroismo

thumb|250px|*Averroes*, Andrea di Bonaiuto italiar pintoreak margotua, XIV. mendea.
**Averroismoa** Ibn Rusd edo Averroesen filosofia-sistema da, XIII. mendearen amaieraz geroztik garatua.

Hiru teoriatan oinarritzen da.
# Gizakiak bi adimen ditu: bata egilea, bakarra, gizaki guztientzakoa eta hilezkorra dena, eta bestea pasiboa edo materiazkoa, nork berea duena dena eta gorputzarekin batera galtzen dena.
# Materiaren betierekotasuna.
# Egia bikoitza: filosofiarentzat egia dena teologiarentzat gezurra izan daiteke, eta alderantziz.

Eragin handia izan zuen ondorengo filosofia-eskoletan. Averroismoaren jarraitzaile nagusiak Siger Brabantekoa, Marsilio Paduakoa, Boezio Daziakoa, Nicoletto Vernias eta Alesandro Achilini izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marceline Desbordes-Valmore

**Marceline Desbordes-Valmore** (Douai, 1786ko ekainaren 20a - Paris, 1859ko uztailaren 23a) frantziar poeta izan zen. Etxe oneko alaba zen, baina haren familiak ondasunak galdu zituen Iraultzaren ondotik, eta Guadalupera jo zuen. Parisa itzuli eta antzezle gisa hasi zen lanean; aldi berean, haur-ipuinak eta elegia-poemak idatzi zituen (*Poésies,* 1842; *Poésies inédites,* 1860). Malenkonia zuen beti lagun, eta bizitza mingotsa izan zuen (lau seme-alaba galdu zituen gazterik). Mistika-lanak ere egin zituen (*La Couronne effeuillée*). Erromantikoen garaian baztertu zuten, baina Baudelairek eta Verlainek berreskuratu zuten Marceline Desbordesen poesia ahantzia.

## Bibliografia 
* 1819: *Élégies et romances*
* 1825: *Elégies et Poésies nouvelles*
* 1830: *Poésies Inédites*
* 1833: *Les Fleurs*
* 1839: *Pauvres Fleurs*
* 1843: *Bouquets et prières*
* 1860: *Poésies posthumes* (hilondokoa)
## Erreferentziak
Azido nitroso

**Azido nitrosoa** HNO2 formula duen konposatu kimikoa da.

## Ezaugarriak 
Azido ahul eta ezegonkorra da. Ur-disoluzioan bakarrik ezagutzen da, eta isolatzeko ahaleginak egiten direnean, deskonposatu egiten da. Honela:

4 HNO2 → 2 HNO3 + N2O + NH2O

edo honela:

2 NO2 → NO2 + NH2O

Hala ere, azido nitrosoaren gatzak, nitritoak, oso egonkorrak dira. Azido nitrosoaren disoluzioak erreduktoreak eta oxidatzaileak dira aldi berean. Azido nitrikoa, ur oxigenatua, permanganatoa eta bioxido metalikoak erreduzitzen ditu, eta potasio ioduroa, azido sulfurosoa eta gatz ferrosoak oxidatzen.

## Erabilera 
Tindagaien industrian oso erabilia da diazorreakzioetan, eta haren gatzak, nitritoak, konposatu komertzialak dira, garrantzi handikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángel Ossorio

**Ángel Ossorio y Gallardo** (Madril, 1873ko ekainaren 20a - Buenos Aires, 1946ko maiatzaren 19a) espainiar politikaria izan zen. Bartzelonako gobernari zibila izan zen *Solidaridat Catalana*ren garaipena izan zenean (1907ko apirilean), eta Bartzelonako Aste Tragikoan (1909ko uztailean), baina, Aste Tragikoan izandako indarkeria zela eta, dimititu zuen. Errepublika-kontserbadorea zen; Companysen eta Azañaren alde agertu zen 1934ko urriko gertakizunen ondoren haien kontra izandako gerra-kontseiluan. Espainiako Gerra Zibilaren garaian matxinatuen kontra azaldu zen, eta ondorioz, erbestera joan behar izan zuen. Erbestean Giralen gobernuko kide izan zen (1945).

## Obra idatzia 
* *El Alma de la Toga* (1919)
* *Historia del pensamiento político catalán durante la guerra de España con la República francesa (1793-1795)*, doktoreago tesia , Madril, 1913.
* *La España de mi vida. Autobiografía*, Grijalbo, Bartzelona, 1977.
* *Mis Memorias*, Tebas, Madril, 1975
* *Barcelona. Julio de 1909(Declaración de un testigo)*. Madril, 1910.
* *Vida y sacrificio de Companys. Memorial Democràtic de la Generalitat de Catalunya*. Bartzelona, 2010.

## Erreferentziak
Faustin-Élie Soulouque

**Faustin I.a Haitikoa**, jaiotza-izenaz **Faustin-Élie Soulouque** (Petit Goave, Haiti, 1782ko abuztuaren 15a - 1867ko abuztua), Haitiko politikaria izan zen.

## Biografia 
Esklabo beltz baten semea zen. 1803an frantsesak Haititik kanporatzeko matxinadetan parte hartu zuen. Beltzen buruzagia izan zen, eta 1847an agintari-mulato talde batek Haitiko lehendakari hautatu zuen beren aginduak beteko zituelakoan; Soulouquek, ordea, ez zituen mulatoak aintzat hartu, eta 1849an bere burua enperadore izendatu zuen (Faustin I.a). Haren agintaldian ustelkeria eta beldurra nagusitu ziren Haitin. Santo Domingo menderatzeko ahaleginak egin zituen, baina ez zuen lortu. 1859an bere kargua kendu zion Geffard jeneralak.
## Erreferentziak
Lester Young

**Lester Young** (izengoitia: *Prez*; Woodville, Mississippi, 1909ko abuztuaren 27a - New York, 1959ko martxoaren 15a) Estatu Batuetako saxofoi-jotzailea izan zen. Jazz-musika landu zuen. Lehen kontratuak Kansas Cityko orkestra txiki batekin lortu zituen. 1936. urtean grabatu zuen lehen diskoa, Count Basierekin, eta gero haren orkestran lan egin zuen. Garai hartako saxofoi-tenor ospetsuenetako bat izan zen. Jazz berriaren aitzindari nagusietako bat, eta *cool* joeraren sortzaile izan zen. Lan nagusiak ditu: *Lady Be Good* (1936), C. Basierekin; *The Man I Love* (1939), Billie Holidayrekin; *Lester Leaps in *(1939), C. Basierekin; *Tickle Toe* (1940), C. Basierekin.

## Diskografia 
### Count Basieren orkestran 
* *The Complete Decca Recordings* (1937–39)
* ''America's No.&nbsp;1 Band: The Columbia Years* (1936–1940 eta 1942ra arte)
* *Super Chief* (1936–1940 eta 1964ra arte)

### Banakakoak 
* *The Kansas City Sessions* (1938 eta 1944)
* *The Master's Touch* (1944)
* *The Complete Aladdin Recordings* (1942-7)
* *Lester Young Trio* (1946)
* *The Complete Savoy Recordings* (1944–50)
* *Lester Young Trio* (1946) - Verve Records
* *One Night Stand - The Town Hall Concert 1947*
* *Lester Young with the Oscar Peterson Trio* (1952)
* *Live at Birdland- Lester Young* (1953)
* *Pres and Teddy* (1956)
* *The Jazz Giants '56* (1956)
* *The Complete Lester Young Studio Sessions on Verve*
* *Lester Young in Washington, D.C., 1956*
* Count Basie - *Count Basie at Newport'' (1957)

## Erreferentziak
Marcelin Berthelot

**Marcelin Berthelot** (Paris, Frantzia, 1827ko urriaren 25a - *ib.*, 1907ko martxoaren 18a) kimikari eta politikari frantsesa izan zen.

## Biografia 
Sintesi kimikoa izan zuen bere ikerketa alorretako bat: alkohol etilikoa (1855), azido formikoa (1856), metanoa (1858), azetilenoa (1860), etab.

Termokimikaren bultzatzaile izan zen, eta kalorimetroa hobetu eta bonba kalorimetrikoa asmatu zuen. Sistema kimikoen bilakaera ikertu zuen. Fisiologiaren alorrean entzimak izan zituen aztergai. Garai modernoetako kimikaririk behinenetako honek notazio atomikoaren erabilera ukatzean oker handia egin zuen. Hezkuntza ministroa izan zen (1886-1887) eta gero Kanpo Arazoetakoa (1895-1896).

Berthelot, Marcellin – Révolution chimique, 1890 – BEIC 11800561.jpg|*La Révolution chimique*, 1890

## Erreferentziak
John Dudley

**John Dudley** (Londres, 1502 - 1553ko abuztuaren 22a) ingeles politikaria izan zen. Henrike VIII.aren agindupean frantsesen eta eskoziarren aurka borrokatu zen. Alderdi protestanteko buruzagietako bat izan zen, eta Henrike erregearen agintaldiko azken urteetan eragin handia izan zuen Dudleyek. Gogor zigortu zituen nekazarien matxinadak (1549). Eduardo VI.a errege gaztearengan ere gero eta eragin handiagoa izan zuen, eta Joana Grey bere besoetakoa Erreinuko ondorengo izendarazi zuen. Erregea, aldiz, gazterik hil zen, eta erregina izendatu berriaren aurka altxatu zen herria. Dudley eta Joana Grey hiltzera zigortu zituzten.

## Erreferentziak
Rhinolophus marshalli

***Rhinolophus marshalli*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus marshalli'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Friedrich Mohs

**Friedrich Mohs** (Gernrode, Harz, Alemania, 1773ko urtarrilaren 29a - Agordo, Tirol, Austria, 1839ko irailaren 29a) mineralogoa eta geologoa izan zen. Irakaslea izan zen Grazen, Friburgon eta Vienan. Meen gogortasuna neurtzeko eskala bat asmatu zuen, *Mohsen eskala* deitua: eskalako mea batek bere aurrekoa urra dezakeela kontutan hartuta, eta ondoren datorrenak lehena, eskalako mea oinarrizkoak gogortasun txikienekotik handienera sailkatzen dira: talkoa, igeltsua, kaltzita, fluorita, apatita, ortoklasa, kuartzoa, topazioa, korindoia eta diamantea. Balioa 1etik 10era dute. Gainerako meen gogortasuna eskalakoekin erkatuz jakin daiteke.

## Erreferentziak
Alan Paton

**Alan Stewart Paton** (Pietermaritzburg, Natal, 1903ko urtarrilaren 11a - Durban, 1988ko apirilaren 12a) Hegoafrikako idazle eta *apartheid* aurkako aktibista izan zen. Hegoafrikako arazoak agertzen ditu Patonek bere obretan. *Cry, The Beloved Country* (1948, *Negar egin, herri maite horrek*) eta *Ah, But Your Land Is Beautiful *(1982, *Herria, oso ederra duzu, ordea*) dira Patonen eleberri nagusietako batzuk. Horiez gainera, biografiak *South African Tragedy* (1964, *Hegoafrikako tragedia*), Hofmeyr ministro liberalaren biografia, eta *Apartheid and The Archbishop* (1974, *Apartheid eta artzapezpikua*), Geoffrey Clayton Cape Towngo artzapezpikuarena, argitaratu zituen. Autobiografia ere idatzi zuen.

## Erreferentziak
Esther Zorrozua

**Esther Zorrozua Eguren** (Bilbo, Bizkaia, 1955 -) bizkaitar idazlea da.

## Biografia 
Filologia Erromanikoan lizentziaduna da Deustuko Unibertsitatean, eta Literaturan doktorea Euskal Herriko Unibertsitatean. Gaztelania Hizkuntza eta Literatura irakaslea da batxilergoko institutu batean.

Kontakizun laburren antologietan parte hartu du: *La savia del tamarindo* (2001), *60 relatos, 60 autores* (2002), *Cuentos y leyendas de Bilbao* (2005), *Cuentos de todo corazón* (2006).

2004an bere lehen eleberria argitaratu zuen: *La casa de La Galea* (2004). Esther Zorrozuarena da ere *Bilbao, ciudad abierta* (2006), Bilboko hiriaren omenez idatzitako narrazio-bilduma.

## Erreferentziak
Bruno Bauer

**Bruno Bauer** (Eisenberg, Alemania, 1809ko irailaren 6a - Rixdorf, Alemania, 1882ko apirilaren 13a) kritikaria eta filosofoa izan zen. Hegelen jarraitzaile ezkertiarra izan zen; bere lehen lanetan filosofia eta teologia adostu nahi izan zituen, baina kristautasun oro errotik ukatzera jo zuen berehala: *San Joanen Ebanjelioko egintzen kritika* (1840), *Sinoptikoen historia ebanjelikoaren kritika* (1841), *Ebanjelioen kritika eta beraien jatorriaren historia* (1851). Politikaz eta historiaz ere arduratu zen, eta lan ugari argitaratu zuen gai horiei buruz; horiek izan ziren Marx eta Engelsen kritikagai *Familia Santua*(1845) izenburuko liburuan.

## Erreferentziak 
* Azurmendi, Joxe (1998): "K. Marxen eboluzioa *Manifestu*-ra arte. Hegelen idealismotik materialismo historikora" in Karl Marx eta Friedrich Engels, *Alderdi Komunistaren Manifestua*, Donostia, Jakin. 

## Kanpo estekak
Cecil Taylor

**Cecil Percival Taylor** (Long Island, AEB, 1929ko martxoaren 25a - New York, 2018ko apirilaren 5a) jazzeko piano-jotzaile eta musikagile estatubatuarra izan zen.

## Biografia 
Zortzi urte zituela ikasi zuen pianoa eta perkusio-tresnak jotzen. Musikaren mutur batetik besterako ibilbidea egin zuen, eta, hala, Hot Lips Page tronpeta-jotzaile klasikoarekin eta Albert Ayler saxofoi-jotzaile iraultzailearekin jo zuen. Horrela ezagutu zituen Thelonious Monk, Duke Ellington eta Igor Stravinski.

1960ko hamarraldian, free jazzaren ordezkari nagusietako bat bihurtu zen. Mota guztietako artistekin lan egin zuen: hala nola Bommo Bailey tap dantzariarekin, Mikhail Barishnikov dantzariarekin, Friedrich Guldarekin eta Max Roachekin.

## Erreferentziak
Simon Petliura

**Simon Vasilovitx Petliura** (, ; Poltava, greg./maiatzaren 10ajul. - Paris, ) ukrainar kazetari eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Ukrainako Alderdi Sozialdemokrataren sortzaileetariko bat izan zen (1905), eta Gerrako ministro Ukrainako lehen gobernu burujabean (1917). Alemaniarren aurka borrokatu zen, baina haiek preso hartu zuten 1918an. Espetxetik atera ondoren aginpidera iritsi zen 1918ko azaroan, baina boltxebikeek baztertu zuten 1919ko otsailean. 1920an poloniarrekin elkartu zen poloniarren eta sobietarren arteko gerran, baina Kieven garaitu zuten, eta Polonian bilatu behar izan zuen babeslekua 1920an, eta Frantzian 1921ean. Judu ukrainar batek hil zuen Parisen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
*   (audiobook)