Zingiretako momiak

thumb|300px|Tollundeko gizona, K.a. IV. mendekoa.
thumb|300px|Rendswühren gizona Gottorf gazteluan, Schleswig (Alemania) ikusgai.
**Zingiretako momiak edo zohikatzetako gorpuak**, zingiretako-zohikaztegietako gorputzak edo zingiretako momiak bezala ere ezagunak, Europako iparraldeko sphagnum-zingiretan naturalki gordetako giza gorpuak dira. Giza aztarna zaharrenek ez bezala, larruazala eta barne-organoak mantendu dituzte, inguruko eremuan ezohiko baldintzak daudelako. Baldintza horietan ur oso azidoa, tenperatura baxua eta oxigenorik eza sartzen dira, larruazala kontserbatzen dutenak baina iluntzen dutenak. Bere azala kontserbatzen bada ere, hezurrek ez dute egiten, zohikatzaren azidoak hezurraren kaltzio fosfatoa disolbatzen baitu.

Landareen deskonposizio makala da zohikatza erregai fosil begetala sorrarazten duena.

## Momien inguruko zalantzak 
1965ean, Alfred Bilk zientzialari alemaniarrak Ipar Europako 1850 inguru zeudela katalogatu zuen, baina asko dokumentu edo aurkikuntza arkeologikoen bidez ezin izan dira egiaztatu; izan ere, Alemaniako egunkari arkeologiko bateko artikulu batek "alegiazko jendea" deitu zien, gorpu asko fabrikatuak zirela ondorioztatuz. Asko, denak ez badira, Burdin Aroan datatu dira. Askok antzeko eran erail eta gordailatu izanaren zantzuak erakusten dituzte, elementu erritualen bat adieraziz, arkeologo askok Burdin Aroko paganismo germaniarraren giza sakrifizioen biktima izan zirela erakusten duela uste dutenak; nahiz eta Kornelio Tazitok bereziki hau I. mendeko Germanian sakratutako heriotza zigor kapitaltzat deskribatzen duen. Urtegiko momien adibiderik nabarmenenetako batzuk Tollundeko gizona, Danimarkako Grauballeko gizona eta Ingalaterrako Lindowko gizona dira.

## Zingira horien kimika 
thumb|300px|Sphagnum.
Zingira kopuru mugatu batek bakarrik ditu ugaztunen ehuna babesteko beharrezko baldintzak. Gehienak Europako iparraldeko klima hotzetan daude, ur gazitik gertu. Adibidez, Danimarkako eremuan, non Haraldskren emakumea berreskuratu zen, Iparraldeko itsasoko aireak Jutlandiako urtegietan zehar jotzen du, zohikatza hazteko giro ezin hobea eskainiz. Zohikatz berriak zaharra ordezkatzen duen heinean, azpiko materialik zaharrena azido hezeak usteldu eta askatzen dira, zingirako azidoa bezala ere ezagutzen direnak. Urtegiko azidoek, ozpinaren antzeko pHa dutenek, giza gorputzak kontserbatzen dituzte fruta eskabetxean kontserbatzen den modu berean. Gainera, zohikaztegiak drainatzerik gabeko eremuetan sortzen dira, eta, beraz, baldintza ia erabat anaerobikoak dituzte ezaugarri. Giro horrek, oso azidoa eta oxigenorik gabea, azpiazaleko organismo aerobikoei deskonposizioa hasteko aukera eragozten die. Ikertzaileek aurkitu dute gorputzak kontserbatzeko neguan edo udaberriaren hasieran utzi behar direla, uraren tenperatura hotza denean. Horri esker, urtegiko azidoek ehunak bete ditzakete deskonposizioa hasi baino lehen. Bakterioak ez dira gai deskonposizioa hasteko bezain azkar hazteko, tenperaturak 4 ºC-tik behera daudenean.

Zingiretan azido organiko eta aldehidoen kontzentrazio handia dago. Sphagnum- eta zohikatz-geruzek gorpuen kontserbazioan parte hartzen dute, immobilizazio-matrize hotz batean bilduta, uraren zirkulazioa eta edozein oxigenazio eragotziz. Zingira azidoak zaintzearen ezaugarri bat ilea, arropa eta gorputzeko objektuak kontserbatzeko gaitasuna da. Esperimentatzaile modernoak gai izan dira laborategian zingiraren baldintzak imitatzeko eta kontserbazio prozesua arrakastaz frogatzeko, denbora gutxiagoan bada ere. Aurkitutako zingiretako gorputz gehienek deskonposizio-alderdi batzuk dituzte edo ez ziren behar bezala kontserbatu. Espezie horiek giro normalaren eraginpean jartzen direnean, berehala has daitezke deskonposatzen. Ondorioz, gorputz asko suntsitu egin dira.

## Historia 
Aurkitutako gorpu gehienak Burdin Arokoak dira. Garai horretan, gaur egungoekin alderatuta zingirek eremu handiagoa estaltzen zuten Europako iparraldean. Gorputz horietako askok antzekotasunak dituzte, jende hori nolabait hil eta uzteko tradizio kultural ezaguna adieraziz. Burdin aroko erromatarren aurreko pertsona horiek komunitate sedentarioetan bizi izan ziren, hiribilduak eraiki zituzten eta haien gizartea hierarkizatua zegoen. Nekazariak ziren, animaliak itxian hazten zituzten eta zerealak lantzen zituzten. Europako iparraldeko leku batzuetan ere arrantzan egiten zuten. Garai hartan Europako hegoaldean nagusi zen Erromatar Inperioarekiko independenteak ziren arren, haiekin merkataritzan aritzen ziren. Jende horrentzat, zingirek nolabaiteko esanahia zuten, eta, izan ere, eskaintzak egin zituzten haietan, batzuetan lepokoak, eskumuturrekoak edo orkatilakoak brontzez eginak eta beste batzuetan urrez.

Momia askok sastatu, kolpatu, urkatu edo ito izanaren zantzuak dituzte, edo metodo horien konbinazioa. Kasu batzuetan, burua moztu zieten.

## Aro Modernoan 
Zohikaztegietan hilketen testigantzak ere gorde izan dira Peter Reyn ingelesak 1960an emaztea hil eta zohikaztegi batean lurperatu zuen. Ondoren, emaztea desagertuta zegoela salatu zuen. 1983an, ordea, emakumearen kaskezurra topatu zuten, eta burua bere horretan zegoen, ia-ia ukitu gabe. Aurkikuntzaren ostean, Peterrek bere burua salatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Giulia Alvarez-Katz (2020ko urtarrila): “What We Do and Don’t Learn from Bog Bodies”  *Whetstone*