open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Txirinkotan

**Txirinkotan** (; ) Kurileen uhartedian dagoen errusiar uharte bat da. Bere hedadura, 6 kilometro karratukoa da eta iparraldeko Kuril uharteen taldean dago.

## Geografia 
Txirinkotan uhartea honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 48º58' N
* longitudea: 153º29' E
* garaiera gorena: 742 m

Ekialdean, Xiaxkotan eta Ekarma uharteak daude.

Administratiboki, Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Kanpo estekak
Tey

**Tey** Egiptoko XVIII. dinastiako erregina bat da. Bere izena modu ezberdinetara idazten da (**Tiy**, **Tiyi**, **Teye**, **Ty**), baina Tiy erreginarekin ez nahasteko, Tey izena erabiliko da. Bere tituluetako bat "Nefertiti errege emazte handiaren inudea" zen, honek, bere senar Aÿ benetan erregina honen aita izan balitz, bera ez zela izan adierazten duelarik.

Dirudienez, Ahmose-Nefertariren urruneko senidea zen. Ayren emazte bezala, lau faraoiren erregealdietan egon zen berarekin, bere senarra errege bihurtu zen arte, bere adina zela eta, lau urtez bakarrik izan zen arren. Tey oraindik bizirik zegoen garai hartan, errege emazte handia izan zela jakina baita, Tutankamonen alarguna zen Ankesenamonen tokia hartuz.

Ez dago arrastorik ere Teyren heriotza datari buruz, baina bere bi seme behintzat ezagutzen dira: Najtmin, tronurako erregegaia bere aita hil ondoren, eta Mutnedymet, nor hurrengo erregea izan zen Horemheb jeneralarekin ezkondu zen, eta XVIII. eta XIX. dinastien arteko zubi izan zen.
Donsimon Mendia

**Donsimon Mendia** Nafarroako erdialdeko Pirinioetan dagoen mendi bat da, Ortzanzurieta mendilerroan. Bere garaiera, 1156 metrokoa da, eta, Ortzanzurieta mendilerroa osatzen duten bost mendietatik baxuena da.

## Irispideak 
Tontor honetara iristeko, Orreagako ostatutik abiatzen da. Arrañosin ubidea jaitsi eta gurutzatzen duen bidea hartu behar da, ondoren, Orbaiztara daroan bidea hartzeko. Lepo metalikoa igaro eta gutxira, desbideraketa bat dago ezkerretara, haritz baten ondoan, eta basoan barneratu behar da, Donsimonen oinarri zabala inguratuz, GRaren marka gorri eta zuriz adierazitako bide batetatik. Honela, Basajaunberro ubidearen arrora iristen da, eta motelki ekialdeko magaletik igotzen da. Basoa gora-behera, lautadatxo batetako pasaeraz ohartuko gara, nondik jada ikusten den gailurraren beste aldea, baita Arrañosinen arroa ere. Trinkotasun honetan, oso malda urrikoa, jarraitutako bidea tontorraren ondotik igarotzen da, lautadatxo honen iparraldeko zatian iristen dena, ibilbideak Lepoederrerantz jarraitzen duen lepo batetaranzko jeitsiera hasten den tokitik gertu.

## Kanpo estekak
Caspar Bartholin

**Caspar Bartholin** edo **Caspar Bartholin Gaztea** (Kopenhage 1655eko irailaren 10a-1738ko ekainaren 11a), daniar anatomista bat izan zen, Bartholinen guruina deskribatu zuen lehena. Guruin honek, bere omenez du izena.

Caspar Bartholin Zaharra teologo eta anatomistaren biloba eta Thomas Bartholinen semea zen.

Aurkikuntza, askotan, bere aitonari ematen zaio, izen berekoa.

Familia garrantzitsukoa zen eta bere medikuntza ikasketak 1671n hasi zituen, hamasei urte zituela. 1674an, hemeretzi urterekin Erregeak, Filosofia irakasle bezala izendatu zuen. Bere omenez izena daramaten guruinak 1677an deskribatu zituen.

1696an Jacob B. Winsløw izan zen Bartholinen prosektorea.
Euskal filologia

**Euskal filologia** euskarazko testu idatziak zein ahozkoak aztertzen dituen filologiaren adarra da. Euskal literaturaren kritika, Euskal Herriko historia eta euskal hizkuntzalaritza konbinatzen ditu. Koldo Mitxelenak ezarri zituen euskal filologiaren oinarriak, eta Euskal Herriko Unibertsitatean karreratzat ezartzearen bultzatzaile nagusia izan zen.

Gaur egun ikasgai da Deustuko Unibertsitate pribatuan (Bilbo) eta EHU publikoan (Gasteiz). Deustun, 1976an hasi ziren ikasketa horiek ematen munduan lehen aldiz, ofizialtasuna onartzeko urte batzuk pasa eta gero, Gotzon Garate irakaslearen ekimenaz nagusiki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskal Herriko Unibertsitatearen Euskal Filologia Sailaren webgunea.
* Deustuko Unibertsitatearen Euskal Filologiako Graduaren webgunea.
* *FiloBlogia*, euskal filologiako gaiei buruzko bloga; Ricardo Gómezek idatzitako testuekin.
Petretxema

**Petretxema** Erdialdeko Piriniotan dagoen mendia da, Huescako probintziaren ipar-mendebaldean eta Nafarroako mugaren ondoan kokaturik, Ansoko ibarrean.  2.371 metroko garaiera du. 

Hiru Erregeen Mahaia tontorretik hurbil kokaturik dugu. Igoerarik ohikoena Linzako aterpetxetik gora, Hiru Erregeen Mahairako bidean. Bide erdian bide-gurutze bat dago, ezkerretara Hiru Erregeen Mahaira eta eskuinetara Petretxemara. Petretxema izenarekin ezagutzen den gailurraren ondoan badago orratz baten motako beste gailur bat, oinez baino eskalatzen igotzen dena.

## Abiapuntuak 
* Linzatik (3 or.).
* Laskundik (5 or.).

## Ikus, gainera
* Nafarroako Pirinioa

## Kanpo estekak
Ginebral de Gamueta

**Ginebral de Gamueta** (aragoieraz *Chinebral de Gamueta*) Erdialdeko Piriniotan dagoen mendia da, Huescako probintziaren ipar-mendebaldean eta Nafarroako mugaren ondoan kokatutakoa, Ansoko ibarrean.

Izen bereko zirkuan kokaturik dago, Foya de Gamueta (2.308 m), Foya de Gamueta Sur (2.296 m), Gorreta de los Gabachos Norte (2.270 m), Gorreta de Los Gabachos (2.272 m), Mallo Gorreta (2.266 m), Anzotiello (2.214 m) eta Mallo Paco Gamueta (1.994 m) tontorrak lagun dituelarik.

## Abiapuntuak 
* Linzatik (3 ordu).
* Gamuetako trokatik (3 or. eta 3 min).

## Kanpo estekak
Ihuda

**Ihuda** Arabako ibai bat da, Zadorraren ezkerraldeko adarretako bat. Gasteiz mendien hegoaldeko isurialdean jaiotzen da, Okina herritik gertu. Urarte eta Saseta herriak zeharkatu eta gero, Trebiñun sartzen da. Konderria ekialdetik mendebaldera zeharkatzen du, Bernedoko mendialdean sortu, eta Berantevillaraino.

Ikustekoa da *Rodavieja* izeneko ur-jauzia, Okina eta Saseta artean, 8-10 metroko garaiera duena. Tarte bertsuan, beste hainbat ur-jauzi daude.

Ozana herria zeharkatu ondoren, Ihuda ibaiak Zadorrara isurtzen ditu urak, Lacorzana herritik gertu.

## Izena 
1025. urtean dataturiko Donemiliagako goldean ***Rivo de Ivita*** aipatzen da. Becerro Galicanoaren edizio digitala egin zutenek, Donemiliagako goldeko toponimoak mapa batean etiketatu eta kokatzerakoan Rivo de Ivita hau Ihuda ibaia zela adierazi zuten.

Donemiliagako goldeko ***Rivo de Ivita*** hura gaur egungo Trebiñu inguruko zenbait herri batzen zituen barrutia izan zen, dokumentu hori egin zuen edo egin zutenen arabera. Ihuda ibaiaren inguruko herriak 1025 herrien izenak zerrendatzen ziren gero: Prango et Prango, Armendihi, Atazaval; Betruz, Argote, Sancti Meiano, Torre, Sancti Martini, Galbari, Cimentu, Barolha, Loza, Alma, Paldu, Mesanza, Savastian,  Bergilgona, Langu, Guzkiano, Guzkiano de Suso, Bustia, Gogate, Agellu, Pudio, Barizahaza, Sagassaheta, Orzalzan, Uarte, Marquina de Iuso, Carrelucea, Marquna de Suso, Bassahuri, Hobecori, Hassarte.

Ibaiaren izena birritan aipatzen zen Gregorio Balpardaren *Historia Crítica de Vizcaya y de sus Fueros* lanaren bigarren alean: ***Ibida***. 1199. datazioarekin eta ***Ibda***. 1229. urteko datazioarekin. (Ikus Gerardo López de Gereñuren *Mortuorios o despoblados...*)

XIX. menderaino, dokumentuetan *Ibda*, *Iuda*, *Yuda* eta era horretako aldaeretan baino ez zen aurkitzen; gero, ordea, euskara galtzearen eta gaztelania nagusitzearen ondorioz, *Ayuda* izena sortu zen, herri etimologiatik.

## Landaredia 
[thumb|center|900px|Trebiñuko barrendegiko landarediaren eskema, koloreetan. Barrendegiaren erdian, ipar-ekialdetik mendebalderantz doa Ihuda ibaia, [Zadorra ibairantz.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atxerito

**Atxerito** Erdialdeko Piriniotan dagoen mendia da, Huescako probintziaren ipar-mendebaldean eta Nafarroako mugaren ondoan kokatutakoa, Ansoko ibarrean. Mendi honek Atxerito iboiari izen ematen dio.

Ginebral de Gamuetako tontorretik hurbil kokaturik dago.

## Abiapuntuak 
* Ozako oihanetik (3 or. eta 15 min).
* Linzatik (3 or. eta 30 min.).

## Ikus gainera 
* Atxerito iboia

## Kanpo estekak
Luis Maria Retolaza

**Luis Maria Retolaza Ibarguengoitia** (Bilbo, 1924ko abenduaren 27 - *ibidem*, 2007ko apirilaren 22) euskal herritar politikari jeltzalea zen. Eusko Jaurlaritzako Herrizaingo Sailburua izan zen (1980-1988), eta bitarte horretan Ertzaintza sortu zuen.

## Biografia 
Gerra Zibilaren ondoren atxilotua, iparraldera ihes egin zuen 1944an. Bigarren Mundu Gerran "Euskal Brigada" izeneko gudarostean jardun zuen borrokan.

Bilbon batxilergoa amaitu ondoren Parisa joan zen, eta Sorbonako Unibertsitatean Zuzenbide ikasketak egin zituen. EIA (*Euzko Ikasle Abertzaleak*) elkartearen sortzaileetako bat izan zen ezkutuan. Ezkutuko antolaketa eta legez kanpoko propaganda zela eta, epaitua izan zen zenbaitetan, eta Frantziara alde egin beharra izan zuen. 1950ean hegoaldera itzuli zen, bitan atxilotua izanik.

Kartzelatik irtenda, Francoren aurkako erresistentzian hartu zuen parte "Roke" ezizenaz eta britainiar espioitza-erakundearekin lan egin zuen. Garai hartan, Juan Ajuriagerraren zuzendaritzapean lagundu zuen Eusko Alderdi Jeltzalea berrantolatzera, eta Alderdiko burukidea zen 1955 eta 1969 artean. 1955-1977 bitartean Bizkai Buru Batzarreko kide izan zen ezkutuan.
 
"Deia" egunkariaren sortzaileetako bat izan zen, eta bertako lehendakari 1980 arte.

1980 eta 1988 artean Carlos Garaikoetxea eta Jose Antonio Ardanza lehendakarien gobernuetako Herrizaingo Sailburua zen. Ertzaintza berrantolatzeko negoziazioetan parte hartu zuen, Juan Jose Roson eta Jose Barrionuevo espainiar ministroekin. Hasieran Ertzaintza britainiar 'bobbies' moduko polizia izatea nahi bazuen ere, laster ikusi zuen ezinezkoa zela, batez ere ETAk Carlos Diaz Arkotxa, Genaro Garcia de Andoain edo Joseba Goikoetxea hil zituelako.

"Rose txostena" idatzi zen bere agintaldian, bakea lortzeko bide bakarra elkarrizketa zela adierazten zuena. Era berean, Retolazak Lizarrako Akordioa ere bultzatu zuen.

Leitzarango Autobidea ere bultzatu zuen. ETAren ikuspuntuan izan zen garai hartan.

Carlos Garaikoetxea Eusko Alkartasuna sortzeko EAJ utzi zuenean, bere izena entzunaldien eskandaluan lotuta agertu zen, baina ez zen inoiz egotzia izan.

1992 eta 1996 artean Bizkai Buru Batzarreko presidente eta 1996 eta 2000 artean Euzkadi Buru Batzarreko kidea zen.

"Izadia" izeneko taldean hartu zuen parte Ramon Labaien, Jose Miguel Zabala eta Javier Chalbaudekin batera.

2007ko apirilaren 22an hil zen, 82 urte zituela (Eli Galdos lankidea baino pixka bat beranduago). Hil-kapera Arkauteko Ertzaintzaren Akademian jarri zuten.

## Ikus, gainera 
* Bilbotar ezagunen zerrenda
* Sabin Etxea

## Erreferentziak
Fortunato Agirre

**Fortunato Agirre Lukin** (Arellano, Lizarrerria, Nafarroa Garaia,  - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1936ko irailaren 29a) politikari jeltzalea izan zen, eta Lizarrako alkate 1931tik 1936an matxinatu eskuindar kolpistek atzeman eta erail zuten arte.

## Bizitza 
Osasuna futbol taldeko sortzaileetako bat, Lizarra ikastolaren bultzatzailea eta Napar Buru Batzarreko kidea izan zen, Jose Agerre haren buru zela. 1931an, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatua izan ondoren, Lizarrako zinegotzi eta alkate hautatu zuten. Herriak maitatua, aho batez izendatu zuten alkate, hala gehiengo eskuindarrak nola gutxiengo ezkertiarrak. Alkate gisa, 1931ko Lizarrako Estatutua prestatzeko bilera antolatu zuen.

Espainiako Gerra Zibila piztu zuen altxamendua gertatu baino lehenagoko hilabeteetan, Agirrek bazuen Emilio Mola Nafarroa Garaiko Gobernadore Militarraren asmoen berri: Molak Irantzuko monasterioan armak zituen ezkutatuta eta bilerak egiten ziren Errepublikaren aurka konspirazioa antolatzeko. Agirrek jakin zuen 1936ko uztailaren 16an Molak Iratxeko monasterioan Domingo Batet jeneralarekin elkarrizketa egin zuela. Mola konspiratzaileen aldekoa ote zen jakin nahi zuen Batetek, eta asmo horiekin zer ikustekorik ez zuela zin egiteko eskatu zion Molari. Agirre telefonoz horretaz mintzatu zen Casares Quiroga Espainiako gobernuburuarekin, baina horrek ezer ez egiteko agindu zion.

Nafarroan altxamendua gertatzean, Lizarratik alde egin zuen Agurainera, leku lasaiagoa izan eta hor inork identifikatuko ez zuelakoan. Aldiz, Donibane plazan eserita zegoela, Erreketeen kamioi bat pasa eta ezagutu egin zuten. Berehala joan zitzaizkion harrapatzera, eta bozkario batean eraman zuten atzemandakoa nor zen ezagututa. 72 egunez preso izan ondoren, 1936ko irailaren 29an erail zuten, Taxoaren, garondoan bi tiro jota, eta ezkutuan lurperatu zuten. Emaztea haurdun zuen, bi alaba bikiren esperoan; aita hil eta 34 egunera jaioko ziren Mirentxu eta Mikele Agirre.

## 79 urte geroago, Lizarrako alkate euskaldun eta eusko abertzalea 
Lizarrak ez zuen berriz alkate euskaldun eta eusko abertzalerik izango 2015eraino: Koldo Leoz. Alkate agintea hartzean, Fortunato Agirre izan zuen gogoan, Fortunatoren alaba bikiak eta bilobak aurrean zituela.

## Ikus, gainera 
* Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian

## Erreferentziak
Anfora

[thumb|250px|[Bodrumgo gaztelua|Bodrumgo gazteluko (Turkia) anforak]]
[thumb|250px|[Eivissa uhartea|Eivissako (Balearrak) anfora]]
**Anfora** (latinez,: *amphora*) tamaina handiko zeramikazko edukiontzia da, bi helduleku eta lepo luze eta estua duena.

Lehen aldiz, Libano eta Siriako kostaldean agertun ziren eta K.a. XV. mendean eta antzinako mundu osotik hedatu. Antzinako greziar eta erromatarrek mahatsa, ardoa, olibak, olioa, laboreak, arraina eta beste oinarrizko gai batzuk eraman eta biltzeko garraiobide nagusitzat erabili zituzten.

Eskala handian egin ziren Antzinako Grezian eta Mediterraneo osoan erabili, VII. mendean zur edo larruzko edukiontziek ordezkatu zituzten arte.

Lehen eredu greziarrek jarraikako profil kurboa zuten. Eredu modernoenek eta erromatarrek argi adierazten dute lepoko zatia, gainontzeko guztitik bereziirik.

Anfora panatenaikoak olioz beteta ematen zitzaizkien jai panatenaikoetan atleta garaileei. Ia guztiak irudi beltzezkoak dira, baita K.a. V. eta IV. mendeetakoak ere.

Erroman, Monte Testacio izeneko muinoa dago. Muino hori ez da naturala, mendeetan zehar erromatarrek botatako anforez osatua baizik.

## Ikusi, gainera 
* *dolium*

## Kanpo estekak 
*  Bulletin amphorologique
*  Kataluniako anfora epigrafia greziarraren iragana eta oraina
* Tyers, P.A. Potsherd: Atlas of Roman Pottery
Bodrumgo gaztelua

thumb|Bodrumgo gaztelua, 2020
**Bodrumgo gaztelua** edo **Halikarnasoko San Petriren gaztelua** () Turkiako hego-mendebaldean dagoen gaztelu bat da, Bodrum herrian, antzinako Halikarnason.

San Petriren gaztelua deitzen da eta 1420an eraiki zuten Jerusalemgo San Joango Ospitaleko Zaldunek. Kristauek hiri hori galdu ondoren Maltako Ordenako zaldunak eta Rodasko zaldunak izatera pasa ziren.

1522ko Suleiman Handiaren erasoaren ondoren, gaztelua, Antzinateko zazpi mirarietako bat zen Halikarnasoko Mausoleotik ekarritako materialekin konpondu zen. Eraikin hori, Mausoleoa alegia, Mausolo erregearen hilobi bezala egin zen. Eta Mausolo izenetik dator mausoleo hitza.

## Bibliografia 
*Bodream ou rêve de Bodrum*, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme, Paris, 2010

## Kanpo estekak 
*  Gazteluaren gida
Tifus

**Tifusa** gaitz multzoa da, Rickettsia generoko bakterioek eragindakoa. Tifus mota batzuk daude, antzeko ezaugarriak eta sintomak dituztenak, bakoitza *Rickettsia* espezie batek sortua.

Tifusaren transmisioan zeregin garrantzitsua dute arkakusoek, zorriek, kaparrek eta akaro bezalako artropodoek. Artropodo horiek bakterio patogenoen eramaileak dira, eta gizakiari ziztada egiterakoan odolean inokulatzen dituzte Rickettsia patogenoak. Bestalde, arratoiak ere gaitzaren atzean daude sarritan, artropodo bektoreen garraiatzaileak direlako.

Tifus guztiek antzeko sintomak dituzte: sukar handia, buruko mina, hotzikarak, egundoko nekea eta larruazaleko orbanak (exantema). Zenbait kasutan konplikazio larriak gerta daitezke -bihotzean, biriketan eta giltzurrunetan-, heriotza eragin dezaketenak.

Ez dira nahastu behar tifusa eta sukar tifoidea. Antzekotasun semantikoa badute ere, bi gaitz guztiz desberdinak dira. Sukar tifoidea hesteetako infekzioa da, beherakoak eragiten dituena, eta gorozki-aho bidetik harrapatzen dena (ur edo janari kutsatuak hartzerakoan). Salmonellak sortutako gaitza da, *Rickettsia*rekin zer ikusirik ez duena.

## Tifus motak 
* Tifus exantematikoa: *Rickettsia prowazekii*-k sortua. Zorrien bitartez transmititzen da. Izurrite edo epidemiak eragiten ditu, pertsona asko kutsatzen delarik. Tifus mota hau oso ohikoa da hondamendi naturalak edo gerrak gertatzen direnean, jende-pilaketaz gain baldintza higieniko oso eskasak daudelako. Gizaki batetik bestera transmititzen da zorrien ziztaden bitartez. Tratatu gabe hilkortasun tasa handia dauka.

* Tifus endemikoa: *Rickettsia typhi*-k eragindakoa. Arratoiek daramatzaten arkakusoek transmititzen dute. Aurrekoarekin alderatuta ez da hain larria.

* Mendi Harritsuetako sukarra: *Rickettsia rickettsii*-k eragindakoa. Estatu Batuetako lurralde hartan diagnostikatu zen lehenengo aldiz, eta hortik datorkio izena. Kaparren bitartez transmititzen da. Tratamendurik ezean hilkorra izan daiteke.

## Tratamendua 
Tetraziklinak eta kloranfenikola dira antibiotikorik onenak tifusaren aurka. Oso eraginkorrak dira *Rickettsia*k akabatzeko.

## Prebentzioa 
Arratoien eta artropodoen gordelekuak desagertarazteak infekzio arriskua murrizten du. Tifus epidemikoa eta endemikoaren aurkako txertoak daude, baina ez dute behin betiko immunitatea bermatzen.

## Ikus, gainera 
* Epidemiak Euskal Herrian

## Kanpo estekak
Beldarra

**Beldarra** *Aliceren abenturak Lurralde Miresgarrian* liburuko pertsonaia bat da. IV. Kapituluaren amaieran agertzen da (*Untxiak Bill txikia igortzen du*), baina V. Kapituluan (*Beldarraren aholkua*) da pertsonaia nagusia.

Beldarrak hiru hazbeteko neurria zuen eta Alicek perretxiko erraldoi baten gainean aurkitu zuen, pipa luze bat patxadaz erretzen. Beldarra oso erasokor eta zakar portatu zen neskarekin, galdera zailak etengabe egiten.

## Kanpo estekak
Berrendi

**Berrendi** Nafarroako mendia da, Abodiko mendilerroaren mendebaldeko muturrean kokatutakoa, Aezkoako haranean.

## Abiapuntuak 
Igoerarik errazena eta ohikoena Hiriberri (Aezkoa) herritik abiatzen da, ordu bat eta erdiko ibilbidea suposatuz.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako Pirinioa
* Nafarroako mendien zerrenda
* Aezkoako mendiak

## Kanpo estekak 
* Berrendi *luberri.net* webgunean
Harri Eder Gaina

**Harri Eder Gaina** Nafarroako mendia da, Abodiko mendilerroaren mendebaldeko muturrean kokatutakoa, Aezkoako haranean.

## Abiapuntuak 
* Hiriberri (Aezkoa) (Ordu 1 eta 15 min).
* Orbaitzeta (Ordu 1 eta 30 min).

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda
* Aezkoako mendiak

## Kanpo estekak 
* Harri Eder gaina *luberri.net* webgunean
Abodi Mendebaldea

**Abodi Mendebaldea** Nafarroako mendia da, Abodiko mendilerroan dagoena.

Igotzeko biderik arruntena Taplako pasabidean hasten da.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Abodi *luberri.net* webgunean
Wendy

**Wendy Moira Angela Darling** James Matthew Barrie idazleak "Peter and Wendy" (**Peter eta Wendy**) elaberrian sortutako pertsonaia da.

Wendy George Darlingen alaba eta John eta Michaelen arreba nagusia da. Istorioaren hasieran, ez zuen hazi nahi. Horregatik, Peter Panek Sekula Betiko Lurraldeara eraman zuen, bere nebekin batera. Hala ere, han bere alde helduena agertu zen eta ume galduak zaindu zituen, baita ipuinak kontatu ere. Umeek euren “ama” izatea eskatu zioten.

Azkenean, bere heldutasuna onartu zuen eta Londresera itzuli zen. Beraz, Peter Panen ifrentzu bihurtu zen: Wendy hazi zen; Peter Panek jarraitu zuen uko egiten hazteari.

## Kanpo estekak
Auztarri

**Auztarri** edo Austangaina Nafarroako mendia da, Abodiko mendilerroaren mendebaldean dagoena.

## Abiapuntuak 
* Taplako igarobidetik (Ordu 1)
* Hiriberri (Ordu 2 eta 15 min)
* Abaurregainetik (3 or 15 min)

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda
* Aezkoako mendiak

## Kanpo estekak 
* Auztarri 'luberri.net'' webgunean
Gaztanbidea

**Gaztanbidea** Nafarroako mendia da, Abodiko mendilerroaren ekialdean dagoena. Ollokiako mendilepotik 40 minutu eskasetan iristen da, eski estazioaren sarbidetik.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Gaztanbidea *luberri.net* webgunean
Tigre Lilitxo

thumb
**Tigre Lilitxo** () James Matthew Barrie idazleak *Peter and Wendy* ('Peter eta Wendy') eleberrian sortutako pertsonaia da.

Tigre Lilitxo azalgorrien printzesa zen eta Sekula Betiko Lurraldean bizi zen. Peter Panekin maiteminduta zegoenez, Txilintxo eta Wendyrekin jeloskor zegoen. Kako-oker kapitainak ia hil egin zuen, baina Peter Panek salbatu zuen.

## Kanpo estekak
Summer Crossing

***Summer Crossing*** Truman Capoteren lehen eleberria da, hemeretzi urte zituenean idatzitakoa, The New Yorker aldizkarian lanean hasi zen sasoikoa. 2005era arte ez zen argitara eman, eta bizi bitartean idazleak liburua idatzitakoan, emaitzarekin gustura ez, suntsitu zuela esana zuen behin baino gehiagotan. Itxura baten, 1940ko hamarkadan Capoteren pisua jagoten zuen pertsona lanaren eskuizkribuaz jabe egin eta gorde zuen; horren berri 2004an jakin zen.

Testuak gerora ''Breakfast at Tiffany's'' eleberriko andrazko pertsonaiaren, Holly Golightlyren antzeko prototipoa agertzen du. Grady eta Clyderen arteko hartu-emana du kontakizun Capoteren lan honek, familia aberats bateko alaba eta kotxeak zaintzen dituen beharginaren arteko maitasun istorioa.

## Kanpo estekak
Bustier

**Bustierra** emakumeek gorputzaren biribilguneak nabarmentzeko erabiltzen duten azpiko arropa bat da .

Kortsearen modukoa da, baina bustierra askoz laburragoa da. Bularretatik saihetsetaraino edota gerriraino janzten du. Janzki honek soina goratzen du, saihets-hezurren goiko partean presioa eginez eta bularrak igoz. Gainera, gerria nabarmentzen du.

Bustierra erabilera askotako jantzia da, bularretakoa edota kaleko kamisola bailitzan erabil daitekeelako.

## Ikus, gainera 
* Gerruntze

## Kanpo estekak
Fundoshi

oihalezko pieza handi bat da, gerrian korapiloa egitean galtzontziloaren edo tangaren funtzioa betetzen duena, ipurmasailak agerian utziz. Bigarren Mundu Gerra baino lehen, gizon japoniarrek gehien erabiltzen zuten azpiko arropa zen. Alabaina, gerra amaitu eta japoniarrek beren merkatuak nazioartera zabaldu zituztenean, janzki honen erabilerak azkar egin zuen behera.

Gaur egun sumo borrokalariek erabiltzen jarraitzen dute. Halaber, etxean egoteko jantzia edota bainujantzia bailitzan erabiltzen da ere.

Hainbat Fundoshi mota dago: Rokushakua, Kuronekoa, Mokkoa eta Echyuua.

## Ikus, gainera 
* Galtzontzilo

## Kanpo estekak
Erreintegrazionismo

[thumb|250px|[Ricardo Carvalho Calero, erreintegrazionismoaren ideologo bat.]]
**Erreintegrazionismoa** galiziera eta portugesa hizkuntza beraren bi aldaera direla defendatzen duen mugimendu soziala eta pentsamendu korrontea da. Mugimendu horrek proposatzen duen idaztaraua **erreintegrazionista** eta **berrintegratzailea** da.

Zehazkiago, erreintegrazionismoaren arabera, galizierak eta portugesak diasistema bera osatzen dute. Galiziera, hortaz, portugesa deitu ohi den hizkuntza taldean integraturik dago, eremu akademikoan galaikoportugesa, galiziera-portugesa edo Galiziako portugesa deitzen dena. Ikuspegi horretatik abiatuz, erreintegrazionismoak Real Academia Galegak zehazturiko galizieraren normatiba ofiziala (NOMIGa, *Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego*) errefusatzen du, gaztelanian oinarritzen dela salatuz.

Erreintegrazionistek 1983an proposatu zuten galizierarentzako idaztarau alternatiboa, araudi ofizialak ez bezala, erreferentzia nagusitzat portugesa hartzen duena. Urte hartan *Estudo crítico das normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego* argitara eman zuen Associaçom Galega da Linguak. Bertan, portugesa idatziaren hainbat ezaugarri aintzat hartzen ditu (*nh*, *lh* eta *ç* lerabiltzea, adibidez), baina galizieraren berezko ezaugarriak jasoz (*-ção* atzizki portugesaren ordez, *-çom* atzizkia erabiltzea, esaterako, galiziera portugesaren arauekin idatzi behar dela defendatzen duen korronte lusistak ez bezala).

Corcubioneko udalerria izan zen idaztarau erreintegrazionista bere webgunean erabili zuen lehen erakunde ofiziala.

## Erakundeak 
Ikuspegi erreintegrazionista defendatzen duen erakunde nagusia Associaçom Galega da Língua (AGAL) da. Erakunde horrek proposatu eta garatzen du galizierarako idaztarau erreintegrazionista. Horrez gain, Movimento de Defesa da Língua (MDL) gizarte mailan aritzen den talde nagusia da (joera lusistak ere barne biltzen baditu ere).

Ikuspegi lusistarekin lotuta, Associação de Amizade Galiza-Portugal (AAG-P), Irmandades da Fala da Galiza e Portugal (IFG-P) eta Associação Sócio-Pedagógica Galaico-Portuguesa (AS-PGP) aipa daitezke.

## Alderaketa 
Adibide gisa, jarraian galizierazko hitz batzuk ditugu, idaztarau ofiziala (of.) eta erreintegrazionistaren (er.) arteko desberdintasunak ikusi ahal izateko.

* Leku izenak:
** Pontevedra (of.); Ponte-Vedra (er.)
** A Coruña (of.); Corunha (er.)
** Padrón (of.); Padrom (er.)
* Bestelakoak:
** manifestación (of.); manifestaçom (er.)
** cafetería (of.); cafetaria (er.)
** prohibido (of.); proibido (er.)
** servizo (of.); serviço (er.)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Associaçom Galega da Lingua
* Lusismoa
* Fernando Venâncio

## Kanpo estekak 
*  Portal Galego da Língua (idaztarau erreintegrazionistaren arabera idatzia)
*  Associaçom Galega da Língua
*  Academia Galega da Língua Portuguesa
*  Erreintegrazionismoari buruzko wikia
Anatol ar Braz

**Anatol ar Braz** (Sant-Servez-Kallag, Aodoù an Arvor, Bretainia, 1859ko apirilaren 2a - Menton, Frantzia, 1926ko martxoaren 20a) bretainierazko idazlea izan zen.

Plouilion ikasi zuen bretainiera eta geroago Quimper ikastetxean egon zen irakasle. Bertan Fañch an Uhel folklorista ezagutu zuen. ''L'Hermine* (1889) eta *Feiz ha Breizh* aldizkarietan kolaboratu zuen. 1898an *Keuredigezh Broadel Breizh* (Bretainiako Elkarte Nazionala) eta 1911an Bretainiako Batasun Erregionalistaren sorreran parte hartu zuen.

## Lanak 
* *La Chanson de la Bretagne*, 1892
* *Tryphina Keranglaz*, 1892
* *La Légende de la mort en Basse-Bretagne*, 1893.
* *Les Saints bretons d'après la tradition populaire en Cornouaille*, 1893-1894.
* *Au pays des pardons*, chroniques, 1894.
* *Pâques d'Islande* 1897.
* *Vieilles histoires du pays breton*, 1897
* *Le Gardien du feu*, 1900.
* *Le Sang de la sirène*, 1901.
* *La Légende de la mort chez les Bretons armoricains*, 1902.
* *Cognomerus et sainte Trefine. Mystère breton en deux journées*, 1904
* *Contes du soleil et de la brume*, 1905.
* *Ames d'Occident*, 1911.
* *Poèmes votifs*, 1926.
* * Introduction, Bretagne.*, 1949
* *La Bretagne. Choix de texte précédés d'une étude'', 1995 (berrargitarapena)
Yann-Fañch Jacq

**Yann-Fañch Jacq** —frantsesezko grafian, ''*— (Konk-Kerne, Bretainia, 1954a) bretainierazko idazlea da. Hainbat eleberri idazteaz gainera, bretainieraz argitaratzen den *Ya!* astekariko erredaktore da.

## Lanak 
* **. Keit vimp bev, 1999. Eleberria.
* *Da fall ha da viken*. Keit vimp bev, 2000. Eleberria.
* *Evel ma tro an heol*. Keit vimp bev, 2001. Eleberria.
* *Tomm eo bet deomp*, Keit vimp bev, 2002. Eleberria.
* *E doare Picasso*. Keit vimp bev, 2003.
* *Goustadik war al lambig*. Keit vimp bev, 2005.
* *Laeron ar menezioù du''. Keit vimp bev, 2005.
Urtxuria

**Urtxuria** edo **Pikatua** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 11,2 kilometro luzerarekin, Zaraitzuko Orhiko magalean jaiotzen da, 1294 metroko altueran, eta Irati ibaian isurtzatzen da, Otsagabia udalerriko Iratiko etxeetako inguruan, 845 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 38 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu. Urbeltzarekin batera Irati ibaia osatzen du.

Bere ibilbidean, Zaraitzu ibarraren zati bat zeharkatzen ditu, den geografiki Aezkoan dagoen.

## Izena 
*Urtxuria* (behealdean) edo *Pikatua* (goialdean) izenez ezagutzen da. Azken kasu horretan, *Pikatuko erreka* itxurakoa izan ohi da. Urtxuria izenak "ur zuria" esan nahi du; izan ere, Urbeltzarekin bat egiten duen tokian, ibai horrek tonalitate argiagoko ura darama.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
*Pikatuko erreka* bezala:

* Orradoiako erreka (eskuinaldea)
* Zamukadoiako erreka (ezkerraldea)
* Gaztanbideko erreka (ezkerraldea)

*Urtxuria ibaia* bezala:

* Ibarrondoko erreka (eskuinaldea)
* Eskarteko erreka (ezkerraldea)
* Gorostierreka (eskuinaldea)
* Potrokoko erreka (ezkerraldea)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irati
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Arabako Batzar Nagusiak

**Arabako Batzar Nagusiak** Arabako legebiltzar eta legegintza organo nagusia dira. Gasteizen dute egoitza nagusia, Bizente Goikoetxea kaleko 2. zenbakiko etxean. Hala ere, bilkura-aretoa Arabako Foru Aldundiaren eraikinean dute. 1983tik 2015eraino, *Arabako Biltzar Nagusiak* izena izan zuten.

## Aurrekariak 
Arabako Batzar Nagusiak 1463. urtean sortu ziren, Europako legebiltzarrik zaharrenetako bat izanik. 1463an ermandade guztiak Rivabellosan elkartu ziren *Cuaderno de Leyes y Ordenanzas de la Hermandad Provincial de Álava* deritzona idazteko. Koaderno hura Enrike IV. Erregeak onartu zuen, lehenengo aldiz probintziaren antolaketa politikoa eta administratiboa taxutuz.

Karlos V.ak ordenantzok baieztatu eta indarrean egon ziren Bigarren Karlistaldia arte, izan ere 1876ko uztailaren 21ean Legeak foruak, batzar nagusiak eta foru-aldundiak indargabetu zituen. Haatik, bozketa eguna iritsi zenean, Aralarreko ordezkaria abstenitu egin zen, eta Xabier Agirrek EAren botoak jaso zituen. Horrela, azken hau izendatu zuten Ahaldun Nagusi 16 botorekin; Javier de Andrések bere alderdiaren 15 boto jaso zituen, eta Txarli Prietok bere alderdiaren eta Ezker Batuaren 15 boto.

Hauteskunde hauetan EAE alderdiak Lur Jareetan eta Gasteizen soilik aurkeztu ahal zituen zerrendak, Araiako zerrenda baliogabetu egin baitzuen Espainiako Auzitegi Konstituzionalak.

## 2003-2007 legegintzaldia 
Ezker Abertzaleak babestutako Autodeterminaziorako Bilgunea hautez zerrenda legez kanporatua izan zen. Hala ere, plataforma horretako kideek euren aldeko boto ematera deitu zuten, nahiz eta ofizialki boto hori nulutzat hartu zen.

## 1999-2003 legegintzaldia 
## 1995-1999 legegintzaldia 
## 1991-1995 legegintzaldia 
## 1987-1991 legegintzaldia 
## 1983-1987 legegintzaldia 
## 1979-1983 legegintzaldia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Foru Aldundia
* Bizkaiko Batzar Nagusiak
* Gipuzkoako Batzar Nagusiak
* Hauteskundeak Aiaran
* Hauteskundeak Amurrion
* Hauteskundeak Añanan
* Hauteskundeak Aramaion
* Hauteskundeak Argantzonen
* Hauteskundeak Armiñonen
* Hauteskundeak Arraia-Maeztun
* Hauteskundeak Arratzua-Ubarrundian
* Hauteskundeak Artziniegan
* Hauteskundeak Bastidan
* Hauteskundeak Berantevillan
* Hauteskundeak Bernedon
* Hauteskundeak Erriberabeitian
* Hauteskundeak Erriberagoitian
* Hauteskundeak Gasteizen
* Hauteskundeak Gaubean
* Hauteskundeak Guardian
* Hauteskundeak Haranan
* Hauteskundeak Iruña Okan
* Hauteskundeak Kanpezun
* Hauteskundeak Kuartangon
* Hauteskundeak Lagranen
* Hauteskundeak Lantaronen
* Hauteskundeak Laudion
* Hauteskundeak Legution
* Hauteskundeak Lezan
* Hauteskundeak Okondon
* Hauteskundeak Oionen
* Hauteskundeak Trebiñun
* Hauteskundeak Urizaharrean
* Hauteskundeak Urkabustaizen
* Hauteskundeak Zanbranan
* Hauteskundeak Zigoitian
* Hauteskundeak Zuian

## Kanpo estekak 
* Arabako Batzar Nagusien webgunea
Liga Armada Galega

**Liga Armada Galega** (*Galiziako Liga Armatua*, euskaraz) Galizian 1970eko hamarkadan aritu zen talde armatu txiki bat izan zen. Dirudienez, GRAPOrekin harremana zuten hainbat militantek osatu zuten.

1978ko abuztuaren 24an bi polizia zauritu zituzten Vigon (Pontevedra). Handik bi egunera (abuztuaren 26an) Banco del Noroeste banketxeko sukurtsal batean atrakoa burutu zuten. Abuztuaren 28an, halaber, guardia zibil bat hil zuten Compostelako Donejakuen. Irailaren 12an, taldeko kide bat atxilotu eta, antza, taldea desegintzat jo zuten.

Siniestro Total musika talde galiziarrak *Miña Terra Galega* abesti ezagunean taldea aipatu egiten du.

## Kanpo estekak
Vaxus

**Vaxus** Akitania erromatarreko eta Pirinio aldeko jainko baten izena da. Berari buruzko inskripzioa Montauban-de-Luchon herrian, Garona Garaian azaldu zen.

Ez dugu bere ezaugarririk ezagutzen.

## Bibliografia 
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.

## Kanpo estekak
Semeola

[thumb|380 px|Semeola baserria, [Aia]]
**Semeola** Aiako Altzola auzoko baserri bat da, Pagoetako natura parkean kokatua.
Aiako auzo honetan, eta bere inguruetan, zenbait leku mitologiko daude, hala nola, Basajaun haitza, Sanson harria, Aitzpelarretako haitzak (Elkanoko eliza eraiki omen zuten jentilen bizilekua)...

Bertako sinismenen arabera, Semeolako sukaldea Aizkultzeta leizearekin lotuta dago. Leize hau Errezilgo Granada baserriarekin lotuta omen dago baita ere beste zenbait istorioen arabera.

Baserriak, jauregiak, gaztelu zaharrak eta leizeak lotzen dituzten pasabideen inguruko kontakizunak oso zabalduta daude Euskal Herrian.

Beste aldetik, garai batean, Semeolako etxekoandreak ekaitza etxera hurbiltzen ikusten zuenean, baserriaren gaineko haitz batera igotzen zen, eta bertan, senarraren gerrikoa estolatzat harturik, honako araoa botatzen zuen gaztelera eta euskara nahasten:*"Karga Izarraitz ta deskarga Ernio eta guarda Altzola, endemas Semeola".*

Araoa Marimundukoari zuzenduta zegoen, Mariren izenetariko bat, eta helbura, jakina, ekaitzaren ireluek Baserria eta auzoa ez kaltzetzea eta beraien haserrea Ernio mendiaren kontra botatzea.
Bi mendi hauek ikusgai dira Semeolatik.

Semeolako etxekoandrearen bealako araoak erabili izan dira Euskal Herriko hainbat tokietan, hala nola Ataunen eta Ormaiztegin, oso antzeko hitzekin.

Hau ez zen emakume araoegile honen araokatzeko era bakarra, egunero halakoa botatzen zuen eguerdian eta gauean eseritzen zenean; "Gure Jaungoikoak eman deigula osasuna eta pakea, eta goiz-arratseako esnia eta eguerdiako eltzea haragiz betea".

## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
* Gipuzkoako Aia herria. Altzola eta Laurgain auzunetako giza urratsa. Egilea Juan Garmendia Larrañaga. Argitatzailea Gipuzkoako Foru Aldundia, 1991.

## Ikus, gainera 
* Agamunda

## Kanpo estekak
Joxe Mari Olasagasti

**Joxe Mari Olasagasti Landa** (Igeldo, Gipuzkoa, 1959ko martxoaren 15a) aizkolari, korrikalari, gizon probalari, harri jasotzaile, txingalari eta segalari gipuzkoarra da. Probarako idiak prestatzen ere aritzen da.

## Bizitza 
Hamasei urte zituela egin zuen lehenbiziko plaza aizkorarekin eta urte horretan berean Gipuzkoako gazte mailako txapela irabazi zuen. Aurreneko apustua 23 urterekin jokatu eta galdu zuen, aizkoran eta korrika, Jose Etxebesteren aurka. Oso apustuzalea izan da eta desafio asko jokatu ditu aizkolari onenen aurka: Arria II.a, Jose Mari Mendizabal, Mikel Mindegia, Anjel Arrospide, Donato Larretxea...

Apustu mistoetan ere oso ongi moldatu izan da. 1984ean, esate baterako, apustu ikusgarria jokatu zuen Nemesio Arregiren kontra: 125 kiloko harri kubikoari 25 jasoaldi ematea, 72 ontzako bi enbor moztea eta 6 km lasterka egitea. Olasagastik lortu zuen garaipena, ordu bat, 16 minutu eta 26 segundoko denborarekin, eta Arregik ordu bat, 20 minutu eta 59 segundo behar izan zituen. Donato Larretxearekin (harri jasotzen eta aizkoran) eta Juan Manuel Erasunekin (aizkoran eta segan) ere apustu mistoak egin ditu.

## Sariak 
* Munduko Txapelketa 2005ean Nazabalekin batera.
* Euskadiko Txapelketa (6): 1996, 1998, 1999, 2001, 2005, 2010
* Gipuzkoako Txapelketa (13): 1990, 1995, 1996, 1998, 1999, 2001, 2002, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2011
* Donostiako Urrezko Kopa (3): 1990, 1999, 2007
* Urrezko Aizkora (3): 1999, 2000, 2001
* Euskal Pentatloi Saria (3): 1983, 1984, 1990

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Joxe Mari Olasagasti euskaraz.net-en
A-10

**A-10** edo **Sakanako Autobia** Irurtzun eta Altsasu lotzen dituen nafar autobia bat da. Honen bidez Gasteiz eta Iruñea autobiaz lotuta daude,  eta  errepideekin batera. Bere izena Nafarroako Sakana eskualdeagatik jasotzen du.

Nafarroako Gobernuak eraiki zuen 1990 eta 1997 urteen artean  errepidearen trazadura zaharraren gainean, Tarragona eta Bilbo arteko  bidearen zati dena.

Hasiera batean autobia honen identifikatzailea ordezten zuen errepide nazionalaren berdina zen, hau da, N-240-S, baina 2004ean Nafarroako Gobernuak egindako aldaketaren ondoren,  identifikatzailea erabiltzen du.

Euskadiko zein Kantauri itsasoko ertzeko biztanle askoengatik erabilia da Kataluniara eta batez ere neguan Pirinioetara joateko.

## Historia 
1990 eta 1997 urteen artean eraiki egin zen, aurretik eraiki ziren  eta  autobiak lotzeko Sakana. 

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroa Garaiko errepideen sarea

## Kanpo estekak 
* Nafarroako Errepideen Sareko Nafarroako Gobernuko webgunea
* Nafarroako Errepideen Sareko gorabeherako mapa
Floren Nazabal

**Floren Nazabal Leiza** (Etxarri Aranatz, Nafarroa, 1969ko uztailaren 14a) nafar aizkolaria da.

## Bizitza 
Floren Nazabal Etxarri Aranatzen jaio zen, 1969ko uztailaren 14an. Juan Mari aita, eta osabak ere, aizkolariak zirenez gero, txikitatik sortu zitzaion aizkorarako zaletasuna. 12 urte besterik ez zuela egin zuen bere lehenbiziko plaza, Iruñeko Sanduzelai auzoan. 14 urterekin, anaiarekin batera, Euskadiko gazte mailako Txapelketa irabazi zuen. Bost urte geroago bigarren mailako txapela jantzi zuen. Bederatzi aldiz irabazi du Nafarroako Txapelketa, 6 aldiz Euskal Herrikoa eta 9 aldiz Donostiako Urrezko Kopa. 2005eko Munduko Txapelketan ere nagusitu zen, Joxe Mari Olasagasti lagun zuela, Australia, Zeelanda Berria eta AEBko bikoteen aurka.

## Sari garrantzitsuenak 
* Munduko Txapelketa 2005ean Olasagastirekin batera.
* Euskadiko Txapelketa (6): 2002, 2004, 2007, 2008, 2009, 2012
** Gazte mailakoa (5): 1984, 1985, 1986, 1987, 1988
** Bigarren mailakoa (1): 1988
* Nafarroako Txapelketa (9): 2001, 2002, 2007, 2008, 2009, 2010, 2012, 2013, 2014.
** Binakakoa (6): Antonio Jaunarena (1994), Antonio Senosiain (1995, 2007) eta Juan Jose Lopezekin (2002, 2003, 2005)
* Donostiako Urrezko Kopa (9): 2004, 2005, 2006, 2008, 2009, 2011, 2012, 2013, 2014
* Urrezko Aizkora (8): 2004, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2012, 2013.
** Binakakoa (3): Joxemiel Peñagarikano (2001), Juan Jose Erdozia (2005) eta Juan Jose Lopezekin (2007).
* Ramon Latasa saria (2): 2010, 2013

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Indar Armatuak

**Espainiako Indar Armatuak** (siglak: *FFAA* edo *FAS*) edo **Espainiako Armada** Espainia babesten duen erakunde militarra da. Buruzagi gorena Filipe VI.a erregea da; Defentsako ministroa, Margarita Robles; eta Defentsaren agintari nagusia, Teodoro Esteban López jenerala. Espainiako Konstituzioan jasota dagoenez, Indar Armatuak honela banatuta daude:
* Aireko eta Espazioko Armada
* Itsas Armada
* Lurreko Armada

Honez gainera, hiru armadetako militarrez osaturiko bi unitate daude: Espainiako Errege Guardia eta Larrialdi Unitate Militarra. Gerra kasuetan, Guardia Zibilak ere parte hartzen du armadan.

## Misioak atzerrian 
* Afganistan: Estatua babestekoNATOaren misio batean. 1.307 militar ditu han, gehienak Heratgo laguntza-basean.
* Bosnia eta Herzegovina: Europar Batasunaren misio batean parte hartzen du 497 militarrekin, non gehienak Sarajevon dauden.
* Kosovo: NATOaren misio batean, 550 militarrekin.
* Libano: NATOaren misio batean, 1.070 militarrekin.
* Txad: NATOaren misio batean, 70 militarrekin.
* Djibuti: 90 militar, hegazkin bat eta buke bat NATOaren pirateriaren aurkako misio batean.

## Antolaketa administratiboa 
Espainia zortzi lurralde militarretan banatzen da (Penintsula), bi komandantetza nagusi (Ceuta eta Melilla) eta bi kapitaintza nagusitan (Kanariak eta Balearrak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako Defentsa Ministerioa
Malba gorri

**Malba gorria** (*Alcea rosea*) *Malvaceae* familiako landare biurteroko bat da, zurtoin luze eta lore handi eta apaingarriengatik ezaguna.
Gurutzatuek eraman omen zuten landare hau Erdi Aroan Europara, Txinatik, eta orain etxekotua dago, batez ere Mediterraneo arroan. Landa lorategietan erabiltzen den landarea da, dituen kolore biziko lore handiak direla-eta. Sendabelartzat hartzen da, bigungarri eta libragarri. Batzuetan hanturak kontrolatzeko erabiltzen da, baita ahoa irakuzteko ere oieko odoljarioa gelditzeko.

## Ezaugarriak 
Hosto galkorreko landarea da, gehienetan biurterokoa. Udaberri amaiera eta uda artean loratzen da, lore handi onil itxurakoak emanez. Loreak kolore askotakoak izan daitezke: zuriak, horiak, arrosak, gorrindolak, moreak, laranjak... ñabardura askorekin. Beltzak ere badira. Zurtoinak 1,5 - 2,5 metro izatera hazi daiteke.

Klima beroan udazkenean landatzen dira, bestela udaberrian. Sarri berez ugaltzen dira, udan garatzen duten hazi mordoa dela-eta. Lur aberatsak eta drainatuak maite ditu, ahal bada karetsuak. Ez ditu lur hezeak eta astunak onartzen. Egutera eta erdi-itzala maite ditu, haize gutxikoa.

Sarri herdoilak hartzen du.

Image:Alcea rosea.JPG
Image:Alcea rosea and blue sky.jpg
Image:Weisse Stockmalve.jpg
Image:Rose-trem.JPG
Image:Alcea rosea threeflowers.jpg

## Kanpo estekak 
* Malba gorria artikulua (Nekane Martiarena, *Berria*)
N-121

**N-121** Iruñea eta N-113 lotzen duen errepidea da. 65,58 kilometroko ibilbidea du. Errepidearen ibilbide gehiena AP-15 autobidearekiko paraleloa da, eta Tafalla parean, Tafallako sarbidearekin bat egiten du.

## Ibilbidea 
N-121 errepidea AP-15ko 80,86 kilometroan hasten da eta Noainera doa. Hortik hegoaldeko bidea hartzen du Tebas edo Caparroso zeharkatuz. N-113 errepidean Agreda bidean eta NA-134 Valtierra bidean errepideen bidegurutzean bukatzen du, Castejonen.

## Lotuneak 
* Campanas (NA-601 Garesera eta AP-15 Zaragoza eta Madrilera Ordainlekua).
* Puiu (AP-15 Tafallara).
* Tafalla (AP-15).
* Olite.
* Caparroso.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak

## Kanpo estekak
Urbeltza

**Urbeltza** edo **Iratiko erreka** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia, Nafarroa Beherea eta Zuberoa lurraldeen kokatuta. 15,5 kilometro luzerarekin, Larraineko Bagargi mendiaren magalean jaiotzen da, 1227 metroko altueran, eta Irati ibaian isurtzatzen da, Otsagabia udalerriko Iratiko etxeetako inguruan, 845 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 44 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu. Urtxuriarekin batera Irati ibaia osatzen du.

Bere ibilbidean, Zaraitzu, Hergarai eta Ibarrezker ibarren zati bat zeharkatzen ditu, den geografiki Aezkoan dagoen.

## Izena 
*Urbeltza* izenez ezagutzen da. Urbeltza izenak "ur beltza" esan nahi du; izan ere, Urtxuriarekin bat egiten duen tokian, ibai horrek tonalitate ilungoko ura darama.

Zuberoan *Iratiko erreka* ere deitzen zaio, baina ez da Irati ibaiarekin nahastu behar, ibaian behera. Trazaduraren lehen zatiari *Iratzabaletako erreka* ere esaten zaio.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
*Iratzabaleko erreka* bezala:

* Olzalureko erreka (ezkerraldea)
* Burkidoiko erreka (eskuinaldea)
* Ataramatzeko erreka (eskuinaldea)

*Urbeltza* bezala:

* Burdinkurutxetako erreka (eskuinaldea)
* Suzaiko erreka (eskuinaldea)
* Arralutxeko erreka (eskuinaldea)
* Petilarreko erreka (ezkerraldea)
* Leherreko erreka (ezkerraldea)
* Patarbeltxeko erreka (eskuinaldea)
* Uthurkokotseko erreka (ezkerraldea)
* Oraateko erreka (eskuinaldea)
* Urdanitzarretako erreka (ezkerraldea)
* Errekaidorra (ezkerraldea)
* Kuboko erreka (ezkerraldea)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irati
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Karlos II.a Burusoila

'*Karlos II.a *Burusoila''''' (Frankfurt, 823ko ekainaren 13a - Avrieux, 877ko urriaren 6a) Mendebaldeko Frantziako errege izan zen 843tik 877 arte, eta Mendebaldeko enperadorea 875etik 877arte. Haren erreinaldian liskar ugari izan ziren, familia interesen, normandiarren erasoen eta aristokraziaren iskanbilen ondorioz. Irakaskuntza bultzatu zuen.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Luis I.a Errukitsua enperadorearen eta honen bigarren emazte Judith Bavariakoaren seme-alabetatik gazteena zen eta, beraz, Karlomagnoren biloba. Karlos sortu zenerako aitak egina zuen inperioaren banaketa hiru seme zaharrenen artean: Lotario, Pepin eta Luis. Aita saiatu zen harentzako azpierresuma bat sortzen; beste hiru anaiak, ordea, aurka agertu ziren. Pepin hil ostean (838ko abenduak 13), Karlosek haren erresuma, Akitania, jaso zuen, baina horrek haserrerazi zituen Pepinen oinordekoak.

### Inperioaren banaketa 
840an, Luis Errukitsua hil zenean, haren semeen arteko guduak hasi ziren, Karlomagnok sortutako inperio zabalaren banaketa zela-eta. Karlos eta Luis Germaniarrak elkar hartu zuten Lotario eta Pepin II.aren aurka, eta Fontenoy-en-Puisayeko guduan, 841eko uztailean, garaitu zituten. Verdungo Hitzarmena, egundaino iraun duen Europako zatiketa politikoaren jatorria, anaien arteko gatazka honentzako behin-behineko konponbide bezala pentsatua izan zen; baina, handik gutxira, bere zehaztapenak aldatuz joan ziren.

### Errege eta enperadore 
845ean, Ragnar Lodbrok Danimarkako errege bikingoaren armadak Paris arpilatu zuen, porfirozko tina batean, Dagoberto I.aren tina izenez ezagutzen dena izan daitekeena eta, gaur egun, Louvren dagoena. Bertan, Iraultzan urtutako letoizko oroigarri bat zegoela erregistratu zen.

Karlosi bere seme Luisek hartu zion oinordekotza. Karlos hezkuntza eta letren printzea zen, Elizaren laguna ere bazen, eta, bere noble errebeldeen aurka (Guenelon Sens-ekoaren kasuan bezala, zeinak saldu baitzuen, eta Hincmaro Reims-ekoa), gotzaindegian aurki zezakeen laguntzaren jakitun zen, bere aholkulariak goi kleroaren artean  aukeratzen baitzituen.
## Erreferentziak
III. Ibarretxe gobernua

**III. Ibarretxe gobernua** edo **VIII. legealdiko Eusko Jaurlaritza** 2005eko ekainaren 25a eta 2009ko maiatzaren 7a bitartean agintean egon zen Eusko Jaurlaritza izan zen, 2005ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen ondoren osatua. Eusko Legebiltzarrak hirugarren aldiz hautatu zuen Juan Jose Ibarretxe lehendakari, EAJren, EAren eta EB-Bren babesarekin, baita EHAKren bi botorekin ere. EAJ, EA eta EB-Bren arteko koalizio gobernua izan zen.

## Gobernua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuiatxo

250px|thumb|Dendako kuiatxoa.
**Kuiatxoa** (*Cucurbita pepo var. pepo* azpiespeziearen barietatea) kuien familiako udako landare bat da. Beste kuia mota batzuekin batera, *Cucurbita pepo* espezieko kidea da. Kuiatxoa horia, berdea edo berde argia izan daiteke, eta gehienetan luzoker tontorduna dirudi, nahiz eta zenbait aldaerek fruitu biribil edo botila formakoak ematen dituzten.

## Historia 
Kuiatxoaren arbasoa Ameriketakoa da. Hala ere, kuia mota gehienak Europara kolonizazioaren garaian iritsi baziren ere, kuiatxoa jatorriz europarra da. Berezko zenbait mutazioren ondorioz sortu zen, XIX. mendearen hondarretan, Italian. Milanen 1901ean argitaratu zen kuiatxoaren aurreneko deskribapena. Amerikako Estatu Batuetan 1920. hamarkadan azaldu zen, dirudienez italiar inmigranteek landatu zuten Kalifornian.

## Nutrizio balioa 
Energia balio txikia duen elikagaia da, 17 kcal 100 gramoko. Aipatzeko osagaiak dira azido folikoa, potasioa, A probitamina eta C bitamina.

## Ekoizpena 
Txina eta India dira gaur egun kuiatxo ekoizle nagusiak.

## Erabilera 
Sukaldaritzaren ikuspuntutik, kuiatxoa barazki gisa erabiltzen da, hau da, egosi edo frijitu egiten da. Hala ere, ikuspuntu botanikotik fruitu heldugabea da. Lorea ere jaten da.

## Erreferentziak