Gerra Punikoak

**Gerra Punikoak** K.a. 264 eta 146 urteen artean Erromatar Errepublikaren eta Kartago zaharraren artean izandako gerra batzuk izan ziren. Hiru gerra izan ziren, lehorrekoak zein itsasokoak, Mediterraneoaren mendebaldeko eskualdean zehar, eta guztira berrogeita hiru urteko gerra suposatu zuten. Gerra Punikoen artean, Kartagoren aurkako lau urteko errebolta ere aipatzen da, K.a. 241. urtean hasi zena. Gerra bakoitzak galera handiak ekarri zizkien bi aldeei, kalte materialak zein heriotza ugari.

Lehen Gerra Punikoa Mediterraneoko Sizilia uhartean lehertu zen K.a. 264. urtean, Erromaren hedapena Kartagok uhartean zuen eragin-eremua inbaditzen hasi zenean. Gerra hasieran, Kartago zen Mediterraneo mendebaldeko potentzia nagusia, itsas inperio zabalarekin; Erroma, berriz, Italian azkar hedatzen ari zen potentzia bat zen, armada indartsu batekin baina itsas-armadarik gabe. Borrokak batez ere Sizilian eta inguruko uretan izan ziren, baita Afrikako iparraldean, Korsikan eta Sardinian ere. 23 urte iraun zuen, K.a. 241 arte, kartagotarrak garaituak izan ziren arte. Lutazioko Itunaren arabera (K.a. 241, K.a. 237an zuzendua), Kartagok kalte-ordain handiak ordaindu zituen eta Sizilia erromatar probintzia bezala anexionatua izan zen. Gerraren amaierak errebolta garrantzitsu bat piztu zuen Kartagoko lurraldean, Mertzenarioen Gerra izenez ezagutzen dena.

Bigarren Gerra Punikoa K.a. 218. urtean hasi zen, eta Kartagoko Hanibal jeneralak Alpeak gurutzatu eta Italia kontinentala inbaditu izanaren lekuko izan zen. Espedizio honek arrakasta handia lortu zuen bere hastapenetan eta Italian kanpaina egin zuen 14 urtez, bizirik atera zirenak erretiratu baino lehen. Iberian (gaur egungo Espainia eta Portugal), Sizilian, Sardinian eta Afrika iparraldean ere borrokaldi ugari izan ziren. K.a. 204. urtean kartagotarren aberriak Afrikan izandako erromatar inbasio arrakastatsuak Hanibal erretiratzea eragin zuen. Zamako guduan garaitua izan zen K.a. 202. urtean eta Kartagok bakea eskatu zuen. K.a. 201. urtean, Kartagori itsasoz haraindiko lurraldeak eta afrikar lurralde batzuk kentzen zizkion itun bat adostu zen, kalte-ordain handi bat ezartzen zion, bere indar armatuen tamaina zorrotz murrizten zuen eta gerra egitea debekatzen zion Erromaren berariazko baimenik gabe. Horren ondorioz, Kartagok mehatxu militar izateari utzi zion.

K.a. 151. urtean, Kartago Numidiaren inbasioetatik defendatzen saiatu zen, eta Erromak K.a. 149. urtean gerra deklaratzeko justifikazio gisa erabili zuen, Hirugarren Gerra Punikoari hasiera emanez. Gatazka hori osorik libratu zen Kartagoko lurraldeetan, gaur egun Tunisia den horretan, eta Kartagoko setioa izan zuen ardatz. K.a. 146. urtean, erromatarrek Kartago hiria garaitu zuten, bertako biztanle gehienak arpilatu, sarraskitu edo esklabo bihurtu zituzten eta hiria erabat eraitsi zuten. Kartagotar lurraldeak Afrikako probintzia erromatarra bihurtu ziren. Hiriaren hondakinak egungo Tuniseko ekialdean daude, Afrikako iparraldeko kostaldean.

## Lehen mailako iturriak 
Gerra punikoei buruzko iturri fidagarriena Polibio historialaria da (c. K.a. 200-118), K.a. 167. urtean bahitu gisa Erromara bidalitako greziarra. Batez ere, K.a. 146. urtetik aurrera idatzitako *Historiak* lanagatik da ezaguna. Polibioren lana oso objektiboa eta neutrala da kartagotarren eta erromatarren ikuspuntuen artean. Polibio historialari analitikoa zen, eta, ahal zen guztietan, bi aldeetako partaideak elkarrizketatzen zituen idazten zuenari buruz informatzeko. Historialari modernoek uste dute Polibio, Eszipion Emilio mezenas eta lagunaren ahaide izanagatik, ondoegi tratatu zuela, baina adostasun orokorra dago bere kontakizunaren balioaren gainean. Andrew Curry historialari modernoaren ustez, Polibio «nahiko fidagarria» da; Craige Championek honela deskribatzen du: «Historialari izugarri ondo informatua, langilea eta zolia». Gerraren xehetasunak iturri modernoetan Polibioren kontakizunaren interpretazioetan oinarritzen dira, hein handi batean.

Historialari modernoek Livio erromatar historialariaren kontakizuna erabili ohi dute Polibiorena existitzen ez denean. Livio, neurri handi batean, Polibioren gainean oinarritu zen, baina era egituratuagoan idatzi zuen, erromatar politikari buruzko xehetasun gehiagorekin, baina Erromaren zeharko aldekoa zen. Adrian Goldsworthy klasizistak dio «Livioren fidagarritasuna askotan susmagarria» dela, eta Philip Sabin historialaria Livioren «ezjakintasun militarra» aipatu ohi du. 

Gerren geroagoko historia zaharrak ere badaude, zatikatuta edo laburtuta. Historialari modernoek kontuan hartu ohi dituzte erromatar garaiko zenbait analisten idazkiak, batzuk garaikideak; Diodoro Sikulo greziar siziliarrarenak; eta ondorengo historialari erromatarrenak, Plutarko, Apiano eta Dion Kasiorenak. Goldsworthyren hitzetan: «Polibioren kontakizuna hobeagoa izaten da gure beste edozein kontakizunetatik ezberdina denean». Beste iturri batzuen artean, txanponak, inskripzioak, froga arkeologikoak eta berreraikitze lanen froga enpirikoak daude, Olympias trirremearena kasu.

## Aurrekariak eta jatorria 
thumb|Lehen Gerra Punikoa hasi zenerako (K.a. 264) bi potentzien kontrolpeko lurrak adierazten dituen mapa.
Erromatar Errepublikak mende bat zeraman Lehen Gerra Punikoaren aurretik Italia kontinentalaren hegoaldean oldarkor hedatzen. Arno ibaiaren hegoaldeko Italiar penintsula konkistatu zuen K.a. 270. urtean, Italia hegoaldeko hiri greziarrak (Magna Graecia) menperatu zituenean Gerra Pirrikoa amaitu ondoren. Erromatarren hedatze-garai hartan, Kartagok, gaur egun Tunisia den lurraldeko hiriburua izanik, Iberiako hegoaldea, Afrikako iparraldeko kostaldeko eskualde gehienak, Balear Uharteak, Korsika, Sardinia eta Siziliako mendebaldeko erdia menperatu zituen talasokrazia batean.

K.a. 480tik aurrera, Kartagok gerra amaigabeak izan zituen Siziliako hiri-estatu greziarren aurka, Sirakusa buru zutela. K.a. 264an, Kartago zen kanpoko potentzia nagusia uhartean, eta Kartago eta Erroma ziren potentzia nagusiak mendebaldeko Mediterraneoan. Harremanak onak ziren, eta bi estatuek behin baino gehiagotan adierazi zuten elkarren arteko adiskidetasuna aliantza formaletan: K.a. 509an, K.a. 348an eta K.a. 279an. Lotura komertzial indartsuak zeuden. K.a. 280-275eko gerra pirrikoan, Italian Erromaren aurka eta Sizilian Kartagoren aurka txandaka borrokatzen zen Epiroko errege baten aurka, Kartagok materiala eman zien erromatarrei eta, gutxienez behin, bere armada erromatar indar baten esku jarri zuen. Richard Miles klasizistaren arabera, Erromak jarrera espantsionista izan zuen Italiako hegoaldea konkistatu ondoren, eta Kartagok, berriz, Siziliaren jabe zen ikuspegia zuen. Politika horien arteko gatazkak bi potentziak gerran estropezu egitera bultzatu zituen, nahigabe, diseinuz bainoago. Lehen Gerra Punikoa piztu zuen txinparta, K.a. 264. urtean, Mesanako (egungo Messina) Siziliako hiri independentearen kontrolaren auzia izan zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak