open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antzinako Iparraldeko Eurasiarrak

thumb|Antzinako Iparraldeko Eurasiarrak bizi ziren ingurunea.
Arkeogenetikan, **Antzinako Iparraldeko Eurasiarrak** (, **ANE**) terminoa antzinako osagai bati ematen zaion izena da, Mal'ta-Buret' kulturako herrien leinua irudikatzen duena (c. 24.000 BP) eta horiekin hertsiki lotutako populazioei, Siberiako Afontova Gora Goi Paleolitoko banakoak kasu. Azterketa genetikoek, halaber, ANEak aurreko Yana kulturaren (c. 32.000 BP) hondarrekin estuki ahaidetuta daudela erakutsi zuten, Iparraldeko Siberiar Zaharrak (ANS) izena eman zaien taldea. Antzinako Iparraldeko Eurasiarrak, nagusiki, mendebaldeko jatorri euroasiarrekoak dira (Europako Cro Magnonak eta Mendebaldeko Asiako antzinako eta egungo herriekin zerikusia dutenak), Siberiara «iparraldeko bidetik» iritsi zirenak, baina beren jatorriaren (1/3) kopuru esanguratsu bat ere ekialdeko iturri euroasiar batetik eratortzen dute, Siberiara «hegoaldeko bidetik» iritsi zirelarik.

Duela 20.000 eta 25.000 urte artean, Antzinako Iparraldeko Erasiarren adar bat Antzinako Ekialdeko Asiarrekin nahastu zen, eta, horren ondorioz, Antzinako Amerikako Jatorrizko Herriak, Antzinako Beringiarrak eta Antzinako Paleosiberiarrak agertu ziren. Ez dakigu zehazki non gertatu zen populazio-nahasketa hori, eta kontrako bi teoriak migrazio-agertoki ezberdinak proposatu dituzte, Antzinako Iparraldeko Eurasiarrak eta Antzinako Ekialdeko Asiarren populazioak batu zituztenak. Geroago, ANEko populazioak Europako mendebaldera emigratu zuten eta Mendebaldeko Ehiztari-Biltzaileekin (WHG) zerikusia zuten talde europarrekin nahastu ziren, Ekialdeko Ehiztari-Biltzaileen (EHG) taldea osatzeko, geroago Kaukasoko Ehiztari-Biltzaileekin nahastu zena Mendebaldeko Estepako Artzainen taldea osatzeko. Talde hau nabarmen hedatu zen Eurasian barrena Brontze Aroan.

ANEren jatorria Eurasian eta Amerikan hedatu da Goi Paleolitotik egindako hainbat migraziotan, eta gaur egungo munduko populazioaren erdia baino gehiago Antzinako Iparraldeko Eurasiarren genometaren %5-42 bitarte dauka. Amerikako natiboetan, bai eta Europan, Hegoaldeko Asian, Erdialdeko Asian eta Siberian ere, ANEen jatorri esanguratsu bat aurki daiteke. Iradoki izan da haren mitologian sar daitezkeela kultura indoeuroparrek zein amerindiar batzuek partekatutako kontakizunak, hala nola munduko zuhaitz metafisiko baten existentzia eta txakur batek beste bizitzarako bidea gordetzen duen fabula bat. *KITLG* genean emandako mutazio batek ilehoria ekarri zuen, eta mutazio hau zuen gizakirik zaharrena ANE populazioko Afontova Gora aztarnategiko emakumezko bat zen. 

## Irudi galeria 

Figurines_from_central_Siberia_Mal'ta_(grey_background).jpg|Mal'ta–Buret' kulturako bolizko figuratxoak, orain dela 24.000 - 15.000 urte ingurukoak.
Mal'ta_statuette.jpg|Mal'tako estatuatxoa bat.
Tarim-mumia-4.jpg|Xiaoheko Printzesa, orain dela 3.800 urteko momia natural bat. Ikerlarien ustez, populazio horren ordezkaria zen, nahiz eta 14.000 urte beranduago bizi.
Archaeogenetic_analysis_of_human_skin_pigmentation_in_Europe_(with_Asia_geographic_extension).png|Ile horiaren eta azal argiaren bidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plaza Nagusia (Lima)

**Plaza Nagusia**, Peruko Lima hiriburuko plaza nagusia da, Limako Hirigune Historikoan dago.

Hiriko eremu publiko nagusia da eta hiriaren sorlekuan dago. 277,99 hektareako azalera du.

Bertan, Gobernuaren Jauregia, Limako katedrala, Artzapezpikuaren Jauregia, Udal Jauregia eta Club de la Unión eraikina daude.
Aire-konpresore

**Aire-konpresorea** gailu pneumatiko bat da, energia (motor elektriko bat, diesel edo gasolina motor bat eta abar erabiliz) aire presurizatuan biltegiratutako energia potentzial (hau da, aire konprimituan)  bihurtzen duena. Metodo bat baino gehiago erabiliz, aire-konpresore batek gero eta aire gehiago indartzen du biltegiratze-tanga baten barruan, presioa handituz. Tankearen presioa diseinatutako goiko mugara iristen denean, aire-konpresorea itzali egiten da. Aire konprimitua, beraz, tankean mantentzen da erabiltzen den arte. Aire konprimatuan dagoen energia hainbat aplikaziotarako erabil daiteke, airearen energia zinetikoa askatuz eta tankea despresurizatuz doan heinean erabiliz. Tankearen presioa beheko mugara iristen denean, aire-konpresorea berriro pizten da eta tankea berriro ikusten du. Aire-konpresore bat ponpa batetik bereizi behar da, edozein gas/airerekin funtzionatzen duelako; ponpek, berriz, likido batekin funtzionatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errekuntza-ganbera

**Errekuntza-ganbera**, errausketan, erregaiaren edo erregaitzat erabilitako hondakinen errekuntza-erreakzioa gertatzen den espazio itxia da.

Aplikazio nagusiak hauek dira:
* Barne-errekuntzako motor alternatiboak
* Wankel motorra
* Gas-turbinak, adibidez, erreakzio-motorra
* Suziri motorra

Otto zikloko motor alternatibo batean (gasolina), errekuntza-ganbera pistoiaren goiko aldearen eta zilindroen kulataren edo estalkiaren arteko gerakina da, pistoia goiko itopuntuan dagoenean. Zuzeneko injekzioko Diesel ziklo batean (oil gasa), errekuntza-ganbera nagusia pistoiaren buruan mekanizatuta dago. Zeharkako injekziokoetan, errekuntza-aurreganbera bat edo turbulentzia-ganbera bat dago.

Bolumen maximoaren eta minimoaren arteko erlazioari konpresio-erlazioa esaten zaio. Sinplifikatzeko, Otto zikloko motorretan horrela deitzen zaio kulatako espazioaren bolumenari.

Hainbat errekuntza-ganbera mota daude, adibidez, lau aldiko zikloa edo bi aldiko motorra den, edo diesel edo gasolina den.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nadine Magloire

**Nadine Magloire** (Port-au-Prince, 1932ko otsailaren 10a – 2021eko abenduaren 25a) haitiar-kanadar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Jean Magloire kazetariaren eta Carmen Brouard musikagilearen alaba, Nadine Magloire Port-au-Princen jaio zen eta Santa Arrosa Limakoaren ikastetxean ikasi zuen. Geroago Montrealera joan zen Maria Frantziakoaren nazioarteko ikastetxean ikasketak jarraitzera. Kazetaritzako korrespondentziazko ikastaroak ere egin zituen. 1955ean Parisera joan zen Centre d'Etudes de Radiodiffusion et Télévision zentroan ikastera. Port-au-Princera itzuli ondoren, hango École normale supérieuren ikasi zuen.

1968an, *Le mal de vivre* eleberria kaleratu zuen, Haitin argitaratutako lehen liburu feministatzat hartua. Eleberri hori polemikoa izan zen bere garaian, egileak sexualitateari ikuspegi feministatik begiratu baitzion. Liburua argitaratu ondoren, Magloirek gutunak trukatu zituen Simone de Beauvoirrekin. 1975ean, emakume artisten erakusketa bat antolatu zuen Port-au-Princeko Institut Françaisen. 1978ko martxotik 1979ko martxora arte ''Le fil d'Ariane* kultura-aldizkaria argitaratu zuen. 1979an Montrealera joan zen bizitzera.

## Lan hautatuak 
* *Le mal de vivre* (1968)
* *Autopsie in vivo: le sexe mythique* (1975)
* *Autopsie in vivo* (2009)
* *Autopsie in vivo (la suite)'' (2010)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haize-erauntsi

[thumb|299px|Haize-erauntsi baten ondoko [ostadarra.]]
**Haize-erauntsia** haize-abiaduraren aldaketa guztiz handi gisa nabaritzen den fenomenoa da: bat-batean hasten da, minutu batzuk irauten du eta berehala bukatzen da. Askotan zaparradak eta trumoi-ekaitzak ere izaten ditu.

Testuinguru aeronautikoan, haize-erauntsia haizearen abiadura bat-batean handitzea da, gutxienez 16 korapilokoa, baina 22 korapilo edo gehiagora irits daitekeena, eta gutxienez minutu batez mantentzen da. Fenomeno hori atmosferaren batez besteko aldeetan airea asko erortzeagatik edo hozteagatik gertatzen da. Horrek goranzko mugimenduak eragiten ditu hozte-eremuaren mugan, eta, ondoren, beheranzko mugimendu lokalak eragiten ditu igarotzean.

Haize-erauntsien metaketari haize-erauntsien lerroa esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Levilactobacillus brevis

**Levilactobacillus brevis** (lehen, **Lactobacillus brevis** deitua) bakterio Gram positiboa da, Lactobacillaceae familiakoa, hartzidura laktikoa egiten duena eta bakterio laktikoen taldean sailkatzen dena. Hainbat janari hartzitutan dago, sauerkraut-en edo kefirrean, besteak beste. Gure mikrobiotako partaide ere bada (aho-florakoa, heste-florakoa eta baginakoa).

Mikrobio honen beste ezaugarri batzuk:

*bazilo Gram positiboa da
*ez da mugikorra
*hartzidura laktiko heterolaktikoa burutzen du
*mesofiloa da (Temperatura optimoa: 30ºC)
*ez da patogenoa

Osasun-onurak ditu bakterio honek, eta horregatik bere erabilera probiotikoetan ohikoa da. Immunitate-sistema, bereziki, indartzen du, NK zelulen aktibazioaren bidez 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Volkswagen Sharan

**Volkswagen Sharan**, Volkswagen alemaniar markaren automobil modelo bat da. D segmentuko ibilgailu bat da. 

1995-2022 artean ekoitzi zen.
Gobernuaren Jauregia (Lima)

**Peruko Gobernuaren Jauregia**, **Gobernuaren Jauregia** edo **Pizarroren Erxea**, , *Casa de Gobierno* edo *Casa de Pizarro*, Peruko Lima hiriburuan dagoen eraikin bat da, Limako Hirigune Historikoan eta Plaza Nagusian.

1926-1938 artean eraiki zen eta Claude Sahut eta Ricardo de Jaxa Malachowski arkitektoek proiektatu zuten.
Haize-erauntsien lerro

[thumb|299px|[Pennsylvania gaineko mesoeskalako zurrunbilo konbektibo (MCV) baten radar meteorologikoaren irudi bat, haize-erauntsien lerro nagusi batekin.]]
**Haize-erauntsien lerroa** irudimenezko lerroa da, batzuetan nahikoa hedatsua, luzeran haize-erauntsiak dituena. **Sistema konbektibo ia lineala** ere deitua, trumoi-ekaitzen lerro bat da, sarritan fronte hotz batean zehar edo aurrean eratzen dena. XX. mendearen hasieran, fronte hotzaren sinonimo gisa erabiltzen zuten terminoa (sarritan haize-aldaketa malkartsu eta parrastatsuak izaten dira). Ekaitz linealen egiturek, askotan, prezipitazio handiak, txingorra, tximistak, lerro zuzeneko haize gogorrak eta, noizbehinka, tornadoak edo traganarruak izaten dituzte. Lerro zuzeneko haize bereziki gogorrak sor daitezke egitura linealak arku-oihartzun baten forma hartzen duenean. Tornadoak olatuetan zehar gerta daitezke, oihartzun linealeko uhin-patroi batean, non mesoeskalako beheraguneak dauden. Arku-oihartzun batzuk hazi egin daitezke zuzenbide bihurtu arte, eremu handi batean zehar azkar mugitzen diren heinean. Haize-erauntsien lerro helduekin lotutako euri-bandaren atzeko ertzean hilarri baxu bat egon daiteke, oso gutxitan bero-bolada batekin lotuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tři oříšky pro Popelku

***Tři oříšky pro Popelku*** edo ***Drei Haselnüsse für Aschenbrödel*** () Txekoslovakiako eta Alemaniako Errepublika Demokratikoko filma da, Božena Němcováren *O Popelce* ipuinean oinarritua eta 1973an estreinatua.

Filmaren estreinaldia Pragako Sevastopol zinema aretoan izan zen 1973ko urriaren 26an. 1973ko azaroaren 1ean Sobietar Batasunean eta azaroaren 16an Txekoslovakian eman zuten lehen aldiz, eta nazioarteko estreinaldia Ekialdeko Berlinen izan zen 1974ko martxoan.

Gaur egunera arte Gabonetako oporretako film klasikoa da Europako herrialde askotan, hala nola Txekian, Eslovakian, Alemanian, Austrian, Suitzan, Espainian, Norvegian, Suedian, Ukrainan eta Errusian. 1977an Katalunian eman zuten katalanezko bikoizketarekin. Hizkuntza horretara itzulitako haurrentzako lehen filma izan zen.

## Aktoreak 
thumb|Moritzburg gaztelua (errege-jauregia)
thumb|Švihov gaztelua (amaordearen etxea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giulio Cesare Procaccini

**Giulio Cesare Procaccini** (Bologna, 1574ko maiatzaren 30a – Milan, 1625eko azaroaren 14a) italiar margolaria izan zen.

Margolarien semea eta anaia izan zen, eta 1585 inguruan Milanera joan zen bizitzera, Pirro Visconti mezenasaren laguntzarekin.

Katedralean eskultore hasi zen eta 1610ean San Karlos Borromeo ospatuz margolanetako sei margotu zituen. Elizetarako erretaulak margotu zituen eta Giovanni Battista Crespi eta Pier Francesco Mazzucchellirekin batera Federico Borromeo kardinalaren aginduei jarraituz lan egin zuen.

Bere estiloak Bolognako manierismoaren eta veneziar kolorismoaren eragina.

## Iruditegia 

Giulio Cesare Procaccini, The Ecstasy of the Magdalen, 1616-1620, NGA 121887.jpg|*Estasi della Maddalena*, 1620, Washington, National Gallery of Art
Camillo Procaccini.jpg|*Annunciazione* (Louvre)
FedericoBorromeo.Cardinal.jpg|*Ritratto del cardinale Federico Borromeo* (1610). Milano, Museo Diocesano
Ultima Cena di Giulio Cesare Procaccini Annunziata del Vastato di Genova.jpg|*Ultima cena*,1618, Genova, Basilica della Santissima Annunziata del Vastato
Giulio Cesare Procaccini - St Sebastian Tended by Angels - WGA18432.jpg|*San Sebastiano curato dagli angeli*, 1612, Brusela, Musée Royaux des Beaux-Arts
MadonnaRosario-Procaccini.jpg|Madonna del Rosario con Bambino, San Francesco, San Domenico e angeli, 1612, Corbetta, Museo del Santuario Arcivescovile della Beata Vergine dei Miracoli
Giulio Cesare Procaccini San Matteo PR114 Musei di Strada Nuova.jpg|San Matteo apostolo, Musei di Strada Nuova, Genova

## Kanpo estekak
Artzapezpikuaren Jauregia (Lima)

**Artzapezpikuaren Jauregia**, , Peruko Lima hiriburuan dagoen eraikin bat da, Limako Hirigune Historikoan eta Plaza Nagusian.

Jatorrizko eraikina 1535eko urtarrilaren 18an Francisco Pizarro Lima hiria sortzeko etxe multzoan eraiki zen.

Gaur egungo eraikina 1924ko abenduaren 8an insuguratua izan zen eta Claude Sahut eta Ricardo de Jaxa Malachowski arkitektoek proiektatu zuten.
Gasolinazko motor

**Gasolinazko motorra** gasolina erretzen duen barne-errekuntzako motorra da; gas-nahasketa karburatuaren errekuntzatik sortutako energia pistoia mugiarazteko energia mekaniko bihurtzen du.

## Funtzionamendua 
Gasolinazko motor gehienetan, erregaia eta airea konpresioaren aurretik nahastu ohi dira (nahiz eta gasolinazko motor moderno batzuek zilindroetara zuzenean injektatzeko sistema erabiltzen duten). Aurrenahasketa karburagailu batean egiten zen lehen, baina orain elektronikoki kontrolatutako erregai-injekzio bidez egiten da, motor txikietan izan ezik, non elektronikaren kostuak edo konplexutasunak ez duen justifikatzen motorraren eraginkortasuna. Diesel-motor bateko prozesua bereizi egiten da erregaia eta airea nahasteko metodoan, eta, gainera, ez da bujiarik erabiltzen errekuntza-prozesua hasteko. Diesel-motor batean, airea bakarrik konprimatzen da (eta, beraz, berotu), eta erregaia aire konprimituan (beroan) injektatzen da pistoiaren konpresio-ibiltartearen amaieran, errekuntza eraginez.

## Historia 
Gasolina praktikoko lehen motorra 1876an eraiki zuen Nicolaus August Ottok Alemanian, nahiz eta aurretik Étienne Lenoir, Siegfried Marcus, Julius Hock eta George Braytonek egindako saiakerak egon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camões (filma)

***Camões*** portugaldar filma da, José Leitão de Barrosek zuzendua eta 1946ko Cannesko Zinemaldian estreinatua.

António Ferro idazle, kazetari, politikari eta diplomazialari portugaldarrak «lan bikain bat» bezala deskribatu zuen, eta gainera esan zuen ez zuela Cannesen saririk irabazi, «lehiaketa hartan eta une hartan nazionalismo handi eta hutsa modan ez zegoelako».

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afontova Gora

**Afontova Gora** (, "Afont mendia") Goi Paleolitoko eta Mesolitoko geruzak dituen Siberiako konplexu arkeologiko bat da. Krasnoiarsk hiritik gertu dago, Jenisei ibaiaren ezkerreko aldean, Errusian. Afontova Gorako aztarnek Mal'ta-Buret' kulturako jendearekin lotura kulturalak zein genetikoak ditu. Konplexuaren lehen ikerketa 1884an hasi zen, Ivan Savenkoven eskutik. 

Afontova Gorako konplexuak bost kanpamendu ditu gutxienez, eta estratigrafia aberatsa. Kanpalekuetan mamutaren ehizaren hondarrak ikusten dira, eta ehiztariek animalia hauek jarraitzen ekialderantz egindako bidea ikustarazten dute. Afontova Goran aurkitutako bi giza fosilak, orain dela 17.000-15.000 urteko gizon bat eta neska bat, Hermitage Museoan daude. Hezur horiek Antzinako Iparraldeko Eurasiarren taldekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Janako Errinozero Adarren Aztarnategia

**Jana Errinozero Adarren Aztarnategia** () Goi Paleolitoko aztarnategi arkeologiko bat da, Jana ibaiaren beheko ibilbidetik gertu dagoena, Siberiako ipar-ekialdean (Errusia), Zirkulu Polar Artikoaren iparraldean, Beringiako mendebaldeko muturrean. 2001ean aurkitu zuten, urtzeak eta higadurak animalien hezurrak eta artefaktuak agerian utzi ondoren. Aztarnategiak ondo kontserbatutako kultura-geruza bat du, baldintza hotzen ondorioz, eta ehunka animalia-hezur eta bolizko pieza ditu, bai eta makina bat artefaktu ere, asentamendu iraunkor baten eta garapen teknologikoaren maila altu samar baten adierazgarri direnak. Orain dela 32.000 urte inguru okupatu zen. Aztarnategiak eskualde horretako edo Zirkulu Polar Artikoaren iparraldeko beste edozein tokitako giza kokalekuen froga arkeologikorik zaharrenak eskaintzen ditu. Izan ere, jendea muturreko baldintzetan bizi izan zen eta fauna ugari ehizatu zuen Azken Maximo Glaziarra hasi aurretik. Janako aztarnategia gizakiak mamuta ehizatzen duen lehen froga garbia da.

2019an egindako ikerketa genetiko batek bi gizon gazteren hezurrak aztertu zituen. Orain dela 31.600 urte bizi ziren, eta Antzinako Iparraldeko Siberiarrak izeneko taldekoak ziren. 

Janako aztarnategiaren aurretik gizakia Siberian bizi izan zen. Ust-Ischimen gizaki anatomikoki modernoa dago, eta orain dela 45.000 urtekoa da. Kara-Bom orain dela  46,620 +/-1,750 urtekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Albe

**Eduardo Albe** (Buenos Aires, 1900eko urtarrilaren 21a - 1975eko azaroaren 9a) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermelindo Alberti

**Hermelindo Alberti** (1925eko otsailaren 27a - 2012ko abenduaren 8a) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rímac ibaia

**Rímac ibaia**, kitxuaz "Hizlari", Peruko ibai bat da. 204 kilometro luze ditu.

Huarochirí probintzian Nevado Paca mendiaren magalean jaio eta Lima eta Callao hirietatik igaro ondoren Ozeano Barean itsasoratzen da.
San Laurendi uhartea (Peru)

**San Laurendi uhartea**, gaztelaniaz *Isla de San Lorenzo*, Peruko uharte bat da, Ozeano Barean. Callao hiriaren kostaldearen parean dago.
Homophron cernuum

***Homophron cernuum*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus farinulentus*, *Agaricus membranaceus*, *Agaricus macer*, *Agaricus papyraceus*, *Agaricus alneti*, *Agaricus copriniformis*, *Hypophyllum bicolor*, *Hypophyllum polycephalum*, *Prunulus papyraceus*, *Pratella papyracea*, *Coprinarius papyraceus*, *Psathyra cernua*, *Psilocybe cernua*, *Agaricus spadiceus var. polycephalus*, *Drosophila cernua*, *Psilocybe polycephala*, *Pratella cernua*, *Psilocybe farinulenta*, *Psilocybe papyracea*, *Psathyrella polycephala*, *Psathyrella cernua*, *Psathyrella papyracea*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, borobildu-ganbila, arre ilun kolorekoa hezetasunean eta ia zuria lehorrean. Ertzak ildaska finak izaten ditu.

**Orriak:** Grisaxkatik arre-purpurara doan kolorekoak, nahikoa estu, mehetu-itsatsiak koska batez. Orritxoekin.

**Hanka:** Zuria, okerra, apaindu gabea.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:** *Psathyrella* terminoa, “Psathyra”-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, “xehatzen erraza” esan nahi du. *Cernua* epitetoa berriz latinetik dator, aurrera makurtuta, esan nahi duen “cernuus” hitzetik. Seguruenik oinaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Psathyrella* espezie askoren antza du eta horregatik azterketa mikroskopioa beharrezkoa da.

## Sasoia eta lekua 
Eroritako egurren hondakinetan, batez ere makalenetan

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udal Jauregia (Lima)

**Udal Jauregia**, , Peruko Lima hiriburuan dagoen eraikin bat da, Limako Hirigune Historikoan eta Plaza Nagusian.

1549an lehen eraikina eraiki zen eta 1943-1944 artean Emilio Harth Terré, José Álvarez Terrón eta Ricardo de Jaxa Malachowski arkitektoek proiektatu zuten.
Juan Luis Bikuña

**Juan Luis Bikuña** (Bergara, 1946 - Bergara, 2024ko azaroaren 13a) Euskal Telebistako (ETB) kazetaria, kulturgilea eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Bergara bere jaioterriko euskalgintzan, kulturgintzan eta komunikazioan hasi zen 1960ko hamarkadan. Ernai antzerki-taldean aritu zen, adibidez. Herri albisteen informatzaile gisa hasita, esparrua zabaldu zuen gero. La Voz de España, Deia eta El Correo egunkarietan aritu ostean, 1983an ETBrako bidea egin zuen.

ETBko mugarri bateko protagonista izan zen: Teleberri gaztelaniazko albistegiaren lehen aurkezlea. Luis Alberto Aranberri Amatiño ETBko orduko zuzendariak eskaini zion 1983 amaieran, eta aste batetik hurrengora aurkezten jarri zen, 15 urtez egon zelarik egiteko horretan. Gero, beste 8 urte beste programa batzuk aurkezten jardun zuen, 2008an jubilatu zen arte. Punto de encuentro, El Punto eta El Txoko Taurino izan ziren aurkeztu zituen programa horietako batzuk. Euskaraz eta gaztelaniaz zezenketak eman zituen lehen kazetaria izan zen, zezenzale amorratua ere izan baitzen, 2018an Bilboko Club Taurinoak saritua “bere zezenzaletasun jatorrarengatik, bere izakera eta jarrera eredugarriengatik, zezen-plazetan, hedabideetan zein gizarte osoan”.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1967ko Nafarroako Sari Nagusia

**I.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1967ko apirilaren 11n, asteartea, jokatu zen. Ekitaldi hau **XXVI Espainiako errepideko mendiko txapelketa** ere izan zen.

Ibilbidea 176 kilometroko luzera izan zuen eta bost mendate igo ziren: Lizarraga, Urbasa, Erreniega, Etxauri eta Lezaun.

Garailea Antonio Gómez del Moral andaluziarra izan zen, Lizarrako helmugara bakarrik heldu zelarik, bigarren sailkatua Ginés García Perán izan zen.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1967ko Nafarroako Sari Nagusia - *Firstcycling.com*
Hana-Rawhiti Maipi-Clarke

**Hana-Rawhiti Kareariki Maipi-Clarke** (2002 - ) Zeelanda Berriko politikari bat da, Te Pāti Māoriko kidea eta Parlamentaria 2023ko hauteskundeetatik. 1853an hautatu zuten James Stuart-Wortleyren ostean inoiz egondako parlamentaririk gazteena da. 

Maipi-Clarkeren arbasoak Waikato, Ngāpuhi, Ngāti Porou, Te Āti Awa, eta Ngāi Tahun bizi ziren. Potaka Maipi kazetaria bere aita da. Hana Te Hemara maorieraren aktibistaren biloba da. Hamiltonen estatua kentzea bultzatu zuen Taitimu Maipiren biloba da ere. Era berean, Wi Kateneren ondorengoa da, Zeelanda Berrian inoiz aukeratutako lehenengo parlamentario maoria.

2024ko azaroaren 14an mundu osoan hedatu zen ekintza baten protagonista izan zen, maorien eta Monarkiaren arteko harremana berrikusteko eztabaida batean. Protesta gisa Itunaren Printzipioen Legearen eztabaida eten zuen, eta *Ka Mate* haka egin zuen. Ekintza hargatik 2025eko maiatzean 7 eguneko suspentsioa ezarri zion Parlamentuko diziplina batzordeak (ezin parte hartu Legebiltzarreko prozeduretan). Zigor luzeagoa (21 egunekoa) jaso zuten bere bi alderdiakidek, Rawiri Waititik eta Debbie Ngarewa-Packerrek. Parlamentuaren historian ordura arte ezarritako suspentsio zigor luzeena 3 egunekoa izan zen bakarrik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Haka protesta Parlamentuan 2024an
Psathyrella obtusata

***Psathyrella obtusata*** *Coprinaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus obtusatus* (Basionimoa), *Psilocybe obtusata*, *Psathyra obtusata*, *Psathyra obtusa*, *Drosophila spadiceogrisea var. obtusata*, *Drosophila obtusata*, *Pratella obtusata*, *Pilosace obtusus*, *Psathyrella vyrnwyensis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 2,5 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-kanpai itxurakoa, arre kolorekoa edo arre-gorrixka, eguraldi lehorrarekin zurbilagoa; gainazal zimurtsu samarrarekin eta ildaska antzeko batzuekin ertzean. Higrofanoa.

**Orriak:** Estuak, ez oso estu, zurixkatik arre-morera doan kolorekoak eta amaieran arre ilunak.

**Hanka:** Zuzena, barnehutsa, zuria, pixka bat pruinaduna goialdean.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:**  *Psathyrella* terminoa, “Psathyra”-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, “xehatzen erraza” esan nahi du. *Obtusata* epitetoa berriz latinetik dator, puntagabea, kamutsa, esan nahi duen “obtusus” hitzetik. Kapelaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta  lekua 
Hostozabal zuhaitzen azpian, egur hondakinetan aberatsak diren lurretan. Nahiko ohikoa.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Groenlandia, Europa, Errusia, Kaukasia, Iran, Japonia, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sedan (argipena)

**Sedan** terminoak hainbat adiera du:

* **Sedan (automobilak)**: automobil tipologia bat.
* ***Sedan***, litera mota bat (eskuzko garraioa).

Tokiak:

* **Sedan**, Frantziako udalerria, Ardenetan. Sedan barrutiko burua da.
* **Sedan**, Kansasko herria, AEBetan.
* **Sedan**, Montanako herria, AEBetan.
* **Sedan**, Minnesotako herria, AEBetan.
Besterik:

* **Sedango gudua** (1870), Franko-Prusiar gerran gertatua.
Hugo Briennekoa

**Hugo, Brienneko eta Lecceko kondea** (c. 1240 – 1296ko abuztuaren 9a) Jerusalemgo Erresuma Latindarrako erregeordea izan zen.

Walter IV.a Briennekoa eta Maria Lusignangoaren semea izan zen. 1260an bere anaia Joan Briennekoa hil zenean, Hugok Brienne konderria (Frantzia) eta Taranto printzerria eta Lecce konderria (Italia hegoaldea) heredatu zituen.

Jerusalemgo Erresuma Latindarraren erregeordetza aldarrikatu zuen 1264an Alizia Xanpainakoa eta Hugo I.a Ziprekoaren oinordeko gisa, baina Jerusalemgo Auzitegi Gorenak Hugo III.a Ziprekoari eman zion erregeordetza.

Bere fortuna Europan bilatzea erabaki zuen eta Karlos I.a Napolikoaren zerbitzura sartu zen. Orduan Brindisiko, Otrantoko eta Apuliako kapitain jeneral eta Conversanoko jaun izendatu zuten, eta Italiako Anjouko Etxearen aldeko sutsua izan zen. 1284an Napoliko Golkoko guduan harrapatu zuten eta 1287an Kondeenean, biak Roger de Lauriaren aurka. Sizilian hil zen, almogavarren aurkako Gaglianoko guduan.

1291n Helena Angelina Komnenorekin ezkondu zen eta 1291tik 1296ra Atenas dukerriko bailio izan zen.
1965eko Euskal-Nafar mendiko txapelketa

**XV. Euskal-Nafar mendiko txapelketa** Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1965eko apirilaren 20an, asteartea, jokatu zen. 
Lasterketa hau Nafarroako Sari Nagusiaren aurrekaria da.

Ibilbidea 180 kilometroko luzera izan zuen eta lau mendate igo ziren: Lezaun, Urbasa, Erreniega eta Etxauri.

Garailea Eusebio Vélez arabarra izan zen, Lizarrako helmugara bakarrik heldu zelarik, bigarren sailkatua Valentin Uriona bizkaitarra izan zen.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1965eko Euskal-Nafar mendiko txapelketa - *Procyclingstats*
Peeblesko altxorra

**Peeblesko altxorra** Eskoziako Peebles herritik gertu aurkitu zuten Brontze Aroko altxor bat da, 2020ko ekainean. **Mariusz Stepien** 44 urteko metal detektagailuen amateurrak aurkitu zuen, eta 2020ko abuztuaren 10ean eman zuten aurkikuntzaren berri. 

## Aurkikuntza 
Altxorra 2020ko ekainaren 21ean aurkitu zuen Mariusz Stepienek, Polonian jaio baina Edinburgon bizi den 44 urteko metal detektagailuen amateurrak. Bederatzi urtez metalen bila aritu zen. Peeblesetik (Peeblesshire) hurbil zegoen zelai batean lagunekin bilatzen ari zela, goizeko 10ak aldera aurkitu zuen lehen objektua, lur mailatik 60 cm beherago lurperatua. Berehala eman zien abisua Ezkutuko Altxorrak Bilatzeko Unitateari eta Eskoziako Museo Nazionalei. Karpa batekin estali zuten lekua, profesionalak iritsi ziren arte. Gero, 22 egunez jarraitu zuten lanean bertan, eta, denbora horretan, Stepienek eta haren lagunek bertan kanpatu zuten, hura babesteko eta arkeologoen lana behatzeko. Aurkikuntzak eta inguruko lurra Edinburgoko Museo Nazionalen Bilduma Zentrora eraman zituzten, eta, ondoren, ordenagailu bidezko tomografia bidez eskaneatu zituzten Southamptongo Unibertsitatean (Ingalaterra). 2020ko abuztuaren 10ean iragarri zuten aurkikuntza.

## Deskribapena 
Pebblesko altxorra lur-bloke bakar batean atera zuten, eta, azterketa baten arabera, 500 pieza baino gehiago ditu, besteak beste, objektu hauek:

* Uhaleria oso bat, brontzezko itxiturekin eta larruzko arrasto organikoekin, erremintak errebelatzeko bezain xehe.
* Brontzezko bi soinudun zintzilikario
* Ezpata bat, bere egurrezko zorroan gordea, K.a. 1000 eta K.a. 900 urteen artean datatua.
* Sokekin lotutako brontzezko botoi sorta bat.

## Esanahia 
Arkeologo profesionalekin harremanetan jarri zirenez gunea aztoratu aurretik, elementuak testuinguruan ikertu eta larruzko lanaren xehetasunak erregistratu ahal izan ziren. Brontze Aroko aurkikuntzak bakanak dira Eskozian, eta artefaktuek lotura bat ezartzen dute duela 3.000 urte han bizi zen jendearen eta Ipar Alemaniako tribuen artean; historiaurrean Eskoziak duen posizioa nabarmentzen da, Ipar Itsaso osoko komunitateen nazioarteko sare baten parte gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlos Ibarguren

**Karlos Ibarguren** honakoa izan daiteke:
* Carlos Ibarguren, Argentinako politikaria.
* Karlos Ibarguren Olalde, mediku euskalduna eta bertso-epailea.
Palankin

**Palankina**  litera edo anda mota bat da, gizakiek edo animaliek  eramana, pertsona garrantzitsuak garraiatzeko baliatu izan dena Asiako zati handi batean. Garraioko literak eserleku bat badira funtsean, palankina gehiago da gelaxka mugikor bat bezala, pertsona etzanda joan daitekeena (ohea, finean, bidaia luzea bada). Halaber, eramaile-kopuru handi batek eramaten du batzuetan palankina, garraiatuaren estatusaren erakusgarri. 

## Hedapena eta erabilera 
Indian eta Txinan duela bi mila urte ingurutik ezagutzen da, eta Japonian, Korean eta Ghanan ere egon da ohitura. 

Ekialde Urrunean, palankinen erabilera gutxitzen hasi zen 1930eko hamarkadan rickshawak ohiko bihurtu ondoren.

### India 
*Palankin* hitza *pallakku* tamilerazko hitzetik eta *pallaki* telugutik dator, ohatze bat izendatzen du. Palankinen erabilera *Rāmāyana* bezalako testu zaharretan aipatzen da Indian, k.a. 250 inguruan. XVII. eta XVIII. mendeetan, Bengalan zeuden merkatari europarrek berpiztu zuten gailu hauen erabilpena.

### Txina 
thumb|Txinako maila handiko palankina.
Palankinak Txinan Han dinastiatik dokumentatuta daude, duela 2000 urtetik. Txinan garai bateanzurezko edo banbuzko ohe palankinak gizarte maila ez pribilejiatu batzuetakoek ere erabiltzen zituzten, emakumeek edo adinekoek bereziki, alokatuta. *Jiào* (轎) zen termino erabilia palankinarentzako txineraz, eta mandarin agintari handiek luxuzkoak erabiltzen zituzten, zetazko gortinekin, *guānjiào* (官轎) izenekoak.

Nork bere palankina edukitzea estatus sozialaren atributu garrantzitsua zen. Estatusa eramaile kopuruak markatzen zuen sarro. Kasu batzuetan, kopuru hori 40 edo 64 eramailetara irits zitekeen.

### Japonia 
thumb|*Norimono* japoniar bat.
*Norimono* delakoa palankinaren bertsio japoniarra da. Pertsonaia garrantzitsu eta aberatsek erabilia, daimyōek kasu, Edo aroan erabili zen. *Norimonoak* oso dotore apainduta egon zitezkeen. Aberatsegi ez zena, *norimono* garestira iritsi gabe, *kago* izeneko litera merkeagoarekin asebete zitekeen.

### Korea 
Korean, errege-familia eta aristokrazia *gama* izeneko palankin apainduetan ibiltzen ziren. Sei *gama* mota zeuden, eta horietako bakoitza administrazioko gradu ezberdin bati zegokion.

Ezkontza tradizionaletan, ezkongai bakoitza bere gama propioan joaten zen zeremoniara. Koreako penintsula menditsua izateak sortzen zituen zailtasunengatik, baita prestaturiko errepide faltagatik ere, *gamak* gurpil ibilgailuak baino nahiago zituzten aberatsek.

### Ghana 
Ghanan, Akan eta Ga erregetzek palankinak erabiltzen dituzte beren jai publiko handietan. Ga erregeek palankin figuratibo eta pertsonalizatuak erabiltzen dituzte, familiaren ikur eta totemei lotuta daudenak. Palankin figuratio hauetatik Ghanako hilkutxa apaindu bereziak garatu dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Todeko altxorra

**Tod-eko Altxorra**, Egiptoko Tod-eko Montu-ren tenpluaren fundazio gordailuan aurkitutako urrezko, zilarrezko eta lapislazuli-zko hainbat objektu zituzten kobrezko lau kutxei deitzen zaie. Gordailuak Amenemhat II.a faraoiaren garaian datatu zituzten, Egiptoko Inperio Ertainekoak.

Objektuak Louvre Museoan eta Kairoko Egiptoar Museoan daude.

## Bibliografia 
* Menu, Michel: Analyse du trésor de Tôd, BSFE 130 (1994), 29-45 or.
* Pierrat, Geneviève: ''À propos de la date et de l'origine du trésor de Tôd'', BSFE 130 (1994), 18-28 or.
* Pierrat, G. eta Menu, M.: A propos de la date et de l’origine du Trésor de Tôd; Analyse du trésor de Tôd, BSFE 130 (1994), 18-45 or.

## Kanpo estekak
Pacita Abad

**Pacita Abad** (Basco, Batanes probintzia, 1946ko urriaren 5a - Batan uharteak, 2004ko abenduaren 7a) filipinar margolaria zen.

## Biografia 
Politikoki konprometitutako familia batetik etorria, Zientzia Politikoak ikasi zituen Filipinetako Unibertsitatean. 1969an, Filipinetako estatuburu izateko Marcos presidentea bere aurkari nagusia zen Aquino alderdi liberaleko buruzagiaren aurka nagusitu zenean, gurasoek Pacita Abad Estatu Batuetara bidali zuten ikasketak egitera. 1970ean, San Frantziskon finkatuta, George Kleiman margolariarekin ezkondu zen, eta pinturara dedikatzea erabaki zuen, bertako bizitza artistikoan parte hartuz. Bere lehen senarrarengandik bananduta, Asian autostop egin zuen urtebebetez Jack-Garrityrekin, zeinarekin ezkondu baitzen. 1975ean, Washingtongo Corcoran School of Art-en pintura ikastera itzuli zen, eta, 1977an New Yorkeko Art Students Leaguen.

Ondoren, hainbat urtez bidaiatu zuen, Estatu Batuetan, Mexikon, Indian, Afganistanen, Yemenen, Malin, Papua Ginea Berrian eta Indonesian, bere mihisekin bidaiatzen zuen margolari ibiltari gisa. Egindako bidaiek eragin nabarmena dute bere estilo artistikoan, eta inspirazio iturri izan ziren.

Artista emankorra bihurtu zen, 5000 artelan baino gehiago sortu zituen, 60 bakarkako erakusketa inguru egin zituen eta kontinente guztietako museo eta galerietan, Ipar Amerikan, Latinoamerikan, Asian, Europan eta Afrikan, 70 talde-erakusketetan parte hartu zuen. Egun, bere lana hainbat arte-bildumetan dago, publiko zein pribatuetan, 70 herrialde baino gehiagotan. 2004ko urtarrilean, hil baino hilabete batzuk lehenago, Singapurren 55 metroko zubi bat margotu zuen, Alkaff Bridges.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* (en) Ian Findlay-Brown, Pacita Abad, exploring the spirit, t. 2, National Gallery of Indonesia, 1996, 139 or.
* (en) Thelma B. Kintanar et Sylvia Mendez Ventura, Self-portraits: Fourteen Filipina Artists Speak, t. 2, Ateneo University Press, 2003, « Pacita Abad », 7-8 or.
* Elisabeth Luquin, Béatrice Didier (zuz.), Antoinette Fouque (zuz.) et Mireille Calle-Gruber (zuz.), *Le dictionnaire universel des créatrices*, Éditions des femmes, 2013, «Abad, Pacita (Basco, Batanes 1946 – Singapour 2004)», 4 or.

## Kanpo estekak
Polvo serán

***Polvo serán*** 2024ko Carlos Marqués-Marcet kataluniar zinema zuzendariaren tragikomedia musikala da.

## Sinopsia 
Claudiak gertakari maniako bat du. Osasun langileak hura lasaitu nahian dabiltza, eta etxeko gela batetik bestera jarraitzen diote. Flavio, Claudiaren senarra, eta Violeta, haien alaba, laguntzen saiatzen ari dira, baina emakumeak iheska jarraitzen du. Bultzatu eta heldu, iheska eta jarraika ari direla, Claudiaren eta osasun langileen mugimenduak dantza bilakatzen dira; senarrak eta alabak jarraitu ezinezko koreografia bat. Claudia aktorea da, eta haren senar Flaviorekin —antzerki zuzendaria ere bada— *Medea* obra prestatzen ari da. Emakumeari burmuinean tumore bat aurkitu diote, tratatu ezin direnetako bat, eta Suitzara, suizidio lagunduaren inguruko elkarte batera jotzea erabaki du, hiltzeko asmoz. Flaviok 40 urte baino gehiago daramatza Claudiarekin, eta ez du hura gabe bizi nahi; beraz, emaztearekin batera hiltzeko erabakia hartu du. Bikotea ezkondu zeneko urteurrena ospatzeko aitzakiarekin, familia mahaiaren inguruan bilduko da, eta Claudiak eta Flaviok beren erabakiaren berri emango diete hiru seme-alabei.

## Aktoreak 
* Ángela Molina: Claudia
* Alfredo Castro: Flavio
* Mònica Almirall Batet: Violeta
* Patrícia Bargalló Moreira: Lea
* Alván Prado: Manuel
* Manuela Biedermann: Inger

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fleury Lécluse

**Fleury Lécluse** (Paris, 1774ko abenduaren 7a &ndash; Auteuil, 1845eko martxoaren 16a) frantziar filologo eta euskalaria izan zen. Hasieran, La Flèchen literatura irakatsi zituen eta gero literatura grekoa eta hebreera Tolosako Fakultatean. Hogei hizkuntza ezagutzen zituen.

## Biografia 
«Lor. Urhersigarria» deitua, Greziako literaturan katedraduna zen, Okzitaniako Tolosan, eta dekanoa letretako sailean. Euskarari buruzko obrak idatzi zituen. Lécluserenak dira, besteak beste, 1826an argitaratu ziren *Dissertation sur la langue basque*, *Grammaire Basque* eta *Manuel de la Langue basque* obrak. Azken liburu hori zela eta, 1828an Juan Jose Mogelek argitaratu zuen Fr. Bartolome Santa Teresak idatzitako liburuxka bat *Plauto Bascongado* izenburupean, besteak beste, Lécluseren euskarari buruzko aburu batzuei kontra eginez. Urte berean erantzun zion Léclusek *Plauto polígloto, seguido de una respuesta a la Impugnación del Manual de la lengua basca* liburuxkaren bidez. Eztabaida horretan J.I. Iztuetak ere parte hartu zuen Lécluseren alde. Bestalde, euskalari frantsesak gutun bidezko harremanak izan zituen, Iztuetarekin ez ezik, Juan Mateo Zabalarekin ere.

## Lan nabarmenak
* *Manuel de la langue grecque* (Paris, 1801) ; 
* *Télémaque polyglotte* (1818, in-8°) ; 
* *Chrestomathie hébraïque* (1814, in-8°) ; 
* *Lexique français, grec et latin* (1822) ; 
* *Manuel de la langue basque* (; 1820) ; 
* *Dissertation sur la prononciation grecque* (Tolosa, 1829) ;
* *Résumé de l’histoire de la littérature grecque et de la littérature latine* (1837, 2 vol. in-18), etc.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Des Teufels Bad

***Des Teufels Bad*** 2024ko Veronika Franz eta Severin Fiala austriar zinema zuzendarien film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Austria, XVIII. mendea. Baso sakonez inguratutako herriak. Emakume bati heriotza zigorra ezarri diote haur bat hiltzeagatik. Agnes, bere maitearekin ezkondu, eta emazte bizitza izateko prestatuko da. Baina egunez egun, geroz eta harrapatuago egongo da pentsamendu gaiztoetara daraman bide ilun eta bakarti batean.

## Aktoreak 
* Anja Plaschg: Agnes
* David Scheid: Wolf
* Maria Hofstätter: Ama Gänglin
* Natalia Baranova: Ewa Schikin
* Lukas Walcher: Lukas
* Claudia Martini
* Agnes Lampl
* Camilla Schielin
* Benedikt Felsinger

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Waldo (filma)

***Waldo*** 2024ko Charlie Arnáiz eta Alberto Ortega espainiar zinema zuzendarien film dokumentala da.

## Sinopsia 
1977ko martxoaren 28ko goizean zabaldu zen albistea: Waldo de los Ríos, *Alaitasunaren Ereserkia*ren moldaketagatik ezagun egin zen konpositorea, hilda agertu zen, aurpegian bi eskopeta tiro zituela. Waldo dokumentala 1960ko hamarkadatik Espainian bizi zen musikari argentinar ospetsuaren irudi publikoaren atzean dauden sekretu guztiak argitzen saiatuko den proiektu bat da. Ospea, luxua, pasioa, homofobia, diktadura, depresioa, bakardadea, suizidio enigmatiko bat, eta ahanzturaz beteriko bizitza bat erretratatzen ditu filmak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aina Garcia-Carbó

**Aina Garcia-Carbó** (Castelló de la Plana, 1993ko azaroaren 4a) poeta eta literatura kritikaria da haur eta gazte literaturan aditua, haur magisteritza egina Jaume I.a Unibertsitatean eta haur eta gazte literaturari buruzko masterra Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. Hainbat aldizkaritako kolaboratzailea da Manel Garcia i Grau poetaren alaba da.

2019tik Letren Pont Kooperatibako presidentea da, Castelloko eskualdeetan katalanez idazten duten idazleak hartzen dituen elkartekoa.

## Ibilbidea 
Aina Garcia-Carbó 12 urterekin hasi zen «ezkutuan» idazten, aitaren heriotzaren harira, eta 2015ean konpilazio moduan atera ziren poema haiek argitara, *Rere la paraula* zenburuarekin.

2017. urtean *Nosaltres les fusterianes* liburu kolektiboan parte hartu zuen, Suediako intelektualaren lanari buruzko hausnarketa femeninoen bilduma batean.2018. urtean *Les detectives i el banquet de carxofa* argitaratu zuen, instituturako lan bat egin behar duten hiru nesken abenturak azaltzen dituen eleberri laburra: herriko jatorri izendapena duen orburuarekin sukaldaritza errezeta bat egitea. Premisa horrekin, hiru protagonistak Benicarlóko hainbat gune ikertzen hasi dira, hala nola kooperatibak, jatetxeak eta haien familiak, plater perfektu bat sortzeko.

2019an Alfontso Handia Erakundearen València Nueva Poesia saria irabazi zuen *El cor heretge* lanarekin, feminismoaren aldeko aldarria eta emakumeek edo beste edonolako bidegabekeriek jasan ditzaketen eraso edo diskriminazioen aurkakoa.

2020an bere hirugarren poema-liburua argitaratu zuen, *Crónica de la cadencia*, eta horrekin Teodor Llorente Poesia saria irabazi zuen. David Hume, Michel de Montaigne edo Hannah Arendt bezalako pentsalarien tesiek iradokitako hausnarketa filosofikotik abiatzen da poema-bilduma hau. 2021ean, Algemesíko Caja Cooperativa Fundazioaren Haur Poesia saria irabazi zuen, *Malifetes satisfetes* lanarekin.

2023an, Isabel Clara Simóren lehen poesia antologia bildu zuen, *El desig és foc i és gel* bertan, Alcoyana idazlearen hiru poema argitaratuen poemak, argitaratu gabeko poemak eta aldizkako konpilazio edo argitalpenetan sakabanatutako batzuk biltzen dira.

## Argitalpenak 
* *Rere la paraula* (Onada Edicions, 2015)
* *Nosaltres les fusterianes* (lan kolektiboa, Editorial 3i4, 2017)
* *Les detectives i el banquet de carxofa* (Edicions Bromera, 2018)
* *El cor heretge* (València Nova Alfons el Magnànim  poesia saria 2019, Edicions Bromera)
* *Crònica de la cadència* (Teodor Llorente poesia saria 2020, Vincle Editorial)
* *Malifetes satisfetes* (Poesia Infantil Fundació Caixa Cooperativa d'Algemesí saria 2021, Andana Editorial)
* *El vast domini* (Poesia Festa d'Elx saria 2023, Edicions Bromera, 2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aman Andom

**Aman Mikael Andom** (; Tsazega, Amazien, 1924ko ekainaren 21a – Addis Abeba, 1974ko azaroaren 23a) eritrear militarra izan zen. Etiopiako estatuburua izan zen 1974an.

Sudanen hezi zen eta Etiopiara itzuli zen armada britainiarrarekin, italiarrak garaitu eta Haile Selassie itzuli zuena. Karrera militarra jarraitu zuen eta Etiopiako armada zuzendu zuen Koreako Gerran eta Kongoko krisialdian. 1964ko Etiopia Somaliako Mugako Gerran "Basamortuko Lehoia" ezizena jaso zuen.

1974ko irailean enperadorea boteretik kendu ondoren, Andom miliar batzordeko buru eta herrialdeko jarduneko estatuburu izendatu zuten. Desadostasun asko izan zituen Dergekin, batez ere militarren eta familia inperialeko kideen exekuzioari eta Eritreari buruz.

1974ko azaroaren 15ean, Derg kritikatzen zuen mezu bat bidali zien militarrei. Handik bi egunera, exekuzioak sinatzeari uko egin ondoren, erretiratu egin zen.

Azaroaren 23ean bere etxean hil zen toroteo batean, militarrek atxilotzera bidalita.
Omnibús Autobuses kooperatiba

**Omnibús Autobuses Kooperatiba** Melillako hiriko garraio zerbitzua da. Enpresa bera arduratzen da Melilla eta inguruko beste herri batzuen arteko autobus bidezko bidaiarien garraioaz. Zerbitzua sei lineak osatzen dute. Linea bakoitzaren maiztasuna aldatu egiten da, zerbitzuaren orduaren eta egunaren arabera, baina normalean ordu erdiko maiztasuna izaten dute.

## Lerroak 
Gaur egun, lineak sei dira, goranzko zenbakiz izendatuak:

Prezioak eskuratzen den tarifaren araberakoak dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Web de COA
Selma Rıza Feraceli

**Selma Riza**, baita ere **Selma Riza Feraceli**, (Istanbul, 1872ko otsailaren 5a - Ibidem, 1931ko urriaren 5a) Turkiako lehen emakume kazetaria izan zen. Halaber, herrialdeko lehen eleberrigileetako bat ere izan zen. Hil ondoren, senideek Feraceli abizena hartu zuten.

## Biografia 
1872ko otsailaren 5ean jaio zen. Aita, Austria-Hungariako Otomandar Inperioko diplomazialari bat zen, eta ama, Naile, islamismora bihurtutako austriar bat. 1892an, hogei urte besterik ez zituela, *Uhuvvet* ("Adiskidetasuna") izenburuko eleberria idatzi zuen; 1999 arte argitaratu gabe gelditu zen. Istanbulen irakasle pribatuekin hezi ondoren, 1898an Parisera joan zen bere anaia nagusi Ahmet Rusarekin elkartzeko; Ahmet Turkiar Gazteak (CUP) mugimenduko kide zen. Sorbonako Unibertsitatean ikasi zuen eta mugimendu berean afiliatu zen; emakume bakarra zen bertan. Parisen ere CUPeko bi egunkarietan idatzi zuen: *Mechveret Supplément Français*, frantsesez, eta ''Şura'i Himmet* turkieraz. 

1908an Istanbulera itzuli zen. Han ere bi egunkarietan idatzi zuen: *Hanımlara Mahsus Gazete* ("Emakumeentzako egunkaria") eta *Kadınlar Dünyası'' ("Emakumeen mundua"). 1908tik 1913 arte Turkiar Ilargi Erdi Gorrian idazkari nagusia izan zen. 
Otomandar Inperioaren azken urteetan, lan handia egin zuen Sultan Adileren jauregia, Istanbulgo errege-jauregia, neskentzako eskola bihurtzeko. Anaiaren laguntzarekin arrakasta izan zuen eta jauregia Kandilli High School for Girls bezala erabili zen 1986 arte; urte horretam partzialki erre zen eraikina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naroa Garcia Ibaibarriaga

**Naroa Garcia Ibaibarriaga** (Ondarroa, Bizkaia, ) historialaria eta irakaslea da, historiaurrean aditua. 

## Ibilbidea 
Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) Historiako Lizentziatura egin zuen (2006-2010).Ondoren Kuaternarioa: Ingurugiro-aldaketak eta Giza Aztarnak Masterra unibertsitate berean. (2010-2011) 

2015ean defendatu zuen doktore tesia Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU), Goi Pleistozenoko mikrobertebratuen Euskal Herriko erregistroei buruz.

2014tik EHUko irakaslea da Letren Fakultatean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tesi doktorala.
* Argitaratutako artikuluak Dialneten.
* Orri pertsonala EHUn.
Lotailu gurutzatu

**Lotailu gurutzatuak** X forman kokatutako bi lotailuz osatutako egiturak dira, gorputzeko hainbat artikulaziotan aurki daitezkeenak: belaunetan, bizkarrezurrean, eskuetan eta oinetan hurrenez hurren.

## Belauna 
Belauneko aurreko lotailu gurutzatua (ALG) eta gibeleko lotailu gurutzatua (GLG) bi banda indartsu dira, tibiaren plataformatik femurraren kondilo bitartera doazenak. ALG kanpo aldetik igarotzen da, eta GLG barrutik gurutzatzen zaio. Biak ongi bereiziak daude, eta bakoitzak bere zorro sinobial partziala du.

Beraien izendapena tibian txertatzen diren lekuarengatik da: ALG *area intercondylaris* deritzon gunearen aurreko aldean, eta GLG gune beraren atzean. Femurrean berriz, bi lotailuak gune bakarrean txertatzen dira, *fossa intercondylaris femoris* deritzona*.*

Belauneko lotailu gurutzatuak "Jakoben eskailera" jostailuaren egitura dute. Haren zintek bezala jokatuz, lotailu hauek artikulazioa egonkortzen dute, mugimendu-tarte handia ahalbidetzen dutelarik. 

ALGak tibiak aurrera irristatzea ekiditen du, eta GLGak berriz, tibia atzerantz irristatzea. Biek batera, belaunaren errotazio-ardatza osatzen dute.
## Bizkarrean 
[thumb|Atlas eta [axis ornoen arteko lotailu gurutzatua.]]
Atlasaren lotailu gurutzatua lepoan aurkitzen da, eta bere funtzioa lehen eta bigarren orno zerbikalak lotzea da.

## Eskuan 
thumb|Tendoi-zorroaren eraztun-lotailuak (A1-A5) eta gurutze-lotailuak (C0-C3) eskuineko eskuko hatz erakusleko tendoi flexoreen gainean.Atzamarretako lotailu gurutzatuek tunelak osatzen dituzte. Tendoi flexoreak haien barrutik igarotzen dira falangeetara iristeko. Bataz beste, atzamar bakoitzean hiru lotailu gurutzatu daude eta beste hiruzpalau eraztun formakoak (pertsona batetik bestera kopurua alda daiteke).

## Oinean 
Orkatilean ere lotailu gurutzatu bat  aurkitzen da (*ligamentum cruciatum cruris*) zeinak oinaren muskulu extentsoreak konpartimentu batean eusten dituen.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Juan Carlos Anderson

**Juan Carlos Anderson** (Buenos Aires, 1913ko urtarrilaren 9a - 2005eko irailaren 12a) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nazario Araújo

**Nazario Araújo** (1945eko maiatzaren 25a) atleta da. Argentina ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guillermo Avalos

**Guillermo Avalos** (Olavarría, 1923ko - 1978ko) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel Avellán

**Isabel Avellán** (1933ko abuztuaren 20a - 2010eko irailaren 20a) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak