Lantanoide

**Lantanoideen** (edo **lantanidoen**) serieak 15 elementu kimiko barne hartzen ditu, hain zuzen 57 eta 71 zenbaki atomikoen artean daudenak, lantanotik luteziora. Elementu hauek, kimikoki antzekoak diren beste batzuekin batera, eskandioa eta itrioa, orokorrean, lur arraroak izenaz ezagutzen dira.

**Ln** ikur kimikoa lantanoideen kimikaren inguruko eztabaida orokorretan erabiltzen da, edozein lantanoideren aipamena egiteko. Lantanoide guztiak *f blokeko* elementuak dira, hau da, 4f elektroi-geruza betetzearekin zerikusia dutenak, lutezioa salbu, azken hau *d blokekoa* baita. Lantanoide elementu guztiek katioi tribalenteak osatzen dituzte, Ln^{3+}, non beraien kimika, neurri handi batean, erradio ionikoarekin determinatua dagoen. Kasu honetan, erradio ionikoa lantanotik luteziora txikitzen da.

Lantanoideak deitzen dira periodoko (serieko) elementuak kimikoki lantanoaren antzekoak baitira. Lantanoa eta lutezioa 3. taldeko elementu gisa aipatuak dira, 5d orbitalean elektroi bakarra baitute. Hala, bi elementuak askotan lantanoide elementuen kimikako eztabaidetan sartuak izaten dira. Lantanoa bietatik gehien sartzen dena da, honek 3 elementu taldean duen lekua testuetan aurkitzea ohikoagoa delako, "lantanoide" hitzak "lantanoaren antzekoa" esan nahi duenez gero. Hala ere, eztabaidan jarri zen lantanoa lantanoidea ote den, lantanoak semantikoki ezin duela lantanoide bat izan argudiatuz, baina IUPACek lantanoa lantanoidetzat hartzen du, izendapenaren erabilera ohikoan oinarrituta.

Taula periodikoan, lantanoideak eta aktinidoak taularen gorputzaren bi erregistro gehigarri gisa adierazi dira, leku markagailuarekin edo bakoitza serieko elementu bakar gisa hautatua (lantano eta aktinioa, edo lutezio eta lawrentzioa) taula nagusiko zelula bakar gisa adierazia, bario eta hafnio, radio eta rutherfordio bitartean, hurrenez hurren. Hitzarmen hau guztiz estetikoa eta praktikoa da; oso gutxi erabilitako formatu zabaleko taula periodikoetan lantanoideen eta aktinidoen seriea leku egokian txertatzen da, taulako seigarren eta zazpigarren errenkadetan (periodoak), hain zuzen.

## Etimologia 
"Lantanoide" terminoa Victor Goldschmidtek aurkeztu zuen 1925ean. Zenbaitetan lur arraro izen arrunta erabiltzen da lantanoideak, eskandioa eta itrioa biltzen dituen multzoa adierazteko. Aipatutako elementuen jatorri nagusia oso bakanak diren mineralak dira, eta horregatik hasieran "lur arraro" deitu zitzaien. IUPACek, ordea, baztertu egin du izen horren erabilera, elementu hauek ez baitira ez bakanak ez "lurtarrak" (XVIII. mendeko teknologiarekin metala sortzeko urtu ezin ziren metal oso elektropositiboen oxido basiko sendo disolbaezinak adierazteko sortu zen termino zaharkitua). Izan ere, elementu hauek kantitate handietan ageri dira naturan, nahiz eta lur "arruntagoak" baino arraroagoak diren. Zerioa Lurrazaleko 26. elementurik ugariena da, neodimioa urrea baino ugariagoa da eta tulioa bera ere, lantanoiderik bakanena izanik, iodoa baino ugariagoa da. Hala ere, "lantanoide" hitzak (grezieraz: λανθανειν, "ezkutuan dagoena"), aurkitzeko zailak izan zirela adierazten du.
 
IUPACek **lantanoide** hitza erabiltzea aholkaten du lantanido ordez, "-ido" atzizkia gehienetan ioi negatiboak adierazteko erabiltzen baita. "-oide" sufijoak, berriz, familia bereko elementuekiko antzekotasuna adierazten du.

Lur arraro izeneko "arraro" hitza gehiago da lantanoide elementu bakoitza bereizteko zailtasunagatik, beren eskasiagatik baino. 66. elementuaren izena (disprosio) grezierazko δυσπρόσιτος (*dysprositos*) hitzetik, hau da, "aurkitzeko zaila" hitzetik eratorria da. Lantanoa, aldiz, "ezkutuan dagoena"-tik eratorria da. 57. (La) eta 71. (Lu) elementuak oso antzekoak dira ikuspegi kimikotik eta askotan batera sortzen dira naturan. Normalean, 3-tik 15-erako lantanoideak (itrioarekin batera, 16.a) mineraletan elkarrekin ageri dira, hala nola, samarskita, monazita eta beste asko, zeinek 3. taldeko elementuak eduki ere ditzaketen, adibidez, torioa eta zenbaitetan aktinido batzuk. Lur arraroetako asko Suedian aurkituak izan ziren, Ytterby herriko meategi berean. Lauren izenak herriaren izenetik eratorriak dira: itrioa, iterbioa, erbioa eta terbioa. Bosgarrenaren izena, holmioarena, Stockholmetik eratorria da. Eskandio elementuaren izena eskandinavia-tik eratorria da, tulioa Thule izenetik eta 4. taldeko elementuko 72. elementua (hafnioa) Kopenhage izenetik.

Samarskiak (samario elementuaren izena daraman minerala) eta beste antzeko mineral batzuek ere elementu hauek dituzte komunean: tantalo, niobio, hafnio, zirkonio, banadio eta titanio metalak, 4. taldeko eta 5. taldeko elementuen oxidazio egoera berdintsuagatik. Monazita 3. taldeko metalak, lantanoideak eta aktinidoak dauzkan fosfato bat da eta bereziki torioa eta lur arraro ugari dituelako ustiatzen da, besteak beste lantanoa, itrioa eta zerioa. Zerioa eta lantanoa lur arraro taldeko beste elementu batzuekin batera askotan Misch metalean ekoiztuak izaten dira, aurreko elementuez osatuak. Zuzeneko erabilera du, purifikazio beharrik gabe, txinparta sotzeko suharrietan. Bestalde, badira 2. taldeko elementuetan oinarritutako mineral batzuk, hala nola, itrokaltzita, itrozerita, itrofluorita zeinek itrio, zerio eta bestelako lantanoen kopuru aldakorrak dituzten. 
Lantanoideen propietateak elementuen elektroi geruzak betetzeko ordenarekin daude lotuta—kanpokoenak (6s) konfigurazio bera du denetan, beteta, eta 4f geruza sakonagoa betetzen doa zenbaki atomikoa 57tik 71ra handitzen joan ahala. Denbora luzez, hainbat lur arraroren nahasteak elementu bakarra zirela pentsatu zen, neodimioa eta praseodimioaren nahastea, esaterako, didimio elementu gisa hartzen zen. Elementu horien purifikaziorako beren arteko disolbagarritasun alde txikia eta ioi trukaketa metodoa erabiltzen da, eta askotan errepikatu behar da metal puru bat lortzeko. Elementu hauek aplikazio ugariak dauzkate beren propietate elektroniko, elektriko, optiko eta magnetikoen aldaera txiki eta nabarmenei esker.. Lantanoide metalen erresistentzia oso altuak dira, 29-134μΩ·cm bitartekoak. Balore hauek eroale onekin, hala nola, aluminioarekin konparatu daiteke non bere erresistentzia 2,655μΩ·cm-koa den. La, Yb eta Lu salbuespenak izanik (f orbitalean elektroi desparekaturik ez dutelako), lantanoideak oso paramagnetikoak dira eta hori beraien sentikortasun magnetikoan islatzen da. Galdolinioa ferromagnetikoa bihurtzen da 16&nbsp;°C-tik beherako tenperaturetan (Curie puntua). Beste lantanoide astunenak -iterbioa, disprosioa, holmioa, erbioa, tulioa eta terbioa- ferromagnetikoak bihutzen dira tenperatura askoz ere baxuagoetan.

## Kimika eta konposatuak 
Lantanoide konplexuen koloreak, ia guztiz, estekatzailearen eta metalaren arteko karga transferentziatik dator. f → f transtsizioak ez dira inolaz ere simetrikoak, trantsiziozko metaletan bezala. Hala ere, trantsiziozko metalak akoplamendu bibronikoari esker, arau hau apurtzeko gai dira. Lantanoideetako balentzia orbitalak ia lotuezinak dira, ondorioz, f → f arteko espektroa d → d baino askoz ahulagoak dira. Honek, lantanoide konplexuen koloreak askoz argiagoak egiten ditu trantsiziozko metalekin alderatuta. f → f trantsizioak ez dira posibleak f1 eta f13 konfigurazioekin Ce3+ eta Yb3+ ioietan eta hori dela eta, ur disoluzioetan kolorgeak izaten dira.

### 4f orbitalen efektua 
Lantanoide taula periodikoan ikusten baditugu, 4f orbitalak orokorrean beteta izaten dituztela konturatuko gara. Lantanoideen kimikan, 4f orbitalen efektua sakona da eta trantsiziozko metaletatik banatzen duen faktorea. Zazpi 4f orbital daude, eta bi modu ezberdin ditugu bereizteko, bata "set" kubikoa deritzona, eta bestea "set" orokorra. Set kubikoa *fz3*, *fxz2*, *fyz2*, *fxyz*, *fz(x2−y2)*, *fx(x2−3y2)* eta *fy(3x2−y2)*. 4f orbitalek [Xe] nukleoa zeharkatzen dute eta isolatuak geratzen dira, hau dela eta ez dituzte loturak sortzen. Honek azal dezake zergatik ez diren π loturak osatzen. Zazpi 4f orbital daudenez, desparekatutako elektroiak zazpi izatera iritsi daitezke, bidea emanik momentu magnetiko handiei. Momentu magnetikoa neurtzeak, 4f elektroien konfigurazioa ikertzeko erabil daiteke eta tresna erabilgarria izan daiteke lotura kimikoez gehiago jakiteko.
thumb|Lantanoide oxidoak: erloju orratzen aldera, goiko zentrutik hasita: praseodioa, zerioa, lantanoa, neodimioa, samarioa eta gadolinioa.
Lantanoideen egitura elektronikoa [Xe]6s24fn da. Lantanoideen kimika +3 oxidazio egoeraz dago menderatuta, eta LnIII konposatuetan 6s elektroiak eta (gehienetan) 4f elektroiak galtzen dira, horrela [Xe]4fm konfigurazioa daukaten ioiak lortuz. Lantanoide elementu guztiek oxidazio egoeran agertzen dire. Are gehiago, Ce3+ ioiak bere f elektroi bakarra gal dezake Ce4+ osatzeko, xenonaren konfigurazio elektroniko egonkor batekin. Horrez gain, Eu3+ ioiak elektroi bat eskuratu dezake Eu2+ osatzeko f7 konfigurazioarekin eta hala, erdi beteta duen geruza batekin egonkortasun gehiago lortu. Ce(IV) eta Eu(II) izan ezik, gainerako lantanoideak ez dira gai egonkortasun maila bat lortzeko haien oxidazio egoeran, +3 disoluzioetan ez bada. Prometioa gizakiak eraginkorki sortutako elementu sintetiko bat da eta bere isotopo denak erradioaktiboa dira, 20 urteko bizitza-erdia izanik.

### Lantanoideen oxidazio egoerak 
Lantanoideak diren elementu guztiak +3 oxidazio egoeragatik ezagutzen dira orokorrean, eta hasiera batean uste zen soilik samarioak, europioak eta iterbioak lor zezaketela +2 oxidazio egoera erraz. Gaur egun ordea, jakina da lantanoide guztiek osa dezaketela +2 oxidazio konplexu bat, disoluzioan.

Lantanoideen ionizazio energiak aluminioak duenarekin alderagarriak dira. Aluminioan, hasierako hiru ionizazio energien batuketa 5139kJ/mol da; bestalde, lantanoideenak 3455-4186kJ/mol artekoak dira. Horrek lotura zuzena dauka lantanoideen izaera erreaktiboarekin.

Europioaren lehen eta bigarren ionizazio energiaren batuketa 1632kJ/mol-ekoa da, eta barioak duenarekin alderatu daiteke, 1468,1kJ/mol-ekoa baita. Horrez gain, europioaren hirugarren ionazazio energia lantanoideetatik altuena da. Iterbioaren lehen eta bigarren ionizazio energiaren batuketa serieko bigarren baxuena da eta hirugarren ionizazio energia bigarren altuena da guztietatik. Eu eta Yb elementuen hirugarren ionizazio energiak zerikusi handi du 4f7 orbitala erdi beteta egotearekin eta 4f14 orbitalaren betetzearekin, eta bi konfigurazio hauek ematen duten egonkortasunarekin. Europioak eta iterbioak gatzaren antzekoak diren konposatuak osatzen dituzte Eu2+ eta Yb2+ ioiekin, esaterako, dihudruroak. Bai europioa baita iterbioa ere amoniako likidotan disolbatzen dira, Ln2+(NH3)x disoluzioak eratuz eta berriro ere frogatuz zerioak oxigenoarekin erreakzionatzen duela, lur-alkaliar metalekin antzekotasuna daukatela.

Zerioan laugarren elektroia askatzeko erraztasunak, Ce(IV) eta Pr(IV) konposatuak zergatik osa daitezkeen azaltzen du. Adibidez, CeO2  Ce2O3 baino errazago eratuko da, zerioak oxigenoarekin erreakzionatzen duelako.

### Lantanoideen banaketa 
Alboz albo dauden bi lantanoideren arteko erradio ionikoak hain antzekoak direnez, zaila da bata besteaz banatzea naturako meatan eta bestelako nahasteetan. Historikoki, kaskada prozesuak eta kristalizazio zatikatuak erabili izan dira horretarako. Lantanoide ioiek erradioak apur bat ezberdinagoak dituztelako, horien gatzen energia erretikularrak eta ioien hidratazio energiak nahiko ezberdinak dira, eta ondorioz disolabagarritasunean eragina badu. Horretarako Ln(NO3)3·2NH4NO3·4H2O formula daukaten gatzak erabil daitezke. Industrian, elementuak likido-likido erauzketa eginik banatu daitezke: gehienetan nitratoen disoluzio akuoso bat erauzten da, kerosenoa daukan tri-*n*-butilfosfatotik. Osatu diren konplexuen indarra handiagoa izango da erradio ionikoa txikitzen doan heinean, beraz, fase organikoaren disolbagarritasuna handitu egingo da. "Kontrakorronte truke" metodoak erabiliz, guztizko banaketa lor daiteke modu jarrai batean. Ioi trukaketa kromatografia burutuz ere eraman daiteke aurrera banaketa. Kasu horretan, EDTA konplexatzaileen egonkortasun konstantearen erabilpena garrantzitsua da.

### Koordinazioa eta katalisia 
Koordinazio konposatuen forman egotean, lantanoideka haien +3 oxidazio egoeran existitzen dira kopuru oso handietan, nahiz eta partikularki egonkorrak diren 4f konfigurazioek +4 (Ce, Tb) or +2 (Eu, Yb) ioiak eman. Ioi guzti hauek oso elektropositiboak dira, horrela lantanoide ioiak Lewis azido sendoak izanik. Oxidazio egoerak ere oso egonkorrak dira; SmI2 eta Ce(IV) gatzak izan ezik, lantanoideak ez dira erredox erreakzioetan erabiltzen. 4f elektroiek oso probabilitate altua dute nukleotik hurbil aurkitzeko eta ondorioz, eragin handia jasaten dute karga nuklearra seriean zehar handitzen den heinean; honek erradio ionikoan aldaketa ergiten du, lantanoide kontrakzioa deritzona.

4f elektroiek atomo edo ioiaren kanpoko gunean existitzeko daukaten probabilitate baxuagatik, lantanoide ioi baten eta edozein estakatzaileen orbitaletan gainezarmen efektibo txikia egongo da. Hau dela eta, lantanoide konplexuek izaera kobalente ezer gutxi dute eta ez dute eraginik jasotzen orbital geometrikoengandik. Orbital interakzio gutxi egoteak baita ere esan nahi du metala aldatu arren, ez dela ezberdintasun askorik somatuko konplexuan (tamaina alde batera), bereziki trantsiziozko metalekin alderatzean. Konplexuak indar elektrostatiko ahulez lotzen dira, omnidirekzionalak direnak, eta ondorioz estekatzaileak bere kabuz dikta dezake konplexuen simetria eta koordinazioa, Beraz faktore esterikoak izango dira estekatzaile arteko aldarapenen kontra balantzatuak izango diren ala ez erabakitzeko gai izango direnak, betiere metalaren saturazio koordinatiboaren laguntzarekin. Honek koordinazio geometria mota ugariak dakar, asko irregularrak izango dira.

Ezaugarri hauetako askok lantanoide konplexuak katalizatzaile bikainak egiten dituzte. Lewisen azido sendoak konposatuen elektrofilia aldatzeko gai dira koordinazioko loturak polaritzatzeko gai direlako; adibide jakinena Luche erredukzioa izango da. Ioien tamaina handia haien lotura ioniko labilekin elkatutakoan, espezie koordinatzaileak bizkor disoziatzea lortuko du.

Orbilen arteko interakzio gutxiek eta lantanoide kontrakzioak batera, lantanoideak seriean zehar tamainaz asko aldatzen direla esan nahi du, ezaugarri kimikoak berdin mantendu arren. Honek ingune esterikoaren aldaketa edota doitze erraztasuna ematen digu eta adibideak daude non hau konplexuaren aktibitate katalitikoak hobetzeko erabilia izan den eta metal pilaketen nuklearitatea aldatzera iritsi izan da.

Hau horrela izan arren, lantanoide koordinazio konplexuen erabilera (katalizatzaile homogenea bezala) nahiko mugatuta dago laborategietan eta oso eredu urri daude eskura, gehienak industrain erabili izanez.

### Ln(III) konposatuak 
Lantanoide tribalenteak orokorreak gatz ionokoak osatzen dituzte. Ioi tribalenteak hartzaile oso onak dira eta konplexu egonkorragoak osatzen dituzte oxigenoa ematen duten estekatzaileekin, nitrogeno emaileekin baino. Ioi handienak 9-koordinatuak dira disoluzio akuosoetan, [Ln(H2O)9]3+ baina ioi txikiagoak 8-koordinatuak, [Ln(H2O)8]3+. Hainbat ebidentzia daude adierazten dutenak lantanoide berrienak ur molekula gehiago dituztela bigarren koordinazio esferan. Monodentato estekatzaileekin diren akonplexazioak orokorrean ahula da, zaila delako ur molekulak lekualdatzea haien hasierako lehen koordinazio esferatik. Konplexu sendoagoak kelazio estekatzaileekin osatzen dira, kelatzaile efektu delarik.
alt=|erdian|thumb|688x688px|Lantanoide nitratuen laginak haien hexahidrato forman. Ezkerretik eskuinerantz: La, Ce, Pr, Nd, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu.

### Ln(II) eta Ln(IV) konposatuak 
Lantanoideen deribatu dibalente ohikoenak Eu(II)-ri dagozkie eta horrela f7 konfigurazio elektroniko komenigarri bat lortzeko. Deribatu haluro dibalenteak ordea elementu guztiei dagozkie. Gatz konbentzionalak izan daitezke, edo Ln(III) "elektruro" itxurako gatzak. Gatz sinpleetan YbI2, EuI2, eta SmI2 gatzak sartzen dira. Elektruro itxurako gatzak, Ln3+, 2I−, e− bezala deskribatuak, LaI2, CeI2 eta GdI2 gatzak dira zenbaiten artean. Ioduroetan ugarik eterrak dituzten eta disobagarriak diren konplexuak osatzen dituzte, hala nola, TmI2 (dimetoxietano)3. Samario (II) ioduroa agente erreduktore lana egiteko balio duen oso konposatu ona da. Ln(II) konplexuak transmetalazio erreakzio bidez sintetiza daitezke. Oxiadazio egoeren helmena esterikoki "handiak" diren zikopentadienil estekatzaile bidez espanditu daiteke. Modu honetara lantanoide asko Ln(II) forman isolatu ditzakegu.

Ce(IV) konposatua amonio nitrato zerikoak oso oxidatzaile agente ona da. Hala izango ez balitz, tetrabalenteak dire lantanoideak oso urriak izango lirateke. Ce(IV) salbuespen bat da, f geruza bete gabe osatzen delako gehienetan.

### Hidruroak 
Metalak diren lantanoidek exotermikoki erreakzionatzen dute hidrogenoarekin LnH2 konposatuak, dihidruroak osatzeko. Lantanoide guztiek trihaluroak osatzen dituzte fluorra, kloroa, bromoa eta iodoarekin. Denak tenperatura altuetan urtzen dira eta naturan ionikoak izan ohi dira. Trihaluroak nahiko garrantzitsuak dira, metal puruak lor daitezke eta haiengandik. Gas fasean dauden trihaluroak guztiz edo ia guztiz planarrak dira, lantanoide arinenak dimeroen ehuneko baxuagoa daukate eta astunagoek proportzio handiagoak. Dimeroek Al2Cl6 -ren estruktura oso antzekoa dute.

Dihaluroen barruan, batzuk eroaleak dira baina beste guztiak isolatzaileak. Eroaleak direnak LnIII eletruro konposatutzat kontsidera ditzakegu, non elektroiak deslokalizatua den banda eroale batera, Ln3+ (X−)2(e−). Diioduro guztiek metal-metal banaketa erlatiboki motzak dauzkate. Lantanoaren, zerioaren eta praseodimioaren (diioduroen) CuTi2 estrukturak, HP-NdI2-rekin batera, 44 diren metalezko sareak eta iodo atomoak ditu, metal-metal lotura motzekin (393-386 La-Pr). Seskioxido guztiak basikoak dira, eta ura eta karbono dioxidoa xurgatzen dute karbonatuetatik, hidroxidoetatik eta hidroxikarbonatoetatik. Azidoetan disolba daitezke eta horrela gatzak sortu.

Zerioak dioxido estekiometrikoak osatzen ditu, CeO2, non zerioak +4 den oxidazio-egoera bat izaten duen. CeO2 konposatua basikoa da eta zailtasunez disolbatzen da azidotan Ce4+ bezalako disoluzioak osatzeko, bertatik CeIV gatzak isolatuak izan daitezke, esaterako, Ce(NO3)4.5H2O. CeO2 oxidazio katalizatzailetzat erabiltzen da itzultzaile katalitikoetan. Praseodimioak eta iterbioak LnIV-dun oxido ez-estekiometrikoak osatzen dituzte, nahiz eta muturreko erreakzio baldintzek estekiometrikoak sortu (edo ia estekiometrikoak), PrO2 eta TbO2

Europioak eta iterbioak gatz antzerako monoxidoak osatzen dituzte, EuO eta YbO. EuII/EuIII oxido nahastu bat Eu3O4 ekoiz daiteke Eu2O3 erreduzituz hidrogenoaren laguntzaz. Neodinioak eta samarioak ere monoxidoak osatzen dituzte baina hauek solido eroale distiratsuak dira, γ-Ce2S3-ren tonua aldakorra izango da Ca edo Na gehitzean, gorri ilunetik horira aldatuz,eta Ce2S3 -n oinarritutako pigmentuak komertzialki erabiltzen dira kadmioan oinarritutako pigmentu toxikoak ordezkatzen. LnQ konposatuak ere badaude baina hauek ez daukate LnIV, baizik eta LnIII konposatuak dira, anioi polikalkogenuroak dituztelarik.

Oxisulfuroak, Ln2O2S, nahiko ezagunak dira, 7-koordenatu diren Ln atomoen estruktura berdina daukate, eta 3 sulfuro eta 4 oxigeno atomoak aldamenean. Hauek beste lantanoide elementuekin nahasiz, fosforoa lortzeko gai izan gaitezke. Adibidetzat, gadolinio oxisulduroa dugu, Gd2O2S eta Tb3+ nahastuta baditugu begi-bistako fotoiak askatzen dituena energia altuko X izpiak erabilitakoan. Misch metal bat, lantanoide metalen aleazio bat, urtutako altzairuari gehitzen zaionean oxigenoa eta sulfuroa kentzeko, oxisulfuro egonkorrak ekoizten dira eta hauek solido nahastezin bat osatzen dute. NdN, GdN, TbN eta DyN konposatuak ferromagnetikoak dira, SmN antiferromagnetikoa izanik. Spintronikaren arloan hauek izan dezaketen aplikazioak oraindik ikertuak izaten ari dira. CeN konposatua nahiko arraroa da, eroale metaliko bat delako, beste nitruroak eta zerio pniktogenuroak ez bezala. Deskripzio sinple bat Ce4+N3− (e–) izango litzateke baina honen distantzi interatomikoek hobeago egiten dute bat egoera tribalentearekin, tetrabalentearekin baino. Nitruroak, lantano metalekin eta nitrogenoarekin presta ditzakegu. Nitruro batzuk oxidoarekin batera ekoizten dira, lantano metalei su emandakoan airean. EuC2 eta YbC2 konposatuak apur bat ezberdin hidrolizatzen dira (YbC2-ren kasuan ez da horrenbesterako) eta azetilenoaren ehuneko altaugo bat ematen. Seskikarburoak, Ln2C3, honela formulatu daitezke: Ln4(C2)3. Konposatu hauek Pu2C3 estruktura izaten dute. C-C loturen luzaketa ez da hainbeste nabarmentzen seskikarburoetan dikarburoekin alderatuta baina salbuespen bakarra Ce2C3 izango litzateke. Ln4C7 (Ho-Lu), C atomo eta C3 unitateak ditu eta Ln4C5 (Gd-Ho) konposatuak C eta C2 unitateak ditu.. Metalean aberatsak diren karburoek C atomo "tartekatuak" dituzte, C2 eta C3 unitateak gabe. Hurrengoak dira: Ln4C3 (Tb and Lu); Ln2C (Dy, Ho, Tm) eta Ln3C Hauek spintronikaren arloan izan ditzaketen aplikazioak oraindik ikertuak ari dira izaten. Lantanoideek eratzen dituzten boruroen helmena, trantsizio-metalek eratzen dituzten horiekin alderatu daitezke. Boroan aberatsak diren lantanoideen eraketak nahiko ohikoak dira lantanoideen artean (eta 1. eta 3. taldeak), ordea, trantsizio-metalek metalean aberatsak diren boruro "baxuagoak" osatzen dituzte. Askotan, lantanoide boruroak 3. taldeko metalekin batera jartzen dira talde berberan, denek erreaktibotasun, estekiometria eta estruktura antzekoa elkarbanatzen dutelako.

Metodo asko erabil daitezke lantanoide boruroak ekoizteko, haietako batzuk lantanoideetan erreakzoi zuzenak emanez; boroarekin Ln2O3 erreduzituz; boro oxidoaren (B2O3) eta Ln2O3-ren erredukzioa burutuz karbonoarekin; eta metal oxidoa boro karburoarekin erreduzitzea izanik, B4C. Purutasun altuko laginak lortzea zaila dela ikusi da. Ezinezkoa izan da oraingoz EuB4 lortzea. LnB4 motak eroale onak dira

Dodekarburoak, LnB12, lantanoide txiki eta astunagoetan osatzen dira, ez arin eta handiagoetan, La – Eu. YbB12-ren salbuespenarekin, dodekarburo denak konposatu metalikoak dira. Haiek denek UB12 estruktura bat daulate 3 dimentsioko azpiegitura batekin, azpiegitura honek B12 diren azpitalde kubooktaedral dituelarik. Urazenoaren analogoak, dilitioziklooktatotetrenotik (Li2C8H8) deribatutako izaten dira.

## Propietate fisikoak 
### Magnetikoak eta espektroskopikoak 
Lantanoide tribalente ioi guztiak, lantanoa eta lutezioa izan ezik, f orbitalean elektroi desparekatuak dituzte. Hala ere, momentu magnetikoa nabarmenki desbideratzen da spin-soilaren bitartez spin-orbitako akoplamendu sendoagatik. Elektroi desparekatu kopuru maximoa 7 da, Gd3+-ean, 7,94 momentu magnetikoarekin, baina momentu magnetiko luzeena, 10,4-10,7-ean, Dy3+ eta Ho3+-ean dira ikusgai. Hala, Gd3+-ean elektroi guztiek spin paralelo bat dute eta propietate hau garrantzitsua da MRI eskanerren kontraste erreaktibo bezala gadolinio konplexuen erabileran.
thumb|Holmio oxidozko %4 den disoluzio bat, %10 den azido perklorikotan, behin betiko urtuta kuartzozko "cuvette" batean.
Kristal zona zorrotzetan lantanoide ioientzat txikia da eta spin-orbital akoplamendua baino garrantzi gutxiago du, energia mailak direla eta.  F orbitalen arteko elektroi trantsizioak debekatuak dira Laporte arau baten ondorioz. Horrez gain, f orbitalen naturaren "lurperaketa"-rengatik, molekulen bibrazioarekin akoplamenduak ahulak dira. Ondorioz, lantanoide ioien espektroa ahulak dira eta absortzioa bandak estuak dira. Holmio (iii)oxidoa duten beirak eta holmio(iii)oxido soluzioak (normalean azido perklorikoan) absortzio optiko zorrotzak dituzte 200-900 nm espektro mailan eta uhin-luzeren kalibrazioan erabiliak izan daitezke espektrometro optikaletan  eta eskuragarri dira komertzialki.

Laporte arauagatik f-f trantsizioak debekatuak diren bezala, behin elektroia kitzikatua izan denean, deskonposizioa mantsoa izango da. Honek egokiak egiten ditu laserretan erabiliak izateko. "Nd:YAG" laserra zabalduena da. Europio itrio -a fosforo gorri lehenengoa izan zen kolorezko telebistaren garapena bideratu zuena.  Lantanoide ioiak propietate lumineszentea dute 4f orbital berezirengatik. Laporte araua aktibatua iza daiteke lotura baten kitzikapenarekin.

## Gertakariak 
Lantanoide kontrakzioak lantanoideak geokimikoki banatzen ditu batzuk arinetan, eta besteak astunetan sailkatzen ditu. Banaketa geokimikoak lantanoide arin gehienak lurrazalean "jarri" ditu, eta astun asko mantuan. Ikusi da, mineral ugarienak eta handienak lantanoide arinenak izan direla eta bestalde, hauek bezain bezalako handiak diren lantanoine astunak oso urriak dira. Mineral nagusienak monazita eta bastnasita dira. Monazita hondarrak lantanoide elementuak izaten dituzte. Bastnasitetan ordea lantanoide astun gutxi apreziatu daitezke orokorrean. Lantanoideek Oddo-Harkins erregela jarraitzen dute - zenbaki bakoitiko elementuak ez dira hain ugariak haien aldameneko elementu bikoitiekin alderatuta.

Lantanoideetako hiru elementuek isotopo erradiaktiboak dituzte, bizitza-erdi luzedunak (138La, 147Sm and 176Lu) eta datu hauek erabiliz, mineralek eta arrokek Lurrean, Ilargian eta meteoritoetan izandako urteak jakin daitezke.

## Aplikazioak 
### Industriala 
Lantanoide elementuek eta beraien konposatuek erabilera asko dituzte baina kontsumitutako kantitateak nahiko txikiak dira beste elementu batzuekin konparatuz. 15000 tona/urte inguru lantanoide kontsumitzen dira katalizatzaile gisa eta beiraren produkzioan. 15000 tona hauek lantanoide produkzioaren %85-ari dagokio. Baloreari dagokionez, fosforo eta imanen aplikazioak askoz ere garrantzitsuagoak dira.

Lantanoideen elementuz osatutako gailuak supereroakortasunean, samario kobaltozko imanean eta neodimio imanean erabiltzen dira. Lantanoide ioiak luminiszentzia materialen ioi aktibatu bezala erabiltzen dira. Erbio-dopatutako zuntz anplifikaforeak gailu esanguratsuak dira zuntz-optiko komunikazio sistemetan. Fosforoa lantanoide dopatzaileekin batera ere oso erabiliak dira izpi katodikozko hodietan, hala nola, telebistan. Lehenengo aldiz egin ziren telebista koloredunetako gorria oso kalitate txarrekoa zen, europioak fosforo dopatzaile gisa oso gorri fosfato posible onak egiten zituen. Lantanoide oxidoak Wolframioarekin nahasten da tenperatura handietan dituzten propietateak hobetzeko TIG soldadurako, torioa ordezkatuz non arrikutsua zen lana egiteko. Defentsan erlazionatutako beste zenbait produktuk ere lantanoide elementuak erabiltzen dituzte, hala nola, gaueko ikusmen aparatuak eta telemetroak. SPY-1 radarra erabiliak dira batzuetan Aesis sisteman eta hibrido propultsio sisteman lur arraroko imanak erabiltzen dira kapazitate kritikoan . Lantanoide oxidoen prezioa krack katalitikoetan erabilera igo egin da kilogramako $5-etik 2010.urtean, kilogramoko $140-era 2011.urtean .

Lantanoide gehienak laserretan erabiltzen dira mundualki eta dopatzaile gisa zuntz-dopatzaile optiko anplifikadoreetan. Elementu hauek eguzkitako betaurrekoetako lenteak egitkeo erabiltzen dira. Beste zenbait aplikazioa hemen beheko taulan laburbilduak azaltzen dira 

### Bizitzaren zientzia 
Aplikazio industrialean aipatu bezala, lantanoide metalak oso baliagarriak dira teknologian, beraien erreaktibitatea abantaila moduan hartzen duten argiaren uhin-luzera espezifikoan . Zenbait bizitzaren zientzia aplikazioak abantaila hartzen dure lantanoide ioi konplexuen lumineszentziaren propietate bakarrea(Ln(III) "agente quelante" edo "criptando"). Hauek ondo egokitzen dira aplikazio honetan beraien fluoreszentziaren eta bizitza luzeko emisioaren ondorioz (mikrosegundotik milisegundora). Fluido biologikoak edo sueroa normalean ikerketa aplikazio hauetan erabiliak konposatu asko eta proteina asko edukitzen dituzte non naturalki fluoreszenteak direnak. Hori dela eta, konbekzionalaren erabilera, egoera egonkorreko fluoreszentzia neurketak limitazio larriak aurkezten dituzte. Bizitza luzeko fluorokromoak, hala nola, lantanoideak, fluoreszentzia interferentziak minimizatzen dituzte.

"Espectroscopia resuelta en el tiempo" "Transferencia de energia de resonancia de Forster"-ekin konbinatuta, drogen aurkikuntzako ikerlarientzat apartu indartsu bat eskaintzen du: "Espectroscopia resuelta en el tiempo transferencia de energia· edo TR-FRET (ingelesez). TR-FRET-ek "Espectroscopia resuelta en el tiempo"-ren atzeko aspektua "Transferencia de energia de resonancia de Forster"-ren formato homogeneoarekin konbinatzen du. Honen emaitzak flexibilitatean, fidagarritasunean eta sentsibilitatean erredimendu altuago bat ematen dio eta positibo faltsua/negatibo faltsua emaitza gutxiago.

Metodo honek bi fluorokromo dakartza: emaile bat eta hartzaile bat. Emaile fluorokromoaren kitzikapena (kasu honetan, lantanoide ioi konplexua) hartzaile fluorokromoari energia transferentzia bat sortzen du, hurbiltasuna badago bata bestearengandik (Forsterren erradio bezala ezagutzen dena). Hartzaile fluorokromoa argia emititzen du, bere uhin.luzera karakteristikoan.

Bi lantanoide ezagunenak beheko taulan erakusten direnak dira, beraiei dagozkien hartzailearekin, kitzikapenarekin eta uhin-luzeraren emisioarekin batera.

### Etorkizunerako medikuntza erabilerak 
Gaur egun, ikerketa bat dago lantanoide elementuak minbiziaren aurkako eragile bezala erabil daitekeela erakusten duena. Ikerketa hauetan lantanoideen rol nagusia minbizi zelulen ugaritzea inhibitzea da. Zehazki, zerioak eta lantanoak minbiziaren aurkako eragile gisa duten rola aztertu dute.

Zerioa da lantanoide taldearen elementu espezifikoetatik guztietatik aztertua izan dena. Ikerketa batzuk egon dira non zerio proteina konplexua erabili duten zerioaren efektua minbizi zeluletan behatzeko. Zelularen ugaritzea inhibitzea eta sustatzea espero zen.  Transferrinaren hartzaileak minbizi zeluletan, hala nola, bularreko minbizi zeluletan eta zerbikaleko zeluletan, zelulen ugaritzea eta minbiziaren gaiztakeria sustatzen dute. Trasferrina proteina bat da, burdina zeluletara garraiatzeko erabiltzen dena eta beharrezkoak dira DNAren erreplikazioan minbizi zelulak laguntzeko. Transferrinak minbizi zelulen hazte faktore bezala jokatzen du eta burdinaren menpekoa da. Minbizi zelulek zelula arruntekin konparatuz, transferrina gehiago edukitzen dituzte eta burdinaren oso menpeko dira. Zerioak minbiziaren aurkako eragile bezala jokatzen duela bilatu da, burdinarekin duen egitura eta biokimika antzekotasunagatik, hain zuzen. Zerioa burdinaren lekuan lotzen da, transferrinari lotuta eta gero minbizi zeluletara joaten da transferrina hartzaileen bitartez endozitosian. Zerioa burdinarekin lotuta transferrinaren lekuan transferrina aktibatzea inhibitzen du zelulan. Honek minbizi zelulentzat ingurune toxiko bat sorrarazten du eta zelulen hazkundea murriztea eragiten du. Benetako mekanismoa konplexuagoa izan arren, hau da zerioak duen efektua minbizi zeluletan. Zehazki "HeLa" minbiziko zelulen azterketan (in vitro), zelulen bideragarritasunean murrizketa bat egon zen, zerioaren tratamendutik 48.72h-ra.

Minbiziaren aurkako eragile moduan erabilitako beste elementu espezifiko bat lantanoa da, zehazki lantano kloruroa (LaCl3). Lantano ioia "let-ta" eta "microRNAs miR-34"-aren mailak erasotzeko erabiltzen da. Lantano ioia zelula batean sartu zenean, in vivo edo in vitro, minbizi zelulen hazkunde azkarra inhibitu zuten. Efektu hau "let-ta"-ren eta "microRNAs"-en erregulazioak eragin zuen.  Efektu honen mekanismoa oraindik ez dago argi baina posible da lantanoa zerioaren modu antzekoan jokatzea.

## Efektu biologikoak 
Lurrazalean duten banaketa eta akuosoen disolbagarritasun txikia dela eta, lantanoidean biosferan erabilgarritasun gutxi dute eta denbora askoan ez ziren naturalki sortutako edozein biologiako molekulen parte bezala ezagutu. 2007.urtean, "methanol dehydrogenase" nobela batekanlantanoideak entzimen kofaktore bezala aurkituak izan ziren "Verrucomicrobia" bakterio batean, *Methylacidphilum fumariolicum.* Bakterio hau, ingurumenean lantanoideak egonez gero bakarrik bizirauten zutela aurkitu zen.  "Nondietary elements"-ekin konparatuz, lantanoide ez-erreaktiboak toxiko gutxi dutela sailkatu da. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aktinido
* Lur arraro

## Kanpo estekak 
*  USGS Rare Earths Statistics and Information
*  Ana de Bettencourt-Dias: Chemistry of the lanthanides and lanthanide-containing materials