Richard Burton

**Richard Burton** (Pontrhydyfen, Neath Port Talbot, 1925eko azaroaren 10 - Céligny, Suitza, 1984ko abuztuaren 5) Galesko aktorea zen. Garai batean Hollywoodeko aktore ordainduenetakoa, ahots-estilo garbiarengatik ezagutzen zitzaion. Zazpi aldiz gizonezko aktore onenaren Oscar sarian izendatuta, ez zuen inoiz irabazi.

## Biografia 
Aktorearen benetako izena Richard Walter Jenkins da, eta Galesko Ponthrydyfen herrian jaio zen, Talbot portutik gertu. Richard Walter Jenkinsen (1876- 1957) eta Edith Thomasen (1883-1927) hamahiru seme-alabetatik hamabigarrena da. Meatzari presbiterionistazko komunitate batean hazi zen, gales  hizkuntzaduna. Richard Burtonen ama sukar puerperal baten ondorioz hil zen, Graham erditu ondoren (1927). Cecilia ahizpa handiak bere etxean hartu zuen eta Elfed James senarrarekin hazi zuten.

Laster, Richard oso ikasle on gisa azaldu, eta poesiarako eta idazketarako grina zuen. Baina hamasei urte zituenean, eskola utzi eta lana aurkitu behar behar izan zuen. Philp Burtonek eskolan izan zuen irakasle batek bere talentua nabaritu zion eta Galeseko azentua galtzera animatu zuen, ofizialki adoptatzen du eta ikasten jarraitzeko bidea zabaltzen dio. Richard Burton bihurtu zen orduan. 1943an, sei hilabeterako Exeter-reko ikastetxean sartzeko baimena eman zioten Oxfordeko Unibertsitate entzutetsuan, Royal Air Forcekoa baitzen.

1952an, Richard Burton ospetsu bihurtu zen Henry Kosterren *My Cousin Rachel-en* egindako paperarengatik. Oscar sarietan izendapen bat egin zioten. 1954an, Dylan Thomas poeta galestarraren *Under milk wooden* lanaren narratzaile gisa irratian debutatu zuenean. Hogei urte geroago itzuli zen zinemara. Cleopatra filmaren filmazioan, Elizabeth Taylor ezagutu zuen Richardek, bikote eratu zuten eta gero urte askotako harreman ekaiztsu samarra izango zuten elkarrekin.

Insomnea eta alkoholiko nabarmena, Richard Burton bost aldiz ezkonduko da, Elizabeth Taylorrekin birritan. 1949ko otsailaren 5ean, Sybil Williams-ekin ezkondu zen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen: Kate Burton (1957ko irailaren 10a) eta Jessica Burton (1960), autista jaioa. 1963ko abenduaren 5ean, dibortziatu egin zen, 1964ko martxoaren 15ean Elizabeth Taylor irakaslearekin ezkontzeko. Elkarrekin, neska bat hartuko dute, Maria, 1961ean Alemanian jaioa. 1974ko ekainaren 26an lehen aldiz dibortziatu ondoren, 1975eko urriaren 10ean berriro ezkondu ziren Richard eta Elizabeth, eta 1976ko abuztuaren 1ean berriz dibortziatu ziren. 1976tik 1982ra, Susan Hunt-ekin ezkondu zen Richard; senar-emazteak ere dibortziatu egin ziren. Azkenik, 1983ko uztailaren 3an, Sally Hayesekin ezkondu zen Richard. Hura hil arte elkarrekin bizi ziren.

Richard Burton Mexikotik Kaliforniara zihoan hegaldi batean  marketinean lan egiten duen gazte baten alboan jezartzen da, marketin ean dabil lanean baina aktore-lanaz oso interesatuta dago. Burtonek alde egiteko gomendatu dio,  eta zinemara bakarrik dedikatzeko, arrakasta lortu nahi bazuen. Gizon gazte hori Kevin Costner zen, eta, itxuraz, Richard Burtonen aholkuei jarraitu zien...

Richard Burton, bat-batean, garuneko hemorragia baten ondorioz hil zen 1984ko abuztuaren 5ean Celigny-n Genevako kantonamenduan, eta hilerri zaharrean lurperatu zuten Alistair Maclean idazlearen ondoan.

## Filmografia 
Filmen zuzendaria eta itzuli bada beste hizkuntza batera (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera) beste izenburu batekin taula honetan ikus daiteke:

## Antzerkia 
* 1943: ''Druid's Rest'' d'Emlyn Williams
* 1944: *Mesure for Mesure* de Nevill Coghill
* 1948: *Castle Anna* de Daphne Rye
* 1949: *The Lady’s not for Burning* de John Gielgud
* 1950: *The Boy With a Cart* de John Gielgud
* 1950: *A Phoenix too Frequent* de Christopher Fry
* 1950: *The Lady’s not for Burning* de John Gielgud
* 1951: *Henry IV* d'Anthony Quayle
* 1951: *Henry V* d'Anthony Quayle
* 1951: *The Tempest* de Michael Benthall
* 1951: *Legend of Lovers* de Peter Ashmore
* 1952: *Montserrat* de Michael Benthall
* 1953: *Hamlet* de Michael Benthall
* 1953: *Coriolan* de Michael Benthall
* 1953: *Hamlet* de Michael Benthall
* 1953: *King John* de George Devine
* 1953: *The Tampest* de Robert Helpmann
* 1953: *Twelfth Night* de Michael Benthall
* 1955: *Henry V* de Michael Benthall
* 1956: *Othello* de Denis Carey
* 1957: *Time Remembered* d'Albert Marre
* 1960: *Camelot* de Moss Hart
* 1964: *Hamlet* de John Gielgud
* 1966: *Doctor Faustus* de Nevill Coghill
* 1970: *Equus* de John Dexter
* 1980: *Camelot* de Frank Dunlop
* 1983: *Private Lives* de Milton Katselas

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alpert, Hollis (1986). Burton. New York City: G. P. Putnam's Sons. .
* Bragg, Melvyn (1988). Richard Burton: A Life. Boston: Little, Brown and Company. .
* Burton, Richard (1964). A Christmas Story. William Morrow.
* Burton, Richard (2012). Williams, Chris (ed.). The Richard Burton Diaries. Yale University Press. .
* Cottrell, John; Cashin, Fergus (1971). Richard Burton, very close up. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. .
* Ferris, Paul (1981). Richard Burton. New York City: Coward, McCann & Geoghegan. .
* Munn, Michael (20 March 2014). Richard Burton: Prince of Players. London: Aurum Press. .
* Rubython, Tom (2011): 'And God Created Burton'. London: Myrtle Press - 

## Ikus, gainera 
* Galestar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak