Puiu

**Puiu** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 34,0 kilometrora. Altuera 429 eta 636 metro artekoa da, eta 21,22 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Izena ematen dion mendiaren inguruan eraikita, herri izugarri hau Orbaibarreko sarreran dago, hegoaldetik, eta Nafarroa menditsuaren hasieran. Bere karrika aldapatsuek eta orografia konplexuak herri berezia egiten dute, 500 metrotan 120 metrotik gorako desnibelari aurre egin behar baitio. Uxuerekin eta Galipentzurekin batera, Puiu izan zen Nafarroako Erresumako defentsa lerro nagusia musulmanen aurrean, nahiz eta bere garrantzia bertan behera geratu zen Erresumako mugak hegoalderantz egin zuenean.

Bertako biztanleak *puiuarrak* dira.

## Izena 
Puiu toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Pueyo*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Pueyo*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Pueyo* (1253)
* *Puyo* (1254)
* *la Poblation sobre Taffaylla* (1256)
* *el Puyo* (1280)
* *el Pueyo* (1330)
* *Pueyo* (1342)
* *Puyo* (1349)
* *Pueyo* (1366)
* *Pueyo* (1534)
* *Poyu* (1563)
* *Pueyo* (1802)
* *el Pueyo* (1829)
* *Puiu* (1989)
* *Puiu* (1997)

### Etimologia 
*Puiu* izenak "muino" gutxi gorabehera esan nahi du nafar erromantzez, latinezko *podium* hitzaren bilakaera izanik. Erromantze izenak diptongoa *-ue-* erakusten du, nafar-aragoiera hizkeren ezaugarria. Gaztelaniaz, eta Nafarroako Erriberan, *poyo* erabili zen. Gaur egun, gaztelaniazko *pueyo* eta *poyo* ez dira erabiltzen, eta horien ordez *cabezo* jarri dute. Euskaraz, nafar erromantzeko hitza hartu eta *puiu* izatera pasa zen, Puiu Urraulbeiti edo Puiu Zarrakaztelu bezalako izen bereko herriek dioten bezala.

1964ko Baionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendan *pueio* nolabait euskaratuta, eta 1979ko *Euskal Herriko udalen izendegian*, Euskaltzaindiak *Hirigarai* forma proposatzen zuen, eta 1990ean *Puiu* aukeratu zuen arren.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Puiuko armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Puiuko banderak Puiuko armarri dauka hondo gorri baten gainean.

## Geografia 
Puiu Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.

### Mugakideak 
### Ingurune naturala eta kokapena 
Puiu Orbaibarrean dagoen herri bat da. Iruñetik Zaragozarako errepide nagusiaren (N-121) gaineko aldapatsua da, lehenengotik 29 kilometrora dago eta itsas mailatik 526 metrora. Udalerria Zidakos ibaiaren parean dago, iparraldetik hegoaldera zabaltzen den haranean. Orkamendi, Peñardin eta Solanoa muinoak nabarmentzen dira.

Udalerrian 4 herri hustu daude guztira: Ariamain, Kaskallugaña, Lizartze eta Oibar.

### Klima eta landaredia 
Puiuko klima mediterraneo-kontinentala da, ez Nafarroako hegoaldekoa bezain nabarmena, baina bai Iruñerrikoa baino lehorragoa. Neguak euritsuak eta hotzak izaten dira, eta iparreko "zierzo" haize hotzak maiz jotzen du. Udak, berriz, lehorrak eta beroak izaten dira. Urteko batez besteko tenperatura 13&nbsp;°C inguru da, eta urteko batez besteko prezipitazioak 500–600&nbsp;mm inguru.

Klima mediterraneoari dagokion landaredia du herriak; zuhaitzetan, haritzak eta arte-basoak nabarmentzen dira.

#### Estazio meteorologikoa 
Puiun ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Tafalla pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 430 metrora, Nafarroako Gobernuak 1992n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
[thumb|Puiun [Bigarren Karlistaldia|Bigarren Karlistaldian kronika ilustratua]]
Aurkitutako aztarnen arabera, Puiuko lehen bizilagunak historiaurrekoak dira. Izan ere, San Kriz edo San Kiriko baselizaren inguruan, kristo aurreko lehen milurtekoan Puiun bizi izandako biztanle haien arrasto ugari aurkitu dira.

Oibar herri hustuko monasterioa Leireko San Salbatore monasterioari eman zioten Iruñeko erregina Estefaniak eta haren seme Antso IV.a Gartzeitzek 1055ean. Puiu mugako herria izan da beti; horren erakusgarri, lekuek euskal izenak dituzte. Tafallan, berriz, lekuek erdal izenak dituzte, erromantzeetatik eratorriak.

Antzinako jaurerri-jaurerria, zeinaren urteko petxa Tafallako 400 kahitze gari eta garagarrekin batera kitatzen baitzen, Tibalt II.a Nafarroakoak 1264an kontzejuari kasualitatezko hilketak eman zizkionean eta bere petxeroak koroaren ondaretik inoiz besterenduko ez zirela xedatu zuenean. Karlos Bianako Printzeak hiribildua Maria Armendaritzekoari bahituran eman zion 1453an, eta gero, 1457an, biziarteko tituluz, eman egin zion, jurisdikzio baxu eta ertainarekin eta bere bularrarekin, garai hartan 46 kahitze gari inportatzen zuena. Herritarrek Iruñeko kabildoaren ganberako arkitanoaren aldeko Jasokundeko Andre Mariaren elizako patronatuari uko egin zioten 1310ean eta 1322an.

Puiu Irigoien izeneko gunean ezarri zen hasiera batean, baina gerora biztanleak gaur egungo Puiu dagoen muinora joan ziren, erasoei aurre egiteko segurtasun handiagoa ematen zuelako. Gotorlekua muinoaren gainean eraiki zen. Herria handituz joan zen heinean, auzo berriak eraiki ziren: Iriarte eta Iribarren. XVIII. mendearen amaieran herriko elizak bikarioa eta zazpi onuradun zituen, baina onuradunak ez ziren herritarrak. Bikarioaren aukeraketa Iruñeko katedralak egiten zuen. 1847an, herriak independentzia eskuratu eta udalerri bihurtzean, bi onuradun baino ez ziren geratu elizan.

Iberiar Penintsulako gerrapean, 1809ko urriaren lehen egunetan, Frantzisko Xabier Minak zuzendutako gerrilarien partida bat segada batean sartu zen Puiutik gertu. Berrogeita hamar gizonek osatutako posta frantziar bat pasa zen, eta gerrilariak haien gainera erori ziren, hogei baja eragin eta gainerakoei ihes eginaraziz, Tafalla ingururaino jazarriak izan zirelarik. 1811ko ekainean, Frantziako zutabe bat, laurehun soldaduz eta hiru kanoiz osatua, Puiu ingururaino iritsi zen, Frantzisko Espotz Minaren gerrilarien partitzeko bi batailoiren eta zaldieriaren aurka erretiratuz. Baina Puiutik hurbil, Harispe eta Caffarelliren aginteko bi zutabe frantziar bikain agertu ziren gerrillarien fronte eta atzeguardiatik, bat lauzpabost mila gizonez eta bestea hiru mila oinezko eta laurehun zaldizkoz osatua. Gerrariak, etsaiez inguraturik, estutasun handian joan ziren, lehen batailoia Frantziako zalditeriaren artean sartu eta basoetan babestearen alde eginez, laurogei preso galduz. Bigarren batailoia Soltxagara erretiratu zen, zutabe frantziarren artean zeharkatuz, eta hamalau hildako eta berrogeita hamar zauritu izan zituen, tartean bi ofizial. 1812ko urriaren 11an, Abbé jeneralaren zutabeak ale-konboi handi bat zeraman Tafallatik Iruñera, eta Tafallatik goizeko seietan atera zen. Baina bidean Frantzisko Espotzen gerrilarien dibisioak eraso egin zion. Borroka Puiu eta Tebas artean gertatu zen, gerrilariek tarte horretan frantziarrei jazarriz eta baja ugari emanez. Frantziarrak ezin izan ziren Iruñera iritsi gaueko hamaikak arte, alearen zati handi bat bidean utzita, izan zituzten zauritu ugariei gurdietan ostatu emateko. 1813ko urtarrilaren 28an, Abbé jenerala, lau mila oinezko, berrehun zaldi eta lau kanoiren buru, Tafallatik irten zen Iruñerako bidean. Espotz Mina zain zituen bere dibisioko 2., 4. eta 5. batailoiekin eta Puiu eta Mendibil herrien arteko zalditeriarekin, eta azken herri horretako zubia moztarazi zuen. Borroka Barasoain inguruan hasi zen eta etenik gabe iraun zuen goizeko bederatzietatik arratsaldeko ordu bata arte. Ordu hartan, Espotzek jakin zuenez, lehen batailoia abiada bizian zihoan laguntzera, borroka bertan behera uztea erabaki zuen, bere gizonei atseden emateko. Beste horrenbeste egin zuten frantziarrek ere. Arratsaldeko ordu bietan lehen batailoia agertu zen Barasoainen atzean eta borrokari ekin zitzaion berriro, gauera arte iraun zuena. Orduan frantziarrak, ilunpetan babesturik, Mendibilera iritsi ahal izan ziren, eta nekez konpondu ahal izan zuten zubia, eta, ondoren, basakeria handiz sartu ziren herrian. Mendibil Abbetik Iruñean babestu zen, hildako ugari utzi zituen zelaian eta zauritu ugari eragin zituen; gerrilariek, berriz, behe mailako bajak jasan zituzten.

Puiu Orbaibarren parte izan zen, udal gisa unitate administratibo horrek iraun zuen bitartean, XIX. mendearen lehen erdira arte. Hala ere, 1835-1845eko udal-erreformekin udalerri gisa erabat bananduta geratu zen.

XIX. mendearen erdialden, herriak gari eskola, Zidakos ibaiaren ondoan eraikitako errota eta inguruko herriekin batzen zuten bideak zeuzkan.

## Demografia 
 biztanle zituen Puiuk.

## Ekonomia 
thumb|Udalerriaren ekialdeko lurrak
Nekazaritza eta abeltzaintza sektorean udalerriko biztanleria aktiboaren % 60 inguruk egiten ditu lanak, nahiz eta biztanleria landunaren % 17k bakarrik egiten duen zeregin nagusia. Zerealek, lekadunek eta bazkek, mahatsondoak, olibondoak, almendrondoak eta zainzuriek betetzen dituzte lehorrekoak. Beti zerealak eta mahatsondoak izan ziren garrantzitsuenak, baina filoxeraren aurretik lehorreko lurrak mahastiak baino bi aldiz gehiago egiten zuen, gero bai: 1014 eta 104 Ha 1920an, 1076 eta 205 1950ean, 1052 eta 268 1970ean eta 1075 eta 168 Ha 1983an. Ureztaketan, Zidakosek ongarritua eta 20 ha inguru hartzen dituena, barazkiak, patata eta fruta-arbolak nabarmentzen dira. Landa-mekanizazioaren ondorioz, azkar eta nabarmen murriztu da laborantzako abelburuen kopurua: horrela, 1935ean, 2 behi-azienda, 52 zaldizko, 53 mandar-abelburu eta 67 asto-buru zeuden, eta 1982an, bat ere ez, 5, 6 eta 11, hurrenez hurren. Gainerako azienda-moten artean, honako hauek nabarmentzen dira: artilea, iraganean baino garrantzi gutxiagokoa, txerri-azienda, eta, batez ere, hegaztiak.

1921eko abenduaren 23an Nekazaritza Kooperatiba-Landa Kutxa sortu zen, 1927ko abenduaren 10ean *Unión de Labradores* sozietatea, 1940ko otsailaren 19an *Santiago Upeltegi Kooperatiboa* eta 1951ko ekainaren 21ean izen bereko *Trujal Kooperatiboa*. Herri-lurrak ia 744 Ha hartzen ditu (udalerriko erroldatutako azaleraren % 36), eta larreen % 85, labore-lurraren % 17 eta baso-lurraren % 80 hartzen ditu. Bigarren sektorean 46 langile dituzten 7 establezimendu daude, uraren banaketan, lur egosien fabrikazioan, ardogintzako upeltegi kooperatiboan eta zurgintzako eta altzarigintzako industriako bi establezimendutan. Eraikuntzaren arloak zortzi langile hartzen ditu bi jarduera-zentrotan.

## Politika 
Puiuko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Garinoaingo, Oloritzeko, Orisoaingo eta Untzueko Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Maria Rosario Teresa Guillen Guillen da, *Landerriko* hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

1955ean eraikitako eraikuntza modernoa da. Alboetan harlandua duten hiru solairuko udaletxeak margoturik dauka fatxada. Gaur egungo kokagunearen aurretik, eskolen eraikin berean egon ziren udal bulegoak.

* HELBIDEA: Herriko Plaza, 12

#### Egungo banaketa 
Puiuko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Maria Rosario Teresa Guillen Guillen da, *Landerri* zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:

* Unai Labat Sanchez (Landerri)
* Idoia Nabarlaz Sanchez (Landerri)
* Rafael Guillen Artazcoz (Landerri)
* Gaizka Navarlaz Burgos (Landerri)
* Aitor Fernandez Onieva (Landerri)
* Jose Javier Hualde Ziordia (Landerri)

#### Alkateak 
1979tik, Puiuk 9 alkate izan ditu:

## Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bat du Iruñerantz, Tafallarantz eta Olletarantz.

Autobus zerbitzuak lan egin dezan, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

Bertzalde, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia du herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da noranzko bakoitzean.

## Hirigintza 
Herri honetako etxeak muino ("puiu") baten maldatik mailakatzen dira, enklabe bitxi bat osatuz. XVI. mendeko edo barroko garaiko eraikin ugari daude, harlanduxkako fatxadak erdi-puntuko atetzar zabaletan irekiak eta armarri itxurosoekin nobletuak.

## Kultura 
### Euskara 
XVI. mendearen amaieran (1587) lurralde euskaldunean sartuta zegoen. Bi mende geroago ere (1778) ohikoa zen euskara.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Puiu atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Puiu ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Puiu eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,82k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 6,89k eta 2018n % 13,20k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Puiu) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

### Jaiak 
* Done Jakueko jaiak, uztailaren laugarren asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Done Jakue baseliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau baseliza.
* Puiuko zubia, Zidakos ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikia.

## Irudiak 

Fitxategi:Puiu 2021.jpg|Karrika bat
Fitxategi:Montes suaves.jpg|Orbaibarko mendiak
Fitxategi:Puiu 21.jpg|Jasokundeko Andre Mariaren eliza
Fitxategi:251.004 en Pueyo - 2018-04-21 - André Marques.jpg|Tren bat udalerrian zehar

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Puiuko Udalako webgune ofiziala