open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giacomo Agostini

**Giacomo Agostini** (Brescia, Italia, 1942ko ekainaren 16a) italiar moto-gidaria da.

## Biografia 
Hamabost aldiz irabazi zuen eta maila batean baino gehiagotan Munduko Lastertasun Txapelketa. Txapelketa horretako sari nagusien errekorra du gainera, 122 irabazi baitzituen.

1961ean parte hartu zuen lehen aldiz norgehiagoka garrantzitsu batean. Lehendabizi, Morini taldearekin korritu zuen, eta, 1964an, Italiako 250 Zentimetro Kubikoko Txapelketa irabazi zuen. 1965etik 1973ra, MV Augusta markarekin korritu zuen, eta Yamahara pasa zen gero.

Munduko zortzi txapelketa irabazi zituen 500 cm3-ko motorrarekin; zazpi, gainera, elkarren jarraian (1966-1974 eta 1975), eta beste zazpi jarraian 350 cm3-koan (1968-1974). Irabazi zituen 122 sari garrantzitsuei dagokienez, 1965-1977 bitartean irabazi zituen (1970 izan zuen urterik onena 19rekin); 54 sari, 350 cm3-ko lehiaketetan eta 68 sari, 500 cm3-ko lehiaketetan irabazi zituen. Gainera, Tourist Trophy ospetsuaren 10 sari ere baditu garaipenen artean (1966-1972 bitartean irabaziak).

1977an lehiaketetatik erretiratu zenez geroztik, Yamaha taldearen zuzendaria izan zen, eta, 1992tik aurrera, Cagiva taldearena.

## Erreferentziak
Pedro Antonio de Alarcón

**Pedro Antonio de Alarcón** (Guadix, Espainia, 1833ko martxoaren 10a - Valdemoro, Espainia, 1891ko uztailaren 19a) gaztelania idazlea izan zen.

## Bizitza 
Eliz eta Zuzenbide-ikasketak hasi eta amaitu gabe utzi ondoren literatura eta politikari ekin zion. Madrilen *El látigo* egunkari antimonarkiko liberalaren zuzendaria izan zen. 1860an bizi izandako barne krisiaren ondorioz aldaketa sakona eragin zuen bere pentsamoldean. Afrikako gerran esku hartu zuen, lekukotasun baliotsua utziz: *Diario de un testigo de la guerra de Africa* (1859); bi urte geroago bidaia liburu bat eman zuen argitara: *De Madrid a Nápoles. *Bere gisako ikasketak, kultura heterogeneoa eta etsipena nabarmentzen dira katolizismo esturako itzulera markatzen duen eleberri horietan. Kontalari handiaren dohainak agertu zituen *El sombrero de tres picos* (1874) kontakizun laburrean eta *El escándalo* (1875) eleberrian. Tesi obraren ezaugarriak areagotzen dira* El niño de la bola* (1878) izeneko eleberrian. Halaber, teatroa eta poesia landu zituen. Pikareskaren tradizioaren barne koka daitekeen *El sombrero de tres picos *haren obrarik ezagunena da eta *Alarcoseko errotaria *izeneko erromantze andaluziarrean oinarriturik dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ted Turner

**Robert Edward "Ted" Turner III** (Cincinnati, Ohio, 1938ko azaroaren 19a) estatubatuar negozio-gizona eta telebistako magnatea da. Georgiako Akademia Militarrean eta Brown Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Aitak bere buruaz beste egin zuenean, 1963an, familiaren publizitate-negozioa hartu zuen oinordekotzan. 1970ean, hondoa jota zegoen UHFko telebista-kate bat erosi zuen Atlantan (Georgia). 1975erako, telebista-kate hura Estatu Batuetako inportanteenetako bat bihurtu zen, kirolak eta denbora-pasako programak eskainiz, merke, herrialde guztiko hari bidezko telebista sareetara. 1980an, Cable News Network (CNN) sortu zuen, eguneko 24 orduetan berriak besterik ematen ez zituen lehen telebista-katea. 1990-1991n Persiako Golkoko gerraz eman zituen irudiak mundu osora zabaldu zuten telebista-katearen ospea. 1991n, *Time* aldizkariak *urteko gizon* izendatu zuen. 1985ean, Metro Goldwyn Mayer/United Artists ekoiztetxea erosi zuen, gero saltzeko eta zinema-artxiboak besterik ez gordetzeko asmoz. Kirolaren munduan ere aritu da, beisbol- eta saskibaloi-taldeak sustatuz eta babestuz. 1991n, Jane Fonda antzezlearekin ezkondu zen, baina 2001ean dibortziatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ted Turnerren webgune ofiziala
Jorge Guillén

**Jorge Guillén Álvarez** (Valladolid, Espainia, 1893ko urtarrilaren 18a - Malaga, Espainia, 1984ko otsailaren 6a) 27ko belaunaldiko espainiar olerkaria izan zen. 1976an Cervantes saria eman zioten.

## Biografia 
Irakasle izan zen Espainian, Frantzian, Ingalaterran eta AEBetan, batez ere 1938an atzerriratu zenez geroztik.

Garaiko olerkarien artean, Guillén da klasikoena. Bere belaunaldi kideek ez bezala, ez zuen surrealismoaren eraginik izan. Bere poema bildumek osotasun guztizkoa dute, eta simetriarenganako zaletasun handia.

1968 arteko poemagintza *Aire nuestro* izeneko bilduman jaso zuen. Hiru liburuz osatua dago bilduma hori: *Cántico, Clamor* eta *Homenaje*. Lehenengoan poesia hutsarengandik hurbil dago, eta 27ko belaunaldikoekin lotura argia erakusten du bizitzarenganako jarreran. *Clamor*ren garaiko bizipen historikoekin lotura estuagoa zuen; eta *Homenaje*n, idazleei, idazlanei, eta pertsonaiei buruzko olerkiak bildu zituen batez ere.

1968az geroztik beste liburu batzuk erantsi zizkion *Aire nuestro* bildumaren argitalpen berriei, besteak beste: *Y otros poemas* (1973), *«Res poética», Sátiras, Epigramas* eta *Final* (1982).

Bere lanetan eragin nabarmena izan zuen Paul Valéryren *Le cimitière marin* itzuli zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jorge Guillén Fundazioaren webgunea
Giacomo Meyerbeer

thumb|260px|alt=|Meyerbeer, 11 urte zituela

**Giacomo Meyerbeer** (jaiotza-izena: *Jakob Liebmann Beer*; Rüdersdorf, 1791eko irailaren 5a - Paris, 1864ko maiatzaren 2a) alemaniar musikagilea izan zen.

Italian egonaldi bat egin ondoren (1817-1824), Rossiniren kutsua zuten sei opera idatzi zituen; horietan arrakastatsuena *Il crociato in Egitto* (1824) izan zen. Geroago Parisen frantses opera erromantikoaren bultzatzaile izan zen. Opera-mota honek Erdi Aroko eta naturaz gaindiko gaietarako zaletasuna eta ikusgarritasuna zituen ezaugarri nagusiak; melodrama historikoa, alegia. Eugène Scribek egin zion opera batzuen libretoa. Frantses operak egin zituen: *Robert le Diable* (1831), *Les Huguenots* (1836) eta *Le Prophète *(1849). 1842an Berlina itzuli zen, Frederiko-Gillermo IV.ak deituta, musikako zuzendari orokorra izateko. Garai hartakoa da *Ein Feldlager in Schlesien *(1844, *Kanpamendua Silesian*) alemaniar opera. 1863an Parisa itzuli zen ''L'Africaine'' (1838-1865) operaren prestamenak zaintzeko, baina gaixotu eta han hil zen. Kantatak, oratorioak eta orkestrarako doinuak eta lanak ere idatzi zituen. Esan ohi da Meyerbeerrek alemaniarra duela harmonia, italiarra doinua eta erritmoa frantsesa.

## Erreferentziak
Vasili Alekseiev

**Vasili Ivanovitx Alekseiev** (; Prokovo-Xixkino, Riazan, Sobietar Batasuna,  - Munich, Alemania, ) sobietar pisu-jasotzailea izan zen. Munduko gizonik indartsuena izan zen. Hiru aldiz parte hartu zuen Olinpiar Jokoetan, bi urrezko domina irabazi zituen superastunen kategorian, eta laurogeita hamar munduko marka ezarri zituen 1970etik 1977ra. 1970ean irabazi zuen lehendabiziko aldiz Europako eta munduko txapeldun-titulua, 110 kilo baino gehiagokoen artean, 247 kilo jasoz. 1978ra arte eutsi zien bi tituluei. 1972an parte hartu zuen lehendabiziko aldiz Olinpiar Jokoetan, Munichen, eta errekor olinpiarrak ezarri zituen hiru ariketatan: atxikian, arrankadan eta bi aldikoan, eta baita hiruren guztizkoan ere, 640 kilo jasoz. Lau urte geroago, Montrealen, bere marka olinpikoa hautsi zuen hala arrankadan nola bi aldikoan, eta bigarren urrezko domina irabazi zuen. Atxikia lehiaketatik kendua zuten, eta, beraz, guztizko bateratua ez zen munduko errekor gisa onartu. 1978an, munduko txapeldunaren titulua galdu zuen lesio bat zela medio. 1980an Moskuko Olinpiar Jokoetan porrot egin ondoren, betiko utzi zuen lehiaketa.

## Erreferentziak
Leonie Rysanek

**Leopoldine «Leonie» Rysanek** (Viena, Austria,  – ) sopranoa izan zen. Txekiar jatorriko familia pobre batean jaio zen eta haurtzaro zaila izan zuen. Zortzi urte zituela Beethovenen *Fidelio *ezagutu zuen eta horrela sortu zitzaion musikarako zaletasuna. Gerra-garaian, arma lantegi batean lan egin zuen, eta ez zituen musika-ikasketak hasi gerra amaitu zen arte. Alfred Jerger (bere lehenengo senarra izango zena) eta Rudolf Grossmanni esker, Vienako Musika Akademian sartu zen. Debuta Innsbrucken egin zuen, 1949an, Agataren paperean (*Freischütz*). Ondoren Sarrebruckeko Operan (1950-1952) kantatu zuen, eta gero Stuttgarten. Garai hartan hasi zen ospea hartzen eta Munich, Londresko Covent Garden (1953), Vienako Opera (1954), New Yorkeko Metropolitan Opera (1954) eta San Franciscoko Opera antzokietan (1957) aritu zen kantari. Verdi, Puccini eta Txaikovski izan ziren gehien kantatu zituen musikagileak. Hala ere, Wagner eta Richard Strauss zituen gustukoen. Rysaneken teknika oso sendoa zen eta trebetasun handiz antzezten zituen bere paperak. Salzburgoko entzuleek ordu erdiko txaloak eskaini zizkioten 1996an.

## Erreferentziak
Gilles Vigneault

**Gilles Vigneault** (Natashquan, Quebec, 1928ko urriaren 27a) Quebeceko idazlea, musikagilea eta kantaria da.

## Biografia 
Musika klasikoko ikasketak egin zituen Rimouskiko seminarioan. Matematikak, latina eta frantsesa irakatsi zituen, eta poemak eta ipuinak argitaratu zituen aldi berean. 1950ean, Quebecen hartu zuen bizilekua, eta Letretako lizentzia egin zuen. Telebistarako idazten hasi zen, ''l'Arc *argitalpena sortu zuen, eta film batean parte hartu zuen, *La Canne à pêche* izenekoan.

1961ean, irakaskuntza utzi zuen, eta Georges Brassens frantses abeslariarekin bat egin zuen. Lehenengo emanaldian, arrakasta handia izan zuen. 1962an kaleratu zuen lehenengo diskoa: *Jack Monoloy*. Lan horregatik, Diskoaren Sari Handia lortu zuen 1963an. 1966an, lehenengo diskoa kaleratu zuen Frantzian, eta izugarrizko arrakasta lortu zuen 1976an Superfrancofête jaialdian, Robert Charlebois eta Félix Leclercekin batera. *Honoris causa* doktore izendatu dute hainbat unibertsitatetan, hala nola Peterborough, Rimouski, Montreal, Toronto, Laval eta Lyonen. Quebeceko Ordena Nazionaleko zaldun (1985) eta Frantziako Ohorezko Legioko zaldun (1985) izendatu zuten.

## Joseba Tapiaren bi bertsioak 
Euskal Herrian ezaguna da Joseba Tapiak 1999n plazaratu zuen *Québec: hamalau kantu independentziarako* diskoarengatik, Koldo Izagirre eta Itxaro Bordaren itzulpenekin eta Pascal Gaigneren moldakuntzekin. *Herri hau*  (*Mon pays*) eta Herri bat daukat (*Il me reste un pays'') abestiak   azaltzen dira disko horretan.

Bi kantu horietan Quebectar izatearen nortasuna aldarrikatzen du **Vigneaultek**, baina halako sakontasunez ze nonahiko entzulea hunkitzen baitu, eta honenbestez unibertsaltasuna lortzen du.
Fitxategi:JosebaTapia.JPG|Joseba Tapia
Fitxategi:Itxaro_Borda_(EKE_Pantxika_Maitia).jpg|Itxaro Borda
Fitxategi:Koldo_Izagirre_idazlea_2010ean.jpg|Koldo Izagirre
Fitxategi:Québec,_Canada_(bleu).svg|Québec

## Erreferentziak
Ibrahim Paxa

**Ibrahim Paxa** (; Kavala, Errumelia, 1789 &ndash; Kairo, 1848ko azaroaren 10a) Egiptoko *wali* edo erregeordea, Otomandar Inperioaren barnean. Mehmet Ali Egiptoko *wali* ospetsuaren semea zen. Wahhabiten aurka borrokatu zen 1816-1819 urteetan. Greziarren aurka borrokatu ziren oste otomandarren buru izan zuen 1824-1828 urteetan, baina garaipen batzuen ondoren (Navarino, 1825; Missolonghi, 1826) Egiptora jo behar izan zuen berriro 1828an, armada frantses, britainiar eta errusiarrei ezin aurre emanik zegoelako. 1832. urtean, Egiptoko osteak gidatu zituen Turkiaren aurkako lehen gerran; Konstantinopoliserako bidean abiatu zen Palestinan barrena eta sultan otomandarra menderatu zuen Konyako guduan (1832). Egiptoren mende geratu zen Siria kanpaina haren ondoren (Kutahiyako hitzarmena, 1833). Guduari ekin zioten berriro Turkiako osteek eta Siriako lurretan sartu ziren 1839. urtean. Erabat menderatu zuten Ibrahimen osteek armada turkiarrak Nisibingo guduan. Urtebete geroago, Siria uztera behartu zuten Ibrahim Europako estatu nagusiek (Londresko hitzarmena, 1840). 1848. urtean hartu zuen aitaren lekua, baina berehalakoan hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Vidales

**Luis Vidales** (Calarcá, Quindío, 1904ko uztailaren 26a - Bogotá, 1990eko ekainaren 15a) kolonbiar olerkari eta saiakera idazlea izan zen.

## Biografia 
Nekazari-familia bateko semea zen. Gaztetatik Bogotá eta Medellíngo literatura-elkarteetan parte hartu zuen, batez ere 1915az geroztik Medellínen kokaturiko *Panida* taldean. Han, León de Greiff olerkariak sortutako *Panida* aldizkarian parte hartu zuen. Poeta haren lanek, gainera, eragin handia izan zuten Vidalesengan. 1926an argitaratu zuen *Suenan timbres* (*"Txirrinak joka ari dira"*) liburua Kolonbiako lehen olerki lan abangoardistatzat jo zuten, De Greiffen esperimentalismo hertsia eta ironia muturreraino eraman izanaren ondorioz. Ondoren, egunkari eta aldizkarietarako lanak idazten jardun zuen, eta 1948 arte ez zuen bere bigarren liburua, *La insurrección desplomada* (*"Porrot egindako altxamendua"*), kaleratu. Hirugarrena, *La obreríada*, 1977an argitaratu zuen. Azken horietan, edukiari dagokionez, Pablo Neruda idazlearen antzeko ikuspegia hartu zuen, hau da, giza arazoekiko konpromisoarena. Saiakeretan ere islatu zuen, estetika marxistaren ildotik, langileriaren sufrimenduekiko engaiamendu hori.

## Erreferentziak
Teresa Catalán

**Teresa Catalán Sánchez** (Iruñea, 1951ko apirilaren 12a) nafar musikagilea da.

2021ean Kulturaren Vianako Printzea saria jaso zuen, eta 2022an Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Humanitate, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien Saria eman zioten.

## Biografia 
Piano eta konposizio ikasketak egin zituen Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan, Fernando Remacha, Juan Eraso eta Luis Morondo irakasleekin, besteak beste. Hainbat trebakuntza-saio egin ditu Ramón Barce edota Agustín González Acilu irakasleekin. Sienako (Italia) Chigiana Akademian ere egin zuen Konposizio ikastaroa, eta Europako hainbat hiritan osatu du bere prestakuntza.

1985ean sortutako Iruñeko Taldea-Grupo de Pamplona taldearen sortzaileetako bat izan zen. Bertako nahiz nazioarteko hainbat konposizio-ikastaro eta nazioarteko jaialdi zenbaiten zuzendari izan da. Oposizio bidez lortu zuen 1990. urtean Konposizio eta Instrumentazioan katedradun izatea, eta horretan dihardu Madrilgo Goi Musika Kontserbatorioan. Irakaskuntza eta konposizioa uztartuz, sari ugari lortu ditu musika-sorkuntzan eta interpretazioan. Besteak beste, Iruñeko Udalaren, Nafarroako Gobernuaren, Frankfurteko Europako Musikaren Foroaren, Erromako Festival de Nuovi Spazi Musicaliren edo Heidelbergeko (Alemania) Jaialdiaren eskariz egin ditu hainbat konposizio.

## Sariak 
*2022: Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Humanitate, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien Saria
* 2021: Kulturaren Vianako Printzea saria jaso zuen, Kulturaren eta Artearen Nafarroako Kontseilutik.
Fitxategi:Teresa Catalán - EILK SARIA 2022 02.jpg|Nafarroako museoan
Fitxategi:Teresa Catalán eta Imanol Zubiauzi- EILK SARIA 2022 04.jpg|Teresa Catalán eta Imanol Zubiauzi
Fitxategi:Teresa Catalán - EILK SARIA 2022 03.jpg|Sariduna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Jesús María Cormán

**Jesús María Cormán** (Pasaia, 1966ko urtarrilaren 6a) gipuzkoar margolari eta gaztelaniazko idazlea da.

Literaturgintzari dagokionez, gaztetan narratiba landu bazuen ere, geroago poesia idatzi du gehienbat. Bestalde, kanta-idazle gisa oso ezaguna da; berak sortuak dira Mikel Erentxun kantari donostiarrak bakarka argitara eman dituen ehun abesti baino gehiago, hamaika diskotan argitara emanak.

Margolari gisa, Jesús Mansé izengoitiarekin ere ezaguna da eta egin duen lanari dagokionez, paisaia landu du batez ere, kolore hotz eta ilunez hasieran eta berotasun handiagoaz ondoren. Haren paisaiak, ordea, ez dira figurazio hutsa, horien inguruan beti baitago artistak islatu nahi izan duen beste emozio edo kontzepturen bat. Puntu horretan uztartzen ditu egileak, hain zuzen ere, bere sormen-lanaren alde biak: pintura eta literatura. Berak dioenez, bere testu eta poemak piktorikoak diren neurrian dira literario bere paisaiak. 

Pintore gisa, hainbat erakusketa eta arte-azoka garrantzitsutan egona da, besteak beste, Madrilgo Arcon. 2000. urtean bi bakarkako erakusketa garrantzitsu egin zituen: Donostiako Altxerri galeriak Borgesen *El Aleph* ipuinean oinarritutako paisaiez osatutako erakusketa egin zuen, eta Irungo Amaia Kulturgunean azken lau urteetako lanak biltzen zituen *Avalache* erakusketa jarri zuen ikusgai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Egilearen web orria: https://www.jesusmcorman.com/
Franz Josef Strauss

**Franz Josef Strauss** (Munich, Alemania, 1915eko irailaren 6a - Regensburg, Alemania, 1988ko urriaren 3a) politikaria izan zen.

## Bizitza 
Municheko unibertsitatean egin zituen ikasketak. Bigarren Mundu Gerran naziekin batera borrokatu zen, eta gerra amaitzear zegoenean aliatuek preso eraman zuten. 1945. urtean askatu ondoren, Bavariako Barne Arazoetako Ministerioan lan egin zuen. Bavariako Batasun Kristau eta Soziala (CSU) alderdiaren sortzaileetako bat izan zen, eta 1949. urtean diputatu aukeratua izan zen. 1953. urtean, berriz ere parlamenturako aukeratua izan ondoren, Adenauer kantzilerrak ministro izendatu zuen sail berezirik gabe. 1955ean Gai Atomikoetako ministro eta Defentsarako Batzordeko lehendakari aukeratua izan zen, eta hurrengo urtean kantzilerrak defentsa ministro izendatu zuen. 1962. urtean Straussek kargua utzi beharra izan zuen *Der Spiegel* astekariarekin izandako tirabiren ondorioz. Hala ere, alderdiaren lehendakari jarraitu zuen eta 1966. urtean Finantza ministro izendatu zuten. Hiru urte geroago Alderdi Sozial Demokratak irabazi zituen hauteskundeak, baina Straussek Bavarian ez zuen indarrik galdu, eta 1978. urtean Bavariako lehendakari aukeratu zuten, hil zen arte.

## Erreferentziak
Al-Kindi

**Yaʻqūb ibn Isḥāq al-Kindī** (Kufa, egungo Irak, 786 &ndash; Bagdad, 873), **Al-Kindi** edo **Alkindus** izenez ezaguna, arabiar filosofoa izan zen; arabiarren filosofoa deitua.

## Pentsamendua 
Filosofiak garai hartan zuen esanahiarekin bat zetozen alor asko landu zituen: metafisika, matematika, astronomia, astrologia, musika, gauza ezkutuen jakintza eta izadiaren zientziak.

Bilaketa filosofikoaren eta igarleen agerpenaren arteko oinarrizko adostasunak gorpuzten zuen bere teoria; logika eta filosofia biltzen dituen giza zientzia (*ilm insani*) eta igarleei bakarrik dagokien jainkozko zientzia (*ilm ilahi*) bereizten zituen; ezagutzaren bi maila zirela uste zuen eta ez inondik ere elkarren aurkako bi pentsaera.

Jainkoaren jardueraren eta izadiaren jardueraren arteko bereizketa egiten zuen. Atenasko neoplatonisten, Aristotelesen eta neopitagorikoen eragina izan zuen, baina eragin horiek islamen ikuspegi orokorraren baitan sartzen zituen; al-Kindik filosofiaren bidea argitzen duten argiontzitzat zituen egiak.

Bagdadeko Jakintzaren Etxearen ildotik itzultzaile askorekin jardun zuen elkar lanean greziarren lan klasikoak musulmanen artean zabaltzeko.

Lan asko idatzi zituen baina gehienak galdu dira.

## Erreferentziak 
* Agirre, Javier (2008): "Filosofia musulmana eta judutarra" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar.
Lucio Muñoz

**Lucio Muñoz Martínez** (Madril, 1929ko abenduaren 27a - Madril, 1998ko maiatzaren 24a) espainiar margolari bat izan zen. 

## Ibilbidea 
Madrilgo San Fernando eskolan ikasi zuen. Ikasketak amaitu zituenean madrildar errealistekin izan zuen harremana, Antonio López, López Hernández anaiak eta emazte izango zuen Amalia Aviarekin. 

1956an Frantziako gobernuak beka bat eman zion eta Art Autre higikundea eta Tàpiesen eta Jean Dubuffeten lana ezagutu ahal izan zituen. 1950eko hamarraldian Muñozen lana informalismoaren baitakoa zen, baina Espainiara itzuli zenean abstrakziorantz egin zuen. Ondoren, era guztietako materialak erabiltzen hasi zen Muñoz, paper erreak, zura, eta abar.

Euskarria garrantzi handikoa izan zen Muñozen lanean, izan ere, gainean zuloak, urradurak, eta abar egiten baitzituen. Bere lanak, bestalde, koloretsuak dira, nahiz eta beltza den nagusi. Grabatuak ere egin zituen. Muñozen lanak New Yorkeko Guggenheim Museoan edora Arte Modernokoan ikus daitezke. 

Euskal Herrian haren lan bikain ikus daiteke: 1962an Oñatiko Arantzazuko basilikako absidea egin zuen, erretaula baten gisa uler daitekeen lan monumentala; 33 urterekin lehiaketa bat irabazita.

1983an Arte Plastikoen Sari Nazionala jaso zuen. Madrilgo Sofia Erregina Museoak Muñozen atzera begirako erakusketa bat antolatu zuen 1989an**.**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Romanov dinastia

250px|thumb|eskuinera|Armarria
**Romanov dinastia** Errusian 1613tik 1917ra bitartean agindu zuen dinastia izan zen.

Andrei Ivanovitx Kobila Moskura joan zen aberats lituaniarra izan zen Romanov familiaren lehen arbasoa Errusian (XIV. mendea); izena Roman Yurevitxengandik jaso zuen, haren alaba Anastasia Romanovna Zakharina-Yureva Ivan IV.a *Izugarria*ren lehen emaztea izan baitzen (XVI. m.).

Teodoro I.a Errusiakoa Rurik dinastiako azken tsarra hil ondoren (1598), Romanovtarrak Boris Godunov eta Vasili Xuiskiren aurka borrokatu ziren, eta 1613an Migel Romanov izendatu zuten tsar errusiar nobleek, Migel I.a Fiodorovitx izenaz. Hori izan zen Romanov dinastiako lehen tsarra, eta haren ondoren etorri ziren Alexis, Teodoro III.a, Ivan V.a, Petri I.a Handia (Katalina I.aren senarra), Petri II.a, Ana Ivanovna, Ivan VI.a eta Elisabet II.a.

Petri II.aren ondoren (Katalina II.aren senarra) etorri zen Holstein-Gottorp-Romanov dinastia: Petri III.a, Paulo I.a, Alexandro I.a, Nikolas I.a, Alexandro II.a, Alexandro III.a eta Nikolas II.a.

1917an ahitu zen Romanov dinastia, Errusiako Iraultzaren ondorioz; 1918an hil zuten Nikolas II.a, Romanov dinastiako azken tsarra.

[900px|thumb|erdian|Romanov dinastiaren [zuhaitz genealogikoa]]

## Ikus gainera 
* Romanov familiaren hilketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jens Christian Skou

**Jens Christian Skou** ( ahoskatua; Lemvig, Danimarka, 1918ko urriaren 8a - Risskov, Aarhus, 2018ko maiatzaren 28a) daniar kimikaria izan zen.

## Biografia 
Medikuntza-ikasketak egin zituen Kopenhageko Unibertsitatean, eta 1944an lizentziatu zen. 1947an, Aarhus Unibertsitateko Fisiologia Institutuan sartu zen, eta 1954an eskuratu zuen doktoregoa.

1963an, Aarhusko fisiologia-irakasle izendatu zuten, eta biofisikako irakasle gisa lan egin zuen 1977tik 1988ra.

1997an, Kimikako Nobel saria jaso zuen, Paul D. Boyer eta John E. Walker zientzialariekin batera, zelularen sodio-ioiak eta potasio-ioiak orekan iraunarazten dituen ATPasa entzimaren inguruan egindako aurkikuntzengatik.

1950ean, karramarro baten zelularen mintzekin egindako lanen ondorioz, entzima bat aurkitu zuen Skouk sodioa zelulatik kanpora eta potasioa zelula barnera igaroarazten dituena. Mekanismo horrek, zeinak ATPtik eskuratzen baitu energia, garrantzi handiko zeregina du nerbioen kitzikaduran, punpa moduko zeregin horrengatik ez balitz zelulen funtzioak eten egingo liratekeelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry de Montherlant

**Henry Marie Joseph Frédéric Expedite Millon de Montherlant** (Paris, 1895eko apirilaren 20a - *ibidem*, 1972ko irailaren 21a) frantses idazlea izan zen. Aristokraziako familia katoliko batean jaio zen. Lehen Mundu Gerran parte hartu ondoren, Espainian, Afrikan eta Italian izan zen. Montherlanten lanean nabarmenak dira iragandako urteen nostalgia eta munduaren ikuspegi heroikoa eta indibidualista. Barrèsen ikasle eta Nietzscheren jarraitzaile izan zen. 1920an idatzi zuen lehen eleberria *La relève du matin (Goizeko erreleboa),* Barrèsen eragin nabarmena duena. Geroago idatzi zituen eleberri aipagarrienak: *Le songe *(1922, *Ametsa*), *Les bestiaires* (1926, *Bestiarioak*), *Les célibataires* (1934,* Ezkongabeak*), *Les jeunes filles* (1936-1939, *Neska gazteak*). 1941ean argitaratu zuen *Solstice de juin* eleberriaren ondorioz, arazoak izan zituen bai alemaniarrekin eta baita erresistentziarekin ere. Ondorengo urteetan antzerki lanak idatzi zituen, *La Maître de Santiago *(1947), *Port-Royal* (1954) eta* Le cardinal d´Espagne* (1960), besteak beste. Antzerki lan horien ondoren atzera eleberriak idatzi zituen berriro, *Le chaos et la nuit* (1963, *Kaosa eta gaua*) bere eleberririk hoberena tarteko.

## Erreferentziak
Paul Gascoigne

**Paul John Gascoigne**, izengoitiz *Gazza* (Gasteshead, Newcastle, Ingalaterra, 1967ko maiatzaren 27a) britainiar futbolari ohia da.

## Biografia 
Profesional gisa, Newcastle United taldean hasi zen: 92 partida jokatu zituen, eta 21 gol sartu. 1988an, Tottenham Hotspurs taldeak kontratatu zuen, bi milioi libratan (Erresuma Batuko futbolaren historiako laugarren kontratu garestiena). Talde horrekin Ingalaterrako Kopa irabazi zuen 1990-1991 denboraldian.

Haren dohainak zirela eta, hura kontratatzeko lehian sartu ziren Ingalaterraz kanpoko taldeak ere: Erromako Laziok 15 milioi dolar baino gehiago eskaini zituen, eta Marseillako Olympiquek, 16 milioi. 1991ko maiatzaren 19an, ordea, belauneko gihar lotzaileak hautsi zituen entrenamenduan, eta hainbat hilabete eman behar izan zituen jokatu gabe. Urte ilun batzuen ondoren, 1995ean, Eskoziara joan zen, Glasgow Rangers taldean jokatzera, eta ongi jokatzen hasi zen berriro. Lehenengo urtean, Ligako Jokalari Onenaren Saria lortu zuen. 1995-1996 denboraldian, Rangersek Liga irabazi zuen zortzigarren aldiz jarraian, eta baita Eskoziako Kopa ere. Hala, Ingalaterrako futbolaren idolo bihurtu zen Paul John Gascoigne, *Gazza*.
## Erreferentziak
Madeleine Renaud

**Madeleine Renaud** (Paris, Frantzia, 1900eko otsailaren 21a - 1994ko irailaren 23a) antzezlea izan zen.

## Bizitza 
1921-1946 bitartean Comédie Françaiseko antzezle izan zen. Jean Benoît-Lévyren *La Maternelle* (1933) filmeko eta Jean Grémillonen *Remorques* (1939, *Atoiak*), *Le ciel est à vous* (1943, *Zerua zuena da*) filmetako protagonista izan zen. Madeleine Renaudek frantses emakume xarmant, gozo eta sentiberatasun handikoaren pertsonaia osatu zuen. 1946. urtetik aurrera, ordea, antzerkian aritu zen batez ere, nahiz eta tarteka egin zuen zineman paperen bat edo beste: Max Ophulsen *Le Plaisir* (1951, *Plazerra*), Marguerite Durasen *Des journées entières dans les arbres* (1976, *Egun osoak zuhaitzetan*), eta abar.

Renaud Barraulten konpainiarekin paper klasiko handiak egin zituen, eta Marivauxen interprete handientzat hartu ohi da: *Les Fausses Confidences* (1946, *Konfidentzia faltsuak*), ''La Seconde Surprise de l'amour* (1949, *Maitasunaren bigarren ustekabea*). Lan moderno garrantzitsuetan ere parte hartu zuen: Samuel Becketten *Oh les beaux jours* (1963, *Oi egun ederrak*), Jean Geneten *Les Paravents* (1966, *Bionboak*), Durasen *Savannah Bay'' (1983).

## Erreferentziak
Bille August

**Bille August** (Brede, Danimarka, 1948ko azaroaren 9a -) daniar zinemagilea da.

## Biografia 
Argazki-zuzendari gisa hasi zen zinemagintzan. 1978an zuzendu zuen lehen filma, eta telebistarako ere lanean aritu zen ondorengo urteetan. 1983koa du lehen film ezaguna, *Zappa*, besteak beste Londresko Zinema Jaialdiko film onenaren saria jaso zuena. 1987an, *Pelle Erobreren* filma egin zuen, Martin Andersenen eleberrian oinarritua, Cannesko Zinemaldian Urrezko Palma eta 1988ko Ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Saria irabazi zituena. 1992ko *Den goda viljan* filmarekin berriro jaso zuen Urrezko Palma.

Sari hauei esker, handiro egin ahal izan zuen —diruz eta antzezlez— Isabel Allenderen *The House of the Spirits* eleberriaren zinemarako egokitzapena. Era berean, Selma Lagerlöfen bi eleberritan oinarritua da 1996ko *Jerusalem*, XX. mendearen hasieran piztu den gehiegizko erlijiozaletasunetik ihesi Jerusalemera alde egin nahi duten maitaleen istorioa. 1997an, ''Smilla's Sense of Snow* estreinatu zuen, eta urte berekoa da *Les Misérables*, Victor Hugoren izen bereko nobelan oinarritutako filma. Orduz geroztik, *Return to Sender* (2005), *Goodbye Bafana* (2007) eta *The Passion of Marie'' (2012) egin ditu. 2011n, Bille Augustek iragarri zuen filmatze-estudio bat zabaldu zuela Hangzhoun (Txinan), film txinatarrak ekoizteko.

## Erreferentziak
Irving Wallace

**Irving Wallace** (Chicago, 1916 martxoaren 19a - Los Angeles, 1990eko ekainaren 29a) estatubatuar idazle eta gidoigilea izan zen. Egunkarietan hasi zen kontakizun laburrak eta erreportajeak idazten. 1972an Literaturako Nobel saria jasotzeko hautagaietako bat izan zen, *The Prize* (*Saria*) eleberriarengatik. Wallaceren literatura-lana kontakizunez eta fikziozko osagaiez osatutako erreportajeek osatzen dute, eta denetan, inguru soziologikoaren azterketa xehea eginez, giza psikologia aztertzeko joera ageri du. Guztira hogeita hamahiru liburu argitaratu zituen. Haietako asko beste hizkuntza askotara itzuli dira, eta batzuk zinemara ere eraman dituzte: *The West Pint History* (1950), *Split Second* (1953), *Meet Me at the Fair* (1953) eta *The Big Circus* (1959). Bere libururik arrakastatsuena *The Chapman Report* (1960, *Chapman txostena*) izan zen, giza sexualitateari buruzko eleberri-galdekizuna. Beste lan nagusi batzuk: *The Man* (1964, *Gizona*), *The Seven Minutes* (1969, *Zazpi minutuak*), *The Nympho and Other Maniacs* (1971, *Ninfomania eta beste mania batzuk*), *The Word* (1972, *Hitza*), *The Miracle* (1984, *Miraria*) eta* The Guest of Honor* (1989, *Ohorezko gonbidatua*).

## Lanak 
### Eleberriak 
* ''The Sins of Philip Fleming: A Compelling Novel of One Man's Intimate Problem* (1959)
* *The Chapman Report* (1961)
* *The Prize* (1962)
* *The Man* (1964)
* *The Three Sirens* (1964)
* *The Plot* (1967)
* *The Seven Minutes* (1969)
* *The Word* (1972)
* *The Fan Club* (1974)
* *The R Document* (1976)
* *The Pigeon Project* (1979)
* *The Second Lady* (1980)
* *The Almighty* (1982)
* *The Miracle* (1984/2005)
* *The Seventh Secret* (1985)
* *The Celestial Bed* (1987)
* *The Golden Room* (1988)
* *The Guest of Honor* (1989)

### Saiakerak 
* *The Fabulous Originals: Lives of Extraordinary People Who Inspired Memorable Characters in Fiction* (1955)
* *The Square Pegs: Some Americans Who Dared to Be Different* (1958)
* *The Fabulous Showman: The Life and Times of P.T. Barnum* (1959)
* *The Twenty-Seventh Wife* (1961)
* *The Sunday Gentleman* (1966)
* *The Writing of One Novel* (1968)
* *The Nympho and Other Maniacs: The Lives, the Loves and the Sexual Adventures of Some Scandalous and Liberated Ladies* (1971)
* *The People's Almanac* (1975)
* *Stardust to Prairie Dust* (1976)
* *The Book of Lists* (1977)
* *The Two: Biography of The Original Siamese Twins* (1978)
* *The People's Almanac 2* (1978)
* *The Book of Lists 2* (1980)
* *The People's Almanac 3* (1981)
* *The Intimate Sex Lives of Famous People* (1981)
* *The Book of Lists 3* (1983)
* *Significa'' (1983)

## Erreferentziak
José Luis Garci

**José Luis Garci**, izen osoa **José Luis García Muñoz** (Madril, 1944ko urtarrilaren 20a), espainiar zinemagilea da.

## Biografia 
Lehenago film laburrak egin bazituen ere, Garciren lehen film arrakastatsua *Asignatura pendiente* (1977) izan zen. Bere belaunaldiari buruzko gogoeta ugari azaleratzen du filmetan, frankismoaren garaiko gizartearekin zerikusia dutenak. Halakoa da *Solos en la madrugada* (1978), esaterako, eta *Las verdes praderas* (1979). Ingelesez besteko film onenaren Oscar Saria eman zioten *Volver a empezar* (1982) lanarengatik, eta espainiar film bati ematen zitzaion lehen Oscarra izan zen gainera.

Horietaz gainera, *El crack* (1980), *El crack II* (1983), *Sesión continua* (1984) eta *Asignatura aprobada* (1987) filmak ditu aipagarrienak. 1990eko hamarkadan, telebistarako lan egin zuen, espainiar zinemagintzaren krisia zela eta. Nolanahi ere, 1994an hasi zen berriro zinema zuzentzen, *Canción de cuna* filmarekin, zeinarekin irabazi baitzituen bost Goya. 1997an, *La herida luminosa* zuzendu zuen. 1998an, *El abuelo* filma estreinatu zuen, eta *You Are the One*, 2000n. Behin baino gehiagotan izendatu dute Oscar sarietarako. Garciren *Sangre de mayo* (2008) lanak, 1808ko maiatzaren 2an Madrilen gertatukoa kontatzen du.

## Filmografia 
* *Asignatura pendiente* (1977)
* *Solos en la madrugada* (1978)
* *Las verdes praderas* (1979)
* *El crack* (1981)
* *Volver a empezar* (1982)
* *El crack II* (1983)
* *Sesión continua* (1984)
* *Asignatura aprobada* (1987)
* *Mnemos* (1988)
* *Canción de cuna* (1994)
* *La herida luminosa* (1997)
* *El abuelo* (1998)
* ''You're the One (una historia de entonces)* (2000)
* *Historia de un beso* (2002)
* *Tiovivo c. 1950* (2004)
* *Ninette* (2005)
* *Luz de domingo* (2007)
* *Sangre de mayo* (2008)
* *Holmes & Watson. Madrid Days'' (2012)

## Erreferentziak
Vivienne Malone-Mayes

**Vivienne Malone-Mayes** (Waco, Texas, 1932ko otsailaren 10a - *ibidem*, 1995eko ekainaren 9a) estatubatuar matematikaria izan zen.

Ikasle trebea izan zen, baina hainbat arazo gainditu behar izan zituen beltza eta emakumea zelako; urte askotan eta egoera desberdin askotan baztertu izan zuten bizitzan zehar. Wacon graduatu zen, 1948an, hamasei urte zituela, eta Texasko Unibertsitatean matematikako gradua lortu zuen bigarren beltza, eta lehen emakume beltza izan zen. 1966an Baylor Unibertsitateko irakasle taldean sartu zen (bera izan zen kargu hori lortzen lehenengo beltza, nahiz eta bost urte lehenago bertan ikasteko eskubidea ukatu zioten arrazoi horrexegatik), eta hango irakasle izan zen harik eta 1994. urtean, osasun-arazoak zirela medio, erretiroa hartu behar izan zuen arte. Baina irakaskuntzan ez ezik, gizarte eta erlijio lanetan ere murgildu zen eta hainbat elkartetako kide eta kargudun izan zen. Garrantzi handiko lana egin zuen arrazismoaren kontra eta emakumeen alde eta, azkenik, itzal handia lortu zuen eta begirunez hartua izan zen, bai emakumeen eta gutxiengoen aldeko taldeetan, bai nazioarteko matematikarien komunitatean.

## Erreferentziak
Elisabeth Schwarzkopf

**Elisabeth Schwarzkopf** (Jarotschin, Prusia —gaur egun Polonia—, 1915eko abenduaren 9a - Schruns, Austria, 2006ko abuztuaren 3a) britainiar sopranoa izan zen, jatorriz alemaniarra.

## Bizitza 
Musika-ikasketak Berlingo Kontserbatorioan egin zituen, eta 1938an Berlingo Operan sartu zen. Bigarren paper batzuk kantatu zituen talde horretan, Richard Wagner eta Mozarten operetan batez ere. 1942an lieder errezital bat eman zuen, eta Karl Böhmek Vienako Operan kantatzera gonbidatu zuen. 1944an debutatu zuen azken horretan. 1947an arrakasta handia izan zuen Covent Gardenen (Londres), eta han lau denboralditan errepertorio liriko alemaniarra (Mozart), italiarra (Puccini) eta frantsesa (Massenet) kantatu zituen.

Schwarzkopfen ahotsaren distirak eta intonazioaren edertasunak berehala eman zioten ospea. 1949an Herbert von Karajanek Mozarten *Figaroren ezteiak* kantatzera gonbidatu zuen Salzburgoko Jaialdira. Urte horretan bertan italiar entzuleak liluraturik utzi zituen Milango Scalan. 1953an Estatu Batuetan egin zuen debuta (New Yorkeko Carnegie Hall, San Franciscoko Opera). 1971. urtetik aurrera errezitalak besterik ez zituen eman, eta 1979an utzi zituen antzokiak, irakaskuntzan aritzeko.
## Erreferentziak
Pietro Bacci Aretino

**Pietro Bacci Aretino** (Arezzo, 1492ko apirilaren 20a - Venezia, 1556ko urriaren 21a) Italiako idazlea izan zen. Hamahiru urte zituela ihes egin zuen etxetik; hemeretzirekin Erromara joan zen eta handikien zerbitzura jarri. Gero, Medicitarrek, Leon X.ak eta Klemente VII.ak eman zioten babesa. Orduan ekin zion idazteari eta Europako errege, elizgizon eta printze ahaltsuenak ezagutu zituen. Horiek guztiak haren lumaren beldur ziren, gehien ordaintzen zuenaren alde jartzen baitzen. Hainbeste etsai zituenez, Venezian gorde behar izan zuen (1527).
thumb|*Stanze di M. Pietro Aretino*, 1537

Bere komedietan garaiko gizartearen sogile gupidagabe bezala ageri da: *La Cortigiana *(1525); *Il Maresciallo *(1527); *L´Hipocrito *(1543) eta *Il Filosofo* (1546). Baditu poema irrigarriak ere: *Pasquinate* (1520). Gizartearen hipokresia salatu zuen: *Dialogo delle corti* (1538). Sei elkarrizketak osaturiko *Ragionamenti *(1536 eta 1556) izenburuko poemak gortesauen lanbidea du gaitzat eta XVI. mendeko gizarte klase nagusiaren bizitza sentsual eta ustela deskribatzen du. Gutunetan ere *Lettere volanti*, 1537-1557 mende hartako ohiturak jartzen ditu agerian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Álvaro Arzú

**Álvaro Enrique Arzú Irigoyen** (Guatemalako Hiria, 1946ko martxoaren 14a - *ib.*, 2018ko apirilaren 27a) guatemalar politikari eta enpresaburua izan zen. 1996-2000 bitartean Guatemalako Errepublikako presidentea izan zen.

## Biografia 
Guatemalako enpresa-munduaren garapenari ekarpen handia egin zion, turismoaren, salerosketaren eta industriaren sektoreetan zenbait enpresa antolatuz eta zuzenduz.

Partido de Avanzada Nacional alderdiaren sortzaileetako bat izan zen, eta alderdi horren idazkari nagusia gero. Guatemalako Hiriko alkate aukeratu zuten 1982ko martxoan, baina estatu-kolpea jo zuten hilabete berean, eta ez zuen kargua hartzerik izan. 1985ean, berriro atera zen alkate, eta 1986tik 1990era bete zuen kargu hori.

1990ean Errepublikako lehendakaritzarako hautagai izan zen, 1991n Kanpo Harremanetarako ministro, eta 1996ko urtarrilean Guatemalako presidente aukeratu zuten. Urte bereko abenduan, helburu garrantzitsu bat lortu zuen: Guatemalako gerrillak, Unión Revolucionaria Nacional de Guatemala (URNG) taldean bilduak, borroka armatua uztea hogeita hamasei urtez gobernuaren aurka borroka egin ondoren eta aginpidea lortzeko bide gisa bozketen bidea aukeratzea. 1997an, Nazioarteko Lankidetzaren Asturiasko Printzea saria jaso zuten Álvaro Arzúk eta URNGk.

2004an Guatemalako Hiriko alkate hautatu zuten, eta ordutik bera izan zen karguan heriotza arte.

## Erreferentziak
Richard Holbrooke

**Richard Charles Albert Holbrooke** (New York, 1941eko apirilaren 24a - Washington, 2010eko abenduaren 13a) estatubatuar politikaria eta diplomatikoa izan zen.

1962an hasi zuen diplomatiko-karrera. 1977tik 1981era, Jimmy Carterren lehendakaritzapean, estatu-idazkariorde izendatu zuten Asia eta Pazifikorako. Hori baino lehenago, Averell Harrimanen aholkulari izan zen, Estatu Batuek eta Vietnamek Parisen hitzarmena izenpetu aurreko negoziazioetan. Gero, denboraldi batez nazioarteko harremanak utzita —Reaganen administraziopean (1981-1988)—, Wall Streeten aritu zen lanean. Demokraten buruzagi Bill Clintonek aginpidea eskuratu arte itxaron behar izan zuen nazioarteko zereginetara berriro itzultzeko. 1993an, Clintonek Alemaniara bidali zuen enbaxadore, baina, handik gutxira, Europa eta Kanadarako estatu-idazkariorde izendatu zuen, kargua hutsik utzi zuen Stephen Oxmanen ordez. Urtebete geroago, 1995eko abuztuan, Bosnia-Herzegovinako gerrari amaiera emateko negoziazioetarako ordezkaritzaren buru izan zen, Bill Clintonek hala izendatuta. Bake-hitzarmena Daytonen (Ohio) izenpetu zen, 1995eko abenduaren 21ean, Holbrookeren lanari esker, neurri handi batean. 2009-2010ean, Barack Obama presidentearen berriemaile berezia izan zen Afganistanen eta Pakistanen.

## Erreferentziak
Michael Atiyah

Sir **Michael Francis Atiyah** (Hampstead, Londres,  - 2019ko urtarrilaren 11) britainiar matematikaria izan zen.

## Bizitza 
Postu garrantzitsuak izan zituen Oxford, Cambridge eta Princetongo unibertsitateetan. Atiyahk matematikako arlo asko landu zituen, geometria eta analisia, bereziki. Ekarpenik aipagarriena topologiako teknika berri eta indartsu bat da, K-teoria, F. Hizerbruchekin batera osatu zuena. Teoria horri esker, matematikako problema zail eta garrantzitsuak ebatzi ziren. Orobat landu zuen indize-teorema deritzona. Bi teoria horiek *K-teoria* liburuan azaldu zituen (1967). Atiyahren beste liburu aipagarri bat *The Index of Elliptic Operators* da (1968 eta 1971, *Eragile eliptikoen indizea*), *Annals of Mathematics* lanean argitaratua. 

Lan horiek zirela eta, Fields domina jaso zuen Atiyahk 1966ko Moskuko Nazioarteko Kongresuan. Geroago ikusi zen ideia horiek garrantzi handia dutela oinarrizko partikulen teorian. Fields dominaz gainera, beste sari asko jaso zituen: Accademia Nazionale dei Linceiko Feltrinelli saria (1981), Faisal erregearen Zientziako Nazioarteko Saria (1987), Benjamin Franklin domina (1993) eta Nehru domina, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isidore Isou

**Isidore Isou** (Botosani, Errumania, 1925 &ndash; Paris, Frantzia, 2007) frantses idazlea izan zen, jatorriz errumaniarra.

## Biografia 
1946an, letrismoa sortu zuen: mekanika estetikoaren helburua osagai ahostun bereziak, letrak, sortzea duen artea. Definizio hori *La Dictature lettriste* lanean azaldu zuen. Isouren nahia zen errealismoa ordezkatzea, antzinako abangoardien ikerketak areagotzen duen esperimentazioaren bidez, bai literaturan, bai antzerkian, bai musikan eta bai zineman. Baina zailtasunak izan zituen letrismoa benetako poetikarantz bideratzeko, eta aldaketa estetiko-iraultzaile bilakatu zen mugimendua 1952an. Lan letristak eta eleberri erotikoak alde batera utzita, hainbat saiakera idatzi zituen. Lan horietan, gerraondoko poetikaren nahasialdiaren behatzaile kritiko azaldu zen Isou: *Les Véritables Créateurs et les Falsificateurs de Dada, du surréalisme et du lettrisme* (1973, *Dadaren, surrealismoaren eta letrismoaren benetako sortzaileak eta faltsifikatzaileak*).

Horretaz gainera, zenbait film esperimental egin zituen; horien artean, aipatzekoa da ''Traité de bave et d'éternité* (1951, *Pozoiaren eta betikotasunaren hitzarmena'').

## Kanpo estekak 
*  Isidore Isouren webgunea*  Letrismoaren webgunea

## Erreferentziak
Georg Baselitz

**Georg Baselitz**, jaiotza-izenez **Georg Kern** (Deutschbaselitz, Saxonia, Alemania, 1938ko urtarrilaren 23a) margolari alemaniarra da.

## Biografia 
Sortaldeko Berlingo Kunstakademie arte-eskolan ikasi zuen hasieran. 1956an, Sartaldeko Berlinera aldatu zen, eta Arte Ederretako Akademian ikasi zuen. 1961ean eta 1962an, *Pandämonium* izeneko agiri bi argitaratu zituen, bere jarrera artistiko eta literarioa azalduz.

Sari ugari jaso ditu, eta pinturako katedraduna izan da Karlsruheko eta Berlingo unibertsitateetan. Margolanez gainera, kalitate handiko grabatuak eta zurezko eskulturak egin ditu. Bere garaiko artista alemaniar garrantzitsuenetako bat da, eta berebiziko eragina izan du 70eko eta 80ko hamarraldietan Alemanian eta Europako beste herrialde batzuetan sortu ziren artista figuratibo berriengan.

Baselitzek oso estilo berezia du: jiraturik, zatikaturik, buruz behera edo nonahi sakabanaturik margotzen ditu koadroetako irudiak, haien ezaugarri formalak nabarmentzeko.

Obra nagusiak: "Heroiak", "Matxinoak" eta "Artzainak" (1960ko hamarraldia), "Adiskide handiak" (1965), "Poeta" margolan-sorta (1965) eta "Sudur gorria" (1987).

## Erreferentziak
Igor Sikorski

**Igor Ivan Sikorski** (Kiev, Ukraina, 1889ko maiatzaren 25a - Easton, Ameriketako Estatu Batuak, 1972ko urriaren 26a) estatubatuar ingeniaria izan zen, Ukrainan sortua.

## Bizitza 
San Petersburgoko Itsas Akademian eta Kieveko Teknologia Institutuan ikasi zuen. 1913an urrats handia egin zuen aeronautikaren historian, lau motorreko lehen hegazkina asmatu eta pilotatu baitzuen; hegazkin hura bonbak botatzeko erabili zuen Errusiako armadak Lehen Mundu Gerran.

1917ko Iraultza hastean, Sikorskik sorterritik alde egin zuen Frantziara, Ingalaterrara eta, azkenik, Estatu Batuetara (1919). 1923an hegazkin-ingeniaritzako enpresa bat sortu zuen (*Sikorsky Aero Engineering Corporation*). 1929an Estatu Batuetako herritar egin zen. Urte hartan bertan *United Aircraft Corporation* konpainiarekin batu zuen bere enpresa.

1935ean Pan-Americaneko lehen clipperra (ozeanoarteko garraio-hegazkina) egin zuen. Gero, hegazkin handiak egin zituen, eta 1939an lehen helikoptero erabilgarria. Bereziki salbamendu lanetan eta, bigarren mailan, industrian eta garraioan erabiltzeko asmatua zen hegazkin mota hura, baina handik gutxira gerrarako erabili zen. Sikorski aeronautikaren historiako ingeniari handietakoa da.

## Erreferentziak
Martiri

[thumb|eskuinera|300px|[Bizente Zaragozakoa|San Bizente Zaragozakoaren martiritza. "Paratu zute gero burriñasko goatze gisa batean, su emanes alde guzietaik: odola zerio guzitik, aragiak konsumiturik, sollik ia ezurrak erre ta belzturik..."]]

**Martiri** kristau fedeari, eta hedaduraz beste fede bati, uko ez egiteagatik heriotza pairatu duen pertsona da. Bere iritziengatik hiltzen duten pertsona.

Historian zehar martiri asko izan dira, bai kristauak eta baita munduko gainerako erlijio nagusietakoak ere. Martiri kristauak kristau aroko lehen urteetan izan ziren gehienbat; lehenengoak San Eztebe eta San Joan izan ziren. Apostolu martiri nagusiak San Petri eta San Paulo izan ziren. Kristauek lehenengo bi mendeetan jasandako esetsaldietan ez ziren martiri asko izan, baina oso aintzat hartuak dira.

Islameko martiriak, *shahidak,* Hadith literaturan aipatzen dira lehenengoz (Koranean ez dira aipatzen). Bi motatako shahidak bereizten dira: *jihad*etan edo gerra santuetan hildakoak, eta islamdar izateagatik eta bestelako errurik gabe hildakoak. Islameko martiri ezagunena Husayn ibn Ali da.

Budismoak ez du martiririk, kristau, judu edo islamdar erlijioek dituzten zentzuan, baina *Jataka* lana, Budaren eta bere jarraitzaileen bizitzaren kontakizuna agertzen duena, budismoaren martiri zerrendatzat hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mátyás Rákosi

**Mátyás Rákosi** (Ada, Austria-Hungaria, gaur egun Serbia, 1892ko martxoaren 9a - Gorki, Errusiako SES, SESB, 1971ko otsailaren 5a) hungariar politikaria izan zen. 1945-1956 bitartean Hungariako Alderdi Komunistaren burua eta 1952-1953 bitartean lehen ministroa izan zen.

## Bizitza 
Hungariako Alderdi Komunista sortu zuen 1918. urtean Bela Kunekin batera. Hurrengo urtean Hungariako Errepublikako ekoizpenerako herri komisario izendatu zuten. Hungariako iraultza ahaleginak huts egin zuelarik, Austriara erbesteratu zen lehenik eta Moskura ondoren.

1921-1924 urteetan Kominterneko idazkari izan zen eta alderdi komunistak indartzeko ekimenak sustatu zituen Italian, Alemanian, Austrian eta Hungarian. Alderdi komunistaren ezkutuko buruzagia izan zen Hungarian, baina 1925. urtean atxilotu, eta bizi guztirako kartzela-zigorra ezarri zioten. 1940. urtean aske utzi zuten, eta 1945ean Sobietar Batasunean izan ondoren, Hungariara itzuli zen.

1948-1956 bitartean Hungariako Langileriaren Alderdiko idazkari orokorra izan zen eta 1952-1953 urteetan Ministro Kontseiluaren presidentea. Stalinen jarraitzaileen aurkako politika zela eta, 1956an kargutik kendu zuten Rákosi eta Sobietar Batasunera erbesteratu zen. 1962. urtean Alderdi Komunistatik bota zuten 1949-1952 urteetako auzi politikoetan izan zuen jarreragatik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mátyás Rákosi Batailoia

## Kanpo estekak
Adolfo Domínguez

**Adolfo Domínguez** (A Pobra de Trives, Ourense, 1950eko maiatzaren 14a) espainiar jostuna da.

Espainiar diseinatzaile nagusietako bat da, eta sorkari estilizatu soilengatik da ezaguna. Filosofia eta Letretako ikasketak egin zituen Santiagoko Unibertsitatean. 1968an, Parisa joan zen estetika- eta zinema-ikasketak egitera Vincennesko Unibertsitatera. 1973an, Londresen urtebete egon ondoren, jaioterrira itzuli zen, eta aitaren jostundegi txikia zena Adolfo Domínguez enpresa bihurtu zuen, anaia Jesusekin batera. Karreraren goren unea 1984 inguruan izan zen, besteak beste, 80ko hamarraldiko *zimurra ederra da* esloganaren —gizonezkoen modako paradigma bihurtu zen esloganaren— arrakastari esker. Adolfo Domínguezen irudia erradikalismo isilagatik bereizi da, abstrakzio modernoaren ondorengo den estetika soil sakon batetik abiatuta modaren mundua eraldatzeko indarrarengatik. Horregatik da, beharbada, diseinatzaile industrialaren papera beretu duen jostun bakarretakoa. Egun, gizonezko eta emakumezkoen arropa, lurrinak eta bestelako osagaiak saltzen ditu Europa, Amerika eta Asiako hiriburu nagusietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Adolfo Domínguezen web-orria
Antoni Rovira i Virgili

**Antoni Rovira i Virgili** (Tarragona, Katalunia, 1882ko azaroaren 26a - Perpinyà, Katalunia, 1949ko abenduaren 5a) kataluniar politikaria eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Bartzelonan egin zituen zuzenbideko ikasketak eta *El poble catalá* aldizkarian hasi zen idazten. *Societat catalana d´editions* argitaletxea sortu zuen beste idazle batzuekin batera (1911) eta *Esquerra catalanista* alderdia 1915ean. *La nació* astekaria kaleratu zuen ondoren, eta *La veu de Catalunya* aldizkarian nazioarteko politikari buruzko artikuluak idatzi zituen.

*Acció catalana* alderdiko kide izan ondoren *Acció republicana* adarra sortu zuen 1930ean eta urtebete geroago bi alderdiak bildu ziren *Partit catalanista republicá* alderdia sortzeko. 1931. urteko hauteskundeko emaitza kaskarrak jaso ondoren *Esquerra* alderdiko kide egin zen. Kataluniako legebiltzarreko diputatu hautatu zuten Tarragonatik (1932).

Aipatuez gainera, *La publicitat*, *La nau* eta *La humanitat* aldizkarietan idatzi zuen. Politikari buruzko obrak ere idatzi zituen: *Història dels moviments nacionalistes* (1912-1914), *Història nacional de Catalunya* (1022-1934, 7 liburuki) eta *Els darrers dies de la Catalunya republicana* (1940).

## Erreferentziak