open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Infinitua ihi batean

***Infinitua ihi batean. Liburuen asmakuntza Antzinaroko munduan*** () Irene Vallejo Moreu idazlearen saiakera ospetsua da. 2019an plazaratuta, beste sari batzuen artean, 2020ko Espainiako Saiakera Sari Nazionala jaso zuen. Lehen edizioa Siruela argitaletxeak egin zuen.

## Edukia 
Liburuen historiari buruzko liburua da hau. Tresna honen fabrikazioaren historia da, ia hogeita hamar mendean egin diren proba eta diseinu guztiena. Mota askotako liburuak sortu dira: kez, harriz, buztinez, ihi edo lezkaz, zetaz, larruz, zuhaitzez eginak, eta azkenak, plastikoz eta argiz eginak. Halaber, bidaia-liburua ere bada. Alexandroren gudu-zelaietara joateko, Vesuvioren mendi mazelako Papiroen Villara joateko, edo Kleopatraren jauregietara edo Hipatiaren hilketaren gertalekura, ezagututako lehen- biziko liburutegietara eta eskuizkribuak kopiatzeko lantegietara, kodex debekatuak suntsitu zituzten suetara, gulagera, Sarajevoko liburutegira eta Oxfordeko lur azpiko 2000. urteko labirintora. Liburu honek, bestalde, klasikoak mundu garaikidearekin lotzen ditu, baita gaur egungo eztabaidagaiekin ere: Aristofanes eta umoristen kontrako epaiketak, Safo eta emakumeen literatur ahotsa, Tito Livio eta fanen fenomenoa, Seneka eta egia ondokoa… 

Egileen, liburuen aipamenak liburu osoan aurki daitezke. Dena dela, liburuen salbatzaileak, horiek dira saiakera honen egiazko protagonistak.

## Euskal bertsioa 
*Infinitua ihi batean. Liburuen asmakuntza Antzinaroko munduan* izenburuarekin Fernando Rey Escalerak plazaratu zuen euskarazko bertsioa (ISBN: 978-84-91722-52-6). Edizio hori Pamielaren eskutik agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Euskal bertsioaren aurkezpena Youtuben.
Tommaso Menoncello

**Tommaso Menoncello** ( ahoskatua; Treviso, 2002ko abuztuaren 20a) italiar errugbilaria da, erdiko eta hegaleko postuetan aritzen dena. United Rugby Championshipeko Benetton Treviso taldean jokatzen du 2020tik. 2022ko otsailaren  6an egin zuen debuta Italiako selekzioan, Parisen, Frantziaren aurka. 2024ko Sei Nazioen Txapelketako jokalaririk hoberena izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitzol King

**Aitzol Arenzana-King** (Gormanston, 2002ko ekainaren 15a) irlandar errugbi jokalaria da, Leinster Rugby eta Irlandako U20 taldeetan atzelari eta hegaleko jokalari gisa jokatzen duena.

## Bizitza 
Hirukoteetako bat, Iker eta Kealan anaiekin batera, lehen errugbian jokatu zuen Balbrigganekin, Clontarf-en sartu aurretik. Unibertsitate Eskola Katolikora joan zen Dublingo Unibertsitate Teknologikoan matrikulatu baino lehen, eraikuntza kudeaketa ikasteko.   Aita irlandarra eta ama euskaldun batengandik jaio zen. 

## Karrera 
Leinster akademian sartu zen 2022-23 denboraldiaren aurretik.   2023ko urtarrilaren 28an Cardiff Rugbyren aurkako United Rugby Txapelketako Leinster Rugby partidako partida eguneko taldean sartu zen.   Lehen taldearen debuta aulkitik egin zuen. 

## Nazioarteko ibilbidea 
Irlandako 20 urtez azpiko errugbi taldeko kidea, Grand Slam talde irabazlea. 2022an 2022ko Irlandako U20ko Sei Nazioen taldean jokatzen ari zela, 2022ko martxoan Ingalaterrako 20koen aurka bigarren zatian ordezko bezala sartu zen eta bi entsegu lortu zituen, kornerrean akrobazia barne.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tricholomopsis decora

***Tricholomopsis decora*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Espezie hau ez da jangarria, haragi gutxi, haritsua, eta zapore mikatz samarra duelako.

Sinonimoak: *Agaricus decorus*, *Clitocybe decora*, *Cortinellus decorus*, *Tricholoma decorum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, gero hondoratua, haragitsua, mehea,  kamutsa, horia, arre-oliba antzeko edo beltzaxka koloreko aplikatutako ezkatatxoek gogortua.

**Orriak:** Estu, batzuetan pixka bat eskotatuak,  kamuts-itsatsiak, orritxo ugarirekin, ertz osoarekin eta irregular antolatuta, horixkak, kapelaren kolorekoak baino ilunagoak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** 5 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,7 eta 1,2 cm bitarteko lodierakoa,  batzuetan zertxobait eszentrikoa, barrubetea, gero barnehutsa, fibrillosoa, kapelaren kolorekoa eta ezkatatsua.

**Haragia:** Mehea, haritsua, horia, usain fungiko leunekoa eta zapore gozokoa, baina murtxikatzen denean, denbora batera  mingots samarrekoa bihurtzen da.

**Etimologia:** *Tricholomopsis* terminoa grekotik dator, "ósis" hitzetik, azalpen, esan nahi du. *Tricholoma*-ren antzekoa. *Decora* epitetoa latinetik dator, dotore, xelebre, esan nahi duen "decor" hitzetik. Bere itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Tricholomopsis rutilans* delakoarekin nahas daiteke, hau ezkata gorrixka ikusgarriz estalia dago, bai kapelan bai oinean. *Tricholomopsis ornata* ere oso antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hildako egurraren gainean garatzen da, eta hura deskonposatzen laguntzen du. Duela urte batzuk espezie hau oso arraroa zen gure inguruan, baina azken urteetan maizago agertzen ari da. Lignikola, koniferoen enborretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Japonia, Thailandia, Tasmania.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pájaros (filma)

***Pájaros*** 2023ko Pau Durà espainiar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Colombok 24 orduko garaje batean egiten du lan, eta marihuanarekin trapitxeatuz osatzen du bere soldata kaskarra. Garajean agertuko da ustekabean Mario, hegaztizalea eta berezia, eta Colombo txofer gisa kontratatuko du Costa Bravara kurriloak ikustera joateko. Baina, helmugara iristean, hegaztiek Errumaniako Danubio ibaiaren deltarako migrazio norabidea aldatu dutela kontatuko dio. Mariok haraino iritsi behar du. Eta Colombok dirua behar du. Haien benetako arrazoiak ezkutatuz, beren burua eta bata bestea hobeto ezagutzera eramango dituen bidaia bati ekingo diote.

## Aktoreak 
* Javier Gutiérrez: Colombo
* Luis Zahera: Mario
* Teresa Saponangelo: Elisabetta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Northern Comfort (2023ko filma)

***Northern Comfort*** 2023ko Hafsteinn Gunnar Sigurðsson islandiar zinema zuzendariaren film komikoa da.

## Sinopsia 
Indar berezietako beterano bat, etxe agentzia bateko langile bat, *influencer* bat eta sortzaile digital bat ikastaro berezi batera bidaliko dituzte, hegan egiteko duten beldurrari aurre egiteko. Ikastaroan, Londrestik Islandiarako hegaldia egingo dute, baina esperientzia tamalgarria izango da. Herrialde urrun hartan galduta, izoztuta eta izututa, denen artean euren beldurrei aurre egiteko modua aurkitu beharko dute.

## Aktoreak 
*Timothy Spall: Edward
*Lydia Leonard: Sarah
*Ella Rumpf: Coco
*Sverrir Gudnason: Alphons
*Simon Manyonda: Charles
*Björn Hlynur Haraldsson: Dries
*Rob Delaney: Ralph
*Emun Elliot: Tom
*Gina Bramhill

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wicked Little Letters

***Wicked Little Letters*** 2023ko Thea Sharrock ingeles zinema zuzendariaren komedia beltzaren estiloko film komikoa da.

## Sinopsia 
1920ko hamarkada. Kostaldeko Littlehampton hirian, Edith Swan eta herriko beste biztanle batzuk gutun eskandalagarriak jasotzen hasi dira, hizkera xelebre eta lizunez idatziak. Azkar, Rose Gooding izan den susmoak zabalduko dira, salaketa horien ondorioz bere askatasuna eta alabaren zaintza arriskuan ikusiko dituen auzokide sutsua. Gutunek herria suntsitzen jarraitzen duten bitartean, Gladys Moss polizia agentea lanean hasiko da misterioa argitu eta benetako erruduna harrapatzeko.

## Aktoreak 
* Olivia Colman: Edith Swan
* Jessie Buckley: Rose Gooding
* Anjana Vasan: Gladys Moss
* Malachi Kirby
* Eileen Atkins
* Timothy Spall: Edward Swan
* Gemma Jones: Victoria Swan
* Alisha Weir 
* Hugh Skinner: Papperwick

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ines Arrueren komentarioa *Irutxuko Hitza*n, 2397.zk., 2024/04/12.
Marian Spychalski

**Marian "Marek" Spychalski** ( ahoskatua; Łódź, 1906ko abenduaren 6a – Varsovia, 1980ko ekainaren 7a) poloniar arkitekto, militar eta politikaria izan zen. Poloniako estatuburua izan zen 1968tik 1980ra.

Langile klaseko familia batean jaio zen eta Varsoviako Unibertsitate Teknologikoan arkitekturan graduatu zen 1931n. Urte hartan Poloniako Alderdi Komunistara bildu zen. Arkitekturako lehiaketak irabazi zituen.

Bigarren Mundu Gerran poloniar erresistentzian parte hartu zuen eta Poloniako Herri Armadaren sobietar aldeko kide izan zen.

Gerra ostean, Varsoviako alkatea eta parlamentuko eta Poloniako Langileen Alderdi Batuko politburoko kidea izan zen, baita Władysław Gomułkaren laguna eta laguntzailea ere. Errepresaliak jasan zituen Stalinen Purga Handian. Stalin hil ondoren, Gomułka birgaitua izan zen eta Spychalski izendatu zuen defentsa ministro. 1963an landa-mariskal izendatu zuten. 1968an armada eta ministerioa utzi eta Estatu Kontseiluko presidente izendatu zuten.

1970eko protesta herrikoien ondoren, kargutik kendu zuten.

## Kanpo estekak
Eskizoglosia

**Eskizoglosia** hizkuntza-segurtasun ezari edo hizkuntza-konplexuari dagokio, pertsonak beren ama-hizkuntzaren aldaera baten baino gehiagoren eraginpean daudenean. Einar Haugenek asmatu zuen terminoa 1962an.

## Deskribapena 
Eskizoglosia terminoa Haugenek erabili zuen Hizkuntzalari Estatubatuarren Mahai Inguru, Washingtonen, 1962an.

Hizkuntzen segurtasunik eza ohikoa da bi hizkera mota dauden gizarteetan: bata "akastuna" eta bestea hizkuntza estandar entzutetsua. Hori da, adibidez, frantses estandarraren kasua, Haitiko kreoleraren edo ingeles amerikar estandarraren kontra, ingeles afroamerikarraren kontra. Kasu horietan, barietate bat "txarra" da, eta hiztunak zenbait erabilera "zuzendu" nahi izan ditzake, horien ordez alternatiba entzutetsuagoak erabiltzeko. Jarrera negatibo horiek direla eta, hiztunak lotsatuta sentitzen dira prestigioa transmititzen ez duten hizkuntzak erabiltzeaz, dela modu irekian, dela zeharka, hizkuntza-ezaugarriak erabiliz, hala nola ahoskera, beste hizkuntza-mota batekoa.

Frantzian eskualdeetako hizkuntzak hitz egiten dituzten pertsonei ere aplika dakieke hori. Magrebeko herrialdeetan, arabieraren aldaera herrikoiei buruz hitz egiten duten populazioek ere garatu dezakete sentimendu hori, arabiera literarioren aurrean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Einar Haugen (1972) The Ecology of Language (Stanford University Press)
* Diglossie et interlecte [article], sem-link Lambert Félix Prudent Langages Año 1981 61 or. 13tik 38ra

## Ikus, gainera 
* Diglosia
* Elebitasuna
* Hizkuntza-diskriminazioa - Pertsona baten hizkuntzan oinarritutako diskriminazioa.
* Hizkuntza estandarraren ideologia - Ideologia batek duen hizkuntzaren kontzeptua.
* Atzerriko hizkuntzarekin lotutako antsietatea – Egonezina atzerriko hizkuntza bat erabiltzean

## Kanpo estekak
Mejillon Tigre

**Mejillon Tigre** kolektiboa eszenatokietan hitz esana euskaraz egiten duen bikotea da, Eider Perez eta Ane Garcia Lopezek sortua 2022an. Ikuskizunetan *Eider Adeletx* eta *Ane Zubeldia* izenak hartzen dituzte performatzaileek.

Sormen lan kolektiboetan hasi zen bikotea 2016-2019 bitartean *Autobiographikal* emanaldiarekin, baina 2022an izen berria hartu zuten, eta *Hitz Esana* ikuskizuna ematen hasi ziren, ingelesez *Spoken word* esaten zaio ahozko literatura genero eta performance moduari euskarazko izendapena emanez bide batez. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willem van de Velde Gaztea

**Willem van de Velde Zaharra** (Leiden, 1633ko abenduaren 18an bataiatua – Westminster, 1707ko apirilaren 6a) herbeheretar margolaria izan zen.

Willem van de Velde Zaharra margolariaren semea eta Adriaen van de Velderen anaia izan zen. Aitaren eta Simon de Vliegerren ikaslea izan zen. Jan van de Cappelleren eragina ere izan zuen.

Itsas ikuspegiak, itsasontziak eta batailak margotzen espezializatu zen. Aitak eszenak tintaz marrazten zituen eta semeak olioz osatzen zituen. Biek ihes egin zuten Herbehereetatik Ingalaterrara Frantziarekiko gerraren garaian. Karlos II.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa erregeak itsas batailak margotzeko kontratatu zituen. Willem Westminsterren hil zen eta Saint James elizan lurperatu zuten.

## Iruditegia 

Portrait of an Artist in His Studio by Michiel van Musscher.jpg|Van de Velderen erretratua bere estudioan, Michiel van Musscherrek egina
Schepen op de rede - Ships on the roadstead (Willem van de Velde II).jpg|*Schepen op de rede*, ca. 1658, Mauritshuis, Den Haag
Schepen onder de kust voor anker (Willem van de Velde II).jpg|*Schepen onder de kust voor anker*, ca. 1660, Rijksmuseum, Amsterdam
Willem_van_de_Velde_II_-_Dutch_men-o'-war_and_other_shipping_in_a_calm.jpg|*Hollandse schepen op een kalme zee*, ca. 1665, Rijksmuseum, Amsterdam
Willem van de Velde (II) - De verovering van het Engelse admiraalschip de 'Royal Prince'.jpg|*De verovering van de Royal Prince, 13 juni 1666*, ca. 1667, Rijksmuseum, Amsterdam
Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|*Het kanonschot*, ca. 1680, Rijksmuseum, Amsterdam

## Kanpo estekak
Jovan Plamenacen lehen gobernua

Evgenije Popović lehen ministroa Jovan Plamenac ordezkatzen du, Nikolas erregearen dekretu bidez presidente kargurako izendatu zutena 1919ko otsailaren 4 (17)an. Plamenacez gain, garai hartako gobernua ministroek osatzen zuten: Pero Vučković, Milutin Vučinić, Milo Vujović eta Pero Šoć. 1920ko amaieran eta 1921eko hasieran, gobernu honen nazioarteko posizioak okerrera egin zuen. Frantzia, Britainia Handia eta AEBko gobernuek harremanak hautsi zituzten Montenegroko gobernuarekin, eta 1921eko martxoan Nikola erregea hil zen.

## Gobernuko kideak 
## Kanpo estekak
Jovan Plamenacen gobernua 1921eko martxoaren 2tik aurrera

Emigrazioko gobernua Danilok ezarri zuen, Nikola erregea hil ondoren Montenegroko errege kargua hartu zuenak, baina 6 egunen buruan bere iloba adingabeko Mikelen alde uztea erabaki zuen Milena erreginaren erregeordetzan.

## Gobernuko kideak 
## Kanpo estekak
Santa Marta de Tera (Zamora)

thumb|250px|Fenomenoaren unea.

**Santa Marta de Tera eliza** erromanikoa eta Astorgako Apezpikuen jauregiaren multzo monumentala Zamorako probintzian dagoen Santa Marta de Tera herrian dago, Camarzana de Tera udalerrian, Benavente y Los Valles eskualdean, Gaztela eta Leon autonomia erkidegoan. Eliza XI. mende amaierakoa da eta oso ondo kontserbatuta dago. Donejakue bidearen monumentua da. 1931ko ekainaren 3an, eliza Interes Kulturaleko Ondasuna izendatu zuten.

## Deskribapena 
Santa Marta de Tera parrokia-eliza Zamorako erromanikoko elizarik zaharrena da, eta Espainiako erromanikoko elizarik arkaikoenetakoa. Aurreko eliza hispaniar-mozarabiar baten gainean eraiki zen.

Antzinako monasteriotik gurutze latindarreko oinplanoa duen eliza erromanikoa baino ez da kontserbatzen, hiru ataleko habearte bakarrekoa, arbelezko harlandu handiz eraikia, eskulturetarako hareharri gorrixkaz osatua, transeptu nabarmenarekin eta egurrezko sabaiarekin eta kanoi erdi angeluzuzeneko ganga-burualdearekin. Elizak hiru portada ditu. Elizan, ezagutzen den harrizko Done Jakue erromesaren irudikapena kontserbatzen da.

Kapiteletan motibo apaingarri ugari daude, hostoekin, aingeru eta santuekin eta giza buruekin erreproduzitzen dituztenak.

## Ekinokzio-argia 
Elizan oso fenomeno ederra ematen da. Fenomeno hori urtean bitan gertatzen da, udazkeneko eta udaberriko ekinozioekin batera. Eguzki-izpi bat sartzen da aretoan burualdearen erdiko okulutik, eta absidearen ezkerraldean dagoen kapitel historiatua argitzen du. Kapitel horri arima justua esaten zaio, bi aingeruk gidatutako irudi asexuatu bat zerura igotzen dela adierazten duena.
[thumb|250px|Elizan, ezagutzen den harrizko [Jakue Zebedeorena|Done Jakue erromesaren irudikapena kontserbatzen da.]]

## Iruditegia 

Fitxategi:Monasterio de Santa Marta de Tera.jpg|Santa Marta de Tera monasterioa.
Fitxategi:Santa Marta de Tera-light inlet.jpg|Lehio erromanikoa.
Fitxategi:Santa Marta de Tera-Interior nave.jpg|Habeartea
Fitxategi:Iglesia_de_Santa_Marta_de_Tera_(5022304885).jpg|Absidearen ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ripley (telesaila)

***Ripley*** estatubatuar thriller telesail laburra da, Steven Zaillianek Netflixerako sortua.

Ripley generoko pieza bat da zentzu guztietan, erritmo formal eta narratibo ezberdinak primeran menderatzen dituen telesaila. Hegazti eta itsasoko olatuen artean kontenplazioa da nagusi une batzuetan, itolarria besteetan… amodioaren, giza desiraren eta indarkeriaren arteko marra lausoa da kontakizunaren ardatz nagusia.

## Sinopsia 
1960ko hamarkadan, New Yorken, Tom Ripley gizon aberats batek kontratatu zuen, bere semea konbentzitzeko Italiatik etxera itzul zedin. Baina Tomen sarrera Dickie Greenleafen atzerri-bizitzari buruz "engainuzko, iruzurrezko eta hilketazko bizitza konplexu baterako lehen urratsa da".

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Animalia (filma)

***Animalia*** 2023ko Sofia Alaoui franko-morokoar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko filma da.

## Sinopsia 
Itto landa eremutik datorren emakume gaztea da; berbere jatorria du, eta haren familiak ez du diru askorik. Aminerekin ezkondu da Itto, ekonomikoki eta politikoki botere handia duen familiako semearekin, eta haien lehen haurra jaiotzear da. Ittok Amine maite du, eta bere familia berriaren luxuzko bizimoduarekin pozik dago, baina Amineren amak ez du onartzen emakumea, eta emazte ona izateko bete beharrekoetan huts egiten du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Celine Fariala Mangaza

**Celine Fariala Mangaza**, ***Mama Leki*** ezizenez ere ezaguna, (Bukavu, 1967ko abuztuaren 27a – *ibidem*, 2020ko maiatzaren 28a) kongoar jostuna eta pertsona desgaituen eskubideen aldeko ekintzailea  izan zen.

## Bizitza 
Bukavu hirian jaio zen 1967ko abuztuaren 27an. 3 urterekin poliomielitisa izan zuen. Desgaitasuna eta garai hartan neskak eskolara ez joateko ohitura izan arren, 1974an ikasten hasi zen. Seigarren mailan (beste datuen arabera, zortzigarren mailan) ikasten ari zela, eskola utzi zuen jostun izateko. 2006an jostun prestakuntza zentroa sortu zuen emakume desgaituzentzako.  Bukavuko Safeco gobernuz kanpoko erakundeko presidenteordea ere izan zen, kongoar emakumeei trebetasun digitalak irakasten zizkiena.

*Leki* hitzak «izeba» esan nahi du lingala hizkuntzan eta Kongoko komunitatearen errespetu seinalea da.

1994an Fidel Batumikerekin ezkondu zen. Lau seme-alaba izan zituzten.

2020ko maiatzaren 28an hil zen Bukavun COVID-19aren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tubaria conspersa

***Tubaria conspersa*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Zapore gabeko haragia eta hutsala.

Sinonimoak: *Agaricus conspersus*, *Inocybe conspersa*, *Naucoria conspersa*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Txikia, 2-3 cm arteko diametrokoa, globo-itxurakotik lau-ganbilera, erdian pixka bat deprimitua, ertz leuna, ildaskatu gabea, baina flokosoa. Kapelaren azala hondarrekin edo flokoi zurixkekin, okre-kanela argi samarrekin, batzuetan tonu gorrixkekin.

**Orriak:** Adnatuak edo subdekurrenteak, zabalak, lamelulekin, okre kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Oinera hurbiltzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 5 cm arteko garaietakoa, fistulosoa, oinarria erraboildun samarra, arre kolorekoa, goialdean pruina zuriarekin eta gainerakoa flokosoa.

**Haragia:** Oso urria eta hauskorra, okre kolorekoa. Usaingabea eta zaporegabea. Espora-jalkina, arre kolorekoa.

**Etimologia:** *Tubaria* terminoa, tronpeta, esan nahi duen "tuba" hitzetik dator. Karpoforoaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Tubaria furfuracea* delakoarekin nahas daiteke, honek ez du flokoirik. *Tubaria minutalis* are txikiagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenaren hasieran, gramineoak eta belar txikiak ugaltzen dituen eurien ondoren. Saprofitoa, hostogalkorren egur-hondarretan, basoetan eta zuhaiztietan. Zurtoin berdeen artean ia ez da ikusten, baina mizelioa lurperatutako egurretan errotzen du.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Uruguai, Islandia, Europa, Errusia, Iran, India, Himalaiako eremua, Japonia, Australia, Hegoafrika, Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tammy Wynette

**Tammy Wynette**, **Virginia,Wynette Pugh** jaioa (Itawamba konderria, Mississippi, 1942ko maiatzaren 5a – Nashville, Tennessee, 1998ko apirilaren 6a) estatubatuar country musika abeslaria izan zen.

Generoan eragin eta arrakasta handiena izan zuen artistetako bat izan zen. Loretta Lynnekin batera, ordura arte gizonek menderatutako musikari ikuspegi femeninoa eman zion. 30 milioi disko inguru saldu ditu eta bi Grammy sari jaso zituen, baita musika country sari batzuk ere. Goiz hil zen, analgesikoekiko adikzioak larriagotutako osasun-arazoengatik.

## Diskografia 
**Estudioko albumak**

**Estudioko albumak George Jones senarrarekin**

## Kanpo estekak
Anto Gvozdenovićen gobernua

Anto Gvozdenović Milutin Vučinić jeneralaren bat-bateko heriotzaren ostean 1922ko irailaren 23an Milena erreginaren dekretu bidez eratu zen Gobernuko lehen ministroa eta Kanpo Arazoetako ministroa izan zen. Anto Gvozdenović jeneral doktorearen Gobernuan, Hezkuntza eta Eliza Gaietako ministroa, Ogasun ministroaren ordezkaria, Justizia ministroaren ordezkaria eta Ekonomia eta Eraikuntza ministroaren ordezkaria Pero Vučković zen, Đuro Jovović brigadista Defentsa ministroa izendatu zuten bitartean.

Anto Gvozdenovic-ek lehen ministro kargua izan zuen 1922ko irailetik 1929 irailera bitartean, erbestean Montenegroko Gobernuaren existentzia amaitu zenean.

## Bi gobernu gatazkatsu 
Milutin Vučinić hil ondoren, Montenegroko emigrazioaren arteko gatazka Italian amaitu zen Jovan Plamenac tronua bereganatzen saiatu zen, bere burua lehen ministro izendatuz, Nikolaren semeei, Danilo eta Petar, Belgradeko agintariekin elkarlana egiteaz eta Milena erreginaren erregeordetzari aurka egitea leporatuta. Milena erreginak Anto Gvozdenović jeneralak zuzentzen zuen Montenegroko gobernua izendatu zuen. Hortaz, erbestean zeuden Montenegroko bi gobernu paraleloan zeuden, guztiz aurrez aurre jarrita (Plamenacena bata, Gvozdenovićena bestea).

## Gobernuko kideak 
## Kanpo estekak
Benavente y Los Valles

thumb|250px|Txilardia.
[thumb|250px|Benaventen dagoen [Barraskiloaren dorrea.]]

**Benavente y Los Valles** Espainiako eskualdea da, eta Zamorako probintziaren iparraldean dago, Gaztela eta Leongo autonomia-erkidegoan. Eskualde honek, antzeko ezaugarri geografiko, ekonomiko, sozial eta historikoak dituen nortasun sen handia izan arren, ez du bere garapen administratiborako beharrezko legezko aitorpenik. Horregatik, beren udalerriak mankomunitateetan antolatu dira, udal-zerbitzu publiko batzuen kudeaketa optimizatzeko legezko formula bakar gisa.

## Geografia 
Eskualde-burua Benavente herria da, 17.376 biztanlerekin (2022), eta atxikitako eskualdea 33.473 biztanlerekin (2022). Parrokiak Zamorako elizbarrutiaren eta Astorgako elizbarrutiaren artean banatuta daude. Benavente y Los Valles eskualdeak 55 udalerri ditu. Eskualdeak 1417 km2 ditu. 

### Udalerriak 
### Ibaiak 
Hauek dira ibai nagusiak:
* Órbigo
* Esla
* Tera
* Cea
* Eria

### Klima 
Iparraldeko azpimesetaren zati handi bat bezala, klima mediterraneo kontinentalizatua du ezaugarri, eskualdearen batez besteko altitudea dela eta (744 metro inguru itsasoaren mailatik), eta baita itsasotik urrun dagoelako ere. Neguak oso hotzak dira (5ºC-tik beherako tenperaturekin) eta udak oso beroak (25ºC ingurukoak, batez beste). Prezipitazioen banaketa nahiko orekatua da urtean zehar, uztailean eta abuztuan izan ezik, orduan nahiko urria baita.

### Begetazioa 
Artea, txilarra, isatsa edo ezkaia, baina baita landaredi erripikola ere, hala nola makala edo lizarra. Eskualdea zeharkatzen duten ibaiertzak gune babestuak dira. Natura-ingurunea oso aberatsa eta askotarikoa da flora- eta fauna-espezieei dagokienez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Benavente (Zamora)

## Kanpo estekak 
* :Informazio turistikoa.
Ayala zubia

**Ayala zubia** (; ) Filipinetako Manilako Pasig ibaiaren gaineko altzairuzko truss zubi  bat da. Ermita eta San Migel auzoak lotzen ditu, Isla de Convalecenciaren mendebaldeko muturra igaroz. Inguruko errepidea 1 (C-1) eta errepide Nazionala (N180) pasatzen dira, Ermitako Ayalako Bulebarra eta San Migeleko P. Casal kalea lotuz.

## Historia 
ezkerrera|thumb| 2015eko zubiaren birgaikuntza.
Ayala zubia jatorriz egurrez egindako bi zubi izan ziren (albo bakoitzaren jatorri-puntuaren ondoren "San Miguel" eta "Concepcion" ataletan banatuta, Isla de la Convalecencia-ra bat eginez)  1872an eraiki zenean. Casa Róxaseko (egungo Ayala Korporazioa) Jacobo Zóbel y Zangronizen .

Trafikorako ireki zenetik 10 urte eskasera, zubiaren egoerak nabarmen okertu zen, eta 1899an "San Migel" zatia erori zen, eta "Concepcion"-ekoak hala egin zuen hilabete geroago. Altzairua material nagusi bihurtu zen 1908an, eta Ayala zubia Filipinetako altzairuzko lehen zubia bihurtu zen. Gaur egungo forma 1930eko hamarkadako berreraikuntza bati dagokio, zubia ibilbide berezi batean bateratzea erabaki zenean.

Ayala zubia 2015 hasieran itxi zen publikoarentzat, birgaitze eta egitura konponketak egiteko, egituraren osotasuna bermatzeko. 70 zentimetro altxatu zen, 7,2 graduko lurrikara bati aurre egiteko aukera emanez. Zubia 2015eko azaroan berriro ireki zen motorzaleentzat 

Urteko urtarrilaren 9an 2020az geroztik, Manila Metropolitarreko Garapen Agintaritzak urtero ixten du autoen pasabidetik zubia prozesio baterako Nazareno Beltzaren Jaian, duela gutxi berritu den Jones zubitik bideratu ondoren. 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herri etimologia

**Herri etimologia** hiztunentzat ulertezin edo ilunak diren hitzetan edo formetan gertatu diren aldaketen ondorioa da. Helburua halakoak formaren aldetik argiagoak egitea da, esanahiaren aldetik maiz ilun izaten jarraitu arren. Ohikoa da antzekoak edo homofonoak diren hitzekiko antzekotasunean oinarrituak izatea. 

Batzuetan *etimologia faltsua* izena ere ematen zaio, etimologia den aldetik izatez okerra baita, baina hizkuntzaren historiaren ikuspegitik hitzen forma aldarazten duten eragile naturaletako bat da. 

Euskaraz *zainori* 'azenarioa' adibide on bat litzateke, herrikoia balitz, hiztunek erdal hitzari euskal zentzua bilatu baitiote, eta horren arabera eraldatu dute . Azkueren hiztegiaren (1905-1906) eranskinean *artomokil* eta *artomutil* jaso ziren "larra, zean" laburduren azpian (Larrabetzu eta Zeanuri?) erdarazko *automobil* arrotzaren ordez, hiztunentzat egunerokoak ziren *arto* eta *mokil* edo *mutil* hitzen antzekotasunaz baliaturik. 

Alderantziz ere adibide asko topa daitezke. Esate baterako, gaztelaniaz *Sierra de la Hez* izena eman zaio noizbait euskarazko *Alaiz* izena izan zuen mendilerroari (gaur *Alaitz* litzateke, Nafarroako mendilerroa bezala)ː *hez* 'gorozkiak, hondarrak' izenak berez ez dirudi zentzu handirik duenik, ostera. Edo Larraina > La Reina; Ihuda > Ayuda, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Volvariella murinella

***Volvariella murinella*** *Pluteaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Volvaria murinella*

## Deskribapena 
**Kapela:** 7 cm arteko diametrokoa, lehenengo kanpai formakoa eta erdian titi zabal lau eta kamutsarekin. Kolorea aldakorra da, hasieran zuria eta grisaxka kapelaren erdian, eta denborarekin erabat gris bihurtzen da.

**Orriak:** Lehenbizi goranzkoak, gero lauak, hauskorrak, zuriak, esporak erortzean arrosa kolorea hartzen dute. Espora jalkina arrosa kolorekoa da.

**Hanka:** Zilindriko samarra, luzea, leuna, zuria; oinarrian lau lobuluz osatutako bolba txiki bat du, kolore zurixkakoa, denborarekin marroiz edo grisaxkaz zikintzen da.

**Haragia:** Zapore gozoa du eta geranio usaina.

**Etimologia:** *Volvariella* terminoa, Volvaria generoaren txikigarria da. Oinean bolba duelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Volvariella taylorii* oso antzekoa da. Badira beste espezie zurixka txiki batzuk ere, eta bereizteko zailak dira.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Belardietan, larreetan  sasien azpian etab.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Israel, Tajikistan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tafilalt

**Tafilalt** edo **Tafilalet** (; ), historikoki Sijilmasa hiriaren inguruan dagoena, Marokoko oasi eta eskualde historiakoa da, Ziz ibaiak zeharkatzen duena. Eskualdeko hiri nagusiak Erfud eta Rissani dira.

1631n Moulay Ali Cherifek bertan sortu zuen alaui leinua. Hogei urte aurrerago, imam betek bere burua mahdi izendatu zuenean, anabasa sortu eta alauiak saadien kontra matxinatu ziren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saltburn

***Saltburn*** 2023ko film britainiar-estatubatuarra, Emerald Fennellek zuzendua eta idatzia (gidoia). Barry Keoghan eta Jacob Elordi ditu protagonista nagusi. Evelyn Waughen *Brideshead Revisited* eleberria dakar gogora filmak.

## Sinopsia 
2000ko hamarkadaren erdialdeko Ingalaterran girotuta dago, eta unibertsitateko ikasle biren bizitza du ardatz. Ikasle bat (Oliver Quick, Keoghanek gorpuztua), beka batekin dagoena Oxfordeko unibertsitatean, obsesionatuta dago berako ikaskide oso aberats batekin (Felix Catton, Elordiren pertsonaia). Catton familia aberatsak uda bere jauregian (Saltburn du izena) pasatzera gonbidatuko du Quick.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziz (ibaia)

**Ziz** (;  '** edo  **') Magrebeko uadia da. Ibaia Marokoko hego-ekialdetik igarotzen da eta, azken zati labur batean, Aljerian amaitzen da. Marokoko Atlas Ertaineko mendietan du jatorria, eta 282 kilometro inguru egiten ditu Saharako basamortuan desagertzen amaitzeko. Nahiz eta ur-fluxua aldizkakoa izan Ziz ibaiaren ibilguan zehar, haren ur-ibilgua eskualde menditsuan zehar giza joan-etorria errazteko erabili da.

Ziz ibaian zehar dauden hiri nagusiak Er-Raxidia, Erfud eta Sijilmasa hiri historikoa dira. Energia hidroelektrikoa sortzeko ahalmena duen presa bat dago Ziz ibaian, Atlas Garaiko mendien hegoaldeko isurialdean, Hassan Adakhil izenekoa.

Ziz ibilguan zehar, normalean, ur-eskubideei buruzko zuzenbide komuneko arau bat izaten da, eta, bertan, herrixka eta nekazari bakoitzak eskubidea du bidezko erabilera izateko eta Ziz ibaiaren urak erauzteko. Bereizgarria da ura alderik lauenetan desbideratzea, palmondo sailak eta beste labore batzuk eta etxeko erabilerarako hornidurak isurtzen dituen kanal bat osatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las Labradas kastroa

**Las Labradas kastroa** () Zamorako probintzian dagoen Arrabalde eta Villaferrueña herrien lurretan dagoen Astur jatorriko herri gotortu garrantzitsua da. Bertan Arrabaldeko altxorra izeneko objektu multzo historikoa aurkitu zen. Aztarnategia La Tène kulturan kokatu izan da eta eskualdean erromatarrei aurre egiteko azkenetariko gunea izan zen. Carpurias mendatearen goiko partean dago eta handik inguruko Eria ibaiaren lautada kontrola daiteke.  

## Historia eta ezaugarriak 
Antza, Astureek Erromatarrei aurre egiteko indartu zuten herria; antza denez inguruko herri txikietako biztaleak kastro horretan bildu ziren. Oso gertu, Rosinos de Vidriales herrian, Petavonium erromatar kanpamendua zegoen.

Brontze Arotik okupatuta egon zen, baina bere unerik garrantzitsuena Burdin Aroaren amaieran (K.a. I. mendearen amaieran) eta erromatarren garaian izan zen. Bertan bi altxor aurkitu ziren (1980 eta 1987an), eta ikerketa arkeologikoen gune garrantzitsua da. Bere berezitasuna bere dimentsioen handiagatik da, 2.500 metroko perimetroarekin eta 23 hektareako azalerarekin, baita bere defentsa-egituren tamainuagatik ere. Elkarren ondoan dauden bi esparru definitzen dituzten hainbat harresi-lerrok perimetratzen dute. Esparru horietako ate bat zulatu eta garbitu egin da, eta bi alboetan lau angeluko bi bastioi ikus daitezke.

Barrualdean, XVII. mendeko ermita baten erorkinez gain, etxe-eraikuntzen hondar batzuk, zisterna artifizial batzuk, iturriak eta zabortegi-eremuak daude. Kanpoaldean, hegoaldeko hegalean, meatze-indusketa zaharren aztarnak daude.

Arrabalde herrian kastroaren historia eta egitura eta erakusteko arkeologia-gela bat dago.

## Iruditegia 

Image:
Hasierako_seinalea.jpg|Bide hasierako kartela.
Fíbula_anular_del_primer_tesoro_de_Arrabalde_(2).JPG|Arrabaldeko altxorraren objektuak.
Castro de las Labradas 02.jpg|Santuaren etxea izeneko baselizaren aztarnak.
Castro de las Labradas 05.jpg|Gailurraren ikuspegia.
Carpurias_mendatea.jpg|Carpurias mendatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Kastroari buruzko erreportai grafikoa.
Afognak uhartea

**Afognak uhartea**, AEBetako Alaskako hego-mendebaldean dagoen uharte bat da, Kodiak uhartearen alboan. Kodiak uhartediko uharteetako bat da. Lur lehorterik Shelikof itsasarteak banatzen du.

1812,6 kilometro karratuko azalera du eta 2000. urtean 169 biztanle zituen.
Atlas Ertaina

**Atlas Ertaina** (; ) Marokoko Atlasaren zati den azpimendikatea da. 350 kilometrotan zehar hedatzen da, herrialdearen hego-mendebaldetik ipar-ekialdera, Rif eta Atlas Garaiaren artean. 2,3 milioi hektareako azalera hartzen du, hau da, herrialde horretako mendi garaiko domeinuaren % 18.

Khenifra, Ifrane, Boulmane, Sefrou, El Hajeb probintziak okupatzen ditu batez ere, baita Taza eta Beni Mellal probintzien zati bat ere — «Atlas Ertaineko Atea» izenez ezagutzen dena —.

Kate hori Atlas mendigunekoa da, eta, zehazkiago, Marokoko Atlasaren hiru zatietako batekoa — beste biak Atlas Garaia eta Antiatlasa dira.

Atlas Ertaina ezohiko xarma duen lurraldea da, eta fauna- eta flora-biodibertsitatean duen aberastasunak turismorako bokazioa duen eremu bihurtzen dute. Artzaintza lehen baliabide ekonomikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tubaria dispersa

***Tubaria dispersa*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Sukaldean erabiltzeko haragi urria du.

Sinonimoa: *Tubaria autochthona*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Kolore eta tamaina apaleko perretxikoa, 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, berehala zapaltzen da, titi txikiarekin. Kapelaren azala tomentu fin batekin, ez da higrofanoa, kolore aldakorrekoa, zurixka, beixa edo hori zurbila.

**Orriak:** Adnatuak, zabal, zertxobait sabeldunak, hori zurbil kolorekoak.

**Hanka:** 4 cm arteko garaierakoa, zilindrikoa, zuria, okertua, pruina pixka batekin. 

**Haragia:** Oso urria, oso mehea, horixka, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Tubaria* terminoa, tronpeta, esan nahi duen "tuba" hitzetik dator. Karpoforoaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Bere genero barruan, orrien kolore horixkak eta higrofanoa ez izateak bereizten dute.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan. Zuhaixketatik hurbil dauden belar soilguneetan, batez ere elorrietan, 

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Turkia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abd ar-Rahman Marokokoa

**Abd ar-Rahman ibn Hixam** (; Fez,  - Meknes, ) Marokoko sultana izen 1822 eta 1859 artean. Alaui leinukoa zen.

## Biografia 
1822ko azaroaren 30ean bere osaba Sulaimanen oinordekoa izan zen tronuan. Bere erregealdia Europako potentziekin izandako etengabeko gatazkengatik nabarmendu zen, zeinekin, merkataritza itun ugari sinatu arren, aurre egin behar izan zion, Marokoko politika ekonomiko tradizionalaren ondorioz, pirateriaren eta itsaslapurretaren sektorea bere kostaldeetan Europako eta Amerikako itsasontzien aurka sustatzeko.

1829an, pirata berbereekin bat egiteagatik, Erresuma Batuak Tanger blokeatu zuen. Gainera, *Veloce*ko bahiketaren ondorioz, Austria-Hungariako Inperioak 1829an Larache, Asilah eta Tetuan bonbardatu zituen.

1844an Abdelkader El Djezairi matxinatuari Aljeriako frantziar domeinuaren aurka babesa eman zionean frantziarren haserrea piztu zien. 1844ko abuztuan, Frantzisko Orleansekoaren agindupean zegoen frantziar itsas-armada batek Tanger eta Essauira bonbardatu zituen, eta, horren ondorioz, frantziarrek Islyko gudua irabazi zuten. Porrotaren ondoren, irailaren 10ean, Tangerko Ituna sinatu zuen, Aljeriako frantziar subiranotasuna aitortuz eta Abdelkader harrapatzeko konpromisoa hartuz, 1847an Agueddingo guduaren ondoren gertatuko zena.

Gibraltar-Rabat bidean 11.000 liberatik gorako balioa zuen merkantzia-ontzi baten zama arpilatzeagatik Frantzia ez konpentsatu ondoren, 1851ko azaroaren 26 eta 27an Frantziako Itsas Armada Nazionaleko eskuadra batek Sale bonbardatu zuen. Bide diplomatikoa agortu ondoren, baina emaitzarik gabe, bonbardaketak kalte handiak eragin zizkion Marokoko pirateriaren base historikoari, eta Marokok Frantziari kalte-ordain ekonomiko handia ordaindu zion.

1859ko abuztuaren 10ean ezin zuen Ceutako gotorlekuen aurkako erasoak eragoztea lortu, eta Espainiako Lurreko Armada Marokon sartu zen, Afrikako gerra sortuz. Ez zuen bere amaiera ezagutu, 1859ko abuztuaren 24an hil baitzen, bere seme Mohammed IV.a oinordeko zuela. Wad-Raseko guduan espainiarrek garaipena lortu eta Wad-Raseko itunaren sinaduran (1860), Espainiari gerragatik eta Ceutaren aurkako erasoagatik kalte-ordainak eman zizkion. Gainera, sultanaren heriotza aprobetxatuz, 1859ko abenduan Frantziak Ujda okupatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malpasko tunela

**Malpasko tunela** 1679an eraikitako tunel bat da, Ausserunako muinoaren azpian, Hérault departamenduan, Canal du Midi pasarazteko. Pierre-Paul Riquet kanaleko ideologoaren ahaleginaren ikurra da. Kanal bat pasatzeko sortutako lehen tunela da.

## Deskribapena 
ezkerrera|thumb|Malpas tunela Canal du Midin.
ezkerrera|thumb|Malpaseko tunelaren barnealdea.
Canal du Midi eraikitzen ari zirela, Ausserunako muinoarekin egin zuten topo, eta hori eragozpen handia zen. Oso lurzoru gogorraren azpian, gres oso biguneko mendi bat zegoen, higaduraren menpe zegoena. Colbert lehen ministroak berehala ohartarazi zuen egoera hori, eta obra geldiarazi zuen. Riqueten aurkakoek beren helburua lortu zutela zirudien, proiektu osoa muino baten bidez mehatxatzen baitzen. Riquetek nahiago zuen trazadura hori Aude ibaira lotu ordez, Luis XIV.aren arkitekto Clervillek proposatu bezala. Ibaia zeharkatzea oztopo handiagoa zen, obra garestiagoa baitzen, eta ontzien zirkulazioa eten egin zitekeen ur-goraldiengatik edo lehorteengatik.

Hala ere, Riquetek Pascal de Nissan obrako maisuari lan horiek ezkutuan jarraitzeko eskatu zion, hondoratzeko arriskua izan arren. Zortzi egun baino gutxiagoan, puntuz puntu zementatutako ganga batek zulatu eta eutsi zion tunelari. Riquetek Daguesseau intendentea tunelean gidatu besterik ez zuen egin, eta harrituta geratu zen. Tunelak 165 metroko luzera du, ibilbidean esklusa osagarri bat saihesten du eta gizon batek aurkarien aurrean zuen ahaleginaren erakusgarri da. Horregatik du tunelak Malpas izena.

Malpasko tunelaren azpian beste bi tunel daude, trazaduran gurutzatzen direnak (baina maila desberdinetan). Lehenengoa Montadyko XIII. mendeko urmaela eta Béziers-Narbona lineako trenbideko tunela drainatzeko aukera ematen duen galeria bat da.

## Kanpo estekak
Quid non mortalia pectora coges, auri sacra fames

[thumb|250px|[Priamoren altxorra. Heinrich Schliemannek aurkitu zuen.]]
«**Quid non mortalia pectora coges,/ auri sacra fames**» latinezko esapidea da. Haren jatorria Virgilio idazle erromatarraren *Eneida*ren bertso batean dago. Senekak beste modu honetan jaso zuen:   «Quod non mortalia pectora coges, auri sacra fames». Euskaraz horrela esango luke: «Zertara daramazu bular hilkorretara, urrearen desio malapartatua?». Nolabait, urrearen desioak gizakiari edozein gauza egitera eramaten dio.

Virgilioren testuak Polidoro, Priamo eta Hekubaren semea, traziarren errege Polimestorrek hil zuela dio, bere gurasoek babesteko hari utzi ziotelarik; Polimestorrek Priamoren altxorra bereganatzeko asmoa zuen.

Bertsoak bizitzaren hauskortasuna eta zekenkeria uztartzen ditu. Hitz joko bat egiten du "sakratu" esanahiarekin, "sakratu" ez ezik "gaitzesgarri, malditxo" ere esan nahi baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artxipelagoa (podcasta)

***Artxipelagoa*** 2021ean Ulu Mediak eta EITBk ekoiztu eta Oier Aranzabalek zuzendutako podcasta da. Hiru denboraldi osatu zituen eta azken atala 2024ko urtarrilaren 29an kaleratu zen. 2023an podcastean oinarrituriko komikia atera zen.

Martin eta Xabier Etxeberria anaiek osatu zuten gidoia eta euskal aktore ezagunek hartu zuten parte; Aitziber Garmendiak, Eneko Sagardoyk, Anartz Zuazuak, Iñaki Beraetxek, Sara Cozarrek eta Klara Badiolak besteak beste.

## Istorioa 
2013. urtea da eta hiru olatu handiren ondoren itsasoaren maila 500 metro igo da. Euskal Herria uharte ugariz osaturiko artxipelagoa da orain eta Euskal Artxipelagoa izenaz ezagutzen da.

Munduaren egitura politikoa erabat aldatu da eta Euskal Herria bi inperio handiren artean dago, Ipar Afrikako Liga eta Germaniar Konfederazioa. Jare ustegabeko protagonista bihurtuko da Iker eta Nizar lagunekin.

## Sariak 
* Irratiko Argia Saria (2022)[thumb|270x270px|2022ko [Argia Sariak|Argia Saridunak]]

* Estatuko hizkuntza koofizialetako podcast onenaren Ondas Saria (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* EITBren webgunean Artxipelagoaren atal guztiak
Kinka (podcasta)

***Kinka*** 2022tik aurrera Berriak ekoizten duen podcasta da, klima eta natura krisiaren inguruan aritzen dena. Nagore Arin eta Olatz Artola dira podcastaren gidariak eta gonbidatuak izaten dituzte.

## Landutako gaiak 
Klima aldaketaren inguruko gaiak jorratzen dira hamabost egunero. Albisteak eta erreportaiak lantzen dira hamabost egunero; Parke eolikoak, pobrezia energetikoa, otsoen itzulera, El Niño zikloa...

## Sariak 
* Rikardo Arregi sarietan finalista (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Berriaren webgunean Kinka podcastaren atal guztiak
Sulaiman Marokokoa

**Sulaiman ibn Mohammed** (; Tafilalt,  - Marrakex, ) Marokoko sultana izen 1792 eta 1822 artean. Alaui leinukoa zen.

## Biografia 
Sulaiman bere anaia Al-Yaziden oinordekoa izan zen tronuan. Honek, bien aita, Mohammed III.a, hil zenean, bere burua sultan izendatu zuen. Hil aurretik, 1792an, Al-Yazidek erresuma bere lau anaien artean banatu zuen, eta horrek gerra zibila ekarri zuen, 1795ean Sulaimanen erabateko garaipenarekin amaituko zena.

Aitak hasitako erresumaren zentralizazio eta hedapen lanekin jarraitu zuen, eta Marokoko kostaldean gertatzen ziren pirateria ekintzei amaiera eman zien. Europarekiko merkataritza eten zuen presio-neurri gisa, antzinatik herrialdea Espainiarekin eta Portugalekin aurrez aurre jartzen zuen gatazkaren ondorioz, eta horrek Estatu Batuekiko hurbilketa diplomatikoa eragin zuen.

Marrakexen Ben Youssef meskita eraikiarazi zuen, almorabideen garaiko aurreko meskita baten gainean, baina ez zuen haren arrastorik utzi. Muley Sadiq Raissouni sultanaren aholkulariak hala eskatuta, Abd ar-Rahman ibn Hixam, Mulay Sulaimanen iloba, izendatu zuten oinordeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Silva

**Luis Cosme Damián Silva Abaitua** (Bilbo, - ) bizkaitar futbolaria izan zen, Athletic Cluben defentsa moduan aritutakoa.							
1901eko irailaren 5ean, bera eta bere anaia gaztea, Ramón, Athletic Clubek Café Garcíako bilera historikoan ofizialki ezarri zituen agiriak sinatu zituzten 33 bazkideen (kofundatzaileen) artean zeuden. Bere anaia ez bezala, Luis klubeko lehen zuzendaritza batzordeko kide izan zen hilabete batzuk lehenago, ekainaren 11n. Presidentea Luis Márquez Marmolejo izan zen.

## Palmaresa 
* Espainiako Futbol Errege Kopa: 1902, 1903 eta 1904

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bagnasko esklusa

**Bagnasko esklusa** Canal du Midin dagoen azken esklusa da Sètera iritsi aurretik. 1676an eraiki zen eta Tolosa Okzitaniatik 235,2 kilometrora dago, itsas mailaren altueratik 2 metrora. Ekialdean Thau urmaela dauka, Mediterraneorako sarbidea ematen duena, eta mendebaldean Pradesko esklusa.

Administratiboki, Agdeko udalerrian dago, Hérault departamenduan, Okzitanian. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Márquez Marmolejo

**Luis Márquez Marmolejo** (Moguer, 1876- Bilbo, 1930), Athletic Clubeko futbolari eta klubeko arduraduna izan zen. Jokalari gisa aurrelari izan zen, baina ez zuen asko jokatu, eta presidente gisa, klubeko 1.a izan zen, 1902 eta 1903 urteen artean.

Magdalena Moral arabarrarekin ezkondu zen. Bilbon lan egin zuen hainbat enpresatan, besteak beste, Cementos Cosmos enpresan. Gymnasium Zamacoisen aritzen ziren Juan Astorkia, Alejandro Atxa, Fernando eta Pedro Iraolagoitia, Enrique Goiri eta Eduardo Montejorekin hasi zen jokatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Astorkia

**Juan José "Juanito" Astorkia Landabaso** (Bilbo, - *ibidem*, ) bizkaitar futbolari eta klubeko arduraduna izan zen, Athletic Clubean aurrelari moduan aritutakoa. Txirrindularitza zale amorratua ere izan zen.

Bilboko merkatari familia aberats baten semea izanik, Astorkia Britainia Handira bidali zuten ikasketak amaitzera, Manchesterreko ikastetxe katoliko batean. Gymnasium Zamacoisen aritzen ziren Luis Márquez Marmolejo, Alejandro Atxa, Fernando eta Pedro Iraolagoitia, Enrique Goiri eta Eduardo Montejorekin hasi zen jokatzen.

## Palmaresa 
* Espainiako Futbol Errege Kopa: 1902, 1903 eta 1904

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Paris-Roubaix

**2024ko Paris-Roubaix** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 121. edizioa izan zen. 2024ko apirilaren 7an egin zuten Compiègne eta Roubaix artean, 259,7 kilometroko ibilbidearekin. Proba UCI World Tour 2024ko egutegiaren barnean zegoen.

Garailea Mathieu van der Poel, 2023ko Munduko errepideko txapelduna, izan zen.

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Amado Arana

**Amado Arana Mendibil** (Bilbo, - XX. mendea) bizkaitar futbolaria izan zen, Athletic Cluben atzelari moduan aritutakoa.

Aranaren aita Francisco Arana Lupardo industrial eta liberala izan zen, El Sitio elkarteko kidea eta Bilboko Udaleko zinegotzia 1883-85ean.
	
1901eko irailaren 5ean, bera eta bere anaia gaztea, Mario, Athletic Clubek Café Garcíako bilera historikoan ofizialki ezarri zituen agiriak sinatu zituzten 33 bazkideen (kofundatzaileen) artean zeuden.

## Palmaresa 
* Espainiako Futbol Errege Kopa: 1902, 1903 eta 1904

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johan Henrik Deuntzer

**Johan Henrik Deuntzer** (Kopenhage, 1845eko maiatzaren 20a – Charlottenlund, 1918ko azaroaren 16a) daniar irakasle eta politikaria izan zen. Danimarkako lehen ministroa izan zen 1901etk 1905era.

1867an zuzenbidean graduatu zen Kopenhageko Unibertsitatean eta 1871n ikasketa bidaia bat egin zuen Viena, Paris eta Londresera. Zuzenbide Zibileko departamentuko irakaslea izan zen 1872tik 1901era. 1894an unibertsitateko ohorezko doktoretza jaso zuen.

Venstre alderdi liberaleko kide izan zen 1905era arte, eta ondoren Alderdi Sozial Liberalekoa. 1901etik 1913ra diputatu izan zen, eta 1914tik 1918ra erregeak izendatutako goi ganberako kide. 1901etik 1905era Kanpo Arazoetako ministro eta lehen ministro izan zen.