open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2020ko Lizoaingo lurrikara

**2020ko Lizoaingo lurrikara** 4,5ko edo 4,6ko magnitudeko lurrikara bat izan zen, 2020ko urriaren 1ean gertatutakoa, Iruñetik gertu dagoen Lizoainibar-Arriasgoiti udalerrian epizentroa izan zuena. Aurreko asteetan hainbat lurrikara txikiago eman ziren eskualdean eta, gau horretan bertan, 4,4ko Mw magnitudea izan zuen beste erreplika bat eman zen, eta 3,8 eta 3,4ko beste bi jarraian. Mercalli intentsitate eskalan IV-V artean kokatu zen (jendea esnatzeko moduko lurrikara).

## Hedapena eta erreplikak 
Lurrikarak Nafarroa Garaian ez ezik, baita Gipuzkoako zenbait herritan ere, besteak beste Donostian eta Hernanin. Euskal Herritik kanpoko zenbait lurraldetan ere bai: Aragoin, Errioxan eta Katalunian Gainerakoan Mesozoikoko arrokez osatua dago, eta mendilerroak toles eta zamalkadura sekuentzia batez osaturik daude.

Nafarroa Garaiko egitura geologikoa Orogenia Pirenaikoaren ondorioa da, Eurasiako plaka eta Iberiar mikroplakaren talkatik sortuta ipar-hego norabidean laburdura emanez. Estimazioen arabera 80 kilometrokoa izan zen laburdura hau. Hegoaldean Ebroko arroak ematen duen zamalkadura da muga. Paleozeno eta Eozenoan Nafarroa Garaiko erdialdean zegoen itsas-arroa itxi eta mendilerroak osatu ziren. Keuper garaiko gatz triasikoen mailek zehazten dituzte eremu osoko zamalkadurak non sortu diren, adibidez Agoitz inguruan, Alaitz edo Leiren.
* **Pirinioetako Iparraldeko faila**, Ekialde-Mendebalde norabidekoa, Iberiar eta Eurasiar plakak bereizten duena eta, beraz, garapen litosferiko handia duena.
* **Lizarra-Akizeko faila edo Iruñeko faila**, Ipar-Ekialde/Hego-Mendebalde norabidekoa eta 125 km ingurukoa, historia oso konplexua duena eta mugimendu bertikalarekin. Lehen esan bezala diapiro ugari aurkitzen dira hemen eta, beraz, oso sakona dela uler daiteke.
* **Leitzako faila**: Pirinioetako iparraldeko failaren luzapena da, mendebalderantz, Kantauriar mendikatean kokatua. Ekialde-Mendebalde norabidea du eta urratze-faila bat da. Euskal mazizoren mendebaldeko muga ezartzen du.

### Sismizitatea 
Euskal Herria ez da arrisku sismiko haundia duen lurraldea, eta zaila da Nafarroa Garaian 5eko magnitudea baino lurrikara indartsuagorik izatea. 1998ko urriaren 27an Lizarragan izan zen Nafarroan ezagutzen den lurrikararik indartsuena, 5,2ko magnitudearekin Richter eskalan. Bitxikeri gisa, 1903ko martxoaren 10ean beste lurrikara bat izan zen Iruñerrian, 4,7ko magnitudekoa, hainbat orduz erreplikak izan zituena.

Nafarroa Garaiko sismizitatea, orokorki, Eurasiar plaka eta Iberiar mikroplakaren arteko gerturatzearen ondorioa da, nahiz eta Nafarroa Garaian dagoen esfortzu horizontal maximoa (IIE-HHW) ez den Iberiar Penintsulako orokorra (IIW-HHE). Hala ere esfortzu global horren bariazioak ematen dira maila lokalean. Presio ardatz nagusiak, egondako lurrikaren foku-mekanismoetan oinarrituz, NNO-SSE / NO-SE norabidea izan ohi du. Honela interpretsatzen da Lizarrako eta Hedaiako failek, NE-SO norabidea dutenak, aldirantzizko mugimendu garrantzitsua dutela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2004ko Lizoaingo lurrikara
* 2017ko Iruñerriko lurrikara

## Kanpo estekak
Emyr Humphreys

**Emyr Humphreys** (Prestatyn, 1919ko apirilaren 15a - Llanfairpwll, 2020ko irailaren 30a) galestar eleberrigile eta olerkaria izan zen. Aberystwyth Unibertsitatean ikasi zuen eta kontzientzia-eragozlea izan zen Bigarren Mundu Gerran. Gerra ostean, irakasle eta irrati ekoizle gisa lan egin zuen. Ingelesez eta galesez idatzi zuen, batez ere Galesko historia politiko eta kulturalari buruzko eleberriak, baina baita olerkia eta antzezlanak ere.

## Eleberriak 
* *The Little Kingdom*; Eyre and Spottiswoode, London. (1946).
* *The Voice of A Stranger*; Eyre and Spottiswoode, London, (1949).
* *A Change of Heart*; Eyre and Spottiswoode, London. (1951).
* *Hear and Forgive*; Victor Edlancz, London, (1952).
* *A Man ‘s Estate*; Eyre and Spottiswoode, London, (1955): Dent, London. (1988); a Parthian Cardigan (2006)
* *The Italian Wife*; Eyre and Spottiswoode, London (1957).
* *A Toy Epic*; Eyre and Spottiswoode, London, (1958); a Seren, Bridgend, (1989) (*Y Tri Llais*; Humphreysek galesera itzuli zuen 1958an)
* *The Gift*; Eyre and Spottiswoode, London, (1963).
* *Outside the House of Baal*; Eyre and Spottiswoode, London. (1965) a Seren, Bridgend. (1996)
* *The Anchor Tree*; Hodder and Stoughton, London, (1980).
* *Jones*; Dent, London. (1984).
* *Unconditional Surrender*; Seren, Bridgend, (1996)
* *The Gift of a Daughter*; Seren, Bridgend, (1998).
* *The Shop*; Seren, Bridgend, (2005).
### *The Land of the Living* saila (*Bizidunen lurra* saila) 
# *Flesh and Blood*; Hodder and Stoughton, London. (1974); Sphere. (1986); University of Wales Press, Cardiff, (1999). 
# *The Best of Friends*; Hodder and Stoughton, London, (1978) ; Sphere, (1987)  eta University of Wales Press, Cardiff, (1999).
# *Salt of the Earth*; Dent, London. (1985) ; eta University of Wales Press, Cardiff.(1999).
# *An Absolute Hero*; Dent, London, (1986); Sphere, (1988)  eta University of Wales Press, Cardiff,(2000) .
# *Open Secrets*; Sphere (1989) 
# *National Winner*; Macdonald, London. (1971) ; Sphere (1990)  eta University of Wales Press, Cardiff, (2000) .
# *Bonds of Attachment*; University of Wales Press, Cardiff,(2001) 

## Kanpo estekak
Bagel

**Bagel**, historikoki **beigel** (yiddish: בײגל‎ beygl, polonieraz: bajgiel), Poloniako juduen komunitatearen usadiozko ogi produktu bat da. Ohitura legez gari irinez egiten da, erdian zulo bat duela. Labean sartu aurretik denbora labur batez uretan egosten da, ondorioz ogi trinko eta kanpoalde kurruskari eta distiratsua du.

Gaur egun juduen komunitate ugari bizi diren beste hainbat herrialdeetara ere zabaldu da, bereziki Ekialdeko Europa, Erresuma Batua eta AEB.
Maite Albiz

**Maite Albiz** (1955-2009) kazetaria, dokumentalista eta euskal mugimendu feministako ekintzaile aitzindarietako bat izan zen, Bilboko Emakumeen Dokumentazio Zentroaren sortzaile eta kudeatzaile izandakoa, 2010ean, bere omenez, bere izena hartuko zuena.

## Ibilbidea 
Kazetaritza ikasi eta El Paísen lan egin zuen.  Aktibista feminista, Bizkaiko Emakumeen Asanbladako militantea, emakumeen ekarpenen memoria biltzearen garrantziak bultzatu zuen 1982tik aurrera, euskal feminista aitzindari talde batekin batera, zeukaten dokumentazio bilgune bat sortzera, hasiera batean sukalde batean. Haisera batean Bizkaiko Emakumeen Asanbladako lan-batzordeak dokumentatzeko balio zuen artxibategia, gero liburutegi bihurtu zen, dokumentazio publikoko zentro. Maite Albiz izan zen lehen dokumentalista eta bilakaera prozesua gidatu zuena. 1993ko urrian hasi ziren Bilboko Udalarekin lankidetzan irabazi-asmorik gabeko elkarte horren helburua sustatzen jarraitu ahal izateko, hots, gizartearen ikuspegi ez-sexista duten kultura-adierazpenak zabaltzea, emakumeen asoziazionismoa bultzatzea eta emakumeei eta aukera-berdintasunari buruzko gaietan espezializatutako atalak sustatzea, material bibliografiko, ikus-entzunezko eta aldizkari espezializatuekin.

Albizek Madrilgo 1993ko *Juntas y a por Todas* Estatuko Jardunaldi feministetan, tailer bat antolatu zuen emakumeei buruzko dokumentu-funtsak kudeatzeko moduari buruz jarduteko eta lan ildo beretik ari zirenekin kontaktuan jartzeko. Bertan bildu ziren koordinaziorako premia bera ikusten zuten profesional asko, beste zentro batzuetan, beste liburutegi batzuetan zer egiten zen jakiteko. Hurrengo urtean Emakumeen Dokumentazio Zentroen eta Liburutegien lehen Topaketa egitea erabaki zuten, Iruñeko IPES Elkartearen Emakumearen Liburutegiak antolatuta. 1995ean hasi zen martxan Emakumeen Dokumentazio Zentroen eta Liburutegien Sarea (*Red de Centros de Documentación y Bibliotecas de Mujeres*), emakume eta generoan espezializatutako zentroen arteko komunikazio- eta lankidetza-kanal bat izateko asmoz sortua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko Mugimendu Feminista
* Maite Albiz Emakumeen Dokumentazio Zentroa

## Kanpo estekak 
* Marijo Sola eta Luisa Menéndez Maite Albizi buruz hitz egiten. (Bideoa, ES, 2019)
* Maite Albiz Emakumeen Dokumentazio Zentroa webgunea.
Hannonidak

**Hannonidak** Kartagoko hiri punikoan, monarkiaren hipotesiaren aldekoen arabera, errege dinastia eratuko zuten familia bateko kide ugariak ziren.

Egungo historiografiak, familia honetako zenbait kidek izan zezaketen garrantzia aitortzen badu ere, Kartagoko erregetzaren tesia baztertzen du.

## Hannonidak erregeen zerrenda 
* Hannon IV.a (340-337)
* Giskon I.a (337-330)
* Hamilkar II.a (330-309)
* Bomilkar I.a (309-308)

308an, Bomilkar monarkari bere botere osoa itzultzen saiatu zen, baina porrot egitean, Kartago izenez eta izatez errepublika bihurtu zen.

## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985):* Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, . {ale}(alemanez)

## Ikus, gainera 
* Kartagoko monarkak
* Kartagotarren hedapena Italian
* Siziliar gerrak
Giskon I.a Kartagokoa

**Giskon I.a Kartagokoa** (Γίσκων) edo Giskon, Hannon III.a Kartagokoaren semea eta ziurrenik Hamilkar II.aren aita, Agatoklesi aurre egin zion jenerala zen. Diodoro Sikulok dio K.a. 339an erbesteratuta zegoela kartagotarrek Sizilian Krimiso ibaiaren porrot larria jasan zutenean, Polie Mazedoniakoaren arabera, erbesteratzea zigor bat izan zen bere anaia Hamilkarren boterea lortzeko planean parte hartu zuelako. Dirudienez, erbesteratua izan baino lehen, jeneral nabarmena zen. Horregatik, K.a. 339. urtearen ondoren, erbestetik deitu zuten mertzenarioen armada batekin Siziliara joateko borrokatzera. Nahiz eta Sirakusaren zerbitzura zeuden mertzenarioen bi armada garaitu, ezin izan zuen ekidin Mamerko Cataniakoaren eta Hizetas I.a Lentinikoaren (kartagotarren Siziliako aliatuak) bi buruzagien porrota, eta handik gutxira, Kartagotik bidalitako enbaxadore berezi batek bake akordioa sinatu zuen Sirakusako Timoleonekin. Ondorioren bat izan zen Halikos ibaian muga ezartzea (K.a. 338). Horren ostean, bere izena ez da gehiagorik aipatzen.

## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985):* Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, . {ale}(alemanez)

## Ikus, gainera 
* Kartagoko monarkak
* Kartagotarren hedapena Italian
* Siziliar gerrak
Hannon I.a Handia

**Hannon IV.a Kartagokoa**, edo **Hannon I.a Handia** K.a. IV. mendeko kartagotar politikaria, buruzagi militarra eta lur jabe aberatsa izan zen, bere aberastasuna Afrikako iparraldean zituen lurretatik zetorkion, eta Kartagoko errege bihurtu zen.

Justinoren arabera, *princeps Cathaginiensium* zuen izenburua. Litekeena da izenburuak *berdinen artean lehena* adieraztea, noblezia edo erregetza titulua izatea baino.

Suniato aurkariari *potentissimus foenorum* edo *kartagotarren artean boteretsuena* deitu zioten 368. urtean. Hainbat urte geroago, Suniato goi-mailako traizio egiteaz leporatu zioten (Sirakusarekin korrespondentzia izateagatik) eta ziur aski exekutatu zuten. K.a. 367. urtean Hannonek 200 ontziko flota zuzendu zuen Siziliara eta hango greziarrak garaitu zituen. Bere garaipenak Dionisioren Lilibeo erasotzeko asmoak eragotzi zituen, Siziliako mendebaldeko Kartago hiri aliatua.

Hannon hogei urte inguru, izan zen Kartagoko pertsonaiarik nagusiena. K.a. 340an, tirano bihurtzeko asmoa izan zuen. Pobreei janaria banatu ondoren, bertako esklaboen matxinada bat antolatu zuen, Libiako kontratatutako kapitain berbere batek zuzentzen zuena. Kartagorentzat arrisku militarra ez zen arren, Hannon harrapatu zuten, traizio egiteaz leporatu eta torturatu egin zuten. Bere familiako kide asko hil zituzten.

Hala ere, geroago, Giskon semeari greziar mertzenarioek gidatutako Kartagoko hirurogeita hamar itsasontzien agindua eman eta Lilibeora bidali zuten. Ondoren Kartagok bakea negoziatu zuen Sirakusako Timoleonekin, K.a. 340aren inguruan. Hortik aurrera, familia honen ospea eta Kartagon izandako eraginak ondorengo belaunaldietan iraun zuen.

Hannonek K.a. 340tik gobernatu zuen. eta K.a. 337an, Giskon semea izan zen haren ordezkoa. Ziurrenik Hannon II.a Handiaren arbaso bat izan zena.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985): *Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, . {ale}(alemanez)

## Ikus, gainera 
* Beste Hannon batzuk

## Ikus, gainera 
* Kartagoko monarkak
* Hannonidak
* Kartagotarren hedapena Italian
* Siziliar gerrak

## Kanpo estekak
Kupronikel

**Kupronikela** metal aleazioa da, kobrea eta nikela batera urtuz lortzen dena. Txanponak, kondentsadoreak eta berotasuna eramateko hodiak egiteko erabiltzen da. Gai erregarriek (ur gaziak, etab.) ez erasatea du berezitasunetako bat. %&nbsp;10-30 nikel izaten dute aleazio gehienek. Termopare eta erresistentzietan erabiltzen denean, aleazioaren edukia %&nbsp;55 kobre eta %&nbsp;45 nikel izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mark Mancina

**Mark Alan Mancina** (Santa Monica, Kalifornia, 1957ko martxoaren 9a) estatubatuar musikagilea da, batez ere Hollywoodeko soinu-bandena, hala nola Trevor Rabinekin *Con Airerako* egindako ekarpenak. Disneyren lehen animazio filma konposatu zuen, Tarzan, eta Disneyren *The Lion King-arako* abestiak moldatu zituen (Hans Zimmerrek, berriz, zati instrumentala Lebo M-rekin batera Afrikako doinuetarako konposatu zuen) Broadway musikala barne.

*Twister* (1996) thrillerraren soinu banda ere konposatu zuen, baita *Speed* (1994) eta *Two Rebel Policemen* (1995) akziozko film arrakastatsuetakoak ere.

Mancina John Van Tongerenekin lankidetzan aritu zen 1995ean *The Outer Limits* berrargitalpeneko abesti nagusia idazteko. Biek hamar atal grabatu zituzten saioaren lehen denboraldirako.

Phil Collins-ekin ere lan egin du Disney animaziozko filmetarako bi abestitan, *Tarzan* eta *Brother Bear* .

Mancinak Hans Zimmerrek ekoitzitako *Blood +* anime-ko serie ezaguneko musika konposatzeaz gain, rock progresiboko proiektu ugaritan parte hartu du.

## Kanpo estekak 
* Orri ofiziala
Armiarma-zeta

**Armiarma-zeta** armiarmek iruten duten proteina-zuntza da. Sareak, habiak, eta arrautzak babesteko estrukturak egiteko erabiltzen dute, eta baita airean zehar parapente gisa garraiatzeko ere. 

## Ekoizpena 
Oso konplexua» da armiarma-zeta ekoizteko prozesua, eta ikerlariek ez dute oraindik erabat ulertzen. Armiarmaren gorputzaren barruan osatzen hasten da, zeta guruinetan. Han metatzen da, eta prozesu biokimikoak, fisikoak eta mekanikoak gertatzen dira bitartean —tenkaketa, zizailaketa, ionizazioak...—. Zetaren erabileraren arabera, guruin mota batek edo bestek hartuko dute parte ekoizpenean —espeziea zein den, armiarmak guruin bakarra izan dezake, edo zortzi—, eta horrek jada ezarriko du desberdintasun kimiko bat.

Baina konposizioaz harago, erauzketak ere baldintzatuko ditu zuntzaren propietateak. Zeta ateratzen den hoditik pasatzen denean, armiarmak gehiago edo gutxiago sikatu dezake, baita gehiago edo gutxiago tenkatu ere, hodiaren diametroa zabalduta edo txikituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dionisio

**Dionisiok** hainbat pertsona izan daiteke.

## Jendea 
* Dionisio Halikarnasokoa (K.a. 60&nbsp;- 7), Greziako literatur kritikari eta historialaria;
* Dioniso musikaria, Halikarnasoko Dioniosio *Gaztea* edo Elio Dionisio, bigarren mendeko gramatikari eta musikologoa ere deitua;
* Dionisio I.a Sirakusakoa *Zaharra* (K. a. 430 - 367&nbsp;ra.&nbsp;C.), Sirakusako tiranoa;
* Dionisio II.a Sirakusakoa *Gaztea* (K. a. 397 - 343&nbsp;ra.&nbsp;C.), Sirakusako tiranoa eta aurrekoaren semea;
* Dionisio Periegeta (seguruenik III eta IV mendeen artean), antzinako egiptoar idazlea grezieraz;
* Herakliako Dionisio (IV. Mendea)&nbsp;ra.&nbsp;C.), Heraklea Pontikako tiranoa ;
* Dionisio Miletokoa, Antzinako Greziako logografoa;
* Dionisio Miletokoa (II. mendea), Antzinako Greziako erretorikoa;
* Dionisio Traziakoa (K.a. 170 - K.a 90), Alexandriako erretorika eta gramatikaria;
* Pseudo Dionisio Areopagita (V. eta VI. Mendeen artean), bizantziar teologoa eta mistikoa;
* Dionisio Egeokoa, idazle grekoz, garai ezezagunekoa, baina IX. mendea baino lehenagogokoa;
* Dionisio Szécsi (c. 1410-1465), elizgizon hungariarra, Estrigoniako artzapezpikua (1440-1465);
* Dioniso Jakintsua (1440 - 1503 ondoren), fresko eta ikonoen errusiar margolaria;

### Santu katolikoak 
* Apirilak 8, San Dioniso Korintokoa
* Apirilak 8, Dionisio Alexandriakoa
* Maiatzak 8, San Dionisio, apezpikua
* Maiatzak 9, San Dionisio Vienakoa
* Maiatzak 25, San Dionisio Ssebuggwawo
* Maiatzak 25, Dionisio Milangoa
* Irailak 22, Dionisio Pamplona dohatsua
* Urriak 3, San Dionisio Areopagokoa
* Urriak 9, San Denis Pariskoa eta bidelagunak
* Azaroak 6, Dionisio Luis dohatsua
* Azaroak 6, Dionisio Martin dohatsua
* Azaroak 6, Dionisio Terceño Vicente dohatsua
* Azaroak 6, Dionisio Ullívarri Barajuán dohatsua
* Abenduak 26, Dionisio, Aita Santua

## Ikus, gainera 
* **Dioniso**
Dentsitate handiko polietileno

**Dentsitate handiko polietilenoa** polimero olefinikoen (polipropilenoa kasu) edo polietilenoen familiako polimero bat da. Bere formula (-CH2-CH2-) n da. Etileno unitate errepikakorrez osatutako polimero termoplastiko bat da. HDPE () bezala izendatzen dute. Material hori, besteak beste, erabili eta botatzeko plastikozko ontziak egiteko erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gutxiago gehiago da

**Gutxiago gehiago da** () arkitektura munduan sortuta eta oso zabaldutako esaldia da. Antza denez, Mies van der Rohe arkitekturarekin lotuta sortu zuen nahiz eta gaur egun arteen eta diseinuaren munduan oso erabilia izan. Minimalismo mugimenduaren benetako lema da.

## Historia 
Van der Roheren eskutik ezagutzera eman zen, aurretik, beste artistak, Ad Reinhardt espresinionismo abstratuaren artistak, lehen aldiz aipatu zuen. Reinhardten obra ia erabateko erreduzionismoa bilatzen zuen, nolabait minimalismoa iragarriz. Elkarrizketa batean horrela azaldu zituen bere ideiak:

Robert Venturi arkitektoak beste esaldi ospetsu batez erantzun zion: *less is a bore* («gutxiago aspergarria da»),; esaldia maximalismoaren adierazpena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nanohodi

eskuinera|thumb|Karbono-nanohodi baten sigi-saga
**Nanohodia** zilindro huts baten forma duen egitura molekularra da, diametroa 0,1 nm eta 100 nm artekoa duena. Materialen arabera, hainbat motakoak dira, ezagunenak karbonozkoak eta siliziozkoak direlarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karratu beltza

thumb|ezkerrera|250px|*Azken erakusketa futurista: 0.10* erakusketaren irudia. Goiko angeluan *Karratu beltza* dago; etxe tradizionaletan toki horretan ikono erlijiosoa jartzen zen.
***Karratu beltza*** () Kazimir Malevitx margolari ukrainiarrak egindako margo ospetsua da.

## Bertsioak 
Malevitxek gutxienez bost bertsio desberdinak egin zituen. Horietatik lau gordetzen dira. Lehendabizikoa 1915ean egin zuen eta Moskuko Tretiakov Galerian erakutsi zuen; gaur egun Moskun erakusten da, 1929an egindako laugarren bertsioarekin batera. Bigarren bertsioa 1915ean ere egin zuen eta egun galdutzat emana dago. Hirugarrena 1924an egin zuen eta San Petersburgoko Errusiar Museoan erakusten da. 1930-1932 artean azkena omen dena egin zuen; gaur egun, 2002tik, Hermitage Museoan dago.

Margolana lehen aldiz 1915ean Petrogradon egin zen *Azken erakusketa futurista: 0.10*. Erakusketa horretan futurismoa utzi zuen abstrakzioen bidean aritzeko. 39 margolan abstrakto aurkeztu zituen eta margolaritzaren errealismo berria gisa aurkeztu zituen. Tartean *Karratu beltza* zegoen. Lan honek margolariaren ibilbidean aldaketa erradikal bat erakutsi zuen baina baita ere margolaritza garaikidearen garapenean. Espezialista askoren ustez hasiera berri bat markatu zuen *Karratu beltza*k, "margolaritzaren zero puntua", bere garrantzia horrela azpimarratuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goi Argi

thumb|Elkartearen plaka, etxeko atarian.
**Goi Argi** Eibarko Emakumeen Elkartea 1951ean Eibarren sortu zen, Espainian izandako lehen emakumeen elkartea izan zelarik.

## Sorrera 
thumb|Mercedes Kareaga.
1951ean sortu zen, Mercedes Kareaga jeltzalearen Sorrerako unetik bertatik, helburu politikoak espreski baztertu zituen, elkartearen norabidea ongintzara eta emakumeen jabekuntzara bideratuz. Lehen ekintzaileen artean, Kareagarekin batera Aurora Etxaburu, Mª Teresa Telleria, Miren Mendikute, Carmen Apellaniz, Celia Murua eta Mertxe Juaristi nabarmendu ziren, besteak beste. Denen artean, partizipazioen bidez dirua lortu zuten, mailegua eskatu zuten eta Dos de Mayo kalearen 19 zenbakian (gaurko Toribio Etxebarria) pisu bat erosi zuten. 1951eko martxoaren 19an ateak ireki zituenerako, 600 bazkidetik gora zituen. Gizonek ez zuten sarrera debekatua, baina bertan bere intereseko gauzarik antolatzen ez zenez, ez ziren joaten.

## Bultzatzaileak 
Lehen zuzendaritza batzordea 1951eko martxoaren 1ean eratu zen, bazkide hauek osatua: Julia Sarasketa (lehendakaria), Josefina Orbea (idazkaria), Maritxu Irusta (diruzaina), Tere Gantxegi Herminia Errasti, Helena Franco, Nieves Iriondo, Felisa Loiola, Teresa Muñoz, Jesusa Retolaza,  Beste proiektu nabarmen bat Jardiñetako haurtzaindegia izan zen. Era berean Eibarko beste hainbat elkarterekin kolaboratu zuten proiektu sozial askotan: "Operación Ladrillo" (San Andres egoitza berritzeko), DYA, Odol Emaileen Elkartea, jostura, ezkontzarako prestaketa

## Gaur egunean 
thumb|Toribio Etxeberria kalea; Goi Argi eskuineko etxeetan dago.
2010eko hamarkadan, elkartearen bazkideak 300 inguru ziren; gehienak 80 eta 90 urtetik gorakoak eta arratsalde pasan mahai-jokoetan aritzen zirenak. Egoera ikusita, zuzendaritza batzordean kide gazteak sartzeko premia seinalatu zuten, erreleboa bermatzeari bidea irekiz. Urtero 50 euroko kuota ordaintzen zuten.

2020 urtean, Goi Argiren zuzendaritza batzordea bazkide hauek osatzen dute: Lourdes Izagirre (lehendakaria), Maria Esther Alonso, Miriam Palacios eta Maria Teresa Azkoaga.

## Erreferentziak
DMC DeLorean

**DMC DeLorean** DeLorean Motor Company (DMC) konpainiak 1981 eta 1982 artean fabrikatutako kirol auto bat da. DeLorean izenez da ezaguna, hau izan baitzen konpainia horrek egin zuen modelo bakarra. DeLorean ezaugarri dira kaio-hegaleko ateak eta pinturarik gabeko altzairu herdoilgaitzezko metalezko karrozeria. Oso ezaguna da *Back to the Future* filmaren trilogian agertu zelako.

## Kanpo estekak
God Bless America

***God Bless America*** (euskaraz *Jainkoak bedeinka dezala Amerika*) 1918an Irving Berlinek konposatutako estatubatuar abesti bat da. Beste ereserki askoren inspirazioa da, "*This Land Is Your Land*" abestiarena kasu.

Ereserki modernotzat hartzen da bere letra eta melodia gogoangarriagatik, Ameriketako Estatu Batuetako ereserki nazionalaren konplexutasun eta abstrakzioaren aurka. "God Bless America"k otoitz itxura hartzen du, bakea eta Jainkoaren bedeinkapenak nazioarentzat eskatuz.

## Kanpo estekak
Poetic Justice (1993ko filma)

***Poetic Justice*** John Singleton zinema zuzendariaren 1993ko estatubatuar filma bat da. Janet Jackson eta Tupac Shakur dira protagonistak. Filmean agertzen diren poemak Maya Angelouk idatzi zituen, eta Angelou bera agertzen da familia batekin duten bileran. The Last Poets kolektiboa ere agertzen da, filmaren amaieran.

## Sinopsia 
Justicek (Janet Jackson) bere lehen mutil-lagun bakarraren hilketa ikusi ondoren, unibertsitatea ahaztu eta South Centraleko (Los Angeles) ile-apaindegi batean lan egitea erabakiko du. Depresioari aurre egiteko modu bakarra poesia ederra konposatzea da. Oaklandeko konbentziorako bidean, mentalitate independenteko postako langile batekin bidaiatu behar du (Tupac Shakur), eta ez da harekin ondo moldatzen. Euren eta euren lagunen artean hainbat eztabaida izan ondoren, indarkeria sozial eta nazionalari buruz dituzten pentsamenduak berdinak direla jakiten hasten dira. Justicek, azkenean, senti dezake ez dagoela lehen bezain bakarrik.

## Aktoreak 
* Janet Jackson - Justice
* Tupac Shakur - Lucky
* Regina King - Iesha
* Joe Torry - Chicago
* Tyra Ferrell - Jessie
* Roger Guenveur Smith - Heywood
* Billy Zane - Brad
* Khandi Alexander - Simone
* Maya Angelou - Aunt June
* John Cothran, Jr. - Uncle Earl
* Jenifer Lewis - Anne
* Keanu Reeves - Hombre sin hogar
* Kimberly Brooks - Kim
* Maia Campbell - Shante
* Lori Petty - Penelope
* Norma Donaldson - Tía May
* Dedrick D. Gobert - Lloyd
* Rene Elizondo, Jr. - E.J.
* Tyra Ferrell - Jessie
* Clifton Collins Jr. - Mailroom Supervisor
* Ricky Harris - Gangsta
* Tone Loc - J Bone
* Q-Tip - Markell
* Keith Washington - Dexter
* Yvette Wilson - Colette

## Kanpo estekak
Gregorio Ybarra de la Revilla

**Gregorio Ybarra de la Revilla** ( - Getxo, ) bizkaitar pertsona esanguratsua izan zen, Ybarra familiako kidea. Enpresa munduan aritu zen, familiako beste kide asko bezala, eta Bizkaiko Labe Garaietako kontseilaria izan zen, beste enpresa batzuen artean.

Sociedad Bilbainako presidente izan zen 1945 eta 1946 artean, baita Bilboko Arte Ederren Museoaren batzordekoa eta Bizkaiko Gor-mutu eta Itsuen Kolegioa ere. Zaldiketako federazio nazionaleko kidea zen eta Fadurako (Getxo) hipika txapelketa antolatu zuen.

Gor-mutuen inguruan egindako lanagatik, Bilboko Urrezko Domina eman zioten.

## Familia 
Fernando Luis Ybarra Arambarri eta María Nicolasa Revilla Yngunzaren semea, Esperanza Zayas Yohnekin ezkondu zen. Bost seme-alaba izan zituzten:

* María de la Victoria Ybarra Zayas
* José Miguel Ybarra Zayas
* María de la Asunción Ybarra Zayas
* Cristina Ybarra Zayas
* María Magdalena Ybarra Zayas

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alvin Lee

**Alvin Lee**, **Graham Anthony Barnes** jaioa (Nottingham, 1944ko abenduaren 19a - Estepona, 2013ko martxoaren 6a) ingeles abeslari, egile abeslari eta gitarra-jotzailea izan zen, *Ten Years After* blues rock taldeko kidea. Leo Lyons, Chick Churchill eta Ric Lee izan ziren taldearen beste sortzaileak.
thumb|Ten Years After taldea 1970ean
Lee Alvinek Woodstick jaialdian eman zuen emanaldiaren ondoren ospea hartu zuen. "Mendebaldeko gitarristak azkarrena"" deitu zioten. Hamar diskoren ondoren, taldea utzi zuen, bere bilakaera musikalarekin haserre. Ondoren, beste talde batzuekin lan egin zuen.

## Diskografia 
### Ten Years After 
* 1967 - *Ten Years After*
* 1968 - *Undead*
* 1968 - *Stonedhenge*
* 1969 - *Ssssh*
* 1970 - *Cricklewood Green*
* 1970 - *Watt*
* 1971 - *A Space in Time*
* 1972 - *Alvin Lee and Company*
* 1972 - *Rock & Roll Music to the World*
* 1973 - *Recorded Live*
* 1974 - *Positive Vibrations*
* 1989 - *About Time*
* 2001 - *Live at the Fillmore East 1970*
### Bakarka 
#### Alvin Lee 
;Estudio
* 1973 - *On the Road to Freedom*
* 1974 - *In Flight*
* 1975 - *Pump Iron*
* 1978 - *Let It Rock*
* 1981 - *Rx5*
* 1986 - *Detroit Diesel*
* 1992 - *Zoom*
* 1993 - *Nineteen Ninety Four*
* 1994 - *I Hear You Rockin*'
* 1995 - *Pure Blues*
* 2007 - *Saguitar*
* 2012 - *Still On The Road To Freedom*
;Zuzenean
* 1999 - *Live In Vienna*
* 2004 - *Alvin Lee In Tennessee*
#### Alvin Lee Ten Years Later 
* 1978 - *Rocket Fuel*
* 1979 - *Ride On*
* 1997 - *Solid Rock*
#### Alvin Lee Band 
* 1980 - *F.R.E.E.F.A.L.L*
### Alvin Lee & Mylon LeFevre 
* 1973 - *On The Road To Freedom*
Fernando Luis Ibarra

**Fernando Luis Amelio Domingo Ibarra Aranbarri** (Bilbo, 1844ko abuztuaren 4 &ndash; Areeta, Getxo, 1888ko irailaren 22a) bizkaitar enpresaburu eta pertsona esanguratsua izan zen, Ybarra familiako kidea.

Ybarra zein Zubiria familiako hainbat lehengusurekin batera "Ybarra Hermanos y Cía.", "La Merced", "N. Sra. del Carmen" eta "Altos Hornos de Bilbao" bezalako negozioak bultzatu zituen. San Vicente de Pauleko Langileen Patronatoa sortu zuen. Zugaztietan eskola bat eta jaioberrientzako ospitale bat sortu zituen eta Bilboko Erruki Etxe Santuan Karitatearen Ahizpak sartu zituen. Tianoko meatzarien ospitalearen sorrera kudeatu zuen.

## Familia 
Aita Gabriel Maria Ybarra Gutiérrez de Cabiedes izan zuen eta ama María del Rosario Inocenta Aranbarri Mancebo. María Nicolasa de la Revilla Ingunzarekin ezkondu zen eta Bizkaiko industrian botere handia izan zuten hainbat seme-alaba izan zituzten:

* Fernando Ybarra de la Revilla (Arriluce de Ybarra lehendabiziko markesa)
* Gabriel María Ybarra de la Revilla
* Gabriel María Fernando Fructuoso Ybarra de la Revilla
* Emilio Ybarra de la Revilla
* Amelia María Irene Virginia Ybarra de la Revilla
* Gregorio Ybarra de la Revilla

Bere arreba Rafaela Ybarra dohatsua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dear Frankie

***Dear Frankie*** (euskaraz *Frankie Maitea*), 2004ko Shona Auerbach britainiarrak zuzendutako drama film bat da. Emily Mortimer, Gerard Butler eta Jack McElhone aktoreek antzeztu zuten.

2005eko Tribecako Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua 
Eskozia, Frankie (Jack Mcelhone) sei urteko mutiko gorra eta Lizzie (Emily Mortimer) ama etengabe lekualdatzen dira, oraingoan Greenock hirian bizitzen jarri dira, Lizziek bertako fish and chips jatetxe batean zerbitzari gisa lana topatu baitu. Lizziek semea babestu eta egia azaldu nahi ez dionez, Frankie txikiaren jakinmina asebetetzeko istorio bat asmatu du. Horregatik, denboraldiro Frankiek bere ustezko aitari gutun bat idatzi eta bidaltzen dio, kontakizunaren arabera aita urruneko lurraldeetara nabigatu duen itsasontzi batean baitago.

Baina dena okertu egingo da, Lizziek itsasontzia itzultzera dela jakin eta Frankieri egia esan edo denboraldi batez haren aitaren plantak egingo Arrotz bat (Gerard Butler) aukeratzeko abagunean topatzen denean.

## Aktoreak 
* Emily Mortimer: Lizzie
* Gerard Butler: Arrotza
* Jack McElhone: Frankie
* Sean Brown: Ricky
* Mary Riggans: Nell
* Sharon Small: Marie
* Cal Macaninch: Davey
* Sophie Main: Neska serioa
* Katy Murphy: MacKenzie andereinoa
* Jayd Johnson: Catriona
* Anna Hepburn: Headmistress
* Rony Bridges: Posta bulegoko langilea
* Douglas Stewart Wallace: Zigilu dendako jabea
* Elaine M. Ellis: Liburuzaina
* Carolyn Calder: Tabernako zerbitzaria
* John Kazek: Ally
* Garry Collins: Zerbitzaria
* Anne Marie Timoney: Janet
* Maureen Johnson: Abeslaria
* Andrea Gibb: Zerbitzaria
* Sharon MacKenzie: Erizaina
* Jonathan Pender: Frankie (ahotsa)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hamilkar II.a Kartagokoa

**Hamilkar II.a Kartagokoa** (antzinako grezieraz: ᾿Αμίλκας latinez: *Hamilcar*; Kartago, K.a. IV. mendea-K.a. 312) Giskonen semea zen, eta Bomilkarraren lehengusua. Kartagoko sufete izan zen Agatoklesen tiraniaren garaian. K.a. 312. urtean, Kartagok ezkutuan epaitu eta heriotzara kondenatu zuen, berak jakin gabe, Agatokles dinastiarekin izandako ustezko konplizitateagatik.

## Biografia 
K.a. 315. urtean Siziliara bidali zuten. Hamilkar jenerala, Agatoklesen laguna eta Kartagoren traidorea hil ondoren. Sirakusako tiranoari bitan aurre egin zion K.a. 311ean. Urte horretan, Hímeraren pean zegoen Agrigento harrapatu zuen.

Hamilkar II.ak hasieratik jokabide zuhurra izan zuen Timoleon hil ondoren Sirakusan sortutako borroka politiko berrien aurrean, eta hasieran, laguntza eskaini zion Sosistratori, Sirakusako oligarkiaren buruari, Agatoklesekin aurrez aurre zegoena, alderdi demokrataren burua. Geroago, bakea sinatu zuen Azestorides estratega korintoarrarekin, sirakusarrek Pentapoliseko gatazka fratrizida baketzen saiatzeko deitu zutena.

Azkenean, Juniano Justinoren arabera, Agatoklesekin itun bat sinatu zuen, Pentapolisera itzuli nahi baitzuen (Azestoridek bigarren aldiz erbesteratua izan zuelarik) eta kartagotarrari laguntza politiko errentagarria agindu zion bere laguntzaren truke: lagunduko zion. feniziar hiriburuan botere absolutua hartzeko.

Sirakusa setiatu zuen, K.a. 310 eta K.a. 309. urteetan lortutako garaipenen ondoren, baina ez zuen eragotzi Agatokles Afrika iparraldea inbaditzea.

Setioa luzatzen zen bitartean, kartagotarrak deseroso zeuden, eta beren posizioak uzten hasi ziren. Horrela, Antanderrek, Agatoklesen anaiak, afrikarrak garaitu zituen. Hamilkar K.a. 309an harrapatu eta gero, burua moztu zioten. Bere burua garaikur gisa bidali zioten Afrikan zegoen Agatoklesi.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985):* Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, . {ale}(alemanez)

## Ikus, gainera 
* Kartagoko monarkak
* Kartagotarren hedapena Italian
* Siziliar gerrak

## Kanpo estekak
Erreplika (argipena)

**Erreplika** hitzak adiera hauek ditu:

# **Erreplika**: Objektu baten kopia berdin-berdina, batez ere artelan batena.
# **Erreplika**: Lurrikara baten ondoren gertatzen diren mugimendu txikiagoak.
# ***Erreplika***: Pello Gutierrezek 2024an aukeztu zuen film dokumentalaren izenburua da.

## Kanpo estekak
Zoleka Mandela

**Zoleka Mandela** (Johannesburg, 1980ko apirilaren 9a - *ibidem*, 2023ko irailaren 25a) hegoafrikar idazle eta aktibista izan zen, Nelson Mandelaren biloba izateaz gain. Bere alabaren heriotzaz, drogadikzioaz eta bularreko minbizia izanaren bizipenei buruz idatzi zuen.

## Biografia 
Zindzi Mandelaren alaba eta Nelson Mandela eta Winnie Mandelaren biloba izan zen. Txikitan sexu-abusua jasan zuen, eta horretaz hitz egin du, baita farmakoekiko eta alkoholarekiko menpekotasunaz ere.

2010ean, Mandelaren hamahiru urteko alaba auto istripu batean hil zen, Sowetoko Munduko Futbol Kopako kontzertu batetik etxerako bidean. Haren heriotzak mundu mailako zirkulazio-istripuen biktima kopuru handia ikusarazten lagundu zuen, eta familiako kideak bide-segurtasuneko aktibista bihurtu ziren.

Trafiko-istripuek eragindako heriotzen aurkako kanpaina egin zuen, eta Saharaz hegoaldeko Afrikako haurrek dituzten arrisku bereziak azpimarratzen zituen. Haur horiek munduko beste edozein lekutan baino bi aldiz arrisku handiagoa dute auto-istripu batean hiltzeko.

2013an argitaratu zuen autobiografia. Mandelak bularreko minbizia izan zuen, eta bost urtez tratamenduan egon zen. Komunikabide sozialak erabili ditu tumorea erauzteko ebakuntza eta haren kimioterapia tratamenduaren albo-ondorioak deskribatzeko.

Zoleka Mandela minbiziak jota hil zen 2023ko irailaren 25ean, 43 urterekin.

## Aintzatespenak 
2016an BBCren 100 emakumeetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Mandela, Zoleka (14 April 2014). *When Hope Whispers*. Johannesburg: Jacana Media.  ISBN 9781431409044.

## Kanpo estekak
Zindzi Mandela

**Zindziswa Mandela** edo **Zindzi Mandela-Hlongwane** (1960 – 2020) diplomazialari eta poeta hegoafrikarra zen, Winnie Madikizela-Mandela eta Nelson Mandela apartheidaren aurkako aktibista eta politikarien alaba gazteena. 1978an bere olerkien bilduma *Black As I Am* izenpean argitaratu zen. 1996 eta 1998 artean Hego Afrikako Lehen Dama bezala jokatu zuen eta 2014tik ostera, Danimarkako Hego Afrikako enbaxadore bezala egin zuen lan eta hil aurreko garaian Liberiara igorri behar zuten lan egitera.

## Erreferentziak
Rewat Buddhinan

**Rewat Buddhinan** (born September 5, 1948), also known as **Ter** was a Thai singer, songwriter, record producer, and record executive. Born in Bangkok, Rewat worked as a musician and member of the Impossibles before co-founding the record label GMM Grammy (then Grammy Entertainment) in 1983. He is credited with the discovery and development of musical artists such as Thongchai McIntyre, Christina Aguilar, Tata Young, and Nuvo, among others

## Kanpo estekak
London Has Fallen

***London Has Fallen*** (euskaraz *Londres Erori Da*), 2016ko Babak Najafi iraniar-suediarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Gerard Butler, Aaron Eckhart and Morgan Freeman, with Alon Moni Aboutboul, Angela Bassett, Robert Forster, Jackie Earle Haley, Melissa Leo, Radha Mitchell, Sean O'Bryan, Waleed Zuaiter eta Charlotte Riley aktoreek antzeztu zuten.

*Olympus Has Fallen* (2013) aurrekaria eta *Angel Has Fallen* (2019) jarraipena dauzka.

## Argumentua 
James Wilson britainiar lehen ministroa modu arraroan zendu ondoren, mundu guztiko herrialdeetako agintariak bere hiletara joan dira. Baina planetako segurtasun neurri estuneka dituen elizkizun hori haiek akatzeko eta munduan kaosa hedatzeko aukeraz baliatzeko egitasmoa duen norbait bada. Benjamin Asher (Aaron Eckhart) AEBetako presidentea eta bere Zerbitzu Sekretuko kolaboratzaileak, tartean Mike Banning agentea (Gerard Butler), tragedia ohri ekiditeko gai izango diren bakarrak dira.

## Aktoreak 
* Gerard Butler: Mike Banning agentea
* Aaron Eckhart: Benjamin Asher, AEBetako presidentea
* Morgan Freeman: Allan Trumbull, AEBetako presidente ordea
* Angela Bassett: Lynne Jacobs, Zerbitzu Sekretuko burua
* Robert Forster: Edward Clegg, AEBetako Estatu Nagusiko burua
* Melissa Leo: Ruth McMillan, AEBetako Defentsa Idazkaria
* Radha Mitchell: Leah Banning doktorea, Miken emaztea
* Jackie Earle Haley: Mason
* Sean O'Bryan: Ray Monroe
* Mehdi Dehbi: Mansoor sultana
* Alon Aboutboul: Amir Barkrawi.
* Charlotte Riley: Jaquelline "Jax" Marshall, MI6 agentea
* Waleed Zuaiter: Kamran Barkrawi

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Burdinurtu

**Burdinurtua** arragoan galdatuz ateratako burdina eta karbonozko aleazioa da. Karbonoaren edukia % 2,14 eta % 6,67 artekoa da (nahiz eta ehuneko horiek ez diren erabat zurrunak). Eskuarki, erabilienak % 2,5 eta % 4,5eko balioen artean daude, karbono gehien dutenek ez baitute balio praktikorik industrian. Burdina eta karbonoaz gain, silizioa, manganesoa, fosforoa, sufrea eta oxigenoa bezalako aleazio elementuak daramatza. Altzairuak baino merkeagoak eta fabrikazio errazagokoak dira, hain garestiak ez diren instalazioak erabiltzen dituztelako eta galdatzea tenperatura baxuagoetan egiten delako (gainera, mekanizatzeko errazak dira).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caerostris darwini

***Caerostris darwini*** Araneidae familiako armiarma bat da, 25 metroko ainguraketa-puntuekin armiarma-sare handienetako bat ekoizten duena. 2009. urtean Madagaskarren aurkitu zuten Andasibe-Mantadia Parke Nazionalean. Bere zeta inoiz aztertu den material biologiko gogorrena da, kevlar antzeko tamainako zati bat baino hamar aldiz gogorragoa. Zuntzen batez besteko iraunkortasuna 350 MJ/m3-koa da, eta batzuk 520 MJ/m3-ra iristen dira, hau da, beste edozein armiarma ezagunena baino bi aldiz gogorragoa eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bomilkar (argipena)

**Bomilkar**, pertsona hauei erreferentzia egin diezaiekeen izena da:

* Bomilkar I.a Kartagokoa (K.a. IV. mendea), kartagotar jenerala Agatoklesen aurkako gerran.
* Bomilkar (sufete) (K.a. III. mendea), kartagotar sufete eta jenerala Bigarren Gerra Punikoan, Hannonen aita.
* Bomilkar (K.a. III. mendea) Bigarren Gerra Punikoan komandante nagusi kartagotarra, Hanibalen ofizial laguntzailea.
* Bomilkar (K.a. II. mendea), Numidiako noble eta Jugurtaren jarraitzailea.
Boro nitruro

**Boro nitruroa** (BN) boroaren konposatu bitarra da, boro eta nitrogeno proportzio berdinetan osatua. Konposatua karbonoarekiko isoelektronikoa da (boroak 3 balentzia elektroi ematen ditu eta nitrogenoak 5), beraz, boro nitruroak forma polimorfikoak ditu, karbonoaren alotropoen antzekoak.

Boro nitruro kubikoa (c-BN) oso material artifizial gogorra da, baina diamantea baino gogortasun txikiagokoa. Diamantea bezala, c-BN isolatzaile elektriko eta beroaren eroale bikaina da. Asko erabiltzen dute tresna industrialetarako urragarri gisa, bereziki altzairu aleatuak eta material oso gogorrak mekanizatzeko.

## Egitura kristalinoa 
Presioaren eta tenperaturaren arabera, Boro Nitruroak hiru egitura kristalino izan ditzake: **hexagonala (hBN), kubikoa (cBN) eta wurtzita egitura (wBN).** Normalean "boro nitruro" aipatzen denean, hexagonal egitura duen bertsioari egiten zaio erreferentzia.

Hiru BN mota nagusien definizioak eta erabilerak honako hauek dira:

# **Boro nitruro hexagonala (hBN)**   "Grafito zuria" izenez ere ezaguna, geruza-egitura du, isolatzaile elektrikoa da eta eroankortasun termiko handia dauka.  **Erabilerak**: Tenperatura altuko lubrifikatzaileak, gailu elektronikoen bero-hedapen materialak, hutseko labeen isolamendu piezak.
# **Boro nitruro kubikoa (cBN)**  Diamantearen egitura elektroniko bera dauka; gogortasun eta egonkortasun termiko-kimiko handia du.  **Erabilerak**: Abrasiboak, ebaketa-erremintak, tenperatura altuko eta muturreko inguruneetako osagaiak.
# **Boro nitruro wurtzitikoa (wBN)**  Oso forma arraroa da, presio altuan sortzen dena, eta zenbait egoeratan diamantea baino gogorragoa izan daitekeela uste da.  **Erabilerak**: Ultra-gogortasun materialen ikerketa, presio altuko aplikazio bereziak, errendimendu handiko babes-estaldurak (esperimentazio fasean).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mari Cruz Guruzeta

**Mari Cruz Guruzeta Unzueta** (Aramaio, Araba, 1871ko maiatzaren 3a - Areatza, Bizkaia, 1934ko abenduaren 27a) emagina, eta Areatzako Emakume Abertzale Batza erakundearen sortzailea.
thumb|200px|ezkerrera|Areatzako sabelak
## Aitorpenak 
2007ko uztailaren 14an, Mari Cruz de Gurutzeta izena daukan plaza inauguratu zuten Areatzan. Bere emagin lanari omenez, Jesus Lizasoren “Areatzako Sabelak” izeneko eskultura dago bertan.

## Erreferentziak
Bomilkar I.a Kartagokoa

**Bomilkar I.a Kartagokoa** (, BDMLQRT) agintaria eta militarra izan zen K.a. IV. mendean. Giscón I.aren iloba (K.a. 337-K.a. 330) eta Hamilkar II.aren lehengusua (K.a. 330) zen.

## Biografia 
Kartagoko indarrak Agatoklesen aurka zuzendu zituen honek Kartagoko lurraldea inbaditu zuenean, K.a. 310. urtean, Hamilkar liderra izanik, K.a. 330 eta 309 artean gobernatu zuena.

Inbaditzaileekin aurkako lehen borrokan, Hannon jenerala hil egin zen eta, Diodoro Sikuloren arabera, Bomilkarrek etsaiari baimena eman zion zelaian arrakasta izateko, honela, bere herrikide beldurtuko ziren eta Kartagoko tirano bihurtzeko aukera izango zuelakoan. K.a. 308. urtean, atzerapen eta zalantza ugari izan ondoren, gobernua bereganatzen saiatu zen 500 herritarren eta hainbat mertzenarioen laguntzarekin, baina Kartagoko Senatuak matxinoak barkatzeko aginduarekin errenditzea lortu zuen. Bomilkarri dagokionez, harrapatu eta gurutziltzatu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985):* Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck,  (alemanez)

## Ikus, gainera 
* Kartagoko monarkak
* Kartagotarren hedapena Italian
* Siziliar gerrak
* Bomilkar (argipena)
* Hannonidak
* Melkart (feniziar jainkoa)

## Kanpo estekak
Uelen

thumb|Uelengo bizilagunak, 1913an
thumb|Uelengo eliza ortodoxoa, 2018ko abuztua
**Uelen** (; Chukchi: ; Siberian Yupik: Улыӄ, Naukan Yupik: Олыӄ) landa herria bat da (*selo* ) Errusiako Ekialde Urruneko Barruti Federalean, Txukotka Okrug Autonomoan dagoena. 2010eko erroldaren arabera, biztanle kopurua 720 zen.

Dezhnev lurmuturretik gertu kokatuta dago eta Bering itsasoa Txuktxien itsasoarekin bat egiten duen lekuan, Errusiako eta Eurasia osoko ekialderago dagoen populamentua da . Mendebaldeko hemisferioan kokatzen da, baina Nazioarteko Data Lerroa kurbatzen da inguruan, beraz Errusiako ordu-zona batean geratzen da ( UTC + 12: 00 ). Uelen Ipar Amerikatik hurbilen dagoen eurasiar asentamendua ere bada. Uelen izen berdineko aintziraren ipar-ekialdeko izkinan dago, gutxi gorabehera 15 bider 3ko ekialde-mendebaldeko aintzira hareatsu batez ozeanotik bereizita. Administratiboki, Uelen Txukotsky udal barrutiaren menpe dago eta **Uelen landa asentamendu** gisa eratzen da.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Krupnik, Igor eta Mikhail Chlenov (2007). “Eskimo lurraren” amaiera: Yupik lekualdatzea Chukotkan, 1958–1959 *Études / Inuit / Studies 31* (1-2) pp 59–81. Dezhnevoren lekualdaketari buruzko materiala biltzen du.
* Uelen aireko argazkia
* Uelen argazki galeria
Derek Mahon

**Derek Mahon** (Belfast, 1941eko azaroaren 23a - Cork, 2020ko urriaren 1a) Ipar Irlandako poeta izan zen.

## Biografia 
Mahon langile klaseko familia protestante baten seme bakarra zen. Aitak *Harland eta Wolff* eraikuntza enpresan lan egiten zuen eta ama ehungintza enpresa batean. Egileak adierazi zuen bere haurtzaroan ameslari eta bakarti samarra zela. Gaztetatik interesatu zitzaion literatura. *Skegoneil* ikastetxean lehen hezkuntza ikasi zuen, eta geroago Royal Belfasteko Errege Erakunde akademikoan. Lan batzuk argitaratu zituen eskolako aldizkarietan. Hugh Haughton kritikariaren arabera, bere lehen poemak kalitate handikoak ziren bere adineko mutil batentzat.

Dublingo Trinity College-n ikasi zuen. Bertan *Icarus* aldizkaria editatu zuen, eta Michael Longley, Eavan Boland eta Brendan Kennelly bezalako idazleekin lagun egin zen, eta horrek bere uzkurtasun asko galdtzea lagundu zion. Trinity College utzi zuen 1965ean, Parisko Sorbonan ikasteko.

Urtebete geroago utzi zuen unibertsitate hori, Kanadan eta Estatu Batuetan bizitzeko. 1967an *Night Crossing (Gaueko zeharkaldia)* lehen poema liburua argitaratu zuen. Dublingo unibertsitate batean irakatsi zuen eta Londresen ere lan egin zuen kazetari independete gisa. Bere egoitza ezarri zuen Kinsalen, Cork konderrian. 2007an David Cohen Literatura Saria irabazi zuen.

2020ko urriaren 1ean zendu zen hirurogeita hemezortzi urte zituela, Corken.

## Kanpo estekak
George Young

**George Redburn Young** (Glasgow, 1946ko azaroaren 6a - Singapur, 2017ko urriaren 22a) australiar musikari, egile abeslari eta musika ekoizlea izan zen. Eskoziar jaio zen eta Australiara emigratu zuen familiarekin. *Easybeats* eta *Flash and the Pan* australiar taldeetako kide izan zen. Harry Vandarekin Vanda & Young taldea sortu zuen eta berarekin idatzi zituen "Friday on My Mind" eta "Love Is in the Air" arrakastatsuak. Vandarekin batera, Angus eta Malcolm anaien AC/DC taldearen hasierako ekoizlea ere izan zen.
Matambako Erresuma

**Matambako Erresuma** (1631-1744) Afrikako estatu prekoloniala izan zen, gaur egun Angolako Malanjeko probintzian zegoena. Kolonizazio saiakerei luzaroan eutsi zien erresuma boteretsu bat zen, XIX. mendearen amaieran Angolan integratua izan zelarik.

## Sorrera 
Matambako Erresumako lehen aipamen dokumentala, Kongoko Erresumako erregeari, garai hartan Alfontso I.a Kongokoa zena, 1530ean eginiko omenaldi batena da. Ondoren, 1535ean, Alfontsok gobernatzen zuen eskualdeen artean Matambako Erresuma zerrendatu zuen. Ez dago erresumaren historiari buruzko informaziorik, eta erresumari buruzko ahozko tradizio modernoek, oraingoz, ez dute datu garrantzitsurik gehitzen. Ez dirudi Kongoko erresumak Matambako Erresuman presentzia arin eta sinboliko bat besterik izango zuenik, eta bere gobernariak, ziur asko, nahiko independenteak izan ziren. Matambako Erresumak, zalantzarik gabe, harreman estuagoak zituen bere bizilagunarekin, Ndongoko erresumarekin.

XVI. mendearen erdialdean, Matambako Erresuma gobernatzen zuen errege ezezagun batek Diego I.a Kongokoak (1545-1561) bidalitako misiolariak hartu zituen. Hala ere, ez dago erresuma kristautasunera bihurtu zeneko ebidentziarik.

1575ean Paulo Dias de Novaisen agindupean kolono portugaldarrak Luandara iritsi zirenean, egoera politikoa aldatu zen. Portugaldarrek Ndongo erresumaren administrazioan esku hartu nahi zutenez, 1579an Ndongo eta Portugalen arteko gerra piztu zen. Matambako erresumak paper txiki bat bete zuen gerraren hasieran, baina Portugalgo garaipenaren mehatxuak, Matambako gobernariak (ziuraski Kambolo Matamba izeneko errege batek) esku hartzera bultzatu zuen. Ndongo erresumari portugaldarren aurka laguntzeko armada bat bidali, eta portugaldarrek Lukalako guduan 1590ean izandako porrotean paper erabakigarria jokatu zuten.

## Portugalen aurkako gerra 
1618an, Luís Mendes de Vasconcellos Angolako kolonia portugaldarreko gobernadoreak Ndongo erresumaren aurka eskala handiko eraso bat agindu zuen, imbangala bere aliatu bereganatu berriak erabiliz. Portugalekin aliatu ziren talde imbangala taldeak Kwanza ibaiaren hegoaldeko mertzenarioak ziren. Hurrengo bi urteetan, Mendes de Vasconcellosen semea zen Joãok, indar luso-imbangalen aliantzaren buru izan zen, Ndongori kalte handiak eragin zituen. Garai honetan, Kasanjeko inbangala taldeak desertatu eta, bere kabuz, Matambako erresumaren aurkako erasoak egin zituen.

Ndongok Portugalgo indarren erasoak jasaten jarraitu zuen. 1624an Njinga Mbandi erregina (Nzinga ere deitua) tronura igo eta gerra jarraitu zuen. Njinga, Matamban sartu zen, eta bere indarrek, Mwongo Matamba Matambako erreginaren indarrak garaitu zituzten, hura harrapatuz eta bere preso bihurtuz. 1631 inguruan, Njingak bi erresumak (Ndongo eta Matamba) bateratu zituen.

## Bibliografia 
* David Birmingham, *Trade and Conquest in Angola: The Mbundu and their Neighbours under the Influence of the Portuguese* (Oxford, 1966)
* Graziano Saccardo, ''Congo e Angola con la storia dell'antica missione dei Cappuccini* (3 liburuki, Venezia, 1982-3)
* Fernando Campos, "A data da morte de D. Verónica I, Rainha de Ndongo e Matamba," *Africa'' (São Paulo) 1982

## Kanpo estekak