Delhi

[thumb|250px|[Jama Masjid, Indiako meskitarik handiena, Taj Mahal eraikitzea agindu zuen enperadore berak eraiki zuen.]]
**Delhi**, edo bertakoek dioten bezala **Dilli** (; ; )}}, ofizialki, Delhiko Hiriburu Nazionalaren Lurraldea (HNL)  Indiako hiri eta batasun lurralde bat da Indiako hiriburua den New Delhi barne hartzen duena. Administratiboki, Indiako Batasun Lurraldea da, *National Capital Territory* (euskaraz: Nazioaren hiriburuko lurraldea) osatzen duena. Delhi metropoliaren barruan, New Delhi hiriburua du, eta bertan daude Gobernuaren egoitzak, eta, formalki, hiriburutzat hartzen da. 

Yamuna ibaiaren ertzean kokatua, baina batez ere mendebalderantz edo eskuineko ertzetik haratago hedatzen dena, Delhik Uttar Pradesh estatuarekin du muga ekialdean, eta Haryana estatuarekin gainerako norabideetan. Delhi 1956ko azaroaren 1ean bihurtu zen  batasun lurraldea, eta HNL 1995ean. HNLk 1.484 kilometro koadroko azalera du. 2011ko erroldaren arabera, Delhi hiriko biztanleria 11 milioi baino gehiagokoa zen, HNLkoa, berriz, 16,8 milioi ingurukoa. Hizkuntza nagusiak hindi, urdu, punjabi eta ingelesa dira.

Yamuna ibaiaren ertzean dagoen Erdi Aroko Purana Qila gotorlekuaren topografia bat dator *Mahabharata* epopeia sanskritoan agertzen den Indraprastha gotorlekuaren deskribapen literarioarekin; hala ere, eremuan egindako indusketek ez dute antzinako eraikitako ingurunearen zantzurik aurkitu. XIII. mendearen hasieratik XIX. mendearen erdialdera arte, Delhi bi inperio handiren hiriburu izan zen, Delhiko Sultanerriarena eta Mogol Inperioarena, Hegoaldeko Asiako zati handi bat hartzen zuena. Hiriko hiru UNESCOren Gizateriaren Ondare guneak, Qutub Minar, Humayunen Hilobia eta Gotorleku Gorria, garai horretakoak dira. Delhi sufismoaren eta qawwali musikaren lehen gunea izan zen. Nizamuddin Auliya eta Amir Khusrauren izenak nabarmen lotuta daude horrekin. Delhiko khariboli dialektoa literatura urduari eta geroago hindi estandar modernoari eman zion garapen linguistikoaren parte izan zen. Delhiko urdu hizkuntzaren poeta nagusien artean, Mir Taqi Mir eta Mirza Ghalib daude. Delhi 1857ko Indiako matxinadaren gune nabarmena izan zen. 1911n, Delhi barruko hegoaldeko eskualde bat den New Delhi Britainiar-indiar Inperioaren hiriburu bihurtu zen. 1947an, Indiaren partizioan, Delhi hiri mogol izatetik punjabar izatera pasa zen, biztanle musulmanen bi heren galduz, neurri batean Punjaben mendebaldetik iritsi ziren hindu eta sikh errefuxiatuek egindako presioagatik. 1947an, independentzia lortu ondoren, New Delhi Indiako agindupeko lurraren hiriburu izaten jarraitu zuen, eta, 1950etik aurrera, Indiako Errepublikarena.

Ghaziabad, Faridabad, Gurgaon, Noida, Greater Noida eta YEIDA edo Yamuna hiri sateliteak barne hartzen dituen Delhiko hiri-aglomerazioak (Eskualde Nazionalaren Hiriburuaren (ENH) izeneko eremuan kokatua), 28 milioi biztanle baino gehiago ditu, eta horrek Indiako metropoli-eremu handiena eta munduko bigarren handiena bihurtzen du (Tokioren ondoren). Giza garapenaren indizeari dagokionez, Delhi bosgarren postuan dago Indiako estatuen eta batasuneko lurraldeen artean, eta Indiako bigarren BPG handiena du (Goaren ondoren). Batasuneko lurraldea izan arren, Delhiko NCTren administrazio politikoa gaur egun Indiako estatu batenaren antzekoagoa da, bere legegintzaldi propioa, auzitegi nagusia eta ministro nagusi batek zuzendutako ministroen kontseilu exekutibo bat dituelarik. New Delhi Indiako gobernu federalak eta Delhiko tokiko gobernuak batera administratzen dute, eta nazioaren hiriburua eta Delhiko HNL da. Delhi Eskualde Nazionalaren Hiriburuaren (ENH) erdigunea ere bada, 1985ean sortutako «estatu arteko eskualdeko plangintza» eremua dena. Delhik hartu zituen: 1951ko lehen Asiako Jokoak, 1982ko Asiako Jokoak, 1983ko Lerrokatu Gabeko Mugimenduaren gailurra, 2010eko Gizonezkoen Hockey Munduko Kopa, 2010eko Commonwealth Jokoak, 2012ko BRICS gailurra, 2023ko G20 gailurra, eta 2011ko eta 2023ko Munduko kriket koparen ostalari nagusietako hiri bat izan zen.

## Etimologia 
Ez da erraza Delhi izena nondik datorren jakitea. Hainbat aukera daude:
* K.o. 50 urtean, Maurya inperioko Dhilu erregeak sortu zuen hiria, eta bere izena jarri zion.
* Tomara dinastiaren garaiko txanponek *dehliwal* izena zuten.
* *Dilli*, persieraren *dehleez* edo sanskritozko *dehali* hitzen aldaera izan daiteke, eta *atea* esan nahi du.

## Historia 
### Antzinako eta Erdi Aroaren hasierako garaiak
[thumb|ezkerrera|upright=1.0|XVI. mendeko [Purana Qila|Purana Qilaren hormak, antzinako deskribapen literarioekin bat datorren tumulu baten gainean eraikiak.)) sanskrito epopeian agertzen den deskribapen literario baten parte da, eta, bertan, Yamuna ibaiaren ertzean dagoen muino batean kokatzen den hiri bat deskribatzen da. Catherine B. Asher arte historialariaren arabera, *Mahabharata*n ematen den deskribapen topografikoa bat dator Purana Qila eremuarekin, Delhiko Sultanerriaren XIV.&nbsp;mendeko gotorleku bat, baina analogia ez doa askoz haratago. *Mahabharata*k inguruan gotorlekuak zituen hiri ederki apaindu batez hitz egiten du; indusketek, berriz, «K.a.&nbsp;XI. mendeko zeramika gris margotuaren aurkikuntza irregularrak utzi dituzte agerian; ez da eraikitako ingurunearen zantzurik aurkitu, eta gutxiago gotorlekuren batena».

Arkitektura-erlikia zaharrenak Maurya garaikoak dira (K.a.&ndash;300 inguru); 1966an, Asoka Maurya enperadorearen (K.a.&ndash;273–235) inskripzio bat aurkitu zen Srinivaspuri inguruan. Hainbat hiri garrantzitsuren aztarnak aurki daitezke Delhin. Lehenengoa, gaur egungo Delhiren hegoaldean zegoen. Tomara Rajput  dinistiako Anang Pal erregeak Lal Kot eta hainbat tenplu eraiki zituen K.o.&ndash;1052an. Chauhan Rajput-ek, Vigraharaja IV.aren agindupean, Lal Kot konkistatu zuten XII.&ndash;mendearen erdialdean, eta Qila Rai Pithora izena jarri zioten.

### Delhiko hiriak 
Duela lau mila urte jendea bizi izanaren aztarnak aurkitu badira ere, ziurtzat jotzen da K.a.&ndash;VI. mendetik aurrera era jarraituan izan dela populatua. *Mahabharata*, izan ere, testu zaharrean agertzen den Pandava erreinuko **Indraprastha** izan daiteke. Aztarna arkeologikoen arabera, gaur egungo metropoliaren eremuan fundaturiko zortzigarren hiria da Delhi, aurreko hiriak honako hauek izan zirelarik:
# Qila Rai Pitora, Prithviraj III.ak 1180an eraikia.
# Siri, Muhammad Khiljik 1303an.
# Tughluqabad, 1321 eta 1325 artean eraikia.
# Jahanpanah, Muhammad bin Tughluqek XIV. mendearen erdi aldera.
# Kotla Firoz Shah, Firuz Shah Tughluqek XIV. mendearen bukaeran.
# Purana Qila, Sher Shah Surik.
# Dinpanah, Humayunek.
# Shahjahanabad, Shah Jahanek 1638 eta 1649 artean eraikia, gerora Delhi izena hartuko zuena.

### Delhiko Sultanerria 
703 urtean Tomara dinastiak Lal-Kot herrixka sortu zuen gaur egun Qutub Minar dagoen inguruan egongo zena. 1180a,n Chauhan dinastiako Prithviraj III.ak konkistatu, eta Qila Rai Pitora hiria eraiki zuen. Muhammad Ghori errege afganiarrak, 1192an, hiria hartu, eta musulman bihurtu zuen. 1206rako Delhiko Sultanerriaren hiriburua zen. Delhiko lehenengo sultanak, Qutb-ud-din Aybak, Qutub Minar eraiki zuen, bai eta Indiako lehenengo meskita izango zen *Quwwat-al-Islam* ere. XIII. mendean, asko handitu zen hiria, eta bertan zeuden dinastia desberdinek hainbat gotorleku eraiki zituzten inguruan. Eremuari «Delhiko zazpi hiriak» deitzen hasi zitzaion.

Delhiko sultanak hinduistekin toleranteak zirela eta, 1398an, Tamerlan konkistatzaileak India inbaditu, eta Delhi arpilatu zuen, bai eta 100.000 hindu exekutatu ere.

### Mogol Inperioa 
thumb|200px|ezkerrera|Mogol Inperioaren ikurra
1526an, Zahiruddin Babur errege mogolak azken sultana garaitu, eta Mogol Inperioan sartu zen. Delhi hiriburu  bihurtu zuen, eta, bertatik, Agra eta Lahore gisako herri garrantzitsuak gobernatzen zituen. Mogolek hiru mendez agindu zuten Indian, tartean errebolta hinduak izan baziren ere. Hemu Vikramaditya hinduak adibidez, Delhin gobernatzea lortu zuen 1553an, baina, 1556an, Akbar enperadoreak berriro jarri zituen mogolak agintean.

Shah Jahan erregeak, 1638 eta 1649 artean, Shahjahanabad hiria sortu zuen; bere egoitza bertan ezarri, eta Gotorleku Gorria eraiki zuen bertatik inperio osoa gobernatzeko. Gaur egungo *Old Delhi* (Delhi zaharra) da. 1680tik aurrera baina, mogolen indarra jaisten hasi zen, eta hinduak ziren Maratha familiaren indarrak gora egin zuen.

### Maratha Inperioa 
Nadir Xah erregeak, 1752an Karnaleko gudua irabaztean, Maratha dinastiak hegoaldeko lurretako Mogol Inperioaren agintea hartu zuen. Ez zuen asko iraun, izan ere, Afganistanen fundatzaileak, Ahmed Sah Abdali erregeak, 1761ean, Delhi konkistatu, eta, berriz ere, musulman bihurtu baitzuen inperioa. Marathek, orduan, Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiari laguntza eskatu, eta, 1803an, Mogol Inperioaren bukaera iritsi zen.

### Britainiar Raj 
Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiak abantaila handiak lortu zituen, eta Indiaren komertzioaren jabe bihurtu zen. 1857ko matxinadak ordea Erresuma Batuko koroaren partaidetza zuzena ekarri zuen Britainiar Raj bihurtuz. 1911n, britainiarrek, arrazoi komertzialei jarraiki, Kalkuta jarri zuten Indiaren hiriburu, eta, Delhiren garrantzia gutxitzen ari zela ikusita, hiriaren eremu bat hartu, eta New Delhi (Delhi Berria) sortu zuten bertan agintarien egoitza ederrak eraikiz.

### Independentzia 
1947ko abuztuaren 15ean, Indiak bere askatasuna lortu zuenean, New Delhi bihurtu zen herrialdeko hiriburu. India eta Pakistanen arteko banaketan, Punjab eta Sindheko immigrante asko hartu zituen, bai eta Delhin bizi ziren musulman askoren emigrazioa ikusi ere. 1984an, sikhek Indira Gandhi lehen ministroa hil zutenean, sikhen aurkako erreboltak izan ziren Delhin, eta, lau egunean, 3.000 sikh hil zituzten.

## Geografia
[thumb|Delhiren aireko ikuspegia 2016ko apirilean, [Yamuna ibaia goian eskuinean duela]]
Delhi India iparraldean dago,  koordenatuetan. Hiriak, iparraldean, mendebaldean eta hegoaldean Haryana estatua du mugakide, eta, ekialdean, Uttar Pradesh (UP). Delhiko geografiaren bi ezaugarri nabarmen Yamuna uholde-lautadak eta Delhiko gandorra dira. Yamuna ibaia zen Punjab eta UP arteko muga historikoa, eta bere uholde-lautadek nekazaritzarako egokia den lurzoru alubial emankorra eskaintzen dute, baina uholde errepikakorrak izateko joera dute. Yamuna ibaia, hinduismoan ibai sakratua, Delhitik igarotzen den ibai nagusi bakarra da. Hindon ibaiak Delhiko ekialdetik bereizten du Ghaziabad. Delhiko gandorra hegoaldean dagoen Aravalli mendilerroan sortzen da, eta hiriaren mendebaldea, ipar-ekialdea eta ipar-mendebaldea inguratzen ditu. 318&nbsp;m-ko altuera du, eta eskualdeko ezaugarri nagusia da.

Yamuna ibaiak sortutako hezeguneez gain, Delhik 500 urmael baino gehiago ditu oraindik ere 5&nbsp;ha baino gutxiagoko hezeguneak), eta horiek, aldi berean, hegazti espezie ugari babesten dituzte. Delhiko urmaelek, zaborra botatzeagatik eta hormigoitzeagatik hondatze ekologikoa jasan arren, mundu osoko urmaelak erabiltzen dituzten hegazti espezie kopuru handiena babesten dute. Delhin indarrean dagoen politikak hezeguneen bihurketa eragozten du eta, nahi gabe bada ere, hiriko urmaelak hegaztientzako babesleku baliotsu bihurtu ditu.

## Klima 
Klima azpitropikal erdi lehorra du Delhik. Uda beroa izaten da, 40&nbsp;°C ohiko tenperatura eta hezea da, montzoi garai orduan izaten baita. Neguan, berriz, lehorra eta hotza da, eta zero azpiko tenperaturak ere gerta daitezke. Batezbesteko prezipitazioak 67 mm-koak dira, baina erortzen den euri guztia montzoi garaian izaten da. Tradizioak dioenez, montzoia ekainaren 29an iristen da urtero Delhira.

## Demografia 
Delhi hiri kosmopolita bihurtu da, batez ere Indiak independentzia lortu zuenez geroztik, orduan beste probintzietako jende asko etorri baitzen bertara hiriaren populazioa ia modu esponentzialean handituz. Aipatzekoa da, era berean, errefuxiatu tibetarren etorrera 50. eta 60. hamarkadetan, haien auzo propioa ere sortu dutelarik.

Hiria hain azkar hazteak ere arazo batzuek ekarri ditu. Esate baterako, biztanleen % 52 *slum* deritzen txabola-auzoetan bizi da, oinarrizko ur eta argi indar hornidurarik gabe eta estolderiarik gabe. Indiako hiri handietako kriminalitate tasa handiena ere badu, baita emakumeen eta haurren aurkako bortxakeria kasuetan ere.

## Erlijioa 
Hinduismoa da erlijio nagusia, populazioaren % 82ak berau jarraitzen duelarik. Ondoren datoz musulmanak (% 11'7), sikhak (%c4), jainistak (% 1'1) eta kristauak (% 0'9). Badaude beste gutxiengo batzuk ere, hala nola budistak eta juduak.

## Ekonomia 
Delhi, Asia hegoaldeko hiri garrantzitsua da. Bere ekonomia, Indiakoarekin batera, azkar hazten ari da. Delhiko biztanleen *per capita* errenta 53.976 errupia da, nazioaren batezbestekoaren bikoitza baino gehiago. Langabezia tasa ere nabarmen murriztu da, 2000. urtean % 12,27 bazen ere, 2003an % 4'63ra jaitsi zen.

Jendeak ingelesa hitz egiten duenez, hirugarren sektorea da nagusi, biztanleen % 70,95 hartzen duelarik. Bigarren sektoreak, % 25,20, eta lehenengoa % 3'85 baino ez da.

## Monumentuak 
**Delhi** eta **New Delhiko** monumentu esanguratsuenen zerrenda:
* Gotorleku Gorria
* Humayunen hilobia
* India Gate
* Qutub Minar
* Jama Masjid meskita
* Laxmi Narayan hinduen tenplua
* Akshardham hinduen tenplua
* Gandhiren parkea

File:Qutub Minar in Delhi 03-2016.jpg|Qutub Minar, 72,5 m garai den adreiluzko minaretea
File:Humayun's Tomb Delhi .jpg|Humayunen hilobia (1560), arkitektura mogoleko lehen adibidea
File:Red Fort Delhi.jpg|Gotorleku Gorria, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatua
File:Jama Masjid, Facade, Delhi, India.jpg|Jama Masjid Indiako meskita handiena
File:Laxminarayan Temple in New Delhi 03-2016.jpg|Laxmi Narayan tenplu hindua

## Erreferentziak 
## Irakurketa gehiago 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak