Venetak (Galia)

***Venetak*** (Latina: Veneti  [ˈwɛnɛtiː], Galieraz: *Uenetoi*) Galia Zeltikako herrietako bat izan zen. Bere lurraldeak, gutxi gorabehera, Bro Gwened eta egungo Morbihan departamendua hartzen zituen.

Veneten herria, zeinaren hiriburua K.a. I. mendera arte Locmariaquer-en kokatu baitzen, eta, ondoren, Vannes-en, ezaguna da batez ere Julio Zesarrek haiei buruz idatzi zuenagatik Galietako gerrei buruzko iruzkinak liburuan. Zesarrek kontatzen du venetak Erromatar inperioaren aurka altxa zirela K.a. I. mendean. Erromatarrek venetak garaitu ondoren, *Darioritum* hiria, eman zien hiriburu berri gisa, mende batzuk geroago Vannes izango zena, hain zuzen. 

Italiako veneten herriarekiko homonimia (Veneton) ez da gaur arte argi azaldu. Historialari batzuek hipotesi gisa planteatzen dute lotura bat dagoela bi herri venetoen artean, baita eslaviar batekin ere, Wendes/Bendoak direlakoekin. 

## Armorikako venetak 
thumb|350x350px|V. mendetk I.  arteko moneta beneragarria J.-C.Armorikako hegoaldean venetak (*Celta Veneti*) bizi ziren:

Itsas armada handia, itsas nagusitasuna eta Britania uhartearekiko merkataritza-harremanak zirela medio, venetak oso herri boteretsu bihurtu ziren, eta haien agintea Galia eta Britania Uharteko itsasertz osoan hedatu zen. Portu gutxi batzuk zituzten itsaso zabal eta ekaiztsu hartan, elkarrengandik distantzia handira, eta ia nabigatzaile guztiak portu haietan zergak ordaintzera behartzen zituzten beren uretatik pasa beste aurkearik ez zutenean.

Erromatar garaian venetak eragin handiko itsas potentzia izan ziren Atlantikoan eta gune komertzial handia, geroago Saint-Malo izango zen bezala. Senatua zuten eta flota garrantzitsua, britainiar uharteekin eta Italiako penintsularekin merkataritzan aritzen zena. Bordelen erosten zuten ardoa eta olioa Armorikan eta Bretainia uhartean saltzen zuten, bereziki Hengistbury Head-en (Bournemouthetik hurbil egungo Dorset-en). Eztainuaz, berunaz eta kobreaz gain, Erroman jada ezagunak eta preziatuak ziren gazituen eta Armorikako hestebeteen salerosketa ere egiten zuten.

Armoricatik hegoalderago, Loiraren bokalean zeuden namnetarrak bizi ziren, eta Nantes hiriari eman zioten izena.

Pictonak, Garona eta Loiraren artean kokatuak eta sarritan Santonekin elkartuak, Veneten etsai ziren. Hori ondoriozta daiteke Julio Zesarrekin aliatu baitziren lehen kanpainatik, izan ere, Erromatarrak itsasontziez hornitu edo erromatarrentzat ontziak eraiki zituzten, eta berdin egin zuten Santoiek eta Armorikako beste herri batzuek, Veneten hondamendia errazteko.

## Historia 
### Etimologia 
Veneti galiar izen latinizatua da.  “venetak”, *wen* erroa duela dirudien izen etniko bat da (sanskritoz *van-o-ti* “atsegin du/maite du”, *vana* “xarma”, latina *ven-us* eta Venus, alemana *wonne* “poztasuna”, etab.), eta «lagunak, herrikideak» esan nahi bide du. 

Vannes hiriaren izen bretoia, *Gwened* , Bretoiak Armorikara iritsi ziren garakoa da, eta ohiko izena da Bretainia uhartean, eta erakarpen paronimikoaren eraginez berreraikitako izena izan daiteke. Find irlandar zaharrean eta galesezko Gwyn/gwen "zuria" esan nahi dute, metaforikoki "distiratsua, ederra",  Belle Île irlaren antzinako izenen bezala, hau da, Vindilis. Dena den, toponimo horretan ez dakigu galierazko vindo hitzetik datorren (vindo=ederra; "Belle Island" esan nahi duelarik), edo Veneti-tik ("veneteen irla" esan nahi duelarik). Azkenik, hitz horren erroa aitzinindoeuroperartik etor liteke **kwintos* edo **kwindos* "argia" hitzetik alegia, hitz horretatik etorri baitziren zelta zaharrezko *vindos* hitza,  proto-germanierazko **khwitaz* eta alemanezko *weiß*.

### Jatorria 
Venetak K.a. II.  milurtekoan hasi eta Galietan ezarri ziren zelten migrazioaren ondorengoen herri ugarietako bat dira. 

Aurrekariak Armorikako penintsulan

Lurralde horretan kultura megalitikoen aztarnak oparoak dira, Morbihan-en batez ere, hala nola Table des Marchand Merkatarien Mahaia edo Carnac-en harri lerroak bezalako guneekin. Askotan zeltak megalitismoarekin lotu izan dira, baina megalito gehienak aurreko garaitako kulturek eraiki zituzten, Neolitikoan hasi eta Brotze Arora arte.

Antzinako eta Tarteko Brontze Aroetan (K.a. 1900-1350), Frantziako Altantikoan, Bretainiako eta Normandiako penintsuletan batez ere, Tumulu armorikarren kultura garatua zen. 

### Zesarren kanpaina 
[thumb|*Vanneseko gudua*, XIV.  mendeko [eskuizkribu argiztatu batean]]
[thumb|Veneten bi beladun barku baten balizko itxura. Julio Zesarren deskribapenean oinarrituta. [:fr:Utilisateur:Barbetorte|Barbetorte ezizena duen wikilariaren interpretazioa.]]
K.a. 56. urtearen hasieran, Publio Lizinio Krasoak gizonak bidali nahi ditu gari eske tribu armorikanoengana eta Quintus Velanius eta Titus Sillius tribuna militarrak venetengana bidaltzen dituzte zergak biltzeko. Venetoek, aldiz, tribunoak bahitzen dituzte, eta ondoren, esuviek eta koriosoliteek veneten ekintza kopiatu eta berdin egiten dute eurengana bidalitako zerga biltzaileekin.

Egoera horri aurre egiteko, Zesarrek Loiran trirremeak eraikitzeko agintzen dio Krasori, bataila berri bat prestatzeko. 

Galiarrek beren hiriak indartzen dituzte, hornidurak pilatzen dituzte eta, Zesarren arabera, Galiako beste herri askorekin batzen dira (Osismesak, Lexoviak, Namnetak, , Morinak, *Aulerken* *Diablintak* eta ) eta Bretainiar irlako beste batzuekin elkartzen dira. Herri horietako gehienak, ordea, zerga ordaintzen zietan venetei.

Galian inperioaren boterea  ez ote zen ahulduko  beldur zen Zesar. Galian hainbat puntu estrategikotara bidali zituen bere legatuak eta jeneralak. Kraso Akitaniara doa, bertako herriek veneten armadari laguntza eman ez diezaioten.
thumb|Morbihango gudua erabakigarria erromatarren eta veneten artean.
Zesarrek veneten hiriak setiatzeko egin zituen saiakerak hutsalak izan ziren. Muinoetan errefuxiatutako bizilagunak mareaz baliatzen dira, eta itsasotik ihes egiten dute arriskua handitzen denean. Erromatarrek ikusi zuten itsas bataila bat egin beharra zegoela. Decimo Brutok gidatu zuen erromatar flota K.a. 56. urteko udako guduan, Houat, Hoëdic, Dumet uhartea, Sarzeau eta Morbihan golkoaren sarrerak mugatutako itsas espazioan. Venetak, itsas nagusitasuna izan arren, eta belaontzi astunak (gaur egungo *sinagot* ontzi handien parekoak) erromatarrek garaitzen dituzte, arraundun galeratan nabigatuz, haizerik gabeko itsasoan azkarrago mugitu ahal izan zutelako. Erromatarrek taktika bat erabiltzen dute: mastak lotzeko sokak moztu zizkieten veneten itsasontziei igitai handiak erabiliz. igitai handi engranatuak (bele izenekoak) erabiliz, eta horrela mastak eta belak erortzen ziren. Taktika horrek arrakasta izan zuen; Zesarren arabera veneten 220 ontzien artean, "kopurua txikia izan zen gauari esker itsasertza irabazi ahal izan zutenenak.

Bere flota suntsitu ondoren, zainek ez zuten borrokarako baliabiderik eta errenditu ziren. Zesarrek, garaile, bertakoen senatuko kide guztiak exekutarazi zituen. Biztanleriaren zati bat erbesteratu esklabo egin zuen, eta besteak, erromatarren agindupean geratu arren, izena eta lurraldea gorde zituzten. 

Ambilatreen lurraldea, veneten aliatuak eta Loiraren hegoaldean kokatua, Erromaren aliatu ziren Piktonei eman zitzaien. Haiek sortu zuten Ratiatum (Rezé) portua.

## Oharrak eta erreferentziak 

[eskuinera|thumb|189x189px|[Vexillarius|Vexilari venetoen ikur militarra]]
## Bibliografia 
* Pierre Merlat, “Veneti”, *Paulys realencyclopädie de los classischen Altertums-Wissenschaft*, lib.. VIII A1, bild. 705-783, Stuttgart, 1955 (berrargitalpena: Les Venetas d'Armorique, Arqueología en Bretaña, hirugarren , Brest, 1982, 137 orrialde).
* Patrick Galliou, Les Venetas d'Armorique, Coop Breizh, 2016
* Pierre Merlat, “Les Venetas d'Armorique, problemas de historia y administración”, *Bretainiako Historia eta Arkeologia Elkartearen* Aldizkaria, 1959, 5-40. or.
* Alfred Lalemán, “Gauleen geografia V.  arte, Veneto Armoricano, Zesarren kanpaina Jesukristo aurreko 56. urtean”, Anuario de Morbihan, 1860, or. 3. Orio +34
* Alfred Lalemán, “Veneto Armoricano-ren historia. Venetas izena eraman duten herri guztien jatorri zelta eta komuna », Anuario del Morbihan, 1862, . 1. Jardunaldia
* Patrick Naa*s*, Historia Rural de los *Venetas* Armoricanos (Ve s. J.-C. - IIIe s. ap. J.-C.), Ediciones del CeRAA, 1999, 238 orr.

; Numismatika-lanak
* Michel Clement, Patrick Galliou, “El depósito galés de Umenth (Morbihan)”, *Mendebaldeko Arkeologia Aldizkaria*, 2. zk., 1985. or. 65-71.
* Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu, “Un enigma de la numismática armoricana: Las monedas celtas de los venetas, I. El billón”, *Bretainiako Historia eta Arkeologia Elkartearen Memoriak*, XXXIII. liburukia, 1953. or. 5-52.
* Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu, “Un enigma de la numismática armoricana: Las monedas celtas de los venetos, II. Urrea », *Bretainiako Historia eta Arkeologia Elkartearen Memoriak*, XXXIV. liburukia, 1954, P. 5-38.
* Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu, “Numismatikaren ekarpena veneten hondamendiaren azterketari”, Annales de Bretaña, 61. liburukia, 1. faszikulua, 1954, or. 184-200.
* Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu, “Le monnayage des Vénetas”, Annales de Bretagne, 62. liburukia, 1. faszikulua, 1955, p. 166-170. eta 45-50 or.

; Fikziozko lana
* Jean Coué, *Veneten Gerra*, Haize betea, 1969
* Colette Geslin, La batalla de los *venetas*, Tierra de Brumes. “Biblioteca celta”, Dinan, 1998

; Beste batzuk
* René-Teophile-Hyacinthe Laennec, Venetoen gerra. *Poema epiko heroiko-komikoa*, 1800, Busquet doktoreak argitaratua (1931)

## Ikus, halaber 
* Veneto (Italia iparraldeko antzinako herria)
* Vistulako venetak
* Darioritum
* Vannes
* Locmariaquer
* Bretainia
* Galoak (herriak)

## Kanpo estekak