Itsasondo

**Itsasondo** Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa, UEMA mankomunitateko kidea. Donostia hiriburutik 43 kilometro hegoaldera dago. Oria ibaiaren ertzean eta Murumendi mendiaren magalean kokaturik dago eta bere historia arbel meategiei estuki loturik dago.

## Geografia 
### Inguru naturala 
Gipuzkoako Goierri eskualdean dago Itsasondo, Murumendi (868m) mendiaren magalean. Itsas mailatik 160 metrora dago, eta 8.9 kilometro karratu ditu.

Bi zati nagusitan bereizten da herria: N-1 errepide zaharraren ondoan dago herrigune nagusia, Oria ibaiaren ertzean; Murumendi mendiaren magalean mailakaturik dagoen baserri multzoak osatzen du herriaren beste zati garrantzitsua.

Arbel harri ugari dagoen lur eremu zabalen jabe da Itsasondo. Horixe da herriaren ezaugarri nagusietako bat. Iraganean, lur eremu horien ustiapenak garrantzi handia izan zuen herriaren garapenean. Meategi ugari zeuden herrian, eta arbel harria ateratzen zuten haietatik. Egun, meategi zuloen irteerak ikus daitezke.

N-1 errepidea Legorreta edo Ordizia parean utzi, eta GI-2133 errepidea hartzea da Itsasondora iristeko biderik errazena. 

### Udalerri mugakideak 
* Bidania-Goiatz eta Beizama iparraldean
* Legorreta eta Altzaga ekialdean
* Arama eta Ordizia hegoaldean
* Beasain mendebaldean.

### Auzoak 
#### Ioia 
Itsasondo, Ordizia eta Beasain udalerrien arteko mugek bertan bat egiten dute. Itsasondoko herrigunetik oso urruti, mendi kaxkoan dago, herrigune bertatik ateratzen den pista batean hainbat kilometro gorantz eginda bertaratu daiteke. Izena *Ioiagoikoa* (*Idoiaga goikoa*) eta *Ioiabekoa* (*Idoiaga behekoa*) baserrien goierriko euskarazko *Ioia* laburdura da.

Bertan, ingurumen eta biologia ikuspegitik nabarmena den putzu bat dago, Aranzadi Zientzia Elkartea eta Gipuzkoako Foru Aldundiak putzuari buruzko argibidea duen kartela ezarria du.

Ioiatik oinez Murumendi eta Usurbe mendietara joateko oinezko bidezidorra abiatzen da, bai eta *Arramendi* baserritik behera Ordiziako herrigunera jaisten dena ere.

Kokaleku lasai honetatik Txindoki, Aralar, Ernio eta Usurbe mendien ikuspegiez goza liteke.

thumb|539x539px|Ioia auzoaren ikuspegi panoramikoa.|alt=|right
#### Urkia 
Bertan, baserri multzoaz gain, elkarte bat, Gurutze Santuaren Baseliza eta frontoia daude; guztia Urkiako enparantzaren inguruan. Auzoaren erdigunetik kanporago iturria eta errota ere badaude. Itsasondoko herrigunetik oso urruti eta leku maldatsuan, mendi kaxkoan dago. Bertaratzeko bi pista daude: bata, laburrena, Itsasondo eta Legorreta udalerrien arteko errepidean dagoen Berostegi auzotik abiatzen dena; eta bestea, Itsasondoko herrigunetik Ioia auzora gorantz abiatzen den pistan, lehenbizikoa baina dezentez luzeagoa dena, bidegurutze batean Ioia auzora doan pista ezkerretara utzi eta Urkiara doan ezkerreko pistatik jarraitu beharra dago. Bertatik Murumendi, Ernio edo Aralarko tontorrak ikus daitezke.alt=Urkiako errota|thumb|263x263px|Urkiako errota.

Maiatzean eta irailean ospatzen dira auzoko jaiak. Maiatzaren 3an eta irailaren 14an Gurutze Deunaren eguna ospatzen da. Egun horietatik hurbilen egokitzen den asteburuetan, ekitaldiak egiten dira Urkian: hamaiketakoa, bazkariak, afariak... Horrez gain, maiatzean, mus eta toka txapelketa egiten da. Irailean, berriz, herri kirolak.
## Historia 
alt=Itsasondoko 1874ko ikuspegia, Gustave Doréren ilustrazioa.|thumb|Itsasondoko 1874ko ikuspegia, Gustave Doréren ilustrazioa.
1615. urte aldera erosi zion hiribildu titulua Itsasondok Erret Ogasunari, 1399az geroztik Ordizia hiribilduari loturik egon ondoren. Horixe da herriari buruz dagoen lehen agiri berria. Jauntxo feudalek egin zitzaketen gehiegikerien aurrean babesa ematen zien herritarrei agiri horrek; horrez gain, besteak beste, berezko administrazio ekonomikoari eta lurren ingurukoei eusten zion herriak, agiriari esker.

Bozue Handi elkarteko kide ere bazen Itsasondo; Enerio-Aralar mendietako baso eta abeltzaintzarako baliabideen ustiapena kudeatzen zuen erakundea zen Bozue Handi elkartea. 1615ean, Oria ibaiko batura osatu zuen, Arama, Gaintza, Legorreta, Altzaga eta Zaldibiarekin batera. 1845ean hautsi zen batura hori. 1966ko otsailaren 5ean, barruti txikia zela eta diru urritasuna zuela argudiatuz, Itsasondoko udalerriari batzeko eskaera egin zion Altzagak. 1967an onetsi zen eskaera. 1990etik, bi udalerri dira Altzaga eta Itsasondo.

Behe Erdi Aroan, handiki leinuen multzo txiki batzuk zeuden herrian. Haietako batzuk ganboatarren etxearekin lotzen ziren; Ibarratarrak, kasu. Horiez gain, Rekalde, Etxeberria eta Isasagatarrak zeuden. Azken horietatik dator herriaren izena.

Garai batean, meategi ugari egon ziren herrian; arbela ateratzen zuten haietatik. Ustiapen horrek eragin nabarmena izan zuen herriaren garapenean. Gaur egun, lan horren arrasto ugari daude herrian: etxe askotako teilatuak arbelezkoak dira, eta meategirako bideak eta meategietako zuloak ere badira. 1970ean itxi zituzten arbeltegiak. Gertaera horrek erabateko aldaketa ekarri zuen herriko bizimoduan eta ekonomian.alt=Itsasondoko tren geltokiaren inaugurazioa, 1930ean.|thumb|300x300px|Itsasondoko tren geltokiaren inaugurazioa, 1930ean.

Bi zati nagusitan bereizten da herria. N-1 errepide zaharraren bi aldeetara hedatzen den herrigunea da gehien ezagutzen dena. Horrez gain, sakabanatutako baserri ugari daude herrigunetik gora. XX. mendeko eraikinak dira nagusi herrigunean. Jasokundeko parroki eliza da herriko eraikin garrantzitsuenetako bat. Erdi Aroko eraikina da berez, baina gaur egun duen itxura XVI. mendean egin ziren zabalkuntza lanen ondorioa da. Elizak nabe bakarra du, eta gurutzeriazko gangez estalia dago. Koru azpian dagoen atala da eraikineko zaharrena. Elizaz gain, Letrango San Juan baseliza, udal garbilekua eta Otamendiko oinetxea dira beste hiru eraikin aipagarri. 1860ean berreraiki zuten Letrango San Juan baseliza, trenbidea egiteko lanak zirela-eta bota egin behar izan baitzuten eraikin zaharra. Ospe handia zuen ospitalea zen, eta gaixo, ibiltari eta erromes ugariren sendatzeko tokia eta atsedenlekua zen. Herrigunetik urrunago badira beste hainbat eraikin ikusgarri: Iraola Arrese eta Isasaga baserria, esaterako. Besteak beste, Gipuzkoa barnealdera doazen mendi bideak eta Oria ibarraren bidea ikus daitezke azken baserri horretatik. Behobia aldera zihoan Errege bidea zen Oria ibarraren bide hori. Iturria: Gipuzkoako Foru Aldundik 1992an argitaratutako 'Gipuzkoako Gidaliburu Historiko Monumentala'.

## Demografia 
Arbelaren erauzketaren industriari oso loturik egon da Itsasondoko biztanleria. Baserritar eredu batetik zetorren herria industrializatu egin zen XIX.mendearen amaieran eta XX. mendearen lehen hamarkadetan gorako joerari eutsi zion. Gerra Zibila eta gerraostean jaitsierak izanagatik ere, 1970eko hamarkadan goia jo zuen Itsasondoko biztanleriak, mila biztanleko langa igarotzea lortuta.. Ondoren, arbel erauzketa enpresen itxierak bultzatuta nagusiki, beheraka joan zen populazioa hogei urtez. XXI. mendearen lehen hamarkadan berriro hazteari ekin zion biztanle kopuruak eta azken urteetan egonkor mantendu da. 2019an 644 biztanle zituen herriak, horietatik %22,36k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %6,06 ziren.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea, BEGaren %2,5. Bigarren sektorea %67,8. Hirugarren sektorea %26,9. Eraikuntza %2,8.
* Urkipe Herri Eskola

### Kultura 
* Kultur-gunea
* Udal Liburutegia

### Kirola 
* Errota pilotaleku estalia

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Itsasondoko Mikel Gorostidiren testigantza, herriak izandako erdalduntze prozesuaren ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Itsasondoko euskara erdialdeko euskararen (gipuzkeraren) aldaera bat da, sartaldeko euskararen barnean kokatzen den Goierriko euskara, hain zuzen. Urolaldeko hizkerarekin batera osatzen du Sartaldeko azpieuskalkia, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Itsasondo Goierriko euskararen eremuaren erdialde samarrean dago, eta horrenbestez bete-betean ditu Goierriko euskararen ezaugarriak.

2016an herritarren %84,45 euskalduna zen.

### Jaiak 
Jaiak irailaren hirugarren asteburuan dira. 2002ra arte abuztuan ospatzen ziren. Maiatzean eta irailean Urki auzoko jaiak ere ospatzen dira.

## Ondarea 
* Andre Mariaren Jasokundearen eliza: Berez Erdi Arokoa, XVI. mendean zaharberritua eta handitua.
* San Joan Letrangoa baseliza: Berez, Erdi Arokoa, gaur egungo eraikina 1860an berreraikia. Ospitalea izan zen.
* Santa Kruz baseliza, Urkia auzoan

## Itsasondoar ospetsuak 
* Gurutz Sarasola "Lotsati" (1915-1936), idazlea.
* Bixente Barandiaran (1917-2003), idazlea.
* Andoni Saratsola Martínez (1917-2006), ingeniaria.
* Dionisio Amundarain (1930-), itzultzailea, euskararen sustatzailea, euskara irakaslea, apaiz katolikoa eta beneditarra.
* Eustakio Mendizabal "Txikia" (1944-1973), euskaltzale, poeta eta etakidea.
* Xabier Zeberio "Zeberio I" (1949-), bertsolaria.
* Mikel Aramendi (1955-), filologo eta kazetaria.
* Mikel Mendizabal (1956-), bertsolaria.
* Iñaki Aizpuru Oiarbide (1956-), botanikaria.
* Jon Mikel Arano Aramendi (1961-), idazlea.
* Jokin Mujika (1962-), txirrindularia.
* Aitor Garmendia (1968-), txirrindularia.
* Arantxa Artza (1968-), irrati-esatari eta telebista aurkezlea.
* Mikel Otegi (1972-), etakidea.
* Igor Rezola "Dizebi" (1974-), graffitigilea.
* Mikel Gaztañaga (1979-), txirrindularia.
* Zugaitz Ayuso (1979-), ziklo-krosslaria.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Itsasondo 15.jpg|Udaletxe aurreko plaza eta frontoia (eskuinean)
Fitxategi:Itsasondo 02.jpg|Herriaren ikuspegia
Fitxategi:Itsasondo - Estación 4.jpg|Geltokia
Fitxategi:Itsasondo - Río Oria 1.jpg|Oria ibaia Itsasondon
Fitxategi:San Juan ermita - Itsasondo.jpg|San Juan ermita
Fitxategi:Itsasondo - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción 9.jpg|Andra Mariaren Jasokundearen eliza
Fitxategi:Itsasondo - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción 3.jpg|Andra Mariaren Jasokundearen elizako ataria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Itsasondoko albisteak Hitzan

* Itsasondoko udal webgunea