open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mabandla Dlamini

**Mabandla Ndawombili Fred Dlamini** printzea (1930eko azaroaren 11 – Hego Africka, 2025eko ekainaren 28a) swazilandiar politikaria izan zen. Swazilandiako lehen ministroa izan zen 1979tik 1983ra.

Errege familiako kide izan zen eta Sobhuza II.a erregeak lehen ministro izendatu zuen 1979an. 1983an erbesteratu zen, errege fakzioetako batek jazarri ondoren, eta Mswati III.a erregearen koroatzearen ondoren itzuli ahal izan zen. Ondoren, erregearen Aholku Batzordeko kide izendatu zuten.

## Erreferentziak
Fernando Primo de Rivera

**Fernando Primo de Rivera y Sobremonte** militar eta politikari espainiarra izan zen, Filipinetako kapitaintza nagusiko gobernadore birritan izateaz gain, 1907 eta 1909 bitartean eta 1917an Gerra ministro izan zena Antonio Maura eta Eduardo Dato buru zituzten gobernu kontserbadoreetan. Lizarrako I. markesaren eta San Fernando de la Unioneko I. kondearen noblezia-tituluak izan zituen.

## Biografia 
1831ko uztailaren 24an Sevillan jaioa, José Joaquín Primo de Rivera y Ortiz de Pinedoren eta bere emazte Juana María Nepomucena de Sobremonte y Larrazábalen semea zen, Sobremonteko III. markesaren alaba eta Rafael Primo de Rivera y Sobremonteren anaia.

Hirugarren karlistadan borrokatua, Lizarra hartu ondoren Alfontso XII.ak Lizarrako markes titulua eman zion 1877an. 1880 eta 1883 artean Filipinetako kapitain jeneral izan zen eta azken urte horretan San Fernando de la Union-eko konde titulua lortu zuen. 1883an Filipinetatik Espainiara itzulita, haren irudiak Miguel Primo de Rivera iloba gaztea markatu zuen, eta imitatu beharreko arrakasta-eredu bat ikusi zuen.

1897an kapitain jeneral izendatu zuten berriro uharteetan, Camilo García de Polaviejaren ordez, non Emilio Aguinaldoren tropak mendietara bultzatzea lortu zuen, zeinarekin Biak-na-Batoko Ituna sinatu baitzuen 1897an, zeinaren bidez matxino filipinarrak Hong Kongen erbesteratzeko konpromisoa hartzen zuen. 1898an, Filipinetan egon zen bitartean, bosgarren mailako Laureada de San Fernando gurutze handia eman zitzaion, 10.000 pezetarekin pentsionatua. 1898ko apirilean kargutik kendu eta Basilio Augustin y Dávilak ordezkatu zuen.

Gerra ministroa izan zen bitarteko moduan 1874an eta 1875ean, Berrezarkuntzaren hasieran, Antonio Cánovas del Castilloren agindupean zegoen kabinetean; urte batzuk geroago, Antonio Mauraren gobernu kontserbadorean ofizialki hartu zuen kargua 1907an, eta Eduardo Datoren gobernuan 1917an.

1921eko maiatzaren 23ko goizaldeko ordu bi eta erdiak aldera hil zen, Madrilgo Serrano kaleko 25. zenbakiko bere etxean. Ehorzketa hurrengo egunean izan zen San Isidroko Sakramentalean eta bertan izan ziren Antonio Maura, Romanonesko kondea, Valeriano Weyler, Joaquín Milans del Bosch, José Bascarán y Federic, bere iloba Miguel Primo de Rivera, Diego Arias de Miranda edo Manuel de Burgos y Mazo.

## Kanpo estekak
Triberg ur-jauziak

**Triberg ur-jauziak** () Alemanian dagoen ur-jauzi bat da, Oihan Beltzean dagoena, Triberg im Schwarzwald udalerrian.

Alemaniako ur-jauzi altuenetako bat da eta turismogune garrantzitsua da.

## Deskribapena 
Gutach ibaiak 163 metrotan erortzen da jarraian dauden 7 jauzitan zehar

## Erabilera 
Ur-jauziaren gainaldea ez da bereziki ikusgarria. Zentral hidroelektriko zahar batek erabiltzen du han ibaiko ura.

Ibaiaren azpialdea turismorako atonduta dago. Gaueko hamarretatik aurrera argiztatu egiten dute.

## Iruditegia 

Irudi:Black Forest (near Elztal) 9 (39373234625).jpg
Irudi:Blackforest Waterfalls.jpg
Irudi:Triberg Waterfall 3.JPG
Irudi:Schonach-Wasserfall Triberg.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Smolare ur-jauzia

**Smolare ur-jauzia** () Ipar Mazedonian dagoen ur-jauzi bat da, herrialde hartako ur-jauzi garaiena da. Urte osoan ikus daitekeen ur-jauzi bakarra erre bada.

Novo Selo udalerriko Smolare herrixkaren gainean dago, hortik datorkio izena. Urte osoan zehar turista ugari jasotzen ditu.

## Geografia 
Belasica mendiaren iparraldeko magalean aurkitzen da, 600 metrotako altueran. Ur-jauzietara iriteko Smolare herritik ibilbide estu bat jarraitu behar da eta Strumica haranaren ikuspegi itzela dago. Ur-jauziak 100 urtetik gorako pagoak ditu inguruan.

## Deskribapena 
Lomnica ibaiak egiten duen 39,5 metrotako jauzia da. Arroka beltz bigunaren aurka jotzen du ur-jauziak eta putzu handia egiten du, 5x11 metro dituena eta 0,5-0,7 metrotako sakonera. 

## Iruditegia 

Irudi:Smolarski vodopad 23.JPG|Ur-jauzia.
Irudi:Vodopad Smolare.jpg|Ur-jauzia.
Irudi:Смоларски водопад 36.jpg|Ibilbidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Bartolome eliza (Itsaso)

**San Bartolome eliza**, Gipuzkoako Itsaso herriko parrokia eliza da. 

## Historia 
1300. urtearen inguruan datatu dira parte zaharrenak, bere eliz atari erromaniko berantiarra adibidez; eta Gipuzkoako elizen artean zaharrenetakoa da hortaz. Eliz atari horrek bost arkibolta diru, eta irudi sorta bitxi bat, aurpegiak, 7/8 petalodun loreak eta eguzki estrigilatuak. Barruan dagoen bataio pontea ere erromanikoa da.

Atari zahar hori ia desagertua dagoen eraikin baten parte da. XVI. mendean beste bat askoz handiagoa eraiki zen. Besteak beste erretaula nagusi ikusgarri bat jarri ahal izateko aukera eman zuen espazio berriak: Joan Lizarazu urretxuarrak hasi zuen erretaula 1550ean eta uste da Tomas Oñatek amaitu zuela.

1697an kanpandorrea bukatu zen, atariaren gainean geratu zelarik ataripe-dorre baten eran.

## Iruditegia 

Fitxategi:San Bartolome church, Itsaso.jpg|Itsaso herriguneko eraikin nabarmenena da.
Fitxategi:Itsaso San Bartolome 09.jpg|Elizpea.
Fitxategi:Itsaso San Bartolome 05.jpg|Eliz ataria.
Fitxategi:Eliz atari erromanikoa San Bartolome 06.jpg|Aurpegiak eta izar edo loreak atezangoetan.
Fitxategi:Itsaso-1963 9859.jpg|Bataiarri zaharra.
Fitxategi:Itsaso eliza barrualdea j9hbetuk.jpg|Barrualdea.
Fitxategi:Itsasoko_erretaula.jpg|Erretaula nagusia konpontzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kapela mexikar

**Kapela mexikarra** edo **Mexikoko kapela** adaburua gutxi gorabehera altua duen kapela da, 45 cm-ra artekoa eta puntan errematatua, perimetroko hegala oso zabala eta goian biratua, atzeko aldetik 15,5 cm-ra jasoa, eguzkitik babesteko. Tradizioz Mexikon landa-inguruneetan gehien erabiltzen dena, eta herrialde horren ikurra da. Mexikon kapela txarro deitzen zaio kapela mota honi, *txarroek* ('behizainek') eta nekazariek berezkoa dutelako.

Lastozko kapela Mexikoko klimaren intsolazio handira egokitzeko sortu zen Mexikoko kapela. Lastozko bertsioa herri klaseek erabili ohi dutena da; feltro edo ehun nobleetan egindako bertsio asko daude, goi klaseek erabiltzeko.

Kapela mexikarra munduko ospetsuena da, Mexikoko Iraultzan (1910-1920) jantzi zibilekin borrokatu zuten armada irregular, herri-milizia eta abarren erabilera masiboaren ondorioz: gobernu-bandoak bakarrik zuen armada erregularra, eta, beraz, uniformez jantzitako tropak.

Gaur egun Mexikoko kapela ez da ohikoa hiri inguruetan, jai folklorikoetatik, ospakizun abertzaleetatik eta abarretatik kanpo. Herri-musika lantzen dituzten mexikar abeslari eta talde folklorikoek, hala nola, corrido-a, mariatxia, etab., txarroz janzteko ohitura dute, mexikar kapelarekin batera.

## Kanpo estekak
Vincent Kipkemoi

**Vincent Kipkemoi Ngetich** (1999ko urtarrilaren 3an jaioa) Keniako distantzia luzeko korrikalari bat da.

2022ko Madrilgo Maratoi Erdia irabazi zuen 1:01:05eko denborarekin, eta 2023ko Port-Gentilgo 10 km-koa 28:11ko denborarekin. Maratoi distantzian egin zuen debutean, 2023ko Berlingo Maratoian bigarren postua lortu zuen 2:03:13ko denborarekin, maratoi munduko errekorra zuen Eliud Kipchoge herrikidearen atzetik, 31 segundora.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Sammy Korir

**Sammy Korir** (1971ko abenduaren 12an jaioa) Keniako distantzia luzeko korrikalaria da.

## Biografia 
Korir Kiboswa herrian jaio zen, Rift Valley probintziako Nandi konderrian, Kenian. 2003an bigarren postuan amaitu zuen Berlingo maratoian 2:04:56ko denborarekin, lasterketako irabazlearen, Paul Tergat-en, aurreko munduko errekorra hautsi zuenaren, segundo batera. 2008an, 2:09 orduko denbora baino hamar maratoi azkarrago egin zituen lehen gizona bihurtu zen, Dubaiko maratoian hirugarren postuan amaituz 2:08:01eko denborarekin. Lasterketa Haile Gebrselassiek irabazi zuen, berak zuen munduko errekorra hautsiz.

Guztira, Korirrek 20 maratoi egin ditu 2:12:00ko denboratik behera bere ibilbidean.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Gallura

**Gallura** ( edo ,  ahoskatua; ,  ahoskatua) ipar-ekialdeko Sardinian dagoen eskualde historiko eta geografikoa da. Erdi Aroan, uharteko lau epailetzako () bat izan zen.

Hiri eta herri nagusiak Olbia, Tempio Pausania, La Maddalena, Arzachena eta Calangianus dira. 2016 arte Olbia-Tempioko probintziaren parte izanda ere, egun Sassariko probintziaren parte da.

Bertako jendeak gallureraz hitz egiten du. Hauxe, berez, sardinieraren diasistema bat da, korsikerarekin estuki lotua.

Aireportu bat dago Olbian (Olbia-Costa Smeralda). Kortxo, granito eta elikagaien industriak Obia eta Tempion daude. Costa Smeraldan eta La Maddalena uhartean turismo asko dago.

## Historia 
Oraindik ez dute egiaztatu Paleolitoan Galluran gizakia dagoenik. Gizakia duela 700.000 urte inguru iritsi zen Sardiniara, sardo-korsikar blokea zeharkatuz, Toskanar artxipelagoan biltzen den itsasartea zeharkatu ondoren. Hori dela eta, oso litekeena da Galluran Paleolitoan gizakiak egotea. Gizakiaren existentziarik zaharrena Neolitokoa da. Lu Littaroniko Para Aglientun eta Spargiko uharteko Cala Corsararentzat Arci mendiko zeramika eta obsidiana ugari aurkitu zituzten. Horrek erakusten du, beste behin ere, Galluratik orduko "urre beltza" igaro behar izan zela antzinako garaietan. Sardiniatik eta Sardiniarako ibilbideak oso ezagunak ziren, eta bertako baliabideek jende asko erakartzen zuten. Egungo Gallura eskualdean korsikarrak bizi ziren, Erromatar Inperioa hedatu aurretik. Garai nuragikoan, Gallura izan zen Korsikako hegoaldean kultura nuragikoa hedatzeko zubi-burua, bereziki, eta "korridore" baten (Korsikako tipoei dagokienez gertu) eta "tholos korridore mistoaren" hedapena eta mota tipikoa ikusi ziren, askotan inguruko egitura arkitektonikoen eta harkaitzen integrazioarekin lotuak.

K.a. 238an erromatarrek Sardinia konkistatu zutenean, Olbia hiri punikoak garrantzi handia hartu zuen, penintsulatik hurbilen zegoena baitzen eta Calares Turris Lybissonisekin lotzen baitzuen.

## Bibliografia 
*Deecke, W. (1904). *Italy: A Popular Account of the Country, Its People, and Its Institutions (Including Malta and Sardinia)*. Londres: Swan Sonnenschein 
*Domenico, Roy (2002). *The Regions of Italy: A Reference Guide to History and Culture*. Westport, CT: Greenwood Press 
* S. Chessa, *Le Dimore rurali in Sardegna, con particolare riferimento al Monteacuto, al Goceano, al Meilogu e alla Gallura*, Cargeghe, Documenta, 2008 

## Kanpo estekak
Kultura nuragikoa

**Kultura nuragikoa** k.a. 1700 inguruan (Erdi Brontze Aroan) sortu zen Sardinian eta Korsikatik ere zabaldu zen. Brontze Arotik (k.a. 1700etik aurrera) k.a. 238. urtera bitarteko aldia hartzen du, hau da, Erromatar Errepublikak uhartea konkistatu zuen arte.

Bere izena nuragheei zor die, jatorriz Mediterraneo ekialdekoa den kupula faltsuaren printzipioa aplikatzen den dorre-gotorlekuei. Nuragheak kulturaren aztarnarik adierazgarrienak eta aurretik zegoen kultura megalitikoaren bilakaeraren emaitza izan ziren, uhartean trikuharriak eta menhirrak eraiki zituena.

Dorre nuragikoak Europan garaiera handieneko eta hobekien kontserbatutako monumentu megalitikotzat hartzen dira aho batez. Bere funtzioa zein den eztabaidagarria da, batzuek hilobi monumentalak, besteek gotorlekuak, metalak urtzeko labeak, espetxeak edo Eguzkia gurtzeko tenpluak ikusi baitituzte. Badirudi akordio moderno bat dagoela aletegiak eta siloak barne hartzen dituzten defentsa-egituratzat hartzeko.

Gerlari eta nabigatzaileen herria izanda, sardiniarrek Mediterraneoko beste herriekin merkataritzan ziharduten, eta haien kulturak konplexu nuragiko bereizgarriak ekoizteaz gain, Tiscali herrixka misteriotsua, *acqua sacra*zko tenplu enigmatikoak, erraldoien hilobiak eta brontze nuragikoko estatua bereziak ere sortu ditu.

Denbora luzez, bere kultura uhartetik kanpoko beste zibilizazio batzuekin bizi izan zen, hala nola feniziarekin, punikarekin eta erromatarrarekin, haiek suntsitua izan gabe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Evans Rutto

**Evans Rutto** (1978ko apirilaren 8an jaioa, Marakwet barrutian) Keniako distantzia luzeko korrikalaria da, errepideko lasterketa probetan espezializatua. Maratoi debut azkarrena egin zuen 2003ko Chicagoko Maratoian 2:05:50eko denborarekin irabazita. Londresko Maratoia bigarren titulua irabazi zuen, eta Chicagon hurrengo urtean.

2004tik aurrera, Ruttoren forma nabarmen jaitsi zen eta 2006an maratoiak utzi zituen lesio baten ondorioz. Harrez gero ez zen lehiaketetara itzuli, nahiz eta bere marka pertsonalak denbora guztietako 20 korrikalari azkarrenen artean mantentzen dira oraindik.

## Marka pertsonalak 
## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Tiscali

**Tiscali** Sardinian dagoen aztarnategi arkeologikoa da. Izen bereko mendiaren gainean dago. 518 metroko altuera du, Dorgali eta Oliena mendixken artean izanda. Mendiaren tontorrean dolina handi bat dago, eta bertan kultura nuragikoaren azken aldiari (K.a. VI-IV. mendeak) esleitutako eraikin batzuen aztarnak daude.

## Deskribapena 
Herrixka osoa leizeko hormen inguruan eraikita dago, eta ez da ikusten barrunbearen barrualdera iritsi arte, haitzezko horman dagoen irekidura zabal batetik barrena. Ettore Paisek aurkitu zuen 1910ean, oraindik kontserbazio-baldintza bikainetan zegoenean. Hala ere, Antonio Taramellik 1927ra arte ez zuen aztarnategia zehatz-mehatz deskribatu eta kartografiatu.

Hamarkadetako uzteak eta harrapaketak kalte handia egin diote aztarnategiari, baina oraindik ere atmosfera oso iradokitzailea duen lekua da. Dolinaren pareta harritsuan, Lanaitto haranera ematen duen irekidura handi bat dago, Olienatik kilometro gutxira.

1995ean, Sassari eta Nuoroko ondare arkeologikorako Superintendentziarekin bat etorriz, tokiko kooperatiba baten esku utzitako lekua zaharberritzeko eta babesteko proiektu bat hasi zen. Aztarnategia erregulartasunez kudeatzen da, eta gauez segurtasun-zaintzako zerbitzua eskaintzen du. Herrixka nuragikora sartzeko eta bisita egiteko sarrera bat ordaindu behar da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Costa Smeralda

**Costa Smeralda** ( ahoskatua, ; ; ) Sardiniako iparraldeko kostaldea da, 55 km-ko luzera eta 30 km² baino gehiagoko azalera hartzen dituena. Hondartzak eta hirigintza-plan oso zehatz baten arabera eraikitako herrien sistema bat ditu. Ingurua luxuzko helmuga turistikoa da: harea zuriko hondartzak, Pervero golf-kluba, Olbia-Costa Smeralda aireportuko jets sarbide pribatua, eta Estatu Batuetako, Europako, Errusiako eta Arabiako penintsulako VIP bisitarientzako helikoptero-zerbitzua.

Inguruko hiri eta herri nagusiak Arzachena, Olbia, Porto Cervo, Liscia di Vacca, Capriccioli eta Romazzino dira.

Urtero, irailean, «Sardinia Cup» bela-estropada egiten dute, itsasontzi ospetsuekin. Polo partiduen denboraldi bat ospatzen da apirila eta urria bitartean Gershanen Arzachena inguruan. Italiako zinema jaialdia Tavolaran ospatzen dute eta auto klasikoen rally batek antzinako autoen zaleak entretenitzen ditu. Interes arkeologikoko lekuen artean, Li Muriko erraldoien hilobia dago.

Eremuaren garapena 1961. urtean hasi zen, eta konpainien partzuergo batek finantzatu zuen. Partzuergoko presidente eta ordezkaria Karim Aga Khan printzea izan zen. Bertoko hondartza den Spiaggia del Principe ismailiten printzearen omenez izendatu zuten. Proiektuan parte hartu zuten arkitekto ospetsuak Michele Busiri Vici, Jacques Couëlle, Savin Couëlle eta Vietti izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezkio (herrigunea)

**Ezkioko herrigunea** eta Anduaga dira Ezkio herriko bi auzo edo gune populatuak, Ezkio-Itsaso udalerriaren barruan. Ezkio propio izendatzen den tokia, ekialdeko mendi magalean dago. Eta beste gune nagusia Anduaga edo Santa Lutzi, mendebaldeko eta beheko haranean, GI-2632 errepidearen ezker-eskuin, non lantegiak, zerbitzu nagusiak eta etxebizitza berri gehienak dauden, eta Ezkioko udaletxea ere bai.

Herriguneko eraikin nabarmenak dira San Migel eliza eta pilotalekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abel Balderstone

**Abel Balderstone Roumens**, (Ullastrell, 2000ko uztailaren 7a), txirrindulari kataluniarra da, profesionala Caja Rural-Seguros RGA taldean.

## Kirol ibilbidea 
2019an, Murtziako Valverde-Terra Fecundis taldean debuta egin zuen afizionatuetan eta 2022an Caja Rural-Seguros RGA talde amateurrak fitxatu zuen. Eskalatzaile trebea, amateur mailan bederatzi garapen eskuratu zituen eta Espainiako 23 urtez azpiko errepideko txapelketan, brontzezko domina lortu zuen.

Amateurretan izandako emaitza onei esker, 2023an profesionaletara pasatu zen Caja Rural-Seguros RGA taldean.

2025eko ekainean, Granadan jokatuko Espainiako erlojupeko txapelketan gailendu zen.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
### Profesionaletan 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Erano i capei d'oro a l'aura sparsi

thumb| Laura, Laurenziar liburutegian gordetako marrazki batean
'''''Erano i capei d'oro a l'aura sparsi'''* (euskaraz, "Egunsentian barreiatutako urrezko biloak ziren") Francesco Petrarcaren *Canzoniere*ko laurogeita hamargarren lirika da (RVF 90), baita LXIX hamalauduna ere (69.a); bertan, egileak Lauraren aingeru-edertasuna goraipatu eta emakume harekiko maitasuna justifikatzen du.

## Testua eta itzulpena 
## Poemaren analisia 
Sonetoak hamalau lerro ditu, guztiak hendekasilaboz idatzita, lau ahapalditan banatuta: bi lauko nagusi eta bi hiruko nagusi. Errimak ABBA, ABBA; CDE, DCE egitura metrikoen arabera eraikita daude:

**11A**   Erano i capei d’oro a l’aura sp**arsi**

**11B**   che ’n mille dolci nodi gli avolg**ea**,

**11B**   e ’l vago lume oltra misura ard**ea**

**11A**   di quei begli occhi, ch’or ne son sì sc**arsi**;

**11A**   e ’l viso di pietosi color’ f**arsi**,

**11B**   non so se vero o falso, mi par**ea**:

**11B**   i’ che l’esca amorosa al petto av**ea**,

**11A**   qual meraviglia se di sùbito **a****rsi**?

**11C**   Non era l’andar suo cosa mor**tale**,

**11D**   ma d’angelica forma; e le par**ole**

**11E**   sonavan altro che pur voce um**ana**;

**11D**   uno spirto celeste, un vivo s**ole**

**11C**   fu quel ch’i’ vidi: e se non fosse or **tale**,

**11E**   piaga per allentar d’arco non s**ana**.

### Figura erretorikoak 
Testuan agertzen diren figura erretorikoak hauek dira: 

*Senhal*arekin, Petrarcak Dafneren mitoa ere aipatzen du, Apolo jainkoaren maitasun eroaren biktima den ninfa bat, bere gortetik ihes egiteagatik erramu bihurtua. Poetak, bere maiteari greziar mitologian hain errotutako izen bat esleituz, Apolorengan haragitu nahi du bere burua, arte guztien jainko eta, beraz, poesiaren jainko ere bai. Ez da kasualitatea erramua (Dafneren metamorfosiaren ondorioa) aintzaren eta garaipen literarioaren sinboloa ere badela, hainbeste, non Petrarcaren anbizio handiena erramu poetikoarekin koroatzea baitzen. 

Kontzepzio hori azpimarratzen da Dantek eta Petrarcak *parere* ("iruditu") aditzaren erabilera askotarikoan. Beatrice *Vita Nuova*n jator eta zintzo agertzen da, agerikoa da hala dela; Laurak, ordea, aingeru-ñabardura hiperboliko hutsak agertzen ditu (Siziliako lirikako poesian bezala); hainbeste, non dimentsio guztiz subjektibo batean kokatzen den, poetaren zalantza eta duda-mudak direla eta urratuta (*che l'esca amorosa al petto avea / qual meraviglia se di sùbito arsi?*, "maitasunaren ardagaia bularrean neukana, / nor harrituko ote, bat-batean kiskaltzeaz?", zazpigarren eta zortzigarren bertso-lerroak). 

## Oharrak 
## Zerikusia duten sarrerak 
* Petrarcaren *Canzoniere''ko hitzen zerrenda
* Bere mendeku dotorea hartzeko
* Ur garbi, fresko eta gozoak
Itsaso (herrigunea)

**Itsasoko herrigunea** eta Itsaso-Alegia dira Itsaso herriko bi auzo edo gune populatuak, Ezkio-Itsaso udalerriaren barruan. Itsaso propio izendatzen den tokia, ekialdeko mendi magalean dago. Beste gune nagusia, Alegia, mendebaldeko eta beheko haranean, GI-2632 errepidearen ondoan. Gipuzkoako udalerri ohia, egun Ezkiorekin batera Ezkio-Itsaso udalerria osatzen du  (Goierri, Gipuzkoa). 1399. urteko dokumentu batean aipatzen da Itsasoko herria lehen aldiz.

Herriguneko eraikin nabarmenak dira San Bartolome eliza (XVI. m.)., hilerria, Itsasoko udaletxe eta ostatua, eta udaletxe zaharra edo Kontzeju Etxea. Kanpoen daude Kizkitzako baseliza, bertakoek bereziki maite duten Kizkitza mendi gainean dagoena, Alegiako Madalena eliza, San Lorentzo ermita, ondo kontserbatu den kalbarioa gurutzea, ondare izendatutako baserriak eta beste. elementu berezi bat, urka oinarri bat,  kontserbatu du. Mandubizelaia trikuharria monumentua izendatua, Neolito amiaerako, kalkolitoko eta Brontze Aroko materaialek eman ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Itsaso herria
Birongo gaztelua

**Birongo gaztelua**, , Frantziako Biron udalerrian dagoen gaztelu bat da, Akitaniako Dordoina departamenduan.

Gazteluaren tokian jada X. eta XI. mendeetan gotorlekuen aztarna arkeologikoak badaude eta XI. mende amaierako Tolosako dukeen menpeko Birongo jaunak aipatzen dira.
Felix Limo

**Felix Limo** (1980ko abuztuaren 22an jaioa) maratoian espezializatutako distantzia luzeko korrikalari keniarra da.

Limok 15 kilometroko errepideko munduko errekorra izan zuen 2001eko azarotik 2010eko azarora arte. Limok 41:29 minutuko errekorra ezarri zuen Nijmegenen, Herbehereetan, Zevenheuvelenloop lasterketa irabazi zuenean. Deriba Merga etiopiarrak berdindu zuen denbora 2009an.

Portugalgo Maratoi Erdia irabazi zuen 2002an. 2003ko Amsterdamgo Maratoian debuta egin zuen, bigarren postuan amaituz 2:06.42ko denborarekin, William Kipsang irabazleak baino hiru segundo motelago.

Limok 2005eko Chicagoko Maratoian garaipena lortu zuen, baita 2004ko Berlin eta Rotterdamgo maratoian ere. 2004ko Rotterdamgo Maratoia irabazi zuenean, ziurrenik bere ahaleginik onena egin zuen, bere marka pertsonala 2:06:14 eginez. Ez zen inoiz korritutako hamaikagarren maratoirik azkarrena izan bakarrik, baizik eta egun oso haizetsu batean lortu zuen. Limok Chicagoko Maratoiko titulua defendatzeko aukera utzi zuen bizkarreko minagatik, eta 2006ko lasterketa Robert Kipkoech Cheruiyotek irabazi zuen. 2006ko Londresko Maratoia irabazi zuen 2:06:39ko denborareki. Hurrengo urtean itzuli zen eta 2:07:47ko denbora egin zuen, hirugarren postuan lortuz

2013. urtearen hasieran kirola uztea erabaki zuen. Bizkarreko arazoek entrenatzeko gaitasuna murriztu zioten eta maila gorenera iristea ezinezkoa zitzaiola sentitzen zuen: "Ziur nago oraindik maratoiak 2:09 edo 2:10ean egin ditzakedala, baina denbora horiek ez naute gaur egungo hiru maratoilari onenen artean sartuko".

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Olbia-Costa Smeralda aireportua

**Olbia-Costa Smeralda aireportua** ()  Olbia hiria zerbitzatzen duen nazioarteko aireportua da. 2008an 1,8 milioi pertsonek erabili zuten.

Geasar S.p.A.k kudeatua, 2025ean Karim Aga Khan printzearen omenez Olbia-Costa Smeralda-Karim Aga Khan IV.a printzea  aireportua izendatu zuten.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, hegaldi komertzialak pixkanaka itzultzen joan ziren, eta 1963an bertan egoitza zuen Alisarda airelinea sortu zuten. Arrakastaz zabaldu zuen bere sarea eta Meridiana izena hartu zuen 1991n. Hala ere, hedapenak aireportu handiago bat eraiki beharra ekarri zuen hiritik hurbilago eta egungo aireportua 1974an amaitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyeriko artxidiozesia

**Nyeriko artxidiozesia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar artxidiozesia da. 1905eko irailaren 14an ezarri zen Kenyako *sui iuris* misio gisa, 1909ko uztailaren 12an bikariotza apostoliko mailara igo zen, 1926ko martxoaren 10ean Nyeriko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen, 1953ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara igo zen eta 1990eko maiatzaren 21ean artxidiozesi mailara. Artzapezpikuaren egoitza Nyerin dago. Egun artzapezpikua Anthony Muheria da.

## Ordinarioak 
### Kenyako bikario apostolikoak 
* Filippo Perlo (1909-1925)
* Giuseppe Perrachon (1925-1926)

### Nyeriko bikario apostolikoak 
* Giuseppe Perrachon (1926-1930)
* Carlo Re (1931-1947)
* Carlo Maria Cavallera (1947-1953)

### Nyeriko apezpikuak 
* Carlo Maria Cavallera (1953-1964)
* Caesar Gatimu (1964-1987)
* Nicodemus Kirima (1988-1990)

### Nyeriko artzapezpikuak 
* Nicodemus Kirima (1990-2007)
* Peter Joseph Kairo (2008-2017)
* Anthony Muheria (2017-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* John Njue (2002-2007)

## Apezpiku laguntzailea 
* Caesar Gatimu (1961-1964)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benedetto sia ’l giorno, e ’l mese, e l’anno

'''''Benedetto sia 'l giorno, 'l mese, e l'anno'''* (euskaraz, "Bedeinkatua izan bedi eguna, hila, eta urtea") Francesco Petrarcaren *Canzoniere*ko hirurogeita batgarren lirika (RVF 61.a) eta XLVII sonetoa (47.a) da. 1327ko apirilaren 6an, Avignonen, Laura izeneko emakume batez maitemindu eta handik urtebetera idatzi zuen, topaketaren eguna eta lekua ospatzeko.

## Testua eta itzulpena 
## Metrika-egitura 
Sonetoak hamalau lerro ditu, lau ahapalditan banatuta: bi lauko nagusi eta bi hiruko nagusi. Errimak ABBA-ABBA; CDC-DCD metrika eskemaren arabera onduta daude.

## Zerikusia duten sarrerak 
* *Canzoniere*ko bertsoen zerrenda
* *Canzoniere''
Benlettery

**Benlettery**, , "Muino Hezeetako Tontorra", Irlandako mendebaldeko Connemara eskualdean dagoen mendi bat da, Galway konderrian. 557 metroko garaiera du.

Twelve Bens mendikateko mendirik hegoaldekoena da eta Connemara Parke Nazionalean dago.
Errisbeg

**Errisbeg**, , Irlandako mendebaldeko Connemara eskualdean dagoen mendi bat da, Galway konderrian. 300 metroko garaiera du.

Roundstone herriaren lursailetan dago eta egun eguzkitsuetan Aran uhartetik iparraldera eta Twelve Bens mendikatea eta Clifden udalerritik hegoaldera ere ikusgai da.
Octavio Fernández Zotes

**Octavio Fernández Zotes** (Cabañeros, Laguna de Negrillos udala, León, 1935 - Galdakao, Bizkaia, 2019ko ekainaren 2a) mediku eta poeta espainiarra, Galdakaon bizi zen urte asko. 

## Biografia 
Octavio Fernández Zotes Cabañerosen (Leon) jaio zen. Valladoliden Medikuntzan lizentziatu zen eta Pediatrian espezializatu zen. Pilar Alonsorekin ezkonduta, bost seme-alaba izanik. Euskadin bizi izan zen hogeita hamazazpi urte baino gehiagoz. Erretiroa hartuta, inoiz erabat utzi ez zituen bere kezka poetikoei heldu zien berriro ere.

## Obra 
### Poesia-liburuak 
* *En las zarzas del camino*, Erroteta, 2005;
* *Memorial inacabado*, Hontanar, 2006;
* *Anónimo viajero*, Hontanar, 2009;
* *La inquietud de los árboles del límite* (José Domingo Gutiérrezekin batera), León, 2012;
* *Hemos llegado tarde y Dios se ha ido*, Lobo Sapiens, 2012;
* *Por si acaso la luz*, Eolas Ediciones, 2015;
* *Ácida bruma*, Eolas Ediciones, 2018.

### Antologiak 
* *Arpegios poéticos*, Santiago (Txile), 2008; 
* *Crisol poético* Santiago (Txile) ,2009.

### Taldeko liburuak 
* *Tiempo de Recreo* , El Recreo, Bartzelona, 2007.
* *La Bañeza, fotos en el recuerdo*, 2022.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larratz (Iruraiz-Gauna)

**Larratz**, edo **Larratza** Iruraiz-Gauna aldean egon zen herri bat izan zen, gaur egun hustua.

## Historia 
1025. urtean datatzen den Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Larraza***. Becerro Galicanoren edizio digitala paratu zutenek, mapan kokatzerakoan, *Larrach* (sic) idatzi zuten, gaztelaniazko gaurko grafian espero daitekeena. OpenStreetMapen *Larratz* bezala jaso zuten. 

Gerardo Lopez de Gereñuk, honako hauek jaso zituen: 

## Kokapena 
Gaur egun, geoEuskadin aurki daitezke *Larratzako Done Erroman tenplua*, *Larratzako herriska* (sic) eta Larratz aurkintza. (Lat: 42.82461473, Lon: -2.50596191). 

Inguruetan Larrazmendi toponimoa ere ezaguna da. Izen horrekin badago aurkintza bat eta gailur bat, (646 m).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maite zintudan (poema)

eskuinera|thumb|412x412px|Dargomyzhskiren poemaren girotzea.
***Maite zintudan*** (errusieraz, Я вас любил, *Ja vas liubil*) Aleksandr Puxkinen olerki bat da, 1829an idatzia eta 1830ean argitaratua. Errusiako poesian "maitasun galduaren gaiaren funtsezko adierazpena" dela esan izan da, eta Puxkinek emakumeekiko duen errespetuzko jarreraren adibide.
thumb|Jatorrizko bertsioa
## Testua 
### Errusieraz 
Я вас любил: любовь ещё, быть может,

В душе моей угасла не совсем;

Но пусть она вас больше не тревожит;

Я не хочу печалить вас ничем.

Я вас любил безмолвно, безнадежно,

То робостью, то ревностью томим;

Я вас любил так искренно, так нежно,

Как дай вам Бог любимой быть другим.

### Latin alfabetoan 

Ja vas liubil: liubov estxo, byt mozhet,

V duxe moiei ugasla ne sovsem;

No pust ona vas bolxe ne trevozhit;

Ja ne khotxu petxalit vas nitxem.

Ja vas liubil bezmolvno, beznadezhno,

To robostiu, to revnostiuu tomim;

Ja vas liubil tak iskrenno, tak nezhno,

Kak dai vam Bog liubimoi byt drugim.

### Itzulpena 
Maite zintudan; orain ere aitor nezake,

Ene maitasun txingar batzuek beren sua gordetzen dute;

Baina ez utzi larritasun gehiago eragiten,

Ez zaitut berriz atsekabetu nahi.

Itxaropenik gabe, mihia lotuta, ordea, izugarri maite zintudan.

Min ziztadez, jeloskorrek eta lotsatiek dakite;

Hain samur maite zintudan, hain zinez,

Jainkoari erregu egiten diot bestek halaxe maite zaitzan.

## Laburpena 
Poeman, Puxkinek dama batenganako bere maitasun sentimenduak adierazi zituen: malenkoniatsu dago, bere maitasun ez-nahikoagatik, eta joaten utzi du, jakinik bere estimuaren damak ezin duela inoiz bera halaxe maitatu eta, beraz, egunen batean harekiko duen maitasun mota izatea opa dio.

## Kultur erreferentziak 
### Doikuntzak musikan 
* *Maite zintudan*, Alexandre Dargomyzhsky musikagilearen kanta (1832)
* *Maite zintudan*, Alexander Alyabyev musikagilearen kanta (1834)
* *Maite zintudan*, Boris Xeremetev musikagilearen kanta (1859)
* *Maite zintudan*, Claus Ogermann konposatzaile eta moldatzailearen kanta (1973)

### Zinean 
Poemak hainbat erreferentzia ditu film sobietar eta errusiarretan; adibidez, berriki Viktor Kossakovskyren dokumentalen *I Loved You* trilogian.
## Kanpo estekak 
* 
* Poema irakurria
Sobietar Batasuneko Hegazkin Industriako Ministerioa

**SESBeko Hegazkin Industriako Ministerioa** (errusieraz: *Министерство авиационной промышленности СССР*) Sobietar Batasuneko gobernuko ministerioa izan zen, hegazkingintzaren ekoizpena gainbegiratzen zuena. 1946a baino lehen, **SESBeko** **Hegazkin Industriako Herri Komisariatua** (*Народный комиссариат авиационной промышленности CCCP* – *Наркомавиапром*) bezala ezagutzen zen.

## Historia 
1939ko urtarrilaren 11n, SESBeko Sobiet Gorenaren Presidiumaren dekretu batek SESBeko Hegazkin Industriako Herri Komisariatua sortu zuen SESBeko Defentsa Industriako Herri Komisarioaren I. Batzordetik (hegazkina).

1939ko urtarrilaren 21eko Herri Komisarioen Kontseiluaren 4C Dekretuaren arabera, NCAPek bere gain hartu zuen:

* Batzar Nagusiak Defentsa Industriako Herri Komisario ohiaren 1., 5., 10. eta 18. artikuluak, aireontziak, motorrak eta ekipoak ekoizten laguntzen zutenak, lotutako negozioekin batera;
* Muntaketa-enpresak ez. 18, 20, 30, 31, fida zaitez Orgoboronpromez (*Оргобонороророноч*) eta fida zaitez Ostekhupravlenie-z (*Остей уравлений*)
* bulego-diseinua 1, 5, 10
* hegazkin-institutuak Moskun, Kazanen, Kharkoven, Rybinsken, Kuibyshev Ingeniaritzako eta Eraikuntzako Institutuan (Novosibirsk, Mosku 2). Lenpromakademiako Departamentua, Moskuko Ingeniarien eta Hegazkingintzako Zuzendaritzako Langileen Prestakuntzarako Institutua;
* 15 eskola tekniko (hegazkingintza Moskun, eta plantan 24 zen., ingeniaritza Ordzhonikidze plantan, elektro-irratia Gorky eta Voronezhen, mekanikoa Vladimirren, eta beste batzuk
* Gaueko 2 departamendu (*Рабочий факультет*) – Moskuko airea eta Permeko industrialdea
* 99 landare-eskola.

1939ko irailean, SBAKko politburoak (b) ebazpen bat onartu zuen "aireontzien fabrikak berreraiki eta eraikitzeari" buruz. 1941. urtearen amaieran hegazkin-fabriken ekoizpen-gaitasuna % 50 baino gehiago handituko zela aurreikusten zuen, 1939. urtearen aldean. Aireontziak egiteko bederatzi planta berri eraikitzea erabaki zen, eta egun daudenak berreraikitzea.

1946ko martxoaren 15ean, komisariatua SESBeko Hegazkin Industriako Ministeriora (*Министерство авиационной промышленности СССР*).aldatu zuten.

## Egoitza nagusia 
Egoitza nagusia Moskun zegoen, Ulansky Lanen, 16 eta 22 zenbakidun bi eraikinetan (D. F. Fridman arkitektoa), 1936an Metrostroy konpainiaren egoitza nagusirako eraikiak. 1939az geroztik, Hegazkingintza Industriarako Herri Komisariatuaren egoitza nagusia hemen dago.

## Ministroak 
## Kanpo estekak
Jaioterri

Eremu legal eta nazioartekoetan, **jaioterria**, **jaiolekua** edo **jaiolekua** pertsona bat jaio den lekua adierazten du. Dokumentuetan maiz erabiltzen den informazio zati bat da, bereziki nortasun argirietan, pertsona bat zalantzarik gabe identifikatzeko, izen-abizenekin eta jaiotze-datarekin batera.

Paradojikoa izan arren, jaioterria ez da nahitaez umea jaio zen lekua. Askotan, bereziki azken hamarkadetan, jaioak ospitaleetan gertatzen dira. Halere, umeak ez du erlaziorik ospitalearen herriarekin. Herrialde askotan derrigorrezkoa da jaiotza gertatu den lekua erregistratzea, hortaz ospitalearena mantenduz. Beste batzuetan, ordea, posible da haurra gurasoen bizilekua ezarrita dagoen lekuan erregistratzea  .

Bereziki, demokrazia eta ongizate-estatua garatu eta gero, Bizkaiko jaioketa asko Gurutzetako ospitalean gertatzen ziren. Hortaz, umeen jaiolekua Barakaldo zen, Bizkaiko bigarren hiria. Halere, bilbotar askok jaiotza-agiri faltsuak bilakatu zituzten, agiriak Bilbo esan dezatela jaioterri bezala. Egoera hori izanda, Kongresuak Kode Zibila aldatu zuen, gurasoei haien une horretako bizilekua umearen jaioleku bezala jartzea ahalbidetzen ziena.

Nazio batzuetam, jaioterriak berez haurraren nazionalitatea zehazten du, latinezko *jus soli* deituriko sistema. Beste herrialde batzuetan, ordea, jaioterriaz gain, gurasoen nazionalitatea ( *jus sanguinis* ) kontuan hartzen da, *jus sanguinis* .

Jaioterria argigabea izan daiteke jaiotza leku ezohiko batean gertatu bada, hala nola itsaso zabaletako bidaietan edo hegazkinetan gertatutako jaiotzetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murgues

**Murgues** Bidasoa ibaian dagoen presa hidroelektriko bat da, Igantzi udalerrian, Nafarroan.

Hidraulicas del Bidasoa S.A. -k ustitzen du eta emakidak 2061eko urtarrilaren 1a arte iraungo du.

6 000 L/s -ko emaria dauka; 5,10 metroko ur jauzia eta 314 kW potentzia ditu.

## Erreferentziak
Brichos (telesaila)

***Brichos*** Brasilgo marrazki bizidun telesaila da. Paulo Munhoz sortu zuen. Seriea ofizialki 2014ko apirilaren 20an estreinatu zen, TV Brasil katean. 2007ko izenburu berdineko filmean oinarritua dago.

## Pertsonaiak 
* **Tales** telesaileko protagonista, jaguar bat.
* **Jairzinho** koati bat.
* **Bandeira** hartz inurrijale urdin bat.
* **Dumontzinho** Furnarius rufus jenio bat.
* **Ratão** sagu bat eta Vila dos Brichosen bidelapur.
* **Ratãozinho** sagu marroi bat.
* **Patrícia "Paca"** Cuniculus paca bat.
* **Michele "Mica"** lehoi-tamarin urrekara bat.
* **Jaqueline "Jaca"** kaiman beltz bat.
* **Jaguar** Tales eta Têmisen aita.
* **P. Dumont** Dumontzinhoren aita.
* **Rubinelson** Jaca eta Nelsinhoren aita, eta Jaguar eta P. Dumonten lagunik onena.
* **Oncília** Tales eta Têmisen ama.
* **Têmis** Talesen anaia gazteagoa.
* **Jarina** Jaca eta Nelsinhoren ama.
* **Olavo** Bandeiraren aita.
* **Olívia** Bandeiraren ama.
* **Madame Ísis** arraia more bat.
* **Juju Camaro** aurkezle loro bat.
* **Dona Gina** tapir arrosa bat eta Jairzinhoren ama adoptiboa.
* **Dra. Sula** arrano bat.
* **Maya** bengalako tigre bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (portugesez)
Funvera presa

**Funvera** Bidasoa ibaian dagoen presa hidroelektriko bat da, Bera udalerrian, Nafarroan.

Funvera S.A.-k ustitzen du eta emakidaren bukaera 2061eko urtarrilaren 1ean izango da.

13 000 L/s -ko emaria eta 7,3 m-ko ur-jauzia ditu. 750 kW potentzia dauka.

## Erreferentziak
Ventas de Yanci presa

**Ventas de Yanci I** Bidasoa ibaian dagoen presa hidroelektriko bat da, Sunbilla eta Igantzi udalerrien artean, Nafarroan.

Iberdrolak ustitzen du eta emakidaren bukaera 2061eko urtarrilaren 1ean izango da.

7 000 L/s -ko emaria eta 40,84-ko ur-jauzia ditu. 2 900 kW instalatutako potentziarekin, Bidasoan potentzia handiena duen presa da.

## Erreferentziak
Martin Marić

**Martin Marić** (Belgrad, 1984ko apirilaren 19a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matea Matošević

**Matea Matošević** (Zagreb, 1989ko martxoaren 14a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Embuko elizbarrutia

**Embuko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 1986ko ekainaren 9an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Embun dago. Egun apezpikua Peter Kimani Ndung'u da.

## Ordinarioak 
* John Njue (1986-2002)
* Anthony Muheria (2003-2008)
* Paul Kariuki Njiru (2009-2023)
* Peter Kimani Ndung'u (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Samuel Schmid

**Samuel Schmid** (Rüti bei Büren, 1947ko urtarrilaren 8a) suitzar politikaria da. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 2005ean.

Bernako Unibertsitatean Zuzenbidea ikasi ondoren, abokatu eta notario lanetan aritu zen. Zentroko Batasun Demokratikoa alderdiarekin bat egin zuen, eta bere jaioterriko alkate izan zen 1973tik 1982ra, eta Bernako Kontseilu Nagusiko kide 1982tik 1993ra.

Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen 1994tik 1999ra, eta Estatuen Kontseiluko kide 1999tik 2000ra. 2000. urtean Suitzako Kontseilu Federaleko kide hautatu zuten eta Defentsa sailaz arduratu zen. Suitzako militarrek atzerriko bake-misioetan parte hartzea onartu zuen.

2005ean Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen. 2008an liskarrak izan ziren bere alderdiaren barruan eta Schmid, beste kide moderatu batzuekin batera, alderdi hau utzi eta Alderdi Burges Demokratikoarekin bat egin zuen. Urte amaieran Kontseilu Federaleko kide gisa dimititu zuen.

2009an, 2008ko Hego Osetiako Gerra ikertzeko Europar Batasuneko adituen kontseiluko kide izendatu zuten.
Isioloko elizbarrutia

**Isioloko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 1995eko abenduaren 15ean ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 2023ko otsailaren 15ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Isiolon dago. Egun apezpikua Peter Munguti Makau da.

## Ordinarioak 
### Isioloko bikario apostolikoak 
* Luigi Locati (1995-2005)
* Anthony Ireri Mukobo (2006-2023)

### Isioloko apezpikuak 
* Anthony Ireri Mukobo (2023-2024)
* Peter Munguti Makau (2024-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Peter Munguti Makau (2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nhulunbuy

'''''', Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan. Arhem Lurraldearen ekialdeko Gove penintsulan dago.

2011n 3.350 biztanle zituen. Australiako aborigen komunitatea da.
Birgit Minichmayr

**Birgit Minichmayr** (Linz, Austria, 1977ko apirilaren 3a) aktorea da. 

## Bizitza 
Arte dramatikoak ikasi zituen Vienako Max-Reinhardt seminarioan.

### Lan ibilbidea 
Minichmayrek Vienako Burgtheater antzokian hasi zuen bere ibilbidea, eta lan ugaritan jardun zuen, besteak beste, Arthur Schnitzlerren *Der Reigen*, William Shakespeareren *Troilus and Cressida* eta Johann Nestroyren *Der Färber und sein Zwillingsbruder*. 2000. urtean egin zuen debuta zineman, Barbara Brechte pertsonaia interpretatu zuen Jan Schütteren *The Farewell* filmean, Sepp Bierbichler eta Monika Bleibtreurekin batera. 2000. urtean, Minichmayr Peter Sämannen "Böses Blut" izeneko telesailean agertu zen. Urte berean, Nestroy Prize austriar saria irabazi zuen "Gazte Talenturik Onena" lanarengatik. 2006 urtean *Kronprinz Rudolfs letzte Liebe* filmean jardun zuen, eta *El Perfume: Historia de un Asesino* lanaren egokitzapenean, Grenouilleren ama hezurmamituz.

Zinema

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2000. urtean Nestroy Prize austriar saria irabazi zuen "Gazte Talenturik Onena" lanarengatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Birgit Minichmayr,  Internet Movie Database
Maralalgo elizbarrutia

**Maralalgo elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 2001eko ekainaren 15ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Maralalen dago. Egun apezpikua Hieronymus Emusugut Joya da.

## Ordinarioak 
* Virgilio Pante (2001-2022)
* Hieronymus Emusugut Joya (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arhem Lurraldea

**Arhem Lurraldea**, , Australiako iparraldean dagoen eskualde historiko bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan.

Darwin hiritik 500 kilometro ingurura dago.

Matthew Flinders britainiar itsasgizona 1623an bertatik nabigatu zuen *Arhem* herbeherear itsasontziaren omenez izendatu zuen.
Gove penintsula

**Gove penintsula**, Australiako iparraldean dagoen penintsula bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuko Arhem Lurraldearen ipar-ekialdean.

Usadioz, Yolngu herriaren bizilekua da.
Yolngu

**Yolngu** edo **Yolŋu**, Australiako aborigen herri bat da. Usadioz, Iparraldeko Lurraldea estatuko Arhem Lurraldea bizileku du.

Yolŋu Matha hizkuntzaz mintzatzen dira.
Bikario (Antzinako Erroma)

thumb|Erromatar Inperioko diozesiak, 300  urte inguruan.
**Bikarioak** Erromako administrazioako goi funtzionarioak ziren, Dioklezianoren administrazioaren aldaketen ondoren, bakoitzak diozesi baten ardura zuena, pretorioko prefekto baten agindupean. Erromatar Inperioaren Ekialdeko zatian, grekoa administrazioan literaturan eta hainbat eremutan erabiltzen zen zati helenizatuan, bikario inperialak, *exarch* izena zuten.

Gobernadore eta bikarioek agintari judizial eta erlijioso gisa jardun zuten beren barrutietan, baina ez zituzten  eginkizun militar eta zibilak metatu, horiek, Pretorioko Prefekturan mantendu baitziren. Gobernadore probintzialen status pertsonalaren aniztasunaren kontrara, diozesietako bikarioak maila ezin hobeko ekiteak izan ziren salbuespenik gabe, baina arazo batzuk planteatzen dira probintzietako gobernadore *clarissimus* eta kontsularrekiko beren jurisdikzioaren benetako irismenari buruz, prokontsulek zuzenean enperadorearen aurrean erantzuten baitzuten.

Enperadorearen aurrean, zerga-bilketaren eta bere lurralde-barrutietan hasitako jardun judizialen erantzule ziren, eta pretorioko prefektuei zegozkien funtzioak ere eman zitzaizkien, enperadorearen izenean zuzendutako  vice sacra epaiketetan (enperadoreordeentzat bakarrik gordetako pribilegioa). Pretorioko prefektuen balizko gehiegikeriei aurre egitea zuen helburu, ohiko eskumenak murriztu baitzizkieten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Numbulwar

'*** edo **Rose River Reservation*', Australiako herri txiki bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan. 

Australiako aborigen komunitatea da.
Nyirripi (Iparraldeko Lurraldea)

**Nyirripi**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan. 

2021ean 251 biztanle zituen. Australiako aborigen komunitatea da.
Papunya

**Papunya**, Pintupi-Luritjaz **Warumpi**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan. 

2016an 404 biztanle zituen. Australiako aborigen komunitatea da.
Tennant Creek

**Tennant Creek**, Warumungu hizkuntzaz: **Jurnkkurakurr**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan. 

2021ean 3.080 biztanle zituen, horietatik %55ak (1.707) bere burua Australiako aborigenatzat identifikatzen du.
Marsabiteko elizbarrutia

**Marsabiteko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 1964ko azaroaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Marsabiten dago. Egun apezpikua Peter Kihara Kariuki da.

## Ordinarioak 
* Carlo Maria Cavallera (1964-1981)
* Ambrogio Ravasi (1981-2006)
* Peter Kihara Kariuki (2006-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ti-Tree (Iparraldeko Lurraldea)

**Ti-Tree**, **Tea Tree** edo **Ti-Tree**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan. 

2021ean 88 biztanle zituen.
Igone Mariezkurrena

**Igone Mariezkurrena** (Pasai Donibane, 1985 ) kazetari eta antropologo euskalduna da.

## Ibilbidea 
Gaztezulo aldizkariko zuzendaria izan zen, eta han idatzitako elkarrizketa eta erreportajeengatik 2011an Rikardo Arregi Kazetaritza Saria jaso zuen kazetari berrien atalean. 

Emakumeen zapalkuntza dokumentatu izan du, besteak beste Pakistanen osatu zuen *Indusen ibaibideak: Himalaiatik Karatxira* erakusketarako bildutako tesgigantza eta argazkiekin , eta *Luminiszentziak* liburuarekin (Irantzu Pastor ilustratzailarekin batera egina), izenburu hedatuan esplikatzen duena zer den: *Emakumeen aurkako indarkeria ikusezinak, eta erresilientzia historia zenbait*. Liburu horretan, elkarrizketen bidez, 63 emakumeren bizitza-historia kontatu zituen, Palestinan, Indian, Lakota Nazioan eta Euskal Herrian jasotakoak  .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murangako elizbarrutia

**Murangako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 1983ko martxoaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Murangan dago. Egun apezpikua James Maria Wainaina Kungu da.

## Ordinarioak 
* Peter Joseph Kairo (1983-1997)
* Peter Kihara Kariuki (1999-2006)
* James Maria Wainaina Kungu (2009-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyahururuko elizbarrutia

**Nyahururuko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 2002ko abenduaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Nyahururun dago. Egun apezpikua Joseph Ndembu Mbatia da.

## Ordinarioak 
* Luigi Paiaro (2003-2011)
* Joseph Ndembu Mbatia (2011-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piet Keizer

**Petrus Johannes Keizer** (Amsterdam, 1943ko ekainaren 14a – *ibidem*, 2017ko otsailaren 10) herbeheretar futbolaria izan zen.

490 partida jokatu zituen Ajax Amsterdam taldearekin 1961 eta 1974 artean. Rinus Michelsek eta Ștefan Kovácsek entrenatutako talde baten ezker muturrean jokatu zuen. 1971tik 1973ra hiru Europako Kopa irabazi zituen jarraian. 1973an bere taldekideek Johan Cruyff ordezkatzeko botoa eman zioten.

Herbehereetako futbol selekzio nazionalarekin 34 partida jokatu zituen eta txapeldunorde izan zen 1974ko Munduko Futbol Txapelketan. 1974ko urrian utzi zuen futbola, Ajaxeko entrenatzaile Hans Kraayrekin taktikari buruz eztabaidatu ondoren.

## Palmaresa 
;Ajax
* Herbehereetako futbol liga: 1965–66, 1966–67, 1967-68, 1969-70, 1971–72, 1972-73
* Herbehereetako futbol kopa: 1960–61, 1966-67, 1969-70, 1970-71, 1971-72
* Kontinente arteko Futbol Kopa: 1972
* Europako Kopa: 1970–71, 1971-72, 1972-73
* UEFAren Europako Superkopa: 1972, 1973
;Herbehereak
* Munduko Futbol Txapelketa: 1974, txapeldunordea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errezkarate

**Errezkarate**  Gipuzkoako erdialdeko mendi bat da, Antzizar muinoan kokatua, Beasaingo udalerriaren lursailetan, Goierri eskualdean. 335 metroko garaiera du. Aldamenean Errezkarate baserriko hondakinak ditu eta Urritxipi eta Udakorriaga tontorren artean dago. Puntu garaienetik gertu, goi-tentsioko dorre bat dago. 

## Abiapuntuak 
* Antzizar auzoa, Idiazabalgo bidetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meruko elizbarrutia

**Meruko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 1926ko martxoaren 10ean ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1953ko maiatzaren 7an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Merun dago. Egun apezpikua Jackson Murugara da.

## Ordinarioak 
### Meruko prefektu apostolikoak 
* Giovanni Balbo (1926-1929)
* Carlo Re (1930-1936)
* José Nepote-Fus (1936-1948)

### Meruko apezpikuak 
* Lawrence Bessone (1954-1976)
* Silas Silvius Njiru (1976-2004)
* Salesius Mugambi (2004-2026)
* Jackson Murugara (2026-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Salesius Mugambi (2002-2004)
* Jackson Murugara (2025-2026)

## Apezpiku laguntzailea 
* Silas Silvius Njiru (1975-1976)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak