open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tricholoma triste

***Tricholoma triste*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria. Gisatuetan, arrozetan eta abarretan kontsumi daiteke. Oso zaporetsuak dira. Marcel Bon-en arabera, *Tricholoma triste,* *Tricholoma terreum* eta *Tricholoma atrosquamosum*-en arteko espezietzat har daiteke.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, koniko-kamutsetik kanpai itxurakora, gero zabaldu egiten da titi batekin. Azal lehorra du, haritsu-ezkatatsua, ezkata iletsuarekin, ikatza bezalako beltzak: zahartzean, banandu egiten dira eta haragi zuria ikusten uzten dute. Ertz zurixka du, lehenbizi inkurbatua, ondoren izurtsua.

**Orriak:** Zabal samar, orritxoekin nahasita, itsatsiak, sabeldunak. Hasieran zuriak, gero grisak.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko luzerakoa eta 0,3 eta 0,8 cm bitarteko lodierakoa, sendoa, zilindrikoa, trinkoa, ondoren fistulosoa, lehorra, luzetara marratua, zuntz txiki beltzaxken bidez, hondo grisaxkaren gainean.

**Haragia:** Sendoa, zuria edo zertxobait grisaxka, batez ere oinean. Usain atseginekoa, baina ez irinarena, zapore leunekoa.

**Etimologia:** *Tricholoma* terminoa grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak. Triste epitetoa, bere kolore grisaxkagatik du.

## Jangarrirtasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Tricholoma terreum* delakoarekin nahas daiteke, baina honen kapelaren kolorea askoz argiagoa da eta oina zurixka du. Marcel Bon-en arabera, *Tricholoma triste*, *Tricholoma terreum* eta *Tricholoma atrosquamosum*-en arteko espezietzat har daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, baso belartsuetan eta goroldiotsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Venezuela, Maroko, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Pakistan, Himalaiako eremua, Mongolia, Txina, Sri Lanka.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Santa Teresaren beso ustelgabea

thumb|Santa Teresaren Merced eliza, Rondan. Barruan gordetzen da erlikia ustelgabea.
thumb|Alba de Tormes hirian, Santa Teresaren hilobia, gainerako gorpuzkinekin.

**Santa Teresaren beso** edo **esku** ustelgabea XVII. mendeko erlikiontzia da, eta Ronda hiriko Merced elizan dago, Malagako probintzian, Espainian. Urre-koloreko zilarrezko pieza da, Santa Teresa Avilakoaren ezkerreko eskua duena barruan (besotzat hartzen den arren aipu gehienetan), harribitxiz apaindua kanpotik. Eskuaren erlikia-ontziak Santa Teresaren beste erlikia bat du oinarrian, 'Teresa de Jesús' izenpe olografoa daraman gutun baten zati bat.

Santuaren gorputzaren beste zatiak Alba de Tormes (Salamanca) hirian daude, Deikundearen monasterioan, eskuin eskua eta bihotza barne.

## Historia 
1582ko urrian Teresa hil eta hamar hilabetera atera ziren gorpuzkiak haren hilobitik. Haren gorputza ustelgabe eta malgu agertu zen, eta orduan Jerónimo Gracián apaizak agindu zuen ezkerreko eskua mozteko eta pieza Avilako San Joseko moja karmeldarrei eman zien, eta, ondoren, Graciánen beraren eskutik, Lisboako San Albertoren komentuko karmeldarrei. Hatz txikia falta zaio, Jerónimo Graciánen jabetzan geratu baitzen.

XIX. mendean, Portugalgo gobernuak karmeldarren ordenak ezabatu zituen, eta eskua Lisboako Patriarkatura pasatu zen. Patriarkatuak Olivaisko Karmeldarren Komentu berrira eraman zuen. 1910eko Portugalgo iraultzarekin, karmeldarrak herrialdetik kanporatu zituzten, eta haietariko batzuk Andaluziako Rondako Karmeldar Oinutsen komentuan biltzea lortu zuten, Santa Teresaren  erlikiontzia beraiekin eramanez.

### Francoren jabetza pribatu gisa 
Espainiako Gerra Zibilaren hasieran errepublikanoak kontrolatutako eremuan gelditu zen Ronda. Hiriko beste eliza batzuekin batera, *motu proprio* jokatzen zuten antiklerikalek eraso egin zioten Karmeldar Oinutsen komentuari; mojak salbatu ahal izan ziren arren, eskuaren erlikia-ontzia hartu zuten errepubilkarrek eta probintziako agintariengana, Malagara eraman zuten. Frankisten bandoaren tropek 1937ko otsailean hiria hartu zutenean, santuaren erlikiontzia José Villalba Rubio koronelaren gauzen artean aurkitu zuten.

Santa Teresaren eskua Malagatik Valladolidera eraman zuten, erakusketa batera. Francisco Franco diktadoreak eliza-baimena lortu zuen bere egoitzako kapera pribatuan, Pardo Jauregian, erlikia gordetzeko. Francok harekin lo egiten zuela esan izan zen bere diktadurako 40 urte luzeetan.

Franco hil eta aste gutxira erlikia Rondako mojengana itzuli zen, Marcelo González Martín kardinalaren bidez; zeinak Carmen Polo Francoren alargunaren eskutik jaso zuen. 

Francoren familiak ez zuen erlikia-ontzia jaso bezala itzuli, gehigarri batekin baizik: San Fernandoren Gurutze Ohoratuaren urrezko domina bat itsatsia zeukan, Francok gerran beti aldean eraman zuen bera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jan van Kessel Zaharra

**Jan van Kessel Zaharra** (Anberes, 1626ko apirilaren 5an baitatua - *ibidem*, 1679ko apirilaren 17a) flandriar margolaria izan zen.

Jan Brueghel Zaharraren biloba, Pieter Bruegel Zaharraren birbiloba eta Jan Brueghel Gaztearen iloba izan zen. Bederatzi urterekin hasi zen Simon de Vosen eskolak jasotzen. Brueghel familiaren ikasle ere izan zen. 1644an Anberesko pintoreen gremioan sartu zen.

Intsektu, lore, itsas ikuspegi, paisaia, alegoria eta genero-eszenen margolari gisa nabarmendu zen.

## Iruditegia 

Jan van Kessel (I) - Garden and house spiders with grass snakes and caterpillars contorted and entwined to spell the artist's name.jpg|Artropodoz eta sugez idatzitako artistaren izena
Jan van Kessel (I) - A sprig of redcurrants with an elephant hawk moth, a ladybird, a millipede and other insects.jpg|*Insektuen izadi hila*
'Butterflies, Other Insects, and Flowers' by Jan van Kessel, 1659, High Museum of Art.jpg|*Tximeletak, beste intsektu batzuk eta loreak*
Jan van Kessel (I) - Still life of fish in a harbor landscape, possibly an allegory of the element of water.jpg |*Arrainen izadi hila portuan, seguruenik uraren alegoria bat*
Allegory of Air by Jan van Kessel (1626-1679).jpg|*Airearen alegoria*
Jan van Kessel (I) - Venus at the Forge of Vulcan - WGA12152.jpg|*Venus Vulcanoren sutegietan *
Jan van Kessel de Oude - Een stilleven van tulpen, een keizerskroon, sneeuwklokjes, lelies etc..jpg|*Lorez, musker batez eta intsektuz osatutako izadi hila*
Van-Kessel-Festons-masques-Fondation-Custodia.jpg|*Maskorrekin egindako maskarak*
David Teniers II and Jan van Kessel I - The Submission of the Sicilian Rebels to Antonio de Moncada in 1411.jpg|*Siziliako matxinoak Antonio Moncadaren mende 1411n*
Jan van Kessel (I) - A River Landscape with Figures on a Track.jpg|*Ibai-paisaia*
Kessel, Jan van the Elder - Africa complete - hi res.jpg|*Afrika*
Kessel, Jan van the Elder - America complete - hi res.jpg|*Amerika*
Jan van Kessel (I) and David Teniers (II) (attributed to) - Soap bubbles, allegory of Vanitas.jpg|*Xaboi ponpak*

## Kanpo estekak
Tricholoma viridifucatum

***Tricholoma viridifucatum*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarritasuna ezezaguna da, baina jangarria balitza  ere, sukaldaritzako interesik gabea, urria delako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbil-kanpai itxurakoa, ondoren zabaldu egiten da, titi zabal eta kamuts bat markatuta utziz. Zetadun azala edo pixka bat fibrilosoa, erdigunean belusduna da, baina ez ezkatatsua, zahartzaroan izan ezik. Kolore hori-berdexka du, erdialdea nabar samarra, beltzarana edo kobre kolorekoa. Ertz uhindua edo bihurria izaten du.

**Orriak:** Nahiko estu eta eskotatuak, kolore zurixkakoa eta batzuetan isla horixkekin, ertz izurtua eta pixka bat zerra itxurakoa.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Betea, solidoa, oinarrirantz loditua, kapelaren antzeko kolorekoa, baina gehienetan zurbilagoa, irregularki sakabanatutako ezkata txiki ilunagoekin.

**Haragia:** Zuria, irin usain eta zapore leunekoa.

**Etimologia:** *Tricholoma* terminoa grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak.

## Jangarritasuna 
Ezezaguna.

### Nahasketa arriskua 
Tonalitate hori-berdexka-arre koloreko beste T*richoloma* batzuekin, hala nola: *Tricholoma arvernense*, *Tricholoma flavovirens*, *Tricholoma auratum*, *Tricholoma coryphaeum*, *Tricholoma fucatum*, *Tricholoma viridilutescens* eta *Tricholoma malluvium*.

## Sasoia eta lekua 
Uda bukaeratik, hostogalkorren basoetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Ameriketako Estatu Batuak.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Jean-Luc Vandenbroucke

**Jean-Luc Vandenbroucke** (Mouscron, 1955eko maiatzaren 31a) belgikar txirrindulari ohia da, pistako zein errepideko probetan lehiatu zena. Frank Vandenbroucke txirrindulariaren osaba da.

## Kirol ibilbidea
Profesionala 1975etik 1988ra, tarte horretan 73 garaipen eskuratu zituen. Gaztetan pistako txirrindularia izan zenez, errepideko probetako 19 prologoetan gailendu zen.

Pistako munduko txapelketetan bi brontzezko domina irabazi zituen, 1978an eta 1984an, bakarkako jazarpen proban.

Errepideko lasterketetan lortutako garaipenik nabarmenenak, honako hauek izan ziren: 1975eko Ardenetako Gezia, 1980ko eta 1985eko Dunkerqueko Lau Egunak, 1982ko Paris-Tours, 1986ko Tour de l'Aude eta 1987ko Espainiako Vueltako etapa bat.

''L'Equipe* egunkarian emandako elkarrizketa batean, 1978ko urrian, Vandenbrouckek azalpen hauek egin zituen dopinari buruz: «Egia da 1978ko Tourrean erregularki esteroide anabolizanteak hartu nituela, medikuaren agindupean. (...) Hiru aste baino gehiagoz, Frantziako Tourrean, gizagaindiko ahaleginak eskatzen zaizkigu eta gailurrera iristeko edozer gauza behar nuen. Askok berdin egiten dute, nik uste, eta ez dut konponbiderik ikusten, etapak laburtzea izan ezik.»

Erretiratu ostean, kirol zuzendari lanetan aritu zen Lotto taldean 1988tik 1999ra. Hiru urte geroago, 2002an, iruzurra leporatu zioten, Djamolidine Abdoujaparoven 1997ko positiboarekin lotuta, taldearen kontuak manipulatu ondoren, dopinarekin lotutako gastuak ezkutatzeko asmoz.

Geroago, Le Samyn eta Binche-Chimay-Binche lasterketen zuzendaria izan da.

## Pistako palmaresa
## Errepideko palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Palmaresa *cyclingbase.com'' weborrian
Khamtai Siphandon

**Khamtai Siphandon** (; Champasak, 1924ko otsailaren 8a – Vientiane, 2025eko apirilaren 2a) laostar militar eta politikaria izan zen. Laosko presidentea izan zen 1998tik 2006ra.

Laosen independentziaren alde borrokatu zuen frantziarren aurka, eta 1950etik aurrera Pathet Lao erakundeko kide izan zen. 1954an Indotxinako Alderdi Komunistako kide bihurtu zen eta 1956tik alderdiko Batzorde Zentraleko kide izan zen. Laosko Gerra Zibilean parte hartu zuen eta komunisten garaipenaren ondoren Defentsa ministro izendatu zuten.

Hamasei urtez egon zen karguan, 1991n lehen ministro izendatu zuten arte. 1998an, lehen ministro kargua aldatu zuen, herrialdeko presidente, 2006an erretiratu zen arte. Laosko Herriaren Alderdi Iraultzailea ere zuzendu zuen 1992tik 2006ra.
Angeles Bravo (kazetaria)

**María Ángeles Bravo Gil** (Espainia, 1963) espainiar kazetaria da, batez ere telebistako aurkezle aritu da.

## Biografia 
1985ean Informazioaren Zientzietan lizentziatu zen (Kazetaritza adarra), Informazio Zientzien Fakultatean (Madrilgo Complutense Unibertsitatea).

## Kazetari ibilbidea 
### Irratian hasierak 
Vigon hasi zuen kazetaritza-jarduera Radio Vigo-Cadena SER eta FMko Ondas Galicia irratietan. Gero, UNEDeko irrati-taldeko kide izan zen, RNEko Radio 3ren emisio erregularren bidez hezkuntza-arloko hainbat programa egin zituen.

1988an, oposizio bidez, Televisión Españolan hasi zen lanean, RTVEren Valladoliden egoitza duen Gaztela eta Leongo Lurralde Zentroan. 

### Telebistan 
Azterketa ofizialak gainditu ostean, TVEk Madrilgo Torrespañan duen albistegien egoitza nagusira joan zen, *Buenos días* albistegiaren erredaktore eta noizbehinkako aurkezle lanak egitera. 

1996-1999 bitartean, TVEren *Telediario Matinal*  izeneko saioa aurkeztu zuen. Ondoren, 1999 urtetik 2003 urtera, asteburuetako albistegietako Gizarte eta Kultura Saileko buru izan zen *Telediarios fin de semana* izeneko saioan.

*La 2 noticias* albistegi-saioan ordezko aurkezlea *eta* *3*. Telediarioko aurkezlea ere izan zen.''''''''* 2007 urteko irailetik 2018 urteko urrira, zuzenean aurkeztu zuen Canal 24 horas kateko *La mañana en 24 horas*, eta, aldi berean, ordezkapenak egin zituen *Telediario Matinal saioan* 2010etik 2012ra, eta *Los desayunos de TVE* saioan, ostera, 2012tik 2014ra.

2012ko urritik 2019ko irailera, Jefatura del Estado delakoari (Estatuko Burutzari) buruzko *Audiencia abierta* (*Audientzia irekia)'' saioa aurkeztu zuen La 1 katean.

2019ko irailetik 2021eko irailera TVEko Albistegien Elkarteko erredaktorea izan zen. Gero, TVEko Albistegien Arlo Nazionaleko zuzendariaren albokoa izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peroxido organiko

Kimika organikoan, **peroxido organiko** peroxido talde funtzionala (R–O–O–R' ) duten konposatuei esaten zaie. R'-a hidrogenoa bada, konposatuei hidroperoxido esaten zaie.
thumb|159x159px|Peroxido organikoen egitura
Peroxidoen O–O lotura erraz hausten da, eta RO· formako erradikal askeak sortzen dira (puntuak parekatu gabeko elektroi bat adierazten du). Beraz, peroxido organikoak oso erabilgarriak dira hasarazle gisa erradikal-polimerizazioetan, erretxina akrilikoak sintetizatzeko etsenplurako. Peroxido organikoak, bere kide ez-organikoak bezala, agente zuritzaile indartsuak dira maiz.

## Sintesia 
Dialkil peroxidoak, adibidez dikumil peroxidoa, sintetizatzeko alkenoak hidrogeno peroxidoz tratatzen dira edo hidroperoxidoen alkilazioa eragiten da.

Diazil peroxidoak azido-kloruroak edo anhidrido azidoak hidrogeno peroxidoz tratatuz prestatzen dira.
ezkerrera|thumb|230x230px|Dikumil peroxidoa
 
H2O2 + 2 RCOCl -> (RCO2)2 + 2 HCl

H2O2 + (RCO)2O -> (RCO2)2 + H2O

## Segurtasuna 
Peroxido organikoak oxidatzaile sendoak dira eta erraz erreakzionatzen dute larruazalarekin, kotoiarekin eta egur-pastarekin. Peroxidoak hotzean eta ontzi opakoetan biltegiratzen dira beroak eta argiak beren berezko erreakzioak azeleratzen baitituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Napoliko Dukerria

**Napoliko Dukerria**,  eta , Italiako hego-ekialdeko kostaldean Bizantziar Inperioaren probintzia bezala sortua izan zen eta IX. mendean lombardiarrek konkistatu ostean praktikoki estatu independiente bilakatutako dukerri bat da. 661 eta 1137 artean iraun zuen, azkean Siziliako Erresumaren eskuetara pasatuz. Hiriburua Napoli zuen eta inguruko lur eremuan hedatzen zen.
Germanizazio

**Germanizazioa** alemaniar hizkuntzaren, herriaren eta kulturaren hedapena da. XIX. eta XX. mendeetako pentsamendu kontserbadore alemaniarren ideia nagusia izan zen, kontserbadurismoa eta nazionalismo etnikoa batera joan zirenean. Hizkuntzalaritzan, alemanez kanpoko hizkuntzen alemanizazioa ere gertatzen da alemanezko hitz asko hartzen dituztenean.

Ordena teutonikoa, Austria, Prusiako Erresuma eta Alemaniar Inperioa bezalako estatuen politiken arabera, germaniar ez ziren gutxiengoei sarritan gomendatzen zitzaien edo are debekatu egin zitzaien jatorrizko hizkuntza erabiltzea , eta haien tradizioak eta kultura zapaldu zituzten hizkuntza inperialismoaren izenean. Horrez gain, Germanosferako immigrazioa ere bultzatu zuen Gobernuak, oreka linguistikoa are gehiago apurtzeko, baina arrakasta maila ezberdinarekin. Alemania nazian, hizkuntza-germanizazioa zenbait talde etnikoren aurkako genozidio politika batek ordezkatu zuen, nahiz eta haiek jada aleman hiztunak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nazionalismo etniko

**Nazionalismo etnikoa**, **etnonazionalismo** bezala ere ezaguna,  nazioa eta nazionalitatea etniaren arabera definitzen diren nazionalismo forma bat da,   talde etniko jakin baten nazio baieztapenarekin lotutako gai politikoakhainbat ikuspegi etnozentrikoan (eta kasu batzuetan etnokratikoan) azpimarratuz.  

Nazionalismo etnikoen oinarri nagusia "nazioak ondare partekatu batek definitzen ditu, normalean hizkuntza komun bat, fede komuna eta arbaso etniko komun bat barne hartzen dituena".  Beste etnia batzuetakoak bigarren mailako herritar gisa sailka daitezke.  

Otomandar Inperioa eta Ameriketako Estatu Batuak nazioa bere lurralde geografikoaren arabera definitzen duten estatu polietnikoen adibideak dira. Anthony D. Smith teorialariak "nazionalismo etnikoa" terminoa erabiltzen du zentzu horretan. Diaspora-ikasketen jakintsuek "nazio" kontzeptua komunitate diasporikoetara zabaltzen dute. **Etnonazio** **eta etnonazionalismo** terminoak sakabanatuta dauden etnien kolektibo kontzeptual bat deskribatzeko erabiltzen dira batzuetan.  Etnia bat osoki definitzeak nazionalismo etnikoa pannazionalismo edo makronazionalismo modu bat bilakatzera eraman dezake, pangermanismoa edo paneslavismoa bezalako kasuetan bezala. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Etnonazionalismoaren gorakada eta demokrazia liberalaren etorkizuna. Kanpo Harremanetarako Kontseilua. 2017ko maiatzaren 24a
Gaio Valerio Flako (kontsula K.a. 93an)

**Gaio Valerio Flako** (), erromatar kontsula izan zen K.a. 93an Marko Hereniorekin batera.

Luzio Valerio Flakoren anaia, k.a. 98an *praetor urbanus* hautatu zuten. Senatuan izan zuen eraginari esker, Flakok Veliako Calliphanako biztanleei erromatar hiritartasuna ematen zien lege bat onartzea lortu zuen.

K.a. 93an, Flako kontsul hautatu zuten Marko Hereniorekin batera, eta ondoren Tito Didioren oinordekoa izan zen Hispaniako gobernu prokontsularrean. Aurreko gobernadoreek zeltiberiarrak gogor tratatu zituztenez, hiriko Senatuaren egoitzan matxinatu ziren, senatariek uko egin ziotelako jendea matxinatzera bultzatzeari.

Flakok ustekabean hartu zuen hiria, eta Senatuaren erreketan parte hartu zuten guztiak hil zituen, 20.000 bat lagun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaetako Dukerria

**Gaetako Dukerria**,  eta , 839 eta 1140 artean Italiako penintsularen hego-ekialdeko kostaldeko Gaeta hirian nagusiki kokatutako Erdi Aroko estatu bat izan zen. 
Garai haietan italiar penintsulan merkataritza nagusitasunaz lehiatzen ziren Itsas Errepubliketako bat izan zen.

## Ikus, gainera 
* Itsas Errepublikak

## Kanpo estekak
Azido asparagusiko

**Azido asparagusikoa** C4H6O2S2 formula molekularra duen organosufre-konposatua da. Sistematikoki azido 1,2-ditiolano-4-karboxiliko deritzo.  Molekulak talde funtzional disulfuro heterozikliko (1,2-ditiolano) bat du, azido karboxilikozko alboko kate batekin.  Zainzurietan egoten da, eta uste da sufre-konposatuen aitzindari metabolikoa dela. Konposatu horiek gernuaren usain bereizgarria eragiten dute, zainzuriak jatearekin lotzen dena.

## Isolamendua eta biosintesia 
Materiala, berez, *Asparagus officinalis* udaberriko landarearen estraktu urtar batetik isolatu zen.  1,2-ditiolano disulfuro ziklikoaren konposatu organikotik eratorria da, eta heterozikloaren 4. karbonoari lotutako azido karboxilikoaren talde funtzionala du.  Azterketa biosintetikoen arabera, azido asparagusikoa azido isobutirikotik eratorria da.  Azido asparaguskoa koloregabeko solidoa da, eta 75,7–76,5 °C-ko urtze-puntua du, dagokion ditiola baino handiagoa, azido dihidroasparagusikoa (edo γ,γ-dimerkaptoisobutirikoa), 59,5–60,5 °C-an urtzen dena.

## Gernuan duen eragina 
Denbora luzez ikusi da zainzuriak jateak gernuaren usaina nabarmen aldatzen duela.  1702an, Louis Lémeryk "usain indartsu eta desatsegina gernuan" esan zuen, eta John Arbuthnotek, berriz, "zainzuriek... gernuak usain fetidoa dute".  Benjamin Franklinek usaina "desatsegina" zela esan zuen, eta Marcel Proustek, berriz, "nire lan-ganbera lurrin-matraze bihurtzen dute". Azido asparagusikoaren usaina sulfuroa duten metabolitoen nahasketa batek eragiten du.

Azido asparagusikoa eta azido lipoikoa antzekoak dira; izan ere, biek dute 1,2-ditiolanozko eraztun bat, hari lotutako azido karboxiliko batekin; hain zuzen, azido asparagusikoak azido lipoikoaren ordez dezake α-keto-azidoa oxidatzeko sistemetan, azido zitrikoaren zikloan adibidez. Azido α-lipoikoaren (R)-(+) enantiomeroa pirubato deshidrogenasa konplexuaren kofaktorea da, eta funtsezkoa da metabolismo aerobikorako.  Azido lipoikoaren degradazio-bidea ongi aztertu da, eta zubi disulfuroa, S metilazioa eta oxidazioa murriztu izanaren frogak jaso dira, sulfoxidoak sortzeko.  Azido asparagusikoaren antzeko eraldaketek horrelako metabolitoak eragingo lituzkete gernuan zainzuriak jan ostean.  Lan sintetikoak berretsi egin du eraztun ditiolanoaren S oxidoak sortzeko azido aspartikoa nahiko erraz oxidatzen dela. Degradazio-tasa oso aldakorra da subjektuen artean; usaina desagertzeko ohiko bizitza erabilgarria 4 h ingurukoa da, eta subjektuen artean %43,4ko aldakortasuna du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacinto Otxoa

**Jacinto Otxoa Martikorena** (Uxue, Nafarroa Garaia, 1917ko urtarrilaren 10a - Iruñea, 1999ko urriaren 9a) militante komunista nafarra izan zen.

Kartzela frankistetan urte gehien egondako presoa izan zen: 26 urte eta 10 hilabete. Bi aldiz egin zuen ihes, eta beti itzuli zen faxismoaren kontrako borroka politikora eta gerrillara. Bi heriotza zigor ezarri zizkioten, eta horien ordez kondena luzeak bete zituen. 1963 urtean Joan XXIII.a aita santuaren heriotza zela eta indultatu, eta 1964 urtean askatu zuten.

Demokraziaren, berdintasun sozialaren eta herrien burujabetzaren aldeko ikur izan zen. 

## Omenaldiak 
1992an, Nafarroako CCOO sindikatuaren V. Biltzarrean, omenaldia eskaini zitzaien Jacinto Otxoari eta Dora Serranori.

2013ko ekainean, José Luis Díaz Monreal  idazleak **Jacinto Ochoa, la prisión más larga**, liburua aurketu zuen,  Ahaztuak 1936-1977 elkartearen eskutik.

2014ko maiatzean, Uxueko bere jaiotetxean plaka bat jarri zen eta omenaldia egin zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ixabel Millet

**Ixabel Millet Heyries** (Paris, Frantzia, 1958) kontalaria, idazlea, formatzailea eta euskal mitologian aditua da.

## Ibilbidea 
Historia ikasi zuen, beti gustuko izan duen gaia da. Paris inguruan sortu eta bertan hazi zen; baina, bere lagun askok bezala, gaztarora iritsita handik ateratzeko beharra sentitu zuen. 23 urte zituela, urte bat hartu zuen bidaiatzeko: Bretainia, Frantziako erdigunea... eta horrela Baionara iritsi arte. Han ezagutu zuen jendea, gizon bat, kultura desberdin bat bere hizkuntza propioa zuena... Dena gustatu zitzaion, eta gelditu egin zen.

Baionara iritsi bezain laster hasi zen euskara ikasten. Bizilekua bilatu eta lana aurkitu bezain pronto, euskarako eskoletan eman zuen izena. Argi zuen kultura bat ezagutzeko hizkuntza ezagutu behar dela.

## Ipuin kontalari 
Sugestopedia ikastaroak ematen ari zela ipuinak kontatzeko aukera sortu zitzaion. Modu honetara joan zen gero eta gehiago sartzen mundu horretan. eab 2001ean ipuin klasikoak sakonki ikertu eta kontatzen hasi zen eta horrek mitologiara eraman zuen. Beste mundu bat aurkitu zuen.

Hainbat herritan izan da ipuinak kontatzen, besteak beste; Lesakako liburutegian,Mendaroko liburutegian,

## Irakasle 
* Frantsesa helduei irakastea izan zen haren lehen lanbidea. Donostian horretan ari zela, poliki-poliki teknika sortzaileak sartzen hasi zen: kantak, olerkiak, marrazkiak… Naturalki, horrela ateratzen zitzaiolako, eta sugestopedian espezializatu zen.

## Argitalpenak 
Hainbat ipuin idatzi ditu:
* *Kanturik gabeko herria* (haur ipuina, Baigorri argitaletxea, 2002);
* *Jainko-jainkosek ez dakite dena* (haur ipuina, Baigorri argitaletxea, 2003); 
* *Bidasoa* (prosa librea-poesia, Irudi s.l. eta Nafarroa Oinez, 2006); 
* *Hotzburuan* (heldu ipuina, EIE, 2006).  
* *Izarren hautsa.*  Ixabel Millet Heyries eta Maddi Iratzoki Bertiz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* AMONA MATANGORRI ipuina YouTube
Caterina Scorsone

**Caterina** **Scorsone** (Toronto, Kanada, 1981eko urriaren 16a) aktore kanadar-estatubatuarra da. Ezaguna da ''Grey's Anatomy* eta *Private Practice* telesailetan Amelia Shepherd-en papera antzezteagatik. Horren aurretik, haur aktore gisa debuta egin zuen Kanadako haurrentzako *Mr. Dressup* programan. Hainbat filmetan ere agertu zen, besteak beste, 2010eko *Edge of Darkness* eta 2014ko *The November Man''. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salonino

**Publius Licinius Cornelius Saloninus Valerianus** (c. 242 &ndash; Kolonia, 260) Erromatar Inperioko enperadorea izan zen 260an.

Galieno enperadorearen eta Kornelia Salonina greziarraren semea eta Valeriano enperadorearen biloba izan zen. Bere aitak Zesar izendatu zuten 258an eta Galiara bidali zuen aginte inperiala defendatzeko.

Kolonian kokatu zen Silvano pretorearen prefektuaren babespean. 260ko uztailean, Kolonian, Silvano eta Salonino setiatu zituen Postumok. Soldaduek augusto izendatu zuten Salonino, Postumoren armadaren desertzioa lortzeko ahalegin desesperatu batean. Hala ere, koloniarrek Postumoren armadaren esku utzi zuten Salonino, eta hil egin zuten.
Zaragozako Museoa

**Zaragozako Museoa** Aragoiko Gobernuako kudeatzen duen museo bat da, hiri horretako Plaza de los Sitiosen dagoena. Aragoiko lurralde osoko museo-zentrorik zabalena eta adierazgarriena da. Bere bildumek historiaurretik XX. mendera bitarteko historia laburbiltzen dute: Antzinaroa, Goi Erdi Aroa, Errenazimendua, Gotikoa, Barrokoa, Goya eta bere garaia, XIX. eta XX. mendeak. Aniztasun zabal hori ekialdeko artearen, zeramikaren edo etnologiaren bilduma bereziekin osatzen da.

Erakundeak bere historian zehar izen ezberdinak jaso dituen arren (Probintziakoa, Arte Eder eta Arkeologiakoa, museoen jauregia...), gaur egun «Zaragozako Museoa» izenaz baino ez da ezagutzen.

## Historia 
Bilduma zabala 1836an sortu zuten, Mendizabalen desamortizazioaren funtsekin, eta legez ezarritako hainbat kanaletatik handituz joan da: erosketak, dohaintzak, gordailuak eta modu bikainean indusketa eta prospekzio arkeologikoen emaitza.

## Egoitzak 
Egoitza nagusian Arkeologia eta Arte Ederrak atalak daude, eta Ricardo Magdalena eta Julio Bravo arkitektoek 1908ko Erakusketa Hispaniar-frantseserako eraikitako eraikin neorrenazentista batean dago. Bere diseinua Infantaren Patioan inspiratuta dago, Gabriel Zaporta Aragoiko errenazimenduko mezenas eta merkatari aberatsaren etxea izan zena.

Museoaren beste egoitzak Pirinio Etxea eta Jose Antonio Labordeta parkeko Albarrazin Etxea dira, inguru horietako herri arkitekturaren eredu tipikoak errepikatzen dituztenak. Alejandro Allaneguik eraiki zituen 1956an. Eraikin horietan etnologia eta zeramika atalak daude, hurrenez hurren. Azken atal batean, egungo Velilla de Ebron dagoen, Celsa erromatar koloniaren aztarnategi arkeologikoko aurkikuntzak daude.  

## Argazki galeria    

Fitxategi:Zaragoza Museo de Zaragoza Pintura mural 551.jpg|Erromatar gariko horma irudia
Fitxategi:Zaragoza - Museo - Kalathos ibérico 02.jpg|Iberiar kalathos margotua. Cueva del Cabuchico (Azuara, Zaragoza) K.a. I. mendea.
Fitxategi:Zaragoza - Museo - Grafito 04.jpg|Campaniko zeramika gaineko grafitoa,(K.a. I. m.). Botorrita (Zaragoza).
Fitxategi:Panel policromado Aljafería.jpg|Alfajeria jauregiko dekorazioa
Fitxategi:Bronce de Botorrita I.jpg|Botorritako lehenengo brontzea
Fitxategi:Ishigami (Tsukioka Gyokusei).jpg|Japoniako nishiki-e xilografia
Fitxategi:WLM14ES - 03112012 130641 ZGZ 11735 - .jpg|Argizaiolak eta etxeko aldaretxoa. bilduma etnologikoa.
Fitxategi:Maestro de la Magdalena de Mansi - Virgen con niño.jpg|Amabirjina eta haurra. XVI. mendea. Magadalena Mansaiaren maisua.
Fitxategi:Aldeana del valle de Amblés o Mujer de la provincia de Ávila (Museo de Zaragoza).jpg|Espainiako Avila probintzian dagoen Valle de Ambléseko emakume bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Kate Walsh

**Kathleen Erin Walsh** (San Jose, Kalifornia, AEB, 1967ko urriaren 13a) aktore estatubatuarra da. ''Grey's Anatomy* eta *Private Practice* telesailetan Addison Montgomery-ren papera antzezteagatik da ezaguna. Horrez gain, beste pertsonaia batzuk ere antzeztu ditu, hala nola Olivia Baker *13 Reasons Why* telesailean eta Madeline Wheeler *Emily in Paris'' telesailean.

## Biografia 
Gaur egun Perthen, Australian, bizi da, bikotekidearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beliar

**Beliar** (), Hispania Ziteriorren, Iberiar goi-lautadan, bizi zen herri zelta izan zen. Iliriako erregeari lotutako testuetan agertzen direnez, iliriar jatorrikoak zirela uste zuten. Harreman handia zuten titiarrekin eta lusoiekin, eta ezaugarri gehienak partekatzen zituzten. Hiri garrantzitsu bat zuten, Nertobriga, k.a. III. mendean brontzezko txanponak igortzen zituena. Txanponetan, zaldizko lantzari bat agertzen da. Aipagarriena, ordea, Sekaisa (Segeda) da, k.a. II. mendean txanponak egiten zituena. K.a. 154an bere lurraldea zabaldu zuten Zeltiberiar Gerren eraginez.

## Ekonomia 
Titiarren eta lusoien eremu berean kokatuta zeudenez, haien ekonomiak ezaugarri berberak zituen. Oinarria nekazaritza zen, oso lur emankorrean baitzeuden. Garagar, zereal eta olibondo uztak. Abeltzaintzan txerriak, ahuntzak eta ardiak hazten zituzten. Abeltzaintza aberatsa zenez, ehungintza-industria oparoa ematen zen, *sagum* izeneko soineko luzea fabrikatzen zuten, jantzi gisa eta zerga gisa ere erabiltzen zutena.

Bere zeramikak zirkulu eta zirkuluerdiko bandak apaintzen zituzten. Metalurgian, badakigu Jalón ibaian urrea eta Moncayon burdina ustiatzen zituztela. Plinio Zaharrak beliarrek egindako armak goraipatzen zituen. Zilarrezko ekoizpenari buruz ia ez dago berririk.

## Erlijioa 
Ia ez dago bere erlijioari buruzko informaziorik eta, beraz, epigrafia begiratu behar dugu. Ez da erraza jainko bakoitzaren funtzioa ezagutzea, izen ezberdinak egon baitaitezke. Tartean, panzeltikoak diren batzuk aurkituko ditugu.

Jainkoak:
* Merkurio: jainko galiar batekin lotua, arimaren gidaria izango da.
* Matres: amatasunarekin, ugalkortasunarekin eta gerraren doluarekin zerikusia duten emakumeen jainkoak. Epitetoak ibaietako lekuak dira, tribu edo herrien izenak.
* Epona: emankortasunari, urei eta hiletei lotutako panzelta-jainkotasuna.
* Sucello: infernuko jainkotasun galiarra, zeramika indigenetan agertu da. Gorputz antropomorfoa batzuetan animaliekin.

## Zeltiberiar Gerrak 
Sekaisak (Segedak) k.a. 154an bere lurraldea handitu zuen. Erromak hau *casus belli* gisa hartu zuen konkista progresiborako. Horregatik beliarrek beste tribu zeltiberiar boteretsuenetako batekin, arebakorekin, aliatuko ziren. Bi herrien indar konbinatuek, lehenik, Kinto Fulvio Noblior erromatarrak Sekaisaren aurka egindako erasoa geldiarazi zuten, eta, ondoren, Numantzian, erasoa arbuiatu zuten.

K.a. 153. urtean gatazka izan zen. Nobliorrek 30.000 gizonek zuten, eta Karo Segedakoa agindupeko segedar eta numantziarren tropa zeltiberiarrek erromatar armadari aurre egin zioten Ribarroyan. Lehen borroka honen emaitza zeltiberiarren aldekoa izan zen, 6.000 erromatar hilik suertatuz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Historia de España*, M. Pidal, Ed. Espasa Calpe, Madril, 1960-1982
* *Protohistoria de la Península Ibérica*, Bartzelona, 2001.

## Kanpo estekak
E. R. Fightmaster

**E. R. Fightmaster** (Ameriketako Estatu Batuak, 1991/92) estatubatuar aktore, ekoizle eta idazle ez-bitarra da. Ingelesez *they* izenordain neutroa darabil.

## Biografia 
Cincinnatin hazi zen, Ohion, eta Seven Hills eskolan ikasi zuen. Gero, Cincinnatiko Unibertsitatean hasi zituen graduko ikasketak,

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
ANFO

[thumb|25 [kilogramoko ANFO-zakuak.]]

**ANFO** () potentzia handiko lehergaia da, amonio nitratoaren eta petroliotik eratorritako erregaiaren nahasketa bat dena. Nahasketa horiek asko erabiltzen dituzte, batez ere meatzaritza- eta eraispen-enpresek.

Amonio nitratoaren eta erregaiaren kantitateak aldatu egiten dira erabilitako erregaiaren kate hidrokarbonatuaren luzeraren arabera. Amonio nitratoaren % 90etik % 97ra bitartekoak dira ehunekoak, eta erregaiaren % 3tik % 10era bitartekoak, adibidez, amonio-nitratoaren % 95ekoak eta kerosenoaren % 5ekoak.

Bere arazo nagusia uretan disolbatzeko erraztasun handia duela da, xurgatzeko joera handia baitu (higroskopia). ANFOri aluminio-hautsa gehitzen zaionean, AIANFO izeneko barietate are indartsuagoa bihurtzen da. ANFOren leherketa distirarik gabekoa da eta uhin hedakorra oso ahaltsua da erabilitako kantitateari dagokionez.

Batez ere lur harritsuetan egiten diren leherketetan erabiltzen dute, bigunak direnean, bai aire konprimituaren bidez pikortatzea laztabinetan sartuz, bai kartutxoak dituen beste forma batean sartuz. Beharrezkoa da laztabina gogor gizentzea detonagailu batekin eta gomazko kartutxo batekin hondoan, emaitza ezin hobeak lortzeko. Gainera, ura duten barrenetan kontraindikatuta dago, kartutxoak erabili ezean.

Beste lehergai batzuekin ere nahastu ohi da, hala nola hidrogel edo emultsioekin, ANFOren ehunekoaren arabera, ANFO astuna osatzeko ( % 70 inguru emultsioa edo hidrogela eta % 30 ANFO).

## Kanpo estekak
Sergio González Álvarez

**Sergio González Álvarez** (Donostia, Gipuzkoa, 2000ko abenduaren 26a-) euskal herritar futbolaria da. Erdilari edo atzelari lanetan jokatzen du.

## Ibilbidea 
*2022ko apirilaren 25ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Elizabeth Romhild

**Elizabeth Romhild** (1960ko urriaren 15a, Kopenhage, Danimarka) Bangkok-en bizi den daniar-armeniar margolaria, eskultorea eta diseinatzailea da. 

## Biografia 
Elizabeth Romhild Danimarkan jaio zen aita armeniar eta ama danimarkarraren familian. Haurtzaroa Iranen igaro zuen. Ingalaterrara joan zen eskolara, Saudi Arabian, Estatu Batuetan, Indonesian bizi izan zen, 1988an Thailandian kokatu zen.

Elizabeth artista autodidakta da. 26 urterekin erretratu errealistak egiten hasi zen, gero itsas paisaiak, paisaiak. Elizabethen lan klasiko eta modernoetako heroia bere sentimendu eta emozio kontziente eta inkontzienteekin duen emakumea da.

Elizabeth Romhild-en lanak Danimarka, Alemania, Suitza, Herbehereak, Italia, Thailandia, Indonesia, Singapur, Hong Kong, Australia eta AEBetako bilduma pribatuetan daude.

1986az geroztik bakarkako eta taldekako erakusketa ezberdinetan parte hartu zuen Indonesian, Thailandian, Danimarkan, Londresen,  Suitzan, Singapurren, Italian, Estatu Batuetan. 

Elizabethek UTOPIA egin zuen Bangkok Elephant Parade nazioartekorako, Christies-ek enkantean egin zuen eta bere elefanteak lortu zuen eskaintzarik handiena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elizabeth Romhild Diseinua
* Elizabeth Romhilden orrialde ofiziala
* Artistaren bizitza Bankog-en bizitzea
* L'Officiel Thailand - MUSE "Elizabeth Romhild"
* Elizabeth Romhild
* Elizabeth Romhilden lanak Pinterest-en
* Artinian-ek eta Elizabeth Romhild-ek elkarren artean elkartzen dira CARITATErako
Carl Bøgh

thumb|300x300px| Udako eguna txerri emearekin, eta bere txerrikumeekin
**Carl Henrik Bøgh** (Kopenhage, 1827ko irailaren 3a - Kopenhage, 1893ko urriaren 19a) daniar margolaria izan zen; animaliekin egindako eszenengatik ezaguna.

## Biografia 
Aita, Hans Henrik Bøgh, eskolako irakaslea zen. Anaia nagusia, Erik Bøgh, kazetari eta antzerkigile bihurtu zen. 1863an, Cathrine Sophie Henriette Møller-ekin ezkondu zen, Barrutiko aguazil baten alabarekin, bertako epaile baten baliokidea. Haien alaba, Elisabeth (1865-1948), ere margolaria izan zen.

Lehen Schleswigeko Gerran soldadu aritu ondoren, Danimarkako Arte Ederren Errege Akademian sartu zen, Johan Ludwig Lund-ekin ikasi zuen, eta animalien pinturan espezializatzea erabaki zuen. 1854an egin zuen lehen erakusketa, Charlottenborg jauregiko Udaberriko Erakusketan. Hiru urte geroago  eman zioten .

1860tik 1861era, ikasketa bidaia bat egin zuen atzerrira, Akademiaren bidaia-bekarekin; Brusela eta Anberes bisitatzen, baina Parisen igaro zuen denbora gehiena. 1870ean eta 1875ean, bere lan batzuk "Royal Painting Collection"-ek (gaur egun Danimarkako Galeria Nazionalak) erosi zituen. 1873an, irakasle izan zen.

Bere oreinen margolanak izan ziren ezagunenetakoak. Norvegiara eta Suediara pintura espedizioak ere egin zituen .

## Bibliografia 
* Bögh, Carl Henrik, In: Ulrich Thieme, Felix Becker (arg. ): *Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart*, Vol. 4: Bida–Brevoort. Wilhelm Engelmann, Leipzig 1910, 189. or
* Bøgh, Carl Henrik In: Carl Frederik Bricka (Ed.): *Dansk biografisk Lexikon*, Vol.3: Brandt–Clavus, 1889, pgs.311–312, @ Projekt Runeberg
* Karl Henrik Bögh, In: Bernhard Meijer (Ed.): *Nordisk familjebok conversationslexikon och realencyklopedi*, Vol.4 Brant–Cesti, 1905 pg.870, @ Projekt Runeberg

## Kanpo estekak 
* Datu biografikoak @ *Kunstindeks Danmark*
* Bøgh @ ArtNet-ren lan gehiago
Jan Leth

**Jan Leth Aagensen** (1932ko abuztuaren 20a - 2010eko urriaren 6a)  daniar artista izan zen.  Jan Leth Elsinoren jaioa, margolari gisa trebatu zen. Artista litografo gisa izen handia egin zuen, eta gero eskulturengatik ezaguna egin zen.

## Hezkuntza eta aurrekariak 
Jan Leth-en prestakuntza formala Danimarkako Arte Ederren Errege Akademian egin zen, Søren Hjorth Nielsen irakasleak zuzenduta, 1965etik 1969ra. Bere lehen erakusketa 1961ean izan zen Kunstnernes Forårudstilling-en (Artisten Udaberriko Erakusketa). Hainbat talde artistikotako kidea izan zen: Decembristerne,  Kunstnersamfundet og Foreningen Danske Grafikere, Danimarkako Arte Ederren Errege Akademiaren Elkartea eta Danimarkako Grabatu Artisten Elkartea .

## Erakusketak eta ordezkaritza iraunkorrak 
Jan Leth-ek bakarkako eta taldekako hainbat erakusketetan parte hartu zuen, pintura, eskultura, marrazki eta instalazioak aurkeztuz Danimarkan eta atzerrian. Ohore eta beka ugari jaso zituen bizitzan zehar. Danimarkako Estatuak bizitza osorako diru-laguntza eman zion 1998an. Bere lana Danimarkako eta nazioartean galeria-bildumetan dago erakutsita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jan Leth-en webgunea
Kelly McCreary

**Kelly McCreary** (Milwaukee, AEB, 1981eko irailaren 29a) aktore estatubatuarra da. ''Grey's Anatomy* telesail dramatikoan Maggie Pierce zirujauaren papera antzezteagatik ezaguna da. 

Broadwayn aritu izan da Dominique Morisseau antzerkigilearen antzezlanetan. Horrez gain, *Castle*, *White Collar* eta *Scandal* telesailetan eta *Being Flynn* (2012) eta *Life'' (2015) filmetan ere agertu da.

## Kanpo estekak
Dora Serrano

**Dora Serrano Serrano** (Cedillo el Condado, Toledo, 1916ko abenduaren 27a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 2013ko azaroaren 1a) militante komunista izan zen.

## Ibilbidea 
Dora Serrano nekazarien familia ugari errepublikazale batean jaio zen Cedillo el Condado herrian. 1936ko uztaileko kolpe militarraren ondoren, tropa matxinoak inguruko herrietara hurbildu ahala, familia osoa Madrilera joan zen.

Gerrako urte haietan, Dora Errepublikako Armamentu Idazkariordetzan aritu zen lanean (1937), zehazki arma-fabrika batean, eta Espainiako Alderdi Komunistann, Sobietar Batasunaren Adiskideak -etan, Nazioarteko Sorospen Gorrian eta Gazteria Sozialista Bateratuak -en afiliatu zen. Gerra amaitzean atxilotu zuten, bere familiako hainbat kiderekin batera. Bere aita eta anaia epaitu zituzten epaiketa sumarisimoan, eta hainbat urtez espetxeratu zituzten, eta Dora Las Ventas-eko emakumeen kartzelan egon zen hainbat hilabetez. 1939an atera zen espetxetik. 

1940ko hamarkadan Iruñeara joan zen bizitzera, bere ahizpa bat bizi zen bertan, eta janari-denda txiki bat ireki zuen Descalzos kalean. Nafarroako hiriburuan bertan, sortzen ari zen PCEren erakunde hasiberriarekin harremanetan jarri zen. Erakunde horretan, besteak beste, Fernando Gómez Urrutia zegoen, bere lehen senarra izango zena (1961ean hil zen arte), eta Jesús Monzonen koinatua eta laguna zen. Talde komunista osatzen zuten kideak 1943ko abuztuaren 23an atxilotu zituzten, eta Madrilgo Poliziaren Zuzendaritza Nagusira eraman zuten. 

Sei urteko kartzela-zigorra ezarri zioten Dora Serranori, nahiz eta ezin izan zen haren aurkako ezer frogatu. Franco hil ondoren, Dora Serranok PCErekin lotu zen  berriro, eta legeztatu ondoren militante aktiboenetako bat bihurtu zen. Iruñeko udal hauteskundeetan parte hartu zuen 1979an. 1980an onik atera zen Iruñeko PCEren egoitzarn aurka jarritako bonbaren eztandatik. 

## Omenaldiak 
* 1992an, Nafarroako CCOO sindikatuaren V. Biltzarrean, omenaldia eskaini zitzaien Jacinto Otxoari eta Dora Serranori.

* 2024an Iruñeko Udalak erabaki zuen Frankismoak errepresaliatutako 10 emakumeren izena jartzea Hego Txantreako kale eta plazei: Dora Serrano Serrano, Julia Bea Soto, Julia Fernández Zabaleta, Aurora Gómez Urrutia ; Mª Luisa Elío Bernal; Josefina Guerendiain Caro; Nemesia Baztán Turrau; Ramona Zapatero Zapatel; Matilde Huici Navaz eta Mª Carmen Húder Carlosena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asparagus

***Asparagus*** landare loredun generoa da, Asparagaceae familiakoa, Asparagoideae subfamiliakoa. 300 espezie inguru daude bere barnean. Gehienak hosto iraunkorreko eta bizitza luzeko landare iraunkorrak dira, oihanpean hazten direnak, hala nola lianak, zuhaixkak edo landare igokariak. Espezierik ezagunena *Asparagus officinalis* jangarria da, eskuarki zainzuri esaten zaiona. Generoko beste kide batzuk, *Asparagus densiflorus* adibidez, landare apaingarri gisa lantzen dira.

## Espezieak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q2853420 }
|sort=P225
|columns=P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}

## Kanpo estekak
Antonio Paredes Candia Arte Museoa

**Antonio Paredes Candia Arte Museoa** () Boliviako El Alto hirian dagoen kultura erakundea da. Antonio Paredes Candia idazlearen proiektu kulturala izan zen. 

## Historia 
Hamabi urte borrokatu izan behar zuen idazleak bere proiektuak agia ikus zezan. Inaugurazioa 2002ko maiatzaren 29an izan zen. Museo honetan Paredes Candiaren margolaritza eta eskultura bilduma pribatua erakusten da. Halaber, bere liburutegia zein hemeroteka ere bertan dago jasota. Guztira 300 artelan eta 11.000 liburu daude.

## Bildumako artistak 
Bildutako lanak egile garaikide handienak dira, besteak beste, Ricardo Pérez Alcalá, Darío Antezana, Gil Imaná, Alfredo La Placa, Marina Núñez del Prado, Cecilio Guzmán de Rojas, Alfredo Domínguez, Arturo Borda, Víctor Zapana, Gonzalo Condarco... Lan horiekin batera ere arkeologiako elementuak ikus daitezke, bereziki Mollo eta Tiahuanaco.

Museoan ere idazlearen bulegoa eta hilobia ikus daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miren Mindegia

**Miren Mindegia** **Petrirena** (Elizondo, Baztan, Nafarroa Garaia, 1985) gidoilaria, kazetaria eta editorea da. 

## Ibilbidea 
Kazetaritza kasi zuen Nafarroako Unibertsitatean eta 2010etik kazetari autonomo bezala ari da Diario de Noticias de Navarra egunkariko Kultura sekzioan,Nabarralde Fundazioan komunikazio arduradun bezala duen lanarekin uztartzen duen jarduna. Ikus-entzunezkoen arloan, gidoigintza eta muntaia lanak egin ditu (“Arantzazu, harriz herri”, “Beloagako gaztelua”, Nabarralde Fundazioaren “Memoria lekuak” saila...). 2018an, “Maria Zugarramurdikoa eta sorginduak izan ziren emakumeak” komikia idatzi zuen, Adur Larrearen ilustrazioekin. Moderatzaile eta aurkezle lanak egin izan ditu hainbatetan, bezero desberdinentzat.

Kultura, feminismoa, historia eta ondarea ditu hizpide bere lanetan, nagusian
180px|thumb|Miren Mindegia

## Lanak 
* *Eneko Aritza. Lehen errege baskoia* Angel Rekalde eta Joseba Larratxek sortutakoa ekarri zuen euskarara (2016).

* *Maria Zugarramurdikoa eta sorginduak izan ziren emakumeak* komikia,  Adur Larrearen ilustrazioekin.(Nabarralde, 2018).
* *Maria de Zugarramurdi y las mujeres que fueron embrujadas.*(Nabarralde, 2018)*.
* Xabier Irujoren *Genocidio en Euskal Herria*  liburuaren editore.
* *Beloaga, memoriaren behatokia* dokumentalaren gidoilari
* *Atxorrotxeko gaztelua, denboraren talaiatik'' dokumentalaren gidoilari

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Pribilegioa izan da Seminario etxeko balkoitik txupinazoa ikustea Berria, 2024.07.10
Paula Fortes

**Paula** **Fortes** (Mindelo, Cabo Verde, 1945eko urtarrilaren 26a – Portugal, 2011ko ekainaren 7a) politikari, aktibista independentista eta erizain kaboverdetarra izan zen.Portugalgo kolonialismoaren aurkako borrokagatik nabarmendu zen.

## Biografia 
Fortes Mindelon jaio zen, São Vicente uharteko herri batean, Cabo Verden, 1945ean. Erizaintza ikasi zuen Lisboako Santa Maria Ospitalean. Ondoren, Conakri Eskola Pilotuan egon zen, eta haurrak zaintzen ere aritu zen.

## Aintzatespenak 
2013an, Amílcar Cabral Fundazioak Fortesen memorien hil osteko liburu bat argitaratu zuen, *Minha Passagem*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fauteako dorrea

thumb|left|Dorrea gertutik ikusita.
**Fauteako dorrea** (korsikeraz: *Torra di Fautea*) Korsika uhartearen Zonza udalerrian dagoen defentsa eraikina da. Dorrea Punta di Fautean dago kokatuta eta hortik izena.

## Historia 
Genovako Errepublikak uhartea XVI. mendetik XVIII. mendera arte Korsika okupatu zuen eta garai horretan pirata berbereen erasoetaz babesteko horrelako dorre ugari altxatu ziren.

Dorre hau, 1617ko Korsikako dorreen egoera azaltzen duen dokumentuan aipatua agertzen da. Bonifacioren jurisdikzioaren mende zegoen. XVII. mendean berriro zaharberritu zen, 1651. urtean turkiarren erasoa pairatu ondoren. 1979an eta 1988an zaharberritua izan zen. 1992an Frantziak Monumento historiko gisa babestu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reyes Carrere Zabala

**Reyes Carrere Zabala** (Donostia, Gipuzkoa, 1966ko abenduaren 31) gipuzkoar eskubaloi jokalari eta entrenatzailea eta politikaria da.

Talde bereko entrenatzailea izan zen 10 urtez. Carrere izan da talde honetan partida gehien zuzendu dituen entrenatzailea, 347 partida jokatu baititu hamaika denboralditan, hiru etapatan. Entrenatzaile izatea utzi zuenean, hiruko historikoa lortu zuen klubarentzat: Liga, Kopa eta Superkopa. 

*Astroc Sagunton* 3 urtez jardun zuen entrenatzaile gisa.      

## Ibilbide politikoa 
2015eko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bildu koalizioa ordezkatuz, Donostiako Udalerako alkategaia izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus Uribe

**Jesus Uribesalgo Uribe-Etxebarria** (Aretxabaleta, Gipuzkoa, 1938ko urtarrilaren 2a - Gijon, 2005eko uztailaren 26a) euskal futbolaria izan zen. Deportivo Alavésen aritu zen. Bere semea Josu Uribe entrenatzailea da.
 
## Kirol ibilbidea 
* Alavés (1956-1960)
* Levante (1960-1962)
* Mallorca (1962-1963)
* Sporting (1963-1969)
* Avilés (1969-1970)

## Erreferentziak
Jorge Pueyo Sanz

**Jorge Pueyo Sanz** (Fonz, Huesca, 1995) Aragoiko telebista aurkezlea eta aragoieraren dibulgatzailea da, ikasketaz abokatua.

## Ibilbidea 
Aragoieraz mintzatzen den Fonz herrian jaio zen Jorge Pueyo eta txikitatik bizi izan du aragoieraren jazarpena, horregatik hizkuntzaren sustatzaile eta dibulgatzaile bihurtu da, hala Aragoiko telebistan nola sare sozialetan.

2018an "Tierra muixada" olerkiarekin "Condau de Ribagorza" lehiaketako saria irabazi zuen. YouTubeko kanal bat sortu zuen aragoiera sustatzeko eta arrakastarik izan ez bazuen ere bere burua ezagutzera eman zuen eta 2019an Aragoiko telebistako *Charrín Charrán* programan erreportari lanetan hasi zen. Programa hau Silvia Cebollak aurkezten zuen eta aragoierazko lehenengo programa izan zen.

2021ean Twitter sarean astelehenetik ostegunera aragoierazko egunerokoa egiten hasi zenean bihurtu zen ezagun. 2022an Aragoiko telebistan gaueko programa aurkezten hasi zen. *A escampar la boira* izena du programak eta aragoieraz pertsona ezagunei elkarrizketak egiten dizkie.

Chunta Aragonesista alderdiko hizkuntza politika batzordeko koordinatzailea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Paz espetxea

**La Paz espetxea** (Gasteiz, Araba) probintziako kartzela izan zen 1861 eta 1973 artean. Espainian sistema zelular berria erabili zuen lehen espetxea izan zen. 

## Sorrera 
La Paz espetxea sortu baino lehenago, Gasteizko kartzela San Vicente elizaren ondoko eraikin batean zegoen.

Bere sorrera Arabako Batzar Nagusietan erabaki zen 1853 urtean; 1858 eta 1859 artean eraiki zen, Martin Sarazibar probintzia arkitektuaren proiektu eta zuzendaritzapean .

## Ezaugarriak 
La Paz espetxea Espainian sistema zelularra erabili zuen lehen kartzela izan zen, Haietatik dozenaka eraman zituzten epaiketarik gabe hiltzeko, eta ezkutuan hobi komunetan lurperatzeko. Hemendik eraman zituzten, esaterako, 1937ko martxoaren 31n Azazetako sarraskian hil zituzten hamasei pertsonak, horien artean orduan Gasteizko alkate zena, Teodoro González de Zarate. 

Gerra Zibilean eta frankismoan, La Paz espetxea diktaduraren errepresioaren ikur bihurtu zen. Herritarren artean "Hotel Rejas" bezala ezagutzen zen. eta La Paz espetxeak martxan jarraitu zuen 1973 urtera arte. Eraikina 1975ean eraitsi zen, Posta kalea luzatuz. Martxoaren 7an La Paz espetxeari zegokiona inauguratu zen, bertan preso egondako eta eraildako pertsonen senideen parte hartzearekin. Memoriagune honek, besteekin batera, eraso anonimoak jasan izan ditu.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak