Tamerlan

**Tamerlan** (, *Timür-i lang*, «Timur herrena») edo **Timur** (, *Timūr*,  «burdina») Keshetik (Transoxiana) gertu jaioa (1336ko apirilaren 9a [25 Ša'bān, 736] - Otrar, Txinarako bidean, 1405eko otsailaren 17a [17 Ša'bān, 807]) konkistatzaile, buruzagi militar eta politiko turko-mongola izan zen, Asia Erdialdeko konkistatzaile nomada handienetako azkena. Tamerlanek Timurtar Inperioa sortu zuen, hedadura handiena bere agindupean lortu zuena, gaur egungo Afganistan, Iran, Irak, Kaukasia, Turkiaren zati bat eta Erdialdeko Asia hartuz. Komandante garaiezina, historiako lider militar eta taktiko handienetakotzat jotzen da, baita basatienetakotzat ere.​​​ Tamerlan artearen eta arkitekturaren mezenas handitzat ere hartzen da, Ibn Khaldun, Hafez edo Hafiz-i Abru gisako intelektualekin erlazionatu baitzen, eta bere erregealdiak pizkunde timurtarra ekarri zuen. 1382 eta 1405 bitartean, bere armada handiek Eurasiako kontinentea zeharkatu zuten, Delhitik Moskuraino, Erdialdeko Asiako Tian Shan mendikatetik Anatoliako Tauro mendietaraino, konkistatuz, birkonkistatuz, hiri batzuk suntsituz eta beste batzuk barkatuz, Tamerlanek Anatolian egindako kanpainek arriskuan jarri zuten existentzia. Tamerlanen ospea Europan zehar hedatu zen, non, mendeetan zehar, eleberrigile eta beldurgarria izan zen. Konkistek zuzenago erasandako herri batzuentzat, haien oroimenak, zazpi mende geroago, fresko dirau oraindik, dela Ekialde Hurbileko hirien suntsitzaile gisa, dela botere nomadaren azken buruzagi nagusi gisa.

1336ko apirilaren 9an, Transoxianako (egungo Uzbekistan) Barlaseko konfederazio nomadan jaioa, Tamerlanek Txagataiko mendebaldeko khanerriaren kontrola hartu zuen 1370erako. Handik abiatuta, kanpaina militarren buru izan zen Asiako mendebaldean, hegoaldean eta erdialdean, Kaukasian eta Errusiako hegoaldean, eta, ibilbidean, Urrezko Hordako khanak; Egiptoko eta Siriako mamelukoak; indarra hartzen ari zen Otomandar Inperioa, eta, Indian, Delhiko sultanerri berantiarra garaitu zituen, eta agintaririk boteretsuena bihurtu zen. Konkista horietatik aurrera, Timurtarren Inperioa sortu zuen, baina hura hil eta gutxira zatitu zen inperioa.

Tamerlan izan zen Eurasiako estepako konkistatzaile nomada handienetako azkena, eta bere inperioak XVI. eta XVII. mendeetan ezarri zituen bolboraren inperio islamiarrak (hau da, otomandar, safavida eta mogol inperioak), egituratuagoak eta iraunkorragoak.​​​ Tamerlán turkiarren eta mongolen ondorengoa zen, eta, ziurrenik, haietako baten zuzeneko ondorengoa ez bazen ere, Gengis Khanekin arbaso komun bat zuen aitaren aldetik, nahiz eta autore batzuek iradoki duten haren ama Khanaren ondorengoa izan zitekeela. Argi zegoen Gengis Khanen konkistek bere bizitzan utzitako ondarea aldarrikatu nahi zuela.​ Tamerlanek mongolen inperioaren berrezarpena irudikatzen zuen, eta, Gerard Chaliand-en arabera, Gengis Khanen oinordekotzat zuen bere burua.

Beatrice Forbes Manz-en arabera, «bere korrespondentzia formalean, Tamerlanek bizitza osoan jarraitu zuen bere burua aurkezten txingisidarren eskubideen zaharberritzaile gisa». Iran, mameluko eta otomandarren aurkako kanpainak justifikatu zituen usurpatutako lurren gaineko mongolen kontrol legitimoa berrezartzeko. Bere konkistak legitimatzeko, Tamerlanek sinbolo eta hizkera islamiarretan oinarritu zen, bere burua «Islamaren Ezpata» izendatu zuen. Hezkuntza eta erlijio erakundeen mezenas izan zen. Bere bizitzan zehar, Borjiginen ia buruzagi guztiak islamera bihurtu zituen. Tamerlanek modu erabakigarrian garaitu zituen Ospitaleko Zaldunak Esmirnako setioan, bere buruari «ghazi» (borrokalari) deituz.​ Bere erregealdiaren amaieran, Tamerlanek Txagataiko Kkanerriaren, Ilkhanerriaren eta Urrezko Hordaren soberakin guztien gaineko kontrol osoa irabazia zuen, eta, Txinan, Yuan dinastia berrezartzen ere saiatu zen.

Tamerlanen armadak multietnikoak eta beldurgarriak ziren Asian, Afrikan eta Europan. Adituek uste dute haien kanpaina militarrek 17 milioi pertsona hil zituztela, hau da, une hartan munduko populazioaren % 5 inguru. Konkistatu zituen eremu guztietatik, Khwarezm izan zen bere espedizioekin gehien sufritu zuena, hainbat aldiz altxatu baitzen haren aurka.

Tamerlan, Ulugh Beg sultan timurtar, astronomo eta matematikariaren aitona zen, Erdialdeko Asia gobernatu zuena 1411tik 1449ra, eta Baburren herenaitona (1483-1530), Mogol Inperioaren sortzailea, orduan Indiako azpikontinente ia osoa gobernatu zuena.​

## Biografia
### Boterearen eskurapena
thumb|ezkerrera|Timurtarren inperioa.
thumb|300px|Tamerlanen estatua, diru-paper uzbeko batean.
Turkiar eta mongol jatorriko noble musulman horrek Eurasiaren zati handi bat konkistatu zuen bi hamarkadetan. 1382 eta 1405 artean, bere armadak Delhitik Moskurainoko lurraldeak zeharkatu, eta konkistatu zituen, baita hiri asko suntsitu ere. Haren erasoaldien artean, aipatzekoa da Delhiko arpilaketa 1398an, eta Otomandar Inperioaren aurkako garaipena 1402an. Timurtarren Inperioa osatu zuen Asiako erdialdean (1370-1405), baita timurtarren dinastia ere, zeinak 1857 arte iraun zuen Indiako Mogol Inperioan. Hala ere, inperioaren handitasunak ez zuen fundatzailearen heriotza baino askoz gehiago iraun. Oinordekoek matxinaden aurka borrokatu behar izan zuten. Hauek izan ziren Tamerlanen lau semeak: Djahangir (1376an hila), Omar Xeikh I.a (1391an hila), Miran Xaa (1408an hila) eta Xaa Rukh. Nolanahi ere, zientziaren eta arteen garapena bultzatu zuten, eta Timurtar Pizkunde izeneko garaia eragin XV. mendean.

Timurtar, izan ere, mongoliar buruzagi nagusietako bat izan zen, Genghis Khanen parekoa. Haren eta haren ondorengoen garaian, munduko hiri ederrenetako bat izan zen Samarkanda, eta artea eta kultura loratu ziren Asiako erdialdeko lurretan. Indian, Persian eta Europan, ordea, musulman munduko hiri nagusietako batzuk gupida gabe suntsitu zituen mongol buruzagi ankerraren irudia zabaldu zen.

Mende eta erdi lehenago Gengis Khanek egin zuenaren oso antzera, boterearen metatze prozesu batek ahalbidetu zion, lehenik, bere tribuaren, barlasen, gaineko kontrola eskuratzea 1361ean, eta, gero, 1370ean, Amīr Husayn-ekin (batzuetan gatazkan eta aliatuta bestetan), Txagatai uluaren (Txagatairen —Gengis Khanen bigarren semea― ondorengoen khanerriari zegokion tribuen konfederazioa) gaineko boterea eskuratzea.

Bere boterearen oinarria eratuta, Suurgatmish izendatu zuen khan. Aipatzekoa da Tamerlan ez zela Khan Handiaren ondorengoen familiakoa, eta mongol Inperioaren tradizioak, Erdialdeko Asiako tribu nomada guztiek onartua, zioen Gengisen ondorengoek soilik eraman zezaketela khan titulua eta subiranotasuna gauzatu. Hala, Tamerlanek ez zuen inoiz erregetza titulurik hartu, eta, bere botere izugarria eta bere kontrolaren izaera autokratikoa gorabehera, murrizketa hori zehatz-mehatz errespetatu zuen, «amir» (komandantea) titulua soilik erabiliz, batzuetan «buzurg» edo «kalān» (handia) adjektiboekin apaindua. Bere posizioa indartzeko, beti, lerro gengistarraren sostengatzaile leialaren jarrera hartu zuen, khan txotxongiloak izendatuz eta haien izenean gobernatuz. Geroago, dinastia lerroko printzesa batekin ezkontzean, «güregen» (erregearen suhia) titulua eskuratu zuen. Hala ere, Gengis Khanen ustezko oinordeko genetiko bihurtu zen. Mijaíl Guerásimov buru zuen talde arkeologiko sobietar batek (М. М. Герасимов) 1941eko ekainaren 22an atera zuen bere gorpua hobitik. Haren eskeletoa berreraiki, eta herrena zela ikusi zuten; bere garairako bereziki altua eta sendoa (1,72 m altu), eta, gainera, ilegorria zela ere aurkitu zen.​​ Sobietarrek egindako ikerketen arabera, mongoloide eta kaukasoarraren nahastutako ezaugarriak zituen. Anekdota gisa, hobitik ateratzeko data, izan ere, bat etorri zen Alemania naziak SESBen inbasioaren hasierarekin.

## Kronologia 
Indiako eta Mongoliako lurraldeetatik, Mediterraneo aldeko lurretara zabaldu zen haren inperioa. Transoxianan (egungo Uzbekistan) finkatu zen barlas mongol leinuko kidea zen. *Lang* deritzoten persiar etsaiek, gudu batean hanka bat elbarritu zitzaiolako, eta izen hori zabaldu zen Europan zehar.

Soldadu mongol nomada batzuen buruzagi gisa hasi zen; 1364an, abentura eta gorabehera askoren ondoren, Ilias Khoja Transoxianako erregea menderatu zuen, eta, 1366-1370 bitartean, Mongol Inperioko khan nagusi bihurtu zen, Samarkandako hirian.

1370-1380 bitartean, Turkestan aldeko khanerriak menderatu, eta, Krimeako mongoliar agintarien laguntzaz, errusiarrei eraso zien. 1380an sartu zen Moskun, eta lituaniarrak garaitu zituen Poltavako guduan.

1383an, Persiako konkistari ekin zion. 1383-1385 bitartean, Khorasan eta Persiako ekialdea konkistatu zituen, eta, 1386-1394 bitartean, Farz, Irak, Azerbaijan, Armenia, Mesopotamia eta Georgia geratu ziren haren mendean. Urte haietan, Tokhtamix Krimeako mongoliar khana izan zuen arerio nagusi; 1391n menderatu zuen Tokhtamix, eta Moskuko hirian egon zen ondoren, urtebetez.

1398an, Indiari eraso zion bertako musulmanek hinduen aurrean toleranteegiak zirelakoan, eta, urte bereko abenduan, Delhiko hiria suntsitu zuen. 1399ko apirilean irten zen Indiatik, eta espedizio bat antolatu zuen Egiptoko mamelukoen eta Baiazid I.a otomandar sultanaren aurka. 1401ean, mamelukoak menderatu zituen Sirian, eta, urte berean, sakaila handia agindu zuen Bagdadeko hirian, bere aurka matxinatu zitzaiolako.

1402an hartu zuen Ankara, eta 1404an erretiratu zen Samarkandara, Bizantzioko enperadoreak eta Egiptoko sultanak men egin ondoren. Hiri hartara iritsi orduko hasi zen Txinako konkista prestatzen, baina gaixotu, eta hil egin zen. Gur-e Amir mausoleoan ehortzi zuten, Samarkandako hirian. Hil ondoren, seme eta biloba nagusien artean banatu zen haren inperio handia.

## Balorazio historikoa
thumb|175px|left|Tamerlanen erretratua, Gioviana sailekoa (1568).
Bere jarraitzaile nomaden leialtasuna mantendu eta irabazteko gai zen politikari eta estratega izan zen, baita egitura politiko jariakor baten barruan jarduteko, hura aldatu, eta armada erraldoi bat parekorik gabeko konkistetara eramateko gai ere. Eta erakutsi zuen, trebezia horiek konkista nomada gehienen aurretiko tribuen botere politikoaren aldeko borroken sotiltasunetatik sor daitezkeen arren, konkistatu zituen lur arabiar eta persiarretan gobernatzeko ere bereziki gai zela. Halaber, merkataritzaren eta nekazaritzaren balioaren ulermen argia erakutsi zuen, hiri setatiak zigortu eta gupidarik gabe menperatuak izan ziren hiriei erreskate hondagarriak ezarri bazizkien ere, eta haiek sustatzeko neurriak hartu zituen, bere tropak erabiliz suntsitu zituzten eremu eta hiriak lehengoratzeko. Finkatutako sinbolo kulturalak manipulatzen ere trebea izan zen, eraikin publikoen eraikuntzan erabiliz bere handitasuna erakusteko, eta erlijioa bere konkistak eta gobernua justifikatzeko erabili zuen.

Ez zekien irakurtzen ez eta idazten ere, eta, hala ere, bere garaiko istorioek arabiarren, pertsiarren eta turkiarren medikuntza, astronomia eta historiari buruzko ezagutzaren berri ematen dute. Bere gorteko kronikagileen istorioek beren gaitasun intelektualen aldeko irudia ematea espero daitekeen arren, gaitasun horiek gutxienez iturri independente baten bidez egiazta daitezke: Ibn Khaldunen autobiografia. 1400-1401ean, Damaskoko setioaren ondoren, Tamerlan aurkitu zuen, eta haren adimen nabarmena eta argudiatzeko zaletasuna nabarmendu zituen.

Lortutako boterea apartekoa izan arren, ez zuen lortu bizirik iraungo zuen gobernu egitura bat ezartzea. Hori, neurri batean, bere politika propioagatik izan zen, erantzukizunak ez zituelako bere ondorengoengan (timurtarrengan) ezta bere komandante militarrengan eskuordetu, aurkari potentzialak ez sortzeko beharragatik justifikatua. Hil zenean, bere biloba eta oinordeko hautatua, Pīr Muhammad b. Jahāngīr, ez zen gai izan bere eskubideari eusteko beste printze batzuen erronken aurrean, eta Tamerlanen ondorengoetako inork ez zuen lortu ez eta bere tropen erabateko leialtasuna. Ondorengotza-gerra luzea eta suntsigarria izan zen, eta dinastia, politiko eta ekonomikoki, ahuleziara eraman zuen.

## Erreferentziak 
## Oharrak
## Bibliografia
**Iturriak**
* 
* Grousset, R., *The Empire of the Steppes - A History of Central Asia*. New Brunswick: Rutgers University Press, 1970 (5.ª reimpr., 1997. Trad. de N. Walford del original francés ed. por Payot).
* Marozzi, J. *Tamerlane: sword of Islam, conqueror of the world*, Cambridge (MA): Da Capo Press, 2006.
* Adshead, S.A.M., *Central Asia in World History*, capítulo 5. Nueva York: St. Martin's Press, I993.
* 

**Bibliografia gehiago**
* Brion, M., *Tamerlan*, Paris: Albin Michel, 1999. 
* Kehren, L., ''Tamerlan - l'empire du Seigneur de Fer*: Neuchâtel, La Baconnière, 1978.
* González de Clavijo, R., *Embajada a Tamorlán*, edición, introducción y notas de Francisco López Estrada, Madrid: Castalia, 2005. ISBN 84-7039-831-8.
* González de Clavijo, R., *La route de Samarkand au temps de Tamerlan*, Relato del viaje de la embajada de Castilla a la corte de Timur Beg (1403-1406) , traducida y comentada por Lucien Kehren. París: Imprimerie nationale, 2002.
* Lamb, Harold, *Tamerlán: El conquistador*, México, D. F.: Ediciones Jasón, 1953. Título original de la obra en inglés: *Tamerlán: The Earth Shaker''. Traducción directa del inglés por Héctor Saldivar González. Impresora Galve.