Pan (generoa)

***Pan*** generoa bi espezie dituen primate taldea da: *Pan troglodytes* edo txinpantzea eta *Pan paniscus* edo bonoboa. Taxonomikoki, bi tximino espezie hauek Panina subleinuan bizirik dauden kide bakarrak dira, Hominini leinuan. Lehenago bi espezieei deitzen zitzaien "txinpantze", eta bonoboak talde bereizi gisa hartzen zirenean "txinpantzeko pigmeo" izena ematen zitzaien. Gizaki, gorila eta orangutanekin batera Hominidae taldea sortzen dute, hizkera arruntean hominidoak. Saharaz hegoaldeko Afrikan dute jatorria, eta gaur egun bi espezieak aurki daitezke Kongoko oihanean. Txinpantzea Mendebaldeko Afrikako beste leku batzuetan ere aurki daiteke. Bi espezieak IUCNren Zerrenda Gorriaren parte dira gaur egun, eta 2017an Bonneko Konbentzioak txinpantzea babes berezirako hautatu zuen. 

## Etimologia 
*Pan* generoa Lorenz Okenek sortu zuen 1816an. Okenek ez zuen arrazoirik eman hautaketa hori justifikatzeko, baina uste da greziar mitologiako Pan jainkotik datorkiola izena. 1828an Brookesek *Theranthropus* proposatu zuen alterantiba gisa, eta Voigtek 1831ean *Chimpansee*. *Troglodytes* ez zegoen eskuragarri, dagoeneko hegazti genero batek izen hori baitzuen, txori horiek zuloetan elikatzeko zuten ohituragatik. Nomenklatura Zoologikoaren Nazioarteko Kodeak *Pan* onartu zuen izen ofizial gisa 1895ean, baina "kobazuloetan bizi direnak" ideia sartu zuten espezie mailan, eta horregatik deitzen da *Pan troglodytes* bi espezieetako bat. 

Ingelesez 1738an jada erabiltzen zen "txinpantze" izena, *London Magazine*n, antza Angolako "gizon barregarria" esamoldetik. Baliteke Bantu hizkuntza batetik abiatzea, portugesetik pasata, gaur egun aurkitu baitaiteke *ci-mpenzi* esamoldea vilieran. Euskaraz *txinpanze* erabili izan da ere, *-ntz-* modu onartuaren ordez.

Johann Friedrich Blumenbachek 1776an *Simia troglodytes* izena eman zion txinpantzeari, *De generis humani varietate nativa liber* liburuan, eta antzinako greko-erromatarrek egindako afrikarren deskripzioari egiten dio erreferentzia *trodlodytes* horrek, nolabait kobazuloetan bizi zirela adierazteko. 1758an Lineok erabili zuen *Homo trodlodytes* gizaki-orangutan hibrido hipotetikoei buruz hitz egiteko. 

Bonoboak, literatura zaharrean "txinpantze pigmeoa", *P. paniscus* izena jaso zuen 1929an, Ernst Schwarzen aldetik. *Paniscus* hori Zizeronek erabili zuen teonimoaren diminutibo bat da. 

## Txinpantzeen eta bonoboen arteko alderaketa 
Txinpantzea (*P. troglodytes*), Kongo ibaiaren iparraldean bizi dena, eta bonoboa (*P. paniscus*), hegoaldean bizi dena, lehen espezie berekotzat jotzen ziren, baina 1928tik desberdintzat hartzen dira. Gainera, *P. troglodytes* lau subespezietan banatuta dago, eta *P. paniscus*ek ez du bat ere. Genomaren sekuentziazioaren arabera, bi *Pan* espezie horiek duela milioi bat urte inguru bereizi ziren.

Desberdintasun nabarmenenak dira txinpantzeak handixeagoak direla, agresiboagoak eta arrek menderatzen dutela taldea; bonoboak, berriz, txikiagoak, baketsuagoak eta emeek menderatzen dituzte taldeak. Ilea beltza edo marroia izaten du. Arrak eta emeak tamaina eta itxura desberdinekoak dira. Txinpantzeak eta bonoboak tximino sozialenetakoak dira, eta gizarte egiturak dituzte komunitate handietan. Fruta txinpantze baten dietako osagai garrantzitsuena da, baina landareak, zuhaitzen azalak, eztia, intsektuak eta beste txinpantze edo tximu batzuk ere jaten dituzte. 30 urtetik gora bizi daitezke, bai askatasunean, bai gatibu.

Txinpantzeak eta bonoboak dira gizakiarengandik gertuen dauden senideak. Tresna sofistikatuak erabiltzen dituzte, eta adarrekin eta hostotzarekin lo egiteko habiak egiten dituzte gauero. Ikasteko gaitasuna asko aztertu da. Kultura bereizgarriak ere egon daitezke herri barruan. Jane Goodall primatologoak hasi zituen *Pan troglodytes*en landa-azterketak.

Adult female and infant wild chimpanzees feeding on Ficus sur.jpeg|Txinpantze eme heldua eta kumea, elikatzen.
015_Chimpanzee_at_Kibale_forest_National_Park_Photo_by_Giles_Laurent.jpg|*P. t. schweinfurthii*, Ugandan.
Apeldoorn_Apenheul_zoo_Bonobo.jpg|Bonobo arra
6_bonobos_WHCalvin_IMG_1341.jpg|Bonobo talde bat, zoologiko batean.

## Historia ebolutiboa 
*Pan* generoa *Homo* generoaren ahaiderik gertukoena da, eta elkarrekin *Gorilla*rena. Honakoa da historia ebolutiboa erakusten duen zuhaitz filogenetikoa:

*Pan* generoa Homininae subfamiliako kidea da, gizakien ahaiderik gertukoena. Euren generoa eta gizakienaren arteko espeziazioa orain dela bost eta hamabi milioi urte artean gertatu zen, txinpantze-gizaki azken arbaso komuna bizi zenean. 1973ean Mary-Claire Kingek egindako ikerketak aurkitu zuen DNAren %99 identikoa dela bi leinuen artean. Beranduago, zifra hori jaitsi zen %94 ingurura, batez ere DNA ez-kodetzailea kontuan hartu zelako. Hala ere, azken urteotan egindako ikerketek berriro ere kokatu dute diferentzia %1 eta %1,2 artean. *Pan* eta *Homo* Hominini leinuan sailkatu ohi dira. Hauen ahaide bizirik gertukoena *Gorilla* generoa da. Taldeen arteko dibergentzia orain dela 6&ndash;10 milioi urte gertatu zela kalkulatu da.

### Fosilak 
Txinpantze eta bonoboen erregistro fosila ia ez da existitzen, batez ere oihanean fosilak sortzeko dauden zailtasunak direla eta. Hala ere, 2005ean Sally McBreartyk deskribatu zuen txinpantzeko fosil bat. Afrikako Erdialdeko eta Mendebaldeko populazioak eta giza fosilak, batez ere Ekialdeko Afrikan aurkitu direnak, oso urrun daude elkarrekiko. Hala ere, Kenyan aurkitu dira *Pan* fosilak, eta horrek esan nahi du Rift Haran Handian gizakien eta *Pan* generoaren arbasoak elkarrekin bizi zirela Pleistozeno Ertainean.

## Anatomia eta fisiologia 
Txinpantzearen besoak hankak baino luzeagoak dira. Txinpantze ar arruntak 1,2 m arteko altuera du. Txinpantze heldu arrek 40 eta 60 kg artean pisatzen dute, eta emeek 27 eta 50 kg artean. Luzatuta daudenean, txinpantze arruntaren beso luzeek gorputzaren altuera bat eta erdi neurtzen dute. Bonoboa txinpantze arrunta baino txikixeagoa eta meheagoa da, baina gorputz-adarrak luzeagoak ditu. Zuhaitzetan, bi espezieek beso luze eta indartsuekin gora egiten dute; lurrean, txinpantzeak lau hankan ibiltzen dira, ukabilak estutuz eta hatz-koskoetan bermatuz. Txinpantzeak orangutanak baino hobeak dira ibiltzen, haien oinak zabalagoak eta hatz laburragoak baitituzte. Bonoboak goiko gorputz-adarrak proportzionalki luzeagoak ditu eta txinpantze arrunta baino maizago gidatzen du. Bi espezieak zutik ibil daitezke bi hanken gainean, eskuekin eta besoekin objektuak garraiatzen dituztenean.

Txinpantzeak ez du isatsik; ilajea iluna du; aurpegiak, atzamarrek, esku-ahurrek eta oinek ez dute ilerik. Aurpegia, eskuak eta oinak agerian dituen azala arrosakara edo oso iluna izan daiteke bi espezieetan, baina argiagoa izaten da indibiduo gazteetan, eta helduaroan ilundu egiten da. Chicagoko Unibertsitateko Zentro Medikoak egindako azterlan batek txinpantze-populazioen arteko desberdintasun genetiko nabarmenak aurkitu ditu. Begi gaineko hezur-ertza uzkurtuta dago, eta sudurra laua da. Barailak ateratzen diren arren, txinpantze baten ezpainak lapikoak egiten dituenean bakarrik ateratzen dira.

Txinpantze baten garuna 282-500 cm3 inguru neurtzen ditu. Giza garuna, berriz, hiru aldiz handiagoa da, 1.330 cm3-ko batez besteko bolumenarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak