open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apadana

thumb|300px|Persepoliseko jauregiko Apadanaren irudia
**Apadana** bat (antzinako persieraz: 𐎠𐎱𐎭𐎠𐎴; persieraz آپادانا) antzinako errege persiarren jauregietako audientzia gela hipostiloa zen. Hiru Apadana handiak, Pasargada, Susa eta Persepolisekoak dira. Hiru hauetatik antzinakoena, Pasargadakoa da, Ziro II.ak egina, baina, beharbada, ospetsuena, Persepolisekoa da, Dario I.aren jatorrizko diseinuaren zati baina honen seme Xerxes I.ak eraikia. Bere aldetik, Dario I.aren Susako neguko jauregiak, gutxi gora-behera, hektarea bateko hedadura du.

Apadanaren aurrekaritzat, Urartuko eraikinen kokapena hartzen da. Beste egitura batzuetan eragina izan zuen, Greziako telesterionetan kasu.

Persepoliseko Apadanak, 112.000 metro karratuko hedadura du. Hirurogeitamabi zutabek eusten zuten sabaia, zutabe horietako bakoitzak, 20 metroko altuera zuelarik. K.a. 331n suntsitua geratu zen, Alexandro Handiaren armadaren esku, zutik, zutabe bakarra geratu zelarik. Zutabeetako harria, gertuko finkapenetarako eraikuntza material bezala erabili zen, baina, XX. mendean egindako berreraikitze lanen ondorioz, 14 zutabe berriz zutik daude. Gela honetara, bi eskailera monumentaletatik sartzen da, bata iparraldean eta bestea ekialdean. Erliebeekin apainduta daude, persiar Inperioaren mende zeuden 23 nazioen ordezkariak erakutsiz, Dario I.ari zerga ordaintzen, enperadorea bera, erdian irudikatuta dagoelarik, eserita. Ordezkari ezberdinak, xehetasun handiz irudikatuak daude, honek, K.a. V. mendean, Pertsiako herri ezberdinen janzkera eta ekipamendua ezagutzea ahalbidetzen duelarik. Antzinako persieraz eta elamiteraz idatzitako inskripzioak daude.

## Ikus, gainera 
* Naqsh-e Rostam
* Persepolis

## Kanpo estekak
Neftis

**Neftis** (*Nebet-Het* Horusen "Etxeko andrea" antzinako egiptoeraz) iluntasuna, zati ikusezina, gaua, heriotza irudikatzen den jainko egiptoarra da. Isisekin oso lotuta dago, eta honen kontrakoa irudikatzen du.

* Izen egiptoarra: **Nebet-Het**. Izen greziarra: , **Neftis**.

## Ikonografia 
Koroa bezala, bere izenaren hieroglifoa, Neb-het, zeraman emakume bezala irudikatua izan zen, saski batekin eta etxe batekin. Batzuetan, eguzki diskoa duten adar batzuk daramatza, eta, beste batzuetan, miru forma zuen. Beste forma asko ere izan zituen, bi Maatetako bat, bi Meritetako bat eta Raren burukoko bi lumetako bat baitzen.

## Mitologia 
Geb eta Nuten alaba zen, Isis eta Osirisen ahizpa-arreba, Seth gaiztoaren emazte-arreba. Sethengandik seme-alabarik izaterik lortu ez zuenez, Osirisekin izan zituen harremanak, eta honengandik seme bat izan zuen: Anubis. Heliopoliseko Eneadaren zati zen. Munduaren sorreraren hasieran, bere senar Sethekin batera, suntsipena eta kaosa sortzen zuen, bere ahizpa Isis eta bere neba Osirisek ez bezala, mundua zibilizatu zutenak eta bakea eta maitasuna irakasten zutenak. Baldintza okerreneko eskualdeetan bizi zen, basamortua kasu, non bidaiariak gidatzen zituen. Ekialdeko haizea ordezkatzen zuen.

Isisi, Osiris baltsamatzen laguntzeagatik, hil errituekin lotzen zen; biek laguntzen zieten hildakoei, hauek ondo egoteaz arduratzen ziren eta Duaterako euren bidaia egokitzen zuten kantuen bidez. Hildakoaren buru ondoan hegoak zabalik zituela irudikatzen ohi zen.

## Epitetoak 
Nebet-Het bere izenak "Etxeko andrea" esan nahi du, etxe bezala, Horus bizi den toki zerutiarra ulertzen delarik; Urt-Hekau "Boteretsua Hitzetan", Isisekin batera, "Ururty jainkotiarrak" Hilen Liburuan; "Gorputzaren Anderea" -Osirisena-, Isisi, aipaturiko jainko hau baltsamatzen laguntzeagatik, "Bajinarik gabeko emakumea", bere senar Sethengatik, Osirisekin harremanak izan, eta honekin Anubis argitu zuen arren. Benramerit, Jerseket eta Menjet ere deitua izan zen Menfisen.

## Sinkretismoa 
Seshat eta Anuket jainkosekin lotua izan zen.

## Gurtza 
Diospolis Parvan gurtzen zen. Baita Komirren ere, Anuketekin batera, eta Sepermerun, Sethekin batera. Menfisen, Menjet forman.
[thumb|200px|Isis, Neftis, Dyed pilarea eta ankha, [Aniren Papiroan.]]

## Aniren Papiroa 
Aniren Papiroan, Neftisek zera esan zion Osirisi, honen hitza egia delarik:

## Kanpo estekak 
 Aniren Papiroa.
Ren

**Ren**, Antzinako Egiptoko mitologiari dagokionez, pertsona baten izena da, gizakiaren osagai izpiritualetako bat.

*Ren* hitza osatzen duen hieroglifoa, aho baten zeinua "R" eta uhin bat da "N". Hieroglifo honek, sinbolismo handia duela nahiko argi dagoela dirudien arren, ez da bere esanahia argitu, soilik fonetikoa izan daitekeena.

Ren, pertsona batek jaiotzean jasotzen zuen izena zen, baina aldatzen zihoana pertsona hori eboluzionatzen zihoan heinean, honela titulu berriak jasoz. Sarri, Renaren luzapena edo aldaketa, ohore ekintza bat zen, non, pertsonak, egindako zerbaitegatik edo gizarte baldintzaren batengatik onarpena jaso zezakeen.

Rena, pertsona bakoitzarentzako izen bakarra zen, gizakiak hor jarrai zezan ahalbidetzen zuena; hau, bere rena esaten zen bitartean, ez zela hiltzen uste baitzen, hau da, hildakoaren izena ahaztua ez zen bitartean. Honek, faraoiek eta eragin handiko beste pertsonaia batzuk, euren izena mantentzeko ahalegin handi horiek egitearen zergatia azaltzen du, behin eta berriz, eraikitzen zituzten monumentu, hilobi, dokumentuetan idatziz, eta, azaltzen du, baita ere, zergatik damnatio memoriaea zen hain zigor gogorra eurentzat.

Honela, *Arnasen Liburu*ko zati batek, Hilen Liburutik datorren narrazio bat, izenak bizirik jarrai dezan jarraitu beharreko arau zehatzak ditu. Izenen batzuk, Akenaton faraoiarena kasu, inolako arrastorik utzi gabe ezabatuak izan ziren faraoia hil ondoren, faraoiak berak idatzi zuen toki guztietatik, arrazoiren batengatik, pertsona hauek Estatuaren etsaitzat hartuak izan baitziren, eta, beraz, ahaztearekin zigortzea merezi zutenak.

Hieroglifo idazkeran erabilitako kartutxoak, bere barnean idatzitako izena inguratzen duen soka baten irudikapen eskematikoak dira, betierekotasun osorako babestuz, irakurketan akatsik ez egiteko ere balio zuen, izena non hasi eta amaitzen den adieraziz.

 V10 

Antzinako egiptoarrentzako, honako hauek ziren giza izpirituaren osagaiak: Ib, Ka, Ba, Aj, **Ren** eta Sheut

## Kanpo estekak
Thea von Harbou

[260px|thumb|eskuinera|[Fritz Lang eta Thea von Harbou Berlinen zuten etxean (1923 edo 1924)]]

**Thea Gabriele von Harbou** (Tauperlitz, 1888ko abenduaren 27a; Berlin, 1954ko uztailaren 1a) Alemanian jaiotako idazle, aktore, zinemarako gidoilari eta zuzendaria izan zen. 1905ean eman zuen argitara bere lehen literatur lana, eta aldi berean ekin zion aktore lanari. 1914an Rudolf Klein-Rogge aktore eta zuzendariarekin ezkondu zen.
1920koa da bere lehen zinemarako gidoia, *Das Indische Grabmal* filmerako sortutakoa, Fritz Langekin batera idatzia.
1922an Lang senar bilakatu zitzaion eta hurrengo urteetan bikoteak batera ekin zion lanari. Langek Alemanian sortu zituen lanetan Thea aritu zen gidoilari. Hor dira, esaterako, *Dr. Mabuse Der Spieler*, *Die Nibelungen: Siegfried*, *Die Nibelungen: Kriemhilds Rache*, *Metropolis* edo *M* filmetarako batera idatzitako gidoiak. Beste zuzendari batzuen lanetan ere hartu zuen parte: Joe May (*Die Heilige Simplizia*, 1920), Robert Dinesen (*Der Leidensung der Inge Krafft*, 1920; *Die Frauen von Gnadenstein*, 1920) eta, batik bat, Friedrich Wilhelm Murnau (*Der Brennende Acker*, 1922; *Phantom*, 1922; *Die Austreibung*, 1923; eta *Die Finanzen des Grossherzogs*, 1923). 1932an, Adolf Hitler gobernura ailegatu baino urte bete lehenago, nazien alderdian eman zuen izena eta Lang laga zuen; berau atzerrira joan zen. Bigarren Mundu Gerra amaituta preso hartu zuten aldi baterako. 1950eko hamarkadaren hasieran hiru filmetarako gidoiak egin zituen; hil bitartean hitzaldiak eman zituen.

## Lanak 
* *Die nach uns kommen (Ein Dorfroman)*. Stuttgart, Berlin 1910
* *Der Krieg und die Frauen*. Stuttgart, Berlin 1913
* *Die Masken des Todes.* Stuttgart, Berlin 1915
* *Der unsterbliche Acker. Ein Kriegsroman*. Stuttgart, Berlin 1915
* *Die Flucht der Beate Hoyermann*. Berlin 1916
* *Der belagerte Tempel*. Berlin, Viena 1917
* *Adrian Drost und sein Land*. Berlin, Viena 1918
* *Das indische Grabmal.* Berlin eta Viena: Ullstein 1918
* *Legenden*. Berlin 1919
* *Die unheilige Dreifaltigkeit*. Heilbronn 1920
* *Das Haus ohne Tür und Fenster*. Berlin 1920
* *Das Nibelungenbuch.* Munich: Drei-Masken-Verlag 1924
* *Die Insel der Unsterblichen.* Berlin 1926
* *Metropolis.* Berlin 1926
* *Mann zwischen Frauen. Novellen* Leipzig 1927
* *Frau im Mond.* Berlin 1928
* *Spione*. Berlin 1928
* *Liebesbriefe aus St. Florin*. Leipzig 1935
* *Aufblühender Lotus*. Berlin 1941
* *Gartenstraße 64*. Berlin 1952

## Kanpo estekak 
*  Thea von Harbou **IMDB** atarian
Gila (nautika)

*

thumb|200 px|Hondoratze baten hondarrak. Itsasontziaren oinarrizko egitura ikus daiteke. Behaldean dagoen pieza luzea da gila, sahietzak behetik elkartzen dizutena.
**Gila**, nautikari dagokionez, itsasontzairen behealdena dagoen pieza luze bata da, eta brankatik txopara ontziaren ardatz luzearekiko paraleloa. Itsasontzi bat eraikitzerako orduan, egituraren zatirik garrantzitsuena da, lehenatarikoa jartzen dena. Itsaontzietan, gila bizkarrezurra dela esan daiteke.

Zurezkoa edo altzairuzkoa (eraikuntza motaren arabera) nondik itsasontziaren saihetsak irteten diren. Brankan bularrari lotzen zaio, eta txopan, korastari. Tamaina handiko itsasontzietan, gila lau batekin (honen goikaldeko ertza, erreferentzia edo eraikuntza planoa dena) eta beste bertikal batekin osatuta dago.

Gila bikoitzeko itsasontziak ere badaude. Kasu honetan, bi gila horien artean, hodi tunel bat eraikitzen da.

Belaontzietan, gainera, gilak itsasontziaren behealdean pisua jartzeko funtzioa du, lasta, alegia, haizeak oihaletan duen eraginari aurre egiteko.

Gila mota bat zanbulu gila da.

## Pagoaz egindakoak 
Historikoki, Euskal Herrian eta beste leku askotan, pagaoaren egurra erabili izan da gila egiteko Pagoek zur luze eta zuzena e-maten zuten, gilak egiteko egokia alegia. Pago egurrak ongi eus-ten ez badio ere uraren eta haizea-ren arteko txandatze horri, ontzietako gila egiteko unean ez zen eragozpen hau gertatzen, gila bera beti urpean egoten delako.

## Galeria 

Fitxategi:Flat keel bulb.jpg|Belaontzi baten gila foram berezia du, uretan egonkortasun handiagoa ematen diona.
Fitxategi:Yacht keel.svg|Gila eta lema eskema
Fitxategi:Colocación da quilla do acoirazado España nos estaleiros de Ferrol, 6 de decembro de 1909.png|Gila jartzen gerra barku handi bati. Ferrol, 6 de decembro de 1909.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* “Quilla de barco, ¿qué es y cómo influye en la navegación?”. *Nautical Channel*
* Partes de un barco – Nomenclatura náutica
Korasta

thumb|Korastaren kokapena itsasontzian.
**Korasta**, txopan gila jarraitzen duen egitura elementu bat da. Antzinako itsasontzietan, urtutako atal handi bat zen, helizea, bao izeneko zulo batean ezartzea ahalbidetzen zuena, korasta brankariak eta korasta txopariak mugatua. Baita gilaren indartzea txopan ere.

Bere zatirik garrantzitsuenak honako hauek dira:

* Zapata: gilarekin lotzen duena
* Orpoa: lemaren palaren pisua jasaten duena
* Tintontzia: palaren ardatzaren muturra jarri beharreko tokia
* Korasta txoparia: Korastaren txopako muturra eta txopako perpendikularra.
* Puztutzea: Helizea daraman ardatzaren euskarria
* Korasta brankaria: kaskoaren estaldurako trakatara lotzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oïl hizkuntzak

thumb|Oïl hizkuntzen hedadura, berdez nahiz horiz, frantsesaren egungo hedadura kontuan hartu gabe.

**Oïl hizkuntza**k (''langues d'oïl*) galo-erromantze hizkuntza taldearen izendapen linguistiko eta historikoa da. Horren bidez  Erromatar Galia zenaren hizkuntza eremua izendatzen da, hau da, gaur egungo Frantzia iparraldea, Belgikako eskualde bat (Valonia) eta Kanaleko uharteak (Erresuma Batua). Oïl hizkuntzen lekua frantsesak hartu zuen (hori ere haietako bat da) hizkuntza ofizial eta nagusi gisa, Kanaleko uharteetan izan ezik, bertan ingelesa nagusi baita.

## Banaketa 
Hizkuntzalaritzak Frantziako hizkuntzak (eta estatu horren muga inguruetan) hiru talde handitan bereizten ditu: oc hizkuntzak eta oïl hizkuntzak talde nagusiak dira, eta bien arteko trantsiziozko taldea frankoprovenzerarena da.

Oïl hizkuntzek dialektoen *continuum* bat osatzen dute.

* Erdialdeko oïl hizkuntzak
** *Francien* edo *Parisien*
*** Frantsesa
**** Quebec-eko frantsesa
***** *Joual*
**** Acadiako frantsesa
***** Cajun frantsesa
*** Orleanera

* Iparraldeko oïl hizkuntzak
** Valoiera
** Pikardiera
** Xanpainera

* Ekialdeko oïl hizkuntzak
** Borgoinera
** Franche-Comtera
** Lorrenera

* Mendebaldeko oïl hizkuntzak
** Normandiera eta hortik sortutako hizkuntzak
*** Anglo-Normandiera (hila)
*** Auregnais (hila, Alderneyn onarpen formala duena)
*** Cotentinera
*** Guernesiera (*Dgèrnésiais*) (Guernseyn mintzatua)
*** Jerseiera (Jerseyn mintzatua)
**** Sarkera (*Sercquiais'') (Sark-en mintzatua)
** Galoa (Bretainia ekialdean mintzatua)
** Poitevinera eta Saintongeaisera (Poitou, Saintonge eta Angoumoisen mintzatua)
*** Maraichinera

## Ikus, gainera 
* Oc hizkuntzak
* Frantziako hizkuntzak

## Kanpo estekak
Nairi

**Nairi** (, edo ''Na-'i-ru''), Van aintziratik gertu zegoen eskualdea zen, gaur egun, Turkiako Hakkâri eta Tunceli probintziak direnen artean.

Oso gutxi ezagutzen da bere kulturari buruz, baina, ustez, bere ondokoak ziren erresuma hurritarrak eta Urartukoen oso antzerakoa izango zen. Lehen aldiz K.a. XIII. mendeko asiriar dokumentuetan aipatua, Nihriyako gudua gertatu zen tokia izan zen, Hititar Inperioa eta Asiriaren arteko gudua.

## Kanpo estekak
Nihriyako gudua

**Nihriyako gudua**, Mitanniko inperioa izan zenagatik hititar eta asiriarren arteko liskarren puntu gailena izan zen.

Shubiluliuma I.ak K.a. XIII. mendean Mitanni konkistatu zuenean, bi erregeordetza sortu zituen, Alepo eta Karkemish, eta erresuma honetako lurren zati handi bat, bere aliatuen artean banatu zuen. Garai batean Mitanniko erresuma izan zen gainontzekoak, bere independentzia mantendu zuen hititen mendeko erresuma bezala. Hititar boterearen zabalkuntza handi hau, Kadeshko guduaren arrazoia izan zen, Egiptoren aurka izan zutena, hau, Asiriak probestu zuelarik, pixkana-pixkana, Mitannik utzitako hutsa betetzeko; honela, jada bere errege Urhi-Teshuben garaian, K.a. XII. mendearen hasieran, hititek, horren aurka ezer egiteko modurik ez zutelarik, euren mendeko erresuma izan zen Mitanni, Asiriaren mende nola erortzen zen ikusi behar izan zuten.

Asiriar hedapenak jarraitu egin zuen, zehaztasunez adierazi gabeko data batean, Nihriyako erresuma ezberdinen aurkako eraso batetatara iritsi arte, Tukulti-Ninurta I.a erregearen agintaldian (historialari batzuentzat, erregea, Salmanasar I.a edo Ashur-nadin-apli izango zen arren). Hititek, euren inperioaren mugakide den toki bati eginiko eraso hau, onartezin bezala jo zuten, eta, Tudhalia IV.ak gidatuta, euren armada toki hartara eraman zuten.

Bi indarren arteko borroka, Nairitik gertu gertatu zen, eta asiriarrek, garaipen erabakigarri bat lortu zuten, Asiriari, inguruko erresumak eranstea ahalbidetu ziona, eta hititak, honen ondorioz, egoera zail batean geratu ziren, behar bezala dokumentaturik ez dagoen Thudalia IV.aren aurkako estatu kolpearen arrazoietako bat, azken errege honek, Tukulti-Ninurtaren aurka jasandako porrotaren ondoren ospea galdu izana izateraino.

Bi inperioen arteko etsaitasunek hor jarraitu zuten arren (iturri asiriarrek, guduaren ondoren, eraso ezberdinetan, 28.000 preso hititar harrapatu zituztela diote), ez zen egon ondorio larriagorik egon hititentzat luzera, Asiriak, bere arreta, Babiloniaren konkistan jarri baitzuen, egitasmo honetan, baliabide larregi erabili zituelarik, bere mendebaldeko mugan hedatzen saiatzeko moduan. Hititar inperioak, beraz, bere azken urteak bakean bizi ahal izan zituen, itsasoko herrien erasoen ondorioz desagertu zen arte, K.a. 1200 inguruan.

## Kanpo estekak
Euridize Egiptokoa

**Euridize** () Egiptoko erregina izan zen.

Ptolomeo I.a Soterren bigarren emaztea izan zen, baita Ptolomeo Zerauno eta Meleagro I.a Mazedoniakoaren ama, hauek, Mazedoniako ondorengo erregeak izango zirelarik.

Antipatro diadoko eta Mazedoniako erregeordearen alaba zen. Ptolomeo I.a Berenize I.arekin ezkondu zenean, bere semeak tronurako oinordekotzatik kenduak izan ziren, eta Miletora joan zen. Ptolomeo Zerauno eta Meleagroz gain, Ptolomeo I.arekin beste seme bat ere izan zuen, honen izena ezagutzen ez dena, baita bi alaba ere: Lisandra, Lisimako Traziakoaren seme zen Agatoklesekin ezkondu zena, eta Ptolemaida, Demetrio Poliorzetesekin ezkondu zena.
Ptolomeo Zerauno

**Ptolomeo Zerauno** (; *Keraunos* "tximista"; ?-K.a. 279), Mazedoniako erregea izan zen K.a. 281etik K.a. 279 arte

Egiptoko ptolomeotar dinastiako lehen faraoia izan zen Ptolomeo I.a Soterren eta honen hirugarren emaztea eta Antipatro Mazedoniakoaren alaba izan zen Euridize Egiptokoaren lehen semea izan zen. Bere anaia txikia Ptolomeo II.a izan zen oinordekoa, eta, K.a. 282an, faraoi berria. Ptolomeo Zeraunok Egipto utzi eta Trazia, Mazedonia eta Asia Txikiaren zati baten errege zen Lisimakoren gortera joan zen. Arsinoe II. Egiptokoa, Ptolomeo Zeraunoren arreba, Lisimakorekin ezkondu zen.

Lisimakoren gortean egon zen bitartean, Zerauno, bere arrebaren alde jarri zen Gorteko azpijokoetan, eta Seleukoren gortera lagundu zuen, laguntza eskatzeko asmoz. Handik gutxira, bere onura propiorako erresuma helenistikoen egoera politikoan parte hartzeko aukera ikusiz, Lisimakoren aurkako espedizio bat antolatu zuen.

Lisimako, Seleukok, Kurupedioneko guduan, K.a. 281ean garaitua eta hila izan ondoren, Ptolomeo Zeraunok hiltzen du Seleuko, eta elkarkidetza bat adosten du Epiroko Pirrorekin. Zeraunok, bere arreba Arsinoeri, berarekin ezkontzeko eskatzen dio, eta, ezkontzaren ondoren, Arsinoeren bi seme-alabak hiltzen ditu. Honek Egiptora ihes egiten du, eta bere beste neba Ptolomeo II.a Filadelfosekin ezkontzen da.

Ptolomeok, Antigono II.a Gonatas garaitu eta Mazedonia lortu zuen, baina galiarren aurkako gerra batean hil zen K.a. 279an.
Kinto Zezilio Metelo Eszipion Pio Nasika

**Kinto Zezilio Metelo Eszipion Pio Nasika** (, batzuetan **Kinto Zezilio Metelo Eszipion** bezala laburtua, Erroma?-Hippo Regius K.a. 46), noble, politikari eta militar erromatar bat izan zen, familia patrizio garrantzitsuenetako bateko kidea.

## Bizitza 
Publio Kornelio Eszipion Nasikaren semea, Kinto Zezilio Metelo Piok semetzat hartu zuen. K.a. 59an plebearen tribunoa zelarik, Zizeronek, salaketa larrietatik defendatu zuen, Katilinaren Konplota deuseztea lagundu zuten informazioetako asko zor baitzizkion.

Edila K.a. 57an eta pretorea K.a. 55ean, kontsulgai izan zen K.a. 53an, baina ez zuen arrakastarik izan, hauteskunde hauek, Ponpeio kontsul bakar bezala izendatuz amaitu zirelarik. Metelok ez zuen denbora asko behar izan Ponpeiorekin harremanetan jartzeko. Elkarlan honen emaitza, Ponpeio, Kintoren alaba zen Korneliarekin ezkondu izana da, K.a. 52an, triunbiroaren bosgarren emaztea izan zena. K.a. 52an, Ponpeiok, kontsul bezala bere lagun egin zuen, une horretan, Julio Zesarrekin bere etsaitasuna hasiz. K.a. 49an, Metelo Eszipion izan zen, Julio Zesarri, honek bere armada lizentziatu behar zuela proposatu zuena, Errepublikaren Etsai izendatzea nahi ez bazuen, hau, Erromatar Errepublikako Bigarren Gerra Zibila abiarazi zuen arrazoia izan zelarik.

Banaketa probintzialean, Siria egokitu zitzaion, prokontsul bezala, K.a. 48an, non, partiarren aurka arrakasta handiak lortu zituen. Farsaliako guduan, bi legioren buru borrokatu zuen, eta Afrikara ihes egin zuen, non Katon Minorren armadarekin batu zen.

K.a. 46ko Tapsoko porrotaren ondoren, Hispaniara ihes egiten saiatu zen, baina ekaitz batek, bere ontziak, berriz Afrikako kostaldera itzuli zituen, Publio Sittiok harrapatu zuelarik, Hippo Regiusen hilaraziz.
Akademo

**Akademo** () greziar mitologiako heroi mitiko bat da. Bere izena, Platonen akademiaren antzinako kokapenari lotuta geratu da, *Hekademeia*, Atenasko harresietatik kanpo.

Garai klasikoan, tokiaren izenak, *Akademeia*ra eboluzionatu zuen, izen bereko atenastar heroiarekin lotuz azaldu zen, Akademo mitikoarekin. Tradizioak, pertsonaia honen hilobiaren ondoan, baso sakratu bat zegoela zioen, Platonek bere akademia sortu zuen tokia zena.

Akademok, Teseok Helena bahitzen duen mitoan parte hartzen du. Dioskuroak, Helenaren nebak, Atenasera joan ziren Helena itzultzeko eskatzera. Baina Teseo ez zegoen Atenasen, eta hala esan zieten atenastarrek. Horrekin ados ez zeudenez, Dioskuroek gerrarekin mehatxatu zuten, eta orduan agertu zen Akademo, Afidnasen zegoela esanez.

## Ikus, gainera 
* Atenasko Akademia

## Kanpo estekak
Tipasa

**Tipasa** (arabieraz ولاية تيبازة, *Tibaza*, antzinako *Teffesedt*, chenoua hizkuntzan *Bazar*), Aljeriako kostaldeko hiri bat da Tipasa probintziako hiriburua da, Aljerretik 50 kilometrora dagoena.

Gizateriaren Ondare izendatua zuen UNESCOk 1982an.

## Kokapena 
Aljeriako kostaldearen erdialde inguruan dago. Probintzia mugakideak, Chlef, Aïn Defla, Blida eta Aljer dira.

## Historia 
Egungo Aljerian, Erromatar Inperioak izan zuen hirietako bat izan zen, Timgad, Hippo Regius eta Djemilarekin batera.

## Arriskua 
Ez dago arriskuan.

## Kanpo estekak
Tipasako probintzia

**Tipasa probintzia** (, *Tefessedt* mitikoa), Aljeriako kostaldean dagoen probintzia edo wilaya bat da. Bere hiriburua, Tipasa da. Hau, Aljerretik 50 kilometro mendebaldera dago. Probintzia honetako beste hiri batzuk, honako hauek dira:

* Attatba
* Damous
* Gouraya
* Cheraga
* Cherchell
* Draria
* Kolea
* Menaceur
* Messelmoun
* Staoueli

## Kanpo estekak
Cherchell

**Cherchell** edo **Cherchel** (arabieraz **Sharshal** edo شرشال), Aljeriako Tipasa probintziako itsas portu bat da. Antzinatean, **Iol Caesarea**, **Caesarea Mauretaniae** edo **Caesaria** izeneko erromatar hiri bat izan zen, Mauretania Caesariensis probintziaren hiriburua. Eliza Katolikoaren egoitza nagusi bat da.

## Historia 
1937an, izen bereko lurmuturrean, Espainiako Gerra Zibileko itsas gudu bat gertatu zen, Baleares gurutze-ontzi nazionala eta Libertad gurutze-ontzia eta Méndez Núñez gurutze ontzi errepublikarrak eta Lepanto, Almirante Valdes, Almirante Antequera, Almirante Miranda, Gravina, Escaño eta Jorge Juan suntsitzaileen artean, azken hauek, ontzi merkatari talde bat babesten zutelarik. Gudua, Baleares ontzia Cadizera eta gerra ontzi errepublikarrak eta ontzi merkatari taldea Cherchelleko portura erretiratuz amaitu zen.

## Biztanleriaren bilakaera 
## Kanpo estekak
Mendizelaia

**Mendizelaia**, Nafarroako mendi bat da, Andiako mendilerroan dagoena. Mendizelaia, Andia mendilerroko mendirik txikiena da, baita 1.000 metrotik beherako garaiera duen bakarra ere, 982 metrorekin.

## Abiapuntuak 
Ibilbiderik errazena, Aritzaletan abiatzen da, mendiaren hegoaldean. Herriaren gorengo puntuan, iparmendebalderantz doan bide bat hartzen da, laster, artedi batetatik, harrizko harresi batek inguratutako eremu batetara daroa. Harresia jarraitzen da eskuinetara, aurreraxeago, pasatzeko lepo metalikoa aurkitu arte. Hortik, leunki, arteen artean igotzen den bide nabarmen bat abiatzen da, eta, beti iparralderantz joanez, goi larreetara iristen da. Behin hara iritsita, ekialdean, mendi honen tontorra gainean duten eraketa harritsu batzuk ikus daitezke, harri handi batek adierazten duen tontorra. Arbiotzeko labarrerako ikuspegia, ikusgarria da, 300 metroko erorialdi batekin eta Iturgoieneko gainak pare-parean daudelarik, kontrako magalean. Beste aukera bat, ibilbidea goraxeagotik abiatzea da, Lezaunera doan errepideko 25. kilometroan.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Koloso

[eskuinera|thumb|300px|[Besaurre kolosala. Sevillako Arkeologia Museoa]]
**Koloso**, tamaina erraldoia duen estatuari deritzo, tamaina naturala baino askoz handiagoa dena, neurri erraldoiko beste edozein elementuri ere erreferentzia egiten dion arren, eraikin bat edo beste edozein elementu erraldoiri.

*Koloso* ospetsu batzuk, honako hauek dira:

* Memnoneko Kolosoak
* Neronen Kolosoa
* Rodasko Kolosoa

Hitz hau, zineko film batean agertzen da, Kolosoa Sutan filmean, hain zuzen ere. Aldi berean, propio erromatarrenak diren Koliseoen izena, hitz honetatik dator, Kolosotik, alegia.

## Kanpo estekak
Lema

thumb|300 px|Lema erdizintzilikatua, erdikonpentsatua
**Lema**, fluido batetik mugitzen den garraiobide bat zuzentzeko erabiltzen den gailua da (itsasontzi, hegazkin, itsaspekoak...) Lema batek fluidoa orientatuz funtzionatzen du, bira edo bultzada efektu bat eraginez.

## Lema motak 
* Arraun lema metxak eutsitako lema mota da
* Horn lema edo erdikonpentsatua
* Korasta lema edo eutsitakoa, goialdean metxak eta behean korastari eutsitako tintontziak eutsitakoa da.

## Kanpo estekak
Trajanoren termak

thumb|250px|Oinplanoa
**Trajanoren termak** (latinez *Thermae Traiani*) 104tik aurrera eraikiak, Antzinako Erromako erromatar terma egitura erraldoi bat izan ziren. Titoren Termak bezala, instalakuntza hauek, Neron enperadorearen urrezko jauregia (*Domus Aurea*) izan zenaren zati baten gainean aurkitzen ziren. Terma horiek Apolodoro Damaskokoak eraiki zituela uste da.

Bere zisterna erraldoiek, 8 milioi ur litro bil zitzaketen. Oraindik existitzen dira, eta italieraz, *Sette Sale* (Zazpi Gelak) bezala ezagutzen dira.

## Beste erromatar terma ezagun batzuk 
* Karakalaren termak
* Dioklezianoren termak
* Neronen termak
* Titoren termak
* Agriparen termak

## Kanpo estekak 
*  Trajanoren termak
Tune ontzia

thumb|250px|Tune ontzia
**Tune ontzia** (norvegieraz *Tuneskipet*) *karv* motako itsasontzi bikingo bat da, Haugen etxaldean aurkitua, Østfolden, Norvegian. Gutxi gora-behera 900. urtean eraikia, haritz xaflez egina dago eta "Båthaugen" izeneko hil muino batean aurkitua izan zen (*ontziaren muinoa*), Oluf Ruygh arkeologoak industu zuena 1867an.

Itsasontzia zatitan banatuta dago, baina 22 metroko luzera izan behar zuen, 4,35eko zabalera eta 11-12 arraun parerentzako tokia. Gilaren luzera, 14 metro ingurukoa da. Langa sendoekin egina dago eta karel sendo bat du.

Tune ontzia Osloko itsasontzi bikingoen museoan dago erakusgai.

## Ikus, gainera 
* Hil itsasontzi

## Kanpo estekak
Rustenburg

**Rustenburg** Hegoafrikako iparraldean kokatuta dagoen hiria da. 395.761 biztanle ditu, 2001eko erroldaren arabera. Hiri hau, oso ezaguna da, munduko bi platino meategirik handienak baititu bertan. 2010. urtean, FIFAren Mundu Txapelketaren hiri-antolatzaileetako bat izango da.

## Kanpo estekak 
* Rustenburgoko Udalaren webgunea
Apolodoro Damaskokoa

**Apolodoro Damaskokoa** (; ; Damasko 60 (gutxi gora-behera)- 130), Antzinako Erromako arkitekto bat izan zen, "Damaskoarra" ezizenez ezaguna. Garai hartan erromatar enperadorea zen Hadrianoren aginduz zigortu eta hila izan zen, harek arkitekturagatik zuen grina kritikatzeagatik.

Erromako arkitektorik handienetako bat izan zen, greziar eragin argiarekin. Trajano enperadorearen zerbitzura egon zen lan monumentalak diseinatu eta eraikitzen, Danubio ibaiaren gaineko zubia 104an, Erromako Kirinaleko azokak, Trajanoren Termak eta Trajanoren Foro bikaina, honen barnean, Ulpia Basilika eta Trajanoren Azoka daudelarik, eraikin garrantzitsuenen artean, portu, garaipen arku eta beste lan publiko batzuez gain.

Bere lanik ezagunenetako bat, Trajanoren zutabe ikusgarria da, 40 metroko garaiera eta 4 metroko diametroa duen egitura, erabat tailatua, Trajanok daziarren aurka lortutako garaipenaren historia kontatzen duena. Zutabea, 113an inauguratu zen. Haitzurdinez egina, tontorrean, Trajanoren burdinazko estatua bat zegoen. Batzuk, Erromaren ikur zen arrano bat zela diote, baina, gaur egun, San Petriren estatua bat erakusten du.

Ematen zaizkio, baita ere, Agriparen Panteoia (125-128), egundaino, bere jatorrizko itxurarekin mantendu den Antzinako Erromako eraikin urrietako bat, eta Trajanoren Zubia, Danubio ibaia zeharkatzen zuena eta, honetaz, hondakinen batzuk kontserbatzen direlarik.

## Erreferentziak
Shiva

**Shiva** (sanskritoz: शिवः Śivá, "itzalpetua"), Hinduismoaren "hiru-formen" jainko deuseztatzailea da.

Horretaz gain, denboraren jainkoa ere bada. Hau ere, hirukotean agertzen da Brahma eta Visnurekin batera.   Izen ezberdinak ditu: Hara, Īsha, Īśwara, Kedaranath, Majadeva, Mahéshvara, Rudra, Samba, Śambhú, Śankara. Kedarnath du bere egoitzarik ezagunena.

## Ezaugarriak 
Errepresentazio batzuetan, buru bat, hiru edo bost izaten ditu, baita hiru begi ere. Horietako bat bere kopetaren erdigunean kokatzen da. Bere hirugarren begi ospetsuak, denboraren hiru egoerak islatzeko ahalmena du: Lehenaldia, orainaldia eta geroaldia. 2-10 beso,ile gorrizka, lepo luzea eta urdinxka. Bere azala urdin grisaxka kolorekoa da. Bere kopetako ilargiak, denboraren zatiketa irudikatzen du hilabetetan. Bere lepo inguruan duen sugeak urtearen zatiketa irudikatzen du eta burezurrezko lepokoak gizartearen desagerpena eta belaunaldiak adierazten du. Shivak animalia askoren ezaugarriak erakusten ditu: aldakaren inguruan tigre azala darama, lepoan kiribildutako suge bat du eta zenbaitetan, orein bat eskuetako batean dauka. Besoetan zenbait suge ditu inguratuta. Bere estatua batzuetan, yoga moduan jartzen ari da Himalaiako Mendikatea sinbolizatzeko. Bere ilea gorantz kiribildua du.
shiva jainkoa beste jainkosa bat admiratzen du "otanum" Bere emazte Parvati eta Ganesh semearekin agertu ohi da ere bai.

## Iruditegia 

Fitxategi:Dancing Shiva in the Indian Museum, Kolkata.jpg
Fitxategi:Shiva cropped.jpg
Fitxategi:Sculptures of god Shiva dancing Thandavam.jpg
Fitxategi:Shiva-God-Statue.jpg
Fitxategi:Shiva as Vanquisher of the Three Cities (Shiva Tripuravijaya) MET DP-16371-002.jpg
Fitxategi:Shiva parvati chaupar 1694–95.jpg
Fitxategi:Siva-Parvati in the Indian Museum, Kolkata 01.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Brahma
* Visnu

## Kanpo estekak 
* Rojo, Fernando. Sadhuak, Indian santu (Naiz, 2022)
Princeton

**Princeton** hiri estatubatuarra, Mercer konderrian dago, New Jerseyn. New Yorkeko gune metropoliarraren zati da, eta nazioarte mailan, bere unibertsitate ospetsuagatik ezaguna da. Princetongo Unibertsitatea, 1746an sortua izan zen, honela, beraz, AEB guztiko antzinakoenetako bat delarik.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Princeton ondorenho hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Princeton Udalerriaren webgune ofiziala 

[thumb|250px|Princetongo [campusa]]
Trajanoren Azoka

[thumb|310px|Trajanoren Azoka, [Erroman]]
**Trajanoren Azoka** (; ) Erroman dagoen hondakin multzo handi bat da, hiriburuaren erdialdeko Monti *rionean*. Foro Inperialeko Bidean () dago, Koliseoaren kontrako aldean.

Merkataritza-gune hau, zirkuluerdi formako oinplanoa zuena, Trajanoren Foroarekin batera eraiki zen, II. mendearen hasieran, Kirinal mendiaren magalean egindako mozketa okupatu eta eusteko asmoz, Foro Inperialen zati hau eraikitzeko egin zena.

## Historia 
107 eta 110 bitartean eraiki zuen Apolodoro Damaskokoak, Trajano enperadorearen zerbitzura egon zena, eta Erromako arkitektorik handienetako bat izan zen. Azoka, ondasun elkartruke gehien zegoen Erromako tokietako bat izan zen. Honetarako eraiki zen, gainontzeko foroetan egiten ziren salerosketa urriengatik. Hau, ondasunez betetako 150 denda izatera iritsi zen, eta ondasun horiek erosteko asmoz zegoen jendea, honela, Erromatar Inperioaren II. mendeko ekonomiarentzako ekarpen bat izanez.

Erdi Aroan, multzoa, modu nabarmenean aldatua izan zen: zenbait solairu gehitu zitzaizkion, gaur egun ikus daitezkeenak, eta elementu defentsiboak Milizien Dorrea () bezala, 1200ean eraikia. Beranduago, komentu bat eraiki zen, XX. mendearen hasieran behera bota zena, Trajanoren Azoka Erromarentzako berreskuratzeko asmoz.

Azokaren gorengo mailek, bulegoak zituzten, beheko aldean, Trajanoren Foroaren aurrean, dendak zeuden bitartean (latinez *tabernae*), olioa, ardoa, arrain eta itsaskiak, fruta eta barazkiak eta beste jaki batzuk saltzen zituztenak. Erdi Aroko etxeak, gorengo solairuan eraiki ziren, Via Biberaticaren segmentu erdizirkularraren parean.

erdian|550px|Trajanoren Azokaren irudi panoramikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mugaga

**Mugaga**, Nafarroako mendi bat da, Andiako mendilerroan dagoena. Trinidad de Iturgoien izeneko mendia osatzen duten tontorretako bat da, Trinidadeko Mendietako txikiena. Mugaga, hiru tontortxotaz osatuta dago. Bata, 1217 metrokoa, hiruretatik garaiena da. Hegoaldekoak, 1207 metro ditu, eta, azkenik, erdialdekoak, 1215.

## Abiapuntuak 
Iturgoienetik, Trinidadeko ermitara igotzen den bidea hartzen da. Behin bertara heldu ondoren, lepora jaitsi behar da, Mugagatik banatzen duena, bere lehen tontorrera iritsiz, 1217 metrokoa, eta garaiena dena. Orain, kilometro 1 egin behar da muinotik hegoaldeko tontorrera iristeko, non postontzia eta Mugagako erpin geodesikoa aurkitzen diren. Bidean, erdialdeko tontorretik igarotzen da, 1215 metroko garaiera duena.

Lezaunetik, Trinidadeko bidetik igotzen da, Trinidad eta Mugaga tontorrak banatzen dituen lepora iritsiz.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Curia Hostilia

**Curia Hostilia**, Erromako hirugarren errege izan zen Tulio Hostiliok eraiki zuen, Numa Ponpilioren ondorengoa eta Anko Martzioren aurrekoa. Ganbera honetan biltzen zen Erromako Senatua eztabaidatu behar zuenean, bai monarkia garaian, non erregearen aholkulari talde txiki bat baino ez zen, zein Errepublika garaian, non Senatua, botere legelaririk handiena zen, Gaio Grako eta Tiberio Grakoren garaitik, senatariak, pixkana-pixkana, boterea galtzen joan ziren arren. Ganbera honen barnean gertatu zen gertaerarik garrantzitsuenetako bat, Luzio Apuleio Saturninoren heriotza izan zen, bere barnean gorde zena, Gaio Marioren *Senatus Consultum Ultimum*ak iraun zuen bitartean.

## Kanpo estekak
Herihor

**Hemnechertepienamon-Siamonherihor**, Manetonek **Herihor** deitua, Tebaseko lehen Amonen Apaiz Gorena izan zen, K.a. 1080tik K.a. 1074 arte, Ramses XI.aren erregealdian.

Herihor, egiptoar armadako ofizial bat zen, mailaz maila igo zena Ramses XI.aren garaian, Tebasen ordena berrezartzeko arduraduna izan zena, *Panehesy* kanporatu ondoren, Zinopoliseko nomoan libiar nomadak ziren *libu*en matxinada zanpatzeko bere tropak deituak izan ziren Nubiako erregeordea.

Ondoren, Herihorrek titulu gehiago jaso zituen: Amonen Apaiz Gorena, Goi Egiptoko chatya eta Nubiako erregeordea, azkenik errege titulua lortuz, Ramses XI.a kontutan hartu gabe, hau baitzen benetako erregea. Hala ere, Tebasetik kanpo ez zuen benetan botererik izan, Lehen begiratu batean behintzat, elkar errespetatzea adostu zuten Herihor eta Ramsesek. Bere emazte *Nodymet*, Ramses XI.aren alaba izan zitekeen.

Irudizko zatiketa honek, emaitza bezala, Egiptoko bi gobernari izan zituen, bata Tebasen, eta bestea Tanisen, baina, benetan, familia bereko bi leinu ziren, elkarren arteko lotura askorekin. Bi dinastiatan zatiketa hau, artifiziala da. Honela, Herihorren birbiloba Psusenes I.a, faraoi koroatua izan zen Tanisen. Zatiketa hau ez zen erabat amaitu, herrialdea, Sheshonq I.a errege libiarrak batu zuen arte, K.a. 945ean.

Herihor Amonen Apaiz Goren bezala izendatu izana, Ramsesen erregealdiaren 19. urtean, "Pizkundearen Aroa"ren lehen urtea deitua izan zen, agiri ofizial batzuk, bi datekin datatuz, "Aroa" eta Ramsesen "erregealdia"ri erreferentzia eginez, aurretik, Egipton sekula gertatu ez zen egoera.

Amonen Apaiz Goren bezala, bere ondorengoa, bere suhi Piankh izan zen.
Subprime hipoteken krisia

thumb|300px|eskuinera|**Subprime hipoteken krisian** bankuek eurek emandako hipotekak baino gutxiago balio zuten etxebizitzak jaso zituzten, hiptekak ez ordaintzearen trukean. Irudian, etxebizitza hauek saltzeko asmoarekin antolatutako bus-ibilaldi baten iragarkia.

**Subprime hipoteken krisialdia** 2007 urtean finantza merkatuetan hedaturiko krisi bat izan zen, Ameriketako Estatu Batuetan zalantzazko itzulketa zuten hipotekak finantza aktibotzat hedatu eta aurreko urteetako higiezinen burbuila lehertzean, euren nominalaren zati handi bat galdu eta *aktibo toxiko* bilakatu zirenak, bankuei galera handiak ekarriz. 2008 urtean hasitako krisi ekonomikoaren arrazoi nagusietako bat izan zen.

## Kanpo estekak 
*  Subprime Krisia, Juan de Mariana institutuaren webgunean.
Bloemfontein

**Bloemfontein** (ingelesez  edo ; eta afrikaansez  ahoskatua; ) Hegoafrikako hiria da. Estatuko hiriburu judiziala da eta Estatu Askea probintziako hiriburua, halaber. Itsasoaren mailatik 1.395 metrora dago eta 2007ko erroldaren arabera, 369.568 biztanle zituen.

## Klima 

## Bloemfonteindar ezagunak 
* Zola Budd (1966-), atleta.

## Ikus, gainera 
* Estatu Askea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bloemfonteineko udalaren webgunea.
*  Hegoafrikak 2010ean antolatuko duen futbol mundu txapelketari buruzko informazioa.
Islandiako finantza krisialdia

thumb|250px|eskuinera|Islandiako burtsaren bilakaera.
**Islandiako finantza krisialdia** 2008an Islandiako finantza sistemak porrot egin eta gobernuak herrialdeko banku guztiak nazionalizatzean gertatu zen. Krisialdiak, Islandiako txanponaren kolapsoa eragin du, eta euroaren aurrean, balioaren erdia baino gehiago galdu zuen 2008. urtean zehar. Islandiako gobernuak Landsbanki eta Glitnir bankuen gaineko kontrola hartu behar izan zuen, eta 2008ko urriaren amaieran, Islandiako Finantza Merkatuen kontrolerako aginteak Kaupthing bankua nazionalizatu zuen.

Gordailuen galera eta krisialdiak, Islandia ez ezik, Europa iparraldeko herrialde askotan izan du eragina, hala nola, Erresuma Batua, Herbehereak eta batez ere Suedia, Norbegia eta herrialde baltikoak.

## Gobernuaren zorra 
## Ikus, gainera 
* 2008-2009ko krisialdi ekonomikoa
* Subprime maileguen krisialdia

## Kanpo estekak 
*  *A Mealtdown in Iceland* Time aldizkariko erreportaia.
Stamp Act

***Stamp Act*** edo **Tinbrearen Lege**a delakoa, Britainia Handiak 1765an aldarrikaturiko legea izan zen. Lege hark, metropoliaren eta kolonien arteko gatazka areagotu zuen.

## Ondorioak 
Koloniek ez zuten zerga berri hori onartu eta legez kanpokotzat hartu zuten, koloniek Londresko Parlamentuan ordezkaritza zuzenik ez zutela adieraziz.

Britainia Handiak Tinbrearen legea kendu zuen, baina beste zerga berriak ezarri zituen tea, papera, kristala eta berunaren gainean. Horien kontrako manifestaldi bat tiroka sakabanatu zuten soldadu britainiarrek ("Bostongo sarraskia", 1770ean).

Orduan hasi ziren kolonien independentziaz hitz egiten.

## Kanpo estekak
Zinopolis

**Zinopolis**, Goi Egiptoko XVII. nomoaren hiriburuaren izen greziarra izan zen.

* Izen egiptoarra: **Saka**, **Kasa** edo **Hut Nesut**. Izen greziarra: **Zinopolis**. Izen arabiarra: **Kom el-Ahmar**

Zinopolis "zakurren hiria", Anubis jainkoaren omenez, hil errituekin lotua, bere alaba Qebehutekin batera gurtua; Anupet ere gurtua izan zen.

## Hondar arkeologikoak 
Balizko Anubisen tenplua

## Kanpo estekak
John Frankenheimer

**John Michael Frankenheimer** (New York, New York, 1930ko otsailaren 19a - Los Angeles, Kalifornia, 2002ko uztailaren 6a) Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizle izan zen.

## Biografia 
New York hirian jaio eta Queens auzoan hazi zen John Frankenheimer. Ikusentzunentarako lehen lanak AEBtako armadan zegoen bitartean burutu zituen, gaitasun handia erakutsiz. Garai honetan Koreako guda suertatzen ari zen eta honek beregan eragina izan zuen "The manchurian candidate" filme bikainean ikusi daitekeen moduan.

50garren hamarkadan hasi zen profesionalki lanean telesailetan eta 60garrenean zinemarako filmak eginez. Lehen filme hauetan Burt Lancaster aktorearekin lan egin zuen beren arteko harremana nahiko txarra izan bazen ere. "The manchurian candidate", "The birdman of Alcatraz", "Seven days in May" eta "The train" bezalako filmak zuzendu zituen. Ideologikoki munduko eta bere herriko gobernuen oso kritiko izan zen betiere giza askatasuna aldarrikatuz.

Ondorengo urteetan Hollywoodeko industriarekin gora behera batzuk izan zituen arren lanean jarraitu zuen eta "Grand prix", "I walk the line", "the horsemen", "French connection II" eta "Black sunday" bezalako film onak eginez. Baita ere, hainbat Emmy sari irabazi zituen telebistarako egin zituen filmeei esker.

Bere azken urteetan lanean jarraitu zuen "Ronin" eta "Reindeer games" lanak estreinatuz eta 2006garren urtean Los Angelesen ezustean hil zen bizkarhezur operazio bat egiten ari zitzaioten unean.

## Filmografia 
### Telebista 
* *Climax* (1955-56)
* *Playhouse 90* (1956-60)
* *Sunday showcase* (1959-60)
* *The fifth column* (1960)
* *The Rainmaker* (1982)
* *Riviera* (1987)
* *Against the Wall* (1994)
* *The burning season* (1994)
* *Andersonville* (1996)
* *George Wallace* (1997)
* *Path to war* (2002)

### Zinema 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Sariak 
; Veneziako Mostra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Qebehut

**Qebehut** "Ur Freskoa", uraren bidez freskura eta purifikazioa pertsonifikatzen dituen hil jainkosa da, egiptoar mitologiaren arabera. Bere izena, *Qebehet*, *Qebhut*, *Kebechet*, *Kebehut* edo *Kebhut* bezala ere idatzia ager daiteke.

## Ikonografia 
Suge bezala irudikatua izan zen, edo suge burudun emakume bezala, eta, kasuren batzuetan, gorputza izarrez betea zuela, edo ura zeraman ostruka bezala, hilondura prozedurarekin lotuta zegoen.

### Hieroglifikoa 
W16-X1-I12*H6:R12

## Mitologia 
Anubis hil jainkoaren alaba da. Piramideetako Testuetan, jainkosa hau, zeruko sugetzat hartzen da, Ra garbitzeaz arduratzen dena, ondoren, hildakoen izpirituei ura emateko funtzioa hartu zuen, hauek, euren momifikazioa amaitu arte zain zeuden bitartean.

## Sinkretismoa 
Qebehut, hil Hathor batekin lotuta dago.

## Gurtza 
Bere gurtza, nomo batzuetan baino ez zen eman, Zinopoliskoan kasu.

## Kanpo estekak
Pedro Muñoz

**Pedro Muñoz** Espainiako udalerri bat da, Gaztela Mantxako erkidegoan, Ciudad Realeko probintzian eta Mantxa eskualdean eta Mantxa Garaia azpieskualdean dagoena. Promantxako mankomunitatean dago.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:12000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:3000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1842 text:1842
  bar:1877 text:1877
  bar:1887 text:1887
  bar:1897 text:1897
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
  bar:2009 text:2009

PlotData=
  color:barra width:20 align:center
   
  bar:1842 from:0 till: 2985	   	 
  bar:1877 from:0 till: 2981 
  bar:1887 from:0 till: 3272
  bar:1897 from:0 till: 3457
  bar:1900 from:0 till: 3697
  bar:1910 from:0 till: 4502
  bar:1920 from:0 till: 5269
  bar:1930 from:0 till: 6159
  bar:1940 from:0 till: 6644
  bar:1950 from:0 till: 7523
  bar:1960 from:0 till: 8190
  bar:1970 from:0 till: 7097
  bar:1981 from:0 till: 6924
  bar:1991 from:0 till: 7080
  bar:2001 from:0 till: 7310
  bar:2009 from:0 till: 8711 
  
PlotData=
  
  bar:1842 at: 2985 fontsize:S text: 2985 shift:(0,5)
  bar:1877 at: 2981 fontsize:S text: 2981 shift:(0,5)
  bar:1887 at: 3272 fontsize:S text: 3272 shift:(0,5)
  bar:1897 at: 3457 fontsize:S text: 3457 shift:(0,5)
  bar:1900 at: 3697 fontsize:S text: 3697 shift:(0,5)
  bar:1910 at: 4502 fontsize:S text: 4502 shift:(0,5)
  bar:1920 at: 5269 fontsize:S text: 5269 shift:(0,5)
  bar:1930 at: 6159 fontsize:S text: 6159 shift:(0,5)
  bar:1940 at: 6644 fontsize:S text: 6644 shift:(0,5)
  bar:1950 at: 7523 fontsize:S text: 7523 shift:(0,5)
  bar:1960 at: 8190 fontsize:S text: 8190 shift:(0,5)
  bar:1970 at: 7097 fontsize:S text: 7097 shift:(0,5)
  bar:1981 at: 6924 fontsize:S text: 6924 shift:(0,5)
  bar:1991 at: 7080 fontsize:S text: 7080 shift:(0,5)
  bar:2001 at: 7310 fontsize:S text: 7310 shift:(0,5)
  bar:2009 at: 8711 fontsize:S text: 8711 shift:(0,5)
 
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria - Instituto Nacional de Estadística (INE)

## Ikus, gainera 
* Ciudad Realgo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Artakama

**Artakama**, Egiptoko ptolomeotar dinastiaren sortzaile eta lehen faraoia izan zen Ptolomeo I.a Soter faraoiaren hiru emazteetako bat izan zen. Artakamarekin, Susan ezkondu zen K.a. 324an. Ezkontza honetatik, ez da seme-alabarik ezagutzen.

Artabazo II.aren alaba zen, Artaxerxes II.aren biloba bat, Frigia Helespontikoko satrapa Artaxerxes III.a eta Dario III.aren erregealdietan, eta Baktrianako satrapa Alexandro Handiarekin. Bere ama izan zen, ziuraski, Artabazoren emazte ezagun bakarra, Memnon eta Mentorren arreba bat, bere izena ezagutzen ez dena, eta bere ahizpa Artonis, Alexandro Handiaren maitalea izan zen.

## Erreferentziak 
* Flavio Arriano *Memorias de Ptolomeo I*en Anabasia 7.4.6
* Plutarko Eumenesen biografian 1.

## Kanpo estekak
Mizerinoren piramidea

thumb|275px|Mizerinoren Piramidea.
**Mizerinoren Piramidea** (Mizerino, *Menkaura* faraoiaren izen greziarra da) Gizako nekropolian aurkitzen diren hiru piramideetatik txikiena da. Mizerino edo Menkaurari, IV. dinastiako faraoia zena, ematen zaio piramide hau eraikitzeko agintzea. Bere garaian, "Piramide jainkotiarra" bezala ezaguna, hil multzoko zati zen, ondoko beste hiru piramiderekin, hil tenplu bat, haraneko tenplua, eta bi tenplu hauek lotzen zituen prozesio galtzada batekin batera.

Antzinatean, piramide hau, granito arrosazko hamasei ilararekin estalita zegoen, Asuaneko harrobietatik zetorren granitoa, gainontzeko estaldura, Turako kareharrizko blokeekin osatuta zegoen arren. Gaur egun, piramideak ia ez du bere jatorrizko estaldurarik, haren erdigunea osatzen duten ilara erregularrak ikus daitezke. Oinarritik gertu, jatorrizko granitozko estalduraren ilara batzuk daude. Piramideak bere iparraldeko aurpegiaren erdialdean, zulo handi bat du, ziur aski arpilaketan aritu zirenek egina, modu honetan, hil ganberara heltzea lortu ez zuten arren.

XX. mendean eginiko indusketa arkeologikoetan zehar, barruan zurezko sarkofago bat zuen basaltozko sarkofago bat aurkitu zen, giza itxurakoa, barnean momia bat zuena. Baina zurezko barne sarkofagoa ez zen Mizerinorena, XXVI. dinastiako pertsonaia garrantzitsuren batena zen. Basaltozko sarkofagoa, Espainiako Cartagena hiriaren kostaldean urpean galdu zena, ziur aski bazen Mizerinorena.
thumb|200px|Granito arrosazko estalduraren hondarrak.

## Neurriak 
* Garaiera: 66 m   
* Oinarriaren aldeak: 104,6x102,2 m
* Maldaren angelua: 51º36'21"
* Bolumena: 235.182 m³

## Kanpo estekak 
* Mizerinoren Piramidearen neurriak eta ondoko piramideak (GIII-a GIII-b GIII-c)