Inuiten hizkuntzak

**Inuiten hizkuntzak** Ipar Amerikako hizkuntza indigenen talde bat dira, tradizioz Ipar Amerikako Artikoan eta ondoko eskualde subartikoetan mintzatuak, Labradorreko hegoalderaino. Eskimalen hizkuntza familiaren bi adarretako bat dira —bestea yupik hizkuntzek osatzen dute, Alaskan eta Errusiako Ekialde Urrunean hitz egiten direnak—. Inuit gehienak hiru herrialdeotako batean bizi dira:

* Groenlandian, Danimarkako Erresumaren barruan autogobernua duen lurraldea; 
* Kanadan, zehazki Nunavuten, Ipar-mendebaldeko Lurraldeetako Inuvialuit Asentamendu Eskualdea, Quebeceko Nunavik eskualdea, eta Labradorreko Nunatsiavut eta NunatuKavut eskualdeak, eta, azkenik,
* Ameriketako Estatu Batuetan, Alaskako iparralde eta mendebaldean, hain zuzen ere.

Inuitek beren hizkuntza tradizionalaz mintzatzen den biztanleria osoa zehatz-mehatz xedatzea zaila da, zenbaketa gehienak erabilera edo gaitasuna zehaztasunez islatzen ez duten norberak emandako errolda-datuetan oinarritzen baitira. Groenlandiako erroldako kalkuluen arabera, hiztunak 50.000 inguru dira han. Kanadako 2021eko erroldaren arabera, biztanle inuitak 70.540 ziren, eta haietatik, 33.790ek inuitera lehen hizkuntza zutela adierazi zuten. Groenlandiak eta Kanadak hiztun gehienak dituzte, nahiz eta 7.500 alaskar inguruk hizkuntza inuit baten aldaera bat hitz egiten duten, 13.000 inuit baino gehiagoko biztanlerian. Kalkuluen arabera, 7.000 inuit groenlandiar bizi dira Danimarkan: Ipar Amerikatik kanpoko talderik handiena  osatzen dute. Hala, inuiterazko hiztungo osoa 100.000 pertsona ingurukoa da.

Bi hizkuntza familia ezberdinetakoak izan arren, inuitek Kanadan inuiterazko zeinu-hizkuntzaz (ᐃᓄᐃᑦ ᐆᒃᑐᕋᐅᓯᖏᑦ, *Inuit Uukturausingit* edo IUR) zein groenlandierazko zeinu-hizkuntzaz ere hitz egiten dute. Ikertzaileek ez dakite bi zeinu-hizkuntzok lotuta ote dauden. Inuit Nunangat osoan —Kanadako inuiten sorterria— IUR zenbateraino hitz egiten den ere ez da oraindik ezaguna. Azkenik, IUR poliki-poliki Amerikar keinu-hizkuntzak ordezkatzen duen arren, bertako keinu-hizkuntza babesteko ahaleginak abian daude.

## Nomenklatura 
Inuiten hizkuntza tradizionala estuki lotutako dialektoen sistema bat da, inuiten munduaren mutur batetik besteraino elkarrekiko ulergarritasun erraza ez dutenak; batzuek ez dute hizkuntza bakartzat hartzen, hizkuntza multzotzat baizik. Hala ere, ez dago irizpide argirik inuitera hizkuntza kide zehatz bihurtzeko, dialekto-continuum bat osatzen baitu. Inuit talde bakoitzak bere bizilagunak ulertzen ditu, eta seguruenik haien bizilagunak; baina halako urruntasunarekin izanik, ulergarritasuna oso maila baxuraino jaisten da. Horren ondorioz, inuitak tokian tokiko hitz desberdinez baliatzen dira hizkuntzaren beren aldaeretarako eta multzo osorako: anbiguotasun hori beste hizkuntza batzuetan ere gertatzen da, erabili behar den ereduaz nahasmen handia sortzen duena.

Groenlandian, inuiteraren forma eta hizkuntza ofizialak ''* du izena. Beste hizkuntza batzuetan, *groenlandiera*ra edo sustraikide batera jotzen da. Alaskako hizkuntza inuitei *inupiatun* deritze, baina Seward penintsulako aldaerei, Alaskako beste aldaeretatik bereizita daudenez, *qawiaraq* esaten zaie, edo dialekto batzuetarako, *Bering itsasarteko inupiatun*a.

Kanadan, *inuktitut'' izena erabiltzen da inuiterazko aldaera guztiak izendatzeko, eta izen horrexekin aitortzen da Nunavut eta ipar-mendebaldeko lurraldeetako hizkuntza ofizialetako bat dena. Hala ere, mendebaldeko Nunavuten, eta ekialdeko Ipar-mendebaldeko Lurraldeen aldaeretako bati '** esaten zaio Kanadako ekialdeko dialektoetatik bereizteko; Ipar-mendebaldeko Lurraldeen aldaerei, berriz, batzuetan **' deritze, eta lehen, batzuetan *inuktun* esan izan zitzaien. Dialekto horietan, batzuetan, *inuktitun* esaten zaio, dialektoen ahoskerako desberdintasunak islatzeko. Quebeceko inuiterari *inuttitut* esaten diote bertako hiztunek, eta askotan beste zenbaitek ere bai, baina hori ahoskeraren aldaera txikia da. Labradorren, hizkuntzak *inuttut* du izena edo, dokumentu ofizialetan askotan, '** izendapen deskriptiboagoa erabiltzen da. Gainera, kanadarrek –bai inuitek, bai inuitak ez direnek– batzuetan **' hitza erabiltzen dute inuiterazko aldaera guzti-guztiak izendatzeko, Alaska eta Groenlandiakoak barne.

"Inuitera" izendapena neurri handi batean hizketa profesionalari soilik dagokio, eremu bakoitzean tokiko aldaerak oro biltzen dituzten termino konbentzional bat edo gehiago baitaude; edo argitalpenetan termino deskribatzailetzat erabiltzen da, irakurleek ezin badituzte derrigorrez tokian tokiko hitzak jakin. Nunavuten, gobernuak inuktitutezko eta inuinnaqtunezko dialekto guztiak *inuktut* terminoaren barnean biltzen ditu. 

Jende askok inuiterari *eskimal* esaten dion arren, hori termino zabala da, yupik hizkuntzak ere barne hartzen dituena eta, gainera, Kanadan erabiltzea oso desegokia da (horrez gain, beste leku batzuetan erabilera gutxitzen ari da). *Eskimal* artikulua irakur, hitz horri buruzko informazio gehiago izateko.

## Sailkapena eta historia 
Inuit hizkuntzek eskimo-aleut hizkuntza familiaren adar bat osatzen dute. Yupik hizkuntzekin lotura estua dute, eta, urrunago, aleutierarekin. Beste hizkuntza horiek guztiak Alaskako mendebaldean (Ameriketako Estatu Batuetan) eta Txukotkako ekialdean (Errusian) hitz egiten dira. Ez daude bereiziki lotuta Ameriketako edo Asiako ipar-ekialdeko beste hizkuntza indigena batzuekin; hala ere, zenbait proposamen frogatu gabek proposatu dute Siberiako mendebaldeko eta Europako iparraldeko uraldar hizkuntzekiko lotura dutela, balizko uralo-siberiar multzo batean, edo baita hizkuntza indoeuroparrekin ere, superfilo *nostratiko* baten zati gisa. Batzuek, lehenago, hizkuntza paleosiberiarrekin lotu zituzten, baina hori talde geografiko bat da, ez linguistiko bat.

Inuiterazko lehen formak Thule kulturak erabili zituela uste da: Beringiatik ekialderantz migratu zuten, Kanadako Uhartedi Artikorantz, bigarren milurtekoaren hasieratik Dorset kulturako jendeak okupatuta zegoena. 1300 aldera, inuitak eta inuitera Groenlandiako mendebaldera iritsi ziren, eta, azkenean, Groenlandiako ekialdera, gutxi gorabehera Groenlandiako hegoaldeko kolonia bikingoak desagertu zirenean. Oro har, uste da mendeetan zehar ekialderantz egindako migrazio horretan bereizi zela inuit hizkuntza mendebaldeko Alaskan eta Txukotkan hitz egiten ziren yupik hizkuntzetatik.

1902ra arte, agian Dorseteko enklabe bat,  (inuktituterazko egungo ortografian, ''''), Southampton uhartean egon zen. Haien hizkerari buruz ez da ia ezer ezagutzen, baina lekuko kontakizun urrien arabera, "dialekto arraro" batez hitz egiten omen zuten. Haiek ere hizkuntza inuit batez mintzatzen zirela iradokitzen du, baina egun Kanadan hitz egiten diren formekin alderatuta, aski desberdina.

Yupikera eta inuitera sintaktikoki eta morfologikoki oso antzekoak dira. Haien jatorri komuna sustraikide batzuetan ikus daiteke:

Alaskako mendebaldeko aldaerek protoinuiteran eta yup'iken dauden ezaugarri ugari dauzkate: aski dira, inuit mundu handienetik isolaturik egonen balira, yup'ik hizkuntzatzat sailkatuak izateko.

## Geografi banaketa eta aldaerak 
erdian|thumb|Hizkuntza inuiten aldaeren banaketa Artikoan zehar
Inuit hizkuntzek nahiko lotuta dagoen multzoa osatzen dute, baina irizpide desberdin batzuk erabiliz bereiz daitezke. Tradizioz, inuitek dialektoen arteko desberdintasunak leku-izenen bidez deskribatzen dituzte, tokiko hizkuntza berezitasunak deskribatzeko, Igloolik-eko dialektoa Iqaluit-ekoari kontrajarriz, adibidez. Hala ere, banaketa politiko eta soziologikoak hizkuntza inuiten aldaerak deskribatzeko irizpide nagusiak dira, gero eta nagusiago, gainera, hainbat idazketa-sistemarekin, literatur tradiziorekin, eskolaratzeko eredurekin, komunikabide-iturrirekin eta maileguekin dituzten loturengatik. Hori dela eta, inuiteraren edozein azterketa arazotsu samarra da. Artikulu honetan, inuiteraren dialektoaren espektroa zatitzean, gogoeta linguistiko, soziolinguistiko eta politikoak sintetizatzen saiatzen diren etiketak erabili dira: eskema hori ez da inuitek berek berez edo ezinbestean erabiltzen duten bakarra, baina haren ataletan, herri literaturan eta teknikoan gehien ikusten diren usadioak islatzen saiatu gara.  

Jarraian zerrendatutako lurraldeez gain, groenlandierazko 7.000 hiztun inguru bizi dira Danimarkan, eta 2001eko erroldaren arabera, inuktitutera lehen hizkuntza duten 200 hiztun inguru Kanadako zenbait lekutan bizi dira, inuiten jatorrizko lurretatik kanpo.

### Alaskan 
Alaskako 13.000 inguru iñupiatetatik, 3.000 bat baino ez dira iñupiaqez hitz egiteko gai: gainera, gehienak 40 urtetik gorakoak dira. Hiru dialekto bereiz dituzte, elkarren arteko ulergarritasun zailekoak direnak:

* Qawiaraqa Seward penintsulako hegoaldean eta Norton itsasartearen inguruan hitz egiten da. Lehen, Chukotkan hitz egiten zen, bereziki Diomedes Handia uhartean, baina badirudi errusiarren eremuetan galdu egin zela, yupikerazko, txuktxerazko eta errusierazko hiztunen komunitateetara asimilaturik. Fonologian erabat desberdina da, beste inuit hizkuntza aldaerekin alderatuta.
* Inupiatuna (Ipar isurialdeko iñupiaqa) Alaskako Ipar isurialdean eta Kotzebue itsasartearen inguruan hitz egiten da.  
* Malimiutuna edo malimiut Inupiatuna, Kotzebue itsasarteko eremuko eta Alaskako ipar-mendebaldeko aldaerak direnak.

### Kanadan 
Hizkuntza inuitak ofizialak dira Ipar-mendebaldeko lurraldeetan eta Nunavuten (azken horretan, nagusia ere bai); babes ofizial handia dute Nunaviken, Quebeceko zati erdi-autonomoan; eta Labradorreko zenbait lekutan hitz egiten dira oraindik. Oro har, kanadarrek inuktitut esaten diete Kanadan hitz egiten diren dialekto guztiei, baina '**, **' eta '** terminoek (**', '** edo **' ere esaten zaie) inoiz erabiliak dira eremu zehatzetako aldaerak aipatzean.

#### Mendebaldeko Kanadako inuitera 
* inuvialuktuna (mendebaldetik ekialdera [oharra: hurrengo hizkuntz izenon bukaeretako -a guztiak euskarazko singularrezko mugatzaileak dira]):
** uummarmiutuna (kanadar iñupiaqa),
** siglituna (sallirmiutuna),
** inuinnaqtuna,
** natsilingmiututa,
** aivallirmiututa (kivalliqa),
** aivilingmiututa (ailivika), eta
** iglulingmiuta (qikiqtaaluk uannanganiia).

#### Ekialdeko Kanadako inuitera 
* inuktituta
** qikiqtaaluk nigiania,
** nunavimmiututa, eta
** inuttituta (nunatsiavummiuta).

### Groenlandian 
Groenlandian, inuiterazko hiztunak 50.000 inguru dira, eta horietatik % 90ek baino gehiagok mendebaldeko dialektoez hitz egiten dute etxean.

* Kalaallisuta, "groenlandiera" euskaraz, Groenlandiako dialekto estandarra eta hizkuntza ofiziala da: eskolak ezarri zirenetik, groenlandiar guztiei irakatsi zaie, haien jatorrizko dialektoa edozein izanik ere. Groenlandiako mendebaldeko hizkuntza islatzen du ia soilik, eta hiztegi ugari mailegatu dio danierari (Kanadako eta Alaskako hizkuntza inuitek, aldiz, ingelesetik, frantsesetik edo errusieratik mailegatzeko joera agertu dute). Latinezko idazkera erabiliz idazten da. Groenlandiako ipar-mendebaldeko Upernavik eremuko dialektoa eta dialekto estandarra zertxobait ezberdinak dira fonologian.
* Tunumiit oraasiata, tunumiit dialektoa (edo *tunumiisut*, groenlandieraz; beste hizkuntzetan, ekialdeko groenlandiera esaten zaio maiz), uharteko ekialdeko dialektoa da. Beste hizkuntza inuitenaldaerekin parekatuta, oso ezberdina da eta gutxi gorabehera 3.000 hiztun ditu *Ethnologue*ren arabera.
* Inuktuna (groenlandieraz, *avanersuarmiutut*) Groenlandiako iparraldeko Qaanaaqen inguruko dialektoa da. Batzuetan Thule dialektoa edo iparraldeko groenlandiera deritzo. Eremu hori inuiten finkaleku iparraldetarrena da eta hiztun kopuru nahiko txikia du. Iparraldeko Baffingo dialektotik nahiko gertu zegoela esaten da, Baffin uharteko inuit migratzaile talde bat bertan finkatu baitzen XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran. Mila hiztun baino gutxiago ditu, *Ethnologue*ren arabera. Inuitak hegoaldean ikasten hasi ziren arte, askok ez zuten jakin zenbakiak izen sistema kristau eta ingelesean ohiko atalak ez zirenik. Ondoren, 1969an, gobernuak *Project Surname* ("*Deitura* proiektua") abiarazi zuen, Abe Okpik buru zuena, zenbaki-izenak aitaren deituraren araberako familia-deiturez ordezkatzeko.

### Elurraren arlo-semantikoari buruzko hiztegia 
Inuitek elurraz mintzatzeko hitz kopuru izugarri handia dutela dioen uste ezaguna dago. Hori ez da zehatza, eta hizkuntza polisintetikoen izaera gaizki ulertzearen ondorioa da. Izan ere, inuitek *elurra*ri buruzko oinarrizko erro banaka batzuk baino ez dituzte: *qanniq*- (*qanik*, zenbait dialektotan), "elurra ari izan" aditz-lokuzioaren moduan gehien erabiltzen dena, eta *aput*, "elur" substantzia gisa esan nahi duena. Hizketaren atal batzuek oso desberdin funtzionatzen dute inuiteraz, hizkuntza indoeuroparrekin alderatuz gero baino: beraz, definizio horiek nahasgarri samarrak dira.

Hizkuntza inuitek oso hitz luzeak osa ditzakete, hitzei gero eta atzizki deskribatzaile gehiago erantsiz. Atzizki horiek oinarrizko hitzaren ezaugarri sintaktikoak eta semantikoak alda ditzakete, edo kalifikatzaileak gehi dakizkieke, euskaraz izenak kalifikatzeko adjektiboak edo izenlagunak erabiltzen diren modu berean (adibidez, "erortzen ari den elur", "haizeak daraman elur", "lur gaineko elur", "elurra batetik bestera mugitze", eta abar).

Inuiterak elurrari buruzko hitz asko dauzkalako "egiazko kontu" hori hainbestetan aipatu denez, kazetaritzako tipikokeria bihurtu da. Argibide gehiagorako, ikus *Elur* esateko inuiterazko hitzak artikulua.

### Zenbakiak 
[thumb|Stop seinale elebidun bat, [Inuktitut silabario|inuktitut silabarioan (ᓄᖅᑲᕆᑦ, *nuqqarit*) eta ingelesez.]]
Inuitek zenbaketa sistema hogeitarra erabiltzen dute, euskaraz bezala.

## Idazkera 
Hizkuntza inuitak hain eremu zabalean hedatuta daudenez, nazio eta unitate politiko ezberdinen artean banatuta eta jatorri ezberdineko hainbat europar beren lurraldeetara hainbat garaitan bertaratu zirenez, ez dago inuitera idazteko modu uniformerik. 

Gaur egun, hizkuntzak sei idazkera "estandarrok" ditu:

# *Inuit Cultural Institute*ren silabario estandarrak (Kanada)
# *Inuit Cultural Institute*ren latin idazkera estandarra (Kanada)
# Nunatsiavut latin idazkera (Kanada)
# Inuktut Qaliujaaqpait (Kanada)
# Alaskako inupiaq idazkera (AEB)
# Groenlandiera

Silabarioek izan ezik, beste guztiek latin idazkeran oinarritutako idazkera darabilten arren, alfabetoak desberdinak dira, diakritikoak, latinezkoak ez diren letrak eta abar dituztelako. Nunavut eta Nunavikeko inuktitut gehiena inuktitut silabarioa izenekoaz idazten da, Kanadako aborigenen silabarioetan oinarrituta. Nunavuteko mendebaldean eta Ipar-mendebaldeko lurraldeetan latinezko idazkeraren alfabetora jotzen da, normalean inuinnaqtun izena duena. Alaskan beste alfabeto latindar bat erabiltzen da: horretan, karakter batzuek diakritikoak erabiltzen dituzte. Nunatsiavutek alemanez mintzo ziren moraviar misiolariekin asmatutako alfabeto bat darabil, *kra* letra duena ( larria da eta , xehea; euskaraz ditugunak, aldiz, hurrenez hurren  eta  dira). Groenlandiako latindar alfabetoa jatorriz Nunatsiavuten erabiltzen zenarekin alderatua oso antzekoa zen, baina ortografia eraldatu zen 1973an, ahoskerako aldaketekin bat etor zedin, hizkuntzaren inbentario fonemikoa hobeto islatu nahian.

### Kanadako silabarioak 
eskuinera|thumb|Inuktitera idazteko erabiltzen diren silabak (*titirausiq nutaaq*). Puntudun karaktereek bokal luzeak irudikatzen dituzte: latinezko transkripzioan, bokala bikoizten da.
Inuktituterazko silabarioa, Kanadan erabilia, James Evans misiolariak asmatutako cree silabarioan oinarritzen da eta horrek devanagarin, idazkera brahmian, oinarri du. Kanadako egungo silabarioen forma Kanadako Inuiten kultur institutuak hartu zuen 1970reko hamarkadan.

Forma silabikoan aurkeztu arren, silabikoa ez da benetako silabarioa, abugida baizik, kontsonante beretik hasten diren silabak grafikoki antzekoak diren letrekin idazten baitira.

Inuktitut silabarioetarako behar diren karaktere guztiak eskuragarri daude Unicode karaktere-errepertorioan, Kanadako Silaba Aborigen Bateratuak blokeetan.

### Inuktut Qaliujaaqpait 
Kanadako Inuit Tapiriit Kanatami erakunde nazionalak *Inuktut Qaliujaaqpait*, inuktituterazko barietate guztietarko ortografia bateratua, hartu zuen 2019ko irailean. Diakritikorik gabeko latindar alfabetoan oinarritzen da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alia, Valerie (1994) *Names, Numbers and Borthern Policy: Inuit, Project Surname and the Politics of Identity*. Halifax NS: Fernwood argitaletxea.
* Collis, Dirmid R. F., arg. *Arctic Languages: An Awakening*   "UNESCOren webgunean eskuragarri" (PDF). (2,68 MB).
* Dorais, Louis-Jacques (2010) *The Language of the Inuit. Syntax, Semantics, and Society in the Arctic*. Montreal: McGill-Queen's University Press.
* Greenhorn, Beth Project Naming: Always on Our Minds, Library and Archives Canada, Canada.
* Mallon, Mick Inuktitut Linguistics for Technocrats.
* Mallon, Mick (1991) *Introduciing Inuktitut and Introductory Inuktitut Reference Grammar*. ISBN eta 0-7717-0235-3.
* Okpik, Abe. *Disk Numbers.* (Okpik-ek Kanadako Ordena jaso zuen *Project Surname*-n egindako lanagatik) http://www.katilvik.com/index.php?option=com_content&task=view&id=5&Itemid=30 Wayback Machinen 2008ko uztailaren 26an artxibatua. 
* (Ingelesez) *Project Naming* webgunea.
* (Ingelesez) Spalding, Alex (1998) *Inuktitut*: *A Multi-dialectal Outline Dictionary* *(with an Aivilingmiutaq base)*. ISBN 1-896204-29-5.
* Spalding, Alex (1992) *Inuktitut*: *a Grammar of North Baffin Dialects*. ISBN 0-920063-43-8.

## Bibliografia osagarria 
* 

## Ikus, gainera 
* Inupiaq hizkuntza
* *Elur* esateko inuiterazko hitzak

## Kanpo estekak 
### Hiztegiak eta lexikoa 
* IñupiaQ Hiztegi Interaktiboa
* Oqaasileriffik hizkuntz datu-basea
* &nbsp;
* Testuliburua

### Web orriak 
* A Brief History of Inuktituk Writing Culture
* Inuktitut Syllabarium
* Our Language, Our Selves, 2005-11-11n artxibatua
* Alt.folklore.urban on Eskimo words for snow.
* Danimarkako Txukotka hirugarren espedizioaren erreportajea, Txukotka Yupik-i buruzko informazioarekin

### Unicodeko euskarria 
* Kodeen grafikoak