Maria Varona

**María Pérez de Villanañe**, **María Varona** izenarekin ezaguna (XI. mendearen bukaera eta XII. mendearen hasiera artean, Araba). Erdi Aroan Gaubean bizi izan zela esan izan den kondairazko pertsonaia da. Bere genealogia ez da ziurra eta, orain arte, ez da bera agertzen den bere garaiko dokumenturik aurkitu. Hala ere, Varona leinuaren jatorria eta sinboloa da —jatorrizko dorretxea Villanañe herrian duena— eta kroniketan eta literaturan tradizio luzea du.

## María Perez "*La Varona*"ren kondairako jatorria 
1573ko "Memorial" lanean jasotako Lope Varonaren kronikak, María Perez *La Varona*ren kondairaren bertsio hedatuenetako bat jaso zuen. Horren arabera, María Perez bi nebekin, Gómez eta Alvar Perezekin, joan zen Alfontso VI.a erregeak Aragoiren aurka gerran aritzera, beraien moduan jantzita eta armatuta. Borrokaren nahasmenean, Mariak Alfontso I.a *Borrokalaria* Aragoiko erregearekin egin zuen topo, preso hartu zuen eta Alfontso VI.aren esku utzi zuen. Alfonso VI.a erregeak honakoa esan zion orduan: "*Jokatu* *duzu, ez emakume ahul baten moduan, gizon indartsu baten moduan baizik, horregatik, zeure burua eta zure ondorengoak Varona, alegia, > deitu zaitezte"*. 

Hala ere, badago lehenagoko dokumentu bat, XV. mendearen bigarren erdialdean datatua, San Zoilo de Carrión-ekoa. Bertan, Don Velaren, Aragoiko erregearen semearen, emazte gisa agertzen da María Pérez. Don Vela Maria Perezekin ezkondu zen Villanañe eta Karkamuko oinordekoa zelako. Bertsio horren arabera, María Perezek senarra lagundu zuen Valladolidera musulmanekin borroka egitera, Dueñas inguruan. Han, Maria Perezek "Errege Moroa" garaitzeaz gain, burua moztu zion, eta "vara handia" goitizena irabazi zuen ('lantza indartsua" esan nahi omen zuena euskaraz), hortik eratorri zen "Varona" abizena.

Zehaztu gabeko data batetik aurrera, ahozko transmisioak eta familiako kronikek, pixkanaka, hainbat xehetasun etimologiko eta bestelakoak erantsi zizkieten jatorrizko gertaera historikoei, Varona abizena sortu arte, María Perez emakume ausartaren irudiari lotuta. Istorio hauek, emakumezko borrokalariaren tradizioa jasotzeaz gain, leinuaren jatorria "Errekonkistaren" hasierara arte eta baita bisigodoen garaia arte eramaten zuten., Maria Perezen kondaira erabiltzen du Lope de Vegak: "La Filomena", "Jerusalem konkistatua"

('Zerorrek, gizon indartsuen gisara,

izen oneko gizakumea izan zinen,

laga Perez izena

eta armetako arranoa;

Har ezazu, gaurtik aurrera, Barona.')Denboran aurrera eginda, hainbat egilek leinuaren historia bildu zuten, esate baterako, Manuel Díaz de Arcayaren "La heroína de Villanañe" lana XIX. mendearen amaieran.

## *La Varona*ren irudiak 
thumb|365x365px| Andrea belauniko, Varonatarren dorre-jauregia (Araba)
Varona jauregiko sarrera korridorean harrizko eskultura dago emakume noble bat irudikatzen duena belauniko. Tradizionalki "La Varona" zela esan izan da,

La Varonaren beste hainbat irudikapen daude hainbat grabatu eta argitalpenetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baronatarren kondaira
* Varonako dorrea

## Kanpo estekak 
* María la Varona *Eusko Ikaskuntzan*, 2004ko otsailaren 3a.
* 'La Varona', una alavesa de armas tomar *El Correo* egunkarian, 2018ko urriaren 11a.