Roald Amundsen

**Roald Engebreth Gravning Amundsen** (Borge, Østfold, Norvegia, 1872ko uztailaren 16a - Barents itsasoa, Ozeano Artikoa, 1928ko ekainaren 18a) norvegiar esploratzailea izan zen. Artikoa eta Hego Poloa arakatu zituen.

1903 eta 1906 artean Ipar-mendebaldeko Pasabidea zeharkatu zuen aurreneko espedizioaren gidaria izan zen. 1911ko abenduaren 14an bere taldearekin Hego Polora heldu zen, Robert Falcon Scott ingelesa baino 34 egun lehenago. Amaren nahia errespetatu zuen baina 21 urte zituela ama hil zitzaionean, unibertsitatea bertan behera utzi eta armadan sartu zen.

Fridtjof Nansen esploratzaileak 1888an Groenlandia osoa eskiekin zeharkatzea lortu eta Norvegiara itzuli zenean, Roald Amundsenek 16 urte baino ez zituen, baina orduan erabaki zuen poloen esploratzailea izan nahi zuela. Sir John Franklin ingelesak Artikoan egindako espedizioen kontakizunak irakurritakoan, zera idatzi zuen; "lilura izugarriarekin irakurri nituen eta nire bizitzaren ibilbidea moldatu zuten".

## Poloetako espedizioak 
### Belgikarren Antartikako espedizioa 
Amundsenen aurreneko espedizioa Antartikara izan zen. 1896an marinel eta eskiatzaile gisa hartu zuten. *RV Belgica* zen itsasontziaren izena eta hala pentsatuta edo akats baten ondorioz izotzetan trabatuta geratu zen. Espedizioa ez zegoen ordea egoera horretarako nahikoa prestatuta eta Frederick Cook mediku estatubatuarrak tripulazioa eskorbuto gaitzetik babesteko animaliak ehizatu eta haien haragia gordinik jateko agindua eman zuen. Zitrikoak falta diren momentuan haragi freskoak ordezka dezake dietan, behar besteko C bitamina kopurua baitu. Amundsenek kontuan hartu zuen hori hurrengo espedizioetarako. Garai hartan oraindik ez zen C bitamina ezagutzen, 1920. hamarkada arte ez baitzen isolatzea lortu.

### Ipar-mendebaldeko pasabidea 
[thumb|*Gjøa* itsasontziaren tripulazioa, 1906an, [Nome (Alaska)|Nomen.]]
1899 eta 1901 artean Leon anaiarekin bizikletaz joan zen Oslotik Parisera. Bidean Fredrick Jacksonen *A Thousand Days in The Arctic* liburua aurkitu zuen eta bertatik hartutako oharrekin bi koaderno bete zituen. 1900eko udazkenean Hanburgon Georg von Neumayer geofisikariarekin Lurraren eremu magnetikoa ikertu zuen. Artikora espedizio bat egiteko ari zen prestatzen Roald.

Ekainaren 17an atera ziren Norvegiatik eta Groenlandia pasa ondoren Baffin badia, Parry kanala eta Peel, James Ross, Simpson eta Rae itsasarteak zeharkatutakoan, Gilen Erregearen uhartera iristi ziren. Bertako kaian, ordutik Gjøa kaia deitzen dena, bi urte pasa zituzten. *Gjøa* itsasontzia 1972an ekarri zuten atzera Norvegiara eta gaur egun Fram Museoaren alboan dago, Oslon.

### Hego Polorako espedizioa 
thumb|*Fram* itsasontzia Antartikan. Lehen planoan, haragi freskoa lortzeko ehizaturiko fokak.

Itzuli bezain laster Ipar Poloko arroa esploratzeko espedizio berria antolatu nahi izan zuen eta proposamena Kristianiako Geografia Elkartean aurkeztu zuen.

Robert Falcon Scott ingelesak Hego Polora iristeko espedizioa antolatu zuela jakin zuen orduan. Fridtjof Nansenek erabilitako *Fram* itsasontzia hartu eta 1910ko ekainaren 3an Oslotik atera zen Ipar Polora antza. Urriaren 19an abiatu ziren lau lera eta 52 txakur eskimalekin.

## Ipar Poloko eta Ipar-ekialdeko Pasabideko espedizioak 
### Ipar-ekialdeko pasabidea 
thumb|Amundsenek 1918 eta 1920 artean *Maud* itsasontziaz egindako ibilbidea. Lehen eta bigarren neguetako aterpelekuak markatuta daude.
1918an Amundsenek beste espedizio bati ekin zion, Ipar-ekialdeko Pasaia zeharkatzeko helburuaz eta, bide batez, Ozeano Artikoko lurralde ezezagunak esploratzeko. Aurrez Fridtjof Nansenek egina zuen ibilbidea eta Amundsenek Siberiako kostaldea jarraitzea erabaki zuen, baina izotzetan Nansenek egindakoa baino gehiago barneratu nahi zuen, Ipar Polotik gertuago, hain zuzen ere. Ikerketa akademikorako material gehiago hartuko zituelakoan, Harald Ulrik Sverdrup ozeanografoa eraman zuen *Maud* itsasontzian, baita espediziokide Oscar Wisting eta Helmer Hanssen ere, Hego Polora iritsi zen taldetxoko bi lagun.

*Maud* Ipar Poloko bankisan trabatu zuen, Nansenek *Fram*ekin egina zuen bezala. Ipar Poloaren inguruan jitoan joatea zuten asmoa, baina izotz geruza uste baino lodiagoa zen eta itsasontziak izotza hausterik ez zuenez, blokeatuta gelditu zen. 1919ko irailean itsasontzia askatzea lortu zuten baina hamaika egunen ondoren berriz trabatu zen. Bien bitartean, Amundseni besoa hautsi zitzaion eta hartz zuri batek eraso egin zion, ontziratzen saiatzen ari zirela. Horren ondorioz, itsasontziaz kanpoko espedizioetan ezin izan zuen parte handirik hartu. Gauzak horrela, eta trabatuta zeudela ikusita, Wisting, Hanssen, Amundsen eta beste bi gizonek txakur-lera bidez Alaskako Nomeraino joatea erabaki zuten, egoeraren berri emateko. Mila kilometroko distantzia kalkulatu zuten, baina Bering itsasarteko izotz geruza uste baino finagoa zenez, ezin izan zuten zeharkatu. Anadyrrera iritsitakoan, telegrama bat idatzi zuten, non ziren esanez.

Bigarren urteko negua igaro ondoren, itsasontzia askatzea lortu zuten, bai eta Nomera iritsi ere, itsasontzia konpondu eta hornidurak erosteko. Handik atera behar zirenean tripulazioko hainbat kide ez ziren itsasontzira garaiz itzuli, tartean Hanssen. Hirugarren urteko negua iritsi zenerako, *Maud* ontzia Bering itsasartean aurkitzen zen eta berriz askatzea lortu zutenez hegoalderantz jo zuten. 1921ean Estatu Batuetako Seattle hirira iristi ziren. Itsasontzia eta tripulazioa bertan utzita ,Amundsen Norvegiara itzuli zen bidean harturiko bi neskatila indigenarekin, Kakonita eta Camilla. Norvegian, ordea, porrot ekonomikoan zela ikusi zuen.

1922an Nomera itzuli zen, hara joana baitzen *Maud* itsasontzia. Han hegazkin bat erosi zuen eta Ipar Polora airez iristeko ideia bururatu zitzaion. Tripulazioa bitan banatu zuen orduan: multzo handienak Wistingen gidaritzapean itsasontziaren espedizioarekin aurrera segitu zuen, Ipar Polora bidean, eta beste multzoak bere gidaritzapean negua Nomen pasa eta 1923an Ipar Polora airez iristen saiatzekoa zen. *Maud* itsasontziak beste hiru urte pasa zituen Ipar Polora iritsi nahian baina ez zuen lortu eta Cambridge badiaren inguruan urperatu egin zen.

1925ean Hjalmar Riiser-Larsen pilotuarekin eta Lincoln Ellsworth lagunarekin Ipar Polora iristeko saiakera berria egin zuen, oraingoan ur-hegazkin batean. 87º44'-ko latitudera iritsi ziren, hegazkin batek lorturiko latitude gorena garai hartan, baina ezin izan zuten helburua lortu. Hegazkina izotzetan pausatu zen, irrati komunikaziorik gabe, eta hiru aste izotza garbitzen ibili ondoren lortu zuten berriz aireratzea. Oscar Wisting Amundsenekin zihoan eta beraz biak izan ziren Lurraren bi poloetan izan ziren aurreneko bi pertsonak. Norgeren espedizioa ordea oso ongi dokumentaturik dago. Hori horrela balitz Amundsen eta Wisting bi poloen konkistan aurrenak izango ziren.

## Heriotza 
thumb|*Latham 47* ur-hegazkina.
Amundsen eta Nobileren arteko eztabaida luzatu egin zen eta 1928an Nobilek bere espedizio antolatu zuen,*Italia* baloi gidatuarekin. Ipar Polora iritsi zen, baina itzultzerakoan, *Italia* galdu egin zen. Erreskate lanak abiatu ziren orduan eta Amundsenek *Latham 47* ur-hegazkinaz hartu zuen parte. 1928ko ekainaren 18an Amundsen eta bere aire tripulazioa desagertu egin zen, ordea. Handik egun batzuetara, ur-hegazkinaren flotagailu bat aurkitu zen Tromsø hiriko kostaldean. Badirudi hegazkinak istripua izan zuela Bjørnøya uhartearen inguruan eta denak hil zirela. Hiru hilabetetan zehar bila ibili ondoren, Norvegiako gobernuak Amundsen hiltzat eman zuen.

Norvegiak abenduaren 14a Roald Amundsenen eguna izendatu zuen, Hego Polora iritsi zeneko eguna hain zuzen ere. Aurreneko urtean Norvegia guztiko elizetan kanpaiak jo zituzten eguerdian eta Fridtjof Nansen esploratzaileak hitzaldi hunkigarria egin zuen.

2004 eta 2009an Amundsenen hegazkina bilatzeko bi espedizio antolatu zituen Norvegiako itsas armadak. Hugin urpekontziak 100 km2-ko eremua ikuskatu zuen baina ez zuen ezer aurkitu.

## Idazlea 
Amundsenek bere espedizioetako gertaerak idatzi eta argitaratu zituen. Ondoko zerrendan haren lanik ezagunenak eman dira:

* *The North-West Passage; Being the Record of a Voyage of Exploration of the Ship "Gjöa"* (1908). New York: E.P. Dutton and Co. 1908. OCLC 971379351
* *South Pole: An Account of the Norwegian Antarctic Expedition in the "Fram"* (1912). OCLC 727260901
* *Nordost Passagen: Maudfaerden Langs Asiens Kyst 1918–1920*. Kristiania: Gyldendal. 1921. OCLC 576654047
* *Our Polar Flight: The Amundsen–Ellsworth Polar Flight*. New York: Dodd, Mead. 1926. OCLC 918183295
* *The First Flight Across the Polar Sea*. London: Hutchinson. 1927. OCLC 1026703671
* *My Life as an Explorer*. New York: Doubleday. 1927. OCLC 3657624

## Erabilitako itsasontziak 
Honako hauek izan ziren Amundsenek espedizioetan izan zituen itsasontziak:

## Haren izena daramaten tokiak 
[thumb|[Amundsen-Scott basea, Hego Polo geografikoan.]]
* Amundsen-Scott basea: Estatu Batuek Hego polo geografikoan eraikitako basea. Etengabe populaturik dagoen Lurreko hegoaldereneko puntua da.
* Amundsen glaziarra, Antarktikan: 1929an aurkitu zen.
* Amundsen itsasoa, Antarktikan.
* Amundsen golkoa, Kanadan.
* Amundsen kraterra, Ilargiaren hego poloan.
* 1065 Amundsenia asteroidea, asteroide gerrikoan.

## Zinema 
* *The Red Tent* (1969)
* *The Last Place on Earth* (1985) - telefilmea
* *Amundsen* (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Artikulua *Argia*n