open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leo Brouwer

**Leo Brouwer** (Habana, 1939ko martxoaren 1a) kubatar konpositore eta gitarra-jotzailea da. Kubako Arte eta Zinema Industriaren Institutuko (ICAIC) zuzendari izan zen, eta beste zenbait kargu ere izan ditu Fidel Castroren Kuban. Kordobako orkestrako zuzendaria izan da. Kubako kultura musikala eta XX. mendeko abangoardiako joerak elkarrekin uztartu ditu bere obran.

## Erreferentziak
Yuan ibaia

**Yuan ibaia** (; edo txineraz 沅水, pinyinez *Yuánshuǐ*) Txinako hego-ekialdeko ibai bat da. Guizhou probintziaren ekialdean eta Hunan probintziaren mendebaldean dago, eta 800 kilometroko ibilbidea du. Miao Lingen jaiotzen da, Miao mendietan, eta Dongting aintziran isurtzen du ura. Yuan ibaiaren haranetan errepideak eraiki dira, baina gaur egun ere ibaia da lurralde menditsuen eta Hunango mendebaldearen arteko garraiabide nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Clavería

**Carlos Esteban Clavería Arza** (Iruñea, Nafarroa, 1923ko abuztuaren 3a - Iruñea, 2009ko otsailaren 25a) nafar idazlea eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Euskal gaiei buruzko artikulu ugari idatzi ditu erdaraz. Historia- eta etnografia-gaiak erabili ditu batez ere bere liburuetan: *Leyendas de Vasconia* (1958), *Relieves del genio vasco* (1962), *Los Vascos y el mar* (1966), *Historia del Reino de Navarra* (1971). EAJ alderdian kargudun izan da Nafarroatik, Napar Buru Batzarreko lehendakari (1984-87), eta baita Sabino Arana Fundazioko kide ere.
Iruña'ko Euskalerriaren Adiskideak elkartearen sortzaileetariko bat izan zen.

## Erreferentziak
Kagoshima

Japoniako hiria, prefekturako hiriburua, Kyushuko uhartearen hegoaldean. 2014ko erroldaren arabera 606.423 biztanle ditu.

## Historia 
Satsuma klanaren antzinako feudoa zen Kagoshima. Bere kaia zela eta erdigune merkatari eta politiko aktiboa izan zen. Hara heldu zen 1549an Frantzisko Xabierkoa santua.

Edo Aroan Satsuma domeinuaren hiriburu bihurtu zen. Domeinu hau herrialde guztiko aberatsena zen garai hartan. Ryukyu erresuma ere bertatik kontrolatzen zen.

1863an ontzidi britainiarrak bonbardatu zuen, Charles Lennox Richardson merkataria erail izanaren mendekuz. 1868an Meiji berrezarkuntzak agintari feudalak kanporatu zituen. Satsuma domeinuko samuraiek matxinada abiatu zuten 1877an, Satsumako matxinada izenaz ezagutzen dena. Kagoshiman izandako *Shiroyamako gudua* izan zen matxinadari bukaera eman ziona.

Japoniako Industria Iraultza Kagoshiman hasi zela esaten da. Bertako 17 trenbide-ikasleek Tokugawatarren atzerrira joateko debekua hautsi eta Ingalaterra eta Estatu Batuetara alde egin zuten. Han ikasketak egin eta Satsumako matxinada bukatzean Kagoshimara itzuli ziren. Tōgō Heihachirōk adibidez itsas-nabigazio ikasketak egin zituen eta Japoniako Itsas Armadaren almirante postuan Errusiarren aurkako gerra-heroi bihurtu zen 1904 eta 1905ean.

1945ean hegazkin estatubatuarrek bonbakatu egin zuten hiriaren %44an suntsituz. Lainotua zegoen eta radarraren adierazpen bakarrarekin jaurti zituzten bonbak.

2004an *Shinkansena* (bala trena) iritsi zen Kagoshimara.

## Geografia 
Kagoshimako badiaren ekialdeko ertz guztia hartzen du hiriak eta aurrean Sakurajima sumendi aktiboa dauka.

## Leku interesgarriak 
* Kagoshima gaztelua

## Klima 

## Ondasun nabarmenak 
* Meiji berrezarkjuntzaren museoa
* Kagoshimako gaztelua
* Kagoshimako Lorategi Botanikoak
* Sengan-en lorategiak

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Napoli, Italia
*  Perth, Australia
*  Miami, Estatu Batuak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luciano Emmer

**Luciano Emmer** (Milan, Italia, 1918ko urtarrilaren 19a - Erroma, Italia, 2009ko irailaren 16a) zinemagilea izan zen. Milango zinemagileen taldeko kide izan zen (Lattuada eta Comencinirekin batera). Arteari buruzko film labur ugari zuzendu du.

Film luze aipagarrienak: *Domenica d´Agosto* (1949), *Parigi è sempre Parigi* (1951), *La Piazza di Spagna* (1952) eta *La ragazza in vetrina*. Etenaldi luze baten ondoren, *Basta! Ci faccio un film*,'' Una lunga lunga lunga notte d'amore* (2001) eta L*'acqua... il fuoco'' (2003) egin zituen.

## Erreferentziak
Vampyressa melissa

***Vampyressa melissa*** Vampyressa generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Vampyressa melissa'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Franz Defregger

thumb|260px|*Soldadutzarako azken deia*, 1872

**Franz Defregger** (Ederhof, Tirol, 1835eko apirilaren 30a - Munich, Alemania, 1921eko urtarrilaren 2a) austriar margolaria izan zen, Tirolgoa jatorriz.

## Biografia 
Munichen egin zituen ikasketak eta Pilotyren jarraitzaile izan zen. Tirolgo gizon-emakumeen eta irudien margolaria da. Bere koadrorik ezagunena *Soldadutzarako azken deia* (1872) izenekoa da; bertan agureak ikusten dira gerrarako biltzen, Napoleonen armaden aurka abiatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Dowland

**John Dowland** Musikagile ingelesa (Dublin?, 1562 edo 1563 - Londres, 1626ko otsailaren 20a). Laut-jotzailea zen. Danimarkako Kristian IV.aren musikaria izan zen. 1612. urtean Ingalaterrako erregearen zerbitzuan jarri zen. Obra nagusiak: *The First Book of Songs* (1597, *Lehen kantu-liburua*), *The Second Book* (1600, *Bigarren liburua*) eta *Lachrimae* (1604).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ganoraz Arratiako Euskara Taldea

**Ganoraz Arratiako Euskara Taldea** Arratiako (Bizkaia) euskara-elkartea. 1998an sortu zen, euskararen normalizazioa bultzatzeko helburuaz. Besteak beste, Arratiako bertsolari- eta bertso-munduarekin zerikusia duten ekitaldiak antolatu ohi ditu elkarteak, eta eskualdeko udalek euskararen inguruan antolatzen dituzten ekimenen antolakuntzan ere parte hartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edwin Klebs

**Edwin Klebs** (Königsberg, 1834ko otsailaren 6a - Berna, 1913ko urriaren 23a) alemaniar patologo eta bakteriologoa izan zen.

Berna, Würzburg, Praga eta Zuricheko unibertsitateetan Anatomia Patologikoko irakasle izan zen. Bakteriologiako ikerketetan aitzindaria izan zen; tifusa, karbunkoa, paludismoa eragiten dituzten bakterioak ikertu zituen. 1883an difteriaren baziloa aurkitu zuen.

## Erreferentziak
Rajkot

**Rajkot** (gujarateraz: રાજકોટ *Rājkot*) Indiako erdi-mendebaldeko hiria da, Gujarateko estatuaren erdi-mendebaldean, Kathiawar-eko penintsularen erdialdean. 556.137 biztanle. Unibertsitatea. Aireportua. Burdinbide- eta errepide-gune garrantzitsua. Nekazaritza-gaien merkataritza eta industria (metalurgia, kimika-industria, zurgintza, ehungintza) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salaberri Ibarlakoa

**M. Salaberri**, ezagunagoa **Salaberri Ibarlakoa** izengoitiagatik (Ibarrola, Nafarroa Beherea, 1777 - ?) Nafarroa Behereko idazlea izan zen.

## Biografia 
Lanbidez notarioa zen, Donibane Garazin. Bonaparte printzearen laguntzaileetako bat izan zen. Hark argitaratu zion *Vocabulaire des mots basques bas-navarrais, traduits en langue française* (1856) hiztegia. Behe-nafarreraz jarri zuen San Mateoren ebanjelioa.

## Erreferentziak
Happening

thumb|HA Schulten *Trash people*
***Happening*** (euskaraz: *gertakizun*) arte-giroko ikuskizuna da. Aldez aurretik erabakitako egitarau bati jarraitzen zaio, eta, ikuslearen laguntza zuzenaz, espazioak eta denborak mugaturiko ekintzak izaten dira *happening*ak. Hastapenak 1959. urtean New Yorken izan zituen, Allan Kaprovek edo George Segalek bultzaturik, eta batik bat 1960ko hamarkadan ezagutarazi zen ikuskizun mota hau.

## Antzezlanarekin aldea 
*Happening*ek artearen eta ingurunearen arteko lotura organikoa azpimarratzen dute. Kaprowren esanetan, "happening-ek une batez manera onak alde batera uztera gonbidatzen gaituzte, eta artearen eta bizitzaren benetako izaeran bete-betean parte hartzera. Bat-bateko ekintza da, non askotan "zikin" sentitzen zaren, eta zikinkeria, has gaitezke konturatzen, organikoa eta emankorra ere bada, eta dena, bisitariak barne, hazi egin daiteke egoera horretan " *Happening*ak ez du argumenturik, ezta filosofiarik ere, baizik eta bat-batean gauzatzen da. Ez dago helbururik, eta, beraz, emaitza ezin da aurreikusi. "Ekintzan ideiaz betetako buru batek sortzen du... eta maiz hitzak izaten ditu, baina literalki zentzua izan dezakete edo ez. Baldin badute, esanahia ez da elementu guztiak transmititzen duenaren adierazgarri. Hortik bere izaera labur eta urruna. Zentzurik ez badute, hitzaren soinuaren ezagutza dira, transmititzen duen esanahiarena baino gehiago".

Izaera dela eta, ez dago aplika daitekeen "epaitza" terminorik. "Izan ere, zerbait *gaizki* ateratzen denean, zerbait gehiago sor daiteke *ondo*, argigarriagoa. Ia bat-bateko mirari mota hori, gaur egun, litekeena da, kasualitatezko prozedurei esker". Ondorio gisa, *happening* bat freskoa da irauten duen bitartean eta ezin berriro ere erreproduzitu.

*Happeningei* dagokienez, Red Groomsek honakoa esan du: "Zerbait zela bazekielako sentsazioa nuen. Banekien zer zen ez nekielako. Uste dut orduan zaudela zure unerik onenean. Benetan zerbait egiten ari zarenean, dena egiten ari zara, baina ez dakizu zer den".

Argumentu falta eta publikoaren parte-hartzea Augusto Boalen Zapalduaren Antzèrkiarekin aldera daitezke, "ikuslea hitz txarra" dela ere esaten baitu. Boalek espero zuen ikusleek zapalduen antzerkian parte hartzea, aktore bihurtuz. Bere helburua zapalduek zapaltzen zituzten indarrak ordezka zitzaten ahalbidetzea zen, jendea ekintza politikorantz mugiarazteko. Bai Kaprowk bai Boalek antzerkia berrasmatu zuten, obrak interaktiboagoak izan zitezen eta narrazio modu tradizionala abolitu zezaten, antzerkia askeagoa eta organikoagoa izan zedin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Patiño

**José Patiño y Rosales** (Milan, 1667ko apirilaren 11 &ndash; San Ildefonso, 1736ko azaroaren 3a) espainiar politikaria izan zen. Garrantzi handiko lana egin zuen Filipe V.a erregearen kolonia-politika berriz bideratzen, haren aholkulari nagusia izan baitzen 1733tik aurrera.

Besteak beste, Venezuelako, Antilletako eta Filipinetako Konpainiak sortu zituen, eta Ferrolgo arma-biltegiaren eraikuntza hasi zuen, estatuaren politika merkantilistan kokatuta. Euskal Herriari begira, bera izan zen Gaztelako Koroaren solaskidea eta sinatzailea 1727ko Hitzarmenean, 1728ko Caracasko Gipuzkoar Konpainiaren sorrera ekarri zuena.

## Erreferentziak
Vampyressa nymphaea

***Vampyressa nymphaea*** Vampyressa generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Vampyressa nymphaea'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Giovanni Schiaparelli

**Giovanni Virginio Schiaparelli** (Savigliano, Piemonte, 1835ko martxoaren 14a - Milan, 1910ko uztailaren 4a) italiar astronomo bat izan zen. Milango Brera Behatokiko zuzendaria zen, eta 1861. urtean Hesperia planeta txikia aurkitu zuen. Marteko planetari buruzko ikerketa sakonak bideratu zituen, eta bertan ubideak aurkitu uste izan zituen. 1886. urtean meteorito batzuk kometen hondarrak direla frogatu zuen.

2016ko urrian Marteren aurka talka egin zuen Schiaparelli EDM moduloak bere omenezko izena zeraman.

## Erreferentziak
Émile Deschamps

**Émile Deschamps** (Bourges, 1791ko otsailaren 20a - Versailles, 1871ko apirilaren 23a) poeta frantsesa izan zen. Antoine eta Victor Hugo anaiekin batera, erromantizismoaren tesien aldeko *Muse française* aldizkaria sortu zuen. 1828. urtean *Études françaises et étrangères* obra eman zuen argitara. Bertan Goetheren eta Schiller-en poemak eta espainiar erromantzeak egokiturik irakur daitezke.
## Erreferentziak
Boris III.a Bulgariakoa

**Boris III.a** (; Sofia,  - Sofia, ) Bulgariako erregea izan zen 1918tik 1943ra.
erdian|95px|Monograma

## Bizitza 
Fernando I.aren seme eta ondorengoa izan zen. Bulgaria Ardatzarekin bat eginez, Boris III.ak onartu egin zuen Alemaniako osteak Bulgariako lurraldeak hartzea. Hitlerrekin elkarrizketa izan ondoren, naziek hil egin zuten. Haren seme Simeon II.a Bulgariakoak ordeztu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christoph Dufau

**Christoph Dufau** (Senpere, Lapurdi, 1888 &ndash; Baiona, Lapurdi, 1922ko azaroaren 15a) euskal idazlea izan zen.

## Biografia 
Larresoron ikasketak egin ondoren, Parisa jo zuen medikuntzako ikasketak egitera. Baionako *Gure Herria* aldizkariaren sortzaileetariko bat izan zen 1921. urtean. Dufauk "Nehor et Dufau" ezizenez izenpetu zituen bere artikuluak. Lehen Mundu Gerran, gero heriotza ekarri zion gaitza hartu zuen.

## Erreferentziak
Zénobe Gramme

**Zénobe Théophile Gramme** (Jehay-Bodegnée, Belgika, 1826ko apirilaren 4a - Bois-Colombes, Frantzia, 1901eko urtarrilaren 20a) belgikar fisikaria izan zen.

## Biografia 
Elektrizitatearen teoriaz askorik ez bazekien ere, 1869an korronte jarraiko dinamo bat asmatu zuen. Gero, haren printzipioa aldatuz, motor elektrikoa asmatu zuen. 1872an, beste batzuekin batera, korronte jarraiko elektrizitatea distantzia luzera igortzea lortu zuen.

## Erreferentziak
Iberismo (politika)

[thumb|250px|Balizko *Iberia*ren kokapena [Europar Batasuna|Europar Batasunean.]]
**Iberismoa** Espainiako eta Portugalgo estatuak bateratzearen aldeko doktrina politikoa da. XIX. mendean zabaldu zen iberismoa federalista errepublikanoen artean, eta XX. mendearen hasieran bereganatu zuten langile eta ezker erakunde batzuek, mugimendu anarkista libertarioek bereziki (Federación Anarquista Ibérica, 1926).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Kolon

**Hernando** edo **Fernando Kolon** (Kordoba,  - Sevilla, 1539ko uztailaren 12a) espainiar bibliografoa izan zen, Kristobal Kolonen bigarren semea. Karlos I.a Espainiako erregearekin joan zen Italiara, Flandriara eta Alemaniara. Bidaia asko egin zituen eta zientzia-lanekiko ardura handia izan zuen; *Biblioteca Colombina* izenaz ezagutzen den liburutegi ospetsua osatu zuen Sevillan.
Mefistofeles

**Mefistofeles** Deabruaren pertsonifikazioa da, Alemaniako elezaharretan eta Faustoren kontakizunean oinarrituriko liburuetan. Dirudienez, 1587an argitaratu zen *Historia von Doktor Johann Faust*-en lanaren egile ezezagunak asmaturiko pertsonaia hau, Goetheren *Faust* lanari esker da ezaguna. Faustori gaztetasuna eta jakituria eman zion, arimaren truke.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amelia Lorza

**Amelia Lorza López** (Albaita, Trebiñu, Araba, 1959ko urtarrilaren 5a -) arabar lasterkaria da.

## Biografia 
Donostian jarri zen bizitzen bederatzi urte zituela familiarekin batera. Garaipen nagusiak: Espainiako txapelduna krosean eta 1.500 m-tan (1980); Espainiako txapelduna 1.500 m-tan (1983); Espainiako txapelduna 10.000 m-tan (1984; errekorra); Espainiako txapelduna 3.000 eta 5.000 m-tan (1985). Euskal Herriko beste errekor batzuk zituen (1982, 1985).

## Erreferentziak
Juanjo Mendioroz

**Juanjo Mendioroz** (Donostia, Gipuzkoa, 1946) gastronomoa eta publizista da. Radio San Sebastián (SER) irratian gastronomiaren inguruko saio bat zuzendu eta aurkezten du. Hamar urtean 1.500 elkarrizketa egin dizkie hainbat sukaldari eta gastronomori. 1997an *Los 40 grandes Maestros de Nuestra Cocina* izeneko liburua kaleratu zuen.

## Erreferentziak
Vampyressa thyone

***Vampyressa thyone*** Vampyressa generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Vampyressa thyone'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Moxibustio

**Moxibustioa** (txineraz: 灸; pinyinez: *jiǔ*) antzinako sendabidea da, jatorriz Txinakoa, Japonian eta ekialdeko herri askotan zabaldu dena. *Artemisia* generoko landarearen orriez betetako kono batzuk azaleko gune jakinetan itsatsi eta erre egiten dira; gune horiek berotzen dira eta landarearen esentziak erantsi. Erretzen diren konoei **moxa** izena ematen zaie. Moxibustioak lotura estua du akupunturarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oahu

**Oahu** (,  ahoskatua; ,  ahoskatua) Estatu Batuetako uhartea da, Ozeano Barean, Hawaiiko uhartedian. 1.548 km2 eta 702.202 biztanle (1980). Hawaiiko uharte garrantzizkoena da, eremuari dagokionez hirugarrena bada ere. Han dago Hawaiiko hiriburua den Honolulu hiria. Turismoa da ekonomia-jarduera nagusia. Hiri eta itsas portu garrantzizkoenak Honolulu eta Pearl Harbor dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexandre Trauner

**Alexandre Trauner** (Budapest, Hungaria, 1906ko abuztuaren 3a - Omonville-la-Petite, Manche, Frantzia, 1993ko abenduaren 5a) frantses zinema-dekoratzailea izan zen.

## Biografia 
Carnéren errealismo poetikoa erakusten dute haren dekorazioek: *Drôle de drame* ("Drama barregarria"), *Le Quai des brumes* ("Laino-kaia"), *Les Enfants du paradis* ("Paradisuko haurrak"). Estatu Batuetan Billy Wilderrekin lan egin zuen: "Mari-mutikoa", "Irma gozoa". *Mon frère Jacques* filmak Eszenografia Onenaren Oscar saria lortu zuen 1961. urtean.

## Erreferentziak
Papaberina

**Papaberina** opioaren alkaloideetako bat. Hauts-erako kristaltxo zurietan agertzen da, eta disolbatzaile organiko batzuetan (kloroformoa, anilina, azido azetikoa, alkohol beroa) urtzen da, baina ez uretan. Opiotik edo sintesi bidez lortzen da. Klorhidrato-eran odol-hodiak zabaltzeko propietatea du, eta hipertentsioa tratatzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaria

**Zaria** Nigeriako iparraldeko hiria da, Kaduna estatuko handiena. Kubami ibaiaren ondoan dago. 2012rako zenbatespenaren arabera, 663.909 biztanle ditu.

## Historia 
1536 inguruan sortu zen hiria. Gerora Zazzau estatu hausaren hiriburua izan zen.

## Ekonomia 
Gaur egun nekazaritza-produktuen merkataritza eta industria-gune garrantzitsua da. Merkataritza eta kotoiaren industria dira ekonomia-jarduera nagusiak. Unibertsitatea du.
## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emile Berliner

**Emile Berliner** (Hannover, Alemania, 1851ko maiatzaren 20a - Washington, AEB, 1929ko abuztuaren 3a) alemaniar asmatzailea izan zen.

## Biografia 
1877an transmisore bat patentatu zuen, baina Edisonek aurrea hartu zion eta azken hori geratu zen patentearekin. 1904. urtean fonograforako disko laua asmatu zuen, orratza alde batetik bestera ibiltzen dena. Egun ezagutzen diren disko analogikoak Berlinerrek asmatuak dira.

## Erreferentziak
Karl Ditters von Dittersdorf

**Karl Ditters von Dittersdorf** (Viena, 1739ko azaroaren 2a - Neuhof, Bohemia, 1799ko urriaren 24a) austriar biolinista eta musikagilea izan zen.

Oso musikagile oparoa izan zen. Lau oratorio, lau meza, argitara emaniko 50 sinfonia, hainbat musika tresnatarako 22 kontzertu, pianorako 150 obra eta 50 baino opera komiko gehiago idatzi zituen. Bereak dira, halaber, argitaraturik ez dauden 85 sinfonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Ensor

**James Sydney Ensor** (Ostende, Belgika, 1860ko apirilaren 13a - 1949ko azaroaren 19a) margolaria, marrazkigilea eta grabatzailea izan zen. Bruselako Arte Ederretako Akademian egin zituen Margolaritza ikasketak, eta erretratuak, izadi hilak eta barne-pinturak eginez hasi zen lanean. Gai irrigarriak zituen gogoko. Ezaguna da bere lanen fantasia xelebreagatik eta bere garaiko gizartearen kronika sarkastikoa egiteagatik. Margolan txundigarri eta, bitxiaren bitxiaz irrigarri horiekin, Europako espresionismoaren aitzindarietako bat izan zen.

## Bizitza 
Gaztetan Rembrandt eta Rubensen zale amorratua izan zen, baina frantses inpresionisten pintzel-ukitu bizia bereganatu zuen gero.

Pixkana-pixkana, ordea, bere lehenengo paisaia eta izadi hilen estetika inpresionistatik, Flandriako margolaritza-tradiziotik oinordetu zuen espresionismo originalerantz aldatu zen haren margokera.

1883an Bruselako Erakusketan ez zizkioten lanak onartu. Ensor Les Vingt izeneko abangoardiazko taldeko kide egin zen, eta fantasia barregarrizko irudiak margotzen hasi zen. Halako inauteri-mundu ametsezko bat sortu zuen, itxura makabroko eskeleto, mamu eta maskara ikaragarri eta irrikorrez betea. Mundu hori da, hain zuzen, *Maskara eskandalizatuak* izeneko lanean azaldu zuena (1883, Belgikako Arte Ederretako Errege Museoa, Brusela). Bere margolanetako pertsonaien fisonomia barregarri hori, kolore deigarriko margo-gama gorri, berde eta horia erabiliz areagotzen zuen.

1888an *Kristo Bruselan sartzen* egin zuen, kolore bizi-bizitan margotua eta inauteri-maskarez betea. Kritikak oso harrera txarra egin zion lanari, eta Les Vingt taldeko kideei ere hain gaitzesgarria iruditu zitzaien ezen taldetik bota baitzuten. Margolanak Kristo Jerusalemen sartu zenekoaren parodia ematen zuen –karikaturetakoak bezalako pertsona itxuragabetuez inguratua agertzen da Kristo, eta kolore bizi-bizitan margotuak guztiak–, baina gizartearen hipokrisiaren isekazko kritika baizik ez zen. Hala ere, Ensorrek amesgaiztoetatik atereak ziruditen irudi eta ikuskariak margotzen jarraitu zuen: adibidez, *Azpikeria* (1890) eta *Eskeletoak gizon urkatu bategatik borrokan* (1891).

Haren lanaren aurkako kritikak gehitu ahala zinikoago eta misantropoago agertu zen bera. Berrogei urtetik gora igaro ziren haren lanak lehenengo aldiz jendearen onespena jaso zuen arte. Bien bitartean, bakarturik eta jendartetik urrun bizi izan zen, bere unibertso partikularra aztertuz eta eraikiz. Azkenik, surrealistek haren obrarekiko mirespena agertu zuten eta 1929an jendartean erakutsi ahal izan zuen, lehengo aldiz, *Kristo Bruselan sartzen*.

## Erreferentziak
Kaffa

**Kaffa** Etiopiako hego-sartaldeko lurralde menditsua da, Sudanen mugan. Batez beste 2.400 m-ko garaiera du. Mendi-maldetan hazten da kafeondoa. Kafearen jatorria han dela uste da. Antzina erresuma burujabea izan zen. 1897-1899 bitartean Menelik enperadoreak lurraldea konkistatu zuen, eta hango biztanle gehienak esklabo egin zituen. 

2021eko irailean, Kaffa herriak erreferenduma egin zuen eskualde berri bat sortzeko, Etiopiako 11.a, Hego-mendebaldea izenekoa eta Kaffa eta inguruko beste bost administrazio guneek osatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich Ratzel

**Friedrich Ratzel** (Karlsruhe, Baden, 1844ko abuztuaren 30a - Ammerland, 1904ko abuztuaren 9a) alemaniar geografoa izan zen. Giza Geografiaren eta Geografia Politikoaren aitzindaritzat hartua da. *Anthropogeographie* (1882-1891, bi liburuki; *Antropogeografia*) eta *Politische Geographie* (1897, *Geografia politikoa*) bere lan nagusietan, espazio fisikoak giza jarduera mugatzen duela azaldu zuen.
## Erreferentziak
U Thant

**Maha Thray Sithu U Thant** (; Pantanaw, Mau-bin, Birmania, 1909ko urtarrilaren 22a - New York, AEB, 1974ko azaroaren 25a) Birmaniako politikaria izan zen.

## Biografia 
1957. urtetik aurrera Birmaniako ordezkaria izan zen Nazio Batuen Erakundean eta 1961-1971 urteetan bertako idazkari nagusia. Budista zen. Liburu ugari idatzi zuen birmanieraz, munduko nazioen arteko elkartasunak dakartzan arazoei eta Birmaniako gaiei buruz.
## Erreferentziak
Zhao Mengfu

**Zhao Mengfu** (; Huzhou, 1254 - Wu-hsing, Txekiangeko probintzia, 1322) txinatar pintorea izan zen . Song familia inperialeko semea zen eta Mongoliako Yuan dinastiako gortean lan egin zuen. Song dinastiako pintoreen lirismoaren aurka agertu zen. Etxe-abereak pintatu zituen nagusiki eta bere emazte Kuan Tao-sheng eta seme Txao Yung pintoreen maisua ere izan zen.

## Erreferentziak
Subhas Chandra Bose

**Subhas Chandra Bose** (; hindiz नेताजी सुभाषचन्द्र बोस; urduz نیتاجی سبھاش چندر بوس; oriyaz ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ; Cutak, 1897ko urtarrilaren 23a - Taiwan, 1945eko abuztuaren 18a) Indiako bengalar politikaria izan zen.

## Biografia 
Gandhiren kidea, kartzelan egon zen abertzale izateagatik. 1942. urtean, ingelesei zien gorrotoak japoniarrekin bat egitera eraman zuen eta India Askeko Gobernua osatu zuen Singapurren 1943an. Gerraondoan Taiwanen atzerriratua zegoela hil zen hegazkin-istripu batean.

## Erreferentziak
Mormoops megalophylla

***Mormoops megalophylla*** Mormoops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Mormoopidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mormoopidae

## Kanpo estekak 
* 'Mormoops megalophylla'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Dan Bricklin

**Daniel Singer "Dan" Bricklin** (Filadelfia, AEB, 1951ko uztailaren 16a -) estatubatuar informatikaria da.

## Biografia 
1978an, kalkulu-orri konplexuak egiteko VisiCalc programa asmatu zuen. Programa horrek sekulako arrakasta izan zuen, besteak beste, Apple ordenagailuetan erabiltzeko prestatuta zegoelako.* Digital Equipment Corporation* enpresan lan egin du, eta *Lotus* etxearen aholkularia ere izan da.

## Erreferentziak
Valeri Brumel

**Valeri Nikolaievitx Brumel** (; Razvedki,  - Mosku, ) gorako jauzilaria izan zen. 1960an, Erromako Olinpiar Jokoetan, bigarren gelditu zen, Robert Txavlakadze errusiarraren atzetik eta John Thomas estatubatuarraren aurretik. 1963an, errekorra lortu zuen. 1964an, irabazle izan zen Tokioko Olinpiar Jokoetan. 1965ean, moto-istripu bat izan zuen, eta atletismoa utzi behar izan zuen.

## Erreferentziak
Mairead Corrigan

**Mairead Corrigan** (Belfast, 1944ko urtarrilaren 27a) irlandar bakezalea da. 1976ko abuztuan sortu zen Bakearen aldeko Emakumeen Mugimenduan egindako lanagatik Bakearen Nobel saria eman zioten 1976. urtean B. Williamsekin batera. Ipar Irlandako errepublikazaleek salatu egin zuten, ordea, erakunde horren egitekoa, britainiar zerbitzu sekretuekin zerikusirik zuelakoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan María Eguren

**Juan María Eguren** (Elgeta, 1828 &ndash; 1880ko urria) euskal idazlea izan zen.

Euskaldunek gaztelera ikasteko hainbat hiztegi eta metodoren egilea izan zen: *Diccionario vasco-castellano *(1867),* Método para enseñar castellano a los vascongados *(1876),* Manual de conversación *(1876) eta* Método práctico para enseñar castellano en las escuelas vascongadas *(1867).

## Erreferentziak
José López de Frias

**José López de Frias** (Viana, Nafarroa Garaia, XVIII. mendea) Nafarroako eskultorea izan zen.

## Biografia 
Arabako herrietan egin zuen lan, batez ere. Trebiñuko parrokiako erretaula nagusia egin zuen 1720. urtean, Markizko Santa Eulalia parrokiako Santa Barbara irudia eta Arrosarioko Amaren erretaula 1724. urtean. Añastroko San Andres elizan, Muergakoan eta Bastidakoan ere lan egin zuen.

## Erreferentziak
Barthélemy Prosper Enfantin

thumb|Barthélemy Prosper Enfantin
**Barthélemy Prosper Enfantin** (Izengoitia: *Le Père Enfantin*; Paris, 1796ko otsailaren 8a - *ibidem*, 1864ko irailaren 1a) frantses ingeniaria izan zen. Sozialista zen, eta Saint-Simonen teoriak zabaldu zituen bere bizitza guztian. Obra publiko ugariren proiektuak egin zituen, Suezko kanalarena, besteren artean. Frantziako burdinbide-sarearen proiektua ere berak egin zuen. Idazki ugari utzi zuen.

## Erreferentziak
Oxfam Intermón

**Oxfam Intermón** Hirugarren Munduko herrialdeetan behartasuna ezabatzeko eta garapena bultzatzeko xedea duen Espainiako gobernuz kanpoko erakunde bat da, nazioarteko Oxfam konfederazioari atxikia. Lehen **Intermón** izena zuen.

Erakundeak 500 proiektu baino gehiagotan jardun izan du lanean, Afrika, Asia eta Latinoamerikako 31 herrialdetan, elkartasuna bultzatzen, behartasunaren eragileak salatzen, eta bidezko merkataritza sustatzen.

Erakunde honen helburua mundu bidezkoagoa eta pobreziarik gabea eraikitzen laguntzea da, pertsonak duintasunez bizi ahal izateko. Erakunde honen ustez, herrialde pobreetako pertsonei laguntzeko modu eraginkorrena beren kabuz baliatzeko baliabideak ematea da. Helburu hori lortzeko, garapen-proiektuak bideratzen dituzte, bidezko merkataritza bultzatzen dute, eta gizartea sentsibilizatzeko eta mobilizatzeko kanpainak sustatzen dituzte. Larrialdi-egoeretan ere esku hartzen dute, biztanleriari laguntzeko; hala nola, gatazka armatuetan eta hondamendietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Oxfam Intermónen webgunea
*  Oxfamen webgunea
Cumaná

**Cumaná** (gaztelaniaz  ahoskatua) Venezuela ipar-ekialdeko hiria, Sucre estatuko hiriburua. Manzanares ibaiaren ertzean dago, Cariaco golkotik hurbil.

## Ekonomia 
Merkataritza-, industria- eta nekazaritza-hiri garrantzitsua (fruituak, kafea, kakaoa, azukre-kanabera, kokoak, zapatagintza, destilategiak, larrugintza). Unibertsitatea. Apezpikutegia. Aireportua.

## Cumanátar ezaguna 
* Antonio José de Sucre (1795-1830), politikaria.
* José Antonio Ramos Sucre (1890-1930), poeta.
* Andrés Eloy Blanco, (1897–1955), politikari eta poeta.
* Iñaki Anasagasti, euskal herritar politikaria.
* Francisco D. Sánchez (1976), igerilaria.
* Ramón Hernández (1976), beisbolaria.
* César Jiménez (1984), beisbolaria.
* Rafael Betancourt (1975), beisbolaria.
* César Farías (1973), futbol entrenatzailea.
* Francisco "Morochito" Rodríguez (1945), boxeolaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leon Kruczkowski

**Leon Kruczkowski** (Krakovia, 1900eko ekainaren 28a - Varsovia, 1962ko abuztuaren 1a) poloniar idazlea izan zen.

Eleberria eta antzerkia landu zituen. Sozialista zen eta ospe handia lortu zuen *Kordian i cham* (1932, *Kordian eta bordaria*) nobela errealistarekin gerra ondoren. Antzerkia idatzi zuen batez ere: *Niemcy* (1949, *Alemaniarrak*), *Pierwszy dzień wolności* (1960, *Askatasuneko lehen eguna*).

## Erreferentziak
Jabalpur

**Jabalpur** (hindiz: जबलपुर) Indiako erdialdeko hiria da, Madhya Pradesh estatuan, Narbada ibaiaren ertzean. 739.961 biztanle zituen 1990ean. Industria ugari du (metalgintza, kimika-industria eta ehungintza), eta India erdialdeko salerosketa-gune nagusietakoa da. Komunikazio-lotunea eta kulturagunea (Jabalpur eta Jawaharlal Nehru Krishi unibertsitateak).

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Lertxundi Alda

**Jose Lertxundi Alda** (Izengoitia: *Errikotxia*; Usurbil, 1855 &ndash; Orio, 1932) Gipuzkoar bertsolaria izan zen. Patxi Errekondorekin ibiltzen zen plazarik plaza. Hirugarren Karlistaldi garaian Urruñan bizi izan zen, gerrara ez joateagatik. Antonio Zabalak jaso zituen haren ibilaldiak eta bertsoak *Errikotxia, Itxaspe ta beste zenbait bertsolari* (1966) izenburuko liburuan.

## Erreferentziak
Pedro de Espinosa

**Pedro de Espinosa** (Antequera, Espainia, 1578ko ekainaren 4a - Sanlúcar de Barrameda, Espainia, 1650eko urriaren 21a) gaztelaniazko poeta izan zen. Bere garaiko poeten obrak jasotzen zituen poema-bilduma bat eman zuen argitara (*Las flores de poetas ilustres*, 1605). Bereak dira, halaber, *Soledad de Pedro de Jesús*, *Oda a la navegación de san Raimundo desde Mallorca a Barcelona* eta *Fábula del Genil* idazlanak.

## Erreferentziak
Pteronotus gymnonotus

***Pteronotus gymnonotus*** Pteronotus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Mormoopidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mormoopidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteronotus gymnonotus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Sinkretismo

[thumb|[Osiris eta Apisen arteko sinkretismoa.]]

**Sinkretismoa** dotrina, teoria edo kultura desberdinak bateratzen saiatzen den sistema da. Erlijioen historian, bi erlijioek bat egitea edo elkar kutsatzea da. Psikologian, pertzeptzio orokorra eta nahasia da, elementu heterogeneoak bereizteko ahalmenik ez duena, hautemateko ahalmena erabat garatu aurretik izaten dena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sinkretismoa, Gizapedian.
Benito Barrueta

[thumb|250px|Benito Barrueta Asteintzaren omenezko monumentua. Lana [Nestor Basterretxearena da.]]

**Benito Barrueta Asteintza** (Bermeo, 1873ko martxoaren 21a - 1953ko abenduaren 5a) bizkaitar margolaria izan zen. Oso ezaguna ez bada ere, Euskal Herriak eman duen margolari onenetakoa izan zen. Velázquez margolariaren pinturak eragin handia izan zuen Benito Barruetarengan. Bere lanik ezagunenak *Marcelina de Basáñez*, *Naturaleza muerta*, *Rue Ravignan* eta *Rincón de Paris* izenekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amaia Ereñaga: "Benito Barrueta, galtzaile zintzo baten erretratu poliedrikoa".
Biskosa

thumb|alt=Vista esquemática de parte del proceso de transformación de la celulosa en rayón. Imagen creada por User:Berserker79 con ChemDraw Pro |Zelulosak soda kaustikoarekin eta karbono sulfuroarekin erreakzionatzen du, eta emaitza biskosa da

**Biskosa** zelulosari lehenik soda kaustikoaren eragina eta gero karbono sulfuroarena jasanarazi ondoren lortzen den konposatua; kolore hori hila duen ore lirdingatsu baten itxuran azaltzen da, eta uretan urtu egiten da. Gauza askotarako erabiltzen da: zeta artifiziala egiteko, oihalak irartzeko, paperari kola emateko, eta abarretarako.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christian Gottfried Ehrenberg

**Christian Gottfried Ehrenberg** alemaniar naturalista izan zen (Delitzsch, 1795 - Berlin, 1876). Protozooak aztertu zituen batez ere, eta transformismoaren etsai agertu zen; hau da, ingurunearen eraginez izakiak pixkanaka aldatuz doazela dioen teoriaren aurkakoa zen. Alexander Humboldtekin batera, zientzia-bidaiak egin zituen Egipton, Erdialdeko Europan eta Asian zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rudolf Eucken

**Rudolf Eucken** (Aurich, Ekialdeko Frisia, 1846ko urtarrilaren 5a - Jena, 1926ko irailaren 15a) alemaniar filosofoa izan zen. Pentsamendu naturalistaren aurkako eta erreakzio idealistaren aldeko agertu zen. Obra nagusiak: *Gure garaiko oinarrizko printzipioen kritika eta historia* (1878) eta *Erlijioaren edukiaren egiak* (1901). Literaturako Nobel Saria jaso zuen 1908. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Lescot

**Pierre Lescot** frantses arkitektoa (Paris, 1515 - Paris, 1578). Parisko katedraleko kalonjea eta Legebiltzarreko aholkularia. Frantzisko I.ak aginduta berritu zuen Louvre jauregia, eta patioko hego-mendebaldeko fatxada eraiki zuen, Frantziako Pizkundeko obrarik handienetakoa. Bereak dira, halaber, Valleryko gaztelua eta Parisko *Inozoen Iturria*.

## Erreferentziak
Hugh Hefner

**Hugh Marston Hefner** (Chicago, Ameriketako Estatu Batuak, 1926ko apirilaren 9a - Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 2017ko irailaren 27a) *Playboy* aldizkariaren argitaratzailea izan zen. 1953an argitaratu zuen aldizkariaren lehenengo alea, eta izugarrizko arrakasta izan zuen. Aldizkariaren irakurle gehienak gizon ikasiak eta dirudunak ziren. Izkirimiri lohiak, publizitatea eta neska biluzien argazkiak dira aldizkariaren mamia.

## Erreferentziak
Tobol

**Tobol** (errusieraz: *Тобол*; kazakheraz: *Тобыл*) Kazakhstan eta Errusiako ibaia da, Irtish ibaiaren ezkerraldeko adarra. 1.591&nbsp;km luze da, eta 426.000&nbsp;km2-ko ibai-arroa hartzen du.

## Geografia 
Turgaiko ordokian du iturburua, Kazakhstanen, eta Mendebaldeko Siberiako ordokia zeharkatu ondoren ondoren Irtish ibaian isurtzen du ura, Tobolsk hirian. Ubagan, Iset, Tura eta Tavda dira Tobolen ibaiadar nagusiak.

## Zeharkatutako hiriak 
* Lisakovsk (Kazakhstan)
* Rudni (Kazakhstan)
* Kostanay (Kazakhstan)
* Kurgan (Kurgan oblasta, Errusia)
* Jalutorovsk (Tiumen oblasta, Errusia)
* Tobolsk (Tiumen oblasta, Errusia)

## Hidrometria 
Tobol ibaiaren emaria 1936-1984 bitartean neurtua izan da Lipovkan (ahoa baino 104&nbsp;km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 423.000&nbsp;km² ditu, arro osoaren %&nbsp;99. Emari handiena maiatzean du (2.493 m³/s), elurra urtzen delarik, eta txikiena martxoan (121 m³/s).

**Tobol ibaiaren batezbesteko emariak (m³/s), Lipovkan neurtuak**Datuak: 1936 eta 1984 artean****

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:2500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:250 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben
PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 168 
  bar:Fév from:0 till: 133 
  bar:Mar from:0 till: 121 
  bar:Avr from:0 till: 729 
  bar:Mai from:0 till: 2493 
  bar:Jun from:0 till: 2280 
  bar:Jul from:0 till: 1358 
  bar:Aoû from:0 till: 821 
  bar:Sep from:0 till: 653 
  bar:Oct from:0 till: 602 
  bar:Nov from:0 till: 423 
  bar:Déc from:0 till: 256

PlotData=
  bar:Jan at: 168 fontsize:S text: 168 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 133 fontsize:S text: 133 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 121 fontsize:S text: 121 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 729 fontsize:S text: 729 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 2493 fontsize:S text: 2493 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 2280 fontsize:S text: 2280 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 1358 fontsize:S text: 1358 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 821 fontsize:S text: 821 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 653 fontsize:S text: 653 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 602 fontsize:S text: 602 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 423 fontsize:S text: 423 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 256 fontsize:S text: 256 shift:(-10,5)
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Gresham

Sir **Thomas Gresham** (Londres, Ingalaterra, 1519 &ndash; 1579ko azaroaren 21a) ingeles finantzaria izan zen.

## Biografia 
Elisabet I.aren garaian erregeen aholkulari izan zen, eta Londresko Burtsa sortu zuen (*Royal Exchange*, 1571). Greshamena da lege ekonomiko ezaguna: "Diru txarrak ona botatzen du, herri batean bi diruren (balio gutxikoa bata eta handikoa bestea) arteko lehia gertatzen denean".

## Erreferentziak
Ivan Krylov

**Ivan Andreievitx Krylov**, errusieraz *Иван Андреевич Крылов* (Mosku, Errusia, 1769ko otsailaren 13a - San Petersburgo, Errusia, 1844ko azaroaren 21a), errusiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Literatura-genero guztiak landu zituen baina alegia-idazle gisa nabarmendu zen. La Fontaineren mireslea zen eta haren taxuko lanak (bederatzi bilduma orotara) eman zituen argitara. Errusiarren izaeraren eta portaeraren adibide eta erakusgarritzat jo izan dira bere lanak.

## Erreferentziak
Jules Lissajous

**Jules Lissajous** (Versailles, 1822 &ndash; Plombières-lès-Dijon, 1880) frantziar fisikaria izan zen. Optika erabiliz, xafla malguen zeharkako dardarak eta dardar-mugimenduak aztertu zituen. Neurgailu optiko bat eta telegrafo optiko bat asmatu zituen.

## Erreferentziak
Pteronotus personatus

***Pteronotus personatus*** Pteronotus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Mormoopidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mormoopidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteronotus personatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Lide Olaeta Torrezuri

**Lide Olaeta Torrezuri** (Gernika) bizkaitar dantzaria da, Segundo Olaetaren alaba.

Dantza klasikoa eta modernoa ikasi zituen, 14 urtez, Parisen. *Ballets Olaeta* dantza-taldeko lehen dantzaria izan zen, 1957-1984 urteetan. Dantza-talde horren zuzendariordea izan zen, 1971. urtean, haren aita hil zenetik. Bilboko Irakasle Goi Eskolako dantzako irakasle ere izan zen.

## Erreferentziak
Manis

***Manis*** folidotoen ordenako eta manidoen familiako zenbait ugaztunen izena da.

Ezkata handiz estalia dute gorputza. Muturra eta isatsa luzeak izaten dituzte. Isats eta guzti, 75-150 cm luze izan daiteke. Trikua bezala kuzkurtu ohi dira, beren burua erasoetatik babesteko. Afrikako eta Asiako tropiko aldeko lurraldeetan bizi dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ottaviano Petrucci

**Ottaviano Petrucci** (Fossombrone, Urbino, 1466ko ekainaren 18a - Venezia, 1539ko maiatzaren 7a) italiar inprimatzailea izan zen. Musika inprimatzea bururatu zitzaion lehena izan zen. Hiru fasetan banatzen zen Petrucciren sistema: pauta inprimatzen zen lehenengoan, notak bigarrenean eta testua hirugarrenean. Berak inprimatu zuen Venezian *Harmonice Musices Odhecaton* (1501) abesti-bilduma.

## Erreferentziak
Felix Urabaien

**Felix Urabaien Gindo** (Ultzurrun, Ollaran, 1883ko ekainaren 10a - Madril, 1943ko otsailaren 2a) Nafarroako irakaslea, eleberrigilea eta kazetaria izan zen. Bi giro landu zituen bere liburugintzan: Toledokoa, alde batetik, eta sorterrikoa, bestetik. Askoren iritziz, XX. mendearen hasierako Nafarroako literatura-belaunaldiko prosagile onenetakoa dugu. Leoncio Urabaien historialariaren anaia eta Miguel Urabaien kazetariaren osaba izan zen.

## Bizitza 
Felix Urabaien Ultzurrunen jaio zen 1883ko ekainaren 10ean. Maisu ikasketak egin zituen Iruñean eta Zaragozan. Urzainkin, Huescan eta Salamancan irakasle aritu ondoren, Toledon kokatu zen 1911n, eta bertako Irakasle Eskolako katedraduna eta, 1931tik aurrera, zuzendaria izan zen. 1925ean, *El Sol* egunkarian idazten hasi zen.

Manuel Azañaren laguna, 1936ko hauteskundeetara aurkeztu zen Fronte Popularraren zerrendan, eta Kultura kontseilari izendatu zuten.

## Obra nagusiak 
* *Toledo: piedad* (1920), eleberria.
* *La última cigüeña*, (1921), eleberria.
* *Toledo, la despojada* (1924), eleberria.
* *El barrio maldito*, (1924; Txalaparta, Tafalla, 2015), 230 or., eleberria.
* *Estampas del camino* (1934), artikuluak.
* *Por los senderos del mundo creyente* (1928), artikuluak.
* *Serenata lírica a la vieja ciudad* (1928), artikuluak.
* *Centauros del Pirineo*, (1928; Txalaparta, Tafalla, 2016), 198 or., eleberria.
* *Vidas difícilmente ejemplares* (1931)
* *Tras de trotera, santera* (1932), eleberria.
* *Don Amor volvió a Toledo* (1936), eleberria.
* *Vidas difícilmente ejemplares* 
* *Bajo los robles navarros* (1965; Txalaparta, Tafalla, 2017), hil ondoren argitaratutakoa. 160 or.
* *Como en los cuentos de hadas*, eleberria, argitaratu gabe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Esteban, José, Felix Urabaienen biografia, izqrepublicana.es 
*  Barrero, Hilario, *Vida y obra de un claro vascón de Toledo. El legado literario de Urabayen*, The City University of New York, descargas.cervantesvirtual.com
Candido Portinari

thumb|260px|"Lurraren aurkikuntza", 1941.

**Candido Portinari** (São Pauloko estatua, Brasil, 1903ko abenduaren 29a - Rio de Janeiro, Brasil, 1962ko otsailaren 6a) brasildar margolaria izan zen.

## Biografia 
Rio de Janeiron eta Parisen egin zituen pintura-ikasketak. Brasilgo ohiturak eta bizimoduak pintatzen zituen horma-pintura handietan, espresionismoaren ildotik betiere.

Lan nagusiak: "Brasilgo lana", "Lau elementuak", "Gerra eta Bakea", "Ehorzketa" eta "Haur hila".

## Erreferentziak
Radomir Putnik

**Radomir Putnik** (;  ahoskatua; Kragujevac, 1847 urtarrilaren 24a — Niza, 1917ko maiatzaren 17a) serbiar militar bat izan zen. Jeneral egin zuten 1903. urtean eta Gerrako ministro hiru urte geroago. Serbiako armada berria sortu eta zuzendu zuen Balkanetako Gerretan (1912-1913). Garaipen ospetsuak lortu zituen 1914. urtean (Sabac, Valjevo, Rudnik). Adriatiko alderako erretirada gidatu zuen 1915. urtean.

## Erreferentziak
Cornelis Engelbrechtsz

thumb|260px|*Kristo Martaren eta Mariaren etxean*

**Cornelis Engelbrechtsz** (Leiden, 1468 &ndash; 1553) flandestar margolaria izan zen. Leidengo Eskolako lehen artista handia izan zen. Azken gotikoko tradizio grafikoa eta patetismo erlijiosoa bateratu zituen Italia aldetik zetozen molde plastiko berriekin. Lukas Leidengoaren maisua izan zen. Obra nagusiak: *Elena eta Konstantino* eta *Kristo Lazaroren etxean*.

## Erreferentziak
Euskaraz Berbetan

**Euskaraz Berbetan** Bermeoko (Bizkaia) euskara-elkartea da. 1994an sortu zen, Bermeon euskararen erabilera berreskuratu eta bultzatzeko helburuarekin. Urtean zehar hainbat ekitaldi antolatu ohi ditu; hala nola, Euskal eguna udaberrian, ipuin, kantu eta komiki lehiaketa, nahiz asteburu kulturalak Sara eta Leitzako kultura-taldeekin batera.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shimabara (Nagasaki)

Japoniako hiria da, Shimabara penintsularen ipar-ekialdeko puntan dagoena, Nagasaki prefeturan, Kyūshū uhartean. 2014ko errolader arabera 45.952 biztanle ditu.

## Historia 
Arima leinua izan zen Shimabaran mendeetan agindu zuena eta hauek kristau bihurtu ziren. 1614an Tokugawatarrek kristautasuna debekatu zutenean jazarpenari ekin zioten. Arima naozumi agintetik kendu eta Matsukura Shigemasa ezarri zuten agintari. Honek gogortu egin zuen kristauen jazarpena eta exekuzio masiboak ere egin zituen. Hori gutxi balitz 1618 eta 1624 artean zergak nabarmen handitu zituen Shimabarako gaztelua egiteko.

1637 urtean 37.000 kristau matxinatu ziren, **Shimabarako kristauen matxinada** izenaz ezagutzen dena, eta 200.000 soldaduri aurre egin zieten. Bi hilabetez iraun zuen gerrak, eta janaririk gabe geratu zirenean baizik ez zuten etsi. 1638an lepoa moztu zieten denei eta, horrenbestez, Japoniako kristauen elkarteak desagertu egin ziren. Matsudaira leinuak agintean iraun zuen 1868ko Meiji berrezarkuntzararte.

1792an Unzen sumendiaren erupzio handi bat izan zen eta honek sorturiko megatsunamiak herriaren gehiengoa suntsitu eta 15.000 biztanle hil zituen. Japoniako desastre bolkaniko handiena kontsideratzen da. 1990-91 artean ere sumendien aktibitate handia izan zen eta 43 pertsona hil ziren.

Gaur egungo Shimabara hiria 1949an eratu zen.

## Ondasun nabarmenak 
* Shimabarako gaztelua
* Unzen mendia
* Reikyu santutegia.
* Shirachi aintzira.
* Unzen-Amakusa Parke Nazionala

## Iruditegia 

Irudi:Shimabara Castle Tower 20090906.jpg|Shimabarako gaztelua.
Irudi:Unzen pyroclastic and lahar deposits.jpg|Unzen mendia.
Irudi:140321 Reikyu-jinja Shimabara Nagasaki pref Japan01s3.jpg|Reikyu santutegia.
Irudi:Port of Shimabara 2010-02.jpg|Shimabarako kaialdea.
Irudi:Shirachiko Lake 1.jpg|Shirachi aintzira.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala

## Erreferentziak
Larsa

thumb|Larsako estatua bat.

**Larsa** (sumerierako logograma: UD.UNUGKI, irakurri *Larsamki*) antzinako Sumerreko (Mesopotamiako hegoaldea) antzinako hiria izan zen. Egungo *Sankir* edo *Senkereh* herria da, eta Eufrates ibaiaren iparraldean dago, Uruk hiriaren hego-ekialdean.

Larsako hiriak oparotasun handia izan zuen K.a. XX. mendetik XVIII. mendera arte. Aipagarri dira zigurat tenpluko hondakinak eta idatzi babiloniarrak ageri dituzten taulatxoak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nevill Francis Mott

**Nevill Francis Mott** (Leeds, Ingalaterra, 1905eko irailaren 30a - Milton Keynes, Ingalaterra, 1996ko abuztuaren 8a) fisikaria izan zen. Cabrerarekin batera, bien izena daukan gainaldeen oxidazioari buruzko teoria asmatu zuen. Motten trantsizioa aurkitu eta aztertu zuen. 1977an Fisikako Nobel saria hartu zuen, Andersonekin eta Van Vleckekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tiruchirappalli

**Tiruchirappalli** Indiako hegoaldeko hiria eta izen bereko barrutiko (11.208&nbsp;km2 eta 3.612.320 biztanle) hiriburua, Tamil Naduko estatuan, Kaveri ibaiaren ertzean. 386.628 biztanle (610.000 biztanle ditu hirialdeak). Merkataritza eta industria (burdinbiderako gaiak, janari-industria, ehungintza, eskulangintza) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

Ingelesez Trichinopoly izena ematen zitzaion.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexander R. Todd

**Alexander Robertus Todd** (Glasgow, Eskozia, 1907ko urriaren 2a - Oakington, Cambridgeshire, 1997ko urtarrilaren 10a) eskoziar biokimikaria izan zen.

## Biografia 
1944-1971 urteetan Cambridgeko Unibertsitateko Kimika Organiko saileko irakaslea izan zen, eta E eta B1 bitaminen sintesia egin zuen. 1955. urtean B12 bitaminaren edukia aurkitu zuen eta entzimei buruzko ikerketa sakonak egin zituen. 1957. urtean Kimikako Nobel saria eskuratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Togliatti

**Togliatti** (), 1964 arte **Stavropol** () deitua, mendebaldeko Errusian dagoen Samarako oblasteko hiria da. Volga ibaiaren ertzean dago. 2010ean 719.632 biztanle zituen.

Togliatti izena 1964an eman zitzaion hiriari, Palmiro Togliatti italiar komunistaren omenez.

## Ekonomia 
Industria (automobilgintza, eraikuntzako gaiak, kimika-industria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa) da ekonomia-jarduera nagusia. Urtegi handi bat dago hiritik hurbil (5.200 km2), argindarra ekoizten duena.

## Hiri eta herri senidetuak 
Togliattik hiri hauek ditu senidetuak:
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Combat

**Combat** Frantziako hegoaldean jardun zuen alemaniar nazien aurkako erresistentzia-talde frantsesa. 1941. urtean sortua, De Gaulle jeneralaren agindupean geratu zen 1942an, eta 1943. urteko udaberrian Erresistentzia osatu zuen, Franc-Tireur eta Libération-Sud mugimenduekin batean. *Combat* egunkari klandestinoa sortu eta banatzen zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adelaide Hall

**Adelaide Hall** (New York, 1901eko urriaren 20a - Londres, 1993ko azaroaren 7a) estatubatuar kantaria izan zen.

Hamalau urte zituela hasi zen kantatzen Broadwayko zenbait ikuskizun musikaletan, eta Duke Ellingtonen Orkestran ibili zen (1927-1928). Ondoren, jazza utzi eta ikuskizun musikaletan hasi zen berriro lanean. New Yorkeko Cotton Club areto ospetsuan jardun zuen urte askoan.

## Erreferentziak