Orchis mascula

thumb|Orchis mascula landarea
thumb|Orchis mascula, foliar erroseta, infloreszentziaren zurtoinarekin
thumb
thumb

***Orchis mascula*** Europako Mediterraneoan, Afrikako ipar-ekialdean eta Euskal Herriko hainbat lekutan aurki daitekeen landarea da, orkideen familiakoa. Zumaiako flyscheko dunetan jaiotzen dira.

## Deskribapena 
Hostoak oblongoak dira, eta 8 cm-ko luzera izaten dute. Orban desberdinak izaten dituzte, purpurakara marroi ilun kolorekoak. Zurtoina bere luzeraren zati handienean biltzen duen braktea ere badu. Hostoak lurpeko noduluetatik hazten dira. Nodulu horiek gehienez 6 cm-ko tamaina izaten dute eta elipsoideak dira.

Infloreszentzia buruxka tente bat da, oblongo formakoa, oinarriko 5-10 hosto oblongo-lantzeolatu formako erroseta batetik irteten da, batzuetan purpura-marroi koloreko tantoez zipriztinduta egoten direnak. 7,5 cm-tik 12,5 cm-ra bitarteko zurtoina izaten du.

Loratze trinkoa izaten du, oblongo itxurakoa, eta lore txikiekin. Hiru sepaloak tamaina berekoak dira, eta alboetan soldatuta daude, erpinak 2/4 zatitan solte geratzen direlarik, bi aldeetako mutur solte hauek gorantz makurtzen dira eta apur bat bi aldeetara. Zutabea estaltzen duen txapel moduko bat osatzen dute. Sepaloek purpura kolore uniforme fuertea dute.

Labeloa kaskoaren azpitik ¾ zati irteten da. Purpura kolorekoa da, sepaloak bezala, erdialdean marra zuri zabalagoa du oinarrian eta estutu egiten da labeloaren erdibidean desagertu arte, gainerako loreak baino kolore biziagokoa tanto morez zikindua. Labeloak hiru lobulu ditu, erdikoa pixka bat zabalagoa da alde banatan dauden lobulu biak baino. Lobulu horiek pixka bat okertuta daude barrurantz eta gorantz. Gainera, bi petalo ditu, ia sepaloak bezain handiak. Sepaloak arrosa-zurixkak dira, eta zutabea sepaloen azpitik estaltzen dute. Martxotik ekainera loratzen da. Kolorea zurixkatik hasi eta arrosa eta purpura tonu ezberdinetara alda daiteke.

## Habitata 
Belardi eta zelaietan hazten da eguzki-argia zuzenean edo itzal partzialean. Mediterraneoan eta Afrikako ipar-mendebaldean aurkitzen dira.

## Taxonomia 
*Orchis mascula* Lineok deskribatu zuen eta Flora Suecica-n argitaratu zen 310.1755. 

## Etimologia 
Orkidea hauek grekotik hartzen dute izena, όρχις "orchis", deitzen dira, barrabilak esan nahi duena, lurreko espezie batzuetan lurpeko tuberkuluen itxuragatik. 

*Orchis* hitza Teofrastok (K. a. 371/372 - 287/286) erabili zuen lehen aldiz “De historia plantarum” (Landareen historia naturala) liburuan. Aristotelesen ikaslea izan zen, eta Botanikaren eta Ekologiaren aitatzat hartzen da.

**Mascula:** latinezko epitetoak arra esan nahi du, maskulinoa (3)

**Sinonimoak**

* *Orchidactyla kromayeri* (M.Schulze) Borsos & Soó 1966;
* *Orchidactyla pentecostalis* (Wettst. & Sennholz) Borsos & Soó 1966 ;
* *Orchidactyla speciosissima* (Wettst. & Sennholz) Borsos & Soó 1966;
* *Orchis brevicornis var. fallax* De Not. 1844;
* *Orchis cochleata* Fleischm. & M.Schulze 1902;
* *Orchis compressiflora* Stokes 1812 ;
* *Orchis fallax* (De Not.) Willk. in Willk. & J.M.C.Lange 1861
* *Orchis glaucophylla* A.Kern. 1864
* *Orchis kromayeri* M.Schulze 1904
* *Orchis mascula f. longifolia* Landwehr 1977
* *Orchis mascula subsp. occidentalis* O.Schwarz 1949
* *Orchis mascula subsp. signifera* (Vest) Soó 1927
* *Orchis mascula subsp. speciosa* (Mutel) Hegi 1909
* *Orchis mascula subsp. tenera* (Landwehr) Del Prete 1999
* *Orchis mascula subsp. wanjkovii* (E.Wulff) Soó 1932
* *Orchis mascula var. acutiflora* W.D.J.Koch 1837
* *Orchis mascula var. bicolor* Balayer 1986
* *Orchis mascula var. fallax* E.G.Camus 1889
* *Orchis mascula var. hostii* Patze, E.Mey. & Elkan 1848
* *Orchis mascula var. maritzii* J.A.Guim. 1887
* *Orchis mascula var. monsignatica* Font Quer 1928
* *Orchis mascula var. obtusiflora* W.D.J.Koch 1837
* *Orchis mascula var. speciosa* Mutel 1836
* *Orchis mascula var. tenera* Landwehr 1977
* *Orchis monsignatica* (Font Quer) Rivas Goday 1941
* *Orchis morio f. mascula* L. 1753
* *Orchis morio var. mascula* L. 1753
* *Orchis obtusa* Schur 1866
* *Orchis obtusiflora* Schur 1853
* *Orchis olivetorum* Gren. ex Nyman 1882
* *Orchis ovalis* F.W.Schmidt 1791
* *Orchis parreissii* C.Presl 1845
* *Orchis patens var. fallax* (De Not.) Rchb.f. 1851
* *Orchis pentecostalis* Wettst. & Sennholz 1889
* *Orchis signifera* Vest 1824
* *Orchis speciosa* Host 1831;
* *Orchis speciosissima* Wettst. & Sennholz 1889;
* *Orchis stabiana* Tenore 1833;
* *Orchis tenera* (Landwehr) Kreutz 1991;
* *Orchis untchji* M.Schulze 1907;
* *Orchis vernalis* Salisbury 1796;
* *Orchis wanjkovii* E.Wulff 1930;
* *Orchis wilmsii* K.Richt. 1890 

## Galeria 

Fitxategi:Orchis mascula bat.jpg
Fitxategi:Orchis mascula bi.jpg
Fitxategi:Orchis mascula hiru.jpg
Fitxategi:Orchis mascula lau.jpg
Fitxategi:Orchis mascula bost.jpg
Fitxategi:Orchis mascula sei.jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. *Orchids: Care and Cultivation.* London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
* Schoser, Gustav. *Orchid Growing Basics.* New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
* White, Judy. *Taylor’s Guide to Orchids.* Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
* Alec Pridgeon. *The Illustrated Encyclopedia of Orchids.* Published by the Timber Press.
* Bechtel, Cribb and Launert. *The Manual Of Cultivated Orchid Species.* Published by The MIT Press.
* Williams, N. H. 1972. A reconsideration of Ada and the glumaceous brassias. Brittonia 24: 93–110.

## Kanpo estekak