open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
María Concepción Bolívar

**María Concepción Bolívar** (Medellín, 1978 - ibidem, 1987ko azaroaren 24a) Kolonbiako lider gaztea izan zen, sikarioek erail zutena 19 urte zituela.

## Biografia 
Kolonbiako Gazteria Komunistako militantea izan zen eta erakunde honekin eta beste batzuekin batera, Aberri Batasuneko eta Gazte Abertzaleen Batasuneko kide izan zen.

1985ean sortu zen Batasun Patriotikoko bost mila militante, lagun eta jarraitzaile baino gehiago erail zituzten, Kolonbiako genozidiorik handiena bihurtuz

1987a urte ilunenetakoa izan zen Kolonbiako Ezkerreko Alderdi Politiko honentzat.

1987ko azaroaren 24an, arratsaldez, gogor armatutako sikarioak JUCOren bulegora sartu ziren (garai hartan Bolívar eta Barbacoas kaleetan zegoen) eta han zeuden militanteen aurka oldartu ziren. Maria Concepcion, 19 urtekoa eta batxilergoan graduatu berria, izan zen hildakoetako bat, 28 urteko Orfelina Sanchez koinatarekin, 30 urteko Irian Suaza JUCOko diruzainarekin, 21 urteko Luz Marina Ramirez eta Antiokiako Unibertsitateko Kimika eta Farmazia ikaslearekin eta 18 urteko Pedro Sandovalekin batera.

Orain arte, Maria Concepcionen hilketak eta egun horretan eraildako bere kideenak zigorgabetasunean jarraitzen dute. JUCOren bulegoa geratzen zen kalea *Gazteriaren martirien kalea* izendatu zuten eta gertakaria urtero JUCO etxeko Sarraskia bezala gogoratzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berta García Faet

**Berta García Faet** (Valentzia, 1988) idazlea, poeta eta itzultzailea da. Miguel Hernandez Poesia Gaztearen Sari Nazionala jaso zuen.

## Bizitza 
García Faet Politika Zientzietan lizentziatu zen 2011 urtean, eta Humanitateetan 2013 urtean, Valentziako Unibertsitatean. Gainera, Ekonomiako karrerako hiru ikasturte egin zituen unibertsitate horretan bertan, eta Political Philosophy masterra lortu zuen Pompeu Fabra Unibertsitatean, eta beste bat Espainiako eta Latinoamerikako Literaturan, New York Hiriko Unibertsitatean (CUNY). 2018 urtean Ikasketa Hispanikoetako doktoretza egin zuen Ameriketako Estatu Batuetako Brown Unibertsitatean.

### Lan ibilbidea 
Autore gisa, hainbat poema liburu kaleratu  zituen, hala nola *Manojo de abominaciones* ("Ana de Valle" Poesia Saria, 2008), *Night club para estudiantes aplicada* ("Ciega de Manzanares" Poesia Sari Nazionala, 2009), *La edad de merecer* (2011), *Introducción a todo* (Pablo Baena Poesia *Gaztearen* Saria) edo *Corazón tradicionalista* (2008 urtetik 2011 urtera arteko lanen bilduma). Blanca Llum Vidal bartzelonar poetaren lana itzuli zuen gaztelaniara.

García Faet «Espainiako poesia berriaren funtsezko ahostzat» jotzen da, baita «egungo poesian eragin handienetakoa dutenetakoa» ere.

## Lanak 
* *Manojo de abominaciones* (euskaraz: Arnegazio sorta) Kulturaren Udal Etxea, 2008.
* *Night club para alumnas aplicadas* (euskaraz: Ikasle aplikatuentzako night club*)* Vitruvio argitaletxea, 2010.
* *Fresa y herida* (euskaraz: Marrubia eta zauria) Leongo Kultura Institutua, 2010.
* *Introducción a todo* (euskaraz: Guztiaren sarrera) La Bella Varsovia, 2011.
* *La edad de merecer* (euskaraz: Merezitzeko adina) La Bella Varsovia, 2015.
* *Los salmos fosforitos* (euskaraz: Salmo fosforitoak) La Bella Varsovia, 2017.
* *Corazón tradicionalista* (euskaraz: Bihotz tradizionalista) La Bella Varsovia, 2018 (bere lehen 4 poemategiak biltzen ditu).
* *Una pequeña personalidad linda* (euskaraz: Nortasun txiki polita) La Bella Varsovia, 2021.
* *Corazonada* (euskaraz: Bihozkada) La Bella Varsovia, 2023.
* *El arte de encender las palabras. La dimensión conmovedora de la poesía* (euskaraz: Hitzak pizteko artea. Poesiaren dimentsio hunkigarria) Barlin Liburuak, 2023

## Sariak eta aintzatespenakak 
* 2018an, Espainiako Kultura Ministerioak ematen duen Miguel Hernandez Poesia Gaztearen Sari Nazionala jaso zuen Los *salmos fosforitos* (arg. La Bella Varsovia), César Vallejo poeta perutarrari elkarrizketa eta omenaldia osatzen duen lana, epaimahaiak nabarmendu zuenez «poesia muga berrietara eramaten duena, inteligentzia, umorea, emozioa eta txinparta lirikoa uztartuz».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentin Paret-Peintre

**Valentin Paret-Peintre** (Annemasse, Savoia Garaia, 2001eko urtarrilaren 14) txirrindulari frantziarra da, profesionala Soudal Quick-Step taldean.

## Kirol ibilbidea 
2022an profesionaletara pasatu zen AG2R Citroën Team taldean, non Aurélien anaiarekin bat egin zuen. 2023an bere lehenbiziko Itzuli Handian parte hartu zuen, Italiako Giroan hain zuzen, anaiari laguntzeko asmotan. Hurrengo urtean, Girora itzuli zen eta etapa garaipen bat lortu zuen. 2025ko denboraldirako Soudal Quick-Step taldearekin fitxatu zen.

## Palmaresa 
**2020**
* Ronde de l'Isardeko etapa 1
**2024**
* Italiako Giroko etapa 1
* 4. Alpeetako Tourrean
* 8. Down Under Tourrean
**2025**
* Frantziako Tourreko etapa 1
* 2. Omango Tourrean eta etapa 1
**2026**
* 4. Kataluniako Voltan

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Valentin Paret-Peintre - *FirstCycling.com*
Anqingeko artxidiozesia

**Anqingeko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren txinatar artxidiozesia da. 1929ko otsailaren 21ean ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1946ko apirilaren 11n artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Anqingen dago. Egun artzapezpikua Joseph Liu Xinhong da, Txinako Elkarte Patriotiko Katolikoko kidea. 2018an, Eliza Katolikoak bere eskumikua bertan behera utzi zuen.

## Ordinarioak 
### Anqingeko bikario apostolikoa 
* Federico Melendro Gutiérrez (1930-1946)

### Anqingeko artzapezpikuak 
* Federico Melendro Gutiérrez (1946-1978)
* Joseph Zhu Hua-yu (Txinako Elkarte Patriotiko Katolikoko kidea; 1997-2005)
* Joseph Liu Xinhong (Txinako Elkarte Patriotiko Katolikoko kidea; 2005-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albertina Martínez Burgos

**Albertina Mariana Martínez Burgos** (Los Angeles, Txile, 1981eko martxoaren 14a - Santiago, 2019ko azaroaren 21a) txiletar fotokazetaria izan zen.

## Bizitza 
Argazkilari independentea izan zen eta Megavisión telebista katean argiztapen laguntzaile ere jardun zuen. 2019ko Txileko protestetan emakumeenganako indarkeria dokumentatu zuen bere ibilbidean zehar.

2019ko azaroaren 21ean hilda aurkitu zuten bere etxean, sastakatuta eta kolpatuta, protesta batean parte hartu ondoren. Egun horretan ateratako argazkiekin osatutako bere argazki ekipoa, bere ordenagailua eta bere zelularra ostu egin zituzten.

Hilketa gertatu eta astebetera, bere ahizpa Priscila Martinezek elkarrizketa batean adierazi zuen Albertinak mugimendu feministarekin bat egiten bazuen ere, ez zela inoiz aktibista politikoa izan, ez zela prentsa argazkilari lanetan aritzen, eta krimen politikoa albiste faltsua zela.

Mugarik Gabeko Kazetariak (RSF) erakundeak hilketaren inguruko ikerketa eskatu zuen. Ni Una Menos erakundeak Abertinaren heriotzaren arrazoiak argitzeko eskatu zuen: "*Ez dezagun ahaztu bere izena, ez dezagun ahaztu bere aurpegia.*”

2020ko otsailean atxilotu zuten Albertina Martinezen hilketaren ustezko egilea, behin-behineko espetxealdira igaro zuen eta homizidioa eta lapurreta egotzita auzipetu zuten. Centro Norte Metropoli Fiskaltzak baztertu egin zuen hilketaren arrazoia politikoa izatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bengbuko elizbarrutia

**Bengbuko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren txinatar elizbarrutia da. 1929ko otsailaren 21ean ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1946ko apirilaren 11n elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Bengbun dago.

## Ordinarioak 
### Bengbuko bikario apostolikoak 
* Tommaso Berutti (1929-1933)
* Cipriano Cassini (1937-1946)

### Bengbuko apezpikuak 
* Cipriano Cassini (1946-1951)
* Joseph Zhou Yi-zhai (Txinako Elkarte Patriotiko Katolikoko kidea; 1958-1983)
* Joseph Zhu Hua-yu (Txinako Elkarte Patriotiko Katolikoko kidea; 1986-2001)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wuhuko elizbarrutia

**Wuhuko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren txinatar elizbarrutia da. 1921eko abuztuaren 8an ezarri zen Nganhoeiko bikariotza apostoliko gisa, 1924ko abenduaren 3an Wuhuko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1946ko apirilaren 11n elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Wuhun dago.

## Ordinarioak 
### Nganhoeiko bikario apostolikoa 
* Vicente Huarte San Martín (1922-1924)

### Wuhuko bikario apostolikoak 
* Vicente Huarte San Martín (1924-1935)
* Zenon Aranburu (1936-1946)

### Wuhuko apezpikuak 
* Zenon Aranburu (1946-1969)
* Francis Zhang Feng-zao (Txinako Elkarte Patriotiko Katolikoko kidea; 1990-1994)
* Joseph Zhu Hua-yu (Txinako Elkarte Patriotiko Katolikoko kidea; 1997-2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zenon Aranburu

**Zenon Aranburu Urkiola** (; Urretxu, 1879ko uztailaren 9a – Loiola, 1969ko apirilaren 3a, apirilaren 2a edo apirilaren 4a) gipuzkoar misiolari jesuita izan zen. 1936tik 1946ra Wuhuko bikario apostolikoa izan zen eta 1946tik hil zen arte bertako apezpikua.

## Bizitza 
Jose Agustin Aranburu Aranburu eta Josefa Antonia Urkiola Zufiriaren semea, erlijio-tradizio sakoneko familia batean jaio zen 1879ko uztailaren 9an., non bertako jesuiten buru izendatu zuten.
* *El paso de las tropas sudistas por la Misión de Wuhú* (1927)
* *¡Hasta morir por él! El P. Tomás Esteban S.J., misionero de infieles y cautivo de los comunistas en la misión de Wuhu* (Bilbo, 1936)
* *Desterrado en China. Memorias de un misionero octogenario* (Bilbo, 1960)
* *María: incentivos de amor a la Santísima Virgen María* (1967)

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dominga C. Lanza

**Dominga C. Lanza** (Argentina, XIX. mendea – XX. mendea) zientzialaria, kimikaria eta unibertsitatekoirakaslea izan zen. 1909an titulua lortu zuen, eta ondoren Kimikan eta Farmazian doktore graduatu zen 1912an, La Platako Unibertsitate Nazionalean. La Platako Hirian diziplina horretako prestakuntza akademikoan maila gorena lortu zuen lehen emakumea izateagatik da ezaguna.

## Bizitza 
Dominga Lanzak 1909ko apirilaren 19an lortu zuen Bigarren eta Goi Mailako Irakaskuntzako Irakasle titulua, La Platako Unibertsitate Nazionaleko Egresatuen lehen Kolazio Ekitaldian. Bertan, beste bederatzi ikaslek ere parte hartu zuten, besteak beste, Carolina Etile Spegazzini eta Juana Cortelezzi aitzindariek.

1912 urtean, Lanzak La Platako Unibertsitate Nazionaleko Kimika eta Farmazia Doktoretza lortu zuen, 5 urteko karrera, 1907 urtean sortua, Enrique Herrero Duclouxek, Argentinan diplomatutako lehen kimikariak, antolatu eta zuzendua. Dominga Lanza graduatu ondoko lehen emakumea izan zen, eta María Luisa Cobanera bigarrena.

Bere doktore-tesia Pedro T. Vignau kimikariak zuzendu zuen, gero La Platako Unibertsitate Nazionaleko behin-behineko presidente izan zena 1932 urtean. Tesiaren lanaren izenburua "Contribución al estudio de la Volumetría Físico-Química (euskaraz: Bolumetria fisiko-kimikoaren azterketari ekarpena)" izan zen, eta aurretik Frantzian aurkeztutako metodo bat aztertzera bideratuta egon zen, prozedura bolumetrikoak iraultzea proposatzen zuena.

### Ezkontza, lan ibilbiderako oztopo 
1915ean ezkondu zen ikaskide batekin, Nazario Álvarezekin. Garai hartan nagusi ziren gizarte-aginduen ondorioz, ezkontza izan ohi zen zientzian graduatutako lehen neskek karrera zientifikoa bertan behera uzteko arrazoia. Lanzari buruz iraun duen informazio eskasak balio izan du, hala ere, goi mailako hezkuntzara sartzeko eta ikerketa zientifikoa aurrera eramateko emakumeek zituzten erronkak islatzeko.

## Aintzatespenak 
* Lanzaren tesiak aipamen goresgarria jaso zuen, UNLPren Pedagogia eta Zientzia Antzekoen Artxiboetan argitaratua 1913 urtean:Fakultate batean tesiek ez diote formulismoari erantzuten, La Platako Unibertsitateko Natur Zientzien Fakultatean da, hain zuzen. Hori, beste batzuk bezala, ikerketa luze eta pazientziatsuen oinarri diren ikerketa zientifikoak dira, zientziaren aurrerapenari laguntzeko; arazoak berriak dira, eta datuak, ikasleak ondo muntatutako laborategietan izandako esperientziarenak. Tesi honek A.” (egilea) eta Fakultateko metodoak prestigiatzen ditu.

* 2024 urtean, Zientzian eta Teknologian Neska eta Emakume Zientzialarien Nazioarteko Egunaren esparruan, La Platako Unibertsitate Nazionalak bere historia berreskuratu zuen UNLPInvestigako atarian, akademian sartzeko hastapenetan emakumeek bizi izan zuten egoeraren bilakaerari buruz hausnartzeko gonbidapen gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Doktore-tesia eskuragarri dago Sormen Intelektualaren Hedapen Zerbitzuan (SEDICI).
Galbari

**Galbari** edo **Galbarin** Trebiñuko herri hustu bat da.

## Historia 
1025. urteko Donemiliagako goldean honelaxe aipatzen da: ***Galbari***.

## Kokapena 
Kokapen zehatza zein izan zen jakitea zaila da. San Martin Galbarindik hurbil egongo zen. Gerardo López de Gereñuk Ozanako Galbari izeneko mugarte bat aipatzen du eta gero, herri hustuen atalean, Trebiñuko herri hustu hau.

Becerro Galicanoren edizio digitala prestatu zutenek Galbari hau San Martin Galbarin herritik oso hurbil kokatu zuten mapan.

Donemiliagako goldearen edizio digitala prestatu zutenek Galbari hau San Martin Galbarinetik hego-mendebaldera kokatu zuten. San Martin Galbarinetik oinez Morazara abiatuta, erdibidean-edo, hogei bat minutu oinez, kilometro bat pasatxo. Zurbaldai errekatik hurbilago ere egon zitekeela pentsa daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thymen Arensman

**Thymen Arensman** (Deil, 1999ko abenduaren 4a) txirrindulari hereheretarra da, profesionala INEOS Grenadiers taldean.

## Kirol ibilibidea 
2018ean, SEG Racing Academy taldean debutatu zuen profesionaletan, eta denboraldi horretan bertan hirugarren sailkatu zen 23 urtez azpiko Paris-Roubaixen eta bigarren Etorkizuneko Tourrean. 2019ko abuztuan iragarri zen maila gorenera pasatuko zela Team Sunweb taldean, 2020ko urrian, bere lehenbiziko Itzuli Handian parte hartu zuen, Espainiako Vueltan hain zuzen.

2022ko abuztuan, lehenengo UCI WorldTourreko garaipena eskuratu zuen, Poloniako Itzuliko seigarren etapan gailendu baitzen. Urte horretan bertan, dagoeneko Giroko bi etapatan bigarren sailkatu zen. 2022ko Vueltako 15. etapan garaipena lortu zuen, Sierra Nevadakop helmugan iheskideei gailendu bait zitzaien. Vueltako saikapen nagusiko seigarren postuan amaitu zen eta egun gutxi barru, INEOS Grenadiers taldearekin bi urteko kontratua sinatu zuela eman zen jakitera.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak 
### Beste Itzuliak 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Antti Tulenheimo

**Antti Agathon Tulenheimo** (Kangasala, 1879ko abenduaren 4a – Helsinki, 1952ko irailaren 3a) finlandiar politikaria izan zen. Finlandiako lehen ministroa izan zen 1925eko martxotik abendura.

Helsinkiko Unibertsitateko errektorea izan zen 1926 eta 1930 artean. Politikan Koalizio Nazionaleko Alderdiko kide izan zen. 1918ko azarotik 1919ko apirilera Barne ministro izan zen, 1925ean lehen ministro eta 1931tik 1944ra Helsinkiko alkate.
Indarkeria bikario

[thumb|Indarkeria bikarioa salatzeko kanpaina [Valladoliden, Espainian.]]

**Indarkeria bikarioa** —**bortizkeria bikarioa** ere deitua— genero indarkeria mota bat da, emakumeei kaltea edo mina eragiteko asmoz, haien senide edo hurbileko adingabeen aurka erabiltzen dena.

Indarkeria bikarioa, zuzenean pertsona jakin bati eraso ordez, hark maite dituen pertsonengana zuzentzen den indarkeria da, azkenean lehen pertsona hari min egitea helburua duena. Genero-indarkeriaren aldaera bat da, normalean. Indarkeria bikarioak adingabeen garapen psiko-fisikoan eragina du.

## Etimologia 
Sonia Vaccaro psikologo feminista argentinarrak sortu zuen hitza 2012an. "Bikario" hitza latinetik dator, *vicarius*, euskaraz beste baten "ordezkoa", eta hau *vicis* hitzatik, euskaraz, "txanda". Nolabait, seme-alabek emakua ordezkatzen dute tratu txarren emailearen zigorra jasotzerakoan.

## Ondorioak 
Kasu larrienetan indarkeria mota honek seme-alaben heriotzarekin amaitu daiteke. Emakumearen kasuan, biktimaren osotasun emozionalaren aurka eraso egiten du. Munduko Osasun Erakundeak eta zenbait psikologia-korronteek adierazi dute indarkeria-prozesu horiek «ondorio psikologiko oso larriak» eragiten dituztela, «tortura mentala» eta «beldurrarekin eta izuarekin bizitzea» eragiten baitituzte, eta horiek dira erasotzaileak bilatzen dituen helburuak.

## Ezaugarri batzuk 
EKIM Emakumeen kontrako indarkeria matxistari buruzko informazio-atariak irizpide hauek azaltzen ditu indarkeria mota hau identifikatzeko: 

* Seme-alabak manipulatu edo erabiltzen baditu bikotekideari min emateko.
* Seme-alabei, lagunei edo beste senide batzuei min egiten badie.
* Seme-alabak kentzearekin mehatxu egin badio bikotekideari.
* Seme-alabak hiltzearekin mehatxu egiten badio eta min handiena ematen dion horixe egingo diola esaten badio.
* Seme-alaben tratamenduak eteten baditu.
* Bisita-erregimenetako jasotzeko eta uzteko momentuak erabiltzen baditu bikotekideari iraintzeko, mehatxatzeko edo umiliatzeko.
* Bikotekideari buruz eta bere familiari buruz gaizki hitz egiten badu seme-alaben aurrean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeen aurkako indarkeria
* Gurasoen alienazio sindrome
* Genero-indarkeria

## Kanpo estekak 
*  Isabel Jaurena: «Bortizkeria bikarioa: bizi osoko zigorra», *Berria*, 2025-07-23.
*  *Zer da indarkeria bikarioa?*, EITBko bideoa.
*  «Eider Perez de Heredia: "Indarkeria bikarioa eraso matxistarik krudelenetakoa da"», *Euskalerria Irratia*, 2024-11-25.
Piotr Valuiev

**Piotr Aleksandrovitx Valuev kondea** () errusiar politikari eta idazlea izan zen.

## Biografua 
Valuiev Moskuko Tsaritsyno barrutian jaio zen 1815eko urriaren 4an.

Valuev Alexandro II.a enperadorearen Barne Arazoetako ministroa izan zen 1861eko maiatzaren 5tik 1868ko martxoaren 21era, eta Estatuko Ondasunen ministroa 1872ko otsailaren 17tik 1880ko urtarrilaren 6ra.

1863an, dekretu sekretu bat idatzi zuen, geroago Valuiev Zirkularra bezala ezagutuko zena, eta horren bidez debekatu zen erlijio-liburuak, baita hezkuntza-liburuak ere, herri xehearen hasierako alfabetatze-irakaskuntzarako pentsatutakoak, ukraineraz argitaratzea. *Belles-letres* bakarrik argitaratzea baimenduta zegoen. 1863ko uztailaren 30ean hezkuntza ministroari debekuaren berri emateko emandako agindu sekretuan, errusieratik bereizita ukrainera hizkuntza "ez zela existitzen, ez dela existitzen eta ezin dela existitu" idatzi zuen.

Valuiev Zirkularra Errusiako autokraziaren politika txauvinistaren adierazpen bizienetako bat da, ukrainar herriaren errusifikazioa, zapalkuntza nazionala, espirituala eta politikoa indartzea helburu zuena.

1877an Ministroen Batzordeko presidente izendatu zuten. 1880an, bere eragina gainbehera hasi zen bere aurkari Loris-Melikov kondeak gainditu zuenean. Valuiev erretiroa hartu zuen 1881eko urrian Alexandro II.a berriki erail zutenaren seme Alexandro III.ak, Estatu Jabetza ministro gisa, 1870eko hamarkadan Bashkir lurren ustezko arpilaketaren azken erantzukizuna izan baitzuen.

Valuiev beti egon zen literatura munduarekin lotuta. 1834an Moskutik San Petersburgora eraman zuten eta Aleksandr Puxkin eta Piotr Viazemski errusiar poeta ospetsuekin egin zuen harreman. Baliteke Valuiev Puxkinen *Kapitainaren Alaba* (1836) eleberriko protagonistaren prototipoetako bat izatea, eta urte berean Viazemskiren alabarekin ezkondu zen.

Valuiev fikzioa idazten hasi zen 1870eko hamarkadan, oraindik gobernuan lanean ari zela. Bere lehen eleberria, *Lorin* (1878), eskuizkribu gisa zabaldu zen, nahiz eta 1882ra arte argitaratu gabe egon. Erretiratu ondoren, idazketan zentratu zen eta lau eleberri, kristautasunaren historiari buruzko saiakerak eta bere poesiarekin deboziozko egutegi bat argitaratu zituen 1890ean San Petersburgon hil aurretik.

Helduaroaren zatirik handienean, Valuevek egunkari bat idatzi zuen, hil ondoren argitaratu zena eta XIX. mendeko Errusiar Inperioaren barne zirkuluari buruzko informazio iturri garrantzitsua izan dena.

## Kargu politikoak 
## Kanpo estekak
Betty Camacho de Rangel

**Betty Camacho de Rangel** (Kolonbia, XX. mendea - Villavicencio, 1998ko uztailaren 26a) kolonbiar abokatu eta politikaria izan zen. Batasun Patriotikoaren eta Kolonbiako Alderdi Liberalaren kidea. Sikario batek tiroz eraildako emakumea.

## Bizitza 
Bere ibilbide politikoa Alderdi Liberalarekin hasi zuen, hainbat kagu betez, besteak beste: Villavicencioko zinegotzi, Metako diputatu, Villavicencioko alkate eta Ganberako ordezkari karguak betez. Prozesu horretan, Aberri Batasunera hurbildu zen Jaime Pardo Lealen ondoan, liberalismoak talde politiko horrekin zuen aliantzaren parte gisa, eta ondoren Horazio Serpa Uriberen lehendakaritzarako kanpaina babestu zuen.

1983 eta 1985 bitartean Metaren kontralora izan zen, Errepublikako epaile, zinegotzi, saileko diruzain, Villavicencioko alkate, Metaren diputatu izateaz gain, Ordezkarien Ganberan egon zen bi alditan, eta bertan lehen batzordeko kide izan zen. Senaturako hautagaitza aurkeztu zuen, baina ez zituen lortu Kongresuan jarraitzeko behar ziren botoak.

Justizia Gorte Gorenak Ernesto Samperren gobernuan (1994-1998) 8000 prozesuagatik ikertutako 110 biltzarkideen artean zegoen.

## Hilketa 
Bi liburu-saltzaile artatzen ari zela, Sikario bat bere etxera sartu eta bost tiro egin zizkion. Sikarioak taxi batean ihes egin zuen eta Betty La Grama Klinikara eraman zuen bere alabak.

## Omenaldiak 
* Rangelen Betty Camacho monumentua Villavicencion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kexaako jaun-andereen hilobia

**Kexaako jaun-andereen hilobia** Petri II.a Lopez Aiarakoaren eta haren emazte Leonor Guzmanen hileta-eskulturak da, hilobi bioitza. Lopez Araiakoak berak, Kantzilerra esaten ziotenak, fundatu zuen Kexaako komentuko Adatseko Andra Mariaren kaperan dago, 21. mendean Kexaako monumentu multzoaren parte. Kaperan, bertako erretaula bikainaren aurrean daude paratuta, nahiz eta erretaula erreplika den, 20. mendeko salmenta baten ondorioz Chicagon baitago originala.

## Ezaugarriak 
Hilobia alabastroz egina da, Ferrand Gonzalezen Toledoko tailerrean. Senar-emazteen irudiak idealizatuta daude, ezaugarri eskematizatuekin; Petri II.a jantzi militarrez, eta Leonor soineko apainekin eta bitxiekin: mantua eta gona luzea daramatza, ilea burukoan gordeta darama eta ezkerreko eskuarekin meza liburu bati eusten dio. Bien oinetan txakurrak daude, fideltasunaren sinboloak, bat gizonaren oinetan, bi emakumezkoarenetan. Basamentuak santuak eta profetak irudikatzen dituzten medailoiak dauzkate, eta zoruan hamabi lehoi buru. 

Kapera berean beste bi hilobi edo sarkofago daude, Petri II.aren gurasoenak, Fernan I.a aitarena eta Elvira Álvarez de Ceballos amarena. Bi hauena ere hilobi bikoitza zen, eta beste kapera batean zegoen, San Joan Bataiatzailearena elizan (Kexaako multzo berean), baina 1730. urtean eraldaketa suntsitzaile bat jasan zuen monumentu hark: erreforma batean bere tokitik atera egin zuten, sarkofago bikoitza zatitu, eta bere basamentuko apaindurak kendu ere bai bi zatiei, Adatsaren Andre Mariaren kaperan uzteko.

2023an hilobien zaharberritzea programa bati ekin zitzaion, Petri eta Leonorren hilobi bikoitzarena, eta baita beste bi sarkofagoena ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Cecilia Cartagena

**Ana Cecilia Cartagena Hernandez** (Medellín, 1945 - *Ibidem*, 1980ko urriaren 21a) Medellingo Kartelak hil zuen Kolonbiako epaile bat izan zen. Pablo Escobarren aginduz hil zuten lehen epailea izan zen.

## Biografia 
Medellingo Auzitegiko Instrukzio Kriminaleko 50. Epailea zen.

## Hilketa 
Medellinen hil zuten, Ekialdeko Etorbidean, bere auto barruan, moto urdin batean zihoazen bi sikariok, buruan bi tiro emanda. Erailketaren ostean, langile judizialek bi eguneko greba egin zuten eta 42 magistratuk lanari uko egin zioten protestan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aston (Birmingham)

**Aston**, Ingalaterrako Birmingham hiriko auzo bat da. Erdigunetik 2,4 kilometrora dago.

2011n 22.636 biztanle zituen.

Black Sabbath rock taldearen sorlekua da.
Irungo Ogasunaren afera (2012)

**Irungo Ogasunaren afera** 90eko hamarkadan Gipuzkoako Ogasunean egindako zortzi milioi euroko iruzurraren inguruko ustelkeri kasu larria izan zen.

## Gertakizunak 
1990eko hamarkadan, Gipuzkoako Ogasunarekin zorrak zituzten herritarrei hura ordaintzeko gai ez zirela argudiatzearen truke diru kopuru bat eskatzen zien.

## Epaia 
2012ko uztailaren 23an, Irungo Ogasuneko zuzendari ohi Jose Maria Bravo zigortu zuen Gipuzkoako Auzitegiak. Funts publikoak bidegabeki erabili eta dirua zuritzea leporatuta, 11 urteko kartzela zigorra ezarri zion, eta Ogasunari ia 2 milioi euro itzultzeaz gain, beste 2 milioiko isuna ordainarazi. 

EAJko kidea 8 milioi euroko iruzurraren erantzule nagusitzat jo zuen epaiak. Haren emazte Rosa Cobos ere 3 urte eta 4 hilabeteko kartzelarekin zigortu zuen. Bravoren bazkide ohi Pedro Maria Atristrain absolbitu egin zuen auzitegiak. Fiskalak eta akusazio partikularrak —Gipuzkoako Diputazioak eta Batzar Nagusiek— Bravoren aurka 24 eta 27 urteko espetxe zigorrak eskatu zituzten, hurrenez hurren. Cobosentzat, sei eta zazpi urte artekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksandr Samarin

**Alexander Dmitrievitx Samarin** () errusiar politikaria izan zen eta 1915ean Gobernu Sinodo Santuaren Fiskal Nagusia.

## Biografia 
Familia noble batekoa zen eta Moskuko gobernazioan ondasun garrantzitsu bat zuen. Moskuko Unibertsitateko Historia eta Filologia Fakultatean graduatu zen. 1899an, Bogorodsky Uyezdeko Nobleziaren Mariskal bihurtu zen. 1900ean, Ganberlano maila lortu zuen, eta 1906an, ganberazain. 1908an, Estatu Kontseilari bihurtu zen. 1908tik aurrera, Moskuko gobernazioako Nobleziaren Mariskal gisa aritu zen. 1912tik aurrera, Errusiar Inperioko Estatu Kontseiluko kide izan zen, Nobleziaren Mariskal kargua mantenduz. 1915ean, Gobernu Sinodo Santuaren Fiskal Nagusi bihurtu zen. Ikuspegi kontserbadoreak ordezkatzen zituen. Kazetari ortodoxo ezaguna zen, Errusiako prentsan, besteak beste, Vladimir Solovyovekin eztabaidatzen zuena. Urte berean, irailean, bere kargutik kaleratu zuten Alexandra Feodorovna tsarinaren etsaitasunagatik. Samarin Rasputinen jardueren kritiko sutsua zen.

1917ko ekainean, Moskuko Eparkiaren klero eta laikoen kongresu batean parte hartu zuen, Makario kargutik kendu ondoren Moskuko metropolitar berria aukeratu behar zena. Apaiz ordenatu ez zuten arren, kargu horretarako hautagai izendatu zuten eta 800etik 303 boto jaso zituen. Bere babesa Rasputinen aurkako lehenagoko kritikei eta Nikolas II.a tsarraren oso gertuko zurrumurruei zor zien, harekin 1915ean Mogileveko egoitzan bildu baitzen. Hala ere, Metropolitana azkenean Vilnius eta Lituaniako Tikhon artzapezpiku izendatu zuten, eta kleroaren ordezkariek aho batez bozkatu zuten haren alde.

1917-1918an Errusiako Eliza Ortodoxoaren Tokiko Kontseiluan parte hartu zuen laikoen ordezkari gisa. Berriz ere, apaiz ordenatu ez zuten arren, boto batzuk lortu zituen Moskuko eta Errusia Osoko Patriarkarako hauteskundeetan, baina boto horiek ez ziren eraginkorrak izan.

Boltxebikeak boterera iritsi ondoren, hainbat aldiz atxilotu zuten.

1932ko urtarrilaren 30an hil zen Kostroman.

## Eliz-karguak 
## Kanpo estekak
Mariela Espinosa Arango

**Mariela Espinosa Arango** (Medellín, Kolonbia, 1945- *ibidem*, 1989ko azaroaren 1a) Medellingo kartelak eraildako kolonbiar epailea izan zen.

## Biografia 
Universidad Pontificia Bolivariana-ko Zuzenbidean Graduatua. 1976ko ekainaren 11n Pablo Escobar estupefazienteen trafikoagatik atxilotzeko agindua eman zuen lehen epailea izan zen, hamar kilo kokainarekin aurkitu ondoren baina bere bizitzaren aurkako mehatxuengatik ikerketetan atzera egin zuen eta prozesua preskribatu egin zen.

Medellingo Auzitegi Nagusiko Zigor Aretoko magistratu izatera iritsi zen, eta hil arte bete zuen kargu hori.

## Hilketa 
Medellingo Karteleko sikarioek hil zuten Medellinen bere etxera sartzen ari zela, hiru ibilgailutan mobilizatuta, Pablo Escobarren aginduz, egun berean hil zuten Luis Francisco Madero kongresista ere.

Bere hilketaren ondoren, Antiokiako langile judizialek jarduera eten egin zuten.

## Herri kulturan 
Carmenza Cossiok antzeztu zuen Escobar, el patrón del mal telesailean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norma Patricia Galeano

**Norma Patricia Galeano** (1971-Ibagué, 1994ko irailaren 7a) Tolimako Unibertsitateko gizarte zientzietako kolonbiar ikaslea eta Kolonbiako Gazteria Komunistako (JUCO) kidea izan zen. 

## Hilketa 
1994ko irailaren 7an erail zuten Tolimako Unibertsitateko campusean, Ibaguén, ikasleen protesta batean, antza denez manifestazioaren aurka tiro egin zutenak  Armada Nazionaleko kideak izan ziren. Bere izena FARC-EPen zutabe faltsu baten desmobilizazioan erabili zuten.

## Omenaldia 
Bere oroimenez, JUCOk bere izena daraman Ordena ezarri zuen militanterik aipagarrienarentzat. Era berean, Tolimako Unibertsitateko 32. eraikina bere omenez berrizendatua izan zen. Omenaldi eta aitorpen ugari egin dituzte Kolonbiako unibertsitate publikoetako ikasle mugimenduek.

Omenezko plaka bat jarri zuten Unibertsitateko campusean.

Normaren hilketak oraindik zigorgabe jarraitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Helena Díaz

**María Helena Díaz Pérez** (Santa Rosa de Osos, 1955 - Medellin, 1989ko uztailaren 28a) Medellingo kartelak eraildako kolonbiar epailea izan zen.

## Biografia 
Santa Rosa de Osasen (Antioquia) jaio zen. Hamaika neba-arrebetatik bigarrena zen. Abokatu ikasketak egin zituen Medellingo Unibertsitatean. Epaile lanetan aritu zen: lehenik Angelopolis, Andeak eta Santutegia udalerrietan, eta ordena publikoko hirugarren epaile gisa Medellinen.

Hondurasko eta La Negrako bananera etxaldeetan gertatutako sarraskiak ikertzen jardun zuen. Sarraski horiek 1988ko martxoaren 4an gertatu ziren, Turboko (Antiokia) Currulao korregimentuan. Sarraski horien ondorioz, 20 langile hil ziren, gehienak Nekazari Langileen Sindikatuko kideak, eta hasieran Martha Lucía González Rodríguezi esleitu zitzaizkion, eta haren aita Álvaro González erail egin zuten eta Mathak erbesterako bidea hartu behar izan zuen. Urabako sarraski horien ondorioz, 1991ko uztailean 20 eta 30eko kartzela-zigorrak ezarri zizkieten Ricardo Rayo, Mario Zuluaga Espinal, Henry Perez eta Fidel Castaño paramilitarrei. Gainera, Medellingo Karteleko Pablo Escobarren aurkako diru-garbitze kasuak ikertzen hasi ziren.

## Hilketa 
Hiru sikariok hil zuten autoan etxera zihoala, bere bi bizkartzainekin batera: Alfonso de Lima eta Dagoberto Rodriguez, txoferra eta beste eskolta bat, zaurituta suertatu ziren. Bere heriotza ez zen argitu, kasua ikertzen ari zen epailea mehatxatua eta erbesteratua izan zen, ez zen zehaztu nortzuk izan ziren egile materialak, Pablo Escobarren edo ikertzen ari zen buruzagi paramilitarren agindua izan zelako bertsioa erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Urzúa

**María Urzúa Casas-Cordero** (San Fernando, 1916 - Santiago, 1993) txiletar saiakeragilea, idazlea eta poeta da, poesia, eleberri eta ipuin generoetara adskribatua. 

## Biografia 
Blas Urzúa Cruzaten eta Ester Casas Corderoren alaba, Pedagogia frantsesez ikasi zuen Txileko Unibertsitateko Institutu Pedagogikoan eta literaturan espezializatu zen Frantziako Sorbonako Unibertsitatean; bere lehen ipuin eta poemak bederatzi urte zituenean argitaratu zituen *El Peneca* haurrentzako aldizkarian, eta bakarkako lehen literatur lana 1957an argitaratu zuen Río amargo izenburuarekin. Horrez gain, antologia lan bat egin zuen Ximena Adriasolarekin batera, *La mujer en la poesía chilena: 1784-1961* izenburupean, eta 1963an argitaratu zuen lehen edizioa; bestalde, irakaskuntzaren arloan, frantsesaren irakaskuntzari zuzendutako testu bat argitaratu zuen 1957an, *Le nouveau français: classes du premier cycle des lycees et colleges* izenburuarekin.

María Luisa Bombalen laguna eta Gabriela Mistralen idazkaria izan zen Petrópolisen. Esperientzia horri esker, Gabriela Mistral, *Gabriela Mistral, genio y figura* (1981) izeneko saiakera idatzi zuen. Saiakera horrek «Gabriela Mistralen alderdi ezezagunak, harremanak, gutunak, bizitza sentimentala, idealak erakusten ditu», eta autobiografia txikitzat hartzen da.

1977an, Santiagoko Udalaren Urteko Ipuin Saria jaso zuen.

## Obrak 
* Rio amargo (1957).
* Alta marea (ipuinak, 1959).
* *Altovalsol* (poesia, 1961).
* *La isla de los gatos* (ipuinak, 1960).
* *El presidente* (nobela, 1965).
* *También el hombre canta* (Grupo Fuego de la Poesía, 1967).
* *El invitado* (ipuinak, 1974).
* *¿Quién soy?* (1978).

; Saiakera

* *Volvamos a París* (saiakera, 1974).
* *Gabriela Mistral, genio y figura* (saiakera, 1981).

; Antologia eta irakaskuntza

* Le nouveau français: classes du premier cycle des lycees et colleges (1957).
* *La mujer en la poesía chilena: 1784-1961* Ximena Adriasolarekin batera (antologia, 1963).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teruelgo Maitaleen hilobia

**Teruelgo Maitaleen hilobia** Teruelgo Maitaleen mausoleoan dagoen hilobi bikoitza da, 1956an Juan de Ávalos eskuloreak egina harzuria erabiliz. Bi sarkofago bereiz dira, baina maitaleek elkarri luzatzen dizkiote eskuak doi-doi elkar ukitzeko. 

## Historia 
Hilobian ehortziak 1553. urtean Teruelgo San Pedro elizan kapera bat zaharberritzean aurkitutako bi pertsona erdi momifikaturen gorpuzkinak dira, baina izenez horiek Diego de Marcilla eta Isabel de Segura, 1217an hilak, izan daitezkeenik mito hutsa da, pertsonaia mitikoak baitira, 17. mendera arte erreferentzia idatzietan agertzen ez dirrenak.

Gorpuzkinen hilkutxak San Pedro elizan egon ziren kapera batean 1956kohiloni berrian sartu arte.   eta hilobiaren kokapena ere kapera hori izan zen,  2005ean kanpoan eraikitako mausoleo itsatsi batera eraman zituzten arren, non turistentzako erakarpen bat diren nagusiki, alegiari lotutako beste iruditeria batekin batera.

Fitxategi:Teruel - Mausoleo de los Amantes 3.jpg|Isabel eta Diego, pertsonaia mitikoak.
Fitxategi:Teruel - Los Amantes - Detalle.jpg|Maitaleen eskuak doi-doi elkar ukitzen.
Fitxategi:NOCTURNAS EN TERUEL 07122014201429.jpg|2005etik mausoleo honetan dago hiloni bikoitza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Union sportive montalbanaise

**Union sportive montalbanaise** edo **US Montauban** Frantziako errugbi taldea da, egoitza Tarn eta Garona departamentuko Montauban hirian duena. 2024-25 denboraldian Top 14 txapelketara igo da.

## Palmaresa 
* Frantziako errugbi txapelketa:
** Txapelduna (1): 1967
* Rugby Pro D2 (2. maila):
** Txapelduna (3): 2001, 2006, 2025

## Kanpo estekak 
* US Montauban taldeko webgune ofiziala
Miryam Rocío Vélez Pérez

**Miryam Rocío Vélez Pérez** (Amagá, 1946ko azaroaren 30a - Medellin, 1992ko irailaren 18a) Medellingo Kartelak eraildako kolonbiar epailea izan zen.

## Biografia 
Amagan (Antioquia) jaioa, 1976an Antiokiako Unibertsitatean abokatu ikasketak amaitu zituen.

Kaukasiako Udal Zigor Epailea, Girardotako Udal Zigor Epailea, Copacabanako Udal Zigor Epailea, Medellingo Udal Zazpigarren Zigor Epailea, Medellingo 21 Udal Zigor Epailea, Zirkuituko 22 Zigor Epailea eta azkenik, Ordena Publikoko Seigarren Epaile jardun zuen, erailketaren unean aurpegirik gabeko epailearen figura zuela. Medellingo Kartelak eraildako Guillermo Cano Isazaren kasua ikertzen ari zen.

## Hilketa 
Lau sikariok hil zuten ibilgailu batean, Medellingo bere etxetik hurbil, bere bi bizkartzainekin batera: Javier Gomez Betancur, 28 urtekoa; Hector Eduardo Solano Uribe, 32 urtekoa; eta Isidro Forero Mesa, 38 urtekoa, ibilgailuaren gidaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Aránguiz

**Carlos Ramón Aránguiz Zúñiga** (Antofagasta, 1953ko irailaren 18a - Rancagua, 2021eko urtarrilaren 3a) abokatu, epaile eta idazle txiletarra izan zen. Txileko Gorte Goreneko ministro izan zen 2014 eta 2021 artean, eta Rancaguako Apelazioen Gorteko ministro 2001 eta 2014 artean. Idazle gisa 9 lan argitaratu zituen, eleberriak, ipuinak eta poesia barne.

## Karrera judiziala 
Carlos Aranguizek Santiagoko Valentin Letelier Lizeoan egin zituen bigarren mailako ikasketak eta ondoren Zuzenbidea ikasi zuen Txileko Unibertsitatean. Valparaisoko Krimenaren Lehen Epaitegiko idazkari gisa hasi zuen bere ibilbide judiziala. Geroago, epaile titularra izan zen Los Andesko Letren 1. Epaitegian, San Felipeko Letren 2. Epaitegian, Valparaisoko Lanaren 1. Epaitegian eta Santiagoko Krimenaren 6. Epaitegian, eta fiskala Coyhaiqueko Apelazioen Gortean.

Sebastian Piñera presidenteak izendatu eta Senatuak aho batez berretsi ondoren, 2014ko urtarrilaren 28an hartu zuen Gorte Goreneko ministro kargua, Gabriela Perezek utzitako kupoan. Txileko auzitegi goreneko Laugarren, Hirugarren eta Lehen aretoetako bat izan zen eta Botere Judizialaren barruan Lengoaia Argiko Batzordea zuzendu zuen. Ministro karguan aritu zen hil zen arte, 2021eko urtarrilaren 3an biriketako fibrosi baten ondorioz.

## Karrera literario eta akademikoa 
Bere karrera judizialarekin batera, Aránguiz ipuin, eleberri eta poesiako idazle gisa nabarmendu zen. Bere literatur lanaren zati handi bat Aysén eskualdean inspiratuta eta girotuta dago, Txileko Patagonian, non bizi izan zen 1989 eta 2000 urteen artean. Bere liburuak ingelesera, portugesera eta alemanera itzuli ziren, eta bere lehen bi lanak hezkuntzarako material osagarri izendatu zituen Mineduc-ek. Txileko Idazleen Elkarteko eta Txileko Hizkuntzaren Akademiako kide izan zen. Gainera, *Francachela* literatur aldizkaria sortu zuen.

Halaber, Los Lagos Unibertsitateko eta Andrés Bello Unibertsitateko Zuzenbide fakultateetan aritu zen.

## Obrak 
* *Cuentos de la Carretera Austral* (ipuinak, 1991)
* Aysén: La estación del olvido (eleberria, 1992)
* *Desde Aysén y otros casi-poemas* (poemak, 1995)
* *Cuentos bioceánicos* (ipuinak, 1997)
* De cordilleras y alevines (poemak, 1997)
* Piel de *naufragios* (poemak, 1999)
* *Defensa de Lot* (poemak, 2007)
* *La condesa de la Patagonia* (eleberria, 2008)
* El muérdago y otros afanes truncos (ipuinak, 2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diego Dublé Urrutia

**Diego Dublé Urrutia** (Angol, Araucanía eskualdea; 1877ko uztailaren 8a - ibidem, 1967ko azaroaren 13a) txiletar poeta, margolari eta enbaxadorea izan zen.

## Biografia 
Baldomero Dublé Almeyda ingeniari eta Armadako teniente koronelaren eta Teodorinda Urrutia Anguitaren semea. Bere amaren aldeko aitona Basilio Urrutia izan zen, dibisioko jenerala eta Txileko Gerra eta Itsas Armadako ministroa. Mercedes Garcia-Huidobro Fernandezekin ezkondu zen, Vicente Huidobro poetaren arrebarekin.

Angol-eko zenbait ikastetxe pribatutan egin zituen lehen ikasketak, eta gero Santiagora joan zen ikasketak Institutu Nazionalean amaitzera. 1895ean, 18 urte zituela, ohorezko aipamena jaso zuen Valparaisoko Varela Lehiaketan, Pensamientos en la tarde poema liburuagatik. Unibertsitateko ikasketak Txileko Unibertsitateko Lege Eskolan egin zituen. Garai horretan La Ley de Santiago eta El Sur de Concepción egunkarietan kolaboratu zuen. Bere Lege karrera 1903an eten egin zen, Txileko Zerbitzu Diplomatikoan Frantziarako misio diplomatikoan izendatua izan zelako. Harrezkero, bere karrera diplomatikoak 17 herrialdetara eraman zuen, besteak beste, Austriara, Brasilera eta Ekuadorrera, non Txileko Ministro Ahalguztidunaren kargua eman zitzaion.

Bere literatur produkzioa 1898an hasi zen, *Hogei urte* izeneko bere poema liburua argitaratuz. Bertan *Arratsaldeko pentsamenduak* (1895-1896), Reminiscencias (1897-1898) eta *Malenkonia* (1898) poemak sartu zituen. Geroago, Fede-profesioa (1928) eta Dublé familiaren oroimen genealogikoa (1942) argitaratu zituen, genero lirikoari ez zegozkion liburu bakarrak argitaratuak. 1953an *Fontana candida* argitaratu zuen, bere poesia ekoizpen osoaren antologia.

Zahartzaroan, Llolleon eman zuen bere denboraren zati bat. Hurrengo urteetan, bere etxea zegoen kaleari bere omenezko izena eman zitzaion, eta izen hori gaur egun ere mantentzen da.

Txileko Hizkuntzaren Akademiako kide osoa izan zen, Espainiako Errege Akademiako kide.

Bere ibilbide nabarmenagatik, 1958an Literaturako Sari Nazionala eman zioten.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Nila Heredia

**Nila Heredia Miranda** (Uyuni, Bolivia, 1943ko irailaren 21a) Boliviako medikua, aktibista eta politikaria da. Boliviako Osasun ministroa izan zen Evo Morales Ayma presidentearen lehen eta bigarren gobernuetan. 2016tik Andeetako Osasun Erakundeko idazkari exekutiboa da. 

Boliviako Askapen Nazionalaren aldeko Atxilotuen, Desagertuen eta Martirien Senideen Elkarteko (Asofamd) buru izan da, eta 2017ko abuztuan sortu zenetik, Boliviako Egiaren Batzordeko presidentea da.

Ezkerreko militante ohia eta aktibista bi aldiz izan da Osasun ministro Bolivian, Evo Morales presidentearen agintaldian: 2006tik 2008ra eta 2010etik 2012ra.

Andeetako Osasun Erakundeko idazkari exekutibo izan zen (Hipólito Unanue Hitzarmena). 

## Bizitza politikoa 
1970eko hamarkadan, Boliviako Langile Iraultzaileen alderdiko eta Nazio Askapenerako Armadako kide izan zen Heredia Hugo Banzerren diktadura garaian. 1976ko apirilaren 2an atxilotu zuten gobernu-indarrek, eta Amerikako Giza Eskubideen Auzitegian artxibatutako *petition* baten arabera, Cochabambako prefekturan torturatu zuten, eta Viachako kartzelan preso egon zen. Bere kasua Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegian (CIDH) salatu zuten, eta, orduko Gobernu boliviarrari txostenak eskatu ondoren (1977), administrazio horrek bere osotasunerako eta beharrezko prozesurako eskubideak urratu zituela ebatzi zuen. Urte berean desagertu zen Luis Stamponi senarra, Banzerren diktaduran atxilotu eta Argentinako agintarien esku utzi ondoren.

### Ibilbide profesionala eta politikoa 
2006ko urtarrilean, Evo Moralesen gobernuko kide izan zen, Osasun eta Kirol ministro gisa, 2008ko urtarrilera arte. 2010eko urtarrilean itzuli zen Osasun Ministeriora lehen ministrorde gisa, urte bereko maiatzera arte, Osasun eta Kirol ministro izendatu zuten arte.

2015eko irailean, Boliviako kantzelaritzak Andeetako Osasun Erakundearen zuzendaritza exekutiborako postulatu zuen. Urrian aukeratu zuten, eta 2016ko urtarrilaren 15ean hartu zuen kargua.

### Giza Eskubideen aldeko aktibismoa 
Boliviako Askapen Nazionalaren aldeko Atxilotuen, Desagertuen eta Martirien Senideen Elkarteko (Asofamd) presidentea izan da, eta 2017ko abuztuan sortu zenetik, 70-80ko hamarkadako diktadura militarretan izandako krimenak ikertzen dituen Boliviako Egiaren Batzordeko presidentea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ASOFAMD - Boliviako Askapen Nazionalaren aldeko Atxilotuen, Desagertuen eta Martirien Senideen Elkartearen bloga
* "Evok jende toxikoa du inguruan, eta ezinbestekoa dela sinetsarazi diote", 2025eko uztailaren 24ko Berria, Cecilia Valdezen elkarrizketa
Leopoldo Urrutia Anguita

**Eduardo Leopoldo Urrutia Anguita** (Cauquenes, 1849 - Santiago, 1936ko urriaren 11) Txileko legelari, akademiko eta epailea izan zen. Txileko Gorte Goreneko ministro izan zen, eta bertako presidente izan zen bi alditan.

## Biografia 
1849an jaio zen, Basilio Urrutia eta Teodorinda Anguitaren semea. Txileko Unibertsitateko Zuzenbide Eskolan ikasi zuen, eta 1872ko ekainaren 28an legeetan titulatu zen. Bi urte lehenago, 1869an, administrazio publikoan sartu zen Ingeniarien Zuzendaritzako ofizial gisa.

Ondoren, Valparaisoko Krimenaren Epaitegiko idazkari, Linareseko Intendentziako idazkari, Linareseko Letren epaile, Santiago, Curicó, Cauquenes, San Fernando eta Valparaisoko epaile izan zen. Gero, Santiagoko Apelazioen Gorteko ministro izan zen, eta 1892an, Gorte Goreneko ministro. 1898an eta 1908an izan zen presidente. 1896an Presidente hautesle izan zen eta 1897an botere judizialaren ordezkari izan zen Estatu Kontseiluan. 1911n erretiratu zen botere judizialetik.

Aldi berean, Zuzenbide Fakultateko irakasle izan zen, eta bertan zuzenbide zibileko katedra hartu zuen 1888an, 1926ra arte mantendu zuena. Fakultateko dekanoa izan zen 1912 eta 1914 artean. 1936an hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikele Agirre Aristizabal

**Mikele Agirre Aristizabal** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1936ko azaroaren 2a ) aktibista da, Espainian 1936an estatu-kolpea eman ondoren, fusilatu eta errepresaliatutako pertsonen oroimen historikoaren babeslea.

## Bizitza 
### Familia 
Mikele Agirre Aristizabal bost kideren arteko ahizpa txikiena da, Mirentxu bikiarekin batera. Izatez, Lizarrakoak, baina 1936an bikiak Iruñeko klinika batean jaio ziren. Ama, Elvira Aristizabal, Lizarrakoa zen; aita, Fortunato Agirre, ostera, Arellanoarra eta Lizarrako alkatea zen. 1936ko Espainiako estatu-kolpearen ondoren atxilotu eta hil egin zuten, azken alaba bikiak jaio baino bi hilabete lehenago. Lizarran bizi izan da, bi urte izan ezik. Bi urte horietan, gerran zegoen giro politikoa zela eta, Donostian bizi izan ziren 1941. urtera arte. 

## Ibilbidea 
### Aktibista memoria berreskuratzen 
Bizitza osoan, fusilatu eta errepresaliatu zituzten pertsonen oroimena berreskuratzeko eta haien gorpuzkiak berreskuratzeko lan egin du ahizpa bikiarekin batera. Amak irakatsi zien aitaren oroimena bizirik mantentzen, elkarrekin izan zituzten bizipenak gogorarazita. 1959an aitaren gorpuzkiak berreskuratu zituzten, Cuelgamuros Haranera joan eta Lizarrako familiaren panteoian lurperatu ahal izan zituzten.

Aktiboki hartu du parte oroimen historikoa berreskuratzen eta estatu-kolpearen ondoren, Nafarroan errepresaliatutako pertsonei omenaldia egiten. 2002ko azaroan Nafarroako Fusilatuen Senideen Elkartea (AFFNA-36) sortu zenetik, kide aktiboa izan da.  2012an, Gorka Morenoren *Asociados por la verdad* (1936-2012) liburuan jaso ziren bere testigantzak.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2018 Mikele eta Mirentxu Agirre Aristizabal bikiei omenaldia, Zaballa taldearen eskutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ahizpak Youtuben
Itxaso Erasun Gorostidi

**Itxaso Erasun Gorostidi** (Zizurkil, Gipuzkoa, 1999) pilotaria da, atzelaria. Palan jardun zuen eta 2023an Emakume Master Cup zirkuitura jauzia egin zuen.

## Bizitza 
Pilotalekuan hazi da. eta neba, Jon, pilotaria—.

2024ko irailean, Goiuri Zabaleta leitzarra eta Itxaso Erasun emakumezkoen San Mateo txapeldunak izan ziren 7-22  Amaia Aldai-Andrea Capellán bikoteari Logroñoko Adarraga pilotalekuko finalean irabazita.

2024ko azaroan, Master Cupeko Lau eta Erdiko Txapelketako finalerdiak Erasun-Zabaleta bikoteak Arrillaga-Aldai bikoteari irabazi eta finalean txapela jantzi zuten 22-16 irabazita Maddalen Etxegarai eta Enara Gaminderi. Uarkape pilotalekua lepo bete zen emakumeen finala gertutik jarraitzeko.

2025eko uztailean, Goiuri Zabaleta eta Itxaso Erasun izan ziren San Fermin Txapelketako txapeldunak, Laia Salsamendi eta Nora Mendizabal  bikoteari 22-19 irabazita. Eta, hilabete horretan bertan, Plazandreak saioko lau eta erdiko finalean 18-9 irabazi zion Amaia Aldairi, lau eta erdiko espezialistarik handienetako bati, Bilboko Esperantza pilotalekuan. 

#### Euskal selekzioa 
2025ean, lehenbiziko aldiz Lau eta Erdiko txapelketa egongo da Nazioen Ligan. Euskal Selekzioaren aurreaukeraketan aukeratuetako bat izan zen Itxaso Erasun.

## Bestelakoak 
Euskal Pilota Federazioko gonbitea jaso zuen lau urtean partaide izateko eta emakumeen aldeko lanak egiteko: berdintasunari begira, emakume pilotaren garapeneko alorrak...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustavs Zemgals

**Gustavs Zemgals** (Tukums udalerria, 1871ko abuztuaren 12a – Riga, 1939ko urtarrilaren 6a) letoniar politikaria izan zen, Letoniako presidentea 1927tik 1930era.

Bigarren mailako ikasketak Rigan egin zituen eta 1899an zuzenbidean graduatu zen Moskuko Unibertsitatean. Letoniara itzulita, abokatua, kazetaria eta ekintzaile politikoa izan zen.

1904an Errusia-Japonia Gerrara bidali zuten borrokatzera, non kapitain maila lortu zuen. 1905ean, egunkari liberal bat sortu zuen eta beste baten editorea izan zen. 1907an hiru hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zioten kazetaritza-lanagatik. Askatu ondoren, Letoniako Alderdi Demokratikoa sortu zuen.

Lehen Mundu Gerran infanteriako dibisio batera bidali zuten Letonia erdialdean, eta geroago Finlandiara. 1917ko apirilean Rigako alkate hautatu zuten.

1918an Letoniako Behin-behineko Kontseilu Nazionaleko kide izan zen eta Letoniaren independentzia aldarrikatu zuen bileraren buru izan zen. Independentziaren ondoren, diputatu eta ministro izan zen hainbat gobernutan.

1927an aukeratu zuten presidente, Jānis Čakste hil ondoren. Gutxi esku hartu zuen gobernuaren ekintzan, baina amnistia eskaera asko onartu zituen. 1930ean uko egin zion berrautatzeari. Presidentziaren ondoren kazetaritzara itzuli zen eta Finantza ministro izan zen 1931tik 1932ra.

1990ean oroimenezko monumentu bat eraiki zen bere jaioterrian.
thumb|Gustavs Zemgalsen monumentua, Džūkste