Aventicum

thumb|Suitza erromatarren garaian, Aventicum eta Helveziarren eskualdearekin
**Aventicum** erromatar aztarnategi arkeologiko bat da, Helvetia erromatar probintziaren hiriburua zena. Hiri hau, gaur egun, Avenches Suitzako udalerriaren gainean dago, Morat lakuaren hegoaldean, Broye lautadan, 445 metroko altueran. Bide sareko toki estrategiko batean zegoen (Leman lakuaren ertzak Vindonissa eta Augusta Raurica hiri erromatarrekin lotzen dituen bidean), baita ibai sarean ere, Morateko lakuarekin lotzen zuen sarbide kanal bati esker.

Hiria, ziur aski, *ex nihilo* sortua izan zen I. mendearen hasieran, Tiberioren garaian, konkistatu berri zuten helveziarren lurraldearen hiriburu bezala, Italia eta Britaniarekin lotzen zuen errepidearen beste aldean, Klaudioren pean eraikia. Vespasiano enperadorearen gobernupean, han hazi zena, *Aventicum* kolonia estatusera igo zen K. a. 72an. K. a. 36an, bere urrezko aroan sartu zen unea. Hiriko harresiak 5,6 kilometroko luzera zuen (3,5 milia), baina defentsarako erabilezina zen, eta, zalantzarik gabe, hiriaren egoera erakusteko asmoa zuen.

I. mendetik III. mendera, 20.000 biztanle baino gehiago zituen Suitza modernoko hiririk handiena izan zen. Komunikazioak hobetu egin ziren eta egurrezko etxebizitza gehienak harriz berreraiki ziren.

Avencheseko anfiteatro erromatarraren dorrean dagoen Erromatar Museoan, orain arte egindako ikerketa arkeologikoen aztarna ugari daude ikusgai. Lanaren zati handi bat 1884tik egiten da, afizionatu talde batek *Pro-Aventico* elkartea sortu zuenetik. Hauen artean, antzinako organo hidrauliko bat dago, gutxi gora behera osoa, eta, batez ere, 1600 gr eta 33 cm-ko altuera duen Marko Aurelioren urrezko busto ospetsua, 180 inguruan egina, edo, beharbada, Juliano Apostatarena (361-363), gertu dagoen akueduktu baten garbiketetan aurkitu zena 1939an.
thumb|Kareharri landuzko objektuak (*Aventicum*), Avencheseko erromatar museoa
Aipagarriak dira, baita ere, antzoki baten, Foroaren eta oppidumaren aztarnak, defentsarako helburuarekin baino ospearen helburuarekin, 6 kilometroko perimetroa, 73 dorre eta lau ate.

Herrian kareharrizko tenplu bat egon zen, mendeetan zehar ia erabat suntsitua, bertako kare iturri izan delako, lesena pare bat eta zutabe bat baino geratzen ez direlarik, *cigogner* bezala ezagutzen dena, bere garaian, zikoina habia batek okupatua zegoelako. Bere data, I. mendearen amaierakoa da.

## Historiaurreko *Aventicum* 
*Aventicum* inguruko eremua erromatarrek hiria sortu aurretik okupatua zegoen, antzira-herri motako asentamendua topatu baita. Laku-etxe ugari aurkitu dira ondoko Murten lakuan, eta gutxienez 16 kokaleku aurkitu dira piloteen gainean. Lekurik handienean, pilak, 460 metro karratuko (5,000 oin karratu) eremu baten gainean hedatzen dira, honela, geltoki edo herrixka handi bat osatuz. Lokatzetan lurperatutako objektu ugari aurkitu dira piloen artean, harriz eta hezurrez osatutako tresnez osatuak, hala nola aizkorak, zizelak, orratzak, puntzoiak eta animalien hezur ugari. Buztingintza kuartzo ale ugari dituen kolore gorri iluneko buztin zakar mota bat da, eta 12 edo 15 barietate ditu.

## Helveziarren migrazioa 
Helveziarrak, ziur aski, Germania hegoaldera iritsi ziren K. a. 111. urtean eta laster Galia inbaditu zuten. Narbonensis erromatar probintziaren euren inbasioan, L. Kasio Longinoren agindupean zegoen erromatar armada garaitu zuten *Agendicum*etik gertu K. a. 107an. eta kontsula hil zuten. Hispania, Galia, Noricum eta Italia iparralderantz jarraitu zuten. K. a. 102-101. urteetan porrotak jasan ondoren, bizirik atera ziren helvezirrak Alpeetan zehar erretiratu ziren.58an. Orgetorix nobleak, helveziar migrazio berri bat bultzatu zuen, non tribu osoak bere lurraldea utzi behar zuen (orain, gutxi gora-behera, Suitzako ordekari dagokiona bezala deskribatzen dena) eta Galia osoaren gaineko nagusitasuna ezarri. Euren herrixketatik joan ziren, baina Julio Zesarrek Rodanoren ertzean geldiarazi zituen. Helveziarrak, ondoren, Jura mendigunearen zehar ibili ziren, Bibrakte heduar *oppidum*etik gertu. Han, Zesarrek helveziarrak harrapatu eta garaitu zituen Bibrakteko guduan. Amore eman ondoren, helveziarrak *foederati* bihurtu ziren, *civitas* aliatu bat, soldaduak emateko, baina ez zitzaien erromatar hiritartasuna eman.

Helveziarrek euren *foederati* izaera sei urte beranduago galdu zuten, Vercingetorixen alde K. a. 52an egin zutenean. K. a. 50etik K. a. 45era bitartean erromatarrek *Colonia Iulia Equestris* kolonia fundatu zuten *Noviodunum* helveziar kokalekuaren tokian (gaur egungo Nyon). Kolonia hau, ziur aski, ezarri zen helveziarren eta gainontzeko Galiaren arteko sarbide militarrerako bi ibilbide garrantzitsuetako bat kontrolatzeko, Rodano harana eta Sundgau ibaiaren arteko pasabidea blokeatuz.

Hurrengo mende erdian, helveziarrak gero eta gehiago erromanizatuko ziren. Denbora horretan, bi kokaleku egon ziren *Aventicum* sortuko zen tokitik gertu. Lehena Mont Vullyko *oppidum*-a izan zen, Murten lakua eta Neuchatel lakuaren artean, K. a. I. mendean utzi zena.  bezala ezagutzen zen. II eta III. mendeetan bere gailurrera iritsi zen.

## Suntsipena eta berraurkikuntza 
275-277 urte inguruan, alamanen inbasioek nabarmen murriztu zuten hiriaren bizi-maila, nolabaiteko jarraipena izan arren, erabat berrezartzea lortu ez zuena. Amiano Martzelino historialariak (IV. mendea) suntsitutako baina oraindik ikaragarriak diren eraikinen lekukotasuna ematen du. Eskualde hauetan, erromatar garaia ofizialki 455. urte inguruan amaitu zen.

V. mendeko Erromaren kolapsoarekin, eremu hau jada germaniar tribuen kontrolpean zegoen, hauen dialektoak alemaniar suitzarraren oinarri bihurtu zirelarik. VI. mendean, kristau bizitzak erromatar hiriko akropolian jarraitu zuen: anfiteatroa, antzokia bezala, gotorleku bihurtu zen. VII. mendean, ordea, elizaren fokua Lausanara aldatu zen, *Aventicum*, hondakinetan zegoen antzinako hiri bat bezala baino ez da aipatzen. Hurrengo mendeetan aipatzen da, baina beti hondakin bezala. 1710ean, Marquard Wild izan zen *Aveticum* Helvetiako hiriburua izan zela argudiatzen lehena. 1783-86an, Northamptongo markesak espedizio arkeologiko bat zuzendu zuen *Aventicum*era eta 1788an bere aurkikuntzak azaldu zituen. Bere aurkikuntzek altxor bilatzaile asko *Aventicum*era bidaiatzera animatu zituzten, tramankuluak bilatzeko. Aurkikuntzei erantzunez, Vespasiano museoa 1824an inauguratu zen. 1838an Vaudeko kantoiak bereganatu zuen, Erromatar Museoa bezala berrizendatu zuten, eta Anfiteatroko dorrean kokatu. 1884an *Pro Aventico* 
thumb|Ekialdeko sarrera monumentaletik harearako sarrera
Bigarren faseak anfiteatroa nabarmen handitu zuen. Guztira, harrizko 31 eserleku ilara eraiki ziren, edukiera 16.000 ingurura igo zelarik. Hormak handitu egin ziren eta horma-hobiak gehitu ziren. Ekialdean, harrizko kubo erraldoiak zituen atari nagusi monumental bat eraiki zen. Handitutako anfiteatroak (kanpoko patiorik eta ekialdeko atari nagusirik gabe) 105,01 bider 92,11 metro zituen (344,5 oin × 302,2 oin), harearen zoruak tamaina berekoa izaten jarraitzen zuen bitartean. Kanpoko hormek 18 metroko altuera zuten (59 oin)..

### Antzokia 
Antzokia, II. mendearen hasieran eraiki zen, aurretik sakabanatutako etxeek hartzen zuten eremu batean. Askotan berreraiki eta berritu zen, xehetasunak argi ez dauden arren. III. mendearen azken herenean gotorleku gisa berreraiki zen eta lubaki bat gehitu zen. Helburu honetarako erabili zen IV. mendearen erdialdera arte.
thumb|Antzokia
Antzokia, erromatar antzoki klasiko baten estiloan eraikia dago, baina baditu aldaketa galo-erromatar batzuk. Orkestrak eta *cavea*k (ikusleentzako eserlekuak) ferra-forma dute. Benetako agertokia egurrezko plataforma soil bat da. *Scaenae frons* edo hondoko hormak, agertokiaren eraikinera (*postscaenium*) zeramaten hiru ate zituen, nahiko txikiak (10 bider 7 metro (33 oin x 23 oin), hormaren atzean nabarmenduz eraikitzen dena. *Scaenae frons* zulo batekin eraiki zen, publikoari *Cigognier*ren tenplua erakusten ziona. Antzokia komedia eta tragedietarako erabili zen, baina "gurtza hobi" bat ere badago publikoaren atalaren oinean, eszenatokiak aldare bat eratuz; antzerkia zeremonia erlijiosoetan "antzezlanak eskaintzeko" ere erabili ahal izan zela adierazten du.
thumb|Eserlekuen forma kurbatua eta *vomitorium* (estalitako sarrera) goiko ezkerreko aldean.
Antzokiak 106,25 metroko zabalera (348,6 oin) eta 66,4 metroko sakonera (218 oin) ditu. Orkestraren eremuak 17,75 metroko zabalera (58,2 oin) eta 21 metroko sakonera (69 oin) ditu. Antzokiaren edukiera 12.000 pertsonakoa zen, esertzeko 50 ilara baino gehiago zituztenak. Sarrera 11 *vomitoria*etatik (estalitako sarrerak) zehar egiten zen, bakoitzak bi korridore zituen. Ikusleentzako eserlekuen behealdean, nobleziarentzako 1,6 metroko (5,2 oin) zabalerako palko bat zegoen.

### Cigognier tenplua 
Tenpluaren izena (*Cigognier*), gutxienez 1642tik pilare baten goialdea okupatu zuen zikoina habia batetik dator; habia 1978an kendu zuten zaharberritze batean, baina izena mantendu egin da.

*Cigognier* tenplua, tenplu erraldoi eta txundigarri bat bezala eraikia izan zen, eta, beharbada, kultu inperialaren tenplu nagusia izan zen *civitas Helvetiorum* estatu osoan. Tenpluan estatuko hiritarrek eta biztanleek Erromatar Inperioa, enperadore jainkotiarretan irudikatua, gurtuko zuten. Teoria honen alde, Marko Aurelio enperadorearen urrezko busto bat aurkitu zen, tenpluaren hustubideetan ezkutatua. Gainera, tenplua, Erromako *Templum Pacis* bezala diseinatu zen. Azkenik, tenplua antzokitik gertu eraiki zen, Enperadorearen gurtzan ere paper bat izan zezakeena.

Tenplua 98an hasi zen eraikitzen, Trajano enperadorearen erregealdiko lehen urtean, hormei eusten dieten haritzezko zutoin ugarien analisi dendrokronologikoaren arabera. Dirudienez tenplua ez zen *Aventicum*en jatorrizko planaren zati, eta, beraz, Trajanoren zuzendaritzapean erantsia izan zitekeen. Trajanok erromatar armadarekin zerbitzatu zuen Rhin ibaian zehar, eta, aginte hartu ondoren, tenplua eraikiarazi ahal izan zuen, bere boterea, Inperioaren iparraldeko mugetan irudikatzeko.
thumb|Cigognier tenpluaren zutabeak
Tenplua, barruko patio zabal batekin eraiki zen, luzetarako ardatza zeharkatzen duen etorbide batekin. Elizaren zortzi zutabeko ataria iparraldeko patioaren oso gainetik zegoen. Tenplua, podio altu baten gainean eraiki zen, ondoko egongela batekin, hiru eserleku ilararekin. Horma batek, multzo osoa inguratzen zuen, hegoalderantz izan ezik, kanpoko patioa osatzen zuena. Harresiak, tenplua, antzokiarekin eta hiriaren ekialdetik mendebaldera errepide nagusi berriarekin lotzen zuen ate bat zuen.

*Cigognier* tenplua *Aventicum*eko tenplurik handiena da. Kanpoko neurriak 111,58 bider 118,80 metrokoak ziren (366,1 oin × 389,8 oin). Tenpluak 42,17 eta 27,36 metro (138,4 oin x 89,8 oin) neurtzen zuen, sabaiko gailurraren altuera 23,1 metro (76 oin) zen, horietatik 2,4 metro (7,9 oin) podiumaren altuera delarik. Eserlekuen eremua 64 bider 83,35 metrokoa zen (210,0 oin × 273,5 oin) eta sabaiaren altuera 19,50 metrokoa (64,0 oin), hau ere 2,4 metroko podiumarekin (7,9 oin). Kanpoko patioa 15,14 bider 104,58 metrokoa zen (49,7 oin × 343,1 oin).

### Grange-des-Dîmes tenplua (II. mendea) 
Grange-des-Dîmes erromatar tenplua, I. mendearen amaieran edo II. mendearen hasieran datatua dago. I. mendeko aurreko kapera galiar baten tokian eraiki zen. Tenplua erromatar estilo tipikoan eraikia dago, baina, *cella*, ia karratua da, forma angeluzuzen baten ordez. Tenplua, lurraren gainean altxatzen da, *podium* batean. *Cella*ren inguruan pilareak zeuden eta sarrera frontoi batez koroatuta zegoen. Tenpluaren barruan aldare bat, iturri bat eta estatua baten gainean errezelari eusten zioten lau zutabe zeuden.

Litekeena da tenplua Mercurius Cissonius galoerromatar jainkoari eskainia egotea, Merkurio eta Zissonio galiar jainkoaren konbinazio sinkretiko bat. Tenpluak Merkurio gurtzen zuen bidaiarien eta merkataritzaren jainko bezala, eta hiria zeharkatzen duen kale nagusian zegoenez, biek zuten egoitza. Gurtza inperialaren gunea zen *Cigognier* tenplutik gertu egoteak tenplu hau ere garrantzitsua zela adierazten du.

Tenplua partzialki zaharberrituta dago. *Cella*ren hegoaldeko hormaren zimenduen sekzio bat, jatorrian 10,8 x 9,4 metrokoa (35 oin x 31 oin), eta *podium*aren zati bat, jatorrian 20,2 eta 20,4 metrokoa (66 oin x 67 oin), gaur egun ikus daitezke. *Podium*era doazen eskailerak desagertu badira ere, aldarearen eta iturriaren kokapena eta zati batean berreraikitako errezela ere *podium*ean ikus daitezke. *Podium*aren atzealdea Jomini etorbidearen iparraldean dago. Tenpluaren gainontzekoa etorbideak estaltzen du, tenpluaren planoa bidean sartutako harrietan marraztua dagoen arren. Berreraikuntzetan oinarrituta, tenpluaren neurri asko ezagutzen dira. *Podium*ak 1,8 metroko altuera zuen (5,9 oin), 20 metroko altuera zuen (66 oin) eta lau aldeko sabai batez estalita zegoen. *Cella* 0,51 metroko (1,7 oin) diametroa, 4,5 metroko (15 oin) altuera eta pilareen gaineko zinbrek 1,16 metroko (3,8 oin) lodiera duten zutabeak dituen arkupeko fatxada batez inguratuta dago. Tenplurako sarrera 4 zutaberekin egin zen (0,89 metroko diametroa (2,9 oin)).
thumb|Harresia eta ekialdeko atea

### Hiriko harresia eta ateak 
*Aventicum* zeharkatzen zuen errepide nagusia ekialdetik mendebaldera zihoan. Ekialdeko atea, Vespasianoren agintaldian eraikia izan zen. Atea, errepidea babesteko eta kontrolatzeko eraiki zen, hiriko harresiak eraiki aurretik.

### Termak 
thumb|Foruko termak
Termak (*Thermen von En Perruet* edo Foroko termak bezala ezagunak) zuzenean *Aventicum*eko Foroaren ekialdean zeuden. Koloniara hedatzean eraikiak izan ziren, K. o. 77aren ondoren. *Camilli* bezala ezagutzen den helveziar familia erromanizatu aberats batek finantzatu zituen.

## Zeramikan egindako grafitoak 
Avnticumeko zeramikazko 1829 grafitoak dira Erromatar Inperioan orain arte aurkitu diren inskripzio txikien multzo handiena. Multzo aberats eta berri horrek materiala sailkatu eta aztertzeko metodo bat propio erabiltzea eskatu du, inskripzioen izaeran eta funtzioan oinarritua. Ikuspegi ugariak eta askotarikoak izateak —epigrafikoa (grafitoa), zeramologikoa (euskarria) eta arkeologikoa (testuingurua)— aukera ematen du gizarteari, ekonomiari (merkataritza-erabilerak) eta kultura erromatarrari lotutako hainbat gai jorratzeko.

Pertsona izenak dira, batez ere grafitoetan idatzita daudenak, baina baita zenbait mezu, hala nola eskaintzak edo edatearekin erlazionatutako esaldiak, baita ontziei eta haien edukiari buruzko oharrak ere, bai eta marrazki figuratuak (zaldia, gladiadorea, faloa) eta geometrikoak ere.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Planoa: *Aventicum*
* Avenches tourisme, Site & Musée romain
* Aventicum. Site & Musée romain