Nurbanu Sultan

[thumb|Nurbanu Sultanen hileta, *Shahanshahnama* (Erregeen Erregearen Liburua) liburuko [miniatura batean.]]
thumb|Sultan Selim II.a, Nurbanuren senarra
thumb|Sultan Murad III.a, Nurbanuren semea
**Valide Afife Nurbanu Sultan,** jaiotza izena: '**Cecilia Venier*, Kalet Kartanou** edo **Rachel Valsultan*' (, ; Paros edo Korfu, Otomandar Inperioa, 1525 – Istanbul, Otomandar Inperioa, 1583ko abenduaren 7a) otomandar Inperioko bigarren Haseki Sultan eta Murad III.a Valide Sultan izan zen. Emakumearen Sultanerriaren garaian figura nabarmenetako bat izan zen. Teoria kontrajarriek jatorri veneziarra, greziarra edo judua egozten diote.

### Jatorria 
Nurbanu 1525 eta 1530 artean jaio zen. Bere etnia ezezaguna da eta gauza asko eztabaidatzen dira bere inguruan, artxiboen galera edo suntsiketaren ondorioz:

1900ean, Emilio Spagnik esan zuen Veneziako patrizioa bat zela, Nikolas Venier eta Violanta Bafforen alaba. Hayreddin Bizargorria otomandar almiranteak Greziako Paros uhartean bahitu zuen hirugarren Otomandar-Veneziar Gerran. Sultanak berak esan ohi zuen Veneziako patriziotar jatorrikoa zela, baina ez zuen inoiz bere familia izendatzen. Nurbanu Sultan Cecilia Venier Baffo zela zioen iritzia Franz Babingerrek jarraitu zuen Nurbanu Sultani buruz idatzitako *Dizionario Biografico degli Italiani* artikuluan. 

1992an, B. Arbelek desafio egin zion benetan jatorri veneziarrekoa zen iritziari. Berarentzat, teoriarik txalogarriena da bera Corfúkoa zela eta Kalé Kartanou izena zuela. 

Ahmet Refik historialari turkiarrak uste zuen Rachel Marié Nassi izeneko juduen ondorengoa zela. Historialari batzuek ere teoria hori defendatzen dute.

Gaur egun, normalean onartzen da Nurbanu Veneziako patrizioa zela. Garai hartako enbaxadoreek halaxe zioten, sultanak berak ere hala ziurtatzen zuen garai hartan eta XXI. mendeko historialariak bat datoz teoria hirretan.

Nurbanu, edertasun eta adimen handiko pertsona, Hürrem Sultanen arreta erakarri zuen, eta gero Selim II.a izan zenaren haremera bidali zuten, garai hartan printze bat besterik ez zenean eta tronura heltzeko aukera gutxi zituenean.

## Bizitza 
1537an, Jeireddín Bizargorria kortsario ospetsuak uhartea konkistatu zuen eta Cecilia Konstantinoplan harrapatu eta saldu zuten esklaboentzako merkatu batean. Suleiman I.a Handiaren sultanerrian Topkapi izeneko Jauregian sartu zuten. Gero, Selim II.aren haremean sartu zuten eta ohaidetzat aukeratua izan zen, laster bere gogokoena izateko. 1543 eta 1545 artean, hiru alaba izan zituen eta, azkenik, 1546ko uztailaren 4an, bere seme bakarra erditu zuen, tronuaren oinordekoa, gerora Murad III.a izan zena. 

Historialarien arabera, Selim eta Nurbanu 1570eko udaberrian ezkondu ziren modu legalean; beste batzuek diote Selim tronura igo ostean ezkondu zirela, 1566an.

Selimek Nurbanurentzat idatzi zituen poemak diban-literaturaren adibiderik ederrenak diren ustea dago. Selimek Nurbanuri esan zion:“Aurrea hartzen didazunean, zapaltzen dituzun lekuak *arrosazko* lorategi bihurtzen dira, eta deitu eta gero begiratzen didazunean, denbora geldituko balitz bezala da”.Şehzade Selim tronura igo zenean, Nurbanuk Haseki Sultan titulua jaso zuen. Otomandar historian bigarren emakume esklaboa izan zen sultan batekin ezkontzen. Egunean 1100 aspers-eko soldata zuen eta 170 zerbitzari baino gehiago zituen bere esanetara. Senarraren erregealdian, gainera, estatu- eta haren-gaietan eragin handia izan zuen. Otomandar Inperioko sultanarik boteretsuenetakoa eta hirugarren sultanarik aberatsena izan zen. Hurrengo urteetan, emakume asko sartu ziren Selim-en bizitzan, baina haietako batek ere ezin izan zuen Nurbanuk adina hunkitu.   

## Valide Sultan 
1574an Murad III.a tronura igo zenean, Nurbanuk Valide Sultan titulua jaso zuen, titulu hori izan zuen bigarren emakumea bihurtu zen, eta semearen aholkularitzan lidergoari eutsi zion erabaki politikoetan. Nurbanu, bere semearengan zuen eragin guztiarekin, gobernuan sartuta zegoen, eta sultanak berak ez zirudien bere gobernuan ahotsik zuenik. Nurbanuren benetako eragina garai horretan hasi zen. Haseki izanda, gauza askotan eragina izan bazuen ere, gehienetan Selim-en alde baino ez zuen egin, eta pixkanaka bere etorkizunerako zirkulua eraiki zuen. Hala ere, Valide gisa, berehala hasi zen lanean, eta bere konfiantzazko pertsonak gero eta postu altuagoetan jarri zituen, bere burua eta bere semea haien bidez indartzeko. Bere helburu nabaria Sokollu Mehmed Paşa suhiaren nagusitasuna ahultzea zen, bere eragina ia sultanarenarekin lehian zegoelako, eta ezin zen halakorik onartu. Nurbanuren aldekoak ere ez ziren hutsalak, besteak beste, bosgarren bisirra Lala Kara Mustafa Paşa, Şemsi Ahmed Paşa, Selim I.a, Suleiman I.a eta Selim II.aren erregealdietan zerbitzatu zuena, egon baitzen. Gazanfer Abaitan eunuko nagusia, Esther Handali, itzal handiko emakume judua eta Canfeda Hatun ere aliatu izan zituen.

Nurbanuren eraginpean haremean, Murad semeak harenganako zuen begirune eta debozio handiak ere zeresana izan zuen. Nurbanuren dirua, kide dinastikoen artean zein goi mailako funtzionarioen artean kopuru handiak lortu zituena, botere horren adierazletzat jotzen da. Valide Sultan gisa, eguneko 2000 aspers egokitu zitzaizkion.

Veneziako Errepublikako Dux-arekin ere korrespondentzia izan zuen. Veneziarekin izan zuen konpromiso sakona jatorri veneziarra indartzen du. Hala ere, onartu behar da Veneziako dux-arekin izan zuen korrespondentzia objektiboa eta hotza izan zela, itxuraz, merkataritza-harreman moduko bat baino ez. Gai horretan izan zuen eragina hain izan zen serioa, akordio komertzial txikiak sortzen laguntzeaz gain, gerra zehatz bat ere geldiarazi baitzuen. Hil baino lehentxeago izan zen hori. Entzun zuenean Kiliç Ali Paşa almiranteak, veneziarren probokazioei erantzunez, sultanari gerra iradoki nahi ziola, Nurbanuk berehala bidali zion mezu bat Paulari, ez zedila ausartu Muraden aurrean ideia horrekin agertzen. Gizonak sultanarekin audientziaren zain egon bezain laster jaso zuen gutuna, eta, beraz, deitu ziotenean, Paşa nahasi eta izutuak erortzen utzi zuen, eta zerbitzariak berehala jaso eta itzuli egin zuen, laguntzeko asmoz. Horrek Muraden arreta erakarri zuen, eta, jakina, zer zen galdetu zion. Hala ere, Valide Sultan aurka zegoenez, jada ez zela garrantzitsua erantzutera mugatu zen.

1582an, Koca Sinan Paşa Bisir Handiarekin eztabaida bat izan zuenean, Nurbanuren boterea ondo islatu zuen gertaera batek. Bisir Handia ausartu zen Nurbanuri buruz hauxe esatera:

*"Ez da emakumeen kontseilua inperioa gobernatzen duena, eta eragina ez da haiengan erortzen, kosta ahala kosta hala dela erakutsi nahi badu ere".*

Horretarako, noski, Nurbanuk erabaki zuen Bisir Handiari erakustea zein oker zegoen, eta besterik gabe esan zion bere semeari Sinan kargutik kentzeko, eta semeak halaxe egin zuen.

Bere amaginarreba zenaren, Hürrem Sultanen, ereduari ere jarraitu zion atzerriko dignatarioekiko korrespondentzian, Frantziako erregina zen Katalina Medicirekin korrespondentzia erregularra baitzuen. Katalinarekin zuen korrespondentziari esker, bi herrialdeen arteko harremanak egonkortzea lortu zuen, eta enbaxadoreak bidaltzea bestearen herrialdeetara. Gainera, Mihrimah Sultan koinataren eta Esmehan Sultan alabaren laguntzarekin, frantsesek aurretik itsasoan harrapatutako bi emakume turkiar askatzea lortu zuen.

Nurbanuk dirutza handia zeukan, eta fundazio ugari utzi zituen. Garrantzitsuenak Eski Valide meskita eta bere konplexua dira, Üsküdar-en, Toptaşti-n. Konplexu hori 1583an jarri zen martxan. Gune horretarako dirua lortzeko, Direkli Hamam igeltsua (turkiar bainu handia) eraiki zuen Cedid Valide meskitatik gertu, Çemberlitaşa Hamamitate (Çifte Hamam) Divanyolun eta Havuzlu Hamam Langan. Eski Valide Suyu izenarekin ura bildu zuen, eta ur hori Atik Valide Meskitako iturrietatik eta bere konplexutik eta Semih Paşa, Tunusbaidan, At Pazaritate eta Körbakkal inguruko iturrietatik drainatu zuen, eta jendearen bedeinkapena jaso zuen.

Nurbanuk eta bere errainak, Safiye Sultan, oso harreman txarra izan zuten, haien adibide handi bat. Izan ere, bere hil-ohean, Nurbanuk Muradi eskatu zion ez uzteko Safiyeri botere politikoa lortzen, ezta haremean ere, eta honek bere promesa bete zuen, bere amaren neskamea, Canfeda Hatun, haremaren zuzendari berri gisa jarrita. Harreman txarraren beste adibide bat da 1580 eta 1582 artean Safiye jauregitik bota zutela Murad emakumeekin harremanak izateko gai ez zelako, eta Nurbanuk sorgortu egin zuela leporatu zion.

## Karitatea 
Nurbanuk Hürrem baino eraikuntza proiektu handiagoak sortu nahi izan zituen, eta horregatik, Mimar Sinanen arkitekto eta ingenuari nagusiaren laguntzaz, Atik Valide Meskitaren Konplexua sortu zuen Üsküdarren. Eraikinak Selimek bere erregealdian emandako baimenarekin hasi ziren. Interes berezikoa da Selimek emandako baimen horietan Nurbanu aipatzen zuela Valide Sultan bezala, nahiz eta berak artean ez zuen maila hori. Azkenik, 1583an, konplexua osatu zen. Eraikin hori hiriburuan dinastiako emakume kide batek eraikitako lehena izan zen eta bi minarete zituen. Meskitaz gain, guneak hainbat eskola, sufi ostatua, bikain hornitutako ospitalea eta hiriburuan emakume batek sortutako lehen liburutegia zituen. Jantoki sozial bat ere bazegoen, non aldian-aldian elikagaiak banatzen zitzaizkien behartsuei. Gunean komunak bazeuden ere,

Hala ere, Nurbanu ez zuten bere eraikuntza handiek bakarrik karitatezko pertsona bihurtu. Yeni Kapin erresidentzia bat eraikiarazi zuen, non sarritan gonbidatuak jasotzen zituen eta kexak entzuten zituen. Bera ere pertsonalki joan zen otoitz publikoetara. Ohitura hori jatorriz gizonezko sultanaren ardura zen, ostiralero otoitz publikoa egiten baitzuen. Suleiman sultanak ere hori egin zuen, Selimek noizean behin baino ez zuen bisitatzen jendaurrean otoitz egiteko, baina Muradek ia ez zuen prestutasunik erakutsi, eta Nirbanuk berak jarraitu zuen tradizioa bere semearen ordez.

Gutxienez, Nurbanuk plebeioen laguntza eskaera bat onartu zuen kasu bat ezagutzen da. Emakume batek laguntza eskatu zion Nurbanuri bere semea askatzeko, Palermoko 1571ko itsas batailan harrapatu baitzuten. Nurbanuk baietz esan eta emakumeari lagundu zion.

Nurbanuk adopziozko seme bat ere izan zuen, Mahmud, bere jatorri zehatza eta Nurbanuk zergatik adoptatu zuen jakin ez arren. Dakigun guztia da Selim II.ak eman ziola haurra, hazi zezan. Nurbanuk arreta berezia jarri zion haurraren heziketari, eta pixkanaka politikan ere gora egin zuen. Gainera, Valide Sultanek bere bilobetako batekin ezkontzea ere nahi zuen, Ayşe. Bere biloben artean, Ayşe zen bere ama Safiyerenaren antz gutxien zuena, beharbada horregatik Nurbanuri gustatzen zitzaion eta bere semetzakoari eman nahi zion. Azkenean, ordea, ezkontza ez zen gauzatu, Nurbanu hil zenean, Mahmuden aukerak murriztu egin baitziren, eta, ondorioz, Ayşeren senarra izateari uko egin zion eta familia ospetsu baten alabarekin ezkondu zen.

## Ondorengotza 
* Şah Sultan (Manisa, ç1543 — Istanbul, 1580ko azaroaren 3a) 1562an ezkondu zen Damat Çakrinen Hassan Paularekin, eta gero *Damat* Zal Mahmud Paularekin ezkondu zen;
* Gevherhan Sultan (Manisa, ç1544 - Istanbul, 1624), 1562an Damat Piyale Paşarekin ezkondua, horren ondoren *Damat* Cerrah Mehmed Paularekin ezkondu zen;
* Esmehan Sultan (Manisa, K.a. 1545 - Istanbul, 1585eko abuztuaren 8a) 1562an ezkondu zen Damat Sokullu Mehmed Paularekin, eta gero *Damat* Kalaylinen koz Ali Paşarekin ezkondu zen.
* Murad III.a (Manisa, 1546ko uztailaren 4a — Istanbul, 1595eko urtarrilaren 15a), bere aitaren oinordekoa izan zen 1574an **Murad III**.a izenarekin, kristauek Amurates III.a deitzen zioten.

## Heriotza 
Oso larri gaixotu zen, urdaileko minbizia ziurrenik. 1583ko abenduaren 7an hil zen, eta senarraren ondoan lurperatu zuten, Santa Sofia meskitako patioan. Zurrumurruek diotenez, Safiye bera izan zen Nurbanuren heriotzaren atzean egon zena, bere otorduetan pozoia pixkanaka erabiliz zerbitzari batzuen laguntzaz, hil zen arte. Hala ere, hori zurrumurru batean baino ez da geratu. Bestalde, bere fortuna izugarriaren heren bat inguru meskiten eta karitate fundazioen esku geratu zen. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Franz Babinger, BAFFO, Cecilia in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 5, Istituto dell'Enciclopedia italiarra Treccani, 1963.
## Kanpo estekak