open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adolf Butenandt

**Adolf Butenandt** (Lehe, 1903ko martxoaren 24a - Munich, 1995eko urtarrilaren 18a) alemaniar kimikaria izan zen.

Sexu-hormonei buruz egin zituen ikerketa garrantzitsuenak. Emakumearen gernutik ateratako *estrona* izan zen bakartu zuen lehen hormona. 1931n *androsterona* bakartu zuen, eta geroago osagai horren formula atera zuen. 1934. urtean progesterona bakartu zuen, emakumearengan haurdunaldiarekin zerikusia duten erreakzio kimikoetan agertzen dena. 1939an Kimikako Nobel Saria irabazi zuen Leopold Ružičkarekin batera, baina boterean zegoen erregimen nazionalsozialistak sariari uko egitera behartu zuen. Azkenik, 1949. urtean jaso zuen Nobel Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Biografia Nobel Sarien webgunean
Thomas A. Dorsey

**Thomas Andrew Dorsey** (Villa Rica, Georgia, 1899ko uztailaren 1a - Chicago, 1993ko urtarrilaren 23a) estatubatuar kantaria izan zen. Gospel-kantari gisa izan zen, gehienbat, ezaguna. Aita artzain baptista eta ama harmonium-jotzailea zituen. Pianoa jotzen ikasi ondoren, blues eta jazz taldeekin jo zuen. Erlijio-musikan jardun zuen batez ere, eta gospel kanta ugari egin eta interpretatu zituen. 1928an lortu zuen lehen arrakasta, *It´s Tight like that* kantarekin. Egin zituen kanten artean daude *If You See my Saviour, Tell Him that You Saw Me* (1926) eta *Precious Lord, Take my Hand* (1932).

## Erreferentziak
Lawrence Cutler Mansur

Estatubatuar fisikaria (1908 - 1994). Espazio-ontzien aitatzat hartua den Robert Goddard zientzialariarekin lan egin zuen 1928-1932 urteen artean. Mansurrek konbustio-ganberen eta haizebideen diseinuan lan egin zuen. Bigarren Mundu Gerran Massachusettseko Teknologia Institutuan jardun zuen lanean, eta mikrouhin-radarra asmatu zuen. Gerra ondoren Aireko Gudarostearen Cambridgeko Ikerketa Laborategiko buru izendatu zuten, eta erakunde horretan plasmari eta solido kristalinoei buruzko ikerketak egin zituen.
## Erreferentziak
Carlos Droguett

**Carlos Droguett** (Santiago, 1912ko urriaren 15a - Berna, 1996ko uztailaren 30a) Txileko eleberrigilea izan zen. Psikologia gaitzat hartuta, askotan bakarrizketa hutsak egiten zituen bere lanetan. Obra nagusiak: *Sesenta muertos en la escalera* (1953, *Hirurogei hildako eskaileran*), *Eloy* (1960), *Cien gotas de sangre y doscientas de sudor* (1961, *Ehun odol-tanta eta berrehun izerdi-tanta*), *Patas de perro* (1965, *Zakur-hankak*), *Supay, el cristiano* (1966, *Supay, kristaua*), *Todas esas muertes* (1971, *Heriotz horiek guztiak*) eta *Escrito en el aire* (1973, *Airean idatzia*).

## Erreferentziak
Nikolai Ogariov

**Nikolai Platonovitx Ogariov** (; San Petersburgo,  – Greenwich, ) errusiar iraultzaile, filosofo, olerkari eta kazetaria izan zen. Populismoaren sortzaileetako bat izan zen. 1856an ihes egin behar izan zuen Errusiatik, birritan kartzelatua izan ondoren. Herzenekin batera, Londresen argitaratzen ziren Errusiako iraultzaren aldeko hainbat aldizkaritan laguntzaile izan zen. Feuerbachen eragina nabaria da Ogariovengan. Hegelen filosofia landu zuen (dialektika, batez ere), Errusiako iraultzarako oinarri filosofiko bat aurkitzeko asmoz.

## Erreferentziak
José María Ferreira de Castro

**José María Ferreira de Castro** (Ossela, Oliveira de Azeméis, 1898ko maiatzaren 24a - Porto, 1974ko ekainaren 29a) portugalgo idazlea izan zen. Portugalgo eleberri neoerrealistaren aitzindaritzat hartu izan da.

Bederatzi urtez bizi izan zen Brasilgo oihanetan (1911-1919), eta giro hura azaldu zuen bere lehen bi eleberrietan (1929, *Emigrantes,* *Etorkinak*; 1930, *A Selva,* *Oihana*). Azkeneko eleberrietan, Portugalgo laborarien egoera izan zen Ferreira de Castroren lanetako gaia: *Terra Fria* (1934, *Lur hotza*), *A lâ e a Neve* (1947, *Artilea eta elurra*), *A Curva da Estrada* (1950, *Bideko bihurgunea*).

## Erreferentziak
Marcel Béalu

**Marcel Béalu** (Selles-sur-Cher, 1908ko urriaren 30a - Paris, 1993ko ekainaren 19a) frantziar poeta izan zen.

*Regain* aldizkarian argitaratu zituen bere lehen poemak, 1935ean, eta ondoren *Réalités secrètes* bultzatu zuen (1955-1971). Bizitza eta maitasuna goraipatu zituen bere poemetan. Obra nagusiak: *Mémoires de l´ombre* (1941, *Itzalaren oroitzapenak*), *Journal d´un mort *(1947, *Hildako baten egunkaria*), *La mort à Benidorm *(1985, *Heriotza Benidormen*), *La vie indécise *(1992, *Bizitza erabakitzeke*). Bere autobiografia ere idatzi zuen, hiru liburukitan.

## Erreferentziak
Carl Gustaf Emil Mannerheim

**Carl Gustaf Emil Mannerheim** (Villnäs, 1867ko ekainaren 4a - Lausana, 1951ko urtarrilaren 27a) finlandiar militar eta politikaria izan zen. Errusiar gudarosteko kide izan zen 1917ko iraultzara arte. 1918an boltxebikeak egotzi zituen Finlandiatik, eta agintari izendatu zuten bere herritarrek. Bigarren Mundu Gerran, 1940-1941. urteetan, Sobietar Batasunaren kontra borrokatu zen hasieran; gero, ordea, harekin bakea sinatu eta Alemaniaren kontra egin zuen gerra. 1944an errepublikako lehendakari aukeratu zuten, eta 1946an utzi zuen aginpidea, osasun-arazoek hartara behartuta.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mannerheim lerroa

## Kanpo estekak
Rodolfo Graziani

**Rodolfo Graziani** (Filettino, 1882ko abuztuaren 11 &ndash; Erroma, 1955eko urtarrilaren 11) italiar mariskala izan zen.

Libiako eta Somaliako gerretan ibili zen 1936an eta, 1937an, Etiopiako erregeorde izan zen. Libiako mada aritaliarren komandante zela, 1940an Egiptoren kontrako erasoa prestatu zuen, baina 1941eko urtarrilean ingelesek garaitu zuten, eta Zirenaika guztia galdu zuen. 1943an, Salon Mussolinik eratu zuen gobernuan armadako komandante nagusia izan zen. Gerraren amaian auzitegi italiar batek kondenatu zuen, eta 1945etik 1950era kartzelan egon zen.

## Erreferentziak
Albert von Kölliker

**Albert von Kölliker** (Zurich, 1817ko uztailaren 6a - Würzburg, 1905eko azaroaren 2a) suitzar anatomista, embriologo, fisiologo, zoologo eta botanikaria izan zen. Zuricheko eta Würzburgeko unibertsitateetan lan egin zuen anatomia konparatuaren eta fisiologiaren sailean. Bere obra nagusiak *Handbuch der Gewebelehre des Menschen* (1852, *Giza histologiazko eskuliburua*) eta *Entwicklungsgeschichte des Menschen und der höheren Tiere* (1861, *Gizakiaren eta animalia gorenen enbriologia*) dira. *Zeitschrift für wissenschaftliche Zoologie* agerkaria sortu zuen 1848. urtean Karl von Siebold kirurgialariarekin batera.

## Erreferentziak
Filipe II.a Orleanskoa

**Filipe Karlos Orleanskoa** (Saint-Cloud,  - Versaillesko jauregia, ) Frantziako printzea izan zen. Filipe I.a Orleanskoaren semea eta Luis XIV.aren iloba. Frantziako erregeorde izan zen Luis XV.a adin txikiko zela, 1715-1723 urteetan. Parte hartze zuzena izan zuen Espainiako erregetzarako gerran, eta Flandesen, Italian eta Espainian borrokatu zen. Parlamentuaren ahalmenak gehitzea, nobleziak aginpidean leku gehiago betetzea eta jansenismoa bultzatzea izan zuen helburu. Luis XV.ak adin-nagusitasuna lortu zuenean Lehen Ministro izendatu zuten, eta kargu horretan iraun zuen hil arte.

## Erreferentziak
Adriaen de Vries

**Adriaen de Vries** (Haga, 1545/46 &ndash; Praga, 1626ko abenduaren 15a) flandriar eskultore manierista izan zen.

## Bizitza 
Florentzian Giambolognarekin egin zituen ikasketak. Europako erdialdeko manierismoak eman zuen artista nagusietakotzat hartua da. Karlos Emanuel Savoiako dukearentzat, Pragako Rodolfo II.arentzat eta Kopenhageko Kristian IV.arentzat lan egin zuen. Brontzezko eta harrizko lanak egin zituen, iturriak, batez ere; harenak dira *Neptunoren iturria* (Frederiksborgeko jauregia), *Merkurioren iturria* eta *Herkulesen iturria*, Alemanian, Augsburgon, azken biak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Adriaen de Vries ArtCyclopedia.
Rachel de Queiroz

[eskuinera|thumb|Rachel de Queiroz [Adonias Filho (ezkerrean) eta Gilberto Freyre (eskuinean) lagunekin batera.]]
**Rachel de Queiroz** (Fortaleza, 1910eko azaroaren 17a - Rio de Janeiro, 2003ko azaroaren 4a) brasildar idazlea izan zen.

Hogei urte zituela irakasle hasi zen *École Normale*an. Brasilgo gobernuan kargu batean egondako lehenengo emakumea izan zen (Hezkuntza eta Kulturako ministroa 1961ean). 1954an Saci Saria saria jaso zuen. Bere lanetan pertsonaia pobreak eta baztertuak agertzen zituen batez ere. Kontakizunak eta antzerki-lanak idatzi zituen, baina saiakerengatik izan zen batez ere ezaguna. Lan nagusiak: *O Quinze, João Miguel, As Três Marias, O Brasileiro Perpexo, O galo de ouro, Lampiño.*
## Erreferentziak
Émile Aillaud

**Émile Aillaud** (Mexiko Hiria, 1902ko urtarrilaren 18a - Paris, 1988ko abenduaren 29a)
frantses arkitektoa izan zen.

Aillaud hormigoizko etxe-sail merkeen arkitektoa izan zen 1960-1970 bitartean. Pantineko (*Les Courtilières*, 1959-1961) eta Grignyko (*La Grande Borne*, 1967-1972) auzo merkeetako etxeetan lerro zuzenen ordez, kurbak erabili zituen. Horrez gainera, aipagarria da Aillaudek nola erabiltzen dituen koloreak (Parisko Défense auzoko Nanterre B1 Sud dorrea, 1974). Aillauden ustez, arkitekturak ez du inongo arauren edo kulturaren mende egon behar.

## Erreferentziak
Ildefonso Toledokoa

**Ildefonso Toledokoa** (Toledo, 607 - *ibidem.*, 667ko urtarrilaren 23a) Espainiar prelatua izan zen. Isidoro santuaren eta Eugenio santuaren ikasle izan zen. Isidoro hil zenean, Agaliako monasterioko abadea izan zen haren ordez. VIII. eta IX. kontzilioetan parte hartu zuen. Toledoko Eugenio Santua artzapezpikua, Ildefonsoren osaba, hil zenean, haren lekua hartu zuen. Ama Birjinaren birjintasunaren aldeko porrokatua zen, eta teologiazko lan batzuk idatzi zituen: *De perpetua virginitate Beatae Mariae*, *De cognitione Baptismi* eta *De itinere deserti*.

## Erreferentziak
Georges De Rham

**Georges De Rham** (Roche (Vaud), 1903ko irailaren 10a - Lausana, 1990eko urriaren 9a) suitzar matematikaria izan zen. Bere bizitzako urte gehienak Lausanan eman zituen arren, atzerriko unibertsitate askotako irakasle bisitaria izan zen. Matematikan ekarpen garrantzitsuak egin zituen, *De Rhamen kohomologia* deritzana batez ere. Horrez gainera, 1950ean geometria diferentzialerako aurrerapen handia izan ziren zenbait teoria aurkeztu zituen, eta Riemannen geometriari buruz egindako lana ere garrantzi handikoa izan zen.

## Erreferentziak
Arthur Pigou

**Arthur Pigou** (Ryde, Wight uhartea, 1877ko azaroaren 18a - Cambridge, 1959ko martxoaren 7a) britainiar ekonomialaria izan zen. XX. mendearen lehen erdiko ekonomialaririk handienetakoa izan zen.

Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta ekonomiako eskola neoklasikoko idazlerik ezagunenetakoa izan zen. Harena da *Economics of Welfare* (1920, *Ongizateko ekonomia*) idazlana. Obra horretan ekonomia-jarduerak gizartearen eta gizarteko talde eta mailen ongizatean duen eragina aztertzen ahalegindu zen.

## Erreferentziak
Pierre Rode

**Jacques Pierre Joseph Rode** (Bordele, 1774ko otsailaren 16a - Damazan, 1830eko azaroaren 25a) frantziar biolinista eta musikagilea izan zen.

Viottiren ikasle izan zen. Bidaia ugari egin zituen Europan eta Errusian zehar biolinista gisa. 1795. urtetik Parisko kontserbatorioko maisu izan zen. 1800. urtean Napoleonen biolinista izan zen, eta 1804-1808. urteetan Alexandro I.a tsarrarena. Beethovenek eta Boccherinik lanak idatzi zituzten beretzat. 13 biolin-kontzertu idatzi zituen, biolin-kuartetoak eta biolinerako estudio bat.

## Erreferentziak
Pierre Weiss

**Pierre Weiss** (Mulhouse, Rhin Garaia, 1865eko martxoaren 25a - Lyon, 1940ko urriaren 24a) frantziar fisikaria izan zen.

Rennes, Lyon eta Estrasburgoko unibertsitateetako irakasle izan zen. Paramagnetismoko eta ferromagnetismoko azterketak egin zituen; oinarrizko momentu magnetikoen (magnetoien) teoria sortu zuen. Espektrografo bat eta elektroiman bat asmatu zituen. Lan aipagarri batzuk: *Recherches sur l´aimantation de la magnétite cristaline* (1896), *Éclairage électrique *(1899) eta *Leçons d´electricité appliquée *(1900).

## Erreferentziak
Karel van de Woestijne

**Carolus Petrus Eduardus Maria "Karel" van de Woestijne** (nederlanderaz  ahoskatua; Gante,  - Zwijnaarde, ) flandriar idazlea izan zen. Nederlanderaz idatzi zuen. Kazetari, pintore, eleberrigile eta Ganteko unibertsitateko irakasle izan zen. Flandesko literaturan idazle sinbolista nagusietako bat da. Narrazioak eta poema-liburuak idatzi zituen, mistizismoaren eta sentsualitatearen arteko lehia agertzen dutenak: *Aitaren etxea* (1904), *Bertsoak* (1905), *Urrezko itzala* (1910), *Buztinez egindako gizona* (1920), *Mendiko aintzira* (1928) eta *Irudimen jainkozkoa* (1918) besteak beste.

## Bibliografia 
* Laethemse brieven over de lente (1901)
* Het Vaderhuis (1903)
* De boomgaard der vogelen en der vruchten (1905)
* Janus met het dubbele voorhoofd (1908)
* De gulden schaduw (1910)
* Afwijkingen (1910)
* Kunst en geest in Vlaanderen (1911)
* Interludiën I (1912)
* Interludiën II (1914)
* Goddelijke verbeeldingen (1918)
* De bestendige aanwezigheid (1918)
* De modderen man (1920)
* Substrata (1924)
* Zon in de rug (1924)
* Beginselen der chemie (1925)
* God aan zee (1926)
* Het menschelijk brood (1923)
* Christophorus (1926)
* Het zatte hart (1926)
* Epibasis (1927-1929)
* De leemen torens (1928)
* De schroeflijn (1928)
* Het bergmeer (1928)
* De nieuwe Esopet (1932)
* Over schrijvers en boeken (1933)
* Proza (omvattend : De boer die sterft, Christophorus, De heilige van het getal) (1933)
* Verzameld werk (1928-1933)
* Een bundeltje lyrische gedichten (1936 en 1950)
* Romeo of De minnaar der liefde (1941)
* Proza (omvattend : De boer die sterft, Goddelijke verbeeldingen I) (1942)
* Nagelaten gedichten (1943)
* Verhalen (1944)
* Verzameld werk (8 delen, 1948-1950)
* Verzamelde gedichten (1953)
* Keur uit het werk van Karel Van de Woestijne (1953)
* Journalistiek. Brieven aan de Nieuwe Rotterdamsche Courant
* Verzamelde gedichten (1978)
* Brieven aan Lode Outrop (1985)

## Erreferentziak
Carson McCullers

**Carson McCullers** (Columbus, Georgia, 1917ko otsailaren 19a - Nyack, New York, 1967ko irailaren 29a) Estatu Batuetako idazlea izan zen. Bere lanetan izpirituaren bakartasuna landu zuen, eta pertsonaia baztertuak sortu zituen. Idatzi zituen eleberri nagusiak: *The Heart Is a Lonely Hunter *(1940, *Bihotza ehiztari bakartia da*) eta *The Member of the Wedding *(1946, *Eztei-kidea*; 1950ean zinemara eramana). Bere ipuin-bilduma ezagunena* The Ballad of the Sad Cafe* da (1951, *Kafe tristearen balada*; 1963an zinemara eramana).

## Erreferentziak
Maurice Pialat

**Maurice Pialat** (Cunlhat,  - Paris, ) frantses zinema-zuzendari eta gidoigilea izan zen. Haren lehen film laburrek sari garrantzitsuak jaso zituzten. ''L'Enfance Nue* (1969, *Haurtzaro biluzia*), aktore ez-profesionalekin eginiko bere lehen film luzeak, oso harrera ona izan zuen. Telebistan ere jardun zuen. Pialaten beste filmen artean, *Loulou*n (1980) Isabelle Huppert eta Gérard Depardieurekin, eta *Sous le soleil de Satan* (1987, *Satanen eguzkipean, *Cannesko lehen saria) dira aipagarri.

## Filmografia 
* *L'Enfance Nue* (1968)
* *La maison des bois (telesaila) (1971)
* *Nous ne vieillirons pas ensemble* (1972)
* *La Gueule ouverte* (1974)
* ''Passe ton bac d'abord* (1979)
* *Loulou* (1980)
* *À nos amours* (1983)
* *Police* (1985)
* *Sous le soleil de Satan* (1987)
* *Van Gogh* (1991)
* *Le Garçu'' (1995)

## Erreferentziak
Aleksandr Gortxakov

**Aleksandr Mikhailovitx Gortxakov** (; San Petersburgo, 1798ko ekainaren 15agreg./ekainaren 4ajul. - Baden-Baden, 1883ko martxoaren 11greg./otsailaren 27ajul.) errusiar politikaria izan zen, Gortxakov familiarena. Itun Santuko Batzarretan Troppau, Laibach (1821) eta Veronan (1822) parte hartu ondoren, diplomatiko izan zen Europako hainbat hiriburutan. Alexandro II.ak Atzerriko Arazoetako ministro izendatu zuen (1856-1882) Nesselroderen ordez. 1866an inperioko kantziler izan zen. Berlingo Batzarrean (1878) hondamendi diplomatikorik lotsagarrienera eraman zuen Errusia.

## Erreferentziak
Burchell zebra

**Burchell zebra** (*Equus quagga burchellii*) Equus generoko animalia da, zebra arruntaren azpiespezie bat dena. Perisodaktiloen barruko Equidae familian sailkatuta dago.

1918an iraungitzat jo zuten baina oraindik espezimenak daude KwaZulu-Natal eta Etosha natura-parkean. Burchell zebra hasieran *Equus burchellii* izendatu zuten baina 2004an *Equus quagga* eta *Equus burchellii* espezie bera zirela ohartu zutenean azpiespezie bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Equidae

## Kanpo estekak 
* 'Equus burchellii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Grevy zebra

**Grevy zebra** (*Equus grevyi*) Equus generoko animalia da. Perisodaktiloen barruko Equidae familian sailkatuta dago.

Kenian eta Etiopian jatorria duen zebra hau arrunta (*Equus quagga*) baino handiagoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Equidae

## Kanpo estekak 
* 'Equus grevyi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Robert Joffrey

**Robert Joffrey** (Jaiotza-izena: Abdullah Jaffa Bey Khan; Seattle, Washington, 1930eko abenduaren 24a - New York, 1988ko martxoaren 25a) Amerikako Estatu Batuetako dantzari eta koreografoa izan zen.

Aita afganiarra zuen eta ama italiarra. Alexandra Fedorova izan zuen irakasle New Yorken, eta Parisen ere egin zituen dantza-ikasketak. *American Ballet Center* eskola (1953), eta haren izena duen ballet-taldea (1956, *Joffrey Ballet*) sortu zituen. Haren taldearen lanetan balleta eta dantza modernoa batu zituen, eta koreografia bereziak egin zituen. Bere lan nagusia *Persephone *da.
## Erreferentziak
Tapirus bairdii

***Tapirus bairdii*** Tapirus generoko animalia da. Perisodaktiloen barruko Tapiridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tapiridae

## Kanpo estekak 
* 'Tapirus bairdii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Sumatrako errinozero

**Sumatrako errinozero**a (*Dicerorhinus sumatrensis*) *Dicerorhinus* generoko animalia da, perisodaktiloen barruko *Rhinocerotidae* familian sailkatua. Errinozero iletsuaren ondorengoa, fosil biziduntzat hartzen da eta bere generoaren kide bakarra da.

Hiru azpiespezie ditu:
* *Dicerorhinus sumatrensis harrissoni*
* *Dicerorhinus sumatrensis sumatrensis*
* *Dicerorhinus sumatrensis lasiotis* (†)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinocerotidae

## Kanpo estekak 
* 'Dicerorhinus sumatrensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Errinozero beltz

**Errinozero beltz** (*Diceros bicornis*) Diceros generoko animalia da. Perisodaktiloen barruko Rhinocerotidae familian sailkatuta dago.

## Azpiespezieak 
Errinozero beltzak honako azpiespezieak ditu:
* *Diceros bicornis bicornis*
* *Diceros bicornis brucii*
* *Diceros bicornis chobiensis*
* *Diceros bicornis longipes* (2011n IUCNek iraungitzat hartua)
* *Diceros bicornis michaeli*
* *Diceros bicornis minor*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinocerotidae

## Kanpo estekak 
* 'Diceros bicornis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Javako errinozero

**Javako errinozero** (*Rhinoceros sondaicus*) Rhinoceros generoko animalia da. Perisodaktiloen barruko Rhinocerotidae familian sailkatuta dago.

Javako errinozeroak honako azpiespezieak ditu:
* *Rhinoceros sondaicus annamiticus* †
* *Rhinoceros sondaicus inermis* †
* *Rhinoceros sondaicus sondaicus*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinocerotidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinoceros sondaicus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Indiar errinozero

**Indiar errinozero** (*Rhinoceros unicornis*) Rhinoceros generoko animalia da. Perisodatiloen barruko Rhinocerotidae familian sailkatuta dago.

Indo-gangear ordokian baino ez dira bizi eta egun 3.000 baino ez dira naturan bizi, horietatik 2.000 Assam estatuan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinocerotidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinoceros unicornis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Callithrix acariensis

***Callithrix acariensis*** Callithrix generoko animalia da. Primateen barruko Callitrichinae subfamilia eta Cebidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cebidae

## Kanpo estekak 
* 'Callithrix acariensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Callimico goeldii

***Callimico goeldii*** Callimico generoko animalia da. Primateen barruko Callitrichidae familian sailkatuta dago. Goialdeko Amazonian bizi da, Bolivian, Brasilen, Kolonbian, Ekuadorren eta Perun.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Callitrichidae

## Kanpo estekak 
* 'Callimico goeldii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bruno Bettelheim

**Bruno Bettelheim** (Viena, 1903ko abuztuaren 28a - Chicago, 1990eko martxoaren 13a) jatorriz Austriakoa zen Estatu Batuetako psikiatra izan zen. Teoria psikoanalitikoaren eraginez haurren psikosiez arduratu zen, autismoaz bereziki. 1938an Dachau eta Buchenwalda kontzentrazio-esparruetara deportatu egin zuten, eta «muga egoeratan» gizabanako zenbaitek jasaten duten deshumanizazioa ikertu zuen. Estatu Batuetara emigraturik, haur psikotikoentzako hezitzaileak prestatzen eta ikerketak egiten zituen terapia-zentro bateko zuzendari izan zen Chicagon.
## Erreferentziak
Mikel Agirrezabalaga

**Mikel Agirrezabalaga García** (Zarautz, Gipuzkoa, 1984ko apirilaren 8a) eskubaloi jokalaria da. Ezker hegalekotzat jokatzen du ASOBAL ligako FC Barcelona taldean. 1,94 metro luze da, eta 91 kilo pisatzen du.

Espainiako Eskubaloi Selekzioarekin internazionala izan da, eta 2010. urtean Europako Gizonezko Eskubaloi Txapelketa jokatzera deitu zuten.

## Taldeak 
* FC Barcelona (2002-2004)
* BM Alcobendas (2004-2007)
* Reale Ademar León (2007-2011)
* FC Barcelona (2011-2013)
* HC Dinamo Minsk (2013-2014 urtarrila)
* SV Eisenach (2014)
* Al Gharafa Qatar (2014 uztaila)
* Abanca Ademar León (2014-2016)
* Helvetia Anaitasuna (2016-)

## Kirol lorpenak 
* 3 aldiz ASOBAL koparen irabazle (2008/2009, 2011/2012 eta 2012/2013)
* 3 aldiz ASOBAL ligaren irabazle (2002/2003, 2011/2012 eta 2012/2013)
* EHF Koparen irabazle (2002-03)
* Espainiako Eskubaloi Errege Koparen irabazle (2003-04)
George Martin

**George Martin** (Highbury, Londres, Ingalaterra, 1926ko urtarrilaren 3a - Swindon, Wiltshire, 2016ko martxoaren 8a) britainiar musikagile eta ekoizlea izan zen. Ospetsu egin zen The Beatles taldearekin egin zuen lanagatik. *Bosgarren Beatlea* deitua izan zen.

## Biografia 
George Martin Londresen hazi zen eta bere kasa ikasi zuen pianoa jotzen. 1943an gudarostean sartu zen eta Bigarren Mundu Gerran parte hartu ondoren piano eta oboeko ikasketak egin zituen. 1950ean EMIn hasi zen lanean, diskoetxe haren *Parlophone* sailean. 1955ean saileko zuzendari izendatu zuten. Lehenengo arrakasta 1960an lortu zuen, Adam Faith musikagilearen eskutik.

1962an, eta Brian Epsteinen bidez, The Beatles taldea ezagutu zuen eta haien disko bat kaleratu zuen, *Love Me Do*, berak produzitua. Hurrengo diskoetan nabarmen agertu zituen sorkuntzarako zituen dohainak, adibidez *Rubber Soul*, *Revolver* eta ''Sargent Pepper's Lonely Hearts Club Band'' diskoetan. Hala, The Beatles taldearekin 1962tik taldea desegin zen arte egindako lanagatik da, batez ere, ospetsua. Bi Grammy irabazi zituen Sargent Pepper´s Lonely Hearts Club Band diskoarekin, ekoizle gisa, 1967an; gaur arte hogei aldiz baino gehiago izendatu dute sariketa horretan.

1970ean The Beatles desegin zenean Paul McCartney eta Ringo Starrekin lan egin zuen, eta beste artista handi batzuen diskoak ere grabatu ditu, Jeff Beckenak adibidez. Bestalde, zinemarako soinu bandak idatzi eta interpretatu ditu. Disko instrumentalak eta bertsioak ere kaleratu ditu, eta The Beatles taldea desegin zenetik, Martin izan zen haien diskoen berrargitalpen guztien arduraduna.

## Erreferentziak
Du chant à la une !...

***Du chant à la une !...*** Serge Gainsbourg musikari frantziarraren lehen estudioko diskoa da, 1958an kaleratua.

## Historia 
Albuma 1958aren irailean plazaratu zen, hamar hazbeteko diskoan. Boris Vian abeslariak kritika apartak idatzi zizkion, baina diskoak ez zuen salmenta arrakastarik izan. Diskoa Alain Goraguer-ekin eta bere orkestrarekin grabatu zen.

Albumaren abestien artean, lehenengoa, *Le Poinçonneur des Lilas*, nabarmentzekoa da, metroaren langile baten bizitzaren eta betebehar hustuei buruzkoa dena. 

Diskoak ''L'Académie Charles Cros*-en saria irabazi zuen, abestien konposaketa saritzen zuena.

## Abestien zerrenda 
Abesti guztiak Serge Gainsbourg-ek idatzi eta konposatu zituen. *Ronsard 58'' abestiaren hitzak, hala ere, Serge Barthélémy-k idatziak dira.

## Kredituak 
* Alain Goraguer - moldaketak, musika-zuzendaritza eta pianoa
* Paul Rovère - kontrabaxua
* Christian Garros - bateria
* Michel Hausser - bibrafonoa
* Michel Bigaud, W. Carone - argazkia
* Denis Bourgeois - produktorea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sapajus apella

***Sapajus apella***, **kaputxino marroi** ere deitua, Mundu Berriko tximino bat da, Hego Amerikan eta Trinidad eta Margarita uhartean bizi dena. Tradizionalki erabili den definizioaren arabera, tropiko osoan zehar gehien hedatutako tximinoetan bat da, baina gaur egun *Sapajus libidinosus*, *Sapajus nigritus* eta *Sapajus xanthosternos* espezie bereizitzat hartzen dira *Sapajus* genero berriaren baitan. Horregatik, gaur egun kaputxino marroia Amazonian eta bere inguruetan baino ez da bizi. Hala ere, *S. a. macrocephalus* lehen espezie berezitzat hartzen zen, eta gaur egun subespeziea da, eta horregatik Perun, Ekuadorren eta Bolivian ere aurki daiteke gaur egun tximino espezie hau.

Espezie orojalea da, batez ere fruituak eta ornogabeak jaten dituena, eta batzuetan muskerrak eta txitak. Ingurune askotan bizi da, baso tropikal eta subtropikal hezeetan, baso lehorretan eta bigarren mailako basoetan. 

Animalia soziala da, 8 eta 15 kideko taldeak osatzen dituena, eta ar dominante batekin. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cebidae

## Kanpo estekak 
* 'Cebus apella'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Saimiri sciureus

***Saimiri sciureus*** Saimiri generoko animalia da, Guyanan, Brasilen eta Venezuelan bizi dena. Primateen barruko Saimiriinae subfamilia eta Cebidae familian sailkatuta dago. Hainbat subespezie esleitu zaizkio, baina gaur egun *Saimiri cassiquiarensis* eta *Saimiri collinsii* espezie independente direla ebatzi da.

## Deskribapena 
Arrek 25 eta 37 zentimetro arteko luzera duen gorputza dute, 36 eta 40 zentimetro arteko luzera duen isatsarekin. Emeek 25 eta 34 zentimetro arteko luzera duten gorputza dute, 36 eta 47 zentimetro arteko luzera duen isatsarekin. Arrek 550 eta 1.400 gramo artean pisatzen dute eta emeek 550 eta 1.200 gramo artean. Aurpegi arrosa, mutur beltza eta arku zuriak ditu begien gainean. Bere buruaren koroa oliba edo oliba grisa da. Bizkarreko ilajea kolorez alda daiteke gris, oliba edo laranjaren artean, baina sabela zuria da eta besoak hori-laranjak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cebidae

## Kanpo estekak
Aotus lemurinus

***Aotus lemurinus*** *Aotus* generoko animalia da, primateen barruko platirrino bat. Ekuadorren eta Kolonbian bizi da.. IUCNren arabera, *Aotus hershkovitzi* espeziea ez da baliagarria eta *A. lemurinus*en sinonimoa da.

## Deskribapena 
Bere generoko beste kide batzuk bezala, espezie hau gautarra da; bere buru txiki eta biribila beltzez marratua dago eta bi begi handi eta marroiek menderatzen dute. Argiarekin gauez argituz gero, distira gorrixka bat dute, hontz baten antzeko efektua ematen diena. Bere bekain zuriak oso iletsuak dira, euren artean ilaje ilunagoko adabaki bat dutelarik. Bere ilaje grisa trinko eta artiletsua bezala deskribatzen da, animaliaren azpialdea hori-laranja kolorekoa delarik. Bere isats arre-beltzetik laranjara ez da tolesgarria, Hego Amerikako beste tximino batzuk bezala.

Gorputz-adar lirainak dute, hatz luze eta delikatuekin; hatz-mamizko kuxinak zabalak ditu. Helduek 1,3 kilogramoko pisua lor dezakete; ez da dimorfismo sexualik ikusten.

## Habitata eta dieta 
Eremu lehor zein hezeetan aurkitzen da, eta basoko errezelaren maila guztiak hartzen ditu; hala ere, gutxitan aurkitzen da lurrean. Bere hedadura Kolonbia eta Venezuela, Ekuador eta Panamaraino da; Ande tropikaletan ere aurkitzen da.

Nagusiki frugiboroa da, tximino honek landaredia, intsektuak, nektarra eta baita beste ugaztun eta hegazti txikiak ere jaten ditu fruta urria denean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aotidae

## Kanpo estekak 
* 'Aotus lemurinus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Aotus hershkovitzi

***Aotus hershkovitzi*** Aotus generoko animalia da. Primateen barruko Aotidae familian sailkatuta dago. Kolonbian bizi da. IUCNk ez du onartzen espezietzat, eta *Aotus lemurinus*en sinonimoa dela dio. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aotidae

## Kanpo estekak 
* 'Aotus hershkovitzi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Callicebus baptista

***Callicebus baptista*** Callicebus generoko animalia da. Primateen barruko Callicebinae subfamilia eta Pitheciidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pitheciidae

## Kanpo estekak 
* 'Callicebus baptista'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Aotus trivirgatus

***Aotus trivirgatus*** *Aotus* generoko animalia da. Primateen barruko Aotidae familian sailkatuta dago. Venezuelan eta Brasilgo iparraldean bizi da. 

1983ra arte, *Aotus trivirgatus*en barnean hainbat subespezie sailkatzen ziren, eta guztiei deitu ohi zitzaien *duruculi*. Hala ere, izenaren inguruan nahasmena dago, generoan badaudelako izen hori ez daramaten beste batzuk, eta *A. trivirgatus* genero berbereko beste batzuekin taldekatu ohi delako. 

Oihan tropikalean eta basoetan bizi ohi dira, eta gautarrak dira, bere generoko guztiak bezala. BAtez ere beltza da, baina marka zuriak ditu, lerro moduan, aurpegian. 27 eta 48 zentimetro artean neurtzen dute eta isatsa gorputzaren tamaina berberekoa izan ohi da. Helduek kilogramo bateko pisua dute. Begi oso handiak ditu, eta fruta, oskoldun fruituak, hostoak, intsektuak eta ornodun txikiak jan ohi ditu. Batzuetan, hegaztien arrautzak ere jaten ditu. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aotidae

## Kanpo estekak 
* 'Aotus trivirgatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Lagothrix lagothricha

***Lagothrix lagothricha*** Lagothrix generoko animalia da. Primateen barruko Atelinae subfamilia eta Atelidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Atelidae

## Kanpo estekak 
* 'Lagothrix lagotricha'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Allenopithecus nigroviridis

***Allenopithecus nigroviridis*** Allenopithecus generoko animalia da. Primateen barruko Cercopithecinae subfamilia eta Cercopithecidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cercopithecidae

## Kanpo estekak 
* :'Allenopithecus nigroviridis'ri buruzko informazioa Animalia datubasean
Piliocolobus badius

***Piliocolobus badius*** edo **ekialdeko kolobino gorria** Piliocolobus generoko animalia da. Primateen barruko Colobinae subfamilia eta Cercopithecidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cercopithecidae

## Kanpo estekak 
* 'Piliocolobus badius'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ekialdeko gorila

**Ekialdeko gorila** (*Gorilla beringei*) Gorilla generoko animalia da. Primateen barruko Hominidae familian sailkatuta dago. Ordokietakoak baino ile luzeagoa du, beso laburragoak eta hanketako behatz handiak beste behatzetatik hurbilago ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hominidae

## Kanpo estekak 
* 'Gorilla beringei'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Léon Herran

**Léon Herran** (Baiona, 1896 &ndash; 1996) inprimatzaile, kazetari eta kultura eragilea izan zen, batez ere Lapurdiko hiriburuari buruz idatzi zuena.

## Biografia 
Santizpiritun jaio eta bizi izan zen; Léon sei seme-alabaren artean bosgarrena zen. Lanbidez inprimatzailea izan zen eta jaioterriko *Imprimerie de la Presse* izenekoan zuzendaria izan zen. Ikasketez autodidakta izan zen. Baionaren nortasuna eta berezitasunak ikuspuntu gaskoizale, frantseszale eta kontserbadoretik defendatzen dituztenen artean kokatu zuen bere burua.

Iritzi honetatik hurbil dauden hiriko zenbait kultura elkartetan egiteko garrantzitsua izan zuen:
* *Amis du Gascon* elkarteko presidentea.
* *Academia Gascona de Baiona* elkarteko betiko idazkaria.
* *Société des Sciences, Lettres et Arts de Bayonneko* presidenteordea; 50 urtez kidea izan zen.

Baiona euskal eremutik kanpo kokatzearen ikuspegia bazuen ere, euskal mugimenduarekin harremanak izan zituen eta adibidez hirian zalaparta handia sortu zuen *Aintzina* aldizkaria bere inprimategian argitaratu zen.

Baionako XX. mendearen hasierako historiaren eta istorioen narratzaile nagusienetakoa izan da. Arte eta Letretako zaldunen gurutzea eman zioten.

## Lanak 
* *Chroniques Bayonnaises*, *Imprimerie Darracq*, Baiona, 1972. 1980ko bigarren zatia bezala, egunkarietan idatzitako kronikek osatua.
* *Mon Vieux Bayonne*, *Édition-Librairie Limarc*, Baiona, 1980. 1955 eta 1977 artean *Société des Sciences, Lettres et Arts de Bayonnen* emandako konferentzietan oinarrituta. Hasierako autobiografia iturri gisa erabili da.
* *Nouvelles Chroniques Bayonnaises*, *Édition-Librairie Limarc*, Baiona, 1980.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baiona

## Kanpo estekak 
* Léon Herran Auñamendi Eusko Entziklopedian.
* Herranen aipamena Koldo Izagirreren *Gure zinemaren historia petrala* lanean, *Musuka!* kapitulua.
Pongo abelii

**Sumatrar orangutan**a (*Pongo abelii*) *Pongo* generoko espeziea da, Primateen barruko *Hominidae* familian sailkatua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hominidae

## Kanpo estekak 
* 'Pongo abelii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Serge Gainsbourg Nº 2

* **Nº 2** * Serge Gainsbourg musikagile frantziarraren bigarren estudioko diskoa da, 1959an kaleratua.
 
## Abestien zerrenda 
Abesti guztiak Serge Gainsbourg-ek idatzi eta konposatu zituen, aurkakoa adierazten ez bada.

## Kredituak 
* Alain Goraguer - moldaketak, musika-zuzendaritza eta pianoa
* Paul Rovère - kontrabaxua
* Christian Garros - bateria
* Denis Bourgeois - produktorea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Solon

**Solon** (; Atenas, K.a. 640 inguru - Zipre? K.a. 558 inguru) Greziako legegilea eta olerkaria izan zen. Familia aristokratiko pobre batean sortua zen, baina merkataritzaren bidez aberastu zen. K.a. 594an arkonte hautatu zuten, aginpide politikoa eta lurrak bere esku zituen aristokraziaren eta lurrez gabeturiko jabe txikien arteko krisi soziala lehertzear zegoela. Ahalmen bikainez hornitua, gerra zibilaren mehatxuak Greziatik aldenarazi zuen, eta nekazaritza-, lege- eta konstituzio-erreformak ezarri zituen: lurren gaineko hipoteken ezeztatzea, zorrengatiko esklabotasuna legez kontrakotzat jotzea, amnistia politikoa, ondorengotzaren legea, etab. Modu horretara, Solonek Atenasko oinarri konstituzionala ezarri zuen, eta geroko aldaketa demokratikoei irekia zen politika-irizpidea finkatu zuen. Solonen olerkigintza Atenasko lehen literatura-dokumentua da, zatiak besterik gorde ez badira ere. Gogapen moralak, bere garaiko politikaren gaineko iritziak eta bere bizitza publikoaren apologia dira olerki horien gaiak. Antzinateko tradizioan, zazpi jakintsuetariko bat zen.
## Erreferentziak
Beoziako Liga

Tebasen gidaritzapean, Beoziako hiri nagusiak bildu zituen Beoziako Ligak K.a. 550. urte aldera. Bigarren Gerra Medikoaren garaian (K.a. 480), Persiako Ligaren alde borrokatu zen, Platea eta Thespiai hiriak izan ezik, eta gainerako greziarrek deuseztatu zuten garaipenaren ondoan. Espartak antolatu zuen berriro, baina Atenasek berriz ere deuseztatu egin zuen, eta gobernu demokratikoak ezarri zituen Beoziako hirietan (K.a. 457). Espartaren alde atera zen Peloponesoko Gerran, eta aurka Korintokoan (K.a. 395-386); indarrik gabe utzi zuen Lazedoniako Ligak. Epaminondas eta Pelopidas jeneral beoziarrei esker, Tebas eta Beozia berriro ere nagusi geratu ziren gainerako greziarren artean. Atenasen aliatua zenez mazedoniarren aurka, Beoziak arazoak izan zituen Keroneako Guduaren ondoren (K.a. 338).

Ateniarrek ezjakintzat hartzen bazituzten ere, beoziarra izan zen Hesiodo poeta (tradizio epikoaren azken poeta handia), beoziarrak izan ziren Korina eta Pindaro poeta lirikoak, eta orobat Plutarko, *Moralak* lanaren egilea.
## Erreferentziak
Giuliano Amato

**Giuliano Amato** (Turin, 1938ko maiatzaren 13a) Italiar politikaria da. Estatuko idazkariorde izan zen Bettino Craxiren gobernuan, eta Ogasuneko ministro Giovanni Goria eta Ciriaco de Mita lehen ministro kristau-demokraten gobernuetan. 1992an lehen ministro izendatu zuten, haren alderdiko Bettino Craxi aitzindaria baztertuta. Arazo handiak aurkitu zituen, ordea: defizita, gobernu ustelkeria eta krimen antolatua, besteak beste. Bere aurreko Giulio Andreotti kristau-demokrataren gobernu-koalizioa berregin zuen: sozialistak, kristau-demokratak, liberalak eta sozialdemokratak. Ez zuen, ordea, gehiengo sendorik, eta Ezkerreko Alderdi Demokratikoari eskatu zion laguntza. Saiatu zen Amato Italiako problemak konpontzen, baina huts egin zuen. Ordurako, ustelkeria eta eskandaluak tarteko, oso irudi txarra zeukan Italiako politikagintzak. Hauteskunde-erreforma handi bat bultzatu zuen. 1993an dimisioa eman zuen, politika-krisia zela-eta.

## Erreferentziak
Robert B. Laughlin

**Robert Betts Laughlin** (Visalia, Kalifornia, AEB, 1950eko azaroaren 1a) estatubatuar fisikaria da.

## Biografia 
Kaliforniako Berkeley Unibertsitatean ikasi eta 1976tik 1979ra bitartean IBM konpainiarentzat lan egin zuen. 1979an Massachusettseko Teknologia Institutuan irakurri zuen doktore-tesia. 1982az geroztik, Lawrence Livermore laborategiko ikertzailea da.

1983an, urtebete lehenago H.L. Störmer alemaniarrak eta D.C. Tsui estatubatuarrak aurkitutako partikulazko Hall efektu kuantikoaren sorrerari buruzko ikerketak sakondu zituen, eta kuantuen kondentsazioarengatik sortzen dela aurkitu zuen.

Ipar Amerikako zenbait zientzia-akademia eta elkarteko kide da. 1985etik 1989ra bitartean, irakasle laguna izan zen Kaliforniako Stanford Unibertsitatean, eta 1989an fisika-arloko katedra eskuratu zuen unibertsitate berean. Sari garrantzitsuak irabazia da, horien artean, Fisikako Nobel saria, Tsui eta Störmerrekin batera, 1998an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramón Tamames

**Ramón Tamames Gómez** (Madril, Espainia, 1933ko azaroaren 1a -) espainiar ekonomialaria eta politikaria da.

## Biografia 
Ekonomiako katedratikoa izan zen Malagako Unibertsitatean (1968) eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoan (1975. urteaz geroztik). 1976an Espainiako Alderdi Komunista Batzordeko kide izan zen, 1977tik 1979ra bitartean Alderdi Komunistako diputatu, eta 1979tik 1981era Madrilgo alkateorde. 1984ko abenduan Federazio Progresista alderdia sortu zuen, eta 1986an alderdi horretako diputatu hautatu zuten, Izquierda Unida koalizioaren barnean. 1989. urtean Federazio Progresista alderdia utzi, eta Zentro Demokratiko eta Soziala alderdian sartu zen. Espainiako ekonomia eta nazioarteko ekonomia-harremanak landu zituen, bereziki.

Obra nagusiak: *Formación y desarrollo del Mercado Común Europeo* (1964, *Europako Merkatu Batuaren osatzea eta garapena*), *Ecología y desarrollo* (1977, *Ekologia eta garapena*), *Diccionario de enonomía* (1988, *Ekonomiako hiztegia*), *Estructura económica de España* (1990, *Espainiako ekonomia-egitura*).

2023ko martxoan, Vox alderdiak Espainiako Gobernuaren aurkako zentsura-mozioa aurkeztu zuenean, bera izan zen Pedro Sanchezen presidente alternatiboa izan nahi zuena. Haren helburua ez zuen lortu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Junta de Andalucía
Philips

**Koninklijke Philips Electronics N.V.** Herbehereetako produktu elektronikoen multinazionala da, bere sektorean nagusietako bat, 1890ean sortua. Kabornozko harizko lanpara bat egin ondoren, Gérard Philips (1858-1842) ingeniariak eta bere aita Frédéric Philipsek erabaki zuten goritasun-lanparak eta osagai elektronikoak saltzen hastea. 1916rako beren beirategia zuten eta beren gas-fabrika ere bai. Garai horretan Europa, Brasil eta Australian hedatu zen enpresa. Baina zabalkunde handiena 1920ko hamarraldian lortu zuten, irratiari esker.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, zabalkunde handia izan zuen soinuaren eta irudiaren alorrean, merkatu berriak lortu baitzituzten. 1982an Compact Disc-aren teknologian nagusitasuna lortu zuten japoniarren aurretik. Philipsek gaur egun tresna elektronikoen sektorean lan egiten du batez ere, baina baita osasunaren, goi-fidelitatearen eta telekomunikazioaren alorrean ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nomascus hainanus

***Nomascus hainanus*** Nomascus generoko animalia da. Primateen barruko Hylobatidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hylobatidae

## Kanpo estekak 
* 'Nomascus hainanus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Namık Kemal

**Namık Kemal**, Mehmed Kemal jaioa, (Tekirdağ, 1840ko abenduaren 21a - Kios, 1888ko abenduaren 2a) turkiar idazlea izan zen. Turkiako aitoren semeen familia batean jaio zen. Istanbulen Shinasi, Turkiako literatura modernoaren aitzindari nagusia, izan zuen irakasle. Bere ideia liberalengatik ihes egin behar izan zuen Turkiatik Ziya Pasharekin batera, eta Parisen eta Londresen bizi izan zen.

Londresen *Hürriyet* («Askatasuna») aldizkaria sortu zuen Ziya Pasharekin, eta *Turkiar Gazteak* izeneko erakunde iraultzailea sortu zuen. *Vatan* (*Aberria*) dramak arrakasta handia lortu zuen, baina guztiz abertzalea zelako atxilotu zuten, eta Famagustako kartzelara eraman zuten, Ziprera. 1877an askatu zuten, baina berriro sartu zuten kartzelara, eta Kiosen hil zen preso zegoela. Namoukek eragin handia izan zuen munduko mugimendu abertzale guztietan. Haren antzerki-obra nagusia *Silistria* (1873) da. *Intibah* (1876) eleberriarekin genero horretako ikuspegi modernoa sartu zuen Turkian.
## Erreferentziak
Romanonesko kondea

**Álvaro de Figueroa y Torres** (Madril, 1863ko abuztuaren 9a - Madril, 1950eko irailaren 11), **Romanonesko kondea**, espainiar lurjabe agintetsu eta politikaria izan zen. Alfontso XIII.aren erregealdian, hiru aldiz izan zen Espainiako presidentea.

## Bizitza 
Zuzenbide ikasketak egin zituen Madrilen eta Bolonian. 1893. urtean Romanonesko konde izendatu zuten, eta 1911n, berriz, Espainiako handiki.

Politikan hasi zenetik Alderdi Liberalean jardun zuen. 1890. urtean Madrilgo zinegotzi aukeratu zuten eta handik gutxira diputatu. 1894 eta 1898. urteetan Madrilgo alkate izendatu zuten. 1901ean Práxedes Mateo Sagastaren gobernuan parte hartu zuen, eta 1909an José Canalejasek Legebiltzarraren lehendakari izendatu zuen. Canalejas hil ondoren gobernuko presidentea izan zen (1912-1913 eta 1915-1917), eta 1923. urtean senatuko presidente izendatu zuten. I. Mundu Gerran,

Lehen Mundu Gerran Frantziarekin aliantza bat egin nahi izan zuen eta gero Maroko hartzen lagundu, lurralde hartan interes ekonomikoak zituen eta. Gerra horren hasieran, SMMPk bere familiaren meatzaritzako eta instalazioen aktiboak erosi zituen, eta Álvaro Figueroa konpainia frantsesaren administrazio kontseiluan sartu zen. Garaiotan, Álvaro Figueroa bihurtu zen Rothschild Etxearen aliatu estuena Espainian. Primo de Riveraren diktaduran politika baztertu bazuen ere, Aznarrek ministro izendatu zuen 1930ean. Bigarren Errepublikan diputatua izan zen. Haren lan nagusiak *Notas de una vida* (1929-1947) eta *Las responsabilidades del antiguo régimen* (1924) dira.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
Amazonasen arroa

**Amazonasen arroa** Hego Amerikako eskualdea da, Amazonas ibaiak eta haren ibaiadarrek drainatutakoa. Arroaren eremuak 6.915.000 km² ditu, Hego Amerikaren %40 gutxi gorabehera. Arroa honako estatuetan dago: Bolivia, Brasil, Ekuador, Guyana, Kolonbia, Peru, Surinam eta Venezuela. Bertako oihan tropikala munduko handiena da eta 8.235.430 kilometro koadroko eremua hartzen du.

## Amazonas ibaia 
Amazonas osatzen duten ibaien iturburua Andeetako goi-ordokietan dago. Manseriche ordokia 160 metroko altueran dago, Atlantikotik 4.379 kilometrora. Hegoaldeko ibaiadarrak iparraldekoak baino luzeagoak dira. Manaus eta Andeen artean Amazoniak inbutu moduko bat osatzen du, 2.000 kilometroko zabalera duena; Madeira eta Negro ibaiek inguratzen dute zabalera hori. Aldapak ibaiaren bazterrean sarguneak eratzen ditu, meandroak, eta isurkideen arteko ibaixkak. Isurkideen artean 500 metroko mendiak daude.

Manaustik behera Guyana eta Brasilgo goi-ordokiak hasten dira, eta ibaia estutu egiten da. Inguru honetan ibaiaren sakontasuna handitu egiten da: 80 metro inguruko sakonera du, adibidez, Óbidosen. Azken zatian ibaiaren zabalera 350 kilometrokoa da, eta *furos* izeneko adarretan zatitzen da, uharteak eratuz.

## Klima 
Beroa eta hezea da nagusi Amazonas ibaiaren arroan, Andeetan izan ezik. Batez besteko tenperatura 23&nbsp;°C eta 28&nbsp;°C bitartekoa da. Urtaroen artean ez dago tenperatura alderik, egunean zehar gertatzen direnak, aldiz, handiak dira. Euria urtean metro koadroko 2.000-3.000 litrokoa izaten da. Urtaro lehorra luzea izaten da. Guyana mendien artean foehn deitu haizea sortzen da Branco ibaiaren inguruan eta ondorioz sabanak eratzen dira. Udan ipar hemisferioko haizeak Amazoniaren hego-mendebalderaino sartzen dira, montzoiaren gisako haize bero hezea eratuz. Hegoaldeko haize hotzak tenperatura aldaketa handiak eragiten ditu.

## Landaredia 
Sabana ez da agertzen Branco ibaiaren inguruan eta Marajó inguruan besterik. Igapo oihanean, urez estalia baitago, ezin da sartu. Ibaiak handitzen diren lekuetan zuhaitzak altuagoak izaten dira, baina oihana trinkoa izaten da leku horietan; kakao zuhaitzak izaten dira gehienbat bertan. Gainerako lurraldeetan 70 metrora iristen diren arbolak daude, Paráko gaztainondoak adibidez. Hala ere, gaur egun landaredi handia ari da galtzen, arrazoi ekonomikoengatik: nekazaritza ezarri nahia batetik, eta bestetik meatzeak irekitzekoa. Horretarako oihan zati handiak erre egiten dira.
           
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizako Gurasoak

[thumb|350px|*Eliz gurasoak*, XI. mendeko [Kieveko Rusako miniatura batean.]]
**Elizako Gurasoak** edo **Eliz Gurasoak**, Eliza kristauak, bere idazleen artean, tradizio kristauaren emaile fidagarritzat onartu dituen idazleak dira. Eliza Katolikoak hiru betekizun eskatzen ditu idazle bat Gurasotzat hartu ahal izateko: antzinatasuna, santutasuna eta ortodoxia.

Latinoen artean, antzinatasunak San Gregorioren garaia du muga (604. urtean hila); grekoen artean, ordea, San Joan Damaskokoaren garaia (749. urtean hila). Beste bi arrazoiengatik ez dira Elizako Guraso Tertuliano, Klemente Alexandriakoa eta Origenes. Hauek dira Elizaren Guraso aipagarrienak: Anbrosio Milangoa, Atanasio, Agustin, Basilio Zesareakoa, Efren, Gregorio I.a, Gregorio Nazianzokoa, Gregorio Nisakoa, Hilario Poitierskoa, Ireneo, Isidoro Sevillakoa, Joan Casiano, Joan Krisostomo, Joan Damaskokoa, Jeronimo, Zipriano eta Zirilo Alexandriakoa; santuak dira guztiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak