open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qué he sacado con quererte

**"Qué he sacado con quererte"** (euskaraz "Zer atera dut zu maitatzearekin") Violeta Parra abeslari txiletarraren abesti ospetsua da. Abestia *Recordando a Chile (una chilena en París)* (1965) albumean jaso zen. Abestia auen maputxe batean oinarrituta dago.

## Gaia 
Abesti hau maitasun ezaren eta atsekabearen oda bat da, Gilbert Favre suitzarrarekin, Violeta Parrak izandako harreman sentimental ekaiztsu batek sortua. Abestia erritmo sinplea da, maputxe aiene batean inspiratua.

## Hitzak 
Abestiak horrela dio:

¿Qué he sacado con la luna,
¡Ay, ay, ay!
Que los dos miramos juntos?
¡Ay, ay, ay!
¿Qué he sacado con los nombres
¡Ay, ay, ay!
Estampados en el muro?
¡Ay, ay, ay!
Como cambia el calendario,
¡Ay, ay, ay!
Cambia todo en este mundo.
¡Ay, ay, ay!
¡Ay, ay, ay!
¡Ay! ¡Ay!
¿Qué he sacado con el lirio
¡Ay, ay, ay!
Que plantamos en el patio?
¡Ay, ay, ay!
No era uno el que plantaba;
¡Ay, ay, ay!
Eran dos enamorados.
¡Ay, ay, ay!
Hortelano, tu plantío
¡Ay, ay, ay!
Con el tiempo no ha cambiado.
¡Ay, ay, ay!
¡Ay, ay, ay!
¡Ay! ¡Ay!! Ay!
¿Qué he sacado con la sombra
¡Ay, ay, ay!
Del aromo por testigo,
¡Ay, ay, ay!
Y los cuatro pies marcados
¡Ay, ay, ay!
En la orilla del camino?
¡Ay, ay, ay!
¿Qué he sacado con quererte,
¡Ay, ay, ay!
Clavelito florecido?
¡Ay, ay, ay!
¡Ay, ay, ay!
¡Ay! ¡Ay!
Aquí está la misma luna,
¡Ay, ay, ay!
Y en el patio el blanco lirio,
¡Ay, ay, ay!
Los dos nombres en el muro,
¡Ay, ay, ay!
Y tu rastro en el camino.
¡Ay, ay, ay!
Pero tú, palomo ingrato,
¡Ay, ay, ay!
Ya no arrullas en mi nido.
¡Ay, ay, ay!

## Bertsioak 
Abesti hau Latinoamerikan oso ezaguna da, eta, ondorioz, bertsio ugari ezagutu ditu. Hona hemen bertsionatu duten abeslari batzuek: Natalia Lafourcade, Raphael, Guadalupe Plata, Mercedes Sosa, Ángel Parra, Isabel Parra...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jatorrizko abestia You Tuben.
Ruslan Zakharov

**Ruslan Albertovitx Zakharov,** (errusieraz **Руслан Альбертович Захаров,** Gorki, SESB, 1987ko martxoaren 24a) atleta errusiarra da, izotz gainean abiadurako patinajean lehiatzen dena, pista luze eta pista motzeko modalitateetan.

## Nazioarteko lorpenak 
### Pista laburra
### Pista luzea
## Munduko Txapelketako podiumak
### Pista laburra
### Pista luzea
### Sailkapen orokorra
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
*Ruslan Zakharov International Skating Union-en
*Ruslan Zakharov SpeedSkatingBase.eu-n
*Ruslan Zakharov SpeedSkatingNews.info-n
*Ruslan Zakharov SpeedSkatingStats.com-en
*Ruslan Zakharov ShortTrackOnLine.info-n
*Ruslan Zakharov Olympedia-n
Morena Herrera

**Morena Herrera** (El Salvador, 1960) bere herrialdean abortatzeko debekuaren aurka egindako lanagatik aitortutako feminista eta giza eskubideen aldeko aktibista da. *Las Dignas* erakunde feministako kide sortzailea izan zen 1990ean. *Agrupación Ciudadana por la despenalización del Aborto-ko* presidentea da, baita *La Colectiva Feminista para el Desarrollo Local-eko* kide eta sortzailea ere.

## Biografia 
Filosofia Iberoamerikarreko Doktorego Ikasketetan lizentziatua El Salvadorko Unibertsitatean, Genero Harremanetan masterra egin zuen Geronako Unibertsitatean eta Tokiko Garapenean masterra du José Simón Cañas Erdialdeko Amerikako Unibertsitatean. Ikerlaria da, femizidio, hiritartasun, emakumeen parte-hartze politikoa, emakumeen mugimendu sozialak eta abortuaren erabateko kriminalizazioaren ondorioei buruzko lanak burutu ditu.

El Salvadorreko Gerra Zibilean, gerrillari eta askatasunaren defendatzailea izan zen Farabundo Martí Askapen Nazionaleko Frontearen (FMLN) Estatu Batuek lagundutako gobernuaren aurka.  

1990ean *Las Dignas* erakunde politiko feministako kide sortzailea izan zen, 1990eko uztailean El Salvadorreko Bake Akordioen aldiaren atarian sortua, gatazka armatuak zuzenean kaltetutakoek.  Akordioek emakumeen eskubideak babesteko gabezia salatu zuen:*"Akordio horiek hutsune handiak utzi zituzten emakumeen eskubideetan. Beste era batera borrokatu behar nuela ohartu nintzen. Emakumeen eskubideak giza eskubideak dira eta lehentasuna izan behar dute".* Abortuari dagokionez, 1997tik emakumeen egoerak txarrera egin zuen, kasu guztiak legez kontrakoak zirela jo zuen zigor kodeak (aurretik emakumearen bizitza arriskuan zegoenean, edo bortxaketaren biktima zenean, baimenduta egon zen). Herrialdea hertsiki katolikoa denez, abortua onartezintzat jotzen da, baita arazo asko dituzten haurdun dauden nerabeentzat ere. 2009an, *Agrupación Ciudadana por la Despenalización del Aborto Terapéutico Ético y Eugenésico* taldearekin lanean hasi zen, orain zuzentzen duen taldearekin.  2013an, El Salvadorko Auzitegi Gorena "arduragabea" zela adierazi zuen, gaixo terminala zen emakume bati, erditzetik bizirik irauteko aukerarik ez zuenari, abortua ukatu zionean.

## Sariak eta Aitortzak 
* 2015eko urtarrilean, bere lana Amnistia Internazionaleko txosten batean argitaratu zen.
* 2016an, BBCk aitortutako 100 emakumeetako bat izendatu zuten El Salvadorren emakumeen eskubideei egindako ekarpenengatik.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* El Salvadorreko Abortua Despenalizatzeko Herritar Taldea.
* Tokiko Garapenerako Kolektibo Feminista
Maddelin Brizuela

**Maddelin Vanessa Brizuela Arévalo** (San Salvador, 1980ko ekainaren 17a &ndash; La Paz, Bolivia, 2018ko uztailaren 23a) Salvadorreko politikaria izan zen, eta El Salvadorko enbaxadore kargua izan zuen Boliviako Estatu Plurinazionalean.

## Biografia 
Maddelin Brizuela FMLNko kidea izan zen. Herri Indigenen eskubideen, emakumeen, adinekoen, ezinduen eta baztertutako sektoreen aldeko aktibista nabarmena izan zen. Bolivian enbaxadore lana egin zuen 2016tik 2018ko uztailaren 23ra arte. Horrez gain, gobernu delegatua izan zen FILAC-en aurrean, Iberoamerikan eragina duen entitatea. Hil zenean, Evo Morales presidenteak bere ekarpena nabarmendu zuen, hala ere, gatazka diplomatikoa piztu zuen ustezko osasun arreta eskasagatik.

## Sariak eta Aitortzak 
* *Fondo para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas de América Latina y el Caribe-k* (FILAC) bere izena duen beka bat sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Casey Dawson

**Casey Dawson** (Park City, Utah, AEB, 2000ko abuztuaren 2a) abiadura-patinajean lehiatzen den atleta estatubatuarra da.

2022ko Pekingo Olinpiar Jokoetan, parte hartu zuen taldekako jazarpen proban, brontzezko domina lortuz Emery Lehman, Joey Mantiarekin eta Ethan Cepuranekin batera.

## Nazioarteko lorpenak 
## Erreferentziak
Sara Larraín

**Sara María Larraín Ruiz-Tagle** (1952) Txileko politikaria eta ekologista da, 1999ko presidentetzarako hauteskundeetan aurkeztu zena. Euskal jatorrikoa da. 

Gaur egun, Larraín Globalizazioari buruzko Nazioarteko Foroko zuzendaritza batzordean dago. 

## Hezkuntza eta hasierako karrera 
Larraín 1972an Txileko Unibertsitatean antropologia ikasi zuen. Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean ikasketak amaitu zituen, arte plastikoen irakaskuntzan lizentziatu zen. 1978tik 1989ra, Larraín estetikaren alorreko akademikoa izan zen, Txileko Unibertsitate Katolikoetan, Hezkuntza Zientzien Metropolitar Unibertsitatean, irakasten. 1989tik 1993ra, Greenpeaceko Txileko (*Hego Ozeano Barea*) bulegoko zuzendari eta kide sortzailea izan zen, eta RENACE (*Red Nacional de Acción Ecológica*, edo "Ingurumen Ekintzarako Sare Nazionala") bezalako erakundeekin etaglobalizazioaren ikerketarako erakundeekin ere lan egin zuen. 1997tik 2001era Txile Iraunkorraren Programaren zuzendaria izan zen. 

## Presidentetza kanpaina 
Larraínek bere burua aurkeztu zuen Txileko presidente izateko hautagai independente gisa 1999ko presidentetzarako hauteskundeetan. Hainbat ekologistek lagunduta, hautagaitza aurkezteko beharrezkoak diren sinaduren %0,5 inguru jasotzea lortu zuen. Hauteskundeetan, 31.319 boto jaso zituen, hau da, botoen %0,44, bosgarren postuan geratuz. Garaitu zuen hautagai bakarra Arturo Frei senatari ohia izan zen.  Lehen bozketan gehiengorik ez izan zenean, bigarren itzuliko hauteskundeak egin ziren Ricardo Lagos-en (PPD/CPD) eta Joaquín Lavín-en (UDI/APC) artean. Larraínek, Gladys Marín-ekin (PCC) eta Tomás Hirsch-rekin (PH) batera, Ricardo Lagos *Concertación* koalizioko hautagaiari babesa eman zioten. Lagosek Lavín, hautagai kontserbadorea garaitu zuen. 

## Ingurumen-aktibismoa 
Larraínek bere ingurumen-aktibismoarekin jarraitu du hainbat erakunderekin, batez ere Txile Iraunkorraren Programarekin lan egiten du, zuzendari gisa aritzen dena. 2001az geroztik Ingurumen Batzorde Nazionaleko (*Comisión Nacional del Medio Ambiente*, CONAMA) Kontsulta Kontseiluko kidea da. Pascua Lama,    Aisén eskualdeko presak  eta Txileko energia krisiari aurre egiteko bere herrialdean energia nuklearra ezartzea bezalako proiektuen aurkari sendoa ere izan da. Horrek *Concertación*ko gobernuetatik urruntzea eragin du, lehenago hurbildu arren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txile Iraunkorraren Programa
Arauco tiene una pena

**"Arauco tiene una pena"** (euskaraz "Araucok pena bat du"), baita ere «Levántate, Huenchullán» ("Altxa, Huenchullán"), Violeta Parra abeslari txiletarraren borroka abesti ospetsua da. Abestia *El folklore de Chile según Violeta Parra* (Argentinan, 1962an) eta artista hil ondoren plazaratutako *Canciones reencontradas en París* (1971) albumetan agertu zen. Abeslariaren abesti garrantzitsuenetariko bat da.

## Gaia 
"Arauco tiene una pena" abestiaren hitzek salaketa bat azalerazten dute, maputxe herriak pairatzen duen jazarpenarena, alegia, haien gizartearen egoera mingarria. "Arauco" Maputxe herriak bizi ziren Txileko eskualdeari emandako izen espainiarra zen.

## Hitzak 
Bertsio artean aldaketa txiki batzuk daude. Hau da ezagunena:

Arauco tiene una pena, que no la puedo callar
Son injusticias de siglos, que todos ven aplicar
Nadie le pone remedio pudiéndolo remediar
Levántate, Huenchullán

Un día llega de lejos Huescufe conquistador
Buscando montañas de oro que el indio nunca buscó
Al indio le basta el oro que le relumbra del sol
Levántate, Curimón 

Entonces corre la sangre, no sabe el indio qué hacer 
Le van a quitar su tierra, la tiene que defender
Arauco está desolado y el ajuerino de pie
Levántate, Manquilef

¿A dónde se fue Lautaro, perdido en el cielo azul?
Y el alma de Galvarino se la llevó el viento Sur
Por eso pasan llorando los cueros de su cultrún
Levántate pues, Calfull 

Del año mil cuatrocientos que el indio afligido está
A la sombra de su ruca lo pueden ver lloriquear
Totora de cinco siglos, nunca se habrá de secar
Levántate, Quilapán

Ya rugen las elecciones, se escuchan por no dejar
Pero el quejido del indio, nunca se habrá de escuchar
Por más que truene en la tumba la voz de Caupolicán
Levántate, Curiñan 

Desde ese tiempo han pasado las lunas en cantidad
Ya no son los españoles los que les hacen llorar
Hoy son los proprios chilenos los que les quitan su pan
Levántate, Pailahuán 

Ya no florece el mañio, ya no da fruto el piñón
Se va a secar la araucaria, ya no perfuma el cedrón
Porque al Mapuche le clavan el centro del corazón
Levántate, Curimón 

## Bertsioak 
Abesti hau Latinoamerikako ezagunetariko bat da eta, ondorioz, bertsio ugari ezagutu ditu. Hona hemen bertsionatu duten abeslari batzuek: Jorge González, Silvio Rodríguez Inti Illimani taldearekin, eta Los Jaivas. Maputxe herriarentzako benetako borroka ereserkia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jatorrizko abestia You Tuben.
Nikolai Gumiliov

**Nikolai Stepanovitx Gumiliov** (; Kronstadt, 1886ko apirilaren 15aGreg./apirilaren 3aJul. - Kovalevski basoa, Petrogradetik gertu, 1921eko abuztuaren 26a) errusiar olerkari, literatur kritikari, bidaialari eta ofizial militarra izan zen.

1902an lehen poema publikoa, *Hiritik basora ihes egin nuen* izenekoa (*Я в лес бежал из городов*) eta 1905ean lehen olerki liburua, *Konkistatzaileen bidea*. 1907tik Europan zehar bidaiatu zuen, batez ere Frantzian eta Italian, eta Errusian itzuli zen *Apollon* egunkari artistikoa argitaratzera. 1910ean Anna Akhmatovarekin ezkondu zen eta 1912an haien seme Lev jaio zen.

Afrikarekin liluratuta, hainbat aldiz bidaiatu zuen kontinentera, eta Etiopian esploratu eta ehizatu zuen.

1910ean Viatxeslav Ivanov poeta sinbolistaren eragina jaso zuen. Hala ere, sinbolismoaren mistizismoarekin pozik ez zegoenez, Sergei Gorodetskirekin *Olerkarien gremioa* sortu zuen. Mugimenduak akmeismo deitu zuen. Modeloak Théophile Gautier eta Frantziako Parnasse izan ziren. Osip Mandelstam, Georgi Ivanov eta Vladimir Nabokov mugimendu honetakoak izan ziren.

Gogo biziz parte hartu zuen Lehen Mundu Gerran, eta bi aldiz kondekoratu zuten. Bitartean, bere olerkiak argitaratzen jarraitu zuen.

1920an Errusia Osoko Idazleen Batasunaren sortzaileetako bat izan zen. Jendaurrean erakutsi zituen bere ideia antikomunistak eta jendaurrean aitaren egiten zuen. Txekako kideek atxilotu zuten eta 1921eko abuztuan exekutatu zuten.

## Kanpo estekak
Quihi

**Quihi** AEBetako Texas estatuko Medina konderriko herri bat da. 

## Kokapena 
Hondo iparraldean 14 kilometrotara dago, *Farm to Market Road 2676* eta *Quihi Creek* errepideen arteko bidegurutzean. San Antoniotik mendebaldera 30 kmtara dago. 

## Historia 
Karbono-14 bidezko datazioa erabiliz, Quihi eremuan duela milaka urte asentamendu indigenak izan zirela baieztatu da. Biztanle hauek Quihi aintziraren inguruko ehiza ugaria ustiatu zuten. Quihi izeneko aintziraren ondoan.  1846an heldu ziren lehen kolonoak Alsaziakoak izan ziren.

Iritsi eta astebetera, indigenek bi familia hil zituzten. Kolonoak asentamendua gotortzen saiatu ziren, baina 1870eko hamarkadara arte erasoak eten gabeak izan ziren.

1852ean eliza luteranoa sortu zen,  eta 1856ean eskola pribatu bat ireki zen.

## Posta bulegoa 
1854an Quihin posta bulegoa ezarri zenean, lehen zuzendaria Louis Boehle izan zen. Bulego hau 1872an kendu zen, posta zerbitzua New Fountain herrira bideratuz. 

## 20. eta 21. mendeak 
1890ean *Quihi Schützen Verein* tiratzaileen kluba sortu zen, gaur egunean *Quihi Gun Club* izena daramana, AEBetako zaharrena 

1907an eskola berria eraiki zen, baina 1930eko hamarkadan itxi ostean udal bilgune bihurtu zen.

1940ko hamarkadan, Quihik bi denda, eliza bat eta 20 bat biztanle zituen.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Ingurumen-mugimendua

[thumb| Airearen kutsadura-mailak gora egin zuen [Industria Iraultza|Industria Iraultzaren garaian, eta, horren ondorioz, lehen ingurumen-lege modernoak onartu ziren XIX. mendearen erdialdean.]]
**Ingurumen-mugimendua** (batzuetan **mugimendu ekologista** deitzen zaio), kontserbazioa eta politika berdea ere barne, ingurumen-arazoak jorratzeko mugimendu filosofiko, sozial eta politiko anitza da. Ekologistek baliabideen kudeaketa justu eta iraunkorra eta ingurumena zaintzea defendatzen dute, politika publikoetan eta norbanakoen jokabideen aldaketaren bidez. Gizateria ekosistemetako partaide (ez etsaia) gisa aitortzean, mugimendua ekologian, osasunean eta giza eskubideetan oinarritzen da.

Mugimendu ekologista nazioarteko mugimendua da, hainbat erakundek ordezkatuta, enpresetatik hasi eta herrietaraino, eta aldatu egiten da herrialde batetik bestera. Kide ugari, sinesmen anitzak eta sendoak direla eta, tarteka izaera espekulatiboa dela eta, mugimendu ekologista ez du beti bat egiten bere helburuetan. Mugimenduak ikuspegi zehatzagoa duten beste mugimendu batzuk ere biltzen ditu, hala nola, mugimendu klimatikoa. Bere zabalenean, mugimenduak herritar pribatuak, profesionalak, erlijiozaleak, politikariak, zientzialariak, irabazi asmorik gabeko erakundeak eta defendatzaile indibidualak hartzen ditu barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asier Osinalde

**Asier Osinalde Vidal** (Donostia, 1975) idazle eta irakasle gipuzkoarra da. 

## Biografia 
Ingeniaritza tekniko ikasketak egin zituen eta ondoren irakasle aritu izan da. Azken urteotan Donostiako IRALEn dihardu lanean. 2012ko irailaren eta 2014ko otsailaren artean ipuinak idatzi zituen eta lehiaketatan sarituak izan ziren. 2017an ipuin horien bilduma argitaratu zuen, *Baina ez lukete han egon behar* izenburupean.

## Lanak 
* *Baina ez lukete han egon behar* (2017, Erein)

## Sariak 
* Xiriako Andonegi ipuin lehiaketa; 1. saria "Bederatzi pauso" ipuinarengatik
* Julene Azpeitia ipuin lehiaketa; 2. saria "Two typical irish gays in a tavern" ipuinarengatik
* Bordari Literatur lehiaketa; 2. saria "Lehenengo bezeroa" ipuinarengatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Myriam Palacios

**Myriam Isabel Palacios Piña** (Victoria, Txile, 1936ko abenduaren 18a &ndash; Santiago, 2013ko martxoaren 18a) antzerkian, zineman eta telebistan lan egin zuen aktore eta komediante txiletarra izan zen. Bi APES sari irabazi ditu antzerkian egindako emanaldiengatik.

## Biografia 
Héctor Palacios eta Isabel Piñaren alaba, Araukaniako Victoria komunan jaio zen. Bere antzezle prestakuntza Concepción Unibertsitate Antzokian eta Txileko Unibertsitateko Antzerki Eskolan (1960) egin zuen. Raúl Osoriok zuzendutako "Tres Marías y una rosa" obran parte hartu zuen. Arrakasta handia izan eta Latinoamerikako eta Europako hainbat hiritan aurkeztu zen.

Telenobela askotan parte hartu zuen, eta komediante gisa aritu zen *De chincol a jote* eta *Jappening con Ja* programetan. 1988an hasi zen zineman, Gonzalo Justinianoren *Sussi* filmean "Laura" paperean. Besteak beste, *Caluga o menta* (1990), *Amnesia* (1994), *El chacotero sentimental* (1999) eta *Coronación* (2000) lanetan ere aritu zen —Arte Nazionalen Altazor Sarirako izendapena jaso zuen—.

Azken urteetan Alzheimer gaitza izan zuen eta sei urtez atseden-etxean bizi izan zen. 2013ko martxoaren 18an hil zen, 76 urte zituela.

## Sariak 
* Antzerki Aktoreen Sindikatuak (SIDARTE) "Zinemako Aktore Onenaren" (2000) saria eman zion, eta bi APES sari, *Chiloé cielos cubiertos* eta *La pérgola de las flores* obretan egindako emanaldiagatik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
#### Telesailak eta serieak 
#### Beste programa batzuk 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://www.imdb.com/name/nm0657270/ Myriam Palacios en Internet Movie Database (en inglés).
Catherine Fahringer

**Catherine Fahringer** (**Compton** ezkondu aurretiko abizena) (Utah, Estatu Batuak, 1922ko irailaren 12a – San Antonio, 2008ko abenduaren 12a) ekintzaile soziala eta idazle estatubatuarra izan zen, eta bere jatorrizko herrialdean Estatua eta Eliza bereiztearen alde militatu zuen.

## Lehen urteak 
Catherine Compton 1922an jaio zen, Bigarren Mundu Gerran hil zen militar baten alaba. 1940ko hamarkadaren hasieran ezkondu zen Fred Fahringer-ekin, militarra hura ere; bikoteak seme bat eta alaba bat izan zituen. Alaba gaztetan zendu zen. Bikotea Estatu Batuetako hainbat lekutan bizi izan zen, baita Japonian eta Frantzian ere, azkenean San Antonion (Texas) kokatu zen. 

## Aktibismo soziala 
Catherine Freethought 1988an, Forum-aren (Pentsamendu librea) sortzaileetako bat izan zen, San Antonio, Texaseko Freedom From Religion Foundation (FFRF), Don DeNatale eta Jeffrey Levanekin batera. Geroago FFRFko idazkari lanetan aritu zen. Bere esaldietako bat:*1.500 urte aurreratuago egongo ginateke, Elizak zientzia baztertu ez balu eta bururik argienak sutan erre ez balitu*Texasen egin zituen kanpainen artean, 1991n San Antonioko alkatearen *otoitz gosari nazionalaren* aurkako protesta bat eta 1994an  *Arrazoiaren aldeko mitin* bat izan ziren. Era berean, hiriko argiteria publikoko gailuetan ikur erlijiosoak zituzten seinaleak, eskola publikoetan eta unibertsitateetan derrigorrezko otoitza jasotzen zuten seinaleak kentzea bultzatzen aritu zen, eta erakunde erlijiosoetatik hauteskunde-kabina politikoak kentzearen alde borrokatu zen. Abortua eta armen kontrola bezalako gaiekin lotutako proiektuetan ere jardun zuen.

## Heriotza 
Fahringer pankreako minbiziaren ondorioz hil zen 2008ko abenduan, 86 urte zituela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Obituary MySanAntonio.com webgunean
Karoshi

thumb|Karoshiaren ondoriozko heriotzen mapa.
**Karoshi** (過労死, Karōshi), "gehiegizko lanagatik heriotza" gisa itzul daitekeena, japonierazko termino bat da, lanpostuan gertatzen den bat-bateko heriotza izendatzeko. Karoshi heriotzaren arrazoi nagusia bihotzekoak jotzea edo istripu zerebrobaskularra izaten da, estresaren edo gosearen ondorioz. Estres psikologikoak ere eragin dezake karoshia, langileak duen presioaren ondorioz bere buruaz beste egiten duenean. Gehiegizko lanaren ondorioz bere buruaz beste egiten duten pertsonei karōjisatsu (過労自殺) esaten zaie. Asian zehar oso hedatuta dagoen fenomenoa da, eta ez da bereziki hedatua Japonian. MOEren arabera, 2016an 745.194 pertsona hil ziren mundu osoan gehiegizko lan-jardueren ondorioz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adriane Lopes

**Adriane Lopes** (Grandes Rios, 1976ko ekainaren 29a) 2022ko apirilaren 2tik gaur egun Campo Grandeko alkatea den abokatu brasildar bat da  .

## Biografia 
Lopes 1976ko ekainaren 29an jaio zen, Gisleni Garcia Barbosa eta Antônio Ferreira Barbosaren alaba  .

Bere aitaren izozki fabrikan egiten zuen lan. Horrez gain, lau urtez lan egin zuen Brasilgo Penitentziario Sistemaren Administraziorako Estatu Agentzian (Agepen)  .

Abokatua da, Zuzenbidean eta Teologian lizentziatua eta administrazio publikoan eta hirigintzan graduondokoa da.

Brasilgo Coaching Institutuaren (IBC    ) Coach eta Leader Coach da.

Lídio Lopes brasildar politikariarekin ezkonduta dago eta 2 seme-alaba dituzte. : Bruno eta Matheus Lopes.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Occident

***Occident*** () Frantziako ultraeskuin mugimendu bortitza izan zen, maiz neofaxista gisa deskribatua. Haren kide batzuk geroago eskuineko alderdi batzuetako politikari gailenak izan ziren, baita ministroak ere. Iturriak gorabehera, mugimenduak ez zituen inoiz gainditu 550 kide, baina badira 1.500 izan zirela diotenak ere.

## Sorrera eta jarduerak 
Pierre Sidosek (*Jeune Nation*en sortzailea) sortu zuen 1964an, eta unibertsitateko ikasleak ziren gehienak. Mugimendua oso antikomunista zen, baina Charles de Gaulle presidentearen administrazioa ere salatzen zuen, beste talde kontestatario batzuen ildotik.

1968ko maiatzeko talka bortitzetan, *Occident* talde bortitz eta ilegaltzat hartu eta administrazioak desegin zuen. Orduan, kide asko *Groupe union défense* ideologikoki antzekoa zen talean elkartu ziren.

## Kide ohi ezagun batzuk 
* William Abitbol (politikari frantsesa).
* Dominique Chaboche (gero Fronte Nazionaleko kidea).
* Patrick Devedjian, (politikari frantsesa).
* Claude Goasguen, (politikari frantsesa).
* Jean-Jacques Guillet (politikari frantsesa).
* Gérard Longuet (ministro ohia, François Léotardetik gertu).
* Alain Madelin (politikari frantsesa).
* Hervé Novelli (politikari frantsesa).
* Gerald Pencionelli (*Minute* astekari politikariaren zuzendaria).
* Ronald Perdomo.
* Guillaume Raoult (estatu-idazkari ohia).
* Alain Robert
* Michel de Rostolan (gero Fronte Nazionaleko kidea).
* Xavier Raufer (kriminologoa).

## Leloak 
Bere esloganen artean, hauek nabarmentzen dira:

* *Mort aux Bolches*! (Heriotza boltxebikeei)
* *Gauchistes, ne vous cassez pas la tête, Occident le fera pour vous.* (Ezkertiarrak, ez hautsi burua, *Mendebaldeak* zuengatik egingo du.)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaizka Martínez

**Gaizka Martínez Navarro** (Getxo, Bizkaia, 1996ko urriaren 27a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Erdiko atzelari moduan jokatzen du. Athletic, Arenas eta Levanteren harrobietan hezia. Sestao Riverrekin bere bigarren aroan 1.federaziorako igoera lortu zuen 2023an. Hong Kongen sei hilabetez jokatu ondoren, Sestao Riverrera bueltatu zen, non urte  gehienak jokatu izan ditu. Maila galdu ostean, ezkerraldeko taldea utzi eta AD Méridara joan zen Lehen Federazioan jokatzen jarraitzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Alain Robert

**Alain Robert** hauetako bat izan daiteke:
* Alain Robert (eskalatzailea), eskalatzaile frantsesa.
* Alain Robert (politikaria), eskuin muturreko politikari frantsesa.
Tadeusz Różewicz

**Tadeusz Różewicz** (Radomsko, 1921eko urriaren 9a - Wrocław, 2014ko apirilaren 24a) poloniar olerkari, antzerkigile eta itzultzailea izan zen.

Jagellondar Unibertsitatean ikasi zuen eta Bigarren Mundu Gerran Barne Armada klandestinoko kide izan zen. Gerraren ondoren Wrocławn bizi izan zen.

1944 eta 1960 artean hamabost olerki liburu argitaratu zituen eta 1960an antzerkigile bezala debutatu zuen. Idazle Poloniarren Batasuneko kide izan zen.

## Lanak 
* 1947: *Niepokój* ("Antsietatea")
* 1948: *Czerwona rękawiczka* ("Eskularru gorria")
* 1955: *Opadly liscie z drzew* ("Hostoak zuhaitzetatik erori dira")
* 1960: *Rozmowa z księciem* ("Printze batekin elkarrizketa")
* 1961: *Głos Anonima* ("Ahots anonimoa")
* 1962: *Nic w płaszczu Prospera* ("Jantzirik ez Prospero berokian")
* 1964: *Twarz* ("Aurpegia")
* 1968: *Twarz trzecia* ("Hirugarren aurpegia")
* 1968: *Kartoteka* ("Karten aurkibidea")
* 1969: *Stara kobieta wysiaduje* ("Andre zaharra zain eseri da")
* 1972: *Na czworakach* ("Lau guztietan")
* 1975: *Białe małżeństwo* ("Ezkontza zuria")
* 1979: *Próba rekonstrukcji* ("Berreraikitzeko ahalegina")
* 1982: *Pułapka* ("Tranpa"), Warszawa: Czytelnik
* 1991: *Płaskorzeźba* ("Behe-erliebe"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 1992: *Nasz starszy brat* ("Gure anaia nagusia")
* 1996: *Zawsze fragment. Recycling* ("Beti zati bat: birziklatzen"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 1999: *Matka odchodzi* ("Ama badoa"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 2001: *Nożyk profesora* ("Irakaslearen aiztoa"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 2002: *Szara strefa* ("Zona grisa"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 2004: *Wyjście* ("Irteera"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 2007: *Nauka chodzenia*, Wrocław: Biuro Literackie
* 2008: *Kup kota w worku*, Wrocław: Biuro Literackie

## Kanpo estekak
Ojos azules

**"Ojos azules"** (euskaraz "Begi urdinak"), jatorriz "Ojos bonitos" (Begi politak) izenez ezagutzen dena, Cuzcoko Peruko huayno tradizionala da. 1947an, Gilberto Rojas Enriquez konpositore boliviarrak letra apur bat aldatu zuen eta abestia "Ojos azules" bezala erregistratu zuen. Manuel Casazola Huancco konpositore peruarrari ere oker egotzi zion egiletzat. Interpretazioan kena izeneko txirulak protagonismo handia du.

## Hitzak 
Horrela dio:

Ojos azules no llores,
no llores ni te enamores.
Llorarás cuando me vaya,
cuando remedio ya no haya.

Tú me juraste quererme,
quererme toda la vida.
No pasaron dos, tres días,
tú te alejas y me dejas.

En una copa de vino
quisiera tomar veneno,
veneno para matarme,
veneno para olvidarte.

## Bertsioak 
Abestiak ezaguna izaten jarraitzen du Bolivia, Peru, Txile eta Argentinako Andear musika taldeen errepertorioan. Violeta Parra abeslariak *Violeta Parra en vivo en Ginebra* (1965ean zuzenean grabatuta) albumean jaso zen. Mercedes Sosaren bertsioa ere ezaguna da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Los Uros del Titicaca taldearen bertsioa.
* Jatorrizko abestia You Tuben.
European Association for Artificial Intelligence

European Association for Artificial Intelligence (**Adimen Artifizialerako Europako Elkartea**, **EurAI**) (lehen **European Co-ordinating Committee for Artificial Intelligence** (**ECCAI**)) **adimen** artifizialaren Europako komunitatea biltzen duen organoa da. Adimen artifizialaren azterketa, ikerketa eta aplikazioa sustatzea da EurAIren helburua. 1982an sortu zen.

Wolfgang Bibel izan zen EurAIren lehendakari sortzailea.

## Jarduerak 
Bi urterik behin, EurAIk, bere kide den elkarteetako batekin batera, Adimen Artifizialaren Europako Konferentzia (ECAI) egiten du. Konferentzia hori arlo horretako  Europako konferentzia nagusia bihurtu da.

## Kideen lanaren aitortza 
Elkartearen arabera, **EurAI** Fellows programa sortu zen, "Europan adimen artifizialaren (AI) arloan ekarpen esanguratsuak eta iraunkorrak egin dituzten pertsonak aintzatesteko". 1999az geroztik funtzionatzen du.

## Doktore-tesi saria 
EurAIk babesten duen **Adimen Artifizialeko tesien Saria** 1998az geroztik eman da

Mikel Artetxe Zarauztarrak jaso zuen tesi onenarentzako saria  2021ean "*Itzulpen automatiko gainbegiratu gabea***  /** Unsupervised Machine Translation" izenburuko bere tesiarengatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* EurAIren webgunea
* EuAIko kide diren sozietateak
Lenina Amapola García

**Lenina Amapola García** (Guatemala, ) idazle, poeta eta ikasle mugimenduko lider feminista ezaguna. "Oliverio Castañeda De León" Guatemalako San Carlos Unibertsitateko Ikasleen Elkarteko (AEU) lehen emakumezko idazkari nagusia izan zen,  2017tik 2019ra bitartean.

## Biografia 
Gaztetan hasi zen idazteko interesa eta zortzi urterekin lehenengo fabulak argitaratu zituen. Ondoren, Literatas que dan lata edo *Poesía de la Memoria* bezalako antologiatan argitaratu zituen. Lehen Hezkuntzako irakasle gisa graduatu zen Erdiko Etxean. Geroago, literatura eta hezkuntzarekiko interesak eraman zuen 2011n Guatemalako San Carlos Unibertsitateko Erdi Mailako Irakasleen Prestakuntza Eskolan (Efpem) Espainiako Hizkuntza eta Literatura Irakaskuntzako Lizentziatura ikastera.

Beste ikasle batzuekin elkartu zen 2015eko manifestazioetan Jimmy Morales presidentearen eta presidenteordearen dimisioa eskatzeko. Garai hartan, La Terminaleko merkatuaren inguruko haurrei hezkuntza eskaintzen zien [Nerabe-Mutiko eta Neska Lanerako Hezkuntza Programaren](https://ciprodeni.org/socias/socia-1-4/#:~:text=Programa%20Educativo%20del%20Ni%C3%B1o%2C%20Ni%C3%B1a%20y%20Adolescente%20Trabajador%20(PENNAT),-Guatemala%20julio%2012&text=Somos%20una%20organizaci%C3%B3n%20de%20educaci%C3%B3n,ni%C3%B1os%2C%20ni%C3%B1as%20y%20adolescentes%20trabajadores.) zuzendaria izan zen García.

### AEU, Oliverio Castañeda De León elkarteko Lehendakari 
AEUko Idazkari Nagusia hautatu zuten 2017tik 2019ra bitarteko legegintzaldirako. Bitartean, 2030. urterako Garapen Iraunkorreko Agendari lotutako NBEko jardueretan parte hartu zuen. Gartziak AEUko zuzendaritzan izan zuen helburu nagusia, adierazpen askatasuna eta herrialdeko politikan parte hartzeko beldurra galtzea izan zen. Berak, unibertsitateko karrera ezberdinetako hamalau ikaslerekin batera, bere ordezkaritza garaian zerbitzarien lidergoaren ikuspegian oinarritu zen. 2021eko urriaren 20an Carlos Yax Medrano hautetsiaren esku utzi zuen bere kargua. 

## Argitalpenak 
### Liburuak 
* *Despertar en primavera* (Sión, 2018)

### Iritzi Artikuluak 
* *Hacer política es una actitud de vida* (Quorum, 2022)
* *Que salga la pestilencia* (Quorum, 2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
30x30

**30x30** mundu mailako ekimena da, gobernuek Lurraren eta Ozeanoen azaleraren %30 2030erako eremu babestutzat izenda dezaten. Helburua 2019ko artikulu batek proposatu zuen *Science*-n "*A Global Deal for Nature*", eta klima-aldaketa arintzeko natura kontserbatzeko ahaleginak handitu beharra nabarmendu zen. Anbizio Handiko Koalizioak 2020rako abian jarria, 50 naziok baino gehiagok onartu zuten ekimena 2021eko urtarrilean, eta urte bereko urrian 70 nazio baino gehiagotara zabaldu zen. 30x30 Dibertsitate Biologikoari Buruzko Hitzarmenaren COP15. bileran sustatu zen. Horrek G7 eta Europar Batasuna barne hartzen ditu.

Indigena eskubideen inguruko eztabaida piztu du ekimenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blogsoviet

thumb|«Botere guztia blogsovietentzat» lema ofiziala jasotzen duen ekimenaren lehen irudia.
**Blogsoviet**, Euskal Herriko ikaskuntza komunitate digitala da, blogak, sare sozial banatuak eta Interneteko bestelako tresna libreak autonomiaz eta kolektiboan sortu, kudeatu eta elikatzeko asmoa duena. 

Lehen garai batean komunitatean parte hartzen zuten kideen blogak sustatzeko jardun bazuen ere, bigarren fase batean sare sozial banatuetan jarduteko saiakera egin zuen taldeak, status.blogsoviet.com izeneko StatusNet instantzia sortuz. Azken urteetan ekintza maila diskretuan jarduten du komunitate digital bezala.

## Izaera 
"Botere guztia blogsovietentzat" da komunitate digitalaren leloa, eta moldatutako sobietar estetikan oinarritutako iruditegi propioa garatu dute ekintzen ibilbidean. Kudeaketa kolektiboan oinarritzen da sare banatuetan oinarritutako komunitatea, jardun administratiborako "idazkari Nagusi" bat izendatzen badute ere.

## Historia 
thumb|Lehen blogsovietera elkartu ziren kideen argazki ofiziala
Blogsoviet ekimenaren lehen topaketa Andoainen egin zen 2010eko apirilaren 24ean, Asier Mirónek kudeatutako Itzalagunean. Bakalhau irlari buruz hitz egin zen bertan, eta parte hartzaileek sare banatuen antolaketa praktikara eramateko abiapuntu bezala identifikatu zuten ekimena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angelina Aspuac

eskuinera|thumb|260px|Maia gazteak jantzi tradizionaletan, Guatemala. Angelina Aspuac emakume kaktxikela, jantzi maien babesaren aldeko ekimenak koordinatzen ditu.
**Angelina Aspuac Con** ( Sacatepequez, Guatemala, 1977)  emakume kaktxikela, AFEDES elkarteko kide ezaguna da eta zuzendaria 2000 - 2006 epealdian. Egun, jantzi maien babesaren aldeko ekimenak koordinatzen ditu.

## Biografia 
Emakume kaktxikela, Santiago Sacatepequezen du jatorria eta zuzenbide ikaslea da.

1998an AFEDESen sartu zenetik kargu esanguratsuak izan ditu, 2000. urtetik 2006ra AFEDES elkarteko zuzendaria izan zen. Ondoren, 2002tik 2006ra Emakume Elkarteen Ordezkaria Garapenerako Kontseiluen Sisteman (SISCODE); 2007an, Guatemalako lehendakari ordearen aholkularia izan zen Herri Indigenen gaineko gaietan; 2008tik 2012ra arteko aIdian Emakumearen Idazkaritza Presidentzialaren (SEPREM) Idazkari Ordea; eta egun jantzi maien babesaren aldeko ekimenak koordinatzen ditu AFEDES elkatean.

2014an, *Movimiento Nacional de Tejedoras-ekin* batera, Lege Promosamena aurkeztu zuen jantzi maien babeserako Guatemalako Kongresuan jostunen soldata hobetze aldera, emakume indigenen pobrezia maila larria dela eta, proposamenak ez zuen aurrera egin.Bere hitzetan, 2005ean ikasi zuen josten, orduan zabaldu baitzuten eskola elkartean:*"Beno, zoritxarrez, herri askok ehunak egiteko gaitasun hori galdu dute, eta Santiago da horietako bat. Nik ez nuen ehuntzen ikasi 2005ean AFEDESen jantzien betebeharrari buruz hausnartu arte, esan genuen: “Ze lotsa, hemen, Santiagon, guk geuk ere ez ditugu egiten gure ipilak eta!"*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Angelina Aspuac (Ficwallmapu, 2018)
Amina Wadud

**Amina Wadud** (Bethesda, AEB, 1952ko irailaren 25a) teologo musulman estatubatuarra da. Virginiako Commonwealth Unibertsitateko ikasketa islamikoetako irakasle emeritua da, eta Starr King School for the Ministry-ko ikertzaile bisitaria ere bada. Wadudek luze eta zabal idatzi du emakumeak islamean duen eginkizunaz.

Metodista gisa jaio eta hazi zen Wadud, eta 1972an islamera bihurtu zen Pennsylvaniako Unibertsitatean ikasten ari zela. Arabiar eta islamiar ikasketak ikasten jarraitu zuen, lehenik Estatu Batuetan eta gero Egipton. 

## Bizitza pertsonala 
Amina Wadudek bost seme-alaba eta hiru biloba ditu eta Oakland-en (Kalifornia) bizi da. Ez-bitarra da.

## Bibliografia 
### Liburuak 
* ''Qur'an and woman: rereading the sacred text from a woman's perspective* (1999), «Korana eta emakumea: testu sakratua emakumearen ikuspegitik irakurtzen» 
* *Inside the gender Jihad: women's reform in Islam'' (2006), «Generoaren Jihadaren barruan: emakumeen erreforma islamean»

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bud Abbott

**William Alexander "Bud" Abbott** (Asbury Park, New Jersey, 1897ko urriaren 2a - Woodland Hills, Kalifornia, 1974ko apirilaren 24a) estatubatuar aktore eta ekoizlea izan zen.

Hainbat filmetan parte hartu zuen Lou Costellorekin batera, Abbott eta Costello bikotea eratuz. Abbottek gizon zentzudunaren rola jokatu zuen bikotearen barruan.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Eudoxia Píriz

**Eudoxía Píriz Diego** (Navasfrías, Salamanca, 1893 &ndash; Granada, 1980) Granadako Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean matrikulatu zen lehen emakumea izan zen. Pedro Píriz Alejo Lehen Hezkuntzako maisuaren eta Mercedes Diego Viñasen alabak 1912an ekin zion medikuntzako ikasteari, 1920an amaitu eta 1923an alta eman zuen Granadako Medikuen Eskolan. Obstetrizian eta ginekologian espezializatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Larraín

**Carlos Larraín** Berrikuntza Nazionaleko (Renovación Nacional) presidentea izan zen. 

## Biografia 
Carlos Larraín Peñak zuzenbideko lizentziatura Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean 1967an, eta Université catholique de Louvain-eko masterra 1968an lortu zituen.

1994an, Larrain y Asociados Ltda. abokatu-bulegoa sortu zuen.  1996an, Las Condesen zinegotzi hautatu zuten, eta 2000, 2004 eta 2008an berriro hautatu zuten  . Gaur egun, Berrikuntza Nazionaleko presidentea da.  Ez zen berehalako odol-azterketa egin, beraz, ez zen odoleko alkohol-maila ezarri. Bi lagun ohiei justizia oztopatzea leporatu zieten gero.  Kasua sare sozialetan eta komunikabideetan publikoa izan zen  eta 2016ko *Aquí no ha pasado nada* filma inspiratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Blog ofiziala 
* Txileko Larraín familiaren genealogia Genealog.cl-en
Lehen Saila (Sobietar Batasuna)

**Lehen Saila** () edozein informazio tekniko edo zientifikoa zuen –adibidez, lantegiak edo I+G erakundeak– edo inprimatzeko gaitasunak zituen –esaterako, argitaletxeak– Sobietar Batasuneko enpresa edo erakunde guztien lantokien sekretismoaz eta segurtasun politikoaz arduratzen zen.

Estatistika-Administrazio Zentralaren adar guztiek eta haren ondorengo Estatuko Estatistika-Batzordeak (errusieraz, *Goskomstat*a) Lehen Sail bat ere bazuten estatistika ekonomiko, populazio eta sozial ofizialen sarbidea, banaketa eta argitalpena kontrolatzeko; hala, adibidez, bereziki sentikorrak ziren dokumentu-kopiak sekretu gisa edo "erabilera ofizialetarako soilik" gisa etiketatu edo zigilatu zituzten. Zenbait kasutan, dokumentuen "erabilera ofizialeko" bertsioak erabilera publikoko bertsioak imitatzen zituen formatuan, baina askoz informazio zehatzagoa ematen zuen.

Lehen Sailak KGBren parte ziren eta, beraz, ez zeuden enpresa- edo erakunde-kudeaketaren menpe. Bere eginkizunen artean, estatu-sekretutzat jotzen zen informaziorako sarbidea, atzerrirako bidaiak eta argitalpenak kontrolatzea zegoen. Lehen Sailak ere kontuan hartzen zuen bere menpe zegoen erakundearen kopiagailuen erabilera –hala nola, xerografoak, inprentak eta idazmakinak–, baimenik gabeko kopiarik ez egiteko helburuarekin; adibidez, *samizdat*ak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zentsura
* *Spetskhran*

## Kanpo estekak
Rafael Errázuriz Urmeneta

**Rafael Valentín Errázuriz Urmeneta** (Santiago, 1861eko abuztuaren 10a &ndash; Erroma, Italia, 1923ko abenduaren 26a) txiletar abokatua, politikari kontserbadorea, diplomazialaria, idazlea eta nekazaria izan zen.

## Biografia 
Maximiano Errázuriz Valdiviesoren eta Amalia Urmeneta Quirogaren semea. 1889an ezkondu zen Elvira Valdés Ortúzarrekin.

Institutu Nazionalean eta Txileko Unibertsitatean ikasi zuen, non zuzenbiden lizentziatu zen, 1881eko abuztuaren 12an.

## Enpresa-lana 
[thumb| Rafaelen erretratua 1891n, bere anaiak, [José Tomás Errázuriz|José Tomás Errázurizek, margotua]]
Guayacángo (Coquimbo) burdinola eta arma-lantegiko enpresaburu jabea, Molinos San Cristóbal-en (Santiago) jabekidea, 1880an eskuratu zituena. Valparaísoko *"La Unión"* eta Santiagoko *"El Independiente"* egunkarietan kolaboratzen zuen kazetaria izan zen.

Tamayako mineralaren administratzailea eta gero jabea, non bere aitonak, José Tomás Urmenetak, dirutza handia egin zuen. Tongoy-ko eta Guayacángo burdinolak kudeatu eta zuzendu zituen, Lebuko ikatz-meategiaz gain.

Meatzari aberatsa ez ezik, ardogintzan ere nabarmendu zen, Panquehue etxaldearen magaletan mahastiekin landatutako 300 hektareatik 700 hektareara handituz.

## Lan politikoa 
[thumb| Rafael Valentín Errázuriz Urmenetaren [Karikatura (1910).]]

### Diplomazialaria 
Arte Ederren Museo Nazionaleko Zuzendaritzako kidea (1895). Txileko enbaxadorea Egoitza Santuan (1907-1921), Alderdi Kontserbadoreko kidea izanik. Atenaseko Orientazioen Kongresurako delegatua (1912).

### Ministroa 
* Kanpo Harreman, Kultu eta Kolonizazio ministroa (1899 &ndash; 1900).
* Barne Ministerioko ordezkoa (1900).
* Barne Ministerioko titularra (1904ko urtarrila &ndash; apirila).
* Industria eta Herri Lan ministroa (1904ko martxoa).

### Parlamentaria 
* Ovalleko, Combarbalako eta Illapeleko diputatua (1888 &ndash; 1891). Gobernu eta Kanpo Harremanetarako batzorde iraunkorreko kidea izan zen. José Manuel Balmaceda presidentearen aldekoa izan zen 1891ko iraultzaren ostean, politika utzi zuen 1894ra arte.
* Araucoko, Lebuko eta Cañeteko diputatua (1894 &ndash; 1897), Ogasun eta Industria batzorde iraunkorreko kide izanik.
* Lajako, Nacimientoko eta Mulchénengo diputatua (1897-1900), Gobernu eta Kanpo Harremanetarako batzordeko kidea izatera itzuli zen garai horretan.
* Aconcaguako senataria ( 1900-1906). Gobernu eta Kanpo Harremanetarako, eta Industria eta Herri Laneko batzorde iraunkorreko kidea izan zen.

## Bibliografia 
* *Biografías de Chilenos: Miembros de los Poderes Ejecutivos, Legislativo y Judicial (1876-1973)* ; Armando de Ramon Folch; Txileko Unibertsitate Katolikoa Edizioak, Santiago, 1999, 2. liburukia.
* Reseñas parlamentarias Txileko Kongresu Nazionaleko Liburutegian.

## Kanpo estekak
Milagro Almenara Pérez

**Milagro Almenara Pérez** (Santander, 1900eko abenduaren 1a &ndash; Viznar edo Alfacar, 1936ko azaroaren 2a) frankistek Espainiako Gerra Zibilean hil zuten farmazialaria eta feminista izan zen.

## Ibilbidea 
Milagrok batxilergoko titulua institutuko bigarren espediente onenarekin lortu zuen, eta 30 ikasgaitatik 24 ohorezko matrikula lortu zituen. 16 urte besterik ez zituela, Granadako Unibertsitateko Farmazia Fakultatean matrikulatu zen 1916. urtean. Goi-mailako ikasketak egin zituen garaiko emakume bakarretakoa izan zen.

Farmazialari gisa egin zuen lehen lana Albuñoleko  kostaldean izan zen. Udalerri horretako lehen farmazia izan zen eta espediente akademikorik onena izateak abalatu zuen. Konpainiako Farmaziako azken titularra izan zen, Granadako zaharrena altxamendu militarrera eta gerrara arte, suntsitu zuten arte.

Garai hartako sozialista ospetsuekin bat egin zuen, hala nola Eudoxia Píriz, Fernando de los Ríos eta Alejandro Oterorekin, eta Granadan Unibertsitateko Emakumeen Gazteen (JUF) koordinatzailea izan zen. Elkarte horren helburua ikasleak, lizentziadunak eta doktoregoak elkartzea zen, izaera feministako emakume unibertsitarioen erakunde bat abian jartzeko.Elkartea Elisa Soriano Fisherrek hasi zuen, 1919ko urtarrilaren 5ean errebindikazio-artikulu bat idatzi zuenean La Medicina Social argitalpenean, «Emakumea gizarte-gertaeren aurrean» izenekoan, honako hau irakur daiteke::
*Zer egiten du emakume espainiarrak? Ezer ez. Beste herrialde batzuetan ezjakintasunetik eta esklabotasunetik ateratzeko borroka egin zuten; Ingalaterran botoa ematea lortzen duten bitartean, hemen Espainian ez da mugimendu feministarik txikiena ere sortzen, munduari erakusteko Espainiako emakumea unibertsaltzat hartzen diren gainerako herrialdeetakoa bezain duina dela.Gainerako herrialde beligeranteetan, emakumea lankidetzan aritu zen nazioa mantentzeko borrokaren urteetan, eta gobernu aliatu guztiek onartu dute emakumeen parte hartzerik gabe glorio-helbururik ez zuela izango gerrak haientzat. Bakea ekarri behar duten hitzaldietan, seguru asko, emakumeek (...) tokia izango dute, eta Espainiako emakumeok erakutsi ezazue eskualde guztien arteko maitasuna eta bakea nahi duzuela.*Granadako Unibertsitateko errektorearen bitartez, Almenarak Elisa Sorianorekin idatzizko harreman jarraitua izan zuen, Andaluziako kolektibo feminista biltzeko. Era berean, Soriano harremanetan jarri zen Agustina González Lópezekin, "la Zapatera", Emakumeen Elkarte Sozialistan nabarmendu zena eta taldeak elkarrengana hurbiltzeko proposamena egin zuen. 

Almenara Granadako mugimendu sozialista eta feministako militante aktiboa izan zen, eta "botikari gorria" gisa ezagutu zen, Federico García Lorcarekin berarekin paralelismo handia zuena, eraikin berberetan ikasi zutelako eta Víznar eta Alfacar herrien arteko sakanean fusilatu zituztelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Maria Maddalena (Erroma)

**Santa Maria Maddalena eliza,** eliza katolikoa da, Erromako Colonna *rionean* dagoen izen bereko plazaren parean.

## Ezaugarriak 
Eliza kokapen honetan dago dokumentarua 1586tik; baina ezagutzen dugun eraikina XVII. mendean hasi zen eraikitzen, 1699an estilo barrokoan amaitu zelarik. Haren fatxada, oro har, Giuseppe Sardi italiarrak apaindu zuen 1735ean. Hala ere, Alessandra Marino historialariak dio autorea Manuel Rodrigues dos Santos arkitekto portugaldarra izan zela, kontuan hartuta Dos Santos ebanista gisa eratu izanak azalduko lukeela fatxadan jarritako dekorazioaren eta garai hartako ebanisteria italiarraren lan garaikideen arteko antzekotasuna.

## Erlikiak 
Sebastiano Concak Lelisko San Kamiloren fresko bat margotu zuen elizan, haren erlikiak tenpluaren barruan baitayde. Tradizioz, eliza honetan Santa Martzela, Aixeko San Maximino eta baita Maria Magdalena beraren gorpuzkiak gordetzen dira erlikia gisa.

## Iruditegia 

Fitxategi:Chiesa di S. Maria Maddalena - Plate 138 - Giuseppe Vasi.jpg|1756. urteko grabatu batean.
Fitxategi:Santa Maria Maddalena 2.jpg|Barrualdearen ikuspegia.
Fitxategi:Santa Maria Maddalena 3.jpg|Ur bedeinkatuaren pontea.
Fitxategi:Santa Maria Maddelena - Roma - sacrestia.JPG|Elizako sakristia.
Fitxategi:Chiesa di Santa Maria Maddalena (Roma) 07.jpg|Alboko kaperetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Larraín

**Fernando José Larraín de Toro** (Santiago, 1962ko irailaren 21a) txiletar umorista eta zinema/telebistako aktorea da. Euskal jatorrikoa da. 

Fernandok "Fresco y Natural después del postre" umorezko hirukotearekin hasi zuen bere ibilbidea, Nicolás Larraín anaiarekin eta Felipe Izquierdo-rekin  batera. Bere musika taldearekin Varella izeneko CD bat ere grabatu zuen. 1990eko hamarkadan umorista gisa, Fernando hainbat telesaiotan agertu zen "Bodybuilder" eta "CorazonesService" gisa Felipe Izquierdorekin batera. 1998–2002 urteetan, "Chile Tuday" (MEGA) ikuskizuna hartu zuen. Fernandok "La Nany" (2005-2006) eta "Casado con Hijos" (2006-2008) bezalako film eta umore-saio batzuetan ere parte hartu zuen, non paper nagusia lortu zuen.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txileko Larraín familiaren genealogia Genealog.cl-en
Napalpíko sarraskia

**Napalpíko sarraskia** 1924ko uztailaren 19an Argentinako Chacon gertaturiko sarraskia izan zen. Argentinako jendarmeek eta paramilitarrek 200-300 indigena hil zituzten 1924an, Qom eta Moqoit komunitateetako nekazariek lan baldintza kaskarren kontra abiatu zituzten protestak zapaltzeko.

## Sarraskia 
Sarraskia 1924ko uztailaren 19an izan zen. Erregistro historikoen arabera, eta Unitate Fiskalak egindako atariko ikerketan bildutako frogek erakusten dutenez, 130 polizia inguru eta zibil talde bat Quitilipitik Napalpíra joan ziren garai hartan Chacoko lurralde nazionala zeneko gobernadore Fernando Centenoren aginduz, jatorrizko herrien eta kreoleen (jatorri europarreko amerikarrak) protestak isilarazteko. Kotoiaren uztaren truke behar adina ordaintzeko eskatzen zuten, esaterako, eta Chacoko lurraldetik irteten uzteko Saltako eta Jujuyko makinetara lan egitera, hobeto ordaintzen baitzuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Eggers

**Robert Neil Eggers** (Lee, 1983ko uztailaren 7a) estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigilea da. Bere beldurrezko filmeengatik ospetsua da. Zineman hasi baino lehen, New Yorken antzerkian lan egin zuen.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak