open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Estatu Nagusiko burua (Montenegro)

**Montenegroko Estatu Nagusiko burua** (montenegroeraz: *Начелник Генералштаба* / *Načelnik Generalštaba*) Montenegroko Estatu Nagusiko eta Indar Armatuen burua da. Estatu-burua Montenegroko presidenteak izendatzen du, komandanteburua dena. Posizioa Montenegroko Printzerrikoa da. Egungo Estatu Nagusiko burua Milutin Đurović brigadier jenerala da.

## Estatu Nagusiko buruak (1878–1918) 
### Montenegroko Erresuma 
#### Montenegroko Komando Goreneko burua 
#### Estatu Nagusiko buruordea 
##### *1918tik 2006ra bitartean, ikus Jugoslaviako Estatu Nagusiko Burua.* 
## Estatu Naguiko buruak (2006–gaur egun) 
## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
MARTE kaskoa

**MARTE kaskoa** altzairuzko borroka-kaskoa da, Espainiako Lurreko Armadak 1986tik aurrera erabiltzen duena.

## Historia 
Kaskoa 1986an fabrikatu zuten lehen aldiz, kasko zaharkitu eta ez-eraginkorren garai luze baten ondorioz. Espainiako Armadako goi-agintariak MARTE diseinatu zuen M421 kasko zaharkitua ordezkatzeko, NATOk (Espainiak batu berria) bere armaden kaskoak modernizatzeko eskatzen hasi baitzen. Bere aurrekariak ez bezala, kasko hau ez zen altzairuzkoa, baizik eta erresistentzia handiko zuntz balistikoko ehunezko hainbat geruzaz egina zegoen, erretxinen nahasketa batekin, eta alde handiz gainditzen zituen metalezko kasko zaharrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harategia (Carracci)

[thumb|250px|[Kimbell Arte Museoan dagoen lana desberdina da.]]

***Harategia*** Annibale Carracciren bi margolan ospetsuak dira. 1580-1585 artean eginak,gai berearen interpretazio desberdinak dira. Gaur egun bat Oxfordeko Christ Church Picture Galleryn eta bestea Kimbell Arte Museoan, Texasko Fort Worth hirian ikus daiteke. Izadi hilen generokoa Barrokoko margolan hauek eszena zehastasun handiekin erakusten dute.  

## Deskribapena 
Lanean, Annibale Carracci-k, Boloniako harategi batean egiten diren jarduerak erabateko sinesgarritasunaz deskribatzen ditu. Eszenan bost pertsonak ikusten dira. Lehen planoan, behealdean, arkume bati burua mozteko zorian dagoen gazte bat irudikatzen da; beste bat, berriz, zekor bat kakoan zintzilikatzen ahalegintzen da; mutila gorputza eta burua ahaleginean bihurrituz erakusten da. Erdian, mostradorearen atzean, harakin bat dago, salmahaian txahal-xerrak bikain jartzen dituena. Azkenik, harakin beterano batek, mantal zuria jantzita, haragia pisatzeko erabiltzen den balantzari eusten dio, eta bezeroak, berriz, aukeratutako haragia ordaintzeko dirua bilatzen du poltsan. Pintatutako irudiek ez dute ezer arruntik, nahiz eta tradizionlaki harategiak gustu txarreko negoziotzat hartzen diren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
M42 kaskoa

**M1942 kaskoa**, **Z**, **alemaniar** edo **M42** izenez ere ezaguna, altzairuzko borroka-kaskoa izan zen, Espainiako Lurreko Armadak 1942tik 1986an MARTE kaskoak ordeztu zuen arte erabiltzen zuena.

## Historia 
Espainiako Gerra Zibilean kasko eskasia zegoen. Hiru urteko gatazkak ia kasko militarrik gabe utzi zuen Espainia, eta, beraz, premiazkoa zen Espainiako armadari kasko moderno eta adierazgarria ematea. Trubiako Arma Fabrikak, Armadako Estatu Nagusiak egindako eskaeraren ondorioz, garatu ez ziren prototipo batzuk prestatu zituen. Azkenean, fabrikak "Z" kaskoa, alemaniar *Stahlhelm*en bertsio espainiarra (baina kalitate txarragokoa), aurkeztu zuen. Kaskoa 1942an egin zuten lehen aldiz Espainian, eta 1943an hasi zen banatzen, baina Espainian zegoen pobrezia neurrigabeak 1950eko hamarkadaren amaierara arte armadari banatzea eragotzi zion, M1926 kaskoaren alde, merkeagoa baina ez hain eraginkorra. Eraikuntza errazari esker, "Z" kaskoa masan egin ahal izan zuten 1960ko hamarkadatik aurrera. 1980ko hamarkadan utzi zioten kaskoa erabiltzeari. MARTE kasko modernoaren agerpenak ez zuen Z kaskoaren desagerpena ekarri. Haren ordezkapena motela izan zen, eta erabilera 1990eko hamarkadaren erdialdera arte luzatu zen.

## Armadatik kanpoko erabilerak
Lurreko Armada ez zen "Z" kaskoaren erabiltzaile bakarra izan, Polizia Armatuak ere erabili zuen 1978an desegin zuten arte. Kaskoa berdina zen, baina gris kolorekoa, eta polizia-kidegoaren ezkutua zeukan. Polizia Militarrak, suteen aurkako unitateek, Abiazioko Poliziak eta Espainiako Gurutze Gorriak ere erabili zuten.

## Aldaerak 
M42ak aldaerak izan zituen bere erabilera-aldian, batez ere 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran, modernizatzeko eta NATOren arauak jarraitzeko (Espainia batu berria zen).

Kaskoak izan zuen lehen aldaketa ehun, badana eta larruzko zerrendak gehitzea izan zen, kasko barrutik egitura batez eusten zena. Beste aldaketa batzuk ere egin zituzten, hala nola ehunezko barboka bat edo alboetan zuloak zituen bigarren mentura-ontzi bat, NATOk ondo ikusi zituenak, barne-aireztapena hobetzen baitzuen eta soldaduarentzat askoz higienikoagoa baitzen. Baina kaskoak izan zuen aldaketa bisual handiena kamuflaje-zorro batzuen herentzia izan zen (US Woodland edo igel larru motakoak). Hasieran oso eraginkorrak ez baziren ere, marruskadurarekiko oso kalteberak zirelako, zorroek askoz ere modernoago erakusten zuten kaskoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Tirreno-Adriatiko

**2024ko Tirreno-Adriatiko** Tirreno-Adriatiko lasterketaren 59. edizioa izan zen. Martxoaren 4a eta martxoaren 10a bitartean jokatu zuten. Lido di Camaiore eta San Benedetto del Tronto lotu zituen, guztira 1.115 km eginez zazpi etapatan. UCI World Tour 2024ko lasterketa bat izan zen. 

Garailea Jonas Vingegaard danimarkarra izan zen.

## Talde parte-hartzaileak 
## Ibilbidea 
## Etapak 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 

## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Kanpo estekak
Espainiako Gurutze Gorria

**Espainiako Gurutze Gorria** () humanitario, borondatezkoa eta interes publikoko erakundea da, bere jarduera Espainiako Gobernuaren eta Espainiako errege-erreginen goi-patronasgoaren babespean garatzen duena. Gurutze Gorriaren eta Ilargi Gorriaren Nazioarteko Mugimenduko kidea da.

## Historia 
Espainiako Gurutze Gorria 1864an antolatu zuten, Jerusalemgo San Joan Ospitaleko Zaldunen Ordenaren babespean, eta onura publikoko sozietate izendatu zuten. Nicasio Landa iruindarra, Joaquín Agulló Ripaldako markesarekin batera, Nazioarteko Gurutze Gorriaren Espainiako ordezkaritzaren sortzaileetako bat izan zen, eta, ondoren, Espainiako Gurutze Gorriarena. Hasieran, gatazka armatuetan esku hartze humanitarioak izan zituen ardatz, hala nola, 1870ean, Frantzia-Prusia Gerran. Espainiako Gurutze Gorriak laguntza humanitarioa bidali zuen lehenengo aldiz, eta 1872an, Hirugarren Karlistaldian. Azken gatazka horretan eraiki zuen erakundeak bere lehen ospitalea herrialdean, zehazki Miranda Ebron. Concepcion Arenalek zuzenduta, ospitaleak guztira 65 ohe zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Paris-Niza

**2024ko Paris-Niza**, Paris-Niza lasterketaren 82. edizioa izan zen. Les Mureaux eta Niza lotu zituen, 1.219,2 kilometroko ibilbidearekin, zortzi etapatan banatua. Garailea Jumbo-Visma taldeko Matteo Jorgenson estatubatuarra izan zen.

## Talde parte-hartzaileak 
## Etapak 
## Lasterketaren garapena 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 
### 8. etapa 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Kanpo estekak
Horacio Velarde

**Horacio Velarde** (Buenos Aires, Argentina; 1915 - *ib.*, 1939) Argentinako zinemaren urrezko garaiko protagonista oso ospetsua eta etorkizun handikoa izan zen. Hugo Wast idazlearen iloba zen.

## Karrera 
Velarde talentu handiko gaztea zen, eta oso txikitatik antzezpenari eskaini zion bere burua. Irratian (irrati-antzezlanak) lehenik eta zineman gero, bere edertasun ikaragarria utzi zuen gailentzen zen protagonista bakarrean.

Bere pelikula bakarra, *La chismosa*, 1938an filmatu zuen, gaztetan hil baitzen. 

Lola Membrives, Augusto Codecá, Amanda Varela, Milagros de la Vega eta José Olarra, Héctor Quintanilla, Amalia Bernabé eta Jorge Lanza aktoreekin lan egin zuen.

## Krimena 
Horacio Velarde ahalik eta modu tragiko eta absurdoenean hil zen. Bere lankideek "oso distraitu" gisa deskribatu zuten, 1939ko egun batean kopetan tiro bat jaso zuen bere etxetik kanpo tiro bat entzun ostean. Berehala hil zen. Haren gorpuzkinek La Chacarita hilerriko aktoreen panteoi argentinarrean atseden hartzen dute. 24 urte besterik ez zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustavo Martínez Zuviría (semea)

**Gustavo Adolfo Martínez Zuviría** (Santa Fe, 1915-1991) argentinar militar ofiziala izan zen.   

## Familia 
1915eko abenduaren 28an jaio zen Santa Fe-n eta gurasoak Gustavo Martínez Zuviría eta Matilde de Iriondo ziren. Hamaika anai-arreba zituen: Myriam, Matilde, Jorge Miguel, Graciela, Ruth, Hugo, Beatriz, Marcelo, Teresa, Magdalena Sofía eta María Elena. Bere anaia Jorge Miguel brigadier jeneral eta Argentinako Aire Indarren komandante nagusi bihurtu zen . 

## Ikasketak 
Buenos Airesko Colegio del Salvador eta Ingalaterrako Mount St. Mary ikastetxeetan ikasi zuen; ondoren, Nazioko Eskola Militarrean, 1938an zalditeriako bigarren teniente gisa graduatu zen, eta Goi Mailako Gerra Eskolan non Estatu Nagusiko ofizial gisa graduatu zen.  

## Karrera 
Juan Domingo Perón jeneralaren aurkako altxamenduan parte hartu zuen, eta porrot egin zuen, epaitu eta hiru urteko kartzela zigorra ezarri zioten; Ondoren, 1955eko estatu kolpean parte hartu zuen . Zalditeriako ofiziala izan zen Zaldizko Granadarien Erregimentuan, Historia Militarreko irakaslea eta Nazioko Eskola Militarreko 3. Zalditeria Erregimentuko buruzagia. 1955 eta 1957 bitartean agregatu militarra izan zen Perun. 1958an Nazioko Eskola Militarra zuzendu zuen eta gero, denbora laburrean, Gerra Eskola Nagusia; horrez gain, zalditeria-ikuskaria izan zen, gero zalditeria-entrenamendu zentroko zuzendari eta bigarren zalditeria dibisioko komandante izan zen. 1963an brigadier jeneralera igo zen eta 1966an dibisio orokorrera.  

1965ean Córdobako III. Armadako Gorputzako bigarren komandante eta estatuburu izendatu zuten . 1966ko ekainaren 28an, Arturo Umberto Illia presidentea kargutik kendu zuen kolpe militarra gertatu zenean, Martínez Zuviría Córdobako Gobernu Etxean agertu zen, Mediterraneoko probintzian boterearen usurpazioa burutzeko. Hugo Leonelli Botere Exekutiboko gobernadoreordeak eraikina uzteko ezezkoa ikusita, bi soldaduri agindu zien indarrez kentzeko. Martínez Zuviría hilabete batez ikuskatzailea izan zen, 1966ko uztailaren 27ra arte 

1967an Buenos Airesko I. Armadako Gorputzaren komandante izendatu zuten.

1970 eta 1973 artean Argentinak Erresuma Batuan duen enbaxadore izan zen. 

Ayacuchoko (Peru) Orden Militarreko Ofizial Handia izan zen, Merezimenduko Gurutze Handiarekin (Alemania), Eguzkiaren Ordenako Komandantea (Peru) eta Caixaseko Markes Bakegilearen Ordenako Zaldun gisa (Brasil).  

1991ko apirilaren 17an hil zen 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Flecha Marco

**Ana Flecha Marco** (Leon, Espainia, 1986) Norvegiako literaturan espezializatutako espainiar itzultzailea eta idazlea da. Ilustratzailea eta kantautorea ere bada.

## Ibilbidea 
Leonen jaio zen 1986an. Oso gaztetan izan zuen itzultzaile bokazioa, eta, beraz, ingelesezko, frantsesezko, italierazko eta alemanezko hizkuntza-eskolan matrikulatu zen. 17 urterekin beka bat eman zioten Norvegian ikasteko, eta Flekke herrian, non nazioarteko batxilergoa egiteko zentro bat dagoen, bi urtez ikasi zuen.

Espainiara itzulita, Flecha Interpretazioan eta Itzulpengintzan lizentziatu zen Salamancako Unibertsitatean, eta, gainera, master bat egin zuen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. Flekke-ra itzuli zen urtebetez, atzerritarrentzako gaztelania irakasle gisa, batxilergoa egin zuen institutura.

2017an, Extremadurako María Gallardo andrearekin batera, Ajuar bikotea sortu zuen, musika herrikoia berrinterpretatu eta letra gehienetan patriarkatuari buelta emateko.

Hainbat aldizkaritarako idazten du *Vasos Comunicantes*, *Madriz* eta *SModa*. 

Itzultzaile gisa, besteak beste, Anna Fise, Jenny Jordahl, Kenneth Moe, Bell hooks eta Rosalind E Krauss itzuli ditu.  Gainera, ALITRAL (LIteraria Itzulpenaren Sustapenerako Aliantza Iberoamerikarra), Itzultzaileen Harrobia delakoan parte hartzen du, Hispanoamerikako herrialdeetan itzulpena sustatzeko asmoz.

## Lanak 
### Jatorrizko lana 
Obra kolektiboetan agertzen diren kontakizunez gain:

* 2016. *Mancha.* Argitaratzailea Bombas para Desayunar. ISBN: 978-84-60855-58-3
* 2018. *Piso compartido*. Argitaratzailea Bombas para Desayunar. ISBN: 978-84-09051-15-1
* 2019. *Dos novelitas nórdicas*. Argitaratzailea Mr. Griffin. ISBN: 978–84–948087–6–0
* 2020. *La niña búho y el fantástico viaje en balde*. Argitaratzailea Menos Lobos & Eolas. ISBN: 9978–84–18079–75–7
* 2021. *Piso conpartido*. Argitaratzailea Mrs. Danvers. ISBN: 978-84-122604-1-0

### Ilustrazioak 
* *20 buenísimas razones para no leer nunca más*,  Pierre Ménard-ena (Palmira Feixas-en itzulpena)

### Diskografia Ajuarrekin 
Bandcamp-en argitaratua.

* 2017. *Cancionero*
* 2019. *Ajuar*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matthew Gray

**Matthew Gray** (Yea, 1973ko ekainaren 24a) australiar arkularia da. Australia ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grant Greenham

**Grant Greenham** (Perth, 1954ko uztailaren 20a - 2018ko abuztuaren 27a) australiar arkularia izan zen. Australia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neus Aguado

**Neus Aguado** (Córdoba, Argentina, 1955) Katalunian errotutako argentinar idazle, poeta, kazetari, itzultzaile eta literatura kritikaria da.

## Ibilbidea 
Argentinan jaio bazen ere familiarekin Kataluniara joan zen 10 urte zituela, eta Tarrasan bizi izan zen 1965 eta 1982 artean. 15 urterekin, *Diari de Terrassa, El Correo Catalán, Tele/eXprés* egunkarian hasi zen kazetari gisa, *eta*, ondoren, *El Noticiero Universal, La Vanguardia eta El Observador* aldizkarietan parte hartu zuen; *Al Vent* *Terrasako aldizkarian*  erredakzio-kontseiluko kide ere izan zen. . Bere lana, nagusiki, kultura-kazetaritzara bideratuta dago.

Alemaniako Koloniako Antzerki Institutuan ikasi zuen, Liejako Tilman Unibertsitatean, eta Bartzelonako Antzerki Institutuan eta Informazioaren Zientzietan lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. Idazkari nagusi izan zen Kataluniako Idazleen Elkargoko Elkartean (ACEC), Kataluniako PENeko Emakume Idazleen Batzordearen sortzaileetako bat izan zen, eta Barcelona Centre for International Affairs (CIDOB) delakoan lan egin zuen.

Aguadoren lana hainbat hizkuntzatara itzuli da, hala nola frantsesera, alemanera, ingelesera eta errusierara. Bere  *Las salas del Paraíso*, hamabost hizkuntzatara itzuli zen Literatur Itzulpenari buruzko Nazioarteko Solasaldian.

## Lanak 
### Poesia 
* 1982. *Paseo présbita.* La Gaya Ciencia, Bartzelona. ISBN 978-84-7080-199-0.
* 1987. *Blanco Adamar.  *Pedagógica del Vallés, Terrasa.
* 1989. *Ginebra en bruma rosa.* Lumen, Bartzelona.
* 1995. *Paraules violeta.* Ma. Dolores Viciana, Bartzelona.
* 2000. *Aldebarán.* Lumen, Bartzelona.
* 2002. *Entre leones.* Carlos Morales del Coso, Cuenca.
* 2005. *Intimidad de la fiebre.* El Toro de Barro, Cuenca.
* 2006. *En el desorden de la casa*.  Marga Ximenezekin MX Espai Edicions 1010. Bartzelona.
* 2014. *Tal vez el Tigre.* In-verso, poesia edizioak, Bartzelona.

### Narratiba 
* 1986. *Juego cautivo.* Laia, Bartzelona, .
* 1990. *Paciencia y barajar.* Tusquets Editores, Bartzelona.

### Saiakera 
* 1992. *Guia del Cementiri de Montjuïc.* Ajuntament de Barcelona, Bartzelona.
* 1995. *Guía de lectura: “Primavera con una esquina rota de Mario Benedetti”.* Pocket Edhasa, Bartzelona.
* 1999. *Paisatge emergent. Trenta poetes catalanes del segle XX.* *.* Edicions de la Magrana, Bartzelona.

### Itzulpenak 
* 2005. *Montserrat Abellóren antologia*. Amelia Romero Editorea.
* 2005. *Antología de Maria Mercè Marçal*. Amelia Romero Editorea.
* 2004. *Joaquina Jaume Carbóren misterioses fruiteak*. Ediciones Proa, S.A.
* 2019. *Sugea. Desobedientziako artikuluak.*Sònia Moll. Godall Edicions.

### Aldizkarietako artikuluak 
* 1992. *Cuatro poetas canadienses: Rhea Tregebov; Di Brandt; Nicole Brossard; Louise Cotnoir* con Montserrat Abelló. *El Ciervo: revista mensual de pensamiento y cultura.* ISSN 0045-6896.
* 2002. *A modo de desciframiento. Lectora: revista de dones i textualitat*, ISSN 1136-5781
* 2012. *La intimidad de la poeta y su eclosión vital. Zurgai: Euskal herriko olerkiaren aldizkaria : Poetas por su pueblo,* ISSN 0214-7653

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rocio Vieitez Ferro

**Rocío Viéitez Ferro** (Campo Lameiro, Pontevedra, Galizia, 1975) pontevedrar itzultzailea da. Hainbat hizkuntzatan itzultzen du: ingelesa, frantsesa eta portugesa, gaztelania eta galiziera.

### Lan ibilbidea 
2004an hasi zen lanean itzultzaile tekniko eta zientifiko gisa, eta horretan jardun zuen hamazazpi urtez.

Beti izan da irakurle amorratua, “irakurtzen bizi da eta irakurtzen irauten du bizirik ”, eta itzultzaile gisa sentitzen zuen galizieraz eskuragarri ez zeuden eta egon behar zuten liburuak falta zirela. Hala, mundu osoko bilduma bat sortzeko asmoz, itzuliak izateko eta giza balioetan hezteko, harentzat garrantzitsuak ziren liburu zerrenda pentsatu zuen. Rocío Viéitez, Candela eta Amaiaren alabei zor die proiektuaren *Candemaia* izena. Aitak hil zituen alabak.

Bilduma horren lehen argitalpena Louisa May Alcotten *Mociñas* (Emakumetxoak) izan zen, Kathleen March-en hitzaurre batekin hasten dena. Kathleen March Maineko Unibertsitateko irakasle emeritua da eta Héitor Picallo poeta eta ilustratzailearen *Arrolaime* poemarekin irekitzen da. Viéitezen arabera, lan hau aukeratu zuen aldarrikatu beharreko klasiko bat dela uste duelako eta autorea emakume izugarria, kultua, abolizionista, erreformista izan zelako, eta beste inork idatzi ez zituen gauzak idatzi zituelako.

*Soños no limiar* (*Ametsak atalasean: harén bateko neskato baten memoriak*) izan zen *Candemaia* ekimenaren bigarren itzulpena. Fatema Mernissi soziologo eta idazlearen nobela bakarra. 40ko hamarkadan Fez herrian haren bateko bere haurtzaroari buruzko fikziozko autobiografia bat idatzi zuen.

Susan Abulhawa kazetari eta giza eskubideen ekintzailearen *O azul entre o ceo e agua* (*Urdina zeru eta uraren artean*) lana itzuli zuen hurrena. "Erresilientzia-historia da, eta matriarken indarrari esker, ikusten dugu nola aurre egin diezaiokegun  kanpoko baldintza txar guztiei".

2022az geroztik Galiziako Kultura Kontseiluko kide da, eta Seara proiektua garatzeko aldi baterako batzorde teknikoko kidea da. Atari horren bidez, nazioarteko komunitateari galiziar literatura-testuak ezagutzeko aukera eman nahi da ingelesera itzulita.

## Itzulpenak 
Besteak beste hauexek lan hauek egin ditu:

* 2021ean *Mociñas,* (*Mujercitas*), Louisa May Alcottena, Candemaia Bilduma, Laiovento argitaletxea. 
* 2022an*Soños no limiar (Ametsak atalasean: harén bateko neskato baten memoriak)*, Fatema Mernissirena,  Candemaia Bilduma, Laiovento argitaletxea. 
* 2023an *O azul entre o ceo e a auga (El azul entre el cielo y el agua),* Susan Abulhawarena,  Candemaia Bilduma, Laiovento argitaletxea. 
* *O meu bisavó (Nire birraitona)*, Ramón María del Valle-Inclán, 2019, Ipuin serie bateko *Arcas de Bradomín i*zeneko lehen liburukian,Pobra do Caramiñal herriko Museo de Valle-Inclan*.* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deconica montana

***Deconia montana*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Psilocibinarik ez duela dirudien arren, susmagarria da, hobe da ez biltzea.

Sinonimoak: *Agaricus atrorufus*, *Agaricus aspersus*, *Agaricus montanus var. ß atrorufus*, *Pratella montana*, *Agaricus atrorufus var. b montanus*, *Psilocybe montana*, *Psilocybe atrorufa*, *Deconica atrorufa*, *Geophila atrorufa*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Txikia, 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik zabalera, titiduna, ertz ildaskatua. Kapelaren azala gelatinakara bereizgarria, glabroa, higrofanoa, erradialki ildaskatua, gorri–adreilu kolore bereizgarria, marroi iluna edo arre-gorrixka kolorekoa, ertzera argitu egiten da.

**Orriak:** Adnatu-subdekurrenteak, estu samar, sabeldunak, lamelulekin, gorrixkak, ertz zurixkak

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 1,5 eta 4 cm bitarteko garaierakoa, hauskorra, oinarrira zertxobait loditua, errezelaren hondar zurixkekin, hondo arre-gorrixkaren gainean.

**Haragia:** Arre kolorekoa, hutsala, aromatikoa. Espora-jalkina gris-marroi ilun kolorekoa.

**Etimologia:** *Psilocybe* hitza, bi hitz grekotik dator: biluzik esan nahi duen "psilos" hitzetik eta burua, esan nahi duen "kūbe" hitzetik. Pileotik askatzen den azal meheari egiten dio erreferentzia.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
Bere gorri-adreilu koloreak beste espezie batzuetatik bereizten du, hala nola *Psilocybe semistriata*, *Psilocybe inquilina* …

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian edo edozein urtarotan. Bakarka edo taldeka. Baso hezeetan kota altuetan. Goroldioekin lotuta dago. Ondo drainatuak eta nutriente gutxi duten lurzoruetan. Belardietan, dunetan, sastrakadietan, zohikaztegietan …

### Banaketa eremua 
Europa, Islandia, Groenlandia, Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Kuba, Kolonbia, Bolivia, Txile, Errusia, Himalaiako eremuaren, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phaeoclavulina abietina

***Phaeoclavulina abietina*** *Gomphaceae* familiako onddo espezie bat da. Ezin da jan, larrukara da.

Sinonimoak: *Clavaria abietina*, ''Ramaria ochraceovirens', *Ramaria abietina*.

## Deskribapena 
**Fruktifikazioa:** koral formakoa, 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 3 cm bitarteko zabalerakoa, adar biribilak eta pixka bat lautuak. Adar horiek oinarri komun batetik ateratzen dira eta adarkatu egiten dira (5 aldiz, gehienez ere), gero eta adar finagoak sortzeko, 2 eta 4 hortz bitarteko puntetan amaitzen direnak. Oinarria 1,5 lodierakoa, eta mizelio zurixkekin eta errizoformo txikiekin. Gaztetan hori-oliba kolorekoa (muturrak zertxobait argiagoak). Marruskatzean, ebakitzean edo adinarekin, berde-urdinxka koloreko tonu bereizgarriak hartzen ditu. Larrukara eta lehorra, hauskorra.

**Haragia:** Zurixka, luzetarako zuntzekin. Usaingabea eta hasieran zapore gozokoa. H2 SO4-rekin, himenioa laranja kolorekoa bihurtzen da.

**Etimologia:** *Ramaria* terminoa latinetik dator. "ramus" hitzetik, adar esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Ramaria stricta* delakoarekin nahas daiteke, honek punta horiko adar zilindrikoak ditu. *Ramaria flacida* espezieak ez du tonu berdexkarik, *Ramaria ochrolora*-k baditu. *Ramaria invalis*, ez da marruskadurarekin zikintzen. *Artomyces pyxidatus*-ak, sardexka formako puntak ditu.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Ez da oso ohikoa, baina oso ugaria izan daiteke. Mendiko koniferoen basoetan ("*abies*")

### Banaketa eremua 
Europa, Islandia, Groenlandia, Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Bahamak, Guatemala, Errusia, Txina, Himalaiako eremuaren, Australia, Zeelanda Berria, Hegoafrika, Kenya, Tanzania.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carl Reinecke

**Carl Reinecke** (Altona, 1824ko ekainaren 23a – Leipzig, 1910eko martxoaren 10a) alemaniar Erromantizismoko musikagile, orkestra-zuzendari eta piano-jotzailea izan zen.

Bere aita Rudolfen musika heziketa jaso zuen. Zazpi urterekin hasi zen konposatzen eta hamabi urterekin pianoa jotzen. 1843an, piano kontzertuen lehen bira egin zuen, eta, horren ondoren, Leipzigen bizi izan zen luzaroan. Bertan, Felix Mendelssohn, Robert Schumann eta Franz Liszten ikasle izan zen. 1846tik 1848ra Kristian VIII.a Danimarkakoaren gorteko piano jotzailea izan zen. Koloniako Kontserbatorioko zuzendaria, Breslauko musika eta orkestra zuzendaria, Leipzigeko Gewandhaus Orkestrako zuzendaria eta hiri honetako Kontserbatorioko piano eta konposizio irakaslea izan zen.

Irakaskuntzatik erretiratu ondoren, konposizioari ekin zion. Hirurehun lan baino gehiago idatzi zituen.

## Lan hautatuak 
* *König Manfred*, opera erromantikoa, 1866
* *Ein Abenteuer Händels*, opereta, 1874
* *Auf hohen Befehl*, opera komikoa, 1886
* *Der Gouverneur von Tours*, opera komikoa, 1891
* Sinfonia No. 1 in A major, Op. 79, 1858
* Sinfonia No. 2 in C minor, Op. 134, 1874
* Sinfonia No. 3 in G minor, Op. 227, 1895
* Piano Quartet in light style, Op. 272, 1904
* Piano Quintet in A, Op. 83, 1866
* Cello Concerto in D minor, Op. 82, 1864
* Violin Concerto in G minor, Op. 141, 1876
* Harp Concerto in E minor, Op. 182 (1884)
* Flute Concerto in D major, Op. 283 (1908)
* Ballade for flute and orchestra in D minor, Op. 288 (1908)
* Piano Concerto No. 1 in F-sharp minor, Op. 72, 1860
* Piano Concerto No. 2 in E minor, Op. 120,  1872
* Piano Concerto No. 3 in C major, Op. 144, 1877
* Piano Concerto No. 4 in B minor, Op. 254, 1900
* Serenade for strings in G minor, Op. 242, around 1898
* Trio for piano, oboe and horn in A minor, Op. 188, 1886
* Trio for piano, clarinet and viola in A, Op. 264
* Trio for piano, clarinet and horn in B-flat, Op. 274, 1905
* Octet for winds in B-flat, Op. 216, 1892
* Sextet for flute, oboe, clarinet, 2 horns and bassoon in B-flat, Op. 271
* Five string quartets  (Op. 16 in E-flat, 1843; Op. 30 in F, 1851; Op. 132 in C, 1874; Op. 211 in D major, 1890; and Op. 287)
* Organ Sonata, Op. 284
* Piano Sonata for the left hand, Op. 179, 1884
* String Trio in C minor, Op. 249
* Sonata Undine, Op. 167, 1882
* Sonatas for cello and piano (three, in A minor, Op. 42, 1847-8; D major, Op. 89, 1866; and G major, Op. 238, 1897, recorded on cpo)
* Three light piano trios, Op. 159a
* Piano Trio, Op. 230
* *Drei Fantasiestücke für Viola und Klavier*, Op. 43

## Kanpo estekak
Sleim Ammar

**Sleim Ammar** (Susa, Tunisia, 1927ko ekainaren 30a - Le Plessis-Robinson, Frantzia, 1999eko azaroaren 6a) idazlea eta medikua izan zen, Magrebeko psikiatriaren sortzaileetako bat.

## Lehenengo urteak 
1927ko ekainaren 30ean Tunisiako Susa hirian jaioa, 1954an amaitu zuen heziketa ibilbidea, Parisko Medikuntza Fakultatean doktoretza eskuratuta. 1984an, Tunisko Medikuntza Fakultatean Psikiatriako eta Psikologia Medikoko ohorezko irakasle izendatu zuten.

## Lorpen profesionalak 
Sleim Ammar Iparraldeko Afrikako psikiatriaren aitzindarietako bat da, eta ezaguna da frantsesez eta arabieraz ondu dituen poemengatik. Damaskoko Arabiar Akademiako kidea ere bada.

1999ko azaroaren 6an hil zen, Frantziako Le Plessis-Robinson herrian.

## Obrak 
* *Poème de la médecine arabe*, Tunis, Alif, 1990, 153 orrialde (ISBN 978-9973716187).
* *Autopsie de la guerre*, Tunis, L'Art de la composition, 1992, 168 orrialde (ISBN 978-9973172563).
* *Poème de la folie*, Tunis, L'Art de la composition, 1993, 302 orrialde (ISBN 978-9973173843).
* ''Ibn Al Jazzar et l'école médicale de Kairouan*, Sousse, Faculté de médecine Ibn El Jazzar de Sousse, 1994, 135 orrialde (ISBN 978-9973174802).
* *Itinéraires: 153 poèmes écrits de 1987 à 1993*, 1995, 387 orrialde (ISBN 978-9973175243).
* *Problèmes de notre temps : 167 poèmes écrits de 1988 à 1995*, Ben Arous, Imprimerie principale, 1996, 479 orrialde (ISBN 978-9973176493).
* *Abû Bekr Er-Razi, Rhazès : le Galien des arabes*, 1997, 200 orrialde (ISBN 978-9973177575).
* *Ibn Sina Avicenne: la vie et l'œuvre'', Tunis, L'Or du Temps, 1998, 134 orrialde (ISBN 978-9973757432).

## Sariak 
* 1966: Académie Nationale de Médecine, Paris
* 1973: Premier prix intermaghrébien de médecine, Tunis
* 1984: Prix Médecine Maghreb, Paris
* 1986: Prix national de la vulgarisation scientifique, Tunis
* 1992: Prix international de psychiatrie de la Fondation Saugstad (shared), Oslo

## Bibliografia 
* '''Hommage à Sleïm Ammar: l'homme et l'œuvre''', Carthage, Beït El Hikma, 2000, 192 orrialde (ISBN 978-9973929600).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frieda Hughes

**Frieda Hughes** (Londres, 1960ko apirilaren 1a) jatorri britainiarreko eta nazionalitate australiarreko artista da, poeta eta margolaria. Haurrentzako zenbait liburu, bi poesia-bilduma eta eleberri bat argitaratu ditu.

## Biografia 
Frieda Hughes Sylvia Plath eta Ted Hughes poeta bikotearen alaba da. Hiru urte besterik ez zituen bere amak bere buruaz beste egin zuenean, eta herentzia astun horrekin bizitzen ikasi behar izan du. Ondorioz, bere lanak maiz islatzen du bere amaren poesiaren bidez sortutako gurtza. 

Hala, bere poema propioez baliatu zen zinemagileak eta “amaren heriotzaren aurrean distraitzen ziren kakahuete-irensleak” kritikatzeko. 2003an, bereziki, *My Mother* izeneko poema bat idatzi zuen, non BBCk ekoitzitako film bati eraso egin zion, eta zinegileei leporatu zien ama produktu komertzial bihurtzen saiatu izana. Beraz, bere gurasoen bizitza fikzioan jartzearen aurka agertu izan da beti, sistematikoki uko egin izan dio zinemagileei edo biografoei laguntzeari, eta Sylvia Plath amaren poemak filmetan erabiltzea debekatu izan du. Ted Hughes aita hil ondoren, 1998an, haren bigarren emazte Carolen aurkako borroka juridikoari ekin zion bere literatura-herentziaren kontrola lortzeko.

1988an, Australiara joan zen bizitzera, eta, 1992an, nazionalitate australiarra hautatu zuen. Aita hil zenetik, ordea, Londresen bizi da senarrarekin, Laszlo Lukacs jatorri hungariarreko margolariarekin.

## Lana 
Margolari gisa, Frieda Hughesek erakusketa ugari egin izan ditu Australian, Estatu Batuetan eta Erresuma Batuan, eta Londresko *Royal Academy* saria eman zioten bere olio-pinturei. 

Halaber, ilustratzailea eta haur-literaturako idazlea da. *The* *New Yorker*, *Paris Review* eta *London Magazine* aldizkarietan argitaratu izan ditu bere lanak. 

Bere lanak giza harremanen eta naturaren esplorazio poetikoa dira. Bere lehen poema bilduma, *Wooroloo*, 1997an argitaratu zen, eta bigarrena, *Waxworks*, 2003an.

### Idatzizko lanak 
* *The Thing in the Sink*, 1992. Frantseserako itzulpena: Nathalie M.-C. Laverroux, *La Chose du Lavabo*, Paris, Pocket, 1996.
* *Wooroloo*, 1997
* *Stonepicker*, 2001
* *Waxworks*, 2003
* *Forty-Five*, 2006

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sare sozialak : 
** Facebook
** Instagram   
;  Ingelesez 
* Frieda Hughesen orri ofiziala
* Frieda Hughes *Smith* *College*-en gunean
* *My Mother* poemari buruzko artikulua *Guardianen* gunean
* Audioliburuak
Habib Thiam

**Habib Thiam** (Dakar, 1933ko urtarrilaren 21a - *ibidem*, 2017ko ekainaren 26a) senegaldar atleta eta politikaria izan zen. Senegalgo lehen ministroa izan zen 1981etik 1983ra eta 1991tik 1998ra.

Unibertsitateko ikasketak egin zituen Parisen, Zuzenbidean eta Zientzia Politikoetan espezializatuta, eta Frantziako Finantza Ministerioan eta Frantziako Bankuan lan egin zuen. Atletismoan ere aritu zen, eta bi aldiz izan zen Frantziako txapeldun 200 metroko lasterketan.

Senegalgo Alderdi Sozialistako kide izan zen eta 1973an diputatu aukeratu zuten. Abdou Diouf lehendakariak 1991n izendatu zuen lehen ministro, eta 1983ra arte egon zen karguan. Ondoren, Batzar Nazionaleko presidentea izan zen 1983tik 1984ra. Lehen ministro izan zen berriro 1991 eta 1998 artean.

## Kanpo estekak
Naomi Alderman

**Naomi Alderman** (Londres, 1974) eleberrigile, joko-sortzaile eta telebistako ekoizle ingelesa da. Zientzia-fizkiozko lanak idazteagatik da bereziki ezaguna, hala nola *The Power* (2016) eta *The Future* (2023) eleberriak.

## Ibilbidea 
Geoffrey Aldermanen alaba da, historia anglojuduan aditua eta judu ortodoxo ez-konbentzional gisa deskribatu izan dena. South Hampstead High School-en eta Lincoln Collegen (Oxford) hezi zuten Alderman, eta bertan Filosofia, Politika eta Ekonomia ikasi zituen. Oxfordetik atera ondoren, haurrentzako edizioan lan egin zuen, eta gero abokatu-enpresa batean, bertako argitalpenak editatzen. Idazketa-sormena ikasten jarraitu zuen East Angliako Unibertsitatean, eleberrigile bihurtu aurretik. 2007an, The Sunday Timesek urteko idazle gazte izendatu zuen.

Alderman feminismoaren defendatzaile bihurtu zen nerabe zela, eta ordutik emakumeen eskubideen alde lan egin du, bere lanetan ere isla duen jarrera. 2018ko *New York Times* egunkariko elkarrizketa batean honela adierazi zuen: "1990eko hamarkadan nerabe nintzela, ohikoa zen emakume gazteen artean esatea feminismoaren borrokak irabazita zeudela. Negargarro argo dago hori ez dela kasua egia". The Power idatzi zuenean Me Too mugimendua aipatu zuen inspirazio gisa.

2012an, Margaret Atwood eta Alderman elkarrekin lanean jarri ziren Rolex Mentor ekimenari esker: helburua zen aditu konsagratuak hasiberriekin parekatzea proiektu komunak egiteko, eta Atwood eta Aldermanek “The Happy Zombie Sunrise Home” idatzi zuten elkarrekin, Wattpad plataforman 2012an kaleratu zen lana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roguelike

alt=Screenshot of Rogue|thumb|Rogue 1980ko bideojokoaren prozeduralki sortutako ziega bat, roguelike azpigeneroak joko honetatik hartu zuen izena.
**Roguelike** (edo **rogue-like**) bideojokoen genero bat da. Orokorrean, mantendu ohi dituen bi ezaugarri dauzka. Lehena, bideojokoaren tokiak edo mailak, zein bestelako zenbait ezaugarri prozeduralki sortutakoak izatea. Bigarrena, jokalariaren pertsonaiari heriotz iraunkorra aplikatu ohi zaiola. Genero honetako aitzindaritzat 1978ko *Beneath Apple Manor* eta 1980ko *Rogue* hartzen dira, eta izena aipatutako bigarren bideojokotik hartzen du azpigeneroak.

Generoa asko aldatu eta aberastu da urteetan zehar, gaur egun, bere oinarrizko ezaugarriez gain, bestelako ezaugarri desberdinekin nahastutako roguelike izaera duten hainbat bideojoko daude. Jadanik ezaugarrien arteko konbinazio anitz eta ezberdinak dituzten hainbat bideojoko daude eskuragarri.

Azpigeneroa asko garatu da urteetan zehar eta gaur egun aldaera zein mota ezberdinetako konbinazioak daude oinarrizko ezaugarriekin nahastuta. Hala ere, bere sorreran eta epe luze batez bideojokoen Rol-joko generoaren azpigenerotzat hartu izan da. Izan ere, hasieran sortu ziren adibideak mahaiko Rol-jokoetatik eratorritako bideojokoak ziren. Garai horretan zehar, zenbait ezaugarri askotan errepikatu ziren genero honetan: ziega bidezko abenturak izatea, txanda bidezko jostagarritasuna edukitzea edo lauki-sare bidezko distantzien neurketa. Hauetako asko fantasia epikoaren narratiban oinarritzen dira eta Dungeons & Dragons bezalako mahaiko Rol-jokoen aldetik jasotako eragina islatzen dute.

Aipatu behar da bideojokoen Rol-joko generoaren definizioa oso lausoa dela gaur egun bideojokoen arloan. Hori dela eta, historikoki mahaiko Rol-jokoetatik eratorriak ez diren jokoak barne hartzen ditu, jatorrizko esanahiarekin zerikusi gutxiago erakutsiz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bideojoko
## Kanpo estekak
Mikel Sagarzazu

**Mikel Sagarzazu Sacristán** (Oñati, 1988ko ekainaren 13a) gipuzkoar aktore, bikoiztaile eta itzultzailea da.

## Bizitza 
Oñatin jaio zen. Haren esanetan, diagnostikoak balio izan zion. Uste du autismoa ez dela konpondu eta sendatu behar, baizik eta bizitzeko modu egokia aurkitu. Orduan antzerkigintza ikasten hasi zen.

Aktore ibilbideaz gain, itzultzaile lanetan dabil. Euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez daki. Gainera, *Gureak* Marketingen lan egiten du editore gisa eta *Gautena* erakundean antzerkigintza irakasten du.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Créteilgo Nazioarteko Emakumezkoen Zinemaldia

**Créteilgo Nazioarteko Emakumezkoen Zinemaldia**  (Frantsesez, **Festival international de films de femmes de Créteil**) urtero Créteilen (Frantzia) egiten den zinema jaialdia da, 1978an Jackie Buetek sortua. Emakumezko zinemagileek filmak sortu eta banatzeko zuten zailtasunen aurreran sortu zen ziemaldia, bere aurrekaria izan zelarik Musidora elkarteak. Lehen edizioa 1979an egin zen Sceaux hirian, baina 1985etik Créteilen du egoitza, Parisko hego-ekialdeko hirian.

Ohikoan, 10 eguneko jaialdia da, eta 50 film berri edo gehiago ematen dituzte, emakume batek edo gehiagok gidatuak. Gaonera zinema klaseak, gaikako foroak eta eztabaidak ere eskaintzen ditu zinemaldiak, mundu osoko emakumeentzat dagoelarik zabalik lehiaketa.  Zinemaldiko artxiboetan, emakumeen 10.000 film baino gehiago daude.

Zinemaldiak hainbat sari eskaintzen ditu, besteak beste, Epaimahaiaren Sari Nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Fiske

**Anna Fise** (Ängelholm, Suedia, 1964ko irailaren 5a)  ilustratzailea eta idazlea da.

## Ibilbidea 
1964an jaio zen Ängelholmen, Suedian. Besteak beste, *Forvandlingen* (1999), *Snakke med dyr* (2002), *Danse på teppet* (2004) edo *Hvordan lager man en baby?* (2019) lanak nabarmentzen dira. 2020tik aurrera, Impedimenta argitaletxeak hainbat liburu itzuli zituen gaztelaniara eta katalanera.

Fiskek ilustratzaile gisa lan egin du Norvegiako beste idazle batzuen lanetan, hala nola Lars Mιhle, Terje Hellesen edo Geir Gulliksenetan. Gainera, 2005 eta 2009 artean, *Rabbel* komiki-aldizkariaren zuzendaria izan zen.

## Aintzatespenak 
*Hallo Jorda*! bere liburua Norvegiako Kritikaren Sarirako izendatu zuten 2007an. Ondoren, *Små og store ting du kan lage selv* liburu ilustratuak bi sari jaso zituen 2010ean, eta Bokkunstprisen saria jaso zuen 2014. urtean.

## Lanak 
* 1999 – *Forvandlingen.* Cappelen Damn argitaletxea.
* 2002 – *Snakke med dyr*. Cappelen Damn argitaletxea..
* 2004 – *Danse på teppet.* Cappelen Damn argitaletxea..
* 2007 – *Hallo Jorda!* Cappelen Damn argitaletxea..
* 2010 – Hallo planeten! Cappelen Damn argitaletxea..
* 2011 – *Små og store ting du kan lage selv*. Cappelen Damn argitaletxea..
* 2013 – *Hele dagen lang*. Cappelen Damn argitaletxea..
* 2019 – *Hvordan lager man en baby?* Cappelen Damn .argitaletxea.
* 2022 – *Alle har en bakside*. Cappelen Damn argitaletxea..

### Gaztelaniaz 
* 2020 – *¿Cómo se hace un bebé?* Itzultzailea Ana Flecha Marco.  Impedimenta argitaletxea. ISBN 978-84-17553-50-0
* 2020 – *Com es fa un bebè?* Itzultzailea Laura Segarra Vidal. Impedimenta argitaletxea. ISBN 978-84-17553-51-7
* 2022 – *Todo el mundo tiene un trasero,* Itzultzailea Ana Flecha Marco.  Impedimenta argitaletxea. ISBN 978-84-18668-42-5
* 2022 – *Tothom té un darrere.* Itzultzailea Laura Segarra Vidal.Impedimenta argitaletxea. ISBN 978-84-18668-52-4

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sagarzazu (argipena)

**Sagarzazu** edo **Sagartzazu** hainbat pertsonaren deitura da. Hona hemen euskarazko Wikipedian artikulua dutenen zerrenda:

## Pertsonak 
* Victoriano Juaristi Sagartzazu (1880-1949), mediku eta musikagilea.
* Francisco Sagarzazu (1888-1975), politikaria.
* Klaudio Sagartzazu, *Satarka* (1895-1971), olerkaria.
* Manuel Sagartzazu (1903-1990), futbolaria.
* Miren Gezala Sagarzazu (1912-2003), irakasle, dantzari eta aktorea.
* Xabier Aranburu Sagarzazu (1931-2014), idazle eta kazetaria.
* Paco Sagarzazu (1940-), aktorea.
* Ernesto Martínez Sagarzazu (1947-2010), ingeniari eta matematikaria.
* Javier Sagarzazu (1958-1987), futbolaria.
* Idoia Sagarzazu (1961-2007), aktorea.
* Sorkunde Lekuona Sagarzazu (1963-), irakaslea.
* Mikel Sagarzazu (1988-), aktore, bikoiztaile eta itzultzailea.
* Mirari Sagarzazu, artisau eta artista.

## Bestelakoak 
* Sagarzazu Memoriala, traineru estropada.
Sistema klimatikoaren itzulera gabeko puntuak

Klimatologian, **itzulera gabeko puntua** edo **inflexio-puntua** atalase kritiko bat da zeina gaindituz gero, aldaketa esanguratsuak eta, askotan, itzulezinak eragingo lituzke sistema klimatikoan hala nola, izotz-geruzetan, mendiko glaziarretan, ozeanoko zirkulazio-ereduetan, ekosistemetan eta atmosferan. Itzulera gabeko puntuak gurutzatzen badira, gizartean eragin larriak izatea eta berotze globala bizkortzea litekeena da. 
thumb|239x239px|Groenlandiako izotz geruzen galera.
Nazio Batuen zientzia klimatikoaren taldeak, hau da, Klima-aldaketari buruzko Gobernuarteko Adituen Taldea (IPCC), itzulera gabeko puntuen ideia azaldu zuen lehendabizi aldiz XXI. mendearen hasieran. 

Itzulera gabeko puntuak bortitzak izaten dira maiz baina, ez nahitaez. Adibidez, 0.8°C eta 3°C arteko berotze globalaren bataz besteko batekin, Groenlandiako izotz geruza igaroko luke inflexio-puntu bat eta kondenatua egongo litzateke, baina urtzea aldiz, milaka urtetan zehar emango da.thumb|330x330px|Munduan zehar hainbat leku daude, itzulera gabeko puntu bat zeharkatu dezaketenak berotze-maila jakin batean eta azkenean, beste egoera batera igaro.Inflexio-puntuak posible dira gaur egungo berotze globalaren esparruan, bakarrik industriaurreko mailetan 1°C inguruko tenperatura igoeragatik, eta aldiz, oso probableak 2°C gainetik. Arriskua dator sistema bateko itzulera gabeko puntua zeharkatzen bada, beste hainbat itzulera gabeko puntuak bata bestearen atzetik zeharkatzea eragin dezakeela, izan ere, sistema klimatikoaren elementu asko elkarri lotuta baitaude, eta ondorio larriak eta potentzialki katastrofikoak sortuko lirateke. Adibidez, izotz geruza txikiago edo gutxiago badaude eta itsasoko izotz urriago, orduan lurraren albedoa murriztuko litzateke, planeta azkarrago berotuz, hau da, eguzkiaren energia gutxiago islatuko da berotze globala areagotuz.

Gizakien ongizatean eragin potentzial handia izan dezaketen 16 itzulera gabeko puntu identifikatu dira. Horietatik, seik  2°C edo gutxiagoko eszenatoki baten aurrean gertatzeko arrisku handia dute (gaur egun jakina da atalase hori gainditua izango dela), lau gerta litezke 2 eta 4°C arteko igoerak emanez gero (agertoki probableena tarte horretan dago), eta gainerako seik gerta litezke 4°C baino gehiagoko igoera baten aurrean (ekintza klimatiko larriak hartuko balira, ez lirateke oso probableak izango, baina ezin daitezke baztertu).

## Adibideak 
thumb|205x205px|Permafrost urtze bortitzak eragindako lur kolapsoa (Herschel Irla, Kanada, 2013).
Ziurrenik zeharkatuko diren 6 itzulera gabeko puntuen artean daude:
* Groenlandiako izotz geruzaren kolapsoa
* Permafrostaren bat-bateko urtzea iparraldeko eskualdeetan (berotegi-efektua eragiten duen metano gasa askatuko duena)
* Mendebaldeko Antartikako izotz-geruzaren kolapsoa
* Ozeano-zirkulazioaren kolapsoa Ipar Atlantikoko eskualde polarrean
* Latitude baxuetako koralezko uharriak desagertzea
* Barents itsasoan itsas izotzaren galera bortitza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urteaga (argipena)

**Urteaga** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Urteaga Uribarri Ganboako urtegiko uhartea da, urtegiko bigarren handiena Zuhatza uhartearen ondoren. Honen ekialdean dago.
* Urteagagoiti edo Urteaga la Alta, Nafarroa Garaiko herri hustua.
* Urteagabeiti edo Urteaga la Baja, Nafarroa Garaiko herri hustua.
* Urteagako haitzuloa, Gipuzkoako kobazuloa.

## Deitura 
### Euskal herritarrak 
* Jesús Alustiza Urteaga (1881-1951), medikua.
* Luis Urteaga (1882-1960), musikagile eta organo-jotzailea.
* Jesús Urteaga (1921-2009), kazetari eta apaiza.
* Joxe Urteaga Oria (1926-2017), eskusoinujotzailea.
* Luis Katarain Urteaga (1926-2014), artzaina.
* Juan Eusebio Oiarzabal Urteaga, *Juanito Oiarzabal* (1956-), mendigoizalea.
* Jesus Rikardo Urteaga Repullés, *Txetxu* (1958-2020), ETAren militantea.
* Mertxe Urteaga (1960-), arkeologoa.
* Joxemari Urteaga (1961-), idazlea.
* Xabier Agirre Urteaga (1967-), filosofia irakasle eta idazlea.
* Eguzki Urteaga (1973-), soziologo, historialari eta idazlea.
* Iñigo Izagirre Urteaga (1981-), bertsolaria.
* German Urteaga (1995-), psikologo, entrenatzaile pertsonal, bertsolari eta trans aktibista.

### Besteak 
* Mario Urteaga Alvarado (1875-1957), perutar margolaria.
* José Alfonso Sánchez Urteaga, *Camilo Blas* (1903-1985), perutar margolaria.
Gesalaga (argipena)

**Gesalaga** hainbat pertsonaren deitura da. Hona hemen euskarazko Wikipedian artikulua dutenen zerrenda:

* Juan Bautista Gesalaga, *Zaldubi* (1884-1957), idazle eta bertsolaria.
* Maria Juana Gesalaga (1907-2004), errepresaliatu politikoa.
* Sebastiana Gesalaga (1924-2018), moja eta bertso-jartzailea.
* Enrike Gesalaga (1941-), ETAkide ohia.
Adolf Wölfli

**Adolf Wölfli** (Bowil, 1864ko otsailaren 29a – Berna, 1930eko azaroaren 6a) suitzar margolari, marrazkilari, idazle eta musikagilea izan zen. Art Brut-ari lotutako lehen artistetako bat izan zen.

Hamar urte zituenetik umezurtz, hainbat harrera-etxetan bizi izan zen, batez ere nekazarienean, eta doako eskulana erabili zioten. 1880 eta 1890 artean hainbat aldiz aldatu zuen enplegua, urte horretan adingabeak bortxatzen saiatzeagatik kondenatu zuten arte. Dementzia paranoidearen diagnostikoa jaso zuen, eta hil arte ospitaleratu zuten.

1899an hasi zen musika marrazten, idazten eta konposatzen. 1300 marrazki egin zituen eta 44 koadernoetan bere teoria zientifiko eta erlijiosoak azaldu zituen, hitz deformatu eta asmatuekin eta esaldien erritmoa nabarmentzeko letra tolestu edo hirukoiztuekin. 25000 orrialdeko alegiazko biografia bat ere idatzi zuen, *La légende de Saint Adolf* izenekoa. Bere lana Bernao Arte Ederren Museoan eta Lausanako Art Bruten Bilduman gordetzen da batez ere.

## Idazlanak 
* *Courte autobiographie*, Lenka lente, Nantes, 2014, . Adolf Wölfli y fait le récit de sa vie jusqu'à son internement. Ce texte est paru initialement en 1921, dans le livre que Walter Morgenthaler lui a consacré, *Ein Geisteskranker als Künstler*. Si le récit que fait Adolf Wölfli fait de ses années d'enfance et d'adolescence est un texte construit, relativement bien organisé chronologiquement et aisé à lire, la partie relative à ces crimes sexuels est très confuse et floue. On y apprend qu'une de ses victimes a 7 ans.
*  *Von der Wiege bis zum Graab, Oder, Durch arbeiten und schwitzen, leiden, und Drangsal bettend zum Fluch. Schriften 1908-1912* [Du berceau au tombeau, ou, par le travail et la sueur, la souffrance et les privations, par la prière même, vers la damnation. Écrits 1908-1912], Francfort, Fondation Adolf Wölfli, musée des Beaux-Arts de Berne, 1985.

## Iruditegia 

WolfiBandHainLarge.jpg|Wölfli's *Irren-Anstalt Band-Hain*, 1910
Adolf Wölfli Die Skt-Wandanna-Kathedrale in Band-Wand.jpg|*Die Skt-Wandanna-Kathedrale in Band-Wand*, 1910.
Adolf Wölfli General view of the island Neveranger, 1911.jpg|*General view of the island Neveranger*, 1911
Waldau-Wolfli.jpg|*Heilanstalt Waldau*, 1921.
Adolf Wölfli Schähren-Hall und Schährer-Skt Adolf-Ring.jpg|*Schähren Hall*, 1926.
Adolf Wölfli Campbell’s Tomato Soup.jpg|''Campbell's Tomato Soup*, 1929.
Adolf Wölfli 004.jpg|*Musiknotation*, 1930 
Adolf Wölfli Skt-Adolf-Thron -Flühe-Blume.jpg|*Skt-Adolf-Thron -Flühe-Blume*.
Adolf Wölfli Zungsang-Skt-Adolf-Roosali.jpg|*Zungsang-Skt.-Adolf-Roosali'' 1917.
AdolfWolfiPortrait.png|Adolf Wölfli 1925.

## Kanpo estekak