open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santa Maria eliza (Moreda Araba)

**Santa Maria eliza** Moredako parroki-eliza nagusia da, herriaren gailurrean dagoena.

2011ko irailaren 6an Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Eraikinaren deskripzioa 
Moredako Santa Maria elizaren egituran hainbat eraikuntza-etapa gainjartzen dira. Lehenengo etapari lotzen zaizkio oraingo elizaren aurreko beste baten aztarnak, seguru asko Erdi Arokoak; bigarren etapan (XVI. mendea) oraingo nabea eraiki zen, haren ganga-formako bi atalak, aurrealdea eta elizako koroa barne; hirugarren fasekoa da dorre-burua; XVII. mende bukaera eta XVIII.aren hasierakoak dira, azkenik, burualdea, gurutzadura eta hormetako pinturak.

Geroztik egin diren aldaketek ez dute eraginik izan elizaren eite orokorrean.

Eliza harlanduzkoa da. Gurutze latinezko oinplanoa du, bi nabe-atalekin, gurutzadura, burualdea eta dorre atxikia, nabearen oinaldean kokatua. Beharbada aurreko eraikinen baten gainean altxatu zen. Nabearen barnean kontrahormak eta arku zorrotzeko hormak altxatzen dira, non Gotikotik Errenazimentura bitarteko trantsizioko leiho zabalak dauden, berriki zaharberrituak. Hori dela eta, zenbait leiho gotiko biki ikusten dira, arku trilobulatudunak. Gurutzadurak burualdean ganga semiesferikodun kupula bat dauka, petxinetan bermatua eta alboetan ertz-gangak dituena, eta kapera nagusia bezala pinturaz apainduta dago.

Dorrea oinplano karratukoa da, harlanduzkoa. Bi gorputz ditu eta elizaren behealdea erabiliz eraiki zen nagusiki. Goiko gorputzak kanpai-arkuak ditu, eta burualdean kupula semiesferikoak.

Elizaren sarbidea XVI. mende aurreratuxeko portada plateresko bat da. Kapitel korintoarra duten bi koloma ildaskatuk eusten diote arkitrabeari, eta bertan frontoi triangeluarra bermatzen da, Aita Betikoaren figura bat duena hiru pitxar estilizatuz lagunduta. Multzo honek arku erako atalburu bat du, pilastren gainean, gruteskoz apaindurik. Frisoa arkitrabetik aingeru-burudun frontoiraino doa.

Barruan korua dago, bigarren fasean eraikitako arku kakotu baten gainean. Behe-ganga izardun bat du, lerro makurrak eta giltzarri laua dituena. Handik hara, 1801. urtean, oraingo burdinazko baranda erantsi zitzaion. Sakristia oinplano angeluzuzenduna da, beheratutako kupula obaldun sabaiarekin.

Elizaren mendebaldean gorputz exentu bat dago, agian aurretik eraikitako hiru ferra-arkurekin, inguruko ermita zahar batetik ekarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Portsmouth (Virginia)

**Portsmouth** Ameriketako Estatu Batuetako Virginia estatuko hiria da. 2012an hiriak 97.450 biztanle zituen.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Portsmouth, Erresuma Batua
*  Dunedin, Zeelanda Berria
*  Orizaba, Mexiko
*  Eldoret, Kenya
*  Goree Island, Senegal

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Baden (Austria)

thumb|Contemporary illustration of Baden from the year 1482
**Baden** — **Baden bei Wien** bezala ere ezaguna — Austriako udalerria da. Vienatik 26&nbsp;km-ra kokatzen da Austria Behereko estatuan.

thumb|ezkerrera|330px|Antzokia

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
SAPA fabrika

**Sociedad Anónima Plasencia de las Armas** (SAPA) Andoaingo fabrika da, armagintzan dabilena.

2011ko martxoaren 4an Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Deskribapena 
Industria-eraikin trinkoa eta sendoa da, oinplano ia karratukoa, hormigoi armatuz egina. Fabrikak luzetarako 9 nabe ditu ekialde-mendebalde ardatzean eta bi pabiloi zeharka jarrita, nabeak itxi eta lotzen, eta, horrez gain, aurrealdeko eta atzealdeko fatxadetako eraikin-atalak osatzen dituztenak. Zeharka jarritako eraikin-atalek estalki laua dute, eta luzetarakoek zerra-hortzen formako estalkia dute. Eraikina argitzeko, argia goitik eta luzetara jarritako baoetatik sartzen da, eraikinaren itxitura-perimetroko baoetatik, hain justu.

Fatxada nagusiak bulegoen eraikin-atala jasotzen du eta ekialdera begira dago; hau da, errepide nazionalera begira, beraz, erraz ikusten da. Loturako pabiloietako bat osatzen du eta bi solairu ditu; goikoak baoen bi zerrenda horizontal ditu. Bigarren plano batean, fatxadatik atzera eta altuera handiagoan, itxitura itsu jarraitu bat dago, nabe perpendikularretako burualdeak, zerra-hortzen forman jarritakoak, hartzeko; horrela kokatuta, ez baitira aurrealdetik ikusten. Fatxada-hormako azala laua eta soila da, eta ez du sarrera-irekierarik behe-solairuan. Eraikin-atal horretan, hiru bao-zerrenda jarraitu daude, horizontaltasun handikoak, eta zabalera ezberdineko lau zerrenda itsu eta zuri, erabat horizontalak (baoen jarrera horizontal hori nabarmendua azaltzen da fatxadaren 95 metroko luzeran). Inposta horizontal batek errematatzen du, erlaitzaren parean, fatxada. Atzealdeko fatxadak Oria ibaira ematen du, eta aurrekoaren antzeko itxura du (estalki laua, nabeen arteko lotura eta horizontaltasuna), baina pabiloia altuagoa da eta nabeetako burualdeak jasotzen ditu.

Eraikinaren albo-fatxadak lauak eta luzeak dira (125 metro dituzte), eta bao horizontalen bi zerrenda handi dituzte. Aurreko eta atzeko itxitura egiten duten pabiloietakoak baino beherago daude bao horiek; hala ere, horien altuera aldatu egiten da ertzetan, pabiloi horiekin bat egitean. Hegoaldera begirako fatxadak horma laua du, eta haren estalkian ez da ikusten zerra-hortzeko forma, eraikinaren gainerako ataletan bezain beste. Fatxada horri ez zaio aldaketa handirik egin eraiki zenetik. Iparraldeko fatxadak ate handiak eta erantsitako eraikin-atalak ditu, eta estalkiak zerra-hortzeko forma nabarmena du.

Arkupedun egitura du eraikinak, hormigoi armatuzko zutabeak eta forjatuak ageriz. Eraikina egiteko, hormigoi armatua, metalezko arotzeriak eta beira erabili da, kanpoaldetik zuriz entokatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amilleta baserria

**Amilleta** Antzuolan (Gipuzkoan) dagoen baserria da, XVI. mendean eraikia.

2011ko urtarrilaren 26an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Ezaugarriak 
Oinplano angeluzuzeneko baserria, 33,5 x 23,5ekoa. Egurrezko estalkia, hodi-teilez egina, 3 isurkikoa, gailurra hego-ekialdera jotzen duen fatxada nagusiarekiko elkarzut duena. Bi solairu eta ganbara ditu. Horma perimetralak landu gabeko harriz eginak, eta eskantzuak harlanduzkoak. Fatxada nagusiak antolaketa simetrikoa du; beheko solairuan, erdian, erdi-puntuko bi arku daude; arku batetik atondora sartzen da eta bestetik kortara. Lehenengo solairuan sei leiho-hutsarte daude, silarriz hesituta. Hastialean (goiko aldean) oholtza labur bat ikus daiteke, alde hori ixten duena. Hego-mendebaldeko fatxadak zazpi leiho eta ezaugarri desberdinetako balkoiak ditu, beheko solairuan, eta beste zazpi leiho-bao lehenengo solairuan. Lurraren desnibela aprobetxatuz, soto-upategi bat dauka, non zenbait saietera irekitzen diren; azken horiek ere hego-mendebaldera jotzen dute. Ipar-ekialdeko fatxada oso baxu dago lurraren desnibelarengatik, eta handik sotora edo lastategira sartzen da zuzenean. Ipar-mendebaldeko fatxadak leiho-bao bat dauka.

Eraikin honen barneko egitura suhesi batean bermatzen da, hego-ekialdeko fatxada nagusiarekiko elkarzut; suhesiak bi zati simetrikotan banatzen du eraikina. Egurrezko egiturak fatxadetan eta erdiko suhesi horretan bermatzen dira. Bi erdien egiturak pieza bakarreko zortzi zutabe-ardatzetan bermatzen dira; horiek habe, beso eta gapirioekin ahokatuta, baserri honen teilatuari eusten diote. Beheko solairura argi naturala sartu dadin, argizulo bat dauka, forma tronkopiramidala duena. Ipar-mendebaldeko azken hormartea XIX. mendean eginiko zabalkuntzean egina da. Horma zaharraren gainean, gaur egun barruan dagoena, XVI. mendeko arku zorrotza irekitzen da.

Amilleta XVI. mendeko baserria da. Garai horretako ipar-mendebaldeko murrua eta upeltegia gorde ditu. Beranduago, erabat berregin zen, XVIII. mendean; eta garai hartakoak dira, hain zuzen, barruko murru eta egitura gehienak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Munotxabal baserria

**Munotxabal** edo **Muñozabal** Donostian (Gipuzkoan) dagoen baserria da, XVIII. mendean eraikia.

2010eko abenduaren 16an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Ezaugarriak 
Familia bakarreko baserria da, oinplano angeluzuzen txikia duena. Hiru solairu ditu: behekoa, lehendabizikoa eta ganbara labur bat. Bi isuriko estalkia dauka, eta gailurra, fatxada nagusiarekiko (hego-ekialdera begira) perpendikularra. Teilatu-hegalaren irteera oso txikia da. Hormak landu gabeko hareharrizkoak dira, eta bistan daude. Alde askotan, harri bitarteetan mortero karga handia ikusten da. Hareharrizko harlandu nabarmenak ditu ertzetan eta baorik gehienetan.

Fatxada nagusiak, hego-ekialdera begira, egitura simetrikoa dauka, eta erdian sarrera nagusia dauka, ateburu eta guzti. Sarrera horrek egurrezko ate lodi bat dauka, burdineria eta burdinazko iltzeak dituena, bai eta behatxulo bat ere erdian. Sarrera horretako baoa harlanduz inguratuta dago, eta behealdean ere harlandu bat dauka, karel gisa jarrita. Ipar-ekialdeko eta hego-mendebaldeko fatxadetan harlanduz inguratutako leiho-zuloak daude, eta fatxada bietan dago egurrezko atez itxitako sarrera bana. Ipar-mendebaldeko fatxada itsua da ia, leiho-zulo bakarra baitago.

Baserriaren barruko armadura eta dolarea zeharkako hiru habe luzetan bermatzen dira. Aurreko habea dolarearen ardatz-zutabe nagusi bitan dago zurkaiztua. Hirugarrena atzeko horman bermatuta dago eta dolare barrokoaren bigarren ardatz-zutabe nagusiarekin mihiztatuta dago. Bien artean dolare horren azpilari eusten diote. Ardatz-zutabe horietan, alboetan erantsitako eskuairak ikusten dira, aipatutako azpilari eusten dion aldea sendotzeko. Zutabe horietan bermatzen da estalkiaren egitura eta armadura, petral eta gapirioz osatua. Bai gailurra bai alboetako petralak tirante kurbatuen gainean jarrita daude.

Beheko solairuan sukaldea eta biltegi bat daude, baita eskailera eta upategia eta ukuilua ere, irekita, eraikinaren barrenean. Azken horma-artearen forjatuaren altuera aurreko biena baino txikiagoa da. Lehenengo solairuan, aurreko horma-artean, logelak, ganbarara igotzeko eskailera eta goian aipatutako azpil zabala daude.

Munotxabal baserria XVIII. mende amaieraren eta XIX. mende hasieraren artean eraiki zuten, eta ez da aldatu eraiki zuten aldiko jatorrizko egitura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goardia baserria

**Goardia** Idiazabalen (Gipuzkoan) dagoen baserria da, XVIII. mendean eraikia.

2010eko azaroaren 8an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Ezaugarriak 
Segurako mugetatik hurbil dagoen muino txiki batean eraiki zen Goardia baserria; San Adriango garai bateko errege-bidea ikusten da bertatik. Oinplano karratukoa da (18,6 x 18,6 metro). Malda txikiko egurrezko estalkia dauka, 4 isurkikoa, artisau erako hodi-teiladuna. Beheko solairua eta ganbara baino ez ditu. Fatxadak zarpiatuak ditu. Beheko solairuan sarrera nagusia dago, hegoaldeko fatxadan. Lau fatxadetan ditu leiho-zuloak, era desberdinetakoak. Batzuk, zaharrenak, harlanduz eginak dira. Iparraldeko fatxadan hainbat teilape ditu erantsita, eta, beraz, fatxada horren zatirik handiena ez da ikusten. Hegoaldeko fatxadaren ekialdean etxebizitza-eranskin bat dauka, 7,9 x 6,2 m-koa. Baserriaren ondoan, mendebaldean, bi eraikin lagungarri daude. Eranskin horiek ez dira monumentuaren zatitzat hartzen.

Baserri honek duen egurrezko egitura oso berezia da. Beheko solairuan bi habe luze ditu, pieza bakarrekoak (18,6 m-koa bakoitza). Habe horiek hiru horma-artetan banatzen dira. Beheko solairuaren erdian harrizko horma bat dago, aipatutako habeekiko perpendikularrean kokatuta. Horma horrek erdibitu egiten du eraikina; jatorrian, etxebizitza bat zegoen alde banatan. Baserriaren erdi-erdian pieza bakarreko zutoin itzel bat dago; zutoin hori zentratuta dago pieza bakarreko beste 8 zutoinekiko. Denak heltzen dira estalkira. Elkarren artean habe, gapirio eta besoz lotuta daude, egitura berezia osatuz; ohikoagoa da egitura mota hori jauregi batean, baserri batean baino. Zureria kalitatea handikoa da eta ondo kontserbatuta dago.

Duela gutxi zenbait lan egin dira bertan, bi etxebizitza kokatzeko. Bi etxebizitza horiek antzeko egitura dute. Bakoitzak beheko solairuaren erdia betetzen du, eta eskailera bana daukate goiko solairura igotzeko, goiko solairu horretan baitaude logelak. Estalkiaren egitura ez da aldatu, baina etxebizitzek ganbararen zati bat hartzen dute. Baoetan arotzeria metalikoa jarri da. Fatxada zarpiatu eta pintatu egin dute. Sarrerako atearen aurrean bi isurkiko teilatutxo bat jarri da, eta hegoaldeko fatxadaren eranskinaren goiko solairuan egutera bat egin da, egurrezko egitura batek eusten diola.

Goardia XVIII. mendearen erdialdean eraiki zuten. XIX. mendean hegoaldean kokatutako eranskina gehitu zitzaion, eta azken urteotan goian adierazitako lanak egin dira bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idarreta baserria

**Idarreta** Asteasun (Gipuzkoan) dagoen baserria da, XVI. mendean eraikia.

2010eko urriaren 6an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Ezaugarriak 
Familia bakarreko baserria, planta angeluzuzenekoa, honako egitura duena: beheko solairua, lehenengo solairua eta ganbara. Bi isuriko estalkia dauka, naba-teilekin egina, gailurra fatxada nagusiarekiko elkarzut dagoela, eta fatxada hegoalderantz orientatua. Hareharriz egindako harlangaitzezko perimetro-paretak, eta eskantzuak, harlanduzko kareharriz eginak. Mendebaldeko horma-atalak hareharriz egindako harlanduzko murruak ditu.

Fatxada nagusia porlanez errebokatuta dago eta konposizio erregularra dauka. Lehenengo solairuaren parean, lau leiho ditu, karez zuritutako ertzekin, eta horien gainean beste lau leiho txikiago, ganbaran. Beheko solairuan, ikusgai zirkulu erdiko hiru arku, itsututa. Orobat, ekialdeko fatxadak ere beste arku itsutu bat dauka, aurrekoen antzekoa. Eraikineko fatxada nagusian kokatutako ataripe zahar baterako sarbidea ematen zuten arku horiek. Ekialdeko fatxadan, beheko zatian, metalezko portalea dago, ate labainkorra duena. Lehenengo solairuaren parean, habe etzan bat erakusten du, eta haren gainean alde horretan dituen egurrezko bilbadurak bermatzen dira, hutsarteak harlangaitz-lanez mukuru daudela. Beheko estalkia irekita dago, ganbara aireztatzen laguntzeko. Belarra biltzeko silo bat dauka fatxadari atxikita.

Iparraldeko fatxadak, atzealdekoak, erantsitako eraikintxo bat dauka, gainerako eraikinaren antzeko murru-atalekin, eta hantxe lau saietera txiki irekitzen dira. Erantsitako eraikin horren estalkia, hori ere naba-teilez egina, isurialde bakar batekoa da, eta iparraldeko fatxadan dauka euskarri. Mendebaldeko fatxadak, beheko plantan, sarbideko portale bat dauka, harlanduz inguratutako leihoburu handi batekin; eta, lehenengo solairuaren parean, leiho-bao bi, harlanduz inguratuak, bai eta harriz eta lurrez egindako malda baten bitartez ganbararako sarbidea ematen duen portale bat ere.

Atal bateko zortzi zutoik osatzen dute eraikin honen barruko egitura, eta zutoi horiek estalkiraino heltzen diren harrizko oinarrietan edo jarlekuetan dute euskarri. Lehenengo solairuko eta ganbarako forjatuak sendotzen dituzten besoen eta habeen bidez lotzen dira zutoiok. Ganbarak urkilak ditu eta haien gainean baserriko teilatuari eusten dioten uhalak bermatzen dira. Teilatua gapirio luzeek, latorrizko lanek eta teilek osatzen dute. Atal bateko zortzi zutoi horietatik bi bikoitzak dira, eta baserri honek dituen garai gotikoko dolarearen berniei dagokie.

Idarreta oinetxe garrantzitsua da, Aiztondo harana jendeztatu zuena. Gaur egungo eraikina XVI. mendearen erdialdeko Gipuzkoako dolare-baserriaren eredu klasikokoa da. XVII. mendearen erdialdean zabaldu zen, hegoaldean habearte bat jarrita, lau arkuko portikoa duena. Garai berean berregin zuten, eta altuera gehitu zioten, alderantziz jarritako arbolazko urkila naturalak jarrita, gaur egun estalkiaren armadura jasaten dutenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mimbredoko errota

**Mimbredoko errota** Erriberagoitiako Mimbredo auzoko errota da.

2010eko uztailaren 1ean Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Deskribapena 
Mimbredoko errota Mimbredon dago, Anuzita herrian, Erriberagoitia udalerrian (Araba). Zehazki, Pobesetik Manzanosera doan A-3310 errepidearen ondoan; errepidearen eta Baia ibaiaren artean.

Presako errota tipikoa da eta funtsezko elementu guztiak mantendu ditu, hala azpiegitura hidraulikoa nola errotaren makineria. Hala, grabitate-presa dauka, aurrealdea apurtxo bat makotuta duena, eta, gutxi gorabehera 40 metroko luzera eta 1,5 metroko garaiera. Ibaiaren ezker-aldean, gainezkabidea dauka, eta alde horretan bertan ubidearen ahokadura dago; ubideak metalezko ataka gordetzen du, harikoa.

Ubidea 300 metroko luzerakoa eta 2 metroko zabalerakoa da, batez beste. Errepidearekiko paraleloa da eta alde handiena induskatuta dago; fabrika-obra azken zatian baino ez. Azken zona horretan gainezkabide zabala dauka.

Errota eraikin xumea da, harlangaitz-hormaz egina, oinplano angeluzuzenekoa, eta etxola bat du erantsia atzealdean. Estalkia bi isurialdekoa da, gailurra fatxadarekiko paralelo dauka; iparraldeko aldean atxikitako etxolan, berriz, isurialde bakarrekoa da. Fatxada hegoaldera begira dago, eta sarbide dinteldun bi ditu: ukuilu-aldera eskuinekotik sartzen da eta ehotze-aretora ezkerretik. Ukuilua lau angeluko gela da, eta eskuin aldean aska bat dago erantsita. Ehotze-aretoa ere lau angelukoa da, eta errotako makinaria duen bankuaz gain, eskuin aldean, beheko sua dago, eta harrizko banku bat hegoaldeko murruari atxikia.

Errotak ez du ontzirik edo antepararik, eta ubidea atxikitako etxolatxotik ahoratzen da, bertan baitaude uhateak, estoldara zenbat ur sartzen zen erregulatzeko erabiltzen zirenak; halaber, estoldan, errota martxan jartzen zuten metalezko errodete bi daude. Estoldak hustubide dintelduna dauka, deskarga-arku baten azpian eta egurrezko burdinazko sareaz. Ubide labur batek eroaten zuen ura ibaira.

Ehotze-aretoaren barruan, fabrika-banku baten gainean (eskaileratxoetatik sartzen da), bi errotarri pare bat asentatzen dira, hauts-babesak, asto gaineko toberak eta garabi-besoak dituztenak. Bankuaren albo batetik estoldara sar daiteke, eskailera-maila zahar batzuen bidez.

Mimbredoko errotak osorik mantentzen du bere azpiegitura hidraulikoa: presa on bat, ubidea, hustubide-ubidea; errotaren makineria ere hantxe dago. Horrenbestez, Araban dauden mota horretako eraikinen adibide nahikoa osoa eta erakusgarria dugu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urbizu baserria

**Urbizu** edo **Urbizugerriko** Idiazabalen (Gipuzkoan) dagoen baserria da, XVI. mendean eraikia.

2010eko abenduaren 1an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Ezaugarriak 
Familia bakarreko baserria da, oinplano angeluzuzena duena. Bi isuriko zurezko estalkia dauka, naba-teila mekanikoekin egina. Teilatu-gailurra, berriz, ekialdera begira dagoen fatxada nagusiarekiko perpendikularra da. Bi solairu eta ganbara txikia ditu.

Bost ardatz-zutabek eusten diote fatxada nagusiari. Haien baoak harlangaitzez estalita daude beheko solairuan eta lehenengo solairuko alboetako zati batean. Lehenengo solairuko erdiko aurpegian egurrezko egitura eta harlangaitzezko betegarria dauzka, eta gainaldea apur bat kareztatua. Horma pikoa, bai eta bi alboetako estalkipea ere, irekiak dira. Sarrera nagusia bi orriko zurezko atea da; orri horietako bat zatituta dago. Leiho-bao irregular batzuek osatzen dute fatxada. Halaber, mahats-parra batek fatxada nagusi ia osoa estaltzen du. Hegoaldeko fatxadak harlangaitz-lanak ditu beheko solairuan eta harri-hormak, bilbadurekin, bigarrenean. Egurrez inguratutako leiho-bao txiki bat, estalkipean, eta beste bao bat beheko solairuaren parean: horra hor ikus daitezkeen hutsune bakarrak. Iparraldeko fatxada ere harlangaitzez eraikia dago, eta haren itxura arestian deskribatutakoaren oso antzekoa da. Mendebaldeko fatxada harlangaitz biluzizkoa da; bi orriko sarrera-atea eta leiho txikiren bat ditu beheko solairuan. Bigarren solairuan harriz inguratutako hiru leihotxo simetriko daude.

Zurezko 15 zutoinek osatzen dute eraikinaren zurajea. Horietako batzuek sekzio handia dute, eta oso ongi gorde dira (zutoineko bat dolare gotiko baten bernia berrerabilia da). 15 horiei, fatxada nagusiko bostak gehituta, baserriak, guztira, 20 zutoin ditu. Baserriko zuraje bikainaren muina dira. Hain zuzen, zutoin, habe eta zenbait gapirio-lan eta jabaloik (miru buztanak irudikatzen dituzte) osatzen dute zurajea.

Baserriko ataria, egun, itxita dago; ekialdeko fatxadan dagoen sarrera nagusitik sartzen da hara. Atariko zorua harrizkoa da, eta zati bat porlanez estalita du. Beheko solairuan, gainerako zorua lur naturalezkoa da. Atariko sektore batek ez du lehenengo solairua gainean, eta, hortaz, estalkipetik lurreraino irekita dago. Beste zati batean (hego-ekialdeko sektorea) gapirio onak eta harri-hormazko barne-murruak ikus daitezke. Zati horrek, hain zuzen, habe bati eusten dio, zurezko friso mihiztatu ederra duela. Ataritik iristen da beheko solairuko hego-ekialdeko aldean dagoen sukaldera. Sukaldeak bi atal ditu. Gaur egun, su txikia du, baina antzina ganbara zuen. Ganbara horrek bi zati ditu, eta hormak ohol mihiztatukoak dira, forjazko iltzez josiak. Bi zati horiek, hain zuzen, oholerian egindako puntu erdiko arku-itxurako baoaren bidez lotzen dira.

Eraikinak Erdi Aroan du jatorria, eta XVI. mendearen lehen laurdenekoa da; habedun dolarea zuen. Geroago aldaketak izan zituen egituran. Dolarearen zati bat galdu zen, eta egun dituen itxura eta banaketa eman zitzaizkion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balkoi

[thumb|Balkoi bat, [balustrada plintoz jasandua duena.]]

**Balkoi** (italierazko *balcone* hitzetik ekarria) gela baten kanpoko horman solairutik gora egindako irekidura barandaduna da, gehienetan aurrean irtengune hesitua izaten duena. Bertara ailegatzeko ate bat egiten dute horman.

Gehienak kanpoan egon arren, badaude barnekoak ere. Ohikoa, Maltakoa deritzona, hormatik proiektatuta dago baina badaude horrelakorik egiten ez dutenak, logia txiki baten moduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inpetigo

**Inpetigoa** estreptokokoek eta estafilokokoek sortzen duten larruazaleko gaixotasun kutsakorra da, batez ere umeek pairatzen dutena. Babak eta besikulak agertzen dira larruazalean, gero zarakar bihurtzen direnak. Gaitzak ez ditu orbain iraunkorrak uzten, epidermisaren goiko zelulak besterik ez baitu kaltetzen.

## Etiologia 
Bi bakterio izan daitezke inpetigoaren sortzaileak: Streptococcus pyogenes (A taldeko estreptokoko patogenoa) eta Staphylococcus aureus. Bigarren honek lehenengoak baino kasu gehiago eragiten ditu.

Umeen artean erraz kutsatzen da fomite edo kontaktu zuzenaren bidez. Agertzen diren babek gorputzean zehar zabaltzeko joera handia dute.

## Sintoma klinikoak 
Inpetigoa larruazaleko edozein tokitan ager daiteke, baina ohikoagoa da aurpegian, besoetan eta hanketan. Infektatutako tokian gorritasuna, azkura eta babak agertzen dira, erraz puskatzen direnak. Puskatzerakoan likido gardena edo zornetsua darie, mikrobio sortzailearen arabera (Staphylococcus aureus-ek zornea sortzen du, adibidez). Likido horrek erraz kutsatzen du gaitza.

Likidoa galtzerakoan babak lehortu eta zarakarrak bilakatzen dira, ezti kolorekoak.

Ondo tratatzen ez denean konplikazio larriak azal daitezke: glomerulonefritis posestreptokozikoa, esaterako, giltzurrun-gutxiegitasuna eragiten duena. Hala ere, konplikazio hau urria izaten da.

## Tratamendua 
Sintomak aztertzean egiten da gaitzaren diagnostikoa. Kasu gutxitan beharrezkoa da lagina hartzea babetatik, bakteriar-kultura bat egiteko.

Tratamendua antibiotikoen erabileran datza, era topikoan (kasu gehienetan) edo aho-bidetik. Bazitrazina eta mupirozina dira erabilienak. Erantzuna ona eta azkarra da kasu gehienetan.

## Kanpo estekak
Homo rhodesiensis

***Homo rhodesiensis*** *Homo* generoko hominido espezie galdua da. Batez ere *Kabwe buru-hezurra* izeneko fosiletik deskribatua, aztarnak duela 300.000 eta 125.000 urte artekoak dira. Bere egoera zalantzazkoa da, aditu gehienek *Homo heidelbergensis* zela diote eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Homo cepranensis

***Homo cepranensis*** *Homo* generoko hominido espezie proposatua da, 1994an topaturiko buru-hezur batetik bakarrik ezaguna. Italo Biddittuk topatu eta "Cepranoko gizakia" ezizena eman zion, Italiako Frosinoneko probintziako udalerri horrertatik gertu zegoelako..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marjorie Estiano

**Marjorie Dias de Oliveira** (Curitiba, 1982ko martxoaren 8a - ), **Marjorie Estiano** abeslari eta aktore brasildarra da.

## Lanak 
### Telebista 
* 2003: *Malhação* ... *Fabiana*
* 2004: *Malhação* ... *Natasha Ferreira*
* 2006: *Páginas da Vida* ... *Marina Andrade Rangel*
* 2006: *Sob Nova Direção* ... *Nely Li*
* 2007: *Duas Caras* ... *Maria Paula Fonseca do Nascimento*
* 2009: *Caminho das Índias* ... *Tônia (Antônia Cavinato)*
* 2010: *S.O.S. Emergência* ... *Flávia Menezes*
* 2011: *Amor em Quatro Atos* ... *Letícia*
* 2011: *Cine Conhecimento* ... -
* 2011: *A Vida da Gente* ... *Manuela Fonseca*
* 2012: *Lado a Lado* ... *Laura Assunção*

### Filmak 
* 2011: *Malu de Bicicleta* ... *Sueli*
* 2012: *Apneia* ... *Giovanna*
* 2013: *O Tempo e o Vento* ... *Bibiana*

## Diskografia 
* 2005: Marjorie Estiano
* 2007: Flores, Amores e Bla, blá, blá
* 2013: TBA

### DVD 
* 2005: Marjorie Estiano e Banda ao Vivo

## Kanpo estekak 
* Marjorie Estianoren webgune ofiziala
Iraeban baserria

**Iraeban** Aretxabaletan (Gipuzkoan) dagoen baserria da, XVII. mendean eraikia. Baserria Goroeta auzoan dago, Urkulu urtegi alboan. 311 metro koadro ditu eta Foru Aldundia da jabea. Aurkitutako hainbat dokumenturen arabera 1625ean eraikia zegoen, baina dituen hainbat ezaugarri aztertuta XVI. mendekoa izan daiteke.

2009ko abenduaren 11an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Ezaugarriak 
Familiabakarreko baserria, oinplano laukizuzena duena, gutxi gorabehera 15 x 15 metrokoa gehi erantsitako alboko atal bat, 5 x 15 metrokoa, 360 eta 370 koten arteko malda txikiko bizkar batean kokatua eta honako bi atal erraz bereiztekoak dituena: atzealde edo biltegia, Mendebaldean, behe-solairua eta sotoa dituena; eta aurrealde edo bizitokia, Ekialdean, behe-solairua, lehenengo solairua eta ganbara dituena. Biltegi moduan erabilitako zati zaharrenaren estalkia hiru isuriko estalkia da, eta erantsitako ipar-atala ere hartzen du barruan. Bizitokitzat erabilitako zatiaren estalkia lau isuritakoa da, Ekialdera jotzen duen fatxada nagusiarekiko paralelo dagoen gailurrarekin.

Itxitura-hesiak luzitutako eta margotutako harlangaitzezkoak dira, eta eskantzuetan baino ez ditu harlanduak. Fatxadetako bao gehienak zurezko burualdeak dituzte. Fatxadak bi sarbide ditu: bata aurrealdetik, alderdi nagusitik, Ekialdetik alegia, eskaratzera zuzenean sartzeko; bigarrena atzealdeko fatxadatik, Mendebaldetik, gurdientzako aterpe ireki batean.

I-ko fatxadak bost metro zabaleko eta hamabost metro luzeko eranskin bat du, era orekatuan jarritako hiru leiho karraturekin. Eraikinaren gainerako elementuak baino geroagokoa da, baina guztiarekin ere eraikin-atal nagusiarekin ongi integraturiko estalki nagusipeko bolumena eratzen du.

W-ko fatxadak ere estalki nagusiaren azpiko atal erantsi bat du, eraikinaren jatorrizko atalaren garaikidea. Gurdiak gordetzeko tegi moduan erabiltzen da.

Eraikinaren barrualdeak erdiko sekziodun zurajea du: pilareak, habeak eta gapirioak. Zurezko hiru zertxa ditu, bizitokirako bolumena estaltzeko.

Bizitokirako bolumena barru-ezkaratz baten inguruan antolatzen da, eta bertatik eskailera baten bidez gelak daude solairura igo daiteke. Sukaldea behe-solairuan dago, hego-ekialdeko ertzean, eta oraindik jatorrizko beheko sua gordetzen du, bai eta ogi-labe bat ekialdeko fatxadan, teila arabiarrez estalitako adreilu trinkodun ganga baten tankeran. Fatxadaren antzeko eraikuntza-mota duen harresi batek banatzen du bizitokiaren bolumen guztia gainerako elementuetatik.

Iraeban, gaur egun, ia osorik XVIII. mendeko eraikintzat har daiteke, agian XVI. mendekoak izan litezkeen harresi-zati batzuen abiatzeak izan ezik. Garai horretakoak dira, dudarik gabe, bizitokirako atala eta, beharbada, gainerako estalkia. Bilakaeraren emaitza eraikuntza-mota berezia da, zeren ilustrazio garaiko egoitza-antolamendu bat garatu baitu nekazaritza eta abeltzaintzarekin loturiko baserri tradizionalaren gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felinae

**Felinae** Felidae ugaztun familietako subfamilia da. Barnean puma, gepardo, basakatu eta karakala ditu.

## Generoak 
## Kanpo estekak
Pantherinae

***Pantherinae*** Felidae ugaztun familiako subfamilia da. Barnean lehoi, tigre, jaguar eta leopardo ditu.

## Sailkapena 
* *Panthera* generoa
** Tigre (*P. tigris*)
** Lehoi (*P. leo*)
** Jaguar (*P. onca*)
** Leopardo (*P. pardus*)
** †Longdan tigre (*P. zdanskyi*)
* *Uncia* generoa
** Elur-pantera (*U. uncia* edo *P. uncia*)
* *Neofelis* generoa
** Leopardo lainotsu (*N. nebulosa*)
** Sundako leopardo lainotsu (*N. diardi*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bubalus

***Bubalus*** generoa Bovinaeren barruko subfamiliako bat da; hitz arruntez, bufaloa. Animalia handiak dira, belarjaleak, eta ekonomikoki garrantzitsuak, batez ere Asiar bufaloa, espezie etxekotua, zeinaren barietatea da Italiar bufaloa.

Espezieak
* *Bubalus arnee*
* *Bubalus bubalis* (Asiar bufaloa)
* *Bubalus depressicornis*
* *Bubalus quarlesi*
* *Bubalus mindorensis*
* †*Bubalus cebuensis*
* †*Bubalus murrensis*

## Kanpo estekak
Vicente Fox

**Vicente Fox Quesada** (Mexiko Hiria, 1942ko uztailaren 2a) mexikar enpresari eta politikaria da, 2000-2006 bitartean Mexikoko Estatu Batuetako presidentea izandakoa. PRI alderdia 71 urtean boterean egon ondoren, Fox hari irabazten lehena izan zen, botoen % 42 jasota. Ama, Mercedes Quesada Etxaide, donostiarra zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sung Jae-gi

**Sung Jae-gi** (,  ahoskatua; Daegu, Hego Korea, 1967ko irailaren 11 &ndash; 2013ko uztailaren 26a) Hego Koreako feminismoaren aurkako ekintzailea izan zen. Giza eskubideen aldeko ekintzaile eta gizarte-ekintzailea, filosofo libertarioa izan zen. Koreako Gizonen Elkartearen(남성연대 男性連帶) sortzailea izan zen, eta baita 2008 eta 2013 bere buruzagia ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felipe Calderón

**Felipe de Jesús Calderón Hinojosa** (Morelia, Michoacán, 1962ko abuztuaren 18a) Mexikon 2006tik 2012ra bitartean presidentea izandakoa da. PAN alderdikoa, Vicente Foxen gobernuan Energia idazkaria izan zen.

2006ko hauteskundeetan, Hauteskundeetako Institutu Federalak garaipena eman zion, Andrés Manuel López Obrador hautagaiak protesta egin bazuen ere.

## Kanpo estekak
Golkoko kartela

thumb|Mexikoko droga kartelen mapa, 2010eko maiatzeko Stratfor azterlana oinarri hartuta.
**Golkoko Kartela** (gaztelaniaz: *Cártel del Golfo*, *Golfos*, edo *CDG*) Mexikoko drogen trafikoko talde kriminala da, akaso antolatutako talde kriminal zaharrena herrialdean. Egun, Tamaulipas estatuan dago oinarrituta.

Hura sortu zuenak, Juan Nepomuceno Guerrak, alkohola eramaten zuen AEBetara kontrabandoz hura legez kanpo zegoelarik. 1970eko hamarkadatik aurrera, drogekin -batik bat kokainarekin- hasi ziren, Juan García Abregoren agindupean.

García Abrego 1996an atzitu ondoren, gatazkak nagusitu ziren kartelaren barruan harik eta Osiel Cárdenas Guillének aginte osoa eskuratu zuen arte. Beste kartelekin liskarrak egon zitezkeela aurreikusita, Cardenasek Mexikoko armadako 30 desertore kontratatu zituen, kartelaren talde armatua izateko. Horiek Los Zetas izan ziren, eta Golkoko kartelaren azpiegituraren barruan egon ziren 2010eko hasierara arte.

Osiel Cardenas 2003an atxilotuta, Antonio Cárdenas Guillének (Tony Tormenta bezala ezaguna eta Osielen anaia) eta Jorge Eduardo Costilla-Sánchezek lortu zuten boterea kartelean. Alabaina, Tony Tormentaren heriotzaren ondoren, kartela erdibitu zen Cardenasen aldekoen eta Costilla-Sanchezen aldekoen artean. Halaber, Los Zetasen kontra aritzen dira, lurraldea nork bereganatuko.

2012ko irailaren 12an Costilla-Sanchez atzeman zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sinaloako kartela

thumb|Mexikoko droga kartelen mapa, 2010eko maiatzeko Stratfor azterlana oinarri hartuta.
thumb
**Sinaloako Kartela** (gaztelaniaz: *Cártel de Sinaloa* edo *CDS*) drogen trafikoko talde kriminala da. Taldeari **Guzmán-Loera erakundea** edo **Pazifikoko Kartela** ere deitzen zaio.

Mexikoko Kalifornia Beherea, Durango, Sonora eta Chihuahua estatuetan aritzen da batik bat eta Urrezko Triangeluarekin lotzen da (Sinaloa, Durango eta Chihuahua estatuak), non opioa eta marihuana ugari sorteen baita.

AEBetan Sinaloako Kartela munduko droga trafikatzaile boteretsuentzat jo dute, eta, AEBetako Fiskaltza Nagusiaren arabera, Sinaloako Kartelak ia 200 tona kokaina inportatu eta banatu zituen AEBetan 1990etik 2008ra bitartean.

## Historia 
Pedro Avilés Pérez izan zen Sinaloako lehen droga trafikatzaile handia. Marihuana eramaten zuen AEBetara 1960ko hamarkadaren bukaeratik aurrera. Bigarren belaunaldiko trafikatzaileek (Rafael Caro Quintero, Ernesto Fonseca Carrillo, Miguel Ángel Félix Gallardo) aitortzen zuten Avilesen agindupean ikasi zituztela ikasi beharreko guztiak.

Felix Gallardo atxilotu ondoren, Arellano Félix anaiek kartela utzi zuten berea sortzeko (Tijuanako kartela). Sinaloako karteleko burutzan, berriz, Héctor Luis Palma Salazar (El Güero), Adrián Gómez González eta Joaquín Guzmán Loera (El Chapo) kokatu ziren. El Chapo 1993an atzitu zuten, Guatemalan, eta El Güero 1995ean. Nolanahi ere, Chapo Guzmánek 2001ean egin zuen ihes espetxetik, eta karteleko burutza berreskuratu zuen, Ismael Zambada García (El Mayo) eta Ignacio Coronel Villareal laguntzaile zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Ángel Félix Gallardo

**Miguel Ángel Félix Gallardo** (Culiacán, Sinaloa, 1946ko urtarrilaren 8a) Mexikoko droga trafikatzailea da, egun espetxean dagoena. 1980ko hamarkadan Guadalajarako kartela eratu zuen eta Mexikoko droga trafiko ia guztia kontrolatzen zuen, AEBetarako pasabideak bere mendean egonda.

Gallardoren trafiko sarea babestuta zegoen Mexikoko zein AEBetako agentzietan kontaktu ugariri esker (batik bat DFSen eta CIAn). CIAren babesa zeukan Gallardok Nikaraguako Contras talde armatuari laguntza ekonomikoa zein materiala ematen ziolako. Gallardoren lotura Kolonbiako kartelekin Juan Matta-Ballesteros zen (hura ere CIAk babestua eta Contras-en babeslea). Urte haietan, Gallardok, Mattak eta Kaliko karteleko Santiago Ocampok kokaina banatzeko munduko elkarterik handiena osatu zuten, pareko lehiakiderik ez zuena.

Félix Gallardok nabarmendu gabeko bizitza eraman zuen. 1987an Guadalajarara joan zen, eta handik droga trafikoa banatu zuen eraginkorragoa izan zedin eta sarekada bakar batek sare osoa bertan behera utz ez zezan. Horretarako, herrialdeko capo nagusiak bildu zituen eta plazak edo lurraldeak banatu zituen: Tijuanako pasabidea Arellano Félix anaientzat, Ciudad Juárezkoa Carrillo Fuentes familiarentzat, Sonorako korridorea Miguel Caro Quinterorentzat, Matamoros-Tamaulipasko korridorea Juan García Ábregorentzat (Golkoko kartela) eta Pazifikoko operazioak Joaquín Guzmán Loerak eta Ismael Zambada Garcíak eginen zituzten (Sinaloako kartela). Felix Gallardok kontaktu garrantzitsuenak zituen, eta, hartara, buru nagusia izaten jarraituko zuen, baina eguneroko zertzeladak ez zituen kontrolatuko.

Hala ere, Felix Gallardo 1989ko apirilaren 8an atzeman zuten. Edonola ere, espetxetik bertatik jarraitu zuen erakundea gobernatzen, harik eta Altiplano segurtasun goreneko espetxera eraman zuten arte. Han jarraitzen du gaur egun.
Villanañeko zubia

**Villanañeko zubia** Gaubeako Villanañe herriko zubia da, Omecillo ibaia zeharkatzen duena.

2011ko irailaren 6an Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Deskribapena 
Ez dakigu noiz eraiki zen. Dena den, hurbiltasuna dela eta, Baronatarrek 1769 eta 1771 urteen artean altxarazitako burdinolarekin lotuta ageri da.

Ustez beheratuta dauden bi zubi-begi edo arku ditu, neurri berekoak, gerriak apur bat itxi eta erdiko pilarearen eta alboko estribuen aurka amaitzen direnak; halako moduan non hiru zentroko arku karpanelak osatzen diren, baoen hustubidearen emaria maldaren horizontaltasunari eragin gabe handitzen dutenak. Eraikuntza-trebezia baten seinale den elementu hori zubiaren egiturako beste xehetasun batzuetan ere antzematen da.

Erdiko pilareari itsatsita zubi-branka bikaina dago, ibaian goranzko norabidearekin, uraren oldarrari aurre egiteko eta presioa arintzeko. Harlanduzko aparejuak uztardura ona du, gorantz sestra lau bat markatzen duen inposta irtentsuraino iristen dena.

Ahokadurak guztiz erregularrak dira, Arabako zubietan ohi ez bezalako arduraz zaindutako estrados batekin. Betegarrien lehenengo zazpi ilarak soka-harlanduen erara antolatuta daude, ongi eskuairatuak, eta estradosaren gainerakoa harlangaitz-horma ilaratan eratua dago.

Intradosaren oinean lau horma-zulo pare daude, gangaren tolesdurarako baliatu zirenak, egiturari behin-behinean eusten dion zurezko armazoia alegia, arkuko dobela guztiak jarri arte.

Erdiko zepako babes hidrodinamikoak oin angeluzuzeneko harlanduzko mutur batez osatzen dira, soilik arkuetako gerri-ertzetaraino iristen dena. Eraikuntzaren gainerakoa eskasagoa da: tinpanoan harlangaitz handiko ilara erregularrak, eta geroagoko eraberritze baten ondoriozkoak diruditen kareletan harlangaitz-horma ilaratua.

Harlangaitzezko estribuek eta banguardiek zementuzko juntura-berdintze ugari dituzte, nahiko egoera kaskarrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aurrera Kirol Elkartea

**Aurrera Kirol Elkartea**, **Ondarroako Aurrera** izenaz ere ezagutzen dena, 1921. urtean sortutako Ondarruko futbol-elkarte bat da.

Bere mutilen lehen futbol-taldeak Gipuzkoako Ohorezko Erregionala mailan jokatu zuen nahiz eta Ondarru Bizkaiko herria izan. 2015ean ordea Bizkaiko federazioan sartu zen.

## Garaipenak 
* Gipuzkoako Ohorezko Erregionala (4): 1963, 1978, 1986, 2015.

## Datuak 
2024-25 denboraldia barne.
* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 0
* **Denboraldiak Lehen Federazioan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Federazioan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: 32
* **Denboraldiak Hirugarren Federazioan**: 3
* **Emaitzarik onena**: 2.a (Hirugarren Maila, IV. Multzo 1989-90 denboraldian)

### Azken denboraldiak 
## Jokalari ospetsuak 
* Kepa Arrizabalaga Revuelta, gaur egun Chelseako jokalaria.
* Iñigo Martinez Berridi, gaur egun Athleticeko jokalaria.
* Aritz Solabarrieta
* Eñaut Zubikarai Goñi, gaur egun Auckland Cityko jokalaria.

## Bitxikeriak 
2013. urtean 50 urte bete ziren Aurrera estreinakoz igo zela 3. mailara, Data ospatzeko Alaves taldearen aurka jokatu zen lagunarteko partidu bat Zaldupeko futbol-zelaian. Futbol-taldearen aukeraketa ez zen erabakimenezkoa, izan ere, arabarrak garaitu ondoren igo ziren 1963ko maiatzaren 26an 3. Mailara Donostiako Atotxan jokatutako partidu hartan.

1926an trainerua osatu eta Kontxako Bandera irabazi zuen Aurrera elkarteak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20130811083106/http://www.aurrerake.com/ Weborri ofiziala
* cdaurrera@telefonica.net E-mail ofiziala
* @aurreraKE Twittereko kontu ofiziala
Osiel Cárdenas Guillén

**Osiel Cárdenas Guillén** (Matamoros, Tamaulipas, 1967ko maiatzaren 18a) Mexikoko droga trafikatzailea izan zen, Golkoko karteleko burua eta Los Zetasko sortzailea.

Golkoko kartelean Juan García Ábregoren laguntzaile gisa sartu zen. Hura 1996an atxilotu zutenean, liskarrak sortu ziren kartelaren barruan, eta, azkenean, Osiel Cardenas nagusitu zen, Salvador Gómez laguna eta lehiakidea hil ostean. Hori dela eta, *“El Mata Amigos”* goitizena jaso zuen ("Lagun-hiltzailea").

Tentsioa areagotzen ari zenez beste kartel batzuekin, Osiel Cardenasek Mexikoko armadako 30 desertore kontratatu zituen, kartelaren talde armatua izateko (Los Zetas).

Osiel Cardenas 2003an atzitu zuen Mexikoko armadak. Gaur egun espetxean jarraitzen du. Haren anaia bat, Antonio (Tony Tormenta) Golkoko kartelaren burua ere izana da, 2010eko azaroan armadak hil arte.
Santa Isabel eliza (Arbigano)

**Santa Isabel eliza** Arbiganoko parroki-eliza nagusia da.

2009ko martxoaren 20an Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Eraikinaren deskripzioa 
Gurutze latindarreko oinplanorik ez duen parrokia-eliza da. Burualdea estuagoa du, pinoian. Harlanduz, harlanduskaz eta luzitutako harlangaitzez egina dago. Elizaren bolumenak gurutze latindarreko oinplanoarekin bat egiten du iparraldean. Ipar-mendebaldean antzinako hilerria dago, horma batez inguratuta. Hegoaldean, berriz, bolumena prisma-formakoa da, sakristia eta elizpea gurutze-besoaren lerroraino iristen baitira. Hego-ekialdean prisma-formako kanpandorrea du. Kanpaien gaineko arkuak puntu-erdikoak dira, eta estalkia lau isurikoa. Hegoaldeko arkua hormatuta dago eta erlojua dago han. Dorrearen hego-ekialdea eta hego-mendebaldea horma-bular sendoz indartuta daude, pitzadurei eta ezegonkortasunari aurre egitearren.

Hegoaldetik du sarrera; puntu-erdiko elizate handia eta luneta-ganga zeharkatu behar dira elizara sartzeko. Sarrerak ateburu xumea du. Nabeak hiru atal eta burualdea ditu, azken hori luneta-gangaz egina. Beste hiru atalek ertz-ganga dute, lore handiekin. Kaperak kanoi-gangaz estalita daude. Epistola-kaperan, iparraldean, harlandua nabarmentzen da, nahiz eta luzituta egon; moldurazko sarrera-arkua eta inposta ditu. Nabearen muturrean koru altu bat dago, egurrezko karela duena. Sakristia txikia da, angeluzuzena, eta sabai soila du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kantabriera (antzinako hizkuntza)

**Kantabriera** antzinako kantabrien hizkuntza galdua da. Adituek zalantzan dute aurreindoeuropar ala indoeuroparra zenetz. Teoria hedatuenen arabera, K. a. VIII. mende inguruan sortu zuten, jatorrizko aurreindoeuropar herrien eta indoeuropar zelten gurutzaketaren ondorioz. Hala ere, Salvador Conejo bezalako adituek kantabriera, aitzineuskara eta karpetaniera Iberiar penintsulako zeltiberierarekin lotzen dituzte.

Edonola ere, zalantzazkoa da inguruko hizkuntzekin lotzea eta zeltarren aurreko aitzinkantabriera zela onartzen dute aditu gehienek.

## Teoria nagusiak 
* Antonio Tovar aurreindoeuropar substratuaren defendatzaile nagusietako bat da (1955), euskarak eta kantabrierak jatorri bera zutela defendatu zuena. Horretarako, Kantabriako onomastikan eta toponimian aitzineuskararekin loturiko adibideak proposatu zituen. Hala eta guztiz ere, zelten eragina onartzen du kantabrieran, baita hizkuntza indoeuropar familian sartzeko ere.

* Julio Caro Barojak topaturiko epigrafiari esker, indoeuroparra zela esan zuen, *gens*etan antolatzea zeltar jatorriaren ikurra zela argudiatuz; nolanahi ere, teoriak aurreindoeuropar ezaugarriak lekuz kanpo uzten ditu.

* Eduardo Peralta Labradorrek indoeuropar substratuaren defendatzailea da: K.a. II. milurteko eta K. a. 1000. urte arteko indoeuropar inbasioek sortua zela dio. Haren aburuz, hasierako "p" eta bokal artekoa mantentzea teoriaren euskarri nagusia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bigarren sexua

[start=0|thumbtime=78|thumb|[Simone de Beauvoir|Simone de Beauvoirren bizitza eta pentsamenduari buruzko bideoa.]]
***Bigarren sexua*** (jatorrizko izenburua, ) Simone de Beauvoirrek idatzitako liburu bat da. Filosofian, XX. mendeko obrarik garrantzitsuenetarikotzat jotzen da. Salmentak arrakasta handia izan zuen. Lan hori idazten hasi zen beretzat emakume izatea zer izan zen aztertu eta hari buruz hausnartu zuenean. Historian emakumezkoek bizi izan dituzten egoerak ikertu zituen, eta horri buruzko saiakera luzea idatzi zuen. Bertan jaso zituen emakumezkoak nola irudikatu izan diren, zein egoera bizi izan dituzten, eta nola lor daitekeen haien bizimoduak hobetzea bai eta haien askatasunak zabaltzea ere.

## Ideia nagusiak 
Feminismoaren funtsezko lanetako bat da hau, eta existentzialismoarekin lotutako kontzeptuak erabiltzen ditu gizateria-erdi horren bizimoduan arakatzeko. Lan entziklopedikotzat ere jo izan da, emakumeen identitateaz eta sexu-desberdintasunaz aritzen delako psikologiaren, historiaren, antropologiaren, ugalketaren zein harreman sexu-afektiboen ikuspuntuetatik.

Simone de Beauvoirren ustez emakumezkoa edo, zehatzago, emakumetzat jotzen duguna (atsegina, polita... izatea) sozialki eraikitako produktu kultural bat da. Emakumezkoa beti beste zerbaitekiko konparatuz definitu izan da historian zehar: ama, emaztea, alaba edo ahizpa. Hortaz, emakumezkoaren zeregin nagusia da bere identitate propioa berreskuratzea, betiere haren irizpidearen arabera. Emakumezkoek dituzten ezaugarri horietako asko eta asko ez baitira berezkoak, ez dira genetikoak, jaso duten heziketak baldintzatuta baizik. Teoria hori laburbiltzen duen esaldia ezaguna da: «Emakume ez da jaiotzen: egin egiten da».

## Euskarazko bertsioa 
Irene Arrarats Lizeagak 2019an itzuli zuen. Eskafandra bildumaren barruan argitaratu zuten euskaraz, Jakinen eta Elkarren eskutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wizz Air

[thumb|Wizz Air airelinearen [Airbus A320 hegazkina]]
**Wizz Air** Europan dagoen kostu baxuko hegaldi konpainia da. Bere egoitza nagusia Budapesteko Ferenc Liszt aireportuan dago, eta gaur egun Europa ekialdeko kostu baxuko airelinearik garrantzitsuena da.

## Helmugak 
thumb|right| Wizz Air-en helmugak

thumb|250px|eskuinera|Wizz Air airelinearen hegaldiak (2012ko uztaila)

## Baseak 
Airelineak honako aireportuetan dauka basea:

* Belgrado Nikola Tesla aireportua (Belgrado)
* Henri Coandă nazioarteko aireportua (Bukarest)
* Budapest Ferenc Liszt nazioarteko aireportua (Budapest)
* Cluj-Napocako aireportua (Cluj-Napoca)
* Gdańskeko aireportua (Gdansk)
* Katowiceko aireportua (Katowice)
* Zhuliany nazioarteko aireportua (Kiev)
* Poznańeko aireportua (Poznań)
* Pragako aireportua (Praga)
* Skopjeko aireportua (Skopje)
* Sofiako aireportua (Sofia)
* Târgu Mureşko aireportua (Târgu Mureş)
* Timişoarako aireportua (Timişoara)
* Vilniusko aireportua (Vilnius)
* Varsovia Chopin aireportua (Varsovia)
* Wrocławeko aireportua (Wrocław)

## Kanpo estekak 
*  Airelinearen webgunea.
Transavia.com

[thumb|Transavia.com airelinearen [Boeing 737-700 hegazkina]]

**Transavia.com** Europan dagoen kostu baxuko hegaldi konpainia da. Bere egoitza nagusia Amsterdam-Schiphol aireportua aireportuan dago, eta Euskal Herrian Biarritz-Angelu-Baionako aireportutik lan egiten du.

Air France-KLM enpresa da airelinaren jabea.

## Hegaldiak 
### Euskal Herria 
#### Biarritz-Angelu-Baionako aireportua 
:: **Udan**: Rotterdameko aireportua

## Kanpo estekak 
*   Airelinearen webgunea.
Maastoren

**Maastoren** Rotterdam hiriko bulego etxe orratza da, 165 metro eta 44 solairu ditu eta Herbehereetako eraikinik garaiena zen 2010an inauguratu zenean.

Dam & Partners Architecten bulegoak eta Odile Decqen tailerrak diseinatu zuten.

## Eraikuntza 

Fitxategi:Maastoren 29 okt. 2008.jpg|2008ko urriaren 29
Fitxategi:Maastoren 10 april 2009.JPG|2009ko apirilaren 10
Fitxategi:Maastoren.jpg|2009ko abuztuaren 22

## Ikus, gainera 
* Rotterdam

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Allen Wilkes

**Mary Allen Wilkes** (Chicago, Illinois, AEB, 1937ko irailaren 25a) programatzailea eta konputagailuen ingeniaria da.

## Ekarpenak 
* LINC izeneko konputagailuarentzako kontsola diseinatu, eta harentzako sistema eragilea (LAP) garatu zuen.
* Etxe partikular batean konputagailu bat (*home computer*) erabili zuen lehenengo pertsona dela esaten dute, berak egina gainera..
* Gaur egungo konpiladore modernoetan erabiltzen den mihiztatzaile-estekatzaile eredua garatu zuen .

## Argitalpenak 
* *LAP6 Handbook*
* *Programming the LINC* Wesley A. Clark irakaslearekin

## Erreferentziak
Stadion Feijenoord

**Stadion Feijenoord** ( ahoskatua), **De Kuip** ( ahoskatua) izen herrikoiaz ezaguna, Herbehereetako Rotterdam hiriaren hegoaldean dagoen dagoen futbol zelaia da. Bertan jokatzen duen etxeko taldea Feyenoord Rotterdam da.

1935 eta 1937 urteen artean eraiki zuten. 1994an berriztu zuten azken aldiz.

## Kanpo estekak 
*  Futbol zelaiari buruzko webgunea.
Alba

**Alba** izan daiteke:

## Anatomia 
* Arnasestuaren sinonimoa

## Erakundeak 
* Ameriketarako Bolibartar Alternatiba edo ALBA.

## Izena 
* Alba, emakumezko izen berezia.

## Toponimia 
### Eskozia 
* Eskozia Eskoziako gaeleraz *Alba* da.

### Espainia 
* Alba de los Cardaños, Palentzia.
* Alba de Tormes, Salamanca
* Alba, Teruel.

### Estatu Batuak 
* Alba (Michigan).
* Alba (Missouri).
* Alba (Pensilvania).
* Alba (Texas).

### Euskal Herria 
* Alba, antzinako hiria.

### Italia 
* Alba, Piemonte.
* Alba Longa, antzinako hiria.
* Albako Errepublika, antzinako herrialdea.

### Errumania 
* Alba Iulia