San Marko jaia

**San Marko jaia** edo **San Marko eguna**, Marko Ebanjelaria oroitzen duen ospakizuna da, eta apirilaren 25ean ospatzen da. Apirilaren 24ean San Marko bezpera ospatzeko ohitura ere badago zenbait tradizioetan. 

Gipuzkoako ekialdean, San Marko opilaren ohiturari lotuta erlijio izaera galtzen joan da eta gaur egun jaiegun herrikoia da batez ere. Kondairaren arabera, tradizioa VIII. mendean sortu zen, maila sozial baxuko gizon bat Veneziako emakume nobleaz maitemindu zela kontatzen denean. Aitaren onespena lortzeko asmoz, urrutiko gerra batean murgildu zen. Guduan zauritua izan zen, baina bere maitearentzat gertuko zelai batetik arrosa bat kentzea lortu zuen. Lagun bati eskatu zion odolez zikindutako arrosa maitaleari itzultzeko.
thumb|San Marko egunean egiten da *festa del bocolo* Venezian|ezkerrera

### Ingalaterran 
Ingalaterrako herrixketan ohitura zen, XVII. mendetik XIX. mendearen amaiera arte, San Marko bezperan elizako atarian esertzea. Eserita zeudenek isilik egon behar zuten gaueko hamaiketako kanpaiak jotzen zutenetik, kanpaiek hurrengo eguneko lehen ordua jo arte. Urtean zehar hil beharrekoen izpirituak elizara pasatzen ikusiko omen ziren. Yorkshiren beharrezkoa zen hiru gau jarraian erne egotea. Hirugarrenean eserita, hil behar zirenen izpirituak ikusiko ziren elizara pasatzen. Praktika hau iparraldeko eta mendebaldeko konderrietan nagusitu zen. 1608ko erregistroek erakusten dute Nottinghamshiren emakume bat bere elizak zentsuratu zuela San Marko bezperan parte hartzeagatik.

### Lituanian 
Lituanian, San Marko Ebanjelaria lurraren eta uztaren zaindaritzat hartzen da. Haragia jateko debekua ezartzen da, uzta ona izateko asmoz. Jendeak "lurra ukitzea" saihesten du, hau da, goldatu edo zulatu gabe, lurrari atsedena emateko hurrengo landaketa eta uzta lanen aurretik.

### Mexikon 
Jai hau Mexikoko Aguascalientes hirian ospatzen da data berean. Gehien ospatzen den jaietako bati izena ematen dio, San Marko Azoka Nazionala (gaztelaniaz: *Feria Nacional de San Marcos*), data honen inguruan hiru astez luzatzen dena. Gainera, Tabasco estatuko Paraison San Markos ospatzen da apirilaren 25ean, hiri horretako patroia baita.

## San Marko eguna Euskal Herrian 
San Marko egunak nekazaritzari lotutako erlijio-tradizioekin du lotura, eta San Marko Ebanjelariak uztak babesteko bedeinkatze prozesio eguna izaten zen. Hala ere, gaur egun batez ere Gipuzkoako ekialdeko herrietan mantentzen da ospakizun egun bezala, San Marko opilaren tradizioari lotuta, eta oraindik opilen bedeinkapenaren erritu katolikoa mantentzen bada ere, harreman komunitarioei lotutako ospakizuna da. Zentzu horretan, eguna bera opilaren eguna bezala izendatzen da modu herrikoian.

### Erlijio ospakizunaren historia 
Herri bakoitzean berezitasunak egon arren ospakizunaren funtsa bakarra da eta ohitura zaharraren elementu nahiz ekitaldi ugarik egun irauten du. Aitzinean, San Marko jaiaren ospakizuna zela eta (apirilaren 25ª) prozesio bat egiten zen herri inguruko ermitak bisitatuz. Irunen, Arteagako ermita, San Martzial ermita eta San Anton ermita; Hondarribian Guadalupeko Andra Mariaren Santutegia, Santa Barbara ermita eta Gaintxurizketako gurutzea; Errenterian Bizaraingo San Marko ermita, Pasai Donibanen Jaizkibel mendi gailurrean egon ohi zen gurutzera; Lezon Gaintxurizketako gurutzera edo Jaizkibelera eta baita Oiartzunen ere. Prozesio ospetsuak ziren, apaiza nahiz agintariak buru izanik zenbait kasuetan. Meza ondoren, lurra bedeinkatu ostean, erromesek, indarberritu ahal izateko bazkaldu eta ondoren erromerian dantza egiten zuten herrira itzuliaz.
thumb|Opilen bedeinkazioa Hondarribiko elizan
Hala eta guztiz ere, ohitura askoren antzera, San Marko eta opilaren jaia bizirik irautea ez da batere erraza izan. Irunen bitan suspenditua izan zen. Lehenengo aldiz 1787. urtean.  Urte bereko apirilaren 22an, Iruñeko Apezpikuak, Elizbarruti guztian,  San Marko letanietan ospatutako prozesioak suspenditu zitezen gutun-agindu bat bidali zuen. Urte hartan erromesaldia Santa Elenako ermitara egin zen. 1816. Urtean, euriteak zirela eta, maiatzeko prozesioa atzeratu ondoren, gerra karlistak izan omen ziren San Marko eguneko prozesioak bigarrengo etenaldiaren arrazoia. Hala erakusten du, besteak beste, dokumentu  faltak. Gatazka zibila ostean prozesioa behin bakarrik ospatu izan zen berriro, 1879.ean. Une hartan San Markos eguneko prozesioak behin betiko desagertu ziren.

Ohitura sendoa izan da. Prozesioa desagertu arren, lurraren bedeinkatzea, bazkaria eta erromeria ospatzearen ohiturak aurrera egin zuten. Fededunak lurren bedeinkatzea eta erromeria ospatzen jarraitu zuten herri inguruko landetan. Hara, hamaiketako edo bazkaria eraman ohi zuten, gehienetan taloa (artoz eginiko ogia, egositako bi arrautzez lagundua). Denboraren poderioz lurren bedeinkapena ere desagertu egin zen. 

Egun San Marko eguneko ekintzak herrikoiak dira, eta komunitatearen zaintza ekintza bezala, opilen oparitzearekin eta hauen dastaketan mantentzen da, bedeinkapenaren erritua kasu batzuetan egiten jarraitzen bada ere. Opilaren banaketa bezperan egiten da normalean, eta oraindik bada opila bedeinkatzera eramaten duenik. Opila egin eta emateak amabitxi ( amaidinek edo amautxiek) eta besoetakoaren arteko lotura sinbolizatu eta garatzen du eta horregatik garai batean esaten zenː "Aita San Marko / nik opila jango, / iñori ez emango"   Pazko-opila bezala ere ezagutzen dira opil hauek, eta, aldaerak aldaera, badirudi Gipuzkoan ez ezik, Nafarroan, Bizkaian eta Araban ere gorde dela usadioa hainbat txokotan.
thumb|San Marko opilak arrautza gorrituekin, Irun eta hondarribian ihikoena den moduan.
Gaur egun mota askotako opilak daude. Irunen eta Hondarribian garai batekoen antzekoak ikusten dira, batez ere, eta inguru horretakoa da guk jaso dugun errezeta: almendradun bizkotxoa, kolore gorridun arrautza egosiak dituena. Oarsoaldera (Errenteria, Oiartzun, Lezo eta Pasaia)  hurbiltzen garen neurrian, gehiago aurkituko ditugu txokolatez edo mokaz apaindutako bizkotxoak, eta txokolatezko arrautzak dituzten opilak. Batean zein bestean, den-denak goxoki txikiekin, lumekin eta txita batekin apainduta.

Bedeinkatzeko ohituraren inguruan, Hondarribian eta Irunen egiten jarraitzen dute. Lehen San Marko egunaren bezperan jasotzen ziren opilak, hurrengo egunean bedeinkatu eta jateko. Hurrengo egunean, etxeko zapi eder batean bildu eta bedeinkatzera eramaten zituzten elizara. Amabitxiek beraiek egin edo erosten zituzten, eta batzuetan soinekoak egiteko zapi politak gehitzen zituzten. Ondoren, inguruko mendiren batera joan eta etxekoekin jaten zituzten. Gaur egun, askok, egunean bertan jaso eta jaten dute bedeinkatu gabe.

Jende asko joaten da urtero Guadalupera (Hondarribia), San Martzialera (Irun), San Markora (Errenteria) edo beste mendiren batera apirilaren 25ean, egun-pasa eta opila jatera.

### San Marko erromeria Bizarain mendian 
thumb|San marko erromeria Bizarain mendiko magalean
San Marko gotorlekua eraiki aurretik Errenteriako Bizarain mendian zegoen San Marko ermitan eta honen inguruko zelaietan egiten zen erromeriaren ohitura jarraituz, gaur egun ere Apirilaren 25aren ondorengo lehen igandean, erromeria egiten da toki berean. Erromeriak historikoki izaera erlijioso eta ludikoa uztartu baditu ere, gaur egun laikoa eta herrikoia da, Errenteriako Udalak herritar eta herriko eragileekin batera antolatua; hala nola, Beti Prest Elkartea, CAR, Doike Musika eta Dantza Kultur Elkartea, Herri Arte Eskolako trikiti eta dultzaina taldea, herriko trikitilariak, Udal Txistulari Taldea, Xenpelar Bertso Eskola eta Zamalbide Auzo Elkartea. 

## Ikus, gainera 
* Pazko-opil
* Opilaren eguna
* San Marko gotorlekua

## Erreferentziak