open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hiperion (satelitea)

**Hiperion** (grekoa: Ὑπερίων), edo **Saturno VII**, Saturno planetaren satelite natural bat da.

## Ezaugarri fisikoak 
Hiperion eguzki-sistemako forma irregularreko gorputz ezagun handienetako bat da. Satelite irregular bakarra dago Hiperion baino handiagoa: Neptunoko Proteo. Hiperionen kraterrik handienak 121,57 km-ko diametroa du, eta 10,2 km-ko sakonera. Hiperionen forma irregularraren zergatia azaltzeko hipotesi batek dio jatorrian askoz handiagoa izango zela eta, talka baten ondorioz, puskatu egingo zela.

Saturnoren satelite gehienek bezala, Hiperionen dentsitate txikiak adierazten du gehienbat izotzez osatuta egongo dela, eta arroka-kantitate txiki bat izango duela. 0,46 inguruko porositatea du.

Hiperionen gainazala krater zorrotz eta sakonez beteta dago, eta horrek esponja-itxura ematen dio. Kraterren hondoa material gorri ilunez estalita dago.

Voyager 2 zundak hartutako irudiek eta gerora egindako fotometria-neurketek adierazten dute Hiperioren errotazioa kaotikoa dela, hau da, haren errotazio-ardatza hainbeste aldatzen da non ezinezkoa baita iragartzea zer orientazio izango duen espazioan. Hiperion da eguzki-sisteman errotazio kaotikoa duen objektu ezagun bakarra. Alde horretatik, Hiperion bakarra da, bai forma irregularragatik, bai orbitaren eszentrikotasunagatik eta bai beste satelite handi baten ondoan (Titan) egoteagatik ere.

## Aurkikuntza 
William Cranch Bond-ek eta haren seme George Phillips Bond-ek aurkitu zuten 1848ko irailaren 16an. Bi egun geroago, William Lassel-ek ere aurkitu zuen bere aldetik.

## Izendapena 
Hiperion satelite-izena mitologia grekoko Hiperion pertsonaian du jatorria; Hiperion, Gaiaren eta Uranoren semea, argiaren titana zen, Heliosen aita. William Lassell-ek, aurkitzaileetako batek, bataiatu zuen.

## Kanpo estekak
Alba konderria

**Alba konderria** (; ; ) Errumaniako erdi-mendebaldeko lurraldeetako bat da (*judeţ-a*), Transilvaniako eskualdean. 2002. urtean 382.747 biztanle zeuden.

Hiriburua 72.405 biztanleko Alba Iulia hiria da. Garrantzitsuak dira beste hiri hauek ere: Sebeş (29.475 biztanle), Aiud (28.934 biztanle), Blaj (20.758 biztanle), Cugir (25.950 biztanle) eta Ocna Mureş (15.526 biztanle).

## Mugak 
Alba konderriaren ekialdera Sibiu eta Mureş konderriak daude, iparraldera Cluj konderria, mendebaldera Bihor eta Arad konderriak, eta hegoaldera Hunedoara konderria.

## Geografia fisikoa 
Lurraldearen % 59 menditsua da. Ipar-mendebaldean Apuseni mendiak daude, eta hegoaldera Parâng, Şureanu eta Cândrel mendiak. Mureş da ibai nagusia, eta ibai horretara doazen Târnava, Sebeş eta Arieş ere bai.

## Biztanleria 
## Turismoa 
Alba konderrian turismorako erakargarri nagusiak dira, besteak beste:

* Alba Iulia hiria.
* Apuseni mendiak.
* Roşia Montană.
* Câlnic gaztelua eta Transilvaniako gotortutako elizak.
* Gârbova gaztelua.
* Sebeş hiria.
* Aiud hiria.
* Ocna Mureş konplexu turistikoa.
* Ţara Moţilor-ko arkitektura tradizionala: Arieş ibarreko egurrezko elizak, esate baterako.

## Banaketa administratiboa 
### Hiriak 
(2007ko biztanleria)
* Alba Julia ()
* Aiud ()
* Blaj ()
* Sebeș ()

### Udalerriak 
(2007ko biztanleria)
* Abrud ()
* Baia de Arieș ()
* Câmpeni ()
* Cugir ()
* Ocna Mureș ()
* Teiuș ()
* Zlatna ()

### Herriak 
* Albac
* Almașu Mare
* Arieșeni
* Avram Iancu
* Berghin
* Bistra
* Blandiana
* Bucerdea Grânoasă
* Bucium
* Câlnic
* Cenade
* Cergău
* Ceru-Băcăinți
* Cetatea de Baltă
* Ciugud
* Ciuruleasa
* Crăciunelu de Jos
* Cricău
* Cut
* Daia Română
* Doștat
* Fărău
* Galda de Jos
* Gârda de Sus
* Gârbova
* Hopârta
* Horea
* Ighiu
* Întregalde
* Jidvei
* Livezile
* Lupșa
* Lopadea Nouă
* Lunca Mureșului
* Meteș
* Mihalț
* Mirăslău
* Mogoș
* Noșlac
* Ocoliș
* Ohaba
* Pianu
* Poiana Vadului
* Ponor
* Poșaga
* Rădești
* Râmeț
* Rimetea
* Roșia de Secaș
* Roșia Montană
* Sălciua
* Săliștea
* Săsciori
* Sâncel
* Sântimbru
* Scărișoara
* Sohodol
* Stremț
* Șibot
* Șona
* Șpring
* Șugag
* Unirea
* Vadu Moților
* Valea Lungă
* Vidra
* Vințu de Jos

## Kanpo estekak
Mikel I.a Errusiakoa

**Mikel I.a Errusiakoa** (Mikhail Fiodorovitx Romanov; ; 1596 &ndash; 1645eko uztailaren 23a) Romanov etxeko Errusiako lehen tsarra izan zen.

## Biografia 
Jatorri kosakoa zuen Fiodor Nikititx Romanov boiardoaren (aurrerago Filaret aitalehena izenarekin ezagun egingo zena) semea zen, Basilio IV.aren ondorengo izan zen, eta Errusiako tronuan sartu zen Romanov familiako lehen kidea izan zen.

1613an, aho batez hautatu zuten tsar *Zemski Sobor* izeneko parlamentuko kideek. Uztailean koroatu zuten.

thumb|ezkerrera|Mikel I.a tsarra, *Errusiaren milagarren urteurrena* monumentuan, Novgorod-en

Suediarren eta poloniarren inbasioek eta *Denboraldi Iskanbilatsua* deitutakoaren barne-erreboltek suntsitutako herrialde batean hasi zuen agintaldia. Baina poliki-poliki, eta bere ahaideen eta aita indartsuaren laguntzarekin lortu zuen ordena ezartzea eta kanpoko inbasioei eustea. 1634an, gatazka errusiar-poloniarrari amaiera eman zion, eta Poloniako Vladislav IV.a Vasak Errusiako tronuari uko egitea lortu zuen. Estatuaren berrindartzearekin jarraituz, 1617an, Suediarekin Stolbovoko Ituna sinatu zuen.

Deulinoko Bakearen emaitzarik garrantzitsuena tsarraren aita erbestetik itzultzea izan zen, eta aitak hartu zuen agintea 1633an hil zen arte. Mikel I.ak mendeko jarrera zuen erabat.

Mikel tsarrak hankan zauria izan zuen (gazte zela izandako istripu baten ondorioz), eta horregatik azken urteetan ez zen ibiltzeko gauza.

Bi aldiz ezkondu zen, eta bigarren emaztearekin 10 seme-alaba izan zituen. Bere alabetako bat, Irene Errusiakoa, Kristian IV.a Danimarkakoaren seme batekin ezkontzeko ahaleginetan ibili zen, baina ez zuen arrakastarik izan. Gertaera horrekin zeharo nahigabetua, 1645eko uztailean hil zen.
Disnomia (satelitea)

**Disnomia** (), edo, ofizialki **(136199) Eris I Disnomia)**, Eris planeta nanoaren satelite natural ezagun bakarra da.

## Ezaugarri fisikoak 
Satelitea Eris baino 60 bat aldiz txikiagoa da, eta 300-400 km-ko diametroa du. Keck eta Hubble teleskopioekin egindako behaketetan oinarrituta kalkulatu dira, gutxi gorabehera, gainerako datuak: Erisetik 37.370 km-ra dago, errotazio-periodoa 14 egun ingurukoa da, eta haren masa Pluton planeta nanoarena 1,27 aldiz litzateke.

Berak orbitatzen duen planetak baino 60 bat aldiz distira txikiagoa du. Horretan oinarriturik eta bi astroen albedoa antzekoa dela emanik kalkulatu da Disnomiaren diametroa 350 km ingurukoa dela, hau da, Erisenaren zortzirena.

## Aurkikuntza 
2005eko irailaren 10ean aurkitu zuen Michael E. Brown-ek gidatutako ikertzaile-taldeak, Keck teleskopiarekin, Hawaiin.

## Izendapena 
Hasieran, «S/2005 (2003 UB 313) 1» behin-behineko izendapena esleitu zitzaion. Gero, «2003 UB 313» sateliteari Xena izena eman zitzaion, telebista-serie bateko emakume gerlari baten izenetik. Azkenik, Disnomia izen ofiziala eman zitzaion 2006ko irailean. Disnomia, mitologia grekoan, Eris jainkosaren alaba da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Discovery of Gabrielle*
* *2003 UB313, the 10th planet, has a moon!*: Michael Brown-en webgunea Disnomiaren aurkikuntzari buruz''
Trnava eskualdea

**Trnava eskualdea** () Eslovakiako zortzi administrazio-eskualdeetako bat da, herrialdearen mendebaldean dagoena. 4.145 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2011n 554.741 biztanle zituen. Hiriburua Trnava da.

## Geografia 
Trnava eskualdeak Hungariarekin du muga hegoaldean; mendebaldean Austriarekin eta Bratislava eskualdearekin; iparraldean Txekiarekin; eta ekialdean Nitra eta Trenčín eskualdeekin.

Karpato Txikien eskualdean dago. Ibai nagusiak Danubio, Váh eta Morava dira. Hiri handienak Trnava, hiriburua, Senica, Galanta, Piešťany, Dunajská Streda eta Skalica dira.

Baliabide naturaletan aberastasun handia duenez, Eslovakiako nekazaritza-eremu garrantzitsuena da. Ospe handikoak dira, besteak beste, bertako ardoa, garagardoa eta iturri termalak.

## Demografia 
## Banaketa administratiboa 
Trnava eskualdea zazpi barrutitan () banaturik dago:
* Dunajská Streda barrutia
* Galanta barrutia
* Hlohovec barrutia
* Piešťany barrutia
* Senica barrutia
* Skalica barrutia
* Trnava barrutia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala, trnava-vuc.sk
Johann Bernoulli

**Johann Bernoulli** (**Jean** edo **John** bezala ere ezaguna; Basilea, Suitza, 1667ko uztailaren 27a - Basilea, Suitza, 1748ko urtarrilaren 11a), matematikaria, mediku eta filologo suitzarra.

1683an Basileako unibertsitatean sartu zen, eta geroago medikuntza titulua lortu zuen. Hala ere, medikuntza ikasten zuen bitartean, bere anaiarekin (Jakob Bernoulli) matematikaren eremuan ere aritu zen. Johann bere anaia baino emankorragoa izan zen matematikaren arloan, eta bere lana Europan zehar zabaldu zen.

Johannek Fisika, Kimika eta Astronomia ere landu zituen. Zientzia aplikatuetan optikaren arloan egin zituen ekarpen garrantzitsuenak.

1691ean Parisera bidaiatu zuen matematikari frantsesei kalkuluaren erabileran laguntzeko, eta horien artean Guillaume de l'Hôpital markesa zegoen.

1705ean, bere anaiaren heriotzaren ondoren, bere anaia ordezkatu zuen Basileako unibertsitateko matematikako katedradun bezala. Unibertsitate horretan igaro zituen 42 urte, eta Johann Samuel König eta Leonhard Euler izan zituen ikasle gisa.

Kalkulu infinitesimalaren azterketan sakondu zuen, eta bere anaiaren ekuazio diferentziala ebatzi zuen.

Bere semeak Nicolau, Daniel eta Johann Bernoulli matematikari handiak izan ziren.

Johann jardunean aritu zen hil baino egun batzuk lehenagora arte, 80 urte zituela.
Japeto

**Japeto** (antzinako grekoz: Ίαπετός, *Iapetós*) greziar mitologiako pertsonaia zen: Uranoren eta Gearen semea, titana zen Japeto, jaungoiko bat.

Hauen aita izan zen: Atlas, Prometeo, Epimeteo eta Menezio (Zeusek hil zuena). Japetoren ondorengoei *Japetidak* edo *Japetonidak* esan izan zaie eta Klimeneren senarra zen. Arraza helendarraren aita bezala errepresentatzen da.

## Mitoa 
Apolodororen arabera, Japetoren emaztea ozeanidea zen, Ozeanoren eta Tetisen alaba: izenez, egileek izen bat baino gehiago aipatzen dute: Asia, Klimene, Temis, Asopis edo Libia.

Iturrien arabera, Japetoren aurrekoen, emaztearen eta ondorengoen zehaztasunak aldatu egiten dira, baita bere izaeraz (titana ala jigantea) eta gertaerez azaldutakoak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Rio Branco

**Rio Branco** Brasilgo hiri bat da, Acre estatuko hiriburua, Brasilgo Iparraldeko Eskualdekoa. Iparraldera Bujari eta Porto Acre udalerriak eta Amazonaseko estatua ditu; hegoaldera Xapuri eta Capixaba udalerriak; ekialdera Senador Guiomard udalerria, eta mendebaldera Sena Madureira udalerria.

## Geografia 
Acre ibaiak hiria bi barrutitan banatzen du. Rio Branco mikroerregioan dago, Acreko Ibarreko mesoerregioan.

## Historia 
1882. urtean kautxua ekoizten zuen *Empresa* izeneko baserria egin zuten. 1904. urtean baserriari herri-izaera eman zioten, udalerri izendatuz, eta geroxeago hiri izendatuz. 1912. urtean eman zioten *Rio Branco* izena hiriari, Rio Branco baroi diplomatikoaren omenez. 1920. urtean Acreko Lurraldeko hiriburu egin zuten.

## Klima 

## Ondarea 
* Seringueiroaren Etxea
* Nazareth Andre Mariaren Katedrala, 1959koa
* Piszikultura GUNEA
* Gameleira auzo zaharra
* Oihaneko baratzea
* Burdinazko kapera
* Kautxuaren Museoa
* Rio Branco jauregia, 1930. urtekoa
* Maternidade Parkea, hiri erdian
* Tucumán Parkea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rio Brancoko elizbarrutia

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Osman II.a

**Osman II.a** (1604ko azaroaren 3a – 1622ko maiatzaren 20a) Otomandar Inperioko sultana 1618tik bere heriotzara arte.

Ahmed I.aren semea zen. Hamalau urte zituela, eta bere osaba zen Mustafa I.aren aurkako estatu-kolpe baten ondoren, hartu zuen sultan-agintea. Gaztea izan arren, Osmanek azkar hartu zuen bere gain gobernua eta berak zuzenean eraman zuen Poloniako inbasio otomandarra Moldaviako handikien gerretan.

Txotingo guduan garaitua izan ondoren, Osman II.a Konstantinoplara itzuli zen burua makurtua, porrotaren errua jenizaroen koldarkeriari egotzirik. Ondoren, Osman II.a, jenizaroen aurka jarri zen; jenizaroek instituzio pretoriartzat hartu zituen, eta hauen botera gutxitzen saiatu zen. Honen emaitza matxinada bat izan zen, Mustafa I.aren ama buru zelarik. Osman atxilotu eta soka batekin ito zuten.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Mahmud I.a

**Mahmud I.a** (1696ko abuztuaren 2a – 1754ko abenduaren 13a) Otomandar Inperioko sultana 1730etik 1754ra.

Mustafa II.aren semea izan zen, eta Osman III.aren anaia. Otomandar errege-etxeetan ohitura zen bezala, Mahmud giltzapetua egon zen bizitzako lehenengo urteak. Giltzapetua egon zen bitartean, historia, literatura, poesia, eta batez ere, musika ikasi zituen.

Halil Paşa-k bultzatutako matxinadaren ondorioz hartu zuen sultan-agintea, eta tronua oinordetu bezain laster jenizaroak limurtu zituen, eta Halil Paşa hiltzea agindu zuen.

Bere agintean Persia eta Errusiaren aurkako gerrak nagusitu ziren. Gerra persiarretan turkiarrek Bagdad atxiki zuten, baina Armenia, Azerbaijan eta Georgia galdu zituzten.

Errusiarren aurkako guda Krimean eta Danubioko printzerrietan (Valakia eta Moldavia) borrokatu zen. Gerra honetan, Burkhard Christoph von Münnich errusiar komandanteak Krimeako tartariarrak (Mahmuden basailuak) garaitu zituen, eta Besarabiaren zati handia menperatu zuen.

Mahmudek gobernua bere bisirren esku utzi zuen, eta denbora gehiena poesia lantzen pasa zuen.

## Genealogia
Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialista

**Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialista** (uzbekeraz: Ўзбекистон Совет Социалистик Республикаси, *Ŭzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi*) Sobietar Batasuna osatzen zuten hamabost errepubliketako bat zen, gaur egungo Uzbekistani dagokiona.

1989. urteko datuen arabera, herrialdeak 447.400 km²-ko azalera zeukan, eta 19.906.000 biztanle zeuden, 44,5 biztanle km²-ko dentsitatearekin. Hizkuntza nagusiak uzbekera eta errusiera ziren. Sobietar errubloa moneta zerabilten.

## Historia 
1924. urtean Erdialdeko Asiako mugak berrezarri zituzten, etnia-irizpideak erabilita nagusiki. 1924. urteko urriaren 27an Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialista sortu zuten, Bukharako Sobietar Errepublika Popularra, Korasmiako Errepublika Popularra eta Turkmenistango Sobietar Errepublika Sozialistaren zati bat batuz.

1929. urtera arte Tajikistango Sobietar Errepublika Sozialista Uzbekistangoaren parte zen, baina bereizi egin zen, eta biek maila bera zuten Sobietar Batasunaren barruan handik aurrera.

Bestalde, 1936. urtera arte Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialistaren barruan zegoen Karakalpakeko Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoa, Uzbekistangoaren parte egin zuten aurrerantzerako.

1930. urtean hiriburu-hiria ere aldatu egin zuten: ordura arte Samarkanda zen hiriburu, eta Tashkent aurrerantzean.

1991. urteko irailaren 1ean "Uzbekistango Errepublika" izena hartu zuen, eta urte horretan bertan, abenduaren 26an, independentzia aldarrikatu zuten, Islom Karimov presidente zela.

## Biztanleria 
Bigarren Mundu Gerran sobietarrek ordura arte Sobietar Batasuneko mendebaldean zituzten industria-fabrika asko Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialistaren lurraldean kokatu zituzten, nazien eskutik aldentzekotan. Industriarekin batera etorkin-kopuru handia iritsi zen Uzbekistanera, biztanleria aldatuz: errusiarrak eta ukrainarrak iritsi ziren batez ere. Horrekin batera, Gerrako aurkariekin batera ote ziharduten susmagarritzat zituzten talde etniko osoak erbesteratu egin zituzten sobietarrek, hala nola korearrak, Krimeako tatariarrak eta txetxeniarrak.

## Ekonomia 
XX. mendeko 60ko hamarkadan hasi zituzten Amu Daria ibaiko urak hartzeko lanak, nekazaritzako eremu oso handia ureztatuz, kotoiaren ekoizpena handitzekotan. Egin ere, Sobietar Batasuna aldi hartan munduko kotoi-ekoizle handiena egin zen, baina Aral itsasora isurtzen zen ura hainbeste murriztu zen, hondamendi ekologiko handia gertatu zen.

## Banaketa politiko eta administratiboa 
Hamaika oblast edo probintzia eta errepublika autonomo bat zeuden Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialistan.

## Kanpo estekak
Meiji enperadorea

Japoniako 122. enperadorea izan zen. 1867-1912 bitartean erreinatu zuen.

Kōmei enperadorearen eta Nakayama Yoshikoren semea zen. Jaiotze izena  zuen arren, Japonian, arbasoen antzera eta ohiturak agintzen duen bezala, hil ondoko izenez izendatzen da beti: Meiji.

## Biografia 
Mutsuhito jaio zenean, 1852an, Japonia herri bakartua zen, industriaurrekoa eta feudala: bertan, Tokugawa shogunerriak eta daimyōek botere handia zuten. Mutsuhito hil zenerako (1912), Japonian iraultza politikoa, industriala eta soziala gauzatuak zituen eta, horren ondorioz, herrialdearen eraldatzea etorri eta munduko potentzia bilakatu qzen.

Monarkia parlamentarioa ezarri zuen, Japonia estatu moderno bihurtzeko asmotan. Inperioaren hedakuntzari hasiera eman zion, Txinan (Lehen Txina-Japonia Gerra, 1894-1895) eta Errusiako ekialdean (Errusia-Japonia Gerra, 1904-1905) garaipenak lortu eta Korea bereganatu (1910) ondoren.

### Meiji berrezarkuntza 
Meiji enperadorea Meiji Berrezartzearen buru sinbolikoa izan zen. Boshin gerra izenaz ezagututako asaldaketan, Tokugawa shogunerria indar inperialek ezeztatu egin zuten. Horren ondoren, Meiji enperadoreak Japonia mendebaldar moldeko gobernu demokratiko bihurtu zuen. Horren ondorioz, Japon modernizatu egin zen, eta Pazifikoko beste herri batzuen gainetik jarri.

Enperadoreak hartutako neurrien artean, ezagunenak dira hiriburua Kyototik Tokiora mugitzea, hezkuntza-sistemaren berritzea, Senatuaren ezarpena, Korearen anexioa eta Biltzar Nazionala inauguratzea, besteak beste.

Meiji enperadorea urte askoan bizi izan zen, eta agintean 40 urte baino gehiago igaro zuen.

## Fikzioan 
Pertsonaia historiko hori anitz filmetan ageri da:

* *The Last Samurai* (20003). Haren papera Shichinosuke Nakamura aktoreak egin zuen. Enperadorea gizon ahul eta erabilerraza gisan irudikatzen da, estatu-kolpearen arriskua aipatu gabe, AEBekiko interes ekonomikoak ikusten zituzten shogunerri errebeldeen presiopeaan. Enperadorearen erabakia, azkenean, bere ideiak errespetarazten dituenean bakarrik agertzen da, estatubatuarrekin zuen ituna hautsiz, guduaren ondoren bere boterea sendotu ondoren.

* *The Battle of Port Arthur*. Haren papera Toshirō Mifune aktoreak egin zuen. Toshio Masudak zuzenduta. Filmak Port Arthurren setioa irudikatzen du, Errusia-Japonia Gerran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Meiji enperadorearen biografia.
Leidengo Unibertsitatea

**Leidengo Unibertsitatea** (), Herbehereetako unibertsitate zaharrena.

1575ean fundatu zuen Gilen I.a Orange-Nassaukoak, Laurogei Urteko Gerrako herbeheretar iraultzaileen buruak. Izan ere, Leiden hiriak zeregin erabakigarria izan zuen Laurogei Urteko Gerran. 1572an, Leidengo herritarrek espainiarren kontrako iraultzaileekin bat egitea erabaki zuten. 1574ko maiatzean, hiria setiatu egin zuen Herbehereetako gobernadore Luis de Requesensek. Urte hartako urriaren 3an, ordea, hiriko dikeak suntsitu zituzten, eta hala lortu zuten ur bidez herritarrak hornitu eta espainiarrei aurre egitea. Bada, setioaren kontra borrokatu izana eskertzeko eraikiarazi zuen Gilen I.ak 1575ean unibertsitatea. Orduz geroztik, hiriaren bereizgarri dira unibertsitatea, ikasleak eta ikasle-egoitzak.

Unibertsitate honetan, hainbat asmakizun egin dira. Aipatzekoa da, esaterako, Leyden botila, beirazko botila batekin egindako kondentsadorea. Pieter van Musschenbroekek asmatu zuen 1746an. Kriogenia-arloan eman zen beste aurrerapauso bat: Heike Kamerlingh Onnesek, 1913ko Fisikako Nobel saridunak, helioa likidotu zuen lehenbizikoz 1913an.

Leidengo Unibertsitateko beste hiru irakasleri eman diote Nobel saria: Hendrik Antoon Lorentzi eta Pieter Zeemani, fenomeno optiko eta elektronikoen arloan egindako lan aitzindariarengatik, eta Willem Einthoven fisiologoari, hari-galvanometroa asmatzeagatik. Unibertsitateari sona handia eman zioten nazioartean, halaber, Albert Einstein and Paul Ehrenfest fisikariek, Christiaan Snouck Hurgronje islam-adituak, Cornelis van Vollenhoven zuzenbide-adituak eta Johan Huizinga historialariak. 2005ean, teoria kuantikoari buruzko Albert Einsteinen eskuizkribu bat aurkitu zuten Leidengo Unibertsitateko liburutegietan.

Gaur egun, ikerketa-zentro garrantzitsua da Leidengo Unibertsitatea, eta nazioarteko nahiz Herbehereetako 40 ikerketa-institutu baino gehiago biltzen ditu. Zazpi fakultate hauek ditu: arkeologia, zuzenbidea, humanitateak, zientzia, gizarte- eta portaera-zientziak, LUMC medikuntza-fakultatea eta Campus The Hague.

## Kanpo estekak 
*  Leidengo Unibertsitatearen webgune ofiziala

UniversiteitLeidenLogo.jpg
Faculteit der Sociale Wetenschappen Leiden.jpg
Kamerlingh Onnes Gebouw.jpg
Gorlaeus building.jpg
2008-09-13 inauguratie mvo.JPG
Herkulano

**Herkulano** () egun Ercolano hirian, Campanian, zegoen antzinako erromatar hiria. Gaur egun, hiriaren hondakinak besterik ez dauden arren, garai batean Ponpeia baino aberatsagoa izan zen. Ezaguna da, Ponpeia bezala, Vesuvioren errautsek eta harriek estali zutelako oso-osorik 79. urteko abuztuaren 24an, eta horregatik, garai horretan zegoen bezala kontserbatu da. 1997an Gizateriaren ondare izendatua izan zen, Ponpeiarekin batera.

1738az geroztik egindako indusketa-lanei esker, bizimodu erromatarra ederki erakusten duten ateak, kaleak, etxeak, dendak, tenpluak, mosaikoak, horma-pinturak, eskulturak, etab. aurkitu dira. Lehen erromatar hezurdurak (I. mendekoak) Herkulanon topatu ziren. Aurkikuntza hau garrantzitsua da erromatarrek III. mendera arte gorpuak errausten zituztelako, eta zaila delako garai hori baino lehenagoko hezurdurak aurkitzea.

Herkulanoko erromatarren luxuzko etxeak daude, eta horien artean *Villa dei Papiri* da ezagunena, itsasora bistak zituen Lucio Calpurnio Piso Caesomnio-ren (Julio Zesarren aitaginarrebaren) luxuzko jauregia.

## Eraikin publikoak 
* Hiri inguruko termak
* Palestra
* Antzerkia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Texasko Errepublika

**Texasko Errepublika** (ingelesez: *Republic of Texas*; gaztelaniaz: *República de Tejas*) Ipar Amerikako estatu independente bat izan zen, 1836-1845 urte bitartean.

## Historia 
Espainia Berriko lurraldea izan zen; gerora, Mexikokoa, eta Texasko Independentziaren Gerraren ostean, independentzia lortu zuen.

Texasko lurraldea Mexikoko Coahuila eta Texas eskualdeko zati bat zen; baina independentzia lortutakoan Texasko Errepublikak lur gehiago aldarrikatzen zituen: Rio Bravo ibaitik iparralderako guztiak (Mexiko Berriko zatia, Chihuahua, Coahuila eta Tamaulipas). Izan ere, hego eta mendebaldeko mugengatik liskarrean jardun zuten Texasko Errepublikak iraun zuen aldi guztian Mexikorekin. Edozein modutan ere, Mexikok ez zuen inoiz onartu Texasko Errepublika estatu independentea zenik.

Texasko Errepublikak Estatu Batuekin bat egiteko erabaki zuenean Mexikoko gobernuak protesta egin zuen. Washingtongo gobernuak Texasko eskakizuna onartu egin zuen, eta Mexikorekin gerran hasi zen 1846. urtean.

## Texasko Errepublikako presidenteak 
## Geografia: ibai nagusiak 
* Rio Bravo
* Brazos ibaia
* Nueces ibaia
* Trinidad ibaia
* Colorado ibaia

## Kanpo estekak
Katalina Alexandriakoa

**Katalina Alexandriakoa** (; Alexandria, c. 282 - *ibidem*, c. 305) IV. mendeko martiri kristaua izan zen. Europa osoan zehar gurtu zen VI.aren mendea eta gero, batez ere X. eta XII. mendeetan. Santu laguntzaileen zerrendan dago, eta bat-bateko heriotzatik babesteko erregutzen zaio.

## Hagiografia 
Katalina Alexandriakoari buruzko berriak oso berandukoak dira. Dokumenturik zaharrena *Passio*a da, hasieran, VI. eta VIII. mendeetan, grekoz idatzia, eta IX. mendetik aurrera, bertsio latindarraren bidez, ezagun egin zena.

Katalina Alexandriakoa familia noble baten altzoan jaio zen. Buruz oso azkarra izanik, berehala nabarmendu zen egin zituen azterketa zabalengatik, garaiko poeta eta filosofo handien mailan jarrarazi zuten azterketak, hain zuzen ere.

Gau batean Kristo agertu zitzaiola eta, une horretan bertan bere bizitza hari kontsakratzea erabaki zuen, eta, ordutik aurrera, haren *emaztegai* bihurtu zen. Ezkontza mistikoaren gaia ohikoa da Ekialde Mediterraneoan eta espiritualitate katolikoan.

Maxentzio enperadoreak (306-312) Katalina torturatzeko agindua eman zuen. Enperatriza saiatu zen Katalinaren alde egiten, baina burua moztu zioten, haren alde ziren Porfirio ofizialari eta 200 soldaduri bezalaxe. Maxentziok, burugogor, Katalina hiltzeko agindua eman zuen, eta burua moztu zioten.

Katalinaren hilobia Sinai mendiaren magalean, haren izena daraman monasterioan, aurkitu zela esaten da. *Passio*aren arabera, gorpua han aingeruek jarri zuten.

## Zaindaria 
Katalina Alexandriakoa eskola-ume eta ikasleen zaindaria da; baita filosofo, preso, gazte ezkongai eta gurpilarekin zerikusia duten lanbideena ere: orgagileak, errotariak, traperoak, gorulariak, eta abar.

Parisko Unibertsitateak Katalina aukeratu zuen zaindari gisa.
Anadyr

**Anadyr** (; ), 1923 arte **Novo-Mariinsk** deitua, Errusiako hiria da, Ekialde Urruneko Barruti Federalean dagoen Txukotkako hiriburua. 2010ean 13.045 biztanle zituen.

## Geografia 
Anadyr ibaiaren ahoan dago, Anadyrreko golkoan, Siberiako ekialde muturrean. 177°30'E meridianoan dagoenez, Anadyr ekialdeen dagoen Errusiako hiritzat hartzen da.

## Historia 
Anadyr 1889ko abuztuaren 3an sortu zen *Novo-Mariinsk* izenarekin, eta Anadir izena hartu zuen 1923ko abuztuaren 5ean. 1965eko urtarrilaren 12an hiri estatusa jaso zuen.

1918an komuna bat sortu zen hirian, ekialdeko eskualdean eskumena zuena, eta 1919an Txukotkako iraultza-batzordea. 1920ko urtarrilaren 31an Iraultzaren kontrako eta *zurien* aldeko estatu-kolpe bat egon zen, eta iraultza-batzordekideak exekutatuak izan ziren.

## Klima 
Anadyrrek klima azpiartikoa du, *Dfc* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Garraioa 
Hiria Anadyrreko golkoko itsas portu garrantzitsua da, Bering itsasoan. Aireportu bat du Errusiako Ekialde Urruneko hirientzat, eta Mosku eta Khabarovsk bezalako hiriekin lotura egiten duena.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hizkuntza eranskari

**Hizkuntza eranskari**a hitza monema independenteak elkartuz osatzen dituena da. Terminoa Wilhelm von Humboldtek sortu zuen 1836an, hizkuntzak morfologiaren arabera sailkatzeko. Hizkuntzotan, hitzak lexemaz eta hizkiz osatzen dira eta hizki bakoitzak esanahi ongi definitua du: hizki bakoitzak esanahi-unitate bat osatzen du (txikigarria, plurala, lehenaldia...) eta posizio jakina izan behar du beste hizkiekiko eta erroarekiko, hitzari behar den zentzua emango badio. Euskara, izen-sintagmari dagokionez, eranskaria dela esan izan da. 

Eranskaritzat jo izan dira honako hizkuntza hauek: uralikoak, altaikoak, japoniera, koreera, dravidarrak, inuitera, swahilia, esperantoa eta hizkuntza mesoamerikar batzuk (nahuatlera, huasteka eta totonakera) eranskariak dira. Antzinateko hizkuntza hiletan ere halakoak zeuden: adibidez, sumeriera eta elamera.

Eranskari ez diren hizkuntzak bi eratakoak diraː isolatzaileak ala malgukariak edo flexiboak.

Euskara eranskaritzat jotzen da, eta ez malgukaritzat, deklinatzeko orduan deklinagaia ez delako batere aldatzen. Horrexetan dago desberdintasuna: hizkuntza klasiko asko, esate baterako latina, malgukariak direnez, hondarkian ageri diren adierazkien morfemak baturik daude, eta ez dago biderik morfemak osatzen dituzten elementuak elkarren artean bereizteko. Euskaraz, aldiz, morfema horiek guztiak hondarkian biltzen dira, kasu-marka ere bertan dela: *lagun-arekin, lagun-ari, lagun-arentzat*, eta abar.

Dena den, hizkuntzalari batzuek auzitan jarri izan dute eranskaritasuna:Zenbait autorek diote alferrekoa eta baliogabea dela hizkuntzak eransle edo flexibo (edo are isolatzaile, etab.) moduan sailkatzea horien artean daude Anderson, Bauer eta Spencer, eta Haspelmathek horien aipu bana dakar. Autore horien jarrera gogorra kritikatzen du Haspelmathek (2009: 15), baina, era berean, aitortzen du eransletasunaren hipotesiak —hizkuntza bat eransle gisa sailkatzeak— ez dakarrela berarekin ezaugarri multzo unibertsal bat, eta, hortaz, zilegitasuna galtzen duela sailkapen mota horrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahmed I.a

**Ahmed I.a** (1590eko apirilaren 18a - 1617ko azaroaren 22a) Otomandar Inperioko sultana izan zen 1603tik hil zen arte. Mehmed III.a aitaren (1595-1603) ondorengo izan zen tronu otomandarrean, 13 urte zituela, eta adinez nagusi izan baino lehen tronura iritsi zen lehen sultan otomandarra izan zen.

Bere aurrekoak ez bezala, sultan adeitsu eta sentibera izan zen. Bere alderik gizatiarrena erakutsi zuen anaia Mustafa hilarazteari uko egin zionean.

Eskriman eta ekitazioan iaioa zen oso, eta hizkuntza asko zekizkien.

Bi aldiz ezkondu zen, eta hainbat seme-alaba izan zituen; horien artean, Murad IV.a eta Ibrahim I.a.

Agintaldiko lehen urteetan erabakimen eta indar handia erakutsi zituen baina, aurrerago, haren jokatzeko modua ikusita, ezaugarri horiek ezbaian jarri ziren. Bai Hungarian eta bai Persian egindako gerrek Inperioarentzat alderdi kaltegarriak ekarri zituzten, eta Zsitvatorok-eko Ituna eta gero, 1606an sinatua, Austriak urtero ordaintzen zuen zerga abolitu egin zen. Georgia eta Azerbaijan Persiaren mende jarri ziren.

thumb|ezkerrera|Meskita Urdina

Ahmed jauregiko bizitzaren plazer eta luxuetan murgildu zen, eta horrela bizi izan zen agintaldia 1617an amaitu zuen arte. Desmoralizazioa eta ustelkeria ohiko bihurtu ziren, bai estamentu publikoetan, eta bai armadan bertan, eta diziplinarik eza eguneroko ezaugarri bihurtu zen.

Tabakoa Otomandar Inperioan haren garaian sartu zela esaten da.

Ahmedek tifusa harrapatu eta horren ondorioz hil zen, 1617an.

Gaur egun, Ahmed batez ere Ahmed sultanaren meskita eraikitzearen ondorioz gogoratzen da. Meskita Urdina izenaz ere oso ezaguna da, eta arkitektura islamikoaren maisulanetako bat da. Ahmed sultana meskita hartako hormen kanpoaldeko mausoleo baten hobiratua dago.

## Genealogia
Willendorfeko venusa

**Willendorfeko venusa** () emakumezko estatua antropomorfo txiki bat da. Willendorfetik gertu dagoen paleolitoko aztarnategi batean topatu zuen, Danubioko ibaiertzean, Josef Szombathy izeneko arkeologo austriar batek 1908an.

Paleolitoko Venusetatik ezagunena da. Aurpegi zehaztugabea eta amatasunarekin lotuta dauden gorputzeko atalen handizkatze nabari bat (sabel handia, bular izugarriak eta hanka lodiak) dituzten emakume-irudiak dira. Erabat biluzik dagoen emakume lodi horren irudia Neolitoko eskultura egiptoar, greko eta Babiloniakoetan ere ohikoa zen.

## Willendorfeko venusaren deskribapena 
Emakume horren irudia, biluzik, 11,1 zentimetro garaieran, 5,7 zabaleran eta 4,5 lodieran 15 zentimetroko zirkunferentziarekin eta lodikotea, lekukoa ez den kareharrian zizelkatua izan zen, eta okre gorriz tindatua.

Irudiak frontaltasun-legea betetzen du, buruak, arinki, eskuineko bularralderantz begiratzen duela badirudi ere.

Errepresentazio konbentzionala dirudi, ez errealista, sabelaldea, bulba, ipurmasailak eta bularrak tamaina handikoak direlako. Azterketa askok, hor, ugalkortasunaren kontzeptuarekiko erlazioa dagoela ondorioztatu dute.

Eskuak oso argalak dira eta ia hautemanezinak. Aurpegia ez dago begi-bistan, burua ilekordak diruditen formekin estaltzen zaiolarik orrazkera edo txapel motaren batekin, eta aurrerantz okertuta dago.

Sabelaldean, zilborra irudikatuz, nabaria den hutsune bat ageri da. Izter lodien gainean pubis lodi bat hedatzen da.

Hankak anatomikoki oso egokiak badira ere, belaunak elkarrengandik gertuegi daude eta oinak irudikatu ez badira ere (edo galdu egin dira) banatuta egongo lirateke, eskultura orkatila parean bukatuko litzatekeelarik.

## Zaintza 
Venusa Vienako Naturhistorisches Museum, Historia Naturalaren Museoaren parte da. Lausselgo venusarekin eta Grimaldiren venusarekin batera Paleolitoko Venusik ezagunenetakoa da.

## Hiru dimentsiotan 
600px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akron

**Akron**, Estatu Batuetako hiria, Ohio estatuko Summit konderrian. 2010ean 199.110 biztanle zituen, eta kilometro karratuko 1.232,53 biztanleko dentsitatea.

Simons Perkinsek sortu zuen hiria 1825ean, Ohio eta Erie kanaletik hurbil. Industria-hiri gisa garatu zen, pneumatikoen eta kautxuaren industriagune gisa batez ere. Gaur egun, industria dibertsifikatu egin da, eta goi-teknologiako industriak daude; ikerketako gunea ere bada, eta finantza-gunea.

## Historia 
Kautxuaren industriari lotua dago Akronen historia. Akron herriak hiri kategoria hartu zuen 1865ean, eta 1869an B.F. Goodrichek lehen goma-lantegia ezarri zuen hirian. XX. mendearen hasieran, oso azkar hazi zen. Jende askok jo zuen Akronera goma-lantegietan lan egiteko. 1915ean, O'Neil familiak General Tigre konpainia fundatu zuen. 1910etik 1920ra bitartean, populazioa 69.067tik 208.435era handitu zen.

Goodyear Tire & Rubber Company Amerikako penumatiko-konpainia nagusi izatera iritsi zen. Gaur egun, Goodyear konpainiaren egoitza nagusia Akronen dago, eta Bridgestone konpainiak bertan dauka Amerikarako zentro teknikoa.

1950eko hamarkadan jo zuen goia populazioak. 1960. urtean 290.351 biztanle zituen; geroztik, murriztuz joan da etengabe.

## Akrondar ospetsuak 
* Bill W (Alkoholiko Anonimoak elkartearen sortzailea)
* Sid Avery
* Alexander Butterfield
* David Allan Coe
* John Dean
* Rita Dove
* Angie Everhart
* Shirley Fry
* Chrissie Hynde
* James Ingram
* Jim Jarmusch
* Melina Kanakaredes
* Vaughn Monroe
* Jaroslav Pelikan
* Charles Pfahl
* Robert Quine
* Willard Van Orman Quine, filosofoa.
* Harry Reynolds
* Sydne Rome
* Richard E. Smalley
* Nate Thurmond
* Maynard James Keenan
* Dan Auerbach, The Black Keys
* Patrick Carney, The Black Keys

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Joan III.a Sobieski

**Joan III.a Sobieski** (; 1629ko abuztuaren 17a - 1696ko ekainaren 17a) Bi Nazioen Errepublikako errege garrantzitsuenetako bat izan zen. Horrez gain, Poloniako errege eta Lituaniako Duke Handia ere izan zen, 1674tik hil zen arte.

## Biografia 
Joan Sobieski 1629an jaio zen, Olesko familia-gazteluan, eta Teofila Janina emaginaren eta bere senar Jakue Sobieskiren semea zen. Antza denez, bi seme izan zituen bikoteak. Joan eta Marek anaia Krakoviara joan ziren ikastera. Ikasketak amaituta gero, aitak Europara bidali zituen bidaiatzera, ezagutza mundutarrak jasotzeko. Frantzian erbesteratuta zegoen Estuardo etxearekin egin zituzten harremanak.

1648an, kosakoak matxinatu egin ziren, eta bi anaiak etxeratzera behartu zituzten. Aita liskar horietan hila zen, eta amak bi semeak aberriaren alde borroka egitera bultzatu zituen. Bi anaiek borrokan egin, eta handitasunez itzuli ziren.

1651n, bi anaiak gudu-zelaira itzuli ziren, kosakoen eta tatariarren auka egiteko, eta Joan zauritu egin zuten.

1665ean, Joan, Maria Kasimira de La Grange d'Arquien frantziarrarekin ezkondu zen.

1665eko apirilean, indar armatu poloniarren *Hetman* (jeneral buruzagia) izendatu zuten.

1673an, armada turkiarraren aurkako borrokan armada poloniarrak izugarrizko jipoia jasoa zuela, elurretan belaunikatu zen gizataldea, Czestochowako Andre Mariari errezatzeko. Chocimeko guduan poloniarrek garaipena lortu zuten, eta itzuleran heroi gisa hartu zuten Joan III.a Polonian, 60 bandera turkiar eta atzemaniko altxor ederra baitzekartzan berarekin.

## Errege aldarrikatzea 
1674an, Joan, Frantziaren babesa zuela —aurrerantzean aliatu izango zuen—, Varsoviako Dietak Poloniako errege izateko hautatu zuen.

Joan III.a Poloniakoak Ukrainaren parte bat berreskuratu zuen (1676), eta, 1683an, austriarrak otomandarren mende erortzeko zorian zirela, 400.000 gizon bere mendean hartu, Vienara joan eta Habsburgotarren leinua salbatu zuen. Oso ezaguna da Vienako guduan jokatu zuen papera dela medio, Mendebaldeko Europa turkiarren inbasiotik salbatu baitzuen.

Ezaguna izan zen Joan III.a Sobieskik kultura eta arteak babesteko zuen joera; artisauak bultzatu zituen, eta bromazalea eta xaloa zenez, mundu guztia hurreratzen zen harengana.

1696ko ekainean hil zen Wilanów jauregian, apoplexia bat izan ondoren.

Joan eta bere emazte Kasimira, 1716an hila, Krakoviako gazteluan hobiratu zituzten.

## Genealogia
Hulagu

**Hulagu** (c. 1217 &ndash; 1265eko otsailaren 8a), **Hulagu Khan** izenaz ere ezaguna, agintari mongola izan zen, Hego-mendebaldeko Asiaren parte handi bat konkistatu zuena. Haren armadak Bagdad eta Damasko suntsitu zituen, botere islamikoaren gune handienak. Hori dela eta, Kairoko mamelukoak mundu islamikoko eragin handieneko dinastia bihurtu ziren. Hulagu, Genghis Khanen biloba eta Kublai Khanen anaia, Persiako Ilkhanerriko lehen khan izan zen.

Dokuz Khatun izan zuen emazte eta, gutxienez, hiru seme-alaba izan zituzten. Ama eta emaztea kristauak zituen, antza denez, eta Hulagu bera, azken urteetan, budismora hurbildu zen, emaztearen nahiaren kontra.

## Bagdadeko gudua 
Kalifak Hulaguk eskatutako tropak ez zizkiola bidali aitzakiatzat hartuta, hiriari eraso zion. 1257an joan zen bere armadarekin Bagdadera. Hiria errenditu zedin eskatu zuen, baina kalifak uko egin zion horri, eta mongolei adierazi zien Allahren haserreari aurre egin beharko ziotela erasotzen bazuten. Orduan, Hulaguk hiria setiatu zuen, eta 1258ko otsailean amore eman zuen; astebete iraun zuen triskantza eragin zuen. Islamaren historian gertaera suntsitzaileenetakoa dela kontsideratzen da.

## Heriotza 
Hulagu 1265ean hil zen, eta Shahi uhartean, Urmia aintziran, hobiratu zuten. Abaqa Khan semea izan zen haren ondorengoa.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Bagdadeko Guduari buruzko artikulu luzea ingelesez, Ian Frazier-ek *The New Yorker* aldizkarirako idatzia, eta 2005eko apirilaren 25ean argitaratua
Xia dinastia

**Xia dinastia**k (), kronika txinatarren arabera K.a. XXI. mendetik K.a. XVI. mendera iraun zuen eta Txinaren historiako lehenengo dinastiatzat hartzen da. Sima Qianen memoria historikoek dinastia horretako 17 erregeren izenak biltzen dituzte. Shang dinastiak jarraitu zion eta, Sima Qianek kontatzen duenez Hiru agurgarri eta bost enperadoreren garaia izan ostean gertatu zen.

## Dinastiaren historia 
Xia dinastia boterean jarri aurretik inguruko hainbat tribu egon ziren boterean. Yu Handia, dinastiako lehenengo enperadorea, hil zenean, Yi tribuak ordezkatu behar zuen boterean, baina haren seme Qi jabetu zen boterearekin. Beste tribu guztiek gerra deklaratu zioten Xiari baina Xiak garaitu eta dinastia ezarri zuen. Gainerako herriek ez zuten Xiaren agintea onartuko eta gerrak egoten jarraitu zuen. Xia dinastiako azken erregea, Jie (桀, Jié), tirano bat izan zen. Shang dinastiakoek garaitu zuten eta Tang izan zen dinastia berria eraiki zuen buruzagia.

## Xia dinastiako subiranoak 
Sima Qianen arabera hauek izan ziren Xia dinastiako hamazazpi subiranoak:

Dinastiaren izena batzuetan erregealdiaren izenaren aurretik doa. Adibidez: Xia Yu (夏禹).

## Kanpo estekak
Arabiar Errepublika Batua

**Arabiar Errepublika Batua** (arabieraz: ﺍﻟﺠﻤﻬﻮﺭﻳﺔ ﺍﻟﻌﺮﺑﻴﺔ ﺍﻟﻤﺘﺤﺪﺓ, ''Al-Ŷumḥūriyya Al-'Arabiyya Al-Muttaḥida'') Egiptok eta Siriak 1958. urtean bat egin zutenean sortu zen estatu arabiarra izan zen, eta indarrean egon zen 1961. urtera arte. Hiriburua Kairo izan zen. Beste hamar urtean, 1971. urtera arte, Egiptok izan zuen izen ofiziala izaten jarraitu zuen. Hizkuntza ofiziala arabiera zen.

## Historia 
Siriak izan zuen Arabiar Errepublika Batua sortzeko ekimena, estatu arabiar guztiak batzekotan, eta panarabismo ideologia Siriak eta Egiptok zeukatenez, biek egin zuten bat 1958. urteko otsailaren 1ean. Otsailaren 5ean Gamal Abdel Nasser, ordura arte Egiptoko presidente zena, izendatu zuten Arabiar Errepublika Batuko presidente; martxoaren 5ean estatu berriko Konstituzioa onartu zuten. 1.186.630 km²-ko azalera zeukan estatu berriak.

Egiptoko presidente izandakoak oso prestigio ona lortuta zuen inguruko herrialdeetako panarabisten artean Suezko kanalaren krisian egindako lanagatik. Hala ere, Nasser presidente eta hiriburua Kairo izateak Sirian ez zuen harrera onik izan, Egiptok Siria bereganatu zuelakoan. Bestalde, Siriako agintarien bizilekua Kairotik urrun egoteak botere-egoitzak aldatu zituen.

### Iraupena 
Arabiar Errepublika Batuak oso gutxi iraun zuen, besteak beste, legegintzan herrialde biek (Siriak eta Egiptok) zituzten aldeengatik, gizarteen antolaketa ezberdinengatik, politikoen ikuspegi anitzengatik, eta nazionalismoen presioengatik, orokorki, era askotako arazoak sortu zirelako.

### Amaiera 
1961. urteko irailaren 28an Siriak kolpe militarra jo zuen, eta Arabiar Errepublika Batua bertan behera amaitu zen. Edozein modutan ere, Egiptok "Arabiar Errepublika Batua" izena 1971. urtera arte izan zuen.

## Biztanleria 
Denera, 81.121 milioi biztanle inguru izan zituen Arabiar Errepublika Batuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leda (satelitea)

**Leda** () Jupiterren ilargi irregular txiki bat da, eta honen inguruan mugimendu zuzenean orbitatzen du 239 egunetan. Charles Thomas Kowalek aurkitu zuen Palomar Behatokitik 1974ko irailak 14an hiru gauez behaketa fotografikoak egin ondoren (irailak 11tik 13ra, Leda argazki plaka guztietan agertzen da. *Jupiter XIII* bezala ere ezagutzen da. Ilargi honek Leda izena Castor, Polux, Klitemnestra eta Helena Troiakoaren ama izan zen Espartako erregina bategatik jasotzen du.

1956an *Fire Maidens from Outer Space* britainiar filma egin zuten, Jupiterren 13. ilargian kokatuta, nahiz eta orduan Leda ezezaguna izatea.

## Ezaugarri fisikoak 
Leda satelite txikia da (20 km-ko diametroa), eta irregularra. Uste da 0,04ko albedoa duela, Jupiterren beste satelite batzuen antzera, hala nola Himaliaren taldekoena. Izan ere, Himaliaren taldeko satelitea da, hau da, 11.160.000 km eta 12.555.000 km arteko erradioekin eta 25,8° eta 30,7° bitarteko inklinazioekin Jupiter orbitatzen duten bost sateliteen taldekoa.

Leda Himalia taldeko ilargi bat da, Jupiterren inguruan honengandik 11 milioi eta 13 milioi arteko distantziara bataz beste 27,5ºko inklinazioarekin orbitatzen duten bost ilargik osatutako taldea.

## Izendapena 
Leda izena greziar mitologiako Leda pertsonaian du jatorria; Leda Espartako erregina zen, eta Zeusen maitalea.

Charles Thomas Kowal aurkitzaileak berak proposatuta, 1975 ofizialdu zuen Leda izena Nazioarteko Astronomia Batasunak, Jupiterren beste zortzi sateliteren izenekin batera (Nazioarteko Astronomia Batasunak ofizialki izendatutako lehenengo satelite-multzoa izan zen).

Ez da 38 Leda asteroidearekin nahastu behar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arad

**Arad** Errumania mendebaldeko hiri bat da, Arad barrutiko hiriburua, Transilvania eskualdean. Bukarest hiriburutik 563&nbsp;km-ra dago trenbidez; Hungariako Budapest hiriburutik, 265&nbsp;km-ra; eta Austriako Viena hiriburutik, 506&nbsp;km-ra. Mureş ibaiaren eskuineko ertzean dago.

Hiriak erdigunea dauka, eta bost aldiri (bata ibaiaren beste aldean, Aradu Nou edo (*Arad Berria*). Egituraz eta eraikuntzaz hiri modernoa da, arkitektura-eraikin ederrekin, bai publikoak bai pribatuak. Besteak beste, katedrala dago, ortodoxoen apezpiku-hiria da seminario eta guzti; irakasle-eskola bi daude, eta musika-kontserbatorioa ere bai.

Arad, Austria-Hungariako Inperioaren hasieratik (1000. urtea) harik eta Lehen Mundu Gerraren amaieran 1919. urtean banatu zen arte, Inperioko hiria izan zen. Izan ere, Arad zegoen eskualdea eta Transilvania osoa Errumanian sartu zen orduan.

## Biztanleria 
2011. urteko erroldaren arabera, Araden 147.992 biztanle zeuden. Jatorriaren arabera, honela banatzen dira:

* Errumaniarrak: 126.075 (%85,19)
* Hungariarrak: 15.695 (%10,06)
* Ijitoak: 2.535 (%1,71)
* Alemanak: 1.256 (%0,84)
* Beste jatorriren batekoak: 2.116 (%1,22)

Erlijio nagusia ortodoxoa da (%72,7), katolikoak (%12,1) eta beste batzuk ere badaude.

## Klima 
## Aipagarriak 
* San Joan katedral ortodoxoa (1862-1865), estilo barrokokoa.
* Katedral Katolikoa (1902-1904), estilo errenazentistakoa
* Udaletxea (1872-1874), 54 metro alturako dorrearekin
* *Palatul Cultural* edo Kultura Jauregia (1911-1913): besteak beste, museoaren eta Estatuko Filarmonikaren egoitza da
* Eliza Ebanjeliko Luteranoa edo *eliza gorria* (1906), estilo neogotikokoa
* *Cetatea Aradului* zitadela (1762-1783)

## Senidetutako hiriak 
*  Kirklees
*  Ditzingen
*  Wurzburg
*  Trenčín
*  Tatabánya
*  Zrenjanin
*  Atlit
*  Fushun
*  Gyula
*  Hódmezővásárhely
*  Pécs
*  Givataym

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgunea (errumanieraz)
Ekialdeko Mazedonia eta Trazia

**Ekialdeko Mazedonia eta Trazia** () Greziako hamahiru periferia edo lurraldeetariko bat da, greziar Mazedoniaren ekialdean eta greziar Traziaren mendebaldean. Hiriburua Kotomini da.

Sei unitate periferikotan banatuta dago: Drama, Evros, Kavala, Tasos, Rodope eta Xanthi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Suezko golkoa

**Suezko golkoa** () Itsaso Gorriaren adar bat da: Sinai penintsularen eta Afrikaren arteko muga naturala da. Golkoaren erdiko lerroan dago Asia eta Afrika arteko muga.

Geologikoki, urak hartutako haran 'gaztea' da: 40 milioi urte inguru. Egiptoko Suez hirian du puntu goiena. Luzeran 314 km da; zabalera handiena 32 kilometrokoa da; uraren batezbesteko sakonera 12 metrokoa da, eta sakonera handiena, 18 metrokoa. Golkoko kostaldea hidrokarburotan aberatsa da.

International Hydrographic Organization-ek, IHO-k, Suezko golkoa itsasotzat dauka.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basilio Zesareakoa

**Basilio Zesareakoa** ( - 379), **Basilio Handia** () deitua, Zesareako apezpikua eta IV. mendeko kleriko nagusia. Eliza ortodoxoaren santua eta Eliza grekoaren lau gurasoetako bat da, San Atanasio, Gregorio Nazianzokoa eta San Joan Krisostomorekin batera. Eliza katolikoaren santu eta doktorea da.

San Basilio tradizio grekoan Bizarzurik edo Aita Noelek daraman izena da. Uste da hark egiten diela bisita umeei urtarrilaren 1ean.

## Biografia 
330 urtearen inguruan jaio zen Zesarean, Kapadozian. Familia dirudun eta elizkoi batean jaio zen; hainbat santu izan ziren lehendik familia horretan.
Jakin-min handiko pertsona zen, eta Konstantinoplara joan zen. Hor eta Atenasen bizi izan zen lauzpabost urtez. Atenasen hasi zen serioski erlijioan pentsatzen, eta Siriako eta Arabiako santu ermitau ospetsuenak bilatzea erabaki zuen, haiengandik ikasteko.

370ean Eusebio, Zesareako apezpikua, hil zen, eta Basilio hautatu zuten haren ordezko izateko. Orduan atzeman zituzten haren dohain handiak. Zesarea elizbarruti garrantzitsua zen, eta bertako apezpikua Pontoko elizbarruti handiko exarka zen.

Basiliok bere indar guztiekin egin zion aurre Valente enperadoreari, arrianismoa diozesian sartzen saiatu baitzen. Enperadoreak, azkenean, bakean utzi zuen.

Gibeleko gaitza izan zuen, eta gazterik hil zen.

## Idazkiak 
Basilioren idazki teologiko garrantzitsuenak hauek dira: *De Spiritu Sancto*; *Eunomio fedegabearen apologiaren gezurtatzea*, 363an edo 364an idatzia; eta Eunomio Zizikoaren aurkako hiru liburu.

Predikatzaile ospetsua izan zen; haren sermoi asko kontserbatu dira.

Aszetismorako zuen joera ikus daiteke *Moralia* eta *Regulae* idazlanetan; hurrenez hurren, munduan eta klaustroan erabiltzeko etikako manualak dira.

Haren hirurehun gutunek erakusten dutenez, izaera aberats eta behatzailea zuen. Osasun ahul samarra izan arren, eta hainbat gorabehera eklesiastiko eduki arren, baikor, samur eta jostalari segitu zuen.

## Kanpo estekak 
* San Basilio *catholic.net*en
* San Basilio Handia la Enciclopedia Católica lanean
* San Basilio *Iglesia.org*en
Blagoevgrad probintzia

**Blagoevgrad probintzia** (, *oblast Blagoevgrad* edo Благоевградска област, *Blagoevgradska oblast*), **Piringo Mazedonia** eta **Ekialdeko Mazedonia** ere deitua, hego-mendebaldeko Bulgariako oblasta da, hegoaldean Grezia eta mendebaldean Ipar Mazedoniako Errepublika dituena. 6.449,5 kilometro koadroko eremua du, eta 2011n 323.522 biztanle zituen. Bulgariako hirugarren probintziarik handiena da, Burgas eta Sofiaren ondotik. Hiriburua Blagoevgrad da.

## Geografia 
Iparraldean, Kiustendil eta Sofia probintziekin du muga, ekialdean Pazardzhik probintziarekin, hegoaldean Greziarekin, eta mendebaldean Ipar Mazedoniako Errepublikarekin.

Erliebe askotarikoa dago. Mendiguneetan, Rila, Pirin eta Rodopeak dira aipatzekoak; haranetan daude, ostera, lurraldeko herrigune nagusiak, Struma eta Mesta ibaien ibarretan. Lurraldeko ibai-garraio nagusia ere ibar horietan zehar egiten da.

Klimari dagokionez, kontinentala eta mediterraneoa dago lurraldean. Baliabide natural nagusiak egurra, ikatza, marmola eta granitoa dira. Lurraldearen %52 inguru basoak dira, eta nekazaritzako soroak %38.

## Banaketa administratiboa 
[280px|thumb|[Piringo Tevno Vasilax aintzira]]
Udalerri hauek daude Blagoevgrad probintzian:
* Bansko
* Belitsa
* Blagoevgrad
* Garmen
* Gotse Delchev
* Hadzhidimovo
* Kresna
* Petritx
* Razlog
* Sandanski
* Satovtxa
* Simitli
* Strumiani
* Jakoruda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Blagoevgrad probintziako webgunea (bulgarieraz eta ingelesez)