Benandanti

thumb|Italiar Penintsula 1600. urtean.
**Benandantiak**, italieraz "ibiltari onak", XVI. eta XVII. mendeen artean Friuliko lurraldean zehar zabaldutako kultu Kristau landatar baten partaideak ziren. Haien oinarria lurraren emankortasuna bermatzea zen.

*Benandantien* oinarrizko helburua zorginen gaiztakerien aurka egitea zen, maiz *Malandanti* izena jasotzen zutenak. Honekin, *Benandanti* goitizenak beste zentzu bat hartzen zuen: "Ona egiten dutenak".

*Benandantien* tradizioak lehenengo aldiz eta sakonen aztertu zituen historialariak Carlo Ginzburg izan zen. Italiar historialariak geratzen ziren garaiko erregistroak ikertu zituen 1960ko hamarkadaren hasieran, "*Gaueko guduak: sorginkeria eta nekazari-kultuak XVI. eta XVII. mendetan*" liburuan aurrerago argitaratu zituenak. Ginzburgek egindako interpretapenaren ustez, *Benandantiek* "lurraren emankortasunarekiko kultua" jarraitzen zuten eta "uzten zein nekazal eremuaren emankortasunaren defendatzaile" gisa identifikatzen zuten bere burua. Are gehiago, haren ustez kultu honek osatzen zuen talde txiki bat soilik, europar tradizio aurrekristauan oinarritutako sinesmen talde handiagoaren barne, garaiarako nagusiki galduta. Antzekotasunak aurkitu zituen garai berean Livonian garatu zen gizotsoen sinesmenean.

## Kultuaren jatorri Paganoa 
Kultua Ipar-Erdialdeko Europatik garraiatutako tradizio paganoetan oinarritzen zen, germaniar zein eslaviar esparruetan zabaldu egin zirenak. (Hala nola Frau Holleren pertsonaia germaniar kasuan eta *krasinikien* sinesmena Dalmazia aldean, "Espirituaren borrokalariak"). Sinesmena Italiako Ipar-Ekialdeko lurraldetara iritsi egin zen, garaian nagusiki Habsburgotarren zein Veneziarren kontrolpean, eta Friulitik Vicenza, Verona, Istria eta Dalmaziara zabaldu egin zen.

## Testuinguru sozio-erlijiosoa 
Benandantien sinesmena zabaldu zen garaia, XVI. eta XVII. mendeak, errepresio erlijiosoaren zabalkundeaz markatutako garai bat izan zen. 1517an Martin Luterok argitaratutako tesien ostean, aurretik Mendebaldeko Europan egondako batasun erlijiosoa kolokan jarri egin zen. Katolizismoaren banatzearen ondorioz aurreko laxotasun eklesiastikoa alde batera utzi egin zen "etsai erlijiosoa-herejea" hurbilago zegoelako mendebaldeko monarkiengan baita Aita Santuarengan ere. Honengatik, hainbat mendez existitutako eliza lokala, apezpikuengatik aldenduta eta Aita Santuarengatik are gehiago banatuta, presio berria, oso handia, jaso zuen lurralde katolikoak ziren guneetan errituak amankomunean jartzeko. Gainera, Elizak "paganoak" uste zituen praktikak amaitzeko agindua eman zuen, tradizio kristaua sortu zenetik amalgamatu egin zirenak lurraldetan zehar. *Benandantien* gorakada testuinguru honetan erakusten du tradizio hauek ez zirela azkar desagertuko. 

Superstizio, sinesmen edo kultu hauei Martín Gelabertó Vilagran historialariak hiru jatorri ezberdin eman zizkien: "diaboliko-sorgindarra" (*diabólico-brujeril*), "natural-paganotarra" *(natural-pagano*) eta Kristaua (*Cristiano).* Benandantien kultua, ondorioz, bigarren jatorria zeukala baieztatu daiteke, haren oinarrizko funtzioak tradizio pagano naturalean aurkitzen ditugulako. Benandantien gorenaldiaren testuinguruan Gelabertók beste hainbat adibide ematen ditu bere idatzietan sinesmen tradizionaletan oinarritutakoak, hala nola ekaitzak (eta barnean zeramaten sorginak) uxatzeko zaratak egitea, Espainian zehar oso zabalduta. Honekin, ikusten da aurretik aipatutako elizaren deszentralizazioa Erreformara arte, sinesmen hauen kontrolgabeko zabalpena zein Kristautasunaren aurreko sinesmenen biziraupena baimendu zuena.  

## Ezaugarriak eta garapena 
*Benandantiek* kongregazio txikietan antolatu egin ziren herrixken inguruan, haien babesa bermatzeko sorginen zorigaitzengan. Ginzburgek aztertutako iturrietan deskribatzen da nola "*Benandantiek* gauetan ateratzen ziren herrietatik hurbil kokatutako belardietara eta, emakumeak zein gizonak, mihilu adarrekin eskuetan dantzak, jolasak etab. egiten zutela, haien ustez 'sorginak' uxatzeko. Jarraian herrietara igarotzen zuten ura edo ardoa 'sorgin' haietatik babesteko." Gertakizun hauek normalean ostegunetan gertatzen ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mircea Eliade *Erlijio-sinesmen eta ideien historia III.* *Mahomatik erreformen garaira* Paidós Orientalia. Itzulpena Jesus Valiente Mallaren eskutik. 1984. or. 294 eta hurrengoak. Google Books-ek eskaneatutako edizioa. 2011ko otsailean kontsultatua. (*Gaztelaniaz).*