open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martak

thumb|380 px|Pirinioetan kolore beltza daukaten ardiak Martak deitzen dituzte
**Martak** deitzen dituzte Pirinioetako zenbait tokietan artaldetako ardi beltzak.

Garai batean Euskal Herriko, Aragoiko eta Kataluniako Pirinioetako artzainek "Martak" izenarekin deitzen zituzten haien artaldetako ardi beltzak. Abere hauek, ustez, indar magiko handiak zituzten, eta garestiago saltzen ziren azoketan.

Artaldetik tximista eta gaixotasunak aldentzeko indarra zutela uste zuten, baina ardi hauek ez direla markatu behar, eta ezin zaiela isatsa moztu. Bestela ilajeari egindako edozein kaltea beraien indar magikoa murrizten duelako.

Goi Aragoian uste zuten, ardi beltzak damututako sorginak direla, zintzoak eta ongia egiteko animalia hauetan berraragituak.

Hala ere Euskal Herriko eta Pirinioetako beste zenbait lekuetan, Elizaren eraginez eta kolore beltza kolore madarikatutzat hartuta (bertako sinesmen zaharretik urruti), ardi beltzak zorigaiztokotzat hartuak izan dira. Kasu hauetan animaliek balorea galtzen dute eta artaldetik banatzen dira ezbeharrak ez sortzeko gainontzeko ardiei.
Beste askotan bezala, debeku honen atzetik, antzinako sinesmenei, gaueko indarrei zein indar paganoei kristautasunetik ezarritako debekua egon daiteke.

Ariège (Arrige) haranean, elezahar batek kontazten zuen Aragoi aldeko printzesa batek ardi beltzen hezur-mamia baino besterik ez zuela nahi jateko. Printzesa honek mendiko "marta" guztiak hiltzea agindu zuen beraiekin elikatzeko.
Mito honen atzetik antzinean jainko-jainkosei eskainitako abere hauen sakrifizioa egon daiteke.

## Bibliografia 
thumb|380 px|ezkerrera|Artaldetan kolore beltzezko ardiak estimu handia zuten eta kutsu "majikoa"
* Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica. Egilea Olivier de Marliave. Argitaletxea, Alejandria, Bartzelona 1995.

## Kanpoko loturak 
## Erreferentziak 
## Begira 
* Aari

## Kanpo estekak
Folies Bergère

**Folies Bergère** Parisko kabaret ospetsu bat da, IX. barrutian kokatua.

## Historia 
Dizdira gehien 1890 eta 1930 bitartean izan zuen. XX. mendearen amaieran, publikoa errebista ikuskizunez aspertuta zegoela eta, antzokia komedia musikaletarako, dantza taldeen ekitaldietarako eta abar erabiltzen hasi zen.

Parisko IX. barrutiko Richer kaleko 32. zenbakian kokatua, Plumeret arkitektoak operarako antzoki gisa eraiki zuen. Ateak 1869ko maiatzak 2an ireki zituen, Folies Trévise izenarekin (handik gertu dagoen Trévise kaleagatik): ikuskizunen artean ,operetak, opera komikoak, herri musika eta akrobaziak zeuden. Izena 1872an aldatu zuen, Trévise dukearen kexuen ondorioz, horrek ez baitzuen bere izena ikuskizunak eskaintzen zituen antzoki batekin lotuta ikusi nahi. Arazook saihesteko, Bergère ("artzaintsa") izena aukeratu zen, hori ere gertuko kale baten izena delako, deiturei lotuta ez dagoena.
[thumb|171px|[Joséphine Baker charlestona dantzatzen(1926).]]

Egungo fatxada 1930eko hamarkadakoa da, eta art déco estiloan eginda dago.

Antzoki horrek herriaren gustua asetzen zuen, baina kutsu exotiko batekin, beste kultura batzuetako ohiturak erakutsiz, jantzi eta dekoratu oso konplexuekin eta, oso sarri, begiamarruak. Lido eta Moulin Rougen lehiakidea izan zituen, eta beste herrialde batzuetako enpresariak negozio horretan sartzeko inspiratu zituen. Horien artean Florenz Ziegfeld (Ziegfeld Follies) Estatu Batuetan, eta Kubako hiriburu Habanako Tropicana bezalako kabaretetarako eredua izan zen.

## Folies Bergèren lan egin zuten artistak 
Honako hauek dira bertan lan egin zuten artistetako batzuk:

## Bitxikeriak 
Bertan ematen ziren ikuskizunen izenek beti hamahiru letra zituzten, antzokiaren izenak bezala. Zorte ona zekarrela zioten, ohiko sineskeriak kontrakoa dioen arren.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: 32 Rue Richer, 75009
* Geltokia: 15px15px Cadet

## Kanpo estekak
Theaterplatz (Dresden)

**Theaterplatz** (euskaraz *Antzokiaren enparantza* edo *Antzokiaren plaza*) Alemaniako Saxonia estatuko Dresden hirian kokatzen den enparantza bat da. Bere izena bertan Semperoper antzokia dagoelako darama, antzina hau antzoki inperiala baitzen. Horretaz gain, plaza honetan Zwinger eta Katholische Hofkirche katedrala ere kokatzen dira.

## Kokapena 
Dresdengo Alde Zaharrean kokatzen da, Sophienstraß kalearen alboan, Postplatz eta Augustusbrücke zubiaren artean, Elba ibaiaren gain dagoelarik. Theaterplatz enparantzatik Augustusbrücke so egin ezkero, Elba ibairen ikuspegi panoramikoez gozatu ahal da, oso iparraldera dauden Dresdner Heide (Dresdengo landak) ere ikus daitezkelarik.

[thumb|erdian|900px|Theaterplatz enparantzaren gaueko irudi panoramikoa. Bertan [Katholische Hofkirche, Zwinger eta Semperoper eraikinak ikus daitezke.]]

## Kanpo estekak
URI

**URI** edo **Uniform Resource Identifier** (euskaraz: **Baliabide Identifikatzaile Uniformea**), baliabide bat identifikatzeko erabiltzen den testu labur bat da (sintaxi jakin bati jarraitzen dio),  sare batean eskuragarri dagoen edozein baliabide (zerbitzua, orria, dokumentua, helbide elektronikoa, entziklopedia...) akatsik gabe identifikatzen duena. Sintaxi hori rfc2396 dokumentuan aurki daiteke. 

URI bat URL bat (normalean web-helbideetara jotzen duena) edo URN bat izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urraka Lopitz Harokoa

**Urraka Lopitz Harokoa** (1160 inguru -1226) Leóngo erregina ezkontidea izan zen (1185/1187–1188).

Aita Bizkaiko jauna zen Lope Diaz Harokoa eta ama Aldontza Ruiz zituen. 1185 eta 1187 artean Fernando II.a Leongoa (1137–1188) ezkondu eta seme bi izan zituzten:
* Gartzea Fernandez (1181–1184) (ezkontza aurreko jaiotza).
* Antso (1186/1187–1220), Monteagudo eta Aguilarreko jauna, 1210ean Teresa Diaz Harokoa, Diego Lopitz II.a Harokoa eta Tota Perez Azagrakoaren alaba, ezkondu zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gizonen frontenisa Munduko XVI. Pilota Txapelketan

Munduko XVI. Pilota Txapelketan gizonen frontenis txapelketa 30 metroko luzerako frontoian jokatu zen. Munduko txapelketa Frantzian ospatu zen 2010eko urrian.

## Egoitzak 
* Paue
* Billère
* Leskarre

## Txapelketa 
### A multzoa 
### B multzoa 
### C multzoa 
### Azken fasea 
;Final laurdenak

;Finalerdiak

;3. eta 4 postuak

;Finala

## Dominak 
## Kanpo estekak 
* Emaitza ofizialak
Jeu de paume

[thumb|240px|*Jeu de paume*ko partida [XVII. mendean.]]
***Jeu de paume*** Erdi Aroan jaiotako kirola da, non kirolariak pilota jotzeko esku bareak erabiltzen ditu. Frantsesezko *jeu de paume* esamoldeak euskaraz «esku-azpiaren jokoa» esan nahi du, eta Euskal Herriko pilota jokoaren eta Ingalaterran sortutako tenisaren aitzindaritzat jotzen da. Frantzian *jeu de courte paume* (esku-azpi laburreko jokoa) esamoldea edo *courte paume* (esku-azpi laburra) erabiltzen dute barruko modalitatea izendatzeko eta *longue paume* (esku-azpi zabala), aldiz, kanpoko modalitatea izendatzeko.

Jacques-Louis David margolariak *le Serment du jeu de paume* ('esku-azpi jokoaren zina') koadro famatua egin zuen Pilotalekuko Zina, hau da, 1789ko ekainaren 20an Estatu Nagusiek konstituzioa aldarrikatu zuten momentua omentzeko.

1908ko Olinpiar Jokoetan *jeu de paume* lehiaketa ofiziala egin zuten, eta Jay Gould estatubatuarra izan zen garaile. Hala ere, urtero eta 1740tik, irailean munduko txapelketa egiten dute, nazioarteko kirol sari antzinakoenatzat jotzen dena.

## Eratorritako kirolak 
### Esku huska edo erremintaz 
* Pilota jokoa

### Esku huska 
* *Fistball*
* Frisiar pilota
* *Longue paume*
* *Pallone*
* Valentziar pilota

### Erraketaz 
* *Real tennis*
* Tenisa

## Jokalari ospetsuak 
* Henrike VIII.a Ingalaterrakoa
* Jay Gould II
* Pierre Etxebaster lohizundarra.
* Luis I.a Nafarroakoa, partida baten ondorioz hil zena.
* Karlos VIII.a Frantziakoa, era berean hil zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ajkako aluminio-lantegiko isuria

**Ajkako aluminio-lantegiko isuria** 2010eko urriaren 4ean gertatu zen Hungariako Ajka herrian, aluminio-lantegi batek hondakin likido toxikoak biltzeko erabiltzen zuen uharka hautsi eta bat batean milioi bat metro kubiko lohi toxikoa askatu zuenean, inguruko herriak eta lurrak (guztira 40 kilometro karratu) 1-2 metroko olatu batez irentsiz. Isuriaren ondorioz 7 lagun hil, 2 desagertu eta 150 bat zauritu izan ziren. Isuriak hondamendi ekologiko handia eragin zuen, bertako biztanleei ondorio larriak eraginez, lohi toxikoak berehala erredurak sortu eta metal astunak zituelako. Inguruko herriak ebakuatu eta garbiketak gutxienez urtebete iraungo zuela iragarri zuen agintariek. Kutsadura uztailaren 7an iritsi zen Danubio ibaira.
thumb|500px|center|Laranja kolorez, lohi gorri toxikoak kutsatutako eskualdea.

## Kanpo estekak
1210 Morosovia

**1210 Morosovia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1210. asteroidearen izena da. Grigory Neujminek aurkitu zuen 1931ko ekainak 6an Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1931 LB zen. Bere izena Nikolai Alexandrovitx Morozovengatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Leon V.a (aita santua)

**Leon V.a** (Ardea, ? - Erroma, c. 904ko otsaila) Eliza Katolikoko 118. aita santua izan zen 903an. aita santu izan zen *Saeculum obscurum* deitutako garaiaren aurretik, botere tenporala kolokan egon zen denbora. Badakigu aita santu izan zela 903an, baina zenbat hilabetez jardun zen jakitea konplexua da. 

## Bizitza 
Priapi izeneko lekuan jaio zen, Ardeatik gertu. Apaiza zen, aita santu aukeratu zutenean, Benedikto IV.aren heriotzaren ostean (900-903), baina ez zen kardinala.  

Bere aitasantutza laburrean, Leonek bulda berezi bat eman zien Boloniako kalonjeei (*Epistola tuitionis*): haren bidez, zergak ordaintzetik salbuesten zituen. Hala ere, bi hilabete pasatxoko erregealdiaren ondoren, San Lorenzo in Damasoko kardinal-apaiz Kristobal Antipapak Leon atxilotu eta espetxeratu egin zuen. Kristobalek, orduan, aita santu aukera zezaten lortu zuen (903-904); XIX. mendera arte aita santu legitimotzat hartu zen. Dena den, 1910ean, Horace Mann ikerlariak adierazi zuen Kristobal antipapa bat zela.

Leon atxilotu eta gutxira hil zen. Ez dakigu 903an Kristobalen aginduetara hil ote zuten, edo ondoren, Sergio III.aren aitasantutzan, Teofilakto I.aren babespean. Horace Mannen arabera, agian berezko heriotza izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskolaz kanpoko jarduera

**Eskolaz kanpoko jarduerak** eskolak berak antolatu eta gehinetan eskolan bertan baina eskola ordutegitik kanpo ikasleei eskaintzen zaizkien borondatezko jarduerak dira. Kirol-jarduerak, eskolaren eskaintzan ez dauden gaiak (musika tresna batekin trebakuntza-ikastaroak, hizkuntzak, ...) edo eskolako gaiak sendotzeko izan daitezke. Gehienetan, eguerditan edo arraytsaldez, klaseen ondoren, antolatzen dira. Jarduera akademikoaren osagarri moduan antolatzen dira eta haurren hezkuntzarako egokiak izan badaitezke ere, haurren hipereskolatzea ekar dezaketela ere kritikatu da, jolaserako denbora eskasa utziz.

## Kanpo estekak
Zigor (argipena)

**Zigor** hitzak erabilera ezberdinak ditu:

* **zigorra**, araua hautsi edo komenigarria ez den zerbait egiteagatik inposatzen den betebeharra;
* **zigorra**, zigortzeko eta min emateko erabiltzen den tresna.
* zigorra sinonimoa da makilarena, abar mehe, luze eta zuzenarena, hala nola 'Moisesen zigorra'.
* **Zigor**, euskal izena;
* *Zigor*, Francisco Escuderoren opera.

## Erreferentziak
Zigor

**Zigorra** araua hausteagatik edo komenigarritzat jotzen ez den zerbait egiteagatik hori egin duenari agintea edo boterea duenak ezartzen dion betebeharra da. Zigorrak nahigabea, nekea, umiliazioa edo mina ekartzen du, eta zigortuak zigorra eragin duen jokabidea berriz ez egitea du xede. Zigorra ez da mendekua edo besterik gabe pertsona bat erasotzea; zigorra onartutako arau bat —inplizitua bada ere— hausteagatik ezartzen da.

Gizartearen eremu anitzetan zigortzen da. Adibidez: eskolan haur batek etxeko lanak ez egiteagatik jolasaldirik gabe uztea; pertsona bat beste bati lapurreta egin diolako kartzelan urte zenbait preso sartzea; eta abar.

## Zigor fisikoak 
thumb|Hezkuntza sistema batzuetan ohikoak izan dira zigor fisikoak.

## Askatasunak murriztea 
thumb|

## Umiliazioak 
## Kanpo estekak
Maraton

**Maraton** () Greziako Atika eskualdeko ipar-ekialdeko kostaldeko udalerri garrantzitsu bat da. 2001eko erroldaren arabera 8882 biztanle ditu.

Bere ipar muturrean babestua dagoen eta Penteliko mendiaren hegoaldetik igarotzen den errepide baten bidez Atenasekin lotuta dagoen badia sakon baten luzera osoan zehar dagoen lautada luze eta emankor bat kontrolatzen du.

Bertan, Miltziades buru zutela atenastar eta platearrek pertsiarrak garaitu zituzten K.a. 490ean Maratongo guduan.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Maratoi (lasterketa)

## Kanpo estekak
Dresdengo jauregia

**Dresdengo jauregia** (alemanaz *Dresdner Residenzschloss*) Alemaniako Saxonia estatuan dagoen Dresden hirian kokatzen den jauregi bat da. Hain zuzen ere, Dresdengo Alde Zaharrean dago.

## Irudi galeria 

Dresden-1264-Georgenbau-2008-gje.jpg
Dresden-1352-Zwinger-Residenzschloss-2008-gje.jpg
Dresden-2274-Residenz-Stallhof-Langer Gang-2015-gje.jpg
Dresden-2278-Residenz-grosser Schlosshof-2015-gje.jpg
Dresden-2296-Residenz-grosser Schlosshof-Sgraffiti-2015-gje.jpg
Dresden-2308-Residenz-grosser Schlosshof vom Hausmannsturm-2015-gje.jpg

## Kanpo estekak
Hixam I.a

**Hixam I.a** —— (Kordoba, 757ko apirilaren 24a - ?, 796) Kordobako II. emir omeiarra (788-796) izan zen, Abd ar-Rahman I.aren eta Halul bere emaztearen seme eta ondorengoa.

Kordobako meskita bukatu zuen. Bere erreinaldiaren hasieran anaien kontra borrokatu zuen boterea mantentzeko. Musa ibn Fortun muladiren laguntzari esker garaipena lortu zuen. 792an jihad aldarrikatu eta 793an Asturiasko erresuma eta Tolosako konderria eraso zituen. 794an asturiarrek Lutosen mendean hartu zuten eta bigarren kanpainan Orangen Gilen Gellonekoa tolosarrak menderatua izan zen.

## Erreferentziak
Al-Hakam I.a

thumb
**Al-Hakam I.a** —— "Al-Murtazî" (المرتضى) ezizena zuena (Kordoba, 770 &ndash; *ib.*, 822ko maiatzaren 21a) Kordobako II. emir omeitarra (796-822) izan zen, Hisham I.aren seme eta ondorengoa.

Ibn Hazmen esanetan emirretatik odoltsuena izan zen. Bere erreinaldian matxinada asko jasan zituenez, Bartzelona galdu zuen Karlos Handiak konkistatua. Kordobako errebaleko matxinatuak menderatu eta gero, hauek erbesteratu zituen. Erbesteratuek Alexandria hamar urtez okupatzeaz gain Kretan 961 arte iraun zuen emirerria sortu zuten.

## Erreferentziak
Nino Bravo

**Luis Manuel Ferri Llopis**, askoz ezagunagoa **Nino Bravo** ezizenez (1944ko abuztuaren 3a, Aielo de Malferit, Valentzia &ndash; 1973ko apirilaren 16a, Villarrubio, Cuenca) espainiar abeslari bat izan zen.

## Biografia 
Valentziako Aielo de Malferiten jaioa, txikitan hiriburura joan zen bizitzera bere gurasoekin. Gaztea zela hasi zen abesten, garai hartako hainbat musika taldetan (*Los Hispánicos*, *Los Superson*...), bere zaletasuna bitxidendako ogibide batekin uztartuz.

1968an bakarlari moduan agertzen da lehenbizikoz Vall de Uxóko abesti jaialdian.

Hurrengo urtean bere lehenengo disko bakuna kaleratu zuen, harrera oso apala izan zuena. 1970ean, baina, "*Te Quiero, te quiero*" izeneko LP grabatu zuen. Diskoari izena ematen zion gaiak -Augusto Alguerók konposatua- arrakasta itzela eskuratu zuen eta Espainiako eta Hego Amerikako agertoki garrantzitsuenen ateak zabaldu zizkion.

1971ean Eurovision Abesti Lehiaketaren aukeraketa prozesuan parte hartu zuen, eta 2. tokian geratu zen Karina abeslari ospetsuaren atzean.

1972an, "*Un beso y una flor*" LParekin, garai hartako abeslari intimista eta erromantiko nagusienetako bat bihurtu zen. Diskoak salmenta bikainak lortu zituen Espainian zein Hego Amerikan.

Bere karrera musikalaren gailurrean zela, heriotzarekin topo egin zuen ezustean 1973ko apirilean, kotxe istripu baten ondorioz.

Kritiko askoren ustez bere ahotsaren indarrak eta tinbreak ez zuen parekorik 60ko eta 70eko hamarkadetako abeslari espainolen artean 

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Te quiero, te quiero* (1970)
* *Nino Bravo* (1971)
* *Un beso y una flor* (1972)
* *Mi tierra* (1972)
* *...y volumen 5* (1973)

### Bildumak 
* 1973 *Nino Bravo*
* 1973 *Nino Bravo*
* 1973 *Los Artistas Españoles a Nino Bravo* (omenaldi kontzertua)
* 1974 *Nino Bravo*
* 1974 *Nino Bravo*
* 1975 *Lo Mejor de Nino Bravo*
* 1976 *Nino Bravo (Super 20)*
* 1980 *La Voz de Nino Bravo*
* 1981 *El Ayer de Nino Bravo*
* 1981 *Tus Canciones Favoritas* «Quién eres tú»
* 1983 *Los Grandes Éxitos de Nino Bravo, Vol. 6*
* 1985 *Érase Una Vez... Nino Bravo*
* 1988 *Nino Bravo*
* 1990 *30 Grandes Éxitos Originales*
* 1992 *Nino Bravo*
* 1995 *50 Aniversario*
* 1995 *Aniversario 1945-1995*
* 1997 *Duetos 2*
* 2002 *Esa será mi casa y otros grandes éxitos*
* 2002 *Homenaje a Nino Bravo*
* 2003 ''Sus Tres Primeros Lp's*
* 2003 *30 Años*
* 2003 *Todo Nino, La Obra Completa de Nino Bravo*
* 2004 *Colección Universal.es*
* 2005 *Éxitos*
* 2005 *N1NO, Todos Los Números 1 de Nino Bravo*
* 2005 *Éxitos, Vol. 2*
* 2006 *N1NO, Todos Los Números 1 de Nino Bravo*
* 2009 *Sus 50 Mejores Canciones *
* 2009 *Nino Bravo·40 Años Con Nino*
* 2011 *2x1 Nino Bravo*
* 2012 *30 Canciones de Oro*
* 2013 *Nino Bravo: En Libertad By La Casa Azul''

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Nino Bravoren webgune ofiziala
Al-Hakam II.a

**Al-Hakam II.a** —— (Kordoba, 915eko urtarrilaren 13a – 976ko urriaren 16a), Kordobako bigarren omeiar kalifa (961-976) izan zen, Abd ar-Rahman III.aren semea eta oinordekoa izan zena.

Aitaren lana jarraitu zuen Al-Andalusen une gorenak sortuz. Boterea lortu zuenean *al-Mustansir Bi-llah* (Allahren laguntza garailearen bilatzailea) ezizena hartu zuen. Radhia bere emaztearekin seme-alabarik izan ez zituenez, Subh euskal kutunarekin izandako Hisham II.a aukeratu zuen oinordeko.
Abd Allah Kordobakoa

**Abd Allah ibn Muhammad ibn Abd al-Rahman** —— (Kordoba, 844ko urtarrilaren 11a - *ib.*, 912ko urriaren 15a) Kordobako VII. emir omeiarra (888-912) izan zen, Muhammad I.aren seme eta Al-Mundhir bere anaiaren ondorengoa.

Bere senide batzuen heriotzaren erantzuletzat jotzen da, horien artean emirerriaren buru izan zen bere aurrekoarena. Izan ere, Al-Mundir anaia, 888ko ekainaren 23an hil zenean, Omar ibn Hafsún
Bobastron setiatzen ari zela, setioko kanpamentuan bere anaia Abd Allah ere bertan omen zegoen. Berak bultzatuta, gorteko medikuak pozoitutako lantzeta bat erabili omen zuen emirra odoletan jartzera zihoanean eta ondorioz emirra hil zen. Emirerriko tronura igo zen ekainaren 26an, Al-Mundiren oinordeko gisa.

Bere erreinaldian arabiar, berebere eta muladien matxinadak jasan zituen. Ezin zuen bere boterea Kordobako eskualdetik zabaldu.

Orti I.a Gartzeitz Iruñeko erregearen alaba zen Oneka Orti ezkondu zuen. Bere semea Muhammad al-Mutarrif, oinordekoa izango zena, bere sasianaiak eraila izan zenez, Abd ar-Rahman bere ilobak ordezkatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hixam II.a

**Hixam II.a** —— (Kordoba, 965eko ekainaren 11a - *ib.*, 1013ko maiatzaren 18a), Kordobako bigarren omeiatar kalifa (lehendabizikoz 976 eta 1009 artean eta berriro 1010 eta 1013 artean) izan zen. ''al-Mu'ayyad bi-llah'' (), hau da, "Allahren laguntza garailea jasotzen duena" aukeratu zuen ezizen.

Al-Hakam II.a eta Subh bere kutunaren semea, 11 urte zituela, amak tronua eskuratzeko azpijokoak egin zituen. Bere erreinaldian Almanzorrek erregeorde moduan gobernatu zuen 1002an hil arte, gero bere semeak Abd al-Malik al-Muzafarrek 1009 arte ordezkatua.

Orduan Muhammad II.a al-Mahdik zuzendutako matxinadak (gero Suleiman al-Mustainek ordezkatua) tronua kendu zion, 1010eko ekainaren 23an espetxetik irten arte. Egoera horretan 1013an berbereek Kordoba arpilatu eta Hixam hil zuten bere hautagaia tronuan kokatuz.

## Erreferentziak
F eraztuna (Saturno)

[thumb|200px|[Pandora (ilargia)|Pandoraren irudia, soilik 84 kilometroko diametroarekin F eraztunean uhinak eragiteko gai dena. Cassini ontziak hartutako argazkia.]]
thumb|200px|**Prometeo** ilargi artzaia F eraztuna zaintzen.
thumb|200px|ezkerrera|1980ko azaroan Voyager 1 zundak F eraztuneko kiribildurei ateratako argazkia.
**F eraztuna** A eraztunagandik kanpora dagoen eraztun bat da. Saturno planetaren erdigunetik 140.210 kilometrora dago eta 30 eta 500 kilometro bitarteko zabalera du. Voyager zundak han ingurutik igaro zirenean oso ezagun egin zen uhindurak eta kiribildurak izateagatik, halakorik ikusten zen lehen aldia izan zelarik. Eraztun hau A eraztunaren kanpoaldeko ertzetik 4.000 kilometrora dago eta bi ilargi artzai ditu: Prometeo eta Pandora.

Ilargi hauek dira eraztuna bere tokian mantentzeaz arduratzen direnak. Pandora eraztunaren kanpoaldetik doa, eta Prometeo barnealdetik, eta beharbada eraztunak dituen eraketa bitxien erantzule dira.

Voyager 1 zundak 1980ko azaroan eginiko argazkietan F eraztunean kiribildurak agertzen dira, baina bederatzi hilabete beranduago Voyager 2a iritsi zenean, kiribildura horiek desagertu egin ziren. 1980ko azaroan hiru zintaz osatua zegoen, horietako bakoitza 30 kilometro inguruko zabalerakoa. Kanpoalderen zeuden bi zintak, zimurrak, korapiloak eta okerdurak erakusten zituztenak, kiribilduta ziruditen. 1981eko abuztuan F eraztunak jada egituraz aldatu zuen. Orduan kiribildu gabeko zinta bat zegoen, eta lagun bezala beste hiru zinta ahulago zituen.

Voyager zundek eginiko argi barreiatze ikerketek diotenez, mikrometro bat inguruko tamaina duten partikulak F eraztuneko partikulen artean oso ugariak dira.

## Ikus, gainera 
* Saturnoren eraztunak

## Kanpo estekak
Brühlen terraza

**Brühlen terraza** (alemanaz *Brühlsche Terrasse*) Alemaniako Saxonia estatuan dagoen Dresden hirian kokatzen den terraza edo behatokia da. Dresdengo Alde Zaharran kokatzen da, Elba ibaiko hegoaldeko ertzean zehar hedatzen dago, ibaiaren beste ertzean aurrez-aurre Saxonia estatuko Finantza Ministerioa kokatzen delarik. Bertaratzeko sarbide nagusia Schlossplatz enparantza aldeko eskailerak dira.

## Iruditegia 

Irudi:DD-BrühlscheTerrasse.JPG|Brühlen terrazaren irudi orokorra
Irudi:Augustusbrücke Altstadt.jpg|Brühlen terraza, atzealdean Frauenkirche eraikina duela
Irudi:Bruehlsche Terrasse.jpg|Elba ibaiaren iparraldeko ertzetik ikusita
Irudi:Dresden Brühlsche Terrasse 1900.jpg|1900eko irudia, sarbideko eskailerak ikusten direlarik

## Kanpo estekak 
* Brühlen terrazari buruzko argibidea, argazkiak, historia eta hiriaren planoak 
* Brühlen terrazari buruzko argazkiak
Medina Azahara

**Medina Azahara** (, *Madinah al-Zahra*) Kordobatik (Espainia) zortzi kilometrotara zegoen Erdi Aroko herri musulmana zen. Bere hondakinetan 1910eko hamarkadan lan egiten hasi bazuten ere, egun 112 gune-arkeologikoetatik %10a baino ez da zaharberritu.

Abderraman III.ak 936 eta 940 artean eraiki zuen gotorlekua, bere kalifa-herri berriaren boterearen ikurra izateko. Garai haietako mirari bilakatuta, 1010ean jasandako gerra zibilean berebereek erabat hondatu zuten eta hurrengo milurtekoan kondaira bat besterik ez zen izan.

## Galeria 

Fitxategi:Salon Rico 1.jpg|Kalifaren gela bat
Fitxategi:Mezquita de Medina Azahara.jpg|Mezkita
Fitxategi:Pórtico de Medina Azahara (Córdoba, Spain).jpg|Ataria
Fitxategi:Puerta del primer ministro.JPG|Lehen Ministroaren atea

Fitxategi:Pyxid Al Mughira OA 4068.jpg|Al-Mughira printzearen pixidea
Fitxategi:MA Dar al-Muk (Casa Real).jpg|Errege etxea
Fitxategi:Casa de la ALBERCA.jpg|Urraskaren etxea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiri esplorazioa

[eskuinera|thumb|350px|Esploratzailea [Tasmaniako Hobart hiriko metroan.]]

**Hiri-esplorazioa**, sarritan laburtua **UE** edo **urbex** hitzen bidez (ingelesezko *urban exploration* izenagatik), sarbidea debekatuta duten leku publikoen esploratzean datzan jarduera da. Ariketa kategoria desberdinetan sailkatuta dago:
* Infiltrazioa: aktibo dauden tokien esplorazioa.
* Hiri-drainatzea: hustubideen eta estolden esplorazioa.
* Hiri-espeleologia edo hiri-arkeologia: hutsik dauden tokien esplorazioa.

Jarduera honek hainbat arrisku ditu, arrisku fisikoa eta atxiloketa eta zigorrak jasotzeko aukera barne. Horietako jarduera asko, ez guztiak, egoitzaren bortxatzetzat jo daitezke, baita tokiko edo eskualdeko zenbait legeen, pribatutasunaren eta terrorismoaren aurkako legeen urratzetzat ere.

## Kanpo estekak 
*  *A Complete Guide to Urban Exploration* artikulua
Lando

**Lando** (Sabina, ? - Erroma, 914) Eliza Katolikoko 121. aita santua izan zen 913 eta 914 bitartean.

Pornokrazia deritzon garaiko hirugarren aita santua, bere aurrekoa bezala, Landon Teofilakto I.a senatari erromatarraren, bere emazte Teodoraren eta bien alaba Maroziaren eraginez aukeratua izan zen, lau hilabetez, erromatar taldeak, bakoitzak bere  aitasantutzarako hautagaia zuela, borrokan aritu ondoren.

Haren aitasantutzak sei hilabete baino gehixeago iraun zuenez, ez dago garrantzizko gertakaririk, soilik Joan Tossignanokoa, Teodoraren babestua eta geroago Joan X.a aita santua izan zena, Ravenako artzapezpiku izendatu izana eta aita santuaren hutsezintasunaren aurkakoa zela izan ziren.

1978an Joan Paulo I.a aita santu iritsi arte, ordu arte sekula erabili ez zen izen bat eraman zuen azken aita santua izan zen.

## Erreferentziak
Jolasaldi

[thumb|400px|eskuinera|[Haurrak eskolako **jolasaldian**.]]

**Jolasaldia** edo **jolas ordua** ikasleek ikasteko jarduera utzi eta jolaserako eskolan bertan hartzen duten atsedenaldia da. Pedagogoek garrantzi handia ematen diote jolasari eta ildo horretatik ez da gutxietsi behar jolasaldiak duen garrantzia, ikasleak jolastu eta beste ikasleekin harremanetan jartzeko. Jolasaldia lehen eta bigarren hezkuntzan egiten da, batez ere. Haur hezkuntzan, berriz, hezkuntza-denboraren antolaketa ez da hain zorrotza eta maizago jolasten dira, adin horietan jolasak duen garrantzi nabarmena dela eta. Unibertsitate eta goi mailako ikasketetan ez da jolasordurik izaten eta eskola batetik bestera 10-15 minutuko atsedenaldiak izaten dira.

Jolasaldiaren iraupena aldakorra ikastetxe batetik bestera baina 15 minututik 30 minutura bitartekoa eta goizaren erdialdean izaten da, ikastetxe bertako jolastoki eta kirol instalakuntzetan. Sarri, txirrin batez iragartzen da jolasaldiaren hasiera eta bukaera. Erregela orokor moduan, debekaturik dago haurrak eta gazteak jolastokian zehar ikastetxetik ateratzea, eskola denboran eskolako langileak baitira haur eta gazteak zaintzearen ardura dutenak. Aldi berean, jolasaldian gerta daitezkeen istripu edo ez usteak direla eta, ohikoa da jolasaldian zehar begirale bat izatea haur eta gazteen zelatan.

Denetariko jolas eta kiroletan aritzen dira haurrak jolasaldian, batzuetan irakasleekin batera: kirol, jolas zein berriketan izan daitezke. Ikasleak elkarrekin jolasteaz gainera, ikasleek hamaiketakoa hartzeko aprobetxatzen dute. Orobat, ohikoa da jolasordua kentzea zigor moduan erabiltzea, ikasle batek behar bezala lan egin ez edota eskoletan jokabide desegokia izan badu, batzuek jolasaldia beste edozein eskola edo klase bezain garrantzitsutzat jotzen badute ere.

## Kanpo estekak
Nikki Cox

**Nicole Avery "Nikki" Cox Mohr** (Los Angeles, 1978ko ekainaren 2a) estatubatuar aktorea da.

## Filmografia
Erraldoi laranja

**Erraldoi laranja** edo **K motako erraldoia** K espektro motako eta III argitasun klaseko izar erraldoi bat da. Nano laranjek (K motako sekuentzia nagusiko izarrak) 3900 eta 5200 kelvin bitarteko azaleko tenperatura duten bitartean erraldoi laranjak 100 eta 400 kelvin hotzagoak dira. Ohi, gure Eguzkia baino 60 eta 300 aldiz argitsuagoak dira. 0,8 eta 10 eguzki masa bitarteko izarrek, euren eboluzioaren une batean etapa honen zatirik gehiena K espektro motan pasatzen duten izar erraldoi bihurtzen dira; eta hau gertatzen denean, euren nukleoetan, fusio nuklearraren bidez helioa karbono eta oxigeno bihurtzen da.

Arturo (α Bootis) -0,04ko itxurazko magnitudearekin zeruko erraldoi laranjarik dizdiratsuena da. Gaueko zeruan ikus daitezkeen izarretako asko eta asko erraldoi laranjak dira, esate baterako Antlia konstelazioko hiru izarrik dizdiratsuenak (α Antliae, ε Antliae eta ι Antliae) mota honetako erraldoiak dira. Eguzki sistematik 100 argi urte baino gutxiagoko distantziara dauden berretsitako 34 izar erraldoietatik 18 erraldoi laranjak dira, erdia baino gehiago.

2002tik zenbait erraldoi laranjak planeta sistemak dituztela ezagutzen da. Edasich (ι Draconis) izan zen exoplaneta bat aurkitu zen mota honetako lehen izarra, Iota Draconis b. Beste adibide ezagun batzuk Polux (β Geminorum), 4 Ursae Majoris, 11 Ursae Minoris, 14 Andromedae eta 42 Draconis dira.

## Lurretik gertuen dauden erraldoi laranjak 
Jarraian ikus daitekeen taulan Lurretik gertuen dauden hamabi erraldoi laranjak agertzen dira:

* SIMBAD datu basean Ni2 Canis Majoris izarra azpierraldoi bezala sailkatua agertzen da.

## Kanpo estekak
Tolman-Oppenheimer-Volkoffen muga

**Tolman-Oppenheimer-Volkoffen muga** (TOV) endekatutako neutroi materiaz (neutroi izarrak) osatutako izarren masarako goi muga bat da. Nano zurientzat Chandrasekharren muga den gauza bera da.

## Historikoa eta garapenak 
Muga hau Julius Robert Oppenheimerrek eta George Michael Volkoffek kalkulatu zuten 1939an Richard Trace Tolmanek aurretik egindako lan bat erabiliz. Oppenheimerrek eta Volkoffek neutroi izar bateko neutroiek endekatutako Fermi gas hotz bat eratzen zutela ikusi zuten. Honek masa hori 0,7 eguzki masara mugatzea dakar. Estimazio modernoek muga hori 1,5 eta 3 eguzki masa bitartean ezartzen dute. Balioetan dagoen ziurgabetasunak biziki dentsoa den materiarentzako egoera ekuazioak oraindik ez direla ondo ezagutzen adierazten du.

## Kontsiderazioren batzuk 
Muga baino arinagoa den neutro izar batean, izarraren pisua neutroi-neutroi distantzia laburreko banaketa elkarreraginek jasaten dute, tartean elkarreragin nuklear indartsua dagoelarik, baita neutroien endekapenak eragindako presioa ere. Neutroi izar bat muga baino astunagoa bada, kolapsatu egingo da forma dentsoago bat hartuz. Zulo beltz bat sor dezake, edo bere konposaketa aldatu eta beste mekanismoren batean jasan (adibidez quarken endekapenaren presioagatik quark izar bihurtu).

Endekatutako materiazko forma hipotetiko exotikoagoen propietateak endekatutako neutroizko materiazkoak baino ezezagunagoak direnez, kontrako ebidentziarik egon ezean astrofisikari askok mugatik gora dagoen neutroi izar bat zuzenean zulo beltz batean kolapsatzen dela onartzen dute.

Banakako izarren kolapsoagatik sortutako zulo beltzek 1,5-3 (TOV muga) eta 10 eguzki masa bitarteko masa dute.

Banakako izar baten kolapsoagatik sortutako zulo beltz batek Tolman-Oppenheimer-Volkoffen muga gainditzen duen masa bat izan behar du. Teoriak hau aurreikusten du izar eboluzioan gertatzen den masa galeraren ondorioz. Isolatutako izar baten bidez sortutako zulo beltz batek ez du izan behar gutxi gora-behera 10 eguzki masa baino gehiagoko masarik. Behaketetan, euren masa handien, hauskortasun erlatiboaren eta X izpien espektruaren ondorioz, X izpiko objektu masibo bitar asko zulo beltz estelar bezala proposatuak dira. Zulo beltz izateko hautagaiak diren hauen masa 3 eta 20 eguzki masa bitartean estimatzen da.

## Kanpo estekak
Aqaba

**Aqaba** (arabieraz *العقبة‎* edota *Al-ʻAqabah*) Jordaniako hego-ekialdeko muturrean dagoen kostaldeko hiri bat da. Aqabako golkoari izen ematen dio. Bertatik hurbilen dagoen hiria Israelen dagoen Eilat hiria da.

Aqaba bertan dauden bainuetxe eta luxuzko hotelengatik ezaguna da, turista ugari *windsurf* eta urpekaritza bezalako ur-kiroletaz gozatzera joan ohi dira. Basamortuan duen kokapenaz aprobetxatuz beste jarduera batzuk ere eskaintzen ditu. Horregatik, hiri honetako ekonomia gehienbat turismoan oinarritzen da.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Iruditegia 

Irudi:Aerial photographs of Eilat IMG 2056.JPG|Hiriaren aireko ikuspegia
Irudi:20100927 aqaba016.JPG|Akabako kalea
Irudi:20100927 aqaba006.JPG|Hondartza
Irudi:2007-03-08 Aqaba.jpg|Ikuspegi panoramikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Akaba hiriko webgune ofiziala
Matrikula (hezkuntza)

Hezkuntzan, **matrikula** ikasle batek ikastetxe batean, haur-eskoletatik hasi eta unibertsitateraino, onartua izateko egin behar dituen izapideen multzoa da. Hurrengo ikasturterako matrikula egiteko ikasleek **matrikula-eskaera** bat egin behar dute eta onartuak izan ondoren ikasleek matrikula bera egiten dute, non ikastetxeak ikaslearen nortasunari buruzko datuak jaso, bere hezkuntza mailari buruzko ziurtagiriak jaso eta bestelako dokumentazioa jasotzen duen. Horretarako **matrikula-epe** bat izaten da, ikasturtea hasi baino lehen, ikastetxeak maila bakoitzean izango dituen ikasleen zerrendak osatu eta plangintza behar bezala egiteko.

## Kanpo estekak
Robin Wright

**Robin Wright**, benetako izenaz **Robin Virginia Gayle Wright** (Dallas, Texas, 1966ko apirilaren 8a) estatubatuar aktore bat da. Nahiz eta Dallas hirian jaio, Kalifornia estatuko San Diego hirian hazi zen. 1996-2010 urte bitartean Sean Penn aktorearekin ezkondurik egon zen.

Mundu mailan oso gazterik ezagun egin zen, *Santa Barbara* (1984-1989) telesailan Kelly Capwell pertsonaia eta *The Princess Bride* (1987) filma antzeztuz.

## Filmografia 
## Iruditegia 

Irudi:Robin Wright & Sean Penn.jpg|Robin Wright eta Sean Penn aktoreak 2006an

## Kanpo loturak 
* Robin Wright aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Datu estekatuak

**Datu Estekatuak** (ingelesez: **linked data**) edo estekatutako datuak datuak interneten argitaratzeko metodoa da, Web semantikoaren parte dena. Argitaratutako datuak Datu Estekatutzat har daitezen, Tim Berners-Leek aipatutako printzipioei jarraituz argitaratu behar dira, hau da:

# URIak erabili gauzak identifikatzeko.
# HTTP URIak erabili, giza erabiltzaileak eta agenteak identifikaturiko gauzengana jotzeko gai izan daitezen ("URI Dereferentziagarriak").
# URIa derefentziatua denean, informazio erabilgarria eman identifikaturiko gauzaren gainean, RDF/XML bezalako formato estandarrak erabiliz.
# Erlazionaturiko beste URItara jotzen duten estekak eman argitaraturiko datuetan, web amaraunean erlazionaturiko informazio gehiago aurkitzeko ahalmena handituz.

## Estekatutako datu irekiak 
thumb|Estekatutako datu irekien diagrama (2018ko maiatza)
Estekatutako datu irekiak (ingelesez, *Linked Open Data*) libre diren eta estekatuta dauden datuak dira, alegia lizentzia irekia dutenak. Wikidata eta DBpedia dira estekatutako datuen adibide. *The Linked Open Data Cloud* web orrian egun estekatuta dauden datu-multzo guztiak ikus daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toledoko XIV. kontzilioa

**Toledoko XIV. kontzilioa** Toledon ospatu zen 684an.

Toledoko XIII. kontzilioa 683an amaitu zen eta handik gutxira hirira Leon II.a aita santuaren ordezkari bat iritsi zen erregearentzako, Sinplizio kondearentzako, gotzain guztientzako eta gotzain metropoliarrarentzako gutun banarekin, non monotelismoa salatu zen Konstantinopoliseko III. kontzilioan (IV. kontzilio ekumenikoa) hartutako erabakiak onartzera gonbidatzen zituen. Kontzilio berri bat ospatu beharra zegoen, baina aurrekoa oraindik hain berriki gertaturik Kartaginense probintziako gotzain sinodo bat deitu zen.

Sinodo hori Toledoko XIV. kontzilioa bezala ezagutu zen eta 684ko azaroak 4 eta 20 bitartean ospatu zen. Kartaginense probintziako gotzain guztiak eta beste probintzietako gotzain metropoliarrak joan ziren, Tarrakonenseko gotzain bat, Narbonensiseko beste bat eta Galiziako beste batez gain. Sinodo probintzial bakoitzak VI. kontzilio ekumenikoko erabakiak onartu zituen, eta hala, Toledoko XIV. kontzilio honek ere onartu zituen.

## Ikus, gainera 
* Toledoko kontzilioak

## Kanpo estekak
James Garner

** James Garner**, benetako izenez **James Scott Bumgarner** (Norman, Oklahoma, 1928ko apirilaren 7a - Los Angeles, Kalifornia, 2014ko uztailaren 19a) estatubatuar aktore bat izan zen.

## Filmografia 
[thumb|260px|eskuinera|[1959an.]]
[260px|thumb|[1960an.]]
[260px|thumb|[1977an.]]

### Filmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak 
* James Garner aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Pirinioetako mendiko txakur

[thumb|280px|Mendiko zakur bat [Pirinioak|Pirinioetan artaldea zaintzen]]
**Pirinioetako mendiko zakurra** Euskal Herriko zein Okzitania, Aragoi eta Kataluniako Pirinioetan barrena zabaldutako bertako txakur arraza bat da, ezagupena duena (Frantziako arraza gisa) Nazioarteko Federazio Zinologikoan, molosoideen 2. atalean.

## Ezaugarriak 
Oso antzeko definizioak ditu Pirinioetako mastin edo Nafarroako artzanor esaten denarekin alderatuta, txikixeagoa izan daiteke. Altuera gurutzean izan daiteke 70 eta 80 cm artekoa, eta emeetan 65 eta 75 cm artekoa, 2 cm-ko aldentzea onartzen delarik bakarrik estandarrekoa dela adierazteko. Aldiz Pirinioetako mastinetan, altueta minimoak markatuta daude (arrak 77 cm, emeak 72), eta 81/75 cm-tik gorakoak egokiagotzat jotzen dira.

Txakur handi eta zuri edo zurixkak dira, eta kolorean estandarrak adierazten du kolore printzak eduki behar dituztela beti belarrietan. Aldiz Pirinioetako mastinek mantxarik gabeak izan behar dituzte belarriak. Halaber, aurpegia ilaje orokorraren kolorekoa dute, non mastinek maskara formako kolore aldaketa eduki ohi duten.

## Iruditegia 

Image:Marcus guards the exit.jpg
Image:Great Pyrenees sitting.jpg
Image:Pirenejski pies górski 17.jpg
Image:Pyreneittenkoira.jpg
Image:Patou.JPG
Image:Can montaña Pirineos.JPG
Image:Great Pyrenees Tavish.jpg
Image:Great Pyrenees portrait.jpg
Image:Chien de Montagne des Pyrénées K 01.jpg
Irudi:Sau og gjeterhund.JPG
Irudi:Hanandmyssa.jpg

## Kanpo estekak
Alfredo Bryce Echenique

**Alfredo Bryce Echenique** (Lima, Peru, 1939ko otsailaren 19a - *ibidem*, 2026ko martxoaren 10a) idazlea izan zen. Gaztelaniazko idazle ospetsuenetako bat da. Parisko Unibertsitatean ikasi zuen Frantsesezko literatura, Latinoamerikako idazle arrakastatsuen garaian. Haren liburu ezagunena *Un mundo para Julius* da.

## Bibliografia hautatua 
### Eleberriak 
# 1970: *Un mundo para Julius*
# 1977: *Tantas veces Pedro*
# 1981: *La vida exagerada de Martín Romaña*
# 1985: *El hombre que hablaba de Octavia Cádiz*
# 1988: *La última mudanza de Felipe Carrillo*
# 1990: *Dos señoras conversan*
# 1995: *No me esperen en Abril*
# 1997: *Reo de Nocturnidad*
# 1998: *La Amigdalitis de Tarzán*
# 2002: *El huerto de mi amada*

### Ipuinak 
# 1968: *Huerto cerrado*
# 1974: *La felicidad, ja ja*
# 1988: *Magdalena peruana y otros cuentos*
# 1999: *Guía triste de París*

## Ikus, gainera 
* Gaztelaniazko literatura
* Amerikako literatura

## Kanpo estekak
Euskal artzain txakur

**Euskal Artzain Txakurra** Euskal Herriko bertako artzain-txakur batzuen txakur arraza izendapen ofiziala da, bi aldaera nagusi dituena:
* iletsua
* Gorbeiakoa
1995eko ekainetik du estandarra ezarria Eusko Jaurlaritzak. 2011 eta 2020 bitartean ofizialki 470 banako egon ziren erregistratuta ofizialki, bi aldaeren artean.

Arraza izendapen hauek ez dute onarpenik Nazioarteko Federazio Zinologikoaren zerrendetan, non, aldiz Pirinioetako artzain txakurraren bi aldaerek, mutur motzekoa eta ile luzekoa, badauden.

## Arrazaren historia 
Euskal artzainek betidanik erabili dituzte artaldeak gidatzeko baina baita ere behi samaldak, zaldi azienda eta ahuntz taldeak gobernatzeko ere. Baserriak zein artaldeak zaintzeko ere erabili ohi dira, nahiz eta lantegi honetarako bertako bi artzanor arrazak gehiago erabili diren. Pirinioetako mendiko zakurrak eta nafar artzanorak hain zuzen.

Txakur hauetan oinarriturik hasi ziren Euskal Herrian egun hain ezagunak diren artzain-txakurren lehiaketak ospatzen.

Arrazaren biziraupena kolokan dago XXI. mendean. *Euskal Artzain Txakurraren Adiskideak* elkarteak bultzatuta, EHUko *Biomics* ikerketa taldeak egin zuen azterlanean ondorioztatu zuten euskal artzain txakurra egoera larrian zegoela.

## Kanpo estekak 
* Bideoa: Euskal Artzain Txakurraren bi aldaeren, hau da Iletsua eta Gorbeiakoaren deskribapena, *YouTube*.
* Euskal artzain txakurraren deskribapena, Nekanet webgunean
*  Euskal artzain txakurraren ataria
*  Euskal artzain txakurraren bi aldaeren arraza estandarra
*  Euskal Artzain Txakurra mitologian
* Daniel Oholeguy: Euskal Artzain Txakurraren elezaharra
* Legaireko euskal artzain txakurraren elezaharra

## Erreferentziak
Arequipa

**Arequipa** (gaztelaniaz  ahoskatua) Peruko hegoaldean eta barnealdean dagoen hiria da, herrialde osoko bigarren populatuena dena eta izen bereko departamenduko hiriburua. Hego Andeetako oasi batean kokatua dago(2.300 m itsasoz gainetik), El Misti izeneko sumenditik hurbil.

*La Ciudad Blanca* ezizena eman diote eta 2000. urtean UNESCOk herrigune historikoa Gizateriaren Ondaretzat izendatu zuen.

Artzapezpikutegia da. Merkataritza gune garrantzitsua da eta Ehungintza eta janari industria ditu.

## Klima 
## Historia 
Espainiarrek sortu zuten, Manuel de Carvajalen eskutik, 1540 urtean. Arequipa izugarri hazi zen Potosíko zilar meatzeak aurkitu zirenetik, haien itsasorako bidearen erdian izaki. XIX. mendearen bukaera arte bakartu samar egon delarik, arkitektura kolonialeko eraikuntza asko gorde ditu. Hiru lurrikara handi jasan ditu (1868, 1958 eta 1960).

## Pertsonaia ezagunak 
* Mario Vargas Llosa (1936), idazlea.
* Víctor Andrés Belaúnde (1883), Nazio Batuen Batzar Nagusiko presidentea.
* José Manuel de Goyeneche (1776), militar eta diplomatikoa.

## Ondarea 
* Arequipako katedrala, XVII. mendekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arequipako udal webgunea
Inuyama gaztelua

**Inuyama gaztelua** (japonieraz 犬山城, Inuyama-jō), Japoniako Aichi prefeturako Inuyama hirian dagoen gaztelu japoniar bat da. Inuyama gaztelua, Japonian daudenetatik Edo aroa baino lehen eraiki zen hamabi gazteluetako bat da.

## Historia 
Inuyama gaztelua ziuraski, jatorrizko eraikuntza mantentzen dutenen artean Japoniako gaztelurik antzinakoenetako bat da, 1440an eraikia izan zena. Heian aroko liburu bat den Engishikiaren arabera Harigane tenplua bere tokitik mugitua izan zen gaztelua jarri ahal izateko. Gotorlekuak zenbait gehikuntza jasan zituen denboran zehar eta egungo dorreak 1537an eraiki zituen Oda Nobunagaren osaba zen Oda Nobuyasuk.

Gaztelua Matsudaira klanaren zerbitzariak ziren Naruse familiaren boteregunea izan zen. Inuyama gaztelua, Japoniako gaztelu guztietatik jabego pribatukoa izan zen eta Altxor Nazional estatusa duen bakarra da. Gobernuak gaztelua Meiji berrezarpenaren erreformen arabera desjabetu zuen. 1891n gaztelua lurrikara baten ondorioz kaltetua izan zen eta Naruse familiari itzulia izan zen 1895ean konpondu eta mantentzeko baldintzarekin. Gaztelua berriki Inuyama hiriari saldua izan zen eta Aichi prefekturako gobernuari uzteko prozesuan dago.

## Kanpo estekak
Alberto Fujimori

'''Alberto Ken'ya Fujimori Fujimori'* (Lima, 1938ko uztailaren 28a - *ibidem'', 2024ko irailaren 11) japoniar jatorrizko politikari perutarra izan zen. Hamar urtez herrialdeko presidentea izan zen, 1990etik 2000 arte. 2024an, 86 urte zituen, minbiziak jota  eta hamalau urte preso egon ostean zuela, espetxetik bederatzi hilabete atera eta hil egin zen.

## Ibilbidea 
Japoniar jatorriko familia batean sortu zen Fujimori; ingeniari agronomoa zen, eta unibertsitateko errektore ere aritu zen, harik eta 1990ean presidente hautatu zuten arte. Alan García ordezkatu zuen boterean 1990ko uztailaren 28an, Mario Vargas Llosa idazle eta beste hautagai nagusia zenari hauteskundeak irabazi ostean.  Haren agintaldiko lehenengo urteetan neurri ekonomiko zorrotzak hartu zituen eta Peru nolabait suspertzea lortu. Halaber, Peruko Alderdi Komunistaren aurkako borroka ere tinkoa izan zen.

Ustelkeriak amaiera politikoa ekarri zion, bai eta giza eskubideen inguruan erakutsitako mespretxuzko jarrerak ere. Fujimorik errepresio gogorra ezarri zuen gobernuan izan zen garaian. Estatuko botere guztiak bereganatu zituen 1992an. Indar armatuen laguntzarekin Diputatuen Kongresua itxi, eta botere judiziala ere bere esku hartu zuen. Sendero Luminosoren kontra ekin zion, horretarako giza eskubideak urratzeko eta hainbat krimen egiteko batere erreparorik izan gabe. Salatu dute 300.000 emakume inguruk eta 22.000 gizonezkok esterilizazio behartuak jasan zituztela Fujimoriren agintaldian. 

Izan ere, 2009an 25 urteko zigorra ezarri zioten gerra zikinarekin lotu ostean, batik bat 1990eko hamarkadan hainbat ezkertiar gerrillari bahitu eta hil izanagatik. 2010ean beste zigor bat gehitu zioten, ondasun publikoen bidegabeko eralgitzeagatik.

Epaiak gorabehera, herritarren zati esanguratsu bat haren aldeko izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Peruko Alderdi Komunista
* Keiko Fujimori

## Kanpo estekak 
* :"The Fall of Fujimori" (Public Broadcasting Service).
* :Heriotzaren berri Naiz.eus agerkari digitalean.
Haur jaioberri

thumb|250px|Erditze ondorengo jaioberria.
thumb|250px|Haur jaioberria
**Haur jaioberria** 27 egun edo gutxiagoko haur bat da, erditze normalez edo zesarea bidez jaioa.

Jaioberri garaia oso garrantzitsua da, oso denbora tarte laburrean aldaketa ugari gertatzen direlako. Jaioberritan arazoren bat izanez gero, ondorio nabarmenak ekar ditzake pertsona horren bizitza osorako.
 
## Jaioberri motak 
* Bederatzi hilabete egin baino lehen jaioak. Horiek *pretermino* deitzen dira.
* Bederatzigarren hilabetean jaioak, *a termino* deitzen dira.
* Bederatzi hilabete egin eta geroago jaioak.

## Arriskuak 
Bere bizitzako lehenengo 30 egunean, arazo *jaiotzetikoak* eta *genetikoak* ager daitezke.

Era egokian arituz gero, arazo hauek aurkitu, aurreikusi eta tratatu ahal dira. Horri esker, jaioberriak dituen gaixotasunak zaindu eta ken daitezke.

Jaioberriak ezaugarri desberdinak dauzka, berezko faktore edo bere amaren faktoreen ondoriozkoak. Bestalde, jaiotzerako orduan, umetokitik kanpoko giroa ez da atsegina jaioberriarentzat. Beraz, gaixotasun bat garatu daiteke konturatu gabe. Horregatik, jaioberria kontu handiz zaindu behar da eta arreta handia jarri.

## Ikus, gainera 
* Jaioberriaren arnas distresaren sindrome
* Erreflexu arkaikoak

## Kanpo estekak
Curaçao

**Curaçao** (nederlanderaz *Curaçao*, papiamentuz: *Kòrsou*) Karibe itsasoan dagoen uharte bat da, Venezuelako kostaldearen aurrean. Herbehereetako Erresumako herrialde osatzaile bat da. Hiriburua Willemstad da.

Aruba, Bonaire eta Curaçao uharteen artean handiena eta populatuen da. 444 kilometro koadroko azalera du eta 141.766 biztanle (2009an).

2010eko urriaren 10ean Holandarren Antillak desegin zirenean, Curaçao herrialde osatzaile bilakatu zen. Data horren aurretik, Uharte Lurraldea zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Curaçao-gov.an – Curaçaoko Gobernuaren webgune ofiziala
Sachsenhausen

**Sachsenhausengo Kontzentrazio Esparrua** naziek 1936an sorturiko kontzentrazio esparrua izan zen, Oranienburgen (Brandenburgo, Alemania) kokatu zuten eta Oranienburgeko kontzentrazio esparrua ordezten zuen. 

## Historia 
1936 eta 1945 urte arten 200.000 preso pasatu ziren esparru honetatik, besteak beste, aurkari politikoak, judu, ijito eta homosexual. 1940tik aurrera, poloniarrak eta sobietar gudariak bildu zituzten, baita Frantzitik deportatutako 190 errepublikazale, haien artean Francisco Largo Caballero. 

Aliatuek Alemania okupatu ahala naziek atzera egin zuten eta 1945eko apirilean kontzentrazio esparruak utzi zituzten. eta Marie-Jeanne Etcheverria. Azken honen lehengusina zen Maria Josefa Sanzberro Etxebarriak ez zuen hainbesteko suertea izan eta 1944ko azaroan hil egin zen.

## Ikus, gainera 
* Kontzentrazio-esparru
* Euskal herritarrak nazien kontzentrazio esparruetan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak