1766ko matxinada

**1766ko matxinada** Gipuzkoan gertatutako errebolta izan zen, urte hartan zerealak zuen salneurri handiak, eta merkatariek biltegietan zeukatena saldu nahi ez izateak eragindakoa. Testuinguru orokorrago batean, Antzinako Erregimenaren gainbehera eta aldaketa ekonomiko sakonen ondorioa izan zen, eta Madrilgo Esquilacheren aurkako matxinadaren jarraipen gisa ikus daiteke. Jauntxo lokalen gehiegikerien, librekanbismoaren eta aldatzen ari zen nekazaritza munduaren arteko talka ikusteko balio izan zuen.

Matxinadak hildakorik eragin ez zuen arren, deserrira edo kartzelara zigortu zuten hainbat herritar. Jesuitak egozteko eta haien ondasunak konfiskatzeko baliatu zuen Espainiako Koroak, eta Gipuzkoako liberalek onura handiak lortu zituzten erbeste horren ondorioz.

## Aurrekariak eta testuingurua 
thumb|thumbtime=0|left|start=0|**1766ko matxinadaren** gaineko zortzi datu.
### Testuinguru ekonomikoa 
[thumb|[Magdeburgeko arpilaketa, 1631. Alemaniako hiri hau, XVII. mendeko krisiaren muturreko kasu bat da. 30.000 biztanle izatetik, 5.000 baino gutxiago izatera pasa zen arpilaketa horren ondorioz. Hogeita Hamar Urteko Gerraren amaieran, ia bostehun biztanlera ere ez zen iristen.]]
XVII. mendeko krisiaren eraginez, politika ekonomikoa zeharo aldatu zen Europan. Espainiak pisua galdu zuen Europako politikan, eta asko kostatu zitzaion krisialdi horretatik ateratzea. Elikagaien prezioan eta banaketan ere eragin handia izan zuen Erdi Aroko feudalismotik burgesiak kontrolatutako ekonomia batera pasatzeak. Antzinako Erregimenak ogiaren beharra zuen, eta garia edo irina funtsezko elikagaiak ziren biztanleriaren gehiengoarentzat. Familia normal bati gastuaren %60 eta %75 artean joaten zitzaion elikaduran, eta diru sarreren herenaren eta erdiaren artean garia erosteko erabiltzen zen. Horregatik, monarkiak rol garrantzitsua zuen irinaren eta ogiaren prezioaren kontrolaren gainean. Espainia modernoan ohikoa zen gariaren prezioaren gora-beherek eragin larria izatea herritarrengan, goseteak eragitea eta matxinadak sorraraztea. Honela, XVIII. mendearen erdialdean Mediterraneo inguruko hirietan elikadura-krisiak ia desagertu baziren ere, ez zen egoera bera barnealdean edo Gaztelaren gariaren dependentzia zuten herrietan. Haren oinarria da morala eta ekonomia loturik daudela, eta ez dela bidezkoa soberakinak dituen ekoizle batek berauek kanpoan saltzea garestiago sal dezakeelako, haren inguruan norbaitek beharra badu; hortik dator prezio justuaren nozioa. Nekazariek pentsatzen zuten beharrezko elikagaien prezio justu hori garrantzitsuagoa zela merkatu librearen nozioa baino. Bestetik fisiokraziaren kontzeptua garatzen ari zen Frantzian, gariaren liberalizazioa (besteak beste) bultzatzeko asmoz. Indibidualismoa eta *Laissez faire* ideiak bultzatzen zituzten, Txinako ereduetan oinarrituta. Fisiokratek ondasun guztia lurretik zetorrela pentsatzen zuten, eta horregatik hori zela liberalizatu behar zen gune nagusia. Esku ikusezinaren ideia defendatzen zuten, alegia, eskaintza eta eskaria naturalki erregulatzen zirela. Geroago, Espainian desamortizazioa ekarri zuen pentsaera horrek, baina lehen pausoa gariaren liberalizazioa izan zen. Proto-liberal haiek gobernura iritsi ziren Espainian eta Frantzian, despotismo ilustratu izena hartu zuen sistema politikoan.

### Gariaren liberalizazioa 
[thumb|[Francisco Goyak Esquilacheren matxinadari buruz egindako margolana.]]
Gariaren liberalizazioa 1765eko uztailaren 11ko Errege Pragmatikarekin eman zen lehengoz Espainian. Frantzian Anne Robert Jacques Turgotek jarri zuen martxan 1763 eta 1764 artean, baina bertan behera geratu zen. 1774an Turgotek berriro abiarazi zuen neurri hori, eta irinen gerra deitutako altxamendua eragin zuen. Egoera hartan, arrazoi ezberdinak zirela-eta, ohikoak izan ziren Europa osoan janari-matxinada deitutakoak. Adibidez, Esquilacheren aurkako matxinada testuinguru berean gertatu zen.

Madrilgoaren ostean, hainbat altxamendu izan ziren Espainia osoan 1766an. Martxoaren 31n Alacanteko Tobarran, apirilaren 6an Cuencan eta Zaragozan. Hilabete horretan, Aragoi eta Kataluniako hainbat herritan. Eta apirilaren 14a baino lehen Elxen ere.

Liberalizazioaren bultzatzaileen ustez, gariaren prezioa askatzeak ez zuen desagerraraziko gosea edo espekulazioa, baina bai lortuko zuen irabaziak gari produktoreengana joatea, eta haien ustez baxua zen ogiaren prezioa igotzea, 1761 eta 1765 artean oso gari gutxi jaso zen Gaztela osoan, eta prezioa bikoiztu zen: anega batek 843 marabedi balio zuen hasieran, 1.657 amaieran. Hamarkadako lehen urteetan, eguraldiak eragin handia izan zuen gariaren eta beste aleen uztan. Garaiz kanpoko hotzak, gehiegizko beroak, eurite handiek, izozte latzek (1766an izoztu egin ziren Arga ibaia Iruñean eta itsasoa Bizkaiko kostaldean) eta elurte izugarriek, garia ez sortzeaz gain, ezin inportatzea ekarri zuten.

Herrietako biztanle eta langileek, eta baita nekazariek ere, garauan ordaindu behar izaten zizkieten errentak jauntxoei, eta hauek garau hori gordetzen zuten beranduago saldu ahal izateko; espekulazio prozesu horrek pobretzea handiagotzen zuen. Frantzian, antzeko prozesu batean, konspirazio teoria bat sortu zen, garaua berariaz garestitzen ari zela defendatzen zuena: *Pacte de Famine* delakoa. Oro har, janariaren esportazioa gaizki ikusia zegoen, lehenago ez bazen herrian bertan salgai jartzen, edo gosetea izanez gero. 1755eko haragiaren matxinadak ere arrazoi bera izan zuen, jendeak haragia kanpoan saltzea espekulazioa eginez. Gainera, 1718ko matxinadaren ondorioz, Bizkaia eta Gipuzkoako portuek ez zuten aduanarik; Donostiako merkatariek egoera hau probestu zuten, eta Gaztela edo Galiziara eramaten zuten Gipuzkoa elikatzeko ekarritako gariaren parte bat.

1765eko alearen liberalizazioak ondorio larriak ekarriko zituela uste zuten azpeitiarrek, esportazioa baimendu arren, inportazioa bultzatzen ez zuelako. Xabier Munibe Peñafloridako kondeak eta *Azkoitiko Zalduntxoek* sortutako Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak ordezkatzen zuen burgesiaren eta euskal pentsamendu librekanbista eta liberala. Beste helburu batzuen artean, kapitalaren kontzentrazioa babesten zuten. Lehen aipatutako sardinaren kasuan, gazitzearen monopolioa eskuratu nahi zuten, Getaria, Zumaia edo Zarautzen zeuden hamalau arrantzaleen elkarteen aurka. Azpeitia zen, garai hartan, Gipuzkoako burdinolen zentro nagusia. Burdina Bizkaitik etortzen zen, barkuan, Zumaiaraino, eta bertatik eramaten zen Azpeitiraino. Baso komunaletako egurra erabiltzen zen ikatza egiteko.

Herritarren artean gosea zabalduta zegoen, eta askok liberalismoari egozten zioten gosete hori. Iñigo Aranbarrik *Txanton Garrote agertokitik jaitsi zen eguna* entseguan aipatzen duenez, Peñafloridako kondeak *El borracho burlado* Bergaran estreinatu zuen egunean, 1764ko irailaren 11n, aberatsek eta jauntxoek pobreen goseaz barre egiteko espektakulua antolatu zuten plazan: donibane-zuhaitz koipetu batzuen gainean janaria jarri, eta eurek balkoitik ikusten zuten nola saiatzen ziren janaria eskuratzen, txokolatea edaten zuten bitartean.

Bitartean, Donostiak eta Bilbok euren boterea handitzen zuten etengabe. Bertan esportazio eta inportazioetan aritzen zen klase burgesak botere handia zuen, eta baita instituzioen kontrola ere

Arratsalde hartan bertan, Azkoitiko alkateak mezua bidali zion Loiolako Santutegiko erretoreari, bertan zituen langileak armatu eta herrira bidaltzeko Azpeitia defendatzera. Baina langileei zer gertatu zen azalduta, Azkoitikoen alde jarri eta ez zirela joango esan zioten erretoreari.

### Apirilak 15: Kapitulazioak 
Goizean jendea Azpeitiko plazan bildu zen eta aldarrikapenak egiten hasi ziren. Herriko ordezkariak bertan biltzera behartu eta, Azkoitian bezala, 26 erreal gari anegako eta 16 arto anegako prezioak ezartzera derrigortu zituzten. Elizaren hamarrena ere erregulatzeko eskatu zieten, eta zeuden bi neurriak suntsitu eta berri bakarra egiteko proposatu. Neurri hauei **Azpeitiko kapitulazioak** izena eman zaie, eta aurrerantzean beste herri askotan erabili ziren eskariak egiteko. Dokumenturik ez da gordetzen, hala ere, eta Mutrikun egun batzuk geroago onartutako kapitulazioa irakurri behar da ideia bat egiteko. Gau osoan zehar kanpaiek jo zuten, eta goizean baserritar ugari hurbildu ziren zer gertatzen zen jakitera. Goizean, udalera bueltatzerakoan, kapitulazio propioa erredaktatu zuten matxinoek. Azpeitiko kapitulazioa inongo aldaketarik gabe hartu zen Eibarren. Hilaren 27an, Eibarrek eta inguruko herriek garaurik ez zutela ohartarazita, alkateak Diputazioari eskatu zion portuetan edo Donostian zegoena bidaltzeko. Bergara merkataritza gune nagusia zen, eta zentzu horretan liberalek indar handia zuten eremua.

Antzuolaraino ez zen matxinada iritsi, baina bai matxinadari aurre egiteko neurriak hartzeko gutuna. Gutunaren gomendioz, okinari prezio baxuagoan saldu zitzaion garia. Arrasaten, matxinada iritsi ez zedin, armatara deitu zituen udalak herritarrak. Bergara defendatzeaz gain, alkateak kapitulazioak ez sinatzeko neurriak hartu zituen. Hala ere, emakume talde batek apaiza iraindu eta matxinatuen alde hitz egin zuen; andre horietako bat atxilotu zuten, eta 2 urtez deserriratzeko mehatxua egin zioten, matxinadaren alde hitz egiten segitzen bazuen.

### Gipuzkoako kostaldea 
Debara apirilaren 17an iritsi ziren matxinoak, Elgoibartik. Itziarren eta Deban neurriak hautsi zituzten, eta ondoren Mutrikurako bidea hartu zuten. Deban, Antonio Eizagirre alkateari kanpaiak joarazi zizkioten matxinoek batzarra deitzeko, eta Zestoako kapitulazio bera sinatzera behartu zuten. Kapitulazioak euskarara itzuli zituen alkateak, herritarrek uler zitzaten derrigortu zuen jantzi dotoreen ordez baserritar jantziak jartzera eta plazan dantzatzera, bestela etxea erreko ziola esanez. Matxinatuek Sardinazaleen Konpainiako etxola suntsitu nahi izan zuten, ez baitzeuden pozik konpainia horrek sortutako lan-egoera berriarekin. Ignazio Esnal zen alkate eta epaileak, eta berak ikusi zuen nola Aiatik etorritako horiek kanpainak jotzea eskatu zuten, Frantzisko Madariaga Kapitanek gidaturik. Herriko plazara iritsita, mahai batera igoarazi zuten Erregearen ordezkari Frantzisko Ignazio Alzuru, eta Azpeitiko kapitulazioa irakurtzera behartu zuten. Neurri guztiak apurtu zituzten plazan, eta ordezkariak bidali zituzten zegoen garia atera eta behar zen prezioan saltzera. Ondoren, frantziskotarren komentuko apaizari mantua kendu eta sasietara bota zuten. Dena lasai zegoela pentsatu zutenean, matxinatu batzuk Narros jauregian zeudela ohartu ziren, bertako janaria eta edaria hartzen. Handik ateratzea lortu zuen, tabernan nahi adina ardo, bakailao eta ogi ematearen truke. Ondoren, Asentzio Alkortaren etxea erre nahi izan zuten, eta alkatea hara joan zenean "hemen ez dago gu baino alkate gehiagorik" esan zioten. Hiru pertsona atxilotu zituzten, baina hurrengo goizean askatu eta herritik kaleratu zituen.

Apirilaren 21ean Hernanira iritsi ziren matxinatuak, inguruko baserri eta basoetan ezkutuan gaua pasa eta gero. Hala ere, ez zuten lortu herrian sartzea, eta laster pairatu zuten matxinadaren errepresioa.

### Tolosaldea eta Goierri 
Dokumentazio gutxi dago Tolosaldea eta Goierrin matxinadak izandako paperaren inguruan. Datu gehiago daude egindako ibilbideari buruz: Azpeititik Errezilera, hortik Bidania eta Albizturrera eta Albizturretik Ordizia eta Beasainera. Idiazabal eta Lazkaoraino iritsi zen matxinatuen ibilbidea.

### Gipuzkoatik kanpo: Bizkaiko ekialdea eta Araba 
Debagoienetik Aramaio, Betoñu, Gasteiz eta Aguraingo bidea hartu zuten matxinatuek, baina bertan gatazka txikiak baino ez ziren izan. Markina-Xemeinen 58.632 errealeko kalteak eragin zituen.

## Ondorioak 
### Errepresioa 
Aurreko matxinadek ez bezala, errepresio latza izan zuen 1766koak. Orokorrean, 1718ko matxinada zapuztu zuten familia berberek zuzendu zuten 1766koaren aurkako zapaltzea. Errepresio indarrak Donostiatik atera ziren, garaiko oligarkiak eta jauntxoek antolatuta, eta helburu nagusia Azpeitia izan zen. Hibernia batailoiko 300 soldadu irlandarren buru Vicente Kindelan militarra zegoen, Fleigneseko kondearen eskariz. Haiekin batera zihoazen beste 1.200 herritar, donostiarrak gehienak, baina asko Oiartzun, Errenteria, Hernani eta Urnietan errekrutatuak, Arriola familia boteretsuko kidea eta Donostiako oligarkiako agintarietako bat denbora luzez.

Apirilaren 24an iritsi ziren militarrak Azpeitira, eta ehun pertsona atxilotu zituzten guztira: 75 Azpeitian eta 25 Azkoitian. Matxinatuek ekonomia moralaren defentsa egin zuten, eta gariaren liberalizazioaren eta prezioen igoeraren aurka hitz egin zuten. Matxinatuen alde hitz egin zuten, gainera, Azpeitiko eta Azkoitiko hainbat aberatsek. Zazpi matxino urkatu nahi zituzten, eta dena prestatu zuten horretarako. Deserriratzeak Gipuzkoatik kanpora, 200 dukat arteko isunak, Afrikako iparraldean armadan zerbitzatu beharra eta kartzelatzeak ezarri zitzaizkien kondenatuei, epaileen hitzetan, «Gipuzkoa garbitzeko» Bartolome Olanoren aurkako sententzian heriotza zigorra ere proposatu zuten, eta bera izan zenez lehenengoa ezkila jotzen, haren burua moztu eta kanpaian jartzea nahi zuen Barredak.

Zarauztik ihes egindakoen ondasunez administrazioa jabetu zen . Jesusen Lagundiaren aurkako neurriak hartu zituzten hamarkada horretan hainbat herrialdek: Portugalek 1759an bota zituen, Frantziak 1764an eta Napoles eta Parmak 1768an.

Karlos III.ak Joaquín de Eleta frantziskotarra izendatu zuen konfesore, eta haren eraginez antijesuitismoa indartu zen. Manuel de Roda justizia ministroak ere Jesusen Lagundiaren aurkako irizpideak zituen; hark *Zesarea Operazioa* deitu zion jesuitak kaleratzeko planari. Guztien artean Esquilacheren aurkako altxamenduan Jesusen Lagundiak izandako papera aipatu eta baita asmatu ere egin zuten. 1766ko matxinadetan Isidro Lopez jesulaguna zegoela ahomentatu zuten, eta Gasteizko euren eskola batean klandestinoki inprimatutako esku-orriak zeudela; bigarren hau faltsua zen.

Loiolako Santutegia eraikitzen ari ziren langileek matxinadan izandako jokabidea ez zitzaien gustatu agintariei. Eta matxinada zapaltzera sartu zirenean jesulagunek eremu sakratua zela aldarrikatzea ere deitoratu zuten. Gertakari hau ere erabili zen kaleratzeko arrazoien artean. 1769ko abuztuaren 17an, Jesusen Lagundiarena izandako Bergarako etxea Euskalerriaren Adiskideen Elkarteari eman zion Karlos III.ak, eta bertan sortu zuten Bergarako Errege Mintegia.

2020an David Zapirainek "Eburniko kattana" argitaratu zuen, garaiko gertakarietan oinarritua.

## Memoria historikoa 
Azpeitiko kale batek *1766ko matxinada* izena darama, gertakariak eta «galtzaleen borroka» gogoratzeko.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Apirila 1766 bloga
* Azpeitiko gazte batzuek egindako bideoa, gertakarien antzezpenarekin.