open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Goffredo Petrassi

**Goffredo Petrassi** (Zagarolo, 1904ko uztailaren 16a - Erroma, 2003ko martxoaren 3a) italiar musikagilea izan zen.

XX. mendeko italiar musikagile nagusietako bat izan zen. Musika-ikasketak bukatu ondoren, Erromako Santa Zezilia Akademiako konposizio-irakaslea izan zen hogei urtez. 1956an, Tanglewood-eko Berkshire Music Center-eko konposizio-irakaslea izan zen, eta kontzertu ugari eman zituen zuzendari gisa. Petrassik estilo asko landu zituen. Lehen lanetan Casella eta Hindemith-en eragina zuen; geroago, Stravinski eta Schoenberg-ena. Petrassiren lan aipagarriak dira: *Orlandoren eromena* (1934); *Don Kixoteren erretratua* (1945); *Heriotza airean* (1950); *Gau iluna* (1951); *Serenata* (1960); *Beatitudides* (1968); *Octeto de Ottoni* (1968); *Souffle* (1969); *Elogio per un ombra* (1971); *Ala* (1972); eta *Orationes Christi* (1975). Azken lanetan dodekafonia erabili zuen, eta orkestrarako idatzi zituen *concerti* askotan berriz atonalitatea. Musika Garaikidearen Nazioarteko Elkarteko lehendakari izan zen zenbaitetan.

## Erreferentziak
Ernst Reuter

[thumb|260px|eskuinera|Ernst Reuter, [Alemania|Alemaniako Errepublika Federaleko seilu batean (1954)]]
**Ernst Reuter** (Apenrade, egun Danimarka, 1889ko uztailaren 29a - Berlin, Alemania, 1953ko irailaren 29a) alemaniar politikaria izan zen.

## Biografia 
Alderdi Sozialdemokratako kide egin zen 1912an, eta 1916an, Lehen Mundu Gerraren garaian, preso hartu zuten Errusian. 1918an, boltxebikeentzat lan egin zuen Volga aldeko alemaniar taldean. Alemaniara itzuli eta Berlingo Alderdi Komunistako idazkari izateko proposatu zuten 1922an, baina Alderdi Sozialdemokratako kide egin zen, komunistengandik urrundurik.

1932an, Reichstageko diputatu aukeratu zuten. 1933an, preso hartu zuten; 1935ean, Ingalaterrara joan zen, aske geratu ondoren. 1939an, Turkiara joan eta Ankarako Unibertsitateko irakasle izan zen 1945 arte. 1946an, Berlinera joan eta, Alderdi Sozialdemokrata antolatu ondoren, alkate izendatu zuten 1947an. Sobietarrek ez zuten onartu, eta alkatetzan, 1948an Berlingo hiria bitan banatu zen arte baizik, ez zuen iraun. Mendebaldeko Alemaniako buruzagi sozialdemokrata nagusietako bat izan zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren.

## Erreferentziak
Dobsonia minor

***Dobsonia minor*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia minor'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Roman Vishniac

[thumb|270px|Roman Vishniac eta haren emazte Edith, 1977an, [Andrew A. Skolnickek ateratako argazki batean]]

**Roman Vishniac** (Pavlavsk, Errusiar Inperioa, 1897ko abuztuaren 19a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1990eko urtarrilaren 22a) argazkilaria izan zen. Jatorriz errusiarra, estatubatuar hiritartasuna hartu zuen. Judua zen, eta bere argazkietan Erdialdeko Europako juduen oroimena gorde zuelako Elie Wieselek *memoriaren poeta* ezizena ipini zion.

## Bizitza 
Biologia eta Medikuntza ikasi zituen Moskun, baina Errusiar Iraultza hasi zenean Berlina ihes egin zuen. Han antisemitismoarekin egin zuen topo, eta ezin izan zuen doktoregoa bukatu. Susmatzen zuen zer zetorren, eta 1935-1939 bitartean Hungariako, Lituaniako, Poloniako eta Txekoslovakiako judu-komunitateen argazkiak atera zituen. Argazki-kamera ezkutatu behar zuen, juduek ez baitzuten gustuko argazkietan ateratzea. Azkenik, 14.000 argazki lortu zituen, komunitate osoaren lekuko: lanbideak, kaleko erakustaldiak, ikasketa-aretoak, hasidimak, errabinoak, juduen hainbat ikuspegi, gaur egun desagertuak.

Bigarren Mundu Gerra hastean Estatu Batuetara joan zen, eta 1946an hango hiritartasuna hartu zuen. Zientziaren bidetik jo zuen, eta mikroargazkigintza landu zuen.
## Erreferentziak
Faustino Aizkorbe

**Faustino Gil Aizkorbe** (Olloki, 1948ko uztailaren 20a), nafar margolari eta eskultorea da. 1973az geroztik etengabe aritu da munduan zehar hainbat erakusketa egiten: Iruñean, Bilboko Arte Ederretako Museoan eta Espainiako zenbait hiritan ez ezik, Alemania, Hong Kong, Tokio, Korea, Suitza, Chicago, New York, Florida eta Venezuelako zenbait aretotan ere bai. Sevillako 1992ko Expo Erakusketan Itsasketako aretoan erakutsi ziren bere lanak. Horrez gainera, Iruñeko Sarasate pasealekuan, Barañaingo (Nafarroa) Rafael Alberti plazan, Gartziriainen (Nafarroa) eta Arabako Estibalitz santutegian ditu bere obrak ikusgai. Iruñeko Aurrezki Kutxa Munizipalerako muralak, Lekarozko (Nafarroa) eskolaren mendeurrenerako eskultura eta beste hainbat tokitarako irudiak ere egin ditu. Sarien artean, 1974an "Larraona Eskola" arte-lehiaketan 1. Pintura Saria eta Ohorezko Aipamena eskuratu zituen, eta 1987an Pollençako (Palma de Mallorca) IV. Nazioarteko Lehiaketan urrezko domina.

## Eskulturak 
* *Artikulazio flotatzailea* (1988, Iruñea)

## Erreferentziak
Joseba Arregi

**Joseba Arregi Aranburu** (Andoain, Gipuzkoa, 1946ko maiatzaren 30a - Bilbo, 2021eko irailaren 14a) politikaria eta idazlea izan zen. Teologian eta Soziologian doktore zen. Lanak euskaraz eta gaztelaniaz argitaratu zituen. Bere bizitzako zatirik handienean jelkide izan ondoren, PSOErekin bat egin zuen azken urteetan. Anai-arrebak zituen Rikardo Arregi idazlea eta Begoña Arregi irakasle eta idazlea.

## Bizialdia 
[thumb|ezkerrera|Joseba Arregi, eskuinean, 1996ko martxoan (argazkia: [Aiurri (aldizkaria)|Aiurri).]]
Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Idazkaritzako buru izan zen eta bi alditan Kultura sailburu (1984-1985 eta 1987-1995), baita Eusko Jaurlaritzaren bozeramaile ere. 

Kultura sailburu zela jaio zen Euskaldunon Egunkaria, Jaurlaritzaren laguntzarik gabe eta Arregiren aurkakotasunarekin: beste egunkari bat administraziotik sortzeko ekimena bultzatu, eta horren lanketan Jose Ramon Beloki jarri zuen. Haren emaitza izan zen Egunero izenareki banatu zen egunkari-zirriborro publizitario bat, Euskaldunon Egunkariaren jaiotzarekin batera banatu zena, baina ekimen hura hantxe hil zen, eta Euskaldunon Egunkariak jarraitu zuen  .

EAJren Gipuzko Buru Batzarreko buru eta Euskadi Buru Batzarreko kide izan zen. 1987an hautatu zuten lehenengoz Eusko-Legebiltzarkide eta legealdi hartan kargua hartu eta hilabete batzuetara utzi bazuen ere, 1990etik 2002 arte ez zion inoiz utzi legebiltzarkide izateari.

Jarduera politikoa irakaskuntzarekin eta jarduera intelektualarekin bateratu zuen. Euskal Herriko zenbait komunikabidetan ohiko zutabegile eta solaskide izateaz gainera, Euskal Herriari buruzko liburuak ere idatzi zituen, besteak beste *La Euskadi invertebrada*. 2000. urtean, Diego López Garridorekin batera, *Ser nacionalista* argitaratu zuen. Euzko Alderdi Jeltzalearen irizpide ofizialekin oso kritiko agertu zen eta geroago EAJtik atera zen. EAJ gobernutik kanporatzearen aldeko "Aldaketa" taldea sortu zuen beste batzuekin batera. Bere ibilbide politikoaren azken urteetan, PSErekin bat egin zuen.

Hala ere, 2014an Alderdi Popularrak proposatuta mintzatu zen Eusko Legebiltzarreko Autogobernu Lantaldean, autonomia estatutuaren erreformaren aurka, abertzaleek bakarrik nahi zutelakoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesse Douglas

**Jesse Douglas** (New York,  - *ibidem*, ) estatubatuar matematikaria izan zen. Geometria diferentziala landu zuen Columbia Collegen, 1920-1926 urte-bitartean, eta hurrengo lau urteetan Princetonen, Harvarden, Chicagon, Parisen eta Göttingenen aritu zen. Plateauren problema, 1760an Lagrangek azaldu zuena, eta matematikari handiek (Riemann, Weierstrass eta Schwarz-ek) landu izan dutena, Douglasek ebatzi zuen osorik. 1943an, Bôcher saria jaso zuen American Mathematical Society delakoak emana, Plateauren problema ebazteagatik, eta bereziki hiru artikulu hauek idazteagatik: «Green's function and the problem of Plateau» («Greenen funtzioak eta Plateauren problema»); «The most general form of the problem of Plateau» («Plateauren problemaren formarik orokorrena»); eta «Solution of the inverse problem of the calculus of variations» («Bariazioen kalkuluaren alderantzizko problemaren ebazpena»). Geometriaz gainera, bariazioen kalkulua eta talde-teoria ere landu zituen.
## Erreferentziak
Roy Harrod

Sir **Henry Roy Forbes Harrod** (Londres, 1900eko otsailaren 13a - Holt, Norfolk, 1978ko martxoaren 8a) britainiar ekonomista izan zen.

Ekonomia kapitalisten epe luzeko hazkundearen azterketa bat egin zuen. *Towards a Dynamic Economics* (1948, *Ekonomia dinamiko baterantz*) lanean Harrodek oreka ekonomikoaren egoera azaldu zuen: aurrezki- eta inbertsio-berdintasuna. Harroden iritziz, hala ere, inbertsioa errenta nazionalaren hazkundearekin lotuta dago, eta aurrezkia, berriz, errenta nazionalaren mende dago. Harrodek zioen, bestalde, enpresaburuek erabakitzen dituztela errenta nazionalaren hazkunde-tasak, inbertsioarekin eta aurrezkiarekin zerikusi zuzena duten erabakiak edozein direla ere. Bestalde, ekonomia zuzendu egin behar da, ezin utz daiteke bera bakarrik. Harroden aburuz, botere publikoen parte-hartzerik gabeko hazkunde ekonomikoa koiunturaren araberako gorabehera-segida bat izango da. Harroden teoria hainbat ekonomistak jarri zuten zalantzan, Solowek edo Domarrek besteak beste, haiek bestelako hazkunde-eredu batzuk landu baitzituzten.

## Erreferentziak
Max Ernst

**Max Ernst** artista alemaniarra izan zen (Brühl, Renania, 1891ko apirilaren 2a - Paris, 1976ko apirilaren 1a). Irrazionaltasunaren, ametsen eta subkontzientearen pintoretzat hartu izan da.

## Biografia 
Bonnen filosofia-ikasketak egin zituen, eta 1917az geroztik margotzen hasi zen. Lehen Mundu Gerran soldadu izan zen, eta 1919an Koloniako artisten dada taldea sortu zuen, Jean Arp pintore frantsesarekin batera. Azken joerei jarraituz, teknika neorrealistak sortu zituen: collagea (jatorri desberdineko elementuak elkartu eta osotasun bat sortzean datzan konposizioa) eta *frottage*a (gainazal lakar eta zimurren gainean igurtziz lorturiko irudiak erabilita). Gisa horretako lanen artean aipatzekoak dira: *Muna* (1927), *Hiri amaigabea* (1937), *San Antonioren tentaldia* (1946). 1930ean aktore-lanetan aritu zen Luis Buñuelen *L’age d’or* filmean. *Pinturaz haraindi* idatzi zuen 1948an. Bigarren Mundu Gerran, alemanak Frantzian sartu zirenean, Ernst espetxeratu egin zuten, eta kartzelan *dekalkomania* deituriko teknika landu zuen.

1941-1949 urteetan Estatu Batuetan bizi izan zen eta eskulturari ekin zion, *Capricorn* (1948, *Kaprikornioa*). Peggy Guggenheim Ernsten emaztea izan zen, eta Ameriketan bizi zela, Dorothea Tanning iparramerikar margolariarekin ezkondu zen. Europan berriro (1949), aurreko molde surrealistek ez zuten halako eraginik izan bere margolanean. Max Ernst XX. mendeko artista handienetakoa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dino Risi

**Dino Risi** (Milan, Italia, 1916ko abenduaren 23a - Erroma, Italia, 2008ko ekainaren 7a) italiar zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerraren ostean egin zuen film laburrak, *Barboni* (1946), Veneziako Mostraren saria jaso zuen. Gero, behe-mailako klaseen bizitza eta ohiturak estetika neorrealistaz agertzen zituen film laburrak egin zituen.

Neorrealismoa beherantz hasia zelarik *Poveri ma belli* (1956, *Pobreak baina ederrak*) komedia egin zuen, arrakasta handia izan zuen film luzea.

Aurrerago, ohiturazko komediak egin zituen, asko eta asko Italiako antzezle ospetsuenekin: Vittorio De Sica eta Sofia Loren, Vittorio Gassman, Ugo Tognazzi. Askoren artean egindako filmetan ere parte hartu zuen.

1970etik aurrerako filmek umore beltza, satira eta ezkortasuna dute ezaugarri nagusitzat.

Filmak: *Una vita difficile* (1961, *Bizimodu nekeza*); *Il sorpasso* (1962); *I mostri* (1963, *Munstroak*); *In nome del popolo italiano* (1971, *Italiako herriaren izenean*); *Profumo di donna* (1974, *Emakume perfumea*); *I nuovo mostri* (1977, *Munstro berriak*).

## Erreferentziak
Pedro Irizar

**Pedro Irizar Barnoya** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1910eko abuztuaren 11 &ndash; Madril, Espainia, 2004) euskal hizkuntzalaria, ingeniaria eta gaztelaniazko idazlea izan zen. Euskaltzain urgazlea izan zen 1947az geroztik, eta ohorezko euskaltzain 1987az geroztik.

## Bizitza 
Madrilen eman zuen bizitza, eta urteetan aurrera joanda ere, ez zion utzi hizkuntzalaritzari. Alor horretan, euskal aditza izan zuen aztergai nagusi hirurogei urtez, horren inguruko hainbat lan kaleratuz. Lehenik, gipuzkerazko aditz-formak bildu zituen, eta bi liburutan kaleratu. Beste horrenbeste egin zuen, ondoren, bizkaierakoekin (bi liburu), hegoaldeko goi-nafarrerakoekin eta erronkarierakoekin (liburu bana), lapurterakoekin (bi liburu), mendebaldeko behe-nafarrerakoekin (liburu bat) eta ekialdeko behe-nafarrerakoekin (hiru liburu) eta zubererakoekin (liburu bat).

2000. urtean omenaldia eskaini zion jaioterriko udalak, euskararen alde eginiko lana eskertzeko asmoz. 2008an, Euskaltzaindiak, haren lan guztiak bilduta, *Morfologia del verbo auxiliar vasco* argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jauregizar Ormaetxea, Amaia: "Pedro de Yrizar eta EHHA", Egan, 2011-1/2, 111-123

## Ikus, gainera 
* Komunikazioa euskaraz ingeniaritzan

## Kanpo estekak
Dobsonia moluccensis

***Dobsonia moluccensis*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia moluccensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Muhammad Ali Jinnah

**Muhammad Ali Jinnah** (; ; Karatxi,  - *ibidem*, ) Pakistango buruzagi musulmana eta lehen gobernaria izan zen. 

Ingalaterran abokatu-ikasketak egin ondoren, Bombayko Epaitegi Goreneko eta Britainia Handiko Inperioko Legegintza Kontseiluko lehendakaria izan zen. Musulmanen Ligako kide zen 1913an, eta erakunde horretako lehendakari izan zen, 1916tik aurrera. Lehen Mundu Gerran hinduen arteko batasuna lortu nahi izan zuen. Ez zuen onartzen Gandhik Indiaren burujabetasuna lortzeko proposatzen zuen bidea. Gero, estatu musulman eta hinduen bereizketa, eta musulmanek gobernu zentralean eta behin-behinekoan parte hartzeko aukera berak izatea proposatu zuen. Hinduak indar hartzen hasi ziren eta horren beldurrez, Pakistan barruan Musulman Estatu Askea sortzea proposatu zuen. Hala gertatu zen eta Pakistan estatu burujabe bilakatu zenean, behin-behineko gobernuko lehendakaria izan zen, 1947an. Liaquat Ali Khanek hartu zuen bere lekua hura hil ondoren (1948).

## Informazio gehigarria
* 
* 

## Erreferentziak
François de La Rochefoucauld

**François de La Rochefoucauld** (Paris, Frantzia, 1613ko irailaren 15a - *ib.*, 1680ko martxoaren 17a) frantses idazle moralista izan zen. La Rochefoucauld Llancourteko VI. dukea izan zen.

## Biografia 
Ikasketa militarrak egin zituen gaztetandik eta Richelieu kardinalaren aurkako mugimenduetan parte hartu zuelako preso hartu zuten, 1637an. 1648an, Mazarino kardinalaren aurkako matxinadan parte hartu zuen (Fronda), eta larri zauritu zuten 1652an, Condéren gudarosteko buruzagi zela.

Gerra- eta politika-joko hauek guztiak utzi eta, erregearen mendean jarri ondoren, sartu zen literatura-munduan. *Réflexions ou Sentences et Maximes* (1665) bere liburuak eskandalua eraman zuen Parisko literatura-giroetara, obra horretan gizakiari buruz nagusitzen den ikuspegi guztiz ezkorragatik. Maxima haietan, gizakiei bizitzako maila guztietan darien berekoikeria salatu zuen La Rochefoucauldek. 1665-1678 urte-bitartean plazaratu zuen bere obra, eta urte horietan guztiz zorroztu zuen estiloa. Erdi itsu utzi zuen gaitz batek jo zuen zahartzaroan.

## Erreferentziak
Paul Lafargue

**Paul Lafargue** (Santiago, Kuba,  - Draveil, Frantzia, ) Frantziako sozialismoaren aitzindaria izan zen.

## Bizitza 
Medikuntzako ikasketak egin zituen. Gaztetandik sozialista izan zen. Engelsekin eta Karl Marxekin izan zen Londresen, eta Marxen alabarekin ezkondu zen. Lehen Internazionaleko kidea zen eta Espainian, Portugalen eta Londresen zehar ibili zen. Frantziako Langileriaren Alderdia sortu zuen, 1880an, Jules Guesde frantses marxistarekin batera. 1885ean, diputatu hautatu zuten Lillen, baina sozialistek burges gobernu batean parte hartzearen aurka agertu zen.

## Idazlanak 
Harenak dira *Le droit à la paresse* (1880, *Alferkeriarako eskubidea*) eta *La Religion du capital* (1887, *Kapitalaren erlijioa*) panfletoak. Materialismo dialektikoa eta historikoa Frantzian hedatzeko ahaleginak ere egin zituen lan hauetan: *Le Matérialisme économique de K. Marx*, (1884, *K. Marxen materialismo ekonomikoa*); *La Théorie de la plus-value de K. Marx* (1895, *K. Marxen plusbalioaren teoria*).

## Erreferentziak
Juliusz Słowacki

**Juliusz Słowacki** ( ahoskatua; Krzemieniec, Errusiar Inperioa,  – Paris, ) poloniar poeta eta antzerkigilea izan zen. Adam Mickiewicz eta Zygmunt Krasińskirekin batera, poloniar idazle erromantiko nagusien taldea osatu zuen. Haren hiztegi aberatsa eta irudi aberatsak ondorengo poeta sinbolistentzat eredu izan ziren. Lituanian ikasi zuen 1829 arte: gero, Finantza Ministerioan lan egin zuen 1830eko matxinada arte. Dirudienez, matxinatuen aldeko eginkizunen bat egiteagatik lana utzi behar izan zuen. Poloniatik Dresdera, Parisera, eta Londresera joan zen. Suitzan eta Italian ere bizi izan zen. Ekialde Hurbilera ere egin zituen bidaiak (1837-1838), baina Parisen eman zituen urte gehienak, hara erbesteratzen baitziren 1830eko matxinadatik ihes egindako poloniarrak. Lan nagusiak: *Anhelli* (1838) hitz lauz idatzitako poema, *Krol-Duch* (1847an zati bat, 1925ean osorik, *Izpirituaren Erregea*). Antzerkiak, *Sen srebrnny Salomei* (1844, *Salomeren zilarrezko ametsa*), *Fantazy* (1843).

## Erreferentziak
Ian McEwan

**Ian Russell McEwan** (Aldershot, Hampshire, Ingalaterra, 1948ko ekainaren 21a) britainiar eleberrigile eta gidoilaria da.

## Biografia 
Aita militarra zuen, eta Singapur, Tripoli eta beste zenbait lekutan bizi izan zen. Ikasketak utzita, Greziara joan zen. Aurrerago, Sussex eta East Angliako unibertsitateetan ikasi zuen.

Bere lehen bi kontakizun-bildumak *First Love, Last Rites* (1975) eta *In Between the Sheets* (1978) oso eztabaidatuak izan ziren. Oso estilo landua erabili zuen, obsesio sexual, perbertsio eta heriotzazko kontakizun bitxiak idazteko. Lehenengo eleberriak ere, *The Cement Garden* (1978), ama sotoan lurperatzen duten haur batzuei buruzkoa, gai horiek zituen oinarri. Aurrerago ere estilo bereko eleberriak egin zituen: *The Comfort of Strangers* (1981) eta *The Child in Time* (1987). Beste lan batzuk: *The Innocent* (1990), Alemanian 1950eko hamarraldian girotutako thrillerra, eta *Black Dogs* (1992), nazismoak Europan utzitako ondorioen erantzuna. Azken urteetako lanak: *Enduring Love* (1997), *Amsterdam* (1998), *Atonement* (2001), *Saturday* (2005), *On Chesil Beach* (2007), *Solar* (2010), *Sweet Tooth* (2012), *The Children Act* (2014), *Nutshell* (2016), *Machines Like Me* (2019), *The Cockroach* (2019), 
*Lessons* (2022).

## Erreferentziak
Maximiliano I.a Mexikokoa

**Fernando Maximiliano José María Habsburgo-Lorenakoa**, ezagunagoa **Maximiliano I.a Mexikokoa** gisa (Viena, Austriar Inperioa, 1832ko uztailaren 6a - Queretaro, Mexiko, 1867ko ekainaren 19a), Austriako artxidukea eta Mexikoko enperadorea izan zen.

## Biografia 
Frantzis Karlos  artxidukearen eta Bavariako Sofiaren semea, eta Frantzisko Josef I.aren anaia zen.

1857an, Belgikako Leopoldo I.aren alaba Karlotarekin ezkondu zen. Lonbardia-Benetoko errege izan zen 1857tik 1859ra. Napoleon III.aren armadak Mexikon sartu zirenean (1864), hango nobleziako elkarte batek Mexiko inperio bihurtzea eta Maximiliano, gaztelaniaz zekienez, enperadore egitea erabaki zuen.

Frantziaren mende zegoen Mexikoko lurraldean bakarrik izan zen enperadore, Benito Juárez errepublikanoen buruak ez baitzion gehiagotarako aukerarik eman.

1868an, Frantziako gudarosteek laguntza ukatu egin zioten eta ezin izan zien eutsi errepublikanoei. Queretaron bi hilabetean inguratuta egon ondoren, garaitu egin zuten haiek, preso hartu, eta gerra-kontseilu batean hiltzera kondenatu zuten. Tomas Mejía eta Miguel Miramón jeneralekin batera hil zuten.

## Erreferentziak
Alan Bartlett Shepard

**Alan Bartlett Shepard, Jr.** (East Derry, New Hampshire, 1923ko azaroaren 18a - Pebble Beach (Kalifornia), 1998ko uztailaren 21a) estatubatuar astronauta izan zen. Estatu Batuetako Itsas Gudarosteko Akademian graduatu zen, tenienteorde mailarekin, 1944an. Bigarren Mundu Gerran itsas armadan jardun zuen; ondoren graduazioak eskuratu zituen Marylandeko Patuxent River Itsas Pilotuen Eskolan, eta Rhode Islandeko Newport Gerrako Itsas Eskolan. 1959an, Estatu Batuetako armadako astronauten saila sortu zen, eta bera izan zen sail hartako lehenengo zazpi kideetako bat. Shepard izan zen, halaber, espaziora hegan egin zuen lehen estatubatuarra, 1961ean; *Freedom 7* kapsula nanoan 15 minutuko hegaldia egin zuen 185&nbsp;km-ko altueran, orbitaz beheko hegaldi batean. Osasun-arazoak zirela-eta, aldi batez erretiraturik egon ondoren, 1971n, Ilargirako hegaldia zuzendu zuen *Apolo 14* ontzian, eta Ilargi gainean iraunaldi luzeena egitea lortu zuten, 33,5 orduko errekorrarekin. 1974an, utzi egin zuen astronauta-lanbidea.

## Erreferentziak
Charlotte Moore Sitterly

**Charlotte Emma Moore Sitterly** (Ercildoun, Pennsylvania, AEB, 1898ko irailaren 24a - 1990eko martxoaren 3a) estatubatuar matematikaria eta astronomoa izan zen.

## Biografia 
1920an eskuratu zuen Matematiketako lizentzia, eta ondoren irakasle laguntzaile gisa lan egin zuen Princetongo Unibertsitatean. Han hasi zen, besteak beste, izar binarioen gaineko artikuluak idazten beste lankideekin batera, eta izarren masari buruzko liburu garrantzitsu bat idatzi zuen lankidetzan.

1920ko hamarraldiaren amaieran, Mt. Wilson Behatokian hasi zen lanean, eta eguzkiaren espektroari buruzko garrantzizko ikerketak egin zituen, Charles E. St. John eta Harold Babcock zientzialariekin batera.

Kaliforniako Unibertsitatean doktoregoa eskuratu zuen, eguzkiaren orbanen espektroko lerro atomikoez egindako ikerketa bati esker. 1945etik aurrera, National Institute of Standards and Technology delakoan lan egin zuen, espektroen ikerketaren alorrean; hainbat lan antolatu eta osatu zituen, laborategiko datuak aztertu zituen, eta liburuak argitaratu zituen eguzkiaren espektroari buruzkoak.

## Erreferentziak
Julius Axelrod

**Julius Axelrod** (New York, 1912ko maiatzaren 30a - Bethesda, Maryland, 2004ko abenduaren 29a) estatubatuar biokimikaria izan zen.

Garrantzi handiko aurkikuntzak egin zituen nerbio-bulkadaren igorpenari buruz, eta Nobel Saria jaso zuen horregatik. Hamabost urtez industria kimikoko ikertzaile gisa lan egin zuen. 1955ean, *National Institute for Medicine and Health*eko Farmakologia saileko buru egin zuten. Nerbio-bulkadari buruzko ikerketak egin zituen, mekanismo sinpatikoaren ezagutza sakondu zuen, eta noradrenalina eta beste zenbait gai aztertuz, guruin pinealean, hormonen metabolismoan parte hartzen duten entzimak aurkitu zituen. Efedrina, anfetamina eta metanfetamina alkaloideak aztertu zituen, eta untxien gibelean lehendabiziko biak katabolizatzen dituen entzima bat aurkitu zuen. 1970ean, Medikuntzako Nobel Saria eman zioten, nerbio-bulkadaren transmisioari, eta sinapsi kolinergikoan azetilkolinak gai neurotransmisore gisa izan dezakeen paperari buruz egin zituen ekarpenengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garcilaso de la Vega

**Garci Lasso de la Vega**, (Toledo, 1501 inguruan - Niza, ), **Garcilaso de la Vega** bezala ezagunagoa, espainiar militar eta Espainiako Urrezko mendeko olerkaria izan zen. (Eskuineko erretratua ez da, benetan, Garcilaso de la Vegaren erretratua, gizon garaikide batena baizik).

## Bizitza 
Familia noblean jaio zen eta gortean hezi zuten. Anitz gudutan parte hartu zuen: komuneroen kontra Oliasen, turkiarren kontra Rodas uhartean, Nafarroako Gerran eta Hondarribiko setioan, Vienako eta Tunisko guduetan. Proventzako kanpainan (1536) harri batek buruan jo, eta zauriturik utzi zuen, Muyko gotorlekuari erasoan ari zitzaiola; handik egun batzuetara hil zen.

Errenazimentu garaiko gizon eredugarria da Garcilaso: soldadu, gorteko gizona eta olerkaria. Hasierako bertsoak Gaztelako zortzikoan idatzi bazituen ere, Joan Boscà bere adiskide minaren eraginez, Italiako bertso-neurriak bereganatu zituen, Petrarkaren moldean. Sonetoak, eglogak eta eresiak idatzi zituen. Oso eragin handia izan du gaztelerazko poesian, eglogen bidez, batez ere. Garcilasoren olerkiak poeta hil ondoren argitaratu ziren, Boscárenekin batera, 1542an.

## Erreferentziak
Antonio María Oriol

**Antonio María Oriol Urquijo** (Getxo, Bizkaia, 1913ko irailaren 15a - Madril, Espainia, 1996ko martxoaren 22a) bizkaitar finantzari eta politikaria izan zen.

## Biografia 
José Luis Oriolen semea. Zuzenbideko ikasketak egin zituen Madrilen, eta, aitak eta anaiak bezala, alderdi tradizionalistaren kide izan zen, 1936ko gerra arte. Francoren alde borrokatu zen gerra zibilean, eta familiaren finantzetan jardun zuen luzaroan, kargu politikorik gabe.

1956an, Auxilio Socialeko zuzendari eta Espainiako Gurutze Gorriko lehendakari izendatu zuten, eta Justiziako ministro izan zen 1965-1973 urteetan. Ordena Publikorako Legea eman zuen, frankismoaren arau hertsienei jarraituz, betiere. Garai hartan ugaldu ziren salbuespen-egoerak Gipuzkoan, eta, Burgosko auziaren garaian, estatu osoan. 1973ko uztailean, Francok Estatuko Kontseiluko lehendakari izendatu zuen. 1976ko abenduan, GRAPO talde armatu ezkertiarrak bahitu zuen, eta poliziak askatu zuen bi hilabete geroago.

## Erreferentziak
Hernando Pizarro

**Hernando Pizarro Vargas** (Trujillo, 1504 - *ib.*, 1578) espainiar konkistatzailea izan zen. Gonzalo Pizarro *Luzea*ren semea. Italian eta Nafarroan borrokatu zen, aita bezala. 1530ean, bere anaia Franciscok Perura eraman zuen anaia, Gonzalorekin eta Juanekin batera. Pizarro anaiek Atahualpa buruzagia hil eta haren altxor handiaz jabetu ondoren, Hernando Espainiara itzuli zen, Erregeari aberastasun hartatik zegokion bostena ematera. Atzera Perura itzuli zenean, Cusco gobernatzeko kargua eman zioten, Juan eta Gonzalo anaiekin batera. Almagroren etsai amorratua izan zen, eta hainbat liskarren ondorioz, Pizarro anaien eta Almagroren arteko gerra sortu zen, 1538an. Salinasko guduaren ondoren, Almagro preso hartu eta hil zuten, Hernandoren aginduz. 1539an, Espainiara itzuli zen, eta Indietako kontseiluaren aginduz, preso egin zuten Almagro hiltzeagatik. Motako gazteluan gatibu egon zen, 1560. urtea arte. Askatasuna eskuratu zuenean, Trujillora joan zen, eta han hil zen.
## Erreferentziak
Giovanni Battista Venturi

**Giovanni Battista Venturi** (Bibbiano, Italia, 1746ko martxoaren 15a - Reggio nell'Emilia, Italia, 1822ko apirilaren 24a) fisikaria izan zen. Modenako Ingeniari Militarren Eskolan eta Paviako Unibertsitatean Fisikako irakasle izan zen. Hidraulikan egin zituen ikerketa eta lanengatik da batez ere ezaguna, baina hotsei eta koloreei buruzko ikerketak ere egin zituen. Leonhard Eulerren eta Daniel Bernoulliren garaikidea izan zen. Lazzaro Spallanzaniren ikaslea izan zen, eta apaiz ordenatu zuten 1769an.

Fisikari honen izenetik hartu zuten izena Venturi efektuak eta Venturi hodiak.

## Erreferentziak
Dobsonia pannietensis

***Dobsonia pannietensis*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia pannietensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Assia Djebar

**Assia Djebar** (; Cherchell, Aljeria, 1936ko ekainaren 30a - Paris, 2015eko otsailaren 6a) frantsesezko idazlea, zinemagilea, antzerki-zuzendaria eta historialaria izan zen.

1962an bat egin zuen Aljeriako independentzia mugimenduarekin, baina, hiru urte geroago, Parisa erbesteratu behar izan zuen, Boumedienen estatu kolpearen ondorioz. Parisen karrera artistiko distiratsu bezain emankorra hasi zuen zineman, antzerkian eta literaturgintzan.

Bere literatura lanen artean *Aljeriar kuartetoa* tetralogia nabarmentzen da, lau eleberriok osatua: *Maitasuna*, *Fantasia*, *Sultanaren itzala* eta *Handia da presondegia*. Obra horren bidez indarkeriaren aurkako eta emakumeen aldeko borrokalari nekaezin gisa ezagutarazi zuen bere burua. Bere beste obra garrantzizko bat *Medinatik urrun* da (1993), emakume musulmanari buruzko ikuspegi zorrotza, hejiratik (622) gaur egun arte. 1998an *Dolua basakeria batengatik* eleberria argitaratu zuen, bere herrialdeko gatazka armatuetan hil diren pertsona guztiei egindako omenaldi gisa.
## Erreferentziak
Peter Hacks

**Peter Hacks** (Wrocław, 1928ko martxoaren 21a - Berlin, Alemania, 2003ko abuztuaren 28a) alemaniar idazlea izan zen, jatorriz eslovakiarra.

## Biografia 
Ekialdeko Berlinera alde egin zuen 1955ean, eta Bertolt Brechten Berliner Ensemble taldera bildu zen; gerora, (1960-1963) Deutsches Theater-en ibili zen.

1963an, antzerkia utzi eta literaturan murgildu zen erabat. Nabarmena da haren obretan, lehenbizikoetan batik bat, Brechten eragina, gero harekiko lotura hautsi bazuen ere.

Hasieran, gai historikoko komediak idatzi zituen, ikuspegi marxistatik azalduak: *Eröffnung des indischen Zeitalters* (1955, *Indiako aroaren hastapena*); *Die Schlacht bei Lobositz* (1958*, Lobositzeko gudua*); *Der Müller von Sanssouci* (1958, *Sanssouciko errotaria*); eta errealismo sozialistaren mugak gainditzen ahalegindu zen, klasizismo sozialistaren bila ekinez.

Aipagarriak ditu honako beste obra hauek ere: *Volksbuch von Herzog Ernst* (1957, *Ernst kondearen liburu herrikoia*) eta *Historien und Romanzen* (1986, *Istorioak eta erromantzeak*).

## Erreferentziak
Vytautas Landsbergis

**Vytautas Landsbergis** ( ahoskatua; Kaunas, ) Lituaniako politikaria da.

## Biografia 
Vilniusko Kontserbatorioan piano-ikasketak egin ondoren, kontzertuak ematearekin batera, kontserbatorioko irakasle ere izan zen. SESBean Gorbatxoven erreformak hasi zirenean, Landsbergisek mugimendu nazionalista bat sortu zuen 1988an, eta Lituaniaren independentzia eskatu. Lituanian egin ziren lehen hauteskunde libreetan, Fronte Independentistak gehiengo zabala lortu zuen, eta Landsbergis Errepublikako lehendakaritzara iritsi zen. 1990ean, Lituaniako Errepublikaren independentzia aldarrikatu zuen, baina Gorbatxovek ez zuen onartu eta blokeo ekonomikoa ezartzeko mehatxua egin zuen. SESB desegin eta Estatu Independenteen Erkidegoa (EIE) sortu zenean, Lituaniaren independentzia onartu zen, eta Landsbergisek garai bateko soldadu sobietarrak pixkanaka Lituaniatik ateratzea hitzartu zuen Moskuko agintariekin. 1993an, lehendakari kargua utzi zuen eta 2004an, Europar Parlamentuko kide hautatu zuten.

## Erreferentziak
Ramón Margalef

**Ramón Margalef i López** (Bartzelona, Katalunia, 1919ko maiatzaren 16a - Bartzelona, 2004ko maiatzaren 23a) espainiar ekologoa izan zen.

## Biografia 
1940ko hamarraldian amaitu zituen ikasketak eta Biologia Aplikatuko Institutuan hasi zen lanean; 1952an eskuratu zuen doktoregoa. 1960ko hamarraldian, Ekologiako katedra lortu zuen Bartzelonako Unibertsitatean, eta Espainiako lehenengo Ekologia katedraduna izan zen.

Uretako organismoei buruzko ikerketak eta ekologiaren printzipioei buruzko lanak egin zituen. Margalef irakaslearen ekarpen nagusietako bat izan zen izadiaren azterketetan sistemen teoria, lengoaia matematikoa barne, erabiltzeko proposamena. Proposamen hori zenbait artikuluren bidez azaldu zuen; adibidez, *La teoría de la información en Ecología* (1957). Bere artikulu eta liburuen artean aipagarriak dira, besteak beste, *Ecología* (1974) eta *La biosfera entre la termodinámica y el juego* (1980).
alt=Igaratzako aterpean. Jesus eta Pedro Elosegui, Pilar Sansinenea, Reyes Corcostegui, Jose Maria Thomas, Francisco Español, Ramon Margalef, Joaquin Mateu, Estefania Elizalde eta Manuel Laborde.|thumb|330x330px|Aranzadi igaratza

## Erreferentziak
Maser

250px|thumb|Hidrogenozko maser.
**Maser** mikrouhinen anplifikatzailea eta oszilatzailea da. Laserraren antzeko ezaugarriak eta oinarrizko printzipioak ditu. Izena *Microwave Amplification by Stimulated Emission of Radiation* («erradiazio-igorpen kitzikatuaren bidezko mikrouhin-anplifikazioa») terminoaren akronimoa da. Lehen maserra Charles Hard Townes Estatu Batuetako fisikariak egin zuen 1954. urtean, lehen laserra baino sei urte lehenago. Maser-motako anplifikatzaileek beste anplifikatzaile batzuek baino hots gutxiago egiten dute eta sortzen duten erradiazio monokromatikoa oso koherentea eta energia handikoa da. Maserra maiztasun egonkorra duten oszilatzaile elektroniko gisa erabili ohi da, adibidez, erloju atomikoetan erreferentzia izateko. Errorea oso txikia izaten da, 10-12 baino txikiagokoak (10-3 segundo 30 urtean). Bestalde, maserra helio likidoaren tenperatura bera erabiltzen duten soinu moteleko anplifikatzaileak egiteko erabili ohi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lars Onsager

**Lars Onsager** (Kristiania, egun Oslo, Norvegia, 1903ko azaroaren 27a - Miami, 1976ko urriaren 5a) estatubatuar kimikari eta fisikari teorikoa izan zen, sortzez norvegiarra. Kimika-ingeniaritzako eta kimikako ikasketak egin zituen, Trondheimen (Norvegia) eta Zurichen (Suitza), hurrenez hurren. 1928an, Estatu Batuetara joan zen, eta eskolak eman zituen Johns Hopkins Unibertsitatean, Baltimoren, eta Brown Unibertsitatean, Providencen. 1945ean, Yale Unibertsitatera deitu zuten Kimikaren Teoria irakastera, eta Estatu Batuetako herritartasuna hartu zuen urte hartan bertan. 1968an, Kimikako Nobel saria jaso zuen, termodinamikaren alorrean egindako lanarengatik. 1972an, Yaleko Unibertsitatea utzita, Miamiko Unibertsitatean hasi zen lanean. Lars Onsagerren lanik ospetsuenak *atzera ezinezko prozesuen* termodinamikari buruz egindakoak dira (gorputz bero batetik hotz batera igarotzen den berotasuna, adibidez). Bestalde, koloideak eta metalak aztertu zituen, eta hidrodinamikako ikerketak egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Félix Pyat

**Félix Pyat** (Vierzon, Frantzia, 1810eko urriaren 4a - Saint-Gratien, Seine-et-Oise, Frantzia, 1889ko abuztuaren 3a) frantsesezko idazlea eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
*Le Figaro* eta *Charivari* agerkarietan idatzi ondoren, *Revue Britannique* aldizkaria zuzendu zuen. Frantziako Alderdi Sozialistako buruzagia zen, baina, familia aberats bateko semea zenez, *demokraziako aristokrata* deitu zion Proudhon anarkistak. 1849ko matxinada errepublikazalean parte hartu ondoren, Suitzara ihes egin behar izan zuen. 1870ean, Parisa itzuli zen, eta *Le combat* agerkaria sortu zuen. Urte bereko urriko gertaeretan parte hartzeagatik atxilotu zuten. 1871n, diputatu hautatu zuten Seineko departamenduan eta Parisko Komunako kide izan zen; Komunaren errepresiotik ihes egitea lortu, eta Ingalaterrara erbesteratu zen. 1880. urtean Frantziara itzuli zenean, *La commune* egunkaria sortu zuen. 1888an, diputatu hautatu zuten Marseillan, ezker muturreko jarrerak izan zituen, eta eztabaida politiko latzak izan zituen Boulanger jeneral eta politikariarekin.
## Erreferentziak
Luis Walter Alvarez

**Luis Walter Alvarez** (San Francisco, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1911ko ekainaren 13a - Berkeley, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1988ko irailaren 1a) fisikaria izan zen. 1968an, Fisikako Nobel saria eman zioten, oinarrizko partikulen arloan egindako lanagatik eta, bereziki, erresonantzia-partikulak aurkitzeagatik.

1981ean, seme Walter Alvarez geologoarekin batera, dinosaurioen desagerpena meteorito handi batek eragina izan zela proposatu zuen, egun zientzialarien artean onartuen dagoen hipotesia.

## Bizitza 
Chicagoko Unibertsitatean ikasi zuen eta Berkeleykoan irakasteari ekin zion. 1940tik 1943ra, Massachusettseko Teknologia Institutuan lan egin zuen eta, 1944tik 1945 arte, Los Alamosko Laborategi Zientifikoan. Mikrouhinezko seinaleak, radarrezko antena linealak, lurretik kontrolatutako lurreratzeko hurbiltze-sistema eta radar bidezko bonbardaketa-sistema bat sortzeko taldeetan aritu zen. Inplosio erako bonba atomikoa detonatzeko teknika ere iradoki zuen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, lehen protoi azeleragailu linealaren eraikitzaileetako bat izan zen eta berak sortu zuen hidrogeno likidozko burbuila-ganbera, partikula subatomikoak eta haien erantzunak detektatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Gaskue

**Francisco Gaskue Murga** (Donostia, 1848ko urriaren 4a - 1920ko martxoaren 11) gipuzkoar ingeniaria eta musikologoa izan zen.

Madrilen egin zituen Ingeniaritzako ikasketak, eta Andaluziako, Asturiasko eta Euskal Herriko meatze batzuetan lan egin zuen. Bere lanbideko gai batzuei buruzko obrak plazaratu zituen, hala, *La industria del acero en el norte de España* (1910, *Altzairugintza Espainiako iparraldean*). Errepublikaren eta autonomiaren zalea zen, eta Gipuzkoako Diputazioko ahaldun aukeratu zuten, anitz alditan. Horrez gainera, musikari buruzko lan interesgarriak eman zituen argitara, kritikari eta musikologo gisa: *L´Aurresku basque* (1912, *Euskal aurreskua*), *Origen de la música popular vascongada* (1913, *Euskal herri musikaren jatorria*), *La simetría y el compás de cinco por ocho* (1916, *Simetria eta zortzikoa*). Hil ondoren agertu zen haren *Materiales para el estudio del folklore músico vasco*, Kanpionek sarrera egin zion liburua (1921, *Euskal folklore musika ikertzeko oinarriak*).

## Erreferentziak
Nicolas Boileau

**Nicolas Boileau** (Paris, 1636ko azaroaren 1a - Paris, 1711ko martxoaren 13a), **Boileau-Despréaux** izenaz ere ezaguna, frantsesezko idazlea izan zen. Haren ekarria erabakigarria izan zen frantses klasizismoaren ezarpenerako.

## Bizitza 
Epaile baten semea zen; zuzenbide-ikasketak egin zituen, baina aita hiltzean, osoki letren arloari ekin zion. La Fontaine, Molière eta Racineren adiskide izan zen. 1866an plazaratu zuen bere lehen liburua: *Satires*, gustu edo estilo txarreko idazleen aurkako satira-multzoa. Munta handiagoko idazlanei ekin zien, eta *Epîtres* («Epistolak»), *Art poétique* («Arte poetikoa») eta *Le Lutrin* poemaren lehen kantak argitaratu zituen, 1674an. Racinerekin batera, erregearen historiografo izendatu zuten, 1677an. Gero, satirak eta epistolak argitara ematen jarraitu zuen, baita *Le Lutrin*-eko kantak ere. 1693an, Charles Perraulten aurkako polemika bati ekin zion, eta *Réflexions sur Longin* («Longini buruzko gogoetak»), *Querelle des Anciens et des Modernes* («Zahar eta Modernoen arteko gatazka») lanak plazaratu zituen, eta molde klasikoen alde agertu zen.

## Erreferentziak
Léon Daudet

**León Daudet** (Paris, 1867ko azaroaren 16a - Saint-Rémy-de-Provence, 1942ko ekainaren 30a) kazetari eta idazle frantsesa izan zen, Alphonse Daudet idazlearen semea.

*La Libre Parole* eta, batez ere, ''L'Action française* aldizkarietako lankidea izan zen. Diputatua izan zen 1919-1924 bitarteko urteetan. Bere eleberri pornografikoek arrakasta txikia izan bazuten ere, Daudet oso ospetsu bihurtu zen aipaturiko aldizkarietan idazten zituen politikari buruzko artikuluengatik.

Antisemita zen, eta sutsuki aldezten zituen integrismoaren ideiak. Atxilotu egin zuten 1927. urtean, zenbait artikulu iraingarri idazteagatik, eta espetxeratu egin zuten, baina Belgikara ihes egitea lortu zuen urte horretan bertan. Handik bi urtera, amnistia baten bitartez itzuli ahal izan zuen Frantziara. Obra nagusiak: *Le stupide XIX siècle* (1922, *XIX. mende ergela*); *Charles Maurras et son temps* (1928, *Charles Maurras eta bere garaia*); *Ecrivains et artistes* (1929, *Idazle eta artistak*); *Quand vivait mon père* (1940, *Aita bizi zenean'').

## Erreferentziak
Dobsonia praedatrix

***Dobsonia praedatrix*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia praedatrix'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Marcel Lefebvre

**Marcel Lefebvre** (Tourcoing, 1905eko azaroaren 29a - Martigny, Suitza, 1991ko martxoaren 25a) elizgizon frantziarra izan zen.

Erromako Unibertsitate Gregorianoan ikasketak egin, eta 1929an apaiz ordenatu zen. 1932-1946 bitartean, misiolari izan zen Gabonen, eta gero gotzain (1947), ordezkari apostoliko (1948) eta artzapezpiku (1955-1962) Dakarren.

Vatikanoko II. Kontzilioan, teologia berriaren aurrean Eliza katolikoaren ortodoxia defendatzen zuen *Caetus internationalis patrum* fundazioa eratu zuen. 1969an, San Pio X. Nazioarteko Mintegia sortu zuen Ecônen, Suitzan, Frantziako gotzainen baimenik gabe. Arauz kontrako hainbat ordenazio egin ondoren, *a divinis* zigortu zuten, eta 1983an, Ecôneko zuzendaritza utzi eta Franz Schmidberger izendatu zuen ondorengo, era honetan Erromako Elizarekin zituen liskarrak areagotuz. 1988an, eskumikatu egin zuten aita santuaren baimenik gabe gotzainak sagaratu izanaren salaketapean.

Maurrasen eta *Action Français*en tesiekin lotuta dago Lefebvreren ideologia.

## Erreferentziak
Henri Pousseur

**Henri Pousseur** (Malmedy,  - Brusela, ) belgikar musikagilea eta musikaren teorikoa izan zen. Liejako eta Bruselako kontserbatorioetan egin zituen musika-ikasketak. 1951ean, Boulez ezagutu zuen; Boulezen eraginaz gainera, Webernek, Stockhausenek eta Beriok eragin handia izan zuten Pousseuren musikan. Artikuluak eta liburuak idatzi zituen musika berriari buruz, eta Bergen idatziak frantsesera itzuli zituen. Basileako kontserbatorioan musika berriaren irakasle izan zen, eta analisi-ikastaroak egin zituen Koloniako musika berriaren eskolan. Pousseurek hotsaren fenomenoa eraberritzea bilatu zuen. Lan aipagarrienak: *Sinfonia *(1955); *Quintette à la mémoire d´A. Webern* (1955), eta *Répons *(1960); *Scambi* (1957); *Rimes pour différentes sources sonores* (1958-1959); *3 Visages de Liège* (1961); *Croisées des couleurs croisés *(1970). Idatzi aipagarriak: *Fragments théoriques I. Sur la musique expérimentale* (1970), eta *Musique, sémantique, société* (1972).

## Erreferentziak
Gonzalo Manso de Zúñiga

**Gonzalo Manso de Zúñiga Txurruka** (Haro, Errioxa, 1902ko irailaren 25a - Donostia, Gipuzkoa, 1982ko urtarrilaren 14a) Errioxako idazle eta argitaratzailea izan zen.

## Biografia 
Marrazki eta Arkitekturako ikasketak egin ondoren, Zuzenbidekoak amaitu zituen, Valladoliden eta Madrilen.

Euskal historiaz, etnografiaz eta folkloreaz arduratuta, Euskal Herriko bazter guztietan ibili zen materiala jasotzen.

1944. urtean, Peñafloridako kondearekin, Alvaro del Valle Lertsundi, Amadeo Delaunet, Jose Mujika, Ciriquiáin Gaiztarro eta Joaquín Irizarrekin batera, Euskalerriaren Adiskideak elkartea berriro antolatu zuen. Elkarte horretako sail batzuetako kide izan zen (Aranzadi, Gipuzkoako Erretratugileen Elkartea, Francisco de Ibero Institutua...).

1950. urtean, Donostiako San Telmo Museoko zuzendari izendatu zuten. Museo horretako hainbat piezari buruzko monografiak eman zituen argitara: *El suondoko*, *Muebles populares vascos*, *Piezas de Pasajes*, *Estelas discoidales*, *Historia del Museo*, *Las arcas de caballos*, *La Laya* eta *San Telmo* (1976).

## Erreferentziak
Frank Auerbach

**Frank Auerbach** (Berlin, 1931ko apirilaren 29a – Londres, 2024ko azaroaren 11) ingeles pintorea izan zen, Alemanian jaioa.

Ingalaterran bizi zen zazpi urte zituela hara bidali zutenetik. 1947an britainiar hiritartasuna lortu zuenetik Londresen bizi zen, eta han egin zituen ikasketak. 1956an, Londresko Beaux-Arts Gallery aretoan egin zuen bakarkako lehen erakusketa. 1978an, bere lanaren atzera begirako erakusketa handia antolatu zuten Arts Council aretoan, eta, 1986an, Britainia Handiko ordezkaria izan zen Veneziako Bienalean. Bere lanetan gai gutxi ukitu zituen: batez ere bere estudio inguruko eraikinak eta parkeak, edo bere hurbileko lagun edo pertsonen erretratuak pintatu zituen. Pintzela, espatula nahiz eskuak erabil zituen margotzeko. 1950eko hamarkadan, zuria, beltza eta lur-kolorea bakarrik ageri ziren Auerbachen paletan. Pintura-geruzak bata bestearen gainean etengabe jarriz, ia hiru dimentsiotakoak bilakatu ziren koadroak. Koadro-azalak behin eta berriro urratu eta berriz margotu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  http://www.epdlp.com/pintor.php?id=2795
Philippe Decouflé

**Philippe Decouflé** (Paris, 1961eko urriaren 22a) frantziar koreografoa eta antzerki-zuzendaria da. 1992ko Albertvilleko Olinpiar Jokoetan egin zen ospetsu, haietarako antolatu zituen hasiera- eta amaiera-ekitaldiengatik.

Gaztetan, pailazo izan nahi zuen eta zirkuko eskolan aritu zen. Dantza ere ikasi zuen eta Angersko dantza garaikideko zentroan sartu zen; han, Alwin Nikolaisen ikuskizunetan parte hartu zuen. Régine Chopinot eta Karole Armitageren taldeetan dantza egin zuen, eta, ondoren, koreografian murgildu zen. *Vague Café* ikuskizunarekin Bagnoleteko Lehiaketako lehenengo saria lortu zuen 1983an. 1986an, berriz, *Codex* egin zuen. Bi film labur ere egin zituen garai horretan: *La Voix des légumes *(1983), *Le Petit Bal *(1993). 1990ean, *Triton* ikuskizuna erakutsi zuen Avignongo jaialdian. Frantziako Iraultzaren Bigarren Mendeurrenaren ospakizunetan, *La Danse des sabots* zuzendu zuen. 1995ean, *Decodex *ikuskizuna prestatu zuen Philippe Guillotel jostunarekin batera. 2006an, ''L'Autre Défilé'' izeneko moda-desfile bat prestatu zuen La Villette parkean, non Comédie Françaiseko eta Parisko Operako jantziak erakutsi baitzituen.

## Erreferentziak
Emiliano Piedra

**Emiliano Piedra Miana** (Madril, 1931 &ndash; *ib.*, ) espainiar zinema-ekoizlea izan zen.

## Biografia 
Zinemako banaketa- eta erakusketa-munduan hasi, eta ekoizle-lanetan hasi zen 1960an, *Canción de cuna*, *Abuelita Charlestón*, *Han robado una estrella* edo *El valle de las espadas* filmen ekoizle, hain zuzen ere.

Arrakastarik handiena 1965ean iritsi zitzaion, ordea, Orson Wellesek Espainian zuzendu zuen *Chimes at Midnight* filmarekin, Cannesko zinemaldian saritu baitzuten. Harrezkero, garrantzi handiko lanei ekin ahal izan zien, hala nola Angelino Fonsek zuzendutako *Fortunata y Jacinta* (1969) edo Gonzalo Suárezen *La Regenta* (1974) filmen ekoizpenari.

Nazioartean berriro ere itzal handia lortu zuen Carlos Saura zuzendariarekin, eta Antonio Gades dantzariarekin osatutako film-trilogia bati esker: *Bodas de sangre* (1980), *Carmen* (1983) eta *El amor brujo* (1985).

Bizitzako azken urteetan telebistako saioak ekoizten jardun zuen, besteak beste, *El ángel caído* (1990) eta *El Quijote* (1990).

## Erreferentziak
Paul-Henri Spaak

**Paul-Henri Spaak** (Schaerbeek, Belgika, 1899ko urtarrilaren 25a - Brusela, Belgika, 1972ko uztailaren 31) belgikar politikaria izan zen. Belgikako Alderdi Sozialistako buruetako bat izan zen.

## Biografia 
1935ean, Garraioetako ministro izan zen, eta 1936-1938 urteetan Kanpo Arazoetakoa. 1938ko maiatzetik 1939ko otsaila arte, gobernuburu izan zen, eta 1939ko irailean, Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten berriro; kargu horretan iraun zuen Bigarren Mundu Gerran (1940-1944), gobernua Londresen erbesteraturik egon zenean.

Gerra ostean, lehen ministro izendatu zuten birritan (1946 eta 1947-1949). Nazio Batuen Erakundeko lehen Biltzarreko lehendakaria izan zen; Alderdi Sozialista jarrera erreformistetara eraman zuen, eta bere ahaleginei esker, Belgika NATOn sartu zen. 1950ean, OECEko eta Europako Kontseiluko lehendakari hautatu zuten. 1954-1957 urte-bitartean, berriro Kanpo Arazoetako ministro izan zen, eta NATOko idazkari nagusia (1957-1961). 1962-1966an berriz ere Kanpo Arazoetako ministro izan ondoren, politikatik erretiratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teodoro Obiang Nguema

**Teodoro Obiang Nguema Mbasogo** (Acoacán, Ginea Espainiarra, ) Ekuatore Gineako militarra eta politikaria da, herrialdeko presidentea 1979tik.

## Bizitza 
Estatu kolpe baten bidez 1979ko abuztuan Macías lehendakaria (bere osaba) aginpidetik kendu eta diktadura ezarri zuen, Kontseilu Iraultzaile Militar bat sortuta. Kontseilu horrek Ekuatore Gineako errepublikako lehendakari izendatu zuen. Urte berean, amnistia eman zien 5.000 atxilotu politikori; Macías epaitzeko agindua eman, eta irailean hil egin zuten.

1990eko hamarraldian, erregimena irekitzen hasi zen, itxuraz, ordea. Hala, 1993an egin ziren legebiltzarrerako lehen hauteskunde alderdi anitzekoak, eta Obiangen alderdiak gehiengo absolutua lortu zuen. Antzera gertatu zen 1995eko udal hauteskundeetan, baina ordukoan oposizioak ez zituen emaitzak onartu. 1996ko lehendakaritzarako hauteskundeetan ere arazoak izan ziren, eta oposizioko bi alderdi nagusiak, azken unean, erretiratu egin ziren. Obiangek botoen % 97 eskuratu zuen, baina, oposizioaren esanetan, abstentzioa % 70ekoa izan zen.

Afrikar Batasuneko presidentea izan zen 2011ko urtarriletik 2012ko urtarrilera arte.

2021eko azaroan, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo bere alderdiaren kongresuan 2023ko hauteskundeetan seigarren agintaldirako hautagai izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak