Bernorio mendia

**Bernorio mendia** Villarén de Valdivia herriaren ondoan dago, Palentziako probintziaren iparraldean. Aztarna arkeologiko garrantzitsuak aurkitu dira bertan, bai eta kantabriar hiri gotortu baten aztarnak ere. 120 hektarea baino gehiago ditu, eta Espainian eta Europan aurkitutako kastrorik handienetako bat da. *Oppidum* hau penintsulako erromatarren aurreko garaiko aztarnategi arkeologiko garrantzitsuenetako bat da, Bernorio mendiko kastroa izenez ere ezagutzen dena. Aztarnategiaren izen ofizila, Monte Bernorio da.

Bernorio mendia 1170 metro inguruko mendia da, eta tontorrean forma laua du, 28 hektarea ingurukoa. Lautada handi batean, Villarén de Valdivia herriaren ondoan dago, Pomar de Valdivia udalerrian, Palentziako Mendialdean, Aguilar de Campootik 7 kilometrora eta Kantabria-Mesetako Autobidetik gertu.

1400 urte baino gehiagoko historia bere gailurrean gorde arren, Burdin Aroko historiografian enblematikoa izan arren eta 1992an Kultura Intereseko Ondasun izendatu bazuten ere, Bernorio Mendiko aztarnategia arriskuan dago 24 aerosorgailu dituen parke eoliko bat instalatzeko proiektua aurrera eramateak eragingo lukeen erasoagatik. Horregatik sartu dute Hispania Nostra elkartearen Espainiako ondare arriskutsuaren zerrenda gorrian. Proiektu hori herritarren gaitzespen handia jasan du, eta «maila goreneko ondare-eraso»tzat jo zuten.

## Aztarnategi arkeologikoa 
Leku estrategiko honetatik lautada handi bat ikusten da, gaur egun 40 bat herri dituena, eta muino ikusgarri hori kastroa eta gotorlekua izateko erabili zuten.

Lehenengo erauzketa arkeologikoak 1890. urtean egin ziren, Claudio López Bru bigarren Comillasko markesak eskatuta. Egindako hainbat arkeologia-kanpainetan zehar, eraikin eta tresna ugari aurkitu dira, Brontze Arotik Erdi Arora bitarteko gertakarien lekuko. Azken ikerlanak erakunde publikoek finantzatu dituzte, batez ere Palentziako Probintziako Diputazioak, eta hainbat erakundek lagundu dute, hala nola Madrilgo Complutense Unibertsitateak, Frankfurteko Unibertsitateak eta Oxfordeko Unibertsitateak. 

Ikerketa horien arabera, mendia etengabe okupatu zen K.a. VIII. mendetik K.a. I. mendera arte, nahiz eta Kalkolitoan eta Brontze Aroan (K.a. 3000-2000) okupazio-zantzuak egon.

Aztarnategia 18 hektareatik gorako erromatar kanpamendu baten hondakinekin osatzen da (Iberiar penintsulan aurkitutako handiena). Kanpamentu hori 2 kilometrora dago, Castillejo gainean (Pomar de Valdivia), eta handik, ziurrenik, bi legiok setioari ekin zioten. Barruan material militarraren hondakin ugari aurkitu dira: gezi-puntak, *caligae*-tatxetak, kanpin-dendako zutoinen aztarnak, *pilum* bat, ekipamendu legionarioko brontze-hondarrak eta txanpon batzuk. Gaztela eta Leongo Juntak 2004an indusketak diruz laguntzeko ekarpen ekonomikoak bertan behera utzi zituen arren, indusketek Palentziako Diputazioaren eta eskualdeko udalen laguntzei esker jarraitu dute. Laguntza horiei esker, Instituto Monte Bernorio de Estudios de la Antigüedad del Cantábrico erakundea sortu zuten, eta 2009an aztarnategi horren interpretazio-zentro bat sortzea proiektatu zuen.

Bernorion egindako azken aurkikuntzek aztarnategi hau Europako garrantzitsuenetako bat dela baieztatzen dute.

Kastroaren zati batzuk hondatuta daude higaduraren, nekazaritza-lanen eta Espainiako Gerra Zibilean izandako borroken ondorioz, 1936ko urrian, mendia gotorleku gisa ere erabili baitzen. Barruan, etxebizitzen aztarnak eta zeramika zatiak aurkitu zituzten.

K.a. I. mendean, Erromatar Inperioak kantabriar eta astur lurraldeei behin betiko erasoa hasi zien, Zesar Augusto enperadoreak burutua. Pomar de Valdivia inguruan, erromatar kanpamendu handi baten hondakinak aurkitu ziren, Europako handienetako bat, Eduardo Peralta Labradorrek aztertua, zeinetatik Legio IIII Macedonica boteretsuak Bernorio mendiko gotorlekuaren erasoa eta suntsiketa burutu omen zuen. Kanpamendu horren neurriak zirela eta, Peraltak dio gutxienez bi legiok okupatu behar izan zutela. Inguru horretan aurkitutako erromatar artilleriako jaurtigai ugariek agerian uzten dute kastroari egin zioten setioa eskala handian gertatu zela, gezi-puntek, balezta-jaurtigaien puntek eta aurkitutako kalibre desberdinetako harrizko bolek frogatzen duten bezala. Halaber, nukleo nagusia sute batek suntsitu zuela erakusten duten ebidentziak aurkitu dira, eta litekeena da sute hori hartu ondoren eragin izana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak