open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Thomson

**Sir William Thomson**, **Lord Kelvin** izenez ezagunagoa, (Belfast, 1824ko ekainaren 26a - Largs, 1907ko abenduaren 17a) fisikari eta matematikari britainiarra izan zen, Ipar Irlandan jaio arren ikerkuntza nagusiak Eskozian egin zituena.

## Biografia 
Belfasten matematika eta ingenieritza irakaslea zen James Thomsonen seme alabetako bat zen. 1830an sei urte zituela ama hil zitzaion eta alaba zaharrenak hezi zituen William eta james anaia zaharrena. 1833an aita Glasgowra joan zen matematika irakastera eta 10 urte zituela Glasgowko Unibertsitatean sartu zen. Ikasle bikaina izan zen eta hainbat sari jaso zituen, lehenengoa 12 urterekin Samosatako Lucianusen *Jainkoen elkarrizketak* liburua latinetik ingelesera itzultzeagatik.

Hizkuntzak garrantzi handia zuela esanez, 1839 eta 1840 artean Europako hainbat herrialdetan ibili ziren anai arrebak, hala nola, Londresen, Parisen, Alemanian eta Herbeheretan.

Matematika izugarri gustatzen zitzaion eta 1840an bigarren sari garrantzitsu bat irabazi zuen *Essay on the figure of the Earth* (Lurraren itxuraren inguruko saiakera) lanagatik, non matematikoki aztertzen zuen Lurraren itxura. 1841ean *On the uniform motion of heat in homogeneous solid bodies, and its connection with the mathematical theory of electricity* (gorputz homogeneo solidoetan beroak duen eragin uniformea, eta elektrizitatearen teoria matematikoarekin duen erlazioa) lana argitaratu zuen. 17 urte baino ez zituen oraindik.

Williamen gaitasunak ikusirik aitak Cambridgeko Unibertsitatean sartu zuen 1841eko ikasturtean. Zientziarako zuen gaitasunaz gain oso kirolzalea ere bazen eta arraun estropadak irabazi zituen, besteak beste. 1846an Glasgowko Unibertsitateko filosofia naturaleko katedradun izendatu zuten eta 22 urterekin bere irakasle izan zirenen gainetik jarri zen. 1847tik aurrera Termodinamika eta Elektrizitatea aztertzeari ekin zion.

1860an izotzetan labandu eta hartutako kolpearen erruz herren gelditu zen. Glasgowko irakasle izaten jarraitu zuen 1899an erretiratu zen arte.

## Aurkikuntza zientifikoak 
Ikerketa ugari burutu zituen, hainbat arlo zientifiko hartuaz gainera. Batez ere ezagun bihurtu zen Zero absolutua 273'15&nbsp;°C-tan finkatu zuelako. hau erreferentzia gisa hartuz bere izena daraman eskala sortu zen. gaur egun ikerketa zientifikoek hobesten duten tenperatura eskala da Kelvin eskala. Gas idealen legeak aplikatzeko ezinbestekoa da esate baterako.

Itsaso zalea ere bazen eta 1860tik aurrera itsasaldien jokabide ereduak aztertzen aritu ondoren itsasaldien neurriak aurresateko makina asmatu zuen 1876 eta 1879 artean.
Avogadroren legea

**Avogadroren legea** gas idealen legeetako bat da, Avogadrok 1811n formulatua, honako hau dioena: *Presio eta tenperatura berean neurtu diren bolumen berdineko gas desberdinek, partikula kopuru bera dute.* 1814an aldaketa txiki bat egin zion, eta esaldia honela utzi:

*Presio eta tenperatura berean neurtu diren bolumen berdineko gas desberdinek, **molekula** kopuru bera dute.*

## Historia 
John Daltonek bere eredu atomikoa plazaratu zuenean, sustantzia baten partikulak atomo bakarraz osaturik zeudela aipatu zuen, edo bi sustantzia nahasten baziren, partikulak sustantzia bakoitzeko atomo bakarra zuela. bere ustez ura sortzeko hidrogenoa eta oxigenoa nahasten baziren, uraren formula "HO" izan bide zen.

Avogadrok bi atomo edo gehiagok molekula osatzen zutela esan zuen. Bere saiakuntzek sustantzia desberdinen arteko molekulek elkarren artean zenbaki arrunt eta sinpledun erlazioak zituztela gehitu zuen.

## Adierazpen matematikoa 
Amedeo Avogadroren legea beste era honetara ere idatz daiteke: *Presio eta tenperatura konstantean, gas baten bolumena gas kantitatearekin zuzenki proportzionala da*

: 
   \left .
      \begin{array}{l}
         \cfrac{P_1 \cdot V_1}{T_1 \cdot n_1}=\cfrac{P_2 \cdot V_2}{T_2 \cdot n_2} \\
         \; \\
         T = \rm{Konstantea} \\
         P = \rm{Konstantea}
      \end{array}
   \right \}
   \longrightarrow
   \cfrac{V_1}{n_1}=\cfrac{V_2}{n_2}

## Ikus, gainera 
* Gas idealen legeak
* Avogadroren zenbakia

## Kanpo estekak
Euskal Gastronomia Museoa

**Euskal Gastronomia Museoa ** Laudion (Araba) kokaturiko Euskal Herriko gastronomia gaitzat duen museoa da.

## Historia 
Euskal Gastronomia Museoak 1994an ireki zituen ateak aurrenekoz eta, ordutik, atzoko eta gaurko sukaldaritzaren gakoak aurkeztu dizkio bisitariari. Gastronomiaren Euskal Museoaren Kontsortzioaren laguntzarekin ipini zen abian tokia, XX. mendeko azken hamarkadan, eta Zubiko etxean dago kokatuta, hain zuzen XIX. mendeko etxe dotore batean.

Hiru solairutan dago banatuta, eta bertan ondokoa topa daiteke: sukaldatzeko tresnak, langile ezberdinek jantzi izan ohi zituzten edo egun ere erabiltzen diren uniformeak, egur labeak, gozotegi baten erreplika, mundu osoko jatetxeetako karta bilduma bat, etab. Hala, etxean burutu izan den sukaldaritzaz gehiago jakiteko abagunea edukiko dugu, gainera, profesional moduan, gaur arteko jardunaren berri ere jasoz.

## Kanpo estekak 
* } Museoaren webgune ofiziala
*  Laudioko Euskal Gastronomia Museoa Euskonews Gaztean
Antxon Bandres

**Antxon Bandres Zaragueta** (Tolosa, Gipuzkoa, 1948ko uztailaren 5a - 2011ko irailaren 27a) tolosar mediku, politikari eta mendizalea izan zen. 

Medikuntzan eta biologian lizentziatua, erradiologian aditua zen eta sail horretan bertan egiten zuen lana. 

Euskadiko Ezkerra alderdiaren aldetik zinegotzia izan zen Tolosan. Bertan 2011ko udal hauteskundeetan EAJ alderdiko hautagai zerrendakidea ere izan zen. 

Euskal Mendizale Federazioaren (EMF) lehendakaria izan zen 1976-1980 eta 2000-2004 urte bitartean. Hil zen garaian federazioko presidenteordea zen. Bestela, Antxon Bandres Azkueren iloba izan zen, EMF-aren sortzaileetakoa. 

Aranzadi Zientzia Elkarteko kidea ere bazen, Antropologia Fisikoaren sailean. 

2011ko irailaren 27an Urkizu auzoko bere baserrian belarra mozten ari zela buruan kolpe bat hartu ondoren hil zen.

## Errekonozimenduak 
* Euskal Mendizale Federazioak 'Antxon Bandres saria' banatzen du haren omenez mendigoizaletasunean ekarpen nabarmenak egin dituztenean artean. Adibidez,  Elorrion egindako galan 'Antxon Bandres saria' eman zioten Mikel Arrizabalaga Aizpuruari 2019an mendiari, mendizaletasunaren zabalkundeari eta euskarari urte luzez egindako ekarpena aitortzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko alpinismoaren historia

## Kanpo loturak
Alfredo Astiz

**Alfredo Ignacio Astiz** (Mar del Plata, Buenos Airesko probintzia, 1951ko azaroaren 8a) Argentinako itsas-armadako fragata kapitain ohia eta gizateriaren aurkako krimenak burutzeagatik zigortutako argentinar militarra da. *Aingeru ileoria* eta *Heriotzaren aingerua* ezizenez ezaguna da.

## Krimenak eta izugarrikeriak 
1976 eta 1983 bitartean jazotako Argentinako Berrantolaketa Nazionalaren Prozesuan zehar Giza Eskubideen aldeko erakundeetan espioi modura sartu zen. ESMAn egoitza zuen *Grupo de tareas 3.3.2* taldeko kidea ere izan zen; talde militar hau jende ugariren bahiketa, tortura, hilketa eta desagerketen arduraduna izan zen.

Bere ardurapean burututako krimen eta izugarrikerien artean ezagunenak Dagmar Hagelin suediar-argentinar nerabearen eta Alice Domon eta Léonie Duquet frantziar lekaimeen bahiketa, tortura eta desagerketa dira (krimen hauengatik Astizezk bizi guztirako espetxe zigorra jaso zuen).

## Fakland uharteetako gerra 
1982an, Falkland Uharteetako Gerran, Erresuma Batuak Astiz eta haren agintepeko militar talde bat gerra preso hartu zituzten. Hori zela eta, Suedia eta Frantziako gobernuek Astiz gizateriaren aurkako krimenengatik epaitua izan zedin eskatu zuten. Baina garai hartan Margaret Thatcher buru zuen Erresuma Batuko gobernuak haren estradizioari uko egin zion, Genevako Konbentzioa argudiatuz. Horrenbestez, ingelesek Astiz Argentinara itzularazi zuten.

## Epaiketa eta espetxeratzea 
1998an Argentinako Itsas Armadatik bota eta mailaz jaitsi zuten. Azkenik 2006an Santa Cruz elizako taldearen desagerpena eta beste sei bahiketa eta tortura kasuengatik epaitu, bizi guztirako espetxe zigorra jaso eta espetxeratua izan zen.

## Erreferentziak
Josefa Molera

**Josefa Molera Mayo** (Izaba, 1921eko urtarrilaren 23a &ndash; Madril, 2011ko irailaren 3a) kimikan doktorea eta ikerketa-irakaslea izan zen. Espainiako CSICen lan egin zuen eta geroago Kimikako Nobel saria lortu zuen Cyril Norman Hinshelwood irakaslearekin ikasi zuen.

Gas-likido erako kromatografiaren bidez erreakzio kimikoen analisia egiteko metodologietan aitzindarietako bat izan zen. Ardo eta alkoholdun edarietan erabili zuen metodologia hori, eta patente bat erregistratu zuen geroago metodologia horrekin. Espainiako Kromatografia taldea sortu zuen 1973. urtean.

Oztopo asko gainditu behar izan zituen: bekaduna izan zen, laguntzailea, irakaslea, idazkaria, ikertzailea eta zuzendaria. 17 medikuntza tesi eta 76 ikerkuntza lan argitaratu zituen. Horrela sari asko irabazi zituen, CSICeko Alfonso X el Sabio saria, Perkin Elmer Hispania saria, gas kromatografiari buruzko lanik onenarena eta Kimika eta Fisika Espainiako Erret Elkartearen Domina, esaterako.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Moleraren familiak asko sufritu zuen gerra zibilean zehar zigor asko jaso zituztelako, eta Josefak gerra zibilarengatik arazo eta oztopo asko izan zituen ikasketak bukatzeko. Dena den, kimikan lizentziatu zen nota altuekin eta denbora laburrean, hiru urtetan bukatu baitzituen ikasketak.

Ikasketak bukatu ondoren, ordaindu gabeko irakasle laguntzaile postua lortu zuen kimika tekniko katedran. Horrela ezin zuen bizibidea lortu eta dena ordaindu, beraz kimikako klaseak ematen zituen jan ahal izateko.

### Ikasketak 
Antonio Rius Miro irakasle eta Alonso Barada kimika institutuko kimika katedraren zuzendariordeak, bere laborategietan lan egiteko aukera eman nahi izan zion. Jose Casares Gil zuzendariak, ordea, eskaera ukatu zuen, zegoela beste emakume ikertzailerik argudiatuz. Beranduago, 1946an Rius Rocasolano kimika fisiko institutuko zuzendari izendatu zutenean, Josefa laborategian lanean hasi zen. Laborategiko soldatarekin ez zitzaion aski bizitzeko eta irakasle lanarekin jarraitu zuen. 1948an aurkeztu zuen doktoretza tesia.

1948an mediku titulua eman zioten Madrilgo Unibertsitate Zentralean, nota bikainekin eta *cum laude* tesia irabaziz. Egindako tesiagatik Sari Berezi bat eman zioten. Tesian oso emaitza onak izan zituen merkurioren elektrodoen aplikazioei buruz, eta Rocasolano Institutan kolaboratzaile postu bat eskuratzea erraztu zion. 1950ean, institutu horrek programa bat ezarri zuen martxan gazte ikerlariak atzerrira joateko, eta Josefa Molera Oxfordera joan zen Cyril Norman Hinshelwoodek zuzentzen zuen laborategian lan egitera (Cyril Normani kimika nobel saria eman zioten 1956 urtean). Hinshelwoodek ez zuen begi onez ikusten Josefaren arrakasta emakumea zelako, baina Josefak irakaslearen aurreiritziak gainditu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Josefa Molera Mayo (1921-2011): Izabatik kimikaren historiara artikulua Zientzia Kaiera bloga (Uxune Martinez, 2014-11-14).
*  Españako emakume fisikari, kimikari eta matematikariak
*  Josefa Molera *La mujer científica del 27* blogean
* Nor izan zen Josefa Molera? Berria, 2023.02.12
Amaiur (koalizioa)

**Amaiur** Batasunaren inguruko ezker abertzaleak, Eusko Alkartasunak, Alternatibak eta Aralarrek 2011ko Espainiako hauteskunde orokorretarako osatutako koalizio politiko ezkertiar eta abertzalea izan zen. Koalizioa 2011ko irailaren 27an aurkeztu zuten prentsaurrekoan.

## Aurkezpena 
Koalizioaren aurkezpen prentsaurrekoa|220px|thumb
Aurkezpena irailaren 27an egin zen, Donostiako Miramar jauregian. Bertan alderdietako kideez gain beste batzuek ere parte hartu zuten, Arkaitz Estiballes eta Julio Soto bertsolariek, Nestor Basterretxea eskultoreak, Kandido Zubikarai preso ohiak eta hainbat sindikalistek hartu zuten parte, besteak beste.

## Hauteskundeetan 
## Ikus, gainera 
* Bildu
* EH Bildu
* Iñaki Antiguedad

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eusko Alkartasunaren, Ezker Abertzalearen, Alternatibaren eta Aralarren arteko Akordio Proposamena azaroaren 20ko Hauteskunde Orokorretarako - Aurkezpen dokumentua
Mendebaldeko frisiera

**Mendebaldeko frisiera** (*Frysk*) Herbehereetako iparraldean dagoen Frisian (*Fryslân*) mintzatzen den hizkuntza da.

## Izena 
Herbehereetatik at, normalean mendebaldeko frisiera diote Alemanian eta Herbehereetan hitz egiten duten gertuko frisieratik bereizteko. Herbehereetan, berriz, mendebaldeko frisiera Frisiako hizkuntza besterik ez da eta frisiera diote, mendebaldeko frisiera tokiko nederlanderaren aldaera izanda. Mendebaldeko frisierazko hiztunek *frysk* diote.

Edonola ere, hizkuntzalariek erabiltzen duten izen 'ofiziala' mendebaldeko frisiera da.

## Adibidea 
Hauxe da "Gure Aita" otoitzaren bertsioa 1995eko mendebaldeko frisierazko Biblian:

''Us Heit yn 'e himel, 
*lit jo namme hillige wurde, 
*lit jo keninkryk komme, 
*lit jo wil dien wurde 
*op ierde likegoed as yn 'e himel. 
*Jou ús hjoed ús deistich brea 
*en ferjou ús ús skulden 
''sa't wy ús skuldners ek ferjûn hawwe; 
*en lit ús net yn fersiking komme, 
*mar ferlos ús fan 'e kweade; 
*want jowes is it keninkryk 
*en de krêft 
*en de hearlikheid 
*oant yn ivichheid. Amen.''

## Kanpo estekak
Amaiur (argipena)

**Amaiur** izenak hainbat adiera ditu:

* **Amaiur** Baztango iparraldean dagoen herri txikia da. Han izan zen Amaiurko gazteluaren setioak sinbolismo handia du eusko abertzaletasunean, eta han dute jatorria gainerako *Amaiur* izenek.
* **Amaiur Batailoia** Eusko Gudarosteko 19. batailoia izan zen, 1936tik 1937 arte.
* **Amaiur** Txalaparta argitaletxearen euskal liburuen bilduma bat da.
* **Amaiur-Merindadeetako Hautes Elkarteak** 1979ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan aurkeztutako koalizio abertzale eta ezketiarrak izan ziren.
* **Amaiur** koalizio politiko ezkertiar eta abertzalea da, Batasunaren inguruko ezker abertzaleak, Eusko Alkartasunak, Alternatibak eta Aralarrek 2011ko irailean osatua.
William Ramsay

Sir **William Ramsay** (Glasgow, 1852ko urriaren 2a - High Wycombe, 1916ko uztailaren 23a), gas nobleak aurkitu zituen kimikari eskoziarra izan zen.

## Biografia 
Sir Andrew Ramsay geologo ospetsuaren iloba zen. Glasgowen hasi zituen ikasketak baina ikasketa gorenak egitera Alemaniara joan zen, Tübingengo unibertsitatera hain zuzen ere. Williamen tesia *Investigations in the Toluic and Nitrotoluic Acids* (Azido toluiko eta nitrotoluikoen azterketak) izan zen.

1878an Glasgowra itzuli zen eta 1880an Bristolera jona zen bertako unibertsitateko Erretore izatera. Bristolen ezkondu zen 1881ean eta 1887an Londresko Unibertsitateko buru izendatu zuten eta bertan egin zuen lan 1913an erretiratu zen arte.

Buckinghamshireko High Wycombe herrian bizi izan zen eta 63 urte zituela hil zen minbiziz.

## Lorpen zientifikoak 
1894ean Lord Rayleighk emadako hitzaldi batetara joan zen. Bertan kimikoki sintetizaturiko eta naturan isolaturiko nitrogenoaren dentsitateen artean aldea zegoela jakin zuen. Rayleighk sustantzia bat isolatu zuela adierazi zion eta Ramsayk aztertu ondoren antzeko molekularen deskribapenik existitzen ez zela ohartu ondoren "argon" izena jarri zion.

1895ean argonaren bila ari zela, klebeita minerala azidoekin tratatu zuen eta oxigenoa eta nitrogenoa askatzean argonaren ordez marra hori bat aurkitu zuen argi espektroan, eguzkian agertzen denaren antzekoa. Sustantzia berri honi "helio" deitu zion. Isolamendu teknika berdinak erabiliz neona, kriptona eta xenona aurkitu zituen hurrengo urteetan, bai eta radona izango zenaren ezaugarriak definitu ere.

1905ean Kimikako Nobel Saria eman zioten.

## Ikus, gainera 
* Gas nobleak

## Kanpo estekak
Peruko banaketa administratiboa

**Peruko banaketa administratiboa** lau mailatan egiten da:
* Maila gorena departamentuak dira. Hauek guztira bederatzi dira.
* Departamentuak probintziatan banatzen dira.
* Probintziak kantoietan.
* Kantoiak udalerritan banatzen dira.

## Departamentuak 
Peruko departamentuak eta bere hiriburuak hauek dira:
* Lima (Lima)
* Amazonas (Chachapoyas)
* Ancash (Huaraz)
* Apurimac (Abancay)
* Arequipa (Arequipa)
* Ayacucho (Ayacucho)
* Cajamarca (Cajamarca)
* Callao (Callao)
* Cusco (Cusco)
* Huancavelica (Huancavelica)
* Huánuco (Huánuco)
* Ica (Ica)
* Junin (Junin)
* La Libertad (Trujillo)
* Lambayeque (Chiclayo)
* Loreto (Iquitos)
* Madre de Dios (Puerto Maldonado)
* Moquegua (Moquegua)
* Pasco (Cerro de Pasco)
* Piura (Piura)
* Puno (Puno)
* San Martín (Moyobamba)
* Tacna (Tacna)
* Tumbes (Tumbes)
* Ucayali (Pucallpa)

## Probintziak 
Departamentu bakoitza probintziatan banatzen da. Guztira 195 probintzia ezberdin daude.

## Ikus, gainera 
* Peru

## Bibliografía 
* desa.inei.gob.pe: información distrital - INEI
* Codigos Ubigeo - INEI
* Diario Oficial El Peruano/Ley Orgánica de Regionalización Texto íntegro.
* Participa, Perú - Nuestras regiones
* Atlas del Perú
Frantziako Erresistentzia

[thumb|200px|eskuinera|[Lorrenako Gurutze|Lorrenako gurutzea, frantses Erresistentziaren ikurra.]]

**Frantziako Erresistentzia** () Bigarren Mundu Gerran zehar Frantziako nazien okupazioa eta Vichyko gobernuari aurka egin zioten frantziar erresistentzia mugimendu eta erakunde multzoa zen.

Bitan banatuta zegoen: bata **Kanpoaldeko Erresistentzia** zen, 1940tik aurrera Charles de Gaulle jeneralaren eta Frantziako Indar Askeen inguruan antolatua, eta bestea, **Barnealdeko Erresistentzia**. Azken hori *Erresistentzia* izenaz soilik ere ezaguna zen, eta apurka-apurka Frantziako alemanen okupazio garaian agertzen hasi eta Kanpoaldeko Erresistentziari atxiki zitzaion.

1942an De Gaullen Frantzia Askea eta Barnealdeko Erresistentzia elkartu eta Frantzia Borrokalaria (frantsesez, *France Combattante* edo *Forces Françaises Combattantes*) erakundea sortu zuten: horrek aurreko Frantzia Askea erakundea ordezkatu zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Andregirardcarte.jpg|Frantses Erresistentziaren agiria.

## Ikus halaber 
* Frantziako Gudua
* Frantzia Askea
* Txantxa-gerra

## Kanpo estekak 
* Frantziako Erresistentziaren Museoa 
* AURKENERENA BARANDIARAN, Joseba:"Joseph Abeberri, Ziburuko auzapez deportatua". *Elinberri. Argibide Hiria*, 2015-X-12.
El Duesoko espetxea

**El Duesoko espetxea** () Santoñako (Kantabria, Espainia) El Dueso auzoan dagoen espetxea da.

1907an eraikia, Berria hondartzatik gertu dagoen eremu horretan XIX. mendeko hasieratik Inperial edo Napoleonen gotorlekua zegoen. Hasieran Afrikako espetxeetatik ekarritako presoez bete zuten. XX. mendean, kartzela horretatik hainbat preso politiko eta arruntak pasa ziren, batzuk famatuak, adibidez Rafael Mende madrildar politikari errepublikazalea, José Sanjurjo nafar militarra eta Antonio Buero Vallejo idazlea.

Santoñako hitzarmenaren ondoren, bertan Eusko Gudarosteko hainbat gudari espetxeratu zituzten, eta 1937ko urriaren 28an horietako 42 fusilatu zituzten. Haien omenez, urriaren 28an Gudari Eguna ospatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zanpantzar

**Zanpantzarra** (iraganean, *zanpantzart, sanpantzar* edota *japantzar* ere bai) lastoz edo iratzez beteriko panpinatzarra da, inauterietarako egina, eta azken egunean epaitu, kondenatu eta errea. Beste urte sasoi batzuetan ere egiten da zenbait tokitan. Betiere, garbikuntza erritua dakar berekin: gaitzak erretzen dira panpinarekin batera. Hedaduraz, *zanpantzar* deritze, orobat, inauteriei edota, zehatzago, inaute-astearteari edota hausterre-egunari.

Azken urteotan, hedabideetan *zanpantzar* deitu izan zaie joaldunei, nahiz eta joaldunak inauterietako beste pertsonaia bat izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tetramorfo

[thumb|230px|Tetramorfoa Jesukristoren inguruan (XIII. mendeko [bolizko kutxa baten apaindura)]]
**Tetramorfo** (*Tetra*, τετρα, "lau" + *morfo*, μορφη, "itxura") errepresentazio ikonografiko bat da, lau elementuz osatuta dagoena. Erabilera hedatuena kristautasunekoa da. Ezekielen ikuspegi batean lau izaki deskribatzen dira. Antzekoa agertzen da San Joanen Apokalipsian deskribatzen duen.

Erdi Arotik Ebanjelariak adierazteko ere erabili izan da:
* Mateo: Aingerua. Bere ebanjelioa Kristoren genealogia aztertuz hasten delako.
* Marko: Lehoia. Bere ebanjelioa Joan Bataiatzailearen pasartearekin hasten delako. Pasarte honetan, Joanen ahotsa deskribatzean lehoi baten antzekoa dela adierazten du.
* Lukas: Zezena. Bere ebanjelioa Zakariasek sakrifikatutako zezenaz hasten delako.
* Joan: Arranoa.

## Ikus, gainera 
* Mundua (Tarot karta)

## Kanpo estekak
Jesus Christ Superstar (filma)

***Jesus Christ Superstar*** 1973an eta AEBetan egindako filma da, izen bereko rock operan oinarritutakoa (Andrew Lloyd Webber eta Tim Rice). Funtsean Bibliako egokitzapena da, Judas eta Jesusen arteko gatazka kontatzen duena, Jesusen bizitzaren azken asteetan. Ted Neeley eta Carl Anderson izendatu zituzten Urrezko Globoetarako.

Nahiz eta erlijio-talde batzuk kritikatu zuten, filmak oso harrera ona eduki zuen orokorrean.

## Pertsonaiak 
* Ted Neeley, Jesus.
* Carl Anderson, Judas.
* Yvonne Elliman, Maria Magdalena.
* Barry Dennen, Pontzio Pilatos.
* Bob Bingham, Kaifas.
* Kurt Yaghjian, Annas.
* Josh Mostel, Herodes Antipas.
* Philip Toubus, San Petri.
* Larry Marshall, Simon Zealotea.
* Richard Orbach, Joan.
* Robert LuPone, Jakue Nagusia.

## Soinu-banda 
MCA Recordsek argitaratu zuen 1973an bertan, eta CDan bestela 1993 eta 1998an berrargitaratu zuten.

* 1. aldea:
"Overture" – 5:26
"Heaven on Their Minds" – 4:22
"What's the Buzz/Strange Thing Mystifying" – 4:26
"Then We Are Decided" – 2:32
"Everything's Alright" – 3:36
"This Jesus Must Die" – 3:45

* 2. aldea:
"Hosanna" – 2:32
"Simon Zealotes/Poor Jerusalem" – 6:28
"Pilate's Dream" – 1:45
"The Temple" – 5:26
"Everything's Alright (reprise)"/"I Don't Know How to Love Him" – 3:55
"Damned for All Time/Blood Money" – 4:37

* 3. aldea:
"The Last Supper" – 7:12
"Gethsemane (I Only Want to Say)" – 5:39
"The Arrest" – 3:15
"Peter's Denial" – 1:26
"Pilate and Christ"/"Hosanna (reprise)" – 2:57
"King Herod's Song (Try it and See)" – 3:13

* 4. aldea:
"Could We Start Again Please?" – 2:44
"Judas' Death" – 4:38
"Trial Before Pilate (Including the Thirty-Nine Lashes)" – 6:47
"Superstar" – 3:56
"The Crucifixion" – 2:40
"John Nineteen: Forty-One" – 2:20

## Kanpo estekak 
* Filma IMDB-ren webgunean
Rock opera

[thumb|"Evita" lanaren aurkezpena [Berlinen 2002an.]]

**Rock opera** rock musikaren lan mota bat da, zatika aurkeztutako istorioa kontatzen duena operan egiten den moduan. Grabatutako motak rock album normaletatik desberdinak dira horietan ez bezala abestiek euren artean lotuta daudelako hari narratibo batekin. Eszenaratua izan daiteke ala ez.

Hastapenak 1960ko hamarkadan izan ziren, *"Tommy"* (The Who, 1969) eta *"Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)"* (The Kinks, 1969) nabarmendu beharrekoak direlarik.

Hala ere 1970eko hamarkadan garatu ziren batez ere lan hauek. *"Jesus Christ Superstar"* (Andrew Lloyd Webber eta Tim Rice, 1971), *"The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars"* (David Bowie, 1972), *"Quadrophenia"* (The Who, 1973), *"Berlin"* (Lou Reed, 1973), *"The Lamb Lies Down on Broadway"* (Genesis, 1974), *"Evita"* (Andrew Lloyd Webber eta Tim Rice, 1978), *"The Wall"* (Pink Floyd, 1979) eta ''"Joe's Garage"'' (Frank Zappa, 1979) ezagunenen artean ditugularik.

Garapen berriagoek "metal opera" edo "rap opera" kontzeptuak barne hartzen dituzte.

## Kanpo estekak
Berrantolaketa Prozesu Nazionala

**Berrantolaketa Prozesu Nazionala** (gaztelaniaz *Proceso de Reorganización Nacional* edo *El Proceso*) 1976 eta 1983 bitartean Argentinan jazo zen diktadura militar bat izan zen.

Diktadura hau 1976ko martxoaren 24an María Estela Martínez de Perón presidentearen gobernuaren aurkako estatu-kolpe baten ondorioz ezarri zen, ondoren agintaritzan Argentinako Indar Armatuetako hiru komandateak ziren Emilio Massera, Jorge Videla eta Orlando Agostik osaturiko junta militar bat jarri zelarik.

Denboraldi honen ezaugarri nagusiak estatu terrorismo eta milaka pertsonen hilketa, tortura, bahiketa eta desagerketak izan ziren. Ume jaio berrien lapurreta sistematikoa ere eman zen, bai eta Gizateriaren Aurkako Krimenak ere. Denboraldi hau deskribatzeko unean genozidio hitza ere erabili izan ohi da.

Gainera, garai honetan Argentinak kanpo zor izugarria metatu eta Erresuma Batuaren aurkako Falkland Uharteetako Gerran sartu eta izugarrizko porrota jasan zuen.

Azkenik Argentinan demokrazia berrezarri zen eta 1983ko abenduaren 10ean Raúl Alfonsín herrialde honetako presidente berri gisa hautatua izan zen.

Epaiketa andana ugari batek garai hartako gertakizunen arduradun ugari epaitzea lortu izan du, halere oraindik gaur egun epaiketa prozesu hau martxan dirau.

## Kanpo estekak
Berrio (argipena)

**Berrio** hitzak adiera batzuk ditu.

## Elorrion 
* Berrio: auzoa.
* Berriozabaleta: auzoa.
* Balentin Berriotxoa elorriotarra zen.

## "Berrioak" 
"Berrioak" (Iruñerrian espainieraz *los Berrios* deituak) elkarren ondoan dauden Nafarroako hiru herri dira:
* Berriobeiti.
** Berriobeiti: udalerriak kontzejukotik hartutako izena.
* Berriogoiti
* Berriozar

## Beste batzuk 
* Berriozábal: Chiapasko herria.

## Erreferentziak
Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelinesko Unibertsitatea

**Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelinesko Unibertsitatea** Frantziako unibertsitate publikoa da. 1991n sortu zuten eta Versaillesen, Mantes-en-Yvelinesen, Vélizy-Villacoublayen, Saint-Quentin-en-Yvelinesen eta Rambouilleten ditu bere campusak.

## Fakultateak 
* Zuzenbidea eta zientzia politikoak
* Biologia eta osasuna
* Zientziak
* Gizarte zientziak
* Hizkuntzak eta kulturak
* Administrazioa
* Konputagailu eta ingeniaritza mecatronikoa

## Kanpo estekak 
*  Versailles Unibertsitatea webgunea
Institut polytechnique des sciences avancées

**Institut polytechnique des sciences avancées**, laburtuta **IPSA** irakaskuntza instituzio frantziar handi bat da. Eskola izan zen 1961 urtean sortu zen. Unibertsitateak bere ikasleen artean Charlotte eta Laura Tremble igerilari sinkronizatu frantsesak ditu (2025eko klasea).

## Bibliografia 
* Nicolas Tenoux (IPSA 2007), *6 mois dans la vie d’un Pilote de ligne: Les secrets du quotidien...*, 2020, Amazon, 51p., (), p.&nbsp;10
* Nicolas Tenoux (IPSA 2007), *6 months in the life of an Airline pilot: Daily life secrets …*, 2020, Amazon, 77p., (), p.&nbsp;10
* ''Le futur de l'avion : Les prochains défis de l’industrie aéronautique'', Ivry-sur-Seine, FYP Éditions, 2020, 160 p. ()

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   IPSAaren webgune ofiziala
Montoneros

**Montoneros** edo **Montoneroak** Argentinako gerrilla-erakundea izan zen, 1969an mugimendu peronistatik sortua, erregimen militarren kontra borrokatzeko helburua zuena. Ezker peronistaren ordezkaritzat jo ohi da eta bere ekintza armatuak 1970 eta 1976 bitartean burutu zituen.

P. E. Aranburu lehendakari ohia bahitu eta hil zuten Montoneroek 1970ean, eta militarren gobernuaren kontra borrokan aritu ziren 1973 arte. 1974an Perónekin izandako tirabirak zirela eta, haren ideiak alde batera utzi zituzten, eta ezkutuko erakunde bihurtu ziren; baina M. E. Martinez de Perón aginpidean zegoela, eta Videla jeneralaren diktaduraren lehen urtean ere, aurrera jarraitu zuen Montoneroen borrokak. Mario Firmenich, Montoneroen buruzagiak, Brasilera ihes egin zuen. Brasiletik Argentinara bidali zuten 1984an, eta 1987an bizitza guztiko kartzela-zigorra eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sweet Georgia Brown

**Sweet Georgia Brown** (euskaraz *Georgia Goxo Beltzarana*) estatubatuar jazz abesti ezagun bat da. 1925. urtean Ben Bernie eta Maceo Pinkard musikagileak doinua sortu eta Kenneth Casey musikagileak hitzak idatzi zizkion.

Hainbat musikari eta abeslari ospetsuk abestu izan ohi dute: Ella Fitzgerald, Ray Charles, Bing Crosby, Jerry Lee Lewis, Nancy Sinatra...

## Kanpo estekak 
* Bing Crosby abeslariaren *Sweet Georgia Brown* abestiaren bertsioa entzungai 
* Jerry Lee Lewis abeslariaren *Sweet Georgia Brown* abestiaren bertsioa entzungai
Escuela de Mecánica de la Armada

**Escuela de Mecánica de la Armada** edo **ESMA** (euskaraz *Armadako Mekanika Eskola*) Argentinako Buenos Aires hiriburuko Avenida del Libertador etorbidean dagoen Argentinako Itsas Armadaren eraikin bat da. Eraikin hau 1928ko urriaren 12an inauguratu zen eta bere egikinkizuna Argentinako Itsas Armadako mekanika eta nabigazioko ingeniarien heziketaren egoitza izatea izan zen.

Zoritxarrez, 1976-1983 bitarteko Berrantolaketa Nazionalaren Prozesuan zehar atxiloketa zentru klandestinoa bilakatu zen. Garai ilun hartako mota honetako zentru handiena izan zelarik, bere izenak sekulako ospe txara bereganatu zuelarik. Bertatik gerora desagertutako 5.000 pertsona inguru iragan ziren.

Gaur egun museoa bilakatu da eta *Gizateriaren Eskubideen Sustapen eta Oroimenaren gunea* bilakatu da.

## Kanpo estekak
Danny Aiello

'*Daniel Louis *Danny* Aiello, Jr.*' (1933ko ekainaren 20a, New York &ndash; New Jersey, 2019ko abenduaren 12a) estatubatuar aktore bat izan zen. Antzeztu zituen filma ezagunenen artean *Once Upon A Time In America*, *Ruby*, *The Godfather, Part II*, *Hudson Hawk*, *Fort Apache, The Bronx*, *The Purple Rose of Cairo*, *Moonstruck*, *Do the Right Thing*, *City Hall*, *Léon: The Professional*, *Two Days in the Valley* eta *Dinner Rush* daude.

## Filmografia 
* *The Neighborhood*, 2017
* *Reach Me*, 2014
* *Dolly Baby*, 2013
* *Stiffs*, 2010
* *Harry: A Communication Breakdown*, 2009
* *A Broken Sole*, 2006
* *Lucky Number Slevin*, 2006
* *The Last Request*, 2006
* *Brooklyn Lobster*, 2005
* *The Fool*, 2005
* *Zeyda and the Hitman*, 2004
* *Mail Order Bride*, 2003
* *Off Key*, 2001
* *Dinner Rush*, 2000
* *Mambo Café*, 2000
* *Prince of Central Park*, 2000
* *18 Shades of Dust*, 1999
* *Wilbur Falls*, 1998
* *A Brooklyn State of Mind*, 1997
* *Bring Me the Head of Mavis Davis*, 1997
* *The Last Don*, 1997
* *Dellaventura*, 1997–1998
* *2 Days in the Valley*, 1996
* *City Hall*, 1996
* *Mojave Moon*, 1996, Al
* *Lieberman in Love*, 1995
* *Power of Attorney*, 1995
* *Two Much*, 1995
* *Léon: The Professional*, 1994
* *Prêt-à-Porter*, 1994
* *Save the Rabbits*, 1994
* *Me and the Kid*, 1993
* *The Cemetery Club*, 1993
* *The Pickle*, 1993
* *Mistress*, 1992
* *Ruby*, 1992
* *The Godfather Trilogy: 1901-1980*, 1992
* *29th Street*, 1991
* *Hudson Hawk*, 1991
* *Once Around*, 1991
* ''He Ain't Heavy*, 1990
* *Jacob's Ladder*, 1990
* *Madonna: The Immaculate Collection*, 1990
* *Do the Right Thing*, 1989
* *Harlem Nights*, 1989
* *The January Man*, 1989
* *Shocktroop*, 1989
* *White Hot*, 1989
* *Russicum - I giorni del diavolo*, 1988
* *Moonstruck*, 1987
* *The Pick-up Artist*, 1987
* *Man on Fire*, 1987
* *Radio Days*, 1987
* *Key Exchange*, 1985
* *The Protector*, 1985
* *The Purple Rose of Cairo*, 1985
* *The Stuff*, 1985
* *Broadway Danny Rose*, 1984
* *Deathmask*, 1984
* *Old Enough*, 1984
* *Once Upon a Time in America*, 1984
* *Chu Chu and the Philly Flash*, 1981
* *Fort Apache the Bronx*, 1981
* *Defiance*, 1980
* *Hide in Plain Sight*, 1980
* *Bloodbrothers*, 1978
* *Fingers*, 1978
* *Hooch*, 1977
* *The Front*, 1976
* *The Godfather: Part II*, 1974
* *Bang the Drum Slowly*, 1973
* *The Godmothers'', 1973

## Kanpo estekak 
* Danny Aielloren webgunea 
* Danny Aiello aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Over the Rainbow

**Over the Rainbow** edo **Somewhere Over the Rainbow** (euskaraz *Ostadarraren gainean* edo *Nonbait ostadarraren gainean*) Estatu Batuetako abesti bat da. Harold Arlen musikagileak doinua moldatu eta Yip Harburg konposatzaileak hitzak idatzi zituen.

1939ean *The Wizard of Oz* filma ospetsurako esprezki sortua izan zen eta bertan Judy Garland aktoreak abestu zuen.

## Kanpo estekak 
* Judy Garland *Over the Rainbow* abesten entzungai
Shandi (abestia)

"**Shandi**" Kiss hard rock talde amerikarraren singlea da. Beraien 1980ko *Unmasked* albumean argitaratua, abestia oso arrakastatsua bihurtu zuen Australian, non 5. postua lortu zuen Australiako zerrendetan. Abestiak arrakasta ere lortu zuen beste hainbat herrialdetan, beste hiru herrialdetan Top Ten zerrendetan sartu zelarik.

Paul Stanley abeslari/gitarjoleak eta Vini Poncia ekoizleak idatzia, abestia Hollies taldeak eginiko Bruce Springsteenen "4th of July, Asbury Park (Sandy)" abestiaren bertsio batek insipiratu zuen.

Musika bideo bat grabatu zuten abestiarentzat, non Peter Criss taldearekin agertzen den azken aldia izango da, 1980an bere bakarlari karrera hasi baino lehen.

Nahiz eta bideoan lau taldekideak agertzen diren, Stanley abestian jotzen duen taldeko kide bakarra da. Anton Fig sesioko bateriajoleak bateria jotzen du, Kissen Tom Harper roadieak baxua jotzen du eta Holly Knight idazle profesionalak teklatuak jotzen ditu, Stanleyk abestu eta gitarra guztiak jotzen dituen bitartean. Vini Ponciak koruak egin zituen.

Taldea Australiatik eta Zeelanda Berritik biran dagoenean, Paul Stanleyk berak bakarrik jotzen du abestia. Kissek abestia jo zuen Melbourne Symphony Ensemble orkestrarekin *Kiss Symphony: Alive IV* kontzertuan eta 2003ko izen bereko diskan agertzen da.

## Zerrendak 
## Langileak 
* Anton Fig - bateria
* Ace Frehley - gitarra nagusia
* Gene Simmons - baxua
* Paul Stanley - gitarra erritmikoa, ahotsak

## Ikus gainera 
* Tempted (song) (3:55)
* Night Prowler (6:27)
* Sure Know Something (4:01)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fly Me to the Moon

**Fly Me to the Moon** (euskaraz *Eraman Nazazu Hegan Ilargira*) estatubatuar jazz abesti ospetsu bat da, halere bere benetako izenburua **In Other Words** da (euskaraz *Beste Hitz Batzuetan*). Doinua eta hitzak Bart Howard musikagileak konposatu eta idatzi zituen.

Abeslari ugarik abestu izan dute, horien artean ezagunenak Frank Sinatra, Nat King Cole, Shirley Bassey edota Rod Stewart daudelarik.

## Kanpo estekak 
* Frank Sinatra abeslariaren *Fly Me to the Moon* abestiaren bertsioa entzungai
Beyond the Sea

thumb|250px|Charles Trenet Kanadako Montrealgo Delorimier estadioan kontzertuan, 1946ko uztailaren 24an.
***Beyond the Sea*** (euskaraz *Itsasoz Harata*) estatubatuar jazz abesti bat da. Berez, abesti hau Frantziako Charles Trenet musikariaren *La Mer* abestian oinarritua dago, ingelesezko hitzak Jack Lawrence estatubatuar konposatzaileak idatzi zituelarik.

Ziurrenik abesti honen bertsiorik ezagunena Frank Sinatra abeslariak abestutakoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* «La Mer (Charles Treneten abestia)»

## Kanpo estekak 
* Frank Sinatra abeslariaren *Beyond the Sea* abestia entzungai
Joseph John Thomson

Sir **Joseph John Thomson** edo **J.J. Thomson** (Cheetham Hill, Manchester, 1856ko abenduaren 18a - Geneva, 1940ko abuztuaren 30a), kimikari ingelesa izan zen, elektroia aurkitzeagatik eta eredu atomiko bat planteatzeagatik ezagutzen dena.

## Biografia 
Eskoziarren ondorengoa bazen ere, hortik bere abizenaren idazkera eskoziarra, Manchesterren jaio zen 1856an. Ikasketak 1870an Manchesterko Owens Collegen hasi zituen eta berehala erakutsi zuen ikasketetarako talentu handia. Aitak Sharp-Stewart & Co. lokomotora lantegian sartu nahi zuen baina aita hiltzerakoan planak aldatu eta 1876an Cambridgeko Trinity Collegen sartu zen. Berehala jaso zituen lehenengo sariak eta 1884an fisika irakasle bihurtu zen. Bere ikasleetako bat Ernest Rutherford izan zen.

Rose Elisabeth Pagetekin ezkondu zen 1890an eta seme bat eta alaba bat izan zituen. Berak bezala George Paget Thomson semeak ere Fisikako Nobel Saria irabaziko zuen. J.J. Thomsonek 1906an jaso zuen berea eta 1908an "Sir" izendatu zuten. 1918an Cambridgeko Trinity Collegeko buru bihurtu zen. 1940an hil zen eta Westminster abadian lurperatua dago Isaac Newtonen ondoan.

## Lorpen zientifikoak 
* 1897: Izpi katodikoen hodia erabiltzen hasi zen eta hirugarren saiakeran elektroia aurkitu zuen, berak "korpuskulo" deitu bazuen ere. Aurkikuntza garrantzitsua izan zen batez ere atomoa zatiezina ez zela frogatu zuelako.
* 1904: Thomsonen eredu atomikoa plazaratu zuen.
* 1906: Hidrogenoak elektroi bakarra duela frogatu zuen. Urte berean Fisikako Nobel Saria irabazi zuen.
* 1911: Neonaren bi isotopo aurkitu zituen, Ne-20 eta Ne-22.

## Ikus, gainera 
* Thomsonen eredu atomikoa
* Teoria atomikoa

## Kanpo estekak
Rutherforden eredu atomikoa

thumb|400px|Rutherforden eredu atomikoa
**Rutherforden eredu atomikoa** Ernest Rutherfordek 1911n formulaturiko teoria atomikoa da. Zazpi urte lehenago proposaturiko Thomsonen eredu atomikoa ordezkatu zuen.

## Aurrekariak 
1897an Joseph John Thomsonek (Rutherforden irakasleak) elektroia aurkitu zuen. Beronen ereduaren arabera negatiboki kargaturiko elektroiak positiboki kargaturiko atomo batean sakabanaturik zeuden, "mahaspasak pastel batean" ezizena eman zitzaion ereduari.

## Saiakuntza 
Atomoaren benetako egitura finkatu nahian, 1909an Ernest Rutherfordek bere lankide ziren Hans Geiger eta Ernest Mardsenekin batera urrezko xaflaren saiakuntza burutu zuen. Urrezko xafla oso fina alfa izpiez bonbardatu zuen eta pantaila fluoreszente baten bidez izpi hauen desbideraketa aztertu zuen. Esperotako desbideraketa 2º ingurukoa bazen ere hainbat kasutan desbiazioa handiagoa zen, baita ia 180ºkoa ere.

## Eredu atomikoaren formulazioa 
* Atomoa ia hutsik dago. Alfa izpi gehienek atomoa zeharkatu dute desbideraketa minimoaz.
* Atomoaren erdigunean atomoaren masaren %99a kontzentratzen da eta karga positiboa du. Bestela ezin da azaldu izpi batzuek atzerantz errebotatu izana.
* Karga negatibodun elektroiek atomoaren "azalean" biratzen dute.

## Ereduaren arazoak 
Rutherforden ereduak Thomsonena nabarmen gainditzen bazuen ere, oraindik azalpenik ez zuten hainbat galdera berri sortarazten zituen.
* Nola da posible hain toki txikian hainbeste karga positibo elkarrekin mantentzea? Erantzuna 1970ean Elkarreragin nuklear indartsua aurkitzean iritsi zen.
* Fisika klasikoaren arabera nukleoaren inguruan biraka dauden elektroiek erradiazio elektromagnetikoa sortu ahala energia galduko dute eta gutxinaka nukleora eroriko dira. Nola da posible atomoa egonkor mantentzea? Bohren eredu atomikoak eman zion azalpena.

## Ikus, gainera 
* Teoria atomikoa

## Kanpo estekak
Fort Sumter

**Fort Sumter** Ameriketako Estatu Batuetako Hego Carolina estatuko Charleston hiriko badian kokatzen den izen bereko uharte bateko gotorleku bat da. Eraikinak bere izena Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerrako heroia izan zen Thomas Sumter (1734-1832) jeneralari zor dio.

Bestalde, Fort Sumter gotorlekuaren garrantzia historikoa bertan Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilako lehenbiziko guduaren kokalekua izatean datza: Fort Sumterko gudua. 1948ko apirilaren 28an Monumentu Nazionala izendatu zuten.

## Ikus gainera 
* Fort Sumterko gudua

## Kanpo estekak
Langraiz Okako espetxea

**Langraiz Okako espetxea** Iruña Oka udalerriko Langraiz Oka herrian dagoen espetxea da. Zehazki, herritik kilometro bat ekialdera dago, Zadorra ibaiaren ertzean.

## Historia 
### Kontzentrazio esparrua 
1940ko neguan, Gerra Zibilaren ostean, Espainiako Gobernu frankistak kontzentrazio esparru bat eraiki zuen Langraiz Okan, eta bertara ekarri zituen Miranda Ebroko kontzentrazio esparruko ehun bat preso. Izan ere, Miranda Ebroko kontzentrazio esparrua beteegia zegoen: 200.000tik gora lagun preso zituzten han.

Langraiz Okako kontzentrazio esparruaren diseinua militar nazien laguntza teknikoaz egin zen. Alemaniako kontzentrazio esparruen ereduak hartu ziren, adibidez, Buchenwald (1937) eta Sachsenhausen (1936). Barrakoiak trapezio handi bat eratuz antolatu ziren, betiere zaintzarako dorre handi baten begiradapean, egun osoan ingurunea zelatatzen zuela.

Denboraren poderioz, kartzelak gero eta preso gehiago izan zituen. 2007. urtean Euskal Autonomia Erkidegoan zeuden presoen %&nbsp;50 baino gehiago zituen; kartzela gainpopulatuta zegoen. Espetxe handiago bat eraiki behar izan zuten Langraizen bertan, Zaballan, eta hara eraman zituzten presoak 2011. urtean.

Gero, Langraizko espetxe zaharra hirugarren graduaren onuradunek gaua pasa zezaten erabili zen, bai eta espetxeko ehun bat funtzionarioren bizilekutzat ere. Funtzionario horietako 35ek bertan bizitzeko eskubidea zuten, baina beste 60 inguru baimenik gabe bizi ziren. Instalazioak husteko prozesua 2019an abiatu zen, eta espetxeetako funtzionarioen sindikatuen oposizioa izan zuen aurrez aurre. Ondoren, COVID-19aren pandemia zela eta, graziazko epe bat eman zitzaien. 2020ko abenduaren 15etik, gainera, urik, argindarrik eta berogailurik gabe zeuden. Azkenik, 2021eko martxoaren 1ean funtzionarioek okupatuta zuten azken etxebizitza-pabiloia hustu ondoren, Langraiz Okako espetxe zaharra erabat itxitzat eman zuen Espainiako Gobernuak. Iruña Okako Udalak espetxearen eraikinak eta lurrak berari emateko eskatu dio Gobernuari, eta Espainiako Gobernuak baieztatu du eskualdatuko diren ondare-ondasunak azterketa fasean daudela.

## Zaballako espetxea 
thumb|Araba espetxea.
2008 eta 2011. urteen artean espetxe berri bat eraiki zuten Gasteizko mendietako San Migel mendiaren ondoan. Kartzela horren izen ofiziala **Araba espetxea** da; hala ere, kokatuta dagoen eremuaren izena dela eta, **Zaballako espetxea** izenarekin da ezaguna. 2011n inauguratu zuten.
Ez dauka kontrol dorrerik, baina baditu 200 kamera baino gehiago eta 6 metroko altuerako harresi eta hesiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba espetxea
David Caruso

**David Stephen Caruso** (1956ko urtarrilaren 7a, Queens, New York) estatubatuar telebista eta zinemako aktore bat da. Nagusiki CSI: Miami telesaila ospetsuko Horatio Caine eta NYPD Blue telesaileko John Kelly detektibea antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
* *Getting Wasted* (1980)
* *Without Warning*
* *An Officer and a Gentleman* (1982)
* *First Blood* (1982)
* *Hill Street Blues* (1981–1983)
* *TJ Hooker* (1983)
* *Thief of Hearts* (1984)
* *The First Olympics: Athens, 1896* (1984)
* *Blue City* (1986)
* *China Girl*
* *Twins* (1988)
* *King of New York* (1990)
* *Hudson Hawk* (1991)
* *Mad Dog and Glory* (1992)
* *NYPD Blue* (1993–1994)
* *Kiss of Death*
* *Jade* (1995)
* *Michael Hayes* (1997)
* *Body Count* (1997)
* *Proof of Life* (2000)
* *Session 9* (2001)
* *Black Point* (2001)
* *CSI: Miami* (2002–egun)
* *CSI: NY* (2005)
* *Rehab* (2010–2011)

## Kanpo estekak 
* David Caruso aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Caravan (abestia)

**Caravan** (euskaraz *Karabana*) 1937an Juan Tizol musikagilea konposatuta eta Duke Ellington musikariak moldatutako jazz abesti bat da. Hitzak Irving Mills musikagileak idatzi zituen. Ella Fitzgerald abeslariak sarritan abestu zuen.

Woody Allen zinema zuzendariak ere bere bi filmetako soinu bandaren barnean satu izan du: *Alice* eta *Sweet and Lowdown.

## Kanpo estekak 
* Duke Elligtonek moldatu eta Ella Fitzgeraldek abestutako *Caravan'' abestia entzungai
Blue Monk

**Blue Monk** (euskaraz *Tximino Urdin*) Thelonious Monk estatubatuar musikariaren jazz abesti bat da.

## Kanpo estekak 
* Thelonious Monk musikariaren *Blue Monk* abestia entzungai
Well, You Needn't

'''Well, You Needn't'* (euskaraz *ederki, ez duk behar*) 1944ko Thelonious Monk musikariaren jazz abesti bat da.

## Kanpo estekak 
* *Well, You Needn't'' abestia entzungai
Seny

**Seny** (ahoskera [ˈsɛɲ, euskaraz *zentzu*) katalanez literalki *sena* esan nahi du, halere sen ona, zentzutasuna edo zuhurtzia bezala itzul daiteke. Katalunian asko erabili ohi den hitz edo esamoldea da, sarritan politika giroan. Katalanezko hitza latinezko *sensus* ("zentzu") hitzetik eratorria izatea litekeena da.

## Kanpo estekak
Teresa Mendizabal

**Maria Teresa Mendizabal Aracama** (Gasteiz, Araba, 1940ko irailaren 22a - Madril, Espainia, 2022ko abuztuaren 19a) zientzialari eta fisikaria izan zen. Fisikan doktorea, eta ikerketa-irakaslea Espainiako CSICen.

## Ibilbidea 
Bere lanak lursoroaren higaduran, lurraren degradazioan eta desertifikazioan kokatu dira, baita ikerketa zientifiko eta teknologikoaren planifikazioan eta kudeaketan.

CSICen laborantza-zientzietan aritzen zela erakunde horren idazkariorde orokorra eta lehendakariorde izan zen. Garai hartan, batez ere, egin zituen ekarpen nabarmenak ikerketa zientifiko eta teknologikoaren planifikazioan eta kudeaketan.

Teresa Mendizabalen lana berebiziko garrantzia izan zuen Desertifikazioari buruzko Nazioarteko Aditu-Panelean. Mundu osoko hamasei espezialista ziren eta Nazio Batuek 1994an onartu zuen Desertifikazioaren kontra Borrokatzeko Konbentzioa prestatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Espainiako emakume fisikari, kimikari eta matematikariak
*  IGUAL.es. Hor argazki modernoago bat dago.
Santa Claus Is Coming To Town

**Santa Claus Is Coming To Town** (euskaraz *Santa Claus Hirira Badator*) Ameriketako Estatu Batuetako gabon kanta bat da. John Frederick Coots eta Haven Gillespie musikagileek konposatu zuten eta lehenbiziko aldiz 1934an Eddie Cantor abeslari eta plazagizonaren irratsaioan abestu zen.

Ondoren genero eta mota askotariko abeslariek abestu izandu dute, gainera telebista eta irratiko iragarki nahiz zinemako hainbat filmen soinu bandan ere agertu izan ohi da.

## Kanpo estekak 
* Frank Sinatra abeslariaren *Santa Claus Is Coming To Town* abestiaren bertsioa entzungai
Salisburyko katedrala apezpikuaren lorategitik ikusia

***Salisburyko katedrala apezpikuaren lorategitik ikusia*** (ingelesez, ''Salisbury Cathedral from the Bishop's grounds'') John Constablek 1823an egindako margolana da, egun Londresko Victoria and Albert museoan dagoena.

John Fisher apezpikuaren lorategiko ikuspegia aukeratu zuen margolariak, eta apezpikua eta haren emaztea sartu zituen konposizioan, behealdean, ezkerretara.

Ingalaterrako paisaiaren ezaugarri behinenak biltzen dira koadro honetan: hodeiak, zuhaitzak, larreak, erreka eta behiak handik edaten eta Erdi Aroko arkitektura bat, dena gizakion eskalan.

## Kanpo estekak
Kolosoa (margolana)

***Kolosoa*** (gaztelaniaz, *El Coloso*) El Prado museoan dagoen margolana da. Garai batean Francisco de Goyaren egiletza zuela uste zen, baina gaur egun ziur aski Asensio Juliá bere ikasleak margotu zuela uste da.

Erraldoiaren gorputzak, konposizioaren erditik, jarrera erasokorra hartzen du, besoaren posturaren eta ukabila itxiaren arabera. Koadroa 1808-1812 bitartean margotu zen, Iberiar Penintsulako gerran, eta horren isla izan liteke.

Erraldoiaren irudiaren kontrastean, ibarreko irudi txikiak ihesean dabiltza, noraezean.

## Autoretza 
2008an, El Prado museoak adierazi zuen bazegoela pentsatzea Asensio Juliá, Goyaren ikastun bat, zela margolan honen egilea, AJ letrak ageri baitziren oihalaren ezkerreko behealdean.

Koadroa 20 urtetan aztertu ondoren, Manuela Menak ondorioztatu zuen *Kolosoa* ez zegoela egina Goyaren estiloan. 2009ko urtarrilean, museoak modu ofizialean adierazi zuen Asensio Juliá zela egilerik ziurrena.

## Kanpo estekak
Napoleon Alpeak zeharkatzen

***Napoleon Alpeak zeharkatzen*** (frantsesez, *Bonaparte franchissant le Grand-Saint-Bernard*) Jacques-Louis Davidek 1801-1805 bitartean egindako margolan baten bost bertsioei ematen zaien izena da.

Bertan Napoleon Bonaparte agertzen da, zaldi gainean. Koadro honetan, era idealizatuan islatzen da nola zeharkatu zituzten Alpeak 1800eko maiatzean Napoleonek eta bere armadak.

## Kanpo estekak
Web Map Service

**Web Map Service** edo **WMS** (euskaraz, "webeko mapa-zerbitzua") internet bidez mapen irudi geoerreferentziatuak zerbitzatzeko erabiltzen den protokolo estandar bat da. Espezifikazioa Open Geospatial Consortium partzuergoak garatu eta argitaratu zuen lehen aldiz 1999an.

WMS zerbitzuak geografia-informazioko sistemekin atzitu eta ikus daitezke.

## WMS zerbitzuak 
Eusko Jaurlaritzak WMS zerbitzuak eskaintzen ditu GeoEuskadi gunean. Hainbat zerbitzu ditu, bai orokorrak bai Jaurlaritzaren atal espezifikoek sustatutakoak. Horien artea Uraren Euskal Agentziak eta Ingurumen Sailak sortutakoak dira nabarmenenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* GeoEuskadi Eusko Jaurlaritzaren webgunean
Basauriko espetxea

**Basauriko espetxea** Bizkaiko izen bereko herrian dagoen espetxea da. 1964. urtean eraiki egin zuten eta 115 ziega ditu gaur egun. Bertan 385 preso daudenez, masifikatuta dago.

## 1976ko ihesaldia 
1976ko abenduaren 10an, Bost preso desagertu ziren Basauriko espetxetik. Ihes egin zutela pentsatu zuten guztiek eta beraiek bilatzeko operazio erraldoia jarri zuen martxan Espainiako Poliziak. Preso hauek, ordea, 52 egunez egon ziren teilatuan edo ganbaran ezkutatuta, behin betiko ihesa prestatzen. Presoak ziren: ETAko Patxi Arana eta José Ignacio Aramayo; PCE(r)-ko Pedro Martínez Ilarduya eta José Vicente Daroca eta Santiago Marcos Tolsa preso sozialak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak