open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gogora Institutua

**Gogora Institutua** (era ofizialean **Gogora, Memoria, Elkarbizitza eta Giza Eskubideen Institutua**) Euskal Herriko memoria historikoa biltzeaz eta gizarteratzeaz arduratzen den institutu bat da. Bereziki azken ehun urteetan (XX. mendean eta XXI. mendearen hasieran) jazo diren gudu eta sarraskien inguruan egiten du lan, hala, datozen belaunaldiei ahalik eta informazio gehien transmititzeko eta, erakundearen esanetan, giza eskubideetan eta bakean oinarritutako gizarte bat sortzen laguntzeko.

## Helburuak eta eginkizunak 
Gogora Institutuaren helburu nagusia, gai honen inguruan herritarren parte hartzea sustatzea da, pentsamendu politiko guztietako pertsonek ondokoak pairatu duen bortizkeria onar dezan. Institutuak berak, muga bat jartzen du memoriaren inguruan; ez du bidezko ikusten gertakizun bidegabe bat beste bat estaltzeko erabiltzea edota, bata bestearen justifikazio gisa erabiltzea.

Eginkizunei dagokienean hurrenak ditu:

* Bortizkeria pairatu zuen pertsona ororen inguruko lekukotasunak jasotzea eta transmititzea, hartarako, omenaldiak, programak edo argitalpenak bezalako tresnak baliatuz.
* Euskadiko memoria historiko guztia gorde eta kontserbatzea euskarri mota guztietan. Horretarako, memoriari lotutako inbentarioak eta informazio-funtsak sortu behar ditu, denak ere publikoak eta biztanleria guztiarentzat eskuragarri daudenak.
* Memoria historikoaren inguruko ikerketa gauzatzea. Espezializatutako taldeen bidez eta erakundeekin elkarlanean Gogora Institutuak guduen inguruko ikerketak egin behar ditu, hala, ahalik eta informazio gehien bil dezan.
* Gizarteak pertsona ororen giza eskubideak onar ditzan eta ondokoari errespetua izan diezaion lan egitea. Hau da, gizartea gertatutako guduak berriz ez jazo daitezen prestatzea. Horretarako, hezkuntza-sistema baliatu beharko du eta aipatutako eskubideen urraketa pairatu dezaketenen elkarteei laguntza eman.
* Gai honen inguruan dabiltzan bestelako erakunde, pertsona edo elkarte institutura integratzea, hala nahi izanez gero.
* Erakunde publikoek edo gizarteak eskatuz gero, gai honen inguruko kontsulta-eskubidea bermatzea, txostenak eginez.

## Kanpo estekak
The Other Lamb

***The Other Lamb*** Małgorzata Szumowskak 2019an zuzenduriko beldurrezko filma da.

## Sinopsia 
Selah "Artaldea" izeneko erlijio alternatibo batean jaiotako neska bat da. Kideak –guztiak emakumeak eta neskak– landa-eremuko barruti batean bizi dira, Artzaina deritzon gizon baten gidaritzapean. Selah nerabezaroaren ateetan dago, eta sinestun erabat sutsua da, baina Sarahrekin harreman estua izaten hasiko da. Sarah baztertutako emazte bat da, eta gero eta eszeptizismo handiagoz hartzen ditu Artzainaren irakaskuntzak. Selahri arkumeen erditze-erritual sakratuan parte hartzen utziko diote: ohore handia da, bizirik ateratzeko horien mendean baitaude emakumeak. Han, esperientzia eraldatzaile bortitza biziko du. Bere errealitatea eta Artzainak berari eta bere ahizpei irakatsitako guztia zalantzan jarraraziko dioten irudipen bitxiak izaten hasiko da orduan.

## Aktoreak 
* Raffey Cassidy: Selah
* Eve Connolly: Adriel
* Isabelle Connolly: Eloise
* Mallory Adams: Esther
* Ailbhe Cowley: Tamar
* Michiel Huisman: Artzaina
* Denise Gough
* Juliette Crosbie

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diecisiete (filma)

***Diecisiete*** Daniel Sánchez Arévalok 2019an zuzenduriko film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Hectorrek 17 urte ditu eta adingabeen zentro batean bizi da. Txakurrek lagundutako birgizarteratze-terapiara doa eta bera bezain lotsatia eta iheskorra den animalia batekin lotura estua du. Baina txakurra adopzioan ematen dutenean, haren bila joateko ihes egitea erabakiko du Hectorrek. Horrela hasiko da ustekabeko bidaia bat, Ismael anaia nagusia, Cuca amona, bi txakur, behi bat eta beste zenbait animalia lagun dituelarik.

## Aktoreak 
* Biel Montoro: Héctor
* Nacho Sánchez: Ismael
* Lola Cordón: Cuca
* Itsaso Arana: Esther
* Kandido Uranga: apaiza
* Chani Martín: Ignacio lehengusua
* Iñigo Aranburu: Román
* Mamen Duch: epailea
* Jorge Cabrera: irakaslea
* Carolina Clemente: Rosa lehengusina
* Aaron Porras: auzokoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeroville (filma)

***Zeroville*** James Francok 2019an zuzenduriko komedia dramatiko filma da, Steve Ericksonen izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
Vikar, jendearekin trakets moldatzen den arkitektura-ikasle bat, Hollywood aldera joango da autobusez, ikusi dituen film eskasetan inspirazioa harturik. Larru-arras moztutako buruan duen tatuajeak Soledad aktore ederra txundituko du; Montgomery Clift eta Elizabeth Taylor erakusten ditu, *Leku bat eguzkitan* filmean agertu bezala. Laster zinemagintzan hasiko da Vikar, lehenbizi diseinatzaile eta ondoren muntatzaile, eta bidaia liluragarria egingo du pelikulen munduan, baina, aurkikuntza ia-ia lazgarri bat tarteko, tragedian amaituko da guztia.

## Aktoreak 
* James Franco: Vikar
* Megan Fox: Soledad Paladin
* Seth Rogen: Viking Man
* Jacki Weaver: Dotty
* Will Ferrell: Rondell
* Danny McBride: Financier
* Dave Franco: Montgomery Clift
* Thomas Ian Nicholas: Martin Scorsese
* Craig Robinson: Burglar
* Joey King: Zazi
* Horatio Sanz: Francis Ford Coppola
* Scott Haze: Charles Manson
* Stewart Strauss: Dennis Hopper
* Thaila Ayala: Maria
* Jamie Costa: Ahotsak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koch elur-maluta

**Koch elur-maluta**, edo **Koch izarra**, 1904an Helge von Koch matematikariak deskribaturiko irudi itxia da, puntu orotan jarraia baina diferentziagarria ez dena.

Gaur egun fraktal gisa definitzen den kurba mota bat da, prozesu iteratibo baten bidez eraikia dena.

## Eraikuntza 
Triangelu ekilatero batetik abiatuz, alde bakoitzean beste triangelu ekilatero txikiago bat gehitzen zaio iterazio bakoitzean, sorturiko zuzenki guztiak berdinak izango direlarik. Iterazioa nahi beste aldiz errepika daiteke, infinituraino.

Goikoak bezalako hiru kurbak osatzen dute **Koch izarra**, edo, kanporantz eraiki beharrean barnerantz eraikiz gero, **Koch anti-izarra**.

## Ezaugarriak 
thumb|200x200px|Koch izarra irudi fraktala da, zatiki bakoitza osotasunaren isla da.
Prozesua behatuz, ohar daiteke pausu bakoitzean zuzenki baten luzera 4/3 aldiz luzatzen dela. Hasierako hirukiaren luzera 3 unitatekoa suposatuz, n. iterazioan kurba osoaren luzera 3·(4/3)n izango da.

Nabarmentzekoa da infinitu iterazio eginez gero kurbaren luzera infinitua dela, nahiz eta espazio finitu baten barnean gertatu. Hori posible da, Koch elur-malutaren dimentsio fraktala d>1 baita.

Dimentsio fraktalaren kalkulua burutuz gero, d≈1.2618... dela ikusiko da.

Lehenago aipatu bezala, Koch izarra irudi fraktal bat da, alegia, irudiaren zati batek irudi orokorraren itxura berdina du.

## Kanpo estekak
La odisea de los giles

***La odisea de los giles*** Sebastián Borenszteinek 2019an zuzenduriko abenturazko filma da, Eduardo Sacheriren *La noche de la Usina* eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
Argentinan,  esaten diete on puskei, inuzenteei eta, aldi berean, nolabaiteko arduragabekeriaz jokatzen dutenei. Halakoak dira Buenos Airesko herri bateko biztanleak. Beren aurrezki guztiak banku batean sartuko dituzte nekazarien kooperatiba bat sortzeko asmoz, etorkizuna aldatuko diela uste dutelako. Iruzur baten ondorioz, diru guztia galduko dute. Bertako futbolari mitiko bat, Perlassi, buruan dutela, justizia beren kabuz ezartzea erabakiko dute zortzi  hauek, eta beren bizitzako gaurik legendarioena biziko dute.

## Aktoreak 
* Ricardo Darín: Fermín Perlassi
* Luis Brandoni: Fontana
* Chino Darín: Rodrigo Perlassi
* Verónica Llinás: Lidia Perlassi
* Daniel Aráoz: Belaúnde
* Carlos Belloso: Medina
* Rita Cortese: Carmen Lorgio
* Andrés Parra: Fortunato Manzi
* Marco Antonio Caponi: Hernán
* Ale Gigena eta Guillermo Jacubowicz: López anaiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinganilla

**Pinganilla** Nafarroa Garaiko mendia da, 973 metro ditu, Aguilarko mendilerroan kokatuta dagoena eta tontorrik altuena dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Nafarroako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Frozen II

***Frozen II*** edo ***Frozen 2*** 2019ko Chris Buck eta Jennifer Lee estatubatuar zinema zuzendarien fantasiazko musikal animazio film bat da. 2013ko *Frozen* filmaren jarraipena da, eta hau aldi berean Hans Christian Andersen idazlearen *Elurretako erregina* ipuinean oinarritzen da.

## Argumentua 
Lehen filmeko gertakizunetatik hiru urtetara, Elsa soinu arraro bat entzuten hasten da iparraldetik, berari deika. Anna ahizpa, Kristoff, Olaf eta Svenekin batera, bidaiari ekiten diote Arendelleko sorterritik haratago, Elsaren botere magikoen iturria aurkitu eta bere erresuma salbatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Weierstrass funtzioa

[[Fitxategi:WeierstrassFunction.svg|eskuinera|thumb|300x300px| Weierstrass funtzioa [−2, &nbsp; 2] tartean. Funtzioak portaera fraktala du. ]]
**Weierstrass funtzioa** Karl Weierstrass matematikariak definitutako funtzioa da. Zuzen batekiko definitua da eta balio errealak hartzen ditu. Funtzio jarraitua da puntu guztietan baina ez da inolako puntutan deribagarria edo diferentziagarria. Horrez gain, Weierstrass funtzioaren dimentsio fraktala 1 baino handiagoa da.

## Sarrera 
Weiestrassen garaian bazen suposizio bat, zeinaren arabera juntzio jarraitu guztiak diferentziagarriak ziren, singularitate isolatu batzuk gorabehera. Weiestrassek funtzio hau garatu zuen, puntu guztietan jarraitua zena baina inolako puntutan deriba ezin zitekeena, uste hori baliogabetzeko.

Funtzioaren definizioa, Weierstrass-ek azaldua, hau da: {{Ekuazio|f(x)=\sum_{n=0}^\infty a^n\cos(b^n\pi x),||left}} non 0 > a > 1, eta b zenbaki oso bakoiti eta positiboa den, eta azpikoa betetzen den:

{{Ekuazio| ab > 1+\frac{3}{2} \pi.||left}} Funtzioa jarraitua delako froga sinplea da: seriearen batugai partzialak jarraiak izanki, eta seriea uniformeki konbergentea denez, limitea jarraitua dela ondoriozta daiteke.

Funtzio honen beste propietate interesgarri bat haren izaera fraktala da. Irudiaren zatiek osotasuna guztiz erreproduzitu ez arren, irudiaren dimentsioa ez da zenbaki oso bat (1 eta 2 artean dago).

## Ikus, gainera 
* Koch Elur maluta

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* Falconer, Kenneth (2003). *Fractal Geometry: mathematical foundations and applicatons* (ingelesez) (2. edizioa). John Wiley & Sons.

## Kanpo estekak
Nuba mendiak

**Nuba** () Sudan hegoaldeko mendigunea da, Hego Kordofan eskualdean dagoena. 48.000 kilometro koadroko eremua hartzen du. Nuba herriaren bizilekua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helge von Koch

[ezkerrera|thumb|208x208px| [Koch elur-maluta. ]]
**Niels Fabian Helge von Koch** (Stockholm, 1870eko urtarrilaren 25a - Stockholm, 1924ko martxoaren 11) suediar matematikaria izan zen, berak sorturiko Koch elur-maluta izeneko irudi fraktalagatik ezaguna.

## Biografia 
Bere gurasoak Richert Vogt von Koch eta Agathe Henriette Wrede ziren, biak ere Suediako nobleziako kide. Bere aitona, Nils Samuel von Koch (1801 &ndash; 1881), Suediako prokuradore nagusia (*Justitiekansler*) izan zen. Bere aita, Richert Vogt von Koch (1838-1913) Suediako Errege Guardian teniente koronela izan zen. Oinarrizko ikasketak egin ondoren, Matematika klaseak hartu zituen Stockholmgo Unibertsitatean Magnus Gösta Mittag-Leffler matematikari suediar ospetsuarekin. Gerora, hura izango zen bere tutorea.

1905ean Stockholmeko Teknologia Institutuko matematika irakasle izendatu zuten, eta beranduago Stokholmoko Unibertsitatean matematika puruen irakasle bihurtu zuen 1911n.

## Lanak 
Von Koch-ek artikulu ugari idatzi zituen zenbakien teoriaren inguruan. Bere lorpenetako bat Riemann-en hipotesia zenbaki lehenen teoremaren forma gogorraren baliokidea dela frogatzea izan zen, 1901ean.

Koch-ek bere izena daraman kurba 1904ko artikuluan deskribatu zuen*, tangenterik ez duen kurba jarraitu bati buruz, geometria elementalaren metodoen bidez lortua* (jatorrizko ).

## Bibliografia 
* *Plantagenet Blood of the Royal Royal* (Mortimer-Percy Bolumena) Ruvigny eta Raineval markesak (1911), 250-251 orrialdeak
* *Classics on Fractals*, Gerald Edgar, ed. (Addison-Wesley, 1993) " *Sur une courbe continue*... " artikuluaren ingelesezko itzulpena dago" .
Borja Sainz

**Borja Sainz Eguskitza** (Leioa, Bizkaia, 2001eko otsailaren 1a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari lanetan aritzen da, bai erdialdetik edo hegaletan. Bere aita Iñaki Sainz futbolaria izan zen ere. Leioan hasi zen futbolean, Athleticen harrobira batu baiono lehen. Athleticen harrobian bost denboraldi burutu ondoren Alavesen harrobira batu zen. Lehen talde babazorroan egin zuen debuta Lehen mailan Asier Garitanoren eskutik. Ez zuen lortu lekua egitea Gasteizen, eta Bigarren mailan lagaturik denboraldi bat jokatu ondoren Turkiara joan zen. Denboraldi bat geroago Norwich Cityra joan zen Championshipen jokatzeko. Ingalaterran bere bigarren denborladia bikaina izan zen, 18 gol lortuz ligan.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Martin Peritz Lizarrakoa

**Martin Peritz Lizarrakoa**, edo **Eulatekoa** (Lizarra?, XIV.m 2. erdia) hargin-maisu eta arkitektoa izan zen, Karlos III.a Nafarroakoaren garaiko Nafarroako Erresuman eraikin garrantzitsuetan parte hartu zuena, hala nola Erriberriko Errege Jauregian. 1389an izendatu zuen erregeak hargin-maisu eta Tuterako gazteluan gortearen gela apainak eraiki zituen 1389-1392 bitartean. Karlos III.a erregeak hainbeste mirestu zituen gela eder hauek, ezen Erriberriko Errege Jauregi berriaren lanak zuzentzeko izendatu baitzuen. Lanak 1402 eta 1420 bitartean zuzendu zituen.

Haren bustoa Nafarroako jauregiko tronuaren aretoan aurkitzen da, Nafar kulturako hamar pertsonaia ospetsuenen artean.

Lizarrako Done Mikel elizan lanak sustatu eta ordaindu zituen jaun bat izan zen, eta Eulatetarren kapera han da. Bertan Peritzek enkargatutako Santa Helenaren erretaula dago eta San Nikasio eta San Sebastianen erretaula ere han izan zen, biak 15. mende hasierako taula margotu bikainak. Kapera berean hilobiratu zuten bere emazte Toda Sanchez Iartzakoarekin batera, arkosolio bateko hilobi bikoitzean.

## Irudikapenak 

Fitxategi:Santa Helena 3 gizona.jpg|Martin Peritz otoitzean bi senerekin, Santa Helenaren erretaulan.
Fitxategi:Estella, Iglesia San Miguel PM 32415.jpg|Hilobian.

## Eraikinak 
Hauek dira Martin Peritz Lizarrakoak zuzenduriko edo parte hartutako eraikin nagusiak, Erriberri
* Leitzako harresiak (1411), Leitza
* Aguilar Kodesko harresiak (1416), Aguilar Kodes
* Aratzuriko gaztelua (1427), Aratzuri
* Lizarrako gaztelua (1430), Lizarra
* Brionesko gaztelua (1434), Briones
* Kasedako gaztelua (1404), Kaseda
* Txapitelaren etxea (1402), Erriberri
* Tuterako gazteluan dauden gela gortesauak (1389-1392), Tutera

Irudi:WLM14ES - Olite Palacio Real Torre de los cuatro Vientos 00008 - .jpg|Lau Haizeen dorrea, Erriberriko Errege jauregia
Irudi:Castillo Arazuri 01.jpg|Aratzuriko gaztelua

## Erreferentziak
Tuterako setioa (1284)

**Tuterako setioa** 1284an gertatutako gudua izan zen, Aragoiar Gurutzadan zehar gertatutakoa.

## Aurrekariak 
Martin IV.ak, Klemente IV.a ordezkatu ondoren, Petri Nagusia errege izendatu zuen. Honek Siziliar bezperen ondoren uhartea inbaditu zuenean, bere eskubideak galdu zituen baina 1283ko abuztuaren 27an *de iure* Aragoiko eta Valentziako errege eta Bartzelonako konde bilakatu zen.

1283an Eustakio Beaumarchèskoa Nafarroako gobernadoreak, lau mila zaldunen buruan, Aragoin sartu eta Ullgo gaztelua, Navardúnen, eta inguruko herriak bereganatu zituen. Handik gutxira, azaroaren 1 eta 11 artean, bertokoen eta batez ere Lésko jauna zen Augèr de Berbedàren laguntzari esker, Arango Harana guztiz okupatu zuen.

1284ko otsailaren 27an, Parisen, Martin IV.ak Filipe III.a Frantziakoaren bigarren semea zen Karlos Anjoukoa Aragoiko eta Valentziako errege eta Bartzelonako konde izendatu zuen.

Tartean Petri Nagusiak Albarracíngo setio arrakastatsua amaitu berria zuen. Horrela, Joanes Nuñez Larakoak Albarracíngo jaurerria galdu zuen aragoiarren alde eta Nafarroako Erresumak aliatu bat galdu zuen.

## Tuterako setioa 
Irailean Petrik aurreko urteko inbasioari erantzuteko prest zegoen eta Tuterako baratzeak erasotzea erabaki zuen. Erregeak almogavarrei askatasuna eman zien eta hauek beldurra sortu zuten eskualdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Paper (filma)

***The Paper*** (euskaraz *Egunkaria*), 1994ko Ron Howard estatubatuar zinema zuzendariaren komedia-drama film bat da. Michael Keaton, Glenn Close, Marisa Tomei, Randy Quaid eta Robert Duvall aktoreek antzeztu zuten.

Jatorrizko abesti onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen, Randy Newman musikariak konposatu eta abestutako "Make Up Your Mind" abestiarengatik.

## Argumentua 
AEB, New York. Egunero legez, Henry Hackett (Michael Keaton) ohetik hereneguko jantziaz jaikitzen da. Kazetari on bezala beti bere egunkariaren azal nagusian agertuko den ablistearen atzetik dabil. Haren emaztea, Marty (Marisa Tomei) ere kazetaria da, nahiz eta haurdun dagoenez heuren semetxoa izateko lanbidea alboratu duen. Egunkaria bientzat ustekabekoez beterik dago, eguneko 24 orduetan zehar, The New York Sun egunkari sentsazionalista eta erdipurdikoan denetarik jazo baidaiteke, garrantzitsuena ahalik eta ale gehien saltzea baita. Alicia Clark (Glenn Close) erredeaktore burua bere kargua gogortasunez exekutatzen du, eta bere irizpideek Hackettekin talka egiten dute, azken honi istorioek irakurleen bihotzetara iristea gogokoa baizaio. Aldiz, Bernie White (Robert Duvall) argitaratzaileak Hackett eta Clarken arteko hika-miketan ez sartzea nahiago izaten du. Oraingoan, egunkariak eskandalu handi bat argitara eman du: bi mutil errugabeei hilketa bat burutzea leporatzen zaie.

## Aktoreak 
* Michael Keaton: Henry Hackett
* Robert Duvall: Bernie White
* Glenn Close: Alicia Clark
* Marisa Tomei: Martha Hackett
* Randy Quaid: Michael McDougal
* Jason Robards: Graham Keightley
* Jason Alexander: Marion Sandusky
* Spalding Gray: Paul Bladden
* Catherine O'Hara: Susan
* Lynne Thigpen: Janet
* Jack Kehoe: Phil
* Roma Maffia: Carmen
* Amelia Campbell: Robin
* Clint Howard: Ray Blaisch
* Geoffrey Owens: Lou
* Jill Hennessy: Deanne White
* William Prince: Howard Hackett
* Augusta Dabney: Augusta Hackett
* Bruce Altman: Carl
* David J. Birnbach: Anestesista

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ullgo setioa

**Ullgo setioa** 1283an gertatutako gudua izan zen, Aragoiar Gurutzadan zehar gertatutakoa.

## Aurrekariak 
Martin IV.ak, Klemente IV.a ordezkatu ondoren, Petri Nagusia errege izendatu zuen. Honek Siziliar bezperen ondoren uhartea inbaditu zuenean, bere eskubideak galdu zituen baina 1283ko abuztuaren 27an *de iure* Aragoiko eta Valentziako errege eta Bartzelonako konde bilakatu zen.

Patri Nagusiak Tarazona aldera joan zen Albarracíngo setioa burutzera. Bere helburua Joanes II.a Nuñez Larakoari Albarracíngo jaurerria kentzea. Hau Nafarroako Erresumako aliatua zen eta, 1274an Filipe III.a Frantziakoak Nafarroan sartu zenetik, baita Frantziakoa ere.

## Setioa 
1283an Eustakio Beaumarchèskoa Tolosako seneskala eta Nafarroako gobernadoreak, lau mila zaldunen buruan, Zangozako mugatik Aragoin sartu eta Ullgo gaztelua eraso zuen. Errebal eta gezileihoak hartu ondoren, defendatzaileak dorrean gorde ziren. Dorreari su eman zuten eta garnizioa erori zen. Eximén de Artieda tenentea preso hartu zuten.

## Ondorioak 
Gaztelua erori eta berehala, nafarrek Ull, Undoze Lerda eta Salbaterra Ezka suntsitu eta Bailo, Arbués eta Berdún bereganatu zituzten. Handik gutxira, azaroaren 1 eta 11 artean, bertokoen eta batez ere Lésko jauna zen Augèr de Berbedàren laguntzari esker, Arango Harana guztiz okupatu zuen. Nafarrek eta aragoiarrek su-eten bat adostu zuten hurrengo urteko otsailera arte. Erregeak almogavarrei askatasuna eman zien eta hauek beldurra sortu zuten eskualdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ingurabide

[thumb|Ingurabidea [harresi gainean, gezileihoz hornitutako almenaz babestua.]]
[thumb|[Erriberriko Errege Jauregian dagoen ingurabidea.]]
**Ingurabidea**  edo **adarbea** gotorleku bateko harresiaren edo dorreen goialdean eginiko bide jarraitua da, zaindariak zelatan ibiltzeko eta, erasoa izanez gero, errazago babesteko. Normalean, petril almenadun batek babesturik dago, eta matakanak izan ditzake. Barrualderantz irtena (barruko ingurabidea) edo kanpoalderantz (kanpoko ingurabidea) izan daiteke, irekia edo estalia, bakuna edo bi solairukoa.

Ingurabidea defentsa bertikalaren hainbat elementu lotzen ditu, hala nola zaintza postuak eta beste batzuk. Gazteluko ate nagusia defendatzen duten bi dorreen artean ere egon daiteke.

Asko erabili zen Erdi Aroko gazteluetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ingurabideko pasealekua (Iruñea)

## Kanpo estekak
Kurutzebakarra

**Kurutzebakarra** Gipuzkoako mendia da, 902 metro ditu eta Irukurutzetako mendilerroan kokatuta dagoena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Gipuzkoako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Beltzuntza

**Beltzuntza** Nafarroa Garaiko mendia da, 912 metro ditu, Mendaurko mendilerroan kokatuta dagoena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Nafarroako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Arriaundi

**Arriaundi**, **Harriaundi** edo **San Gregorio** Nafarroa Garaiko mendia da. 942 metroko garaiera du, eta Arriaundiko mendilerroko tontorrik altuena da.

Goi Erdi Aroko Doneztebe monasterioa Arriaundi mendiaren gailurrean dago. Halaber, tontorrean dagoen aztarnategi arkeologikoan I. mendeko, hau da, erromatar garaiko aldare bat topatu dute:  Larunbeko aldarea. Aranzadiko ikerlariek eta herritarrek auzolanean eraman dituzte aurrera Arriaundiko aztarnategiko indusketa lanak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Nafarroako mendien zerrenda
* Larunbeko aldarea

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Bahr el Ghazal (ibaia)

**Bahr el Ghazal** (, “Gazelen ibaia”) Hego Sudango ibaia da, Nilo Zuriaren adarra. Hego Sudan eta Kongoko Errepublika Demokratikoaren arteko mugan sortua, Bahr El-Arab, Djour, Bahr El-Djebelekin batera, Niloren adarrik garrantzitsuenetakoa da. Bahr El-Ghazal eskualdeari ematen dio izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ismail al-Azhari

**Ismail al-Azhari** (; Omdurman, Sudan Anglo-egiptoarra, 1900eko urriaren 20a - Khartum, 1969ko abuztuaren 26a) Sudango lehen ministroa izan zen 1954 eta 1956 bitartean eta gero herriko lehendakaria izan zen 1965etik 1969ra.

Beiruteko Amerikako Unibertsitatean ikasi zuen. 1956ko urtarrilaren 1ean Sudanen independentzia aldarrikatu zuen eta 1956ko otsailaren dimititu zuen. 1965ean presidente izendatu zen eta 1969ko maiatzaren 25ean Gaafar Nimeiryek bota zuen.
thumb|ezkerrera|Aljeriako Boumediene, Siriako al-Atassi, Irakeko Arif, Egiptoko Nasser eta al-Azhari, Kairon, 1968
Kimi no Na wa.

2016ko Makoto Shinkai japoniar zinema zuzendariaren amodiozko eta fantasiazko anime film bat da.

## Argumentua 
Taki eta Mitsuha gazteak gauza harrigarri batez konturatu dira: lo daudenean, beren gorputzak trukatu egiten dira. Ametsen munduan elkarrekin komunikatzen hasiko dira, oharren bidez. Poliki hasiko dira oztopoak gainditzen, eta apurka joango da bien arteko lotura sortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aiete-Morlans igogailua

**Aiete-Morlans igogailua** Donostian dagoen funikular erako igogailu urbano publiko eta doakoa da. 2019ko maiatzean inauguratu zen, Morlans (behetik) eta Aiete (goitik) auzoak batuz.

## Ezaugarriak 
Izostegiko biaduktuak batzen dituen puntu berak elkartzen ditu igogailuak. Biaduktuak badu oinezkoentzako espaloirik, baina pendiz handia dauka, eta oinezko eta txirrinduzaleentzat aurrerapen handia da Donostiako auzo hauek (goian Aiete eta behean Morlans eta Amara Berria) lotzeko orduan. Behealdean, Lugaritz-Morlans bidegorriko tunelaren muturretako bat dago.

2017an hasi ziren lanak, eta bederatzi hilabeteko epea izan arren, bi urte luzatu ziren, ia 1.5 milioi euroko aurrekontua janez. 143 metro 70 segundotan egiten ditu igogailuak, %26ko pendiza du eta 25 pertsona eraman ditzake (bizikletak sartzea ere baimendua dago).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenki no Ko

2019ko Makoto Shinkai japoniar zinema zuzendariaren amodiozko eta fantasiazko anime film bat da.

## Argumentua 
Institutuko lehen urtea, uda. Aldirietako irla batean, Hodaka etxetik joango da Tokion kokatzeko. Laster txirotuko da, ordea, eta bakardade-egun askoren ondoren azkenean lana aurkituko du okultismoko aldizkari dudagarri bateko freelance idazle gisa. Egunak joan eta egunak etorri, etengabe ari du euria, Hodakaren bizitza itxuratuz bezala. Hala ere, hiri handi eta jendetsuan batetik bestera dabilela, neska bat ezagutuko du. Hina gazte alai eta irmoa da, eta neba txikiarekin bakarrik bizi da inguruabar jakin batzuengatik. Hark ere botere bitxi bat du. “Guztia argituko da orain”. Apurka-apurka, atertu egingo du eta hiriko paisaiak distira ederra agertuko du. Besterik gabe otoitz eginez, zerua garbitu dezake Hinak…

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bahr el Ghazal (eskualdea)

**Bahr el Ghazal** (, “Gazelen ibaia”) Hego Sudango ipar-mendebaldeko eskualde historikoa da, Bahr El-Ghazal ibaitik izena hartzen duena. 

## Geografia 
Bahr el Ghazalek muga egiten du Afrika Erdiko Errepublikarekin mendebaldean. Zingiraz eta arroka bolkanikoz osatutako eskualdea da. Dinka herria bizi da, batez ere, bertan. Nekazaritzatik eta abeltzaintzatik bizi dira. Luwo eta Fartit leinuak ere bertan bizi dira.  

### Banaketa administratiboa 
Gaur egun bost estatuk osatzen dute Bahr el Ghazal eskualdea:
* Aintzirak
* Ipar Bahr el Ghazal
* Warrap
* Mendebaldeko Bahr el Ghazal
* *Abyei eskualdea*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Agustin baseliza (Brinkola)

[thumb|eskuinera|300px|San Agustin baseliza, [Brinkola (auzoa)|Brinkola.]]
**San Agustin baseliza**, Gipuzkoako Legazpi udalerriko Brinkola auzoan dagoen baseliza bat da.

Iraganean San Agustinen irudi bat zuen, benetan San Antonio mozorrotu bat zen. Horretarako bere arropak zuri-beltzez margotu eta ezaugarri gogorragoak emateko bizarra margotu zioten, aurpegia gris kolorez geldituz. Brinkolako jaiak abuztuan San Agustinen omenez ospatzen dira.

"U" itzurako korua du, 3 mailetakoa, Lapurdiko elizetakoak antzekoa.
Heimebane

**Heimebane** (ingelesera *Home Ground* moduan itzulita, *Etxeko zelaia*), telesail dramatiko bat da, Norvegian egina eta NRK1 kanalak estreinatu zuena 2018ko martxoaren 4an. Telesaileko protagonista nagusia Helena Mikkelsen da, lehenbiziko futbol entrenatzaile emakumezkoa Norvegiako lehen mailan, “Varg IL” fikziozko taldean.

Aktore nagusia Ane Dahl Torp da, Norvegiako aktorerik ezagunenetako bat. Telesail honetan Helena Mikkelsen antzezten du, emakume entrenatzaile anbiziotsua, ezustean sartzen dena gizonezkoen esparru batean, eta oztopo mordoa gainditu beharko dituena emakume izateagatik. Aktoreen artean nabarmentzekoa da John Carew, futbol jokalari norvegiarra, zeinak 15 urtez karrera oparoa egin zuen Norvegian, Espainian, Italian, Turkian, Frantzian eta Britainia Handian. Gainera, 90 partida jokatu zituen Norvegiako selekzioarekin. Telesail honetan Michael Ellingsen antzezten du, futbol jokalari famatu bat, bere karreraren inularrean egonda ere, taldeko entrenatzaile izan nahi duena.

Telesailak bost sari irabazi zituen 2018ko Gullruten galan: telesail dramatikorik onena, emakumezko aktorerik onena Ane Dahl Torp-i (Helena Mikkelsen), gizonezko aktorerik onena Axel Bøyum-i (Adrian Austnes), gidoirik onena (Johan Dejuni) eta musikarik onena (Renate Bakke, Magnus Thorkildsen eta Jan Dalehaug). Horrez gain, izendapen bat izan zuen drama-telebista zuzendari onenari (Arild Andersen). Oro har, Heimebane telesailak kritika onak jaso ditu. Ikusleek ere puntuazio ona eman diote.

## Pertsonaiak eta aktoreak 
## Atalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Telesailaren webgune ofiziala NRK1 telebistan* 
* *Heimebane* Internet Movie Database webgunean 
* Kritika ElDiario.es egunkarian 
* Kritika El Diario Vasco egunkarian
Legio XVII

**Legio septima decima** () erromatar legio bat izan zen. Zesar Augustok k.a. 40 inguruan sortu zuen gerra zibilean aritzeko. Teutoburgeko oihaneko guduan erabat suntsitu zuten eta bere arranoa ere galdu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atlantique (filma)

***Atlantique*** 2019ko Mati Diop frantziar eta senegaldar zinema zuzendariaren amodiozko drama film bat da.

2019ko Cannesko zinemaldian estreinatu zen, eta Grand Prix saria eskuratu zuen.

## Sinopsia 
Kostalde atlantikoan, gutxi barru irekiko den dorre futurista bat altxa dute Dakarreko aldirietan. Ada, 17 urteko gazte bat, Souleimane eraikuntza-langile gaztearekin maiteminduta dago. Baina beste gizon batekin ezkonarazi nahi dute. Gau batean, Souleimane eta haren lankideak itsasoan desagertuko dira. Gutxira, haien auzo zaharra ikaratzera itzuliko dira, atzean utzi zituzten neska-lagunetan gorpuztuta. Langile batzuk mendekua lortu nahian etorri dira, eta sustatzaileak soldatak ordaintzen ez badizkie dorrea erreko dutela mehatxatuko dute. Baina Souleiman Adarengatik itzuli da, harekin azkenekoz egon ahal izateko.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Pinar

**El Pinar etxea** Donostiako 20. mendeko etxe dotore edo jauregi txiki bat da, Uba mendiaren maldetan kokatua, Loiola eta Txomin auzoen artean. Luis Elizalde Urruzola arkitektoak eraiki zuen 1922an. Unión Cerrajera Mondragón enpresarekin lotutako Bergarajauregi familiaren jabetzakoa izan zen.

Etxea ez da handiegia, 220 metro karratu, baina lorategiz eta bidez hornitutako 5.000 metro karratuko finka batean dago. Estilo klasikoko eskulturak ere badira inguruan.

21. mendean ez da inor bizi etxean, baina alokatu egiten da ekitaldi berezietarako eta baita filmaketak egiteko. Esate baterako, Go!azen telesaileko denboraldi batzuetako eszenak grabatu izan dira bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis Botha

**Louis Botha** (Greytown, Natalgo kolonia, 1862ko irailaren 27a - Pretoria, Hegoafrikar Batasuna, 1919ko abuztuaren 27a) hegoafrikar militar eta politikaria izan zen. Gerra-heroi bat izan zen Bigarren Boerren Gerran zehar. Gero Britaniar Inperioko Hegoafrikako hasiaren aldekoa izan zen. 1910etik Hegoafrikako lehen ministroa izan zen hil arte.

Lehenengo Boerren Gerran Dinuzulu's Volunteers zuzendu zituen. Bigarren Boerren Gerran Winston Churchill harrapatu zuen, Transvaal Boers zuzendu zituen, eta Colensoren eta Spion Kopsen guduetan irabazi zen. 1902an Vereeniging Hitzarmena izenpetu zuen. Gerraren ondoren Hegoafrikar Alderdia sortu zuen Jan Smutsekin.

## Kanpo estekak
Olambrilla

thumb|Olambrilla bat Donostiako El Pinar etxeko zoruan.

**Olambrilla** (gaztelaniazko terminoa da izatez), etxeetako lur zoruak apaintzeko zeramikazko elementua da. Zazpi zentimetroko aldea izaten duten laukiak dira, eta ohikoan apainduak egoten dira.

Zorua zeramika, azulejo edo adreiluzkoa denean, eta lauza errektangularrak erabiltzen direnean bi norabideetan, tarteak betetzeko erabiltzen dira olambrillak.

Espainiako arkitektura eta apaindura arteetako elementu klasiko bat dira. **Olambre** edo **alambrilla** terminoak ere erabiltzen dira gaztelaniaz, eta pentsatzen da hortaz Granadako Alhambrako estiloan izan dezakeela jatorria hitzak. Hala ere, bere jatorria lehenago eta urrunago egotea posibleago da, Ekialde Hurbilean, Persian edo Bizantzion. Iberiar penintsulan erabilpen adibide ugari daude, 13. eta 14. mendeko hastapen batzuetatik, gaur egunera arte.

Euskal Herriko etxaldeetan ere aurkitzen ahal dira olambrillak, hala nola Leioako Artaza parkean edo Donostiako El Pinar etxaldean. Mundu zabalean ere hedatuak daude zenbait estilo arkitektoniko mediterranear edo iberiar itxurakoetara lotuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gemini Man

***Gemini Man*** 2019ko Ang Lee taiwandar zinema zuzendariaren zientzia fikziozko ekintza filma da. Will Smith, Mary Elizabeth Winstead, Clive Owen, eta Benedict Wong aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Henry Brogan, eskarmentutako gobernuren soldatapeko hiltzaile bat, lana utzi nahian dago, baina bere klon gazteago baten aurka borroka egin behar du, honek bere mugimendu guztiak aurreikusi ahal dituelarik.

## Aktoreak 
* Will Smith: Henry Brogan / Junior
* Mary Elizabeth Winstead: Danny Zakarweski
* Clive Owen: Clayton "Clay" Varris
* Benedict Wong: Baron
* Linda Emond: Janet Lassiter
* Theodora Miranne: Kitty
* Douglas Hodge: Jack Willis

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Moreno

**José Moreno Torres** (Bilbo, 1918ko azaroaren 10a - Portugalete, 2019ko abuztuaren  26a), Eusko Gudarosteko gudaria izan zen, armada hartako azken beteranoa (edo azkenetarikoa), 100 urte zituela hil baitzen.

## Biografia 
Zorrotzaurre auzoan jaio zen José Moreno 1918an, auzo hori Deustu udalerriko independentearen parte zale. 17 urterekin sartu zen gudari, eta ELA sindikatuaren San Andres ingeniaritza-bataloiko kide izan zen. Espainiako Gerra Zibila amaitu zenean Euskal Herrian, preso hartu zuten Santoñan. Heriotza zigorra ezarri zioten, eta komandante frankista batek pertsonalki esan zion fusilatuko zutela, baina ez zen hori gertatu eta zigorra konmutatu zioten. Espetxe eta lan behartuak ezagutu zituen hiru urtez frankismoaren pean, besteak beste Zaragoza, Huesca eta Bilbon.

thumb|250px|ezkerrera|Gudariei omenaldia 2019. urtean Artxandan; José Moreno eserita makilari eutsiz.
Askatutakoan, La Naval eta Astillero ontzioletan lan egin zuen, eta Portugaleten bizi izan zen, non Elai Alai dantza taldearekin kolaboratu izan zuen. Frankismoaren biktimen aldeko ekitaldietan parte hartu izan zuen, azkena 2019ko ekainean, Aterpe 1936 oroigarrian, Artxandan (Bilbo).

2019an The New York Times egunkariak elkarrizketatu zuen,

## Erreferentziak
Arroka Biribila

**Arroka Biribila** (frantsesez ezagunagoa, *Roche Ronde*) Biarritzen dagoen uharte bat da, Miramar hondartzaren parean, 200 bat metrora dagoena. Zulo bat du uharteak, itsasoaren gainean zubi edo arku naturala egiten duena.

Ondoan duen Le Bouccalot izeneko arkaitzarekin batera, itsas hegaztientzako leku babestua da. Itsasoaeren ur-azalaren parte bat hartzen du babesguneak, bi kilometro koadrokoa. 19 espezie babesturen presentzia ikusi izan da bertan. Europako Natura 2000 katalogoan sartzen den gunea da.

2019ko G7aren gailurrean, Biarritzen egindakoan, Boris Johnson lehen ministro britainiarrak adierazi zuen goizean goiz bainatzera irten zela, eta uharteari bira eman ziola igerian. Anekdota erabili zuen ilustratzeko, uharteari puntu batetik begiratuta, bertan zulorik ez zela ikusten, baina egon han zegoela zulo eta pasabide handi bat, eta hortaz, Brexit prozesu zailak ere izango zuela pasabide bat, konponbide bat, bistan ez egonagatik.

thumb|500px|erdian|Arrokaren kokapena Miramar hondatzaren aurrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanbodiar poni

**Kanbodiar ponia** Kanbodiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik arraza hau ponien sailkapen taldean sartzen da.

Kanbodiar ponia Asiako Ekialdeko ponien taldean kokatzen da. Oso ondo egokituta dago bertako baldintzetara, garai batean poni hauen galerarik handiena tigreen erasoengatik izaten zen, pizti hauek ugariago izaten zirenean. Lan guztietarako erabiltzen da zaldi hau.

## Arrazaren historia 
thumb|290 px|ezkerrera
Nazioarteko izena Kanboidar da. Hau da frantziar izena FAOK onartuta.

XIX. mendearen amaieran Kanbodian esaten zuten soilik Kotxintxinako eta Saigongo poniak zirela gai bertako eguraldia eta ingurumena jasateko.

XX. mendearen hasieran Kanbodiako behe lurretan oso zabalduta zegoen zaldien hazkuntza. Hazkunde honen etsairik handienak bertako tigreak ziren, zaldienagtik bereziki erakarriak izaten zirela. Hau dela eta zaldi jabeek animaliak erabat itxitako gunetan gorde behar izaten zituzten eta bertako baldintzetan honek osasun arazo ugari ekartzen zuen abereentzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Big Sleep (1978ko filma)

***The Big Sleep*** (euskaraz: *Betiko Loa*) neo-noir filma da, Michael Winner ingeles zinemagileak 1978an zuzendutakoa . Raymond Chandler idazlearen *1939ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Robert Mitchum, Sarah Miles, Richard Boone, Candy Clark, Joan Collins, Edward Fox, James Stewart eta Oliver Reed izan ziren aktore nagusiak.

## Argumentua 
1970eko hamarkada, Ingalaterra. Sternwood (James Stewart) estatubatuar jeneral zahar eta aberatsak bere bi alabetako gazteena den Camilla (Candy Clark) biktima den txantaia kasua argitzeko Philip Marlowe (Robert Mitchum) detektibea kontratatuko du. Baina Marlowek txantaia beste alaba zaharrena den Charlotten (Sarah Miles) senar Rustyren desagerketarekin zerikusia duela jabetuko da. Charlotek albiste horrekiko duen hoztasunak kasua korapilatuko du. Badirudi Sternwood zaharra dela bere bi alaben eta mafiagizonen eta soldatapeko hiltzaileen arteko harreman arriskutsuek kezkatzen duten familiako senide bakarra.

## Aktoreak 
* Robert Mitchum: Philip Marlowe
* Sarah Miles: Charlotte Sternwood Regan
* Richard Boone: Lash Canino
* Candy Clark: Camilla Sternwood
* Joan Collins: Agnes Lozelle
* Edward Fox: Joe Brody
* John Mills: Jim Carson inspektorea
* James Stewart: Sternwood jenerala
* Oliver Reed: Eddie Mars
* Harry Andrews: Norris
* Colin Blakely: Harry Jones
* Richard Todd: Barker komandantea
* Diana Quick: Mona Grant
* James Donald: Gregory inspektorea
* John Justin: Arthur Geiger

## Ikus gainera 
* *Betiko loa* (1939, Raymond Chandler)
* *The Big Sleep* (1946, Howard Hawks)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hitz-joko

[thumb|Nafarroako [Leodegundiaren eztei-kanta|Leodegundia erreginaren eztei-kantan akrostiko bat ageri da, hitz joko mota bat; lerro bakoitzeko lehen letrak esaldia osatzen duː LEODEGV...)]]

**Hitz-jokoak** komunikazioan agertzen diren baliabideak dira, hitzen fonetikan, idazkeran edota esanahietan oinarrituak, sarritan helburutzat umorea egitea dutenak. Figura erretorikoak erabiltzen dituzte eta baliatzen duten hizkuntzaren ezaugarriei oso lotuak izaten dira.

Hitz-joko mota ugari dago; calembour delakoak (antzeko ahozkera baina esanahi ezberdineko hitzak), irakurketa bikoitza duten esaldiak, erreferentzia kulturalak, hitz konbinazio ez-gramatikalak, errimak... eta beste asko.

Hona hemen hitz-joko baten adibidea, Andoni Egañak kantaturiko bertso batean:

:“Diferentzia bada,
:nimiño, xaloa,
:txaloen epela ta
:epelen txaloa."
Amaia Agirrek 30 hitz-joko idatzi zituen "*Abubakar*" iritzi-artikuluan 2022ko abuztuan:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espektro zabaleko antibiotiko

**Espektro zabaleko antibiotikoak** espezie askotako bakterioen aurka eraginkorrak diren antibiotikoak dira. Bakterio Gram positibo zein Gram negatiboak sentikorrak dira antibiotiko hauekiko .

Antibiotiko hauen erabilera gomendatzen da infekzioa sortu duen bakterioa ezezaguna denean (kultiboaren emaitzak medikuak oraindik eskura ez dituelako, esaterako), edo infekzioaren atzean bakterio ugari egon daitezkeelako susmoak egoten direnean.

Antibiotiko mota hauek tentuz erabili behar dira, bakterioen erresistentziak erraztu ditzaketelako.

Espektro zabaleko antibiotikoak ez dira hautakorrak: bakterio ugari suntsitzen dituztenez, beren erabilerak arrisku batzuk eta albo-ondorio gaiztoak dakartza sarritan. Izan ere, antibiotiko hauek bakterio patogenoak ez ezik, gure gorputzeko bakterio onuragarriak ere kaltetzen dituzte (gure heste-flora, adibidez), eta horrek ondorio txarrak eragiten ditu gure organismoan.

Orokorrean, espektro mugatutako antibiotikoak baino gehiago erabiltzen dira espektro zabalekoak medikuntzan . Hala ere, infekzioaren bakterio eragilea ezaguna denean (eta antibiotiko batekiko sentikorra denean) espektro mugatutako antibiotikoak dira aukera terapeutikorik onena: esaterako, eskarlatinaren aurka penizilina erabili ohi da, bakterio eragilea -Streptococcus pyogenes- sentikorra delako antibiotiko horrekiko.

Gorputzeko mikrobiota ere kaltetzen dutenez, espektro zabaleko antibiotikoak infekzio sekundarioak sor ditzakete. Jakina denez, heste-florak, esaterako, infekzio gastrointestinalak ekiditen ditu, hainbat bakterio patogenoren hazkuntza inhibitzen duelako. Heste-flora hori desagertzen baldin bada, patogeno batzuek abagune hori aprobetxatuko dute hesteak kolonizatzeko eta bertan infekzio bat sortzeko. Patogeno horiek eskuarki erresistenteak dira antibiotikoen aurrean: onddo batzuk (Candida albicans, adibidez) eta Clostridium difficile bezalako bakterioak, kolitis pseudomenbranosoaren eragilea.

## Espektro zabaleko antibiotiko batzuk 
Hauek aipa daitezke, besteak beste:

* kloranfenikol
* tetraziklinak
* kinolonak
* aktinomizina
* penizilina erdi-sintetikoak: amoxizilina, anpizilina...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euler-Mascheroni konstantea

thumb|Eremu urdinaren azalera Euler-Mascheroni konstantera konbergentea da.
**Euler-Mascheroni konstantea** (*Euler konstantea edo Gamma* bezala ere ezaguna) zenbakien teorian agertzen den konstante matematikoa da, eta γ (Gamma) letra minuskulaz adierazten da.

Serie harmonikoaren eta logaritmo naturalaren arteko aldearen limite gisa definitzen da: {{Definizio|\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left[ 
\sum_{k=1}^n \frac{1}{k}   - \ln(n)\right]=\int_1^\infty\left({1\over\lfloor x\rfloor}-{1\over x}\right)\,dx}}
Gutxi gorabeherako balioa honakoa da:

γ ≈ 0,577 215 664 901 532 860 606 ...

:

Ez da e zenbakiarekin nahastu behar, *Eulerren zenbakia* ere deitua dena.

## Historia 
Konstantea 1734an aipatu zen lehen aldiz, Leonhard Euler matematikari suitzarrak idatzitako artikulu batean: *De Progressionibus harmonicis* *observes*. Bertan, konstantearen lehenengo 6 digituak kalkulatu zituen Eulerrek eta *C* letraz izendatu zuen*.* 1781ean beste 10 hamarren kalkulatu zituen. 1790ean, Lorenzo Mascheronik lehenengo 19 hamartarrak kalkulatuko zituen eta *A* gisa izendatu zuen*.* Gerora γ izendapen modernoa hartu zuen, gamma funtzioarekin duen loturagatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferrarako Dukerria

**Ferrarako Dukerria** (; emilianeraz: *Ducàt ad Frara*; ) 1450 eta 1597 artean iraun zuen iparraldeko Italiako estatu burujabea izan zen.

1.100&nbsp;km²-ko azalera zuen Po ibaiaren beheko arroan, Reno ibaiko haranaren hegoalderaino, tartean Ferrara hiria. Estetarrak bertoko agintariak ziren, 1146tik aurrera Germaniako Erromatar Inperio Santuaren basailuak zirenak.

1471n, Inperioak dukerria Aita Santuen Lurraldeari eman zion. Orduan, Paulo II.ak Borso Estekoa, jada Modena eta Reggioko dukea zena, Ferrarako duke izendatu zuen. Borsok eta bere oinordekoek 1597ra arte *de facto* independentea zen estatu bat gobernatu zuten baina handik aurrera aita santuaren gobernu zuzenpean erori zen.

## Esteko Ferrara, Modena eta Reggioko jaunak 
* Obizzo II.a 1264–1293
* Azzo VIII.a 1293–1308
* Aldobrandino II.a 1308–1326
* Obizzo III.a 1317–1352
* Nikolas I.a 1317–1335
* Aldobrandino III.a 1335–1361
* Nikolas II.a 1361–1388
* Alberto 1388–1393
* Nikolas III.a 1393–1441
* Leonello 1441–1450

## Esteko Ferrara, Modena eta Reggioko dukeak 
* Borso 1450-1471 *(1471tik aurrera duke)*
* Ercole I.a 1471-1505
* Alfontso I.a 1505-1534
* Ercole II.a 1534-1559
* Alfontso II.a 1559-1597

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorenzo Mascheroni

**Lorenzo Mascheroni** (Bergamo, 1750ko maiatzaren 13a - Paris, 1800ko uztailaren 14a) italiar matematikaria izan zen.

Hasieran greziera eta poesia interesatzen bazitzaizkion ere, Paviako matematika irakasle bihurtu zen gerora.

Bere *Geometria del Compasso* liburuan, erregela eta konpasarekin eraiki daitekeen edozein irudi geometriko konpasarekin soilik ere eraiki daitekeela frogatu zuen, 1797an. Gaur egun badakigu Georg Mohr matematikariak lehenago plazaratu zuela frogapena (1672an), ziurrenik Mascheronik ezagutzen ez zuen liburu batean. Baieztapenari gaur egun Mohr-Mascheroni teorema deritzo.

Bestalde, bere *Adnotationes ad calculum integrale Euleri* (1790) liburuan Euler-Mascheroni konstantearen hurbilpen bat kalkulatu zuen.
San Migel baseliza (Motxorro)

**San Migel bazeliza**, Gipuzkoako Legazpi udalerriko Motxorro auzoan dagoen baseliza bat da. Legazpitik Oñatirako bidean dago, Mirandaolako burdinolaren parean.

## Historia 
Usadioaren arabera, Legazpiko antzinako parrokia nagusia zen, gaur egungo Andre Mariaren Jasokundearen eliza eraiki arte. Jada agirietan 1556an bazegoela erregistratua dago

Bere aurrealdeko etxean Domingo Agirre misiolaria bizi izan zela suposatzen da.

## Eraikina 
Eskuineko horman puntu erdiko arkua duen sarrerako atea eta hiru gezileiho aurki daitezke. Barruan ezaugarri ezberdinek atentzioa deitzen dute: hala nola zoru artistikoek, adreiluz.

## Ospakizunak 
San Migek egunean (irailaren 29an) legazpiarrak baselizara meza entzuteko asmotan hurbiltzen dira.

Meza goizeko hamaiketan gauzatzen da eta beronen ostean, bizilagunek bertaratuei salda, txorizoa, odolkia eta ardoa eskaintzen diete. Festa astean zehar erortzen denean, herriko ikastetxeek haurrak bertara eramaten dituzte.

Bidean behera goazela, bide kontra San Migel, San Markos eta San Sebastiani eskainitako santutxo topa daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Papilloderma altonagai

***Papilloderma altonagai*** aire-arnasketa duen lurreko bare-espezie bat, lurreko molusku gastropodo pulmonatu bat Sigmurethra talde informalean.

*Papilloderma altonagai* ***Papilloderma*** generoko espezie bakarra da, eta bera da **Papillodermatidae** familia barruan dagoen genero bakarra, eta era berean hori da **Papillodermatoidea** superfamilia barruko familia bakarra.*Altonagai* izen espezifikoa Euskal Herriko Unibertsitateko Kepa Altonaga doktore malakologoaren gorazarrez ezarri zuten, espezie honen lehen aleak bildu zituena.

Espezie hau endemikoa da Espainiako iparraldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Papilloderma altonagai Wiktor, Martín y Castillejo, 1990. www.miteco.gob.es Biodiversidad
Bangladeshko zaldi

**Bangladeshko zaldia**, (bengaleraz: *বাংলাদেশের স্থানীয় ঘোড়া*), Bangladeshko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Abere txiki hau eguneroko bizitzaren lan askoetarako erabiltzen da. Garraioa zein nekazaritza lanetarako. Tamainaz txikiagoa den "Rājshâhî Poni" izeneko arrazaren aldaera bat dago.

Bangladeshko bertako zaldi arraza bakarra da.

Arrazaren jatorria ezezaguna da eta haren inguruko ezaguera gutxi dago. Bereziki herrialdearen mendebaldean hedatuta dago eta tomtom izeneko gurditik tiratzeko erabiltzen da. 1992. urtean Bangladeshen zaldi hauen 30.000 abelburu inguru zeuden.

## Ezaugarriak 
Informazio gutxi dago Bangladeshko zaldiaren ezaugarriei buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geiranger: fiordotik gailurrera

thumb|230px|Geiranger eta Dalsnibba mendirako ibilbidea|link=Special:FilePath/Loypekart_GFFTF.jpg
**Geiranger: fiordotik gailurrera** () kirol lasterketa bat da, Geiranger herrixkan egiten dena, Stranda udalerrian, Møre og Romsdal konterrian, Norvegian. Proba 1994an hasi zen, eta honako lehiaketak osatzen dute: Geiranger maratoi erdia, Dalsnibba bizikleta-lasterketa, Geiranger ibilaldia eta Dalsnibba minitoia. Lasterketa guztiak itsas-mailan abiatzen dira, Geirangerfjord-en, eta guztiak (minitoia izan ezik) amaitzen dira Dalsnibba mendiaren gailurrean, 1.500 metrora, Djupvatnet lakuaren ondoan. Urtero 400-500 lagunek parte hartzen dute proban. Garai horretan gailurrak elurtuta egoten direnez, lasterketari beste izen bat ere ematen zaio: “Udatik negura”.

Ibilbideak 21 km ditu, eta lehen 16 km.ak Norvegiako 63. errepide nazionalaren parte dira, zeina 1889an egin baitzen, eta urrezko domina bat jaso baitzuen 1900an Parisen egin zen Munduko Ferian.

2019an Killian Jornet Burgada korrikalariak ezarri zuen denborarik onena Geiranger maratoi erdian: 1:26:42. Emakumeen artean Anita Håkenstad-ek du denborarik onena: 1:46:19, 2006an ezarria. Dalsnibba bizikleta-lasterketari dagokionez, Alf-Roger Holme-k du errekorra, 1:07:01, gizonezkoen artean, eta Frid Harstad-ek emakumezkoen artean: 1:29:02.

Hasi zenean 1994an, Geiranger maratoi erdia izan zen lehen mendi-lasterketa Norvegian. 2003an, berriz, Skåla Opp abiatu zen, eta gaur egun berau da mendi-lasterketarik handiena Norvegian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Geiranger: fiordotik gailurrera