open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adyib

**Adyib** edo **Andyib**, Egiptoko I. dinastiako seigarren faraoia izan zen. K.a. 2867tik K.a. 2861 arte gobernatu zuen.

## Erregealdia 
Manetonen epitomeetan, **Miebidos** deitzen da Sexto Julio Afrikanoren arabera, edo **Niebais**, Eusebio Zesareakoaren arabera, nork, Adyibek, 26 urteko erregealdia izan zuela dioen.

Turingo Errege Kanonean, **Mergeregpen** izena jasotzen du eta 74 urteko erregealdia ematen diote. **Merbiap** bezala agertzen da Abidoseko Errege Zerrendan, eta Saqqarako Errege Zerrendan erregistratutako lehen erregea da, **Merbiapen** izenarekin. **Adyib**, bere Horusen izena da.

Ia egiptologo guztiek arbuiatzen dituzte zenbaki hauek, erregealdi labur baten mesedetan, erregistroetan faraoi honi buruz dauden datu urrien ondorioz. Toby Wilkinsonek, Palermoko Harriaren bere berreraikuntzan (ia Adyiben garaikdea), 10 urteko erregealdia ematen dio. Adyiben erregealdiko azkenaurreko eta azken urtea, Kairoko txatalaren III. erregistroan erregistratua dago. Egia da Adyibek Heb Sed bat egin zuela ezagutzen dela, ohi, denbora luze batez errege bezala eman arte gertatzen ez zena, baina honela justifikatzen du:

## Familia 
Manetonek, aurreko errege izan zen Denen semea dela dio. Bere emazteetako bat Batirites edo Betrest izan zen, hurrengo faraoia izan zen Semerkheten ama, orohar, usurpatzailetzat hartzen den faraoia.

Bere aurrekoak, Denek, 30 urte baino gehiagoko erregealdi luze batez gozatu zuen, Adyib, tronuratu zenean, jada oso edadetua zela esan nahi duelarik. Dokumentu garaikideek, Egipto, ezegonkortasun politikoko eta Goi eta Behe Egiptoren arteko gatazka dinastiko garai batean gobernatu zuela iradokitzen dute. Adyib Goi Egiptotik zetorrela uste da, zehazki Abidosetik, non Merbiap bezala gogoratzen den, tinitar faraoia, Tuneryren hilobian aurkitutako Saqqarako zerrendan. Adyibek, Behe Egiptoko zenbait altxamendu kontrolatu behar izan zituen.

Palermoko Harriak, nomaden aurkako espedizio militar bat egin zuela dio, eta zenbait hiriren sortzaile bezala aipatzen du. Sarri, bere serekha, garaiko idazkunetan ezabatua dago, honen ardura, bere ondorengo izan zen Semerkheti ematen zaiolarik, ezegonkortasun politiko garai baten zantzua izango litzatekeena.

## Bere garaiko testigutzak 
### Eraikuntzak 
Adyiben garaian, bi eraikin datatuak daude, Saqqara eta Abidosen.

* S3038 hilobia, Saqqaran, errege hilobien iparraldean dagoena, piramide mailakatu formakoa
* Adyiben hilobia, Umm el-Qaabeko 10 hilobia, nahiko txiki eta xumea dena, hil kamera, erabat zurez eraikia duena: xumetasun honek, bere erregealdi laburra defendatzen duen iritzia berresten du. Gortetarren 64 hilobirekin inguratua zegoen, hauek ere oso xumeak.

### Idazkunak 
Bere izena, Egiptoko toki ezberdinetan grabatua aurkitu da:

* Zigilu inprimaketak 3038 hilobian, Nebetkaren hilobian, Saqqaran (Emery)
* Hilobi bateko zigilu inprimaketak Helwanen (Saad)
* Hilobi bateko zigilu inprimaketa Abu Roashen (Montet)
* Erregearen izena daraman Abidoseko zigilu inprimaketa (Petrie)
* Umm el-Qaabeko nekropolian inprimaketa, Abidosen (Dreyer)
Geruza-sumendi

**Geruza-sumendia**, **sumendi konposatua** ere deitua, laba gotortu, piroklasto eta errauts bolkanikozko txandakako geruza ugariz eraturik dagoen kono formako sumendia da. Mota honetako sumendiak denbora luzean zehar eratzen dira, aldizkako erupzioen metatzeaz. Munduko sumendi garaienetako batzuk –horien artean El Salvadorko Izalco, Japoniako Fuji mendia, Ekuadorko Cotopaxi eta Italiako Vesubio– horrela eratuak dira.

Geruza-sumendietan jarduera efusiboak eta leherkorrak txandakatzen dira. Laba azidoa, silize eduki handikoa (erriolita, dazita edo andesita) eta oso likatsua izaten da. Beraz, erupzioa gertatzen denean, nahiko laster hoztu eta gotortzen da. Barneko gasen presioak laba-estalkia hautsi eta, piroklasto izeneko txatalak eratzen ditu. Honela, laba kolada eta piroklasto geruza txandakatuak dituen konoa sortzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yampupata penintsula

**Yampupata penintsula** Titikaka lakuko Boliviar penintsula bat da, La Pazko departamenduan dagoen Copacabana penintsularen ipar-mendebaldean dagoena. Iparraldetik Isla de la Lunarekin, eta, ipar-mendebaldetik, Isla del Solekin muga egiten du. Azken honekin, Yampupata itsasartea eratzen du. Ipar-mendebalderanzko norantzan forma luzanga du, eta, bere hedadura, 25 kilometro karratutakoa da.

## Kanpo estekak
Yampupata itsasartea

**Yampupata itsasartea**, Boliviako Yampupata penintsula eta Isla del Solen arteko Titikaka lakuaren bidezko banaketa edo elkartze bat da. 975 metroko zabalera du, eta motordun itsasontzietan erraz zeharka daiteke.

## Inguruko beste toki batzuk 
* Tiquina itsasartea
* Chelleca uhartea
* Isla de la Luna

## Kanpo estekak
Karibeko plaka

thumb|260px|Karibeko plakaren mapa. Laranja zurbilez ageri da.
**Karibeko plaka**, 3,2 milioi kilometro karratuko hedadura duen plaka tektoniko bat da. Bere barnean, karibeko uharteez gain, Erdialdeko Amerikaren zati kontinentala (Guatemala, Belize, Honduras, El Salvador, Nikaragua, Costa Rica eta Panama) ere sartzen da, eta Karibe itsasoaren hondoa eratzen du Hego Amerikaren iparraldean. Karibeko plakak muga egiten du Ipar Amerikako plakarekin, Hego Amerikako plakarekin eta Cocosko plakarekin.

## Ertzak 
Plaka tektonikoen ertz gehienetan bezala, Karibeko plakaren mugetan, lurrikara aktibitate garrantzitsua dago, eta, tokiren batzuetan, sumendiak ere daude

* Karibeko plakaren Iparraldeko Muga, gehienbat, ibilbide faila bat edo muga igarotzaile bat da, (AEBetako Kaliforniako San Andres faila bezala. Karibeko plakaren iparraldeko mugaren mendebaldeko zatia, Motaguako fallak eratzen du, ekialderantz, Swan uharteetako fallatik, Kaiman uharteetako fosatik, Ekialdeko fallatik Kubaren hegoaldean eta Hispaniola uhartea eta Puerto Ricoko fosatik hedatzen dena.

* Ekialdeko muga, subdukzio gune bat da. Baina, Hego Amerikako plaka eta Ipar Amerikar plakaren arteko muga zein den ezagutzen ez denez, ez da ezagutzen bietako zein subduzitzen den Karibeko plakaren azpian (beharbada biak). Subdukzioa, Antilla Txikietako arkuko uharte bolkanikoen arduraduna da, Birjina uharteetatik Venezuelako kostalderaino. Toki honetan, 70 sumendi aktibo daude, horien artean, Montserrateko Soufriere Hills delakoa, Martinikako Peleé mendia, Guadalupeko La Grande Soufrière, Soufrière Saint Vincent Saint Vincent eta Grenadinetan eta Kick-'em-Jenny, Grenadatik 10 kilometro iparraldera dagoena.

## Jatorria 
Bi iritzi daude Karibeko plakaren jatorriari buruz, bere banaketa, Kretazeoaren amaieran edo Paleozenoaren hasieran (duela 70-60 milioi urte) datatzen dutenak, Costa Rica-Panamako arkua eta Antilletakoa aldi berean funtzionatzen hasten direnean. Zientzialari talde baten arabera, plaka hau, Galapagoak uharteetako puntu beroan sortutako "plateau" bati dagokiola uste du. Beste batek, bere jatorria azaltzeko puntu beroaren beharrik ez dagoela, eta dortsal ozeaniko baten bidez edo subdukzio gune talde konplexu baten ondorioz azal daitekeela uste du.

## Kanpo estekak
Kudur-Nahhunte III.a

**Kudur Nahhunte III.a**, Elamitar Inperioko eta Babiloniako errege bat izan zen. Bietan, bere aita Shutruk-Nahhunteren oinordekoa izan zen.

Bere aita Shutruk-Nahhuntek, Babilonia konkistatu zuen, Zababa-shuma-iddina erregea hil, eta, Elamera itzultzean, bere semeari eman zion Babiloniako erregetza. Enlil-nadin-akhik zuzendutako matxinada kasitar bati aurre egin behar zion K.a. 1157tik K.a. 1156 arte. Enlil garaitu eta preso hartu zuen.

K.a. 1156 inguruan Elameko tronua heredatu zuen bere aita hil zenean, eta erresuma honi, Babilonia erantsi zion probintzia bezala. Denbora laburrez gobernatu zuen, eta, bere oinordekoa, bere anaia Silkhak-Inshushinak izan zen.
Soufrière Hills

**Soufrière Hills** Montserrat uharteko sumendi bat da. Bere kraterretako batean, bere garaiera gailena, 915 metrokoa hartzen du. Zenbait krater dituen sumendi konposatu edo estrosumendi bat da. XX. mendean zehar aktibitate sismikoa erregistratu zen arren, eztanda egin zuen lehen aldia, 1995ean izan zen. Uharteko hiriburu den Plymouthen gainera errautsa eta lokatza geroz eta sarriago jaurtitzen zuen aktibitatearen gehikuntza baten ondorioz, bertako biztanleria ebakuatu behar izan zen. 1997an gertatu zen eztandarik garrantzitsuena, non, isuri piroklastikoek, Plymouth azpian hartu zuten. Eztanda honetan, 18 pertsona hil ziren.

Sumendia zaintzeaz arduratzen den behatoki bat dago, eta kanporatze gune bat ezarri da bere inguruan, oraindik aktibitatea erregistratzen baita.

## Kanpo estekak 
* Montserrateko behatoki bolkanikoa
Cocosko plaka

[250px|eskuinera|thumb|Plaka tektonikoen mapa. Cocosko plaka maparen erdian dago, urdinez margotua. Alboetan ditu [Pazifikoko plaka, Hego Amerikako plaka, Karibeko plaka, Ipar Amerikako plaka eta Nazcako plaka.]]
**Cocosko plaka**, Ozeano Barean dagoen plaka tektoniko bat da, Erdialdeko Amerikaren mendebaldeko kostaldea hartzen duena. Cocosko plaka, sorreran, Pazifikoko plakatik banatu zen, itsasoaren hondoan; zehazki, geologoek Nazca-Cocos Banaketa Sistema deitzen duten gune konplexuan. Subduzitzean, hain dentsoa ez den Karibeko plaka ekialderantz bultzatzen du. Subdukzioan, ertz nagusia gorantz berotzen da, eta bere ura gehitzen dio gaineko geruzari. Astenosferako geruzan, geruzako harkaitza urtu egiten da, magma sortzeko. Ondorioz, subdukzioaren ertzetik ipar-ekialdera, Costa Ricatik Guatemalarainoko sumendi arkua dago, bai eta iparraldean urrutirago hedatzen den eraztun sismiko bat ere, Mexikon.

## Cocosko eta Karibeko plaken xehetasunak 
Ipar-ekialdeko eta ekialdeko ertzak, Ipar Amerikako plakaren, Karibeko plakaren eta Hego Amerikako plakaren azpiko subdukzioguneetako muga konbergenteak dira. Cocosko plakak, hegoaldean, Nazcako plakarekin muga dibergentea du; bai eta, mendebaldean, Pazifikoko plakarekin ere. Cocosko eta Nazcako plakak duela 23 milioi urte gorantz hautsi zen Farallongo plakaren hondarrak dira.

## Kanpo estekak
Archaea termoazidofiloak

**Archaea termoazidofiloak** mikroorganismo prokariotoak dira, ingurumen azido eta oso beroetan bizi direnak. Arkeobakterio hauek 60&nbsp;°C baino altuagoak diren tenperaturak behar dituzte bizitzeko, eta uraren irakite-puntutik oso gertu dauden tenperaturetan hazitzen dira.

pH oso azidoak ere jasaten dituzte, ohikoa izanik pH=1 duten habitatetan aurkitzea.

Mota horretako tenperatura eta pH-etan bizitzeko archaea hauek zelula horma berezia dute, mureinarik gabekoa. Haien entzimek ere erresistentzia handia diete tenperatura altuei.

[eskuinera|thumb|200px|Urpeko fumarola. Toki hauetan aurkitu ohi da [Pyrolobus archaea, tenperatura altuenak jasaten dituen arkeoa.]]

Kategoria honetako mikrobioen artean hiru dira genero aipagarrienak:

* Sulfolobus: mikrobio hauek itxura lobulatua dute, amebaren antzekoa. Iturri termaletan bizi dira 2 eta 3ren arteko pH-an. Batzuek sufrea oxidatzen dute (SH2), eta oxidazio honi esker lortzen dute beren prozesu metabolikoetarako energia.

* Thermoplasma: genero honetako mikrobioek ez dute zelula hormarik, eta haien mintza zelularrak lipido bereziak ditu. Sufrea duten iturri termaletan bizi dira, ingurune oso azidoetan.

* Pyrolobus: arkeo hauek dira archaea termofiloenak, 113&nbsp;°C-tan bizitzeko ez ezik, hazteko gai ere baitira. Itsaso sakoneko fumaroletan aurkitu dira mikrobio hauek, dortsal ozeanikoan.
Petri II.a (Nafarroako mariskala)

**Petri II.a** (?, 1454 &ndash; Simancas, 1522ko azaroaren 24a) nafar militarra eta Nafarroako Erresumako 7. mariskala izan zen. Nafarroako konkistan Nafarroako armadaren eta agaramontarren buruzagia izan zen.

Gaztelako Erresumak Nafarroako Erresuma okupatu ondoren, nafarrek Erresuma berreskuratzeko egin zituzten bi saiakeretan Petri izan zen buruzagia. 1516an, mariskala Izaban barrena Nafarroa Garaian sartu zen, 6.000 soldadurekin. 1498an Alburquerqueko dukearen alaba Mayor de la Cuevarekin ezkondu zen Edonola ere, Aita Santuaren semea 1507an Vianaren kanpoaldean erail zutenean, Petrik bere kargua berreskuratu zuen.

### Inbasiorako erresistentziaren buruzagi 
Are frustragarriagoa izan zen 1512ko ekaina-uztailean mariskalak Burgosen izandako misio diplomatikoa, gaztelarren inbasioa saihesteko azken ahalegina. Badirudi Fernandok adar jotze hutsa egin ziela nafar mezulariei; izan ere, deliberaturik zegoen ordurako Nafarroan sartzera, zirenak zirela mariskalaren bermeak Frantziari laguntza ez emateko. Pedro mariskala Burgostik itzuli orduko, inbaditurik zegoen erreinua eta Bearnora bidean errege-erregina. Petri II.a mariskalak 1509an eraman zituen bere arbasoen hezurrak Olibako monasteriotik San Pedro Ruakoara, eta Petri beraren gorpuzkiak ere leku horretara garraiatu zituzten Simancasetik.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1498an, Mayor de la Cueva Mendozarekin ezkondu zen, Beltrán de la Cueva Albuquerqueko I. dukearen eta Infantadoko dukeen alaba zen Mentzia Mendoza Lunaren alaba. Seme bakarra izan zuten:
* Petri, aitaren oinordekoa. Nafarroako mariskalaren gain, Cortesko lehenengo markesa eta Toledo eta Kordobako gobernadorea ere izan zena.

Ezkongabea zela, Tafallako Uhalde familiako andre batekin seme natural bat izan zuen:
* Frantzisko (1498-1563), Leon X.ak Orreagako priore (1518), Ciudad Rodrigo (1542-1545) eta Badajozko apezpiku (1545-1556) eta Valentziako artzapezpiku (1556–1563) izendatua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Martin Azpilkueta
* Nafar subiranisten barkamena (1522-1524)

## Kanpo estekak
Hego Vietnamgo Askapenerako Nazio Frontea

**Hego Vietnamgo Askapenerako Nazio Fronte**a edo **FNL** (; frantsesez: FNL *Front national pour la libération du Sud Viêt Nam* edo FLN *Front de libération nationale du Sud Viêt Nam*), Hego Vietnamgo fronte komunista armatua izan zen. Hego Vietnamgo erregimenak erakundea *Việt Cộng* ("komunista vietnamdarrak") terminoarekin izendatzen zuen; estatubatuarrek, aldiz, *Charlie* hitza erabiltzen zuten FNLri erreferentzia egiteko, *Victor Charlie* hitzen (VC hizkiak NATOren alfabeto fonetikoan) laburdura gisa.

Nazio askapenerako Viet Minh erakunde komunista bere baitan hartzen zuen fronte horretan, hegoaldean indarrean zegoen erregimenaren aurkako sektoreak antolatu ziren, pisu nabarmenena komunistek izanik. FNLk Ipar Vietnamen babes politiko eta militarra zeukan, eta 1962rako, Hego Vietnamgo landa munduaren zati handi bat kontrolatzen zuen. Egitate horrek, hain zuzen, Estatu Batuen interbentzio erabakian eragin zuzena izan zuen. Vietnamgo Gerran, indar armatu hego vietnamdar eta batez ere estatubatuarren aurka aritu zen Ipar Vietnamekin batera, eta gerrilla gerren estrategiaz baliaturik, AEBren erretiratzea eta, geroago, garaipen militar osoa lortu zituen hegoaldean.

1975ean, mendebaldearen aldeko Hego Vietnameko erregimena deuseztaturik, FNLk 1969an sortutako Hego Vietnamgo Errepublika ezarri zuen behin behinean, 1976an iparraldearekin batu eta Vietnamgo Errepublika Sozialista eratu zuten arte.

## Kanpo estekak
Aldagai (argipena)

**Aldagaia** balio ezberdinak har ditzakeen zenbatekoa da, konstanteak ez bezala. Matematikan eta matematika erabiltzen duten zientzia guztietan maiz erabiltzen den kontzeptua da, egoera bat zehaztu, kopuru bat eman nahiz magnitude bat neurtzeko. Hizki bakar batez adierazi ohi dira aldagaiak: adibidez, espazioaren neurria (egindako ibilbide baten luzera) *s* ikurrez adierazi ohi da fisikan. Terminoak erabilera zenbait ditu:

* matematikan, aldagaia ebazkizun batean balio ezberdinak har ditzakeen balio bat da, hizki batez adierazi ohi dena.
* estatistikan, aldagai estatistikoa ikerketa bateko elementuetarako neurtzen den ezaugarri bat da;
* probabilitate teorian, zorizko aldagai terminoa zoriz balio ezberdinak har ditzakeen aldagai bat izendatzeko erabiltzen da;
* aldagai diskretua, kontatu daitezkeen balio bakan eta isolatuak hartzen dituena (adibidez, familia baten seme-alaba kopurua);
* aldagai jarraitua, tarte batean balio erreal guztiak hartzen dituena.

## Kanpo estekak
Konstante (matematika)

Balio finkoa, ezaguna zein ezezaguna, hartzen duen zenbatekoa da **konstante**a. Hizki batez adierazi ohi da, baina ez da horregatik aldagai batekin nahastu behar. 

* Zientzian, batez ere fisikan, konstantea adierazten diogu denborarekin bere balorea ez duen aldatzen magnitudeari.
* Matematikan, konstantea da balore finko bat.
* Funtzio konstante bat funtzio matematiko bat da, bere domeinuaren balio bakoitzerako bere kodomeinuaren balio bakarra duena.
* Aljebran, monomio edo formula baten koefizientiak dira.
* Ekuazio diferentzial arruntak ebaztean, konstantea (edo konstanteak) duen soluzio orokor bat lortzen da; lehen mailakoa bada, integrazio-konstante arbitrarioa edo konstantea dakarren. Integrazio-konstanterako, hasierako baldintzak emanez, balio bakarra zehazten da.
* Programazio-hizkuntzan erabilitako konstanteak

Adibidez, funtzio koadratika orokorra honela idazten da:

ax^2 + bx + c,

non *a*, *b* eta *c* dira konstanteak, eta *x* aldagai bat.

Funtzio hori adierazteko modu esplizituago bat da

x\mapsto ax^2 + bx + c

*x*-ren funtzio-argumentua (eta, hedaduraz, a, b eta c) argiaren konstantzia bihurtzen du. *a, b* eta *c* adibide honetan polinomioaren koefizienteak dira. *c x* inplikatzen ez duen termino batean agertzen denez, polinomioaren termino konstantea deitzen da, eta x^0 koefizientetzat har daiteke. Termino orokorragoetan, zero graduko (aldagairik gabeko) edozein termino edo adierazpen polinomiko konstante bat da.

## Konstanteen adibideak 
* pi zenbakia (gutxi gorabehera 3,141592653589793238462643);
* e zenbakia (gutxi gorabehera 2,718281828459045235360287);
* i unitate irudikaria;
* φ urrezko zenbakia (gutxi gorabehera 1,618033988749894848204586).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alakylä

**Alakylä** Finlandiako Kittilä udalerriko herrixka bat da. Erdigunetik hegoaldera dago, Ounasjoki ibaiaren ertzean eta Rovaniemiko mugatik gertu. Kittiläko herrixka handienetako bat da eta, gutxi gorabehera, 120 bat biztanle dauzka. Helppi eta Kaukonen artean dago eta udalerria hegoaldetik iparraldera zeharkatzen duen Rovaniemiko Kantatie 79 errepidea bertatik igarotzen da. Udalerriko Lehen Hezkuntza bost eskoletatik bat **Alakylä**n dago. Herrixkan, Kittilä hegoaldeko kapera ospetsuenetako bat dago, **Alakyläko kapera**. Kapera hau, egurrezko eta betoizko da eta goitik lurreraino doan teila gorriko teilatu ezaguna dauka .

Urtero arrantza lehiaketak antolatzen dira Ounasjoki ibaiean; haien artean, ospetsua da negu partean ospatzen den izotz-arrantza lehiaketa. Urtero, inguruko herrixketako biztanleak gerturatzen dira txapelketa honetan parte hartzera .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Latinezko Wikipedia

**Latinezko Wikipedia** (Latinez: *Vicipaedia Latina*) wikipediaren edizio bat da. 2002 jarri zen abian. Latinezko wikipediak 2018ean 128.000 artikuluak gainditu zuen. Hizkuntza hil baten wikipediarik handiena da.

## Ikus 
*  Vicipaedia Latina
* "Veni Vidi Wiki: ''Latin Isn't Dead On 'Vicipaedia'*", *The Wall Street Journal*.
* "*In praise of . . . Latin*", *The Manchester Guardian*.
* "*LETTER FROM LONDON: Guardian on the loo*", *The Daily Times''.

## Kanpo estekak
Erregela (tresna)

300px|thumb|Erregela graduatua
[280px|thumb|Erregela graduatu baten muturra. (Alde batetik 12 [hazbete eta bestetik 30 cm, 300 mm)]]
**Erregela** marra zuzenak marrazteko balio duen tresna da eta normalean laukiluze formako xafla mehe bat izaten da. Eskala bat baldin badu  neurtzeko ere balio du. 

Tresna erabilgarria da lerro zuzenak, arkatz edo bolaluma baten laguntzarekin egiteko eta zurruna, erdizurruna edo malgua izan daiteke, zur, metal, plastikoz etab... eraikia. Bere luzera, ohi ez da metro bete baino gehiagokoa izaten. Neurri unitate ezberdineko graduazioak izaten dituzte, milimetro, zentimetro eta dezimetroak kasu, baina badaude hazbetetan edo bi neurri unitateetan graduatuak daudenak ere. Soka edo xingola batez neurtzen bada, metro xingola deritzo eta metro bat baino gehiago izaten du.

Asko erabiltzen da, neurrien erabilerarekin zerikusia duten azterketa tekniko eta gaietan, arkitektura edo ingeniaritzan kasu.

Erregelek, erabilpen asko dituzte, neurtzeko zein marrazketa teknikoan laguntzeko balio baitute. Bulegoetan egoten direnak, plastikozkoak izaten dira, baina lantegi eta aroztegietakoak, metalezkoak izaten dira, altzairu malgu eta herdoilgaitzezkoak.

## Marrazketa
[thumb|Eskalarik gabeko erregela, A eta B [Puntu (geometria)|puntuetatik igarotzen den lerro zuzena marrazteko lagungarri.]]
Erregela esaten zaie marrazketa teknikoan lerro zuzenak marrazten laguntzeko marrazketa lanabes guztiei. Badaude erregela graduatuak, eskala-erregelak eta inolako eskala ez daukaten erregelak ere.

## Lotutako beste tresna eta kontzeptu batzuk 
* Nonioa
* Kalkulu erregela
* Erregela eta konpasa
* Eskalimetroa
* Metroa
* Flexometroa
* Zinta metrikoa
* Kutxatila geometrikoa
* Transportagailua
* Eskuaira
* Kartaboia
* Eskuaira konbinatua
* Eskuaira irristailua

## Kanpo estekak
Kartaboi

thumb|Kartaboi graduduna
**Kartaboia** (Heg.) edo **45º-ko eskuaira** eskuaira-forma duen marrazketa-tresna triangeluarra da, 90°, 60° eta 30°-ko angeluak izaten dituena, eta marrazketa teknikoan erabiltzen dena. Neurri ezberdinetakoak izan daitezke eta eskala grafikoa dute, neurketa-tresna gisa erabili ahal izateko. Gehienetan, eskuaira edo erregela batekin erabiltzen da, lerro paraleloak, elkarzutak edo angelu ezberdinekoak marrazteko. Hainbat materialez egin daiteke, baina ohikoena eta erabilgarriena plastiko gardena da.

Kartaboia honako hauetan erabil daiteke:

* Aurretik jarritako distantzia batetara lerro paraleloak marrazteko
* Lerro elkarzutak marrazteko
* Angeluen neurriak adierazteko
* Koordenatu polarrak lortzeko
* Erdiko puntua berehala aurkitzeko
* Irudi lauen simetria lortzeko
* Bektoreen neurriak lortzeko
* 30º eta 60ºko angeluak lortzeko
* Hirukiak marrazteko

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Chris Boardman

**Christopher "Chris" Boardman** (Huylken, Ingalaterra, 1968ko abuztuaren 26a) britainiar txirrindulari ohia da.

1986. urteko Commonwealtheko Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen eta 1988. urteko Seulgo Joko Olinpikoetan parte hartu zuen. Bartzelonako jokoetan urrezko domina irabazi zuen jazarpen-proban, diseinu iraultzaileko bizikleta batekin. Hortik aurrera, erlojuaren kontrako probetan nabarmendu zen. Hainbat domina irabazi zituen Munduko Txapelketetan (urrea 1994, zilarra 1996, brontzea 1997 eta 1999). Birritan hautsi zuen orduko errekorra (1993 eta 1996), hirutan irabazi zuen Frantziako Tourreko aitzin-etapa (1994, 1997 eta 1998) eta bi garaipen lortu zituen Eddy Merckx Sari Nagusian.
 
2000.urteko irailaren 8an, UCIk bizikleta konbentzionalekin lortutako orduko errekorrak soilik onartu zuen , hori dela eta Eddy Merckxena onartu zuen (49,431&nbsp;km, Mexikon lortua 1972an). Errekuperatu nahian, Boardmanek bizikleta normal batekin lortu zuen 49,441&nbsp;km burutu zituen 2000.urteko urriko 27an, Manchesterreko belodromoan. Arrakasta horren ondoren, erretiro iragarri zuen. Bere markak 2005. urteko uztailaren 19ra arte iraun zuen, Ondrej Sosenka txekiarrak gainditu zuenean (49,700&nbsp;km).

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
GLONASS

250px|eskuinera|thumb|Glonass programako satelitea

**GLONASS** (siglak errusieraz: ГЛОНАСС; ГЛОбальная НАвигационная Спутниковая Система; Global'naya Navigatsionnaya Sputnikovaya Sistema) sateliteen bidezko nabigazio sistema globala da. Errusian Sobiet Batasunaren garaian garatu zen, eta GPS estatubatuarraren eta etorkizuneko proiektu Galileo europarraren baliokidea da.
 
## Sistemaren egitura 
24 satelitez osatuta dago. Hiru plano orbitaletan kokaturik, bakoitzean 8 satelitek, 25510 erradioarekin, 64.8 graduko inklinazioarekin, orbita zehatza jarraitzen dute. Glonass-en konstelazio orbitak lurraren inguruan biratzen du, 19.100 km-ko altitudean eta orbitari bira bat emateko 11 ordu eta 15 minutu behar dituelarik gutxi gora-behera.

## Jabegoa eta garapena 
Sistema Errusiar Federazioko Defentsa Ministerioaren Menpe dago, eta sateliteak, bertako espazio-jardueretan ohikoa den moduan Kazakhstango Tyuratam basetik jaurti dituzte.

## Kanpo estekak
Silkhak-Inshushinak

**Silkhak-Inshushinak**, Elam eta Babiloniako errege bat izan zen. K.a. 1150ean hasi zen gobernatzen, bere anaia Kudur-Nahhunte III.a hil ondoren. Mesopotamiarantz egin zituen kanpainak aipatuz idazkun ugari utzi zituen, baita eraiki edo zaharberritutako tenpluak gogoratuz ere (hilarri bakar batek, hogei bat tenplu gogoratzen ditu). Bere kanpainen artean, ezaguna da Asiriara bidalitako bat, Dijala iparraldetik abiatua eta Tigris ibaitik eta Zagros mendietatik jarraitu zuena, gaur egungo Arbela hiritik gertu, eta guduak libratu behar izan zituen Bit Nappakhe eta Shabarbaren Zab txikia ibai inguruan (Nuzi eta Assur artean), baita Ukarsilla-Epekhten ere (Ebek mendia, gaur egun Djebel Hamrin), Maqtan (Djebel Kumar), Kibraten (Kifri), Nuzin, Araphan (gaur egun Kirkuk), Anzugalli (Nuzitik gertu), Khambati eta Sanishen, elamitar boterearen garai gailena adieraziko duen kanpaina.

Bere erregealdia hastean, Marduk-Kabitahheshu, Isingo gobernaria matxinatu zen, independente bihurtu zena eta bere kontrola Sumerren zati batetatik hedatu zuena, baina oraindik Silkhak gobernatzen ari zela hil zen. Hala ere, Marduken seme zen Itti-marduk-balatuk, K.a. 1135 inguruan, Babilonia eta ia Sumer osoa bereganatzea lortu zuen.

K.a. 1120an hil zen, Babilonia berreskuratu gabe.
Marokoko Protektoratu Espainiarra

300px|thumb|Espainiar Protektoratuaren Ipar Zonako zatiketak, eskualdeetan eta kabiletan antolatuta eta tokirik garrantzitsuenekin
[thumb|250px|Tetuango kale batean [Ahmed Ganmia Vizir Handia izenarekin, San Fernandoko Gurutze Sariduna izan zen lehen marokoarra izan zena. Espainiako ezkutua ikus dezakezu. Kaleak mantendu egin du Espainiako administrazioak emandako izena.]]

**Marokoko Protektoratu Espainiarra**, (; ) 1913tik 1956era Espainiako Erresuma osatzen zuen lurraldea izan zen. Gaur egun, Marokoko lurraldea da. 1956an Frantzia eta Espainiak Marokoren independentzia onartu ondoren, desagertu zen protektoratu hau.

1912ko abenduaren 27ko frantziar-espainiarren hitzarmenaren ondorioz ezarri zen protektoratua. Lurraldea egungo bi marokoar eskualde disjuntuek osatzen zuten:
* Marokoko iparraldeko muturra, tartean Rif eta Jebala eskualdeak
* Tarfaya eskualdea, hego-mendebaldean Espainiar Saharan eta iparraldean Draa ibaian mugak zituena.

Hitzarmenak baino zortzi hilabete aurrerago, Frantziak egungo Marokoko eskualde gehienetan bere protektoratua jadanik sortua zuen. Rifeko gerra zela eta, Rifen Espainiako administrazio kolonialak 1927ra arte ezin izan zuen bere agintea ezarri.

## Mandatari gorenen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainia
* Maroko

## Kanpo estekak
Ur-Nanshe

**Ur-Nanshe**, Sumerreko Lagash hiriko errege bat izan zen. K.a. XXVI. mendean bizi izan zen, Aro Dinastiko Zaharra deritzon garaian. Lugalshagengurren oinordekoa izan zen, hau, aldi berean, Enhegalen oinordekoa izan zelarik, erreferentziarik dagoen hiriko lehen ensia. Hala ere, ez zen errege familia horretakoa, eta, beraz, posible da tronua usurpatu izana. Bere seme Akurgal izan zen bere oinordekoa.

Bere garaian, Mesopotamia eta gaur egungo Bahrein inguruko Persiar Golkoaren arteko merkataritza zegoela ezagutzen da. Beste idazkun batzuk, tenplu eta ureztatze kanalen inaugurazio ugari deskribatzen dituzte.
Ensi

**Ensi**, patesi bezala, antzinako Sumerreko hiri-estatuetako gobernariek erabilitako titulu bat zen, eta herriko jainkoen ordezkaria eta erresumaren administratzailea adierazten dute, hau da, gobernari eta apaiz funtzioak, pertsona berak egiten zituela, Ensiak alegia.

## Ensi batzuk 
### Lagashekoak 
* Enhegal
* Lugalshagengur
* Ur-Nanshe
* Akurgal
Fabulous Disaster

***Fabulous Disaster***, 1998an Kalifornian (Ameriketako Estatu Batuak) sortutako punk-rock taldea zen, denak emakumeak zirelarik.

## Historia 
**Fabulous Disaster**, San Franciscon sortu zen 1998an eta urte berean Pretty Killers diska kaleratu zuten Evil Eye diskoetxearekin. 2000. urtean, Fat Wreck Chords diskoetxearekin sinatu zuten eta Put Out or Get Out diska kaleratu zuten.

2003an Panty Raid! beraien hirugarren lana grabatu zuten eta mundu osoko bira bat burutu zuten. Bira honetan, NOFX, Mad Caddies, The Briefs edota The Dickies taldeekin jotzeko aukera izan zuten. 2004an, I´m a Mess izeneko EP bat kaleratu zuten, formazio berriarekin.

Honen ondoren, beste bi EP kaleratu zituzten, baina oraingo honetan elkarbanaturiko lanak izan ziren. Lehena, OC Toons taldearekin izan zen eta bigarrena, Madrilekoak diren Zinc taldearekin kaleratu zuten.

2007ko maiatzean, Love At First Fight diska kaleratu zuten. Urte berean ordea, taldearen desagertzeaz informatu zuten beraien web orrian. Nofx taldeko Fat Miken iritziz, Fabulous Disaster, 2000ko hamarkadako emakume punk talderik onena izan zen.

## Taldekideak 
* Lynda Mandolyn - Ahotsa eta gitarra 1998 eta 2003 urte artean
* Sally Disaster - Bateria
* Squeaky - Gitarra eta ahotsa
* Lizzie Boredom - Bajua
* Cinder Block - Ahotsa
* "Mr Nancy" Kravitz - Bajua
* Laura Litter - Ahotsa

## Diskografia 
* Pretty Killers (1999)
* Put Out Or Get Out (2001)
* Panty Raid (2003)
* Im A Mess (2004)
* Love At First Fight (2007)

## Kanpo Loturak 
*  Fabulous Disaster taldearen webgunea

## Kanpo estekak
Volksempfänger

Volksempfänger|eskuinera|200px|thumb
***Volksempfänger*** (alemanierazko izena "Herriaren hargailua" izendatzeko) irrati hargailu sorta bat izan zen, Otto Griessingek garatua, Joseph Goebbelsek eskatuta.

*Volksempfänger* programaren helburua, irrati hartze teknologia publiko zabalaren esku jartzea zen, herri xehearen poltsikoaren neurrira egina. Joseph Goebbels arin konturatu zen erlatiboki berria zen hedabide honen potentzialaz eta beraz, hargailuak nonahi eskuragarri izateari garrantzi handia eman zion.

## Kanpo estekak
Gradualismo

**Gradualismoa**, aldaketa, motelki, pixkanakako pausoetan gertatzen dela dioen sinesmena da. Geologia eta biologian, gradualismoa, katastrofismo eta saltazionismoaren aurka dago.

## Geologia 
Natura zientzietan, katastrofismoaren aurka egin eta aldaketa sakonak, metatutako prozesu motel baina etengabekoen emaitza dela dioen teoria da. Geologian, James Huttonek proposatu zuen 1795ean eta Charles Lyellen uniformismoaren teoriak garatu zuen.

## Biologia 
Biologian, gradualismoa, eboluzioaren teoriaren funtsezko osagaia da. Charles Darwinengan eragin handia izan zuen Lyellen *Geologia Printzipioak* liburuaren irakurketarekin. Uniformismo metodologikotik abiatuz, orainean ikus ezin daitekeen fenomeno edo indarrekin baliatzea debekatzen duena, Darwinek, eboluzio prozesuak, pixkanaka gertatu behar duela teorizatu zuen, eta ez saltazio bidez: alde batetik, saltazioak ez dira gaur egun ikusten; bestetik, ohiko aldaketa fenotipikoaren muturreko banantzeak, beharbada, hautespen naturalak ezabatuko lituzke.

Gradualismo filogenetikoa, biztanleria barneko aldaketei dagokionez ondo funtzionatzeaz salatu izan da, baina ez eboluzio jauzi handientzako. Testuinguru honetan dago Stephen Jay Gould eta Niles Eldredgen oreka puntuaren teoria

## Kanpo estekak
Katastrofismo

**Katastrofismoa**, Georges Cuvier anatomista eta paleontologo frantziarrak bere *Recherches sur les ossements fossiles de quadrupèdes* (1812) lanean argudiatzen duen hipotesia da, erregistro fosilean ikusitako desagertze ezberdinak eta segida faunistikoko patroiak eskala handiko hondamendi naturalek (erupzio bolkaniko edota azken itzalketetako uholdeek) eragin zituztela. Hau, gertaera naturalekin soilik azaldu zuen: ez zuen Noeren uholdea aipatu,  ez zuen inoiz jainkozko sorkuntzaz hitz egin desagertze gertaera baten ondorengo birpopulaketa mekanismo bezala, bere garaikide ziren Lamarck eta Geoffroy Saint-Hilairerenak bezalako teoria ebolutiborik babestu ez zuen arren.  Cuvierrek uste zuen erregistro estratigrafikoak hondamendi horietako batzuk egon zirela adierazten zuela; gertaera natural errepikariak, lurreko bizitzaren historian egonaldi luzeek bananduak. Honek, Lurrak milioika urte zituela sinestera eraman zuen. 1990ean, talka markatzen duen 180 kilometroko (110 milia) krater hautagai bat identifikatu zuten Chicxuluben, Mexikoko Yucatan Penintsulan.

## Katastrofismoaren historia 
### Cuvier 
Cuvier, fijismo eta kreazionismoaren teoriei oinarria ematen saiatzen ari zen, froga ugarien aurrean. Desagertutako espezieen fosilak, fijisten ateen aurrean pilatzen ziren, eta vis plastica bezalako teoriak, naturaren kutixi bezala hartzen zituztenak, erabat zentzugabeak ziren.

Cuvierrek, fosilak, desastre biblikoetan, Jainkoak, sortutako espezieen iraungitzearen edo jarraikako sorreren ondorio zirela proposatu zuen. Honela, adibidez, Noeren arkan sartu ez zen animalia batek, bere existentziaren hondar hori utziko luke. Ondoren, iraungitakoen erabat ezberdinak ziren espezie berriak agertuko ziren. Teoria hau oinarri hartuta ezarri zen Jarraikako sorkuntzen teoria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itxaropen matematiko

[thumb|400px|Bi [dado botata suertatzen diren puntuen baturaren probabilitate banaketa: hurrengo jokaldietan denetariko emaitzak izan badaitezke ere (2,2,8,10), epe luzera batez beste *itxaron* daitekeen emaitza 7 da; 7 da, beraz, **itxaropen matematikoa**.]]

**Itxaropen matematikoa**, **esperantza matematikoa** edo **itxarondako balioa** zorizko aldagai baten batezbesteko balioa da, dagozkion probabilitateen arabera kalkulaturik. Intuitiboki, zorizko saiakuntza behin eta berriz errepikatuz epe luzera suertatuko litzatekeen emaitzen batez besteko balioa da, epe luzera *itxaron* edo espero daitekeen batez besteko emaitza alegia.

Estatistikan maiz erabiltzen den kontzeptua da: probabilitate-banaketa bateko ezaugarri jakingarrienetako bat da, parametro ezezagun gisa hartzen dena eta datuetan baliokide duen batezbesteko aritmetiko sinplearen bitartez zenbatesten dena. Matematikan, neurri-teoriatik formulazio matematiko zorrotza du eta, aldi berean, maiz erabiltzen da problema aplikatuetan, hala nola ekonomia arloko erabakien azterketan. Zorizko jokoetan ere maiz kalkulatzen da, jokalari batek jokaldi bateko batezbesteko emaitza jakiteko. Erabaki eta jokoen eremu horietako paradoxa zenbaitetan ere agertzen da, hala nola San Petersburgo paradoxan eta Allaisen paradoxan. Halaber, baliteke mutur luzeak dituzten probabilitate banakuntzetan ez existitzea.

## Kalkulua probabilitate banaketa diskretu baterako 
Bedi \Omega zorizko aldagaiak hartzen dituen balio ezberdin guztien multzoa. Itxaropen matematikoa honela kalkulatzen da:

::\mu=E[X]=\sum_{\Omega}xp(x)

### Adibidea 
Bi dado bota eta puntuen baturaren itxaropen matematikoa honela kalkulatzen da. arestiko formulan adierazten den bezala *x* (puntuazioak) eta *p(x)* (probabilitateak) hurrenik hurren bidertuz eta emaitzak batuz:

::

Ondorioz, bi dado botata, puntuazioen itxaropen matematikoa 7 da.

## Kalkulua probabilitate banaketa jarraitu baterako 
[thumb|300px|Irudiko [probabilitatearen dentsitate-funtzio|dentsitate-funtzioan probabilitate gehiena 0tik gertuko balioetan biltzen da eta gutxiena 3tik gertu. Beraz, itxaropen matematikoa gertuago dago 0tik 3tik baino: *E[X]=1*.]]

Bitez \Omega zorizko aldagaiak hartzen duen balioen tartea eta *f(x)* probabilitate banaketa definitzen duen dentsitate-funtzioa. Itxaropen matematikoa honela kalkulatzen da:

::\mu=E[X]=\int_{\Omega}xf(x)dx

### Adibidea 
Likido batean litroko dagoen substantzia-kopurua (mg) probabilitate-banaketa honen araberakoa da (ikus alboko irudia):

::f(x)=\frac23-\frac29x\ ; \ \ 0

Honela kalkulatzen da itxaropena:

::\mu=E[X]=\int_0^3x\Big(\frac{2}{3}-\frac{2}{9}x\Big)dx=1

## Itxaropen matematikoaren propietateak 
### Aldagai aldaketa lineala 
**X** zorizko aldagaia izanik, **Y=aX+b** aldagai aldaketa lineala egiten bada:

::E[Y]=aE[X]+b

### Zorizko aldagaien batura 
**X1, X2, ...,Xn** zorizko aldagaiak izanik, horien baturaren itxaropena horien itxaropenen batura da:

::E[X_1+X_2+\ldots+X_n]=E[X_1]+E[X_2]+\ldots+E[X_n]

## Kanpo estekak 
* Itxaropen matematikoa eta bariantza, Gizapedian.
Vis plastica

**Vis plastica**, naturak fosilak sortzen zituela uste izanaren ondorioz, hark, fosilak sortzeko erabiltzen zuen indar moldeatzailea da. Hau da, materia inorganikoak (adb. buztinak) materia organikoa (adb. marraskiloa) imitatzeko tendentzia duela defendatzen zuen teoria, Avicena mediku arabiarrak Erdi Aroan sortua fosilen esistentzia azaltzeko.

XIX. mendean, Charles Darwinen aurreko eboluzioaren teoriek, kreazionismo eta fixismoaren defendatzaileen aurrean froga sendoak erakusten zituzten: fosilak. Honen aurrean, teoria ezberdinak proposatu ziren, horietatik landuena, Georges Cuvierren katastrofismoa.

Vis plastica teoria, askoz inuxenteagoa da, soilik, fosilak, naturaren kutixiak zirela uste zuen, izaki bizidunak izatea simulatzen zuten harriak, kimera ezinezkoak. Teoria honek ez zuen defendatzaile askorik izan zientzialarien artean, erraz gezurtatu baitzitekeen, batzuk, egungo objektuak irudikatzen zituzten *fosil*ak sortuz defendatzen saiatu ziren arren, naturaren kutixia frogatzeko, laster asko argitara eman zen trikimailua.

## Kanpo estekak
Datu-diagrama

**Datu diagrama** datuen irudikapen ikusizko edo bisuala da, datu multzo baten (edo batzuren) ezaugarri nagusiak erakutsi nahi dituena. Zenbakizko datuak eta nolabaiteko egitura koatiboak irudikatzeko erabil daiteke. Datu multzo handiak aztertzeko eta datuei dagozkien aldagaien arteko erlazioak atzemateko bereziki erabilgarriak dira.

Datu multzo mota zein den, eta datuen azterketaren helburua zein den, halako datu diagrama erabiliko da. Hala nola, aldagai kualitatiboak (sexua, egindako ikasketak, ...) irudikatzeko zutabe diagrama izan daiteke egokiena. Bestaldetik, aldagai kuantitatiboen arteko korrelazioa atzemateko, puntu hodeia da komenigarriena.

## Gomendio orokorrak 
Datu diagrama argia izan behar da, bere helburua horixe baita. Horregatik, datuei dagokien diagramarik sinpleena aukeratu da. Testu luzeegia ekidin egingo da, baina datu diagramaren izenburua ezinbestekoa da, datu diagramak erakusten duenaren berri emateko. Datuak ardatz ezberdinetan irudikatu ohi direnez, ardatz bakoitzaren esanahia ere adierazi behar da, etiketa batez. Banako datuak dagokien izenez ere adieraz daitezke, baina ez da gomendatzen, helburua datu multzo *osoaren* berri ematea izaten baita. Ardatzetan balio ezberdinak kokatzen laguntzen duen sare bat eratzea gomendatzen da, datuak zehaztasunez irakurri nahi ditugunean batik bat. Datu diagraman azaltzen diren aldagaiak anizt direnean, aldagai hauen izena ere aipatu behar da. Bi hitzetan, datu diagrama ulergarria, sinplea eta aldi berean zehatza izatea bilatu behar da.

## Sailkapena 
Datu diagramak aldagaiak edo elementuak edo banakoak irudikatzeko erabil daitezke. Histograma esaterako, aldagai bat irudikatzeko erabiltzen da; izar diagrama ordea, elementuak irudikatzeko erabiltzen da.

Aldagaiak irudikatu behar badira, datu diagramak aldagai bakarrekoak, aldagai bikoak eta aldagai anitzekoak direla esan daiteke, irudikatzen duten aldagai kopuruaren arabera. Aldagai bakarreko datu diagrametan histograma, sektore diagrama, adar eta orrien diagrama daude besteak beste. Aldagai biko datu diagrametan sakabanatze diagrama aipa daiteke.

## Etimologia 
Diagrama hitza grekerazko *diagramma* (diseinu) hitzetik dator.

## Datu diagramen zerrenda bat 
* Histograma
* Maiztasun-poligono
* Sektore diagrama
* Zutabe diagrama

## Irudi galeria 

Fitxategi:Black cherry tree histogram.svg|Histograma
Fitxategi:Försäljningsstatistik för blanddrycker.png|Zutabe diagrama
Fitxategi:ActionnariatLibe2007-fr.svg|Sektore diagrama
Fitxategi:US Trade Balance from 1960.svg|Denbora diagrama

## Kanpo estekak
Bahram I.a

**Bahram I.a** (?-276) Sasandar Inperioko errege bat izan zen. Haren erregealdiak 273tik 276 arte iraun zuen.

Bahram I.aren aita (ez aitona, greziar egileek diotenez) Sapor I.a izan zen, 241-272 artean errege izan zena; eta anaia, Hormizd I.a, 272-273 artean errege (urtebete eta hamar eguneko erregealdi laburra). Azken horren ondorengo izan zen errege Bahram I.a.

## Gatazka erlijiosoa 
Bahram I.a, apaiz mazdeistek konbentzituta, Mani profeta (manikeismoaren sortzailea) heriotza krudel batera kondenatu zuen, mazdeismo ortodoxoa mantentzeko asmoz. Ez da ezer gehiago ezagutzen haren erregealdiari buruz.

Bahram izena, *Varahrän*etik dator, *Verethranga*ren formarik berriena, garaipenaren antzinako persiar jainkoa, «Verethra herensugea hil zuena». Bahram, Marte planetaren persiar izena ere bada.
Antioko XI.a Epifanes

**Antioko XI.a Epifanes** edo Filadelfo, errege seleukotar elkartua izan zen K.a. 95etik K.a. 92 arte. Antioko VIII.a Griforen semea zen, hau hil ondoren, K.a. 96an, beste hiru anaiekin batera, bosgarren anaia baten, eta nagusiena zen Seleuko VI.a Epifanesen aurka agertu zena. Seleuko VI.a Mopsuestian gertatutako herri matxinada batean hil ondoren, bere anaia Demetrio III.a Eukariosek hartu zuen koroa, eta bere anaia Filipo I.a Filadelfo eta Antioko XI.a Epifanes Filadelfo elkartu zituen tronura. K.a. 92an, Antioko XI.ak, Demetrio III.ak Antiokiaren aurkako erasoan parte hartu zuen, Antioko X.a Eusebiok kanporatu zuena. Erretiratzean, Orontes ibaia zaldiz zeharkatzean, Antioko XI.a ito egin zen.
Filipinetako plaka

300px|thumb|Plaka tektonikoen mapa. Filipinetako Plaka, ezkerrean ikusten da, izokin kolorez
**Filipinetako plaka**, Ozeano Bareaan dagoen plaka tektoniko ozeaniko bat da. Filipinak uharteetatik ekialdera dago. Ekialdean, Pazifikoko plakarekiko muga konbergentea eratzen du, eta Marianetako itsas hobian subduzitzen da. Honako plaka hauek ditu mugakide:

* Mendebaldean, Eurasiako plaka
* Iparraldean, Ipar Amerikako plaka eta, beharbada, Amuriako plaka
* Hegoaldean, zati batean, Australiako plaka
* Ekialdean, Pazifikoko plaka
* Iparrekialdean, Okhotskeko plaka.

Izu penintsula, Filipinetako plakaren iparraldereneko zatian dago. Filipinetako plaka, Amuriakoa eta Okhotskekoa, Japoniako mendirik ezagunena den Fuji mendian elkartzen dira.

## Kanpo estekak
Gidoilari

**Gidoilari**a (Heg.), **gidoigile**a (Heg.), **hari-idazle**a komikietan, irrati, zinema edo telebistarako gidoiak egiten dituen pertsona da.

Gehienetan konta-hari bat hasten dutenean asmakizuna besterik ez da, hau da, ez dute besteek eskatuta ala ordainduta idazten. Behin salduta, gidoiak *spec script* du izena. Batzuetan, ekoizle-etxe edo zuzendari batentzat lan egiten dute, besteek sortutako gidoiak garatuz edo hobetuz. Beste batzuetan, idazleek bere lanen gidoiak prestatzen dituzte.

Hollywooden lan egiten duten gidoilari gehienak Writers Guild of America, East sindikatuko kideak dira. Horrek 2007 eta 2008an greba egin eta zinema-industria erabat suntsitu zuen.

## AEBetako gidoilari ospetsu batzuk 
* Paul Thomas Anderson.
* Raymond Chandler.
* Charles Chaplin.
* Bruce Dickinson.
* Blake Edwards.
* Nora Ephron
* William Faulkner.
* Charlie Kaufman.
* Peter Max.
* Joseph L. Mankiewicz.
* Homero Manzi.
* Ulyses Petit de Murat.
* Mario Puzo.
* Donald Ogden Stewart.
* Dalton Trumbo.
* Guy Ritchie.
* Billy Wilder.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Izu penintsula

, Japonian dago, herrialde honetako hiriburu den Tokiotik gertu, Fuji mendia eta Ozeano Barearen artean, Honshu uhartean. Izu penintsula, gaur egun, Shizuoka prefekturaren zati da. Fuji-Hakone-Izu Parke Nazionalaren parte ere bada gaur egun.

Penintsularen hegoaldean, zortzi uhartek eratutako uhartedi bat dago, Izu uharteak bezala ezagutzen direnak (japonieraz *Izu shoto*). Izuk, "ur termalen tokia" esan nahi du.

Penintsula zein uharteak, toki turistiko ezagunak dira, ez bakarrik japoniarrentzat, baizik eta baita urpekaritza eta beste uretako kirol batzuk egitera datozen atzerriko bisitarientzat ere.

Gainera, Izu, japoniar abizen bat da, gaur egun, AEBak bezalako beste herrialde batzuetara hedatua, baita Yoshiaki Oshimak Gekkoko behatoki astronomikotik aurkitutako asteroide baten izena ere.

## Ikus, gainera 
* Fuji-Hakone-Izu Parke Nazionala

## Kanpo estekak
Gertakizun (probabilitatea)

Probabilitate-teorian, **gertakizuna** zorizko saiakuntza bateko emaitza multzoko elementu bat da, gerta daitekeen zerbait alegia. Helburua gertakizunaren probabilitatea kalkulatzea izaten da. Adibidez, dado jaurtiki behar denean, gertakizunak dira "emaitza bikoitia", "6", "1, 2 edo 3", "3 baino handiagoa", "edozein zenbaki" gertakizunak dira.

## Gertakizunen arteko erlazioak eta eragiketak 
Multzo guztietan bezala, gertakizunen artean ere erlazioak eta eragiketak definitzen dira.

* Bi gertakizun **aurkakoak** dira, bata gertatzen bada, bestea gertatzen ez denean (adibidez, pertsona bat *emakumezkoa* eta *gizonezkoa* izatea gertakizun aurkakoak dira).

* Hainbat gertakizun **bateraezinak** dira, batera gerta ezin direnean. Bestela, **bateragarriak** direla esaten da. Adibidez, *bihar euria egin* eta *bihar eguzkia atera* gertakizun bateragarriak dira. Bi gertakizun aurkako bateraezinak dira, baina bi gertakizun bateraezinek ez dute zertan aurkakoak izanik.

* Bitez *A*, *B* gertakizunak; A \cup B bi gertakizunen **bilketa** da eta bietako bat gertatzea edo biak batera gertatzea adierazten du.

* Bitez *A*, *B* gertakizunak; A \cap B bi gertakizunen **ebaketa** da eta biak batera gertatzea adierazten du. Bi gertakizun bateraezinak badira, bere ebaketa hutsa da.

Gertakizunen arteko eragiketei buruz gehiago jakiteko, ikus *Multzo*.
ANESVAD

**ANESVAD** gobernuz kanpoko erakunde bat da, Bilbon (Bizkaia) 1968an sortua, batik bat osasunaren arloan lan egiten duena, Asia aldean eta garapenerako bidean dauden beste herrialde batzuetan.

## Gaixotasunak 
Legenarra edo legen beltza tratatzeko esfortzu berezia egin du hasieratik erakundeak, izan ere 1970ean Javier Olazabal jesuita euskaldunak zabaldu zuen gaixo hauek atenditzeko zentroa Filipina Uharteetan, zehazki Culion uhartean (MIMAROPAko eskualdean). Hortik aurrera gaixotasun honekin beste toki batzuetan ere hasi ziren lanean, eta apurka-apurka beste arlo batzuetara ere ailegatu ziren: Buruliko ultzera, HIESa, eta haur-prostituzioa bezalako arazo soziala.

## Herrialdeak 
Asian, Filipenetaz gain, Bangladesh, Kanbodia, Vietnam, Txina eta Indian lan egiten dute. Gainera, Mendebaldeko Afrikako, Andeetako eta Erdialdeko Amerikako herrialde batzuetan ere ibiltzen dira.

## Kanpo estekak 
* ANESVADen webgunea
Mugarik Gabeko Kazetariak

[thumb|400px|[2008ko datuak: Gorri eta laranja koloreetan agertzen dira adierazpen askatasuna gehien murrizten duten herrialdeak, eta urdinean, aldiz gutxien egiten dutenak.]]

**Mugarik Gabeko Kazetariak** (Reporters Sans Frontières frantsesez) edo RSF nazioarteko Gobernuz Kanpoko Erakundea da, 1985ean eta Parisen sortutakoa. Kazetaritza arloan lan egiten dute, adierazpen askatasuna sustatuz. Tortura eta giza eskubideen beste urraketa batzuen aurka ere azaldu izan dira. Hainbat kanpaina egin eta sari jaso izan dituzte egindako ekintzengatik.
thumb|Paris « Beijing 2008 »

Mundu osoan lan egiten dute, eta urteroko txostenak plazaratzen dituzte gertatutako erasoak salatuz. Estatu salatuenen zerrendan, 2008ko txostenean Frantzia 35. postuan eta Espainia 36.ean ageri dira. Euskal Herriari dagokionez, esaterako, *Euskaldunon Egunkaria* itxi zutenean jendaurrean sostengua adierazi zioten, eta itxiera salatu zuten.

## Kanpo estekak 
* RSFren webgunea
Survival International

**Survival International** nazioarteko Gobernuz Kanpoko Erakundea da, tributan bizi diren talde etnikoen eskubideak sustatzen dituena. 1969an sortu zuten eta egoitza nagusia Londresen dute, bulegoak Paris, Berlin, Madril, Milan eta Amsterdamen ere edukita.

## Ikus, gainera 
* Amerindiarrak
* Hizkuntza gutxituak

## Kanpo estekak 
* Survival Internationalen webgunea
SOS Arrazakeria

**SOS Arrazakeria** (,  ahoskatua) gobernuz kanpoko erakunde taldea da, bere burua antiarrazistatzat daukana. Hainbat sekzio ditu, antzinena 1984an Frantzian sortua. Bere norvegiar sekzioa polemikoa da oso: alde batetik jarrera maoista mantentzen duelako eta bestetik bere agintari batzuk ustelkeriarekin loturik baitzeudelako.

Estatu espainiar mailan federazio moduan lan egiten duena eta egoitza nagusia Bartzelonan daukana.
Euskal Herrian, alde batetik EAEko eta bestetik Nafarroako elkarteek lan egiten dute berezituta.

## Atal nazionalak 
* SOS Racisme Suitza
* SOS Racisme Catalunya
* SOS Rassismus - AktionCourage e.V. Germany
* SOS Racismo Portugal
* SOS Racisme Danimarka
* SOS Razzismo Italia
* SOS Rasisme Norvegia
* SOS Mitmensch Austria
* SOS Racismo España
* SOS Racisme Catalunya

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  nazioarteko webgunea
*  Kataluniako atalaren webgunea
*  Espainiako atalaren webgunea