Camelus

***Camelus*** (latinez: camelus eta grezieraz: κάμηλος (kamēlos) antzinako semitikotik: gāmāl. Camelus generoko apatx pareko ungulatu bat da, eta, bizkarrean, *konkorrak *izenez ezagutzen diren gantz-gordailu bereizgarriak ditu. Gameluak aspaldian etxekotu ziren, eta, abere gisa, janaria (esnea eta haragia) eta ehunak (iletik zuntz eta feltroa) ematen dituzte. Gameluak basamortuko habitaterako bereziki egokiak diren laneko animaliak dira, eta, bidaiarientzako eta zamarako, ezinbesteko garraiobide. Hiru gamelu espezie diraute bizirik. Konkor bakarreko dromedarioa munduko gamelu populazioaren % 94 da, eta bi konkordun gamelu baktriarra % 6. Gamelu baktriar basatia espezie bereizia da, eta, gaur egun, arrisku larrian dago.

Gamelu hitza modu informalean ere erabiltzen da, zentzu zabalagoan, non termino zuzenena *kamelidoa* litzatekeen Camelidae familiako zazpi espezieak barne hartzeko: benetako gameluak (goiko hiru espezieak), Mundu Berriko kamelidoekin batera: llama , alpaka , guanako eta bikuina, bereizitako Lamini familiari dagozkionak. Kamelidoak Ipar Amerikan sortu ziren Eozenoan, eta gamelu modernoen arbasoak, Paracamelusek, Bering lur zubitik Asiara migratu zuen Miozeno amaieran, duela 6 milioi urte inguru.

## Taxonomia 
Gameluek kamelidoen familiako genero bat osatzen dute, zeinean llamen (Lama) eta bikuinen anaien taxoia diren. Dromedarioak eta gamelu baktriarrak gurutza daitezke. Ondorioz, *tulus *edo *bukhts *izenez ezagutzen diren hibridoak, guraso *puruak* baino tamaina handiagokoak dira. Intseminazio artifizialaren bidez, llamak gameluekin gurutzatu ahal izan da. Bere ondorengoa *cama *izenaz ezagutzen da.

## Biologia 
Gamelu baten batez besteko bizi-itxaropena 40 eta 50 urtekoa da. Erabat heldua den gamelu-dromedario batek 1,85 m sorbaldan eta 2,15 m konkorrean neurtzen du. Gamelu baktriarrak 30 cm gehiago neurtu dezakete. Gameluek 65 km/h-ko abiadura har dezakete neurri laburretan, eta 40 km/h-ko abiadura iraunkorra mantendu. Gamelu baktriarrek 300 eta 1.000 kg artean pisatzen dute, eta dromedarioek, berriz, 300 eta 600 kg artean. Gamelu baten gero eta hatz zabalagoek atxikipen osagarria eskaintzen dute lurzoruaren sedimentu desberdinetarako.

Gamelu-dromedario arrak *dulla *izeneko organo bat du eztarrian, zaku handi eta puzgarri bat, ahotik ateratzen duena nagusitasuna aldarrikatzeko eta emeak erakartzeko. Gameluaren ahotik zintzilik dagoen mihi luze, puztu eta arrosa baten antza du. Gameluak arrak eta emeak lurrean eserita daudela estaltzen dira, eta arrak atzetik estaltzen du. Arrak, normalean, hiru edo lau aldiz isurtzen du estaltze-saio bakarrean. Kamelidoak dira eseritako posizioan estaltzen diren ungulatu bakarrak.

### Egokitzapen ekologikoak eta portaerak 
thumb|eskuinera|Gameluen konkorrek gantzak gordetzen dituzte, elikagaiak urriak direnean elikadura gisa erabiltzen direnak. Gamelu batek konkorraren barruan dagoen koipea erabiltzen badu, konkorra bigundu egingo da, eta beherantz eroriko
Gameluek ez dute zuzenean urik gordetzen beren konkorretan; gantz-ehunen biltegiak dira. Ehun hori metabolizatzen denean, prozesatutako koipeak baino ur-masa handiagoa ematen du. Gantz-metabolizatze horrek, energia askatzen badu ere, arnasaldian zehar biriketatik ura lurruntzea eragiten du (prozesu metabolikorako oxigenoa behar baita): oro har, uraren murrizketa garbia dago.

upright|thumb|alt=A portrait of a camel with a visibly thick mane|Gamelu baten ilaje lodia basamortu antzeko baldintzetan laguntzen duen egokitzapen ugarietako bat da.
[thumb|alt=A leashed pack camel|[Somaliako gamelu bat, munduko gamelu populazio handiena duena.]]
Gameluek egokitzapen fisiologiko batzuk dituzte, eta denbora luze jasan dezakete kanpoko ur-iturririk gabe. Gamelu-dromedarioak 10 egun pasa dezake edan gabe, baldintza oso beroetan ere, eta gorputz-masaren % 30 arte gal dezake deshidratazioaren ondorioz. Beste ugaztunak ez bezala, gameluen globulu gorriak forma obalatua dute, ez zirkularra. Horrek globulu gorrien fluxua errazten du deshidratazioan, eta hobeak egiten ditu aldakuntza osmotiko handiak jasateko ur kantitate handiak edatean hautsi gabe: 600 kg-ko gamelu batek 200 L ur edan ditzake. hiru minututan.

Gameluak beste ugaztun gehienak hilko lituzkeen gorputz-tenperatura-aldaketak eta ur-kontsumoa jasateko gai dira. Haien tenperatura, , 34&nbsp;°C egunsentian 40&nbsp;°C-ra ilunabarrean, etengabe igotzen joaten da; gauean, berriro hoztuko da. Garunaren tenperatura muga batzuen barruan mantentzea funtsezkoa da animalientzat; horretarako, gameluek *rete mirabile* bat dute, bata bestearengandik oso hurbil dauden arteria eta zainen sistema konplexu bat, korrontearen kontrako odol-fluxua erabiltzen duen garunera doan odola hozteko. Gameluak gutxitan izerditzen dira, nahiz eta giro-tenperaturak 49&nbsp;°C iritsi. Gerta daitekeen izerdi oro azalaren mailan lurruntzen da, eta ez ilajearen gainazalean; beraz, lurruntze-beroa gorputzaren berotik dator, eta ez inguruneko berotik. Gameluek gorputz-pisuaren % 25 ur galtzea jasan dezakete; beste ugaztun gehienek, berriz, % 12-14 inguruko deshidratazioa jasan dezakete, zirkulazio-asalduraren ondorioz, bihotz-gutxiegitasuna gertatu baino lehen. Baldintza leunetan, belar berdea jaten duten gameluek hezetasun nahikoa har dezakete beren gorputzaren hidratazio egoera mantentzeko edan beharrik gabe.

Gameluaren ilaje lodiak basamortuko hareak igortzen duen bero bizitik isolatzen du; ilea moztutako gamelu batek % 50 gehiago izerditu behar du gehiegi ez berotzeko. Udan ilajeak kolore argiagoa hartzen du, argia islatuz, eta eguzki-erredurak saihesten laguntzen du. Dromedarioek *pedestal *izeneko ehun lodiko kuxin bat dute bularrezurraren gainean. Animalia bularrezurraren gainean etzanda dagoenean, *pedestalak *gorputza gainazal berotik altxatzen du, eta hoztutako airea gorputzaren azpitik igarotzen uzten du.

Gamelu baten giltzurrunak eta hesteak oso eraginkorrak dira ura birxurgatzeko. Gameluen giltzurrunek, kortexaren eta muinaren artean, 1:4ko erlazioa dute. Horrela, gameluaren giltzurrunaren muin zatiak behiaren giltzurrunak baino bi aldiz azalera handiagoa hartzen du. Bigarrenik, giltzurruneko korpuskuluek diametro txikiagoa dute, eta horrek iragazteko azalera murrizten du. Bi ezaugarri anatomiko nagusi horiei esker, gameluek ura kontserbatzea eta gernuaren bolumena mugatzea ahalbidetzen dute basamortuko muturreko baldintzetan. Gameluaren gernua jarabe lodi gisa ateratzen da, eta gamelu gorotzak hain dira lehorrak, ezen ez baitira lehortu behar suak pizteko erabiltzen direnean39= .

Gameluen sistema immunologikoa desberdina da beste ugaztunekin alderatuta. Normalean, **Y** formako antigorputz-molekulak bi kate astun (edo luze) ditu Y-aren luzeran zehar, eta bi kate arin (edo labur) Y-aren punta bakoitzean. Gameluek, horiez gain, bi kate astunez bakarrik egindako antigorputzak ere badituzte, eta ezaugarri horrek txikiagoak eta iraunkorragoak egiten ditu, eta, ondorioz, gameluek antigorputz tripanolitikoak eboluzionatu dituzte ugaztun askorekin gertatzen den bezala. Etorkizunean, domeinu bakarreko nanoantigorputz/antigorputz terapiak gameluaren antigorputz naturalak gaindituko ditu, eta, antigorputz naturalen tamaina handiagoa dela-eta, gaur egun iristen ez diren tokietara iritsiko dira.  Terapia horiek beste ugaztunentzat ere egokiak izan daitezke. Gainazal Invariant Glycoprotein 75 birkonbinatzailea (rISG75, Invariant Surface Glycoprotein) eta ELISA erabiltzen dituzte, baina ez da adostasunik lortu horien kromosomaren nomenklaturari buruz. 2007ko ikerketa batek gameluen kromosomak ordenatu zituen gameluek 37 kromosoma pare dituztela (2n=74) oinarri hartuta, eta aurkitu zuen kariotipoa autosoma metazentriko batek, hiru azpimetazentrikoek eta 32 akrozentrikoek osatzen zutela. **Y** kromosoma metazentriko txiki bat da, eta **X** kromosoma, berriz, metazentriko handi bat da.

[thumb|eskuinera|F1 gamelu hibrido baten burezurra, Osteologia Museoa, [Oklahoma]]
Gamelu hibridoak, gamelu baktriar eta dromedario arteko hibridoa, konkor bat du, nahiz eta 4-12 cm sakoneko koska bat duen, aurrealdea atzetik banatzen duena. Hibridoak 2,15 m sorbaldan eta 2,32 m altuera du konkorrean. Batez beste, 650 kg pisua du, eta 400 eta 450 kg inguru garraia ditzake, hau da, dromedarioak edo baktriarrak baino gehiago.

Datu molekularren arabera, gamelu basa-baktriarra (*C. ferus*) etxeko gamelu baktriarretik  (*C. bactrianus*) duela milioi bat urte banandu zen. Mundu Berriko eta Mundu Zaharreko kamelidoak duela 11 milioi urte inguru banandu ziren. Hala ere, espezie horiek hibridatu, eta kume bideragarriak sor ditzakete. Kama zientzialariek hazitako gamelu-llama hibrido bat da, espezie-gurasoen arteko erlazioa zenbatekoa den ikusteko. Zientzialariek gamelu baten hazia bildu zuten baginaren artifizial baten bidez, eta, *gonadotrofina* injekzioak erabiliz, llama bat intseminatu zuten obulazioa estimulatu ondoren. Kama, izan ere, gameluaren eta llama baten arteko erdibidean dago, eta ez du konkorrik. Gameluen eta llamen arteko belarriak ditu, llamek baino hanka luzeagoak eta apatxak partzialki zatituak. Mandoa bezala, kamak antzuak dira, bi gurasoek kromosoma kopuru bera izan arren. Duela 35 milioi urte, *Poebrotherium*-a ahuntzaren tamainakoa zen, eta gamelu eta llamen antzeko ezaugarri gehiago zituen. Apatxak zituen eta oin puntetan ibiltzen zen *Stenomylus*-a ere bazen garai horretan, eta lepo luzeko *Aepycamelus *-ek Miozenoan eboluzionatu zuen. Camelini familien arteko zatiketa (gamelu modernoak eta laminiak —llama modernoak, alpakak, bikuinak eta guanakoak— barne hartzen dituena), duela 16 milioi urte baino gehiago gertatu zela kalkulatzen da.

Gamelu modernoen arbasoa, *Paracamelus*, Eurasiara migratu zuen Ipar Amerikatik Bering itsasartearen bidez Miozeno amaieran, duela 7,5 eta 6,5 milioi urte bitartean. Pleistozenoan, duela 3 eta 1 milioi urte inguru, Ipar Amerikako *kamelidae*-ak Hego Amerikara hedatu ziren Amerikako Elkartruke Handiaren barruan, Panamako istmo sortu berriaren bidez, non guanakoak eta erlazionatutako animaliak sortu zituzten. Izaki horrek bederatzi oin (2,7 metro) inguruko altuera zuela kalkulatzen da. Gamelu baktriarra dromedariotik aldendu zen duela milioi bat urte inguru, fosilen erregistroaren arabera.

Ipar Amerikako azken gamelua *Camelops hesternus* izan zen, zeina zaldiekin, aurpegi motzeko hartzekin, mamutekin eta mastodonteekin, lurreko nagiekin, sable-hortz katuekin eta beste hainbat megafaunarekin batera desagertu baitzen Kuaternarioko desagerpen-gertaeraren baitan, gizakien Pleistozenoaren amaierako Asiako migrazioarekin batera, duela 13-11.000 urte inguru.

Fitxategi:Stenomylus.jpg|alt=A drawing of two early camels|*Stenomylus*-en irudikapena
Fitxategi:NMNH-USNMV16601Stenomylus.tif|*Stenomylus*-en eskeletoa
Fitxategi:NMNH-USNMV15917Poebrotherium.jpg|*Poebrotherium*-en eskeletoa
Fitxategi:NMNH-USNM244271 2.jpg|*Procamelus*-en buruhezurra
Fitxategi:Camelops hesternus.jpg|alt=|*Camelops hesternus*, Ipar Amerikako benetako azken gamelua

Zenbait espezie fosil ere ezagunak dira:
* †*Camelus gigas*
* †*Camelus hesternus*
* †*Camelus sivalensis*
* †*Camelus moreli*

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Camels and Camel Milk. Report Issued by Food and Agriculture Organization of the United Nations. (1982)
* 
* 
* 
* 

## Bibliografia osagarria 
* 

## Ikus, gainera 
* CamelCase
* Konkor

## Kanpo estekak