open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erresuma Batuko botereen itzulera

[thumb|350px|Eskumenen eta instituzioen itzulera [Erresuma Batuan.]]
**Erresuma Batuko botereen itzulera** (ingelesez, *devolution*) besteak beste Eskoziarenak, Ipar Irlandarena edo Galesenak ziren eskumen eta instituzioen itzulera izan zen. Erresuma Batutik beste lurraldeetara pasatzea zen.

## Eskoziako kasua 
1979. urtean planteatu zen aurrenekoz, eta eskoziarren %51k bozkatu zuen parlamentu propioa izatearen alde. Londresek azken unean egindako trikimailu baten ondorioz (baiezko botoek errolda osoaren %40 gainditu behar zuela erabaki zuten) egitasmoa ez zen aurrera atera.

1997.ean berrartuko zen eztabaida, Westminsterren laboristek agintzen zutela, eta orduan, eskoziarren ia %75ak hala erabaki ostean, Eskoziako Parlamentua eratu zen. Filtrazio baten arabera, orduko Eskoziarako Estatu Idazkari George Robertsonek hala esan zuen orduan: “deszentralismoak erabat akabatuko ditu nazionalismoak”.

Hala ere, gauzak ez ziren horrela izan. 2014ko Eskoziako independentzia erreferenduma‎n, erreferendumaren kanpaina azkenekotan zegoenean, eta baiezkoaren aldeko joera hazi zenean, *devolution*az mintzatzera itzuli ziren unionistak, Eskoziarako eskumen gehiago aginduz, ezezkoak irabaztekotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walk the Line

***Walk the Line*** (euskaraz *Marra Zapalduz*) biografia-filma da, James Mangold estatubatuar zinemagileak 2005ean zuzendutakoa, Johnny Cash estatubatuar country egile-abeslariaren bizitzan oinarriturik dagoena. Joaquin Phoenix eta Reese Witherspoon ditu aktore nagusi. Oscar Sarietarako bost izendapen jaso eta bat irabazi zuen: Emakumezko aktore onenaren Oscar saria (Reese Witherspoon). Bi BAFTA sari eta hiru Urrezko Globo ere irabazi zituen.

## Argumentua 
Johnny Cash (Joaquin Phoenix) estatubatuar country egile-abeslari ospetsuaren biografia da. Depresio Handiaren garaiko Arkansas estatuan girotua dago. John R. Cash gaztea (Ridge Canipe) nekazari baten semea da. Gaztaroan birak egingo ditu herrialde osoan barrena, rock and rollaren aintzidariekin batera : Elvis Presley (Tyler Hilton), Carl Perkins (Johnny Holiday), Roy Orbison (Johnathan Rice), Jerry Lee Lewis (Waylon Payne) eta Waylon Jennings (Shooter Jennings). Bira guzti horien gailurra 1968ko Folsom espetxeko kontzertua izan zen. Cash une hartako musikari ospetsuena bilakatu zen, eta The Beatles ingeles rock musika taldeak baino disko gehiago saltzen zituen.

## Aktoreak 
* Joaquin Phoenix: Johnny Cash
* Reese Witherspoon: June Carter
* Ginnifer Goodwin: Vivian Cash
* Robert Patrick: Ray Cash
* Dallas Roberts: Sam Phillips
* Dan John Miller: Luther Perkins
* Larry Bagby: Marshall Grant
* Shelby Lynne: Carrie Cash
* Tyler Hilton: Elvis Presley
* Waylon Payne: Jerry Lee Lewis
* Shooter Jennings: Waylon Jennings
* Sandra Ellis Lafferty: Maybelle Carter
* Dan Beene: Ezra Carter
* Clay Steakley: W.S. 'Fluke' Holland
* Johnathan Rice: Roy Orbison
* Johnny Holiday: Carl Perkins
* Lucas Till: Jack Cash, Johnyren anaia
* Ridge Canipe: J. R. Cash gaztea

## Kanpo estekak 
* *Walk the Line* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Material

thumb|Materialak denboraren aurka.
Teknologian, **ekaia** edo **materiala** zerbait ekoizteko erabiltzen diren gai motetako bakoitza (adibidez, zura, metala, plastikoa). Materialak produktuari emango zaion erabileraren eta horren kostuaren arabera erabakitzen dira. Materialen propietateak fisikoak (elastikotasuna eta granulometria, esaterako) eta kimikoak dira; azalera mota ere, maiz estetikarekin loturik, izaten da kontuan hartu beharreko beste ezaugarri bat.

Mark Miodownik ikertzaile eta dibulgatzailearentzat, dituzten ezaugarriengatik, egunero etxean edo kalean erabiltzen ditugun artean 10 ekai arrunt berezienak hauek dira: Altzairua, papera, hormigoia, txokolatea, plastikoa, apar sintetikoa, beira, grafitoa, portzelana, inplantea.
Fitxategi:Steel wire rope.png| Altzairua 
Fitxategi:FileStack retouched.jpg|Papera
Fitxategi:SpannbetonFertigdecke Montage.jpg|Hormigoia
Fitxategi:Chocolate.jpg|Txokolatea
Fitxategi:Plastic household items.jpg|Plastikoa
Fitxategi:Nike air Force 1 white on white.jpg|Aparra (zolakoa)
Fitxategi:Glass02.jpg|Beira
Fitxategi:Advertisements in Austria Lead pencils.jpg|Grafitoa (arkatzean)
Fitxategi:Porcelain bowl, small 0064 - DPLA - 3ad36079229fefd35d4d8f64b1fb8ac0.jpg|Portzelana

## Erreferentziak 
thumb|281x281px|Egunero etxean edo kalean erabiltzen ditugun 10 material (ekai) arruntak aztertzen dira liburuan (2022)

## Bibliografia 
* *Ekaiak badu garrantzia. Gizakiok eginiko mundua moldatu duten material zoragarrien istorio bitxiak*. M. Miodownik. Itzultzailea: J. R. Etxebarria. UEU - CIC Nanogune 2022 (250 or.). 

## Ikus gainera 
* Materialen Zientzia eta Teknologia kongresuak
* Nanogune

## Kanpo estekak
Atzerritar

**Atzerritarra** bertako nazionalitatea ez duen herritarraren kondizioa da. Atzerritarrak egoliarrak zein ez egoiliarrak (turistak, aldi baterako ikasleak, adibidez) izan daitezke. Atzerritarraren kondizioa ez da betirakoa, herritar baten nazionalitatea aldatu egin daitekeelako bizitzan zehar. Ordenamendu juridiko gehienetan, legezko atzerritarrak eta legez kanpoko atzerritarrak bereizten dira, herrialde horretan egon eta bizitzeko izapideak burutu eta baimenak dituzten.

## Aterritarra Espainian 
Atzerritarra Espainian izango da, atzerritarrek Espainian dituzten eskubide eta askatasunak arautzen dituen Lege Organikoa aplikatzearen ondorioetarako, Espainiako naziokotasunik ez duena, hargatik eragotzi gabe lege berezietan eta Espainia partaide den nazioarteko itunetan ezarritakoa.

Epigrafe honetan informazio erabilgarria jasotzen da muga-kontrolari buruz, Europar Batasuneko herritarren zirkulazioari buruz, bisatua behar den edo ez eskatzen den herrialdeen zerrendari buruz, atzerritarrei espedienteak izapidetzeko egoerari buruzko informazioa, asiloa eta aterpea izapidetzeko moduari buruz, aberrigabeei buruz, Schengengo Tratatuaren akordioei buruz, eskaera-ereduei buruz eta gai hori arautzen duten administrazio-prozedurei eta oinarrizko araudiei buruz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etorkin

## Kanpo estekak
Hiztegi elebidun

**Hiztegi elebiduna** hizkuntza batetik beste batera hitzak eta esaldiak itzultzeko erabiltzen den hiztegi bat da. Norabide bakarrekoak (hizkuntza bateko hitzak beste batera itzultzen dituena) eta norabide bikoak (hizkuntza bateko hitzak beste batera itzultzen dituena, eta alderantziz; adibidez, euskara-frantsesa eta frantsesa-euskara hiztegiak).

## Kanpo estekak
Askapen nazional

thumb|ETAren hastapenetan, askapen nazional/sozial eztabaida, Julen Madariagak kontatua, Federiko Krutwig-en aipuekin

**Askapen nazionala** nazio batek estatu edo aliantza batetik bere independentzia eskuratzeko prozesu historikoa da. Deskolonizazio prozesuetan bereziki erabilitako terminoa izan da, bereziki ikuspuntu marxista batetik, maiz gerra, gerrilla, insurjentzia, iraultza eta matxinada bidez. Historian independentzia gerra ere deitu izan zaio.

## Askapen nazional ala sozialaren lehentasuna 
Prozesu politiko askatzaile askotan, eztabaida egin izan da ea askapen nazionalak ala sozialak, zerk duen lehentasuna. Euskal Herriaren kasuan, ETAren historian ere eztabaida gogorrak izan ziren dikotomia horren inguruan. Julen Madariagak kontatua da (ikus bideoa), Federiko Krutwigek simil bat egiten zuela, "lehenengo misila: askapen nazionala lortu behar du herri batek. Hori lortutakoan, askapen soziala. Denek lehen kolpez ulertzen zuten haren ideia." Eta ez bakarrik Euskal Herriaren kasuan, eztabaida hau 20. mendean Aljerian edo Vietnamen ere izan zela gehitzen du Madariagak"

## Terminoaren erabilera 
Zenbat erakundek edo mugimenduk, herrialde eta eskualde ugarietan, "Nazio Askapenerako Mugimendua" erabiltzen dute izen propio gisa:

* Euskal Nazio Askapenerako Mugimendua (Euskal Herria)
* Hego Vietnamgo Askapenerako Nazio Frontea
* Korsika Askatzeko Nazio Frontea
* Nazio Askapenerako Farabundo Martí Frontea
* Nazio Askatasunerako Frontea (Aljeria)
* Nazio Askapenerako Frontea (Grezia)
* Nazio Askapenerako Fronte Sandinista
* Angolaren Askapenerako Herri Mugimendua
* Palestinaren Askapenerako Herri Frontea
* Tupac Amaru Mugimendu Iraultzailea
* Tupamaroen Nazio Askapenerako Mugimendua (Uruguai)
* Nazio Askapenerako Armada Zapatista (Chiapas)
* Irlandako Nazio Askapenerako Armada (Irlanda)
* Kanariar Uhartediaren Autodeterminazioaren eta Independentziaren aldeko Mugimendua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osagarri zirkunstantzial

**Osagarri zirkunstantziala** aditzaren esanahia zehazten duen funtzio sintaktikoa da, denbora, espazio, modu eta kausari buruz besteak beste.

## Kanpo estekak
Indarrean sartze

Zuzenbidean, **indarrean sartzea** lege, itun edo beste arau bat baliozko izaten hasten den unea edo zirkunstantzia da. Lege edo arauen indarrean sartzeak, normalki aldizkari ofizial batean argitaratzeak eskatzen du, legearen eremuan bizi diren herritar guztiek legearen existentziaren jakitun izan daitezen, edo jakitun izateko aukera izan dezaten.

## Kanpo estekak
Bizileku (argipena)

**Bizileku** hitzak adiera zenbait ditu:
* **bizilekua**, pertsona, familia edo gizataldeen egoitza (etxea, txabola, kobazuloa, ontzia);
* zuzenbidean, **bizilekua**, egoiliar baten helbide administratiboa, zergak ordaintzeari begira esaterako.
Bularralde

thumb|300px
**Bularraldea** jantzita emakume batek lepotik bularretaraino bularrak guztiz erakutsi gabe agerian uzten duen aldea da. Era berean, batzuetan bizkarreko atal zabalak ere uzten dira agerian. Kulturaren eta modaren gorabeheren arabera, bularralde txikiagoa edo handiagoa erakusten da. Kultura batzuetan erakuskeria eta probokaziotzat hartzen bada ere, beste batzuetan feminitateari dagokion janzkera da, erotismo puntu batekin.

## Kanpo estekak
Eltze

thumb|300px
thumb|Eltzea. Zeramikaz egindakoa XVIII. - XIX. mendekoa

**Eltzea**, halaber **lapikoa** edo **tupina**, ontzi biribil sakon samarra, globoitxurako gorputzekoa, erabat aurrez aurre jarrita bi helduleku dituena. Bereziki egoste denbora luzeak behar dituzten platerak (hala nola, eltzekariak) egiteko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Presio-eltzea

## Kanpo estekak
Aldapa (bidea)

thumb|200px
thumb|200px
**Aldapa** edo **aldatsa** goraka doan bide bat da. Errepide askotan aldapa horren malda agertzen da, seinale batekin adierazia.

## Kanpo estekak
Eltzekari

thumb|eskuinera|300px
**Eltzekaria** edo **egoskaria** barazki eta lekaleak eltze batean egosiz prestatzen den platera da. Plater honek, lurraldearen janariaren eskaintzaren arabera, bariante asko ditu.

## Ikus, gainera 
* Eltzekondo

## Kanpo estekak
Aldapa (Alkiza)

**Aldapa** Alkizako bailara edo auzoa Larraul aldera dagoena Almitxuri mendiaren magalean.

Bailararen jatorria 1775ean udalak herri-sailetako inaurkina biltzeko dekretu batean dago non udalerria lau bailaratan banatu zuen: Azaldegi, Aldapa, Arana Behea eta Arana Goikoa. 1884an Aldapa bailara bitan banatu zen: Aldapa eta Hernio.

Aldapa bailara baserri eta etxe hauek osatzen dute: Arpide, Arpide Garaikoa, Errota Zahar edo Olaa, Garro, Goenaga, Goiko Errota, Gorosti, Ikilisagasti, Urruzola, Urruzola Azpi eta Urruzola Txiki.
alt=|thumb|360x360px|Urruzola Txikia (ezkerrean), Urruzola Azpi (behekaldean), Urruzola, Arpide (teilatua) eta Arpidegain (goian) baserriak
Aldapan omen zegoen XVI. mendean Egurrola burdinola ospetsua. Ez da ezaguna non egon zen zehazki, baina sumatzen da egungo Egurrola izeneko zubitik gertu izango zela. Larraulgorako herribideko zubi horrek Aranguren erreka zeharkatzen du.

Bertan egon ziren Alkizako hiru errotetako bi: Olaa edo Errota Zaharra eta Goiko Errota edo Errota Berria. 1810a arte udaletxearen esku egon ziren, baina diru-premiak bultzaturik enkantean jarri ziren Aranako Igaran errotarekin batera. Bi errotok lanean aritu ziren 1953a arte.

2020ra arte Ikilisagasti baserriaren ondoan, Aranguren errekan, egon da Zizurkilgo edateko uraren hartunetako bat, Elbarrena bailara hornitzen zuena. Hartune horrek, halaber, Asteasuko Upazan bailarako baserri batzuk eta Alkizako industria-gune zaharreko eraikinak ere hornitzen zituen.

Aipatzekoa da Errota Zaharrera eta Goiko Errotara ura biltzeko eraikitako ubide-sistema.

## Erreferentziak
Ice Bucket Challenge

thumb|*Ice Bucket Challenge* egiten
 (euskeraz: "Izotz Ontziaren Erronka") publizitate-kanpaina bat izan zen, alboko esklerosi amiotrofikoari aurre egiteko sortu dena. Gaixotasun hori jasaten ari diren pertsona ospetsu batzuk Stephen Hawking zientzialaria eta Jason Becker musikaria dira.

Lortzen den dirua gaixotasun horri sendaketa bat bilatzeko da.

Pertsona ospetsu askok egin dute erronka hau, hemen adibide batzuk: George W. Bush, Lionel Messi, Bill Gates, Taylor Swift, Katy Perry, Neymar, Javier Hernandez Balcazar, Cristiano Ronaldo, Miguel Herrera, Migbelis Castellanos, Patricia Zavala, Lady Gaga, Shakira, Juanes, Demi Lovato, Fernando Gago, Ashley Benson, Troian Bellisario, Keegan Allen, Lucy Hale, Sasha Pieterse, Ian Harding, Selena Gomez, Josh Hutcherson, Leonardo Farkas, Mario Kreutzberger, Susana Gimenez, Carla Morrison edo Jim Parsons.

## Zertan datza 
*Ice Bucket Challenge* erronkak zure buru gainera ura botatzean datza.

## Kanpo estekak
Malda (topografia)

thumb|300px
Topografian, **malda** azalera batean dagoen inklinazioa da, hau da, horizontalari buruz osatzen duen angelua da. Ez da nahastu behar garaierarekin, azken honek bi puntuen arteko garaiera aldea neurtzen baitu eta ez inklinazioa.

Maldak gradutan edo ehunekotan eman daitezke. Graduak angeluaren neurketa ematne du eta portzentaiak unitate bakoitzeko igotzen den unitate kopurua. Horrela 45ºko malda batek 100%eko inklinazioa izango du, azpiko irudian azaltzen den bezala. 90º angeldu batek malda infinitua du.

erdian|600px

## Ikus, gainera 
* Desnibela

## Kanpo estekak
Erasmus programa

[thumb|200px|[Erasmo Rotterdamgoa humanista da programaren izena eta ikurrra.]]
**ERASMUS programa** ingelesezko ***E**u**R**opean Community **A**ction **S**cheme for the **M**obility of **U**niversity **S**tudents* izen ofizialaren akronimoa da, Europar Batasuneko ikasleei beste estatu batuen ikasketak burutzea ahalbidetzen diena.

## Izenaren jatorria 
Erasmus ingelesezko *European Region Action Scheme for the Mobility of University Students* izenaren akronimoa izan arren, siglak propio ahokatu arazi zituzten programa Erasmo Rotterdamgoaren omenez izendatzeko. Erasmok Europa zeharkatu zuen dogmatismoaren aurkako borrokan eta ezaguera zabaltzeko asmoz. Eta hiltzean, ondasunak Suitzako Basileako Unibertsitateari utzi zizkion.

## Historia 
Bruselan, 1986ko urtarrilean, sei urtez Europako unibertsitate ikasleen arteko trukeen probak egin eta gero, *Erasmus Programa*ren proposamena Europako Batzordera iritsi zen lehen aldiz. Orduan Batasuneko kide ziren herrialde gehienak alde egon arren, Batzordean pisu gehien zutenek –nagusiki, Frantziak, Alemaniak eta Erresuma Batuak– ordurako bazituzten beren truke-programak eta proposamena baztertzea nahi zuten

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Satelite espioi

**Satelite espioia** Lurraren azaleraren behaketa zehatza egin eta komunikazioak atzemateko satelite artifiziala da, helburu militar eta inteligentziazkoarekin.

## Kanpo estekak
1952ko Londresko Laino Handia

**Great Smog** edo **1952ko Londresko Laino Handia** 1952ko abenduaren 5etik 9ra bitartean, Londresen egon zen lainotza izan zen. Hilaren lehen egunetan laino trinkoak hiria hartu zuen. Horrek ez zituen herritarrak kezkatu, ohikoa baitzen. Baina laino itxiak ezaugarri berezia zuen, izan ere, hil egiten zuen.

## Lainoaren sorrera 
Egun batzuk lehenago fronte hotz batek jo zuen Britainia Handia, eta hiriburuko biztanleak ohi baino ikatz gehiago erretzen hasi ziren etxeko goxotasuna atxikitzeko. Baina Bigarren Munduko Gerraren ondorioek gogor astindu zituzten herritar txirotuak. Hala, kalitate txarreko ikatz merkea erretzea beste aukerarik ez zuten. Ikatz hark sufre asko zuen eta ke lodi toxikoa botatzen zuen. Gainera, aire masa hotzak kea behera bultzatzen zuen, lurzorutik gertu burbuila modukoa eratuz. Biztanleek ikatza erre ahala, lainoa geroz eta ilunagoa, itxiagoa eta kirasdunagoa zen.

## Eragina 
[thumb|[Battersea Power Station egun argi batean.]]
Lehen ageriko biktima garraioa izan zen, publikoa nahiz pribatua; sufre, artseniko, kadmio, nikel eta merkurio partikulek, besteak beste, ikuseremua asko murriztu zuten eta agintariek trafikoa –lur gainekoa behintzat– eteteko erabakia hartu behar izan zuten.

Horrek ez zuen hiria geldiarazi, metroak martxan segitu baitzuen. Aire zabaleko kirol ekitaldiak ere bertan behera utzi zituzten hasieran, eta kea eraikinen barrualdean sartu ahala zine aretoak, antzokiak... ixten hasi ziren. Hala ere, izuak ez zituen Londresko biztanleak hartu.

## Biktimak 
*Great Smog* edo Laino Handiak bost egun iraun zuen, abenduaren 5etik 9ra. Handik egun gutxira osasun zerbitzuek bildutako datuak izutzeko modukoak ziren: 4.000 pertsona hilda ziren ordurako, gehienak haur txikiak edo aurrez arnasketa arazoak zituzten helduak, batez ere arnas aparatuko infekzioek –bronkopneumoniak eta bronkitis akutuak– eta arnasbideen buxadurak jota.

Hurrengo hilabeteetan beste 8.000 lagun hil ziren laino beltzaren ondorioz, eta 100.000 gaixotu. Laino Handiak kutsadura atmosferikoaren eztabaida piztu zuen, eta handik gutxira airearen kutsadura murrizten ahalegintzeko lehen araudiak jarri ziren indarrean.

## Erreferentziak 
## Gehiago irakurtzeko 
* Bell, Michelle L. and Davis, Devra Lee. *Reassessment of the Lethal London Fog of 1952: Novel Indicators of Acute and Chronic Consequences of Acute Exposure to Air Pollution* ("Environmental Health Perspectives", 2001ko ekaina).
* Berridge, Virginia (Ed.). *The Big Smoke: Fifty Years After the 1952 London Smog* (University of London, Institute of Historical Research, 2005)
* Brimblecombe, Peter. *The Big Smoke: A History of Air Pollution in London Since Medieval Times* (Routledge Kegan & Paul, 1987).
* Greater London Authority. *50 Years On: The struggle for air quality in London since the great smog of December 1952* (2002ko abendua).
* Thorsheim, Peter. *Inventing Pollution: Coal, Smoke, and Culture in Britain Since 1800* (Ohio University Press, 2006).

## Kanpo estekak
Aldats (argipena)

**Aldats** hitzak adiera zenbait ditu:
* **aldatsa**, malda edo aldapa;
* Aldats, 2009 urtean sortutako Santurtziko erromeria taldea;
* Aldats, Hondarribiko nautika enpresa.
Aldapa (argipena)

**Aldapa** hitzak adiera zenbait ditu:
* aldapa, goraka doan bidea;
* **aldapa** edo malda, altuera batetik bestera goraka doan tartea;
* Aldapa, Alkizako auzoa.
* Aldapa, Zierbenako auzoa.
Eskola absentismo

[thumb|*[Tom Sawyer-en abenturak|Tom Sawyer* nobelako pertsonaia nagusiek askotan egiten zuten sasieskola.]]
**Eskola absentismoa**, hezkuntza sistema arautuak dauzkaten gizarteetan eskolara ez joatearen fenomenoari esaten zaio.  Sinplifikatuz bi arrazoi egon daitezke. 

Alde batetik, arrazoi sozioekonomikoek sortutako eskola absentismoa. Familia batzuek hobesten dute etxea heztea, umeek etxean lan egitea edo laguntzea, umeak eskoletan ematen den dotrinamendua edo mundu-ikuskeratik babestea, eta beste arrazoi batzuk. 

Beste aldetik, familiek seme-alabak eskolara bidaltzeko hautua egin baina umeek, beren kabuz, egun batzuetan eskolara ez joatea erabakitzen dute. Ikasleek nahita egindako eskola huts egite honi, lagunarteko erregistroan, modu informalean, **txikarra egitea**, **sasieskola egitea**, **piper egitea**, **eskola-ihesi egitea** eta **txerritan ibiltzea**, besteak beste esaten zaio. Hezkuntza sistema arautu ia guztietan gertatzen da fenomeno hau, eta, gehien bat, derrigorrezko hezkuntzaren baitan. Gaixotasun batengatik edo justifikatutako beste arrazoi batengandik eta gehienetan gurasoen baimenik gabe gertatzen da.

## Kanpo estekak
Berezko heriotza

**Berezko heriotza** edo **heriotza naturala** gaixotasun edo patologia batengatik gertatzen den heriotza da, kanpoko inongo kausa edo eragilerik gabe. Berezko heriotzak mediku edo forense batek ziurtatu behar du, gorpua behar bezala aztertu ondoren.

Heriotza arrazoi mota honen artean, ohikoenak kardiopatia iskemikoa, istripu zerebrobaskularrak, BGBKa, arnas aparatuko infekzioak, minbizia (bereziki arnas aparatukoa), HIESa, gaixotasun diarreikoak, diabetes mellitusa eta hipertentsio-kardiopatiak, OMEren arabera.

Beste zergati batzuk zahartzaroa bera, berezko abortua edo umegaltzea eta hondamendi naturalak ditugu.

## Berezkoak ez direnak 
Istripuak (errepideetakoak heriotza zergatirik ohikoenen artean daude), suizidioa eta gizahilketak beste heriotza arrazoi mota batzuk dira, biktimarenak baino kanpoko eragileak garrantzitsuagoak direnean. Atal honetan sailkatzen dira halaber eutanasia, eragindako abortua (ume-galaraztea) eta hondamendi ekologikoak (gizakiak zuzenean eragindakoak).

## Kanpo estekak
Sphyraena acutipinnis

***Sphyraena acutipinnis*** *Sphyraena* generoko animalia da. Arrainen barruko Sphyraenidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Sphyraena*
* Sphyraenidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Berdinketa (argipena)

**Berdinketa** hitzak adiera zenbait ditu:
* kirol eta jokoetan, berdinketa, ez irabazlerik ez galtzailerik ez dagoen azken emaitza;
* bozketa batean, berdinketa, aldeko eta aurkako boto kopuru berdinak daudeneko egoera;
* inkesta politikoetan, berdinketa teknikoa, irabazle garbirik aurresan ezin daitekeen emaitza.

## Ikus, gainera 
* Berdintza
Eusphyra blochii

***Eusphyra blochii*** *Eusphyra* generoko animalia da. Arrainen barruko Sphyrnidae familian sailkatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Eusphyra*
* Sphyrnidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Cirrhigaleus asper

***Cirrhigaleus asper*** *Cirrhigaleus* generoko animalia da. Arrainen barruko Squalidae familian sailkatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Cirrhigaleus*
* Squalidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Habbakuk proiektua

**Habbakuk proiektua** Bigarren Mundu Gerrarako izotzezko itsasontzi bat sortzeko egitasmoa izan zen. Garestiegia bihurtu zelako bertan behera utzi zuten proiektua.

## Testuingurua 
1942. urtea Bigarren Mundu Gerra betean sartuta zegoen. Alemaniarren nagusitasuna, japoniarren mehatxuak areagotua, gero eta nabarmenagoa zen Ozeano Atlantikoan. Nazien teknologia aurreratuaren aurkia borrokatu behar ziren aliatuak, eta Winston Churchill edozein proposamen entzuteko prest zegoen.

## Historia 
Geoffrey Pykeren proiektuaren berri izan zuenean, berau gauzatzeko laguntza osoa ematea erabaki zuen. Inoizko itsasontzirik handiena eraikiko zuten, izotzez. Makina berriak eraikitzeko altzairurik ia ez zen geratzen Europa osoan, baina izotza nonahi topa zitekeen eta flotatu egiten zuen.
[thumb|[Pykrete bloke bat]]
Hala, *Habbakuk proiektua* abian jarri zuten. Baina izotzaren propietateak hobetu behar zituzten, gogorragoa eta konpontzen errazagoa izan behar zuen etsaien erasoei aurre egiteko. Izotza egur orez nahasi zuten eta material berriari Pykrete esan zioten proiektuaren sortzailearen omenez. Baina izotzak, mugitzean, fluxu plastikoa deritzon fenomenoa eragiten du eta horrek ontzia hondoratuko zukeen. Hori saihesteko materialak –16 gradutan egon behar zuen eta horrek hozte sistema konplexua eskatzen zuen.

Oztopoak oztopo, Kanadako Patricia lakuan 9x18 metroko prototipoa eraiki zuten. Emaitza positiboa izan zen. Kanadako gobernuak izotzezko hegazkin-ontzia 1944an prest izango zela adierazi zuen. Baina benetako ontzia 610 metro izango zen luze, kroskoak hamabi metroko lodiera izango zuen, 300.000 tona egur ore, 25.000 tona zuntz isolatzaile, 35.000 tona egur eta 10.000 tona altzairu beharko ziren hura egiteko. Kostuak izugarri egin zuen gora eta, gainera, fluxu plastikoak eta beste arazo batzuek ez zuten oraindik konponbiderik.

Pyke berak sortutako proiektutik egotzi zuten eta handik gutxira bere buruaz beste egin zuen. 1943an proiektua garestiegia eta bideraezina zela ondorioztatu zuten ingeles armadako arduradunek eta proiektua bertan behera geratu zen. Patricia aintziran utzitako prototipoak proiektuak baino gehiago iraun zuen, baita gerrak berak baino gehiago ere; hiru uda behar izan zituen erabat urtzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Acanthochaenus luetkenii

***Acanthochaenus luetkenii*** *Acanthochaenus* generoko animalia da. Arrainen barruko Stephanoberycidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Acanthochaenus*
* Stephanoberycidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Archolaemus blax

***Archolaemus blax*** *Archolaemus* generoko animalia da. Arrainen barruko Sternopygidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Archolaemus*
* Sternopygidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Ai (argipena)

**Ai** hitzak adiera zenbait ditu:
* **ai** eta **ai ene**, oinazea, atsekabea eta bete gabeko desirak adierazteko interjekzioak,
** Ai Ene, erromeria musika taldea;
* .ai, Angilari dagokion domeinuko luzapena;
* **AI** edo Amnistia Internazionala, giza eskubideen aldeko elkartea;
* **Ai** edo hiru hatzeko nagi, ugaztun espezie bat.
* **Ai**, mendebaldeko euskaraz, **ahia** euskara batuan, esnez egindako jakia.
* **AI**, '*Artifitial Intelligence*' Adimen Artifiziala
* Ai, Bibliako lekua.
Acantholumpenus mackayi

***Acantholumpenus mackayi*** *Acantholumpenus* generoko animalia da. Arrainen barruko Stichaeidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Acantholumpenus*
* Stichaeidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Aristostomias grimaldii

***Aristostomias grimaldii*** *Aristostomias* generoko animalia da. Arrainen barruko Stomiidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Aristostomias*
* Stomiidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Kataluniako kontsulta-legea (2014)

2014 urtean Katalunian jalgitako kontsulta-legea, euskaraz izen osoz **Berresteko ez diren kontsulta herrikoiei eta herritarren parte hartzeari buruzko legea** () 2014ko irailaren 19an Kataluniako Parlamentuak bereziki 2014ko azaroaren 9an egin zen Kataluniaren autodeterminaziorako kontsultarako onartutako legea izan zen. Espainiako Gobernuak lege horren aurka azaldu eta bere indarrean sartzea eragozten saiatuko zela adierazi zuen. Legea Kataluniako Parlamentuaren gehiengoaren botoa jaso zuen, PP eta Ciutadans alderdi politikoen aurkako botoarekin eta CiU, ERC, ICV-EUiA eta CUP alderdien baiezko botoarekin.

## Kanpo estekak
Nazionalitate

**Nazionalitatea** edo **herritasuna** pertsona bat nazio jakin batekoa dela adierazten duen egoera da. Gizarte-zientzietan- zuzenbide pribatuan, zuzenbide konstituzionalean edo nazioarteko harremanetan- nahiko inportantea da. Edonola ere, adiera ezberdinak izan litezke:

* nazionalitate juridiko, administratibo edo *pasaportearena*: pertsona baten ordenamendu juridiko adierazten du eta horrela badaude britainiarrak, espainiarrak, hegoafrikarrak eta abar.
* nazionalitate sozial edo *sentimenduarena*: pertsona baten komunitate sentimental eta kulturala adierazten du. Horrela, badaude euskaldunak, kurduak, irlandarrak, zuluak eta abar.

Nazionalitatea lortzeko hiru bide daude:

*  edo odolaren eskubidea: ume batek bere gurasoen nazionalitatea izango du.
*  edo lurzoruaren eskubidea: ume batek bere jaiolekuaren nazionalitatea izango du.
*  edo bizilekuaren eskubidea: pertsona batek bere bizilekuaren nazionalitatea izango du.

Nazionalitate bi edo gehiago izateko eskubidea izatekotan,  edo aukeratzeko eskubidea dago. Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 15. atalak honela dio:

Beraz, nazionalitatea aldatu eta gal liteke. Pertsona batek nazionalitaterik ez badu, herrigabe du izena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herritartasuna

## Kanpo estekak
Comhairle nan Eilean Siar

**Comhairle nan Eilean Siar** ( ahoskatua, euskaraz "Kanpoko Hebridetako Kontseilua") Kanpoko Hebridetako eremu administratiboa da. 1975ean *Western Isles Council* (Mendebaldeko Uharteen Kontseilua) ingelesezko izenpean eratu zuten, 1997an Eskoziako gaelerazko egungo izenera aldatu zuten, gaelerezko izena duen eremu bakarra izanik.

## Herri nagusiak 
* Stornoway / Steòrnabhagh (hiriburua, 8.038 biztanle)
* Carloway / Càrlabhagh (500 biz.)
* Lochboisdale / Loch Baghasdail (300 biz.)
* Aignish / Aiginis (103 biz.)

## Uharteak 
### Uharte nagusiak 
* Lewis eta Harris: 19.918 biztanle.
* South Uist: 1.818 biz.
* North Uist: 1.271 biz.
* Benbecula: 1.219 biz.
* Barra: 1.078 biz.

### Uharte txikiak 
* Scalpay: 322 biz.
* Great Bernera: 233 biz.
* Grimsay: 201 biz.
* Berneray: 136 biz.
* Eriskay: 133 biz.
* Vatersay: 94 biz.
* Baleshare: 49 biz.
* Grimsay: 19 biz.
* Flodda: 11 biz.
* Shiant uharteak

## Iruditegia 

Irudi:Stornoway Harbour.jpg|Stornoway, (Lewis eta Harris).
Irudi:The A865 road through Lochboisdale (geograph 4245080).jpg|Lochboisdale (South Uist).
Irudi:Loch nam Madadh - geograph.org.uk - 1343318.jpg|Lochmaddy (North Uist).
Irudi:Lews Castle, Stornoway - geograph.org.uk - 646529.jpg|Lews gaztelua.
Irudi:Dun Carloway.jpg|Dun Carloway.
Irudi:Garenin.jpg|Garenin herrixka.
Irudi:Calanais Standing Stones 20090610 01.jpg|Callanish harriak.
Irudi:UigChessmen SelectionOfPieces.jpg|Lewis uharteko xake piezak.
Irudi:Benbecula Beach.jpg|Benbeculako hondartza.
Irudi:Fishing boats at Bagh Shiarabhagh - geograph.org.uk - 16197.jpg|Northbay (Barra).
Irudi:Kisimul Castle.jpg|Kisimul gaztelua.
Irudi:Rockall - geograph.org.uk - 1048821.jpg|Rockall uhartea.
Irudi:Giant MacAskill Cairn (hazelisles).jpg|Angus MacAskillen oroitarria.

## Ikus, gainera 
* Kanpoko Hebridak

## Kanpo estekak 
* Kontseiluaren webgunea
Pampus argenteus

***Pampus argenteus*** *Pampus* generoko animalia da. Arrainen barruko Stromateidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Pampus*
* Stromateidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Urdd Gobaith Cymru

**Urdd Gobaith Cymru** edota **UGC** (euskaraz *Galesko Gaztediaren Liga*, baita *Galesko Itxaropenaren Liga* izenez ere deitua) 1922an Galesen Ifan ab Owen Edwardsek sortutako elkartea da, 2006an 1.500 sail eta 50.000 kide zituen, eta gazteen artean galesera bultzarazten du, kanpalekuak nahiz Eisteddfod gaztea (maiz S4C telebista katean aireratua) eta kirol jarduerak (errugbia, igeriketa eta futbola) antolatzeaz ere arduratzen da. Bere burua Europako gazte elkarte handienetakotzat jotzen du. Bere logotipoa kolore orlegi (Gales), gorri (gazteak) eta zuriz (Jesukristo) osatutako hirukia da.

Bere kideak adinaren arabera hiru taldetan banatzen dira: leheen hezkuntzakoak (11 urtetatik behera), bigarren hezkuntzakoak (11-16 urte bitartean) eta ikasle eta langile gazteak, 16-25 urte artekoak. Urdd elkartea erreklutamendu eremu bakoitzeko tokian-tokiko taldeetan antolatzen da, galeserazko hezkuntza ikastetxeen arabera, hauek era berean eskualde eta konderrietan antolatzen direlarik.

1922an ''Cymru'r Plant* (*Galesko Haurrak*) aldizkaria oinarritzat hartuz sortua izan zen. 1925an Galesko leku guztietara bere bake eta borondate onaren mezua igorri eta 1932an Llangrannog udalerrian bere lehenbiziko kanpalekua antolatu zuen. Gerora, 1950ean Galesko iparraldeko Llyn Tegid aintziraren ertzean dagoen Glan-llyn kokalekuan panpalekua antolatu zuen. 2004ean kanpalekua Cardiff hiriko Wales Millennium Centre eraikinean burutu zuen.

1939an Aberystwyth udalerriko guraso talde batek bertan soilik galeserazko ikastetxea ezartzeko Urdd elkartearen ekimena babestu zuen, ikastetxe hau *Ysgol Gymraeg Urdd Gobaith Cymru* (*Galesko Gaztediaren Ligaren Galeserazko Eskola'') deitu zen, hasiera batean zazpi ikasle zituelarik. Lehenbiziko Ysgol Gymraeg edo Galeserazko Eskola izan zen, bertan ia ikasgai guztiak galeseraz irakasten ziren (matematika eta natura zientziak salbu).

## Kanpo estekak 
* Urdd elkartearen webgunea
Symphysanodon katayamai

***Symphysanodon katayamai*** *Symphysanodon* generoko animalia da. Arrainen barruko Symphysanodontidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Symphysanodon*
* Symphysanodontidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Oxynotus

***Oxynotus*** eskualiformeen ordenako marrazo-generoa da. **Oxynotidae** familiaren genero monotipiko edo bakarra da. Ur sakonetan bizi dira, Ozeano Atlantikoan eta mendebaldeko Ozeano Barean.

## Espezieak 
* *Oxynotus bruniensis* Ogilby, 1893
* *Oxynotus caribbaeus* Cervigón, 1961
* *Oxynotus centrina* Linnaeus, 1758
* *Oxynotus japonicus* Ka. Yano & Murofushi, 1985
* *Oxynotus paradoxus* Frade, 1929

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Lute: camina o revienta

***El Lute: camina o revienta*** (euskaraz *El Lute: habil edo lehertu*) 1987ko Vicente Aranda espainiar zinema zuzendariaren drama biografia filma bat da. 1960ko hamarkadako Eleuterio Sánchez espainiar gaizkile eta iheslariaren biografian oinarritua dago. Imanol Arias, Victoria Abril, Antonio Valero, Carlos Tristancho, Diana Peñalver, Arturo López, Margarita Calahorra, José María Escuer, Paco Racionero, Ramón Reparaz, Manuel Zarzo, Luis Barbero, Alicia Agut eta Francisco Piquer aktoreek antzeztu zuten.

1988an *El Lute II: mañana seré libre* ("El Lute II: bihar aske izango naiz") izeneko jarraipena izan zuen. Bi filmeen artean bederatzi Goya Sarien izendapenak jaso zituzten, nahiz eta bat bera ere irabazi ez izan.

1987ko Donostiako Zinemaldian lehiatu zen.

## Argumentua 
1960an, katxarrero ibiltari familia bat Extremaduran harat-honata dabil. Bizimodu latza darama, ondorioz ama hilko da. Semeak, Eleuterio Sánchez Rodríguez, "El Lute" (Imanol Arias), oilo batzuk lapurtu eta sei hilabeteko espetxe zigorra jasoko du. Handik urte batzuetara, 1965an, Madrilgo bitxi-denda batean beste lapur batzuekin batera burututako lapurretan dendako zaindaria hil eta atxilotu izatean, tortura latzen ondoren heriotza zigorra jasoko du. Halere, heriotza zigorra barkatu eta bizi guztirako zigorrarengatik aldatua izango da, baina espetxera daramatela, El Lutek ihes egitea lortuko du. Une hartatik aurrera, Guardia Zibila atzetik izango du.

## Aktoreak 
* Imanol Arias: Eleuterio
* Victoria Abril: Chelo
* Antonio Valero: Medrano
* Carlos Tristancho: Augudo
* Margarita Calahorra: Cheloren ama

## Kanpo estekak
Osteoglossidae

**Osteoglossidae** arrain osteoglosiformeen familia da, ur gezatan bizi dena.

## Generoak 
Egun familiak gutxienez 9 espezie ditu, 2 generotan banaturik:
* *Scleropages* generoa (Günther, 1864)
** *Delsmania* azpigeneroa
*** *Scleropages aureus* (Pouyaud, Sudarto & Teugels, 2003)
*** *Scleropages inscriptus* (Roberts, 2012)
*** *Scleropages formosus* (Schlegel & Müller, 1844)
*** *Scleropages legendrei* (Pouyaud, Sudarto & Teugels, 2003)
*** *Scleropages macrocephalus* (Pouyaud, Sudarto & Teugels, 2003)
** *Scleropages* azpigeneroa
*** *Scleropages jardinii* (Saville-Kent, 1892)
*** *Scleropages leichardti* (Günther, 1864)
* *Osteoglossum* generoa (Cuvier, 1829)
** *Osteoglossum bicirrhosum* (Cuvier (ex Vandelli), 1829)
** *Osteoglossum ferreirai* (Kanazawa, 1966)

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ostraciidae

**Ostraciidae** edo **ostrazido** Tetraodontiformes ordenako izen bereko familiako arrainez esaten da.

## Generoak 
Egun familiak gutxienez 24 espezie ditu, 7 generotan banaturik:
* †*Eolactoria*
* †*Oligolactoria*
* *Acanthostracion*
* *Lactophrys*
* *Lactoria*
* *Ostracion*
* *Paracanthostracion*
* *Rhinesomus*
* *Rhynchostracion*
* *Tetrosomus*

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lord of War

**Lord of War** (euskaraz *Gerraren Jauna*) 2005eko Andrew Niccol zeelandaberriar zuzendari, ekoizle eta gidoigilearen drama thriller filma bat da. Nicolas Cage, Jared Leto, Bridget Moynahan, Ian Holm eta Ethan Hawke aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Yuri Orlov (Nicolas Cage) eta bere anaia Vitaly Orlov (Jared Leto) ukraniar arma-trafikatzaileak dira. Munduko herrialde eta gerra eremu arriskutsuenetan barna, Yurik Jack Valentine (Ethan Hawke) Interpoleko agente gupidagabea, arma trafikoaren negozioko lehiakideak eta bere bezeroetako batzuk ere atzetik jarraika ditu, azken hauen artean diktadore garrantzitsu asko daude. Azkenean, Yurik bere kontzientziari aurre egitea erabakiko du.

## Aktoreak 
* Nicolas Cage: Yuri Orlov
* Ethan Hawke: Jack Valentine
* Jared Leto: Vitaly Orlov
* Bridget Moynahan: Ava Fontaine
* Eamonn Walker: André Baptiste Sr.
* Ian Holm: Simeon Weisz
* Tanit Phoenix: Candy
* Donald Sutherland (*ahotsa bakarrik*): Oliver Southern kolonela
* Weston Coppola Cage: Vladimir
* Sammi Rotibi: André Baptiste, Jr.
* Eugene Lazarev: Dmitri Orlov jenerala
* Kobus Marx: Boris
* Jasmine Sais Burgess: Gloria

## Kanpo estekak 
* *Lord of War* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Lord of War* filmaren webgunea
Ostracoberyx

***Ostracoberyx*** arrain pertziformeen generoa da, **Ostracoberycidae** familia osatzen duen bakarra. Indiako eta mendebaldeko Ozeano Bareko ur sakonetan bizi da.

## Espezieak 
* *Ostracoberyx dorygenys* Fowler, 1934
* *Ostracoberyx fowleri* Matsubara, 1939
* *Ostracoberyx paxtoni* Quéro & Ozouf-Costaz, 1991

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larrako dorretxea

**Larrako dorretxea** Bilboko Ibarrekolanda auzoan kokaturiko eraikina da. XVI. mendean eraikia, Larrea leinuaren jabetza izan zen.

Dorretxearen jatorrizko kokalekua Deustuko elizatearen ibarra (gaur egun Sain Inazio auzoan) izan zen baina XX. mendeko 60ko hamarkadan, Deustuko kanalaren obren ondorioz eta garai horretan Bilboko alkatea zen Javier Ybarraren ekimenez, egun Sarriko parkea den lurretan berreraikia izan zen. Adituen arabera berreraikitzeak ez zuen eraikinaren egitura originala errrespetatu. Horrez gain, lekualdatzea gauzatzean horma bat galdu egin zen eta beste bat haizete batek bota zuen.

Urizar dorretxearekin batera, Bilbon geratzen den dorretxe bakarra da.

## Kanpo estekak 
* "La torre de Larrako"
* "Torre de Larraco"
Osphronemidae

**Osphronemidae** arrain pertziformeen familia da, Asiako ur gezatan bizi dena.

## Generoak 
Egun familiak gutxienez 132 espezie ditu, 14 generotan banaturik:
* Belontiinae subfamilia
** *Belontia* generoa
* Macropodusinae subfamilia
** *Betta* generoa
** *Macropodus* generoa
** *Malpulutta* generoa
** *Parosphromenus* generoa
** *Pseudosphromenus* generoa
** *Trichopsis* generoa
* Luciocephalinae subfamilia
** *Ctenops* generoa
** *Luciocephalus* generoa
** *Parasphaerichthys* generoa
** *Sphaerichthys* generoa
** *Trichogaster* generoa
** *Trichopodus* generoa
* Osphroneminae subfamilia
** *Osphronemus* generoa

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gusuku aztarnategiak eta Ryukyuko Erresumako antzeko eremuak

**Gusuku aztarnategiak eta Ryukyuko Erresumako antzeko eremuak** UNESCOk 2000 urtean Gizateriaren Ondare izendatu zuen bederatzi eremuren multzoa da, Okinawa prefeturan kokaturik daudena.

Ryūkyū Erresumako kulturaren adierazgarri direlako izendatu zen Gizateriaren Ondare. Bi *utaki* (eremu sakratu), Tamaudun mausoleoa, lorategi bat eta bost *gusuku* gazteluk osatzen dute multzoa. Gazteluen hondarrak baino ez dira gelditzen baina Nahako Shuri gaztelua berreraiki egin dute..

## Historia 
XII. mendearen inguruan hasi zen Gusuku garaia, *Aji* buruzagiek bultzatuta herritarrak kostaldean bizitzetik barnealderago zeuden muinoetan herriak eta gazteluak eraikitzen hasi zirenean. Nekazaritza zabaldu zen orduan eta arroza, garia eta artatxikia erein ziren. Merkataritza ere handitu egin zen eta uharteen arteko harremanak nabarmen sendotu ziren. *Sho* dinastia nagusitu zen denborarekin.

1609an Japoniako Satsuma leinuak uharteak inbaditu zituen.

## Elementuak 

Irudi:Tamaudun02s3s4592.jpg|Tamaudun, Sho dinastiaren mausoleoa.
Irudi:Naha Shuri Castle04bs3200.jpg|Sonohyan-utaki.
Irudi:Naha Shuri Castle50s3s4500.jpg|Shuri gaztelua.
Irudi:Nakijinjyousi2.jpg|Nakijin gaztelua.
Irudi:Zakimigusuku.jpg|Zakimi gaztelua.
Irudi:Katsuren Castle ruins.jpg|Katsuren gaztelua.
Irudi:Nakagusukuview.jpg|Nakagusuku gaztelua.
Irudi:Palace and Rokkaku-do, Shikinaen 2002-03-20.jpg|Shikinaen lorategiak.
Irudi:Ufuuri.jpg|Sefa-utaki.

## Kanpo estekak
Oreosomatidae

**Oreosomatidae** arrain zeiformeen familia da, Hego Hemisferioko itsasoetan bizi dena.

## Generoak 
Egun familiak gutxienez 10 espezie ditu, 4 generotan banaturik:
* Oreosomatinae subfamilia
** *Allocyttus* generoa
*** *Allocyttus folletti* (Myers, 1960)
*** *Allocyttus guineensis* (Trunov y Kukuev, 1982)
*** *Allocyttus niger* (James, Inada y Nakamura, 1988)
*** *Allocyttus verrucosus* (Gilchrist, 1906)
** *Neocyttus* generoa
*** *Neocyttus acanthorhynchus* (Regan, 1908)
*** *Neocyttus helgae* (Holt y Byrne, 1908)
*** *Neocyttus psilorhynchus* (Yearsley y Last, 1998)
*** *Neocyttus rhomboidalis* (Gilchrist, 1906)
** *Oreosoma* generoa
*** *Oreosoma atlanticum* (Cuvier, 1829)
* Pseudocyttinae subfamilia
** *Pseudocyttus* generoa
*** *Pseudocyttus maculatus* (Gilchrist, 1906)

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soziologiaren historia

**Soziologiaren historia** XIX. mendean hasi zen.

## Historia 
### XIX. mendea 
[thumb|120px|ezkerrera|[Auguste Comte|Augusto Comte]]
Historian, soziologiaren sorrera jakintzaren alor moderno gisa 1883. urte inguruan kokatzen da, Auguste Comteren *Cours de la Philosophie Positive* argitaratu zenean hain zuzen ere. Hasierako soziologiak, XIX. mendeko bilakaeraren teoriekin batera garatua (Comte, Saint-Simon, Spencer…), eta sintetikoa edo sistematikoa deitua, Newtonen fisika hartzen zuen oinarri zientifiko-teknikotzat, eta gizartearen funtzionamenduaren lege unibertsalak aurkitzea zuen helburu.
[thumb|120px|eskuinera|[Vilfredo Pareto]]
Osotasunera jotzen duen ikusmoldea da hau, biologiaren ereduari jarraituz; joera horren arabera, gizarte bizitza arautzen duten legeak ezagutuz gero, ez litzateke zaila gizarte horren bilakaera aurrez ezagutzea, eta, ondorioz, gizartearen ordena kontrolatzea (Vilfredo Paretoren “Oreka sozialaren teoria”).

XIX. mendearen bukaeran, Durkheimekin bereziki, soziologia analitikoa deritzona agertu zen: “existitzen den, azter daitekeen gauza bakarra, gizarte jakinak dira, elkarren arteko harremanik gabe jaio, garatu eta hiltzen direnak” (1895, *Les règles de la méthode sociologique*).

### XX. mendea 
Gizartearen osotasunaren azterketaren ideiari aurrez aurre, joera analitikoak gizarteko talde edo alderdi bereziak ditu aztergai. Soziologia analitikoa beraz ez zen saiatu lege unibertsalak bilatzen, bestela baizik, ideia orokor egokiak adieraztera mugatu zen. Garai hartakoa da beste soziologo handi bat, eragin handia izan duena, Max Weber.

Weberrek soziologiaren aztergaitzat giza jarreren berdintasuna hartu zuen, zentzua duten neurrian, alegia, ulergarri diren heinean, eta, hala, ikerketa enpiriko jakinak bultzatu zituen, jokabide berdintasun horiek mugatzeko bide bakarra hori zelako ustean. Weberren ondoren, etengabe sortu ziren soziologia joera desberdinak.

Hauek dira nagusietako batzuk: soziologia historikoa, Émile Durkheimen eta batez ere Weberren obratik aurrera garatu zena; estrukturalismo-funtzionalismoa, Talcott Parsonsen inguruan; estrukturalismo frantsesa, sorreran Ferdinand de Saussureren hizkuntzalaritza eta Levi Straussen antropologia dituena; elkarrekintza sinbolikoa, George Herbert Meaden pentsaeran oinarriturik, Chicagoko Eskolako ardatz nagusia izan zen; eta marxismoa, sarritan estrukturalismoarekin lotu ohi dena; Marx hartu ohi da ezagutzaren soziologiaren aitzindaritzat. Nolanahi ere, eskola eta teoria desberdinak leku eta denbora jakinetan sortuak dira, eta aukera ideologiko baten erantzun dira beraz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shuri gaztelua

Japoniako Okinawa prefeturako hiriburua den Nahan dagoen gaztelua da. Ryuku Erresumako jauregi nagusia izan zen. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturiko Gusuku aztarnategiak eta Ryukyuko Erresumako antzeko eremuak multzoaren barnean dago.

## Historia 
Ez da ezagutzen eraikitze data baina Sanzan Aroan (1322-1429) izan zela badakigu. Litekeena da Gusuku aroan eraiki ziren gazteluen garaiklidea izatea. Shō Hashik Ryukuko hiru erresumak batu zituenean bertan ezarri zuen bere egoitza eta Sho dinastiak agindu zuen harik eta 1609an japoniarren inbasioa iritsi arte.

Bigarren Mundu Gerraren aurretik altxor nazional izendatu zen baina Okinawako gudan erabat suntsitua izan zen. 1945eko maiatzaren 25ean USS Mississipi gerrauntziak hiru egunez bonbakatu zuen eta maiatzaren 27an suak erre zuen.

1958an Shureimon atea berreraiki zen eta 1992an gaztelu guztia. 2000 urtean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

2019ko urriaren 31n piztu zen suteak gazteluaren sei eraikin kiskali zituen, horien artean *Seiden*, *Hokuden*, *Nanden* eta *Bandokoro* izenekoak.

## Elementu aipagarriak 
### Seiden 
Eraikin nagusia da eta Ryukuar estiloan egina dago bertako kareharria eta egurrarekin. 2019ko urriaren 31n sute batek suntsitu zuen.

### Tamaudun 
Shō dinastiaren mausoleoa da. 2.442m²-ko azalera dauka eta 18 errege daude bertan hilobiratuta, lehena Shō En (1476an) eta azkena Shō Tai (1920an). 1945ean Okinawako gudan mausoleoa oso kaltetua izan zen baina hilobiak ez.

### Shureimon atea eta Sonohyan-utaki 
Shureimon atea Shō Shin erregeak eraiki zuen 1519an. Erregeak errezatzeko erabiltzen zuen Sonohyan-utaki eraikinerako sarrera da.

### Shikinaen lorategiak 
1799an eraiki ziren, ez bakarrik erregeen aisialdirako, baita ere Txinatik zetozen bisitariak hartzeko. Lorategia bera japoniar lorategi tipikoa da baina etxea Ryukuar estilora eraikia da.

### Kankaimon atea 
1477-1500 inguruan eraikitako atea da. 1945ean erre egin zen baina 1974an berreraiki zuten.

### "Nazioen arteko zubia" kanpaia 
721 kilogramo dituen kanpai hau 1458an ezarri zen gazteluko eraikin nagusian. "Nazioen arteko zubia" izena du, bertan idatzita baitaude Japonia, Txina, Korea eta Asiako beste hainbat herrialderen izenak.

## Iruditegia 

Irudi:Naha Shuri Castle16s5s3200.jpg|Seiden.
Irudi:Naha Shuri Castle08s5s3200.jpg|Shuri gaztelua.
Irudi:Tamaudun02s3s4592.jpg|Tamaudun mausoleoa.
Irudi:Naha Shuri Castle32bs5s4592.jpg|Shureimon atea.
Irudi:Naha Shuri Castle04bs3200.jpg|Sonohyan-utaki.
Irudi:Palace and Rokkaku-do, Shikinaen 2002-03-20.jpg|Shikinaen lorategiak.

## Ikus, gainera 
* Gusuku aztarnategiak eta Ryukyuko Erresumako antzeko eremuak

## Kanpo estekak
Apatx

**Apatx** zenbait ugaztun handiren oina osatzen duen adarkizko azal lodia da. Azazkal garatua da, keratinaz osaturik.

Apatxen gainean dabilen ugaztunak digitigrado dute izena, oin-zolaren gainean dabilenak, berriz, plantigradoak. Artiodaktiloek- ardiek, ahuntzek, gameluek edo txerriek- apatx bikoitiak dituzte; perisodaktiloek- zaldiek, astoek, errinozeroek-, berriz, bakoitiak.

Erabilera aunitz izan dituzte, lehen erlijio-errituetan edo baita itsasgarriak egiteko ere.

File:Camel Foot.jpg|gamelu baten apatx biak (artiodaktilo)
File:ErmineSpot.jpg|Zaldi baten apatx bakarra (perisodaktilo)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herkulesen leizeak (Tanger)

**Herkulesen leizeak** Marokoko Tanger hiritik gertu daude, hiriaren mendebaldetik hamalau kilometrotara, Espartel lurmuturretik bost kilometrotara. Leize hauek, naturalak jatorriz baina denboraz gizakiak moldatuak, benetan ikusgarriak izanik, Tanger inguruko interes turistikoaren gune garrantzitsua dira.

## Deskribapena 
Leizeek bi sarrera dituzte: bat lehorrera begira, bestea itsasora. Bigarren horrek buruz behera jarritako Afrikako mapa baten irudia ematen du. Berezko leizeak historikoki gizakien eskuz handituak izan dira: berebereek handik harriak atera egin zituzten etxeak zein errotak egiteko. Horren ondorioz gaur egungo leizeak jatorrizkoak baino dezente handiagoak dira. Bitxikeria bezala, leize barruan inguruko artisauen salmenta-postuak ikus daitezkeela esan dezakegu.

## Historia 
Intereseko data batzuk:
* K. a. 6.000 urte: neoliton giza-babeslekua
* 1878: leizearen aurkikuntza dokumentatua
* XX. mendeko lehen hamarkadan prostituziorako erabili zen
* 1920: publikoari ireki zitzaizkion
* 1952: herriko ondarea izendatu zitzaien
* 1982: elektrizitate instalazioa egin zen
* 1995ko urriaren 23an Def Leppard rock taldeak kontzertua eskaini zuen leize hauetan. Kontzertu horri esker taldeak *Guinness Book of World Record* liburuan sartu zen, hiru kontzertu hiru kontinentetan eman ondoren: Tanger, Vancouver eta Londres.

## Mitologia 
Mitologiaren arabera, leize hauetan Herkulesek haren 11. lanari ekin baino lehen atseden hartu zuen. Lan hori hesperideen lorategiko urrezko sagarrak biltzea zen. Beste iturrien arabera atseden hori 12.a, hau da, azkena bukatu ondoren hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Turismo informazioa.
*  Bideo laburra.