Cro-Magnon

thumb|Cro-Magnon gizon baten burezurra
**Cro-Magnon** edo **Europako lehen gizaki modernoak** (EEMH laburtuta, ingelesez) izan ziren Europan finkatu ziren lehen gizaki modernoak (*Homo sapiens*). Asia mendebaldetik migratu zuten, eta kontinentea etengabe okupatu zuten, ziur aski duela 56.800 urtetik. Europako eta Asia mendebaldeko neandertal indigenekin (*H. neanderthalensis*) gurutzatu ziren, duela 40.000 eta 35.000 urte artean iraungi zirenak. Europako gizaki modernoen lehen uholdeak (Goi Paleolitoa) ez zien utzi inolako legatu genetikorik egungo europarrei; hala ere, duela 37.000 urtetik aurrera, bigarren olatu batek populazio fundatzaile bakar bat sortzea lortu zuen, eta ondorengo Cro-Magnon guztiak populazio horretatik eratorri ziren, egungo europarrei jatorria emanez. Cro-Magnonek Goi Paleolitoko kulturak sortu zituzten; horietako lehena Aurignac izan zen, eta duela 30.000 urte Gravette aldia sortu zuten. Gravettea bitan banatu zen, Epigravettiarra ekialdean eta Solutre aldia mendebaldean, Azken Maximo Glaziarrean (LGM) gertatutako egoera klimatiko muturrekoaren ondorioz, duela 21.000 urte inguru. Europa berotu zenean, Solutrearrak Madeleine aldirantz eboluzionatu zuen duela 20.000 urte, eta herri horiek Europa birkolonizatu zuten. Madeleine aldiak eta Epigravettiarra delakoak kultura mesolitikoei bide eman zieten, ehiza larriko animaliak iraungi eta Azken Glaziazioa amaitu ahala.
start=0|thumbtime=47|thumb|Milaka urtez, gizakiek antzeko tresnak egin zituzten eta, ziurrenik, antzeko portaera izan zuten. Baina, orain dela 40.000 urte, orain dela 1.600 amona, zerbait gertatu zen.
Cro-Magnonak gaur egungo europarren, mendebaldeko asiarren eta ipar-afrikarren antzekoak ziren anatomikoki, baina sendoagoak ziren, garun handiagoak zituzten, aurpegi zabalagoak, bekainen gaineko gandor irtenagoak eta hortzak gaur egungo batez bestekoa baino handiagoak. Cro-Magnonen lehen aleek neandertalenak gogorarazten dituzten ezaugarri batzuk ere badituzte. Lehen Cro-Magnonek egungo europar gehienek baino azal tonu ilunagoa zuten; azal argiagoaren hautespen naturala ez zen duela 30.000 urte arte hasi. Azken Maximo Glaziarra (LGM) baino lehen, Cro-Magnonek, oro har, populazio-dentsitate baxua zuten, gizaki postindustrialen antzeko garaiera altua eta 900 km-raino hedatzen ziren ibilbide komertzial hedakorrak, eta ehiza larriko animaliak ehizatzen zituzten. Cro-Magnonen populazioa neandertalena baino askoz handiagoa zen, ziurrenik emankortasun-tasa handiagoaren ondorioz; bi espezieen bizi-itxaropena, normalean, 40 urtetik beherakoa zen. LGMren ondoren, biztanle-dentsitatea handitu egin zen komunitateak gutxiagotan mugitu ahala (baina distantzia luzeagoetan), eta, ehiza larriaren gero eta urritasun handiagoarekin batera, hainbeste jende elikatzeko beharrak eragin zuen ehiza xehearen edo arrantzaren mende egotea, eta sarriago parte hartzea uxaketa-sistemetan eta artalde osoak batera hiltzea. Cro-Magnonen armategiak lantzak, bultzagailuak, arpoiak eta, ziurrenik, jaurtitzeko makilak eta txakur paleolitikoak zituen. Litekeena da Cro-Magnonek behin-behineko txabolak eraiki izana lekuz aldatzen ziren bitartean, eta gravettiarrek txabola handiak eraiki zituzten Europa Ekialdeko lautadan mamut hezurrekin.

Cro-Magnonak ospetsuak dira askotariko artelanak sortzen dituztelako, hala nola labar-pinturak, Venusen estatuatxoak, makila zulatuak, animalien irudiak eta motibo geometrikoak. Apaingarri gisa, beira-alezko apaingarriak eta landare-zuntzezko arropak ere erabiltzen zituzten, hainbat landare-tinduz tindatuak. Musikarako, hezurrezko txirulak eta txilibituak egiten zituzten, eta, beharbada, baita burrunak, danborrak, idiofonoak eta beste tresna batzuk ere. Beren hildakoak lurperatzen zituzten, baina agian estatus altua lortu edo bertan jaio ziren pertsonak bakarrik.

«Cro-Magnon» izena Louis Lartet paleontologo frantsesak 1868an Dordognako Les Eyzieseko Cro-Magnon haitz-aterpean aurkitutako bost eskeletoetatik dator, tren-geltoki baterako errepidea egiten ari zirela eremua ustekabean aurkitu ondoren. Kultura Paleolitikoen aztarnak duela mende askotik ezagutzen dira, baina hasieran eredu kreazionista baten arabera interpretatu ziren, non Uholde Unibertsalak suntsitu zituen Erdi Aroko herriak irudikatzen zituzten. XIX. mendearen erdialdean eta amaieran eboluzionismoa sortu eta zabaldu ondoren, Cro-Magnonak arrazismo zientifikoaren zati handi baten objektu bihurtu ziren, eta lehen arraza-teoriak nordizismoarekin eta pangermanismoarekin lotu zituzten. XX. mendearen erdialdean, arrazari buruzko kontzeptu historiko horiek gaindituta geratu ziren. Lehen olatuko mugimendu feministan, Venusen estatuatxoak erlijio matriarkal baten frogatzat interpretatu ziren, nahiz eta 1970eko hamarkadan mundu akademikoak jada ez zituen horrela kontsideratzen.

## Kronologia 
### Goi Paleolitoaren hasiera 
Lehen gizaki modernoak (*Homo sapiens*) kontinente europarrera migratu zirenean, ehunka mila urtez Europan bizi izan ziren neandertal indigenekin (*H. neanderthalensis*) elkarrekintzan aritu ziren. Baliteke lehenago beste gizaki moderno batzuk ere Europan egotea, hala ere. 2019an, Katerina Harvati paleoantropologo greziarrak eta bere lankideek argudiatu zuten Apidima haitzuloko 210.000 urteko bi garezurrak, Grezian, gizaki modernoenak zirela, eta ez neandertalak —horrek adierazten du populazio horiek ustekabeko historia sakona dutela—, baina 2020an Marie-Antoinette de Lumleyren taldeak ondorio hori eztabaidatu zuten. Duela 60.000 urte inguru hasi zen 3. itsas isotopoen etapa, klima-oszilazio handiak ezaugarri zituena, eta bat-bateko atzerapenak eta landarediaren birkolonizazio-faseak eragin zituzten, lur basotsuen eta estepa irekien artean fluktuatuz.

Goi Paleolitotik Europarako giza migrazio modernoaren aztarnarik zaharrena Mandrin haitzuloan (Malataverne, Frantzia) aurkitutako giza hortz modernoak dira, Neroniar industriako harrizko tresnekin batera. Duela 56.800 eta 51.700 urte artekoak dira hortz horiek, 2022an egindako datazioaren arabera. Erdi Paleolitoaren eta Goi Paleolitoaren arteko trantsiziokotzat sailkatutako gizaki modernoei lotutako industria ugarietako bat da neroniarra. Gainera, Balkanetako industria bohuniziarra dago, duela 48.000 urte hasi zena, segur aski Sortaleko emiriar kulturatik eratorria; Raniseko (Alemania) Ilsenhöhle kobazuloan aurkitutako aztarnak, 47.500 urte artekoak; eta hurrengo fosil zaharrenak duela 44.000 urte ingurukoak dira, Bulgarian, Italian eta Britainia Handian. Ez dago argi mendebalderanzko migrazioan Danubio ibaia jarraitu zuten ala Mediterraneoko kostaldea inguratu zuten. Duela 45.000 urte ingurutik aurrera, kultura protoaurignaciarra, Goi Paleolitoko lehen kultura europarra, Europan zehar zabaldu zen, Ekialde Hurbileko kultura ahmariarretik eratorria, ziurrenik.

### Aurignac aldia 
thumb|Aurignac kulturaren hedapen mapa.
Duela 40.000 urte inguru, Europako erdi-hegoaldean finkatu zen Aurignac aldiko industria, 4. Heinrich ebentoa hasi zenean (urtarokotasun handiko aldia) eta Napolitik gertu dagoen Campaniako igninbritaren erupzioarekin (Europako ekialdea errautsez estali zuena). Aurignaciar kulturak berehala ordezkatu zituen beste batzuk kontinente osoan. Gizaki modernoen uholde horrek neandertalak eta haien kultura Mousteriarra ordezkatu zituen. Danubioko haranean, Aurignaceko aztarnategiak urriak dira geroagoko tradizioekin alderatuta, duela 35.000 urtera arte. Hortik aurrera, «Aurignaciar tipikoa» maiz samar agertzen da, eta duela 29.000 urtera arte zabaltzen da.

### Gravette aldia 
[thumb|[Brassempouyko venusa.]]
Aurignac aldiaren amaiera gaizki definitua dago, Gravettiar kulturak ordezkatu baitzuen pixkanaka. Duela 18.000 eta 15.000 urte bitarteko tresna batzuk Aurignaciar itxurako gisa identifikatu dituzte. Gravettiarra nondik datorren ere ez dago argi, Aurignaciarretik oso urrun baitago estetikoki (eta, beraz, baliteke handik ez eratorri izana). Hala ere, proba genetikoen arabera, Aurignaciar odol-lerro guztiak ez ziren desagertu.

Gravettiarraren genesiari buruzko hipotesiek eboluzioa barne hartzen dute: Erdialdeko Europan, duela 41.000 eta 37.000 urte bitartean existitu zen Szeletiar kulturatik; edo duela 40.000 urte baino lehenago existitu ziren Ahmariar edo Ekialde Hurbileko edo Kaukasoko antzeko kulturetatik aurrera. Horrez gain, agerraldi goiztiarrena non identifikatzen den ere eztabaidatzen da; lehen hipotesiak dio Alemanian izan zela duela 37.500 urte inguru, eta bigarrenak, Krimeako Buran-Kaya III haitz-aterpean, duela 38 eta 36 mila urte artean. Edonola ere, Gravettearen agerpenarekin batera tenperatura nabarmen jaitsi zen. Halaber, duela 37.000 urte inguru, ondorengo gizaki moderno guztien populazio fundatzailea jada bazegoen, eta Europa, hurrengo 23.000 urteetan, genetikoki isolatuta egongo zen gainerako mundutik.

Glaziarrak duela 20.000 urte inguru hasi ziren atzera egiten, eta Solutrearrak Madeleine aldirantz eboluzionatu zuen, hurrengo bi milurteetan Europa mendebaldea eta erdialdea birkolonizatuko zituena. Dryas Zaharretik aurrera, duela 14.000 urte inguru, Madeleine aldiko azken tradizioak agertzen dira: Aziliarra, Hamburg kultura eta Creswelliarra. Bølling-Allerød beroaldian zehar, Ekialde Hurbileko geneak agertzen hasi ziren Europako indigenen genoman, eta horrek Europaren isolamendu genetikoaren amaiera adierazten du.

### Mesolitoa 
Europa erabat birpopulatu zen Holozenoko optimo klimatikoan, duela 9.000 eta 5.000 urte bitartean. Mendebaldeko Ehiztari-Biltzaile (WHG) Mesolitikoek ekarpen esanguratsua egin zioten egungo genoma europarrari, Mal'ta-Buret' kultura siberiarretik zetozen Iparraldeko Eurasiar Zaharrekin (ANE) eta Kaukasoko Ehiztari-Biltzaileekin (CHG) batera. Gaur egungo europar gehienek %40-60ko WHG proportzioa dute, eta Loschbourreko gizon mesolitikoak —8.000 urte ditu— antzeko osaera genetikoa izan duela dirudi. Ekialde Hurbileko nekazari neolitikoak duela 40.000 urte inguru banandu ziren Europako ehiztari-biltzaileengandik, eta duela 8.000 urte hasi ziren Europan zehar hedatzen, Europako Lehen Nekazariekin (EEF) Neolitoa hasiz. Europako lehen nekazariak gaur egungo Baltikoko populazioen jatorriaren % 30 dira, gutxi gorabehera, eta Mediterraneoko egungo populazioen % 90 ere badira. Azken horiek WHGen jatorria EEFen introgresioaren bidez heredatu ahal izan dute. Ural mendietako estepen inguruan identifikatutako Ekialdeko Ehiztari-Biltzaileen (EHG) populazioa ere sakabanatu egin zen, eta Eskandinaviako Ehiztari-Biltzaileak WHG eta EHGren nahasketa bat direla dirudi. Duela 4.500 urte inguru, Yamnaya eta Kordoi-zeramika kultura ekialdeko estepetatik immigratzeak ekarri zituen Brontze Aroa, hizkuntza protoindoeuroparra eta gutxi gorabehera europarren egungo osaera genetikoa.

## Aurkikuntza 
[thumb|Cro-Magnon harpea, [Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil|Les Eyzies-de-Tayac (Dordoina, Frantzia).]]
thumb|Cro-Magnon 1 edo *Gizon Zaharra* espezimenaren burezurra.
1863an, trenbide bat eraiki zen Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil udalerriko (Dordoina, Frantziako hego-mendebaldea) Les Eyzies-era zeramana. 1868an, François Berthoumeyrou kontratistak Les Eyzies geltoki berria lotuko zuen trenbidean zehar errepide bat eraikitzeko enkargua jaso zuen. Martxoan, errepideko langileek 10 m-ko sakonera duen haitzezko beroki bat zulatu zuten Vezère ibaiaren ezkerreko ertzean. Silexezko harrizko tresnak, animalien hezurrak eta giza aztarnak aurkitu zituzten. Berthoumeyrouk lana gelditzeko agindu zien bere gizonei, eta aurkikuntzaren berri eman zien gobernuko funtzionarioei. Bertako geologo bat ere jakinaren gainean jarri zuen, Abel Laganne, eta apaingarriak, silex gehiago eta bi giza garezur berreskuratu zituen. Victor Duruy Frantziako Instrukzio Publikoko ministroak agindu zuen aurkikuntzak egiaztatzeko, eta Louis Lartetek indusketa sistematikoak egin zituen, eta giza aztarna gehiago, animalien hezurrak, harrizko tresnak eta apaingarriak aurkitu zituen. Maiatzaren 21ean azaldu zuen aurkikuntza Parisko Antropologia Elkartearen bileran, eta haren aktak Parisko Société d'Anthropologieren ''Bulletins et Mémoires de la Société d'Anthropologie de Paris* aldizkarian argitaratu ziren. Hilerri gisa deskribatu zuen aztarnategia, eta kobazuloetako biztanle gisa identifikatu zituen gizakiak. Aztarnategiari *Abri de Cro-Magnon* (Cro-Magnon babesleku harritsua) izena jarri zioten, eta UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu du orain. *Abri* hitzak «aterpe harritsua» esan nahi du frantsesez, *cro* hitzak «zuloa» esan nahi du okzitanieraz, eta Magnon zen lursailaren jabea. Jatorrizko giza aztarnak Parisko Historia Naturaleko Museo Nazionalean lekualdatu eta gorde zituzten.

Cro-Magnon aterpean bizi ziren pertsonen kopurua zehaztea zientzialarien eztabaidagai izan da mende batez baino gehiagoz. Lehen langileek 15 hezurdura aurkitu zituztela adierazi zuten. Bere txostenean, Lartetek bost pertsona identifikatu zituen burezurretan oinarrituta, horietako hiru gizonezkoak (Cro-Magnon 1., 3. eta 4. deiturikoak), emakume bat (Cro-Magnon 2.) eta haurtxo bat (Cro-Magnon 5). 1868an, Paul Broca anatomistak bost heldu eta hainbat haurtxo behatu zituen. Brocak espezimenen izenak sartu zituen, eta *Le Vieillar*d deitu zion Cro-Magnon 1-i; hortik aurrera, «Zaharra» izena zabaldu zen. 2000ko hamarkadaren hasieran banakako hezurren analisi osoak egin ostean, adostasun orokorra lortu zuten: haitz-babesak gutxienez zortzi pertsonaren 140 giza aztarna zituen: lau heldu eta lau haurtxo.

## Sailkapena 
thumb|1916an egindako Cro-Magnon baten interpretazio artistikoa.
Egia esan, hamarkadak ziren Paleolitoko fosilak eta artefaktuak ezagunak zirela, baina eredu kreazionista baten arabera interpretatzen ziren (oraindik ez baitzen sortu eboluzioaren kontzeptua). Adibidez, Gales hegoaldeko Pavilandeko Dama Gorria Auringaziarra (berez gizon gaztea dena) William Buckland geologo eta apaizak deskribatu zuen 1822an, Erromatar Britainiako hiritar gisa. Geroagoko autoreek, eskeletoa, Britainia Handian, Uholde Unibertsalaren aurreko herrien existentziaren froga bat zela defendatu zuten, edo baita uholdearen ur indartsuek hegoalderago bizi ziren lurretatik urrun eraman zutela ere. Bucklandek espezimena emakumezkoa zela pentsatu zuen, bitxiz (maskorrak, bolizko hagaxka eta eraztunak, eta otso hezurrez) apainduta zegoelako, eta Bucklandek bitxiak sorginkeriaren froga zirela ere adierazi zuen, agian txantxa gisa. Garai hartan, mugimendu uniformitarista gero eta jarraitzaile gehiago lortzen ari zen, batez ere Charles Lyell buru zuela, material fosilak Bibliako kronologia baino askoz lehenagokoak zirela zioena.

Charles Darwinen *Espezieen jatorriaz* 1859an argitaratu ondoren, arraza antropologoak eta arrazologoak gaur egungo gizakien espezie eta subespezie putatiboak zatitzen hasi ziren, antropometria, fisionomia eta frenologiatik lortutako parametro ez oso fidagarri eta sasizientifikoetan oinarrituta, eta horrek XX. mendera arte jarraitu zuen. Hau 1735eko Carl Linnaeusen *Systema Naturae*ren jarraipena izan zen, non sailkapen sistema modernoa asmatu zuen, gizakiak *Homo sapiens* bezala sailkatuz, arraza ezberdinetarako azpiespezieen sailkapen putatibo ezberdinekin, portaeraren definizio arrazistetan oinarrituta (arraza kontzeptu historikoen arabera): «*H. s. europaeus*» (Europako jatorria, legeek gidatua), “*H. s. afer*” (afrikar jatorria, bulkadak gidatua), “*H. s. asiaticus*” (jatorri asiarra, iritziak gidatua) eta “*H. s. americanus*” (jatorri amerikar natiboa, ohiturak gidatua). Arrazaren araberako sailkapen-sistema azkar hedatu zen espezimen fosiletara, Cro-Magnonetara eta neandertaletara barne, haien antzinatasunaren benetako irismena aitortu ondoren. 1869an, Lartetek subespezieetan sailkatzea proposatu zuen: «*H. s. fossilis*» cromagnon-hondakinetarako. Ustezko beste giza espezie fosil batzuek (beste askoren artean) barne hartzen zituzten: «*H. pre-aethiopicus*», Dordoinako burezur batentzat, zeinak “kidetasun etiopiarrak” baitzituen; “*H. predmosti*” edo “*H. predmostensis*” Brnoko (Txekiar Errepublika) burezur serie batentzat, ustez neandertalen eta cromagnonen arteko trantsiziokoa; *H. mentonensis* Mentonen aurkitutako burezur batentzat, Frantzia; «*H. grimaldensis*» Grimaldiko gizonarentzat, Grimalditik gertu, Monako; eta «*H. aurignacensis*» edo «*H. a. hauseri*» Combe-Capelleko burezurrerako.

Arraza fosil hauek, Ernst Haeckelen ideiarekin batera, eboluzio handiagoa behar duten arraza atzeratuak daudela alegia (darwinismo soziala), europar pentsamenduan ezagun egin zuten gizaki zuri zibilizatua bekain irtenak zituzten antzinako arbaso arraza basati batzuen bidez sortu zela. Bekain gaineko irteera hori tximino ezaugarri gisa sailkatu ziren; ondorioz, neandertalak (baita Australiako aborigenak ere) beheragoko arrazatzat hartu ziren. Europako fosil horiek Europako arraza berariaz bizien arbasoak zirela uste zen. Cro-Magnonak sailkatzeko lehen saiakeretako bat Joseph Deniker eta William Z. Ripley antropologo arrazialek 1900ean egindakoa izan zen. Haiek proto-ariar altu eta adimendun gisa karakterizatu zituzten, beste arraza batzuk baino goragokoak, Eskandinaviatik eta Alemaniatik zetozenak. Arrazari buruzko beste teoria batzuk Erdialdeko Europan eboluzionatzen ari ziren arraza gero eta argiagoen, ilehorien eta garaiagoen inguruan biratzen ziren, eta olatuetan hedatzen ziren, beren arbaso ilunenak ordezkatzeko, eta «arraza nordikoa» gailendu zen horrela. Ideia horiek bat zetozen nordizismoarekin eta pangermanismoarekin (hau da, nagusitasun arioarekin), Lehen Mundu Gerra baino lehen ospea irabazi zuten ideologiak, eta naziek bereziki erabili zituzten Europaren konkista eta Bigarren Mundu Gerran alemaniar herriaren nagusitasuna justifikatzeko. Venusen estatuatxoak -bular eta izter nabarmenak zituzten emakume haurdunen eskulturak- Europa paleolitikoan «arraza negroide» zegoelako froga gisa erabili ziren, esteatopigia zuten benetako emakumeetan oinarritu zirela interpretatu zelako (izterrak lodiagoak eragiten dituen afekzioa, Afrika hegoaldeko san herriko emakumeengan ohikoa) eta batzuen orrazkerak Antzinako Egipton ikusten zirenaren antzerakoak direlako. 1940ko hamarkadan, mugimendu positibistak —zientziaren aurreiritzi politiko eta kulturalak ezabatzeko borrokatzen zena, eta mende bat lehenago hasi zena gutxi gorabehera— herritarren babesa irabazi zuen Europako antropologian. Mugimendu hori eta arrazologiak nazismoarekin zituen loturak zirela eta, arrazologia praktikatzeari utzi zioten.

  
Font-de-Gaume.jpg|Charles R. Knight, 1920, Magdaleniar margolarien berreraikuntza Font-de-Gaume-n, Frantzia
Idealbild aus der Steinzeit - Höhlenbewohner (Darnaut).jpg|Hugo Darnaut, 1885, *Harri Aroko irudi ideala*
Каменный век (1).jpg|Viktor Vasnetsov, 1882–1885 *Harri Aroa*
Каменный век. Пиршество.jpg|Viktor Vasnetsov, 1883, *Jaia*

## Biologia 
### Ezaugarri fisikoak 
[thumb|[Abri Pataudeko emakumearen burezurra.]]
Cro-Magnonak fisikoki gaur egungo gizakien antzekoak ziren: kaxa toraziko globularra, aurpegi erabat laua, bekain gaineko toru fina eta kokotsa zituzten. Hala ere, cromagnonen hezurrak lodixeagoak eta sendoagoak dira. Lehen cromagnonek neandertalenak gogorarazten dituzten ezaugarriak izaten zituzten askotan. Aurignaziarrek, batez ere, neandertalak gogorarazten zituzten ezaugarri gehiago zituzten, hala nola (baina ez bakarrik) kalota zapal samarra eta horren ondoriozko protuberantzia okzipitala, garezurraren atzealdetik ateratzen zena (azken hori nahiko zehatza izan zitekeen). 2007an, Erik Trinkaus paleoantropologoak ondorioztatu zuen neandertalen introgresioaren hondarrak zirela, eta, azkenean, desagertu egin zirela ondare genetikotik.

Kalkuluen arabera, duela 190.000 eta 25.000 urte bitarteko 28 giza espezimen modernoen batez besteko garun-bolumena 1.478 cm3 ingurukoa zen, eta 13 cromagnonena 1.514 cm3 ingurukoa. Konparazioan, gaur egungo gizakiek 1.350 cc-ko batez bestekoa dute, eta hori nabarmen txikiagoa da. Izan ere, cromagnonaren garunak, gaur egungo gizakien aldakuntzaren barruan egon arren, lobulu frontalaren batez besteko luzera handiagoa du, eta lobulu okzipitalaren altuera ere handiagoa. Lobulu parietalak, ordea, laburragoak dira cromagnonetan. Ez dago argi hori gaur egungo gizakien eta lehen gizaki modernoen arteko desberdintasun funtzionalen baten baliokide izan daitekeen.

Goi Paleolitoko mendebaldeko Europan, Azken Maximo Glaziarra baino lehen, 20 gizonek eta 10 emakumek 176,2 cm eta 162,9 cm zituzten batez beste, hurrenez hurren. Kopuru hori Industria Iraultza osteko iparraldeko europar modernoen parekoa da. Aldiz, Europako mendebaldeko Goi Paleolito Berantiarreko (Azken Maximo Glaziarraren ondoren) 21 eta 15 gizon-emakumeko lagin batean, batezbestekoak 165,6 cm eta 153,5 cm-koak ziren, gizaki moderno preindustrialenen antzekoak. Ez dago argi zergatik ziren lehen cromagnonak altuagoak, batez ere kontuan hartzen bada klima hotzeko izakien gorputz-adar laburrekoak direla, eta, beraz, garaiera txikikoak, gorputzeko beroari hobeto eusteko (Allenen araua). Hori hainbat modutara azaldu da: antzinako altueraren baldintza hipotetiko bat atxikitzea; kalitate handiagoko dieta eta nutrizioa, geroago ezohikoa bihurtu edo iraungi zen megafaunaren ehizaren ondorioz; egokitzapen funtzionala, oinkadaren luzera eta mugimenduaren eraginkortasuna handitzeko ehizaldian zehar; lurraldetasuna handitzea azken crogmanonen artean, horrek gene-fluxua gutxitzen duelako komunitateen artean eta endogamia-tasa handitzen duelako; edo isuri estatistikoa, laginaren tamaina txikiagatik; edo pertsona altuenek talde batean LGM baino lehen estatus hobea lortzeko aukera gehiago zutelako eta, beraz, lurperatuak eta kontserbatuak izateko aukera gehiago zituztelako. Gaur egungo europarrengandik datozen gizakiengan begi urdinei lotutako genearen aldaketa, OCA 2, duela 6-10 mila urte inguru Europa iparraldeko lekuren batean arbaso komun batetik eratorri dela dirudi. Hain berantiarra den kronologia horren arrazoia izan liteke biztanle gutxi izatea edo kontinenteen arteko mugimendu gutxi behar izatea azalaren, ilearen eta begien kolorazioan aldaketa moldagarri hori egiteko. Hala ere, KITLGk hautespen positiboa izan zuen cromagnonetan (baita ekialdeko asiarretan ere) duela 30.000 urte inguru.

### Genetika 
Gizaki anatomikoki modernoak, duela ziurrenik 250.000 urte ingurutik, denboraldi konkretuetan Afrikaz kanpo ibili izan dira. Halere, egungo gizaki ez-afrikarrak Afrikaz kanpoko espantsioaren (duela 65-55 mila urte inguru) ondorengoak dira. Aipaturikoa DNA mitokondrialaren analisiari esker jakin da. Izan ere, DNAmt-ren L3 haplotaldearen analisiak Cro-Magnonen eta Goi Paleolitoko Asia ekialdeko taldeen artean ("Proto-Mongoloideak") familiartasuna ezartzen du. Bi talde horien arteko banaketa duela 50.000 urte inguru gertatu zela uste da.   

2014. urtean egin ziren Cro-Magnon goiztiarrei egindako lehenengo azterketa genomikoak eta horiei esker, 3 lerro nagusi aurkitu ziren, egungo Europarretan ere aurkitzen direnak: lehenengoa ondoren etorriko ziren Cro-Magnon guztiei lotutakoa; "Oinarrizko Eurasiarra" (ingelesezko, *Basal Eurasian'') deituriko beste bat, egungo Europar eta Ekialdeko Asiar lerroak banatu aurretik existitzen zen arbaso komuna; eta azkena, duela 24.000 urteko Mal'ta–Buret' siberiar kulturari lotutako norbanako bati lotutakoa (Baikal Laku inguruan). Aitzitik, 2016ko ikerketa baten arabera, duela 45.000 urteko Ust'-Ishimgo gizona eta Oase-1 banakoei egindako azterketetan ez dute Oinarrizko Eurasiarraren osagai genomikoen ebidentziarik aurkitu. Bestalde, goi Paleolitoko Cro-Magnon gizakien lagin zabalago batean ere ez zuten Mal'ta–Buret' introgresioaren arrastorik aurkitu. Ikerketak ondorioztatu zuen gaur egungo europarren osaera genetikoa Ekialde Hurbileko eta Siberiako introgresioaren ondorioz gertatu zela, batez ere Neolitikoan eta Brontze Aroan zehar (beraz, duela 14.000 urte hasi zen). Baina Cro-Magnon lagin guztiek, Konstenki 14 barne, egin dizkiote ekarpenak gaur egungo genoma europarrari. Hortaz, gaur egungo europarrekiko lotura estuagoa dute, Asia Ekialdekoekin alderatuz. Lehen cromagnonak (10 guztira), ordea, ez ziruditen gaur egungo inongo populazioren arbasoak, eta ez zuten beren baitan kohesionatutako talderik osatzen, baizik eta leinu genetiko guztiz ezberdinak irudikatzen zituzten, leinu nagusien arteko nahasketak edo jatorri oso dibergenteak zituztenak. Hori guztia dela eta, ikerketak ondorioztatu zuen duela 37.000 urtetik hona cromagnonak populazio sortzaile bakar batetik zetozela eta ugalketaz isolatuta zeudela gainerako mundutik. Ikerketaren arabera, Grottes de Goyeteko (Belgika) pertsona aurignaciar batek kidetasun genetiko gehiago zuen Cueva de El Mirón (Espainia) Madeleine aldiko biztanleekin, ekialdeko Europan gutxi gorabehera garaikide ziren gravetarrekin baino.. 

[thumb|[Zlatý_kůňen kokapena, eta informazio genetiko baliotsua eman duten beste gune batzuk.]]
Cromagnonetan identifikatutako haplotaldeak hauek dira: Y kromosomaren giza-haplotalde patrilinealak (aitatik semera), zaharrena C1, azken IJ eta K2a; eta DNA-mt N, R eta U-ren haplotalde matrilinealak (amatik seme-alabetara). Y IJ haplotaldea Asiako hego-mendebaldetik zetorren. I haplotaldea duela 35.000 eta 30.000 urte artean sortu zen, Europan edo Asia mendebaldean. U5 haplotaldea LGM baino lehentxeago sortu zen Europan, duela 35 eta 25 mila urte artean. Ripari Villabrunako (Italia) Villabruna 1 eskeletoak 14.000 urte ditu eta Europan aurkitutako Y R1b (R1b1a-L754* (xL389,V88) haplotaldearen eramaile zaharrena da, ziurrenik ekialdeko introigresiotik datorrena 2015. urtean aurkitutako, duela 40.000 urteko, Oase 1 gizaki modernoak Neanderthalen DNA zuen % 6-9 arteko portzentajean (% 7.3 estimatzen da). Horrek adierazi zuen 4-6 belaunaldi atzerago Neanderthal arbasoren bat izan zuela. Halere, populazio errumaniar hibrido honek ez zuen ekarpen esangarririk izan beranduagoko europarren genometan. Beraz, litekeena da, Neanderthalen eta EEMH-en arteko ugaltzea arrunta izan arren, gaur egungo genomari ekarpenik ez egitea. Neanderthal geneen ehunekoa pixkanaka gutxituz joan zen denborarekin. Horrek adieraz lezake ez zirela biziraupenerako egokiak eta, beraz, horrexegatik ez zirela hautatuak izan.

2023ko martxoan *Nature*n argitaratutako ikerketa genetiko batean, egileek Mendebaldeko ehiztari-biltzaileen (WHG) arbasoak kultura epigravettiarrari lotutako populazioak zirela deskubritu zuten; duela 14.000 urte inguru, Madeleine aldiko kulturari lotutako populazioak ordezkatu zituen, hein handi batean. Madeleine aldiko kideak mendebaldeko Gravettiar, Solutre aldiko eta Aurignaciar aldiko kulturekin lotutako populazioetatik zetozen.

## Kultura 
Cro-Magnonek neandertalak erregistro fosilean ordezkatu zituzten garai berean, konplexutasun teknologikoaren hazkuntza nabarmena da. Hori dela eta, «Erdi Paleolitoa» eta «Goi Paleolitoa» terminoak sortu ziren bi aldi horiek bereizteko. Mendebaldeko Europako arkeologian oinarrituz, neurri handi batean, trantsizioari «Goi Paleolitoko Iraultza» (mundu osora zabaldu zen fenomenoa) deitu zitzaion, eta «jokabidearen modernitatearen» ideia gertaera horri eta lehen kultura modernoei lotu zitzaien. Adostasun zabala dago Goi Paleolitoak Erdi Paleolitokoak baino eboluzio teknologiko eta kultural erritmo handiagoa duela dirudiela, baina eztabaidagai da jokabidearen modernitatea benetan garapen malkartsua izan ote zen, edo Goi Paleolitoa baino askoz lehenago hasi zen progresio geldoa, bereziki Europaz kanpoko erregistro arkeologikoa kontuan hartzen bada. Modernotzat jotzen diren praktiken artean, honako hauek daude: mikrolitoen ekoizpena, hezur eta adarren erabilera ohikoa, ehotzeko eta xehatzeko tresnen erabilera komuna, gorputz-dekorazioko kalitate handiko probak eta iruditxoen ekoizpena, distantzia luzeko merkataritza-sareak eta ehizarako teknologia hobetua. Arteari dagokionez, Madeleine aldian Paleolitoko pieza korapilatsuenetako batzuk ekoitzi zituzten, eta objektu arrunt eta egunerokoak ere modu landuan apaindu zituzten.

### Ehiztari-biltzaileak 
Historikoki, ehiztari-biltzaileen biziraupen-estrategiei buruzko ikerketa etnografikoek denbora luzez azpimarratu dute sexuaren araberako lan-banaketa, eta, oso bereziki, gizonek ehiza larria egitea. Ideiak 1966ko *Man the Hunter* («Gizon ehiztaria») liburuan goia jo zen, arreta ia erabatekoa jartzen duena gizonek taldeari egindako elikagai ekarpenen garrantzian. Bigarren olatuko mugimendu feministaren unean argitaratu zenez, antropologo feminista askok berehala gaitzetsi zuten. Horien artean zegoen Betty Meehan arkeologo australiarra; 1974ko *Woman the Gatherer* («Emakume biltzailea») artikuluan zioen emakumeek berebiziko garrantzia dutela komunitate horietan, jateko landare fidagarriagoak eta ehiza xehea biltzen dituztelako, ehiza larriak arrakasta indize txikia baitu. Ordutik, «emakume biltzailea» kontzeptuak gero eta jarraitzaile gehiago izan ditu.

thumb|Aurignaciarreko tresna-bilduma bat.
Cromagnonek harrapakinen ohiturak arretaz aztertzen zituztela suposatu ohi da, urtaroaren araberako errendimendua maximizatzeko. Adibidez, ugaztun handiak (hala nola orein gorria, zaldia eta basahuntza) urtaroka biltzen dira, eta litekeena da elur-oreinak urtaroka intsektuez josita egotea, haien azala larrugintzarako egokia ez izatea eragiten zutenak. Froga asko daude cromagnonek, batez ere Europa mendebaldean LGMren ondoren, animalia harrapari handiak espazio natural konfinatuetan (itsaslabar baten hormaren kontra, irteerarik gabeko kalexka batean edo ur-masa batean, adibidez) inguratu egiten zituztela, animalia-talde osoak modu eraginkorrean sakrifikatzeko (ehiza gidatzeko sistema). Antza denez, sarraski masiboak programatu dituzte migrazio-ereduekin bat etor zitezen, batez ere orein gorri, zaldi, elur-orein, bisonte, uro eta alpetar basahuntzarekin, eta, batzuetan, mamut iletsuekin. Halaber, urtaroaren arabera ugaria den arrain-kontsumoaren adibide ugari daude, gero eta ohikoagoa dena Goi Paleolitoaren erdialdean. Hala eta guztiz ere, badirudi Madeleine aldiko herriek beren aurrekoek baino mendekotasun handiagoa izan dutela animalia txikiekiko, ur-baliabideekiko eta landareekiko, seguruenik Kuaternarioko iraungitze-aldiaren ondoren Europan ehiza larria urri samarra izan zelako. LGMren ondorengo herriek nutrienteen urritasunarekin loturiko gaitzen tasa handiagoa izateko joera dute, altueraren murrizketa barne, eta horrek adierazten du banda horiek (ziurrenik, lurralde bizigarriaren murrizketagatik) askoz ere elikagai sorta zabalagoa eta desiragaitzagoa kontsumitu behar izan zutela bizirauteko. Uxaketa-sistemak hedatzea elikadura-errendimenduaren igoeraren luzapena izan zitekeen. Batez ere Frantziako hego-mendebaldean, cromagnonek elur-oreinen mende zeuden neurri handi batean, eta, beraz, hipotesitzat jotzen da komunitate horiek artaldeei jarraitzen zietela, eta Perigordaren eta Pirinioen okupazioa udan baino ez zela gertatzen. Epi-gravettiar komunitateek, ordea, ehiza larriko espezie bakar bat ehizatzen zuten, normalean zaldia edo bisontea. Baliteke giza jarduerak, estepako gune faboragarrien atzerakada azkarrarekin batera, LGMaren ondoren megafaunak Europa gehiena birkolonizatzea eragotzi izana (mamutak, errinozeronte iletsuak, altze irlandarrak eta haitzuloetako lehoiak, adibidez), eta, neurri batean, euren desagerpenean lagundu izana.

[thumb|[Santimamiñeko arpoia, Arkeologi Museoan, Bilbo.]]
Armei dagokienez, cromagnonek lantza muturrak egiten zituzten, batez ere hezurra eta adarra erabiliz, ziurrenik material horiek oso ugariak zirelako. Harriarekin alderatuta, material horiek konprenigarriak dira, eta, beraz, apurtzeko zailagoak. Ondoren, haga batean sartzen zituzten, xabalina gisa erabiltzeko. Baliteke eskulangile aurigniciarrek hezurrezko arantzak jarri izana lantzen puntetan, baina teknologia horren berririk ez dago duela 23.500 urte arte, eta ez zen Mesolitora arte orokortu. Aurignaciar artisauek lantza muturrak egiten zituzten erronbo eran. Duela 30.000 urte, lantza puntak oinarri borobilagoarekin egiten ziren, eta duela 28.000 urte muturrak ziri moduan sartu zituzten. Gravettiar garaian, lantza puntak egiten hasi ziren, oinarri alakatuarekin. LGMren hasieran bultzagailua asmatu zuten Europan, jaurtigaiaren indarra eta zehaztasuna handitzeko gai zena. Polonian, mamutezko letaginaz egindako bumeran posible bat identifikatu zuten (nahiz eta jaurtigailura bueltatzerik ez izan), eta duela 23.000 urte datatua, ezagutzen den bumeranik zaharrena izango litzateke. Lantza-muturrak, hosto eta sorbalda puntadunak, ugariagoak egin ziren Solutrearrean. Lantza mutur handi eta txikiak egiten zituzten, kantitate handitan, eta txikienak jaurtigai xabalinekin lotuta egon zitezkeen. Arkularitza Solutrearrean asmatu zen ziurrenik, nahiz eta arkuaren teknologia, modu argiagoan, Mesolitikoan garatu zen. Hezurraren teknologia biziberritu egin zen Madeleine aldian, eta irismen luzeko teknologia, baita arpoiak ere, askoz ohikoagoak bihurtu ziren. Arpoi-zati batzuk hiruhortzak zirela uste izaten da, eta ohikoa da izokinaren migrazioko urtaroko bideetan benetako arpoiak aurkitzea. Hala ere, gizakien lehen irudikapen paleolitikoak aurkitu zirenean, Venusen estatuatxoak deiturikoak -bular, ipurmasail eta bulba nabarmenak izan ohi dituztenak (gaur egungo mendebaldeko kulturan sexualizatutako eremuak, oro har)-, hasiera batean, izaera pornografikokoak zirela interpretatu zen. Aurkitutako lehen Venusari «Vénus impuque» («Venus lizuna») izena jarri zion bere aurkitzaileak, Paul Huraultek, Vibayeko 8. markesak, arroparik ez zuelako eta bulba nabarmena zuelako. «Venus» izenak, edertasunaren jainkosa erromatarraren omenez, funtzio erotiko bat dakar bere baitan. Giza formaren irudikapenaren patroi horrek iradokitzera eraman zuen giza formak, oro har, gizonentzako pornografia zirela, eta horrek esan nahi du gizonak zirela Paleolitoko artelanen eta artisautzaren arduradun nagusiak; emakumeak, berriz, haurrak hazteaz eta etxeko hainbat lanez arduratzen ziren. Hori sistema sozial patriarkal baten parekoa litzateke.

Paleolitoko matriarkatuaren eredua Friedrich Engels komunista ospetsuak egokitu zuen, zeinak, aldiz, argudiatu zuen emakumeei boterea kendu zietela gizonek, aldaketa ekonomikoak zirela medio, komunismoa (feminismo marxista) lortzearekin bakarrik desegin zitezkeenak. Lehen olatuko mugimendu feministak ideia hartu zuen, patriarkatuari eraso egin ziona, argudio darwinistak erabiliz gizartearen ustezko egoera matrifokal natural berdintsu bat azaltzeko, patriarkalaren ordez, eta Venusak Ama Jainkosaren gurtzaren froga gisa interpretatuz, erlijio matriarkal baten zati gisa. Ondorioz, XX. mendearen erdialdean, Venusak ugalkortasunaren gurtza paleolitikoren baten froga gisa interpretatzen ziren nagusiki. Baieztapen horiek 1970eko hamarkadan desagertu ziren, arkeologoak aurreko belaunaldiak sortutako eredu oso espekulatiboetatik aldentzen ziren heinean. Bigarren olatuko mugimendu feministaren bidez, historiaurreko erlijio matriarkalaren hipotesia bultzatu zuen, nagusiki, Marija Gimbutas arkeologo lituaniar-estatubatuarrak. Paleolitoaz egin zituen interpretazioek nabarmen parte hartu zuten  Jainkosaren mugimenduan. Kromagnonen erregistro arkeologikoan, gizonezkoen 100 irudikapen baino gutxiago daude (horietatik, heren bat erekzioekin irudikatzen dira). Bestalde, ehorzketa jaso zuten norbanako gehienak (estatus sozialarekin lotuta egon zitekeena) gizonezkoak ziren. Ikuspegi anatomikotik, Cro-Magnongo gizon eta emakumeen gorputz-adarren sendotasunak (indarraren adierazle dena) ez zuen alde nabarmenik. Goi Pleistozenoan zehar izan ziren sexu dimorfismo maila baxu hauek, gizarte historikoen ezaugarri den sexuaren araberako lan-banaketa (nekazal zein ehiztari-biltzaile), Holozenora arte ez zela orokortu esan nahi lezakete.

#### Komertzioa 
[thumb|Zulatutako *[Homalopoma_sanguineum* aleak, kostaldetik 900 kilometrora aurkituak, Errumanian.]]
Goi Paleolitoaren ezaugarri nagusiak dira merkataritza-ibilbide hedakorrak eta komunitateek elkarrekintzak izateko distantzia handiak. Goi Paleolito goiztiarra bereziki ezaguna da oso bizimodu mugikorrak dituelako, talde gravettiarrekin (Italian eta Moravian, Ukrainan, aztertutakoak behintzat), askotan 200 km baino gehiagoko distantziatik hornitzen zituztenak lehengai batzuez. Hala ere, eztabaidagai da horrek laginaren alborapena adierazten duen, eta mendebaldeko eta iparraldeko Europa ez ote ziren hain mugikorrak. Praktika kultural batzuk, hala nola Venusen estatuatxoak edo Gravettiar garaian egindako hileta-erritual espezifikoak, kontinente osoan zehar 2.000 km hedatu ziren. Proba genetikoek iradokitzen dutenez, kultur transmisioaren zantzuak egon arren, Gravettiarreko europarrak ez ziren nahastu siberiarrekin, eta horrek esan nahi du ideien mugimendu bat egon zela, baina ez pertsonena, Europa eta Siberiaren artean. Errumaniako Poiana Cireşului aztarnategian (30.000 urte), *Homalopoma sanguineum* itsas barraskiloko maskor zulatuak berreskuratu zituzten, eta hori esanguratsua da, Mediterraneoan bizi baita, 900 km ingurura. Harreman hori bizirauteko tresna garrantzitsua izan zitekeen, klimaren etengabeko okertzeari aurre egiten ari zirenean. Populazioaren dentsitate txikia zenbatetsi denez, baliteke horrek kontinentez haraindiko gizarte-antolaketarako sistema konplexu samarra behar izatea, eta hori, ziurrenik, ezinezkoa zen cromagnonentzat; horrek esan nahi du ziurrenik hausmannita naturala aurkitu zutela, jakina baita 250 km-ra dagoela, Pirinioetan. Harrezkero Lascaux-etik askoz hurbilago dagoen hausmannita-iturri bat agortzen ez bada, horrek esan nahi du manganeso-mineraletan oinarritutako tokiko ekonomia bat zegoela. Gainera, Ekainen (Euskal Herria), manganesoa duen groutita minerala erabiltzen zuten beren pinturetan, inguruan oso ohikoa ez zena, eta, ziurrenik, kobazulotik bertatik ateratzen zutena. Mediterraneoko eta Atlantikoko itsas maskorren bitxien banaketan oinarrituz, baita barrualdean ere, baliteke Azken Glaziarrartekoan (duela 14 eta 12 mila urte bitartean) sare bat egotea Rhin eta Rodano ibaietan zehar, Frantzian, Alemanian eta Suitzan.

[thumb|[Molí del Salteko pieza grabatuan etxola gisa interpretatu diren egiturak daude.]]
Uste denez, Madeleine aldiko herriak, bereziki, oso migratzaileak ziren eta artaldeei jarraitzen zieten Europa birpopulatzen zuten bitartean, eta aire zabaleko hainbat kobazulo eta aztarnategik adierazten dute eremua abandonatu eta erregulartasunez bisitatzen zela berriro. 13.800 urteko Molí del Salt (Katalunia) harlauza batek kupula itxurako 7 irudi ditu grabatuta, eta kupula itxurako aldi baterako etxolak irudikatzen ditu postulatzen den irudiak.

[thumb|Mamut hezurrekin egindako etxola baten erreplika, [Mezhyritxen, Ukraina.]]
Mamuten hezurrak dituzten cromagnonek eraikitako 70 etxebizitza baino gehiago identifikatu dituzte, batez ere Errusiako lautadan, ziurrenik ehiza kanpaleku erdi-iraunkorrak. Tipiak eta yarangak eraiki zituztela dirudi. Epi-Gravettiar herriek LGMren ondoren eraiki zituzten normalean, duela 22.000 urte; identifikatutako txabola zaharrena Molodova Ieko (Ukraina) aztarnategitik dator, duela 44.000 urtekoa (beraz, baliteke neandertalek eraikitzea). Normalean, txabola hauek 5 m-ko diametroa zuten, edo 4 × 6 m-koa forma obalatua zuten. Txabolak 3 m × 2 m bezain txikiak izan zitezkeen. Txabola handienetako batek 12,5 m-ko diametroa du —duela 25.000 urteko txabola bat, Kostenkin (Errusia) identifikatua—, eta mamuten 64 burezurrekin eraiki zen, baina, okupazio proba eskasak ikusita, bizitzeko espazio gisa baino gehiago elikagaiak gordetzeko erabili zela postulatzen da. Txabola batzuek hezur erreak dituzte, eta hori tximinietarako erregai gisa erabiltzen diren hezur gisa interpretatu izan da, egur gutxi dagoelako eta/edo hondakinak ezabatzen direlako. Hala ere, etxola gutxi batzuek egurraren errekuntza edo egurraren eta hezurren errekuntza mistoaren zantzuak dituzte. Oro har, hainbat txabola eraikitzen ziren inguru berean, kokapenaren arabera 1-20 metroko distantziara jarrita. Baliteke letaginak erabili izana sarrerak egiteko, larruak sabaia egiteko eta barrualdea putzuetatik ateratako loessekin zigilatu izana. Badirudi erabaki arkitektoniko batzuk estetikoak baino ez izatea, Mezhyritxen (Ukraina) 4 etxola epigravettiarretan ikusten den bezala, non masailezurrak pilatzen ziren 2 etxolatan *chevron* edo sigi-saga patroi bat sortzeko, eta hezur luzeak pilatzen ziren 1 eta 2 etxolatan lerro horizontal edo bertikalak sortzeko. *Chevron*a Errusiako lautadan erabili ohi den sinbolo bat zen, mamuten hezur, erreminta, iruditxo eta burezurretan margotu edo grabatutakoa. Baliteke otsoak etxekotzeko beste saiakera batzuen ondorio izatea. "Txakur" hauen tamainak mota askotakoak dira, 60 zentimetro inguru Ekialdeko Europan eta 30-45 zentimetro inguru altueran Mendebaldeko Europan, eta 32-41 kilogramo artean. "Txakur" hauek mutur laburra dute gaur egungo otsoekin alderatuta. Hala ere, Aurignaziar aldian txakurrak etxekotu ziren ideia eztabaidatua da. 

Orain dela 27-24.000 urteko Předmostí aztarnategian, Txekiar Errepublikan, beste hiru "txakur" identifikatu dira, guztiak burezurrean zulo bat dutela (ziurrenik burmuina ateratzeko), eta batek mamut baten hezurra zuen ahoan. Lurperatze erritual gisa interpretatu da. Orain dela 14.500 urteko Bonn-Oberkassel txakurra, Alemaniakoa, 40 urteko gizon batekin eta 25 urteko emakume batekin lurperatu zuten, eta hematite arrastoak zituen. Txakur horren DNAk gaur egungo txakurren arbasoa zela iradokitzen du. Txakur-mukieria zuen hildakoan, 19-23 aste inguru zituela. Gizakiek zaindu beharko zuten denbora horretan, eta horrek jada txakurren eta gizakien arteko lotura emozionala zegoela iradokitzen du, ez soilik harreman interesatua.

Txakurrek jokatzen zuten papera ez da guztiz ezaguna, baina baliteke ehizan garrantzitsuak izatea, baita gauzak eramateko erabiltzea ere, edo kanpalekuak eta ehizatutako animaliak zaintzeko erabiltzea.

### Artea 
[thumb|[Altamirako kobazuloa, aurkitutako lehenengo labar-arte adibide nabarmena.]]
XIX. mendean lehen aldiz Goi Paleolitoko artearen adibideak aurkitu zituztenean objektu grabatuen forman, «artea artearengatik» zela pentsatu zuten, herri paleolitikoak basati eta ez-kultutzat jotzen baitzituzten oro har. Eredu hori defendatu zuen, nagusiki, Louis Laurent Gabriel de Mortillet arkeologo frantziarrak. Gero, kobazuloen sakonean aurkitutako labar-arte oso landuak aurkitu ziren, eta horietako lehena Altamirako kobazuloa izan zen, Espainian, 1879an. «Artea artearengatik» eredua mende aldaketarekin batera erori zen, Europa mendebaldeko sarbide zaileko lekuetan labar-artearen adibide gehiago aurkitu ahala, hala nola Combarelles eta Font-de-Gaume. Cro-Magnonek artea soilik aisialdirako erabiltzen zutela defendatzea gero eta zailagoa izan zen.

#### Labar-artea 
Cro-Magnonak ezagunak dira kobazulo barruko hormetan diseinu geometrikoak, esku-txantiloiak, landareak, animaliak eta itxuraz gizaki/animalia diren izaki hibridoak margotu edo grabatu dituztelako. Oro har, arte mota hau duten kobazuloetan espezie berdinak daude, baina espezie kopuru osoa nahiko ugaria da, eta, zehazki, mamutak, bisonteak, lehoiak, hartzak eta basahuntzak bezalako izakiak egon ohi dira. Hala ere, zenbait kobazulotan forma jakin batzuk ziren nagusi, Niauxko haitzuloan adibidez, non animalien erdiak baino gehiago bisonteak diren. Irudiak bata bestearen gainean marraz zitezkeen. Ez zen inoiz paisaiarik irudikatu, Chauvet-Pont d'Arceko (Frantzia) sumendi erupzio baten ustezko irudikapena izan ezik, duela 36.000 urtekoa baita. Haitzuloetako hutsune ilunetan dago labar-artea, eta artistek sua pizten zuten lurrean, edo harrizko lanpara eramangarriak erabiltzen zituzten ikusteko. Marrazteko materialen artean ikatz beltza eta okre gorri eta horizko arkatzak daude, baina horiek, beste hainbat mineralekin batera, hautsetan eho eta urarekin nahas zitezkeen pintura sortzeko. Baliteke harkaitz handi eta lauak erabili izana, hala nola paletak, kanabera-pintzelak, zurdak eta adartxoak, eta, beharbada, zerbatana bat, iristeko zailak diren eremuetan pintura ihinztatzeko. Esku-txantiloiak egiteko, eskua hormari lotu eta pintura bota behar zen (irudi negatibo bat utziz), edo eskuan pintura jarri eta hormari itsatsi. Esku-txantiloi batzuei hatzak falta zaizkie, baina ez dago argi artistari benetan hatza falta zitzaion edo, besterik gabe, txantiloitik kanpo uzten zuen. Gehienetan uste izan da aztarnarik handienak gizonek utzi zituztela eta txikienak haurrek, baina emakumeak erabat baztertzea gertagaitza litzateke. Labar-artearen sinbolismoari buruzko hipotesi asko proposatu diren arren, oraindik eztabaidagai da zergatik sortu ziren lan horiek, lehenik eta behin.

Bere sinbolismoari buruzko lehen hipotesietako bat Salomon Reinach erlijioaren historialari frantsesak proposatu zuen; haren ustez, kobazuloetako paretetan animaliak bakarrik irudikatzen zirenez, irudiek totemen gurtza irudikatzen zuten, non talde bat edo talde bateko kide bat zenbait botereri lotutako animalia jakin batekin identifikatzen den, eta animalia hori nolabait ohoratu edo errespetatzen duen, berau ez ehizatuz, adibidez. Hori gertatuko balitz, eskualde bateko cromagnon-komunitateak honela banatuko lirateke: «zaldiaren klan» bat, «bisontearen klan» bat, «lehoiaren klan» bat, eta abar. Baieztapen hori berehala ezeztatu zen, haitzulo batzuetan jaurtigaiek zauritutako animalien irudiak baitaude, eta, oro har, hainbat espezie daudelako irudikatuta.

1903an, Reinachek proposatu zuen labar-arteak magia sinpatetikoa irudikatzen zuela (margoaren eta margotutako subjektuaren artekoa), eta animalia bat ekintzaren bat egiten marraztean, artistak uste zuela animaliaren gainean ekintza hori bera egiten ari zela. Hau da, irudiaren jabe zenez, animalia bera mendera zezakeen. Ehizaren eredu magikoak —eta cromagnonen gizartean artea magikoa eta erabilgarria zelako ideiak— ospe handia lortu zuen hurrengo hamarkadetan. Eredu horretan, harrapakin belarjaleak ehiza aurretik zaurituak izan balira bezala irudikatzen ziren, sorgintze aldera; animalia batzuk osatu gabe irudikatzen ziren, ahultzeko; diseinu geometrikoak tranpak ziren; eta gizaki/animalia hibridoak animaliaz mozorrotutako aztiak ziren, beren boterea lortzeko, edo animaliak gobernatzen zituzten jainkoak ziren. Animalia asko osasuntsu eta osorik irudikatzen ziren, eta batzuetan ernai, eta eredu horrek ugalkortasunaren magia gisa interpretatzen du ugalketa sustatzeko; hala ere, animalia haragijalea bazen, eredu horrek dio irudikapenak hura suntsitzeko balio zuela. XX. mendearen erdialdean, eredu hori inpugnatzen ari ziren, zauritutako animalien errepresentazioak oso urriak zirelako; haitzulo apainduetan kontsumitutako animalien hezurren bilketa askotan ez zetorrelako bat ugaritasun terminoetan irudikatutako animalia motekin; eta eredu magikoak ez dituelako esku txantiloiak azaltzen.

1960ko hamarkadatik aurrera, Max Raphael germaniar-estatubatuar artearen historialariak abiarazita, labar-artearen azterketak ikuspegi estatistikoagoa hartu zuen, eta hainbat elementu aztertu eta kuantifikatu zituen, hala nola irudikatutako animalia motak eta haien banaketa, haitzuloen topografia eta haien pareten morfologia. Proba estrukturalista horietan oinarrituta, badirudi zaldiak eta bobidoak nagusiki elkarrekin bildu zirela, normalean erdiko posizio batean, eta antolaketa bitar horrek iradokitzera eraman zuen sinbolismo sexuala zela, eta animalia eta ikonografia batzuk cromagnonek ar edo eme izendatu zituztela. Ondorio hori ere oso eztabaidatua izan da, bi animalia ezberdinen arteko asoziazioaren definizio subjektiboagatik, eta animaliak irudikatzeko erabiltzen zen xehetasun handiagatik, horrek ahalbidetzen baitzuen haien sexu identifikazioa (eta, gainera, bisonteak ustez emeak zirela dioen hipotesia ez da mantentzen, gehienak arrak baitira).

Ekainberriko_zaldiak.jpg|Ekain leizeko zaldien kopia, Ekainberrin.
Hands Panel - Cave of the Castle (cueva del castillo) detail.jpg|Eskuen txantiloiak Cueva del Castillon, Espainia.
Lascaux 020.jpg|Lascaux, Frantzia
20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|Hiena bat, Chauvet leizean, Frantzia.

#### Arte higigarria 
Venusen estatuatxoak Cro-Magnonei lotuta egon ohi dira, eta giza irudien lehen irudikapen ezaguna dira. Maizago aurkitzen dira Gravettiarrean (batez ere Frantziako Goi Périgordiarrean, Txekiar Pavloviarrean eta Errusia mendebaldeko Kostenkiarrean) eta gehienak duela 29 eta 23 mila urte bitartekoak dira. Ia Venus guztiek emakume biluziak irudikatzen dituzte, eta esku baten tamaina izaten dute. Burua beherantz okertuta dute, aurpegirik gabe, beso meheak bular handien gainean amaitzen edo gurutzatzen dira, ipurmasail irmoak dituzte, sabelaldea zabala (haurdunaldi gisa ulertuta), hanka txiki-txikiak dituzte eta tolestuta, eta oinak iltzatuta edo nabarmenki motz. Venusen proportzioak aldatu egiten dira, eta horren arrazoia izan daiteke material batzuk erabiltzeko mugak izatea, beste batzuen kaltetan, edo nahita egindako diseinu-aukerak. Ekialdeko Europako Venusek bularrak eta sabela azpimarratzen dituztela dirudi; Mendebaldeko Europakoek, berriz, aldakak eta izterrak.

Venusen lehen interpretazioek obesitatea edo esteatopigia zuten emakumeen irudikapenak zirela uste zuten (afekzio horretan, emakumearen gorputzak gantz gehiago metatzen du izterretan eta ipurmasailetan, eta, ondorioz, nabarmenagoak dira). Lehen hipotesietako baten arabera, cromagnonentzat emakume-idealak obesitatea zuwn, edo Venusak erotismo gisa erabiltzen zituzten gizonek, mendebaldeko kulturan sexualizatu ohi diren gorputz-atalak puztu egiten zirelako (baita xehetasunik ez zegoelako ere aurpegia eta gorputz-adarrak bezalako ezaugarriak indibidualizatzeko). Mendebaldeko egungo ereduak Paleolitoko herrietara zabaltzea zalantzan jarri zuten, eta kontrako interpretazio bat egin zuten: edo Venusak Ama Jainkosak ziren, edo cromagnonek uste zuten gauzen irudikapenek propietate magikoak zituztela subjektuaren gainean, eta emakume haurdun baten irudikapen horrek ugalkortasuna eta emankortasuna erraztuko zituela. Hori ere zalantzan jartzen da, seme-alabak hazteari dagokionez soilik emakumeengan pentsatzen dela suposatzen baitu, lantza-zuzengailuak, lantza-jaurtigailuak edo kontsolagailuak izan daitezkeela proposatu da. Zulatu gabeko bastoi falikoak zentimetro gutxi batzuetatik 30 cm-ra bitartekoak ziren, eta berehala jostailu sexual gisa interpretatu ziren.

File:Lovci mamutu stylized figure.jpg|Txekiar Errepublikako faloa
File:Phallus von Schelklingen 2.jpg|Hohle Felseko faloa, Alemaniako aurignaciarra
File:Perforated baton with low relief horse.jpg|Magdeleniarreko makil zulatua, zaldi baten erliebearekin, Abri de la Madeleine, Frantzia.
File:Bâton de commandement-MAHG A-8816-P8050505-black.jpg|Veyrierreko makil zulatua, Suitza

Animalien irudikapenak arruntak ziren cromagnonen artean. 2015ean, 50 marfil aurignaziar figura eta zati berreskuratu zituzten Suabiako (Alemania) Juran. Ikus daitezkeen irudietatik, gehienek mamutak eta lehoiak irudikatzen dituzte, eta zaldi gutxi batzuk, bisonteak, errinozeronte bat ziurrenik, uretako hegaztiak, arrainak eta ugaztun txikiak. Eskultura hauek esku baten tamaina dute eta lan eramangarriak izango ziren, eta iruditxo batzuk zintzilikario bihurtu ziren. Iruditxo batzuek grabatu enigmatikoak, puntuak, markak, lerroak, kakoak eta motibo gurutzatuak ere bazituzten.

File:MUT-9846.jpg|Aurignaciar zaldi eskulturak Vogelherd kobazuloan, Alemania.
File:MUT127054.jpg|Aurignaciar lehoia Vogelherd kobazuloan.
File:KM - Altsteinzeit Mammut.jpg|26.000 urteko mamut eskultura Predmosti, Txekiar Errepublika
File:GLAM Ice Age 238.jpg|13.000 urteko elur-orein igerilari baten eskultura, Abri Brunique, Frantzia.

Cromagnonek grabatu sinboliko hutsak ere egin zituzten. Hezur edo adarrezko hainbat plaka daude (leuntzaileak, espatulak, paletak edo ganibetak deiturikoak), koska serie distantziakideak dituztenak; horien artean, Blanchardeko plaka nabarmentzen da, ondo kontserbatuta dagoena, 32.000 urtekoa, Abri Blanchardetik (Frantzia) datorrena; 24 marka ditu itxuraz sigi-saga egiten duen patroi batean. Bere aurkitzaileak, Thomas Rupert Jones paleontologo britainiarrak, 1875ean espekulatu zuen elementuak zenbatzeko sistema primitibo bat izan zitekeela, hala nola animalia hilak, edo beste anotazio-sistemaren bat. 1957an, Karel Absolon arkeologo txekiarrak aritmetika irudikatzen zutela iradoki zuen. 1972an ere, Marshackek 15.000 eta 13.000 urte bitarteko Madeleine plakak identifikatu zituen, itxuraz bloke edo multzotan antolatutako sinbolo abstraktu txikiekin, eta idazkera sistema primitibo baten irudikapen gisa interpretatu zuen.

File:Engraved plaque from Lartet.jpg|Abri Lartet, Frantzia
File:Blanchard plaque.jpg|Castel Merle, Frantziako aurignaciarra
File:Engraving on a mammoth tusk, map, Gravettian, 076872 cropped.jpg|Mamut baten letaginean grabatutako "mapa"
File:Examples of supposed Magdalenian writing on bony substances Wellcome M0015751.jpg|Idazketa motaren bat izan zitezkeen Madaleniar grabatuak.

#### Gorputz-artea 
thumb|Tatuatutako Cro-Magnonen baten irudikapen artistikoa.
Cromagnonek pigmentu-zati handiekin lotu ohi dira, okre gorriarekin, hain zuzen ere. Cromagnonen kasuan, suposatu ohi da okrea helburu sinbolikoekin erabiltzen zela, batez ere gorputz pintura bezalako kosmetikoetarako. Izan ere, aztarnategi batzuetan okrea izugarri distantzia luzeetatik inportatu behar zen, eta lurperatzeekin ere lotzen da. Ez dago argi zergatik aukeratu zuten zehazki okre gorria, beste kolore batzuen ordez. Kolorearen psikologiaren ikuspegitik, «emakumezkoen koalizio kosmetikoena» eta «soineko gorriaren efektuarena» dira hipotesirik ezagunenak. Halaber, okrea erabil dezakete itsasgarrietarako osagai gisa, larruak ontzeko, intsektuak uxatzeko, eguzki-babesgarri gisa, ezaugarri sendagarri gisa, dieta-osagarri gisa edo mailu bigun gisa. Dirudienez, cromagnonek ehotzeko eta birrintzeko tresnak erabiltzen zituzten okrea prozesatzeko, azalean eman aurretik.

1962an, Saint-Just eta Marthe Péquart arkeologo frantziarrek bi puntako orratzak identifikatu zituzten Le Mas-d'Azil Madeleine aldikoak, eta espekulatu zutenez, baliteke tatuajeetan erabili izana. Dirudienez, Madeleine aldiko zakilen irudikapen hipotetikoak (batzuk Aurignaciarrak badira ere, ikus aurreko atala) tatuajez, eskarifikazioz eta zulaketaz apainduta daude. Diseinuek lerroak, plakak, puntuak edo zuloak eta giza edo animalia irudiak dituzte. Gravettiarrean lurperatutako banakoetan ornamentuak nola banatzen ziren, eta lurperatutako gehienak hiltzean jantzita zeramatenarekin janzteko probabilitateak adierazten du bitxiak batez ere buruan eramaten zirela, lepo edo soinaren ordez.

Txekiar Errepublikako Dolní Vezarstonice eta Pavlov aztarnategietan buztin zati asko aurkitu zituzten arkeologoek, ehunen inpresioekin, eta horrek ehungintza industria aurreratu eta estandarizatu baten berri ematen du. Lehen biztanle haiek hainbat soka mota, sare korapilatuak, zumezko saskiak eta ehundutako oihalak egiten zituzten, batzuk marrazkiekin, landare-zuntzak erabiliz, hala nola, asunekin edo kotoi-zuntzak. Bere ehun-sorkuntzetan tapizak, mantak eta arropa egon zitezkeen. Europako beste aztarnategi batzuetan ere aurkitu zituzten antzeko landare zuntzen zatiak. Georgiako Dzudzuana kobazuloan liho zuntzak kolore ugariz tindatzen ziren. Bolizko jostorratz txikiak aurkitzeak ehunak jostea edo larruak apaintzea iradokitzen du. Ehungailuen eta tresnen teknologia posible baten frogak ere badaude, hala nola ehungailu sinpleak, ehuntzeko zotzak eta Europako hainbat aztarnategitatik datozen sare-bereizgailuak. Izturitze eta Otsozelaiko harpeetan aurkitutako Izturitzeko txirula orain dela 33.000 urte ingurukoa da. Marfilezko flautak egiteko denbora asko behar zen, trebezia eta zehaztasun handiagoa eskatzen baitzuen, hegazti-hezurrez egindako flautak baino. Marfilezko sekzio bat zerratu behar da tamaina egokian, erditik moztu, hustu ahal izateko, eta, ondoren, bi piezak berriro ahokatu eta zigilu hermetiko bat osatuz itsasgarri batekin itsatsi. Cromagnonek hezurrezko txilibituak ere sortu zituzten oreinen falangeetatik abiatuta.

Hain teknologia musikal sofistikatuak erregistro arkeologikoak adierazten duena baino askoz ere musika-tradizio luzeagoaz hitz egin lezake; izan ere, dokumentatu izan da ehiztari-biltzaile modernoek material biodegradagarriagoak (fosiltzeko joera txikiagoa dutenak) erabiltzen dituztela instrumentuak egiteko, hala nola kanaberak, kalabazak, larruak eta azalak; edo gutxi gorabehera aldatu gabeko elementuak, hala nola adarrak, karakolak, enborrak eta harriak. Espekulatzen da burrunak ere sortzen zituztela, edo bestelako idiofono batzuk, xilofono baten antzekoak.

### Hizkuntza 
Oro har, lehen gizaki modernoen ahots-aparatua gaur egungo gizakienaren berdina zela uste da; izan ere, mintzamenaren eta hizkuntzaren gaitasunerako aurrebaldintza neurologikoekin lotutako FOXP2 genearen egungo aldakuntza azken 100.000 urteetan eboluzionatu dela dirudi, eta giza hezur hioide modernoak (mihiari eusten diona eta hizketa errazten duena) duela 60.000 urte inguru eboluzionatu zuen, Skhul eta Qafzehko gizakiek erakusten duten bezala. Horrek adierazten du Goi Paleolitoko gizakiek hizkuntzarako oinarri anatomikoa zutela, eta egungo gizakien fonema (soinu) potentzialen gama bera.

Litekeena da cromagnonek hitz egiten zituzten hizkuntzen eragina izatea gaur egun hitz egiten diren hizkuntza batzuetan, baina ez dago argi nolako soinua edo forma izango zituzten hizkuntza horiek, hitzak oso azkar aldatzen baitira, eta soinuak guztiz alda baitaitezke denbora-tarte erlatiboki laburretan; horrek zaildu egiten du duela 9.000 eta 5.000 urte artean sortu ziren hitz sustraikideak identifikatzea. Hala ere, hipotesi eztabaidagarri bat badago gaiari buruz: Eurasiako hizkuntzak guztiak lotuta daudela eta «hizkuntza nostratikoak» osatzen dituztela, LGMren amaieraren justu ondoren existitu zen arbaso komun goiztiar batetik eratorriak. 2013an, Mark Pagel biologo ebolutiboak eta haren lankideek postulatu zuten, «hizkuntza nostratikoen» artean, maiz erabiltzen diren hitzek maizago izaten dituztela sustraikide posibleak, eta horrek frogatzen zuela identifikatutako 23 hitz «ultrakontserbatuta» zeudela eta ustez oso gutxi aldatu zirela haien erabileran eta ahoskeran, duela 15.000 urte inguru arbaso komun batetik eratorriak. Paul Heggarty arkeologoak esan zuen Pagelen datuak ustezko sustraikideen interpretazio subjektibo bat zirela, eta soinuaren eta hitzen ahoskeraren erabateko aldakortasunak (adibidez, latinak [ˈakʷã] "ura" → frantsesa [o] (*eau*) 2.000 urtean) ez du baimentzen hain atzera egitea hitzen harremana ezarri ahal izateko.

#### Euskal substratuaren teoria 
thumb|Euskal substratuaren proposaturiko eskualdea
Euskal substratuaren teoria mendebaldeko Europako hainbat hizkuntzek euskal hizkuntzak izeneko antzinako hizkuntza familiaren hondarrak dituztela eusten duen teoria da, familia horietatik euskara bizirik irauten duen bakarra izanik. Teoria Theo Vennemann hizkuntzalari alemaniarrak egin eta beste hizkuntzalariek baztertu dute. Vennemannen esanetan, euskal hizkuntzak Europa osotik zabaldu ziren indoeuropar hizkuntzek ordezkatua izan arte. Hala ere, Vennemannek Erdialdeko eta Mendebaldeko Europako toponimoetan eta germaniar eta baltiko-eslaviar hizkuntzetako hiztegietan topaturiko zenbait hondarretan indoeuropar hizkuntzen arbaso hau topatzeko gai izan zen.

Vennemannen esanetan, azken glaziazioan, hegoaldeko Frantzian eta Iberiar Penintsulan bizi ziren euskal herriek Europa birpopulatu zuten. Beren bizitoki berrietako ibaiei eta haranei izenak eman zizkieten, gero Indoeuropar hizkuntzak zabaldu zirenean biziraun zutenak. Teoria honek Hans Krahek aurkituriko europar hidronimoen paralelotasunetan eta Marija Gimbutasek europar kulturan aurkituriko antzekotasunetan oinarriak ditu, guztiak, Vennemannen ustetan, aurreindoeuropar substratuak direnak. Theo Vennemannek uste du hori euskal substratua dela, aurreindoeuropar toponimoen berezko ezaugarriak euskararen bidez azaldu omen dezakeelako. Adibidez, *aran*, euskara batuan *haran* idatzia, Katalunia eta Okzitaniako Val d'Aran, Ingalaterrako Arundel, Norvegiako Arendal edo Tirolgo Ahrntal toponimoetan agertzen da. Hala ere, hizkuntzalari gehienek uste dute litekeena dela hidronimo eta toponimo hauek euskararenak ez, bestelako aurreindoeuropar sustraiak izatea.

### Erlijioa 
#### Xamanismoa 
 edo «Sorgin Dantzaria».]]
thumb|Lascauxko txori-buru irudia.
[thumb|[Hohlenstein-Stadelko lehoi-gizakia.]]
Goi Paleolitoko zenbait kobazulok, itxuraz, gizakien eta, neurri batean, animalien (gehienetan, bisonteak, elur-oreinak edo oreinak) kimeren irudikapenak dituzte. Kimera horiei modu askotara deitzen zaie «antropozoomorfoak», «teriantropoak» edo «magoak». Normalean interpretatu izan da erritual xamanikoren baten erdigunea direla, eta iraultza kulturalen bat eta subjektibotasunaren jatorriak irudikatzen dituztela. Mota honetako labar-marrazkirik zaharrena Chauvet kobazuloan identifikatu da, 30.000 urtekoa. Bertan, bisonte baten gorputzaren goialdearekin eta estalaktita baten gainean gizaki baten behealdearekin irudi bat marraztu zen, bi hanka zorroztu zituen bulba baten irudikapenaren aurrean. Frantziako Lascauxek 17.000 urte ditu, eta itxuraz errinozeronte baten eta bisonte baten artean hildako giza-hegazti hibrido bat du, txori bat duena irudiaren eskuineko eskuaren ondoan jarritako zutoin baten gainean. Makila batean dagoen txori bat botere mistikoaren sinbolo gisa erabiltzen dute zenbait kultura xamaniko modernok; uste dute txoriak psikoponpoak direla, eta bizidunen eta hildakoen lurraren artean mugi daitezkeela. Kultura horietan, xamana txori bihur daitekeela edo gida espiritual gisa erabil daitekeela uste dute. Grotte des Trois-Frèresen (Frantzia), 14.000 urtekoa, hiru azti daude. «Sorgin Dantzaria» edo «Les Trois Frèresko Jainkoa» deiturikoak giza hankak eta oinak, orein buru eta adarrak, azeri edo zaldi isats bat, bizarra eta zakil mehe bat daramala dirudi, lau hankatan dantzan ariko balitz bezala interpretatua. Beste azti txikiago bat, bisonte burua, giza hankak eta oinak dituena, eta jarrera tentea duena, animalien hainbat irudikapenen gainean dago, eta interpretatzen da musika-arku bati eusten diola eta hura jotzen duela animalia guztiak mugiarazteko. Hirugarren aztiak bisonte baten gorputzaren goiko aldea duela dirudi, eta barrabilak eta erekzioa dituen gizaki baten beheko aldea.

Marraztutako giza irudi batzuek kanporantz irradiatzen duten lerroak dituzte. Normalean, pertsona zauritutzat hartzen dira, eta lerroek mina edo lantzak adierazten dituzte, segur aski xaman izateko iniziazio-prozesuren batekin lotuta. Cougnaceko (Frantzia) «gizon zauritu» horietako bat Irlandako altze gorri baten bular gainean marraztuta dago. Gabillouko leizean, 17.000 urtekoa, sorgin zauritu bat dago bisonte buru batekin. Kobazulo batzuetan «gizon garaituak» agertzen dira, ustez zezen edo hartz baten oinetan hilda daudelarik, gehienetan.

Arte higigarriari dagokionez, Hohlenstein-Stadel aurignaciar goiztiarrak, giza-lehoi eskultura ospetsua eman du. 30 cm-ko altuera du, Suabiako Jurako beste irudiak baino askoz gehiago. Gertuko Hohle Felsen bigarren lehoi-gizaki bat ere aurkitu zuten. Geissenklösterleko marfilezko lauza batek giza irudi baten erliebe zizelkatua du, besoak goian dituela eta azal batez jantzita, «gurtzailea» izenez ezaguna. Brnon (Txekiar Errepublika), 28.000 urte zituen «txotxongilo» bat identifikatu zuten, pieza bakartu batez osatua, burukoaz, gorputz-enborraz eta ezkerreko besoaz. Burua eta gorputz-enborra hagaxka baten bidez lotuta zeudela suposatzen da, eta gorputz-enborra eta besoa besoa mugitzeko hariren baten bidez. Hilobi batean aurkitu zutenez, xaman batena izan zela uste dute, hildakoekin erritualak egiteko. Espainiako Juyo kobazulotik datorren 14.000 urteko harri handi bat zizelkatu dutela dirudi, gizon baten aurpegia eskuinean eta felino handi bat ezkerrean (aurrez begiratzen denean) lotzeko. Gizonezkoen erdiak bibotea eta bizarra dituela dirudi. Felinoa den erdiak (lehoinabarra edo lehoia) begi urratuak ditu, muturra, letagina eta muturrean biboteak diruditen orbanak.

Leslie G. Freeman eta Joaquín González Echegaray arkeologoek argudiatu zuten Juyo haitzuloa berariaz aldatu zela errituak egiteko santutegi gisa erabiltzeko. Haien arabera, gizakiek zanga triangeluar bat induskatu eta eskaintzaz bete zuten, besteak beste, lapak, karrakela arrunta, orein eta orkatzaren hankak eta barailak (ziurrenik haragia oraindik bertan zutela), pigmentuak eta posizio bertikalean jarritako orein-adar bat. Zanga eta eskaintzak lurrez bete zituzten, eta gainean, ustez, lore itxurako multzo bat jarri zuten, pigmentu gorri, hori eta berdezko pieza zilindriko distiratsuz osatua. Ondoren, buztinarekin, harrizko lauzekin eta hezurrezko lantza puntekin lurperatu zuten. Buztinezko armazoia 900 kg-ko kareharrizko lauza batek estaltzen zuen, harri lau handiek eutsia. Espainiako Madeleine aldiko beste hainbat tokitan, giza irudikapenen bati lotutako antzeko egiturak aurkitu dituzte, hala nola Entrefocesko harpean edo Garmako Leizean. Euskal Herrian ere aurkitu dira Errallako Koban, Praileaitzeko Koban eta Isturitze Otsozelaiko harpeetan.

#### Hileta-praktikak 
Cro-Magnonek euren hildakoak lurperatzen zituzten, normalean era askotako hiletako opariekin, bai okre gorriarekin ere, eta sarritan hilobi berean hainbat pertsona lurperatzen zituzten. Hala ere, erregistro arkeologikoak hilobi gutxi erakutsi ditu, milurteko bakoitzeko 5 baino gutxiago, eta horrek esan lezake oso gutxitan ematen zirela lurperatzeak. Ondorioz, ez dago argi ehorzketa isolatuak irudikatzen dituzten edo hileta tradizio askoz orokorragoa osatzen duten. Europa osoan, hilobi batzuetan zenbait gizabanako zeuden, kasu honetan sarriago bi sexuetakoak.

Ehorzketa gehienak Gravettiar garaikoak dira (batez ere duela 31-29 mila urtekoak), eta Madeleine aldiaren amaierakoak (14-11 mila urtekoak). Aurignaciar garaian ez da bat bera ere identifikatu. Badirudi Gravettiarreko ehorzketak Madeleine aldiaren ostekoak ez bezalakoak direla. Lehenak Europa osoan zehar hedatzen ziren, Portugaldik Siberiaraino; bigarrenak, berriz, Italiara, Alemaniara eta Frantziako hego-mendebaldera mugatzen ziren nabarmen. Lurperatutako Gravettiarren erdia inguru haurrak ziren, eta haurren ehorzketak askoz gutxiago ziren LGMren ondoren, baina eztabaidatzen ari dira hori gizarte desberdintasunengatik edo haurren heriotza tasengatik ote zen. Hilobiak ere animalien eta tresnen hondarrekin lotuta egon ohi dira, baina ez dago argi hori nahita egin zuten edo kasualitatez betelanaren parte zen. Gravettiarraren osteko hilobietan ez da ohikoa aurkitzea trena hondarra, baina bai dekorazio elementuak. Hala ere, Gravettiar garaiko hilobi gehienek apaingarri gutxi dituzte, eta litekeena da lurperatuek hil aurretik jantzita eramatea.

Kultura materialaren aberastasuna eta gizabanako ezberdinen arteko tratu-ezberdintasun nabarmena direla eta, herri hauek banden mailatik haratago zihoan gizarte konplexu bat zutela iradoki izan da, klase sozialen bereizketarekin. Eredu horretan, hileta landuak eskaintzen zitzaizkien norbanako gazteak potentzialki estatus altuko posizio batean jaiotzen ziren. Hala ere, Cro-Magnonen eskeletoen %75 inguru gizonezkoak ziren, eta hori ez dator bat artean emakumeen irudikapenak nagusi izatearekin. Hileta-lan horiek guztiak egiteko denbora, lan eta baliabide ugari beharko zirenez, hileta-osteak zeremonia baino askoz lehenago egiten zirela dioen hipotesia planteatu da. Ehorzketa anizkoitzen plangintza dela eta, eta erregistro arkeologikoan ugari denez, bi sexuak itxuraz nahita zeudenez eta sortzetiko arazoren bat zuten pertsonak (identifikatutako hileten heren bat inguru) oso ohikoak zirenez, orokorrean uste da kultura horiek giza sakrifizioa egiten zutela, dela beldurragatik, dela mespretxuagatik edo ezaugarri anormalak zituztenak gurtzeagatik, gaur egungo eta historiako gizarte askotan bezala.

File:Sunghir-tumba paleolítica.jpg|Sungirreko ehorzketa.
File:Annual report of the Board of Regents of the Smithsonian Institution (1909) (14592689010).jpg|Combe-Capelleko ehorzketa, Frantzia.
File:PSM V05 D660 The fossil man of menthone.jpg|Mentongo ehorzketa.
File:Grimaldi Man.jpg|Grimaldiko gizakia, Italia

#### Kanibalismo-errituala 
thumb|Burezur batekin egindako kopa.
Burezurrekin egindako kopak eta, beraz, erritu-kanibalismoa daudela erakusten duten lehen frogak Gough's Caveko (Ingalaterra) Madeleine alditik datoz. Erritu horien froga zehatzik ez da gehiago agertzen Paleolitoaren ondoren arte. Badirudi Gough's Caveko edalontziak buru-azala erauzteko Neolitoan erabiliko zuten metodo berbera erabili zutela, ebakiak eginez garezurraren erdiko lerroan zehar (amerikar natiboen buru-azala erauzteko metodoak, berriz, ebaki zirkularrarekin egiten zen). Europan kanibalismo ez-erritualaren aurreko adibideek ez dute, antza, larrutze-metodo bera erabili. Gutxienez garezur kopa bat beste aztarnategi batetik eraman zuten hara. Horrez gain, Gough kobazuloan giza erradio bat aurkitu zuten, sigi-sagan egindako grabatu batekin. Haitzuloko beste tramankulu batzuekin edo Madeleine aldiko beste batzuekin alderatuta, gutxi landutako grabatu bat da, eta hezurra apurtu eta handik gutxira bota zen. Horrek adieraz dezake hezurraren funtzio bakarra erritual kanibal edota hileta-erritualen batean tresna izatea zela, taldeak apaingarri edo tresna gisa eramateko prest egon beharrean.

## Demografia
Uste denez, Goi Paleolitoaren hasieraren ezaugarri nagusia Europan biztanleria asko haztea izan zen, Mendebaldeko Europako giza populazioa, beharbada, neandertalaren edo modernoaren giza trantsizioan hamar bider handituz. Arkeologia erregistroek adierazten dute Paleolito garaiko biztanleriaren gehiengoa (neandertalak zein gizaki modernoak) 40 urte egin aurretik hiltzen zela, eta adineko gutxi erregistratzen dira. Litekeena da populazioaren gorakada ugalkortasun-tasak nabarmen handitzeak eragin izana.

2005ean egindako azterlan batek Goi Paleolitoko Europako populazioa kalkulatu zuen, bertan bizi izan zen eremu geografiko osoa kalkulatuz eta erregistro arkeologikoan oinarrituta; klima hotzetan bizi diren Txipewian, Han, Mendiko herriak eta Naskapi jatorrizko amerikarren populazio-dentsitateko batez bestea kalkulatu zuen Europako gizaki moderno goiztiarrei aplikatuta; eta populazio-dentsitatea etengabe handitu zela jo zuen aldi bakoitzeko leku guztien kopuruaren aldaketak kalkulatuta. Ikerketak honela kalkulatu zuen: duela 40 eta 30 mila urte artean biztanleria gutxi gorabehera 1.700 – 28.400 (batez beste, 4.400) zela; duela 30 eta 22 mila urte artean 1.900 – 30.600 (batez beste, 4.800); duela 22 eta 16,5 mila urte bitartean 2.300 – 37.700 (batez beste, 5.900); eta 16,5 – 11.5 mila urte duela 11.300 – 72.600 (batez beste, 28.700).

Azken glaziazio maximoari jarraituz, Europako gizaki moderno goiztiarra askoz gutxiago mugitu zela eta populazio-dentsitate handiagoa izan zuela uste da, laburragoak ziren merkataritza-ibilbideek eta nutrizio-estresaren sintomek adierazten dutenez.

## Herri-kulturan 
* liburuan.]]

Trogloditaren arketipoa oso ezaguna da, bai literaturan eta baita ikus-entzunezkoetan ere. Gizaki gihartsu, iletsu edo beldurgarri gisa erretratatu da, eta izaera basati eta animalien antzeko portaera izan ohi du. Harpeetako gizakiak kobazulo baten aurrean edo animalia arriskutsu baten aurka borrokatzen irudikatzen dira; harriak, hezurra edo borrokarako zurezko tresnak eskuetan izan ohi dituzte. Gizonak askotan ile nahasi eta luzearekin irudikatzen dira, normalean bizar batekin. D. W. Griffithen 1912ko *Gizakiaren Genesia* lanean agertu zen troglodita ikus-entzunezko hedabideetan lehen aldiz, eta fikziozko literaturan lehen agerpenak Stanley Waterlooren 1897(9 *The Story of Ab* eta Jack Londonen 1907ko *Before Adam*.

Maiz, harpeetako hizakiak dinosauroen aurka borrokan agertu izan dira, nahiz eta dinosauroak 65 milioi urte lehenago desagertu ziren. Griffithen 1914ko *Brute Forcen* lehen aldiz *Zeratosauro* batekin borrokatzen ziren. Maiz, Cro-Magnonen eta Neandertalen arteko elkarrekintzak agertu dira liburu eta filmetan: J.-H. Rosnyren *Quest for Fire* (1911), H. G. Wellsen *The Grisly Folk* (1927), William Goldingen *The Inheritors* (1957), Björn Kurténen *Dance of the Tiger* (1978), Jean M. Auelen *The Clan of the Cave Bear* (1980) eta *Earth's Children* sail osoa, eta Elizabeth Marshall Thomasen *Reindeer Moon* (1980) zein bere ondorengoa *The Animal Wife'' (1990) elkarrekintza horri buruzkoak dira. Maiz, Cro-Magnonak Neandertalak baino gaituago agertu ohi dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Neanderthal
* Goi Paleolitoa

## Kanpo estekak