open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mediku

thumb|Francisco de Goya margolariaren autoerretratua Arrieta doktorearekin
**Medikua** medikuntza praktikatzen duen osagilea da.

## Izendapena 
Historikoki, beste sinonimo batzuk erabili izan dira euskaraz medikuak izendatzeko: sendagile, osagile, doktore, osalari edo sendakin.

## Lanbidearen ezaugarriak 
Medikuen funtsezko zeregina gaixotasunen diagnostikoa lortzea eta horren araberako tratamendua ematea da, bai eta eritasunen prebentzioa lantzea ere.

Diagnostikora iristeko, sendagileak dituen oinarrizko tresnak haren burua eta fonendoskopioa dira. Buruarekin, anamnesia eratuko du lehenik eta behin, historia klinikoaren zati subjektiboa alegia, sintomak erregistratzeko bidea. Gaixotasunen zeinuen bila, aldiz, miaketa fisikoa praktikatuko dio pazienteari, zati objektiboa burutuz. Gaur egun, proba osagarriak ere egin behar dituzte medikuek kasu gehienetan, diagnosia lortzeko edo zehazteko, proba hauek are objetikboagoak izanda.

Tradizionalki, osagileek "Zin Hipokratikoa" egiten dute, jardueraren etika erakusteko.

## Espezialistak 
Espezialitate medikoen arabera, sailkatu eta definituko ditugu medikuak:

Alergologoak | Barne medikuak |
Endokrinologoak | Erradiologoak | Errehabilitadoreak | Erreumatologoak | Famili medikuak | Hematologoak | Kardiologoak | Kirol medikuak | Zirujau orokorrak | Zirujau plastikoak | Mediku intentsiboak | Nefrologoak | Neumologoak | Neurologoak | Oftalmologoak | Otorrinolaringologoak |Pediatrak | Psikiatrak | Traumatologoak | Urologoak

## Ikus, gainera 
* Medikuen biografia interesgarriak.
* Mugarik Gabeko Medikuak.
* Gerrate Nuklearra Prebenitzearen aldeko Nazioarteko Medikuak.

## Kanpo estekak
Espezialitate mediko

**Espezialitate medikoak** medikuntzak dituen adarrak dira.

Sailkatuko ditugu hiru multzotan, nagusiki medikoak, kirurgikoak edo osagarriak diren arabera.

## Espezialitate medikoak 
* Alergologia
* Barne medikuntza
* Digestio aparatuaren medikuntza
* Endokrinologia
* Errehabilitazioa
* Erreumatologia
* Hematologia
* Kardiologia
* Kirol medikuntza
* Medikuntza intentsiboa
* Nefrologia
* Neumologia
* Neurologia
* Pediatria
* Psikiatria

## Espezialitate kirurgikoak 
* Anestesiologia
* Bihotzeko kirurgia
* Dermatologia
* Ginekologia
* Kirurgia baskularra
* Kirurgia orokorra
* Kirurgia plastikoa
* Neurokirurgia
* Obstetrizia
* Oftalmologia
* ORL
* Toraxeko kirurgia
* Traumatologia
* Urologia

## Espezialitate osagarriak 
* Anatomia patologikoa.
* Aurrezaintzeko medikuntza.
* Erradiologia.
* Medikuntzaren Historia.
* Medikuntza legala.
* Medikuntza nuklearra.
* Mikrobiologia.
* Neurofisiologia.

## Kanpo estekak
Diagnostiko

thumb|eskuinera|255px|  

**Diagnostikoa** edo diagnosia gaixotasunaren identifikatze prozesua da, horren zeinu eta sintomak antzematearen bidez. Erdietsi ondoren, hurrengo urratsa egin ahal izango dute, tratamendua alegia.

Medikuek eritasunaren diagnosia lortzeko bi pauso nagusi segitu behar dute:
* **Historia kliniko**a: Gaixoari buruzko informazioa lortzea eta egoera fisikoa aztertzea.
* **Proba osagarri**ak: Laborategiak eta bestelako zerbitzuek lagunduta, tresna berezien bidez beharrezko datuak lortu.

## Historia klinikoa 
* Anamnesia.
* Miaketa fisikoa.

## Proba osagarriak 
### Proba analitikoak 
* Biokimika.
* Hemograma.
* Mikrobiologia.
* Inmunologia.

### Proba erradiologikoak 
* Erradiografia.
* Ekografia.
* OTA edo eskanerra.
* Erresonantzia magnetikoa.

### Endoskopiak 
* Bronkoskopia.
* Beste batzuk.

### Anatomia patologikoa 
* Biopsia.
* Autopsia.

### Beste batzuk 
* Elektrokardiograma
* Koronariografia
* Medikuntza nuklearra

## Kanpo estekak
Sendabide

Medikuntzan, **sendabidea**, **osabide** edo **terapia** gaixotasuna sendatu, horren ondorioak arindu nahiz gaixotasunen prebenitzeko bidea da, izan kimikoa, fisikoa, psikikoa edo bestelakoa. Gaixotasun edo osasun bat arindu, sendatu edo aurrezaintzeko egokia den horri **terapeutikoa** dela esaten da. Sendabide sintomatikoak (sintomak arindu edo ezabatzeko) edo sendabide espezifikoak (gaixotasunaren eragileen aurka) bereizten dira. Sendabideak kimikoak (adibidez, sendagaiak), fisikoak (elektroshock eta erradioterapia, kasu) nahiz psikikoak (psikoterapia) izan daitezke.

## Ikus, gainera 
* Errehabilitazio medikoa
* Kirurgia
* Terapia okupazionala

## Kanpo-estekak
Paziente

**Pazientea**, gaixoa edo eria gaixotasuna pairatzen duen pertsona da. Berak kontatutako gaitzak sintomak dira, medikuak berari egindako elkarrizketari "anamnesia" deritzo, eta jasotako arakatze prozesuak "miaketa fisikoa" izena du.

ezkerrera|thumb
Eritasunaren kronologiaren arabera, gaixoak akutuak edo kronikoak izan daitezke. Hainbat kasutan, gaixotasun bera daukaten pazienteak batzen dira elkarteetan, askotan aringarri suertatzen dena, informazioa partekatzeko eta bestelako babes eta onurak eskuratzeko asmoz (ikusi kanpo loturak).

Bestela, paziente terminala da irtenbide onik ez daukan gaixotasuna jasaten duena.
 
Historian zehar pazientea eta medikuaren arteko harremana aldatzen joan izan da, *eredu paternalista* batetik *berdinen arteko modelo*rantz lerratuz.

Gaur egun, hainbat liburu edo webguneen bidez pazienteak informazioa lor dezake, kontuan hartuta iturri guztiak ez direla fidagarriak edo zientifikoak.

## Kanpo estekak 
* Gaixoen elkarteak EAEn
* Euskadiko Alzheimer Federazioa
* Nafarroako Alzheimer Federazioa
Vitelio

**Aulo Vitelio Germaniko** (; Erroma, 15eko irailaren 24a - *ib.*, 69ko abenduaren 22a) Lau enperadoretako urtean hirugarren enperadorea izan zen, apirilaren 17tik hil zen arte.

Vitelio 48an kontsula izan zen, eta 60an Afrikako prokontsula ere izan omen zen. 68an, Galbak, denon harridurako, Germania Beherrea probintziako armadaren buruan kokatu zuen. Berehala ospe handia eskuratu zuen beheko ofizialen eta soldaduen artean, haren eskuzabalarengatik eta permitibitatearengatik, zeinek, azkenean, diziplina suntsitu zuten.

Vitelio bera alferra eta apetatsua zen, konspiratu eta zelatatu baino jan eta edan nahiago zituena. Enperadore izendatzea Zezinari eta Valenteri, Rhin ibaiko bi legioen buruei zor zien. Bi gizon hauek matxinada antolatu zuten, eta 69ko hastapenean, soldaduek enperadore aldarrikatu zuten.

Erromako mundu osoak onartu ez bazuen ere, Senatuak ohiko ohore inperialak eman zizkion Vitelioren armada garaitutakoan. Izendatze jaietan, kaosa eta triskantza nagusitu ziren Erroman. Dalmazia eta Iliriako armadek euren jenerala zen Vespasianoren alde jo zutela jakin zen bezain pronto, Vitelioren jarraitzaile asko desertatu zen.

Vitelio postua uzteko prest agertu arren, Pretoriar Guardiak ez zion laga: Enperadorearen ikurrak Konkordiaren tenplura eramaten ari zela, jauregira bueltarazi zuten. Vespasiano Erroman sartzean, Vitelio ezkutaleku zikin batean sartutakoan hil egin zuten.

Viteliok zuzen gobernatzeko nahia erakutsi zuen. Alabaina Zezina eta Valenteren eskuetan zegoen. Horiek enperadorearen gehiegikeriak bultzatu zituzten euren onura bilatzeko asmo bakarrean.

Viteliok, Germaniako gobernua bere gain hartu baino lehen, zor handia pilatu zuen (bere apustu egiteko ohituraren ondorioz). Enperadore izateak aukera eman zion zor masibo hori kentzeko. Suetoniok esan zuen Viteliok, noizbait maileguren bat eman, zergaren bat eskatu edo emandako ondasun edo zerbitzuengatik beren dirua eskatu ziotenak hil zituela.

Vespasiank Valente jenerala garaitu zuenean, tregua eskaini zion Viteliori, baina Vespasianoren anaia Sabino, eta Quntio Atico kontsulak negoziatzera joan zirenena, hil egin zituzten. Orduan, Vespasianoren armada, ez bera pertsonalki, aurrea egin eta Erroman sartu ziren abenduaren 20an. Vitelio ihes egiten saiatu zen, baina jauregian ezkutatua aurkitu zuten. Harrapatu eta hirian paseatu zuten, jendeak iraindu eta kolpeak ematen zoin bitartean. Azkenena, kako batetik zintzilikatu eta Tiber ibaira bota zuten bere gorpua.

## Erreferentziak
Zezina

**Zezina** (latinez *Aulus Caecina Alienus*) jeneral erromatarra izan zen. 68an Hispania Baetica probintziako kuestor karguan zegoen.

Neron hil zenean, Galbak Germaniako legio baten buruan kokatu zuen. Fabio Valenterekin batera, Vitelio euren jeneralaren, Oton enperadorearen aurkako matxinada eragin zuen.

Zezinaren armadak Cremonan porrota jaso zuen. Hala ere, Fabio Valentek Otonen armada garaitu zuen Bedriacum bataila erabakigarrian.

Vitelio enperadore berriaren gaitasun ezak Vespasianoren matxinada eragin zuen. Zezinak Vespasianoren aurka egiteko agindua jaso bazuen ere, matxinatuekin bat egiten saiatu zen. Soldaduek, halere, preso atzeman zuten.

Vespasiano enperadore bihurtzerakoan, aske utzi zuten Zezina. 79an Vespasianoren kontrako konspirazio batean parte hartzea leporatu zioten, eta Tito hiltzera zigortu zuen.

Tazito historialariaren arabera, Zezina gizon ederra baina mugarik gabeko handinahia zen. Hizlari trebea, soldaduek miresten zuten.

Tazito, *Historiae*, i. 53, 61, 67-70, ii. 20-25, 41-44, iii. 13; Dion Kasio Ixv. 10-14, Ixvi. 16; Plutarko, *Oton*, 7; Suetonio, *Tito*, 6; Zonaras xi. 17.
Fabio Valente

**Fabio Valente** () Neronek aupatutako erromatar jenerala izan zen. 69an *Legio I Germanica*ko burua izan zen. Soldaduek Galba enperadorea ondartzeari muzin egitean, Vitelio, Germania Inferior probintziako gobernaria, enperadore aldarrikatu zuten.

Vitelioren armadak bitan banatu ziren. Bata Zezinaren agindupean, eta bestea Valenteren menpean. Cremonan egin zuten bat. Orduko Oton zen Erromako enperadorea, Galba hil ostean. Bedacrium izeneko batailan Vitelioren armada batuek eta Otonenak talka egin zuten. Zezina eta Valente garaile atera ziren. Otonek bere burua hil zuen eta Vitelio Erroman enperadore sartu ahal izan zen.

Hala eta guztiz ere, ekialdeko armadek Vespasiano aldarrikatu zuten enperadore. Valente gaixorik zegoen orduan. Hortaz, Zezina geratu zen matxinoen aurka egiteko armadaren buruan. Zezinak, ordea, Vespasianoren alde jo zuen. Valente borrokatzera ailegatu baino lehen, Vespasianoren armadak Viteliorenak garaitu zituen.

Valentek borrokatzeari jarraitu nahi zion. Galiara abiatu zen tropa berrien bila. Nolanahi ere, bidean atzemanda, hil egin zuten. Errenditu gabe geratzen zitzaien tropei Valentere burua erakutsi zitzaienean, amore eman zuten matxinoek.
Tito

**Tito Flavio Vespasiano** (; Erroma, 39ko abenduaren 30a - Cotilia, 81eko irailaren 13a) Antzinako Erromako Flaviotar dinastiako enperadorea izan zen 79tik hil zen arte.

## Bizitza 
### Estreinako urteak 
Vespasiano eta Flavia Domitila Maiorren lehen semea izan zen Tito. 61ean, Britainiako tribuno militarra izan zen. Vespasianorekin, juduen matxinada zapuztera uztera joan zen 67an.

69an, Lau enperadoreen urtean, Vespasiano Erromara enperadore titulua aldarrikatzera itzuli zenean, Tito Judean geratu zen matxinadari aurre egiteko. 70ean, lau legiok Jerusalem arpilatu zuten: Tenplua birrindu eta jende asko hil eta erbesteratu zuten.

Erroman harrera beroa eman zioten eta haren omenez arku bat eraiki. Kontsula ez ezik, Pretoriar Guardiaren burua ere izendatu zuten, horrela leial egon zedin.

### Agintean 
Titok aitari jarraitu zion inperioaren buruan 79an. Senatari batzuk horren kontra zeuden, ordea, haren emazte Berenize Kleopatra bezalakoa zelakoan. Nolanahi ere, biziki maitatua zen Berenize. Titok traizio-epaiketak geldiarazi eta herriak gorrotatutako salatariak zigortu zituen. Eraikitzeari ere ekin zion: termak, Koliseoa bukatu zuen eta, 80an, Erromak su hartu zuenean, dirutza gastatu zuen kalteak jasan zituztenen alde.

Agintean bi urte zeramatzala, sukarrak hil zuen, agian medikuak pozoituta, Domiziano haren anaia enperadore izan zedin; izan ere, boterean hark jarraitu zion. Titoren ospeak gora egin zuen, anaiarenaren aldean. Hurrengo enperadoreen eredu bilakatu zen eta Senatuak jainko izendatu zuen.

Talmudaren arabera, juduen tenplua suntsitutakoan, eltxo batek heldu zion eta min sekretua egin: min hil akabatu zuen Tito azkenean, haren gaiztakerien ordainetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Titoren Termak
* Titoren arkua
Nortasun-agiri

[thumb|[Alemaniako nortasun-txartela.]]

**Nortasun-agiria** edo **nortasun-txartela** pertsona bat nor den jakinarazten duen txartel-formatuko agiria da.

## Nortasun-agiri ofizialak 
### Espainiako nortasun-agiri nazionala 
Plastikozko txartela da, eta bertan, identifikatuaren izena-deiturak ageri dira, datu hauekin batera: jaioteguna, identifikazio zenbakia, helbidea, gurasoen izenak, identifikatuaren sinadura, eta identifikatuaren argazkia. 14 urtetik aurrera, nahitaezkoa da (eta jaioberritatik aurrera ere bai, zenbait jardueretarako: Espainiako espetxeetan preso daudenei bisita egiteko, hegazkinez bidaiatzeko...). Nortasun-agiri hau aski da Europar Batasunean zehar bidaiatzeko; ez da pasaporterik behar.

### Frantziako nortasun-agiri nazionala 
Pertsonaren nortasunari buruzko egiaztagiri osoa da. Plastikozko txartela da, eta bertan, identifikatuaren izen-deiturak ageri dira beste datuekin batera.

## Euskal Nortasun Agiria (ENA) 
Euskal Nortasun Agiria (ENA) sigla beretako Elkarteak sortutako eta hedatutako dokumentua da. Hastapenetatik 15 bat euskara elkartek, 25 udalek, 5 alderdik une zehatz batzuetan eta hainbat herritarrek lagundu zuten zabaltzen, laguntza horiek aldatzen doazen arren. Beraren bidez euskal herritartzat eta euskaraz tratatuak izateko aukera eskaintzen hasi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Álvaro Siza Vieira

**Álvaro Joaquim de Melo Siza Vieira** (Matosinhos, Portugal, 1933ko ekainaren 25a) arkitektoa da.

Portoko (Portugal) Arte Ederren Goi Eskolan ikasi zuen, eta 1955 urtean jaso zuen diploma. Bere arkitektura estiloa aldi berean modernoa eta tradizionala dela esan daiteke: modernismo poetikoz jantzia, eraikina eta testuingurua uztartzearen aldekoa da, beti ere ezaugarri unibertsalak harturik. Kokalekuan inspiratuta, tokiari darion esentzia aurkitzen saiatzen da, eta hortaz, lotura adiskidetsua lortzen du eraikin eta naturaren artean, zahar eta berriaren artean, zentzumen eta arrazoiaren artean. Fernando Tábora arkitektoarekin batera *Oportoko Eskola*ko erreferentzia bihurtu da Siza eta biok jardun zuten irakasle bertan.

Euskal Herrian ezagun bilakatu da Bilbon Euskal Herriko Unibertsitateko paraninfoa eraiki duelako Abandoibarrean, Rafael Moneo arkitektoaren Deustuko Unibertsitateko liburutegiaren ondoan.

2001 urtean Pritzker Saria jaso zuen.

## Lan garrantzitsuak 
* 1958-1963: Boa Nova jatetxea, Matosinhos, Portugal http://www.galinsky.com/buildings/boanova/index.htm
* 1958-1965: Igerilekuak, Quinta de Conceicão, Portugal
* 1962: Miranda Santos etxea, Matosinhos, Portugal http://photos1.blogger.com/img/133/6247/1024/AS-b.jpg
* 1966: Igerilekua, Leça da Palmeira, Portugal http://www.galinsky.com/buildings/leca/index.htm
* 1981-1985: Avelino Duarte etxea
* 1988: Schlesisches tor etxebizitzak (*Bonjour tristesse*), Berlin
* 1987-1993: Arkitektura eskola, Porto, Portugal https://web.archive.org/web/20050306131132/http://www.cidadevirtual.pt/blau/facarch.html#photos_etc http://www.galinsky.com/buildings/faup/index.htm
* 1993: Gaur Egungo Artearen Galiziako Zentroa, Santiago de Compostela, Galizia
* 1995: Unibertsitate-Liburutegia, Aveiro, Portugal
* 1997: Serralves Arte Garaikidearen Museoa, Porto http://www.galinsky.com/buildings/serralves/index.htm
* 1998: Arkitektura Agentzia, Porto http://www.galinsky.com/buildings/sizaoffice/index.htm
* 1998: Portugalen pabiloia, Erakusketa Unibertsalean, Lisboa
* 2010: Euskal Herriko Unibertsitateko paraninfoa, Bilbo

## Kanpo estekak 
* Alvaro Siza eta Arkitektura Eskola *Arte* kanalean (fr)
* archINFORM
* Alvaro Siza ARCHIGUIDE gunean
Domitia Longina

**Domitia Longina** lehen mendeko erromatar emakumea izan zen, Gneo Domizio Korbuloren alaba eta Domiziano enperadorearen emaztea.

70ean Domitia Luzio Elio Lamiarekin ezkondurik zegoen. Baina Domiziano Vespasiano enperadorearen semearen arreta erakarri zuen. Berehala, lehen senarraz dibortziatu eta Domizianorekin ezkondu zen. Geroago Domizianok hilarazi zuen Lamia, hainbat susmo leporatuta.

Bi seme-alaba izan zituen, baina haurtzaroan hil ziren. Domizianok biziki maite zuen Domitia, eta bidaia guztietara eraman zuen. Hala ere, maitale andana zeukan enperadoreak. Baina emazteari horrelako jokabidea izatea ez zion uzten.

83an, Domitiak Paris izeneko aktorearekin izandako afera aurkitu zuen Domizianok. Paris hil zuten eta Domitiak dibortzio-gutuna jaso zuen. Erbesteratua izanda ere, Erromako politikari gertutik jarraitu zion. 96an, Domiziano hiltzeko konspirazioan paper erabakigarria jokatu zuen. Domitia bakean hil zen 126an.
Berenize

**Berenize Ziliziakoa** edo **Julia Berenize** Herodes Agripa I.a Judeako erregearen alaba izan zen. Anaia Agripa II.a bezala, erromatarren menpeko erregina izan zen. Erromak uzten zion gaur egungo Siriako hainbat lur gobernatzen zuen.

Polemon Ziliziako erregearekin ezkondu izan zen, baina Agripa II.gana bueltatu zen. Judeako matxinadako garaian, Tito liluratu zuen Berenizek. 75ean Titorekin Erromara joan zen. Hala ere, Vespasiano enperadoreak Tito semeari agindu zion Berenize Siriara bueltarazteko.

Berenizeren influentzia handia izan zen. Hala diote Juvenalek, *Satirae*, vi, eta Tazitok, *Historiae* ii. 2.

Halaber, Berenize hainbat libururen oinarria da: Jean Racineren *Bérénice*, (1670), eta Pierre Corneilleren *Tite et Bérénice*.
Moztutako batezbesteko

Mutur bakoitzean datu kopuru jakin eta finko bat, ehunekotan emanda eskuarki, baztertu ondoren, gainerako datuekin kalkulaturiko batez bestekoa da **moztutako batezbestekoa**. Adibidez, %10ean moztutako batez bestekoa, 10 eta 90 pertzentilen arteko datuen batezbestekoa da. Teorian definitzen dira baita ere mutur bietan ehuneko ezberdinak ezabatzen dituzten moztutako batez bestekoak, baina praktikan ez dira ohizkoak.

Beheko muturrean α eta goiko muturrean β moztutako batez bestekoa honela izendatzen da: \overline{x}_{\alpha,\beta}.

Batez besteko hauen helburua muturreko datuen eragina deuseztea da, datu multzoaren zentroa emateko orduan. Beraz, jasankorra dela esan daiteke. Hau dela eta, moztutako batezbestekoa datuen azterketa esploratzailean proposatzen den neurria da. Eragozpen bezala, datu batzuk eta ondorioz jakingarria izan daitekeen informazioa baztertzen ditu.

%5-%25ean moztutako batez bestekoak ohizkoak dira. Gehiago mozten bada, batez bestekoak adierazgarritasuna galduko du, datu asko baztertzen direlako. Gutxiago mozten bada, moztutako batez bestekoaren helburua kolokan jartzen da, muturreko datuak sartzen direlako batezbestekoaren kalkuluan.

Koartil arteko batez bestekoa moztutako batez bestekoaren kasu berezia da, non mozketa %25ekoa den.

Besteak beste, kiroletako estatistiketan erabili ohi da, kirolari baten errendimendua edo trebetasuna neurtzean askotan marka hoberena eta okerrena baztertu egiten baitira.

## Adibidea 
16 urteko 12 gazteri matematika azterketa bat egin zaie. Hauek dira emaitzak:

 1.2 1.8 2.3 3.7 4.5 4.7 5.2 5.8 5.9 6.0 6.5 9.8

%10ean moztutako batez bestekoa kalkulatzeko, lehendabizi datu kopurua bider moztu beharreko ehunekoa egin behar da: 12 \times 0.1=1.2.

1.2garren datutik beherakoak (lehenengo datua, beraz), abstraktuan hitz eginez, eta handienetik hasita 1.2garren datutik gorakoak (12.garren datua, beraz) ezabatu behar dira, datuak ordenaturik daudela. Beraz, batez bestekoa gainerako datuekin kalkulatu behar da:

:\overline{x}_{\%10,\%10}=\frac{\sum_{i=2}^{11}x_i}{10}=4.64

Datu guztiak kontuan hartuz, batezbesteko aritmetiko sinplea kalkulatzen bada:

:\overline{x}=\frac{\sum_{i=1}^{12}x_i}{12}=4.78.

Batezbesteko handiagoa suertatzen da, muturrekoa den datu handienaren eraginagatik.

## Kanpo estekak
Ardipithecus

**Ardipithecus** edo **ardipiteko** generoa, gizaki kontsideratu daitekeen lehen animalia da seguruenik. Duela lau eta erdi milioi urte bizi izan ziren eta gaur egungo txinpantzearen antza handia zuten. Australopithecusarekin konparatuz, ordea, diferentzia handia zuten.

Ardithipecus generoaren barnean bi espezie aurkitu dira orain artean. Biak ere Afrikan aurkituak izan dira. *Ardithipecus ramidus* eta *Ardipithecus kadabba*.

## Kanpo estekak
Thom Mayne

[thumb|320px|eskuinera|University of Toronto Graduate House, [Toronto, Kanada]]

**Thome Mayne** (Waterbury, AEB, 1944ko urtarrilaren 19) arkitekto estatubatuar dekonstruktibista da.

Hego Carolinako Arkitektura unibertsitatean graduatu zen 1968an eta Harvardeko unibertsitatean master bat lortu 1973an. 1972an Morphosis arkitektura agentzia sortu zuen Jim Stafford eta Michael Rotondirekin batera Santa Monican (Kalifornia). 1990 hamarkada amaieran hasi ziren asmo handiko proiektuak egiten.

Thom Mayneren arkitekturak oraingo teknologiak sakonki erabiltzen ditu, oraingo beharrei erantzuten dieten estilo dinamiko bat sortuz.

2005 urtean Pritzker Saria jaso zuen.

## Lan garrantzitsuak 
### Eraikiak 
* 1988 : 6th Street-eko etxea, Santa Monica, Kalifornia
* 1988 : Cedar Sinai Comprehensive Cancer Center, Los Angeles
* 1990 : Crawford etxea, Montecito, Kalifornia
* 1991 : Salick Osasunbide Bulego Eraikina, Los Angeles
* 1995 : Blades etxea, Santa Barbara, Kalifornia
* 1999 : Diamond Ranch High School, Pomona, Kalifornia
* 2000 : University of Toronto Graduate House, Toronto, Kanada
* 2002 : Hypo Alpe-Adria zentroa, Klagenfurt, Austria
* 2004 : Caltrans District 7 egoitza nagusia, Los Angeles
* 2004 : Science Center School, Los Angeles, Kalifornia, AEB

### Eraikitzen 
* ASE Deseinu Zentroa, Taipei, Taiwan
* Eguzki dorrea, Seul, Hego Korea
* Gizarte etxebizitza babestuak, Madril
* Cooper Union arte eta ingeniaritza eraikina New York
* Alaskako Estatu Kapitolioa, Juneau, Alaska

Morphosis agentziak New Yorkeko 2012ko Joko Olinpikoen herri olinpikoa eraiktzeko lehiaketa irabazi zuen, baian hiriak ez ditu azkenean jokoak antolatuko, baizik-eta Londresek.

## Kanpo loturak 
*  MAyne-i buruzko artikulua Metropolis-en
*  Thom MAyne Pritzker Sarien gunean
*  Morphosis webgunea
Australopithecus anamensis

***Australopithecus anamensis*** Meave Leakey ikerlariak aurkitutako espeziea da. Honen arrasto gutxi aurkitu dira orain arte: aurpegi baten zati bat hortz batzuekin, eskeletoko hezur batzuk eta osatu gabe dagoen mandibula bat.

Jakina da bere haginak Ardithipecus ramidus-arenak baino handiagoak direla, eta aurkitutako tibia zabal eta gogor bati esker, hankabikoa zela ziurtatzen da. Letaginen txikitzeak, seguruenez, ahoekin eginiko borrokak amaitutzat ematen ditu. *Anamensis*aren hortz esmaltea bere arbasoak baino lodiagoa da eta honek esan nahi du, oihan inguruetan bizi bazen ere, fruitu lehorrak bezalako jaki gogorrak jaten zituela, tuberkulu eta haziez gain.

Bere habitata bere arbasoena baino irekiagoa zen, oihan eta baso irekietan bizi baitzen, eta horrela, jaki eta babesleku gehiago zituen.

Aurkitutako hezur urriekin eginiko kalkuluen arabera metro eta erdira iristen ez zen garaiera zuten gizaki hauek eta 30 kilogramo inguru pisatzen zituzten, gaur egungo txinpantzeen antzera.

Espezie hau eta gero, giza eboluzioaren katea banatu egiten da, batzuk milioi urte batzuk eta gero desagertu egiten direlarik eta beste batzuk gu bizi garen garairaino iraun dugularik.

## Kanpo estekak 
*  C. David Kregerren artikulua
Australopithecus bahrelghazali

***Australopithecus bahrelghazaliaren*** arrastoak Afrikako ekialdean dagoen Txad estatuan aurkitu ziren. Ikerkuntza honetan mandibula bat besterik ez zuten aurkitu baina nahikoa izan zen antza espezie berri baten aurrean geundela konturatzeko.

Aurkikuntza honek, ideiak aldatu zituen, ez baitzen uste, Afrikako ekialdea hain azkar poblatu zenik.
Australopithecus afarensis

***Australopithecus afarensis*** espeziea *Australopithecus* generoko espezierik ezagunena eta dokumentatuena da, eta honen ondorioz, eztabaida handiak sortu ditu. Donald Johanson izan zen aurkikuntza egin zuen ikerlaria, Etiopian, 1974an. Bertan aurkitu zuten hain famatua egin den Lucy. Fosil honetan duela 3 milioi urteko *afarensis* eme baten hezurduraren % 40 kontserbatzen da.

Espezie honetan garbi asko ikus daiteke zeukaten dimorfismo sexuala. Gizonak emakumeak baino askoz ere handiagoak ziren, espezie ezberdinak emateraino.

Hominido hau belarjalea zen ia bere osotasunean. Bere arbaso *Australopithecus anamensis*ak bezala esmalte lodia zuen, fruitu lehorrak, tuberkuluak eta sustraiak jaten zituztelarik. Baso ikerietan bizi izan zen eta familia bereko gizonek osatutako erkidegoetan bizi ziren. Komunitate bakoitzean eme batzuk zeudelarik.

Afarensisak burmuin txikia zuen 400-500 cc. ingurukoa eta bipedoa zen, bere besoak luzeak izan arren.

Espezie hau duela 3,7 milioi urte ingurutik, duela 2,9 milioi urte ingurura arte bizi izan zen, bai baso itxietan, baita baso irekietan ere. Ia milioi bat urtez bizi izan ziren ia aldaketarik jasan gabe eta klima aldaketa baten ondorioz iritsi zen beraien azkena. Tenperatura hoztuz joan zen eta hezetasuna jaisten, espezieri ez zion moldatzeko denborarik eman eta beraien bizitza moztu egin zen. Hala ere, beste genero bati eman zion txanda, *Paranthropus*ari, alegia.

## Ikus, gainera 
* Lucy

## Kanpo estekak
Australopithecus africanus

***Australopithecus africanus **(homo afrikanus)*, Australopithecus generoko espezieetatik lehena aurkitu zutena izan zen. Bere arrasto gehienak Hegoafrikako Makapansgat, Sterkfontein eta Taung-eko aztarnategietan aurkitu dira.

Aipatutako aztarnategi guzti hauek haitzuloen barnean daude, eta hominidoekin batera animalien aztarnak aurkitu zirenez, ehiztariak zirela, armak erabiltzen zituztela... esan zuten, nahiz eta beranduago hau horrela ez zela konturatu.

Izan ere *Australopithecus africanus* espeziea ere, bere generoko beste guztiak bezala, guztiz belarjalea zen, aurkitutako haginetako batzuetan aurkitutako tuberkulu eta fruitu lehorren aztarnak garbi erakusten dutenez.

*Africanus* espeziea, fisikoki burua borobilagoa, masail irtenagoak eta mutur txikiagoagatik bereizten da. Burezurraren kapazitatea 420eta 500 cc artean dago. Letaginak berriz, *Homo* generoarenak baino zorrotzagoak dira eta hagin oso handiak zituen.

Bere ibilkera guztiz bipedoa zen, nahiz eta denbora asko igaro zuhaitz gainetan igota. Hala erakusten dute behintzat beso luze eta hanka kakotuek. Bestalde bere foramen magnum-ak (burmuina, bizkarrezur muinarekin lotzeko burezurraren azpialdean dagoen zuloa) posizio tente bat adierazten du.

Bere ondorengoei dagokienez duda anitz daude, batzuek *homo* generoarekin lotzen baitute eta beste batzuek, berriz, parantrapus-arekin. Oraingoz, ez dauka ondorengo finkorik.

## Kanpo-estekak
Jupiterren sateliteak

thumb|350px|Galileok aurkitutako lau sateliteak
**Jupiterren 79 satelite natural** ezagutzen dira.

Jupiterren aurkitu ziren lehenengo sateliteak lau handienak izan ziren: Io, Europa, Ganimede eta Calisto. Galileo astronomoak aurkitu zituen 1610ean. Ilargiaz kanpo, planeta baten satelite bat behatzen zen lehenengo aldia izan zen. Izenak greziar mitologiagatik datozkie, nahiz eta hasiera batean Galileok zenbaki erromatarrekin izendatu zituen Jupiterrekiko distantziaren arabera. Ilargia baino handiagoak dira (Europa ezik, gutxigatik), Ganimede izanik eguzki-sistemako sateliterik handiena.

1979an Voyager 1 espazio-ontziak barnerago dauden hiru satelite aurkitu zituen, satelite ezagun kopurua 16tan utziz. 1999 arte ez zen aurkikuntza berririk egin. Ordutik hona, ordea, beste 47 satelite txiki aurkitu dira, gehienak oso txikiak eta orbita oso eszentrikotan. Batez beste 3 km-ko diametroa dute. Satelite txiki hauek asteroide edo kometa izandakoak direla uste da.

Sateliteak hainbat taldetan sailkatzen dira:

* Amaltea taldea da Jupiterretik gertuen dagoena. Bertan Metis, Adrastea, Amaltea eta Thebe sateliteak daude. Galileo taldearen ostean garrantzitsuena da.

* Galileo taldeak lau satelite nagusiak hartzen ditu.

* Kanporago, satelite irregularrak daude. Himalia kenduta, nahiko txikiak dira. Era berean hainbat taldetan sailkatzen dira:
** Themistok berak bakarrik osatzen duen taldea. Galileo taldea eta hurrengo taldearen artean orbitatzen du.
** Himalia taldea, Jupiterretik 11-12.000.000 km-ra, eta batez beste 149º-ko inklinazioaz
** Carpok beste talde bakarti bat osatzen du.
** Ananke taldea nahiko handia da. Bataz beste, sateliteak 21.276.000 km-ra daude eta 149º-ko inklinazioaz
** Carme taldea.
** Pasiphae taldea, nahiko sakabanatua.

## Sateliteen taula 
Hurrengo taulan Jupiterren 63 satelite ezagunak sailkatzen dira, orbita erradioaren arabera.

## Kanpo estekak
Ardipithecus kadabba

***Ardithipecus kaddaba*** espeziea Haile Selassie ikerlari etiopiarrak aurkitu zuen Awash izeneko lurraldean. Aurkitutako gorputz zatiak baraila, klabikula, hagin batzuk eta oin eta besoetako falange batzuk izan ziren. Espezie hau da txinpanzea eta gizakiaren arteko sailkapenari hasiera eman ziona zientzialarien ustetan.

Espezie hau baso inguruetan bizi ohi zen txinpantzeekin batera eta haien antzeko itxura zuen. Metro pasatxo neurtzen zuen eta erdi bipedoa zela ondoriozta daiteke honako arrazoi honegatik: oinetako hatz bat guztiz zapala zuen oinaren puntarekin ibiltzen zelako, eta beraz besoak ere erabiltzen zituen laguntzeko noizean behin.
Lisitea (satelitea)

**Lisitea** Jupiterren satelite bat da. Seth Barnes Nicholsonek aurkitu zuen 1938an Wilson mendiko astronomi behatokitik, Kalifornian. Bere izena greziar mitologiko Lysitheatik datorkio, Zeusen maitaleetako bat. 1975 urterarte Jupiter X bezala ezagutzen zen.

## Kanpo estekak
Bikuina

**Bikuina** (*Vicugna vicugna*) Hego Amerikan bizi den kamelidoa da. Bere izena kitxuatik dator (''wik'uña'').

Bereziki Altiplanoan bizi dira, Peruko hegoaldean (non ugariak diren), Boliviako parte batean, Txileko iparraldean eta Argentinako ipar-mendebaldean.

Bikuinak dira kamelidoen artean txikienak, 45 kilogramoko pisua dute eta metro bateko luzeran izan ohi dute. Animalia basatia da. Bere kolorea beixa da goialdean eta zuria behealdean. Bikuinen ilea bereziki fina da.

3.200 metroko altueratik gora bizi dira, eskualde hotz eta lehorretan. Belarjaleak dira, euren senideak diren llama, alpaka eta guanakoa bezala. Gameluekin alderatuta, egunero ura edan behar dute eta horregatik putzuetatik gertu bizi dira.

Alpaka bikuinatik etxekotutako espeziea da, llamatik ekarpen genetiko txiki batzuk dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vicugna

**Bikuina** edo ***Vicugna*** Hego Amerikako gamelidoetako bi generoetako bat da, Lamarekin batera: horrekin batera, haien familiako beste izakiekin konparatuta (hots, gameluarekin eta dromedarioarekin), ez dute dimorfismo sexualik eta, beraz, arrek eta emeek antzeko tamaina dute.

## Espezieak 
* *Vicugna vicugna*
* *Vicugna pacos*

## Ikus, gainera 
* Bikuina
* Lama
* Llama
* Alpaka
* Guanako
Alpaka

**Alpaka** (kitxuatik *allpaqa*; sailkapen zientifikoa *Lama pacos*), guanakotik eratorritako bi espezieetako bat da.

Alpaka bikuinatik etxekotutako espeziea da, llamatik ekarpen genetiko txiki batzuk dituena.

50 eta 55 kilogramo arteko pisua dute eta 95 cm luze izaten dira. Ileek 12 eta 28 mikrako diametroa dutenez, artilegintzan oso erabiliak dira.

Andeetan bizi dira 3.500 eta 5.000 metro artean, bereziki Peru eta Bolivian eta banaka batzuk, Argentinan. Hala ere, Estatu Batuetan, Europan eta Zeelanda Berrian asko bizi dira, ustiakuntza dela eta.

Bere generoko beste espezieekin batera, batez ere llamarekin, eta familiako beste batzuekin batera erasotua sentitzen denean, txu egiteko ohitura du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lama (generoa)

**Lama** generoa Hego Amerikan bizi diren hiru gamelido espeziek osatzen dute:
* Llama
* Alpaka
* Guanakoa

Eurekin zuzenki erlazionatuta dagoen Vicugna generoarekin batera Hego Amerikako altiplanoan bizi diren gamelidoen taldea osatzen dute. Guztiek artile oso fina dute, altuera handietan bizitzeko ohitura dute eta Kolon iritsi aurretik Hego Amerikako abere ia bakarrak ziren.
Guanako

**Guanakoa** (*Lama guanicoe*, kitxuatik *wanaku*), basa-animalia da; gutxi gorabehera 90-140 kilogramoko pisua du. Bururaino, 1,5 eta 1,6 metro luze izaten da. Haren ileak bikuinarenak baino luzeagoak dira, baina alpakarenak baino motzagoak. Ilearen diametroa 16 eta 18 mikra artean dago.

Iparraldeko guanakoa llamaren arbasoa dela uste da. Argentinan dauden mundu osoko guanakoen % 95. Peru, Bolivia eta Txilen ere aurki daitezke.

Lama generoko hiru kideetako bat da, llama eta alpakarekin batera eta Hego Amerikako lau kamelidoetatik bat (bikuina ere kamelidoa baita).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George W. Bush

**George Walker Bush** (New Haven, Connecticut, 1946ko uztailaren 6a) estatubatuar politikaria da, 2001-2009 bitartean Ameriketako Estatu Batuetako 43. presidentea izandakoa. 1995-2000 bitartean, Texas estatuko 46. gobernadorea izan zen. George H. W. Bush 41. presidentearen semea eta Jeb Bush Floridako gobernadore ohiaren anaia da, denak Alderdi Errepublikanoko kideak.

## Bizitza 
Connecticuten jaio arren, ume zelarik Texasko Odessara aldatu zen familia osoa, aitak hango petrolio eremuetan inbertitu baitzuen. Yale eta Harvard unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Politikan hasi aurretik, petrolioaren negozioetako enpresaburua izan zen, baina ez zuen arrakasta handirik izan. 1975ean CEO konpainia sortu zuen Midlanden, eta Arlingtongo Texas Rangers beisbol taldearen bi fundatzaileetako bat izan zen. Talde horiekin egindako gestio lanekin arrakasta profesional handia lortu zuen. 1978an, Ordezkarien Etxerako hautagai izan zen, baina ez zuen arrakastarik izan.

1994an, Texas estatuko gobernadore aukeratu zuten, eta Ann Richards demokrataren lekua hartu zuen. Hezkuntzako finantza-sistema eraberritu eta estatuko historiako zerga murrizketa handiena egin zuen bere agintaldian. Lau urte geroagoko hauteskundeetan, karguan berretsi zuten, botoen %60 eskuraturik. 1999an, 2000. urteko hauteskundeetan Estatu Batuetako presidentetzara aurkezteko asmoa agertu zuen. Alderdi Errepublikanoaren barruan zuen neutraltasun ideologikoari esker, talde kontserbadoreenak eta moderatuak alde izan zituen. Hauteskundetarako inoiz bildu den diru kopururik handiena lortu zuen, 73 milioi dolar. herrialdeko zorra izugarri handitu arren. Azkenik, 2009ko urtarrilaren 20an, Barack Obamak ordeztu zuen presidentzian. Bush Texasera joan zen bizitzera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gizarte-zientziak

**Gizarte-zientziak** natura zientziak deitutakoek aztertzen ez dituzten gizartea, gizakiak eta gizadiaren aspektuak aztertzen dituzten zientziak edo diziplina zientifikoak dira. Giza zientziak edo humanitateekiko metodo zientifikoaren erabileragatik bereizi ohi dira. 

Gizarte zientziak izen horrekin XVII. mendean onartu baziren ere, bere sustraiak eta aurrekariak gizarte pentsamenduaren sorreran daude.

Gizarte-zientzia nagusitzat ondoko hauek hartzen dira: soziologia, zientzia politikoa, antropologia, sikologia, zuzenbidea, ekonomia, historia eta filosofia.

## Gizarte zientzien banaketa 
Gizarte zientzien barruan, ondoko diziplinen multzoak sartzen dira:

Aipatutakoei honako hauek batzen zaizkie:
* Komunikazio zientziak
* Informazio zientziak
* Giza geografia
* Geografia politikoa
* Demografia
* Estatistika
* Logika

Beste diziplina batzuk, humanitate edo giza zientziekin gehiago lotutakoak, hauek dira:

## Ikus, gainera 
* Humanitateak
* Osasun zientziak
* Natura-zientziak

## Kanpo estekak
Lehen dama

[thumb|Lehen damak: [Armeniako Bella Kocharian, Ameriketako Estatu Batuetako Laura Bush, Errusiako Liudmila Putina eta Bulgariako Zorka Parvanova, Moskun egindako literatura jaialdian, 2003ko urriaren 1ean.]]

**Lehen dama**, hainbat estatu burujabetan, lehendakariaren edo gobernuburuaren emaztea da. Ez da titulu ofiziala. Jatorriz, Ameriketako Estatu Batuetako (AEB) lehendakariaren emaztea () izendatzeko erabiltzen zen, han erregina baten pareko rola jokatzen baitu zeremonia ofizialetan. Hego Amerikako herri gehienek ere badute figura hau. Lehen damak ospe eta botere handia hartzen du, eta maiz gertatu izan da lehen dama gerora lehendakari edo lehendakaritarako hautagai bihurtzea. Adibidez, Cristina Fernández de Kirchner, lehen dama izan zen bere senar Néstor Kirchnerren agintaldian, eta gerora Argentinako lehendakari bihurtu zen; eta Bill Clinton AEBetako lehendakari ohiaren emazte Hillary Rodham Clinton herrialde hartako lehendakari izateko hautagai da.

Batzuetan, emaztearen ordez beste emakume batek hartzen du lehen damaren rola. Esaterako, Bolivian, Evo Moralesek irabazi zuenean, ezkondu gabe zegoenez, haren arrebak hartu zuen lehen damaren rola. Eta AEBetan ere, lehendakariaren emazteak rol hori jokatu nahi edo ezin duenean edota lehendakaria alarguna nahiz ezkongabea denean, haren hurbileko ahaidea den beste emakume batek jokatu ohi du rol hori, hala nola arrebak, lehengusinak, alabak edo errainak.

Lehen dama tituluaren antzera, **lehen jauna** titulua ere erabiltzen da emakumezko lehendakari baten senarra izendatzeko. Adibidez, José María Rico Cueto, haren emazte Laura Chinchilla Costa Ricako lehendakari izan zenean.

## Kanpo estekak
Jupiterren eraztunak

eskuinera|thumb|250px|Jupiterren eraztunen argazkia1979 urtean Voyager 1 espazio-ontziak **Jupiterren eraztunak** aurkitu zituen. Eraztun nagusiak 6500 km-ko zabalera du, planetaren erditik 120.000 km-ra orbitatzen du eta bere lodiera kilometro gutxi batzutakoa besterik ez da. Voyager 1 eta 2 eta Galileo espazio-ontziek bakarrik ikusi izan dituzte, oso meheak baitira lurretik ikusi ahal izateko.

Eraztunak hautsez osatuak daude, satelite hurbiletatik jaurtitakoak meteoritoen talken eraginez. Eraztun nagusiko partikulak Metis eta Adrastea sateliteetatik datoz, eta kanporago dagoen Gossamer eraztunarenak Amaltea eta Thebetik.
José Luis Rodríguez Zapatero

**José Luis Rodríguez Zapatero** (Valladolid, 1960ko abuztuaren 4a) Espainiako Langileen Alderdi Sozialistako (PSOE) politikari valladolidtarra da, eta Trantsizioaz geroztik Espainiak izan duen 5. presidentea. 2004ko Espainiar Hauteskunde Orokorrak irabazi zituen eta 2008 urtean bigarrengoz irabazi zituen.

Bere gobernuaren erabaki esanguratsuenetakoak Irakeko tropa espainiarren atzera egitea, sexu bereko pertsonen arteko ezkontzak legeztatzea, bake-prozesu saiakera ETArekin, tabakoaren aurkako legea, Kataluniako estatutuaren berritzea eta krisi ekonomikoa.

## Kanpo estekak
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** ( ahoskatua; Paris, Frantzia, 1932ko azaroaren 29 - 2019ko irailaren 26a) politikaria izan zen. Frantziako Errepublikako presidente izan zen 1995-2007 bitartean; lehen ministro, 1974-1976 eta 1986-1988 bitartean; eta Parisko alkate, 1977tik 1995era, beste hainbat arduraren artean.

## Ibilbide politikoa 
Diputatua (1967), Nekazaritzako ministroa (1972) eta Barne Arazoetako ministroa (1974) izan zen Jacques Chirac, Giscard d'Estaingek lehen ministro izendatu aurretik (1974-1976). Parisko alkate izan zen urte askoan (1977tik 1995era), eta lehenbiziko bizikidetasunaldian (*cohabitation*, frantsesez) lehen ministro izan zen (1986-1988). Bizikidetasunaldia esaten zaio gobernua indar politiko baten esku dagoenean, baina presidentea beste joera politikokoa denean (eskuineko gobernua, ezkerreko presidentea).

Haren alderdiak 1993ko hauteskunde legegileak irabazi ostean, errepublikako presidente hautatu zuten 1995ean. Ezinegon sozialak, langabe kopuru handiak eta Europari buruzko desadostasunek Frantziako Biltzar Nazionala sakabanatu eta hauteskundeak aurreratzera (1997) behartu zuten. Hauteskunde haiek galdu egin zituen eskuinak, eta bigarren bizikidetasunaldiari (eskuineko presidentea, ezkerreko gobernua) ekin zion, Lionel Jospin lehen ministro sozialistarekin batera.

2002ko hauteskundeetan berriz hautatu zuten presidente. Neogaullistak nagusi ziren gobernu bat osatu eta Jean-Pierre Raffarin liberala izendatu zuen lehen ministro (2005ean Dominique de Villepinek hartu zuen haren tokia), eta bertan behera gelditu zen bizikidetasunaldia. 2007an hauteskundeetara berriro aurkezteari uko egin zion.

## Elkarlana Espainiarekin 
Jose Maria Aznar Espainiako gobernuburu zela, 2003ko azaroan, Carcassoneko batzarra egin zuten bi herrialdeetako ordezkariek eta elkarlan polizial eta judizialerako akordioa sinatu zuten, ETAren aurkako jarduera sendotzeko. Akordio horren bidez, estatu bateko zein besteko poliziei mugaren edozein aldetan jarduteko aukera aitortzen zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tylopoda

**Tylopoda** Artiodactyla ordenako ungulatuen subordena da, egungo Hego Amerikan eta Asian (baita Australian ere, baina sarrarazia) bizi dena. Tilopodoak Eozeno ertainean agertu ziren, duela 46,2 milioi urte.

## Taxonomia 
Hona hemen artiodaktiloen kladograma:

Hona hemen egun onarturiko taxonak:

Basalak eta *incertae sedis*
* †*Gobiohyus* generoa
* †*"Bunomeryx" montanus* espeziea
* †Homacodontidae familia (= Altiaconodontidae, Bunomerycidae)
†Anoplotherioidea goifamilia
* †Anoplotheriidae familia
* †Cainotheriidae familia
* †Dacrytheriidae familia
Cameloidea goifamilia
* †Oromerycidae familia
* Camelidae familia
†Oreodontoidea/Xiphodontoidea/Merycoidodontoidea goifamilia
* †"Agriochoeridae" familia (parafiletikoa)
* †Merycoidodontidae familia
* †Xiphodontidae familia

Badaude zalantzazko taxon batzuk ere:
* †Antiacodontidae familia
* †Choeropotamidae familia (= Haplobunodontidae)
* †"Diacodexeidae" familia (parafiletikoa)
* †Dichobunidae familia
* †Helohyidae familia
* †Leptochoeridae familia

## Erreferentziak
PAGON

**PAGON** edo **Progressive Architects Group Oslo Norway** (Oslo Norvegiako Arkitekto Aurrerakoien Taldea) Norvegiako CIAM (''Congrès Internationaux d'Architecture Moderne'') adar bat izan zen, Mugimendu Modernoan oinarritutako arkitektura egiteko asmoarekin sortua, baina haien denbora eta herrialdeko hizkuntza (lengoaia) eta ekaiak (materialak) erabiliz.

1950 urtean, Sigfried Giedion arkitekturaren teoriko suitzarrak sustatua sortu zen, Sverre Fehn, Arne Korsomo, Christian Norberg-Schulz, Peter Andreas Munch Mellbye, Geir Grung, Odd Østbye, Håkon Mjelva eta Robert Esdaile belaunaldi bereko arkitekto norvegiar eta Jørn Utzon arkitekto daniarraren arkutik. 1956 urtera arte egon zen taldea ekinean.

## Ikus, gainera 
* CIAM
* GATEPAC

## Kanpo estekak
Suina

**Suina** artiodaktilo ordeneko hiru subordenetako bat da, hiru familia dituenak gaur egun bere barnean:
* Hipopotamidoak (Hipopotamoak)
* Suidoak (txerriak)
* Taiasuidoak (pekariak)
Richard Nixon

**Richard Milhous Nixon** (Yorba Linda, Kalifornia, 1913ko urtarrilaren 9a - New York, 1994ko apirilaren 22a) estatubatuar politikaria izan zen. Estatu Batuetako 37. presidentea izan zen 1969–1974 bitartean. Dimisioa eman behar izan zuen Watergate eskandaluagatik.

## Bizitza 
1945ean Alderdi Errepublikanoko kide egin zen, eta 1951n senatari hautatu zuten. Gogor jardun zuen komunistatzat salatzen zituen funtzionarioen aurka. 1952tik 1960 arte presidenteorde izan zen, eta presidente gisa jardun zuen Eisenhower gaixorik egon zen bitartean ere. 1960an, Alderdi Errepublikanoaren hautagaia izan zen presidentetzarako hauteskundeetan, baina John F. Kennedy demokrata gailendu zitzaion.

1968an presidente hautatu zuten. Barne-politikan, gogor zapaldu zituen Vietnamgo Gerrak eragin zituen protesta eta iskanbila larriak, eta arrazakeriaren aurka borrokatzen ziren beltzen erakundeak. Kanpo-politikan, Vietnamgo Gerra izan zuen arazo nagusia; konponbide gisa Estatu Batuetako gudarostea pixkanaka handik ateratzen saiatu zen baina, aitzitik, vietnamizazio-politika horrek Indotxina osora hedatu zuen gerra; 1972an, bonbardaketa latzak agindu zituen Hanoin eta Hai Phongen, baina, Estatu Batuek gerra galdua zutela ikusirik, azkenean bake-hitzarmen bat negoziatu behar izan zuten vietnamdarrekin. Txinako Herri Errepublikarekin hitzarmenak egin zituen Estatu Batuetako lehen presidentea izan zen. Bestalde, arma estrategikoen kopurua mugatzeko hitzarmenak egin zituen Sobietar Batasunarekin. 

Nixonen agintaldiko eta nazioarteko ekonomiaren une erabakigarrienetako bat Nixon «shocka» izan zen. Uda betean, 1971ko abuztuaren 15ean, presidenteak bertan behera utzi zuen urre estandarra. Alegia, orduz geroztik, dolarraren balioa ez zegoen urreak babestua, eta dolarrari ematen zaion konfiantza bera bihurtu zen diru mota hori babesteko neurria.

1972an berriro izendatu zuten presidente. Israeldarrei lagundu zien Yom Kippur Gerran, eta 1973ko Txileko estatu kolpean Augusto Pinocheten alde esku hartzeko agindu zuen. Henry Kissinger estatu-idazkariak eragin handia izan zuen haren kanpo-politikan. 1974ko abuztuaren 9an, kargua utzi behar izan zuen Watergate auziagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nixon fundazioaren webgunea, nixonfoundation.org
*  Richard Nixonen biografia Etxe Zuriaren webgunean, whitehouse.gov
Ieoh Ming Pei

[eskuinera|250px|thumb|[Louvre museoa|Louvre museoa eta Piramidea, Paris]]
[eskuinera|250px|thumb|Txinako Bankuaren Dorrea, [Hong Kong]]
**Ieoh Ming Pei** (貝聿銘, pinyin: Bèi Yùmíng) (Guangzhou, Txina, 1917ko apirilaren 26 – New York, 2019ko maiatzaren 16a) txinatar arkitekto bat izan zen.

1940. urtean diplomatu zen Massachusetts Institute of Technology (MIT) delakoan, Arkitektura sailean. 1945 eta 1948 artean, Harvardeko Unibertsitatean ikasketak findu zituen, Marcel Breuer eta Walter Gropiusen gidaritzapean. Horregatik, amerikar arkitekto modernoen bigarren belaunaldikotzat hartzen da, Cesar Pelli, Kevin Roche eta Paul Rudolfekin, europar arkitekto irakasleen jarraitzailetzat.

Bere lanetan argi ikus daiteke halako formen purutasun nahia, funtzioaren egokitasunarekin batera, Nazioarteko Estiloaren barnean eta Walter Gropius arkitektoaren lerroari jarraiki. Batez ere forma abstraktuak erabili zituen, baita ere ekai (material) hotzak, hala nola harria, konkretua, beira eta altzairua. Hala ere, horiekin batera sarri aplikatzen zituen efektu teatralak eta apustu teknologikoak.

1955ean estatubatuar herritartu zen, eta agentzia bat ireki zuen bi Eason Leonard eta Henry Cobb lankideekin batera, *Pei Léonard Cobb & Partners* izenekoa.

1983an Pritzker Saria jaso zuen.

## Lan garrantzitsuenak 
* 1964 : Washington Plaza Apartamenduak, Pittsburgh, AEB, http://www.galinsky.com/buildings/washingtonapts/index.htm
* 1973 : Canadian Imperial Bank of Commerce, Toronto, Kanada, http://www.galinsky.com/buildings/cibc/index.htm
* 1976 : John Hancock Dorrea, Boston, AEB, http://www.galinsky.com/buildings/hancockboston/index.htm
* 1978 : National Gallery of Art museoaren Ekialdeko eraikina, Washington, DC, AEB,
* 1988 &ndash; 1993 : Louvre museoaren birgaitzea eta Piramidea, Paris, http://www.galinsky.com/buildings/louvre/index.htm
* 1990 : Txinako Bankuaren Dorrea, Hong Kong, Txina, http://www.structurae.de/en/structures/data/s0000093/index.cfm
* 1997 &ndash; 2004 : Grand-Duc Jean Arte Moderno Museoa, Kirchberg, Luxenburgo, http://www.abp.lu/FR/projets/concept.asp?pid=2&stat=2&Etiquette=ETIQ_NCA_small.jpg

## Kanpo loturak 
* Ieoh Ming Pei ARCHIGUIDE gunean
Morfosintaxi

thumb|SOV esaldi egitura, ezaugarri morfosintaktikoa: ingelesez ez du zentzu handirik, ez baita SOV hizkuntza, baina bai euskaraz, 'Nik ogia jan dut'
thumb|Komunztadura markak euskal aditzean (aginteko adizkietan).

**Morfosintaxia** morfologia eta sintaxi hitzetatik eratorritako terminoa da. Morfologia eta sintaxiaren arteko mugak ez zeuden argi eta bien nolabaiteko unitatea adierazteko, bien batura den morfosintaxi hitzak arrakasta handia izan du.

Morfologiak hitzen barneko egitura aztertzen du, eta sintaxiak, berriz, perpausen barneko egitura. Biak uztartuz eta gramatika arauei jarraituz osatzen dituzte hizkuntzek esanahaidun perpausa.

## Euskarazko morfosintaxia 
Euskararen ezaugarri morfosintaktiko nagusiak bi dira: hizkuntza eranskaria dela, batetik, eta kasu ergatiboa duela deklinabidean. Deklinabide-kasuak izen sintagmari eransten zaizkio, izen sintagmaren azkeneko osagaiari hain zuzen, eta ez, latinean bezala, sintagmaren zati bakoitzari. Ergatiboari dagokionez, hizkuntza indoeuroparrek ez duten kasu bat da eta esaldi iragankorren egileari jartzen zaio. Euskaraz *-k* markaren bidez bereizten da.

Beste ezaugarri berezko bat aditzarekiko komunztadurarena da, hots, aditzak subjektuaren pertsona eta numeroa gordetzeaz edo islatzeaz gain, objektu zuzenarenak eta zeharkakoarenak ere biltzen ditu. Euskaraz ez dago, aldiz, izen sintagmaren mailako komunztadurarik.

Hitzen ordena ere hizkuntza baten ezaugarri morfosintaktikoa da, eta euskaraz askatasun handia dago elementuak perpausean azaltzeko orduan. Dena dela, neutrotzat har daitekeen egitura SOV erakoa da euskara, Subjektu-Objektu-Aditz hurrenkera markatzen duen hizkuntza da geurea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak