Kastro

[thumb|300px|[Dorseteko Maiden gaztelua, Europako kastrorik handienetariko bat.]]

[thumb|350px|[Abarratea (Aiherra) hiru mailako *gaztelu zahar* bat da, Lapurdi eta Nafarroa Behereko igarobidea zaintzen duena.]]

**Kastroa** edo **gazteluzaharra**  historiaurreko gotorleku mota bat da. 300 eta 600 metro arteko garaieran egoten dira sarritan, haranen arteko igarobidea militarki kontrolatzeko. Eremu akademikoan **herri harresitua** edo **herri** **gotortua, herri gotortu garaia** terminoak maiz erabiltzen dira.**.** Bestalde**, eremu gotortuk**, **esparru edo barruti gotortuk** (edo sinpleki **barrutia**) zehaztasun gutxiago duten izenak dira. Gunea topatu denean, baina ikerketak egin ez direnean eta beraz, ezin bada haren funtzioa eta erabilia izan zen garaiak zehaztu, horrelako terminoak erabil daitezke. Dena den, izen guztiak ez dira sinonimoak, barruti gotortu bat, erromatar gotorleku militar bat (*castrum*) izan baitaiteke, Bizkaiko Ilunzar, adibidez.

Eskuarki Erromatar Garai Aurrekoa izan ohi da, nahiz eta batzuk erromatartze garai hasieran iraun zuten eta ondorengo garaietan eraikitako adibideak ere badauden, Erdi Arora iritsi arte. Europan agertu ohi dira, Brontze Aroa eta Burdin Aroan eraiki zirelarik.

## Izena 
Ipar Euskal Herrian eta Nafarroa garian "gazteluzahar" edo "gaztelu" izena ematen zaie gotorlekuei, harresi esanahiarekin. Gaztelaniazko toponimoa duten lekuetan, "castillo" (gaztelu) askotan errepikatzen da. "Kastro" hitza toponimian dauka jatorria ere bai, latinezko *castrum* hitzetik dator *gotorleku militarra* esan nahi duelarik, eta gaztelu hitza eman zuena. Toponimian zenbait lekutan izen hori mantendu da, Castrourdiales (Kantabria), Ojacastro (Errioxa), eta Galiza eta Asturiaseko castro edo castru ugarietan. Euskal Herrian adibide bakan batzuetan gorde da, hala nola, Erdi Aroko Puñikastro-Malpika (gaur egungo Araban) kasu edo Bilboko Kastrexana.

Azkenik, literatura zientifiko-akademikoan, arkeologia idazlanetan, eta dibulgaziozko lanetan, zein hedabideetan, beste izen batzuk ere erabiltzen dituzte maiz, hala nola, Burdin Aroko herri harresitu edo herri gotortu herri gotor, gotorleku eta barruti protohistoriko edo gotortua, muino gotortu (*colline fortifiée*), etab.

Erabiltzen den beste izen bat ***oppidum*** da (*oppida* pluralean), baina ezin dira bi kontzeptuak nahastu *oppidumak* handiak izaten dira, Europa ez mediterraneoan hirien aurrekariak dira eta Galian, adibidez, nahiko zabaldu ziren. Bere inguruko beste herrixkak eta lurraldea antolatzeko guneak ziren. J.I. Jiménez Chaparrok, adibidez, *oppidum* bakarra identifikatzen du Bizkaian, Arrolakoa, eta bakara ere Gipuzkoan, Intxur. Julio Zesarrek erabili zuen lehenengoz Galiako herri nagusi batzuk aipatzeko baina gaur egun kontzeptua asko zabaldu da.

## Gaztelu zaharrak eta toponimia 
Sarri, "gaztelu zahar" hauek beste lekuetako herri gotortuak baino txikiagoak izaten dira eta mendi edo mendixkari izena ematen diote. Hauek dira ohikoenak:
* *Gaztelu(a)*
* *Gazteluzahar(ra)* edo *Gazteluzaharre(a)*
* *Gaztelu-mendi(a)*
* *Gaztelu-gain(a)*
* *Gaztelu-harri(a)*
* *Kurku(a)* ("*biribila*")
* *Mokorreta* ("*mokorra*")
* *Murua*, hainbat kastroen toponimian. Bereziki Gipuzkoan eta Nafarroan.

## Herri harresituen izendapenak 
Herri harresitu bat aurkitzen dienean, ohikoa da dagoen mendixkaren izen bera ematea argitalpen zientifikoetan eta administratiboetan.

## Kronologia 
Europako zenbait kastro Neolito berantiarrekoak badira ere, gehienak geroagokoak dira:
* Kutxa Zelaien Kulturakoak eta Atlantikoko Brontze Arokoak (k.a. 1300 inguru - k.a. 750)
* Hallstatt kultura (k.a. 1200 inguru - k.a. 500) Brontze Aro berantiarra eta Burdin Aro goiztiarra.
* La Tène kulturakoak (k.a. 600 inguru - K.o. 50) Burdin Aro berantiarra.

Mendebaldeko eta erdialdeko Europako eskualde zeltikoetan eraiki zituzten erromatar konkistara arte. Julio Zesarrek Burdin Aro berantiarreko galiar gotorleku handiei *oppida* izena eman zien. Ordurako nagusienak gotorlekuak baino, hiri txikiak ziren eta erromatar hiri bilakatu ziren.

Erromatar garaietan ez ezik Erdi Aroan ere erabili zituzten. Hain inportanteak ziren zenbait eskualdetan ezen bere garaietako ezaugarri nagusi bilakatu baitziren, adibidez, Galizian, Portugalen eta Asturias mendebaldean, orduko kulturari izena eman zioten, kastroen kulturari hain zuzen ere.

## Ezaugarriak 
### Tipologia 
Kastroak hesiz babestutako gotorlekuak ziren, gailurraren inguruko eremua mugatzeko. Egun, herri eta protohiri izandako egitura horien harresien arrastoak eta  lubakien arrastoak baino ez dira ageri. Gainera, bertako landareak garaiak badira, bertatik bertara gerturatzen denarentzat,  ikusezinak izan daitezke, lurrean eratutako landaredi aldaketa eta itzalak direla-eta. Horregatik, egitura edo forma osoa airetik ikus daiteke askotan.

Francis Gaudeul arkeologoak hiru herri harresitu mota bereizi zituen Ipar Euskal Herrian:
* *Esparru mailakatuak*: mailak mendiko maldan daude zulatuak, zelaiguneak osatuz, agian antzina zuresiz babestuak zeudenak.
* *Lurrezko hesiekin*: ugarienak dira eta bertan lubakietako lurra aurrealdean pilatu da babeslekua eratzeko.
* *Harrizko hesiekin*: garaienak (600 metrora) eta urrienak dira.

Babes lerroaren kopurua aldakorra da, 1etik 7ra (Landibarreko Gaztelu Zaharra).

### Eraikitzaileak 
Eraikuntza datak ez dira ezagunak, baina oro har Brontze Aro amaierako edo Burdin Aro hasierako taldeek eraiki zituztela uste da, ziur aski errausketa ehorzketa modua ekarri zituzten berberak.

### Erabilera 
Herri gotortu horietariko asko, bizileku eta ekoizpen leku ziren, etxe multzo ondoan nekazaritzarako eta abereak zaintzeko gune zabalek horrela adierazten baitute. Bestalde, metalak urtzeko arragoak aurkitu izan dira bertan. Merkatari esparrukoak dira, ordea, dokumentatu izan diren pisuak eta beste tresna batzuk.

Erabilerari jarraiki, zenbait gaztelu, hala nola Mauleko gaztelua edo Lüküzekoa, *gaztelu zaharren* gainean eraiki ziren.

## Hedapena 
Kastroak Europa osoan zabaldu ziren:
* Britainia Handian brontze arotik anglosaxoien garaietara erabili zituzten.
* Erdialdeko Europan *Pfostenschlitzmauer* izeneko teknika erabili zuten harresiak eraikitzeko.
* Estonian *linnamägi* izena zuten.
* Frantzian *Murus Gallicus* izeneko teknika erabili zuten harresiak eraikitzeko.
* Irlandan asko eraiki zituzten, adibidez, Grianan Aileachkoa.
* Lituanian *piliakalnis* izena zuten.
* Galizia, Asturias, Kantabria eta iparraldeko Portugalen bere kultura sortu zuten, kastroen kultura izenekoa.
* Eskandinavian eta Errusian ere eraiki zituzten, defentsarako ez ezik merkataritza babesteko ere. Suedian bakarrik 1.100 inguru daude.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oppidum
* Harrespil
* Tumulu
* Euskal Herriko historiaurrea
* Mouro (asturiar mitologia)
* Euskal Herriko kastroak edo gazteluzaharrak

## Kanpo estekak 
* Peñalver Iribarren, Xabier eta San José Santamarte, Sonia, 2003, Bertan 20. Burdin aroko herri harresituak Gipuzkoan
*  Martínez Txoperena, Juan Mari, Poblados de la Edad del Hierro, Nafarroa Garaiko Burdin Aroko herriak