open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petroesfera

[eskuinera|thumb|Harri landuzko bola hori (petroesfera) Kilmaurseko ([Eskozia) Jock's Thorn etxaldean aurkitu zuten.]]
[thumb|[Costa Ricako harrizko esferak, Costa Ricako Museo Nazionalean erakusgai.]]
[thumb|[Moerakiko blokeak (Zeelanda Berria). Ezin dira petroesferatzat hartu, jatorri erabat naturalekoak direlako.]]
Arkeologian, **petroesfera** (grekozko petros hitzetik, "harria" esan nahi duena, eta *sphaira* hitzetik, "bola" edo "esfera" esan nahi duena) harriz egindako edozein tamainatako edozein objektu artifizial edo ez-natural esferikoren izena da. Artefaktu horiek, batez ere historiaurrekoak, sortu edota aukeratuak izan daitezke, baina nolabait eraldatuak, zizelkatzea eta pintatzea barne, funtzio espezifiko bat gauzatzeko.

Hainbat petroesfera mota daude, hala nola Costa Ricako harrizko esferak; Eskoziako harri margotuak; Eskoziako harriz egindako kutunak; Traprain Law bezalako lekuetako hareharrizko bolak; harri landuzko bolak, nagusiki Eskoziakoak direnak, nahiz eta Cumbrian eta Irlandan ere aurkitu diren; eta kanoi eta katapulten muniziorako landutako harriak.

Badira naturalki eratutako harrizko bolak, hala nola Cannonball konkrezioak eta megaesferulitak, batzuetan petroesfera gisa gaizki identifikatuak izan direnak. Esate baterako, arkeologo marjinalek eta historiaurreko bisitari estralurtarren defendatzaileek behin eta berriz esan dute harrizko bolak, 0,61 eta 3,35 m bitarteko diametroan aldatzen direnak, Ameca mendilerroko Cerro Piedras Bolaren inguruan daudenak, Ahualulco de Mercado eta Ameca artean, Jalisco (Mexiko) petroesferoak direla. Harri naturaleko bola horiek, ordea, megaesferulitak dira, eta 20 eta 30 milioi urte arteko errauts jarioko toba baten higaduraren ondorioz askatu ziren, non, hasieran, sortu zirenetik harrapatuta zeuden. Harrizko bola horiek benetako petroesferatzat defendatzen dituztenek honako baieztapen faltsu hauetan oinarritzen dituzte beren argudioak: esfera horiek guztiak erabat biribilak direla, granitoz osatuak daudela eta prozesu naturalek ezin dutela harrizko bolarik sortu. Era berean, Cannonball konkrezioak, hau da, Ipar Dakotako Cannonball ibaian zehar eta Hego uharteko (Zeelanda Berria) Moeraki inguruko konkrezioak ere petroesferatzat identifikatu dira oker. 

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Hyundai Veracruz

**Hyundai Veracruz**, Hyundai hegokorear markaren automobil modelo bat da. 2006-2015 artean ekoitzi zen.
Hyundai Accent

**Hyundai Accent** edo **Hyundai Verna**, Hyundai hegokorear markaren automobil modelo bat da. 1994tik ekoitzitzen da.
Alfa Romeo Spider

**Alfa Romeo Spider**, Alfa Romeo italiar markaren automobil modelo bat da. 1966-1993 artean ekoitzi zen.
Namhae zubia

**Namhae zubia** () Hego Korearen hegoaldean dagoen zubi eseki bat da. Hadong eta Namhae konderriak lotzen dituen bi zubi esekietako bat da. Beste zubia Noryang zubia da, luzeagoa eta berriagoa, eta Namhae zubia baino mendebalderago eraiki zen.

## Historia 
Hego Koreako alde kontinentala eta Namhae uhartea elkar lotzeko ideia izan zuten 1960. hamarkadan, izan ere herrialdeko bosgarren uharte handiena baita. 1968ko maiatzean abiatu zituzten lanak eta 1973ko ekainaren 22an inauguratu zen. "Koreako Golden Gate" ezizena eman zitzaion.

## Egitura 
Bi dorrek eusten duten zubi esekia da. 660 metrotako luzera du eta 12 metrotako zabalera. Namhae daero errepidea igarotzen da bertatik. Dorreak gorriak dira eta 80 metrotako altuera dute. Dorre bien artean 404 metrotako tartea dago.

Uneoro monitorizaturik edukitzeko sistema instalatu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Namhae Bridge-edit.jpg|Hegoaldeko dorre gorria.
Irudi:Namhae Bridge.jpeg|Errepidea.
Irudi:Noryang Bridge and Namhae Bridge aerial.jpg|Bi zubiak, laburrena Namhae eta luzeena Noryang.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plymouth Fury

**Plymouth Fury**, Plymouth estatubatuar markaren automobil modelo bat da. 1958-1978 artean ekoitzi zen.

*Christine* (1983) filmean agertzen den auto modeloa da.
Ford Falcon (Australia)

**Ford Falcon**, Ford estatubatuar markaren Australiako sailak herrialde horretarako sortutako automobil modelo bat da. 1960-2016 artean ekoitzi zen.

*Mad Max* (1979) filmean Max Rockatansky (Mel Gibson) protagonistak gidatzen duen autoa 1974ko Ford Falcon XB sedan modeloa da.
Ford Thunderbird

**Ford Thunderbird** edo **T-Bird**, Ford eststubatuar markaren automobil modelo bat da. 1954-1997 eta 2002-2005 artean ekoitzi zen.
Emma Maria Harrington

**Emma Maria Harrington** (Sternberger, Danimarka, 1881-1882 -  Ameriketako Estatu Batuak), eskuarki, honela ezagutua: Mrs. E. C. Harrington,  abokatu estatubatuarra izan zen, lan eta boto eskubideen aldeko ekintzailea, eta San Frantziskon botoa emateko izena eman zuen lehen emakumea. Bere garaikideek honela deskribatu zuten: “hizlari eta antolatzaile bikaina."

## Ibilbidea 
Danimarkan jaioa, guraso juduengandik, Utah-n bizi izan zen gaztaroan, eta psikologiako gradu bat lortu zuen San Frantziskora bizitzera joan aurretik. Han, San Frantziskoko  Emakume Langileen Elkarteko eta San Frantziskoko Emakumeen  Ez-alderdikoi Progresistaren Erakundearen presidentea izan zen. Kanpaina politikoetan ere parte hartu zuen, P. H. McCarthy Women's Clubs antolatuz 1911n McCarthy berrautatzeko karrera babesteko, baita William Howard Taften aldeko kanpaina eginez ere 1912an.
[ezkerrera|thumb|250x250px|Andra honek San Frantzisko-n izena eman duen lehen emakumea izan da, zina egin du Emma Maria Harrington andreak. Bere senarra, idazkaria, E. C. Harrington, ofizioa egiten ari da. [1911|1911ko urriaren 18a.]]
1911ko urriaren 17an, Harrington San Frantziskon bozkatzeko izena eman zuen lehen emakumea izan zen. Izena eman zuenean, Batasuneko Alderdi Laboristako kide gisa zerrendatu  zen, eta jarri zuen lanbidea "justizia auzitegietan kutxazaina"  Izena eman eta gero, "lan auziaren izenean borroka egiteko erakunde politikoak osatzera dedikatzeko" esan zioten,   denda handietako emakume langileak erregistratuz eta  denda handietako  aldageletan izena emateko epeei buruzko iragarkiak jarriz.

1914an, Kaliforniako Abokatuen Elkarterako hautagai bihurtu zen azterketa kalifikatuak arrakastaz gainditu ostean, eta, ondorioz, " hark 80  galdera azkar baino gehiago [...] erantzun behar izan zituen,  hautagai gehienek 20 edo 30 galdera jasotzen zituzten bitartean". Hurrengo egunean, San Frantziskoko alkate James Rolphek iragarri zuen jada ez zela maskararik behar.

1921ean, San Frantziskoko Ikuskatzaileen Batzarrera aurkeztu zen San Frantziskoko Zergadun Elkartearen bermearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Lena Rivera

**Ana Lena Rivera** (Oviedo, Asturias printzerria, 1972ko maiatzaren 3a) asturiar idazlea da, XXIX. Torrente Ballester eleberriaren  saria irabazi duena. Ezaguna da Gracia San Sebastián ikertzaileak istorio serie batengatik.

## Bizitza 
Zuzenbide eta Enpresen Administrazioan lizentziatu zen ICADEn, Comillaseko Unibertsitate Pontifizialrean.  

### Ibilbidea 
Giza baliabideen munduan hamazazpi urteko ibilbide profesionala egin ondoren, multinazional handi bateko goi zuzendaritzan zuen postua utzi zuen, literaturan buru-belarri aritzeko. Bi urteko lanaldiaren ondoren, idazle eta blogari literario jardun zuen. Bere lehen eleberriak, *Lo que callan los muertos* (Hildakoak isiltzen dituena) eleberriarekin Torrente Ballester eleberri saria irabazi zuen ,Gracia San Sebastián ikertzaile finantzariaren protagonista den polizia-nobela-serialaren lehen fasearekin. Urte berean, Fernando Lara Sariaren 2017ko Finalista izan zen.

## Lanak 
* *La niña del sombrero azul,* Grijalbo argitaletxea, 2024.
* *Las herederas de la Singer*, Grijalbo argitaletxea, 2022.
* *Los muertos no saben nadar*, Maeva argitaletxea, 2021.
* *Un asesino en tu sombra*, Maeva argitaletxea, 2020.
* *Lo que callan los muertos*, Maeva argitaletxea, 2019, Torrente Ballester eleberri saria.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2017ko abenduan, Torrente Ballester Narratiba Sariaren XXIX. edizioaren irabazlea *Lo Que Callan Los Muertos* eleberriarekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ana Lena Rivera eta Lucia Chacónen arteko elkarrizketa: Entre libros y costura

* Webgune ofiziala.
* Buscamos referencias femeninas en la ciencia o el deporte, pero nos perdemos las referencias vitales. La Nueva España.
* Las mujeres que escuchaba de niña merecían tener su propia voz. El Comercio./
Bernardo Manuel

**Bernardo Manuel** (1954ko abenduaren 27a) atleta da. Angola ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erradioisotopoen sorgailu termoelektriko

**Erradioisotopoen sorgailu termoelektrikoa** edo **RGE**, ingelesezko  izendapenaren laburdura, zenbait elementu erradiaktiboen desintegrazioaren bidez askatutako energia lortzen duen sorgailu elektriko sinple bat da.

RTGak denboraldi luzeetan gizakiak ez dauden eta ehundaka wattioetako potentzia behar den egoeretako egokiak dira, erregai-pila edo bateria elektrikoak ekonomikoki baliagarriak ez diren eta  zelula fotovoltaikoak erabili ezin daitezken egoerak. 

## Kanpo estekak
Liliana Neto

**Liliana Neto** (Luanda, 1997ko urtarrilaren 29a) atleta da. Angola ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
João N'Tyamba

'''João N'Tyamba''' atleta da. Angola ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
António dos Santos

**António dos Santos** (Luanda, 1964ko irailaren 3a) atleta da. Angola ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Bailey

**Daniel Bailey** (Saint John's, 1986ko irailaren 9a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
N'Kosie Barnes

'''N'Kosie Barnes''' (1974ko abenduaren 17a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lester Benjamin

**Lester Benjamin** (1963ko irailaren 14a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reuben Appleton

**Reuben Appleton** (1968ko apirilaren 25a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1992koUdako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judeline

**Lara Fernández Castrelo**, ezagunagoa **Judeline** izenez, (Jerez de la Frontera, Cádiz, 2003ko urtarrilaren 18a) cadiztar  abeslaria da, pop-indie musika independiente generokoa.

## Bizitza 
Jerez de la Fronteran jaio zen, baina Barbaten hazi zen eta haurtzaro osoa bertan eman zuen, Los Caños de Mecan hain zuzen ere. Ama jereztarra du, eta aita venezuelarra. Azken hori musikari ez-profesionala da, eta miresmen eta inspirazio figura izan da artistarentzat. Txikitatik artearekiko interesa izan zuen, eta ahotsa garatzen zuen heinean, musikarekiko grina proiektatzen hasi zen. 17 urterekin Madrilera joan zen Batxilergo Artistikoan ikasketak osatzera, baina alde batera utzi zituen bere ibilbide musikalean murgiltzeko.*

### Abeslari ibilbidea 
*Judeline* izen artistikoa Beatlesen "Hey Jude" abestitik dator, bere aitaren abesti gustukoena baitzen.

Bere estiloak estilo askoren erreferentziak ditu, besteak beste, flamenkoa, trapa, Rhythm and blues (R&B), reggaetona eta arabiar soinuak ere bai. Bere lanean etengabe ikus ditzakegu bere sustrai cadiztar eta andaluziarrei buruzko erreferentziak, haren arabera, halako artistentzako bozgorailu izan nahi du eta.

Bere ospea handitu egin zen Alizzz abeslari eta ekoizle katalanarekin *Desklasifikatuak* (2020) proiektuan izandako lankidetzari esker.*

2023an, Larak Interscope Records diskoetxearekin sinatu zuen, Universal Music Group jatorrikoa. Besteak beste, Lana Del Rey, Billie Eilish eta Kendrick Lamar artistak edo Bad Gyal eta Ptazeta herrikideak daude bertan. Urte horretan, Judelinek nazio mailan ezagutzera eman zuten hainbat single kaleratu zituen: «TANGER», «ZAHARA», «CANIJO» eta «2+1», Puerto Ricoko Tainy produktorearen «DATA» albumean parte hartzeaz gain, «*Si preguntas por m*í» abestian, Kris Floydekin batera.

Gainera, 2023an zehar, Espainia mailako musika jaialdi handietan parte hartzeko deitu zioten, hala nola, Primavera Sound, Bilbao BBK Live, Cabo de Plata, SanSan Festival edo Sonar, kontzertu propioak egiteaz gain.

2023ko abuztuan, Up Next Españaren hileko apustu bihurtu zen, artista berrien balioa aitortzen duen Apple Music programa. 

2024an, J Balvinen «*Que bueno volver a verte Tour*» birako Europako kontzertuetako artista gonbidatua izan zen. Urte berean «mangata» eta «INRI» singleak kaleratu zituen, eta Dellafuente abeslari espainiarraren «Torii Yama» albumean parte hartu zuen, «Romero Santo» abestian. Abesti horrekin, Judelinek debuta egin zuen PROMUSICAEko salmenta zerrenda ofizialetan, 35. postuan, hain zuzen ere.

## Bizitza pertsonala 
Amaren aldeko familia Jerez de la Fronterakoa du, eta aita, Venezuelakoa da. Lau haurride ditu. 

## Diskografia 
**Albumak**

### EP 
### Sinpleak 
#### Artista nagusia 
#### Artista gonbidatua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Pompidou

**Claude Pompidou**, ezkongabetan **Claude Jacqueline Cahour** (Château-Gontier, Frantzia, 1912ko azaroaren 13a – Paris, Frantzia,  2007ko uztailaren 3a) frantziar politikaria eta lehen dama izan zen.

## Ibilbidea 
Georges Pompidou Frantziako Errepublikako presidente ohiaren alarguna zen, eta arrazoi horrengatik jaso zuen bigarren aldiz Frantziako lehen damaren titulu ez-ofiziala Errepublikan, 1969 eta 1974 artean, Pompidou presidente zela. 30 urtez baino gehiagoz bere izena duen fundazioaren buru izan zen: Claude Pompidou Fundazioa.

## Claude Pompidou Fundazioa 
1970ean sortu zen Claude Pompidouren eskariz, eta fundazioak onura publiko du helburu, adinekoei, ospitaleratutako gaixoei eta haur ezinduei laguntzea. Frantzia osoan lan egiten duten boluntario-taldeen bidez egiten du lan, bai ospitaleetan, bai haur minusbaliatuen etxeetan. Aldi berean, fundazioak ezintasunaren eta adinekoen arloan espezializatutako egoitzak eraikitzen eta kudeatzen ditu. Fundazioak adineko eta ezinduentzako hamabost egitura ditu, eta gizarte arazoak dituzten haurrentzako etxe bat ere bai; ostalaritza eskola batez gain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alnicola inculta

***Alnicola inculta*** *Hymenogastraceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Galera inculta* (Basionimoa), *Galerula inculta*, *Naucoria submelinoides var. alnetorum*, *Alnicola alnetorum*, *Naucoria alnetorum*, *Naucoria celluloderma*, *Alnicola celluloderma*, *Alnicola alnetorum var. celluloderma*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,8 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik, zabaldu-hondoratura, arrexka-gorrixka kolorekoa ertzerantz argiagoa, non ia zuria bihur daitekeen. Hezetasunagatik ildaskatua.

**Orriak:** Ez estu, nahikoa zabalak, orritxoekin, pixka bat sabeldunak, itsatsitik ebakira, okre argi kolorekoak, gero kapelaren kolorekoak. Ertza koskadun zuria.

**Hanka:** Zilindriko erregularra, pixka bat loditua oinarrian, krema-arrexka kolorekoa hasieran gero dena arre iluna, goialdean pruinaduna eta pixka bat fibrilaz markatua.

**Haragia:** Okre zurbila edo zurixka. Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Celluloderma* epitetoa grekotik dator, azal esan nahi duen “derma” hitzetik. Kapelaren azal zelularragatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Haltzak dauden leku hezeetan.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Danimarka‎, Norvegia‎, Suedia‎, Finlandia‎, Estonia‎, Espainia‎, Frantzia‎, Pirinioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lavilla Esther Allen

**Lavilla Esther Allen** (**Esther Lavilla Allen** ere deitua), jaiotzez **Ostrander**, (Ithaca, 1834ko maiatzaren 28a – 1903ko azaroaren 11) estatubatuar idazle eta poeta izan zen.

## Bizitza 
Lavilla Esther Ostrander Ithacan (New York estatua) jaio zen 1834ko maiatzaren 28an. Txikitan, Ypsilantira (Michigan) bizitzera joan zen gurasoekin, eta han eman zuen haurtzaroaren zatirik handiena. Herri hartako ikastetxean ikasi zuen, eta gaztetan poesia idazten hasi zen.

1851n, William Schuyler Allenekin ezkondu zen eta Hillsdalera (Michigan) joan zen bizitzera. 1870ean hasi zuen bere literatura-ibilbidea, ipuinak, esketxak eta poemak argitaratuz. ''Ladies' Repository*, *Masonic Magazine*, *Chicago Interior*, *Advance*, *Northwestern Christian Advocate* eta beste aldizkari nabarmen batzuetan kolaboratu zuen. Bere lan asko alkoholari uko egiteari eta misiolariei eskaini zitzaizkion, baina hainbat okasiotarako poema ugari ere idatzi zituen. Idazle izateaz gain, irakurle errespetatua zen, eta sarritan bere lan poetikoak jendaurrean irakurtzen zituen.

Allenek arrakasta handia lortu zuen bere lehen poema-liburuarengatik, erlijio-lanak idazten hasi baino lehen. Hainbat gairi eskainitako ehunka poema ere idatzi zituen, lagunek eskatuta. Misiolaritza, hezkuntza, igandeko eskolak eta ongintza ere interesatzen zitzaizkion.

Lavilla Allen 1903ko azaroaren 11n hil zen, eta Hillsdaleko Oak Grove hilerrian lurperatu zuten.

## Lan hautatuak 
* *Aunt Betsy's Pumpkin Pie and other poems'' (1878)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Babe Paley

**Bárbara "Babe" Cushing Mortimer Paley** (Boston, Massachusetts, AEB, 1915eko uztailaren 5a – Manhattan, New York, AEB, 1978ko uztailaren 6a) estatubatuar kazetaria, editore laguntzailea eta *socialitea* izan zen, XX. mendeko modaren ikono hartua. Influencer aurreratua izan zen.

## Bizitza 
Aita Paley Harvey Cushing doktorea zen, Johns Hopkins, Yale eta Harvard Unibertsitateetan kirurgia irakaslea zen neurokirurgiakoa; eta ama Katharine Piedra Crowell Cushing, bere emaztea.

Middleburyko (Connecticut) Westover Eskolan ikasle zela, Paley gizarte-debuta egin zuen  1934ko urrian, Bostonen, Franklin Delano Roosevelt presidentearen seme-alabak bertan zirela. Debut horrek atentzioa eman zuen Depresio Handiaren sasoia baizten. Bere socialite ibilbidearen hasiera markatu zuen. 1934an, Bostongo Winsor Eskolan graduatu zen.

### Lan ibilbidea 
1938an, Paley moda-editore hasi zen lanean *Vogue* aldizkarirako, New Yorken. *Vogue-n* zuen posizioak diseinatzailearen arropa eskuratzeko aukera eman zion (askotan trukean ematen baitzen), eta horrek, aldi berean, Paley-ri profil altua eta gizartean irudi glamorosoa eman zion. 1941ean, *Time* aldizkariak munduko ondoen jantzitako bigarren emakumea izendatu zuen, Wallis Simpsonen ostean eta Aimée de Heerenen aurretik. Horren ostean, Paley 1945ean eta 1946an ere ondoen jantzitako emakumeen zerrendan sartu zuten.

Bigarren aldiz ezkondu ostean, 1947an, Paleyk Vogue aldizkariko lana utzi zuen lana.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1941ean, *Time* aldizkariak munduko ondoen jantzitako bigarren emakumea izendatu zuen.1945ean eta 1946an ere zerrendan egon zen. 
* 1958an, International Best Dressed List (Ondoen Jantzitakoen *Nazioarteko* Zerrenda) zerrendan sartu zuten Paley.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naucoria subconspersa

***Naucoria subconspersa*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Naucoria conspersa*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,8 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, arre-kanela kolorekoa edo arre-gorrixka, higrofanoa, pikor edo ezkata xeheekin eta ertz apendikulaturekin gaztetan.

**Orriak:** Argiak edo kanela kolorekoak, ez oso estu, oinean moztuak.

**Hanka:** Goian zurbila, oinarrirantz arrexka ilun kolorekoa, lihazki feltrodun krema kolorekoz apaindua.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:** *Subconspersa* epitetoa latinetik dator, zabaldu, esan nahi duen ”conspergo” hitzetik. Kapelak furfurazeo txikia duelako.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Haltzen azpian, toki lohitsuetan, landareen sustraietatik gertu.

### Banaketa eremua 
Kanada, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isla jauregia (Burgos)

**Isla jauregia**, , Espainiako Burgos hirian dagoen jauregi bat da, Isla pasealekuan.

1883an Juan Muguiro abokatu eta bankariak eraikitzea agindu zuen.
Ted Nugent

**Theodore Anthony Nugent**, ezizenez **Uncle Ted**, **the Nuge** eta **Motor City Madman** ( Redford, Michigan, 1948ko abenduaren 13a) estatubatuar hard rock gitarrajole, abeslari, kantautore eta ekintzaile politiko bat da.

Bere musikari ibilbideaz gain errepublikar zalea eta iritzi kontserbadoreak izateagatik ezaguna da.

## Diskografia 
### Bakarka 
* *Ted Nugent* (1975)
* *Free-for-All* (1976)
* *Cat Scratch Fever* (1977)
* *Double Live Gonzo!* (1978)
* *Weekend Warriors* (1978)
* *State of Shock* (1979)
* *Scream Dream* (1980)
* *Intensities in 10 Cities* (1981)
* *Nugent* (1982)
* *Penetrator* (1984)
* *Little Miss Dangerous* (1986)
* ''If You Can't Lick 'Em...Lick 'Em* (1988)
* *Spirit of the Wild* (1995)
* *Craveman* (2002)
* *Love Grenade* (2007)
* *Shutup & Jam!* (2014)
* *The Music Made Me Do It* (2018)
* *Detroit Muscle* (2022)

### The Amboy Dukes
* *The Amboy Dukes* (1967) 
* *Journey to the Center of the Mind* (1968) 
* *Migration* (1969) 
* *Marriage on the Rocks/Rock Bottom* (1970) 
* *Survival of the Fittest Live* (1971) 
* *Call of the Wild* (1973) 
* *Tooth, Fang & Claw* (1974)

### Damn Yankees
* *Damn Yankees* (1990)
* *Don't Tread'' (1992)

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Ferdinand von Hompesch zu Bolheim

Fra' **Ferdinand von Hompesch zu Bolheim** (Bolheim, 1744ko azaroaren 9a – Montpellier, 1805eko maiatzaren 12a) Maltako Ordenako 71. Printze eta Maisu Handia izan zen 1797tik 1799ra.

Maltako Ordenan hamalau urterekin sartu zen 1761eko uztailaren 10ean, dispentsa bati esker, eta Manuel Pinto da Fonseca Maisu Handiaren morroi izan zen. 1770ean itsasontziak eta gotorlekuak ikuskatzeaz arduratzen zen teniente-maila lortu zuen eta 1774an munizioen arduradun izendatu zuten.

1775ean enbaxadore izendatu zuten enperadorearen gortean, Vienan, eta han eman zituen hogeita bost urte. 1776an Gurutze Handiko Zaldunaren mailara igo zuten. Garai honetan saiatu zen, arrakastarik gabe, zaldun protestanteekiko batasuna lortzen.

Rothenburgen komandantzia (1777), Herfordena (1783), Basel eta Dorlisheimena (1785), Sulz, Colmar eta Mülhausenena (1786) eta Villingenena (1796) jaso zituen. 1796an aleman hizkuntzaren Bailio Handia izendatu zuten.

1797ko uztailean Ordenako Maisu Handia aukeratu zuten. 1798ko ekainean iritsi zen Maltara Napoleonen flota Egiptorako bidean. Ekainaren 10ean frantsesak lehorreratu ziren eta maltarrek lagundu zieten. 11n von Hompeschek Maltaren subiranotasuna Frantziako Direktorioari eman eta errendizioa sinatu zuen, printzerri baten eta urteko pentsio baten truke. Horrela amaitu zen estatu independente bati buruzko Maltako Ordenaren subiranotasuna.

Von Hompesch Triestera joan zen 1798ko ekainaren 18an. 1799ko uztailaren 6an bi abdikazio gutun bidali zizkion, bata Frantzisko II.a enperadoreari eta bestea Paulo I.a Errusiakoari. Hala ere, ez zion Aita Santuari gutunik bidali, eta honek ere ez zuen abdikazioa onartu. Vom Hompesch gero Ljubljanan kokatu zen eta 1801ean abdikazioa ez zela baliozkoa adierazi zuen, presioa egin ziolako. 1804an Montpellierrera joan zen bizitzera, eta han hil zen hurrengo urtean.

## Familia 
## Kanpo estekak
Miranda etxea (Burgos)

**Miranda etxea**, Espainiako Burgos hirian dagoen jauregi bat da, Gaztela eta Leon erkidegoan. Pizkundetar arkitektura estiloaz eraikia, Calera kalean dago.

1545ean Burgosko katedraleko kalonjearen bizilekua izateko eraikia izan zen.
Serioren ur-jauziak

**Serioren ur-jauziak** () Italia iparraldean kokaturik dagoen ur-jauzi hirukoitza da. Italiako ur-jauzi altuenak dira eta Europako bigarrenak. Serio ibaiak egiten duen jauzia da, hortik datorkio izena.

## Deskribapena 
Alpe bergamaskoetan (*Alpi Orobie*) kokaturik daude, 1.751 metrotako garaieran. Milandik 100 kilometro iparraldera eta Bergamotik 50 kilometrotara.

## Historia eta turismoa 
Giovanni Maironi da Pontek deskibatu zituen aurreneko aldiz 1808an.

1931an Barbellino urtegia eraiki zen eta ordutik ez dira ikusten ur-jauziak, uraren bidea desbideratu zutelako. Tarteka urtegia hustu denean urak jatorrizko bideari ekin dio eta Serioren ur-jauziak ikusi izan dira, 1969an eta 1975 eta 1977 artean

## Iruditegia 

Irudi:Cascate del Serio 2.jpg
Irudi:Cascate del serio.jpg
Irudi:CascataSerio2.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adige harana

**Adige harana** edo **Etschtal**,  edo ''val d'Adige* eta alemanez *Etschtal'', Hego Tirolgo eta Alpeetako haran bat da, Italian. Adige ibaiaren ibarrean dago, Merano eta Bolzano udalerrien artean.
Elektrizitatea (abestia)

**"Elektrizitatea" abestia** Zea Mays musika taldeak izen bereko diskoan 2002an plazaratu zuen.  25 urte beteko zituen lanak 2025ean eta bizkaitarrek kanta ezagunaren moldaketa berezi bat grabatu zuten Urdulizko Tio Pete estudioan 2024ko irailan.

*Elektrizatea* Zea Maysen bigarren diskoa izan zen. Laukote bilbotarra 2000ko martxoan erregistratu zuen Urdulizko Tío Pete estudioetan, Jose Lastra (PILT, Juan Carlos Pérez, Elektrobikinis) produkzioari zuzenduta, eta izenburua ematen zion kanta izan zen, luzaz, albumean gehien entzun zena.

## 2024ko bertsioa 
Diskoa salgai jarri zeneko 25. urteurrena zela eta, taldeak Durangoko Azokari begira berrargitaratu zuen albuma. Bere jatorrizko 13 abestiei gaia honen bertsio berria gehituko zitzaien. Horretarako, Euskal Herriko 33 emakumek parte hartu zuten, Bilboko Orkestra Sinfonikoarekin batera, bertsio zirraragarria eginez.

## Kolaboratzaileak 
Hauek izan ziren Aiora Renteria abeslari bizkaitarrarekin batera abestu zutenak: Itziar Ituño, Jone Laspiur, Lide Hernando, Sara Zozaya, Olatz Salvador, Olaia Inziarte, Süne, Lova Lois, Maren, Izaro, Afrika Bibang, J Martina taldeko Ane eta Kattalin, Suako Ane eta Janire, Eider Iturriaga, Eire, Esti Markez, La Basu, La Furia, Libe, Mamen, Mäbuko Maria Blanco, Huntzako Uxue Amonarriz, Kokein taldeko Zaloa, Zoe Igartiburu, Esanezin, Natalia Garmendia, Izaro Alzaga, Iholdi Beristain, Maite Jesucrista, Naty Penadas.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsio berriaren bideoklipa
* Lehen bertsioa.
* Abestiaren hitzak.
Laugarren zubia (Logroño)

**Laugarren zubia** edo **Práxedes Mateo Sagasta zubia**, Espainiako Logroño hirian dagoen zubi bat da, Errioxa erkidegoan. Ebro ibaia zeharkatzen du. Práxedes Mateo Sagasta errioxar politikariaren omenezko izena darama.  2003ko apirilaren 30ean inauguratu zuten eta 161 metro luze ditu. 

## Kanpo estekak
Mitchell Browne

**Mitchell Browne** (1966ko ekainaren 1a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nahida Touhami

**Nahida Touhami** atleta da. Aljeria ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berkelah ur-jauziak

**Berkelah ur-jauziak** () Malaysian dagoen ur-jauzi multzo bat da, Pahang eskualdean. Kuantan hiritik 31-35 kilometrotara aurkitzen dira.

## Deskribapena 
Ohian tropikalaren erditik doan Berkelah ibaiak egiten duen jauzia da. Zazpi jauzi egiten ditu jarraian, azkena da handiena, 50 metroko erorketa librea baitu.

Gaur egun Berkelah parkea eratu da ibaiaren inguruan. Parkearen sarreran ur-jauzi bikiak aurkitzen dira eta ordu eta erdiko ibilbidearen ondoren iristen da Berkelah ur-jauzietara.

## Izena 
Aspaldi *ikan kelah* izeneko arrainak ugari bizi ziren ibaian eta hortik datorkio izena. Gaur egun arrain hauen populazioa asko jaitsi da habitat galera dela eta.

## Iruditegia 

Irudi:Berkelah Falls, First Tier.jpg|Lehenengo jauzia.
Irudi:Berkelah Falls, Sixth Tier.jpg|Seigarren jauzia.
Irudi:Berkelah Falls, Third Tier.jpg|Hirugarren jauziaren alboko kanpalekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ness of Brodgar

**Ness of Brodgar** istmo estu bat da, Harray eta Stenness aintzirak banatzen dituena Mainland uhartearen mendebaldean, Orkadetako artxipelagoan, Eskoziako iparraldean. Bere gainean aztarnategi arkeologiko bat dago, Brodgarreko Eraztuna, Orcadetako bihotz Neolitokoren  zati dena, Gizateriaren Ondare den lekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pumarejo zubia

**Pumarejo zubia** edo **Alberto Pumarejo zubia** () Kolonbia iparraldeko Barranquilla hirian dagoen tirante-zubi bat da. Magdalena ibaia zeharkatzen du, har Karibe itsasoarekin bat egin baino 20 kilometro gorago. Latinoamerika guztiko zubi zabalena da. 

2019an eraiki zen eta aurrez eraikitako zubia ordezkatu zuen. Zubi zaharraren eraikuntza sustatu zuen Alberto Pumarejo alkatearen izena darama.. Horregatik 2006an zubi berria eraikitzea pentsatu zen. 

2012an lanen esleipena egin zen eta 2015eko abuztuaren 20an hasi zituzten lanak. Zubia 2019ko abenduaren 20an inauguratu zuen Kolonbiako presidenteak, Juan Manuel Santosek.

## Ezaugarriak 
Tirante-zubia da. 80 metrotako altuera duten bi dorrek eusten dute. Dorreen artean 380 metrotako distantzia dago. Zubitik doan errepideak ibaiarekiko 45 metrotako altuera du. Errepideak hiru karril ditu norantza bakoitzean eta alboetan oinezkoentzako espaloiak daude.

Zubiak berak 2.247 metrotako luzera du, sartzeko bideak eta biaduktoak kontutan hartuta 3.237 metro guztira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urgulania

**Urgulania** Antzinako Erromako goi mailako emakumea izan zen Zesar Augusto eta Tiberioren agintaldietan. Augustoren emaztea zen Livia Drusilaren laguna zen eta hortik zetorkion bere eragina. Marcus Plautius Silvanus jeneralaren ama zen, bestetik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaarsild

**Kaarsild** Tartu hirian dagoen arku-zubi bat da, Estonian. Emajõgi ibaia zeharkatzeko oinezkoentzako eraiki zen 1959an, udaletxearen plaza eta Ülejõe auzoa elkartuz.

## Historia 
XVIII. mendean Katalina II.a Errusiakoaren aginduz Tartuko harrizko zubia eraiki zen eta Bigarren Mundu Gerran suntsitu egin zen. Haren ordez zubi berria eraikitzea erabaki zen. Peeter Varep-ek diseinatu zuen. 1957an hasi zituzten eraikuntza lanak eta 1959an amaitu.

2017an zubian berriztatze lanak burutu zituzten.

## Egitura 
Arku bakarra duen zubia da 57,4 metrotako luzera duena. Pasabidearen gainean dagoen arku egiturak 8 metrotako altuera hartzen du puntu gorenean eta ertz batean kokaturik dago. Gauez kolorez argiztatzen da eta batzuetan soinua ere ateratzen du.

## Iruditegia 

Irudi:Tartu, most.jpg|Gauez argiztatuta.
Irudi:Kaarsild talvel.jpg|Pasabidea neguan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poltsa bero

**Poltsa beroa** normalean kautxuz egindako objektu bat da, ur beroz betea erabiltzen dena, ohea edo pertsonak zuzenean berotzeko kontaktuaren bidez.

## Historia 
20. mendea baino lehenago ur beroz betetako eta oihalez estalitako beirazko, metalezko edo buztinezko botilak erabiltzea ohikoa izan zen. Euskal Herrian eta Europan oro har, berontziak erabili izan ziren txingarrez beteak oheak berotzeko.

Objektu zaharrago horiek ordezkatu zituen gomazko ur beroko lehen poltsak, zeina 1903an patentatu zuen Slavoljub Eduard Penkala asmatzaile kroaziarrak *Termofor* izenarekin. Kautxuzko modelo hauek laster ordezkatu zituzten beste materialez egindakoak, gomak beroa hobeto mantentzen baitu.

21. mendean modelo elektrikoak ere badaude merkatuan, ura automatikoki berotzen dutenak, hustu eta ura beste nonbait berotu beharrik gabe.

## Herri kulturan 
Biloba poltsa beroarekin jo zuen amonaren bertsoak, 1986ko Bertsolari Txapelketa Nagusian kantatu zituzten ofizian Anjel Mari Peñagarikanok eta Andoni Egañak. Negu Gorriak taldeak *Bertso-Hop* kanturako adaptatu zituzten bertsoak 1990an, oihartzuna emanez.

## Iruditegia 
Aurrekariak:

Fitxategi:Wärmflaschealt1.jpg|1925 inguruko metalezko ontzi bat, ur beroz betea erabiltzekoa.
Fitxategi:Bed warmer (AM 614700-1).jpg|Zeramikazko botila.
Fitxategi:Ethnographic item 9.jpg|Txingarrez betetzeko berontziak, Nafarroako bilduma etnografiko batean.

Kautxuzkoak, gomazkoak:

Fitxategi:HK TKO 將軍澳 Tseung Kwan O 尚德廣場 Sheung Tak Estate TKO SPOT Shopping Centre mall JHC Japan Home Centre store 暖水袋 warm water bag January 2023 Px3 02.jpg|Poltsaren itxitura.
Fitxategi:קיבוץ בית אורן (16).JPG|Ohiko oihalezko forroarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Daniel

**María Irma López Daniel** (Salta, 1911ko uztailaren 20a – Rio de Janeiro, 2012ko ekainaren 21a), ***Maria Monterrey*** eta ***Mary Daniel*** izengoitiz ezagunagoa, Argentinan jaiotako brasildar aktore, dantzari, abeslari eta gidoilaria izan zen. Alba Lopezen ahizpa zen, eta ibilbide profesionalaren hasieran harekin batera jardun zuen. 1935ean Juan Daniel espainiar-brasildar aktorearekin ezkondu zen. João Carlos Daniel Filho aktorearen ama eta Carla Daniel aktorearen amona zen.

## Filmografia 
### Telebista (aktore gisa) 
### Telebista (gidoilari gisa) 
### Zinema 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stenness aintzira

**Stenness aintzira** Eskoziako Mainland-eko (Orkadak) aintzira gazitsu handi bat da  eta Stenness-eko parrokiagatik du izena. Stromness herritik  ipar-ekialdera dago, Harray aintzira hegoaldean hurbil dago eta Stenness-eko Harriak eta Brodgar-eko Eraztuna Gizateriaren Ondare neolitikoko aztarnategietatik hurbil dago.  Antzinako eskandinavieran *Steinnesvatn* zuen izena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harray aintzira

**Harray aintzira** Eskoziako Mainland-eko (Orkadak) aintzirarik handiena da  eta Harray parrokiagatik du izena. Stenness aintziraren iparraldean dago eta Stenness-eko Harriak eta Brodgar-eko Eraztuna Gizateriaren Ondare neolitikoko aztarnategietatik hurbil dago.  Antzinako eskandinavieran *Heraðvatn* zuen izena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laiak (eskultura)

***Laiak*** Bidasoa ibaiaren itsasoratzean Irunen dagoen eskultura da, Gabriel Narzabalek irundarrak sortua, bi laia erraldoi irudikatzen dituena. 

Irungo Udalak eskatuta, 1984an egin zuen Corten altzairuan Patricio Echeverria altzairutegian, 4,5 metroko altuera eta 9,6 tonako pisuarekin.  2014an seinaletika gehitu zitzaion obrari alboan, azalpenekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kia Carnival

**Kia Carnival**, AEB eta Erresuma Batuan **Kia Sedona**, Kia hegokorear markaren automobil modelo bat da. 1998tik ekoitzitzen da.
Plaza Nagusia (Gijón)

**Gijóngo Plaza Nagusia**, Espainiako Gijón hiriko plaza nagusia da, Asturias erkidegoan.

Bertan Gijóngo udaletxea dago.
Gijóngo udaletxea

**Gijóngo udaletxea**, Espainiako Gijón hiriko udaletxea eta Gijóngo Udalaren egoitza da. Gijóngo Plaza Nagusian dago.

1861-1865 artean eraikia izan zen eta Andrés Coello madrildar arkitektoak diseinatu zuen.
Neville Bonner zubia

**Neville Bonner zubia** () Australiako Brisbane hirian dagoen tirante-zubi bat da, oinezkoentzako eraikitakoa. 2024ko abuztuan inauguratu zen eta Brisbane ibaia zeharkatzen du. Egunero 10.000 pertsonak zeharkatzen dute zubia. 

Neville Bonner politikariaren izena darama, Australiako parlamentuan diputatu izatera iritsi zen lehenengo aborigenarena hain zuzen ere.

## Historia 
Brisbane erdialdeko finantza barrutiako Queen's Wharf auzoaren garapen prozesuaren baitan eraiki zen. 2020ko martxoan abiatu zituzten lanak eta 2024ko abuztuaren 28an inauguratu zen.. Diseinu aurrerakoia da, zigi-zaga itzurako zutabe bakarrak eusten du egitura guztia. Zutabe hori 75 metrotako altuerara iristen da. 320 metroko luzera du zubiak. Ibaian zutabe bakarra eta bi arku ditu, bakoitza 60 metrotakoa. Ibaiaren gainetik 11,4-12,1 metro altxatzen da.

Zubiak 220 km/h haizeari eusteko diseinaturik dago, bai eta 200 urtetan zeharreko uholdeei eusteko ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saturraran elkartea, Memoria Historikoaren taldea

**Saturraran elkartea, Memoria Historikoaren taldea**  (Saturraran, Mutriku, Gipuzkoa) irabazi asmorik gabeko elkartea da, 2021/05/15ean eratua eta 2021/08/02an Eusko Jaurlaritzako erregistroan AS/G/23801/2021 zenbakiarekin inskribatua. Eremua: Gipuzkoa. 36ko Gerra Zibileko memoria jasotzen dihardu. 

## Historia 
Gerra Zibilaren memoria jaso eta zabaldu nahian 2021ean sortu zuten Saturraran elkartea Nerea Arrizabalagak, Agurtzane Urriolabeitiak, Arantza Ugartek eta Roberto Sotok.Halere, elkartea sortu aurretik urte luzez ziharduten Mutrikun memoria historikoa jaso eta bistaratu nahian. Arantza Ugartek, esaterako, urteak zeramatzan Saturrarango emakumeen kartzelan egondakoen bizipenak jasotzen eta gerra sasoiko testigantzak batzen.

## Helburuak 
* Elkartearen helburua Mutrikuko historia aztertu, jaso eta herriari heleraztea eta bereziki 36ko Gerra Zibileko memoria jasotzea da.
* 2023ko urrian Saturraren Elkartearen ekimenez, Oroimen Egunean elkartu ziren, Saturrarango kartzela zegoen lekuan. Bertan preso egondako Maria Granados, Jacinta Yanes, Manuela Pizarro, Carmina Merodio, Sagrario Merodio eta Vitoria Fernandez Cotilloren senideak elkartu ziren.

* 2024ko azaroaren Oroimen astea antolatu zuten. Oroimen Eguneko ekitaldian, berriz, 1939tik 1944 bitartean Saturrarango Emakumeen Kartzela egon zen inguruan, bertan preso egondako emakume eta umeak oroitu eta omendu zituzten, bereziki Merche Gallardo eta Mari Campos umetan kartzela hartan bizi izan ziren 84 eta 86 urteko emakumeak. Merchek hitza ere hartu zuen bere andaluziar jatorria eta esker ona adierazteko.
* Taldea sortu zutenetik Mutrikuko Saturraran Elkartea gerra zibilaren memoria jaso eta zabaldu nahian ari da lanean. Gerra Zibilaren memoria jasotzen, biltzen, lantzen eta bistaratzen, Badihardugu Euskara Elkartearekin elkarlanean. Elkarteko kide diren Arantza Ugartek, Nerea Arrizabalagak, Roberto Sotok eta Agurtzane Urriolabeitiak egindako 34 elkarrizketa daude katalogatuta Ahotsak.eus webgunean eta horiek guztiak landu eta bistaratu egin ziren 2023an, Mutrikuko Udalaren laguntzarekin. Gerra Zibilaren arrastoei segika, ibilbideak ere egin dira Mutrikun, herritarren testigantzetan oinarrituta, bata landa-eremukoa eta bestea herrigunekoa. Gerrako Ahotsak webguneanaurki daitezke biak..

## Iruditegia 

Fitxategi:Arantza Ugarte eta Merche Gallardo.jpg|thumb|250px|Arantza Ugarte eta Merche Gallardo
Fitxategi:Saturrarango kartzelakoei omenaldia.jpg|thumb|250px|Kartzelan egon zirenei eta senideei omenaldia
File:Omenaldia Saturraranen.jpg|Omenaldia txalaparta doinuz
Fitxategi:Saturrarango kartzelan egondakoen senideak.jpg|thumb|250px|
Fitxategi:Mari Campos eta Merche Gallardo.jpg|thumb|250px|Mari Campos eta Merche Gallardo. Saturraran, 2024.11.09

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Saturrarango kartzelako argazkiak YouTube
Mari Campos Roldán

**Maria "Mari" Campos Roldán** (Loeches, Madril, 1938) haurra zela, amarekin batera atxilotu eta Saturrarango Emakumeen kartzelara eraman zuten. Ama Saturraranera eraman zutenerako alargunduta zegoen eta sei seme-alaba zituen. Aita fusilatu egin zuten.

## Bizitza 
Juana Roldán izan zen Mariren ama. 1939an atxilotu zuten, Marik hilabete batzuk zituenean, bularreko umea zela, eta biak eraman zituzten Saturrarango Emakumeen kartzelara. Aita fusilatu egin zuten, baita haren anaia bat ere. Amaren neba ere fusilatu zuten. 

Marik Saturrarango kartzelako umetako oroitzapenak azaldu zizkion Arantza Ugarte Saturraran elkartea, Memoria Historikoaren taldearen sortzaile eta kideari. Oroitzapen oso gutxi zituen, batez ere kontatu ziotena zekien. Gogoan zuena zen kartzela hartako usaina, txintxe usaina, txintxeak hiltzeko erabiltzen zuten hautsaren usaina, baita emakume askoren besartean egoten zela ere.

Hiru urte bete zituenean kartzelarik atera zuten eta trenez heldu zen Madrilera. Izekoa zain zuen geltokian eta berarekin eta amamarekin eraman zuten bizitzera. Mari eta ahizpa Kontxa, nagusiena, amamak hazi zituen, gainontzeko lau neba-arrebak umezurztegian geratu ziren. 

Gerraostean ez zuen goserik pasatu. Amonarekin bizi izan zen bitartean errazionamenduko ogi beltzarekin eta zeukatenarekin, ondo moldatzen ziren. Saturrarango kartzelan ere goserik pasa zuenik ez zuen gogoratzen.Behin amarekin autobusean zegoela, ama salatu zuenaren alaba ikusi zutenekoa ondo gogoratzen zuen. 

Mariren ama kartzelatik atera ondoren, umeekin bizitzeko etxea eta lana aurkitu zituenean, apurka-apurka bere seme-alabak biltzen joan zen, Mutrikura eraman zituen, bere ondora. Ondarroara joan zen lanera, harategi batera. Gero Mutrikura aldatu zen eta neskame lan egin zuen. 

Mari sei urte zituenean heldu zen Mutrikura, harrezkero mutrikuartu, familia sortu eta bertan eman du ia bizitza osoa. 
## Aintzatespenak 
* 2024an Saturraran elkartea, Memoria historikoaren taldeak antolatutako Oroimen Egunean Saturrarango Emakumeen kartzelan preso egon ziren emakume eta umeak omendu zituzten, bereziki  Mari Campos eta Merche Gallardo umetan kartzela hartan bizi izan ziren 86 eta 84 urteko emakumeak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brodgarreko Eraztuna

**Brodgarreko** **Eraztuna** edo **Zirkulua** (ingelesez, *Ring of Brodgar* edo *Brogar*) Eskoziako Orkada uharteetan dagoen harrizko zirkulu edo *Harrespil* batez osatutako arkitektura Neolitikoa da. Harrizko zirkulua Stenness eta Harray aintziren arteko istmo batean dago. Zirkuluaren erdigunea ez da inoiz induskatu, eta zientifikoki datatu ez den arren, K.a. 2500 inguruan eraiki zela uste da; beraz, Stonehenge-ren eta antzeko beste aztarna arkeologiko askoren garaikidea izango litzateke —zentzu zabalean— britainiar uharteetan eta Europan.

Zirkuluak 104 metroko diametroa du, eta Erresuma Batuko hirugarren handiena da. Monumentua 60 harriz osatuta zegoen, eta horietatik 27 baino ez ziren kontserbatzen XX. mendearen amaieran. Harkaitzak hiru metro sakon eta bederatzi metro zabal zen lubanarro zirkular baten inguruan zeuden jarrita, aurretik harkaitzezko zoruan zulatua izan zena.

Eraztunetik gertu, beste arroka asko eta antzeko pilaketak daude, baita historiaurreko ehorzketak ere. Hori dela eta, erritu-paisaia garrantzitsua da. Haren asmoa ezaguna ez bada ere, Stennesseko Harkaitzen eta Maeshoweko hilobiaren gertutasunak garrantzi historiko berezia ematen dio egitura horri. Brodgarreko Eraztuna eta gertuko beste monumentu neolitiko batzuk, tartean Skara Brae herrixka, Gizateriaren Ondare izendatu zituen Unescok 1999an.

*Ness of* Brodgarretik gertu, harrizko eraztunaren eta Stennessen artean, Orkney College zentroak egindako indusketek eraikin ugari jarri dituzte agerian, erritualak zein etxekoak, eta haien lanek iradokitzen dute litekeena dela inguruan gehiago egotea. Zeramikazko piezak, hezurrak, harrizko tresnak eta harri leunduzko mazoa ere aurkitu dituzte. Aurkikuntzarik garrantzitsuena, ziurrenik, 100 metro luze eta sei metro garai den harrizko horma bat da. Penintsula osoa zeharkatzen duela dirudi, eta esanahi sinbolikoa izan lezake, eraztunaren mundu erritualaren eta inguratzen duen eguneroko munduaren arteko hesi gisa.
erdian|thumb|400x400px|Eraztun osoaren hurbileko tumulu batetik ikusita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maeshowe

**Maeshowe** (**Maes Howe** ere idatzia) Neolitoko *cairn*, tumulu edo harrien pilaketa bat da, eta Orkadetan, Eskozian, dagoen lurpeko lurperatze bat. Maeshowe eta gertuko beste monumentu neolitiko batzuk, tartean Skara Brae herrixka, Gizateriaren Ondare izendatu zituen Unescok 1999an. "Maeshowe" izena erabiltzen da, halaber, pasabide formako lurperatze mota horiek izendatzeko, ez baitute antzekotasunik beste ezein ehorzketekin, ez Orkadetan, ez beste inon. 

Hareharrizko 30 tona erabiliz eraiki zuten, antza denez, "zeramika ildaskatuko" deituriko herri multzoek, eta bere diseinuari esker, sarrera lerrokatuta geratzen da neguko solstizioan argiztatzeko.

Orkneyinga sagaren arabera, bikingoek (Harald Maddadsson eta Rognvald Eysteinsson tartean) arpilatu zuten Maeshowe XII. mendean. Bikingoek alfabeto errunikoan idatzitako hogeita hamar «grafiti» baino gehiago utzi zituzten beren bidean, beren burua babestu zuten ganberen hormetan, eta mota horretako inskripzioen munduko bildumarik handiena osatzen dute. Inskripzio horien artean, Ragnar Lodbrok eta bere seme-alabek uharte haiekin zuten harremana baieztatzen duen bat dago.

Sabaiko mentsulak 1861ean suntsitu zituzten arkeologo sutsuegi baina eskarmentu gabekoek, eta gune arkeologikoari ere kendu zizkioten bertan egon zitezkeen objektu gehienak. Muinoaren egiturak, ordea, ez zuen kalterik izan, eta, beraz, barrutiak jatorrizko eraikuntzaren diseinua mantentzen du oraindik, britainiar uharteetako beste edozein tokitan aurki daitekeenaren bestelakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Tavirona zubia

**La Tavirona zubia** () Espainia hegoaldeko Huelvako probintzian dagoen zubi bat da, trenak Piedras ibaiaren harana zeharkatzeko eraikia.

## Historia 
Gibraleón eta Ayamonte arteko trenbide lerroan, Lepe eta Cartaya herrien artean, La Tavirona zubia eraiki zen 1931ean hasi zituzten lanak eta 1936an ezarri zen tren zerbitzua. Gijóngo Duro Felguera enpresak eraiki zuen tren-bagoi baten burdina erabiliz. 

1987ko irailaren 26ra arte izan zen martxan. 1990. hamarkadan ibilbide berde gisa txukundu zen. 2014an ordea itxi egin zuten egoera kaskarrean zegoelako. 

## Ezaugarriak 
Piedras ibaia zeharkatzen du. Burdinez eginda dago eta 80 metrotako luzera du. Arku bakarreko zubia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Kotliarevsky

**Ivan Petrovytx Kotliarevsky** (; Poltava, 1769ko irailaren 9aGreg. /abuztuaren 29aJul.  – *ibidem*, 1838ko azaroaren 10aGreg./urriaren 29aJul.) ukrainar idazle, olerkari eta antzerkigilea izan zen. Ukrainerazko literatura modernoaren aitzindaritzat hartzen da.

Poltavako mintegi teologikoan ikasi zuen eta goi-klaseetako landa-jabetzetan tutore gisa lan egin zuen. Bertan ukrainar folklorearekin eta nekazarien hizkuntzarekin ohitu zen. 1796tik 1808ra Errusiako armada inperialeko kapitaina izan zen eta Errusia-Turkia Gerran parte hartu zuen. Errusiako frantziar inbasioaren ondoren, Ukrainako 5. Kosako Erregimentua antolatu zuen.

Poltavan ekoizpenak antolatu zituen eta Poltavako Antzerki Librearen zuzendari artistikoa izan zen 1812 eta 1821 artean. 1798ko *Eneida* olerkia ukrainera modernoan idatzitako lehen literatur lana da. Virgilioren lanaren parodia bat da, non troiar heroiak kosakoak diren. *Natalka Poltavka* eta *Moskal-Txarivnik* antzezlanak izan ziren Natalka Poltavka Operaren sorkuntzaren eta Ukrainako antzerki nazionalaren garapenaren oinarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wadi al-Kuf zubia

**Wadi al-Kuf zubia** (, ), Baida hirian dagoen tirante-zubia da, Libian. 1972. urtean inauguratu zen eta Afrikako bigarren zubi handiena da. Munduko tirante-zubi handiena izan zen 2004 artean. 

Izenak "Al-Kuf haraneko zubia" esan nahi du, izan ere Al-Kuf ibaiak sortzen duen harana zeharkatzen baitu.

## Historia 
Riccardo Morandi injeniari italiarrak diseinatu zuen. Bi egunen ondoren berriz ireki zuten, baina ibilgailu astunak multzo txikitan igarotzeko baldintzaz.

## Deskribapena 
477 metrotako luzera du eta 172 metrotako altuera. Bi dorrek eusten dute zubia eta bien artean 282 metrotako distantzia dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adlon hotela

**Adlon hotela**, , Alemaniako Berlin hiriburuan dagoen luxuzko hotel bat da. Unter den Linden etorbidean dago, Brandeburgoko Atearen parran, eta Checkpoint Charlie eta Eraildako Europako Juduen aldeko monumentutik hurbil.

## Historia 
1907an Lorenz Adlon negoziogizonak eraikiarazi zuen. 

*Grand Hotel* (1932) filma oinsrritu zen Europako hoteletako bat izan zen. 2002ko azaroan Michael Jackson musikaria bere haur jaioberria bertako lehio batetik ateraz agertu zuelako pilemika egon zen.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Coming 2 America

***Coming 2 America***, 2022ko Craig Brewer estatubatuarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Eddie Murphy, Arsenio Hall, Jermaine Fowler, Leslie Jones, Tracy Morgan, KiKi Layne, Shari Headley, Teyana Taylor, Wesley Snipes eta James Earl Jones aktoreek antzeztu zuten.

*Coming to America* (1988) film arrakastatsuaren jarraipena da.

## Argumentua 
30 urte igaro ondoren, Zamundako printze Akeem Joffer (Eddie Murphy) New York hiriko Queens auzora itzuli eta han seme bat duela jakin du.

## Aktoreak 
* Eddie Murphy: Akeem Joffer, Zamundako printzea
** Randy Watson, *Chocolate Sexual* taldeko abeslaria, Clarence bizargina, eta Saul, bizargindegiko bezeroa.
* Arsenio Hall: Semmi, Akeemen aholkularia eta lagunik onena.
** Brown erreberendoa, Morris bizargina, Baba aztia eta tabernako neska.
* Jermaine Fowler: Lavelle, Akeemen semea.
* Morgan Freeman: Narratzailea.
* Leslie Jones: Lavellen ama.
* Shari Headley: Lisa McDowell, Akeemen emaztea.
* John Amos: Cleo McDowell, enpresaburua, Akeemen suhia eta Lisaren aita.   
* Tracy Morgan: Reem, Lavellen osaba.
* Wesley Snipes: Izzi jenerala.
* James Earl Jones: Jaffe Joffer, Akeemen aita eta Zamundako erregea.
* Louie Anderson: Maurice, McDowell's jatetxeko langilea.
* Vanessa Bell Calloway: Imani Izzi, Zamunda printzesa eta Akeemen emaztegaia hura AEBetara joan arte.
* Rick Ross: Bera.
* KiKi Layne: Meeka Joffer, Akeemen alaba.
* Nomzamo Mbatha: Mirebe.
* Garcelle Beauvais: Lore eramalea.
* Colin Jost: Duke jauna.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai