open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
El Medio ibaia (El Carmen)

**El Medio ibaia** ur-ibilgu natural bat da. Los Bañitos pasabidetik gertu sortzen da, Coquimbo eskualdeko nazioarteko mugan, eta mendebalderantz isurtzen da, Primero ibaiarekin bat egiten duen tokiraino, El Carmen ibaia sortzeko.

## Ibilbidea 
El Medio ibaia Andeetako mendikatean jaiotzen da, Los Bañitos muga-pasabidetik gertu. Mendebalderantz doa, eta Apolinario edo Socarrón ibaia jasotzen du Primera ibaiarekin bat egiten duen tokiraino, El Carmen ibaia sortzeko Juntas del Medio sektorean.

Primero ibaiarekin elkartzean, El Carmen ibaiari bizia eman diote biek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarah Wynter

**Sarah Wynter** (Newcastle, Australia, 1973ko otsailaren 15a) australiar aktorea eta ekoizlea da. Ezaguna egin zen lan hauetan:  *6. eguna* (2000), *24* (2001) eta *Species II* (1998).

## Aktore ibilbidea 
Aktore izan nahi zuenez, Wynter AEBra joan zen bizitzera, eta New York hirira joan zen arte dramatikoa ikastera. Hasieran, *Sex and the City* telesail ezagunaren atal pilotuan agertu zen. Handik gutxira, *24* telesaileko aktoreetako bat izan zen. Kate Warner pertsonaia izan zen, eta telesailaren 24 ataletan agertu zen. Gero, *La zona muerta* telesailean paper garrantzitsua lortu zuen eta 2006an *Windfall* telesailean protagonista izan zen.

Bere lehen filma *Species 2* izan zen, non Patrick Ross astronautaren bikotekidea interpretatu zuen. Bi urte geroago, *The 6th Day* zientzia-fikziozko pelikulan agertu zen Arnold Schwarzeneggerrekin batera, eta *Lost Souls* filmean Winona Ryderrekin. Hainbat film independentetan parte hartu du.

2001eko Bruce Beresforden *Bride of the Wind* (Haizearen andregaia) filmean Alma Mahler austriar musikagilea interpretatu zuen, Anna Mahler eskultorearen ama, eta, besteak beste, Gustav Mahler juduaren emaztea. 

## Bizitza pribatua 
Daniel R. Peresekin ezkondu zen 2005eko abuztuaren 20a eta 2014an dibortziatu. Hiru ume ditu: Oscar Dallas Wynter Peres, Samuel Wynter Peres eta Julian Wynter Peres.

## Erreferentziak 
## Kanpo  estekak 
*
Tony Estanguet

**Tony Laurent Marcel Estanguet** (Paue, 1978ko maiatzaren 6a) frantziar kirolari ohia da, eslalon modalitatean piraguismoan lehiatzen zuena. Patrice anaia piraguista ere izan zen.

Udako lau Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, 2000 eta 2012 urteen artean, eta guztira urrezko hiru domina lortu zituen banakako C1 proban. Hamabi domina irabazi zituen Eslalongo Munduko Piraguismo Txapelketan 1997 eta 2010 urteen artean, eta hamar domina Eslalongo Europako Piraguismo Txapelketan 2000 eta 2012 urteen artean.

Frantziako banderaduna izan zen 2008ko Pekingo Jokoen irekiera eta itxiera ekitaldietan.

Nazioarteko Piraguismo Federazioko presidenteorde izan zen. 2013an Nazioarteko Batzorde Olinpikoko Atleten Batzordeko kide hautatu zuten. 2024ko Parisko Joko Olinpikoen Batzorde Antolatzaileko presidentea ere izen zen.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jentilen kobazuloa

**Jentilen kabazuloa** Arabako Asparrena udalerrian dagoen haitzulo bat da, Ilarduoa eta Egino herrien artean.

## Deskribapena 
Haitzuloa Alzania mendilerroan dago, eremu karstikoan, .

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Madoz, Pascual (1847). «Eguino». *Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar VII*. Madrid. 448. or. 
* Heintz Loll, Luis (1915-1921). «Cueva de los Gentiles».  in: Vera y López, Vicente; Carreras y Candi, Francisco, arg. *Geografía general del País Vasco-Navarro* III. Bartzelona: Establecimiento Editorial de Alberto Martín. 63-64 or. 
* EGUREN BENGOA, Enrique Las cuevas de "La Leze" y de "Los Gentiles", el yacimiento de Allaran. *Revista internacional de los estudios vascos = Eusko ikaskuntzen nazioarteko aldizkaria = Revue internationale des ètudes basques = International journal on Basque studies, RIEV*,  0212-7016,  20. lib., 2 Zk., 1929, 256-268 or. Euskonews bidez, 139 Zenbakia 2001-10-11 / 2001-10-19.

## Kanpo estekak
Apolinario ibaia

**Apolinario ibaia**, **Socarrón ibaia** bezala ere ezagutzen dena, Coquimbo eskualdeko Andeetako mendikatean jaiotzen den ur ibilbide naturala da, eta mendebalderantz isurtzen da, El Medio ibaiarekin (El Carmen) bat egin arte.

## Ibilbidea 
Ibaia Andeetako mendikatean jaiotzen da, mendebalderantz, eta Sancarrón ibaiarekin bat egiten du. Haren ibilbiderik ekialdekoena jarraitzen du, eta Apolinarito ibaiaren urak jasotzen ditu, El Medio ibaira (El Carmen) iritsi arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patrice Estanguet

**Patrice Estanguet** (Paue, 1973ko apirilaren 19a) frantziar kirolari ohia da, eslalon modalitatean piraguismoan lehiatzen zuena. Tony anaia txikia piraguista ere izan zen.

Atlantako Joko Olinpikoetan parte hartu zuen, banakako C1 proban brontzezko domina bat lortuz. 1997 eta 2003 urteen artean Eslalongo Munduko Piraguismo Txapelketan 4 domina irabazi zituen.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natsumi Tsunoda

(Chiba prefektura (Japonia) 1992ko abuztuaren 6a) judo borrokalari japoniarra da, 2024an txapeldun olinpikoa izan zena.

## Ibilbidea 
2021ean munduko txapelduna izan zen 48 kg-ko kategorian eta 2022 eta 2023an ere txapelduna izan zen. 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen.

## Palmaresa
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Lukas Märtens

**Lukas Märtens** (Magdeburg, 2001eko abenduaren 27a) igerilari alemaniarra da. Estilo librean aritzen da eta 400 metroko proban txapeldun olinpikoa izan zen 2024an Parisen. 2025ean munduko errekorra ezarri zuen.

## Biografia 
2018 edta 2019an Budapesten Munduko gazteen txapelketan hartu zuen parte.

Tokioko Olinpiar Jokoetan final bat jokatzera iritsi zen, 4x200 m estilo librean eta zazpigarren egin zuen. 200 m, 400 m et 1.500 m estilo libretan ere aritu zen.

2022an Budapesten jokatu zuen lehenengo Munduko txapelketa eta zilarrezko domina eskuratu zuen. Urte berean Europako txapelduna izan zen 400 metrotan eta zilarrezko domina ere eskuratu zuen 800 metrotan. 2024ko apirilean munduko errekorretik 0.26 segundutara gelditu zen Berlinen jokaturiko proban.

2024an Parisko Olinpiar Jokoetan 400 metro estilo libreko proban urrezko domina lortu zuen. 

2025ean lortu zuen munduko errekorra Estokolmon jokaturiko lehiaketan. Errekor zaharrak 16 urte zeramatzan indarrean eta lehenengoz 3:40-tik jaistea lortu zen, 3:39.96.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georgia Hale

**Georgia Theodora Hale**, ezagunagoa **Georgia Hale** izenez (St. Joseph, Missouri, AEB, 1905eko ekainaren 24a – Hollywood, Los Angeles, AEB, 1985eko ekainaren 7a) estatubatuar zinema mutuko aktorea izan zen.

## Aktore ibilbidea 
Georgia Halek 20ko hamarkadaren hasieran hasi zuen aktore ibilbidea, eta Charlie Chaplinen *La quimera del oro* (Urrearen kimera) (1925) filmean egindako pertsonaiarekin egin zen ezaguna. 

[ezkerrera|thumb|191x191px|[Georgia Hale eta George K. Arthur *The SalvationHunters* filmean,1925]]
Chaplinek Hale kontratatu zuen papererako, *The Salvation* Hunters-en egin zuen emanaldia ikusi ostean (1925ean estreinatu zuten). *Urrearen kimera* filmak izar bihurtu zuen aldi baterako, baina ezin izan zuen iraun zinema mututik soinudunerako trantsizioa, 1929an. 1928tik ez zen berriz aritu, nahiz eta *Unknown Chaplin* dokumentalean agertzen den Chaplinek kontratatu zuela *Luces de la ciudad* filmean (1931n estreinatua) jardun zezan Virginia Cherrill kaleratu eta denbora tarte labur batean ordezkatu zuen eta. 

Georgia Halek gutxi gorabehera 7 minutu filmatzea lortu zuen, Cherrill berriz kontratatu zuten arte; eszena horiek filmaren DVDan eta *Unknown Chaplin* filmean sartu zituzten. Bere memorien arabera, bera zen *El Circo* filmean aritzeko lehen aukera, baina beste aktore bat kontratatu zuten.[ezkerrera|thumb|174x174px|[Georgia Hale eta Charlie Chaplin *The Gold Rush* filmean, 1925]]Georgia Halek harreman estua izan zuen Chaplinekin 20ko eta 30eko hamarkada bitartean. Dantzan aritu zen, eta dirua lortu zuen Hegoaldeko Kalifornian egindako inbertsio batzuetatik; kristau zientzian ere parte hartu zuen.

Liburu bat idatzi zuen *Chaplin, Charlie Chaplin: Intimate Close-Ups* filmarekin izandako esperientziari buruz. 60ko hamarkadan idatzi zuten, baina ez zuten argitaratu 1995era arte, hil eta hamarkada batera, Heather Kiernanek bere eskuizkribua editatu eta The Scarecrow Pressek argitaratu zuen arte.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu zuen parte:
* *La quimera del oro* 1925   
* *Cazadores de almas* 1925   
* *La dicha de los demás* 1926   
* *The rainmaker* 1926   
* *The Last Moment* 1928   
* *The Woman against the World* 1928
* *The Lightning Warrior* 1931   
* *Luces de la ciudad* 1931   
* *His Marriage Wow* 1925   

## Sariak eta aintzatespenak 
* *La quimera del oro*, 2 izendapen.
* *Chaplin desconocido* (Telebistako serie txikia) , izendapen 1.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Argazkiak, Wayback Machin (2006ko ekainaren 13an artxibatua).
Joseph Ruzindana

**Joseph Ruzindana** (Rambura, 1943ko ekainaren 3a – Kabgayi, 1994ko ekainaren 5a) ruandar elizgizon katolikoa izan zen, 1981etik 1994ra Byumbako apezpikua izan zena. Ruandako genozidioan hil zen.

## Bizitza 
Joseph Ruzindana 1943ko ekainaren 3an jaio zen Ramburan. 1972ko uztailaren 23an apaiztu zen Byumban. 1981eko azaroaren 5ean Byumbako apezpiku izendatu zuten eta 1982ko urtarrilaren 17an apezpiku ordenatu zuten. Ordurako Byumbako elizbarrutia ezarri berri zuten Ruhengeriko elizbarrutiaren zatiketaren bidez.

1994ko ekainaren 5ean Ruandako Fronte Patriotikoko soldaduek Ruzindana hil zuten Vincent Nsengiyumva Kigaliko artzapezpikuarekin, Thaddée Nsengiyumva Kabgayiko apezpikuarekin, hamar apaizekin eta haur batekin batera. Hil zituzten soldaduek Gakurazon zerbitzatzen zuten, Kabgayiko elizatik gertu.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gertrude Elles

**Gertrude Lilian Elles** (Wimbledon, Londres, 1872ko urriaren 8a -1960ko azaroaren 18a) britainiar geologo, paleontologo eta unibertsitateko irakaslea izan zen, graptolitoen bilakaerari eta sailkapenari buruzko ikerketagatik ezagunagoa.

Bere lanik ezagunena, *Monograph of* *British Graptolites*, Paleontologian erreferente izan zen urte askoan. Dublinera bidaiatu zuen doktoretza titulua lortzeko 1905ean, Cambridgeko Unibertsitatea ez baitzen emakumeei tituluak ematen ari. 1904 eta 1907 artean, Cambridgeko Unibertsitatearen, Oxfordeko Unibertsitatearen eta Dublingo Trinity Collegearen arteko akordio bat ezarri zen Cambridge eta Oxfordeko emakume lizentziadunei Irlandako doktoretza tituluak emateko.

Sedgwick Clubeko kide aktiboa izan zen, Cambridgeko Unibertsitateko elkarte geologiko ofiziala, eta berebiziko garrantzia izan zuen klubaren funtzionamenduan. Britainiar Inperioko Ordenako (MBE) kide izendatu zuten 1919an, Lehen Mundu Gerran Gurutze Gorriarekin egindako lanagatik; Zientziaren Aurrerapenerako Britainiar Elkarteko presidente izan zen 1923an;
* Lehen Mundu Gerran Gurutze Gorriarekin egindako lanagatik *MBE* bat eman zioten 1920an.
* Britainiar Elkarteko presidentea izan zen 1923an.
* 1924an Cambridgen *readership* postu bat lortu zuen lehen emakumea.
* 2018an, Paleontologia Elkarteak '*The Gertrude Elles Award*' aurkeztu zuen paleontologiaren arloan kalitate handiko konpromisoa sustatzeko.

## Erreferentziak
Manflas ibaia

**Manflas ibaia** Atacamako eskualdean isurtzen den ur-ibilbidea da, Andeetako mendiaurre-ingurutik Copiapó ibaiarekin bat egiten duen tokiraino. Ibai hori, era berean, Pulido ibaiak eta Jorquera ibaiak bat egiten duten tokitik kilometro gutxira sortzen da. Hiru ibaiak Copiapó ibaiaren eta, horrekin batera, Lautaro urtegiaren ibaiadar nagusiak dira.

## Ibilbidea 
Manflas ibaiak Copiapó ibaiaren arroko zatirik australena drainatzen du, hau da, Copiapó eta Huasco ibaien arroak banatzen dituen ur-banalerroaren iparraldeko urak biltzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Auriane Mallo

**Auriane Mallo** (Lyon, Frantzia, 1993ko urriaren 11), eskriman aritzen den kirolari frantziarra da. Ezpata proban espezializaturik dago. 

Hainbat aldiz izan da munduko txapeldun taldeka eta 2023an Europako Jokoetan taldeka irabazi ondoren 2024an Parisko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina eskuratu zuen banakako ezpata proban, Vivian Kong hongkongdarrarekin izandako final estua galdu ondoren. Taldeka bigarren zilarrezko domina eskuratu zuen.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Butareko elizbarrutia

**Butareko elizbarrutia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar elizbarrutietako bat da. 1961eko irailaren 11n ezarri zen Astridako elizbarruti gisa eta 1963ko azaroaren 12an Butareko elizbarruti bihurtu zen. Apezpikuaren egoitza Butaren dago. Egun apezpikua Philippe Rukamba da.

## Apezpikuen zerrenda 
### Ordinarioak 
* Jean-Baptiste Gahamanyi (1961-1997)
* Philippe Rukamba (1997-)

### Apezpiku laguntzailea 
* Félicien Muvara (1988). Izendapena ez zen indarrean jarri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Byumbako elizbarrutia

**Byumbako elizbarrutia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar elizbarrutietako bat da. 1981eko azaroaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Byumban dago. Egun apezpikua Papias Musengamana da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Joseph Ruzindana (1981-1994)
* Servilien Nzakamwita (1996-2022)
* Papias Musengamana (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igeriketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak 400 metro bakarkako medleya

**Gizonezkoen 400 metro bakarkako medelya** 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan uztailaren 28an lehiatu zen, Parisko zentro akuatikoan. Léon Marchand frantziarrak irabazi zuen urrea. Tomoyuki Matsushita japoniarrak zilarra lortu zuen eta Carson Foster estatubatuarrak brontzea. 

## Emaitzak 
### Sailkapena 
### Finala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cyanguguko elizbarrutia

**Cyanguguko elizbarrutia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar elizbarrutietako bat da. 1981eko azaroaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Cyangugun dago. Egun apezpikua Edouard Sinayobye da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Thaddée Ntihinyurwa (1981-1996)
* Jean Damascène Bimenyimana (1997-2018)
* Edouard Sinayobye (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Virginia Cherrill

**Virginia Cherrill** (Carthage, Illinois, AEB, 1908ko apirilaren 12a – Santa Barbara, Kalifornia,  AEB, 1996ko azaroaren 14a) estatubatuar aktorea izan zen, Charles Chaplinen *City Ligts* (Hiriko argiak)(1931) filmean lore saltzaile itsua interpretatzeagatik ezaguna egin zena. **Lady Child-Villiers**  edo **Jerseyko kondesa** izenez ere ezaguna, 40ko hamarkadan ingeles noble batekin ezkondu zen eta.

## Bizitza 
[thumb|ezkerrera|200px|*City Lights* film-promozioa, [Charlie Chaplin|Charles Chaplin eta Virginia Cherrill]]
Carthage herriko etxalde batean jaio zen, Illinoisen. Gurasoak James eta Blanche Cherrill izan ziren. Hollywoodera joan zen, eta hantxe ezagutu zuen Chaplin, bere ondoan aldagela batean eseri zitzaionean. *City Ligts* (Hiriko argiak) filmerako proba bat egin zion, eta papera lortu zuen. Ospea lortu zuen egin interpretazio horrekin. Pelikula filmatzen ari zirela, bi aktoreen arteko tirabirak sortu ziren. Chaplinek berak ere filmaketatik aldendu nahi izan zuen aktorea, eta Georgia Hale aktorearekin berriro hasi zen eszenak filmatzen. Hala ere, filmean diru gehiegi gastatu zela uste zuenez, Virginia Cherrillen parte hartzearekin jarraitzea erabaki zuen. Marion Davies lagunak aholkatuta, soldata igotzeko eskatu zion Chaplini eta Chaplinek eman egin zion, beste aukerarik ez zuen eta.

Agerpen horren ostean, beste lan batzuk lortu zituen, adibidez, Janet Gaynorrekin batera *Delicious* Gershwinen musikalean egindakoa. Hala ere, 1936an utzi egin zuen zinema ibilbidea.

Cherrill lau aldiz ezkondu zen. Bigarren senarra Cary Grant aktorea izan zen, eta harexekin egon zen ezkonduta 1934 eta 1935 artean. Hirugarren senarra Georges Child-Villiers bederatzigarren Jerseyko kondea izan zen. Laugarren senarrarekin ezkontza luzeena izan zuen. Florian Martinirekin ezkondu ostean Santa Barbaran (Kalifornia) bizi izan zen, eta 1996an hil zen, 88 urte zituela.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Seymour, Miranda (2009). Chaplin's Girl: The Life and Loves of Virginia Cherrill (en inglés). Simon and Schuster. or. 384. ISBN 9781847377371. 
* Seymour, Miranda (2010). Virginia Cherrill: Una vida de película (Ana María De La Fuente Rodríguez, trad.). Circe. or. 360. ISBN 9788477652779. 

## Kanpo estekak 
* 
*  IMDB
Igeriketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak 100 metro tximeleta

**Emakumezkoen 100 metro bakarkako tximeleta** 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan uztailaren 28an lehiatu zen, Parisko zentro akuatikoan. Torri Huske estatubatuarrak irabazi zuen urrea, Gretchen Walsh estatubatuarrak zilarra eta Zhang Yufei txinatarrak brontzea. 

## Emaitzak 
### Sailkapena 
### Final erdia 
### Finala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskrima 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan - Gizonezkoak sablea

**Gizonezkoen sable** txapelketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan Grand Palaisen ospatu zen 2024ko uztailaren 27an. 18 herrialdeko 34 eskrimalarik hartu zuten parte. 

## Emaitzak 
### Goiko erdia 
#### 1. sekzioa 
#### 2. sekzioa  
### Beheko erdia 
#### 3. sekzioa 
#### 4. sekzioa 
### Finala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gikongoroko elizbarrutia

**Gikongoroko elizbarrutia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar elizbarrutietako bat da. 1992ko martxoaren 30ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Gikongoron dago. Egun apezpikua Célestin Hakizimana da.

## Historia 
Elizbarruti horretan Kibehoko Andre Mariaren agerraldiak gertatu omen ziren 1980ko hamarkadan.

1999an, Augustin Misago apezpikua atxilotu zuten Ruandako genozidioan parte hartzea egotzita. 30 ikasleren hilketa leporatu zioten. 14 hilabete espetxean eman ondoren, haren aurkako karguak kendu zituzten, espetxetik irten zen eta karguan jarraitu zuen.

## Apezpikuen zerrenda 
* Augustin Misago (1992-2012)
* Célestin Hakizimana (2014-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phrygesak

**Phrygesak** (), Parisko  2024ko Udako Olinpiar Jokoak eta 2024ko Udako Paralinpiar Jokoak ekitaldietan maskota ofizialak dira. Jatorriz bi frigiar txano dira, emakumeen ezaugarri antromorfikoekin; tribu bat osatzen omen dute. Frigiar txanoa Frantziako ikur tradizionala da.

## Historia 
2022ko azaroaren 14an, Tony Estanguetek, batzorde antolatzailearen presidenteak, Paris 2024ko maskota ez zela animalia bat baizik eta objektu bat adierazi zuen: "Frigiar txanoa aukeratu genuen Frantziako Errepublikaren sinbolo oso indartsua delako. Frantsesentzat, oso objektu ezaguna da, askatasunaren sinboloa".

Maskotak frigiar txano batzuk dira, kapela arin bat, normalean gorria, Frigian, gaur egungo Turkian dagoen antzinako greziar erresuman, askatutako esklaboek erabiltzen zutena. Frantziako Iraultzaren garaian, frigiar txanoa askatasunaren sinbolo gisa erabili zen.

Frigeak *W sormen agentzia*k diseinatu zituen, bereziki Gilles Deleris, agentziako fundatzaileetako bat, eta Paris 2024ko diseinu taldeak, zeinen zuzendari artistikoa Joachim Roncin den, *Je suis Charlie* eslogana asmatzeagatik ezaguna.

Phryges ezberdinak daude eta bakoitzari nortasun bat eman zitzaion. Sortzaileen arabera, Phryge Olinpikoa "adimentsua" da, "buru metodikoa eta xarma limurtzailea" duena. Phryge Paralinpikoa, bestetik, "izaki basatia, espontaneoa eta apur bat goratua" da.

## Harrera 
Frantzian, maskotaren jostailuzko erreplika gehienak "Txinan eginak" direla kritikatu dute. Maskotak txiste eta meme ugari sor arazi egin du. Phrygeak "zapatiletan egindako klitori" erraldoi batekin alderatu dituzte. *Libération* egunkari frantsesak Eiffel dorrearen sinbolo faliko tradizionalaren desbideratze iraultzaile gisa goretsi zuen.

## Iruditegia 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Zer dira Phrygesak? Youtubeko bideoa.
Kabgayiko elizbarrutia

**Kabgayiko elizbarrutia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar elizbarrutietako bat da. Apezpikuaren egoitza Kabgayin dago. Egun apezpikua Balthazar Ntivuguruzwa da.

## Historia 
1922ko apirilaren 25ean ezarri zen Ruandako bikariotza apostoliko gisa. 1952ko otsailaren 14an Kabgayiko bikariotza apostoliko bihurtu zen.  

1959ko azaroaren 10ean Joan XXIII.a aita santuak Kabgayiko artxidiozesi izendatu zuen. 

1976ko apirilaren 10ean, Kabgayiko artxidiozesia elizbarruti mailara jaitsi zen. Egun berean lurraldearen zati bat transferitu zuen Kigaliko artxidiozesi berria sortzeko, eta 1981eko azaroaren 5ean beste zati bat Byumbako elizbarrutia sortzeko. 

## Ordinarioen zerrenda 
* Léon-Paul Classe (1922-1945)
* Laurent-François Déprimoz (1945-1955)
* André Perraudin (1955-1989)
* Thaddée Nsengiyumva (1989-1994)
* Anastase Mutabazi (1996-2004)
* Smaragde Mbonyintege (2006-2023)
* Balthazar Ntivuguruzwa (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Greziakoa

**Mikel Greziakoa eta Danimarkakoa** printzea (Erroma, 1939ko urtarrilaren 7a – Atenas, 2024ko uztailaren 28a) greziar printze, historialari eta idazlea izan zen.

Kristobal Greziakoa eta Frantziska Orleanskoaren semea izan zen. Italian jaio zen eta hamalau urte egin zituen umezurtz. Bigarren Mundu Gerrako aldia Marokon igaro zuen eta gero Frantzian bizi izan zen. Parisen Zientzia Politikoak ikasi zituen eta Grezian soldadutza egin zuen. Errege dinastietako kideen biografiak eta eleberri historikoak idatzi zituen.

## Lanak 
* *Ma sœur l’histoire, ne vois-tu rien venir ?*, éditions Julliard, 1970.
* *La Crète, épave de l’Atlantide*, éditions Julliard, 1971.
* ''Andronic ou les aventures d'un empereur d'Orient*, Olivier Orban, 1976.
* *Louis XIV: l'envers du soleil*, Orban, 1979.
* *La Nuit du sérail*, Orban, 1982
* *Joyaux des couronnes d’Europe*, Orban, 1982.
* *La Femme sacrée*, Orban, 1984.
* *L’Envers du soleil*, Orban, 1984.
* *Grèce* (album illustré), éditions Nathan, 1986.
* *L’Ogre : quand Napoléon faisait trembler l'Europe*, Orban, 1986.
* *Le Palais des larmes*, Orban, 1988.
* *Le Dernier Sultan*, Orban, 1991.
* *Portraits et séduction* (album illustré), éditions du Chêne, 1992.
* *La Bouboulina*, Plon, 1993.
* *Ces femmes de l'au-delà*, Plon, 1995 .
* *Henri, comte de Paris, mon album de famille*, Librairie académique Perrin, 1996.
* *L'Impératrice des adieux*, Plon, 1998.
* *La Nuit blanche de Saint-Pétersbourg*, XO éditions, 2000.
* *Romans orientaux*, Plon, 2000.
* *La Conjuration de Jeanne*, XO éditions, 2002.
* *The Royal Hellenic Dynasty*, éditions Fereniki, 2003.
* *Mémoires insolites*, XO éditions, 2004.
* *Le Ruban noir de Lady Beresford et autres histoires inquiétantes*, XO éditions, 2005.
* *Les Joyaux des tsars*, Presses de la Renaissance, 2006.
* *Le Rajah Bourbon*, éditions Jean-Claude Lattès, 2007.
* *Le Vol du Régent*, éditions Jean-Claude Lattès, 2008.
* *Voices of light* (en collaboration avec Marína Karélla), éditions de la Hutte, 2012.
* *Une promenade singulière à travers l’Histoire*, éditions Jean-Claude Lattès, 2012.
* *Les Mystères d'Alexandre le Grand* (avec Stéphane Allix), Flammarion, 2014.
* *Avec ou sans couronne*, Éditions Stock, 2019.
* *Mes aventuriers excentriques*, Stock, 2021.
* *Prince Michael of Greece: Crown, Art, and Fantasy: A Life in Pictures'', Rizzoli, 2023.

## Kanpo estekak
Skateboardinga 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak kalea

**Emakumezkoak kalea** 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan skateboardingak izan zuen lau txapelketako bat izan zen. Bigarren aldia izan zen kirol hau udako olinpiar jokoetan ikusten zena.

## Txapelketaren formatua 
Skateboarder guztiek 45 segundoko bi korrika saio dituzte, eta ondoren bost trukoen erronda. Zazpi erronda horietatik nota onena duten lauak batzen dira emaitza finalerako. Final-erdietako 8 skateboarderrik onenek finaletan hartzen duten parte, baina emaitzak ez dira erronden artean gehitzen.

## Emaitzak 
### Finalerdiak 
Finalera pasa ziren 8 skateboarderrak hautatzeko.

### Finala 
Iturria:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judoa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak 66 kg

**Gizonezkoen 66 kg**-ko judoko txapelketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan egin zen Grand Palais Éphémèren, 2024ko uztailaren 28an.

## Emaitzak 
### Hasierako fasea 
#### A Taldea
#### B Taldea
#### C Taldea
#### D Taldea 
### Bigarren aukera 
### Finala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanoa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan - Emakumezkoen K-1 slaloma

**Emakumezkoen K-1 slaloma** 2024ko Uda Olinpiar Jokoetan Vaires-sur-Marnen egin zen 2024ko uztailaren 27ean eta 28an. 25 kanoalarik hartu zuten parte.

## Emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brockley

**Brockley**, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen auzo bat da, Ingalaterran. Lewisham barrutian dago.

2011n 17.256 biztnle zituen.
Kibungoko elizbarrutia

**Kibungoko elizbarrutia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar elizbarrutietako bat da. 1968ko irailaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Kibungon dago. Egun apezpikua Jean-Marie Vianney Twagirayezu da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Joseph Sibomana (1969-1992)
* Frédéric Rubwejanga (1992-2007)
* Kizito Bahujimihigo (2007-2010)
* Antoine Kambanda (2013-2018)
* Jean-Marie Vianney Twagirayezu (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chipping Barnet

**Chipping Barnet** edo **High Barnet**, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen auzo eta udalerri bat da, Ingalaterran.

2011n 47.359 biztanle zituen.
Nyundoko elizbarrutia

**Nyundoko elizbarrutia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar elizbarrutietako bat da. 1952ko otsailaren 14an ezarri zen Nyundoko bikariotza apostoliko gisa eta 1959ko azaroaren 10ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Nyundon dago. Egun apezpikua Anaclet Mwumvaneza da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Aloys Bigirumwami (1952-1973)
* Vincent Nsengiyumva (1973-1976)
* Wenceslas Kalibushi (1976-1997)
* Alexis Habiyambere (1997-2016)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruhengeriko elizbarrutia

**Ruhengeriko elizbarrutia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar elizbarrutietako bat da. 1960ko abenduaren 20an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ruhengerin dago. Egun apezpikua Vincent Harolimana da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Bernard Manyurane (1960-1961). Ordenatua izan baino lehen hil zen
* Joseph Sibomana (1961-1969)
* Phocas Nikwigize (1968-1996)
* Kizito Bahujimihigo (1997-2007)
* Vincent Harolimana (2012-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kigaliko artxidiozesia

**Kigaliko artxidiozesia** (, , , ) Erromatar Eliza Katolikoaren ruandar artxidiozesi bakarra da. 1976ko apirilaren 10ean ezarri zen. Artzapezpikuaren egoitza Kigalin dago. Egun artzapezpikua Antoine Kambanda da.

## Artzapezpikuen zerrenda 
* Vincent Nsengiyumva (1976-1994)
* Thaddée Ntihinyurwa (1996-2018)
* Antoine Kambanda (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Arzuaga

**Juan Sandalio Artzuaga Anitua** (Bilbo, Bizkaia, 1880ko otsailaren 6a - Logroño, Errioxa, 1951ko abuztuaren 26a) euskal herritar futbolari eta entrenatzailea izan zen. 

## Ibilbidea 
### Futbolari moduan 
### Entrenatzaile moduan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sjan van Dijk

**Sjan van Dijk** (Middelbeers, 1964ko otsailaren 4a) arkularia da. Herbehereak ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mitch Dielemans

**Mitch Dielemans** (Geldrop, 1993ko urtarrilaren 6a) arkularia da. Herbehereak ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Canonbury

**Canonbury**, Erresuma Batuko Londres hiriburuaren erdialdean dagoen auzo bat da, Ingalaterran. Islington barrutian dago.

2011n 12.012 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
* Zerrenda:Londresko auzoak
Draken uhartea

**Draken uhartea**, , Ingalaterrako hego-mendebaldeko kostaldeko Plymouth badian dagoen uharte bat da, Devon konderriko Plymouth hiriaren hegoaldean eta aurrez-aurre.

Izena XVI. mendearen amaieraldera Francis Drake ingeles itsas gizonak bere itsas bidaien abiapuntu eta portu izateagatik datorkio.
Plymouth badia

**Plymouth badia**, , Ingalaterrako hego-mendebaldeko Devon konderriaren kostaldean dagoen badia bat da, bertan Devon hiria dago. Tamar ibaiak urak Badia honetan isurtzen ditu.

Badia honetan Draken uhartea dago.
Newton Abbot

**Newton Abbot**, Ingalaterrako Devon konderrian dagoen udalerri bat da, Teign ibaiaren bazterrean.

2011n 25.556 biztanle zituen.
Helvella latispora

***Gautieria latispora*** *Helvellaceae* familiako onddo espezie bat da. Gyromitrina toxina izan dezake. Ez kontsumitzea gomendatzen da.

Sinonimoak: *Helvella stevensii*, *Helvella connivens*, *Leptopodia stevensii*, *Leptopodia latispora*.

## Deskribapena 
**Apotezioa:** 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa, kapela arre argia, grisa edo kanela kolorekoa. Zela formakoa 3 lobulu irregularrekin eta sinusal arraildura sakonarekin, apoteziorik gabeko ertza, gaztetan gorantz okertua. Alde himeniala leuna, gris-marroia.

**Hanka:** 5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa baina oinarrian loditua, ile fin-finekin, zuri-krema kolorekoa, oinarriko mizelio zuriarekin.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, zurixka. Belar usainarekin. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Helvella* hitza latinetik dator, eta lekale, barazkiak, esan nahi du, oro har, belar usaintsua. *Stevensii* epitetoa pertsona izenetik dator.

## Jangarritasuna 
Zalantzazko jangarria. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
*Helvella atra* delakoak, kapela eta oina beltzak ditu. *Helvella elastica* espezieak, ertza  apotezioekin eta kanpoko gainazala glabroa, 

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Sakabanatuta hazten da. Basoetako humusean: burzuntz, haritz …

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Europa, Kazakhstan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lkhagvasürengiin Sosorbaram

**Lkhagvasürengiin Sosorbaram** (; 2001-) judoka mongoliarra da, 52 kilogramo azpiko kategorian aritzen dena.

2019an Düsseldorfen ospatu zen Judo Grand Slamean zilarrezko domina eskuratu zuen. 2020ko eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan ere parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ereserki Olinpikoa

**Olinpiar ereserkia** (grezieraz: Ολυμπιακός Ύμνος) Olinpiar Joko modernoen ereserkia da, Kostis Palamas poetak idatzia eta Spyridon Samaras opera-konposatzaileak konposatua. Atenasko lehen Joko modernoetan abestu zuten lehen aldiz, 1896an. 

Beste musika-konposizio batzuk ere izan ziren joko hauen irekiera-zeremonietan, harik erta 1960ko Erromako Jokoetara arte, non Samaras eta Palamasen konposizioa atxiki zen behin betiko, bi urte lehenago ereserki olinpiko ofiziala izendatu baitzen, 1958ko Nazioarteko Olinpiar Batzordearen bilkuran hartutako erabakiz.

Olinpiar ereserkia Jokoetako irabazle batzueen ereserki nazionala ordezkatzen du, herrialde bati uzten ez zaionean hango kirolariek osatzen dituzten taldeetan

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hemitrichia intorta

***Hemitrichia intorta*** *Trichiidae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Esporangioak:** Gregarioak, oro har pedunkulatuak, turbinatuak edo piriformeak, 0,3-0,7 mm; hori-urre kolorekoa edo arre-gorrixka, peridio mehea, zeharrargia, distiratsua, batzuetan txertatuta, dehiszentzia irregularra goialdean, peridioaren goialdean disoziazioekin, oinarrian, berriz, kopa huts baten moduan irauten du.

Pedunkulua arre iluna, betea, zimurtsua, garaiera 0,1-0,5 mm. Kapilizioa harizpi luze batzuez osatua, hori-laranja kolorekoak, gutxi adarkatuak, 4-5 espiral erregular eramanez.

**Etimologia:** *Intorta* epitetoa bere formagatik du

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Hildako egurretan

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Kolonbia, Europa, Errusia, Myanmar, Filipinak, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diyora Keldiyorova

**Diyora Keldiyorova** (Samarkanda, 1998ko uztailaren 13a) judoan lehiatzen den kirolari uzbekoa da.

Udako Olinpiar Joko bitan parte hartu zuen, 2020an eta 2024an, eta urrezko domina bat lortu zuen Parisen 2024an, –52 kg-ko kategorian.

Munduko Judo Txapelketan zilarrezko bi domina irabazi zituen, 2023an eta 2024an, eta Asiako Judo Txapelketan lau domina 2019tik 2024ra. 2022ko Asiako Jokoetan urrezko domina lortu zuen52 kg azpiko kategorian.

## Kirol lorpenak 
## Kanpo estekak
San Martin eliza (Amasa)

**San Martin Tourskoaren eliza**, baita ere **Done Martie Tourskoa,** Villabona udalerriko Amasa herriko eliz nagusia da. Urtetan, XX. mende hasiera arte, Villabonako nagusia izan zen. Eliz gotortuaren irudia du eta estilo desberdinak nahasten ditu: Errenazimentua, Barrokoa, Gotikoa. 

## Historia 
Historikoki inguruko lehenengo herria Amasan zegoenez eliz honek garrantzi berezia du. **,** XVI. eta XVIII. mendeen artean eraikia, aretoko oinplanoa du, eta erretaula nagusia J.I. tolosarrak egin zuen. Ziur aski aurretik bertan zegoen beste baten gainetik altxatu zuten (elizaren lehen aipamena 1350ekoa da). Absidearen aldean trazeria gotikoko bi leiho ditu, eta horiek benetako mugarria dira oso landatarra ez den arte horren barruan.

Haren ondoan, **Gurutze Santuaren ermita** dago (XVI. mendea).inguruko lehendabiziko parrokia izan omen zena., inguruko lehendabiziko parrokia izan omen zen. Barnean, ingurune horretan oso miretsia den kalbarioa du.

## Iruditegia 

Fitxategi:Villabona, Amasa, Iglesia de San Martin de Tours 10.jpg|Ur-bedeinkatuaren ontzia.
Fitxategi:Villabona, Amasa, Iglesia de San Martin de Tours 02.jpg|Sarrera nagusia.
Fitxategi:Villabona, Amasa, Iglesia de San Martin de Tours 08.jpg|Dorrea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kultura ondarearen fitxa.
Larissa Pimenta

**Larissa Pimenta** (São Vicente, 1999ko martxoaren 1a) brasildar judo borrokalari bat da.

Udako Olinpiar Joko bitan parte hartu zuen, 2020. eta 2024. urteetan; bi brontzezko domina lortu zituen Parisen, 2024an, -52 kg kategorian eta talde mistoan. Hiru domina irabazi zituen Panamerikar Jokoetan, 2019an eta 2023an, eta sei domina Judo Txapelketa Panamerikarrean, 2019tik 2024ra.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Judoa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

## Kanpo estekak 
*  Larissa Pimenta International Judo Federation
Réka Pupp

**Réka Pupp** (Dunaújváros, 1996ko uztailaren 4a) judoan lehiatzen den kirolari hungariarra da.

Europako Judo Txapelketan brontzezko bi domina irabazi zituen, 2021 eta 2024 urteetan. 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, eta bosgarren postuan sailkatu zen –52 kg-ko kategorian. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan final laurdenetara iritsi zen kategoria berberean.

## Kanpo estekak
Elizanburu-Etxahun-Otaño

***Elizanburu-Etxahun-Otaño*** izenburuarekin Xabier Letek album bat plazaratu zuen 2001ean, *Berrehun urtez bertsotan* bertso klasikoen antologia barruan. Lan honetan Joan Batista Elizanbururen, Etxahun Barkoxeren eta Pedro Mari Otañoren bertsoak bildu zituen, abestiak bihurtuz. Grabazioak Elkarlanean estudioan egin ziren, Karlos Gimenez zuzendaritzapean, 1999tik 2001 arte.  CD gisa plazaratu zen.

## Abestiak 
### Elizanburu 
# "Soferinoko itsua", 06:42 (Doinu herrikoia)
# "Gazte hiltzera doana", 04:24 (Doinua: Karlos Gimenez)
# "Ikusten duzu goizean", 04:58 (Doinu herrikoia)
# "Xori berriketaria" 07:03 (Doinu herrikoia)

### Etxahun Barkoxe 
# "Ahaide elizius huntan" 07:41 (Doinu herrikoia)
# "Bi bertset dolorusik" 04:39 (Doinu herrikoia)
# "Urxo aphal bat" 04:49 (Doinu herrikoia)

### Pedro Mari Otaño 
# "Euskaldunak Arjentinan" 07:26 (Doinu herrikoia)
# "Limonastxo bat" 05:43 (Doinu herrikoia)
# "Txepetxarenak" 05:38 (Doinu herrikoia).  *Ombuaren Itzala* filmean entzun daiteke
# "Ameriketatik bueltan" 04:29 (Doinu herrikoia)
# "Aita-semeak" 05:19 (Doinu herrikoia)
# "Amerikako panpetan" 05:29 (Doinu herrikoia)

Iraupen osoa: 75' 05"

## Talde teknikoa 
* Azala: Juanma Aramendi, Ainhoa Lukas
* Soinu teknikaria: Cesar Ibarretxe 
* Moldaketak, zuzendaritza, ekoizpena: Karlos Gimenez

### Musikariak 
* Karlos Gimenez, pianoa
* Pello Ramirez, biolontxeloa
* Jabier Muguruza, akordeoia
* Pascal Gaigne, gitarra, bandoneoia
* Txema Garces, baxua
* Luis Camino, perkusioa
* Herve Michaud, oboea, adar ingelesa
* Iñaki Garmendia, flauta
* Juan Navarro, klarinetea
* Xabier Lete, ahotsa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* CD osoa Youtuben.
* *Elizanburu-Etxahun-Otaño*  albuma Badok.eus atarian
Igeriketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak 100 metro bularra

**Gizonezkoen 100 metro bularra** 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan uztailaren 27an eta 28an lehiatu zen, Parisko zentro akuatikoan. Nicolò Martinenghi italiarrak irabazi zuen urrea, Adam Peaty britainiarrak zilarra eta Nic Fink estatubatuarrak brontzea.

## Emaitzak 
### Sailkapena 
### Final erdia 
8 denborarik onenak finalera pasa ziren.

;Berdinketa haustea

### Finala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sándor Garbai

**Sándor Garbai** (Kiskunhalas, 1879ko martxoaren 27a – Paris, 1947ko azaroaren 7a) hungariar politikaria izan zen. Hungariako estatuburua izan zen 1919ko martxotik abuztura.

Gaztetatik mugimendu sindikaleko partaide aktiboa izan zen eta 1901ean Hungariako Alderdi Sozialdemokratarekin bat egin zuen. Hungariako Lehen Errepublikan Etxebizitzaren Kontseilu Nazionala zuzendu zuen. Alderdi Sozialdemokratak Hungariako Alderdi Komunistarekin bat egitearen aldekoa izan zen, 1919ko martxoaren 21ean.
Hungariako Sobietar Errepublikako estatuburua eta lehen ministroa izan zen 1919ko martxotik abuztura, de facto burua Bela Kun izan zen arren. Errepublika desagertu ondoren, militar errumaniarrek atxilotu egin zuten. Ihes egitea lortu zuen, eta Bratislavara eta gero Vienara iristea. Hungariako errefuxiatuen mugimendu marxista zentristaren buruaa izan zen. Jatetxe bat ireki zuen, porrot egin zuena eta bizitza osoan hondamenean bizi izan zena. 1934an Vienatik ihes egin eta Bratislavara iritsi zen eta 1938an Parisen kokatu zen.

Alemaniak Frantzia okupatu zuenean, ez zuen erresistentzian parte hartu, eta alemanek ez zioten trabarik egin. Hungaria askatu ondoren, bere herrialdera itzultzen saiatu zen, baina agintari berriek ez zioten utzi.

## Kanpo estekak
San Tomas Akinokoaren tentazioa

**San Tomas Akinokoaren tentazioa** () Diego Velázquez margolari espainiarrak 1632. urtean olioa mihise gaineko teknika erabiliz margotu zuen koadroa da. Espainiako Orihuelan dagoen 
Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoan gordetzen da. Diego Velazquezek 1631n Italiatik itzuli eta gutxira margotu zuen.

## Egilea 
Margolan hau, hasiera batean, Murtziako Nicolás de Villacis margolariari eta Alonso Canori egotzi zitzaien, baina 1920ko hamarkadan, azkenik, Velázquez margolariari egotzi zioten. 

## Deskribapena 
Tamainu handiko margolana da: 203x244 zm. 

Koadroak Tomas Akinokoaren biografian jasotako gertaera irudikatzen du. Prostituta batek berarengana jo zuen oraindik nobizio zenean. Akinokoak tentazioari aurre egin zuen, horretarako suaz piztutako egur bat erabiliz. Margolanaren elementu naguisa santua da, bi aingeruen artean jasota. Santuaren aurpegiak tentazioaren aurkako borroka biziaren ondorioak erakusten ditu. Bi ainguren bat prestatzen ari da kastitatea sinbolizatzen duen xingola zuri bat santuari lotzeko. Santuaren oinetan erabilitako egurra ikus daiteke. Atzealdean, ezkerrean, zehaztasun gutxikin prostituta ihes egiten ikus daiteke. Lurrean ere Akinokoak erabiltzen zituen lan tresnak ikus daitezke, liburuak zein idazteko luma. Ezkerrean ere ate irekia ikus daiteke; ate irekia Velázquezek sarritan erabilitako teknika zen batez ere margolanaren espazioa zabaltzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mísia

**Susana Maria Alfonso de Aguiar** (Porto, Portugal, 1955eko ekainaren 18a - Lisboa, 2024ko uztailaren 27a), **Mísia** izenez ezaguna, fadoen abeslari portugaldarra izan zen, batez ere.

## Ibilbide artistikoa 
Aita portugaldarra eta ama jatorri katalaneko  espainiarra izan zituen, kabaret dantzari gisa aritu zen Mísia hasieran Bartzelonako (Katalunia) El Molino antzokian, eta horrek azaltzen ditu bere musika estiloan jaso zituen eragin asko: tangoak, boleroak, gitarraren fusioa akordeoiarekin, biolinarekin eta pianoarekin. Hasieran tangoetatik habaneretara abestu zuen. Bere artista gustukoenak Marlene Dietrich, Judy Garland eta Redith Piaf ziren.

Amália Rodriguesen oinordetzan, musika-tresna tradizionalen erabileran (gitarra klasikoa, gitarra portugaldarra eta gitarra baxua), akordeoian eta biolinean oinarritutako fado estiloa garatu du bere ibilbidean, eta, azkenik, poeta portugaldar karismatikoen bertsoak birsortu ditu.

2003ko Canto lanean Carlos Paredes gitarra-jotzaile portugaldarraren piezak Vasco Graça Moura, Sérgio Godinho eta Pedro Tamenen poema batzuekin nahastu zituen, berak "ezinezko gauzen galeriakoa" bezala deskribatzen duen obra bat eraikitzeko.

## Diskografia 
* 1991 — *Mísia*
* 1993 — *Fado*
* 1995 — *Tanto menos, tanto mais*
* 1998 — *Garras dos sentidos*
* 1999 — *Paixões diagonais*
* 2001 — *Ritual*
* 2003 — *Canto*
* 2005 — *Drama box*
* 2009 — *Ruas*
* 2011 — *Senhora da noite*
* 2013 — *Delikatessen Café Concerto*
* 2015 — *Para Amália*
* 2016 — *Do primeiro fado ao último tango*
* 2019 — *Pura vida (Banda sonora)*
* 2022 — *Animal sentimental*

## Filmografia 
* Passione (John Turturro). (2010)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Mísia. Animal Sentimental. Histórias no palco da vida*. Memorias. Editorial Oficina do Libro, 2022.  (portugesez)

## Kanpo estekak 
* Web oficial de Mísia
Alaine Arruti Lejarzegi

**Alaine Arruti Lejarzegi** (Gernika-Lumo, Bizkaia, 1983ko maiatzaren 30a) Eusko Jauritzaren Zaintel zerbitzuko psikologoa eta arduraduna da.

## Bizitza 
Alainek Zaintel zerbitzu telefoniko horren bidez informazioa eta doako laguntza psikologikoa eskaintzen die mendekotasunen bat dutenen senide zaintzaileei. 2022ko uztailean sortu zuen Eusko Jaurlaritzak zerbitzua, eta Alaine eta beste psikologo bat daude telefonoaren atzean. Lehen Jakiten zerbitzua zegoen, Zaintelen helburu bera zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bertzun

**Bertzuna** esaten zaio etxeetan, tximinietan edo suontzietan txingarrak eta errautsa mugitzeko eta jasotzeko erabiltzen den burdinazko edo bestelako metalezko objektu luzexka bati, heldulekua duena txingar eta suarekin kontaktuan dagoen partearen beste aldean. 

Pala bat da ohikoan, baina kako formakoak ere izendatu izan dira horrela euskaraz.
erdian|thumb|Kako formako bertzuna txingarretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teign ibaia

**Teign ibaia**, , Ingalaterrako Devon konderrian dagoen ibai bat da. 50 kilometro luze ditu.

Dartmoor eremuan jaio eta urak Mantxako kanalan dagoen Lyme Badian isurtzen ditu, Teignmouth udalerrian.
Start Point (Devon)

**Start Point**, Ingalaterrako hego-mendebaldeko Devon konderrian dagoen lurmutur eta muino bat da, Mantxako kanalan. Konderriaren kokaleku hegoaldeko ena da.

Salcombe eta Dartmouth udalerrien artean dago.
Lyme Badia

**Lyme badia**, , Ingalaterrako hego eta hego-mendebaldeko Devon eta Dorset konderrien artean hedatzen den Badia bat da, Mantxako kanalan.

Portland uhartea eta Start Point Lurmuturraren artean hedatzen da.
Sancarrón ibaia

**Sancarron ibaia**, izen bereko pasabidetik gertu jaiotzen den ibilgu naturala da, Coquimbo Eskualdeko nazioarteko mugan, mendebalderantz doa eta Apolinario edo Socarrón ibaian isurtzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Holcombe (Teignbridge)

**Holcombe**, Ingalaterralo hego-mendebaldeko Devon konderrian dagoen kostaldeko udalerri txiki bat da, Teignmouth eta Dawlish udalerrien artean.
Rylan Wiens

**Rylan Wiens** (Calgary, 2002ko urtarrilaren 2a) jauzietan lehiatzen den kirolari kanadarra da. 10 metrotako plataforman espezializaturik dago eta 
brontzezko domina bat eskuratu zuen Parisko 2024ko Olinpiar Jokoetan. 

## Ibilbidea 
Nazioarteko debuta 2018an egin zuen Commonwealth Jokoetan. 2022koetan zilarrezko bi domina eskuratu zituen eta urte berean Budapesten jokaturiko munduko txapelketan brontzezkoa Nathan Zsombor-Murrayrekin batera 10 m-ko plataforma sinkronizatuan. 

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina eskuratu zuen 10 m-ko plataforma sinkronizatuan, berriz ere Zsombor-Murrayrekin.

## Palmaresa 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Anna Nxanian

**Anna Nxanian** (), jaiotzez **Anna Isahaki Papazian**, (; Kairo, 1931ko abenduaren 12a – Los Angeles, 2024ko uztailaren 24a) armeniar opera abeslaria (sopranoa) izan zen.

## Bizitza 
Anna Nxanian 1931n jaio zen Kairon. 1945ean debuta egin zuen *Anux* operan. Kairoko Galustian ikastetxe nazionalean ikasi zuen. 1952an Erevanera etorri zen lehen aldiz eta kontzertu bat egin zuen. 1959an, Sobietar Armeniako buruzagitzak gonbidatuta, Erevanera joan zen bizitzera eta Erevango Estatu Opera eta Ballet Antzokiko bakarlaria izan zen. 1963an Komitas kontserbatorioan graduatu zen.

Mundu osoko hainbat eszenatoki ospetsutan eman zituen kontzertuak. Wolfgang Amadeus Mozarten, Francesco Masiniren, Georges Bizeten, Giuseppe Verdiren eta Modest Musorgskiren lanak interpretatu zituen.

1980tik Ameriketako Estatu Batuetan bizi eta lan egin zuen, eta 2024an hil zen Los Angelesen.

## Operak 
* Hovhannes Tumanyanen *Anux* – Anux
*Saiat-Novaren *Saiat-Nova* – Anna printzesa
*Armen Tigranianen *Davit Bek* – Xuxan
*Tigran Txukhajianen *Arxak II* – Olimpia
*Giuseppe Verdiren *La traviata* – Violetta
*Giuseppe Verdiren *Otelo* – Desdemona

## Filmografia 
## Sariak 
* 1970: Armeniako Sobietar Errepublika Sozialistako ohorezko artista
* 1977: SESBren esker oneko ziurtagiria
* 2013: Armeniako Kultura Ministerioaren urrezko domina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bayo ibaia

**Bayo ibaia** ur-ibilgu naturala da. Andeetan jaiotzen da, Txile eta Argentina arteko mugan, eta mendebalderantz isurtzen da, Ciénaga Redondo ibaira iritsi arte.

## Ibilgua 
Andeetako mendikatean sortzen da, eta mendebalderantz doa, Lajitas ibaiaren paraleloan, Ciénaga Redondo ibaira iritsi arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Susa harana

**Susa harana**, frankoproventzeraz *Vâl Susa*, okzitanieraz *Val Susa* eta italieraz *Val di Susa*, Alpeak eta Italiako ipar-mendebaldeko Piemonte eskualdeko haran bat da, Turingo probintzian etaendebaldean Frantziarekin mugatuz.

Izena Susa udalerritik datorkio. Haran honetako udalerri nagusia Avigliana da.

## Leku interesgarriak 
* Sacra di San Michele
Nathan Zsombor-Murray

**Nathan Zsombor-Murray** (Montreal, 2003ko apirilaren 28a) jauzietan lehiatzen den kirolari quebectarra da. 10 metrotako plataforman espezializaturik dago eta 
brontzezko domina bat eskuratu zuen Parisko 2024ko Olinpiar Jokoetan. 

## Ibilbidea 
Munduko txapelketa batean egin zuen nazioarteko debuta 14 urte baino ez zituela eta 10 m plataforma sinkronizatu mixtoan bosgarren postua lortu zuen. 2022ko Commonwealtheko Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen Rylan Wiensekin batera eta bikote berazk Parisko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina eskuratu zuen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Lajitas ibaia

**Lajitas ibaia** Los Patos sumendiaren magalean jaiotzen den ur-ibilgu naturala da, Txile eta Argentina arteko mugan, eta mendebalderantz isurtzen da, Ciénaga Redondo ibaira iritsi arte.

## Ibilgua 
Los Patos sumendian jaiotzen da, Andeetako mendikatean, eta mendebalderantz doa, Ciénaga Redondo ibaira iritsi arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ciénaga Redondo ibaia

**Ciénaga Redondo ibaia** edo **Ciénaga ibaia** Desagüeko mendatean sortzen den eta Maricungako gatz-lautadara iritsi baino lehen batzen den ur-ibilgu naturala da. Atacama eskualdean dago, Txilen.

Ur-ibilgu horri **Valle Ancho ibaia** deitzen zaio eta bere ibaiadarretako bati "Barros Negros ibaia", DGAk "Maricunga Gatzagako Kudeaketa Hidrikoaren Plan Estrategikoan" aurkeztutako mapan. 

## Ibilgua 
Andeetako mendikateko Desagüe mendatean jaiotzen da eta iparralderantz joaten da, Bayo ibaia hartzen du eta iparralderago bere bidea jarraitzen du eta Lajitas ibaiaren urak jasotzen ditu eta gero mendebalderantz bira egiten du eta norabide hori mantentzen du Maricungako gatz-lautadara iritsi arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pachuy ibaia

**Pachuy ibaia** Atacamako eskualdean isurtzen den ur-ibilgua da, Huasco ibaiaren arroko Chollay ibaian urak isurtzen dituena, Atacama eskualdean (Txile).

Luis Risopatronek ur-ibilguari **Quebrada de Pachui**  deitzen dio bere mapa geografikoan.

## Ibilgua 
Ibaia Andeetako mendikatean jaiotzen da. Bere jaiotzaren ondoren, ipar-mendebalderantz doa eta Chollay ibaian itsasoratzen da, Chollay eta Pachuy herriak inguratuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak