open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spencer Davis

**Spencer Davis**, **Spencer David Nelson Davies** jaioa (Swansea, 1939ko uztailaren 17a - Los Angeles, 2020ko urriaren 19a) galestar musikari eta multiinstrumentista izan zen, *The Spencer Davis Group* taldeko sortzailea. 1963an Muff Winwood, Steve Winwood eta Pete York elkartu ziren taldean. Davisek gitarra eta aho-soinua jotzen zituen eta abesten zuen. Taldea mantendu egin zen Steve Winwood *Traffic*era joan zen arren 1967an baina 1969an desegin zen eta Davisek bakarkako ibilbidea jarraitu zuen. Plaid Cymruko ohorezko kidea izan zen.
Paul Poiret

**Paul Poiret** (Paris, 1879ko apirilaren 20a - *ib.*, 1944ko apirilaren 30a), frantziar moda diseinatzaile bat izan zen, XX. mendearen hasierako lehen bi hamarkadetan eragin handia izan zuena. Bere izena daraman moda etxea sortu zuen.
Zuhaitz-etxe

[250px|eskuinera|thumb|Zuhaitz-etxea [Galesko Denbighshire konderrian.]]
**Zuhaitz-etxea**, zuhaitz baten adarretan, enbor inguruan edo zuhaitzen artean eraikitako etxe bat da. Gizakien etxebizitza nahiz haurren aisialdileku izateko diseinatuak daude.

Tropikoetako zenbait herrialdeetan, adibidez, Mendebaldeko Papuan usadioz etxeak zuhaitzetan eraikitzen dira. Etxe mota hauek arriskuetatik salbu egoteko helburua dute, bai eta elikagaien biltegi izan eta animaliek jan ez itzaten ekiditeko ere. Bestalde, gaur egun oihan eta basoetan bertako flora eta fauna ikertzeko behatoki bezala ere erabiltzen dira.

2008an Ipar Amerika eta Europan zuhaitz-etxeak eraikitzen zituzten 28 enpresa zauden, bai haur-atsedenleku nahiz etxebizitza sofistikatu izateko. Alemania, Frantzia, Erresuma Batua eta AEBetan hotel bezala erabiltzen diren zuhaitz-etxeak ere badaude, Euskal Herrian helburu horrekin Bizkaiko Zeanuri udalerrian daude.
Steve Vai

**Steven Siro Vai** (Carle Place, New York estatua, 1960ko ekainaren 6a), estatubatuar gitarra-jotzaile, konposatzaile, abeslari, kantautore eta ekoizle bat da. Grammy Sariak hiru aldiz irabazi eta hamabost izendapen izan ditu.

1978an musikari ibilbideari ekin eta 1980-1983 artean Frank Zapparen taldeko kide izan zen. Alcatrazz eta Whitesnake taldeekin eta David Lee Roth musikariarekin jo izan du.

## Diskografia 
* *Flex-Able* (1984)
* *Flex-Able Leftovers* (1984)
* *Passion and Warfare* (1990)
* *Sex and Religion* (1993)
* *Alien Love Secrets* (1995)
* *Fire Garden* (1996)
* *The Ultra Zone* (1999)
* *The Seventh Song* (2000)
* *Alive In An Ultra World* (2001)
* *The Elusive Light and Sound, volume 1* (2002)
* *The Infinite Steve Vai: An Anthology* (2003)
* *Real Illusions: Reflections* (2005)
* *Sound Theories* (2007)
* *The Story of Light* (2012)
* *Modern Primitive* (2016)
* *Inviolate* (2022)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Basati on

[thumb|Indigena eredugarri bat, indigena idealezatu bat ([Benjamin Westen irudia).]]
**Basati ona**, **basati noble**a, **basati zintzo**a edo **basati onaren mitoa** Aro Modernoko europar literaturako eta pentsamenduko topiko bat da, non Amerikako, Afrikako eta, geroago, Ozeaniako populazio indigenak bertute askoren jabe ei diren: eskuzabalak, bakezaleak, zintzoak... Naturarekin harreman estua zuten indigena horiek, berez oso txintxoak eta oso bertutetsuak ziren sinesmen honen arabera, gizakiak bere jatorrizko egoera naturalean zirelako, zibilizazioak kutsatu baino lehenagoko gizakiak zirelako.

Europarrak, Amerika, Asia, Afrika eta geroago Ozeaniako indigenekin kontaktuan jaio zen mitoa. Aro Modernoan jaio eta hainbat idazkitan topiko bilakatu zen, humanismoaren osagarri ideologiko ohikoetako bat izan zen.

Mito hori, gaur egun ere, herri "zibilizatuen" eta "primitiboen" arteko harremanari buruz pertsona askok duten iruditeriaren parte da. Basati onaren ideiak gizakiak, beren egoera naturalean, interesik gabeak, baketsuak eta lasaiak direlako ustea jasotzen du, eta gutizia, antsietatea eta indarkeria bezalako gaitzak zibilizazioaren ondorio direlako ustea.

Ilustrazioan, 1755ean, Rousseau filosofo frantziarrak mito honi eutsi zion eta honako hau idatzi zuen: "Batzuek berehala ondorioztatu dute gizakia berez krudela dela, eta gizartea antolatzeko beharra dagoela, baina ez dago ezer gizakia bezain gozo, ez dago ezer gizakia jatorrizko egoeran dagoenean baino gozoago [...]" .

## Kanpo estekak
Bitxilore hori

**Bitxilore horia** (*Euryops pectinatus*) Asteraceae familiako zuhaixka bat da. Lore apaingarria da. Hegoafrikan du jatorria baina gaur egun mundu osoko lorategietan aurkitzen da landare apaingarri gisa.

## Deskribapena 
1'5 metrotako altuera hartzen duen zuhaixka bat da. Hosto iraunkorrak ditu, berde grisakarak, eta ile fin batek estaltzen ditu. Hostoek 40 eta 100 milimetro arteko luzera dute.

Udaberritik hasita ia urte guztian loratzen dira loreak. Batzutan multzotan agertzen dira eta beste batzuetan bakarka. Loreak baino infloreszentziak dira eta bakoitzak 7-10 cm-tako pedunkuloa du. Pedunkuluaren amaieran 5 cm-ko diametrodun lorea ateratzen da. Bitxiloreen antzeko loreak dira eta kolore horia dute, hortik landarearen izena.

## Iruditegia 

Fitxategi:Euryops pectinatus by Film Camera (251079332).jpg|Infloreszentzia
Fitxategi:Euryops pectinatus (hortulus) 001.jpg|Landarea loretan.
Fitxategi:Euryops pectinatus 2020-02-08 7191.jpg|Hostoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johnny Stecchino

***Johnny Stecchino***, 1991ko Roberto Benigni italiarrak zuzendu, antzeztu eta Vincenzo Cerami gidoigilearekin batera idatzitako komedia film bat da. Benigniz gain Nicoletta Braschi aktoreak antzeztu zuen.

## Argumentua 
Italia, Cesena hiria, Dante (Roberto Benigni) ezgaitasun mentala duten gazteak daramatzan eskola-autobusa gidatzeaz pozik bizi den gizaseme arrunta da, baina bere bizitzari zerbait falta zaiola somatzen du. Egun batez, auto batek kasik jo eta Maria (Nicoletta Braschi) ezagutuko du. Mariari itxuraz Dante gustatu eta Siziliako Palermo hirira joateko gonbitea egingo dio, baina Dante ez dakiena guzti hori aurrez prestatutako azpijokoa dela da. Dante koittaduak Mariaren senarraren antza ikaragarria baidu, arerioen hiltzeko mehatxua jaso berri duen Johnny Stecchino mafiaburua.

## Aktoreak 
* Roberto Benigni: Dante / Johnny Stecchino
* Nicoletta Braschi: Maria
* Paolo Bonacelli: D'Agata, abokatua / "Osaba"
* Franco Volpi: Ministroa
* Ivano Marescotti: Randazzo doktorea
* Turi Scalia: Bernardino Cataratta epailea
* Ignazio Pappalardo: Cozzamara
* Loredana Romito: Gianna
* Tony Sperandeo: Mafiaburua
* Salvatore Borghese: Ignazio

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Tulbaghia violacea

***Tulbaghia violacea*** Amaryllidaceae familiako landare belarkara da. Hegoafrikan du jatorria baina gaur egun mundu guztiko lorategietan ikus daiteke landare apaingarri gisa. Sendabelarra ere bada.

## Deskribapena 
70 cm-tako altuera hartu dezake. Oinarrian errizoma bat du, 1'5-2'7 cm-takoa eta 1-1'5 cm-ko diametroa duena. Hostoak linealak dira eta 17-50 cm luzera dute. Unbela itxuran irekitzen dira infloreszentziak eta korole morekoak dira. Fruituak kapsula itxura du.

Landareak marihuanaren antzeko usaina du.

## Erabilera 
*Tulbaghia violacea*-ren hostoak baratxuria ordezkatzeko erabiltzen dira. Hegoafrikan zulu jendeak patatekin edo haragiarekin sukaldatuta jaten ditu hostoak eta loreak.

Onddoei aurre egiten dienez botika gisa erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piano nobile

**Piano nobile** (euskaraz, solairu noblea) egoitza handi baten solairu nagusia da, normalean pizkundetar arkitektura klasikoaren estiloetako batean eraikia. Solairu horretan daude eraikinaren logela nagusiak eta harrera-gelak.

## Ezaugarriak 
[thumb|Kanalean dagoen [Palazzo|*palazzi*a]]
*Piano nobile*a, normalean, lehen solairua izaten da, baina batzuetan bigarren solairua izan daiteke, bigarren mailako gelak eta zerbitzurako gelak dituen harrobiko harlangaitzezko beheko solairu baten gainean kokatua.

Banaketa hori emateko arrazoiak ikuspegi hobeak lortzea eta hezetasuna saihestea dira. Azken hau bereziki garrantzitsua zen Venezian, non *palazzi* askoren solairu noblea kanpotik ikus zitekeen, bere leihate, balkoi eta galeria handien ondorioz. Adibide nagusien artean ditugu Ca' Foscari, Ca' d'Oro eta Palazzo Barbarigo.

Solairuaren ezaugarri nagusia bere leihoen dimentsio handia izaten zen. Ingalaterran eta Italian erliebe apainduko harlangaitzez apaindua zen, bere garrantzia nabarmentzen zuena. Gainera, jauregiko biztanleak ez ziren azpian zegoen zerbitzuko etxebizitzatik sartu behar. Ingalaterrako adibide bat Kedleston Hall da eta Italiakoa Villa Capra.

Etxe gehienek bigarren solairu bat zuten solairu noblearen gainean, erabilera intimoeneko logeletarako eta familiaren logeletarako, ohorezko gonbidatuak ez zeudenean. Bigarren solairu horren gainean teilatupe bat zegoen, zerbitzuko logelak zituena.

Mailakako antolaketa hau Europa osoan mantendu zen estilo klasikoko etxe handien eraikuntza egon zen bitartean, XIX. mendea jada aurreratua zegoen arte.

## Secondo piano nobile 
Italian, bereziki hirietako *palazzi*etan, solairu noblearen gaineko maila, batzuetan, *Secondo piano nobile* (euskaraz, bigarren solairu noblea) bezala identifikatzen da, batez ere, galeriek eta balkoiek bere garrantzia islatzen badute, pisu nagusia baino eskala txikiagoan bada ere. Hala ere, gela nagusiak beti daude solairu noblean bertan.
## Beletage 
[thumb|[Dresden kokatuta dagoen Beletage baten adibidea]]

Alemanian, *Beletage*a dago (*bel étage* termino frantsesetik dator eta 'solairu ederra' esan nahi du), solairu noblearen funtzio bera bete zuena. Biak XVII. mendekoak dira.

## Kanpo estekak
Oihane Perez

**Oihane Perez** **Ibarguren** (Anoeta, Gipuzkoa, 1981) kazetaria da. Irratiko esatari lanetan dihardu.

## Biografia 
Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasi zuen EHUn, eta 2003an hasi zen Euskadi Irratian kazetari lanetan. Zortzi urtez Madrilgo berriemailea izan zen. 2020ko irailaren erdialdean ekin zion *Mezularia* gidatzeari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
6 Days (2017ko filma)

***6 Days*** (euskaraz *6 Egun*), 2017ko ekintzazko thriller film bat da, Toa Fraser zeelandaberritarrak zuzendua. 1980ko Londresko Irandar Enbaxadaren Setioan oinarritua dago. Jamie Bell, Abbie Cornish, Mark Strong eta Martin Shaw aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1980, Londres. Talde armatu bateko kideek Irandar Enbaxadari eraso diote, eta han zeuden 26 lagun bahituko dituzte. Haien bahiketa telebistaz zuzenean aireratu dute, eta 91 irandar preso aske uzteko eskatu. Horrela, 6 egun iraungo dituen atzeraldi urduri bat hasiko da. SAS taldeko kideak zain daude, britainiar agintarien eta bahitzaileen artean adostasunik egon ezean enbaxada bereganatzeko eta bahituak askatzeko helburuarekin noiz ekingo.

## Aktoreak 
* Jamie Bell: Rusty Firmin
* Mark Strong: Max Vernon
* Abbie Cornish: Kate Adie
* Martin Shaw: John Dellow
* Ben Turner: Salim
* Emun Elliott: Roy
* Andrew Grainger: Ray
* Colin Garlick: John McAleese
* Ronan Vibert: MI6aren bozeramailea
* Tim Downie: Jimmy
* Matthew Sunderland: Tom Lovett
* Ryan O'Kane: Snapper
* Michael Denkha: Mustapha Karkouti
* Joel Beckett: Copper 3
* Martin Hancock: Bill
* John Henshaw: poliziaren bozeramailea
* Tim Pigott-Smith: William Whitelaw, Whitelaweko 1. bizkondea
* Robert Portal: Michael Rose
* John Ramm: Tony Crabb
* Jeff Szusterman: itzultzailea
* Jared Turner: Tommy Palmer

## Kanpo estekak 
*  IMDBko fitxa
Jabetza Intelektualaren Munduko Eguna

Nazio Batuen Batzar Nagusiak 2000. urtean adierazi zuen apirilaren 26a **Jabetza Intelektualaren Munduko Eguna** izango zela.

## Jabetza Intelektualaren Munduko Eguna 
2000. urtean , Nazio Batuen Batzar Nagusiak apirilaren 26an ezarri zuen Jabetza Intelektualaren Munduko Eguna.

**Jabetza Intelektualaren Munduko Eguneko gaiak**

## Eztabaidak 
Jabetza intelektuala ere eztabaidagarria den kontzeptua da. Ildo horretatik, hainbat erakundek Jabetza Intelektualaren Munduko Eguna aprobetxatzen dute izaera horretako ospakizuna sustatzeak dituen eragin sozial negatiboei buruz arreta deitzeko.

Legeak aldatu, malguago egin eta copyright sistemaren muga eta salbuespen gehiago sustatu behar izatea ere egun honen ospakizuna eztabaidatzea proposatzen dutenen agendaren parte da. Richard Stallmanek, jabetza intelektualaren kontzeptuaren hackerrik kritikoenetako batek, 2011n deitu zuen apirilaren 26a fitxategiak partekatzeko munduko eguna zela ospatzeko (*filesharing*, ingelesez).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Copyright-a
* Copyleft-a
* Jabetza Intelektualaren Munduko Erakundea (WIPO)
* Jabetza Intelektuala

## Kanpo estekak 
* Jabetza Intelektualaren Munduko Egunaren Gune Ofiziala
Maria Merino

**Maria Merino Maestre** (Bilbo, Bizkaia, 1976ko urtarrilaren 20a) EHUko irakaslea, matematikaria eta ikertzailea da.

Sudoku jokoak aztertu ditu zientziaren ikuspuntutik.

## Biografia 
Maria Merinok Euskal Herriko Unibertsitatean Matematika lizentziatura lortu zuen 1999an eta Eusko Jaurlaritzaren laguntza baten bidez doktoradutza 2005ean.

Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea da, Matematika sailean dihardu, Estatistika eta Ikerketa Operatibo arloan.

Dibulgazio arloan hainbat hedabideetan parte hartu du; Euskadi Irratiko *Grafitti* saioan*,* Bilbo Herri Irratiko *Zientzialariak* atalean. Telebistan, EITB *Escépticos saioan.*

## Lanak 
### Argitalpenak 
Hainbat artikulu eta liburu argitaratu ditu Mariak, bai bakarkako lan gisa, bai talde-lanean.

* *Estatistika: R praktikak* (2012) Maria Merino Maestre

* *Estatistika: SPSS praktikak* (2011) Maria Merino Maestre

* *Lauki-sareko patroiak kalkulatzea, Pólyaren teoriaren eskutik* (2018) Maria Merino Maestre, Imanol Unanue Gual

* *Matematika* (2005) Maria Merino Maestre

* Matematika diskretua (2016) Maria Merino Maestre
* Ba al dago matematikaririk Marten? (2016) Gorka Kobeaga eta María Merino.
* *Oinarrizko estatistika: R praktikak*  (2017) Maria Merino Maestre, Usue Mori Carrascal

* Orientazio problemak eta algoritmo genetikoak (2015) Gorka Kobeaga Urriolabeitia, Maria Merino Maestre

* Sudokua: denbora-pasa edo zientzia? (2011)

### Hitzaldiak 
* *El sudoku bajo una mirada matemática* (Sudokua begirada matematiko baten pean)

## Sariak eta aitorpenak 
* 1994an RSMEk antolatutako XXX. Matematika olimpiadetan saria lortu zuen.
* Irakaskuntza ebaluatzeko Docentiaz programan bi aldiz lortu du Bikain kazlifikazioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maria Merino Maestre. EHUko web
* Maria Merino. EHU
* Maria Merinoren hitzaldia: El sudoku bajo una mirada matematika  YouTube
Avisa Relation oder Zeitung

***Avisa Relation oder Zeitung*** munduko lehen egunkarietako bat izan zen. Wolfenbüttel-en (Alemania) argitaratu zen 1609an. inprimatzailea / argitaratzailea Lucas Schulte zen. Lehenengo edizioak dio hainbat herrialdetako berriak urte horretako urtarrilaren 15era arte bildu zirela. Uste da data horretan edo gertuko batean inprimatu zela. 

Zenbait liburutan *Avisa* munduko lehen egunkari gisa aipatzen da.  2005. urtea baino lehen eztabaida sortu zen *Avisa* ala *Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien*, Johann Carolus-ek Estrasburgon inprimatutakoa, zein lehenago argitaratua izan zenari buruz. Uste zen biek 1609an hasi zituztela beren argitalpenak. 2005ean aurkitutako froga berriek, ordea, *erlazioa* 1605 inguruan hasi zela iradokitzen dute.  *Avisaren* azken edizioa 1632ko abenduaren 15ean agertu zen seguruenik.

Bestelako ikuspegia dago, *Avisa* eta *Relation* egunkari gisa zentzu formalean hartzen ez dituena. Stanley Morison bezalako historialariek albiste liburuak (astero liburu formatuan argitaratzen direnak) eta geroagoko egunkari handiak bereizten dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kireniako gaztelua

**Kireniako gaztelua** (, *Kástro tis Kerýneias*; ) Zipre iparraldeko Kirenia hirian dagoen gaztelua da. Hiriko itsas-portu garrantzitsua babesteko eraiki zen. XVI. mendean veneziarrek eraiki zuten eta barnean XII. mendeko kapera bat eta urperaturiko ontziaren museoa dauzka.

## Historia 
Kirenia K.a. X. mendetik existitzen da eta greziarren K.a. VII. mendeko aztarnak aurkitu dira. Dena dela erromatarren aroan bihurtu zen hiri.

### Hasierako gaztelua 
Azken ikerketek erakutsi dute bizantziarrek gaztelu bat altxatu zutela arabiarren erasoei aurre egiteko, K.o. VII. mendean, baina aurreneko aipamen historikoa 1191. urtekoa da, Rikardo I.a Ingalaterrakoak hirugarren gurutzadatik bueltan zetorrela konkistatu zuela esaten da Isaak Konmenus errege zipretarra garaituz.

Rikardo I.ak Tenpluko Ordenari saldu zion Zipre eta hauek Guy de Lusignanen eskutan utzi zuten. Lusignandarrak 1489 arte izan ziren Zipreko errege eta haien garaian Kireniako gaztelua eraikin txikia izatetik 1208 eta 1211ean handiagoa izatera pasa zen. John d'Ibelin izan zen handitu zuena eta dorre karratuak eta perra itxurakoak gehitu zizkion, sarrera berri bat egin, arkularientzat gezilehioak ezarri eta ziegak ere eraiki zituen. Lusignandarren garaian Kireniako gazteluak hainbat setio jasan zituen. 1373ko Genovarren erasoan gaztelua oso kaltetua gelditu zen eta setiorik luzeena XV. mendean jasan zuen, lau urte iraun zuena eta barruan zeudenek saguak eta arratoiak jatera iritsi ziren.

### Veneziarren gaztelua 
270px|thumb|Veneziarren gaztelua.
1489an veneziarrek Zipreren kontrola eskuratu zuten eta uharteko gazteluak gotortu eta modernizatzeari ekin zioten otomandarren mehatxuaren beldur. 1540an Kireniako gaztelua handitu zuten eta gaur egungo itxura eman zioten hainbat aldaketa eginez.

## Urperaturiko ontziaren museoa 
270px|thumb|Kireniako ontzia
K.a. IV. mendean Greziako merkatalontzi batek ekaitz handi bat jasan zuen eta Kireniako kaira iristear zela urperatu egin zen. 1965ean Andreas Kariolou urpekariak aurkitu zuen eta materialez beteta zegoela ikusi zen, tartean errota harriak (29 harri) eta Kos eta Rodaseko ardo anforak, 400 anforatik gora. Oso ongi kontserbatu diren 9.000 almendra ere jaso dira. Munduan dagoen errekuperatutako merkatalontzi eta kargamendu zaharrena da.

1969 eta 1974 artean Michael Katsev gidari zuen Pennsylvaniako Unibertsitateko talde batek ikertu zuen itsasontzia. Urperatu zen unean 80 urte zituen ontzia zela ondorioztatu zuten, 14 metroko luzera zuela eta Alepo pinuz egina zela.

## Iruditegia 

Irudi:Battlements of Kyrenia Castle - Girne (Kyrenia) - Turkish Republic of North Cyprus - 02 (28348740680).jpg|Harresiak.
Irudi:Kyrenia 01-2017 img05 Castle yard.jpg|Barneko patioa.
Irudi:Flags of Turkey and Northern Cyprus, Kyrenia Castle, Kyrenia, Northen Cyprus.jpg|Ipar Zipreko eta Turkiako banderak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Loza fin

[thumb|270px|[Busturiako San Mamesen egindako loza finezko lana.]]
**Loza fina** edo **loza esmaltatua**, XIX. mendetik, kalitate goreneko loza multzoari deitu izan zaio, bezero dotoreago bati zuzendua. Termino tekniko baino merkataritzakoa da, loza tradizional monokromotik bereizteko. Faiantza loza fin mota bat da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amaia Mujika Goñi

## Kanpo estekak
Eider Egaña

**Eider Egaña Bikuña** (Oñati, Gipuzkoa, 2002ko abuztuaren 2a) gipuzkoar futbol atezaina da. 2018az geroztik Eibar KE futbol taldearen lehen taldean aritzen da.

2020an Eibar KE Espainiako emakume futbol ligako lehen mailara igo zuen jokalarietako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Famke Janssen

**Famke Beumer Janssen**, ezagunagoa **Famke Janssen** izenez, (Amstelveen, Herbehereak, 1964ko azaroaren 5a) herbehereetar aktorea, gidoilaria, zinema zuzendaria eta modelo ohia da. *X-Men* sagaren lehenengo hiru zatietan Jean Grey heroiaren papera antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
### Zuzendutakoak 
* *Bringing Up Bobby* (2011), zuzendaria, ekoizlea eta gidoigilea.

## Kanpo estekak
Katherine Heigl

**Katherine Marie Heigl** (Washington, Ameriketako Estatu Batuak, 1978ko azaroaren 24a) estatubatuar aktorea eta modelo ohia da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Irati Saez de Urabain

**Irati Saez de Urabain** (Agurain, Araba, 1998) arabar aktorea da. 2020an egin zuen debuta zineman, *Akelarre* filmean Olaia pertsonaia antzeztuz. Honetaz gain, Gizarte Antropologian lizenziatu zen urte berean (2020), Euskal Herriko Unibertsitatearekin.

## Filmografia 
### Filmak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Real Compañía Asturiana de Minas

**Real Compañía Asturiana de Minas** metalurgia eta meatze-enpresa izan zen, Espainian, Euskal Herrian, Frantzian, Belgikan, Norvegian eta iparraldeko Afrikan instalazioak zituena.

## Historia 
Enpresaren aitzindaria Real Compañía Asturiana de Minas de Carbón izan zen, Avilésetik gertu, Arnaon eta Santa María del Marren meategiak ustiatzen zituena. Arnaoko ikatzak ez ziren siderurgiarako egokiak, eta, beraz, 1851ko maiatzean, Jules Hauzeur ingeniariak, Adolphe Lesoinne bazkide belgikarraren ilobak, txosten bat aurkeztu zion enpresari, Arnaon zink galdategi bat jartzea proposatuz eta, horrela, meategietako ikatza aprobetxatuz.

Proposamenak ez zituen Real Compañiako Joaquín María Ferrer eta Felipe Riera Rosés bazkideak konbentzitu eta Jules Hauzeurrek kanpoko finantzaketa bilatu behar izan zuen, Jonathan-Raphaël Bischoffsheim bankari eta Belgikako Banku Nazionaleko zuzendariaren parte-hartzea lortuz.

Hala, 1853ko maiatzaren 16an, Bruselan, Florencio Félix Víctor Bourdin notarioaren aurrean, Société pour la production du Zinc sozietate anonimoa eratu zuten, Felipe Riera, Adolphe Lesoinne, Jules J. Maximilien Van der Heyden á Hauzeur eta Jonathan-Raphaël Bischoffsheim bazkideak bertan zirela. Pertsona horiez gain, Joaquin Maria Ferrer (Felipe Rierak ordezkatua), Nicolás-Maximilien Lesoinne (Adolphek ordezkatua) eta Zabala anaiak, Tolosako burdinolen jabeak (Jules Hauzeurrek ordezkatuak) ere bazeuden.

Kapital soziala 2.500 frankotan ezarri zuten, bakoitza 1.000 frankoko 2500 akziotan banatuta. 2500 akzioetatik 1250 Jonathan-Raphaël Bischoffsheimen eskudiruzko ekarpenei zegozkien, horietatik 1000 ordaindu zituelarik, gainontzeko 250 akzioak etorkizunerako erreserbatuz. Gainerako akzioak gauzazko ekarpenekin bat zetozen: Arnao eta Santa Maria del Mar meategiak, Asturiasko Real Compañía Asturiana de Minas de Carbónen eskutik; Oiartzungo blenda meategiak, Jules eta Nikolas Hauzeur eta Adolphe Lesoinneren jabetzakoak; eta Mutrikuko kalamina eta Irungo galena meategiak, Nicolás-Maximilien Lesoinneren oinordeko eta Zabala anaiarenak.

Sozietatearen helburua zen Asturiasko kontzesiotik harrizko ikatza ateratzea, Gipuzkoako kontzesioetan zink eta berun mineralak ateratzea eta, laurogeita hamar urtez, mineral horiek eraldatzea.

## Bibliografia 
* 

* 

## Kanpo estekak
Khasaviurt

**Khasaviurt** (, , , , ; kumikeraz "Khasav-en herria") hego-mendebaldeko Errusiako hiria da, Dagestan Errepublikan dagoena. Dagestango bigarren hiririk handiena da, Makhatxkala hiriburuaren ondoren.

## Biztanleria 
## Klima 
## Hiri senidetuak 
*  Nablus, Palestina
*  Yalova, Turkia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgunea
Salvia greggii

***Salvia greggii*** Lamiaceae familiako zuhaixka da. *Salvia microphylla* espeziearen oso antzekoa da eta harekin hibridoak sortzen ditu.

## Jatorria 
Ipar Amerikan du jatorria, Texas hego-mendebaldean, Chihuahuako basamortuan eta Mexiko erdialdeko San Luis Potosí estatuan. Azken honetan 1.500 eta 3.000 metrotako altueran hazten da. Gaur egun ordea mundu guztiko lorategietan ikus daiteke landare apaingarri gisa.

## Deskribapena 
Itxura eta tamaina oso desberdinak har ditzake, badira 30 cm-ko altuera dutenak eta badira 120 cm-koak ere. Batzutan tente aurkitzen da eta beste batzuetan ez.

Hosto txikiak ditu, 2'5 cm gehienez, eta berdeak eta ilegabeak dira. Ertza leuna dute, horretan bereizten dira *Salvia microphylla* -rengandik, hark ertz horzkatuak baititu.

Loreek 0'5 eta 2'5 cm arteko luzera izan dezakete eta kolore aniztasun handia dute; gorri biziak, arrosak, zuriak, moreak edo laranjak izan daitezke, baina normalean gorriak edo arrosak dira.

## Aldaerak 
Texasen "Furman Red" aldaera landatzen da eta udazkenean lore gorri ilunak ateratzen ditu. "Big Pink" barietatean loreek kolore arrosa bizia dute eta azpiko ezpaina handia da. "Purple Pastel" barietatearen loreamorea da eta udazkenean ateratzen da. Badira gehiago ere, "Jefe de Cherry" eta "Desert pastel" (laranja) adibidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Samanta Tīna

**Samanta Poļakova** (Tukums, Letonia, 1989ko martxoaren 31), ezagunagoa **Samanta Tīna** izen artistikoaz, letoniar abeslaria da. Bost aldiz saiatu zen Eurovision Abesti Lehiaketan parte hartzen bere herrialdearen ordezkari gisa: 2012an, 2013an, 2014an, 2016an eta 2019an. 2020an Eurovisionen parte hartzeko aukera irabazi zuen, baina lehiaketa bertan behera utzi zutenez, 2021eko edizioan egin zuen.
Luis Arce

**Luis Alberto Arce Catacora** (1963ko irailaren 28a) Boliviako politikaria da. 2006tik 2017ra eta 2019an Evo Morales presidentearen eskutik Ekonomia eta Ogasun Publikoetako ministro izan zen. 2020ko Boliviako hauteskunde orokorretan garaipena lortu ondoren Boliviako presidentea izan zen 2020tik 2025era.
Chichagof uhartea

**Chichagof uhartea** edo **Shee Kaax**,  eta , Alexander uhartediako uharte bat da, AEBetako Alaskako hego-ekialdean.

121 kilometro luze eta 80 kilometro zabal dauzka, 5.305,9 kilometro karratuko azalera du, horrek AEBetako bosgarren uharte handiena bilakatzen du, eta mundu osoko 109.ena.

2000ko erroldaren arabera 1.342 biztanle zituen.
Rumer Willis

**Rumer Glenn Willis** (Paducah, Kentucky, Ameriketako Estatu Batuak, 1988ko abuztuaren 16a) estatubatuar aktorea da. Demi Moore eta Bruce Willis aktoreen alaba zaharrena da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
America Ferrera

**America Georgine Ferrera** (Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 1984ko apirilaren 18a) estatubatuar aktorea da. Gurasoak hondurastarrak ditu. Zineman 2002an egin zuen debuta *Real Women Have Curves* filmean.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
### Websailak 
## Kanpo estekak
Atlas V

[250px|eskuinera|thumb|Atlas suziria [2011ko abuztuaren 26an MSL Mars Science Laboratory zunda daramala. Suziria 411 konfigurazioan dago.]]
**Atlas V**, Lockheed Martin eta Boeing estatubatuar enpresek eraikitako behin erabiltzeko suziri bat da. Alabamako Decatur hiriko lantegian eraikia izan zen.

Suziriaren lehen etapa keroseno eta oxigeno likido nahasketaz elikatua da, RD-180 errusiar motorra erabiliz, eta bigarren etapan Centauro motorra erabiltzen du.

2002ko abuztutik 12tik 2018ko maiatzerarte aldiz jaurtia izan da.
Salvia microphylla

***Salvia microphylla*** Lamiaceae familiako zuhaixka da. Ipar Amerikan du jatorria, Arizonan eta Mexikon, baina 1990. urtetik aurrera mundu guztiko lorategietan ikus daiteke landare apaingarri gisa, oso erraz hibridatzen baitu. Sendabelarra ere bada.

## Deskribapena 
120 cm-ko altuera hartu dezakeen zuhaixka da, adaar asko izaten dituena. Adarrak gorrixkak izan daitezke. Hostoak obalatuak dira eta menda usaina dute. Loreak 20 cm-ko luzera duten mordoetan antolatzen dira. Kolore gorri bizia izaten dute.

*Salvia greggii* espeziearekin nahastea erraza da, askotan elkarren hibridoak ere agertzen baitira. *S. microphylla*-ren hostoek ertz horzkatuak dituzte, *S. greggii*-renek ordea ertz leuna dute.

## Erabilera 
Mexiko aldean sendabelar gisa erabiltzeko landatzen da. Efektu lokartzailea dauka, baina emakumezkoen hilerokoan sor daitezkeen arazoak ekiditeko ere erabiltzen da.

Hostoekin egindako infusioek azaleko arazoak konpontzen dituztela esaten da, granoak, saranpioia, eskarlatina eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Quammen

**David Quammen** (Cincinnati, Ohio, 1948ko otsailaren 24a) zientzia dibulgatzaile eta naturari eta bidaiei buruzko idazle estatubatuarra da. *Outside* aldizkarian *Natural Acts* izeneko zutabeak idatzi zituen 15 urtez. Horrez gain, hainbat artikulu argitaratu ditu *The New York Times* eta *National Geographic* hedabideetan.

## Liburuak 
### Ez-fikzioa 
* *Natural Acts: A Sidelong View of Science and Nature*; 1985 (Avon Books etxeak berrargitaratua 1996an. )
** *Natural Acts: A Sidelong View of Science and Nature* (Berrikusia eta luzatua, hitzaurre berriarekin); W. W. Norton, 2009. 
* *The Flight of the Iguana: A Sidelong View of Science and Nature*; Scribner, 1988. 
* *The Song of the Dodo: Island Biogeography in an Age of Extinctions*; Scribner, 1996 (1997an berrargitaratua). 
* *Wild Thoughts From Wild Places*; Scribner, 1999. 
* *The Boilerplate Rhino: Nature in the Eye of the Beholder*; Scribner, 2001. 
* *Monster of God : the man-eating predator in the jungles of history and the mind* (2003), New York: W. W. Norton 
* *The Reluctant Mr. Darwin: An Intimate Portrait of Charles Darwin and the Making of His Theory of Evolution* (Great Discoveries); W. W. Norton, 2006. 
* *Spillover: Animal Infections and the Next Human Pandemic*; W. W. Norton, 2012. 
* *Ebola: The Natural and Human History of a Deadly Virus*; W. W. Norton & Company, 2014.  
* *The Chimp and the River: How AIDS Emerged from an African Forest*; W. W. Norton, 2015. 
* *The Tangled Tree: A Radical New History of Life*; Simon & Schuster, 2018. 

### Fikzioa 
* *To Walk the Line,* 1970.
* *Walking Out,* 1980.
* *The Zolta Configuration*, 1983.
* *The Soul of Viktor Tronko*, 1987.
* *Blood Line: Stories of Fathers and Sons,* 1988.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Photinia × fraseri

***Photinia × fraseri*** Rosaceae familiako zuhaixka bat da. Lorategietan ikusten den landare apaingarri ohikoenetakoa da. *Photinia glabra* eta *Photinia serratifolia* landareen arteko hibrido bat da.

## Deskribapena 
240px|thumb|Hosto sortu berriak gorriak izaten dira eta ondoren kolore berde iluna artzen dute.
Zuhaixka konpatua da baina tente hazteko joera du. Hostoak iraunkorrak dira, sortu berritan gorri gorriak dira, gero more bihurtzen dira eta udarako kolore bere iluna hartzen dute. Urtesasoiaren arabera kolore desberdinak azaltzen ditu beraz.

## Aldaerak 
Landare hibridoa izanik aldaera ugari ditu baina denetan ezagunena "Txantxangorri gorria" deitzen dena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Karate Kid (2010eko filma)

***The Karate Kid*** (euskaraz *Karate Mutila*, 2010eko Harald Zwart herbeheerear-norvegiarrak zuzendutako borroka arteetako film bat da. Jackie Chan, Jaden Smith eta Taraji P. Henson aktoreek antzeztu zuten.

*The Karate Kid* frankizia osatzen duten filmeetako bat da, alegia, *1984ko izenburu berdineko film* ospetsua eta *The Karate Kid, Part II* (1986), *The Karate Kid, Part III* (1989) eta *The Next Karate Kid* (1994) filmeen jarraipena.

## Argumentua 
Dre (Jaden Smith) Detroiteko afroamerikar mutikoa sakteboard zalea eta haren Sherry (Taraji P. Henson) ama ezkongabea lan gaiengatik Pekinera bizitzera joan dira. Eskolan, Dre mutikoa Meiying (Wenwen Han: Meiying) txinatar neskatoaz maiteminduko da, baina bertako Cheng (Zhenwei Wang) kankailuak eta bere kideek Dreri jazarpena eta bizitza ezinezkoa egingo dio, halere Dredek bere erasotzaileetatik defendatzeko Han jaunaren (Jackie Chan) laguntza baliagarria izango du, haiei aurre egiteko borroka arteetako ikastaroak irakatsiko baidizkio.

## Aktoreak 
* Jaden Smith: *Dre Parker* (德瑞∙帕克 Déruì Pàkè)
* Jackie Chan: a *Han jauna* (S: 韩先生, T: 韓先生, P: Hán-xiānsheng)
* Taraji P. Henson: *Sherry Parker* (雪莉∙帕克 Xuělì Pàkè)
* Zhenwei Wang: *Cheng* Dl. (陆伟程 *Lù Wěichéng*)
* Rongguang Yu: *Maisu Li* (李师傅 *Lǐ-shīfu*)
* Wenwen Han: Meiying (美莹 *Měiyíng*)
* Harry Van Gorkum: a *Musika irakaslea*
* Zhensu Wu: a *Meiyingen aita*
* Zhiheng Wang: a *Meiyingen ama*
* Luke Carberry: *Harry*
* Shijia Lü: Liang (梁子浩 *Liáng* Zǐhào)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Stepan Bandera

**Stepan Andriovitx Bandera** (, ; Staryi Uhryniv, Galitzia eta Lodomeriako Erresuma, Austria-Hungariako Inperioa, 1909ko urtarrilaren 1a - Munich, 1959ko urriaren 15a) ukrainar eskuin muturreko politikaria izan zen. Ukraniar ultranazionalisten lider eta ideologoa izan zen eta Ukrainako Nazionalisten Erakundea zuzendu zuen. 

Austria-Hungaria desegin ondoren, Galitzia Polonian jaio zen. Bandera erradikalizatu egin zen eta hainbat erakunde nazionalista sortu zituen. 1934an Bronislaw Pieracki barne ministro poloniarraren hilketa planifikatzeagatik heriotza-zigorra ezarri zioten. 1939an ihes egin zuen espetxetik, Alemaniak Polonia inbaditu ondoren, eta alemaniarrek okupatutako eremuan babestu zen. Alemaniak Sobietar Batasuna inbaditu ondoren, 1941eko ekainaren 30an Ukrainako Estatua Berrezartzeko legea idatzi zuen. 

Gestapok Sachsenhausenera bidali zuen, deklarazioa baliogabetzeari uko egin ziolako. 1944an askatua, Mendebaldeko Alemanian bizitzen geratu zen. Han komunisten aurkako erakundeekin eta mendebaldeko gobernuekin lan egin zuen. 1959an erail zuten Munichen KGBko agenteek.
Hannon (K.a. 310)

**Hannon** (punikoeraz: 𐤇𐤍𐤀, ḤNʾ) antzinako Kartagoko buruzagia izan zen. Hannon Sirakusako Agatoklesi aurre egiteko izendatutako komandante kartagotarra izan zen, K.a. 310. urtean. Tradizioaren arabera, oinordetza feudoa zuen Bomilkar bere lagunarekin batera, ustez, ahaideak ziren. Tunisko guduan batailoi sakratua zuzendu zuen, kartagotar jatorriko infanteriako hautatutako gorputza, Bomilkarrek eskuin hegala agintzen zuen bitartean, batailaren zati batean garaile izan zen baina azkenean, Agatoklesen soldaduek eutsi egin zioten eta Hannon hil zen guduan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985):* Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, . (alemanez)

## Ikus, gainera 
* Beste Hannon batzuk

## Kanpo estekak 
* William Smith (lexicographer)
* Greziako eta Erromako Biografia eta Mitologiako Hiztegia
Leire Garmendia

**Leire Garmendia** (Zarautz, Gipuzkoa, 1995) zinemagilea eta surflaria da, *Glassy* dokumentalaren egilea, emakume kirolariek jasaten duten matxismoa salatzea eta datozen belaunaldiak motibatzea du helburu dokumentalak.

## Biografia 
Ikus-entzunezko komunikazio eta kazetaritza ikasketak egin zituen Madrilgo Europa Unibertsitatean. Euskal Herriko emakume surflariak protagonista dituen *Glassy* dokumentala burutu zuen gradu amaierako lanerako. Zarautzen, bere jaioterrian, aurkeztu zuen dokumentala, ondoren Gijonen, Donostian, Valentzian eta Madrilen.

## Lanak 
* *Glassy* dokumentala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leire Garmendia. Instagram
* *Glassy* dokumentalaz elkarrizketa. YouTube 2018
* Leire Garmendiaren begirada YouTube
Leagi dorretxea

**Leagi dorretxea** (jatorriz Leaegi) Mendexan kokatutako XVI. mendeko jauregia da.

## Kokapena 
thumb|Leagi dorretxea, goiko muinotik ikusita.
Dorretxea Leagi auzoan kokatua dago. XVII. mendean moldatua jauregi barroko erara.

## Eraikina 
thumb|Fatxada nagusia.
Eraikinaren egitura orokorra errenazentista da, baina baoen sistema barrokoa da.

Eraikinaren oina angeluzuzena da, eta kubo kamuts forman eraikia dago. Hormak harlangaitzezkoak dira, eta baoak, ertzak eta aurre aldearen zati handi bat harlanduzkoa. Estalkia lau isurikoa da.

Fatxada nagusiko bao guztiek harrizko leihoburu zuzena dute. Ate nagusiaren alde banatan bi leiho borobil ditu. Goiko solairu biek launa leiho dituzte fatxada nagusi honetara, leiho-barren landuekin. Lehen solairuko erdiko leiho biek leihoburu bakarra dute, eta haren azpian armarri bat: Leagi familiarena da, eta bertan luma eta molorrikaz orlatutako kaskoa eta behealdean ume edo aingerutxo bi, gorago laurdenetan banatutako armak ageri dira, lehenengoa eta laugarrena basurdea eta bigarrena eta hirugarrena zortzi muturreko izarra.

Alboko fatxadetako baoek erregulartasun gutxiago dute, eta txikiagoak dira.

## Erreferentziak
Funtzioen konposaketa

thumb|325x325px|g o f funtzio konposatua, berez, g eta f funtzioen aplikazio jarraituaren emaitza da. Adibidean (g o f)(a) = (@).
Aljebra abstraktuan, **funtzio konposatua** bi funtzioren konposaketaren edo aplikazio jarraituaren emaitza den funtzioa da. Funtzio konposatu baten iturburu-multzoa bera eratzerakoan aplikatu den lehen funtzioaren iturburu-multzoa da eta irudi-multzoa aldiz, aplikatu den azken funtzioaren irudi-multzoa. Funtzio konposatuak, oro har, ez dira trukakorrak eta propietate jakin batzuk betetzen dituzte. Funtzio konposatuaren funtzio-mota hura eratzeko erabili diren funtzio-moten araberakoa izango da.

## Definizioa 
Matematikoki adierazita, ondorengoa dugu:

Izan bitez f: A \longrightarrow B eta g: B \longrightarrow C funtzioak. f eta g-ren funtzio konposatu g \circ f honela definitzen da:g \circ f : A \longrightarrow C;Non A f funtzioaren iturburu-multzoa den, B f funtzioaren irudi-multzoa eta g funtzioaren iturburu-multzoa eta C B funtzioaren iturburu-multzoa. Funtzio konposatuari g konposatu f deritzo.

Beraz, funtzio konposatu oro honela adieraz daiteke:

(g \circ f) (x) = g(f(x)) , non x barne A den.

Hori horrela, ondorengo moduan interpretatu daiteke funtzio konposatu baten aplikazioa:

g \circ f : A \longrightarrow B \longrightarrow C

g \circ f: x \mapsto f(x) \mapsto g(f(x))

## Propietateak 
Ondoko funtzioak ditugularik,

f: A \longrightarrow B, g: B \longrightarrow C eta h: C \longrightarrow D

* Funtzioen konposaketa elkarkorra da. Hau da: (h \circ g) \circ f = h \circ (g \circ f) = h \circ g \circ f
* Funtzioen konposaketa ez da trukakorra. Hau da: f \circ g \neq g \circ f
* Identitate funtzioa eta funtzio baten arteko konposaketa funtzioa bera da. Hau da: f \circ id_A = f
* Funtzio baten eta bere alderantzizkoaren arteko konposaketa identitate funtzioa da. Hau da: f^{-1} \circ f = id_A
* Funtzio konposatu baten alderantzizkoa, funtzio konposatu hori osatzen duten funtzioen alderantzizkoen alderantzizko konposaketaren berdina da. Hau da: (g \circ f)^{-1} = f^{-1} \circ g^{-1}
* Funtzio konposatuaren funtzio-mota konposatu diren funtzioen motaren araberakoa izango da:
** f eta g funtzioak injektiboak badira, g \circ f injektiboa izango da.
** f eta g funtzioak supraiektiboak badira, g \circ f supraiektiboa izango da.
** f eta g funtzioak bijektiboak badira, g \circ f bijektiboa izango da.

## Adibidea 
Izan bitez 2 funtzio:

f (x)= x^2

 g(x)= sin(x)

Orduan, f eta g-ren funtzio konposatua, g \circ f (x) = g(f(x)) = g((x^2)) = sin(x^2) 

Bestalde, f \circ g (x) = f(g(x)) = g((sin (x))) = sin^2(x)

Ohartu, g \circ f \neq f \circ g dela, hau da, funtzioen konposaketa ez da trukakorra. 

## Kanpo estekak
Hannon (Hanibal Giskonen semea)

**Hannon** (punikoeraz: 𐤇𐤍𐤀, ḤNʾ) Hanibalen semea izan zen eta kartagotar jenerala Lehen Gerra Punikoan (K.a. 264 eta 241 bitartean).

## Historiografia 
K.a. I. mendean idatzitakoan, Diodoro Sikulok, Hannon aipatzen du bere Lehen Gerra Punikoari buruzko kontakizunean eta *Hannon, Hanibalen semea* dela esaten dio, izen horretako beste kartagotarrengandik bereizteko.

## Agrigentoko gudua 
*Artikulu nagusia: Agrigentoko gudua*

Borrokaren aurretik, Hanibal Giskon Agrigento hirian zegoen, erromatarrek setiatuta, eta Hannon txandakatze ematera bidali zuten. Hannonek bere tropak Heraklea Minoan kontzentratu zituen eta Herbesoko hornidura erromatarra harrapatu zuen. Bere zalditeria numidiarrekin erromatar zalditeria eraso egin ondoren, erretiroa simulatu zuen. Erromatarrek numidiarrak jazarri zituztenean, kartagotarren zutabe nagusira eramanak izan ziren, eta han, galera ugari izan zituzten. Setioak hilabete batzuk iraun zuen erromatarrek kartagotarrak garaitu aurretik eta Hannon atzera egitera behartu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985): *Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, . (alemanez)

## Ikus, gainera 
* Beste Hannon batzuk

## Kanpo estekak 
* William Smith (lexicographer)
* Greziako eta Erromako Biografia eta Mitologiako Hiztegia
Tipografo

thumb|Tipografoa, tipoen kaxaren gainean, jatorrizkoa eta konposatzailea ezkerreko eskuan dituela.
**Tipografoa** Inprimatzeko testuak konposatu edota zuzentzen zituen langilea zen.

Tipografo ofizioa inprentaren hastapenetan hasi zen. Tipografoek, sermoi-transkribatzaile gisa, jaiegunetan lan egin zezaketen, inprimatzaileentzat erreserbatuta ez zegoen zerbait. Tipografoak pertsona kultutzat hartu izan ziren beti, formazio gramatikal eta tekniko ona eskatzen baitzuten. Zenbait politikari eta sindikalista entzutetsu, hala nola Pablo Iglesias espainiarra, inprimategietako kutxa tailerretan trebatu ziren.

Lanbide hau denboran zehar eboluzionatu zen, teknika tipografikoak egin zuen moduan. Lehenengo tipografoak egunkarietarako eta liburuetarako testu lerroak osatzera dedikatzen ziren funtsean. Ondoren, inprimatzeko artean espezializatu ziren, konposizio konplexuko lanak (hau da, lan komertzialak eta fantasiazko lanak) burutzean zetzana. Azkenik, bere funtzio nagusia doitzailearena edo orrikatzailearena izan zen.

## Kanpo estekak
Hannon (Messinako goarnizioaren komandantea)

**Hannon** (punikoeraz: 𐤇𐤍𐤀, ḤNʾ) jeneral kartagotarra izan zen, Lehen Gerra Punikoa (K.a. 264tik 241ra) hastera eraman zuten gertaeretan nabarmendu zena.

## Mamertinoei laguntza eske 
K.a. 265. urtean, Messana okupatzen ari ziren mamertinoak Hieron II.a Sirakusakoak mehatxatzen zituen. Ondorioz, laguntza eskatu zieten Erromari eta Kartagori. Kartagotarrek erantzun zuten lehenik, Hannonek agindutako indar txiki bat bidali zuten Messinako gotorlekua okupatzeko eta Messinako itsasartean patruilatzeko. Apio Klaudio Kaudex erromatar kontsulak, loria pertsonala desiratuz, senatua konbentzitu zuen adieraziz Erromak lortuko zuen onura Messinako itsasartea kontrolatuz gero. Aurrerago, Apio Klaudio Kaudexek Gaio Klaudio, tribuno militarra bidali zuen itsasontzi batzuekin Rhegiumera, hau da, itsasartearen kontrako tokian zegoen erromatarren hiri aliatua, Italiako penintsulan.
eskuinera|thumb|250x250px|Messinako itsasartea

## Messinatik kanporatzea 
G. Klaudiok Hannonekin negoziazioak hasi zituen, baina hauek haustean, Gaiok alperrik saiatu zen itsasartea zeharkatzen. Prozesuan trirreme batzuk galdu zituen Kartagoko marinel trebeen aurka. Badirudi Gaio Klaudiok, keinua alde batera utziz, Messinako itsasartea zeharkatzen saiatu zela berriro; oraingoan arrakastaz. Mamertinoek Hannonari ziudadelatik jaisteko eta erromatarrekin hitz egiteko eskatu zioten. Hannonek gogoz kontra onartu zuen, baina elkarrizketek berriro huts egitean, erromatarrek Hannon hartu eta kartzelaratu egin zuten. Hannoni, beraz, kartagotarren goarnizioa Messinatik ateratzera behartu zioten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985):* Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, . (alemanez)
* LIPINSKI, Edward Lipinski (zuzendaria): *Feniziar eta Punikoen zibilizazioaren hiztegia*, Turnhout, Brepols, 1992, 502 or. ()

## Ikus, gainera 
* Beste Hannon batzuk
* Dion Kasio

## Kanpo estekak 
* William Smith (lexicographer)
* Greziako eta Erromako Biografia eta Mitologiako Hiztegia
Kedleston Hall

**Kedleston Hall** Ingalaterrako Derbyshire estatuko Kedleston hirian dagoen oinetxe bat da, Derby hiritik 6 kilometro ipar-mendebaldera dagoena. Curzon familiarena izan da, familia honen izenak Notre-Damme-de-Coursonen, Normandia Beherean, du jatorria. Gaur egun, Interes Historikoko Lekuen edo Edertasun Naturalaren Fundazio Nazionalaren, National Trust bezala ezaguna denaren, jabetzakoa da.

Curzon familia gutxienez 1297tik da Kedleston finkaren jabea, eta hemendik gertu edo Kedleston Halleko egungo eraikinaren tokian bertan eraikitako jauretxe batzuetan bizi izan da. Gaur egungo etxea Nathaniel Curzonek (beranduago Scarsdaleko lehen baroia) enkargatu zuen 1759an. Etxea James Paine eta Matthew Brettingham arkitekto palladiarrek diseinatu zuten, eta Andrea Palladiok inoiz eraiki gabeko Villa Mocenigorentzat eginiko plano batean oinarritua zegoen. Bitartean, ezezagun samarra zen Robert Adam arkitektoa lorategiko tenpleteak diseinatzeaz arduratu zen parkeko paisaia hobetzeko. Curzon hain txundituta geratu zen Adamen lanarekin, non etxe berriaren ereikuntzaz arduratu zen.

## Kanpo estekak
Nogaiera

**Nogaiera** (ногай тили, ногайша) nogaien hizkuntza da, turkiar familiakoa. 87.000 inguru hiztun ditu, Errusiako Dagestan, Karatxai-Txerkesia eta Txetxenia errepubliketan, Stavropol krain eta Astrakhan oblasten.

Karatxai-Txerkesian eta Dagestanen hizkuntza ofizialetako bat da, eta eskoletan irakasten da ikasgai bat gisa. Bi aldizkari argitaratzen dira nogaieraz gaur egun: *Шоьл Тавысы* (Xol tavysy, "esteparen ahotsa") astekaria, Dagestanen eta *Ногай Давысы* (Nogai davysy, "nogaien ahotsa"), astean bi aldiz ateratzen dena, Karatxai-Txerkesian. TRT Turkiako irrati eta telebista agentziak astean behin irrati saio bat eskaintzen du nogaieraz.

## Hizkerak 
Hiru hizkera bereizi ohi dira :
* aknogaiera ("nogaiera zuria"), Kubanen bizi diren nogaiek hitz egiten dutena;
* karanogaiera ("nogaiera beltza"), Dagestanen;
* nogaiera edo erdialdeko nogaiera, Stavropol krain.

Hizkuntza estandarra aknogaieran eta karanogaieran oinarritzen da.

## Ezaugarriak 
Nogaiera hizkuntza eranskaria da. Izenek kasua eta zenbakia markatzen dute, atzizkien bidez; horrez gain, atzizki posesiboak ere erabiltzen dira. Aditz formak orainaldia-geroaldia, geroaldia (zehaztua eta zehaztugabea) eta lehenaldia (zehaztua eta zehaztugabea) dira.

## Idazteko sistema 
XVIII. mendetik hasita, alfabeto arabiarrez idazten zen nogaiera. 1928an alfabeto latinoan oinarrituta idazteko sistema bat sortu zen, eta 1938tik aurrera alfabeto zirilikoa erabiltzen da nogaieraz idazteko. 1950ko azken erreforma ondoren, honako hauek letrak ditu:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wanstead

**Wanstead** Londresko ipar-ekialdean dagoen Redbridge londrestar udalerriko auzoa da. Leyton and Wanstead barrutiaren eta Essex konderri tradizionalaren zati da.

## Kanpo estekak
Erreniega (argipena)

**Erreniega** izan daiteke:
* Erreniega, Nafarroa Garaiko mendilerroa.
* Erreniega, Erreniega mendilerroko gailurrik garaiena.
* Erreniega, NA-1110eko mendatea.
* Erreniegako gudua, Lehen Karlistaldiko borrokaldia, 1838ko irailaren 19an gertatu zena.
Erreniega mendatea

**Erreniega** () Nafarroa Garaiko mendatea da, Lizarra eta Iruñea arteko NA-1110 errepideak igarotzen duena. 679 metroko garaiera dauka. 2005ean A-12 autobideko Erreniagako tunelak ireki arte, Logroño eta Iruñea arteko N-111 errepidea pasatzen zen bertatik, eta oso zirkulazio handia izaten zen (12.000 ibilgailu eguneko).

## NA-1110 errepidea 
* Astraindik goiti, 2,5 kilometroko luzera du, 159 metroko desnibela, eta 6,36ko batez besteko pendiza. %9koak dira aldaparik gogorrenak.
* Garestik goiti, 4,2 kilometroko luzera, 247 metroko desnibela, eta 5,88ko batez besteko pendiza ditu. Maldarik gogorrenak %10ekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harringay

**Harringay** Londres iparraldeko (Erresuma Batua) barrutia da. Londresko Haringey udalerrikoa da. Bere erdigunea Green Lanes deiturikoa da, Finsbury parkearen eta Turnpike Lane metroaren geltokiaren artean doan merkataritza-kalea.

## Kanpo estekak
Juanita Gorroño

thumb|200px|*Irrintzia airean* eskultura, Basauri (Bizkaia) 2010
**Juanita Gorroño Maiora** (Ibarruri, Muxika, Bizkaia, 1913ko urriaren 20a - Galdakao, Bizkaia, 1991ko martxoaren 12a) panderojolea, dantzaria eta irrintzilaria izan zen.

## Biografia 
Juanita Gorroño Ibarruriko Astei baserrian jaio zen. Oso gazte zela  ikasi zuen dantzan eta panderoa jotzen. Dantza soltean txapelketa ugari irabazi zuen, gehienetan Basilio Undagoitia, *Basilio Txiki,* bikote zuela. Serafin Aranzeta *Oromiño* eta beste zenbait trikitilarirekin ibili zen gaztetan erromeriz erromeri panderoa jotzen eta irrintziak botatzen.

Ezkondu ondoren  Zornotzako Santa Luzia auzoan jarri zen bizitzen eta zenbait urtez erretiratuta egon zen. 70eko hamarkadaren erditik aurrera ostera, berriro ere erromeriz erromeri ibili zen, Serafin Aranzeta *Oromiño*, Basilio Undagoitia *Basilio Txiki* edota Eduardo Egiarte eta Felisa Arribaltzagarekin.

Parte hartu zuen eta jasota geratu den saio bat aipatzearren, 1975eko maiatzaren 4an, Zeberion ospatu zen Albokari Eguna edo “Euskal Erriko Albokarien Laugarren Agerpena” (kartelaren izena). Orduko hartan Juanita Gorroñok bere panderoa astinduz parte hartu zuen, Kepa Urraza albokariaren bikote .Bertan izan ziren Leon Bilbao eta Maurizia Aldaiturriaga; “Txilibrin” eta Gillermo Etxebarria; Alberto Zabala eta Eduardo Egiarte ere.

Juanita Gorroño irrintzilari agertzen da, Felisa Arribaltzagarekin batera, Pedro Oleak 1984an egin zuen *Akelarre* filmean.

## Omenaldiak 
* 1986. urteko urriaren 5ean omenaldia jaso zuen Iurretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juanita Gorroño. Argazkia
Mikhail Mixustin

**Mikhail Vladimirovitx Mixustin** (; 1966ako martxoaren 3a) Errusiako politikari eta ekonomialaria da, Errusiako lehen ministro gisa dihardu 2020ko urtarrilaren 16az geroztik

## Erreferentziak