John Dos Passos

**John Rodrigo Dos Passos** (Chicago, 1896ko urtarrilaren 14a - Baltimore, 1970eko irailaren 28a) estatubatuar idazle eta margolaria izan zen.

Errealismo mugimenduaren eta kontzientzia korrontearen teknikak erabili zituen gizartearen analisi pesimista osatzeko. Klase sozial ezberdinak irudikatzen dituzten pertsonen bizitzak deskribatzen ditu, beren esperantza eta desilusioak kontatuz. Horrela, gizarte-errealismorantz gerturatzen da, eta ez du hori ukatzen, Einsteinekiko miresmen hauskaitza aitortzen baitu. Justuki hemendik dator "literatura zinematografiko" terminoa, kritiko ugarik beren liburuak aztertzerakoan erabili izan dutena. Bere karrera luze eta arrakastatsuan zehar berrogeita bi nobela, poemak, saiakerak, antzezlanak eta laurehun arte-lan baino gehiago sortu zituen. Lan aipagarrienak *Manhattan Transfer* eta *U.S.A* trilogia dira, 1920 eta 1930eko hamarkadetan idatziak, bere karreraren urte onenetan.

### Bizitza goiztiarra 
Chicagon jaioa, John Randolph Dos Passos (1844 – 1917) erdi madeiratar portugaldar jatorriko abokatuaren eta Lucy Addison (Sprigg) Petersburg-eko (Virginia) Madisonen seme ez-legitimoa zen. Bere aita garai hartan ezkonduta zegoen eta seme bat zuen, John baino zenbait urte zaharragoa. Txikitan, Johnek bidaia luzea egin zuen amarekin, gaixorik baitzegoen eta Europa nahiago baitzuen.

Aita Lucyrekin ezkondu zen 1910ean bere lehen emaztea hil ondoren, Johnek hamalau urte zituela, baina ez zuen John formalki aitortu nahi izan beste bi urtez. John Randolph Dos Passos konfiantzazko agintaria zen, eta bere semeak 1920ko eta 1930eko hamarkadetan bere fikziozko lanetan berariaz kritikatu zituen industria-konglomeratu boteretsuen jarraitzaile sutsua.

Amarekin Estatu Batuetara itzuli ondoren, 1907an Dos Passos Choate School-en matrikulatu zen (gaur egun Choate Rosemary Hall), Wallingfordeko (Connecticut) ikastetxe pribatu batean, John Roderigo Madison izenarekin. Gurasoek, geroago, tutore pribatu batekin Frantzian, Ingalaterran, Italian, Grezian eta Asiako hego-mendebaldean sei hilabeteko bira bat egitea erabaki zuten, arte klasikoko, arkitekturako eta literaturako maisuak ikasteko.

1912an, Harvard Collegen matrikulatu zen, eta han Cummings ikaskidearen lagun egin zen. Hark esan zuen bazegoela Dos Passosen "urduritasun" bat, eta "Harvardeko inork ez zuela amerikarraren antz gutxiago".

1916an cum laude graduatu ondoren, Dos Passos Espainiara joan zen artea eta arkitektura ikastera. 1917ko uztailean, Lehen Mundu Gerra Europan hasi zenean, boluntario joan zen Osasun Eskuadroiaren Unitatera (S.S.U.). Norton-Harjes anbulantzia taldeko 60, Cummings eta Robert Hillyer lagunekin batera. Geroago, anbulantzia-gidari boluntario gisa ere lan egin zuen AEBetako Gurutze Gorriarekin, Italiako ipar-erdialdean.

1918ko uda bukaeran, Dos Passosek bere lehen eleberriaren zirriborroa egina zuen. Aldi berean, Pennsylvaniako Camp Craneko AEBetako Armadako Mediku Taldean lan egin behar izan zuen. Armistizio Egunean, Parisen zen: horrek AEBetako Armadaren Itsasoz Haraindiko Hezkuntza Batzordeak Antropologia ikasteko aukera eman zion Sorbonan. Hiru soldadu, bizipen horietatik ateratako bere eleberrian, idazlearen karrera militar ia bera duen pertsonaia bat agertu da, eta Parisen geratu da gerra ostean.
thumb|John Dos Passos

### Karrera literarioa                                                                       
Belaunaldi Galduaren idazleetako bat izanik, Dos Passosek 1920an argitaratu zuen bere lehen eleberria, ''One Man's Initiation* (1917), Lehen Mundu Gerran lubakietan idatzi zena. New Yorkeko bizimoduari buruzko 1925eko bere eleberriak, Manhattan Transfer izenekoa, arrakasta komertziala izan zuen, eta stream-ning teknika esperimentalak sartu zituen. Ideia horiek AEBetako trilogian ere sartu ziren, eta 1930ean agertu zen lehen liburua.

Iraultzaile soziala, Dos Passos Estatu Batuak ikustera etorri zen bi nazio bezala, bata aberatsa eta bestea pobrea. Miresgarriro idatzi zuen Munduko Langile Industrialez, eta Sacco eta Vanzettiren kondena kriminaletako bidegabekeriaz, eta Estatu Batuetako eta Europako beste figura nabarmenekin bat egin zuen beren heriotza-zigorrak deuseztatzeko kanpaina huts batean. 1928an, Dos Passosek hilabete batzuk eman zituen Sobiet Batasunean, sozialismoa ikasten. 1935eko apirileko Lehen Amerikar Idazleen Biltzarrean parte hartu zuen, Amerikar Idazleen Liga Komunistak babestua, baina azkenean Sobiet Batasuneko buruzagi Joseph Stalinek Estatu Batuetako idazle sortzaileen gaineko kontrola izango zuela pentsatu zuen. 1936-1937an, Dos Passos Leon Trotskyren Defentsarako Batzorde Amerikarreko kide izan zen, "Dewey Batzordea" izenaz ezaguna, eta beste pertsona ospetsu batzuk ere izan zituen: Sidney Hook, Reinhold Niebuhr, Norman Thomas, Edmund Wilson eta John Dewey presidentea. 1936ko Moskuko fartsa-epaiketen ondoren sortu zen, garai hartako alderdi sobietarretako buruzagi eta intelektualek egindako garbiketa masiboen zati bat.

Hurrengo urtean, *The Devil Is a Woman* filmaren gidoia idatzi zuen, Marlene Dietrich protagonista zuena eta Josef von Sternbergek zuzendua, biak Alemania nazitik erbesteratuak. Pierre Louous-en *La femme et le pantin* eleberrian oinarrituta dago (1898).

1937an, Espainiako Gerra Zibilean, Espainiara itzuli zen Ernest Hemingway idazlearekin, 1920ko hamarkadan Parisen ezagutu zuena. Hala ere, mugimendu komunistari buruz zuen iritzia aldatzen hasia zen ordurako. Dos Passosek Hemingwayrekin eta Herbert Matthewsekin hautsi zuen gerrarekiko zuten jarrera zalduna, eta haien izenak propaganda estalinistako ahalegin engainagarriei emateko borondatea, Dos Passosen lagun eta itzultzaile zen Jose Roblesen hilketan sobietarren erantzukizuna estaltzea barne. Ondorengo urteetan, Hemingwayk "arrain pilotuaren" salbuespenezko monikerra oparitu zion Dos Passori, 1920ko Paris, A Movable Festival bere memorian.

Komunismoaz, Dos Passosek hau idatzi zuen gero: "Pentsatu dut, batez ere Espainiara egin dudan bidaiaz geroztik, askatasun zibilak babestu egin behar direla etapa guztietan. Espainian, ziur nago komunistek GPU metodoak sartu izanak kalte egin ziela beren tankekoek, pilotuek eta militar eskarmentudunek on egin zietenei. Fanatikoen edo edonoren eskuetan dagoen polizia sekretu ahalguztidun baten arazoa da, behin hasiz gero, ezin dela gelditu gorputz politiko osoa usteldu arte. Uste dut hori gertatzen ari dela Errusian.

### AEBetako trilogia 
Dos Passosen lan nagusia AEBetako trilogia da, *The 42nd Paralle*l (1930), *1919* (1932) eta *The Big Money'' (1936) biltzen dituena. Teknika esperimentalak erabili zituen nobelotan, egunkari zatiak, autobiografia, biografia eta fikziozko errealismoa gehituz XX. mendeko lehen hamarkadetan amerikar kulturaren paisaia zabal bat margotzeko. Nobela bakoitza bere aldetik bada ere, trilogia osorik irakurtzeko pentsatuta dago. Dos Passosek eleberrian egiten dituen hausnarketa politiko eta sozialak oso ezkorrak dira Estatu Batuetako norabide politiko eta ekonomikoari buruz, eta pertsonaia gutxik lortzen dute beren idealei eustea Lehen Mundu Gerran zehar. Nobelak islatzen du idazleak, idazteko unean, Munduko Langile Industrialekiko duen begikotasuna eta hura ezabatzeagatik duen haserrea, eta horregatik liburuak Woodrow Wilson presidentearen aurkako herra sakona adierazten du.

### Karrera artistikoa 
Bere garaiko eleberrigile nagusi bihurtu aurretik, Dos Passos marrazkiak eta pintaketak egiten ari zen. 1922ko udan, Hamilton Easter Fieldeko arte-kolonian ikasi zuen, Ogunquiten (Maine). Ondorengo hamar urteetan argitaratu zituen liburu askok txamarrak eta Dos Passosek sortutako irudiak erabili zituzten. Hainbat mugimenduren eraginez, inpresionismoa, espresionismoa eta kubismoa uztartu zituen bere estilo berezia sortzeko. Eta bere lanak eboluzionatu egin zuen New Yorkeko National Arts Clubeko lehen erakusketarekin 1922an eta hurrengo urtean New Yorkeko Gertrude Vanderbilt Whitney 's Studio Clubean.

Dos Passosek inoiz artista handi gisa errekonozitu ez zuen bitartean, pintatzen jarraitu zuen bizitza osoan, eta bere lan-gorputza oso errespetatua izan zen. Bere arteak Espainian, Mexikon, Ipar Afrikan, eta Parisko Montparnasse auzoko kale eta kafetegietan, Fernand Léger, Ernest Hemingway eta Blaise Cendrars bezalako lagun onekin ibilitakoak islatzen zituen maizen.

1925 eta 1927 artean, Dos Passosek antzezlanak idatzi zituen, baita kartelak eta diseinuak ere New Yorkeko New Playwrights Theaterrerako. Bere azken urteetan, Maine eta Virginiako bere egoitzen inguruko eszenak margotu zituen.

2001. urtearen hasieran, The Art of John Dos Passos izeneko erakusketa zabaldu zen Queens Borough liburutegian, New Yorken. Estatu Batuetako hainbat tokitara joan zen.  

## Lan nabariak 
* ''One Man's Initiation: 1917* (1920)
* *Three Soldiers* (1920)
* *A Pushcart at the Curb* (1922)
* *Rosinante to the Road Again* (1922)
* *Streets of Night* (1923)
* *Manhattan Transfer* (1925)
* *Facing the Chair* (1927)
* *Orient Express* (1927)
* *U.S.A.* (1938)
** *The 42nd Parallel* (1930)
** *Nineteen Nineteen* (1932)
** *The Big Money* (1936)
* *The Ground we Stand On* (1949)
* *District of Columbia* (1952)
** *Adventures of a Young Man* (1939)
** *Number One* (1943)
** *The Grand Design* (1949)
* *Chosen Country* (1951)
* *Most Likely to Succeed* (1954)
* *The Head and Heart of Thomas Jefferson* (1954)
* *The Men Who Made the Nation* (1957)
* *The Great Days* (1958)
* *Prospects of a Golden Age* (1959)
* *Midcentury* (1961)
* *Mr. Wilson's War* (1962)
* *Brazil on the Move* (1963)
* *The Best Times: An Informal Memoir* (1966)
* *The Shackles of Power* (1966)
* *World in a Glass - A View of Our Century From the Novels of John Dos Passos (1966)
* *The Portugal Story* (1969)
* ''Century's Ebb: The Thirteenth Chronicle* (1970)
* *Easter Island: Island of Enigmas* (1970)
* *Lettres à Germaine Lucas Championnière'' (2007)

## Ikus, gainera 
* Belaunaldi galdua