Cuzcurrita de Río Tirón

**Cuzcurrita de Río Tirón** Errioxako udalerria da, Erkidegoaren ipar-mendebaldean kokaturik dagoena. 2020an 509 biztanle zituen. Tirón ibaiak zeharkatzen du herria, hortik haren izena.

## Izena 
Cuzcurrita izena euskaratik etor liteke. *-ita* atzizkiak "tokia" esan nahi du eta *Cuzcur* "kozkor" hitzetik etor liteke. "Kozkor" hitzaren esanahia erliebean aurkitzen den muinoa da, eta ondorioz "kozkor gaineko tokia" litzateke azalpena. Nafarroako Badoztain herrian bada Kuzkurruta Etxonekoa toponimoa, jatorri bera izango lukeena.

Historian zeharreko agirietan hainbat eratara idatzi izan da: *Coscorrita* 947, 1104 eta 1278. urteetan, *Coscorita* 1124an, *Cozcorrita* 1215ean, *Coçcorrita* 1257an, *Cozcorrita de Rrio Tiron* 1373an, *Cuzcurrita* 1450ean eta *Cuzcurrita del rrio Tiron* 1484an. 

### Erdi Aroa 
XVI. mendean Filipe II.a errege zela Cuzcurritako Jauna zen Pedro Velascok Marta de Rojas y Osororekin ezkondu eta maiorazkoa sortu zuten Cuzcurritako gazteluan haien armarria ezarriz. Oraindik ikusgai dago armarria.

Erdi Aroan harresiak inguratzen zuen Cuzcurrita eta gaztelua ere bazuen, Suárez de Figueroa leinuak XIV bukaeran edo XV hasieran eraikitakoa. XIX. mendean jaurerriak eta maiorazkoak abolitu ziren baina Velasco-Rojasen ondorengoen eskutan jarraitu zuen.

### Aro modernoa 
1790an Cuzcurrita del Río Tirón Real Sociedad Económica de La Rioja sortu zuen 54 udalerrietako bat izan zen. Ilustrazioaren ideien harira sorturiko elkartea izan zen hau.

Ángel Casimiro de Govantes historiagileak 1846an argitaratu zuen Diccionario geográfico-histórico de La Rioja liburuan Cuzcurrita deskribatzen da. Ospitale txiki bat, harlanduzko hainbat etxe eta landa eremu bikainak daudela aipatzen da. Mahastiak zeuden, baita zekale eta lekadunak ere eta ardiak hazten zirela ere esaten da. 

Pascual Madoz idazle nafarrak Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar (1845 eta 1850 artean idatzia) liburuan dio Cuzcurritak 260 etxe zituela, gehienak harrizkoak, eta 12 kale dituela. Eskola bat zegoen udaletxean, sexu bietako haurrak hartzen zituena, ospitalea, zuhaitzak ziyuen paseo batean biztanleek ura hartzen zuten eta bi errota ere bazituen. Garia, garagarra, olioa eta ardo ugari ekoizten zituen, artaldeak zeuden, galeperrak eta eperrak ehizatzen ziren eta amuarrainak, barboak eta aingirak arrantzatzen ziren ibaian. 243 auzotar eta 1.043 arima zituen.

## Biztanleriaren bilakaera 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:550 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:2000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2005 text:2005
  bar:2010 text:2010
  bar:2020 text:2020

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1900 from:0 till: 1531
  bar:1910 from:0 till: 1270
  bar:1920 from:0 till: 1005
  bar:1930 from:0 till: 1030
  bar:1940 from:0 till: 1090
  bar:1950 from:0 till: 1030
  bar:1960 from:0 till: 901
  bar:1970 from:0 till: 676
  bar:1980 from:0 till: 602
  bar:1990 from:0 till: 561
  bar:2000 from:0 till: 470
  bar:2005 from:0 till: 398
  bar:2010 from:0 till: 554
  bar:2020 from:0 till: 509

PlotData=
  bar:1900 at: 1531 fontsize:S text: 1.531 shift:(-8,5)
  bar:1910 at: 1270 fontsize:S text: 1.270 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 1005 fontsize:S text: 1.005 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 1030 fontsize:S text: 1.030 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 1090 fontsize:S text: 1.090 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 1030 fontsize:S text: 1.030 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 901 fontsize:S text: 901 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 676 fontsize:S text: 676 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 602 fontsize:S text: 602 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 561 fontsize:S text: 561 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 470 fontsize:S text: 470 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 398 fontsize:S text: 398 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 554 fontsize:S text: 554 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 509 fontsize:S text: 509 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria - Espainiako Estatistika Institutu Nazionala

## Ondasun nabarmenak 
280px|thumb|Velascotarren gaztelua.
* Velascotarren gaztelua: Pedro Suárez de Figueroak XIV. mendearen amaieran edo XV.aren hasieran eraiki zuen. Eremu harresitu bat da, angeluetan kuboak dituena eta erdian dorre handi bat, leihorik apenas duena eta oinarri karratua duena. 1980. urteko uzatilaren 15ean Ondasun kultural izendatu zuten monumentu atalean.
* Sorejanako Andre Mariaren baseliza. Cuzcurritatik 1'5 kilometrotara dago ibaian gora joan da. eliza erromanikoa da.
* Tironcilloko Andre Mariaren baseliza, herritik 3 kilometrotara.

Fitxategi:Cuzcurrita del Rio Tirón - Plaza mayor 4.jpg|Udaletxea
Fitxategi:Cuzcurrita del Rio Tirón - Plaza mayor 3.jpg|Plaza nagusia
Fitxategi:Cuzcurrita del Rio Tirón - Plaza mayor 2.jpg|Plaza nagusia
Fitxategi:Cuzcurrita del Rio Tirón - Plaza mayor.jpg|Plaza nagusia
Fitxategi:Cuzcurrita de Rio Tiron - Under bridge Washhouse and castle.jpg|Gaztelua eta garbitokia
Fitxategi:Cuzcurrita de Río Tirón Nuestra Señora de Sorejana 269.jpg|Sorejanako Andrearen ermita
Fitxategi:Cuzcurrita de Río Tirón Iglesia de San Miguel.jpg|San Migel eliza barrokoa

## Kultura 
Cuzcurrita del Río Tiróneko jai nagusiak San Migel jaiak dira, irailaren 29an hasi eta urriaren 1ean bukatzen direnak. Aurrez irailaren 8an Sorejanako baselizako Amabirjinaren irudia San Migel elizara eramaten da.

Pentekoste garaian Sorejanako eta Tironcilloko baselizetan jai eguna ospatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak