Estrasburgoko tranbia

**Estrasburgoko tranbia** (frantsesez: *Tramway de Strasbourg*; alsazieraz: *Tràmway Strossburi*; alemanez: *Straßenbahn Straßburg*) Estrasburgo hiriko tranbia sarea da. Estrasburgo udalerriaz gain, Eurometropolialdeko 6 udalerrietara ere ematen dio zerbitzua (Bischheim, Hoenheim, Illkirch-Graffenstaden, Lingolsheim, Ostwald eta Schiltigheim). 2017tik, Kehl Alemaniako hiriari ere ematen dio zerbitzua, Rhin ibaiaren beste aldean. 

Sareak 6 lineak ditu, Estrasburgoko Garraiobide Konpainia (CTS) enpresa publikoak operatua, 87 geltokiz osatua. Lehengo linea 1994ko azaroaren 25ean inauguratuko da, *Parc des Sports* eta *Baggersee* geltokien artean. Azken luzapena 2018ko azaroaren 23an izan zen, D linea *Kehl−Bahnhof* eta *Kehl−Rathaus* artean luzatu zenean.

Tranbia-sarea hiriko beste garraiobide batzuekin osatzen da, hala nola igarotze azkarreko autobus-sarearekin.

## Historia 
### Aurrekariak 
Lehen tranbia bat 1878 eta 1960 artean ibili zen Estrasburgon; lehenengo hippomobile eta gero elektrikoa 1894tik aurrera. Hiri-sare trinko batez gain, hiriarteko zenbait linea zeuden. Hiri sarea gehienez ere 82,7 kilometro luze izanen da 1937an. Autobusaren eta norberaren autoaren garapenak tranbiaren gainbehera ekarri zuen 1930etik aurrera, eta pixkanaka itxi zen 1960ra arte, orduan desagertu baitzen behin betiko.

1980ko hamarkadan, errepideak eta autobus-sarea saturatuta zeudenez, Estrasburgoko Hiri Komunitateak VAL metro motako bi linea arin automatikoko sare bat eraikitzea aztertu zuen. 1989ko Estrasburgoko udal-hauteskundeen eztabaidan, VAL edo tranbia modernoaren arteko hautaketa da nagusi, eta gehienek VAL proiektua babesten dute; garai hartako oposizio sozialistak, berriz, tranbia alternatiboaren alde egin zuen. Une hartan, VALek, Lillen hasi zenak, teknologia berritzailea zirudien, eta metroak finantza aldetik hiri ertainetarako sarbidea zuen; tranbiak, berriz, irudi zaharkitua zuen. Tranbia ia desagertuta zegoen Frantzian, eta ia ez zen hasi Nantes eta Grenoblera itzultzen, Cavaillé lehiaketaren ondoren.

VALek hiriguneko merkatarien laguntza ere badu, tranbia eraikitzeko obren beldur baitira, bai eta aparkaleku-plazak kendu eta bezeroak ihes egingo dutela ere. Udalak tranbiaren alde egiten duen oposizioak argudio finantzarioak ditu (VALeko kilometro bat eraikitzeko kostua tranbiaren lau kilometrokoa da), eta ekologiak, berriz, autorik gabeko hiriaren erdigunean. Une horretan, 50 000 ibilgailu inguru ibiltzen ziren egunero Kléber plazan. Hiriguneko *Grande-Tranchée* ("Aurrerapen Handia": Francs-Bourgeois, Leclerc eta Lehen Armadako etorbideek osatua), orain A linea hartzen zuena, errepideko trafikoak pilatzen zuen ardatza zen.

### Eraikuntza 
Estrasburgoko Udalean 1989an Catherine Trautmann garaile izateak VAL proiektua behin betiko uztea eta lehen tranbia-linea eraikitzea erabaki zuen.

Linea horrek 9,8 kilometroko luzera du, eta 1994ko azaroaren 25ean inauguratu zen. Hala, 1960an aglomeraziotik desagertu zen tranbia Estrasburgora itzuli zen. Orduan, Hautepierre auzoa mendebaldera lotzen du, eta *Baggersee* geltokia hegoaldera, Illkirch-Graffenstaden udalerrian.

A35 autobidea, antzinako glaziarrak eta trenbideak gurutzatzeko, 1400 metroko tunel bat hondeatu zen, *Rotonde* eta *Ancienne Synagogue−Les Halles* geltokien arteko tunel batekin. Estrasburgoko tren geltokia zerbitzatzen duen lurpeko geltokia 17 metrko sakoneran dago.

Tranbia zerbitzuan jartzearen ondorioz, eskaera publiko bat egin zen. Artista plastikoek, soinu-instalatzaile batek eta Oulipoko kideek artea eta hiria lotzen dituzten lanak eskainiko dituzte. Zehazki, Oulipo tranbiaren zutabeetan inskribatutako testu laburrak idazteaz arduratzen da, lau murriztapen jarraituz: aldaketa homofonikoak, toponimiko nabarmenak, orainaldiko kontakizun ederra eta hizkuntza egosia. Aldaera homofonikoak ia kantari guztien sorreratik abiatzen dira (adibidez, *Straussen hiru kaioak*), eta horiek balio dute narrazio labur baterako, gutxi gorabehera honekin amaitu behar baitu. Erregistro toponimikoak hiztegiko artikulu pseudoak dira, geltokien izenei etimologia apetatsua ematen dietenak. Orainaldi ederra urtaro guztietan gertatzen den istorioa da, urtaro bakoitzaren izenean dauden letrak bakarrik erabiltzeko ahalegin handia eginez. Azkenik, hizkuntza egosiari esker, egindako formulak berridatz daitezke, esaera zaharrak esaterako, eta tranbia edo tranbia hitzak jarriz aldatu.

Sarea sortzearekin batera, hirigunera tranbiaren eta garraiobide leunen bidez sartzeko hirigintza-eragiketak ere egin dira. Horrekin batera, emanaldi-parkeak eraiki ziren periferiako geltokietatik hurbil, auto-gidariak ibilgailua utzi eta tranbia hartzera bultzatzeko. Izan ere, automobilaren nonahikotasunaren ondorio negatiboetatik abiatuta (kutsadura, zirkulazio zaila, aparkaleku kaotikoa), garai hartako udalerri sozialistak tranbia-sare bat eraikitzea proposatzen du, oinezkoentzako auzo bihurtzeko eta hiriaren erdigunea berregokitzeko, zeharkakoak autoan deskongestionatu eta ixteko eta autoak periferiako parkeetara birbideratuz aparkatzeko. Hiri barruko joan-etorrien plan berriak 1992ko otsailean ezarriko die hirigunea ibilgailuei debekatzea.

### Lehen luzapenak 
thumb|Tranbia bat geltokipeko tunelan sartzen
1998an, lehen handitze-fasea hasi zen A linearekin, eta, 1998ko uztailaren 4an, Illkirch-Graffenstadenen hegoalderanzko 2,5 kilometroko ibilbidea egin zuen. Udan bertan, D linea (*Rotonde* eta *Étoile−Polygone* artean) 1998ko abuztuaren 31n jarri zen martxan, Etoile plazan A linean besarkada labur bat eraikitzeari esker. Ia ibilbide osoan A lineako trenbideak zeharkatzen dituen linea berri honi esker, trenen maiztasuna indartu daiteke hirigunean.

Bi urte geroago, sarearen bigarren hedadura handia sortu zen. 2000ko irailaren 1ean jarri ziren martxan B eta C lineak, guztira 11,9 kilometro luze. Terminal komun bat dute Elsau auzoan. Handik, enbor komuna hego-ekialdetik ipar-mendebaldera zeharkatzen duen hiriaren erdialdera doa. Kléber plazatik gertu dagoen *Homme de Fer* geltokian, bi lineek A eta D lineak gurutzatzen dituzte. Bidegurutze hori, orduan, sarearen bihotza izango da. Bi lineak *République* geltokitik bereizten dira: C linea deskonektatu egiten da eta *Esplanade* amaitzen den arte jarraitzen du, unibertsitateko auzoa zeharkatuz; B linea, berriz, iparralderantz doa, Wacken azoka-eremua zerbitzatzen du; Schiltigheim eta Bischheim udalerriak zeharkatzen ditu eta *Hoenheim−Gare* terminusan amaitzen da.

2002ko irailean, *Hoenheim−Gare* geltoki terminalak Lauterbourgtik Estrasburgoko linean dabiltzan TER Alsaziarekin korrespondentzia lortu zuen. Urtebete geroago, truke-polo berri bat sortu zen Krimmeri−Meinau geltokiaren inaugurazioarekin (*Krimmeri−Stade de la Meinau* tranbia geltokian), A linea (gero E linea 2007an) eta Estrasburgotik Ofenburgorako lineako TER Alsazia lineak bat egin zezaten.
thumb|C linea *Esplanade* geltokira zabaltzeko eraikuntza 2006an
2007ko abuztuaren 25ean C eta D lineak handitu eta E linea sortu zen. D linea *Étoile−Polygone* geltokitik *Aristide Briand* terminus berriraino doa; C linea, berriz, 4,8 kilometro luze da *Esplanade* geltokitik Neuhof auzoaren bihotzera, lehen Estrasburgoko hegoaldean zegoena. Bi linea horiek 600 metroko tarte bera dute *Landsberg* eta *Jean* *Jaurès* geltokien artean. Luzapen horiek iparralde-hegoalde ardatz berri bat sortzen dute, hiriaren erdigunearen ekialdeko zatia zerbitzatzen duena. E lineak aldaketa garrantzitsu bat sartzen du sarean, lehenengo line tangentziala baita. Tarte bat hartzen du *Wacken* eta *Baggersee* arteko beste lineekin batera, eta, besteak beste, *Homme de Fer* geltokiko korrespondentzia-trafikoa gutxitzea du helburu.

2007ko azaroaren 23an, *Wacken* geltokitik *Robertsau−Boecklin* geltokira 1,5 kilometro egin ziren, eta, hala, Europako auzoko eraikinen zerbitzua, Europako Parlamentuaren eraikina barne, eman zen.

B linea bi aldiz handitu da 2008an. Lehen zabalkuntza Elsau auzotik hasi zen, Ostwald udalerriraino 2008ko urtarrilaren 30ean eta 2008ko maiatzaren 22an. Berregituratze-fase hori amaitzeko, *Ostwald* geltokitik *Lingolsheim−Tiergaertel* geltokiraino handitu zen, 4,9  egiteko.

Sarea handitzeko hirugarren fasea, 2007an lehen aldiz zabalduko dena, 2008ko maiatzean bukatuko da, eta 13,5 km trenbide eta 18  linea komertzial sortzeko aukera ematen du.

Luzapen horiei esker, gurutze-formako sare bat eraldatu ahal izan da. Sare horren erdigunea *Homme de Fer* geltokia zen, eta sare-sare bihurtu da. Sareak bi lerro ditu hirigunean, korrespondentzia-aukerak eta zuzeneko harremanak biderkatuz, eta aglomerazioaren bihotzean maiztasunak handitzeko aukera emanez. Diseinu hori Alemaniako eta Suediako sareen antzekoa da.

### Sarearen berrantolaketa 
thumb|Citadis ibilgailu bat *Gare Centrale* geltokian, C linean
2010ean, sarearen berrantolaketa txiki bat gertatu zen, bi atal berri abian jarri ondoren: *Gare Centrale* geltokitik *Homme de Fer* geltokira *Faubourg de Saverne* geltokitik zehar, eta *Observatoire* geltokitik ''Place d'Islande* geltokira. Trazadura horrek tren-tranbia proiektu baten garaian aurreikusitako etorkizuneko linea aurresan behar zuen. 2010eko azaroaren 27an, sare berri hau inauguratu zen, *Homme de Fer* - *Elsau* zatia uzten duen C linearekin, *Homme de Fer* - *Faubourg de Saverne* - *Gare Centrale* zatiaren mesedetan. Hurrengo egunean bakarrik jarriko da martxan F linea, mugimendu sozial baten ondorioz. Linea berri horrek *Elsau* eta *Place d'Islande* arteko ibilbidea egiten du, eta, aldi berean, *Homme de Fer* - *Elsau* zatia jasotzen du, aurreko egunean C lineak alde batera utzita.

2013an, Erkidegoko Kontseiluak tranbia-linea berri bat sortzea proposatu zuen Vendenheim eta Wolfisheim artean, 2011n pneumatikoen tranbiaren teknologia kontuan hartu ondoren. Aurreproiektu honetan oinarrituta, inkesta publiko bat egingo da 2013an. Lanak 2014. urtean hasi behar ziren, baina aurrekontua arbitratu ondoren, proiektua atzeratu egin zen.

### Hedapen berriak eta mugaz gaindiko lerroa 
[thumb|[Kehl|Kehlerako zabaltzeko lanak, 2014ko otsailean]]
[thumb|Citadis ibilgailua, [Kehl hirian]]
2013ko azaroaren amaieran, A eta D lineen iparraldeko luzapenak Estrasburgoko igarotze azkarreko autobus-sareko lehen linearen (G linea) egun berean inauguratu ziren. A lineak bat egiten du *Parc des Sports* geltokiarekin, *Hautepierre−Maillon* *Cervantès* geltokitik. *Oberhausbergen* *Sud* zerbitzua atzeratu egin da, hasiera batean hedapen horretarako aurreikusita zegoena. D lineak *Dante* geltokiraino jarraitzen du. Han, A lineatik Poteries auzora desbideratzen da, eta François Mitterrand etorbidearen amaieran terminal bat du.

2014ko otsailaren 26an hasi zen eraikitzen D linea Kehl hirira zabaltzeko mugaz haraindi. 105 milioi euroko kostua izan zuen, eta Alemaniako agintariek parte-hartze handia izan zuten, sei geltoki berri guztira. 2017ko otsailaren 3an, proba-adar batek Rhineko zubi berria gurutzatuko du. 1944an Kehl aldera iritsi zen lehen tranbia da. D linea Kehleko geltokiraino hedatuko da, eta Estrasburgoko tranbia lurralde nazionaletik ateratzen den sare frantziar bakarra bihurtuko da. 2018ko azaroaren 23an, linea Kehleko udaletxeraino iritsiko da.

2016ko apirilaren 23an, A lineak 1,8 km egiten ditu Illkirch-Graffenstaden erdigunerantz, eta E linearen zerbitzu-luzapenak, berriz, *Campus d'Illkirch* geltokira iristeko aukera ematen dio.

E lineari 1,4 kilometro gehiago eta hiru geltoki gehitzen zaizkio, Eskale zentro soziokulturalean Robertsau auzoaren bihotzera daramatenak. 19,4 milioi euroko gehikuntza hori 2019ko ekainaren 17an jarri zen martxan.

2015aren amaieran, metropoliak proiektua berrabiaraztea erabaki zuen, Koenigshoffen auzoari lehentasuna emanez. Horretarako, *Faubourg National-*etik sarea deskonektatzea eta *Comtes* geltokira hiru geltokitatik iristea erabaki zen, F linearen bidez. Kostua  milioikoa dela kalkulatzen da, 2020ko abuztuan martxan jarrita.

2023ko martxoan, D linea handitu egin zen, Port du Rhin auzoko *Starcoop* geltoki berri batekin.

## Sarea 
Sareak 6 lineak ditu:

### Lineak 
### Mapa 
## Irudiak 

Fitxategi:Ligne A du tramway de Strasbourg.jpg|A linea *Poteries* geltokian
Fitxategi:Ligne C 3007 et 3008.jpg|C linea *Gallia* geltokian
Fitxategi:Citadis 403 2e génération, Homme de Fer Strasbourg.jpg|D linea *Homme de Fer* geltokian
Fitxategi:Station Tramway Gare Centrale Strasbourg 3.jpg|*Gare Centrale'' lurpeko geltokia
Fitxategi:Tram Kehl 2017 3.jpg|D linea Kehlen sartzen

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Estrasburgo
* Alsazia
* Tranbia

## Kanpo estekak 
* Estrasburgoko tranbiako webgune ofiziala