open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chun Doo-hwan

**Chun Doo-hwan** (,  edo   ahoskatua; Hapcheon, Kyongsang-nando, 1931ko urtarrilaren 18a - Seul, 2021eko azaroaren 23a) hegokorear militarra eta politikaria izan zen. Herrialdeko presidentea izan zen 1980-1987 bitartean.

## Bizitza 
Vietnamgo Gerran borrokatu ondoren (1970-1971), Hego Koreako armadako segurtasun-komandoko buruzagi (1979) eta Gwangjuko matxinada (1980. urteko apirila-maiatza) zapuzteko ezarri zen lege martzialeko agintari goren hautatu zuten. Urte berean, Hego Koreako espioitza-zerbitzuko zuzendari eta segurtasun-batzordeko buru izendatu zuten.

1980ko abuztuan Hego Koreako lehendakari hautatu zuten, eta hurrengo hilabetean konstituzio berri bat aldarrikatu zuen. 1981. urtean lehendakari hautatu zuten berriro, eta 1985. urteko hauteskundeak bere alderdiak irabazi bazituen ere, lehendakaria zuzenean hautatzeko hauteskundeak eskatzen zituzten mugimendu handiei aurre egin behar izan zien. 1987. urtean egin ziren lehendakaritzarako hauteskundeak, eta Roh Tae-wook bete zuen Chun Doo-hwanek utzitako lekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epomops franqueti

***Epomops franqueti*** Epomops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomops franqueti'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Claude Autant-Lara

**Claude Autant-Lara** (Luzarches, Frantzia, 1901eko abuztuaren 5a - Antibes, Itsas Alpeak, Frantzia, 2000ko otsailaren 5a) frantses zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Autant-Lararen familia Erresuma Batura joan zen ihesi Lehen Mundu Gerra hasi zenean, amaren ideia politikoak zirela eta. 1919an itzuli zen Frantziara, eta orduan hasi zen zinemaren munduan sartzen. Film laburrak egin zituen aurrena: *Construire un feu* (1928), esate baterako. 1933an, *Ciboulette* film luze polemikoa egin zuen, eta produktoreek baztertu egin zuten Autant-Lara, urte askoz. *Douce* bere hurrengo filmean (1943), zinemagileak kritika gogorra egin zien familiari eta gizarteko klase gorenei, eta horien zurikeria salatu zuen. Zinemagile polemiko fama horixe izan zuen hurrengo filmetan ere. Urte batzuk geroago, ordea, gezurrezko kritikari eta zinemagile burges zela aurpegiratu zioten. Autant-Lararen film batzuk: *Le diable au Corps* (1946); *L´auberge Rouge* (1951); *La traversée de Paris* (1956).
## Erreferentziak
Gotthold Ephraim Lessing

**Gotthold Ephraim Lessing** (Kamenz, Saxoniako hauteslerria, 1729ko urtarrilaren 22a - Brunswick, 1781eko otsailaren 15a) alemaniar idazle, kritikari eta filosofoa izan zen.

## Bizitza 
Frantses klasizismoaren joera eten zuen, eta alemaniar antzerkigintza klasikoari eman zion hasiera. Hala, bere garaiko joera estetikoa aldatu zuen eta Alemaniako estilista ospetsuenetakoa izan zen. *Laokoon, oder über die Grenzen der Malerei und Poesie* (*1766*, «Laokoon, edo margolaritzaren eta poesiaren mugak») saiakera ospetsuagatik da, batez ere, ezaguna. Antzerki-lan aipagarriak ditu, besteak beste: *Miss Sara Sampson* (1755), lehen alemaniar tragedia burgesa) tragedia; *Emilia Galotti* (1772) tragedia; *Minna von Barnhelm* (1767), komedia. *Nathan der Weise *(1779, «Natham jakintsua») draman, erlijio-ikuspegi zabal baten aldeko agertu zen. Bestelako filosofia-lanak *Das Christentum der Vernunft* (1753, «Arrazoiaren kristautasuna») eta *Die Erziehung des Menschengeschlechts* (1780, «Gizakien hezkuntza») dira.

## Erreferentziak 
* Azurmendi, Joxe (2002): "Hitzaurrea" in Gotthold Ephraim Lessing: *Idazti hautatuak*, Bilbo, Klasikoak. 

## Kanpo loturak 
**Idazti hautatuak* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
Leandro Fernández de Moratín

**Leandro Fernández de Moratín** (Madril, Espainia, 1760ko martxoaren 10a - Paris, Frantzia, 1828ko ekainaren 21a) espainiar poeta, antzerkigile eta jakituna izan zen.

## Biografia 
Oso gazte zelarik, Real Academia Españolaren bi sari irabazi zituen. Frantzian ibili zen, eta Frantziako Iraultzako gertakariak bertatik ikusi zituen. Gero Ingalaterra eta Italia ezagutu zituen.

Godoyren babesa izan zuen, eta Espainiako Independentzia Gerran frantsestuen aldeko izan zen, eta Josef I.aren liburuzain egin zuten. Fernando VII.a itzultzean, Parisera erbesteratu zen, eta han hil zen.

*El viejo y la niña* (1786), *El barón* (1786), *La mojigata* (1790), *La comedia nueva* (1791), eta *El sí de las niñas* (1806) antzerki-lanak idatzi zituen.

Poesia-lanetan, malenkoniazko doinuz, gizakia kezkatzen duten gaietan murgildu zen Moratín (heriotza, denbora) eta erromantizismoari aurrea hartu zion. Shakespeareren *Hamlet* eta Molièreren *Le médecin malgré lui* eta *L´école des maris* itzuli zituen.

## Obra 
### Antzezlanak 
* *El viejo y la niña* (1790)
* *La comedia nueva o el café* (1792)
* *El barón* (1803)
* *La mojigata* (1804)
* *El sí de las niñas* (1806)

### Poesia 
* "La toma de Granada" (1779), poema labur bat da.
* *Lección poética. Sátira contra los vicios introducidos en la poesía castellana* (1782)
* "Elegía a las musas", bere poema garrantzitsuena.
* Sonetoak, odak eta epistolak idatzi zituen.

### Prosa 
* *La derrota de los pedantes*

## Erreferentziak 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Yuan Shikai

thumb|alt=|Yuan Shikai
**Yuan Shikai** (Xiangcheng, 1859ko irailaren 16a - Pekin, 1916ko ekainaren 6a) txinatar politikari eta militarra izan zen. Gorteko goi-mailako funtzionarioa zen. Lehen ministro eta gudarosteko buruzagi nagusi izan zen. Cixi emakume enperadorearen garaian, Kanpo Arazoetako ministro eta Kontseilu Nagusiko lehendakari izendatu zuten, baina hura hil zenean, haren ondorengoek karguak kendu eta gobernutik baztertu zuten. Gero, ordea, berriz deitu zioten, eta azkenik, Txinan bakea ezarri eta lurraldea bateratzeko gaitasuna zuen bakarra bera zelakoan, Txinako lehendakari izateko proposatu zuten, bai enperadoreak bai lehen ministroak, eta, hala, lehendakari izendatu zuten (1912-1916).

Parlamentua desegin eta diktadura ezarri zuen. Bere burua enperadore izendatu nahi izan zuen, baina asmo hori zela eta, matxinada bat antolatu zen hegoaldean, Gerra Zibila sorraraziz, azkenik, Li Yuanhong aginpidera eraman zuena.

## Erreferentziak
George Uhlenbeck

**George Eugene Uhlenbeck** (Batavia —egun Jakarta—, Ekialdeko Herbeheretar Indiak —egun Indonesia—, 1900eko abenduaren 6a - Boulder (Colorado), Ameriketako Estatu Batuak, 1988ko urriaren 31) fisikaria izan zen. Jatorriz herbeheretarra, estatubatuar hiritartasuna hartu zuen. Samuel A. Goudsmitekin batera elektroiaren *spin* kontzeptua proposatu zuen. Hainbat lan idatzi zituen atomoaren egituraz, mekanika kuantikoaz, materiaren teoria zinetikoaz, eta fisika nuklearraz.

## Bizitza 
1925ean Herbehereetako Leidengo Unibertsitatean doktoretza prestatzen ari zela, Goudmistekin batera elektroiak ardatz baten inguruan bira egiten duela aurkitu zuten. 1927an Utrechteko Unibertsitatean sartu zen, Michigango Fisika sailean izan ondoren. 1939. urtean, irakasle-lana hartu zuen Michigango Unibertsitatean. 1943-1945 urteetan, Massachusetts Institute of Technologyn aritu zen; eta, Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Herbeheretan aritu zen berriz lanean. 1960. urtean Rockefeller Medical Research Center erakundeko fisikari eta irakasle hautatu zuten.

## Erreferentziak
Gurutz Ansola

**Gurutz Ansola Larrañaga** (Azpeitia, 1924ko maiatzaren 2a - Donostia, 2019ko otsailaren 1a) gipuzkoar ikertzaile eta irakaslea izan zen.

## Biografia 
Ekonomia Zientzietan lizentziatua Deustuko Unibertsitatean eta Zuzenbidean Valladolidekoan. Ekonomia-irakaslea izan zen Deustuko Unibertsitatean, Donostian. Makroekonomia euskaraz irakasten aitzindari izan zen unibertsitate horretan eta baita euskaraz ekonomiaren gaineko testuak idazten ere.

Euskal Herriko ekonomia-egiturak eta haien aldaketa, nazioarteko diru-sistema dolarraren mende, eta ongizate-estatuaren krisia eta etorkizuna izan ziren bere ikerlan nagusiak. Eusko Ikaskuntzaren Gizarte eta Ekonomia Zientziak Saileko lehendakaria izan zen 1978tik 1980ra.

Kaleratu zituen lanen artean: *Euskal Herriko ekonomiaz* (1971), *USAren agintaritza eta dolarraren ahulezia* (1972), *Ongizate-estatuaren krisialdia eta etorkizuna* eta *Europar banku zentralaren moneta-politika bakarra*.

Gipuzkoako Ikastolen Federazioaren sortzaile eta elkarte horren lehendakari izan zen; Gasteizko Legebiltzarreko kide eta Gipuzkoako Batzar Nagusietako lehendakari ere izan zen. EAJko kide izan zen, harik eta Eusko Alkartasunarren sorreran parte hartu zuen arte.

Egan eta Zeruko Argiaren kolaboratzaile ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20191115120229/https://www.noticiasdegipuzkoa.eus/2019/02/02/politica/el-expresidente-de-juntas-gurutz-ansola-muere-a-los-94-anos
Rybinsk

**Rybinsk** (errusieraz: Ры́бинск), 1946-1957 bitartean **Stxerbakov** eta 1984-1990 bitartean **Andropov** deitua, Errusiako ipar-mendebaldean dagoen Jaroslavl oblasteko hiria da. Volga ibaiaren ertzean dago, Rybinskeko urtegitik hurbil. 2010ean 200.771 biztanle zituen.

## Historia 
Hiriak *Rybnaia* izena zuen XII. mendean, eta 1777an *Rybinsk* bihurtu zen. 1810. urtetik aurrera, Volga ibaia eta Itsaso Baltikoa lotzen dituen Mariinsk ubidea zabaldu ondoren, izugarri bizkortu zen ibai-portuaren sartu-irtena, eta hiri garrantzitsua izan zen XX. mendean.

1946an Aleksandr Stxerbakov Stalinen laguntzailearen izena eman zioten, 1957 arte, eta 1984an *Andropov* izena eman zioten, Juri Andropov lehendakari hil berriaren omenez.

## Ekonomia 
Industria (tresneria mekanikoak eta elektrikoak, ontziolak, altzairugintza) da ekonomia-jarduera nagusia. Indarretxe hidrauliko garrantzitsua (*Rybinskoie Vodokhranilistxe*) dago hiritik hurbil, Volga ibaian; 1941. urtean eraiki zuten. 4,580 km2 hartzen ditu urtegi artifizialak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Rocard

**Michel Rocard** (Courbevoie,1930ko abuztuaren 23a - Paris, 2016ko uztailaren 2a) frantses politikaria izan zen. Frantziako ikasle sozialisten idazkari nazionala izan zen 1955-1956 urteetan, baina alderdia utzi zuen agintari sozialistek Aljeriako auziaren aurrean hartu zuten jarreragatik. Alderdi Sozialista Bateratuaren (PSU) sorkuntzan parte hartu zuen 1960an, eta idazkari nagusi hautatu zuten 1967an. 1968ko maiatzeko ikasleen mugimendua bultzatu zuen, eta lehendakaritzarako hautagai izan zen hurrengo urtean. PSU alderdiko idazkaritza nagusia utzi zuen 1973an, eta 1974an Alderdi Sozialistarekin bat egin zuen PSUko adarreko buru izan zen. Mitterrand lehendakari hautatu zutenean, Eskualdeen Garapen eta Plangintzarako ministro izendatu zuten lehenik (1981-1983), eta Nekazaritzarako ministro gero (1983-1984). Lehen ministroa izan zen 1988-1991 bitartean, alderdi sozialistako buru 1993tik 1994ra, Europako Parlamentuko kidea 1994tik 2009ra, eta senatari 1995etik 1997ra.

## Erreferentziak
Tristan da Cunha

**Tristan da Cunha**, ingelesez  ahoskatua, Ozeano Atlantikoko hegoaldeko uhartedi britainiarra da, Esperantza Onaren lurmuturretik hegoaldera, 3.000&nbsp;km-ra. Izen bereko uharteak (104&nbsp;km2), Gough uharteak (93&nbsp;km2) eta beste uhartetxo batzuk osatua da. 209&nbsp;km2 ditu guztira eta 264 biztanle (2010). Sumendiek eragindako uharte menditsuak dira, eta arrantza (otarraina) eta laborantza (patata, fruta-arbolak) dira ekonomia-jarduera nagusiak. 1942. urtean meteorologia-behatoki garrantzitsu bat zabaldu zuten Gough uhartean.

## Historia 
1506. urtean aurkitu zuen izen bereko itsasgizon portugaldarrak. 1816an britainiarren administraziopean jarri zen; garai hartan, ingelesek ez zuten nahi frantsesek uhartedia Napoleon askatzeko operazio baterako base gisa erabiltzerik (Napoleon Santa Helena uhartean zegoen konfinatuta). 1961. urtean erupzio bortitza gertatu zen, eta uharteko biztanleek irten behar izan zuten uhartetik. Gehienak itzuli egin ziren, nahiz gobernuak bestelako bizitokiak eskaini.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Pelay Orozco

**Miguel Pelay Orozco** (izengoitia: *Olarso*) (Donostia, 1913ko martxoaren 6a - 1998ko otsailaren 13a) gipuzkoar idazlea izan zen.

## Biografia 
Kontularitza-ikasketak egin zituen Donostian; 1941-1951 urteen bitartean, Caracasen bizi izan zen, eta *Ekin* taldea sortu zuen beste hainbat idazlerekin batera. Garai hartakoak dira *La atracción del crepúsculo* (1946), *El ritmo de la época* (1948), *Retablo vasco* (1946) eta *A la sombra de Aitzgorri* (1951). Isilaldi luze baten ondoren, berriz hasi zen argitaratzen: *La ruta de Baroja* (1962), *Diálogo del camino* (1962), *El escritor y su brújula* (1964). Pio Barojari eta Jorge Oteizari buruz liburu jakingarriak eman zituen argitara: *Baroja y el País Vasco* eta *Oteiza, su vida, su obra, su pensamiento, su palabra* (1978). Euskaraz artikuluak idatzi zituen, *Oarso*, *Zeruko Argia*, *Goiz-Argi*, *Jakin* eta *Aranzazu* agerkarietan. 1992an Espainiako Gerra Zibilari buruzko *Preludio sangriento* nobelarekin Zilarrezko Euskadi Saria irabazi zuen; eleberri hori 1943an argitaratu zuen lehenengo aldiz. Urte berean kaleratu zen *Ayer y hoy de un escritor* izan zen bakarka argitaratu zuen azkeneko lana. Haren lanetan euskara batuaren aurkako jarrera militantea izan zuen, esaterako *Gran país, difícil país* (1970) eta *La encrucijada* (1971) saiakeretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Pelay Orozcoren biografia Hamaika Bide Elkartearen webgunean.
Angelos Sikelianos

**Angelos Sikelianos** (; Leukadia, Grezia, 1884ko martxoaren 28a - Atenas, Grezia, 1951ko ekainaren 19a) greziar poeta izan zen. Grezia modernoaren poetarik handienetakoa.

## Biografia 
Bere obran kristautasunaren eta doktrina orfikoen arteko sinkretismoaren erakarmena agertzen da, eta antzinako munduaren eta gaurkoaren arteko jarraipena aldarrikatzen du. Ideia horiek bultzaturik, 1930 inguruan batasun intelektuala lortzea helburu zuen nazioarteko arte-gune bat eratu zuen Delfosen. Olerkigintzan irudimen oparoa eta hizkuntzarekiko zaletasuna erakutsi zuen, izadiaren senarekin batera.
[thumb|ezkerrera|140px|Angelos Sikelianosen etxea, [Delfosen.]]
Olerki asko egin zituen, 1946-1947an "Bizitza lirikoa" izeneko hiru liburukitan bildu zituenak: "Bizitzaren atarikoa" (1915-1917); "Jainkoaren ama" (1917); "Hitzaldi delfikoa" (1927); "Poema akritikoak" (1942). Halaber, herrien ekintza eta jarduera kolektiboa goraipatzen duten antzerki-obrak idatzi zituen: "Arrosaren ditiranboa" (1932); "Sibila" (1940); "Dedalo Kretan" (1942); besteak beste.
## Erreferentziak
John Toland

**John Toland** (Redcastle, Londonderrytik hurbil, 1670eko azaroaren 30a - Putney, Londrestik hurbil, 1722ko martxoaren 11) irlandar filosofoa izan zen.

## Biografia 
Gurasoak katolikoak bazituen ere, presbiteriano egin zen. Ikasketak Oxforden egin ondoren (1694-1696), *Christianity Not Mysterious* (1696, *Kristautasuna misteriorik gabe*), filosofia deistari buruzko lana, idatzi zuen. Irlandako legebiltzarrak kondenatu zuen obra, eta Toland Ingalaterrara erbesteratu zen. Politikari heldu zion gero, eta *whig*en ideia liberalak bultzatu zituen. Kristautasunaren aurkako eskuizkribu ugari idatzi zituen, eta eragin handia izan zuen frantses entziklopedisten artean. Haren lanetako batzuk: *Life of Milton* (1698, *Miltonen bizitza*); *Amyntor, or a Defence of Milton´s Life* (1699, *Amyntor edo Miltonen bizitzaren defentsa*); *Origines Judaicae* (1709, *Juduen jatorria*); *Nazarenus* (1718, *Nazaretarra*); *Tetradymus* (1720); eta *Pantheisticon* (1720, *Panteismoa*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haplonycteris fischeri

***Haplonycteris fischeri*** Haplonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Haplonycteris fischeri'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Lüküzeko etxea

thumb|Lüküzeko etxearen armarria.
**Lüküzeko etxea** —frantsesez, **Luxe** eta **Lusse**— Nafarroako Erresumako leinu noble zaharrenetako bat da. Lüküzeko jaunek Nafarroako estatuetan eta Amikuzeko Gorte Nagusian lekua zuten. Akizeko bizkondeen ondorengoak ziren jatorriz.

Nafarroako gerra zibiletan beaumontarren alde egin zuten. Fernando II.a Aragoikoa Nafarroaz jabetu zenean, Nafarroako erregearen alde jarri zen Joan IV.a Lüküzekoa, baina 1524an Karlos V.a enperadoreari lagundu nahi izan zion Nafarroako konkistan. Frantziako Erlijio Gerretan, Joana Albretekoaren aurka eta katolikoen alde nabarmendu zen Karlos Lüküzekoa. Hura izan zen Lüküzeko azken kondea (1604an hila), Montmorencyko etxea nagusitu baitzen bertan, Karlota-Katalina, Karlos Lüküzekoaren alaba eta oinordekoa, Luis Monmorency-Boutevillekoarekin ezkondu ondoren (1593). 1671n Montmorencyko jaunak Iruriko kondeari saldu zizkion Lüküzeko jabetza guztiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrike Orueta

**Enrike Orueta Anza** (Bilbo, 1887ko abenduaren 30a - Argentina, 1944ko maiatzaren 21a) bizkaitar abertzalea izan zen. Arana Goiri anaiek sortutako alderdiko kide egin zen gazte zela eta Bilboko *Juventud Vasca* edo *Euzko Gaztedi* erakundearen sortzaileetako bat izan zen 1912. urtean. *Aberritarren* eta *Comunión Nacionalista Vasca* taldeen bereizketa gertatu zenean, lehen taldean geratu zen Orueta. Pizkundia eta Oldargi antzeztaldeak sortu zituen Bilbon eta Oruetak berak idatziriko obrak antzeztu zituzten: *Aquel Bilbao de nuestros padres, Herreros de Otxandiano* eta *San Roque de Vizcaya*. Primo de Riveraren diktadura amaitutakoan alderdiaren batasunerako ekimenetan parte hartu zuen eta 1930. urtean alderdi batuaren Bizkai Buru Batzarreko lehendakari hautatu zuten. Gerra Zibila bukatu zenean Frantziara erbesteratu zen lehenik eta Argentinara ondoren. Argentinako *Acción Vasca* erakundeko lehendakari izendatu zuten 1943. urtean.

## Erreferentziak
John Henry Poynting

**John Henry Poynting** (Monton, Lancashire, 1852ko irailaren 9a - Birmingham, Warwickshire, 1914ko martxoaren 30a) ingeles fisikaria izan zen.

Mason Science Collegeko irakasle izan zen 1880 urtera arte; 1880an, Birminghamgo Unibertsitatera alde egin zuen, eta han lan egin zuen hil zen arte. Energia elektromagnetikoaren jarioari buruzko teoria bat eman zuen, bere izena daramana. Puntu jakin batean den energia-jarioa puntu jakin hartan diren indar elektrikoa eta magnetikoa adierazten dituen formula bakun batez jaso daitekeela proposatu zuen. Argiaren presioaz eta irradaz ere egin zituen zenbait ikerkuntza. Hamabi urtean zehar egindako saiakeren ondoren, 1891. urtean Lurraren batez besteko dentsitatea zehaztu zuen, eta 1893an, grabitate-efektuaren neurria den grabitate konstantea. Argitaratu ziren haren ikerkuntza-lan nagusiak: *The Mean Density of the Earth* (1894) eta *The Earth; Its Shape, Size, Weight and Spin* (1913).

## Erreferentziak
Ester

thumb|Esterren egitura orokorra

**Esterra** azido karboxiliko batek alkohol edo fenol batekin erreakzionatzean, prozesuan ura galduz, eratzen duen konposatu kimikoa da.

Adibidez:

CH3 - COOH + C2H5OH -> CH3 - COOC2H5 + H2O

azido azetikoa + etanola -> etil azetatoa + ura.

Ester-mota asko daude. Kate motza duten azido eta alkoholetatik eratutako esterrak, normalean, usain gozoko likido lurrunkorrak dira. Ezagunak dira etil azetatoa, disolbatzaile gisa eta espasmoaren kontra erabilia; amil azetatoa, zelulosa-bernizen disolbatzaile gisa erabilia; binil azetatoa, butil azetatoa, zelulosa nitratoa eta lurrun natural edo artifizialen prestaketan erabiltzen diren beste asko. Esterrak dira, orobat, fruituei beren usaina ematen dietenak: muxikari etil butiratoak, sagarrari propil butiratoak, etab. Kate luzeko azidoak glizerolarekin erreakzionatzean, lipidoak lortzen dira. Argizariak ere esterrak dira.

Esterifikazioa esterrak sortzen dituen erreakzio kimikoa da.

## Etimologia 
*Ester* hitza 1848an Leopold Gmelin alemaniar kimikariak sortu zuen, ziurrenik *Essigäther* hitzaren laburpenetik, "eter azetiko". 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tungus

**Tungusak** tungus hizkuntzak hitz egiten dituzten herrien multzoa dira. Siberiako ekialdean eta Mantxurian bizi dira. Tungus talde desberdin asko daude, bakoitza bere izena eta ezaugarriak dituena: evenk, even, mantxu, negidal, nanai, lamut, orotx, oroqen, udegei, ulk, xibe ...

Tungus biztanle-multzo handi bat Mongolian eta Txinan bizi da egun; evenk deitzen dira. Tungusen hizkuntza tunguskera da, altai-multzoko hizkuntza-taldea, iparraldean evenkera eta lamutera, eta hegoaldean mantxuera eta nanai hizkuntza biltzen dituena. Odol bereko klan exogamikoetan antolatua dute gizartea. Hasieran elur-oreinak hazten zituzten, gero ehizan eta larru salerosketan aritzen ziren. Xamanismoa dute erlijioaren oinarria, baina XVII. mendean Errusiar Inperioak kristautu egin zituen. Sobietarrek eragindako kolektibizazioak errotik aldatu zuen herri hauen bizimodua. Ahozko literatura aberatsa dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan de La Cosa

**Juan de La Cosa** (Enkarterri, Castro Urdiales edo Santoña, 1449 ? - Tierra Firma, egungo Kolonbia, 1510eko otsailaren 28a) kantabriar itsasgizon eta kosmografoa izan zen. Haren jaioterria ez da zehazki ezagutzen (Castro aldean ziurrenik), baina *Juan Vizcaíno* deitu zioten beti (1476 arte Castro Urdiales Bizkaiko hiria izan zen); izan ere, euskalduna zen. Esteban Garibaik Juan Lakotza deitzen zion hil eta hamarkada batzuk geroago.

Jakituria handiko itsasgizona zen eta Kristobal Kolonen laguntzaile izan zen Ameriketako lehen bi bidaietan. Tirabira handiak izan zituen Kolonekin, eta Alonso de Ojedarekin egin zuen Ameriketarako hirugarren bidaldia (1499-1500). Bidaia haren ondotik egin zuen Juan de La Cosak bere mapamundi ospetsua, Ameriketako kontinentea (Antilletatik Amazonas ibaira), Europa eta Afrikarekin batera, erakusten duen munduko lehen karta. Kantaurialdeko itsasertzaren mapa ugari prestatu zituen eta beste lau bidaia egin zituen Ameriketara. Kolonbiako indiarren aurkako gudu batean hil zen 1510ean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Joan Lakotza, itsasgizon eta kartografo handia. https://zuzeu.eus/euskal-herria/joan-lakotza-itsasgizon-eta-kartografo-handia/
Rouben Mamoulian

**Rouben Mamoulian** (; Tbilisi, Georgia,  - Los Angeles, AEB, ) Estatu Batuetako zinema-zuzendaria izan zen; jatorriz armeniarra, Paris, Mosku eta Londresen hazitakoa, eta antzerkirako zaletasuna gaztetatik zuena.

## Biografia 
Opera-zuzendari izateko joan zen Estatu Batuetara, eta berak eginiko Gershwin musikari ospetsuaren *Porgy and Bess* operaren arrakastak Hollywoodeko ateak zabaldu zizkion.

Antzerkia utzi gabe, zinema-saioak egin zituen, eta hainbat berrikuntza ekarri: kamera mugikorra erabili zuen lehen aldiz *Applause* (1929,*Txaloak* ) lanean, barne-bakarrizketaz baliatu zen Dashiell Hammetten *City Streets* (1931, *Hiriko karrikak*) egiteko, eta *Becky Sharp* (1935) filmean hiru koloretako teknikolorea erabili zen lehen aldiz.

Antzerkian lortu zuenaren antzera, maisulanak egin zituen obra musikatuekin, eta Greta Garbo, Marlene Dietrich, Maurice Chevalier eta beste antzezle ospetsuen zuzendari izan zen.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Ivan Vazov

**Ivan Mintxov Vazov** , bulgarieraz Иван Минчов Вазов (Sopot, egungo Vazovgrad, Otomandar Inperioa, egungo Bulgaria, 1850eko ekainaren 27ajul. - Sofia, Bulgaria, 1921eko irailaren 22a) bulgariar idazlea izan zen.

## Biografia 
Gazte zela Errumaniara bidali zuten ikasketak egitera, eta han iraultzaile bulgariarrekin harremanak izan zituen. 1880an, Plovdiven, egunkariak eta aldizkariak argitaratu zituen. Stefan Stamboloven agintaldian Odesara erbesteratu zen (1886-1889), eta bere maisulana, *Pod igoto* (1894), bulgariarrek Turkiaren mendean jasandako egoerari buruzko kontakizuna, idazten hasi zen.

Literaturako alor asko landu zituen: olerkiak, kontakizun laburrak, eleberriak, drama historikoak, etab. Oro har, Bulgariaren aldeko maitasunean eta abertzaletasunean oinarrituak dira, estilo errealistakoak, eta Bulgariako historiako pasarte ugari islatu dituztenak.

Haren beste lan aipagarri batzuk: *Epopeya na zabravenite* (1881-1884); *Nemilinedragi* (1883); *Hashove* (1894); *Nova Zemya* (1896); *Svetoslav Terter* (1907; *Borislav* (1910).

## Ikus, gainera
* Bulgarierazko literatura

## Erreferentziak
Martín Alonso Pinzón

**Martín Alonso Pinzón** (Palos de la Frontera, Huelva, 1441 &ndash; Palos de la Frontera, Huelva, 1493ko martxoaren 31) espainiar itsasgizona izan zen. Marinel-familia bateko seme nagusia zen, eta gaztetan kortsario gisa ibili zen. Kristobal Kolon ezagutu zuen, eta Indietarako bidaian parte hartu nahi izan zuen, anaia Vicenterekin batera. Horretarako, bidaiaren kostuaren parte bat ordaindu zuen, eta Kolonen zerbitzura jarri zen. *Pinta* itsasontziko ardura zuela, Antilletako uharteetara heldu zen, eta bi hilabetez itsasoan jarraitu zuen bakarrik. Kolonen haserrea piztu zuen horrek, baina ados jarri ondoren, elkarrekin eman zioten hasiera itzultzeko bidaiari. Bidaian, Kolonek gidatzen zuen *Pinta* itsasontzitik aldendu, eta besteen aurretik heldu zen Galiziako itsasertzera. Hango agintariek ordea, ez zioten lurreratzen utzi, Kolon harekin ez zegoelako. Erabat gaixotuta, Palos de la Fronterara (Huelva) itzuli zen, eta handik gutxira hil zen.

## Erreferentziak
Alfred Manessier

**Alfred Manessier** (Saint-Ouen, Somme, 1911ko abenduaren 5a - Orléans, 1993ko abuztuaren 1a) frantses margolaria izan zen.

Parisko Arte Ederretako Eskolan egin zituen ikasketak. 1938an, hegoaldeko argia ezagutu zuen eta bere margolaritzak aldaketa izugarria izan zuen, arrasto bizkorrago eta kolore sutsuagoekin. 1941ean, Manessierrek, beste hogei margolarirekin batera, frantses tradizioko margolarien erakusketan parte hartu zuen. 1944. urtetik aurrera, haren pintura geometrikoagoa egin zen. Erlijiosoa zen oso (katolizismora egin zuen, 1943an, Trappe abadian egon ondoren), eta gerra ondoko arte sakratuaren ordezkari nagusitzat hartzen da. Haren lanak gogoeta erlijiosoen itzulpen dira: ''La Couronne d'épines* (1950). Margolaritzan egin zituen ikerketez gainera, Manessierrek tapizak (*Cantiques spirituels de saint Jean de la Croix'', 1969-1971) eta beirategiak (Friburgoko San Nikolas katedrala, Suitza, 1980-1981) egin zituen.

## Erreferentziak
Michel Richard de Lalande

**Michel Richard de Lalande** edo **Michel Richard Delalande** (Paris, Frantzia, 1657ko abenduaren 15a - Versailles, Frantzia, 1726ko ekainaren 18a) frantses organista, klabe-jotzaile ezaguna eta musikagilea izan zen.

## Biografia 
Organista izan zen Parisko eliza askotan, eta Versaillesko kaperako musikagile izendatu zuten. Luis XIV.aren garaiko musikagilerik ospetsuena izan zen.

Musika profanoaren alorrean balletak eta *divertimento* izenekoak idatzi zituen. Aipagarriak dira, besteak beste: "Gaztaroko balleta" (1686) eta "Erregeren afaritarako sinfoniak" (1703). Elizarako musikan moteteak dira batez ere aipagarriak: *Te Deum* (1684); *De profundis* (1689); *Magnificat* (1681); *Beatus vir* (1692); *Quam dilecta* (1706); *Usquequo Domine* (1692); *Nisi Dominus* (1704); *Exaltabo te Domine* (1704); *Quare fremuerunt gentes* (1706), besteak beste. Motete kontzertante handi bat ere idatzi zuen 100 ahotsentzat, bakarlari-zatiekin batera, errezitatuak, ariak, bikoteak, hirukoteak, laukoteak eta bost ahotsentzako koruak dituena.
## Erreferentziak
Raúl Sendic

**Raúl Sendic** (Flores departamendua, Uruguai, 1925eko martxoaren 16a - Paris, Frantzia, 1989ko apirilaren 28a) politikaria eta gerrillaria izan zen.

## Bizitza 
Uruguaiko Alderdi Sozialistako kide izan zen garai batean, baina gerora alderdi hartatik atera zen. Artigasko Azukrearen Langileen Batasunaren sorreran parte hartu zuen. 1962ko hauteskundeetan, Uruguaiko Herritar Batasuna alderdiak garaipenik lortu ez, eta borroka armatuaren bideari heltzea erabaki zuen Sendicek, eta Uruguaiko Nazio Askapenerako Mugimendua gerrilla-taldea sortu zuen, gaur egun Tupamaroen gerrilla izenaz ezagutzen dena. Talde armatuak hainbat ekintza egin zituen. 1972an Sendic atxilotu zuten, eta bizi arteko espetxe-zigorra ezarri zioten, baina aske gelditu zen Julio María Sanguinetti (1985-1990) lehendakariaren gobernuak emandako amnistia-legeari esker, 1985ean. Behin aske gelditu zenean, demokraziari, legeari eta konstituzioari men egingo ziela deklaratu zuen.

## Erreferentziak
Josep Piqué

**Josep Piqué i Camps** (Vilanova i la Geltrú, Katalunia, 1955eko otsailaren 21a - Madril, 2023ko apirilaren 6a) politikaria izan zen, Espainiako Alderdi Popularrekoa. Ekonomia eta enpresa-zientzietako eta zuzenbideko lizentziaduna izan zen.

## Bizitza 
Bartzelonako Unibertsitatean eskuratu zuen ekonomiako doktoregoa eta Sari Berezia eman zioten doktorego tesiarengatik. 1986tik 1988ra bitartean, Kataluniako Generalitateko Industriako zuzendari orokorra izan zen. Kargu hura utzi ondoren, administrazioko lanetatik aldenduta eman zituen zenbait urte, eta Ercros enpresako zuzendari izan zen 1992tik 1996ra.

1996an, Jose María Aznar lehendakariaren lehen agintaldian Espainiako Industria eta Energiako ministro izendatu zuten, gobernuko kide independente gisa. Kargu horretan, enpresa publikoen berrantolaketa eta zor publikoa murriztea izan zituen helburu nagusi. Hurrengo agintaldian, Espainiako Kanpo Arazoetako ministro izan zen 2000tik 2002ra, eta Zientzia eta Teknologiakoa 2002tik 2003ra. Bestalde, 2003ko irailetik 2007 uztailera Kataluniako Alderdi Popularreko (PPC) lehendakari izan zen.

Hainbat lan eman zituen argitara, gehienbat Espainiako eta Kataluniako ekonomia politikoaren ingurukoak.

2007ko azaroaren 12an Vueling Airlines airelineako presidente izendatu zuten eta karguan egon zen 2013ko abuztuaren 10ean dimisioa aurkeztu zuen arte.

2017ko abenduan ITP aeronautikako motor egilearen presidente izendatu zuten., Ricardo Marti Fluxa ordezkatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Torres Ibañez

**Francisco Torres Ibañez** (erlijio-izena: **Frai Filipe Murietakoa**) (Murieta, Nafarroa Garaia, 1897ko urriaren 3a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1966ko uztailaren 13a) fraide kaputxinoa, idazlea eta euskaltzalea izan zen. **Apakia** goitizena erabiltzen zuen idazlanak sinatzeko.

## Bizitza 
Aita, Juan Torres Elizondo, Lizarrakoa zen eta ama, Gedeona Ibañez Arretxea, Iturgoienekoa zen eta berarengandik jaso omen zuen alde batetik euskarazko hitz solteak eta bestetik euskaltzaletasuna. Gaztetan ikasi zuen euskara bere kasa. Hondarribiko, Lizarrako eta Iruñeko komentuetan egin zituen eliza-ikasketak. 1922an apaiztu zen, Iruñean bertan. 1925eko irailean, Argentinara joan zen misiolari; O'Higgins, Kordoba eta Buenos Airesko komentuetan izan zen irakasle eta organo-jotzaile. Argentinan zela, *Juventud* agerkaria sortu zuen. 1936an itzuli zen Euskal Herrira eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen eta Vianako Printzea Erakundearen aldizkarietan argitaratu zituen lan aipagarrienak.

Murietakoarena da *Umeen-Deia* izeneko aldizkaria, 1959ko ekainean Lizarran sorturikoa eta 1965 arte hilabetero argitaratu zena. Aldizkari honek lau orrialdetxo besterik ez bazituen ere, lau bat mila aleko argitalpena egiten zen, eta dohainik iristen zen Euskal Herriko txoko askotara. Euskal Herriko haur euskaldunek idatzitako artikuluak biltzen zituen.

Aita Murietak 1963an beste aldizkari baten saiakera egin zuen, gazteei begira: *Gu Batxiller Euskaldunok*. Honako hau gazteei zuzendutako asmoa izan zen, haur txikiek bezala, gazteek ere bere komunikabidea izan zezaten. Tamalez, gazteek idatzitako zortzi orrialdeko argitalpen honen bi zenbaki besterik ez ziren kaleratu.

Argitaratu gabe utzi zituen lan batzuk, besteak beste: *Euskera leen maillako gramatika*, *Euskaldun berriendako esaera jatorren iztegia* eta abar. 1961eko azaroan euskaltzain urgazle izendatu zuten.

## Idazlanak 
* Gramatika elemental vascuence
* El verbo vasco en su forma impersonal
* Ejercicios prácticos sobre el verbo euskérico
* Diccionario fraseológico (1956)
* Kontu zaharrak eta kontu berriak (1961)
* Mendizaleen meza (1963)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Satrustegi, Jose Maria Bidegileak bilduma: Aita Felipe Murietakoa
* Berrotzako bloga: Felipe Murietakoa
* Ahotsak.eus-Jose Anjel Irigarai: "Umeen Deia"ri buruzko solasaldia
* Guaixe aldizkaria: Umeen Deia
* Sarriugarte, Iñaki Karmel aldizkaria: Umeen Deia eta Ata Felipe Murietakoa
* Argia: "Umeen Deia"-ren Sortzaillea Izketan Gurekin
Harpyionycteris whiteheadi

***Harpyionycteris whiteheadi*** Harpyionycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Harpyionycteris whiteheadi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
James Paget

**Sir James Paget** (Yarmouth, Ingalaterra, 1814ko urtarrilaren 11 &ndash; Londres, Ingalaterra, 1899ko abenduaren 30a) ingeles kirurgialari eta patologoa izan zen. Patologiaren sortzailetzat hartu izan da.

## Biografia 
1834-1871 urte-bitartean Londresko Saint Bartholomew erietxean lan egin zuen, eta 1875. urtean Londresko *Royal College of Surgeons* kirurgialarien eskolako lehendakari izan zen. 1834. urtean, trikinosia sortzen duen bizkarroia aurkitu zuen. Ikerketa asko egin zuen bularreko minbiziaren eta osteitisaren inguruan.

"Pageten gaixotasuna" edo osteitis deformatzailea deritzona Pagetek aurkitu zuen 1876an. Hezurretako gaixotasuna da. Hezurraren egitura suntsitu ondoren, bigundu egiten da hasieran, eta gero ez da behar bezala kaltzifikatzen. Jende helduarengan azaltzen da, gizonezkoengan gehienetan, eta hezur bat baino gehiago hartzen du aldi berean. Tibia, berna-hezurra, bizkarrezurra eta burezurra izaten dira gehien hartzen dituen hezurrak.

## Erreferentziak
Shinichi Suzuki

(Nagoia, 1898ko urriaren 17a - Matsumoto, 1998ko urtarrilaren 26a) Japoniar pedagogoa izan zen, izen bereko biolin-ikaskuntzarako metodoaren sortzailea.

## Biografia 
Aitak harizko musika-tresna japoniarrak egiten zituen, eta Japoniako biolin-fabrikatzaile handiena izatera iritsi zen. Tokion lehenbizi, eta Berlinen gero, Joseph Joachim hungariar biolin-jotzaile eta irakaslearen ikasle handienetako birekin egin zituen musika-ikasketak. Laukote bat osatu zuen bere anaietako hirurekin, baina batez ere musika-irakaskuntzak eman zion ospea eta arrakasta. Biolina jotzeko irakaskuntza-metodo bat osatu zuen, haur orok, adimena gorabehera, hitz egiten ikasten duen bezala musika-tresna bat jotzen ere ikas dezakeelako printzipioan oinarrituta. **Suzuki metodoa** izena hartu zuen. Metodo horrek talde-diziplina bultzatzen du, banakoarena bultzatu ordez eta biolinaren kasuan ez ezik, beste tresna batzuen irakaskuntzan ere erabili izan da. Gaur egun, mundu osoan dago zabalduta.

## Erreferentziak
Pierre-Louis Moreau de Maupertuis

**Pierre-Louis Moreau de Maupertuis** (Saint-Malo, 1698ko uztailaren 17a - Basilea, Suitza, 1759ko uztailaren 27a) frantziar matematikari, astronomo eta filosofoa izan zen.

## Bizitza 
Parisko Académie des Sciences elkarteko kide izan zen. Laponiara bidaia egin zuen Lurraren arku meridiano bat neurtzeko. Neurketarekin Newtonen teoria, Lurraren diametroari dagokiona, baieztatu zuen. 1744. urtean, Maupertuisek ekintza minimoaren printzipioa adierazi zuen, Jainkoaren existentzia frogatzeko asmoz.

Geografia, astronomia eta kosmologiazko liburuak argitaratu zituen. Lan aipagarrienak: *Essai sur la philosophie morale* (1749, *Filosofia moralari buruzko saiakera*); *La figure de la Terre* (1738, *Lurraren irudia*); *Mémoire sur la moindre action* (1744, *Ekintza "Ekintza minimoari buruzko txostena"); *Lettre sur les progrès des sciences* (1752, "Zientzien aurrerabideari buruzko txostena"); *L´art de bien argumenter en philosophie* (1753, "Filosofian ondo argudiatzeko trebetasuna").
[thumb|upright|[Voltaire, *Maupertuisiana'', 1753]]

## Erreferentziak
Luis Javier Arrieta

**Luis Javier Arrieta** (Arrasate, Gipuzkoa, 1945eko otsailaren 5a) margolaria da. Arrietaren pintura hiperrealismoaren mugan dago, eta inpresionismoak eraginda, marrazkiaren eta kolorearen garbitasunean bilatzen du zehaztasuna.

## Bizitza 
Ikasketak Eskola Politeknikoan egin zituen, eta Industria Irakasletzako titulua eskuratu zuen. Fagor enpresan egin du lan. 1990ean hasi zen margotzen Bergarako Pintura Eskolan, Jon Balentziaga irakaslearekin. Geroxeago, bi urtez, Arrasateko Monterron jauregiko ikastaroetan parte hartu zuen, Imanol Moreno eta Zesar Cimiano irakasleekin. Abdon Juaristi, Luis Laskurain, Klara Gangutia eta Julian Ugarte margolariak ere izan ditu irakasle.

Arrasate Margo Taldearen sortzaileetariko bat da. Talde horrekin egin ditu erakusketa gehienak, nahiz eta bakarkako agerraldiak ere egin dituen. Bere aurreneko bakarkako erakusketa 1999an egin zuen, bere jaioterriko Harresia erakustokian.

## Erreferentziak
Charles Nodier

**Charles Nodier** (Besançon, Frantzia, 1780ko apirilaren 29a - Paris, Frantzia, 1844ko urtarrilaren 27a) frantsesezko idazlea izan zen. Argitaratu zituen lehen liburuak natura-zientziei buruzko lanak izan ziren. Gero, literatura idazten hasi zen, eta garai hartan ospe handia zuten idazle batzuen liburuak imitatzen zituen. 1812an, Iliria lurraldera bidali zuten liburuzain gisa. Frantziara itzuli zen eta ametsaren garrantziaz jabeturik, beldurrezko eleberriak eta fantasiazko ipuinak argitaratzen hasi zen. 1824tik 1830era, idazle erromantikoek biltokitzat zuten Parisko Arsenal liburutegiko zuzendaria izan zen. Haren ideiek eragin handia izan zuten Nervalengan eta surrealistengan.

## Idazlanak 
Idazlan nagusiak: *Smarra ou les Démons de la nuit *(1821, *Smarra edo gaueko deabruak*); ''Trilby ou le Lutin d'Argail* (1822, *Trilby edo Argaileko iratxoa*); *La Fée aux Miettes* (1832, *Ogi papurren maitagarria*); *Histoire du chien de Brisquet* (1844, *Brisqueteko zakurraren historia'').

## Erreferentziak
Alfred Döblin

**Alfred Döblin** (Stettin, 1878ko abuztuaren 10a - Emmendingen, 1957ko ekainaren 26a) alemaniar eleberrigilea izan zen. Lehen eleberrietan bere garaiko mugimendu historikoak islatu nahi izan zituen. *Die drei Sprünge des Wang-Lun* (1915, *Wang-Lunen hiru jauziak*) eleberri espresionista Txinako gizaki eta izadiari buruzko obra da. Sozialista izan zen, baina 1918an marxismoari uko eginez katoliko bihurtu zen. Nazismoa aginteaz jabetu zenean, Frantziara erbesteratu behar izan zuen Alfredek (1933-1940) lehenbizi, eta Estatu Batuetara (1940-1945) gero. Azken hamabi urteak, berriz, Alemanian eman zituen. Gizarte-arazoetan oinarrituriko eleberri ugari idatzi zuen, espresionismoaren ildotik betiere. Lan nagusiak: *Berlin Alexanderplatz* (1929, *Berlin Alexanderplatz*, Anton Garikanok euskaratua); *Perdon wird nicht gegeben* (1935, *Ez da barkamenik izango*); *Der blaue Tiger* (1936, *Tigre urdina*); *Der unterbliche Mench* (1946, *Gizon hilezkorra*); *Novembre 1918* (1948-1950).

## Erreferentziak
Edna O'Brien

'''Edna O'Brien'* (Tuamgraney, Clareko konderria, 1930eko abenduaren 15a – Londres, 2024ko uztailaren 27a) irlandar eleberrigilea izan zen.

Farmaziako ikasketak egin zituen, eta farmazialari gisa lan egin zuen hasieran. 1960an argitaratu zuen lehenengo eleberria: *The Country Girls,* trilogia bateko lehenengoa. Trilogia osatu zuten beste bi liburuak *Girl with Green Eyes* (1962) eta *Girls in Their Married Bliss'' (1964) dira. Eleberri horietan esperientzia berriak eta bizitzaren gozo-mikatzak probatzera ausartzen diren emakumeen gorabeherak kontatzen dira. Lan horien ondoren ere, Edna O'Brienek emakumeen barne-gatazkez eta gizon eta emakumeen arteko hartu-emanez eta arazoez idazten jarraitu zuen. Lan horien artean aipagarrienetako bat *Night* (1972) da, insomnioak jota dagoen emakume baten gau bateko bakarrizketa.

Bestalde, ipuin bilduma batzuk ere idatzi ditu, hala nola *Mrs Reinhardt and Other Stories* (1978), *Returning* (1982) eta *Lantern Slides* (1990). Beste lan batzuk: *Time and Tide* (1992), *House of Splendid Isolation* (1994), *Down by the River* (1996), *Wild Decembers* (1999), *In the Forest* (2002), *The Light of Evening* (2006), *Byron* (2009).

## Euskaraz 
*Landa aldeko neskak* (*The Country Girls*), 1960an argiratatua, (2022an Gema Lopez Las Herasek itzulia). Erein eta Igela. .

## Ikus, gainera
* Irlandako literatura

## Erreferentziak
Rabanus Maurus

**Rabanus Maurus** alemaniar beneditarra eta artzapezpikua izan zen (Mainz, Frankonia, 780 - Winkel, Renania, 856ko otsailaren 4a). Fuldako abetetxe beneditarrean eta Toursen egin zituen teologiako ikasketak. Apaiza zen 814. urtean, eta abade 822an. 847an Mainzeko artzapezpiku izendatu zuten. Bere herriko teologiaren aitzindaritzat hartua da (*praeceptor Germaniae*). Haren zuzendaritzapean mundu guztira zabaldu zen Fuldako abatetxearen ospea. Politikan ere parte hartu zuen, eta Ludovico Pioren, Lotarioren eta Luis Germaniarraren aholkularia izan zen. Germaniako misiolarien gune nagusi bihurtu zen, aldi berean, Fuldako abatetxea. Rabanus Maurus idazle oparoa izan zen, bestalde, eta *Biblia*ri buruzko iruzkinak, tratatuak (819, *De institutione clericorum*), garai hartako jakintza biltzen zuen entziklopedia (842-847, *De universo*), poesiak eta gutunak idatzi zituen.

Haren jaia otsailaren 4an ospatzen da.

## Erreferentziak
Luis Vélez de Guevara

thumb|260px|Eleberri hau Vélez de Guevararen liburu ezagunena da.

**Luis Vélez de Guevara** (Ecija, Sevilla, 1579ko abuztuaren 1a - Madril, 1644ko azaroaren 10a) espainiar dramagilea eta eleberrigilea izan zen.

Artea eta Filosofia ikasi zituen Osunako Unibertsitatean. Italiara joan zen soldadu, eta gero Madrilen hartu zuen egoitza, nobleen zerbitzura. Dramagile gisa arrakasta handia izan bazuen ere, oso pobre bizi izan zen beti. Dirudienez, 400 obra baino gehiago idatzi zituen, eta Lope de Vegaren jarraitzaile nagusietako bat izan zen. Bere garaiko genero guztiak (*auto sakramental* izenekoa, erlijio-gaiak, komedia) landu bazituen ere, historiako gai tradizionaletan oinarritutako dramek eman zioten ospea; elezahar heroikoetan (*Más pesa el rey que la sangre*) nahiz herrikoietan (*La luna de la sierra*) oinarrituak ziren. Vélez de Guevararen drama ezagunenak: *Reinar después de morir*, *La Reine morte* obraren oinarritzat hartu zuena, eta eleberri pikaresko bat, *El diablo cojuelo*, dira.

## Antzerki obra 
Lan asko kronologikoki ezin dira ondo kokatu.
* *El príncipe transilvano* (1597–1598)
* *El espejo del mundo* (1611 baino lehen)
* *Los hijos de la barbuda* (1611 baino lehen)
* *La serrana de la Vera* (1613)
* *La niña de Gómez Arias* (1614)
* *La vida de la santa madre* (1614)
* *Don Pero Miago* (1614)
* *La montañesa de Asturias* (1614)
* *La hermosura de Raquel*. Bi atal ditu. (1614)
* *El conde Don Pero Vélez* (1615)
* *El amor y celos en vizcaíno* (1615)
* *El embuste acreditado* (1615)
* *El Marqués del Vasto* (1615)
* *El príncipe viñador* (1615)
* *La ninfa del cielo* (1617)
* *El niño diablo* (1620)
* *El diablo está en Cantillana* (1620 ondoren)
* *El rey en su imaginación* (1625)
* *Los novios de Hornachuelos* (1620 ondoren)
* *El verdugo de Málaga* (1620 ondoren)
* *El águila del agua* (1620 ondoren)
* *Más pesa el rey que la sangre* (1620 ondoren)
* *Si el caballo vos han muerto* (1633)
* *Los amotinados de Flandes* (1634)
* *La nueva ira de Dios* (1635)
* *Los tres portentos de Dios* (1635)
* *Reinar después de morir*
* *El diablo cojuelo* (1641).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Luis Vélez de Guevara. Fitxa biobibliografikoa.
* Luis Vélez de Guevaraen lanak Internet Archiven.
* [Luis Vélez de Guevararen lan digitalizatuak [Espainiako Liburutegi Nazionala|Espainiako Liburutegi Nazionalean.
Engelbert Dollfuss

**Engelbert Dollfuss** (Texingtal, Austria Beherea, 1892ko urriaren 4a - Viena, 1934ko uztailaren 25a) austriar politikaria izan zen. Austriako kantzelera izan zen 1932–1934 bitartean.

## Bizitza 
Nekazari-famili bateko semea zen, eta zuzenbide-ikasketak egin zituen. Alpeetako armadan borrokatu eta gero, Austria Behereko nekazarien federazioko idazkari nagusi izendatu zuten. Nekazaritza ministro 1931-1932 urte-bitartean, kantzelari izendatu zuten 1932. urtean. Gobernu kristau autoritarioan oinarriturik, Austriako estatuaren goitik beherako berrikuntza egiteari ekin zion, Italiako faxisten ereduari jarraituz.

1933an, parlamentua indarrik gabe utzi eta nazismoaren aurka (Alderdi Nazionalsozialista legez kanpo uztea, 1933), eta sozialisten aurka jardun zuen (Vienako langileen aurkako zapalkuntza, 1934), eta gisa horretan Austria gerra zibilaren gordinean utzi zuen. Ondoren, faxismoan eta aita santuen entzikliketan oinarrituriko konstituzioa aldarrikatu zuen, Austrofaxismo izenarekin ezaguna. 1934. urteko uztailean hil zuten naziek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Motherwell

**Robert Motherwell** (Aberdeen, Washingtongo estatua, AEB, 1915eko urtarrilaren 24a - Provincetown, Massachusetts, AEB, 1991ko uztailaren 16a) marrazkilaria izan zen. Espresionismo abstraktuaren sortzaileetako bat da.

## Bizitza 
1941ean, ikasketak utzi zituen (Literatura eta Psikologia), eta marrazten hasi zen. Lehenengo lanak surrealisten eraginpean egin zituen, Roberto Matta txiletar margolariaren eraginpean batez ere. Bakarkako lehenengo erakusketa 1944an egin zuen, New Yorkeko Art of this Century galerian. Ondoren erakusketa ugari egin zituen, bai Estatu Batuetan eta bai Europan. 1950ean, Veneziako Biurtekoan bere herrialdearen ordezkari izan zen, bai eta Sao Paulokoan ere, 1961ean.

## Lanak 
Motherwellen lan nagusien artean aipagarriak dira *The crossing* (1948, Rockefeller bilduma, New York); eta *Elegy to the Spanish Republic* (1949-1976, *Elegia Espainiako Errepublikari*), zuri-beltzeko ehun handiez osatutako saila, Espainiako Gerra Zibilean oinarritua. Azken urteetako lanetan koloreko eremu zabalak erabili zituen.

## Erreferentziak
Gomez Gonzalez Butroe

**Gomez Gonzalez Butroe Muxika** (?, 1418 &ndash; Arrasate, Gipuzkoa, 1448) Bizkaiko Ahaide Nagusia izan zen, Butroeko Jauna eta Bizkaiko oinaztarren buruzagia.
thumb|Butroe Etxeko armarria.

## Biografia 
Arratia aldeko Abendaño leinuko ganboatarren etsai handia zelarik, Otxandioko Abendañotarren dorrea eraitsi eta herria suntsitu zuen 1437an.

1441ean bakea izenpetu behar izan zuen, Villela eta Meñaka etxe ganboarretako osteek eraso ondoren. Handik bi urtera, ordea, berriro ekin zion borrokari eta 1444an izugarrizko zafraldia eman zien abendañotarrei Larrabetzu ondoan.

1446an Durango eta Bermeo hartu zituen eta 1448. urtean Arrasaten sartu zen, baina ganboarrek saldo handitan hiria inguratu eta, erasoa zaila izan zitekeela ohartuta, su eman zioten herriari, eta erabat suntsitu zuten. Oinaztarren lagunak ez ziren garaiz azaldu eta Gomez Gonzalez Butroekoa preso hartu zuten, Joan Gonzalez bere sasiko semearekin batera. Arrasaten bertan hil zituzten biak.

## Erreferentziak
James Hunt

**James Simon Wallis Hunt** (Belmont, Sutton, 1947ko abuztuaren 29a - Wimbledon, 1993ko ekainaren 15a) britainiar pilotua izan zen. Gaztetan iraupen-atletismoan, tenisean, squashean eta golfean aritu zen, baina azkenean motorra aukeratu zuen. 1968an eta 1969an Formula Ford-en parte hartu zuen, eta gero Formula 3ra pasatu zen. 1972an, Lord Heskethekin batera, taldea osatu zuen eta hurrengo urtean parte hartu zuen lehen aldiz Formula 1eko Munduko Txapelketan. 1975ean irabazi zuen lehendabiziko Sari Nagusia Holandako Zaandvoort zirkuituan, eta urte horretan bertan laugarren gelditu zen pilotuen sailkapenean. 1973-1975 bitartean Hesketh-Ford automobil-taldean aritu zen, eta 1976-1979 urte-bitartean McLaren taldean. Guztira, 96 Sari Nagusitan parte hartu zuen eta hamar irabazi zituen, horietatik sei 1976an; urte horretan munduko txapeldun gelditu zen. Erretiratu zenean, BBC kate britainiarrak kazetari-lanetan aritzeko kontratatu zuen.

## Erreferentziak
Asier Larraza

**Asier Larraza Gorrotxategi** (Zumarraga, Gipuzkoa, ) argazkilaria da.

## Bizitza 
Donostiako Soslai Argazki Eskolan argazkilari-agiria (1994-1996) jaso ondoren, Britainia Handira jo zuen ikasketak jarraitzeko. Surrey Institute University of Art & Design ikastetxean argazkilaritzan lizentziaduna (1997-2000) da.

Argazkilari profesionaltzat hainbat lan egina da, publizitate-arloan. 1997an, Zumarragako Itarte erakustaretoan *Vacas mirando a un tren* talde-erakusketan partaide izan zen, eta 1999an, leku berean, beste talde-erakusketa bat egin zuen, bideo, argazki, arkitektura, pintura eta abar erakutsiz. 2000. urtean egin zuen lehenengo bakarkako argazki-erakusketa, Errenteriako Gaspar erakustokian. Dantza- eta bikoizketa-ikastaroak ere egin ditu, eta Adeshoras dantza-taldearen kide izana da.

Literatura ere landu du, eta 1986an Azkue Sariketan lehenengo saria lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Asier Larrazaren informazioa Art Aretoan