Erriberriko Errege Jauregia

**Erriberriko Errege Jauregia** edo **Erriberriko gaztelua** Nafarroako errege-erreginen egoitza izan zen, XIII. eta XIV. mendeetan Erriberrin eraikitako eraikin militarra. Karlos Noblearen erregealditik aurrera Nafarroako Erresumako Gortearen egoitza izan zen. Nafarroako kultura ondasuna izendatua dago. Alboan, atxikia du Andre Maria Erreginaren eliza.

## Historia 
[ezkerrera|thumb|320px|Erriberriko jauregia XIX. mende amaieran edo XX.aren hasieran, [Isidro Gil Gabilondo margolari azkoitiarrak (1843 - 1917)]]

Jauregia eraikitzerakoan ez zuten proiektu "osoa" egin eta mendeetan zehar eginiko etengabeko lanen emaitza da. Gaur egun, jauregia hiru zatitan banatua dago: Jauregi Zaharra (egun Espainiako Turismo Paradore dena), San Jurgi kaperaren hondakinak eta Jauregi Berria.

Jauregi Zaharrak, izenak dioen bezala antzinakoenak, oinplano laukizuzena du eta erromatar garaiko *praetorium*-a dela uste da, babes sistemako eraikuntza garrantzitsuena. Horma eta dorreetako oinetan erromatar garaiko aztarnak aurkitzen dira, I. mendekoak.

Gaurko itxura ematen dioten lan nagusiak Antso VII.a Nafarroakoaren erreinaldian, XIII. mendean, hasiak izanda ere, gehiena XIV. mendearen bukaeran eta XV. mendearen hasiera artean egin zuten, batez ere 1402-1424 tartean. Garai hartako Nafarroako erregeak, Karlos Nobleak, gaztelua errege egoitza bihurtzea erabaki zuen eta beraz jauregiek behar zituzten apaingarriz bete zituen. Evreux leinuko errege hura ezagunagoa da kultura eta jauregiko luxuzko bizimoduagatik, bere kanpaina militarrengatik baino, eta horren lekuko da Erriberriko jauregia, garaian Europako luxuzkoenetariko bat.

Karlos III.a Leonor Trastamarakoarekin ezkondu zen 1375ean, eta zortzi seme-alaba izan zituzten. Horien artean zegoen Zuria erregina (erregealdia 1425-1441 artean), Vianako printzearen ama. Biek Erriberriko gorteko bizimodu lasaia gozatu zuten, XVI. mendea hasi arte.

1512ko Gaztela eta Aragoiko erresumen Nafarroako konkista eta gero jauregiaren hondatzea hasi zen, bakarrik erregeordeek noizean behin erabilia izan zelako. Pixkanaka-pixkanaka hondatzen ari bazen ere, XIX. mendearen hasieran oraindino zutik zegoen eta Iberiar Penintsulako Gerran, 1813an, Espoz y Minak erabaki zuen jauregia erretzea Napoleonen tropek erabil ez zezaten.

1923an Nafarroako Foru Aldundiak iragarri zuten lehiaketa gaztelua zaharberritzeko. Lehiaketaren irabazleak Javier eta Jose Iarnotz izan ziren egindako 10 panel daude bertan. Marrazki geometrikoak, begiztak, ikur heraldikoak eta gaztainondo hostoak irudikatzen dituzte besteak beste.

Apaindurak antzinakoak eta aski delikatuak direnez, bisitarien kopurua mugatua dago.

File:Panel 1.jpg|1. panela
File:Panel 2.jpg|2. panela
File:Panel 3 Mudéjar room.jpg|3. panela
File:Panel 4.jpg|4. panela
File:Panel 5 Mudéjar room.jpg|5. panela
File:Panel 6.jpg|6. panela
File:Panel 7.jpg|7. panela
File:Panel 8.jpg|8. panela
File:Panel 9 Mudéjar room.jpg|9. panela
File:Panel 10 Mudéjar room.jpg|10. panela

### Jauregi berriko dorreak 
thumb|660px|erdian|Nagusia, Fenero eta Hiru Koroen dorreak, Lau Haizeen dorretik ikusiak, eta jauregiaren inguruak.
#### Fenero portaleko dorrea 
Dorre azpian dagoen sarbide portalea da Erdi Arotik egundaino bere horretan iraun duen bakarra. "Fenero portalea" deitzen da, Erriberrira zekarten belar ondua (erromantzez *feno*) handik sartzen baitzen. Portalearen gainean Nafarroako eta Evreuxko armarria dago.

#### Talaia dorrea 
"Talaia dorrea" edo "Zelatariaren dorrea" izenekotik kontrolatzen zen ea kanpotik berririk heltzen zen Erriberrira. Talaiatik Uxue herriaren silueta ikusten da. Aragoiko erresumaren mugatik oso hurbil zegoenez, Uxuetik seinaleak egiten ziren inguruko herrietako behatoki edo talaietara, balizko arriskuez ohartarazteko.

"Joiosa Guardaren dorrea" ere esaten zaio (frantsesezko *Joyeuse Garde* esapidetik, euskaraz "Zaintza Alaia"), soldaduak zaintzan zeudelarik edaten, dadotan edo kartetan pasatzen baitzuten denbora. Egundaino gorde den leihoko trazeriak *Betiereko begizta* irudikatzen du, Karlos III.aren ikurretako bat.

#### Lau Haizeen dorrea 
"Lau haizeen dorrea" lau aldeetara irekita dagoen dorrea da, hiru behatoki edo leiho gotiko handi dituena. Horregatik "*Tres finestras* dorrea" ere esaten zaio ("leiho" erromantzez *finestra*). Dorreko behatoki horietan jarriak, errege-erreginak eta aitoren semeek jauregiaren kanpoaldeko zelaigunean egiten ziren ikuskizunak ikusten zituzten, hala nola zezenketak, justak, torneoak eta pilota jokoak. Gangaren giltzarrian Nafarroa-Evreuxko armarria dago, jauregiko eta herriko beste hainbat tokitan bezala.

Hasieran, pasabide estu batek (estalia, beharbada) lotzen zituen Taiala dorrea eta Lau Haizeena. XVI. mendean hormabularrak eta arku sendo batzuk gehitu zizkioten dorreei haiek indartzeko.

Martin Peritz Lizarrakoa izan zen hargin-maisua.

#### Uharkaren dorrea 
"Uharkaren dorrea" andel bezala erabiltzen zen eta hango harriak berunez loturik zeuden, zirrikituetatik urik isur ez zedin. Zeramikazko hodien bidez, Zidakos ibaitik dorrearen behealdera bideratzen zen ura, jarraian, horren oinarrian zegoen zurezko torloju batek uharkaren barneraino igotzen zuen.

Jauregi osoak berunezko hoditeria zuen, ura bideratzeko. Oraindik hormetan antzeman daitezke hodiak sartzen ziren erretenak, batez ere Masustondoaren patioan eta Lorategi Zaharrean.

#### Hiru koroen dorrea 
"Hiru koroen dorrea" jauregiko ikusgarrienetakoa da: oktogono oinplanokoa, hiru gorputz ditu, goruntz gutxituz doazenak. Hortik datorkio izena. Ingurabidez eta matakanez inguraturiko solairuen gainaldean, bi tximinia artistiko ezarri ziren XX. mende erdialdeko zaharberritzean.

Horri buruzko kondaira baten arabera, erregeak eraikiarazi zuen horrela dorrea, bere seme-alabek jolastokia izan zezaten. Hala ere, ez dago halakorik baieztatzen duen agiririk.

#### Dorre nagusia 
"Dorre nagusia" 40 m garai da, jauregiko puntu gorena. Hala ere, jatorrian ez zen hain handia, zaharberritzean goratu baitzuten. Gehitutako zatia argi ikusten da hormetako harlanduetan, behekoak zaharragoak eta latzagoak baitira eta goikoak berriagoak eta leunagoak.

Irudi:Interior del Palacio Real de Olite--4.JPG|Hiru Koroen dorrea
Irudi:Olite - Palacio Real, Torre de la Atalaya o de la Joyosa Guarda 1.jpg|Talaia dorrea.
Irudi:WLM14ES - Olite Palacio Real Torre de los cuatro Vientos 00008 - .jpg|Lau Haizeen dorrea
Irudi:WLM14ES - Olite Palacio Real Torre del Homenaje 00069 - .jpg|Dorre nagusia

### Lorategi zaharra 
Jauregi Berrirako egungo sarbidea dena, garai hartan "Lorategi zaharra" deitzen zioten, zuhaitz eta bestelako landare ugari baitzegoen han. Barnean zein inguruan jauregiak zituen lorategien adibide xume bat besterik ez da. Laranjondo, limoiondo, zidrondo, mingranondo edo jasminez beterik zeuden lorategiak, garai hartan landare exotikoak baitziren, oso estimatuak. Horien artean ziur aski Masustondo ospetsua eraman zuten.

Patioan Andre Maria elizaren absidea ikusten da, baita kanpandorreren oina ere.

### Elurzuloa 
[thumb|240px|Jauregiko antzinako [elurzuloa.]]
Harresien kanpoaldean dago elurzuloa, baina jauregiari atxikia ia, leku ospelean. *Arrautza-oskol* itxura du eta haren azpian 8 m sakon den zulo edo putzua dago, non neguko izotz eta elurra gorde eta uda arte izozturik mantentzen zena. Horrela, edari hotzak edo izozkiak prestatzeko erabiltzen zituzten, baina baita ere janaria kontserbatzeko edo medikuntzan erabiltzeko. Isolazio termikoa bermatzeko, izotz-elurrak geruzatan ipintzen zen, lasto geruzak tartekatuz.

Nahiz eta ezin den baieztatu errege-erreginek erabili zutenik, hainbat agirik frogatzen du XVII. mendetik XX. mende hasierara erabili zela.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Mariano Carlos Solano y Gálvez, Marqués de Monsalud "El Palacio Real de Olite", *Boletín de la Real Academia de la Historia*, **49** (1906), 435-447 or.

## Ikus, gainera 
* Erriberri
* Nafarroako Erresuma
* Erriberriko Jauregi Zaharra

## Kanpo estekak 
* Erriberriko Errege Jauregia. [Web-gune ofiziala]. Bartzelona: Magmacultura, S.L.
* Erriberriko Errege Jauregia, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
*  www.castillosnet.org