open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
María Josefa Riba

eskuinera|thumb|260px|Tenis-jokalaria
**María Josefa Riba**, 'Pepa Riba' edo María Josefa de Riba izenarekin ere ezaguna (1913ko uztailaren 20a &ndash; 2008ko martxoaren 7a) tenislari katalana izan zen. Espainiako emakumezkoen tenisaren bultzatzailea eta tenislari onena 1940an eta 1950aren hasieran. Atzerrira jokatzera joan zen lehen tenislari espainiarretako bat izan zen.

Banakako zazpi Espainiako Txapelketa lortu zituen, 1944tik 1950era, binakako lau eta mistoko sei  txapelketa, eta nazioarteko txapelketak Estoril, Lisboa eta Oporton (Portugal), Zermatt (Suitza) edo Flinsen (Austria).

Orduko prentsaren arabera, Lilí Álvarez eta Pepa Chávarriren garaiaren ondoren, "klase gehien" eta nazioarteko emaitza onenak lortu zituen jokalaria izan zen.

## Hil ondoko aitorpenak 
* María José de Riba saria. Kataluniako txapelketa talde seniorrentzat (+ 50).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rosa Torras

## Kanpo estekak
Francisca Subirana

eskuinera|thumb|260px|Franciska Subirana 1920an, Pista Gogorreko Munduko Txapelketan, Parisen
**Francisca Subirana Wolf** , 'Panchita' ezizenez ezaguna (Bartzelona, Katalunia, 1900 – Herzliya, Israel, 1981eko martxoa) tenislaria izan zen.

## Biografia 
Francisca Subiranak bost aldiz jarraian irabazi zuen Bartzelonako lawn-tenis txapelketa 1916 eta 1920 bitartean. 1920an, Pista Gogorreko Munduko Txapelketaren finalera iritsi zen (Roland Garrosen aurrekoa eta ia beti Parisen jokatua), Dorothy Holmanekin galduz. Espainiako tenis-taldeko kide izan zen 1920ko Joko Olinpikoetan, Anberesen, baina ezin izan zuen Winifred McNairren aurkako lehen partida jokatu.

Subirana tenisetik erretiratu egin zen 1922 inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20140904171440/http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=20007268
Simone Iribarne

eskuinera|thumb|260px|tenislaria
**Simone Iribarne**, ezkontzaz, **Simone Lafargue** edo **Simone Lafargue Iribarne** (Baiona, Euskal Herria,,1914ko abuztuaren 6a - Marseilla, Frantzia, 2010eko maiatzaren 18a) tenis-jokalaria izan zen, 1933 eta 1947 artean aktibo egon zena. 1943an Frantziako Txapelketan emakumezkoen banakako txapelduna izan zen.

## Kirolari ibilbidea 
Marseillako Tenis Elkarteko kidea izan zen. Gutxienez zortzi txapelketa irabazi zituen, lehena Biarritzen 1933an eta azkena Nizan 1947an. 

1934an Madrileko nazioarteko txapelketetan jokatu zuen, eta Bely Maier eta Bella Dutton espainiarrak nagusitu ziren.

1935eko irailean, Simone eta bere ahizpa Paulette Iribarne izan ziren Donostiako nazioarteko txapelketaren irabazleak. Txapelketa Ondarretan jokatu zen, eta Pepa Chávarrik eta Bely Maierrek osatutako bikoteak irabazi zuen (1/6, 6/2 eta 6/3). Simonek ere irabazi zuen banakakoa, Belgikako Adamson txapeldunari (6/4, 3/6 eta 6/2) irabazita. Titulu horrek bi urte geroago Roland Garroseko finalerdietara  eraman zituen ibilbide luze baten hasiera izan zen.

1945ean, binakako partida irabazi zuen Paulette ahizparekin, eta Lolette Payot suitzarraren aurka galdu egin zuen Frantziako Txapelketako finalean.

Wimbledonen izan zuen parte-hartze bakarra 1946an izan zen, Joan Curryren aurka galdutakoa.

## Bizitza pertsonala 
1937 eta 1938 bitartean Louis Lafargue frantsesarekin ezkondu zen. Bere ahizpa Paulette (Paulette Fritz, ezkondu ondoren) ere tenis-jokalaria izan zen, eta 1956an Paulette Fritz-Iribarne izenarekin '''Eskola-umeek ezagutzen ez zuten euskal pilota'-''ren kirolari buruzko artikulu bat idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Forma musikal

**Forma musikalak** ideia musikal bat obra oso baten gisa antolatzeko moduari egiten dio erreferentzia. Kontzeptuan bi osagai desberdin (erlazionatuta daude baina) daude: batetik, konposizio-mota, adibidez, sinfonia baten edo kontzertu baten forma ematea, eta bestetik, pieza jakin baten egitura, mugimendu bakar batekoa, eta horrelakoetan modu bitarraz hitz egiten da, forma hirutarraz, sonata formaz, fuga, etab.

Musika-formaren eta musika-generoaren artean gainjartze bat dago. Musika-generoa musika-estilo zehatzei erreferentzia egiteko erabiltzen da (musika klasikoa edo rock musika), eta zenbait elementuren bidez zehazten da: lengoaia harmonikoa, erritmo bereizgarriak, erabilitako musika-tresna motak eta jatorri geografikoa. Testuinguru horretan, **forma musikal** terminoak genero jakin batzuen barruko egitura mota jakin bati egiten dio erreferentzia. Adibidez, "12 konpaseko bluesa" forma berezia da, eta maiz blues, rock and roll eta jazz generoetan aurkitzen dugu.

Hona hemen musika-forma batzuk:

* Fuga
* Bariazioa
* Suitea
* Sonata
* Sinfonia
* Kontzertua
* Obertura
* Preludioa
* Olerki sinfonikoa
* Martxa
* Polonesa
* Mazurka
* Balsa
* Tarantela
* Polka
* Kanona

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bella Dutton

eskuinera|thumb|260px|tenislaria
**Bella Dutton** edo Isabela Dutton, jaiotzez, **Marie Celine Isabela Dutton de Pons** (Los Cayos, Haití, 1899ko abenduaren 2a - Laren, Ipar Herbehereak, 1982ko maiatzaren 22a) nazionalitate britainiarreko tenislaria izan zen. Haitin jaio zen. Familiarekin Bartzelonara etorri zen, Kataluniako emakumezkoen tenisean aitzindari eta Espainiako emakumezkoen tenisean bost aldiz txapelduna (1926,1928, 1931, 1932,1933). Bartzelonako Lawn Tennis Club del Turóko kidea izan zen. 1920ko eta 30eko hamarkadetan aktibo egon zen, halaber, 1930eko hamarkadaren hasieran tenisean jokatzeko praka motzak modan jarri zituen Espainiako lehen emakume kirolarietako bat izan zen. Praka horiek atzerrian jokatutako bidaietan eskuratu zituen. 

## Biografia 
Ernst Louis Dutton eta Thérèse Gerdesen alaba, Los Cayosen jaio zen, Haitin, 1899ko abenduaren 2an. Urte gutxirekin, familiarekin joan zen lehenbizi Suitzara eta gero Bartzelonara. Frantsesa hitz egiten zuen lehen hizkuntza gisa, gero ingelesa eta gaztelania ere ikasi zituen. Bere garaian jarraitzaile asko izan zituen tenis-zirkuituetako elitean. "Mosqueteros franceses" izenekoen laguna zen Borotra, Cochet, Brugnong eta Lacoste. Azkenik, Alejandro Pons izeneko espainiarrarekin ezkondu zen. Banatu eta Norman Hartnell moda-diseinatzailearentzat lan eginez Londresera joan zen bizitzera. Besteak beste, Madrilgo Erreginaren eta Elizabeth printzesaren kapela-doitzailea izan zen.

### Kirol-ibilbidea 
1920ko hamarkadaren hasieran hasi zen tenisa praktikatzen. Beste bi ahizpa tenista zituen: Monna eta Germaine Dutton.

1924an, Kataluniako tenis-sailkapen ofiziala argitaratu zuen Eskualdeetako Federazioak, Bella bosgarren postuan egon zen lehen kategorian, María Luisa Marnet, Isabel Fonrodona, Rosa Torras eta J. de Vizcayaren atzetik. 

Bi urte geroago, 1926an, bakarkako lehen Espainiako txapelketa irabazi zuen, eta Carola Fabrari (6/8, 6/1 eta 6/1) irabazi zion. 

1933an, Bella Dutonek Madrilgo Puerta de Hierro Klubeko nazioarteko txapelketan parte hartuta irabazi egin zuen. Beste herrialde batzuetako tenislari ospetsuek parte hartu zuten, besteak beste, Stein alemaniarrak. Garaipen hori bere titulu nazionala azken aldiz baliozkotu baino astebete lehenago lortu zuen. Lenglen efektua zela eta, gona laburtu eta jokorako konponbide erosoak bilatu ziren. 1931n, lehen aldiz, emakume batek praka-gona bat erabili zuen Roland Garros eta Wimbledon jokoan aritzeko. Lilí Álvarez espainiarrak Elsa Schiaparelliren diseinu bat erabili zuen, eta 1933an emakumeek short-etan jokatzeko baimen ofiziala izan zuten, nahiz eta tenislari batzuek lehendik ere bazituzten klub batzuetan. Espainian, Bella Dutton izan zen erabili zuen lehen tenislarietako bat. Bartzelonatik kanpo jantzi zuen lehen aldia 1933an izan zen Espainiako txapelketa nazionalean, Madrileko Club de Campo-n, eta Espainiako txapeldunaren argazkia praka laburrekin (belaunetik hiruzpalau hatz gorago) ederki ibili zen hara eta hona. Pixkanaka erabilera zabalduz joan zen eta praka motzen erabilera sendotu egin zen 1934ko maiatzean Madrileko nazioarteko bigarren txapelketetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Zoilo baseliza

**San Zoilo baseliza** Kaseda udalerrian XIV. mendeko kristiau baseliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
Estilo gotikokoa, XIV. mendearen erdialdekoa da, Arnaldo Barbazangoa Iruñeko gotzainaren ekimenez.

Elizaren tipologia XIV. mendeko Nafarroako arkitektura gotikoaren ohiko tipologia da, Erriberriko Andre Mariakoaren edo Untzeko San Martingoaren antzekoa, bere originaltasuna habeartearen estalki uhinduan estribatuz, gangak harrizko lauzaz estaliz.

Pirinioetako ibarren eta Erriberako lurren arteko komunikazio-gunea zen ermita, Zaraitzu eta Erronkariko errege-abelbideetatik larre bardeatar iristen ziren bidaiari eta artzainentzat; izan ere, ermitauarentzako gela zuen, eta salmenta oso erosoa zuen itsatsita.

Oso garrantzitsua izan zen erromesaldi leku gisa. Leireko eta Olibako monasterioen artean dago. Era berean, Donejakue Bidearen inguruan dago, Jakatik ondoko Zangozara Gareserako bidean.

Ermita Zoilo Kordobakoari eskainia dago. IV. mendeko martiria izan zen Dioklezianoren atzetik, eta horren berri Kordobako kalifa-herri arabiarretik ihes egin zuten kristauek eman zuten Nafarroara, Wilesindo Iruñeko zazpigarren apezpikuak babestuta.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Kaseda

## Kanpo estekak 
* Baseliza berrituaren bideoa.
El Sotillo

**El Sotillo** honakoa izan daiteke:
* El Sotillo (Guadalajara), udalerria.
* El Sotillo trikuharria, Araban.
Theranos

**Theranos** jabetza pribatuko korporazio estatubatuarra izan zen, eta osasun-teknologiako enpresa berritzaile gisa aurkeztu zen arren, iruzur salaketen arteko eskandalu batean ezereztu zen. Elizabeth Holmesek 19 urterekin sortu zuen Theranos 2003an, eta 700 milioi dolar baino gehiago bildu zituen inbertitzaile pribatu eta arrisku-kapitaletik. Hala, 10 miliar dolarreko balorazioa izan zuen puntu maximoan, 2013 eta 2014 urteetan.

## Ustezko teknologia 
Enpresak zioen odol-analisiak egin zitzakeela (hainbat gaitz edo aldagai detektatzeko), odol-kantitate oso txikiak behar zituztenak, apenas tanta bat zizta txiki batekin, eta horrekin analisi azkarrak egin enpresak garatutako gailu automatizatu txikiei esker. Hala ere, gaitasun horiek faltsuak zirela frogatu zen gerora.

Izatez, kantitate hain txikiekin odol analisiak egitea oso zaila da kimikaren aldetik; eta kantitate hain txikiak erabiltzeko mikro-tutu, mikro-ontzi, eta gainerako hardware edo alde fisiko eta mekanikoak ere garatzeko ezinezkoak suertatu ziren. Gaitasun hori lortuko zelako promesarekin egin zuen aurrera Theranosek, *Fake it till you make it* negozioetako aforismoari eutsiz: "Plantak egin, lortu artean". 

Analisiak fisikoki egin behar zituzten *Edison* izeneko makina batzuek, fotokopiagailu batzuen tamainakoak. Funtzionatzen ez zutenez, emaitzak eta pantaila-bidezko mezu faltsuak ematen zituzten gailu batzuk garatu zituzten. Odol analisiak egiten hasi zirenean, Theranosek behar zuen tanta soilaz gain, xiringaz ohiko kantitateak ere ateratzen zituzten, ustezko kontrol-neurri gisa. Egiazki, analisiak xiringetako odolarekin egin zituzten, eta beste konpainia batzuen makinak eta sistemak erabiliz. 2016an, arazoen berri zabaltzen hasi zenean, AEBko orduko Joe Biden presidenteordea gonbidatu zuten enpresara Theranosen aurpegia zuritzeko asmoz; eta laborategietatik bira antolatu zioten: bereziki antzeztoki gisa antolatutako laborategi faltsu bat izan zen.

## Gainbehera 
Inflexio-puntua 2015ean iritsi zen, John Ioannidis ikerketa medikoko irakasleak, *The Wall Street Journaleko*  John Carreyrou kazetariarekin batera, Theranosen teknologiaren baliozkotasuna zalantzan jarri zuenean. Pixkanaka auziak hasi ziren, denak Theranosen eta Holmesen kontra: Mediku-agintariek, inbertitzaileek, AEBetako burtsa kontroleko SEC erakundeak, Medicare eta Medicaid zerbitzuetako zentroek, estatuetako fiskalek, bazkide komertzial ohiek, pazienteak eta beste batzuek aurkeztuak. 2016ko ekainean, Holmesen jabetzaren balioa 45 miliar dolarretik ia zerora jaitsia zela kalkulatzen zen. Theranos 2018ko irailaren 4an desegin zen enpresa gisa.

Theranosi, Holmesi eta Ramesh "Sunny" Balwaniri, konpainiako presidente ohia eta Holmesen bikotekidea faltsukerien arorik konplikatuenean, iruzurra leporatu zieten 2018an. Holmesi eta Balwaniri iruzurra eta konspirazioa egotzi zizkieten, eta Holmes lau karguren errudun deklaratu zuten 2022ko urtarrilean. Balwaniren epaiketa 2022ko martxoan hasi zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Carreyrou, John: *Bad Blood: Secrets and Lies in a Silicon Valley Startup*, Penguin Random House 2018, .

## Kanpo estekak
Pepa Chávarri

eskuinera|thumb|260px|tenislaria
**Pepa Chávarri**, jaiotzez, **Josefa de Chávarri Rodríguez-Codes** (Madril &ndash; 1911 &ndash; 1993) tenislaria eta belar-hockey jokalaria zen. Hogeita hamarreko eta berrogeiko urteetako kirol-zirkuluetan Pepa Chávarri izenez ezaguna, tenisean eta belar-hockeyan bereziki nabarmendu zen espainiar kirolaria izan zen.

Hamar urtez teniseko jokalaririk onena izan zen, erregulartasun handia baitzuen. Espainiako banakako dama-txapelketako sei titulu irabazi zituen (1934, 1935, 1936, kirol-jarduera hasi zuen Madrileko Athletic Clubeko jokalari gisa 1941, 1943, 1945), bi bitako eta lau mistoko zortzi. Lili Álvarezekin batera, Wimbledonen ere jokatu zuen. Josefa de la Ribak txapeldunen saga jarraitu zuen.  

Belar-hockeyan, lehenbizi, Real Madrilekoa izan zen, eta, gero, Madrileko Athleticera pasatu zen. 1930ean, sail hori desagertu zenean, Club de Campon parte hartu zuen, Pepa Gomarrek sortua, eta emakumezkoen hockeyko klub-bultzatzaile berria bihurtu zen. Real Madrileko eta Espainiako selekzioko kapitaina izan zen. 1934an, espainiar selekzio bateko lehen gola egin zuen. 1936an Berlingo Olinpiadaren aurrekoan parte hartu zuen eta plaza olinpikoa irabazi zuen, baina txapelketa ez zen egin eta Espainiak ez zuen parte hartu gerra zibilaren ondorioz.

1939an Kirol sailburua izan zen.

1946an Hockeyko Emakumeen Nazioarteko Batzordeko kidea eta Espainiako Errege Federazioko emakumezko kidea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Sosa Ayala

**Natalia Sosa Ayala** (Las Palmas Kanaria Handikoa, 1938ko martxoaren 27a &ndash; Ibídem, 2000ko azaroaren 13a) kanariar poeta eta idazlea izan zen.

## Ibilbidea 
Juan Sosa Suárez idazle eta poetaren alaba, 1956an *Guiniguada* eta *Mujeres en la isla* aldizkarietan lanean hasi zen, olerkiekin, ipuinekin, literaturaren kritikarekin eta iritzi-artikuluekin. Prosan argitaratu zuen bere lehen lana, *Stefanía*, 17 urterekin.

1961ean Ingalaterrara joan zen bizitzera, eta han egon zen 1963ra arte. Itzultzean, *Cartas en el crepúsculo* bigarren narrazio-lana argitaratu zuen. Lehen poema-liburua, *Muchacha sin nombre*, 1980an argitaratu zuen, eta urtebete geroago bigarren poesia-lana, *Autorretratua*, "uneko kanariar literaturako ahots original *eta* sakonenetako" gisa kontsolidatu zuena. *La Provincia* egunkariko ohiko kolaboratzailea izan zen. Lankidetza horretatik sortu zen *Desde mi desván y otros artículos.Neurosis. Cartas,* 1996an argitaratua.

1989an garuneko erasoa jasan zuen, gorputzaren erdia geldiarazi zion hemiplegia itzulezina. Urte batzuk geroago hil zen, 2000. urtean, bere jaioterrian, 62 urte zituela.

2019ko urtarrilean, Blanca Hernández Quintana Filologia Hispanikoko doktoreak *No soy Natalia* lana aurkeztu zuen, bere biografia eta ekoizpen poetikoaren zati bat berreskuratzen duena.

2020an, Kanariar Uharteetako Letren Eguneko protagonista izateko hautatu zuten, bere lana ezagutu eta zabaltzeko.

Kanaria Handiko Las Palmaseko Colón Etxean egindako ekitaldi batean, *Soy exodo y llegada* (2021eko otsaila), poetaren heldutasun-lana biltzen duen lana argitaratu zen, Hernández Quintanaren hitzaurrearekin. Kanarietako Letren Eguna zela eta aurkeztu zen lan hori.

Bere lana Kanarietako idazle eta poeten antologia eta bildumetan jasota dago.

## Lanak 
**Prosa**

* 1959, *Stefania*, Rexachs, Las Palmas de Gran Canaria
* 1963, *Cartas en el crepúsculo,* Rexachs, Las Palmas de Gran Canaria.
* 1996, *Desde mi desván y otros artículos.* *Neurosis. Cartas.* Editorial Heca, Las Palmas de Gran Canaria

**Poesia**

* 1980, *Muchacha sin nombre*, Editorial Acosta, Las Palmas de Gran Canaria
* 1981, *Autorretrato*, Editorial Rondas, Barcelona, ISBN: 978-84-300-4008-7
* 1992,  *Diciembre*,  Editorial Pérez Galdós, ISBN: 978-84-604-5051-1
* 1999, *Cuándo es sombra la tarde*, Editora: Natalia Sosa Ayala, ISBN: 978-84-605-9060-6
* 2004, *Los poemas de una mujer apátrida*, Cabildo de Gran Canaria, ISBN: 978-84-8103-369-4
* 2019, *No soy Natalia*, Editorial Torremozas, ISBN 13: 978-84-7839-773-0
* 2021, *Soy éxodo y llegada*, Editorial Torremozas, ISBN: 978-84-7839-849-2

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Natalia Sosari buruzko erreportajea.
* Natalia Sosa Ayala Kanarietako Deletreandon
Josane Sigart

eskuinera|thumb|260px|tenislaria
**Josane Sigart** (Brusela, Belgika, 1909ko urtarrilaren 7a &ndash; 1999ko abuztuaren 20a) 1930eko hamarkadako tenislari belgikar aktiboa izan zen.

1928an Belgikako Txapelketako banakako titulua irabazi zuen eta 1929, 1931, 1932, 1936 eta 1946an errepikatu zuen. 1932an, emakumezkoen binakako Wimbledon txapelketa irabazi zuen Doris Metaxarekin, eta Harry Hopmanekin iritsi zen bi-bitako mistoen finalera.

1932an, A. Wallis Myersen munduko rankingeko 10. postuan sailkatu zuen Sigart.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcello Lippi

**Marcello Romeo Lippi** (Viareggio, 1948ko apirilaren 12a) italiar futbolari eta entrenatzaile ohia da.

1969 eta 1972 artean UC Sampdoria, Savona FBC, Pistoiese eta Lucchese taldeetan jokatu zuen.

34 urterekin erretiratu zen entrenatzaile lanetan aritzeko. Italiako hainbat talde entrenatu zituen eta bere lehen arrakasta 1993-94 denboraldian lortu zuen SSC Napoli UEFA Europa Leaguerako sailkatzea. Arrakasta handienak Juventus taldearekin lortu zituen 1994-2004 denboraldian.

Italiako hautatzaile nazionala ere izan zen eta selekzioa zuzendu zuen 2006ko Munduko Futbol Txapelketaren garaipenean.

## Palmaresa 
;Juventus
* Serie A: 1994–95, 1996–97, 1997–98, 2001–02, 2002–03
* Italiako futbol kopa: 1994–95
* Italiako futbol superkopa: 1995, 1997, 2002, 2003
* UEFAko Txapeldunen Liga: 1995–96;
* UEFAren Europako Superkopa: 1996
* Kontinente arteko Futbol Kopa: 1996
;Italia
* Munduko Futbol Txapelketa: 2006

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fake it till you make it

***Fake it till you make it*** () ingelesezko aforismo bat da: iradokitzen du pertsona batek, konfiantza, gaitasuna eta pentsaera optimista edukitzean, eta bereziki horiek transmitizean, ezaugarri horiek bere bizitza errealean egin ditzakeela eta bilatzen dituen emaitzak lor ditzakeela.

## Erabilpena 
Esaldia 1973 baino lehen berresten da lehen aldiz.   Bereziki AEBetan Silicon Valleyko negozioetan ikusi izan da, 21. mendeko enpresa batzuen balioespen fantastikoetan, hala nola WeWork edo Theranos porrot egin zuten enpresen kasuan. Bi adibide horietan, eta beste batzuetan, enpresari karismatiko batek aurrera eraman du politika hori, plantak egitearena, ustezko produktu miragarri eta errentagarria berez garatuko zelakoan, fanfarriari esker erakarritako diru inbertsioek berez sortuko zutelakoan.

Bereziki, Theranosen kasuan, agintzen zen teknologia hain lor-ezina zenez, eta iruzur epaiketekin amaitu zenez, batzuek uste dute 2020ko hamarkadan jada hurbilpen honek, plantak egitea arrakasta lortu arte, ez duela funtzionatzen enpresa teknologikoen munduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berlin Express

***Berlin Express*** (euskaraz *Berlingo Espresoa*), 1948ko Jacques Tourneur frantziar-estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Merle Oberon, Robert Ryan eta Charles Korvin aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1945, Alemania, Bigarren Mundu Gerra amaitu berritan, Parisetik Frankfurt hirira doan AEBetako Armadaren tren batean hizkuntza ezberdinetan mintzo diren hainbat herrialdeetako pertsonez osatutako talde bat doa: Lucienne Mirabeau (Merle Oberon) frantziar emakumea, Robert J. Lindley (Robert Ryan) estatubatuar nekazaritza aditua, Bernhardt (Paul Lukas) alemaniar ekintzaile eta bakezalea, Henri Perrot (Charles Korvin) frantziar gizona, James Sterling (Robert Coote) britainiar irakaslea, Maxim Kiroshilov (Roman Toporow) Sobietar Armadako tenientea eta Herr Otto Franzen (Fritz Kortner) alemaniar enpresaburua. Ustekabean kode sekretu bat uso mezulari batean topatua izan eta bidaiari guztiak arriskuan jarriko dituen espioitza trama nahasi bat azaleratu eta militarrak eta zerbitzu sekretuak adi jarriko ditu. Gainera, Alemaniaren Bateratzearen alde lanean dabilen Bernhardt ekintzailea Frankfurt hirira iritsi aurretik eraila agertuko da, hortaz taldekideak elkartu eta hiltzailea atzematen saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Merle Oberon: Lucienne
* Robert Ryan: Robert Lindley
* Charles Korvin: Perrot
* Paul Lukas: Bernhardt doktorea
* Robert Coote: Sterling
* Reinhold Schünzel: Walther
* Roman Toporow: Maxim tenientea
* Peter von Zerneck: Hans Schmidt
* Otto Waldis: Kessler
* Fritz Kortner: Franzen
* Michael Harvey: Barnes sarjentua
* Tom Keene: Maiorra
* Charles McGraw: Johns, USFETko kolonela
* Marle Hayden: Maja, Garun Irakurlea
* Paul Stewart: Narratzailea (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Orri-onddo hankabeltz

thumb|Orri-onddo hankabeltza.

**Orri-onddo hankabeltza** (*Tapinella atrotomentosa*) *Paxillaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria. Haragiaren gogortasunak eta zapore mingotsak janezina bihurtzen du. Toxikoa den susmoa ere badago.

Sinonimoak: *Agaricus jacobinus*, *Scutiger hypophyllum*, *Paxillus atrotomentosus*, *Rhymovis atrotomentosa*, *Paxillus jacobinus*, *Tapinia atrotomentosa*,  *Sarcopaxillus atrotomentosus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 20 cm arteko diametrokoa, batzuetan 30 cm-ra artekoa. Gaztetan ganbila, ondoren laua edo erdian hondoratuta, gehienetan eszentrikoa edo giltzurrun formakoa. Marroi-okre  edo marroi ilun kolorekoa; euriarekin koloregabetu egiten da. Gainazala belusatua.

**Orriak:** Nahiko estu, zabalak, dekurrenteak, haragitik erraz bereiz daitezke, oinarrian elkarrekin lotuta, hauskorrak. Kolore okre-horixkakoak, zahartzean tanto marroiz zikinduak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** ilupaduna, kolore marroi-beltzaraneko estaldura lodi eta feltro itxurakoarekin. Sendoa eta zerbait eszentrikoa edo albo batera.

**Haragia:** Sendoa eta harroa, ertzetan horixka eta barrualdean zurixka. Usain ahula eta zapore mingotsa.

**Etimologia:** *Atrotomentosus* epitetoa latinetik dator, “ater” = beltza, eta “tomentosus” = belusatua. Oinaren itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Ezin da jan gogorra eta mingotsa delako. Toxikoa ote den susmoa ere badago.

### Nahasketa arriskua 
Oinaren estaldura belusatuak nahastezina egiten du.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean, koniferoen motzondoetan eta sustraietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Erdialdeko Amerika, Guyana, Brasil, Txile, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Japonia, Txina, Taiwan, Zeelanda Berria, Nigeria.

## Galeria 

Fitxategi:Paxillus atrotomentosus bat.jpg
Fitxategi:Paxillus atrotomentosus 3.jpg
Fitxategi:Paxillus atrotomentosus 4.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Experiment Perilous

***Experiment Perilous*** (euskaraz *Esperimentu Arriskutsua*), 1944ko Jacques Tourneur frantziar-estatubatuarrak zuzendutako melodrama film bat da. Margaret Carpenter idazlearen 1943ko izenburu berdineko best-seller liburuan oinarritua dago. Hedy Lamarr, George Brent, Paul Lukas, Albert Dekker eta Carl Esmond aktoreek antzeztu zuten. 

Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen.

## Argumentua 
1903, Huntington Bailey (George Brent) psikiatrak trenean doala emakume adindu (Olive Blakeney) jator Nick Bederaux anai filantropoa eta Allida emazte gazte eta maitagarria bisitatzera doala aipatuko dio. Behin New York hirian dela treneko bidailagun bati emakumea anaia bisitatzen ari zela zendu hil dela entzungo dio. Ondoren, Baileyk lagun baten bidez bikote bitxia ezagutu eta Alidaren edertasunaz xarmandua geldituko da, eta Nickek Bayleyen lanbidea jakitean bere emaztea erotua dagoela frogatzeko eskatuko dio. Bailey Bederauxtarren iraganean ikertzen hasten denean, bietan zein erotua dagoen zalantzan jartzen hasiko da. 

## Aktoreak 
* Hedy Lamarr: Allida Bederaux
* George Brent: Huntington Bailey doktorea
* Paul Lukas: Nick Bederaux
* Albert Dekker: Clag, eskultorea
* Carl Esmond: Maitland, margolaria
* Olive Blakeney: Cissie Bederaux
* George N. Neise: Alec Gregory, idazlea
* Margaret Wycherly: Maggie
* Stephanie Bachelor: Elaine
* Mary Servoss: Wilson andereinoa
* Julia Dean: Deria
* Sam McDaniel: Treneko langilea
* William Post Jr.: Barrutiko fiskala
* Bill Ward: Alec Bederaux gaztea (Nick eta Allidaren semea)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
George Robertson

**George Islay MacNeill Robertson, Robertson of Port Ellen baroia** (Port Ellen, Islay, 1946ko apirilaren 12a) eskoziar politikaria da. 10. NATOren idazkari nagusia izan zen 1999tik 2004ra.

Dundeeko Unibertsitateko lehen graduatuetako bat izan zen 1968an. Alderdi Laboristako kide izan zen eta 1978an Komunen Ganberako kide hautatu zuten. 1997an Defentsako estatu-idazkari izendatu zuten.

1999an Javier Solanaren lekua hartu zuen NATOko idazkari nagusi karguan. 2014ko erreferendumean Eskoziako independentziaren aurka agertu zen.

## Kanpo estekak
Kalam

**Kalam** () Islam-aren zientzia erlijiosoetako bat da. Arabieraz hitzak «diskurtsoa» esan nahi du, eta tradizio islamiarrari dagokio, hots, printzipio teologikoak dialektikaren bidez bilatzeari. Terminoa, oro har, teologia naturalaz itzultzen da, gutxi gorabeherako interpretazio gisa, nahiz eta noizean behin (eta zehaztasun gutxiagorekin) filosofia gisa. Kalam jakintsu bati *mutakelik* deitzen zaio.

Interpretazio ugari egin daitezke jakintza-arlo hori zergatik izan zen jatorriz horrela; bat da jakintza-arlo horretako eztabaida zabalenetako bat, Higraren bigarren eta hirugarren mendeetan, Jainkoaren Hitza (Kalmistm Allh), Koranean errebelatua bezala, Jainkoaren betiko ezaugarria dela, eta, beraz, ez dela sortzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erlijioaren soziologia
* Pastafarismoa

## Kanpo estekak
Appointment in Honduras

***Appointment in Honduras*** (euskaraz *Hitzordua Hondurasen*), 1953ko Jacques Tourneur frantziar-estatubatuarrak zuzendutako abentura film bat da. Glenn Ford, Ann Sheridan eta Zachary Scott aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1910, fikziozko Hondurasko iraultza batean zehar, Jim Corbett (Glenn Ford) estatubatuar idealistak Erdialdeko Amerika salbatzeko asmoz hiltzaile bortitz talde bat laguntzera derrigortuko du. Oihanean barna nekez bidaiatuz,Jimek  abentura honetan Sylvia (Ann Sheridan) ilegorri aberats odolberoari gizon ausart bat dela erakutsiko dio. 

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Diario de una tregua (Loquillo)

***Diario de una tregua***, euskaraz "Su-eten baten egunkaria", Loquillo abeslari katalanak 2022ko apirilan plazaratutako estudioko albuma da. Abestiak abeslariaren ohiko egileenak dira: Igor Paskual, Gabriel Sopeña eta Sabino Méndez. Rock estilokoa da. Ekoizlea Josu Garcia izan zen.

## Abestiak 
* "El rey"
* "La mafia del baile"
* "Sonríe"
* "Velas a san Antón"
* "Somos la furia"
* "La lluvia dice"
* "La libertad"
* "Todo tiene su sabor"
* "Historia de dos ciudades"
* "Voluntad de bien"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "La libertad" abestiaren bideoa Youtuben.
Wichita (1955eko filma)

***Wichita***, 1955eko Jacques Tourneur frantziar-estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. Joel McCrea, Vera Miles, Lloyd Bridges, Edgar Buchanan, Peter Graves, Jack Elam eta Mae Clarke aktoreek antzeztu zuten.

Mendebalde Urruneko Wyatt Earp pistolari ospetsuari buruzko filma da.

## Argumentua 
Mendebalde Urruna, Wyatt Earp, iraganean bufalo ehiztaria izandako aebnturazalea Kansasko Wichita udalerrira iritsi berri da, indartsuenaren legea nagusi den abeltzainen bizilekua. Earpek errebolberrarekin duen trebeziak bertako sheriff posturako hautagai perfektua bilakatuko du. Halere, egoerak eta gertakariek herri nahasi horretan legea eta ordena ezartzeko sentimendu morala izatera bultzaraziko dute. 

## Aktoreak 
* Joel McCrea: Wyatt Earp
* Vera Miles: Laurie McCoy
* Lloyd Bridges: Gyp Clements
* Wallace Ford: Arthur Whiteside
* Edgar Buchanan: Doc Black
* Peter Graves: Morgan Earp 
* Keith Larsen: Bat Masterson
* Carl Benton Reid: Andrew Hoke maiorra
* John Smith: Jim Earp
* Walter Coy: Sam McCoy
* Robert J. Wilke: Ben Thompson (edota Robert Wilke)
* Jack Elam: Al 
* Mae Clarke: McCoy andrea
* Walter Sande: Clint Wallace

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Haizea Oses

**Haizea Oses Sáiz** (Arrasate, Gipuzkoa, 2004ko irailaren 25a) eskalatzailea da.

## Ibilbidea 
### Lehen urratsak 
Oso umetatik heldu zion eskalada praktikatzeari, Mirian Mulasekin batez ere, 10 bat urte zituenean. Ondoren, Josean Mulasen gidaritzapean hasi zen eta harekin jarraitzen du, asko ikasten baitu Mulasengandik. 

Haizearen erreferenteak Aitziber Urrutia, Mirian Mulas, Itziar Zabala, Marta Camara, eta Irantzu Porres eskalatzaileak izan dira, besteak beste.

### Lorpenak 
2018an zilarrezko domina eskuratu zuen Madrilen jokatu zen Espainiako Eskalada Kopan, SB16 kategorian. 

2021ean zailtasuneko Espainiako Kopa irabazi zuen Osesek, 18 urtez azpikoen mailan. Azken urteetan jokatu dituen txapelketa gehienetan gailendu da. 2022ko martxoan euskal selekzioarekin lehiatu zen Sheffielden (Ingalaterra), lehenengo aldiz lehiatu zen nazioartean euskal selekzioaren elastikoarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Haize Oses. Astrapala podcasta. Youtuben
Arkaitzetako Bisigotiko Baselizak Araban

***Arkaitzetako Bisigotiko Baselisak Araban***, 1976an Jose Maria San Sebastian "Latxaga" apaizak plazaratutako arkeologiari buruzko liburua da. Lana hiru hizkuntzetan plazaratu zuen, La Gran Enciclopedia Vasca argitaletxearen eskutik. 

## Gaia 
Liburua gizakiak egindako leizeen fenomeno historikoari hurbilketa izan zen. Egileak landa lana egin zuen eta bildutako argazkiekin fenomeno honi azalpen historikoa eman nahi izan zuen. Multzoari Euskal Kapadozia izendatu zuen, Turkiako Kapadoziarekin konparatuz. Latxagaren ustez arkaitzetako elizatxo horiek Euskal Herriarentzat esanahi handia dute zeren eta hemengo lehen kristauen aztarnak izan baitira. Bere ustez, bisigodo horiek ez zituzten eremu arabarrak konkistatzaile gisa okupatu, baizik eta penintsularen inbasio arabiarraren iheslari gisa.

## Bibliografia 
* Jose Maria San Sebastian: *Arkaitzetako Bisigotiko Baselisak Araban. Iglesias rupestres visigóticas en Álava. Eglises rupestres wisigothiques en Alava.* Bilbo: La Gran Enciclopedia Vasca, 1976, 175 or. ISBN: 84-248-290X.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburu osoa.
Hizkuntzalaritza konparatu

**Hizkuntzalaritza konparatua** hizkuntzalaritza historikoan erabiltzen den adar eta teknika bat da, haien harreman historikoa ezartzeko hizkuntzak konparatzeaz arduratzen dena.

Harreman genetikoak jatorri komuna edo aitzin-hizkuntza dakar berekin, eta hizkuntzalaritza konparatuaren helburua hizkuntza-familiak eraikitzea, protolengoaiak berreraikitzea eta hizkuntza dokumentatuak sorrarazi dituzten aldaketak zehaztea da. Egiaztatutako eta berreraikitako formak argi eta garbi bereizteko, hizkuntzalari konparatzaileek izartxoa lehenesten dute bizirik dirauten testuetan aurkitzen ez den edozein formaren aurretik. Hizkuntzen sailkapena egiteko hainbat metodo garatu dituzte, ikuskapen soiletik hasi eta hipotesi konputarizatuaren probaraino. Metodo horiek garapen-prozesu luze batetik igaro dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Days of Glory (1944ko filma)

***Days of Glory*** (euskaraz *Loria Egunak*), 1944ko Jacques Tourneur frantziar-estatubatuarrak zuzendutako amodiozko drama film bat da. Tamara Toumanova eta Gregory Peck aktoreek antzeztu zuten. 

Efektu berezi onenen Oscar Sariaren izendapena jaso zuen (Vernon L. Walker, James G. Stewart eta Roy Granville ).

## Argumentua 
1941, Bigarren Mundu Gerra, Sobietar Batasunean nazien inbasioa puri-purian dela sobietar gerrilari talde kementsu batek mota guztietako oztopoen aurka borrokatu beharko dute.
## Aktoreak 
* Tamara Toumanova: Nina Ivanova
* Gregory Peck: Vladimir
* Alan Reed: Sasha
* Maria Palmer: Yelena
* Lowell Gilmore: Semyon
* Hugo Haas: Fedor
* Dena Penn: Olga, Mityaren ahizpa gaztea
* Glen Vernon: Mitya (edota Glenn Vernon)
* Igor Dolgoruki: Dmitri
* Edward L. Durst: Petrov (edota Edward Durst)
* Lou Crosby: Johann Staub

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jack Higgins

**Henry Paterson**, **Jack Higgins** ezizenez ezaguna (Newcastle upon Tyne, 1929ko uztailaren 27a - Jersey, 2022ko apirilaren 9a) ingeles eleberrigilea izan zen.

Irakasle lanetan aritu ondoren 1959an hasi zen idazten, izengoiti batzuk erabiliz. Thrillerrak eta espioitza eleberriak idatzi zituen. Bere eleberririk ezagunenaren 50 milioi ale saldu zituen, *The Eagle Has Landed*, zinemara ere egokitu zena.

## Lanak 
## Kanpo estekak
Zeremonia

[150px|thumbnail|Gortetar zeremonia [Prinsjesdag egunean]]
**Zeremonia** urratsez urrats eta araututako erregelei jarraituz egiten den ageriko ekitaldi edo hotsandiko ospakizuna da. Bere zentzurik oinarrizkoenean erritu bat da. Latin arrunteko  hitzetik- eta, era berean, hau latin klasikozko  hitzetik- dator: erritu erlijiosoa, gurtza edo erreberentzia esan nahi duena. Hasieran zentsu erlijioso zuten arren, gero arlo zibilera zabaldu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Psikologia konparatzaile

Normalean, **psikologia konparatzailea** edo **psikologia konparatua** gizakiak ez diren animalien portaera eta bizitza mentala aztertzen dituen zientzia da. Hala ere, diziplina desberdinetako zientzialariak ez daude beti definizio horrekin ados. Psikologia konparatua psikologiaren adar gisa ere deskribatu da, eta bertan espezieen arteko konparazioetan jartzen da enfasia, giza eta animalien arteko konparazioak barne.

Hala ere, ikertzaile batzuek zuzeneko konparazioak ez liratekeela psikologiaren foku bakarra izan behar uste dute, organismo bakar baten foku bizia haren portaera ulertzeko desiragarria izan baitaiteke. Donald Dewsburyk psikologo batzuen lanak eta haien definizioak aztertu zituen, eta ondorioztatu zuen psikologia konparatuaren helburua orokortasun-printzipioak ezartzea dela, azken kausazioan kontzentratuz.

Terminoa bera bazter daitekeela ere proposatu dute, adarraren kalifikatzailea ez delako, baina ez dute ordezkapenik aurkitu. Definizio zehatz bat bilatzen bada, psikologia konparatua honela defini daiteke: eboluzioari dagokion psikologia (historia filogenetikoa) eta portaeraren garapena (historia eta mekanismo ontogenetikoak).

Portaerarekiko ikuspegi konparatiboa erabiltzeak Niko Tinbergenek garatutako lau ikuspegi osagarritan hautatutako portaeraren ebaluazioa uzten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Groucho eta ni

***Groucho eta ni*** () Groucho Marxek 1959an plazaratutako memoria-liburua da.

Euskarara Meettok argitaletxeak ekarri zuen 2006an. Miren Arratibel eta Aintzane Atelak egin zuten itzulpena, eta hitzaurrea Harkaitz Canok idatzi zuen.

1963an bigarren atal batekin eman zion lehen honi jarraipena: *Memoir of a Mangy Lover*.

## Argumentua 
thumb|*Ezkerretik eskuinera irakurrita:* "ni, Harpo eta suhiltzaileen etxetik lapurtu genuen txakur bat"
28 kapitulutan zehar, Groucho Marxek bere bizitzako zertzeladak, pasadizoak eta bitxikeriak kontatzen ditu, estilo xelebre eta barre-eragilean. Harkaitz Canok hitzaurrean laburbiltzen duen eran: "Ipar Amerikako XX. mendeko gizartea ulertzeko testu aproposa baita *Groucho eta ni*. Ezin hobeto aletzen ditu burtsako espekulazioaren lehen urteak, *showbusiness* mundua, publizitatearena, gizon-emakumeen arteko harreman gatazkatsuak eta beste hainbat, horien artean, bere familiaren gorabeherak eta ibili herrenak: *vaudeville* giroko hasiera zailak, *Mansion hotel* bezalako izen hantusteak zituzten hotel txiki eta pipiak jandakoetan pairatu sufrikariotxoak zein pikareskara lerratutako hainbat pasadizo, Charlie Chaplinekin izandako lehen enkontru hunkigarria barne. Baina, ororen gainetik, bere umore zirtolaria, bizitza ikusteko prisma ironikoa eta pertsonaia bera gailentzen dira".

Liburuak ez du berebiziko ezustekorik, ez da Grouchoren bizitzako sekreturik ezagutarazten. Anekdota-bilduma satirikotik du gehiago, autobiografiatik baino.

## Oharrak 
Marx anaietako Harpok ere idatzi zuen memoria-liburu bat 1961ean: *Harpo speaks!*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erlijio konparatu

[thumb|Hiru abrahamdar erlijio nagusien ikurrak: [judaismoarena, kristautasunarena eta islamarena.]]
**Erlijio konparatua** munduko erlijio ezberdinen gai eta ideia komunen interpretazio-desberdintasunak aztertzen dituen ikasketa erlijiosoen eremua da. Mitologia konparatuarekin batera, erlijio konparatua mitoaren eta espiritualtasunaren azterketan oinarritzen da nagusiki; bere funtsezko gaiak metafora erlijiosoetatik eratortzen ditu, eta haien arteko lotura kultural zuzena marrazten du hainbat modutan. Errituen eta erlijioen beste alderdi batzuen arteko alderaketak ere egiten ditu.

Erlijio konparatuak aztertzeak 1960ko hamarkadatik aurrera zientzia erlijiosoak diziplina zientifiko gisa sortzen lagundu du, nahiz eta historian diskurtso konfesionalen aztarnak aurkitu. Bibliako eta Korango testuek beren doktrinak beste erlijio batzuetakoekin alderatu ohi dituzte, eta maiz kategoria bereko izenak ematen dituzte: Hebrear Bibliako goyim (atzerritarrak), Septuagintako jentilak (edo paganoak edo nazioak) eta Jainkoaren beldur (*PHobeô THeos*) eta Korango Liburuko jendea (). Mundu akademiko kristauan, teologia-fakultateek eta mintegiek erlijioen arteko konparazioa garatu dute ikuspegi apologetiko batetik, misiolarien zerbitzurako eta islamarekiko konfrontazio erlijiosorako.

## Kanpo estekak
Mitologia konparatu

thumb|300px|Mito batzuk.
**Mitologia konparatua** kultura desberdinetako mitoen azterketa konparatiboa da, gai eta ezaugarri komunak identifikatzeko ahaleginean. Mitologia konparatua hainbat helburu akademikorekin erabili izan da. Adibidez, ikertzaileek mito desberdinen arteko harremanak erabili dituzte erlijioen eta kulturen garapenari jarraitzeko, hizkuntzetan gertatzen den bezala, kultura desberdin batzuen mitoen jatorri komunak proposatzeko, edo arketipoak definitzeko edo teoria psikologiko desberdinak sostengatzeko. Mitologo konparatiboak hainbat eremutatik datoz, folklorea, antropologia, historia, hizkuntzalaritza eta erlijio-ikasketak barne, eta metodo desberdinak erabili dituzte mitoak alderatzeko.

## Metodoaren sorrera 
Mitologia konparatua Friedrich Max Müller (1823-1900) filosofo alemaniarrari zor diogu, Wilhelm Müller poeta erromantikoaren semeari, zeinak Religionswissenschaft hitza ere sortu baitzuen, hau da, "Erlijioen zientzia".

Protestante elizkoia eta filologia konparatuko irakaslea izan zen Oxforden. 1860an erakunde horretako sanskrito hizkuntzako katedrarako aurkeztu zuen bere burua, baina ez zuteen aukeratu , beste arrazoi batzuen artean -ez zen britainiarra-, bere irakaspenak kristau fedearentzat subertsiboak eta "asaldagarriak" zirela esaten zelako. Sanskrito ikasketetan aitzindari izan zen, eta ospea lortu zuen sanskritoz idatziteko Vedak eskrituretatik egindako itzulpenengatik (1849-1862) eta *Sacred Books of the East* argitalpenagatik (ekialdeko testuen bilduma eta itzulpena), hamabost liburukitan argitaratua. Hizkuntza sanscritistoan aditua zenez, Vedak filologiako ohiko metodoekin ikasi zituen, eta 1856ko apirilean bere printzipioak azaldu zituen beste kide batzukin idatzi zuen *Oxford Essay* libruruan, "Comparative Mythology" goiburua zuen artikuluan. Hiru urte geroago, 1859an, Adalbert Kuhnek bere Die Herabkunft des Feuers und des Göttertranks (Suaren jatorria, edo jaitsiera, eta edari jainkotiarra) argitaratu zuen, non Müllerrek aldarrikatutako premisa naturalistak jarraitu eta zabaltzen zituen, Kuhnen koinatua zen F. L. W. Schwartz-en *Der Ursprung der Mythologie* (Mitologiaren jatorria) (1860) idazlanean oihartzuna izan zuena. Müllerren ideien zabalkundeak nolabaiteko eragina izan zuen garaiko zirkulu intelektualetan, Alemaniako Voelkerpsychologie (herri sikologia) eskolaren artean jarraitzaile ugari irabaziz. 1863an, teoria naturalista Michel Bréal6k inportatu zuen Frantziara. J. P. Vernantek dio, mitologia konparatuko eskolaren jarraitzaileen artean, Ludwig Preller eta A. H. Krappe helenistak zeudela Alemanian eta Paul Decharme Frantzian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eremutarren leku

[thumb|250px|[Anton abadea, eremutarren mugimendu bater sortzailea.]]
[270px|eskuinera|thumb|Corroko [Mairuen haitzuloa eremutarren tokia izan zen; barruan hainbat hilobi daude.]]
**Eremutarren leku** eremutarrak bizi ziren toki urrunak ziren. kristau monje bakarti bat hauek, arrazoi erlijiosoak direla-eta, beste batzuen konpainiatik urrun egon nahi zuten haien barruko bizitza hobeto garatzeko. Eremuan edo leku bazterrean bizi ziren eremutarrak: inguru basatietan, basamortuetan, biztanlerik gabeko inguruetan. Eremutarrak bizi ziren tokietan, sarritan, erreferentziako eta gurtzeko tokiak bilakatu ziren, erromesaldien helburu bihurtuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orkestra lurtarra (filma)

***Orkestra lurtarra*** marrazki bizidunetako filma da, Lotura Filmsek egina. Filma Euskadi Saria irabazi zuen Harkaitz Canoren izen bereko ipuinean oinarrituta dago.

## Argumentua 
Manu, haurra zela, Stella Panini piano jotzaile handiarekin maitemindu zen, eta hura ezagutzea zuen amets. Horretarako, Stefano Salegi gerora manager bilakatuko den pertsonaia ilunaren aholkuari jarraituz, orkestra bat osatuko du

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mustangs miragarriak

***Mustangs miragarriak*** () australiar nerabentzako telesaila da, Amanda Higgsek eta Rachel Davisek ABC Me katerako sortua. 2022an ETB 1ek euskaraz eman zuen.

## Sinopsia 
Marnie nerabeak bere hiriko nesken lehen futbol taldea osatzea erabaki du. Berehala, lagun min bihurtuko dira; baina hesiak haustea ez da erraza izango, eta zelai barruan zein kanpoan gogor borrokatu beharko dute.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galipentzuko zubia

**Galipentzuko zubia** Nafarroa Garaiko Galipentzu udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Aragoi ibaiaren gainean.

## Zubia 
*Zubi Zaharra* ere deitua. Gerra amaigabeen ondorioz historian zehar kalte handiak jasandako harrizko egitura.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Galipentzu
* Aragoi

## Kanpo estekak
Galipentzuko gaztelua

**Galipentzuko gaztelua** Nafarroa Garaiko Galipentzu udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Herria menderatuz, Erdi Aroan gaztelu bat egon zen, Aragoiren aurreko mugako defentsa-lerroaren zati zena. 1470ean, Gaston III.a Foix-Biarnokoak gaztelua eraisteko agindua eman zuten, eta lanak hiribilduko bizilagunen esku utzi zituzten. Agindua ezinbestean bete zen.

## Historia 
1277an, Joana I.a Nafarroakoa erreginari omenaldia egin zion Kontzalu Peritz zaldunak. Algibea edo zisterna 1291n konpontzen zen. Urte batzuk geroago, 1300ean, Piarres Martinitz Iruzozkikoa alkaidea zen, eta 1305ean bi dorreetako eskailerak berregiteko agindu zuen, handiagoa eta txikiagoa. 1328an, Piarres Xil Ablitakoa guardiak 8 liberako atxikipena zuen, dirutan, eta 40 kahitze gari.

Karlos II.a Nafarroakoa Eneko Lopitz Urizkoaren esku utzi zuen gaztelua 1351n, 4 libera eta 20 kahitzekin. 1370ean Pere Arnaldo Urizkoa alkaidea okupatu zuen. Bestalde, Karlos III.a Nafarroakoak 1393an Antso Gartzia Etxaguekoa izendatu zuen posturako, eta 1422an Martin Zantzi Uretakoa. Alkaide honek konponketa eta gotorleku lan garrantzitsuak hasi zituen, Soriako Andreo maisuak gainbegiratuta. 1426an lanean jarraitzen zen, zehazki Martin Gartzia eta Ihenego Olazkoa harginak. Joan II.ak, 1430ean, Leonel Maulekoa izendatu zuen alkaide, eta lau urte geroago egokitze-lan berriak egin zituen. Gotorlekuaren ardura izan zuen 1451. urtera arte. Mosen Joan Ezpeletakoa izan zuen oinordeko, merino nagusia, goarnizioa handitu zuena. 1456an, erregeak 33 libera eman zizkion Migel Ealegiri, Nafarroako Kontuen Ganberaren entzuleari, Ezpeletaren ardurapean zegoen gaztelua konpontzeko.

1470ean, Gaston III.a Foix-Biarnokoak eta Ines Nafarroakoak, Nafarroako Erresumako ordezkariek, gaztelua eraisteko agindua eman zuten, eta lanak hiribilduko bizilagunen esku utzi zituzten.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Galipentzu
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Arantzazu Loidi

**Arantzazu Loidi Garitano** (Aretxabaleta, Gipuzkoa, 1967) gipuzkoar bertsolaria da. Plazetan parte hartu zuen aurrenekotako emakumezko bertsolaria izan zen. Ikasketaz kazetaria eta itzultzailea da.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|190px|Lehen bertso eskoletako ikasleak Manuel Olaizola 'Uztapide' bertsolariarekin, 1983ko maiatzaren 14an. Arantzazu Loidi maisu zaharraren atzean.
Arantzazu Loidik etxetik jaso zuen bertsotarako zaletasuna eta Almen ikastolaren bueltan sortu zen bertso-eskolan hasi zen kantatzen, 13 urte zituela. 1980an bertan izan zuen aurreneko plaza Gipuzkoako Eskolarteko Txapelketan eta 1985ean txapelduna izan zen Donostiako Carmelo Balda pilotalekuan jokatu zen finalean. Herriz herri saioak egiten aritu zen garai hartan Almeneko bertso-eskolako beste kideekin batera, Felix Iñurrategirekin, Jon Sarasuarekin eta Aitor Sarasuarekin esate baterako. Kristina Mardarasen ondoren Arantzazu Loidi izan zen plazetan aritu zen aurrenekotako emakumezko bertsolaria; hurrengo urteetan emakumezko bertsolari berriak agertu ziren. 1991n Gipuzkoako Txapelketan hartu zuen parte. Bertsolaritza munduan gai-jartzaile eta epaile lanetan ere ibili izan da.

## Bertsolaritza lorpena 
* Gipuzkoako Eskolarteko Txapelketa (1): 1985

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sridhara

**Sridhara**, **Śrīdhara**, **Śrīdharācāryya** edo **Śrīdhara Ācāryya** (c. 870 - c. 930) Indiako matematikari, sanskritoko pandita eta filosofoa izan zen. Aljebraren aplikazio praktikoei buruz idazteagatik ezaguna da eta ekuazio koadratikoak ebazteko formula ematen lehenetariko bat izan zen. Hainbat mendetan kokatzen saiatu bada ere, gaur egun teoriarik hedatuena 900. urte inguruan loratu zela da  .

## Biografia eta lan nabarmena 
Bhuriśreṣṭi (Bhurisriṣṭi edo Bhurśuṭ) hegoaldeko Rādha, gaur egungo Hugli (Mendebaldeko Bengala) herrian jaio zen. Bere aitaren izena Baladevācārya zen eta amaren izena Acchoka Bai. Bere aita sanskritoko filosofo eta aditua zen. Aryabhata II.ak (X. mendea), Abhayadeva Surik (1050. urtearen inguruan) eta Bhaskara II.ak (c. 1150) aipatzen dute.

Bi tratatu ezagun idatzi zituen, *Trishatika* (edo *Trisatika*, 'Patigitasara' ere deitua) eta *Patigatana* (edo *Patiganita*, bengaleraz: পাটীগণিত). *Pataganitasara Patiganitaren* *laburpen* laburragoa da. Patiganitaren kopia bat (Kaxmir-n) gorde da, bertsotan idatzita dago, ez du frogarik ematen eta partzialki bakarrik kontserbatu da (*Pataganitasara*-k falta denaren laburpena ematen du).

Besteak beste, oinarrizko eragiketa aritmetikoak (zeroaren erabilera barne), erro karratuen kalkulua ("Sridhar Niyam" erregela) eta erro kuboak, zenbaki osoetan eta zenbaki arrazionaletan banatuta, eta poligono lau batzuen azaleretarako arauak jasotzen dira, serie eta konbinazioetarako formulak. Tratamendua eguneroko hainbat arlotan arazoak konpontzean oinarritzen da. Testua neurrien eta moneten tratamenduarekin hasten da eta poligonoen edukia maneiatzeko erdian mozten da.

Beste hiru lan ere egotzi dizkiote, Bījaganita, Navasatī eta Bṛhatpati.

## Ekarpen nabarmenak 
* Zeroa azaldu zuen eta honakoa idatzi zuen: «Zero edozein zenbakiri gehitzen bazaio, batura zenbaki bera da; edozein zenbakiri zero kentzen bazaio, zenbakia aldatu gabe geratzen da; zero edozein zenbakirekin biderkatzen bada, biderkadura zero da'.
* Zatiki bat zatitzearen kasuan, zatikiaren alderantzizkoarekin zatikia biderkatzeko metodoa aurkitu zuen.
* Aljebraren aplikazio praktikoei buruz idatzi zuen.
* Aljebra eta aritmetika bereizi zituen.
* Ekuazio koadratikoa ebazteko formula eman zuen lehen matematikarietako bat izan zen:

::x=\frac{-b\pm\sqrt{b^2-4ac\ }}{2a}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* *Sridharacarya-ren data* . S. Srikanta Sastri, The Jaina Antiquary (1948ko urtarrila).