Guna

**Guna** (baita **kuna** edo **cuna** ere) Panama eta Kolonbiako herri indigena bat da. Hiru *eskualde* edo erreserba autonomotan bizi da Panaman, eta Kolonbiako herri txiki banaka batzuetan. Panama Hirian, Colónen, eta beste hiri batzuetan ere badaude guna jendearen komunitateak. Gehienak uharte txikietan bizi dira, San Blas uharteak bezala ezagutzen den Guna Yala eskualdeko kostaldearen aurrean. Panamako beste bi eskualde gunak Guna de Madugandí eta Guna de Wargandí dira. Gunaz hitz egiten duen jendea da, garai batean egun Panama denaren erdiko eskualdea eta ondoko San Blas uharteak okupatu zituztenak eta oraindik bazterreko eremuetan bizirik dirautenak.

Guna hizkuntzaz, *dule* edo *tule* deitzen diote beren buruari: "herria" esan nahi du, eta hizkuntzaren izena *dulegaya* da, hitzez hitz "jende-aho". Terminoa 2010eko erreforma ortografiko baten aurretik *kuna* letreiatutako hizkuntzan bertan zegoen, baina 2010etik Gunadule Fundazioaren Biltzar Nagusiak *guna* ortografia sustatzen du.  

## Antolaketa politiko eta soziala 
Guna Yalan, komunitate bakoitzak bere antolaketa politikoa du, *saila* batek zuzendua. Ohituraz, *saila* komunitateko buruzagi politiko eta erlijiosoa da; herriaren historia sakratua kontatzen duten kantak buruz ikasten ditu eta, era berean, herriari transmititzen dizkio. Erabakiak *Onmaked Nega*n edo *Ibeorgun Nega*n (Kongresuaren etxea) egindako bileretan hartzen dira, eta egitura horrek, era berean, helburu politiko eta espiritualetarako balio du. *Onmaked Nega*n, *saila*k gunen historia, kondairak eta legeak kantatzen ditu, baita eguneroko gai politiko eta sozialak kudeatu ere. *Saila*rekin batera, bozeramaile eta interprete lanak egiten dituzten mahaikide bat edo gehiago egon ohi dira. Gunen kantak eta ahozko historia hiztegi espezializatuko goi-mailako hizkuntz erregistro batean daudenez, *saila*ren errezitaldiaren ondoren, maiz, guna hizkuntza informaleko bozeramaile baten azalpena eta interpretazioa egiten da.   

Guna familiak matrilinealak eta matrilokalak dira: senargaia andregaiaren familiako kide bihurtzeko etxez aldatzen da. Senargaiak ezkongaiaren deitura ere hartzen du.

Egun 49 komunitate daude Guna Yalan. Eskualde osoa Gunako Biltzar Nagusiak gobernatzen du, hiru *Saila Dummagan*ek ("Saila nagusiak") zuzendua.

## Bandera 
Gunako bandera Panamako ezabatzearen aurkako 1925eko matxinadaren ondoren hartu zen. Marra horizontalek 1:2:1 proportzioa dute eta erdiko svastika *Naa Ukuryaa* izeneko antzinako ikurra da. Azalpen baten arabera, munduaren lau aldeak edo munduko herriak sortu zireneko jatorria sinbolizatzen ditu. Beste azalpen batean, mundua sortu zuen olagarroa sinbolizatzen du, bere garroek lau puntu kardinalak seinalatuz. Egun, Guna Yala uharteko bandera gisa ere ezaguna, 2010era arte San Blas probintziarako erabili zen bandera eta guna etniako bandera gisa ere erabiltzen da. Erdiko marra, bakea eta garbitasuna esan nahi duena, zuria da erreserbaren bandera ofizialean, Gunako Kongresu Nazionalak ofizialki hartua, eta marra horia, berriz, bandera etnikoan erabiltzen da (1940 inguruan banderan sartu zen). 1942an, eraztun gorri batekin aldatu zen (sudurreko eraztun guna bereizgarri ohikoa irudikatzen du), esbastikaren erdigunea hartzen zuena. Naziekiko loturarengatik; eraztuna geroago baztertu zen. 

## Kultura 
Gunak ezagunak dira beren *mola* distiratsuengatik, ehungintzako arte forma koloretsua, ezarkin eta alderantzizko ezarkinaren teknikekin egina. *Mola* panelak erabiltzen dira emakumeen soineko nazionalaren blusak egiteko, haietako askok egunero janzten dutena. *Mola* hitzak "janzkera" esan nahi du gunaz. *Mola* esateko hitza *tulemola* (edo *dulemola*) da,  "Guna herri arropa". 

## Ekonomia 
Guna Yalako ekonomia nekazaritzan, arrantzan eta arroparen fabrikazioan —nazioarteko merkataritzan tradizio luzea— oinarritzen da. Banana helduek, kokoek eta arrainek osatzen dute guna dietaren muina, inportatutako elikagaiekin, etxeko animalia gutxi batzuekin eta basapiztiekin osatua. Kokoak (*ogob*  gunaz) eta otarrainak (*skungit* [skuŋkˑit]) esportazio-produktu nagusiak dira. Migratzaileen lanak eta *molen* salmentak beste diru iturri batzuk ematen dituzte.

Gunek aspalditiko merkataritza-historia dute, bai eta ondasunak familiaren jabetzako lokalen bidez saltzeko tradizio luzea ere. Ondasun inportatu gehienak Kolonbiako, Mexikoko edo Txinako itsasontzietatik iritsten zaikie eta beren jabetzako txikizkako dendatxoetan saltzen dira. Ez dute zerga berezirik ondasunak salerosteko orduan, eta munta handia ematen diote arrakasta ekonomikoari. Merkataritza eta autodeterminazio tradizio hori askok gunek, beste talde indigenekin alderatuta, modu independentean arrakastaz funtzionatzeko gai izanaren arrazoi nagusitzat jo dute.

Panama Hiriko guna komunitateak langile migratzaileek eta enpresa txikien jabeek osatzen dituzte, nahiz eta guna askok Panama Hirira ere migratu duten, bakoitzak bere komunitateak ekoitzitako arraina eta nekazaritzako produktuak saltzeko. *Mola*ren eta arte gunaren beste forma batzuen salmenta beren herrien ekonomiaren zati handi bat bihurtu da azken urteetan eta *mola* saltzaileak atzerritarrei zein hispano panamarrei merkaturatzen zaizkien Panamako hiri gehienetan aurki daitezke. Egunotan, turismoa ekonomiaren zati handia da Carti eskualdean, eta droga merkataritzatik abandonatutako merkantziek noizbehinkako tartekako etekinak ematen dituzte. 

## Historia 
Guna herria egun Kolonbiako iparraldea eta Panamako Darién probintzia den eskualdean horretan bizi zen espainiar inbasioa gertatu zenean, eta soilik geroago hasi zen mendebalderantz mugitzen, gaur egun Guna Yala den horretarantz, espainiarrekin eta beste talde indigena batzuekin izandako gatazka baten ondorioz. Konkista baino mende batzuk lehenago, gunak Hego Amerikara iritsi ziren, Erdialdeko Amerikatik ekialdera zihoan txibtxen migrazio baten zati gisa. Espainiarren inbasioa gertatu zenean, Uraba eskualdean eta egungo Antioquia eta Caldas direnen mugetatik gertu bizi ziren. Alonso de Ojedak eta Vasco Núñez de Balboak Kolonbiako kostaldea esploratu zuten 1500 eta 1501ean. Denbora gehiena Urabáko golkoan eman zuten: hantxe izan zuten harremana gunekin.

Guna Yala ekialde urrunean, Kaledonia Berriko komunitatea Eskoziako esploratzaileak, arrakastarik gabe, "Mundu Berrian" kolonia bat ezartzen saiatu ziren lekutik gertu dago. Espedizioaren porrota 1707ko Batasun Akten motibazioen artean aipatu izan da.

Adostasun zabala dago Gunasek Kolonbiatik eta Darienek gaur egun Guna Yala denera egiten dituzten migrazioei dagokienez. Migrazio horiek, neurri batean, Choco herriarekin izandako gerrek eragin zituzten, baina iturri batzuek diote Espainiako inbaditzaileen tratu txarren ondorio izan zirela gehienbat. Gunak herri aborigenekin izandako gatazkei egozten diete Guna Yalarekiko migrazioa, eta kontinenteko gehiegizko eltxo populazioei uharteetarako migrazioa. 

XX. mendeko lehen hamarkadetan, Panamako gobernua ohitura tradizional asko ezabatzen saiatu zen. Horri gogor egin zitzaion, eta 1925ean Duleren Iraultza (edo "herriaren iraultza") izenez ezagutzen den iraupen laburreko errebolta arrakastatsu batekin amaitu zen –Ustupuko Iguaibilikinya Nele Kantulek zuzendua eta Richard Oglesby Marsh abenturazale eta diplomatiko estatubatuarrak lagundua–, eta panamarrek gunari nolabaiteko autonomia kulturala ematea onartu zuten itun batekin.

XXI. mendearen amaieran, San Blas uharteak bizitzeko moduan ez egotea lor liteke, itsas mailaren igoeraren ondorioz. 2025eko hasieran, Gardi Sugdubeko guna komunitatea uhartetik ebakuatu zuten, itsas mailaren igoeraren ondorioz, kontinentean udalerri berri bat eraikitzeko.

## Hizkuntza 
Guna hizkuntza —glotonimoa: *dulegaya*— 50.000-70.000 pertsonak hitz egiten duten txibtxan familiako hizkuntza indigena da. Eguneroko hizkuntza nagusia da eskualdean, eta ume gehienek hitz egiten dute. Nahiz eta nahiko bideragarria izan, galtzeko arriskuan dagoen hizkuntzatzat hartzen da.

Gaztelania ere asko erabiltzen da, batez ere hezkuntzan eta dokumentu idatzietan.

## Osasuna 
Gunek batez besteko tentsio arterial baxua dutela frogatu da (odol-presioa: 110/70 mm Hg) eta, Mendebaldeko gizartean ez bezala, ez dute adinari lotutako presio arterialaren igoerarik. Gaixotasun kardiobaskularren ondoriozko heriotzen tasak eta minbizia –AEBetan lehen eta bigarren heriotza-kausak dira– baxuak dira haien artean. 2000 eta 2004 artean Panama kontinentalean, 100.000 biztanleko, 119 hil ziren gaixotasun kardiobaskularren ondorioz, eta 74. minbiziaren ondorioz; 100.000 guneko, aldiz, heriotza-tasa horiek zortzi izan ziren gaixotasun kardiobaskularren ondorioz eta lau, minbiziagatik.

## Albinismoa 
thumb|Haur gunak, 1927an. Erdikoa albinoa da.
Gunek albinismoaren intzidentzia-tasa handia dute eta, horren ondorioz, 1900eko hamarkadaren hasieran "Indiar Zuriak" ezizena hartu zuten. Haien filosofian, albinoei (*sipu*) leku berezia eman zitzaien eta jende-arraza berezitzat hartzen da. Ilargi-eklipse batean batzuetan hura jaten saiatzen den dragoi baten aurka ilargia defendatzeko betebehar zehatza dute, eta ilargi-eklipse baten gauean soilik uzten zaie kanpora joaten eta bereziki egindako arkuak eta geziak erabiltzen dragoia eraisteko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alí, Maurizio. 2010: *En estado de sitio: los kuna en Urabá. Vida cotidiana de una comunidad indígena en una zona de conflicto*. Universidad de los Andes, Facultad de Ciencias Sociales, Departamento de Antropología. Bogotá: Uniandes. ISBN.
* James Howe. *The Kuna Gathering: Contemporary Village Politics in Panama*. Wheatmark (2002). ISBN.
* Keeler, Clyde E. *Secrets of the Cuna Earthmother: a Comparative Study of Ancient Religions*. Exposition Press, 1960.
* Erland Nordenskiöld et al. *An Historical and Ethnological Survey of the Cuna Indians*. AMS Press (1979). ISBN
* López, Delio; Pérez, Julio; Lépez Archibaldo; López, Ateliano. *Igargan Cantos, la cosmovisión kuna y la biodiversidad marina. The Kuna cosmovision and their marine biodiversity*. CODESTA (2007). OCLC 221707552 zbk.  
* Mari L. Salvador et al. *The Art of Being Kuna: Layers of Meaning Among the Kuna of Panama*. University of Washington Press, 2002. ISBN 978-0-930741-60-0.
* Muller, Scott; Solis, Rogeliano; Castillo, Geodisio; Castillo, Bernal; Andreve, Jorge; Castillo, Arcadio. *Biodiversity and Tourism, The Case for the Sustainable Use of the Marine Resources of Guna Yala, Panama*. German Federal Ministry for the Environment, Nature Protection and Nuclear Safety (BMU), 2003. https://www.cbd.int/doc/case-studies/tour/cs-tour-pa-01-en.pdf
* Joel Sherzer. *Kuna Ways of Speaking: An Ethnographic Perspective*. Wheatmark, 2001. .
* Joel Sherzer. *Verbal Art in San Blas: Kuna Culture Through Its Discourses*. University of New Mexico Press, 1998.  
* Joel Sherzer et al. *Stories, Myths, Chants, and Songs of the Kuna Indians*. University of Texas Press (2003).  
* Stout, D. B. (1942). *San Blas Cuna Acculturation*. *Social Forces*. **21** (1): 87–90.
* Karin Elaine Tice. *Kuna Crafts, Gender, and the Global Economy*. University of Texas Press (1995). .
* Jorge Ventocilla et al. *Plants and Animals in the Life of the Kuna*. University of Texas Press, 1995. .

## Kanpo estekak