open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kirolaren bidezko zuriketa

[thumb|[Israel-Premier Tech taldeari leporatzen zaio kirolaren bidez zuritzen duela Israel Gazan egiten ari den genozidioa; horrek haren kontrako protestak eragin ditu Euskal Herrian Irudian, Palestinako banderak, Lieja-Bastogne-Lieja lasterketa hasi aurretik Israel–Premier Tech taldea aurkeztean, Liejako (Belgika) Quai des Ardennes hiribidean, 2024ko apirilaren 21ean.]]

**Kirolaren bidezko zuriketa** edo **kirolaren bidez zuritzea** () gizabanakoen, taldeen, korporazioen edo gobernuen jardunbide bat da, kirola erabiliz beren fama kaltetua hobetzeko helburua duena. Kirolaren bidez zuritzeko, kirol ekitaldiak antola daitezke, kirol taldeak erosi edo babestu, edo kirol batean parte hartu. Gobernuen aldetik, giza eskubideen eta ustelkeria eskandaluen arloko datu kezkagarrietatik arreta desbideratzeko erabiltzen da kirola. Gizabanakoek eta korporazioek, berriz, ustelkeria, krimenak eta eskandaluak estaltzeko erabiltzen dute kirola. Kirolaren bidez zuritzea erreputazio zuriketaren mota bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shambles Square (Manchester)

**Shambles Square**, Ingalaterrako Manchester hirian dagoen plaxa bat da. 1999an sortua izan zen, The Old Wellington Inn eta Sinclair's Oyster Bar tabernen inguruan.

XXI. mendean euskal futboltadeek Manchester Uniteden aurka Old Trafford estadioan beren partiduak jokatu aurreko zaletuen bilgunea izan da: Errealekoak 2013ko urriaren 23an eta 2022ko irailaren 8an, eta Athletic Cluba 2012ko martxoaren 8an.
The Old Wellington Inn

**The Old Wellington Inn**, euskaraz **Wellington Zaharra Ostatua**, Ingalaterrako Manchester hiriaren erdigunean dagoen taberna historiko bat da, Shambles Plazan eta Manchesterreko katedralatik hurbil.

Eraikin zaharrena 1552an eraikia izan zen, ordutik zaharberritze ugari izan ditu.
Manchesterreko katedrala

**Manchesterreko katedrala** edo **Santa Maria, San Denis eta San Jurgiren Katedrala eta Kolegiata**, Ingalaterrako Manchester hiriaren erdigunean dagoen katedral neogotiko bat da.

1421-1881 artean eraikia izan zen.
Azerbaijango Olinpiar Batzorde Nazionala

**Azerbaijango Olinpiar Batzorde Nazionala** (ofizialki , *AZMOK*), 1992an sortua Olinpiar Jokoak sustatzeko Azerbaijango olinpiar batzordea da. Irabazi asmorik gabeko erakunde bat da, Nazioarteko Olinpiar Batzordeak antolatutako olinpiar lehiaketetara azeriar kirolariak bidaltzeko dirua bildu eta taldeak hautatzen dituena. Azerbaijango Olinpiar Batzorde Nazionala Nazioarteko Olinpiar Batzordeak aitortu zuen 1993an. Ilham Aliyev, 1997az geroztik Azerbaijango Olinpiar Batzorde Nazionaleko presidentea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Horst Sindermann

**Horst Sindermann** (Dresden, 1915eko irailaren 5a - Ekialdeko Berlin, 1990eko apirilaren 20a) alemaniar politikari komunista izan zen. Ekialdeko Alemaniako 1973tik 1976ra Ministro Kontseiluko eta 1976tik 1989ra Herriaren Ganberako presidente izan zen.

1929an Gazteria Komunistaren Federazioan sartu zen. 1933an zortzi hilabetez atxilotu zuen erregimen naziak. 1935ean berriz atxilotu, torturatu eta kontzentrazio-esparruetara bidali zuten, 1945ean askatu zuten arte.

1946an Alemaniako Alderdi Sozialista Batuan afiliatu zen. 1963an Alderdiaren Batzorde Zentralean sartu zen eta 1967an Politburon. 1973an Ministro Kontseiluko lehendakari izendatu zuten eta 1976an Herriko Ganberako presidente.

1989ko azaroan dimititu zuen eta alderditik kanporatu zuten. 1990eko urtarrilean atxilotu eta osasun arrazoiengatik askatu zuten.
Entzumen-sistema

**Entzumen-sistema** izaki bizidun batengan entzumenaren zentzua ahalbidetzen duten organoen multzoa da. Gure entzumen-sistemaren funtzioa, funtsean, airean soinu-uhinak hedatzearen ondorioz sortzen diren presio-aldaketak bulkada elektrikoetan (potentzial-aldaketak) eraldatzea da, eta entzumen-nerbioek gure garunari informazio hori transmititzen diote esanahiak esleitzeko.

Entzumena organoei giroaren soinua hartzeko aukera ematen dien zentzua da. Soinua airean zehar zabaltzen diren hainbat anplitude eta maiztasunetako uhin mekanikoen multzoa da. Animaliek hainbat soinu-uhin hartzea ahalbidetzen duten egiturak garatu dituzte. Adibidez, ugaztunek belarriak dituzte buruan hiru konpartimenturekin, eta horiek bibrazioak transmititzen dituzte hurrenez hurren ile-zeluletara iritsi arte, bibrazioekiko sentikorrak baitira maiztasun jakin batean.

Honela bana dezakegu entzumen-sistema:

* Entzumen-sistema periferikoa
* Entzumen-sistema zentrala
* Belarri absolutua
* Kanpo-belarria

## Entzumenaren prozesua 
Entzumenaren prozesuak bi prozesu mota uztartzea dakar:

* Fisiologikoak: soinu oro hartzen da eta garunera bidaltzen da. Prozesuaren zati honetan parte hartzen duten organoek osatzen dute entzumen-sistema periferikoa.
* Psikologikoak: soinu horiek interpretatu, ezagutu eta esanahia ematen diete. Soinu-pertzepzio hori ahalbidetzen duten organoek entzumen-sistema zentrala deritzona osatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hezurrezko labirinto

**Hezurrezko labirintoa** mintzezko labirintoa inguratzen duen loki-hezurraren zati petrosoaren atala da, bestibuluak, hezurrezko hodi erdizirkularrek eta koklearen hodi kiribilek eratua. Bere barnean likido garden bat dago, perilinfa izenekoa. Otosklerosia, entzumen-galera eragin dezakeena, eremua kaltetzen du.

Paleoantropologian, neanderthalak eta gizaki modernoak bereizteko hezurrezko labirintoa ikertzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mintzezko labirinto

**Mintzezko labirintoa** hezurrezko labirintoak inguratzen duen mintzezko hodien multzoa da, endolinfaz betea. Hodi koklearrak, utrikuluak, sakuluak, mintzezko hodi erdizirkularrek eta zaku endolinfatikoek eratzen dute. Mintzezko labirintoa fluidoz betetako hodien eta ganberen bilduma bat da, eta hargailuak dituzte oreka eta entzumenaren zentzumenetarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Perilinfa

**Perilinfa** hezurrezko labirintoa eta mintzezko labirintoa bereizten dituen likidoa da, osaeraz likido zefalorrakideoaren antzekoa. Perilinfaren katioi nagusia sodioa da, eta sodio eta potasio kontzentrazioaren balioak perilinfean 138 mM eta 6,9 mM dira, hurrenez hurren. Domenico Cotugnoren omenez, Cotunniusen likido edo *liquor cotunnii* ere esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Endolinfa

**Endolinfa** mintzezko labirintoa betetzen duen likido argia da, potasioan aberatsa. 
Hodi koklearrean mintz basilarrak eta mintz bestibularrak edo Reissnerrenak mugatzen duten espazioan dago, bai eta estria baskularrak ere. Oso zeregin garrantzitsua du orekaren zentzuan, zelula espezializatuekin duen interakzioaren bidez endolinfaren mugimenduaren transdukzioa sortzen baita, burua mugitzean duen inertziaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hodi erdizirkularrak

**Hodi erdizirkularra** labirintoan dauden hiru hodietako bakoitza da, aurrekoa, atzekoa eta kanpokoa, elkarrekiko perpendikularrak diren hiru arku deskribatzen dituztenak. Hodi horiek dira orekaren organo nagusiak.

Entzefaloak garunari hodi erdizirkularretan atzemandako gorputzaren posizio-egoera eta angelu-azelerazioak komunikatzen dizkio; seinale horiek, gainera, gure zentzumenek erregistratzen duten ikusmen- eta ukipen-informazioarekin lotzen dira, eta informazio-multzo hori garunari ematen zaio orekaren kontzeptu gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belarriko bestibulu

**Belarriko bestibulua** gorputzaren mugimendua hautemateaz arduratzen den barne-belarriaren eskualdea da, oreka mantentzeko oso funtzio garrantzitsua duena. Koklearen eta hodi erdizirkularen artean dago.

Euren artean komunikatuta dauden bi barrunbetan banatzen da. Barrunbe horiek utrikulua eta sakulua dira. Biak endolinfa izeneko likidoz beteta daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortiren organo

**Cortiren organoa** edo **organo kiribila** belarriko mintz basilarraren barnealdeko entzumen-organoa da. Soinu-uhinak nerbio-bulkada bihurtzen ditu. Gutxi gorabehera 25-35 mm neurtzen ditu. Goiko aldean ile-zelulak daude, eta behekoan, entzumen-nerbioaren nerbio-adarrak. Alfonso Corti bere aurkitzailea izan zen mediku italiarrari zor dio bere izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koklea

**Koklea** edo **barakuilua** entzumenarekin zerikusia duen barne-belarriko zatia da, barakuilu-maskorraren erara kiribildua. Barruan Cortiren organoa dago, entzumenaren zentzuaren organoa, eta zelula ziliodunak ditu, soinuaren bibrazioak garunera bidaltzen diren nerbio-bulkada bihurtzeko gai direnak.

## Egitura 
Koklea fluidoz betetako luzetarako hiru ganberek osatzen dute: arrapala tinpanikoak eta arrapala bestibularrak perilinfa dute, eta erdiko arrapalak edo hodi koklearrak endolinfa du. Arrapala tinpanikoa bestibularrarekin komunikatzen da helikotreman, barakuilu-maskorraren erpinean. Hiru ganbera horiek bi mintzek banatzen dituzte: Reissnerren mintzak, arrapala bestibularraren eta arrapala ertain edo koklearraren artean; eta mintz basilarrak, arrapala ertain edo koklearraren eta arrapala tinpanikoaren artean. Mintz basilarrean pausatzen da Cortiren organoa zelula ziliatuekin (entzumen-hartzaileak). Koklea inguratzen duen ardatzari modiolo edo kolumela esaten zaio. Bere ondoan Cortiko gongoil kiribila dago, eta bertatik abiatzen da entzumen-nerbioa (VIII. nerbio kraniala).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Craveiro Lopes

**Francisco Higinio Craveiro Lopes** (Lisboa, 1894ko apirilaren 12a - *ibidem*, 1964ko irailaren 2a) portugaldar militar eta politikaria izan zen. Portugalgo presidentea izan zen 1951 eta 1958 artean.

Ikastetxe Militarrean eta Eskola Politeknikoan ikasi zuen eta zalditeria erregimentu batean sartu zen. 1936tik 1938ra bere aitaren lekua hartu zuen Portugaldar Indiako gobernadore gisa.

1951n Portugalgo errepublikako presidente hautatu zuten, beste hautagaiak alde egin ondoren. Bere agintaldian, botere efektiboa António de Oliveira Salazar lehen ministroak erabili zuen. Agintaldia amaitu ondoren, mariskal mailara igo zuten.

1961ean Salazar boteretik kentzeko saiakera militarrean parte hartu zuen.
Piet Schrijvers

**Piet Schrijvers** (Jutphaas, 1946ko abenduaren 15a - Ermelo, 2022ko irailaren 7a) herbeheretar fútbol atezaina izan zen.

Bost taldetan jokatu zuen atezain, FC Twente eta Ajax Amsterdam talde nagusietan. Herbehereetako futbol selekzio nazionalarekin 46 partida jokatu zituen eta munduko txapeldunorde 1974 eta 1978ko munduko txapelketetan.

## Palmaresa 
### Ajax 
* Herbehereetako futbol liga: 1977, 1979, 1980, 1982, 1983
* Herbehereetako futbol kopa: 1979, 1983

### Herbehereetako selekzio nazionala 
* Munduko Futbol Txapelketa: Txapeldunordea 1974, 1978
* Europako Futbol Txapelketa: brontzezko domina 1976
Klitozibe zilbordun

**Klitozibe zilborduna** (*Clitocybe umbilicata*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du interes gastronomikorik.

Sinonimoa: *Clitocybe subspadicea*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, erdialdean oso deprimitua, ertz erregularra eta inkurbatua. Kapelaren azala higrofanoa, fibrila erradialekin, arre-datil kolorekoa hezetasunarekin, eta okre zurbil kolorekoa eguraldi lehorrarekin.

**Orriak:** Oso dekurrenteak, estuak, meheak, marroi argi kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Luzea, zilindrikoa, higrofanoa, kapelaren kolorekoa, baina oinarrirantz zurixka.

**Haragia:** Mehea, zuria, pixka bat arrea. Usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina, zuria.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Antzeko itxura duten beste *Clitocybe* unbilikatu batzuekin nahas daiteke, hala nola: *Clitocybe brumalis* eta *Clitocybe vibecina*.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostogalkorren basoetan: haritzetan, pagoetan.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria, Eslovenia, Norvegia, Espainia, Frantzia, Italia, Erresuma Batua, Belgika, Alemania, Polonia eta Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naomi Scott

**Naomi Grace Scott** (Hounslow, Londres, 1993ko maiatzaren 6a) Ingalaterrako aktore, abeslari, dantzari eta musikagilea da. ''Charlie's Angels* filmean Elena Houghlin-en rola bete zuen.

## Biografia 
Londresko Hounslow udalerrian jaio zen, aita britainiarra du eta ama indiar jatorrikoa baina Ugandan jaioa. Aita Bridge Church-eko apaiza da eta bertako gazteen bandan hasi zen abesten. Eskolako musika eta antzerki ikuskizunetan hartu zuen parte. Kelle Bryan pop abeslari britainiarrak ikusi zuen Eternal nesken bandan eta Xenomaniako musikagile eta ekoizleekin lan egiten hasi zen.

Disney Channel etxearekin hasi zuen aktore ibilbidea, 2009an *Life Bites* telesailaren bigarren denboraldian eta hurrengo urtean *Lemonade Mouth*, hau dagoeneko Estatu Batuetan. 2011n Fox kateko *Terra Nova* zientzia-fikziozko telesailean Maddy Shannon-en papera bete zuen.

2015ean Screen International erakundeak etorkizuneko izar izendatu zuen. Urte berean Power Rangers filmeko protagonistetako bat izan zen, Ranger arroxa. 2017an estreinatu zen filma eta Teen Choice Award sarietan izendapena jaso zuen. 2019an *Aladdín* filmean Jasmin printsesa izan zen eta Saturn Award sarietan izendapen berri bat jaso zuen. 2019an bertan *Charlie's Angels* filme berrian Elena Houghlin protagonistaren papera bete zuen.

## Bizitza pertsonala 
Naomi Scott kristaua da eta Compassion International kristau elkartearen Erresuma Batuko enbaxadorea da. Pobrezian dauden haur eta familiak laguntzea du helburu elkarte honek.

2014an Jordan Spence futbolari ingelesarekin ezkondu zen. 16 urte zituztela ezagutu ziren eliza berean.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telesailak 
## Diskografia 
* *Invisible Division* (2014) - EPa
* *Promises* (2016) - EPa
* *So Low / Undercover'' (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Jesus Mari Garcia Ripalda

thumb|250px|Tiroketa inguru horretan izan zen.
**Jesus Mari Garcia Ripalda** (Donostia, 1952ko maiatzaren 12a - 1975eko abuztuaren 31) militante komunista, Espainiako poliziak tiroz hil zuen Donostiako Gros auzoan burutzen ari zen manifestazio baketsu baten bitartean. 23 urte zituen. 

## Biografia 
1952an Donostiako Gros auzoan jaioa, Euskadiko Mugimendu Komunistaren militantea zen. bere laguna zen Jesus Diez Urracaren hitzetan "Garaiko mutiko arruntak ginen, gure familietan ez zen politikaz hitz egiten eta gu ere oso despolitizatuta geunden. 21 edo 22 urterekin hasi ginen ohartzen bizi genuen egoeraz, eta mugimendu komunistan hasi ginen militatzen. Auzoetako komiteetan hasi zen lanean Jesus Mari, Amara auzoan, Grosekoa zen arren. 23 urte zituela hil zuten".

## Hilketa 
Abuztuaren 31an manifestazio garrantzitsua antolatu zen Donostian. Hiru epaiketa zeuden, hiruetan heriotza zigorrak eskatzen zituzten: Txikirena, Otaegirena eta Garmendiarena, beste batzuekin batera. Trueba zinematik ateratzen zen, eta, hasi aurretik, tentsio handia nabaritzen zen jada. Garbi zegoen polizia egongo zela. Manifestazioa atera zen Mirakruz kalean zehar. García Ripalda manifestazioaren buruan zihoan pankarta batekin. Aita Larrokako kantoiraren Iraeta tabernaren inguruan, Karkizano kaleko izkinera heldu zenean manifestazio burua bertatik bertara egin zioten tiro. Larriki zaurituta auzokide batek haren automobilean jaso zuen baina poliziak Ospital Militarrera eramateko agindua eman zion. Ospitalean, antza, ez zuten modu egokiz hartatu eta bertan hil zen. 

Jesus Diez Urracaren ustez aurretik pentsatutako hilketa izan zen. "Zigor eredugarri bat eman nahi zuten, eta manifestazio hori aukeratu zuten horretarako. Bera izan zitekeen, edo beste bat, edo ni neu. Baina aurrez pentsatutakoa zen, zeren inongo momentuan ez zitzaien poliziei erasorik egin. Beraiek izan ziren zuzenean joan zirenak". 

## Hiltzailea 
Polizietako bat ezagutu zuten manifestazioko kide batzuek, gimnasiako irakaslea zelako Marianistaken; Leston abizenez ezagutzen zitzaion. Odon Elorzak, Espainiako Kongresuko diputatu izateak ematen zion onurari esker, txosten batzuetara izan zuen sarbidea. Bertan beste izen bat ematen zen, Jose Fernandez Espejo. Dena dela, testiguen ustez hori ez da egia, lekukoek Leston zela esan baitzuten. Ziur aski, Lestonek zuen kargua baliatu zuela beste bati botatzeko errua.

Hilketa judizialki aztertu zen, baina epaile militar frankistak deliturik ez zegoela ebatzi zuen, poliziak defentsan ari zirela argudiatuta.

## Omenaldiak 
1975etik aurrera Aita Larrokaren kantoi horetan plakak jarri izan dira baina berehala puskatzen dituzte. 2015ean, 40. urteurrenean, auzoa mobilizatu zen eta omenaldi handiago bat egin zen. Udaleko zinegotziek bat egin zuten ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Luis Diez Urracari egindako elkarrizketa, *Hirutxuloko Hitza*, 2325 zk., 2022ko irailaren 9an.
Maria Karolina Austriakoa

**Maria Karolina Austriakoa** (Maria Carolina Louise Josepha Johanna Antonia; Viena, 1752ko abuztuaren 13a – *ibidem*,  1814ko irailaren 8a) Napoliko Erresumako erregina ezkontidea izan zen 1768tik 1799ra eta 1799tik 1806ra.

Maria Teresa I.a Austriakoa eta Frantzisko I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren alaba izan zen. Maria Antonietaren ahizpa ere izan zen.

1768an Fernando I.a Bi Sizilietakoarekin ezkondu zen. Senarraren izenean gobernatu zuen, eta hainbat erreforma egin zituen, hala nola masoneria legeztatzea, itsas armada handitzea edo Espainiaren eragina amaitzea. Despotismo ilustratuaren aldekoa izan zen, baina Frantziako Iraultzak ideiak aldarazi zizkion eta Napoles polizia-estatu bihurtu zuen. 1806an frantsesek erreinutik bota zuten eta Vienan hil zen 1814an.

Hamabost seme-alaba izan zituen, horien artean Frantzisko I.a Bi Sizilietakoa.

## Kanpo estekak
Totonacapan

[thumb|250px|[Papantlako gizona.]]
**Totonacapan** Mexikoko eskualde historiko baten izena da, batez ere Veracruz estatuaren iparraldean kokatzen dena. Eskualde hau, jatorriz, El Tajín hiri prehispanikoaren inguruan eratu zen, eta ondoren, garai kolonialean eta gaur egun arte, Papantla hiriaren inguruan.

## Historia 
Historikoki Totonacapan askoz handiagoa zen; XIX. eta XX. mendean zehar Puebla eta Veracruz estatuetan zatitu zen. Kultura totonakoa garatu zen eremu zabal bat hartzen duen arren, gaur egun eskualdea Cazones ibaitik (iparraldean) Gutiérrez Zamora eta Tecolutla herrietaraino (hegoaldean) jotzen da. Veracruzeko beste herri batzuk Totonacapan eskualdekoak dira: Cazones, Coatzintla eta Poza Rica. 

Totonakoak lurraldean nagusiak baziren ere, azteken menpe zeuden; horregatik Hernan Cortésekin bat egin zuten Tenochtitlánen aurka joateko.

Hiri nagusia Poza Rica de Hidalgo da. Gaztelania aparte totonako hizkuntza hitz egiten da.

## Leku arkeologikoak 
Hauek dira ezagunenak:
* El Tajín
* Cempoala
* Remojadas

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Totonacapango kulturak.
* :Totonacapan inguruko webgunea.
Ana Jagellondarra

**Ana Jagellondarra** (, ; Krakovia, 1523ko urriaren 18a – Varsovia, 1596ko irailaren 9a) Poloniako erregina eta Lituaniako dukesa handia izan  zen 1575etik 1587ra.

Sigismundo I.a Poloniakoa eta Bona Sforza Milangoaren alaba izan zen. 52 urterekin Eztebe I.a Báthoryrekin ezkondu zen eta 1575ean Poloniako errege eta erregina aukeratuak izan ziren. Ana gai administratiboetan eta hainbat proiektu eraikitzen aritu zen, hala nola harresiak. Eztebe 1586an hil zen eta Anak bere iloba Sigismundo III.a Vasa errege hautatzearen alde egin zuen hurrengo urtean.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Victoria Ariño

**Victoria Ariño Arginzoniz** (Ermua, Bizkaia, 1889ko apirilaren 19a &ndash; Ermua, Bizkaia,1974ko abuztuaren 2a) emakume filantropoa izan zen.

## Biografia 
Jose Maria Ariño Areitio ermuarra eta Magdalena Catalina Arginzoniz berriztarraren 10 seme-alabetatik azken aurrekoa izan zen Victoria, heldutasunera ailegatu ziren hiruetako bat eta neska bakarra. Armagina zen aita, baina lan hori utzi eta kontratista gisa ekin zion zubiak egiteari. 

Emakume irakurria zen, leitzeari garrantzi handia ematen zion eta arropa kontuetan eta preminazkoak ez ziren gauzetan dirua alperrik gastatzen ez zuen arren, egunero erosten zuen egunkaria. Ondasun ugariren jabe geratu ziren hiru neba-arrebak gurasoak zendu zirenean eta handik urte batzuetara anaia biak oinordeko gabe hil ostean, Victoriaren izenean gelditu zen ondare guztia. Hala ere, bere azken urteak estutasunean bizi izan zituen, ilusio batek hauspotuta: bera ez zenerako herriarentzat ahal zenik eta ondasun gehien utzi ahal izatea.

Bere testamentuan Ermuko Santixau eliza osteko eraikuntza berriaren azken kontuak ordaintzeko laineko dirua laga zuen eta bere etxe, orube eta pinadiak herriaren premietarako geratzea ere lotuta utzi zuen.
thumb|267x267px|Victoria Ariñoren hilobi-harria Ermuko Pagorbe kanposantuan
Izelaieta kaleko bere etxea, geltokiko erromarak pasatu eta segituan, Caritasen bulego bihurtu zen eta pareko ortuan, 1980an, eskola-eraikin bat jaso zen: tente egon zen urteetan, bertan kokatu ziren AEK euskaltegia, Haurtzaindegia eta Musika Eskola. Enpresa eraikitzaile batek, ondoko lurrak erosita zituela-eta, Udalarekin akordio bat lotu zuen: Estaziñoko eskolia -horrelaxe ezagutzen zuten herritarrek- bota eta etxe-multzo bat altxatu; orube guztiaren konpentsazioz Goienkale kaleko Eitzaga-Etxebarria etxea berriztatuko zuen enpresak. Konponketa eta atontze guztiak amaituta, azken honetan kokatu ziren Haurreskola eta Alboka Musika Eskola 2004ko urtarrila ez geroztik.

## Aitortzak 
* Ermuko Pagorbeko kanposantuan bere hilobia mantentzen da, 266 zenbakiarekin eta esker oneko ondoko inskripzioa du:

“En testimonio de eterna gratitud 

a la familia de Ariño 

en su último vástago.

La comunidad parroquial”.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mintz basilar

**Mintz basilarra** edo **lamina basilarra** koklearen hezurrezko arrapalaren ertzetik kanpo-paretara hedatzen den mintz konektiboa da. Cortiren organoari eusten dio. Giza belarriaren maiztasun-erantzunaren arduraduna da.

Izan ere, mintz basilarra masan eta zurruntasunean aldatzen da luzera osoan, eta, beraz, erresonantzia-maiztasuna ez da berdina puntu guztietan:

* Leiho obaletik eta tinpanotik hurbilen dagoen muturrean, mintza zurruna eta lodia da, eta, beraz, erresonantzia-maiztasuna altua da (tonu zorrotzetarako).
* Bestalde, muturrik urrunenean, mintz basilarra mehea eta malgua da, eta, beraz, erresonantzia txikia du (tonu larrietarako).

Mintz basilarrean eskuragarri dagoen erresonantzia-maiztasunen marjinak zehazten du giza belarriaren maiztasun-erantzuna, 20 Hz-tik 20 kHz-ra bitarteko audiomaiztasunak. Audiomaiztasunen tarte horren barruan, giza belarriaren sentikortasun handieneko eremua 1.000 eta 5.000 Hz artean dago. (Horrek azaltzen du giza belarriak sentikortasun handiagoa duela tonu akutuekiko.

Giza belarriaren maiztasun-erantzunari (20-20.000 Hz) esker, 0 db-tik (entzumen-atalasea) 120 dB-ra (min-atalasea) doan tarte dinamiko bat onartzeko gai gara.

Maiztasunak mintz basilarrak aztertzen dituen arren, informazio hori deskodetu eta burmuinera bidaltzeko gai diren zelulak ez daude hor, Cortiren organoan baizik.

Mintz basilarraren mugimenduak Cortiren organoa mintz tektorialaren gainera bultzatzen du. Presio horrek Cortiren organoko zelulak modu diferentzialean estimulatzen ditu (mintz basilarraren puntu bakoitzaren erresonantzia-maiztasunaren arabera). Zelula horiek informazioa interpretatzen dute eta substantzia kimiko bat jariatzen dute, entzumen-nerbioek burmuinera eramaten dituzten bulkada elektrikoetan eraldatzen dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Retriever

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/MH_Chesapeake.jpg/300px-MH_Chesapeake.jpg|thumb|300x300px|Chesapeake badiako ahate bat berreskuratuta
**Retrieverra** edo **berreskuratzailea** txakur mota bat da, ehiztariak jo duen pieza berreskuratzen ona izaten den ehiza-txakurra. Oro har, ehiza-txakurrak hiru multzo nagusitan banatzen dira: berreskuratzaileak (retriever), deskargako espainiarrak (spaniel) eta arraza erakusleak (pointer). Berreskuratzaileak hegaztiak edo beste harrapakin batzuk berreskuratzeko hazi ziren batez ere, eta kalterik gabe itzultzen dituzten ehiztariengana. 

**Berrekuratzaileek** duten atsegin izateko joera, beren izaera lasaia eta ikasteko gaitasuna direla eta, Labrador retriever eta Golden retriever arrazak ezgaitasunak dituzten pertsonak laguntzeko txakur gisa oso ezagunak dira. Bildumaren izen onak Labrador eta Golden retriever munduko 10 txakur onenen artean lehorreratu ditu.

## Bizi-itxaropena 
Berreskuratzaile baten batez besteko bizitza 10-12 urtekoa da. Batzuk 15 urte bitarte bizi daitezke. 

## Berreskuratzaileen arrazak 
* Chesapeake Bay Retriever
* Curly Retriever estalia
* Berreskuratzaile lau estalia
* Golden Retriever
* Labrador Retriever
* Nova Scotiaren Tolling Ducken bilketa

### Berreskuratzeko gaitasuna duten beste zakur batzuk 
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Bo_the_poodle_retrieving_a_duck.jpg/220px-Bo_the_poodle_retrieving_a_duck.jpg|thumb|Caniche estandar beltz bat [Basahate|Mallard bat berreskuratzen. Poodleak berreskuratzaileen arraza zaharrenetako bat dira, jatorriz Alemanian eta Frantzian ahateak berreskuratzeko haziak. ]]
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Golden_Retriever_charge.jpg/220px-Golden_Retriever_charge.jpg|thumb|Golden Retriever kargua. Hasieran, Eskozian hazi zen txakurra, zingiretan ehizatzeko.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Greta Keller

**Greta Keller**,jaiotzez **Margaretha Keller-Bacon** (Viena, Austria, 1903ko otsailaren 8a - Ib., 1977ko azaroaren 4a), Alemanian eta Estatu Batuetan arrakasta izan zuen abeslari eta aktorea izan zen. Alemanez, frantsesez eta ingelesez kantatu zuen, estilo alemana eta estatubatuarra mezzosoprano ahots grabearekin konbinatuz.

## Biografia 
Vienan jaio zen, antzerkian debuta egin zuen *Pavillonen*, Peter Lorrerekin batera, eta Marlene Dietrichekin batera agertu zen *Broadwayn*. Max Reinhardt antzerki-zuzendari handiak zioen:*"bere ahotsa Jainkoak bakarrik suntsi ditzakeen horietakoa da*".ezkerrera|thumb|150px|Greta Keller abesten, Scala (Berlin) 1936
1929an, Pragan diskoak grabatzeko kontratatu zuten, eta, gero, Berlinen,  konsagratu zen. *The Great Lady Of Chanson/ Abestiaren Dama handia* ezizena jarri zioten.

Alemaniatik alde egin zuen 1938 aldera eta Bigarren Mundu Gerran New Yorken bizi izan zen. Hollywooden David Bacon aktorearekin ezkondu zen, Masachusseteko Gaspar Bacon gobernadorearen semearekin, J.P. Morganeko kide batekin, eta, ondoren, Theodore Roosevelten estatu-idazkariarekin. Bacon 1943an hil zuten - Howard Hughes-ek babesten zuen.

Kantuak Parisera eraman zuen, Vienako azentua inoiz galdu gabe,  Marlene Dietrich berlinarraren eta New Yorken antzeko estiloarekin, 1960-62 bitartean Waldorf-Astoria Hotelaren klubean, Paul Anka, Noel Coward eta Jacques Brel eta Saint Moritzeko Palace-Hotelean.

1973tik 1977ra Wolfgang Nebmaierrekin bizi izan zen.

## Filmografia hautatua 
* *Der Mann, der Mörder Such*t, (1931)
* *Das Lied vom Leben*, (1931)
* *Melodie der Liebe* (1932)
* *Der Abenteurer von Paris*, (1936)
* *Reunion in France* (1942)
* *Ein Herz spielt falsch*, (1953)
* *Blaue Stunde* (1967)
* *Cabaret* (1972) bere ahotsa "Heiraten" kantatuz entzuten da.

## Iruditegia 

Fitxategi:Greta Keller - These Foolish Things (Berlin, 1936).png|Greta Keller 1936
Fitxategi:Greta Keller in AVRO-studio, Bestanddeelnr 901-9708.jpg|Greta Keller, 1946
Fitxategi:GretaKeller-ca1968.JPG|Greta Keller, 1970
Fitxategi:Wien01 Singerstrasse012 2017-04-22 GuentherZ GD Keller 1042.jpg|
Fitxategi:Wiener Zentralfriedhof - Gruppe 40 - Greta Keller.jpg|

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak musikan

## Kanpo estekak
Mintz tektorial

**Mintz tektoriala** edo **Cortiren mintza** Cortiren organo kiribila estaltzen duen mintza da, substantzia hialino eta homogeneo batez osatua. Mintz tektorialak, zelula sentsorialekin, euste-zelulekin eta nerbio-zuntzekin batera, Cortiren organoa osatzen du, barne-belarrian entzumen-prozesuaz arduratzen dena.

## Egitura 
Mintz tektoriala azelerularra da eta gel baten antzeko egitura du. Osagai nagusia ura da (bere pisuaren %97ari dagokiona); gainerakoa kolagenoz, glikoproteinez eta proteoglikanoz osatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mintz bestibular

**Mintz bestibularra** edo **Reissnerren mintza** hodi koklearraren eta arrapala bestibularraren arteko mintz fina da. Hodi bestibularretik hodi koklearrera fluidoren bibrazioak transmititzen laguntzen du. Mintz basilarrarekin batera, kokleako konpartimentu bat sortzen du, endolinfaz betea, Cortiren organo kiribilaren funtziorako garrantzitsua dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hodi koklear

**Hodi koklearra** edo **mintzezko koklea** kiribilean bildutako mintzezko hodia da, tinpanoko arrapalaren eta arrapala bestibularraren artekoa. Barnean endolinfa dauka, eta baita sentimen-zelulak bildu eta estaltzen dituen Cortiren organoa ere. Berez koklearen zati bat da eta tinpanoko hodiaren bidez emandako sendagaiak koklea osotik zabalduko dira, hodi koklearretik izan ezik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helikotrema

**Helikotrema** koklearen erpinean tinpanoko arrapala eta arrapala bestibularra lotzen dituen irekigunea da. 
Helikotrematik gertu dauden zelula ziliatuak eskala akustikoko maiztasun baxuenak hautemateaz arduratzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tinpanoko arrapala

**Tinpanoko arrapala** hezurrezko zati kiribilak koklean eratzen duen kanala da, perilinfaz betea eta barrunbe tinpanikoarekin komunikatua dagoena. Mintz basilarrak hodi koklearretik bereizten du, eta leiho biribiletik helikotremaraino hedatzen da, non arrapala bestibularren bidez jarraitzen duen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leiho biribil

**Leiho biribila** edo **leiho koklearra** hezurrezko labirintoaren paretako bi irekiguneetatik behekoa da, mintz tinpaniko sekundarioak ixten duena. Gizakietan 2 mm-ko diametroa du batez beste, eta mintz fin batez estalita dago. Leiho obalaren azpitik dago, loki-hezurraren zati petrosoan, garezurrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrapala bestibular

**Arrapala bestibularra** hezurrezko zati kiribilak koklean eratzen duen kanala da, perilinfaz betea eta bestibuluarekin komunikatua dagoena. hodi koklearretik Reissnerren mintzak bereizten du, eta belarriko bestibulutik helikotremaraino hedatzen da, non tinpanoko arrapalarekin bat egiten duen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loki-hezurraren zati petroso

**Loki-hezurraren zati petrosoa** edo **loki-hezurraren harkaitza** garezurraren oinaldean dagoen loki-hezurraren zatia da, piramide-formakoa, barnean entzumen-organoak (barneko nahiz erdiko belarria, zehatzago esateko) hartzen dituena. Ugaztun batzuetan hezur independente gisa hezurmamitzen da, baina beste batzuetan, gizakietan adibidez, loki-hezurrarekin bat egiten da. Gorputzeko hezurrik trinkoenetako bat da eta DNA fosil hobekien mantentzen duen hezurretako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nadia Zakamska

thumb|260px|Codex Mendoza 63r astronomer, 1542 aurrekoa
thumb|260px|XXI. mendea
**Nadia Zakamska** (Errusia, 1979ko maiatzaren 5a) errusiar-estatubatuar astronomoa eta Johns Hopkins Unibertsitateko irakasle laguntzaile da.

## Biografia 
### Hezkuntza eta bizitza goiztiarra 
Zakamska Moskuko Fisika eta Teknologia Institutuko ohoreekin graduatu zen, fisika teorikoko graduarekin, 2001ean. Princetongo Unibertsitatera joan zen doktoretzarako, eta 2005ean jaso zuen.

### Karrera 
Zakamskaren ikerketak II. motako quasareen uhin-luzera askoren lana eskatzen du. Zulo beltz supermasiboak eta galaxiak eratzeko duten eginkizuna ere aztertzen ditu. Quasarsi buruzko ikerketak egiteko Ikasketa Aurreratuen Institutuan. 

## Lana 
### Argitalpen batzuk 
* Zakamska, Nadia L.; Hamann, Fred; Pâris, Isabelle; Brandt, W. N.; Greene, Jenny E.; Strauss, Michael Un. ; Villforth, Carolin; Wylezalek, Dominika; Alexandroff, Rachael M. (2016/07/01). "Muturra deskubritzea [O iii]λ5007 Å outflows behe-redshift quásares rojos". Sociedad Astronomica Real **459** (3) elkartearen hileko oharrak: 3144–3160. doi:10.1093/mnras/stw718. ISSN 0035-8711.
* Zakamska, Nadia L.; Lampayan, Kelly; Petric, Andreea; Dicken, Daniel; Greene, Jenny E.; Heckman, Timothy M.; Hickox, Ryan C.; Ho, Luis C.; Krolik, Julian H. "Kuasar anfitrioietan izarra sortzea eta irrati-foialean irrati-emisioaren jatorria - quasar lasaiak". Sociedad Astronomica Reala-ren hileko oharrak **455** (4): 4191@–4211. doi:10.1093/mnras/stv2571. ISSN 0035-8711.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Web pertsonala ()
Salazartarren jauregia (Haro)

**Salazartarren Jauregia** Haroko udalerrian (Errioxa, Espainia) dagoen XVII. mendearen bigarren erdiko eraikina da, eta bere izena Juan de Salazar Ortegón (1632-1707) lehenengo jabeari egiten dio erreferentzia, seguruenik. Eraikitzailetzat eta lehen jabetzat jotzen da Juan de Salazar hura. Garai hartako handikien gustuaren arabera eraikia, fatxadetan 13 izarreko armarriak agertzen dira, Salazar etxeari erantzuten dion ikonografia. Gainera, La Paz kaleko fatxadan bi armarri daude. Horietako batean, koadro batean, izarren marrazkia agertzen da, eta bestean, González de Suso izarren ikonografia, zeinaren familiakoa baitzen Juan de Salazar jaunaren emaztea, Francisca González de Suso andrea.

## Kanpo estekak
Idit Zehavi

**Idit Zehavi**  (Israel,1969) israeldar astronomo eta ikertzailea da, eta kosmosaren mapan anomalia bat aurkitu zuen.Anomalia horrek unibertsoa nola hedatzen ari den erakutsi zuen. Sloan Digital Sky Survey osatzen duen taldeko kidea da. *Thomson Reuters*-ek urtero argitaratzen duen zerrendaren arabera, munduko zientzialari ezagunenetako bat da.

## Biografia 
Idit Zehavi Israelen jaio zen 1969an, eta Jerusalemen osatu zuen bere hezkuntza. 1998an lortu zuen Racahko Fisika Institutuko doktoretza, Jerusalemgo Unibertsitate Hebrearrean.

### Anomalia 
ezkerrera|thumb|200px|galaxiathumb|260px|Codex Mendoza 63r astronomer, 1542 aurrekoa
thumb|260px|XXI. mendea
Urte horretan bertan, unibertsoaren hedapena ikertzen ari zela, kosmosean anomalia bat nabaritu zuten, Lurra dagoen galaxiaren zatia unibertso osoa baino azkarrago hedatzen ari dela iradokitzen zuena. Aurkikuntza Kaliforniako Unibertsitateko Adam Riess ikertzaileak (Berkeley) egiaztatu zuen. Handik gutxira, Zehavi Estatu Batuetara joan zen beha zitekeen unibertsoari eta Chicagoko Unibertsitateko galaxia-clusterrei buruzko doktoretza ondoko ikasketak osatzeko eta Fermilab-eko ikerketan parte hartzeko. Fermilab utzi zuen 2004an, Arizonako Unibertsitatera joateko, eta Sloan Digital Sky Survey (SDSS) ikertzen jarraitu zuen.

### Unibertsoaren sorrera 
2005ean, Daniel Eisenstein-en zuzendaritzapean, "uhin kosmikoak" atzeman zituen, eta horrek berretsi egin zuen unibertsoaren sorreraren teoria kosmologikoa.

### Zientzialari ospetsua 
2006an, Cleveland-eko (Ohio) Case Western Reservve Unibertsitatearekin bat egin zuen, Astronomia Saileko irakasle elkartu gisa. 2009an, Zehavik diru-laguntza jaso zuen Estatu Batuetako Zientziarako Fundazio Nazionala, SDSSrekin lanean jarraitzeko eta galaxietako clustering-ari buruzko lana zabaltzeko, unibertsoaren ikuspegi zabalagoa hartzeko. Thomson Reutersek urtero ekoizten duen zerrendaren arabera, Zehavi munduko zientzialari ospetsuenetako bat da.

## Lan hautatuak 
* Bibcode:1997ApJ...486...21Z. doi:10.1086/304481.
* Bibcode:1998ApJ...503..483Z. doi:10.1086/306015.
* Bibcode:2002ApJ...571..172Z. doi:10.1086/339893.
*   (): 1.
* Bibcode:2005ApJ...621...22Z. doi:10.1086/427495.
* Bibcode:2005ApJ...633..560E. doi:10.1086/466512.
* Bibcode:2009MNRAS.394.1459S. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.14326.x.
* Bibcode:2012ApJ...756..127G. doi:10.1088/0004-637X/756/2/127.
* Bibcode:2013ApJ...767..122G. doi:10.1088/0004-637X/767/2/122.
* Bibcode:2014MNRAS.441.2398G. doi:10.1093/mnras/stu763.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Cat argitalpenak
* ResearchGate-ko argitalpenen zerrenda
La maniobra de la tortuga

***La maniobra de la tortuga*** 2022ko Juan Miguel del Castillo andaluziar zinema zuzendariaren thrillerra da.

## Sinopsia 
Manuel Bianquetti inspektoreak Cádizeko polizia-etxera lekualdatzea onartu behar izan du. Neska gazte baten gorpua aurkitzean, hasierako lasaitasuna amaituko zaio, atsekabetzen duen iragan bat gogoraraziko baitio horrek. Nagusiak aurka izan arren, Bianquettik gurutzada bakarti bati ekingo dio erruduna harrapatzeko, agian imajinatu besterik egiten ez dituen froga batzuei jarraikiz.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Juaniz

**Marta Juaniz Azkarate** (Lizarra, Nafarroa Garaia, 1964ko otsailaren 25a) aktorea da. Ikuskizunen eta muntaien ekoizpenak ere kudeatzen ditu.

## Ibilbidea 
San Benitoko mojen eraginez aukeratu zuen Martak aktore lanbidea. Eskola itxi zuenean, 6 urte zituen, eta betiko grabatuta geratu zitzaizkion bi antzezlanetan parte hartu zuen: *Udaberriaren jaiotza*, sagarrondoaren papera egiten zuena eta *Edurnezuri.* Ereinda zegoen hazia.

1987an, Nafarroako Antzerki Eskolan matrikulatu zen, eta, bere bizitzako etapa bati hasiera eman zion, bere lanetik bizitzea lortu duen aktore profesionala izatera ahalbidetu dion bidea.  

1992an, Miguel Munárriz bikotekidearekin batera, La Navé Producciones Teatrales SL konpainia sortu zuen. Orduz geroztik, aktore-lana eta ikuskizunen eta muntaien ekoizpena uztartzen ditu, bai bereak, bai beste konpainia eta erakundeenak.  

2021ean Federico Garcia Lorcaren *Bodas de sangre,* formato handiko, lana zuzendu zuen.

## Lanak 
### Antzerkian 
* *Orquesta de señoritas,*  Pedro Miguel Martínezek zuzenduta ,
* '¡Ay, Carmela!'
* *La dama no es para la hoguera*, zuzendaria Miguel Narros;
* *El burlador de Sevilla*,zuzendaria Miguel Narros
* *Tío Vania*', Chéjovena;
* *La discreta enamorada*', Lope de Vegarena,
* *Marina* (zarzuela), Gustavo Tambasciorekin; '
* *Máster Class*', T. Mcnall-rena, Magüi Mirak zuzenduta;
* *Por delante y por detrás*,  Michael Frayn-ena  Alexander Herold-ek zuzenduta
* *La casa de Bernarda Alba*,  Carme Portacelirekin; '
* Luz de ensayo', egilea eta zuzendaria Valentín Redín;
* *Squash*, Ernesto Caballerorena, M. Munárrizekin;
* *Dios*, Woody Allenena, zuzendaria Paco Mir;
* *Tres hermanas*, Chéjovena, zuzendaria  I. Aranaz;
* *Luz de gas*,zuzendaria S. Frank;
* *Terapia verbal,* egileak Ana Maestrojuán eta Miguel Munárriz, zuzendaria Miguel Munárriz
* *La Reme tenía un precio,* egileak Ana Maestrojuán eta Miguel Munárriz, zuzendaria Miguel Munárriz;
* Casa de Muñecas Ibsen-ena, zuzendaria Miguel Munárriz;
* Clitemenstra edo El Crimen, Marguerite Yourcenar idazlearena, zuzendaria R. Romanos
* *La importancia de llamarse Ernesto,* zuzendaria Alfredo Sanzol
* *El atribulado voto de la señá María*, egilea eta zuzendaria Miguel Munárri.
* *Las alegres casadas,* zuzendaria Andrés Lima
* *Derechos humanos a escena*, zuzendaria Garbi Losada.
* *Los petálos del alma de Rilke,  Coronas de plata,  Todas eran mis tías* eta '''Goyena Arraiza, Emilia* egilea eta zuzendaria Miguel Munárriz
* *Lorca, niño, Polvo serán... más polvo enamorado' eta El crimen fue en Granad*a, La Navek ekoitziak Erriberriko Antzerki Jaialdirako, egilea eta zuzendaria Miguel Munárriz. 
* *La Casa Cuartel de Bernarda De Alba,* zuzendaria Fermin Cariñena*.*
* *Falla-Lejárraga, 1915. El hechizo de El amor brujo,* zuzendaria Victor Uriarte. Maria Lejarraga idazle errioxarrari omenaldi gisa.

### Zineman 
* Nevando voy (2008).

* *Sapos y culebras'' (2013).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marta Juaniz: Secuencia de un drama Youtube
* Marta Juaniz. Secuencia de comedia Youtube
Friesi saltsa-perretxiko

**Friesi saltsa-perretxikoa** (*Cantharellus friesii*) *Cantharellaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarri ona, *Cantharellus cibarius* bezala. *Cantharellus cibarius* delakoarekin nahasten da, bere itxura eta koloreagatik. Nolanahi ere, askoz laranjagoa da, bihurrituagoa eta txikixeagoa. Gainera batez ere hostozabaletan hazten da.

Sinonimoak: *Cantharellus aurantiacus*, *Craterellus friesii*, *Cantharellus ignescens*, *Merulius friesii*, *Cantharellus miniatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm arteko diametrokoa, hasieran lau-ganbila, gero hondoratu egiten da kopa itxura hartuz eta uhindu. Ertza makurretik laura, eta irregularki uhindu-lobulatua eta bihurgunetsua. Azala partzialki bereiz daiteke, leuna eta furfurazea fin batekin; laranja koloretik laranja-okre kolorera doana. 

**Himenioa:**  Tolestura oso dekurrentez osatuta dago, lodiak, desberdinak, urkilatuak, eta orri nola-halako anastomosatuak, kapelaren eta oinaren kolorekoa edo pixka bat argiagoa.

Tolestura dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten tolesturak.

**Hanka:** 1 - 3 x 0,3 - 0,8 cm-koa, zilindrikoa, oinarrirantz mehetua, azala leuna du eta kapelaren eta tolesturen kolorekoa.

**Haragia:** Trinkoa, elastikoa eta larbek eraso gabea, zuri-horixka eta laranja kolorekoa azalaren azpian; usain ahulekoa eta zaporea apur bat garratza.

**Etimologia:** *Cantharellus* grekotik dator eta koparen txikigarria da, kopa txikia esan nahi du. *Friesii* epitetoa, Fríes mikologo suediarraren omenez da.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Hygrophoropsis aurantiaca* delakoarekin nahas daiteke. *Cantharellus melanoxeros* eta *Cantharellus cibarius* handiagoarekin eta *Cantharellus cibarius var. amethysteus* espeziearekin.

## Sasoia eta lekua 
Udaberriaren azkenetik udazkenaren amaierara arte agertzen da, bai hostozabaletan bai baso mistoetan, eta, batzuetan, koniferoetan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, Friesi saltsa-perretxikoa desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louise Webster

**Betty Louise Webster**, ezkontzaz **Betty Louise Turtle** (Australia, 1941ko maiatzaren 20a, Paddington, Sidney, Australia, 1990eko irailaren 29a)  australiar astronomo eta fisikaria izan zen. 1971n, Paul Murdin lankidearekin batera, X izpien iturri indartsua (Cygnus X-1) identifikatu zuen zulo beltza egiteko lehen hautagai argia zela.

## Biografia 
### Ikasketak 
Louise Websterrek Adelaidako Unibertsitatean ikasi zuen, eta gero Stromlo Mendiaren Behatokiko graduondoko eskolako lehen ikasleetako bat izan zen, Camberrako kanpoaldean. Bart Bok eta Priscilla Fairfield Bok astronomo estatubatuarrek eragin handia izan zuten eskola hartan. 1967an doktoratu zen Hegoaldeko planeta-nebulosei buruzko lanarekin, Bengt Westerlund astronomo suediarrarekin lanean ari zela.

### Ibilbide hasiera 
Estatu Batuetako Wisconsineko Unibertsitatera joan zen, Greenwicheko Errege Behatokiko postu bat bete aurretik, Herstmonceuxeko gazteluan, lehenengo zientzia-ofizial gisa eta gero zientzia-ofizial nagusi gisa. Richard Woolley-rekin, Errege Astronomoarekin, lan egin zuen, eta gero Paul Murdin-ekin, biok 1963an Real Sociedad Astronomicako kide hautatuak.

### Zulo beltza 
Websterrek eta Murdinek *Cygnus X-1 — Spectroscopic Binaryri, Heavy Companionekin?* izeneko artikulua bidali zioten *Nature* aldizkariari Cygnus X-1 bitariaz egindako aurkikuntza. Richard Woolley-ren kontserbadurismoak eraginda, oso kontuz ibili ziren erabilitako hizkerarekin, azkenean «... *zulo beltza izan liteke*» esan baitzuten. Hala ere, beste astronomo batzuk (bereziki Charles Thomas Bolton) ados zeuden Websterrekin eta Murdinekin, zulo beltza zela, aurkitutako lehena.

Sussex-en egin zuen lanak zuzenean eraman zuen Hego Afrikako Astronomia Behatokiko lanpostu batera. Horko zuzendari izan zen Woolley 1972. urtetik aurrera, eta, gero, 3,9 metroko Anglo-Australiako Teleskopio berrira, Siding Springeko Behatokira, komisario gisa, plantillako astronomo bihurtu aurretik.

## Legatua 
Bok saria urtero ematen zaie unibertsitateko ikasle bikainei ikerketan, eta Websterren ekimenez sartu zen neurri handi batean. Australiako Elkarte Astronomikoak eta Australiako Zientzia Akademiak babesten dute. Astronomiari egindako ekarpena dela eta, Australiako Elkarte Astronomikoak Louise Webster Saria ematen du urtero 2009tik, zientzialari baten ibilbidearen hasierako doktoretza ondoko ikerketa nabarmenena saritzeko.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Bok saria urtero ematen zaie unibertsitateko ikasle bikainei ikerketan.
* 2009tik Louise Webster Saria ematen du urtero Australiako Elkarte Astronomikoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mi vacío y yo

***Mi vacío y yo*** 2022ko Adrián Silvestre espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Raphi pertsona gaztea, androginoa eta naif samarra da. Olerkiak idazten ditu eta bere ametsetako printzearekin maitemintzea du amets. Bere jaioterritik Bartzelonara joan zen bizitzera, eta han errealitatea oso urrun dago imajinatzen duen bezalakoa izatetik. Genero-disforiaren diagnostikoa jaso eta bidaia nekez bat hasiko du bere benetako nortasuna onartzeko.

## Aktoreak 
* Raphaëlle Pérez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leiho obal

**Leiho obala** edo **leiho bestibularra** hezurrezko labirintoaren paretako bi irekiguneetatik goikoa da, barne-belarriko barrunbe tinpanikoaren eta bestibuluaren artekoa. Soinua erdi belarritik barne-belarriraino transmititzeaz arduratzen da. Estribua leiho obalaren gainean dago zuzenean atxikita, koklearen irekidura bat estaltzen duen mintz baten gainean. Tinpanoak bibratzen duenean, estribuak bibratu egiten du, eta leiho obalak ere bai. Leiho obalak bibratzen duenean, koklearen barruan dagoen likidoan presio-aldaketak eragiten ditu. Soinu-uhinen presioa 30 aldiz handiagoa da leiho obalean tinpanoan baino. Leiho obalaren gainean indarra nabarmen handitu da tinpanoaren gainazalen eta leiho obalaren arteko erlazioaren ondorioz, eta erdi-belarriko hezurtxoen kateak eragindako palanka efektuaren ondorioz.

Leiho obala mintz bat da, estribuari lotuta dagoena, eta bere funtzioa uhinen bibrazioak erdi-belarritik barrualdera transmititzea da. Belarriko hezurrek tinpanotik mintzera transmititzen dituzte bibrazioak, eta mugimenduak presio-uhinak sortzen ditu koklearen fluidoan. Leiho obaletik kokleara sartzen diren bibrazioen kontrako noranzkoan bibratzen du, eta, horren ondorioz, koklearen fluidoa mugitu egiten da. Mintz elastiko fin batez estalita dago, soinu-uhinen bultzadak eragindako barne-belarriko likidoen bibrazioa ahalbidetzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenéis que venir a verla

***Tenéis que venir a verla*** 2022ko Jonás Trueba espainiar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Bi lagun bikote berriz elkartu dira. Musika entzuten dute, solasean aritzen dira, irakurri eta jan egiten dute, pasieran ibiltzen dira, ping-pongean jolasten...

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pacifiction: Tourment sur les Îles

***Pacifiction: Tourment sur les Îles*** 2022ko Albert Serra kataluniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Tahiti uhartean, De Roller (Errepublikako goi-komisario eta Frantziako Estatuaren ordezkaria) gizon kalkulatzaile eta jokamolde akatsgabekoa da. Harrera ofizialetan zein legez kanpoko establezimenduetan, etengabe hartzen die pultsua edozein unetan haserretzeko arriskua dakarten tokiko biztanleei.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El vasco

***El vasco*** 2022ko Jabi Elortegi bizkaitar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Mikelek bizimoduz aldatzea erabaki eta senide urrun baten gonbidapena onartuko du Argentinara joan eta bertan bizitzen jartzeko. Alabaina, berehala ohartuko da Chelo bere osaba ludopata atsegin eta edalea baino ez dela, eta ezin diola ezer eskaini. Horrez gainera, dena korapilatu egingo da Amuma Dolores –Cheloren ama– hamar urteko lozorrotik esnatzen duenean Mikeli sehaska-kanta bat euskaraz abesten entzun eta Juanitorekin –bere anaia eta Mikelen aitonarekin– nahasten duelako.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak