open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kresol-gorri

**Kresol-gorria** konposatu organiko aromatikoa da C21H18O5S formula duena, trifenilmetanoaren familiakoa. Solido marroi-gorrixka da. Balorazioetan pH adierazle gisa usatzen da eta praktika klinikoan diagnostiko tresna moduan, adibidez elektroforesietan.

## Ezaugarriak 
Disoluzioetan bi trantsizio-zona ditu pHaren arabera.

* Gorritik horira aldatu pHa azidoa denean, 0,2-1,8 tartean.
* Horitik purpurara pH alkalinoa denean, 1,1-8,8 tartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vilbrun Guillaume Sam

**Jean Vilbrun Guillaume Sam** (1859ko martxoaren 4 - 1915eko uztailaren 28a) Haitiko politikari eta militar bat izan zen, Haitiko lehendakaria 1915eko martxoaren 4tik uztailaren 28ra. Tirésias Simon Sam-en lehengusua izan zen, azken hau Haitiko lehendakaria 1896tik 1902ra.

## Presidentea 
Sam Haitiko Iparraldeko Dibisioko komandantea zen, Cincinnatus Leconte presidentea boterera eraman zuen matxinada zuzendu zuenean. Geroago, Oreste Zamor presidentea boteretik kendu zuen matxinadaren buru izan zen. Sam presidente izendatu zuten bere aurrekoa, Joseph Davilmar Théodore, Zamorren aurka lagundu zioten milizianoei ordaindu ezin izan zienean,  botereari 1915eko otsailaren 25ean uko egitera behartu zutenean,.

Bost urte iskanbilatsuetan Haitiko bosgarren presidenteak bezala, Samek sei hilabetetan bere erregimenaren aurkako matxinada bat pairatu egin behar izan zuen. Matxinada Rosalvo Bobo doktoreak zuzendu zuen; azken honek gobernuak Estatu Batuekin izan nahi zituen harreman komertzial eta estrategikoei aurka egin zien.

Samek gogor jokatu zuen aurkari politikoen kontra, batez ere aberatsago ziren biztanle mulatoen aurka. 1915eko uztailaren 27an, Port-au-Prince hiriko espetxe batean atxilotuta zeuden 167 preso politikoen hilketa agindu zuen, tartean Zamor presidente ohia barne. Haitiko biztanleak, exekuzioen berri izan bezain laster, Samen gobernuaren aurka jaiki ziren. Samek Frantziako enbaxadara ihes egin zuen, han babesa jasotzeko.

## Heriotza 
Matxinatuen buruzagiak 1915eko uztailaren 28an enbaxadan sartu ziren eta Sam aurkitu zuten. Arrastaka eraman eta kolpatu egin zuten, gero enbaxadako burdin hesiaren gainean gorputza bota zuten. Jendeak, orduan, bere gorputza zatitu eta hiriko auzoetan zehar gorpuzkinak erakutsi zituen.

Samek ezarri nahi zituen merkataritza harremanen aurka altxa ziren herritarrak. Politikoki oso ezegonkorra zen herrialdean, AEBek, Woodrow Wilsonen aginduz, militarki okupatu zuten Haiti, 1934ra arte iraungo zuen erregimen ankerra inposatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dioptria

**Dioptria** lente edo leiar baten potentzia edo errefrakzio-ahalmena adierazten duen unitatea da. Bere balioa Ferdinand Monoyer oftalmologo frantziarrak definitu zuen estreinakoz 1872an: metro bateko foku-distantzia duen leiar baten errefrakzio-ahalmena da . 

Dioptria foku-distantziaren alderantzizkoa da, metroetan. Esaterako, 0,25 metroko foku-distantzia duen leiar batek 4 dioptria izango ditu (1/0,25):

 D = \frac {1}{f} 

* *D* dioptriak izanik
* * f* foku-distantzia izanik

Dioptria positiboa ala negatiboa izan daiteke, leiarraren arabera: lente ganbilek edo konbexoek (lente konbergenteak ere deituak) dioptria positiboak dituzte, eta ahurrek edo konkaboek, negatiboak.

Begi normal baten foku-distantzia (f) 17 mm-koa da . Miopia dagoenean, foku-distantzia laburragoa da, kristalinoak konbergentzia handia duelako, eta beraz irudia erretina baino aurrerago fokatzen da. Miopiaren beste kausa bat begia oso luzea izatea izan daiteke. Leiar dibergenteak erabiliz zuzendu egiten da miopia.

Erraza da kalkulatzea zenbat dioptria izan beharko ditu leiar batek miopia bat zuzentzeko. Horren kausa begi luzeagoa baldin bada (milimetro bat luzeagoa, esaterako), 18 milimetroko foku-distantzia beharko du, 17 mm-ren ordez. Beraz, erabili beharko den leiar konkaboak (dibergenteak, f' izenarenak) dioptria hauek beharko ditu:

:\frac 1 F = \frac 1 {f} + \frac 1 {f'}

:\frac 1 {f'} = \frac 1 F - \frac 1 {f} = \left(\frac{1}{18} - \frac{1}{17}\right)\cdot10^3 \text{ m}^{-1} = -3.3 \text{ dioptriak} 

Dioptrien minus zeinuak esan nahi du leiar dibergente bat beharko dela miopia hori zuzentzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stern

***Stern*** () asteroko albiste-aldizkaria da eta Alemanian argitaratzen da. Henri Nannenek sortu zuen 1948an, eta, gaur egun, Hanburgoko *Gruner+Jahr* argitaletxeak argitaratzen du.

Nazioartean ezaguna da 1983an ustezko *Hitlerren egunerokoak* argitaratu zituelako. Argitaratu berritan ikerketa forentse batek egunkari hori faltsifikazio bat zela agerian utzi zuen. Horrek aldizkariko zuzendarien dimisioa ekarri zuen eta Alemaniako kazetaritzaren unerik txarrenetako bat bezala ikusten den iskanbila handi bat ekarri zuen. Gertakariak krisi handia eragin zion aldizkariari, bere sinesgarritasuna larriki kaltetu baitzuen eta ospea hutsetik berreraiki behar izan baitzuen.

## Historia 
Henri Nannenek aldizkaria sortu zuen *Zick Zack* izeneko gazte aldizkari batetik abiatuta. Lehen zenbakia 1948ko abuztuaren 1ean agertu zen, gobernu militar britainiarraren baimena lortu ondoren Zick-Zack-en izena Stern-era aldatzeko, Nannen-ek hilabete batzuk lehenago eman baitzion baimena. Lehen zenbakiak 16 orrialde zituen eta Hildegard Knef aktorea erakusten zuen azala.

1950ean, aliatuek dirua xahutzeari buruzko artikulu bat argitaratu ondoren, administrazio britainiarrak astebete eman zion aldizkariari.

1968an, *Stern* eta *Die Zeit* Stern-Zeit argitaratzen hasi ziren. *Stern-Zeit* itsuentzako egunkari hamabosterokoa da, eta, finantza-arazoengatik, 2007aren erdialdean desagertu zen. 1976an, alemaniar jatorriko istoriotxoak ere desagertu ziren, eta editoreak *Hägar the Horrible* eta *Peanuts* bezalako komiki-banda estatubatuarrak erreproduzitzera mugatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedel-Crafts erreakzio

Kimika organikoan **Friedel-Crafts erreakzio** esaten zaio ordezkapen-erreakzio mota bati. Alkilo talde batek (R−) edo azilo talde batek (RCO−) nukleo aromatiko baten hidrogeno-atomo bat ordezkatzen du, hidrokarburo bat edo zetona bat sortzeko. Erreakzio horretan, ordezkapena egiteko behar diren erreaktibo espezifikoez gain, katalizatzaile azido bat erabiltzen da, batez ere, aluminio kloruroa.
erdian|thumb|423x423px|Dimetoxibentzenoaren alkizazioa Friedel-Crafts erreazioaren adibidea da
erdian|thumb|423x423px|Azilazioa Friedel-Crafts erreazioaren bidez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Jose Araolaza

**Juan Jose Araolaza Lahidalga** (Zizurkil, 1943ko maiatzaren 13a - Eibar 2024ko apirilaren 11) euskaltzalea eta podologoa izan zen, Elgoibarko eta Eibarko gizarte bizitzan eta euskaltzaleen artean ezaguna, eta baita podologo gisa egin zuen lanagatik.

## Biografia 
Juan Jose Araolaza Zizurkilen jaio zen 1943an. Aita tolosarra eta ama azpeitiarra zituen. Zizurkildik Elgoibarrera bizitzera joan zen 11 urte zituela, aitaren lana zela eta. Zaragozara joan zen ikastera eta handik Madrilera gero, podologia ikasketak egitera.

Podologo titulazioarekin Elgoibarren berriro, 1970ean, Ongarri Kultur Elkarteko eta Elgoibarko Izarrako kide egin zen. Azken elkarte hau izan zen Elgoibarko Ikastolaren sorrera bultzatu zuena, eta horretan oso aktiboa izan zen Araolaza. Era berean, Elgoibarko Aubixa baserrian haur euskaldunentzako aterpetxe eta egonaldietarako tokia sor zedin lan egin zuen.

Podologia bulegoa eta denda Eibarren ezarri zituen 1970eko hamarkadan. Eibarren ere gizarte-bizitzan inplikatu zen, eta Eta Kitto euskara elkarteko lehen presidentea izan zen 1992an. Eibar.org elkarteko kide ere izan zen.

Arantxa Arrieta elgoibartarrarekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituen: Garikoitz Araolaza, Oier Araolaza eta Maialen Araolaza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan Jose Araolazaren grabaketak Ahotsak proiektuan.
Cary Elwes

**Ivan Simon Cary Elwes** (Londres, 1962ko urriaren 26a) ingeles aktorea da. Erlijio katolikoko aristokrata eta artista familia batean jaio zen. Londresko Arte Dramatiko eta Musika Akademian eta New Yorkeko Actors Studion ikasi zuen. Bere pertsonaiarik nabarmenenak Wesley The Princess Bride filmean eta Lawrence Gordon doktorea Saw saileko filmetan dira.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Renate Mayntz

**Renate Mayntz** (Berlin, Alemania, 1929ko apirilaren 28a) alemaniar soziologoa eta irakaslea da, Max Planck Elkarteak Aztertzeko Institutuaren sortzailea eta zuzendaria, eta haren zuzendari emeritua da.

## Biografia 
Mayntzek Ameriketako Estatu Batuetan ikasi zuen, eta 1957an Berlingo Unibertsitate Librean doktoratu zen.

### Lan ibilbidea 
#### Irakasle 
*Deutsche Hochschule für Verwaltungswissenschaften Speyer* eta Koloniako Unibertsitatean irakatsi zuen, 1984an Max Planck  Elkarteak Aztertzeko Institutua sortu baino lehen.

#### Ikertzaile 
Bere ikerketa-arloetan sartzen dira teoria soziala, gizarte-sistemak, erakunde politikoak, kudeaketa publikoa, politika publikoen garapena eta inplementazioa, zientziaren eta teknologiaren garapena, zientziaren eta politikaren arteko harremanak, nazioz gaindiko egiturak eta gobernantza globala.

Bere teoriak gizarte bakoitzaren interdependentzia kontuan hartzean oinarritzen dira, hainbat egituren elkarketatik abiatuta integratuta, zeinek multifazetikoki funtzionarazten duten, bere burua modu dinamikoan eta sarritan kontrolaezinean antolatuz. Mayntz XX. mendeko soziologo garrantzitsuenetako bat da.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1999 Schader saria, Alemanian pertsona zientifiko sozial batentzat saririk handiena.
* 2004 Bielefelder Wissenschaftspreis saria, Fritz W. Scharpekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Renate Mayntz Biografia Max Planck Institutuan
* Sozietateak aztertzeko Max Planck Institutuaren webgunea
1981eko Nafarroako Sari Nagusia

**XV.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1981eko martxoaren 29an, igandea, jokatu zen.

Ibilbidea 165 kilometroko luzera izan zuen eta aurreneko urteekin alderatuta oso laua izan zen, ez baitzen mendaterik igo.

Garailea Eulalio García espainiarra izan zen, Lizarrako helmugako sprintean Miguel Mari Lasa gipuzkoarrari eta Vicente Belda valentziarrari gailendu zitzaielarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Stella

**Jacques Stella** (Lyon, 1596 – Paris, 1657ko apirilaren 29a) frantziar margolaria izan zen.

François Stella flandriar jatorriko margolariaren semea izan zen. 1616tik 1621era Jacques Callotekin batera lan egin zuen Florentziako Cosimo II.a Mediciren gortean. Cosimo hil ondoren, Stella Erromara joan zen, eta han hamar urte eman zituen. Ospea lortu zuen margolanekin, grabatuarekin eta harriaren gaineko margolanekin. Urbano VIII.a aita santuarentzat lan egin zuen eta klasizismoaren eragina jaso zuen, bereziki bere lagun Nicolas Poussinena.

1634an Lyonera itzuli eta 1635ean Parisera iritsi zen. Richelieu kardinalak Luis XIII.a aurkeztu zion. Erregeak gortearen margolari izendatu zuen eta 1.000 liberako pentsioa eman zion. Kaperak, elizak eta jauregiak apaindu zituen, eta azken etapan gehiago eskaini zitzaion marrazketari. Margolan bilduma handi bat bildu zuen, Poussin, Rafael, Da Vinci eta Michelangeloren lanekin.

## Lanak 

Clelia Crossing the Tiber by Jacques Stella.jpg|*Clélie passant le Tibre*, 1635, Musée du Louvre.
The Risen Christ appearing to the Virgin, Jacques Stella, about 1640 (2).jpg|*Jésus-Christ ressuscité apparaissant à la Vierge*, vers 1640, musée du Louvre.
Augustins - Le Mariage de la Vierge - Jacques Stella Joconde05620000368.jpg|*Le Mariage de la Vierge*, 1640-1645,Musée des Augustins de Toulouse.
Collection Motais de Narbonne - Vulcain forgeant les flèches de l'Amour (1644-1645) - Jacques Stella (40).jpg|''Vulcain forgeant les flèches de l'Amour*, 1644-1645, Collection Motais de Narbonne.
Salomon sacrifiant aux idoles - Jacques Stella (1993-1).jpg|*Salomon adorant les idoles*, 1647, musée des Beaux-Arts de Lyon.
Stella-jacques Salomon-recevant-la-reine-de-Saba lyon.jpg|*Salomon recevant la reine de Saba*, vers 1650, musée des Beaux-Arts de Lyon. 

Stella La-Vierge-presente-lEnfant-a-Dieu-et-aux-anges inv-1987-2.jpg|*La Vierge présente l'Enfant à Dieu et aux anges*, 1650, musée des Beaux-Arts de Lyon.
Stella la-Visitation inv 1987-1.jpg|*La Visitation*, 1650, musée des Beaux-Arts de Lyon.
Stella Nativite inv 1962-690.jpg|*Nativité*, s-XVII, musée des Beaux-Arts de Lyon.
Stella enlevement-sabines.jpg|*L'Enlèvement des Sabines*, 1650, musée des Beaux-Arts de Lyon.
Stella Scene-de-la-vie-familiale dessin.jpg|*Scène de la vie familiale'', musée des Beaux-Arts de Lyon.

## Kanpo estekak
Khvalynsk

**Khvalynsk** (,  ahoskauta) Errusiako hiria da, Saratov oblastean dagoena. Volga ibaiaren ertzeko portu garrantzitsua da, Saratov hiriburutik 175 kilometrotara dagoena. 2009an 13.414 biztanle zituen.

## Historia 
Khvalynsk 1556an sortu zen Errusiako abangoardiako gotorleku gisa Sosnovy uhartean, Volgan. 1606an, erabat lekualdatu zuten, Sosnovy Ostrov (, ) izena hartuz. 1780an, hiri estatusa eman zitzaion, Saratoveko Gobernazioko *ujezd* bateko hiriburu bilakatuta, eta gaur egungo izenarekin birbataiatuta.

Bere izena, Kaspiar itsasoaren antzinako izena — Khvalin itsasoa — bezala Khwarezm (edo Korasmia) eskualdeko biztanleen izenetik dator. Bertan topatu zuten aztarnategiaren omenez, Khvalinskeko kultura arkeologikoa herriaren izenarekin bataiatu zuten.

XVIII. eta XIX. mendeetan, Khvalynsk nekazal merkatua bezala ezagutzen zen. Hirian sinestun zaharrak bizi ziren. Ikertzaile batzuek uste dute Khvalynskek Nikolai Gogol "Inspektorea" bere obrarako inspiratu zuela.

## Demografia 
## Ekonomia 
Khvalynsken elikagaien eta zurgintzaren industrian diharduten enpresak daude, baita Saratov Elektrofeeder makina hidraulikoen fabrikaren filial bat ere.

Hurbilen dagoen tren-geltokia Kutlatka da, hiritik 25 km mendebaldera, Syzran-Saratov burdinbidean.

## Kanpo estekak
Bagabiltza

**Bagabiltza elkartea** 1988an sortu zen Bilbon, emakumeen berdintasuna eta eskubideak lortzearen alde lan egiten du.

Emakumeen bizi-egoera hobetzen laguntzeko asmoz, eskaintza zabala ematen dute emakume bakoitzaren arabera erabili ahal izateko: ahalduntze-tailerrak, kultura-tailerrak, harreman-espazioak.prestakuntza arautua, lanbide ziurtagiriak... Giza-eskubideak eta eskubide sozialak, ekonomikoak eta kulturalak osorik bete daitezen lan egiten du, emakumeen behar eta interes praktikoen nahiz estrategikoen alde eginez.

## Ibilbidea 
Otxarkoaga eta Santutxuko Emakumeen Promoziorako Zentrotik irtendako hamabost emakumek (Satur Abon zen horietako bat) emakumeen laneratzea bultzatzeko prestakuntza profesionaleko zentro bat sortzea beharrezkoa zela ikusi zuten. Horrela, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailaren eta Bilboko Udalaren laguntzarekin hezkuntza programak ematen hasi ziren 110 ikasleekin.

2006-2007 ikasturtean zehar, elkarteak Emakunde saria jaso zuenean, 22.000 emakume baino gehiagok parte hartzen zuten Bagabiltzak antolatutako programetan.

1995ean UNESCOren proiektu berritzaile gisa izendatu zuten eta urte bat geroago Bizkaiko Foru Aldundiaren Utopia saria jaso zuten.

2017an Bagabiltzak hiru egoitza zeuzkan: Bilbon, Sestaon eta Barakaldon. Heziketa arloan, prestakuntza arautua eta ez arautua eskaintzen zituen. Gainera, bitartekaritza lanak eta bidaia kulturalak ere antolatzen zituen. Guztira, 22.000tik gora pertsonak —emakumeak ziren ia guztiak— parte hartzen zuten.

* *Maitek 45 urte eta seme alabak zituen, bananduta zegoen eta ikasketarik gabe. Bere buruarengan eta bere aukeretan konfiantza handirik ez zuen. Bagabiltza-ra hurbildu zen eta ziurtagiri profesional bat lortzeko ikastaro bat egin zuen. Aldi berean autoestimua lantzen joan zen. Harremanak izateko eta gauza berriak egiten ausartzeko lekua aurkitu zuen, eta geroago pozik dago bere lanarekin.*
* *Begoña 65 urterekin jubilatuta zegoen, alarguna eta zer eginik gabe oso galduta zegoen. Bagabiltza-ra hurbilduta tailerretan parte hartzen hasi zen, bidaietan eta bilguneetan ere bai. Geroago berarentzat egiten ditu gauzak tailerretan, lagun talde bat du eta, batez ere, bere bizitzako gauza batzuk aldatzen ere ausartu da, lehen gustuko ez zituenak.*

## Sariak eta aitortzak 
* 1995: Unescoren Proiektu Berritzaile izendatu zuten Bagabiltza
* 1996: Bizkaiko Foru Aldundiaren Utopia Saria jaso zuen.
* 2007: Emakunde Saria 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Satur Abon
## Kanpo estekak 
* Bagabiltza webgune ofiziala
Jandira Martini

**Jandira Lúcia Lalia Martini** (Santos, 1945eko uztailaren 10a – São Paulo, 2024ko urtarrilaren 29a) brasildar aktore, antzerkigile, zuzendari eta ekoizlea izan zen.

## Bizitza 
1945eko uztailaren 10ean jaio zen Santos hirian. 1965ean aktore gisa egin zuen debuta *A Crônica* antzezlanean. 1967an lizentziatu zen Santosko Unibertsitate Katolikoan eta eta gero São Pauloko Unibertsitateko Arte Dramatikoen Eskolan sartu zen. 1980ko hamarkadan antzerkigile eta zuzendari ere bilakatu zen.

## Lanak 
### Antzerkia 
### Telebista 
### Zinema 
## Sariak 
* 1983: Molière saria (egile onena, Marcos Carusorekin batera)
* 1992: São Pauloko Antzerki Kritikarien Elkartearen saria (antzerki aktore onena)
* 1993: Shell saria (egile onena, Marcos Carusorekin batera)
* 1993: Mambembe saria (egile onena, Marcos Carusorekin batera)
* 1993: São Pauloko Antzerki Kritikarien Elkartearen saria (antzerki aktore onena)
* 2002: Qualidade Brasil saria (bigarren mailako telebista aktore onena)
* 2008: São Pauloko Antzerki Kritikarien Elkartearen saria (antzerki aktore onena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vera Maretskaia

**Vera Petrovna Maretskaia** —  — (Barvikha, Errusiako Inperioa, 1906ko uztailaren 31greg./uztailaren 18ajul. - Mosku, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1978ko abuztuaren 17a) sobietar antzerki eta zinema aktorea izan zen. SESBeko Herriaren Artista izendatu zuten 1949an eta Lan Sozialistaren Heroia titulua eman zioten 1976an.

## Filmografia  
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Santaolalla

**Pedro Rafael Santaolalla Aparicio** arabar industrialari eta militarra izan zen.

Francisco Franco berak, 1936ko altxamendu militarraren lehen egunetan, Santaolalla, Acción Popularretik gertu zegoena, Gasteizko alkate izendatu zuen, Tomás Alfaro Fournier errepublikanoa ordezkatuz. Militar hori Arabako ugazaben elkartearen burua zen, eta erregimen frankistaren eta nazismoaren aldekoa. 1941eko urtarrilera arte izan zen alkate, Jose Lejarretak ordezkatu zuen arte. Udala Errepublikari leial zitzaizkion funtzionarioez hustu eta hiriko hainbat kaleren izen aldaketa bultzatzeaz gain, Salburuako aerodromoa berritzeaz arduratu zen, adibidez, Gernika bonbardatu zuten egunean Kondor Legioaren operazio-gune izango zena.

## Erreferenziak 
## Kanpo estekak
Emilia Mernes

**María Emilia Mernes** (Nogoyá, Entre Ríos, Argentina, 1996ko urriaren 29a), ezagunagoa **Emilia** izen artistikoaz, argentinar abeslaria da. Uruguaiko *Rombai* cumbia pop musika taldean hasi zuen bere ibilbidea abeslari gisa, Fer Vázquezekin batera. 2018ko apirilean taldea utzi zuen eta 2019an ekin zion bakarkako ibilbideari.Gaur egun abeslari aparta da eta hainbat abesti ditu abeslari pila batekin: Niki nikole, Lousia Sonza, FMK, Lit khilian, Tini...

Bere disko berriarekin (Perfectas) bere fan askoren bihotzetara iritzi da erreibindikatzen gure gorputzaren berdinatasuna.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *¿Tú crees en mí?* (2022)
* *MP3* (2023)
* *Perfectas* (2025)

## Kanpo estekak
Alessia Gazzola

**Alessia Gazzola** (Messina, Sizilia, Italia, 1982ko apirilaren 9a) italiar eleberrigilea da.

Gazzolak, auzitegi-medikua lanbidez, 2011n argitaratu zuen bere lehen eleberria: ''L'allieva*. Bere eleberrietan krimen fikzioa eta chick lit delako generoak uztartzen ditu, zeinetan bere lanetako pertsonaia nagusia *Alice Allevi* den.

2018an argitaratu zuen *Il ladro gentiluomo* eleberriak 2019ko Bancarella saria irabazi zuen.

## Liburuak 
### Alice Allevi protagonistadun eleberriak 
* *L'allieva* (Longanesi 2011)
* *Un segreto non è per sempre* (Longanesi 2012)
* *Sindrome da cuore in sospeso* (Longanesi 2012)
* *Un regalo inatteso* (2013) (ebook)
* *Le ossa della principessa* (Longanesi 2014)
* *Una lunga estate crudele* (Longanesi, 2015)
* *Un po' di follia di primavera* (Longanesi 2016)
* *Arabesque* (Longanesi 2017)
* *Il ladro gentiluomo* (Longanesi, 2018, )
* *La ragazza del collegio* (Longanesi, 2021)

### Costanza Macallè protagonistadun eleberriak 
* *Questione di Costanza* (Longanesi, 2019)
* *Costanza e buoni propositi* (Longanesi, 2020)
* *La costanza è un'eccezione* (Longanesi, 2022)

### Beste eleberriak 
* *Sbocciano i fiori del male* istorio laburra lan honen baitan: *Nessuna più: quaranta autori contro il femminicidio* (Elliot, 2013)
* *Non è la fine del mondo* (Feltrinelli, 2016)
* *Lena e la tempesta* (Garzanti 2019)
* *My sweet quarantine* istorio laburra lan honen baitan: *Andrà tutto bene. Gli scrittori al tempo della quarantena* (Garzanti 2020)
* *Un tè a Chaverton House* (Garzanti, 2021)
* *A Verona con Romeo e Giulietta'' (Giulio Perrone Editore, 2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Behind the Frame: The Finest Scenery

***Behind the Frame: The Finest Scenery*** abentura-joko bat da, Silver Lining Studio taiwandar garatzaileak sortua, eta Akupara Games eta Akatsuki Taiwan Inc.-ek argitaratua. Jokoa Microsoft Windows, macOS, iOS eta Android-entzat sortu zen 2021eko abuztuan, eta gero Nintendo Switch eta PlayStation 4arentzat 2022ko ekainean.

## Argumentua 
Studio Ghibli gogorarazten duen arte estilo batekin, jokalaria artista margolari gisa aurkezten du jokoak, galeria aurkezpen baterako bere ordura arteko azken artelana amaitzeko zorian. Pintura osatu ahala, jokalariak, pixkanaka, zoriak eta arteak azaleratutako istorio emozional bat aurkituko du.

## Harrera 
Jokoak 73/100 puntuazioa jaso zuen Metacritic-en, iruzkin mistoak edo ertainak adieraziz. Eurogamer-en Judith Carlek "itxura magikoa" zeukala esan zuen, baita jostagarritasun lasaigarria zeukala ere. IGNko Rebekah Valentinek esan zuen inoiz ez zela aspertu ikusteaz, "bakezale" eta "Ghibli-itxuradun" bezala deskribatuz. Pocket Gamer-ek honela deskribatu zuen jokoa: "esperientzia lasaigarria da, eta seguru asko ohean murgilduta zauden bitartean gozatu nahi izango duzuna, egun luze eta nekagarri baten ondoren". PC Gamer-ek hau esan zuen: "maite ditudan pertsonek nirekin zerbait partekatzen dutenean hobeto baloratzeko joerarekin utzi nau, adibide ezberdinetan: egin duten artea, koordinatzen egon diren janzkera edo kafe pixka bat egiterakoan". Rock Paper Shotgun-eko Alice Bell-ek "*Behind the Frame-k* esperientzia gozo-gozoa, izugarri lasaia, eta, aldi berean, oso gauza distiratsua eta alaitasunez betea, kanpora irten eta nik neuk zerbait sortzera bultzatu ninduena" gehitu zuen zuen. Arte eta Zientzia Interaktiboen Akademiak Mugikorrerako Urteko Joko bezala izendatu zuen *Behind the Frame* urteroko D.I.C.E. Awards sarietan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Game Erauntsia - Behind the Frame: The Finest Scenery bideojokoaren euskarazko analisia.
Iker Rioja

**Iker Rioja Andueza** (Gasteiz, ) arabar kazetari eta idazlea da.

Euskal Herriko Unibertsitatean kazetaritza ikasi zuen. El Mundo eta Eldiario.es egunkarietako Euskal Herriko edizioetan kazetari gisa lan egin du. Egunkari horien erredakzioaren barruan, ustelkeria ikertu du, De Miguel auzia batez ere. Lan horren ondorioz, *Dentro de lo normal: la corrupción vasca* (2017) eta ''El padrino: anatomía del 'caso De Miguel''' (2019). liburuak argitaratu ditu. Deustuko Unibertsitatean irakaslea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nanuka Zhorzholiani

**Nanuka Zhorzholiani** () , **Nana Zhorzoliani** () izenez ere ezaguna, (Tbilisi, Georgia, 1979ko ekainaren 26a) georgiar telebista aurkezlea eta kazetaria da.

Zhorzholiani 1979ko ekainaren 26an jaio zen Tbilisin. Tbilisiko Estatu Unibertsitateko Kazetaritza Fakultatean lizentziatu zen. 1999an Lehen Katean hasi zen lanean *Alioni* goizeko telebista saiorako. 2001ean, Rustavi 2 telebista katera joan zen albiste politikoak aurkeztera. 2008an Errusiar-Georgiar Gerran berri-emaile lanak egin zituen. 2009 eta 2019 bitartean Rustavi 2 katean elkarrizketa saio baten egilea eta aurkezlea izan zen. 2019an saioak izenez aldatu zuen eta Mtavari Arkhi telebista katean hasi zen. Horrez gain, 2005 eta 2007 bitartean, NATOko Informazio Zentroko burua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Lejarreta

**Jose Lejarreta Salterain** (Asparrena, ? - Gasteiz, ) arabar mediku eta politikaria izan zen.

Arabako probintzia-ongintzarako mediku gisa lan egin zuen, eta Santa Maria de las Nieves babes-etxeko buru izan zen. Arabako Sendagileen Elkargo Ofizialeko lehendakari ere izan zen, eta Gurutze Gorriak Araban duen batzarreko buru ere izan zen.

1941eko urtarrilaren 22tik 1944ko abendura arte Gasteizko alkate izan zen Rafael Santaolallaren lekua hartuz. Alkate gisa, eta frankismoarekiko atxikimendua adierazteko, Lejarretak Vicente Abreu hiriko seme kuttun eta Germán Gil Yuste adopziozko seme izendatu zituen. Bere agintaldian — eta baita urte batzuk geroago, bere hilobira egindako bisitekin ere —, omenaldiak egin zizkioten, Andre Maria Zuriaren jaiei bultzada bat eman zielako.

1943ko martxoaren 16tik 1944ko azaroaren 13ra bitartean, Gorteetako prokuradore ere izan zen, eta Joaquín Ordoñok ordezkatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vicente Abreu

**Vicente Abreu Madariaga** (Gasteiz,  - *ib.*, ) arabar miltarra izan zen, Arabako ahaldun nagusia (1943-1944) eta gobernadore militarra izandakoa.

Unión Militar Española elkarte kontrairaultzaile klandestinoaren parte izan zen. Gerra Zibilean, Abreu koronela Mendiko Artilleriako 2. erregimentuko burua izan zen, Camilo Alonso Vega teniente koronelaren agindupean zegoelarik. Bere kabuz marrazten eta margotzen ikasi ondoren, bere lanak gai militarretara eraman zituen. 1941ean José Lejarreta alkateak 'seme-alaba kuttun' izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierrette Dame

**Pierrette Dame** (1936ko abuztuaren 26a) arkularia da. Frantzia ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Convard

**Alain Convard** (Belleville-sur-Meuse, 1947ko urtarrilaren 16a) arkularia da. Frantzia ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crepidotus autochthonus

***Crepidotus autochthonus*** *Crepidotaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du balio gastronomikorik.

Sinonimoak: *Crepidotus applanatus*, *Crepidotus fragilis*, *Crepidotus mollis var. pseudoapplanatus*, *Crepidotus caspari var. autochthonus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, maskor edo abaniko itxurakoa, oso hauskorra, ertz erregularrak, ez dira egoten gardentasunagatik ildaskatua. Kapelaren azala ez da gelatinakara, higrofanoa, zuria, zilar koloreko fibrilla erradialekin.

**Orriak:** Dekurrenteak, finak, estuak, estu, zuriak, arre-more kolorekoak espora-jalkinaren ondoren, tomentudun ertza.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zuria, hutsala.

**Haragia:** Oso urria, hauskorra, zuria. Usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina marroi-tabako kolorekoa.

**Etimologia:** *Crepidotus* terminoa sandalia esan nahi duen latinezko “crépida” hitzetik eta  belarria, esan nahi grezierazko “oûs” “otós”  hitzetik dator. Sandalia formako belarriekin. Bere kapelaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Crepidotus mollis* delakoarekin nahas daiteke, honek kapelaren azala gelatinakara du eta hostozabalen zurean hazten da. *Crepidotus cesatii* eta *Crepidotus variabilis* espezieek espora desberdinak dituzte. *Crepidotus applanatus*-ak kapelaren azala lehorra du eta zura parasitatzen du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean (urrian batez ere). Ilaratan hazten da. Lurrean, orbel eta belar artean. Sastraka eta hostozabalen (pagoa) eremu itzaltsuetan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Mayotte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chatichai Choonhavan

**Chatichai Choonhavan** ( 1920ko apirilaren 5a - 1998ko maiatzaren 6a) Thailandiako armadako ofizial, diplomatikoa eta politikaria izan zen. 1986tik 1991ra, Thailandiako Nazioaren Alderdiko presidentea izan zen eta Thailandiako lehen ministro izan zen 1988ko abuztutik 1991ko estatu kolpera arte.
Itxaso Mardones

**Miren Itxaso Mardones Oca** (Gasteiz, Araba, 1979ko urtarrilaren 8a – 2024ko apirilaren 23a) arabar kazetaria izan zen.

## Biografia 
Itxaso Mardones Arabako hiriburuan jaio zen, 1979aren hasieran. Euskal Herriko Unibertsitatean Ikus-entzunezko Komunikazioan graduatu ondoren, bere prestakuntza akademikoa osatu zuen San Pabloko CEU Unibertsitatean Irratigintza masterra eginda.

### Kazetari ibilbidea 
Kazetaritza-karrera Arabako hainbat irrati eta telebista-katetan hasi zuen: COPE eta Onda Cero, eta Álava 7 tokiko kanala, Madrilera joan aurretik. Han, hainbat saiotan lan egin zuen: Cuatro katean (*Ver y escuchar*; *Las Tardes de Cuatro*; *Te vas a entera*r), Televisión Españolan (*España Directo*), Telemadriden, (*Territorio Comanche*) eta Atresmedian (*Equipo de Investigación)*.

Itxasok bere lanean bizi izan zuen une biraletako bat Luis Bárcenas espainiar politikariarekin izan zen. Kanadatik iritsi berria zen, eta Barajasko aireportuan (2013) ematen ari ziren komunikabideei erdiko hatza erakutsi zien.

### Heriotza 
Itxaso 45 urte zituela hil zen 2024ko apirilaren 23an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mallona Futbol Zelaia

**Mallona Futbol Zelaia** Bilbon kokaturiko futbol zelaietako bat da. 1947an irekia, Alde Zaharra eta Begoña artean kokatuta dagohttp://maps.google.com/maps?f=q&hl=es&geocode=&q=Bilbao&ie=UTF8&ll=43.260862,-2.920132&spn=0.011063,0.015578&t=k&z=16&om=1. 105,8 x 66 metro ditu. Futbol talde ezberdinek erabiltzen dituzte instalazioak, tartean Santutxu, Begoña edo Danok Bat. 

## Kanpo estekak
Akiko Kojima

**Akiko Kojima** (|児島 明子|Kojima Akiko; Gōtokuji, Tokio, Japonia, 1936ko urriaren 29a) japoniar modeloa da, edertasuna lehiaketetan parte hartu duena. 1959an Miss Unibertso lehiaketa irabazi zuen. Lehen emakume japoniar zein asiarra izan zen sari hori lortzen.   Gōtokuji,  Tokio, 1936ko urriaren 29a

2006an Kurara Chibana erregina koroatzeko zorian  egon zen, baina faboritoa zen arren, ez zuen lortu, eta bigarren geratu zen. Hurrengo urtean, 2007an Riyo Morik Miss Unibertso erregina izan zen, bere herrialdeko bigarrena. 

Akiko Kojimak top 5a geratu zen eta oso parte-hartzaile ederrak garaitu zituen erregina izan zurretik: Norvegia, Estatu Batuak, Ingalaterra eta Brasil. 

## Biografia 
Kojima Tokioko (Japonia) 22 urteko modeloa zen, eta Norvegiako, Estatu Batuetako, Ingalaterrako eta Brasilgo beste lau finalistak gainditu eta  Miss Unibertso 1959 izatea lortu zuen. Lehiaketaren zortzigarren edizioa izan zen eta Ameriketako Estatu Batuetako Long Beach-en (Kalifornia), 1952an lehiaketa hasi zenetik urtero leku berean erregina aukeratzen zen lekuan. Bularreko kirurgia egin izanari buruzko prentsa-txostenak ukatu zituen. Urtebete geroago, Akikok hurrengo erregina koroatu zuen, Ameriketako Estatu Batuetako Linda Bement.

## Bizitza pribatua 
1966an, Kojima Akira Takarada aktore japoniarrarekin ezkondu zen, zeina Tohoko zinema-estudioetan ospetsu egin zen 1954an Godzilla filma egin zuenean. Kojima ezkontza-bizitza lasaian jarri zen. Geroago alaba bat izan zuten, Michiru Kojima, 1967an. 1984an dibortziatu ziren eta Kojima alabarekin joan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Akiko Koijama Tribute
Norma Nolan

**Norma Beatriz Nolan** (Venado Tuerto, Santa Fe probintzia, Argentina, 1938ko apirilaren 22a - Miami, 2025eko abuztuaren 20a) argentinar modeloa izan zen, edertasun lehiaketetan parte hartu zuena. 1962an Miss Unibertso titulua lortu zuen Argentinako lehen ordezkaria izan zen.

## Biografia 
Jatorri irlandarra eta italiarra du, Norma idazkaritzan eratuta dago, Argentinako telebistan modelo gisa hasi zen lanean, lagunek Miss Argentinan parte hartzera bultzatu zuten, Normak titulua lortu eta Miss Unibertso lehiaketaren hamaikagarren ediziora joateko aukera eman zion.

### Miss Unibertso 1962 
Bere erreginaldian 15.000 $ jaso zituen eta urtebete eman zuen Ameriketako Estatu Batuetara eta mundu osora bidaiatzen.

Besteak beste, Ekuadorrera joan zen eta Quitoko erreginarekin, Helena Serrano Enríquezekin, partekatu zuen. 

### Miss Unibertso izan ondoren 
Garaipenaren ondoren, Nolanek bere bizitza pribatua erabat gorde zuen. Ez zuen elkarrizketarik eman eta ez zuen hitz egin iraganeko esperientziaz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Argentinako erreginak. Zein dira bere edertasunak koroatutako lau argentinak?
Marlene Schmidt

**Marlene Schmidt** (Wroclaw, Alemania, 1937ko azaroaren 11) alemaniar aktorea, ekoizlea, eta modeloa da, edertasun lehiaketetan jardun duena. Miss Unibertsoren irabazlea izan zen 1961ean, titulua lortu zuen lehen emakume alemaniarra.

## Biografia 
Schmidt 1937ko azaroaren 11n jaio zen, Breslau (Wroclaw) hirian, Alemanian. Gaur egun Poloniako Wrocçaw hiria da. Ekialdeko Alemanian hazi zen eta Ingeniaritzan maistratza lortu zuen. 1960an, Mendebaldeko Alemaniara joan zen bizitzera familiarekin. 

## Miss Unibertso 1961 
Alemaniaren ordezkari izan zen 1961eko uztailaren 15ean Miami Beach Auditorium-en (Ameriketako Estatu Batuak) egin zen Miss Unibertso lehiakeren hamargarren edizioan. Ekitaldiaren amaieran, erregina izendatu zuten. Ohi legez, aurreko urteko Linda Bement estatubatuar erreginak jarri zion koroa.

## Bizitza pribatua 
Gaur egun Saarbrücken hirian bizi da, Alemanian. 1962an Ty Hardinekin ezkondu zen eta 1966an dibortziatu zen, seme bat du.

## Filmografia 
Marlene Schmidtek aktore eta ekoizle gisa film hauetan parte hartu zuen:

* 1972: *The Stepmother* ¹
* 1974: *The Teacher* ¹
* 1975: *The Specialist* ²
* 1975: *Dr. Minx* ¹
* 1976: *Scorchy* ¹
* 1978: *Texas Detour* ¹
* 1978: *The Fifth Floor* ²
* 1981: *Separate Ways* ²
* 1983: *Mortuary* ¹
* 1984: ''They're Playing with Fire* ²
* 1986: *Kidnapped'' ¹

¹ aktore eta ekoizle

² gidoilari kreditua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bahi Ladgham

**Bahi Ladgham** (Tunis, 1913ko urtarrilaren 10a – Paris, 1998ko apirilaren 13a) tunisiar politikaria izan zen. Tunisiako lehen ministroa izan zen 1969tik 1970era.

Familia apal batean jaio zen, aitaren aldetik Libiatik eta amaren aldetik Aljeriatik. 1930ean atxilotu zuten Kartagon Eukaristia kongresu baten aurka ikasleen protestak antolatzeagatik. Orduan, Habib Bourguibak ikasleak defendatzeko eskatu ondoren hasi zuen bere jarduera politikoa, eta Neo-Destour alderdian afiliatu zen.

1939an hamabost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, aurreko urtean frantsesen aurka izandako istiluetan parte hartzeagatik. De Gaullek amnistia eman zion 1944an. Tunisiako merkataritza ganberaren zuzendari bihurtu zen eta sindikatuen sorreran parte hartu zuen. *Mission* egunkariko erredaktore burua ere izan zen.

1951tik aurrera, Tunisiaren independentzia lortzeko negoziazioetan parte hartu zuen, eta gatazka nazioartekotzeaz arduratu zen. 1955ean Tunisiara itzuli eta Tahar Ben Ammarren gobernuan sartu zen, 1956an herrialdea autonomiatik independentziaraino zuzendu zuena.
Batzar Konstituziogileko kide hautatu zuten eta Bourguibako gobernuko lehen ministrorde izendatu zuten. Armada nazionalaren sortzailea izan zen eta tunisiarrak administrazioan sartzea sustatu zuen. Ondoren, Defentsa ministroa, Finantza ministroa eta Presidentetzako idazkaria izan zen.

1969an Bourguibak lehen ministro izendatu zuen, baina bien arteko liskarrek okerrera egin zuten eta urtebete geroago karguan ordezkatu zuten. Arabiar Ligako nazioarteko misioetan aritu zen. Hamar urte geroago, Bourguibarekin adiskidetu zen.
Cassata

**Cassata** Siziliako gozopil bat da, bixkotx biribil batez osatua, likore edo fruta-zukuekin bustia eta ricotta gaztazko geruzekin eta fruta melatuekin estalia. Gainera, mazapan oskola izaten du, kolore arrosa eta berdeko glasatua eta diseinu askotariko apaingarriak.

## Ezaugarriak 
Errezeta erraza izan arren itxuraz, badira tokiko aldaera ugari tipikoak izateagatik nabarmentzen direnak: Palermoko aldaera, Messinakoa,(ez hain gozoa), Catania, Trapani, Ragusa eta Sirakusa (bizkotxo-geruzak daudelako eta glasaturik ez dagoelako bereizten da). Lagun bakar batentzako bertsioa ere badago, *cassatina* izenekoa.

Dekorazioa askotarikoa izan daiteke: laranja-xerra melatuak, azukre-hauts patroi konplexuak, koloretako perlak eta dozena erdi fruta melatu. Batzuetan, beste osagai batzuk ere gehitzen dira: pistatxoak, pinaziak, txokolatea, kanela, marraskinoa edo laranja-lorezko ura.

Aldaera ospetsuenetako bat da ''Cassatella di sant'Agata* (italieraz) edo *minnuzzi 'i Vìrgini* (sizilieraz). Bular itxurako batentzako *cassatta'' bat da: kremaz betea, mazapan berdea glasatu zuriz estalia eta puntan gerezi melatua duena. Santa Agata hiriko zaindariaren festan Catanian prestatzen da, santuaren martirioan erauzitako bularren oroigarri.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Linda Bement

**Linda Jeanne Bement** (Salt Lake City, Utah, AEB, 1941eko azaroaren 2a - ibidem, 2018ko martxoaren 19a) estatubatuar modeloa, edertasun lehiaketetan aritu izan zena. Miss Estatu Batuak erregina izan ondoren, Miss Unibertso 1960 izan zen, bere herrialdeko hirugarrena.

## Miss Unibertso 1960 
**Azken Egunetako Santuen Jesu Kristoren Elizako** kidea zen. Bement izan zen Utah estatuko bigarren emakumea Miss Estatu Batuak koroatzen. Beraz, 1960ko bederatzigarren edizioan Miss Unibertso edertasun-lehiaketan parte hartu zuen, betiko legez AEBko Long Beachen (Kalifornia). Irabazi egin zuen eta ohi legez, aurreko urteko erreginak jarri zion koroa, Japoniako Akiko Kojimak. Edizio horretan lehen aldiz egon zen lehiaketa ikusteko aukera  AEBko telebistan.

## Miss Unibertso izan ondoren 
1962an, Bement Manuel Ycaza panamar jockeyarekin (eta gero Hipikako Fama Aretoko kide izan zenarekin) ezkondu zen. Bikoteak bi seme-alaba izan zituen 1969ko azaroan dibortziatu aurretik.

Linda Bement 2018ko martxoaren 19an hil zen Salt Lake Cityko etxean, Utahn. Bi seme-alaba, bost biloba eta hiru biloba ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Miss Universo web orri ofiziala,  artxibatua.
* A Tribute to Linda Bement, Miss U 1960.
Karibeko piratak

***Karibeko Piratak*** (ingelesez ***Pirates*** ***of*** ***the Caribbean)*** fantasiazko abentura eta piraten film frankizia baten izenburua da. The *Karibeko Piratak* sagak bost film estreinatu ditu eta seigarren bat sortze prozesuan dago.

Hauek izan dira filmetako zuzendariak: Gore Verbinski (*1–3*), Rob Marshall (*4*), Joachim Rønning eta Onespena Sandberg (*5*). Ted Elliott (*1-4*) eta Terry Rossio (*1*-*5*) dira sagaren egileak, baita beste idazle batzuk: Stuart Beattie (1), Jay Wolpert (1) eta Jeff Nathanson (5).

Istorioek Jack Sparrow kapitainaren (Johnny Depp), Will Turnerren (Orlando Bloom) eta Elizabeth Swannen (Keira Knightley) abenturak kontatzen dituzte. Hector Barbossa (Geoffrey Rush) eta Joshamee Gibbs (Kevin McNally) pertsonaiak Jack, Will eta Elizabethen atzetik dabiltza filmetan. Laugarren filmak Philip Swift (Sam Claflin) eta Syrena (Àstrid Bergès-Frisbey) ditu aktore gisa, eta bosgarren filmak, berriz, Henry Turner (Brenton Thwaites) eta Carina Smyth (Kaya Scodelario).

Film-saga hau itsasoetako mito eta kondairetan oinarritzen da, hala nola Davy Jones pirata eta haren mamu-tripulazioa *El holandés errante.* Beste adibide batzuk mitologia grekoko Poseidon, Calipso ninfa, Kraken eta antzeko izakiak dira, baita garaiko piraten sirenak, sorginkeria eta bizimodua ere. Gainera, Inperio britainiarrak, Ekialdeko Indien Konpainiak eta Espainiako Inperioak pirata eta kortsarioekin zuten harremana deskribatzen du.

Telesaila 2003an hasi zen pantaila handian, *Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl* filmarekin. Kritika positiboak jaso zituen, eta 654 milioi dolar bildu zituen mundu osoan. Erabateko arrakasta izan zuen. Lehen filmaren ondoren, Walt Disney Pictures-ek trilogia bat prestatzen zebilela esan zuen. Hiru urte geroago atera zuten frankiziaren bigarren filma, ''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest* izenburupean. Arrakastatsua suertatu zen, eta estreinatu zen egunean, mundu osoan hautsi zituen marka guztiak. *El cofre del hombre muerto*, gaztelaniaz deitu zuten bezala, 2006ko filmik arrakastatsuena izan zen, mundu osoan 1.400 milioi dolar irabazi ondoren. Hirugarren filmak, *En el fin del mundo* azpitituluarekin, 2007an argitara eman zen, estreinaldiko egunean errekorrak hautsiz. Disney-k laugarren film bat atera zuen 2011n: *Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides*, 2D konbentzionalean, Digital 3-D eta IMAX 3D eran. *On Stranger Tides-ek* mila milioi dolar baino gehiago bildu zituen, kopuru hori lortzen zuen frankiziako bigarren filma izanik.

2015. urtean, Disney-k frankiziaren bosgarren atala filmatzen hasi zuen, 2017an estreinatu zena, *Piratas del Caribe: La venganza de Salazar'' izenburupean. Maiatzaren 26an estreinatu zen mundu osoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonia Jontxeva

**Sonia Jontxeva** — ) — (Plovdiv, Bulgaria, 1981eko abenduaren 25a) bulgariar opera sopranoa da.

## Bizitza 
Jontxeva Plovdiven jaio zen. Pianoa eta ahotsa ikasi zituen Plovdiveko Musika eta Dantza Eskola Nazionalean. Bere nerabezaroan, musikari buruzko Bulgariako telebista saio bat aurkeztu zuen. Bulgarian hainbat musika lehiaketa irabazi zituen 2000 eta 2001ean, besteak beste, bere anaiarekin batera "2000 urteko abeslariak" saria irabazi zuen Bulgariako Telebista Nazionalak antolatu eta ekoitzitako "Hit-1" lehiaketan.

Kantu klasikoko ikasketak aurreratuak egin zituen Danielle Borstekin Genevako Musika Kontserbatorioan, non master titulua lortu zuen 2009an.

## Diskografia 
* 2015: *Paris, mon amour*, Valentziako Erkidogoko Orkestra Frédéric Chaslinen zuzendaritzapean (Sony)
* 2017: *Handel*, Academia Montis Regalis Alessandro De Marchiren zuzendaritzapean (Sony)
* 2018: *The Verdi Album*, Municheko Irrati Orkestra Massimo Zanettiren zuzendaritzapean (Sony)
* 2021: *Rebirth*, Cappella Mediterranea Leonardo García Alarcónen zuzendaritzapean (Sony)
* 2023: *The Courtesan*,Carlo Felice Antzokiko orkestra Marco Armiliatoren zuzendaritzapean (SY11 Productions)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alhora

**Alhora** () Jordi Graupera eta Clara Ponsatík sortutako katalan alderdi politikoa da, 2024ko Kataluniako eskualdeko hauteskundeetara aurkezteko asmoz. Alderdiak "Kataluniaren independentziaren" helburuz jarduteko gerturik daudenak hartzen ditu, "ezkertiar independentziazaleak nahi katalanista liberalak".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Var

**Var** edo **VAR** izan daiteke:

## Toponimoa 
* Var, Frantziako departamendua;
* Var, Frantziako ibaia;

## Besteak 
* Bideo-epaile laguntzaile edo VAR, futbolean;
* Vár, eskandinaviar jainkosa.
Ella Balinska

**Ella Balinska** (Londres, Ingalaterra, 1996ko urriaren 4a) britainiar, poloniar eta jamaikar jatorriko ingeles aktorea da. 2019ko ''Charlie's Angels* filmean eta Netflixeko *Resident Evil'' telesailean antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia
### Filmak
### Telebista
### Bideojokoak
## Kanpo estekak
Céline Knidler

**Céline Knidler** (Paris, Frantzia, 1983ko abenduaren 26a) frantziar idazlea eta bideo kazetaria da.

## Bizitza 
Céline Knidlerek haurtzaroa Parisen igaro zuen. Literatura modernoa ikasi zuen Paris-Sorbona Unibertsitatean. Horrez gain, Tourseko François Rabelais Unibertsitatean Kazetaritza ikasi zuen. Paris hirirako eta historiarako zaletasunak markatzen dute bere idazkera.

## Liburuak 
### Saiakera 
* 2010: *Le Paris souterrain dans la littérature : La représentation et le mythe des souterrains de Paris dans la littérature du 19ème siècle* (EDITIONS UNIVERSITAIRES EUROPEENNES) 

### Eleberriak 
* 2013 : *La grâce des innocents* (Editions France-Empire Monde)   
* 2018 : ''L'équilibre du funambule* (Editions Larousse Romans)  
* 2023: *La fille du bourreau : Céleste'' (Editions Jeanne & Juliette) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keiu Virro

**Keiu Virro** (Tallinn, Estonia, 1987ko abenduaren 2a) estoniar antzerki kritikaria eta kultur kazetaria da.

2006an Hugo Treffner Lizeoan graduatu zen. 2009an graduatu zen Tartuko Unibertsitatean graduatu zen Semiotika eta Kultur Teorian espezializatuz. 2012an Tallinngo Unibertsitatean Kultur Teorian master titulua lortu zuen.

2010 eta 2013 bitartean Mürileht egunkariko antzerki ataleko zuzendaria izan zen. 2014tik Klassikaradio irrati kateko *Teatriluup* irratsaioaren editorea eta esataria da. 2016az geroztik Eesti Päevaleht egunkariko kultur erredakzio sailean egiten du lan.

2022an Reet Neimar Kritika Saria irabazi zuen.

## Sariak 
* Reet Neimar Kritika Saria (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thaís Pacholek

**Thaís Felipe Pacholek Belucci** (Curitiba, Brasil, 1983ko abenduaren 20a) brasildar modelo ohia eta aktorea da. Telebistan egin zen ezaguna aktore gisa.

## Filmografia 
### Telebista 
### Zinema
## Kanpo estekak
Kattin Madariaga

**Kattin Madariaga Apaolaza** (Arantza, Nafarroa Garaia, 2008) nafar bertsolaria da. Hirutan jantzi du Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketako txapela.

## Palmaresa 
### Txapelketak
* Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (3): 2023 , 2024 , 2025 
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Finalaurrekoak (1): 2025 

### Sariak 
* Bertsolari Aldizkariaren bertso-paper lehiaketa
** Lehen saria (1): 2022 
* Berritxu Saria 
** Lehen saria (1): 2025 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aliantza

[thumb|[Bernard Montgomery, Erresuma Batuko militar nabarmendua, zenbait sobietar militarrekin Brandeburgoko atean, Berlinen, 1945eko uztailaren 12an, II. Mundu Gerra elkarrekin irabazi eta gutxira.]]
**Aliantza** bat pertsonen, taldeen edo estatuen arteko harremana da, elkarri mesede egiteko edo helburu komunen bat lortzeko. Helburu politiko edo militarrekin eraturiko batasuna. Haien artean akordio esplizitua eta agerikoa izan daiteke edo ez. Aliatu deitzen zaie **aliantza** bateko kideei.  Aliatuek **itun** bat, aliantza-dokumentu bat adostu eta sinatu dezakete edo bestela, helburu berbera daukaten aliatuek ezer adostu eta sinatu gabe elkarri lagunduz molda daiteke. Aliantza mota asko daude: sekretuak, agerikoak, inplizituak, esplizituak, iraupen luzekoak, une jakin edo denbora labur jakin bat besterik irauten ez dutenak...

Aliantzak testuinguru askotan eratzen dira, aliantza politikoak, aliantza militarrak eta enpresa-aliantzak barne. Terminoa gerraren edo borroka armatuaren testuinguruan erabiltzen denean, elkarte horiei **potentzia aliatuak** ere dei dakieke, batez ere Lehen Mundu Gerraz edo Bigarren Mundu Gerraz hitz egiten denean.

Aliantza militar formal bat ez da beharrezkoa aliatu gisa hautemateko: nahikoa da aliatuen arteko beligerantzia bateratua, norbaiten kontra borroka egitea. Erabilera honen arabera, aliatuak ez dira aliatu bihurtzen aliantza-itun bat adosten dutenean, gerrak antzera kolpatzen dituenean baizik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak