Astaperrexil handi

**Astaperrexil handi**a (*Conium maculatum*) edo **otzarribedar**ra *Apiaceae* familiako landare belarkara da. Bi urte irauten du bizirik. Oso landare kirastsua izaten da. Zurtoinean ura edo beste zenbait isurkari igarotzeko bideak eta ildoak ditu, eta 50 cm eta 2 m bitarteko garaiera du. Hosto handiak izaten ditu, zatikatuak eta kolore gorrixkakoak. Loreak zuriak, mordotan ateratzen zaizkio. Fruitu lehorrak ditu. Europan eta Asian hazten da: zelaietan, bideetan eta ongarritutako tokietan ugari izaten da. Zikutina eta beste hainbat alkaloide ditu, oso pozoitsuak direnak.
thumb|Landarera
Kondairak dio Sokratesek horren infusioa hartu zuela heriotza zigorra ezarri ziotenean.

## Deskribapena 
*Conium maculatum* bi urtez behingo belar-landare bat da, 1,5 -2,5 metroko garaiera har dezakeena. Zurtoin huts eta ildaskatua du, purpura kolorez zikindua oinarrian, eta oso adartsua goiko aldean; hostoak tripinnatuak, bigunak, kirasdunak, berde-beltzak, triangeluarrak eta foliolo obalatuetan  edo lantzeolatuetan banatuta daude. Beheko hostoak peziolatuak dira, eta goikoak baino handiagoak; 60 cm-ko luzerakoak ere izan daitezke. Loreak txikiak dira, zuriak, eta 10-15 cm-ko diametroko unbelatan  sortzen dira. Fruitua akenio txiki biribil edo obalatu bat da, berde argia. Haziak txikiak dira, kolore beltzekoak. Landare osoak usain handia du, erruda apurtzean edo igurzten denean duen usaina. 

## Banaketa eta habitata 
thumb|Orriak
Jatorriz Europa eta Afrika iparraldekoa da, ingurune nitrofilo nahiko heze eta freskoetan hazten da, hala nola ibaien ertzetan eta landu gabeko eremuetan.  Beste eremu askotan sartu eta bertakotu da, Asia, Ipar Amerika, Hego Amerika, Australia eta Zeelanda Berrian barne.      Askotan, gaizki drainatutako lurzoruetan egoten da, bereziki erreketatik, zangetatik eta bestelako ur-azaleretatik gertu. Bide ertzetan, soroen ertzetan eta hondakin eremuetan ere agertzen da. (4) Estatu Batuetako 12 estatutan espezie inbaditzailetzat jotzen da.

## Printzipio aktiboak 
Landareak piperidinatik eratorritako alkaloideak ditu: koniina edo cicutina, metilcicutina, konhidrina, pseudoconhidrina.    

Koniinak nikotinaren antzeko egitura kimikoa eta propietate farmakologikoak ditu. eta nerbio-sistema zentralaren funtzionamendua aldatzen du azetilkolina hartzaile nikotinikoetan eraginez. Kontzentrazio nahiko altuetan, koniina arriskutsua da gizakientzat eta abereentzat. Koniinak neuromuskular lotura blokeatuz sortzen du heriotza, kurareak eragiten duen antzera; horren ondorioz, horrek goranzko giharren paralisia eragiten du, eta azkenean arnas giharren behin-behineko paralisiarekin heriotza eraginez, bihotzean eta burmuinean  oxigeno faltagatik. Heriotza ekidin daiteke aireztapen artifizialaren bidez, ondorioak 48-72 ordu geroago desagertu arte. 

“Benetako” alkaloideak ez bezala, piperidina alkaloideak ez dira zuzenean aminoazidoetatik eratorriak.  Aitzindari komuna tetraazetato bat du: alaninaren eta 5-zetooktanalaren transaminazioa, eta konizeina-ra eta beste alkaloideetara eramaten du.

Alkaloide guztien edukia oso aldakorra da organoaren arabera: fruituak aberatsagoak dira, hostoak baino %1 arte, urtaroaren eta jatorri geografikoaren araberakoa ere bada. Klima aldaketen eta niktemeroen araberako aldaketak ere badaude. Landare lehorrak pixkanaka alkaloideak (lurrunkorrak) galtzen ditu, baina belar ondu prestatu berri batek oraindik 1900 ppm alkaloide baino gehiago ditu. Alkaloide desberdinen proportzioa ere oso aldakorra da. Salbuespenak salbuespen, y-conizeina zati begetatiboetan nagusi da, eta koniina, berriz, fruitu helduetan da nagusi.

## Toxikotasuna 
Landare osoak piperidina alkaloideak ditu, besteak beste, flavonoide eta kumarina glukosidoak eta olio esentzial bat, baita konizeina eta koniina (konina, konizina edo zikutina ere deitua), nerbio-sistema zentralaren  funtzionamendua inhibitzen duen neurotoxiko bat, “cicutismo” deritzona sortuz.

Irentsiz gero, osasunerako arriskutsua izan daiteke.  Toxina honen eragina kurarearen antzekoa da. Horren kontzentrazioa aldatu egiten da heltze-etaparen eta baldintza klimatikoen arabera; batez ere fruitu berdeetan aurkitzen da (%0,73-0,98), ondoren fruitu helduetan (%0,50) eta proportzio txikiagoan loreetan (%0,09-0,24).

Alkaloideak landare osoan badaude ere, kontzentrazio handiena fruituetan gertatzen da. 

Aspalditik da ezaguna gizakiarentzat duen toxikotasuna. Atenasen K.a. 339an, Sokrates espetxeratu egin zutela kontatzen da, eta handik aste gutxira, kopa bat zikuta edatera behartu zutela.

**Toxikoen identifikazioa**

Oro har, azterketa morfologikoa erabakigarria da: orban moteak zurtoin ildaskatuan, eta usaina (ihartzen denean, landareak usain desatsegina botatzen du, pozoitutako animalien gernuan eta hausnarketa-likidoan  ere hauteman daiteke). Fruitua eskura dagoenean, bi merikarpoak aztertzen dira, bakoitza saihets primario irtenekin. Vitas eta kanpoko albumenaren gabezia nabaria da. Endokarpoa ferra-formako zelula esklerifikatuz osatutako ilara batez inguratuta dago. Ikerketa eta alkaloide kopurua prozedura klasikoen bidez egin daitezke, baina oso kontuan hartuta piperidina sinple horien lurrunkortasuna (koniina lurrun-korrontearen bidez atera daiteke). Molekula horiek landareetan edo ingurune biologikoetan zehazteko, oro har, gas-faseko kromatografia eta masa-espektrometria erabiltzen dira. 

## Zikuta kultura orokorrean 
Zikuta bidezko intoxikazioa greziarrek erabili zuten heriotza-zigorrera kondenatutakoei bizia kentzeko, eta greziar estatuak herriari ere libreki banatzen zion, eutanasia bidez hil nahi zuen jendea hornitzeko. Garai hartan eutanasia oso ohikoa zen antzinako Grezian. Kasurik ezagunena Sokratesen heriotzarena da, K.a. 399. urtean. Fedonen elkarrizketan, Platonek zikutari buruzko xehetasun batzuk aipatzen ditu, Kritonen pertsonaiak dioenez, Sokratesi pozoia hornitzeko arduradunak ahalik eta gutxien hitz egiteko agindu zion, berotzen bazen bi edo hiru aldiz gehiago edan beharko baitzuen. 

## Animalien intoxikazioak 
Intoxikazio kasuak, askotan larriak, animalia espezie gehienetan jakinarazi dira: txerriak, behiak, zaldiak, ardiak, ahuntzak, untxiak, indioilarrak eta altzea. Intoxikatutako animaliek listu ugari jariatzen dute. Eszitazio-fase iragankor baten ondoren, apatiko eta atoxiko bihurtzen dira, begi-ninia dilatatzen da, pixa eta kaka egiten dute maiz, pultsu ahula izaten dute, mintzak zianositu egiten dira eta arnasketa zaildu egiten zaie. Giharretako ahulezia  handia izaten dute: animalia asaldatuta etzaten da eta ezin da altxatu; gainera, dardarak eta malko-jarioa izaten ditu. Arnas paralisiak eragindako heriotzaren aurretik ez dago konbultsiorik. Espezieek koniinarekiko duten sentirkortasuna oso aldakorra da. Sintoma larriak agertzen dira: 3,3 mg/kg alkaloide behietan eta 15,5 mg/kg astoetan; ardietan berriz, 44 mg/kg-k intoxikazio arina baino ez du eragiten. Oilaskoak, indioilarrak eta galeperrak bezalako hegaztietan paralisi flazidoak ere ikusi dira. Emeek zikuta jaten badute, horrek sortzetiko malformazioak eragin ditzake, bereziki txahaletan eta txerrikumeen kasuan. Zikuta eta koniinaren fetuetan dagoen toxikotasun hori esperimentalki aztertu da ardietan (ondorio txikiak azkar deuseztatzen dira), txerrametan eta behietan. Xehetasunetan sartu gabe, seinalatzen da fetuaren mugimenduak murriztearen ondoriozko malformazio horiek ez direla induzituak, landarea behin eta berriz irenstea haurdunaldiaren aldi jakin batean gertatzen denean baino (55 eta 75 egun bitartean behian eta 43 eta 53 egun bitartean txerraman). Atzemandako malformazioak batez ere artikulazioetakoak dira, hala nola eskoliosia, artrokriposioa (zutik egotea eragozten dute). Txerramei goiz emateak (3 eta 45 egun bitartean) ahosabaian pitzadurak eragiten ditu esne-txerriengan. Azkenik, aipatu behar da teratogenia alkaloide osoen edukiaren eta konposizioaren araberakoa dela, eta y-coniceinak zeregin garrantzitsua duela. 

Intoxikazio akzidentala ager daiteke, apioarekin, perrexilarekin eta jateko edo ongailu gisa erabiltzen diren beste landare batzuekin duten antzagatik, nahiz eta landare horien eta zikutaren artean desberdintasunak egon, hala nola tamaina, usain berezi desatsegina (perrexilak usain atsegin bereizgarria du) eta zurtoinetako orban gorriak, perrexilean inoiz ez daudenak.

## Taxonomia 
*Conium maculatum* Carlos Linneok deskribatu zuen eta Spcies Plantarum-en argitaratu zuen. 243.1753. 

## Zitologia 
*Conium maculatum*-en kromosoma kopurua (Fam.Umbelliferae) eta azpiegitura espezifikoen taxonak: 2n=22. 

## Etimologia 
***Conium:*** izen generikoa, grezierazko κώνειον (*kṓneion*) datorrena, > esan nahi du, eta haren fruituen forma konikoari egiten dio erreferentzia.​

### Sinonimia 
* *Conium	ceretanicum*	Sennen
* *Conium	leiocarpum*	(Boiss.)	Stapf​
* *Cicuta	major*	Lam.
* *Cicuta	officinalis*	Crantz
* *Conium	cicuta*	Neck.
* *Conium	maculosum*	Pall.
* *Coriandrum	cicuta*	Crantz
* *Coriandrum	maculatum*	(L.) Roth
* *Selinum	conium*	(Vest)	E.L.Krause
* *Sium	conium*	Vest​

## Izen arruntak gazteleraz 
* acebuda,	acedura, anises, azecuta,
* budoños,
* canaveira,	caneja, canerla, cañaeja, cañafierro, cañafleja, cañafloja,	cañaheja, cañaheja cañaheja mala, cañaherla, cañahierla,	cañahierra, cañahierro, cañahueca, cañajierra, cañaleha,	cañaleja, cañaloca, cañas hierras, cañasiero, cañaveira,	cañaveleira, cañavera, cañigarro, cañiguerra, cañonceja,	cañuelaceguta, capazos, cecuta, ceguda, ceguta, chicuta, chifletes,	cibuta, cicuta, cicuta manchada, cicuta mayor, cicuta menor, cicuta	no fétida, cicuta oficinal, ciguda, ciguta,
* diversa	de la ferula, dibleto, droga
* embude,	embudejo, embudos, embue, entremisa,
* falsa	cicuta, floridos,
* hierba	loca, huelemanos,
* jecuta,
* linojo,
* mastrancho,	mexacan,
* perejil	lobuno, perejil bravo, perejil de burro, perejil de las brujas,	perejil de macho, perejil de perro, perejil de sapo, perejil de	tontos, perejiles, perejil montisco, perejilón, perejil silvestre,
* sarnosa,	secuta, siblatos,
* tetas	de embudo,
* yerba	cicuta,
* zecuta.​

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak