open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edison Denisov

**Edison Denisov** (Siberia, Sobietar Batasuna, 1929ko apirilaren 6a - Paris, Frantzia, 1996ko azaroaren 24a) sobietar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Xostakovitxen esanetara ikasi zuen musika-kontserbatorioan. Konposizioa, orkestrazioa eta pianoa ikasi zuen, eta Moskuko Kontserbatorioan irakasle jardun zuen. Frantziako kulturarekin eta hizkuntzarekin harreman estua izan zuen, eta horren aztarnak ageri dira Denisoven lan askotan. Baudelaireren poemei, adibidez, jarri zien musika.

Hark ondutako lanen artean daude: *Egunen aparra* (1981, opera); *Lau Neskak* (1986, opera), *Sinfonia* orkestra nagusirako (1988). Errusiako erregimena aldatu zenean, erlijioan inspiratutako gaiekiko joera erakusten hasi zen: *In Deo speravit cor meum *(1984), *Betiereko argia,* abesbatza mistorako (1988), *Testamentu berriaren hiru zati* (1989) eta *Jesu Kristo Gure Jaunaren Bizitza eta Heriotzaren Historia *(1992, oratorioa).

## Erreferentziak
Noe

**Noe** (; ; ; ; ) Bibliako pertsonaia eta aitalehena da, Hasieraren arabera, Lameken semea eta Sem, Kam eta Jafeten aita.

## Uholde Handia eta Noeren ontzia 
Jainkoak, gizateria zigortzeko, mundura Uholde Handia bidali zuenean, Noeri eta haren leinuari bizia barkatzea erabaki zuen, hura gizon prestu bakarra zelako. Orduan, ontzi bat egiteko agindu zion, eta ontzi hartan sartzeko bere leinua eta animalia-mota bakoitzetik bina. Hala, uholdea igaro ondoren, urak atzeratu zirenean, Noeren ontzia  Ararat mendian pausatu zen eta handik hedatu ziren berriro animalia-mota guztiak lurrean barrena.

## Kamen bekatua eta Kanaanen madarikazioa 
Behin, ardo gehiegi edan zuelarik, Noe lokartu zen eta biluzik geratu zen lur gainean; orduan, haren seme Semek eta Jafetek begirune handiz estali zuten, baina Kamek barre egin zion, egoera hartan ikusita. Itzarri zenean, Noek Sem eta Jafet bedeinkatu zituen, baina Kamen seme Kanaan madarikatu, *Kanaanen madarikazioa* esan ohi dena opa eginez. Hau da, bekatua Kamek egin zuen, baina Noeren madarikazioa haren semeari erori zitazien, Kanaani. Horregatik, *Kamen madarikazioa* edo *Kanaanen madarikazioa* esaten zaio Noek Kamen bekatua zigortzeagatik egindakoari.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Noeren ontzia
* Uholde Handia

## Kanpo estekak
Ignaz Seipel

**Ignaz Seipel** (Viena, Austria-Hungariako Inperioa, 1876ko uztailaren 19a - Pernitz, Berndorfetik hurbil, Austria, 1932ko abuztuaren 2a) Austriako estatu-gizona eta apaiza izan zen.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|200px|Ignaz Seipel predikatzen, 1929an.

1899an egin zen apaiz, eta teologia irakatsi zuen Salzburgon (1909) eta Vienan (1917). 1918an Gizarte Aurreikuspeneko ministro izendatu zuten, 1919an diputatu hautatu zuten, eta 1921ean Alderdi Sozial Kristauko lehendakari egin zuten.

1922an Austriako kantziler hautatua izan ondoren, ekonomia-neurri zorrotzak ezarri zituen. Austriako finantza-krisia gainditu zuen, eta diru berria kaleratu zuen. 1924an atentatu bat jasan zuen, eta kargua utzi zuen. 1926an kantzelaritzara itzuli zen, legebiltzarra indargabetu zuen, eta hauteskundeak antolatu zituen. Urte bereko hauteskundeetan garaile irten ondoren, gogor zapaldu zuen 1927. urteko Vienako sozialisten matxinada. Azken urteetan Kanpo Arazoetarako ministro izan zen.

## Erreferentziak
Haxemi Rafsanjani

**Akbar Haxemi Rafsanjani** (, ; Bahreman, Persia,  - Teheran, 2017ko urtarrilaren 8a) irandar erlijio-gizona eta politikaria izan zen. Irango Islamiar Errepublikako presidentea izan zen 1989-1997 bitartean.

## Bizitza 
Qom hiri santuko eskola musulmanetan egin zituen ikasketak, eta Khomeiniren ikasle izan zen 1950etik aurrera. Khomeiniren ordezkaria izan zen Iranen, hura erbestean bizi izan zen bitartean (1964), eta aiatolah izendatu zuen bere burua. Xahren aurkako iraultzaren ondoren, Iraultzako kontseiluko kide izan zen (1979), eta Irango Islam Alderdi Errepublikarraren sortzaileetako bat.

Irango legebiltzarreko lehendakari izan zen 1980etik 1989ra bitartean, armadako buruzagi nagusi 1988tik 1989ra, eta konstituzioa berrikusteko batzordeko lehendakariorde 1989an. Khomeini hil zenean, Errepublikako presidente hautatu zuten (1989-1997). Kanpo politikan Khomeinirena baino politika neurtuagoa bideratu zuen, eta ez zen sartu Golkoko Gerran (1990-1991).

2007an, Aditu Batzordearen Lehendakari izendatu zuten (batzorde horrek aukeratzen du Irango buruzagi gorena). Baina 2011n, Mohamed Reza Mahdavi Kani kontserbadoreagoa aukeratu zuten postu horretarako Rafsanjaniren ordez.

## Erreferentziak
Miguel Hualde

**Miguel Hualde** (Izaba, XVIII. mendea &ndash; Sevilla, 1780) nafar matematikaria eta idazlea izan zen. Karmeldarren ordenako fraide legoa. Sevillara bidali zuten, eta matematikaren inguruko gaiak landu zituen bere liburu gehienetan: *Notas al destierro merecido de opiniones equivocadas* obra, 1765. urtea baino lehen argitara emana (egutegi gregoriotarrari buruzko kritika), *Arithmética demostrada, con diversas prácticas cuentas de las cuatro reglas, para que la juventud pueda instruirse con brevedad, y recordar los demás inteligentes las especies olvidadas de las que aprendieron antes*, gazteei aritmetika erakusteko liburua (1776). Nafarroako historiaz ere arduratu zen, eta eskuizkribu hauek utzi zituen: *Apología reformada del Padre Moret, vindicándole de la impugnación de algunos historiadores* eta *Compendio Apologético de la Historia de Navarra.*

## Erreferentziak
Pierre Iturbide

**Pierre Iturbide** (Baiona, Lapurdi, 1849 &ndash; 1921) Lapurdiko legegilea eta artxibozaina izan zen.

## Biografia 
Zuzenbideko ikasketak egin zituen Baionan eta Bordelen. Baionako artxiboez arduratu eta Erdi Aroko eskuizkribuen transkripzioa egin zuen. Hiru ataletan banatu zuen lan erraldoi hau: *Livre des Etablissements* (1892, "Legeen liburua"), *Registres gascons* (1896-1898, gaskoieraz idatziriko idazki guztien bilduma) eta *Registres français *(1901-1906, frantsesez idatziriko idazki guztien bilduma).

Lapurdiko politikari buruzko ikerketa batzuk ere argitaratu zituen: *Cahier des doléances de Bayonne et du pays de Labourd pour les Etats Généraux de 1789* (1912, "Baionako hiriak eta Lapurdiko lurraldeak 1789ko Estatu Orokorren aurrean azalduriko kexuen bilduma"). Artikulu ugari eman zuen *RIEV* eta *Gure Herria* aldizkarietan.

## Erreferentziak
Amir Naderi

**Amir Naderi** (Abadan, 1946) irandar zinemagilea da.

Oso familia pobrean jaio zen, eta, beharrak eraginda, ume-umetan hasi zen lanean. Txirotasuna da bere filmen gai nagusia. Argazkilari-lanak egin zituen zinema-estudio batzuetan modu erabat autodidaktan. Gero, zinema-zuzendaritzara jo zuen. Lehen filma *(Khoda hafez rafiq)* 1972an zuzendu zuen. Nazioartean, Irango iraultzaren ondorengo lehen filmarekin *(Davande)* egin zen ezagun (1985). Hurrengo filma ez zen agintarien gustukoa izan, eta gorderik eduki zuten hainbat urtez. Naderik Estatu Batuetara alde egin zuen; New York hartu zuen bizilekutzat, eta zinemagintzan jarraitu zuen han bere estilo minimalista eta dotorea landuz. Hauek ditu filmik aipagarrienak: *Entezar *(1974), *Sazdahani *(1974), *Marsiye *(1976), *Manhattan by Numbers *(1993), *A, B, C... Manhattan* (1997), *Marathon* (2002), *Sound Barrier* (2005), *Vegas: Based on a True Story* (2008).

## Erreferentziak
Vidiadhar Surajprasad Naipaul

**Vidiadhar Surajprasad Naipaul** (Chaguanas, Trinidad eta Tobago —garai hartan, Erresuma Batuaren mende—, 1932ko abuztuaren 17a – Londres, 2018ko abuztuaren 11) britainiar idazlea izan zen, eta ingelesez idatzi zuen.

## Bizitza 
Hemezortzi urte zituela, Ingalaterrara joan eta arte-ikasketak egin zituen Oxfordeko Unibertsitatean (1953). Gero, kazetaritzan aritu zen, eta literatur kritikak idatzi zituen, BBCrentzat, besteak beste. Kolonialismoak eta nazionalismoak Hirugarren Munduan eta integrismoak herrialde musulmanetan izan dituzten ondorioak aztertu zituen bere lanetan. Eleberriak eta kronika- eta bidaia-liburuak idatzi zituen batez ere.

Bere lanen artean, hauek dira aipagarrienak: *The Mystic Masseur* (1957), *The Mimic Men* (1967), *The Loss of El Dorado* (1969), *India, a Wounded Civilization* (1977), *A Bend in the River* (1979), *Among the Believers: An Islamic Journey* (1981), *A Turn in the South* (1989), *A Way in the World* (1994), *Half a Life* (2001), *Magic Seeds* (2004). Kronika- eta bidaia-liburuen artean, berriz: *India: A Wounded Civilization* (1977), *A Congo Diary* (1980), *Among the Believers: An Islamic Journey* (1981), *A Turn in the South* (1989), *India: A Million Mutinies Now* (1990), *Beyond Belief: Islamic Excursions among the Converted Peoples* (1998), *Between Father and Son: Family Letters* (1999), *Reading & Writing: A Personal Account* (2000), *The Writer and the World: Essays* (2002), ''A Writer's People: Ways of Looking and Feeling* (2007), *The Masque of Africa: Glimpses of African Belief* (2010). 2001ean Literaturako Nobel saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora'' liburua

## Kanpo estekak
Kepa Ordoki

**Kepa Ordoki Vázquez** (1912ko abuztuaren 3a, Irun, Gipuzkoa &ndash; 1993, Baiona, Lapurdi) Eusko Gudarosteko gipuzkoar gudaria eta EAE alderdiko kidea izan zen. Bigarren Mundu Gerran zehar, Frantziako Gironde departamenduan borrokatu zen Gernika Batailoiaren buruzagia izan zen.

## Biografia 
EAE-ANVko kide egin zen (1931) eta Espainiako Gerra Zibilean borrokatu zen, Gipuzkoan, Bizkaian eta Santanderko frontean. 1937. urtean atxilotu eta heriotza-zigorra eman zioten, baina zigorra aldatu zioten eta Duesoko espetxetik ihes egitea lortu zuen.

Frantziara erbesteratu zen lehenik, eta Mexikora gero. Erresistentziarekin jarri zen harremanetan, alemaniarren aurka. Eusko Jaurlaritzaren mendeko Gernika Batailoiaren buru izendatu zuten, eta De Larminat jeneralaren agindupean alemaniarren aurka borrokatu zen Frantziako estatuan. Pointe de Graveko gudu gogorretan parte hartu zuen alemaniarren aurka; de Gaulle jeneralak zoriondu egin zuen Frantziaren alde egin zuenagatik (1954).

Azken urteetan Euskal Herriko borroka armatuaren alde jardun zuen.

## Ikus gainera 
* Gernika Batailoia

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Kepa Ordokiren biografia Auñamendi entziklopedian. Euskomedia.org
Henri de La Tour d'Auvergne (Turenneko bizkondea)

'''Henri de La Tour d'Auvergne, Turenneko bizkondea** —askotan besterik gabe **Turenne''' deitua— (Sedan, Frantzia, 1611ko irailaren 11 &ndash; Salzbach, Germaniako Erromatar Inperio Santua —gaur egun Alemania, 1675eko uztailaren 27a) Frantziako Armadako militarra izan zen, Frantziako marexal nagusia izatera iritsi zena.

Hogeita Hamar Urteko Gerran esku hartu zuen Frantziako gudarostean; Turin espainiarrei hartzeagatik (1640) egin zen, batez ere, ezagun. 1643an Frantziako marexal nagusi izendatu zuten, eta Rhineko kanpainan Maguntzia eta Worms hartu zituen.

Bavarian beste zenbait garaipen lorturik, 1647an Ulmgo armistizioa sinarazi zion Maximiliano dukeari. Frondako gerran esku hartu zuen erregetiarren aurka lehenbizi eta Condéren aurka gero. Matxinada amaiturik, armadaren buru zela espainiarren aurkako garaipen handiak lortu zituen: Arras (1654), Dunes (1658). Gero, Flandria kendu zien espainiarrei hiru hilabetean (1667). Tropa inperialak Alsaziatik bidali zituen. Salzbacheko guduan (1675) izandako zaurien ondorioz hil zen.

## Erreferentziak
Hermann Broch

**Hermann Broch** (Viena, Austria-Hungariako Inperioa, 1886ko azaroaren 1a - New Haven, Connecticut, AEB, 1951ko maiatzaren 30a) austriar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Familiako oihal-lantegian ingeniari gisa jardun ondoren, aski berandu, lotu zitzaion literaturari. Lehen lanean, *Die Schlafwandler* ("Amesgileak", 1929-1932) trilogia, Wilhelm II.a enperadorearen garaia azaldu zuen. Ondorengo liburu hauetako bakoitzean kontakizun-prozedura desberdina erabili zuen: *Pasenow* (1888, "Erromantizismoa"); *Esch* (1903, "Anarkia"); eta *Huguenau* (1918, "Errealismoa").

Hitlerren Alemania Austriaz jabetzean (*Anschluss*, 1938) Estatu Batuetara erbesteraturik, Princeton Unibertsitatean irakasle aritu zen, jendetzaren psikologiari buruz idatzi zuen saiakera saritua izan ondoren *(Massenpsychologie)*. Beste zenbait obra: *Der Tod des Vergil* (1941, "Virgilioren heriotza"); *Die Schuldlosen* (1950, "Errugabeak"); *Der Versucher* (1953, "Tentatzailea").

## Erreferentziak
Alexandre Lagoya

**Alexandre Lagoya** (Alexandria, 1929ko ekainaren 29a - 1999ko abuztuaren 24a) Frantses gitarrista izan zen, jatorriz egiptoarra. Nazioarteko gitarrista bakarlari ospetsuenetako bat izan zen. Villa-Lobosekin eta Castelnuovo-Tedescorekin ikasi zuen. Parisen Ida Presti ezagutu zuen, eta gitarrista-bikote ospetsua osatu zuten biek elkarrekin. Bikoteak *Bi gitarretarako kontzertua* (1956) obra famatua konposatu zuen. Harrezkero, musikari askok idatzi zituzten musika-lanak bikote honentzat. Lagoya Parisko Musika Kontserbatorioko irakaslea izan zen 1969tik 1994ra. Ondu zituen lanen artean daude: *Rêverie et caprice* (gitarra bakarrerako) eta *Prélude* (bi gitarrarako). Gitarra jotzeko teknikan hainbat berrikuntza sartu zituen: eskuin eskuaren posizio berria, *pizzicato*a azkartzeko eta *staccato*a hobetzeko posizio berriak, eta bi haritan txioa egiteko aukera.

## Erreferentziak
Filippino Lippi

thumb|ezkerrera|alt=|*Musikaren alegoria*, 1500 ingurukoa, Gemaldegalerie, Berlin

**Filippino Lippi** italiar margolaria izan zen (Prato, 1457 - Florentzia, 1504). Fra Filippo Lippiren semea zen. Florentziako Eskolako Errenazimentuaren amaierako margolaria izan zen, eta eragin handia izan zuen Toskanako margolari manieristengan. Aitarekin eta Botticellirekin ikasi zuen. Lorenzo Medicirentzat lan egin zuen beste pintore batzuekin batean Spadettoko hirian, eta 1482an amaitu zuen Florentzian Peruginok Palazzo della Signoria jauregian utzitako lana. 1480-1486 urteetan egin zuen *San Bernardo Ama Birjinaren aurrean* bere lan ospetsuena (Badia, Florentzia). Ondoko pintoreengan berebiziko eragina izan zuen lana egin zuen Filippino Lippik Erromako Caraffa familiaren kaperan (Santa Maria sopra Minerva eliza). 1491n Florentziara itzuli zen, eta XVI. mendearen hasierako manierismoa iragartzen duten lanak egin zituen han.

## Erreferentziak
Nördlingen

thumb|Nördlingen.

**Nördlingen** Alemaniako hegoaldeko hiri bat da, Bavariakoa, 898. urtean sortua. 19.023 biztanle zituen 2010ean.

## Historia 
Batez ere, Hogeita Hamar Urteko Gerraren hirugarren aldian, *suediarrena* deituan, izan ziren bi gatazkengatik da ospetsua. Garrantzirik handienekoa 1634koa izan zen. Austriako eta Espainiako gudaroste katolikoek Nördlingen hiria inguratu zuten. Saxonia-Weimarko Bernardo eta Gustav Horn suediarra setioa haustera joan ziren 27.000 soldadurekin. Bi egunez (1634ko irailaren 5a eta 6a) borrokan aritu ondoren, katolikoen alde erabaki zen gudua, Horn suediarra preso hartu eta hil egin zuten, eta Nördlingen katolikoen esku geratu zen. 1645ekoan, berriz, Frantziako gudarosteak bavariarrei gailendu zitzaizkien, eta gatazkan Mercy mariskala, bavariarren burua, hil zuten haiek.

## Erreferentziak 
## Demografia 
## Kanpo estekak
Nyctimene cyclotis

***Nyctimene cyclotis*** Nyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nyctimene cyclotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Glauber Rocha

**Glauber Pedro de Andrade Rocha** (Bahia, Brasil, 1939ko martxoaren 14a - Rio de Janeiro, Brasil, 1981eko abuztuaren 22a) Brasilgo zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Zinema-kritikak eta zinema berriaren aldeko manifestuak idatzi zituen. 1960tik aurrera zinema berritzailearen alde eta kolonialismoaren aurka *Cinema Novo* izenaz sortu zen mugimenduaren sortzaileetakoa izan zen.

Bide berriak urratu zituen, eta gosearen edo indarkeriaren estetika aldarrikatu zuen. Rocharen filmek oso elementu desberdinen eragina dute: Joao Guimarães Rosa idazlea, Eisenstein, Visconti, westerna, dokumentalismoa, herri-kantuak.

Militarrengandik ihesi, erbestean egin zituen azken garaiko lanak. Harenak dira: *Deus e o Daibo na terra do sol* (1964, *Jainkoa eta Deabrua eguzkiaren lurrean*); *Terra en transe* (1967, *Lurra ikaraz*); *Antonio das Mortes* (1968); *Cabeças cortadas* (1970, *Buru moztuak*); *A Idade da Terra* (1980, *Lurraren adina*).

## Erreferentziak
Sisebuto

**Sisebuto** () bisigodoen erregea izan zen 612-621 bitartean (621. urtean hila). Gundemarren ondorengoa izan zen. Haren agindupean erromanizazioa eta erlijio katolikoa sustatu ziren eta arrianismoaren kontra borrokatu. Bizantziarren aurka borrokatu zen Iberiar Penintsularen hego-ekialdea eskuratzeko, eta hura lortu ondoren ekialdeko probintzia ere kendu zien, Gibraltarretik Jucar ibairainoko lurraldea. Baskoien eta asturiarren aurka ere borrokatu zen. Jakituria handiko gizona zen, zientzietan jantzia; bi liburu idatzi zituen,* San Desiderioren bizitza *eta *Astronomicon* (hirurogei hexametroko poema). 616. urtean juduei erlijio katolikoa hartzeko aukera eman zien, bestela erbesteratzeko mehatxupean. IX. mendeko idatzi baten arabera *(Cronica de Moissac)*, 90.000 judu inguru bataiatu ziren, eta beste askok Galiara alde egin zuten.

## Erreferentziak
Kulturkampf

[thumb|300px|"Berlin eta Erroma artean", [Bismarck ezkerraldean eta Aita Santua eskuinaldean, *Kladderadatsch*, 1875]]

 ( ahoskatua; euskaraz: "borroka kulturala") Germaniako Inperioaren eta eliza katolikoaren artean izan zen gatazka, 1873 hasi eta 1875ean amaitu zena. Bismarck kantzilerra izan zen eragilea. Otto von Bismarck protestantea zen, eta katolikoak erabat menderatu nahian, eta Prusia protestantearen nagusitasuna finkatzeko asmoz, estatu-kontrol handia jarri zuen alemaniar Elizaren gainean (Maiatzeko legeak, 1873). 1875ean ezarri ziren lege gogorrenak, eta heldu zen krisiaren une larriena: ezkontza zibila nahitaezko egin zen Alemania osoan, elizaren ondasunak konfiskatu ziren, elizgizon askok erbesteratu behar izan zuten eta abar. Katolikoen oposizioa handia izan zen, ordea; horrez gainera, mugimendu sozialistaren gorakada eta ekonomia-krisia zirela eta, Bismarckek atzera egin behar izan zuen, eta legeak baliogabetu egin zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Chrétien

**Joseph Jacques Jean Chrétien** (Shawinigan, ) kanadar politikaria da. Kanadako lehen ministroa izan zen 1993-2004 bitartean.

## Bizitza 
Parlamentari hautatu zuten 1963an, eta hainbat alorretako ministro izan zen: Ipar Kanada eta Indiar gaietakoa (1968), Industria eta Merkataritza (1976), Finantzak (1977), Justizia (1980), Energia eta Izadi Baliabideak (1982)­. Fiskal nagusi ere izan zen (1980). Atzerri gaietarako estatu idazkari eta Kanadako lehen ministrorde ere izan zen. 1986an, utzi egin zuen politikagintza, baina, 1990ean, Alderdi Liberaleko buru hautatu zuten, John Turnerren ordez. 1993ko hauteskundeen ondoren, lehen ministro kargua eskuratu zuen. 1997an aurreratu zituen hauteskundeak, eta gehiengo absolutua lortu zuen. Quebecen burujabetzaren aurka nabarmendu izan zen barne-politikan; eta atzerriko gaietan, Estatu Batuek Kubari ezarritako blokeoaren kontra. 2003an, dimisioa eman eta politika utzi zuen.

## Erreferentziak
Bülent Ecevit

**Bülent Ecevit** (Istanbul, 1925eko maiatzaren 28a - Ankara, 2006ko azaroaren 5a) kazetari eta politikari turkiarra izan zen. Herriaren Alderdi Errepublikanoko idazkari orokorra (1966) eta lehendakaria (1972) izan zen. Ezkerraldeko erreforma demokratikoa bideratu zuen. Koalizioko gobernu baten buru zela (1974), Zipren grekoen kolpe militarra izan zenean, armada turkoa bidali zuen uharte horretara. 1978an itzuli zen aginpidera, baina terrorismo politikoaren eta ekonomia-krisiaren eraginez, dimisioa aurkeztu behar izan zuen handik urtebetera. 1983 arte espetxera zigortu zuten, gobernuaren kontrako jarduera politikoagatik. 1989an, Ezkerreko Alderdi Demokratikoko buruzagi egin zuten. 1997ko uztailean, Ecevit Mesut Yilmaz-en (Aberriaren Alderdi Kontserbadoreko buruaren) gobernuko lehen ministrorde izendatu zuten. 1999tik 2002ra lehen ministroa izan zen.
## Erreferentziak
Manuel Ferreira

**Manuel Ferreira** (Gândara dos Olivais, Leiria, 1917ko uztailaren 18a &ndash; Lisboa, 1992ko martxoaren 17a) Portugalgo idazlea izan zen.

## Bizitza 
Cabo Verden eta Angolan egon zen soldadu Lisboan Gizarte eta Politika Zientzietako ikasketak egin ondoren, eta Afrikako gaietan murgildu zen handik aurrera. Afrikako herrien askapenerako ahaleginetan parte hartu zuen, eta hango kultura eta elezaharrak aldeztu zituen kolonizatzaileen kontra. Cabo Verden idatzitako eleberriek ekarri zioten ospea: *Morna *(1948), *Morabeza* (1958), *Hora di Bai* (1962), *Voz de Prisâo* (1971). Horiez gainera, Cabo Verdeko kultura eta literaturaren historiaren berri eman zuen 1967an *A Aventura Criolla* izenburupean. Afrikako literatura portugesari buruzko oso monografia garrantzitsuak idatzi ditu (*Literaturas Africanas de Expressâo Portuguesa,* 1977). Manuel Ferreira Afrikako literatura-irakaslea izan zen Lisboako unibertsitatean.

## Erreferentziak
Merkantilismo

**Merkantilismoa** bereziki XVII. eta XVIII. mendeetan garatu eta aplikaturiko ideia politiko eta ekonomikoen multzoa da. Ideia horien arabera estatu baten aberastasuna daukan urre eta metal aberatsen kopuruarekin dago loturik. Merkantilisten arabera, urrea kopurua (eta, beraz, aberastasuna) handitzeko, beharrezkoa da merkataritza-balantza positiboa modu iraunkorrean izatea, horretarako inportazioak protekzionismoz murriztuz (haiei tasak eta zergak ezarriz) eta esportazioak bultzatuz. XVII. mendean ekonomia bere lege naturalen mende, estatuen parte-hartzerik gabe, utzi behar zela uste zutenek gogor eraso zuten merkantilismoa. *Laissez faire* liberalaren doktrina izan zen merkantilismoaren amaieraren hasiera.

Herbehereak aintzindariak izan ziren nazioarteko merkataritzan. Ontzi-enpresa eta bankari handiek espezien banaketa kontrolaten zuten, gordailuak onartzen zituzten, kanbio-letrekin negoziatzen zuten, eta Europako monarkek lurraldeak zabaltzeko eta merkataritza kontrolatzeko abian jarri zituzten gerra antzuak finantzatzen zituzten.

## Kanpo estekak 
* Merkantilismoa, Gizapedian.
Pohnpei

**Pohnpei** (1990era bitartean, **Ponape**) Ozeano Bareko mendebaldeko uhartea da, Ekialdeko Karolina uharteetan dagoena, Mikronesiako Estatu Federatuen administraziopean.

Itsaspeko sumendiek eratutako uhartea da, eta uhartetxo ugarik inguratzen dute. 334 km2 ditu, eta 34.000 biztanle inguru (2010). Hiriburua Kolonia du. Hiri nagusiak: Metalanim eta Ronkiti.

## Geografia 
'Mikronesiako lorategia' izenaz ere ezagutzen da, oparoa baita bertako landaredia. Totolom mendia da uharteko gailur garaiena (791 m).

## Ekonomia 
Kopra eta kakaoa esportatzen dira, eta garrantzi handia du turismoak. Nazioarteko aireportua du.

## Ondasun nabarmenak 
Monumentu ugari daude uhartearen ekialdean, bertan zabaltzen den aintziraren inguruan, batez ere. Aipagarriak dira, besteak beste, historiaurreko 92 eraikin, ubideek lotzen dituztenak, eta K. a. 2000. urteko herri eta otoitz-leku baten hondakinak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich Ruckert

**Friedrich Ruckert** (Schweinfurt, Bavaria, 1788 &ndash; Neuses, Coburgetik hurbil, 1866) alemaniar poeta izan zen. Biedermeier estiloko poeta erromantikoa izan zen.

## Biografia 
Jenako Unibertsitatean izan zen irakasle, eta Napoleonen aurkako poemak idatzi zituen: *Geharnischte Sonnete* *(Soneto armatuak) *eta *Kriegerische Spott und Ehrenlieder (Gerrarako irri eta ohore kantuak), Deutsche Gedichte* liburu-sailean bildu zituenak (1814). Pertsiera irakatsi zuen Erlangenen eta Berlinen.

## Obra 
Poesia-liburuetan Alemaniako poesia erritmo pertsiarretara egokitzen saiatu zen: *Geshelen* (1818, *Gazela*); *Die östlichen Rosen* (1822, *Ekialdeko arrosak*); *Verwandlungen des Abu Seid* (1826-1837, *Abu Seid-en metamorfosia*); *Weisheit des Brahmanen* (1836-1839, *Brahmanen jakinduria*). *Liebesfrühling* (1823, *Amodiozko udaberria*) eta *Kindertotenlieder* (1872an argitaratua, *Haur hilen kantuak*) dira poetaren obrarik aipagarrienak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fugger

thumb|alt=|Fugger familiaren armarria
**Fugger** Erdi Aroaren amaieran eta Errenazimentuan Europako finantza-talde garrantzisuenetako bat eratu zuen alemaniar bankari-familia izan zen.

## Historia 
XIV. menderako ezaguna zen familia hau, baina Jakue II.a Fugger, izengoitiz *Aberatsa* deitua (1495-1525) izan zen familia bere goren mailara eraman zuena. Ekialdearekiko merkataritza eta meatzaritza bultzatu zituen (Tirol, Karintia, Turingia, Hungaria). Veneziako kobre-merkatua haren eskuetan zegoen, eta Europako mendebalde eta erdialdera zabaldu zuen bere eragina. Laguntza-erakundeak sortu zituen.

Maximiliano I.a eta Karlos V.a enperadoreen finantzari izan zen; izan ere, azken horrek enperadore izendatu izana eta Paviakoa, eta beste garaipen batzuk zor zizkion. Baina laguntza hori, Filipe II.aren garaietara luzatu zena, izan zen Fugger familiaren hondamendiaren arrazoietako bat. Anton Fugger (1493-1560) hil ondoren, XVI. mendearen bigarren erdialdean gainbehera egin zuen etxe horrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victoriano Huitzi

**Victoriano Huitzi Gonzalez de Villazon** (Etxarri-Aranatz, Nafarroa, 1860ko irailaren 5a - 1938ko irailaren 19a) nafar idazlea izan zen.

## Biografia 
Apaiz egon zen Abaurrepean, Larunben, Uharte-Arakilen, Unanuan, Etxarri-Aranatzen, Altsasun eta Urdiainen, Jesusen Lagundian sartu arte, 1906. urtean. Ez zuen luzaroan iraun ordena horretan eta apaiz gisa erretiratu zen berriro bere sorterrira. Nafarroako apezpikuek herri euskaldunetara gero eta apaiz erdaldun gehiago bidaltzen ari zirela eta, protesta egin zuen Huitzik elizako hierarkiaren aurrean, baina ez zuen erantzun egokirik jaso.

Eliztar euskaldunen aldeko ahalegin haien fruitu, *Manual de gramática bascongada* liburua eskaini zuen 1899. urtean, *Diccionario de algunas voces más usadas en esta villa de Echarri-Aranaz y en su comarca* hiztegiaz batera. Apaiz erdaldunak euskararen ikasbidean abiaraztea zuen helburu liburu hark.

## Erreferentziak
Leopold Stokowski

**Leopold Anthony Stokowski** (Londres, Ingalaterra, 1882ko apirilaren 18a -Nether Wallop, Hampshire, Ingalaterra, 1977ko irailaren 13a) Ingalaterran jaiotako Estatu Batuetako orkestra-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Londresko Royal College of Music ikastetxean eta Oxforden egin zituen musika-ikasketak. 1912-1941 urte-bitartean Filadelfiako Orkestra Sinfonikoaren zuzendari izan zen; 1941-1944 urte-bitartean NBC Orkestra Sinfonikoarena; 1944-1945 urteetan, berriz, Arturo Toscaninirekin batera, New Yorkeko Orkestra Sinfonikoarena; eta 1949-1950 urteetan, Mitropoulosekin, hiri bereko Orkestra Filarmonikoarena.

1962tik aurrera, New Yorkeko *American Symphony Orchestra* orkestraren zuzendari izan zen. Musika berriaren aldeko izan zen, eta obra berri asko estreinatu zituen New Yorken, besteak beste, Alban Bergen *Wozzeck*. Bachen lanen moldaketa ugari egin zituen, eta *Music For All of Us* (1943, "Musika guztiontzat") liburua argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Henri Pitot

**Henri Pitot** (Aramon, Languedoc, Frantzia, 1695eko maiatzaren 3a - 1771ko abenduaren 27a) ingeniaria eta fisikaria izan zen. Militarra zen, eta bere kasa hasi zen Matematika ikasten. Languedoceko estatuen ingeniari-buru izendatu zuten, eta eraikuntza asko egin zituen lurralde hartan, Saint-Climenteko ubidea horien artean. Makina hidraulikoei eta bonben teoriari buruzko ikerketak egin zituen, eta bere izena eman zaion hodia asmatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larry Holmes

**Larry Holmes**, ***Easton Assassin*** ezizenaz ere ezaguna (Cuberth, Georgia, AEB, 1949 -), estatubatuar boxeolaria da.

## Biografia 
Pisu astunetan munduko txapelduna izandakoa da 1978-1985 urteetan.

1976an hasi zen profesional gisa. Bi urte geroago, Ken Norton mendean hartuta, txapeldun atera zen. Borroka gogoangarriak egin zituen bere karreran, hala nola Muhammad Aliren aurkakoa (1980) edo Michael Spinksen aurkakoa (1985). Azken horren kontra galdu zuelarik, ezin izan zuen gainditu Rocky Marciano mitikoak ezarritako errekorra (berrogeita zortzi garaipen).

1988an titulua lortzen ahalegindu zen berriro, baina Mike Tysonek hartu zuen mendean, lau borrokalditan. Guztira berrogeita hamaika borroka egin zituen eta horietarik berrogeita zortzi irabazi. 1992an, berrogei urtetik gora zituela, Evander Holyfielden aurka borrokatu zen munduko titulua lortzeko, baina galdu egin zuen.

## Erreferentziak
Francis Bacon (margolaria)

**Francis Bacon** (Dublin, Irlanda, 1909ko urriaren 28a - Madril, Espainia, 1992ko apirilaren 28a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Dublinen jaio zen, britainiar gurasoengandik. Parisen eta Berlinen ibili zen gaztaroan, eta 1929an Londresa itzuli zen, olio-pinturari bere kasa ekinez. 1944an suntsitu egin zituen bere obra gehienak, arrakastarik ez zuela lortzen ikusirik. Urte horretan ekin zion berriro margolari-lanari, oso bestelako oinarriekin, eta *Gurutzaketa baten ondoko hiru irudiren azterketa* triptikoa izan zen aro berriaren lehenbiziko obra. 1948an MoMAk Baconen obra bat erosi zuen, eta hurrengo urtean hainbat erakusketa egiten hasi zen. Haren obraren zati handi bat adiskideen erretratuak eta bere buruarenak dira: *George Dyerren erretratua ispilu batean* (1968), adibidez. Ezaguna da *Behikiz inguratutako burua* (1954) koadroa ere. Amorrua eta izua dira Baconen lanetan maiz ageri diren sentimendu nagusiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irlandarrak

## Kanpo estekak
Swami Vivekananda

**Swami Vivekananda**, jaiotza-izenaz **Narendranath Datta** (; hindiz: स्वामी विवेकानन्द; Kalkuta, Bengala, 1863ko urtarrilaren 12a - Belur Math, Bengala, 1902ko uztailaren 4a), buruzagi eta erlijio-eraberritzaile hindua izan zen.

## Biografia 
Bere irakaspenetan Indiako espiritualtasuna eta Mendebaldeko aurreramendu materiala batzen ahalegindu zen, eta bi alderdi horiek elkarren osagarritzat jotzen zituen. Bengalako familia noble batean jaioa zen, eta Mendebaldeko hezkuntza-sistemaren arabera egin zituen ikasketak. Hasieran Brahmo Samaj elkarteko kide izan zen, eta geroago Ramakrishnaren jarraitzaile eta ikasle ezagunenetakoa izan zen. Vedanta eskolaren bultzatzaile handietako bat izan zen.

Himalaian egiten ari zen erretiroa utzi, eta Ameriketan eta Europan zehar ibili zen Vedanta mugimendua zabaltzen. Berriro Indiara itzulirik, 1897an Ramakrishna misioa sortu zuen Kalkuta ondoan, Vendantaren ikuspegi berria munduan zehar zabaltzeko.

## Erreferentziak
Algirdas Brazauskas

**Algirdas Mykolas Brazauskas** (Rokishkis, Lituania, 1932ko irailaren 22a - Vilnius, Lituania, 2010eko ekainaren 26a) Lituaniako politikaria, 1993tik 1998ra estatu horren lehendakaria izan zen.

## Biografia 
Gaztetan Komsomolen (Sobiet Batasuneko Gazteria Komunistan) aritu zen, eta, 1976an, Lituaniako Alderdi Komunistako Batzorde Zentraleko kide hautatu zuten; 1988an, alderdiko lehen idazkari izendatu zuten. 1990ean, Sobiet Batasuna desegiten ari zenean, Lanaren Alderdi Demokratikoa sortu eta hauteskundeetara aurkeztu zen. Galdu egin zuen, eta Vytautas Landsbergis heldu zen Lituaniako lehendakaritzara. 1992an, jarduneko lehendakaritza eskuratu zuen bere alderdiak hauteskundeak irabazita, eta handik urtebetera berak irabazi zituen, zuzenean, hauteskundeak. 1993an, itun bat adostu zuen Boris Jeltsinekin Errusiako gudarosteak Lituaniatik erretira zitezen. 1995ean, Lituania Europar Batasunera bilduko zuen hitzarmena sinatu zuen. 1998an utzi zuen Lituaniako lehendakaritza. 2010eko ekainaren 26an, 77 urte zituelarik, minbiziaz hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Biografia.
Sebastiano del Piombo

**Sebastiano del Piombo** (jaiotza-izena: *Sebastiano Luciani* ; Venezia, 1485 - Erroma, 1547ko ekainaren 21a) italiar pintorea izan zen. Bere lanetan Veneziako eskolako kolore-aberastasuna eta Erromako tradizioa bateratzen saiatu zen. Giorgione pintorearen ikaslea izan zen Venezian, eta haren eragina darie garai hartako koadroei (*Salome*, 1510). 1511n jo zuen Erromara eta Rafaelen inguruko artista-taldean hasi zen lanean. 1515etik aurrera Michelangeloren laguntzaile jardun zuen eta haren moldeko lanak egin zituen: *Pietà* (1517), *Zigorraldia* (1516-1524) eta *Lazaroren piztuera* (1519). 1519-1530 bitartean ospe handia jaso zuen erretratugile gisa: *Andrea Doria* (1526), *Klemente VII.a *(1526). 1531n, Aita Santuaren bulda edo zigiluen zaindari (*Piombo*) nagusi egin zuen Klemente VII.ak eta dirutza handia egin zuen kargu hari esker.

## Erreferentziak
Keanu Reeves

**Keanu Reeves** (Beirut, 1964ko irailaren 2a) kanadar antzezlea da, Libanon jaioa. Australia, New York eta Toronto artean igaro zuen haurtzaroa. Toronton, ohiko ikasketak alde batera utzita, antzezpen-ikasketak egiten hasi zen. Antzezle gisa telebista sail baterako egin zuen debuta: *Hanging*. 1985ean parte hartu zuen lehen aldiz zinemarako film batean, eta, hurrengo urtean, ospe handia lortu zuen *Young Blood* filmean egindako lanarengatik. XX. mendearen bukaerako antzezle gazte onenetako bat izan da.

## Filmografia 
* *Youngblood* (1986, Peter Markle)
* *Dangerous Liaisons* (1988, Stephen Frears)
* *The Night Before* (1989, Thom Eberhardt)
* *The Prince of Pennsylvania* (1988, Ron Nyswander)
* *Parenthood* (1989, Ron Howard)
* *My Own Private Idaho (1991, Gus Van Sant)
* *Point Break* (1991, Kathryn Bigelow).
* *Bram Stoker's Dracula* (1992, Francis Ford Coppola)
* *Little Buddha* (1993, Bernardo Bertolucci)
* *Much Ado About Nothing* (1993, Kenneth Branagh)
* *Speed* (1994, Jan de Bont)
* *Johnny Mnemonic* (1995, Robert Longo)
* *A Walk in the Clouds* (1995, Alfonso Arau)
* *The Devil's Advocate* (1997, Taylor Hackford)
* *The Last Time I Committed Suicide* (1997, Steven Kay)
* *The Matrix* (1999, Wachowski anaiak)
* *Thr Gift (2000, Sam Raimi)
* *The Replacements* (2000, Howard Deustch)
* *The Watcher* (2000, Joe Charbanic)
* *Sweet November* (2001, Pat O'Connor)
* *Hardball* (2001, Brian Robbins)
* *The Matrix Reloaded* (2003, Wachowski anaiak)
* *The Matrix Revolutions* (2003, Wachowski anaiak)
* *Constantine* (2005, Francis Lawrence)
* ''Something's Gotta Give* (2005, Nancy Meyers)
* *The Lake House* (2006, Alejandro Agresti)
* *The Day the Earth Stood Still* (2008, Scott Derrickson)
* *Street Kings* (2008, David Ayer)
* *The Private Lives of Pippa Lee* (2009, Rebecca Miller)
* *47 Ronin* (2013)
* *Man of Tai Chi* (2013)
* *John Wick* (2014)
* *Knock Knock* (2015, Eli Roth)
* *John Wick: Chapter 2* (2019)
* *Siberia* (2008)
* *John Wick: Chapter 3 – Parabellum* (2019)
* *The Matrix Resurrections'' (2021)

## Erreferentziak
Vasa dinastia

thumb|Vasa dinastiaren armarria
**Vasa dinastia** edo **Vasa etxea** Suediako (1523-1654) eta Poloniako (1587-1668) aginpidea izan zuen dinastia izan zen.

Jatorriz Upplandekoa zen. Bi adar bereizten dira, Suediakoa bata eta Poloniakoa bestea. Suedia Danimarkatik bereizi zenean Suediako errege bihurtu zen Gustavo I.a izan zen Vasako dinastiaren sortzailea. Haren hiru seme ere, Erik XIV.a, Joan III.a eta Karlos IX.a, Suediako errege izan ziren. Suediako adarreko azken kidea Kristina erregina izan zen, Karlos IX.aren iloba eta Gustavo II.a Adolforen alaba, 1654an bere lehengusu Karlos X.aren alde abdikatu zuena.

Poloniako aginpidea Suediako Gustabo I.aren iloba eta Joan III.aren seme Sigismundo III.a errege bihurtu zenean eskuratu zuen Vasa dinastiak. Sigismundo III.a Suediako errege ere izan zen 1592 arte. Haren ondorengoak Ladislao IV.a (edo VII.a) eta Kasimiro V.a izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyctimene keasti

***Nyctimene keasti*** Nyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nyctimene keasti'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
José Gutiérrez Solana

**José Gutiérrez Solana** (Madril, 1886ko otsailaren 28a - Madril, 1945eko ekainaren 24a) espainiar margolaria eta idazlea izan zen. Gaztelako eta Madrilgo herriaren ohiturei buruzko koadroak margotu zituen, oso modu ilun eta ezkor batean; herriko jaiak, inauteriak, herri txikietako prozesioak eta auzune pobreetako ohiturak azaldu zituen bere lanetan. Goyaren pintura beltza gogorarazten dute haren koadroek, eta baita 98ko belaunaldiko espainiar idazleen esperpentismoa ere. Margolanak: *Las coristas, Los desheredados, Carnaval en la aldea, El entierro de la sardina, Corrida de toros en Ronda, La danza de la muerte,* etab. Literaturan, bidaiak eta herrietako ohiturak izan zituen gaitzat: *Madrid: escenas y costumbres* (1913, 1918); *La España negra* (1920); eta *Madrid callejero* (1923). 1961ean, haren lan guztiak argitaratu ziren liburu batean bilduta: *Obra literaria*.

## Erreferentziak
Peter Greenaway

**Peter Greenaway** (Newport, Gales, 1942ko apirilaren 5a) Britainia Handiko pintore eta zinemagilea da.

## Biografia 
Mugimendu minimaleko eta estrukturalismoko margolari garrantzitsuenetako bat da.

Pintatzeari utzi gabe, 1966an telebistarako dokumentalak eta film laburrak egiten hasi zen. Lehen lan luzea polizia-film berezi bat izan zen: *The Draughtman´s contract* (1982). Beti tonu esperimentalaren ildotik, hoztasuna da haren ezaugarri nagusia.

Beste film batzuen izenburuak: *The belly of an arquitect* (1987), *Drowning by numbers* (1988), *The cook, the thief, his wife and her lover* (1989), ''Prospero's Books* (1991), *The Baby of Mâcon* (1993), *The Pillow Book* (1996), *8½ Women* (1999), *The Tulse Luper Suitcases (Part I, II, III)* (2003), *Nightwatching* (2007), *Goltzius and the Pelican Company'' (2011).

## Kanpo estekak 
*  Peter Greenawayren webgunea

## Erreferentziak
William Stanley Jevons

**William Stanley Jevons** (Liverpool, Ingalaterra, 1835eko irailaren 1a - Bexhill, Sussex, Ingalaterra, 1882ko abuztuaren 13a) ekonomialaria eta filosofoa izan zen.

Ekonomia politikoa irakatsi zuen Manchesterko eta Londresko unibertsitateetan. Booleren jarraitzailea izan zen; logika konbinatzailea erabili zuen, egia-taulen antzeko sistema erabiliz. Britainia Handian eskola marjinalistaren joerak ezagutarazi zituen lehen pertsona ezaguna izan zen, Frantzian L. Walras eta Austrian C. Menger izan ziren bezala. Ekonomiaren ikuspegi berria eman zuen bere lanetan, eta matematika ekonomiara hedatzeko ahaleginak egin zituen, ekonomiaren teoria orokorraren oinarria matematika zela adieraziz. Ekonomia-zikloei eta ekonomia-krisiei buruz egin zituen ekarpenak ere aipagarriak dira.

Lan garrantzitsuenak: *Theory of political economy*; *Studies in deductive logic*; *The state in relation to labour*; *Pure logic.* Ziur aski aipatuena: *The Coal Question*.

## Jevonsen paradoxa 
**Ikatzaren paradoxa** proposatu zuen Jevons jaunak, gaur egun gehienetan **Jevonsen paradoxa** izenarekin ezaguna. Argudioekin azaldu zuen esperimentalki behin eta berriro ikusi den kontu paradoxiko bat: zenbat eta eraginkorragoak izan motor berriak, orduan eta erregai gehiago kontsumituko da gizarte batean, eta ez gutxiago. Motor eraginkorragoek, merkeagoek, motorren kantitatea biderkatzen dute eta egoera berrian, non motorrak eraginkorragoak diren, motor gehiago egongo dira martxan, eta motor guztien kontsumoen batuketa, motorrak hain eraginkorrak ez zireneko garaian baino handiagoa izango da. Motor eraginkorragoak eta erregai gehiago kontsumituko dute guztira.

## Erreferentziak
Don Juan Manuel

**Don Juan Manuel** (Escalona, Gaztelako Erresuma, 1282ko maiatzaren 5a - Kordoba, 1348ko ekainaren 13a) Gaztelako idazle eta noblea izan zen, XIV. mendeko prosa-idazle oparoenetakoa Gaztelako literaturan. Erdi Aroko fikziozko prosaren ordezkari nagusietako bat izan zen, batez ere bere *El conde Lucanor* lanari esker, ipuin moralizatzaileen (exempla) multzoa.

## Biografia 
Don Juan Manuel bere garaiko gizonik aberats eta boteretsuenetako bat izan zen, eta, berak bakarrik mila zaldunen armada edukitzeaz gain, denbora batez, bere moneta propioa egitera iritsi zen, erregeek egiten zuten moduan. Don Juan Manuel Escalonako gazteluan jaio zen, gaur egungo Toledoko probintzian. Fernando III.aren biloba eta Alfontso X.aren iloba zen.

Arabiarren aurkako guduetan parte hartu zuen gaztetatik, eta politika-arazoetan murgildu zen gero.

Literatura-lanengatik da batez ere ezaguna, ondoko mendeko prosalari gaztelarren eredu izan baitzen. 

## Obra 
[thumb|340px|*[Libro de las tres razones* liburuaren *Incipit*. MSS/6376, Espainiako Liburutegi Nazionala, fol. 25r.]]
Don Juan Manuelen zortzi lan gordetzen dira; beste bost galdu egin dira. Gordetakoak hauek dira: 

* *Crónica abreviada*, 1325 baino lehen idatzita.
* *Libro de la caza*, 1325 eta 1326 artean egina.
* *Libro del cavallero et del escudero* (Zaldunaren eta ezkutariaren liburua), 1326 eta 1328 artean egina.
* *Libro de los estados* (Estatuen liburua), 1330.
* *Libro del conde Lucanor* (Lucanor kondearen eta Patronio zerbitzariaren etsenpluen liburua) , 1335. Ohiturei eta moralari buruzko berrogeita hamar ipuin dira, estilo bizian kontatuak.
* *Tratado de la Asunción de la Virgen María*, 1335 ondorengoa.
* *Libro infinido*, 1336 eta 1337 artean egina.
* *Libro de las tres razones*, lehen *Libro de las armas* izenburuaz ezaguna, 1345.

Halaber, Don Juan Manuelek idatzitako gutun asko ezagutzen dira. 1298tik 1347 arte idatzitako asko Andrés Giménez Soler kritikariak bildu zituen *Epistolario* liburuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografia Historiaren Espainiako Errege Akademiaren webgunean.
Sansevieria

**Sansevieria** Asparagaceae familiako zenbait belar-landareren genero-izena da. 70 bat landare mota biltzen dira genero horren barruan.

Berez, Afrikako erdialdekoak eta hegoaldekoak, eta Asiako tropiko aldekoak dira. *Sansevieria* mota batzuk mundu guztira zabalduak daude gaur egun, apaingarri gisa edukitzeko oso egokiak direlako (ez ditu oso giro beroak eta hotz samarrak ere erraz galtzen).

Ezagunenak eta zabalduenak hauek dira:
* *Sansevieria trifasciata*, arrosa-lorearen antzera eratutako hosto mamitsuak, zabalak eta kolorez horiak eta berdeak dituena.
* *Sansevieria arborescens*, zurtoin zuzena eta lantza itxurako hosto luzeak, txandaka antolaturik lau aldeetara zabaltzen direnak, dituena.
* *Sansevieria stuckyi*, oso zurtoin laburra eta ezpata-itxurako hosto luze punta-zorrotzak eta sustraiaren buruan sortzen direnak dituena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urtubia leinua

**Urtubia leinua** Lapurdiko etxe noblea izan zen. XI-XII. mendeetan Lapurdiko bizkonderriko baroi nagusietako bat zen Urtubiako jauna. XIV. mendean ondasunak eskuratu zituen etxe honek Nafarroa Garaian (Irurita, Gorriti, Leitza) eta 1341ean eraiki zuten Urruñako gaztelua Ingalaterrako erregearen aginduz, garai hartan Ingalaterrako koroaren mende baitzegoen Lapurdi. Urruñako herrian kokatu zen handik aurrera Urtubiako etxe noblea. XIV. mendean, Gipuzkoako Lazkano leinuarekin elkartu zen ezkontza bidez, eta oinaztarrekin batean gudukatu ziren Urtubiakoak ganboatarren aurka. XV. mendetik aurrera Nafarroako Juan Ibañez de Monrealen eraginpean geratu zen Urtubiako etxea. Agaramontarren eta beaumontarren alde eta kontra, txandaka, borrokatu ondoren, Hazparneko Zalduako eta Armendaritzeko etxeekin elkartu zen ezkontzaz.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Adolph Gjellerup

**Karl Adolph Gjellerup** (Roholte, Seelandia,  - Klotzsche, Saxonia, ) Danimarkako idazlea izan zen.

Georg Brandesen eragina nabarmena da haren lanetan. Hark idatzi zituen *Idealista bat* (1878), *Danimarka Gaztea* (1879) eta *Antigonos* (1880) eleberriek kristautasunaren kontrako jarrera azaltzen dute. Ondoren, Turgenieven eraginpean *Romulus *eleberria (1883), Schilleren eraginpean *Brynhild* antzezlana (1884), eta Schopenhaueren eraginpean *Errota* eleberria (1896) idatzi zituen; azken hau Gjellerupen maisulantzat hartu izan da. Budismoak erakarrita, *Oparirako sua* antzezlana (1903) eta *Erromes kamanita* eleberria (1904) idatzi zituen. *Jainkoaren adiskideak* (1916) eta *Adar urreztatua* (1917) eleberriek kristautasunerako hurbilpena adierazten dute.

1917an, Pontoppidanekin batera, Literaturako Nobel Saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Danierazko literatura
* Idazle daniarren zerrenda
Jaume Huguet

**Jaume Huguet** (Valls, 1415 inguru - Bartzelona, 1492) kataluniar margolaria izan zen. Zaragozan lan egin ondoren, antza denez, 1448an Bartzelonan lantegi baten buru izan zen, eta bere hartan jarraitu zuen 1886 arte; Bartzelonan bere garaiko pintore ospetsuena izan zen garai hartan. Hugueten obretan marrazkiaren zehaztasuna eta aurpegien adierazkortasuna nabarmentzen dira, eta haren pinturan Flandriako pintoreen eta Italiako Errenazimentuko garaikoen eragina antzematen da. Erretaula handiak egin zituen, beste herrialdeetako estilo gotikotik sorturiko apaindura oparoz horniturik zeudenak. Hona erretaula batzuk: *San Jorge* (1448); *San Miguel*; *Abdon eta Senen Santuak* (1459-1560); *Portugalgo Kondestablearena* (1464-1465); *San Agustin* (1486). Hugueten estiloa originala da: zorrotza, fina, kolore bizi eta argiz hornitua.

## Erreferentziak
José Salis

**José Salis Kamino** (Santoña, 1863ko abenduaren 1a - Irun, 1927ko abenduaren 30a) kantabriar-[gipuzkoa]]r pintorea izan zen, Dolores Salís margolari eta eskultorearen aita eta Jaime Rodríguez Salís irundar kultura gizon, artezale eta arkeologoaren aitona.

## Bizitza 
José Salis Kamino Santoñan jaio zen 1863ko abenduaren 1ean, aita frantsesa eta ama irundarra zituela. Zazpi urte zituelarik, umezurtz geratu zen eta familia Irungo Beraun etxera joan zen bizitzera.
 
Madrilgo San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian, Bruselan eta Erroman egin zituen pinturako ikasketak. Parisa joan zen 1889. urtean, eta erabat txunditua gelditu zen han pintura inpresionistarekin. Tunisia, Aljeria eta Ingalaterran ibili ondoren, Madril eta Parisen izan zen 1895. urteaz geroztik egindako erakusketa garrantzitsuenetan, lagun zituen Joaquín Sorolla eta Darío Regoyos pintoreekin batera. 

Paisaia bikainak margotzen zituen; inpresionistena baino areago, Camille Corot marrazkilari frantsesaren jarraitzaile zen. Gaspar Montes Iturrioz irundar pintorearen maisua izan zen, bestalde. Lan nagusiak hauek ditu: *Paisaje*, *En alta mar*, *Costa cantábrica*, *Aldea vascongada*, *Mar de playa*, *Mar de costa*, *Canal de la Mancha*, *Valle de Arratia* eta *Biarritz*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak
Thomas Wolfe

**Thomas Clayton Wolfe** (Asheville, Ipar Carolina, AEB, 1900ko urriaren 3a - Baltimore, Maryland, AEB, 1938ko irailaren 15a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.

## Biografia 
Ipar Carolinako eta Harvardeko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Aldi batez Europan izan ondoren, Estatu Batuetara itzuli eta New Yorkeko Unibertsitatean irakasle izan zen.

ezkerrera|thumb|Thomas Wolferen etxea, Spruce Street, Ashville

Estatu Batuetako literatur lan autobiografiko oparoenetakoa dira haren lau eleberri nagusiak: *Look Homeward, Angel* (1929, *Aingeru, begira etxerantz*); *Of Time and the River *(1935, *Denbora eta ibaia*); *The Web and the Rock* (1939, *Ehuna eta harria*); eta *You Can´t go Home Again* (1940, *Ezin zarete berriro itzuli*). Eleberriotako pertsonaia idazlea bera da, eta heroiaren eta gizartearen arteko eztabaida dute oinarri.

Antzerkirako lanak ere idatzi ditu: *The Return of Buck Gavin *(1926, *Buck Gavin-en itzulera*) eta *Mannherhouse* (1948).

## Erreferentziak
Kim Philby

**Kim Philby**, jaiotza-izenez **Harold Adrian Russell Philby** (Ambala, India, Britainiar Inperioa, 1912ko urtarrilaren 1a - Mosku, Sobietar Batasuna, 1988ko maiatzaren 11) britainiar espioia izan zen.

Cambridgeko bostak espioi taldeko kidea izan zen.

## Biografia 
1951 arte britainiar espioitza-zerbitzuko kide, eta Gerra Hotza bitartean arrakastarik handiena izan zuen sobietar agente bikoitza. Cambridgeko Unibertsitatean ikasten ari zela komunista bihurtu zen, eta 1933an sobietarren aldeko Cambridgeko bostak izeneko espioi taldeko kide bilakatu zen. Britainiar inteligentzia-zerbitzuko MI-6 saileko kide eta buru izan zen urte askotan.

1949an Washingtonera bidali zuten, Britainia Handiko eta Estatu Batuetako espioitza-zerbitzuetako harremanen arduradun izateko. Kargu horretan zegoela, sobietarren alde lan egin zuen, eta haiei informazioa helarazten zien. 1951. urtean kargutik bidali zuten, eta 1955ean MI-6tik. *My Silent War* (1968, "Nire gerra isila") liburuan bere bizitzaren berri eman zuen.

## Ikus gainera 
* Cambridgeko bostak

## Erreferentziak