Eguzki- eta ilargi-letrak

alt=The Arabic Sun consonants in White and Moon consonants in Black|thumb|363x363px|Arabierazko eguzki-kontsonanteak beltzez, hondo zuriaren gainean; ilargi-kontsonanteak, zuriz, hondo beltzaren gainean.
alt=The Maltese moon consonants highlighted in white on black, the sun consonants in black on white, and the vowels in gray|thumb|Malterazko ilargi-kontsonanteak, zuriz, hondo beltzaren gainean; eguzki-kontsonanteak, beltzez, zuriaren gainean; azkenik, bokalak, grisez, hondo beltzaren gainean.
Arabieraz eta malteraz, kontsonanteak bi taldetan sailkatzen dira:

* batetik, **eguzki-letra**k (arabieraz, حروف شمسية ''* edo لام شمسية *lam shamsiyah*; malteraz, *konsonanti xemxin*) eta, 
* bestetik, **ilargi-letra**k (arabieraz, حروف قمرية *ḥurūf* *qamariyah* edo لام قمرية *lam qamariyah*; malteraz, *konsonanti qamrin*).

Bereizketa horrek artikulu definitua —bakarra da, maskulinoan zein femeninoan, singularrean zein pluralean— kontsonanteen aurrean asimilatzeko edo ahoskatzeko moduari eragiten dio: hitz bat eguzki-hizki batekin hasten denean, artikulu definituak hitzaren hasierako kontsonantearekiko asimilazioa egiten du, baina ilargi-letraz hasiz geroz, ez.  

Izenen jatorria artikulu definitua arabierazko (eta malterazko) "eguzki" eta "ilargi" izenei lotzeko moduari dagokio. Arabieraz, الشمس (*a**l**-shams*  "eguzkia") *a**sh**-shams* bihurtzen da, *lām* letra asimilatuz, baina القمر *a**l**-qamar* ("Ilargia") izen-sintagman, aldatu gabe geratzen da. Era berean, malteraz, "eguzkia" *i**x**-xemx* da (asimilazioaz), eta "ilargia", berriz, *il-qamar* (asimilaziorik gabe).

## Araua 
Eguzki-letra batek jarraitzen dionean, الْـ (*al*, euskaraz "-a" nahiz "-ak") arabierazko artikulu definituaren bukaerako /l/ soinua hurrengo izenaren hasierako kontsonanteari asimilatzen zaio eta, horrexen ondorioz, kontsonante bikoitza ageri da. Adibidez, "Nilo (ibaia)a", ibaiaren izenak eta aurretik doan mugatzaileak osatutako izen sintagma, *a**n**-Nīl* ahoskatzen da, eta ez, ordea, **. Aitzitik, artikulu definituaren ondoren ilargi-letra bat agertzen denean, ez da asimilaziorik gertatzen.

Eguzki-letrek kontsonante koronalak irudikatzen dituzte arabiera klasikoaren fonologiaren arabera, eta ilargi-letrek, beste guztiak. Mnemotekniatzat, اِبْغِ حَجَّكَ وَخَفْ عَقِيمَهُ esaldiak (*aibgh hajak wakhaf eaqimah* ahoskatua eta "Bilatu zeure peregrinazioa eta beldur izan haren antzutasunaz" esan nahi du) ilargi-letra guztiak biltzen ditu.

Eguzki- eta ilargi-letrak hauek dira: 

### *Jīm* letra 
ج ** letra modu ezberdinetan ahoskatzen da, eskualdearen arabera: leku askotan, kontsonante koronal bat irudikatzen du, hala nola [d͡ʒ] (ingelesezko eta mendebaldeko katalanezko *j*, ***j**azz* izenean bezala; frantsesezko *dg*, *Cambo**dg**e* hitzean; italierazko *g*, ***g**iro* izenean) edo [ʒ] (Lekeitioko *j*, ***j**oan* aditzean bezala; ingelesezko *s*, *plea**s**ure* izenean; frantsesezko eta ekialdeko katalanezko *j*, ***j**ustes* adjektiboan). Hala ere, arabiera klasikoan, [ɡʲ] leherkari belar ozena zen, edo [ɟ] leherkari sabaikari ozena irudikatzen zuen. Egun, [g]-ren moduko ahoskapenak dirau Egipton, Omanen eta kostaldeko Yemenen, edo [ɟ], Yemenen barrualdeko ekialdean, eta aldaera gisa Sudanen. Horren ondorioz, ilargi-letra gisa sailkatu zen, eta ez du arabiar klasikoko artikulua asimilatzen. Maltako *ġ* [d͡ʒ] ere ilargi-kontsonantetzat hartzen da, *ċ* /t͡ʃ/ haren kidea eguzki-kontsonantea baita.

Nolanahi ere, Marokoko, Mesopotamiako eta Palestinako arabierazko barietate batzuetan, ** (askotan /ʒ/) asimilatzen da, eguzki-letra baten gisa, adibidez *ij-jamal* "gamelua".

### Kontsonante enfatikoak 
Arabierazko dialektoetan, Palestinakoan bezalaxe, *al* artikuluak kontsonante enfatiko baten aurretik soilik artikulazio-puntuan asimilatzen da, baina ez faringealizazioan; horregatik, ** erabiltzen du *aṭ-ṭ-āwila-*ren ordez (طاولة "-a.mahai" hitzez hitz: "mahaia", alegia).

## Maltera 
Eguzki-kontsonanteak (*konsonanti xemxin*) eta ilargi-kontsonanteak (*konsonanti qamrin*) hurrengoak dira:

Hitz bat ilargi-letraren batekin hasten bada, *il*- artikulu zehaztua berdin mantentzen da, asimilatu gabe; aldiz, eguzki-letrekin, horien arabera asimilatzen da: *i*-, *id*-, *in*-, *ir*-, *is*-, *it*-, *ix*-, *iż*- eta *iz*-. Halaber, bokalez hasten diren hitzekin, eta *għ* eta *h* letrekin, artikulu zehatza *l*- artikulu zehaztua erabiltzen da, hasierako *i*- salbu. Artikulu zehaztua bokalez amaitzen den hitz baten ondoren doi datorrenean,  hasierako  beti galtzen da, *dak **ir**-raġel ra **r**-raġell* ("gizon horrek gizona ikusi zuen") esaldian bezala. Hitz bat bi kontsonantez hasten denean, *l*- artikulu definitua erabiltzen da, baina *i* bat eransten zaio hitzaren hasierari: *skola* > *l-**i**skola* ("eskola" > "eskola" (+ "-**a**"), sinonimoaren bidez argiago bistaratuta, hitzez hitz "ikastetxe" > "ikastetxe**a**", egiaz, "-a.ikastetxe") eta *Żvezja* > *l-**I**żvezja* ("Suedia", hitzez hitz, bigarrena "-a.Suedia" da). 

/l/ soinuak (malteraz, euskaraz bezala, *L* larriaz edo *l* xeheaz irudikatua, eta arabieraz, ل *lām* letraren bidez) berdin jokatzen du, berdin dio eguzki- edo ilargi-letra den. Adibidez, malteraz "haragia" *il-laħam* da eta arabieraz, الْلَحْمْ *al-laḥm*; "jokoa" malteraz *il*-*logħba* da eta الْلُعْبَة *al-luʿba* arabieraz.

## Ortografia 
Hizkuntza idatzian, ال *al* gordetzen da, nola ahoskatzen den kontuan hartu gabe. Diakritiko osoak erabiltzen direnean, asimilazioa kontsonantearen gainean *shaddah* bat —hau da, ⟨  ّ ⟩— jarriz adieraz daiteke, artikuluko ل *lām* (gure alfabetoko ele, alegia) kontsonantearen ondoren‎. Asimilaziorik eza adierazteko, سُكُونْ *sukun* bat jar daiteke (zirkulutxo baten formako diakritikoa, jarraian bokalik ez dagoela adierazten duena), **-aren gainean ⟨لْ⟩.

Arabiar izen moderno gehienek (pertsona-izenak eta arabierazko geografi izenak barne) ez diote kontsonante-asimilazio arauari jarraitzen, ezta *shaddah* ere latindar idazkeraz idaztean. Batzuetan, eguzki- eta ilargi-letrei dagozkien arauak ez dira lagunarteko hizketan betetzen. Gainera, marratxorik jarri beharrean, bananduta egoten dira gehienbat.

Adibidez, pertsona-izen batekin:

* **الرَّحْمَن** *A**l** Rahman* edo *E**l** Rahman* ("Atseginen**a**"), *A**r**-Raḥmānen* ordez,

eta geografi izen batekin:

* الْجُمْهُورِيَّةُ **التُّونِسِيَّة** *Al Jumhuriyah A**l** Tunisiyah* ("Tunisiako Errepublik**a**"), *al-Jumhūrīyatu **t**-Tūnisīyah'' izan beharrean.

## Ikus, gainera 
* Arabierazko gramatika