Grannos

**Grannos** (latinizatua *Grannus, -os galierazko nominatiboaren marka baita*), galiar mitologia zeltikoan, eguzki jainkoa eta jainko sendatzailea da, iturri termalekin lotua. Askotan, Sironarekin batera gurtzen da, Grannos, jainkosaren *paredros* gisa agertzen baita.

Apolo jainko greziarraren baliokidetzat hartu zuten garai erromatarrean, eta Apolo Grannus izena eman zioten inskripzio askotan.

## Izena 
### Etimologia 
Grannus teonimoa Galiako Grannosen forma latinizatua. Sustrai bera agertzen da Grania, *Grannia*, *Grannicus* eta *Grannica* izen pertsonaletan, baita leku hauen izenetan  *Grignols* (**Granno-ialon* hitz elkarketatik eratorria, eta *"Grannos-eko* soilgunea" esanahia duena), *Aquae Granni* (> *gaur egun, Aix-la-Chapelle/Akisgran*) eta Granejouls (Lhospitalet).

Bere etimologia eztabaidagarria da oraindik. Izena proto-zeltikoarekin **grand-/grend*- erroarekin lotuta egon liteke, “bizarra” esan nahi duena (cf. Erdi Aroko irlanderaz, grend, Erdi Aroko galeseraz *grann* «kokotsa, bizarra, masaila», Erdi Aroko bretainieraz,  *grann* «bekaina»), nahiz eta zenbait ikerlarik jainkoa inoiz ez dela bizarrarekin irudikatzen nabarmendu duten. Antzinako frantsesez, *granoia* "bizar txikia" zen, antzinako gazteleraz, *greñona* ("bizarra") eta okzitanieraz *grena,* "bibotea da. Uste da horiek *aurreko *grannos* batetik eratorriak direla, zaila da bokalismoa  beste formekin uztartzen.

Bestelako etimologia batek **gra-snó-* ( **gwrensā* hitzak, antzinako irlanderazko gwrēnā hitza emango zuen..

### Epitetoak 
thumb|CIL IIIn 005874. San Martin eliza katolikoa Lauingenen, Dillingen an der Donau barrutian (Bavaria). Faimingeneko Apolo Grannus tenpluko harri botibo erromatarra da.
Saona eta Loira departamenduko Monthelon herrian aurkitu zen  inskripzioan *Deus Apolo Grannus Amarcolitanus* ("Begirada zorrotz edo urrunekoa") zen eta epitetoaren bidez izendatzen da  eta Frantziako Rin garaiko Horbourg-Wihr udalerriko beste idazkun batean (),  *Apolo Grannus Mogounus* irakur daiteke.

Greko-erromatar jainko batekin parekatzen den bere gurtza-zentro guztietan, Grannos beti Apolorekin identifikatu zen, ustez, Apoloren paperean, jainko sendatzaile edo eguzki-jainko gisa. Egungo Alemaniako (garaiko Gallia Belgica probintziako) Treveris-Triers hirian, Phoebus (Febo) epitetoa ema zitzaion beste idazkun batean (), Apollo beraren epitetoa, hain zuzen: Grannus Phoebus bezala. bere gurtzaren aztarnak baitaude, eta, ondoren, Galia osoan eta gainerako kontinenteko zelten artean zabaldu zen. Bere gurtza aurkitu da, besteak beste, leku hauetan: Aquae Granni (Aix-la-Chapelle/Akisgran), Leongo Estorga, Bitburg (Renania-Palatinatuan), Ennetach, Horbourg-Wihr, Lauingen, Limoges, Monthelon, Ulpia Traiana Sarmizegetusa (Trajanok Dazian sortu zuen hiria gurtza inperialerako) eta Treveris.

Galiarrek bere jainko tradizionalak ohoratzen jarraitu zuten konkistaren ondoren. Horrek ez zuen erromatar autoritatea gogaitzen, ikerlari askoren esanetan, erlijioa ez baitzen haren aurka azpijokoan aritzeko aitzakia, eta ez baitzuen baztertzen enperadorearentzako kultu federatzailea. Are gehiago, zalantzarik gabe, Galian kokatutako "jatorrizko erromatarrek"  bertako jainko bat hartu zuten beren erlijio-praktikan.

Dion Kasioren arabera (Erromatar Historia, LXXVIII, 15, 6), *Lugdunumen* Kontakizunaren arabera, enperadoreak alferrik eskatu zuen Apolo Grannus-en laguntza, baita Eskulapio eta Sarapisena ere, gaixotasun fisiko eta mentaleko krisialdi batean, jainkoaren santutegia bisitatu eta botozko eskaintza ugari eginez; Dion Kasiok dio jainkoek uko egin ziotela hura sendatzeari, bazekitelako Karakalaren asmoak gaiztoak zirela. Karakalaren bisita Grannus "jainko sendatzaile zeltaren" santutegira germaniarrekin gerran zegoenean gertatu zen, 213. urtean.thumb|Uste denez, iturri beroak, hala nola *Aquae Granni*-koak (gaur egungo Akisgran), Grannosi eskainitakoak ziren.
### Akisgranen 
Grannosen gurtzaren zentro ospetsuenetako bat Aquae Granni hirian zegoen (gaur egungo Akisgran, Alemania). Akisgran, alemanieraz, Aachen da, eta Aachen hitza, antzinko germanieraz, ura edo erreka esan nahi bide zuen.

Hiriko iturri beroak, 45 °C eta 75 °C arteko tenperaturak dituztenak, inguruko eremu zingiratsu samar batean daude. Akisgran Hallstatt garaian bihurtu zen lehen aldiz sendatzeko gune (K.a. 1200 eta 450 urte bitartean, gutxi gorabehera). Eskualdeko tumuluak Brontze eta Burdin Arokoak dira. K.a. 600 urtearen inguruan, zeltak iritsi ziren. K. a. I. mendean, gutxi gorabehera, Rhin eta Mosa arteko eremua eburoien ezarpen-eremua zen, tribu zelto-germaniarra. Baliteke garai hartan hemen Grannos jainko zeltari eskainitako santutegiren bat egon izana.

Beranduago, K.o. I. mendean, erromatarrek vicus garrantzitsu bat sortu zuten, erromatar garraiobide handietatik urrun, Akisgraneko eta Burtscheideko iturri termalak zeudelako. Orduan, bainuetxe handi bat ezarri zuten militarrentzat Akisgranen, aldi berean 6.000 soldadu har zitzaketenak.

### Granden 
eskuinera|thumb|Grand-eko anfiteatroa, Apolori eskainia.
Grand hiria (antzina Andesina izena zuena), galiar Leuci-en hiria, Vosgeetan, Grannosekin lotu izan da. Panegiriko batean kontatzen denaren arabera, K.o. 309an Konstantinok Apolo jainkoa Victoria jainkosa alboan zuela, ikusi zuen hiri horretan, "munduko tenplu ederrenean", eta jainkoak hiru ereinotz koroa eskaini zizkion, garaipena iragarri ziona, alegia.

Hiriak jainko sendatzaileari ematen zion gurtza zela eta, Andesina Ad Grannum bezala ere ezagutzen zen, «Andesina, Grannus ondoan», edo (merovingiar testuetan) Grannum izen soilaz.

### Beste leku batzuetan 
Beste herrialde batzuetan ere aztarnak aurkitu dira: Granéjouls, Lhospitalet herritik gertu egon zen leku bat, Tarn-en. Grâne komuna Drômen.

## Jaialdia 
K.o. I. mendeko latinezko inskripzio bat (*AE 1989: 521*; *AE* 1991: 1222.), Limogesko iturri publiko batetik datorrena, Grannus-en hamar gauetako jai galiar bat aipatzen du (latinizatu samarra "*decamnoctiacis Granni*" esamoldearekin):

: POSTVMVS DV[M
: NORGIEN F(ilius) VERG(obretus) AQV
: AM MARTIAM DECAM
: NOCTIACIS GRANNI D(e) S(ua) P(ecunia) D(edit)

Honela itzul daiteke: "Dumnorixen seme den Postumo vergobretusak (magistratu nagusia) bere diruaz eman zuen Aqua Martia Grannus-en hamar gaueko festarako" (Aqua Martia (Marteren ura) akueduktua da).

## Erlazionatutako jainko eta jainkosak 
### Baliokideak 
Azaldu den bezala, Grannos, Apolo jainko greziarraren baliokidetzat hartzen da, garai galiar-erromatarrean, eta, Apollo Grannus izendapena inskripzioetan aurkitu da. Badirudi, garai berean, beste jainko sendatzaile zelta batzuekin ere identifikatu zutela, hala nola Mogons jaikoarekin (kontinentean eta Britainia Handian gurtu zutena), batzuetan Apolorekin batera, eta horrela, hiru izen biltzen dituen inskripzio bat () aurkitu zen Horbourg-Wihren:  *Apollin(i) Gran/no Mogouno*.

Gallaecin eta Galian gurtu zuten Borvo jainkoarekin ere identifika liteke, galiarrentzat sendatzeko iturrien beste jainko garrantzitsu bat, hori ere Apolorekin ere parekatua, eta antzekotasun handiak ditu Sirona jainkosarekin, Grannosen paredrarekin, hain zuzen. Hala ere, ikertzaile batzuen arabera, Sirona Borvoren ama izan liteke.

Eguzki-jainko gisa, Grannos Belenosekin ere lotu izan da, eta, agian, haren ezizena edo irudikapena baino ez da. Harremana, batzuetan, irlandar kontakizunetako Mac Greine errege mitikoarekin ere egiten da, "Eguzkiaren semea" ezizenez ezaguna.

### Lankideak 
Grannos izenarekin batera beste jainko batzuenak ere agertzen dira batzuetan inskripzioetan. Augsburgen, Diana eta Sironarekin batera agertzen da; Sironarekin batera, Erroman (, Bitburgen ( (Renania-Palatinatuan), Baumbergen () (Monheim am Rhein hirian), Lauingenen () eta Sarmizegetusan bi aldiz (AE 1983, 00828). Ennetach-en (egungo Mengen) ninfekin lotuita agertzen da (), Faimingen-en (Launingen hirian) Higia osasunaren greziar jainkosarekin eta Mater Magnarekin () eta Grand hirian Sol jainkoarekin (). Estorgako aldare batek "Serapis" eta "izen ugariko Isis" jianko izendapenen ondoren eta "Kore garaiezina" eta "Mars Sagatus" (*sagum*-a janzten duen Marte) izenen aurretik aipatzen du AE 1968, 00230 iskripzioak.

*Petrocorii* galiar tribuko herritarrek (Bordele/Burdigala hiritik ekialdera bizi zirenak) Grannos bertako Vesunna jainkosarekin lotu zuten.
[erdian|thumb|300x300px|Apolo Grannus eta Sironaren aldarea, Baumberg-en aurkitua ([Alemania). Erdian  idazkuna dago ]]

## Oharrak eta erreferentziak 

## Bibliografia osagarria 
* Patrice Lajoye (2005) “Le soleil a rendez-vous avec la lune... Grannos et Sirona”, *Histoire Antique,* 67,  66-69 or
* Jürgen Zeidler (2003) *"On the etymology of Grannus" , 53. lib., 1 zk., 77-92. or. *

## Kanpo estekak