Iturritxikiko urka

**Iturritxikiko urka** Gipuzkoako Getarian 1520ko hamarkadan urperatutako urka bat da. Bertan aurkitutako kobrezko lingoteez gain, Afrikan esklaboak erosteko erabiltzen ziren hainbat manilla agertu dira, munduan horrelako kargamentua duen aurkikuntzarik zaharrena. Itsasontzia Flandriatik zetorren, eta litekeena da Getarian gordetzea denboraletik. 

Lehen aipamena 1587koa da, Getariako arrantzaleek materialaren zati handi bat atera zutenekoa, baina gaur egungo aztarnategia 1987an aurkitu zen, lehenengo aurkikuntzatik lau mendera. Arkeologoak Getariako itsas-guduaren hondarrak bilatzen ari ziren merkataritza ontziaren karga aurkitu zutenean.

## Testuingurua 
### Getaria 
[thumb|left|Getariako senadia [San Anton mendia (Getaria)|San Anton mendiak babesten du itsaso irekitik, ohikoak diren ipar eta mendebaldeko enbatak moztuz.]]
Getaria Antzinarotik erabili da portu gisa, eta baliteke izena ere latineko *Cetaria*tik etortzea, arrainaren kontserbak egiteko instalazio mota bat, nahiz eta horren lekukotza zuzenik ez dagoen. Iturri klasikoek aipatzen dute barduliarren lurraldean bazela *Menosca* izeneko herri bat, baina ez dakigu zehatz non zegoen. Zarauzko parrokiaren azpian aurkitutako erromatar garaiko aztarnetan oinarrituta proposatu da herria Zarautz eta bere inguruak zirela, baina Zarautzek ez du portu naturalik, beraz Getariako senadia izango litzateke portu naturala. 

Ez dakigu Erdi Aroaren hasieran portu izaera mantendu ote zuen, baina Antso VII.a Nafarroakoak Donostiari forua eman zionean Getaria Ipuscuako portu nagusia zen. XVI. mendean, merkataritza eta arrantza helburuak zituen portuari izaera militarra gehitu zitzaion, Hondarribia eta Donostiarekin batera, Frantziaren erasoetatik babesteko helburuarekin. 1521ean Getariako gotorlekua eraiki zen, urka hondoratu zen garaitik oso gertu. Portugalek, era berean, Ginea eta Minako Etxea eta Indiako Etxea sortu zituen, Tordesillasko Itunak esleitzen zion munduaren erdirako bidaiak Lisboatik kontrolatuz. Nurenberg eta Augsburgeko merkatariek Portugalek inportatutako espeziekin negoziatzeko etxeak sortu zituzten Lisboan, eta Manuel I.a Portugalgoak *Privilégio dos Alemães* izeneko merkataritza eskumen berezia eman zien. Alemaniako etxe horiek piperbeltza erosten zuten nagusiki, eta trukean kobrea eta zilarra ematen zioten Portugalgo Moneta Etxeari, beharrezko metalak Afrikan zein Asian erosten jarraitu ahal izateko, Iturritxikiko urkan aurkitutako zirenen kasua, eta bertatik igarotzen ziren Europako iparraldea eta hegoaldea batzen zituzten merkantziak. Batez ere Bilboko merkatariek bertan jarri zituzten postuak, eta Gaztelako artilea bertan saltzeko zein Europako ondasunak Gaztelan saltzeko bideak Anberes eta Bilbo lotzen zituen. Getaria hirugarren mailako portu bat zen ondasunentzat, baina Anberes eta Bilbo, Lisboa edo Mediterraneorako bidea kabotaje bidez egin zitekeen, eta portu naturalek garrantzi handia zuten babeserako zein elikagaiak lortzeko. Anberes eta Lisboa arteko bide zuzenak bizpahiru hilabete har zitzakeen urka baten abiadura baxuan, eta horregatik, batzuetan, Nantes, Bordele, Baiona, Bilbo eta Coruñako portuak batzen zituzten urkek euren ibilbidean, portu horietan merkantziak utzita edo igota. Lisboan utzitako metalek beste bidaia bat hasiko zuten, ondoren. Manillak Mendebaldeko Afrikan ondasunak erosteko ziren, maiz esklaboak, gerora Europan edo Amerikan saltzen zirenak, Atlantikoko esklabo merkataritzaren bidez. Beste metalezko objektu batzuk edo lingoteak Asian espeziak erosteko erabiltzen ziren. Iturritxikiko urkak bi motatako merkantziak garraiatzen zituen Lisboarantz.

## Urka 
1987an Getariako itsas-guduaren hondarrak aurkitzeko Iñaki Gutierrez eta Ignacio Etcheverry urpekariak badian murgildu ziren, eta lingote batzuk aurkitu zituzten, itsas-guduarenak baino 100 urte zaharragoak zirenak. Ikerketari ekin eta XVI. mendeko testigantzan aurkitu zituzten. Adibidez, 1587an Filipe II.a Espainiakoaren erregidoreei bidalitako gutun batean aipatzen da: "jakin dut duela hirurogeita hiru urte inguru Hiribildu horretako badian salgaiz betetako urka bat desagertu zela". 1588ko beste agiri batean esaten da: "Gerra kontseiluari jakinarazi zaio Gipuzkoako Probintziako Getaria Hiribilduaren erriberan (…) flandestar ontzi bat (…) aurkitu zela itsasoan (…) duela 66 urtetik gora paraje hartan galdu zena" eta "(...) aipatu aurkikuntzaren antzinatasunaren erakuskarien arabera pentsatzekoa da duela hirurogeita sei urte kostalde horretan galdu ziren Flandesetik etorritako zenbait ontzirena izango zela", 1940 inguruan.]] 
1452an, portu berria eraiki eta San Anton hiribilduarekin batu zenean, Joan II.a Gaztelakoak agindu zuen portuaren mantenua enkantean ateratzea, eta horren truke San Anton uharteko, San Pedro Ugarte baseliza eta Altzako Harriaren artean zegoen lekua, hau da, Malkorbe deitzen den senadi osoan arrantza egiteko pribilegioa saltzea. 1560tik aurrera Domingo Camposek eta bere familiak monopolizatu zuten enkante hura, bakarka edo beste familiaren batekin elkartuta. Arrantzan zirela korrokoiak, korrokoi bizkarbeltzak eta sardinak muga batetik aurrera harrapatuz gero, Kale Nagusiko pisuan saldu behar zituzten, derrigor, baina urte batean eraman ez zituztela eta, auzibidea ireki zuen Getariak. Urte berean Frantzisko Arriolak errepikatu zuen salgai horiek oso sakonera txikian zeudela. Jaberik gabeko arrastoak izanik, hainbatek argudiatu zuten koroarenak zirela, baina epaiak Camposen alde egin zuen, eta berari eman eskubidea aurkitutakoa saltzeko, berez Getariako itsas-guduaren bila ari zirela, Malkorbeko hegoaldeko eremuan. Bertan badago erreka txiki bat, Iturritxiki izenekoa, eta horren izena jarri zioten aztarnategiari. 1988 eta 1989an bi indusketa egin ziren, eta bertan hainbat lingote aurkitu ziren. Horrela, ikusi zuten ez zela itsas-guduaren ondorioz urperatutako barku bat, baizik eta merkataritzara lotutako bat. 1990ean lingote gehiago, manillak eta itsasoko tresneria aurkitu zituzten, konkrezio bati lotuak. Bonbardak, burdinazko-kanoi-balak, arpeu bat eta aingura aurkitu zituzten urte hartan.

## Karga 
### Lingoteak 
thumb|Getarian aurkitutako 2. motako lingoteak, Gordailuan.
1587an lingote ugari atera bazituzten ere, 1987tik aurrera egindako azterketan oraindik lingote asko zeuden barreiatuta. Hiru motako lingoteak daude, bakoitza bere forma eta zigiluarekin. Lehenengo mota esferaerdi bat da, alderdi bat laua du eta bestea ganbila. Alde ganbilean jartzen zen zigilua, eta kasu honetan bi zigilu mota zeuden, baina biak Fugger familiaren armarria ziren, Augsburgen jatorria zuen bankari-familia. Namibia aurrean aurkitutako *Bom Jesus* itsasontziko lingoteekin bat datoz. Mota honetako 21 lingote aurkitu ziren, 3.450 eta 11.780 gramo artekoak.

Kobrea nondik zetorren jakitea ez da erraza, hiru lingote mota desberdin daudelako. Fugger familiak Tirolen kobrea eta zilarra ustiatzen zuen, eta hortik Alemaniara eraman ohi zuten, baina zati handi bat Venezian saltzen zen. Horregatik Thurzó familiari lotutako meatzaritza eremua da probableena. Eslovakiako meatzaritza gunean zilarra eta kobrea nahastuta zuten mea ustiatzen zuten, eta teknologia berri bati esker biak ustiatu ahal zituzten. Horretarako, Krakovia eta Silesiatik ekartzen zuten beruna behar zen, kobrearekin nahasten zutena. Fugger familiak, ondoren, mea hartu eta Hohenkirschen (Turingia) eta Arnoldsteinera (Karintia) eramaten zuten, eta han fintzen zuten, Elba, Oder eta Vistulatik jaitsiz Hanburgo, Lübeck eta Gdanskera, eta hortik Anberesera eramateko. Anberesko negozioa bilakatu zen euren ekintza zentroa 1494tik aurrera, eta kobre-merkataritzaren erdigunea zen. Portugalek Afrika mendebaldeko esklaboen salerosketa monopolioa zuen, nahiz eta Genovako Errepublika eta Espainiako Inperioa ere saiatzen ziren trafiko horretan. Erosketa nola egiten zen sekretupean mantentzen zenez, 1587an kargaren parte hori aurkitu zutenean, getariarrek *zirgilo* gisa aipatu zuten, zer ote zenaren ezjakin. Dokumentazioan esaten da 600 zirgilo atera zituztela, denak letoizkoak; horri gehitu behar zaizkio oraingo indusketan ateratako beste 313 manillak. Gehienbat Flandrian eta Alemanian ekoizten ziren lehenengo ereduak ziren, litekeena Schertz familiak. Denborarekin, manillen tamaina eta pisua gutxitzen joan zen, beraz *Tacoais* motako manillak dira handienak, eredurik zaharrenetako bat baita.

### Armamentua 
Piratak, atzerriko potentzien erasoak edo marinelen matxinadak ohikoak ziren itsasoan, eta horregatik itsasontzi gehienek armamentua zeramaten gainean. Iturritxikiko urkan armamentua aurkitu da, baina euren egoera dela eta zaila da tipologia guztiz fintzea. Ohiko armetako bat bonbarda da, oso ohikoa merkataritza-itsasontzietan XVI. mendean. Maiz burdina eta kobrez fabrikatzen ziren, baina Getarian aurkitutako guztiak burdinurtuz egindako armak dira. Aurkitutako neurri txikiko kanoi bat bonbardeta bat da, metro eta erdi ingurukoa, burdinaz egindakoa. Kanoi-gurdiarekin fusionatuta zegoen, konkrezio oso zabalekin. Javier Lopezen arabera, Getariako armek antza handia dute Frisia hegoaldeko Kuinre gazteluko bonbardetekin. Bonbarda osorik ez da aurkitu, baina bai bost bonbarda-ganbara, eta beste bi ganbara txikiago. Horietako baten harrizko kanoi bala bat zuen ertzean, ziurrenik bere munizioa. Bonbarda bakoitzak hainbat ganbara izaten zituen, egunean 5-8 tiro egiteko aukera izan zezaten.

Aurkitutako beste arma bat eskuko kanoi edo *suzko makila* da, suzko arma eramangarrien arbasoak, besoetan eramaten ziren bitartean kargatzen zirenak. Eskifaiak eramateko armadura piezak ere bazeramatzan barkuak, baina salgarriak ere izan zitezkeen. Armadura horiekin lotuta egon daitezkeen ezpatak aurkitu dira, larruzko zorroa eta sagar-heldulekuarekin.

### Beste objektu batzuk 
Aurkitutako beste objektu metalikoen artean 760 eta 1.220 gramo arteko pisua duten pertzak daude, bata bestearen barruan sartu ahal zirenak. 1587ko dokumentazioan esaten da hainbat pertza berreskuratu zirela, beraz baliteke kargamentuaren parte garrantzitsua izatea hori ere. Kobrezko pertzak Beninen merkaturatzen ziren, hor ere ondasunen zein esklaboen truke, eta horiek Fugger-Thurzóren Hungariako enpresan ekoizten ziren. Helburu berbera edo marinelena izan zitekeen pitxer bat aurkitu zen ere, baina 1992an ekaitz baten ostean objektua itsas hondoan galdu zen. 

Mertzeriarako erabilitako milaka orratz aurkitu ziren. Horiek Dortmunden eta Essenen ekoizten ziren, artilea kardatzeko erabiltzen zen letoizko alanbrearekin batera. Alanbrea upeletan sartuta garraiatzen zuten, baina ez da horrelakorik aurkitu indusketan, edo, gutxienez, ez da zaharberritutako objektuen artean aurkitu. Orratzekin batera titare bat aurkitu da, eraztun formakoa, erpuruan erabiltzeko modukoa.Ingalaterran urperatutako *Mary Rose* ontziko titareen oso antzekoa zenez, agian Getariakoa Nurenbergen ekoiztutakoa zen ere. 

Indusketako beste harribitxi bat letoiz egindako nabigazio konpasa da, bereziki ondo kontserbatuta dagoena. Apur bat kurbatutako mutur dekoratuak ditu, eta zirkuluerdi bat eginez kurbatzen da, neurketak errazteko. *Mary Rose* ontzian oso antzekoa den bat aurkitu da, pilotuaren kamarotean. Konpas mota hori Herbehereetan egiten zela uste da. Neurketak egiteko zunda bat, paper-labana bat eta pilula-ontzi batek osatzen dute eskifaiari lotutako tresnen katalogoa. Bi txanpon baino ez dira aurkitu, bata Manuel I.aren cetil bat, bestea Alfontso V.a Aragoikoaren dinero bat.

Garai hartako itsasontzi gehienek lau aingura eramaten zituzten, horietako bat handiagoa, "itxaropenaren aingura" izenekoa, istriborren lotzen zena eta besteak galduz gero erabiltzen zena. Iturritxikin aingura handi bat eta beste txikiago batzuk aurkitu ziren. Handia itxaropenaren aingura zela uste dute, eta bertan utzi zen, atera beharrean, kontserbazio arazoak zituelako eta erreferentzia puntu gisa erabil zitekeelako hurrengo jardunaldietarako. Besteak konkrezioz estalita daudenez, ezin izan dira xehetasun gehiago lortu.

## Kontserbazioa 
Itsasotik ateratako piezen kontserbazioa zaila da, gatza kentzeko instalazio handiak behar direlako, eta ondoren horien zaharberritzea prozesu konplexua izaten delako. Iturritxikiko urkatik ateratako guztia hainbat lekutan landu zen (San Telmon, Arrantzaleen Kofradian...) eta hortik Aranzadi Zientzia Elkartearen egoitzara, lehenengo, Intxaurrondo auzoan zegoen gordailu arkeologikora, ondoren, eta, gaur egun, Gordailuan daude, ITU siglekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak