open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thunderbolt

**Light Peak** Intel sorturiko teknologia optikoa erabiltzen duen abiadura handiko konektore mota berri bat da.

10Gb/s-ko abiadurak lortzeko prestatuta dago, baina Intelek datorren hamarkadan 100Gb/s-ko abiadura lortzeko asmoa du. Abiadura horretan, Blu-ray bat 30 segundotan bidali ahal da, disko gogor bat ere ez bada idazketa abiadura horretara hurbiltzen ere. Intelek hainbat protokolotan dihardu, eta haien hitzetan, hainbat dispositibo konektatu ahal dira kable bakar baten bitartez, transmisio abiadura orokorra 10Gb/s izanez.

Gaur egun erabiltzen diren bus arruntak (USB, Firewire, HDMI) ordezkatzea da bere asmoa. Light Peak teknologiaren bitartez, zuntz optikoko kable bakarra, hiru dimentsioko eszena bakarra bidaltzeko erabiltzen diren 50 kobrezko kableak ordezkatu ditzake. Light Peak teknologia "Intel Development Forum"ean aurkeztu zen 2009ko irailaren 23an. Hasiera batean 2010 urtean merkaturatzea espero bazuten ere, 2011 urtera atzeratu dute oraingoz. Intel eta Apple Mac Pro ordenagailuentzat txartel nagusi bat garatzen ari dira, baina momentuz prototipoak soilik sortu dituzte.

## Funtzionamendua 
Beste konekzio motetan bezala, Light Peak konekzioan igorle bat eta hargailu bat dugu, bakoitza transmisioan parte hartzen duten dispositibo batean. Igorleak, seinale elektrikoak pultsu elektriko bilakatzen ditu, eta Light Peak kabletik bidaltzen ditu. Pultsu hauek hartzaileak jasotzen ditu, eta seinale elektriko bihurtzen ditu berriro.

Light Peak bi kable erabiltzen ditu, bat igortzeko eta bestea jasotzeko. Bi kable hauek bata bestearekiko independenteak dira, abiadura simetrikoa lortuz, hau da, abiadura berbera informazio bidaltzeko eta jasotzeko.

Intel kobrezko kable bat sartzea bi zuntz optikoekin batera pentsatzen ari da, USB edo Firewire dispositiboak ere jasan ahal izateko.

## Ezaugarriak 
* 10 Gb/s-ko abiadurak(100Gb/s-koak hamarkada honetan zehar) zuntz optikoarekin, 100 metro baino urrutiagoko distantzietara ere
* Gailu anitzak batera konektatzeko aukera, transmisio abiadura guztien artean banatuz
* Protokolo anitzak
* Direkziobiko datu transferentzia simetrikoa

## Erreferentziak 
*  Engadget Blogeko artikulua
*  Xataka Blogeko artikulua
*  PCWorld orrialdeko artikulua
*  CNet News orrialdeko artikulua

## Kanpo estekak 
*  Intel Light Peak teknologiari orrialde ofiziala
*  Intel Development Forumeko orrialde ofiziala
Nathalia Dill

**Nathalia Goyannes Dill Orrico** (Rio de Janeiro, 1986ko martxoaren 24a - ) aktore brasildarra da.

## Lanak 
### Telebista 
### Filmak 
## Kanpo estekak 
* IMDb.com
Saint Helens

**Saint Helens** (bertoko Cowlitz herriak '''Lawetlat'la** eta Klickitat herriak **Loowit** edo **Louwala-Clough''' deitua) Ameriketako Estatu Batuetako Washington estatuko Skamania konderrian dagoen sumendia da. 2.550 metroko garaiera duen mendia da.

1982ko martxoaren 20an 4,1 graduko lurrikara baten ondoren, sumendiak erupzioa izan zuen eta Ameriketako Estatu Batuetako erupziorik handienetakoa izan zen. 57 pertsona hil ziren. Sumendiaren azken erupzioa 2004. urtean izan zen.

## Klima
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adams mendia

**Adams mendia** edo **Mount Adams** Ameriketako Estatu Batuetako Washington estatuko sumendia da. 3.743 metroko garaiera duen sumendia da eta Saint Helens sumenditik 50 kilometro ekialdera dago.

Sumendiaren azken erupzioa K.a. 550. urtean izan zen.

## Kanpo estekak 
*  Sumendiari buruzko informazioa.
Rainier mendia

**Rainier mendia** edo **Mount Rainier** Ameriketako Estatu Batuetako Washington estatuko sumendia da. 4.393 metroko garaiera duen sumendia da eta Seattle hiritik 83 kilometro hego-ekialdera dago.

Sumendiaren azken erupzioa 1894. urtean izan zen.

Mount Rainier Parke Naturalaren barnean dago.

## Kanpo estekak 
*  Sumendiari buruzko informazioa.
Eskualdea (Eraztunen Jauna)

thumb|Eskualdearen mapa bat ingelesezko terminoekin.
**Eskualdea** (**The Shire** ingelesezko jatorrizko bertsioan) Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko toki bat da, hobbiten jatorrizko eskualdea. Hobbita eta Eraztunen Jauna lanetan agertzen da. Euskarazko izen hori Agustin Otxoa Eribekoren itzulpenean agertzen da.

## Kokapena 
Tolkienen legendariumaren zatirik handiena gertatzen den Arda munduko kontinenteetako bat den Erdialdeko Lurraldearen iparmendebaldean dagoen. Era berean, Eriador lurralde handiaren barnean zegoen, antzina Arnor erresuma existitu zen tokia. Bertan soilik hobbitak bizi dira, gizakiekin lotuta dagoen arraza bat, bere altuera baxuagatik bereizten dena. Eguzkiaren Hirugarren Aroaren erdialde inguruan sortua, bere historia ezaguna oso laburra da, eta gertaera garrantzitsurik gabekoa, bertako biztanleen izaera baketsua dela eta, Eraztunaren Gerran gertatutako jazoerak izan ezik.

## Izena 
Hobbitek, batzuetan Sûza (Eskualde) edo Sûzat (Eskualdea) deitzen dute, jatorria rohanera hizkuntzan duten hitzak, Rohaneko hizkuntza, Eskualdea kolonizatu aurretik ezagutu zutena. Bestalde, elfoen sindarin hizkuntzan *i Drann* deitua da. Lau Laurdenak ere deitua da, bere lurralde banaketari erreferentzia egiten dion izena. Ingelesez *farthing* direnak, euskaraz *laurdenak*, lau dira, Iparraldekoa, Hegoaldekoa, Ekialdekoa eta Mendebaldekoa.

Berez Hobbita lanean espreski aipatzen ez den arren, Tolkienek jada bazuen buruan Eskualdea nolakoa izango zen ideia bat, "ofizialki" Eraztunen Jauna lanaren lehen atalean sortua eta nagusiki Birmingham hiriko Sarehole auzoan inspiratua, idazlea bera bere haurtzaroan bizi izan zen tokia.

## Geografia 
Eskualdeak 193 kilometro (120 milia)ko luzera zuen Urruneko Muinoetatik Baranduinen Zubiraino, eta 241 kilometro (150 milia) iparraldeko mortuetatik hegoaldeko uharketaraino. Orotara, egile batzuen arabera, 21.400 milia karratu edo 55.000 kilometro karratuko azalera zuen.

Baranduin ibaia (hobbitek Brandiarno deitzen zutena) Eskualdearen ekialdeko muga zen, hobbit batzuk Oreinetan ere bizi ziren arren, ibaitik ekialdera eta Hesi Garaiaren mendebaldean kokatua, azken hau, handik gertu zegoen Oihan Zaharretik zetozen inbasioen aurka Eskualdeko lurrak babesteko balio zuena. Dena den, Oreineta ez zen Eskualdearen zati bezala onartu Eraztunaren Gerra amaitu arte, Elessar erregeak ofizialki eman zituenean. Iparrean eta mendebaldean, Eskualdeak ez du inongo muga topografikorik, baizik eta hegoaldeko eta ekialdeko bide zaharrek eta ezaugarri geografiko pobre batzuk mugatzen dutela, Dorreko Muinoak kasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udaberriko Klasikoa

**Udaberriko Klasikoa** () urtero apirilean Zornotzan Amorebieta Txirrindulari Elkarteak antolatutako lasterketa da.

## Lasterketa 
Lehendabizikoz 1946an ospatuta, Euskal Herriko Itzulia egin eta hurrengo igandean egiten dute urtero.

1.1 UCI Europe Tour mailako lasterketa da.

Garaipen gehien lortutako txirrindulariak Eusebio Vélez, Fede Etxabe eta Alejandro Valverde dira, hirutan hain zuzen ere.

## Palmaresa 
## Ikus, gainera 
* klasikoak (txirrindularitza)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Amorebieta Txirrindulari Elkartearen webgune ofiziala
Mazama mendia

**Mazama mendia** edo **Mount Mazama** Ameriketako Estatu Batuetako Oregon estatuko sumendia da. 2.487 metroko garaiera du.

Sumendiaren azken erupzioa K.a. 2290. urtean izan zen.

## Kanpo estekak 
*  Sumendiari buruzko informazioa.
Sylvania mendia

**Sylvania mendia** edo **Mount Sylvania** Ameriketako Estatu Batuetako Oregon estatuko antzinako sumendia da. 298 metroko garaiera du.

Portland hiritik gertu dago.

## Kanpo estekak 
*  Sumendiari buruzko informazioa.
Yellowstoneko galdara

**Yellowstoneko galdara** Ameriketako Estatu Batuetako Wyoming eta Idaho estatuetako sumendia da. Punturik garaienean (Sheridan mendian) 3.142 metro ditu. Galdara motako sumendi izugarria da, eta Yellowstone parke naturalaren zati gehiena hartzen du, lur-azpiko galdara magmatikoak 55 kilometro zabal eta 72 kilometro luze ditu.

Sumendiaren azken erupzioa duela 70.000 urte izan zen. Sumendia Yellowstone Parke Nazionalaren barruan dago.

## Ikus, gainera 
* Yellowstone Parke Nazionala

## Kanpo estekak 
*  Sumendiari buruzko behatokia eta informazioa.
Tintagel gaztelua

**Tintagel gaztelua** Ingalaterrako Kornualles eskualdean dagoen Tintagel udalerrian kokatzen den Tintagel uharteko gaztelu baten hondakin multzoa bat da. Izatez 'uhartea' itsasoaren higaduraren mende dagoen penintsula bat da.

## Kondaira 
Batzuen ustez leku honetan erromatar gotorleku bat zegoen, nahiz eta gaur egungo gazteluaren hondakinak XIII. mendetik aurrera datatuak egon.

Usadioz eta Arturiar zikloari batu asmoz, gaztelu hau Artur erregeari loturik legoke, ohituraren arabera pertsonai mitiko honen jaiolekua eta bere aita Uther Pendragonen jabetzako gaztelua litzateke, Ingalaterrako Ondare Historikoaren barnean dago eta turismo gune garrantzitsua ere bada.

550px|erdian|thumb|Kostaldearen ikuspegia Tintagel gaztelutik ikusita.

## Iruditegia 

Irudi:Tintagel Ruins - Mainland Courtyard 01.JPG|Hondakinak
Irudi:TintagelCastle.jpg|Tintagel gaztelua
Irudi:Entrance to Tintagel Castle - geograph.org.uk - 993488.jpg|Atea
Irudi:Tintagel Castle Ruins - geograph.org.uk - 217098.jpg|Hondakinak

## Kanpo estekak 
* Tintagel gaztelua Ingalaterrako Ondarearen webgunean 
* Tintagel udalerria eta gazteluari buruzko orrialdea
Guyanako bandera

**Guyanako bandera** 1966eko maiatzaren 26an erabakitakoa da. 3:5 proportzioa betetzen du eta bi triangeluz osatuta dago: txikiena gorria, handia horia eta fondoa berdea.

## Kanpo estekak
Trinidad eta Tobagoko bandera

**Trinidad eta Tobagoko bandera** 1962ko abuztuaren 31an erabakizen Erresuma Batuarengadik independentzia lortu ondoren. 3:5 proportzioa betetzen du eta aldetik alde doan zuzen diagonal batek zeharkatzen du: zuzena beltza da eta fondoa gorria.

## Bestelako bandera 
## Kanpo estekak
Falklandetako bandera

**Falklandetako bandera** 1999ko urtarrilaren 25ean erabakitakoa da. Union Flag eta Falkland uharteetako armarriaren konposizioa da, hondo urdinaren gainean.

## Iruditegia 

Image:Flag of the Falkland Islands (1948–1999).svg|23px1948-1999
Image:Civil Ensign of the Falkland Islands (1999).svg|23px1999ko entseina zibila
Image:Civil Ensign of the Falkland Islands.svg|23pxGaur egungo entseina zibila
Image:Flag of a British Governor (traditional).svg|23px1999 aurteko gobernadorearen bandera
Image:Flag of the Governor of the Falkland Islands.svg|Gobernadorearen egungo bandera

## Kanpo estekak
Guyana Frantseseko bandera

**Guyana Frantseseko bandera** 2010eko urtarrilaren 29an erabakitakoa da. 2:1 proportzioa betetzen du: fondo hori eta berdea du eta erdian izar gorri bat sozialismoa adierazten duena.

Bandera honetaz gain, Frantzia estatu osoan bezalaxe, Frantziako bandera ere ofiziala da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegoaldeko Georgiak eta Hegoaldeko Sandwichetako bandera

**Hegoaldeko Georgiak eta Hegoaldeko Sandwichetako bandera** 1861eko azaroaren 26an erabakitakoa da. Union Flag eta Hegoaldeko Georgiak eta Hegoaldeko Sandwich uharteetako armarriaren konposizioa da fondo urdinarekin, itsasoaz haraindiko britainiar lurralde gehienen banderak bezalaxe.

## Galeria 

Image:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands (1992–1999).svg|23pxpre-2002
Image:Flag of the Commissioner for South Georgia and the South Sandwich Islands (1992–1999).svg|23px Gobernadorearena, 1992-1999
Image:Flag of the Commissioner for South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|20pxEgungoa, gobernadorearena

## Kanpo estekak
Pedro Bernardo Villarreal

**Pedro Bernardo Villarreal Berriz** (Arrasate, Gipuzkoa, 1669ko maiatzaren 26a - Lekeitio, Bizkaia, 1740ko otsailaren 19), euskal ingeniari eta intelektuala izan zen.

thumb|300px|Pedro Bernardok diseinatutako presa bat

Jauntxoen familia baten semea zen, Aita Pedro Villarreal Ganboa eta ama Maria Saez Andikano Zelaa.
Lehenengo urteak Arrasaten eman zituen. Ondoren Bergaran eta Iruñean ikasi zuen, eta handik hamabost urte eginda, Salamancako Unibertsitatera jo zuen. Itxura denez, agintarien idazkaritza-lanetara bideratu zituen ikasketak, Madrilgo agintarientzat idazkari eta aholkulari-lanak eginak baitziren villarrealtarrak. Hala ere, Salamancan, ikasketak utzi eta 18 urte bere buruaren jabe izatea lortu zuen .

1694ko urtarrilaren 3an, Maria Rosa Bengolea lekeitiarrarekin ezkondu zen. Bengoleatarrak ere ez ziren edonor. XII. mendean Oñatiko jauntxoa zen Pedro Ladron de Gebararen ondorengoak ziren, eta hainbat dorretxe, errota zein olaren jabe ziren. Bederatzi seme-alaba izan zituzten.

Ezkontza hark bere ikerketak garatzeko aukera eman zion Pedro Bernardori. Gizon polifazetikoa izanez, arlo asko jorratu zituen: ingeniaritza-gaiak ikertzeari ekin zion, basogintza eta politikan ere aritu zen. Bere burdinoletan esperimentu eta froga asko egin zituen hauen ekoizpen eta etekinak hobetzeko. Bere asmakizunen artean arkuzko presak azpimarratu behar dira. Badirudi autodidakta izan zela. .

Lekeition tertulia bat sortu zuen beste jakintsu batzuekin: medikuak, arkitektoak, artistak). Ilustrazio aurrekotzat jo daiteke jarrera hau, urte batzuk beranduago Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen kideen aintzaindari.

Santiagoko Ordenako zaldun (1690), Lekeitioko erregidore hirutan, Arrasareko alkate behin, ahaide nagusi eta hainbat maiorazkoren jabe izan zen.

## Lanak 
* *Maquinas hydraulicas de molinos, y herrerias, y govierno de los arboles, y montes de Vizcaya*, Madril, 1736

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errotabarri (Gizaburuaga)
Hungariako bisonte

**Hungariako bisontea**, (*Bison bonasus hungarorum*), hungarieraz Kárpáti Bölény, **Karpatoetako bisontea** bezala ere ezaguna, 1740. urtean desagertutako Europako bisontearen azpiespezie bat izan zen. Karpatoak mendietan bizi omen zen, baita Moldavian eta Transilvanian. Baliteke ere azken garaietan Ukraina eta Hungariara zabaldu izatea.

Bisontea hau galdu zen bere gertuko senidea izandako Kaukasoko bisontea baino mende bat lehenago, gutxi gorabehera. Seguraski Mendebaldeko Europaren erditik gertuagi bizi zelako eta haren ondorioz bere habitatak azkarrago galdu egin zirelako.

Azken ale basatia Transilvaniako Karpatoetan harrapatu zuten 1740. urtean.

1951. urtean Europako bisontea berriro bersartua izan zen lehenengo Hungariako bisontearen eremuetan, baina ez zen jada jatorrizko azpiespeziea, Bison bonasus bonasus, baizik.

## Taxonomia 
Ez dakigu asko Europako bisontearen azpiespezie honi buruz. Baliteke, zenbait adituen arabera, azpiespezie baliogarririk ez izatea ere. Bisonte mota hau deskribatu zuen Miklós Kretzoi bera ere, zalantzakor agertzen da Karpatoetako bisontearen inguran.

Une honetan hiru azpiespezie onartzen dira Europako bisontearen barnean, Hungaria edo Karpatoetako bisontea, Ordokietako bisontea, edo Lituaniakoa (bizirik irauten duen bakarra, Bison bonasus bonasus eta galdutako Kaukasoko bisontea.

## Banaketa eta habitat 
Hungariako edo Karpatoetako bisontea Karpatoak mendietan bizi izan zen, baita Transilvanian ere. Karpatoak mendiek uztai hestu bat osatzen dute Txekiar Errepublikatik, ipar-mendebalean, Eslovakia, Ukraina, Polonia eta Errumaniaraino ekialdean, Danubio ibaiko "Burnizko Ateetaraino, Serbia eta Errumania artean, hegoaldean.

## Desagertzeko arrazoiak 
Ehiza zuzena eta seguruen bere habitataren galera

## Ikus, gainera 
* Bisontea
* Europako bisontea
* Amerikako bisontea

## Kanpo estekak 
*  Espezien iraungipenari buruzko Website - Carpathian European Bison - Bison bonasus hungarorum.
*  European bison / Wisent
Frantziako errugbi txapelketako 2008-2009 denboraldia

**Frantziako txapelketa** edo **Top 14** da Frantzia mailan errugbian egiten den kluben arteko lehiaketa nagusia.

## Parte hartzaileak 
14 talde dira, tartean 2 Euskal Herrikoak

## Sailkatze fasea 
**Sailkapena azken jardunaldiaren ondotik**

## Euskal derbyak 
Bi euskal taldeen arteko debyak denboraldiko partidu garrantzitsuenetarikoak dira beti.

## Fase finala 
Sailkatze faseko lehen 4 taldeen artean erabakitzen da titulua.

*U.S.A. Perpignan: 15. finala, 7. txapela.*

*A.S. Clermont-Ferrand: 10. finala, 10. porrota.*

## Kanpo estekak
Rosita Koto

**Rosita Koto** Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da, Eraztunen Jauna lanean agertzen dena. Eskualdeko emakume hobbit bat da (Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2984-Eguzkiaren Laugarren Aroko 61), Tolman Kotoren alaba txikia. Ez da funtsezko pertsonaia lanean. Sam Gamgee berataz maiteminduta dago, baina hau Frodo Zorrozabalekin batera abiatzen da Eraztun Bakarra suntsitzera eta ez du maiteminduta dagoela esateko aukerarik.

Samentzat, Rositak etxea irudikatzen du. Bere betebeharrean zehar, Eskualdera itzultzea eta Rositarekin batera familia bat osatzea desiratzen du. Sam itzultzen denean, Rositak gainontzeko hobbitei laguntzen die Eskualdea bere onera ekartzen bere neba-ahizpekin batera. Azkenik, Samekin ezkontzen da eta elkarrekin 13 seme-alaba izaten dituzte: Elanor, Frodo, Rosa, Merry, Pippin, Goldilocks, Hamfast, Daisy, Primrose, Bilbo, Ruby, Robin eta Tolman.

## Kanpo estekak
Mauna Loa

**Mauna Loa** Ozeano Bareko Hawaii uhartea (Ameriketako Estatu Batuetako Hawaii estatuan) eratzen duten bost sumendietako bat da. Hawaiiko Sumendien Parke Nazionalaren barnean dago.

Masaren eta bolumenaren aldetik, Lurreko lehorreko sumendirik handiena da, eta historikoki Lur osoko sumendirik handientzat jo izan da. Ezkutu sumendi aktibo bat da, eta gutxi gorabehera 75.000 kilometro kuboko bolumena du, nahiz eta Mauna Loaren gailurra bere auzoko Mauna Kearena baino 37 metro beherago dagoen (itsas mailatik gora 4.170 metrora baitago Mauna Loaren tontorra). *Mauna Loa* hawaiera izenak «Mendi Luze» esan nahi du.

Sumendiaren azken erupzioa 1984. urtean izan zen.

## Ikus gainera 
* Hawaiiko Sumendien Parke Nazionala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sumendiari buruzko informazioa.
Anisiar

Denbora geologikoaren eskalari dagokionez, **anisiarra** Mesozoiko aroko lehen garaia izan zen Triasikoko bigarren zatia izan zen Triasiko Ertainaren lehen garaia izan zen. Garai hau duela 245 milioi urtetik duela 237 milioi urterarte hedatzen da gutxi gora-behera. Anisiarraren aurreko garaia Behe Triasikoko bigarren eta azken garaia izan zen Olenekiarra izan zen, eta, bere ondorengoa, Triasiko Ertaineko bigarren eta azken garaia izan zen Ladiniarra.

Dinosauroen lehen fosilak Anisiar garaian datatuak daude.

## Kanpo estekak
Elkarrekiko ulergarritasun

[thumb|350px|Antzeko koloreek [dialektoen continuum|etengabeko dialekto bereko hizkuntzak adierazten dituzte; geziek, elkarrekiko ulergarritasuna.
----
   ]]
**Elkarrekiko ulergarritasun**a, beste hizkuntza ikasi gabe, hizkuntza biko hiztun bik elkar ulertzeko gaitasuna duten hizkuntz aldareen edo dialektoen ezaugarria da. Ezaugarria ez dago ondo zehaztuta, maila asko dituelako, subjektiboa delako eta baita beste faktore askok ere (pertsonaren hizkuntz abilezia, hezkuntza maila eta abar) eragina dutelako.

Adibidez, galizierak eta portugesak gertuko hizkuntzak edo elkarrekiko ulergarritasun handiko hizkuntzak dira. Aditu batzuen ustez, elkarrekiko ulergarritasuna % 85ekoa da.

## Kontzeptuaren zailtasunak 
Hizkuntzalariek hizkuntza aldaera bik elkarrekiko ulergarritasun handia badute, hizkuntza beraren dialektoak direla esan ohi dute. Hala ere, zenbait zailtasun azaldu dira:

# **Iragankortasunik eza**. A, B eta C hizkuntz aldaerak baditugu, litekeena da A-k eta B-k elkarrekiko ulergarritasun handia izatea, baita B-k eta C-k ere, baina, A-ren eta C-ren artean, ulergarritasunik ez izatea: gaztelaniak eta katalanak, kasu, elkarrekiko ulergarritasun handia dute, baita katalanak eta okzitanierak ere, baina gaztelaniak eta okzitanierak, ez.
# **Asimetria**. A eta B hizkuntza aldaerak ditugu. A-ren hiztunek B ondo ulertzen dute, baina B-renek zailtasunak dituzte A ulertzeko. Esate baterako, portugesezko hiztunek gaztelania erraz ulertzen dute, baina gaztelaniazko hiztunek ez dute portugesa ondo ulertzen, fonetikaz eta fonologiaz ezberdinak direlako (*radio*, "irratia" bi hizkuntzotan, Portugalgo portugesaz /'Rɐδiu/ da; gaztelaniaz, /'raδjo/).

Lehendabiziko zailtasuna arazoak sortzen ditu hizkuntza batzuk ondo zehazteko: adibidez, eskimo-aleut hizkuntzen aldaerek elkarrekiko ulergarritasuna dute hurbileko aldaerekiko, baina ez urrunekoekiko. Hala ere, ertaineko aldaerak ulergarriak dira eta kate-geografikoa osatzen dute.

Geopolitikak ere bere eragina izan du: aditu batzuen ustez, daniera, suediera eta norvegiera hizkuntza bera dira, hirurek elkarrekiko ulergarritasun ia osoa dutelako. Era berean, alemanezko aldaera batzuek nederlanderarekiko ulergarritasun handiagoa dute, alemanezko beste aldaerekiko baino.

Gainera, hizkuntza familia bereko zenbait hizkuntzak ez dute elkarrekiko ulergarritasunik: hungariera eta finlandiera uraldar hizkuntzak badira ere, elkarren artean ulertzen diren hitzak dozena bat baino ez dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oh Eun-sun

**Oh Eun-sun** —koreeraz: 오은선, hanjaz: 吳銀善— (Namwon, Hego Korea, 1966ko martxoaren 5a) alpinista da, munduko emakume alpinisten artean nabarmenenetakoa.

2004an Zazpi Tontorrak (zazpi kontinenteetako mendirik altuenak) igotzea lortu duen lehendabiziko emakume hegokorearra izatea lortu zuen. 2010eko apirilean, hamalau zortzimilakoak igo zituela aldarrikatu zuen; hala ere, aldarrikapena dudakotzat jo zuen Elizabeth Hawley kazetariak. Hamalau mendiak igo dituen 21. pertsonatzat (eta lehenengo emakumezkotzat) hartu zen Oh mundu osoan, nahiz eta azkenean Kanchenjunga igo ez zuela esan zuten.

Lehendabiziko zortzimilakoa 1997an igo zuen, eta 2007 arte beste bi baino ez zituen igo. Handik aurrera, arineketa batean igo zituen besteak.

Alpinismoari ekin baino lehen Ingeniaritza ikasi zuen Suwongo Unibertsitatean. ==
;Zortzimilakoak
* 1997 Gasherbrum II
* 2004 Everest
* 2006 Shishapangma
* 2007 Cho Oyu
* 2007 K2
* 2008 Makalu
* 2008 Lhotse
* 2008 Broad Peak
* 2008 Manaslu
* 2009 Kangchenjunga (dudatan)
* 2009 Dhaulagiri
* 2009 Nanga Parbat
* 2009 Gasherbrum I
* 2010 Annapurna

;Zazpi Tontorrak
* 2002 Elbrus
* 2003 McKinley
* 2004 Aconcagua
* 2004 Kilimanjaro
* 2004 Vinson
* 2004 Kosciuszko

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
BP

**BP plc** —1954tik 1998 arte **British Petroleum** deitua— Erresuma Batuko enpresa bat da. Egoitza nagusia Londresen du, zehazki Westminster Hiria barrutian. Munduko petrolio sektoreko enpresarik handienetakoa da.

1908an sortu zen, Anglo-Persian Oil Company izenarekin. 1935ean *Anglo-Iranian Oil Company* jarri zioten; 1954an, *British Petroleum Company*; 1998an, *BP Amoco plc*; eta azkenik, 2001ean, gaur egungo **BP plc** izena.

## Ikus, gainera 
* Mexikoko golkoaren marea beltza

## Kanpo estekak 
*  BPren webgune ofiziala.
Up Against the Buachalawns

**Up Against the Buachalawns** (euskaraz *Gora Buachalawntarren Aurka*) antzinako irlandar abesti herrikoia da. The Chieftains talde ezagunak 1992an argitaratutako The Best Of The Chieftains diskoaren barnean kaleratu zuen.

## Kanpo estekak 
* The Chieftains taldearen "Gora Buachalawntarren Aurka" abestiaren bertsioa entzungai
1176 Lucidor

**1176 Lucidor** asteroide gerrikoan aurkitutako 1176. asteroidearen izena da. 1930eko irailaren 1ean aurkitu zuen Eugène Joseph Delportek Uccletik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1930 VE** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
1177 Gonnessia

**1177 Gonnessia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1177. asteroidearen izena da. 1930eko azaroaren 24an aurkitu zuen Louis Boyerrek Aljerdik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1930 WA** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
1178 Irmela

**1178 Irmela** asteroide gerrikoan aurkitutako 1178. asteroidearen izena da. 1931eko martxoaren 13an aurkitu zuen Max Wolfek. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 EC** zen.

Asteroidearen izena Ernst Ruska fisikari alemaniarraren emaztea zen Irmela Ruskaren omenez jarri zioten.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
1179 Mally

**1179 Mally** asteroide gerrikoan aurkitutako 1179. asteroidearen izena da. 1931eko martxoaren 19an aurkitu zuen Max Wolfek. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 FD** zen.

1986an Lutz D. Schmadel, Richard Martin West eta Hans-Emil Schuster ikerlariek objektua beraurkitu egin zuten.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Bealach An Doirín

**Bealach An Doirín** (ingelesez *Ballaghaderreen*, Irlandako leku izena) antzinako irlandar abesti herrikoia da. The Chieftains talde ezagunak 1979an argitaratutako The Chieftains 9 diskoaren barnean kaleratu zuen.

## Kanpo estekak 
* The Chieftains taldearen "Bealach An Doirín" abestiaren bertsioa entzungai
Vodafone

**Vodafone** Erresuma Batuko telekomunikazio enpresa da. Egoitza nagusia Londresen dauka, Newbury izeneko herrian. 2009an 79.000 langile zituen. 1982an sortu zuten *Racal Electronics* izenarekin. Gaur egungo logoa 1997an ezarri zuten.

## Kanpo estekak 
*  Vodafoneren webgune ofiziala.
1181 Lilith

**1181 Lilith** asteroide gerrikoan aurkitutako 1181. asteroidearen izena da. 1927ko otsailaren 11an aurkitu zuen Benjamin Jekhowskyk Aljer hiritik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1927 CQ** zen.

Asteroidearen izenak Lili Boulanger musika konpositore frantziarra omentzen du.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Isabel Ampudia

**Ana Isabel Ampudia Díez** Leonen jaiotako aktore espainiarra da. Batez ere *15 días contigo* filmagatik da ezaguna. Hainbat filme eta telesailetan parte hartu badu ere, gehienetan paper laburrak egin ditu. 2009an *La ira* eta *Un burka por amor* telefilmetan parte hartu zuen.

## Filmografia 
* Hermana, pero ¿qué has hecho? (1995)
* Taxi (1996)
* Three Businessmen (1998)
* Los sin nombre (1999)
* La espalda de Dios (2001)
* Condenado à Liberdade (2001)
* Los novios búlgaros (2003)
* 15 días contigo (2005)
* Mujeres en el parque (2006)
* El ciclo Dreyer (2006)
* Déjate caer (2007)
* El idioma imposible (2010)
**Todo saldrá bien* (2015)
**La primera cita* (2018)

## Telebistan 
* Querido maestro (1997-1998)
* Todos los hombres sois iguales (1997)
* Médico de familia (1997,1998)
* Compañeros (1998-2000)
* Robles, investigador (2000)
* El Comisario (2001)
* Hospital Central (2004)
* Motivos personales (2005)
* Un burka por amor (2009)
* La ira (2009)
**Diamantino* (Tv-Movie) (2015)
**El Ministerio del Tiempo* (2017)
**El tiempo que te doy* (2021)

## Kanpo estekak
Xanpaina (ardoa)

thumb|250px|eskuinera|Kopa bat xanpaina.

**Xanpaina** (frantsesez *champagne*) Frantziako Xanpaina-Ardena eskualdean *champenoise* metodoaren bidez ekoitzitako apardun ardoa da. Oro har, ardo zuria izaten da, baina bada xanpain gorria ere, gehienetan mahats beltzez egina.

Jatorri-izendapena du; horregatik, Kataluniako Sant Sadurní d'Anoia udalerrian ekoizten hasi ziren apardun ardoari *cava* deitzen zaio.

Jai eta ospakizunetan kontsumitu ohi da eta ohikoa da auto- eta moto-lasterketen amaieran, garaileari saria ematean, neurri handiko xanpain-botila bat ematea eta bertan irekitzea. Horrez gain, eraiki berri den itsasontzia lehenbizikoz itsasoratzean, haren kroskoaren aurka xanpain-botila bat apurtzeko ohitura dago.

## Kanpo estekak 
* Xanpainaren webgunea
Olwë

**Olwë** Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da, Elwë edo Thingolen anaia. Bere istorioa Silmarillion lanean kontatzen da.

Bere anaiarekin batera Teleriak Cuivienenetik Amanera gidatu zituen, Valarren deiaren ondoren. Beleriand zeharkatzen ari zirela Elwë desagertu egin zen. Urte asko bila eman ondoren, Teleriek euren bidaia berrabiatu zuten, biziki nahi baitzuten Amanera iristea, eta Ulmo valarrak horretan intsistitzen zien. Olwë, egonezinik, bere herriaren gehiengoarekin abiatu zen, baina gutxi batzuk Erdialdeko Lurraldean geratu ziren, Thingolen bila.

Amanera iritsi ondoren Olwë Tol Eressëako Jaun bihurtu zen, denbora batez Teleriak han bizi izan baitziren. Ondoren, Eldamarreko kostaldera joan ziren, non Alqualondë hiria eraiki zuten eta Elwë errege izan zen.

Bere alaba Eärwen Finwëren seme zen Finarfinekin ezkondu zen.

## Kanpo estekak
1183 Jutta

**1183 Jutta** asteroide gerrikoan aurkitutako 1183. asteroidearen izena da. 1930eko otsailaren 22an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1930 DC** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Cava (ardoa)

thumb|250px|eskuinera|Kopa bat cava.

**Cava** Kataluniako Penedès eskualdean eta bereziki usadiozko metodoaren bidez ekoizten den apardun ardoa da.

## Iruditegia 

Irudi:Freixenet Cava.jpg|Freixenet cava-ardandegia.
Irudi:Codorniu - Gate 1.jpg|Codorníu cava.

## Kanpo estekak 
* Cavaren Kontseilu Erregulatzailea   
* Sant Sadurní d'Anoia cavaren kofradiako webgune ofiziala
Lionel Jospin

**Lionel Jospin** (Meudon, Senako Gainak, 1937ko uztailaren 12a - 2026ko martxoaren 22a) Frantziako politikaria izan zen.

1997ko ekainaren 2tik 2002ko maiatzaren 6ra Frantziar Errepublikako Lehen Ministroa izan zen, François Mitterranden gobernuan eta PS alderdi politikoarekin.

Euren ibilbide politikoan azpimarratzekoa da 2000. urtean haren agintaldian egindako osasun erreforma, zerbitzu mota horren kalitatearen aldetik herrialdea munduko goialdean ipini zuena.

## Kanpo estekak 
*  Jospinen bloga
William Beveridge

**William Henry Beveridge** (Rangpur, Bangladesh, 1879ko martxoaren 5a – Oxford, Oxfordshire, 1963ko martxoaren 16a) britainiar ekonomialaria eta gizarte erreformagilea izan zen. Beharbada ezaguna da batez ere 1942an idatzitako txostenagatik, *"Social Insurance and Allied Services"* izenekoa (edo zuzenean *"Beveridge Report"*) Bigarren Mundu Gerraren ostean Erresuma Batuko Alderdi Laboristak garatuko zuen "Ongizatearen gizartea" delakoaren oinarriak ezarri zituena, tartean "National Health Service" osasun zerbitzu publikoa 1948an.

## Ikus, gainera 
* Osasun arreta unibertsala

## Kanpo loturak 
* Beveridgeren biografia BBCren webgunean
Gertakizun osagarri

Probabilitate-teorian, **A gertakizun baten osagarria** edo **aurkakoa** \scriptstyle A gertatzen ez denean gertatzen den hori da. A gertakizunetik abiatuz, bere osagarria ezartzeko eragiketari **osaketa** deritzo. Gertakizun osagarria \scriptstyle A' edo \scriptstyle \overline{A} izendatzen da eta bere probabilitatea honela kalkulatzen da:

::P(A)=1-P(\overline{A})\,

Adibidez, bihar euria egiteko probabilitatea 0.4 bada, bihar ateri izateko probabilitatea 1-0.4=0.6 izango da.

## Kanpo estekak
1180 Rita

**1180 Rita** asteroide gerrikoan aurkitutako 1180. asteroidearen izena da. 1931eko apirilaren 9an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelberg hiritik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 GE** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Emyn Beraid

**Emyn Beraid**, sindarinez "Dorreko Muinoak" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko toki bat da. Eskualdearen mendebaldean, Lhûn golkotik gertu zeuden muino batzuk jasotzen duten izena da.

Bere izena, bertan hiru dorre elfotar zeudelako jasotzen du, Eguzkiaren Bigarren Aroan eraikiak izan zirenak. Erdialdeko Lurraldera iritsi ondoren, Elendil Elostirionen bizi izan zen, dorre hauetatik garaiena zena, Gil-Galaden apopilo bezala. Han palantir bat jarri zuen, ordutik eta Eguzkiaren Hirugarren Aro osoan bertan mantendu zena, beti mendebaldera begira, Amanera.

Eraztunaren eramaleek, euren azken zaldizko ibilaldian, Emyn Beraid zeharkatu zuten, Portu Grisetara zihoazela.

Eguzkiaren Laugarren Aroan, Elessar erregeak hobbitei Eskualdetik mendebaldera zegoen zatia ematean (Mendebaldeko Muga deitzera pasa zena), hobbit asko hara joan ziren bizitzera, horien artean Elanor, Sam Gamgee eta Rosita Kotoren alaba, bere seme Belstar Belinfante eta bere senarrarekin. Bizi izan ziren tokia Dorrepea deitzera pasa zen (Emyn Beraideko dorreetatik oso gertu baitzegoen). Ordutik, Elfstanen ondorengoek (Dorreetako Belinfanteak) lurralde honetan bizi izan ziren, antzinako jakituriazko liburu ugari zaintzen, horien artean Mendebaldeko Mugako Liburu Gorria, Tolkienek bildutako istorio guztien oinarria dena.

## Kanpo estekak
Nan Elmoth

thumb|200px|Eöl eta Aredhel Nan Elmothen.
**Nan Elmoth** (quenya hizkuntzan "ilunabar izartsuaren harana" esan nahi duena) Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko baso bat da. Beleriand ekialdean dagoen baso bat da, Doriath erresumaren ekialdean eta Estoladen iparraldean. Celon ibaiaren ibilgua Nan Elmothetik iparmendebaldera igarotzen zen.

Telerien errege zen Elwë edo Thingolek baso handiak zeharkatzen ohi zituen bere laguna zen Finwë, Noldorren erregea zena bisitatzeko. Behin, Thingol Nan Elmothera iritsi zen eta urretxindorrak kantatzen entzun zituen. Orduan, sorginkeria batek harrapatu zuen eta txoriak jarraitu zituen, Nan Elmothen sakon-sakonean barneratuz, izarrek argiztaturiko garbiune batera iritsi zen arte, eta han topatu zuen Melian maiarra. Thingolek ikusi zuenean, berataz maitemindu zen, eta ukitzean mugitu ezinik geratu zen. Biak hantxe, Nan Elmothen denbora asko egon ziren, eta, bitartean, basoko zuhaitzak Erdialdeko Lurraldeko garaienak izateraino hazi ziren.

Beranduago, Eöl Elfo Iluna Nan Elmothera bizitzera joan zen, eta han urteetan zehar bizi izan zen. Aredhel basoan galdu zenean, Eöl berataz maitemindu zen, eta Nan Elmothetik ihes egin ez zezan sorgindu zuen. Bertan ezkondu ziren eta elkarrekin seme bat izan zuten, Maeglin. Urte asko beranduago, Nogrodeko nanoek Eöl jai batera gonbidatu zutenean, Aredhel eta Maeglinek, une hori Nan Elmothetik ihes egiteko probestu zuten.

## Kanpo estekak
Kontzentrazio (kimika)

Kimikan, disoluzio baten **kontzentrazioaren** bidez adierazten da solutu eta disolbatzaile kantitateen arteko erlazioa, jakinik disolbatzailea dela disoluzioko osagai ugariena eta solutua, berriz, urriena. Disoluzioan diluitutako soluto kantitatearen arabera, disoluzioa kontzentratua edo diluitua izan daiteke.

Bost modutara adierazten da: *pisuaren edo bolumenaren ehunekoa *(disoluzioaren ehun zatitan -pisuz ala bolumenaz neurturik- urtuta dagoen gai kopurua -pisuz ala bolumenez- ), normaltasuna (urtutako gaiaren baliokide kimiko kopurua disoluzioaren litro bakoitzeko), molaritatea (urtutako gaiaren mol kopurua disoluzioaren dezimetro kubiko bakoitzeko), molalitatea (urtutako gaiaren mol kopurua isurkariaren kilogramo bakoitzeko) eta frakzio molarra (urtutako gaiaren mol kopurua zati disoluzioaren orotako mol kopurua).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantziako errugbi txapelketako 2004-2005 denboraldia

**Frantziako txapelketa** edo **Top 16** da Frantzia mailan errugbian egiten den kluben arteko lehiaketa nagusia.

Berrikuntza gisan, lehen aldiz antolatzen da sailkatze fasea multzo bakarrarekin.

Transisio denboraldia da, helburua baita 14 talderen arteko txapelketa antolatzea urrengo urteetan.

Horregatik 3 talde jeisten dira denboraldia amaitzerakoan eta bakar bat igotzen da.

## Parte hartzaileak 
16 talde dira, tartean 2 Euskal Herrikoak

## Sailkatze fasea 
**Sailkapena azken jardunaldiaren ondotik**

## Euskal derbyak 
Baiona igo berria izanik, aspaldiko partez lehen mailan, euskal derbya antolatzen da.

## Fase finala 
Sailkatze faseko lehen 4 taldeen artean erabakitzen da titulua.

*Biarritz Olympique: 7. finala, 4. txapela.*

*Stade Français Paris: 21. finala, 9. porrota.*

## Kanpo estekak
Junkers Ju 52

**Junkers Ju 52** (*Tante Ju* - "izeko Ju" - eta "Burdinezko Annie" ezizenez ere ezaguna) zama-hegazkin alemaniarra izan zen, 1932 eta 1945 artean ekoiztua. 1930 eta 1940ko hamarkadetan erabilera zibila zein militarra izan zituen. Bere eginkizun zibiletan, 12 konpainiek erabili zuten tartean Swissair eta *Lufthansa*. Bere eginkizun militarretan, *Luftwaffe*k erabili zuen bai gudaroste eta zama garraiatzeko bai bonbardatzeko. Ju 52 hegazkinek bere erabilera zibil eta militarrak jarraitu zituzten 1980ko hamarkadara arte.

## Ikus, gainera 
* Junkers Ju 252
* Junkers Ju 352
* Douglas DC-3
* Savoia-Marchetti SM.81

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Probabilitate geometriko

[thumb|300px|**Probabilitate geometrikoko ebazkizun** sinple bat: zoriz gezi bat jaurtitzen bada, zenbatekoa da zirkulu txikian geratzeko probabilitatea? [Zirkulu handiaren azalera π42=50.26cm2 da eta π22=12.56cm2 zirkulu txikiarena. Beraz, zirkulu txikian suertatzeko probabilitatea, edozein puntutan suerta daitekeela, 12.56/50.26=0.25 da.]]

**Probabilitate geometrikoa** probabilitatea eta geometria uztartzen dituen arloari deritzo, geometriaren bitartez probabilitateari buruzko ebazkizunak ebatziz zein probabilitate-kalkulu eta teoriaren bitartez, objektu geometrikoen propietateak ikertuz. Adibidez,

* geometriaren bitartez, probabilitate bat kalkulatuz: gezi bat zati bereiziak dituen itu baterantz zoriz jaurtita, zenbatekoa da zati jakin batean suertatzeko probabilitatea?
* probabilitatearen bitartez, objektu geometriko baten propietateei buruz: zirkunferentzia batetik zoriz bi puntu aukeratzen badira, zenbatekoa da bi puntuak lotzen dituen zuzenkiaren batez besteko luzera?

Probabilitate geometrikoa matematikako ebazkizun klasiko zenbaitetan agertzen da, XVIII. mendeko Buffonen orratz-ebazkizuna esaterako. Jolas-matematikako ebazkizunak asmatu eta ebazteko ere erabiltzen da.

## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak
Messerschmitt Bf 109

**Messerschmitt Bf 109** Hirugarren Reicharen ehiza-hegazkin bat izan zen, 1930eko hamarkadaren hasieran Willy Messerschmittek diseinatua. Lehendabiziko ehiza-hegazkinetako bat izan zen, orduan modernoenak ziren ezaugarriak zituena, tartean metalezko kroskobakarra edo olana. Su-bataioa Espainiako Gerra Zibilean (Gernika bonbardatu zuen) izan bazuen ere, Bf 109ek Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen, non *Luftwaffe*ren bizkarrezur bilakatu zen. 1941aren bukaeran Focke-Wulf Fw 190 hegazkinak ordezkatu zuen.

## Ikus, gainera 
* Me 209-II
* Me 109TL
* Hispano Aviacion HA-1109
* Avia S-99/S-199

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polikarpov I-16

**Polikarpov I-16** ehiza-hegazkin sobietarra izan zen, gurpil bilkorrak zituen planobakarra zena. Diseinu iraultzailea zuen hegazkin honek SESBeko Aire Armadaren bizkarhezurra osatu zuen Bigarren Mundu Gerraren hasieran. Bigarren Txina-Japonia Gerran eta Espainiako Gerra Zibilean parte hartu zuen, non matxinoek *Rata* (arratoi) eta errepublikazaleek *Mosca* (eulia) jarri zizkioten ezizenak. Finlandian *Siipiorava* ("katagorri hegalaria") zuen ezizena. Eusko Gudarosteak ere zenbait aparatu izan zituen.

## Ikus, gainera 
* Polikarpov I-5
* Polikarpov I-15
* Polikarpov I-180
* Polikarpov I-153

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igartza beka

**Igartza literatura sorkuntzarako beka** literatura sari bat da, Elkar argitaletxeak, Beasaingo Udalak eta egoitza Beasainen duen CAF multinazionalak 1998tik 2025 arte (28 urtez, alegia) urtero antolatua. Beasaingo (Gipuzkoa) Igartzako monumentu multzoari zor dio izena. 35 urtetik beherako idazle gazteei zuzendua, parte-hartzaileek gehienez bi liburu izan ditzakete argitaratuak. Igartza bekak ez ditu bukatutako liburuak saritzen, proiektuak baizik, irabazleak aurkeztutako proiektua gauzatzeko beka bat jasotzen baitu.

2025eko irailaren 23an, Israel Palestinan egiten ari den genozidioaren testuinguruan, eta urte hartako beka eman gabe gelditu ondoren (saridunak ez baitzuen jaso nahi izan), Elkar argitaletxeak erabaki zuen bertan behera uztea Igartza beka. Izan ere, CAFi leporatzen zaio konplize izaten ari dela Israel Palestinar Lurralde Okupatuetan egiten ari den kolonizazioan eta palestinarren aurka aplikatzen ari den apartheid politikan, CAF nazioarteko legediaren aurka israeldar kolonoentzat Zisjordanian eraikitzen ari den trenbidea dela eta. Saioa Alkaiza Guallar izan zen 2025eko sariketako irabazlea, eta *Katu ileak txandaletan eleberria* idazteko 10.000 euroko diru laguntza bat eskuratzekoa zen. Irabazle izendatu eta egun gutxira, baina, irailaren 13an, idazleak uko egin zion beka jasotzeari, eta argudiatu zuen hark ez zuela genozidioaren «konplize» izan nahi. Honela erran zuen Alkaizak berria iragartzeko komunikatuan: «Palestinar herriaren kontra gauzatzen ari diren genozidioan CAFek duen inplikazioa salatzeko, uko egiten diot Igartza sariari». Zehazteke dago ea beka bertan behera uzteko erabakia behin betikoa den.

## Irabazleak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Goiatz Labandibar, Igartza Sariari buruz, Euskonews Gaztean elkarrizketa
* Igartza literatura sorkuntzarako beka
1185 Nikko

**1185 Nikko** asteroide gerrikoan aurkitutako 1185. asteroidearen izena da. 1927ko azaroaren 17an aurkitu zuen Okurō Oikawak Tokioko astronomia behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1927 WC** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
1186 Turnera

**1186 Turnera** asteroide gerrikoan aurkitutako 1186. asteroidearen izena da. 1929ko abuztuaren 1ean aurkitu zuen Cyril V. Jacksonek Johannesburgotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1929 PL** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Polikarpov I-15

**Polikarpov I-15** (errusieraz: И-15) ehiza-hegazkin biplano sobietarra izan zen.
Kaio itxurazko bere goiko hegalak zirela eta, Errusian *txaika* (*Чайка*, "magal-hegalekoa") , zuen ezizena. Polikarpov I-16 planobakarreko hegazkinekin batera, Espainiako Gerra Zibilean errepublikazaleek erabilienetariko hegazkina izan zen. Hauek *Chato* (sudurmotza) ezizena jarri zioten. Matxinoek, berriz, "Curtiss" deitzen zuten (Curtiss F9C Sparrowhawken antzekoa zelako). Eusko Gudarosteak ere zenbait aparatu izan zituen.

## Ikus, gainera 
* Polikarpov I-5
* Polikarpov I-16
* Polikarpov I-153

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1187 Afra

**1187 Afra** asteroide gerrikoan aurkitutako 1187. asteroidearen izena da. 1929ko abenduaren 6an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1929 XC** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Tolo Calafat

**Bartolomé Calafat**, **Tolo Calafat** bezala ezagunagoa, (Palma, Balear Uharteak, 1970ean - Annapurna, Nepal, 2010eko apirilaren 29an) alpinista balearra zen. Annapurna mendiaren jaitsieran hil zen, Juanito Oiarzabal euskal alpinistak zuzendutako expedizioan zihoala.

Antza denez, Tolo Calafat, nekeak eta garuneko edemak jota zegoen (Juanito Oiarzabalen esanetan) eta ezin izan zen laugarren oinarrizko kanpamendura jaitsi. Juanito Oiarzabal eta Carlos Pauner mendizaleak, ordea, kanpalekura iritsi ziren. Hortaz, bakarrik geratu zen atari zabalean, 7.500 metro altueran, eta lo-zorroa, kortikoideak, ura eta janaria zeramatzan xerpa baten zain. Zoritxarrez, xerpak ezin izan zuen Tolo aurkitu.

Erreskate saiakerek porrot egin zuten, nahiz eta laugarren oinarrizko kanpalekuan zeuden Oh Eun-Sun mendizale korearrari eta bere lau xerpa bakoitzari 6000 €-ko ordaina eskaini zieten. Hauek, zailtasuna eta arriskua zela-eta erreskatea egiteari uko egin zioten.

Apirilaren 29ko goizean helikoptero bidezko erreskatea egiten saiatu behar ziren, baina azkenik bertan behera utzi zuten, aldez aurretik, egunsentia aldera, bere heriotzaren berri eman baitzuten.

Tolo Calafatek telekomunikazio teknikari eta alpinista bezala egiten zuen lan. Horrez gain, mendiko maratoi eta erresistentzia korrikalaria zen. Annapurnara igo aurretik, beste bi zortzimilako igo zituen (Cho Oyu eta Everest). Gainera, Acongagua, cordillera Blanca eta Alpeetako beste zenbait gailurretara igo da.

Himalayaren igoerari buruzko esperientziari buruzko "Cròniques de Khumbu" liburu eta bideoa argitaratu zuten, Joan Carles Palos kazetariak eta txangozaleak idatzia. Abentura horretan Tolo Quetglasi, Juan Antonio Olivieriri eta Tolo Calafati lagundu zien.

## Zortzimilakoak 
# Cho Oyu (8.201 m)
# Everest (8.848 m)
# Annapurna (8.091 m)
Zenbaki handien lege

Probabilitate teorian, **zenbaki handien lege** termino generikoaren pean, ausazko aldagaien segida baten batez bestekoaren portaera deskribatzen duten teorema batzuk biltzen dira, saiakuntza-kopurua handitu ahala.

Teorema horiek baldintza nahikoak agintzen dituzte batez besteko hori (behean azaldutako zentzumenetan) tartean dauden ausazko aldagaien itxaropenen batez bestekoa dela bermatzeko. Zenbaki handien legearen formulazioek (eta horiei lotutako baldintzek) forma desberdinen konbergentzia zehazten dute.

Zenbaki handien legeek azaltzen dute zergatik tamaina handiko populazio baten ausazko lagin baten batez bestekoak populazio osoaren batez bestekotik hurbil egoteko joera izango duen.

Adibidez, txanpon orekatu batean gurutzeko suertatzeko probabilitatea 0.5 da; epe luzera, txanpon bat aldi askotan jaurtitzen bada, aldi guztietan suertatutako gurutzekoen proportzioa edo batez bestekoa 0.5era hurbilduko da.

"Zenbaki handien legea" esaldia ere erabiltzen da noizbehinka edozein gertaera posiblea (baita gertagaitza ere) gutxienez serie batean behin gertatzeko probabilitatea serieko gertaera kopuruarekin handitzen den printzipioari erreferentzia egiteko. Adibidez, pertsona batek loteria irabazteko probabilitatea nahiko txikia da; hala ere, norbaitek loteria irabazteko probabilitatea nahiko handia da, pertsona nahikok loteria-txartelak erosten zituztela suposatuz.

## Lege ahula 
Zenbaki handien lege ahulak ezartzen du X_1,X_2,X_3,\dots  ausazko aldagai independenteen segida amaigabea bada, espero den balio bera dute,\mu, eta bariantza, \sigma^2, orduan, batez bestekoa.

\begin{align}
    \overline{X}_n
    &=\frac{X_1+\cdots+X_n}{n} \\
    &=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^nX_i
\end{align}Probabilitatean konbergentzen du a \mu, beste era batera esanda, edozein zenbaki positiborako, \varepsilon, daukagu:

\lim_{n\rightarrow\infty}\operatorname{P}\left(\left|\overline{X}_n-\mu\right|

## Kanpo estekak
Tupolev SB

**Tupolev ANT-40**, baita **Tupolev SB** ere (errusieraz: Скоростной бомбардировщик - *Skorostnoi Bombardirovstxik* - "abiadura handiko bonbardaria") motor-biko planobakarreko hegazkin bonbardaria izan zen, lehendabizikoz 1934 an hegan egin zuena.

Diseinu aurreratua bazuen ere, fintasuna zuen falta, bere eskifaiaren atsekaberako (eta baita Stalinena ere, nork *"hegazkingintzan ez daude huskeriak"* esan zuena).

Hainbeste hegazkin ekoiztu zituzten 1930eko hamarkadan ezen SESBen ugariena izan zen. 1941erako, sobietar armadaren hegazkinen %94 klase honetakoak ziren. Tamalez, ordurako zaharkituta zegoen. Espainian, Txinan, Mongolian, Finlandian eta Bigarren Mundu Gerraren hasieran borrokatu zuen.

## Ikus, gainera 
* Tupolev ANT-38
* Tupolev ANT-41
* Arkangelski Ar-2

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
S&P Global

**S&P Global Inc.** (2016 baino lehen, **McGraw Hill Financial, Inc.**, eta 2013 baino lehen, **The McGraw–Hill Companies, Inc.**), egoitza Rockefeller Center-en (New York) duen enpresa bat da. Hezkuntza, publizitatea, komunikazio hedabideak eta finantza eta enpresei zuzendutako zerbitzuak dira lantzen dituzten arloak. Hainbat testu-liburu eta aldizkari argitaratzen ditu, eta Standard & Poor´s, Platts, eta J.D. Power and Associates enpresen jabe da.

## Ikus, gainera 
* Standard & Poor´s

## Kanpo estekak 
*  McGraw-Hill-en web orria
Mibor

**MIBOR** (**M**adrid **I**nterBank **O**ffered **R**ate) Madrilen bankuen artean erabiltzen den interes motari deitzen zaio. Bankuen arteako diru operazio handietan maileguen interesak definitzeko erabiltzen den oinarria da. Balore aldakor bat da, merkatua, maileguen luzapena eta monetaren arabera finkatzen dena.

Euriborra sortzean garrantzia galdu zuen eta gaur egun ez da erabiltzen erreferentzia moduan. Dena den, oraindik antzinako maileguen interes-tasa finkatzeko erabiltzen jarraitzen da.

## Ikus, gainera 
* Euribor

## Kanpo estekak 
*  Miborraren azken aldaketak.
Plecoptera

**Plecoptera** edo **harri-euliak** intsektu ordena bat da. 3.497 espezie ezagutzen dira mundu osoan eta oraindik askoz gehiago identifikatu daitezkeela uste da. Plecopterak mundu osoan zehar aurki daitezke, Antartikan izan ezik. Neopteraren barruan talderik zaharrenetarikoa dela uste da, oso gertukoak izan daitezkeen ahaideak aurkitu direlako Karbonifero eta Permiar arroketan. Gaur egungo dibertsitatea, hala ere, Mesozoikoan garatu zen.

Ipar eta Hego hemisferioko espezieak ezberdinak dira, nahiz eta ekuatorea zeharkatu duten askotan historia geologikoan zehar. Espezie guztiak oso sentikorrak dira ur kutsatuari, eta ibai edo aintzira batean aurkitzen badira uraren kalitatearen erakusgarritzat hartu ohi dira.

## Erreferentziak