open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mabel Sharman Crawford

**Mabel Sharman Crawford** (Dublin, Irlanda, 1820ko ekainaren 3a - London, 1912ko otsailaren 14a) abenturazale, feminista eta idazle irlandarra zen. 

## Biografia 
Mabel Sharman Crawford 1820ko ekainaren 3an jaio zen, Dublinen. William Sharman Crawford parlamentuko kide erradikalaren eta Mabel Frideswid Crawford emaztearen zortzigarren haurra zen. Bera aitarengandik hurbila zen, pertsonalki eta politikoki, eta bere lehen liburua eskaini zion. Gurasoek bien abizenak hartu zituzten William eta Mabel Sharman Crawford bihurtzeko.

Sharman Crawford bidaiatzea gustatzen zitzaion abenturazalea zen. Toskanara hamar hilabeteko bidaia egin ondoren, 1849an argitaratutako *Life in Tuscany* lanean bere bidaia deskribatu zuen. Liburu horretan azpimarratzen da bidaiak emakumeen garapen pertsonalerako duen garrantzia, eta nekazari-jabeen mendean makurtzen ziren nekazarien egoera aztertzen du. *Through Algerian* gauza bera egin zuen, 1863an, Aljeriara bidaiatu ondoren.  

Emakumeen Sufragiorako Sozietate Nazionalaren Batzordeko kidea zen. Feminista, sexismoa salatzen zuen zalantza izpirik gabe, eta, 1893an, jotako emakumeei buruzko artikulu bat argitaratu zuen: "Maltreatment of Wives" (Emazteekiko tratu txarrak) *Westminster* *Review*-en. 'Rational Dress Society' sostengatu zuen, emakumeak eroso jantzi ahal izatea eskatzen zuen elkartea.  

1861ean, aitaren heriotzaren ondoren jasotako jaraunspenari esker, Timoleagueko (West Cork) nekazaritza-jabetza batean inbertitzeko aukera izan zuen, non aitaren nekazaritza-teoriak eta erantzukizun sozialaren printzipioak praktikan jarri baitzituen.  

Mabel Sharman Crawford 1912ko otsailaren 14an hil zen, Camden Hill Roaden (Londres).

## Argitalpenak 
* *Life in Tuscany* (1849)
* *Through Algeria* (1863)
* *The Wilmot family* (1864)
* *Experience of an Irish landowner* (1888)
* *Fanny Dennison* (1852)
* *Rhymed reflections* (1921)
* *Registry offices: a paper read at the Conference of the National Vigilance Association* (1886)
* *Social scares* (1888)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Peter Gray, « Mabel Sharman Crawford’s Life in Tuscany: Ulster Radicalism in a Hot Climate », dans Marguérite Corporaal & Christina Morin (dir.), Traveling Irishness in the Long Nineteenth Century, Springer International Publishing AG, 2017 (ISBN 3319525263), p. 35-50.
* « Mabel Sharman Crawford », dans Mary F. McVicker, Women Adventurers, 1750-1900: A Biographical Dictionary, with Excerpts from selected travel writings, McFerland & Co, 2013, p. 55-56.

## Kanpo estekak
Autistic Self Advocacy Network

**Autistic Self Advocacy Network (ASAN)** 2006an sortutako erakunde estatubatuarra da. Pertsona autistak haiei eragiten dieten erabakietan sartzea defendatzen du, besteak beste: legedia, komunikabideetan irudikatzea eta pertsona desgaituentzako zerbitzuak garatzea. Egoitza nagusia Washingtonen dago.

## Helburuak 
Erakundeak komunitatearen antolakuntza, autodefentsarako laguntza eta eta heziketa eskaintzen ditu, eta heldu autistek zuzentzen dute. ASANen eginkizunaren adierazpenak dio pertsona autistak beste guztien eskubide berdinak dituztela eta gizarteko kide garrantzitsuak eta beharrezkoak direla. ASANek 25 tokiko bulegoz osatutako sarea mantentzen du Ameriketako Estatu Batuetan eta hiru bulego afiliatu ditu Kanadan eta Australian.

## Historia 
Ari Ne'emanek eta Scott Michael Robertsonek ASAN sortu zuten 2006ko azaroaren 13an. 2009rako, erakundeak 15 bulego zituen. 2007ko abenduan, Autism Speaks erakundearen eta NYU Child Study Centerren aurkako kanpaina publikoa jarri zuten martxan, autismoa, arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua, nahasmendu obsesibo-konpultsiboa eta elikadura-portaeraren nahasmenduak haurrak bahitzen dituzten gaizkileekin alderatzeagatik. Kanpaina honi esker, ASAN eta neuroaniztasunaren aldeko mugimendua ezagun egin ziren. ASANek Autism Speaksen aurkako protestan jarraitzen du.

2016ko uztailaren 18an, Ari Ne'emanek iragarri zuen ASANeko presidente kargua utziko zuela eta 2017 hasieran Julia Bascomek ordezkatuko zuela.

2020an, ASANek Judge Rotenberg Centerren aurkako adierazpen bat argitaratu zuen deskarga elektrikoko gailuak erabiltzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Cadillac Escalade

**Cadillac Escalade** Cadillac estatubatuar enpresaren lur orotako ibilgailu utilitarioa da. SUVen merkatuan sartzearen lehen zatiketa handia izan zen. Escalade 1999an aurkeztu zuten, Alemaniako eta Japoniako lehiakideei erantzunez, 1998an Lincoln Navigator merkaturatu zutela kontuan hartuta. Escalade proiektua onartu eta hamar hilabetera hasi zen ekoizpenean. Escaladea Arlingtonen ekoiztu zuten, Texasen. "Escalade" hitzak () setioetako taktikari egiten dio erreferentzia, hau da, eskaileren edo setio-dorreen laguntzaz defentsa-hormak edo harresiak eskalatzeari.

Escaladea, jatorriz, GMC Yukon Denali 1999 modeloan oinarrituta egon zen, baina 2002an birdiseinatu zuten, bere itxura gainerako Cadillac gamarekin parekatzeko. Escaladearen ekoizpena 2001erako atzeratu zuten. Escalade ESV (Chevrolet Suburbanen oinarritua) eta bere aurreko bertsioak, Escalade EXT (Chevrolet Avalanchen oinarritua), Silaon (Mexiko) ekoiztu zituzten. 2007ko birdiseinua baino lehen, Escalade ESV Arlington-etik (Estatu Batuak) baino ez zetorren.

2015era arte, Cadillac eskuragarri zegoen herrialde guztietan zegoen eskuragarri Escalade. Escalade ESV bertsioa Estatu Batuetan, Kanadan, Mexikon, Errusian eta Ekialde Hurbilean dago eskuragarri. Cadillacen ibilgailurik handiena da, luxura eta bidaiarien garraiora bideratua. Aurretik Cadillac Commercial Chassis-ek okupatutako nitxo bat zen. Gainera, lur orotako ibilgailua da, sinaduraren gailurrean dagoena (bere intsignia-ontzia), eta azpitik XT6 du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary-Dell Chilton

**Mary-Dell Chilton** (Indianapolis, Indiana, 1939ko otsailaren 2a) estatubatuar biologoa, landareen bioteknologia modernoaren sortzaileetako bat da.
## Biografia 
### Prestakuntza akademikoa 
Chiltonek eskola pribatu batean ikasi zuen lehen urteetan. Kimikako lizentziatura eta doktoretza Illinoisko Unibertsitatean (Urbana-Champaign) burutu zituen. Geroago, doktoratu ondoko lana burutu zuen Washingtongo Unibertsitatean. Chiltonek DNA transferentziaren ardura zuen plasmido bakterianoa desmuntatzeko jarraitu zituen urratsak deskribatu zituen. Bere laguntzaileekin batera, genetikoki eraldatutako lehen landareak ekoitzi zituen Agrobacterium erabiliz, Ti plasmido desarmatuaren eramailea (1983). Noizbait, "Agrobacteriumeko erregina" izena jaso zuen.

Chilton ehun argitalpen zientifiko baino gehiagoren egilekidea da. *Distinguished Science Fellow* bat da Syngenta Biotechnology, Inc enpresan. 1983an hasi zuen bere ibilbidea enpresa munduan CIBA-Geigy Corporation-ekin (Syngenta taldeko enpresa bat).

## Sariak eta aintzatespenak 
thumb|ezkerrera|Heroien Aretoko plaka Chilton doktoreari ematea. Washington D. C., 2015eko azaroa.

* Agrobacterium tumefaciens-ekin egindako lanagatik, *Honoris-Causa doktoregoa* lortu zuen Louvaineko Unibertsitatean, Philadelphia hiriko *John Scott Medal*, Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionalean sartzea, eta *Benjamin Franklin Medal* Franklin Institutuko Bizitzaren Zientzietan.
* Crop Science Society of America erakundearen *Presidentetza saria* jaso zuen 2011n.
* Bere lorpenak eskertzeko, 2002an, Syngentak *Mary-Dell Chilton Zentroaren sorrera* iragarri zuen – hitzaldi eta administrazio zentro bat, enpresak Research Triangle Parken (Ipar Carolina) zituen instalazioei gehitu zitzaiena.
* 2013ko ekainean, *World Food Prizerako hautagai* izendatu zuten.
* 2015ean, Chilton aukeratu zuten *National Inventors Hall of Fame*-rako.
* 2020an, Smithsonian National Museum of American History-n "The Only One in the Room" erakusketan agertutako zortzi emakumeetako bat izan zen.
* Chilton Landare Biologoen American Society-ko kide aitzindari gisa aitortua izan da.
* Teknologiaren eta Berrikuntzaren Domina Nazionala Biden presidenteak Chiltoni eman zion 2023an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mary-Dell Chilton Syngentan
* Mary-Dell Chilton Papers. 1947-1999
* Mary-Dell Chilton, científica que abrió el camino a la ingienería genética vegetal mujeresconciencia.com
Nekane Sweet

**Nekane Sweet** (Granada, 1991ko abenduaren 16 - ) espainiar aktore porno ohia da.

## Biografia 
Nekane 2011ko irailean ezagutarazi zen, Torbe bizkaitar porno zinemagileak Putalocura bere webgunerako ekoizten zuen Pilladas izeneko bideo sailari esker. 2012ko martxoan kontratu esklusibo bat sinatu zuen Cumlouder konpainiarekin, zeinarentzat ere camgirl gisa lan egin zuen.

Hasiera-hasieratik, sektoreko estudioetarako eszenak grabatu ditu: 21Sextury, Evil Angel, Girlfriends Films, SexArt, Reality Kings, Mofos, Private, Brazzers edo Digital Playground.

2016an Nacho Vidalekin batera bere lehen uzki-sexuko filma grabatu zuen, ''Nacho's First Class Fucks* filmean hain zuzen ere. 

2017an, nazioarteko lehen izendapenak lortu zituen, bai XBIZ Sarietan, non urteko emakumezko atzerritar artista izateko izendatua egon baitzen, bai AVN Sarietan, non beste hiru izendapen jaso baitzituen: urteko emakumezko artista atzerritarra, atzerriko produkzioko sexu-eszena onena, Nacho Vidalekin batera, *Nacho Loves Nekane* filmagatik, eta izar mediatikoaren fan saria.

Bere filmografiako lan batzuk *Alone Time 4*, *And In The End*, *Bitch Confessions*, *First Time Stories*, *Fuckin Van*, *Street Suckers* edo *Stunning Butts 3'' dira.

2017an porno mundutik erretiratu zen, aktore gisa 200 film baino gehiago grabatu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Immunitate pasibo

**Immunitate pasiboa** hartutako immunitatea, antigorputzen edo linfozitoen transferentziak eragiten duen immunitatea da. Aurrez aktiboki immunizatutako emaile batengandik jasotzen ditu hartzaileak antigorputzak edo linfozitoak, eta haiek iraun bitartean soilik izango du immunitatea. Transferentzia hori hartzaileari antigorputzak edo linfozitoak dituen seruma emanez egin daiteke edo berez gerta daiteke (jaioberriaren immunitatea).

## Abantailak eta desabantailak 
Gizabanako batek immunitate pasiboari ematen dion erantzun immunea "txertoa baino azkarragoa" da, eta immunitatea irakatsi diezaioke "immunizazioari erantzuten ez dion" gizabanako bati, sarritan ordu gutxi batzuetan edo egun gutxi batzuetan. Immunitate pasiboak emateaz gain, amagandiko edoskitzeak beste ondorio onuragarri batzuk ditu haurtxoaren osasunean, hala nola alergiak eta obesitatea izateko arriskua murriztea. 

Immunitate pasiboaren desabantaila bat da laborategi batean antigorputzak sortzea garestia eta egiteko zaila dela. Gaixotasun infekziosoetarako antigorputzak sortzeko, litekeena da milaka giza emailek odola ematea edo antigorputzetarako immuneak diren animalien odola lortzea. Animalien antigorputzekin immunizatuta dauden pazienteek serumaren gaixotasuna garatu dezakete animalia immunearen proteinengatik, eta erreakzio alergiko larriak garatu. Antigorputzen bidezko tratamenduek denbora asko behar dezakete, eta zain barneko injekzio baten edo IV baten bidez ematen dira; txerto edo jab batek, berriz, denbora gutxiago hartzen du eta konplikazioak izateko arrisku gutxiago du antigorputzen bidezko tratamendu batek baino. Immunitate pasiboa eraginkorra da, baina denbora gutxi irauten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosemarie Bowe

**Rosemarie Bowe Stack** (Butte, Montana, 1932ko irailaren 17a - Cuernavaca, Mexiko, 2019ko urtarrilaren 20a) estatubatuar modeloa izan zen, baina ezagunagoa da 1950eko hamarkadan hainbat filmetan agertu zelako.

## Lehen urteak 
Bowe Rose Marie Bowe bezala jaio zen 1932ko irailaren 17an Butten, Montanan, Dennis eta Ruby Boweren alaba gazteena zelarik. Boweren aita obra-kontratista zen, eta ama jantzi-diseinatzailea., eta anaia bat, Sidney. Antzerkian eta dantzan aktiboki parte hartu zuen, Urte berean, Bowek "Miss Tacoma" edertasun lehiaketa irabazi zuen. Bowe Tacoma Community Collegera joan zen Los Angelesera joan aurretik. Bere esperientziari buruz behin esan zuen: "Castingetan gizonezko zuzendariekin eta ekoizleekin izan ditudan entzunaldi eta elkarrizketa guztietatik, bat ere ez zitzaidan iradoki. Uste dut beldur zitzaizkidala".

### Aktore gisa 
Bowe Hollywoodera joan zen bizitzera 1950ean. 1952an, auzitegi batek zazpi urteko kontratua onartu zuen Charles K. Feldman zinematografia-agentearekin. Boweren papera ez dago egiaztatuta, *Million Dollar Mermaid* (1952) filmean igerilari bat antzeztu zuen bezala. Urte berean, ekainean, *Life* aldizkariaren azalean agertu zen. 1954an, *The Golden Mistress* eta *The Adventures of Hajji Baba* filmetan agertu zen, zeinak Boweren lehen filmak izan ziren Columbiatik askatzeko eskatu ondoren. Bowe Robert Stackekin ezkondu zen Beverly Hillseko eliza luteranoan. Alaba bat izan zuten, Elizabeth Langford Stack, 1957ko urtarrilaren 20an. Aire zabaleko grinak partekatzen zituzten, batez ere nabigazioa eta zaldiketa. Bowek aldi baterako utzi zuen bere karrera bere seme-alabak txikiak zirenean.

1969ko urrian, Bowek auto-istripu bat izan zuen Sacramenton, Kalifornian, eta barne-lesio larriak izan zituen; hormigoizko estolda baten kontra jo zuen, gidatzen ari zen alokairu-autoan izandako faila mekaniko baten ondorioz. Une horretan, Stack *The Name of the Game* filmatzen ari zen. Hegaldi bat kontratatu zuen berarekin egoteko.

2019ko urtarrilaren 20an hil zen Cuernavacako bere egoitzan, Morelosen. Bere semea, Charles Robert Stack, inbertsio bankari erretiratua da, eta David Bowe, bere iloba, ere aktorea da.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Hartutako immunitate-sistema

**Hartutako immunitate-sistema** edo **immunitate-sistema espezifikoa** immunitatea sortuz, Immunitate adaptatiboa da, gorputzaren immunitate-sistema etorkizuneko mehatxuetarako prest egon dadin. Sistema oso moldagarria da hipermutazio somatikoari (mutazio somatiko azeleratuen prozesu bat) eta V(D)J birkonbinazioari (antigeno-hartzaileen gene-segmentuen birkonbinazio genetiko itzulezin bat) esker. Mekanismo horri esker, gene-kopuru txiki batek antigeno desberdinen hartzaile ugari sortzen ditu, eta, beraz, horiek bakarrik adierazten dira linfozito indibidual bakoitzean. Birkonbinazio genetikoak zelula bakoitzaren DNAn aldaketa itzulezina dakarrenez, zelula horren ondorengo guztiek hartzaileen espezifikotasun bera kodetzen duten geneak heredatuko dituzte, B memoria-linfozitoak eta T memoria-linfozitoak barne, horiek baitira immunitate espezifiko iraunkorraren gakoa.

Eskuratutako immunitate-sistema sortzetiko immunitate-sistemari estuki lotuta dago. Horien efektuak T linfozito (timoan sortuak) eta B linfozito (hezur-muinean sortuak) izeneko zelula espezializatuak dira, eta horien erantzuna espezifikoa da antigeno bakoitzarentzat. Sortzetiko immunitate-sistemako zelulek antigenoak prozesatzen dituzte eta linfozitoei aurkezten dizkiete nodulu linfatikoetan.

Hartutako erantzun immunearen mekanismo gehienak bigarren mailako organo linfatikoetan gertatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Not Dead Yet

**Not Dead Yet (NDY)** 1996an sortutako erakunde estatubatuarra da, desgaitasuna duten pertsonen suizidio lagunduaren eta eutanasiaren aurka borrokatzen dena. Erakundearen sortzailea eta presidentea Diane Coleman da.

2004an, NDYk Terri Schiavori elikadura-hodia kentzearen aurkako protesta pat egin zuen. *Million Dollar Baby* filmaren aurka ere protesta egin zuen, eutanasia ekintza arrazional eta errukitsu gisa azaltzeagatik.

Erakundeak filosofo utilitaristak asko kritikatzen ditu, besteak beste Peter Singer. Colemanek «munduko gizon arriskugarriena» deitu zion eta genozidioa defendatzen ari zela esan zuen. 1998an eta 2015ean, NDYk protestak antolatu zituen Singer-en jarreraren aurka, desgaitasun mota jakin batzuk dituzten haur jaioberriak moralki hil daitezkeela eta abortuarengandik desberdin ikusten ez zuela esateagatik. Bietan manifestariek Princetongo Unibertsitateko zuzendariei Singer kargutik kentzeko eskatu zieten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Mónica Oriol Icaza

**Mónica Oriol Icaza** (Madril, 1961eko maiatzaren 25a) ekonomialaria, unibertsitate irakaslea eta enpresaburua da. Seguriber enpresako jabe ohia eta Enpresaburuen Zirkuluko lehendakaria izan zen 2012-2015 aldian.

## Biografia 
1984ean Ekonomia Zientzietan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean eta ondoren, Londresko Ekonomia Eskola. Europar Batasuneko Ekonomian diplomadu zen. Politika Ekonomikoko irakaslea izan da Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean eta Saint Louis Unibertsitateko Madrilgo campusean.

1989az geroztik Seguriber segurtasun-enpresako burua da. Seguriber, Madrid Arena pabiloiko segurtasunaren arduraduna zen 2012ko azaroaren 1eko gauean, non bost gazte hil ziren gehiegizko edukiera zela eta, besteak beste. Halaber, Espainiako Barne Arazoetako Ministerioarekin izandako harremanei esker, babes pribatuko kontratuak egin zituen Euskadiko politikariekin ETAk bide armatuari uko egin eta gero. Espetxeen kanpoaldea zaintzeko segurtasun-enpresa pribatuen kontratuetatik kanpo utzi zuten. 2018ko urtarrilean Seguriber saldu zuen.

Indrako administrazio-kontseiluko kide izan da, baita SECOT-eko lehendakaria ere. 2012ko martxoan Enpresaburuen Zirkuluko lehendakari izendatu zuten, eta karguan aritu zen 2015eko martxoan Javier Vega de Seoane Azpilicuetak ordezkatu zuen arte. 2014ean egindako hainbat baieztapenen harira hedabideetan agertu zen sindikatu desberdinekin izandako gatazkengatik.

## Sariak eta Aitortzak 
* 2008an, urteko Ekintzaile Saria jaso zuen ASEME eta Madrilgo Erkidegoaren eskutik.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margarida Castells

**Margarida Castells i Criballés** (Torelló, Bartzelona, 1962) arabieraren itzultzailea, ikertzailea eta irakaslea da.

## Ibilbidea 
Dolors Cincarekin batera, *Las mil y una noches* filmeko istorioen bi bertsio idatzi ditu. 1996an katalanezko itzulpenaren Bartzelonako Hiria Saria eta 1997an itzulpenaren Serra d 'Or Kritika Saria jaso zituen. 

Manuel Forcanorekin lankidetzan, Ibn Battutaren bidaia-kontakizunak itzuli zituen (2005 - Serra d 'Or Kritika Saria, 2006), eta, bakarka, Salim Barakat eta Mahmud Darwixen testuak, besteak beste. 

Bartzelonako Unibertsitateko irakaslea izan da, eta Koranaren itzulpen latinoetan eta kodiologian aritu da. Etiopiara eta Uzbekistanera egindako espedizio kulturalen zuzendari zientifiko gisa parte hartu du Bartzelonako Egiptoko Museoarekin (Clos Fundazio Arkeologikoa). Eremu mediterraneoko hainbat herrialdetan eskuizkribuak katalogatu eta kontserbatzeko espedizioetan ere parte hartu du.

## Lanak 
### Itzulpenak 
* 1995: Les *mil* i una nits, itzulpena katalanera. Dolors Cincarekin lankidetzan (1995). Ciudad de Barcelona itzulpen-saria (1996) eta Crítica Serra d'Or itzulpen-saria (1997)
* 1998: *Las mil y una noches según el manuscrito más antiguo*. Gaztelaniazko itzulpena, Dolors Cincaren laguntzarekin.
* 2001: Salim Barakat. *La llagosta de ferro*
* 2002: Mohammed Hamza Ghanayem. «Vuit poemes»
* 2002: Aziza Ahdiya. *La confessió de Tantan-en*  poemak
* 2003: Hassan Ouazzani. «Bi poema»
* 2004: Mahmud Darwix.*Per què has deixat el cavall sol?*  
* 2005: Ibn Battuta. *Els viatges.* Manuel Forcanorekin lankidetzan. Serra d'Or Kritika itzulpen-saria (2006)
* 2013: *Perles de la nit*. *Poetes andalusines*. Testu arabiarraren argitaratzea eta itzulpena. Encarna Sant-Celonirekin lankidetzan. Adesiara argitaletxea. Martorell, 2013.
* 2014: Abdal·lah Ibn Almuqaffa. *Ètica i educació per a governants.*.
* 2019 *Jo soc vosaltres. Sis poetes de Síria*. Raed Wahesh, Rasha Omran, Talal Bu Khadar, Abdul·lah Al-Hariri, Nisrín Akram Khouri i Wael Saadeddinen testuak katalanera eramatea. Mohamad Bitari poetak konpilatu eta argitaratu zituen. Godall Edicions, Pol·len eta SodePauk batera argitaratua. Itzulpengintzaren 2020ko Premi Cavall Verd saria jaso zuen liburu honek.

### Norberaren lana 
* 2003: *Catalue des manuscrits conservés dans la bibliothèque de l’Archêveché Grec-Catholique d’Alep, Syrie*. Pius Alibek, Manuel Forcano eta Francisco del Ríorekin lankidetzan.
* 2007: *Diccionari Àrab-Català*. Dolors Cincarekin lankidetzan. Enciclopèdia Catalana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido zoledroniko

thumb|280px|Azido zoledronikoa

**Azido zoledronikoa** edo **zoledronatoa** konposatu organikoa da organofosforoen familiakoa eta bifosfonatoen klasekoa, C5H10N207P2 formula duena.

Osteoporosia, minbiziaren ondoriozko hezur-hauskortasun, Duchenne-ren muskulu-distrofia eta Paget-en hezur-gaixotsuna tratatzeko usatzen da.

Osteoklastoen aktibitatea blokeatzen du eta hezurren hauskortasuna gutxiagotzen du.

## Albo-ondorioak 
Azido errisedronikoa pilula gisa edo zainetan injektatuz hartzen da. Albo-ondorio nagusienak digestio-aparatuari lotuta daude esofagoko, urdaileko edo hesteetako ultzerak eragin bailitzazke.

Albo-ondorio ohizkoenak sukarra, odol-presio altua, diarrea, lotailuetan mina eta neke-sentsazioa izaten dira. Albo-ondorio larriak giltzurrun-arazoak, kaltzio-maila baxua odolean eta masailezurraren osteonekrosia.

## Bifosfonatoen indar erlatiboa 
Hezurretako eritasunak tratatzeko baliatzen diren bifosfonatoen indar erlatiboa adierazten da taula honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Villarrica parke nazionala

**Villarrica parke nazionala** Txilen dagoen parke nazionala da Cautín probintzian (Araucanía eskualdea) eta Valdivia probintzian (Los Ríos eskualdea), Pucónetik 12 km hego-mendebaldera, 3.776 m-ko sumendi eta mendi handien eremuan. Bere azalera 63.000 hektareakoa da. Hegoaldeko Andeetako Baso Epel Euritsuen barruan dago. 

## Ezaugarriak 
Parkeak eskigunea eta udan kanpin-gunea ditu. Beste jarduera batzuk krater eta kobazuloak bisitatzea dira. Parkearen barruan Villarrica (2.847 m-ko altitudea), Quetrupillán (2.360 m-ko altitudea) eta Lanín (3.776 m-ko altitudea) sumendiak daude. Parkearen barruan daude, halaber, Quillelhue aintzira eta aintzirak: Blanca, Azul, Huinfiuca, Verde, Avutardas eta Los Patos.

Landarediak mendiko espezieak biltzen ditu, hala nola araucaria araucana eta lenga, baita raulí, hosto luzeko mañío eta coigüe beheko eremuetan. Faunak marsupialen espezieak biltzen ditu, hala nola mendiko tximinoa, eta beste ugaztun batzuk, esate baterako, pumak eta azeriak. Ur-hegaztiak, hala nola, huala, tagua arrunta, errege ahatea eta rinconeroa ere bizi dira parkean. Hegazti harrapari ohikoenen artean mirotza, arranoa, pekotxoa eta belatz handia daude.

Villarrica parke nazionala Txile eta Peru arteko *ingurumena zaintzeko korridore* bat sortzeko ekimen binazional baten parte da.

## Sarbideak 
* Temucotik Freire- Villarrica- Pucón-Rucapillan bidez (Ruta CH-199): 120 kilometro, 1 ordu 30 minutuko bidaia.
* Temucotik Pucón- Palguin Bajo-Termas de Palguin-Sector Quetrupillán bidez: 150 kilometro, 2 orduko bidaia.
* Pucón-Curarrehue-Pueco Sektoretik (Ruta CH-199): 56 kilometro, 1 ordu 30 minutuko bidaia.

## Bisitariak 
thumb|250x250px| Ongi etorri bisitariei Villarrica parke nazionalera.
Parke honek Txileko eta atzerriko bisitari ugari jasotzen ditu urtero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* FLORA DEL PARQUE
* Página sobre el parque
* CONAF
* BLOG del PARQUE NACIONAL VILLARRICA
Immunogeno

**Immunogenoa** erantzun immunitarioa induzitzen duen edo induzi dezakeen antigenoa da. Antigeno guztiak linfozito espezifikoengatik edo antigorputzengatik ezagutzen diren arren, antigeno guztiek ezin dute erantzun immunea eragin. Erantzun immunea eragiteko gai diren antigenoak immunogenikoak direla esaten da, eta immunogeno deitzen dira. 

Immunogeno bat immunologia-tolerantziaren ordez erantzun immunitario humorala eta/edo zelularra eragiteko gai den edozein antigeno da. Gaitasun horri immunogenizitatea esaten zaio. Batzuetan, immunogeno terminoa berdin erabiltzen da antigeno terminoarekin. Baina immunogeno batek bakarrik eragin dezake erantzun immune bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rita Payes

**Rita Payés Roma** (Vilasar de Mar, Bartzelona, Katalunia, 1999ko irailaren 29a) musikagilea, tronboi-jotzailea eta jazzeko eta bossa novako abeslaria da.

## Biografia 
### Ibilbide artistikoa 
Tronboi-jole gisa hasi zen musikari-familia baten eraginpean. Geroago, Oriol Martorell IEA institutuan ikasi zuen eta Sant Andreu Jazz Band delakoan sartu zen, Joan Chamorroren zuzendaritzapean; Andrea Motis, Magalí Datzira eta Eva Fernandezekin batera ere hasi zen kantatzen.

Nerabe zela, Payesek bi lan grabatu zituen Chamorrorekin, eta 2015ean jazz-proposamen onenaren Enderrock saria jaso zuen. Irakasleak esan zuen:*Batez ere musika da, hitzaren luzera osoan.*Bi lan horiek harrera ona izan ondoren, 2019an  Elisabeth Roma gitarra-jolearekin batera *Imagina* izeneko album berria argitaratu zuen.

Payesek 2021eko urtarrilean jakinarazi zuen laster beste lan bat argitaratuko zuela, amarekin partekatua. Apirilaren 16an argitaratu zen, *Como la piel* izenburupean. Disko horrek 2021 talentu berriaren Alícia saria eman zion, Kataluniako Musika Akademiak ematen duen saria.

2021ean,  Oke Grasses diskoko «*La gent que estimo*» albumeko *A tope amb la vida* abestian parte hartu zuen.

### Bizitza pertsonala 
2021eko abenduan, Payések Juna izeneko neskato baten ama izan zela jakinarazi zuen.

## Diskografia 
* 2015 - *Joan Chamorro presenta a Rita Payés* (con Joan Chamorro).
* 2021 - *Como la piel* (Elisabeth Romarekin).

### Lankidetzak 
* 2021 - *La gent que estimo* (Oques Grasses-ekin).

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015ean jazz-proposamen onenaren Enderrock saria. 
* 2021 talentu berrien Alícia saria, *Como la piel* lanarengatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berta Holandakoa

**Berta Holandakoa** (1055-Montreuil-sur-Mer, Frantzia, 1094) Frantziako erregina ezkontidea izan zen 1072tik 1092ra, Filipe I.a Frantziakoa erregearekin ezkondu ostean, eta Luis VI.a Frantziakoaren ama ere izan zen.

## Biografia 
Florentzio I.a Holandakoa kondearen eta Gertrudis Saxoniakoaren alaba gazteena zen. Bernardo III.a Saxoniakoa dukearen biloba zen, amaren aldetik.

Aita 1061ean hil zenean, ama berriz ezkondu zen Roberto I.a Flandriakoarekin. 1072an Roberto I.ak bake-itun bat lortu zuen Filipe I.a Frantziakoarekin, eta puntu bat Bertaren ezkontza izan zen.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aktinia gorri

**Aktinia gorria** edo **itsas tomatea** (*Actinia equina*) Actiniidae familiako anemona da, Ozeano Atlantikoaren ipar-ekialdean eta Mediterraneoan bizi dena.

Marearteko eremuak kolonizatzen ditu eta anemona gorria da. Itsasbeheran garroak biltzen ditu eta tomate baten itxura hartzen du, hortik haren izena.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen lehenengoz 1758. urtean *Systema Naturae* liburuaren hamargarren edizioan. *Priapus equina* izena eman zion hark, baina gaur egun ez da izen hori onartzen.

## Deskribapena 
Euskal Herriko kostaldetan kolore gorria du baina beste toki batzuetan marroia, laranja edo berdea ere izan daiteke. Inguruan duen elikagaien eskuragarritasunaren eta uretako baldintza fisiko-kimikoen arabera handiagoa edo txikiagoa izango da. Gorputza biguna da, ez du inolako eskeleto egiturarik.

Gorputzaren oinarriko diskoak bentosa bat du substratuaren gainean finkatzeko. Zaku horiek ziztatzen duten knidozisto izeneko zelula espezializatuz beteta daude. Haien bidez elikagaiak eskuratzen ditu eta lurraldeagatik borrokatzen du.

Marearteko eremuetan ohikoa bada ere 1.600 metrotako sakoneran ere aurki daiteke. 10-25 ºC arteko tenperatura duten urak atsegin ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Corcovado parke nazionala (Txile)

**Corcovado parke nazionala** Txileko 36 parke nazionaletako bat da, Estatuko Eremu Babestuen Sistema Nazionalaren (SNASPE) barruan sartuta. Bere sorkuntza-helburu nagusietako bat barne hartzen dituen ekosistema bereziak babestea da, hala nola badiak, fiordoak, ibaiak, sumendiak, haranak eta mendiak, besteak beste.

Bere lur-eremu handiek, Palena probintziako hego-mendebaldean daudenak, Los Lagos eskualdean, glaziazioak moldatu zituzten eta edertasun handiko paisaia paregabeak osatzen dituzte. Leku hau planetako azken leku garbietako bat bezala dago zerrendatuta.

## Flora 
Parkearen eremuaren zati handi bat basoek estaltzen dute, batez ere hosto iraunkorrekoak, lenga, Magallanes coigüe eta Guaitecas altzifrea. Azken hori hazkuntza moteleko konifera da, 20 m baino gehiago neur ditzakeena. Bere egurraren kalitateagatik eta kualitateagatik, zuhaitz hau oso gutiziatua zen altzariak eta itsasontziak egiteko. Haietako zati handi bat gizakiarentzat iristeko zaila zen lekuetan egoteari esker, asko salbatu ziren eta gaur egun parkearen babespean daude.

## Fauna 
Inguruan gertatzen den ingurune aniztasuna dela eta, faunaren hazkuntzarako ingurune ugari garatzen dira, batez ere ugaztunak eta hegaztiak. Hemen azeri eta felino espezie desberdinak bizi dira, sagu-belarri edo belarri luzeko saguzarrekin, beste askoren artean. Horrez gain, hegoaldeko izurdea, orka, itsas lehoia eta izurde beltza elkarrekin bizi dira uretan.

Hegazti espezieen artean, basoetan bizi diren katxaña, usoa eta okil beltza nabarmentzen dira, eta ur-inguruneak hartzen dituzten ahate mokozabala edo ketro hegalaria eta lertxun zuria.

## Erakargarritasunak 
* Corcovado sumendia : 2.300 m.
* Corcovado ibaia: Gutxi gorabehera 60 km-ko luzera du eta elurretatik sortzen da.
* Nevado sumendia: Yantenes edo Yanteles izenez ere ezagutzen da eta 2.042 m s. n. m. ko altuera du.
* Tictoc ibaia: Trébol, Jimena eta Escondido aintzirak dauden haran glaziarretan isurtzen da.

## Sarbideak 
* Lurrekoa: Villa Santa Lucíatik sektoretik igarotzen den bide ia eskuraezin batetik.
* Itsasoa: Tictoc badiaren sektorera itsasontzi pribatuekin sar daiteke. Tarteka bakarrik iristen dira Armadako ontziak hara.

## Erreferentziak 
* Corcovado parke nazionala sortzen dute
* Gobernuak Corcovado parkea sortu zuen eta Tompkinsekin hitzarmena sinatu zuen
* Lagosek Corcovado parke nazionala sortzeko dekretua sinatu zuen

## Kanpo estekak
Aach

**Aach** honakoa izan daiteke:

## Alemania 
* Aach (Renania-Palatinatua)
* Aach (Baden-Württemberg)
* Linzer Aach, Linzgau eskualdeko erreka.
* Memminger Aach, Bavariako ibaia.
* Radolfzeller Aach, Baden-Württembergeko erreka.
* Zwiefalter Aach, Baden-Württembergeko erreka.

## Suitza 
* Aach, Arboneko erreka.
Acqueville

**Acqueville** honakoa izan daiteke:

* Acqueville, Calvadosko udalerri ohia.
* Acqueville, Mancheko udalerri ohia.
Evgenije Popovićen gobernua

Milo Matanović jeneralaren gobernu laburren ostean (1917ko urtarrilaren 17a - 1917ko ekainaren 11), Nikola erregearen 1917ko ekainaren 11ko dekretu bidez Evgenije Popović buru zuen gobernua eratu zen. Popović Montenegroko kontsul jeneral ohia izan zen urte askotan Erroman, eta gainerako ministroak garrantzi gutxiagoko funtzionarioak ziren. Gobernu honek defendatu zuen Montenegrok bere estatutasuna gordetzea, eta Jugoslaviako batasunaren kasuan, komunitate berrian sartuko zela bere kide berdin gisa. Popović lehen ministroa Jovan Plamenac ordezkatzen du, Nikolas 1919ko otsailaren 4an (17an) erregeak presidente kargurako izendatu baitzuen.

## Gobernuko kideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clitocybe barbularum

***Clitocybe barbularum*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi du sukaldaritzan erabiltzeko.

Sinonimoak: *Omphalina barbularum*, *Omphalia barbularum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 cm arteko diametrokoa, unbilikatua. Azal higrofanoa, kolore aldakorrekoa arrea-krema-grisa, hezetasunaren arabera (argiagoa eguraldi lehorrarekin eta iluna eguraldi hezean), nolanahi ere, ilunagoa erdian.

**Orriak:** Dekurrente samarrak, zurixkak edo arre-gris zurbil kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3 cm arteko garaierakoa, eraztunik gabe.

**Haragia:** Urria, zurixka, irinaren usainekoa.

**Etimologia:** *Omphalina* terminoa grekotik dator, zilbor txiki, esan nahi duen "omphalos" hitzetik 

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Clitocybe umbilicata* delakoarekin nahas daiteke. *Omphalina* generoak baditu kapela arrexkako espezieak.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Basoetako soilgune zabaletan, batez ere lurzoru hareatsuetan (dunak), goroldiotsuetan eta hezeetan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrhenia obscurata

***Arrhemia obscurata*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi oso gutxi du eta jangarritasuna ezezaguna da.

Sinonimoak: *Omphalia reclinis f. minor*, *Omphalia obscurata*, *Clitocybe atrobrunnea*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Oso tamaina txikikoa, 0,5 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, inbutu formakoa (*omphalina* = zilbor txiki bat), lehenengo biribilkatutako ertza, gero inkurbatua, baina ildaskatua. Azal leuna,  lehorrean satinatua eta distiratsua hezetasunarekin, gardenduaz. Kolore bakarrekoa, arre iluna lila antzeko tinduekin.

**Orriak:** Oso dekurrenteak, zabal, lodiak, kapelaren kolorekoak, zahartzean ertz belzkara izaten dute.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Kurbatua, pixka bat loditua oinarrian, hau ere kapelaren kolorekoa.

**Haragia:** Gutxi, lila zikin kolorekoa, usaingabea eta zaporegabea.

**Etimologia:** *Omphalina* terminoa grekotik dator, zilbor txiki, esan nahi duen "omphalos" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez du balio sukaldaritzarako.

### Nahasketa arriskua 
Ez da erraza nahastea. Hurbilen dagoena *Omphalina pyxidata* da, hau marroi-gorrixka kolorekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, bakarrik edo talde txikitan. Maiz, inor ez da konturatzen, kolore iluna eta tamaina oso txikia duelako. Larreetan, eremu irekietan. Lurzoru hareatsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Europa, Svalbard, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hafsa bint Umar

**Hafsa bint Umar** (; j. 605 - 665/666) Umar ibn al-Jattaben alaba eta Mahoma profetaren emaztea izan zen. "Fededunen Ama" izengoitia dauka. Uthmanek Hafsaren kopia erabili zuen Korana estandarizatzeko.

## Bizitza 
Khunais ibn Hudhaifarekin ezkondu zen, baina 19 urterekin alargundu zen, eta islamiar tradizioaren arabera, bere aitak ezkontza proposatu zien Abu Bakr as-Siddiq eta Uthman ibn Affani. Biek uko egin zioten ezkontzeari. Bere aita, Umar, Mahomari kexatu zitzaion bi kideren portaerarengatik eta Mahomak erantzun zion: "Hafsa ezkonduko da Abu baino hobea den gizon batekin eta Uthman Hafsa baino hobea den emakume batekin".

Mahoma berarekin ezkondu zen 624an, Hafsak 19 urte zituela. Mahomak Umarrekin loturak estutu zituen, orain bere aitaginarreba baitzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gari eta goroldiozko

***Gari eta goroldiozko*** Anari Alberdik 2022an plazaratu zuen liburuaren izenburua da. Prosaz idatzita, testu poetiko laburren gainean antolatutako liburua da, sailkatzeko zaila den lana. 

## Gaia 
Narrazioa lehen pertsonan emandako kontakizuna da. 50 urteak bete eta aspaldi aita baino zaharrago dela jabetu den emakume bat ageri da, astearte iluntze batez, zinematik etxeranzko bidean; asteazken goizez, berriz, auto bidaia bateko denboraren eta espazioaren tolesturetan. Semaforoan bi galgo, bidearen errebueltetan ilaje kizkurdun emakume beltzaran bat, itsasoa gainezka, kontainerrak, fetuak, olibondoak, heskai artifiziala eta matematikaren poetika.

Egilearen hitzetan «Irakurleek beste gauza batzuk ikusten dituzte. 110 orriko abestia dela esan didate batzuek, bada nire ahotsa entzun duenik ere». Liburuaren sortzeaz horrela zioen: «Utzi egin diot ateratzen barruan era inkontzientean neukanari eta gero pentsatu dut horrekin zer egin». Eta baita ere:«*Gari eta goroldiozko* ni naiz baina ez daukat batere interesik nire bizitza kontatzeko, ez da batere interesgarria.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Xole Aramendi(https://eu.wikipedia.org/wiki/Xole_Aramendi): «‘Gari eta goroldiozko’ ni naiz, baina ez daukat batere interesik nire bizitza kontatzeko», naiz.eus agerkari digitala, 2022/12/31.]
* Liburuaren aurkezpena Hitzokei saioan.
Lazar Mijuškovićen bigarren gobernua

Lehen Mundu Gerran Montenegroren erorketa militarra baino lehen, Lazar Mijušković buru zuen gobernua (1915eko abenduaren 20a - 1916ko apirilaren 29a).

## Historia 
Gobernu berriak hiru irtenbide hauetako bat erabaki behar izan zuen: 

* 1. aurreko gobernuaren ebakuazio plana egitea
* 2. Defentsa defentsibo bat jasotzea Montenegroko Goi Komandoaren planaren arabera, eta 
* 3. Austria-Hungariarekin bereizitako bake bat amaitzeko negoziazioak egitea.

Gobernuak beste irtenbide bat erabaki zuen, nahiz eta Montenegrorentzat bideraezina izan, Montenegroko armada aliatuen laguntza materialik gabe zegoelako, eta ezin izan baitzion erresistentzia egokia eman lau aldiz handiagoa zen etsaiari.

1916ko urtarrilean Montenegroren defentsarako plana Montenegroko Komando Gorenak egin zuen, 1915eko urritik abendura bitarteko operazioak ondo antolatu zituen berak. Hala ere, Montenegroko Komando Gorenak 1915eko abenduaren amaieratik 1916ko urtarrilaren 17ra arteko operazioak planifikatu ez zituen errealki, plan horrek porrota ekarri zuelako. Erregeak, Gobernuak, Batzar Nazionalak eta buruzagi militar gorenek ezin zuten ebakuazio plana onartu.

Nikola erregeak 1916ko urtarrilaren hasieran herrialdea utzi zuenean, orduko lehen ministroa, Lazar Mijušković, berarekin joan zen. Hiru ministro eta Komando Goreneko burua, Janko Vukotić dibisionala, herrialdean geratu ziren. Erbestean, Frantzian, Andrija Radović-ek (1916ko maiatzaren 12a - 1917ko urtarrilaren 17a) eratu zuen gobernu berria.

## Gobernuko kideak 
### Montenegroko Erresuma 
### Montenegroko Erresuma erbestean 
## Kanpo estekak
Forges de Lanouée

**Forges de Lanouée** () Morbihan departamentuko udalerri bat da, Bretainian. 2019ko urtarrilaren 1ean sortu zen Lanouée eta Les Forges udalerriak batuta. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pluméliau-Bieuzy

**Pluméliau-Bieuzy** () Bretainiako Morbihan departamenduko udalerria da. 2019ko urtarrilaren 1ean sortu zen Pluméliau (herriburua) eta Bieuzy sortzeko. Azken zentsuaren arabera  biztanle ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Martínez de Tena

**Manuel Martínez de Tena** (Kuba, 1896ko uztailaren 20a - Madril, 1970eko irailaren 1a) Espainiako abokatu eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Vedadon jaioa, Kuban, 1896ko uztailaren 20an. Andrés Redondoren abokatu eta idazkari pertsonala. Mercedes San Bachiller eta Javier Martínez de Bedoya lagundu zituen Auxilio de Invierno, gerora, Auxilio Social, ongintza erakunde falangista. 1938ko otsailean, Javier Martínez de Bedoya kargutik kendu eta gero, Ramón Serrano Suñerrek Ongintzako Zerbitzuetako buru izendatu zuten Martínez de Tena. Sanz Bachillerren dimisioaren ondoren Auxilio Socialeko ordezkari nazional izendatu zuten 1940ko maiatzaren 9an. Ordezkaritza nazionalean sartu eta Carmen de Icaza izendatu zuen idazkari, Martínez de Bedoyarekin bete zuen kargu bera.  1943ko urtarrilean, Alemania naziaren ongintza eredua ezagutzen aldera,Nationalsozialistische Volkswohlahrt, Jose Luis Arrese buru zuen komitiba batean parte hartu zuen Arias Salgado, Víctor de la Serna eta Xavier de Echarri-rekin batera. 

1939ko abuztuan Ongintza eta Gizarte Lanetako zuzendari nagusi izendatu zuten, Espainiako Gurutze Gorriko lehendakari izan zen eta, aldi berean, Gobernuaren ordezkaria erakunde berean.  Mugimenduaren kontseilari nazionala izan zen, halaber, Gorte frankistetako  prokuradorea 1943 eta 1957 artean.

## Ikus gainera 
* Espainiako Gerra Zibila

## Sariak eta Aitortzak 
* Meritu Zibilaren Ordenaren Gurutze Handia (1944)
* Ongintzako Ordena Zibileko Gurutze Handia (1947)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Clemente, Josep Carles; Polo, Juan Francisco (2003). La prensa humanitaria en la España contemporánea (1870-1989). Madrid: Editorial Fundamentos. ISBN 84-245-0955-2. 
* González de Tena, Francisco (2006). Puentes de escarcha: sistemas de socialización de los internos en los hogares del Auxilio Social (Tesis). Madrid: Universidad Nacional de Educación a Distancia. 
* Pike, David Wingeate (2008). Franco and the Axis Stigma. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-349-30089-1. 
* Prado Herrera, María Luz de (2012). La contribución popular a la financiación de la Guerra Civil: Salamanca, 1936-1939. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca. ISBN 978-84-9012-142-9. 
* Preston, Paul (2001). Palomas de Guerra. (traducido por Irene Gonzalo). Barcelona: Plaza & Janés Editores. ISBN 84-01-53051-2. 
* 
* 

## Kanpo estekak
Maria Helena de Moura Neves

**Maria Helena de Moura Neves** (Jaboticabal, 1931ko urtarrilaren 31 – Araraquara, 2022ko abenduaren 17a) brasildar hizkuntzalari eta irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Otávio de Moura eta Anna Rebucci irakasleen alaba, liburuz inguratuta hazi zen. 17 urterekin irakasle titulua lortu eta lehen hezkuntzako eskolan irakasten hasi zen. Ezkondu ondoren Araraquarara joan zen bizitzera.

Hogei urtez haurrei irakatsi ondoren, São Paulo Estatuko Unibertsitatean (Unesp) sartu zen. Antzinako greziera eta latina ikasi zituen.

2022ko abenduaren 17an hil zen Araraquaran, 91 urte zituela, istripu zerebrobaskularraren ondorioz.

## Sariak 
* 2022: Ester Sabino saria

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Val d'Oust

'''Val d'Oust''' () Britainiako udalerri bat da, Morbihan departamenduan. Oust ibaiaren izena darama. Bere herriburua Le Roc-Saint-André da, 2016ko urtarrilaren 1ean udalerri hori, Quily eta La Chapelle-Caro batu baitziren udalerri berria osatzeko. Bere biztanleria azken zentsuaren arabera  da. 

## Kanpo estekak
Flavia Maximiana Teodora

**Flavia Maximiana Teodora** (Teodora bezala ezagututa) Maximianoren alabaordea izan zen. Bere gurasoak Flavio Afranio Anibaliano eta Eutropia, 283 urtean dibortziatu eta geroago Maximianorekin ezkondu zena. Teodoraren aita kontsula izan zen 292 urtean eta Dioklezianorekin pretorioko prefeta baita ere.

293 urtean Flavio Valerio Konstaziorekin ezkondu zen, geroago Konstanzio kloro emperadorea izango zena, honek bere lehen emaztea dibortziatu ondoren, Helena izenekoa, bere kokapen politikoa hobetzeko.

## Familia 
Bikote honek 6 seme-alaba izan zituen:
* Flavio Dalmazio
* Julio Konstanzio, Juliano enperadorearen aita
* Anibaliano, 337ko purgaketa inperialen aurretik hil omen zena, biktimen artean aurkitu ez delako.
* Anastasia
* Flavia Julia Konstanzia, Lizinio enperadorearen emaztea
* Eutropia, Nepotianoren ama

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montreuil

**Montreuil** Frantziako hainbat komunen izena da, eta oso abizen hedatua.

## Frantziako komunak 
* Montreuil (Eure eta Loir)
* Montreuil (Pas-de-Calais)
* Montreuil (Sena Saint-Denis)
* Montreuil (Vendée)
* Montreuil-au-Houlme
* Montreuil-aux-Lions
* Montreuil-Bellay
* Montreuil-Bonnin
* Montreuil-des-Landes
* Montreuil-en-Auge
* Montreuil-en-Caux
* Montreuil-en-Touraine
* Montreuil-Juigné
* Montreuil-la-Cambe
* Montreuil-l'Argillé
* Montreuil-le-Chétif
* Montreuil-le-Gast
* Montreuil-le-Henri
* Montreuil-Poulay
* Montreuil-sous-Pérouse
* Montreuil-sur-Barse
* Montreuil-sur-Blaise
* Montreuil-sur-Brêche
* Montreuil-sur-Epte
* Montreuil-sur-Ille
* Montreuil-sur-Loir
* Montreuil-sur-Lozon
* Montreuil-sur-Maine
* Montreuil-sur-Thérain
* Montreuil-sur-Thonnance
Ferdinand Sarrien

**Jean Marie Ferdinand Sarrien** (Bourbon-Lancy, 1840ko urriaren 15a – Paris, 1915eko azaroaren 28a) frantziar politikaria izan zen. Frantziako lehen ministroa izan zen 1906ko martxotik urrira.

Zuzenbide ikasketak eta abokatu lanak egin zituen. 1870eko Frantzia-Prusia Gerran nabarmendu zen eta kondekoratu egin zuten. 1871tik 1873ra, bere jaioterriko alkatea izan zen, eta 1873an, hautagaitza erradikaleko diputatu hautatu zuten. 1885etik aurrera, hainbat aldiz izan zen Barne eta Justizia ministro.

1906ko martxoan lehen ministro izendatu zuten, eta bere gobernuan zentroko eta alderdi erradikaleko politikariak bildu zituen, baina zazpi hilabeteren buruan dimisioa eman zuen osasun arazoengatik. 1908an senatari aukeratu zuten.
Kristína Peláková

**Kristína Peláková** (Svidník, Txekoslovakia; 1987ko abuztuaren 20a), **Kristína** izenez ezagunagoa, Eslovakiako abeslaria da, eta bere herrialdea ordezkatu zuen 2010eko Eurovision Abesti Lehiaketan, «Horehronie» abestiarekin.

## Biografia 
Txikitatik, Kristínak abestu, dantzatu eta pianoa jotzen zuen Svidníken (Eslovakia), bere jaioterrian. Urte batzuk geroago, Košiceko Kontserbatorioan kantu-eskolak eman zituen. Bere ikasketetan zehar, Kristina hiriko hainbat jazz elkartetan ibili zen; bertan ezagutu zuen bere musika ekoizle izango zen Martin Kavuliere, H.O.M.E Production diskoetxearekin kontratu bat lortzen lagundu ziona.

2007an, bere lehen singlea argitaratu zuen Opak raperoarekin batera, «Som tvoja» izenekoa. 2008an lortu zuen lehen arrakasta Eslovakian, "*Vráť mi tie hviezdy*" singlearekin, bere estreinako albumean parte hartu zuena: ".... ešte váham".

2010ean, Kristínak parte hartu zuen 2010eko Eurovisión Kanta Jaialdirako Eslovakiako aurre-hautapen nazionalean, eta «Horehronie» gaiarekin atera zen garaile, Eslovakiako herrialde homonimoaren aurkako bateanKantak lehen postua lortu zuen bere herrialdeko musika-zerrendetan. Hala ere, ez zuen lortu amaierako emanaldirik.

Geroago, 2011n, Izotz Hockeyko Munduko Kopako abesti ofiziala ekoitzi zuen, "Life is a game" izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dinah Shore

**Dinas Shore**, (Winchester, 1916ko otsailaren 29a - Beverly Hills, 1994ko otsailaren 24a), jazz eta herri-musikako abeslari estatubatuarra izan zen.

1930eko hamarkadako *big bandetan* jardun ondoren, 1940ko hamarkadan, Danih Estatu Batuetako artista ospetsuenetako bat bihurtu zen, musika-arrakasta ugariren interpretazioari esker, hala nola "Buttons and Bows", "The Gypsy" eta "I 'll Walk Alone", eta hurrengo urteetan, hainbat telebista-programatan agertzeari esker.

## Biografia 
Tennessee estatuan jaio zen, eta nerabea zenean Nashville irratian lan egin zuen. Ibilbide profesionala geroago hasi zuen New Yorken, Xavier Cugatekin abestu zuenean. Benny Goodmanekin eta Tommy Dorseyrekin lan egiteko saiakera huts egin ondoren, abeslari bakarlari bihurtzea erabaki zuen. Bluebird-ekin sinatu zuen 1940-1941ean, eta hainbat arrakasta grabatu zituen, hala nola "Yes, My Darling Daughter", "I Hear a Rhapsody" eta "Jim". 1942an, "Blues in the Night" gaiaren milioi bat ale saldu zituen. Gero, RCA Victor konpainiarekin sinatu zuen, eta arrakasta handia lortu zuen "You 'd Be So Nice to Come Home To" eta  1944an "I' ll Walk Alone" gaiekin. Film batzuetan ere lan egin zuen, adibidez, 1944an *Up in Arms* eta 1946an *Till the Clouds Roll By* filmetan.

1946 eta 1949 bitartean, "The Gypsy", "I Love You for Sentimental Reasons", "Anniversary Song", "I Wish I Didn't Love You So", "Buttons and Bows" eta "Dear Hearts and Gentle People" gaiek nabarmendu ziren.

1950eko hamarkadan, *The Dinah Shore Chevy Show-ean egindako askotariko* telebista-ikuskizunengatik ospetsuagoa egin zen. Ingurune horretan modu irregularrean lan egin zuen 1980. urtera arte.

Obulutegiko minbiziagatik hil zen.

## Hautatutako diskografia 
* 1960: *Dinah Sings, Previn Plays*.

* 1960: *Somebody Loves Me*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak