Taoismo

thumb|250px|eskuinera|Monje taoista bat.
**Taoismoa** (txineraz,  道教; pinyinez, dàojiào, literalki «bidearen irakaspena») Laoziren idazki batzuetatik sortutako mugimendu erlijiosoa da. Taoismoa txinatar jatorriko tradizio filosofiko eta espirituala da, taoismoarekin harmonian bizitzea azpimarratzen duena (bidea).

Tao oinarrizko ideia da Txinako filosofiaren parte diren eskola gehienetan; hala ere, taoismoarentzat gauza guztien errealitate gorena da, baita printzipio kosmogoniko eta ontologikoa osatzen duen batasun absolutu eta aldi berean aldagarriaren printzipioa ere.​ Horrela, taoistentzat, taoa existitzen den guztiaren iturria da, patroia eta substantzia.​

*Dao De Jing* (txinera klasikoan, 道德經) Tao Te King edo Tao Te Ching izenez ere ezaguna, Lao-Tse filosofoari (Lao Tzu, Lao Zi, Laozi edo Laocio  izenez ere ezagutua) egotzitako irakaspenak biltzen dituen liburua da.​ Eta halako pertsonalitatearen existentzia historikoa oraindik eztabaidatzen bada ere, liburua, tradizio taoistarako, giltzarritzat hartzen da. *Zhuangzi*rekin batera, tradizioaren funtsezko testuak dira.

Eta balio etiko taoistak eskolen arabera aldatzen diren arren, normalean, *wu wei*a azpimarratzera jotzen du (ekintzarik eza edo intentziorik gabeko ekintza), naturaltasuna, sinpletasuna, berezkotasuna eta, batez ere, «Hiru Altxorrak»: 慈 «errukitasuna», 儉 «urritasuna», eta 不敢為天下先 «umiltasuna»; bien bitartean, gutxiago azpimarratzen ditu arauak eta errituak (konfuzianismoaren kontrakotasunean).

Taoisten helburu nagusia hilezkortasuna lortzea da, nahiz eta, batzuetan, hilezkortasuna ez den hitzez hitz ulertzen, baizik eta bizitza osoa bezala. Era berean, naturarekin harmonian bizi ziren pertsonak hilezkorrak zirela esaten zen. Lao-Tse jainko taoistatzat hartua izan zen ―hilezkor― hilezkortasuna lortu zuten jeneral ospetsu eta jakintsuen heroi folklorikoen panteoi handiaren buru. Bestalde, hilezkortasuna lortzea kanpoko alkimiaren (waidan) eta barneko alkimiaren (neidan) bidez, historikoki, helburu garrantzitsua izan zen taoista askorentzat

Taoismoaren lehen formak K.a. IV. mendean garatu ziren Naturalisten Eskolako teoria kosmologikoen eta I. Ching-aren eraginez. Naturalisten Eskola eta Yin eta yang eta Bost Elementuak kontzeptuak sintetizatu zituen eskola filosofikoa izan zen. Sortzailea Zou Yan da. Taoismoaren lehen forma antolatua, Tianshi eskola («Zeruko Maisuak»), K.a. II. mendean sortu zen «Xuanxue» (ikaskuntza sakona, baita «neo-taoismoa» ere), konfuzianismoaren eragina izan zuen mugimendu filosofiko garrantzitsu bat izan zen, *I. Ching*, * Dào Dé Jīng* eta *Zhuangzi*ren interpretazioan zentratu zena eta K.o. III. eta IV. mendeen artean loratu zena. Mugimendu horretako filosofo garrantzitsuenak izan ziren: He Yan, Wang Bi, Banbu basoko zazpi jakintsuak, Ge Hong eta Guo Xiang.​ Pentsalariek, hala nola He Yan eta Wang Bi, Taoaren izate sakona hartu zuten ardatz, hobetoen adierazten zuen terminoa «Wu» (ezer ez, ez izan, negatibotasuna) zela ikusi baitzuten.​ Beste eskola batzuk ospea lortu zuten Txinako historian, hala nola Shangqing eskola, Tang dinastian (618-907); Lingbao eskola, Song dinastian (960-1279), eta Quanzhen eskola, XIII-XIV. mendeetan garatu zena, Yuan dinastian:

Beraz, Tao betiereko transzendentea, neurtezina eta deskribaezina den arren, aniztasunari aurrea hartzen dio; barnebiltzen du, eta dena sostengatzen du; halaber, immanentea da, eta gauza iraunkor guztien aniztasunean presente dago:

Beraz, Lao-Tse-k Taoren bi alderdi bereizten ditu; alde batetik Betiereko eta deskribaezin Taoa dago, eta, bestetik, Tao, ez-iraunkorra eta existentzia gisa adierazitakoa. Betiereko Taoaz ezin da hitz egin, haren izate ezagutezina baita eta giza ulermena gainditzen baitu, baina Taoaz agerpen edo existentzia gisa, berriz, hitz egin daiteke, eta hortik eraikitzen da taoismo filosofikoa. Hala ere, Taoren bi alderdiak bereizezinak dira; errealitate bera dira.

Betiereko «zerbait» horrentzat ez dago izenik, izenak esperientzietatik baitatoz; azkenik, eta deskribatua edo adierazia izan beharrez, existentzian agertzen da, eta tao deitu zitzaion, zeinak helmugara daraman «bide» edo «bidezidor» (zuzena edo bertutetsua) esan nahi duen.

Lao-Tsek taoaren alderdi transzendenteaz hitz egiten duenean, zerbait konkretuaren ideia eman dezakeen orotatik urruntzen saiatzen da. Nahiago du munduari dagokion guztiaren plano desberdin batean kokatu. Izan ere, osotasuna ager dadin taoa espazio hutsa bezala da. «Zeruaren eta Lurraren aurretik existitzen zen» esaten du, eta, hain zuzen ere, ez dago esaterik nondik datorren. Sorkuntzaren ama, eta izaki guztien iturri da.

Taoa ez da aldi baterakoa edo mugatua ere; behatze saiatzean, ez da ikusten; ez da entzuten, eta ez da sentitzen. Sorkuntzaren iturri primario kosmikoa da. Guztion hasiera da, Zeruaren eta Lurraren erroa (gauza guztien ama). Baina definitzen, begiratzen edo entzuten saiatzen bagara, ezinezkoa litzateke: taoa ez-izatera itzultzen da, non azalezina den, eskuraezina eta betierekoa.

Zerupean dauden gauza guztiek badenaz gozatzen dute; badena ez denetik sortzen da, eta ez-izatera itzultzen da, zeinarekin beti loturik dagoen.

Ez-izatearen taoa fenomenoen munduan dagoen guztia mugitzen duen indarra da, funtzioa, den guztiaren efektua: ez-izatean oinarritzen da.

Izakien mundua ez-izatearen izenarekin izenda daiteke, eta fenomenoen mundua, berriz, izatearen izenarekin. Ezberdintasunak izenetan daude, bataren izena izatea baita eta bestearena, berriz, ez-izatea, baina, izenak ezberdinak diren arren, egitate bakarra da: misterioa, zeinaren sakonetik mirari guztiak sortzen baitira.

Munduaren nahastetik betierekora daraman bidea aurkitzean, taoaren bidean gaude.

Taoismoak legearen kontzeptua baztertzen du, eta ordenaren kontzeptuarekin ordezkatzen du. Hau da, gauzak modu jakin batean dira etengabe mugitzen ari den unibertsoan duten kokapenak portaera horretara behartzen dituen natura ematen dielako. Horrela azaltzen du K.a. II. mendeko Dong Zhongshu filosofo txinatarrak:

thumb|Jarraitzaile taoistaren arima hilezkorra.
Tao da ordena naturalari ematen zaion izen globala. Taoaren helburua da gizakiari naturan integratzen irakastea, ibiltzen irakastea, bere baitan bateratasunean eta harmonian integratzen irakastea. Taoa ez da sortzailea, munduan ezer ez delako sortzen, mundua era ez da sortzen. Natura eta harmonia horrekin bat egiten irakastea, norberaren gorputzean bizi-erritmoak esperimentatu ahal izateko. Erritmo horiek dituzten ariketa batzuen bidez, giza gorputza sintonizatzen da, eta, horrela, lasaitasun mentala eta energia fisikoa irabazten dira.

K.a. IV. mendearen hasieran, txinatar filosofoek yin eta yang-ari buruz idazten zuten naturarekin lotutako terminoetan.

Taoaren perspektibatik begiratuz, gauza guztiak goratzen, handi bihurtzen eta gero bere sustraira itzultzen diren ikusten da. Bizitzea eta hiltzea sartu eta ateratzea besterik ez da. Gogamenaren indarrek ez dute botererik tao jarraitzen duenarengan. Ez-izatearen bideak lasaitasunera eta behaketara darama, eta anizkunetik «bat»era darama. Bide hori egin ahal izateko, barne prestaketa behar da. Praktika espiritualaren, jarraikitasunaren, barne biltzearen eta isiltasunaren bidez erlaxazio-egoerara iristen da, zeina hain lasaia izan behar duen ezen barneko izaeraren (arima) behatze aukera eman behar duen, eta horrela lortzen da ikusezina dena ikustea, entzunezina dena entzutea eta eskuraezina dena sentitzea.

Pentsamendu taoistaren historia adierazgarria honako hau litzateke: (Huston Smith-en *Munduko erlijioak*  liburutik egokitua).

Nekazari baten zaldiak ihes egin zuen. Auzokoaren errukiaren aurrean, nekazariak esan zion: «Nork daki ona edo txarra den?». Eta arrazoi zuen, zeren, biharamunean, zaldia adiskidetutako zaldi basatiekin itzuli baitzen. Auzokoa berriro agertu zen, oraingoan zerutik eroritako opariagatik zoriontzeko, baina nekazariak errepikatu zion: «Nork daki ona edo txarra den?». Eta berriro ere arrazoia izan zuen, zeren, biharamunean, bere semea zaldi basati haietako batera igotzen saiatu, eta erori egin zen, hanka bat hautsiz. Auzokoak berriz ere atsekabea agertu zion, eta berriro jaso zuen aurreko galdera: «Nork daki ona edo txarra den?». Eta nekazariak arrazoi izan zuen laugarren aldiz, zeren, biharamunean, soldadu batzuk agertu ziren semea errekrutatzera, baina, zaurituta zegoenez, salbuetsi egin zuten.

Amoraltasun edo moralkeria latitudinario batetik urrun, taoismoak harmonia goresten du, hor oreka dago, erlatibitateen gaineko osotasuna.

Etika hori artean islatzen da.

Budismoa Txinara iritsi zenean, budismoaren eta taoismoaren arteko harremanak, beste ondorio batzuen artean, Chan eskola erlijioso eta filosofiko budista eragin zuen. (sanskritoko «dhyana» hitzaren sinizazioa eta «meditazioa» esan nahi duena) Horrek, Japoniara igarotzean, Zena sortu zuen.

Taoismoak ezagutza-arlo askotan eragin zuen, hala nola medikuntzan eta meditazio-eskola batzuetan, baita borroka-arteetan ere. Taoismoaren eta Tantraren ikusmolde batzuetan antzekotasuna dago, bereziki mundua ekosistema ikuspegian, eta ekintza sexualaren barruan argitze bidetzat hartzea.

Lin An taoista handiak honela definitzen du zoriontasunaren bidea:

.

## Historia
Taoismoak hiru indar daudela zehazten du: baikorra, ezkorra eta baketzailea. Indar baikorra eta indar ezkorra elkarren aurka daude; hau da, bakoitzak bere aldetik independenteki jokatzen du. *Yin eta yang* izena dute, hurrenez hurren. Hirugarren indarra *tao*a da, eta batera ditu *yin* eta *yang*a. Esaera zahar batek dio: «*yin* alde bat eta *yang* alde bat, hori da *tao*a». Bi kontrako aldeek, *yin* eta *yang*ek, indar berbera dute; horregatik, heriotza eta bizitza, ez dago bata bestearen gainetik. *Tao*a, berriz, pentsamendu gizatiarra heldu ezin daitekeen zerbait da.

Intuizio, sentsibilitate, naturaltasuna eta bizitza gisa ere ezagutzen da.

Laozi txinatar kulturako filosofo aipagarriena izan zela esaten da. *Dao De Jing* liburua idatzi zuen, pentsamendu taoistaren liburu nagusia. *Tao*k indar bat, edo hobeki esanda, munduaren ordena deskribatzen du. Kontraesan indar bat da, eta unibertsoko gauza guztiak azaltzen ditu.

*Tao* hitz txinatarra (道) «bidea» dela esan ohi da, nahiz eta filosofian eta herriko erlijio txinatarretan ezin konta ahala ñabardura izan.

Taoismo filosofikoa Laoziren idazkietatik eta *Zhuangzi* testutik aurrera garatu zen. Elezahar txinatarraren arabera, Laozi K.a. VI. mendean bizi izan zen, eta, beraz, tradizionalki esan izan da *Dao De Jing* mende horretan idatzi zuela, nahiz eta gaurko ikerketa batzuen arabera, nahiko beranduago izan zen.

Taoisten funtsezko helburua hilezkortasunera heltzea izan arren, batzuetan, hori ez da hitzez hitz ulertzen, baizik eta osotasuneko bizitza luze gisa. Era berean, esaten zen naturarekiko harmonian bizi ziren pertsonak hilezkorrak zirela. Laozi jainko taoista bihurtu zuten ―hilezkorra―, folkloreko heroi, jeneral ospetsu eta jakintsuz osatutako panteoi itzel bati hasiera emanik, denak ere hilezkortasunera heldu zirenak. Hala ere, taoismoaren forma zaharra korronte filosofikoa zen, eta ez erlijiosoa: pentsalari zaharrek «hilezkortasuna», inguruarekin bat, norberak bere burua gainditze moduan interpretatzen zuten, eta horrek esan nahi du norberaren eta inguruaren aurrerabidea bilatu behar direla.

Geroago, taoismoa konfuzianismotik, budismotik eta herri-erlijiotik hartutako elementuekin nahasi zen. Taiwanera duela 300 bat urte eraman zen erlijio taoistaren era zehatza, izan ere, tradizio horren erakusgarri tipikoa da. Gaurko praktikaren ezaugarririk bereizgarriena arbasoen benerazioa da.

* K.a. IV-II. mendeak: alkimian, txinatar medikuntza tradizionalean, magian eta igartzean eragiten du, eta; beraz, herri-kultu bihurtzen da. Gerora, borroka-arteetan eragin zuen, osasunari eta borrokari aplikatutako «txi» kontzeptuekin, eta, hala, kung fu taoistaren hainbat estilo sortu ziren (batez ere, Wudang mendian), bai eta chi kung eta taichi diziplinak ere.
* K.o. II. mendea: Zhang Daoling apaiz inperiala da taoismoaren lehen aita santua da, erlijioari dagokionez; txinatar erlijio tradizionala taoismoarekin batzen du, gurtza erlijioso inperiala berritzeko eta bere taoismo teista forma gurtza-doktrina gisa ezartzeko; interpretazio erlijioso hori Laozik eta Zhuangzik proposatzen zuten jatorrizko ideologia taoista erabat filosofikoaren aurkakotzat hartzen dute batzuek.
* 1927: Txinako gobernuak aitasantutza inperiala ezeztatzen du.
* Hilezkortasuna hitzematen du zentzu erlijiosoan, betiko bizitzako forma gisa, baina, zentzu filosofikoan, autogainditzearen kontzeptu ontologiko bultzatzaileren alegoria gisa.
* Funtsezko oharra: Hilezkortasunera heltzea, bizi-iraupen osorik, naturarekin harmonian bizi diren pertsonak hilezkorrak dira.
* Laozi hilezkor taoista gisa jainkotzen dute (heroi folklorikoak, jeneral ospetsu eta jakintsuak). Jainkoen ideia hori taoismo erlijiosoaren jarraitzaileek bakarrik hartu zuten; taoismo filosofikoak, berriz, arbuiatu egin zituen.
* Konfuzianismoaren elementuekin, budismoarekin eta sineste lokalekin nahastu zen (Taiwan duela 300 urte), Laoziren *Dao De Jing*-eko jatorrizko kontzeptuekin bateragarria ez den batura erlijiosoa eratuz.
* Berria: Arbasoen gurtza, taoismo erlijiosoak soilik onartzen du, baina taoismo filosofikoak ez du bereganatzen.

## Ikus, gainera 
* Laozi
* Zhuang Zi
* Lie Zi
* Ying Yang
* Wu Wei
* Anarkismoa

## Erreferentziak
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* —pinyin transkripzioarekin, lerroarteko itzulpenarekin eta itzulpen literarioarekin, Zhuangzi liburuko hiztegi oso bat du, eta Lao Tzu-rekiko komunztadura.

### Taoismoaren interpretazio liburu herrikoiak, akademikoak ez direnak 
* 
* 
* 
* 
* 
## Kanpo estekak