Mundu islamikoko zientzia Erdi Aroan

[thumb|280px|eskuinera|[Al-Jazari, XIII. mendeko liburua]]
**Erdi Aroko mundu islamikoko zientzia** Islamiar Urrezko Aroan garatutako zientzia izan zen, VII. eta XV. mendeen artean, omeiatarren, abbastarren, samandarren, ziyaridtarren, buyidtarren eta abbastarren agintaldietan.

## Islamaren sustraiak 
Mundu musulmanak arraza, hizkuntza eta kultura desberdinetako herriak besarkatu zituen, baina herri hauen guztien artean oinarri komun bat bazegoen: Arabiar penintsula, hain zuzen. Penintsula hau, garai hartan ere, basamortu izateko bidean oso aurreratua zegoen, eta beraz, gizakiek bizimodu normala izateko zailtasunak baino ez zituzten aurkitzen. Horregatik, tribu batzuk Persiar golkotik abiatu ziren, eta beste batzuk Siria eta Transjordaniako oasietan kokatu ziren. Hala ere, Arabiar penintsulako biztanleen eta penintsulatik at zeuden arabiarren artean ez dago bereizketa egiterik; bien arteko mugagabeko basamortu zabalek eta bizimodu nomadak eutsi baitzioten jatorrizko loturari.

[thumb|ezkerrera|280px|[Mahoma predikua egiten, XIV. mendeko irudia.]]
Baina, basamortu horiek mundu islamikoaren kultura baldintzatzen zuten. Hasteko, basamortuek bizimodu tribala iraunarazi zuten, eta baita bizimodu mota horrek berekin duen guztia ere: elkarbizitzaren oinarria hurbiltasuna da eta hurbilekoa edo lagun hurkoa tribukidea da, hots, odol berekoa eta ez besterik. Hasierako kontzeptu fisiko hau, ahaidetasun espiritualera hedatu zen geroago. Bestalde, basamortuek gosearen mamutzarra plazaratzen zieten behin eta berriro. Beraz, uraren, bazkaren eta abereen urritasuna zela-eta, ondasun hauen guztien jabegoaren eztabaida oso garrantzitsua zen. Aldi berean, eguraldiaren zakartasun eta zailtasunak (hondar ekaitz batek biziaren azkeneko aztarna ere garbi zezaken) pentsamolde fatalista, ia arduragabetasuna sortzerainokoa, eta menturarako espiritua bultzatzen zituen. Mundu honek VII. mendera arte geldirik iraun zuen. Baina, Mahomaren bultzada espirituala dela eta, mundua konkistatzera abiatu zen mende horretan. Omar Khayyamek (1048-1131) ekuazio kubikoak ebazteko metodo geometriko bat asmatu zuen. Al-Kashik (1380 aldean-1429) trigonometriako teorema batzuk lortu zituen, kosinuaren teorema barne.

### Medikuntza 
Medikuntzaren alorrean, al-Razi (865-925) dugu lehenengo idazle musulmana. Hau Bagdaden aritu zen lanean, eta ehun lan baino gehiago idatzi zituen. Ezagunena *Liburu Osoa* izenekoa da; bertan aurki daitezke garai hartan ezagutzen ziren medikuntza grekoa, indiarra edo Ekialde Hurbilekoa. Behar bada, txinatar medikuntzari ere zerbait zor zitzaion, zeren jakin izan denez txinatar jakintsu bat urtebete baino gehiago egon zen al-Razirekin, arabiera ikasten eta Galenoren lanak txinerara itzultzen.
 
Hala ere, dirudienez Galenok ez zuen eragin handirik izan txinatar medikuntzan, baina txinatarren artean oso garrantzi handia izan zuen pultsuaren esanahia Ibn Sinaren *Medikuntzaren Kanona* izeneko lanean agertzen da. Ez al-Razik eta ez Ibn Sinak ez zituzten Galenoren teoriak hobetu, baina praktika aldetik askoz droga kopuru handiagoa ezagutzen zuten.

[thumb|eskuinera|200px|Begia [Hunayn ibn Ishaqren arabera, 1200 aldean]]
Maimonides (1135-1204) Saladin I.aren sendagilea izan zen. Jakintsu judu horren lan gehiena filosofikoa izan zen, baina medikuntzaz ere arduratzen zen, Galenoren zenbait teoria kritikatuz. Kairon bertan, pixka bat geroago, aritu zen Ibn al-Nafis (1210-1288) medikua zehatzagoa izan zen kritika horietan. Honen iritziz, eta Galenoren ustearen aurka, bihotza banatzen duen horma (septuma, alegia) solidoa eta pororik gabekoa zen, hots, odolak bere barnetik ez zeukan pasatzerik eta. beraz, eskuineko bentrikulutik ezkerrekora joateko biriketatik iragan behar zuen. Horregatik, Ibn al-Nafisek zirkulazio txikiko teoria plazaratu zuen, baina zoritxarrez bere teoria hau ez zen zientziaren gorputzean sartu eta ahaztuta gelditu zen.

### Optika 
Alhazen (965-1038) basoratarra Kairon kokatu zen. Jakintsu hau optikaz arduratu zen batik bat, eta Euklides eta Ptolomeoren teoriaren aurka zegoen. Haren ustez, argi izpiak ikusten ziren objektuetatik zetozen begietara, eta ez alderantziz, antzinakoek pentsatzen zuten bezala. Bestalde, izpi hauek edozein iturritik esferikoki hedatzen zirela esaten zuen. Berak egindako leiarrei buruzko ikerketa esperimentalak zirela eta, gaur egungo leiarren teoriatik oso hurbil ibili zela esan behar da. Errefrakzioaren arloan Ptolomeoren legea frogatu zuen, hots, bi inguruneren arteko distantzia batean errefrakzio-angelua eta eraso-angelua proportzionalak izatea egia dela (baldin angeluak oso txikiak badira, eta ez bestela).

### Papergintza 
Txinatarrengandik jaso zuten musulmanek papergintza, eta Mendebaldera eraman zuten geroago. 704. urtean, Samarkandako Guduan, musulmanek zenbait txinatar papergile harrapatu zuten, eta hauek beren teknika erakutsi zieten. Ondorioz, [[751]n papera egiteko musulmanen lehenengo lantegia ireki zen Samarkandan bertan. Bigarrena, 793an eraiki zen Bagdaden. 900. urterako, Egipton zegoen teknika hau, 1100 inguruan al-Andalusera sartu zen, eta handik Europako iparraldera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak