open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sangmélimako elizbarrutia

**Sangmélimako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kamerundar elizbarrutia da. 1963ko urtarrilaren 18an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Sangméliman dago. Egun apezpikua Christophe Zoa da.

## Ordinarioak 
* Pierre-Célestin Nkou (1963-1983)
* Jean-Baptiste Ama (1983-1991)
* Raphaël Marie Ze (1992-2008)
* Christophe Zoa (2008-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naoko Takahashi

**Naoko Takahashi** (高橋 尚子, Takahashi Naoko; 1972ko maiatzaren 6an jaioa) erretiratutako distantzia luzeko korrikalaria eta urrezko domina irabazi zuen maratoilari olinpikoa da. 2000ko Sydneyko Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen maratoian, eta 2001eko Berlingo Maratoian 2 ordu eta 20 minutu baino gutxiagotan maratoi bat osatzen lehen emakumea bihurtu zen.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Takahashi Gifu-n jaio zen, Gifu prefekturan, 1972ko maiatzaren 6an, Yoshiaki Takahashi hezitzailearen eta bere emazte Shigekoren alaba zaharrena. Bere aita haurtzaindegi bateko zuzendaria zen. Hideki Shirakawa kimikari eta Nobel saridunaren bigarren lehengusina-iloba da.

### Lehiaketa-ibilbidea 
Takahashi atletismoan institutuan hasi zen, eta bigarren postua lortu zuen 1500 metroko lasterketan eta hirugarrena 3000 metrokokoetan. Japoniako unibertsitate-txapelketetan, Osakako Gakuin Unibertsitatean ikasten aritu zen, eta graduatu ondoren, distantzia luzeko lasterketa-entrenatzaile Yoshio Koide entrenatzailea ospetsuaren agindupean entrenatzen hasi zen. Japonian entrenamendu-erregimena osatu zuen Coloradon altueran entrenatzen zuen bitartean.

1998ko martxoan, bere bigarren maratoian parte hartuz, Takahashik Japoniako emakumezkoen errekorra ezarri zuen 2:25:48ko denborarekin Nagoyako Emakumeen Maratoian.[3] Bi hilabete geroago, 5000 metroko lasterketa irabazi zuen Osakako Japoniako Sari Nagusian, 15:21eko denborarekin.

Geroago, urte bereko abenduan, Takahashik Japoniako emakumezkoen maratoiko errekor berria ezarri zuen Bangkoken Asiako Jokoetako maratoia irabazi zuenean, 2:21:47ko denborarekin, oso epelak ziren baldintzetan. Bigarren sailkatua baino 13 minutu baino gehiagoko aldearekin amaitu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Te-arbolaren olio

**Te-arbolaren olioa** te-arbolaren (*melaleuca alternifolia*) hostoetatik ateratzen den olioa da. Likido gardena da, koloregabea, anbar kolore zurbilekoa, eta usain gogor bereizgarria duena. Destilazio bidez lortzen da hosto eta adar freskoetatik.

Olio hau ehun bat osagairen nahasketa konplexua da. Osagai kimiko nagusiak alkohol mono eta seskiterpentikoak dira:
* 4-ol terpinenoa ( % 29-45)
* γ -terpina ( % 10-28)
* α -terpina ( % 2,7 – 13)
* 1,8-zineola ( % 4,5-16,5)

## Albo-ondorioak 
Olioa toxikoa da dosi txikietan irensteagatik, bai haur txikientzat, bai etxeko animalientzat. Te-arbolaren olioa irenstearekin lotutako sintomak hauek dira: ataxia, zorabioak, goragalea eta nolabaiteko desorientazioa. Dosi handietan koma eragin dezake. Alergia eragin dezake larruazaleko adierazpenekin edo adierazpen sistemikoekin.

Badirudi olioak ere ezaugarri estrogenikoak dituela, eta, beraz, bularreko edo umetokiko tumoreak izateko arriskua edo familia-historia duten emakumeek ez dute erabili behar. Olio hori zuten xaboiak edo xanpuak erabiltzen zituzten mutil prepubereetan bularrak (ginekomastia) handitzearen erantzuletzat jotzen da.

Nolanahi ere, irenstea debekatuta dago, eta pertsona helduek bakarrik erabili behar dute, larruazalaren edo buruko ile-larruaren gainean, dosi txikietan eta denbora-tarte mugatuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Te-arbola

**Te-arbola** (*melaleuca alternifolia*) Myrtaceae familiako hosto iraunkorreko zuhaixka da. Jatorriz Australiakoa, Hegoaldeko Gales Berriko iparraldeko kostaldeko lur zingiratsuetan hazten da.

## Ezaugarriak 
5 metroko altuera duen zuhaixka edo zuhaitz txiki bat da. Hosto estu eta aromatikoak, linealak, 10-35 mm luze eta 1 mm zabal. Lore zuriak 3-5 cm luze diren zirietan hazten dira. Fruitua txikia eta egurtsua da, kopa-formakoa. 2-3 mm-ko diametroa du.

## Sendabelarra 
Te-arbolaren olioari zenbait propietate egozten zaizkio. Olioa sendagai gisa erabili izan dute eki-barnealdeko australiar indigenen artean, te-arbolak erabiltzen baitituzte hosto zanpatuetako olioak arnastuz eztula eta hotzeria tratatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abraham Bahachille

**Abraham Bahachille García** (2001eko martxoaren 8a) Venezuelako futbolari bat da, eta erdilari gisa jokatzen du Espainiako Lehen Federazioko Recreativo Huelva taldean.

## Klubaren ibilbidea 
### Metropolitanos 
Bahachille 13 urterekin sartu zen Metropolitanos FC-n. 2017an jada, 16 urte zituela, klubeko lehen taldearekin entrenatzen ari zen. 

2018ko urrian bi partida jokatu ondoren, 2019ko martxoaren 3an egin zuen debuta ofiziala klubarekin, Zulia FC-ren aurka aulkian hasi zenean, 88. minutuan Yonder Silva ordezkatu aurretik.  Bahachillek 17 partida jokatu zituen denboraldi osoan, horietatik 11 Venezuelako Lehen Mailan .

63 partidatan lau gol sartu ondoren, Bahachillek Metropolitanos utzi zuen 2021. urtearen amaieran, bere kontratua amaitu baitzen. 

### Geroagoko karrera 
Metropolitanos utzi ondoren, Portland Timbers estatubatuar taldean jokatzeko aukerarekin lotu zuten.  2022ko urtarrilaren 26an, Tucson-eko (Arizona) klubarekin entrenamendu-kanpamentu batera joateko gonbidapena ere jaso zuen, eta hala egin zuen.  Hemen ere partida batzuk jokatu zituen, baina ez zioten inoiz kontraturik eskaini.

MLSra huts egin ondoren, Bahachille Deportivo Miranda taldeko fitxan agertu zen.  2023ko ekainaren 20an, Bahachille Venezuelako Lehen Mailako Academia Puerto Cabello taldean sartu zen. 

2025eko urtarrilaren 3an, Bahachille Espainiako Lehen Federazioako Recreativo Huelva klubean sartu zen 2026ra arte.  2025eko otsailaren 15ean egin zuen debuta ligan, Algeciras CF-ren aurka.

## Nazioarteko karrera 
2019ko irailean eta azaroan, Bahachille Venezuelako 20 urtez azpiko selekziorako deitu zuten, eta berriro ere 2020ko otsailean. 

2021eko ekainean, Bahachille Venezuelako 20 urtez azpiko selekzio nazionalera deitu zuten 15 'larrialdi-jokalaritik' bat bezala, Venezuelako 2021eko Amerika Kopako tropelean COVID-19 kasu positibo biren ondoren, jatorrizko taldeko kide guztiak isolatu behar baitziren.
2023ko ekainean, Frantziako Maurice Revello Txapelketan parte hartu zuen Venezuelarekin.

## Bizitza pertsonala 
Abrahamen familia euskal venezuelarra da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Hristijan Mickoski

**Hristijan Mickoski** (; Skopje, 1977ko irailaren 29a) iparmazedoniar ingeniari mekaniko eta politikaria da. Ipar Mazedoniako lehen ministroa da 2024tik.

Vienako Unibertsitate Teknikoan eta Skopjeko San Zirilo eta San Metodio Unibertsitatean irakasle izan zen. 2016tik 2017ra Vienako Estatuko elektrizitate enpresa zuzendu zuen, eta 2015etik 2017ra Nikola Gruevski eta Emil Dimitriev lehen ministroen aholkulari izan zen energia gaietan.

2017ko abenduan VMRO-DPMNE alderdi nazionalistako buru hautatu zuten. 2024ko ekainean lehen ministro izendatu zuten hauteskundeak irabazi ondoren. Greziarekin sinatutako Prespako Akordioaren eta Mazedoniako konstituzioan gutxiengo bulgariarra onartzearen aurkakoa da, eta politikoki Viktor Orbán hungariarrarengana eta Aleksandar Vučić serbiarrarengana hurbildu da.
Fintze

[thumb|300px|[Azukrea fintzeko efektu hirukoitzeko ebaporagailuak]]
**Fintzea** askotan baliabide natural batetik lortzen den substantzia kimiko baten arazketa-prozesua da. Adibidez, petrolioa bere egoera naturalean erre ohi da, horrexegatik ezin da zuzenean erabili errekuntzako motorretan, hondakinak daudelako eta azpiproduktuak sortzen direlako.

Likidoen fintzea, askotan, destilazioaren edo zatikatzearen bidez lortzen da. Gas bat findu ere egin daiteke, hoztu edo konprimatu, likidotu arte. Gasak eta likidoak, halaber, erauzketa bidez findu daitezke, substantzia edo bere ezpuruak disolbatzen dituen disolbatzaile batekin.

Solido asko findu daitezke material ezpuruaren disoluzio batean kristalak haziz; kristalaren egitura erregularrak nahi den materiala errazteko eta beste partikula mota batzuk baztertzeko joera du. Erreakzio kimikoak ere erabiltzen dira mota bereziko ezpurutasunak ezabatzeko.

Silizioa eta beste erdieroale batzuk elektronikan erabiltzea ezpurutasunen kontrol zehatz baten mende dago, eta horretarako teknika bereziak garatu dira, hala nola, zonakako fintzea.

Findu ohi diren beste material batzuk metalak, azukreak eta olioak dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Petrolio-fintze
* Findegi

## Kanpo estekak
Abidjango artxidiozesia

**Abidjango artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar artxidiozesia da. 1895eko ekainaren 28an ezarri zen Boli Kostako prefetura apostoliko gisa, 1911ko azaroaren 17an bikariotza apostoliko mailara igo zen, 1940ko apirilaren 9an Abidjango bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1955eko irailaren 14an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Abidjanen dago. Egun artzapezpikua Ignace Bessi Dogbo kardinala da.

## Ordinarioak 
### Boli Kostako prefektu apostolikoa 
* Jules Moury (1910-1911)

### Boli Kostako bikario apostolikoak 
* Jules Moury (1911-1935)
* François Person (1935-1938)
* Jean-Baptiste Boivin (1939-1940)

### Abidjango bikario apostolikoa 
* Jean-Baptiste Boivin (1940-1955)

### Abidjango artzapezpikuak 
* Jean-Baptiste Boivin (1955-1959)
* Bernard Yago (1960-1994)
* Bernard Agré (1994-2006)
* Jean-Pierre Kutwa (2006-2024)
* Ignace Bessi Dogbo (2024-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Laurent Yapi (1970-1979)
* Paul Dacoury-Tabley (1979-1994)
* Joseph Yapo Aké (2001-2006)
* Gaspard Béby Gnéba (2026-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gomina

**Gomina** edo **finkatzailea** orrazkera-produktu bat da, orrazkera jakin batean ileari forma eta finkapena emateko erabiltzen dena.

## Historia 
Antzinako Egiptoko momien analisiak frogatu du ilea gantzez egindako gela batekin orrazten zela. Analisiaren atzean dauden ikertzaileek diotenez, egiptoarrek produktua erabiltzen zuten beren estiloa bizitzan zein heriotzan bere lekuan mantentzeko. Natalie McCreesh, Manchesterreko Unibertsitateko Egiptologia Biomedikoko KNH Zentroko zientzialari arkeologikoak eta lankideek 18 momiatik hartutako ilearen laginak aztertu zituzten. Zaharrenak 3.500 urte inguru ditu, baina gehienak Dakhleh oasiko hilerri batean induskatu zituzten, Mendebaldeko Basamortuan, eta greko-erromatarren garaikoak dira, duela 2.300 urte ingurukoak.

Clonycavango gizakia irlandar zingiretako momiak, K.a. 392 eta K.a. 201 bitartean karbono-14 bidez datatua, Iberiar penintsulatik edo Frantziako hego-mendebaldetik inportatutako pinu-erretxinaz egindako gel bat erabiltzen zuela adierazi zuten.

1914an, Buenos Airesko bihotzean dagoen farmazia txiki batean (Florida al 600), José Antonio Brancato albaitariak ilerako lehen finkatzailea sortu zuen, marka erregistratu gisa gomina izena eramango zuena. Horretarako, arabiar goma, persiar tragakantoa eta esentzia ezberdinak nahastu zituen. Laster,  hitza finkatzailearen sinonimo bihurtu zen. Horretarako erabilitako xaboiak eta olioak mugitu zituen finkagailu bat. 1929an, Chemical Works britainiar konpainiak Brylcreem asmatu zuen, hurrengo hamarkadetan Erresuma Batuko eta Estatu Batuetako ile-produktuen merkatuko liderra bihurtuko zena.

1920ko hamarkadaren hasieran, The R. L. Watkins Company enpresak Glostora finkatzailea merkaturatu zuen Estatu Batuetan, eta 1942an iritsi zen Mexikora. Han, hainbat hamarkadatan izan zen ezaguna.

1960ko hamarkadan, geroago Dep Corporation deituko zenak Estatu Batuetan ilerako gel modernoa asmatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orrazkera

right|thumb|Ile-apaintzailea Txinako kale batean.
[thumb|right|Japoniar emaztegai baten orrazkera tradizionala ([nihongami).]]
**Orrazkera** orrazteko era da, ile apainduen itxura Kultura gehieneko gizakiek ilea mozten dute, berez hazten utzi beharrean. Ilearen estiloak nortasun kultural, sozial edo etnikoaren ikur gisa erabiltzen dira maiz, eta banakoen estatus soziala eta indibidualtasuna isla ditzakete. Gizonek eta emakumeek ile bera dute berez, eta keratina da osagai nagusia. Keratina aminoazido-kate luze batez osatutako proteina bat da. Oro har, ile estiloak gizonari eta emakumeari esleitutako eragin kulturalei egokitzen zaizkie. Modaren joerek ere eragin handia izan dezakete pertsonarengan.

Ilearen konponketek, batez ere emakumeenak, zenbait elementu barne hartzen dituzte, hala nola klipak, ile-orratzak, belarriak, paparrekoak, pinak, ligak, diademak, larakoak, apain-orraziak, lastairak, zintak, bandak, pintzak, xingolak eta ile-luzapenak.

## Historia 
Ile luzeak antzinaroko lehen garaietan erabiltzen ziren. Israelgo profetek ez zieten inoiz ilea mozten, ezta bizarra ere.

Historiaurrean, mitoen eta elezaharren iturri agortezinean, ilea elementu magiko edo zeremonial indartsu gisa ikusi zuten. Ilearen garrantzi magiko-erlijiosoari esker, antzinako garaietan, haren zaintzak garrantzi handia izan zuen bere gizarte askotan. Litekeena da gizonak ilea mozteko erabilitako lehen erreminta silexezko printza oso zorrotzak izatea. Ilea moztea, zalantzarik gabe, kontu praktiko edo zeremonialen ondorio zen, eta ez zuen zerikusirik ondorengo garaietako motibo estetikoekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agbovilleko elizbarrutia

**Agbovilleko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 2006ko urriaren 14an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Agbovillen dago. Egun apezpikua Assandé Darius Ekou da.

## Ordinarioak 
* Alexis Touably Youlo (2006-2025)
* Assandé Darius Ekou (2026-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grand-Bassamgo elizbarrutia

**Grand-Bassamgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 1982ko ekainaren 8an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Grand-Bassamen dago. Egun apezpikua Raymond Ahoua da.

## Ordinarioak 
* Joseph Akichi (1982-1993)
* Paul Dacoury-Tabley (1994-2010)
* Raymond Ahoua (2010-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yopougongo elizbarrutia

**Yopougongo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren bolikostar elizbarrutia da. 1982ko ekainaren 8an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Yopougonen dago. Egun apezpikua Jean Salomon Lezoutié da.

## Ordinarioak 
* Laurent Akran Mandjo (1982-2015)
* Jean Salomon Lezoutié (2015-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Jean Salomon Lezoutié (2009-2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Consuelo Rodríguez López

**Consuelo (Chelo) Rodríguez López** (Soulecín, Galizia, 1919ko azaroaren 6a - Ile de Ré, Frantzia, 2019ko uztailaren 18a) miliziano eta gerrillari antifrankista izan zen. Leon eta Galiziako Gerrillen Federazioaren 1. Taldean borrokatu zuen 

## Ibilbidea 
Domingo Rodriguez Fernandezen eta Amalia Lopezen alaba, Rogelio nebetatiko bat, Armada errepublikarrera pasatu zen. Horrek aita eta beste neba bat espetxeratzea eragin zuen, Barcoko espetxean sei hilabete igaroz. Hogei urte zituela, 1939ko urriaren 18an, fusilamendu pelotoi batek bere gurasoak estutu zituen Soulecinen, eta bere lau nebak mendira joan ziren, non 1941 eta 1949 artean indar frankistekin borrokan erori ziren. Bere ahizpa Antonia Rodriguez Lopezekin Errepublikaren Informazio Zerbitzuko (SIR) agente gisa aritu zen, gerrillarekin enlaze gisa.

Antonia eta Chelo espetxeratuta egon ziren Barco, Ponferrada eta Leongo presondegietan. Eta euren bizitzak arriskuan zeudela ikusita, mendira ihes egin zuten, Serra do Eixo (Carballeda de Valdeorras) mendietan dagoen Oihanaren Hirira, gerrillarien oinarrizko kanpalekua zegoen lekura. Han jarraitu zuten Cesar eta Arcadio Rios Rodriguez gerrillari asturiarrekin zuten konpromisoa.

1946ko uztailean ihes egin behar izan zuten, indar frankistek kanpamendua aurkitu zutenean. Antonia eta Chelo Rodriguez Ourense eta Berlanga del Bierzoko laguntza etxeetan ezkutatu ziren, Berlanga del Bierzon (Leon) bereizi behar izan zuten arte, 1947an, jada "familian heriotza gehiegi" zeudela ondorioztatu ostean. Consuelok 1949an ihes egitea lortu zuen, Marino Montesekin eta Parisen (Frantzia) bizi izan zen .

"Azken gerrillaria" zela hil zen, Santiago Macías ikertzailearen arabera, Frantziako Ré uhartean, 2019ko uztailaren 18an.

## Aintzatespenak 
* Barcoko Kontzejuak omenaldia egin zien 2004ko uztailean Cheloren gurasoei, Domingo Rodriguezi eta Amalia Lopezi, eta monolito bat jarri zuen Sampaio (Soulecín) izeneko bidean, senar-emazteak fusilatu zituzten lekuan.

## Memoria historikoa 
* Odette Martínez-Malerrek, Ismael Cobok eta Laetitia Puertasek 2008an estreinatutako La Isla de *Chelo* dokumentalaren protagonista da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 

* 

*
Yoko Shibui

**Yoko Shibui** (渋井 陽子, Shibui Yōko; 1979ko martxoaren 14an jaioa Kuroiso-n, gaur egun Nasushiobara, Tochigi) Japoniako distantzia luzeko korrikalaria da, 5000 eta 10.000 metroko lasterketetan eta maratoi lasterketan lehiatzen dena. Japoniako errekorra du 10.000 metrokoan, 30:48,89 minutuko denborarekin. **B**i ordu eta hogei minutu baino gutxiagotan maratoia osatu duten emakume gutxietako bat da; bere 2:19,41eko marka pertsonalak inoizko hamar azkarrenen artean kokatuz.

2001ean egin zuen debuta maratoian, Osakako Emakumezkoen Maratoian 2:23:11 orduko denborarekin garaipena lortu zuenean. Laugarren postua lortu zuen 2001eko Munduko Txapelketan, Edmontonen. Hurrengo munduko txapelketan, 2003ko Parisen egindako Munduko Txapelketan, hamalaugarren postuan amaitu zuen 10.000 metroko lasterketan. Urtebete geroago, Shibuik Berlingo Maratoia irabazi zuen, 2:19:41eko marka pertsonala eginez.

2008an, hamazazpigarren postuan amaitu zuen 10.000 metroko Olinpiar Jokoetan. Shibuik Osakako Emakumeen Maratoia eta San Frantziskoko Maratoia irabazi zituen 2009an. 2011ko Tokioko Maratoian lidergoa lortu zuen bi kilometro falta zirela, baina moteldu egin zuen bere lidergoa galtzeko, laugarren postuan amaituz. 2012ko Olinpiar Jokoetako maratoi taldean lekua lortzen saiatu zen, baina 2012ko Nagoyako Emakumeen Maratoian lortutako laugarren postua ez zen nahikoa izan hautatzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Fernanda Urrejola

**Fernanda Loreto Urrejola Arroyo** (Santiago, Txile, 1981eko irailaren 24a) Txileko aktore, modelo eta igerilari ohia da. Ahizpa bat du aktorea, Isidora Urrejola.

## Ibilbidea 
Txileko TVN telebistako *16* eta *17* (gazteentzako telesaila eta bere 2. denboraldia) telesail arrakastatsuan egin zuen debuta. Gero Chilevisión kateko *Mujeres de Lujo* telesailean lortu zuen lehen rol protagonista. 

2016an, Estatu Batuetara emigratu zuen, Los Angelesen finkatzeko eta aktore ibilbidea nazioartera zabaltzeko. Han egindako lan nabarmenen artean egin ditu Narcos: México telesaila, eta Clint Eastwood zuzendari eta aktorearekin batera *Cry Macho* filma.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ile-orratz

**Ile-orratza** pertsona baten ilea eusteko erabiltzen den elementu luzea da. Ile luzea alde batera uzteko erabil daiteke, erosoagoa izan dadin edo orrazkera landuagoa izan dadin. Ilerako apaingarrien ebidentziarik goiztiarrena Venusen estatuatxoetan dago, hala nola Brassempouyko andrean eta Willendorfeko Venusean. Badirudi hainbat orrazkera sortzea, batez ere emakumeen artean, kultura eta garai guztietan ohikoa dela, eta iraganeko eta egungo gizarte ugarik erabiltzen dituzte osagarri horiek.

Asirian eta Antzinako Egipton erabilitako ile-orratzak metalezkoak, marfilezkoak eta zur landukoak ziren, besteak beste. Bere funtzioa orrazkera landuei eustea zen. Elementu hauek, hilobiek erakusten duten bezala, luxuzko objektuak izan zirela iradokitzen dute egiptoarren artean eta, ondoren, greziarren, etruskoen eta erromatarren artean. 1901ean, jatorriz Zeelanda Berrikoa zen Ernest Godwardek kiribildutako pina asmatu zuen, arrakasta handia ekarri zion eta larako modernoaren aurrekoa izan zen tresna.

Ile-orratzak helburu estetikoa izan dezake — harribitxi bat bezala apainduta badago eta apaindurak baditu — edo erabilgarria izan daiteke — ia ikusezina, ilea bere lekuan eroso uzteko erabilia —. Batzuk orratz soil bat dira, baina bertsio modernoek luzera desberdineko kableak dituzte, erditik tolestu daitezkeenak, mutur bat U forman amaitua eta bestea tolestura txikiak. Osagarri horiek 5-15 cm luze izaten dira, eta, horri esker, hainbat orrazkera-estilotan jar daitezke. Tolestura horiei esker, orratzari eusten zaio mugimenduak egitean. Kelly Chamandyk ile-orratz bat patentatu zuen 1925ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
GBU-57

**GBU-57 series MOP (Massive Ordnance Penetrator)**, AEBetako Aireko Armadarentzat Boeing enpresak garatutako doitasun-gidadun bunkerren aurkako bonba astun bat da. 14.000 kiloko pisua du eta 6,2 metro luze da.

Bere pisua dela eta, Northrop Grumman B-2 Spirit da zerbitzuan dagoen eta hura garraiatu eta jaurtitzeko gai den hegazkin-militar bakarra.
Teresa Zavaleta

**Teresa Zavaleta** (Arrecifes, Buenos Aires, Argentina, 1965) Argentinako euskara irakaslea da, Buenos Airesen eta Arrecifesen.

Buenos Airesko Euskaltzaleak Euskal Etxean ari da euskara irakasten, (ofizialki *Escuela de Lengua Vasca de Buenos Aires Euskaltzaleak*). Arrecifeseko Euskal Etxean ere irakasten du, eta hor online irakasle ere bada.

## Ibilbidea 
Euskara irakasleek talde ederra dute Euskaltzaleak-en, bost dira, eta haietariko hiruk (Irenek, Cecik eta hirurok) 35 urte daramatzate lan horretan, Macachíneko eratu ziren euskara iraksleen taldekoak dira. Harrigarria da urteetan nola mantendu den ikustea. Garrantzitsua da maila duen jendeak jarraitzea ikasten eta animatzea irakasle izateko. Ikasketa-prozesua bete ondoren jende askok uzten du eta garrantzitsua da erabiltzen jarraitzeko espazioak mantentzea eta jakintza hori transmititzea, katea ez etetea. Gero eta jende gehiago ari da euskara ikasten eta jende askok ikastaroetatik atera eta euskal etxean parte hartzen du. Adibidez, gehien parte hartzen ari diren batzuk Itziar Ituñoren jarraitzaileak dira. Talde handia hasi zen 2020an, boom-a izan zen. Euskal jatorririk ez duten pertsonak ziren, maila handia lortu zuten euskaraz, dantza taldeetan daude, elkartean laguntzen dute… Bat, adibidez, irakasle izatera heldu da. Trikipoteoak ere jende asko erakartzen du, batzuetan 200 pertsona inguru biltzen dira Buenos Aireseko San Telmo auzoko Alde Zaharrean eta badirudi Euskal Herrian daudela. Oso garrantzitsua da jende horrek etxe sentitzea espazio hau. Oso giro atsegina sortzen da.  Online ikastaroak ere ematen dituzte; Arrecifeseko online kurtsoan badaude leku askotako ikasleak: Bariloche, Trelew, Paraná, Puerto Madryn, La Pampa, Santa Fe… Pandemiaren ondoren hasi ziren. Euskal etxeetako jende asko dago eta saiatzen dira gero eta gehiago sartzen euskara euren espazioetan.

Euskara ikasteko online ikastaroak ere ematen ditu; Arrecifeseko online kurtsoan badira leku askotako ikasleak: Bariloche, Trelew, Paraná, Puerto Madryn, La Pampa, Santa Fe… Pandemiaren ondoren hasi ziren. Euskal etxeetako jende asko dago eta saiatzen dira gero eta gehiago sartzen euskara euren espazioetan.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* AEK
* Euskara

## Kanpo estekak
François-Michel Le Tellieren gobernua

**François Michel Le Tellier, Louvoiseko markesak** eragin handia izan zuen Luis XIV.a erregearen gobernuan. 1666tik hil zen arte, Gerrarako Estatu idazkari gisa, Louvois frantziar absolutismoaren funtsezko pertsonaietako bat izan zen, eta erresumaren politika militarraren arduradun nagusia, "Eguzki Erregea" deritzonaren erregealdiaren garairik boteretsuenean.

Michel Le Tellier aitaren oinordeko politikoa, Louvoisek ikuspegi argi batekin hartu zuen bere kargua: frantziar armada Europako indar militar modernoena eta beldurgarriena bihurtzea. Horretarako, indar armatuak profesionalizatu zituzten hainbat erreforma bultzatu zituen. Kuartel iraunkorrak ezarri zituen, logistika hobetu zuen, hornidura sistema antolatu zuen, soldaduen arreta medikoan hobekuntzak sartu zituen eta errekrutamendua eta diziplina militarra pertsonalki gainbegiratu zituen. Bere kudeaketapean, Frantzia tropa mertzenarioen menpe egotetik armada iraunkor bat izatera igaro zen, koroak zuzenean kontrolatua.

Louvoisek paper erabakigarria izan zuen Luis XIV.aren erregealdiko gerra nagusietan: Itzulpenerako Gerra, Frantzia-Holandar Gerra eta Augsburgoko Ligako Gerra. Ministro aktiboa, gupidagabea eta antolatzeko gaitasun handikoa izan zen, baina bere metodoen krudelkeriagatik ere kritikatua izan zen. Bere zuzendaritzapean, frantziar armadak ekintza suntsitzaileak egin zituen populazio zibilen aurka, 1689an Palatinatuaren aurkako kanpaina bortitzean bezala, non zehar herri osoak sistematikoki erretzea agindu zen etsaia ahultzeko.

Bere lan militarraz gain, Louvoisek aktiboki parte hartu zuen erresumako erabaki politikoetan. Absolutismoaren defendatzaile sutsua izan zen eta Luis XIV.arekin batera boterearen zentralizazioan lan egin zuen. Erlijio-jazarpenean ere paper garrantzitsua izan zuen, batez ere 1685ean Nantesko Ediktua ezeztatu zenean; izan ere, Frantziako milaka protestanteren emigrazio behartua eragin zuen eta erlijio-intolerantzia areagotu zuen herrialdean.

Gortean, Louvois pertsonaia eztabaidagarria izan zen. Lehia gogorra izan zuen Jean-Baptiste Colbertekin, Finantza ministroarekin, zeinekin baliabideak eta boterea eztabaidatzen zituen. Bere izaera autoritarioak, bere gogortasunak eta anbizioak etsai ugari sortu zizkioten, eta 1691n hil zenean gortesau askok lasaitasunez hartu zuten.

Louvoisen ondarea anbibalentea da: alde batetik, armada indartsu eta ondo antolatua utzi zuen, Europarako eredu izango zena; bestetik, bere errepresio-politikak eta terrorea estatu-tresna gisa erabiltzeak Luis XIV.aren erregealdiaren alderdi ilunenetako batzuk markatu zituzten. Zalantzarik gabe, botere militarraren eta absolutismo frantsesaren aparatu estatalaren arkitekto nagusietako bat izan zen.

## Kabinetea
Cold Mountain (Ipar Carolina)

**Could Mountain**, AEBetako Appalacheetako mendi bat da, Ipar Carolina estatuan. 1.840 metroko garaiera du.

Blue Ridge mendietan dago.

1997ko Charles Frazier idazlearen *Cold Mountain* eleberria nahiz hartan oinarritutako Anthony Minghellare *2003ko filma* mendi honen eremuan girotuak daude.
Gurutze Santuaren komentuko eliz ataria

**Gurutze Santuaren komentuko eliz ataria** Gasteizko komentu honetako elizaren ataria da, Arabako arkitekturako adierazgarri pizkundetar nabarmen bat. Juan Herbeta arkitektoaren lana da, 1539 eta 1550 urteen artean egina.

Komentuko elizaren nabearen hegoaldera dago eliz ataria. Triunfo arku erromatar baten egikera du, hiru kalerekin zutabe korintiarrek banatuta. Atearen puntu erdiko arkua osatuz, ezker-eskuin bi aingeru edo *putti*, bata eros-tanatos sinbologiarekin (burezur bat du eskuetan), eta bestea suge batekin borrokan. Gainean erliebe bikain bat du, Kristo gurutzea daramala Kalbarioan. Agirre-Eskibel familiaren bi armarri daude erliebearen alboetara (sendi horretako Ortuño Ibañez de Agirrek enkargatu zuen lana), eta gainean Karlos V.aren armarria, handiago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024–25eko Europako Errugbi Txapeldunen Kopa

**2024–25eko Europako Errugbi Txapeldunen Kopa** Europako errugbi kluben arteko txapelketa nagusiaren 30. edizioa izan zen. Eskozia, Frantzia, Gales, Ingalaterra, Irlanda eta Hegoafrikako 24 taldek parte hartu zuten, 2024ko abenduaren 6tik 2025eko maiatzaren 24ra. Bigarren urtez, Investec izan zen txapelketaren babesle nagusia.

Finala Cardiffeko Millennium Stadiumen jokatu zen, 2025ko maiatzaren 24an, Bordeaux Bèglesen eta Northampton Saintsen artean; Bordeleko taldea nagusitu zen, 28 eta 20.

## Taldeak 
24 talde lehiatu ziren, 2023–24ko denboraldian lortutako emaitzei esker:
* Ingalaterrako errugbi txapelketako 8 talde hoberenak.
* Frantziako errugbi txapelketako 8 talde hoberenak.
* United Rugby Championshipeko lehenbiziko 7 taldeak, eta 2023–24ko European Challenge Cupeko irabazlea (Sharks).

## Multzo fasea 
2024ko uztailaren 2an Cardiffen egindako zozketan, 24 taldeak lau multzotan banatu zituzten. Sei talde zeuden multzo bakoitzean: Ingalaterrako ligako bi, Frantziako ligako bi eta United Rugby Championshipeko bi. Multzo fasean liga bereko taldeek ez zuten elkarren aurka jokatu. Beraz, talde bakoitzak lau partida jokatu zituen, bi etxean eta beste bi kanpoan.

Partidak lau asteburutan jokatu ziren, 2023ko abenduaren 8tik 2024ko urtarrilaren 21era. Puntuak era honetan banatu ziren:
* 4 puntu garaipenagatik
* 2 puntu berdinketagatik
* 0 puntu porrotagatik
* erasoko bonus puntu bat, taldeak 4 entsegu edo gehiago lortzen bazuen;
* defentsako puntu bonus bat, taldeak 7 tanto edo gutxiagoko aldeaz galtzen bazuen.

### A multzoa 

|}

### B multzoa 

|}

### C multzoa 

|}

### D multzoa 

|}

### Fase finalerako sailkatutako taldeak 
## Fase finala 
### Final-zortzirenak 
----

----

----

----

----

----

----

### Final-laurdenak 
----

----

----

### Finalerdiak
----

### Finala 
## Estatistikak 
### Tantogile onenak 
### Entsegugile onenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Psathyrella chondroderma

***Psathyrella chondroderma*** *Coprinaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Psathyrella pertinax*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, hori-arre koloretik hori-gorria doana edo kanela kolorekoa, ganbila forma irregularrekin, zimurtsua, higrofanoa, errezel zuriaren hondakinekin.

**Orriak:** Kapelaren kolorekoak, estu samar, itsatsiak.

**Hanka:** Es oso luzea, nahikoa sendoa, arre argi kolorekoa, goialderantz pixka bat ildaskatua, apaindu-feltroduna behealdean.

**Haragia:** Hutsala, arrexka zurbila.

**Etimologia:** *Psathyrella* terminoa, “Psathyra”-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, “xehatzen erraza” esan nahi du. *Chondroderma* epitetoa berriz latinetik dator, pikorra, esan nahi duen “chóndros” hitzetik eta larrua esan nahi duen “derma” hitzetik. Kapelaren azal pikortsuagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Izei gorrien hondakinetan, belar artean.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferenc Nagy

**Ferenc Nagy** (Bisse, 1903ko urriaren 8a – Herndon, Virginia, 1979ko ekainaren 12a) hungariar politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1946tik 1947ra.

Egunkarietan artikuluak idazten hasi zen politikan. Nekazarien Batasunaren sortzaileetako bat izan zen eta 1930ean Jabekide Txikien Alderdi Independentearen sorreran parte hartu zuen. 1939an parlamentuan sartu zen eta Bigarren Mundu Gerran nazien aurkako erresistentzian parte hartu zuen. Gestapok 1944ko martxoan atxilotu zuen, baina Géza Lakatosen gobernuak askatzea lortu zuen.

1945ean behin-behineko gobernuan eta batzarrean parte hartu zuen. Parlamentuko presidente eta Goi Kontseilu Nazionaleko kide izendatu zuten, eta 1946an Hungarian errepublika aldarrikatu ondoren, sozialdemokratekin eta komunistekin koalizio-gobernu bateko lehen ministro bihurtu zen.

Demokrazia parlamentarioa mantentzen saiatu zen eta komunistek boterea kontrolatzea saihestu zuen. Herrialdea berreraikitzen hasi eta 1947ko Parisko Ituna sinatu zuen, Hungariak Bigarren Mundu Gerran izan zuen inplikazioari amaiera formala eman ziona.

1947ko maiatzean hungariar komunistek herrialdearen kontrola hartu zuten Sobietar Batasunaren laguntzarekin eta Nagy dimititzera behartu zuten. Nagy Ameriketako Estatu Batuetan erbesteratu zen. Hungariar erbesteratuen komunitateko buruetako bat izan zen. 1956ko Hungariako Iraultzan bere herrialdera itzultzen saiatu zen, baina ez zuen lortu eta Estatu Batuetan hil zen. 1977an, San Ezteberen koroa Hungariara itzultzearen alde agertu zen.
Vianako eliz ataria

**Vianako Andre Mariaren elizako eliz ataria** Nafarroako herri honetako parrokia elizako eliz atari pizkundetarra da. 

## Egiletza eta historia 
1549. urtean hasi zuen lana Juan Goiatz gipuzkoarrak, eta ez zen amaitu 1570. urtea arte. 1552 eta 1566 urteen artean Juan Otxoa de Arranotegi bizkaitarrak lan egin zuen bertan, beste zenbait harginekin (Pedro anaia, Juan II.a semea, Sebastian eta Juan Orbara) eta eskultorerekin (Arnao Bruselakoa, Andres Araotz, Nicolás de Venero eta Gaspar de Vitoria). Azken fasea Juan II.a Otxoa de Arranotegik osatu zuen Juan Orbararekin batera. Egin zuten lanaren eragina beste eliz atari batzuetan ere nabari da, garai berekoetan, eta bereziki beranduagoko eliz atari barrokoetan, hala nola San Gregorio Ostiakoarenean hegoaldeko eliz ataria (Sorlada), Santa Maria la Redondakoa (Logroño) eta Donostiako Santa Mariako eliz atarian.

## Deskribapena 
Beste eliz atari pizkundetarretan bezala, garaipen arku baten irudikapena da nolabait, eta exedra baten forma hartzen du. Ikonografian alderdi sagaratu eta profanoak nahasten dira, hala nola Kristoren jaiotza eta heriotzaren horoskopoko sinastria astrologikoaren erliebetan, lehen Otxoa de Arranotegik zizelkatuak. Elementu profano bat da halaber Herkulesen lanen erliebe sorta. Baina irudi nagusia Kristo gurutziltzatua da, Kalbarioan, eta harekin batera Jesusen ehorzketa. Gorago, sabaia egiten duen kupula laurdenean Andre Mariaren jasokundea.
erdian|thumb|510x510px|Atariaren gainaldea: Kristoren gurutziltzaketa, eta gorago Jasokundea. Lehen gorputzaren erlaitzean, ez da ondo ikusten, baina Kristoren horoskopoaren deskribapen ikonografikoa dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Babesaren Atea

**Babesaren Atea** Iruñeko katedraleko eliz atari gotiko bat da, klaustrotik tenplu nagusirako sarbidea ematen duena.  1320ko lan bat da, gutxi gora behera. 

Tinpanoan ageri den Andre Mariaren Lokartzea da atariaren motibo ikonografiko nagusia, eta mainelean ageri den madonna bikaina ere, drosel batek babestua, nabarmentzen da. Tinpanoaren egiletzaren maisutasunak eraman ditu adituak identifikatzera Babesaren Tinpanoaren Maisua izendatu duten artista bat, beste lan batzuen egiletzat jo dena katedralean eta beste toki batzuetan.

Fitxategi:Tímpano de la Portada del Amparo, Catedral de Pamplona.jpg|Tinpanoa  Lokartzearekin.
Fitxategi:Puerta del Amparo, Catedral de Pamplona. Parteluz.jpg|Mainelean Andre Maria Jesus haurrarekin, irudi honetatik datorkio *Babesaren* izena.
Fitxategi:Nuestra Señora del Amparo, Catedral de Pamplona.jpg|Drosel izugarri landua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel Greziakoa

**Isabel** **Greziako eta Danimarkakoa** (grezieraz: *Πριγκπισα Ελισάβετ* ηςΕλλάδαςΔναςαςας; Tatoi, Grezia, 1904ko maiatzaren 24a – Munich, Alemania, 1955eko urtarrilaren 11) printzesa izan zen. Nikolas Greziako printzearen eta Elena Vladimirovna Errusiako dukesa handiaren bigarren alaba izan zen. Aitaren aldetik, Jurgi I.a Greziako erregearen eta Olga Konstantinovna Errusiako dukesa handiaren eta amaren aldetik, Errusiako Vladimir Aleksandrovitx Errusiako duke handiaren eta Maria Mecklenburgo-Schwerineko dukesaren biloba zen.

## Bizitza 
Isabel 1904ko maiatzaren 24an jaio zen Greziako Tatoin, Atenas hiriburutik 20 kilometrora. Bere ahizpak bezala, Olga eta Marina, edertasun handiko pertsonatzat hartua zen. Kate Fox, "Nurnie" ezizenez ezaguna, umezain ingelesak hezi zituen hiru printzesak.

### Ezkontza eta ondorengotza 
ezkerrera|thumb|Isabel de Toerring-Jettenbach kondesa, Vera Stanley Alderrek pastelarekin margotua.|278x278px
1934ko urtarrilaren 10ean Carlos Teodoro Toerring-Jettenbacheko kondearekin ezkondu zen. Carlos Teodororen ama Elisabet Bavariakoa, Begikako erreginaren eta Bavariako Rodolfo printzesaren (jaiotzaz Maria Gabriela Bavarian dukesa) ahizpa izan zen. Toerring-Jettenbacheko kondeak bere aitona Carlos Teodoro, Bavariako dukearengandik jaso zuen izena. 

Isabelek eta Carlos Teodorok bi seme-alaba izan zituzten:

* Juan Vito Gaspar Nicolás de Toerring-Jettenbach kondea, 1935eko urtarrilaren 11n Munichen jaioa.
* Elena Marina Isabel Toerring-Jettenbacheko kondesa, 1937ko maiatzaren 20an Munichen jaioa, non 1956ko apirilaren 6an (Elizaren izenean) Schloß Seefeld am Pilsensee-n ezkondu zen Austriako Fernando Carlos artxidukearekin (Viena, 1918ko abenduaren 6a - Ulm, 2004ko abuztuaren 6a).

Isabel printzesa 1955eko urtarrilaren 11n hil zen Munichen, 50 urte zituela.

## Ohorezko goraipamenak 
* 1936ko urtarrila: Olga eta Sofia Santuen Ordenako Gurutze Handiko Dama (Greziako Erresuma).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guntis Ulmanis

**Guntis Ulmanis** (Riga, 1939ko irailaren 13a) letoniar politikaria da. Letoniako presidentea izan zen 1993tik 1999ra.

Kārlis Ulmanis Letoniako presidentearen iloba biloba da. 1941ean sobietarrek Siberiara deportatu zuten Kārlis, familiarekin batera. 1946an Letoniara itzuli ahal izan ziren, baina ez Rigara.

Letoniako Unibertsitatean Ekonomian graduatu ondoren, bi urte eman zituen sobietar armadan eta 1965ean Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistan sartu zen.

1989an alderdi komunista utzi eta 1992an Letoniako Bankuko kontseiluko kide izendatu zuten eta Letoniako Nekazarien Batasuna alderdiarekin bat egin zuen. 1993an herrialdeko presidente hautatu zuten.

Lehendakaritzan atzerri-politikan zentratu zen. Sobietar armada Letoniatik erretiratzea lortu zuen eta herrialdea Europako Kontseiluan sartzea lortu zuen. 1996an berriro hautatu zuten presidente, eta 1999an amaitu zuen agintaldia.

## Kanpo estekak
Portada das Praterías

**Portada das Praterías** (galizieraz, **Zilargintzetako eliz ataria** ) Santiago de Compostelako katedraleko  gurutzaduraren hegoaldeko fatxadako eliz ataria da. Izena datorkio toki honetan zilargileek lantegi edo *obradoiro* batzuk zituztelako.

## Historia eta deskribapena 
1103 eta 1117 urteen artean eraiki zen eta, jatorrizko erliebe erromanikoez gain, inoiz eraiki ez zen ate batetik eta Paradisuko eliz ataritik bertara ekarritako beste elementu batzuk ditu. 

Ezkerreko ateko tinpanoan Kristo agertzen da deabru talde batek tentatuta. Eskuinean, eskuetan burezur bat duen erdi-biluzik dagoen emakume bat agertzen da, Eva edo adultero bat izan daitekeena. Eskubiko atearen tinpanoan, Kristoren nekaldiko eszena batzuk agertzen dira.

Janbetan San Andres eta Moises agertzen dira. Ezkerreko horma-bularrean, David erregeak, bere tronuan eserita, hankak gurutzatuta oihal mehe baten azpian igarriko balitzaizkio bezala eta biola bat joz. Lan honen maisutasunagatik, bere egileari Zilargintzetako Maisua esan izan zaio baina Eztebe Maisua izenarekin ezaguna da batez ere. Euskal Herrian ere lan egin zuen artista bat da Eztebe (Leireko Porta Speciosa eliz atarian Santiagoko honekin konexioak aurkitu dira).

Beste irudi batzuk dira Adamen sorkuntza, eta Kristo bat bedeinkapena ematen. Irudi horiek guztiak iparraldeko fatxada erromanikotik edo Paradisuko fatxadatik datoz (gaur egun Acibachería atea), eta 18. mendean jarri ziren atari honetan.

Atezangoetako batean, lehen harria jarri izana oroitzen duen inskripzioa agertzen da: «ERA / IC / XVI / V IDUS / JULLII» [1078ko uztailaren 11]. Erbi bat irensten duen azeri baten irudia, eta honen aurrean, gaizki jantzitako emakume bat animalia batekin altzoan (bi irudi hauek ere beste nonbaitetik ekarriak ere). Beste irudi batzuetan Evaren sorkuntza, Kristo tronuan eta Isaaken sakrifizioa agertzen dira.

Atariko beheko hamaika zutabeetatik hiru marmolezkoak dira (erdikoa eta muturrekoak) eta gainerakoak granitozkoak. Erdikoan hamabi profeten irudiak agertzen dira eta alboetan apostoluak.

Frisorako ere Acibachería ateko irudi batzuk aprobetxatu ziren. Bi lehoi erdiko zutabearen gainean bermatuta daude, gainean krismoi bat eta irudi ezezagun bat dituztela. Medailoi batean, Betiereko Aita (edo Itxuraldatzea) agertzen da, eskuak irekita eta adarrak jotzen dituzten bi aingeruz inguratuta. Frisoaren erdian, Kristo bedeinkatzen agertzen da, Done Jakue apostolua eta Antonio Lopez Ferreirok jarritako beste sei irudi ere. San Andres, Andre Maria eta Haurra eta lau apostolu eta aingeru bat ere agertzen dira. Done Jakueren eskuinean San Joan dago, Adan eta Eva Paradisuko kanporatzearen eszena bat eta beste irudi solte batzuk, zentauro bat barne.

## Iruditegia 

Fitxategi:Fuente de los Caballos. Plaza de Platerías.jpg|Ataria fatxadaren kontestuan.
Fitxategi:Adúltera.jpg|Eva edo emakume adulteroa.
Fitxategi:Davidpraterías.JPG|David erregea arrabita jotzen.
Fitxategi:Leons preheráldicos de Afonso VII.jpg|Lehoiak eta krismoia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dunlough gaztelua

**Dunlough gaztelua**, , Irlandako hego-mendebaldeko Mizen lurmuturran dagoen gaztelu bat da, Cork konderrian.

Irlandako gaztelu antzinakoenetakoa da.

1207an Donagh O’Mahonyk eraikia, normandiar arkitekturan ohikoak diren harri lehorrezko hormadu gazteluaren adibidea da.
Alexandros Tombazis

**Alexandros Tombazis** (; New Delhi, 1939ko apirilaren 10a – Atenas, 2024ko ekainaren 24a) greziar arkitektoa izan zen.

Indian jaio zen eta haurtzaroa Ingalaterran eman zuen Grezian finkatu aurretik. Atenasko Unibertsitate Tekniko Nazionaleko Arkitektura Eskolan ikasi zuen eta 2006an honoris causa doktoretza jaso zuen Tesalonikako Unibertsitatean.

800 obra inguru proiektatu zituen, eta horietatik 300 inguru eraiki ziren. Bere lanik ezagunena Portugalgo Fatimako Hirutasun Santuaren Basilika da, 1997an eraikia, lehiaketan irabazi ondoren.

## Iruditegia 

Santu%C3%A1rio_de_F%C3%A1tima_(37)_-_Jul_2008.jpg|Fatimako Hirutasun Santuaren Basilika
Santu%C3%A1rio_de_F%C3%A1tima_(46)_-_Jul_2008.jpg|Fatimako Hirutasun Santuaren Basilika, barnealdea
Museuarqueologicodelfos.jpg|Delfosko museo arkeologikoa

## Kanpo estekak
Berta Cáccamo

**Berta Álvarez Cáccamo** (Vigo, Galizia, 1963ko irailaren 1a - Coruxo, Vigo, 2018ko maiatzaren 11) galiziar margolari abstraktua izan zen.

## Biografia 
Álvarez Blázquez familiaren barruan jaio zen Barta Cáccamo, XX. mendearen bigarren erdiko galiziar kulturaren panoraman oso paper garrantzitsua izan zuen. Xosé María Álvarez Blázquez idazle izan zuen aita eta María Luisa Cáccamo maFrieben senar-emazteen seigarren alaba izan zen. 

Berta Cáccamo 1986an lizentziatu zen Arte Ederretan, Bartzelonako Belles Artseko Reial Acadèmia Catalanan. 1987an Galiziako Juntako Manuel Colmeiroren beka jaso zuen, eta 1990ean Madrilgo Banesto Sorkuntza Artistikoko beka.

## Ibilbidea 
1986an hasi zen erakusketak egiten, Atlantica taldearen korronte berritzaileari lotuta. 1989an Palmako Hiria saria eskuratu zuen, Pontevedrako Bienalean eta Coruñako Unión Fenosa I. Lehiaketan. Urte hartan Parisera joan zen bizitzera, Cité Internacional des Arts-en egonaldia eginez 1990 eta 1991 artean. 1991n Unión Fenosa II. Lehiaketan saritua izan zen.

Bere pintura abstraktua eta kontzeptuala da, ez-figurazioaren barruan, tonu sorgortuen orban zabalekin eta kolore okre eta beltzen nagusitasunarekin. Bere konposizioetan egitura geometriko bat egon ohi da, berariaz sinpleak, erreferentzia formal lauso batzuekin. Mihise handiak erabili ohi zituen.

Irakasle izan zen Pontevedrako Arte Ederren Fakultatean, Vigoko Unibertsitateko hezkuntza zentroan, Pontevedrako campusean.

Bere lana Galiziako Arte Garaikideko Zentroan, Pontevedrako Museoan eta bilduma partikularretan dago, hala nola Afundación Bilduman, Gas Natural Fenosa Arte Garaikideko Museoan edo Maria Jose Jove Fundazioarenean.

2017an Arte Plastikoen Kultura Galega Saria jaso zuen.

Emakume konprometitua zen, eta atentzioa ematen zuen "arte ikasleen %80 emakumeak dira, baina gizonezkoek azaltzen dute".

2019an Galiziako Arte Garaikideko Zentroak (CGAC) omenaldia egin zion.

## Lanak 
2014an Chan de Pólvora argitaletxeak *Tinta de luz* liburua argitaratu zuen, Berta Cáccamo margolariaren eta bere neba Xosé María Álvarez Cáccamo poetaren lana.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Franciso; A pintura en Galicia | La *pintura* en Galicia (edizio elebiduna), ed. Nigra Trea, 2003, 312-313. or. ISBN 84-95364-15-8.
* I Mostra Unión Fenosa. Ficheiroaren katalogoa. Coruña, 1989.
* Unión Fenosaren II. erakustaldia. Coruña, 1991.
* SB AA: *Baiona horizonte Atlantikoa*. Vigo, 1992.

## Kanpo estekak
André Gaillard (poeta)

**André Gaillard** (Rochefort (Charente-Maritime), 1898ko martxoaren 4a - Marseilla (Bouches-du-Rhône) 1929ko abenduaren 16a) Frantziako idazle eta poeta izan zen.
Surrealismotik gertu zeuden poemak eta testuak idatzi zituen.  

André Gaillard Marseillara joan zen bizitzera 1920an, hogeita bi urterekin. 1922tik 1926ra, hainbat aldizkaritan kolaboratu zuen. Idatzi surrealisten aurkikuntzak eragin nabarmena izan zuen poeta gaztearengan. Surrealisten lagun, *Le Grand Jeu* (1927-1932) aldizkaritik gertu, André Gaillardek obra bitxi bat idatzi zuen hilabete gutxi gutxitan.

Aldi berean, Léon-Gabriel Gros eta Jean Ballardekin adiskidetu zen eta *Les Cahiers du Sud* aldizkari literarioaren taldean aktiboki parte hartu zuen, honi norabide erabakigarria emanez. André Gaillard 1929ko abenduaren 17an hil zen, istripu zerebrobaskular baten ondorioz: lagunek ikusten ez zutela eta, kezkatuta, etxeko atea bota zuten eta ohean hiltzen aurkitu zuten.

## Ideiak 
Léon Gabriel Grosek idatzitako *Œuvres complètes* prefazioaren arabera, absolutua bilatzen zuen, bizi eta bere burua kontsumitzen zuen absolutu bat. Harentzat poesia biziki bizi behar zen, konformismo sozialetik haratago. Jarrera poetiko horrek heriotzara baino ezin zuen eraman. Gainera, bere lana heriotzari buruzko erreferentziaz beteta dago.

## Obra 
* *Le Fond du cœur* (Cahiers du sud, 1927).
* ''La Terre n'est à personne* (Cahiers du sud,1929).
* *Œuvres complètes'' (Cahiers du Sud, 1940).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guardiako judutegia

**Guardiako judutegia** Arabako Errioxako Guardia herrian sefardiek izandako aljama edo auzunea izan zen. XIV-XIX mendeen artean eginiko hainbat hirigintza aldaketen eraginez, auzune honen aztarna gutxi gelditzen dira gaur egun.

## Testuingurua 
Mende askotako elkarbizitzaren ostean, Erdi Aroan, Europan nagusi ziren kristauen artean juduekiko intolerantzia giroa zabaldu zen. Honekin batera hiribilduetan aparteko auzuneetan biltzeko lehendik zegoen joera indartu egin zen. Euskal Herriko juduek ere, hiribildu nagusietan haien auzoak izan zituzten, besteak beste Balmasedan, Gasteizen, Lizarran, Tuteran edo Baionan. Guardian ere judutegia izan zen; bertan 50 bat etxe zeuden, non gutxienez 24tan familia sefardi bizi ziren.

## Kokapena 
thumb|Mercadal atea, Guardiako juduen auzora sartzeko erabili ohi zen harresiko pasabidea.
Judutegia Guardiako Erdi Aroko nukleoaren hego aldean kokatzen zen, beste hiritarrak biltzen zituzten kale nagusien aldirietan. Aljamaren ekialdea eta hegoaldea harresiak mugatua zegoen; mendebaldean berriz, hiribilduaren kale nagusiak zituen; eta iparraldean plazatxoa eta San Juan eliza. Judutegian bi sinagoga zeuden: zaharra eta berria.

## Juduak Guardiako historian 
Ez da zehazki ezagutzen komunitate judua noiz ezarri zen herrian; Araban gutxienez X. mendetik sefardien presentzia dokumentatua badago ere, Guardiako judutegiaren lehen aztarna administratiboak XIV. mendekoak dira, herria harresitu eta bi mende geroagokoak alegia. 1366ko erroldan herrian 24 *foguera* edo sutegi judu kontatu ziren; haietatik 19ri *pudiente* edo aberats oharra erantsi zitzaiolarik. 1474, 1482 eta 1485eko zerga bilketan ere aipatzen dira sefardiak. katolizismora konbertitu zirenak jazarriz eta juduen memoria irainduz. Horrekin lotuta, inguruko herrietakoek guardiarrei *rabudos* esaten hasi zitzaien, XXI. mendean oraindik bizirik dirauen ezizena; arrazoia orduko sineskeria bat da, zeinaren arabera juduak deabruaren senideak ziren, eta horrenbestez buztandunak.

Juduen expultsioaren ostean, haien auzunea zona madarikatutzat hartu zen, eta ia hutsik egon zen 200 bat urtez. Parkinga ez zen egin, eta agertutako aztarnok urgentziazko prozeduraz indusi ostean, Eusko Jaurlaritzaren ekimenez Barbakanako urmaela kontserbatu zen; orain gune hori eraikin moderno batek estaltzen du -polemikoa hau ere-, urmaela eta udal ekipamentuak gordez. Gaur egunean, Guardiako judutegiaren garaiko kale zati txiki bat baino ez dago: Kartzelako kalea, lehengo izenez San Juan de Suso. Aljama eki eta hego aldetik biltzen zuen harresia, eta bertara sartzeko erabiltzen zen atea (Mercadal izenekoa) ere zutik daude; ate honetan, hain zuzen ere, dago judutegia oroitzen duen Guardiako Udalaren plaka.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Jordan Rezabala

**Jordan Lenín Rezabala Anzules** (2000ko otsailaren 29an jaioa) Ekuadorko futbolari profesionala da, Mexikoko Dorados de Sinaloa taldean erdilari gisa jokatzen duena. 

## Ibilbidea 
Independiente del Valleko gazte mailan hasi zen, eta 2012tik 2019ra gazte mailan jokatu zuen.

Club Deportivo Independiente Juniors taldea eskuratu ondoren, jokalaria klubera bidali zuten Sudamericano txapelketan egindako errendimendu bikainaren ondoren, esperientzia gehiago lortzeko eta talde nagusira igotzeko.

2023ko denboraldian, Sociedad Deportiva Aucas taldearekin fitxatu zuen, Ekuadorko futbol ligako taldearekin.

2024an, Sumgayit F.K.-rekin fitxatu zuen Azerbaijango Lehen Mailan, urtebeteko doako transferentzia batekin. Azerbaijango klubarekin zuen kontratua amaitu ondoren, Dorados de Sinaloa taldearekin fitxatu zuen, Mexikoko Liga de Expansión MX-eko taldearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak