Gipuzkera

thumb|300px|eskuinera|
thumb|Erdialdeko euskararen hedadura, 2015ean.
**Gipuzkera**, **giputz euskara** edo **erdialdeko euskara** euskalki bat da, Gipuzkoako zatirik handienean (lurraldeko sartaldean salbu, hots, Debagoienean, Soraluzen eta Eibarren izan ezik) eta Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldean (zehazki esanda, Araitzen, Basaburuan, Larraunen eta Imotzen) hitz egiten dena.

Euskalki historiko nagusietakoa izan da, eta literatur hizkuntza da XVIII. mendetik aurrera. Lapurtera eta goi-nafarrerarekin zerikusi nabaria du, nahiz eta bizkaieraren kutsua ere duen. Euskara batua neurri handi batean gipuzkeran oinarrituta eratu zen, haren prestigioagatik eta, erdialdeko euskalkia izanik, gainerako euskalkien hiztunentzat ulergarriena zelako.

## Gipuzkeraren eremua 
Gipuzkera ez da Gipuzkoa osoan hitz egiten: Deba ibaiaren arroan, Leintz-Gatzagatik Elgoibarreraino, bizkaieraz mintzatzen dira hango euskaldunak. Gipuzkoako gainerako lurretan eta Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldean (zehatzago, Araitzen, Basaburuan, Larraunen eta Imotzen), gipuzkera da nagusi.

XVII. mendetik XX. mendearen bukaera arte, Gipuzkoako ipar-ekialdean —Oiartzun eta Bidaso ibaien arroetan— gehienbat goi-nafarreraz mintzo ziren (XVIII. mendearen hasieratik aurrera, gipuzkeraren eragin handiarekin), baina Beterriko gipuzkera nagusitua da han ere orduz geroztik, bereziki gazteen artean.

## Azpieuskalkiak 
Hiru azpieuskalki eta sei hizkera egin daitezke haren barruan. Hauexek dira azpieuskalkiak: sartaldekoa, erdigunekoa eta sortaldekoa. Sartaldekotik erdigunekora gaur egun ez dago hainbesteko alderik; sortaldekoa bereziagoa da. Hizkera bi daude sartaldean: Urolaldekoa eta Goierrikoa. Erdigunean ere beste hizkera bi daude: Beterrikoa eta Tolosaldekoa. Sortaldean ere hizkera bi daude: Errenteria, Lezo, Oiartzun, Hondarribia, Irun eta Aranokoa (Beterriko euskararen eragin handikoa), iparraldean, eta Araitz, Larraun, Basaburua eta Imotz ibarretakoa, hegoaldean.

Fitxategi:Goierriko hizkera edo azpieuskalkia.png|Goierrikoa, sartaldeko azpieuskalkiaren hizkeretako bat.
Fitxategi:Urolaldeko hizkera.png|Urolaldekoa, sartaldeko azpieuskalkiaren beste hizkera.
Fitxategi:Erdialdeko euskara (euskalkiak.com).jpg|Eskuinean, ilunago, sortaldeko azpieuskalkia.

## Ezaugarriak 
Ezaugarri fonetiko eta morfologikoak:
* Bokal alternantziak:
** *a / e:* beste euskalkiek *izan* aditz laguntzailearen orainaldian «a» dute; gipuzkeraz, ordea, «e». Konparazio batera: *gara > g**e**ra, zara > z**e**ra, zarete > z**e**rate*. Alderantziz ere bai: *zen* > *z**a**n*, *nintzen* > *nintz**a**n*, *ziren* > *zir**a**n*.
** *e / i*: *ageri > ag**i**ri, edeki > **i**d**i**gi / **i**degi / **i**doki*.
* Hiato markatua, kontsonante bat edo erdikontsonante bat tartekatuz, iparraldeko gipuzkerako hizkeretan: *buru**b**a, ogi**dd**a / ogi**dx**a / ogi**j**a / ogi**x**a*, *Ori**y**o*, *zori**x**onak*. 
* Goierrikoan eta Urolaldekoan, bokal harmonia egiten da: hitz bateko /i/ edo /u/ bokalen eraginez, /a/ daraman atzizki bat eranstean, /a/ > /e/. Adibidez, *buru**e***, *ogi**e***; *sartu**te**.*
* Bokalak batzea: *zaharra > zarra*.
* Palatalizazioa. Euskara batuan aukerakoak diren palatalizazioak nahitaezkoak dira euskalki osoan (*egina > e(g)i**ñ**a, ilargi > i**ll**argi*), bereziki hainbat azpieuskalkitan (*ditu > di**tt**u, egin > egi**ñ**, dizkit* > *di**x**kit, mutil > muti**ll***).
* ** gaztelaniaz bezala ahoskatzen da, hots /x/, *giza**j**o* hitzean egiten den eran, eta ez euskara batuan eta euskalki gehienetan bezala (***j**adanik* hitzean egiten den eran).
* *h* ez da ahoskatzen, mutua da.
* Absolutibo plurala (euskara batuko *-ak*) eta ergatibo plurala (*-ek*) ez dira bereizten, bi-biak *-ak* baitira, azentua gorabehera.
* Menpeko esaldi guztiak markatzen dira: *etorri da**n** gizona nere aita da*.
* *Nor-Nork* laguntzailearn Indikatibozko orainaldiko erroan, objektua singularrezko 3. pertsona bada, forma guztietan /-e-/ bokala du, subjektua*k* 3. pertsonak direnean salbu: *ikusi d**e**t*, *ikusi d**e**k*, *ikusi d**e**n*, *ikusi d**e**gu*, *ikusi d**e**zu*, *ikusi d**e**zute*. baina *ikusi d**u***, *ikusi d**u**te* / *ikusi* *d**u**e*.

Egun, beste euskalkien antzera, euskara batura ari da lerratzen, hedabideek eta literaturak duten indarragatik. Gainera, euskara batua neurri handi batean gipuzkeran oinarritu zenez, hurbilen duen euskalkia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Koldo Zuazo, "Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz", Berria 2007-XII-9