Kosovo

**Kosovoko Errepublika** (; ), antzina, **Kosovo-Metohia** (; ) alde bakarretik independentzia aldarrikatu duen Europako hego-ekialdeko lurraldea da. 10.908 km2-ko azalera du, eta 1,8 milioi pertsonako biztanleria. 

Kosovoren egoera Jugoslavia ohiaren desintegrazio prozesuaren emaitza da, nahiz eta aurrekari zuzenak XIX. mendeko balkandar nazionalismoen sorreran dauden. Zehazki, albaniar eta serbiar nazionalismoen arteko gatazka iturria izan da ordutik. Serbiak, bertako probintzia autonomo bezala aldarrikatzen du. 1999tik 2008ra, Kosovoko Gerra amaitu ostean, NBEren administraziopean geratu zen. 2008ko otsailaren 17an Kosovoko Parlamentuak Serbiarekiko independentzia aldarrikatu zuen; azken horrek, Errusia eta beste zenbait estaturekin batera, aldarrikapen hori legez kanpokotzat jotzen du. Ekainaren 15ean Konstituzio berria sinatu zuten, estatu baten botere guztiekin.

Gaur egun, Nazio Batuetako 193 kideetatik 97k onartzen dute Kosovo estatu subirano gisa. Serbiak, Errusiak, Txinak, Espainiak eta Amerika, Asia eta Afrikako herrialde gehienek ez dute onartzen aldebakarreko independentzia aldarrikapena, eta ez dute onartzen Kosovoko Errepublika estatu subirano gisa. Nazioarteko komunitatea honela dago banatuta: Kosovoren independentzia ofizialki onartu duten herrialdeak, independentzia aitortzeari uko egiten diotenak eta neutraltasuna edo  aldeek adostutako gertaeren bilakaerarako itxaropena adierazi dutenak.

Albaniar jatorri etnikoko biztanle gehienek aldarrikatu zuten Kosovoren subiranotasuna errepublika gisa. Hala ere, Kosovoko iparraldea, gehienbat serbiar etnia bizi dena, autonomiaz administratzen da Kosovoko eta Metohiako Batzar Komunitarioaren koordinazioarekin. Erakunde hori 2008ko ekainean sortu zen Serbiako Errepublikaren babesarekin, eta Kosovoko Gobernuak ez du onartzen.

Sei hilabetez Europar Batasunak sustatutako negoziazioen ondoren, 2013ko apirilaren 19an, Serbiako eta Kosovoko Errepublikako gobernuek akordio bat lortu zuten aldebiko harremanak ezartzeko. Baina Serbiako gobernuak ez du haren independentzia aitortzen.

## Geografia 
[thumb|ezkerrera|400px|alt= Mapa de [:es:Kosovo|Kosovoko mapa.]]

Mugakide hauek ditu: Montenegro, Albania, Ipar Mazedonia eta Serbia.

Pristina hiriburua eta Prizren (500.000 biztanle) hiri jendetsuenak dira. Beste bost hiri 50.000 biztanletik gorakoak dira. Eskualde nagusia Metohia da, arro handi bat Kosovoko mendebaldean (Djakovica, Orahovac eta Prizren herriak), Kosovo eskualdea Sitnica ibaiaren inguruko beste arro bat da (Uroaevac, Priatina, eta Kosovska Mitrovica), Malo Kosovo edo Kosovo Txikia, (Podujevo), Metohiaren eta Kosovoren artean Drenica dago (Srbica, Klina eta Malisevo).

## Aurrekariak 
Serbiak Kosovoko lurraldea herri serbiarraren sehaska historikotzat jotzen du, nahiz eta gaur egungo populazioa nagusiki albaniarra izan. Jugoslaviako Errepublika Federatibo Sozialistaren garaian, nahiz eta Serbiako Errepublika Sozialistako kide izan, gero eta autonomia eta ordezkaritza handiagoa izan zuen erakunde federaletan, Kosovoko probintzia autonomo sozialista gisa. Autonomia hori 1989an ezabatu zuen Slobodan Miloševićen gobernu serbiarrak, eta, erakunde federaletan, bere gain hartu zuen haren ordezkaritza.

Hurrengo hamarkadan, tentsio handiak izan ziren Belgrad eta probintziaren artean, non albaniar jatorriko biztanleen artean sentimendu separatista hazi baitzen. Jugoslavia desegin ondoren, Jugoslaviako Errepublika Federalaren parte izatera pasa zen, 2003tik Serbia eta Montenegro bezala ezaguna izango zena Montenegroren independentzia arte, 2006an. 1999an, Kosovoko gerra piztu zen, NATO eta Kosovo Askatzeko Armada Jugoslaviako Errepublika Federalaren aurka borrokatzera eraman zuena.

Gatazkaren amaieraren ondoren, Nazio Batuen Erakundeak bake-misio bat ezarri zuen, Nazio Batuen Kosovoko Behin-behineko Administrazio Misioa (MINUK). Berez, Kosovo Serbiako probintzia autonomoa zen arren, MINUK lurraldeko administrazioaren ardurapean zegoen, albaniar etniako buruzagiekin batera.

Hainbat urtetako liskar eta negoziazioen ondoren, alde bakarreko independentzia aldarrikatu zuen 2008ko otsailaren 17an. Independentzia hori 95 herrialde inguruk onartu badute ere, Estatu Batuek eta Europar Batasuneko estatu kide gehienek barne, Serbiak, bere aliatuek eta beste herrialde batzuek, hala nola Espainiak, ez dute onartu, ezta Nazio Batuen Erakundeak ere. Horren baitan, Kosovori buruzko aipamen guztiak, dela lurraldeari, dela bertako erakunde edo biztanleei buruzkoak, Segurtasun Kontseiluaren 1244 (1999) Ebazpena erabat betez eta haren egungo edo etorkizuneko estatusari kalterik egin gabe egiten direla ulertzen da.

## Historia 
[thumb|250px|[Kosovoko gudua, 1389. Adam Stefanovićen margolana.]]
Kokapen estrategikoa, baliabide natural ugariak barne, mesedegarria izan zen Kosovoko giza kokalekuen garapenerako, bere lurraldean identifikatutako ehunka aztarnategi arkeologikoek nabarmentzen duten bezala. Kosovoko lehen espedizio arkeologikoa Austro-Hungariako armadak antolatu zuen I. Mundu Gerran, Nepërbishti Iliriako tumuluen ehorzketa-eremuan, Prizren barrutian. 2000. urteaz geroztik, espedizio arkeologikoen hazkundeak ordura arte ezezagunak ziren aztarnategi asko agerian utzi ditu. Kosovon dokumentatutako lehen aztarnak Harri Aroarekin lotzen dira, hots, haitzuloetako etxebizitzak egon zitezkeen zantzuak daude, adibidez, Radivojce kobazuloak Drin ibaiaren iturburuan; badira, hala ere, zenbait zantzu Grnčar harpean, Viti herrian eta Dema eta Karamakaz harpeetan, Peja udalerrian.

Espedizio arkeologikoek oraindik ezin izan dute baieztatu Paleolito garaiko gizakien finkapena. Kosovon aurkitu diren asentamendu antolatuaren froga arkeologikorik zaharrenak Starčevo eta Vinča Neolitiko kulturakoak dira. Vlashnjë eta Runik Neolito garaiko gune garrantzitsuak dira. Mrrizi i Kobajës-en, Vlashnjë ondoan, aurkitutako harpeetako margoak Kosovoko historiaurreko artearen lehen aurkikuntzak dira. Neolitoko Runik-eko indusketetan aurkitutakoen artean, buztinezko okarina bat dago, Kosovon grabatu den lehen musika-tresna da.

Dardaniarrak izan ziren Kosovoko eskualdeko tribu paleobalkaniko garrantzitsuenak. Kosovo, Ipar Mazedoniako zatiak eta Serbia ekialdea osatzen duten eremu zabal bati Dardania izena eman zioten antzinate klasikoan. Eskualdearen ekialdeko zatiak trazio-iliriar harreman-eremuan zeuden. Ikerketa arkeologikoetan, iliriar izenak dira nagusi Dardania mendebaldean (gaur egungo Kosovon), eta traziar izenak Dardania ekialdean aurkitzen dira gehienbat (egungo Serbia hego-ekialdean).

Izen traziarrik ez dago Dardaniako mendebaldean; ekialdeko aldeetan, berriz, iliriar izen batzuk agertzen dira. Beraz, iliriar edo traziar tribu gisa identifikatzea eztabaidagai izan da, baita bi taldeen arteko harreman etnolinguistikoa oso zalantzazkoa izanik eztabaidatua ere. Dardanian, hegoaldeko iliriarren izenen arteko korrespondentziak, aginte elitearenak barne, Dardaniako zatien *traziatzea* iradokitzen du. Dardaniarrek banakotasunari eutsi zioten, eta, erromatarren konkistaren ondoren, komunitate gisa mantentzea lortu zuten, eta, erromatarren garaian, talde berrien eraketan eginkizun garrantzitsua izan zuten.

Erromako Inperioak K.o. I. mendean bereganatu zuen Dardania. Eremuaren garrantzia bere meatze-potentzialean zegoen (*metalla Dardana*), K.o. mendeetan asko ustiatu zena, Municipium Dardanorum-eko meatze-multzo handiak eta eskualdearen zati bat meatze-barruti inperial gisa izendatzeak nabarmendu zuenez. Kosovo bi probintzien parte zen, Praevalitana eta Dardania. Ulpiana Kosovon garatu zen municipium garrantzitsuena da. Abenduaren 9an, osatu egin zuten, sei hilabeteren ostean.

2015eko urtarrilaren 27an, independentzia eskuratu ondorengo istilurik larrienak egon ziren.

## Ekonomia 
Kosovoko ekonomia Europako behartsuenetako bat da; 2006an, biztanleko diru sarrera 1.500 eurokoa zen. Etorkinen bidalketek eta atzerriko herrialdeen laguntzak garrantzi handia dute. Industria oso sektore ahula da eta elektrizitate hornikuntza, berriz, badaezpadakoa. Langabezia tasak oso handiak dira, % 40-50 ingurukoak. Ezkutuko ekonomiak indar handia du eta gasolina, zigarro eta zementoaren kontrabandoarekin lotuta dago gehienbat. Ustelkeriak eta gaizkile talde antolatuen eraginak kezka handia sortu du nazioartean.

## Banaketa administratiboa 
thumb|Ipar Kosovo, laranjaz, Kosovoko agintaritzak kontrolatzen ez duen eskualde serbiarra.
[thumb|[Serbiar Udalerrien Erkidegoa, 2013ko akordioen arabera osatu behar zena; praktikan oraindik sortu gabea.]]
Kosovo zazpi barrutietan banatuta dago:

* Priština/Prishtina Barrutia
* Prizren/Prizreni Barrutia
* Peć/Peja Barrutia
* Uroševac/Ferizaji Barrutia
* Đakovica/Gjakova Barrutia
* Kosovska Mitrovica/Mitrovica Barrutia
* Gnjilane/Gjilani Barrutia

### Serbiarren kontrolpeko eskualdea 
Izatez, Kosovoko gobernuak kontrolpean ez duen eskualde bat ere badago iparraldean, Serbiarekin mugakidea, Ipar Kosovo. Egoerak 1999tik dirau, Kosovoko Gerra amaitu zenetik, alegia.

2013an Serbiak eta Kosovok sinatutako Bruselako Akordioaren ondorioz, Ipar Kosovo integratzekoa zen beste egitura batean, Serbiar Udalerrien Erkidegoan, serbiar gehiengoko zenbait udalerrik osaturiko egitura bat, autonomia maila bat izango lukeena. Baina erkidego hori ez zegoen egiazki osatuta 2018 bitartean bederen.

## Demografia 
### Etnien arabera 
* % 88 albaniar (1.996.000 – 2.072.000)
* % 8 serbiar (60.000 – 90.000)
* % 2 gorani (41.000 – 57.000)
* % 1,5 ijito (34.000 – 38.000)
* % 0,5 turkiar (17.000 – 19.000)

### Erlijioaren arabera 
* % 95,60 musulman
* % 3,62 kristau
* % 0,71 bestelakoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak