open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eume ibaia

**Eume ibaia** (galizieraz eta gaztelaniaz *Río Eume*) Espainiako Galizia erkidego autonomoan dagoen ibai bat da.

Xistral mendilerroa (880 m) mendilerroan jaiotzen da, Lugoko probintziako Muras udalerriaren A Balsa parrokian, eta 80 kilometroko ibilbidea egin ondoren, Coruñako probintziako Ares itsasadarran itsasoratzen da, Pontedeume eta Cabanas udalerrietan.

## Natura Parkea 
* Fragas do Eume

## Ikus, gainera 
* Galiziako geografia

## Kanpo estekak
Panamako paperak

**Panamako paperak** (ingelesez *Panama Papers*) Panamako Mossack Fonseca & Co abokatu bufetearen barne agiri konfidentzial multzo bat da, denera 11,5 milioi inguru. Hauetan, 1970eko hamarkadatik 2016ra doan denboraldian munduko elitearen kideek euren herrialdeetako zerga-ordainketak saihestu zituztela egiaztatzen da, kide horien artean estatuburuak, politikariak, finantzagizonak, enpresaburuak, kirolariak, erakundeak eta elkarte pribatuak daude.

Kide, pertsona edota erakunde hauek Mossack Fonseca & Co bufetearekin harremanetan jarri eta bere abokatuak kontratatzen zituzten, haien bidez offshore konpainiak sortu eta ezartzeko, betiere jabeen nortasuna ezkutatu eta zerga-ordainketak saihesteko helburuz.

## Ikus gainera 
* Falciani zerrenda

## Kanpo estekak 
* *Panamako paperetako izen-abizenak*: Nortzuk ageri dira azalarazitako dokumentuetan?*, Eitb.com 
* *Zer dira Panamako paperak?*, *En Jake'' saioa, Etb2. Eitb.eus
Moto-kros

thumb|250px|eskuinera|Kros-lasterkariak.

**Moto-krosa** motoziklismoaren modalitate bat da. Landa ingurunean dauden zirkuitu edo ibilbideetan barna motozikletaz abiadura lasterketan egitean datza, funtsean hiri edo herrigunetatik kanpo, larre, baso, erreka eta muinoetan barna.

1906n Erresuma Batuan lehenbiziko moto-kros lasterketak egin ziren.

## Kanpo estekak
Parapente

thumb|250px|Parapentean hegal egiten.

**Parapentea** soka eta oihalez osaturiko aireontzi bat da. Izena frantsesetik datorkio (*para*, *parachute* ("jausgailu") hitzaren laburdura, eta *pente*, "malda").

XX. mendearen amaieran Frantzian mendizaleek igotzen zituzten mendi gailurretatik jausgailuz bereahala jaisteko piztu zitzaien grinaren ondorioz sorturiko jarduera da. Ekipo osoaren pisua 25-30 kg artean dago eta bizkar-zorro batean eramaten da.

## Ikus gainera 
* Delta hegal
* Jausgailu

## Kanpo estekak
Delta hegal

**Delta hegala** motorrik gabeko hegaldiak planeatuz egiteko diseinatua dagoen aireontzi bat da. Aireratze eta lurrartzea abiadura txikian egiten direnez, oinez egin litezke. Oihal eta hagez osatutako egitura zurruna du.

## Ikus gainera 
* Parapentea
* Jausgailua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igeriketa-estilo

**Igeriketa-estiloak** gizakiek igeri egiteko dauden estilo motak dira. Estilo batzuk kirol lehiaketetan jarduteko homologatuak daude, beste batzuk aldiz aisialdian igeri egitean erabili ohi dira, adibidez txakur-igeri deritzona.alt=Iruñeako Guelbenzu igerilekuan Lagunak taldeko kidea 200m tximeleta proba igeri egiten. 2023ko urtarrilaren 22an ospatutako Nafarroako Neguko Master Txapelketaren bigarren saioan.|thumb|Lagunak igeriketa taldeko kidea tximeleta estiloan igeri egiten.
## Oinarrizko estiloak 
Kirol lehiaketa ofizialetan erabiltzen diren lau estiloak, FINA nazioarteko igeriketa federazioak arautuak, honako hauek dira:

* Bular-igeriketa
* Bizkar-igeriketa
* Crawla
* Tximeleta era

Gainera, badago 4 estilo horien batura den proba bat: estilo-proba.

## Ikus, gainera 
* Txakur-igeri
* FINA

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indar armatuak

Estatu bateko **indar armatuak** bere armada eta gorputz polizialak dira. Adar ezberdinetan banatzen dira, zerbitzu armatu ezberdinak zeinek errekurtso militarrak multzokatzen dituzten gero Estatuak baliatzen dituenak lurrean (armada), itsasoan (itsas-armada) eta airean (aireko indarrak). Gorputz polizialen kasuan beren helburua indarra forma kontrolatuan erabiltzea da, hala, ordena inposatu eta legislazioa betearazteko. Estatu batzuetan gobernuek indar armatu irregularrak dituzte talde paramilitarrak deritzenak.

Indar armatuen erabileraren aztertzea zientzia militarra bezala ezaguna da. Zentzu zabalean honek erasoaren kontsiderazioa eta defentsa hiru maila ezberdinetan eskatzen du: estrategia, arte operatzailea eta taktika. Arlo hauetako bakoitzean indarraren erabilera ikasten dute nahi izandako helburua lortzeko.

## Kanpo estekak
Kros

thumb|250px|eskuinera|Kros-lasterkariak.

**Krosa** —batzuetan, ingelesezko '''' izenez deitua— atletismoko modalitate bat da, XIX. mendean Ingalaterran sortua. Landa inguruneko zirkuitu edo ibilbideetako lasterketetan oinez lasterka egitean datza, funtsean hiri edo herrigunetatik kanpo, larre, baso, erreka eta muinoetan barna.

Ez da olinpiarra eta ohiko espezialitateetatik kanpo geratu da, nahiz eta urte-sasoi jakin batzuetan arrakasta handia lortu, Munduko Txapelketa eta guzti.

## Txapelketa nagusiak 
* Munduko Kros Txapelketa
* Europako Kros Txapelketa

## Euskal Herriko nazioarteko krosak 
* Donostiako Nazioarteko Krosa (Lasarte-Oria, Gipuzkoa)
* Zornotzako Nazioarteko Krosa (Zornotza, Bizkaia)
* Juan Muguerza Nazioarteko Krosa (Elgoibar, Gipuzkoa)
* Laudioko Nazioarteko Krosa (Laudio, Araba)
* Erregetako Nazioarteko Krosa (Donostia, Gipuzkoa)
* Amurrioko Nazioarteko Krosa (Amurrio, Araba)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yersinia enterocolitica

**Yersinia enterocolitica** Yersinia generoko bakterioa da, Enterobacteriaceae familian sailkatzen dena. Patogenoa da, eta yersiniosi izeneko gaitza sortzen du.

1939an Schleifstein eta Coleman ikerlariek lehenbizikoz deskribatu zuten bakterio hau, eta *Bacterium enterocoliticum* deitu zioten.

## Ezaugarriak 
Yersinia enterocolitica bazilo Gram negatiboa da. Ez da mugikorra 37º C-tan hazten denean, baina 30º C-tik behera mugikorra da (aparteko ezaugarria bakterioen artean). Espektro termiko zabal batean hazten da (3º C-tik 42º C-etaraino); psikrofilo fakultatiboa da, eta 4º C-tan hazi daiteke, hozkailuko tenperaturetan (hau ez da oso ohikoa janari-intoxikazioak sorten dituzten mikrobioen artean).

Glukosa hartzitzen du, gasik sortu gabe (edo oso gas gutxi). Laktosa, aldiz, ez du hartzitzen. Andui gehienak ureasa (+) dira.

Lurzoruan eta uretan bizi da, eta baita animalia askoren hesteetan ere. Ingurugiro naturaleko andui gehienak ez dira patogenoak, baina ugaztunen (eta batez ere, txerrien) heste-traktuan bizi diren askok yersiniosia eragiten dute.

## Patogenia 
Yersiniosia gaixotasun gastrointestinala da, umeak batik bat -baina ez soilik- jotzen dituena. Infekzioak enterokolitisa sortzen du, eta ur edo janari kutsatuen bidez (pasteurizatu gabeko esnea, ostrak, eta -batez ere- txerri haragia edo txerrikien bidez) harrapatzen da . Yersiniosia zoonosi bat da.

Bakterio eragilea tenperatura hotzetan bizi daitekeenez, yersiniosiaren kasuak ugariagoak dira lurralde hotzetan beroetan baino (Europako iparraldean, esaterako) .

Yersinia enterocoliticak enterotoxina bat ekoizten du, termoegonkorra, sindrome diarreikoa eragiten duena. Antza, bakterioak plasmido bati zor dio bere birulentzia (plasmidodunak ez diren anduiak ez baitira patogenoak).

Beherakoak, sukarra eta -batzuetan- apendizitisaren antzeko sabelmina dira gaitzaren sintomak. Kasu gutxitan bakterio patogenoak septizemia eragin dezake. Gaitza ez da larria, eta -septizemia edo adenitis mesenterikoa agertzen ez bada- antibiotikorik gabe berez sendatzen da.

Ez da arraroa infekzioak ondorio iraunkorragoak eragitea, poliartritis erreaktibo edo beste hanturazko gaitzak, esaterako .

Gizabanako eramaileak (bakterio patogenoa haien heste lodian dutenak gaitzaren sintomak eduki gabe) oso arriskutsuak dira janariak manipulatzen dituztenean, eta yersiniosi kasu batzuen jatorrian daude (beste hainbeste gertatzen da Salmonella bakterioaren eramaileekin ere)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Letra xehe

**Letra xehea** edo **minuskula** grafema mota bat da, letra larria baino txikiagoa eta horrenbestez, forma ezberdinekoa.

## Historia 
### Sorrera 
781ean, Akisgranen, Yorkeko Ealhwine idazlea Karlomagnoren gortera iritsi zen. Erregeak eskola bat irekitzeko asmotan ekarri zuen Ealhwine eta, azkenean, hamabost urte eman zituen bertan, karolingiarren berpizkunde kulturalaren bultzatzaile nagusietako bilakatuta. Tarte horretan, besteak beste, letra xehe karolingiarra garatu zuen, ordura arte erabiltzen zena baino txikiagoa eta biribilagoa, gaur egun letra xehe etzantzat jo daitekeena.

Erromatarrek letra larriz idazten zuten. Letren diseinua simetrikoa zen, geometria euklidearrean oinarritua. Mendebaldeko Erromatar Inperioaren amaierara arte ez ziren hasi kurtsiba erromatar modura ezagutzen den hizki moldea erabiltzen. Idazkera hori ez zen zabaldu, baina mende batzuk beranduago eragina izango zuen Eanwhilek letra xehe karolingiarra asmatu zuenean.

Hala ere, horretarako oinarrizko faktorea teknologia izan zen. Karlomagnoren gortean, aurretik kargatzen ziren arkatzak eta garai hartako paperik fin eta leunena (animalia jaioberrien larruz egindako Vitela papera), erabiltzeko aukera izan zuen Eanwhilek. Idazteko modu errazago hura berehala zabaldu zen kultur maila altuenekoen artean. Baina XI. mendean baztertu egin zuten letra minuskula.

### Veneziako Errepublika 
XV. mendean veneziar errenazentistek tipografia berri bat nahi zuten euren errepublikarako, eta Aro Klasikoa berpizteko. Horregatik ipini zioten *lettera antica* izena, eta horregatik aukeratu zuten kurtsiba erromatarra eredu moduan. Baina izkribu erromatarrak eta karolingiarrak nahastu zituzten, eta azkenean Ealhwinek asmatutako minuskula zabaldu zuten.

Hortik aurrera Europa osoan letra larriak paragrafoaren hasiera markatzeko erabiltzen hasi ziren eta testua letra xehez idazten zuten. Eredua aukeratzeko izandako akatsa deskubritu zuten halako batean, baina tipografia horrek zabaltzen jarraitu zuen. Idazteko materiala garestia zen eta letra horrek espazio gutxiago behar zuen; gainera eskuz idazteko askoz azkarragoa zen.

Inprenta iritsi zenean ere abantaila handia eskaintzen zuen *lettera antica*k, izan ere, tinta asko aurrezten zen soilik karril erdia erabilita.

### Azken mendeak 
XVIII. mendearen hasieran lehen estilo liburuak sortu ziren. Europako herrialde bakoitzak modu batera erabiltzen zituen letra xeheak eta larriak, eta arauak bateratzeko beharra zegoen. Mende horretan bertan, Giambattista Bodonik letra xehea garatu zuen, Gracia tipografia sortu arte. Horixe izango zen gaur egun erabiltzen diren tipografia askoren oinarria, besteak beste, Times eta Garamond.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Amalia Saxoniakoa

**Maria Amalia Kristina Frantzisca Javiera Flora Walburga Saxoniakoa** (; ; Dresden,  - Madril, ) Espainiako erregina ezkontidea izan zen.

Augusto III.a Poloniakoa eta Maria Josefa Austriakoaren alaba, Karlos III.a Espainiakoa ezkondu zuen. Tuberkulosiak jota hil zen. Erregea alargundu zenean ez zen berriro ezkondu.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Obogenesi

**Obogenesi**, obulutegietan obuluak sortzeko prozesuari deitzen zaio. Obozitoa zelula mota bat da, eta garatu ondoren eta obulutegietatik irtetzean, obulu deitzen diogu.

## Kanpo estekak
Luisa Elisabet Orleanskoa

**Luisa Elisabet Orleanskoa** (; ; Versailles,  - Paris, ) Espainiako erregina ezkontidea izan zen.

Filipe II.a Orleanskoa eta Frantziska Maria Borboikoaren alaba, Luis I.a Espainiakoa ezkondu zuen. Mugako nortasun-nahasmendua zuenez, Gortean 'Erregina Eroa' zioten.

## Erreferentziak
Crawl

thumb|150px|eskuinera|Crawl igeriketa estiloa.
thumb|150px|eskuinera|Crawl igeriketa estiloa.
thumb|150px|eskuinera|Crawl igeriketa estiloa.

**Crawla** (/krol/ ahoskatua; ingelesetik mailegatutako hitza da) igeriketa estilo bat da. Estiloan funtsean honetan datza: igerilariak besoa eskua irekia duela hankaren albotik gorantz airean atera eta ondoren besoa zuzen duela uretan barneratzen du, beste besoak ur barnean gorputza aurrenrantz bultzarazten duen bitartean, oinak berriz ostikotxoak emanez zeharka mugitzen dira, eta hankak lasai daudelarik aldakak gorantz-beherantz mugitzen dira, oinak ur barnerantz zuzenduak daude eta behatzak puntan jarriak. Besoen mugimendu ziklo bakoitzeko oinek bi-zortzi ostikotxo artean ematen dituzte. Bestalde, besoa uretik ateratzen den aldiro igerilariak ahotik arnasa hartu eta besoa uretan sartzen duen aldiro arnasa sudurretik botatzen du.

Ofizialki estilo askea da; ezin zaituzte deskalifikatu irteera aurreratua, zorua ukitu edo horma ez ukitzeagatik ez ezik, baina, crawl igeriketa azkarrena denez, guztiok egiten dute.

## Probak 
Crawl 6 distantzietan igeri egin ohi da bakarkako probetan eta 2 distantzietan taldekakoetan, bai 50 metro luzeko igerilekuetan nahiz 25 metro luzekoetan ere.

* 50 metro
* 100 metro
* 200 metro
* 400 metro
* 800 metro (ohikoa da hau bakarrik emakumezkoentzat izatea)
* 1500 metro (ohikoa da hau bakarrik gizonezkoentzat izatea)
* 4×100 metro
* 4×200 metro

## Kanpo estekak
Errotazio sinkrono

thumb|Plutonek eta Karontek aurpegi bera erakusten diote beti elkarri.
Astronomian, gorputz baten traslazio eta errotazio periodoen balioak bat egiten dutenean, **errotazio sinkronoa** gertatzen dela esaten da. Honen eraginez, gorputz horrek beti aurpegi berdina erakusten dio orbitatzen duen gorputzari.

Efektu honen adibiderik esanguratsuena Ilargiarena da; izan ere, Lurretik beti aurpegi berdina ikusten da, ez da Ilargiaren aurpegi ezkutua inoiz ikusten. Sinkronia hau modu naturalean jazotzen da, marea giltzadura deritzon prozesuaren eraginez. Izan ere, Ilargiak ez ezik, gainerako planeten satelite askok ere errotazio sinkronoa dute euren planetekiko.

thumb|Ezkerraldean ikusten da errotazio sinkronoaren efektua dela eta, Ilargiak aurpegi bera erakusten duela zentroarekiko. Eskuinaldean, ostera, Ilargiak errotaziorik ez balu ikusiko litzatekeen mugimendua.

### Errotazio sinkronoa duten gorputz batzuk 
### Ilargia 
Ilargiaren kasuan, bai traslazio bai errotazio periodoek 4 aste baino zerbait gutxiagoko iraupen bera dute. Hori dela eta, berdin dio Ilargira Lurretik noiz begiratzen dugun, beti aurpegi bera ikusiko dugu. Lurretik ikus ezin dezakegun Ilargiaren zatiari *Ilargiaren aurpegi ezkutua* deritzo. Lehendabiziz 1959. urtean Luna 3 sonda sobietarrak aurpegi ezkutua behatu zuen.

Nahiz eta traslazio eta errotazio periodoak bat etorri, Lurretik Ilargiaren gainazalaren %59a ikustea posible da, librazio eta paralelazio fenomenoei esker. Librazioak orbita eszentrikoa dela eta Ilargiaren abiaduraren aldaketen eraginez sortzen dira. Honek gainazalaren 6º inguru gehiago behatzea ahalbidetzen digu. Bestalde, paralelazioa efektu geometriko bat da: Lurraren gainazaletik baliteke behatzailea Lurraren eta Ilargiaren zentroak lotzen dituen lerrotik distantzia nahikora egotea, eta horri esker, Ilargiaren gainazalaren beste 1º inguru arte ere behatzea posible da.

## Ikus, gainera 
* Errotazio periodoa
* Orbita periodoa

## Kanpo estekak
Hilotz paregabe

thumb|Gorpu guztiz fin marrazkien bertsioaz. Marc M. Gustà, Bernat M. Gustà eta Irene Alcón, 2011.
**Hilotz paregabea** (jatorrizko frantsesez ***cadavre exquis***) XX.mendeko hasieran abangoardiek, bereziki surrealistek, modan jarri zuten hitz-jokoa da. Horren bidez irudi literario batetik beste asko atera daitezke. Antza, jokoa garaiko mahai-jolas ezagun batean oinarritu zen. Hitz-jokoa taldeka egiten da: partaide bakoitzak paper batean gustuko zerbait idazten du eta aldamenekoari pasa baino lehen, idatzitako gehiena ezkutatzen du; amaieran horrelako sortutako konposizioa hilotz paregabea zen. Jokuak bariante asko ditu: norberak utz dezake esaldi amaiera bistan hurrengoak jarraitzeko; edota gauza bera marrazkien bidez egin daiteke.

Izenaren jatorria frantsesetik dator, lehen aldiz jokatu zenetik, 1925an; orduan sortutako lehenego testua horrela zion: «Le cadavre - exquis - boira - le vin - nouveau», hau da, "Hilotz paregabeak ardo berria edango du".

Robert Desnos, Paul Éluard, André Breton eta Tristan Tzara hitz-jokoaren hasierako parte-hartzaileak izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Gorpu guztiz fina zineman.
Arroila-jaitsiera

[thumb|250px|[Artazul zintzurreko ur-jauzian rapel egiten.]]

**Arroila-jaitsiera** () abentura-kirol mota bat da, eskaladan erabiltzen diren jaitsierako teknikak baliatuz mendiko ibaien ibilguetan eta uharretan behera jaistean datzana. Lekuaren arabera, ibiltzea, rapelean egindako jaitsierak eta igeriketa konbinatzen dira. 

Arrisku kirola da, eta ekipamendu espezifikoa beharrezkoa da segurtasunarekin praktikatu ahal izateko, hala nola, kaskoa, neoprenozko jantzia, eta uretarako edo mendirako oinetakoak. Horretaz gain, iragarpen meteorologiko fidagarria eskuratzea ezinbertzekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mosketoi

eskuinera|thumb|Hainbat mosketoi mota.

**Mosketoia** eraztun itxurako altzairu edo aluminio arindun aleazioez egindako segurtasun gailu bat da. Hainbat kirol eta jarduera ezberdinetan erabiltzen da, tartean eskalada, alpinismoa, espeleologia, arroila-jaitsiera edota mendizaletasunean. Harretaz zaindu beharreko ezinbesteko elementua da, sokarekin batera jarduera burutzen ari den pertsonaren segurtasun fisikoa bere baitan baidago.

## Ikus gainera 
* Uhal (eskalada)

## Kanpo estekak
Uhal (eskalada)

[thumb|[Eskaladarako uhala.]]

**Uhala** edo **arnesa** eskalada, alpinismoa, espeleologia eta arroila-jaitsieran ezinbestekoa den segurtasun elementua da. Burutu beharreko jardueraren arabera honako uhalak daude:

* Gerriko uhala: Erabiliena da. Gerrialdean ezarri eta aurrealdean euskarri bakarra du.
* Uhal integrala: Gorputz osoa hartzen duen uhala da.
* Konbinatua: Gerrialdea + bizkarraldea (azken hau ez da inoiz bakarrik erabili behar).

## Ikus gainera 
* Mosketoi

## Kanpo estekak
Soka (alpinismoa)

thumb|150px|Eskalada edo alpinismoko soka baten atalak.
thumb|150px|eskuinera|Hainbat soka mota.

**Soka** alpinismoa, eskalada, espeleologia, rapel, puenting edota arroila-jaitsieran soka berezia eta ezinbesteko segurtasun elementua da. Ehundutako estalduraz babestutako gune batez osatua dago. Erresistentzia, iraunkortasun eta malgutasun egokiena izan ditzan bereziki diseinatua dago, eskalatzailearen segurtasun osoa bere gain baidago. Zainketa, mentenimendu eta erabilera egokiak izan behar ditu, gainera soka inoiz ez zapaltzen saiatu behar da, inongo akats edo apurketarik izan ez dezan.

## Kanpo estekak
Elur-erraketa

**Elur-erraketak** edo **elurretako erraketak** elur eta izotz zoruetan eroso eta arinago mugitzeko helburuz alpinismo edo mendi botei egokitzen zaien gailu bereziak dira. Bereziki negualdean burututako xendazaletasun, mendizaletasun, alpinismo eta alpinismo jardueretan erabili ohi dira. "Flotazioa" deritzon efektuari esker, jantziak dauzkan pertsonaren gorputzaren pisua bere oina baino azalera handiago batean uniformeki banatzen denez, haren hanka elurretan guztiz sartu eta estropezuka ibil dadin eragozten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izotz-eskalada

thumb|200px|eskuinera|Izotz-horma baten eskalada.

**Izotz-eskalada** izotz edo elur hormetan burutu ohi den eskaladaren modalitate bat da. Jarduera edo kirol hau burutzeak zailtasun fisikoa eta mentala eta arriskua duenez, ezinbesteko segurtasun elementuak derrigorrezkoak dira, tartean kranpoiak, pioleta, kaskoa, uhala eta soka.

Jardueraren zailtasun eta arriskua maiz izotz edo elurraren gogortasuna eta hormaren maldaren araberakoa izan ohi da.

## Kanpo estekak
Quad

200px|thumb|Quadak.

**Quadak** edota **quadrizikloak** motozikleten antzeko lau gurpildin ibilgailuak dira.

Atzealdean bi gurpil eta aurrealdean gurpil bakarra zuten lehenbiziko trizikloetatik eratorria da, huek egonkortasun, segurtasun eta propultsio arazoak zituzten, ondorioz laugarren ngurpil bat gehitu zitzaien. Aisialdian erabili ohi diren ibilgailuak dira, baina lur orotako ibilgailua direnez, hedadura handiko hainbat herrialdeetan lanean ere erabiltzen dira, adibidez, abeltzaintzan.

## Kanpo estekak
Kranpoi

**Kranpoia** punta metalikoz osatutako gainzola da, izotzaren eta elurraren gainean errazago ibiltzeko eta itsaspen nahiz atxikidura hobea lortzeko mendiko botetara egokitzen dena. Mendiko botaren zolak elurretan markarik uzten ez duenean erabiltzen dira kranpoiak, eta izotzean, berriz, kasu guztietan. Kranpoi-poltsa izeneko poltsan garraiatzen dira.

Alpinismoan eta bereziki izotz-eskaladan erabili ohi den metalezko segurtasun elementu bat da. Alpinismo edo mendiko boten zoletara egoikitzen diren punta anitzetako elementua da, elurretan eta izotz hormetan itsaspena eta egonkortasuna lortzeko helburuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Triziklo

**Trizikloa** hiru gurpileko ibilgailua da. Txirrinduen antzera gizakiaren propultsioaren eraginez mugitu liteke, bai eta motozikleten antzera motor baten eraginez ere. Lehenbiziko kasuan belozipedo bat litzateke, hots, gizakiak pedaleoi eraginez mugitzen den ibilgailua. Aldiz, bigarren kasuan hiru gurpildun mikroautoa edo autoa litzateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesse W. Fell

**Jesse W. Fell** (Chester County, Pennsylvania, AEB, 1808ko azaroaren 10a – Normal, Illinois, AEB, 1887ko otsailaren 25a) Illinoisko enpresari eta lur-jabea izan zen, Illinois Erdialdeko herri sorreretan erabakigarria, baita Illinoiseko Estatu Unibertsitatearenean ere. Abraham Lincolnen lagun mina izanik, berak bultzatu zuen Lincoln bere aurkari zen Stephen A. Douglasi erronka egitera geroago ospetsu egingo ziren eztabaidetan.
Xia Tenzinen bidaia miresgarria

***Xia Tenzinen bidaia miresgarria *** Patxi Zubizarretak idatziriko abenturazko kontakizuna da, bertan, Xia Tenzinen bidaia kontatzen da. 2010eko Euskadi saria lortu zuen "Euskarazko Haur eta Gazte Literatura" atalean. 2009an haur-literaturako XX. Ala Delta saria irabazi zuen. Liburuan kapitulu bakoitzak izenburu bitxi bat du eta izenburu bakoitzaren atzean misterio ugari daude gordeta. Liburuak, Jacoba Muñizen zuri beltzezko ilustrazio batzuk ditu lagungarri moduan.
## Haria 
Abenturazko kontakizun honetan, izenburuak bildu bezala, Xia Tenzinen bidaia kontatzen da. Xia Tenzin, 2,40m.ko mutil erraldoia da eta Tibeteko mendietan bizi da. Bere aitaren ametsa itsasoa ikustea zen, abiatu zen itsasorantz baina ez zen itzuli. Xia Tenzinek bere egiten duen ametsa betetzeko asmoz, eta bide batez, aita topatzeko helburuarekin, bidaia egingo du Tibetetik Txina zeharkatuz Itsaso horiraino.
Bidaia istorioaren haria izango da, Xia Tenzin bere aitak aspaldi eginiko bidai hori egitera abiatzen denean hasten baita istorioa. Abenturaz betetako bidaia izango da. Bidai horretan. Xia Tenzin hazi egingo da; Denborak eta pasatzen dituen abenturak erakutsi egiten diote bere buruaren jabe egiten kolpez kolpe, abenturaz abentura. Eskailera baten maila bakoitzak zerbait erakusten dio… Uste batzuekin eman zion hasiera bidaiari eta beste gauzak aurkitu ditu bertan.

## Liburuaren ezaugarriak 
Patxi Zubizarretaren ipuin hau entretenigarria eta atsegina izateaz gain, badu herri literaturatik, herri ipuinetatik; kontatzeko modua, egiturak, narratzeko moduak, argumentuak...

Zubizarretak ahozko literaturaren erritmoa eta kontatzeko era darabiltza, baina horren ondoan, eta horren osagarri, idazkera poetikoa ere bai. Honen guztiaren adibide garbia ditugu liburua osatzen duten hamar kapituluen izenburuak (hamarrak dira euri ezberdinak -edo euri ezberdinekin jolasten du idazleak-: *Tximeleta euria*, *Kristal euria*, *Euri berdea*, *Harri euria*, *Apo eta suge euria*... egoera ezberdinen ispilu).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soayko ardi

**Soayko ardia**, , , , Eskoziako izen bereko uharteko ardi arraza bat da. Antzinako ardi arraza honen jatorria izen bereko Soay uhartean zein St Kilda uhartedian dago.

Ardi hauek ile urri eta iluna daukate, eta beraien itxurak gehiago ekartzen du gogora mufloi zein urial batena gainontzeko etxeko ardiena baino. Antza ardi hauek uhartedi honetan bertako inguru latzean garatutako etxeko ardiak dira. Beraien egungo ezaugarriak atzerako eboluzio bat lirateke, ardien arbasoen antzinako ezaugarriak berreskuratuz baldintza erdi basatietan bizitzeko. Etxekotutako azienda berriro baldintza naturaletara itzultzerakoan, eta bereziki denbora tarte luze bat pasata, beraien arbaso basatien hainbat ezaugarri etologiko zein morfologikoak berreskuratzeko joera dauka.

1930.en urtean Soayko hainbat ardi alboko Hirta uhartera eraman zituzten, irlako bizilagunak ebakuatu ostean. Egungo populaziak egoera basatian bizi dira, harrapatzailerik gabe. Ardi hauek eredu aproposa dira animalien populazio itxi eta isolatuen eboluzioa ezagutzeko. Soayko ardien populazioek hazkunde eta erorketa ziklikoak dauzkate, beraien habitat itxiaren karga ahalmenaren arabera.
## Arrazaren historia 
Ardi hauek basatiak dira, eta 100 hektarea inguruko azalera daukan Soay irlan garatu dira. Ez dago argi ea neolitotik bertan bizi diren edota bikingoek ekarri omen zituzten.
thumb|280 px|Arkumea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Equus caballus germanicus

**Equus caballus germanicus**, **Equus ferus ferus silvaticus** edo **basoko zaldia** egun desagertutako zaldi azpiespeziea  izan zen. Basoko zaldia izena Uppsalako unibertsitateak etxeko zaldiei buruzko teoriatik mamitzen da. Teoria honen arabera egungo etxeko zaldiak lau edo zazpi odol lerro ezberdinetatik datoz. Haien artean:

* Equs ferus przewalski.
* Equus ferus ferus.
* Equus caballus germanicus.
* Equus caballus gallicus.
* Equus caballus antunensi.
* Estepetako zaldia edo Tartariar ponia.

Lerro bakoitzaren eboluzioak egungo zaldi arraza talde bana eman du.

## Kanpo estekak
Obozito

**Obozito** hazkunde aldian dagoen sexu zelula femeninoa da, obogenesian sortu eta mitosia izaten duena. Lehen mailako obozitoa bigarren mailako obogoniaren mitosi bidez sortzen da; era berean, lehen mailako obozitoak, lehenengo zatiketan, bigarren mailako obozitoa eta gorpuzki polarra ematen ditu. Bigarren mailako obozitoak, zatiketa bidez, obulua eta bigarren gorpuzki polarra sortzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huevos de oro

***Huevos de oro*** (euskaraz 'urrezko potroak') 1993ko Juan José Bigas Luna kataluniar zinema zuzendariaren drama bat da. Bertan, Javier Bardem, Maria de Medeiros, Alessandro Gassman, Maribel Verdú eta Benicio del Toro aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Benito González, Melillan soldadutza amaitu berri duen nabarmen hutsa da. Bi helburu besterik ez ditu: neska-lagunarekin ezkontzea eta etxe orratz bat eraikitzea. Ezin izango du lehenengoa bete, bere neska-lagunak ziria sartu diolako. Bigarrena betetzeko enpresari aberats baten alaba, Marta, ezkonduko du.

## Aktoreak 
* Javier Bardem : Benito González
* Maria de Medeiros : Marta
* Maribel Verdú : Claudia
* Elisa Tovati: Rita
* Alessandro Gassman
* Benicio del Toro

## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDbko fitxa irakurgai
Ilunorduak eta argilaurdenak

***Ilunorduak eta argilaurdenak*** Joxantonio Ormazabalek idatzitako eta Elena Odriozolak ilustratutako poesia liburua da. Liburua 2007.urtean argitaratu zen Elkar argitaletxearen bidez eta poemaz beteriko 88 orrialdek osatzen dute liburua.

Idazleak liburuaren izenburuaren aztarna honako poeman ematen du:

## Sinopsia 
*Ilunorduak eta argilaurdenak*. Poema batzuetan argia nabari da, eta beste batzuetan, berriz, iluna. Tristura eta itxaropena, biak biltzen ditu liburu honek. Haur Literaturan sailkatu den arren, helduentzako ere bada. Poemak errazak eta sakonak dira eta eguneroko sentsazio eta egoerak erabiltzen ditu autoreak sentimenduz eta emozioz janzteko..

## Gaiak 
Liburuaren aurkezpenean Joxantonio Ormazabalek esan bezala, hiru zutabe ditu liburuak gaiei dagokionez: ikusten duguna, mundua; barruan sentitzen duguna; eta irakurtzen duguna.  Ideiok ulertzen laguntzeko, badira pista moduko olerkiak, "asmakizunak" deiturikoak, liburuaren atzealdean, aurkibidean, markatuta ageri direnak: "Munduaren igarkizuna" (mundura jaio egiten gara, beharrizanak asetzen ditugu eta hil egiten gara, natura-gune batean bizi izanda); "Heriotzaren igarkizuna" (denak hiltzen gara); "Maitasunaren igarkizuna" (maitasuna argia da); "Umorearen igarkizuna" (arimaren aldartea aldakorra da); "Tristuraren igarkizuna" (tristura iluntasuna da); eta, "Ilusioaren igarkizuna" (bizipoza behar da egunean-egunean).

## Poesia-estiloa 
Lan honetan, hoskidetasun eta errimak lanabes izaten jarraitzen badu ere, egileak ia erabat baztertu ditu aurreko poema-liburuetako forma herrikoiak. Obra honetan, egitura lineala agertzen zaigu, jaiotzatik heriotzara daraman bidea, eta esperantzari zabaldutako zirrikituak oso bakanak dira. Nolabait, irakurleak lehen irakurraldian, formak, errimak, doinuak bilduko ditu; bigarrenean, ordea, ekuazioak askatzeko gai izango da, asmakizunetan emandako pistak baliatuta. Era berean, nabarmentzekoak dira olerkion erritmoa, doinua, errimak jolasa, hitz-jokoak... 

## Irudigilea 
Elena Odriozola irudigileak, normalean, pertsonak marrazten ditu, honako honetan, baina, liburuaren interpretazioa eginda, pertsonak (eta animaliak: katua eta txoritxoa) zuhaitz-adarretan kokatu ditu: dilindan, etzanda, oinez, jauzika, belauniko, kokoriko... Adin askotakoak daude (jaioberri diren haurtxoak, umeak, helduagoak eta adinekoak), baita sexu ezberdinetakoak ere; batzuk biluzik, besteak jantzita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Informazioa *Ilunorduak eta argilaurdenak*ri buruz, Galtzagorri Elkartea.
*  Informazioa *Ilunorduak eta argilaurdenak* ri buruz, M.L.G.
*  / Bideoa *Ilunorduak eta argilaurdenak*ri buruz, Youtube.
*  Informazioa *Ilunorduak eta argilaurdenak*ri buruz, Elkar.
*  Haur eta Gazte Literaturaren Historia, EHU
Maria Luisa Orleanskoa

**Maria Luisa Orleanskoa** (, ; Paris,  - Madril, ) Espainiako erregina ezkontidea izan zen.

Orléanseko Filiperen alaba eta Karlos II.aren lehen emaztea (1679) izan zen. Ez zuen haurrik izan. Espainiarrek ez zuten begi onez ikusi, eta pozoituta hil zela uste da.

## Erreferentziak
Monarchidae

**Monarchidae** hegazti paseriformeen familia bat da, Saharaz hegoaldeko Afrika, hego-ekialdeko Asia, Australasia eta Ozeano Bareko zenbait uharteetako basoetan bizi dena.

## Generoak 
* *Hypothymis*
* *Eutrichomyias*
* *Trochocercus*
* *Terpsiphone*
* *Chasiempis*
* *Pomarea*
* *Mayrornis*
* *Neolalage*
* *Clytorhynchus*
* *Metabolus*
* *Monarcha*
* *Arses*
* *Myiagra*
* *Lamprolia*
* *Machaerirhynchus*
* *Elminia*
* *Grallina*

## Kanpo estekak
Herstappe

**Herstappe** Belgikako ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Flandriako Linburgo probintzian dagoena. 2013an 87 biztanle zituen. Belgikako populazio gutxien duen udalerria da.

## Ikus, gainera 
* Hizkuntza erraztasunak dituzten udalerriak

## Kanpo estekak
Ohatila

thumb|300px
**Esku-ohe** edo **ohatila** bi barra horizontal eta paraleloek eusten duten ohe txiki mugikorra da, pertsona gaixoak eta zaurituak nahiz gorpuak garraiatzeko erabiltzen dena, eskuz nahiz gurpilen gainean. Ohikoa da haiek anbulantzia batera eraman edo handik ospitalera edo beste leku batera eramatean. Ohatila garraiatzen duten pertsonak **ohatilariak** dira.

## Kanpo estekak
Mimidae

**Mimidae** ​​hegazti paseriformeen familia bat da, Amerikan bizi dena. Bere kideek 20-30 zentimetro arteko luzera dute.

## Taxonomia 
* *Donacobius*
** *Donacobius atricapilla*
* *Dumetella*
** *Dumetella carolinensis*
* *Melanoptila*
** *Melanoptila glabrirostris*
* *Mimus*
** *Mimus polyglottos*
** *Mimus gilvus*
** *Mimus gundlachii*
** *Mimus longicaudatus*
** *Mimus thenca*
** *Mimus patagonicus*
** *Mimus saturninus*
** *Mimus triurus*
** *Mimus dorsalis*
* *Nesomimus*
** *Nesomimus parvulus*
** *Nesomimus trifasciatus*
** *Nesomimus macdonaldi*
** *Nesomimus melanotis*
* *Oreoscoptes*
** *Oreoscoptes montanus*
* *Toxostoma*
** *Toxostoma rufum*
** *Toxostoma longirostre*
** *Toxostoma guttatum*
** *Toxostoma bendirei*
** *Toxostoma cinereum*
** *Toxostoma curvirostre*
** *Toxostoma ocellatum*
** *Toxostoma lecontei*
** *Toxostoma redivivum*
** *Toxostoma crissale*
* *Ramphocinclus*
** *Ramphocinclus brachyurus*
* *Melanotis*
** *Melanotis caerulescens*
** *Melanotis hypoleucus*
* *Margarops*
** *Margarops fuscatus*
* *Cinclocerthia*
** *Cinclocerthia ruficauda*
** *Cinclocerthia gutturalis*
* *Allenia*
** *Allenia fusca*
* *Mimodes*
** *Mimodes graysoni*

## Kanpo estekak
Titivillus

[thumb|*Titivillus*en irudikapena, [XIV. mendean.]]
**Titivillus** Erdi Aroan zeuden usteen arabera, Belphegor, Luzifer edo Satanasen izenean jarduten zuen deabrua zen eta idazketa lanetan akatsak sartzen zituen.

## Historia 
### Lehen aipamenak 
1285ean, Oxforden, Johannes Wallensis frantziskotarraren *Tractatus de Penitentia* lanean “*Titivillus*” izena idatzita agertu zen lehenengoz. , zioen galestarraren testuak; alegia, Titivillusek hitz hauen zatiak biltzen ditu, eta horiekin mila aldiz betetzen du bere zakua, gutxi gorabehera itzulita. Hurrengo mendearen hasieran Petrus Palude Jerusalemgo patriarkak ere deabru berriaren izena aipatzen du.

Titivillusek bere zakua egunero mila aldiz bete behar zuen monje kopiatzaileek idaztean egiten zituzten akatsekin. Ondoren, Titivillusek Deabruari akatsen berri eman behar zion. Deabruak akatsa eta akatsaren egilea liburu batean jasotzen zituen, gero, guztien auzian irakurtzeko. Monasterioko egunerokotasun errepikakorrean eta, bereziki, izkribuak eskuz kopiatzeko lanean arreta ez galtzea zaila zen monjeentzat eta ohikoak ziren akatsak.

Baina arreta galtzea bekatua zen. Horregatik Titivillusen mehatxua asmatu zuten, ahalik eta errakuntza gutxien egiteko motibazio moduan. 1325 eta 1328 urteen artean idatzitako *The Cloisters Manuscript*en, esaterako, hamabost santuren izenak idaztea ahaztu zitzaien eta beste hogeita hamarren izenetan akatsak zeuden. Baina Titivillusen presentziak eragina izan zuen, eta monje izutuak gero eta errakuntza gutxiago egiten hasi ziren.

### Garapena 
Titivillusen betebeharra aldatu egin zen XV. mendean, izan ere, ez zituen soilik akatsak bilduko, akatsak sortzen hasi zen. Betebeharra aldatzearekin aurreko mendeetako bekatu kopuru bera jasotzea lortu zuen zuen Deabruari eramateko. Hau da, unibertsitateen gorakada zela-eta, idazlariak lanez gainezka zebiltzan, eta baldintza horietan akatsen zakua nahigabe betetzen zen. Baina erantzukizuna ez zen kopiatzaileena; akatsen egilea Titivillus bera zen. Modu horretan, etsai izan zena idazlarien zaindari bihurtu zen; patroiak errua beregain hartzen zuen.

### Gainbehera 
Errenazimentuaren hastearekin, Titivillusen izena gutxiago agertzen hasi zen. Garai berrietara moldatu eta inprentako akatsen atzea bera zegoela uste izaten zen. 1561ean argitaratutako *Anatomy of the Mass* liburuak 172 orrialde zituen berez; bada, beste hamabost erantsi behar izan zizkioten hutsen zerrenda biltzeko.

Gaur egun, *Oxford English Dictionary* hiztegiak hainbat akats tipografiko izan ohi ditu bere ediziotan, baina azken 50 urtetako edizio guzti-guztietan, Titivillus aipatzen den orrialdean akats bana topa daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rogue One: A Star Wars Story

**Rogue One: A Star Wars Story** (euskaraz *Rogue One: Izarretako Gerraren Istorio Bat*) 2016ko Gareth Edwards estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikziozko abentura filma bat da.

Berez, Star Wars filma sagako lehenbiziko atala da, *Star Wars Episode III: Revenge of the Sith* (2005) eta *Star Wars Episode IV: A New Hope (1977) film edo atalen artean girotua dago.

2016ko abenduaren 16an estreinatuko dela iragarri da. 2015eko udan Londresko Pinewood estudioetan filmatzen hasi ziren.

## Argumentua 
Inperioak inoizko armarik boteretsu eta hilgarriena eraiki berri du, Heriotzaren Izarra, baina matxinatu talde baten haren aurkako misio arriskutsu bati ekitea erabaki du: estazioaren planoak ostu eta bere unerik gorenean dagoen Darth Vaderri aurre egitea.

## Pertsonaiak 
* Felicity Jones: Jyn Erso
* Diego Luna
* Riz Ahmed: Bodhi Rook
* Ben Mendelsohn
* Donnie Yen
* Jiang Wen
* Forest Whitaker
* Mads Mikkelsen
* Alan Tudyk
* Jonathan Aris: Jebel senataria

## Kanpo estekak 
* *Rogue One: A Star Wars Story* filmaren iregarkia ikusgai 
* *Rogue One: A Star Wars Story* filma *Star Wars* webgunean 
* *Rogue One: A Star Wars Story'' filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Gamla Stan

**Gamla Stan** () edo **Staden mellan broarna** () Suediako Stockholm hiriburuko alde zaharra da.

## Historia 
Suediako aurreko hiriburua Sigtuna izan zen baina sarritan erasotzen zuten eta erregeak hiriburu berri bat sortzea erabaki zuen. Kondairak dioenez enbor bat hustu eta barruan altxor guztiak ezarri zituzten eta uretan jitoan joan zen harik eta uharte batetara iritsi zen arte. Stockholm izena eman zioten uharte hari, "egurraren uhartea".

XIII. mendean Stockholmek gaur egungo *Gamla Stan*-en azalera hartzen zuen. Hurrengo mendeetan hiria handituz joan zen eta aldiriak bere baitan hartu ahala XX mendearen hasieran hiriaren alde zaharrenak *Gamla Stan* izena hartu zuen.

## Geografia eta egitura 
Stadsholmen uhartean kokaturik dagoen arren inguruko Riddarholmen, Helgeandsholmen eta Strömsborg uharte txikiak ere hartzen ditu bere baitan.

XIII. mendeko herriaren egitura mantentzen du. Stortorget enparantza handia dauka erdian eta ertzetan merkatarien etxe zaharrak daude, bai eta Suediako Burtsaren eraikina ere.

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Old Town Stockholm March 2015 13.jpg|Stortorget enparantzako merkatarien etxeak.
Irudi:Birger-Jarls-torg.jpg|Birger Jarls torg enparantza (Riddarholmen).
Irudi:Slottet September 2014 01.jpg|Errege Jauregia eta patioa.
Irudi:Riksdagshuset Stockholm 2011.jpg|Suediako Legebiltzarraren jauregia.
Irudi:Storkyrkan 19 juni 2010.jpg|San Nikolas katedrala.
Irudi:Rhkyrkan fr staden.jpg|Riddarholmen eliza.
Irudi:Hogsta domstolen Stockholm.jpg|Bonde jauregia.
Irudi:Riddarhuset november 2010.jpg|Riddarhuset, Nobleziaren etxea.
Irudi:Tessinisches palais stockholm.jpg|Tessin jauregia.
Irudi:Stockholm - Riddarholmen, Wrangelska Palatset.jpg|Wrangel jauregia.
Irudi:Katarina kyrka utsikt Gamla stan 2012a.jpg|Skeppsbron kalea.

## Kanpo estekak
Equus caballus torralbae

**Equus caballus torralbae** egun desagertutako zaldi arraza bat izan zen. Bere aztarnak Torralbako Acheulear garaiko arkeologia aztarnategian aurkituak izan dira.

Equus caballus antunensiseko arbasotzat jotzen da, eta bere tamaina 1,44-1,45 metro soin gurutzera zen. Beraz ponien tamaina zuen.

## Taxonomia 
Abere honen taxonomiaren inguruko eztabaida ez dago erabat itxita. Hainbat ikerlarientzat animali hauek ez ziren etxekotuak, basatiak baizik, beraz beraien izena **Equus ferus torralbae** litzateke, *Equus caballus* izendapena soilik etxekotutako aberei ematen baitzaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lepisosteus

***Lepisosteus*** Lepisosteidae familiako arraina generoa da.

## Espezieak 
* *Lepisosteus oculatus* Winchell, 1864
* *Lepisosteus osseus* Linnaeus, 1758
* *Lepisosteus platostomus* Rafinesque, 1820
* *Lepisosteus platyrhincus* DeKay, 1842

## Kanpo estekak
Ana Blandiana

**Otilia Valeria Coman** (Timișoara, 1942ko martxoaren 25a), **Ana Blandiana** pseudonimoz ezaguna, olerkari, saiakeragile eta ekintzaile errumaniarra da. Blandiana Errumaniako literaturagilerik garrantzitsuenetarikoa da, Nicolae Ceaușescuren erregimen komunista garaian zentsura jazarria.

## Biografia 
Bere aita irakasle eta apaiz ortodoxoa izan zen, erregimen komunistak jazarria eta kartzelatua, aske utzi eta gutxira hil zen. Bere amaren jaioterri zen Koman (Transilvania) herritik hartu zuen bere literatur pseudonimo . "Herriaren etsai" izandako baten alaba izateagatik, unibertsitatean ikastea eta Errumanian publikatzea debekatu zitzaion, 1959an aldizkari batean bere lehen poema publikatu ondotik. Kazetari lanak egina da.

1964koa da bere lehen poema liburua, *Lehen pertsona plurala*. 1982an, Vienako Unibertsitatearen Herder saria jaso zuen bere lan guztiagatik. Erregimen komunista garaian, jazarria eta debekatua izan zen bere herrialdean, baina atzerrian arrakasta nabarmena ukan zuen.

Bere lehen ipuin liburua, *Lau urtaroak*, 1977koa da. Hurrengoa, *Iraganerako Proiektuak (*1982a) hamaika kontakizunek osatzen dute.  Edgar Allan Poe, Franz Kafka edo Julio Cortázarren ipuinekin konparatuak izan dira.

30 liburutik gora publikatu ditu, gai eta genero desberdinetakoak: poesia, entsegua, narratiba fantastikoa, eleberriak... Bere lana 24 hizkuntzatara itzuli da. PENeko ohorezko presidente da Errumanian eta Europako Poesia Akademiako, Mallarmé Pesia akademiako eta UNESCOren Munduko Poesia akademiako kide da
Rossy de Palma

**Rosa Elena García Echave** (Palma Mallorcakoa, ), **Rossy de Palma** izen artistikoz ezaguna, espainiar aktorea da. Nazioartean, Jean Paul Gaultierren musa bihurtu zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Adriana Sklenarikova

**Adriana Sklenaříková** (Brezno, ) eslovakiar top-model ohia da. Christian Karembeurekin ezkonduta zegoenean, **Adriana Karembeu** izenaz ezaguna izan zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Christy Turlington

**Christy Nicole Turlington** (Walnut Creek, Kalifornia, ) estatubatuar top-model ohia da.. 1987tik aurrera Calvin Kleinen lurrin-kanpainak egiteagatik ospetsu bilakatu zen. Linda Evangelista eta Naomi Campbellekin batera aritu zen askotan eta hirukoteari 'hirutasuna' zioten

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Julieta (filma)

***Julieta*** 2016ko Pedro Almodóvar espainiar zinema zuzendariaren drama filma bat da, Alice Munrok idatzitako ipuin batean oinarrituta. Emma Suárez, Adriana Ugarte eta Rossy de Palma aktoreek antzeztu zuten.

## Sinopsia 
Julieta Madrilen bizi da eta Xoan bere senarra galdu berri du. Antía bere alabak 18 bete berriak ditu eta inolako azalpenik eman gabe ihes egitea erabaki du. Julietak bere bila arituko da eta bere alabari buruz ezer gutxi dakiela konturatuko da.

## Aktoreak 
* Emma Suárez: Julieta (heldua)
* Adriana Ugarte: Julieta (gaztea)
* Sara Jiménez: Beatriz (neskato)
* Priscilla Delgado: Antia (neskato)
* Rossy de Palma: Marian
* Michelle Jenner: Beatriz
* Inma Cuesta: Ava
* Darío Grandinetti: Lorenzo
* Daniel Grao: Xoan
* Pilar Castro: Claudia (Beatrizen ama)
* Nathalie Poza: Juana
* Susi Sánchez: Sara (Julietaren ama)
* Joaquín Notario: Samuel (Julietaren aita)
* Blanca Parés: Antia (nerabe)
* Jimena Solano: Antia (2 urte)
* María Mera
* Mariam Bachir: Sanaa

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Speculum (literatura generoa)

**Speculum** edo **ispilua** () batez ere Erdi Aroan landu zen literatur genero bat da. Mota honetako lanetan erretratu moralak edota pertsona idealaren ereduak erakusten dira, izan maila espekulatiboan (teologia edo filosofia gaiak) nahiz, kasu gehienen antzera, mila praktiko eta moralean.

Estilo honetako lanak hainbat pertsona motak izan beharreko portaera eta ezaugarri idealak finkatzen saiatzen dira: ikasle, maisu, printze (erregimentu, irakaspen edo *principum speculum,* printzeen ispilu), seme, eta abarrentzat. Perfekzio edo ideal hori lortzeko modu praktikoak azaltzen dituzte, eta gehienetan erlijio gizonek idatziak eta nobleziari zuzenduak daude.

Agustin Hiponakoa *Jainkoaren Hiria *lanean aurkitzen den erregeen ispilua (*regum speculum) *da ezagunenetarikoa. Lan honetan, egilea errege eredugarriaz mintzo da: zuzena da, apala, bakarrik gizon bat den eta boterea jainkoarengandik jasotzen duen kontziente da, eta azken hau maitatu eta errespetatzen du. Gainera, errege eredugarriak motela izan behar du mendekatzeko orduan eta azkarra barkatzerakoan .

Gregorio I.a aita santuak gida erlijiosoen eta artzain onaren ispilu bat ere planteatzen du, non irakastera ausartzen diren ezjakinak, ikasitakoa euren bizitzetan aplikatzen ez dutenak, besteekiko gupidarik sentitzen ez dutenak eta elkarrizketetan entzuten ez dutenak kritikatzen baitiren.

Geragokoak dira "Hungariako Eztebe I.aren jakinarazpenak*"*, hamar kapituluko testu bat osatzen dutenak eta errege hungariarrak San Emeriko bere semeari idatziak, errege on baten ezaugarriak zerrendatuz. Atzerritarrei harrera egin eta beraiengandik ikasteko, Eliza eta kristautasuna, inork erasotu ez ditzan, ororen gainetik jartzeko, errezatzeko, pazientzia izateko eta errukibera eta epaile zuzen izateko aholkatzen dio. Antzekoak dira Frantziako San Luis IX.enaren jakinarazpenak, XIII. mendekoak, non erregeak bere semeari gobernari ona izateko aholkuak ematen baitizkion.

XII. mendekoa da gai espekulatiboei buruzko Beauviseko Bizenteren *Speculum maius *lana. Garai beretsuan idatzi zen *Speculum humanae salvationis* (Gizakiaren salbaziaoren ispilua). Karoligiarren artean *Speculum *bat idazten lehena Yorkekok Alkuino izan zen, bere *Liber de virtutibus et vitiis (Bertute eta bizitzei buruzko liburua)*.

Innos Biffi-ren arabera, Erdi Aroko *ispiluak *antzinako obra didaktikoekin konpara daitezke. Adibidez Senekaren “De clementia” edo Plinio Gaztearen "Trajanori laudorioa".

## Ikus ere 
* Printzeen hezkuntza
* Specolum Laicorum
* Alfonso X. Jakintsuaren legeen ispilua

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Espasa Calpe entziklopedia*, “espejo” hitza (ed. 1924).
* Innos Biffi, *Dhuoda, educare nel medioevo*, Jaca Book, Milan 1997, 

## Kanpo estekak
Jorge Perugorría

**Jorge Perugorría Rodríguez** (Habana, Kuba, -) kubatar aktorea da. *Fresa y chocolate* filmean aritu ondoren, herrialdeko aktorerik ezagunena bilakatu zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Egurgile

[250px|thumb|Egurgile edo baso-mutila [enborra mozten.]]

**Egurgile**a edota **baso-mutil**a basoan zuhaitzak moztu, egurra bildu eta saltzen lanbidea duen pertsona da. Moztu beharreko zuhaitzak hautatu eta aizkora, zerra edo motozerraz ebakitzen ditu, ondoren egurra biltegian bildu edo enborrak zerrategira garraiatzen ditu. Baso-mutilak bakarka edo taldean lan egiten du, Ipar Amerika, Amazonia edo Afrikan, baita konpainia handientzat ere.

## Ikus gainera 
* Ikazkin

## Kanpo estekak
Zerrategi

[thumb|250px|[Austriako zerrategia.]]

**Zerrategia** egurra eta enborrak zerratzeko instalazio mekanizatu edo artisaua da.

Zerrategia egurraren lehenbiziko bilakaera burutzen den industria edo lantegia da, zurgindegia, zurgintza eta eraikuntzan erabiltzeko produktuak sortu eta sektore horiek hornitzen ditu.

## Kanpo estekak
Highline

[thumb|250px|Highline ibiltaria [Yosemite Parke Nazionala|Yosemite Parke Nazionalean.]]

**Highline** bi puntuen artean jartzen den nylonezko lokarri baten gainean oreka mantentzea datzan kirol bat da, lokarriaren gainean aurrera-atzera ibiliz, jardunean zehar teknika eta jauziak hobetu asmoz. Lokarriaren tentsioa ibiltariaren eskarmentuaren araberakoa da, lokarria laua da, lokarri biribilen biraketak ekiditeko. Lokarria garaiera txikian edota garaiera handietan ezarri daiteke, lokarria lurzorutik hurbil badago, jarduerak slackline izena hartzen du, aldiz lokarria mendi, zubi eta eraikin garaien artean ezarri ezkero jarduerak highline izena jasotzen du.

Kirola hau 1980ko hamarkadan Kaliforniako Yosemite Parke Nazionalan sortu zen, Adam Grosowsky eta Jeff Ellington sortzailetzat jo ohi dira.

## Kanpo estekak
Aroztegi (lantegia)

[thumb|250px|eskuinera|[Kubako Habana hiriburuko aroztegia.]]

**Aroztegia** edota **zurgindegia** egurra edo zurra lantzen den lantegia edo tailerra da. Bertako langileak arotzak edo zurginak dira. Aroztegietan egurra gizakiarentzako baliagarri diren objetuetan bilakatzen da, adibidez, etxebizitzetako leiho markiak, ateak, moldeak, jostailuak, idazmahaiak, eserlekuak, altzariak, liburutegietako apalak eta abar.

## Ikus gainera 
* Arotz edo zurgin

## Kanpo estekak
Ultramaratoi

thumb|Saharako Lasterketa 2011, *4 Basamortuak* deitua.

**Ultramaratoia** (*Ultra distantziako lasterketa* ere deitua) usadiozko 42,195 kiometroko (26.2188 milia) maratoiak baina luzera handiagoko ibilbidea duen edozein lasterketa da.

Ultramaratoien ohiko distantziak honakoak dira: 50 km, 100 km, 50 milia (80.4672 km) eta 100 milia (160.9344 km), baina beste luzera ezberdinetakoak ere izan litezke.

## Kanpo estekak
Zortzia (eskalada)

[thumb|250px|eskuinera|Zortzia eta [soka (alpinismoa)|soka bertatik pasatzeko teknika.]]

**Zortzia** edo **zortzi beheregailua** eskaladan Soka eta rapel teknikaren bidez jaitsiera ahalbideratzen duen gailua da. Izena zortzi baten itxura duelako jasotzen du. Abentura kiroletan arras erabilia da, tartean eskalada, alpinismoa, espeleologia, arroila-jaitsiera eta abar.

## Kanpo estekak
Ganga (argipena)

**Ganga** hitzak adiera zenbait ditu:
* arkitekturan, ganga, arku itxurako egitura, zutabeen arteko espazioa estaltzeko eraikia;
* zoologian, ganga, hegaztia;
* meatzaritzan, ganga, balio ekonomikorik gabeko materiala, meatik bereizia.