Fe del Mundo

**Fe Villanueva del Mundo** (Intramuros, 1911ko azaroaren 27a – Quezón Hiria, 2011ko abuztuaren 6a) filipinar pediatra izan zen, Filipinetako lehen ospitale pediatrikoaren sortzailea. Filipinetako pediatrian lan aitzindaria egin zuen zortzi hamarkadatan medikuntzan aktiboki aritzen zen bitartean. Nazioarteko errekonozimendua lortu zuen, 1977an Zerbitzu Publikoaren Ramón Magsaysay Saria barne. 1980an, Filipinetako Zientzialari Nazional maila eta titulua eman zioten, eta 2010ean, Lakandulako Ordena. Filipinetako Pediatria Elkarteko lehen emakumea izan zen, eta 1980an Filipinetako Zientzialari Nazional izendatu zuten lehen emakumea. Gainera, Filipinetako Pediatria Elkartearen sortzailea eta lehen presidentea izan zen, Filipinetako Medikuen Elkarteko presidente hautatu zuten lehen asiarra bere 65 urteko existentzian, eta Emakume Medikuen Nazioarteko Elkarteko presidente hautatu zuten lehen asiarra.
## Haurtzaroa eta hezkuntza 
Del Mundo Manilako Intramuros barrutiko Cabildo kaleko 120. zenbakian jaio zen. Paz Villanueva (1925ean hila) eta Bernardo del Mundo-ren zortzi alabetako bat izan zen. Andre Maria Sortzez Garbiaren katedral basilika metropolitarraren pareko etxe batean bizi ziren. Bernardo Marinduqueko abokatu bikaina zen, eta aldi batez Tayabas probintziaren ordezkari izan zen Filipinetako Batzarrean. Zortzi ahizpetatik hiru haurtzaroan hil ziren, eta ahizpa nagusi bat apendizitisak jota hil zen 11 urterekin. 
### Graduondoko ikasketak 
Del Mundo UPM-n graduatu ondoren, Manuel Quezon presidenteak bere prestakuntza osagarria ordaintzea eskaini zion, berak aukeratutako mediku arlo batean, Estatu Batuetako edozein ikastetxetan. edo "akatsez Harvardeko Medikuntza eskolan onartua izan zela esan zuen". Hala ere, Harvardeko Medikuntzaren Historia Zentroko artxibozain baten arabera,

Del Mundo doktorea alderdi askotan nabarmena izan zen arren, Harvard Medikuntza Eskolan medikuntzako ikaslea izan zelaren ebidentzia, neurri handi batean, anekdotikoa da eta ez dago ondo oinarrituta. Nire ikerketak Harvard Medikuntza Eskolako katalogoak eta erregistroak erabiliz erakusten duenez, 1933an Manilako Filipinetako Unibertsitatean lortu zuen mediku titulua, eta 1936an Bostonera etorri zen pediatriako ikasketak sakontzera. Harvard Medikuntza Eskolak emakume ikasleak ez onartzeak eta Del Mundo Doktoreak bere mediku titulua izateak iradokitzen du ez zela ikasle gisa onartua izan, nahiz eta akats batengatik izan, eta ezin dut Harvard Medikuntza Eskolan graduatu izanaren frogarik aurkitu [...] Horren ordez, litekeena da Harvardeko Medikuntza Eskolan graduondoko lana amaitzea Bostongo Haur Ospitalean egindako izendapen baten bidez.[...] Del Mundo mediku laguntzaile gisa agertu zen Bostongo Haur Ospitalean, eta ikertzaile gisa Pediatrian 1940an. Gainera, graduondoko ikaslea zela eta ez medikuntzako ikaslea zela iradokiz, *Women Physicians of the World* (1977) izeneko bere adierazpen autobiografikoan, Del Mundo doktoreak azaltzen du: "Graduondoko hiru urte eman nituen Bostongo Haur Ospitalean eta Harvard Medikuntza Fakultatean, urtebete Chicagoko Unibertsitatean, sei hilabete Johns Hopkins Ospitalean eta denboraldi laburrak hainbat pediatria-erakundetan, hori guztia nire prestakuntza osatzeko".

Del Mundo Harvard Medikuntza Eskolako Haur Ospitalera itzuli zen 1939an, bi urteko ikerketa-beka baterako. Bostongo Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean ere matrikulatu zen, eta 1940an bakteriologiako Masterra lortu zuen. 1943an Japoniako agintariek hospizioa itxi ondoren, Manilako alkateak, Leon Guintok, hiriko gobernuaren babespean haur-ospitale bat zuzentzeko eskatu zion Del Mundo-ri. Ospitalea, geroago, arreta integraleko zentro mediko bihurtu zen, Manilako batailan izandako gero eta baja handiagoei aurre egiteko, eta Iparraldeko Ospitale Orokorra izena hartu zuen (geroago, José R. Reyes Oroimenezko Zentro Medikoa). Del Mundo ospitaleko zuzendaria izan zen 1948ra arte.

1958an, del Mundok ospitalearen jabetza pertsonala helarazi zion patronatu bati.

Filipinetako medikuntza irauli egin zuen Del Mundok. Aurrerapen ugari egin zituen pediatriaren arloan, immunizazioa, ikteriziaren tratamendua eta pobrezian bizi ziren hainbat eta hainbat familiari osasun-arreta eskuragarria ematea oinarri hartuta.

## Ikerketa eta berrikuntza 
Del Mundo filipinetako komunitateetan gaixotasun infekziosoen arloan egindako lan aitzindariagatik nabarmendu zen. Gerraosteko Filipinetan ondo hornitutako laborategirik ez zegoela-eta kikildu gabe, inolako zalantzarik gabe bidali zituen espezimen edo odol-laginak atzerrian aztertzeko. 1950eko hamarkadan, dengearen sukarrari buruzko ikerketak egin zituen. Filipinetako gaixotasun arrunta zen, eta garai hartan gutxi zekiten. Esaten denez, dengeari buruzko bere behaketa klinikoek eta ondoren gaixotasunari buruz abiarazi zituen ikerketen emaitzek "dengearen sukarra hobeto ulertzea ahalbidetu dute, gazteei eragiten baitie".

Del Mundo-ri emandako nazioarteko ohoreen artean, 1966an Hobart eta William Smith Colleges-ek emandako *Elizabeth Blackwell Saria*, Gizateriaren Zerbitzu Aipagarriaren Saria zegoen, eta Nazioarteko Pediatria Elkarteak 1977an *Pediatra eta Humanitario bikain* gisa aipamena. Urte berean, Zerbitzu Publikoaren *Ramón Magsaysay Saria* jaso zuen. 2010eko apirilaren 22an, Gloria Macapagal-Arroyo presidenteak *Lakandulako Ordena* eman zion, Bayaniren mailarekin, Malacañango jauregian.

Hil ondoren, Benigno Aquino III.ak *Urrezko Bihotzaren Ordenaren Lepoko Handia* eman zion 2011n. 2018ko azaroaren 27an, Googleren Doodle bat erakutsi zen Del Mundo-ren 107. urtebetetzea ospatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Del Mundoren profila" *National Academy of Science and Technology*. 
* "1977ko saria Fe del Mundorentzat" *Ramon Magsaysay Award for Public Service*. 
* "Fe del Mundoren biografia" *Ramon Magsaysay Award for Public Service*.