Albares de la Ribera

**Albares de la Ribera** Torre del Bierzo udalerriaren parte den hiribildu bat da, Bierzo eskualdean, Leongo probintzian (Gaztela eta Leon) kokatuta dagoena. 

## Toponimia 
Albares de la Riberaren toponimia-jatorriari dagokionez, adierazi behar da lehenengo dokumentu-erreferentzietan ez dela agertzen izenaren bigarren zatia, hau da, hiribildua "Albares" bakarrik dela. Frai Pablo Rodriguezek (Sahagungo monje paleografoa, Astorgako Artxiboan lan egin zuena 1810ean suntsitu zuten arte) 877. urtean bere existentzia aipatzen du. Urte horretakoa (gaur egun galdua) zen dokumentu bat, hiribilduari buruz hitz egiten zuena Albares bezala soilik aipatuz.

Albares izenaren jatorri toponimikoa azaltzeko, hainbat interpretazio proposatu dira, eta kontuan hartu behar da beharrezkoa dela toponimiara zuhurtasunez hurbiltzea; izan ere, oro har, hizkuntzen eboluzioa arautzen duten arau fonetikoak betetzen badira ere, izen propioak direlako, batzuetan bilakaera txikia izaten dute, eta beste batzuetan, aldiz, higadura handiagoa eragiten da, haien erabilera handia dela eta. Gainera, hiztunen hizkuntza aldatzen denean, ohikoa da gurutzaketa semantikoak eta fonikoak gertatzea, fonetikoki hurbil dauden hitzek sortzen duten erakarpena dela eta.

Kasu honetan beste arazo bati ere eragiten dio: toponimo latinizatu bat aurkitu arren, horrek ez du esan nahi jatorri etimologikoa hori denik, Erdi Aroko kopiagileek erromantzez hitz egiten baitzuten jada, eta, leku baten izena latinizatzen dutenean, interpretazio pertsonala ematen dute (ez beti zehatza). Gainera, eskuz idatzitako kopiak direnez, akats baten mende daude, eta hizkuntza jasoan batzuetan existitzen ez diren hizkuntza arrunteko fonemak transkribatzeko zailtasuna dute.

Hainbat interpretazio ematen dira Albares toponimoaren jatorrirako:

* Rivas Quintasentzat, indoeuropar erro alb-/alp- hitzetik dator, mendia edo altuera esan nahi duena, eta latinez Erdi Arokoa, desnibela edo lubeta esan nahi duen albare ahotsa sortu zuena. Agian, alb-/alp- barra indoeuroparra terminoarekin batera egon zitekeen, eta horrek, Gutierre Tibónek adierazten digun bezala, taulekin  edo gotorlekuarekin hesituta esan nahi du. Bi sustrai hauek konbinatu egingo lirateke mendi horietan egondako gotorleku bati erreferentzia egiteko .
* Du Cange-k Erdi Aroko albare forma jasotzen du, eta zangak, oholesiak eta Rivas Quintas eta Gutierre Tibónek adierazten duten esanahiarekin lotuta itzultzen du .
* Latinezko albar hitza albo batetik eratorritako adjektibo bat da, esanahi zurixka duena eta latinezko albumetik (zuria) eratorria. Gaur egun ere, RAEk honela definitzen du albarra: Lehorreko lurra, eta, bereziki, lur zurixka gainetan eta muinoetan. Baliteke gurutzaketa semantiko bat eman izana, erromatarren aurreko toponimoaren eta latindar terminoaren arteko hurbiltasun fonetikoagatik. Gainera, kontuan izan behar da Albares de la Riberako hiribildua mendi garaiez inguratuta dagoela, eta, elurrak direla eta, zuriak izan ohi direla. Bestalde, Boeza ibaitik gertu dagoenez eta makal ugari daudenez, Populus alba fitotoponimoa pentsa daiteke (hala ere, Navazak baztertu egiten du ideia hori). 

* Ezin da ahaztu erromatarren aurretik albaris latinezko ahotsarekin lotutako izen baterantz eboluzionatu zuela, igeltsua edo iztukua esan nahi duena eta latinezko albus, zuritik eratorria.  Beharbada, igeltsuzko artisauak (albarius latinez) ugari diren edo material hori erruz erabili izan den leku bat izango zen.

Beraz, hiribilduaren izenaren jatorriaren arazoa konpon daiteke, bere sustraiak erromatarren aurreko terminoetan bilatuz, erromatarren okupazioaren ondoren forma latinizatuetarantz aldatu edo eboluzionatu zirenak, gaur arte ia osorik mantentzen direnak.

Bestalde, argi dago Erriberako azken partea hiribildua Boeza ibaiaren ertzean dagoelako dela, eta horrek eztabaida gutxi sortzen du. 1916ko udal-nomenklatura berritu zen arte, udalerriak Albares zuen izena. Data horretan bere izena Albares de la Riberak aldatu zuen. 1916ko uztailaren 12an, Errege Elkarte Geografikoak proposatuta, udalerriaren izenaren aldaketa argitaratu zen Leongo probintziako Aldizkari Ofizialean. 

### Erlazio Historikoa 
Aipagarria da, esan bezala, dokumentu batean jasota dagoen hiribilduaren lehen agerpena 877. urtekoa dela. Hala ere, hiribilduaren izena erromatarren aurreko terminotik etortzeak pentsarazten digu asentamendu hori erromatarren inbasioa baino lehenagoko garaietara itzul zitekeela. Beharbada, Boeza eta Tremor ibaiek bat egiten duten tokitik hurbil, zelten finkapen bat egon zitekeen.

## Geografia 
El Bierzo arroa inguratzen duten mendien eta eskualdeko erdiko ibarraren arteko trantsizio-eremu batean kokatutako populazio-gune txikia da.
[thumb|[Boeza ibaia udan]]
Lursailek muga egiten dute iparraldean eta mendebaldean Bembibre udalerriarekin, ekialdean Folgoso de la Ribera udalerriarekin eta hegoaldean, Tremor ibaiaren haranean, udalerriko beste herri batzuetako lurrekin.

### Lokalizazioa 
Bueza eskualde tradizionalari dagokio, eta Boeza ibaiaren harana osatzen duten hegaletako baten gainean dago, Las Ventas de Albares (mendebaldean) eta La Ribera de Folgoso (ekialdean) herrien artean, A-6 autobia, N-VI eta LE-461 errepideetatik oso gertu.

### Hidrografía 
Boeza ibaiaren ibai-arroan dago, eta Boezak ez du herrigunea zeharkatzen, nahiz eta herriaren lurrak (ekialdetik mendebaldera) gurutzatzen dituen. Hala ere, kanalizazioen eta ubideen sare zabala dago, ura ibaitik urrun dauden eremuetatik banatzen duena.

Sare honek errekastotik zuzenean jasotzen du ura Hiribilduko presan, eta handik, ubide zabal baten bidez (ubide deritzona, jatorrian lurrez eraikia zegoelako), ureztaketarako edo beste helburu batzuetarako ura banatzen da errekastoen eta beste kanalizazio batzuen bidez.

Hiribilduko ur korrontea iturrietatik jasotzen da, baina, beharrezkoa izanez gero, errekastotik hartu eta ponpen bidez biltegietara eraman daiteke, bertan kontsumitzeko.

Mendiko beste herri askotan ohikoa den bezala, iturri natural eta iturburu ugari daude, baina egia da autobiaren eraikuntzak eta likido horrekin lotutako merkataritza-jarduera batzuek ur-bide tradizional batzuen indarra eta indarra murrizten edo haien garbitasuna kutsatzen ari direla.

### Klima 
Klima mediterraneo kontinentalizatu gisa sailkatzen da, eta mendiko eraginak ditu. Prezipitazio-erregimen handia du neguan, udaberrian eta udazkenean (klima mediterraneoari dagokiona), eta aldaketa handia neguko eta udako tenperaturen artean (klima kontinentalari dagokiona). Era berean, eragin handia du Leongo Mendien eta Kantauriar Mendikatearen presentzia hurbilak.

Neguan, oso ohikoak dira izozteak eta prezipitazioak (batzuetan elur itxurakoak), eta haizeak, oro har, ertainak, hotzagoak izaten dira, gailur elurtuak hurbil daudelako.

Udak laburrak eta beroak izaten dira, baina tenperatura nabarmen jaisten da gaueko orduetan (horrek lo erosoa egitea ahalbidetzen du), prezipitazio gutxirekin. Batzuetan, ekaitz laburrak izaten dira, normalean tresna elektriko handiekin, eta prezipitazioak bota ditzakete, baita txingor moduan ere.

Udaberria eta udazkena argi eta garbi trantsizio-estazioak dira, eta tenperaturak pixkanaka aldatzen dira, baina prezipitazio ugarirekin.

## Historia 
### Prehistoria 
Bierzon ez da nabarmentzeko moduko ikerketa-lanik egin historiaurreko kulturekin lotuta, eta, jakina, gaur egun Albares de la Ribera hiribilduak hartzen dituen lurretara ere zabal daiteke. Hala ere, zenbait aurkikuntza egin dira, eta, nolanahi ere, ustekabekotzat jo behar dira, nahiz eta horrek ez dien garrantzirik kentzen. Arkeologia-lan falta horrek historiaurreko aroaren ezagutza eskasean du eragina.

### Paleolitikoa 
Inguru horretan hominidoak egotea, gutxienez, behe paleolitikokoa da; izan ere, 1996an, Ondare Historiko eta Arkeologikoari buruzko Azterlanen Kabineteak (STRATO) pieza litikoak aurkitu ditu (bifazeak, harraskariak, karrakagailuak...) El Parral de San Román de Bembibre aztarnategian. Gaur egun, Bierzo Garaiko Museoan daude ikusgai.   Hondakin horiek Achelenseko garaian kokatu dira, K.a. 300 000 urte inguruan, eta Homo heidelgensisen taldeek Levallois metodoaren bidez harkaitzetan edo kuartzita-blokeetan oinarrituta zizelkatutako artefaktuei dagozkie.

Bestalde, 2013an, petroglifo batzuk aurkitu ziren Santa Marina de Torre herriko lurretan. Juan Carlos Campos-Varelak, aurkikuntzan parte hartu zuen arkeologo astorganoak, honako hau azpimarratzen du: «Jatorrizko antolamenduan lehenak dira, Bierzoa agertzen dira, eta Telenoaren oinetan agertutakoen tipologia berresten dute» [13]. Aztarnategi horretatik gertu, beste petroglifo batzuk zeuden (meatzaritzaren ondorioz 80ko hamarkadaren erdialdean desagertuak), podomorfoak eta erdizirkuluak irudikatzen zituztenak, eta horien gainean, Campos-Varelak ohartarazi du berriagoak izan behar zutela, eta gaineratu du «pentsatzera garamatzala inguru honetan, mila eta piko urtetan zehar, harriak garai desberdinetan grabatu zirela, eta, horregatik, besteak bezain garrantzitsua dela, nahiz eta jada existitzen ez den» .

Talde horiek ibai-ibilguetatik gertu zeuden, eta, beraz, Boeza ibaiaren haranean. Ehizarako, basa-fruituak biltzeko eta sarraskirako erabiltzen ziren. Kontuan izan behar da eremu hori goi-lautada eta Galizia lotzen dituen pasabide naturala dela.

### Neolitikoa 
Denbora luzez, Bierzoa neolitoan jenderik gabe egon zelako hipotesiari eutsi zitzaion, Berziako Neolito garaiari buruzko informaziorik ia ez zegoelako. Hala ere, garai horretako aztarna arkeologikoen aurkikuntzak, besteak beste, San Román de Bembibre-n leundutako aizkora batek, Kristoren aurreko laugarren milurtekoan datatua, inguru horretan finkatutako komunitateen existentzia ziurtatzen digu. 

Giza komunitateak pixkanaka sedentario bihurtzen ari dira, eta abeltzaintzan eta larratze ibiltarian aritzen dira lurralde jakin baten barruan. Erreferentzia arkeologikorik ez dugun arren, oso litekeena da horrelako giza asentamenduak sortzea Boeza eta Tremor ibaien elkargunetik gertu.

### Antzinaroa 
#### Erromatarren aurreko garaia 
Hainbat zundaketa egin dira Albares de la Ribera hiribilduaren inguruan, eta hainbat lehergailuren bidez eman dute iraganaren berri:
* Santibáñez del Toral inguruan, Kobre Aroko kanpai formako kulturari lotutako taldeak daudela egiaztatzen duten palmela-geziaren puntak berreskuratu dira. Hau da Berlingo historiaurreko piezarik garrantzitsuenetako bat.
* 1978an, El Majuelo de Bembibre inguruan, tutu-formako mangatze-brontzezko punta ugari agertu dira, K. a. VIII. mende inguruan datatuak. K. a. (Brontze Aroaren amaiera) .
* Albares de la Riberan, Brontze Aroko lantza puntak agertu dira Torketako Koroaren parajean. Horrelako artefaktuak Bembibreko Geloiaren Koroan, San Pedro Castañeroko Kastroen Koroan, Turienzo Castañeroko Rechanoko Koroan, San Esteban del Toraleko Idazkiaren Koroian, El Valleko Tuterako Koroian edo La Ribera de Folgosoko Torken Koroian ere identifikatu dira .
Berziar Metalen Aroa astur gizartearen barruan kastreña kulturaren garapenak markatzen du. Boeza harana eta, zehazki, Folgoso eta Las Ventas de Albares herriak banatzen dituzten 10 km-ko eremua bereziki trinkoa da probintziako gaztainadietan. Leongo probintziako Karta arkeologikoan mota honetako kokaleku ugari jaso dira: 
* Folgoso de la Riberatik kilometro bat hego-mendebaldera eta ibai-ibilguaren gainetik 100 metrora, Gandarako setioa dago, 1,9 ha-ko azalerarekin; beharbada, Metalen Aroaren amaieran edo Antzinako Aroaren hasieran ezarritako kokaleku bat da.

#### Erromatar garaia 
##### Erromanizazioa 
Herri indigenen porrotaren ondoren, erromanizazio-prozesu oso bizia hasi zen, konkistatzaileek El Bierzoko aurifera-aberastasunarekiko interes handia zutelako:

Leku garaietan eta errefuxiatuetan kokatutako kastroetako batzuk bertan behera uzten dira, haranetan kokatutako asentamenduen mesedetan. Lucio Anneo Floro historialariak hauxe idatzi zuen: "Zesarrek, babesten ziren mendiek eskaintzen zuten babesaz susmaturik, lautadako kanpamenduetan bizitzeko eta kokatzeko agindu zien" . Oso litekeena da hiribilduko mendietan zeuden kastroak abandonatuak izatea ibaitik gertuago zeuden kokalekuen mesedetan.

Hirigune handiak sortzen dira, hala nola Bergidum, Interamnium Flavium edo Asturica Augusta. Hiru kokaleku horiek Via Novak lotuko ditu, eta bide horrek hiribilduaren lurrak zeharkatuko ditu.

Pixkanaka, erromatarren aurreko kultuak alde batera uzten dira panteoi klasikoko eta, geroago, kristautasuneko jainkoen mesedetan. Litekeena da hiribilduko lurrak okupatzen zituzten tribu zeltek Navia gurtzea, haren inskripzio bat aurkitu baitzen Folgoso de la Riberan .

Erromatarren etorrerak erromatarren aurreko gizarte-formazioak desegitea ekarri zuen, eta kastroak ordura arte nagusi izan ziren finkatze-eredu izateari utzi zioten, eta haien biziraupena leku malkartsuetara eta iristeko zailak ziren lekuetara mugatuta geratu zen. Lautadetan kokagune ireki berri ugari sortu ziren. Batzuk ibai-ibarretako lur emankorretan aritzen dira nekazaritzan, eta beste batzuek metalurgia-lanak egiten dituzte. Aipagarriak dira, halaber, populazioaren kontrol-guneak, hala nola Bergidum Flavium eta Interamnium Flavium, El Bierzo arroa eta Asturica Augusta lotzen dituen bide-sareari zuzenean lotutako guneak, eta meatze-eskualde aipagarri horren gaineko Estatuaren kontrolaren benetako zutabeak. 

973ko urtarrilaren 18an, Ximena izeneko emakume batek, Abeiza de Zembrizut izeneko beste konbertitu baten alargunak, Albares herrian zuen etxalde bat ematen dio Santa Cruz de Montes monasterioari. Dohaintza garrantzitsua izan behar zuen, etxeak, laborantzarako lurrak eta zelaiak daudela adierazten baita eta, gainera, ekitaldia eta eskritura Gonzalo de Astorga gotzaina izan zen buru.

974ko azaroaren 20an, Abdela, Cente eta Latrenza izeneko Albaresko hiru anaiek Boeza ibaiaren ertzean dagoen lur bat entregatu zuten, Albares herrian.

1888ko azaroaren 23an, Rodrigo izeneko batek ondasun guztiak eman zizkion Santa Cruz de Montes monasterioari, Albares herrian, Boeza ibaia korritzen den lekuan, Bierzon .

1044ko azaroaren 21ean, Diego apaizak Albaresko hiribildu bat eman zion monasterioari.

Artxibo astorganoetan dokumentu gehiago agertzen dira, geroagokoak, Albaresko kokalekua bazela adierazten dutenak.

Eskualdeko gainerako lekuetan bezala, Albares bere monasterioaren itzalpean ezarritako nekazal herrixka txiki bat bezala berpiztu zen. Bertako biztanleek ahaidetasun-harremanak dituzte (zentzu zabalean) eta komunitatearekin oso lotuta daude. Hala ere, Erdi Aroak aurrera egin ahala, antolaketa sozioekonomikorako sistema berriak sortu ziren, IX. eta XIII. mendeen artean feudalismoa eragin zutenak. Aro feudala Goi Erdi Aroaren eta Behe Erdi Aroaren arteko trantsizio-aldia da.

Garai feudalean, gizartea estamentutan banatuta geratzen da: kleroa, burgesia eta nekazaria. Lehen bi talde sozialek lurraren gaineko boterea zuten eta eragin politiko eta ekonomiko handia zuten.

Alfontso VI .a Leongoaren erregealditik aurrera, Berziar lurraldea sakonki berrantolatu zen, eta barne-zatiketa gertatu zen, tenentzia eta merindade gisa. Prozesu horretan, Albares hiribildua Boeza (Leongo Mendien magalean eta Boeza, Tremor eta Noceda ibaien haranetan hedatzen dena) edukitzearen barruan sartzen da. Lehen aldiz, 1124an (Leongo Urraka I.aren erregealdian), Suero Bermudez kondearen eskuetan zegoenean, izan ere. Informazio gutxi dago edukitze hori izan zuten pertsonei buruz, baina badakigu garrantzi handia zuela, eta, izatez, 1187an, esaten da Velasco Fernandi tenentea dela Bergidum et Bueza (El Bierzoko eta Boezako tenentea), biek garrantzi bera zutela aditzera emanez. 

1198ean, Alfontso IX .a Leongoa erregeak Bembibreri Leongo foru garrantzitsua eman zion bere kudeaketa eta gobernurako, bere etorkizuneko garapena baldintzatuko zuten xedapen, prerrogatiba eta salbuespenekin. Horrek Boeza ibaiaren arroaren kontrol administratiboa eta ekonomikoa emango lioke, baita Galiziara sartzeko bidean pertsonak eta merkantziak igarotzea ere. Albares hiribildua kudeaketa horren mende dago.

1230ean, Alfontso IX .a Leongoa hil ondoren, Albares Gaztelako Koroaren barruan sartu zen, Gaztelako Fernando III .aren erregealdian.

Garai honetan, Bembibre herri garrantzitsu bat bezala sortu zen, non Boeza haranaren edukitzaren hiriburua kokatzen den. XII. mendearen amaieran eta XIII. mendearen hasieran, Bembibre eskualdeko gune ekonomiko eta politiko garrantzitsu bihurtu zen, errege-etxe gisa. Bembibre hiribildua erdigune duen jaurerria XIV. mendean sortu zen, eta Bembibreko lehen jauna Alfonso de la Cerda infantea izan zen, Gaztelako Alfontso X.aren biloba, 1304an jaun-kontzesio hau jaso zuena, beste batzuekin batera, tronurako zituen ustezko eskubideei uko egiteagatik sari gisa.Hiribildu berri horren itzalpean, hazkunde eta hedapen handia gertatu zen inguruko herrietan, besteak beste, Albares.

Albares hiribildua Miranda de Molinasecatarren feudoan dago. Beste herri batzuetako jauntxoak ere badira, hala nola San Pedro Castañero, Bembibre, Almázcara edo Congosto. Molinasecan zuten oinetxea. Miranda de Molinasecatarren etxeko armarria bat dator Albares de la Ribera hiribilduko armarriaren bigarren zatiarekin .

Erresuma kristauen arteko aliantzak (Navas de Tolosa, 1212) Al-Andalus behin betiko eraistea lortu zuen, penintsulako hegoaldea azkar konkistatuz. Granadako emirerriak basailutza eman zion Gaztelako erresumari eta, 1492an, Boabdil erregeak Granada eman zien Errege Katolikoei. Gertaera honek eta Amerikaren aurkikuntzak, Erdi Aroaren amaiera markatzen dute.

### Aro Modernoa 
Aro Modernoan Espainiako sistema politikoa antzinako erregimen gisa ezagutzen da. Politikoki, Espainia monarkia absolutua da; ekonomiari dagokionez, feudalismoaren eta kapitalismoaren arteko trantsizioa gertatzen da, eta, sozialki, estamentu-gizarte tradizionalaren aurkaritzat hartzen den burgesia bat sortzen da.

Laureano M. Rubiok adierazten du Albares Ponferradako intendentziaren barruan dagoela, nobleen jaurerriko hiribildu gisa, Távarako markesaren babespean.  Távarako markeserria (orain Tábara idatzia) 1541ean sortu zuen Karlos I.a Espainiako erregeak, Bernardino Pimentel eta Enriquezen alde. Une horretatik aurrera, Albares hiribildua dela uste da, eta ez herrixka edo herri bat bakarrik.

Horri buruzko informazio dokumentalik ez dagoen arren, arrasto batzuek adierazten dute Sabugoarren egungo etxetzarra markesaren egoitza izan zitekeela, markesak herriko plaza nagusiaren barruan ohorezko lekua betetzen duelako (jauretxeentzako ohiko pribilegioa), eta, gaur egun ere, Traspalacio esaten zaio (jauregiaren atzean) etxe horren atzetik dagoen parajeari.

XVI. mendean, San Millán parrokia-eliza eraikitzen hasi ziren. Lan horiek XVII. mendera arte luzatu ziren, nahiz eta urteetan zehar hainbat erreforma egin diren.

Bierzo probintzia, edo Ponferradako intendentzia, Gaztelako Erresuma osatzen duten berrogei probintzietako bat da, 1541eko Pecheros erroldaren eta 1591ko Gaztelako Koroaren zentsuaren arabera (milioien liburua), Espainiako Felipe II .aren garaian egina.  Albares hiribildua mugape horren barruan dago.

Albaresko jaunak ahaidetuta zeuden Tabladilloko lehen mailegu-emaileekin, Avendañotarrekin, eta, ondoren, haien ondorengoekin, Paniço de Bolonia y Paduakoekin. 1656an, Domingo Paniço de Albares bataiatu zuten, Juan Paniçoren eta Ana de Albaresen semea, eta Albares abizena zuen, Albarasetik zetorrena (Miranda de Molinaseca jaurerriaren barruan zegoen herria, Tabladilloko mailegu-emaile ohiekin ahaidetuta). Albares eta Mirandako familiak ahaidetuta zeuden. 

Ensenadako Katastroaren arabera, 1752an, Albares hiribildua Leonen alderdiaren barruan dago, "Bere gaineko jurisdikzio-hiribilduak" epigrafean eta "Segizioko jaun-jurisdikzioa" atalean .

1764an, Carlos Lemaurrek ikatza aurkitu zuen Boeza eskualdean (Albares de la Ribera udalerrian). Horrek, absolutismoaren beherakadarekin batera, burgesiaren lehen zantzuak sortzea ahalbidetu zuen, eta lehen instalazio protoindustrialak sortu ziren (biak, oro har, ibilbide gutxirekin). 

Manuel I. Olano Pastorrek dioenez, lehengai ugari eta industria siderurgiko aberatsaren ondorioz, XVIII. mendearen erdialdean Boeza ibaiko urek mugitutako errementari bat zuen hiribilduak. 

Barnealdeko hiribildua denez, eta batez ere nekazaritzakoa, kolonizazio amerikarrak Albaresko ordezkari natural gutxi izan zituen. Rodera Alonsok, Indietako Artxibo Nagusiko datuak erabiliz, Juan eta Juana Fresco Fernándezek 1782an Uruguaira egindako espedizio batean parte hartu zutela adierazten du. Espedizio hau XVIII. mendean hegoaldeko konoko erregeordetzak eta Rio de la Platako Erregeordetza sortu berriaren edo Patagonia atlantikoko establezimendu kolonialen konkista motelaren barruan kokatu zen.

XVIII. mendeko azken urteetan, gatazka politiko eta sozial bat piztu zen Frantzian (Frantziako Iraultza), eta 1799an amaitu zen, Napoleon Bonaparte buru zuen estatu-kolpe batekin. Gertaera horiek Aro Modernoaren amaiera markatu zuten, eta, Albares de la Riberan inolako ondoriorik izan ez bazuten ere, Frantziako tropek Espainia inbaditu zuten.

### Aro Garaikidea 
1807an, historiak ematen duen perspektibarekin eztabaidagarritzat baino jo ez zitekeen mugimendu estrategiko batean, Espainiak Napoleon enperadorearekin Fontainebleauko Ituna sinatu zuen, zeinaren bidez Portugalen baterako inbasioa hitzartzen zen. Hala ere, 1808an zehar, tropa frantsesak pixkanaka Espainiako erresuma osoa inbaditzen hasi ziren, harik eta Jose I.a Bonaparte, Napoleonen anaia, errege berri bezala altxatzen den arte. Urte horretan bertan, Espainiako Independentzia Gerra hasi zen.

1810ean, josefinoen gobernuak Jose Anzek diseinatutako 38 prefekturatan eta 111 suprefeturatan banatu zuen Espainiako lurraldea. Herria Esla prefekturaren barruan dago, Astorgako suprefeturan. 1811n, Cadizeko Gorteek jurisdikzio-jaurerriak indargabetu zituzten, eta jaurerriaren eta erregeren arteko banaketa desagertu zen.

#### XX. mendea 
XX. mendea meatze-euforia handi batek markatu zuen, eta Albares de la Riberako udalerrian 1764tik ikatza (batez ere Antrazita) zegoela ezagutzen bazen ere, 1918ko urriaren 31n Ponferradako Meatzaritza Siderurgikoa (Espainiako historiako ikatz-enpresa pribaturik handiena, 1983an hautsi zuen arte) sortu zen arte ez zen benetan hasi inguru horretako industria-meatzaritza. Lehen Mundu Gerra pizgarri handia izan zen inguruko ekonomiarentzat, Espainia (neutrala borrokan) lehengaien hornitzaile bihurtu baitzen.

1916ko uztailaren 2an, hiribilduaren izen aldaketa argitaratu zen, Albares izenetik, besterik gabe, Albares de la Ribera izenera pasa zena, gaur egun indarrean jarraitzen duen izena.

1924an, "Rodríguez Crespo y Cía. "Albares de la Riberako argiteriarako zentral hidroelektriko baterako proiektua abiarazi du. 

1940ko ekainaren 19an, Leongo probintziako Aldizkari Ofizialean argitaratu zen Explotaciones Hidroeléctricas del Sil (SAEHS) sozietate anonimoak banaketa-sare bat bideratu nahi zuela Ponferrada-Brañuelas energia elektrikoaren garraio-lineatik, Albares de la Riberara adar bat izango zuena.  Konkistaren ondoren, errepresio gogorra hasi zen (bereziki agintarien, maisuen eta sindikalisten aurka).

Gerra Zibilean zehar, Albaresko biztanle asko modu errukigabean hil zituzten, askotan beren auzotarrek subertsibotzat salatuta, nahiz eta hiribilduko biztanle gehienak nekazariek edo meatzariek osatzen zituzten, ia analfabetoak, eta haien erregimenaren aurkako delitu bakarra langileen elkarteetako kide izatea zen. 1939ko apirilaren 1ean, Francisco Franco jeneralak gerrako azken partea sinatu eta bando nazionalaren garaipena deklaratu zuen.

##### Kapital-aldaketa 
1941eko maiatzaren 9an (Gerra Zibila amaitu eta bi urtera bakarrik), Probintziako Aldizkari Ofizialak udalerriaren hiriburutzaren aldaketa argitaratu eta ofizialdu zuen, Torre del Bierzo herriaren alde, 

1940ko abuztuaren 2an, Albares de la Riberako alkateak (Virgilio Riesco, meatzari enpresaria) udalbatzari "udalerri honetako kapitala aldatzeko eta Torre herrira izendatzeko bidezko eskaria aurkeztu zion, Torre del Bierzoko Udala izenarekin".

José Antonio Balboak adierazi duenez, "gertaera horretan, zalantzarik gabe, motibazio politiko eta ekonomikoak izan ziren, Torre meatzaritzako enpresaburu boteretsuak eta hierarkia falangistak izateaz aprobetxatuz, egoera juridiko irregularra eta behin-behinekoa izateaz gain: ez zen benetan Korporazio bat, baizik eta kudeatzaile bat garai hartan udalerria gobernatzen zuena".  Udalaren buru Virgilio Riesco zegoen alkate gisa, Avelino Silván (meatzari enpresaburua) alkateorde gisa, Manuel Merayorekin batera. Haren ondoan zeuden Pedro Ribera, Laureano Fernández, Jesús Álvarez eta Manuel Martínez kudeatzaile eta José Laurel idazkari.

Zortzi pertsona horiek osoko bilkuraren akta sinatu zuten, aldaketa bi heren baino gehiagoko babesarekin berretsi zuena. Manuel Merayo eta Jesús Álvarez izan ziren proposamenaren aurkako boto bakarrak, eta nabarmendu zuten udalbatzak kudeatzeko ahalmena baino ez zuela. Aktak jasotzen duenez, Merayok eta Alvarezek adierazi zuten "bere izendapena [korporazio kudeatzailearen izendapena] nazioa dagoen ezohiko zirkunstantziengatik bakarrik izan zela, ez duela udalerriaren borondatea ordezkatzen, garrantzi horren inguruko akordioa hartzeko ezinbesteko baldintza baita". Halaber, bi pertsona horiek gaineratu zutenez, "erreferenduma beharrezkoa izango litzateke, hautesle-erroldaren gehiengo osoaren aldeko botoarekin".

Merayo eta Alvarezen iritziz, erabaki honek "lurperatuta zirudien auzi zaharra eta hegemoniaren aldeko betiko borroka politikoa berpiztu nahi ditu", eta udal kudeatzaileari leporatu zioten gehienak Torrerenak zirela aprobetxatzea "hogeita hamar urte baino gehiagoz lortu ezin izan zutena lortzeko, hala eta guztiz ere, oinarririk gabeko asmoen aurka zegoen legea egon delako".

Aldaketaren arrazoiak udalerriaren barruan Torre herriaren erdiguneko kokapena eta meatzaritzagatik eta trenbideagatik hartzen ari zen garrantzia ziren. Virgilio Riescok dioenez, "ez du, beraz, zalantza izpirik ere Torre herria dela erdigunerik zentrikoena, herrigune handiena duena eta industria- eta merkataritza-garrantzi handiena duena". Hitz horiek biztanleriaren erroldan oinarritzen ziren (916 biztanle Santa Marina dorrerako eta 691 Albares de la Ribera eta Las Ventas de Albares hiribilduetarako).

Argudio demografikoaz gain, Torrek telefono eta telegrafo lineak zituela, N-VI Madril-Coruña errepide orokorra pasatzen zuela eta Benito Viloria Albares, Avelino Silván Silván (kudeatzaileko kidea), Francisco Moy eta Virgilio Riesco (alkatea) meatze enpresen egoitza zela aipatzen zen. Bestalde, bi meatze-ustiategi garrantzitsu zituen (nahiz eta egoitza Torre herrian ez izan): Antracitas de Santa Cruz de Montes eta Antracitas de Brañuelas. Torrek tren-geltoki bat eta Espainiako Iparraldeko Trenbidearen makina-erreserba zituen, eta, Horniduren Mapa Nazionalaren arabera, 1945ean 221 tren izatera iritsi zen Dorren.

Albares de la Riberak San Andres de las Puentes, Fonfría, San Facundo, Matavenero eta Poibuenorekin batera egin zuen topo, gobernadore zibilaren aurrean idazki bat aurkeztuz, aldaketaren legezkotasunik eza salatuz eta alkatearen arrazoiei kontra eginez. Txosten horretan, halaber, adierazten zen Albares eta San Andresen meatze-ustiategiak zeudela, nekazaritzak garrantzi handia zuela meatzaritzarekin alderatuta, eta adierazten zen trenbideko makinak eta meategiak pilatzea desagertu egingo zela: "Compañía de los Ferrocarriles del Norte de España enpresak Ponferradan biltegiak ezartzeko proiektua egiten duenean, Torrek ez duelako lekurik gaur egungo beharrizanetarako, eta azkar jaisten ari delako eta antrazita-aztarnategiak agortzen ari direlako (bestalde, prezioen erregimen normal batean, ezin du lehia jasan kalitate txikiagoagatik), Torre zena izango da berriro, garrantzirik gabeko puebletxoa". Nabarmendu behar da historiak, berandu bazen ere, arrazoia eman ziela, baina ez meategiak agortzeagatik.

Gutxi dira jada egun hura gogoratzen dutenak, baina Albaresko hiribilduko biztanleek adierazi dute egun horretan Guardia Zibilak eskoltatutako minetako furgoneta bat iritsi zela, eta dokumentazioa eta bestelako altzariak zeramatzaten armairuak eraman zituela. Herrialdeko egoera politikoak ez zion utzi jendeari aldaketa horri aurre egiten, oraindik bizirik jarraitzen baitzuen indar frankistek Gerra Zibilean egindako hilketen oroitzapenak. Bestalde, Dorren garrantzia kentzen zaio usurpazioari, eta pozez beteriko gertakari polemiko gisa gogoratzen da.

1941eko maiatzaren 18an, lehenengo osoko bilkura egin zen, eta hiriburutza-aldaketa berretsi zen, "Gobernazio Ministerioaren aginduz", eta "udal dokumentazio guztia, altzariak eta gainerako tresnak herri honetara eramateko agindua eman zen. Hilabete horren 16an egin zen, eta udaletxea eta udal-bulegoak JONSen (Falange Española Tradicionalista eta Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista) FETen tokiko buruzagitzak betetzen zuen eraikinean jarri ziren".

##### Diktadura frankista 
Franco jeneralak, Gerra Zibilean bando nazionalak irabazi ondoren, erregimen diktatoriala, faxista eta genozida ezarri zuen, herrialdea miserian eta nazioarteko ostrazismoan murgiltzeko. Garai horretan, hiribilduaren ekonomia iraupeneko nekazaritzan eta abeltzaintzan eta meatzaritzan oinarritzen zen. Berziar eskualde osoan, erregimenaren aurka borrokatzen duten gerrilla taldeak sortzen dira.

Gerra Zibilaren ondoren, Berziako meatzaritzak hazkunde izugarria izan zuen, politika autarkikoek eta herrialdea berreraikitzeko eta industrializatzeko beharrak bultzatuta. Joera hori hirurogeiko hamarkadara arte mantendu zen, liberalizazio ekonomikoaren saiakeren ondorioz krisian sartu zen arte.

Torre del Bierzo udalerriak hazkunde demografiko handia izan zuen XX. mendearen erdialdetik, inguru horretan finkatu zen meatzaritza eta trenbide industria indartsuak bultzatuta.

1944ko urtarrilaren 3an,  Albares de la Ribera herriko lurretatik gertu, Espainian gertatutako tren-istripu larrienetako bat gertatu zen:Torre del Bierzo-ko tren istripua. Palentzia-Coruña lineako 20. tunelaren barruan, kontrako noranzkoan zihoazen bi trenek talka egin dute. Erregimen frankistak 78 biktimaren berri eman du ofizialki; hala ere, datu batzuen arabera, kopuru hori 800era iritsi da. Albares hiribilduko biztanle askok parte hartu zuten erreskate-lanetan, eta zorigaitza agintariek jakinarazitakoa baino askoz handiagoa zela diote.

1949an, Ponferradan, Konpostillako Zentraleko I. eta II. taldeak inauguratu zituen Francok, eta, 1954 eta 1957 artean, beste bi aktibatu ziren. 1972an, Cubillos del Sil-eko Konpostilla II zentral termikoa hasi zen lanean.

Frankismoaren amaieran, 1973ko Meategien Legearekin, ikatz-meatzaritzaren aldeko apustua egin zen, petrolioaren prezioa igo baitzen. Lege horrek estaldura juridikoa ematen die zeru irekiei, Meatzaritza Sustatzeko Legearekin (1977) eta Energia Plan Nazionalarekin (1979) batera meatze-enpresen dirulaguntzetan konponbideak aurkituko baitituzte.

##### Aldi demokratikoa 
1975eko azaroaren 20an iragarri zen ofizialki Franco hil zela, eta bi egun geroago, 1975eko azaroaren 22an, diktadoreak hautatutako oinordekoa, Juan Carlos I.a Espainiakoa, errege izendatu zuten. 1978ko abenduaren 6an, Espainiako Konstituzioa herri-erreferendum bidez berretsi zen. Albares de la Ribera hiribildua Gaztela eta Leongo autonomia-erkidegoaren barruan dago.

1981ean, Albarada elkarte soziokulturala eta aldizkaria sortu zen (1982ko apirilean argitaratu zen lehen alea), eta, 1984an, *El Filandón* filmak hiribildua eta albokoak gogoratzen ditu .

1985eko abuztuaren 2an, Presa de la Villako Ureztatzaileen Erkidegoa eratu zen, 29/1985 Legearen 73. artikuluan xedatutakoaren arabera. 

Sozialisten etorrerarekin, meatzaritzak eragindako naturguneak leheneratu nahi dira (1982), eta Meatzarien Estatutua sortuko da, lanaldiak murrizteko eta langileentzat onura sozial gehiago lortzeko (1983). Horrek ez du eragozten, 1985. urtearen amaieran, sektoreak greba handia izatea Hunosaren berregituraketa-planaren aurrean. Europako Ekonomia Erkidegoan sartzearekin batera, Espainiako ikatzak behera egiten jarraitzen du, prezio altua duelako. Enpresa askok itxi edo bat egin beharko dute, nazioarteko merkatuaren gehiegizko lehia dela eta. Ikatzaren urrezko aroa amaitzen da. Europako Batzordearen presioen aurrean, Espainiako Gobernuak ikatzaren industriaren berrantolaketa ofiziala abian jartzea beste erremediorik ez zuen izan. 1990ean hasi zirenetik, lau plan jarraitu dira:
* Ikatzaren Sektorea Berrantolatzeko Plana (1990-1993).
* Ikatzaren Industria Modernizatu, Arrazionalizatu, Berregituratu eta Murrizteko Plana (1994-1997).
* Ikatz Meatzaritzaren 1998-2005 Plana eta Meatze Eskualdeen Garapen Alternatiboa (Ikatz Plana).
* 2006-2012ko Ikatzaren Erreserba Estrategikoaren Plan Nazionala eta Meatzaritzako Eskualdeen Garapen Integral eta Iraunkorrerako Eredu Berria.
1993an, Albares de la Ribera herritik igarotzen den ipar-mendebaldeko autobia eraikitzeak ingurumenean duen eraginari buruzko adierazpenaren aldeko ebazpena argitaratu zen. 1993an, lehenengo desjabetzeak eta lanak hasi ziren, eta 1999an, A-6 errepidearen 17 km-ak inauguratu ziren, Manzanal del Puerto eta San Román de Bembibre herrien artean, Albares hiribilduaren ondotik joanez eta horrek ekarri zituen lanei amaiera emanez. Autobia erabat inauguratuko da hiru urte beranduago. 

Autobia eraikitzeko herri-lur batzuk desjabetzeko diruarekin, Auzo Batzarrak Huerta Grande konplexua eta oinetxea eskuratu ahal izan zituen. Pixkanaka, zaharberritu eta egokitu egingo da, herrian egiten diren ekitaldietako batzuk hartzeko.

1997an, UNINSAk udalerriko meatze-putzu guztiak xurgatu zituen, eta horiek pixkanaka jarduera galduz joan ziren, harik eta, 2013an, Salgueiro putzua itxi eta inguruko meatzaritzaren historiari amaiera eman zitzaion arte.

1998ko udan, igerilekua martxan jarri zen eta, 1998ko ekainaren 13an, Albares de la Riberako Erabilera Anitzeko Eraikina inauguratu zen. Eraikin horrek mediku-kontsultategi berria, egongelak, hainbat bulego eta taberna bat zituen.

2006ko azaroan, Sustapen Sailak LE-461 errepidearen ertzetan espaloiak eraikitzea onartu zuen. Obrak 2007ko uztailean hasi ziren. 

2007ko apirilaren 18an, Leongo Aldizkari Ofizialean argitaratu zen Albares de la Riberako Auzo Batzordeak Santa Barbara Fundazioari 98000 metro koadro doan lagatzeari buruzko administrazio-izapideak hasi zirela.

2013ko uztailaren 7an, bakar-bakarrik zibilei zuzendutako bandera-zin bat egin zen, Aireko Armadaren Dibisioko jenerala eta NATOk Torrejón de Ardozen duen Aireko Operazio Konbinatuen Zentroko burua den Rubén Carlos García Servert buru zela.

2019ko abuztuaren 9an, Estatuko Aldizkari Ofizialak argitaratu zuen José Calvete, hiribilduko bizilaguna, Buchenwaldeko kontzentrazio-esparruan hil zela 1944ko maiatzaren 23an, indar nazien eskutik. 

## Demografia eta erlijioa 
Biztanleria oso zahartuta dago, eta nabarmen egin du atzera, jaiotza-tasa txikia delako (Espainian, oro har), eta landa-eremutik kanpora bizi direlako biztanle-gune horietako asko. Oreka handia dago gizon eta emakume kopuruaren artean.

XX. mendearen lehen erdian, populazio-hazkunde handia gertatu zen, meatze-sektorearen indarra zela eta, gaur egun eraiste-prozesuan dagoena.

XX. mendearen erdialdean migrazio handiak izan ziren, batez ere Euskal Herrira, Frantziara, Alemaniara eta Suitzara. Zorionez, emigratzaile horietako asko eta haien ondorengoak itzultzen ari dira edo hiriarekin lotura aktiboak dituzte.

Arraza aldetik, herri oso uniformea da, arraza kaukasoarra da nagusi argi eta garbi, immigrazio oso txikia du, eta bertako herritar gehienek ahaidetasun motaren bat dute bertan, eta betidanik bizi izan dira bertan.

Erlijioari dagokionez, konfesio katolikoko biztanleria bat du, non ospakizun erlijiosoetara joatea (igandeko liturgia barne) fedearen mundua gainditu eta ekintza sozial bihurtzen den.

## Garraioa eta komunikazioa
Ondo komunikatutako herria da, garraio-azpiegitura garrantzitsuen eta herrigune nagusien hurbiltasunagatik.

### Errepidea
Herri hau A-6 autobidetik eta N-VI autobidetik oso gertu dago, eta, gainera, LE-461 errepideak herriaren behealdea zeharkatzen du. LE-461 errepidetik, 5 km baino gutxiagora, A-6 autobidera iristeko, 360 irteera (Folgoso de la Ribera, Ribera de Folgoso eta Albares de la Ribera) eta 366 irteera (Bembibre eta Torre del Bierzo) erabil daitezke.

LE-461 errepidetik bertatik, N-VI errepidera Meatze Eskolara (Santa Barbara Fundazioa) sartzeko bidearen bidez edo Albares Bentetatik gertu dagoen irteeraren bidez sar daiteke. 

Gaur egun, autobus erregularren linea bakar batek (ALSA) egiten du geldialdia (bi noranzkoetan).

### Trenbidea
Palentzia-Coruña trenbidea, zati batean, herriko lurretatik igarotzen bada ere (zabalera iberikoa eta elektrifikatua), gaur egun ez dago trenez sartzeko aukerarik. Hala ere, geltokirik hurbilenak kilometro gutxira daude, Bembibren eta Bierzoko Dorrean.

Aipatzekoa da, halaber, herri honetako lurretan Espainiako historiako tren-istripurik larrienetarikoena gertatu zela 1944an :Torre del Bierzo-ko tren istripua.thumb|276x276px|Albareseko PendonetaAlbares de la Riberako egungo armarria Albares familiaren armarriek osatzen dute ezkerreko partizioan, eta Mirandaren familiaren armarriak eskuineko partizioan. Bi familiak ahaidetuta egon ziren eta tokiko jaun eta jabe izan ziren.

### Bandera
Herriko bandera Erdi Arotik jasotako itxura du:
* 15 m-ko hagaxka zurezkoa da, eta nabarmen zabaltzen da behealdean eta ildaskak ditu; muturrak zorrotzak ditu.
* Gailurra gurutze batekin, hagatxoaren egur berean egina, kapelina batekin (damasko gorriminez, eskudel urreztatuarekin) adarrarekin eta zenbait xingolarekin.
* Damaskozko oihala, zerrenda simetrikoekin (gorrimina, berdea, morea, berdea, morea, berdea eta gorrimina), urrezko eskudelarekin eta ohiko forma pentagonal ganbilarekin.
* Arrauna lokarri gorritan eta berdean, borlez, korapiloz eta eskualdeko banderaz apaindua.
Pendonetak antzeko itxura du, baina txikiagoa. Hagaxka landuagoa du eta landuta dago.

## Zerbitzu publikoak
thumb|Albareseko eskola publikoa

### Hezkuntza 
Herriak espainiar nazioaren jaiotza-tasa baxu endemikoa pairatzen duen arren, herri honek, esfortzu handirik gabe, bere ikastetxe publikoa, CRA Valle del Boezakoa, irekita eta martxan mantentzea lortzen du. Honek, dudarik gabe, hainbeste behar den gaztetasunaren berezko alaitasuna inprimatzen du.

### Osasuna 
Nahiz eta lanpostu mediko iraunkorrik ez izan, herriko erabilera anitzeko eraikinean mediku-kontsultategia dago gaituta. Instalazio horietan egiten dute praxia medikuak eta OLTak, goizez (lanegunetan).

Hurbilen dagoen larrialdi-postu iraunkorra Bembibre herrian dago, eta hurbilen dauden ospitale-instalazioak Bierzoko Ospitalekoak dira (Fuentesnuevas, Ponferrada hiritik gertu).

## Ondarea 
thumb|La casona kalea
Arkitektura tradizionala Bierzoko eskualdearen beraren barruan kokatzen da (gaur egun atzerakada handia du), inguruneko berezko materialen erabilerak markatuta (kuartzitak, hareharriak, arbelak, buztinak eta landare-deribatuak).

Eskualdeko eraikin tipikoek lastozko teilatua edo antzekoa zuten arren (teito izenekoa), horiek erabat desagertu dira arbelezko eta, oraintsuago, teilazko teilazko teilatuen mesedetan. Gaur egun ez dugu aurkitzen pallozen edo garaiaren, inguruko eraikinen eta iragan militar baten oinordekoen adibiderik.

### LLousa etxeak 
Hau da teito etxeen oinordeko zuzena, kasu askotan lastoaren ordez arbelak besterik ez dira erabili, altuera oso sinpleko egitura mantenduz. Leihate gutxi daude, baina atari handiak ager daitezke.

Oinplano angeluzuzenekoa izan ohi da, eta, altuera bakarrean, oso programa sinplea dute, ia gelarik bereizten ez duena. Txapitulak erruz erabiltzen dira biltegiratze-leku gisa

### Corredor y patín etxea 
Eraikuntza tradizionalen adibide ugari daude (kontserbazio-egoera aldatu egiten da). Eraikuntza horiek nekazaritza eta abeltzaintzako iraganaz hitz egiten digute, eta korridorea eta patina dituzten lauzazko etxeak deiturikoak nabarmentzen dira. Etxearen jarraitutasuna ikusten da, iparraldeko korridorearekin, baina morfologia ñabartua du, sartzeko kanpoko eskailera noizean behin agertzen baita. Etxeak Bierzo Beitian aurki genitzakeenetatik oso urrun daude tamainari eta antolaketa-ereduari dagokienez. Herri honetan eraikin sinpleagoak eta gorputz txikiagokoak ikus ditzakegu, mendiaren ezaugarri tipikoak eta sehaska apaleko kokalekuak.

Korridorea protagonista da eraikuntza albariegoetan, eta, oro har, eskortak eta beste gela osagarri batzuk ditu. Garrantzi berezia du upeltegiak, batzuetan dolarearekin batera. Hormak harrizkoak dira funtsean, baina lokatza elementu aglutinatzaile gisa edo emokadura gisa erabiltzen da modu masiboan, eta buztin eta palitroke bidez egindako pareten laginak ere badaude.

Motarik ohikoena, "korridoreko mendi-etxea" dei dezakeguna, sartzeko kanpoko irristailua edo eskailera duena da. Asturiasko tradizioaren eta Leongo mendiaren jarraipena, baina alde nabarmenekin.

Adibidez, korridorea balkoi hutsa da, baita nolabaiteko garapena duen balkoia ere, eta fatxada ia osora iristen da (kasu askotan, pilastretan oinarrituta). Balkoietako itxiturak egurrez egin ohi dira, erabat edo partzialki estaliz eta, are gehiago, apaingarri edo barrotilloren bat erantsiz. Eskailera fatxadari itsatsita eta paraleloan dago (salbuespen nabarmenekin). Eskailera horiek harrizkoak izan ohi dira, baina badira adibide batzuk, zura egiteko erabili direnak.

Barruko antolaketa iparraldeko ereduari dagokio, klimaren gordintasunak baldintzatuta; beheko solairuan ukuilua eta biltegiratze-eremua daude, eta biziguneak goiko solairuan daude. Etxera korridoretik edo barruko edo kanpoko eskaileren bidez sartzen da.

Normalean, pertsonentzako solairuan sukalde bat, despensa bat, egonleku bat eta hainbat logela izaten ziren. Oso bereizgarriak dira estalkietan txapitula handiak agertzea, lastategietarako sarbide gisa erabiltzeko, eta fatxadetan parrak egotea.

### San Millán eliza 
thumb|San MIllan Eliza
Parrokia-multzoa tenpluak, antzinako kanposantuak eta lorategiek osatzen dute. Ekialdean eta mendebaldean, bi eraikin berriagoren artean, iparraldean, errekastoa eta, hegoaldean, La Iglesia kalea, bertatik sartzen dena.

Parrokia-elizak hiru habearte ditu, zutabez eta pilarez banatuta, eta burualdea XVI. mendekoa da; gainerakoa, berriz, geroago egina da. Errenazimentuko kasetoidun estalkiak ditu alboko habearteen hasieran, eta portada (hegoaldeko horman), XVII. mendearen lehen erdikoa. Mendebaldeko aldean, kanpai-horma. Eskaileraren oinarrian, "1850" irakur daitekeen inskripzio bat dauka.

Presbiterioak erretaula barrokoa du, rococo estiloko apaingarriekin (tenplu honetara beste eliza batetik iritsi zen), oinplanoan oso mugitua eta barroko estiloko antzerki atsegina duena. Aipagarriak dira San Millán irudia, barroko handikoa, eta Calvario-a, errematean dagoena eta XVII. mendeko obra dena.

Ebanjelioaren nabean erretaula rococo oso interesgarria nabarmentzen da, urreztatu eta margotu gabea, non goikaldeko horma-hobian gotzain santu baten eskultura ikus daitekeen.

Epistolako habeartean, testeroan, Ama Birjinarentzako ganbara-erretaula bat dago, XVIII. mendearen lehen erdialdean egina, nabarmengarri eta efektu optiko handiko Leongo zutabe ajarroidunak dituena. Habeartearen erdian, beste erretaula rococo txiki bat dago, urreztatu eta margotu gabe, XVI. mendearen amaieran egindako Pietatearen erliebe baten barruan. Erliebe hori ez da egokia proportzioan, baina Kristoren gorputza ondo egin izana nabarmentzen du, eta, termino eskulturaletan, tenpluko piezarik onena bihurtu du.

Sakristian apostolu baten irudi txiki bat dago, XVII. mendeko lehen erdikoa eta Francisco de Moureren estilokoa. Taila delikatua eta fina du.

Portadan, XVI. mende bukaerako gurutziltzatu bat dago, kanon oso luzekoa eta aurpegi adierazkorrekoa. 1661ean, Francisco Velázquez Vaca margolari berziarrak elizan egin zituen hainbat pintura-lan aitortu zituen. 

Bere kanpai-hormatik harana menderatzen da, hiribilduaren gaineko bista ikusgarriak agertuz. Bere kanpaiak liturgiarako deiak egiteko, kontzejua deitzeko edo bertakoei bestelako abisuak emateko erabiltzen dira oraindik. Duela gutxi, bat egin zuten tenpluko kanpaietako batekin, kalte handiak jasan baitzituen, eta ezin izan zuten erabili.

#### Arkitektura 
Tenpluaren jatorrizko eraikuntza XVII. mendekoa bada ere, ondorengo aldaketek ez diote jatorrizko egiturari eragiten. Gaur egun, eliz konplexuak 600 m2-ko azalera hartzen du, 900 mm-tik gorako hormekin (batez ere kanpai-hormaren eta dorrearen inguruan).

Arkitekturari dagokionez, aipagarria da tenpluaren asimetria nabarmena, iparraldeko horma hegoaldekoa baino nabarmen luzeagoa baita, burualdera hurbildu ahala hormak hegoalderantz itzultzen direlako.

Elizak hiru habearte handi ditu, eta alde bakoitzean zirkuluerdiko lau arku ditu. Arkuak 4800 mm-ko diametrokoak dira (ez dira uniformeak), eta oinarririk gabeko zutabe karratuetan bermatuta daude (zoladuraren aldaketek ezkutatuta, beharbada), 2650x840x660 mm-koak. Hala ere, arku toraleko zutabeak ez datoz bat gainerakoekin eta haien artean. Bi zutabe horietako bakoitzaren gainean lau arku bermatzen dira: arku torala, habearteak bereizten dituzten alboetako bi arku eta dimentsio gutxiagoko laugarren arku bat alboko habearteetan (arku toralarekin batera, ia bat datoz habeartearen gainean dagoen presbiterioaren mugarekin).

Presbiteriotik, aldare nagusiaren ezkerraldetik, aterik gabeko portada neoklasiko batetik sartzen da sakristiara. Tenpluaren burualde osoa hartzen du, eta igeltsuzko hiru gurutzeriaz errematatuta dago. Hegoaldeko zatia Arrosarioko Andre Mariaren gelatxorako erreserbatuta dago, gainerako sakristiatik horma lodi baten eta portada neoklasiko baten bidez bereizita.

Tenpluaren oinaldean koru edo tribuna bat altxatzen da eta bertara harrizko eskailera batzuetatik iristen da. Iparraldean bataiategia dago, bataiarria bakarrik gordetzen duena.
thumb|Eliza aurrean dagoen inskripzioa

##### Zoladura 
Tenpluaren zorua arbelezko lauza handiz, landutako harriz eta molduraz estalita zegoen. Hala ere, XX. mendearen bigarren erdian, gaur egungo terrazozko zorua jarri zen, eta presbiterioa, berriz, moketa batez estalitako hormigoizko bloke handi batek ordezkatu zuen. Bi bihurketa horiek, ikuspegi artistiko eta estilistiko batetik, zorte gutxikotzat baino ezin dira katalogatu.

##### Dorrea eta kanpai-horma 
Tenpluaren mendebaldean kanpai-horma bat altxatzen da. Kanpaientzako bi bao ditu eta bi pinakulu eta gurutze bat. Kanpandorrearen goialdean, dorre zirkular baten barruan doan eskailera kiribil bat dago.

Kanpai-horma eta dorrea estutu egiten dira altuera handitu ahala. Dorrearen oinarrian, barrura sartzeko ateburuaren gainean, *AÑO DE 1850* inskripzioa irakur daiteke. Hala eta guztiz ere, parrokiako artxiboan 1778. urtekoa da, gutxienez, kanpandorrea.

##### Hormak 
Harresiak asko berritu dira denboran zehar, batez ere hegoaldeko pareta eta sakristiakoa. Eraikin orokorra harlangaitzezkoa da, eta hegoaldeko eta ekialdeko hormak golazko erlaitz batez errematatuta daude. Sakristiako hormak kontrahormez sendotuta daude, eta beste bat iparraldeko hormaren goiko herenean eraiki zen, Paduako San Antonioren aldarearen atzean.

Barrualdea leihate angeluzuzenek argiztatzen dute, eta horiek argi naturala ematen diote erdiko habearteari tenpluaren albo bietatik, bigarren eta laugarren arkuen parean. Gainera, bataiategian leiho txiki bat dago.

Bi leihate txaranbeldu daude hormen goiko muturretan, alboko kaperei argia ematen dietenak; beste hiru, sakristian eta ganbaratxoan.

##### Estalkia 
Tenpluaren estalkia egurrezkoa eta bi isurkikoa da, baina kapera nagusiak lau isurialde ditu, erdiko nabearekiko deszentratuta.

Barrualdeari dagokionez, historikoki kasetoi aberats eta dotore batez estalita egon zen, eta alboetako kaperei dagokien zatia baino ez da kontserbatzen. Gaur egun, kontserbatu gabeko zatia eskaiola luzituaz estalita dago. XIX. mendean zehar, estalkia, arkuak eta zutabeak berritu egin behar izan ziren, erorketa baten ondorioz.

##### Arkupea 
Elizpea, 19x4,9 metrokoa, tenpluaren hegoaldeko hegalean dago. Iraganean, zoladura harrizkoa zen eta estalkia (egurrezkoa) gaztainondozko zutabeetan bermatuta zegoen. Gaur egun, zoladura lauzazkoa da, eta estalkia (lauza egurrezkoa) zementu luzituzko zutabeetan bermatzen da.

Arkupeko hormek, zokaloaren aldean, eserleku jarraituak dituzte, non, antzina, bilera publikoak egiten ziren (erlijiosoak izan ala ez). Ate nagusiaren eskuinean, egurrezko gurutze bat dago.

#### Parrokiako artxiboa 
Parrokiako artxiboak hiribilduaren bizitzari buruzko dokumentazio ugari du, nahiz eta, zoritxarrez, Frantziako tropek hein batean suntsitu zuten Independentzia Gerran. Azpimarratzekoa da parrokiako katalogoaren zati bat Astorgako Elizbarrutiko Artxiboan gordeta dagoela. Aipagarriak dira dokumentu hauek: [54]

* Bataio, heriotza eta ezkontza liburuak, 1675 artekoak.
* Fabrika-liburuak, 1765 artekoak.
* XVIII. mendeko errege-zigilua duten 200 dokumentu baino gehiago.
* 1762. urteko zurkaizte-dokumentuak.
* Prozesuei, salmentei eta testamentuei buruzko hainbat dokumentu.
* Tábara markesaren jaurerriko dokumentuak (1750-1787).
* Senadiko katastroaren dokumentazioa (1752).

### Huerta Grande eta Casa Solariega 
thumb|Huerta Grande
Herriaren behealdean Antolin Lopez Pelaez gotzainaren antzinako oinetxea ezarri da, gaur egun hiribilduko Auzo Batzarrarena dena. 1 ha inguruko konplexu berezia, harrizko horma batez inguratutako lursail handi batek osatzen du. Lursail horren gainean sarrera ezberdinak daude. Elizpe nagusia Antolin Lopez Pelaez kalerantz irekitzen da. Oso sinplea bada ere, gotzaina irudikatzen duen erliebe bat duen plaka oroigarri bat ikus dezakegu.

Finkaren ekialdean, oinetxea eta beste eraikin osagarri batzuk daude, hala nola ukuiluak eta estalpeak. Azken horiek Berziako forma tradizionalari jarraiki eraiki dira, eta eraikin nagusiarena baino garrantzi txikiagoa dute; zalditegietako korridorea nabarmentzen da.

Oinplano karratuko eraikin nagusia da oinetxea, eta ekialdeko aldean du sarrera. Bi solairu, teilatupe bat eta lurpe bat ditu, eta oraindik ere etxeko altzari eta tresna asko kontserbatzen dira. Halaber, etxearen mendebaldeko aldean irekitzen diren balkoi konatua eta korridorea nabarmentzen dira.

Kalearen mailako solairuan sukaldea, despensa, jolas-aretoa, bulego bat, hainbat areto eta beste gela osagarri batzuk daude. Bigarren solairuan gelak zeuden eta kapera baten aztarnak ikus daitezke. Teilatupea tresnen biltegi gisa erabiltzen zen, eta zorupea, berriz, sotoa eta jaki gisa.

Aipagarriak dira eraikin ezberdinen inguruan irekitzen diren zuhaitzak: masustondoak, magnoliarrak eta erramu erromatarrak, tamaina eta antzinatasunagatik nabarmentzen direnak.

Konplexuak birgaitze eta birmoldaketa sakona jasan du duela gutxi. Itxiturak konpondu dira, estalki berri bat eraiki da etxearentzat, eta multzoa erabilera eta gozamen publikorako prestatu da. Hala, haurrentzako parke bat, futbol-zelai bat, komunak eta hainbat jarduera egiteko eremu estaliak sortu dira. Herriko festa gehienak lursail ikaragarri honetan egiten dira.

Kalearen beste aldean apezpikuaren upeltegiak zeuden, mahasti zabaletako mahatsa prozesatu eta ardoa upel handietan gordetzeko. Gaur egun jabetza pribatukoa da, eta duela gutxi ondo birgaitu eta birmoldatu da, eraikinaren jatorrizko formak errespetatuz.

### Palomar del obispo 
Jabetza pribatukoa, gotzainaren mahasti tradizionalen erdian kokatua, gaur egun Viña Albares enpresarena dena, bere zigilu korporatiboa da.  Azken urteotan zaharberritze sakona jasan du, eta ziur aski desagertzetik salbatu du.

Boeza haranaren iparraldeko hegalean dago, eta hiribilduaren eta inguruan dauden mahastien ikuspegi bikaina eskaintzen du. Gotzainak eraikiarazi eban eta, bertan, udako jardunaldien zati bat hausnarrean pasatzen ebala kontatzen da.

Oinplano karratua du, hiru altuera eta teilatupe bat. Erremate almenaduna eta leiho ugariko fatxada xumea ditu. Hegoaldeko aurpegian bi gela ditu oraindik, garai batean zalditegi gisa prestatuta zeudenak.
thumb|Sabugos etxea
Dorrea inguratzen duen terrazaren hegoaldean, ALP inskripzioa irakur daiteke, Antolin Lopez Pelaez gotzainaren inizialak aipatuz .

### Familia Sabugo etxea 
Jabetza pribatukoa, kale Nagusiak eta herriko plaza nagusiak bat egiten duten tokian kokatua. Etxebizitzaren erdiguneko egoerak eta fatxada ikaragarriak iragan dotore eta axolagabeaz hitz egiten digute.

Oinplano angeluzuzena eta harrizko eraikina ditu, eta bi altuera. Fatxada oso sinplea du, eta herriaren plazarantz irekitzen den erdi-puntuko arku batez errematatuta dagoen erdiko arkupe handia nabarmentzen da.

### Errotak 
Herria, iraganean, batez ere nekazaritza izan zenez eta zereal zelai handiak zeudenez, errotak izatea ezinbestekoa zen. Horiek ur ugariaren indarraz baliatzen ziren ehotze-gurpilak mugitzeko.

Gaur egun, hiribilduko bi errotetako eraikinak kontserbatzen dira, baina ez dira erabiltzen, eta kontserbazio-egoera ez da oso egokia. Biak herria ekialdetik mendebaldera zeharkatzen duen ubidearen gainean daude.

## Kultura eta elkarteak 
Herria biztanleriaren zahartze nabarmena jasaten ari den arren, herriak bizitza kultural aberatsa du, zalantzarik gabe, gune honetako jendea lotzen duten lotura sendoengatik. Aisialdiko eta kulturako jarduerak egiten dituzten elkarte eta talde ugari daude. Talde horiek guztiak oso lotuta daude elkarrekin.

Talde batzuk hiltzen joan dira (nabarmentzekoa da Albarada kultur elkartearen kasua), jarduera bizia mantentzen duten eta jendea entretenitzeko eta biltzeko eta pozak partekatzeko aitzakia gisa balio duten mugimendu berriei bide emateko.

Ohikoak dira era askotako erakusketak (batez ere festarik seinalatuenak hurbiltzen direnean) eta tailerrak, hiribilduko biztanleek biltzeko eta hainbat jarduera egiteko aukera izan dezaten, beren ezagutzak eta maisutasuna partekatuz tailerraren eginkizunean.

### Pentsiodunen elkartea 
Herriko beteranoenek osatzen dute, eta bertakoak lanpetuta eta aktibo mantentzea bilatzen duten jarduera kultural asko hartzen ditu. Urtean zehar, jarduera ugari antolatzen dira, eta, oro har, pentsiodunaren etxean sartzen dira (erabilera anitzeko eraikina).

Pentsiodunen elkarteak abesbatza bat du, nagusiki folklore-errepertoriokoa eta tradizionala, jarduera nabarmenarekin eta errezitaldi eta lehiaketa ugaritan parte hartzen duena.
thumb|Cartel en la entrada del local de pendonistas de Albares de la Ribera

### Pendonisten elkartea 
Herriko zutoihalak ospe eta tradizio handia izan du historikoki, nahiz eta hamarkada batzuetan abandonatu egin zuten. Duela gutxi, zaharberritu egin dute, eta oso harrera ona izan du txango eta erromeria ugari egiten dituzten herritarren artean.

Herrian banderadun asko daude, erromerietan arraunlariekin batera beren postuak txandakatzen dituzten zutoihala dantzatzeko trebetasun handiarekin, ez ahitzeko. Halaber, emakumeak pendonetaz arduratzen dira.

Elkarte hau herriko aktiboenetako bat da eta inoiz ez du aukera bat alferrik galtzen txango bat egin eta bere altxorrik preziatuena erakusteko.

Duela gutxi, apaizaren etxe zaharra zaharberritzeko lan handia egin dute, eta leku ezin hobea izan dute bertan biltzeko, lankideen hizketaldiaz gozatzeko eta hurrengo erromesaldirako estrategia prestatzeko.

### Ehiztariak 
Herriko mendi ugariek ehiza-barruti bat hartzen dute, eta bertan kalitate handiko ehizakiak kobratzen dituzte: basurdeak, untxiak eta eperrak. Duela gutxi, ehiztariek aterpe bat eraiki eta prestatu dute mendian; bertan, kobratutako piezez gozatzen dute, ehizaldiko egunari buruz hitz egiten duten bitartean.

Babesleku hori aipagarria da bere berezitasun arkitektonikoagatik, oinplano angeluzuzenekoa, kanpoaldea harrizkoa eta sabaia arbelezkoa baititu; barrualdeak meatze entibatuko galeria bat gogorarazten du (ehiztari askok meatzaritzarekin nolabaiteko harremana dute), eta mahaikide ugarirentzako lekua eta sukalde osoa ditu.

## San Antonio Festak 
Herri gehienetan bezala, herriko jaiak urtean zehar izaten diren jai guztien gertaera nagusia dira. Egun batzuk irauten ditu, baina ospakizunaren egun nagusia ekainaren 13a da, santu patroiari eskainitako eguna.

San Antonioren omenezko ekitaldiak bederatzigarrenarekin hasi ohi dira. Jaiak baino bederatzi egun lehenago meza bat ospatzen da, prestatzeko balio duena eta bere egun handirako hiribildua apaintzeko lanei hasiera ematen diena. Ohikoa da hainbat kaletan arkuak egitea.

Ekainaren 13an meza solemnea eta prozesioa ospatzen dira herriko kale askotan zehar. Azpimarratzekoa da jende asko biltzen dela eta bizilagunak beren etxeetako fatxadak galarik onenekin janzten saiatzen direla. Ibilbidean zehar hainbat geldialdi egiten dira otoitz egiteko.

Liturgiaren mundutik aldenduz, jai hauek alaitasun, musika eta dantzarako egunak dira, bizilagun guztiek ezinegonez itxaroten dituztenak. Asteburuan zehar hainbat jarduera programatzen dira, lehen orduan kalejirarekin hasten direnak eta, normalean, gauez egunsentira arte zabaltzen direnak.

Jai-asteburuko lehen ekitaldia upeltegien erronda da, inguruko ospetsuenetako bat, geldialdi kopuruagatik. Bertan, jendearen prozesio handi batek (txarangarekin batera) herriko hainbat upategi zeharkatzen ditu, bertan, herriko bizilagunek bertaratzen diren guztiak jan-edanera gonbidatzen dituzte. Baliteke jaietako ekitaldi ezagun eta nabarmenetako bat izatea. Eguna ohiko kalejirarekin hasten da, baina aurreko gaueko berbena (normalean goizaldera arte luzatzen dena) dela eta, gutxi dira tradizioaz goza dezaketenak.

Gaueko berbenak inguruko orkestra onenetako batzuen erritmoak izaten ditu, normalean publiko zaharragoari zuzendutako musikarekin hasten da (pasodobleak eta musika folklorikoa) eta, horiek erretiratu ondoren, gaua bertan biltzen diren gazteena bihurtzen da.

Gauez, eta agian gehiegikerien ondorioz, ohikoa da herriko mutilek elizako kanpaiak joz herritar guztiak esnatzea. Nolanahi ere, bertakoek umorez hartzen dute, eta anekdotatzat hartzen da.

Egunean zehar adin guztiei zuzendutako jarduera ugari egiten dira, erakusketak, jolas herrikoiak eta hainbat kirol ekitaldi. Lehiaketarik nabarmenena eta bitxiena, zalantzarik gabe, jaitsiera da. Igande arratsaldean izaten da. Jaitsiera ibai-jaitsierako lehiaketa bat da, eta parte-hartzaileek ibaia jaisten dute (ondoko Folgoso Erriberako herritik), eurek eraikitako ontzien gainean. Txalupa tipikoa artesa bat da, eta haren inguruan kamioi baten ganbera (puztua) instalatzen da, haren flotagarritasuna handitzeko. Gaur egun, ontzi bikoitz asko ikus daitezke (eskuarki, azpilaren ordez eskailera bat jartzen da).

Lasterketa honetan, ez da oso garrantzitsua irabazten duena; izan ere, asmo bakarra denbora luzea igarotzea eta Boeza ibaiko uretan bustitzea da. Ibai hori, oro har, oso hotz egoten da oraindik. Ur ugariko urteetan, oso ikuskizun dibertigarria da eta jende asko biltzen du. Hala ere, kontuan izan behar da arriskutsua izan daitekeela eta, beraz, zona ondo ezagutzen dutenentzat bakarrik gorde behar dela.

Jaitsiera horri dagokionez, esan behar da orain arte ez dela aurkitu antzeko beste lehiaketa bat, eta jarduera hori Gizateriaren Ondare Immaterial gisa babesteko eskaera egiteko aukera planteatzen ari direla, ahaztu ez dadin.

Beste kirol-ekitaldi garrantzitsu bat areto-futboleko txapelketa da, inguruko taldeak biltzen ditu (lehia-tradizio luzea dutenak) eta, oro har, atsedenik gabe izaten dira.

Edonola ere, nahiz eta San Antonioren omenezko herriko jaien egitaraua urtero aldatzen den eta egoerara egokitzen den, aukera paregabea da hiribildura hurbiltzeko eta jaiez eta bertako jendeaz gozatzeko.

## Gastronomia 
Hiribildu honetako gastronomia askotarikoa da, eskualdeko plater kostunbristenekin bat datorrena, iragan apal, nekazal eta abeltzain baten eraginez, non klimaren gordintasuna eta jai eta tradiziorik errotuenen gustua nabaritzen den. Harrigarria da kostaldeko plater tipiko ugari egotea; izan ere, Bierzo izan da beti Galiziatik goi-lautadara merkantziak garraiatzeko pasabide naturala.

Herri gastronomiaren izarra, zalantzarik gabe, saldak dira. Guztien artean aipagarria da botila-salda greloduna (hiribildua Botillo del Bierzo Adierazpen Geografiko Babestuaren barruan dago), plater sendoa eta oso ugaria, neguko hotzari aurre egiteko.

Beste plater aipagarri batzuk honako hauek dira: zerba enpanada, arkumea, pegar-aza, odolki gozoa, txerriaren hilketaren deribatuak, zorro salda eta gaztainena. Aipatu ditugun kostaldeko plateren artean, bakailaoa arrautza gogorrekin eta olagarroa kakheloekin nabarmentzen dira.

Hiribilduko azkenbururik ohikoena San Antonioko galletak dira; hala ere, erreginak eta udareak ere nagusi dira, erreak edo almibarretan, eta ohikoa da herritarren mahaietan aurkitzea.

Hori guztia lurreko ardo batekin ureztatuta, mahats xehearen barietatetik eratorritakoak aipagarriak izanik, eta likoreak alde batera utzi gabe, herri honetako uxualak izen handia izan du betidanik, nahiz eta gaur egun zaila den beren edaria ekoizten jarraituko duten bizilagunak aurkitzea.

## Mintzamena eta hizkuntza 
Bierzo osoan bezala, herri honetan ere ohiko hizketa galdu egiten da gaztelaniaren mesedetan. Hala ere, oraindik ere berzianoaren berezko ahotsak entzun daitezke, bereziki bertako zaharrenen artean. Boezako haranaren kokapenak, berziano-cabreiresa eta leongo mendebaldeko barietateen eragin-eremuen arteko trantsizio-eremuan, bi dialekto-aniztasunen mugarriak aurkitu ahal izatea eragiten du, nahiz eta galaikportugesaren mailegu ugari izan.

## Kirola 
thumb|355x355px|Bertoko igerilekua

### Instalazioak eta futbola 
Patera inguruan kokatutako instalazioak ditu, ibai-ibilbidetik metro gutxira. Bertan, kirol anitzeko bi kantxa daude, aldagelekin eta igerileku erdi olinpiko batekin. Horrekin batera, barbakoak egiteko instalazioak (parrillak, mahaiak eta iturriak) eta taberna bat daude.

Nolanahi ere, zerbitzu horietako gehienak udan baino ez daude erabilgarri. Herriak areto-futboleko talde aktiboa du, eta iraganean lorpen handiak lortu ditu eskualde mailan.

Antzina, herriak bazuen belarrezko futbol-zelai bat, Valleetako parajean kokatua, eta gaur egun erabat abandonatuta dago.

### Arrantza 
Boeza ibaia, tradizioz, arrantzarako ibai-ibilbide handia izan da, eta, bereziki, salmonidoak (amuarraina, adibidez) nabarmendu daitezke. Garai batean, oso ohikoa zen arrainak aurkitzea hiribildua zeharkatzen duten ubideetan eta ureztatze-kanaletan.

Hala ere, ibaian gorako industria-jarduera, eta horren ondoriozko kutsadura, ur-bizitzaren zatirik handienarekin amaitzen ari da.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak