open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ridley Scott

Sir **Ridley Scott** (South Shields, Ingalaterra, 1937ko azaroaren 30) britainiar zinema zuzendaria eta ekoizlea da.

Ridley Scott BBCn hasi zen irudi munduan. Geroago, bere iragarki konpainia osatu zuen, non Alan Parkerrek egin zuen lan. 70eko hamarkadan Erresuma Batuko telebistetarako iragarkiak utzi eta zinemari ekin zion. *The Duellists* bere lehen filma Europan ekoiztu zen. Canneseko Zinemaldian epaimahiako domina lortu bazuen ere, Estatu Batuetan ez zuen arrakastarik. *Star Wars* filma ikusi ondoren, efektu berezien ahalmenaz jabetu zen. Hori dela eta, *Alien* filmatzea onartu zuen. Film horri esker, mundu osoan zehar eskuratu zuen ospea. Zientzia fikziozko klasikoa bihurtu da filma, eta, protagonista, Ellen Ripley (Sigourney Weaver) garaiko zinemaren ikurra.

## Zuzendutako filmak 
* *Gladiator II* (2024)
* *Napoleon* (2023)
* *House of Gucci* (2021)
* *The Last Duel* (2021)
* *All the Money in the World* (2017)
* *Alien: Covenant* (2017)
* *The Martian* (2015)
* *Exodus: Gods and Kings* (2014)
* *The Counselor* (2013)
* *Prometheus* (2012)
* *Robin Hood* (2010)
* *Body of Lies* (2008)
* *American Gangster* (2007)
* *A Good Year* (2006)
* *All The Invisible Children* (edo *Take 7*) (2006)
* *Kingdom of Heaven* (2005)
* *Matchstick Men* (2003)
* *Black Hawk Down* (2001)
* *Hannibal* (2001)
* *Gladiator* (2000)
* *G.I. Jane* (1997)
* *White Squall* (1996)
* *1492: Conquest of Paradise* (1992)
* *Thelma & Louise* (1991)
* *Black Rain* (1989)
* *Someone to Watch Over Me* (1987)
* *Legend* (1985)
* *Blade Runner* (1982)
* *Alien* (1979)
* *The Duellists* (1977)
* *Boy and Bicycle* (1965)
Jacint Verdaguer

**Jacint Verdaguer i Santaló** (Folgueroles, Bartzelona, Katalan Herriak,1845eko maiatzaren 17a - Vallvidrera, Bartzelona, 1902ko ekainaren 10a), poeta katalanik ezagunenetarikoa da.

Katalanez idatzitako literatura goratzea helburu zuen Renaixença higikundeko idazle nagusietako bat izan zen.

## Bizitza eta obra 
Viceko apaiztegian sartu zen 1856an eta 14 urte geroago apaiztu.

1865ean parte hartu zuen lehenengo aldiz Bartzelonako Lore Jokoetan, eta lau sari lortu.

Osasun arazoengatik, Bartzelonara joan zen bizitzera 1874an eta Comillasko markesen babesa izan zuen.

1875-1877 bitartean Bartzelona-Habana arteko joan-etorria egiten zuen *Guipúzcoa* itsasontziko kapilau izan ondoren Comillasko markesen jauregiko kapilau izan zen hamasei urtez.

1877an konsagratu zen ''L'Atlàntida* poema epikoarekin, Lore Jokoetako sari nagusia eskuratuta.

Ondoren idatzi zituen obretan sorterriari zion maitasuna eta erlijio sineste handia islatu zituen: *Idil·lis i cants místics* (1879, *Idilioak eta kantu mistikoak*), *Montserrat* (1880), *Canigó* (1886) bere obrarik biribilena askoren ustez, *Oda a Barcelona* (1883), *Caritat* (1885, *Karitatea*) eta *Patria* (1888, *Aberria*).

1886an Ripollgo monasterioan apezpikuak *Poeta de Catalunya* izendatu zuen.

Lur Santuetara egin zuen bidaia batetik itzuli zenean *Dietari d´un pelegrí a Terra Santa* (1889), *Jesús infant* (1891) eta *Nazaret-Betlem* (1892) idatzi zituen, eta gogo krisi sakona izan zuen, karitatea egitera eta behartsuei laguntzera eraman zuena. Bizimodu horrek zor handiak ekarri zizkion eta Vicheko apezpikuak Glevako santutegira joateko agindu zion. Santutegian zegoela *Roser de tot l'any, Veus del Bon Pastor *(1894), eta *San Francesc* (1895) idatzi zituen.

Bartzelonara itzuli zen 1895ean eta artikuluak idatzi zituen *El Noticiero Universal* egunkarian gero *En defensa propia* (1895) liburuan bildu zirenak; bere jokabidea azaldu eta Vicheko apezpikuari eta Comillasko markesari eraso egin zien haietan. Artikulu horiek zeresan handia sortu zuten herritarren eta politikarien artean; liberalek Verdaguerren alde egin zuten eta kontserbadoreek berriz aurka. 1896an elizako jarduera *a divinis* galarazi zioten. Garai horietako gorabeherak *Flors del Calvari* (1895), *Santa Eulária* (1899) eta *Eucarístiques* (1904) poesia mistikoetan adierazi zituen. Meza emateko baimena itzuli ziotenean Bartzelonako Belen elizan izan zen apaiz.

## Lan nagusien zerrenda 
thumb|180px|Verdaguerren omenezko monumentua Mare de Déu del Monten.

* *Passió de Nostre Senyor Jesucrist* (1873)
* *L'Atlàntida* (1876)
* *Idil·lis i cants místics* (1879)
* *Oda a Barcelona* (1883)
* *Canigó* (1886).
* *Montserrat* (1889)
* *Jesús Infant* (1893)
* *Roser de tot l'any* eta *Veus del bon pastor* (1894)

## Ikus, gainera 
* Katalanezko literatura
* Renaixença

## Kanpo loturak 
*  Verdaguerri buruzko webgunea
*  Verdaguerri buruzko informazio gehiago (*Escriptors.cat'')

## Erreferentziak
Sega-joko

[thumb|300px|**Sega-jokoa**, [Zaldibia, Gipuzkoa, 1999.]]

**Sega-jokoa**, **segalari proba** edo **segalaritza** sega erabiliz denbora jakin batean (orokorrean ordubete) ahalik eta belar gehien moztean oinarritzen den herri kirola da. Almitza Sega Elkartea sortu zen 1996an Zaldibian, sega-jokoa bultzatu asmoz, eta Europako segalari txapelketan ere hartu du parte. 

## Lehiaketak 
[thumb|300px|2015ean [Loiolako Santutegiaren ondoan Europako segalari txapelketa jokatu zen.]]
XX. mendean zehar apustuak ziren lehiarako bide bakarra, gaur egun ordea txapelketa arautuak nagusitu dira. Horrela beraz, Euskal Herriko Sega Txapelketa urtero jokatzen da, bai eta herrialdetakoak ere.

Txapelketa jokatu aurretik larrea aukeratu behar da, normalean laua eta sega-jokorako zaletasuna dagoen herri batean izaten da. Ordubeteko denboran nork belar kilo gehiago moztu izaten da lehia. Segalariak lagun koadrila bat eramaten du eta hauek epaileraren begiradapean belarra pisatzen dute.

Sega normala baino handiagoa izaten da lehiaketarako. 1'18 metrotako ahoa izaten du eta 1'24 metrotako luzera.

Europa aldean ere izaten dira segalarien arteko lehiaketak, hala nola, Alemanian, Suitzan, Eslovenian eta Austriako Tirol eskualdean. Hauek Europako segalari txapelketak antolatzen dituzte. Azken urteetan euskaldunak ere aritzen dira txapelketa hauetan. Europako lehiaketatan eremua mugatua da eta azkarren ebakitzen duenak lortzen du garaipena. Bakarkako probatan gizonezkoek 100 m2-ko azalera mozten dute eta emakumezkoak 35 m2-koa. Taldekakoetan berriz (lau segalariz osaturikoak) gizonezkoek 200 m2-koa eta emakumezkoek 120 m2-koa.

## Segalari ezagunak 
[300px|thumb|1922 urteko sega lehiaketa [Lasarte-Orian.]]
### Aurrekoak 
Pello Errota bertsolariak 1880 urtean Iturriotzen jokaturiko apustu bat bertsokatu zuen eta bertan irabazlea Izuela izeneko bat zela aipatu zuen. 1905 eta 1915 artean Beizamako Pedro María Otaño Ezeiza "Santa Ageda" izan zen nagusi.

Gerra aurreko beste izen batzuk honako hauek dira: "Amexketa", Florentino Mayoz, "Ondartza", Olazabal... Gerra ondoren "Aiako txikito", Egiguren, "Lizume", "Ibiya", "Izurzu", "Polipaso", Eleuterio Tapia, "Paskualsoro", Benito Otegi eta Bernardo Irastorza aipatu daitezke.

### Azken urteetakoak 
* Joxe Gabirondo
* Bixente Mitxelena
* Jon Lapazaran
* Jexux Mari Ormaetxea "Urki"
* Juan Joxe Lizaso
* Igor Esnaola
* Julen Gabirondo

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko Sega Txapelketa
* Gipuzkoako Sega Txapelketa

## Kanpo estekak 
* Sega jokoari buruzko orria, *euskadi.net* webgunean
* Almitza Sega Elkartea
Klaudiano

**Klaudio Klaudiano** (; Alexandria,  - ) Honorio enperadorearen eta Estilikoren gorteko latinezko poeta bat izan zen, Erromara 394 urtean iritsi ondoren. Milan hirira aldatu eta bertan senatore bihurtu zen. 400 urtean Erromara itzuli eta Estilikoaren kontsulatuaren alde egindako panegiriko bat eskertuz, bere irudiko estatua bat altxatu zuten. Urte berean, Afrikako noble batekin ezkondu zuen, Estilikoaren emaztearen eraginari esker. Poema politikoak (goraipamenak, zirikadak, ...) idatzi zituen batez ere. Ezaguna da bukatu gabe utzi zuen *De raptu Proserpinae* poema epikoarengatik.

## Lanak 
* *Panegyricus dictus Probino et Olybrio consulibus*.
* *In Rufinum*.
* *De Bello Gildonico*.
* *In Eutropium*.
* *Fescennina / Epithalamium de Nuptiis Honorii Augusti*.
* *Panegyricus de Tertio Consulatu Honorii Augusti*.
* *Panegyricus de Quarto Consulatu Honorii Augusti *.
* *Panegyricus de Consulatu Flavii Manlii Theodori *.
* *De Consulatu Stilichonis*.
* *Panegyricus de Sexto Consulatu Honorii Augusti*.
* *De Bello Gothico*.
* Poema txikiak: *Epithalamium Palladio et Celerinae*, *Phoenix*, *de Magnete* eta *de Crystallo cui aqua inerat*.

## Kanpo estekak
Sega (argipena)

**Sega** hitzak adiera zenbait ditu:
* sega, belarra mozteko erabiltzen duten lanabesa;
* Sega, bideo-joko-enpresa.
Shōwa

**Shōwa** edo **Showa** izan daiteke:

* Hirohito, Japoniako 124. enperadorearen hilondoko izena.
* Shōwa Aroa, enperadorearen agintaldia.
* Shōwa no hi edo Shōwa Eguna, enperadorearen urtebetetze-egunaren jaialdia.

## Toponimia 
* Shōwa, Akita prefekturako herria.
* Shōwa, Yamanashi prefekturako herria.
* Shōwa, Tokioko herri ohia, egun Akishiman.
* Shōwa-ku, Nagoyiako auzoa.
* Shōwa, Fukushima prefekturako herria.
* Shōwa, Gunma prefekturako herria.
* Showa basea, Antartikako japoniar-basea.

## Besteak 
* Showa Corporation, automobilgitza-enpresa.
Harri-jasotze

[thumb|400px|[Inaxio Perurena harria jasotzeko prestatzen; haren atzean, Iñaki Perurena aita.]]
[thumb|260px|Harri-jasotzailea [Atotxako futbol zelaian (1920).]]
thumb|260px|Harri-jasotzailea.

**Harri-jasotzea** harri bat lurretik hartu eta sorbaldaraino jasotzean datzan herri kirola da. Jarduera horretan dabilen kirolariari **harri-jasotzaile**. Modalitate horretan harriok erabiltzen dira:
* zilindroa: 200 edo 175 kilo
* laukizuzena: 175 edo 200 kilo
* kuboa: 150 kilo
* biribila: 125 kilo

### Harri txikien txapelketa 
Euskal Herriko Harri Txikien Txapelketa urtero jokatzen da. Honako harri hauek erabiltzen dira:
* zilindrikoa: 125 kilo
* laukizuzena: 125 kilo
* kuboa: 112,5 kilo
* biribila: 100 kilo

### Harri irregularren txapelketak 
Hainbat harri irregular badira Euskal Herrian eta haiekin ere harri-jasotze txapelketak antolatzen dira. Ezagunenak honako hauek dira:
* Igeldoko harria
* Albitzuri Aundi Harria
* Etxauriko harria
* Barrikako bi harriak
* Zarauzko bi harriak (Jai Txiki eta Mollarri)
* Andoaingo Santakrutz harri txikiyak

## Arautegi orokorra 
* Jasotzen den harriak lurrean egon behar du eta sorbaldaraino jaso. Epaile batek txandari hasiera eta amaiera ematen dio, eta beste batek erabakitzen du jasoaldiak legezkoak izan diren edo ez.
* Kilo gehien bizkarreratzen dituenak irabazten du.

## Markak 
### Gizonezkoak 
* Mieltxo Saralegi izan da orain arte harririk pisutsuena jaso duena: 329 kiloko errektangeluarra.
* Aurretik, Iñaki Perurenak izan zuen markarik onena urte askoan, 322 kilorekin.
### Emakumezkoak 
* Idoia Etxeberria, 163'4 kiloko harri errektangularra
* Lucia Orbe, 100 kiloko bola (sei jasoaldi bost minutuko txanda bakarrean)
* Karmele Gisasola, 100 kiloko zilindro zaharra (sei jasoaldi bost minutuko txanda bakarrean)
* Karmele Gisasola, 112'5 kiloko zilindro zaharra, bueltan (bi jasoaldi hiru minutuko txanda bakarrean)
* Maddi Gesalaga, 100 kiloko harri errektangularrari jasoaldi bat eta 100 kiloko kabiladun zilindro zaharrari jasoaldi bi, bost minutuko txanda bakarrean. 
* Maddi Gesalaga, 100 kiloko harri kubikoari jasoaldi bat eta 112,5 kiloko zilindro zaharrari lau jasoaldi, bost minutuko txanda bakarrean. 
* Maddi Gesalaga, 125 kiloko errektangular zaharrari jasoaldi bat 5 minutuan. 
* Olaia Esnaola, 16 urterekin 125 kiloko harri errektangularra birritan bizkarreratu zuena hiru minutuko txandan.  
* Udane Ostolaza, bere pisuaren bikoitza jaso duen lehen emakumea (59,6 kilo zela 120 kiloko harria altxatu zuen)  

## Harri jasotzaile ezagunak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herri kirol
* Halterofilia

## Kanpo estekak 
* "Harri-jasotzaileak: harria baino gogorragoak"
* Iñaki Azkune Mendia: *Harrijasotzearen fisika*, Elhuyar Zientzia, 1994-01-01.
Mach zenbakia

**Mach zenbakia** (**M** edo **Ma**) objektu baten abiadura eta mugitzen den inguruan soinuaren abiaduraren arteko zatidura da:

M = \frac{V}{V_s}\,

non:
* *V* objektuaren abiadura,
* *Vs* soinuaren abiadura diren.

Izena Ernst Mach fisikari austriarraren omenez datorkio, honek XIX. mendean gasen dinamikan egin zituen azterketa garrantzitsuengatik. Dimentsiorik gabeko zenbakia da, bi magnitude bereen arteko zatidura baita.

## Aplikazioa 
Orokorrean, hegazkinetan erabiltzen da, aerodinamikan Mach zenbakiak duen garrantziagatik. Reynolds zenbakia bezala, Mach zenbakia antzekotasun dinamikoa zehazten duen parametroa da, eta Mach zenbaki bera duten bi egoeratan indar aerodinamikoak berdinak izango dira. Mach zenbakiaren arabera, abiadura hainbat motatan sailkatzen da:

* **Subsonikoa**: M  1 bada, oraindik eremu batzuetan lekuko Mach zenbakia bat baino txikiagoa izan daiteke.
* **Supersonikoa**: 1,2 \theta = arc sin (1/M) balio du. Konoa zeharkatu ahala, airearen abiadura murrizten da eta tenperatura, presioa eta dentsitatea hazi egiten dira.
* **Hipersonikoa**: M > 5. Abiadura handitu ahala, konoa estutu egiten da eta talka-uhinean presio-aldaketa handiagotzen da. Tenperatura aldaketak ez dira arbuiagarriak eta fluxuan erreakzio kimikoak hasten dira. Efektuetako bat airean ionizazioa da.

Airean soinuaren abiadura ez da konstantea, tenperaturarekin aldatzen baita. Horrela, Mach berdin batek abiadura ezberdinak esan nahi ditzake altuera eta egoera ezberdinetan. Adibidez, baldintza estandarretan, itsaso mailan airearen abiadura 340 m/s-koa da, edo 1.225 km/h. Mach 1 abiadura daraman hegazkin batek itsaso mailan 1.225 km/h-ko abiadura izango du, baina 12.000 m-ko altueran Mach berdinean abiadura 1.062 km/h-koa izango da, soinuaren abiadura tenperaturaren arabera aldatzen baita, eta altuera horretan tenperatura itsaso mailan baino 72 °C gutxiago da.

## Neurketa 
Hegazkinetan Mach zenbakia neurtzea garrantzitsua da, askotan abiadura maximoa Mach zenbakiaren araberakoa baita. Airearekiko abiadura neurtzeko bezala, Pitot hodia erabiltzen da. Pitot-estatiko sistemarekin geldialdi presioa (*p0*) eta presio estatikoa (*p*) neurtzen dira, eta horien arabera Mach zenbakia ateratzen da:

\frac{p_0}{p} = \left ( 1 + \frac{\gamma - 1}{2} M^2 \right ) ^{\frac{\gamma}{\gamma - 1}}

Airearentzat γ = 1,4 denez:

\frac{p_0}{p} = ( 1 + 0.2 M^2 )^{\frac{7}{2}} \quad\Longrightarrow\quad M = \sqrt{5 \left [ \left ( \frac{p_0}{p} \right ) ^{\frac{2}{7}} - 1 \right ]}

Hala ere, formula hau abiadura txikientzat soilik da erabilgarria. Abiadura supersonikoetan:

\frac{p_0}{p} = \frac{2.8 M^2 - 0.4}{2.4} \left ( \frac{5.76 M^2}{5.6 M^2 - 0.8} \right ) ^{3.5}

## Kanpo estekak
Sega (lanabesa)

eskuinera|thumb|200px|Sega erabiltzen
eskuinera|thumb|200px|Segalari bat belarra mozten
**Sega**, beste izenez **kodaina** edo **dailua**, nekazaritzan erabiltzen den tresna da. Makila batean txertatuta doan kurbatutako aihotz batek osatzen du eta, orokorrean, belarra, abereentzako bazka edo laboreak biltzeko erabiltzen da. Herrialde aurreratuetan erabiltzen hasi diren baliabide mekanikoen agerpena dela-eta, haren erabilera gutxituz joan da. Hala eta guztiz ere, sega-jokoak egiten dira oraindik Euskal Herrian.

Gaur egun, jada segatzeko lana nagusiki belarra mozteko makina eta sega-makinaz egiten da.

## Diseinua 
Lanabes horrek diseinu landu baten beharra dauka, errendimendu ona eskaintzeko. Aihotzak eta kirtenak sega osatzen dute: aihotzak erradio handiko arku baten forma du eta altzairuzkoa izaten da, gogorra eta iraunkorra izateko. Hiru zati bereizten dira:
* *ahoa*
* *ertza*
* *burua* (kirtenari lotzeko ahokadura bat izaten duena)

Kirtena zurezkoa izaten da, eta haren erdialdean helduleku bat izaten da. Sega guztiek forma bera izaten dute; ezberdintasunak, ordea, heldulekuan eta aihotzaren makurduran izaten dira normalean. Kirtena 120-180 cm luze izaten da, eta aihotza 80-92 cm; loturaren lekuan aihotzak 10 cm izaten ditu zabaleran.

## Erabilpena 
Erritmo eta postura bereziarekin erabiltzen da. Bi zangoak zabalik eta belaunen gainean bermaturik, segalariak aurrean duen belar-koska xerretan bezala ebaki behar du, xaflak lurzorua doi-doi ukitzen duela. Bi eskuekin tinko eutsita sega, besoen eta gerriaren mugimendua ere beharrezkoa da, eta erritmo jakin batean egiteak lagundu egiten du.

Segaren erabilpen jarraiturako, ahoa zorrotz egotea ezinbestekoa da. Prozesu bikoitz batekin lortzen da hori: batetik, ahoa mailu berezi batekin ingudean pikatzen zaio; eta ondoan zorroztarri berezi batekin (arraitz edo segarria esaten zaio) pasatzen da. Segarria gordetzeko tresna osagarria sega-potoa da, aldean eramateko zurezko ontzi txikia.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Sega-makina
* Belarra mozteko makina
* Sega-jokoa.

## Kanpo estekak
6 digituko UNESCO sailkapena

**Oharra:** Orrialde honetako loturek 6 digituko UNESCO sailkapena erakusten dute, eta ez bakoitzari dagokion edukia.

:11 Logika
:12 Matematika

:21 Astronomia eta Astrofisika
:22 Fisika
:23 Kimika
:24 Bizi Zientziak
:25 Lurra eta Espazioaren Zientziak

:31 Zientzia Agronomikoak
:32 Osasun Zientziak
:33 Teknologiaren Zientziak

:51 Antropologia
:52 Demografia
:53 Ekonomiaren zientziak
:54 Geografia
:55 Historia
:56 Zuzenbidea
:57 Hizkuntzalaritza
:58 Pedagogia
:59 Zientzia Politikoak

:61 Psicologia
:62 Arte eta Letren Zientziak
:63 Soziologia

:71 Etika
:72 Filosofia

## Ikus, gainera 
* UNESCO sailkapena
* 4 digituko UNESCO sailkapena

## Kanpo estekak
Indar elektroeragile

**Indar elektroeragilea** (laburtuta i.e.e.) zirkuitu ireki batean potentzial diferentzia edo zirkuitu itxi batean korronte elektrikoa mantentzeko gai den edozein kausa da. Sortzaile elektrikoaren ezaugarri bat da. Definizioz, sortzaile beraren barnean karga elektriko bat polo negatibotik positibora eramateko behar den lana eta kargaren balioaren arteko zatidura da. Nazioarteko Unitate Sistemako unitatea volta da, eta ikurra \mathcal{E} (epsilon hizki grekoa) da.

Kasu honetan **indar** hitzak ez du indar mekanikoa -newtonetan neurtua- adierazten, baizik eta potentzial bat edo karga-unitateko energia -voltetan neurtua-.

Indar elektroeragilea eman dezaketen gailuen hartean pila elektrokimikoak, gailu termoelektrikoak, zelula fotovoltaiko eta fotodiodoak, sorgailu elektrikoak eta transformadoreak daude. Izatez, indar elektroeragilea gainazal batean eremu magnetikoaren gorabeherak dauden egoera guztietan sortzen da.

## Definizioa 
Karga unitate bat potentzial txiki batetik handiago batetara eramateko lana egin behar du sistemak.

::\mathcal{E}=\oint_C\vec{E}\cdot d\vec{l}.

### Faraday-Henryren legea 
::\mathcal{E}=- \frac{d \Phi}{dt}

### Zirkuituetan 
::\mathcal{E}=rI + \Delta V=rI + RI

#### Kirchhoffen 2. legea 
\sum^{n}_{i = 1}\mathcal{E}_i=\sum^{m}_{j = 1} R_j I_j

## Kanpo estekak
Cieza

**Cieza** leku ezberdinen izena izan daiteke:
# Cieza: Murtziako udalerriak.
# Cieza: Kantabriako udalerria.
Montpellierko suge

**Montpellierko sugea** (*Malpolon monspessulanus*) Iberiar penintsula, Frantziako mediterraneoko kostalde, Italia (Liguria eta Trentino), Adriatikoko ekialdeko kostalde, Balkanak eta Greziako zenbait irletan dagoen sugea dugu. Ipar Afrikan, Kaspiar itsasoaren inguruetan eta Asiako hego-mendebaldean ere bizi da. Euskal Herrian ez da zaila isurialde mediterraneoan ikustea.

Izena Frantzia hegoaldeko Montpellier hiritik datorkio.

## Itxura 
Helduak 200cm inguruko luzera izan dezake buztana barne. Egundoko suge handia,askotan uniformea, gorputza nahiko zurrun eta liraina. Bere buru estua bereizgarria da: oso begi handiak eta "bekainak" altuak eta irtenak muturrerantz zabalduz bi gandorrak izango balira bezala ditu. Muturra beheko baraiatik ateratzen da. Kopetako ezkata oso estua da. Ezaugarri hauek suge honi itxura sarkorra eta beldurgarria ematen diote. Bizkarraldeko ezkatak leunak edo zimurdunak dira, ez dira karenatuak eta 17 edo 19 ilaratan daude. Oso aldagarria den marrazkia dute; atzeko kolorea grisa, arre gorrixka, oliba, berdexka edo belzkara izaten da. Zenbait alek alboak bizkarraldea baino ilunagoak izaten dituzte. Sabelaldea horixka, pigmentu ilunaz pikardatuta. Suge bizkor hau pozoitsua da, baina bere letaginak ahoaren goiko barailaren atzealdean daude eta erabili ahal izateko lehendabizi ehizakia oso ondo heldu behar dute.

## Ohiturak 
Lehorreko eta eguneko suge hau oso aktiboa da; bere mugimenduak azkarrak eta bizkorrak dira. Bere bizilekua zabala da eta bere hegoaldeko zonaldean 2000m-etaraino aurki daiteke. Landare-estalkia izanez gero, habitat bero eta idorretan egoten da. Zuhaixka-formako lur-eremu ireki, harritsu edo hondartsuak nahiago ditu baina batzuetan baso hezeen edo ibaien bazterretan ere kausitzen dira.
Izaera aldatzen da baina, ikaratu edo gogaitzen dugunean, indarrez txistu egiten du gorputza eta lepoa zabalduz; zirikatuak sentitzen diren animaliak hozka egiten saiatzen dira. Oso ehiztari trebea da . Ehizakiak harrapatzeko begiak erabiltzen ditu batik bat. Elikatzeko, sugandila, musker (Lacerta lepida), ugaztun txiki, txori eta beste sugeak ehizatzen ditu; gazteak direnak, berriz ornogabeak heltzen dituzte. 

## Ugalketa 
Araldia udaberrian gertatzen da . Uda hasieran 4 cm baino gehiagoko 4-20 arrautza luze erruten ditu. Uda amaieran sugekumeak munduratzen dira.

## Pozoia 
Ez du gizakiontzat indar handiko pozoia. Bere letaginak ahoaren barrualdean daudenez, pertsona bati pozoia sartzea oso zaila da. Hori bai,harrapatutako ehizakiak hiltzeko oso eraginkorrak dira. Ehizakia heldu eta irensten hasi orduko, ahoaren atzealdeko letagin hauekin pozoia sartzen dio. Pozoi honek ehizakia irensten eta liseriketa egiten laguntzen dio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Elaphe longissima
* Eskailera-suge

## Kanpo estekak
Peter Weir

**Peter Lindsay Weir** (Sydney, 1944ko abuztuaren 21) Australiako zinema zuzendaria da. Arte eta zuzenbidea ikasitakoan, telebistan hasi zen lanean. Horri esker, bi film labur (''Count Vim's Last Exercise* eta *The Life and Flight of Reverend Buckshotte*) egin ahal izan zituen.

Dokumentalak egin ostean, 1971an haren lehen filma zuzendu zuen: *Homesdale*. *The Cars That Ate Paris* (1974) eta *Picnic at Hanging Rock* (1975) Australian zein atzerrian gero eta ospe handiagoa erdietsi zuen Peter Weir-ek. Baina 1981eko *Gallipoli* izan zen azken bultzada eman zion filma. Australiako klasiko horrek, gainera, nazioarteko film izarra bihurtu zuen Mel Gibson. *The Year of Living Dangerously* (Mel Gibson eta Sigourney Weaver-ekin) izan zen Weir-en lehen nazioarteko filma.

Hortik Ameriketako Estatu Batuetara joan zen filmatzera. Haren lehen film amerikarra 1985eko *Witness* izan zen, non Harrison Ford Amish herri batean ezkutatzen den. Hurrengoak, *The Mosquito Coast* (1986), *Dead Poets Society* (1989), Robin Williamsekin; eta *Green Card* (1990), Gérard Depardieurekin, film arrakastatsuak ere izan ziren.

Azken urteotako bi filmek, *The Truman Show* eta *Master and Commander: The Far Side of the World*, ere arrakasta lortu dute ikusleen zein kritikagileen artean. Izan ere, biek Oscar izendapenak jaso dituzte.

## Filmografia 
* *The Way Back* (2010)
* *Pattern Recognition (2006an aztertutako filma-proiektua: ez du oraindik zuzendu)
* *War Magician (2006an aztertutako filma-proiektua: ez du oraindik zuzendu)
* *Master and Commander: The Far Side of the World* (2003)
* *The Truman Show* (1998)
* *Fearless* (1993)
* *Green Card* (1990)
* *Dead Poets Society* (1989)
* *The Mosquito Coast* (1986)
* *Witness* (1985)
* *The Year of Living Dangerously* (1982)
* *Gallipoli* (1981)
* *The Plumber* (telebistarako filma, 1978)
* *The Last Wave* (1977)
* *Picnic at Hanging Rock* (1975)
* *The Cars That Ate Paris* (edo*The Cars That Eat People*) (1974)
* *Homesdale'' (1971)

## Kanpo estekak
6 digituko UNESCO sailkapena/11 Logika

__NOTOC__

= **Logika (11)** =

## 1101 Logikaren erabilerak 
## 1102 Logika deduktiboa 
:01 Analogia
:02 Booleren aljebra
:03 Logika formala
:04 Lengoaia formalak
:05 Sistema formalak
:06 Matematikaren oinarriak
:07 Orokortzea
:08 Logika matematikoa
:09 Logika modala
:10 Ereduen teoria
:11 Proben teoria
:12 Proposizio-kalkulua
:13 Funtzio errekurtsiboak
:14 Logika sinbolikoa
:15 Lengoaia formalen teoria
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 1103 Logika orokorra 
## 1104 Logika induktiboa 
:01 Indukzioa
:02 Intuizionismoa
:03 Probabilitatea
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 1105 Metodologia 
:01 Metodo zientifikoa
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 1199 Logikari buruzko beste espezialitate batzuk 
## Ikus, gainera 
* UNESCO sailkapena
* 6 digituko UNESCO sailkapena

## Kanpo estekak
Software garatzaile

**Software garatzailea** programak sortu eta diseinatzen dituen pertsona da. Pertsona hau programatzailea izan daiteke, edo baita programazioaren garapenak izan ditzakeen ataza zabalagoetan ere. Pertsona berau definitzeko *analista* eta *programazio ingeniari* terminoak ere erabili ohi dira.

Denbora pasa ahala, sistemen diseinua, programen garapena eta programazioaren arteko ezberdintasunak handitzen doaz. Askotan bereiztu egiten dira programatzaile eta garatzaileak, hau da, aplikazioaren ezarpena egiten dutenak ez dira programatzen eta diseinatzen aritu direnak izaten. Gainera, garatzaile batzuk sistemen arkitektoak izatera pasatzen dira, hots, maila askotako arkitekturak edo programazio sistema handiak diseinatzen dituztenak.

## Kanpo estekak
6 digituko UNESCO sailkapena/54 Geografia

__NOTOC__

= Geografia (54) =

## 5401 Geografia ekonomikoa 
:01 Natura baliabideen banaketa
:02 Jarduera ekonomikoen geografia
:03 Lurraldeen erabilera
:04 Eskualdeko garapena
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 5402 Geografia historikoa 
:00 Geografia historikoa

## 5403 Giza-geografia 
:01 Kultura-geografia
:02 Demogeografia
:03 Hizkuntza-geografia
:04 Erlijio-geografia
:05 Geografia politikoa
:06 Gizarte-geografia
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 5404 Eskualdeko geografia 
:01 Hiri-geografia
:02 Landa-geografia
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 5499 Geografiari buruzko beste espezialitate batzuk (zehaztu) 
:00 Geografiari buruzko beste espezialitate batzuk (zehaztu)

## Ikus, gainera 
* UNESCO sailkapena
* 6 digituko UNESCO sailkapena

## Kanpo estekak
6 digituko UNESCO sailkapena/57 Hizkuntzalaritza

__NOTOC__

= Hizkuntzalaritza (57) =

## 5701 Hizkuntzalaritza aplikatu 
:01 Laburpenak
:02 Dokumentazio automatizatua
:03 Elebiduntasuna
:04 Hizkuntzalaritza konputazionala
:05 Lengoaia dokumentalak
:06 Dokumentazioa
:07 Hizkuntza eta literatura
:08 Haur-hizkuntza
:09 Itzulpengitza automatikoa
:10 Hizkuntza-patologia eta zuzenketa
:11 Hizkuntzen irakaskuntza
:12 Itzulpengintza
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 5702 Hizkuntzalaritza diakronikoa 
:01 Hizkuntzalaritza historikoa
:02 Etimologia
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 5703 Hizkuntzalaritza-geografia 
:00 Hizkuntzalaritza geografia

## 5704 Hizkuntzalaritza-teoria 
:00 Hizkuntzalaritza teoria

## 5705 Hizkuntzalaritza sinkronikoa 
:01 Hizkuntzalaritza konparatua
:02 Etnolinguistika
:03 Lexikografia
:04 Lexikologia
:05 Fonetika
:06 Fonologia
:07 Psikolinguistika
:08 Semantika
:09 Semiologia
:10 Soziolinguistika
:11 Ortografia
:12 Estilistika (estiloa eta erretorika)
:13 Sintaxia, sintaxi analisia
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 5799 Hizkuntzalaritzako beste espezialitate batzuk (zehaztu) 
:00 Hizkuntzalaritzako beste espezialitate batzuk (zehaztu)

## Ikus, gainera 
* UNESCO sailkapena
* 6 digituko UNESCO sailkapena

## Kanpo estekak
Louise Henry Hoover

**Louise "Lou" Henry Hoover** (1874ko martxoaren 29a - 1944ko urtarrilaren 7a), Herbert Hooveren emaztea izan zen, Estatu Batuetako 31. presidentea. Beraz, Martha Washington, 31. Lehen Dama izan zen.
Tesla (unitatea)

**Tesla** eremu magnetikorako eta indukzio magnetikorako Nazioarteko Unitate Sistemaren unitatea da. Unitate eratorria da. Nikola Tesla fisikari serbiarraren omenez izendatua. Bere ikurra T izan ohi da.

Metro koadro bateko gainazaletik, era uniformean batuta izanda, weber bateko fluxu magnetikoa sortzen duen eremu magnetikoa.

::T=\frac{Wb}{m^2}

Oso unitate handia da:
::T=10^4 G \,
:G \, : Gauss

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gauss (unitatea)

**Gauss**a cgs sistemaren unitatea da eremu magnetikorako eta indukzio magnetikorako. Unitate eratorria da. Carl Friedrich Gauss fisikari eta matematikariaren omenez izendatua.

**Gauss** batek, Maxwell bat zentimetro karratuko neurtzen du.
::G=\frac{Mx}{cm^2}

## Ikus, gainera 
* Tesla

## Kanpo estekak
Fernando Meirelles

**Fernando Meirelles** (São Paulo, 1955eko azaroaren 9) Brasilgo zinema zuzendari bat da.

Arkitektura ikasten ari zelarik, Meirelles film esperimentalen eskutik murgildu zen zinemagintzan. Telebistan aritu ondoren, iragarkien zuzendaria bilakatu zen. Munduan zehar ezaguna egin zen *Cidade de Deus* filmarekin: hari esker, zuzendari onenaren Oscar izendapena jaso zuen. Irabazi ez arren, Ameriketako Estatu Batuetan lortutako ospeak Hollywooden sartzea ahalbidetu zion. Horrela, 2005ean, *The Constant Gardener* filma egin ahal izan zuen.

## Filmografia 
* 1983: *Garotos do subúrbio* (film laburra).
* 1983: *Brasília* (film laburra).
* 1986: *Olhar eletrônico*, (bideoa)
* 1998: *Menino maluquinho 2: A aventura*.
* 1998: *E no meio passa um trem* (film laburra).
* 1998: *O menino maluquinho 2: a aventura*. Fabricio Pinto zuzendari laguntzailearekin.
* 2001: *Domésticas*. Nando Olival zuzendari laguntzailearekin.
* 2001: *Palace II* (film laburra). Katia Lund zuzendari laguntzailearekin.
* 2000: *Brava gente*.
* 2002: *Palace II*.
* 2002: *Cidade de Deus*. Katia Lund zuzendari laguntzailearekin.
* 2003: *Cidade dos homens* (telebistarako).
* 2005: *The Constant Gardener*.
* 2008: *Blindness.
* 2009: *Som & Fúria: O Filme*. Toniko Melo zuzendari laguntzailearekin.
* 2011: *360*.
* 2014: *Rio, eu te amo* ("A musa" atalaren zuzendaria).
* 2015: *Felizes para sempre?* (telebistako minisaila).
* 2019: *The Two Popes''.
Interneteko domeinu

**Interneteko domeinuak** hainbat ordenagailu edo sistema elkartzen dituen izen bat da. Honek ordenagailuei gogoratzeko errazak diren ordenagailu izenak ipintzea ahalbidetzen du, zenbakizko IP helbide baten ordez. Izen hauek sareko-zerbitzuei interneteko topologiaren leku desberdinetara mugitzea ahalbidetzen die, beste IP helbide bat izango dutenak.

IP helbide bat edo gehiagori erraztasunez gogoratu ahal izateko esleitzen zaizkion zerbitzari izena da. Esleipena ez da finkoa; izenak mugitu egin daitezke IP helbide berri bat ezarriz.

## Adibideak 
Hurrengo adibidea URL eta domeinu izen baten arteko desberdintasunak barneratzen ditu.

:

:

:

## Goi mailako domeinuak 
Interneteko domeinu guztiak goi mailako domeinu izen batekin amaitzen dira. Domeinu izen hau hiru edo karaktere gehiagoko izen orokor bat, edo ISO 3166 estandarrean oinarritutako bi karaktereko herrialdeentzako izen bat izan ohi da.

Goi mailako domeinu orokorrak honakoak dira:

Herrialdeentzako goi mailako domeinuak hauek dira:

## Beste maila batzuetako domeinuak 
Goi mailako domeinuez gain, bigarren mailako domeinuak ere badaude. .com, .net eta beste goi mailako domeinuen ezkerraldean dauden izenak dira bigarren mailako domeinuak. Esate baterako, *mail.yahoo.com* adibidean, *yahoo* bigarren mailako domeinua da, eta *mail* hirugarren mailakoa.

## Kanpo estekak
Goi mailako domeinu

**Goi mailako domeinuak** (ingelesez, *Top-level domain* edo *TLD*) Interneteko domeinuen azken zatia dira; hots, azken puntuaren ondoren datozen letrak. Adibidez, *zabaldu.com* domeinuari dagokion goi mailako domeinua com da (edo COM, domeinuetan ez baitira letra larri eta xeheak bereizten).

IANA erakundeak hiru taldetan sailkatzen ditu goi mailako domeinuak:
* **Herrialdeentzako goi mailako domeinuak (ccTLD)**: Herrialde edo menpeko lurralde batek erabiltzen duena. Bi karaktereko luzeera du. Adibidez: Japoniari dagokion jp.
* **Goi mailako domeinu orokorrak (gTLD)**: Printzipioz erakunde mota batekoek erabiltzen dituztenak, erakunde komertzialentzako, adibidez. Hiru edo karaktere gehiagoko luzeera izaten dute. Gehienak mundu osoan erabil daiteke, baina arrazoi historikoak direla-eta mil (Militarra) eta gov (Gobernua) Estatu Batuetara mugatuta daude.
* **Azpiegiturarako goi mailako domeinuak**: Berretsitako bakarra arpa da, arrazoi ezagunik gabe root ere existitzen den arren.

## Ikus, gainera 
* Goi mailako domeinuen zerrenda
* Proposatutako goi mailako domeinuak

## Kanpo estekak
Herrialdeentzako goi mailako domeinu

**Herrialdeentzako goi mailako domeinu**a (ingelesez, *Country code top-level domain* edo *ccTLD*) herrialde edo menpeko lurralde batentzako gordetako goi mailako domeinua da. Domeinu horiek bi karakterek osatzen dituzte, eta kasu gehienetan ISO 3166 estandarrarekin bat datoz.

## Herrialdeentzako goi mailako domeinutzat erabiltzen ez diren ISO 3166 kodeak 
* *eh*: Mendebaldeko Sahara
* *kp*: Ipar Korea
* *cs*: Serbia eta Montenegro
* *as*: Aland Uharteak

## ISO 3166 kode ez diren herrialdeentzako goi mailako domeinuak 
* uk: Erresuma Batuarentzako erabiltzen da, eta haren ISO 3166 kodea *GB* da.
* su: Sobietar Batasuna. Domeinu hori, dena dela, zaharkituta eta desagertzear dago.
* ac: Ascension Uhartea.
* eu: Europar Batasuna.
* tp: Ekialdeko Timor.
* yu: Serbia eta Montenegroren ISO 3166 kode zaharra, Jugoslaviaren parte zenekoa.

## Kanpo estekak
Domeinu

:*Agian Dominio bilatzen ari zinen.*
**Domeinu** terminoak hainbat esanahi izan ditzake:
# Interneteko domeinua: Interneteko gune baten helbidea erraztasunez gogoratzeko izena.
# Domeinua: Biologian, izaki bizidunen banaketa.
Pas-de-Calais

**Pas-de-Calais** Frantzia Garaia eskualdeko departamendua da (62), Frantziako ipar-mendebaldean kokatua. Izena Calaisko igarobidetik (Mantxako kanala) datorkio, Ingalaterrara igarotzeko itsasarterik estuena baita. Bazter honetan, hain zuzen ere, Eurotunelaren mutur bat dugu.

Arras da hiriburua.

## Pertsonaia ezagunak 
* Philippe Pétain (1856-1951), militar eta politikari frantziarra, 1940tik 1944ra estatuburua izan zena naziek herrialdea okupatu bitartean.

## Kanpo estekak 
*  Pas-de-Calaisko webgune ofiziala
Goi mailako domeinu orokor

**Goi mailako domeinu orokorra** (ingelesez, *generic top-level domain* edo *gTLD*) printzipioz erakunde mota batek erabiltzen duen goi mailako domeinua da. Hiru karaktere edo gehiagok osatzen dute, eta erakunde motaren araberako izenaren laburdura adierazten dute, komertzialentzako com (*commercial*) adibidez. IANA erakundearen sailkapenaren arabera, honako hauek dira existitzen diren goi mailako domeinu orokorrak:

## Jatorrizkoak 
* .com - erakunde komertzialentzako, baina ez zaio beste inori debekatzen
* .org - hasiera batean beste domeinu baten lekua ez zeukaten erakundeentzat, orain edozeinentzako
* .net - hasiera batean sare azpiegiturentzako, orain edozeinentzako
* .int - hitzartutako erakunde internazionalentzako
* .edu - hezkuntza erakundeentzako
* .gov - Estatu Batuetako gobernu eta agentzientzako
* .mil - Estatu Batuetako militarrentzako

## Herrialdeak 
* Ikus, Herrialdeentzako goi mailako domeinu.

## Geografikoak 
* .asia - Orokorrean Asia guztiarentzako
* .cat - hizkuntza eta kultura katalanarentzako
* .eu - Europar Batasunerako.
* .eus - euskal hizkuntza eta kulturarentzako.
* .gal - hizkuntza eta kultura galiziarrarentzako
* .tokyo - Japoniako Tokio hiriarentzako
* .barcelona - Espainiako Bartzelona hiriarentzako
* .budapest - Hungariako Budapest hiriarentzako
* .scot - Eskoziarentzako
* etab.

## Beste batzuk 
* .aero - aireko garraioko industriarentzako
* .biz - negozio erabilpenetarako
* .coop - kooperatibentzako
* .info - informazio guneentzako, baina ez zaio beste inori debekatzen
* .jobs - lanari buruzko guneentzako
* .mobi - gailu mugikorren guneentzako
* .museum - museoentzako
* .name - familia eta gizabanakoentzako
* .pro - lanbide konkretuentzako
* .post - posta zerbitzuentzako
* .tel - telefono eta internet zerbitzuak ematen dituztenentzako
* .travel - bidaia-agentzia, airelinea, hotel, turismo bulego, eta abarrentzako.
* etab.

## Kanpo estekak 
*  Goi mailako domeinu orokorren inguruko informazioa IANAren webgunean
Nord

**Nord** Frantziako Frantzia Garaia eskualdeko departamendua da (59), izenak dioen bezala Frantziaren ipar-iparraldean kokatua. Flandriako zatia da eta bertan, frantsesaz gain, flandriera ere mintzatzen da. Hiriburua

Lille da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Westhoek

## Kanpo estekak
Charente

**Charente** (okzitanieraz *Charanta*) Frantziako erdialdean eta Akitania Berria eskualdean dagoen departamendua da (16). Oc-oil hizkuntza mugak ipar-ego zeharkatzen du departamendua. Horregatik, okzitanieraz (ipar okzitaniera edo limousin okzitaniera) ere mintzatzen da.

Hiriburua Angulema da.

thumb|ezkerrera|250px|La Rochefoucauld-eko gaztelua

## Mugakideak 
thumb|ezkerrera|250px|Angulemako katedrala

Mugakideak hauek ditu: Itsas Charente, Vienne, Vienne Garaia, Dordoina eta Deux-Sèvres departamenduak .

## Pertsonaia ezagunak 
* François Mitterrand (1916-1996), politikari sozialista eta frantziar presidentea.

## Ikus, gainera 
* Charente departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Loira Atlantikoa

**Loira Atlantikoa** (frantsesez eta ofizialki *Loire-Atlantique*; bretainieraz *Liger-Atlantel*) Frantziako departamendua da (44), Loirerria eskualdean kokatua, Ozeano Atlantikoaren itsasertzean. Hiriburua Nantes da.

## Historia 
Antzinako Bretainia zatitzean sortu zen bost departamenduetako bat da. Bretainiako nazionalistek, horrela, departamendu hau Bretainia historikoko 9 herrialdeetako bat kontsideratzen dute, Bro Naoned izenaz.

## Geografia 
Mugakideak dira Morbihan ipar-mendebaldean, Ille eta Vilaine iparraldean, Maine eta Loira ekialdean eta Vendée hegoaldean. Loira ibaiaren bokalearen ertz biak hartzen ditu.

## Hiri nagusiak 
Hona hemen *Loira Atlantikoa* departamenduko hiri nagusien zerrenda, 2013ko erroldako datuen arabera ordenatua:
# Nantes (hiriburua, 292.718 biztanle)
# Saint-Nazaire (68.513 bizt.)
# Guérande (15.858 bizt.)
# La Baule-Escoublac (15.456 bizt.)
# Pornic (14.288 bizt.)
# Châteaubriant (11.866 bizt.)

## Kirolak 
Departamenduko kirol talde arrakastatsuena FC Nantes futbol taldea da. Frantziako 8 Liga eta 3 Kopa eskuratu ditu eta Europako Kopako finalerdietara iritsi zen 1996an.

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Marité.jpg|Nantes.
Irudi:ChateauDesDucsDeBretagne20090906 cropped.jpg|Bretainiako dukeen gaztelua.
Irudi:Cathédrale Saint-Pierre de Nantes - façade.jpg|Nantesko katedrala.
Irudi:Ile de Nantes.JPG|Nantesko uhartea, Loira ibaiaren erdian.
Irudi:Pont-Mindin.jpg|Saint-Nazaire.
Irudi:Plage de La Baule-Escoublac 01.JPG|La Baule-Escoublac.
Irudi:Panorama du Château renaissance de Châteaubriant.jpg|Châteaubrianteko gaztelua.
Irudi:Lac de Grand-Lieu.jpg|Grand-Lieuko aintzira.
Irudi:Les reflets dans l'eau des arbres qui poussent dans l'eau.jpg|Brière Natur Parkea.
Irudi:Marais salants.jpg|Guérandeko gatzagak.
Irudi:Tumulus Dissignac2.jpg|Dissignac tumulua.
Irudi:FBBP01 - FCN - 20151028 - Coupe de la Ligue - Yacine Bammou et Jimmy Nirlo.jpg|FC Nantes.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekin (historikoa)

[thumb|[Julen Madariaga EKINen sorrerari buruz, 1952an.]]
[thumb|[Txillardegi, Ekinen eta ETAren sorrerari buruz, Euskal Herriko Ahotsak proiekturako eginiko elkarrizketan.]]
**Ekin** Euskal Herriko talde politiko abertzale klandestino bat izan zen; Bilboko ikasle-talde batek sortua (1952), Jose Luis Alvarez Enparantza *Txillardegi*, Julen Madariaga, Iñaki Gaintzarain eta Jose Maria Benito del Valle tarteko. Talde honen helburua euskal arazoetan (euskara, historia, politika...) kontzientziatzea eta heztea zen. 1959an, Ekin taldearen muina eratzen zuten kideek Euskadi Ta Askatasuna izena hartu zuten, erakunde politiko-militar horren hasieratzat jotzen dena.

Abertzaletasun klasikoarekin kritikoak ziren eta frankismo itogarriaren aurrean EAJk agertzen zuen pasibotasuna salatzen zuten. Berehala zabaldu zen, batez ere Bizkaia eta Gipuzkoan euskal ikasleen artean taldeak eratuz. Argi ikusi zen euskal gazteriak frankismoaren aurka ekiteko zeukan gogoa. EAJ talde honen kontra agertu zen hasieratik, batez ere ikusirik Ekinekoak EGIko (EAJren gazte taldea) militanteak bereganatzen ari zirela.

Egoera horretan, EAJk bultzatuta, EGI eta Ekin batu egin ziren (1955) eta Euzko Gaztedi izena hartu zuten. Gazteen erakundearen EAJ alderdiarekiko harremana zailduz joan zen eta tirabirak handituz. Jose Antonio Agirre lehendakariak egoera konpontzeko ahaleginak egin zituen, baina Hegoaldeko buruzagi nazionalisten (batez ere EBBeko presidente zen Juan Ajuriagerra) eta Ekin-etik zetozen militanteen arteko lankidetza ezinezkoa izan zen.

1958an EAJren kontrola onartzen ez zutenek Euzko Gaztedi utzi zuten eta 1959an talde politiko berria sortu zuten EAJtik behin betiko aldenduz: Euskadi Ta Askatasuna (ETA). Funtsean Ekin sortu zuten berberak izan ziren ETA sortu zutenak: Txillardegi, Julen Madariaga eta Benito del Valle.

## Ikus, gainera 
* Ekin (garaikidea)

## Kanpo estekak
6 digituko UNESCO sailkapena/71 Etika

__NOTOC__

= Etika (71) =

## 7100 Etika 
:00 Etika

## 7101 Etika klasikoa 
:00 Etika klasikoa

## 7102 Gizabanakoen etika 
:01 Balioen kodeak
:02 Jokabide etikoen kodeak
:03 Motibazioa
:04 Etika filosofikoa
:05 Erlijio-etika
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 7103 Talde-etika 
:01 Nazioarteko adierazpenak
:02 Nazio-etika
:03 Ekonomia-etika
:04 Zientziaren etika
:05 Trantsizioaren etika
:99 Beste batzuk (zehaztu)

## 7104 Etorkizuneko etika 
:00 Etorkizuneko etika

## 7199 Etikaren inguruko beste espezialitate batzuk (zehaztu) 
:00 Etikaren inguruko beste espezialitate batzuk (zehaztu)

## Ikus, gainera 
* UNESCO sailkapena
* 6 digituko UNESCO sailkapena

## Kanpo estekak
Vendée

[thumb|ezkerrera|200px|[Sables d'Olonne hiria.]]
thumb|300px|Vendéeren mapa kartografikoa.
**Vendée** Frantziako departamendua da (85), Loirerria eskualdean kokatua, Ozeano Atlantikoaren itsasertzean.

Mugakideak dira Loire Atlantikoa iparraldean, Maine eta Loira ipar-ekialdean, Deux-Sèvres ekialdean eta Itsas Charente hegoaldean.

Hiriburua La Roche-sur-Yon da. Beste hiri batzuk: Fontenay-le-Comte eta Les Sables-d'Olonne.

Departamenduaren barnean daude, halaber, kostaldetik hurbil dauden Yeu eta Noirmoutier uharteak.

## Geografia 
Ordoki zabal batek hartzen du ia departamendu osoa eta kostaldea ere zelaia da. Ipar-mendebaletik hego-ekialdera 300 metrora iristen ez diren mendialdeak ditu, baso trinkoez estalita.

## Ekonomia 
Ekonomia jarduera nagusiak abere hazkuntza (behi eta ardi azienda), laborantza (garia, garagarra, bazkarako landareak, loreak), arrantza (Port-Joinville), basogintza, meen ustiapena (uranioa Montagne-sur-Sèvren) eta turismoa (Sables d´Olonne, Saint-Jean-de-Monts) dira.

## Vendéeko gerra 
1793. urtean Frantziako Iraultzaren kontra izan zen matxinada, erregezalea eta katolikoa. Martxoan hasi zen, indartu, eta Fontenay eta Saumur konkistatu ondoren zabaldu zen, nahiz eta matxinatuek ez zuten lortu Nantes hiria hartzea. Cholet, Le Mans eta Savenayko hirietan garaitu zituzten. Oso borroka gogorra izan zen (dirudienez 15.000 pertsona hil zituzten Iraultzaren aldekoek), eta 1795eko maiatza arte ez ziren bakerako elkarrizketak hasi. Berriz ere izan ziren matxinadak, txikiagoak, Vendéen, 1799, 1815 eta 1832. urteetan, Luis-Filiperen monarkia konstituzionalaren aurka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abruzzo

**Abruzzo** Italiako eskualdea da, erdialde-hegoaldean dagoena. Lurralde menditsua da, Apenino mendien eta Adriatikoaren artean. Klima mediterraneoa du. Lanbide zabalduena nekazaritza da.

## Geografia 
Iparraldean Markak, hegoaldean Molise, ekialdean Itsaso Adriatikoa eta mendebaldean eta hegoaldean Lazio eskualde mugakide ditu.

## Probintziak 
thumb|ezkerrera|250px|**Abruzzo** eskualdeko probintzia-banaketa.

* L'Aquila
* Chieti
* Pescara
* Teramo

## Abruzziar ezagunak 
* Gabriele D'Annunzio (1863-1938), idazlea.
* Tanino Liberatore (1953-), komikigilea.
* Danilo Di Luca (1976-), txirrindularia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Basilicata

**Basilicata** (*Lucania* napolieraz) Italiako eskualdea da, hegoaldean dagoena. Matera eta Potenza probintziak hartzen ditu. Hiriburua Potenza da. Beste hiri nagusi bat Matera da. Barnealdea menditsua da, eta kostaldea laua eta paduraz betea.

Ekonomia pobrea da; Basilicata nekazari lurraldea izanik. Ameriketarako emigrazio handia izan da joan den mendearen hasieratik.

## Probintziak 
* Matera
* Potenza

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala

## Erreferentziak
Calabria

**Calabria** (italieraz: *Calabria*; napolieraz: *Calavria*; grekokalabreraz: *Calavría*; grezieraz: Καλαβρία; arbëresheraz: *Kalavrì*) hegoaldeko Italiako eskualdea da, Jonikoaren eta Tirreniar itsasoaren artean dagoena. 15.221,9 km²ko eremua du eta 2015eko uztailean 1.972.660 biztanle zituen. Hiriburua Catanzaro da.

## Historia 
K.a. VIII. mendean kolonizatu zuten greziarrek Calabria. Magna Graecia koloniako lurralde izan zen, K.a. III. mendean erromatarrek konkistatu zuten arte. Harrezkero bizantziarrek, lonbardiarrek, normandiarrek, aragoiarrek eta Borboikoek izan zuten Calabria beren mende. 1860. urtean lotu zitzaion Italiako Erresumari. Lurrikara handiak izan dira Calabrian; 1783. urtekoan 40.000 izan ziren hildakoak.

## Probintziak 
* Catanzaro
* Cosenza
* Crotone
* Reggio Calabria
* Vibo Valentia

## Hizkuntzak 
Italiera eta napoliera edo calabriera dira mintzaira nagusiak, eta okzitaniera-hiztunen uharte bat bada La Gardia udalerrian.

Calabriako beste hizkuntza-uharteak grikoa zein arbëreshera mintzatzen dutenek osatzen dituzte.

## Ekonomia 
Euri ezak nekazaritzaren garapena eragozten du. Industriak ez du garrantzi handirik. Calabria Italiako lurralde pobreena da; langileriaren herenak ez du lanik, eta errenta maila Italiako apalena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cosenza
* Sibari
* Webgune ofiziala
Aostako Harana

**Aostako Harana** (''Valle d'Aosta* italieraz, *Vallée d'Aoste* frantsesez eta *Vâl d'Aoûta'' frankoproventzeraz) Italiako eskualdea da, ipar-mendebaldean dagoena.

Hiriburua Aosta bera da.

## Mugakideak 
Iparraldean, Valais Kantoia (Suitza), hegoaldean eta ekialdean, Piemonte, eta mendebaldean, Savoia Garaia eta Savoia (Frantzia) mugakide ditu.

## Orografia 
Dora Baltea ibaiak zeharkatua, 4.000 metrotik gorako gailurrek (Mont Blanc, Cervino, Monte Rosa…) inguratzen duten lurralde menditsua da. Komunikazio gune guztiz garrantzitsua, bertan egituratzen baitira Alpe arteko bide nagusiak (Mont Blanceko tunela, San Bernardo Handiko eta Txikiko mendateak). Courmayeur udalerria Mont Blancera igotzeko abiapuntu ohikoa da.

## Ekonomia 
Goi mendietako larre ugarietan behi azienda hazten da; behe lurretan, berriz, laboreak, fruitu arbolak eta mahastiak lantzen dira. Ekoizpen hidroelektrikoa garrantzitsua da (20.000 kW/o.). Burdingintza (Cogne), kimika industria (Châtillon, Saint-Marcel) eta ehungintza jorratzen dira: betiere, ekonomia jarduera nagusia industria da.

## Historia 
Aosta Harana Frantziaren esku egon zen 1800-1814 urteen artean. 1948tik, Italiako lurralde autonomoa da.

## Banaketa administratiboa 
### Probintziak 
Italiako beste eskualdeak ez bezala, Aostako Harana ez dago probintziatan banatuta.

### Udalerriak 
Aosta Haranean 74 udalerri daude. Handiena Aosta hiria da, 34.270 biztanlerekin. Hurrengoa Châtillon da, 4.846 biztanlerekin.

## Hizkuntzak 
* Italiera
* Frantsesa
* Frankoproventzera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Malbork

**Malbork** (polonieraz  ahoskatua; ; ) Poloniako iparraldeko hiria da, Nogat ibaiaren bazterrean kokatuta dagoena. Administratiboki Pomeraniako voivoderrian dago. 2010ean 38.278 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Malborkeko gaztelua: XIII. mendeko Ordena Teutonikoaren gaztelua.

## Galeria 

File:Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg
Image:Malbork kosciol pw sw jana.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak