open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ivan Gontxarov

**Ivan Alexandrovitx Gontxarov** (Simbirsk, 1812ko ekainaren 18agreg./ekainaren 6ajul. - San Petersburgo, 1891ko irailaren 27agreg./irailaren 15ajul.) errusiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Funtzionario izan zen bizitza guztian. Haren aurreneko eleberria, *Historia arrunt bat *(1847) Errusiako lehen eleberri errealistetako bat da, eta, bertan, gazte idealista baten etsipena kontatu zuen. Bizitza guztian egin zuen bidaia bakarra Japoniara egin zuen, eta haren ondoren, *Pallada fregata* (1855-1857) eleberria idatzi zuen. 1859an argitaratu zuen *Oblomov,* bere obra nagusia. Handik hamar urtera, *Amila* argitaratu zuen, azken eleberria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Brault

**Michel Brault** (Montreal, 1928ko ekainaren 25a - Toronto, 2013ko irailaren 21a) kanadar zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Argazki-zuzendari aritu zen lehenbizi, eta 1958an zuzendu zuen, elkarlanean, bere lehen filma: *Les Raquetteurs*. 1963an, *Pour la suite du monde* egin zuen, eta urteko film hoberena hautatu zuten Kanadan; 1974ko *Les Ordres* filmak zuzendaritza hoberenaren saria irabazi zuen Montréaleko Zinemaldian. 1994an, *Mon amie Max* egin zuen. Telebistarako filmak ere egin zituen, hala nola *Les Noces de papier* (1990), baita film labur zein ertain ugari ere. Frantziako *cinéma verité*ren eragin nabarmena du bere obrak.

## Erreferentziak
Jean-Marie Roland de la Platière

**Jean-Marie Roland de La Platière** (Thizy, Beaujolais, Frantzia,  - Bourg-Beaudouin —Fleury-sur-Andelletik hurbil—, Frantzia, ) politikaria izan zen. Jakobinoen Kluba sortu zuen Lyonen 1790ean, baina girondinoen buruzagi bihurtu zen Parisen hurrengo urtean, emaztearekin batera. 1792an Barne Arazoetako ministro egin zuten. Erregeari heriotza zigorra ezartzearen aurkako botoa eman zuen, eta kargua utzi zuen 1793ko urtarrilean. Bere buruaz beste egin zuen urte hartan, girondinoen aurkako esetsaldiaren ondorioz, emaztea hiltzera kondenatu zutela jakin zuenean (1793ko azaroa).

## Erreferentziak
Ivan Cankar

**Ivan Cankar** (Vrhnika, Eslovenia, 1876 &ndash; Ljubljana, Eslovenia, 1918) Esloveniako eleberrigile eta dramagilea izan zen.

## Biografia 
*Erotika* (1899) poema-bildumaren ondoren, eleberri psikologikoak idatzi zituen: *Kralj na Betajnovi *(1904, *Betajnovako erregea*),* Martin Kacur *(1904), *Jernej in njegova pravica *(1907, *Jernej morroia eta bere eskubidea*).

Drama soziala ere landu zuen: *Za narodov blagor* (1902, *Herriaren alde*) eta *Morroiak* (1910).

Abertzale sozialista zen. Gizonen sufrimendua islatu zuen bere lanetan; abegi berezia izan zuen haurren munduarekiko.

## Erreferentziak
Hipposideros lankadiva

***Hipposideros lankadiva*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros lankadiva'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Judite de Carvalho

**Judite de Carvalho** (Lisboa, 1921eko irailaren 18a - *Ib.*, 1998ko urtarrilaren 18a) portugaldar idazlea izan zen.

Ipuinak idatzi zituen, batez ere, hiri handietako bakardadea gai nagusitzat hartuta. Existentzialismoaren eta Frantziako *Nouveau roman*en eragina nabarmena da bere obran: *Tanta gente, Mariana *(1959, *Horrenbeste jende, Mariana*)*, As palavras poupadas *(1960, *Aurreztutako hitzak*), *Paisagem sem barcos *(1963, *Ontzirik gabeko paisaia*),* Seta despedida *(1995, *Jaurtitako gezia*). Azken liburu honek Literatur Kritikarien Nazioarteko Elkartearen saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Pierre Dubedat

**Pierre Dubedat** (Baiona, Lapurdi, XVIII. mendea) Lapurdiko itsaslapur ospetsua izan zen.

## Biografia 
*Citoyenne Française* gerraontziaren kapitaina izan zen. Itsasontzi ingeles batek harrapatu zuen ustekabean Kanarietako eta Cabo Verdeko uharteen artean. Dubedat larriki zauriturik suertatu zen hartan.

Rigal kapitainordeak ontziaren zuzendaritza hartu eta ingelesak urrunarazi zituen. Horri esker *Citoyenne Française* ontziak merkataritzan aritzeko eskubidea lortu zuen, Konbentzio Gerraren garaian ontzi guztiak gerraontzi bihurtu zituzten arren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Dubedat, Baionako kortsario ausarta.https://kazeta.naiz.eus/eu/info_kz/20190802/dubedat-baionako-kortsario-ausarta
Pancho Gonzales

**Ricardo Alonso González**, ezagunagoa **Pancho Gonzales** izenagatik (Los Angeles, Kalifornia, AEB, 1928ko maiatzaren 9a - Las Vegas, Nevada, AEB, 1995eko uztailaren 3a) estatubatuar tenislaria izan zen.

## Biografia 
Zortzi urte zituela hasi zen tenisean, bere kasa eta inork irakatsi gabe, eta Forest Hillseko (Estatu Batuak) lehiaketak irabazi zituen 1948 eta 1949an. Wimbledon eta Roland Garroseko binakako txapelketak ere irabazi zituen 1949an. 1969an (41 urte zituela, tenisa utziko zuela agindu eta handik zortzi urtera) inoiz egin izan den tenis-partida luzeena jokatu zuen (112 joko) Wimbledonen, Charles Pasarellen aurka. Gonzalesek irabazi zuen.

## Erreferentziak
Hemofilia

**Hemofilia** odola oso geldiro gatzatzea ezaugarritzat duen eritasuna da, odolaren koagulazioaren nahaste hereditario kronikoa. Odolean gatzatze-faktore baten falta da gaitzaren sortzailea. Egoera honek odoljario luzeak eragiten ditu, lesio edo ebakuntza baten ostean, modu espontaneoan, kanpoko arrazoirik gabe. Odoljario hauek arriskutsuak izan daitezke, batez ere gorputzaren barruan gertatzen direnean, hala nola artikulazioetan edo organoetan. Pazienteari odol-isuriren bat gertatzen zaionean, zauriak ixten denbora luzea behar izaten du.

Gaixotasuna eragiten duen genea X kromosoman dago, eta azpirakorra da. Horrek azaltzen du adierazpen klinikoak gizonezkoetan ohikoagoak izatea emakumezkoetan baino. Hemofiliarena sexuari loturiko herentziaren kasua da, X kromosomari lotutako herentzia nahaste azpirakorra. Horrek esan nahi du emakumeek (XX) bi aleloetan eduki behar dituztela gaitzaren geneak hemofilikoak izateko (gutxitan gertatzen da hori), gizonezkoak alelo bakar batekin hemofilikoak diren bitartean (XY, X kromosoma bakarra baitute). Beraz, emakumezkoak bakarrik izan daitezke hemofilia-eramaileak, alelo bakar batean dutenean gaitzaren genea. Gizonezkoen kasuan, aldiz, X kromosoma akatsduna izanez gero, gaixotasunaren ondorioak azaleratuko dira.

## Fisiopatologia 
Odolaren gatzapen prozesuaren alterazioan datza. Koagulazio-prozesuan hainbat faktorek hartzen dute parte kaskada konplexu baten bidez; eta helburua, fibrinazko sare egonkor bat eratzea da, odoljarioa geldiarazteko.

A eta B hemofilien kasuan, bide intrintsekoan gertatzen da akatsa, VIII eta IX faktoreen gabeziaren ondorioz, hurrenez hurren. Faktore horiek ezinbestekoak dira X faktorea aktibatzeko; horren aktibaziorik gabe, tronbinaren sorrera murrizten da, eta ondorioz, fibrinaren eraketa ez da nahikoa izango koagulu egonkorra sortzeko. C hemofiliaren kasuan, XI faktorearen gabeziak koagulazioaren hasierako faseetan eragiten du; baina, beste bideek partzialki konpentsa dezaketenez, sintomak arinagoak izan ohi dira.

## Mota nagusiak 
Hemofilia hainbat motatan sailkatzen da, odolaren koagulazioan parte hartzen duen faktore espezifikoaren gabeziaren arabera. Odolaren gatzapen prozesuan parte hartzen duten proteinen funtzionamenduan oinarritzen da sailkapena; izan ere, faktore horiek gabe edo maila baxuan badaude, odoljarioaren kontrol egokia eragozten da. Oro har, hemofilia mota bakoitza dagokion faktorearen jarduera-mailaren arabera ere sailkatzen da (arina, ertaina edo larria).

### Hemofilia A 
Hemofilia A da ohikoena

Gainera, kasu batzuetan hemofilia ez da heredatua izaten, baizik eta mutazio berrien ondorioz agertzen da, familia aurrekaririk gabe.

XIX. mendean, gaixotasuna bereziki ezaguna bihurtu zen errege-familietan.
* Hemofilia B: askoz arraroagoa.
* Gehienetan haurtzaroan diagnostikatzen da.

## Pronostikoa 
Tratamendu egokiarekin, hemofilia duten pertsonen bizi-itxaropena ia normala izan daiteke. Profilaxiak eta tratamendu goiztiarrak funtsezkoak dira konplikazioak saihesteko.

Hala ere, tratamendurik gabe, gaixotasunak ondorio larriak izan ditzake, hala nola ezintasun fisikoa edo heriotza goiztiarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rezső Nyers

**Rezső Nyers** (Budapest, 1923ko martxoaren 21a – ibidem, 2018ko ekainaren 22a) hungariar politikari eta ekonomista bat izan zen.

Oso gazterik hasi zen Hungariako Langileen Alderdi Sozialistaren zuzendaritza karguetan. Nekazaritza eta Elikadurako ministro eta, ondoren, Ogasun ministro izan zen. Bere herrialdeko erreforma ekonomikoaren bultzatzaileetako bat izan zen. Europako herrialde komunisten gainbeheraren ondoriozko aldaketa prozesuan, eta Kadaz 1989an kargutik kendu ondoren, Alderdi Sozialistaren lehendakari egin zuten. Kargu horretan egon zen 1990. urtera arte.

## Erreferentziak
Albert Szent-Györgyi

**Albert Szent-Györgyi** (Budapest, 1893ko irailaren 16a - Woods-Hole, Massachusetts, 1986ko urriaren 22a) Hungariako biokimikaria izan zen. Medikuntza-ikasketak Budapesten egin zituen. Irakasle izan zen Bratislaba, Praga, Berlin, Hanburgo, Leiden eta Groningako unibertsitateetan. 1947an Estatu Batuetara joan zen. Gorputzaren metabolismoa aztertu zuen. 1929an C bitamina (azido askorbikoa) aurkitu zuen. 1934an B6 bitamina (pyridoxina) bakartu zuen, Smithekin batera. PP bitamina ere (amido nikotinikoa) aurkitu zuen. 1937an Medikuntzako Nobel saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enterolobium cyclocarpum

thumb|*Enterolobium cyclocarpum*.
thumb|Guanakastearen haziak.

***Enterolobium cyclocarpum***, izen arruntaz **guanakastea** (etimoa: nahuatleko *nacaztlé*, «belarriak», zuhaitzaren fruituaren itxuragatik) mimosazeoen (Mimosoideae) subfamiliako zuhaitz erraldoia da. 3,5 - 4 metroko diametroa izan dezake, eta 16 - 28 metro bitarteko altuera izaten du. Hostoxka txikiz osaturiko hostoak ditu, eta gaua heltzen denean itxi egiten dira. Fruitua leka zapal biribilkatua da. Erdialdeko Amerikako lurralde beroetan hazten da, eta tokian tokiko izena ematen zaio.

Hazia sugegorrien hozkadaren ondorioak sendatzeko erabiltzen da, eta zura etxegintzarako. Costa Ricako zuhaitz nazionala da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Dutourd

**Jean Dutourd** (Paris, 1920ko urtarrilaren 14a - *Ib.*, 2011ko urtarrilaren 17a) frantses idazlea izan zen.

Eleberriak nahiz saiakerak idatzi zituen. Umorea erabili zuen maiz saiakeretan: *Le Complexe de César* (1946, Stendhal saria irabazi zuen); *Les Taxis de la Marne* (1956). Eleberrien artean ditu: *Au bon beurre* (1952); *Henri ou l´Éducation nationale* (1983); *Les Pensées* (1990); *Le Septième Jour* (1995,). Frantziako Akademian sartu zen 1978an.

## Erreferentziak
Louis Gèze

**Louis Gèze** XIX. mendeko euskalari frantsesa izen zen. Euskararen gramatika bat egin zuen zuberera oinarritzat hartuta, haren ustez hura baitzen euskalkirik osoena, aditzaren jokatze-sistemarengatik, batez ere. Lanaren izenburua hau da: *Elements de grammaire basque, dialecte souletin, suivis d´un vocabulaire basque-français et français-basque* (1873). 1883an, beste idazlantxo bat argitaratu zuen Okzitaniako Tolosan, euskara eta berberea parekatuz: *De quelques rapports entr les langues berbères et le basque*.

## Erreferentziak
Johann Heinrich Jung-Stilling

**Johann Heinrich Jung-Stilling** (Grund, Westphalia, Alemania, 1740ko irailaren 12a - Karlsruhe, Alemania, 1817ko apirilaren 2a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Familia laborari pietista batean jaio eta hezi zen, eta joera hori erakutsi zuen bere lanetan, *Heinrich Stillings Leben* (1777-1806, *Heinrich Stillingen bizitza*) autobiografian bereziki. Bertan haurtzaro eta nerabe garaiko bizimoduari buruzko deskribapen bikainak eskaintzen ditu. Liburu horrek izen handia hartu zuen Hego Alemanian, eta eragin handia izan zuen pietismoaren hedapenean.

## Erreferentziak
Fritz Albert Lipmann

**Fritz Albert Lipmann** (Konigsberg, Alemania, 1889ko ekainaren 12a - New York, 1986ko uztailaren 24a) alemanian jaiotako estatubatuar biokimikaria izan zen.

Massachusettseko Ospitale Nagusiko Biokimika Ikerketa Sailaren zuzendaria izan zen, eta New Yorkeko Rockefeller Unibertsitateko eta Harvardeko Medikuntza Eskolako irakaslea. *A koentzima* izenez bataiatu zuen faktorearen egitura-molekularra bakartzea eta zehaztea izan zen haren ikerlan garrantzitsuena. Ikerketa horiengatik Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen 1953an, Hans Adolf Krebsekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Misteka

thumb|300px|Mixteka kulturako *Codice Vindobonensis* obraren 37. orrialdea, misteken jatorria zuhaitz batean dagoela adierazten duena.

**Misteka** Mexikoko amerindiar etnia da, antzina Oaxaca estatuko mendietan bizi zena. Kodize bikainak egin zituzten; Kolonek Amerika aurkitu aurreko kulturetako eskuizkribu-bilduma oparoena osatzen dute kodize horiek. Aipatzekoak dira mistekek harria, metala, zura eta hezurrak lantzeko zuten teknika aberatsa. Misteken kulturak K. o. 660 eta 1521 urteen artean izan zuen indar gehiena, espainiarrek menderatu zituzten arte alegia. Gaur egun, misteken hizkuntza 200.000 lagunek erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
László Moholy-Nagy

**László Moholy-Nagy** (hungarieraz  ahoskatua; Bacsbarsord, 1895eko uztailaren 20a - Chicago, 1946ko azaroaren 24a) hungariar margolaria eta eskultorea izan zen. Lissitzkyren kide izan zen teoria konstruktibisten hedapenean. 1922an "Bauhaus" izeneko mugimenduan sartu zen. Beira, nikela eta plexiglasa erabili zituen bere diseinuetan. Erabat esperimentalista izan zen, eta alor askotan aritu zen lanean: margolaritzan, eskulturan, diseinuan, argazkigintzan. 1938an *New Bauhaus*, gaur egun Diseinu Institutua dena, sortu zuen Chicagon. Eragin handia izan zuen Amerikako industria-diseinuan.

## Erreferentziak
Jim Dine

**Jim Dine** (Ohio, AEB, 1935eko ekainaren 16a -) estatubatuar pintorea da.

## Biografia 
*Collage*-en bitartez bereziki, neodadaismoari zabaldu zion bidea AEBetako kultura-munduan.

Bost gai nagusi erabiltzen ditu bere lanetan: tresnak, bihotzak, jantziak, zuhaitzak eta ateak.

Lanen artean aipagarrienetako batzuk: *Black Bathroom* (1962), *Four Rooms *(1962), *Hair *(1961), *The Death at South Kensington *(1983).

1994an, hirurogeita hamar laneko erakusketa bat egin zuen Nizako Arte Moderno eta Garaikidearen Museoan.

## Erreferentziak
Henri Duparc

**Henri Fouques Duparc** (Paris, Frantzia, 1848ko urtarrilaren 21a - Mont-de-Marsan, Frantzia, 1933ko otsailaren 12a) frantses musikagilea izan zen.

## Biografia 
César Franck musikagilearen ikaslea, eta *Société nationale de musique* elkarteko sortzailetariko bat izan zen. Malariak jota, ezin izan zuen 1885. urteaz geroztik ezer sortu. Hasierako obra gehienak suntsitu zituen, eta haietatik hiru melodia baizik ez zituen gorde.

## Obra nagusiak 
* *Laendler* (1874)
* *Leonora* (1875)
* *Soupir* ("Hasperena")
* *Invitation au voyage* ("Bidaia gonbita")
* *Extase* ("Estasia")
* *Phydilé*
* *La Vie antérieur* ("Aurreko bizia")

## Erreferentziak
Philip José Farmer

**Philip José Farmer** (Terre Haute, Indiana, 1918ko urtarrilaren 26a - Peoria, Illinois, 2009ko otsailaren 25a) estatubatuar idazle bat izan zen.

Zientzia-fikziozko eta fantasiazko eleberriak eta istorio laburrak idatzi zituen, erlijioa, gorpuen biziberritzea, bizitzaren iraupena eta betikotasuna gaitzat hartuta. Lan aipagarrien artean, hauek azpimarra daitezke: *Maitale atzerritarrak *(1961), *Harreman arrotzak *(1953-1960), *Argi gaua *(1957-1966), *Betikotasunaren ibaia *(1966-1983), *Gizaki-jainkoen saga* (1965-1991).

## Erreferentziak
Thomas Graham

**Thomas Graham** (Glasgow, Eskozia, 1805eko abenduaren 21a - Londres, Ingalaterra, 1869ko irailaren 16a) Erresuma Batuko kimikaria izan zen.

## Biografia 
Gasen hedatze-abiadurari buruzko legea eman zuen, bere izena daramana. Koloideen eta kristaloideen arteko bereizketa egin zuen, azido fosforikoari buruzko ikerketak egin zituen, eta bere lanaren ondorioetatik sortu zen azido base aniztunen kontzeptua.

## Ikus, gainera 
* Grahamen legea

## Erreferentziak
Kokand

**Kokand** edo **Kokhand** (; ; txagataieraz: خوقند; ) Uzbekistango hiria da, Fergana probintzian, Ferganako haranaren mendebalean. 161.000 biztanle ditu.

Burdinbide-gune garrantzitsua da. Industria kimikoa, metalgintza, janari-industria eta ehungintza ditu jarduera ekonomiko nagusi.

## Historia 
Ruj izeneko *sha* edo buruzagiak XVIII. mendearen hasieran Ferganan sortu zuen khanerriko hiriburua izan zen Kokand. Txinaren mende egon zen aldi batez (1758) eta Tashkent eta Turkestan aldera hedatu zen khanerria XIX. mendearen hasieran. 1866an, errusiarrek beretu zuten.

## Kanpo estekak
Hipposideros lekaguli

***Hipposideros lekaguli*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros lekaguli'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Pat Metheny

**Patrick Bruce "Pat" Metheny** (Lee's Summit, Missouri, AEB, 1954 -) Estatu Batuetako jazz musikagilea eta gitarra jotzailea da.

## Biografia 
1976an kaleratu zuen lehen diskoa: *Bright Size Life*. 1977an, Pat Metheny Group taldea sortu zuen, eta  taldearekin *Watercolours* lehen diskoa grabatu zuen, Lyle Mays piano jotzailearekin.

Diskooz gainera, azpimarratzekoak dira, besteak beste: *Off Ramp* (1982); *Rejoicing* (1983) eta *Song X* (1986), *Letter From Home* (1989), *The Road To You* (1993), *We Live Here* (1995), *Quartet* (1996),* Speaking Of Now* (2002), *The Way Up* (2005), *Orchestrion* (2009).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lazzaro Spallanzani

**Lazzaro Spallanzani** (Scandiano, Modena, Italia, 1729 &ndash; Pavia, Italia, 1799) italiar biologoa izan zen.

## Biografia 
Logika, metafisika eta grekozko irakasle izan zen Boloniako Unibertsitatean (1755), eta gero izadiaren zientzietako irakasle Paviakoan. 1765ean bizitzaren berezko sorrera aztertu zuen liburu batean, teoria horren kontra eginez.

Fisiologia eta biologiako azterketa asko egin zituen, anfibioen ernalketaz eta ugalketaz, besteak beste. Urdaileko urinaren funtzioa ere argitu zuen, eta ernalketa artifiziala egin zuten lehenengoetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Charles Gabriel Tournier

**Charles Gabriel Tournier** (Baiona, Lapurdi, 1890 &ndash; 1965) idazlea eta euskalaria izan zen. Nancyko lan-eskolan eta Fontainebleauko arma-akademian ikasi zuen. 1923-1945 urte bitartean, nekazaritzan aritu zen Euskal Herrian eta Afrikako iparraldean. *Gure Herria*, *Eusko Jakintza*, *Herria* eta *Bulletin de la Société des Lettres, Sciences et Arts de Bayonne* agerkarietan plazaratu zituen lan aipagarrienak.

Obra nagusiak: *Léxique français-basque* (1954, Piarres Lafitterekin batera) eta *La pelote basque, ses jeux*. Euskaltzain urgazlea izan zen.

## Erreferentziak
Leopoldo Alas "Clarín"

[thumb|250px|*[La Regenta*ren azala, 1884-1885.]]

**Leopoldo Alas "Clarín"** (Zamora, 1852ko apirilaren 25a - Oviedo, 1901eko ekainaren 13a) espainiar idazlea izan zen. Bere garaiko literatura kritikaririk onena, Madrilgo egunkarietan idatzi zituen bere kritikak. Ideologia eta politikazko eztabaida handitan parte hartu zuen; bera liberalen aldekoa zen. Kontakizun egile bezala ere aipagarria. Garai hartako psikologia-nobelarik hoberenetakoa da *La Regenta* bere lana, Elizaren ustelkeriaren kritika zorrotza, Flauberten *Madame Bovary* obraren eragina jaso zuena. Ipuinak: "Pipa", "El gallo de Sócrates", "¡Adiós cordera!", gailenak dira genero horretan.

Ideologikoki ideia errepublikarren aldekoa zen. Kritikarako joera azaldu zuen bere lanetan, batez ere artikulu satirikoetan. 98ko Belaunaldiaren aitzindari izan zen.

## Obra 
Lan ugari plazaratu zituen. Bere garaiko idazle garrantzitsua izan zen.

### Saiakerak 
* *Solos de Clarín* (1880).
* *La literatura en 1881* (1882).
* *Sermón perdido* (1885).
* *Nueva campaña* (1887).
* *Ensayos y revistas* (1892).
* *Palique* (1894).

### Eleberriak 
* *La Regenta* (1884-1885). Espainiako literaturaren gailurra.
* *Su único hijo* (1890).
* *Cuesta abajo* (1890-1891).
* *El abrazo de Pelayo* (1889)

=== Eleberri laburrak ==

* *Pipá* 
* *Doña Berta* 
* *Cuervo* 
* *Superchería*
* *El Señor y lo demás son cuentos* 
* *Cuentos Morales*
* *El gallo de Sócrates*, hil ondoren plazaratuta
* *Doctor Sutilis*.

### Ipuinak 

* *¡Adiós, Cordera!*; ziur aski ezagunena.
* Amor’è furbo.
* *Boroña*.
* *De la Comisión*.
* *Doble vía*.
* *Doctor Angelicus*.
* *Don Paco del empaque*.
* *Doña Berta*.
* *Dos sabios*.
* *El dúo de la tos*.
* *El gallo de Sócrates*.
* *El Señor y lo demás son cuentos*.
* *El doctor Pértinax*.
* *El libro y la viuda*.
* *El oso mayor*.
* *El sombrero del cura*.
* *En el tren*.
* *En la droguería*.
* *Medalla... de perro chico*.
* *Pipá*.
* *Speraindeo*.
* *Superchería*.
* *Tambor y gaita*.
* *Teresa*.
* *Un candidato*.
* *Un repatriado*.
* *Un voto*.

### Antzerkia 
* *Salicio y Nemoroso*, 1868, galduta dagoen komedia musikala; zirriborro bat bakarrik gordetzen da.
* *Tres en una: pieza en un acto*, 1867.
* *Teresa*, 1895.
* *Juan Martín*, 2001, drama honen atal batzuk bakarrik ezagutzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Bethânia

**Maria Bethânia Vianna Telles Velloso** (Santo Amaro da Purificaçao, ) abeslari brasildarra da. 1965ean grabatu zuen lehen diskoa, baina 1970eko hamarraldian lortu zuen arrakasta, eta 1980koan ospe handia lortu zuen. Disko ugari grabatu ditu Brasilgo abeslaririk onenekin, hala nola Caetano Veloso, Chico Buarque, Vinicius de Moraes eta Toquinhorekin. Antzinako erritmo herrikoiak, bossa-nova, sanba eta berak sorturiko melodia berriak interpretatu ditu. Bakarkako diskoen artean, hauek dira aipagarrienak: *Rosa dos Ventos*, *Alibi*, *Maria* eta *Bel*.

## Erreferentziak
Julian Tellaetxe

**Julian Tellaetxe Aldasoro** (Bergara, 1884ko azaroaren 30a - Lima, Peru, 1957ko abenduaren 24a) gipuzkoar margolaria, argazkilaria eta arte kritikaria izan zen. Frankismoarekin erbesteratu zen.

## Biografia 
Marinela izan zen, Lekeition bizilekua hartu aurretik. Parisen ikasi zuen ondoren, eta Euskal Artisten Elkartea sortu zuen taldeko kide izan zen (1911). Hainbat erakusketa egin zituen talde horrekin 1916-1927 urteetan. Espainiako eta Europako hiri garrantzitsuenetan jarri zituen ikusgai itsasoa, arrantzaleak edota arrantza-ontziak gaitzat zituzten koadroak. 1934an Donostiako Gu elkartearen sortzailetariko bat izan zen. Espainiako Gerra Zibilaren hasierarekin Frantziara erbesteratu zen; 1939an Parisen kokatzen da. 1952. urtean Limara joan zen, eta Peruko Ondare Artistikoaren arduradun izendatu zuten. Europa eta Amerikan zehar bidaia ugari egin zituen haren heriotza gertatu arte, 1957an.

## Obra 
Kostunbrismoaren margolaria bere obran arrantzaleak, arraunlariak eta amak dira nagusi:
* *El tuerto*
* *Euskal portua*
* *Itsas gizona*
* *Patroi zaharra*
* *Arrantzale lekeitiar*
* *Txalupen etorrera*
* *Amak*
* *Orio*
* *Bruno Mauricio de Zabalaren erretratua*

Bere lanak Sofia Erregina Museoan, Arabako Arte Ederren Museoan, Donostiako San Telmo museoan eta Bilboko Arte Ederren Museoan ikus daitezke.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Abón, Satur (1977). *Julián de Tellaeche* (en eus/es). San Sebastián: Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones. .
* Álvarez Emparanza, Juan María. *La pintura vasca contemporánea 1935-1978*. San Sebastián: Caja de Ahorros Provincial de Guipúzcoa: Volumen 8 en la colección 'Guipuzkoa'. .
* Chavarri, Raúl (1973). *Maestros de la pintura vasca. (Aranoa, Alberto y Ramiro Arrue, Arteta, Barrueta, Bienabe Artia, Echevarría, Martínez Ortiz, Montes Iturrioz, Martinez Ortiz, Olave, Regoyos, Salaverría, Tellaeche, Uranga, Urrutia, Vázquez Díaz, Ramón y Valentín Zubiaurre)*. Madrid: Ibérico Europea de Ediciones.
* Llano Gorostiza, Manuel (1971). *50 años de pintura vasca (1885-1935)*. Citado en Gran Enciclopedia Vasca. Vol. III. Madrid: Museo Español de Arte Contemporáneo.
* Llano Gorostiza, Manuel (1980). *Pintura Vasca*. Bilbao: Neguri y Grijelmo. .

## Kanpo estekak 
* Tellaetxe Auñamendi Enziklopedian.
Charles Dupin

**Charles Dupin** (Varzy, Nivernais, 1784ko urriaren 6a - Paris, 1873ko urtarrilaren 18a) frantses matematikaria eta politikaria izan zen.

Monge matematikariarekin egin zituen ikasketak. Beste batzuen artean, sortu zituen azalen makurtasunaren adierazlea, ukitzaile konjugatua eta lerro asintotaren kontzeptuak. Politikari dagokionez, Frantziako estatuko kontseilaria, Itsas Arazoetako ministroa eta senataria izan zen. Obrak: *Dévéloppements de géométrie pure *(1813) eta *Application de géométrie et de mácanique *(1822).

## Erreferentziak
Carmelo Erdozain

**Carmelo Erdozain Gil** (Oibar, Nafarroa, 1939ko urtarrilaren 3a) nafar musikagile eta apaiza da.

## Biografia 
Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. Lipuzkoa, Etxebeste, Taberna edota Remacha bezalako irakasleekin, Organoa eta Konposizioa ikasi zituen. Erroman eta Sienan jarraitu zituen ikasketak, eta Komunikabideetako diploma ere lortu zuen. Erlijio Musika Sustatzeko Elkartearen sortzaile eta lehen presidentea izan zen. Iruñeko San Nicolas elizan bikario eta organista aritu da. *Música, Liturgia y Oración* argitaletxearen zuzendari da.

## Erreferentziak
Faros

[thumb|Alexandriako faroa, [Jansson Jansoniusen atlasean.]]

**Faros** (antzinako grezieraz: φάρος *Fáros*; arabieraz: منارة) Antzinako Egiptoko uhartea zen, Alexandriatik hurbil zegoena. K. a. 285. urtean, Ptolomeo II.a Filadelfok 1.300 metroko kai luze batez lotu zituen uhartea eta Alexandriako hiria. Ondoren, Knidoko Sostratoren zuzendaritzapean, 135 metroko marmolezko dorre bat eraiki zen, hiru mailatan banatua, eta goialdean sua gauero piztu zedila agindu zuten, itsasontziek porturako bidea aurki zezaten. Antzinakoek Munduko Zazpi Mirarien artekotzat zuten dorre hura. Lurrikara batek amildu zuen 1302an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giovanni Luigi Fieschi

**Giovanni Luigi Fieschi** (Genova, c. 1522 &ndash; 1547ko urtarrilaren 2a), Lavagnako kondea, *Il Giovanne* (*Gaztea*) deitua, genovar noble bat izan zen.

Hasieran Frantzisko I.a, eta ondoren, Piacenzzako dukea eta Paulo III.a Aita Santua laguntzaile zituela, Genovako agintari bihurtzeko Andrea Doria makurrarazten saiatu zen. Lortzear zegoela, itsasora erori eta itota hil egin zen. Horren ondorioz, konspirazioak huts egin zuen, eta Giovanni Luigi Fieschiren laguntzaileak gogor zigotuta izan ziren. Orduan, fieschitar batzuek Frantzian aurkitu zuten babesa eta frantses egin ziren, izena ere frantsestuz. Konspirazio eta matxinada horri buruz Agostino Mascardik idatzi zuen italieraz, eta Retz kardinalak frantsesez. Friedrich Schillerek ere *Die Verschwörung des Fiesco zu Genua* (*Fieschiren konplota*) izeneko antzezlana idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros lylei

***Hipposideros lylei*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros lylei'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Giovanni da Verrazano

thumb|260px|Giovanni da Verrazanok egindako bidaiaren mapa

**Giovanni da Verrazano** (Greve in Chianti, Florentziako Errepublika, 1485 &ndash; Brasil, 1528) itsasgizona eta konkistatzailea izan zen. Frantziako erregeFrantzisko I.aren aginduetara ari zela, Ameriketako iparraldeko kostaldeak arakatu zituen Indiara igarotzeko bidea aurkitu nahian. 1523an itsasoratu zen, eta 1524ko martxoan, gaur egungo New Yorkeko badiara iritsi zen. Hudson ibaian gora, Eskozia Berrirainokoa esploratu zuen. 1525. urtean itzuli zen Parisa, eta 1527an Brasilera abiatu zen. Verrazanok Frantzisko I.ari igorritako gutunak gorde dira.

## Erreferentziak
Patxi Goenaga

**Patxi Goenaga Mendizabal** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1948ko maiatzaren 5a) hizkuntzalaria, irakaslea eta euskaltzain emeritua da.

## Bizitza 
Filosofia eta Letretako lizentzia eskuratu zuen Deustuko Unibertsitatean. EHUko Filologia Fakultateko dekanoa izan ondoren, urtetan irakasle ibili da unibertsitate horretan bertan.

1984an *Euskal sintaxia: konplementazioa eta nominalizazioa* izenburuko doktorego-tesia aurkeztu zuen Koldo Mitxelenaren zuzendaritzapean.

1995ean euskaltzain oso aukeratu zuten, eta Euskaltzaindiko hainbat lan-batzordetako partaide da, baita Akademiaren idazkari eta Arabako ordezkari ere.

Gramatikaren eta batez ere sintaxiaren arloak landu ditu. Goenagaren lanik ezagunena *Gramatika bideetan* da.

## EGEO gramatika 
Patxi Goenagak idatzitako EGEO gramatika Beatriz Fernandezek editatu eta 2023an argitaratu zuten. EGEO gramatikak (Euskal gramatika: egiturak eta osagaiak) hizkuntza deskribatu arren, arazo teorikoei ere muzin egiten ez dien gramatika bat da; euskararen datuak gogoeta teorikoarekin tartekatzen dituena. EGEOk atarikoaz gain, hamar kapitulu ditu, hizkuntzaren osagai nagusiak eta osagaiok sortarazten dituzten egiturak arakatzen dituena: 

# Atarikoa
# Perpausa
# Izena eta izen sintagma
# Adjektiboa eta adjektibo sintagma
# Zenbatzailea eta zenbatzaile sintagma
# Determinatzailea eta determinatzaile sintagma
# Izen predikatua
# Egiturazko kasuak
# Adposizioa eta adposizio sintagma
# Aditza eta aditz sintagma
# Aditz jokatua eta aditz jokoa

EGEO bereziki lagungarria da euskal gramatikan trebatzen hasia den unibertsitateko ikaslearentzat, irakaslearentzat eta hizkuntzaren osagaiez eta egiturez jakin-mina duen edozein irakurlearentzat.]]

## Erreferentziak
Álvaro Bermejo

**Álvaro Bermejo Marcos** (Donostia, Gipuzkoa, 1959ko abuztuaren 1a) gaztelaniazko idazle eta kazetaria da. Historian lizentziaduna da. Hainbat literatura-sari irabazi ditu; besteak beste Eusko Jaurlaritzaren Pio Baroja Eleberri Saria, Salamanca Hiria Saria eta Ateneo de Sevilla Saria. Plagioa eginez edo arauak hautsiz irabazi ditu beste lau sari (Donostiako Hiria ipuin saria, Kontakizunen III. Max Aub Saria, Tierra de Monegros lehiaketa eta Avilako Kazetarien Elkartearen Nazioarteko XX. Narratiba Saria).

Eleberri historikoa landu du batez ere: *La Madonna de la Tempestad* (1988), *El descenso de Orfeo* (1989), *La torre de Casandra* (1991; Manuel Mújica Laínezen *La viajera* lanaren plagioa), *Benarés* (1995), *El reino del año mil *(1998), *La piedra imán* (2001), *El evangelio del Tíbet* (2008), *Contracorriente* (2009) eta *El Laberinto de la Atlántida* (2010) ditu lanik aipagarrienak.

## Plagioz eta arau haustez irabazitako sariak 
1988an, Donostiako Hiria ipuin sariko euskarazko atala irabazi zuen Bermejok, *Egunsentirantz* lanarekin. Berak, ordea, ez daki euskaraz, gaztelaniaz egin zuen idazlana (*Batalla hacia la aurora*) eta euskarako irakasle batek itzuli zion sarirako.

2015eko urrian, Bermejori irabaziak zituen bi sari kendu zizkioten: alde batetik, Tierra de Monegros lehiaketako 2014ko bigarren saria, Bermejok Marcos Crotto idazleari plagiatutako lan batekin irabazi zuelako; eta, bestetik, Avilako Kazetarien Elkarteak 2015ean emandako lehenengo saria, Bermejok beste sariketa batera aurkeztutako idazlan berarekin irabazi zuelako (sariaren oinarrietan zehaztuta zegoen aurrez saritutako lanak aurkezteko debekua).

2015eko azaroan Pedro Ugarte idazleak azaldu zuenez, Bermejok Manuel Mújica Laínezen *La viajera* plagiatuz irabazi zuen Kontakizunen III. Max Aub Saria, 1989an *La torre de Casandra* lanarekin lortua.

## Erreferentziak
Gérard David

**Gérard David** (Oudewater,  - Brujas, 1523ko abuztuaren 13a) flandriar margolaria izan zen, Brujasko eskolako azken maisu handia.

## Bizitza 
Oudewater hirian jaio zen, eta 1484az geroztik Brujasko pintoreen elkarteko kide izan zen. Italiako pintoreen nolabaiteko eragina sumatzen bazaio ere, Jan van Eyck eta Hans Memling pintoreek eragin zuzena izan zuten beragan. Izan ere, Memlingen ondorengo izan zen Brujasko maisu nagusiaren karguan. Erlijio-gaiak landu zituen, batez ere.

Haren lan nagusiak dira *Ama Birjina birjinen artean* (1509, Arte Eder museoa, Rouen), *Ama Birjina katilu esnearekin* (1510–1515, Palazzo Bianco, Genova) eta *Kristoren Bataioa* (1502-1508 aldean, Groeningemuseum, Brujas).

## Iruditegia 

Image:Gerard David - Deposition - WGA6004.jpg|*Deitorea*, 1495–1500 aldean, National Gallery, Londres
Image:Gerard David - The Judgment of Cambyses, panel 2 - The shedding of the corrupt judge Sisamnes.jpg|*Cambysesen epaiketa*, eskuineko ohola, 1498, Groeningemuseum, Brujas
Image:Gerard David - The Marriage at Cana - WGA6020.jpg|*Canako Ezteiak*, 1500 aldean, Louvre, Paris
Image:David Virgin among the Virgins.jpg|*Ama Birjina birjinen artean*, 1509, Arte Eder museoa, Rouen
Image:Gerard David - Virgin and Child with Four Angels - WGA6036.jpg|*Ama Birjina eta Umea lau aingeruekin*, 1510–1515, Metropolitan Museum of Art, New York
Image:Gerard David - Madonna and Child with the Milk Soup - Google Art Project.jpg|*Ama Birjina katilu esnearekin*, 1510–1515, Palazzo Bianco, Genova

## Erreferentziak
Inocencio Gartzia Asarta

**Inocencio Gartzia Asarta** (Gastiain, Lana, 1862ko abenduaren 28a - Bilbo, Bizkaia, 1921eko ekainaren 6a) nafar pintorea izan zen.

## Biografia 
Gasteizen, Erroman eta Parisen egin zituen Pinturako ikasketak. 1895. urtean, arrakasta handia izan zuen erakusketa bat egin zuen Parisen. Urtebete geroago, Madrilera jo zuen Pradoko Museoan urtebetez lan egiteko.

Erretratugile-lanetan nabarmendu zen: *Evaristo Churruca*, *Sabino Arana*, *Estanislao Aranzadi* eta abar. Bestelako obrak: *Costas de Ondarroa*, *El hogar del pescador*, *Mar Cantábrico*, *Un rincón en la sierra de Urbasa* eta *Una aldeana de las Amescoas*.

## Erreferentziak
Eloi

thumb|alt=Ordination de saint Eloi à l'évêché de Noyon. XVème siècle.|260px|San Eloiren ordenazioa, XV. mendea

**San Eloi** (latinez *Eligius* ; Chaptelat, Limousin, 588 &ndash; Noyon, 660) Noyon-Tournaiko apezpikua izan zen, 641-660 urteetan. Urregina zen. Dionisio santuaren mausoleoa egin zuen, eta Klotario II.a eta Dagoberto I.a errege frankoen dirugin nagusia izan zen. Noyongo apezpiku izendatu ondoren, kristautze-lan handia egin zuen hango biztanleen artean; Solignaceko monasterioa sortu zuen (632), eta Frantziako iparraldeko kristau-fedearen zabaltzaile handiena izan zen. Urregin, zilargin eta forjarien patroia da, eta abenduaren 1a da haren jaieguna.

## Erreferentziak
George Green

**George Green** (Sneinton, Nottingham ondoan,  - Nottingham, ) ingeles fisikari eta matematikaria izan zen. *Essay on the Application of Mathematical Analysis to the Theory of Electricity and Magnetisme *obran (1828) esparru magnetikoen ikerketan funtzio potentzialen ideia sartu zuen. Haren izena daraman teoremak funtzioen ikerketa asko erraztu zuen.
## Erreferentziak
Igor Markevitx

**Igor Borisovitx Markevitx** (Kiev, Ukraina, 1912ko abuztuaren 9agreg./uztailaren 27ajul. - Antibes, Okzitania, 1983ko martxoaren 7a) ukrainar musikagilea eta zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Bere belaunaldiko zuzendaririk onenetakotzat jotzen da. Parisko *Concert Lamoureux* kontzertuen zuzendari izandakoa. Espainiako irrati-telebistako eta orkestrako sortzaile eta zuzendaria izan zen, baita Montecarloko Operako orkestra nazionalekoa.

Lan aipagarriak: *Rebus *(1931) eta *L´envol d´Icare* (1933, *Icaroren hegaldia*) balletak; orkestrarako lanak, *concerto grosso *bat, oratorioak, korurako lanak, ganberako musika, ahotserako lanak.

## Erreferentziak
Charles Nicolle

**Charles Nicolle** (Rouen, 1866ko irailaren 21a - Tunis, 1936ko otsailaren 28a) Frantziako bakteriologoa izan zen.

Pasteurren lankide izan zen, eta Tunisiako Pasteur Institutuko zuzendaria. Han eritasun kutsakorrak ikertu zituen. Leishmaniasia eragiten duten bi birus landu zituen ingurune artifizialean *(Leishmania tropika *eta *Leishmania infantum),* hainbat animaliatan eragin patologikoak dituen *Toxoplasma gondii* bizkarroia, eta zorriak tifus exantematikoa gizonari itsastean duen eragina aurkitu zituen, besteak beste. 1928an Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros macrobullatus

***Hipposideros macrobullatus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros macrobullatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Nicéphore Niépce

**Joseph-Nicéphore Niepce** (Chalon-sur-Saône, Borgoina, 1765ko martxoaren 7a - Saint-Loup-de-Varennes, Borgoina, 1833ko uztailaren 5a) frantziar fisikari eta kimikaria izan zen. Itsasontzietarako eztanda-motor bat asmatu zuen (1807) anaiarekin batera. Gerora, sortu berria zen, litografia lantzeari ekin zion. Zilar kloruroa erabiliz, grabatuak negatiboan erreproduzitzea lortu zuen. 1826an heliograbatua asmatu zuen. 1829tik aurrera, Daguerrerekin batera aritu zen lanean irudiak lortzeko esposizio-denborak laburtzeko bideak aurkitzeko asmoz, baina lanaren emaitzak ikusi aurretik hil zen.

## Erreferentziak
Jean Perréal

**Jean Perréal** (Paris, Frantzia, 1455 - Paris edo Lyon, Frantzia, 1530) margolaria, arkitektoa eta eskultorea izan zen. Borboi leinuaren margolaria izan ondoren, Karlos VIII.a Frantziakoarentzat, Luis XII.a Frantziakoarentzat eta Frantzisko I.a Frantziakoarentzat lan egin zuen. Ana Bretainiakoak bere gurasoei eraiki zizkien hilobiak diseinatu zituen. 1494, 1502 eta 1509. urteetan Italian izan zen. 1514an Londresa joan zen, Maria Tudorren erretratua egitera; 1519an Henrike VIII.a Ingalaterrakoarena egin zuen. XVI. mendearen hasierako erretratugilerik ospetsuena izan zen Frantzian.

## Erreferentziak
Serge Reggiani

**Serge Reggiani** (Reggio Emilia, Italia,  - Paris, Frantzia, ) antzezlea eta kantaria izan zen. Jatorriz italiarra, frantses hiritartasuna hartu zuen. Antzerkian eta zineman lan egin zuen. Indar handiko antzezlea zen. 1962tik aurrera kantagintzan jardun zuen, eta ospe handia lortu zuen alor horretan. Zineman gutxi aritu izan bazen ere, zinemagile bikainekin lan egin zuen: Carné, Clouzot, Becker, Duvivier, Ophuls, Visconti, Melville, Ferreri, Angelopoulos. Filmak:* Les portes de la nuit* (1946), *Le Doulos* (1962), *Il Gattopardo* (1963), *La terrazza* (1980), *Il volo* (1986), *Mauvais Sang* (1986), *El pianista* (1998).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arabisagar

220px|thumb|Arabisagarraren lorea.
**Arabisagar**ra, **pomelo**a (Heg.) edo **panplemuz**a (Ipar.) (*Citrus x paradisi*) *Rutaceae* familiako zuhaitza eta fruitua da.

## Izena 
Hainbat hizkuntzatan, *pomelo* eta *panplemuza* hitzak *Citrus maxima* espeziea izendatzeko erabiltzen dira, eta ez *Citrus x paradisi* espezierako; esaterako, ingelesez, danieraz eta portugaleraz *pomelo* esaten zaio espezieari, eta alemanez, frantsesez eta nederlanderaz *panplemuza* hitzaren aldaera bat.

## Deskribapena 
### Zuhaitza 
Arabisagarrondoa laranjondoaren antzekoa da eta 4-6 m inguru luze izaten da. Hostajea biribiltsua du eta adar gutxi. Adar sortu berriek arantza labur eta malguak dituzte. Landare tropikala denez, ez du hotza gustuko eta izozteek kalte handia egiten diote.

Hosto ugari ditu, berde ilun distiratsuak. Sinpleak, txandakatuak eta obalatuak dira eta ertzetan hortz txikiak dituzte. 7-15 cm arteko luzera hartzen dute. 

Loreak zuriak dira, laranjarenak baino handixeagoak eta bost petalo dituzte. Multzo txikietan agertu daitezke, bai eta bakarrik ere. Loreak oso usaintsuak dira.

### Fruitua 
Fruitua horia edo laranja kolorekoa da, eta laranja ertain bat baino bi aldiz handiagoa. Azala oso sendoa da. Barnealdeko mamia gorria da eta jateko ona da; ur ugari izaten du, eta zapore garratzekoa da. C bitamina asko du, laranjak eta limoiak bezala. Jamaikan sortua dela uste da, hibrido gisa, *Citrus maxima* arabisagarraren aldaera gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Elektroshock

thumb|Psikotrona, elektroshock-ak eragiteko erabiltzen den gailua

**Elektroshocka** burmuinetako zenbait eritasun sendatzeko erabiltzen den terapia-mota da, garunetik korronte etenezko deskarga txikiak denbora laburrez (2-3 segundo-hamarren) igaroaraziz egiten dena. Konbultsioak izaten ditu eriak, eta, zenbaitetan, konortea galtzen du. Gaur egun ez da asko erabiltzen, elektroshockak eragiten dituen konbultsioak eta giharren uzkurdura bortitzek ekar dezaketena baino arrisku gutxiagoko sendagaiak aurkitu baitira garuneko eta nerbioetako eritasunak sendatzeko (psikotropoak, adibidez).
## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Salvador Rueda

**Salvador Rueda Santos** (Macharaviaya, Málaga, Espainia, 1857ko abenduaren 3a - Málaga, 1933ko apirilaren 1a) espainiar poeta izan zen.

## Biografia 
Oso idazle oparoa izan zen, eta eleberriak, kontakizun-liburuak, poesiak eta antzerki-obrak idatzi zituen.

Clarín, Rubén Darío eta Miguel Unamuno bezalako idazle handiak izan ziren aurreko liburuetako aitzin-solasen egileak. Eragin handia izan zuen Ruedak idazle gazteengan, Juan Ramón Jiménezengan bereziki.

## Obra nagusiak 
* *Noventa estrofas* (1883)
* *Cuadros de Andalucía* (1883)
* *Cantos de la vendimia* (1891)
* *En tropel* (1892)
* *Fuente de salud* (1906)

## Erreferentziak
Fung Yu-Lan

**Fung Yu-Lan** (Tanghe konderria, Henan, Quing Handien Inperioa, 1895eko abenduaren 4a - Pekin, Txinako Herri Errepublika, 1990eko azaroaren 26a) filosofoa izan zen; Txinan XX. mendean izan den filosoforik garrantzitsuena. Pekingo eta Columbiako unibertsitateetan egin zituen ikasketak. *Txinako filosofiaren historia* (1934) eta *Filosofia arrazional berria* (1939) liburuetan XII. mendeko neokonfuzionismoa eguneratu zuen. Komunismoa Txinan nagusitu zenean, filosofia alde batera utzi eta historiako lanak egiten hasi zen. Gero, ikuspegi marxista zuen *Txinako filosofiaren historia berria* eman zuen argitara (1962 - 1964).

## Erreferentziak
Hugo Grotius

**Hugo Grotius**, baita **Huig de Groot**, **Hugo Grocio** edo **Hugo de Groot** ere (Delft, Zazpi Herbehere Batuen Errepublika, 1583ko apirilaren 10a - Rostock, Pomerania, 1645eko abuztuaren 28a) holandar legegizona eta diplomatikoa izan zen.

## Biografia 
Kartzelan sartu zuten Arminiusen (kalbinisten kontrako teologoa) jarraitzaile zelako. Frantziara ihes egin zuen, eta Suedian enbaxadore izendatu zuten.

thumb|ezkerrera|120px|*De iure belli ac pacis* (1625) liburuaren azala,

Grotius izan zen nazioarteko legegintza modernoaren sortzailea, *De iure belli ac pacis* (1625) liburuari esker. Zuzenbide naturalaren sustraiak Jainkoarengan baino giza arrazoimenean jartzen ditu. Obra horretan lege naturalak jokabide arauak ematen dituela baiesten du Grotiusek, bai nazioentzat, bai pertsonentzat. Bere ustez, giza arrazoimena gidari, gerraren zuzenbidea da zimendua zin-zinezko bakearen antolamendu juridikoa osatzeko. Erlijioari buruzko obrak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak eta oharrak
Iodoformo

**Iodoformo** CHI3 formula duen konposatu kimikoa da. Georges Serrulas frantses kimikariak aurkitu zuen 1824 urtean. Solido horixka da, kristal hori-berdexkak eratzen dituena, eta oso usain sarkorra du. Ez da uretan disolbatzen, baina bai disolbatzaile organikoetan. Base bat aurrean dela iodoa alkoholarekin edo azetonarekin erreakzionaraziz lortzen da. Ehunak edo mikrobioak ukitzen baditu, iodoa askatzen du; horrek indar antiseptikoa eta neurri batean analgesikoa ematen dio, eta aldi berean zelulen berregiten laguntzen du. Hori dela eta, zauriak garbitzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros madurae

***Hipposideros madurae*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros madurae'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Saturnino Legarda

**Saturnino Legarda** (Legarda, 1896ko irailaren 28a - Iruñea, 1970eko irailaren 3a) nafar elizgizona, organista eta musikagilea izan zen.

## Bizitza 
Iruñean eta Donostian egin zituen organo, harmonia, kontrapuntu eta fuga ikasketak. 1913. urtean, kaputxinoen ordenan sartu zen, eta 7 urte geroago, apaiz egin zen. 1923. urtean, Buenos Airesera jo zuen, eta 40 urte eman zituen bertan. Stravinski, Respighi, Casella, Malipiero, Ravel, Perosi eta, batez ere, Manuel de Falla musikagile handiekin harreman estuak izan zituen. Mezak, ofizioak eta hil-otoitzak idatzi zituen, batez ere.

## Erreferentziak
Johann Schobert

**Johann Schobert** (Silesia, 1720 - Paris, 1767ko abuztuaren 28a) alemaniar musikagilea eta klabe-jotzailea izan zen.

1762. urtean Parisen hartu zuen bizilekua, eta gorteko klabe-jotzaile egin zen. Garai hartako klabe-jotzailerik bikainena, eta klaberako idatzi zuen musikagilerik ospetsuena izan zen. Eragina izan zuen Mozarten lehenengo lanetan. Lan aipagarriak ditu: opera komiko bat; sonatak eta kontzertuak klaberako; biolin eta klabe sonatak; klaberako ganbera musika. Hura eta bere ahaide guztiak hil ziren onddo pozoitsuak jan ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julian Schwinger

**Julian Seymour Schwinger** Estatubatuar fisikaria (New York, 1918ko otsailaren 12 &ndash; Los Angeles, 1994ko uztailaren 16a). 1940-1941 bitartean Kaliforniako Unibertsitatean lan egin zuen, eta 1941-1943 bitartean Purduekoan. Hiru urtez (1943-1946) Massachussettseko Teknologia Institutuan lan egin zuen. Harvarden denboraldi luzea egin zuen (1946-1972), eta azkeneko urte horretatik aurrera Kaliforniako Unibertsitateko irakasle izan zen. 1965ean Fisikako Nobel saria jaso zuen, Feynman eta Tomonagarekin batera, quantumaren elektrodinamikaz egindako lanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pantomima

thumb
thumb|Pantomime Pablo Zibes
**Pantomima** hitzik gabeko antzerki generoa da, oro har komikoa eta komediazkoa, musikaz lagunduta, mimo moduan jokatzen duten antzezleek egiten dutena. Horren jatorria Antzinako Grezian eta Erroman dago, non antzerki-genero herrikoia izan zen. XVIII. mendean Italiako *Comedia dell´arte* generotik hartuta, herrialde anglosaxoietan zabaldu zen bereziki, Eguberrietako antzerki herrikoi moduan Pantominarako musika-lan ezagunetako batzuk hauek dira: *L´enfant prodigue* (1890), André Wormserena; ''Joseph's Legende* (1914), Richard Straussena; *L'histoire du soldat* (1918), Igor Stravinskirena; eta *Mirarizko mandarina ''(1919), Bela Bartokena.

## Kanpo estekak
François Clouet

**François Clouet** (Tours, Frantzia,  - Paris, Frantzia, 1572ko abenduaren 22a) frantses margolari eta marrazkilaria izan zen, Jean Clouet margolariaren seme eta ikaslea. Aita bezala, **Janet** izengoitiz ezagutua izan zen, eta horrek, askotan, nahasmena sortu du.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|180px|''Élisabeth d'Autriche*, 1571.
Aitarekin hasi zen lanean eta, hura hil ondoren, Frantzisko I.a Frantziakoak gorteko margolari izendatu zuen. Katalina Mediciren babesari esker, Henrike II.aren, Frantzisko II.aren eta Karlos IX.aren erregealdietan kargu horretan jarraitu zuen. Ospe handia lortu zuen, erretratuekin ez ezik, koadro historiko eta mitologikoekin ere. Gorteko margolari zelarik, Frantzisko I.aren eta Henrike II.aren hileta mozorroak egin zituen, beste zenbait lanen artean. Historiari eta mitologiari buruzko lanak Fontainebleauko eskolaren estilo manieristari jarraituz egin zituen (*Diana bainuan]*, *Dama bat bainuan*, etab.).

Marrazkigintzari dagokionez, arkatzez egindako hiru tonu leuneko irudiak dira nabarmentzekoak. Aitaren irakaspenak adierazi zituen marrazki horietan, eta arreta berezia eskaini zion xehetasun dotoreen eta ezaugarri psikologikoen adierazpenari. Baina aitak baino pintura konplexu eta aberatsagoa landu zuen Françoisek, besteak beste, italiar, flandriar eta alemaniar artisten eragina nabarmentzen duena. Bestalde, hark baino teknika landuagoa zuen eta, fisionomiaren azterketa baztertu gabe, arreta handiagoz landu zituen xehetasunak.

Lan aipagarriak dira, besteak beste, *Madame d´Etampes* (1545 ing.), *Pierre Qutheren erretratua* (1562, Louvre), *La Reine Marguerite enfant* (1560 aldean, musée Condé, Chantilly), *Catherine de Médicis* (1562), *Joana III.a Nafarroakoa* (1570), *Élisabeth d’Autriche* (1571 ing., Louvre), jantziekiko eta izakerarekiko kezka agertzen duena, eta Katalina Medicirentzat dominetan eta otoitz liburuetan egindako miniaturazko erretratu sail bat. Bestalde, erretratatutako pertsonaia zutik agertzen den erretratu mota asmatu zuen. Aipagarriak dira adibidez Henrike II.a (Uffizi Galeria, Florentzia) eta Karlos IX.a (Kunsthistorisches Museum, Viena) erretratuak.

## Iruditegia 

Image:François Clouet 004.jpg|*Karlos IX.a*, 1566Kunsthistorisches Museum, Viena
Image:Jeanne-albret-navarre.jpg|*Joana III.a Nafarroakoa*, 1570
Image:François Clouet 002.jpg|*Diane de Poitiers*, 1571Washingtongo Arte Galeria Nazionala.
Image:Catherine de medici widow clouet.jpg|*Katalina Medici*, 1559-1572 Hermitage museoa, San Petersburgo.
Francois Clouet. - The Billet Doux.jpg|*Le Billet Doux*, Thyssen-Bornemisza museoa, 1570s
François Clouet - Elisabeth of Austria (ca. 1571) - Google Art Project.jpg|*Elisabet Austriakoa'', c. 1571

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  François Clouet Artcyclopedia.com