open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2005eko 1 Formulako denboraldia

**2005eko 1 Formulako denboraldia** historiako 1 Formulako Munduko Txapelketaren 56. denboraldia izan zen, Automobilen Nazioarteko Federazioak (FIA) antolatua.

## Palmaresa 
**Gidari txapelduna**: 20px **Fernando Alonso** Renault taldearekin

**Talde txapelduna**: 20px **Renault** Alonso eta Fisichella gidariekin

## Denboraldiko podiumak 
## Gidarien sailkapena 
{| width="100%" border=0
|- valign=top
| width="50%" |
* 1.a - 133 puntu - 20px Fernando Alonso
* 2.a - 112 puntu - 20px Kimi Räikkönen
* 3.a - 62 puntu - 20px Michael Schumacher
* 4.a - 60 puntu - 20px Juan Pablo Montoya
* 5.a - 58 puntu - 20px Giancarlo Fisichella
* 6.a - 45 puntu - 20px Ralf Schumacher
* 7.a - 43 puntu - 20px Jarno Trulli
* 8.a - 38 puntu - 20px Rubens Barrichello
* 9.a - 37 puntu - 22px Jenson Button
* 10.a - 36 puntu - 20px Mark Webber
* 11.a - 28 puntu - 20px Nick Heidfeld
* 12.a - 24 puntu - 22px David Coulthard
|width="3" |
| width="50%" |
* 13.a - 11 puntu - 20px Felipe Massa
* 14.a - 9 puntu - 20px Jacques Villeneuve
* 15.a - 9 puntu - 20px Christian Klien
* 16.a - 7 puntu - 20px Tiago Monteiro
* 17.a - 6 puntu - 20px Alexander Wurz
* 18.a - 5 puntu - 20px Narain Karthikeyan
* 19.a - 4 puntu - 20px Pedro de la Rosa
* 20.a - 4 puntu - 20px Christijan Albers
* 21.a - 3 puntu - 20px Patrick Friesacher
* 22.a - 2 puntu - 20px Antonio Pizzonia
* 23.a - 1 puntu - 20px Vitantonio Liuzzi
* 24.a - 1 puntu - 20px Takuma Satō
|- valign=top
| colspan=3 |

## Taldeen sailkapena 
* 1.a - 191 puntu - 20px **Renault** (Alonso eta Fisichella)
* 2.a - 182 puntu - 22px **McLaren-Mercedes** (Räikkönen, Montoya, Wurz eta De la Rosa)
* 3.a - 100 puntu - 20px **Ferrari** (M. Schumacher eta Barrichello)
* 4.a - 88 puntu - 20px **Toyota** (R. Schumacher eta Trulli)
* 5.a - 66 puntu - 22px **Williams-BMW** (Webber, Heidfeld eta Pizzonia)
* 6.a - 38 puntu - 22px **BAR-Honda** (Button eta Satō)
* 7.a - 34 puntu - 22px **Red Bull-Ford** (Coulthard, Klien eta Liuzzi)
* 8.a - 20 puntu - 20px **Sauber-Petronas** (Massa eta Villeneuve)
* 9.a - 12 puntu - 20px **Jordan-Toyota** (Monteiro eta Karthikeyan)
* 10.a - 7 puntu - 20px **Minardi-Ford** (Albers eta Friesacher)

## Kanpo estekak
Osloko itsasontzi bikingoen museoa

**Osloko itsasontzi bikingoen museoa** (norvegieraz *Vikingskipshuset*) Bygdøyn dago, Oslon, Norvegian. Hau, Osloko Unibertsitateko Museo Historikoko zati da.

[thumb|ezkerrera|[Osebergeko itsasontzia.]]

1913an, Gabriel Gustafson irakasle suediarrak, lehenik, XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran eginiko bikingoen garaiko aurkikuntzentzako eraikin banandu bat proposatu zuen.

Garai hartan, Gokstadeko itsasontzia eta Osebergeko itsasontzia jada bilduak izan ziren aldi baterako babeslekuetan Osloko Unibertsitatean. Arkitektura lehiaketa bat iragarria izan zen eta Arnstein Arnebergek irabazi zuen. Osebergeko itsasontziarentzako pasabidea, Stortingeten finantzaketarekin eraikia izan zen, eta itsasontzia Unibertsitateko babeslekuetatik eramana izan zen 1926an. Gokstad eta Tuneko itsasontzientzako eraikinaren zatiak 1932an osatuak izan ziren, baina eraikinaren azken zatia Bigarren Mundu Gerrak atzeratu zuen. Osebergeko itsasontziko beste aurkikuntza batzuentzako azken zatia 1957an osatua izan zen.

## Ikus, gainera 
* Osebergeko itsasontzia
* Tune ontzia

## Kanpo estekak 
* Itsaso bikingoen museoa
Onekotan

**Onekotan** (; , batzuetan *Onnekotan-tō*, ) Kurileen uhartedian dagoen errusiar uharte bat da. Bere hedadura 425 kilometro karratukoa da. Iparraldeko Kuril uharteen taldean dago.

## Geografia 
Onekotan uhartea honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 49º16' eta 49º38' N
* longitudea: 154º37' eta 154º54' E
* garaiera gorena: 1324 m

Ipar-mendebaldean Makanruxi uhartea dago, Evreinoveko itsasarteak banandua, ipar-ekialdean, Paramuxir uhartea, Kuriletako Laugarren Itsasarteak banandua eta hego-mendebaldean Kharimkotan uhartea, Krenitsingo itsasarteak banandua.

Administratiboki Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Kanpo estekak
Je t'aime... moi non plus

'''''Je t'aime... moi non plus'''* (euskaraz, «Maite zaitut... ezta nik ere»), frantziar pop abesti erotiko oso ezaguna da. Abestiaren musika eta hitzen egilea Serge Gainsbourg izan zen, eta Arthur Greensladek konponketak egin zizkion ondoren. Abeslariak, Serge Gainsbourg bera eta Jane Birkin, orduko bere amorantea, izan ziren.

## Abestia 
Abestia etengabeko bikote-joko bat da, Gainsbourg eta Birkinen ahotsak uneoro tartekatzen direlarik, elkarrizketa erotiko esplizitu bati bide emanez. Konposaketa honetan, bikote baten sexu harremanak era ireki eta zuzen batean errepresentatzen dira, eta zentzu honetan, sexu-ekintzari propio lotzen zaizkon hasperen eta bestelako gozamen espresioak gordinki ageri dira, abestiaren garapenean nagusitasuna irabazten dutenak.

Abestiaren letran, etengabe errepikatzen da izenburutzat duen esaldia. Honez gain, plazer adierazpen esplizituen artean, bikotearen elkarrizketa dugu ardatz. Elkarrizketan, metafora batzuk agertzen badira ere, oso ulerterrazak dira, eta oro har, abestiaren hitzak nahiko zuzen eta esplizituak direla onar daiteke. Hona hemen, abestiaren letran nabarmendutako zati batzuk:
* "Je vais et je viens, entre tes reins" (*Banoa eta banator, zure aldaken artean*, literalki: *Banoa eta banator, zure giltzurrunen artean'')
* "Tu es la vague, moi l'île nue" (*Zu olatua zara, eta ni uharte bakartia*)
* "L'amour physique est sans issue" (*Maitasun fisikoa irtenbiderik gabeko estrata da*)

## Ibilbidea 
Serge Gainsbourgek abestia sortu zuenean, lehen grabaketa bat egin zuen bere bikotea zen Brigitte Bardot frantziar aktore ezagunarekin, 1967an. Aitzitik, Bardotek ez zuen abesti hura argitaratzea nahi izan, bere senarraren ezadostasuna aipatuaz, nahiz eta bestelako arrazoiak egon zirela dirudien, aktorearen ordezkaria abestiak ekarriko zukeen polemikaz beldur baitzen. 1986an Bardotek abestiaren bertsio hau argitaratzeko baimena eman zuen, beti etekinak animalien babesean jarduten duten erakundeetara bideratzen baziren.

1968an, ordea, Gainsbourgek Jane Birkin ingeles aktorea ezagutu zuen, eta bikote harreman bati ekin zioten. Testuinguru honetan, Gainsbourgek berriz grabatu zuen abestia, Bardoten ahotsa Birkinenarekin ordezkatuz. Abestiaren bigarren bertsio hau 1969 hasieran argitaratu zen, lehenik single bezala eta ondoren Jane Birkin - Serge Gainsbourg diskoan, eta dezenteko eskandalua eragin zuen orduko jendarteko sektore kontserbadoreetan. Izan ere, ordura arte ez zen sexu harremanak hain era zuzenean eta bere horretan, maitasunik gabe, deskribatzen zituen abesti argitaraturik. Abestia zentsuratua izan zen Italia, Jugoslabia, Polonia, Islandia, Suedia, Erresuma Batua eta Espainiar estatuko irratietan. Hala eta guztiz ere, kantu honek sekulako arrakasta lortu zuen Europa eta AEBtan, zentsuraren gainetik, eta gaur egun ere, erotismoaren erreferente garbi bat da.

## Kanpo estekak
Erik I.a Norvegiakoa

**Erik I.a Norvegiakoa**, baita ere **Erik Aizkora Odoldua** (antzinako eskandinavieraz *Eiríkr Blóðøx*, norvegieraz *Eirik Blodøks*; c. 885-954) edo **Erik Odoltzalea** izenaz ezaguna, Norvegiako bigarren erregea izan zen. Erregealdiak, 930 eta 934 artean iraun zuen eta Harald I.a Norvegiakoaren semerik zaharrena zen.

## Bizitza 
Boterea bere aitaren eskuetatik jaso ondoren, bere anaiekin lehian hasi zen. Bere anaietako asko hil zituen, Haakon Ona izan ezik, Ingalaterran babestu zena. Latinez jaso zuen ezizena  (bere anaiak hiltzen dituena) izan zen. Bere ezizena, Aizkora Odoldua, bere anaiak hiltzeko joeragatik etor daiteke.

920an, espedizio bikingo bat eraman zuen Bjarmanlandera, Errusia iparraldean. Geroago, 930ean, bere konkista hasi zuen, Daugava ibaitik nabigatuz, Errusia barnean. Bertan, merkataritza portu txiki bat arpilatu zuen. Gutxi gora-behera urte horietan, Gorm Zaharra erregeak gonbidatu zuen Danimarkara, oturuntza batetara, non, oturuntzaren hurrengo egunean, bere emazte izango zen Gunnhild ezagutuko zuen.

Gunnhildek, sorgina izatearen ospe txarra hartu zuen. Teoria batek, geroago historialari batzuek ezeztatu zutena, Gunnhild, txabola batean bi azti finlandiarrekin bizi izan zela zioen, eurekin, euren magia ikasiz. Hauek, Gunnhild emazte bezala lortzeko borrokan hasi zirenean, Gunnhildek Erik erabili zuen bi aztiak hiltzeko, berehala Erikekin ezkonduz. Beste deskribapen batzuk, Eriken anaien eta beste etsai batzuen heriotzekin lotzen zuten, pozoi eta ekaitz bidezko heriotzak. Edozein modutan, egia edozein dela ere, guztiak, Erikek, bere emaztearen ospe txarra oso baliagarritzat jo zuela adierazten du.

Hurrengo udaberrian, Erikek bere anaien indar konbinatuak garaitu eta Norvegiako tronua berriz lortu zuen.

934an, bere anaiarik gazteena, Haakon Ona, Ingalaterratik itzuli zen, nobleziaren laguntzarekin bere anaia tronutik botatzeko. Eriken erregealdia, gogorra eta despotikoa zen, honela, nobleek, Erik tronutik kentzeko zuten gogoa azaltzen delarik.

Tronua birkonkistatzeko huts egindako zenbait kanpainen ondoren, Erikek Orkada uharteetara bidaiatu zuen, eta, geroago, Jorvikeko Erresumara (non, gaur egun, Ingalaterrako York herria dagoen), bertako bikingoek gonbidatuta. Hasieran, harrera beroa egin zion Athelstanek, nork Northumbriako gobernari egin zuen, mugak, irlandar eta eskoziarren erasoetatik babesteko aginduarekin.

Northumbria, Erik eta bere jarraitzaileak eusteko bezain aberatsa ez zenez, sarri arpilatu zituen Eskozia eta Irlandako itsasoetako beste lurralde batzuk.

Arpilaketa hauek errespetua eta ospea eman zioten, 947tik 948ra eta 952tik 954 arte Jorvikeko errege izatera eraman zutena. Bere gobernua laster hasi zen kaskartzen, inguruko errege ezberdinak aurka jarri zitzaizkiolarik. Traditua izan zen eta herritik bota zuten. Borrokan hil zen Stainmoorren, Westmorlanden 954an.

## Genealogia
The Eldorado

thumb|eskuinera|300px

**The Eldorado** New Yorkeko eraikin bat da, luxuzko etxebizitzena, Central Park West hiribideko 300. zenbakian kokatua, West 90. eta West 91. kaleen artean, eta Central Parkeko *Jacqueline Kennedy Onassis Reservoir* lakuaren gaineko ikuspegia dauka.

Hogeita hamar solairuko eraikin hau Art Déco estilokoa da, eta 1929tik 1931ra bitartean eraiki zen.

Central Parken ertzean kokaturiko beste zenbait etxebizitza-eraikin bezalaxe, hau ere, bere altueraren erdialdetik gora, bi dorretan erdibitzen da, eta horrek itxura bereizgarria ematen dio. Dorreen goialdeko apaingarriak Emery Roth arkitektoak diseinatuak dira.

Etxebizitzen jabetza-araubideari dagokionez, adierazi behar da eraikin hau *housing cooperative* (alegia, etxebizitza-kooperatiba bat) deritzenetakoa dela. Horrek esan nahi du elkarte edo korporazio bat dela eraikinaren jabea, eta ez bertako biztanleak. Azken horiek elkarte horren akzio-kopuru baten jabe dira, eta, akordio bat tarteko, eraikineko etxebizitza zehatz batean bizitzeko eskubidea daukate.

## Kanpo estekak
Gorm Zaharra

**Gorm Zaharra** (), daniar buruzagi bat izan zen, Jutlandian errege izatera iritsi zena. 900. urtea baino lehenago jaio zen eta, beharbada, 958an hil zen. Antzina, modu okerrean, Danimarkako lehen errege bezala ikusia izan zen. Jellingeko harriak eraiki zituen bere emazte Thyra Daneboden omenez.

Jellingen lurperatua izan zen, bere emazte Thyraren ondoan. Tronuan, bere seme Harald Bluetoothek ordeztu zuen.
The Beresford

**The Beresford** (211 Central Park West, West 81. eta 82. kaleen artean kokatua) New Yorkeko goi-mailako apartamentu-eraikin bat da, 1929koa. Norbaitek bere helbidea hemen edukitzeak esan nahi du hiriko tokirik preziatuenetako batean bizi dela. Izan ere, Central Park West hiribidea da Central Park-ek mendebaldean daukan muga; horrek esan nahi du kale horretan dauden eraikin gehienek hiriaren zinezko birika den parke horren bista zoragarriak dauzkatela.

Eraikinaren arkitektoa, Emery Roth, ospetsua zen New Yorken luxuzko apartamentuak eta hotelak egiteagatik. Hain zuzen ere, The Beresford eraikina da Emery Roth-ek Central Park West hiribidean egin zituen lau eraikinetako bat (besteak dira The Eldorado, 90. eta 91. kaleen artean kokatua, The San Remo (74. eta 75. kaleen artean dagoena) eta The Ardsley. Eraikin guzti horietatik The Beresford-ek dauka bolumenik handiena, eta izena datorkio toki horretan bertan lehenago zegoen Beresford Hoteletik.

Eraikinak bi fatxada nagusi dauzka: ekialdeko fatxadak Central Park-era ematen du, eta hegoaldekoak, Manhattan Square-ra (hots, American Museum of Natural History dagoen plaza).

Goialdeko hiru erpinetan, beste hainbeste dorrek eraikinari itxura arranditsu eta jauregi-kutsukoa ematen diote.

New Yorken dauden tankera bereko beste eraikin batzuetan ez bezala, The Beresford eraikinean bizilagun gisa onartu egiten dira pertsona famatuak eta politikariak.

## Kanpo estekak
1997ko 1 Formulako denboraldia

**1997ko 1 Formulako denboraldia** historiako 1 Formulako Munduko Txapelketaren 48. denboraldia izan zen, Automobilen Nazioarteko Federazioak (FIA) antolatua.

## Palmaresa 
**Gidari txapelduna**: 20px **Jacques Villeneuve** Williams-Renault taldearekin

**Talde txapelduna**: 22px **Williams-Renault** Villeneuve eta Frentzen gidariekin

## Denboraldiko podiumak 
## Gidarien sailkapena 
{| width="100%" border=0
|- valign=top
| width="50%" |
* 1.a - 81 puntu - 20px Jacques Villeneuve
* 2.a - 42 puntu - 20px Heinz-Harald Frentzen
* 3.a - 36 puntu - 22px David Coulthard
* 4.a - 36 puntu - 20px Jean Alesi
* 5.a - 27 puntu - 20px Gerhard Berger
* 6.a - 27 puntu - 20px Mika Häkkinen
* 7.a - 24 puntu - 22px Eddie Irvine
* 8.a - 20 puntu - 20px Giancarlo Fisichella
* 9.a - 16 puntu - 20px Olivier Panis
* 10.a - 15 puntu - 22px Johnny Herbert
* 11.a - 13 puntu - 20px Ralf Schumacher
|width="3" |
| width="50%" |
* 12.a - 7 puntu - 22px Damon Hill
* 13.a - 6 puntu - 20px Rubens Barrichello
* 14.a - 4 puntu - 20px Alexander Wurz
* 15.a - 3 puntu - 20px Jarno Trulli
* 16.a - 2 puntu - 20px Mika Salo
* 17.a - 2 puntu - 20px Pedro Diniz
* 18.a - 2 puntu - 20px Shinji Nakano
* 19.a - 1 puntu - 20px Nicola Larini
**Sailkapenatik kanporatua**
* 79 puntu - 20px Michael Schumacher
|- valign=top
| colspan=3 |

## Taldeen sailkapena 
* 1.a - 123 puntu - 22px **Williams-Renault** (Villeneuve eta Frentzen)
* 2.a - 102 puntu - 20px **Ferrari** (M. Schumacher eta Irvine)
* 3.a - 67 puntu - 20px **Benetton-Renault** (Alesi, Berger eta Wurz)
* 4.a - 63 puntu - 22px **McLaren-Mercedes** (Coulthard eta Häkkinen)
* 5.a - 33 puntu - 20px **Jordan-Peugeot** (Fisichella eta R. Schumacher)
* 6.a - 21 puntu - 20px **Prost-Mugen Honda** (Panis, Trulli eta Nakano)
* 7.a - 16 puntu - 20px **Sauber-Petronas** (Herbert eta Larini)
* 8.a - 9 puntu - 22px **Arrows-Yamaha** (Hill eta Diniz)
* 9.a - 6 puntu - 22px **Stewart-Ford** (Barrichello)
* 10.a - 2 puntu - 22px **Tyrrell-Ford** (Salo)

## Kanpo estekak
Kharimkotan

**Kharimkotan** (); ) Kurilak uhartedian dagoen errusiar uharte bat da. Bere hedadura 68 kilometro karratutakoa da eta iparraldeko Kurilak uharteen taldean dago.

## Geografia 
Kharimkotan uhartea, honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 49º04' eta 49º09' N
* longitudea: 154º 28' eta 154º 36' E
* garaiera altuena: 1157 m

Hego-mendebaldean, Xiaxkotan eta Ekarma uharteak daude, Severgin itsasarteak bananduak, eta, ipar-ekialdean Onekotan, Krenitsyngo itsasarteak banandua.

Administratiboki, Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Kanpo estekak
1999ko 1 Formulako denboraldia

**1999ko 1 Formulako denboraldia** historiako 1 Formulako Munduko Txapelketaren 50. denboraldia izan zen, Automobilen Nazioarteko Federazioak (FIA) antolatua.

## Palmaresa 
**Gidari txapelduna**: 20px **Mika Häkkinen** McLaren-Mercedes taldearekin

**Talde txapelduna**: 20px **Ferrari** Irvine eta M. Schumacher gidariekin

## Denboraldiko podiumak 
## Gidarien sailkapena 
{| width="100%" border=0
|- valign=top
| width="50%" |
* 1.a - 76 puntu - 20px Mika Häkkinen
* 2.a - 74 puntu - 22px Eddie Irvine
* 3.a - 54 puntu - 20px Heinz-Harald Frentzen
* 4.a - 48 puntu - 22px David Coulthard
* 5.a - 44 puntu - 20px Michael Schumacher
* 6.a - 35 puntu - 20px Ralf Schumacher
* 7.a - 21 puntu - 20px Rubens Barrichello
* 8.a - 15 puntu - 22px Johnny Herbert
* 9.a - 13 puntu - 20px Giancarlo Fisichella
|width="3" |
| width="50%" |
* 10.a - 10 puntu - 20px Mika Salo
* 11.a - 7 puntu - 20px Jarno Trulli
* 12.a - 7 puntu - 22px Damon Hill
* 13.a - 3 puntu - 20px Alexander Wurz
* 14.a - 3 puntu - 20px Pedro Diniz
* 15.a - 2 puntu - 20px Olivier Panis
* 16.a - 2 puntu - 20px Jean Alesi
* 17.a - 1 puntu - 20px Pedro de la Rosa
* 18.a - 1 puntu - 20px Marc Gené
|- valign=top
| colspan=3 |

## Taldeen sailkapena 
* 1.a - 128 puntu - 20px **Ferrari** (Irvine, M. Schumacher eta Salo)
* 2.a - 124 puntu - 22px **McLaren-Mercedes** (Häkkinen eta Coulthard)
* 3.a - 61 puntu - 20px **Jordan-Mugen Honda** (Frentzen eta Hill)
* 4.a - 36 puntu - 22px **Stewart-Ford** (Barrichello eta Herbert)
* 5.a - 35 puntu - 22px **Williams-Supertec** (R. Schumacher)
* 6.a - 16 puntu - 20px **Benetton-Playlife** (Fisichella eta Wurz)
* 7.a - 9 puntu - 20px **Prost-Peugeot** (Trulli eta Panis)
* 8.a - 5 puntu - 20px **Sauber-Petronas** (Diniz eta Alesi)
* 9.a - 1 puntu - 22px **Arrows-Arrows** (De la Rosa)
* 10.a - 1 puntu - 20px **Minardi-Ford** (Gené)

## Kanpo estekak
KV37

**KV37** hilobia Erregeen Haraneko nekropolian dago, Egipton. Aurkitutako hezur zatiek, hilobia lurperaketa batetarako erabilia izan zela adierazten dute, baina oso kaltetuak daude eta bertan jatorrian ehortziak izan zirenak ezezagunak dira. Egiptoko Inperio Berrian datatua izan da, XVIII. dinastiaren garaian.

Sarrera, arroken artean dago, eta, eskailera baten ondoren, korridore bat eta kamera bat daude. Bere barnean, giza hezurrez gain, edukiontziak, eskulturak eta dokumentuak aurkitu dira. Zeramikak, KV37 hilobia, lurperaketa batetarako erabilia izan zela adierazten du, eta bere plano eta kokapenak, errege familiarentzat izan zela iradokitzen dute. Ez dago apaindua eta oraindik ez da erabat industua izan.

Aurkitutako objektuan ezberdintasuna dela eta, Elizabeth Thomasek, hilobia, hilobi lapurrek biltegi bezala erabili zutela esan zuen.

## Bibliografia 
* Reeves, Nicholas y Wilkinson, Richard H. *Todo sobre el valle de los Reyes*. Destino. 1998. .
* Siliotti, Alberto. *El Valle de los Reyes: Y los templos y necrópolis de Tebas*. 1997. Martínez Roca. .

## Kanpo estekak 
*  Kokapen planoa
*  La Vallee des Rois
*  Theban mapping project
Lindus

**Lindus** edo **Lindux** Nafarroako ipar-erdialdeko Pirinioetako mendi bat da, Nafarroa Beherearekin duen mugan bertan, Ibañetako mendatetik mendebaldera, Lindus mendilerroan. Bere garaiera 1220 metrokoa da, eta Pirinioetako mendilerro hau osatzen duten mendien artean garaiena da.

## Irispideak 
Ibañetako mendatetik, ibilbidea, ibilaldi lasaia da, eta errepidetik doa 1090 metrora dagoen Gararbide mendateraino, ondoren, lehen tontorra, Lindusgoitia izenekoa, ertzatzen du eskuinetik eta Lindus lepora irteten da, 1166 metroko garaierara, modu erosoan tontorrera iristeko.

Urepeletik abiatzen den ibilbidea luzeagoa da. Gaineko Karrika izeneko auzotik, gorantz doa bide bat, Etxolakatorena baserrirantz, kono formako muino baten iparmendebaldean. Hemen, Hauzai izeneko lepoaren ibilbide seinalizatua hartu behar da. Izatez, lepoa baino zertxobait gorago irteten da, Hortz Zorrotz izeneko tontor harritsuan. Toki honetan, igo edo inguratu egin daiteke Urtarai mendia, baina begirada Burdinkurutz lepoan jarriz, nondik berehala heltzen den tontorrera. Beste bide bat hartuta Hairako basoa zeharka daiteke. Gaineko Karrikan, beste bide batetatik, isurialdeen banalerroan dagoen muinora heltzen da, Mearroztegi lepoan, Errola eta Otsamunho mendien hegoaldean. Gailurraren tontorretik jarraitu behar da, bidea alde batera utzita, gorago berriz bertara itzultzeko. Teilariko lepoa edo Nabala izeneko lepora jarraitzen da. Bideak, Hairako ubiderantz begira dagoen aurpegitik jarraitzen du, baina gailurretik jarraitu behar da Hauzai leporantz. Goraxeago, Hortz Zorrotz tontortxoan, aurreko ibilbidearekin lotzen da.

## Hegazti migratzaileen pasabidea 
Linduseko pasabidea udazkeneko hegaztien migrazioaren ikusteko Pirineoko gune nagusietako bat da,

Hegazti gehiago pasatzen dira Lizarrieta mendatetik baina. Altitude baxuak klima jasangarriago bat ematen baitio horri. Organbidexkan egoten diren haize indartsuak ez daude Lizarrietan, ez eta Lindus-eko hezetasun handia ere.

## Erreferentziak 

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda
* Nafarroa Behereko menien zerrenda

## Kanpo estekak 
* euskal-herria.org webgunean

* www.migraction.net Hegazti-migrazioen ataria Frantzian.

* Lizarrietako hegazti-kontaketa, babesa eta animazioa  CPAL («Comptage, protection et animation à Lizarrieta»)  -  cpal.migration.fr
* Lizarrieta www.migraction.net Lizarretako mendateko hegazti-migrazioen datuak.
Eloy Erentxun

**Eloy Erentxun** (Arroa goia, Zestoa, Gipuzkoa, 1904ko azaroaren 29a – Donostia, Gipuzkoa, 1987) margolaria izan zen. Euskal Herriko paisaiak aztertu zituen batik bat bere lanetan.

## Bizitza 
Aitaren aldeko sendia Gasteiztik zetorren, non *Garaje Erentxun* kudeatzen zuten, hasieran Betoño auzoan eta gero erdialdean. Agustin aitonak kitarra jotzeaz gain, karrogilerik handiena izatera iritsi zen, gero Bilbora eta Bartzelonara zabaldu ziren, Eloyren osabaren esku, Francok negozioa konfiskatu arte. Aitonak, bere aldetik, Azpeitian tabako-fabrika jarri baina itxi behar izan zuen. Orduan familiak Zestoan etxea hartu zuen. Bere aita, Zesareo, pianoa jotzraz gain, maisu zen, eta ama, Maria Dolores Onzalo elgetarra ere bai, biak Arroako eskolan lan egin eta ezkondu ziren. Eloy izan zen bost anai-arreetatik zaharrena.
Irakasle izateko ikasi zuen Iruñean, anaia Juan bezala. Oposizioak gaindituta, Asturias aldera joan izan behar zuten. Han irakasle zela, Asturiaseko Cirieño herrian sortu zitzaion marrazketarekiko interesa, bere ikasleak marrazteari ekin zionean. Hiru urte eman ondoren irakasle, hango giro politikoa gaiztotuta, 1933 urtean leku-aldatzea eskatu zuten bi anaiek Nafarroara, Zigara Eloyk eta Aresora Juanek. Zigan irakasle zela, hango paisaiak eta ikasleen erretratu asko marraztu eta margotu zituen. Espainiako Gerra Zibilaren hasierak aitaren etxean harrapatu zuen. Bertan udara ematen zuen maiz eta margolaria zen bere osaba Teodoro Erentxunekin egoteko aukera zuen, 1927an Ameriketatik etorria. Honek biziki animatzen zion margotzen jarraiteko. Gerra iraun bitartean, Eloyk Dorraon eta Lodosan jarraitu zuen irakasle gisa hango eskoletan, 1941 arte.

1942an Madrilera joan zen bizitzera eta *"Asociación de Pintores y Escultores"* delakoan aritu zen ikasten.
Ondoren Bartzelonan margotzen eta saltzen jarraitu zuen, baina senide baten eskariz, geratzen zen azken *Garaje Erentxun* zaintzeko, Gasteizera itzuli zen. Han emazte izango zen Mari Karmen ezagutu eta Caracasen (Venezuela) bizi izan ziren, 1950 urtetik, ezkon berriak zirela; hiru alaba izan zituzten eta 15 urtez han bizi ziren, 1965 arte, Euskal Herrira behin betiko bueltatu arte, Donostiara hain zuzen..

## Lanak 
Olio pintura landu zuen batik bat, arkatzez, ikatz-ziriz, lumaz, zein *errotulagailuz* egindako marrazkiak baditu ere.

Bere lanik gehienek Euskal Herriko paisaia desberdinak dituzte gaitzat, eta Espainian eta Venezuelan zehar beste hainbat lan ere egin zituen. Erretratua ere landu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ugalde, Martin, Eloy Erentxun: 1904-1987, Editorial San Sebastián, Donostiako Aurrezki Kutxa, 1987.
* Plazaola Artola, J., Historia del Arte Vasco vól. IV: *Siglo XX*, Hostoa argitaletxea. *838. or.*
* Argia Astekaria, 637. zenb., 1975.http://www.argia.com/argia-astekaria/637/eloy-erentxun-margolaria
1991ko 1 Formulako denboraldia

**1991ko 1 Formulako denboraldia** historiako 1 Formulako Munduko Txapelketaren 42. denboraldia izan zen, Automobilen Nazioarteko Federazioak (FIA) antolatua.

## Palmaresa 
**Gidari txapelduna**: 20px **Ayrton Senna** McLaren-Honda taldearekin

**Talde txapelduna**: 22px **McLaren-Honda** Senna eta Berger gidariekin

## Denboraldiko podiumak 
## Gidarien sailkapena 
{| width="100%" border=0
|- valign=top
| width="50%" |
* 1.a - 96 puntu - 20px Ayrton Senna
* 2.a - 72 puntu - 22px Nigel Mansell
* 3.a - 53 puntu - 20px Riccardo Patrese
* 4.a - 43 puntu - 20px Gerhard Berger
* 5.a - 34 puntu - 20px Alain Prost
* 6.a - 26,5 puntu - 20px Nelson Piquet
* 7.a - 21 puntu - 20px Jean Alesi
* 8.a - 10 puntu - 20px Stefano Modena
* 9.a - 9 puntu - 20px Andrea de Cesaris
* 10.a - 8 puntu - 20px Roberto Moreno
* 11.a - 6 puntu - 20px Pierluigi Martini
* 12.a - 4 puntu - 20px Jyrki Järvilehto
|width="3" |
| width="50%" |
* 13.a - 4 puntu - 20px Bertrand Gachot
* 14.a - 4 puntu - 20px Michael Schumacher
* 15.a - 2 puntu - 20px Satoru Nakajima
* 16.a - 2 puntu - 20px Mika Häkkinen
* 17.a - 2 puntu - 22px Martin Brundle
* 18.a - 1 puntu - 20px Aguri Suzuki
* 19.a - 1 puntu - 22px Julian Bailey
* 20.a - 1 puntu - 20px Emmanuele Pirro
* 21.a - 1 puntu - 20px Eric Bernard
* 22.a - 1 puntu - 20px Ivan Capelli
* 23.a - 1 puntu - 22px Mark Blundell
* 24.a - 0,5 puntu - 20px Gianni Morbidelli
|- valign=top
| colspan=3 |

## Taldeen sailkapena 
* 1.a - 139 puntu - 22px **McLaren-Honda** (Senna eta Berger)
* 2.a - 125 puntu - 22px **Williams-Renault** (Mansell eta Patrese)
* 3.a - 55,5 puntu - 20px **Ferrari** (Prost, Alesi eta Morbidelli)
* 4.a - 38,5 puntu - 22px **Benetton-Ford** (Piquet, Moreno eta Schumacher)
* 5.a - 13 puntu - 20px **Jordan-Ford** (Gachot eta De Cesaris)
* 6.a - 12 puntu - 22px **Tyrrell-Ford** (Modena eta Nakajima)
* 7.a - 6 puntu - 20px **Minardi-Ferrari** (Martini)
* 8.a - 5 puntu - 20px **Dallara-Judd** (Järvilehto eta Pirro)
* 9.a - 3 puntu - 22px **Brabham-Yamaha** (Brundle eta Blundell)
* 10.a - 3 puntu - 22px **Lotus-Judd** (Häkkinen eta Bailey)
* 11.a - 2 puntu - 22px **Lola-Ford** (Suzuki eta Bernard)
* 12.a - 1 puntu - 22px **Leyton House-Ilmor** (Capelli)

## Kanpo estekak
2003ko 1 Formulako denboraldia

**2003ko 1 Formulako denboraldia** historiako 1 Formulako Munduko Txapelketaren 54. denboraldia izan zen, Automobilen Nazioarteko Federazioak (FIA) antolatua.

## Palmaresa 
**Gidari txapelduna**: 20px **Michael Schumacher** Ferrari taldearekin

**Talde txapelduna**: 20px **Ferrari** M. Schumacher eta Barrichello gidariekin

## Denboraldiko podiumak 
## Gidarien sailkapena 
{| width="100%" border=0
|- valign=top
| width="50%" |
* 1.a - 93 puntu - 20px Michael Schumacher
* 2.a - 91 puntu - 20px Kimi Räikkönen
* 3.a - 82 puntu - 20px Juan Pablo Montoya
* 4.a - 65 puntu - 20px Rubens Barrichello
* 5.a - 58 puntu - 20px Ralf Schumacher
* 6.a - 55 puntu - 20px Fernando Alonso
* 7.a - 51 puntu - 22px David Coulthard
* 8.a - 33 puntu - 20px Jarno Trulli
* 9.a - 17 puntu - 20px Mark Webber
* 10.a - 17 puntu - 22px Jenson Button
|width="3" |
| width="50%" |
* 11.a - 13 puntu - 20px Heinz-Harald Frentzen
* 12.a - 12 puntu - 20px Giancarlo Fisichella
* 13.a - 10 puntu - 20px Cristiano da Matta
* 14.a - 6 puntu - 20px Olivier Panis
* 15.a - 6 puntu - 20px Nick Heidfeld
* 16.a - 6 puntu - 20px Jacques Villeneuve
* 17.a - 4 puntu - 20px Marc Gené
* 18.a - 3 puntu - 20px Takuma Satō
* 19.a - 1 puntu - 22px Justin Wilson
* 20.a - 1 puntu - 20px Ralph Firman
|- valign=top
| colspan=3 |

## Taldeen sailkapena 
* 1.a - 158 puntu - 20px **Ferrari** (M. Schumacher eta Barrichello)
* 2.a - 144 puntu - 22px **Williams-BMW** (Montoya, R. Schumacher eta Gené)
* 3.a - 142 puntu - 22px **McLaren-Mercedes** (Räikkönen eta Coulthard)
* 4.a - 88 puntu - 20px **Renault** (Alonso eta Trulli)
* 5.a - 26 puntu - 22px **BAR-Honda** (Button, Villeneuve eta Satō)
* 6.a - 19 puntu - 20px **Sauber-Petronas** (Frentzen eta Heidfeld)
* 7.a - 18 puntu - 22px **Jaguar-Ford** (Webber eta Wilson)
* 8.a - 16 puntu - 20px **Toyota** (Da Matta eta Panis)
* 9.a - 13 puntu - 20px **Jordan-Ford** (Fisichella eta Firman)

## Kanpo estekak
Mario Fernández

**Mario Fernández Pelaz** (Bilbo, 1943ko azaroaren 4a - Areeta, 2024ko abenduaren 10a ) euskal abokatu eta politikari jeltzalea izan zen. Eusko Legebiltzarkidea eta lehendakariordea izan zen Garaikoetxearen gobernuan, 1982 eta 1985 artean.

## Ikasketak 
Mario Fernández Pelazek Deustuko Unibertsitatean Zuzenbide ikasketak 1965ean bukatu zituen. 1966tik aurrera abokatua izan zen, krisialdian dauden enpresak berregituratzeari ekin ziona. Unibertsitate horretako Enpresa Fakultatearen merkataritza-zuzenbide irakasle ere aritu zen.

## Politika munduan 
1980ko martxoan Euzko Alderdi Jeltzaleko kide bihurtua, Espainiako Trantsizio Demokratikoa osteko lehendabiziko Eusko Jaurlaritzan hartu zuen parte. Carlos Garaikoetxea lehendakariak Lan Sailburu izendatu zuen. 1982ko urtarrilean Garaikoetxeak Autonomia Garapenerako Lehendakariorde izendatu zuen, Jaurlaritzaren bigarren posturik garrantzitsuena eta Espainiako Gobernuarekin eskumenak negoziatzeko arduraduna.

1984ko apirilean EAJk Legebiltzarkide hautatu zuen. Bigarren legealdian, lehendakariorde izaten jarraitu zuen. 1986ko iraileko Euzko Alderdi Jeltzaleko krisialdian, Eusko Alkartasuna sortu zuena, Mario Fernándezek lehendakariorde izateari utzi zion, baina partiduan eta Legebiltzarkide izaten jarraitu zuen 1987an Legealdia bukatu arte. EAJk ordutik Mario Fernández kritikotzat izan zuen eta alderdikide xumea baino ez zen izan.

2000 urtean ETAren zerrenda batean agertu zen. Euskadiko Erkidegoaren Estatuto Politikoaren Proposamenaren alde agertu zen publikoki.

## Lan munduan 
Politika utzi eta gero enpresa pribatuari ekin zion. BBVAren lege-aholkularitza buru, Zuzendaritza Batzordekide izan zen, Emilio Ibarra, Pedro Luis Uriarte eta Jose Ignacio Goirigolzarrirekin, harik eta ezkutuko kontuen afera medio, euskal jatorriko beste hainbat zuzendarirekin batera bankua utzi zuen arte. 2002an Uría Menéndez abokatu bulegoko bazkide bihurtu zen. 2002ko apirilean BBVAko eskandaluan bere izena agertu zen arren, Baltasar Garzon epaileak ez zion ezer egotzi.

2009ko uztailean BBKren presidente berri bihurtu zen, Xabier Iralak dimititu ondoren.
BBKren buru zela, Espainiako Gobernu Ordezkari ohi Mikel Cabiecesi (PSE) mesede ekonomiko bat egiteagatik, biak zigortu zituzten 2017ko martxoan. Zigorra bere poltsikotik ordaindu zuen Fernandezek, horrelakoak Euskadin maiz egin izan direla aldarrikatuz. Horrezaz gain, 2018ko otsailan inhabilitazio berezia ezarri zion Espainiako Auzitegi Gorenak merkatal elkarteen zuzendaritzarako. Ondorioz, Repsol petrolio enpresaren Administrazio Kontseilukide izateari laga zion.

Fernandezen idazkari batek esana da merkatal kontratu bat, hasi eta buka, akatsgabe diktatzeko gai zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Blasco

**Carlos Blasco Imaz** (Donostia, 1924ko urriaren 19a - Donostia, 1996ko urtarrilaren 2a) euskal herritar politikari abertzalea zen. EAJ eta EAko kidea, Eusko Jaurlaritzako Merkataritza eta Turismo Sailburua zen.

## Biografia 
Zuzenbidea ikasi zuen eta abokatu izan zen Donostian

1968an Eusko Alderdi Jeltzaleko kide bihurtua, Legebiltzarkide zenbait legealditan eta Eusko Jaurlaritzako Merkataritza eta Turismo Sailburua izan zen 1980 eta 1984 artean.

EAJko zatiketaren ondoren, EAko kidea izan zen, berriro EAJra itzultzeko Xabier Albisturrekin batera.

Artikulu eta saiakera asko idatzi zituen, tartean «Los Fueros» liburua.

## Donostiarekin lotura 
Donostiako bizitzan hartu zuen parte: Umeen danborrada sortzeko lagundu zuen; Kursaalean zegoen lehendabiziko arte eta saiakerako areto donostiarra, Inexa Gaxen izenekoa, sortu zuen; Gipuzkoako Ozeanografi Elkartearen presidente izan zenean Aquarium bultzatu zuen; eta abar. Guzti hori zela eta, Aquarium aurrean dagoen enparantzak bere izena du (1988ko abuztuaren 31n udalak erabakia).
Astobizkar

**Astobizkar** Nafarroako erdialdeko Pirinioetan dagoen mendi bat da, Ortzanzurieta mendilerroan, Luzaidetik gertu. Bere garaiera, 1506 metrokoa da eta, ozeanotik hasita, 1500 metrotik gorako garaiera duen Pirinioetako mendilerro ardatzeko lehen mendia da. Gainera, Ortzanzurieta mendilerroa osatzen duten bost mendietatik, bigarren garaiena da. Mendia, **Napoleonen Tontorra** bezala ere deitzen da.

Adituek, Lepoeder eta Bentarte lepoen artean kokatzen dute Pirinioetako gudurik ezagunenetako bat, Orreagakoa, alegia, non, euskaldunek, Karlomagno enperadorearen atzegoardia osoa, enperadorearen iloba zen Errolanekin batera suntsitu zuten, euskaldunek, Iruñeko harresiak suntsituta ikusi zituztenean.

## Irispideak 
Ibañetako mendatetik, igoera, zuzenean, mendebaldeko gailurretik egin daiteke. Hemendik hurbil dagoen Ortzanzurietako antenetara igotzen den errepideak, mendi hau inguratzen dute Lepoeder leporaino, mendiaren ekialdean. Gañekoleta nafar herrixkatik, Luzaidetik gertu dagoena, posible da igoera interesgarri bat Urkulu mendilerroan aurkitzen diren Leitzarateka, Txangoa eta Menditxipi mendietatik egitea, Astobizkarren tontorreraino.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda

## Kanpo estekak
KV36

**KV36** Victor Loretek, 1898an, Erregeen Haranean aurkitutako hilobi bat da.

Hilobi honi buruz ez da askorik ikertu. Oso egoera onean aurkitua izan zen. Bere barnean, beste objektu batzuen artean, besokoak, geziak, ontzi apainduak eta zakurrentzako bi lepoko aurkitu ziren. Lepokoetako batek, zakurraren jabearen izena zeraman: Tantanouet.

## Erreferentziak 
*  "La Vallee Des Rois - KV36

## Kanpo estekak
Adrada de Haza

**Adrada de Haza**, hiribildu eta udalerri baten izena da, INE-003 kodeduna, Gaztela eta Leonen, Aranda de Dueroko barruti judizialean dagoena, Burgosko probintziaren hegoaldeko muturrean.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 252 biztanle zituen.

## Biztanleguneak 
Adrada de Haza, biztanlegune bakarraz osatutako udalerria da.

## Ezaugarri orokorrak 
Burgosetik 110 kilometroko distantziara dago.

## Demografia 
## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Burgosko Aldundi Probintziala - Adrada de Haza
Ekarma

**Ekarma** (; ) Kurileen uhartedian dagoen errusiar uharte bat da. Bere hedadura 30 kilometro karratukoa da eta iparraldeko Kuril uharteen taldean dago.

## Geografia 
Ekarma uhartea, honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 48º55' eta 48º58' N
* longitudea: 153º54' eta 154º00' E
* garaierarik gorena: 1170 m

Hego-ekialdean, Shiashkotan uhartea dago, eta mendebaldean Txirinkotan uhartetxoa.

Administratiboki Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Kanpo estekak
Joel McCrea

**Joel Albert McCrea**, (1905eko azaroaren 5a - 1990eko urriaren 20a) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea izan zen.

South Pasadenan, Kalifornian jaio zen. Pomonan ikasketak amaituta, zinemarako gogoa agertu zuen eta 1927an estra moduan hasi zen hainbat lanetan. *The Jazz Age* (1929) izan zen bere lehen lan garrantzitsua. Horrek MGM estudioekin sinatzea ahalbidetu zion, eta gutxira RKOrekin. Aktore moldagarria zen, balekoa komedietan zein drametan. Gerora, dena den, *western* askotako antzezle bikaina izan zen.

Bete-betean aritu zen lanean 1930eko hamarkadan eta hurrengoaren lehen urteetan, filma interesgarrienak sasoi horretakoak direlarik: King Vidorren *Bird of Paradise* (1932), Cecil B. DeMilleren *Union Pacific* (1939), Alfred Hitchcocken *Foreign Correspondent* (1940) eta Preston Sturgesen ''Sullivan's Travels* (1941) eta *The Palm Beach Story* (1942). 1962an Sam Peckinpah handiak *Ride the High Country* filmean Randolph Scott aktorearekin aritzeko aukera eman zion, kritikak aparteko lantzat hartu duena.

Frances Dee aktorearekin ezkondua zen 1933an. Zineman lan egiteari laga zionetik, 1976tik, erretiroa hartu eta etxalde (*rancho'') batera jo zuen. 1990ean neumonia batek jota hil zen.

## Filmografia hautatua 
## Kanpo loturak 
* Joel McCrea aktorea Imdb datu-basean http://www.imdb.com/name/nm0566948/?ref_=fn_al_nm_1
3 Doors Down (musika diskoa)

**3 Doors Down** izen bereko talde estatubatuarraren estudioko diskoa da, 2008ko maiatzaren 20an Universal Records zigilupean argitaratutakoa.

## Kantuen zerrenda 
# "Train" - 3:10
# "Citizen/Soldier" - 3:52
# "It's Not My Time" - 4:01
# "Let Me Be Myself" - 3:48
# "Pages" - 3:47
# "It's the Only One You've Got" - 4:23
# "Give It to Me" - 3:21
# "These Days" - 3:39
# "Your Arms Feel Like Home" - 3:44
# "Runaway" - 3:24
# "When It's Over" - 4:18
# "She Don't Want the World" - 4:03

## Kanpo estekak
Laputa

[thumb|Laputa, [Balnibarbiren ondoan.]]
**Laputa** fikziozko toki bat da, Jonathan Swiften *Gulliver-en bidaiak* liburuan agertzen dena. Uharte hegalari bat da, diamantezko oinarri batekin, eta bere biztanleek edonora mugitzen dute lebitazio magnetikoa erabiltzen.

Biztanle gehienak matematiken, astronomiaren, musikaren eta teknologiaren zaleak dira, baina ez dakite jakinduria hori helburu praktikoetara zuzentzen. Gulliver-i jakinarazi zioten Marteren bi satelite aurkitu zituztela (benetako aurkikuntza baino 150 urte lehenago). Beste aldetik, ez dira arropa edo etxeak ondo egiteko gai, konpas eta koadranteak erabiltzen dituztelako neurtzeko, neurketa-zinta beharrean.

Gizonek emakumeak menderatzen dituzte. Honegatik, emazte askok Laputaren mendean dagoen kontinentera (Balnibarbi) joateko baimena eskatzen dute eta gero ez dute berriro itzuli nahi.

Laputako erregeak era tiranikoz agintzen du Balnibarbin. Lurralde bat matxinatzen bada, erregeak matxinoen gainean uharte hegalaria mugiarazten du, eguzki eta euririk gabe uzteko. Matxinada larria bada, harriak botarazi edo uharte bera erorarazten du haien gainean.

## Kanpo estekak
Amalloa ibaia

**Amalloa ibaia** Bizkaiko ibaia da. Markinako Amalloa auzotik gora jaio egiten da eta Markina eta Berriatua artean bere urak isurtzen ditu Artibai ibaian.

## Kanpo estekak
Balnibarbi

**Balnibarbi** fikziozko toki bat da, Jonathan Swiften *Gulliver-en bidaiak* liburuan agertzen dena. Laputa uharte hegalariak menderatuta dago Balnibarbi.

Hiririk handiena Lagado da.

Laputako biztanleak bezala, Balnibarbikoak matematiken, astronomiaren, musikaren eta teknologiaren zaleak dira.

## Kanpo estekak
Lagado

**Lagado** fikziozko hiri bat da, Jonathan Swiften *Gulliver-en bidaiak* liburuan agertzen dena. Balnibarbiko hiririk handiena da.

Hiria bere Akademiagatik da ospetsua. Akademia honek hainbat arlotako jakintsu asko biltzen ditu.

Lemuel Gulliver-ek Akademia bisitatu zuenean oso esperimentu bitxi batzuk ikusi zituen: eguzki-energia pepinoetan gordetzekoa, armiarmen zeta hauskaitza sortzekoa, hizkuntza substantibo silababakarren multzo bihurtzekoa, eta abar.

Orokorrean, Royal Societyren eta bere esperimentuen satiratzat hartu izan da Lagadoko Akademia.

## Kanpo estekak
Rickettsia

**Rickettsia** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, kokobazilo itxura dutenak. Genero honetako bakterioak oso txikiak dira, haien neurriak birus handi baten parekoak izanik. Berezko ezaugarria dute, gainontzeko bakterio gehienek ez dutena: zelula barneko parasito hertsiak dira, birusen antzera. Hots, ezin dute aske bizi, haien metabolismoa oso urria delako eta parasitatutako zelularen metabolismoaren menpe bizi behar dutelako. Prokariotoen artean *Rickettsia* eta *Chlamydia* dira zelula barneko parasito hertsien artean bakterio ezagunenak.

Aerobioak dira, ez dira mugikorrak eta ez dute esporarik sortzen.

Howard T. Ricketts mediku estatubatuarraren omenez dute bakterio hauek haien izena. Ricketts-ek 1910ean frogatu zuen kokobazilo txiki horiek "Mendi Harritsuetako sukarra" izeneko gaitza eragiten zutela. Bere ikerketak burutzen ari zela, Ricketts-ek aipatutako gaitza hartu eta hil egin zen.

*Rickettsia* batzuk giza-patogenoak dira, artropodoen bidez transmititzen direnak. Artropodo hauek odol-zurrupatzaileak dira (arkakusoak, zorriak, kaparrak...), eta bakterioaren bektoreak dira: gizakiari ziztada egiterakoan bakterio patogenoak inokulatzen dituzte odolean.

Zelula barneko parasito hertsiak izanik, Rickettsiak ez dira laborategiko hazkuntza-inguruetan hazten, ezta medio aberatsenetan ere. Kultibo zelularrak, oilasko-enbrioiak eta animalia biziak erabiltzen dira laborategian Rickettsiak ugaltzeko, birusekin erabiltzen diren euskarri berdinak, alegia.

*Rickettsia* patogenoek tifusa eragiten dute. Tifusa ez da gaitz bakarra, antzeko ezaugarriak dituen gaixotasun infekziosoen multzo bat baizik, *Rickettsia* desberdinez eragindakoa.

Hona hemen tifus mota ohikoenak eta bakoitzarekin lotua dagoen bakterioa:

* Tifus epidemikoa: *Rickettsia prowazekii*-k eragindakoa.

* Tifus endemikoa: *Rickettsia typhi*-k eragindakoa.

* "Mendi Harritsuetako sukarra" edo sukar makulatua: *Rickettsia rickettsii*-k sortua.
Uhin sismiko

thumb|200px|Gorpu-uhinak eta azalera-uhinak.

**Uhin sismikoak** sismo edo leherketa baten ondoren Lurraren materialen arteko mugimenduak sortzen dituen uhinak dira. Materialen dardarak uhin modura mugitzen dira Lurra alde batetik bestera zeharkatuz.

Lurrikarak bi motatako uhinak igortzen ditu: P uhinak (uhin primarioak), barreiatze-norabidearekiko paralelo hedatzen direnak, eta S uhinak, hedapenaren norabidearekiko zeharka hedatzen direnak eta likidoetan zehar barreiatzen ez direnak. P uhinak S uhinak baino azkarrago iristen dira sismografoetara, eta helmugako denbora-desberdintasuna eta beraien abiadura jakinik, sismoarekiko distantzia jakin daiteke.

## Motak 
Uhin sismikoek bi motako dardara higidurak eragiten dituzte Lurraren barruan higitzen diren bitartean. Eta horren ondorioz bi motako uhinak bereizten dira:
* P uhinak, lehen mailakoak edo luzetarakoak, luzetarako konpresio-distentsio dardaren bidez igortzen dira; hau da, P uhinak bidean aurkitzen dituen haitzak konprimituz eta atzean utzitakoak dilatatuz hedatzen dira, uhinaren hedatzearen noranzko berean. Beren hedatze lastertasuna material igorlearen araberakoa da, baina oro har, dentsitatea handitu ahala handitzen da lastertasuna ere. Lastertasun hori segundoko 6-13,5 kilometro (km/s) artekoa izaten da. Uhin bizkorrenak direnez, hauexek iristen dira lehenak sismografoetara. Hortik datorkie lehen mailako uhin izena. Uhin horiek ingurune gotorretan zein isurkarietan zehar hedatzen dira.
* S uhinak, bigarren mailakoak edo zeharkakoak, materialen zeharkako dardaren bidez hedatzen dira, eta horren ondorioz forma aldaketak eragiten dituzte material horietan, hedatze horren noranzkoaren perpendikularrean. Hala ere, bolumena ez da aldatzen. Uhin horiei zizaila uhin izena ere esaten zaie. Uhin hauetan energia gehiago eralgitzen da igorpenean. Horrenbestez, uhinak geldiagoak dira, segundoko 3,7-7,2 kilometro (km/s) lastertasunekoak, eta sismografoetara beranduago heltzen dira. Uhin horien jokabidea ingurunearen malgutasunaren araberakoa da; eta beraz, gorputz gotorrek baizik ezin dutenez malgutasunez aritu, S uhinak ez dira jariakarietan zehar hedatzen.
eskuinera|250px
eskuinera|250px

P eta S uhinak azaleraino iristen direnean, horietako batzuk azaleko uhin bihurtzen dira. Azaleko uhinak hedadura handikoak izaten dira, aurrekoak baino geldiagoak dira, eta haiek izaten dira intentsitate handiko lurrikarek sortzen dituzten hondamendien eragile nagusiak. Bi mota bereizten dira azaleko uhinen artean:
* Rayleigh uhinetan, eragina izandako zatikiak orbita eliptiko bertikal batean higitzen dira, uhinaren hedatzearen noranzko berean. Rayleigh uhinen lastertasuna 2,7 kilometrokoa da segundoko (km/s)
* Love uhinetan aldiz, zatikien higidura horizontala da erabat, eta perpendikularra da uhina igorri den norabideari buruz. Love uhinen lastertasuna 3 kilometrokoa da segundoko (km/s).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Defentsaren Estatu Nagusia

**Espainiako Defentsaren Estatu Nagusia** () Espainiako Indar Armatuen aginte gorena da.

Defentsa Nazionaleko 5/2005 Lege Organikoak agintzen du eta honen helburuak, estrategia militarra eta operazio militarren eraketa dira. Aginte honen buruzagia, Defentsaren Estatu Nagusiaren Burua da, eta egungo Burua Fernando Alejandre Martínez jenerala da. Honek Madrilen du egoitza nagusia. Hauek dira erakunde nagusiak:

* Defentsaren Aginte Elkartu Gorena
* Operazio Agintea
* Indar Armatuen Inteligentzia Zentroa
* Ziberdefentsako Aginte Elkartua
* Defentsaren Estatu Nagusiaren Koartel Nagusia
** Estatu Nagusiko Buruen Kontseiluko Idazkaritza Iraunkorra
** Defentsaren Estatu Nagusiko Buruaren Idazkaritza
** Alor Ekonomikoko Buruzagitza
** Giza Baliabideetako Buruzagitza
** Segurtasun eta Zerbitzuetako Buruzagitza
* Erakunde operatibo irakunkorrak
** Itsas Zaintza eta Segurtasun Agintea
** Aireko Operazio eta Defentsa Agintea
** Larrialdi Unitate Militarra

## Ikus, gainera 
* Espainiako Indar Armatuak
* Espainiako Defentsa Ministerioa

## Erreferentziak
Pukas

**Pukas** surfarekin lotutako marka komertzial euskalduna da. 1976an Zarautzen (Gipuzkoa) sortu zuen Iñigo Letamendiak, Marian Azpiroz bikotekidearekin eta Miguel Letamendia anaiarekin. Pukas, hawaierazko *puka* (literalki *zulo* edo *olatuaren tuboa*) hitzetik dator. Gaur egun, mundo osoan ezaguna den marka da.

Arropa mota ezberdinak eta surf-taulen fabrikazioarengatik ezaguna, baditu ere, Donostia eta Zarautzen surf-eskola bana. Munduko Surf Zirkuituetan (WCT eta WQS) surflari-talde profesionala du, non besteak beste, Aritz Aranburu, Adriano de Souza, Tiago Pires eta Tim Boal dauden. 1990eko hamarkadan, Munduko txapelduna izan zen Sunny Garcia ere Pukas taldekoa izan zen hainbat urtetan. 1988tik 1999ra bitartean, Zarautzen egiten den Munduko Txapelketaren babesle nagusia izan zen Pukas, proba, Pukas Pro Zarautz deituz. Zarautzen irabazitakoen artean, Sunny Garcia eta Taj Burrow zeuden, munduko txapeldunak izandakoak.

## Pukas Arropak 
Mundu osoko surf dendetan salgai edukiz arren, denda propioak ditu Euskal Herrian, Espainia, Italia, Belgika, Portugal, Luxenburgo, Norvegia eta Herbeheretan. Lehendabiziko denda 1976an Zarautzen ireki zuen Letamendiak bere emazteak egindako bikiniekin.

## Pukas Taulak 
1970eko hamarkadan Letamendia eta beste lagun batzuk batu egin ziren surf-taulak egiten hasteko asmoarekin. Hasiera batean baserri eta garajetan egiten hasi ziren. Lehen taula lantegia Zarautzen ireki zuten 1980ean eta beranduago, Oiartzunen beste bat irekiz. Pukas surf talde profesionaleko surflariez gain, 2004an Sunny Garciak irabazitako Munduko Txapelketa Pukas markako taulekin izan zen.

## Pukas Surf Eskolak 
Pukasek bi surf-eskola ditu Euskal Herrian, Zarautzen eta Donostian. Bietan ume zein helduentzat klaseak ematen dituzte.

## Kanpo estekak
Patxi Salaberri Zaratiegi

**Patxi Salaberri Zaratiegi** (Uxue, Nafarroa Garaia, 1959ko apirilaren 24a) euskalaria da, Filologia Hispanikoan eta Euskal Filologian lizentziatua.

1992an, doktore maila lortu zuen *Nafarroako Ekierdialdeko Euskararen Azterketa Toponimiaren Bidez* izeneko tesiarekin.

Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasle titularra da 1990etik, Giza eta Gizarte Zientzien Fakultatean. Onomastikan aditua da.

Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren *Fontes Linguae Vasconum* aldizkariko zuzendaria izan da 2016 arte.

Euskaltzain oso izendatu zuten 2005eko abenduaren 16an.

## Erreferentziak
Ekaitz Maiz

**Ekaitz Maiz** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1979ko abenduaren 10a) eskalatzailea da.

Etxauriko (Nafarroa Garaia) eskalada eskolako kidea da, eta eskalada bideen ekipatzailea; Nafarroako eskalada eskoletan bide asko zabaldu ditu, Etxauriko eskalada eskolan batez ere. 2007an 9a eskalada mailako bidea kateatu zuen. 12 urte zituela hasi zen eskalatzen, aitarekin, Larrunarrin.

## Erreferentziak
KV35

**KV35** Victor Loretek Erregeen Haranean 1898ko martxoaren 9an aurkitutako egiptoar hilobi bat da.

Hilobiak, hilobi kamerako sabaia, urdin ilun koloreko hondo batean dauden izarrekin apaindua du, eta bere apainduran, faraoiaren irudiak daude, Osiris, Anubis eta Hathor jainkoen aurrean ekintza erritualak eginez, hau, ondorengo hilobien diseinuan eragina izango duen berrikuntza bat delarik.

Hilobi honetan, zenbait momia aurkitu ziren:

* Amenofis II.a
* Webensenu (Amenofis II.aren semea)
* Hatshepsut Meritra
* Merenptah
* Ramses III.a
* Ramses IV.a
* Ramses V.a
* Ramses VI.a
* Tutmosis IV.a
* Amenofis III.a
* Seti II.a
* Sethnakht
* Siptah

Alboko gela batean, oraindik identifikatuak izan gabe jarraitzen duten hiru momia aurkitu ziren, horietako bat *andere atsoa* bezala ezagutzen da, eta, ikertzaile batzuek, Tiy erreginarekin identifikatzen dute.

Momietako bat, ustez, Nefertiti erregina ospetsuarekin identifikatua izan zen, baina, dirudienez, hau, egia baino gehiago, publizitatea izango litzateke.

## Kanpo estekak 
*  "La Vallee des rois - KV35
Lemuel Gulliver

**Lemuel Gulliver** fikziozko pertsonaia bat da, Jonathan Swiften *Gulliver-en bidaiak* liburuko protagonista.

Liburuaren arabera, Gulliver Nottinghamshiren jaio zen. Medikuntza ikasi zuen Cambridgeko unibertsitatean eta Londresko zirujau ospetsu baten laguntzailea izan zen. Gero Leidengo (Herbehereak) unibertsitatean ikasi zuen. Bere kabuz ikasi zituen matematikak eta itsasketa.

Liburuan agertzen diren bidaiak egin baino lehen, Ekialdeko Mediterraneora, Asia Hegoaldera eta Karibera bidaiatu zuen.

## Kanpo estekak