open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grajaúko elizbarrutia

**Grajaúko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1922ko otsailaren 10ean ezarri zen São José do Grajaúko lurralde prelatutza gisa, 1981eko abuztuaren 4an elizbarruti mailara igo zen eta 1984ko urriaren 9an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Grajaún dago. Egun apezpikua Giuseppe Luigi Spiga da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Roberto Julio Colombo (1924-1927)
* Emiliano José Lonati (1930-1966)
* Adolfo Luís Bossi (1966-1970)
* Valenti Giacomo Lazzeri (1971-1983)
* Tarcísio Sebastião Batista Lopes (1984-1986)
* Serafino Faustino Spreafico (1987-1995)
* Franco Cuter (1998-2016)
* Rubival Cabral Britto (2016-2024)
* Giuseppe Luigi Spiga (2025-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Adolfo Luís Bossi (1958-1966)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
São Luís do Maranhãoko artxidiozesia

**São Luís do Maranhãoko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1614an ezarri zen administrazio apostoliko gisa, 1677ko abuztuaren 30ean elizbarruti egin zen eta 1921eko abenduaren 2an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza São Luísen dago. Egun artzapezpikua Gilberto Pastana de Oliveira da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
#### São Luís do Maranhãoko apezpikuak 
#### São Luís do Maranhãoko artzapezpikuak 
* Otaviano Pereira de Albuquerque (1922-1935)
* Carlos Carmelo de Vasconcelos Motta (1935-1944)
* Adalberto Accioli Sobral (1947-1951)
* José de Medeiros Delgado (1951-1963)
* João José da Mota e Albuquerque (1964-1984)
* Paulo Eduardo Andrade Ponte (1984-2005)
* José Belisário da Silva (2005-2021)
* Gilberto Pastana de Oliveira (2021-)

### Apezpiku laguntzaileak 
* Otávio Barbosa Aguiar (1954-1956)
* Antônio Batista Fragoso (1957-1964)
* Manuel Edmilson da Cruz (1966-1974)
* Xavier de Maupeou (1995-1998)
* Geraldo Dantas de Andrade (1998-2010)
* José Carlos Chacorowski (2010-2013)
* Esmeraldo Barreto de Farias (2015-2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miquel Gual

**Miquel Gual Bauzà** (Sant Joan, Mallorca, 1919ko abenduaren 15a - ib., 2010eko abenduaren 3a) txirrindulari mallorcarra izan zen, profesionala 1945etik 1956ra.

Ibilbidean zehar 44 garaipen lortu zituen, haietako 8 Espainiako Vueltan. 

Erretiratu ostean, kirol zuzendari izan zen eta geroago nekarazaritza-ustiategi bat kudeatu zuen anaia batekin.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu
KON: Kontrolez kanpo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Bacabalgo elizbarrutia

**Bacabalgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1968ko ekainaren 22an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bacabalen dago. Egun apezpikua Armando Martín Gutiérrez da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Pascásio Rettler (1968-1989)
* Henrique Johannpötter (1989-1997)
* José Belisário da Silva (1999-2005)
* Armando Martín Gutiérrez (2006-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Henrique Johannpötter (1988-1989)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hori, gorri eta urdin

***Horia, gorria eta urdina*** ( {{lanf-fr|Jaune-rouge-bleu) Vasili Kandinski margolariak 1925ean sortutako oihal gainean egindako olio-pintura bat da. Parisko Arte Modernoaren Museo Nazionalean gordetzen da. Kolorearen tratamendu espezializatua dela eta, margolan hau margolariaren Bauhaus eskolan Weimaren emandako denboraren garrantzitsuena da.

## Deskribapena 
Lanak bi alde ditu: lerro geometrikoak ezkerrean, forma askeak eskuinean. Kandinskik dio arteak pertsonen barruan ezkutatzen diren sentimenduak transmititu behar dituela; horregatik, bere artearen ezaugarria kanpoko munduaren forma eta irudikapen guztiekin amaitzeko nahia da, beharrezkoak ez direla uste baitu. Forma abstraktu batek, irudikatutako irudian bakarrik fokalizatu beharrean, eragiten dituen sentimenduetan eta emozioetan zentratzen laguntzen digu. Gainera, autore errusiarrak tinko eusten dio koloreak bost zentzumenek hautematen dituzten usteari.

Mihise handi hori laukizuzen bat da, dimentsio perfektuak dituena, eta «proportzio jainkotiarra» gogorarazten du, Bauhaus aldiko formatu txikienekin kontrastatuz.

Enfasi nagusia konposizioa artikulatzen duten hiru kolore primarioetan dago, ezkerretik eskuinera eta ordenan: horia, gorria, urdina. Higidurari lotutako hori beroaren eta zirkuluaren formari lotutako urdin hotz egonkorraren aurkakotasuna jokoan jartzen da. Alde horia argitsua, arina, fina eta zuzena da, eta lerro beltzek laguntzen dute. Hondo zurbil batean dago inskribatuta, ertz urdin purpurarekin, non pintura zeru baten sentsazioa sortzeko erabiltzen den, pinturatik haratago hedatzen direla diruditen hodei ebaneszenteekin.
Eskuinaldea, aldiz, iluna da, zirkulu urdina hondo hori argi baten gainean nabarmentzen da, lodiera aldakorreko serpentina beltzaren lerroak puntuatuta. Hori eta urdinaren bi polaritateen artean, forma ugari daude: laukizuzen gorriak, gardenkien atzean dauden forma biomorfikoen irakurketa, koadrodun koloreak eta zuri-beltza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Margolanaren fitxa Parisko Arte Modernoaren Museoaren webgunean.
Brejoko elizbarrutia

**Brejoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1971ko irailaren 14an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Brejon dago. Egun apezpikua José Valdeci Santos Mendes da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Afonso de Oliveira Lima (1971-1991)
* Valter Carrijo (1991-2010)
* José Valdeci Santos Mendes (2010-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Valter Carrijo (1989-1991)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gau odoltsua

**Gau odoltsua** (*Noite Sangrenta*) 1921eko urriaren 19ko gauean Lisboan gertatutako matxinada erradikala izan zen. Egunean zehar estatu-kolpe batek António Granjo lehen ministroaren dimisioa eragin zuen, baina presidenteak uko egin zion kolpistek zuzendutako gobernu bat izendatzeari. Gauean, Abel Olimpiok zuzendutako talde batek Sidonista erregimeneko bost pertsona hil eta beste bat larri zauritu zuen.

## Aurrekariak 
1921eko uztailaren 10ean, Alderdi Errepublikano Liberalak hauteskundeak irabazi zituen lehen aldiz, eta António Granjo lehen ministro bihurtu zen. Berehala, muturreko errepublikanoak eta Guardia Nazional Errepublikanoa gobernuaren aurka konspiratzen hasi ziren.

## Kolpea 
1921eko urriaren 21eko goizaldeko 5:00ak eta 6:00ak bitartean, hainbat zibil, Guardia Nazional Errepublikanoko kideak eta Itsas Armadako kideak Praça do Comercion bildu ziren, eta Liberdade etorbidetik abiatu ziren, eta artilleria Eduardo VII.aren Praçan jarri zuten. Manuel Maria Coelho koronela matxinoen buruzagia izan zen. António Granjoren gobernuak ezin izan zion eutsi eta dimisioa eman zuen. Gaua iristean, herrialdea gobernurik gabe zegoen, António Jose de Almeida presidenteak uko egin baitzion kolpistek nahi zuten gobernua izendatzeari.
[thumb|left|[Manuel Maria Coelho koronela]]

## Istiluak 
Gauean zehar, talde bat politikari nabarmenen bila ibili zen haiek hiltzeko. António Granjo, José Carlos da Maia, António Machado Santos, Freitas da Silva, Botelho de Vasconcelos eta Carlos Gentil hil zituzten.
thumb|Artigo e fotografia sobre a Camioneta Fantasma que participou na Noite Sangrenta, Ilustração Portuguesa

## Ondorengo gertaerak 
Gau hartan presidenteak Manuel Maria Coelho izendatu zuen lehen ministro. Gobernuak azaroaren 3ra arte iraun zuen, eta hurrengo gobernuak abendura arte. 1922ko hauteskundeak ezegonkortasun eta indarkeria giroan ospatu ziren.

## Bibliografia 
* Rosas, Fernando (2007). Lisboa revolucionária: 1908-1975. Lisboa: Tinta da China Edições. ISBN 978-989-671-025-5.
* Farinha, Luís (2017). "A Noite Sangrenta: crime e castigo". Violência política no século XX: 252–261.
* Vieira, Duarte Pedro Cação (2019-11-21). "A burguesia às urnas? O voto na 1ª República (As eleições de 1922)".
* Baiôa, Manuel Pimenta Morgado (2012). "Elites e organizações políticas na I República Portuguesa: o caso do partido republicano nacionalista".

## Kanpo estekak
Balsasko elizbarrutia

**Balsasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1954ko abenduaren 20an ezarri zen Santo Antônio de Balsasko lurralde prelatutza gisa eta 1981eko urriaren 3an elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Balsasen dago. Egun apezpikua Valentim Fagundes de Meneses da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Diego Parodi (1959-1966)
* Rino Carlesi (1967-1998)
* Gianfranco Masserdotti (1998-2006)
* Enemésio Ângelo Lazzaris (2007-2020)
* Valentim Fagundes de Meneses (2020-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Gianfranco Masserdotti (1995-1998)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinheiroko elizbarrutia

**Pinheiroko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1939ko uztailaren 22an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1979ko urriaren 16an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Pinheiron dago. Egun apezpikua Elio Rama da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Alfonso Maria Ungarelli (1948-1975)
* Carmelo Cassati (1975-1979)
* Ricardo Pedro Paglia (1979-2012)
* Elio Rama (2012-)

### Apezpiku laguntzaileak 
* Guido Maria Casullo (1963-1965)
* Carmelo Cassati (1970-1975)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kétegyháza

**Kétegyháza** Hungariako udalerri bat da, Gyula barrutian. Azken zentsuaren arabera  zituen  kilometro karratutan banatuta.
## Kanpo estekak
Székkutas

**Székkutas** Hungariako udalerri bat da, Hódmezővásárhelyko barrutian. Azken zentsuaren arabera  zituen  kilometro karratutan banatuta.
## Kanpo estekak
Vianako elizbarrutia (Brasil)

**Vianako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1962ko urriaren 30ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Vianan dago. Egun apezpikua Evaldo Carvalho dos Santos da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Amleto De Angelis (1963-1967)
* Francisco Hélio Campos (1969-1975)
* Adalberto Paulo da Silva (1975-1995)
* Xavier de Maupeou (1998-2010)
* Sebastião Lima Duarte (2010-2017)
* Evaldo Carvalho dos Santos (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marko Aurelioren exedra

**Marko Aurelioren exedra** Erromako Museo Kapitolinoetako Kontserbatzaileen Jauregia deritzon eraikineko areto moderno bat da, 21. mendean inauguratua, exedra formakoa: eserlekuak inguruan biltzen dituen zirkulu erdi bat, zeinean Marko Aurelioren zaldizko estatua ageri den nabarmen, beste maisulan batzuekin batera.

Zenbait premia bildu ziren Museo Kapitolinoak areto handi berri honekin zabaltzeko 1990eko hamarkadan. Marko Aurelioren zaldizko estatua lehen plaza irekian zegoen, eta eraberritzea behar izan zuen (kanpoan plazan 21. mendean ikusten dena erreplika da). Museoaren espazioa betetzen ari zen, eta gainera indusketak egin ziren lorategietan non Jupiterren tenplu zaharraren aztarnak azaldu ziren, eta haiek nolabait erakusteko eta gordetzeko moduan ere pentsatu zuten. Carlo Aymonino arkitektuak proiektatu zuen aretoa, eta bere izaeran nabarmentzen da zirkulu erdi handi batean bisitariek esertzeko duten aukera.

## Iruditegia 

Fitxategi:Capitolini Cons - Esedra Ercole O4060077.jpg|Herkules kapitolinoa.
Fitxategi:Constantine, Roman, age of Constantine, probably 330-337 AD, gilded bronze - Musei Capitolini - Rome, Italy - DSC05875.jpg|Konstantinoren brontzezko kolosotik geratu diren hiru zatiak.
Fitxategi:Exedra-Capitolini-052.jpg|Exedra forma eta bere eserlekuak ikusten dira hemen, lehoi-zaldien estatuaren inguruan.
Fitxategi:02-Capitolini collections137.jpg|Marko Aurelio zaldi gainean.
Fitxategi:Musei capitolini, fondazioni del tempio di giove, 01.jpg|Jupiterren tenplu berraurkitura exedratik iristen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chika Kuroda

**Chika Kuroda** (Saga, Japonia, 1884ko martxoaren 24a – Fukuoka, 1968ko azaroaren 8a) japoniar kimikaria eta farmazialaria  izan zen, eta bere ikerketak pigmentu naturaletan oinarritu ziren. Zientzietako lizentziatura jaso zuen lehen emakume japoniarra izan zen.

## Biografia 
Chika 1884an jaio zen Saga prefekturan, bere aita Kuroda Heihachi eta bere ama Tokuren hirugarren alaba. Sagako Eskola Normaleko Emakumeen Sailean egon zen, 1901ean graduatu zen, eta urtebete geroago irakasle aritu zen. Rikako Women's Higher Normal Schooleko Zientzien Dibisioan sartu zen 1902an eta 1906an graduatu zen. Fukuiko Eskola Normalean eskolak eman zituen, eta Kenkyukako Emakumeen Goi Eskola Normalean matrikulatu zen 1907an. 1909an amaitu zituen ikasketak eta irakasle laguntzaile aritu zen Tokioko Emakumeen Goi Eskola Normalean. 

1913an, Tohoku Unibertsitate Inperiala Japoniako Unibertsitate Inperialetako lehena bihurtu zenean emakume ikasleak onartzen, Zientzia Eskolako Kimika Sailean onartua izan zen beste bi emakumerekin batera. Ume Tange eta Raku Makita ziren besteak. Riko Majima irakaslea izan zuen aholkulari, eta hark piztu zuen Kurodaren interesa kimika organikoarekiko, bereziki pigmentu naturalekiko. Majimak *Lithospermum erythrorhizon* pigmentu morearen bilaketa gainbegiratzen zuen. Zientzietako lizentziatura 1916an osatu zuen, eta hori egin zuen lehen emakume japoniarra izan zen.

Tohoku Unibertsitate Inperialean irakasle laguntzaile izendatu zuten 1916an graduatu ondoren, eta Tokioko Emakumeen Goi Eskola Normalean irakasle izan zen 1918an. Urte horretan bertan, Japoniako Kimika Elkarteari aurkezpen bat eman zion lehen emakumea izan zen *L. erythrorhizon* pigmentuari buruzko ikerketa aurkeztu zuenean.

1930eko eta 1940ko hamarkadetan, bere ikerketek honako hauen pigmentuak aztertu zituzten: dayflower asiatikoak, alberjinia larrua, soja beltzak, shiso-hosto gorriak, itsas trikuaren arantzak eta naftokinonen eratorriak.
* 1959: *Zinta morearekin domina* eman zioten.
* 1967: *3. mailako Koroa Preziatuaren Ordena*.
* Tohoku Unibertsitateak *Chika Kuroda saria* sortu zuen 1999an, zientzian graduondoko ikasleen lorpen bikainak aitortzeko.
* Kurodaren *estatua* bat dago Sagako kale nagusian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zé Docako elizbarrutia

**Zé Docako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1961eko urriaren 16an ezarri zen Cândido Mendesko lurralde prelatutza gisa, 1983ko urriaren 13an elizbarruti mailara igo zen eta 1991ko uztailaren 5ean gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Zé Docan dago. Egun apezpikua João Kot da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Guido Maria Casullo (1965-1985)
* Walmir Alberto Valle (1985-2002)
* Carlo Ellena (2004-2014)
* João Kot (2014-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berebiziko Espioiak

***Berebiziko Espioiak*** () Frantzian Zodiak Kids (lehen Marathon Media) taldeak ekoiztutako marrazki bizidun telesaila da, 182 kapitulukoa, 22 minutukoa, 2001eko azaroaren 3az geroztik emana. Agente sekretuak ere badiren hiru ikasle ditu protagonista.

Euskal Herrian, ETB 1-ren eman zen.

## Argumentua 
Telesailean Beverly Hillseko hiru neska nerabe agertzen dira: Samantha "Sam" Simpson, Clover Ewing eta Alexandra "Alex" Vasquez. Jerryk errekrutatzen ditu, WOOHP (*World Organization of Human Protection*) izeneko agente sekretuen erakunde bateko buruak, mundu osoko krimen arazoak konpontzeko. WOOHPeko bizitzatik kanpo, hiru neskak ikasleak dira, lehenik Beverly Hillseko institutuan (lehen lau denboraldietan) eta gero Singapurreko akademia batean (7. denboraldian).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Porto Velhoko artxidiozesia

**Porto Velhoko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1925eko maiatzaren 1ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa, 1979ko urriaren 16an elizbarruti mailara igo zen eta 1982ko urriaren 4an artxidiozesi mailara. Artzapezpikuaren egoitza Porto Velhon dago. Egun artzapezpikua Roque Paloschi da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* João Batista Costa (1946-1982)
* José Martins da Silva (1982-1997)
* Moacyr Grechi (1998-2011)
* Esmeraldo Barreto de Farias (2011-2015)
* Roque Paloschi (2015-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Antônio Sarto (1971-1979)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta vittata

thumb|350px|**Hipermetamorfosia ***Epicauta vittata*'*** kakalardoan:
A - Triungulino. 
B – Larba estadioa 2.
C - Larba estadioa 3.
D - Prepupa.
E - Pupa.
F – Imago.

***Epicauta vittata'''* *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako intsektua da. *Vittata'' hitza latinetik dator eta luzetarako bandei dagokie. 9 eta 17 mm artean neurtzen du.

## Garapena 
Bere garapena holometaboloa da; gainera, hipermetamorfosia dauka, non larval estadio bat besteengandik nabarmen desberdina den. Oro har, urtean bi belaunaldi izaten ditu.

## Elikadura 
Solanaceae eta Amaranthaceae familietako landareez elikatzen da. Nekazaritzaren izurritetzat hartzen da.

## Banaketa 
Estatu Batuetako ekialdean eta erdialdean bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegaztia eraztundu

[thumb|Ikertzaile batek txirrin-aliketak erabiltzen [Txinbo kaskabeltz baten hankari eraztun bat itsasteko.]]
[thumb|[Kaio Antxeta mokogorri txita bati eraztuna jartzen]] 
thumb|Hegaztiak neurtzeko, pisatzeko eta jotzeko ekipo-kaxa bat.
**Hegaztia eraztundu** edo **eraztuntzea** deritzo hegazti basati baten hankan edo hegoan zenbakidun metalezko edo plastikozko etiketa txiki bat jartzeari, banaka identifikatzen laguntzeko. Horrek hegaztiaren mugimenduak eta bere bizitza-historia jarraitzen laguntzen du. Ohikoa da neurketak egitea eta lumaren mudaren baldintzak, azalpeko gantza, adinaren adierazleak eta sexua aztertzea eraztuna ipintzeko harrapaketan. Hegaztiaren ondorengo harrapaketak edo behaketak informazioa eman dezake migrazioari, iraupenari, hilkortasunari, populazioari, lurraldetasunari, elikadura-portaerari eta ornitologoek aztertzen dituzten beste alderdi batzuei buruz. Hegaztiak markatzeko beste metodo batzuk ere erabil daitezke harrapaketarik behar ez duen identifikazioa ahalbidetzeko.

## Erreferentziak
Goizane (eskultura)

thumb|*Goizane* eskulturaren azalpena.
***Goizane*** Jabier Arrieta zegamarrak 2015ean egindako eskultura da, Ordiziako (Gipuzkoa) Plaza Nagusian kokatua. Gaztainondo zurez egina dago, eta emakume baserritarraren lana eta presentzia omentzen ditu.

Eskultura sortzeko lan-prozesuan, Arrietak Urkiri Salaberria Arte Ederretako doktorearen eta ondare materiagabeko espezialistaren laguntza jaso zuen.

## Testuingurua 
Ordiziako Udalak eta D'Elikatuz interpretazio zentroak Ordiziako azokaren garrantzia nabarmentzeko eskultura-proiektu bat abiatu zuten. Horren baitan, Ordiziako kale eta plazetan hainbat eskultura kokatu zituzten. Proiektuaren helburua herriko azokaren eta kultura herrikoiaren balioa aitortzea zen.

Jabier Arrietak egindako hiru eskultura jarri ziren ikusgai: bat, zurez egina; eta bi, harriz. Lan horiek Ordiziako sinbolo bihurtu dira denborarekin.

## Eskulturaren deskribapena 
*Goizane* eskultura gaztainondo zurez landua dago, eta emakume baserritar bat irudikatzen du, eserita, bere produktuak saskietan jartzen dituela. Egungo eta iraganeko belaunaldiei omenaldia egiten die, eta asteazkenero eta ostiralero Ordiziako azokara joaten diren herritarrei ere zuzentzen zaie, saltzera datozen baserritarrei zor zaien errespetua gogora dezaten. Gainera, emakume baserritarrak izan duen eta duen garrantzia ezagutzera emateko aldarrikapena da.

## Izena eta esanahia 
Eskulturaren izena eta kokapena ez ziren ausaz aukeratu. *Goizane* izenak «goizeko lehen argia» esan nahi du. Egilearen hitzetan:  «Emakume baserritarra urteetan etorri da Ordiziara, egunsentia baino lehen, argia eta bizitza ematera».

## Erreferentziak
BirdLife Malta

**BirdLife Malta** Maltako mugimendu ekologista handiena da. Erakundearen helburua da «hegazti basatien, habitat naturalaren eta bioaniztasunaren babesa lortzea».

BirdLife Malta Maltako lehen ingurumen GKEa ere bada. 1962ko urtarrilean sortu zen, eta, orduan, MOS (Malta Ornithological Society) izenarekin ezagutzen zen. Hasieran, gehiago zen ikasketa taldea, baina laster konturatu zen hegazti basatiak babesa behar zutela. Gaur egun, Birdlife Maltak hegaztien populazioak babesteko lan egiten du.

Malta Mediterraneoko uharte-estatu txiki eta oso jendetsua da, benetako eremu basatirik gabe. Maltako hegaztientzako mehatxurik handienak dira: habitataren suntsipena (adibidez, errepide berriak, eraikinen garapena, hotelak, golf zelaiak), asaldurak eta jazarpen zuzena (ehiza, tranpak). Malta «Europako hegaztientzako lekurik basatiena» dela esan izan da.

BirdLife Maltak hainbat metodo erabiltzen ditu hegaztiak babesteko. Bere metodoen artean nagusienak dira hezkuntza (batez ere eskoletako kanpainen, argitalpenen, komunikabideen eta kide gazteen atal aktibo baten bidez); bi hezegune natura-erreserba kudeatzea (Għadira eta Is-Simar hain zuzen ere); agintariei hegaztien babeserako legeria hobea lortzeko presioa egitea; poliziari laguntzea legea betearazteko; degradatutako habitata berreskuratzea eta hobetzea, eta hegaztiei eta haien habitatari buruzko ikerketak egitea babesteko eremu gehiago identifikatzeko.

BirdLife Maltak hainbat buletin eta aldizkari argitaratzen ditu bere kideentzat, eta historia naturalari buruzko liburuak argitaratzen ditu. Bere azken liburua *Nature in Gozo* (2007) da.

BirdLife Malta erakunde guztiz boluntarioa da, eta harpidetza eta dohaintzen menpe dago. Gaur egun, 3000 kide inguruk osatzen dute.

BirdLife Malta BirdLife International-en bazkide da, 100 herrialde eta lurraldetako ingurumen-erakundeen sare global bat.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Santa Marta etxea

**Santa Marta etxea** (; ) 1996an, Joan Paulo II.aren aitasantutzan, Vatikanoko San Petri basilikaren ondoan eraiki zuten erresidentzia da. Konklabeetan zehar kardinal hautesleen egoitza izateagatik da ezaguna, Joan Paulo II.ak berak *Universi Dominici Gregis* konstituzio apostolikoan izendatu zuenetik. Santa Marta plazan dago, «Perugino»ko sarrerako atearen ondoan.

## Historia 
Gaur egun Santa Marta etxeak okupatzen duen eraikina, lehenago, gaixoentzako laguntza-egoitza bat izan zen. Leon XIII.a aita santuak eraiki zuen, 1881ean Erroma astindu zuen kolera izurritearen gaixoak artatzeko. Era berean, Bigarren Mundu Gerrako Holokaustoaren garaian, Pio XII.aren aginduz, Italiarekiko harreman diplomatikoak hautsi zituzten judu iheslariak eta ordezkari diplomatikoak babesteko erabili zuten.

Joan Paulo II.ak 1996ko otsailaren 22an *Universi Dominici Gregis* Konstituzio Apostolikoa aldarrikatu zuenean, konklabean parte hartu zuten kardinalen atsedenleku gisa eratu zen etxea, eta, beraz, Kapera Sistinoarekin batera, Santa Marta konklabea garatzen den bi egoitza garrantzitsuenetako bat bihurtu zen.

2013an, Frantzisko aita santuak bizileku gisa aukeratu zuen, Vatikanoko Jauregi Apostolikoko aita santuaren ohiko apartamentua erabili beharrean. Bertan hil zen, 2025eko apirilaren 21ean. Konklabean kardinal bakoitzak bakarrik hartu behar du ostatu, eta kezka nagusia aita santuaren aukeraketa azkar bat egitea da. Logelen azken okupazioa kamarlengoaren kargurako zozketaren emaitzaren araberakoa da.

San Bizente Paulen Karitateko Alaben Kongregazioak kudeatzen du. Konklaberako erabiltzen ez dutenean, Erromako egonaldietan kardinal eta prelatuentzat erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ballyloughan gaztelua

**Ballyloughan gaztelua**, , Irlandako Bagenalstown herritik hurbil dagoen gaztelu baten hondakina da, Carlow konderrian.

1300 inguruan eraikitzen hasi zela uste da.
Arkin's gaztelua

'''Arkin's gaztelua''', , Irlandalo mendebaldeko Aran uhartediko Inis Mór uhartean dagoen gaztelu baten hondakina da, Galway konderrian.

Ziur aski, XIII. mendean O'Brien leinuak eraikia izan zen. 1650eko hamarkadan Oliver Cromwellek gaztelua eraitsi arazi eta beste handiago bat eraiki arazi zuen. 1660ko hamarkadan ingeles soldaduen gotorlekua izan zen, 1700ko hamarkadan abandonatua izan zen arte.
Jainko Hitzaren Misiolariak

**Jainko Hitzaren Misiolariak** (), eskuarki **Berbitak**

## Historia 
Kongregazioa Steylen (Herbehereak) sortu zuen 1875ean Arnold Janssen apaizak, eta batez ere Herbehereetako apaiz eta  Kulturkampf izeneko eliza-estatuaren gatazkan alemaniar erbesteratuak erakarri zituen. Kulturkampfen ondorioz, talde erlijioso asko kanporatu eta mintegiak itxi zituzten Alemanian.

1882an, Kongregazio misiolariak bidaltzen hasi zen Txinako Shandong probintziara, non euren metodo oldarkorrak 1890eko hamarkadaren amaieran Boxerren matxinada eragin zuten gertaeren parte izan ziren. 1892an misiolariak bidali zituzten Togora, Afrika mendebaldeko herrialde txikira. Togoko misioa bereziki emankorra izan zen, 15 urte geroago Egoitza Santuak prefeta apostoliko bat izendatu baitzuen. Kongregazioren hirugarren misioa Alemaniar Ginea Berria (gaur egungo Papua Ginea Berriaren iparraldeko erdia) zen. Paraguain ere misio bat ireki zuten.

XX. mendean, gizartea are gehiago hedatu zen. Iberiar Penintsulan ireki zuten lehen monasterioa Lizarran zegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Consolatako Misiolariak

**Consolatako Institutu Misiolaria** () kongregazio erlijioso katolikoa da, misiolaritzan aritzen dena. Giuseppe Allamanok sortu zuen 1901eko urtarrilaren 29an, Turinen.

## Historia 
Giuseppe Allamano apaiz italiarra, Turingo Consolatako Santutegiko errektorea, apaiz misiolarien prestakuntzan aritu zen, Etiopian Guglielmo Massaia kardinalaren ebanjelizazio lanarekin jarraitzeko idealarekin. Allamanok misiolari izan nahi zuen, baina misioetara joatea eragozten zioten osasun-arazoengatik, horretarako gai ziren beste askoren ametsa betetzeari ekin zion. Misiolari taldea Erromako Petri eta Paulo Santuen Institutura (gaur egun PIME) batzeko asmoa zuen, baina Turingo artzapezpiku Agostino Richelmyk eta Piamonteko beste hamasei apezpikuk institutu berri bat sortzeko agindu zioten.

Giuseppe Allamanok Consolatako Institutu Misiolaria sortu zuen, apaizek eta laikoek osatua, Turingo errektore zen basilikaren izenburuaren omenez. 1901eko urtarrilaren 29an hasi zen institutua, eta Turingo artzapezpikuaren aldetik elizbarrutiaren onespena jaso zuen 1905eko urriaren 12an.

Institutu berriaren helburua Afrikako herriak ebanjelizatzea zenez, lehenengo bost misiolariak 1902ko maiatzaren 3an iritsi ziren Kikuyura (Kenya). Handik gutxira, Filippo Perlo, haietako bat, misio horretako lehen apezpiku ordenatuko dute. Geroago, Propaganda Fidek Etiopia, Tanzanian, Somalian eta Mozambiken misioak eman zitzaizkien.

Kongregazioak 1909ko abenduaren 28an lortu zuen onespen pontifikala, eta bere konstituzioak 1923ko irailaren 7an onartu ziren behin betiko. 1922an ospatutako lehen kapitulu orokorrean fundatzailea aukeratu zuten lehen nagusi.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
*
*
*

## Kanpo estekak
Cruzeiro do Sulgo elizbarrutia

**Cruzeiro do Sulgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1931ko maiatzaren 22an ezarri zen Juruáko lurralde prelatutza gisa eta 1987ko ekainaren 25ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Cruzeiro do Sulen dago. Egun apezpikua Flávio Giovenale da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Heinrich Ritter (1935-1942)
* Henrique Klein (1942-1947)
* José Hascher (1947-1967)
* Heinrich Rüth (1967-1988)
* Luís Herbst (1988-2001)
* Mosé João Pontelo (2001-2018)
* Flávio Giovenale (2018- )

### Apezpiku lagunkideak 
* Heinrich Rüth (1966-1967)
* Luís Herbst (1979-1987)
* Mosé João Pontelo (1998-2001)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Karlos Borromeoren Misiolarien Kongregazioa

**San Karlos Borromeoren Misiolarien Kongregazioa** (), eskuarki **scalabriniarrak** deituak, kongregazio erlijioso katolikoa da, misiolaritzan aritzen dena. Giovanni Battista Scalabrinik sortu zuen 1887an, etorkinak eta errefuxiatu politikoak laguntzeko asmoarekin.

## Historia 
San Karlosen Misiolarien Kongregazioa Giovanni Battista Scalabrini gotzainak sortu zuen Piacenzan, italiar etorkinen bihotzean fede katolikoa bizirik mantentzeko eta, ahal zen neurrian, etorkinen ongizate moral, zibil eta ekonomikoa lortzeko. Hasiera batean, Leon XIII.a aita santuak onartu zuen institutua, 1887ko azaroaren 15eko *Libenter agnovimus* testuan. Misiolarien izena XVI. mendeko Italiako erreforma katolikoaren gotorlekuetako bat izan zen Karlos Borromeoren omenez aukeratu zuten.

1888ko uztailaren 12an, Kongregazioko zazpi apaizek eta hiru anaia laikok Italia utzi zuten; haietako bi apaiz eta anaia laiko bat New Yorkera zihoazen, bost apaiz eta bi anaia Brasilera. Kongregazioa berehala hedatu zen Estatu Batuetako eta Brasilgo italiar etorkinen komunitateen artean. Misio horietan eliza, eskola eta etxe misiolariak ezarri zituzten, non jatorrizko aberriaren ohiturak eta tradizioak gorde zituzten.

1969an, scalabriniarrek misioak ireki zituzten lehen aldiz, italiarrak ez ziren beste etorkin batzuen artean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
*

## Kanpo estekak
Blacksod badia

**Blacksod badia**, , Irlandako Erris eskualdean eta Ozeano Atlantikoan dagoen badia, Mayo konderrian.

16 kilometro luze eta 8 kilometro zabal ditu, eta mendebaldean Mullet penintsulak inguratzen du.
Lőkösháza

**Lőkösháza** Hungariako udalerri bat da, Gyula barrutian. Azken zentsuaren arabera  zituen  kilometro karratutan banatuta.
## Kanpo estekak
Humaitáko elizbarrutia

**Humaitáko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1961eko ekainaren 26an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1979ko urriaren 16an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Humaitán dago. Egun apezpikua Antônio Fontinele de Melo da.

## Ordinarioen zerrenda 
* José Domitrovitsch (1961-1962)
* Miguel d’Aversa (1962-1991)
* José Jovêncio Balestieri (1991-1998)
* Franz Josef Meinrad Merkel (2000)
* Antônio Fontinele de Melo (2000-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Anbrosioren eta San Karlosen oblatuak

**San Anbrosioren eta San Karlosen oblatuak** (), eskuarki **ambrosiar oblatuak** deitua, Milango artxidiozesiko apaiz sekularren eta laikoen elkartea da.

Haien izpiritualtasuna ez da eskola jakin batekoa, baina ignaziotar elementu sendoak ditu: karismaren zati bat elizbarrutiko kleroari dagozkion ezaugarriak dituen espiritualtasuna mantentzea da, gotzainari obeditzea eta ambrosiar errituaren elementuak babestea.

## Historia 
Karlos Borromeo artzapezpikuak sortu zuen 1578an Milango San Anbrosioren Oblatu gisa, oratorioetan inspiratuta, nahiz eta 1570ean elkartea sortzeko prestatzen hasia zen. Bere hasierako kideak elizbarrutiko apaizak izan ziren, beren apezpikuari eta egonkortasunari obeditzeko promesa berezia egin zutenak (erakundean geratzeko, alegia), baina ez txirotasunerako botorik, ez komunitatean bizitzeko botorik. Apezpikuak larrialdietarako eta beste zeregin zail batzuetarako erabil zitzakeen borondatezko oblatu trebatu eta prestatuen multzoa osatzen zuen horrek, batez ere mintegiak zuzentzen eta misiolari sermoiak egiten. Bere eraketak Agostino Valier eta Carlo Bascapè bernabertarrenak izan ziren, garai hartan Novarako apezpikua zena. Bi urteko probaldiaren eta Filippo Neri eta Felix Cantalicekoak zuzendutako batzorde baten lanen ondoren, oblatuen araua 1581eko irailaren 13an aldarrikatu zuten.

1611n Federigo Borromeo kardinalak Karlos Borromeo izena gehitu zioten. Napoleon I.ak 1810ean kendu zuen, eta Carlo Gaetano Gaisruck kardinalak berpiztearen aurka egin zuen. 1854ra arte, Carlo Bartolomeo Romilli artzapezpikuak oblatuak berreskuratu zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
*

## Kanpo estekak
Ji-Paranáko elizbarrutia

**Ji-Paranáko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1978ko urtarrilaren 3an ezarri zen Vila Rondôniako lurralde prelatutza gisa eta 1983ko otsailaren 19an elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Ji-Paranán dago. Egun apezpikua Norbert Hans Christoph Foerster da.

## Ordinarioen zerrenda 
* José Martins da Silva (1978-1982)
* Antônio Possamai (1983-2007)
* Bruno Pedron (2007-2019)
* Norbert Hans Christoph Foerster (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Firringila

**Firringila** Euskal Herriko ohiko tresna bat da, aerofono libreen kategorian sartzen dena, normalean "orro-egile" deiturikoa. Ohol lau batez osatuta dago, normalean egurrezkoa, nahiz eta batzuetan hezurrezkoa edo metalezkoa izan, eta soka batez eusten dena. Airean azkar biratzen denean, burrunba edo zurrunbilo-hots baten antzeko soinu bereizgarria egiten du. Soinu honen kalitatea biraketaren abiaduraren eta taularen tamainaren arabera aldatzen da., , 

## ERABILERA 
Tresna hau, hainbat lekutan burrun, furrunfa edo zurrunbela bezala ere ezagutzen dena, historikoki haurren jostailu gisa zein erritu eta zeremonial egoeretan erabili izan da. Bere historia historiaurreko garaietaraino doa, non zeregin sakratuak eta erritualak betetzen zituen. 

## TRADIZIOA 
Firringila belaunaldiz belaunaldi transmititu da, eta zenbait tokitan, hala nola, Nafarroako Etxarri Aranatzen, beroki-botoi handiekin egiten zen, batez ere 1950eko hamarkadan.

Nafarroako Garde herrian egiten zuten makila bat eta soka batekin *furrunba* izena ematen zioten halako hots-tresna. Toki batzuetan soka eta botoi batekin egiten zuten (Etniker, 1993, 699. or). 

## BIBLIOGRAFIAK 
BELTRAN ARGIÑENA, Juan Mari. (2002): *Juguetes sonoros. (Folklore musical Infantil, III).* Akal / Didáctica de la Música, 6. 

DONOSTIA, Aita. (1952). Instrumentos Musicales Populares Vascos. *Obras Completas del P. Donostia*, II. liburukia, 257-309. orr. Ed. La Gran Enciclopedia Vasca. Bilbo, 1983. 

ETNIKER. (1993) *Juegos infantiles en Vasconia*. Etniker Euskalerria. Eusko Jaurlaritza.
An Fál Mór

'''''', , Irlandako herri eta townland bat da, Mayo konderrian dagoena. Gaeltacht eremuan dago, irlandera hiztunen eremua.

2011ko erroldaren arabera 75 biztanle zituen.

Erris eskualdean eta Mullet penintsulan dago.

## Kanpo estekak
Rio Brancoko elizbarrutia

**Rio Brancoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1919ko urriaren 4an ezarri zen Acre eta Purusko lurralde prelatutza gisa, 1926ko abenduaren 10ean Alto Acre eta Alto Purusko San Peregrino Laziosi lurralde prelatutza izena hartu zuen, 1958ko apirilaren 26an izen historikoa berreskuratu zuen eta 1986ko otsailaren 15ean elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Rio Brancon dago. Egun apezpikua Joaquín Pertíñez Fernández da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Próspero Maria Gustavo Bernardi (1919-1944)
* Julio Maria Mattioli (1948-1962)
* Giocondo M. Grotti (1962-1971)
* Moacyr Grechi (1972-1998)
* Joaquín Pertíñez Fernández (1999-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
An tInbhear

'''''', , Irlandako herri eta towland bat da, Mayo konderrian dagoena. Gaeltacht eremuan dago, irlandera hiztunen eremua. Erris eskualdean dago.

2011ko erroldaren arabera 114 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Espiritu Santuaren Kongregazioa

**Maria Birjinaren Bihotz Guztiz Garbiaren babespeko Espiritu Santuaren Kongregazioa** (), eskuarki **espirituarrak** deitua, gizonezko kongregazio erlijioso katolikoa da. Claude-François Poullart des Placesek sortu zuen 1703ko maiatzaren 27an, Parisen. 2018an 2.794 kide zituen, horietatik 2.109 apaiz ordenatuak.

Apaiz bilakatu ondoren, Claude Poullart des Placesek institutu erlijioso bat sortu nahi zuen apaiz izateko bokazioa zuten baina horretarako behartsuegiak ziren gazteentzat. Halako ikasleez bereziki interesatu zen, eta bere diru propioekin eta adiskideen dohaintzekin lagundu zien. 1707an Poullart apaiz izendatu zuten. Haren lana bizkortu egin zen, eta oinarria garatu egin zen. Baina Poullartek pleuresia garatu zuen eta 1709ko urriaren 2an hil zen, hogeita hamaika urterekin.

Fundatzailea hil ondoren, Espiritu Santuaren Kongregazioak aurrera jarraitu zuen. Erabat antolatu zen, eta agintari zibilen eta eliz agintarien onespena jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sirene gazta

**Sirene** (bulgarieraz: *сирене*; mazedonieraz: *сирење*, *sirenje*; serbieraz/kroazieraz : *сир*, *sir*) gazta zuri mota bat da, oso ezaguna dena Bulgariako eta Ipar Mazedoniako gastronomian, baita inguruko herrialdeetan ere. 

Normalean behi-esnearekin egiten da, nahiz eta ez den arraroa ardi-esnearekin edo nahasketa batekin egindako bertsioak aurkitzea. Gantz edukia %40-45 ingurukoa da. Blokeetan ekoizten da eta ehundura oso pikortsua du. Normalean gazta-oholetan, entsaladetan (Shopska entsaladan adibidez) edo labean urtuta zerbitzatzen da. Sirene gazta jatorriz ahuntz-esnearekin egiten bazen ere, gaur egun ez dago esne horrekin egindako bertsiorik.

## Antzeko gaztak 
* Grezia: Feta
* Errumania: Bryndza
* Errusia: Brinza (Брынза)
* Turkia: *Beyaz peynir* - 'Gazta zuria'
* Israel: Bulgarit (בולגרית) - 'Bulgaria'.

## Kanpo estekak
Pio X Institutu Sekularra

**Pio X Institutu Sekularra** () gizonezko institutu sekular katolikoa da, Quebec Hirian egoitza duena.

## Historia 
Henri Royk 1939an ezarri zuen Manchesterren, New Hampshiren. Institutu sekularra botoak egin dituzten pertsoneko osatutako erakundea da (kastitate, pobrezia eta obedientziaren zin-hitzak esan dituztenak) baina bere kabuz bizi dira,  komunitatean bizi diren institutu erlijioso bateko kideak ez bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manausko artxidiozesia

**Manausko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1892ko apirilaren 27an ezarri zen Amazonasko elizbarruti gisa eta 1952ko otsailaren 16an artxidiozesi mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Artzapezpikuaren egoitza Manausen dago. Egun artzapezpikua Leonardo Ulrich Steiner kardinala da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
#### Amazonasko apezpikuak 
* José Lourenço da Costa Aguiar (1894-1905)
* Frederico Benício de Sousa Costa (1907-1914)
* João Irineu Joffily (1916-1924)
* José Maria Parreira Lara (1924)
* Basílio Manoel Olímpio Pereira (1925-1941)
* João da Mata de Andrade e Amaral (1941-1948)
* Alberto Gaudêncio Ramos (1948-1952)

#### Manausko artzapezpikuak 
* Alberto Gaudêncio Ramos (1952-1957)
* João de Souza Lima (1958-1980)
* Milton Correia Pereira (1981-1984)
* Clóvis Frainer (1985-1991)
* Luiz Soares Vieira (1991-2012)
* Sérgio Eduardo Castriani (2012-2019)
* Leonardo Ulrich Steiner (2019-)

### Artzapezpiku lagunkidea 
* Milton Correia Pereira (1973-1980)

### Apezpiku laguntzaileak 
* Jacson Damasceno Rodrigues (1996-1998)
* Mário Pasqualotto (1999-2013)
* Sebastião Bandeira Coelho (2004-2010)
* Mário Antônio da Silva (2010-2016)
* José Albuquerque de Araújo (2016-2022)
* Edmilson Tadeu Canavarros dos Santos (2016-2024)
* Zenildo Lima da Silva (2023-)
* Joaquim Hudson de Souza Ribeiro (2023-)
* Samuel Ferreira de Lima (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstituzio apostoliko

ren *Inter praecipuas apostolici ministerii* konstituzio apostolikoaren inpresioa, 1737ko abenduaren 17a]]
**Konstituzio apostolikoa** edo **apostolu-konstituzioa** () Erromako gotzainak emandako maila goreneko lege-araua da. 'Konstituzio' terminoa latinezko *constitutio* hitzetik dator, erromatar enperadoreak emandako edozein lege garrantzitsu definitzen zuena, eta Elizaren dokumentuetan gordetzen da, Eliza katolikoaren zuzenbide kanonikoak erromatar zuzenbidetik jaso zuen herentziagatik.

## Izaera, argitalpena eta edukia 
Konstituzio apostolikoak, beren izaeragatik, Aita Santuaren bulden bidez ematen dituzte solemneki, baina, beren lege-izaeragatik, fededun katoliko guztientzat dute eragina, eta, ondoren, «Acta Apostolicae Sedis» delakoan argitaratzen dira, "baldin eta kasu partikularretan beste promulgazio-modu bat aurreikusi ez bada". Konstituzio apostoliko baten xede diren gaien artean sakramentuen diziplina, Erromako kuriaren antolaketa, elizbarruti-sorrerak, Erromako tenplu jakin batzuk kardinalen duintasunari esleitzea eta abar arautzen dituztenak daude.

Hizkera arruntean, batzuetan, eraketa dogmatikoa edo eraketa pastorala terminoak erabiltzen dira, dokumentuaren asmoari erreferentzia eginez, baina, nolanahi ere, dokumentu pontifikala bera da.

## Ezaugarri formalak 
Konstituzio apostolikoen testua aita santuaren izenarekin hasten da, ondoren Erromako gotzain titulua eta Jainkoaren Zerbitzarien Zerbitzari izaera, eta "betiereko oroimen" esamoldea, dena latinez. Adibidez, Pio X.aren Konstituzio Apostoliko baten hasiera honela dio:

Konstituzioaren testua amaitzeko, aldarrikatzen den lekua, "San Petriren ondoan" esamoldea, aita santuaren aitasantutzaren data eta urtea aipatzen dira. Agiria datazko kardinalak, Estatu-Idazkari Kardinalak eta Kuriako ofizialek sinatu dute, eta testua jatorrizkoarekin bat datorrela bermatzen dute. «Acta Apostolicae Sedis»en argitaratzean, edo kopia inprimatuetan, buldetako berunezko bolaren zeinu gisa, *Loco* + *Plumbi* idazten da, edo laburtuta, *L + P*. Honela amaitzen da Pio X.aren *De Romana Curia* konstituzio apostolikoa:

{
style="width:250px;text-align:center" A. CARD. DI PIETROPRO-DATARIUS 
style="width:50px" 
style="width:250px;text-align:center""  R. CARD. MERRY DEL VALA SECRETIS STATUS
-
 colspan="3" style="text-align:center"visaDK CURIA I. DE AQUILA E VICECOMITIBUS
-
 ***Loco ***+ Plumbi     lieg, in Segret. Brevium''''''

-

style="text-align:right"V. CUGNONIUS.
}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guajará-Mirimgo elizbarrutia

**Guajará-Mirimgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1929ko martxoaren 1ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1979ko urriaren 16an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Guajará-Mirimen dago.

## Ordinarioak 
* Francisco Xavier Elias Pedro Paulo Rey (1945-1966)
* Luiz Roberto Gomes de Arruda (1966-1978)
* Geraldo João Paulo Roger Verdier (1980-2011)
* Benedito Araújo (2011-2025)
** Aulki hutsa (2025-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Luiz Roberto Gomes de Arruda (1964-1966)
* Benedito Araújo (2011)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Favoriten (filma)

***Favoriten*** 2024ko Ruth Beckermann austriar zinema zuzendariaren film dokumentala da.

## Sinopsia 
Favoriten Vienako distritu baten izena da. Askotan arriskutsutzat jo izan den langile auzoa da, eta, egun, auzoko biztanleen herenak Serbia, Siria edo Turkiatik datozen migratzaileak dira. Bertan dago Vienako lehen hezkuntzako eskolarik handiena. Haurren %60k ez dute alemana ama hizkuntzatzat, eta lagungarri izan beharko lukeen sistemak ez du hori aintzat hartzen, hezitzaile eta diru falta dela eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pleibak

***Pleibak*** 2024an Miren Amurizak plazaratutako helduei zuzendutako bere bigarren eleberria izan zen. 2024. urtean Susa argitaletxeak argitaratua.  "Nerabe paisaia rural-poligonero inguruan kokatutako eleberri laburra eta gordina" da Amurizarena. Istorioak nerabezaroko harreman bat du ardatz, «gaurtzarotik» kontatua. Hizkuntzarekin esperimentatu du egileak, ahozkotasunetik hurbil dagoen testu bat sortuz. 

## Izenburua 
Izenburua *playback* ingelesezko hitzarekin jolasten du. «Pleibaka egitea esaten ari zarena kontrolatzen duzulako plantak egitea da». Lengoaia propio bat asmatzea ere bada pleibaka egitea, Miren Amurizaren esanetan, «erdarak euskararen egituretatik eta ahoskeretatik pasaraztea». Horrela azaltzen du izenburua egileak berak. 

«Pleibak kasetea behin eta berriro errebobinatzea da», azaldu zuen Amurizak. «Baina ez da nostalgia ariketa bat, edo ez hori bakarrik nahiz eta garai bateko erreferentzia ugari erabili.

## Argumentua 
Amurizak bi lagun jarri ditu istorioaren ardatzean; zehatzago esanda, bi lagun ohi: Jone eta Polly. Inguru berekoak dira bi pertsonaiak, Berrizko baserri auzo batekoak (Bizkaia), baina izaeraz oso desberdinak dira. Biek 15-16 urte dituzteneko garaia kontatzen du nobelak; ikasturte bat, Lekeitioko (Bizkaia) Antzar Egunarekin hasi, eta Berrizko San Pedro jaietara bitarteko tartea hartzen duena. Jonerena da ahots nagusia, narratzailearena, eta lagun izandakoari mintzatzen zaio. Baina hogeitaka urte geroago mintzo da, harremana galdua duten sasoitik, «elkarren arrotz diren gaurtzarotik».  Bi plano horiek nahasian jasoko ditu irakurleak, hala gaztaroko intentsitatea nola zer gertatuko den dakienaren begirada.

## Pertsonaiak 
Gehien batean bi agertzen dira:
* Jone Unzueta: narratzailea da, Pollyri, lagun ohiari zuzenduta. Malota itxura egiten du, ikasle txarra, gatazkatsua,  
* Polly: urrundu zen laguna. Ikasle ona, zintzoa itxuraz, bulkada politikoak ditu.

## Ezaugarriak 
Lau ataletan eta berrogei kapitulu laburretan egituratu du testua Amurizak. «Abiadura bizi-bizian doa kontakizuna, eta uste dut testuari eta, batez ere, irakurleari arnasa apur bat emateko, kapitulu laburrek laguntzen dutela», azaldu du. 

Eleberri honetan Amurizak bereziki hizkuntzarekin lan egin du, oso erregistro desberdinak erabiliz: gazte hizkera, ingelesa, bizkaiera, argotak, gaztelania... Nolabait ahozkotasunetik hurbil dagoen testu bat da. «Euskararen sintaxian zutabetuta, lexikoari zukua ateratzera jo du idazleak, zikintzera. Jonek nola hitz egingo lukeen, horretara hurbiltzera. Hizkuntzan ere bagarelako nor». Hain zuzen, hizkuntzarekin jolastea, esperimentatzea izan da egilearentzat liburua idazteko bulkada nagusia. Idazleak zehaztu du saiatu dela sintaxian euskararen jatorrizko egiturak ahalik eta gehien zaintzen, baina «malguago» jokatu duela lexikoarekin. Horrek testua dezente zaildu egin du.

## Sariak 
111 Akademiaren saria jaso zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eleberri osoa Susa argitaletxearen webgunean.
* Ainhoa Sarasola: "‘Pleibak’ plazaratu du Miren Amurizak, bere bigarren nobela", *Berria*, 2024ko azaroaren 27a.
* Aurkezpenaren bideoa.
La llegada del hijo

***La llegada del hijo*** 2024ko Cecilia Atán eta Valeria Pivato argentinar zinema zuzendarien film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Sofia ezkutuko dolu sakon bat gainditu nahian ari da, eta semea etxean hartu beharko du, urte batzuetako kartzela zigorra bete ostean. Aukera paregabea izango da bientzat krimenaren unetik banatzen dituen distantzia gainditzeko.

## Aktoreak 
* Maricel Álvarez: Sofía	
* Ángelo Mutti Spinetta: Alan		
* Greta Fernández	
* Cristina Banegas

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Una quinta portuguesa

***Una quinta portuguesa*** 2025eko Avelina Prat espainiar zinema zuzendarien thriller dramatikoa da. Gaia norberaren etxea eta erbestearen ingurukoa da.

## Sinopsia 
Geografia irakasle da Fernando, pertsona lasaia, baina emaztea desagertzeak erabat suntsituta utziko du. Noraezean, beste gizon baten nortasuna ordezkatuko du Portugalgo upategi bateko lorezain gisa, eta, han, ustekabean, jabearen adiskide bilakatuko da, berari ez dagokion bizitza berri batean murgilduz.

## Aktoreak 
* Manolo Solo: Fernando
* Maria de Medeiros: Amalia
* Branka Katic: Olga
* Ivan Barnev: Gaustín
* Rita Cabaço: Rita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcos de Torres y Rueda

**Marcos de Torres y Rueda** Espainia Berriko gotzain eta erregeordea izan zen, Garcia Sarmiento de Sotomayor erregeorde Peruko Erregeordetzara aldatu ondoren. 1646tik 1649ra Yucatángo gotzain izan zen, Espainia Berriko erregeorde 1648ko maiatzaren 13tik 1649ko apirilaren 22ra.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Marcos de Torres y Rueda Almazanen jaio zen 1591n (iturri batzuek 1588 inguruan datatzen dute). Complutense Unibertsitatean ikasi zuen, eta arteetan lizentziatu zen. Geroago, teologia kargua bete zuen unibertsitate berean, eta ondoren Valladolideko Unibertsitatean. Burgosko katedralean lortu zuen kanona, eta Burgosko San Nikolas elkarteko errektorea izan zen. Felipe IV.a erregeak Yucatango apezpiku kargua eman zion. Inozentzio X.a Aita Santuak 1645eko abenduaren 18an eman zion postu hori.

### Bere egonaldi laburra Espainia Berrian 
Hurrengo urtean iritsi zen Espainia Berrira. Pueblako Katedralean sagaratu zuten, eta 1646ko azaroaren 9an apezpiku kargua hartu zuen. Kargua hartu eta hilabete batzuetara, Felipe IV.a erregeak erregeorde eta Auzitegiko presidente izendatu zuen.

1648ko maiatzaren 13rako, erregeordearen hiriburuko postua hartu zuen, Yucatango Elizbarrutiaren agintea eta katedral horretako Kabildoaren eskuak utzita. Aurreko erregeordeak, García Sarmiento de Sotomayorrek, ez zion bere bulegoa edo Errege Altxorra eman nahi, eta, beraz, Koroaren zati baten esku-hartzea eskatu zitzaion. Arrazoi horregatik eta beste batzuengatik ez zen aurkeztu Izamalgo Andre Maria Yucataneko zaindari izendatzera.

Bere gobernuak urtebete baino gutxiago iraun zuen. Bere gobernuaren gertakaririk nabarmenena 1649ko apirilaren 11n eta 12an Mexiko Hiriko *Plaza del Volador*-ren egindako Fede Autoa izan zen. Bertan, hamahiru gizon-emakumeri heriotza-zigorra ezarri zieten eta beste 99ri zartadak eman zizkieten. Akusatuen artean Tomás Tremiño de Campos zegoen, jatorri portugaldarreko judua. Akusatuei leporatzen zitzaizkien karguetako batzuk *Mexikoko hizkuntza* erabili izana, Inkisizioaz, Espainiako Erregeaz eta Aita Santuaz gaizki hitz egitea ziren.

Hala eta guztiz ere, erregeordeak ezin izan zuen ekitaldira joan, osasun txarra zuelako. Handik gutxira hil zen, Mexiko Hirian, 1649ko apirilaren 22an, eta hiriburuko San Agustin tenpluan lurperatu zuten, hil eta denbora gutxira. Auzitegiak hartu zuen gobernuaren ardura Erregeorde berria iritsi zen arte.

## Kanpo estekak