Juppiter Dolichenus

[thumb|333x333px|[Hungaria|Hungariako Kömlödeko Juppiter Dolichenusen brontzezko plaka bozkario triangeluar bereizgarria. Hungariako Museo Nazionala Budapesten.]]
[eskuinera|thumb|602x602px|*Juppiter Dolichenus* estatua eta epigrafea duen harrziko oinarria, III. mendekoa. C. Spurius Silvanusek eskainitakoa, biak Petronell-Carnuntum-en ([Austria|Austrian) aurkituak.]]
thumb|*Juppiter Dolichenus* Jainkoaren burua, Kladovoko Arkeologia Museoan.
**Jupiter Dolikeno** (latinez ***Juppiter Dolichenus*** edo ***Iuppiter Dolichenus***, latinezko idazkietan bi eratan uler baitaiteke) edo, besterik gabe, ***Dolichenus*** erromatar jainkoa izan zen, Jupiter "jainkoen erregea"  eta Baal jainko semita batu zituztenean Anatoliako Komageneko Dolique hiri greko-erromatar-arameoan, egungo *Dülük* herri turkiarrean. Dolique hiriaren aztarnak Gaziantep hiri turkiarretik eta Siriako mugatik gertu dago. Ahura Mazda jainko pertsiarrarekin identifikatzera iritsi zen eta Antzinako Grezian *Zeus* *Oromasdes* izena eman zitzaion.

Baal jainkoak (bat baino gehiago baitzeuden) jainko erregeak ziren, eta konbinazio horrek ekialdeko eta mendebaldeko errege tradizioen nahasketa indartsua osatu zuen jainko bakar batean. Bere gurtza, Erromatar Inperioan indarra hartu zuten erlijio mistikoetako bat izan zen. Kultu misterikoek gizarte erromatarrean ohikoa zen erlijio "publiko" irekiaren aldean, esperientzia pertsonalagoa eta mistikoa eskaintzen zuten, nahiz eta ez zuten ohiko erlijioa ordeztu, osatu baizik. 

Tenpluak itxi egin zizkieten arrotzei, "iniziatuak" ez zirenei, eta jarraitzaileek hastapen-errituak egin behar izaten zituzten, "kultu horren komunitatearen kide"  gisa onartuak izateko. Erritu horiek isilpean gordetzen ziren eta beraz, oso gutxi dakigu jainkoaren gurtza erritu zehatzei buruz, aztarna ikonografiko, arkeologiko edo epigrafiko urrietatik lortu ahal izan diren aztarna urriez gain.

Bere gurtza oso ezaguna izan zen II. mendean eta Severotar dinastiaren pean goia jo zuen, III. mendearen hasieran. Gutxienez hamazazpi tenplu eraiki ziren Erromako hirian eta probintzietan, Hala ere, ez zuen lortu Mitra, Isis edo Zibele lortu zuten fama haina. Beste kultu misterikoek ez bezala, Jupiter Dolikenoren gurtza ekialdeko lurraldetan finkatu zen batez ere, bere jatorriari lotuta, eta horrexegatik. Dolique hiria Sasanidoar inperioaren eskutan erori ondoren, laster desagertu zen, III. mendearen erdialdean.

## Historia 
Badirudi Doliqueko Baalak ekaitzen jainko hitita-hurrita izan zuela jatorri, hau da, Tesub-Hadad Haren gurtza Dülük-Baba Tepesi muinoan zuen egoitza nagusia, Dülük herritik gertu. Bere gurtzaren aztarna garbia K.a. VI. mendekoa da, baina bere gurtzaren erromatar hedapena K.a. 64an zonaldea konkistatu eta Siriako probintzian sartu zenean hasi zen. Erromatar jainko berriak Juppiter Dolichenus ("*Iupiter Dolichekoa*") izena hartu zuen, hiriaren erromatar izenetik.      

Bere gurtzaren frogarik zaharrena, Dolique ingurutik kanpo, Lambaesisen (egungo Aljeria iparraldean) aurkitu da, non bere legatuak  aldare bat eskaini zion K.o. 126. urtean. Geroago, gurtza, Erroma hirira iritsi zen Marko Aurelioren agintearen garaian, Celio muinoan Jupiter Dolikenori tenplu bat eraiki zitzaionean. Handik gutxira Alemanian ikus daiteke, limesena non Legio VIII.a Augustako zenturioi batek 191. urtean aldare bat eskaini zion Obernburgen, Goi Germanian. Dedikazio ugari egin zitzaizkion ondoren, Septimio Severo eta Caracalla enperadoreen garian, bere kultuaren puntu gorena lortu zuenean.

Hala ere, III. mendearen erdialdean, Jupiter Dolikenoren gurtza bere amaierara iritzi zen, gainbehera azkar baten ostean. Lehen kolpe gogorra Alejandro Severo hil eta Maximino Tracio boterera iristean etorri zen (235-238). Severotar dinastiak bere gurtza babestu zuen, baina desagertzean, Jupiter Dolikenok enperadoreen aldeko jarrera galdu eta, are gehiago, haren aldeko jarrera politikoki arriskutsua izan zitekeen, aurreko erregimenaren aldeko seinaletzat har zitekeelako. Rhin eta Danubioren ertzetan zeuden limesetan santutegi guztiak Maximinoren agintaldian erori ziren, batez ere armadaren laguntzarekin, bere armadak tenpluetako bisitariak desleialtzat hartuko baitzuten.

Bukaera, ordea, 256. urtean iritsi zen, Xapur I.ak Doliche arpilatu zuenean. Bere jatorri eta santutegi nagusiaren galerarekin, jainkoa etengabe gutxietsia izan zen bere boterearen pertzepzioari dagokionez. Haren gurtza hain lotua zegoen Dolicheko santutasunarekin eta jainkoaren ekialdeko izaerarekin, ezen inoiz ez baitzuen lortu haren galeratik bizirik ateratzeko behar izango zukeen unibertsaltasuna. 

## Kultua 
Jupiter Dolikenori "*Jupiter Optimus Maximus Dolichenus*" izena ematen zitzaion idazkunetan. Latinez, *Optimus Maximus*, "onena eta handiena" esan nahi du. Ohikoa zen Juppiter tradizionalaren eskaintzazko testuetan *IOVI OPTIMO MAXIMO* ("Jupiter onenari eta handienari" esan nahi duena eta IOM moduan laburtzen zena). Hau da: hori zen jainkoen erregearentzat ohore-termino estandarra eta bakarra, eta "Jupiter" Dolikenoari, errespetuzko formulari hori eman zitzaion. . Beraz, Jupiter Dolikenoren inskripzio edo eskaintza gehienetan, bere izena "IOM Dolikeno" edo "*Iovi Optimo Maximo Dolicheno*" idazten da. 

Dena den, Iuppiter Dolichennusek, zenbait forma bereizgarri jaso zituen. Erromako Aventino muinoan dagoen bere tenpluaren inskripzioetan, adibidez, "betiko kontserbatzaile" (AE 1.940,75) eta "*Iovi Optimo Maximo Dolicheno Aeterno*" formulen bidez zuzentzen zaizkie eskaintzaileak bere jainkoari; baita honela ere: "zeruaren kontserbatzailea", "jainko nagusia" edo "garaiezina denaren hornitzailea" (ILS 4316).

Kultu misterikoa zenez, bere teologia, tenpluak eta erritualak iniziatuentzat bakarrik zeuden irekita. Oso gutxi dakigu bere gurtzari buruz, literatura kristauan agertzeko adina ez baitzuen iraun; beste kultu sekretu batzuen kasuan, hala nola mitraismoan, aztarna baliagarriak eman baitzituen apologista kristauek. Aztarna arkeologikoak ere ez dira oso lagungarriak. Iturri epigrafikoetatik bakarrik lor dezakegu ikuspegi zabalagoa. *Apaiz* bati buruzko aipamenek kultuia egituratua zegoela erakusten dute, nahiz eta ez dirudien oso konplexua izan zenik. Aventinoko tenpluko inskripzio batek (ikus beherago) komunitate bateko kideen zerrenda bat ematen du. Taldeak 32 izen ditu, eta horietatik 7 *patronus* (mezenas edo patroi) ardura dute. Inskripzioaren testuak *patroni* eta *candidati* (*hautagaiak*) egiten die erreferentzia, eta horrek pentsarazten du, beste izenak *candidatus* izaera zuten gizonak zirela. Horrek zer esan nahi zuen ez dago argi. Hastapenerako hautagaiak edo goragoko kategoria baterako hautagaiak ziren? Patroiak komunitatera batzeko hautagai berrien babesle izan daitezke, baina inskripzioen testuak *fratri* (anai) gisa aipatzen dituenez, horrek guztiak jada hasiak direla ekarriko luke. Apaiz batek eskaintzen du inskripzioa eta bere burua "hautagaien aita" gisa identifikatzen du. Mitreismoan  "Aita" gradua zegoen, eta baliteke *fratri* horren antzekoa izatea. Bigarren inskripzio batean, "erregistratzaile", "leku honetako lider" eta "jainkoaren eramaile" rolak identifikatzen dira. Komunitateko kideak zerrendatzeko, esaldi hau jartzen zuen: "Jupiter Optimo Maximo Dolikenoak hauek aukeratu ditu bera zerbitzatzeko".

Inskripzioetan aipatutako 260 fededunen izenetatik laurogeita hamazazpi soldaduak dira, eta beraz, ikus daiteke jainko horrekiko interesatuen artean, soldaduak ez zirela gehiengoa, bai ordea, parte handia. Badira jainkoari eskaintza egiten dioten unitate osoen kasuak (adibidez, Ostiako Misenoko flotako (*Classis Misenensis)* destakamendu batena, 186. urtean jarrita), nahiz eta ezin dugun zehatz-mehatz jakin horrek zer esan nahi zuen. Talde osoa ala batzuk bakarrik ziren idazkuna eskaintzen zutena? Era berean, estandar militarren, trofeoen eta Victoria jainkosaren itxura, taula botiboetan, ez da zertan ikusi gurtzarako alderdi militar integral gisa. Horiek guztiak garaipenaren edo erregetasunaren sinboloak dira, eta jainko erreal batentzat ezaugarri egokiak dira. Erregina bat behar zuen errege-jainko baten antzera, bere berezko ordaina Juno izan zen, Jupiterren emaztea bera. Gurtza honen barruan, Juno Doliquenaren izena hartzen du. Ikonografian, lagunaren eskuinean agertzen da beti.      

Era berean, beste ikono batzuk egotea, hala nola zutoihal militarrak, eta Victoria jainkosaren itxura ez du zertan iradokitzen soldaduen eskaintza denik. Horiek guztiak garaipen edo erregetza sinboloak dira eta jainko erreal batentzako atributu egokiak dira. 

Erregina bat behar zuen, eta Jupiterren emazte Juno izan zen haren bikotekide naturala. Kultu horren barruan, Juno Dolikena izena eman zitzaion. Ikonografian, beti agertzen da bere lagunaren eskuinean.
[thumb|250x250px|Plaka botiboa: Sol jainkoa, Ilargia eta Jupiter Dolikeno. II. mendeko bigarren erdia. [Erromatar Museo Nazionala|Dioklezianoko Termen Museoa (Erroma).]]
Jupiter Dolikenoren teologiak leku nabarmena eman zien Apolo eta Dianari, sarritan botozko tauletan buru pare bat bezala agertzen direnak. Hala ere, berezitasun horren arrazoiak ez dira ezagutzen, baina badirudi garrantzi berekoak direla Sol, eguzkiaren jainkoa, eta Luna, ilargiaren jainkosa. Bi jainko horiek osagai kosmiko argia ematen dute, agian Jupiter Dolikenok eguna eta gauaren gainean zuen agintea iradokiz, edo bere erresumaren hedaduraren alegoria bat. Panteoiko kide ezberdinak izan beharrean, baliteke Apolok eta Solek eguzkiaren jainko gisa funtzio bera izatea, Dianak eta Lunak ilargiarekin bezala. Cástor eta Polux ere maiz agertzen dira, baina haien zeregina ez da hain argia. Litekeena da Jupiterren semeak bezala ikustea. Isis eta Serapis maiz agertzen dira, apopilo gisa agian, edo Dolicheko bikote errealari buruzko aipamen gisa.

## Atributuak eta ikonografia 
Jupiterren ezaugarri gutxi agertzen dira Jupiter Dolikenoren irudikapenean, tximistaz eta bizarraz gain. Beste alderdi guztietan, jainkoa ekialdeko eta heleniar konbentzioak nahasten dituen sorkuntza berria da. Jainkoa janzkera militarrarekin agertzen da beti, armatuta eta bularra bular-oskol batez estalita. Horrek ez du esan nahi bere gurtza batez ere militarra zenik, baizik eta atributu horiek boterea eta erregetasuna adierazten dutela. Koraza, bereziki, jainkotasuna irudikatzeko konbentzio artistiko helenistikoa da. Jainkoak ezkerreko eskuaz tximista irudikatzen duen objektu bati heltzen dio eta eskuinekoan bi ahoko burdinazko aizkora bat du (*labris*), eskuaz altxatua. *Labrisa*, sarritan, Trazia eta Asia Txikiko erregeekin erlazionatzen zen; erregeen arma zen eta ez da soldadu soil batena. Frigiar txanoa darama, Ekialdeko erromatar konbentzioen arabera Asiar jainko maskulinoak identifikatzeko balio zuelako. Beste Asiar jatorriko jainko batzuek ere eraman zezaketen, hala nola, Mitrak eta Attisek.

Jupiter Doliknoren irudikapenen ezaugarri berezi bat da zutik agertzen dela zezen baten bizkarraren gainean. Zezenak lotura estua zuen sendotasun, gizontasun eta emankortasun kontzeptuekin, eta sinesmen mitraikoen funtsezko osagaia ere izan zen. Baal jainko  semitaren irudia izan zen mendeetan. Zezen baten gainean zutik, piztiaren eta jainkoaren botereen arteko lotura garbia izango zen. Jainko hark bazuen ahalmena izaki nabarmen basati hura mendean hartu eta azpiratzeko, haren borondatea bortxatzeko eta harekin lan egiteko. Zezenak ere maiz agertzen dira tenpluetan. Jupiter Dolikenoren tenpluan, Zugmantel kanpamendu iraunkorrean (egungo Alemanian), aldarea, zezen hanka zizelkatuek eusten zuten. Bestalde, Juno Dolikena, bere bikotekidea, erregetzari lotutako orein baten gainean zebilen.
thumb|Jupiter Dolikenoren eskua. Riotinton aurkitua eta Huelvako museoan ikusgai.
Obernburgko aldare batek (gaur egun Aschaffenburgeko Stiftsmuseum museoan dago), agian, irudi bidez erakusten du kultuaren teologia. Ezkerraldean, tximista bat, zuhaitz bat eta *scutum* motako ezkutu bat zizelkatuta daude. Izpia Jupiterren ezaugarri estandarra da, baina ezkutua ez eta zuhaitza ez da azaltzen erromatar Jupiterren irudikapenetan. Oro har, argudia liteke tximistak jainkoaren boterea irudikatzen duela, zuhaitzak arrakasta eta emankortasuna, eta ezkutuak, segurtasuna. Jupiter Dolikenok bere jarraitzaileei ematen dizkien onuren adierazle izan litezke. Hala ere, erlijio misterikoen kasuan gertatu ohi izan den bezala, ikerlari ezberdinek esanahiak modu ezberdinetan interpretatu dituzte.

Batzuetan, brontzezko esku batez irudikatzen zen. Horrelakoak agertu dira Vindolandako kanpamenduko Jupiter Dolikenoren tenpluan, Huelvako Riotinton agertu zena., Miszkown (Polonian), Lyonen, Kapadozian, eta abar. Eskua helduleku batean jartzen zen eta horretarako zulo bat izaten dute. Sabazios jainkoaren gurtzan ere eskuak erabiltzen ziren.

## Tenpluak 
thumb|250x250px|IOMDren tenplua Porolissumen (Errumania).
Jupiter Dolikenori eskainitako tenpluari Doliquenum edo Dolichenum esaten diote , arkeologoek. Ez dirudi termino zehatzik egon denik, erromatarrek, *tenplum* hitza santutegiez ari zirenean soilik erabiltzen baitzuten. Tenpluak ez zeuden estilo klasikoan eraikita, zutabe angeluzuzenak podium altu batean eta aldare bat kanpoan zutela. Ez zegoen jendaurrean agertzeko beharrik eta beraz, ez zegoen ikusgarritasun publikoaren beharrik, erlijio misteriko gisa, kultua iniziatuentzat bakarrik baitzen. Tenpluaren diseinuak iniziatu horiek barne hartzea eta arrotzen parte-hartzea baztertzea zuen helburu. Beraz, isolatua eta esklusiboa izan behar zuen. Mitrari eskainitako Mithraeum-ekin antzekotasun batzuk daude, ez batak ez besteak ez baitute leihorik, nartex-a dute, aldare nagusi batean amaitzen den nabe bat duen *cella* bat, eta forma angeluzuzenekoa da. 

Zalantza batzuk daude, ez baitakigu *cellak* obrako bankuak ere ba ote zituen, mitreoetan ohikoak zirenak, non iniziatuak etzan zitezkeen euren bazkari erritualetan parte hartzen zutenean. Tenpluen funtzioa, beraz, ez dago argi eta 17 identifikatu eta induskatu dituzten arren, ez dago behin betiko ondoriorik.

Erregistro epigrafikoetatik ondorioztatzen da komunitateek mezenas garrantzitsuak erakar zitzaketela, baina eztabaida liteke pertsonaia garrantzitsu horiek zenbateraino interesatu ziren benetan gurtzaz, edo tenplu horietara bideratutako kopuruak soilik dignatario baten tokiko betebeharrak betetzeagatik izan ote ziren. Adibide bat Koloniako inskripzio batean dago. Hirian Dolichenusi eskainitako tenplu bat berritu zuen Lucius Lucceius Martinus probintziako gobernadoreak (*legatus augustorum pro praetore provinciae Germaniae Inferiorii* ) 212. urtean eta inskripzio batean bere altruismo ekimen publikoa idatzita utzi zuen. Inskripzio horretatik, ezin dugu ondorioztatu tenpluak bere fededunen artean bere komunitatearen barruan hainbesteko garrantzia zuen norbait zuenik, baina, hala ere, erakusten du komunitateek eskualdeko pertsona garrantzitsuenen arreta erakar zezaketela.      

Jupiter Optimus Maximusen tenplu bat aurkitu dute Porolissumen, Dacian (egungo Errumania). Bertan, hainbat apaiz aipatzen dira (*Dei Iovi apaizak*): *Marcus Aurelius Vitalus* - duunvir, *Antonius Mavius* - decurio, Acius Flavus, *Caius Marcius Vegesius* eta, ekialdeko izen bat duen apaiz bat, *Attonaris Bassus*.

## Jupiter Dolikeno Euskal Herrian 
thumb|Porcius Felixsen hileta estela, Jupiter Dolikenoren ikonografia daukana F. Marco Simonen arabera.
Francisco Marco Simon Zaragozako Unibertsitateko katedradunak Jupiter Dolikenoren gurtzarekin identifikatu ditu Nafarroako bi estela: inskripziorik es duen estela bat, Lizarrako San Pedro Ruakoa elizako horman sartua. Puntu erdiko bi arku ditu eta arkuen koadroaren gainean dagoen tinpanoan adar itxurako irudi  batzuk irudikatu dira aldaretxo baten gainean (Dolikenori eskainitako beste irudi batzuetan agertzen den bezala) eta irudi bertikal horien artean, sei petalodun erroseta bat. Bigarren estela Santakaran aurkitu zen. 2 metro inguruko monumentua da. Goialdean, lantza formako sei petalodun erroseta bat dago, zirkulu baten barruan, beherago, beste zinta edo zerrenda batean, ilgora bat beste bi errosetan artean, beherago inskripzioa, eta idazkunaren azpian, beste hiru ilgora, arku banaren gainean. Marco Simonek uste du, Dolikenoren gurtza, Danubioko limesan zerbitzatzen egon ziren soldaduei eskera iritziko zela Hispaniako probintzietara.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Kan, A. H. (1943). *Juppiter Dolichenus*, Leyde.
*  Merlat, Paul (1960). *Répertoire des inscriptions et monuments figurés du culte de Jupiter Dolichenus*, Paris.
*  Merlat, Paul (1960). ''Jupiter Dolichenus. Essai d'interprétation et de synthèse'' (« Publications de l'Institut d'art et d'archéologie de l'université de Paris», V), Paris, Presses universitaires de France, 233 or., 35 pl. (compte rendu d'Alfred Merlin, *Journal des savants*, 1960, p. 160-166.
*  Speidel, M. P.  (1980) *Jupiter Dolichenus. Der Himmelgott auf dem Stier*, Stuttgart.
* 

## Kanpo estekak 
* An online shrine for Jupiter Dolichenus
* Marco Simón, Francisco (1987)  El culto a Jupiter Dolichenus en el norte de Hispania. Veleia: Revista de prehistoria, historia antigua, arqueología y filología clásicas,  0213-2095, 4 zk., 145-158 or.
* Perea Yébenes, Sabino  (1995) «Las manos de Júpiter Dolicheno: un nuevo ejemplar en Riotinto (Huelva)». *Hispania Antiqua*, 19, 217-231. or.
* The Jupiter-Dolichenus cult in Carnuntum - an encounter between Orient and Occident *Roman City of Carnuntum.*