open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alde Zaharra (Gares)

**Garesko Alde Zaharra** Nafarroako Gares udalerriko herrigunea edo alde zaharra da.

## Ondasun nabarmenak 
* Cubiertos etxea: XVII. mendean eraikia, gaur egun Garesko udaletxea da eta Plaza Nagusian dago.
* Donejakue eliza: XII. mendeko eraikina, eliza barruan Santiago apostoluaren egurrezko irudi erromaniko bat dago, "Beltza" izenaz ezagutua, duen kolore beltza dela eta. Horrez gain, Arrosarioko Ama Birjinaren irudi bat eta San Bartolomeren harrizko beste irudi bat.
* Garesko harresia: zutik dirau herria inguratzen duen Erdi Aroko harresia.
* Garesko zubi erromanikoa: zubi hori da herriaren gaztelaniazko izenaren jatorria; izan ere, Antso Nagusia erregearen emaztearen aginduz eraiki omen zen zubia XI. mendean. Zubitik igarotzen da Donejakue bidea. Zubia 110 metroko luze eta 4 metroko zabal da, eta erdi puntuko zazpi arkuk eta bost euskarrik eusten diote.
* Granako errege jauregiaren arrastoak, Evreux familiaren erregeen jauregi izandakoa.
* Gurutzearen eliza: eliza barruan germaniar jatorriko Y formako jainko gotiko bat dago.
* Jabeagoaren jauregia, Kale Nagusian dagoen estilo italiareko jauregia da. Nafarroako errege-erreginen Comptos Ganberako ondarea defendatzen zuen fiskalaren bizitoki izandakoa.
* Loturaren etxea, estilo italiarrekoa, zubiaren ondoan dago.
* San Pedro eliza: elizaren barruan Puyko Ama Birjina dago. Dorrea Santos Angel Otxandategi arkitekto neoklasikoak egin zuen.

## Kanpo estekak
Alde Zaharra (Doneztebe)

**Doneztebeko Alde Zaharra** Nafarroako Doneztebe udalerriko herrigunea edo alde zaharra da. 1982an Nafarroako kultura ondasuna izendatua izan zen.

## Ondasun nabarmenak 
### Eraikinak 
* Doneztebeko pilotalekua
* Doneztebeko udaletxea: Udalaren egoitza da.
* Erraztunea etxea: Gaur egun hutsik dago baina garai batean hemen ospe handiko Joaquín Larregla musikagile nafarra (1865-1945) bizi izan zen, pianorako *Viva Navarra* jota konposatu izanagatik ezaguna.
* Jauregi etxea: XVIII. mendeko etxea da eta kanpoaldean Bertiz eta Ezpeleta abizenen armarriak agertzen ditu. Bere paretan Doneztebetik hainbat hiritara dagoen distantzia ikus daiteke, baita udalerriaren itsasoaren gaineko altuera ere.
* Merkatarien kaleko etxe gotikoa: XV. mendearen bukaeran Donezteben hainbat dorretxe eraiki ziren. Hau da bere jatorrizko egoera hobekien mantendu duena.
* San Pedro eliza: XVI-XVIII. mendeen artean eraikia.

### Kaleak 
* Eliza karrika: San Pedro eliza dago.
* Intzakardi kalea: Kale honetan hainbat etxe interesgarri daude, tartean Jauregi etxea.
* Karrika Nagusia: Kale Nagusian, okindegiak formatu bera izanen zuen garai batean. Egun, bigarren solairuko leihoak gordetzen dira, frisoa eta guzti.
* Merkatarien karrika: Bertan, Taberna etxea, Doneztebeko udaletxea eta Merkatarien kaleko etxe gotikoa dago.
* Santa Luzia karrika: Eliza karrikako Txarrakoena etxea eta Merkatarien karriko Merkatarien kaleko etxe gotikoaren artean hedatzen da.

### Plazak 
* Plaza Txikia: Bertatik etxe gotikoa (zaharberritua) eta elizako dorrea ikusten ahal ditzazkegu.
* Portalea: Plaza honetan, San Pedro festetan Trapatan izeneko dantza egiten da. Bertako dantza da, eta neska-mutilek parte hartzen dute. Banderaren dantza ere plaza honetan egiten da.

## Irudi-galeria 

Fitxategi:San Pedro eliza - Doneztebe.jpg
Fitxategi:Antzinako doneztebe 002.jpg
Fitxategi:Doneztebe. Euskal Herria.jpg
Fitxategi:Doneztebe .jpg
Fitxategi:Ayuntamientodesantesteban.JPG
Fitxategi:Dolarea (1538).jpg
Fitxategi:Herriko Etxe Zaharra (1588).jpg
Fitxategi:Kale Nagusia.jpg
Fitxategi:Oteitzanea (1631) etxea.jpg
Fitxategi:EZKILA-DORREA - San Pedro eliza.jpg

## Kanpo estekak
Tony Hale

**Anthony Russell** "**Tony**" **Hale** (West Point, 1970eko irailaren 30a - ) Estatu Batuetako bikoiztaile eta aktorea da. *Arrested Development* telesailean egindako lanagatik ezaguna da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Helize (argipena)

**Helize** hitzak adiera zenbait ditu:
* helizea, elementu mekanikoa;
* helizea, espazioan luzatzen den kurba mota bat;
* anatomian, helizea, belarriaren atala;
* Helize, Jupiterren satelitea;
* biokimikan, helizea, molekula batzuen eraketa-mota.
Lotailu (anatomia)

Anatomian, **lotailua** artikulazio batean hezurrak lotu eta horien arteko mugimendua ahalbidetu eta mugatu egiten duen ehun konektibozko zerrenda da.

## Kanpo estekak
Sarpenik gabeko sexu harreman

thumb|300px
**Sarpenik gabeko sexu harremanak** sarpena gertatzen ez den sexu harremanak dira. Aniztasun handiko praktikak biltzen ditu, hala nola aho sexua, masturbazioa, igurzketak, zirriak eta laztanak, musuak eta besarkadak, kasu guztietan orgasmora helduz nahiz heldu gabe. Ernalkuntza, eta beraz haurdunaldia, saihesteko praktikak izaten dira, betiere isurtzea aluaren inguruan gertatzen ez bada. Hala ere, anitz dira sarpenik gabeko sexu harremanetan kutsa daitezkeen gaixotasunak.

## Kanpo estekak
Lotailu (argipena)

**Lotailu** hitzak adiera zenbait ditu:
* medikuntzan, **lotailu** edo lotura, gorputzaren atal bat babesteko oihala;
* biologian, lotailua, artikulazio batean hezurrak lotzen dituen ehun koektibozko zerrenda.
Johor Baharu

**Johor Baharu** (; ; ), baita **Johor Baharu**, **Johor Bahru** edo **Johore Bahru** ere, Malaysiako hiria da, 1855ean sortua.

2010eko datuen arabera, hiriak 916.409 biztanle zituen; gune metropolitarrak, ordea, 1,4 milioi biztanletik gora ditu. Johor estatuko hiriburua, herrialdeko bigarren hiririk handiena da.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Ipoh

**Ipoh** (; ) Malaysiako hiria da, 1880 inguruan sortua.

2010eko datuen arabera, hiriak 657.892 biztanle zituen; gune metropolitarrak, ordea, 1,5 milioi biztanletik gora ditu. Perak estatuko hiriburua, herrialdeko hirugarren hiririk handiena da. Eztainu meategiei esker hazi zen.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Aliota

**Aliota** *Gavia* generoko hegazti igerilaria da, hankak ahatearen gisara dituena. Buztana, mokoa eta hegoak laburrak ditu eta urpean oso igerilari trebea da. Lurralde hotzetako itsasertzeetan bizi da eta arrainak jaten ditu.

## Taxonomia 
*Gavia* *Gaviidae* familia monotipikoaren kide bakarra da (era berean, egun *Gaviidae* *Gaviiformes* ordena monotipikoaren kide bakarra ere bada). Filogenetikoki, lau espezieok osatutakoa da:

* Aliota txikia (*Gavia stellata*)
* Aliota artikoa (*Gavia arctica*)
* Aliota handia (*Gavia immer*)
* Aliota mokozuria (*Gavia adamsii*)

Aliota artikoak Ozeano Barean azpiespezie bat du: *Gavia arctica pacifica*. Batzuen ustez, *Gavia pacifica* besterik da eta beste espezie bat osatzen du.

Hiru aliota espezie Euskal Herrian bizi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pune

**Pune**(), Indiako Maharashtra estatuko hiria da.

2011ko datuen arabera, 3.978.954 biztanle ditu, hau da, jende gehien biltzen duen Indiako zazpigarren hiria eta estatuko bigarrena da, Mumbairen atzetik. Bere garaian Maratha Inperioko hiriburua izan zen.

## Historia 
1802. urtean, Yashwantrao-k hiria hartu zuten. Honek, britainiarren aurkako bigarren guda hasi zuen, 1903 eta 1905 urte bitartean. Hiugarren guda, 1817. urtean hasi zen.1817. urteko azaroan Britainiarrek hiria hartu zuten. 1896 eta 1897. urteetan izurritea izan zuten. Hiriko biztanleriaren erdiak hiritik alde zuela esaten da.

1947. urtean India Britainia Handitik askatu egin zen. 1950 eta 1960ko hamarkadetan industria asko gartu zen. Telco (Tata Motors orain), 1961. urtean lantegia ireki zuen. Urte bereko uztailean, Panshet eta Khadakwasla urtegiak apurtu ziren eta uholdeak hiriko alde zaharra suntsitu zuen. 1990.eko hamarkadan teknologia industria erakartzen hasi zen. Honek susperraldia ekarri zuen eta 1998. urtean 6 karrileko autopista eraikitzen hasi ziren Mumbay eta Puneren aretan. Lanak 2001. urtean bukatu ziren.

2009ko uztailean, Indiako H1N1 pandemiako lehen hildakoa hirian izan zuten. 2010eko otsailaren 13an, hiriko ekialdeko auzune batean estanda handi batek 17 pertsona hil zituen eta 60 zauritu.

## Geografia 
Deccan lautadan dago Pune, itxas mailatik 560 metrora. Mula eta Mutha batzen diren lekuan finkatu zen. Hiria muinoetan dago finkatuta eta garaiena Veta Hill da, 800 metro ingururekin. Hiritik kanpora, 1.300 metrora, Sinhagad gotorlekua dago.

## Demografia 
Azkunde ikaragarria izan du hiriak XX. mendearen bigarre erdian. 1900. urtean 150.000 biztanle inguru zituen. Mende erdian, berriz, 500.000 biztanle baino pixkat gutxiago eta 2000. urtean, 2,5 milioi biztanle. Gaur egun 5 milioi biztanletik urbik dago.

## Klima 
## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Pedro eliza (Gares)

**San Pedro eliza** Nafarroako Gares udalerrian dagoen eliza gotiko bat da.
Garesko Alde Zaharraren hego-ekialdean eta Emilio Arrieta eta San Pedro kaleen arteko izkinan dago, Arga ibaia eta Garesko zubi erromanikotik hurbil.

XIV. mendean eraiki zen eta XVI. mendeko gotiko berantiarreko burua du, XVIII. mendean arras eraldatua izan zen. Elizaren barruan Puyko Ama Birjina dago. Dorrea Santos Angel Otxandategi arkitekto neoklasikoak egin zuen.

Fitxategi:Puente la Reina - Iglesia de San Pedro 05.jpg|
Fitxategi:Puente la Reina - Iglesia de San Pedro 02.jpg|
Fitxategi:Puente la Reina - Iglesia de San Pedro 03.jpg|
Fitxategi:Puente la Reina - Iglesia de San Pedro 04.jpg|
Fitxategi:Puente la Reina - Iglesia de San Pedro 10.jpg|

## Kanpo estekak
Biguriako jauregia

**Biguriako jauregia** edota **Montehermosoko Markesaren jauregia** Nafarroako Gesalatz udalerriko Biguria herrian dagoen jauregi bat da. Gaur egun, abandonatua eta egoera kaskarrean dago. Nafarroako kultura ondasuna izendatua dago.

XVII. mendean eraiki zen.

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak 
* Biguriako jauregiari buruzko orrialdea. Esenciadenavarra.blogspot.com.es 
* Biguriako jauregiari buruzko orrialdea. Sasua.net
1988ko Armeniako lurrikara

**1988ko Armeniako lurrikara**, **Spitakeko lurrikara** ( *Spitaki yerkrašarž*) ere deitua, 1988ko abenduaren 7an, 11:41ean bertako orduan (07:41 UTC), iparraldeko Armenia (garai hartan Sobietar Batasunaren barnean zegoena) astindu zuen lurrikara izan zen. Sismoak 6,8ko magnitudea besterik izan ez zuen arren, oso
hondamen handia eragin zuen. 30.000 pertsona hil, hamar milaka zauritu eta 500.000 etxerik gabe gelditu ziren. Giumri, Armeniako bigarren hiririk handienaren %60 suntsitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zilegietako dorrea

**Zilegietako dorrea** Nafarroa Garaiko Ibargoiti ibarreko Zilegieta lekuan kokatutako dorretxe-jauregi bat da. Badirudi eraikuntzaren funtsa XIII. mendekoa dela, nahiz eta gerora aldaketak izan dituen; horien artean, 1960an modernoki egindakoa nabarmentzen da, zeinean teilazko estalkiaren ordez beste laua jarri baitzen eta almenak gehitu baitzitzaizkion.

## Historia 
Armagintzako kaporalen artean agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. 1415ean, Orreagako Gartzea Lopitz diruzainak Migel Zeilari saldu zion, eta XV. mendearen amaieran Ezpeletatarren leinura igaro zen. 1642an, Joanes Angulo eta Motza Ezpeletakoaren alarguna zen Jeronima Arradakoa salbuespenagatik auzitan jarri zuen, bere seme Fernandoren tutore gisa. 1689an Villarreako konde titulua sortu zen, José Antonio de Camargo y Pasquier jaunaren alde. 1740an, kondeak eskatuta, Errege Kontseiluak jauregia armagintzatik salbuetsita zegoela adierazi zuen. XIX. mendearen hasieran, jauregia eta jaurerria Fuerteventurako kondearenak ziren. 1960 inguruan, jabeek handitu eta zaharberritu egin zuten, eta almenak eta matakanak zituen adarve bat erantsi zioten, harresien oinean aurkitutako Erdi Aroko aztarnek adierazten zutenez. Dirudienez, Nafarroako konkistaren ondorioz gaztelu eta oinetxe gotortuak eraisteari buruz emandako xedapenek eragin zioten jauregiari.

## Eraikina 
XII. mendeko eraikina da. Oinplano karratua eta harlanduzko hormak ditu. Horma horietan, forma ezberdina eta ausazko kokapena duten bao txikiak irekitzen dira. Behealdeko izkina bakoitzean, harrizko lauzaz estalita dauden zilindro-formako dorretxoak irteten dira. Dorrea, biribilki forma duten modiloietan bermatuta daogen estruktura almenadun batez errematatuta dago.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko basiliken zerrenda
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Zilegieta
* Ibargoiti
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Etxarrengo jauregia

**Etxarrengo Armagintzako Kaporalgo jauregia** Mañeruibarreko Girgillao udalerrian Etxarren kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
XIV. mendean eraikitako eta XVI. mendean zaharberritutako eraikina da. Harlanduzko hormak ditu. Fatxada nagusiaren angeluetan, zilindro-formako bi dorre daude. Dorreetako bat guztiz itxita dago baina, bestean, XVI. mendean irekitako begiratoki bat ikusten da, zutabeen bidez banatuta dagoena. Eraikuntzaren hiru altuerako fatxadan, dobela handiez markoztatuta dagoen arku zorrotzeko atea nabarmentzen da. Goiko pisuetan leiho batzuk irekitzen dira. Bere artean burdin hesiekin itxita dauden bi ikus daitezke eta baita gezileiho batzuk ere. Fatxadatik irteten den eta modiloietan bermatuta dagoen harrizko gorputz txiki bat nabarmentzen da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Etxarren
* Girgillao
* Mañeruibar
* Izarbeibar-Novenera

## Kanpo estekak
Francisco Delicado

[thumb|*La Loçana andaluza*, [Venezia, 1528.]]
**Francisco Delicado** (edo **Delgado**) (Kordoba?, 1480 aldean – Venezia?, 1535 aldean) XVI. mendeko espainiar elizgizon, sendagile, editore eta idazlea izan zen. Elio Antonio de Nebrijaren ikaslea izan zen, eta Italian bizi izan zen XVI. mende hasieraz geroztik. Venezian kokakurik, *La Lozana andaluza* eleberri pikareskoa idatzi eta argitaratu zuen. Obra horretan garai hartan Italian bizi zen gizarte ustelaren giroa islatzen du egileak. Editore ere jardun zuen, eta *La Celestina* (1531), *Amadis de Gaula* (1533) eta *Primaleón* (1534) obren argitalpenak prestatu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Francisco DELICADO: *La Lozana andaluza* Cervantesvirtual.com
Gari sailak beleekin

***Gari sailak beleekin***, baita ***Galsoroak ekaitzpean*** (1890) bezala ezagututa ere (Nederlanderaz: *Korenvelden onder dreigende luchten met kraaien*), Van Goghek egindako margolan ezagunetariko bat dugu. Margolariaren azken koadroa da, Auversen egina 1890an, bere buruaz beste egin baino lehen. Kondairak dio bere buruari tiro egin zuen gari sail bera dela. Beste obrekin alderatzen badugu tristura eta desesperazio sentimendu oso gogorra erakusten du, inpresionismoaren koadrorik garrantzitsuena da, bai eta eragin handiena izan duena ere.

## Obraren gaineko komentarioa 
Gari sail bat erdian bide batez osatuta dagoen koadroa ikusi dezakegu, zeru iluna eta beleez osatuta dagoena. Gaueko argiaren erabilera nabaria da. Gariaren horia eta zeruko urdin ilunaren artean kontraste handia dago. Zerua plano bakarrean dago, gariaren horia berriz lehenengo plano batean aurkezten da, pintzela gogorrez markatua gero eta txikiagoak bilakatzen direnak perspektiba sortzeko ideiarekin.
Koadroa olioz eginda dago, kolore bizien erabilpena adierazten du. Koadroa horizontalki banatuta dago, zeruaren eta gari sailaren artean. Goiko aldean trazaketa argalagoa ikusten da, beheko partean berriz trazaketa lodiagoa da. Koadroa bista horizontalaz aparte, bista bertikal bat ere erakusten digu, bidea. Simetria dagoela ikusten da, landa eremu bera baitago bi aldeetan.

Artistaren egoera depresiboa adierazten duten sinbolismoz beterik dago. Beleak kultura herrikoian heriotzaren zeinu bezala hartzen da. Beste elementu sinbolikoa, zeru iluna izan ahal da, itogarria edo desesperantza sentsazioa ematen duena. Espresiboa da oso koadro hau.

## Kanpo estekak 
* Koadroa Youtuben.
Futbol talde bakarreko jokalariak

Futbol talde bakarreko jokalaria bere futbol karrera profesionala talde senior bakar batean egin duena da. Egun oso zaila da horrelako futbolariak aurkitzea taldeek eskaintzen dituzten diru kopuru handiengatik eta partidu gutxi jokatzen dituztenak beste talde batzuetara joaten direlako utzita, batez ere gazteak. Honetaz gain urrezko erretiroek makina bat jokalari nagusi erakartzen dituzte haien azken urteak bigarren mailako ligetan jokatzeko.

### Erretiratutako futbolariak 
Zerrendan sartu ahal izateko jokalariak hamar urte jokatu behar izan ditu senior mailako taldean eta denboraldian zehar jokatu behar izan du partidaren bat. Denboraldiren batean utzita joan bada beste talde batera ezin izango da zerrendan sartu.

### Jardunean dauden futbolariak 
## One Club sariak 
Bilboko Athletic taldeak "One Club Man Award" saria sortu zuen 2015 urtean futbol talde bakarreko gizonezko jokalariak saritzeko asmoz. Urte hartan Matt Le Tissier jokalari ingelesak jaso zuen saria. 2019az geroztik "One Club Woman Award" saria ere ematen du talde bakarreko emakumezko futbolariak saritzeko. Malin Moström izan zen historiako lehenengo One Club Woman sariduna.

## Kanpo estekak
Time (Pink Floyd)

**Time** (euskaraz, *Denbora*) 1973an Pink Floyd britainiar musika taldeak The Dark Side of the Moon diskoaren barnean kaleratutako abesti bat da. Piezak 5:35 minutuko iraupena du (3:3 minutu single bertsioan) eta taldeko lau partaidek konpondu zuten (David Gilmour, Richard Wright, Nick Mason eta Roger Waters), hitzak Roger Waters-enak izanik.

## Egitura musikala 
Time erloju, kanpai-hotsak eta alarmen soinuarekin hasten da, Alan Parsons soinu-ingeniariak modu estereofonikoan ondo erregistratzen duena. Gaiaren lehenengo zatian Nick Masonen perkusioa nagusitzen da, gitarra elektrikoaz eta bibrafonoaren hotsaz lagunduta. Gero, David Gilmourrek eta Richard Wrightek gaiaren lehenengo hitzak abesten dituzte, emakume koru batez, bigarren planoan, lagunduta.

Hitzen ostean erritmoa guztiz aldatzen da, eta David Gilmourren gitarrak protagonismo osoa hartzen du. Giro oniriko batean Gilmour-ek gitarra-solo bikaina lantzen du, oihartzun elektronikoen artean. *Guitar World* aldizkariak gitarra-solo hori musika historiako 21. hoberena aukeratu zuen.

Ahotsak eta korua itzultzen dira jarraian eta gaiaren bigarren hitz multzoa abesten dute. Erritmoa moteldu egiten da eta lotura egiten du diskoaren hurrengo gaiarekin (*Breathe-Reprise*)

## Mezua 
Roger Waters-en hitzek denborari buruz eta bizitzaren zentzuari buruz jarduten dute. Egileak berak aldizkari bati aitortu zioenez, garai hartan itsututa zegoen patuaren kontrolaz eta denboraren misterioaz. Kezka hori biziki ongi islatzen da gaiaren hitzetan.

Abesti honek arrakasta handia lortu zuen ere kaleratutako single batean (1973an). Urte luzeetan zuzeneko kontzertuetan Pink Floyd-ek bere errepertorioan aukeratu ohi zuen.

## Kanpo estekak 
* Time abestia entzungai
Hesperidio

thumb|Laranja bat, hesperidioen estruktura duena
Botanikan, **hesperidio** azal lodiko fruitu mamitsua da, barnealdean mintzez bildutako atalak dituena. Azal lodiak perikarpo du izena eta epikarpoz, mesokarpoz eta endokarpoz osaturik dago.

Hesperidio ezagunenak errutazeoen fruituak dira: limoia, laranja, mandarina eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hesperia

**Hesperia** (, *hespera*, «sartaldeko») izan daiteke:

* **Hesperia**: greziar mitologian Hesperideetako bat.
* ** Hesperia**: Antzinatean mendebaleko lurrei ematen zitzaien izena: Italia grekoentzat, Espainia erromatarrentzat.
* ** Hoteles Hesperia**: espainiar hotel-enpresa.
* ** Hesperia (Kalifornia)**: Kaliforniako hiria.
* ** Hesperia (Michigan)**: Michigango hiria.
* ** 69 Hesperia**: Asteroide bat.
* ***Hesperia***: tximeleten genero bat.

## Erreferentziak
Anisogamia

**Anisogamia** edo **heterogamia** egitura eta neurri desberdineko gametoak elkartuz egiten den ugalketa mota da. Mota bereko ar eta emeetan sexu kromosomak desberdinak izaten dira; gizakiarengan, adibidez, emeen bi sexu kromosomak berdinak dira (XX), eta arrenak berriz desberdinak (XY). Elkar gurutzatuz gero arrak (XY) ala emeak (XX) sortzen dira. Kasu honetan heterogamia duen sexua arrena dela esaten da. Beste mota batzuetan heterogamia duen sexua emearena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xikito-perraka

[thumb|[Artzaintza|Artzainen irudia. Danimarkako Galeria Nazionala. 1663 - 1733 .]]
**Xikitoak** eta **perrakak** (maiz, **txikitoak**) Zuberoako artzainek asmatutako bertso erotiko edo berdeak dira. Txomin Peillenen arabera, 1962an idatzitako testuan, borda batetik bestera, "ibar batetik bestera artzainek elgarri, holako kobla horietatik botatzen zuten". Beraz, "Xikitoak" denbora pasa moduan uler zitezkeen. Peillenen arabera ehunka ziren ezagutzen ziren xikitoak baina "folklore bildumek baztertzen zituzten, nahiz horiek ere populuaren frutuak izan"; espezialista askoren ustez, poematxo horien edukiak ez ziren egokiak argitaratuak agertzeko. Egitura aldetik, "lauko bertso berdeak" ziren.

Xikitoak gizonek egiten zituzten, eta emakume gutxik entzuten omen zituzten. Horiek entzuterakoan harriduraz hartzen zituzten euren senarrek halakoak esatea. Hala ere, Gidor Bilbaok aurkitutako Arnaut Oihenarten bertsoek bestelako irakurketa proposatzen dute, gizonei *xikito* eta emakumeei *perraka* esaten zitzaiela

## Adibideak 
Igela aldizkarian adibide batzuk jaso ziren. Hona hemen horietako bat:

*Igela* aldizkarian berean ere "gaurko xuberotar idazle famatu batek", Jon Mirande alegia, era berritu batez idatzitako adibide kultuago jaso zen; orduan, "ederrak" izenarekin jaso ziren.

Arnaut Oihenartek emakumezko batekin egindakoa da honakoa:

Literatura Terminoen Hiztegiak Txomin Peillenen adibide hau ematen du:

## Literatura erotikoa? 
*Igela*n etiketa horrekin agertu ziren poematxo hauek, "Erotika euskaldunaren lore zenbait". Izan ere, edukiak ikusita, bestei zirikatzeko poesia eskatologikoak bezala kataloga daitezke. 1999an, Juan Martin Elexpuruk bere *Euskal lizunkeriaren antologia*n "Xikituak" jaso zituen, haren erotismoa ontzat emanez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jon Mirande eta Txomin Peillen: *Igela euskaldun. Heterodoxoen errebista*. Donostia:Hordago (argitaletxea), 1979.
* Juan Martin Elexpuru: *Euskal lizunkeriaren antologia*. Tafalla: Txalaparta, 1999. .

## Kanpo estekak 
* [Patri Urkizu(https://eu.wikipedia.org/wiki/Patri_Urkizu)k bildutako "Xikitoak".]
* Joseba Aurkenerena: Zuberoako txikitoak - I https://zuzeu.eus/euskara/zuberoako-txikitoak-i/
* Joseba Aurkenerena: Zuberoako txikitoak - II https://zuzeu.eus/euskara/zuberoako-txikitoak-eta-ii/
Gloria Conyers Hewitt

**Gloria Conyers Hewitt** (Sumter, Hego Carolina, ) estatubatuar matematikaria da. Matematika doktoregoa lortu zuen afrikar jatorriko hirugarren emakumea. Fiskeko Unibertsitatean, Washingtoneko Unibertsitatean eta Montanako Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Gero, urteetan, Unibertsitate hartako Matematika Zientzietako Sailaren katedraduna izan zen. Gainera, 1964-1972 bitartean, Estatu Batuetako Matematika Elkarteko irakasle izan zen, eta 1972-1975 bitartean Pi Mu Epsilon elkarteko batzorde eragileko kide, beste kargu eta lanpostu batzuen artean.

## Erreferentziak
Alexandriako Pleiadea

**Alexandriako Pleiadea** Ptolomeo II.a Filadelfoaren garaian (K.a. 285-246), konstelazioaren eredura, zazpi poeta biltzen zituen talde bat izendatzeko erabili zen izena da. Kaltzisko Likofron, Etoliako Alexandro eta Bizantziako Homero haietarikoak bide ziren, baina gainerako taldekideen izenak eztabaidatuak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pontus de Tyard

**Pontus de Tyard** (Bissy-sur-Fley, Borgoina, 1521eko apirilaren 20a - Bragny-sur-Saône, Borgoina, 1605eko irailaren 23a) frantziar poeta eta erlijio gizona izan zen. Frantses poetek osaturiko Pleiadea izeneko idazle taldeko kidea eta Chalon-sur-Saôneko apezpikua izan zen. Haren obra nagusiak *Erreurs amoureuses* (1549, «Maitasun hutsak»), *Le livre des vers lyriques* (1555, «Bertso lirikoen liburua») eta *Discours philosophiques* (1587, «Filosofiari buruzkoak») dira.

## Erreferentziak
Diekirch

**Luxenburgo** (, , ) Luxenburgoko hiria eta izen bereko barruti eta kantonamenduetako hiriburua da. Sauer ibaiaren ertzean dago.

## Hiri senidetuak 
*  Bitburg, Alemania 1962tik aurrera
*  Arlon, Belgika
*  Hayange, Frantzia
*  Liberty, Missouri, Estatu Batuak
*  Monthey, Suitza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Differdange

**Differdange** (, , ) Luxenburgoko hiria da, Luxenburgoko barrutia eta Esch-sur-Alzetteko kantonamenduan dagoena. Bertoko futbol taldeak FC Differdange 03 du izena.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Echternach

**Echternach** (, , ) Luxenburgoko hiria da, izen bereko kantonamenduan eta Grevenmacherreko barrutian dagoena. Sauer ibaiak hiriak zeharkatzen du.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Esch-sur-Alzette

**Esch-sur-Alzette** (, , ) Luxenburgoko hiria da, izen bereko kantonamenduan eta Luxenburgoko barrutian dagoena. Alzette ibaiak zeharkatua, herrialdeko bigarren hiririk populatuena da.

## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ettelbruck

**Ettelbruck** (, , ) Luxenburgoko hiria da, Diekircheko barrutian etakantonamenduan dagoena. Alzette, Wark eta Sauer ibaien lotunea hirian dago

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Rumelange

**Rumelange** (, , ) Luxenburgoko hiria da, Luxenburgoko barrutian eta Esch-sur-Alzetteko kantonamenduan dagoena. 1891n eratu zuten, Kayl udalerritik bereizi zutenean.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Wikilari egoiliar

thumb|Wikilari egoiliarra eta komunitatearen arteko harremana. Diagramak egonaldi programa batean dauden eragileak eta bakoitzak eman eta jasotzen duena adierazten du.

**Wikilari egoiliarra** Wikipediako editore bat da, erakunde jakin batean egonaldi bat egiten duena. Egoiliarrak jasotzen dituzten erakundeak kultura eta ondarearen alorrekoak izan ohi dira, bereziki, galeriak, liburutegiak, artxibategia eta museoak (Wikipediako dokumentazioan, GLAM akronimoaz ezagunak). Egoiliarraren zereginak hauek izan ohi dira: erakundearekin zerikusia duten artikuluak Wikipedian sortzea eta aberastea; erakundearen edukia lizentzia askean jar dadin laguntzea eta bultzatzea; eta erakundearen eta Wikipedia komunitatearen arteko harremanak garatzea. Egoiliarrak oro har lagundu ohi du, era berean, Wikipediarekin zerikusia duten GLAM erakundearen eta publiko orokorraren arteko jarduerak koordinatzen.

Hainbat erakundek jaso dituzte wikilari egoiliarrak, haietako batzuk aski ezagunak, esaterako, Britaniar Museoa eta Britaniar Liburutegia, eta baita erakunde txikiagoak ere, adibidez, Erresuma Batuko Derby Museum and Art Gallery eta The New Art Gallery Walsall; Frantzian, Versaillesko jauregia; Katalunian Picasso Museoa; AEBetan, Smithsonian Institution, Gerald R. Ford Presidential Library, National Archives and Records Administration, Norvegiako Liburutegi Nazionala, eta Suitzako Artxibategi Federala.

## Historia 
Lehen wikilari egoiliarra Liam Wyatt izan zen eta 2010ean bost astez Britaniar museoan aritu zen. Ikusi zuen Wikipediak bazuela beharra museoekin lankidetzak sendotzeko informazio ahalik eta zehatzena eta eguneratuena sortzeko: «Lan bera egiten dugu arrazoi berengatik, jende berarentzat, medio berdinean. Lan egin dezagun elkarrekin!». Bigarren egoiliarra Lori Phillips wikilaria izan zen Children's Museum of Indianapolis museoan, 2010ean ere. Hirugarrena Benoît Evellin izan zen eta sei hilabete eman zituen Versailleseko jauregian. Bartzelonako Picasso Museoa eta Ingalaterrako Derby Museum and Art Gallery izan ziren ideia hau bereganatu zuten hurrengoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Pertsonen kontrako mina

eskuinera|thumb|VS-50 mina, basamortu-eremuetan erabiltzeko egina

**Pertsonen kontrako mina** lehorreko lehergailu mota da, leherrarazten duen pertsona hiltzea edo zauritzea helburu duena. Ez da gerra denboran bakarrik erabiltzen. Eremu jakin batean han-hemenka jarrita, lurralde hartatik igarotzeko asmoa galarazteko erabiltzen dira. Gaur egun, plastikozkoak dira, ez detektatzeko, eta ehun gramorainoko lehergaia izan dezakete.

Gatazka bukatu eta urte luzez eraginkor izaten segi dezaketenez, arriskutsuak dira gerra egoera bukatu delarik ere. Horregatik, mina hauen biktima ohikoenak zibilak izaten dira (% 90). Munduan zehar 110 milioi mina daudela uste da, 64 herrialdetan banatuak (afrikan gehienak). Urtero 26 000 lagun zauritu edo hiltzen dituzte.

## Historia 
Bigarren Mundu Gerran erabili ziren lehenengo aldiz. Alemaniako gudarosteak  izeneko minak erabili zituen, burdin hari batetik tiratzean leherrarazten zirenak.

Koreako Gerran, hari detektagailuen sare konplexu baten bidez leherrarazten ziren minak erabili ziren sarritan, leku estrategikoen defentsan batez ere.

Vietnamgo gerran  izeneko mina txiki arinak erabili zen. Mina hauek, lehergaiaz gainera, metraila zeukaten, lehertzean 76 metroko eremuan zabaltzen zena. Lurrean ezkutatu edo zuhaitzetatik zintzilik jartzen zituzten, lurretik 60 edo 90 zentimetrora. Burdin hari detektatzaile batek leherrarazten zuen karga.

## Mina motak 
Pertsonen aurkako minak hiru lehergailu motatan sailka daitezke. Lehenik, eragin eremu urrikoak daude. Lurpean ezkutatuta, norbaitek zapaltzean lehertzen dira; lehergaia ez da agian hilgarria, baina oso zauri larriak eragin diezazkioke zapaltzen duenari. Beste mina mota batzuk jauzlariak dira; hauek ere lurpean ezkutatzen dira, eta norbaitek zapalduz gero jauzi egin eta lurretik metro batera edo bitara lehertzen dira. Leherkariaz gain burdinazko metraila izan ohi dute, eta leherketa lurrazalaren gainetik gertatzen denez kalte eremu zabalagoa dute. Azkenik, artezlarien kontrako minak aipatu behar dira. Mina hauen helburua pizgailua ezeztatzen saiatzen diren artezlariak hiltzea da; leherrarazten dituzten mekanismoek artezlariek ezagutzen ez dituzten aldaerak izaten dituzte, eta segada hilgarri bihurtzen dira.

## Minen aurkako hitzarmenak 
Bere ondorio krudelak direla eta, nazioarteko erakundeek minen erabilera gaitzesten dute, gerra arautzen duen nazioarteko legediak onartzen ez dituen elementuak baititu bere funtsean eta helburuetan.

1997an Pertsonen Kontrako Minen aurkako Nazioarteko Kanpainaren antolakuntzak Bakearen Nobel saria jaso zuen. Urte berean, Oslon (Norvegia), Pertsonen Aurkako Minen Debekuari buruzko Ituna idatzi zen. Dokumentu horrek, 1997ko abenduaren 3an, Ottawan (Kanada), 120 herrialde baino gehiagok izenpeturik, pertsonen aurkako minak biltzea, esportatzea, fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen. Gaur egun 164 herrialdek izenpetua dute hitzarmena.

Apirilaren 4a pertsonen kontrako minei kontrako ekintza eguna izendatu du NBEak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Done Jakue eliza (Gares)

**Done Jakue eliza** Nafarroako Gares udalerrian dagoen eliza erromaniko bat da. Garesko Alde Zaharreko Kale Nagusian dago, Donejakue bideak karrika hori zeharkatzen du. Nafarroako kultura ondasuna dago.

Done Jakue Nagusiaren eliza XII. mendean eraiki eta XVI. mendean berreraiki zuten. Eragin moriskoa duen atari handi ikusgarria du, Bibliako pasarteei buruzko eskulturak ditu.

Barnealdean, bi eskultura gotiko daude: Done Jakue apostolua eta San Bartolome, biak aurrez aurre. Erretaula nagusia begien aurrean duten bisitari jakin-nahiak arakatzen dituzte bi-biek lasaitasun iraunkor hartatik.

Bigarren ataria askoz ere ikusgarriagoa da. XIII. mendearen hasieran eraikia, bere bost arkiboltak nabarmendu behar dira, bai eta eragin moriskoa duen barnealdeko arku lobulatua ere. Denboraren joanak nabarmen higatu ditu arkiboltetan dauden eskulturak. Lehenbiziko tenpluaren osagai erromaniko grisak ederki bereizten dira berpizkunde garaiko silarrietatik, azken horiek hobe kontserbatu baitira.

XVI. mendearen erdian eraikina bere osoan berritzeari heldu zioten eta, eliza zaharraren gainean, latindar gurutzeko bat eraiki zuten. Nabeak bi tarte zituen, gurutzadura, transeptua, burualde poligonala eta naberantz irekita dauden lau kapera txiki. Izar itxurako gurutze-gangen bidez estalia dago.

Irudi:Iglesia de Santiago, Puente la Reina. Portada (s. XIII).jpg
Irudi:Puente la Reina - Església de Santiago S.XIII-XVI 02.JPG
Irudi:Puente la Reina - Església de Santiago S.XIII-XVI.JPG
Irudi:Puente la Reina - Iglesia de Santiago 05.jpg

Kanpandorre oktogonala du, gehienetan zikoinek zaindua, eta eliz atarian zutabez osaturiko burdin hesia, pitxerren bidez bururatuak. Bi elementuak XVI. mendetik XVIII. mendera eraiki zituzten, Ventura Rodriguezen proiektu baten arabera. Gizon hori bere garaiko arkitektorik hoberenetakoa izan zen.

Elizaren barnealdea oso zabala da eta gureganaino hainbat pintura, eskultura eta erretaula iritsi dira. Done Jakueri eskainitako erretaula nagusia nabarmenduko dugu, XVIII. mendekoa. Elizako hormei atxikiak eta bata bestearen aurrean, tenpluak garrantzi handiko bi eskultura gotiko ditu, biak XVI. mendekoak: San Bartolomeren harrizko irudi polikromatua, handi-handia, ia tamaina naturalekoa, eta Done Jakue Apostoluaren zurezko irudi bikaina, hori ere polikromatua. Herrian Done Jakue beltza esaten diote, aurpegia iluna duelako. Irudi horrek apostolu erromesa irudikatzen du, eta bere tamainagatik nabarmentzen da, bai eta bere begi eta bizarren tratamenduagatik ere.

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak 
* Done Jakue elizari buruzko orrialdea. Nafarroako Turismo Bulegoa
Vianden

**Vianden** (, , ) Luxenburgoko hiria da, izen bereko kantonamenduan eta Diekircheko barrutian dagoena. Our ibaiaren ertzean kokaturik, Erdi Aroan Viandengo konderriaren egoitza izan zen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Itsas enara

**Itsas enara** (***Chlidonias***) Laridae familiako genero baten izen arrunta da.

## Espezieak 
Egungo espezieak honakoak dira:
* Itsas enara beltza, *Chlidonias niger*
* Itsas enara hegalzuria, *Chlidonias leucopterus*
* Itsas enara musuzuria, *Chlidonias hybridus*
* *Chlidonias albostriatus* (lehen *Sterna albostriata* zena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kretinismo

**Kretinismoa** umeen gaixotasun larria da, hormona tiroideoen gabeziarengatik sortzen dena. Haurtzaroaren hipotiroidismo ere deitzen zaio.

Sortzetiko gaitza izan daiteke ala umetan agertu. Ondorio gaiztoak ekartzen ditu: adimen-urritasuna, hazkuntzaren etetea, gorputz atalen deformazioa, loditasuna...

Kretinismoa endemikoa da hainbat herrialdetan. Bertan, iodo gutxi dago lurrean; iodoaren gabeziak hormona tiroideoen sintesia galarazten du (tiroxina eta tri-iodotironina iodo baitute beren egitura molekularretan).

Tiroide guruinik gabe jaiotzen diren umeek ere kretinismoa pairatuko dute.

Goiz tratatzen bada (hormona tiroideak hartuz) kretinismoaren ondorioak gutxitu daitezke

## Kanpo estekak
Manny Pacquiao

**Emmanuel "Manny" Dapidran Pacquiao** (Kibawe, Bukidnon, ) filipinar boxeolari, saskibaloilari, aktore, abeslari eta politikaria da. XXI. mende hasierako boxeolari onenetako bat da, eta zortzi pisu ezberdinetan munduko txapelduna izatea lortu duen lehenbizikoa.

2021eko irailean, Manny Pacquiaok 2022ko presidentetzarako hauteskundeetarako hautagaitza iragarri zuen..

## Erreferentziak
Javier Gorosabel

**Javier Gorosabel Urkia** (Eibar, 1969ko urriaren 27a - Donostia, 2015eko apirilaren 21a) euskal astrofisikaria zen, Andaluziako Astrofisika Institutuko zientzia-ikertzaile eta Ikerbasqueko ikertzaile egon zena.

1990ean Fisikan diplomatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean. Ondoren, Fisikako bi lizentziatura lortu zituen Madrilgo Complutense Unibertsitatean: Astrofisikako (1992) eta Oinarrizko Fisikako (1994) espezialitateetan. Azkenik, 1999an doktoratu zen Fisikan Valentziako Unibertsitatean.

Javier Gorosabelek gamma izpien eztandak () izan zituen ikerketa-ardatz nagusitzat.

Hil ostean, haren omenez, 1990 KB1 asteroideari bere izena ezarri zioten, egungo izena (6192) Javiergorosabel delarik. Gainera, bere omenez BOOTES teleskopioen sare globalaren bostgarren teleskopioari Javier Gorosabel Telescope (JGT) izena jarri zioten eta Behe Kaliforniako San Pedro Mártir Behategi Nazionalean dago. Azkenik, Girgillaoko (Nafarroa) behategian hilarri bat jarri zuten haren omenez 2015ko apirilaren 21an.

## Bibliografia 
### Liburuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eibartarrak, Eibarko kultura ondarea: http://egoibarra.eus/eu/eibartarrak/javier-gorosabel-urkia?set_language=eu
Puregailu

thumb|300px
**Puregailu** edo **pure egitekoa** barazkiak eta fruta zanpatu eta iragazki batetik pasaraziz purea egiteko tresna bat da. Metalezkoak izaten dira; baina elikagaiak sartzeko goporra plastikozkoa da batzuetan.

## Kanpo estekak
Tina (argipena)

**Tina** hitzak adiera zenbait ditu:
* tina, buztinezko ontzi handia;
* 1222 Tina, asteroide bat;
* tina, landarea.
Wii U GamePad

**Wii U GamePad**, Wii U kontsolaren lehen mandoa da. Bereizten da bere ukimen-pantailarengatik. Izan ere, bideo-joko baten partida batean, informazioa erakusteaz gain, lehen pantaila bezala erabili ahal da, hau da, ez da beharrezkoa telebista piztuta izatea. *Time* aldizkariaren arabera, 2012ko urteko dispositibo teknologiko hoberena izan zen, iPhone 5.2ren atzetik.

## Ezaugarriak 
### Pantaila 
* 6.2 hazbeteko ukimen-pantaila (15.7cm)
* FWVGA bereizmena (854 x 480)
* Formatua 16;9
### Sentsoreak 
* Azelerometroa
* Giroskopioa
* Magnetometroa
* Infragorria
### Botoiak 
* Aurrekoak: Pad direccional, Home, TV (Control), Power, Start, Select y A/B/X/Y
* Goian: Bolumena, L/R
* Atzekoak: ZL/ZR y Sync
### Beste 
* 1.3 megapixeleko aurrealdeko kamera
* Estereoko klaxona
* Mikrofonoa
* Stylus
* 2 joystick analogikoak
* Bateria
* USB sarbidea korronte AC-rentzako
* Jack sarbidea (3.5mm)aurikulentzako
* Dardarazioa
* Bluetooth
* NFC

## Ikus, gainera 
* Wii U
* Wii

## Kanpo estekak
Sputnik 7

**Sputnik 7** (*Tyazheliy Sputnik* izenaz ere ezagutua) Artizarrera espazio-zunda bat bidaltzeko lehenengo saiakera sobietarra izan zen.

Zundak 6.483 kg-ko pisua zuen, eta 1961eko otsailaren 4an jarri zen lurraren orbitan SL6/A-2-e jautigailu batean. Misioa plataforma orbital batez eta lehenengo Venera zunden antzeko zunda batez osatua zegoen. Molniya zuziri baten laugarren etapak zunda lurraren orbitatik atera behar zuen, Artizarraren norabiderantz bidaliz, baina ignizio sistemak huts egin zuen.

## Ikus, gainera 
* Venera Programa

## Kanpo estekak
Ezamihilu

**Ezamihilu** edo **aneta** (*Anethum graveolens*) Apiaceae familiako landare belarkara da, ***Anethum*** generoko espezie bakarra. Jangarria da eta kostaldean belarrak hazten da Europa mendebaldean, Mediterranoean, eta Asiako Beltzean. Landare ginbaildun lore-horia da.

## Deskribapena 
Urteroko landare belarkara da. 30-45 cm inguru hartzen du normalean baina metrobeteko altuerara ere iritsi daiteke. Landare usaintsua da.

Zurtoin fin berdea du, lerro berde eta zuriak tartekatzen dituena. adar gutxi batzuk ditu eta puntan 10-20 erradiotako unbelak ateratzen ditu, bakoitzaren puntan lore hori txikiak ateratzen dira. Uda erdialdera loratzen da.

Hostoak oso oso finak dira, lumak dirudite. Berde ilunak dira eta perrexilaren antzeko zaporea dute. 

Loreetan sortzen diren fruituak luzeak dira, 4-6 mm, eta hegodun merikarpio bi dituzte. Haziak obalatuak eta zapalak dira.

## Bizitokia 
Klima epel eta beroak atsegin ditu. Landatu gabeko soroetan agertzen da, 500-600 metrotako altueratik behera, ez baitu hotza jasaten.

## Erabilera 
Digestio aparatuko guruinak estimulatzen dituztenez dispepsia eta puzkerren kontra erabiltzen da. Digestiboa eta diuretikoa ere bada eta hilekoaren mina arintzeko ere erabiltzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Anethum graveolens (2003). (49459704777).jpg|Landarea.
Irudi:20160618Anethum graveolens2.jpg|Luma itxurako hostoak.
Irudi:Kapor3.JPG|Infloreszentzia.
Irudi:Anethum graveolens seeds.JPG|Haziak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guifi.net

thumb
thumb|250px|Guifi.net nodoen hazkuntza kurba. 2011ko martxoaren 15a
**guifi.net** telekomunikazio sare askea, irekia eta neutrala da. Batez ere haririk gabeko sare bat da eta 31.701 nodotik gora ditu, horietatik 20.332 funtzionatzen daude (2013ko martxoa). Nodo gehienak Katalunian eta Valentziako Erkidegoan aurkitzen dira baina munduko beste tokietara bizkor zabaltzen ari da. Gaur egun, guifi.net munduko sare libre handiena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Guifi.net
Italiako keinu hizkuntza

**Italiako keinu hizkuntza** (, *LIS*) Italian gor-mutuek erabilitako keinu hizkuntza da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sexu indarkeria

**Sexu indarkeria** indarkeria edo indarkeria erabiltzearen mehatxupean pertsona baten sexualitatearen aurka burututako sexu ekintzak, sexu ekintza baterako saioak, nahi gabeko sexu adierazpen eta jokabideak eta haren sexualitatearekin trafikatzeko ekintzak dira, edonork burututakoak, erasotutako pertsonarekin duen harremana gorabehera, edozein tokitan, lantokia eta etxea barne, horietara mugatu gabe. Bortxaketa, sexu jazarpena, pertsona gaigabe eta haurrei egindako sexu abusua, behartutako ezkontza, derrigortutako abortua, antisorgailuak erabiltzeko eskubidea mugatzea, mutilazio genitala, derrigortutako prostituzioa eta sexu esplotazioko beste moduak.

## Ikus, gainera 
* Sexu abusua
* Sexu jazarpena

## Kanpo estekak
Redange-sur-Attert

**Redange-sur-Attert** (, , ) Luxenburgoko hiria da, Diekircheko barrutian eta Redange kantonamenduan dagoena.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ahatebeltz

**Ahatebeltz** (***Melanitta***) Anatidae familiako genero baten izen arrunta da, Ipar Hemisferion bizi dena.
* Ahatebeltz hegazuri (*Melanitta fusca*) (Linnaeus, 1758)
** *Melanitta fusca deglandi* azpiespeziea - batzutan espezietzat (*M. deglandi* izenekoa) hartua.
* Ahatebeltz kopetazuri (*Melanitta perspicillata*) (Linnaeus, 1758)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arquà Petrarca

**Arquà Petrarca** Italiako Veneto eskualdean dagoen Paduako probintziako udalerria da. 12,5&nbsp;km²ko eremua du eta 2010ean 1.860 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kurlinta

**Kurlinta** (***Numenius***) Scolopacidae familiako genero baten izen arrunta da.

Kuliska mota handia da, gure artean neguan ikusten dena.

## Espezieak 
Generoak, egun, 8 espezie ditu:

* *Numenius minutus* - kurlinta txiki
* *Numenius borealis*
* *Numenius phaeopus* - kurlinta bekaindun
* *Numenius tahitiensis*
* *Numenius tenuirostris* - kurlinta mokomehe
* *Numenius arquata* - kurlinta handi
* *Numenius americanus*
* *Numenius madagascariensis*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kutturlio

**Kutturlio** (***Galerida***) Alaudidae familiako genero baten izen arrunta da.

Alauda motoduna da, hegatxabalaren antzeko hegaztia.

## Espezieak 
Generoak, egun, 6 espezie ditu:
* *Galerida cristata* - kutturlio arrunta
* *Galerida theklae* - kutturlio mokolabur
* *Galerida malabarica*
* *Galerida modesta*
* *Galerida deva*
* *Galerida magnirostris*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mokozabal

**Mokozabal** (***Plataleinae***) Threskiornithidae hegazti familiako subfamilia baten izen arrunta da. Ibisekin batera osatzen dute familia.

## Espezieak 
Azpifamilia monotipikoa da, hau da, genero bakarra duena. Genero honek, *Platalea* hain zuzen ere, egun 6 espezie ditu:

* *Platalea leucorodia* - mokozabal zuria
* *Platalea minor*
* *Platalea alba* - afrikar mokozabal
* *Platalea regia*
* *Platalea flavipes*
* *Platalea ajaja* (lehen *Ajaia ajaja*) - mokozabal arrosa

## Mokozabala Euskal Herrian 
Sei espezie hauetarik, Euskal Herrian paseko garaian ikusten ahal dena mokozabal zuria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendebal-txori

**Mendebal-txori** (***Phalaropus***) Scolopacidae familiako genero baten izen arrunta da.

Itsas hegaztia da, 18 cm inguru luzea. Kolore biziagoak izaten ditu udan negu partean baino. Sabelaldea zurixka du, lepoa laranja kolorekoa eta gainaldea zuri-beltza. Europako, Asiako eta Ameriketako iparraldean bizi da. Bizitzako aldirik handiena itsasoan ematen du.

## Espezieak 
Generoak, egun, 3 espezie ditu:
* Mendebal-txori mokolodi - *Phalaropus fulicarius* (Linnaeus, 1758)
* Mendebal-txori mokomehe - *Phalaropus lobatus* (Linnaeus, 1758)
* Wilsonen mendebal-txori - *Phalaropus tricolor* (Gmelin, 1819)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kopetazuri

**Kopetazuri** (***Fulica***) Rallidae familiako genero baten izen arrunta da, gehienak Hego Amerikan bizi direnak.

## Espezieak 
*Fulica* generoak, egun, 11 espezie ditu:

* *Fulica alai*
* *Fulica americana* - amerikar kopetazuria
* *Fulica ardesiaca*
* *Fulica armillata*
* *Fulica atra* - kopetazuri arrunta
* *Fulica caribaea*
* *Fulica cornuta*
* *Fulica cristata* - kopetazuri gandorduna
* *Fulica gigantea*
* *Fulica leucoptera*
* *Fulica rufifrons*

Gainera, iraungitako espezie hauek zituen:
* *Fulica newtonii* Milne-Edwards, 1867 (c. 1700 galdua)
* *Fulica chathamensis* Forbes, 1892
* *Fulica prisca* Hamilton, 1893
* *Fulica infelix* Brodkorb, 1961
* *Fulica shufeldti*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegatxabal

**Hegatxabal**, **larretxoria**, **alauda** edo **laudeta** (***Alauda***) Alaudidae familiako genero baten izen arrunta da, Eurasian jatorria duena.

Txori intsektu-jalea da, arrea, buruan mototsa duena, habia labore alorretan egiten duena.

## Espezieak 
Egungo espezieak honakoak dira:
* Hegatxabal arrunta, *Alauda arvensis*
** *Alauda a. japonica*
* *Alauda gulgula*
* *Alauda razae*

Zenbait espezie fosil ere topatu dituzte:
* *Alauda xerarvensis* (Pliozeno berantiarrekoa, Varshets, Bulgaria)
* *Alauda tivadari* (Miozeno berantiarrekoa, Polgardi, Hungaria)

Euskarazko beste izen batzuk

Modu lokalean beste izen hauek ere hartzen txori honek: Alauda, Aloi, Bortutxori, Hegatxabal, Kalandra, Kalandres, Kalandria, Kurrilloi, Larretxori, Laudeta, Pirripio, Txirripito, Txirritxarro, Txorlero, Txorroburu, Txorzabal, Txurlio, Txurruburru, Txurtxurro.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hegatxabal arrunta txoriak.eus atarian.
Paita

**Paita** (*Tadorna*) Anatidae familiako genero baten izen arrunta da. Mundu osoan bizi da.

## Espezieak 
Generoak, egun, 7 espezie ditu:

* *Tadorna tadorna * (Linnaeus, 1758) - paita arrunta
* *Tadorna radjah * (Lesson, 1828)
* *Tadorna ferruginea * (Pallas, 1764) - paita gorrizta
* *Tadorna cana* (Gmelin, 1789)
* *Tadorna tadornoides * (Jardine & Selby, 1828)
* *Tadorna variegata * (Gmelin, 1789)
* *Tadorna cristata * (Kuroda, 1917)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sorbeltz

**Sorbeltz** (*Apus*) Apodidae familiako genero baten izen arrunta da. Mundu osoan bizi da.

## Espezieak 
Generoak, egun, hainbat espezie eta azpiespezie ditu:

* *Apus alexandri*
* *Apus apus* - sorbeltz arrunt
** *Apus apus apus*
** *Apus apus pekinensis*
* *Apus unicolor* - sorbeltz unikolore
* *Apus niansae*
** *Apus niansae niansae*
** *Apus niansae somalicus*
* *Apus pallidus* - sorbeltz arre
** *Apus pallidus brehmorum*
** *Apus pallidus illyricus*
** *Apus pallidus pallidus*
* *Apus barbatus*
** *Apus barbatus balstoni*
** *Apus barbatus barbatus*
** *Apus barbatus glanvillei*
** *Apus barbatus hollidayi*
** *Apus barbatus mayottensis*
** *Apus barbatus oreobates*
** *Apus barbatus roehli*
** *Apus barbatus serlei*
** *Apus barbatus sladeniae*
* *Apus berliozi*
** *Apus berliozi bensoni*
** *Apus berliozi berliozi*
* *Apus bradfieldi*
** *Apus bradfieldi bradfieldi*
** *Apus bradfieldi deserticola*
* *Apus pacificus*
** *Apus pacificus cooki*
** *Apus pacificus kanoi*
** *Apus pacificus leuconyx*
** *Apus pacificus pacificus*
* *Apus acuticauda*
* *Apus affinis* - sorbeltz txiki
** *Apus affinis aerobates*
** *Apus affinis affinis*
** *Apus affinis bannermani*
** *Apus affinis galilejensis*
** *Apus affinis singalensis*
** *Apus affinis theresae*
* *Apus nipalensis*
** *Apus nipalensis furcatus*
** *Apus nipalensis kuntzi*
** *Apus nipalensis nipalensis*
** *Apus nipalensis subfurcatus*
* *Apus horus*
** *Apus horus fuscobrunneus*
** *Apus horus horus*
* *Apus caffer*
* *Apus batesi*

Iraungitako espezieak:

* *Apus gaillardi*
* *Apus wetmorei*
* *Apus baranensis*

Malkar-sorbeltz, lehen *apus melba* zela, egun *Tachymarptis melba* da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
* Enarak proiektua, Aranzadi
Josu Hernáez

**Josu Hernáez Lopetegi** (Durango, Bizkaia, 1985eko uztailaren 4a) euskal herritar futbolari ohia da. erdilari lanetan aritzen zen.

## Estatistikak 
*2019ko Maiatzak 2an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Txori zezen

**Txori zezen** (*Botaurus*) Ardeidae familiako genero baten izen arrunta da. Mundu osoan bizi da.

## Espezieak 
Generoak, egun, lau espezie ditu:
* *Botaurus lentiginosus* - amerikar txori zezen
* *Botaurus stellaris* - txori zezen arrunt
* *Botaurus pinnatus*
* *Botaurus poiciloptilus*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak