open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
El cuarto pasajero

***El cuarto pasajero*** 2022an Álex de la Iglesia bilbotar zinema zuzendariak zuzendutako film komikoa da.

Zenbait eszena Bilbon (*Acción mutante* grabatu zuenetik jaioterrira itzuli zen lehenengo aldia izanda), eta Araban grabatu zituen.

## Sinopsia 
Juliánek, arazo ekonomikoak dituen 50 urteko dibortziatuak, bere autoa ezezagunekin, eta, bereziki, hainbeste ez den norbaitekin: Lorena, sarritan Madrilera joaten den neska gaztea,  partekatzeko aplikazio bat erabiltzen du. Duela hilabete batzuetatik eserleku finko bat du bere autoan eta, azkenaldian, maitemindu da. Juliánek bidaia aprobetxatu nahi du berarekin zintzo hitz egiteko, baina gainerako bidaiariak aukeratzeko orduan egindako akats batek bidaiari kezkagarri bat hartzen du bere baitan, gertakarien norabidean erabateko aldaketa eragingo duena.

## Aktore taldea 
* Blanca Suárez: Lorena
* Alberto San Juan: Julián
* Ernesto Alterio: Juan Carlos
* Rubén Cortada: Sergio
* Jaime Ordóñez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeelanda Berriko emakumezkoen errugbi selekzioa

**Zeelanda Berriko emakumezkoen errugbi selekzioa** edo **Black Ferns** Zeelanda Berriaren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. Munduko errugbi talde onenetakoa da, jokatu diren bederatzi Munduko Errugbi Kopetatik sei irabazi baititu.

## Palmaresa 
### Munduko Errugbi Kopa 
* Irabazlea (6): 1998, 2002, 2006, 2010, 2017, 2021

[thumb|250px|center|Zeelanda Berriko errugbilariak [2017ko Emakumeen Munduko Errugbi Kopa|2017ko Munduko Kopako garaipena ospatzen]]
### Olinpiar Jokoak 
Zazpiko Errugbia 2016an sartu zen Olinpiar Jokoetako egitarauan.
* Irabazlea (1): 2021
* Bigarrena (1): 2016

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oli

**Andoni Fernández Jordán**, futbolean **Oli** bezala ezagunagoa, (Sondika, Bizkaia, 1996ko otsailaren 2a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari edo ezker atzelari moduan aritzen da. Athletic, Arenas eta Barakaldoren harrobietan hezia, Baskonia eta Bilbao Athleticekin jokatu zuen. Egun Izarran dihardu.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Karlina Leksono Supelli

**Karlina Leksono Supelli** (Jakarta, Indonesia, 1958ko urtarrilaren 15a) filosofo eta astronomo da. Indonesiako lehen emakumezko astronomoetako bat da. Filosofiari eta astronomiari buruzko hitzaldiak ematen ditu Indonesiako hainbat unibertsitatetan. Idazkiak ere argitaratzen ditu Indonesiako eta atzerriko egunkarietan. 

## Biografia 
Zientzia espazialeko masterra Londresko Unibertsitatean lortu zuen, baina filosofiara aldatu eta Indonesiako Unibertsitatean doktoretza egin zuen 1997an.

Karlinak filosofiari eta astronomiari buruzko hitzaldiak eman ditu Indonesiako hainbat unibertsitatetan. Bere idatziak egunkari indonesiarretan eta atzerritarretan argitaratu dira. Sekolah Tinggi Filsafat Driyarkara (Filosofiako Driyarkara Institutua) saileko hizlaria da Jakartan.

### Jarduera humanitarioak 
Indonesiako 1998ko Erreforman jarduera humanitarioetan parte hartzeagatik ere ezaguna da. Karlina Supelliren gidaritzapean, 1998ko otsailean, Indonesia hotelaren aurrean agertu zen *Ama kezkatuen taldea*. Ondorioz, beste bi emakumerekin batera atxilotu zuten: Gadis Arivia eta Wilasih Noviana.

Karlina feministak ere parte hartu zuen 1998ko maiatzeko indonesiar istiluen biktimen eskubideak ezagutarazten eta defendatzen, Jakartan ehunka emakume txinatar indonesiar bortxatu zituztenean. Betalde, AEBra joan zen hango gobernuari Indonesiarako arma-esportazioa geldiarazi behar zuela esateko. Ondorioz, jarduera horrengatik heriotza-mehatxuak jasan zituen. Hala ere, ez zen kikildu. Indonesiako Armadako kideek bortxatutako aceh eta timorarren eskubideak ere modu aktiboan defendatu baitzituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Supelli, Karlina Leksono
* Vanessa Johanson talkak, Khofifah Indar Parawansarekin
* Indonesian Chinese Marginalized?
* Problematizing the Place of Victims in Reformasi Indonesia: A Responed Truth about the May 1998 Violence
* Demokraziari buruzko indonesiar berrian aipatutakoak
* 
* Better Protection of Rapes Investigators Needed.
Kolibia erroluze

**Kolibia erroluzea** (*Hymenopellis radicata*) *Physalacriaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du ia sukaldaritza-baliorik. Sustraia hautsi gabe ateratzeko zortea izan denean, ikusi da 80 cm ere neurtzen duela.

Sinonimoak: *Oudemansiella radicata*, *Collybia radicata*, *Xerula radicata*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm arteko diametrokoa, lehenik kanpai itxurakoa, gero ganbila, ondoren laua, titi apur batekin, ertza ildaskatua. Azal likatsua eguraldi hezean, arre kolorekoa edo gris-marroixka.

**Orriak:** Zabal, lodiak, itsatsiak, zurixkak edo zertxobait arrosak.

**Hanka:** Zurixka, luzea, mehea, haritsua, hauskorra, zuzena, sustrai luze batean amaituta, gehienean hautsi egiten da ateratzen saiatzean.

**Haragia:** Zurixka, kapelarena mehea, oinarena haritsua, usain eta zapore leunekoa.

**Etimologia:** *Collybia* terminoa antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik. *Radicata* epitetoa latinetik dator, "radicatus" hitzetik, sustraiduna esan nahi du. Bere sustraiagatik.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Oudemansiella longipes* delakoarekin nahas daiteke, baina honen kapelaren eta oinaren gainazala belusatua da, eta ez likatsua.

## Sasoia eta lekua 
Udaberritik udazkenera, hostozabalen basoetan, batez ere hildako egurretan edo pagoen motzondoetan. 

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Kaukasia, Japonia, Australia, Zeelanda Berria, Brasil, Ekuador, Guyana Frantsesa, Costa Rica, Errepublika Demokratikoa, Kongoko Errepublika, Hegoafrika, iran, Txina, Taiwan.

## Galeria 

Fitxategi:Kolibia erroluzeak.jpg|Kolibia erroluzeak.
Fitxategi:Kolibia erroluzea.jpg|Kolibia erroluzea.
Fitxategi:Kolibia erroluzea albotik.jpg|Kolibia erroluzea albotik.
Fitxategi:Orriak.jpg|Orriak.
Fitxategi:Xerula radicata 5.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Arte eta Zientzia Zinematografikoen Akademia

**Espainiako Arte eta Zientzia Zinematografikoen Akademia** () Espainiako zinemaren sustapena bultzatzea, bertako profesionalak defendatzea eta Espainiako industriaren eta zinemaren egoera aztertzea helburu nagusitzat duen espainiar erakunde pribatua da.

Batez ere urtero Espainiako zinemaren sariak, hau da, Goya sariak ematen dituelako ezaguna da. Akademiak 1900 kide inguru ditu, guztiak zinema-industriako espezialitate desberdinetako profesionalak.

## Presidenteak 
* José María González-Sinde (1986-1988)
* Fernando Trueba (1988)
* Antonio Giménez-Rico (1988-1992)
* Fernando Rey (1992-1994)
* Gerardo Herrero (1994; bitatekaria)
* José Luis Borau (1994-1998)
* Aitana Sánchez-Gijón (1998-2000)
* Marisa Paredes (2000-2003)
* Mercedes Sampietro (2003; bitartekaria; 2003-2006)
* Ángeles González-Sinde (2006-2009)
* Eduardo Campoy (2009; bitatekaria)
* Álex de la Iglesia (2009-2011)
* Enrique González Macho (2011-2015)
* Antonio Resines (2015-2016)
* Yvonne Blake (2016-2018)
* Mariano Barroso (2018-2022)
* Fernando Méndez-Leite (2022-)

### Ohorezko presidenteak 
* Luis García-Berlanga (1986-2010)
* Yvonne Blake (2018)

## Kanpo estekak
Gandor knemial

**Gandor knemiala** gandorraren antzeko irtengunea da, tibiotarso edo tibiaren buruaren aurrealdean kokatua, ugaztun eta narrasti askoren hanketan (hegaztiak eta beste dinosauro batzuk barne).  Izterraren muskulu hedatzaile nagusia gandor horri lotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esklerenkima

[thumb|250px|Liho baten [zurtoinaren ebaki transbertsala.

Oharra:
   1. hutsa
   2. protoxilema/xilema I
   3. xilema II
   4. floema I
   5. **esklerenkima-zuntzak**
   6. azala
   7. epidermisa]]
Botanikan, **esklerenkima** mintza loditua eta erabat lignifikatua daukaten zelulez eratutako ehuna da.

Bi zelula esklerenkimatiko mota daude: zelula-zuntzak eta esklereidak. Zelula-paretak zelulosa, hemizelulosa eta lignina dituzte. Esklerenkima-zelulak elongazioa eten duten landare-ehunetako euste-zelula nagusiak dira. Esklerenkima-zuntzek garrantzi ekonomiko handia dute, ehun askoren lehengaia baitira (adibidez, lihoa, kalamua eta jutea).

Kolenkima ez bezala, esklerenkima heldua zelula hilez osatuta dago, zelula-horma oso lodiekin (bigarren mailako hormak), eta horiek guztizko zelula-bolumenaren % 90 osatzen dute. Horma gogor eta lodiek eragiten dute esklerenkimaren zelulak landarearen zatietan indartzeko eta eusteko elementu garrantzitsuak dira, luzatzeari utzi diotenak. Esklereiden arteko aldea ez da beti argia: trantsizioak daude, batzuetan landare beraren barruan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enbor (botanika)

[thumb|250px|right|*[Zelkova carpinifolia* espezieko enborra.]]

Botanikan, **enborra**, zuhaitz eta zuhaixketan, sustraien eta adar nagusien artean gertatzen den zurtoinaren zatia da. Enborrak bost zati nagusi ditu: azala, barne-azala, cambiuma, zurgizena eta zurgiharra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tibiotartso

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Squelette_oiseau.svg/250px-Squelette_oiseau.svg.png|eskuinera|thumb|333x333px|[Uso-eskeletoa, 10 zenbakiak tibiotartsoa adierazten du]]
**Tibiotartsoa** femurraren eta tartsometatartsoaren artean dagoen hezurra da, hegazti baten hankan. Tartsoaren inguruko zatia tibiarekin fusionatzean sortzen da.
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Heterodontosaurus_cast.jpg/220px-Heterodontosaurus_cast.jpg|ezkerrera|thumb|*[Heterodontosaurus tucki*ren fosila, non argi eta garbi ikusten baita tibiotartsoa.]]
Antzeko egitura izan zuten heterodontosuridoek Mesozoikoan. Dinosauro ornitiskio txiki horiek ez zuten zerikusirik hegaztiekin, eta haien hezurren antzekotasuna hobeto azaltzen da eboluzio konbergentearen ondorioz.

## Erreferentziak 
* Proctor, Nobel S. Manual of Ornithology: Avian Structure and Function. Yale University Press. (1993) 

## Kanpo estekak
Ehun baskular

[thumb|250px|[Apio baten zurtoin-ebakia. Ehun baskularra ikus daiteke, tartean floema eta xilema]]

Botanikan, **ehun baskularra** landare-ehun konplexu mota bat da, hainbat zelula eta osagai motaz osatua, eta landare baskularretan dagoena. Ehun baskularraren oinarrizko osagaiak xilema eta floema dira. Xilema landarean zehar ura eta gatz mineral disolbatuak garraiatzen dituen egitura bat da. Zelulek eta fotosintesiek egindako izerdia garraiatzen du floemak. Ehun baskularrari lotuta daude, halaber, bi meristema: cambiuma eta felogenoa. Landare baten barruko ehun baskular guztiek ehun baskularraren sistema osatzen dute.

Ehun baskularreko zelulak normalean luzeak eta meheak izaten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pantailak Euskaraz

**Pantailak Euskaraz** telebistan eta askotariko ikusizko plataformetan euskarazko eskaintza handitzearen aldeko Euskal Herriko mugimendu bat da. Euskal Autonomia Erkidegoa du ekintza eremu batez ere. 2021eko ekainean sortu zen, euskarak pantailetan bizi duen egoerarekin kezkaturik. Alex Aginagalde eta Izaskun Rekalde agertu dira, besteak beste, mugimenduaren bultzagile eta ordezkari lanetan. 

Mugimendua beste talde txikiagoek osatu dute, hauexek: Disney Plus Euskaraz, Netflix Euskaraz, Game Erauntsia, Zinemak Euskaraz, Tinko euskara elkartea eta Bieuse Bikoiztaile Euskaldunen Elkartea. eta, 2022ko ekainaren 11n, elkarteari forma juridikoa emateko asmoa agertu zuten. Horren harira, 2023an, Elkarteko Alex Aginagaldek adierazi zuen 2023ko Zinemaldian hobekuntza nabarmenak izan zirela euskararen presentzian; izan ere, Ruth Perez de Anucita Zinemaldiko komunikazio arduradunaren arabera, Sail Ofizialeko film guztiek euskarazko azpidatziak izan zituzten, eta Zinemaldiko filmen herena euskaraz izan zen, euskara plan bati esker. 

## Sariak 
* [thumb|270x270px|[Argia Sariak 2022.]]Ikus-entzunezko Argia Saria (2022)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Encodings
* Zernonikusi.eus

## Kanpo estekak 
* Pantailak Euskaraz mugimenduaren webgunea
Annapurni Subramaniam

**Annapurni Azpimamaniam** (Palakad, India, XX. mendea) indiar zientzialaria da. Bangalore Astrofisikako Indiako Institutuko zientzialaria da, eta izar-kumuluak, izarren bilakaera, galaxietako populazioa eta Magallaesen hodeiak bezalako arloetan lan egiten du.  

## Biografia 
### Hezkuntza 
Annapurnik zientziak ikasi zituen Palakkad Victoria College-n. "*Izar-kumuluen azterketak eta izarren bilakaera*" gaiari buruzko doktoretza egin zuen, Astrofisikako Indiako Institutuan, 1996an.

### Ibilbidea 
Annapurni ikertzaile bekaduna izan zen Indiako Astrofisika Institutuan. Gero doktoratu ondoko bekadun bihurtu zen 1998an Institutuan, eta zientzialari gisa jarraitzen du bertan lanean. Nazioarteko Astronomia Batasuneko kide aktiboa da.

## Ikerketa-eremua 
thumb|300px|Magallaesen hodeien mapa)
Annapurniren ikerketa-eremu nagusiak hauexek dira: 

* Izar-kumuluak (irekiak eta globularrak)
* Izarren eraketa eta MS aurreko izarrak.
* Be & Herbig Ae/Be izar klasikoak
* Egitura galaktikoa
* Magallaesen hodeiak
* Izar-populazioa 

Bere argitalpenen zerrenda Astronomiako Datu Basean aurki daiteke.

## Beste proiektu batzuk 
Astrofisikako Indiako Institutuan, proiektu hauexek ditu: 

* Izarren igorpen-lerroa izar-kumuluetan.
* Izar gazteen kumuluen izar-eraketaren historia.
* Antzinako kluster irekietako hautagaia: disko zaharra argitu
* Aztertu gabeko talde irekiak behar ditu fotometriak
* Magallaesen hodei txikiko haloa
* Izarretako populazioa Magallaesen Hodei Handian
* Kanpoko mugei buruzko inkesta: Magallaesen hodeiak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txapel-azal

[thumb|300px|[Gibelokre hankazuri baten kutikula erraz zuri daiteke eta espeziea identifikatzeko modua da.]]

Mikologian, **txapel-azala** edo **kutikula**, zentzu zabalean, perretxiko-txapelaren gaineko azal antzua da. Kutikulako zelulen formaren arabera, hainbat mota bereizten dira: zelulazkoa, harizpizkoa, himeniformea, etab. Egitura mikroskopikoaz aritzen garenean, hau da, hifaren kanpoko azalaz, **pileipellis** esango diogu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kolenkima

thumb|250px|Kolenkima-zelulak ebaki transbertsal batean
Botanikan, **kolenkima** landare gazte eta belarkaretan dagoen euste-ehuna da. Zurtoin gazteei, pezioloei eta hostoen nerbioei malgutasuna ematen die. Oro har, banaketa subepidermikoa izaten du, ehun epidermikoaren azpitik.

Esklerenkima ez bezala, zelula helduek, luzatuek, uretan eta hemizelulosan aberatsak direnek osatzen dute. Zelula horiek distiratsuak dira mikroskopio optikoan, eta zelulosaz eta pektinaz osatutako zelula-horma lodia dute. Hasierako hormak zabalxeagoak dira zenbait tokitan, eta zitoplasmak kloroplastoak eta kristalak dituzten bakuoloak izan ditzake.

Hainbat kolenkima-mota daude, zelulen formaren eta hormen lodieraren kokapenaren arabera:

* Angularra: angeluak loditzen dira.
* Tangentziala, laminarra edo lamelarra: horma tangentzialak edo periklinalak lodituta.
* Lagunarra: zelularteko espazioa mugatzen duten paretak loditzen dira.
* Masiboa: deribatu forma, horma guztietan lodiera handia duena.

Zelula-hormaren ezaugarriengatik, erresistentzia handia du zanpaketa kasuan, landareari erresistentzia mekanikoa eta segurua ziurtatzen diona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vitas Gerulaitis

**Vytautas Kevin "Vitas" Gerulaitis** (New York, 1954ko uztailaren 26a Southport, New York, 1994ko irailaren 17a) lituaniar jatorriko estatubatuar tenislaria izan zen.

26 txapelketa irabazi zituen bere ibilbidean eta bere garaipenik garrantzitsuena 1977ko Australiako Irekian izan zen. Txapeldunorde izan zen 1979ko AEBetako Irekian eta 1980ko Roland Garros txapelketan. Wimbledongo txapelketa ere irabazi zuen 1975ean, binakako kategorian, Sandy Mayerrekin batera. 1979an Davis Kopa irabazi zuen talde estatubatuarreko kidea izan zen.

1994an hil zen, karbono monoxidoak eragindako intoxikazio baten ondorioz.
Domingo Igarabide

**Domingo Igarabide** (Betelu (Nafarroa Garraia)-1829- *ib.*, 1915eko irailaren 17a) *Juanagorri* izengoitiz ezaguna, izen bereko baserrikoa baitzen, korrikalari, segalaria eta petrikilo trebea izan zen. 

## Biografia 
Domingo korrikalari ospetsua izan zen. Erresistentzia handiko gizona izan zen. Sega apustuetan eta lasterketetan parte hartu zuen, Betelu eta Ordizia arteko mendi ibilbideko garaipena ospetsua izan zelarik. Petrikilo gisa ere ospe handia izan zuen. Gizona apustuzalea zen, bestetik, baina ez korrikarako bakarrik, beti, animaliaren bat aposturako prest edukitzen baitzuen etxean.

## Juanagorritarrak 
Beteluar honek familia ederra izan zuen. Seme batzuk haurrak zirela hil bazitzaizkion ere, beste batzuk gurasoen jokabideari jarraitu zioten eta aitaren mailara iritsi ziren. Domingoren seme zaharrena Martin Miguel zen. Bere denborako aizkolari eta korrikalari onenetakoa bezala ikusi ondoren, Ameriketako bidea hartu zuen. Juan Ignazio izan zen bigarren semea. Hau ere korrikalaria zen, baina bertsolaritzan ezagunagoa izan zen. Bertsolaria eta korrikalaria izan zen Santiago, Domingoren hirugarren semea, baina petrikilotan erakutsi zituen honek bere dohainak, eta sendaketa harrigarriak egin zituen. Laugarren semea, Fermin, hau ere bertsolaria izan zen eta Argentinara alde egin baino lehen, honek ere, korrikalari ona zela erakutsi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zanga

**Zanga** izan daiteke:
* Zanga: itsasbazterreko hegazti palmipedoa;
* Zanga: erreten sakon eta luzea

Honakoa ere izan daiteke:
* Zanga-zanga, hurrupatzean egiten den hotsaren onomatopeia.

## Erreferentziak
Tmesisternus sexmaculatus

***Tmesisternus sexmaculatus*** kakalardo espeziea da, *Tmesisternus* generokoa, *Cerambycidae* familiakoa.  Breuning & Jong  ikerlariek aipatu zuten zientifikoki lehenengo aldiz, 1941an.

## Hedapena 
Ginea Berriaren Papuan aurkitua izan da. Espezieak 14,5-20 mm. artean ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tmesisternus humeralis

***Tmesisternus humeralis*** kakalardo espeziea da, *Tmesisternus* generokoa, *Cerambycidae* familiakoa. Aurivillius ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1924an.

## Hedapena 
Ginea Berriaren mendebaldean aurkitua izan da. Espezieak 12 eta 14 arteko mm. ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Tmesisternus humeralis* Catalogue of Life.
Tmesisternus politus

***Tmesisternus politus*** kakalardo espeziea da, *Tmesisternus* generokoa, *Cerambycidae* familiakoa. Blanchard ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1853an.

## Hedapena 
Ginea Berriaren mendebaldean eta Papuan aurkitua izan da. Espezieak 15 eta 25 mm. artean ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maritza Soto

**Maritza Soto Vásquez** (Santiago, Txile, 1990) txiletar astronomoa da, eta hainbat exoplaneta aurkitu ditu: HD 110014 c, K2-237b eta K2-161-b.
ezkerrera|thumb|220px|Virgo konstelazioaren mapamap
ezkerrera|thumb|220px|Beste planeta bat, Eguzki sistematik kanpokoa
## Ibilbidea 
2015eko abuztuaren 19an, Sotok HD 110014 c exoplaneta dagoela baieztatu zuen , HD 110014 (Ji Virginis) izar gorriaren inguruan orbitatzen duena eta Jupiterrena baino hiru aldiz masa handiagoa duena. Aulkiaren behatokitik HD 110014 sisteman planeta bat aurkitu zuen, Eguzkia baino bi aldiz handiagoa den izar erraldoi gorri bat, Lurretik 293 argi-urtera. HD 110014 c Planeta izendatu zuten, nazioarteko terminologiari jarraituz, eta urte batzuk lehenago detektatu bazen ere, Sotok egiaztatu eta idatzi zituen datuak, existitzen zela frogatzeko. Astroa Virgo konstelazioko Ji Virginis izeneko izar baten inguruan dabil, eta 2004an eta 2011n detektatu zen.

Doktoratu ondoko ikertzailea eta Queen Mary University of Londonen astronomo-talde bateko burua izan zen. 2018ko udan, bi gas-exoplaneta aurkitu zituen, Jupiter baino handiagoak ziren K2-237b eta K2-161-b izarrak orbitatuz. K2-237b orbitak bi egunean behin orbitatzen du bere izarraren inguruan, eta K2-161b orbitak hiru egunez egiten du.

## Aintzatespenak 
* 2018ko irailean, Soto 2018ko Natida Chileno sarirako izendatu zuten, hainbat arlotan nabarmentzen diren txiletarrak aintzatesteko ekimena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kutikula (botanika)

thumb|300px|Hosto baten egitura, non kutikula agertzen den.

Botanikan, **kutikula** landare batzuen zurtoin eta hostoak estaltzen dituen geruza babeslea da, ura galtzea eragozten diena

Badirudi kutikula sortzea enbriofitek lurrazala kolonizatzeko funtsezko egokitzapena izan zela. Atmosferaren eraginpean dauden landarearen zati belarkara guztiak kutikulaz estalita daude (zurezko zatiak eta lurpekoak, aldiz, suberinaz estalita daude).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willi Stoph

**Wilhelm "Willi" Stoph** (Berlin, 1914ko uztailaren 9a - *ibidem*, 1999ko apirilaren 12a) alemaniar politikari komunista izan zen.  Ekialdeko Alemaniako lehen ministroa izan zen 1964tik 1973ra eta 1976tik 1989ra. Estatu Kontseiluko presidentea (estatuburua) ere izan zen 1973tik 1976ra.

1928an Gazte Komunistetan afiliatu zen eta 1931n Alemaniako Alderdi Komunistan. Wehrmachteko kide gisa parte hartu zuen Bigarren Mundu Gerran.

1949an Alemaniako Alderdi Sozialista Batuaren Batzorde Zentraleko kide izendatu zuten eta 1953an Politburon sartu zen. Ekialdeko Alemaniako Barne (1952-1955) eta Defentsa ministroa (1956-1960) izan zen. Ministro Kontseiluko buru izan zen 1964tik 1989ra, 1973-1976 aldian izan ezik, aldi horretan estatuburu izan baitzen. 1970ean Willy Brandtekin negoziatu zuen bi Alemanietako buruzagien arteko lehen topaketan.

1989ko urrian Erich Honecker kargutik kentzea eta Egon Krenz ordezkatzea proposatu zuen. 1989ko azaroaren 13an herriaren presioagatik dimititu zuen, eta hurrengo hilabetean atxilotu zuten ustelkeriagatik.
Australiako emakumezkoen errugbi selekzioa

**Australiako emakumezkoen errugbi selekzioa** Australiaren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. 1994an jokatu zuen lehenbiziko partida. 1998tik aurrera, Munduko Errugbi Kopa guztietan parte hartu du. 2010ean lortu zuen posturik hoberena: 3.a.

## Palmaresa 
* Munduko Kopa:
** Parte hartzeak (7): 1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2017, 2021
** 3.a 2010ean

[thumb|250px|center|Australiako errugbilariak [2014ko Emakumeen Munduko Errugbi Kopa|2014ko Munduko Kopan]]

## Kanpo estekak
Cima Coppi

**Cima Coppi** () Italiako Giroaren edizio bakoitzean txirrindulariek igaro behar duten mendaterik altuena da.

1965ean ezarri zuten Fausto Coppi txirrindulari italiarraren omenez, hura desagertu eta bost urtera.

Gailurra urtez urte aldatzen da, Italiako Giroan hartutako ibilbidearen arabera, baina Coppi Gain nagusiak Stelvio Pasabidea izaten jarraitzen du. 2758 metrorekin, historiako punturik altuena da Giroa. Stelvio Cima Coppi izan da 1972, 1975, 1980, 1994, 2005, 2012, 2014, 2017 eta 2020ko edizioetan. 1965, 1988 eta 2013an bertatik pasatzea aurreikusita ere egon zen, baina lehenengo kasuan lur-irristatze baten ondorioz igoera gailurretik 800 metrora amaitu zen, eta beste biak eguraldi txarragatik ez zuten egin.

1989an Gavia Pasabidea eta 1995ean Agnello Pasabidea bertan behera ere geratu ziren, irristatzeengatik. 2001ean ez zuten Colle Faunierara igo korrikalarien protesta batengatik, eta 2009an Coppi Gaina hasiera batean Majellan egongo zen 2068 metrora, baina ibilbide aldaketa baten ondorioz Sestrieren izan zen, 2035 metroko altueran.

2014ko edizioak berezitasun bat izan zuen: etapa berean Gavia eta Stelvio igaro ziren, igoera bat bestearekin kateatuz. Ibilbide hori Giroaren aurreko edizioetan aurreikusita egon zen (aurreko urtean azkenekoz), baina inoiz ezin izan zen egin, egoera klimatiko txarrak edo arriskutsuak zirela-eta.

Coppi Gaina, mendiko sailkapenerako puntu gehien ematen dituen mendatea da, bere gailurretik lehenengoak 40 puntu jasoz (2014tik), 1. mailako mendate batek 32 ematen dituen bitartean.

## Ibilbide historikoa 
## Kanpo estekak
Pedro Zugasti

**Pedro Zugasti** Euskal Herriko txirrindulari ohia da.  1939tik 1944ra izan zen profesionala eta Arrateko Igoerako lehen garailea izan zen. 

## Palmaresa 
### 1941 
Arrateko Igoera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Laorga

**Luis Laorga Gutiérrez** (Madril, 1919ko urtarrilaren 5a - *ib.*, 1990eko azaroaren 5a) bere garaian ospe handia izan zuen arkitektoa izan zen. Euskal Herrian gehien bat ezaguna Sainz de Oizarekin batera Arantzazuko Santutegiko proiektuaren egileetako bat izan zelako.

## Ibilbidea 
XX. mende erdialdean haren diziplinari berrikuntza-bultzada eman zion arkitekto azpimarragarria da. Bai Laorga eta baita Sáenz de Oiza ere 50. hamarkadan sormen arkitektonikoko abangoardiaren buru izan zen Madrilgo Arkitektura Eskolako ordezkari nagusiak izan ziren.

Ez bakarrik Arantzazuko Santutegiko proiektuan, proiektu askotan Francisco Javier Sáenz de Oiza ospetsuarekin bat egin zuen lan. Horien artean nabarmendu beharrekoak dira Arantzazuko Basilika eta Madrilgo Mesedeetako Andre Mariaren Basilika Hispanoamerikarra. 

Aipatzekoa da halaber Pasaiako Itsas Eskola, José López Zanón arkitektoarekin batera diseinatua, 1966ko lan brutalista ikusgarria.

## Lanen iruditegia 

Fitxategi:Arantzazu dorrea 2005 04 24.JPG|Arantzazuko santutegia, Oñatin (Gipuzkoa), Saenz de Oizarekin batera.
Fitxategi:Pasaia-itsas-eskola-47.jpg|Pasaiako Itsas Eskola, Lopez Zanonekin batera.
Fitxategi:Basílica Hispanoamericana de la Merced.JPG|Mesedeetako Basilika Hispanoamerikarra, Madril, Saenz de Oizarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eldey

**Eldey** ( ahoskatua; ) Islandiako hego-mendebaldean dagoen uhartea da, Reykjanes penintsulatik 16 kilometro ingurura dagoena. Suðurnes eskualdean dago, Reykjaviketik mendebaldean.

## Ezaugarriak 
Bere labarrak hegazti askoren bizilekuak dira, baita munduko zanga-koloniarik handiena- 16.000 kide ingururekin- ere. Hegazti populazio-dentsitatea hain da handia, ezen, espazio faltagatik, ez baita ugaltzen ez den alerik ikusten. 3 hektarea inguru hartzen ditu eta 77 metroko altueraraino igotzen da.

1830eko martxoan Geirfuglasker uhartea suntsitu zuen sumendi-erupzio baten ondoren, uharte horretara *pinguinus impennis* espezieko pinguinoen azken kolonia garrantzitsua joan zen. Eldeyko kolonia 1835ean aurkitu zutenean, berrogeita hamar ale baino ez ziren geratzen.

Garai haietan espezie oso urria zenez, eta, beraz, museoetarako baliotsua, kopuru oso handiak ale baten truke disekatzeko, edo arrautzak baten truke ordaintzen zituzten. Honek Eldeyn geratzen ziren hegazti bakanen ehiza bultzatu zuen. 1844ko ekainean, Danimarkako bildumagile baten zerbitzura zegoen bertako ehiztari talde batek azken bikotea akabatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
GN-z11 galaxia

**GNz11** Hartz Handia konstelazioan dagoen desplazamendu handiko galaxia da. 2015eko aurkikuntza hurrengo urtean argitara eman zen Pascal Oeschek eta Gabriel Brammerrek  zuzendutako eta sinatutako artikulu batean. Bere garaian inoiz aurkitutako galaxiarik urrunena zela esaten zen, 2022an HD1 aurkitu arte. Urte batzuetan, beraz, GNz11 galaxia izan zen ezagutzen zen galaxiarik zaharrena eta urrunena.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/GN-z11.png/220px-GN-z11.png|thumb|GN-z11 galaxiaren arte-irudikapena
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/EarliestGalaxyCandidates-20220407.jpg/800px-EarliestGalaxyCandidates-20220407.jpg|erdian|thumb|800x800px|Galaxia goiztiarreko hautagai bat (z=13.3) eta Unibertsoaren historia ([Eskala logaritmiko|eskala logaritmikoa; (2022ko apirilaren 7a)[Konparatu: Kronologia naturala - Unibertsoaren historia (eskala lineala)]]]
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suliformes

**Suliformes** hegazti neognatoen ordena bat da, 2010ean onartua.

Gene mitokondrial eta nuklearren sekuentziei buruzko ikerketa filogenetikoek erakutsi zutenez, tradizionalki pelekaniformeen ordenan kokatu izan diren familia batzuek, izatez, pelikanoak eta tradizionalki zikoniformeetan sailkatu izan diren beste familia batzuk biltzen dituen gertuko talde bat osatzen dute. (Van Tuinen et al. 2001, Ericson et al. 2006, Hackett et al. 2008).

## Taxonomia 
Ordenak lau familia hartzen ditu bere barnean:
* **Sulidae** (tartean zangak)
* **Phalacrocoracidae** (tartean ubarroiak)
* **Fregatidae** (fregatak)
* **Anhingidae**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anneila Sargent

**Anneila Isabel Sargent**, jaiotzez **Anneila Cassells** (Kirkcaldy, Erresuma Batua, 1942) eskoziar-estatubatuar astronomoa da, izarren eraketan espezializatua.

## Biografia 
Sargent Burntisland-en (Fife) hazi zen eta Burntisland Primary School eta Kirkcaldy High School eskoletara joan zen. Fisikako Gradua Edinburgoko Unibertsitatean lortu zuen 1963an, eta ondoren Amerikako Estatu Batuetara emigratu zuen, Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn ikasteko, eta gero 1967tik Kaliforniako Teknologia Institutuan, doktoretza lortuz.

Senarra Wallace L. W. Sargent astronomoa zen.

## Lan ibilbidea 
Ira S. Bowen astronomia-irakaslea da Caltech-en, eta zuzendaria izan da Owens Valley Radio Observatoryn. American Astronomical Societyko lehendakaria izan zen 2000tik 2002ra, eta ordutik Kontseiluko kide izan da. Sargentek Afera Ikasleen lehendakariordea izan zuen Caltech-en, 2007ko abenduaren 1etik 2016 arte.

2011n, Obama presidenteak Sargenten izendatu zuen Zientzia Batzorde Nazionalean sei urtez lan egiteko.  NRCko Astronomia eta Astrofisika Batzordea, NSFko Matematika eta Fisika Zientzietako Batzorde Aholku-emailea eta 1995/6an Erradioastronomiako Behatoki Nazionaleko Batzorde Bisitariaren buru izan zen. NASAko Espazio Zientziako Aholku Batzordeko kide izan da 1994az geroztik. Uhin milimetrikoko astronomiaren ikerketarako Prestakuntza konbinatuaren zuzendaria ere bada (CARMA).

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1998an Nasako Zerbitzu Publikoaren Domina eta Caltecheko Aóko Emakume Saria irabazi zituen.
* 18244 Anneila asteroidea bere omenez izendatu zuten.
* Edinburgoko Unibertsitateak Urteko ikasle ohi izendatu zuen 2002an etaZ ientzia Doktorearen ohorezko titulua eman zion 2008an.
* 2017an Edinburgoko Errege Elkarteko ohorezko bazkide hautatu zuten.

## Iruditegia 

Fitxategi:2017 National Science Board members group photo.jpg| Zientzia Batzorde Nazionaleko kideen taldea (Anneila Sargent behean eskuinean), 2017 
Fitxategi:NationalScienceBoardMay2013.png|Zientzia Batzorde Nazionaleko kideen taldea (Anneila Sargent erdian eskuinetik 2.a), 2013
Fitxategi:NSBGroup2012.jpeg| Zientzia Batzorde Nazionaleko kideen taldea (Anneila Sargent behean eskuinetik 2.a), 2012

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karnitina

**Karnitina** edo **3-hidroxi-4-trimetilaminobutiratoa** (L-karnitina edo lebokarnitina ere esaten zaio, egoera naturalean L estereoisomeroa gehien bat aurkitzen delako) gibelean, giltzurrunetan eta garunean sintetizatutako amina kuaternarioa da, bi aminoazido esentzialetatik abiatuta: lisinatik eta metioninatik. 

## Funtzioa 
Eukariotoetan, karnitina arduratzen da gantz-azidoak mitokondrioen barrualdera garraiatzeaz, β-oxidazioa gerta dadin energia ATP moduan sortzeko. Karnitina arduratzen da azilo-taldeak matrize mitonkondrialaren barrura eramateaz, mekanismo honen bidez:

# **Karnitina aziltransferasa I** entzimak, kanpoko mintz mitokondrialean kokatua, azil-CoA molekularen koentzima A (CoA) askatzen du eta, aldi berean, mintzarteko espazioan dagoen karnitina lotzen du, azilkarnitina sortuz. CoA aske geratzen da eta zitosolera irten daiteke beste gantz-azido bat aktibatzeko.
# Ondoren, proteina garraiatzaile batek, **karnitina-azilkarnitina translokasa** izenekoa, barneko mintz mitokondrialean kokatua, azilkarnitina matrize mitonkondrialera transferitzen du, non **karnitina aziltransferasa II** entzimak karnitina askatzen du eta gantz-azidoari CoA molekula bat lotzen dio.
# Karnitina mintzaren arteko espaziora itzultzen da translokasaren bidez, eta beste azil-CoA batekin erreakzionatu dezake berriro, zikloa errepikatuz.

## Kanpo estekak
Tmesisternus dissimilis

***Tmesisternus dissimilis*** kakalardo espeziea da, *Tmesisternus* generokoa, *Cerambycidae* familiakoa. Pascoe ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1868an.

## Hedapena 
Ginea Berriaren mendebaldean eta Papuan aurkitua izan da. Espezieak 12 eta 16 mm. artean ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Tmesisternus dissimilis* Catalogue of Life.
Carlota Saxonia-Meiningenekoa

**María Carlota Amalia Ernestina Guillermina Filipina de Saj-Meiningen**, alemanez, *Marie Charlotte* *Amalie Ernestine Wilhelmine Philippine von Sachsen-Meiningen* (Francfort del Meno, Alemania, 1751ko irailaren 11 &ndash; Genova, 1827ko apirilaren 25a) alemaniar astronomo eta zientzialaria. Jaiotzez Wettin Etxeko kide izan zen eta Sajonia-Gotha-Altemburgoko dukesa, Sajonia-Gotha-Altemburgoko Ernesto II. dukearekin zuen ezkontzaren bidez.

## Biografia 
### Familia 
Carlota Antonio Ulrico de Saj-Meiningen dukearen eta bere bigarren emaztearen, Carlota Amalia de Hesse-Philippsthal landgrabinarraren seme-alabarik nagusiena zen. Carlota Carlos Guillermo Sajonia-Meiningen dukearen eta Jorge I, Saj-Meiningen dukearen arreba nagusia zen.

### Ezkontza 
1769ko martxoaren 21ean, Meiningenen ezkondu zen Ernestorekin, Sajonia-Gotha-Altemburgoko printze oinordekoarekin, Federico III eta Luisa Dorotea Sajonia-Meiningeneko dukeen semearekin. Carlotak eta Ernestok lau seme-alaba izan zituzten: 
 

### Azken urteak 
1804an senarra hil ondoren, Augustorekin, Carlotaren semearekin arazoak izan ziren haren ondorengotzari buruz. Carlotak Gotha utzi zuen Zachen eskutik, eta denbora bat eman zuen Eisenbergen. Geroago, Zachekin bidaiatu zuen Europako hegoalde osoan zehar, eta hainbat urtez bizi izan zen Marseillan eta, ondoren, Genovan, non 1827an hil zen.

### Tituluak eta tratamenduak 
* 1751-1729ko irailaren 11: *Su Alteza Serenísima* delakoa, Carlota Sajonia-Meiningengo printzesa, Saxoniako duquesa.
* 1769-1772ko martxoaren 21a: *Su Alteza Serenísima* delakoa, Sajonia-Gotha-Altemburgoko oinordeko printzesa.
* 1772-1818eko apirilaren 10: *Su Alteza Serenísima* delakoa, Sajonia-Gotha-Altemburgoko dukesa.
* **1827ko apirilaren 20tik 25era**:*Su Alteza Serenísima* delakoa, Sajonia-Gotha-Altemburgoko dukesa alarguna.

## Zientzialari  eta astronomo 
Carlotaren senarra, Ernesto, errege ilustratutzat eta arteen eta zientzien patroi nagusitzat hartzen zen, eta bere lurraldea loratze kultural batera eraman zuen. Carlota emazteak lagundu zion kultur ekimenetan.

Senarra bezala, Carlota astronomiaren zaindaria izan zen. Erliebezko panelak zituen Franz Xaver von Zach gorteko astronomoarentzat, eta behaketetan ere parte hartu zuen. Carlotak 1798an Europako Lehen Astronomia Biltzarrean ere parte hartu zuen, Seeberg Behatokian, eta bere garaiko astronomo nagusiekin elkarrekikotasun independentea izan zuen.

## Ahaideak 
Aurrekoak:
## Bibliografia 
* Bärbel Raschke: Charlotte Amalie Herzogin von Sachsen-Meiningen (1730–1801). *Leben und Wirken im Kontext westeuropäischer und deutscher Aufklärung*. In: *Frantzia 2*. Bd. 25, 1999,  , or. 69-103.
* Peter Brosche (Hrsg.): *Das Reisetagebuch 1807 der Herzogin Charlotte Amalie von Sachsen-Gotha-Altenburg*. Thüringisches Staatsarchiv Gotha, Gotha 2003 (=Reihe: *Schriften des Thüringischen Staatsarchivs Gotha*. B.1.  ).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Princesa Carlota de Saj-Meiningen Alemaniako Liburutegi Nazionaleko katalogoan
* IrakasleaHerzoginak Sachsen-Gotha-Altenburg
Aritmetika arazoak

***Aritmetika arazoak*** *Tapia eta Leturia bikoteak 2002an sortutako abestia da, Hain zuzen* albumean argitaratu zuten, Koldo Izagirreren hitzekin eta Gaztelupeko Hotsak ekoiztetxearekin.

Disko berean agertu ziren beste hamabi kanta, batzuk oso ezagun bihurtu ziren, Compostelako erromesa, edo Besamotza adibidez.
Fitxategi:TapiaLeturia.jpg|Tapia eta Leturia
Fitxategi:Ambigram-8-eight-math-2-1-5-rotation-mirror-high-resolution.gif|Aritmetikazko jolasa
Fitxategi:Koldo Izagirre.png|Koldo Izagirre

## Bertsioak 
* Lehen bertsioa goian aipatu dena da. Aritmetika arazoak (Tapia eta Leturia), 2002).

## Hitzak 
Abestiak aritmetikaren bidez galdetzen du Euskal Herriaren egoeraz. Galdera guztiek egitura berekoak dira,

Bertsoa beti hasten da galdera batekin "*Zenbat* XXX *ditu gaur Euskal Herriak?*", non aldi bakoitzean XXX hitza aldatzen den. honoko hauek dira galdegaiak: *Zenbat Lurralde? Zenbat euskaldun? Zenbat aurkari? Zenbat maitale? Zenbat bekatu? Zenbat gobernu? Zenbat arazo? Zenbat galdera?* 

Galdera bakoitzerako erantzun bat dago eta erantzun guztiak ere egitura berekoak dira "ZZZ*, balitu erdiak*", non aldi bakoitzean ZZZ hitzak aldatzen diren. baina beti dira arazo, handiegi edo txikiegi, baina beti dira "**aritmetika arazoak**", abestiaren izenburua bezalaxekoak.

Galdera eta erantzuna errepikatzen dira bertso bakoitzean.

Mikel Oterok, abestia kontzertu batean entzun ondoren, Argia aldizkarian Euskal Herriaren **aritmetika arazoak** 2022ko egoeraren arabera aurkeztu zituen. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Joseba Tapia
*Koldo Izagirre

## Kanpo estekak 
* *Aritmetika arazoak - Joseba Tapia (zuzenean).* Joseba Tapia - Youtube, 2020-07-10 (Noiz kontsultatua: 2022-09-17).
Begoña García Retegi

**Begoña García Retegi** (Zumarraga, 1955eko azaroaren 2a) gipuzkoar mediku eta politikaria da, PSOE alderdiaren kidea eta goi kargua. UGTko militantea izan da.

## Biografia 
Murtziako Eskualdeko Autonomia Erkidegoko Eskualde Batzarreko Talde Parlamentario Sozialistaren bozeramailea da. PSRM-PSOE alderdiak 2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetarako Murtziako Eskualdeko Presidentetzarako hautagai hautatu zuen Lehen Mailan. Euskal herritarra jaiotzez, Murtziako Eskualdean bizi da 1983tik, Bullasko anbulatorioan Familiako mediku lanpostua hartu zuenetik. Ezkonduta dago eta seme bat du. Hiru ahizpen artean bigarrena da. Zumarragako ikastetxe publikoan eta institutuan ikasi zuen. Ikasketa unibertsitarioak Zaragozako Unibertsitatean egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urbeltz elurzuri

**Urbeltz elurzuria** (*Coprinopsis nivea* edo *Coprinus niveus*) *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du sukalderako balio, haragi gutxi duelako eta azkar tindatzen delako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm arteko diametrokoa, lehenengo oboidea gero kanpai itxurakoa, ondoren laua, zuri-zuria, zelula zuri globulosoen geruza irintsu batez estalia. Elurrez estalita bezala.

**Orriak:**Estu, itsatsiak. Zuriak hasieran, arreak gero eta beltzak eta delikueszenteak amaieran.

**Hanka:** 4 - 10 x 0,2 - 0,3 cm-koa, zilindrikoa, tubulosoa, hauskorra, zuria, artilearekin bezala behealdean.

**Haragia:** Oso haragi gutxi.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta esan nahi du: simaurrari dagokiona, simaurrean hazten dena. *Niveus* epitetoa latinetik dator, elurra bezain zuria esan nahi duen "niveus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako interesik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Espezie hau erraz ezagutu daiteke, kolore oso zuriagatik eta kapelaren ezaugarriengatik.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean hazten da behi eta zaldien simaurretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Guyana Frantsesa, Brasil, Txile, Argentina, Islandia, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Kazakhstan, India, Mongolia, Txina, Australia, Zeelanda Berria eta Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lavaredoko Hiru Gailurrak

**Lavaredoko Hiru Gailurrak** (; ; ) Italia aldeko Dolomitetan kokatzen diren almena itxurazko hiru haitz dira. Alpeetako mendigune ospetsuenetariko bat da. Ekialdetik mendebaldera, hauek dira:
* Cima Piccola/Kleine Zinne ("gailur txikia") 2.857 metro.
* Cima Grande/Große Zinne ("gailur nagusia"), 2.999 metro.
* Cima Ovest/Westliche Zinne ("mendebaldeko gailur"), 2.973 metro.

1919ra arte Italia eta Austria arteko mugaren parte ziren baina, egun, Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoa eta Bellunoko probintziaren arteko muga osatzen dute. Muga administratiboa edozein izanda ere, aleman eta italieraren arteko muga linguistikoa bertatik pasa da.

## Txirrindularitza 
Lavaredokoa Italiako Giroko igoerarik ospetsuenetako bat da. Hona hemen bertatik pasa diren lehen txirrindulariak:

## Kanpo estekak
Caterina Scarpellini

**Caterina Scarpellini** (Foligno, Italia, 1808ko urriaren 29a – Erroma, Italia, 1873ko azaroaren 28a), italiar astronomo eta meteorologoa izan zen. Astronomiako azterlan kimikoetan lagundu zuen.

## Biografia 
1808ko urriaren 29an Folignon jaioa, Scarpellini Erromara joan zen 18 urte zituela. Han, osaba Feliciano Scarpellini zientzialariaren eta Kanpidoglioko Erromatar Behatokiko zuzendariaren laguntzailea izan zen. Florentziako Accademia dei Georgofiliko dei Quiriti erakundeko kidea zen eta Moskuko naturalisten Elkarte inperialeko kide arrunta ere izan zen.

1854ko apirilaren 1ean kometa bat aurkitu zuen. 1856an Erroman estazio meteorologiko bat ezarri zuen.

1872an, gobernu italiarraren onarpena lortu zuen bere lanagatik.

Hurrengo urteko azaroaren 28an hil zen.

Senarrarekin sortu zuen *Corrispondenza scientifica* egunkaria gidatu eta  artikulu asko idazten zituen. Sasoi horretako aldizkari akademikoek horren  berri ematen zuten. XIX. mendeko kazetari batek biografia laburraren amaieran hauxe gehitu zuen: "*ama ona eta benetako emakumea* ".

### Aurkikuntza 
1854ko apirilaren 1ean, Scarpellinik 1854ko Kometa Handia behatu zuen (C/1854 F1).

## Aintzatespenak 
* 1872an, gobernu italiarraren onarpena lortu zuen bere lanagatik 
* Artizarraren krater batek bere izena du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Finestreko mendatea

**Finestreko mendatea** () Italia aldeko Cottiar Alpetan kokatzen den mendatea da, 2178 metroko altuera duena. Piemonten dago eta, probintzia-errepide baten bidez, Susako Harana Val Clusonekin lotzen du.

## Txirrindularitza 
Italiako Giroko igoera mitikoetako bat da. Hona hemen bertatik pasa diren lehen txirrindulariak:

## Kanpo estekak
Giau mendatea

**Giau mendatea** (; ) Italia aldeko Dolomitetan kokatzen den mendatea da, 2236 metroko altuera duena. Bellunoko probintzian dago eta, SP 638 probintzia errepidearen bidez, Cortina d'Ampezzo Selva di Cadore eta Colle Santa Luciarekin lotzen du.

Mendiko larre eremu zabal baten erdian dago, Nuvolau mendiaren (2574 msnm) azpian, eta Marmolada, Tofane, Croda Rossa, Cristallo, Sorapiss, Croda da Lago, Lastoni di Formin eta Cadini di Misurina mendien ikuspegi panoramiko bikaina du.

## Txirrindularitza 
Italiako Giroko igoera mitikoetako bat da, batez ere Selva di Cadoreko isurialdetik. 10,1 kilometrokoa da, eta batez besteko % 9,1eko malda du; Cortina d'Ampezzoko isurialdea, berriz, motzagoa da Pocoletik igarota (8,6 km) eta pixka bat errazagoa ( %8,3 batez beste), baina igoera zaila da oraindik, % 5-6ko tarteak baditu ere; erdialdea % 11koa da.

Italiako Giroan hirutan Cima Coppi izan zen: 1973an José Manuel Fuente igotzaile espainiarrak irabazi zuenean eta 2011n gailurretik igarotzen lehena Stefano Garzelli izan zenean. 2021ean berriro Cima Coppi izan zen, noiz Egan Bernal kolonbiarrak lortu zuen garaipenari ezker *maglia rosa* erdietsi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prato Nevoso

**Prato Nevoso** edo **Pratonevoso** Italia iparraldeko Cuneoko probintzian dagoen auzo eta resort bat da, 1480 metroko altuera dagoena. Frabosa Sottana udalerriaren barnean dago. 1960ko hamarkadaren hasieran sortu zen, noiz liguriar enpresari talde batek Genova eta Turindik gertu zegoen eski-resort bat eratzea erabaki zutenean.

## Txirrindularitza 
Neguko kirolez gain, txirrindularitzarako leku aproposa da. Hona hemen Italiako Giroa eta Frantziako Tourra bertan amaitu diren etapen irabazleak:

### Frantziako tourreko etapa bukaerak
## Kanpo estekak
Maeklong Trenbide merkatua

thumb|250px|Alarma batek trenaren etorreraz abisua ematen du.
**Mae Klongko trenbidearen gaineko merkatua** (Thailanderaz: ตลาดร่มหุบ) Thailandiako tokirik bisitatuenetako bat da. Merkatuan batez ere janariak saltzen dira, fruta, barazkiak, haragia eta itsaski freskoak (merkatua ezaguna da azken hauei esker). Ehun metro luze dituen merkatu mugikor hau 1905. urtean sortu zen, burdinbidea Samut Songkhram probintziara iristearekin batera.

Bertakoentzat, tokiko produktuak erosteko gunea; bisitarientzat, ikuskizun arrigarria. Bangkok-Samut Songkhram trenbidea bertatik igarotzen da. Trenbidearen zati batean ezarrita dagoen bertako merkatua, saltzaileak trena pasatzen den bakoitzean postuak kentzera behartzen ditu. Irudia erakargarri turistiko bihurtu da. Bangkoketik 90 kilometrora kokatzen da merkatu hau.

Alarma batek trena iritsi baino hiru minutu lehenago ohartarazten die bertaratutakoei, denbora tarte horretan saltzaileek beren salgaiak mugitzen dituzte eta toldoak barrurantz erretiratzen dituzte, trenak aurrera egin dezan eta dena lehen trena igarota zegoen moduan berriro jartzeko. Trena pasatzen denean, merkatuan saltzaile-lanetan dihardutenak eta fruitu eta barazki postuak doi-doi igurtzi ditu. Salmahaiek gurpilak dituzte eta trenbidearen bi aldeetara banatzen dira. Erritua egunean sei-zortzi bider errepikatu ohi da. Horrenbestez, Hoop Rom (aterki/guardasol-itxiera) merkatua izenez ere ezagun egin da Mae Klong Trenbide merkatua deituriko azoka thailandiar hau. Munduko merkatu bitxienen artean, bitxienetakoa bera da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Mae Klong. Trenak eteten duen merkatua", Naiz.eus webguneko erreportaia.
* :Youtubeko bideoa.
Breuil-Cervinia

**Breuil-Cervinia** (; ; ) Aostako Haranean dagoen auzo eta eski-estazioa da, 2006 metroko altuera dagoena. Valtournenche udalerriaren barnean dago. Matterhorn haitzaren azpian dago, glaziarez ingurutarik dagoen haran batean. Zermatt suitzar herriarekin eski-eremu bat osatzen du. Alpetar Eskiko Munduko Koparen egoitza izan da.

## Kanpo estekak
Maspes-Vigorelli belodromoa

**Vigorelli belodromoa** (), 2001etik aurrera ofizialki **Maspes-Vigorelli belodromoa** () dena, Milango erabilera anitzeko pabilioia da, egun amerikar futbolerako erabiltzen dutena. 1935ean Vigorelli bizikleta-enpresak egina, 9.000 lagunentzako tokia zuen. Bigarren Mundu Gerran bonbardaketa batek suntsitu eta berreraiki zuten.

Belodromo moduan, Italiako Giroaz gain Orduko errekorrarako ere erabili dute.

Musika-emanaldiak ere hartu ditu: 1965ean The Beatlesek eta 1971n Led Zeppelinek bertan aritu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rolle mendatea

**Rolle mendatea** (; ) Italia aldeko Dolomitetan kokatzen den mendatea da, 1989 metroko altuera duena. Trentoko probintzia autonomoan dago eta, probintzia-errepide baten bidez, Predazzo, San Martino di Castrozza eta Fiera di Primierorekin lotzen du. Errepidea 1863 eta 1874 artean eraiki zuten austriarrek.

## Irudi-galeria 

File:Trento rolle.jpg|Cimon della Pala
File:PassoRolle.jpg|Neguko panorama
File:Cimon della Pala da Passo Rolle.jpg|Cimon della Pala
File:Colbricon lake.JPG|alt=|Colbricon aintziretako bat
File:Baita Segantini (238530099).jpeg|Baita Segantini
File:Passo rolle Landscape.jpg

## Kanpo estekak