open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sidney Sheldon

**Sidney Sheldon** (Chicago, Illinois, 1917ko otsailaren 11 &ndash; Rancho Mirage, Kalifornia, 2007ko urtarrilaren 30a) estatubatuar zinema-gidoigilea eta eleberrigilea izan zen.

Northwestern Unibertsitatean aldi batez ikasi ondoren, karrera militarra hasi zuen, baina 1941ean bere karguak kendu zizkioten. Garaitsu hartan, Ben Robertsekin lan egin zuen, lehen gidoiak eta Broadwayrako ekoizpenak prestatzen. 1948an gidoi onenaren Oscar Saria eman zioten *The Bachelor and the Bobby-Soxer* (1947) lanarengatik, eta harrezkero, hainbat gidoi ospetsu idatzi zituen: *Easter Parade* (1948), *Jumbo* (1962) eta abar. 1963. urtean telebistan hasi zen, telesailak sortzen, produzitzen eta idazten; Emmy Sarietarako izendatu zizkioten *The Patty Duke show* (1963-1966, *Patty Dukeren showa*), *I Dream of Jeannie* (1967-1970, *Jeannirekin amets egiten dut*) eta abar. Eta Sheldonena da, orobat, *Hart to Hart* (*Hart Harten kontra*) ospetsua ere. Horrela, arrakasta handiko karrera osatu zuen XX. mendearen lehen erdian, batez ere, telebista, zinema eta antzerkirako lanak idatziz. 1970eko hamarraldian, eleberrigintzan hasi zen. *The Naked Face* (1970, *Alderdi gordina*) bere lehen eleberriarekin misteriozko eleberri onenaren Edgar Saria irabazi zuen, eta harrezkero, zenbait best-seller idatzi zituen, adibidez, *Bloodline* (1977, *Odol-lerroa*) eta *Windmill of the Gods* (1987, *Jainkoen haize-errota*), telebistarako sail txiki bihurtu zituenak. Aipagarriak dira, era berean, *The Sands of Time* (1988,* Denboraren hareak*),* The Doomsday Conspiracy* (1991,* Azken epaiaren eguneko matxinada*), *The Stars Shine Down* (1992) eta abar. Antzerkian nabarmentzekoak dira *The Merry Widow* (1943, *Alargun alaia*), *Redhead* (1959, *Burugorri*).

## Erreferentziak
Rudolf Serkin

**Rudolf Serkin** (Eger, Bohemia, 1903ko martxoaren 28a - Guilford, Vermont, AEB, 1991ko maiatzaren 8a) estatubatuar piano-jotzailea, jatorriz bohemiarra, izan zen.

## Biografia 
Bost urte bete zituenetik, nabarmen ikusi zen Serkin haur prodijioa zela. Vienako Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. 1915ean egin zuen debuta Vienako Orkestra Filarmonikoarekin, Mendelssohnen "Lehenengo kontzertua" lanean. Hamazazpi urte zituela, Adolf Busch ezagutu zuen; harreman horrek eragin handia izan zuen Serkinen karreran. Alemaniar biolin-jotzaile handiak bere etxean hartu zuen, eta ganbera-musikara zuzendu zuen. Garai horretan, Marcel Moyse (txirula-jotzailea) eta Aubrey Brainekin (tronpa-jotzailea) "Brandeburgoko bosgarren kontzertua" grabatu zuen.

1933an Adolf eta Hermann Buschekin Suitzara joan zen, eta urte horretan bertan egin zuen debuta Estatu Batuetan. Izugarrizko arrakasta izan zuen, eta Toscaninik bakarlari gisa aritzeko deitu zion 1934 eta 1936an. 1935ean Aldolf Buschen alaba zen Irenerekin ezkondu zen. 1939an Estatu Batuetan hartu zuen bizilekua, eta bertako hiritartasuna hartu zuen. Urte horretatik aurrera, Filadelfiako Curtis Institutuko irakasle gisa aritu zen lanean. 1950ean, Clara Haskilekin batera, Pradeseko Jaialdian parte hartu zuen. Adolf Buschekin batera, 1951n, Marlboroko (Vermont, Estatu Batuak) Jaialdia sortu eta zuzendu zuen. Bertan bildu ziren garai horretako ganbera-musikako musikari handienak. XX. mendeko musikan ere zenbait saio egin zituen Serkinek: McDowellen kontzertua 1938an, Adolf Buschen sonata bat, Martinùren sonata bat (1957) eta A. Schnabelen hirukote bat.

## Erreferentziak
Robert Ryman

**Robert Ryman** (Nashville, Tennessee, 1930eko maiatzaren 30a - New York, 2019ko otsailaren 8a) estatubatuar margolaria izan zen.

## Biografia 
1952an New Yorkera aldatu zen, musikarako zaletasunak erakarrita (saxoa jotzen zuen), baina hara iritsi eta berehala hasi zen margolaritzan. 1950eko hamarraldian zehar hainbat lan egin zituen New Yorkeko Arte Modernoko Museorako, eta liburutegi baten arte-sailerako; lan horiek eta Lucy Lippard arte-kritikariarekin ezkondu izanak eman zioten prestakuntza artistikoa. 

Adierazpen errealistak alde batera utzirik, margolaritza hutsa landu zuen, autoerreflexiboa, pinturaren ezaugarri oinarrizkoenak ikertuz. Lehen koadro eta collageetan, 1955 ingurukoetan, materialarekin, koloreekin eta pintzelkadarekin esperimentatu zuen, margolaritza prozesuaren ikerketa harturik bere produkzioaren gai nagusitzat. 1965. urte inguruan, ordea, koloreak alde batera utzi eta zuria bakarrik erabiltzen hasi zen; zuriaren ñabardurekin beste kolore guztiak iradoki zituen Rymanek. Harrezkero, gardentasun, trinkotasun, tonu eta argitasuna euskarriaren eta pintzelkadaren arabera aldatu izan zituen. Margolaria ikertzaile zientifikoaren mailara eramanez, tankera, ehundura, ertz, euskarri eta distiraren arabera lor daitezkeen ikusmen-efektuak ikertu zituen Rymanek, eta garrantzi handia eman zien xehetasun guztiei, piezaren pertzepzioan duten eraginagatik. 

Erakusketa garrantzitsuak egin zituen Europan eta Amerikan. Kasseleko zenbait Documenta erakusketetan parte hartu zuen (1972, 1977 eta 1982) eta atzera begirako erakusketak egin zituen Amsterdam (1974), Zurich, Paris eta Düsseldorfen. 1992. urtean MoMAn eta Tate Galleryn atzera begirako erakusketa bat egin zuten bere lanarekin. American Academy of Arts and Letterseko kide izan zen 1994. urtetik. 2005. urtean, Praemium Imperiale saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://web.archive.org/web/20081026084819/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_bio_140.html Robert Ryman Guggenheim Museoan.
* :http://www.xavierhufkens.com/artists/?artist_intro=Robert_Ryman Xavier Hufkens - Robert Ryman.
Erabiltzailearen interfaze

[eskuinera|thumb|[Erabiltzailearen interfaze grafikoa mahai-gainekoaren metaforari jarraikiz.]]
**Erabiltzailearen interfaze**a programa informatiko baten atal bat da, programaren eta haren erabiltzailearen artean informazioa trukatzeko eginkizuna duena. Informatikan, hainbat interfaze mota daude, hainbat mailatan aritzen direnak: pertsonei programekin komunikatzeko aukera ematen dietenak, batetik; eta ordenagailu edo konputagailu barruko gailuak eta osagaiak lotzen dituzten ezinbesteko hardwareak, ikusezinak sarritan, bestetik.

Erabiltzailearen interfazeak erabiltzeari programa batekin komunikatzeko aukera eskaintzen dioten elementuak ditu (diseinu grafikoa, komandoak, mezuak eta abar). Interfaze hauetan hainbat geruza bereizi ohi dira, eta horietako bat gizaki-konputagailu elkarrekintza bideratzen du, zeinaren bidez konputagailuak sarrerako gailuren batekin aritzen baita interakzioan, sarreran teklatu, sagu edo mikrofonoarekin esaterako, eta irteeran pantaila, inprimagailu edo bozgorailuekin.

Egungo interfaze ohikoenak, ordenagailuetan zein telefonoetan, "erabiltzailearen interfaze grafikoak" (GUI) dira, baina gero eta sofistikazio handiagokoak dira, ukimen-pantailak telefonoetan, hizketa ahots-laguntzaileetan, haptika edo ukimenaren ustiapena edo garuneko aktibitate elektrikoaren neurketa. Bideo-jokoen industria ere aitzindaria izan da interfaze berrien diseinuan.

## Historia 
thumb|MS-DOS sistemaren interfazea. Lehen lerroan komandoa (*dir*) eta ondoren emaitza.
Garai bateko konputagailuetan sarrerako ohiko interfazea komandoen bidezkoa zen. MS-DOS sistema izan da alde horretatik ezagunena, baina Unix eta antzekoetan ere ohikoak izan dira eta oraindik erabiltzen dira (shell) . Hurrengo aurrerapena sagu bidez hautatzeko menuak izan ziren, non aukera batzuen artean hautatzen zen. 

Lehen iraultza erabiltzailearen interfaze grafikoek ekarri zuten, Apple Macintosh eskutik hasiera batean. Leihoetan eta menuetan oinarritzen dira eta kontzeptuak irudien bidez adierazten dira. Erabiltzaileari menuak eta leihoen neurria, kokalekua eta edukia kontrolatzeko aukera ematen zaie. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erabiltzailearen interfaze grafikoak (GUI)
* Gizaki-konputagailu elkarrekintza
Luis Alberto Monge

**Luis Alberto Monge Álvarez** (Palmares, 1925eko abenduaren 29a - San José, 2016ko azaroaren 29a) Costa Ricako politikaria izan zen.

## Bizitza 
Askatasun Nazionala alderdiko kide izan zen, eta hamasei urte zituela aurkeztu zen lehenengo aldiz hauteskundeetara. Sindikatuko buru izan zen, eta biltzar konstituziogileko diputatu hogeita lau urterekin. Nazioarteko politika eta kulturaren historia ikasi zuen. Hainbat hitzaldi eman ditu Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Alemania, Israel, Japonia eta beste hainbat herrialdetan. Nazioarteko funtzionario gisa, Lanaren Nazioarteko Erakundean lan egin zuen 1950-1952 urteetan, eta baita Latinoamerikako Ikerketa Demokratikoen zentroan ere. Costa Rican Gurutze Gorriko ofiziala izan zen.

1953-1958 urteen bitartean lehendakaritzako ministro izan zen. Costa Ricako enbaxadore izan zen Israelgo gobernuan, eta 1978an lehendakaritzarako hautagai. Kafe-ekoizleen, onuradunen eta esportatzaileen arteko harremanak zuzentzen dituzten legeen egile da; hegazti hazkuntzaren sustapena eta bilakaera indartu zuen, eta ordu arte musika-tresnengatik ordaintzen ziren zergak salbuetsi zituen. Bestalde, nekazaritzaren inguruko industria indartzeko aurreproiektua idatzi zuen.

1982an Costa Ricako presidente hautatu zuten. Lehendakaritzan 1986 arte egon zen, Óscar Arias ondorengo hautatu zuten arte. Askatasun Nazionala Alderdiko batzordeko kide izan zen, eta 1987an Richard Secord estatubatuar jeneralak Nikaraguako *contra*ri lagundu izana leporatu zion. 1987an errugabe aitortu zuen bere burua bere agintaldian iruzurra eta legez kanpo aberastu izanaren salaketaren aurrean.

## Erreferentziak
José Guerrero (margolaria)

**José Guerrero** (Granada, Espainia, 1914ko urriaren 29a - Bartzelona, Katalunia, 1991ko abenduaren 23a) pintorea izan zen.

## Biografia 
Arteko ikasketak egin zituen Granadako Arte eta Lanbide Eskolan lehenbizi (1931-1934), eta Madrilgo Arte Ederretako Eskolan gero (1940-1944). Ikasketak amaituta, Parisen izan zen urtebete, eta freskoaren teknika ikasi zuen bertan, figurazioa utzita, pintura abstraktua egiten hasi zenez gero, teknika hura interesatzen baitzitzaion, batez ere. 1949an Roxanne Withier estatubatuar kazetariarekin ezkondu zen, eta New Yorken jarri zen bizitzen. Han espresionismo abstraktuaren aitzindariak ezagutu zituen: Kline, Rothko, Motherwell eta Pollock.

1954an egin zuen bakarkako bere lehen erakusketa, Betti Parsons galerian, New Yorken. Arkitektoekin lan egin zuen, eta marrazki- eta pintura-eskolak eman zituen, New School for Social Researchesen, New Yorken.

Madrilen bizi izan zen 1960ko hamarraldiko azkeneko urteetan, eta bere pintura-moldeak eragin handia izan zuen 1970eko abstrakzio berriaren pintore gazteengan. Bere obrak, New Yorkeko Eskolako pintore batzuek 1950eko hamarraldian bultzatu zuten *color field-painting* ideiari lotua, Mediterraneoko eta Andaluziako argitasunarekin lotutako halako sentiberatasun kolorista bat islatzen du. Margoa, kolorea besterik ez zaio axola, eta oihal zati handiak betetzen ditu kolore distiratsu eta garbiez. 1959an *Art in America* aldizkariko New Talent saria irabazi zuen, eta Frantziako gobernuak Chevalier de l'Odre des Arts et des Lettres gisa saritu zuen. 1984an Espainiako gobernuak Espainiako Arte Ederretako urrezko domina eman zion.

## Erreferentziak
Sergei Diagilev

**Sergei Pavlovitx Diagilev** (Selixtxi, Novgorod, Errusiar Inperioa, 1872ko martxoaren 31greg./martxoaren 19ajul. - Venezia, Italia, 1929ko abuztuaren 19a) arte arloko enpresaburua izan zen, Errusiar Balleten sortzailea.

## Bizitza 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen San Petersburgon, eta zenbait artista gazteren lagun egin zen bertan. 1898tik 1904ra arte iraun zuen *Mir Iskusstva* (*Artearen mundua*) aldizkariaren zuzendari izan zen. Harrezkero, zenbait ikuskizun antolatu zuen, San Petersburgon eta Parisen, batez ere; Parisen, *Boris Godunov* obra aurkeztu zuen. Errusiara itzuli eta Antzerti Inperialeko dantzariekin ballet-talde bat eratu zuen. 1909. urtean Parisko ballet-denboraldia antolatu zuen, eta *Silfideak, Armidaren pabiloia* eta *Igor printzea eta Kleopatra* obra arrakastatsuak aurkeztu zituen han. Hasieratik lortu zuen bere garaiko poeten, musikagileen eta margolarien laguntza.

1910. urtean, *Scheherazade*, *Suzko txoria* eta *Inauteriak* obrak aurkeztu zituen, Parisen horiek ere. Bere konpainia sortu zuen hurrengo urtean. Garai hartan, Vatslav Nijinski dantzari eta koreografoa aurkitu zuen, eta bi ballet eman zituen ezagutzera: *Udaberriaren eskaintza*, Stravinskirena, eta *Suak* Debussyrena. Diagileven eta Nijinskiren artean izan zen hausturaren ondoren, Michel Fokine errusiar koreografo eta dantzariak parte hartu zuen Diagileven taldean. Mundu guztian ibili zen, harrezkero, bere ballet-konpainia handiarekin. Koreografo eta dantzari handiak ezagutzera eman zituen, 20 urtean zehar. 1916. urtetik hil zen arte, ballet hauek aurkeztu zituen, besteak beste: *Aldarte oneko emakumeak*, *Hiru adarreko kapela*, *Renard*, *Ezteiak*, *Tren urdina*, *Marinelak*, *Katemea*, *Apolo Musageta*, *Dantza* eta *Seme hondatzailea*.

## Erreferentziak
Augustin Fresnel

**Augustin Jean Fresnel** (Broglie, Frantzia, 1788ko maiatzaren 10a - Ville-d'Avray, Frantzia, 1827ko uztailaren 14a) frantses fisikaria izan zen.

## Biografia 
Optika-lanetan aitzindari izan zen, eta, Thomas Youngek zioenean oinarri hartuta, argiaren uhinen teoria azaldu zuen. Matematikaren eta tresnen bidezko esperimentuen bidez, argiaren uhinen teoria aztertu zuen, eta argiaren uhinak zeharkako dardarak eginez zabaltzen direla frogatu zuen. Leiar konposatua asmatu zuen, errefrakzio gainaldearen ordez erabili ahal izateko, eta leiar mailakatuaren proiektorea egin zuen. Argi polarizatuaren interferentzien legeak ikertu zituen, François Aragorekin. Biribileko argi polarizatua lortu zuen, eta leiar konposatuen erabilera bultzatu zuen, itsasargietarako, batez ere.

Ingeniari-lanetan aritu zen zenbait urtez, eta 1815ean Eskola Politeknikoko irakasle izendatu zuten. Frantziako Zientzietako Akademiako kide izan zen 1823an, eta 1825ean Britainiar Errege Elkartekoa. Argiaren difrakzioa ere aztertu zuen, eta Fresnelen leiar deitutako leiar-motaren asmatzailea izan zen.

## Erreferentziak
Jean-Louis Barrault

**Jean-Louis Barrault** (Le Vésinet,  - Paris, ) antzezle eta antzerki-zuzendari frantsesa izan zen, batez ere, mimo-antzezpenengatik ezaguna. Parisko École du Louvren eta Théâtre de l´Atelier antzerki-eskolan ikasi zuen. 1940tik 1946ra arte, Comédie Françaisen aritu zen, eta 1946an Renaud-Barrault antzerki-taldea sortu zuen, bere emazte Madeleine Renaudekin batera. Théâtre des Nations antzokiaren zuzendaria izan zen. 1968an antzoki hori hartu zuten ikasleei eman zien laguntzak pizturiko gatazkaren ondoren, kargua utzi zuen eta Renaud-Barrault konpainia berrantolatu zuen, emaztearekin batera. Antonin Artauden jarraitzaile zen, eta erabateko antzerkia egiten saiatu zen beti. Barraultentzat, antzezlea bera eta gorputzaren bidezko antzezpena dira antzerkiaren funtsa, baina berebiziko garrantzia ematen zion testuari ere. Genero eta antzerki-molde ugari landu zituen, zuzendari zein antzezle gisa: tragedia grekoa, Shakespeare, klasiko frantsesak, bere garaiko komedia, absurduaren antzerkia, abangoardiako antzezpen esperimentalak... Antzerkigile askoren lanak zuzendu zituen, hala nola Ionesco, Molière, Shakespeare eta, batez ere, Paul Claudelenak. Gainera, hainbat idazleren obrak egokitu zituen antzerkirako, besteak beste, Faulkner, Rabelais, Jarry, Apuleio eta La Fontainerenak. Carné zuzendariaren *Les enfants du paradis* filmean parte hartu zuen 1944an. Antzerkiari buruzko liburuak idatzi zituen; *Antzerkiari buruzko gogoetak*, 1959) eta *Jean-Louis Barraulten antzerkia*, 1961 dira aipagarrienak.

## Erreferentziak
Manuel Pérez Martínez (Pérez apaiza)

**Gregorio Manuel Pérez Martínez** (ezizenez *Cura Pérez* eta *Poliarco*; Alfamen, Zaragoza, Espainia, 1943 - Santander, Kolonbia, 1998) espainiar apaiz ohia eta Kolonbiako ELN (Ejército de Liberación Nacional) gerrillako buruzagia izan zen.

## Biografia 
1959an Zaragozako apaizgaitegian sartu zen, eta filosofiako ikasketak egin zituen. 1962an Obra de Cooperación Sacerdotal Hispano-Americana (OCSHA) elkartearekin bat egin zuen, eta teologia ikastera joan zen Madrila. 1966an ordenatu zuten apaiz, eta hiru urtez parrokia batean jardun ondoren, Santo Domingora (Dominikar Errepublika) joan zen, Laín eta Gracia apaizekin. Handik, Kolonbiara jo zuen, 1968an, José Antonio Jiménez apaizarekin.

Laínekin bat eginik, Cartagena de Indiasera joan ziren hirurak, eta 1968an gizarte- eta politika-zereginak betetzen zituzten apaizek osaturiko Galconda mugimenduko kide nagusietakoa izan zen Pérez. 1969an Espainiara egotzi zituzten, baina ezkutuan itzuli eta ELN gerrillan sartu zen, Laín eta Graciarekin batera.

1973an gudarosteak eraso gogorra egin zion gerrillari, eta Pérezek hartu zuen gerrillaren antolaketa eraberritzearen ardura; bera izan zen buruzagi eta arduradun politikoa aurrerantzean. 1989an eskumikatu egin zuten, Araucako gotzainaren hilketa zela-eta. 1991tik 1992ra bitartean, gobernuarekin elkarrizketak izan zituzten ELN eta FARC (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia) gerrillek, baina huts egin zuten.

Ernesto Samperren gobernuarekin bake-hitzarmena sinatu zuen 1994an, baina 1996an hauteskundeak bertan behera gera zitezela eskatu zuen, eta sabotajea iragarri zuen. 1998an hil zen mendialdean.

## Erreferentziak
Richard Smalley

**Richard Errett Smalley** (Akron, Ohio, 1943ko ekainaren 6a - Houston, 2005eko urriaren 28a) estatubatuar kimikari eta fisikaria izan zen.

## Biografia 
Michigango Hope Collegen egin zituen kimikako lehen ikasketak; Michigango Unibertsitatean eskuratu zuen lizentzia 1965ean, eta handik zortzi urtera doktore izendatu zuten Princetongo Unibertsitatean. Ondoren irakasle gisa lan egin zuen, eta 1981ean katedra eskuratu zuen. 1973an Chicagoko Unibertsitatera aldatu zen Smalley, eta 1976an Houstongo Rice Unibertsitatean hasi zen irakasle eta ikerketa-buru gisa. Smalleyk eta haren lankide Robert F. Curlek atomoek zenbait sustantziaren multzo txikietan duten egoera ikertu zuten. Smalleyk laser izpien bidez gaiak lurruntzeko sistema bat asmatu zuen, zeinaren bidez lurrundutako atomoek berak kontrolatzeko moduko multzoak osatzen zituzten, eta horrela gaiei buruzko ikerketak egin zitzaketen. 1984an Kroto zientzialariak sistema hura karbonoarekin erabiltzeko proposamena egin zion. Horrela, egitura esferikoak osatzen dituzten karbonozko atomo sail berri bat, *fullereno* izenekoa, aurkitu zuen Smalleyk, eta kimikaren baitan alor berri bat sortu zuen. Aurkikuntza horri esker Kimikako Nobel Saria eman zieten Smalley, Kroto eta Curl zientzialariei 1996an. Harrezkero, fullerenoen egituren inguruko lanak egiten jarraitu dute, eta erakutsi dute posible dela atomo espezifikoak txertatzea egitura horietan; aurkikuntza horri esker ate berriak zabaldu dizkiote industrian eta medikuntzan duten aplikazioari. 1997an Rice Unibertsitateko Nanoeskalen Zientzia eta Teknologia Zentroko zuzendari izendatu zuten. 2005. urtean hil zen Houstoneko M.D. Anderson Cancer Center ospitalean leuzemia baten ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Gripari

**Pierre Gripari** (Paris, Frantzia, 1925eko urtarrilaren 7a - 1990eko abenduaren 23a) frantsesezko idazlea izan zen.

Lehenengo antzerki-lana *Lieutenant Tenant* (1962, *Tenant tenientea*) izan zuen, baina ospea *Pierrot la lune* (1963) eleberri autobiografikoarekin eta ''L'Incroyable Équipée de Phosphore Noloc et de ses compagnons* (1964, *Phosphore Noloc eta bere lagunen talde izugarria*) kontakizun alegorikoarekin etorri zitzaion. Era guztietako zibilizazioetako erlijio, mito eta elezaharretan oinarriturik, baina mundu fantastikoaren eta zientzia fikzioaren gai klasikoak erabiliaz, Griparik fabula pesimistak, ironikoak eta absurdoak osatu zituen: *Diable, Dieu et autres contes de menterie* (1965, *Deabrua, Jainkoa eta gezurretako beste ipuin batzuk*); *La Vie, la mort et la résurrection de Socrate-Marie Gripotard* (1968, *Socrate-Marie Gripotarden bizitza, heriotza eta berpiztea*); *Frère Gaucher ou le Voyage en Chine* (1975, *Anaia Gaucher edo bidaia Txinan*); *Vies parallèles de Roman Branchu* (1978, *Roman Branchuren bizitza paraleloak*). Fabula pesimista, ironiko eta absurdo horietan bere ideia kontserbadoreak erakutsi zituen.

Poema-liburu bat idatzi zuen: *Le Solilesse* (1975). Saiakera-lanak ere egin zituen: *Critique et Autocritique* (1981, *Kritika eta autokritika*); *Nouvelles Critiques* (1987, *Kritika berriak*). Eta ipuin-idazle eta kontalari gisa ere nabarmendu zen: *Contes de la rue Broca* (1967, *Broca kaleko ipuinak*); *Histoire du prince Pipo* (1976, *Pipo printzearen istorioa*); *Contes de la Folie-Méricourt* (1983, *Folie-Méricourten ipuinak'') eta abar.

## Erreferentziak
Alan García Pérez

**Alan García Pérez** (Lima, 1949ko maiatzaren 23a - ibidem, 2019ko apirilaren 17a) perutar politikaria eta legegizona izan zen. Peruko lehendakaria izan zen 1985-1990 eta 2006-2011 bitartean.

## Bizitza 
Limako San Marcos Unibertsitatean zuzenbide-ikasketak egin zituen eta Madrilgo Unibertsitate Complutensean doktoregoa lortu. Sorbonan eta Parisko Latinoamerikako Goi Ikasketen Institutuan osatu zituen ikasketak. 1978. urtean, Perura itzuli zen, Amerikar Herri Aliantza Iraultzailearen (APRA) sortzaile Víctor Raúl Haya de la Torrek hala eskatuta, eta politika-lanetan murgildu zen buru-belarri. Ahaldun aukeratu zuten 1980an, eta batzar konstituziogileko kidea izan zen. 1982. urtean APRA alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten, eta 1984an lehendakaritzarako hauteskundeetarako hautagai aurkeztu. 1985eko hauteskundeak irabazi eta lehendakari-kargua eskuratu zuen (1985-1990).

Bere agintaldian, Latinoamerikaren batasunaren alde lan egin zuen, eta hasieran Nazioarteko Diru Funtsaren asmoei aurre egiten ahalegindu zen. Dena dela, agintaldiak aurrera egin ahala, haserrea nagusituz joan zen hainbat sektoretan, nazionalizazio-politika bideratu zuelako; militarrek indar gehiago nahi zuten, Peruko Alderdi Komunistaren gerrilla-taldeari aurre egiteko neurri gogorragoak eskatzen zituzten-eta, azkenik, APRA alderdiko agintaritzatik aldendu zuten, alderdiko krisi baten ondorioz. Presio handia jaso zuen, eta azkenik, Nazioarteko Diru Funtsaren eta Munduko Bankuaren laguntza eskatu behar izan zuen. 1990ean Alberto Fujimorik hartu zuen Peruko lehendakari-kargua, eta, 1992an estatu-kolpea egin zuenez gero, Kolonbian eta Frantzian bizi izan zen Alan García.

Fujimoriren diktadura eroritakoan, García Perura itzuli zen, eta 2001. urteko hauteskundeetara aurkeztu bazen ere, Alejandro Toledok irabazi zituen. García oposizioko burua izan zen (2001-2006). 2006ko hauteskundeak, ordea, irabazi egin zituen, eta lehendakari-kargua eskuratu zuen (2006-2011).

Bere burua hil zuen 2019ko apirilaren 17an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Louis

thumb|Jean Louisek, Marlene Dietrichentzat, *Montecarlo* filmerako diseinatutako soinekoa (1956)

**Jean-Louis Berthault** (Paris,  - Palm Springs, Kalifornia, ) frantses jantzi-diseinugilea izan zen. Dekorazio-arteak ikasi zituen Parisen. Han ikasitakoak eragina izan zuen bere diseinu-lanetan. Agnès Drecollen Parisko jantzi-etxean hasi zen lanean, diseinugile gisa. New Yorkera joan zen bisitan, eta hango giroak liluratuta, bertan gelditu zen. Hattie Carnegierekin lan egin zuen zazpi urtez, Parisko moda Ameriketako bezeroen nahierara egokitzen. 1930eko hamarkadan, Windsorreko dukesak beretzat hartu zuen Little Carnegie Suit markaren sortzaileetako bat izan zen. Bezeroen artean, hainbat antzezle izan zituen, eta haien bidez, Columbia zinema-estudioetan hasi zen 1943an lanean. Hamazazpi urtez egon zen bertan, filmetarako jantzi-diseinua egiten. Zinemako izar askoren diseinatzailea izan zen filmetan, hala nola, Rita Hayworth, Judy Holliday, Rosalind Russell, Joan Crawford, Lana Turner, Doris Day, Katharine Hepburn, Vivien Leigh, Julie Andrews eta Liv Ullmanena. Jean Louis Inc. izeneko joskintza-etxea sortu zuen Beverly Hillsen, eta Hollywoodeko izarrez gainera, beste bezero famatu asko izan zituen. Hala ere, ez zion filmetan lan egiteari utzi. 1956an Jantzien Oscar Saria eman zioten *Urrezko Cadillac* filmagatik. Marilyn Monroek Madison Square Gardenen *Happy Birthday Dear President* abestia kantatzeko 1962an jantzi zuen soinekoa ere berak diseinatu zuen. Hainbat film ospetsuren jantziak diseinatu zituen: *Gilda* (1946), *Shangaiko dama* (1947), *Carmen* (1948), *Salome* (1953), *Agurren dantza* (1960).

## Oscar Sarietarako izendapenak 
* 1950: *Born Yesterday*
* 1952: *Affair in Trinidad*
* 1953: *From Here to Eternity*
* 1954: *It Should Happen To You*
* 1954: *A Star Is Born*
* 1955: *Queen Bee*
* 1956: *The Solid Gold Cadillac*; Irabazle
* 1957: *Pal Joey*
* 1958: *Bell, Book and Candle*
* 1961: *Judgment at Nuremberg*
* 1961: *Back Street*
* 1965: *Ship of Fools*
* 1966: *Gambit*
* 1967: *Thoroughly Modern Millie*

## Erreferentziak
Louis Riel

**Louis « David » Riel** (Saint Boniface, Assiniboia, 1844ko urriaren 22a - Regina, Assiniboia, 1885eko azaroaren 16a) kanadar buruzagi mestizoa izan zen. Mendebal Kanadako mestizoen (europarren eta indiarren ondorengoen) buruzagi nagusia izan zen.

Lege-ikasketak egin zituen Montrealen, eta mestizoen erresistentzia antolatu zuen Red River ibaiaren inguruko lurraldeetan, Hudsongo Badiako Konpainiak kolonoen alde egin nahi zuen lur-banaketaren aurka. Lurralde haietako behin-behineko gobernuko lehendakari aukeratu zuten Riel, eta Kanadarekiko batasunari buruzko gorabehera guztiak negoziatzeko ardura ere hartu zuen. 1870ean guztiz larritu ziren mestizoen eta Kanadako gobernarien arteko tirabirak, eta Kanadako gudarosteak gatazkan parte hartu zuen, Rielen gobernuak kolono ingeles bat hil izana aitzakia hartuta. Rielek Estatu Batuetara jo behar izan zuen. 1871n Fiann irlandar iraultzaileen aurka borrokatzearen aldeko deia luzatu zien bere jarraitzaileei, eta Kanadako gobernuaren eskerrak jaso zituen horrengatik. 1873an diputatu aukeratu zuten, baina parlamentutik egotzi eta legez kanpo utzi zuten 1875ean, bost urtez. 1879tik 1884ra Montanako estatuan bizi izan zen, Estatu Batuetan, eta 1884an deitu zioten Kanadako mendebaleko indiarrek eta mestizoek beren eskubideen alde borroka zedin, Kanadako gobernuaren aurrean; hala, itzuli eta gobernu burujabe bat osatu zuen, 1885eko martxoan. Kanadako gudarosteak atxilotu, epaitu eta urkatu zuen, urte bereko azaroan. Kanadako indiarren mugimendu nazionalisten aitzindaritzat hartu izan da Louis Riel.

## Erreferentziak
Joanot Martorell

**Joanot Martorell** (Valentzia, c. 1413 &ndash; Valentzia, 1465) valentziar idazlea izan zen. Valentziako zaldun aristokrata baten semea zen.

Gaztaroan, zaldungoko legeei jarraituz, bere arrebari ohorea lapurtu zion zaldun bat desafiatu zuen, eta Ingalaterrako Henrike IV.a jarri zuen borrokaren lekuko eta epaile. Bizitzan zehar behin baino gehiagotan izan zituen horrelako desafioak, ohitura hori ordurako anakronikoa bazen ere.

## Lanak 
Martolellena da *Tirant lo Blanc* zaldungo liburua. Katalanez idatzita dago, eta 1490ean argitaratu zen lehen aldiz, Valentzian. Cervantesen hitzetan, salbuespena da zaldungo generoaren barruan, fantasiarik ez dagoelako, pertsonaiak bat datozelako historiarekin eta lekuak errealismoz deskribatzen direlako.

## Erreferentziak
Miranda Richardson

**Miranda Richardson** (Lancashire, Ingalaterra, 1958ko martxoaren 3a) britainiar antzezlea da.

## Biografia 
Arte Dramatikoko ikasketak egin zituen, Bristoleko Unibertsitatean eta Old Vic eskolan. Bere eskualdeko antzokian egin zuen debuta, eta Britainia Handiko telebistan lan egin zuen gero. Han ospe handiko zinema-izar bilakatu zen. Londresen, paper bat lortu zuen *Moving* (1981) obran, Queen's Theatren, eta gero Derby, Bristol eta Lancasterreko antzokietan aritu zen.

Mike Newell zinema-zuzendariak Ruth Ellisen papera eskaini zion, Britainia Handian urkamendian hiltzera kondenatu zuten azken emakumearena, "Arrotz batekin dantzan" (1985) filmean. Izugarrizko arrakasta izan zuen, bai ikusleen bai kritikarien artean, obsesioaren eta sexu-bulkadaren antzezpen harrigarria egin zuelako. Handik aurrera kalitate handiko antzerki-lanetarako deitu zuten: *Edmond *(1986, David Mamet); *Etta Jenks* (1990, Marlene Meyer).

Europar filmetan egin dituen lanek ospe handia eman diote, batez ere Estatu Batuetan. *Damage* (1992, Louis Malle) filmean egindako lanarengatik bigarren mailako antzezle onenaren Oscar sarirako izendatu zuten, bere belaunaldiko antzezle onenetako bat dela berretsiz. Beste lan aipagarri batzuk: *The Innocent* (1984), *Transmutations* (1986), *Eat the Rich* (1987), *Empire of the Sun* (1987), *El sueño del mono loco* (1990), *The Fool* (1990), *Enchanted April* (1991), *The Crying Game* (1992), *Century* (1993), *Sleepy Hollow* (1999), *The Hours* (2002), ''Paris, je t'aime'' (2006).

## Filmografia 
## Erreferentziak
Louis Saguer

**Louis Saguer** (Berlin, 1907ko martxoaren 26a - Paris, 1991ko martxoaren 1a) alemaniar jatorriko frantses musikagilea izan zen.

Haurtzaroa eta gaztaroa ospitaletan igaro zituen, tuberkulosiak jota baitzegoen. Baina denboraldi horietan, musika-hezkuntza sendoa izan zuen. Berlingo Stern Kontserbatorioan ikasi zuen, Wilhelm Klatterekin, eta 1926an Parisa joan zen, denboraldi batez. Hurrengo urtean, laguntzaile gisa hasi zen lanean, eta Berlingo Staatsoperen, koruko zuzendari gisa. Ondoren, Piscator antzokiko orkestra-zuzendari izan zen, eta zenbait filmetarako musika idazten hasi zen. 1929an, berriz ere Parisa joan zen, eta han, Arthur Honegger eta Darius Milhaud musikagileekin aritu zen lanean. Berlina itzuli zenean, Paul Hindemithekin eta Kurt Sachsekin lan egin zuen. 1933an Parisa ihes egin behar izan zuen, judua baitzen. Bizitza iluna izan zuen, eta *intelligentsia* komunistan ibili zen. Nazioarteko brigadetan sartu zen, eta Espainiara joan zen, Francoren kontra borrokatzera. Bigarren Mundu Gerran, erresistentziako kide egin zen, eta 1947an frantses hiritartasuna hartu zuen. 1949. urtetik aurrera, irakasle izan zen Darmastadten, eta orkestra-zuzendari gisa eta laguntzaile gisa aritu zen lanean. Idatzi zituen lanen artean aipagarriak dira: bi opera, *Lili Merveille* eta *Mariana Pineda* (1967); bi kantata, *Sei kanta* eta *Quant´e bella giovinezza*. Orkestrarako, *Musique d´après-midi*, txirula eta orkestrako (1942); *Musique d´été*, klabezin eta orkestrarako (1944); *Suite Sefardi*; *Musique en sol*, biolin eta orkestrarako; *Mouvement 60*, harizko musika-tresnetarako (1963); *Sine nomine* (1968-1971).

## Erreferentziak
Abram Samoilovitx Besikovitx

**Abram Samoilovitx Besikovitx** (, Berdyansk, Errusia (gaur egungo Ukraina), 1891ko urtarrilaren 23a - Cambridge, Ingalaterra, 1970eko azaroaren 2a) Errusiar matematikaria izan zen.

San Petersburgon ikasi zuen, Markoven zuzendaritzapean, eta analisiaren arloa landu zuen, gehienbat; 1912an graduatu zen. 1917an matematikako irakasle izendatu zuten Permen (gero Moskuko Unibertsitatea izango zena). Hurrengo urtean, katedra bat lortu zuen San Petersburgon. 1924an Copenhagenera joan zen, Rockefeller beka batekin, eta han Harald Bohrrekin lan egin zuen. Oxforden egon ondoren, postu bat lortu zuen Liverpoolen, eta 1927an Cambridgera itzuli zen. 1950ean Littlewoodek utzitako Cambridgeko Rouse Ball matematikako katedra eman zioten, eta postu hori bete zuen, erretiratu zen arte (1958). Hala ere, erretiratu ondoren, Estatu Batuetako unibertsitate askotan ibili zen; azkeneko urteak Cambridgeko Trinity Collegen eman zituen.

Besikovitxek ekarpen ugari egin zituen geometria fraktalean. Hala ere, bere lanik garrantzitsuena funtzio ia periodikoen azterketa izan zen. Lortutako emaitzak *Almost periodic function* (1932, *Funtzio ia periodikoa*) liburu eraginkorrean argitaratu zituen. Horrela, bere lorpenetako bat 1917az geroztik azalduta zegoen Kakeyaren problemaren ebazpena izan zen.

Ohore ugari jaso zuen Besikovitxek: Cambridgeko Unibertsitatearen Adams saria funtzio ia periodikoetan egindako lanari esker (1930), Zientzia Naturalaren Aurrerapenerako Londresko Errege Elkartearen Sylvester domina funtzioen teoria ikertzeagatik (1952), eta Londresko Elkarte Matematikoaren De Morgan domina (1950). Bestalde, 1934an Zientzia Naturalaren Aurrerapenerako Londresko Errege Elkarteko kide ere hautatu zuten. Bere omenez 16953 Besikovitx sateliteak bere izena darama.

## Erreferentziak
Kurt Marti

**Kurt Marti** (Berna, 1921eko urtarrilaren 31 &ndash; 2017ko otsailaren 11) suitzar idazlea izan zen.

1953az gero apaiz gisa jardun zuen, eta gerra hotzaren garaian iraultzailetzat eta komunisten aldekotzat hartua izan zen. Susmo horiek eragin handia izan zuten beragan, eta eragin hori eta alternatiboa izan daitekeen ororen aurreko konfiantzarik eza nabarmentzen da *Zum Beispiel Bern 1972* (*Esaterako, Berna* *1972,* 1973) izenburuko bere egunkari politikoan. Marti abertzale kritikoa izan zen, beraz, baina era berean hizkuntzaren eraberritzaile handitzat hartua da; idazketa jolas gisa ikusten zuen, inongo helbururik gabeko jolasa, baina dibertigarria, eta ondorio iraultzaileekikoa. 1959. urtean *Republikanische Gedichten* *(Olerki errepublikanoak)* argitaratu zituen, Suitzako egoera politikoa harturik gaitzat; olerki horietan bere konpromiso eza nabarmentzen zuen, eta erdi-mailako klasearen botererik eza. Apaiz jarduteak eragin handia izan zuen bere obra literarioan, bere fede erlijiosoaren adorea eta bere ideia utopikoak ezinbesteko osagaiak izan baitziren, esaterako, *Dorfgeschichten* (1960, *Herriaren kontakizunak*), *Bürgerliche Geschichten* (1981, *Kontakizun burgesak*) eta *Nachtgeschichten* (1987, *Gaueko kontakizunak*) kontakizunak idazteko. Bestalde, Marti da dialektoa literatura adierazpenerako hizkuntza dela dioen ideiaren aldeko sutsuenetako bat, eta horren erakusgarri dira *Rosa loui* (1967) olerki-bildumako lanak. 1998. urtean *Hileta otoitzak* olerki-liburua eman zuen argitara, hildakoak lurperatzeko eta bizi kontsolamendua emateko zereginaren poetizazioa agertzen duena.

## Erreferentziak
John Arden

**John Arden** (Barnsley, Yorkshire, Ingalaterra, 1930eko urriaren 26a - Galway, Irlanda, 2012ko martxoaren 28a) ingelesezko antzerkigilea izan zen.

## Bizitza 
Cambridgeko Unibertsitatean ikasketak egin, eta arkitekto gisa lan egin zuen, antzerkigintzan hasi aurretik. Laster bereganatu zituen laudorioak bere lanetan, Brechten antzera, neurtitzak, prosa eta abestiak nahasten zituelako. Hasieran ez zuen inoren aldeko jarrerarik hartu, baina 1960ko hamarkadan "borrokalari bilakatu naiz" aldarrikatu eta helburu sozialista iraultzaileekiko konpromisoa agertu zuen.

Urte haietan britainiar gizartea gogor kritikatu zuen Angry Young Men taldeko kide ezaguna izan zen.

1972az geroztik, antzerki herrikoiaren bitartez adierazi zuen filosofia berria bere emazte Margaretta D'Arcy antzezlearekin batera. Bere antzerki-lanen artean, *Live like Pigs* (1958, *Zerriak bezala bizi*) eta *The Workhouse Donkey* (1963, *Babesetxeko astoa*) Ingalaterrako iparraldean kokatuak dira; *Sergeant Musgrave´s Dance* (1959, *Musgrave sarjentuaren dantza*), berriz, gerraren aurkako alegoria da, eta Ardenen antzerki-lanik garrantzitsuenetakoa.

Irlandako heroi politikoaren bizitza laburki biltzen duen *The Non-Stop Connolly Cycle* (1976, *Connollyren amaigabeko zikloa*) antzerki-lana Dublinen antzeztu zuten, eta bertan antzezle profesional eta amateur ugarik parte hartu zuen. Beste antzerki-lan aipagarriak dira: *The Waters of Babylon* (1957, *Babiloniako urak*); *Left-handed Liberty* (1965, *Duda-mudako askatasuna*); *The Happy Haven* (1961, *Zorioneko kaia*) eta *The Hero Rises Up* (1968, *Heroia altxatu egin da*), azken bi hauek emaztearekin elkarlanean idatzitakoak.

1978an, *Nabaritasuna eskaini* saiakeran azaldu zituen bere ikuspuntuak.

## Sariak 
* Evening Standard Saria, 1960
* John Whiting Saria, 1973
* V. S. Pritchett Saria, 2003
* Booker Saria, 1982
* Giles Cooper Saria, 1982

## Obra hautatua 
### Liburuak 
* D'Arcy, Margaretta; Arden, John (1988), *Awkward corners: essays, papers, fragments*, London: Methuen 
* D'Arcy, Margaretta; Arden, John (1991), ''Plays: 1: The Business of Good Government, The Royal Pardon, The Little Gray Home in the West, Ars Longa Vita Brevis, Friday's Hiding, Vandaleur's Folly, and Immediate Rough Theatre'', Methuen Publishing Limited 
* D'Arcy, Margaretta; Arden, John (1996), *Galways Pirate Women, a Global Trawl*, Women's Pirate Press 

### Antzezlanak 
Margaretta D'Arcyren laguntzarekin egindakoak:
* *The Business of Good Government*
* *The Happy Have*
* *Ars Longa Vita Brevis*
* *The Royal Pardon*
* *The Hero Rises Up*
* *The Ballygombeen Bequest*
* *The Non-Stop Connolly Show*
* *Keep the People Moving* (BBC Radio)
* *Portrait of a Rebel* (RTÉ Television)
* *The Manchester Enthusiasts* (BBC 1984 eta RTÉ 1984)
* *Whose is the Kingdom?* (BBC 1987).

## Erreferentziak
Isidre Nonell

thumb|alt=|*Captaire a París*, 1897
thumb|alt=Description=
{{de|*Studie*, Gemälde von Isidre Nonell (1908).|*Estudi*, 1908,

**Isidre Nonell i Monturiol** (Bartzelona, 1872ko azaroaren 30a - *ib.*, 1911ko otsailaren 21a) Kataluniako margolari eta marrazkigilea izan zen.

## Biografia 
Mirambellekin, Martínez Altésekin eta Lluis Granerrekin egin zituen ikasketak. 1893an Bartzelonako Arte Ederretako Eskolan hasi zen; han Pichot, Vallmitjana, Canals eta Mir ezagutu zituen, eta haiekin batera, Colla de San Martí edo Colla del Safrà izeneko taldea sortu zuen, Sant Martí de Provençals auzoko ikuspegiak margotzen zituena. Garai horretan errealismoaren eta naturalismoaren eragina izan zuen. 1893an, ikuspegien erakusketa egin zuen Bartzelonako Parés Aretoan; 1894an, Bartzelonako Arte Ederretako II. Erakusketa Nagusian eta Talde Artistikoaren Urteroko Erakusketan parte hartu zuen. 1894an, Bartzelonako gertakarien marrazkiak argitaratu zituen *La Vanguardia* egunkarian. 1895ean Caldes de Boí eskualdera joan zen, eta han zabalduta ikusi zuen kretinismoari buruzko olio eta marrazki asko egin zituen, karikatura kutsua zuen joera espresionistaz. 1897an Parisen egon zen, eta haren koadroak Gauguin, Toulouse-Lautrec eta beste margolarienekin batera ikusgai egon ziren Doesburg galerian. 1899an beste erakusketa bat egin zuen Parisko Vollard galerian. 1903an ijitoei buruzko lanen erakusketa bat egin zuen Parés galerian. 1907az gero, margo arrosak, berdexkak eta horixkak erabili zituen, eta emakumeak ageri ziren koadro asko egin zituen. 1909an marrazkiak argitaratzen hasi zen, *Papitu* aldizkarian. Haren koadro asko Bartzelonako Arte Modernoko Museoan dira, eta beste asko Bartzelonako arte-bildumagile pribatuen esku.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*:www.isidrenonell.cat Margolariari eskainitako webgunea.
James Baker

**James Addison Baker, III.a** (Houston, Texas, AEB, 1930eko apirilaren 28a -) estatubatuar politikaria da.

## Biografia 
Princetongo Unibertsitatean ikasi ondoren, 1952-1954 bitartean Itsas Armadan soldadutza egin eta zuzenbide-ikasketak egin zituen Texasko Unibertsitatean. 1957-1975 bitartean abokatutzan jardun zuen, eta 1970az geroztik buru-belarri sartu zen politikagintzan.

Alderdi Errepublikanoko hainbat kanpainetan parte hartu ondoren, Etxe Zuriko idazkari nagusi, Segurtasunerako Kontseilu Nazionalaren buru eta atzerri-politikarako aholkulari izan zen Ronald Reaganen lehen agintaldian (1981-1985), eta Altxor Publikoaren idazkari bigarrengoan (1984-88). Kargu horretan zegoela egin zion Nazioarteko Diru Funtsari Baker Plana deritzon Hirugarren Munduko herrialdeei beren kanpo-zorra gutxitzen laguntzeko proposamena.

George Bush lehendakariaren agintaldian, berriz, Estatu-idazkari izan zen Baker; kargu horretatik Ekialde Hurbilerako politikan, batez ere Persiako golkoko gerra garaian, parte hartu zuen eta Gorbatxovek gobernatzen zuen Sobiet Batasunarekiko hurbilketa eginez jarraitu zuen.

1992an Bushen berrautaketarako kanpaina zuzentzeko utzi zuen Estatu-idazkaritza, baina ez zuen bere helbururik lortu. Gero merkataritzako aholkulari bilakatu zen, 1997an Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusiak Mendebaldeko Saharan bizi den gatazkarako NBEaren ordezkari izendatu zuen arte. Fronte Polisarioaren eta Marokoren arteko hainbat bilera eta elkarrizketa antolatu ondoren, 1998an Saharari buruzko erreferenduma egiteko hitzarmena lortu ahal izan zen. Hala ere, 2004. urtean, elkarrizketek aurrera egiten ez zutela ikusita, NBEaren ordezkari izateari utzi zion.

## Erreferentziak
Steen Eiler Rasmussen

**Steen Eiler Rasmussen** (Kopenhage, Danimarka, 1898ko urtarrilaren 9a - Kopenhage, 1990ko ekainaren 19a) daniar arkitektoa izan zen.

## Biogafia 
Hogei urte zituela, ikaskide batekin elkartuta, hirigintzako hiru lehiaketa irabazi zituen. Handik hiru urtera, Danimarkako Arte Ederretako Errege Akademiako batzordeko kide bihurtu zen; garai horretan, bestalde, Italian eta Txinan barrena bidaiatu zuen. Bidaia horietatik itzuli zenean, hirigintzako aulkia sortu zuen Errege Akademian. Familia bakarreko etxebizitzen ikerketan aritu zen, batez ere, Rasmussen, Londresen 1927an egin zuen egonaldi baten ondoren. Kezka horren ondorioz, 1934an lan bat idatzi zuen: *London, the Unique City* ("Londres, hiri berezia"). Lan horretan Rasmussenek hiri sakabanatu horren merituak deskribatzen ditu, eta hiri ideal gisa aurkezten du. Hala, Rasmussenek Europa kontinentaleko hirien kontra egiten zuen, Parisen kontra, batez ere.

Arkitekto gisa klasizismoa, funtzionalismoa eta modernismoa landu zituen, hurrenez hurren. Balio humanistak, erosotasuna, intimitatea nabarmentzen zituen, haren iritziz etxebizitzak bertan biziko direnen arabera eraiki behar baitira, eta ez, hortaz, kanpotik begiratzeko. 1938. urtetik aurrera, irakasle gisa lan egin zuen. Hala ere, ospetsu egin zen idazle gisa eta eskema ezagun baten egile gisa: bost behatzeko plana Kopenhage handitzeko (1948). 1932tik 1938ra bitartean, Kopenhageko hirigintzako bulegoko kide izan zen, eta garai horretan proposatu zen, hain zuzen, hiria bost ardatzen arabera zabaltzea. 1949an "Hiriak eta arkitektura" lana argitaratu zuen, argitasun pedagogiko handikoa.
## Erreferentziak
Jacques Bénigne Bossuet

**Jacques Bénigne Bossuet** (Dijon, Frantzia, 1627ko irailaren 27a - Meaux, Frantzia, 1704ko apirilaren 12a) teologoa eta frantsesezko idazlea izan zen.

## Biografia 
Bere jaioterriko jesuitetan lehen ikasketak egin ondoren, Parisa aldatu zen. 1652an apaiz eginik, Metzen egon zen 1658 arte. Berriro Parisa itzulirik (1659), predikuak egiteari lotu zitzaion bete-betean, San Bizente Paulekoaren aholkuz. 1662an Garizumako predikuak egin zituen erregearen eta gortearen aurrean. Ildo beretik, handiki batzuen ohoretan eginiko hileta-predikuek ospe handia ekarri zioten.

Condomeko apezpikua zela (1659), erregegaiaren irakasle izendatu zuten, eta 1670etik 1680ra eginbide hori bete zuen. Haren ikaslearentzat egindako obra aipagarriak dira *Discours sur l´histoire universelle* (1681) eta *Politique tirée des propres paroles de l´Ecriture Sainte* (bukatu gabea eta 1709an argitaratua).

Gero, 1681ean, Meauxeko apezpiku izendatu zuten. Protestanteen aurkako borroka teologikoari ekin zion: *Histoire des variations des églises protestantes* (1881), *Advertissements aux protestants* (1689-1691). Gero, kietismoaren eztabaidan esku hartu zuen, Fénelonen aurka: *Relation sur le quiétisme* (1698). Antzerkiaren etsai agertu zen: *Maximes et réflexions sur la comédie* (1694). Bizitzaren azken aldi horretan hizlari sakratu gisa jardun zuen berriro, hileta-prediku gehiago eginez. Moralista, teologo eta politiko gisa ortodoxiari atxikia, *Biblia* eta *Apokalipsi*ko ikuskariz beteriko predikuetan pasarteen erritmoak, hiztegiaren joritasunak eta irudien lirismoak ahalmen poetiko berezia damaiote bere jardunari.

## Erreferentziak
Cessna

**Cessna Aircraft Company** Estatu Batuetako enpresa da, turismorako eta negozioetarako hegazkinak egiten dituena, alor horretako munduko nagusietako bat. Cessna 172 hegazkin erabilgarri arin modelo ezagunaren ekoizlea da.

Clyde Cessnak sortu zuen; Lehen Mundu Gerra hasi aurretik beste diseinatzaile handi batzuekin hasi zen lanean, baina 1927an bere enpresa sortzea erabaki zuen. 1945ean egin zuen lehenengo hegaldia *Cessna 140* turismorako hegazkinak, hegoak altuak eta fuselajea metalezkoa zuena. Modelo horren ondoren, lau lagunentzako bertsioa egin zen, *170* izeneko modeloa. Hegazkin haiek izugarrizko arrakasta izan zuten eta *180* modeloaren 6.000 hegazkin baino gehiago egin dira. Sail hori etengabe hazi eta berritu da, eta aipagarriak dira *150*, *187*, bi motorreko *Model 310*, edo bi motorreko *377* modeloak. Hegazkin militarrak ere egin ditu Cessna enpresak; esate baterako, entrenamendurako *T-37* erreaktorea, 1967an martxan jarria. Negozioetarako hegazkinek izan dute, hala ere, ospe handiena Cessna etxeko produktuetan.

Negozioetarako erreaktoreetan hasi aurretik, enpresak diseinatuak zituen era horretako hainbat hegazkin helizedun, *Cessna 411* adibidez, edo *421 Golden Eagle*, biak 1960ko hamarraldian sortuak. Hamarraldi horren bukaeran sortu zen negozioetarako etxe horretako lehenengo erreaktorea, *Cessna 500 Citation*. Hala, negozioetarako hegazkin helizedunak eta erreakzioko modeloak, bietarakoak, egin ditu lantegiak. Lehenengoen artean aipatzekoak dira *411* eta *404 Titan*, eta bigarrenen artean, berriz, *Citation II, III, V, VII* eta *Citation X*, guztietan bizkorrena eta indartsuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kisho Kurokawa

thumb|260px|Udaleko Arte Museoko sarrera, Nagoya
 (Kanie, Aichi,  - Tokio, ) japoniar arkitektoa izan zen.

Tokion egin zituen arkitekturako ikasketak (1957). 1960an, Kenzo Tange eta Fumihiko Makirekin batera, Metabolistak izeneko talde bat sortu zuen. Talde hark filosofia- eta arkitektura-molde berritzailea bultzatzen zuen: tradizioa hausten saiatzen ziren, eta aldaketa erradikalak proposatzen zituzten. Dena dela, zenbait lan arrakastatsuren ondoren (EXPO 70, Osakan), taldea desegin egin zen. Lehen begi-kolpean Kurokawaren obrak arraroa, bitxia, zaila eta apetatsua eman dezake, baina ongi pentsatutako arkitektura da, esanahiz eta sinbolismoz betea. Ez dauka zerikusirik tradizionalismoarekin, eta ez du arkitektura-obraren osagarri izan daitezkeen beste adierazpen artistikoen laguntza ukatzen. Horren adibide argi bat Nagoyako Udaleko Arte Museoa da (1987). Museo horretan eta beste eraikin askotan, Kurokawak *engawa* kontzeptua erabiltzen eta ikertzen du; izen hori ematen zaio aldi berean publikoa eta pribatua den espazio mistoari. Baina Kurokawak tradizioa ukatzeaz gainera, arkitektura modernoa kritikatzen zuen. Haren ustez, arkitektura modernoa herri eta eskualde guztientzat unibertsala izan nahi zuen mendebaldeko arkitekturaren mendean zegoen, eta benetako arkitekturak eta kultura modernoak herrialde guztien kulturaren eta arkitekturaren elkar-hartzearen eta sintesiaren ondorio izan behar luke. Lan aipagarrienak: Nakagin Kapsula Dorrea (1972, Tokio); Arte Modernoko Museoa (1982, Urawa), Udaleko Arte Museoa (1987, Nagoya); Gaurko Artearen Museoa (1988, Hiroshima).

## Erreferentziak
Hilary Putnam

**Hilary Whitehall Putnam** (Chicago, Illinois, 1926ko uztailaren 31 &ndash; Boston, Massachusetts, 2016ko martxoaren 13a) estatubatuar filosofoa izan zen.

Pennsylvania, Harvard eta Kaliforniako unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1956tik aurrera filosofia-irakaslea izan zen Harvarden. Putnamen filosofiak, hasieran, tradizio analitikoari uko egin gabe, muturreko jarrera batzuen kontra egin zuen, nominalismoaren eta errealismoaren, konbentzionalismoaren eta errealismoaren, eta analisiaren eta sintesiaren arteko aurkakotasun hertsiaren kontra, adibidez. Putnamen ustez, jarrera guztiak aztertu behar dira, aurreiritzi gabeko ikuspegi libreak lortuko badira, ez jarrera ortodoxoekin ez neortodoxoekin bat etorriko ez direnak. Oro har, Putnamen jarrera enpirista eta materalista samartzat har daiteke. 1976tik aurrera, baina, Putnamen jarrera bestelakoa da. Harrezkero berak "barne errealismoa" edo "errealismo pragmatikoa" deitu duen jarrera defendatu baitu. Lanik aipagarrienak: *Philosophical Papers*, hiru ale: *Mathematics, Matter and Method* (1975, *Matematika, materia eta metodoa*); *Mind, Language and Reality* (1975, *Adimena, hizkuntza eta errealitatea*); eta *Realism and Reason* (1983, *Errealismoa eta arrazoia*). Beste zenbait lan: *Philosophy of Logic* (1972, *Logikaren filosofia*), *Meaning and the Moral Sciences* (1978, *Esanahia eta zientzia moralak*), *Reason, Truth and History* (1981, *Arrazoia, egia eta historia*), *The Many Faces of Realism* (1987, *Errealismoaren aurpegi ugariak*), *Realism with a Human Face* (1990, *Giza aurpegiko errealismoa*), *Renewing Philosophy* (1992, *Filosofia berriztatzen*), *Pragmatism: An Open Question* (1995), *The Collapse of the Fact/Value Dichotomy and Other Essays* (2002), *Ethics Without Ontology* (2004).

## Erreferentziak