Urrelilien Iraultza

**Urrelilien** edo **Krisantemoen Iraultza** (hungarieraz: *Őszirózsás forradalom*) Lehen Mundu Gerraren amaieraren testuinguruan gertatutako iraultza izan zen, Mihály Károlyi kondeak zuzendurik. Iraultzaren ondorioz Lehen Hungariar Errepublika osatu zen, denbora motz batez iraun zuena. 

Urrelilien Iraultza (fase ezberdinekin) 1918ko urriaren 28tik 31ra iraun zuen eta Mihály Károlyiren pazifisten garaipenarekin amaitu zuen. Iraultza hainbat herrikoi matxinaden ostean eman zen eta Austria-Hungariako Inperioaren zatikatzea ofizialtu zuen. "Urrelili Iraultza" izena urrelili loreatik eratorri da, matxino askok (soldadu-ohiak gehienak) lorea iraultzaren sinbolo gisa hartu baitzuten.

## Aurrekariak 
1918ko erdirako jada argi zegoen Erdialdeko Inperioek gerra galduko zutela. Udaberriko alemaniar ofentsiba (*Kaiserschlacht-a),* potentziala izan bazuen ere, uztailerako jada porrotean amaitu zen. Mendebaldeko frontean Aliatuek pixkanaka-pixkanaka lurrak berreskuratzen ari ziren eta Alemaniak gero eta tropa gutxiago zituen hauei aurre egiteko, gero eta Estatubatuar tropa gehiago iristen ari ziren bitartean. Beste fronteetan ere gainbehera gero eta argiagoa egin zen. Piaveko Bigarren ofentsibaren porrotaten ondorioz Austria-Hungariarrek Italiako frontean atzera-egite nahasian zeuden. Are larriago, irailaren erdialdean Aliatuek bulgariarrek zuzendutako Mazedoniar Frontea apurtu zuten eta irailaren 29an Bulgaria errenditu zen. Hegoaldeko hegala guztiz hutsik, Austriako armadaren egoera jasanezina bihurtu zen. 

Honela, Austria-Hungariako agintaritza nagusiak bazekien gerra osteko bake itunetan inperioa zuzenean desegiten ez bazuten ere, lur asko galduko zituztela. Aliatuek Errumaniari eta Italiari lurralde-kontzesio handiak agindu zizkieten gerran sartzeko, eta hauek haien zatia hartzeko irrikan zeuden. Hala ere, iritzi desberdinak izan ziren Austria-Hungariako etorkizuneko banaketari buruz (1918ko urtarrilean Woodrow Wilsonen Hamalau Puntuek herrien "garapen autonomoa" baino ez zuten eskatu). Bitartean, Ententeko botereen artean, Italiak babestutako txekiarrek eta hegoaldeko eslaviarrek gero eta eskaera handiagoak zuten. Aparteko bake ituna negoziatzeko saioen porrotaren ondoren, Enteko buruzagien arteko planek gero eta gehiago lagundu zuten austrohungariar monarkia desegiten. 1918ko udarako, Ententeak Txekoslovakiako Kontseilu Nazionala aitortu zuen Txekoslovakia independente baten etorkizuneko gobernutzat. Beraz, austriar-hungariar bake-proposamenak, Hamalau Puntuetan oinarrituak, baztertu egin ziren.

1918ko urriaren 31ko goizean, János Hadik enperadoreari deitu eta bere dimisioa jakinarazi zion. Hamazazpi ordu eskas zeramatzan lehen ministro, Hungariako historiako agintaldirik laburrena. Enperadorea errukitu egin zen, Károlyi lehen ministro izendatu zuen, eta Kontseilu Nazionaleko alderdiekin gobernua osatzeko eskatu zion. Károlyik bere kabinetea bildu zuen egun hartan. Iraultzak ez zuen Hungariaren egoera juridikoa aldatu, gobernu berriak erregeari zin egitera behartuta baitzegoen. Hala ere, iritzi publiko erradikalizatuaren beldurrez, Károlyik hurrengo egunean, azaroaren 1ean, bere zina arintzeko eskatu zuen. Jarraian gobernuak Hungariako Kontseilu Nazionalari zin egin zion.

## Ondorioak 
Hasiera batean Károlyiren gobernuak independentzia aldarrikatu ez bazuen ere, Habsburgotarren gainbehera Austrian prozesua azkartu zuen. Azaroaren 13an, Austriako tronurako antzeko aldarrikapen bat egin ondoren, Karlosek Hungariari estatu berriaren forma zehazteko ahalmena eta Hungariako arazoetatik erretiratzen zela aitortu zuen (zuzenean uko egin ez bazuen ere, aurrerago arazoak sortuko zuena). Honek bide legala ireki zuen "Hungariako Herri Errepublika" bezala 1918ko azaroaren 16an independentzia osoa aldarrikatzeko. Károlyi, lehen ministroa zena, behin-behineko estatuburu ere izango zen. Egun hartan bi parlamentu-etxeak desegin ziren, eta Hungariako Kontseilu Nazionala batu zen, iraultzaren garaian herrialde osoan sortu ziren tokiko kontseiluak ordezkatzen zituena. Kontseilu Nazional hau behin-behineko legegintzaldi bat izango zen Károlyiren erregealdi osoan, azkenean ez baitzen hauteskunde librerik egingo. Károlyik amore eman zuen Woodrow Wilson AEBetako presidentearen bakezaletasunaren eskariaren aurrean, hungariar armadaren desarmea totala aginduz. Béla Linder Károlyiren gobernuko gerra-ministroaren zuzendaritzapean gertatu zen hori. Hungariako armadaren desarmeak Errumaniako armada txikiarentzat, armada frantziar-serbiarrarentzat eta Txekoslovakia sortu berriko indar armatuentzat zuzenean ahalbidetu zuen Hungariaren okupazioa. Károlyiren kabinete bakezalearen agintaldian lur hungariar ohien %75a galdu zuten (325 411 km2), ia erresistentziarik gabe.

1919ko martxoan putsch komunista batek Hungariako Sobietar Errepublika ezarri zuen, aurreko egoerarekin amaituz. Sobietar Hungaria berehala erori zen barne-nahigabearen eta Errumaniako inbasio baten ondorioz, eta, Herri Errepublikaren berpizkunde labur baten ondoren, monarkia berrezarri zen, orain herrialde independente gisa (baino erregeordetza baten menpe).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak