open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Korjciński

**Koryciński**, "**Swojski**" izenez ere ezaguna (gazta "erosoa" edo "etxekoa" esan nahi du), behi-esnearekin egindako gazta hori gogorra da, Poloniako Korycin herriaren izena daramana, eta herrialdearen ekialdean dagoen Podlasiako voivoderrian ekoizten da. Gazta egiteko teknika tradizionalean, txahal-urdail lehorrak eta hautsak erabiltzen ziren gatzagi gisa, gatzarekin batera. Gaztak 30 cm-ko diametroa eta 3 kg-ko pisua duen bola zapal baten forma hartzen du. Normalean, 25 litro esne inguru erabiltzen dira ekoizteko. Poloniako gazta horirik zaharrena dela uste da. Gaur egun, gazta mota desberdinak ekoizten dira, batez ere belarrak eta baratxuria osagai gisa dituztenak.  

Gaztaren agerpena XVII. edo XVIII. mendearen bigarren erdian datza. 2004az geroztik ekoizten du Ser Korycinski Ekoizleen Batasunak, 30 kide baino gehiagorekin, Sokółka konderriko Korycin, Janów eta Suchowola udalerrietan. 

2005ean, Poloniako Nekazaritza Ministerioak Koryciński gazta elikagai tradizionalen zerrendan sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Callec, Christian (2002). Complete Encyclopedia of Cheese (en inglés). Rebo Productions. ISBN 978-9036615990. 
*  Harbutt, Juliet (2015). World Cheese Book (en inglés). DK. ISBN 978-1465436054. 

## Kanpo estekak 
* Koryciński gazta
Sanford B. Dole

**Sanford Ballard Dole** (Honolulu, 1844ko apirilaren 23a – *ibidem*, 1926ko ekainaren 9a) hawaiiar legegizon, epaile eta politikaria izan zen. Hawaiiko presidentea izan zen 1893tik 1898ra.

Sanforden gurasoak misiolari protestanteak ziren. Williams Collegen ikasi zuen Massachusettsen 1866-1867an eta hurrengo urtean abokatu bulego batean lan egin zuen Bostonen. 1873an Anna Prentice Caterekin ezkondu zen eta 1880an Honolulun notario izendatu zuten.

1884an eta 1886an, Hawaiiko Erresumako diputatu hautatu zuten, eta, parlamentutik, 1887ko konstituzioaren idazketan parte hartu zuen. Konstituzio honek erregearen botereak mugatu zituen eta herrialdeko eliteen boterea sendotu zuen.

Kalākaua erregeak Auzitegi Goreneko epaile izendatu zuen 1887an, eta Liliʻuokalani erreginak Kontseilu Pribatuko kide izendatu zuen 1891n.

1893ko urtarrilaren 17an, Hawaiiko errepublika aldarrikatu zen, eta behin-behineko gobernuko kide izendatu zuten Dole. 1894an presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen eta Hawaiiko Errepublikako lehen eta presidente bakarra bihurtu zen. 1898an Amerikako Estatu Batuetara bidaiatu zuen Hawaii Estatu Batuekin anexionatzea eskatzeko. 1898ko abuztuaren 12an anexioa gertatu zen.
thumb|Behin-behineko gobernua, (ezkerretik eskuinera) James A. King, Dole, William Owen Smith eta Peter Cushman Jones
thumb|Dole presidentea eta errepublikako gobernua
thumb|right|Hawaii Amerikako Estatu Batuetara anexionatzea, 1898ko abuztuaren 12a

1900 eta 1903 artean Hawaii estatuko gobernadore izan zen eta 1903tik 1915era Hawaiiko barrutiko epailea izan zen.
Jan Cieplak

**Jan Feliks Cieplak** (Dąbrowa Górnicza, 1857ko abuztuaren 17a – Passaic, 1926ko otsailaren 17a) poloniar elizgizon katolikoa izan zen. 1908tik 1925era Mahiliouko apezpiku laguntzailea izan zen eta 1925etik 1926ra Vilniusko artzapezpikua.

## Bizitza 
thumb|Jan Cieplak artzapezpikuaren hilobia.
Dąbrowa Górnicza herrian jaio zen, Jacenty Cieplak meatzariaren eta Julianna Bugajskaren semea, eta Stanisław izeneko anaiorde bat zuen, 1879an jaioa. Abuztuaren 23an bataiatu zuten, Jan Chrzciciel izena jarriz. 1881eko uztailaren 24an apaiztu zen.

1908ko uztailaren 16an, Pio X.a aita santuak Mahiliouko apezpiku laguntzaile eta Evariako apezpiku titular izendatu zuen. Urte bereko abenduaren 20an apezpiku-ordenazioa jaso zuen San Petersburgoko Santa Katalina elizan, Apolinary Wnukowski artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Antoni Julian Nowowiejski eta Stefan Antoni Denisewicz izanik. 1914ko abuztuaren 6an Mahiliouko administratzaile apostoliko bihurtu zen.

1923ko martxoaren 21etik 25era, epaiketa ikuskizun bat egin zuten haren aurka Moskun. Beste 14 apaizei bezala, heriotza zigorra ezarri zioten «sineskeriaren bidez matxinada bultzatzeagatik». Iritzi publikoaren presiopean eta Poloniako gobernuaren abisu baten ondoren, 10 urteko espetxe zigorrara murriztu zuten. 1924an Sobietar Batasunetik kanporatu zutenean, Letoniara joan zen eta gero Poloniara. Azkenik, 1924ko maiatzean, Erromara iritsi zen.

1925eko udazkenean, poloniar-estatubatuar komunitateak gonbidatuta, Estatu Batuetara joan zen. 1925eko abenduaren 14an Vilniusko artzapezpiku izendatu zuten. 1926ko otsailaren 25ean Europara itzultzeko asmoa zuen eta egun batzuk lehenago New Yorkera joan zen, baina han gaixotu egin zen eta otsailaren 17an hil zen pneumoniaren ondorioz. Vilniusko katedralean dago hobiratuta.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakumatsu

( ahoskatua, ) Tokugawa shogunerriaren amaieraren Edo Aroko azken urteak izan ziren. 1853 eta 1867 bitartean, atzerriko presio diplomatiko eta militarraren ondorioz, Japoniak *sakoku* izeneko kanpo politika isolazionista amaitu zuen eta Tokugawa shogunerri feudal batetik Meiji gobernuaren inperio modernora aldatu zen. Garai honetan, banaketa ideologiko-politiko nagusia, *Ishin Shishi* izeneko nazionalista inperialen eta shogunerrien artekoa izan zen, hauen artean, eliteko *shinsengumi* ezpatariak zeudelarik.

Bi talde hauek botere agerikoenak ziren arren, beste fakzio asko *Bakumatsu*ko kaosa erabiltzen saiatu ziren botere pertsonala bereganatzeko. Gainera, baziren disidentziarako beste bi indar eragile nagusi: lehena, gero eta erresumin handiagoa *tozama daimyō*en aldetik (edo kanpoko jaunen aldetik), eta bigarrena, Matthew C. Perryren etorreraren ondoren mendebaldearen aurkako sentimendu gero eta handiagoa. Lehenengoak, 1600eko Sekigaharako guduan Tokugawako indarren aurka euren aurrekoak borrokatu zituzten jaunekin zuen zerikusia, hauen ondoren, shogunerriaren barnean zeuden posizio boteretsu guztietatik behin betiko baztertuak izan zirelarik. Bigarrena *sonnō jōi* edo "enperadorea berpiztu, barbaroak kanporatu" esaldian adierazi behar zen. Bakumatsuko inflexio puntua Boshin Gerran eta Toba–Fushimiko guduan izan zen, noiz shogunerriaren aldeko indarrak garaituak izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
U-52 (1938)

**Unterseeboot 52** edo **U-52** alemaniar itsaspeko (U-Boot) bat izan zen, VII.B motakoa, Bigarren Mundu Gerran Kriegsmarinerako eraikia.

## Eraikuntza 
U-52 itsaspeko ozeanikoen mota berri bat sortzeko 1937-1938 programaren parte izan zen. VII B motakoa zen, 1936-1940 bitarte eraikitakoen gisakoa. Friedrich Krupp Germaniawerft ontziolak egina, Kielen, U-52 itsaspekoaren gila 1938ko martxoaren 7an jarri zen eta urte bereko abenduaren 21ean jaurti zen. Itsaspekoa a bi hilabete geroago hasi zen lanean, 1939ko otsailean.

U-52ak 753 tonako desplazamendua zeukan ur azalean zegoenean eta 857 tona urpean zegoenean. Ontzia 230 metro arteko sakoneran aritzeko gai zen.

Urperatzen zenean, itsaspekoak 90 itsas milia (170&nbsp;km) egin zitzakeen 4 korapilotan (7,4&nbsp;km/h); azaleratzen zenean, 8.700 itsas milia (16.100&nbsp;km) egin zitzakeen 10 korapilotan (19 km/h). U-52ak 53,3 cm-ko bost torpedo hodi (lau brankan eta bat popan egokituak), hamalau torpedo, 8,8 cm-ko bat, SK C/35 itsas pistola, eta 2 cm-ko aireontzien aurkako pistola bat zituen.

USS Niblack AEBetako gerraontzi batek eraso zuen U-52, 1941eko apirilaren 10ean. Zortzi gerra patruila egin zituen Atlantikoko guduan, eta hamahiru itsasontzi hondoratu zituen 1945ean Gdańsken hondoratu eta 1946-1947an desegin zuten arte.

## Historia 
U-52 itsaspekoa 1939ko otsailaren 4an hasi zen jardunean, hasieran, 1939an, Wegener Unterseebootsflotillaren barruan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Itsaspeko
* U-boot
* U-27 (1936)
* U-29 (1936)
* U-30 (1936)
* U-39 (1938)
* U-47 (1938)

## Kanpo estekak 
*  Markus Hofmann U-52  *Deustche U-boote 1935-1945*
*  The Diary of a U-boat Commander by Anon. Project Gutenberg (web.archive.org)
Sizun lurmuturra

**Sizun lurmuturra** (,  ahoskatua; ) Bretainiako Finistère departamenduan dagoen Bro Kernev edo Cornouaille eskualdearen mendebaldeko muturra osatzen duen lurmuturra da, Pont-Croix kantonamendu zaharrari dagokiona.

Eskualde honetako lekurik ezagunenak Pointe du Raz, Pointe du Van eta, bi punta horien artean, Hildakoen Badia edo Baie des Trépassés dira.

Sizun lurmuturra Ozeano Atlantikoan dago, iparraldean Douarnenezko badiak eta hegoaldean Audierneko badiak muga egiten dutelarik.

Sizun lurmuturreko inguruko eskualdea Pont-Croix, Audierne, Plouhinec, Confort-Meilars, Mahalon, Esquibien, Beuzec-Cap-Sizun, Goulien, Cléden-Cap-Sizun, Primelin, Plogoff eta Île-de-Sein herriek osatzen dute. Lurralde hau herri elkargo batek kudeatzen du (Sizun lurmuturreko herri elkargoa), aurreko guztiak barne hartzen dituena, Île-de-Sein izan ezik.

## Bibliografia 
*  ''Cap-Sizun - Au pays de la pointe du Raz et de l'île de Sein*, par Serge Duigou et Jean-Michel Le Boulanger, Éditions Palantines, 2005, 239 pages, 
*  *La Révolution au fond du Cap-Sizun'', de l'Abbé Corentin Parcheminou, paru en 1935, réédité en 2003 par Le Livre d'Histoire-Lorisse, Paris,  ;
*  *Pilleurs du Cap!* Le pillage d'épaves dans les paroisses du Cap-Sizun au XVIII° siècle, de Paul Cornec, Editions du Cap Sizun, 2001,  ;
*  ''Le Couvent des Capucins d'Audierne, 1657–1795'', Fondation, vie et disparition d'une institution française, Paul Cornec, Editions du Cap Sizun,
*  *Contes du Cap-Sizun*, traduits du Breton par Roger Gargadennec, Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve Paris, 1973
*  *Hyacinthe Le Carguet, un passeur de mémoire en Cap-Sizun*, présenté par Paul Cornec, Editions du Cap-Sizun, 9, rue Danton 29770 Audierne, 332 pages, 

## Kanpo estekak
Nanboku-chō Aroa

, **Iparraldeko eta Hegoaldeko Gorteetako Aroa** ere deitua, Japoniako historiako aro bat izan zen 1336 eta 1392 bitartean, Muromachi shogunerriaren formazio urteetan. Garai hartan, bi gorte inperialek eta enperadore gisa zituzten erreklamatzaileek Krisantemo Tronuari buruz zituzten aldarrikapen aurka egin zuten, eta Hegoaldeko Gorteak, azkenean, Iparraldeko Gortearen aldeko mesedetan 1392an uko egin zion. Garai hau eztabaida iturri bihurtu zen historialari eta aditu japoniar askorentzat hurrengo mendeetan. Hasieran, Iparraldeak eztabaidan lortutako garaipenak historia ofizialak zilegizko aldarrikatzaile gisa izatera eraman zituen. Egia esan, iparraldeko pretendenteak Kamakura eta Ashikaga shogunerrien zuzeneko kontrolpean zeuden txotxongilo gobernariak baino ez ziren, hegoaldeko eskatzaileek Japoniako Altxor Inperialen kontrola mantentzen zuten bitartean, enperadore baten legitimitatea berresten zuten tresna sakratuak. Dilema historiko hau ofizialki ebazteko, 1911n, Meiji enperadoreak, Hegoaldeko Gorteko enperadoreak, garai honetan, legezko erreklamatzaileak zirela zioen ediktua argitaratu zuen.

1333ko Kamakura shogunerriaren gainbeherak eta 1336ko Kenmu berrezartzearen porrotak, legitimitate krisi bat ireki zuten shogunerri berriarentzat. Nobleen eta gerlarien diru-sarreren oinarria osatzen zuten estatu-sistemaren (*shōen*) aldaketa instituzionalek gizarte talde ezberdinen estatusa aldatu zuten. Ashikaga shogunerriaren ezarpenak gudarien oinarri ekonomikoa zabaldu zuen, jabe nobleak zapaltzen zituen bitartean. Hala ere, joera hori hasia zen Kamakura bakufuaren garaian.

## Hegoaldeko Gorteko enperadoreak (legezkoak) 
* Go-Daigo enperadorea (1318 – 1339)
* Go-Murakami enperadorea (1339 – 1368)
* Chōkei enperadorea (1368 – 1383)
* Go-Kameyama enperadorea (1383 – 1392)

## Iparraldeko Gorteko enperadoreak (erregegaiak) 
* Kōgon enperadorea (1331 – 1333)
* Interregno (1333 – 1336)
* Kōmyō enperadorea (1336 – 1348)
* Sukō enperadorea (1348 – 1351)
* Interregno (1351 – 1352)
* Go-Kōgon enperadorea (1352 – 1371)
* Go-En'yū enperadorea (1371 – 1382)
* Go-Komatsu enperadorea (1382 – 1412, legezkoa 1392tik aurrea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariola Urrea

**Mariola Urrea Corres** (Iruñea, 1974) nafar legelari eta unibertsitateko irakaslea da.

## Biografia 
Zuzenbidean lizentziaduna eta Errioxako Unibertsitatean doktorea, nazioarteko zuzenbide publikoko irakasle titularra da unibertsitate horretako Zuzenbide Sailean, eta Europako Dokumentazio Zentroa zuzendu zuen bertan. Errioxako Unibertsitateko Lege eta Gizarte Zientzien Fakultateko dekanoa izan da (2010-2012), eta Espainiako Zuzenbideko Dekano eta Dekanoen Konferentziako presidentea (2011-2012). Hainbat hezkuntza-zentrotan egin ditu ikerketa-egonaldiak, hala nola Sarreko Unibertsitatean (1997 eta 2002), Max Planck Institutuan (1998, 1999 eta 2000), Londresko King's Collegen (1999) edo Berlingo Humboldt Unibertsitatean, Errioxako Parlamentuko bekadun gisa (2002).

Urreak sarritan kolaboratzen du idatzizko eta irratiko hainbat komunikabidetan. 2008tik, SER katearen *Hoy por Hoy* programan parte hartzen du, eta, 2017tik, zutabe bat argitaratzen du El País egunkarian. Bere espezialitate-arloak honako hauek dira: Europar Batasunaren integrazio-eredua, bere erakunde-sistema eta erabakiak hartzea, segurtasun- eta defentsa-politika, eta Espainiako autonomia-erkidegoek Europako integrazio-prozesuetan parte hartzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarreko Unibertsitatea

**Sarreko Unibertsitatea** (,  ahoskatua) Alemaniako estatu horretako Saarbrücken hiriburuan eta Homburgen campusak dituen unibertsitate publikoa da. 1948an sortu zuten, Frantziarekin lankidetzan, eta 8 fakultatek osatzen dute. Informatika eta Hizkuntzalaritza konputazionalean egindako ikerketagatik da bereziki ezaguna.

2007an, unibertsitatea informatikako bikaintasun-zentro izendatu zuten Alemanian. Irakasle elebidun aleman eta frantsesei esker, unibertsitateak nazioarteko profil bat du, 1950ean "Europar Unibertsitatea" aldarrikatu eta 1951n Europa-Institut "koroa eta sinbolo" gisa ezarri zelako azpimarratua izan dena.

Hamar akademiko omendu dituzte Alemaniako ikerketa sari nagusiarekin, Gottfried Wilhelm Leibniz saria, Sarreko Unibertsitatean lanean ari zirela.

## Kanpo estekak 
* Unibertsitatearen webgunea
Magdalena Atria

**Magdalena Atria Lemaitre** (Santiago, Txile, 1966ko uztailaren 22a) laurogeita hamarreko hamarkadako artista txiletarren belaunaldiko margolari eta arte-erakusketa komisario txiletarra da. Arte garaikide abstraktuan aritzen da; bere lana abstrakzio geometrikoaren tradizio modernistarekin lotzen da, baina geometria hori munduan aurki ditzakegun egoera bisual espezifikoekin lotzen saiatzen da.

Arte plastikoak eta Estetika lizentziaturak ikasi zituen Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifizioan. Geroago, New Yorkeko Parsons School of Design arte eskolan osatu zuen bere prestakuntza. Atriaren lanaren ezaugarri nagusia kolorearen dekonstrukzioa da; Waldemar Sommer arte-kritikariaren arabera, bere lan abstraktuan «kolore-masa ukigarriak» agertzen dira, baina baita Txileko plastikan aurki daitezkeen abstrakzio geometrikoaren zenbait elementu ere.

2005ean, Arte Nazionalen Altazor Sarirako izendapena jaso zuen, pintura kategorian, *Contra la naturaleza* lanagatik.

Bere ibilbidean bakarkako eta taldekako hainbat erakusketatan parte hartu du Txilen, Brasilen, Europan eta Ameriketako Estatu Batuetan. Haien artean, ondokoak aipa daitezke:

* *Sin Miedo Ni Esperanza* Ancud-eko Eskualdeko Museoan (2004)

* *Huellas: Orlando Avendaño, Francisco Copello, Magdalena Atria y Fernando Estibill*, *Configuraciones Improbables* y *Tensión Superficial* Santiagoko Arte Garaikidearen Museoan (1997, 2002 eta 2003an hurrenez hurren)
* *Sonriendo desesperadamente* Los Angeles-eko MOCAn (2004)
* *Del otro lado, Arte Contemporáneo de Mujeres en Chile* en el Centro Cultural Palacio de La Moneda-n (2006)
* *Poetics of the Hand Made* Los Ángeles-eko The Museum of Contemporary Art-en (2007)
* *El patio de mi casa. Arte contemporáneo en 16 patios de Córdoba* Kordoba (2009)
* *Patios de Quito* Quitoko Casa Sucre Museoan de (2010)
* *Love and Space*, Arte Bisualetako Museoan - MAVI (2013)
* *Un nuevo mundo. Mujeres en la mira*, Santiagoko *El Tranque* Kultura Zentroa (2023)
* Solaris, Puerto Varas-eko CAMM-en Arte Bisualetako Aretoa (2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Magdalena Atria, artistaren webgunea
* Magdalena Atria, Artistas Visuales Chilenos (Museo Nacional de Bellas Artes)
* Magdalena Atria - Chile, 1966, Abstraction in Action
* La Edad Media (en el Arte) | Capítulo 4 - Magdalena Atria, YouTubeko Fundación Actual kanalean
* Entrevista a Magdalena Atria, YouTubeko Facultad de Artes UC kanalean
Beyaz peynir

**Beyaz peynir**  (turkerieraz "gazta zuria" esan nahi du) ahuntz, behi edo ardi esne pasteurizatu gabearekin ekoizten den gatzun-onduradun gazta da. Gaztak itxura apur bat pikortsua du eta feta, sirene eta Balkanetako beste gazta zuri batzuen antzekoa da. Ardi esneari gatzagia gehitzen zaio koagulatzaile gisa.  Mamia ekoitzi ondoren, prentsatu, moztu eta iragazi egiten da blokeetan moztu aurretik, gero gatzatu eta gatzun-soluzio batean jartzen dira sei hilabetez gutxi gorabehera. 

Beyaz peynir estilo askotan ekoizten da, gazta-mamia heldu gabetik hasi eta bertsio nahiko sendo eta heldu bateraino. Bere kabuz jaten da, adibidez, turkiar gosari tradizional baten barruan edo meze gisa rakırekin, entsaladetan erabiltzen da eta menemen, börek, gözleme eta *pide* bezalako plater egosietan sartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel Eskoziakoa, Bretainiako dukesa

**Isabella Estuardo** (1426ko udazkena - 1494ko urriaren 13a) eskoziar printzesa izan zen eta ezkontzaz Bretainiako dukesa. Isabel Estuardo eta  Isabel Eskoziakoa izenez ere ezaguna, Jakue I.a Estuardoren eta Juana Beauforten bigarren alaba eta Bretainiako Frantzisko I.a dukearen bigarren emaztea izan zen.

## Bizitza 
Isabel bere ahizpa Margarita, Luis XI.a Frantziakoarekin ezkondu zena, baino ederragoa omen zen, eta Joan VI.ak, Bretainiako dukeak, bera bere semearekin ezkontzea proposatu omen zuen, beraz, enbaxadoreak bidali zituen Eskoziara bere deskribapen bat izateko. Neska polita, tentea eta dotorea zela esan zioten, baina sinpleegia zirudiela. Dukearen erantzuna hau izan zen, *Nire lagunak,* *Eskoziara itzuli eta hona ekarri, bera da nik nahi dudan guztia, eta ez dut beste bat izango; emakume inteligenteek ondo baino kalte gehiago egiten dute.*

1442ko urriaren 30ean, Isabel Frantzisko I.a Bretainiako dukearekin ezkondu zen Aurayko gazteluan. Ezkontzaren ondoren, gorte osoa Rennesera joan zen zortzi eguneko jaietarako. Ezkontza egunean, senarrak Ordu Liburu argiztatu bat eman zion, *Isabella Stuarten Orduak* bezala ezagutzen dena.
thumb|ezkerrera|Isabelen armarria
Bere ahizpa Margarita hil zenean, Isabelek ''Livre d'Isabeau d'Escosse* otoitzen orduen liburu argiztatua  idatzi zuen, gaur egun arte gorde dena. Aitak bezala, bazuen nolabaiteko ospea poeta gisa.

Bi alaba izan zituen:

# Margarita Bretainiakoa (1443-1469, Nantes), Frantzisko II.a Bretainiako dukearekin ezkondu zena. Bere neba James II .ak ahalegin handiak egin zituen Eskoziara itzultzeko konbentzitzeko, han berarentzat bigarren ezkontza bat antolatzea espero baitzuen. Isabelek, ordea, uko egin zion, bera ospetsua eta  zoriontsua zela Bretainian esanez, eta, nolanahi ere, ahulegia zela bidaiatzeko, eta kexu zen nebak ez zuelako inoiz doterik ordaindu. Jamesek bere arreba alargun geratu zenean Bretainian geratzeko erabakia onartu behar izan zuen. 

## Erlijioa 
Isabel debotoa zen bere fedean eta harekin lotutako lau ordu-liburu ezagutzen dira. *Isabella Stuarten Orduak'' izeneko otoitz-liburu pertsonala Cambridgeko Fitzwilliam Museoan dago gordeta eta bere senarrak, Bretainiako Frantzisko I.ak, oparitu zion ezkontzaren ondoren.  Isabelak liburua bere alaba Margarita Bretainiari (1443-1469) eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Flavia Maximiana Fausta

**Flavia Maximiana Fausta** (Erroma, 289-326), Maximiano Herculeo eta Eutropiaren alaba zen eta 307an Konstantino Handiarekin ezkondu zen. Lau seme-alaba izan zituzten: *Konstantina*, *Konstantzio II*, *Konstante* eta *Helena*. Eragin handia izan zuen senarrarengan, bizia salbatu baitzion bere aitak prestatua zuen konplot baten berri izan zuenean, hura Tarson hil zen bere porrotak eragindako atsekabetik.

Emazte leiala izan zen, alaba leiala baino gehiago. Baina amaorde gaiztoaren ospea ere irabazten hasi zen, Konstantinori bere lehen emaztearekin izandako *Crisp* semea hiltzeko agindu izana leporatu baitzioten. Egia jakin zenean, senarrak hiltzeko agindu zuen, ura ohiko tenperaturatik oso gora berotuz eta bainu batean itxiz, ito eta ur irakinetan erreta hil zen arte, 326an ziurrenik.

*Zòsim* historialariak Konstantiri egozten dio Crisp eta Faustaren heriotza, baina beste autore batzuek enperatrizari egozten diote Crispekin intzestu-harremanak izatea, eta uste dute haren promiskuitateak eragin zuela bere heriotza. Baina orduko historialarien txosten kontraesankorren ondorioz, egia ez da ezagutzen eta ziur aski ez da inoiz ezagutuko.

## Erreferentziak
Antanas Vaičius

**Antanas Vaičius** (Geidučiai, Klaipėdako konderria, 1926ko apirilaren 5a – Telšiai, Telšiaiko konderria, 2008ko azaroaren 25a) lituaniar elizgizon katolikoa izan zen, 1989tik 2001era Telšiaiko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
thumb|Geidučiaiko *Kristo Pentsalaria* monumentua, Antanas Vaičius apezpikuari eskainia.
Antanas Vaičius Geidučiain jaio zen, gaur egungo Skuodas barrutiko nekazari familia batean, eta lau ahizpa eta anaia bat zituen. 1934tik 1943ra arte Šačiai, Mosėdis eta Skuodasko eskoletan ikasi zuen. Gero Telšiaiko apaizgaitegian sartu zen eta han 1946ra arte ikasi zuen, sobietarrek apaizgaitegia itxi zuten arte. 1946tik 1951ra Kaunasko apaizgaitegian ikasi zuen. 1950eko irailaren 24an apaiz-ordenazioa jaso zuen Kazimieras Paltarokas apezpikuaren eskutik, Telšiaiko elizbarrutian inkardinatuta geratuz.

1982ko uztailaren 5ean, Joan Paulo II.a aita santuak Sullectumgo apezpiku titular eta Telšiaiko administratzaile apostoliko izendatu zuen. 1982ko uztailaren 25ean jaso zuen apezpiku-ordinazioa Kaunasko San Petri eta San Paulo katedralean, Liudas Povilonis apezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Romualdas Krikšciunas eta Vincentas Sladkevičius izanik. 1989ko martxoaren 10ean Telšiaiko apezpiku bilakatu zen.

2001eko maiatzaren 26an erretiratu zen, 75 urte bete baitzituen, eta 2008ko azaroaren 25ean hil zen, 82 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dana Plato

**Dana Michelle Plato** (1964ko azaroaren 7a, Huntington Park, Kalifornia - 1999ko maiatzaren 8a, Moore, Oklahoma), estatubatuar aktore bat izan zen.

Nagusiki ''Diff'rent Strokes'' (1978-1986) telesailean Kimberly Drummond pertsonaia antzezteagatik ezagun egin zen, 1970eko eta 1980ko hamarkadetako nerabeen idoloa bilakatuz.
Archana Sardana

**Archana Sardana** (Jammu, India 1972) Indiako lehen emakumezko BASE jauzilaria da. Sekulako paraxutista da, eta Ameriketako Estatu Batuetan indiar banderarekin paraxutean ibili zen lehen pertsona izan zen. Sardana-k 335 parakaidismo eta 45 BASE jauzi egin ditu mundu osoan zehar. Bera da, halaber, Malaysiako KL Dorretik India-ko Banderarekin BASE Jauzia egiten duen lehen indiarra.. Barne-diseinuko diplomatura batekin graduatu zen. 

**Bizitza**

Abentura-kirolarekiko interesa Rajiv Sardana komandantearekin (Indiako Itsas Armadako ofizial elektrikoa) ezkondu zenean sortu zitzaion

Padma Shri sarituak Rachel Thomas, Shital Mahajan, herrialdeko lehen emakumezko base jauzilaria Archana Sardana, Gujarat-eko Lehen emakume paraxutista Shweta Parmar herrialdeko lau lizentziadun emakume paraxutista bakarrak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Archana Sardana instagram kontua
* *Archana Sardana | Adventure Sports | Talking Tales* [Abentura kirolak| Kontuek kontetan] (Indiarrez) Youtubeko bideoa
Teodora Kantakuzeno (1382-1426)

**Teodora Kantakuzeno** (Konstantinopla, Bizantziar Inperioa,  1382-1426ko azaroaren 12a) Trebisondako Alejo IV.aren enperatriz ezkontidea izan zen.

## Bizitza 
Konstantinoplan jaio zen 1382 inguruan. Bere gurasoak Teodoro Paleologo Kantakuzeno, Konstantinoplako enperadore Manuel II.a Paleologoaren osaba, eta Eufrosine Paleologa izan ziren. Teodorak 13 urte baino ez zituen 1395ean Trebisondako Alejo IV .a enperadorekidearen ezkontide bihurtu zenean, gutxi gorabehera adin bera zuena.  1417an, bere aitaginarreba Manuel III.a Trebisondakoa hil ondoren, bere senarra Trebisondako enperadore bakar bihurtu zenean bihurtu zen enperatriz. Bere edertasunagatik ospetsua, 1426an hil zen. Laónico Calcocondilas kronista bizantziarrak 1464an amaitu zuen bere lana, Teodora hil eta denbora asko igaro ondoren, eta Trebisondako gorteko protovestiarioaren maitalea izatea leporatu zion. Adulterio eskandalagarri horrek, bere ustez, bere seme nagusia, Joan IV.a Trebisondakoa, matxinatzea eragin zuen, eta bere gurasoak espetxeratu eta hiltzeko tentazioa izan zuena,  aristokraziak Georgiara ihes egitera behartu aurretik.

Hala ere, zurrumurru horiek ez datoz bat kronologiarekin eta beste iturri batzuekin. Badirudi Kalkoponlas Trebisondako dinastia inperialeko kide baten eta protovestiarioaren, hau da, Manuel III.aren, Teodoraren aitaginarrebaren arteko aurreko arazo batekin nahasten dela. Gertaera hau Ruy González de Clavijo bidaiari espainiarrak erregistratzen du, 1404an Trebisondan izan zena, ez asko geroago. Gaineratzen du harreman eskandalagarri horrek Alejo IV.a gaztea, Teodoraren senarra, bere aita Manuelen aurka matxinatzera bultzatu zuela, beraz, oso antzeko istorio honek azal dezake Calcocondilasen akatsa.

Izan ere, Joan IV.a bere aitaren aurka matxinatu zen, Alejo IV.a, bakarrik Teodora hil ondoren (1426) , 1427ko amaieran, zalantzarik gabe bere ama zenaren ondorioz, ezin baitzuen ekidin aita eta semearen arteko lehia gero eta handiagoa lehertzear egotea. Aitzitik, Teodoraren bertutea, errukia, dohain handiak eta, batez ere, erabateko fideltasuna bere herrikideak, Basilio Besarion kardinal izango zenak, ospatzen ditu, bere ongileari eskaini zizkion hiru monodietan,kantuetan, eta Alejo IV.ari zuzendutako kontsolamenduzko diskurtso berezi batean, bere enperatriz maitearen heriotzagatik benetan etsitua. Azkenik, baina ez garrantzi gutxiagokoa, Joan IV.ak berak, 1429an tronura igo ondoren, bere ama zenaren bertuteei omenaldia egin zien, berak sortu zuen komenturako krisobula batean.

## Ezkontza eta ondorengoak 
Bere senar Alejo IV.a Trebisondakoarekin, gutxienez bost seme-alaba izan zituen:

* Joan IV.a Trebisondakoa (1403tik 1460ra).
* Maria Trebisondakoa (enperatriza) (1404tik 1439ra). Joan VIII.a Paleologoarekin ezkondu zen.
* Alejandro Trebisondakoa. Koenperadorea aitarekin. Maria Gattilusiorekin ezkondu zen, Dorino de Lesbosen alaba bat.
* David Trebisondakoa (1408tik 1463ra).
* Alaba bat. Jahān Shāh-ekin ezkondu zen.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* W. Miller, Trebizond: The Last Greek Empire of the Byzantine Era, Chicago, 1926
## Kanpo estekak
María Cléveskoa (1426-1487)

**María Cléveskoa** (alemanez, *Maria von Kleve*; Cléveris dukerria, 1426ko irailaren 19a - Chauny, 1487ko abuztuaren 23a) XV. mendeko frantziar  printzesa eta mezenas izan zen. Orleansko dukesa bihurtu zen 1440an Karlos I.a Orleansko dukearekin ezkondu zenean. Luis XII.a Frantziakoa erregearen ama izan zen.

## Bizitza 
María Cléveriskoa, Cléverisko dukea zen Adolfo I.aren eta Borgoinako dukearen alabetako bat izan zen. 

14 urterekin Orleansko dukesa bihurtu zen, 1440an Saint-Omerren Karlos Orleansko dukearekin ezkondu zenean. Hiru seme izan zituen:

* María (1457-1493), Joanes Foixkoarekin ezkondua.
* Luis XII.a (1462-1515), Orleansko dukea eta Frantziako erregea 1498an. 1476an Joana  Valoisekoarekin (1498an baliogabetua), Ana Bretainiakoarekin 1499an eta Maria Tudor-ekin 1514an ezkondu zen.
* Ana (1464-1491), Fontevraulteko abadesa.

Karlos Orleanskoa 1465ean hil ondoren, bere seme Luisen zaintza eta administrazioa eman zitzaion, 1467ko ekainaren 26an Bloisen onartutako aktaren arabera. 1468ko urtarrilaren 26an, 12000 librako urteko pentsioa jaso zuen. eta ''L'habit le moine ne fait*.

María Cléveriskoak eskuizkribu argiztatuen liburutegia zuen; horietako bat 1472an Jean Fouquet-i enkargatutako orduen liburua izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* René de Maulde-La Clavière, *La mère de Louis XII : Marie de Clèves, duchesse d'Orléans.*  Revue historique, París, Félix Alcan, t. 35, septiembre-diciembre 1887, p. 81-112

* Catherine M. Müller, *Marie de Clèves, poétesse et mécène du XVe siècle*, Moyen français, vol. 48, 2001, p. 57-76
* Gert Pinkernell, *François Villon : biographie critique et autres études*, Universitätsverlag C. Winter, Heidelberg, 2002, p. 164
* Élizabeth Gonzalez, *Un Prince en son hôtel : les serviteurs des ducs d'Orléans au XVe siècle.'' París, Publications de la Sorbonne, col. « Histoire ancienne et médiévale » (n.º 74), 2004, .

## Kanpo estekak
Anne Beauchamp (1426-1492)

**Anne Beauchamp, Warwick-eko XVI. kondesa** (Caverssham Park, 1426ko uztailaren 13a - 1492ko irailaren 20a), Richard Beauchamp Warwick-eko XIII. kondearen eta bere bigarren emazte Isabel le Despenser, Worcester eta Warwick-eko kondesaren alaba izan zen. Amaren aldeko aiton-amonak Thomas le Despenser, Gloucester eta Konstantza Yorkeko kondea ziren. Isabel Neville Clarenceko dukesaren eta Ana Nevilleren ama izan zen, Ingalaterrako erregina ezkontidea Rikardo III.a erregearen emazte gisa.
## Herentzia 
Ana de Beauchamp Oxfordshireko (orain Berkshire) Caversham gazteluan jaio zen. Ricardo Nevilleren emazte bihurtu zen. Aneren aita hil ondoren, eta ondoren bere neba, Henrike Beuchamp-ena (Warwick-eko duke izendatua izan zena), eta bere iloba Lady Ana Beauchamp-ena, Neville-k (ordurako Salisbury-ko seigarren kondea zena), Warwick-eko kondearen titulua eta jabetza garrantzitsuak heredatu zituen bere bitartez.

Hala ere, bere hiru ahizpa-erdi zaharrenek inpugnatu egin zuten, hau da, aitak Elisabethekin, Berkeleyren oinordekoarekin, izandako lehen ezkontzako alabek. Horietako bat, Lady Eleanor Beauchamp, Edmundo Beaufortekin ezkondu zen, Somerseteko bigarren dukea (1455ean St Albans-eko Lehen Batailan hila).Warwicken herentziagatiko auziak Nevillesen adar honen eta lotura estua zuten Beauforten arteko etsaitasuna baino ez zuen elikatu. Lady Anaren senarra, Ricardo, Joan Beaufort Westmorlandeko kondesaren biloba zen, dukearen aita zenaren arreba. Legearen arabera, Ana azken kondesaren odol garbiko izeba bat da, eta oinordetzan hartzeko eskubide handiagoa zuen, primutza-araua gorabehera, Beauchamp etxaldeak eman baitzituen handienera pasako ziren - Lady Margaret, Shrewsburyko kondesa (d.1468). Hala ere, Neville bera ere odol garbiko osaba izan zen amaren aldetik Warwickeko azken kondesa izan zen arte. Txandaka, lurrak oinordekoen artean banatzeko berdintasunaren praktika jarrai zezakeen. Ricardo Neville gai zen propietateak arrakastaz mantentzeko.

## Azken urteak 
Bere alaba nagusia, Lady Isabel Neville, Jorge de Clarence, Clarenceko dukearekin ezkondua, Eduardo IV.a erregearen anaia gaztea. Bere alaba gazteena, Lady Ana Neville, Eduardo Westminsterrekin ezkonduta zegoen, Henrike VI.a erregearen seme bakarra. Westminsterreko Eduardo Tewkesburyko Guduan hil zutenean, Ana Rikardo Gloucesterreko dukearekin ezkondu zen, geroago Rikardo III.a erregearekin. Ama oraindik bizi zen arren, Neville ahizpen senarrak herentzia lortzeko borrokan ari ziren, eta Ricardok herentzia osoa lortu zuen. Hala ere, Clarenceko dukearen semeak Warwickeko konde titulua jarauntsi zuen, amaren bitartez. Ana de Beauchamp ilunpean hil zen, bere bi alabak eta bere efikaziari jaraunsgabetu zizkion en-ley seme-alabak bizirik atera ondoren.

## Ondorengotza 
Ricardo Nevillekin ezkondu eta bi alaba izan zituen:

* Isabel Neville, 1. Clarenceko dukesa, Jorge de Clarencerekin ezkondua.
* Ana Neville, Ingalaterrako erregina ezkontidea, Rikardo III.a Ingalaterrakoarekin ezkondua.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorka San Nicolás

**Gorka San Nicolás Gil** (Bilbo, Bizkaia, 2001eko martxoaren 5a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain lanetan aritzen da. Athletic eta Leioaren harrobietan hezi zen. Gazte ibilbidea bukaturik Eibarrek fitxatu zuen bere bigarren taldea zen Vitorian jokatzeko. Denboraldi bat Gernikan lagatua jokatu ondoren Bigarren Federazioa bere aro armagina bukatu zuen zuen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
José Luis Manzano (aktorea)

**José Luis Manzano Agudo** (1962ko abenduaren 20a, Madril - 1992ko otsailaren 20a, Madril), espainiar aktore bat izan zen, 1980ko hamarkadan kinki zinema azpigeneroko filmak antzezteagatik ezaguna.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
José Luis Fernández Eguía

**José Luis Fernández Eguía**, ezizenez ***El Pirri*** (1965eko otsailaren 20a, Madril - 1988ko maiatzaren 9a, Madril), espainiar aktore bat izan zen. Pertsonaia marginatuak antzeztu ohi zituen, nagusiki kinki zinema azpigeneroko filmetan.

## Filmografia 
* 1980 - *Navajeros*
* 1981 - *Maravillas*
* 1981 - *La mujer del ministro*
* 1982 - *Colegas*
* 1983 - *El sur* (krediturik gabe)
* 1984 - *The Hit*
* 1984 - *El pico 2*
* 1985 - *De tripas corazón*
* 1985 - *La reina del mate*
* 1985 - *Caso cerrado*
* 1985 - *Sé infiel y no mires con quién*
* 1987 - *La estanquera de Vallecas*
* 1987 - *Policía*
* 1987 - *La vida alegre*
* 1988 - *El juego más divertido*

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Celso Bugallo

**Celso Bugallo Aguiar** (1947ko urtarrilaren 1a, Sanxenxo, Pontevedrako probintzia - 2025eko abenduaren 20a, Pontevedra), galiziar zinema, telebista eta antzerkiko aktore bat izan zen.

## Filmografia 
:

## Telebista 
* *Fariña* (2018), Antena 3
* *El Incidente* (2017), Antena 3
* *Los hombres de Paco* (2010), Antena 3.
* *Chapapote... o no* (2006) (telefilma), Ferrán Llagostera. 
* *Omar Martínez* (2006) (telefilma), Pau Martínez.
* *Secuestrados en Georgia* (2003) (telefilma), Gustavo Balza. 
* *Entre bateas* (2002) (telefilma), Jorge Coira.
* *Fíos* (2001), TVG.
* *Galicia Express* (2001), TVG.
* *Terra de Miranda* (2001), TVG.
* *Periodistas* (2000), Telecinco.
* *Rias Baixas* (2000), TVG.
* *Mareas vivas* (1998), TVG.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Lizeoaren Goi Musika Kontserbatorioa

**Lizeoaren Goi Musika Kontserbatorioa**, , Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen musika eskola bat da. 

1837an sortua izan zen eta 1847an erakunde honek Liceu antzokia eraiki arazi zuen. 1854an kontserbatorioa eta antzokia banandu egin ziren, baina gaur egun arte bi erakundeen arteko interakzioa mantendu da.

2009ko azaroaren 3an egoitza berriaren eraikina inauguratu zen.

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Julia Urquidi Illanes

**Julia Urquidi Illanes** (Cochabamba, 1926ko maiatzaren 30a - Santa Cruz de la Sierra, 2010eko martxoaren 10a) Boliviako idazlea izan zen.

## Biografia 
Julia Urquidi Illanes Cochabamban jaio zen 1926ko maiatzaren 30ean. Carlos Urquidik eta bere emazte Maria del Carmen Illanesek izan zituzten bost seme-alabetatik laugarrena izan zen. Bere ahizpa zaharrena, Olga, Luis Llosa Uretarekin (Mario Vargas Llosa idazlearen osaba) ezkondu zen.

Lehen aldiz Jaime Alcazar-ekin ezkondu zen, eta dibortziatu egin zen. Berehala ezkondu zen, 1955eko maiatzean, Mario Vargas Llosa gaztearekin. Hemeretzi urte zituen, berak baino hamar gutxiago. Senar-emazteak Parisen bizi izan ziren, Mario ikasten ari zen lekuan, bizipen eta familia gorabehera askorekin, ez zuten seme-alabarik izan.

Dibortziatu egin ziren Mariok bere lehengusina Patricia Llosa Urquidi Juliaren amaren aldeko ilobagatik Julia abandonatu ondoren.

Mario Vargas Llosaren *La tía Julia y el escribidor* eleberri ezagunak senar-emazte horien bizitza du inspirazio-iturri. Julia hirugarren aldiz ezkondu zen René Pachecorekin.

1983an *Lo que Varguitas no dijo* argitaratu zuen, oroitzapen liburua, 2010ean berrargitaratua; Urquidik dio idazlea berak egin zuela.
*Nik berari egin nuen bera. Talentua Mariorena zen, baina sakrifizioa nirea izan zen. Asko kostatu zitzaidan. Nire laguntzarik gabe ez zatekeen idazlea izango. Zirriborroak kopiatzea, idaztera behartzea. Beno, elkarrekikoa izan zen, biok behar genuela elkar uste dut.*                      Julia Urquidi. El Deber egunkariari elkarrizketa, 2003.René Barrientos eta Hugo Banzer jeneralen emazteen idazkari pertsonala izan zen. Ondoren, La Pazeko alkatetzako protokolo-burua izan zen.

2010ean hil zen, arnas konplikazio baten ondorioz.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Izeba Julia Archivado
Santa Maria Assunta eliza (Polignano)

**Santa Maria Assunta eliza** (Andre Mariaren Jasokundearen eliza) Polignano a Mare hiriko parrokia edo *chiesa matrice* delakoa da, katedral izan zena 1818ra arte, Polignanoko elizbarrutia Monopolikoari batu zitzaion arte. Vittorio Emanuele plaza nagusiari begira dago, gune historikoaren bihotzean.

Barrualdean nabarmentzen dira XVI. eta XVII. mendeen artean jardun zuen Stefano da Putignano eskultoreari egotzitako lan batzuk, eta XV. mendeko poliptiko bat (madonna bat santuekin), Bartolomeo Vivariniren urreztatutako taula.

## Iruditegia 

Fitxategi:Eliza Polignano 05.jpg|Sarrera eta kanpandorrea.
Fitxategi:Polignano a Mare - Chiesa matrice di Santa Maria Assunta - 2023-09-28 14-42-51 001.jpg|XV. mendeko poliptikoa.
Fitxategi:Polignano a Mare - Chiesa matrice di Santa Maria Assunta - 2023-09-28 14-41-22 001.jpg|Eliz ataria.
Fitxategi:Eliza Polignano Chiesa di Santa Maria Assunta.jpg|Aldare nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kasseri

**Kasseri** (grezieraz κασέρι; turkieraz kaşar) ardi edo ahuntz esnearekin edo bien nahasketarekin egindako gazta hori ertain-iluna da, eta oso ezaguna da Grezian eta Turkian. "Kasseri" izena jatorri deitura babestua da.

## Erabilerak 
Kasseri bere horretan jan daiteke, ogitartekoetan moztuta, edo kaseropita eta saganaki izeneko tartaren osagai nagusi gisa.

## Kanpo estekak
Amir-Abbas Hoveyda

**Amir-Abbas Hoveyda** (Teheran, 1919ko otsailaren 18a – *ibidem*, 1979ko apirilaren 7a) irandar politikaria izan zen. Irango lehen ministroa izan zen 1965etik 1977ra.

Hoveydak Iranen eta Beiruteko lizeo frantsesean ikasi zuen, eta zientzia politikoetan eta ekonomian masterra lortu zuen Bruselako Unibertsitate Askean, eta historiako doktoregoa Parisko Unibertsitatean.

Hoveyda Irango lehen ministroa izan zen 1965 eta 1977 artean. 1979ko Irango Iraultzaren ondoren epaitu zuen auzitegi iraultzaile batek, eta Jainkoari gerra deklaratu eta Lurreko ustelkeria hedatu izana leporatu zioten. Heriotza zigorra ezarri zioten eta exekutatu egin zuten.
Khalida Vorobiova

**Khalida Xaikhnurovna Vorobiova** (), ezkongabetan **Khalida Xaikhnurovna Fardeieva** , (Gremiatxinsk, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1948ko urriaren 3a) sobietar izotz gaineko abiadura-patinatzaile ohia da.

1979ko Sobietar Batasuneko txapelduna izan zen 500 metroko kategorian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tulum gazta

**Tulum gazta** (turkieraz: **tulum peyniri**) ahuntz-esneko turkiar gazta tradizionala da, ahuntz-larruzko estalki batean ondua, turkieraz Tulum deitzen dena. Bere zapore bereziagatik, rakırekin meze gisa nahiago da Turkian. 

## Tulum eskualdearen arabera 
Tulum gazta Turkian aldatzen da eskualdearen arabera. Herrialdeko leku desberdinetatik dator, eta gaztak zapore desberdina du ekoizpen tekniken aldaketen ondorioz. Tulum gazta aipagarrienak hauek dira: 

* Erzincan Tulum gazta 
* Izmir Tulum gazta 
* Çimi Tulum gazta 
* Kargı Tulum gazta  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laure de Châtillon

**Laure de Châtillon**, **Zoé Laure Delaune** (Chambray, Frantzia, 1826ko otsailaren 24a – Clarens, Suitza, 1908ko abuztua) margolaria izan zen.

## Bizitza 
1851n Châteaudun-eko suprefetarekin ezkondu zen. Léon Cogniet-en ikaslea izan zen eta 1851. urtetik 1887. urtera Parisko Aretoan erakutsi zuen.

Hélène Bertaux-ek sortutako emakume margolari eta eskultoreen Batasuneko lehen kideetako bat izan zen.

Frantziako ordezkaritza ordezkatu zuen Kolonbian egin zen Munduko Erakusketan.

## Iruditegia 

File:Laure_de_Chatillon_-_sleeping_child.jpg|ezkerrera|thumb|259x259px|”Haurra lo”, 1876, Musée Saint-Germain
File:Beaux-Arts de Carcassonne - L'option - Laure de Châtillon.jpg|ezkerra|thumb|*Aukera*, Musée des Beaux-Arts de Carcassonne
File:Laure de Châtillon - L'Esclave (allégorie de l'annexion de l'Alsace-Lorraine).jpg|ezkerra|thumb|*Esklabotza (Alsazia-Lorena anexioaren alegoria)*, 1875eko aretoa]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meze

**Mezze** (jatorrizko turkierazko **Meze** hitzetik, arabieraz: **مزة**; grezieraz **Μεζές** *Mezés*, pl. **Μεζέδες** *Mezedes*; bulgarieraz eta serbieraz **мезе**), ekialdeko Mediterraneoko eta Ekialde Hurbileko sukaldaritzan, aperitiboen aukeraketa anitza da, normalean edari alkoholdun batekin batera joaten dena, hala nola rakı Turkian edo ouzo Grezian.

Palestinako, Jordaniako, Siriako eta Libanoko sukaldaritzan, plater multzo hau askotan "otordu handi" eta lasai baten barruan zerbitzatzen da. Herrialde batzuek *muqabbilat* (aperitiboak) deitzen diote alkoholarekin zerbitzatzen ez denean.

## Etimologia 
*Meze* hitza persieratik dator: مزه *mazzek* *zaporea* esan nahi du eta izen hau مزیدن *mazzidan* aditzetik dator, hau da, *zaporea eman*.

## Erreferentziak 
## kanpo estekak
Miren Aire

**Miren Aire** (Urepele, Nafarroa Beherea, 1976) artzaina eta abeslaria da. Aire ahizpak hirukotea osatzen du Amaia eta Paxkalin ahizpekin batera. 2014an, Josu Zabalak bultzaturik eta Zenbat Gara elkarteak babesturik, *Bidexka* (Erroa argitaletxea) lehen diskoa argitaratu zuten. Ezagunagoak egin ziren, batez ere hegoaldean, Mikel Markez errenteriar abeslariarekin batera grabatu zuten *Konplize ditut* *eta* izeneko abestiarekin. 

## Bizitza 
### Familia 
Aita Mixel Aire Etxebarren (1944-2024) bertsolaria izan zen eta ama Mari Michel Bertart. Aitaren aldeko aitona-amonak Xalbador (Fernando Aire Etxart, 1920-1976) bertsolaria eta Leoni Etxebarren (1923-2014) bertso-jartzailea izan ziren. Henriete Aire idazlea eta Xole Aire Urepeleko auzapez eta artzaina izebak dira. Kantuak aukeratzeko orduan hitzen zentzuaren araberakoa izaten da.

#### Artzain 
Miren Aire ardi buru beltzen artzaina da, aita eta aitatxi bezala, eta amaren eta amatxiren sortetxean, Urepeleko Iturribeltzia baserrian, bizi da. Han lanean ari zen osaba erretretan sartu zenean, Mirenek hartu zuen segida. Artzantzaz bizi da 2001 urtetik. Hasieran, ardi esne guztia gasta egiteko transformatzen zuen. Denborarekin, ostera, beste ekoizpen batzuk ere egiten hasi zen: gazta mota desberdinak, iaurtak, eta izozkiak. Azken hauek  bederatzi gustu desberdinekoak egiten ditu: txokoleta, banilla, zitroina, hurra, pistatxoa… Horietatik bost aurkeztu zituen Lyongo lehiaketan. Pistatxozko eta hurraren gustuekin urrezko bi medaila irabazi zituen, eta esne hutsez egindako izozkiarekin, zilarrezkoa.

### Abeslari 
Paxkalinek kantuan aritzea gustuko du eta kantuan ari da etxean zein plazaz plaza *a cappella* abesten duen Aire ahizpak izeneko hirukotea osatzen duten Miren eta Paxkalin ahizpekin batera. 1991an hasi ziren ahizpak kantaldiz kantaldi. Taldeak kantu ezagun asko ditu. Kantuak aukeratzeko orduan hitzen zentzuari erreparatzen diote.

Aita-amek etxean zituzten diskoen artean baziren batzuk, anitzetan entzuten eta kantatzen zituztenak, hala nola, Ez Dok Amairu taldearen inguruan zebiltzan musikarien kantak, Mikel Laboa, Benito Lertxundi, Lourdes Iriondo, edo Xabier Leterenak, esaterako, baita Mixel Labéguerie, edo Eñaut Etxamendirenak ere.

### *Bidexka* diskoa 
2014an, Josu Zabalak bultzaturik eta Zenbat Gara elkarteak babesturik, *Bidexka* lehen diskoa argitaratu zuten Erroa argitaletxearekin. 13 abestik osatzen dute albuma: 1. *Eia, eia; 2. Hala ere, 3. Semeari, 4. Euskal Herri poeta, 5. Arrosako zolan, 6. Maitasun honek zugan dirudi, 7.* Gogo eta gorputzaren zilbor-hesteak, 8. *Neska bat haur beharretan*, 9. *Hitzak dira*, 10. *Lore bat zauri bat*, 11. *Mendiaren deia*, 12. *Martxa baten lehen notak* eta 13. *Ni gatibu hartzeko*.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2025ean, Lyonen pistatxozko eta hurraren gustuko izozkiekin urrezko bi medaila.
* 2025ean, Lyonen esne hutsez egindako izozkiarekin zilarrezko medaila.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Konplize ditut eta abestia,* Uxue Alberdiren letragilea, Mikel Markez eta Aire ahizpak abeslariak
* *Eia, Eia* abestia, Aire ahizpak abeslari
* Ahadi: izotz ondoko izozki  Berria: 2026.01.09
Carlos Reinaldo

**Carlos Reinaldo** matematikari espainiarra da, matematikaren zabalkunde lanagatik ezaguna.

Carlosek matematika ikasten du Lisboako Unibertsitatean. Podcast Tengo un plan-ean egindako elkarrizketagatik egin zuen ezagun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pita ogi

**Pita ogia** gari-irinarekin egindako ogi zapala da, bigun eta apur bat hartzitua, Mediterraneoko eremuan kontsumitzen dena, batez ere Ekialde Hurbilean, noizean behin labearen paretetan egosia eta pizza oinarriaren antza duena.

Honen barnean daude barneko poltsikoa duen bertsio ezaguna, ogi arabiarra (arabieraz: خبز عربي, *khubz ʿarabīʿ*), ogi siriarra eta beste izen batzuk ere ezagutzen direnak, baita poltsikorik gabeko bertsioak ere, hala nola greziar pita, souvlakia biltzeko erabiltzen dena.      Mendebaldeko pita izena batzuetan erabil daiteke tokiko hizkuntzetan izen desberdinak dituzten beste ogi zapal mota batzuk aipatzeko, hala nola arabiar khubz (ogia) estilo ugari. 
[thumb|Pita ogia labean egitea [Nazaret|Nazarethen.]]
Etimologikoki, pita izena greziera modernoko πίτα hitzetik dator, "opila" edo "ogia" izendatzeko erabiltzen dena.

Turkiar pitak, *pide-k*, ia beti sesamo edo usagari haziak izaten ditu gainean eta ez da "hutsik" egoten ogi zapal askok bezala, mamia baizik.

Bulgariako ezkontzetan, emaztegaiari eta senargaiari ematen zaie, ezti eta gatzarekin lagunduta, eta berdintasuna eta ezkontza-bizitzaren gozotasuna adierazten duten erritual sorta batekin.

Batzuetan *somun* bezala aipatzen da Balkanetako penintsulan.

## Osagaiak 
Osagaiak gari irina, ura, gatza, legamia eta olioa dira.

## Elaborazioa 
Pita gehienak tenperatura altuetan labetzen dira (232 °C), ore laua eta zirkularra izugarri puztuz, orearen ura lurruntzean sortzen den lurrunagatik. Labetik ateratzean, labean egindako orearen geruzak pita hustuaren barruan bereizita geratzen dira, ogia ireki eta poltsiko bat osatuz. Hala ere, pitak batzuetan poltsikorik gabe labetzen dira eta "poltsikorik gabeko pita" deitzen zaie.
[thumb|Pita ogia [falafel, tahini saltsarekin eta entsaladarekin.]]
Mikrouhin-labean berotzeko pita ogia ere badago, busti eta 30 segundoz mikrouhin-labean edo txigorgailuan berotuz prestatzen dena.

## Sukaldaritzako erabilera 
Pita ogia hummus eta taramosalata bezalako saltsak zerbitzatzeko erabil daiteke, labneh lehorra, za'atar eta olioarekin txigortuta; kebabak, gyroak edo falafelak biltzeko, edo ogitartekoak eta burritoak egiteko; baita arrautzekin eta beste hainbat gisaturekin ere, beste edozein ogi bezala. Moztu eta labean egin daiteke pita zerrenda frijitu kurruskariak egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ogi arabiar

**Jubz-a**, **jobz-a**, **jbez-a** edo **jébez-a** (arabieraz خبز عربي *jubz **ʿ**árabī*, 'arabiar ogia' edo baita ere خبز البلدي *jubz al-baladī*, 'hemengo ogia' deitzen dena) edo euskaraz **ogi arabiarra**, arabiar sukaldaritzako ogi zapala da, batez ere Ekialde Hurbilekoa, hau da, Egiptokoa, Golkoko herrialdeak eta Sortaldekoa. Jubz ogia pita baino handiagoa da, zartagin batean egin daitekeena.

Orea legamirik gabekoa da eta pizza orearen modu berean oratzen da. Jubza labe mota berezi batean egosten da, harrizko paretetara itsasten dena. Pasta labeko pareta beroan itsastearen inpaktuak egostea eragiten du, eta halaxe jarraitzen du ogi-burbuilak marroi bihurtzen hasi arte. Une horretan, atera eta jateko prest dagoela uste da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak