Juan Antonio Aboitiz

**Juan Antonio Aboitiz Asterrika** (Lekeitio, Bizkaia, 1751eko apirilaren 3a - 1824ko urriaren 2a) abade katolikoa eta bertso sortzailea izan zen. Haren konposizioak asko zabaldu ziren XVIII-XIX mendeetan ahoz-aho, "Txanton Pipirri" eta "Peru Dubako" izeneko bertso sortak bereziki.

## Datu biografikoak 
Juan Antonio Aboitizen bizitzako datu gutxi ezagutzen da. 1970. hamarkadan Nikolas Alzola Gerediagak, Urkitza abade lekeitiarraren laguntzaz, elizako sakramentuen artxibotik, jaiotza eta heriotza data zehatzak atera zituen, baita guraso eta aiton-amonen izenak ere: aita Juan Aboitiz, Juan Aboitiz eta Domeka Zarakondegiren semea; eta ama Ursola Asterrika, Antonio Asterrika eta Catalina Uskolaren alaba.

Lehenik Mendexako abade izan zen, eta 1815 inguruan Lekeition postua lortu zuen; hor jarraitu zuen 1824ean 74 urterekin hil arte. joan-etorrian ibiltzen ziren mandazainez baliatzen zela. Badirudi Ondarroan eginiko gabon kanta bat zela. 1860 inguruan, eta kantu bilketan ari izan zenean, jendeak oraindik gogoan zeuzkan 25 bat urte lehenago hildako Aboitizen hainbat bertso. Berak bost jaso ahal izan zituen: Txanton Pipirri, Belaskilloren kantia, Zeugana nator Pedrotxu, Tortolatxu bat basuan, Matxango eta Trakamailgo erregiña. Handik urte gutxira, Jose Ignacio Aranak (1838-1896), hiru jaso zituen: Txanton Pipirri, Matxango eta Peru Dubako.

Bertso sorta ezagunenak hainbat bilduma eta kantutegitan berrargitaratu izan dira, bertsio ezberdinetan, eta askotan Juan Antonio Aboitizen egiletzaren berririk eman gabe.

Halere, Juan Antonio Aboitiz oraindik egile "ia sekretua da, gutxi estudiatu dena", eta bere garaiko beste idazleen aldean ezkutuan gelditu da; zentzu horretan, Durangoko zilarginak edo Pantxillon bezalako egileen antzeko kasua da. Izan ere, sortzaile hauek itzal handiko zenbait idazleren garaikideak izan ziren, hala nola Juan Antonio Mogel (1745-1804), Pedro Antonio Añibarro (1748-1830) edo José Patricio Astarloa (1751-1821), bizkaiera literarioaren sortzailetzat hartzen direnak, eta testu kopuru nabarmen handiagoa utzi dutenak.

Edonola ere, zalantzarik ez dago Juan Antonio Aboitiz herri-poeta ezaguna izan zela; bere hainbat bertso ahoz aho zabal ibili ziren urte askoan, ez bakarrik Lekeitio inguruan, baizik eta Bizkaia osoan ere. Horren froga argia da XX. mendean ere hainbat aldizkaritan argitaratu izana, eta euskal biltzaileek ere bere Aboitizen hainbat kantu jaso izana haien bildumetan (Azkue, aita Donostia, Julio Bareño, Aitzol...).

Testua hobeto interpretatzeko ohar interesgarriak datoz Kalzakorta 2017an.

Laitizco gallegua

Bere Chinguagaz

Pozic juango jatsu

Edonora ceugaz.

5

Dn. Quijote Manchacoc

Bere jornadetan

Erabillen Chingua

Otz ta edurtzetan

Goissian bialdu dot

Seme bat bere esque

Lain Calbon peluquia be

Ac ecerri leique.

6

Medico izateco

Baquizu Chingua

Aspaldi guztijetan

Dozu tituluba:

Bedarragaz lupuba

Osatuten dozu

Beste gachontzat bere

Cerbait jaquingo dozu.

7

Neu bere Medicu naz

Celaco, edo alaco

Ascoc billatuten nau

Biar nabelaco:

Urten bada echetic

Artzeco entzutia;

Alper bada entzute baga

Medicu izatia.

8

Nai ta ez biar dozu

Chingua chigua

Nai moda barricua

Nai anchiñacua´

Nolabaita Chigo bat

Soñera ezquero

Ordubanche zagoz zu

Eguinda Galeno.

9

Eta barriz oraindic

Nun dozu Eguzqui?

Zure asmuen barri

Arec ete daqui?

Bai Pedrochu ac baqui

Nire asmuen barri

Berac nigas batera

Nai leuque etorri.

10

Baña niri icaslaric

Ez jat ez conveni:

Nai dozu egin daguidan

Osaguillia Eguzqui?

Ogui andi bat bere

Eiten bada erdi bi

Aurqui bacocharentzat

Izango da guichi.

11

Agur bada Pedrochu

Ni orain banua

Uste dot ecartia

Ogueico zorrua:

Ojala ba Chingua

Icustia zu emen

Indijanu eguinda

Arren bada. Amen.

### Tortolatxo bat basuan 
(Jose Antonio Uriarteren bildumako testua).

CANCIÓN QUE ABOITIZ SACO A UNA ALDEANA DE BEDARONA QUE LA ENCONTRÓ LLORANDO SENTADA AL PIE DE UN ARBOL, PORQUE EN LEQUEITIO LA DIJO UNA MUCHACHA QUE ERA PECOSA

1

Tortolachu bat basuan

Bacar bacarric neguan

Bere penac cantetan eguan

Arbola baten onduan

Eta onelan ciñuan.

2

Ez daucanac fortunia

Uri baten jaijotia

Izan arren perfectia

Ciur dau ac izatia

Uritarrentzat tachia.

3

Naturalecia condenetia

Da pecaduna tachetia

Ezpada esaizu ia

Pecatu dan ifintia.

4

Aren urrengo entzutia

Tortola pecaz betia

A izan zan sartutia

Erraijetan ezpatia

Ta vijotza puscatzia.

5

Celai berde ta ederra

Lora baga bere eder da

Baña udan aguertzen da

Lora pecaz apainduba.

6

Simbirio cerucua

Media naranja goicua

Azula dozu fondua

Izar ascoc edertua

Eta tacharic bacua.

### Matxango 
(Jose Ignazio Aranak bildutako bertsioa).

Aranaren eskuizkribuan 17 ahapaldi daude (esan bezala, Aboitizen idazkeratik hurbilagotzat har ditzakegunak, eta hemen "Ar." oharrarekin identifikatuko ditugunak); Uriarteren "Poesia Bascongada"n, berriz, 25 ahapaldi datoz (Aranari falta zaizkionak gehitu ditugu, "Ur." oharrarekin).

Bertsoak tximino bati eskeiniak daude. Tximino hau Uriosolo abadearen etxean zegoen, Lekeitioko enparantzako balkoi batean kateatua, eta dirudienez oso famatua izan zen, bere izena Lekeition "tximino" hitza ordezkatzeraino. Testua hobeto interpretatzeko ohar interesgarriak datoz Kalzakorta 2017an. Aboitizen kantu zabalduena izan arren, bere egiletza ez zen ezaguna (Aita Donostiak 1940. hamarkadan egindako bilketa lanean, adibidez, lekukoek kantu hau kantatu zioten, baina ez zekiten nork egina zen). Halere, egiletza hori gutxienez Azkuek seinalatua zuen 1925ean, "Morfologia vasca" lanaren "De autoridades" atalean (p.807-808). beingo beinguan

Barrencaliac arturic.

### Ardi-narruz jantzirik 
Gabon kanta hau lehendik ezaguna zen, ez ordea bere egilea. 2020 urtean, Juan Bautista Eguzkitzak Julio Urkijori 1921ean idatzitako gutun bat aztertuz, bertso hauek Juan Antonio Aboitizenak zirela baieztatu ahal izan da.

Gutun horretan, Eguzkitzak Urkijori Vicente Egileor arrantzale lekeitiarrari jasotako bertsoak bidali zizkion. Vicente 1844an jaioa zen, bere aita Pedrorengandik (1819an jaioa) ikasia zuen kantua, eta halaber egilea Juan Antonio Aboitiz zela.

2020ra arte, kantu hau egile ezezaguneko herri baladatzat hartzen zen. Lehendik kantuaren lau bertsio ezagutzen ziren, hiru iturritatik (Antonio Zavala, Resurreccion Maria Azkue eta "Beti-Bat" ezizeneko kazetaria), denak laburragoak eta desitxuratuak. Eguzkitzak jasotakoa osoena da, hona ekarri duguna. Testua hobeto interpretatzeko ohar interesgarriak datoz Kalzakorta 2020an.

1

Ardi-narruz jantzirik, gosez ta otzez illik,

artzain baten bizitza igaroten dot nik.

Banua erririk erri mundua aratuten,

Belenen jaio dala Jesus zabalduten.

2

An dakust urrunean, aitz baten gañean,

gizon bat arrantzuan itsas baztarrean.

Galdetu bear dautsat ete daben entzun,

Belenen gaberdian zer irago yakun.

3

—Kañabera orregaz zagozan gizona,

Jaungoikoak daizula zuri egun ona.

Sentidu baldin bozu emen zaratarik,

edo entzun zeruko aingeru-kantarik.

4

—Bart gaberdian legez emen irago zan,

gizon gazte eder bat egoz jantzia zan.

Aren kanta soñuaz pozez zoraturik,

gau guztia emon dot arrain bat bagarik.

5

—Ez zan arrantzalea, gu lez gozpuzduna,

bart ikusi zenduan gazte egoduna.

A zan espiritu puru abisuz yoyana,

iparrean egozan erregiekana.

6

—Neu be jungo nintzate seiña ikustera,

bart lupiña eder batzuk banitu atera.

Baña erropa zarrak eskuak utsean,

ezin sartu neiteke jaun baten etxean.

7

Neuk be ardi-narruak nebazan soñean,

baña antxe egon naz barko gau guztian.

Joan zakioz eta esan egiozu:

arrantzale pobre bati emen naiatortzu.

8

Orra or nun daukazun bere amen aurrean,

aingeru ederrakin inguru guztian.

Umildadez jantzirik aska pobre baten,

zeruko erregea geu salbatearren.

9

—Neure Jaungoiko Jauna, naz arrantzalea,

neure ondasun guztia dot kañaberea.

Baneuko zer ekarri, ez nentorke utsik:

bart bere ez dot artu bapere arrañik.

10

—Arrantzale gaisoa, nik bisitea nai dot,

urrea ez zidarra ezetako ez dot.

Zeure bisita ori askotaz geiago

estimatuten dot nik erregeenak baño.

11

Orain, arrantzalea, zeure etxera zoaz.

Bizi zaitez garbiro zeure arrantzuaz.

Itsasoko olatuak baretuko dodaz,

eta aixe gogorrak neuk bigundukodaz.

## Erreferentziak  
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko idazleen zerrenda

## Kanpo estekak