Odonatu

**Odonatuak** (**Odonata**) intsektu klasearen barneko ordena bat dira. Euskaraz, besteak beste, *sorgin-orratz*, *burruntzi*, *txitxiburduntzi* eta *mariburduntzi* deitzen zaie. 5.680 espezie inguru ezagutzen dira mundu osoan, eta horietako 55 bederen bizi dira Euskal Herrian. Denak harrapariak dira, bai larba-sasoian, bai heldu gisa. Larbak ornogabe urtarrez eta ornodun txikiez (arrainkume eta zapaburuez) elikatzen dira; helduek, berriz, hegan dabiltzala harrapatzen dituzten intsektuak jaten dituzte. Gaur egungo odonatuak hiru subordenatan sailkaturik daude: Zygoptera (sorgin-orratzak), Anisoptera (burruntziak) eta Anisozygoptera.

## Izena 
Johan Christian Fabriciusek sortu zuen *Odonata* terminoa 1793an, antzinako grezierazko ὀδών, *odṓn* ("hortz") hitzetik abiaturik, itxuraz barail horzdunak dituztelako. Euskaraz, besteak beste, *sorgin-orratz*, *mari-orratz*, *begi-orratz*, *burruntzi*, *burduntzi*, *su-burduntzi*, *txitxi-burduntzi*, *mari-burduntzi*, *txerren-burruntzi* eta *andereño* izenak ematen zaizkie, eta baita *mumu-orratz* (Zaraitzu), *llerezna* (Erronkari), *melindres abiadoria* eta *sakaojos* (Bergara) eta *orrazkin* (Plentzia) ere. Eskuarki, sorgin-orratz hitza erabili ohi da Zygoptera subordenako odonatuak izendatzeko, eta burruntzi terminoa Anisoptera subordenakoak izendatzeko.

## Sistematika eta taxonomia 
Gaur egungo odonatuak hiru subordenetan sailkatu dira: Zygoptera (sorgin-orratzak), Anisoptera (burruntziak) eta Anisozygoptera subordenetan. Azken talde honetako espezie bizi biak Japonia eta Himalaiako gune erliktiko murritzetara mugaturik daude; lehenengo eta bigarren taldekoak dira gure ur-bazterretan ikusi ohi ditugunak. Berezitasun zoologiko sakonagoak aparte utzirik, talde bi hauek identifikatzeko ondoko ezaugarria hartzen da kontutan: landareetan kokatzen direnean, anisopteroek gorputz alboetarantz jartzen dituzte hegoak parakera horizontalean, eta zigopteroek, ostera, atzerantz oblikuoki bertikalean. Horrez gain, anisopteroak gorputz handiko eta hegaldi azkarrekoak dira, zigopteroak argalagoak eta delikatuagoak izanik. Hori dela eta, Epiprocta subordena sortu da, bere baitan anisopteroak eta anisozigopteroak hartzen dituena.

Espezie fosilak kontuan hartuz gero, kladograma hau daukagu:

## Ezaugarri fisikoak 
### Helduak 
[thumb|eskuinera|300px|*[Lestes sponsa* ar honek odonatuen kanpo-morfologia erakusten digu. Edozein intsektuk bezala, burua, toraxa eta abdomena ditu. Aipagarriak dira buruko begi handiak eta antena laburrak, toraxeko hankak eta hego minzkara delikatuak, eta abdomen luze orratz-itxurakoa. 

### Larba-aldia 
[thumb|eskuinera|260px|*[Erythromma najas* naiade honek argi erakusten ditu zigopteroen berezitasun larbarioak: gorputz luzeska eta delikatua, buruko antenak eta abdomenaren atzealdeko trakeobrankiak.

Lehen hegaldi horren ostean, odonatu heldugabeak urrundu egiten dira ar sexualki aktiboen iharduera-esparrutik, eta horrelaxe ahal izango dute bai elikatu eta bai guztiz garatu inolako interferentziarik gabe. Heldutasuna, emergentzia osteko bizpahiru egunetan lor daiteke espezie batzuetan, edo, beste muturrean, hiru bat astetan zenbait anisopteroren kasuan. Nolanahi ere, heldutasun eskuratu berriaren seinalea izaten da atzera ere ur-bazterretara itzultzea. Heltze-prozesuaren iraupena aldakorra da, baina normalean sorgin-orratzetan burruntzietan baino motzagoa izan ohi da, eta luzeagoa emeetan arretan baino.

Odonatuek duten kopulatzeko modua bakarra da intsektuen artean, eta argiro mintzo da talde honen primitibotasunaz. Arraren ugal aparatu primarioa abdomeneko atzeko segmentuetan dago paratuta, gainerako intsektuetan bezalaxe, baina odonatuen kasuan ez dago arraren eta emearen ugal aparatu primarioen arteko kontakturik. Alabaina, odonatu arrek ugal aparatu sekundarioa dute abdomeneko bigarren eta hirugarren segmentuetan; bertan ipintzen dute esperma, eta hori da kopulazioan zehar barneratuko den estruktura. 

Kopulazio-sekuentzia honako era honetan gertatzen da: lehenik, arrak eme aiduruak segituko ditu hegaz ur gainetik edo, lehenago esan bezala, dantza zirkular batean arituko da. Horren ostean, arrak sama aldetik eutsiko dio emeari, abdomeneko atze-apendizeen laguntzaz, eta tandema eratuko dute. Horrela daudelarik, arrak bere buruarekiko bentralki biratu eginen du abdomena, eta horrela bederatzigarren segmentuko irekiune genitaletik bigarren segmentuko ugal aparatu sekundariora eramanen du esperma. Kasu gehienetan truke hau tandema eratu aurretik egiten da, oso arin. Azkenik, kopulazioa bera hasten da. Horretarako, arrak gorantz okertzen du abdomena eta, aldi berean, emeak aurrerantz bidaltzen du berea, arraren abdomeneko bigarren segmentuko organo kopulatzaile sekundarioarekin lotzera. Akrobazia guzti horien ondorioz bihotz-itxurako irudia zirriborratzen dute.

Kopulazioan gardainaturiko odonatu-parea guztiz zaurgarria da. Beraz, pentsa liteke hautespen naturalak kopulazio laburrak bultzatu dituela. Dena den, iraupenaren aldetik oso aldakorrak dira, eta zenbait espezietan luzeak dira oso. Azken hauei dagokienez, badago lerro batzuk merezi dituen azalpen bat. “Espermaren lehiaketa” deritzo fenomenoari eta *Calopteryx* jeneroko sorgin-orratzetan ikusi da. Kopulatzen ari den arrak aurretiko gainerako arren esperma iraitziko du emearengandik berea transferitu baino lehen. Hori dela eta, emeak errunen dituen arrautzak azken arrak ernaltzen ditu. Hau da, arra emeari lotuta luzaroan egonez gero, berak ernaldutako arrautzen errutea ziurtatzen ari da nolabait; beste hurrengo bati kopulaziorako aukera gero eta txikiagoa uzten baitio. Hortik, beraz, kopulazio luzeen zergatikoa. Honelako “azkena da lehena” moduko abantaila selektiboak arruntak dira zenbait intsekturen artean, baina espermaren iraizketa aktiboa organo kopulatzailea erabiliz odonatuetan soilik ikusi da.

## Odonatuak eta gizakia 
Gizakiarentzat zeharo kaltegabeak badira ere, zenbait sineskeria dago animalia hauen inguruan. Uste zabaldua da hegan doazela jendearen begietara eraso egiten dezaketela, *begiorratz* eta *sakaojos* izenek adierazten duten bezala. Areago, Gerhard Bähr euskaltzalearen iritziz, odonatuei beldur handia die herriak, hegaz ziztu bizian doan herensuge txiki baten itxura dutelako. Beldur hori Europako hainbat eskualdetan hedaturik omen dago. Hortaz, gogoratu behar da animaliok ez dakartela inolako gaitzik jendearentzat, onura baizik; eltxoez-eta elikatzen baitira.

Literaturan ere agertzen dira tarteka odonatuak; horren adibide da Jokin Zaitegiren olerki hau:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Odonatu familiak
* Euskal Herriko odonatu espezieak

## Kanpo estekak 
* Altonaga, Kepa Lehen animalia hegalariak: Txitxiburduntzi eta sorginorratzak (I), aldizkaria.elhuyar.eus
* Altonaga, Kepa Lehen animalia hegalariak (II): Ur gezetako gargantua txiki horiek, aldizkaria.elhuyar.eus
* Altonaga, Kepa Lehen animalia hegalariak (eta III): Aireko maitale akrobatikoak, aldizkaria.elhuyar.eus
*  Checklist of all the European dragonfly and damselfly species. dragonflypix.com