Belarri

**Belarria** hotsak atzematen dituen organo anatomikoa da. Ornodunen belarriek biologia erkidea daukate, arrainetatik hasi eta gizakietaraino, ordenen eta espezieen arabera aldaketak dauden arren. Haren eginkizuna ez da soilik hotsa jasotzea, orekan eta gorputzaren kokapenean ere zeregin nagusia betetzen baitu. Belarria entzumen-sistemaren ataletako bat da.

Gizakietan, belarriak hiru zati ditu: kanpoko belarria, erdiko belarria eta barruko belarria. Kanpoko belarria belarri-hegal edo aurikulak eta kanpoko entzumen-hodiak osatzen dute. Kanpoko belarria belarriaren ageriko zati bakarra denez, belarri hitzak, askotan, kanpoko zatiari (aurikulari) bakarrik egiten dio erreferentzia. Erdiko belarrian, tinpano-barrunbea eta hiru belarriko hezurtxo edo osikuluak daude. Barne-belarria labirinto hezurtsuan aurkitzen da, eta zentzumenetarako giltzarri diren hainbat egitura ditu: hodi erdizirkularrak (mugitzean oreka eta begien jarraipena ahalbidetzen dutenak); utrikulua eta sakulua (oreka ahalbidetzen dutenak geldi gaudenean); eta koklea (entzumena ahalbidetzen duena). Kanpoko entzumen-bidea belarri-argizariaren bidez garbitzen da, berez aurikulara migratzen duena.

Belarri hitza bi modutara ulertzen da, organo osoa adierazteko edo soilik ageri den zatiari deitzeko. Animalia askotan, ageri den belarria belarri-hegal deritzon ehun tolestua besterik ez da. Entzumenaren prozesuan parte hartzen duen lehen atala da, eta ez du eginkizunik betetzen orekaren zentzumenean. Gizakietan, atal honi aurikula ere deritzo. Ornodunek belarri-parea daukate, buruaren bi aldeetan simetrikoki kokaturik. Kokapen horrek soinu-sorburuak aurkitzen laguntzen du.

Belarria lehenengo zaku faringeotik eta enbrioi goiztiarrean garatzen diren sei zundaketa txikietatik garatzen da, entzumen-plakodak deiturikoak, ektodermotik eratortzen direnak.

Belarria gaixotasunak jota egon daiteke, hala nola infekzio eta kalte traumatikoak. Belarriko gaixotasunek entzumena galtzea ekar dezakete, tinnitus eta orekaren nahasmenduak, esaterako, bertigoa, nahiz eta gaitz horietako asko entzumenetik datozen burmuineko edo neurona-bideetako kalteek ere eragin ditzaketen.

Belarria, milaka urtez, belarritakoek eta bestelako bitxiek apaindu izan dute kultura ugaritan, eta alterazio kirurgiko eta kosmetikoak jasan ditu.

## Egitura 
Giza belarriak hiru zati ditu: kanpoko belarria, erdiko belarria eta barneko belarria. Kanpo-belarriko entzumen-kanala airez betetako tinpanoaren barrunbetik tinpanotik bereizita dago. Erdiko belarriak soinuaren transmisioan parte hartzen duten hiru hezurtxo (belarriko hezurtxoak) ditu, eta eztarrira konektatuta dago nasofaringean Eustakioren tronparen faringeko irekiduraren bidez. Barruko belarriak organo otolitoak -utrikulua eta sakulua- eta bestibulu-aparatuko hodi erdizirkularrak ditu, baita entzumen-sistemaren koklea ere.

### Kanpo-belarria 
thumb|Belarri-hegalaren atalak.
Kanpo-belarria belarriaren kanpoaldea da, eta belarri-hegala, entzunbidea eta tinpanoaren kanpoko geruza (mintz tinpanikoa ere deritzo) ditu.

Belarri-pabiloia kanpoko ertz kurbatuak (helix izenekoa) eta barruko ertz okertuak (antihelix izenekoa) osatzen dute, eta entzumen hodira irekitzen da. Tragoak, orientatuta dagoen antitragoak bezala, entzumen-hodia gainditu, eta partzialki estaltzen du. Entzumen-kanalaren aurreko alde hutsari maskorra deritzo. Entzumen-hodia 2,5 cm inguru zabaltzen da. Kanalaren lehen zatia kartilagoz inguratuta dago, eta bigarren zatia, tinpanotik gertu, hezurrez inguratuta dago. Hezur horri entzumen-burbuila esaten zaio, eta hezur tenporalaren zati tinpanikoak osatzen du. Entzumen-hodia inguratzen duen azalak guruin zeruminosoak eta sebazeoak ditu, eta belarrirako zerumen babeslea sortzen dute. Entzunbidea tinpanoaren kanpoaldean amaitzen da. Belarriko muskuluak aurpegiko nerbioak inerbatzen ditu, eta horrek sentikortasuna ere ematen dio belarriaren larruazalari, bai eta kanpoko belarriaren barrunbeari ere. Nerbio aurikular handiak, belarri-nerbioak, nerbio aurikulotenporalak eta zerbikaletako plexuaren nerbio okzipital txikiak eta handiak sentikortasuna ematen diote kanpoko belarriaren atalei eta inguruko larruazalari. Bi belarrien antolaketa simetrikoak soinua aurkitzeko aukera ematen du. Garunak ezaugarri hori lortzeko, belarri bakoitzaren iritsiera-denborak eta intentsitateak alderatzen ditu goiko olibadi konplexuan dauden zirkuituetan eta bi belarrietara bideetatik konektatuta dauden gorputz trapezoidaletan.

### Erdiko belarria 
thumb|Erdiko belarriaren anatomia.
Erdiko belarria kanpoko belarriaren eta barruko belarriaren artean dago. Barrunbe tinpanikoa izeneko airez betetako barrunbea da, eta hiru hezurtxoak eta horiek lotzen dituzten lotailuak Eustakioren tronpa eta leiho biribil eta leiho obala barne hartzen ditu. Hezurtxoak hiru hezur txiki dira, eta elkarrekin funtzionatzen dute soinua tinpanotik barne-belarrira jaso, anplifikatu eta transmititzeko. Hezurtxoak mailua, ingudea eta estribua dira. Estribua gorputzaren izena duen hezurrik txikiena da. Erdiko belarria eztarriaren goialdearekin ere konektatzen da nasofaringean, Eustakioren tronparen irekidura faringeoaren bidez.

Hezurrezko-labirintoa mintz-labirintoak duen hezur-konpartimentuari esaten zaio, hezur tenporalean dagoena. Barneko belarria, estrukturalki, erdiko belarriko ingudearen bibrazioak jasotzen dituen leiho obalean hasten da. Bibrazioak barneko belarrira transmititzen dira endolinfa izeneko likido batean, mintza labirintoa betetzen duenean. Endolinfa bi atondotan kokatzen da, utrikuluan eta sakuluan, eta, azkenik, kokleara transmititzen da, espiral formako egitura batera. Kokleak likidoz betetako hiru espazio ditu: hodi bestibularra, kokleako hodia eta hodi tinpanikoa. Kokleako Corti organoan, transdukzioa eragiten duten zelula ziliatuak daude, aldaketa mekanikoak estimulu elektriko bihurtzen dituztenak.

Erdiko belarria arteria aurikular okzipitalaren edo atzeko arteriaren mastoide-adarrak eta arteria aurikular sakonetik (arteria maxilarraren adara) jasotzen du odola. Bertan dauden baina paper txikiagoa jokatzen duten beste arteria batzuk dira: erdiko arteria meningeoaren adarrak, goranzko arteria faringeoa, barneko arteria karotida eta kanal pterigoidearen arteria.

Barruko belarrian, kanpoko mundutik transmititutako bibrazioak erdiko belarriaren bidez nerbio bestibulokoklearrak garunera transmititutako seinale bihurtzeko behar den aparatua dago. Barneko belarriko kanal hutsak likidoz beteta daude, eta zelula ziliatuz betetako epitelio sentsorial bat dute. Zelula horien *ile* mikroskopikoak likidoan proiektatzen diren egiturazko harizpi proteikoak dira. Zelula ziliatuak hartzaile mekanikoak dira, eta neurotransmisore kimiko bat askatzen dute estimulatzen dituztenean. Fluidoan zehar mugitzen diren soinu-uhinak Cortiren organoaren zelula hartzaileen aurka isurtzen dira. Fluidoak zelula indibidualen harizpiak bultzatzen ditu; harizpien mugimenduak zelula hartzaileak irekitzea eragiten du potasio ugariko endolinfa jasotzeko. Horren ondorioz, zelula despolarizatu egiten da, eta ganglio espiralean zehar transmititzen den ekintza-potentzial bat sortzen du, nerbio bestibulokoklearrean entzumen-zatiaren bidez garuneko lobulu tenporalera informazioa bidaltzen duena. Egitura bakoitza germen-geruza desberdin batetik sortzen da: ektodermoa, endodermoa eta mesenkima.

### Barne-belarria
thumb|Enbrioi batean garatzen ari den entzumen-plakoda (lau aste inguru)
[thumb|Belarria lepoaren behealdean garatzen da, eta gorantz mugitzen da [baraila garatu ahala (sei aste).]]
Bigarren edo hirugarren astearen inguruan, garatzen ari den enbrioiak hiru geruza ditu: mesodermoa, ektodermoa eta endodermoa. Lehen garatzen den belarriaren zatia barne-belarria da. Masa hori guztia, azkenean, mesenkimak inguratzen du hezur-labirintoa osatzeko.

28. egunaren inguruan, entzumen-besikularen zati batzuk nerbio bestibulokoklearra eratzen hasten dira. Horiek neurona bipolarrak osatzen dituzte, barne belarriaren zatiak sentsazioz hornitzen dituztenak (hots, kanal erdizirkularren atal sentsorialak, utrikuluaren makulua eta sakulua, eta Cortiren organoa).

### Erdiko belarria
Erdiko belarria eta bere osagaiak lehen eta bigarren arku faringeoetatik garatzen dira.

### Berezitasuna
Belarri bakoitza bakarra eta indibiduala da, eta bi pertsona belarri berdinak izateko aukera oso txikia da. Horrez gain, belarriaren proportzioak, normalean, bizi osoan atxikitzen dira, eta, beraz, 1950eko hamarkadatik aurrera auzitegi-identifikaziorako erabili dira.

## Beste animaliak
thumb|left|220px|
thumb|200px|
Ornodunen belarriak simetrikoki samar egoten dira buruaren alde banatan, eta horrek soinua lokalizatzen laguntzen du.

Ugaztun guztiek hiru entzumen-hezurtxo dituzte. Ugaztun theriarretan kanpoko belarri-hegalak soinua belarri-kanaletik tinpanora bideratzen laguntzen du. Ugaztunen belarri batzuen barne-azalean, gandorren geometria konplexuak harrapakinek sortutako soinuak zorrozki fokuratzen laguntzen du, ekolokazio seinaleak erabiliz. Gandor horiek Fresnel leiar baten baliokide akustikotzat har daitezke, eta animalia ugaritan ikus daitezke, besteak beste, saguzar, Aie-aie (*Daubentonia madagascariensis*), *galago*, *Otocyon megalotis*, *Microcebus* eta beste.

Primate handi batzuek, hala nola gorilek eta orangutanek (baita gizakiek ere), garatu gabeko belarriko giharrak dituzte, egitura bestigial ez-funtzionalak direnak. Hala ere, oraindik nahiko handiak dira erraz identifikatu ahal izateko. Edozein dela arrazoia ere, belarria mugitu ezin duen belarri gihar batek funtzio biologiko hori galdu du.

thumb|Belarria mugitzeko gai den gizona
Horrek erlazionatutako espezieen arteko homologiaren ebidentziatzat balio du. Gizakietan, aldakortasuna dago muskulu horietan, bada, pertsona batzuk gai baitira belarriak hainbat norabidetan mugitzeko, eta esan izan da balitekeela beste batzuek halako mugimendua lortzea behin eta berriz saiatuz.

Belarri-hegal mugikorra duen animalia batzuetan (zaldia), belarri-hegal bakoitza modu independentean zuzendu daiteke soinua hobeto jasotzeko. Animalia horientzat, belarri-hegalek soinu-iturriaren norabidea kokatzen laguntzen dute.

Elephant near ndutu.jpg|thumb|erdira|Afrikar elefantea*Loxodonta africana*
2009-03-07Vulpes zerda016.jpg|thumb|erdira|Fenekoa (basamortuko eskualdeak)*Vulpes zerda*
Vulpes lagopus in Iceland.jpg|thumb|erdira|Azeri artikoa*Vulpes lagopus*
Rabbit - French Lop breed.jpg|thumb|erdira|Untxi etxekotua – Untxi-ahari frantses arraza*Oryctolagus cuniculus*

thumb|right||180px
Belarria, gainazaletik gertu dituen odol-hodiekin, lehorreko ugaztun batzuetan ezinbesteko termorreguladorea da, elefantea, azeria eta untxia barne. Bost belarri mota daude etxeko untxietan, horietako batzuk belarriaren gehiegizko luzera lortzeko hazi izan dira, eta osasunerako arrisku potentziala suposatzen du, eta, herrialde batzuetan, kontrolatuta dago. Erdi-ahari untxi baten burezurreko arazoak Charles Darwinek aztertu zituen 1868an. Itsas ugaztunetan, belarririk gabeko itsas txakurrak Pinnipedia hiru taldeetako bat dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak