Amparo Muñoz

**Amparo Muñoz Quesada** (Vélez-Málaga, Malaga probintzia, 1954ko ekainaren 21a – Malaga, 2011ko otsailaren 27a) malagar modeloa eta aktorea izan zen, 1974ko Miss Unibertso edertasun-lehiaketaren irabazlea. Bere ibilbidean, hainbat aintzatespen jaso zituen aktore-lorpenengatik; besteak beste, bigarren mailako aktore onenaren saria Bruselako Zinemaldian, *Mamá cumple cien años* filman egindako lanarengatik. Film hori  Oscar sarirako izendatu zuten, eta Donostiako Zinemaldian epaimahaiaren sari berezia jaso zuen. Horrez gain, Cannesko Zinemaldian Urrezko Palmarako izendapena jaso zuen.

## Biografia 
Velez-Malagan jaio zen 1954ko ekainaren 21ean. Familia apal batean jaio zen, forjari batek eta etxekoandre batek osatua. Sei neba-ahizpetatik nagusiena izan zen. Baliabideak urriak ziren familian; beraz, aitabitxiekin hazi zen, seme-alabarik ez zuten eta. Familiaren estuasun ekonomikoak oinarrizko etapa baino ez zion utzi ikasten, eta desagertutako Almacenes Méridan hasi zen saltzaile gisa lanean. Takigrafia eta mekanografia ikastaroak egin ondoren, "*Sur*" egunkarian hasi zen idazkari lanetan.

"*Sur*" egunkariko zuzendariak berak Miss Costa del Sol lehiaketara aurkeztera animatu zuen, egoera bikoitzaz baliatuta, Vélez-Málagan (Malaga) egiten baitzen eta errotatiboa ekitaldiaren babeslea baitzen. Amparo Muñozek uko egin zion Miss Arroyo de los Angeles tituluari, baina azken saria Lanzaroterako bidaia bat zenez, aurkeztu egin zen. Titulua irabazi eta antolatzaileei bidaia erreklamatzera joan zenean, —parte hartzeko izan zuen arrazoi bakarra —, Miss Espainia lehiaketan parte hartzen ez bazuen uharteko egonaldia ez ziotela ordainduko esan zioten. 1973an, 19 urte zituela, Miss Espainia hautatu zuten. Urte horretan bertan, lehen aldiz, kameren aurrean jarri zen *El diablo en persona* film mexikarrean, Valentín Trujillo eta Eduardo de la Peñarekin batera eta Edgardo Gazcónek zuzendua. Zinemagintzan beste pare bat aldiz sartu zen, kontratuaren baldintzak betetzeko Miss Unibertso lehiaketara joateko erreklamatu zuten arte.

### Miss Unibertso 
1974an, Filipinak antolatu zuen Miss Unibertsoren nazioarteko lehiaketa, diktadura lausotzeko eta Imelda Marcos lehen damaren guraria betetzeko. Amparo Muñozek Miss Unibertso titulua irabazi zuen. Manila hiriburuan egin zen ekitaldi horrek mundu osoan seiehun milioi ikusle baino gehiago izan zituen.  ≪ Hogeita hamar urte igaro ondoren, oraindik ere beldurrez gogoratzen dut Miss Universo gisa dudan esperientzia. Eserita lo egiten ikasi nuen: ohean etzanda, ordu bat edo bi, eta berehala izutzen nintzen gertatzen ari zitzaidan guztiarekin, ikusten nuen guztiarekin. Gau batean, Miss Filipinak hoteleko atikoan zegoen festa batera gonbidatu ninduen, eta festa berezia zela ikusi nuen: bi, hiru eta are gehiago elkar besarkatzen eta musukatzen zuten gizon eta emakumeak. Benetako bakanala zen, prostituzioaren munduan sartzeko proposamenez ez hitz egiteagatik.≫                                                             Amparo Muñoz

Txikitatik artearen eta interpretazioaren munduak erakarri zuen, horixe baitzen bere benetako grina, Astoria zineman *Un hombre llamado caballo* proiektura joateko eskolatik piper egin zuenetik. Miss Unibertso utzi ondoren, ametsa betetzeko aktore izatea erabaki zuen. Bere ibilbide zinematografikoaren hasiera bat etorri zen destapearen goraldi komertzialarekin, gero eta pertsonaia garrantzitsuagoak interpretatuz Antonio Droveren *Tocata y fuga de Lolita*, Germán Lorenteren *Sensualidad* Fernando Fernán Gómezekin batera, Vicente Arandaren *Clara es el precio*. Arandak bere “edertasuna eta fotogenia ikusgarria” azpimarratu zuen. Estreinaldiaren aurretik sarrerak 100 pezetara igo ziren, baina horrek ez zuen eragotzi zuzendari horren filmen artean gehien bildu zuena izatea, *El Lute* filmaren gainetik. Eta hori Amparok sortzen zuen morboarengatik gertatu zen”. 1976an Eloy de la Iglesiaren *La otra alcoba* filmeko protagonista izan zen. Amparok film horretan biluztu zen lehen aldiz pantailan. Madrilen filmatu zen eta arrakasta itzela izan zuen filmak: 1.400.000 ikusle baino gehiago izan zituen ikuskizunetan. 1981ean, *La mujer del ministro* filma filmatu zuen berriro Eloyren agindupean, eta Simón Andreurekin bat egin zuen berriro.

1976an, haurrentzako telesailean parte hartu zuen: *Las aventuras del Hada Rebeca* Espainiako telebistarako (TVE). Bere hurrengo filmak hauexek izan ziren: *Mauricio, mon amour* (1976), *Volvoreta* (1976), *Acto de posesión* (1977), *Del amor y de la muerte* (1977), *Experiencia extramatrimonial de una mujer* (1978), *El tahúr* (1979), eta *Mírame con ojos pornográficos* (1980). Amparok ez zituen onartu Ameriketako Estatu Batuetako zinemako kontratuak eta publizitate-lanak, Espainian familiarekin jarraitzearen truke. Hurrengo urteetan, Amparo aktore ospea lortu zuen, eta kritikaren oniritzia jaso zuen Carlos Sauraren *Mamá cumple cien años* egin zuen lanean, zeinetan Geraldine Chaplinekin batera protagonista izan zen. Hollywoodeko Arte eta Zientzia Zinematografikoen Akademiak  Oscar sarirako izendatu zuen filma, eta 1979an Donostiako Zinemaldian Epaimahaiaren Sari Berezia irabazi zuen. Bruselako Zinemaldian Amparo Muñozek bigarren mailako aktore onenaren saria irabazi zuen.

## Bizitza pertsonala 
### Ezkontzak eta harremanak 
1976an, *La otra alcoba* pelikula egiten ezagutu zuen Patxi Andión aktore eta kantautore madrildarra, eta harexekin ezkondu zen. Amparoren iritziz, ezkontza hura «Patxi bihozgabea eta jeloskorra izan zen, funtsik gabeko kontuengatik. Haren oroitzapen txarrak baino ez ditut. Dena zapaldu zuen eta baliogabetu egin ninduen». Patxi aurka bazegoen ere, Amparok zineman berriro lan egiteko erabakia hartzean, areagotu egin zuen senar-emazteen krisia. Aldaretik igaro eta urte eta erdi geroago, banandu egin zen. Amparok urte batzuk geroago, bere memorietan, esan zuen Andiónek esaten ziola “biluzteko balio zuen aktore txarra zela eta bere tokia etxea zela”. 1978an banandu ziren eta 1983an dibortziatu.«Patxik tratu txarra ematen zidan, ezin nuen gehiago jasan haren ondoan. Haurdun geratu nintzen, eta berezko abortua izan nuen. Haurdunaldia ez zen laugarren hilabetera iritsi. Lehen minak gau batean izan ziren. Haserre geundenez, ez nion ezer esan. Eguerdian ezin izan nuenean gehiago jasan, inork ez zidan kasurik egin. Hirugarren egunean ez zegoen hemorragia kontrolatzeko modurik. Ez kexatzen saiatu nintzen. Gogorrarena egiten banuen, agian umea salba nezakeela pentsatzen nuen. Patxi, noski, ez zegoen etxean. Patxik infernu bihurtu zuen elkarbizitza. Horixe da harekin izan dudan esperientzia, ez naiz iraintzen edo izorratzen ari, baina ezin dut ondo hitz egin, ez intzateke zintzoa izango eta. Uste dut berarekin ezkontzea eta ondorengo haustura direla gero egin ditudan akats askoren gakoa.»                                                               Amparo MuñozPatxi Andiónengandik banandu ostean, ezkonduta zegoen eta alaba bat, (Gracia), zuen Elias Kerexeta zinema-ekoizlearekin maitasun-harremanetan egon zen. Elkarrekin bizitzen urteak eman ondoren, Amparok dibortziatzeko eskatu zion, baina ekoizleak esan zion alabarengatik ez zuela dibortziatu nahi. Hausturaren ondoren, lagun handiak izaten jarraitu zuten. Muñozen hitzetan: «Aitarekin batera, Kerexeta izan da nire bizitzan eragin handiena izan duen gizonetako bat». 2011ko otsailean hil baino lehentxeago, Amparok berak aitortu zuen: «Gaixotu nintzenean, Kerexeta arduratu zen pertsonetako bat izan zen. Hori ezingo dut ahaztu».1980an Flavio Labarca Txileko antikuarioa ezagutu zuen Mexikon, eta harexekin ezkondu zen Balin 1983ko ekainean, baina ezkontza horrek ez zuen balio Espainian. Labarca 1981ean sartu zen Carabanchelen, 150 gramo kokainarekin atxilotu ondoren, eta Amparo drogan sartu zuen gizona izan zen. Elkarrekin dirutza bilatu zuten Manilan, Miss Unibertso ohiaren amesgaiztoan, baina oparotasunerako ate bat ere bai, han ikono izaten jarraitzen baitzuen, batez ere gay komunitatearen artean. Labarcarengandik banandu zen eta 1991ko otsailean aktorea hirugarren aldiz ezkondu zen Víctor Santiago Rubio Guijarrorekin eta 1994an banandu. 1996an, ume bat adoptatzeko izapideak hasteko ilusioz beteta zegoela adierazi zuen.«Ilunabarrean, Veneziako portuan, Flavio itsasontzi baten ondoan gelditu zen. Heroina- eta kokaina-nahasketa bat zabaldu zuen hura estaltzen zuen lonaren gainean. Hauxe esan zidan: 
«Ez zaitez tontoa izan, proba ezazu. Ez zaizu ezer gertatuko. Ikusiko duzu zer ondo sentitzen zaren». 

Flaviok drogan hasi ninduen, baina bat horretan sartzen bada, nahi duelako da. Ezjakintasunarengatik, informazio faltarengatik, tonteatzen hasi nintzen. Desengainu pertsonal eta profesional asko izan nituen, gaizki pasatu nuen eta horrexeri heldu nion. Arrakasta izan nuen, baina horrek ez zuen esan nahi zoriontsu izan nintzenik.»   Amparo MuñozBere memoria-liburuan idatzi zuen harreman sentimentalak izan zituela Máximo Valverde aktorearekin, Antonio Flores abeslariarekin, José Coronado aktorearekin eta identifikatu gabeko trantsizioko politikari batekin. Valverdek Amparo aipatu zuen bizitza osoan, «maite izan ditudan emakume guztietatik gehien maite izan dudan emakumea».Nik asko maite izan dut. Maliziarik gabeko emakumea zen eta ez zekien ezer bizitzaz. Babestu egin nahi zuen. Esnatu eta nire ondoan lotan ikusi ondoren, lasai hil nintekeeela pentsatzen nuen.                                            Máximo Valverde

### Irudia 
Miss Unibertso izan eta bost urtera hasi zen Muñoz bere burua eder ikusten. Bere memorietan zioenez, Antonio Asensiok, Grupo Zetakomunikabideetako lehendakari zenak, afaltzera gonbidatu zuen eta bost filmeko kontratua eskaini zion. Gau hartan bertan, etxera iritsi zenean, makillajea kentzean pentsatu zuen: «benetan ez nago batere gaizki». Edertasun lehiaketei dagokienez: «Niri lehiaketa hauek beti iruditu zaizkit emakumearen erabilera bat. Zilegi iruditzen zait neska batek tranpolin gisa erabiltzea, baina ni arrastaka aurkeztu nintzen». Sei hilabetez erregealdi bihurria izan ondoren, nerbio-depresioa diagnostikatu zioten bitartean, 1975eko urtarrilean nahikoa zela eta uko egin zion, «nazkatuta zegoen panpina gisa tratatzeaz». Lehiaketaren historian titulua baztertu duen Miss bakarra izan da.«Ez naiz inoiz damutuko "Nahikoa da!" esaten jakin zuen lehen Miss Unibertsoa izan naizelako. Eta ez naiz damutzen, alderantziz, begiak ireki zizkidan. Berriro hasi nintzen 'mundua jateko' gogo berarekin, nire sentimenduekiko leiala eta hogei urteko neska baten pentsaerarekin koherentea izan zen lasaitasunarekin. Indarrak neurtu nituen erraldoi batekin. Eta ni ez nintzen David. Edertasunak ateak ireki zizkidan, baina prezipitaziora ere hurbildu ninduen.»                                        Amparo ÑuñozZuzendari askok aktorea aipatu zuten. Carlos Saurak zioenez, «Amparo beste planeta batekoa bezalakoa zen; orduak eman nitzakeen hari begira», eta Jaime Chávarriri berdin zion matxista zela esatea: «Arnasa kentzen zuen. Eta ez zen probokatzailea, berez zen horrelakoa». Eloy de la Iglesiaren iritziz, «haren erakargarritasuna [antzinako musari buruz ari dela] sexualitatean dago,erakusten duena baino gehiago gordetzen duena». Vicente Arandak bere «edertasuna eta fotogenia ikusgarria» azpimarratu zuen. Sarrerak 100 pezeta igo arren, gehien bildu zuen filma nirea izan zen. Eta hori Amparok sortzen zuen morboarengatik gertatu zen».Joaquin Pérez Azaústreren esanetanBere aurpegitik haratago ezkutatuta egon zen.

Bere biluziaren gainean beroki bat ixtean, hautsita zegoen, baldosa polarra, etxe huts batetik ehun urte igaro ondoren. Ez zuen bere historia izan nahi izan, baina azkenean halaxe izan zen, eta Costa del Soleko neskatila ederra izan zen: ametsetako metala urtu behar zuen etorkizuneko argiztapena. Urte horietan izan zuen distira: munduan gora egin zuen, Manilan jainkosa bat izan zen. Horrelaxe berreskuratu zuen bere erretratua *Familia* lanean, baina beste ahots apurtu bat zen, jada amildegi baten oihartzunean bizi izan ziren begiak zirelako, berpiztuak. Murgildu beharra zegoen, betazaletan urpean igeri egin behar zen, ezin baitzuten arantza sekretu bat gorde: bizitza beti izan da gidoi-idazle txarra, esan zion Humphrey Bogartek Ava Gardnerri *La condesa descalza* filmean. Bera ez zen kondesa izan, baina oinazpiak zehar-ebaki ikusezinekin ondu arte ibili zen oinez. 

Ibilbide horretan, alanbrea marraztuz, biografiarik onena landu behar zuen: errekonkista batena, erresistentzia batena, bere burua berriz ezagutzeko aukera izaterena.

Ezerk ezin du desegin edertasuna, bihotzaren osotasunekoa bada.Batzuetan, edertasunak salbatu egin nau, une txarren bat pasatzen nuenean eta aldizkarietan azalak eskaintzen zizkidatenean bezala, baina beste batzuetan aurpegia pitzatu nahi izan dut.                          Amparo Muñoz

### Drogak 
1987an Bartzelonan atxilotu zuten, ustez heroina edukitzeagatik, 'Udaberriko Operazioaren' barruan. 700 pertsonako sarekada bat izan zen. Ondorio penaletarako hark ondoriorik izan ez bazuen ere, haren irudiari izugarrizko eragina izan zion. 1989ko uztailean, ezezagun batzuek jipoitu egin zuten, eta horren ondorioz, hainbat kontusiorekin ospitalera eraman zuten. 

1990ean, Rosa Villacastínek *Ya* egunkarian artikulu bat argitaratu zuen azalean, eta hauxe zioen: «el SIDA pone a Amparo Muñoz al borde de la muerte (HIESak Amparo Muñoz hilzorian jarri du)». *Tribuna* astekariak zioenez, «psikosia, aktorea mugitzen zen gaueko giroetan ez ezik, harekin azken filmetan lan egin zutenen artean ere piztu zen». Bi egun geroago, «fase terminalean» zegoela uste zen, eta aktoreak, azterketa medikoekin, Julián Lagoren *La máquina de la verdad* saioan mediku analisiekin ezeztatu zuen. Saio berean, Jesús Mariñas kazetariak farfuilatu  zuen aktoreak prostituzioan aritzen zela, eta akusazio horrek negar eragin zion.

Eskandaluak zortzi urteko lanbidea [langabezia] eta higiezinak saldu beharra sortu zion. Malagan hasi zen budismoan eta, 1997an, Guliako Mikyo Dorje karpama zentro budistara joan zen, Iruñetik gertu. Indiara eta Nepalera ere joan zen.

### Eritasuna 
1991ko udaberrian, Amparok pankreatitis akutua izan zuen, eta ospitalearen faktura milioi bat pezetatik gora igo zen (6.000 euro). Hori zela eta, bere ibilbidean zehar eskuratu zituen eraikin gehienak saldu behar izan zituen. 2003an, medikuek baieztatu zioten garuneko tumore bat eta arteria-malformazio bat zituela zerebeloaren inguruan, eta edozein unetan hil zitekeela. Ebakuntzak arriskua bazuen ere, Valentzian mikrokirurgia erabiltzea erabaki zuen. Indarberritzea motela izan zen eta konplikazio asko izan zituen. Amparo garuneko bi aneurisma jasan zituen, eta gorputzaren erdia geldiarazi zioten. Geroago kimioterapia jaso zuen.

2005ean, *La vida es el precio* (Ediciones B) oroimen-liburua aurkeztu zuen. Miguel Fernández kazetari eta idazlearen laguntzarekin idatzi zuen liburua, eta, bertan, zuzenean eta eufemismorik gabe, bizitza sentimentala, ezkontza-porrotak, drogekiko mendekotasunak eta heriotzaren aurkako borrokak markatua errepasatu zituen. Bere memoriak argitaratu ondoren, Malagara joan zen bizitzera, eta han komunikabideetatik urrun egon zen. 2011ko otsailaren 27an hil zen, 56 urte zituela. 2011ko martxoaren 1ean erraustu zen Malagako Hilerriko Parkean (Parcemasa). Zazpi urte lehenago, esaldi hauxe esana zuen: «Etxetik irten nintzen 18 urterekin eta, gaixorik, nire artekoekin hiltzera itzuli naiz», eta egia bihurtu zen.«Bere bizitza oso tristea izan zen, oso suntsitzailea; izan ere, azkenean itzalak argien gainean egon ziren. Haren ilusioa zen bere lanengatik gogoratzea, eta ez autosuntsitze-ibilbidearengatik. Lehen biktimak bera izan zen.»              Beatriz Cortázar kazetaria eta idazleaJoaquin Sabinaren hitzak: 

## Filmografia 
**Filmak**

**Telebista**

**Antzerkia**

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Baiona, M. (1990). *La cosecha de los 80: el boom» de los nuevos errealizadores españoles*, Regional de Murcia argitaletxea (2. liburukia). 14).
* Cintrón, P. M. A (2017). «La representación mediática del cuerpo femenino en Daniela Astor y La caja negra: Iris Chacón y La caja celeste», [IN] Genios!, 3 (2) or. 1-5.
* Co, T. (2013). «España en el cine de Filipinas»,*Influencias*.
* Faz, A. Q., & Guerrero, M. G L (Arg.) (2002), Prototipoak eta *emakumearen* irudiak XIX.-XX. mendeetan, Malagako Unibertsitatea, (Vol. 37).
* Muñoz, A. (2005): *La vida era el precio. Memorias*, Ediciones B.
* Pereira Zazo, O. (2008),  «*Familia*: El gran teatro del hogar» aipamena.
* Rodríguez, V. S. (2018). «Perfiles profesionales de las actrices del cine español del Desarrollismo (1959-1975)»/«Professional profiles of actresses in Spanish cinema during Desarrollismo (1959-1975)», *Vivat Academia* (142), or. 19-37
## Kanpo estekak