open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Filidio

Briofito batzuen egitura laminar fotosintetikoa, hosto bat dirudiena, baina bere jatorri ebolutiboagatik, bere ontogenesiagatik (bere garapen prozesua) eta bere barne anatomiagatik ez dena.  Oro har, zurtoin edo peziolo dilatatuak dira, landare batzuetan hostoei dagokien funtzio fotosintetikoa betetzen dutenak eta funtzionalki ordezten dituztenak. Landare batzuetan, filidioak lautu eta zabaldu egiten diren bitartean, hostoak erabat murriztu edo desagertu egiten dira. 

Akazia generoko espezie ugarik filidioak aurkezten dituzte. *Akazia* gehienek hosto konposatuak dituzte, baina batzuek filidioak dituzte. Batzuetan, beriziki landare gazteagoetan, murriztutako hostoekin osatutako filidioak ikus daitezke. Espezie honetako indibiduo batzuen plantuletan forma trantsizionalak ikusten dira hosto arrunten eta filidioen artean. 

## Erreferentziak
Hilobi Santuaren erlikia-ontzia (Iruñea)

**Hilobi Santuaren erlikia-ontzia** Iruñeko katedralean gordetzen den zilarrezko erlikia-ontzi aipagarri bat da, XIII. mendekoa eta estilo gotikokoa, Luis IX.a Frantziakoak (San Luis errege eta santuak) opari eman ziona Tibalt II.a Nafarroako erregeari.

## Historia 
Luisen alaba Elisabet Frantziakoa ezkondu egin zen Tibalt-ekin 1255ean, eta ezkontzagatiko oparia izan zen objektu hau, zeinak ustez Jesusen Hilobi Santuaren pusketa bat daraman berarekin, erlikia preziatu bat. Bestalde, lekukotasunak daude mendeetakoak, non erlikia hoi Arantza Santuarena deitu izan zaion. Hala ere, bada Iruñeko Katedralean arantza santu bat eduki baduen beste erkikia-ontzi bat, eta Hilobiarenari dagokionez, bere formagatik, logikoago da bere motibo zuzenarekin lotzea eta ez Arantza Santu batekin. 

Erlikia-ontziak tenplete baten forma du, eta eszena ezagun bat ageri da bere barnean: *Visitatio Sepulchri* delako bat da; Hiru Mariak eta aingeru bat, Jesusen Hilobi Hutsaren parean, Kristo berpiztu egin delako seinale.

## Iruditegia 
erdian|thumb|507x507px|Pieza erakusketan Iruñeko Elizbarrutiko Museoan.
erdian|thumb|580x580px|Irudiak detailean, aurrealdetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Volvariella volvacea

***Volvariella volvacea*** *Pluteaceae* familiako onddo espezie bat da. Erdipurdiko jangarria, nahiz eta klima subtropikaletan landatu.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Erabat grisa, erdian ilunagoa eta argituz ertzerantz; hasieran kanpai itxurakoa, gero zabaldu egiten da, titi apur batekin. Gainazal lehorra, zuntzexka gris ilun tentez estalita.

**Orriak:** Zuriak, gero arrosak, eta azkenean arrosa-adreilu kolorekoak, libreak, estu.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zuria, ildaskatua, goian pruinarekin, gaztetan flokonosoa, azkenean glabroa. Bolba grisa du, kapelaren kolore berekoa.

**Haragia:** Zuria, lodia, samurra, usain arina, zapore leuna.

**Etimologia:** V*olvariella* terminoa, *Volvaria* generoaren txikigarria da. Oinean bolba duelako.

## Jangarritasuna 
Jangarria. Landatu egiten da, baina ez dirudi desiragarria, jangarri kaskarra baizik.

### Nahasketa arriskua 
Oso erraza da *Volvariella* generokoen artean bereiztea, kapela eta bolba grisak dituelako.

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieran eta udazkenean. Naturan ezohikoa da; basoko enbor usteletan aurki daiteke, gehienetan zerrauts deskonposatuaren gainean. Afrikan, Asia eta Hego Amerikan landatu egiten da, arroz-lastoaren, azukre kanaberaren edo kafe-mamiaren  gainean.

### Banaketa eremua 
*Volvariella volvacea* (Strawko txanpiñoia, arroz-perretxikoa edo lasto perretxikoa bezala ezagutzen dena) *Basidiomycota* dibisioko onddo bat da, Asiako ekialdean eta hego-ekialdean landatutako onddo jangarri moduko bat da. Asiako sukaldaritzan asko erabiltzen da. Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Karibeak, Erdialdeko Amerika, Kolonbia, Brasil, Azoreak, Europa, India, Himalaiako eremua, Hego-ekialdeko Asia, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Papua Ginea Berria, Mendebaldeko Afrika eta Ekialdeko Afrika.

## Kultiboa 
Onddo horiek arroz-lastozko oheetan landatzen dira eta heldu gabe biltzen dira, botoi edo "arrautza" fasean eta beloa ireki aurretik. Moldagarriak dira eta 4 eta 5 egun artean behar dituzte heltzeko. Klima subtropikaletan landatzen dira, eta urteko euri asko egiten dute. Ez da ezagutzen XIX. mendea baino lehenagoko laborantza-erregistrorik.

## Prekauzioa 
*Amanita phalloides* (heriotzaren estalkiak) onddo pozoitsuaren antza du, baina bereiz daiteke espezie pozoitsuaren esporada zuria delako eta espezie jangarriarena arrosa delako. Bere nahasteak intoxikazio batzuk eragin ditu bai Kalifornian bai Australian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palmaria palmata

***Palmaria palmata*** (L.) Kuntze 1891, **dulse**, **dillisk**, **dilsk** edo **creathnach** ere deitua, alga gorri bat da (Rhodophyta), lehenago Rhodymenia palmata (L.) Grev deitua. Ozeano Atlantikoko eta Ozeano Bareko iparraldeko kostaldean hazten da. Ondo ezagutzen den aperitibo bat da, eta Islandian, non söl bezala ezagutzen den, zuntz iturri garrantzitsua izan da mendeetan zehar.

## Historia 
Espezie honi buruzko lehen erregistroak duela 1.400 urte izan ziren, San Columbako monjeek egindako bilketari buruzkoak.

## Deskribapena 
Dulsesak, disko formako errizoideen bidez, *Laminaria*-ko estipeei edo arrokei itsatsita hazten dira. Estipe txiki bat du, frondak aldakorrak eta kolorea aldatzen dute arrosa sendotik gorri-purpurara. Ehundura apur bat korrontsua dute. Hosto lauen hostotza pixkanaka segmentu zabaletan zabaldu eta banatzen da, 50 cm-ko luzera eta 30-8 cm-ko zabalera izateraino, ertzetik beste adar batzuk izan ditzaketelarik.

Dulsea beste makroalga baten antzekoa da: *Dilsea carnosa* (Schmidel) Kuntze, Dilsea, hala ere, korrosoagoa da, 30 cm luze eta 20 cm zabal arteko hostoekin. *Palmaria*k ez bezala, ez da adarkatzen. Hala ere, hosto zaharrenak zatitu egin daitezke.

## Bizi-zikloa 
Bere bizi-zikloa ez zen erabat azaldu 1980ra arte. Tetrasporak hosto helduetan barreiatuta dauden soroetan ekoizten dira eta, beraz, arkitoideak dira. Gameto arren soroak, haploidea den, landarearen fronda gehienen gainean sakabanatuta daude. Emakumeen gametofitoa oso txikia da atrofiatuta edo txertatuta, karpogonioa alga gazteen zelula indibidual gisa agertzen da itxuraz. Alga maskulinoak briznak bezalakoak dira, eta gameto arrak sortzen dituzte. Gameto horiek emakumeen gametofitoari itsatsita dauden tetraspora diploideak ernaltzen dituzte. Hosto helduek meiosi bidezko tetrasporak sortzen dituzte.

## Ekologia 
*Palmaria palmata* marearteko eremuaren erditik, 20 m edo gehiagoko sakoneraraino hazten ari dela ikus daiteke, bai babestutako kostaldeetan, bai ageriko kostaldeetan.

## Elikagai moduan 
Dulseak mineral eta bitamina iturri onak dira, beste landare batzuekin alderatuta, eta pertsonek behar dituzten oligoelementu guztiak dituzte, proteina asko izateaz gain. Janari osasungarriko denda askotan edo arrain-merkatu askotan aurki daiteke, eta zuzenean tokiko banatzaile bati eros dakioke. Ballycastlen, Ipar Irlandan, ohikoa da Ould Lammas Fair-en saltzea. Ipar Irlandan oso ezaguna da Erraldoiaren Galtzadaren kostaldearen inguruan.

Dulse freskoa zuzenean jan daiteke eguzkitan lehortu aurretik. Eguzkitan lehortzen den dulsea dagoen bezala jaten da edo malutetan edo hautsetan xehatzen da. Islandian tradizioa gurinarekin jatea da. Era berean, patata frijituak bezala azkar frijitu daiteke, gaztaz estalita laberatu, edo labur-labur mikrouhin-labean berotu. Zopetan, sandwichetan eta entsaladetan ere erabil daiteke, edo ogiari edo pizzei gehitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1945eko Paris-Roubaix

**1945eko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 43. edizioa izan zen. 1945ko apirilak 9an ospatu zen eta garailea Paul Maye txirrindulari euskalduna izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Hasan sultanaren meskita-madrasa (Kairo)

**Hasan Sultanaren madrasa-meskita** Kairoko (Egipto) barruti historikoan dagoen eraikina da. 1356 eta 1363 artean eraiki zen, mamelukoen garaian. 

## Historia 
Meskitaren eraikuntza 1356 urtean hasi zen.

Meskitaren eraikuntzari buruzko iturririk funtsezkoena al-Maqrizi idazlea da, eta sei hamarkada geroago idatzi zuen. Maqrizik dioenez, eraikuntzaren kostua 30.000 dirhamekoa izan zen egunero. Eraikuntzaren kostu osoa milioi bat dinar baino gehiagokoa izan zen, eta horrek Erdi Aroko Kairoko meskita garestiena bihurtu zuen. 

Proiektuaren garrantziak Mamelukoen inperio osoko artisauak erakarri zituen, Anatolia urruneko probintziak barne, eta horrek azal ditzake meskitaren diseinuaren eta dekorazioaren aniztasuna eta berrikuntza. Halaber, uste da Gizako piramideen kareharria meskita eraikitzeko erabili zela.

Meskita behin baino gehiago erabili zen gotorleku gisa, edo erasoak egiteko leku modura. 1517. urtean, mamelukoen azken sultana, Tumanbay, meskitan gorde zen, otomandarrek Kairo konkistatu ondoren. Horregatik, otomandarrek meskita bonbardatu zuten. Kronikek diotenez, 1660an oraindik ikus zitezkeen bonbek egindako zuloak. 

1659an iparraldeko minaretea kolapsatu egin zen. 1671-1672an txikiago bat jarri zuten, forma pixka bat desberdinekoa, eta, aldi berean, mausoleoaren jatorrizko zurezko kupularen ordez gaur egungo kupula jarri zuten.

1869an beste meskita bat eraiki zuten alboan, ar-Rifa'i meskita. 1912an amaitu zuten.

## Deskribapen arkitektonikoa 
Meskitak ia 8.000 metro karratu okupatzen ditu Kairoko gotorlekutik gertu. 

Eraikinak 500 metro luze ditu, 68 metro zabal eta 36 metro garai. Meskita guztiak bezala, Mekara begira dago. 

Gaur egun, meskitak bi minarete ditu. Iparraldekoa 1659an kolapsatu zen eta 1671-72an berreraiki zen.

Hasieran, lau minarete eraikitzea aurreikusi zuten. Hala ere, 1361ean, minarete horietako bat erori eta 300 bat pertsona hil zituen, lehen hezkuntzako haurrak barne. Horren ondoren, minareteen eraikuntza gelditu, eta gaur egungo biak utzi zituzten bakarrik.

Sarrerako ataria erraldoia da, eta 38 metroko altuera du. 

Eraikinaren kanpoko hormak harrizkoak badira ere, barrualdearen zati handi bat adreiluzkoa da.

Erdiko patio handia espazio karratu zabal bat da, lau iwan handik inguratua, eta horietatik bat beste hirurak baino handiagoa da. 

## Argazki galeria 

Fitxategi:Zangaki. 0297. Vue du Caire et mosque Sultan Hussan.jpg|Meskita 1880an
Fitxategi:Mosque-Madrassa of Sultan Hassan 3.jpg|Ezkerrean, Hasan Sultanaren meskita; ezkerrean, ar-Rifa'i meskita.
Fitxategi:Moschea del sultano hasan, 1362, esterno 03.JPG|Fatxada
Fitxategi:Sultan-Hassan-Moschee 2015-11-14h.jpg|Ataria
Fitxategi:Mosque-Madrassa of Sultan Hassan - Cairo 2.jpg|Patioa, erdian iturria duela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Meskitak Kairon
* Sultan Hassanen argazki-galeria
* Deskribapena: "Sultan Hassan Mezquita", Description de l'Égypte, edn Panckoucke, 18.2, 304-306 or., Audio (frantsesa).
1943ko Paris-Roubaix

**1943ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 41. edizioa izan zen. 1943ko apirilak 25ean ospatu zen eta garailea Marcel Kint izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Tricholoma matsutake

**Matsutake** edo **onddo pinua** ***Tricholoma matsutake***-ren izen arrunta da. Asian, Europan eta Ipar Amerikan hazten den onddo mikorriza bat da, Basidiomycota dibisiokoa.

## Habitata eta distribuzioa 
Matsutakeak zuhaitzen azpian hazten dira, eta eroritako hostoez eta baso-lurzoruan kokatutako beste material batzuez elikatzen dira. Zuhaitz espezie batzuen sustraiekin harreman sinbiotikoa sortzen du.

Onddo horiek Txinan, Japonian, Korean, Finlandian eta Suedian hazten dira, besteak beste. Japonian pinu gorri japoniarraren zuhaitzetatik gertu hazten da. Hala ere, Ipar Amerikako ipar-mendebaldeko Ozeano Barean koniferoen basoan aurkitzen da, *Abies* generoetako espezie hauetako baten edo gehiagoren gainean (izei izenez ezagutzen direnak): *Pseudotsuga menziesii* (Douglaseko izeia), *Abies procera* (izei noblea) eta *Picea abies* (izei gorria); eta *Pinus* (pinu gisa ezagutzen direnak); *contorta* (pinu konkortarra), *lambertiana* (azukre-pinua) eta *ponderosa* (pinu haztatua). Kalifornian ere hostozabaletan dago, *Notholithocarpus densiflorus* (Tanoak) eta *Arbutus unedo* (gurbitza) barne.

1999an, N. Bergiusek eta E. Danellek jakinarazi zuten Suediako *Tricholoma nauseosum* eta Japoniako matsutakea espezie bera direla.  Aurkikuntza honekin, Ipar Europatik Japoniarainoko onddoaren inportazioak handitu egin ziren.

## Kostua eta eskuragarritasuna 
Matsutakeak landatzeko oso zailak dira eta, beraz, oso garestiak dira. Japoniako etxeko ekoizpena murriztu egin da azken berrogeita hamar urteetan, *Bursaphelenchus xylophilus* pinuetako nematodo baten presentzia dela eta. Japonian, matsutakearen urteko uzta mila tona baino txikiagoa da orain, eta Korea, Txina, Ipar Amerikako Ipar Mendebaldeko Ozeano Barea (Kalifornia iparraldea, Oregon, Washington eta Britainiar Columbia) eta Ipar Europatik (Finlandia eta Suedia) inportazioekin indartzen da. Japoniako merkatuko prezioa kalitatearen, eskuragarritasunaren eta jatorriaren mende dago. Matsutake japoniarra denboraldiaren hasieran, maximoa dena, kilogramoa 2.000 dolarrera igo daiteke. Aitzitik, inportatutako matsutakea kilogramoaren 90$ ingurukoa izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jakue II.a Ziprekoa

**Jakue II.a** (Nikosia, 1438 edo 1439 &ndash; Famagusta, 1473ko uztailaren 10a) Zipreko erregea izan zen 1460tik hil zen arte.

Joan II.a Ziprekoa eta Marietta Patraskoaren seme sasikoa izan zen. Joanek Nikosiako artzapezpiku izendatu zuen 1456ean. Hurrengo urtean errege txanbelana hil zuen eta Rodas uhartera ihes egin zuen. 1458an aita hil ondoren, arreba Karlotari Zipreko koroa eztabaidatu zion. 1560an egiptoarren laguntza jaso zuen eta Karlota eta Luis setiatu zituen hiru urtez Kireniako gazteluan. 1464an Zipreko errege koroatu zuten.

1472an Katalina Cornaro veneziarrarekin ezkondu zen. Jakue hilabete batzuk geroago hil zen pozoitze-susmoen artean.  Katalina haurdun zegoen eta hilabete batzuk geroago Jakue III.a jaio zen.

## Genealogia
Arab Loutfi

**Arab Loutfi**, arabieraz **عرب لطفي** (Sidon, Libano, 1953ko ekainaren 26a) libanoar kazetaria, gidoilaria eta film-zuzendaria da.

## Biografia 
1953ko ekainaren 26an jaioa, Libanoko Sidon hirian. Kairon bizi izan zen 1981az geroztik. Bere familia klase ertainekoa zen eta politikoki liberala, eta Nabeeha Loutfi ahizpa nagusia ere zinema-zuzendaria da. Egiptoko hiriburuan Zuzenbidea ikasi zuen Kairoko Zinemaren Goi Institutuko zinema-argitalpenen sailean sartu baino lehen. Ohorezko gonbidatua izan zen, era berean, nazioarteko zinemako hainbat ekitalditan.
   

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1991ko Zinema Dokumentaleko Zuzendarien Batasun Arabiarraren saria, *Bawabat Al-Fawqa* ("The Upper Gate") filmagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Ciudad de la Plata estadioa

**«Diego Armando Maradona» estadioa**, **Ciudad de La Plata** izenez ere ezaguna eta, lehenago, **La Plata estadio bakarra** deitzen zena, Buenos Aires probintziako kirol-instalazioa da, La Platan, Argentinan. Ministroen Kabineteko Nagusiaren kudeaketaren menpe dago, eta Pablo Vecchio du zuzendari exekutiboa. Roberto «Nolo» Ferreira arkitektoak diseinatu zuen. 2003ko inaugurazioan, Latinoamerikako estadio modernoena izan zen.

2020ko abenduaren 18an, Axel Kicillof Buenos Aires probintziako gobernadoreak iragarri zuen Diego Armando Maradona izena jarriko zitzaiola estadioari, futbolariaren omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mungia Alkartu

**Mungia Alkartu** 2022an eratu den Mungiako alderdi politiko bat da, izaera independente eta munizipalista duena.

## Historia 
### Aurrekariak 
Alderdi independentearen sustatzaileek udal barruti osoa hartuko duen eta mungiar guztientzat erreferente izango den alderdia sortzeko beharra ikusten dute.

### 2023ko Udal Hauteskundeak 
2023an, alderdia 2023ko udal hauteskundeetara aurkezten da —maiatzaren 28an egingo direna— eta Ekaitz Martin Bilbao aurkezten dute zerrendaburu.

* **MUNGIA ALKARTU hautagaitza**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1944ko Paris-Roubaix

**1944ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 42. edizioa izan zen. 1944ko apirilak 9an ospatu zen eta garailea Maurice Desimpelaere izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Milicias Vascas Antifascistas

**Milicias Vascas Antifascistas** (MVA) 1936an sortutako unitate militar edo batailoi euskalduna, batez ere Madrilen aritu zena.

## Historia 
1936ko irailean hainbat euskaldun antolatu ziren 40. Brigada Mistoaren 2. Batailoiaren inguruan, haien artean, Vicente Lizárraga, Alfonso Arreba eta Emeterio Arreba. Bi asteren buruan bostehun bat miliziano bildu zituzten, gehienak komunistak. Carrera de San Jeronimoko Euskal Etxea izan zuten egoitza.

Urrian Extremadurako errepidera abiatu ziren Lizarragaren agindupean eta hile horren amaieran, frontea Navalcarnerora heldu zenean batailan sartu ziren, baina galdu zuten.

Ortega Unibertsitate Hirira bidali zuten non Moncloako plaza eta Mendebaldeko parkea defendatzen ziren, Ortega Batailoia bezala izendatu zutena brigada misto baten embrioia izan zen, eta behin behinean Y hizkiarekin izendatu zuten.

Azkenik, gobernu errepublikarrak Errepublikako Herri Armadaren alde milizia guztien homogenizazioa bilatuz MVA-ei izena aldatu zien eta ordutik 40. Brigadaren 158. Batailoia izan ziren. Alfredo Velasco Núñezen *Las milicias antifascistas vascas durante el alzamiento fascista español, 1936 -1939* (2013) eta Guillermo Menéndez Quirósen *Milicias Vascas Antifascistas* (2021) izeneko komikia.

## Bibliografia 
2019an GREFEMA-ren *Frente de Madrid* izeneko aldizkariak zenbaki berezia eskeini zien MVA-ei, 36 zenbakia hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* MVAri buruzko Carlos Iriarteren hitzaldia
* Milicias Vascas Antifascistas (Frente de Madrid, 2019, 36. znbkia)
Rashida Obeida

**Rashida Obeida,** arabieraz **رشيدة عبيدة** (Jerusalem, XX. mendea) palestinar aktibista politikoa da, Palestina Askatzeko Fronte Popularreko kidea (FPAP).

## Ibilbidea 
1960ko hamarkadaren amaieran, dozenaka emakume palestinar agertu ziren borroka armatuan. Obeida, Leila Khaledekin batera, entrenamendu militar eta gerrilla zorrotza egin zuten militanteen bi adibide izan ziren. Familia eta lagunak alde batera utzita, komando-entrenamendu gogorrak jasan zituzten Sirian eta Libanon, teoria iraultzailea eta lehergaiak fabrikatzeko metodoak ikasi baitzituzten. Leila Khaled-en hitzetan Amina Dahbour eta Xàdia Abu Gazalarekin batera, alderdiko nesken hiru inspirazio-iturri nagusietako bat zela esan zuen.

### Dokumentala 
2007. urtean, 1970eko hamarkadako beste sei gerrillari palestinarrekin batera (Amina Dahbour, Leila Khaled edo Theresa Halsa, adibidez), *Tell Your Tale, Little Bird* dokumentala agertu zen. Arab Loutfi zuzendari libanoarrak 1993an grabatutako film luzeak azaltzen du emakume hauek nola izan ziren herri palestinarraren borrokaren ikono, lehen pertsonan kontatuta eta elkarrizketa formatuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Youtube.com - *Tilo Your Talo* dokumentala, Little Bird () ()
Šomoška natura erreserba nazionala

**Šomoška natura erreserba nazionala** () Eslovakia hegoaldean aurkitzen den natura babesgune bat da, barnean duen egitura geologiko bereziagatik ezaguna. Egitura honek basaltozko zutabez egindako ur-jauzi baten itxura du eta *Kamenný vodopád* ("harrizko ur-jauzia") ezizenaz ezagutzen da. Fiľakovo herritik 12 kilometro hegoaldera kokaturik dago, Hungariarekiko mugatik oso gertu. 

## Historia 
Harrizko ur-jauzia Šomoška gaztelu gotikoa eraiki behar zutenean aurkitu zuten ustekabean, hura eraikitzeko harriak jasotzen hasi zirenean. Gaztelua dagoen muinoaren ekialdean 160 × 130 m neurtzen dituen basaltozko lepo baten gainean aurkitzen da.

1954. urtean "Sorkuntza natural babestua" izendatu zuten. Gaur egun natura erreserba da eta barnean Šomoška gaztelua eta harrizko ur-jauziaz gain inguruko basoak ere sartzen dira.

## Harrizko ur-jauzia 
Basaltozko laba oso astiro hoztearen ondorioz zutabe pentagonalak eta hexagonalak eratu ziren duela 4 milioi urte inguru, Pliozenoan. Inguru honetako sumendien jarduerak Karpatoetako orogeniaren amaieran gertatu ziren.

Zutabe bakoitzak 15-20 cm arteko zabalera du eta ur-jauziak orotara 9 metrotako altuera eta 15 metrotako zabalera. Egitura hau berezia egiten duena gainaldean duen bihurdura da, zutabeak 60º-80º okertzen baitira. Basaltozko zutabeek itxura hau hartzen duten egitura bakarra da Europan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gymnammodytes

***Gymnammodytes*** *Actinopterygii* itsas arrainen generoa da. Ozeano Atlantikoan, Mediterraneoan eta Indiako ozeanoan aurkitzen dira. 

## Espezieak 
Generoan hiru espezie bakarrik daude onartuta:
* *Gymnammodytes capensis* (Barnard, 1927)
* *Gymnammodytes cicerelus* (Rafinesque, 1810)
* *Gymnammodytes semisquamatus* (Jourdain, 1879)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Integrated Taxonomic Information System webguneko fitxa.
Trebouxia

***Trebouxia*** zelula bakarreko alga berdeen generoa da. Organismo fotosintetikoak dira, eta eskualde polar, tropikal eta epeletako ia habitat guztietan egon daitezke. Liken formako onddoekin harreman sinbiotikoetan ager daitezke, edo bizitza libreko organismo gisa biziraun dezakete, bakarka edo kolonietan. 

*Trebouxia* likenen artean fotobionte ohikoena da. Itsasoko, ur gezako eta lehorreko ekosistemen lehen mailako ekoizlea da. 
thumb|*Trebouxia* generoa.
Karotenoideak eta a zein b klorofilak erabiltzen ditu eguzkitik energia produzitzeko eta animalia eta intsektuak mantenugaiekin hornitzeko”.

Habitataren egoeren aldaketen, ur gezaren kalitatearen, kutsadura atmosferikoaren, karbono dioxidoaren kontzentrazioaren eta klima-aldaketaren bioindikatzaile ona da.

Bizi-ziklo konplexua du, hainbat hamarkadatan, ez zen ezagutzen ugalketa sexualaren presentzia genero honetan. Hala ere, duela gutxi birkonbinazio-proba molekularrek eta zigotoak sortzeko gametoen fusio sexualen behaketak ugalketa sexuala dagoela iradokitzen dute. 

## Habitata eta ekologia 
*Trebouxia* genero autotrofo fotosintetikoa da, naturaren ia ingurumen-baldintza guztietan egon daitekeena. Tropikoetan, Artikoan, Antartikoan, baso borealetan, ur gezan, itsasoan, arroka biluzietan, egur hondakinetan, zuhaitzen azalean, hareharrian, lurrean eta basamortu bero eta erdi-idorretan aurki daiteke. 

## Organismoaren deskribapena 
### Morfologia 
*Trebouxia* generoko algak, alga unizelular esferikoak dira, izar formako kloroplastoak edo pirenoide bakar bati agregaturako kloroplastoak dituzte. Zelulen tamina 8 eta 21μm-koak izaten dira.  Bi taldetan banatzen dira, zelula begetatiboen formaren eta kromatofoaren izaeraren arabera. Lehenengo multzoan, kromatoforoak posizio parietalean kokatzen dira zelula-zatiketan, eta zelula begetatiboak elipsoidalak dira. 2. taldean, ertz leuneko kromatoforoak zelularen erdian kokatzen dira zelula-zatiketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
IShowSpeed

**Darren Watkins Jr.** (Cincinnati, 2005eko urtarrilaren 24an), **IShowSpeed** izengoitiz online ezagunagoa da, estatubatuar rap abeslari komiko bat da, vlog sortzaile eta memeen kritikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Aguirre Pinto

**Luis Aguirre Pinto** (Copiapó, 1907-Santiago, 1997ko uztailaren 7a) musikari herrikoia eta folklorista txiletarra izan zen.

Copiapon jaioa, 7 urte zituela Santiagora joan zen. Bertan, José Victorino Lastarria eta Manuel Barros Borgoño lizeoetan egin zituen ikasketak.

1924an, 17 urte zituela, *Lluvia de besos* abestiarekin Odeón diskoetxeak antolatutako lehiaketa irabazi zuen. Lau urte geroago, Agirre Pintok bere lehen bira kontinentala hasi zuen, Ángela Ferrari tango jotzaile europarrarekin, eta Liman bere lehen abesti ezagunetako bat konposatu zuen, Valsa *Reminiscencia*.

Txilera itzultzean, Aguirre Pintok bere orkestra sortu zuen, eta harekin hainbat artista grabatu eta lagundu zituen. Lehen filmetarako gaiak ere konposatu zituen, batzuk aipatzearren, Hombres del sur Txileko lehen soinu-filmean, Rayo de luna eta *Canción de ausencia* abestiak egin zituen, eta Llampo de sangre eta Tierra quemada filmetan parte hartu zuen.

Bere abesti garrantzitsuenak *Camino agreste* (1950) eta *Camino de luna* (1958) doinuak dira, Valdivia hegoaldeko hiriari, Niebla kostaldeko bainuetxeari eta Puerto de Corralari eskainitako letrak. *Camino de Lunak* Valdivia hiriko Ohorezko Herritarren kalitatea lortu zuen.

1950eko hamarkadan, Aguirre Pintok boleroak konposatu zituen, hala nola *Diamante azul*, *Un día llegarás* (Fernando Albuernek grabatua) eta *Dudas de mí* (Mario Aguilera eta Federico Ojeda orkestrarentzat). Bere konposizio arrakastatsuena, *Camino de luna*, *El Correok* enkargatu zuen 1958an eta Ester Soré eta Cuarteto Llaima-k grabatu zuten.

Sonia eta Myriam von Schrebler abeslari bikoteak Aguirre Pintoren abestiekin debutatu zuen 1941ean, eta haien lanak Alfonso Ortiz Tirado, Imperio Argentina, Xiomara Alfaro, Tito Rodríguez, Leo Marini, Rosita Serrano, Arturo Gatica, Hilda Sour eta Ginette Acevedo bezalako abeslariek interpretatu zituzten.

1984an ospatu zen Viña del Mar Nazioarteko XXV. Kantu Jaialdiko folklore lehiaketako epaimahaiburuordea.

Bere karreraren amaieran, zuzendaritza-karguak ere bete zituen Egile Eskubidearen Txileko Elkartean.

## Lan nagusiak 
* Lluvia de besos
* Reminiscencia
* Diamante azul
* Un día llegarás
* Dudas de mí
* Camino agreste
* Camino de luna
* Canción del carretero
* Nieve en el corazón
* Luna que sabes de amores
* Tus trenzas
* Luna striptisera
* El indio y su mula

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lanak musicologia.uchile.cl   
* Biografia www. MusicaPopular.cl
Javier Etxebarria Iruarrizaga

**Javier Etxebarria Iruarrizaga** (Bilbo, Bizkaia, 1964ko uztailaren 25a - ) euskal herritar futbolari ohia da, Bilbao Athleticen jokatu zuena. Atezain lanetan aritzen zen. 

## Ibilbidea 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Francisco Javier Baiona

**Francisco Javier Baiona Ruiz** (Olite, Nafarroa Garaia  - ) nafar futbolari ohi eta entrenatzailea da, erdilari moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
### Jokalari 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

### Entrenatzaile 
* San Adrián (1990-1991)
* Peña Sport (1992-1993)
* Tudelano (1993-1994)
* Alfaro (2001-2002)

## Kanpo estekak
Joseba Arregi Erostarbe

**Joseba Arregi Erostarbe** "Fitipaldi" (Oñati, 1946ko martxoaren 27a) ETA erakunde ohiaren militante historikoa da. Taldearen zuzendaritzaren parte, 1992an Bidarteko operazioan atxilotua izan zen. 2018an bere ekintzen ondorioz izandako biktimeei barkamena eskatu zien. 2023an, nahiz eta Martuteneko espetxean zegoenean hirugarren gradua bi aldiz eman, Espainiako Auzitegi Nazionalaren aginduz, Arregi 77 urte zituelarik, berriro ere espetxeratu zuten. Une horretan 31 urte espetxeratua zeraman. Azken urtetan idazle lanetan aritu da. 2024ko irailan behik betiko kaleratu zuten.

## Biografia 
Fitipaldi izena automobilak gidatzeko zuen abileziari esker eman zioten. Dirudienez, 1970ean ETA erakundean sartu zen. 1976an Iparraldera ihes egin zuen. 1987ko abenduan Frantziako poliziak kontrol batean atzeman zuen, Senperen, automobilean 1.500 amonal kilo zeramanean baina ihes egitea lortu zuen. 

Espainako poliziaren arabera, 1986 eta 1992 artean, ETAren zuzendaritza zen Artapalo kolektiboaren parte izan zen. Kolektibo horretan beste militante hauek omen zeuden: Francisco Mujika Garmendia Pakito, José Luis Álvarez Santacristina Txelis eta Joseba Arregi Erostarbe bera. Kolektiboa 1992ko martxoaren 29n Bidarten atxilotua izan zen. Polizien ustez, Arregi lehergailuen aditua zen. Hori zela eta, Arregiri lehergailuez egindako atentatu askoren ardura ezarri zioten: Hipercorreko atentatua, 1987ko ekainaren 19an, Zaragozako kuartel-etxearen aurkako atentatua, 1987ko abenduaren 11an...

Zortzi urteko espetxe-zigorra bete zuen Frantzian, eta 2000ko azaroaren 20an Espainiaratu zuten. Auzitegi Nazionalak 2354 urteko espetxe-zigorra ezarri zion, eta Villenako espetxean sartu zuten. ETAko preso zaharrenetako bat da. 2018an barkamena eskatu zien biktimei, 2019an Villabonako espetxera (Asturias) lekualdatzeko aurretiazko urrats gisa. 2020an, indarkeria erabiltzearen aurka agertu ondoren, Martuteneko espetxera (Donostian) eramatea onartu zen. Lakuako Gobernuko Justizia Sailak hirugarren graduan sailkatzea onartu zuen, baina Auzitegi Nazionaleko Fiskaltzak, sistematikoki egiten ari zen bezala, helegitea jarri zuen erabaki horren aurka eta epaitegi bereziak onartu egin zuen. Ondorioz, hirugarren gradua eten eta espetxera itzuli behar izan zuen 77 urteko oñatiarrak. 2019an zigorraren hiru laurden bete izana.

Azkenik, 2024ko irailan kaleratu zuten behin-betiko, 32 urte eta erdi kartzelan eman ondoren. Kalera itzuli den preso beteranoena da duda izpirik gabe.

## Etxeraten kritikak 
Etxeratek ohartarazi zuenez, hainbeste urteko espetxealdiaren ondorioz «multipatologia» asko ditu. Zigorraren hiru laurdenak 2019ko ekainean bete zituen eta frantziar Estatuan preso egin zituen 10 urteak aintzat hartu izan balizkiote «badira urte batzuk aske egon beharko zuela». 

Margolaria, erakusketa bat egin zuen Oñatin, bere jaioterrian, eta baita ere, Frantzian preso zegoelarik.

## Obra 
* *Kartzelako Leihotik* (2005), Ataramiñe argitaletxa, 154 or. ISBN 978-79-99007-71-5.
* *Burdin elorri arantzetan* (2015), Ataramiñe argitaletxea, 208 orri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Efecto mariposa (musika taldea)

**Efecto mariposa** 2001. urtean Málagan sorturiko pop rock talde espainiarra da. Susana Alva da taldeko abeslaria.

## Ibilbidea 
Susana Alva (ahotsa eta gitarra), Frasco G. Ridgway (baxua), Alfredo Baón (bateria) eta Raúl Osuna (teklatua) izan ziren taldea soru zutenak. 2001. urtean bertan atera zuten aurreneko diskoa, taldearen izen bera daramana. 2003an *Metamorfosis* atera zuten eta pop musikari indar handiagoa eman zioten gitarra elektrikoen bidez. Bigarren disko hau rockeroagoa da. 2004n diskoa berriz editatu zuten, oraingoan lau abesti gehituz. Horregatik jarri zioten *Metamorfosis II* izena.

2005ean *Complejidad* diskoa atera zuten. Bertako "No me crees" singlea irrati nagusietako lehenengo postura iritsi zen. Bideoklipa izan zen bereziki arrakastatsua, Danza invisible taldeko Javier Ojeda abeslariarekin grabatu zutena. Arrakasta honi jarraiki 2007an zuzeneko disko bat atera zuten, *Vivo en vivo* izena zuena.

2009an bosgarren diskoa atera zuen taldeak, *40:04*. "Por quererte" abestiarekin berriz iritsi ziren zerrendetako lehen postura. Urte hartako 40 Principales sarietan Espainiako urteko abesti onena aukeratu zuten.

Susana Alvaren haurdunaldiak etenaldi bat eragin zuen taldean eta bost urte pasa behar izan ziren hurrengo diskoa ateratzeko. 2018an atera dute orain arteko azken diskoa, *Vuela* izena duena.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Efecto Mariposa* (2001)
* *Metamorfosis* (2003)
* *Metamorfosis II* (2004)
* *Complejidad* (2005)
* *40:04* (2009)
* *Comienzo* (2014)
* *Vuela* (2018)

### Zuzenekoa 
* *Vivo en vivo* (2007)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Efecto mariposa taldearen webgune ofiziala
Mycena leptocephala

***Mycena leptocephala*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoa: *Mycena chlorinella*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, hasieran kanpai itxurakoa, gero zabalagoa, kolorea: arre-gris beltzaxkatik arre-grisaxkara doana edo arrexka, zerbait argiagoa ertzean eta ildaskatua eta hezea.

**Orriak:** Goranzkoak, grisaxkak, ertz zurixkarekin eta ale zaharretan gutxi-asko zainekin elkartuta.

**Hanka:** Hauskorra, arre-grisaxka, latz samarra oinarrian

**Haragia:** Usain nitroso leun bat izaten du.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria

### Nahasketa arriskua 
*Marasmius oreades* delakoarekin nahas daiteke, honek, leku belartsuetan irteten du eta fruta usain antzekoa du, ez nitrosoa.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, hostozabalen eta koniferoen basoetan eta bideetako eremu belartsuetan.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Mycena leptocephala 1.jpg
Fitxategi:Mycena leptocephala 2.jpg
Fitxategi:Mycena leptocephala 3.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eddy Planckaert

**Eddy Planckaert** (Nevele, 1958ko irailaren 22a), txirrindulari belgikarra izan zen, profesionala 1980 eta 1991 artean, tarte horretan 103 garaipen lortu zituen.

Abiadura handiko txirrindularia, esprinter aparta zen eta horrek, hainbat txirrindulari proba irabazteko balio izan zion. Bere lorpen nagusien artean hiru Itzuli handietako etapa garaipenak eta 1988ko Frantziako Toureko Puntukako sailkapena daude. Klasiko askotan ere emaitza aipagarriak izan zituen, batez ere 1988ko Flandriako Tourra eta 1990eko Paris-Roubaix dira nabarmentzekoak.

Anaiak Willy eta Walter ere txirrindulari profesionalak izan ziren, baita iloba Jo ere.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli handiak 
### Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak 
 —: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu
X: Ez zen jokatu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Eddy Planckaert ‘‘www.sitiodeciclismo.net’’
* Eddy Planckaert ‘‘www.velopalmares.free.fr’’
* "Planckaerten dinastia"ri buruzko artikulua ‘‘International Herald Tribune’’
Walter Planckaert

**Walter Planckaert**, (Nevele, 1948ko apirilaren 8a) txirrindulari belgikarra izan zen, profesionala 1969 eta 1985 artean. 

Erretiratu ostean, 1986an, Panasonic taldeko kirol zuzendaria izan zen. Geroztik, beste taldeetan ere aritu zen Novemail-Histor-Laser Computer (1993-1994), Palmans (1997-2000) eta Lotto-Adecco (2001-2002), besteak beste.
Anaiak Willy eta Eddy ere txirrindulari profesionalak izan ziren, baita iloba Jo ere.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli handiak 
### Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak 
 —: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu
X: Ez zen jokatu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Walter Planckaert ‘‘www.sitiodeciclismo.net’’
Ironia-marka

**Ironia-marka** testu batean ironia edo sarkasmoa adierazteko proposatutako edo erabilitako edozein puntuazio marka mota da. Euskara idatziak, gainontzeko hizkuntzen bezala, ez du ironia markatzeko modu estandarrik. Inguruko hizkuntzatan puntuatzeko hainbat modu proposatu dira. Zaharrenen eta ohikoenen artean Henry Denham inprimatzaile ingelesak 1580ko hamarkadan proposatutako **perkontazio puntua** eta Marcelin Jobardek eta Alcanter de Brahm poeta frantsesak XIX. mendean erabilitako ironia-marka daude. Bi zeinuek alderantzizko galdera-markaren forma hartzen dute, "⸮". John Wilkinsek alderantzizko harridura-marka erabiltzea proposatu zuen 1668an, *¡*. 

Puntuazio ironikoa, batez ere, esaldi bat bigarren maila batean ulertu behar dela adierazteko erabiltzen da. Kortxeteen arteko harridura-marka edo galdera-marka, baita komatxo ironikoak ere, ironia edo sarkasmoa adierazteko erabiltzen dira noizean behin. Emojien artean 🙃 erabili izan da sarkasmoa edo ironia adierazteko, baina beste sentimendu batzuk ere adieraz ditzake, hala nola beldurra, txantxa edo haserrea. 

## Puntuazio proposamenak 

Point d'ironie de Alcanter de Brahm.svg|Alcanter de Brahm, 1899
Irony mark full.svg|Perkontaziop puntua Unicoden.
Point d'ironie (Hervé Bazin).svg|Hervé Bazin, 1966
Ironiezeichen CPNB.svg|CPNBren proposamena, 2007

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willy Planckaert

**Willy Planckaert**, (Nevele, 1944ko apirilaren 5a) txirrindulari belgikarra izan zen, profesional 1965etik 1988 arte. Tarte horretan 79 garaipen eskuratu zituen.

1966ko Frantziako Tourreko puntukako sailkapeneko elastiko berdea eta bi etapa irabazi zituen. Hurremgo urtean, 1967ko Italiako Giroan hiru etapa eskuratu zituen.

Planckaert profesionaletan 44 urte bete arte egon bazen ere, garaipen nabarmenenak bere ibilbideko lehen 3 urteotan lortu zituen. Planckaerten ustean, errendimendu jeitsiera horren arrazoi nagusiak, lehen urteetan izandako gehiegizko lehia eta esfortzuak izan ziren.

Anaiak Walter eta Eddy ere txirrindulari profesionalak izan ziren, baita semea Jo ere. 

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*Willy Planckaert *sitiodeciclismo.net*
María Gómez González

**María Gómez González**, jaiotzaz **María Purificación Gómez González**, ezagunagoa **Maruja Gómez** izenez (Belmez, Kordoba, 1905eko otsailaren 6a &ndash; Lugo, Galizia, 1986ko otsailaren 23a) Galiziako politikaria izan zen. 1936an Pontevedrako Cañiza herriko alkatea izan zen, Galiziako emakume alkate bakarra.

### Estatu-kolpea 
1936ko uztailaren 21eko goizeko 10etan, Pontevedrako Asalto Konpainiako indarrak Cañizan sartu ziren, eta erresistentziarik aurkitu gabe udalean sartu ziren, han aurkitutako armak mugimendu militarraren jarraitzaileei emanda. Maria Gómez González alkatea atxilotu eta Ribadaviako kartzelara eraman zuten. Urriaren 10ean, Vigon, haren aurkako gerra-kontseilua egin zen, eta, matxinada militarraren ondorioz, heriotza-zigorrera kondenatu zuten, Jesús Eugenio Pérez Pérez eta Antonio Mojón Vázquez irakasle nazionalekin, Tirso Gómez Freijido eta Justo Moure Giráldez, El Paraíso tabernaren jabea eta zinegotzia, guztiak sozialistak. Epaiak kontseiluko presidentearen boto partikularra jaso zuen, frogatutako gertaeretan larritasunik aurkitu ez zuena, eta betiko espetxeratzea aukeratu zuen. Urriaren 11n, Maria haurdun zegoela esan zuen, eta, aztertu ondoren, Manuel Rodríguez-Grandjean alferez medikoak bi hilabeteko egon zitekeela esan zuen. Beste kideak exekutatu egin zituzten. Erizainarentzako oposizioak gainditu zituen, espetxeko aurrekariak bertan behera uztea lortu ondoren. Txertaketa-erizain gisa aritu zen 1977an erretiroa hartu arte, eta Osasun Ministerioaren hainbat kondekorazio jaso zituen. Irrati-saio batzuetan gidoilari gisa parte hartu zuen, Kordobako Maruja ezizenarekin, eta 81 urte zituela hil zen.

## Aintzatespena 
* Ferroleko Francisco Leira historialariak *Los nadies de la Guerra de España* (Akal) liburuan, borrokak trunkatutako eta errepresio frankistak ahaztutako bizitza anonimo batzuk (besteak beste María Gómez González) ikertu eta azaldu ditu, trantsizio-prozesuak bere gain hartu zituen gabeziei buruz gogoeta egin bitartean. Trantsizio-prozesuan ez zen justizia egin biktima horiekin, ez bando batean ez bestean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Folistatina

**Folistatina,** **aktibinari lotzen zaion proteina** gisa ezagututa ere, gizakietan FST geneak kodetzen duen proteina da. Folistatina animali konplexuen ehun gehienetan adierazten den glikoproteina autokrinoa da 2009an, gene terapiaren bidez folistatina erregulatzen zenean muskulu-hazkuntza eta indarraren areagotzea lortzen zirela frogatu zen makakoetan egindako ikerketa batean. Honek, giza proba klinikoetarako bidea eman du. Zehazki, inklusio-gorputzen miositisari buruzko giza proba klinikoak 2010eko udan hastea espero da.

Beste ikerketa batek folistatina maila emendatzeak, core muskulu talde zehatz batzuen muskulu-masaren handitzea bideratuz, bizkarrezurreko atrofia muskularra (SMA) duten animalia modeloen bizi-itxaropena handitu dezakela erakutsi du. Zirkulazioko folistatina maila areagotzean, 2. motako diabetes mellitus pairatzeko arriskua handitzen da.

Ikertzaileak folistatinak obulutegi polikistikoen sindromean (PCOS) duen inplikazioa aztertzen ari dira, nahiz eta antzutasun gaixotasun honetan izan dezakeen eginkizun zuzenaren inguruan eztabaida dagoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Forestier

**Jean Forestier**, (Lyon, 1930eko urriaren 7a) frantziar txirrindulari ohia da, profesionala 1953tik 1965 arte.

Bere kirol ibilbideko garaipenik nabarmenenak, 1954ko eta 1957ko Romandiako Tourra, 1955eko Paris-Roubaix eta 1956ko Flandriako Tourra dira.
Frantziako Tourrean, lau etapa garaipen eskuratu zituen eta 1957an puntukako sailkapeneko elastiko berdea ere. 

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Jean Forestier ‘‘siteducyclisme.net’’
Kizito

**San Kizito** (Buganda, 1872a — Namugongo, Buganda, 1886ko ekainaren 3a) Ugandako martirietako bat izan zen, Mwanga II.a Bugandako erregeak hildako martiririk gazteena. 

## Bizitza 
1872 inguruan jaio zen Bugandako erresuman (Uganda modernoaren lurraldea). Aita Lukomera zuen izena eta mbamba leinukoa zen, eta ama Wangabira, fumba leinukoa. Karlos Lwangak hainbat aldiz salbatu zuen Kizito erregeak usteltzetik eta 1886ko maiatzaren 25ean bataiatu zuen, beste lau katekumenorekin batera. Bataioan Kizitori emandako izena ezezaguna da. Ekainaren 3an, Namugongon, Mwanga II.ak 31 kristau erre zituen bizirik, eta horietatik gazteena Kizito izan zen. Kizitoren azken hitzak «Agur lagunak, gure bidean gaude» izan ziren.

## Kanonizazioa 
1920an, Benedikto XV.a aita santuak dohatsu bilakatu zuen eta 1964ko urriaren 18an Paulo VI.a aita santuak kanonizatu zuen. Haurren eta lehen hezkuntzako ikastetxeen zaindaritzat hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lalalimola

**Sandra Navarro** ilustratzailearen ezizena da **Lalalimola** (Valentzia, Espainia, 1984). 

## Biografia 
Publizitatean lizentziaduna Jaume I Unibertsitatean (2002-2007) eta Arte Ederretan lizentziaduna Valentziako Unibertsitate Politeknikoan (2007-2012). Diseinatzaile grafiko gisa lan egin zuen, ilustraziora bideratzea erabaki zuen arte. Horrez gain, irakasle lanetan aritu da Valentziako Unibertsitate Politeknikoko Arte Ederren Marrazketa sailean.

Ilustratzaile jardun zuen lehen urteetan, haurren eta gazteen literaturan lan egin zuen batez ere, Espainian eta nazioartean, Penguin Random House, Simon & Schuster eta Oxford University Press bezalako argitaletxeentzat.

Pixkanaka, bere lana ildo adierazkorrago eta argiago baterantz eboluzionatuz joan zen, batez ere aldizkari eta egunkarietarako ilustratuz. Besteak beste, ondorengoentzat lan egin du: The New Yorker, Los Angeles Times, GQ, Süddeutsche Zeitung Magazin, Wired, Tatler, Vanity Fair, Harvard Business Review eta El País.

Besteak beste, The Society of Illustrators, American Illustration, Latin American Illustration, Iberoamérica Ilustra eta Bologna Children's Book Fair erakundeek aintzatetsi dute.

## Argitalpenak 
* *Guía Hedonista*, idazlea Jesús Terrés, CulturPlaza, Valentzia, 2020.
* *¿Ésta bien pegar a un nazi?*, idazlea Jaime Rubio Hancock, Libros del K.O., Spain, 2019.
* *Dos Viejos Caballeros*, idazlea Toño Malpica, Ediciones SM, Spain, 2018.
* *Matchstick Monkey. Colours: A finger-trail adventure*, Penguin Random House UK, London, 2018.
* *Noodle Head*, idazlea Giles Andreae, Penguin Random House UK, London, 2018.
* *L’orso che non aveva mai voglia di fare nulla*, idazlea Davide Cali, La Spiga Edizioni, Italy, 2018.
* ''Can You Tickle a Tiger's Tummy?*, idazlea Sue Nicholson, QED Publishing, London, 2018.
* *Can You Touch a Rainbow?*, idazlea Sue Nicholson, QED Publishing, London, 2018.
* *A Home for Gully*, idazlea Jan Clegg, Oxford University Press, Oxford, 2017.
* *¿Quién hay dentro?*, idazlea Mar Benegas, Combel, Barcelona, 2017.
* *Vovô Gagà*, idazlea Márcia Abreu, Editora Moderna, São Paulo, 2016.
* *The Great Chocoplot*, idazlea Chris Callaghan, Chicken House, Frome - Somerset, 2016.
* *If Everything Were Pink*,  idazlea Hannah Eliot, Simon & Schuster, New York, 2015. 
* *If Everything Were Blue*, idazlea Hannah Eliot, Simon & Schuster, New York, 2015.
* *Le pondremos un bigote*, idazlea Mar Benegas, Combel, Barcelona, 2015.

## Goraipamenak 
* *American Illustration 39*, 2020an hautatua.
* Society of Illustrators, 2019k Illustrators 61 Exhibitionen hautatua.
* *Latin American Illustration 7'', 2018an hautatua.
* Serra D'Or Kritika Saria, Haur eta Gazte Literatura, 2018 (*Nor dago barruan?* Mar Benegas, Combel, Bartzelona, 2018.
* ''Bologna Children's Book Fair Illustrators 2016* (*VovôGagà'', written by Márcia Abreu, Editorial Moderna, 2016).
* V. IberoAmerica Ilustra Katalogoan hautatua, 2014.
* ADCren Zilarrezko Saria, Ontziak eta Bilgarriak, 2009 (Pixelarte Creativa-rentzat egindako proiektua, 2009).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala.
* Lalalimola Instagramen.
* Lalalimola Behance-n.
Claudia Rueda

**María Claudia Rueda Gómez**, **Claudia Rueda** (Bogotá) izenez ezagunagoa, abokatua,  haur ipuin idazlea eta ilustratzailea da.

## Biografia 
Txiki-txikitatik arteekiko zaletasun handia agertu zuen, batez ere marrazkiarekiko zaletasun eta jakin-min handia izan zuen, eta, nahiz eta haur-literatura irakurtzeko aukera handirik izan ez zuen, Oscar Wilderen ipuin-liburu batzuk behintzat irakurri ahal izan zituen, Grimm eta Andersenen kontakizunen bilduma, Marguerite Yourcenar, Dostoievski, Lewis Carroll, Borges, Coetzee, Roald eta beste batzuenak.

Zuzenbidea eta Artea aldi berean ikasi zituen, eta gero Estatu Batuetan sorkuntza-idazketa, haurrentzako liburuen ilustrazioa eta konputazio bidezko diseinu grafikoa ikasi zituen. Europako Komunitatearentzako eta UNICEF bezalako erakundeentzako hezkuntza-liburuxkak ere egin ditu.

## Argitalpenak 
* *Historia Gráfica Del Derecho Romano* (1992)
* *Tres ciegos y un elefante* (2003).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlos Lwanga

**San Karlos Lwanga** edo **Lwangako San Karlos** (; Buganda, 1860 inguru — Namugongo, Buganda, 1886ko ekainaren 3a) katolizismora konbertitu zen ugandarra izan zen, lagunen talde batekin martiria izan zena. Eliza Katoliko eta Anglikanoetako santua eta Ugandako martirietako bat da.

## Bizitza 
1860 inguruan jaio zen Bugandako Erresuman (Uganda modernoaren lurraldean) eta ganda etniakoa izan zen. Mwanga II.a erregearen zerbitzaria izan zen.

Ugandako kristauen jazarpena 1885ean hasi zen Mwanga erregeak misiolari anglikanoak exekutatzeko agindu zuenean. Joseph Mukasa Balikudembe erregearen zerbitzariak, hilketak salatu zituen erregeari, eta ondoren berari burua moztu zioten. Lwanga izendatu zuten kargu honetarako. Egun berean, 1885eko azaroaren 5ean, Karlos izenarekin bataiatu zen.

1886ko maiatzaren 25ean, Mwanga II.ak bi paje heriotzara kondenatu zituen. Hurrengo goizean, Karlos Lwangak bataiorako prestatzen ari ziren hainbat paje bataiatu zituen ezkutuan. Egun horretan, erregeak zerbitzariak galdekatu zituen, norbaitek kristautasunari uko egingo zion ikusteko. Lwangak zuzendutako pajeak haien erlijioari leialtasuna deklaratu zuten, eta erregeak bizirik erretzera kondenatu zituen. 1886ko ekainaren 3an, exekuzioaren egunean, Karlos Lwanga beste presoengandik bereizi zuten. Hil aurretik, guardiari kristau bihurtzeko deia egin zion.

## Kanonizazioa 
1920an, Benedikto XV.a aita santuak dohatsu bilakatu zuen, eta 1964ko urriaren 18an, Paulo VI.a aita santuak kanonizatu zuen. San Karlos Lwanga eta lagunen eguna ekainaren 3an ospatzen da Erromatar Eliza Katolikoan. Afrikako Gazte Katolikoen Mugimenduaren, kristau konbertituen eta torturaren biktimen zaindaritzat hartzen da. Eliza Katolikoaz gain, anglikanismoan ere santutzat hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Myrea Pettit

**Myrea Pettit** (Northampton, 1970eko otsailaren 10a) britainiar arte fantastiko eta fantasiazko ilustratzailea da. Ann Mari Sjogren ilustratzaile suediarrarekin ikasi zuen, eta bere lore, tximeleta- eta maitagarri-pinturengatik (Peter Pan-en "Kanpai" famatuagatik, adibidez) ospea lortu du.

## Ondoko liburuetan argitaratutako lanak 
* 2003: Der Elfen und der Feen.
* 2004: Fantasy Figures (Figuras de Fantasía).
* 2005: The Art of Faery (El Arte de las hadas) escrito por  David Riche y presentado por Brian Froud.
* 2005: Watercolor Fairies (Hadas de acuarela).
* 2005: The World of Faery escrito por David Riche y presentado por Alan Lee.
* 2005: 500 Fairy Motifs (500 motivos de hadas) escrito por David Riche.
* 2005: How to Draw and Paint Fairies (Cómo Dibujar y Pintar Hadas) escrito por Linda Ravenscroft.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcel Kint Sari Nagusia

**Marcel Kint Sari Nagusia** (Nederlanderaz : *Grote Prijs Marcel Kint*) egun bakarreko txirrindularitza lasterketa klasiko bat da, Belgikako Zwevegemen inguran jokatzen dena.

1930ean sortua *Zwevegemeko Sari Nagusia* izenarekin, 1942an gaur egungo izena hartu zuen, Marcel Kint txirrindulariaren omenez. 2016an UCI Europe Tourreko egutegian sartu zen (aldez aurretik, amateurrentzako proba zen).

## Palmaresa 1979 arte 
## Palmaresa 1980tik aurrera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
*Palmaresa sitiodeciclismo.net weborrian