open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cora Dvorkin

**Cora Dvorkin** (Buenos Aires, Argentina) kosmologo eta fisikaria da. Bere diploma Buenos Aireseko Unibertsitatean jaso zuen . Chicagoko Unibertsitatera joan zen graduko ikasketak egitera, eta han doktoretza lortu zuen. 2011n fisika sailean "Sydney Bloomenthal Fellwship" saria irabazi zuen bere ikerketetan egindako errendimendu nabarmenagatik.

Harvardeko Unibertsitateko Fisika saileko irakaslea da. Kosmologian aditua, unibertso goiztiarraren fisika ikertzen du, materiaren izaera, energia iluna, neutrinoak eta Big Bangaren ondorengo lehen uneetan existitu ziren beste partikula arin batzuk aztertzen ditu.

## Ikerketa eta ibilbidea 
2015an, Dvorkin, Harvard Unibertsitateko fakultatean sartu zen. Mikrouhin kosmikoen hondoko behaketak, grabitazio lingoteak eta Unibertsoaren Large-eskalako egitura erabiltzen ditu sektore ilunaren izaera hobeto ulertzeko.

Dvorkinek ekarpen teoriko esanguratsuak egin ditu materia ilunaren ikerketarako, behaketa-probek osatutako eremu zabal batean zentratuz

Dvorkin, gainera, oso eskainia da zientzietako emakumeei laguntzeko.

## Sariak 
* 2012 "Martin and Beate Block Award" fisikari gazte onenari eman zioten Aspen fisikarako zentroak
* 2014-2017 ITC Camaradería, Harvard unibertsitatea emandakoa
* 2014-2017 Camaradería de Hubble, NASAk eman zion
* 2019 Estatu Batuetako departamentua energia saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herri Indarra

**Herri Indarra** (), lehen **Indarra 2011** () izenez ezaguna zena, Peruko eskuineko alderdi politiko nazional bat da. 2010eko martxoaren 9an sortu zuen Keiko Fujimorik, Alberto Fujimori presidente ohiaren alabak. Keiko alderdiaren Peruko presidentegaia izan da 2011ko, 2016ko eta 2021eko Peruko hauteskunde orokorretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mámoa

[thumb|200px|[Lamasko mamoa, Bragan (Portugal)]]
**Mámoa** edo **medoña** aro neolitikoko tumulu mota bat da, berez Iberiar penintsulako ipar-mendebaldekoa.

## Ezaugarriak 
Lurrezko edo/eta harrizko meta bat da, eskuarki biribila. Lurrazaleko irtengune nabarmen bat balitz bezala ageri ohi da. Horrek lagun bat edo gehiago horren azpian ehortzita daudela adierazten du.

## Kanpo estekak
Ostadar Familia

[thumb|200px|Ostadar Familiaren topaketa [2007an Bosnia-Herzegovinan.]]
**Argi Bizidunaren Ostadar Familia** (), ezagunagoa **Ostadar Familia** izenez (), indarkeria ezarekin eta hierarkiarik gabeko berdinzaletasunarekin konprometitutako gizatalde bat da. 1972an Ameriketako Estatu Batuetan sortu zenetik, urtero uztailaren lehen astean topaketak antolatzen ditu. Ostadar Topaketak () direlakoak ekitaldi ez-komertzialak dira, zeinetan komunitatean elkarrekin eta naturarekin bat bizi nahi duen orori ongi etorria den. Lidergoak autokudeatuak eta partekatuak dira, topaketako guztien onerako. Topaketok ilargialdi oso bat (28 egun) irauten dute, ilbetea topaketaren unerik berezia izanik bildutakoek munduan bakea lortzeko ekintzak egiten dituztelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udaberri kantoi-hautsia

***Udaberri kantoi-hautsia*** () Mario Benedetti idazle uruguaiarrak 1986an plazaratutako eleberria da. Hau da bere eleberri ezagunetariko bat. 1987an Amnistia Internazionala erakundeak, Bruselan, Golden Flame Prizek liburu horregatik eman zioten. Idazlearen erbestean idatzitako liburua da.

## Argumentua 
Eleberria Uruguain kokatzen da, 1973ko estatu-kolpearen ondorengo diktadura militarraren garaian, eta elementu autobiografikoz beteta dago. Protagonista, Santiago, kartzelan dago, eta haren familia, berriz, Mexikon erbesteratuta.

Eleberrian bost pertsonaia nagusiek beren esperientzien berri ematen dute, beren kezkak, beldurrak eta gogoak azalduz elkarri ezagutuko ditugu. Norberak bere ikuspuntua, bere tonu eta estilo berezia erabiliz, beren bizitza erakutsiko digu. Gai asko jorratuko dituzte: injustizia, zapalkuntza, borroka, militantzia, espetxealdia, tortura, maitasuna, fideltasuna, traizioa... Hitz hauek behin eta berriro agertuko dira pertsonaien ahotan. Tonua, dena dela, aldatzen joango da: orain tonu serio nahiz poetikoan kontatuak, orain umore, ironia edo sarkasmo handiz azalduak, beti ere Benedettik berezko duen humanismo eta samurtasunaz zipriztinduak. Nolabait, eleberri honek erbestezko negu luze baten ondorengo udaberriaren etorrera ospatzen du, baina udaberri horrek hautsia du kantoi bat, hortik izenburua, eta pertsonaiek bertan islatzen den errealitate berrira egokitzen ikasi beharko dute.

## Pertsonaia nagusiak 
Horrela aurkeztu ditu Aiora Jakak:
* Santiagok emazteari edo aitari idazten dizkion eskutitzen bidez adierazten ditu bere sufrimendu, gogoeta, itxaropen eta ametsak;
* Graciela, berriz, elkarrizketa bidez nahiz hirugarren pertsonan kontatutako narrazioen bidez deskribatzen zaigu;
* Beatriz, haurra, bederatzi bat urteko neskatila, helduen munduko kontzeptuak bere haur-ikuspegitik ulertzen saiatzen da barne-gogoeta samur bezain barregarrien bidez;
* don Rafaelek eguneroko moduko batean kontatzen ditu bere kezka eta arrangurak;
* Rolando, azkenik, lehenengo nahiz hirugarren pertsonan idatzitako kapituluen bidez ezagutzen dugu.

## Euskarazko bertsioa 
Itzulpena Aiora Jakak egin zuen eta Literatura Unibertsala bilduman plazaratu zen 2018an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aiora Jakak liburu honen itzulpenaz argitaratutako artikulua.
* Liburuaren inguruan Aiora Jakarekin elkarrizke EITBn.
* :Elvira Sastreren komentarioa Librotea webgunean.
Pedro Castillo

**José Pedro Castillo Terrones** (Tacabamba, Peru, 1969ko urriaren 19a) perutar landa-eremuko irakaslea, sindikatu-buruzagia eta politikaria da. 2021eko Peruko hauteskunde orokorretan Peru Askea ezkerreko alderdi politikoak Peruko Errepublikaren presidentetzarako aurkeztu zuen presidentegaia izan zen,  eta Peruko presidentea izan zen 2021eko uztailaren 28tik 2022ko abenduaren 7ra bitarte, krisi politiko larriak eragindako autokolpe saiakerak huts egin zuenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Big Five

**Big Five** izan daiteke:

* Big Five (Eurovision), Eurovision Abesti Lehiaketa ekonomikoki babesten duten bost herrialde nagusiak: Espainia, Frantzia, Italia, Erresuma Batua eta Alemania.
* Big Five (orkestra), estatubatuar orkestra nagusiak.
* Big Five (psikologia), nortasun-ezaugarrien taxonomia edo sailkapena.
Samuel Baker

Sir **Samuel White Baker** (Londres, 1821eko ekainaren 8a - Newton Abbott, Devon, 1893ko abenduaren 30a) ingeles esploratzaile, militar, naturalista, ehiztari, idazle eta abolizionista izan zen.

Ingeniaritza zibila ikasi ondoren Errumanian lan egin zuen trenbideak eta zubiak diseinatuz. Florence Baker esklabo zuri batekin maitemindu zen Balkanetako esklabo merkatu batean. 1865ean ezkondu zen berarekin.

1861ean lehen esplorazio bidaia egin zuen Afrikan. Nilo eskualdera bidaiatu zuen eta James Augustus Grant eta John Hanning Spekerekin topo egin zuen. 1864an Albert aintzirara iritsi zen lehen europarra izan zen eta frogatu zuen Nilo ibaiak aintzira zeharkatzen duela.

1869an Ismail khedivearen zerbitzura sartu zen. Bakerrek Nilo eskualde ekuatorialera espedizio bat zuzendu zuen esklaboen merkataritza kentzeko. Paxa, otomandar armadako jenerala eta Equatoriaren Gobernadore Nagusia izendatu zuten.

## Lanak 
;Complete works of Sir Samuel White Baker:

* *The Rifle And Hound In Ceylon* (1853)
* ''Eight Years' Wanderings In Ceylon.* (1855)
* *The Albert N'Yanza Great Basin Of The Nile; And Exploration Of The Nile Sources*. (1866)
* *The Nile Tributaries Of Abyssinia; And The Sword Of Hamran Arabs*. (1867)
* *Cast Up By The Sea Or The Adventures Of Ned Grey, A Book For Boys*. (1869)
* *Ismailia – A Narrative Of The Expedition To Central Africa For The Suppression Of Slave Trade, Organised By Ismail, Khadive Of Egypt*. (1874)
* ** (1879)
* *In The Heart Of Africa*. (1886)
* *Wild Beasts And Their Ways, Reminescenses Of Europe, Asia, Africa And America*. (1890)
* *True Tales For My Grandsons''. (1891)

## Bibliografia 
* Murray, T. Douglas; White, Arthur S. (1895). Sir Samuel White Baker: A Memoir. London: MacMillan & Co.
* Middleton, Dorothy (1949). Baker Of The Nile. London: Falcon Press.
* Shipman, Pat (2004). To The Heart Of The Nile: Lady Florence Baker and the Exploration of Central Africa. New York: Harper Collins.
* Brander, Michael (1982). The Perfect Victorian Hero. The Life And Times Of Sir Samuel White Baker. London and Edinburgh: Mainstream Pub. Co.
* Thormanby, T. R. (2007). Four Fathers of Big Game Hunting – Biographical Sketches Of The Sporting Lives Of William Cotton Oswell, Henry Astbury Leveson, Samuel White Baker & Roualeyn George Gordon Cumming. Read Country Book.
* Charton, Edouard (1867). Le tour du monde – nouveau journal des voyages – livraison n°366,367 et 368 – Voyage à l'Albert N'Yanza ou lac Albert (le louta n'zigé du capitaine Speke) Sir Samuel White Baker (1861–1864). Paris: Hachette.
* Shipman, Pat (2004). The Stolen Woman"- Florence Baker's extraordinary life etc. Bantam Press. p. 428. (NB.This may be the British edition of "To The Heart of the Nile"(see above), published the same year.
* Alpsten, E. (2008). Die Quellen der Sehnsucht.
* Wisnicki, Adrian (2010). "Rewriting Agency: Baker, Bunyoro-Kitara, and the Egyptian Slave Trade". Studies in Travel Writing (14:1): 1–27.
Capanaparo ibaia

thumb|250px|Ibaiaren ikuspegia.
**Capanaparo** Kolonbia eta Venezuelan dagoen ibaia da. Balio ekologiko handia du. Beheko aldean Santos Luzardo parke nazionala dago.

## Ezaugarriak 
650 k,. ditu; horietatik 225 km. Kolonbian. Orinoko ibaiaren arroan dago. Ibaia Kolonbiako Arauca departamenduan sortzen da. Mendebaldetik ekialdera dora, Venezuelako Apure estatua gurutzatuz. Orinoko ibaiarekin bat egiten du ezkerreko aldetik.

## Espezieak 
Garrantzi handiko espezieak bizi dira ibaian:
* Anakonda arrunt
* Amazoniako izurde
* Orinokoko krokodrilo
* Arrain ugari

## Santos Luzardo parkea 
Ibaiaren beheko aldean, Orinokora heldu aurretik, 1988an sortutako Santos Luzardo parke nazionala dago non dunak eta zingirak aurki daitezke.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Orinoko

## Kanpo estekak
Esperientziarekiko irekitasun

Psikologian, **esperientziarekiko irekitasuna** bost faktoreko nortasun-ereduaren dimentsioetako bat da. Irekitasunak banaketa normala izateko joera du, mutur altuenetan edo baxuenetan dauden banako gutxi batzuekin, eta gehiago dira erdialdean dauden pertsonak. Irekiera-maila txikia duten pertsonak esperientziarako itxitzat jotzen dira. Konbentzionalak eta tradizionalak izan ohi dira beren ikuspuntuetan eta portaeretan. Familiako ohiturak nahiago dituzte esperientzia berriak baino, eta, oro har, interes sorta estuagoa dute. Esperientziarekiko irekitasun handia duten pertsonek politikan ikuspuntu liberalagoak izateko joera dute; irekitasun txikia dutenek, berriz, kontserbadoreagoak izateko joera dute, eta ikuspuntu autoritario, etnozentriko eta aurreiritzidunak onartzeko joera handiagoa dute.

Irekiera sormenarekin, adimenarekin eta ezagutzarekin lotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arreta handi

Psikologian, **arreta handia** arazo moral edo erlijiosoekin lotutako erru patologikoko edo obsesioko sentimendua duen nahaste psikologiko bat da, eta askotan behaketa moral edo erlijioso konpultsiboarekin batera agertzen da, eta oso larrigarria eta desegokitzailea da.

Oro har, nahasmendu obsesibo-konpultsibo (TOC) gisa sailkatzen dute, baina kategorizazio hori enpirikoki eztabaidagarria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bost faktoreko nortasun-eredu

thumb|upright=1.2|Bost faktoreko nortasun-eredua

Psikologian, **bost faktoreko nortasun-eredua** (edo soilik ***big five***) nortasun-ezaugarrien taxonomia edo sailkapen bat da, nortasunaren bost dimentsioen konposizioa bere zentzurik zabalenean aztertzen duena. Faktore horiek esperimentalki aurkitu zituzten pertsona batzuek besteengandik egiten zituzten nortasun-deskribapenei buruzko ikerketa batean, nahiz aurretik aipamenak izan. Bost faktoreak hauek dira:

* esperientziarekiko irekitasuna (asmatzailea/bitxia vs. sendoa/zuhurra) O
* arreta handia (eraginkorra/antolatua vs. bitxia/arduragabea) C
* kanporakoitasuna (soziablea/kementsua vs. bakartia/erreserbatua) E
* adeitasuna (lagunkoia/errukiorra vs. desafiatzailea/bihozgabea) A
* neurotizismoa (sentikorra/urduria vs. erresistentea/segurua) N

Bost ezaugarri edo faktore nagusiak honela izendatu ohi dira: O faktorea (*Openness* edo esperientziarekiko irekitasuna), C faktorea (*Conscientiousness* edo arreta handia), E faktorea (*Extraversion* edo kanporakoitasuna), A faktorea (*Agreeableness* edo adeitasuna) eta N faktorea (*Neuroticism* edo neurotizismoa). Bostek "OCEAN" akronimo mnemoteknikoa osatzen dute. O faktoreari buruzko eztabaida dago, batzuetan "adimena" deitzen dena. Faktore horietako bakoitza ezaugarri-multzo espezifikoago batean datza. Adibidez, E faktoreak hainbat ezaugarri ditu, hala nola soziabilitatea, emozioen bilaketa edo emozio positiboak.

Bost faktoreak nortasunaren eredu deskribatzailea dira, eta psikologoek hainbat metodologia garatu dituzte pertsona batengan bost ezaugarri horiek ebaluatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neurotizismo

Psikologian, **neurotizismoa**, **aldakortasun emozionala** edo **ezegonkortasun emozionala** bost faktoreko nortasun-ereduaren dimentsioetako bat da. Neurotizismoa ezaugarri psikologiko egonkor samarra da, eta nortasunaren zati bat definitzen du, ezaugarri horretan puntuazio altua lortzen duenarentzat: ezegonkortasun emozionala, antsietate-tasa handiak, kezka- eta tentsio-egoera etengabea, erruduntasunerako joerarekin eta, oro har, sintomatologia psikosomatikoarekin lotuta. Neurotizismo hitza Hans Eysenckek sortu zuen. Ezegonkortasun emozional jasaten duten pertsonek beren kezka eta pentsamendu negatiboekin jarraitzeko aukera ematen dieten gertaera negatiboekiko pertzepzio partziala izaten dute. Faktore-analisiaren bidez ikertutako ezaugarri hori dimentsionala da, hau da, pertsona orok neurri handiagoan edo txikiagoan puntuatzen du ezaugarri horretan, eta biztanleriaren batez bestekotik nabarmen urruntzen diren pertsonek bakarrik izango dituzte anomaliak beren jokabidean, kasurik larrienetan nahasmendutzat baino ez hartuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules Simon

**Jules François Simon** (Lorient, 1814ko abenduaren 31 &ndash; Paris, 1896ko ekainaren 8a) frantziar filosofo eta politikaria izan zen. Frantziako Hirugarren Errepublikako Errepublikar Moderatuen liderra eta Frantziako lehen ministroa izan zen 1876tik 1877ra.

Filosofia irakaslea eta filosofoen lanen argitaratzailea izan zen. *Revue des Deux Mondes*-en ere argitaratu zuen.

1848an diputatu hautatu zuten. Bere iritzi errepublikarrek arazoak sortu zizkioten Napoleon III.aren monarkian eta irakasle izatea debekatu zioten. 1870ean hezkuntza ministro izendatu zuten.

III. Errepublikan Moderatuak zuzendu zituen. Monarkia berrezartzearen aurka agertu zen, baina ezker muturra ez zen berataz fidatzen. 1875ean Frantses Akademiako kide hautatu zuten eta hurrengo urtean lehen ministro. Hurrengo urtean dimisioa eman behar izan zuen, klerikalen oposizioaren kanpaina baten ondoren.
Ivo Sanader

**Ivo Sanader** (Split, 1953ko ekainaren 8a) kroaziar politikaria da. Kroaziako lehen ministroa izan zen 2003tik 2009ra.

Literatura konparatua ikasi zuen Innsbrückeko Unibertsitatean. 1990eko hamarkadan, Kroaziako Antzoki Nazionala zuzendu zuen Spliten eta Zientzia eta Teknologia ministro izan zen. Franjo Tuđman hil ondoren, Kristau-demokraten Batasuneko buru bihurtu zen.

Lehen ministro izan zen 2003tik 2009ra. Kroazia NATOn sartzea lortu zuen eta Europar Batasunarekiko negoziazioetan aurrera egin zuen.

Boterea utzi ondoren, ustelkeria egotzi zioten eta kartzelara kondenatu zuten.
Ginea Berriko oihana

[250px|thumb|[Ginea Berria uhartea.]]
[250px|thumb|[Indonesia aldeko oihana.]]
250px|thumb|Mendialdeko paisaia.
**Ginea Berriko oihana** Ginea Berria izeneko uhartean kokaturik dagoen oihana da. Mendebaldeko zatia Indonesiari dagokio eta ekialdekoa Papua Ginea Berriari. Munduan dauden oihanen artean hirugarrena da garrantziari dagokionez. Fauna eta flora oso aberatsak ditu eta munduko handienetakoa ere bada.

## Geografia 
Oihanak 668.100 km²-ko azalera hartzen du, Ginea Berria uhartearen %85a, eta munduan dauden oihanen artean gizakiaren eragin txikienetakoa jasan duena da. Uhartea alderik alde Ginea Berriko mendilerroak zeharkatzen du eta oso garaia da, punturik altuena Puncak Jaya mendia baita (4.884m). 4.000 metrotan kokatzen da zuhaitzen lerroa eta hortik gora glaziarrak aurkitzen dira. Mendilerro honek hiru oihan mota eratzen ditu uhartean:
* oihan ekuatoriala: Uhartearen iparraldean kokatzen da. Prezipitazioak ugariak dira, mendilerroaren haizealdean kokatzen baita.
* oihan tropikala: Uhartearen hegoaldeko zatia hartzen du eta ez da hain euritsua, haizebean gelditzen baita.
* Oihan lainotsua: Mendialdean lainoa pilatzen da eta hezetasuna maximoa da ingurune horretan.

## Klima 
Uhartearen batazbesteko tenperatura 28&nbsp;°C-tik gorakoa da eta ingurune oso euritsua da, prezipitazioak 3.142 mm-tara iristen baitira. Uhartearen iparraldea freskoagoa da eta hegoaldea beroagoa. Tenperatura hotzenak mendialdean neurtu dira, 23&nbsp;°C batazbeste.

Prezipitazioak montzoi garaian izaten dira ugarienak eta bi urtero bereizten dituzte; urtaro lehorra ekainetik irailera eta urtaro euritsua abendutik martxora.

## Biodibertsitatea 
[180px|thumb|[Ornitorrinkoa.]]
[180px|thumb|[Kasuarioa.]]
[180px|thumb|[Crocodylus novaeguineae|Ginea Berriko krokodiloa.]]
Aurkitzen diren espezie gehienak endemikoak dira. Planeta guztiko espezieen %10 bertan aurkitzen dela esan izan da.

### Fauna 
Hegazti aniztasun handia dago, milaka intsektu eta anfibio espezie, eta Australiakoen antzeko ugaztunak ere ugariak dira. Ugaztunen artean martsupialak dira nagusi, Dasyuromorphia, Peramelemorphia eta Diprotodontia ordenetakoak. Ornitorrinkoa ere bertan bizi da. Martsupialak ez direnen artean karraskariak eta saguzarrak aurkitzen ditugu.

79 hegazti familia daude, 730 espezie inguru guztira. Hegazti handienak kasuarioak dira, 1'8 metrotako altuera hartzera iristen direnak. Hegazti arriskutsua da, gizakiak erasotzen baititu hanka gogorrekin eta heriotza ere eragin dezake. 46 loro espezie eta 45 uso espezie ere aurkitzen dira. Harrapari nagusia Ginea Berriko harpia da.

Gainerako animalien artean 320 anfibio espezie eta 300 narrasti inguru ere badaude.

### Flora 
15.000-25.000 landare espezie aurkitzen dira, hauetako 9.000 Ginea Berriko oihanean baino ez daudenak. Oraindik aztertu gabeko eremu ugari daude ordea. 200 zuhaitz espezie zerrendatu dira, batez ere iparraldeko oihan ekuatorialean aurkkitzen direnak. Mangladiak ere ugariak dira uhartearen itsasertzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juana Manuela Gorriti

**Juana Manuela Gorriti Zuviria** (Rosario de la Frontera, 1818ko ekainaren 15a  - Buenos Aires, 1892ko azaroaren 6a ) idazle argentinarra izan zen, baina bere bizitzako gorabeherengatik ere ospetsu egin zen. XIX. mendeko idazle garrantzitsua izan zen, Erromantizismoaren testuinguruan nabarmendu zena. Bere haurtzaroa gerra zibiletan eta erbestean igaro zuen, familiarekin Boliviara joanda. Han eta Perun bizi izan zen, eta literaturan ibilbide oparoa garatu zuen, "La quena" (1845) bezalako lanekin, eta Latinoamerikako lehen emakume idazleetako baten erreferente bihurtu zen. 

## Biografia 
Horcones-en jaio zen (Rosario de la Fronteran zegoen kanpamentu gotortua, Salta). Bertan igaro zuen bere haurtzaroa, aitona Ignacio Gorriti euskaldunaren etxaldean, eta Mirafloresko gotorleku zaharrean, Pasaje ibaiaren ertzean (Juramento ibaia ere deitua), non bere aitak estantzia bat erosi zuen. Rosario de la Fronteran ezkondutako José Ignacio Gorriti eta Feleciana Zuviríaren alaba. Zortzi anai-arreben azkenaurrekoa izan zen.

### Familia 
ezkerrera|thumb| Gorritiren erretratua
Bere aita 1816ko uztailaren 9an Independentzia aldarrikatu zuen Tucumángo Kongresuko Saltako diputatua izan zen, Salta probintziako gobernadorea eta Güemes jeneralaren laguna. Independentziaren alde egin zuen dirua eta ondasunak emanez, eta borrokalaria izan zen. 

Juana Manuela Gorriti Juan Ignacio Gorriti politikari eta kalonje ospetsuaren iloba izan zen —Belgranoko bandera bedeinkatu zuena (1812) eta Saltako apaiz gobernari bakarra izan zena—, baita José Francisco *Pachi* Gorritirena ere, Güemesko gautxoen lehen lantza. Aitaren aldeko aitona Horconesen hil zen eta Rosario de la Fronteran lurperatu zuten 1875ean.

Izeba batek Salta hirira bidali zuen sei urterekin, eskola erlijioso batean ikas zezan, baina ez zuen onartu giltzapetuta egotea, gaixotu egin zen eta etxera itzuli behar izan zuen, ikasketa formalen amaiera izan zena. Ordutik aurrera liburu ugari irakurri zituen eta ipuinak idazten hasi zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sexu-kosifikazio

[thumb|260px|[Bikini-lehiaketa batean parte hartzen duten emakumeak bere edertasun fisikoagatik nortasunaren gainerako ezaugarrietatik baino aukeratzen dituzte.]]
**Sexu-kosifikazioa** pertsona bat sexu-desiraren objektu huts gisa ikustea eta halakotzat tratatzea da, ezaugarri sexualak eta edertasun fisikoa nortasunaren gainerako ezaugarrietatik eta pertsonaren izatetik bereizirik, eta atributuak beste pertsona baten plazer-iturri izatera murrizturik. Sexu-kosifikazioaren kontzeptua eta, bereziki, emakumeen kosifikazioa ideia garrantzitsua da teoria feministan eta feminismotik eratorritako teoria psikologikoetan. Teoria horien ustez, sexu-kosifikazioa zentsuragarria da, eta rol garrantzitsua du generoen arteko desberdintasunean.

Hala ere, gizon batzuen ustez, gayen eta emakumeen sexu-askatasuna handitzeak gizonen kosifikazioa areagotzea ekarri du.

## Ikus, gainera 
* Begirada maskulino

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Babiloniako gatibualdia

**Babiloniako gatibualdia** edo **Babiloniako erbestealdia** Judeako Erresumako biztanleen zati handi bat Babilonian erbesteratuak egon ziren garaia da, Nabukodonosor II.ak Jerusalem hartu eta tenplua suntsitu ondorengo juduen erbesteratzearekin hasi eta k.a. 538an Ziro Handia persiar erregearen juduak beren jatorrizko lurretara itzultzea ahalbidetu zuena ediktuarekin amaitu zena.

Babiloniar Inperioak k.a. 586an edo 597an juduak gatibu bilakatu zituenez, Babilonian, berrogeita hamar edo hirurogei urtez egon ziren. Jeremiasek gatibualdirako hirurogeita hamar urteko iraupena adierazten duenez, egile batzuk, k.a. 608an hasi zela edo k.a. 516an (Jerusalemgo lehen tenpluaren berreraikuntza) amaitu zela esaten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentin Zubizarreta Unamunsaga

**Manuel Valentin Zubizarreta Unamunsaga** (Etxebarria, 1862ko azaroaren 2a - 1948ko otsailaren 26a) Eliza Katolikoaren prelatua izan zen. Camagüeyko apezpiku izan zen 1914tik 1922ra, Cienfuegoseko apezpiku 1922tik 1925era eta Santiagoko artzapezpiku 1925etik 1948ra.

## Biografia 
### Hasierako urteak eta hezkuntza 
Manuel Zubizarreta Unamunsaga 1862ko azaroaren 2an jaio zen Etxebarrian, Bizkaian. 1879an Larreako Karmeldar Oinutsen nobiziatuan sartu zen eta, botoen ondoren, Valentín de la Asunción izena hartu zuen.

### Apaizgoa 
Zubizarreta 1886ko abenduaren 18an apaiztu zen Larreako nobiziatuan eta hurrengo egunean Markinan ospatu zuen meza. 1887an Burgosko Carmelita ikastetxean teologia dogmatikoko irakasle izendatu zuten. 1892an Gasteizko monasterioko prior izendatu zuten. 1900. urtean, Karmeldar oinutsen Nafarroako probintziala aukeratu zuten. 1903an, ordenaren bisitatzaile izendatu zuten Kuba eta Txilerako.

1907tik 1912ra, Zubizarreta Erroman bizi izan zen, non idazkari nagusi bezala aritu zen, Karmeldar Oinutsen Goi Nagusiko laguntzailea. 1912an Euskal Herrira itzuli zen, eta bertan Nafarroako probintziala hautatu zuten berriro.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Réduit

**Le Réduit** edo **Réduit gotirlekua**, gaur egun **Réduit plaza**, Lapurdiko Baiona hiriburuan dagoen plaza bat da, iraganean egitura gotortua izana. Egitura XVII. mendean altxatu zen. Arkitektoa Sébastien Le Prestre de Vauban izan zen.

Atturri eta Errobi ibaiek bat egiten duten tokian, Baiona Ttipiaren lurmuturtxo batean dago. Bertan Lavigerie kardinalaren estatua bat ikusgai dago 

## Historia 
Vaubanek 1680an diseinatu zuen multzoa eta XVII. mendearen amaieran –Baionako zitadela bezala– Luis XIV.ak hala eskatuta eraiki zuen. Garai hartan Baiona hiria gotortu nahi baitzuen erregeak. Frantziako Atea, estilo klasikoa, 1760 inguruan amaitu zen.

thumb|300px|right|Réduit olaza eta Lavigerie kardinalaren estatua.

Lehenengo maila batek pilastrekin antzinako zutabeak erakusten ditu; bigarren mailan, hobi batek Luis XV.aren estatua gorde zuen 1789. urtera arte. Armand Fallières, Errepublikako presidenteak, gotorlekua desklasifikatzeko legea onartu zuen 1907ko ekainean.

Léo Pouzac alkateak bere poztasuna erakutsi zuen Réduit suntsitu zenean. Dirudienez, Baionako trafikoa dezente hobetu behar zen aldaketa horrekin. Frantziako Atea, bestetik, 1907an desegin zen; eraikinaren harriak 1909ko uztailean Lavigerie kardinalaren estatua altxatu zeneko zabaldegia egiteko erabili ziren.

1937ko otsailaren 12an talaia Aturri ibaia erori zen, olatuen eraginez. 2006an, 1937an erori zen talaia zaharberritu zen. Porte du Réduiten zati bat Poternen berriro instalatu zen 1993an. Gainerako zatiak 2013tik monumentu historiko gisa zerrendatuta daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Argazkiak.
Limarí ibaia

**Limarí ibaia** Coquimbo eskualdean dago, Txilen. Ovalle hiritik lau kilometro ekialdera dagoen Hurtado eta Grande ibaien elkargunetik jaiotzen da.  Ibaiaren behe ibilguak Bosque Fray Jorge Parke Nazionalaren hegoaldearekin egiten du muga.

Arro honek Txileko palmondoaren presentzia barne hartzen du, baina gaur egun Txileko erdialdean hazten ari den giza populazioak mehatxatuta dago.

## Janpo estekak
Kola penintsulako tundra

250px|thumb|Kola penintsulako paisaia.
250px|thumb|Kola penintsulako tundra.
[250px|thumb|[Elur-oreinak bazkatzen.]]
**Kola penintsulako tundra** Errusia ipar-mendebaldeko Kola penintsulan aurkitzen den ekoeskualde bat da. Ozeano Artikoari begira dagoenez eremu hotza da eta landaretza urria.

## Geografia eta klima 
Fennoskandia ekialdean dagoen Kola penintsularen itsasertza hartzen du, guztira 58.793 km²-ko azalera hain zuzen ere. Hegoaldean Itsaso Zuria dauka eta honek kokapenagatik espero zitekeena baino klima epelagoa izatea eragiten dio.

Urtaroaren arabera tenperatura aldaketa handiak izaten dira. Neguak luzea eta hotzak izaten dira, urtarrilean -12'2&nbsp;°C tenperatura izan dezaketa. Udak epelak eta laburrak dira eta tenperatura ez da 20&nbsp;°C-tik gora igotzen. Prezipitazioa nahiko urria da, 512 mm urtean.

## Flora eta fauna 
Artikoko zuhaitzen lerroa baino iparralderago dagoenez zuhaitzik ez da apenas aurkitzen eta tundrak estaltzen du eremua. Goroldioak, likenak eta zuhaixka batzuek osatzen dute tundra. Urki nanoa eta kamemoroa dira landare aipagarrienak.

Animaliak ere ez dira ugariak Kola penintsulan. Elur-oreinen multzo handiek beren migrazioetan zeharkatzen dute ingurune hau. Hartz zuriak eta altzeak ere aurki daitezke Kola penintsulan. Ugaztu txikiagoen artean satitsu buztankarratua, lepahoria, erbinude zuria eta azeri artikoa aipa daitezke.

Anfibio espezie bakarra dago, baso-igel gorria, eta narrasti espezie bakarra sugandila bizierrulea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-François Sarramagnan afera

thumb|250px|Marc Aillet 2012an.
**Jean-François Sarramagnan kasua** Sarramagnan apaizari lotutako pedofilia auzia izan zen. 2018ko irailean, sei hilabeteko kartzela zigorra ezarri zioten, 15 urtetik beherako adingabe baten aurkako sexu erasoagatik, nahiz eta indarkeriarik gabe edo neska behartu ez izan. Balditzapean libre gelditu zen. Aurretik apaiza bere buruaz beste egiten saitu zen bi aldiz. Elizaren goi karguak gaia ezkutatzen saiatu ziren.

## Gertaerak 
Jean-François Sarramagnan 1989ko ekainaren 4an, Donibane Garazin, Nafarroa Beherean, apaiz ordenatu zuten. Apaizak bere ilobari egindako lehen erasoak, neska 12 urte zituenean, 1990ean izan ziren. Sarramagnanek 1991an biktimaren gurasoei egindako erasoak aitortu zizkien eta, ondoren, bere buruaz beste egiten saitu zen. 2007an, 17 urteko beste neska baten erasoan inputatuta zegoela, suizidio saiakera berria egiten saiatu zuen. Hala ere, justiziak azken kasu horri zegokionez ez epaitzea erabaki zuen. Pierre Molères apezpikuak, Baiona, Lescar eta Oloron elizbarrutiaren kardinalak, 2008an, Jean-François Sarramagnan suspenditzea erabaki zuen eta Frantziako Pirinio Garaiak departamentuan dagoen Tournayko Gure Amaren abadian "exfiltratzea" erabaki zuen, bertan terapia jasotzeko.

2015eko irailaren 25ean Sarramagnanen ilobaren amak salaketa jartzea erabaki zuen. 2016an inputatu zuten, erasoak Baionako elizbarrutiak ezagutu eta 25 urtera. Akusazioaren ostean, Jean-François Sarramagnanen aktibitateak eten egin zituen Marc Ailletek, Pierre Molèresen ondoren apezpiku izendatu zuten pertsona, eta berriro ere Tournayko Gure Amaren abadiara bidali zuen. Marc Ailletek 2016ko apirilaren 15ean eman zuen gertaeren berri epaitegietan, apirilaren 12an Frantziako Apezpikuen Konferentzian parte hartu ondoren: konferentzia horretan pedofilia kasuak aztertu ziren.

2018ko irailean Jean-François Sarramagnani sei hilabeteko kartzela zigorra ezarri zion Baionako Zigor Auzitegiak, "indarkeriarik edo bortxarik gabe 15 urtetik beherako adingabearen aurkako erasoagatik".

Aillet apezpikuak 2009tik zuen erasoaren berri, biktimaren amak gutun bat bidali baitzion orduan. Sarramagnan apaizak berak ere gertatutakoa aitortu zion apezpikuari. Funtsean, jakitearen gainean zen ere 1990ean Baionako apezpiku zen Pierre Molères. Dena dela, ez Molèresen eta ere Ailleten aurka ez zen akusaziorik aurkeztu. Ailletek esan zuen apaiza bi aldiz saiatu zela bere buruaz beste egiten, sendatzen laguntzen zutela, eta haurrengandik urrun atxikitzen zutela. Alta, argazkiak badaude, bai 2011koak, bai 2013koak, non apaiz hori haurrekin agertzen den.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hurtado ibaia

**Hurtado ibaia** Limarí ibaiaren arroaren iparraldea drainatzen duen ur ibilbidea da. Coquimbo eskualdean (Txile) jaiotzen da, Andeetako mendilerroaren zenbait errekastoren elkargunetik, gutxi gorabehera 30,26º hego latitudean eta 71 ° mendebaldeko longitudean.

Francisco Astaburuagak **Guamalata** ibai honi deitzen dio bere goiko ibilguan, Río Hurtado-tik (komuna) igaro arte.

## Kanpo estekak
Vogue (dantza)

**Voguea** edo **Voguinga** 1980ko hamarkadaren amaieran agertu zen estilizazio handiko house dantza modernoa da, 1960ko hamarkadako Harlemgo ballroom eszenaren baitan sortua. Madonna estatubatuar abeslariaren *Vogue* izeneko abesti eta bideoklipak eta 1990eko *Paris Is Burning* dokumentalak zabaldu zuten jendartean. Gaur egun nazioartean ezaguna da.

## Historia 
Voguea Harlemgo ballroom kulturaren baitan eratu zen, afro-amerikar eta latino jatorriko pertsona gay edo/eta transek dantzatua, 1960ko eta 1980ko hamarkaden bitartean.

## Estiloak 
Gaur egun hiru vogue estilo daude:
# *Old Way* (1990. urtea baino lehenegokoa)
# *New Way* (1990. urtea baino ondorengoa)
# 'Vogue Fem* (1995. urte ingurukoa).

## Lan nabarmenak 
* *Deep in Vogue*
* *How Do I Look*
* *Pose*
* *Strike a Pose*
* *Legendary''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Kramskoi

**Ivan Nikolaevitx Kramskoi** (; Ostrogozhsk, 1837ko ekainaren 8aGreg./maiatzaren 27aJul. - San Petersburgo, 1887ko apirilaren 6aGreg./martxoaren 24aJul.) errusiar margolari eta arte-kritikaria izan zen.

1857tik 1863ra Arteen Akademia Inperialean ikasi zuen. Hainbat ikaskiderekin batera kanporatu zuten, arte akademikoaren kritika egiteagatik. *Peredvizhnik*-en sortzaile eta ideologoetako bat izan zen. Bere garaiko errusiar ospetsuenen erretratu galeria bat sortu zuen, baina nekazariak ere erretratatu zituen.

## Iruditegia 

Ivan_kramskoy_self_portrait_edited.jpg|Autoerretratua, 1867
Iwan Nikolajewitsch Kramskoj 002.jpg|*Sirenak*, 1871
Kramskoi vanamees karguga.jpg|*Gizon zaharra makulu batekin*, 1872
Christ in the Wilderness - Ivan Kramskoy - Google Cultural Institute.jpg|*Kristo basamortuan*, 1872
Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Ivan Ivanovich Shishkin, 1873.jpg|Ivan Xixkin margolaria, 1873.
Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Leo Tolstoy.jpg|Leo Tolstoi, 1873
Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Ivan Ivanovich Shishkin, 1880.jpg|Ivan Xixkin, 1880
Maria Feodorovna by Kramskoj.jpg|Maria Feodorovna, 1880s
Dostoyevsky on his Bier, Kramskoy.jpg|Fiodor Dostoievski bere hilkutxan, 1881
1881 Kramskoi Frauenportraet anagoria.JPG|Irakurtzen ari den emakume baten erretratua, 1881
Kramskoy Portrait of a Woman.jpg|*Emakumearen erretratua*, 1883
Vladimir-Solovyov.jpg|Vladimir Soloviev, 1885
Kramskoy Alexander III.jpg|Alexandro III.a, 1886
Ivan Kramskoi - Mina Moiseyev - Google Art Project.jpg|Mina Moiseiev
Ivan Kramskoy - Портрет П.М.Третьякова - Google Art Project.jpg|Pavel Tretiakov (1832–1898).
Taras Shevchenko - portrait by Ivan Kramskoi.jpg|Taras Shevchenko
Moonlight night by Ivan Kramskoy (GTG).jpeg|*Ilargi gaua*
Полесник.jpg| Forester, 1874

## Kanpo estekak
Oddvar Holten

**Oddvar Holten** (1921-1995) fisioterapeuta norvegiarra izan zen, *medical exercise therapy* (MET, "ariketa terapia medikoa") metodoaren sortzailea.

## Kirola eta gorputz hezkuntza 
Abiadura-patinatzailea, Holdenek gaztetandik izan zuen mugimenduarekiko interesa; hain zuzen ere, bere ibilbide profesionala gorputz hezkuntzan hasi zuen. Gero basogintzako langileen hezkuntza ergonomikoan aritu zen. Kirolarekin jarraitu zuen, eta Norvegiako selekzioko patinatzaileen entrenatzailea izan zen. 

## Fisioterapia eta MET 
1951ean, Holten fisioterapia ikasketak egin zituen Osloko Ortopedia Institutuan. Ondoren, Norvegiako Esku Terapia Eredua garatu zuen fisioterapeuta taldearen buruetako bat izan zen; zehazki, Holtenen lana esku terapia mailakatutako ariketa fisikoarekin uztartzea izan zen. 1967an Norvegiako Osasun Sistemak MET sistema onartu zuen, terapia mota hau diruz lagunduz (5 pazientetako taldeetan).

## Eboluzioa 
Holten erretiratu eta gero, minaren ezagupenean egin diren aurrerapenek eta gero eta ugariagoa den ebidentzia zientifikoak MET sistemaren 

* Ola Grisbyk Ameriketako Estatu Batuetan MET-etik deribatutako *Scientific Therapeutic Exercise Progressions* (STEP) sistema sortu zuen.

## Erreferentziak
Talinayko mendilerroa

**Talinayko mendilerroa**, **Altos de Talinay** izenarekin ere ezaguna, Ovalle eta Coquimbo udalerrien artean kokatutako muinoen multzoa da (koordenatuak: 30°42'17.31 "S; 71°40'33.65"), administratiboki Txileko Coquimbo eskualdean. Talinayko mendilerroa 62 km luzatzen da ipar-mendebaldeko norabidean kostaldeko lerroa jarraituz, 30°18' Hego Latitudearen eta 30°52' Hego Latitudearen paraleloen artean, Limarí ibaia jaisten den zeharkako harana amaitu ondoren. Mendikateak 8 km-ko batez besteko zabalera du.

## Kanpo estekak
Sao Tome, Principe eta Annobongo oihanak

[250px|thumb|[São Tomé (uhartea)|Sao Tome, Príncipe eta Annobon uharteen kokapena.]]
[250px|thumb|[São Tomé (uhartea)|Sao Tomeko oihana.]]
[250px|thumb|[Annobon uhartea.]]
[250px|thumb|[Bostrychia bocagei|Sao Tomeko ibisa.]]
**Sao Tome, Principe eta Annobongo oihanak** Gineako golkoan dauden Sao Tome, Príncipe eta Annobon uharteetan aurkitzen den oihan mota da. Sao Tome eta Principe herrialdeari dagozkio aurreneko bi uharteak eta Ekuatore Gineari hirugarrena.

## Geografia 
Uharte bolkanikoak dira hirurak. Itsasoaren erdian dauden uharte malkartsuak dira. Hiruen artean punturik garaiena Pico de São Tomé (2.024m) markatzen du.

Iparralderen Principe aurkitzen da, Afrikatik gertuen dagoena da, eta 128 km²-ko azalera du. Sao Tome da uharte handiena, 836 km²-ko azaleraduna eta hegoalderen eta Afrikatik urrunen Annobon dago. Azken hau oso txikia da, 17 km²-ko azalera baino ez. Uharte zaharrena Principe da, duela 31 milioi urte eratu baitzen. Sao Tomek 14 milioi urte eta Annobonek 4'8 milioi urte dituzte.

## Klima 
Ekuatore lerroan egonik ingurune beroa da eta itsasoaren erdian daudenez oso hezea. Horregatik oihan ekuatorialak estaltzen ditu uhartean. Haizeak Ozeano Atlantikotik Afrika kontinentalerantz mugitzen direnez uharteen hego-mendebaldea oso hezea da, urtero 5.000mm-ko prezipitazioa izaten du. Afrikari begira dagoen ipar-ekialdea aldiz lehorragoa da, 1.000mm baino ez. Euriteen garaia urria eta maiatza artean izaten da.

Batazbesteko tenperatura 27&nbsp;°C ingurukoa da eta aldaketa gutxi izaten ditu. Mendialdean 20&nbsp;°C-taraino jeitsi daiteke.

## Biodibertsitatea 
### Flora 
Espezie endemiko ugari aurkitzen dira uharteetan. Principek 37 landare espezie endemiko ditu, Sao Tomek 95 eta Annobonek 20. 16 espezie baino ez dira hiru uhartetan agertzen. Aipatzekoak dira uharteetan aurkitzen diren *Begonia* erraldoiak.

Sao Tome uhartean lur baxuetako oihana 800 metrotako altuerara iristen da, ondoren mendiko basoa kokatzen da eta 1.400 metroko altueratik gora baso lainotsua dago.

### Fauna 
143 hegazti espezie zerrendatu dira uharte hauetan eta horietatik 72 espeziek bertan kumatzen dute. 28 espezie dira uharteetako endemikoak. Aipagarrienak Sao Tomeko ibisa, Sao Tomeko usoa, Annobongo paradisuko hegaztia eta Drongo beltza dira.

Ugaztunei dagokienez Sao Tomen hiru saguzar endemiko aurkitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Astaburuaga

**Francisco Solano Astaburuaga y Cienfuegos** (Talca, 1817ko uztailaren 21a - Santiago, 1892ko ekainaren 13a) Txileko abokatua, diputatua eta senataria izan zen . 

## Familia 
Cayetano Astaburuaga Valdovinos eta Petronila Cienfuegos Silvaren semea. 1853ko ekainaren 10ean ezkondu zen María del Rosario Vergara Rencoret-ekin (Francisco Vergara Sepúlveda eta María del Rosario Rencoret Cienfuegos-en alaba). Haien semeak Jorge, Ana eta Luis Astaburuaga Vergara izan ziren. 

## Ikasketak 
Juan de Díaz Romo presbiterioaren eskolan eta Institutu Nazionalean ikasi zuen. San Felipe Unibertsitatean Zuzenbidea ikasi zuen; Abokatu zin egin zuen 1832ko irailaren 5ean .

## Karrera administratiboa 
1842an hasi zuen bere karrera administratiboa Barne Ministerioko zati ofizial gisa; ondoren, Peruko Legazioko ofiziala izan zen (1844-1845); Estatu Batuetako Txileko Legazioko ofiziala (1845-1851); Txileko Kanpo Harremanetarako Ministerioaren arduraduna Philadelphia eta Auburneko kartzelak bisitatzeko eta aztertzeko 1851ko martxoan; Coquimboko intendentea (1852-1855); eta Musika Kontserbatorio Nazionaleko Batzorde Nagusiko presidenteordea (1856).

Zuzendari nagusia izan zen Posta eta Telegrafo Zerbitzuan bi aldiz (1855-1860 eta 1867-1876). Gainera, Costa Ricako Gobernuaren aurrean negozioen arduraduna eta ordezkari kredentzialarekin El Salvador, Guatemala, Honduras eta Nikaraguan (1857) herrialdeetan; Santiagorako erregidorea (1858); ministro ahalguztiduna, Peruko negozioen arduraduna (1860); Estatu Batuetako negozio-arduraduna (1861-1867); ministro ere Mexikon ( 1862 ).

Txileko Unibertsitateko Filosofia eta Humanitate Fakultateko kidea (1874); Txilen diru aginduen kontabilitate antolamendurako neurriak adierazteko batzordean izendatua (1875); Estatistika Bulego Nagusiko burua (1876); Txileko Unibertsitateko idazkari nagusia (1877); Aparteko mandataria eta ministro ahalguztiduna Estatu Batuetan (1879-1881); Humanitate Fakultateko dekanoa eta Instrukzio Publikoko Kontseiluko kidea (1887-1888); Kontu Auzitegiko kidea (1888-1889); Txileko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultateko dekanoa (1888-1890).

## Parlamentuko karrera 
Alderdi kontserbadore eta liberaletan militantzia tartekatu zuen. Talca-ko diputatu aukeratu zuten 1852an, Linares-en 1855ean eta berriro Talca-n 1858an, Hezkuntza eta Ongintzako Batzorde iraunkorreko kidea izanik. 

Concepcióneko senataria izan zen 1888an eta Llanquihue-koa 1891an. 1891ko gerra zibilaren ondoren, auzitegi militar batera eraman zuten preso politiko gisa; handik gutxira zendu zen. 

## Lanak 
* *Txileko Errepublikako Hiztegi Geografikoa* . New York, 1867.
* *Txileko Errepublikako Hiztegi Geografikoa* . 2. edizioa zuzendu eta handitu. Santiago, 1899. Hil ondorengo lana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jimmy Johnstone

**James Connolly Johnstone** (Viewpark, 1944ko irailaren 30a - Uddingston, 2006ko martxoaren 13a) eskoziar futbolaria izan zen.

Hamahiru urtez jokatu zuen Celtic Glasgow taldean eta 2002an zaleek klubaren historiako jokalaririk onena aukeratu zuten. Hirugarren geratu zen 1967ko Urrezko Baloian. 1963an debutatu zuen eta 1975ean taldea utzi zuen. 1967an Europako Kopako finala irabazi zuten *Lisboako lehoietako* (Lisbon Lions) kide izan zen. Guztira 308 partida jokatu zituen eta 28 gol sartu.

23 partida jokatu zituen Eskoziako futbol selekzio nazionalarekin eta 1974ko Munduko Futbol Txapelketa jokatzeko aukeratua izan zen.

Alkoholismoak haren osasuna kaltetu zuen.

## Palmaresa 
;Celtic Glasgow
* Eskoziako futbol liga (9): 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1969–70, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1973–74
* Eskoziako futbol kopa (4): 1966–67, 1970–71, 1971–72, 1973–74
* Eskoziako fútbol ligako kopa (5): 1965–66, 1966–67, 1968–69, 1969–70, 1974–75
* Europako Kopa: 1967
** Txapeldunordea: 1970

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grafia

[thumb|Bi grafia mota, biak oso antzekoak, elkarren ondoan jarritako bi [Epigrafia|idazkunetan, biak frantsesez idazteko grafiak. Biak latindar alfabeto berbera erabiliz.]]
**Grafia**, grezieratik *γραφή graphḗ* 'idazkera', soinuak edo, zehatzago, fonemak idazteko edo irudikatzeko modua da. Gure kulturan grafia hitzarekin normalean latindar alfabetoarekin egindako hautaketei buruz jarduteko erabili ohi da grafi hitza, halako letra edo letra multzo edo zeinu grafikoa (tiletak, azentu-markak eta) erabiltzea fonema jakin bat irudikatzeko.

## Adibideak 
Adibidez, esaten da lehen euskal idazlearen izen-deiturak grafia askotan dokumentatu dela: Bernart, Bernard, Beñat, Etchepare, Detchepare, Etxepare...

Grafia hitza, gure kulturan, erabiltzen da nabarmentzeko fonemak nola idatzi diren edo nola idatz daitezkeen. Horrela, esate baterako, euskarazko Wikipedian behin baino gehiagotan esaten dira horrelakoak: **Ixaka Lopez Mendizabal**, gaurko grafiaz; bere garaiko grafiaz, gaztelaniazko grafian, **Isaac López Mendizábal**; eta garai hartako sabindar euskal grafiaz '''Lopez-Mendizabal'taŕ Ixaka'''.

## Ikus, gainera 
* Alfabeto.
* Epigrafia.
* Idazketa.
* Idazkera sistema.
Kontakizunak (Poe)

***Kontakizunak*** Edgar Allan Poeren hainbat ipuin biltzen dituen euskarazko liburu bat da. 2000. urtean argitaratu zuen Ibaizabal argitaletxeak, Koro Navarroren itzulpenarekin.

## Ipuinak 
* *Berenize*
* *Usher Etxearen hondamena*
* *Maelström*
* *Erretratu obala*
* *Bihotz salataria*
* *Putzua eta pendulua*
* *Amontillado upela*
* *Marie Rogêten misterioa*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mala Stranako ipuinak

***Mala Stranako ipuinak*** () Jan Neruda txekiar idazleak 1877an argitaratu zuen narrazio laburren bilduma bat da. Txekieraz egin den libururik ezagunenetako bat da, eta hizkuntza hau ikasi nahi dutenek askotan irakurtzen dute. Izenburuak dioen bezala, Malá Strana auzoan gertatzen diren ipuinak dira, Pragan. Garai horretako hiriko burgesia txikiaren eta herritar soilen xehetasun ugari biltzen ditu.  *Mala Stranako ipuinak* dira, duda-izpirik gabe, egilearen obrarik ezagunen eta estimatuena.

Euskaraz Fernando Reyk itzuli zuen 2001ean eta Ibaizabalek argitaratu zuen.

## Ezaugarriak 
Liburu honek Nerudak idazle gisa izandako esperientziaren goi maila adierazten du: jendeen eta eguneroko bizitzaren xehetasunak begi zorrotzez ikusten dituenaren esperientzia, irribarre nola egin dakien poeta eta kazetari batena. Zalantzarik gabe, narraziook txekiar literaturan Jan Nerudaren aurretik idatzitako guztiaren gainetik daude. 

Kontalaria ikusten duena jasotzen duen beharzaile bat besterik ez da gehienetan. Biltzen dituen gertaerak anekdota hutsak izaten dira, eta normalean erro sakonak dituzten problemen kontaera laburrak. Ixtorioen axaleko anekdotikotasunaren eta atzealdean gelditzen diren bizitzen tragikotasunaren arteko tentsioa da Nerudak kontalari gisa duen artearen ezaugarri nagusietako bat.

## Ipuinak 
* *Rysanek jauna eta Schlegl jauna *
* *Eskalea mixeria gorrira bidali zuen emakumea *
* *Ruska andrearen bihotz samurra *
* *Arratseko berriketak *
* *Doktore zaputza *
* *"Hastrman" *
* *"Hiru Liliak" *
* *San Wentzeslaoren meza *
* *Nolatan ez zen suntsitu Austria 1849. urteko abuztuaren 20.ean arratsaldeko 12,30etan *
* * Aurten Arimen Egunean idatzia *

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fernando Reyren tzulpen osoa.
Mikel Aleksandrovitx Romanov

**Mikel Aleksandrovitx Romanov** (; San Petersburgo, 1878ko abenduaren 4aGreg./azaroaren 22aJul. - Perm, 1918ko ekainaren 13a) errusiar Duke Handia izan zen. *De iure* Errusiako azken enperadorea izan zen (Mikel II.a Errusiakoa).

Alexandro III.aren semea eta Nikolas II.aren anaia txikia izan zen. 1899tik Aleksei Nikolaievitx jaio zen arte, Errusiako tronuaren oinordekoa izan zen. Maitale bezala ezkondutako emakume bat aukeratu ondoren, seme bat izan eta berarekin ezkondu ondoren, Errusiatik alde egin behar izan zuen. Errusiara itzuli zen Lehen Mundu Gerran zalditeriako erregimentu baten agintea hartzeko.

1917ko martxoaren 15ean, Nikolas anaiak abdikatu eta tsar izendatu zuen Mikel. Mikel II.a enperadore izendatu zuten tropen aurrean eta Errusia osoko hirietan. Hala ere, Mikelek bere adostasuna atzeratu zuen aukeratutako batzar batek onartu arte.

Errusiar Iraultzaren ondoren boltxebikeek hil zuten.

## Kanpo estekak
Beltzuntze etxea (Baiona)

**Beltzunze etxea** () Baionan dagoen eraikin historikoa da. XVI. mendearen amaieran edo XVII. mendearen hasieran eraikia, tradizionalki Beltzuntze familiaren jauregia zela esaten da. Frantziako legearen arabera monumentu historikoa da.

## Babestutako elementuak 
Frantziako Monumentu Historikoen Maparen arabera hauek dira: Mendebaldeko eta iparraldeko fatxadak barruko patioan, dekorazio arkitektonikoarekin eta ondoko teilatuekin; eskailera, beheko solairuko harrizko atlantearen eskultura barne. Monumentu historikoen zerrendan 1988ko otsailaren 1eko dekretuaren bidez sartu zen.

## Historia 
Eraikin hau kaleko etxe zaharrenetarikoa da. XVI. mendearen amaieran edo XVII.aren hasieran eraikia, tradizioaren arabera, Belzunce familiaren hotel zaharra izan litzateke. Egun jabego pribatukoa da. Bertan jatetxe ezagun bat dago.

## Ezaugarriak 
Eraikina kaletik bereizten du eraikuntza berriago batek zeharkatu behar da, eraikineko lehen mailara sartzeko eskailera baten aurretik dagoen barruko patio karratu txikira iristeko. Elementu deigarriena Atlante baten harrizko eskultura da.

## Iruditegia 

Image:
Bayonne-Hôtel de Belzunce-20130809.jpg|Kaleko fatxada berriagoa da.
Bayonne - Hôtel de Belzunce - 1.jpg|Harrizko atlantea.
Bayonne - Hôtel de Belzunce - 3.jpg|Eraikin zaharra.
Bayonne - Hôtel de Belzunce - 4.jpg|Patioaren ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eraikinaren argazkiak.
* Jatetxearen bisita birtuala.
* :Monumentu Historikoen mapa.
Gainazal ekipotentzial

**Gainazal ekipotentzialak** balio bereko potentziala duten puntuak biltzean dituzte gainazalak dira.

* Gainazal ekipotentzialak eremu-lerroekiko perpendikularrak dira edozein puntutan.
* Masa bat gainazal ekipotentzial bereko puntu batetik bestera eramatean eremu grabitatorioak egiten duen lana nulua da.
* Masa puntualaren kasuan, energia potentzialak balio bera du masatik distantzia berdinera dauden puntu guztietan. Ondorioz, gainazal ekipotentzialak esfera zentrokideak dira, eremua sortzen duen masa esfera guztien zentroan egonda.

## Ikus, gainera 
* Indar-lerro

## Kanpo estekak
Narrondo (ibaia)

**Narrondo,** edo Arroaerreka, Urola ibaiaren adar bat da, Zumaian harekin bat egiten duena.

## Ibilbidea 
Narrondo auzoa baino zertxobait lehenago sortzen da, Zestoako lurretan baina Zumaiarekin mugan. Ibilbide laburra du eta herria mendebaldetik zeharkatu ondoren Urola ibaiarekin bat egiten du, oinezko zubiaren azpian.

## Ezaugarriak 
left|250px|thumb|Narrondo ibaiaren urak sedimentuz kargatuak (marroia) eta Urola ibaiarenak nahastu ezinik.
Itsasaldien araberako ur emaria izaten du. Ibaiaren bi ertzetan txalupa ugari ikus daitezke lotuta. 

Sarritan Urola ibaiarekin elkartzerakoan aurreneko metrotan bien urak ez dira nahasten eta nabarmena izaten da uraren beraren kolorean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak