Salvador Allende

**Salvador Guillermo Allende Gossens** (Valparaiso, 1908ko ekainaren 26a – Santiago, 1973ko irailaren 11) Txileko presidentea izan zen 1970eko urriaren 24tik 1973ra arte. Munduan, demokratikoki aukeratutako lehen presidente marxista izan zen. Familia euskal jatorrikoa zuen.

Medikuntzan graduatu zen 1933an, Santiagon. 1938an, Osasun Ministro izendatu zuten Pedro Aguirre Cerdaren gobernuan.

Senataria izan zen 1945etik 1969ra arte. 1970eko azaroaren 3an, presidente izendatu zuten, Unidad Popular (UP) alderdiarekin —alderdi sozialista, komunistak eta zentrokoak biltzen zituen koalizioarekin. Haren agintaritzan, hainbat fabrika handi nazionalizatu edo langileei eman zizkien: ekoizpena izugarri handitu zen; osasunak hobera jo zuen, eta langileen lan egoera sakonki hobetu zen.

Nazioartean, harremanak izan zituen SESBekin, baina, haren politikarekin, kritikoa izanik. Bestetik, Kubarekin harreman politiko estuak izan zituen, Fidel Castroren erregimenarekin hain zuzen ere.

1973ko irailaren 11n, Augusto Pinochet jeneralak estatu-kolpea eman zuenean, La Moneda presidente-jauregia setiatu zuen: horren ondorioz, Allendek bere buruaz beste egin zuen egun hartan, ez baitzegoen prest estatu kolpearen aurrean damutzera. Pinochetek Nixon (Estatu Batuetako presidentea) administrazioaren eta CIAren laguntza zuzena jaso zuen herriaren nahia zapaltzeko.

Isabel Allende idazlea haren loba da.

## Biografia
### Lehengo urteak eta familia bizitza
thumb|300px|left|Salvador Allenderen jaiotze agiria.
Allendetarren jatorria euskalduna da. Haren arbasoak XVII. mendean iritsi ziren Txilera, eta XIX. mendearen lehen erditik aurrera nabarmendu ziren familia aristokratikoen artean. Familiakoen artean nabarmenena, aitona izan zen, Ramón Allende Padín *El Rojo*, erradikala eta masoneriako maisu handia. Salvadorren aita ere, Salvador Allende Castro, erradikala eta masoia izan zen. Valparaísoko portuko funtzionario eta notario gisa egin zuen lan. Buru-argiagatik, dohain politikoengatik (aita bezala) eta Tacna, Arica eta Tarapacáren.

Allende-Gossens familiak sei seme-alaba izan zituen: Alfredo, Inés, Salvador eta Laura, azken biak haurtzaroan hil ziren, eta izen berak hartuko zituzten bi berri etorri ziren: Salvador eta Laura. Bi horiek baino ez zuten karrera politikoa jarraituko; Laura diputatu izan zen 1964 eta 1973 artean. Salvador Allende 1908ko ekainaren 26an jaio zen Santiagon, Espainia etorbideko 615ean kokatutako etxe batean.

Allenderen familia klase aberatsekoa zen, aitak bidaiatu, eta familia herrialdean zehar eraman zuen administrazio publikoan bere gain hartu behar zituen hainbat karguren ondorioz. Hori dela eta, Allenderen lehen zortzi urteak Tacnan joan ziren, orduan Txileren mendean; hilabete gutxi batzuk baino ez zituela iritsi zen hirira.

### Ikasketak eta lan-bizitza
Allendek Tacnako Lizeoa prestakuntza atalean hasi zituen lehen mailako hezkuntzak, Julio Angulo irakasleak zuzenduta. Zoila Rosa Ovalle «mama Rosa»k, haurtzaroan eta nerabezaroan Allende zaindu zuen haurtzaina eta lehendakaritzara iristen ikusiko zuenak, kontatzen duenez, Salvador ume bihurri eta energetikoa zen. Chichito deitzen zion, Allende txikiak ezin baitzuen zegokion txikigarria, Salvadorcito, esan; beraz, hortik zetorkion Chicho Allende ezizena.

1916an, Tacnan zortzi urte eman ondoren, familia Iquiquera joan zen denboraldi labur baterako, eta Gizonen Lizeoan ikasi zuen (gaur egun, «Liceo Libertador General Bernardo O'Higgins Riquelme» deitua). 1918an, Santiagon egindako denboraldi labur batean, General José Miguel Carrera Institutu Nazionalean ikasi zuen. Hurrengo helmuga, Valdivia izan zen, aita Defentsa Fiskaleko Kontseiluko abokatu gisa hasi baitzen 1919an. Bere ikasketak Valdiviako Armando Robles Lizeoan egin zituen, eta «pije» eta «pollo fino» ezizenak ezarri zizkioten, zuen gizarte-maila altuagatik eta bere ikaskideen aldean erabiltzen zuen janzkera zainduagatik.

1921ean itzuli zen Valparaísora, aita hiri horretako Apelazioen Gorteko errelatore izendatu zutenean. Karguari, ordea, uko egin zion portuko notario publikoa izateko. Han, Allendek Juan Demarchi, zapatari anarkista zaharra, ezagutu zuen Eduardo de la Barra Lizeoan ikasten ari zela, Allende beraren arabera funtsezko eragina izango zuena. Txileko presidente izango zenak legeztatuko zituen gizarte-borrokako banderetako asko zabaldu zizkion, xakean ere aritzen ziren elkarrizketa luzeetan. Batzuek uste dute, ordea, harreman hori dotoretu egin dela eta zapatariaren eragina txikiagoa izan zela.

1924an amaitu zituen bigarren mailako ikasketak, eta soldadutza egitea erabaki zuen, urtebetez Tacnako Lantzeroen Erregimentuan egin zuena.

1926an, Txileko Unibertsitateko Medikuntza Eskolan sartu zen, nahiz zalantza izan karrera hori edo Zuzenbidea egin. Anita izebarekin, aitaren arrebarekin, bizi izan zen; geroago, hala ere, bizitegi ezegonkorragoa eraman zuen, eta ostatuz ostatu ibili behar izan zuen bizirauteko. Prekarietate hori gorabehera, «pije» izaten jarraitu zuen oraindik ere. Ikasketak bukatutakoan, batez beste, bosteko nota lortu zuen. 1933an, mediku titulua lortzeko tesia: *Higiene mentala eta delinkuentzia* izan zen.

Aldi berean, anatomiako irakasle-laguntzaile gisa aritu zen Medikuntza Eskolan eta Hortz Eskolan, biak bere ikasketa etxean.

Orates Etxean eta Ongintza Publikoan aritu zen mediku eta anatomo-patologo gisa.

Allendek antzerkirako zuen zaletasuna ere esparrua izan zen Bussirekin elkar ulertzeko, Bussik zaletasun hori partekatzen baitzuen. Antzoki Nazionaleko estreinaldi garrantzitsuenetan ohikoa zen Allende eta Tencharen presentzia. Haren grina handienetako bat zen Marés González aktore gogokoena ikustera joatea. «Marések Salvador hunkitu zuen. Harrezkero, estreinaldi guztietara eramaten nuen, eta Salvadorrek ez zuen inoiz obra bat ere galtzen. Marés miresten zuen», zioen Tenchak.​ «Salvador Allende behin eta berriz egongo da Antonio Varas antzokian Tencharekin; funtzioaren amaieran, Marés agurtzera joango da; txartel bat bidaliko dio, lore batzuk», dio Eduardo Labarcak bere *Salvador Allende* liburuan, biografia sentimentalean. Bestalde, 1967an, aktorearen Kubako egonaldiaren kudeatzaile handia izan zen Allende.

## Ibilbide politikoa
### Hastapenak
1929an, unibertsitate-garaian, dagoeneko politikan hasia zen *Avance *taldean sartuz —geroago, zuzendari izango zen.

Konpromiso sendoa hartu zuen Fronte Popularraren (FP) proiektuarekin —sozialistek bat egingo zuten 1936an egindako kongresu orokor baten ondoren—, eta laster hautatu zuten erakunde horretako Valparaísoko lehendakari. PSren barruan izan zen: nukleo-buru (1933), sail-idazkari (1934) eta Valparaiso eskualdeko batzorde-idazkari (1937-1939).

1935ean Allende Calamara erbesteratu zuen Arturo Alessandri presidenteak, sei hilabeterako, biek huts egin zuten, nahiz, biek, hiltzera egin tiroak. Geroago, lagunak izan ziren berriro.

### Bigarren aldia Senatuan: Frente de Acción Popularraren sorrera eta atzerrira egindako bidaiak
1953ko parlamentu-hauteskundeetan senatari aukeratu zuten, baina, oraingoan, Tarapacako eta Antofagastako 1. probintzia-taldetik (1953-1961 legegintzaldia).​ CIAk berak argudiatu zuen Freiri kanpainarako antolakuntza- eta finantza-egiturarekin emandako laguntza, Duranen (Freik iradokita) hautagai-zerrendari eusteko emandako laguntza (hautesleen ehuneko hainbatek ez zezan Allenderen aldeko botoa eman) eta Allende iraintzeko propaganda «ezinbesteko osagaiak izan zirela Freiren arrakastarako». CIAk ondorio honetara iritsi zen: Estatu Batuen ezkutuko laguntzarik gabe, Freik arrakasta izateko probabilitateak askoz txikiagoak ziren, eta zalantzan jarri zuten hauteskunde-kanpainaren ibilbidea hain ona izango ote zen laguntzarik gabe.

### Senatuaren presidentetza eta Senaturako azken aldia
Sozialismo moderatuaren sinbolo nazionala zen, eta, 1966ko abenduaren 27az geroztik, Senatuko presidente izatera iritsi zen, hain modu orekatuan, ezen, 1969ko maiatzaren 15ean.​​​ Ez zuen legegintzaldia amaitu, 1970eko azaroaren 3an Errepublikaren lehendakaritza hartu baitzuen. Adonis Sepulvedak ordezkatu zuen, eta 1971ko maiatzaren 21ean sartu zen Senatuan. Alessandriren aldekoak haserretu egin ziren, zeren tradizioak agintzen baitzuen lehen gehiengo sinplea ateratzen zuena zela presidentea aukeratua.

Alderdi Demokrata kristauaren hautagaiak, Radomiro Tomic-ek, ezkerreranzko pentsamendua zuen, eta horrek zentro-eskuineko boto-emaileen botoak galarazi zizkion 1964ko hautaketan, eta, garaipena, Eduardo Frei Montalvari eman zioten.

Bien bitartean, Estatu Batuek ez zioten babes irmorik eman Allenderen aurkako hautagairi, batez ere inkestek Alessandri ematen zutelako irabazle. ITT konpainiaren bidez (International Telephone & Telegraph; 350 000 dolar inguru) Alessandriri funts batzuk bidali bazizkioten ere, finantzaketa hori ezin aldera daiteke Freiri bere kanpainarako eman zitzaionarekin, gehiago, hauteskunde-laguntza eman ziotenean.

CIAk esan zuen Allenderen kanpainak 350.000 dolar jaso zituela Kubatik; bien bitartean, CIAk 800.000 dolarretik 1.000.000 dolarrera gastatu zituen hauteskundeen emaitza manipulatzeko. MI6 Britainiar Inteligentzia Zerbitzuak gainbegiratuta, Christopher Andrewk idatzitako liburu batek (Vasili Mitrojin sobietar artxibozain ohiarekin batera eta horrek eskuz idatzitako oharretan oinarrituta) dio Allendek 400.000 dolar jasota izango zituela Sobietar Batasunetik hauteskundeetarako.​​ Sobietar Batasuneko dokumentuak erakusten dute 400.000 dolar horiek Txileko Alderdi Komunistari eman zitzaizkiola 1970ean.​ UPko alderdiek ere laguntza eskatu zioten Ekialdeko Alemaniari, zeinak kanpainarako 15.000 dolar eta materiala eman baitzien.

Irailaren 4an ordena- eta lasaitasun-giroan egin zen presidentearen hautaketa, eta, gauerdirako jakin zen  hauteskundeen emaitza: Allende: % 36,6; Alessandri: % 34,9; eta Tomic: % 27,8.​ Alessandristen konfiantza beldurra bihurtu zen balizko gobernu sozialistaren aurrean; hala, allendistak eta zenbait demokrata-kristau ere kalera atera ziren beren poza adieraztera.

Washington D.C-n, Richard Nixonek agindu zuen Allendek lehendakaritza hartzea ekiditeko. CIAk bi plan antolatu zituen Allenderen hautaketa geldiarazteko Kongresu Osoko bilkuran (Kongresuak bi gehiengo handienen artean aukeratu behar zuen, urriaren 24an), **Track One** eta **Track Two** izenez ezagutuko zirenak:
* «**Track One»** plana zen Kongresuak Alessandri aukeratzea: horrek uko egingo luke, eta hauteskunde berriak deituko lirateke, eta, orduan, eskuinak Eduardo Frei bultzatuko zukeen. Planari *ganbito Frei* ere esaten zaio. Planak, ordea, ez zuen funtzionatu. DCk eta UPk ulertze batera iritsi ziren garaipenaren ondoren, eta bi hautagaien artean (Tomic eta Allende) hitzarmen sekretu bat zegoela jakinarazi zen. Hitzarmen horretan, bakoitzak bestearen garaipena onartzen zuen diferentzia 5.000 boto baino gehiagokoa bazen, baita Alessandrirena ere,  baldin eta horrek, bioi, 100.000 boto baino gehiagoko aldea ateratzen bazien bakarrik. Azkenik, demokrazia kristauak babesa eman ziezaion, Berme Demokratikoen Estatutu bat eskatu zuen Kongresuan, Allende Konstituziotik ez zela aterako ziurtatzeko. *Track On*ek porrot egin zuen; orduan, *Track Two* geratzen zen.
* «**Track Two»** plana zen ezegonkortasun politikoko giroa sortzea, indar armatuek parte hartzeko eta aukeraketa bertan behera uzteko. Roberto Viaux jeneralari agindu zitzaion aurrera eramatea; Plana zen armadako komandante-buru zen René Schneider jenerala bahitu, ezkutatu eta ezegonkortasuna eragin. Urriaren 22an gauzatu zen plana, baina jeneralak, bere burua defendatze ahaleginean, tiro egin zioten erasotzaileek, eta, berehala, ihes egin.​ Gidariak Ospitale Militarrera eraman zuen, baina handik bi egunera hil egin zen, 25ean.

Urriaren 24ko 10:39an hasi zen Kongresuaren Osoko bozketa, Tomás Pablo Elorza Senatuko lehendakariak zuzendua. 195 parlamentarik hartu zuten parte: Allendek 153 boto lortu zituen; Jorge Alessandrik 35, eta 7 zuri. Ondorioz, Kongresuak Salvador Allende hautatu zuen.

## Presidentetza (1970-1973)
### Lehen urtea
thumb|derecha|Salvador Allende presidentetza hartzen du, 1970eko azaroaren 3a.
Azaroaren 3an, Allendek, Kongresu Nazionalean, presidentetza hartu zuen. Ondoren, katedralera joan zen Txileko eliza guztiek antolatutako *Te Deum* ekumenikora.

Gobernuaren buru ekonomikoa Pedro Vuskovic izan zen, kapitalismotik sozialismorako trantsizio-plana gauzatuko zuena. «Txileko sozialismora» iristeko, UPren planak honako puntu hauek zituen:
* Nazionalizazioa ekonomiaren eremu «giltzarrietan».
* Kobrearen meatzaritza handiaren nazionalizazioa.
* Nekazaritzaren erreforma bizkortzea.
* Salgaien prezioak izoztea.
* Langile guztien soldatak igotzea eta billeteak jaulkita ordaintzea.
* Konstituzioaren aldaketa (euforia ekonomikoko giropean) eta Ganbera bakar baten eraketa .

Ekintza horiek konbinatzen zituzten politika ekonomiko sozialistak (nazionalizazioak) eta ekonomia azkar suspertzeko politikak, aberastasuna zorrotz birbanatu ondoren. Enpresen nazionalizazioa gauzatu zen Errepublika Sozialista garaiko zenbait lege-zirrikituak erabiliz (1932ko 520. Lege Dekretua). Prozesua zetzan, ekonomiaren giltzarritzat jotzen zen enpresaren batek ekoizpena gelditzen bazuen, Estatuak esku har zezakeen, berriro ekoitzi zezan. Oposizioak Sistema legez kanpo iritzi zuen, baina Errepublikako Kontraloria Orokorrak legezkotzat jo zuen.

Sistema ere erabiltzen zen CORFOren bidez (Produkzioa Sustatzeko Korporazioa) akzioak erosteko enpresa sozietate anonimoa zenean.

thumb|left|Salvador Allende kobrea nazionalizatzeari hasiera ematen dion konstituzio-erreforma aldarrikatzeko dekretua sinatzen.
Meatzaritzaren nazionalizazioa, berriz, sektore politiko guztien aho bateko babesarekin egin zen, eta Kongresu Nazionalean aho batez onartu zen legea (17.450 zk., uztailaren 15ean aldarrikatua).​ Meatzaritza-enpresei kalte-ordainak emango litzaizkieke, baina azken urteetan lortutako «gehiegizko baliagarritasunak» kenduko litzaizkieke, 1955az geroz zerga baxuak ordaintzen baitzituzten, errentagarritasun «arrazoizko»aren irizpidearen arabera % 10. Sistema horren bidez, Anaconda eta Kennecott enpresa estatubatuarrek ez zuten peso bakar bat jaso, eta, azkenean, Txileko estatuari milioi asko zorretan utzi zioten. 1972an, New Yorkera egindako bisitan, Nazio Batuetan izandako bilera batean, Allendek kobrearen nazionalizazioa defendatu zuen argudiatuz, ezen Kennecott eta Anaconda meatzaritza-enpresa iparramerikarrek azken hamarkadetan lau mila milioi dolar inguruko irabaziak izan zituztela.

Allenderen gobernuaren ekintza horiek eraginda, Richard Nixonek eta Henry Kissinger estatu-idazkariak Allenderen gobernuaren aurkako boikot bat sustatu zuten, kanpo-kredituak ukatuz. Bestalde, kobre-konpainiek Txileko kobrearen bahitura eskatu zuten Europako gorteetan. Allenderen gobernua suntsitu zuen kolpe militarretik bi urtera, Gobernu Batzorde Militarrak 250 milioi dolarreko kalte-ordaina ordaindu zion Rockefeller eta Rothschild familien jabetzako Anaconda enpresari.

Merkataritza- eta ordezko finantza-iturriak bilatzera behartuta, Txilek Sobietar Batasunaren konpromisoak lortu zituen hurrengo sei urteetan 400 milioi dolar inguru inbertitzeko Txilen. Allenderen gobernua etsita zegoen Sobietar Batasunatik espero zuen laguntza ekonomikoa baino askoz gutxiago jaso zuelako. Bi herrialdeen arteko merkataritza ez zen nabarmen hazi, eta kredituak, batez ere sobietar ekipoak erostearekin lotu ziren. Gainera, Errusiako kredituak Txinak eta Ekialdeko Europako herrialdeek emandakoak baino askoz txikiagoak izan ziren. Allende, 1972ko amaieran laguntza eta kreditu-lerro gehigarrien bila Sobietar Batasuna bisitatu zuenean, baztertua izan zen.

Christopher Andrew historialariak dio (ustezko KGBko artxibozain Vasili Mitrojin-ek idatzitako oharretan oinarrituta) Allende KGBrekin lotuta zegoela. Hala ere,​ Allende KGBko agentea zen ustea, ordea, ez da erabatekoa.

KGBko Nikolái Leonov jeneralak, KGBko Estatuko Segurtasun Batzordeko Lehen Zuzendaritza Nagusiko ondokoburu ohiak egindako adierazpenen arabera, Sobietar Batasunak laguntza ekonomikoa, politikoa eta militarra eman zion Allenderen gobernuari.​ Leonovek Ikerketa Publikoen Zentroan (CEP) egindako elkarrizketa batean adierazi zuen sobietarren laguntza ekonomikoa izan zela: 100 milioi baino gehiagokoa kreditutan, hiru arrantza-ontzi (17.000 tona arrain izoztu banatu zizkietenak herritarrei), lantegiak (1971ko Illapeleko lurrikararen ondorengo laguntza gisa), 3.100 traktore, 74.000 tona gari eta milioi bat poto esne-kondentsatu baino gehiago.

Nekazaritza-erreforman sakontzeko, Eduardo Freiren nekazaritza-erreformaren legea erabiltzen jarraitu zuten. Lege horrek zenbait lege-hutsune zituen, eta UPk aprobetxatu zituen; nekazarien «lur-hartzea» bultzatu zuen, eta Nekazaritzako Erreformaren Korporazioak (CORA) lursailak desjabetu zituen. 1971aren amaieran, 2 milioi hektarea baino gehiago desjabetu ziren. Lur-hartze horiek zantzu bortitzak hartzen hasi ziren lur-jabeen eta nekazarien arteko liskarrengatik. Rolando Matus nekazari txikia izan zen lehen hildakoa. Balazoka hil zuten, Txileko hegoaldean indarra erabiltzen saiatzen zirenen aurka bere lursail txiki baten jabetza defendatzen ari zela. Eskuinak martiri bihurtu zuen, eta talka-brigadetako bati haren izena jarri zion.

[thumb|Allende [Agustín Lanusse Argentinako presidentearekin, lehendakaritzako balkoitik agurtzen.]]
Prezioen izozteak eta soldaten igoerak inflazioa eragin zuten, baina, Txilen, produkzio-ahalmenaren % 20 geldirik zegoen, eta, prezioak igo aurretik, merkatariek ahalmena baliatu zuten hazkunde ekonomikoa eragiteko. Gainera, UPko ekonomialarien pentsamenduan, diru-jaulkipenek inflaziorik eragiten ez zuten denbora-tartea zuten, une batez bederen. Eta funtzionatu zuen, gutxienez lehen urtean, dirua bikoiztu baitzen, inflazioa txikia izan zen, eta BPGa % 8 hazi zen.

UPren sustatzea ere lagundu zuen urte horretan bertan Pablo Neruda poeta nazional eta militante komunistak Literaturako Nobel Saria jaso izana. Giro horrekin, 1971ko apirileko udal-hauteskundeetan ,botoen % 49,73 lortu zuen UPk.

1971. urtearen amaieran agertzen dira lehen arazo ekonomikoak. Aurrekontu-defizita erritmo azkarrean hazten da. Produktu geografiko gordina (PGG) % 3,5etik 1970ean, % 9,8ra igo da 1971n; diru-politika kontrolik gabe gelditzen da, sektore publikoko kreditua % 124 hazi baita; nazioarteko erreserben maila 394 milioi dolarretik (1970) 163ra (1971) jaitsi da, eta, beraz, UPren gobernuak bertan behera uzten du kanpo-zorraren zerbitzua; kobrearen prezioak ikaragarri behera egin ondoren, merkataritza-balantza 95 milioiko superabitetik 90 milioiko defizitera igaro da gobernua hasiz geroztik; soldata errealen igoeraren eta prezio-kontrolen ondorioz, korporazioaren erabilerak uzkurtu egiten dira; hornikuntzarik ezaren lehen seinaleak agertzen dira 1971ko bigarren hiruhilekoan, eta, zoritxarrez, merkatu beltz indartsu bat agertzen da.

Urte horren amaieran, Fidel Castrok hiru astez bisitatu zuen Txile. Hilabetean zehar, herrialde osoan ibili zen, eta horrek gaitu egin zituen UPren oposizioa. Data horretan hasten dira hornidura ezaren lehen sintomak, bereziki azukrearenak. Pribatuan, Kubako lider iraultzaileak bere eszeptizismoa adierazi zuen Allenderen bide baketsuaren aurrean.

Oposizioko milaka emakume atera ziren kaleetara protesta egitera lapiko hutsak joz janaririk ez zegoelako, «lapikokadak» deiturikoak.​ Estadio Nazionaleko agur-ekitaldian, agintari kubatarrak esan zuen berak eta bere laguntzaileak

eta gehitu zuen:

## Irailaren 11
thumb|left|275px|Moneta jauregiaren bonbardaketa
Irailaren 10eko 16:00etan, eskuadra aurreikusi bezala atera zen, UNITAS nazioarteko itsas maniobretan parte hartu behar baitzuen. Bien bitartean, Armada kuarteleratu egin zen arrazoitzat Altamirano eta Garretonen balizko erronka emanez eta Pinochetek azaldu zionez Orlando Letelier defentsa-ministroari.

Irailaren 11ko goizaldean, eskuadra Valparaisora itzuli zen, eta indar armatuek hiria hartu zuten. Allenderi telefonoz jakinarazi zitzaion itsas infanteria kalean zegoela, eta borroka-posizioak hartzen hasia zela. Allende Tomás Moroko bere egoitzan zegoen, eta Pinochetekin eta Leighekin komunikazioa eskatu zuen, baina aurki ezinak ziren.

Goizeko 7:00etan, Allende Fiat 125ean eta GAPa (Lagun Pertsonalen Taldea) La Moneda jauregirantz abiatu ziren, hogei minutu geroago iritsiz. Allendek AK-47 fusil bat zeraman, eta GAPa Gobernu Jauregian sartu zen, bi metrailadore eta hiru RPG-7 granada-jaurtigailurekin, bere arma pertsonalez gain.

Aldi berean, Pinochet Telekomunikazio Komandora iritsi zen. Indar armatuetako gainerako adarrekin komunikazio-sareak antolatu ziren, batez ere Leigh Aire Gerraren Akademian zegoenarekin eta Patricio Carvajal kolpearen koordinatzaile izango zenarekin

Sepulveda, Karabineroen zuzendari nagusia, La Monedara iritsi zen, eta Carabineros Gobernuari leial jarraitzen zuela esan zion, jakin gabe Mendoza eta Yovane jeneralek Carabineros kontrolatzen zutela.

*Meatzaritza *eta *Nekazaritza *irratiek osatutako *Kate Demokratikoak* lehen aldarrikapen militarra eman zuen. Allendek berehala eman behar zion kargua Gobernu Batzordeari, indar armatuetako buru nagusiek osatua: Pinochet, Leigh, Merino y Mendoza (azken biak, beren adarretako buru nagusi gisa (Armada eta Carabineros), hurrenez hurren, autoizendatu berriak). Presidenteari ultimatum bat ere eman zitzaion, 11:00ak baino lehen ez bazen La Moneda husten, lurrez eta airez eraso egingo zioten. Carabinerosek tanketak eta jauregiaren aurrean soldaduak erretiratu zituen.

Militarrak La Monedarekin harremanetan jarri ziren, eta presidentea herrialdetik ateratzea proposatu zuten, baina Allendek ez zuen eskaintza onartu. Pinochet Carvajalekin harremanetan jarri, eta presidenteak uko egin ziola eskaintzari esan zion. 9:55ean, Javier Palacios jeneralaren tankeak La Monedaren inguruan jarri ziren. Inguruko eraikinetan kokatutako frankotiratzaileek aldaratzen saiatu ziren, eta tiroketa gertatu zen.

Militarrek La Moneda inguratzen zutelarik, 10:15ean, *Radio Magallanes*en bidez —oraindik isildu gabe zegoen gobernuaren aldeko bakarra—, Allendek bere azken mezua eman zion nazioari. Bere diskurtsoaren pasarteetako batean, gogoeta hau egin zuen.​ Palacios Independentzia aretoan sartu zen, eta Allende eta Guijón medikuarekin egin zuen topo. Jaeger-LeCoultre erloju trinkoagatik ezagutu zuen lehendakaria. Irratiko ofizialari deitu, eta bere txosten laburra eman zuen: «Misioa betea. La Moneda hartua, presidentea hila».

Arratsaldean eratu zen Gobernu Batzordea. Santiago inguruko leku bakartuetan izandako liskar batzuk izan ezik, Batzordea herrialde osoan zen nagusi. UP eta haren lehendakaria hilik zeuden; horrela hamasei urte eta erdiko diktadura militarra hasi zen.

## Dominak eta kondekorazioak
thumb|200px|Estatua, Allenderen eta haren diskurtsoaren omenez, San Joakinen, Txile
### Kondekorazio nazionalak 
* Gran Maestre de la Orden al Mérito de Chile  Txile 1970-1973}}
* Gran Maestre de la Orden de Bernardo O'Higgins  Txile 1970-1973}}
* *La realidad médico-social de Chile* bere liburuak, 1939koa, «Premio Van Buren» saria lortu zuen 1940an..

Demokraziara itzuli eta Kongresu Nazionala berriz ireki ondoren, 1994ko uztailaren 11n argitaratutako 19.311 Legearen bidez, bere oroimenean hiru monumentu eraikitzeko baimena eman zen, bat Valparaíson, beste bat Santiagon eta Punta Arenasen.

### Atzerriko kondekorazioak
letra etzanez hil ondoren emandakoak
* Orden José Martí  Kuba1972
* *Orden de los Compañeros de O. R. Tambo  Hegofrika 2004ko ekainaren 16a*
* *Orden Augusto César Sandino  Nikaragua 2008ko uztailaren 19a*

### *Honoris causa* 
* Bruselako Unibertsitate Askea ( Belgika, 1973).

### Beste domina batzuk
* Bakearen Lenin Saria (SESB), 1972)

## Ikus, gainera 
* Salvador Allenderen gobernua
## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia
* 
* 
*
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
## Kanpo loturak 
*  Salvador Allenderen webgune monografikoa