open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tronbosi

**Tronbosia** koagulu batek, **tronbo** izenekoa, eragindako odol-hodi baten buxadura da, normalean hodiaren horman hazten den ateroma plaka batek eragindakoa. Plaketa edo fibrina agregatuek odol baso bat estaltzen dutenean sortzen den prozesu patologikoa ere honela izendatzen da. Miokardio infartu akutuaren eragilea izan daiteke. Tronboa hormatik askatzen bada, enbolo izena hartuko du eta organismoaren edozein lekutara helduko da odolaren bidez, gehienetan biriketara, enbolia sorrarazteko arrsikuarekin.

## Tronbosiaren eragileak 
Tronbosia gertatzeko hiru baldintza bete behar dira:

* **Alterazio endoteliala**: tronbosiaren hasiera da. Basoaren barruko egiturak zirkulazioarekin kontaktuan jartzean, plaketak itsasten zaizkie eta koagulazio faktoreak aktibatzen dituzte. Honek odol koagulazioa abiarazten du eta fibrina eta plaketetan aberatsa den lehen tronboaren eraketa gertatuko da.
* **Zirkulazio estasia**: Zirkulazio geldoa dela eta, lehen tronboari eritrozito eta fibrina geruza berriak itsasten zaizkio. Tronboa hazi egiten da aposizioz, tronbo gorria sortuz. Hau fibrina eta eritrozitoz osatuta dago, plaketa gutxirekin.
* **Egoera hiperkoagulatzailea**: Substantzia koagulatzaile gehiegi izateak koagulazioa errazten du, esaterako tumoreak dituzten gaixoetan.

## Kanpo estekak
Nio

[thumb|[Osakako Ebaradera tenpluko atea zaintzen zuen Kongorikishi estatua.]]
**Kongōrikishi** edo **Niō**, Budaren bi zaindari gihartsu eta oldartsuren izena da, Japonia eta Koreako tenplu budista askotan irudikatuak aurkitzen direnak.

Vajrapāṇi Bodhisattva jainko babeslearen agerpenak dira, eta Mahayana panteoiaren zati dira. Japoniar tradizioaren arabera, Nioek, Budarekin bidaiatu zuen berau babesteko.

## Kanpo estekak
Eulemur

***Eulemur*** (grekeraz: *benetako lemurrak*) Lemuridae familiako primate genero bat da. Madagaskarren baino ez dira bizi. Euren larrua marroia-arrea da eat horregatik batzuetan **lemur marroi** izena ematen zaie. Batzuetan dimorfismo sexuala egoten da kolorazioan. 30etik 50 zentimetrora neurtzen dute eta isatsa gorputza baino nabarmenki handiagoa da. 2tik 4 kilogramora arteko pisua dute.

Egunez bizi dira, baso zein oihanetan gehienak eta batzuk baso lehorretan. Lurrean mugitzen direnean lau hanken gainean egiten dute. Batez ere loreak, fruituak eta hostoak jaten dituzte. Batzuetan intsektuak ere jaten dituztela ikusi da.

Haurdunaldiak 125 egun irauten ditu eta kumaldia udan zehar edo udazkenaren hasieran izaten da. Normalki bi kume izaten dituzte kumaldiko. Kumeak helduak dira 18 hilabeterkin eta euren bizi-itxaropena 18 urtekoa da.

## Sailkapena 
* *Eulemur macaco*
* *Eulemur fulvus*
* *Eulemur sanfordi*
* *Eulemur albifrons*
* *Eulemur rufus*
* *Eulemur rufifrons*
* *Eulemur collaris*
* *Eulemur cinereiceps*
* *Eulemur mongoz*
* *Eulemur coronatus*
* *Eulemur rubriventer*
* *Eulemur flavifrons*

## Ikus, gainera 
* Lemuriformes
Eulemur fulvus

***Eulemur fulvus*** *Eulemur* primate lemuriformeetako espezie bat da. 84 eta 101 zentimetro arteko tamaina dute, horietatik 41etik 51era isatsaren tamaina delarik. 2tik 3 kgrako pisua dute. Batez ere marroiak edo marroi-grisak dira. Aurpegia gris iluna da, edo beltza ere, baina begien inguruak argiagoak dira. Begiak laranja-gorriak dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Eulemur*
* Lemuridae
Eulemur sanfordi

***Eulemur sanfordi*** *Eulemur* primate lemuriformeetako espezie bat da. 88 eta 95 zentimetro arteko tamaina dute, horietatik 50etik 55era isatsaren tamaina delarik. 1,8tik 1,9 kgrako pisua dute. Espeziea hau sexualki dikromatikoa da, hau da, arrak eta emeek kolore ezberdina dute.

## Ikus, gainera 
* *Eulemur*
* Lemuridae
107 Camilla

**Camilla** gerriko nagusiko 107. asteroidea da, handienetakoa. 1868ko azaroak 17an aurkitu zuen Norman Robert Pogsonek Madras hiritik.

Izena Volskotarren erreginagatik du. Eneasi aurre egiten zioen Turnoren armadari denbora luzez eutsi zion. Gezikada baten ondorioz hil zen.

S/2001 (107) 1 izeneko satelite bat du, A. Storrsek aurkitua (Towson Unibertsitatea) Hubble Teleskopio Espazialeko Asteroide taldearekin batera (F. Vilas, E. Wells, C. Woods, B. Zellner eta M. Gaffey), 2001eko martxoak 1ean, Hubble Teleskopio espazialak hartutako irudietan.

## Kanpo estekak
106 Dione

**Dione**, asteroide zerrendako 106. asteroidea da. 1868ko urriak 10ean aurkitu zuen James Craig Watsonek Ann Arborretik.

Dionegatik deitua, greziar mitologian, Afrodita jainkosa eta Titanen ama zena.

146,6 kilometroko diametroa du, bere errotazio periodoa, 15 ordukoa da, eta 5,64 urteko orbita periodo bat du, 2,6 eta 3,7 unitate astronomiko artean dagoen orbita batekin. Uste denez, 1 Ceres egina dagoen material berarekin egina dago. Dionek, izar txiki bat ezkutatu zuen 1983ko urtarrilak 19an.

## Kanpo estekak
Jesus Aranbarri Garate

**Jesus Aranbarri Garate** (Bilbo, Bizkaia, 1902ko apirilaren 13a - Madril, Espainia, 1960ko uztailaren 11) musikagilea izan zen. Zazpi kaleetan jaioa, auzokidea zuen Miguel de Unamuno idazlearen laguna izan zen. Aita musikaria zen, eta bera ere musika arloan murgildu zen gaztetatik, Academia Vizcaína de Música delakoan ikasketak eginez eta geroago Jesus Guridiren beraren ikaslea izan zen, Parisera ikastera ere animatuko zuena.

Hamasei urterekin, pianoa jotzen ibili zen zinema mutuko filmak lagunduz. Geroago, Bilboko Udal Bandan ibili ondoren, Bilbao Orkestra Sinfonikoaren zuzendari bihurtu zen.

Gaur egun jaioterriko Solokoetxe auzoko kontserbatorioak bere izena darama. Halaber, 2003ko ekainean Euskalduna Jauregian "Sorgin-Morgin, Aker-Maker" izeneko dantza ikuskizuna aurkeztu zuten Aranbarriren omenez, laguna izandako Segundo Olaetaren izena daraman ballet konpainiak egindakoa.

## Lanak 
* *"Cuatro Improptus"*
* *"Canto Elegíaco"* (1930)
* *"Cuarteto"*
* *"Gabonzar Sorgiñak"* (1930)
* *"Minueto y Rondo"*
* *"Ocho Canciones Vascas"* (1931)
* *"Aiko-Maiko"* (balleta, 1932)

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika klasikoa
* Bilbotar ezagunen zerrenda

## Kanpo loturak 
* "Olaeta balleteko sorginak Jesus Aranbarriren omenez"
Eulemur rufus

***Eulemur rufus*** *Eulemur* primate lemuriformeetako espezie bat da. 2001erarte *Eulemur fulvus*en azpiespezietzat zuten zientzialariek, baina urte horretan espezie kategoriara igo zuten. 2008an, gainera, espeziea bitan zatitu eta *Eulemur rufifrons* bereizu zuten. ADNan eginiko ikerketek tesi hau mantentzen dute.

Nahiko espezie ezezaguna da eta ez dago datu askorik bere egoeraren inguruan. 35 eta 48 zentimetro arteko gorputza dute eta 45-50 zentimetroko isatsa. Bataz beste 2,2-2,3 kiloko pisua dute. Ar eta emeek kolore ezberdintasunak dituzte.

## Ikus, gainera 
* *Eulemur*
* Lemuridae
Eulemur albifrons

***Eulemur fulvus*** *Eulemur* primate lemuriformeetako espezie bat da. Madagaskarreko iparraldean baino ez dira aurkitzen. Aurpegi txuria dute. 90 zentimetro inguruko tamaina dute, horietatik 50 zentimetro isatsaren tamaina delarik. 2,3 kilo pisatzen dituzte bataz-bestean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Eulemur*
* Lemuridae
Idi Amin

**Idi Amin Dada Oumee** (Koboko, 1925 &ndash; Jidda, Saudi Arabia, 2003ko abuztuaren 16a) ugandar militar, politikari eta diktadorea izan zen. Ugandako presidentea izan zen 1971-1979 bitartean.

## Bizitza 
1966an, Mutesa II.a erregea aginpidetik kentzen lagundu zion Milton Oboteri. Bost urte geroago, Obote bota eta aginpide guztiak beretzat hartu zituen. Kanpo-politika zentzu zehatzik gabea bideratu zuen (Hego Afrikarekiko harremanak eta Israelekikoak hautsi eta arabiarren aldeko azaldu, Tanzania eta Kenyarekiko tirabirak), Mendebaldearen aldekoa eta xenofoboa. Haren diktadura ezaguna izan zen giza-eskubideen bortxaketagatik hala nola, errepresio politikoa, jazarpen etnikoa, hilketak eta asiarren kanporatzea. Zenbait iturriren arabera, 100.000-500.000 pertsona erail zituen. "Bere Gorentasuna, Bizi arteko Presidente, Lur Mariskala, Al Hadji Doktorea Idi Amin Dada, VC, DSO, MC, Lurreko Pizti guztien Jauna eta Itsasoko Arrainena Britaniar Inperioaren Konkistatzailea Afrikan Orokorrean eta Ugandan Bereziki eta Eskoziako Errege" izendatu zuen bere burua.

1975-1976 bitartean, Afrikar Batasunerako Erakundeko presidentea izan zen. 1978an Tanzaniako Kagera probintzia anexionatzen saiatu zen, eta horrek Uganda-Tanzania Gerra piztu zuen. 1979an Ugandako oposizioak, Tanzaniaren laguntzarekin, agintetik egotzi zuen. Amin Dadak Libiara egin zuen ihes, eta handik, 1981ean, Saudi Arabiara. Bertan hil zen 2003an.

## Zinema 
* *Général Idi Amin Dada: Autoportrait* (dokumentala, 1974)
* *The Last King of Scotland* ("Eskoziako Azken Erregea", 2006)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sapere aude

[thumb|*[Manchester Grammar School*-eko goiburua.]]
[thumb|Zientziaren aldeko manifestazioa [Zagreben, Kroaziako hiriburuan. 2018.]]
thumb|thumbtime=136| ***Sapere aude!*** esaldiari buruzko eta **Immanuel Kant**en pentsamenduari buruzko bideoa.
**Sapere aude** latinezko esaera bat da, "Ausartu jakiten" esan nahi duena. "Zeure arrazoi propioa erabiltzeko ausardia izan ezazu" bezala ere interpretatzen da.

Hedapena, Immanuel Kanti zor zaio, bere "Ilustrazioa zer da?" izeneko saiakeran, bere jatorrizko erabilera dirudienez, Horazioren *Epistularum liber primus* izeneko laneko II. gutunean ematen dela dirudien arren.

Esaldia, Horaziok sortu zuen K. a. I. mendean, eta bere lagun Loliusi zuzendutako gutun batean aurkitua izan zen. Itzulpen ugari ditu, baina, gutunaren testuinguruan (non, Ulisesek, Troiatik itzultzerakoan, aurre egin behar izan zien froga guztiak gainditzeko erabili izan zituen baliabideez hitz egiten den) "zure pentsatzeko abilezia erabiltzen ausartu" bezala uler daiteke. Beste batzuk, "ausartu pentsatzen" bezala itzultzen dute.

Ordutik, sarri erabiltzen da topiko literario bezala, baita zenbait unibertsitateren lelo bezala ere.

## Oharrak 
1869an, Dunedineko Otagoko Unibertsitate sortu berriak esaldi hau aukeratu zuen lelo bezala.

Huelvako Unibertsitateko armarrian agertzen da, Miguel de Cervantes Europar Unibertsitatearen leloa da eta Chihuahuako Unibertsitateko unibertsitate klaustroak erabiltzen du.

## Kanpo estekak
Kinto Sulpizio Kamerino

**Kinto Sulpizio Kamerino Kornuto** (latinez *Quintus Sulpicius Camerinus Cornutus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 490ean Espurio Lartziorekin.

Kornuto, Kamerinotarren familiaren cognomena da, Sulpicia gens patriziarrarena zena, eta euren gensa ezagutzen ze den zenbait plebeioren cognomena ere bada.

Kamerino Kornuto, bere kontsulaldiaren ondoren, K.a. 488an, Koriolanorekin negoziatzera bidalitako bost kontsularren enbaxada osatu zuenetako bat izan zen, Koriolano Erromaren aurka aurrera egiten ari zenean.

Litekeena de senidetasun harremanen bat izatea Servio Sulpizio Kamerino Kornuto kontsularekin.
Servio Sulpizio Kamerino Kornuto (kontsula K.a. 461ean)

**Servio Sulpizio Kamerino Kornuto** (latinez *Servius Sulpicius Camerinus Cornutus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 461ean Publio Volumnio Amentino Galorekin. Ziuraski, K.a. 500ean kontsul izan zen izen bereko Servio Sulpizio Kamerinoren semea, eta, beharbada, Kinto Sulpizio Kamerino Kornuto tribuno kontsularraren aitona.

Servio Sulpizio Kamerino Kornuto, kontsul izan zen Terentilia Arsa legea bigarren aldiz aurkeztu zenean. Lege honen aurka, baina, patriziarrek gogor egin zuten, arrakastaz, K.a. 454an, Greziara, estatu greziarrekin zerikusia zuten legeei buruzko informazioa biltzeko hiru enbaxadore bidaltzea erabaki zen arte. Servio Kamerino izan zen horietako bat, Dionisio Halikarnasokoak kontatzen duenaren arabera, Tito Liviok Publio deitzen duen arren. Enbaxadoreek, hiru urte eman zituzten grezian, eta, itzultzean, Kamerino, K.a. 451ko dezenbiratoko partaide izendatua izan zen.

K.a. 446an, zalditeriaren buru izan zen Tito Kintzio Kapitolino Barbato eta Agripa Furio Medulinoren kontsulaldian, urte horretan, volskoen eta ekuoen aurka gertatu zen guduan.
Terentilia Arsa legea

**Terentilia Arsa legea**k, K.a. 486an argitaratu zenak, plebeioen arteko lur elkartrukea debekatzen zuen, eta, beraz, ezin zituzten elkartu latifundioak osatzeko. Honek, akaiar plebeio bat zen Kloelia buru izan zuen matxinada bat sorrarazi zuen, honen ondorioz, Mendi Sakratura erretiratzeaz mehatxu egin zutelarik. Erromako Senatuak eta Zintzinatok erromatar kontsul bezala, legea erretiratu zuten eta matxinada baretua izan zen.

## Kanpo estekak
Diktadura militar

thumb|250px|Franco diktadore militarra izan zen. Argazkian, Eibarren, 1949an.
**Diktadura militarra** edo **Militarren diktadura** militar talde batek herrialdea eramateko boterea hartzen duenean da. Diktadura mota honetan lider bat goi mailako elite batez babestuta boterean mantentzen da. Normalean, militarrek indarrez hartzen dute boterea, estatu kolpe baten bitartez. Elitearen partaideak gobernutik parte izaten dira biltzar baten bidez. Dena dela, hierarkia oso gogorra da eta indarra zein boterea diktadorearen eskuetan gelditzen dira. Diktadura mota hau XX. mendean mundu osoan asko zabaldu zen; izan ere, XXI. mendean ere badira horrelako diktadurak. 

## Ezaugarri batzuk 
*Eric Allen Norlinger hiru kategoria bereizi zituen: «moderatzaileak» (*statu quo* politikoa mantendu nahi dutenean); «zaintzaileak» (aldaketa politikoa oztopatzen dute baina ez dute goitik beste bat bultzatzen); eta «gobernatzaileak» (aldaketa politikoa eta ekonomikoa eragin nahi dutenean).
*Normalean, boterean mantentzeko aitzakia herrialdearen «oreka politikoa» gorde nahi dutela esatea da; sarritan ere «oso arriskutsuak diren ideologietatik salbu mantentzea» herria da. Militarrek herriaren aurrean neutralak bezala agertu nahi dute, ustelkeriaren aurrean azken babesa gisa.
*Legedi bereziak ezartzen dituzte: salbuespeneko egoerak edo gerra legea. Horren bidez eskubide guztiak mugatuta edo, besterik gabe, ezabatuta gelditzen dira. Estatuak botere osoa hartzen du eta indarra zein errepresioa erabiltzeko garaian ez du mugarik.

## Gaur egun 
Azken hamarkadetan diktadura militarrak gutxitu egin dira. Hori ulertzeko argumentu desberdinak aipa daitezke:
*Gizarteak kontrolatzeko beste sistemak indartu dira zeren eta diktadura hauek nazioartean ez daude ondo ikusita.
*Herrialde komunisten erorketak eta Gerra Hotzaren amaierak diktadore askori aitzakirik gabe utzi zieten. Esaterako Francisco Francok boterean mantendu zen hainbeste urte bere jarrera antikomunista zela medio. Ameriketan ere diktadura asko komunismoaren aurka aritzeko bultzatu zuten, bereziki Ameriketako Estatu Batuek.

Hala ere badira oraindik orain horrelako erregimenak. Horrela, 2021eko otsailaren 1an, Myanmarren militarrek estatu kolpea eman zuten.

## Diktadore militar ezagunak 
*Txile: Augusto Pinochet 
*Argentina: Jorge Rafael Videla
*Uruguai: Juan María Bordaberry 
*Paraguai: Alfredo Stroessner 
*Bolivia: Hugo Banzer 
*Brasil: Humberto de Alencar Castelo Branco
*Espainia: Francisco Franco
*Ekuatore Ginea: Teodoro Obiang Nguema

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jidda

**Jidda** (arabieraz: جدّة) Saudi Arabiako mendebaldeko hiri bat da, Itsaso Gorriaren kostaldean eta herrialdeko mendebaldean dagoen hiririk handiena eta garrantzitsuena. Mekako probintziako hiririk garrantzitsuena da; eta herrialdeko hiririk jendetsuenetan bigarrena (Riad hiriburuak du biztanle gehien), 3,4 milioitik gora bizilagun baititu. Saudi Arabiako hiriburu komertzialtzat hartzen da.

Jidda da Mekara joaten diren erromesen sarrera nagusia, Abdulaziz Erregea nazioarteko aireportuaren bitartez (hiritik 18 kilometro iparraldera kokatua). Meka eta Medinarekin Haramain abiadura handiko trenaren bidez lotuta dago. Batzar Islamikoaren egoitza nagusia Jiddan dago.

## Klima 

## Barrutiak 
Metropolia 135 barrutitan banaturik dago:

## Herri eta hiri senidetuak 
Jidda ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Didier, Charles. *Séjour Chez Le Grand-Cherif De La Mekke*. Librairie De L. Hachette et, Rue Pierre.
* Didier, Charles. *Rehla Ela Al-Hejaz: A trip to Hejaz*. Translated from "Séjour Chez Le Grand-Cherif De La Mekke" into Arabic. Paris, 1854. 
* Facey, William & Grant, Gillian. *Saudi Arabia by the First Photographers*. 
* Farsi, Hani M.S. (Mohamed Said). *Jeddah: city of art: the sculptures and monuments.* London: Stacey International, 1991. 
* *From Bullard to Mr Chamberlain*. Jeddah, 1925 Feb. (No.# secrets) - Archived Post.
* Froster, Captain G. S. *A trip Across the Peninsula - Rehla Abr Al-Jazeera*. Mombai, India, 1866.
* El-Hage, Badr. *Saudi Arabia : caught in time 1861-1939*. Published by Garnet, Reading, 1997. 
* Al-Harbi, Dalal. *King Abdulaziz and his Strategies to deal with events : Events of Jeddah*. King Abdulaziz National Library, 2003. 
* Keane, John F. *Six months in the Hejaz : journeys to Makkah and Madinah 1877-1989*. Manchester: Barzan Publishing, 2006. 
* Al-Khaldi, Ibrahim. *The Bedouin Photographer* - *Al-Mosawwir Al-Badawi*. Kuwait, 2004.
* Maneval, Stefan. 2019. New Islamic Urbanism: The Architecture of Public and Private Space in Jeddah, Saudi Arabia. London: UCL Press. 
* Al-Rehani. *Nejd and Its Followers*.
* Tarabulsi, Mohammed Yosuf. *Jeddah: A Story of a City*. Riyadh: King Fahd National Library, 2006. 
* Al-Turki, Thuraya. *Jeddah: Um Al-Rakha wal Sheddah*. Published by Dar Al-Shrooq.

## Kanpo estekak
Gaio Martzio Koriolano

**Gaio Martzio Koriolano**, K.a. V. mendekoa, orohar Koriolano bezala ezagutua, volskoen aurkako gerraren garaiko erromatar jeneral bat izan zen. K.a. 493an, Korioli volskotar herria konkistatu zuen, bere ezizena eman ziona.

Bere despotismoagatik eta plebeari garia banatzea debekatu izanagatik, Erromatik erbesteratua izan zen, volskoen ondoan babestuz, menderatu egin zituenak. Bere aberriaren aurkako mendeku gisa, Erromaren aurka armetan altxarazi zituen.

Hiriaren atarian bere amak berak geldiarazi zuen, Veturia izenekoa, baita bere emazte Volumniak ere, nortzuk erretiratzeko konbentzitu zuten. Erretiratze honen ondoren, volskoek traidoretzat hartu eta hiltzera zigortu zuten.

Egungo historialariek, Koriolano, pertsonaia mitikotzat hartzen dute, beharbada, erromatar eta volskoen arteko borroken gertakariak justifikatzeko sortua.

Deskribatutako jazoera hauek, William Shakespeare idazle ingelesak idatzitako izen bereko tragedia bat inspiratu zuten.

## Kanpo estekak
Europar kontzientziaren krisia

**Europar kontzientziaren krisia** Paul Hazard historialari eta saiakeragilearen lan nagusia da, Parisen argitaratua 1935ean. Erlijio gerren ondorengo Europa sekularizatuko giro intelektualeko krisi ideologikoa aztertzen du.

Descartes, Leibniz, Spinoza, Locke edo Newton bezalako pentsalariek, elkarren arteko garai bat banatzen dute, astronomikoki ere mugatu daitekeena, 1680an Halley kometa igaro zenean, Pierre Bayleri bere *Gutuna* idaztea ahalbidetu ziona, sineskeriak hautsi eta, ezagutza, etengabe frogatu beharra dagoela esateko.

Krisi ideologiko bezala, krisi orokorrari edo XVII. mendeko krisiari gehitu beharreko arlo bat da, arlo honetan, mendearen amaiera aldera erortzen den arren, eta XVII. eta XVIII. mendearen artean geratuz. Arrazionalismoa eta enpirismoa izango ziren bere bi kontrako pare filosofikoak. Behin betirako askatzen dira eskolastikaren loturatik, zientzia berrirako eta Ilustraziorako bidea ireki zuena.

Espainian, *Novatores* izeneko mugimendua lotu dakioke.

## Kanpo estekak
Veturia

**Veturia**, K.a. V. mendeko emagin erromatar bat izan zen, Gaio Martzio Koriolanoren ama. Bere semeak, volskotarrez osaturiko armada baten buru Erroma mehatxatu zuenean, Veturia hiriaren ateetara irten zen, bere semearen oinetara bota eta egiteko zorian zegoenagatik kritikatu zuen. Veturia, bere erraina eta Koriolanoren emaztea zen Volumniarekin egon zen. Damutuak bere ama ikusi zuenean, beregana hurbildu eta besarkatu egin zuen. Azkenik, bere ama eta bere emaztearen artean, bere aberria erasotzeko nahia alde batera uzteko konbentzitu zuten, eta armada, volskotar lurraldera erretiratu zen.

## Kanpo estekak
Volumnia

**Volumnia**, K.a. V. mendeko erromatar emagin bat izan zen, Volumnia gensekoa eta Gaio Martzio Koriolanoren emaztea. Bere amaginarreba Veturiarekin batera, heroi mitikoa, Erromaren aurka armak uzteko konbentzitu zuen, modu bidegabean erbesteratu zuen esker txarreko aberriaren aurka mendekatzeko asmoa ahantzaraziz.

## Ikus, gainera 
* Gaio Martzio Koriolano
* Volumnia (Shakespeare)
Kertx-eko itsasartea

**Kertx-eko itsasartea** (; ; ) Itsaso Beltza Azov itsasoarekin lotzen duen itsasartea da, Ukrainako Krimea eta Errusiako Taman penintsulak bananduz. 4,5 eta 15 kilometro arteko zabalera eta 18 metroko sakonera ditu. Bertako hiririk garrantzitsuena, Kertx da.

Antzinatean, Bosforo zimeriarra bezala ezagutua izan zen. 1790ean, itsasarte honetan, Kertxeko itsasarteko gudua gertatu zen, Errusia eta Otomandar Inperioaren artean, lehenengoaren erabatekoa izan ez zen garaipen batekin amaituz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kertx-eko itsasarteko gudua Bigarren Mundu Gerrakoa
* Bosforoko erresuma
* Bosforo

## Kanpo estekak
Kujō Yoritsune

Japoniako Kamakura shogunerriko laugarren shoguna izan zen, 1226 eta 1244 bitartean gobernatuz. Bere aita, Kujo Michiie kanpakua izan zen, eta, bere amona, lehen shoguna izan zen Minamoto no Yoritomoren iloba zen.

Fujiwara no Yoritsune bezala ere ezagutua, Kujo familiakoa zen, Fujiwara klan gortetar boteretsuko adarretako bat.

Shogun, zazpi urte zituela bihurtu zen, baina, shogunerriko erregeorde ziren Hojo Yoshitoki eta Hojo Masako ziren shoguna kontrolatzen zutenak, gobernari txotxongilo bihurtzeko ahalegin batean.

Hojo klanaren presiopean, shogun kargua, bere seme Kujo Yoritsuguri eman behar izan zion, kontrolatua izateko nagusiegia baitzen. Ondoren, monje budista bihurtuko zen.
Zintzinato

**Luzio Kintzio Zintzinato** (**Lucius Quinctius Cincinnatus,** K.a. 519-K.a. 439), Patriziarra, kontsula, jenerala, eta, ondoren, diktadorea izan zen denbora labur batez, senatuaren aginduz. Katon Maiorrek, ondradutasun, zuzentasun, osotasun eta beste bertute erromatar batzuen (xalotasun errustikoa eta anbizio pertsonal eza) eredu bihurtu zuen, ahalmen estrategiko militar eta legegile nabarmenekin uztartzen jakin zituen bertuteak.

Patriziar bat zen, tribunatuaren eta idatzitako lege ororen aurkakoa. Nahigabetuta erretiratu zen bere haziendara, politikan parte hartzeari uko eginez, bere seme Kaeso, tribunoen aurka hizkera bortitz bat erabiltzeagatik erbesteratua izan baitzen. Erromako Senatuak kontsul suffectus bezala deitu zuen, urte horretan izendatua izan zen Publio Valerio Publikola hil ondoren, tribunoen eta plebeioen artean, Terentilia Arsa legearen ondorioz zegoen gatazka batean bitartekari lanak egiteko, honen ondoren, bere nekazari lanetara itzuli zelarik.

Bi urte beranduago, K.a. 458an, Senatuak berriz deitu zuen, erromatar armada eta Erroma bera, ekuen eta volskoen inbasiotik salbatzeko, horretarako, erabateko boterea eta diktadore kargua eman ziotelarik. Esaten denez, Zintzinatok, eskuak goldean zituen eskakizuna helarazi ziotenean. Inbaditzaileen aurka, hamasei egunetan garaipena lortu ondoren, ohore guztiei uko egin zien.

K.a. 450ean, Zintzinato, dezenbiro kargurako hautatu gabeko hautagaia izan zen. Kontsul kargurako plebeioak aukeratuak izateari buruzko legearen eztabaidetan, baretze neurrien defendatzaile bezala agertzen da. K.a. 439an, laurogei urterekin, bigarren aldiz izendatu zuten diktadore, Espurio Melioren ustezko azpijokoen aurka egiteko.

Bere ereduak, AEBetako Cincinnati hiriaren izena inspiratu zuen, Ohio estatuan dagoena, "Zintzinato"en elkartearen omenez jarritako izena, George Washington ohoratzen zuena, elkarte honek, Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerraren garaiko Zintzinatotzat hartzen zuelarik.

## Kanpo estekak
Bilboko Orkestra Sinfonikoa

**Bilboko Orkestra Sinfonikoa** (**BOS**; izen ofiziala: **Bilbao Orkestra Sinfonikoa**) egoitza Bizkaiko hiriburuan eta zehazki Euskalduna jauregian duen musika orkestra da, 1920ko hamarkadan sortua, nazioartean ere oso ezaguna. Arriaga Antzokian eman zuten lehenengo kontzertua, 1922ko martxoaren 8an, Armand Marsick zuzendari zuela.

## Zuzendariak 
* Armand Marsick
* Vladimir Golschmann
* Jesus Aranbarri
* José Limantour
* Antoine de Bavier
* Rafael Frühbeck de Burgos
* Alberto Bolet
* Pedro Pirfano
* Urbano Ruiz Laorden
* Theo Alcántara
* Juanjo Mena
* Günter Neuhold
* Erik Nielsen

Horiez gainera, gonbidatu gisa aritu dira Arbós, Pérez Casas, Pablo Sorozabal, Argenta, Hans von Benda, Toldrá, Sir Malcom Sargent, Igor Markevich, E. Halfter, Charles Dutoit, Ros Marbá, Enrique García Asensio eta Gilbert Varga zuzendariak, besteak beste.

## Ibilbidea 
Maurice Ravel, Jesus Guridi, Cristóbal Halfter, Jesus Aranbarri, Carmelo Bernaola, Luis de Pablo eta beste musikagile askoren lanak eskaini ditu orkestrak, eta Bilboko Orkestra Sinfonikoarekin aritu dira sona handiko bakarlariak (José Iturbi, Arturo Rubinstein, Vladimir Horowitz, Fritz Kreisler, Grigor Platigorsky, Rugiero Ricci, Joaquin Atxukarro, Félix Ayo, Nicanor Zabaleta, Maurice André, Narciso Yepes, Boris Belkin, Jean-Pierre Rampal), abeslariak (Victoria de los Ángeles, Caballé, Alfredo Kraus, Plácido Domingo, Pavarotti, Mario del Monaco, Josep Carreras) eta abesbatzak (Donostiako Orfeoia, Madrilgo Goi Mailako Kantu Eskolako Abesbatza, Andra Mari Abesbatza, Easo Abesbatza).

Bilboko Orkestra Sinfonikoak zenbait aldiz jardun du Madrilgo Auditorio Nazionalean, Santanderko Nazioarteko Musikaldian, Donostiako Musika Hamabostaldian eta Parisko Musikaldian. 1985etik hona, orkestrak gazteentzako kontzertu didaktikoak egin ohi ditu.

Bilboko Orkestra Sinfonikoak hainbat grabazio egin ditu urteotan guztiotan. Beste askoren artean, aipagarriak dira 1985eko Juan Crisostomo Arriagaren lan ezezagunen grabazioa (Angela Denning sopranoarekin eta Jesús López Cobos zuzendariarekin), eta Madinaren *Concierto Vasco para guitarras y orquesta* lanaren 1987ko grabazioa.

2014ko abenduaren 12an, Erik Nielsen estatubatuarra (Iowa, 1977) bihurtu zen BOS Bilboko Orkestra Sinfonikoaren zuzendari titular berria.

## Nazioartean 
Euskal Herritik eta Espainiatik kanpo egindako emanaldien artean, aipatzekoa da Lisboako Nazioarteko Erakusketan egindakoa, Euskal Herria ordezkatuz. Halaber, 2003an, San Petersburgen 300. urteurrenean, Mariinski Antzokian jotzera gonbidatu zuten.

## Argitalpenak 
* Symphonic Bilbon (2014). Korrontzirekin batera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika klasikoa

## Kanpo estekak 
* BOSen webgunea
Sinergia

Elementu ezberdinez osatutako sistema batean, **sinergia** elementu ezberdinek batera aritzean, helburu berdinak jarraituz edo prozedura koordinatuak erabiliz, emaitza edo etekin totala bakoitza bere aldetik lortuko litzatekeena baino handiagoa denean gertatzen den fenomenoa da. Ekonomian eta enpresan bereziki erabiltzen den terminoa da, eragile ezberdinen artean bateratu eta adostutako politikak eragile ezberdin guztientzat efektu positiboak dituenean. Farmakologian, bi botika ezberdinen baterako efektu onuragarria adierazteko erabiltzen da, botika bakoitzaren banakako efektuen aldean.

## Kanpo estekak 
* Sinergia, Gizapedian.
Frederik de Klerk

**Frederik Willem de Klerk** (Johannesburgo, 1936ko martxoaren 18a - Lurmutur Hiria, 2021eko azaroaren 11) afrikaner jatorriko abokatu eta politikari hegoafrikarra izan zen, apartheid garaiko azken presidentea (1990-1994) eta sasoi horri amaiera emateko lan egin zuena. Izan ere, 1993an Bakearen Nobel Saria elkarbanatu zuen Nelson Mandelarekin batera.

Euskal Herrian bizi den gatazka konpontzeko lanetan ere inplikatu zen eta Bruselako Adierazpenaren sinatzaileen artean egon zen.

## Bizitza 
Zuzenbidea ikasi zuen eta, 1958an, Potchefstroom Unibertsitatean graduatu ondoren, abokatutzan hasi zen lanean, Vereenigingen. Parlamentuko kide aukeratu zuten, 1972an, Alderdi Nazionaletik. Garai hartan, Hegoafrikan, apartheid sistema zegoen indarrean eta, haren kariaz, gutxiengo zuria gehiengo beltzaren gainetik zegoen politika eta gizarte arloko eskubide askori zegokienez. Alderdi Nazionala apartheidaren aldekoa zen. 1989ko abuztuan, Hegoafrikako lehendakaria, P. W. Botha, gaixorik, kargua utzi behar izan zuenean, De Klerk, Alderdi Nazionaleko liderra zenez, behin-behineko lehendakari izendatu zuten. Berehala egin zen hauteskundeetarako deia eta, espero bezala, De Klerk atera zen lehendakari. Baina aldaketa sakonak etorri ziren; izan ere, Frederik De Klerkek, lehendakaritzarako kanpainan, bost urteko plan bat proposatu zuen apartheid sistema gainditu eta herritar guztien ordezkaritza bermatuko zuen konstituzio berri bat onartzeko. Hauteskundeen ondorenean, 1976tik debekaturik zeuden protesta manifestazioak legeztatu ziren eta preso politiko asko irten ziren kalera, Nelson Mandela, Afrikar Kongresu Nazionaleko buruzagi beltza, tartean zela, 1962. urteaz geroztik kartzelan baitzegoen. De Klerk-ek eta Mandelak batera lan egin zuten trantsizioko konstituzio bat sortzeko eta, halaxe, 1993ko abenduan onartu zen. Konstituzio hark, esan bezala, aldaketa handiak ekarri zituen Hegoafrikara. Hasteko, bederatzi eskualde edo probintziatan banatu zen lurraldea, probintzia bakoitzak autonomia aski handia zuela, arraza eta alderdi politiko guztientzat irekitako hauteskundeak egin ziren eta Batasun Nazionaleko gobernu bat eratzea proposatu zen, hauteskunde demokratikoak egin eta lehen bost urteetarako. Hegoafrikako apartheid sistema ezabatzeko egindako lanagatik, 1993an, Bakearen Nobel saria eman zitzaien De Klerki eta Mandelari, erdi bana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   FW De Klerk Fundazioa
Krisi

**Krisia** (grezierazko κρίσις, "krisis", hitzetik), pertsona, erakunde, gizarte eta orohar sistema batean, funtzionamendu egoki edo normalarekin bat ez datorren egoerari dagokio. Adiera zabalean, edonolako egoera larri bati ere krisi deritzo. Krisiak gertatzen diren arloak zein diren, krisi ekonomiko, krisi politikoak edo ingurumen krisiak izan daitezke, besteak beste. Pertsona baten bizitzaren kasuan krisi pertsonalak izan daitezke, familiarekiko harremanetan edo osasunari dagokionean esaterako. Krisia eragin dezakeen faktore edo krisia gertatzen den aldi eta egoerari **kritikoa** dela esaten zaio. Gehienetan aurreikusezinezko eta ustegabeko faktoreek eragiten dute gehienetan, sistema batzuetan krisiak aldiro gertatzen direla ezaguna bada ere. Krisiak berez egoera normaltasunera etorriz, erabaki egokiak hartu ondoren sistemaren funtzionamenduan edo bere antolamenduan aldaketak eraginez edo aurreko egoerarekiko erabateko haustura batez gerta daitezke. Horrela, sistema baten funtzionamenduari eragiten dioten krisiak bereizten dira alde batetik, egoera berrira egokituz gainditzen direnak; eta sistemaren egiturari berari eragiten diotenak bestetik, sistemaren mutazioz (iraultza batez, krisi politiko edo ekonomnikoen kasuan, adibidez) burutzen direnak.

## Kanpo estekak
Egeoko plaka

thumb|500px|Egeoko plakaren mapa
**Egeoko plaka**, mikroplaka tektoniko bat da, Mediterraneoaren ekialdean dagoena, Greziako hegoaldearen eta Turkiako mendebaldearen azpian. Egeo Itsasoa, Peloponesoa, Kreta eta Turkiak Egeoan duen kostaldea hartzen ditu.
Haren hedadura 0,00793 estereorradian da. Eurasiako plakari lotua dago.

Mugakide ditu Eurasiako plaka, Afrikako plaka eta Anatoliako plaka.

Egeoko Plaka, milioi bat urteko, 0,6497º-ko errotazio abiaduran mugitzen da, 74º 28' ipar latitudean eta 87º 24' mendebal longitudean kokatutako polo bat erreferentziatzat hartuta.

## Ikus, gainera
*Kalipso osina

## Kanpo estekak
Antofilita

**Antofilita** anfibol mineral bat da, arroka metamorfikoetan dagoen burdin eta magnesio silikato bat.
Antofilita Cummingtonitaren polimorfo bat da, formula kimiko bera dute baina antofilitak sistema kristalino monoklinikoa du.

## Kanpo estekak
Tremolita

**Tremolita** silikatoen taldeko anfibola da, asbesto taldekoa. Bere izena Suitzako Tremola haranetik dator non Tremolita meatoki bat dagoen.

## Kanpo estekak
Lurmutur Ekialdea

**Lurmutur Ekialdea** (, ; ) Hegoafrikako bederatzi probintzietako bat da. Herrialdearen hego-ekialdean dago, Indiako ozeanoaren bazterrean. 168.966 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 6.996.976 biztanle zituen 2016an. Biztanleen %&nbsp;80 inguru xhosera hiztunak dira. Hiriburua Bhisho da. 

## Banaketa administratiboa 
Lurmutur Ekialdea probintzia bi metropoli udalerri (Buffalo City eta Nelson Mandela Bay) eta sei barruti udalerritan banaturik dago. Barruti udalerriak 27 udalerri lokaletan azpibanaturik daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Probintziaren webgune ofiziala
Monogatari

**Monogataria** (japonieraz 物語) japonierazko literaturaren genero bat da. Luzera handiko hitz lauko narratiba da, epikarekin aldera daitekeena. Japoniako fikziozko lan handietako asko, Genji monogatari eta Heike monogatari kasu, genero honetakoak dira.

## Kanpo estekak
Lurmutur Mendebaldea

**Lurmutur Mendebaldea** (; ; ) Hegoafrikako bederatzi probintzietako bat da. Herrialdearen hego-mendebaldean dago, Ozeano Atlantikoaren eta Indiako ozeanoaren bazterrean. 129.462 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 6.279.730 biztanle zituen 2016an. Biztanleen %&nbsp;55 inguru afrikaans hiztunak dira. Hiriburua Lurmutur Hiria da. 

## Banaketa administratiboa 
Lurmutur Mendebaldea probintzia bost barruti udalerri eta metropoli udalerri batean (Lurmutur Hiria) banaturik dago. Barruti udalerriak 24 udalerri lokaletan azpibanaturik daude. 

## Pertsona ezagunak 
* Christiaan Barnard (1922-2001), bihotz-transplantea arrakastaz lehenengo aldiz egin zuen zirujaua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Probintziaren webgune ofiziala
Alonso Pérez de Guzmán y Osorio

**Alonso Pérez de Guzmán y Osorio** (?-1365), Sanlucarreko III. Jauna izan zen, Medina-Sidoniako Etxeko noble espainiarra, Juan Alonso Pérez de Guzmán eta honen bigarren emazte izan zen Urraca Osorioren semea eta Juan Alonso Pérez de Guzmán y Osorio, bere oinordekoa eta Nieblako I. kontea izan zenaren anaia.
Lurmutur Iparraldea

**Lurmutur Iparraldea** (; ; ; ) Hegoafrikako bederatzi probintzietako bat da. Herrialdearen ipar-mendebaldean dago, Ozeano Atlantikoaren bazterrean. 372.889 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.193.780 biztanle zituen 2016an. Biztanleen %&nbsp;70 inguru afrikaans hiztunak dira. Hiriburua Kimberley da.

## Banaketa administratiboa 
Lurmutur Iparraldea probintzia bost barruti udalerritan banaturik dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Probintziaren webgune ofiziala, northern-cape.gov.za
Nieblako konderria

**Nieblako konderria**, Henrike II.a Gaztelakoa erregeak, 1369an, Juan Alonso Pérez de Guzmán y Osorio, Sanlucarreko IV. Jaunari eman zion Espainiako erresumako noblezia titulua da, Henrikek, bere anaiorde Petri I.a Gaztelakoa Krudelaren aurka tronuagatik izan zuen gerran erakutsi zuen leialtasunagatik. Bere izena, Huelvako probintziako Niebla herritik hartzen du, eta Niebla bera eta inguruko herrixkak hartzen zituen. Hau da: Trigueros, Beas, Rociana, Villarrasa, Lucena, Bonares, Calañas, Facanias, la alquería de Juan Pérez, Paymogo, El Portechuelo, Peña Alhaje eta Campo de Andévalo. Errege familiatik kanpoko noble bati eman zitzaion lurralde jurisdikziodun lehen konterria izan zen.

Pérez de Guzmándarren leinuak, 1445ean, Medina-Sidoniako dukerria jaso zuenean, Juan Alfonso Pérez de Guzmánen aldetik, Nieblako konte titulua, dukearen lehen seme edo alabarekin lotua geratu zen, Medina-Sidoniako Etxearen barnean, "printzerri" moduko baten antzera.

Gaur egun, konterri honen lurraldearen zati handi bat, El Condado eskualdean dago.

## Nieblako kondeak 
* Juan Alonso Pérez de Guzmán y Osorio
* Enrique Pérez de Guzmán y Castilla
* Juan Alonso Pérez de Guzmán y Orozco (Medina-Sidoniako I. dukea ere bai)
* Enrique Pérez de Guzmán y Meneses (Gibraltarreko I. Markesa ere bai)
* Juan Alonso Pérez de Guzmán y Afán de Ribera (Cazazako I. Markesa ere bai)
* Enrique Pérez de Guzmán y Fernández de Velasco
* Juan Claros Pérez de Guzmán y Aragón
* Alonso Pérez de Guzmán y Zúñiga
* Juan Manuel Pérez de Guzmán y Silva
* Alonso Pérez de Guzmán y Sandoval
* Gaspar Pérez de Guzmán y Sandoval (Sanlucarreko XIV. eta azken jauna ere bai)
* Manuel Pérez de Guzmán y Guzmán
* Juan Alfonso Pérez de Guzmán y Guzmán
* Gaspar Pérez de Guzmán y Guzmán
* Juan Clarós Pérez de Guzmán y Fernández de Córdoba
* Manuel Alonso Pérez de Guzmán y Pimentel
* Domingo Pérez de Guzmán y Silva
* Pedro de Alcántara Pérez de Guzmán y Pacheco
* Fadrique Álvarez de Toledo y Palafox
* Pedro de Alcántara Álvarez de Toledo y Palafox
* Alonso Álvarez de Toledo y Caro
* José Joaquín Álvarez de Toledo y Caro
* Joaquín Álvarez de Toledo y Caro
* Luisa Isabel Álvarez de Toledo y Maura
* Leoncio Alonso González de Gregorio y Álvarez de Toledo

## Kanpo estekak
KwaZulu-Natal

**KwaZulu-Natal** (ingelesez  ahoskatua, **KZN** edo **Natal** ere deitua; ; ; )) Hegoafrikako bederatzi probintzietako bat da. Herrialdearen ekialdean dago, Indiako ozeanoaren bazterrean. 94.361 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 11.065.240 biztanle zituen 2016an. Biztanleen %&nbsp;80 inguru zuluera hiztunak dira. Hiriburua Pietermaritzburg da.

## Historia 
* 1839-1843: Natalia Errepublika, boer errepublika.
* 1843-1910: Nataleko Kolonia, britainiarren kolonia.
* 1910-1994: Natal Probintzia, *apartheid*aren garaietako Hegoafrikako probintzia.
* 1981-1994: KwaZulu, Hegoafrikako *bantustana*.
* 1994tik aitzina, KwaZulu-Natal probintzia.

## Banaketa administratiboa 
KwaZulu-Natal probintzia hamar barruti udalerri eta metropoli udalerri batean (eThekwini) banaturik dago. Barruti udalerriak 43 udalerri lokaletan azpibanaturik daude.

## Pertsonaia ezagunak 
* Jacob Zuma (1942-), politikaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Probintziaren webgune ofiziala
Gibraltarko Markeserria

**Gibraltarko Markeserria**, Elisabet I.a Gaztelakoa erregina katolikoak, 1488ko irailak 30ean, Enrique Pérez de Guzmán y Menesesi, Medina-Sidoniako II. dukeari eman zion Espainiako Erresumako noblezia titulu hereditarioa da. Bere izena, gaur egun Erresuma Batuaren administraziopean, baina, garai hartan, Espainiaren administraziopean zegoen Gibraltar herritik hartzen du. Titulu hau, Gibraltar Gaztelako Koroara berbateratu ondoren ezabatua izan zen.

## Gibraltarko Markesak 
* Enrique Pérez de Guzmán y Meneses
* Juan Alonso Pérez de Guzmán y Afán de Ribera (Cazazako I. Markesa ere bai).

## Kanpo estekak
Enrique Pérez de Guzmán y Meneses

[thumb|260px|Segur, Medina-Sidoniako II. dukearen enblema [Sanlúcar de Barrameda|Sanlucar de Barramedako Santiagoko Gazteluan.]]

**Enrique Pérez de Guzmán y Meneses** (?-1492), Sanlucarreko VII. Jauna, Nieblako IV. kontea, Medina-Sidoniako II. dukea eta Gibraltarreko I. Markesa izan zen. Medina-Sidoniako Etxeko noble espainiar bat izan zen. Juan Alonso Pérez de Guzmán y Orozco eta Isabel de Meneses y Fonsecaren semea, Leonor de Mendoza y Riverarekin ezkondu zen 1463an, honekin, Juan Alonso Pérez de Guzmán y Afán de Ribera, Medina-Sidoniako III. dukea izango zena izan zuelarik.
Mentuhotep IV.a

**Nebtauyra Mentuhotep** edo **Mentuhotep IV.a**, Egiptoko XI. dinastiako azken faraoia izan zen, K.a. 1983tik K.a. 1976 arte gobernatuz, Jürgen von Beckerathen arabera.

Bere izena, Nebtauyra, Karnakeko arbasoen gelan agertzen da, Seneferkara edo Mentuhotep III.aren ondoren.

Ez da agertzen Abidoseko Errege Zerrendan, ezta Saqqarako Errege Zerrendan eta Turineko Errege Kanonean ere.

## Bere garaiako testigutzak 
Uadi Hammamaten aurkitzen diren idazkun batzuengatik ezagutzen da, non Itsaso Gorriranzko espedizioa kontatzen den, bere chatya zen Amenemhaten agindupean, errege sarkofagoa egiteko harria lortzeko. Ohiz kanpoko "mirari"ak ere deskribatzen dira basamortuan, ekaitz baten hasiera eta, erregearen sarkofagoa egiteko erabiliko den harria lortuko den harrizko blokean gazela euri bat bezala.

Bere oinordekoa, Amenemhat I.a izan zen, ziuraski, Uadi Hammamateko idazkunetan deskribatzen den chatya, tronutik kendu zuena, hau frogatzen duen frogarik ez dagoen arren, Egiptoko XII. dinastiako lehen faraoi bihurtuz.
Mpumalanga

**Mpumalanga** (ingelesez // ahoskatua; swazieraz eta zulueraz, *iMpumalanga*; tsongeraz, pedieraz, afrikaansez eta hegoaldeko sothoeraz, *Mpumalanga*; ) Hegoafrikako bederatzi probintzietako bat da. Herrialdeko ipar-ekialdean dago, eta muga du Eswatini eta Mozambikerekin. 76.495 kilometro koadroko eremua du, eta 4.335.964 biztanle zituen 2016an. Biztanleen %&nbsp;31 inguru swaziera hiztunak dira, eta %&nbsp;26 zuluera hiztunak. Mbombela da izenburua.

## Banaketa administratiboa 
Mpumalanga probintzia hiru barruti udalerritan banaturik dago. Barruti udalerriak 18 udalerri lokaletan azpibanaturik daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Probintziaren webgune ofiziala
Estatu Askea

**Estatu Askea** (; ; )bederatzi probintzietako bat da, herrialdearen barnealdean dagoena. 129.825 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2.834.714 biztanle zituen 2016an. Biztanleen %&nbsp;62 inguru sothoera hiztunak dira. Bloemfontein da hiriburua. 

## Banaketa administratiboa 
Estatu Askea probintzia lau barruti udalerri eta metropoli udalerri batean (Mangaung) banaturik dago. Barruti udalerriak 19 udalerri lokaletan azpibanaturik daude. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Probintziaren webgune ofiziala
Gauteng

**Gauteng** (ingelesez  ahoskatua; ; ; ; /; ; ; ) Hegoafrikako bederatzi probintzietako bat da, herrialdeko txikiena eta jendetsuena. Ipar-ekialdean dago, Highveld goi-ordokian. 18.178 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 13.399.724 biztanle zituen 2016an. Biztanleen %&nbsp;21 inguru zuluera hiztunak dira, %&nbsp;14 afrikaans hiztunak, eta %&nbsp;13 sothoera hiztunak. Johannesburg da hiriburua.

## Banaketa administratiboa 
Gauteng probintzia hiru metropoli udalerri (Tshwane, Johannesburg eta Ekurhuleni) eta bi barruti udalerritan banaturik dago. Barruti udalerriak 6 udalerri lokaletan azpibanaturik daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Probintziaren webgune ofiziala
Tonika (musika)

**Tonika**, musikaren teorian, eskalako lehen notari zein lehen nota horretatik abiatuta eratzen den akordeari deritzo. Tonalitatea adierazten duena eta honi izena ematen diona da.

:Adibidez, Re nagusiko eskala, modu nagusiko eskala bat da, nota toniko bezala Re duena.

Toniko baten existentzia, edo, Alban Bergek Lulu izeneko bere operan erabilitako zentro tonal bat edo gehiagorena, funtsezkoa da musika lan gehienetan, estiloa edozein dela ere.

## Musika atonala 
XX. mendean, europar konposatzaileren batzuk, eskalako gradu guztiek balio bera zuten eta, beraz, nota tonikorik gabeko musika idazteko saiakerak egin zituzten, musika atonala da.

## Kanpo estekak
Henry Hare Dugmore

**Henry Hare Dugmore** (1810-1896), Ingalaterran jaiotako misiolari hegoafrikarra izan zen.

1820an familiarekin Hegoafrikara emigratu behar izan zuen, aitaren arazo ekonomikoak zirela-eta. Metodista bihurturik, misio lanei ekin zien gaztaroan. Xhosa hizkuntza laster ikasi zuen, eta Bibliaren lehenengo itzulpena egin zuen, beste hainbat lanekin batera, tartean erlijio gorazarre ugari sortuz.

1860an Queenstownera (gaurko Lurmutur Ekialdean) bizitzera joan zen eta han igaro zuen bizitzaren azken zatia.

## Kanpo estekak 
* "1820 Settlers' National Monument"
South African Broadcasting Corporation

**South African Broadcasting Corporation** (SABC), edo *Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie* afrikaansez, Hegoafrikako hedabide talde publikoa da, 18 irrati-kate eta 4 telebista-kanal eskaintzen dituena.

1936an ekin zieten irrati emisioei eta 40 urte geroago, telebistari. Apartheidaren garaian sistemaren aldeko tresna izan bazen ere, gaur egun herrialdeko hizkuntza ofizial guztietan emititzen du.

## Kanpo estekak 
* SABCen webgunea
Ladysmith Black Mambazo

**Ladysmith Black Mambazo** Hegoafrikako gizonezkoen abesbatza beteranoa eta herrialdeko musika talde ezagunenetarikoa eta arrakastatsua da. Joseph Shabalalak 1960ko hamarkadan sortu zuen, eta haren senide asko berarekin batera lan egin izan dute urte hauetan guztietan. 50 disko baino gehiago grabatu dituzte, bai eta hainbat sari eskuratu ere.

Paul Simonek munduan ezagutarazi zituen 1986an ateratako *"Graceland"* diskoaren bidez.

Zulu eta ingeles hizkuntzak tartekatzen dituzte nagusiki.

## Diskografia 
### Estudioan 
Amabutho | Imbongi | Umama Lo! | Isitimela | Ukukhanya Kwelanga | Amaqhawe | Ukusindiswa | Shintsha Sithothobala | Phezulu Emafini | Ushaka | Indlela yaseZulwini | Ezinkulu | Intokozo | Ulwandle Oluncgwele | Phansi Emgodini | Umthombo Wamanzi | Induku Zethu | Ibhayibheli Liyindlela | Inkazimulo | Inala | Ezulwini Siyakhona | Shaka Zulu | Thandani | Zibuyinhlazane | Journey of Dreams | Izigqi Zendoda | Two Worlds, One Heart | Inkanyezi Nezazi | Liph' Iqiniso | Gift of the Tortoise | Thuthukani Ngoxolo | Ukuzala-Ukuzelula | Heavenly | Live at the Royal Albert Hall | Lihl' Ixhiba Likagogo | Wenyukela | Raise Your Spirit Higher (2003) | Raise Your Spirit Higher (2004) | No Boundaries | Long Walk to Freedom | Ilembe | Ilembe: Honoring Shaka Zulu | My Dream - African Sounds.

### Bildumak 
Nqonqotha Mfana | Favourites | Classic Tracks | The Best of Ladysmith Black Mambazo - Vol 1 | The Best of Ladysmith Black Mambazo - Vol 2 | The Best of Ladysmith Black Mambazo – The Star and the Wiseman | Gospel Songs | Favourites (No 2) | The Very Best of Ladysmith Black Mambazo - Rain, Rain, Beautiful Rain | The Best of: Essential Tribute | The Hits (CD/DVD).

## Kanpo estekak
Minamoto no Sanetomo

Kamakura shogunerriko hirugarren shoguna izan zen, baita Japoniako Minamoto klaneko azken gobernaria ere. Minamoto no Yoritomo lehen shogunaren eta honen emazte Hojo Masakoren bigarren semea izan zen. Bere anaia nagusia, Minamoto no Yoriie, bigarren shoguna izan zen.

Bere aita 1199an hil ondoren, bere aitona Hojo Tokimasak usurpatu zuen shogunerriaren botere politiko eta militarra, shogun titulua, modu nominalean pertsona bati utziz. Yoriie bihurtu zen shogun 1202an, baina hurrengo urtean tronutik kendu zuten, eta etxe atxiloketarekin kondenatua izan zen Hojo klanaren aurkako konspirazio bat egotzi zitzaiolako, eta klan honetako kideek hil zuten 1204an. 1203an, Sanetomo bera bihurtu zen shogun, baina bere ama Hojo Masakoren mendeko gobernari txotxongilo bat izango zen, eta bere aitonaren aurkako gatazka bat sortzeko manipulatua izango zen. Honela, Tokimasa, bere biloba tronutik kentzen saiatuko zen askotan 1205etik aurrera.

Sanetomok, Hojo klanarenganako botererik ez zuela zekienez, bere denbora, olerkaritzan eman zuen, Fujiwara no Teikaren laguntzarekin 700 olerki inguru idatziz. Gorte Inperialarekin harremanetan jartzea ere lortu zuen, honek ere botere oso mugatua zuelarik, eta Zuzenbidearen Ministro (ministrorde moduko bat) izendatua izan zen 1218an. Hilko zutenaren beldurrak, alkoholismo kronikoan erorrarazi zuen.

1219ko ilargi urte berrian, bere lehengusu Minamoto Kugyok hil zuen, Yoriieren bigarren semea zena. Seme-alabarik izan ez zuenez, Minamoto klaneko Seiwa Genji leinua amaitu egin zen. Bera hil ondoren, erregearte garai batean sartu zen shogunerria, non 1221eko Jokyu Gerra eta, shogunerriaren barnean, Hojo klanaren sendotzea nabarmenduko ziren.
Fujiwara no Teika

**Fujiwara no Teika** (japonieraz 藤原定家, Fujiwara no Teika ; 1162 &ndash; 1241eko irailaren 26a), **Fujiwara no Sadaie** edo **Sada-ie** bezala ere ezagutua, Heian garaiaren amaiera eta Kamakura garaiaren hasierako waka olerkari japoniar, kritikari, eleberrigile, kaligrafo, antologista, eskriba eta aditu bat izan zen. Bere eragina izugarria izan zen, gaur egun oraindik, Japoniako olerkaririk handienen artean aipatzen da, beharbada, waka olerkaritzako maisurik handiena, bost lerro eta, orotara, 31 silabatan datzan antzinako olerkaritza mota bat.

Olerkigintza konposaketan izan zituen ideia indartsuek, eragin bizia izan zuten, eta oso aztertuak izan ziren Meiji aroaren amaieran. Olerkari klan batetakoa, Teika, Fujiwara no Shunzei olerkari ospetsuaren semea izan zen. Go-Toba Enperadore inseiaren arreta izan ondoren, Teikak bere karrera dizdiratsua hasi zuen, interes estetikodun arlo ugari hartuz. Go-Toba Enperadorearekin izan zuen harremana, hasieran, adeitsua izan zen, eta honek, antologia bilketak enkargatzen zizkion, baina, beranduago, Enperadorearen gortetik kanporatua izan zen. Hala eta guztiz ere, bere ondorengoek eta ideiek, japoniako olerkaritza klasikoa domeinatu zuten mendeetan zehar.
Argi-belar

**Argi-belarra**, **luzerna**, **frantses-belar** edo **alpapa** (*Medicago sativa*) lekadunen familiako landare belarkara da, zuhain gisa erabiltzen dena. Bere fruitua hazi asko dituen leka da.

Abereen bazkarako lantzen den belar landarea da. 80 cm inguruko zuztar tentea izaten du, hiru orriko hosto luzexka eta sortako lore morea. Jatorria Asia Txikian eta Erdialdeko Asian du, baina gaur egun oso zabaldua dago Europan ere.

## Erreferentziak