open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gloria Suzanne Koenigsberger Horowitz

**Gloria Suzanne Koenigsberger Horowitz** (Mexiko Hiria, XX. mendea) astronomo eta fisikari mexikarra da. Irakaslea eta ikertzailea da, eta Mexikon Interneten aitzindarietako bat; izan ere, Mexikon Interneteko lehen konexioa lortzeko lankidetzan aritu ziren hainbat erakunde akademikotako eta gobernuetako kideek osatutako lantaldean parte hartu zuen, eta, bereziki, sare hori 1989an Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoarekin (UNAM) konektatu zuen.

## Ibilbide profesionala 
Gloria Koenigsberger Mexiko Hirian jaio zen. Fisikako lizentziatura ikasi zuen UNAMeko Zientzia Fakultatean, eta 1978an graduatu zen. Astronomiako doktoretza lortu zuen Pensilvaniako Estatuko Unibertsitatean (AEB), 1982an. UNAMen eta Morelosko Estatuko Unibertsitate Autonomoan katedraduna da. Lizentziatura eta graduondoko tesiak zuzendu ditu erakunde horietan eta Astrofisika, Optika eta Elektronikako Institutu Nazionalean (INAOE). Zientzia Fisikoen Institutuari atxikitako ikertzaile titularra da (Cuernavaca, Morelos). Ikertzaileen Sistema Nazionaleko kidea da III. mailan.

Nazioarteko Astronomia Elkarteko (IAU) kide aktiboa da. Erakunde horretan, G dibisioko kide da, eta erakunde horren aztergaia masa guztietako izarren propietateak, eboluzio-etapak eta horiek zuzentzen dituzten mekanismo fisikoak ulertzea da.

Sei urtez Astronomia Ikerketarako Unibertsitateen Elkarteko (AURA) zuzendaritza-batzordeko kide izan zen, eta 2007tik erakunde horretako auditoria-batzordeko kide da.

1990etik 1998ra UNAMeko Astronomia Institutuko zuzendaria izan zen, horrela Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko zientzia gogorren institutu bat zuzendu zuen lehen emakumea bihurtu zen. Bere kudeaketan Astronomia Institutuaren instalazioetako azpiegitura fisikoa handitu zen Unibertsitate Hirian eta Ensenada, Kalifornia Beherean, eta azpiegoitza bat eraiki zen Morelian. Era berean, Behe Kaliforniako San Pedro Martirreko Behatoki Astronomiko Nazionalaren teleskopioak modernizatu ziren.

* *The HD5980 multiple system: Masses and evolutionary status*.

* *Spectral modelling of the Alpha Virginis (Spica) binary system*.

* *Tidal Flows in asynchronous binaries: The beta-factor*.

* *Wind Structure of the Wolf-Rayet Star*.

* *Eccentric binaries: Tidal flows and periastron events*.

* *Wolf-rayet phenomena in massive stars and starburst galaxies*, 1999.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Ikertzaileen Sistema Nazionalak (SNI) *Ikertzaile Nazional Emeritu* gisa aitortu zuen 2021ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ingalaterrako emakumezkoen errugbi selekzioa

**Ingalaterrako emakumezkoen errugbi selekzioa** Ingalaterraren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. Europako talderik indartsuena da, 1987an sortu zenetik 18 aldiz irabazi baitu Sei Nazioen Txapelketa. Munduko Errugbi Kopa ere hirutan irabazi du, eta zazpi final jokatu. 

## Historia 
1970eko hamarkadan hasi ziren emakumeak errugbian Ingalaterran. Unibertsitateetako taldeak izan ziren lehenengoak. 1986an, Britainia Handiko selekzioak Frantziakoaren aurka jokatu zuen eta frantziarrak 14 eta 8 nagusitu ziren. Ingalaterrako selekzioaren debuta 1987an izan zen, eta 22-4 irabazi zion Galesi.

1991. urtean lehenengo Munduko Kopa antolatu zen eta ingelesak finalera iritsi ziren, baina Estatu Batuetako selekzioak nagusitu zitzaien, 19 eta 6. 1994an jokatu zen bigarren edizioa, eta Ingalaterrak mendekua hartu zuen, finalean amerikarrei 38 eta 23 irabazita. 2014 arte ez zuen bigarren kopa irabazi, baina 1998an izan ezik, gainerako txapelketa guztietan finalera iritsi da.

1996an Sei Nazioen Txapelketa antolatzen hasi zen eta Ingalaterrak erabateko nagusitasuna erakutsi du. 1988tik aurrera Europako Txapelketa ere jokatu izan da, baina Ingalaterrak gehienetan B taldearekin hartu du parte. Hala ere bost txapelketa irabazi ditu.

2006-2015 bitartean, Gary Street izan zen entrenatzailea, eta Simon Middleton 2015etik 2023ra.

## Palmaresa 
### Munduko Kopa 
thumb|right|300px|2014an Munduko txapelduna izan zen selekzioa.

|}

### Sei Nazioen Txapelketa 
* Irabazlea (19): 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2017, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023
* Slam Nagusia (17): 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, 2012, 2017, 2019, 2020, 2022, 2023
* Koroa Hirukoitza (23): 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023

### Europako Errugbi Kopa 
* Txapelduna (5): 1997, 2007, 2008, 2011, 2012
* Finalista (1): 2004

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claire Armstrong

**Claire Armstrong** ( Erresuma Batua, ) britaniar astronomo amateurra da. 
## Biografia 
Mark Armstrong astronomoaren supernoba-ehiztariaren emaztea da, eta Rolvent-en (IAU, 960 kodea), Kent-en (Ingalaterra) lan egiten dute. 15967 Clairearmstrong asteroidea izena eman zion aurkitzaileak, hau da, bere senarrak, Claireren omenez.  

Planeta Txikien Zentroak Jimmypage asteroidearen aurkikuntzarekin (44016) egiaztatu du, 1997ko azaroaren 30ean, Mark Armstrong senarraren laguntzarekin.

Clairearmstrong asteroidea (15967) dagokio. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariam al-Asturlabi

**Mariam al-Asturlabi** edo '''Al-'Ijliyah bint al-'Ijli al-Asturlabi''' (),; Alepo, Siria, X. mendea - ) siriar astronomoa izan zen,  astrolabioen fabrikatzailea.

## Biografia 
Al-'Ijli al-Asturlabi deitzen zaio. Siriako iparraldeko Alepo hiriko astrolabioen fabrikatzailea izan zen. Ibn al-Nadim jakintsuaren arabera, Mariam al-Asturlabi Muamatmad ibn ʿAbd Allāh Nasṭūlus-en ikasle bat (tilmγthah) izan zen.

## Ibilbidea 
Mariam al-Asturlabik astrolabioak garatu eta ekoitzi egin zituen, nabigaziorako tresna astronomikoa, X. mendean. Sayf al-Dawlaren zerbitzuan lan egin zuen Sayf Alepoko emirra zen, 944tik 967ra gobernatu zuena.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Palomar Behatokian 1990ean Henry E. Holtek aurkitu zuen asteroide-gerriko nagusiko asteroideari izen hori jarri zion bere ohoretan: 7060 Al-'Ijliya. Aipamen horren izena 2016ko azaroaren 14an argitaratu zen (M.P.C. ).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Astrolabioa: XIII. mendeko iPhonea Diario Sabah
* GPSa eta haren jatorri islamikoak, La Estrella En línea, 2013ko urriaren 3a
Galesko emakumezkoen errugbi selekzioa

**Galesko emakumezkoen errugbi selekzioa** () Galesen ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. 1987an jokatu zuen aurreneko partida, eta 1991n Munduko Errugbi Koparako sailkatu zen. 1994koan, berriz, laugarrena izan zen. Sei Nazioen Txapelketa irabazi ez duen arren, 2009an gertu ibili zen, bigarren egin baitzuen Ingalaterrarekin berdinduta; horrez gain, Koroa Hirukoitza irabazi zuen.

## Palmaresa 
### Munduko Kopa 
* Parte hartzeak (8): 1991, 1994, 1998, 2002, 2010, 2014, 2017, 2021
* Laugarrena (1): 1994
### Sei Nazioen Txapelketa 
* Bigarrena (1): 2009
* Koroa Hirukoitza (1): 2009
### Europako Errugbi Kopa 
* Irabazlea (0)
* Finalista (1): 2008

## Kanpo estekak
Tinpanoko soka

**Tinpanoko soka** nerbio fazialaren adarra da; mihi aldetik abiatu, eta, mailuaren eta ingudearen artetik pasatuz, barrunbe tinpanikorantz hedatzen da. Dastamenean esku hartzen duten hiru nerbio kranialetako baten zati da. Dastamen-sistemak atzeraelikadura-zirkuitu konplikatua eskatzen du, eta nerbio bakoitzak besteen seinaleak inhibitzen ditu. Badirudi tinpanoko sokak eragin inhibitzaile bereziki handia duela zaporearen beste nerbioetan, bai eta mingaineko minaren zuntzetan ere; beraz, kalteren bat jasaten duenean, beste nerbioetan duen funtzio inhibitzailea aldatu edo deuseztatu egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Arriola

**Mikel Andoni Arriola Peñalosa** (Mexiko Hiria, 1975eko irailaren 25a) mexikar abokatu, funtzionario, politikari eta zesta puntako pilotari ohia da. Alderdi Iraultzaile Instituzionalaren kidea, 2018an Mexiko Hiria gobernatzeko hautagaia izan zen.

Gaztetan pilotari ona izan zen eta baita profesionala izatekotan ere. Anáhuac México Unibertsitatean zuzenbidea ikasi ondoren, London School of Economicsen ikasi zuen. COFEPRIS osasun-erakunde publikoan lan egin zuen, mendikamendu generikoak bultzatuz. 2016an Mexikoko Gizarte Segurantza zuzendu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xosé Manuel Martínez Oca

**Xosé Manuel Martínez Oca** (A Estrada, 1942ko ekainaren 1a) idazle galiziarra da.

## Biografia 
Xose Manuel Martinez Oca narratibako Pedron de Ouro sariaren lehen aldietako ipuin finalistak argitaratuz plazaratu zen literaturaren munduan. 1979an eta 1982an, irabazlea izan zen, ordurako sariak Modesto R. Figueiredo izena hartua zuela. 1981ean, Las Palmasko Casa de Galicia saria irabazi zuen, *Os lóstregos e a carballeira* lanarekin (Xerais argitaletxea), eta 1983an, berriz, Blanco Amor saria, *Beiramar* obrarekin (Xerais). Besteak beste, *Os Chapurros* (Edicios do Castro, 1983) eta *Detrás do silencio* (Sotelo Blanco argitaletxea, 1986) kontakizun liburuen egilea da, baita *As florestas do Mañuema* eleberriarena ere (Xerais, 1988): eleberri horretan, erdialdeko Afrikara egindako espedizio bat kontatzen du, Livingstone doktorearen bila egindakoa. *O vicio nefando* (Baia argitaletxea, 2009) eta *Tres en raia* ere (Baia, 2022) argitaratu ditu. 2022an, Escritor na súa Terra ospakizunean omendu du Galizierazko Idazleen Elkarteak (AELG).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julie Vinter Hansen

**Julie Marie Vinter Hansen** (Kopenhage, Danimarka,1890eko uztailaren 20a &ndash; Mürren, Suitza, 1960ko uztailaren 27a) danimarkar astronomoa izan zen. 1015ean Unibertsitateko lehen emakume *konputagailu* izandatu zuten.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Vinter Hansen Kopenhagen (Danimarka) jaio zen.

### Hezkuntza 
Kopenhageko Unibertsitatean ikasten ari zela, konputagailu izendatu zuten unibertsitateko behatokian 1915ean. Elektronikaren aurreko aroan, *konputagailuak* astronomoen norabidean eskuz kalkuluak egiten zituzten gizakiak ziren. Unibertsitatean postu hori lortu zuen lehen emakumea izan zen. Geroago, behatokiko laguntzailea izan zen eta, 1922an, behatzailea.

## Karrera 
### Nordic Astronomy Review-ko editorea 
Oso langile indartsua izan zen, eta, behatzeko eta behaketetan murrizketa matematikoak egiteko ohiko lanarekin batera, *Nordisk Astronomisk Tidsskrift* (Iparraldeko astronomiaren berrikuspena) argitaratu zuen.

### Nazioarteko Astronomia Batasuna 
Geroago, Nazioarteko Batasun Astronomikoaren Telegramen Bulegoko zuzendari eta bere zirkularren editore bihurtu zen.

### Astronomo lana Kopenhageko Unibertsitatean 
1939. urterako, Vinter Hansen Lehen Astronomoa zen Kopenhageko Unibertsitateko Behatokian, planoideen eta kometen orbiten kalkulu zehatzagatik oso ezaguna.

### Tagea Brandt Rejselegat saria 
* 1939an, Tagea Brandt Rejselegat (bidaia-saria) jaso zuen, arteetan eta zientzietan ekarpen handiak egindako emakumeei emana. Sariaren diruarekin (10.000 koroa daniar edo 140,000 euro inguru gaur egun) bira bat egin zuen Estatu Batuetan eta Japonian. 1940ko itzulera-bidaian, Bigarren Mundu Gerraren leherketak etxera itzultzeko bidaia murriztu egin zuen.

### Kaliforniako Unibertsitateko lana 
Martin Kellogg beka jaso zuen Kaliforniako Unibertsitateak emana eta Estatu Batuetan aldi baterako lan egiteko aukera eman zion. 1940an, Astronomiako Annie Jump Cannon saria eman zioten.

### Danimarkara itzultzea 
Vinter Hansen Dannebrog-eko Ordenako Zaldun izendatu zuten eta 1960ra arte Kopenhageko Unibertsitatean jarraitu zuen.

## Heriotza 
1960an hil zen, bihotz gutxiegitasun baten ondorioz, erretiroa hartu eta egun batzuetara, opor-lekuan, Mürren mendi suediarretako herrian, hil zen. Kopenhagen lurperatu zuten. 1544 Vinterhansenia planetarioa, Liisi Oterma astronomo finlandiarrak 1940an aurkitu zuena, bere omenez izendatu zuten.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1939an Tagea Brandt Rejselegat saria
* Martin Kellogg beka
* 1940an, Astronomiako Annie Jump Cannon saria
* Dannebrog-eko Ordenako zalduna
* 1940an 1544 Vinterhansenia planetarioa izena jarri zioten bere omenez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
Gladys Vergara

**Gladys Elena Vergara Gavagnin** (Montevideo, Uruguai,1928 - ib., 2016ko uztailaren 5a) Uruguaiko astronomo eta irakaslea izan zen, konputagailuek egiten ez zuten garaian eklipseei buruz egindako kalkuluengatik ezaguna, eta haren omenez izendatu zen *Vergara* asteroidea (5659).

## Biografia 
Zientzia Fisikoak eta Astronomia ikasi zituen, emakumeentzat iristezinak ziren garai batean. Félix Cernuschik Giza eta Zientzia Fakultatean sortutako Astronomia Saileko ikasleen lehen belaunaldian parte hartu zuen. 1952an, Astronomiaren Zaleen Elkartearen sortzaileetako bat izan zen. Uruguaiko Institutu Antartikoko idazkaria izan zen.

## Lan ibilbidea 
1968ko uztailaren 18an, Txileko Carlos Torres eta S. Cofré astronomoek gerriko nagusiaren asteroide berri bat aurkitu zuten Cerro El Robleko Estazio Astronomikoan (Txile), 1968 OA1 izena eman zitzaiona. Vergara hil ondoren, Nazioarteko Astronomia Elkarteak (UAI) 5659 Vergara izendatu zuen asteroide hori.

Vergara Uruguaiko Antartikoko Institutuko Zuzendaritza Kontseiluko idazkaria izan zen, 1970eko apirilaren 24tik 27ra Montevideon egin zen Antartikako Lehen Konbentzio Nazionalak onetsitako Ebazpenaren arabera. 1973ko diktadurak kargutik kendu eta lanik gabe geratu zen 1985ean demokrazia itzuli arte. Vergara Bigarren Hezkuntzako Kontseiluko Astronomiako irakaslea izan zen.

Uruguaiko Astronomia Batzorde Nazionalaren sortzaileetako bat izan zen.

Ingeniaritza Fakultatean, Esmeralda Mallada astronomoaren lankide eta irakasle izan zen, eta haren omenez Mallada (16277) asteroidea izendatu zuten.

2016ko uztailaren 5ean hil zen, 87 urte zituela.

## Familia 
Gladys Vergara Margarita E. Gavagnin Crossaren alaba izan zen, Viktoriako Muinoan Britainia Handiko Eskolaren eta Peñarol eskolaren zuzendari sortzailea. Alaba bakarra izan zuen, Gladys Jacqueline Valois Vergara.

## Aintzatespenak 
* Haren omenez izendatu zen *Vergara* asteroidea (5659)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esmeralda Mallada

**Esmeralda Herminia Mallada** **Invernizzi** (Montevideo, Uruguai, 1937ko urtarrilaren 10a – *ibidem*, 2023ko irailaren 12a) uruguaitar astronomo eta irakaslea izan zen. Astronomian egindako ekarpenengatik, asteroide bati bere abizena jarri diote.

## Ibilbidea 
Alberto Pochintesta irakaslearekin kosmografiako ikaslea izan zen. Ingeniaritza Fakultatean Gladys Vergararen lankidea izan zen, eta Bigarren Hezkuntzako kosmografia-irakaslearen lehiaketa prestatzen lagundu zion. 21 urtetik Bigarren Hezkuntzako kosmografia eta matematikako irakaslea izan zen. Erretiratuta dago. Halaber, eskolak eman zituen Errepublikako Unibertsitateko Zientzia Fakultatean, Astronomiako lizentziadun gisa graduatu baitzen.

1952ko urriaren 16an, Pochintestak gonbidatuta, Astronomiaren Zaleen Elkartearen (AAA) sortzaileetariko bat izan zen Uruguain, eta, 2015etik aurrera, ohorezko presidente izan zen. Batasunekoa den Minor Planet Center delakoaren Gorputz Txikiak Izendatzeko Batzordeak bere izenarekin izendatu zuen Marte eta Jupiter  arteko Mallada asteroidea (16277). Uruguaiko emakume astronomo baten izena daraman lehen asteroidea da.

## Argitalpenak 
Hona hemen Malladak Julio A. Fernándezekin batera argitaratutako lan batzuk:

* *Binding Energies en Wide Binaries banaketa*
* *Lurreko ur hotzaren urtze potentziala Jupiterreraino*
* *Dynamical Evolución of Wide Binaries*.

## Aintzatespenak 
* Gorputz Txikiak Izendatzeko Batzordeak bere izenarekin izendatu zuen Marte eta Jupiter  arteko Mallada asteroidea (16277).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Esmeralda Malladari El Observador TVn, 2015eko apirilean.
Maria Antonella Barucci

**María Antonella Barucci**  (Italia, XX. mendea) astronomo italiar ezaguna da, hiru planeta txiki aurkitu dituelako.

### Aurkikuntzak 
1984 eta 1985 urteetan, hiru planeta txiki aurkitu zituen. Kaliforniako Palomar behatokitik aurkitu zuena nabarmenena da: R. Scott Dunbar-ekin batera Lurretik hurbil dagoen objektua eta Aton (3362) Khufu asteroidea, hain zuzen ere. 

Eleanor F. Helinekin batera, Apolo (3752) Camillo asteroidea ere aurkitu zuen .

## Lanak 
* 2003an argitaratutako *The Solar System* astronomiari eta planeta-zientziari buruzko testuliburuaren egilekidea da Springer-Verlagerekin. 

## Aintzatespenak 
* Edward Bowell astronomo estatubatuarrak 1983an aurkitutako Barucci asteroide-gerrikoaren asteroidea (3485) astronoma honen izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskoziako emakumezkoen errugbi selekzioa

**Eskoziako emakumezkoen errugbi selekzioa** Eskoziaren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. 1993an jokatu zuen aurreneko partida, eta 1994an Munduko Errugbi Koparako sailkatu zen. Orduan lortu zuen mundialetako emaitzarik onena, bosgarrena hain zuzen ere. 1998an, Emakumezkoen Sei Nazioen Txapelketa irabazi zuen, *Slam Nagusia* lorturik, eta 2001ean Europako Errugbi Kopa.

## Palmaresa 
### Munduko Kopa 
|}

### Sei Nazioen Txapelketa 
* Irabazlea (1): 1998 (Grand Slam)

### Europako Errugbi Kopa 
* Irabazlea (1): 2001
* Finalista (2): 1997, 2009

[thumb|center|250px|[Katy Green jokalaria.]]

## Kanpo estekak
Rúhíyyih Khánum

**Rúhíyyih** **Rabbáni** (1910eko abuztuaren 8a - 2000ko urtarrilaren 19a), *Mary Sutherland Maxwell* izenarekin jaio zen, baina ''Amatu'l-Bahá Rúhíyyih Khánum'' izenarekin ezagutzen da. Shoghi Effendi-ren emaztea izan zen 1937tik 1957ra. Jainkoaren Kausaren Esku izendatu zuten 1952an ; hori dela eta, Bahá'í Fedea hedatzeko eta babesteko zerikusia zuten lanetan aritu zen. Zeregin garrantzitsua izan zuen 1957tik eta 1963ra fedearen buruzagitza transferitzeko orduan.

*Rúhíyyih Rabbáni* Montrealen (Quebec) hazi zen. Haifara bi bidaia egin ondoren  Bahá'í komunitatean gazteentzako jardueratan parte hartu zuen. Shoghi Effendirekin ezkondu zen 1937an. Senarra hil ondoren, Amatu'l Bahá Bahá'u'lláh-ren familiaren azken katebegi bihurtu zen bahá'íentzat. 2004an, CBCko ikusleek 44. zenbakian bozkatu zuten Kanadako Sari Nagusia telebista-programan, "*Kanadako* nagusien" zerrendan.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Jacqueline Hewitt

**Jacqueline Hewitt** (Washington D. C., Estatu Batuak, 1958ko irailaren 4a) estatubatuar astrofisikaria da. Einsteinen eraztun bat aurkitu zuen lehen pertsona.

## Lehen urteak eta hezkuntza 
Hewitt Washington D. C.n jaio zen, Estatu Batuetan, 1958ko irailaren 4an. Warren E. Hewitt Estatu Departamentutik erretiratutako nazioarteko abokatuaren eta Gertrud (Graedel) Hewitten alaba zen. Bryn Mawr Collegera joan zen, eta han *magna cum laude* mailarekin graduatu zen, 1980an ekonomiako titulu batekin. Bigarren urtean astronomia klase bat hartu zuen Haverford Collegen, eta horrek zientziarekiko interesa piztu zion. Geroago, Massachusettseko Teknologia Institutura joan zen goi-mailako eskolara. Graduondoko ikasketetan, grabitazio-lenteak aztertu zituen Very Large Array irrati-teleskopioarekin. Handik gutxira, 1986an jaso zuen doktoretza, iturri batzuek, ordea, doktoradutza 1988an jaso zuela diote.

## Ibilbidea 
Hewitt doktoratu ondoko beka batekin izendatu zuten Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT, ingelesezko siglengatik), 1986tik 1988ra bitarteko oinarri oso luzeko Interferometriako taldearen parte gisa. Graduondoko ikasketen datuak aztertzen ari zela, eraztun bat aurkitu zuen ordenagailuaren pantailan. Eraztun hori MG1131+0456 grabitazio-lenteen sistemaren parte zen, eta Einsteinen aurkitutako lehen eraztuna izan zen azkenean. Hewitten aurkikuntza aitzindariaz geroztik, Einsteinen beste eraztun asko aurkitu dira, eta astronomoek uste zuten baino askoz arruntagoak zirela ikusi zen.

Hewittek ikertzaile gisa lan egin zuen Princetongo Unibertsitateko Zientzia Astrofisikoen Departamentuan, 1988an. Urtebete Princetonen ikertzen eman ondoren, MITera itzuli zen fisikako irakasle laguntzaile gisa, eta 1989az geroztik lanaldi osoko irakasle gisa aritu zen. MITeko Elektronikako Ikerketa Laborategiko Erradioastronomia Taldeko ikertzaile nagusia ere bada. 2002an, MIT Kavli Institute for Astrophysics and Space Research-eko zuzendari izendatu zuten Hewitt.

## Sariak eta ohoreak 
* 1989an, Astronomiako Annie Jump Cannon saria eman zioten. 
* 1990an,  Hewittek David eta Lucile Packard fundazioaren beka jaso zuen. 
* 1995etik 1996ra bitartean Harold E. Edgerton sarirako izendatu zuten grabitazio-lenteei buruzko lanagatik. 
* 1995ean, Maria Goeppert-Mayer saria jaso zuen irrati-astronomian egindako lanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merieme Chadid

**Merieme Chadid** (Casablanca, Maroko, 1969ko urriaren 11) marokoar astronomoa  da eta Domo C delakoan ikertzailea da, Concordia ikerketa-basean, Antartikan. Antartikan astronomia-behatoki handi bat jartzeko konpromisoa hartu duen munduko lehen astronomoa da. Hego poloan zehar ibilbide luzeak egin zituen, baita lan handia egin Txilen ere.

## Biografia 
Chadid 1969ko urriaren 11n jaio zen Casablancan, Marokoko familia apal batean. Aita errementaria zen eta ama etxekoandrea. Sei neba-ahizps zituen. 12 urte zituela, nebak oparitu zion Johannes Keplerren liburu batetik abiatuta aurkitu zuen astronomiarekiko maitasuna. 1992an, Chadid Casablancako Hassan II Unibertsitatean graduatu zen, Fisikako eta Matematikako master batekin. 1993an, Niza Sophia-antipolis Unibertsitatean graduatu zen, Ikasketa Aurreratuen Diploma batekin, eta hiru urte geroago, Astronomia eta Espazioko doktoretza lortu zuen Paul Sabatier Unibertsitatean, izar aldakorretan talka-uhin hipersonikoak detektatzeko ikerketarekin, eta haien jatorria azaldu zuen. 

## Ibilbidea 
Merieme Chadid CNRSn sartu zen, eta, gero, Europako Behatoki Australean (DBH), doktoratu eta gutxira. Very Large Telescope, une hartan munduko teleskopiorik handiena, Txileko iparraldeko Atakamako basamortura, instalatzeko lan egin zuen. Frantziako unibertsitate-sistema publikoan egin du lan astronomo gisa, eta Nazioarteko Astronomia Batasuneko zuzendaritza-batzordeko kidea da.

lehen espedizio polarra lortu zuenean behatoki berria sortzeko.
* Ouissam Alaouiteren Ordenako ofiziala, Marokoko Erregearena. 
* 2008an Munduko lider gazte globalak World Economic Forumean
* *Forbes* aldizkarian munduko hogeita hamar langile interesgarrienetako eta liluragarrienetako bat zela esan zuten.

## Argitalpenak 
* Merieme Chadid. 1996. Talka-uhinak, turbulentzia eta modulazio ziklikoak RR Lyrae izar aldakor pultsatzailearen atmosferan: behaketaren ikuspegia. 90 orrialde

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Ingelesezko Wikipediako «Merieme Chadid»tik eratorritako itzulpen bat du lan honek. Editoreek argitaratu dute, GNUren dokumentazio libreko lizentziaren eta Creative Mons AtrakCom-LogIgual 3.0 lizentziaren bidez.
Catherine Heymans

**Catherine Heymans** (FRSE) britainiar astrofisikaria da eta Edinburgoko Unibertsitateko irakaslea, Edinburgoko Errege Behatokian oinarritua.

## Hezkuntza 
Heymans-ek Fisikako Masterreko (MPhys) lehen klasea Edinburgoko Unibertsitatean jaso zuen  2000. urtean. 2003an, Oxfordeko Unibertsitateko doktoretza jaso zuen,  eta  Cielos-ek gainbegiratuta,  grabitazio-lenteei buruz ikertzeko.

## Ibilbidea 
Hainbat beka garrantzitsu irabazi zituen Astronomiako Max Planck Institutuan, Columbia Britainiarreko Unibertsitatean, Parisko Institut d'astrophysique eta Edinburgoko Unibertsitatean. 2009an, Europako Ikerketa Kontseiluaren (ERC) diru-laguntza jaso zuen eta, ondoren, Edinburgoko Unibertsitateko irakasle izendatu zuten.

Heymans ezagunagoa da Unibertsoari buruz gehiago ikasteko lente grabitazional ahul kosmikoen teknika erabiltzen egindako lanagatik.  Zehar-ebakien probako programako EP1 gaitasuna zuzendu zuen, eta Teleskopioaren Lega-Hawaii-ko Inkesta: CFHTLenS izeneko lenteen laguntza zuzentzen du.  

Heymans Europako Behatoki Australeko (DBH) kilo-graduen inkestako liderretako bat da.  2018an, Fisika Estralurtarreko Max Planck institutuak 1,5 milioi euroko finantziazioa eman zion.  Saria Argenlander-Astronomia Institutuan (AlfA) ikerketa-talde bat sortzeko erabiliko da, Bonnen. 

Heymans-ek lerro masiboko ikastaro irekian (MOOC) irakasten du Koordinakundean: *Zientzia eta teknologia aurkikuntza astronomikoaren atzean.*  Zientzia eta Teknologia Instalazioen Kontseiluak (STFC) finantzatu du ikerketa. 

### Sariak eta ohoreak 
Heymans-ek George Darwin katedra irabazi zuen 2017an Royal Astronomical Societyren eskutik.   2018an, Edinburgoko Royal Societyko (FRSE) kide hautatu zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aira galdara

**Aira galdara**, kyushu irlaren hegoaldean (Japonia) dagoen galdara handia da. 17 km x 23 km-ko azalera dauka eta orain dela 22.000 urte eratu zen. Galdara barruan Kagoshima hiria eta Sakurajima sumendia daude. Sumendi hau orain del 13.000 urte eratu zen eta Japoniako sumendirik aktiboenetakoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorri (futbolaria)

**Jon Rojo Sagarna**, futbolean **Gorri** deituraz ezaguna (Bilbo, Bizkaia, 1996ko abenduaren 22a) futbolari profesionala da. Ezker atzelari lanetan aritu ohi da.

## Bizitza 
Danok Bateko harrobian ibili zen. Deustun maila ona erakutsi ondoren, Athleticek fitxatu zuen, Bilbao Athleticen jokatzeko. Hiru denboraldi jokatu eta gero, bere aro zurigorria bukatu zuen. 2025eko urtarrilean, Lehen Federazioan jokatuko zuen Sestao Riverrera batu zen. Naiz eta taldeak maila galdu, Gorriren kontratua berritu zuen hurrengo denboraldian Bigarren Federazioan jokatzeko.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Laacher See

**Laacher see**, orain dela 12.900 urte sortu zen eta 2 km diametroko galdara da. Alemania mendebaldean dago eta 300 km3 material jaurti zuen.

Erupzioa zenbait aste edo hilabete iraun zuela uste dute adituek. Galdaratik urbil 50 metroko geruza utzi zuen eta guztia estali zuen galdaratik 10 kilometrora.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vivre sa vie

***Vivre sa vi***e ( izenburu oso gisa) Nouvelle Vague aroko film dramatiko bat da, 1962koa, Jean-Luc Godardek zuzendua. Godarden hirugarren film luze honetan zuzendariak bere aktore kutunari, Anna Karinari, erretratu filmikoa egin zion nolabait.

## Gaia 
Nana protagonistaren bizitzako hamabi pasarte ageri dira filmean, Aktoregai, disko-saltzaile, prostituta, maitale; zalantzaz eta ziurtasunez beteriko emakume gaztea da Nana (22 urte ditu). Hainbat alderditakoa, filmak hastapeneko planoetatik ohartarazten gaituenez. Nanari jarraiki, garaiko existentzialismoaz eta Parisko jende jakin baten bizimoduaren berri izango dugu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pseudocraterellus undulatus

***Pseudocraterellus undulatus*** *Cantharellaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da iristen *Craterellus cornucopioides* delakoaren kalitatera (haragi bigunagoa). Urria Euskal Herrian.

sinonimoa: *Pseudocraterellus sinuosus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm arteko diametrokoa, kopa edo inbutu itxuran, ertz uhinduarekin, oxkarratua eta batzuetan gandor itxurarekin. Arre-sepia edo intxaur koloreko azala, ertz argiagoarekin.

**Himenioa:** Gutxi markatutako tolesturak, dekurrenteak, kolore gris argikoak tonu okre edo horixkekin.

Tolestura dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten tolesturak.

**Hanka:** Irregularki zilindrikoa, luzetara ildaskatua, oinarrian betea, baina muinduna edo barnehutsa goialdean. Himenioa baino gris-arre ilunagoa. Oinarri bakarretik bi edo hiru ale ateratzen dira.

**Haragia:** Gris-sepia argi kolorekoa, biguna, mehea, zuntzuna, usain ahula  baina atsegina.

**Etimologia:** *Craterellus* terminoa latinetik eta grekotik dator, hau da, katilu txikitik. *Sinuosus* epitetoa latinetik dator, bihurria esan nahi duen "Sinuosus" hitzetik. Bere ertz bihurgunetsuagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria. Erraz lehortu daitekeena.

### Nahasketa arriskua 
*Craterellus tubaeformis*, *Craterellus cornucopioides*, *Cantharellus cinereus* delakoekin.

## Sasoia eta lekua 
Udazkeneko espeziea da, hostoerorkorren basoen lurrean ateratzen da, batez ere pagoen azpian.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irlandako emakumezkoen errugbi selekzioa

**Irlandako emakumezkoen errugbi selekzioa** Irlanda osoaren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. 1993an jokatu zuen aurreneko partida, eta 1994an Munduko Errugbi Koparako sailkatu zen.  2013an eta 2015ean, Sei Nazioen Txapelketa irabazi zuen, 2013an *Slam Nagusia* ere lorturik. 

## Palmaresa 
### Munduko Kopa 
|}

### Sei Nazioen Txapelketa 
* Irabazlea (2): 2013, 2015
* Slam Nagusia (1): 2013

### Europako Errugbi Kopa 
* Hirugarrena 2008an

## Kanpo estekak
Italiako emakumezkoen errugbi selekzioa

**Italiako emakumezkoen errugbi selekzioa** Italiaren ordezkaria da errugbi txapelketa ofizialetan. 1985ean jokatu zuen aurreneko partida. eta 1991an Munduko Errugbi Koparako sailkatu zen. 2007an Sei Nazioen Txapelketa jokatzen hasi zen. Hiru aldiz irabazi du Europako Errugbi Kopa. 

## Palmaresa 
### Munduko Kopa 
* Parte hartzeak (5): 1991, 1998, 2002, 2017,  2021
### Sei Nazioen Txapelketa 
* Hirugarrena (1): 2015
* Laugarrena (1): 2014
### Europako Errugbi Kopa 
* Irabazlea (3): 2002, 2005, 2006
* Finalista (1): 2010

thumb|center|275px
## Kanpo estekak 
*  Italiako errugbi federazioa
Etsaitasun

thumb|250px|Bi pertsona eztabaida bizian New Yorken
[thumb|250px|[Hakak etsaitasun zeinu ez-ahozkoen multzo erritualizatua adierazten du.]]
**Etsaitasun**, baita **Areriotasun** ere, psikologian, barneko ukapen edo arbuio sozial kolerikoa da. Etsaitasuna emozionalki kargatutako portaera oldarkor gisa ikusten da. Eguneroko hizkeran gehiago erabiltzen da haserrearen eta erasoaren sinonimo gisa.

George Kellyk garatutako eraikuntza pertsonalaren psikologiaren parte da. Honela definitu du: ebidentzia bat onartzeko ezezko kategorikoa. Etsaitasunezko gizabanako batek ez du bere iritzia berraztertu nahi, baizik eta mundua konbentzitu eta behartu nahi du bere pentsaerara egokitzeko, kostua edo ahalegina kontuan hartu gabe. 

Historikoki ehiztari-biltzaileentzat, tribu-talde txikitik kanpoko ezezagun bakoitza etsaitasun iturri potentziala zen. Era berean, Grezia arkaikoan, komunitate guztiak etsaitasun egoeran zeuden, ezkutuan edo agerian, beste komunitate guztiekin - abegikortasunaren eskubide eta betebeharrak pixkanaka apaldutako zerbait. Etsaitasunaren eta abegikortasunaren bi poloen arteko tirabirak emozio indartsua izaten jarraitzen du XXI. mendean.

## Komunikazio ez-berbala 
Funtzionamendu mental automatikoak iradokitzen du giza etsaitasun-adierazle unibertsalen artean hortzak estutzea edo astintzea, ukabilak estutzea eta astintzea eta keinuak egitea. Desmond Morrisek oinen zanpaketa eta kolpea gehituko zituen. Zeelanda Berriko Hakak etsaitasun zeinu ez-ahozkoen multzo erritualizatua adierazten du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emozio
* Agresibitate
* Frustrazio
* Haserre

## Kanpo estekak
Ann Hornschemeier

**Ann Hornschemeier** estatubatuar astronomoa da, X izpien populazio bitarren X izpien emisioan espezializatua. NASAko Kosmosaren Fisika programako zientzialari burua da.

## Ibilbidea 
NuSTAR Starburst eta Tokiko Zientzia Lantaldeko kidea da. Hurbileko zazpi galaxia behatzen ditu. NASAn, Hornschemeier energia handiko astrofisika eta kosmologia ikertzen ari da. Ikerketa-misioetan parte hartzen du, ESAren Athena misioa barne, 2028an jaurti baitzen. Hornschemeier ere irakasle laguntzailea da Johns Hopkins Unibertsitatean.

## Sariak eta ohoreak 
2007an, Estatu Batuetako Astronomia Elkartearen Annie Jump Cannon saria irabazi zuen. Elkarte horrek emakumeak aintzatesten ditu astronomian egindako ikerketa bikainagatik, urrutiko galaxietako X izpien ikerketengatik.

## Erreferentziak
Statkraft

**Statkraft AS** enpresa hidroelektrikoa da. Norvegiako estatuak du jabetza osoa. Statkraft Taldea energia berriztagarriaren sortzaile bat da, Norvegiako eta eskualde eskandinaviarreko hirugarren energia-ekoizle handiena dena. Statkraft-ek energia hidroelektrikoa, haize-energia, gas-energia, hiriko berokuntza eta eguzki-energia garatu eta sortzen ditu, eta nazioarteko energia-merkatuetan ere parte hartzen du. Enpresak 3.600 langile inguru ditu eta Oslon (Norvegia) du egoitza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2019ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak

**2019ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak** gertakari honen 37.Edizioa izan zen. Urriaren 31tik azaroaren 23ra ospatu zen Soreasu Antzokian. Hala ere, Dinamoa Sormen Gunean, gaztetxean eta herriko alde zaharrean ere antzezlan batzuk egin ziren.

Euskarazko Antzerkigintzaren Topagunea izeneko jardunaldiak antolatu ziren edizio honetan, Sanagustin Kulturgunean eta Dinamoa Sormen Gunean. Bertan, euskarazko antzerkigintzaren erronkez solasteko, gabeziez hausnartzeko, ezagutzak batu eta lankidetza sareak osatzeko hainbat eragile bildu ziren egun oso batez. Hain zuzen, Eusko Jaurlaritza, EHAZE, Euskal Kultur Erakundea, Euskadiko Antzoki Sarea, Nafarroako Antzoki Sarea, Azpeitiko Udala eta Kulturaz Kultur Mahaiaren Kooperatiba elkartu ziren ekimen honetan.

Edizio honetan Corrado Masacciren erakusketa ere izan zen Betharram aretoan, *"Irudimenarekin jolasten"* izeneakoa.

2019ko Ikusleen saria Xanti Agirrezabalaren *"Satiro"* lanak jaso zuen eta kartelaren egilea Elena Marguello izan zen, lehiaketa bidez.

## Antzezlanak 
## Eskola antzerkiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Xanti Agirrezabalari elkarrizketa Satiro antzezlanaren inguruan
Le Mépris

***Le Mépris*** (Mespretxua)  1963ko film dramatiko frantziarra da, Alberto Moraviaren *Il disprezzo* italierazko eleberrian oinarritua. Jean-Luc Godardek zuzendu eta idatzi zuen, eta Brigitte Bardot, Michel Piccoli, Jack Palance eta Giorgia Moll dira aktore protagonistak.  

## Gaia 
Zine-ekoizle estatubatuar batek enkargatu dio fikzioan gorpuztutako Fritz Lang zinegileari Odisearen egokitzapen bat. Pozik ez-eta, deituko dio antzerkigile bati gidoia berritzeko. Gorabehera horietan katramilatuko dira, halaber, ekoizlearen idazkaria eta antzergigilearen emazte gaztea ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlos Emanuel IV.a Sardiniakoa

**Karlos Emanuel IV.a** (Carlo Emanuel Ferdinando Maria; Turin, 1751ko maiatzaren 24a - Erroma, 1819a urriaren 6a) Sardiniako erregea izan zen 1796tik 1802ra.

Viktor Amadeo III.a Sardiniakoa eta Maria Antonieta Espainiakoaren semea izan zen. 1775ean Maria Klotilde Frantziakoarekin ezkondu zen eta ez zuten seme-alabarik izan. 1796an tronura igo zen aita hil ondoren.

Frantsesek Paris eta lurralde kontinentalak okupatu zituzten 1798an, eta Karlos Manuel Sardiniako uhartean geratu zen. Eragin handia izan zuen emaztearen heriotzak 1802an, eta bere anaia Viktor Emanuel I.a Sardiniakoaren alde abdikatzea erabaki zuen. Henrike Estuardo lehengusua hil ondoren, britainiar koroaren erregegai bihurtu zen 1815ean Jesusen Lagundiaren botoak eman zituen, nahiz eta ez zen apaiztu.
Maura Tombelli

**Maura Tombelli** (Montelupo, Fiorentino, Italia, 1952ko azaroaren 8a) astronomo amateur italiarra da.

## Lan ibilbidea 
ezkerrera|thumb|160px|Astrometrista, posizioa kalkulatzen
Astrometrista da eta astronomian izar aldakorren behatzaile lanetan hasi zen. Ia 200 planetoideren aurkitzaile emankorra da, *7794 Sanvito* asterioa barne. 

Izar Aldakorreko Behatzaileen Elkarte Estatubatuarreko kidea da. 

Astrometrista italiar bakarra da. 1994an Ulisse Munari eta Giuseppe Forti astronomo italiarrekin batera, Asiago behatoki astrofisikoan hasi zuen, planetoideei buruzko bost urteko ikerketa. Aurkikuntza asko ere egin zituen, batez ere Lurretik gertuko objektuen jarraipena, eta *15817 Lucianotesi* aurkitu zuen, Italiatik Lurretik hurbil aurkitu zen lehen objektua. Montelupoko Behatokia eraikitzeko proiektu batean sartuta dago, bera bizi den Montelupo hiritik hurbil.

## Aintzatespenak 
* Andrea Boattini eta Luciano Tesi astronomo italiarrek 1997an aurkitutako *9904 Mauratombelli* asteroidea bere omenez izendatu zuten.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Maura Tombelliren aurkikuntzak

## Kanpo estekak 
* https://web.archive .org/web/20100910014553/http://www.meteoritedoro.it/albo_doro_tombelli.htm
*  (italieraz)
Anabel Gambero

**Anabel Gambero Erdozain** (Quilmes, Argentina, 1972ko uztailaren 9a) argentinar belar-hockey jokalari ohia da, erdilaria izan zen Quilmeseko Club Aleman taldean. 

6 urterekin hasi zen hockeyean jokatzen, Quilmeseko Alemaniako Elkartean, ama hockeyean eta aita eskubaloian aritzen ziren talde berdinean. 1993an Gazteen Munduko Txapelketa irabazi zuen. 1991ko, 1995eko eta 1999ko Panamerikar Jokoetan urrezko hiru domina lortu zituen, 2000ko Sydneyko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina eta 1994ko Dublingo Munduko Txapelketan munduko txapeldunorde izan zen. 2001ean Champions Trophy lortu zuen. 1990eko hamarkadan Argentinako emakumezkoen belar hockey selekzioko (*Las Leonas* bezala ezagunak) jokalari enblematikoetako bat izan zen, munduko lehen mailara iritsi zirenean, horrela, Argentinan, emakumezkoen belar hockeya jendarteratzea sustatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henrike II.a Ziprekoa

**Henrike II.a** (Nikosia, 1270eko ekaina &ndash; Strovolos, 1324ko abuztuaren 31) Zipreko eta Jerusalemgo erregea izan zen.

Hugo III.a Ziprekoa eta Elisabet Ibelingoaren semea izan zen. Lusignan familia noble frantsesekoa eta Joan II.aren anaia eta ondorengoa izan zen.

1285eko ekainaren 24an koroatu zuten Nikosiako Santa Sofia Katedralean, eta urte horretan Akre berreskuratu zuen anjoutarren eskutik. Bere erregealdian mamelukoek Tiro, Beirut eta azkenik Akre harrapatu zituzten 1291ko maiatzaren 28an setio baten ondoren. Porrot honekin Jerusalemgo Erresuma Latindarra desagertu zen. Henrike Ziprera itzuli zen eta han jarraitu zuen gobernatzen hil arte. 1299an Jerusalemgo Erresuma berreskuratzeko saiakera egin zuen.

Zipren hainbat matxinada jasan zituen eta 1306an Amalrico anaiak kargutik kendu zuen Tenplarioen laguntzarekin, eta Armeniara erbesteratu zuten. 1310ean erreinua berreskuratu zuen Ospitaleen laguntzarekin, Amalriko hil ondoren. Konspiratzaileak espetxeratu zituen eta Zipreko Tenplarioen jabetzak Ospitalekoei transferitu zizkien.

Konstanzia Siziliakoarekin ezkondu zen, baina ez zuten seme-alabarik izan.

## Genealogia
Jana Tichá

thumb|260px|Jana Tichá eta Miloš Tichý KLENOT Obserbatorioan, Txekia 2004.07.03

**Jana Tichá** (České Budějovice, Txekia,,1965ko maiatzaren 6a) txekiar astronomoa da, asteroideen aurkitzaile emankorra. Asteroideei izana emateaz arduratzen da.

## Biografia 
Vienako Ekonomia Unibertsitatean ikasi zuen, Pragan, eta 1987an graduatu zen. 1992az geroztik, Klear-en behatokiko zuzendaria da, České Budějovice hurbil, Txekiar Errepublikaren hegoaldean. Bere zuzendaritzapean, asteroideak eta kometak behatzeko programa modernizatu egin da, eta teleskopio berri bat gehitu zaio, Lurretik hurbil dauden asteroideen eta ezohiko ibilbideen kometen jarraipena egiteko.

Asteroideen eta kometen aurkikuntzetan espezializatuta dago, bereziki Lurretik hurbil dauden objektuetan (NEO, ingelesezko siglengatik). 2000. urtetik Nazioarteko Astronomia Batasuneko gorputz txikien nomenklaturari buruzko Batzordekoa da, eta asteroideen izenak onartzeaz arduratzen da. Batzordeburua 2003tik. Astronomiaren dibulgazio-lanetan buru-belarri murgilduta dago bere herrialdean. Asteroideei eta kometei buruzko txekiar web zerbitzarietako kolaboratzaile handienetako bat da.

## Aurkitutako asteroideak 
Tichák bakarrik edo lankidetzan aurkitutako asteroideen zerrenda (54) hauxe da:

## Aintzatespenak 
* *Ticha* asteroideari (5757) bere omenez deitu zioten horrela eta (8307) *Peltan* izena, bere familiaren izenagatik (ezkongabetakoa). Halaber, asteroide askorentzako izena proposatzeaz arduratu da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Zdengan Suchan, Cena Zdeaketaren Kvíze za rok 2004, in Kosmicé rozhledy vol. 6/2004, 38. or. (txekieraz).

## Kanpo estekak 
* Klear» behatokiaren orrialde ofiziala.
* Kolaboratzen duen asteroideei buruzko orrialdea.
* Parte hartzen duen kometei buruzko orria.
Gibel beltz-ubel

**Gibel beltz-ubela** (*Russula atropurpurea* edo *Russula krombholzii*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Ez da pozoitsua, ezta toxikoa ere, baina ezin da jan haragia mina eta  mikatza duelako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, ondoren laua eta erdian pixka bat hondoratua, purpura gorri kolorekoa eta erdian purpura-beltzaxka kolorearekin, gorri-ardo koloreko koloregabetutako orbanekin, eta, sarritan, arre koloreko pikor batzuekin. Azala lubrifikatua eta distiratsua eguraldi hezean. Ertz mehea, bat eginda eta leuna.

**Orriak:** Zuriak, isla horixkekin, nahiko estu, meheak, oinari itsatsita.

**Hanka:** Laburra eta lodia, pitzatua, zimur finekin, kolore zurikoa orban arreekin.

**Haragia:** Irmoa, lodia, trinkoa, gaztetan zuria eta zertxobait grisaxka zahartzaroan. Akre zaporekoa batez ere orrietan, eta fruta usain ahulekoa.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako  *Russula* generoko espezie askok. *Atropurpurea* epitetoa latinetik dator, iluna esan nahi duen "ater" hitzetik eta purpura kolorea esan nahi duen "purpureus" hitzetik. Bere kapelaren koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, akre zaporekoa delako.

### Nahasketa arriskua 
Espezie honen kolore aniztasuna dela eta, hainbat azpiespezie sortu dira: *Russula depallens*, *Russula atropurpurea f. dissidens*, *Russula pantherina*, *Russula olivicolor*, *Russula atropurpurea*, *Russula fragilis var. atropurpurella*, *Russula purpurata f. rubripes*, *Russula atropurpurea var. bresadolae*.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, hostozabalen basoetan, bakanagoa koniferoetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Ipar Amerika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibel hori-ubel

**Gibel hori-ubela** (*Russula violeipes*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Ez da mina, baina sukaldean duen portaera kaskarra da, itsaski egosien usaina, leundu beharrean egostean, handitu egiten da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3,7 eta 8 cm bitarteko diametrokoa. Haragitsua, zurruna, lehenik ganbila gero hondoratua, hori-berde kolorekoa, oliba-horixka orban karmin-moreekin edo gorrixka-arrexka kolorekoekin; azala itsatsia, ertza ildaskatu samarra.

**Orriak:** Estu, berdinak edo oinaren aldera urkilatuak, estuak, mehetuaz subdekurrenteak, zuriak, ondoren lasto kolorekoak, koipetsuak.

**Hanka:** 3,7 - 7 x 1 - 3 cm-koa. Solidoa eta zurruna, ondoren harroa eta leizetsua, kolore hori argikoa, more-purpuraz edo purpura zikinez garbitua.

**Haragia:** Lehenengo sendoa eta zurruna, ondoren harroa, zuria, itsaski egosien usaina du eta zapore gozoa.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren  txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok. *Violeipes* epitetoa moretik dator, kolore purpurako bioletatik eta "pedís" "pie" zurtoinetik. Zurtoin bioletarekin esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina kalitate kaskarrekoa.

### Nahasketa arriskua 
*Citrina* aldaeraren kapelak kolorea hori biziagoa du. Tonu berdexkak edo horixkak dituzten beste batzuk, *Russula ochroleuca* eta *Russula fellea* dira.

## Sasoia eta lekua 
Udan, hostozabalen eta koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Australia, Europa, Koreako penintsula, Japonia eta Ipar-ekialdeko Ameriketako Estatu Batuak.

## Galeria 

Fitxategi:Russula violeipes bat.jpg
Fitxategi:Russula violeipes bi.jpg
Fitxategi:Russula violeipes hiru.jpg
Fitxategi:Russula violeipes lau.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibelaranja orindun

**Gibelaranja orinduna** edo **Gibelorriska maltzmina** (*Russula badia*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Ez da jangarria, zapore oso min bizi iraunkorra duelako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 7 eta 12 cm bitarteko diametrokoa. Erregularra, solidoa eta haragitsua, ertz ez oso ildaskatua, Hasieran geruza oso opakua, gero distiratsua, bernizatua bezalakoa. Kolorea purpura-gorria, baina baita beltz-purpura, more-marroia, arre-gorrixka, arrosa-okre-krema kolorekoa, etab.

**Orriak:** Nahiko estuak, estu, libreak, hori-limoi kolorekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 4 - 10 x 1 - 2,3 cm-koa, oso sendoa eta gogorra, zilindrikoa, pruina fin batekin, arrosa oinarrian, batzuetan erabat arrosa; beste batzuetan zurixka.

**Haragia:** Zuria, hasieran zapore gozo tipikoa duena, ondoren, zenbait minutu igarotakoan, ezin onartutako min bizi eta sutsua. Zedro zuraren usaina du (batez ere orria estutzean). Fenol-arekin gorriz margotzen da lehenik, eta, ondoren, arre-txokolate kolorez.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok. *Badia* epitetoa ere latinetik dator, gorrixka esan nahi duen "badius" hitzetik. Bere koloreagatik

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Jaso daitekeen Russula pikanteena da. Garraztasuna mastekatu eta minutu batzuetara agertzen da; izaera organoleptiko honek, asko laguntzen du perretxikoa ezagutzen. *Russula melliolens* eta *Russula decipiens* delakoekin ere nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Mendiko koniferoen basoetan eta hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meg Urry

**Meg Urry,** jaiotzez **Claudia Megan Urry** (AEB, 1955) estatubatuar astronomoa eta astrofisikoa da, eta 2015etik 2016 arte Estatu Batuetako Elkarte Astronomikoko lehendakaria izan zen. Lehenago, Hubble espazio-teleskopioaren fakultatean izan zen, eta Yaleko Unibertsitateko Fisika Saileko buru izan zen 2007-2013 bitartean. Nabarmena da, astronomian eta astrofisikan egindako ekarpenengatik ez ezik (zulo beltzei eta uhin-luzera anitzeko inkestei buruzko lanak barne), astronomian sexismoari eta genero-berdintasunari buruz egindako lanagatik ere, eta, oro har, zientzia eta mundu akademikoarengatik.

## Biografia 
Indianan eta Massachusettsen hazi ondoren, Tuftseko Unibertsitatean ikasi zuen Urryk. Matematikan, musikan eta fisikan espezializatu zen, eta 1977an graduatu zen.

ezkerrera|thumb|190px|Zulo beltzak
Urryk lizentziatura bat (1979) eta doktoretza bat (1984) lortu zituen fisikan, Johns Hopkins Unibertsitatean, non bere aholkularia Art Davidsen baitzen. Tesirako, blazar-ak ikasi zituen Goddard espazioko hegaldi-zentroan, Richard Mushotzkyrekin. Postdoktoretza bat egin zuen MITeko Espazio Ikerketako Zentroan, Claude Canizaresekin lanean.

## Sariak eta ohoreak 
* 1976, 1977, N. Hobbs Knight Award for Physics, Tuftseko Unibertsitatekoa.
* 1976, Phi Beta Kappa
* 1990, Astronomiako Annie Jump Cannon saria.
* 1999, American Physical Societyko kidea
* 2006, Emakume amerikarrak Fellow zientzian
* 2007, Connecticuteko Zientzia eta Ingeniaritza Akademia
* 2008, Arte eta Zientzien Akademia Estatubatuarra
* 2012, George Van Biesbroeck saria
* 2016, Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionala

## Bibliografia 
* Meg Urry, "Neskatoak eta zientziaren etorkizuna", *Huffington Post*, 2011ko uztailaren 19a.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibelilun zuri-beltz

**Gibelilun zuri-beltza** (*Russula albonigra*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Ez da toxikoa, batzuek kontsumitu egiten dute, baina haragia desatsegina da eta kolore beltza ez da erakargarria, gehiago belzten da kozinatzean.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 15 cm bitarteko diametrokoa. Erregularra eta ganbila eta erdialdea oso ondoratua, haragitsua, trinkoa, kolore arre iluna du, tonalitate gorrixkekin, fuliginoso gorrixka, gero kolore beltzera pasatzen da.

**Orriak:** Estu, zurrunak eta argizari itxurakoak, desberdinak, multzoan anastomosatuak edo urkilatuak, boli-zuri-esne kolorekoak, Karpoforoaren gainerakoarekin kontraste handia egiten duena.

**Hanka:** 2,5 - 6,5 x 1,5 - 4,5 cm-koa. Laburra, zilindrikoa, solidoa eta gogorra, betea, zuria, gero beltz fuliginosoa.

**Haragia:** Solidoa, zuria, gero gris fuliginoso beltzaxkaraino. Usaingabea eta zapore mikatz samarrekoa.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok. *Albonigra* epitetoa ere latinetik dator, zuria esan nahi duen "Alnus" hitzetik eta beltza esan nahi duen "niger" hitzetik. Orrien eta kapelaren koloreak egiten duten kontrasteagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Russula nigricans* delakoekin, hauek orriak zabal izaten dituzte. *Russula albonigra var. pseudonigricans* eta *Russula densifolia* espezieak berriz, belztu aurretik gorritu egiten dira.

## Sasoia eta lekua 
Udan. Koniferoen eta hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Kanariar uharteak, Turkmenistan, Georgia, Errusia, Japonia, Australia eta Txina.

## Galeria 

Fitxategi:Russula albonigra 1.jpg
Fitxategi:Russula albonigra 2.jpg
Fitxategi:Russula albonigra 3.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak