open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valencia Giants

**Valencia Giants** () Valentzian (Espainia) dagoen futbol amerikar talde profesional bat da LNFA-an jokatzen duena.

## Historia 
Valencia Giants futbol talde amerikarra 2003. urtean sortu zen Valentzia hirian.

Gaur egun, 15 urtetik gorako bi sexuetako jokalariek osatzen dute kluba. Hainbat talderekin, kategorien arabera, lehen taldeak (gizonezko seniorrak) Amerikar Futboleko Liga Nazionaleko (LNFA) A Seriean parte hartzen du.

Valentziako Erkidegoan footballaren praktikan aitzindaria Giants de Cullera taldearen taldea izan zen laurogeiko hamarkadan. Klub horrek, 1993an banandu ondoren, Valencia Bats taldeari eman zion lekua (geroago Valencia Firebats izena eman zioten). 2002/2003 denboraldiaren amaieran, Valentziako talde horretako jokalari batzuek beste kirol-proiektu batean bakarrik ibiltzea erabaki zuten, eta Valencia Giants Futbol Amerikarreko Kluba sortu zuten. Horrela, lurralde horietan baloi obalatu bat ostikatu zuten lehenengoen izena berreskuratu zuten.
thumb|285x285px|Victor solis, Valentzia Giantseko jokalaria
Pixkanaka-pixkanaka, kluba sendotu egin zen lehiaketetan, eta Giantsekin footballean aritzera joaten ziren gazteen kopurua handitzen joan zen. Urte horietan, futbol amerikar nazionalaren zilarrezko kategorian, talde seniorrak titulua lortzeko borrokatzea lortu zuen 2008 eta 2009an, eta finalean emaitza oso estua lortu zuen. Azkenik, 2012ko denboraldian, lehen taldeak LNFA Elitera igotzea lortu zuen, Espainian une horretan zegoen maila gorenera. Denboraldi horretan, Klubak hirugarren postua lortu zuen lehiaketaren azken sailkapenean, bere historia osoan talde debutari batek lortutako posturik onena izanik.

Lehen lerrora iristearekin batera, Klubak hazkunde garrantzitsua izan zuen bere egitura guztietan.

Gaur egun, Kluba Valentziako Erkidegoko Futbol Amerikarraren Batzordeko (CFACV) kide da, Valentziako Erkidegoko Beisbol, Softbol eta Futbol Amerikarraren Federazioko (FBSFACV) kide. Estatu mailan, Futbol Amerikarraren Espainiako Federazioko (FEFA) kidea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oksana Baulina

**Oksana Viktorovna Baulina** (; Krasnoiarsk kraia, SESB, 1979ko azaroaren 1a - Kiev, 2022ko martxoaren 23a) errusiar kazetaria eta ekintzailea izan zen, Vladimir Putinen erregimenaren aurkaria.

## Biografia 
Krasnoyarskeko Krai barrutian jaio zen, Sobietar Batasunean. Aleksei Navalni Errusiako erregimenaren aurkariarentzat hasi zen lanean (2017), bere Ustelkeriaren Aurkako Fundazioan. 2021ean, Errusiatik ihes egin behar izan zuen, erakundea extremista izendatu eta Nalvani espetxeratu zutenean.

Kremlinaren ustelkeriak ikertzen jarraitu zuen, *The Insider* egunkari elektroniko errusiarrean argitaratuz. Ukraina Kiev hiriburuko Podilski barrutian tropa errusiarrek eragindako suntsipenaren hainbat irudi grabatzen ari zela, Errusiak Ukraina inbaditu zuenean, jaurtigai errusiar batek erail zuen 2022ko martxoaren 23an. Autoa lehertuta egoteak eta inguruan bestelako talken arrastorik ez egoteak zehaztasun handiko erasoa izan zela iradokitzen du. Oksanarekin batera beste zibil bat hil zen eta berarekin zihoazen bi pertsona zauritu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mohammad Hashim Maiwandwal

**Mohammad Hashim Maiwandwal** (Kabul, 1921eko martxoaren 12a – *ibidem*, 1973ko urriaren 20a) afganistandar kazetari, diplomazialari eta politikaria izan zen. Afganistango lehen ministroa izsn zen 1965etik 1967ra.

Uzbekistango Bukharako predikari baten semea izan zen. Kazetaria izan zen institutuan graduatu ondoren eta hainbat egunkari argitaratu zituen. 1950eko hamarkadan Afganistango Erresumako enbaxadorea izan zen Erresuma Batuan, Amerikako Estatu Batuetan eta Pakistanen.

1965eko azaroan Mohammed Zahir Shah erregeak lehen ministro izendatu zuen ikasleen protesten ondoren. 1967ko urrira arte egon zen karguan eta osasun arrazoiengatik dimisioa eman zuen. 1966an, ideologia monarkiko eta ezkertiarreko Jam'iat Demokrate-ye Mottaraqi alderdia sortu zuen.

1973an Mohammed Daoud Khan agintera iritsi zen estatu-kolpe baten bidez. Handik gutxira bere aurkako estatu-kolpe saiakera berri bat zapaldu zuen eta 1973ko irailaren 20an Maiwandwal eta beste hogei pertsona atxilotu zituen. Maiwandwal torturatu eta kartzelan hil zen. 2004an aurkitu zuten hilobi batean lurperatu zuten, ezkutuan.
Thadeu Gomes Canellas

**Thadeu Gomes Canellas** (Gravataí, Hegoaldeko Rio Grande, 1930eko uztailaren 28a – *ibidem*, 2026ko urtarrilaren 20a) brasildar elizgizon katolikoa izan zen. 1983tik 1999ra Porto Alegreko apezpiku laguntzailea izan zen eta 1999tik 2006ra Osórioko apezpikua.

## Bizitza 
Salvador Canella Sobrinho eta Maria Antonina Gomes Canellasen bederatzi seme-alabetatik hirugarrena, Thadeu Gomes Canellas Gravataín jaio zen 1930eko uztailaren 28an, eta urte bereko abuztuaren 10ean bataiatu zuten. 1947ko martxoan Gravataíko apaizgaitegi txikian sartu zen eta 1949ko martxoan Filosofia ikasketak hasi zituen São Leopoldoko apaizgaitegi nagusian. Urte bereko abuztuan, Erromara joan zen eta han Filosofia ikasketak amaitu eta Teologia ikasketak burutu zituen. 1955ean diakono bihurtu zen eta 1956ko otsailaren 25ean apaiz. Ondoren, Brasilera itzuli zen, eta han Porto Alegreko artxidiozesian aritu zen. Apaiz gisa, parrokia-ministerioan jardun zuen eta hainbat lidergo-eginkizun izan zituen pastoraltza-formazioan. Kristau-ikasbidearen irakaskuntzan eta gazteen apostolutza-programetan lan egin zuen eta elizbarrutiko pastoraltza-ekimenen antolaketan lagundu zuen.

1983ko azaroaren 19an, Joan Paulo II.a aita santuak Bizazterriko Iuncako apezpiku titular eta Porto Alegreko apezpiku laguntzaile izendatu zuen. 1984ko otsailaren 25ean jaso zuen apezpiku-ordenazioa Porto Alegreko katedralean, João Cláudio Colling artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Alfredo Vicente Scherer kardinala eta Edmundo Luís Kunz apezpikua izanik. Erretiroa hartu ondoren, Osórion bizitzen jarraitu zuen eta 2026ko urtarrilaren 20an hil zen, 95 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nafarroako Gazteen Matematika Olinpiada

**Nafarroako Gazteen Matematika Olinpiada** DBH 4. mailako ikasleei zuzendutako lehiaketa da, Matematika Irakasleen Nafarroako Elkartea eta Nafarroako Matematika-Talentu Tailerra antolatua, eta 2026ko otsailaren 27an egingo da Iruñean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lourdes Maldonado (mexikar kazetaria)

**Maria Guadalupe Lourdes Maldonado López** (Gómez Palacio, Durango, Mexiko, 1969ko otsailaren 11 - Tijuana, Kalifornia Beherea, 2022ko urtarrilaren 23a) mexikar kazetaria izan zen. Batez ere Behe Kaliforniako politikari eta ustelkeriari buruzko gaiak jorratu zituen, hainbat hedabidetan lan eginez. Tijuanan hil zuten, bere etxearen aurrean, 2022ko urtarrilaren 23an.

## Biografia 
Batez ere Behe Kaliforniako politikari eta ustelkeriari buruzko gaiak jorratu zituen, eta *Televisa, Primer Sistema de Noticias* (PSN) eta *Séptimo dia* astekarian lan egin zuen, besteak beste. Bere bizitzako azken hilabeteetan, Brebaje programako aurkezle izan zen Sintoniza sin Fronteras irrati erradialean, eta on line bideo streaming bidez.

Bidegabeko kaleratzeagatik eta ia hamarkada batez nominan zor bat kobratzeke edukitzeagatik PSN telebista katearen aurkako auzia izan zuen. Telebista kate horretan sei urtez lan egin zuen eta Jaime Bonilla Estatuko gobernadore ohiaren jabetzakoa zen, Morena alderdikoa. 2019ko martxoan, Andrés Manuel López Obrador presidenteari laguntza eskatzera iritsi zen bere goizeko batean, esanez: «Laguntza, laguntza eta lan-justizia eskatzera nator hona, nire bizitzaren beldur ere banaiz eta». López Obradorrek erantzun zuen publikoki eskatu ziola Gizarte Komunikazioko koordinatzaileari kazetariari arreta eta babesa emateko. Hala ere, Maldonadok mehatxuak jasotzen jarraitu zuela salatu zuen, eta 2021ean Kalifornia Behereko Kazetariak Babesteko Mekanismoan sartu zen.

2022ko urtarrilaren 19an, lan-epaiketa irabazi zuela iragarri zuen, eta PSNri kazetariaren aldeko merkataritza-enbargoaren berri eman zitzaion. Kazetaria erakundearen bulegoetara joan zen bere abokatuarekin batera, enplegatzaile ohiak uko egin baitzion harekin zituen zorrak kitatzeari. 2022ko urtarrilaren 23an hil zuten, Tijuanan, bere etxe aurrean, Hyundai Atos ibilgailu gorriaren barruan buruan tiro bat jasotzean. Egun berean, Bonilla gobernadore ohiak hilketarekin zerikusirik izatea ukatu zuen. Egun batzuk lehenago, urtarrilaren 17an, Margarito Martinez fotokazetaria ere hil zuten Tijuanan. Orain arte, ez dakite nork hil zuen kazetaria, ezta zergatik hil zuten ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yangel Herrera

'*Yangel Clemente Herrera Ravelo. *Yangel Herrera'''* (La Guaira, Venezuela, 1998ko urtarrilaren 7a) futbolari profesionala da. Real Sociedad taldean jokatzen du, erdilari. Venezuelako talde nazionalean aritu ohi da. 2025eko irailaren 1ean fitxatu zuen Realak, 2030 urtea arte.

## Ibilbidea 
Bere herrialdean hasi zuen bere ibilbidea, Monagas SC taldean lehenik eta ostean Atlético Venezuela taldean. Bertan zegoela Manchester City taldeak erosi zuen milioi bat euroren truke.

#### Europan Ibilbidea. 
Ingalaterrara iritsi eta berehala, New York City-ra joan zen bi urtez utzita, City Group sozietateak egin ohi duen bezala. 

#### Huesca, Granada eta Espanyolen utzita. 
Estatu Batuetatik bueltan, espainiako ligako 4 taldeetan jolastu zuen utzita.  

Lehenengo, 2019ko urtarrilean SD Huesca taldera joan zen 6 hilabetez. 

Urte bereko uztailean, Granadara iritsi zen jokalari venezuelarra. Bertan denboraldi istoriko bat bizi izan zuen, talde andaluziarrak lehen aldiz lortu baitzuen UEFA Europa League-an jokatzea.  

Bertan beste denboraldi bat jolastu zuen utzita 2021 urterarte. Bertan bere lehen gola Athletic-en aurka sartu zuen ligako lehen partidan.   Denboraldi hartan bi gol sartu zituen Granadaren historiako lehen partidan Europako txapelketetan.

Reial Club Deportiu Espanyol izan zen bere hurrengo taldea espainiako ligan.  Lesionaturik iritsi eta urrirarte jokatu ezinik ibili zen.

#### Girona. 
Realera iristi aurretik, Girona Futbol Club taldean aritu zen urte batez utzita eta propietatean beste bi urtez.  Bertan beste denboraldi historiko bat egin zuen taldearekin. UEFAko Txapeldunen Ligara sailkatu zen talde katalana lehen aldiz 2023/2024 denboraldian.

#### Reala. 
2025eko irailaren 1ean iritsi zen Donostiara 11 milioi euroren truke. Lesionaturik iritsi zen eta urriaren erdialdean egin zuen bere debuta. 202 minutu jolastu ditu talde txuriurdinarekin gaur egunerarte. 
## Estatistikak 
### Taldeak. 
*2026ko urtarrilaren* 31an *aipatutako azken partidara eguneratua*.link=Archivo:Soccerball_current_event.svg|20x20px 

### Selekzio nazionala. 
*2026ko urtarrilaren* 31an *aipatutako azken partidara eguneratua''.link=Archivo:Soccerball_current_event.svg|20x20px

## Palmaresa 
#### Nazionala. 
#### Banakakoa.
Amy Kleinhans

**Amy Kleinhans-Curd** (Lurmutur Hiria, 1968ko uztailaren 12a) 1992an Miss Hegoafrika irabazi zuen lehen emakume ez-zuria da. 1992ko abenduaren 12an, Miss World txapelketan, bosgarren postua lortu zuen, Afrikako kontinentea ordezkatuz. 2023tik *The Real Housewives of Wynlande* saioan parte hartzen du.

## Miss Hegoafrika 
Amy Kleinhans-Curd Afrika Lurmuturreko emakume mestizoa, 23 urte zituela lehiatu zen lehen aldiz Miss lehiaketan, 1991n, eta bigarren postua lortu zuen. Hurrengo urtean berriz ere hautagai izan zen, eta 1992ko Miss Hego Afrika titulua lortu zuen, beste 11 partaideen artean bera hautatu zuten eta. Historian lehen aldiz irabazi zuen kolore ez-zuriko emakume batek edertasun-lehiaketa bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jamal Toutouh El Alamin

**Jamal Toutouh El Alamin** (Melilla, Espainia) ikertzailea eta unibertsitateko irakaslea da, honako arlo hauetan espezializatua: adimen artifiziala, algoritmo ebolutiboak eta koebolutiboak, ikasketa automatikoa, eta adimen artifizialak sistema konplexuetarako eta hiri adimendunetarako dituen aplikazioak. Irakasle titularra da Malagako Unibertsitatean, eta doktoretza osteko ikerketa egin du Massachusettseko Teknologia Institutuko (MIT) Konputazio Zientzien eta Adimen Artifizialaren Laborategian.

## Bizitza 
Jamal Toutouh El Alamin Melillako hiri autonomoan jaio zen, eta han egin zituen lehen ikasketak. Gero, penintsulara joan zen, unibertsitateko ikasketak egitera.

### Prestakuntza 
Informatikan doktoregoa lortu zuen Malagako Unibertsitatean, 2016an *Natural Computing for Vehicular Networks* izeneko tesia defendatuta: cum laude kalifikazioarekin ebaluatua izan zen. Tesi horrek Malagako Unibertsitateko Doktoretza Sari Berezia eta Hiri Adimendunen arloko *Espainiako Doktoretza Tesi* Onenaren aitorpena jaso zituen 2018an.

Malagako Unibertsitatean Software Ingeniaritza eta Adimen Artifizialeko graduondoko ikasketak burutu zituen, baita Luxenburgoko Unibertsitatean Sistema Adimendun eta Moldagarrietako master bat ere.

### Karrera akademikoa eta profesionala 
2025az geroztik, Malagako Unibertsitateko Lengoaia eta Konputazio Zientzien Saileko Unibertsitateko Irakasle Titularra da, eta bertan irakasle eta ikertzaile lanak egiten ditu.

Estatu Batuetako Massachusettseko Teknologia Institutuko (MIT) Konputazio Zientzien eta Adimen Artifizialaren Laborategiko doktoretza osteko ikertzailea ere izan da, *Marie Skłodowska-Curie Global Fellowship* beka bati esker, eta naturan inspiratutako algoritmoak ikaskuntza sakonari eta inpaktu sozialeko arazoei aplikatzean zentratu du bere lana.

### Ikerketa 
Bere ikerketa-lerro nagusiak honako hauek dira: konputazio ebolutiboa eta ko-ebolutiboa, ikaskuntza sakona eta eredu sortzaileak, hiri adimendunei aplikatutako adimen artifiziala eta mugikortasun jasangarria, eta sistema konplexuen eta zibersegurtasunaren optimizazioa.

80 artikulu zientifiko baino gehiago argitaratu ditu adimen artifizialaren eta konputazioaren alorreko aldizkari indexatuetan eta nazioarteko biltzarretan.

### Irakaskuntza eta dibulgazioa 
Ikerketa-lanaz gain, aktiboki parte hartzen du dibulgazio zientifikoan, unibertsitateekin, erakunde publikoekin eta komunikabideekin lankidetzan, adimen artifiziala gizartera hurbiltzeko. Besteak beste, Ikertzaileen Europako Gauean eta IA aplikatuan espezializatutako prestakuntza-programetan parte hartu du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adimen artifiziala
* Ikaskuntza sakona
* Konputazio ebolutiboa
* Hiri adimendunak

## Kanpo estekak 
* Jamal Toutouh El Alaminen webgunea
* Jamal Toutouh El Alaminen profila, Malagako Unibertsitatearen webgunean
Sal Buscema

**Silvio "Sal" Buscema** (New York, 1936ko urtarrilaren 26a – 2026ko urtarrilaren 24a) estatubatuar komikilaria izan zen.

Brooklynen jaio zen, Siziliako gurasoekin, eta John Buscema komikilariaren anaia izan zen. 1955ean High School of Music & Art-en graduatu zen.

1950eko hamarkadaren amaieran hasi zen komikietan lanean, John anaiari laguntzen. 1968an Marvel Comics argitaletxean hasi zen lanean eta hamar urtez Hulk pertsonaia marrazten aritu zen. Zortzi urtez "The Amazing Spiderman" serieko marrazketa lanetan aritu zen. Beste superheroi batzuk ere marraztu zituen, hala nola Captain America.
Stella Isodo Apolot

**Stella Isodo Apolot** (Ngora barrutia, 1974ko urriaren 25a – Kampala, 2026ko urtarrilaren 17a) ugandar politikaria izan zen, eta 2021eko martxotik aurrera Ngora barrutiko Emakumeen Ordezkari hautatua zen. Aldaketa Demokratikorako Foroa alderdiko kidea zen.

## Ibilbide profesionala 
Apolot Aldaketa Demokratikorako Foroa alderdiko kidea zen, eta alderdi horren baitan aurkeztu zen Ugandako 2016ko eta 2021eko hauteskunde orokorretan. 2020ko abuztuan alderdiko hautagai bihurtu zen, barne hauteskundeetan bere aurkaria garaitu ondoren.

Lehen aldiz 2016an aurkeztu zen parlamenturako, baina Jacqueline Amonginen aurka galdu zuen.

## Bizitza pertsonala 
Apolot Samuel Isodo abokatuarekin ezkonduta zegoen eta hiru seme-alaben ama zen. 2026ko urtarrilaren 17an hil zen, 51 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John 'Oke Afareha

**John Okeoghene Afareha** (Oleh, 1947ko martxoaren 10a – 2026ko urtarrilaren 18a) nigeriar elizgizon katolikoa izan zen. 1997tik 2010era Warriko apezpiku laguntzailea izan zen eta 2010etik 2022ra elizbarruti bereko ordinarioa.

## Bizitza 
Rebecca eta Edward Afareharen semea, John 'Oke Afareha 1947ko martxoaren 10ean jaio zen Olehen, gaur egungo Delta estatuan, Nigerian. Gaztea zela, aita hil zitzaion, eta arreba Theresa Maris Afarehak eta amaorde Angelina Afarehak hezi zuten. 

1973ko abenduaren 30ean apaiztu zen, Warriko elizbarrutian inkardinatuta geratuz. 1997ko martxoaren 3an, Joan Paulo II.a aita santuak Minako apezpiku titular era Warriko apezpiku laguntzaile izendatu zuen. Urte bereko maiatzaren 14an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Jozef Tomko kardinalaren eskutik, kontsakratzailekideak Albert Kanene Obiefuna eta Patrick Ebosele Ekpu artzapezpikuak izanik., eta kargu horretan aritu zen 2022ko apirilaren 18ra arte, Frantzisko aita santuak bere erretiroa onartu zuen arte.

Afareha 2026ko urtarrilaren 18an hil zen, 78 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bertrand Barère

**Bertrand Barère de Vieuzac**  (Tarbes, Bigorra, 1755eko irailaren 10a - Ibidem, 1841eko urtarrilaren 13a) gaskoi jatorriko abokatu, kazetari eta politikari iraultzaile frantsesa. Bere erretorika poetikoaren ondorioz, "Gillotinaren Anakreonte" ezizena irabazi zuen.

## Biografia 
Tolosako parlamentuko abokatua, Estatu Orokorretako diputatua (1788) eta Batzar Konstituziogileko kidea izan zen. Kasazio-auzitegiko kide gisa ere jardun zuen, eta Konbentzioko diputatu izan zen, non *Plaine*ko buruzagietako bat izan zen (frakzio zentrista nagusia, baita ere *Le Marais*). 1792an, Konbentzioko presidente hautatu zuten. Maraiseko diputatu gehienak bezala, Robespierrekin lerrokatu zen. Iraultzaren hizlari nabarmenetako bat izan zen: defendatutako mozioen eta aurkeztutako txostenen multzoak hamabi zutabe baino gehiago hartu zituen *Moniteur*-en (parlamentuko egunkaria), Robespierren zortziren aurka eta Dantonen bi aurka.

Politikoki, jarrera moderatuetatik gorespen iraultzaileraino eboluzionatu zuen, eta Salbamen Publikorako Batzordeko kide izendatu zuten. Organo horretan parte hartu zuen 17 hilabetez, eta bere kide zaharrena izan zen. Ez zuen Robespierre azken ordura arte abandonatu eta, horregatik, 1795ean Poitoura deportatu zuten eta Direktorioaren erregimenean baztertu.

## Bibliografia 
* Joan Mari Torrealdai, *Asedio al euskera. Más allá del libro negro*, Donostia: Txertoa, 2018.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie Rouanet

**Marie Simonne Thérèse Rouanet** (; Besiers, 1936ko maiatzaren 26a – Saint-Affrique, 2026ko urtarrilaren 25a) okzitaniar abeslari eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Rouanet Besiersen jaio zen, Héraulten, 1936an. Aita mekanikaria zuen eta irakasle moduan trebatu zen. Bere eskualdeko historian eta etnografian oso interesatuta zegoenez, poemak eta abestiak idazten hasi zen okzitanieraz eta Nova Chançon mugimenduko kide izan zen Patric, Joan-Pau Verdier edo Rosina de Pèirarekin batera. 1978an Ives Roqueta idazlearekin ezkondu zen, eta zeremonia okzitanieraz egin zen.

Ventadorn konpainiarekin diskoak kaleratu zituen eta hainbat liburu idatzi zituen frantsesez.

2026ko urtarrilaren 25ean hil zen, 89 urte zituela.

## Diskografia 
* *Pica Relòtge* (1973)
* *Contra corrent la Trocha Nada* (1976)
* ''A l'Intrada del Temps clar* (1976)
* *Cantem Nadal* (1977)
* *Me soveni...* (1979)
* *Als enfants d'Occitania* (1979)
* *L'eternitat'' (1982)

## Liburuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helen Gwynne-Vaughan

**Dama Helen Charlotte Isabella Gwynne-Vaughan** (Londres,1879ko urtarrilaren 21a - Storrington,1967ko abuztuaren 26a) britainiar botanikari, taxonomo, irakasle eta mikologo ospetsua izan zen. Lehen Mundu Gerran, Emakumeen Armadako Laguntzaile Gorputzean aritu zen, eta ondoren, Emakumeen Errege Aire Armadako (WRAF) komandantea izan zen 1918tik 1919ra. Bigarren Mundu Gerran, 1939tik 1941era, Lurralde Zerbitzu Laguntzailearen (ATS) Kontrolatzaile Nagusia izan zen.

## Bizitza 
Helen Charlotte Isabella Fraser 1879ko urtarrilaren 21ean jaio zen Westminsterren, Londresen, Ingalaterran. Arthur Hay David Fraser kapitain jaunaren (1852-1884; Alexander Fraser, 18. Lord Saltoun-en semea) eta Lucy Janeren (1939an hil zena) alaba zaharrena zen, Robert Duncan Fergusson maiorraren alaba, Fusil Brigadakoa eta Ayrshire eta Wigton Errege Fusil miliziakoa. Lucy Fraser eleberrigilea eta Beatrice printzesaren laguntzailea izan zen; 1887an, alargundu ondoren, berriro ezkondu zen Francis Hay-Newton diplomatikoarekin. 1902an Carter domina eman zioten, eta Londresko Unibertsitatean Zientzietako lizentziatura (BSc) lortu zuen 1904an. Zientzietako doktoregoa (DSc) eman zioten 1907an. Bere zerbitzuagatik, Britainiar Inperioko Ordenako Dama Komandante militarra (DBE) izendapena jaso zuen lehen emakumea izan zen, 1918ko urtarrilean. Nahiz eta nahi gabe izan, Emakumeen Errege Aire Armadako (WRAF) komandante gisa aritu zen 1918ko irailetik 1919ko abendura arte.

Gwynne-Vaughan lehen aldiz Lurralde Zerbitzu Laguntzaileko (ATS) Kontrolatzaile Nagusi izendatu zuten 1939an. Gwynne-Vaughanek kargua mantendu zuen 1941era arte. 1926an, Berdintasun Herritartasunaren aldeko Elkarteen Batasun Nazionaleko bileran hitz egin zuen.

1922ko Londresko Konderriko Kontseiluko hauteskundeetan aurkeztu zen Camberwell North-eko Udal Erreforma Alderdiko zinegotzi gisa; ez zen hautatua izan.
* 1929ko Erregearen Urtebetetze Ohorezko ekitaldian, *Britainiar Inperioko Ordenako Dama Gurutze Handi* izendatu zuten, "zerbitzu publiko eta zientifikoengatik".
* 1905ean *Linnean Society-ko kide* hautatu zuten eta 1920an *Trail Domina* eman zioten.
* 1928an Britainiar Mikologia Elkarteko presidentea izan zen. eta *Pleurage gwynne-vaughaniae* daude.
* English Heritage-k Gwynne-Vaughanen omenezko *plaka urdin* bat inauguratu zuen 2020ko martxoan, Londresko Bloomsburyko Bedford Avenueko etxean jarrita, non ia 50 urtez bizi izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Kerr, Rose (1976). *Story of the Girl Guides 1908-1938*. London: Girl Guides Association. 

*  Noakes, Lucy (2006). *Women in the British Army; War and the Gentle Sex, 1907-1948*. London: Routledge. 

## Kanpo estekak
Pedro Martínez Sánchez

**Pedro Martínez Sánchez** (Bartzelona, 1961eko ekainaren 29a-) saskibaloi entrenatzailea da. Ibilbide luzea du, zati handi bat Katalunian egindakoa. Saski Baskonian ere entrenatzaile lanetan jardun du.

## Kirol ibilbidea
* Joventut Badalona (1990, 1994-1995)
* Bàsquet Manresa (1990-1994, 2014-2015 eta 2019-2024)
* CB Salamanca (1995-1996)
* CB Granada (1997-1998)
* Menorca Basquet (1999-2000)
* Club Ourense Baloncesto (2001)
* Tenerife Club de Baloncesto (2001-2002)
* CB Gran Canaria (2002-2005, 2009-2014, 2019)
* Saski Baskonia (2005, 2017-2018)
* CB Estudiantes (2006-2007)
* CB Girona (2007-2008)
* CB Sevilla (2008-2009)
* Valencia Basket (2015-2017 eta 2024-)

## Kanpo estekak
*ACBko webgunean.
Mirafloresko erretaula (Berlin)

***Mirafloreseko erretaula*** (***Ama Birjinaren Triptikoa***, edo ***Mirafloresen Triptikoa*** izenez ere ezaguna) haritz zurezko taulen gainean olioz margotutako triptikoa da. Mirafloresko kartusian (Burgos, Gaztela) egon zena zenbait mendez, baina Darmagnac jeneral frantziarrak 1809an lapurtu zuen, eta Gemäldegalerie museoan (Berlin) dago 1850az geroztik. Erretaula flandestar hau 1442-1445 inguruan egin zuen Rogier van der Weyden flandestar margolariak.  

## Deskribapena 
Hiru tauletako bakoitzak 71,2 x 43,2 cm neurtzen du eta, ezkerretik eskuinera, Familia Santuaren  erretratu bat, Pietà bat (Maria Jesus semearen gorpuari eusten) eta Kristoren agerpena (bere amaren aurrean) piztuera ondoren erakusten dituzte, Jesusen jaiotza, heriotza eta berpizkundearen irakurketa kronologiko bat da beraz, Maria izanik bi alboetako tauletako fokua. Erretaulak Mariak bere semearekin izan zuen harremana azpimarratzen du. Nabarmentzekoa da kolorearen erabilera, batez ere zuri, gorri eta urdinen aplikazioan, ardatzen erabilera —erdiko panelean Kristoren gorputzak osatzen duen marra— eta, Van der Weydenek berezkoa duen bezala, eragin emozional handiko egoeren irudikapen zehatza. 
erdian|thumb|610x610px
Erretaulak eragina izan zuen pintore garaikideetan, batez ere atarietan dekoratu sinbolikoak erabili zirelako, arkuek markoztatutako fikziozko hondo gisa jarriak. Petrus Christus, Dirk Bouts eta Hans Memling izan ziren hemen inspirazioa lortu zutenetako batzuk, uste denez, margolari anonimo askoren lanetan ere ageri delarik eragina. 

## Historia 
Erretaula Joan II.a Gaztelakoaren oparia izan zen Mirafloresko kartusiarako, 1445ean datatutako dohaintza batean jaso zenez (erregea monasterio horretan ehortzi zuten gero) . 1783. urtera arte toki hartan egon zen, baina hurrengo mende aldaketarekin Burgosko katedralean kokatzen du historiak. Han aurkitu eta lapurtu zuen, Napoleondar gerretan, Jean Darmagnac jeneral frantziarrak 1809an.

Ingalaterran, Frantzian eta Herbeheretan zenbait bidaia egin zituen margolanak 19. mendeko lehen erdian. Darmagnacek Londresen enkantean jarri zuen 1835, eta Herbeheretako erresumako monarkia bihurtu zen jabe han. Gilen II.a erregea hil zenean, bere jabetzetatik irten zen enkantera berriro 1850. urtean, non Alemaniako Kaiser Friedrich museorako erosi zuten, eta Gemäldegalerie berlindarrak du geroztik bere fondoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tata Motors

**Tata Motors Limited**, **TML Commercial Vehicles Ltd** edo **Tata Motors Commercial Vehicles Limited** ere deitua, ibilgailuen fabrikazio eta muntaketa enpresa indiarra da, Tata Groupen kidea eta Mumbai egoitza duena.

## Zabalpena 
1945ean sortua, Tata Motors 2008an hasi zen bi iragarkirekin. Alde batetik, Ford Motor Companyri erosi zizkion bere Jaguar Cars eta Land Rover subsidiarioak, 2 300 milioi US $, 1 485 milioi € inguru garai hartan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahindra & Mahindra

**Mahindra & Mahindra Limited** (**M&M**) ibilgailuen fabrikazio eta muntaketa enpresa indiarra da, Mahindra Groupen kidea eta Mumbai egoitza duena.

## Historia 
Mahindra & Mahindra altzairuzko enpresa komertzial gisa eratu zuten 1945ean. Laster hedatu zen zerbitzu publikoen erabilera orokorreko ibilgailuen fabrikaziora, Willys Jeep ikonikoaren lizentziapekoekin hasita. Laster bilakatu zen Indiako Jeep fabrikatzaile gisa, eta horrekin M&M gehiago dibertsifikatzen joan zen ibilgailu komertzial arinen eta nekazaritzako traktoreen fabrikazioan. Gaur egun, M&M liderra da Indiako ibilgailu erabilgarrien segmentuan Scorpio SUVarekin, eta gero eta presentzia handiagoa du munduko merkatuan automobilgintzako zein traktoreko enpresetan.

Azken urteotan, M&M industria eta geografia berrietara hedatu da. Bi gurpileko ibilgailuen segmentuan sartu ziren Indiako motor zinetikoez arduratu zirenean. M&Mk ere kontrolean parte hartu du REVA Electric Car Company-n eta 2011n Hego Koreako SsangYong Motor Company erosi zuen.

Ameriketako Estatu Batuetako Institutuak, 2008an, Mahindra izendatu zuen Indiako 10 enpresa nagusien artean bere Global 200 zerrendan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Club Español de Madrid

**Club Español de Madrid** taldea, 1901. urtean Madrilen sortu zen futbol talde bat izan zen. Bere desagerpen data 1910ko hamarkadan dagoela uste da.

1904 eta 1909 urteetan *Campeonato Regional Centro* futbol txapelketa irabazi zuen eta honek Espainiako Futbol Txapelketarako sailkapena ematen zuen.

1909. urtean Ciclista Foot-ball Club-en (aurrerantzean Reala) aurka galdu zuen Espainiako Futbol Txapelketako finala 3-1. 

## 1909ko finala 
Honakoak izan ziren taldeen hamaikakoak:

**Club Ciclista:** Bea, A. Sena, Arocena, Arrillaga, Echeverría, Rodríguez, M. Sena, Lacort, McGuinness, Simmons eta Birebén. Golegilea(k): **McGuinness (2) eta Simmons.**

**Club Español de Madrid:** Lemmel, Carruana, Méndez, Yarza, Kindelán, Heredia, A. Giralt, J. Giralt, Neira, Morales eta Rodríguez. **Golegilea(k): J. Giralt.**

**Emaitza: Club Ciclista 3-1 Español.**

## Palmaresa  
#### Espainiako Errege Kopa. 
Txapeldunorde (2): 1904 eta 1909.

#### *Campeonato Regional Centro.* 
Txapeldun (2): 1904 eta 1909.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heteronazionalismo

**Heteronazionalismo** terminoa nazionalismoaren eta heteronormatibitatearen arteko artikulazio ideologikoa izendatzeko erabiltzen da; horren bidez, heterosexualitatea eta balio sexual tradizionalak erabiliz, nazio-izaeraren, kohesioaren eta harrotasun nazionalaren markatzaile bihurtzen dira, eta, era berean, beste nazio, kultura edo gizarte-talde batzuekiko nagusitasun-irizpide gisa ere erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Lazër Mjeda

**Lazër Mjeda** (Mjeda, Zadrima, Otomandar Inperioa, 1869ko martxoaren 6a – Shkodër, 1935eko uztailaren 8a) albaniar elizgizon katolikoa izan zen. 1900etik 1905era Sapëko apezpikua izan zen, 1905etik 1909ra Shkodërko artzapezpiku lagunkidea, 1909tik 1921era Skopjeko artzapezpikua eta 1921etik 1935era Shkodërko artzapezpikua.

## Bizitza 
Lazër (Llazar) Mjeda Zadriman jaio zen, Shkodër hiritik gertu, Otomandar Inperioan –gaur egungo Albanian– 1869ko martxoaren 6an. 1900etik 1904ra Sapëko apezpikua izan zen, eta 1905etik 1909ra Shkodërko artzapezpiku lagunkidea eta Areopolisko artzapezpiku titularra. 1909ko erdialdetik 1921eko amaierara arte, Skopjeko artzapezpikua izan zen. 1912-1913ko Balkanetako Gerretan, bere elizbarrutiko albaniar katolikoen eta musulmanen aurkako krimenak, sarraskiak eta garbiketa etnikoak dokumentatu zituen, eta Austria-Hungariako Atzerri Ministerioak bere txostena iturri fidagarritzat jo zuen.

1921ean Shkodërko artzapezpiku bilakatu zen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esa noche

***Esa noche*** fikziozko telesaila da, Txintxua Filmsek Netflixerako sortua. Gillian McAllister idazlearen *That night* eleberrian dago oinarrituta, Jason George da sortzailea

## Sinopsia 
Dominikar Errepublikara oporretan doan neska baten istorioa kontatzen du. Istripu bat izan ostean, Elenak bere bi ahizpei deituko die, eta egoerari nola aurre egin erabaki beharko dute.

## Aktoreak 
* Clara Galle: Elena
* Claudia Salas: Paula
* Paula Usero: Cris
* Nüll García: Luisa
* Raidher Díaz: Zahi
* Gabriel Polanco: Tito
* Alícia Falcó: Ane
* Pablo Zito: Ricardo
* Ignacio Visca: kazetaria
* Sonya Peña: masaialaria
* Peio Etxarri: Rafa
* Luis del Valle: Bartolo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jill Dando

**Jill Wendy Dada** (Somerset, 1961eko azaroaren 9a - Londres, 1999ko apirilaren 26a) ingeles kazetaria eta telebista aurkezlea izan zen.

## Ibilbidea 
*Cardiff Metropolitan Universityn* kazetaritzan trebatua, The Weston & Somerset Mercury egunkarian hasi zuen bere ibilbidea. Kazetaritza inprimatuan bost urte eman ondoren, *BBC* *Radio Devon* albistegietako esatari izateko kontratatu zuen, eta laster *BBC South* West-era pasatu zen barietate-programa bat aurkezteko. 1988an, berriro transferitu zuten BBC One eta BBC Two kateetako telenotizietan lan egiteko, eta 1990etik hainbat programa aurkeztu zituen *BBC News at Six* edo Crimewatch-en.

## Hilketa 
1999ko apirilaren 26ko goizean, Dando bere egoitzako atean hil zuten, buruan tiro bat emanda. Ikerketen ondorioz, susmagarri bat, Barry Michael George, betiko zigorrera kondenatu zuten, baina gero 2009an apelazio gorteak absolbitu egin zuen, ikerketak berriro ere zero puntura eramanez. Eztabaidatutako hipotesietako bat motibazio politikoa zitzatekeen, “Jugoslaviar lotura” delakoari jarraiki, Arkan buruzagi serbiarrak Dando hiltzea agindu zuenean, 1999ko apirilaren 23an Serbiako estatuko irrati eta telebistaren egoitzan NATOk egindako bonbardaketarekin lotuta, aurkezleak ekintza militarra eta Kosovoko errefuxiatu albaniarrak babestu zituenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Fernández Muro

**Marta Fernández-Muro** (Madril, 1950eko otsailaren 12a) aktorea eta idazlea da. 2026ko urtarrilean Ohorezko Feroz Saria jaso zuen.

### Aktore ibilbidea 
1978. urtean egin zuen debuta zineman, Fernando Colomorekin (¿*Qué hace una chica como yo en un sitio como este*? (euskaraz: Zer egiten du ni bezalako neska batek horrelako toki batean?) eta Ricardo Francorekin *Los residuos del naufragio*, 1978. Gero, zuzendari hauexekin lan egin zuen: Iván Zulueta (*Arrebato*, 1979), José Luis Garci (*Volver a empezar*, 1982), Pedro Almodóvar (*Laberinto de pasiones*, 1982, *La ley del deseo*, 1987), Luis García Berlanga (*Todos a la cárcel*, 1993), Miguel Albadalejo (*Manolito gafotas*, 1999, *Nacidas para sufrir*, 2009), Álex de la Iglesia (*La comunidad*, 2000)  edo Emilio Martínez-Lázaro (*Un hipster en la España vacía*, 2024).  

Almodovarren *Laberinto de pasiones* filmean egindako lanarengatik, emakumezko aktore onenaren Zilarrezko Fotogramas sarirako hautagaitza lortu zuen. Baina 80ko hamarkadaren erdialdean, eskaintzen zioten horretan ez sailkatzearren, New Yorkera joan zen trebatzera, Actor’s Studio entzule gisa, 1988. urtean itzuli zen Ameriketako Estatu Batuetatik.  

Bi antzezlan muntatu zituen, deitzen ez ziotenentzako paperak antzezteko. Christopher Durang-en *La carcajada salvaje* (1993) eta Natalia Ginzburg-en *La secretaria* (1997) ekoitzi eta antzeztu zituen. 2000. urtean, Nuria Espertekin batera, *¿Quién teme a Virginia Wolf?* Lana antzeztu zuen (2000), Adolfo Marsillachen aginduetara eta 2017an, *El príncipe y la corista* (2017), beste lan batzuen artean.  

*El jardín de Venus* (1983) seriearekin egin zuen debuta telebistan, eta *Cajón desastre* (1989-91, TVE), eta hainbat  telesailetan jarraitu zuen pertsonaia finkoekin, hala nola*, Colegio mayor* (1996-97, TVE)*, Tío Willy* (1998, TVE), *Periodistas* (2022, Telecinco), *Paco y Veva* (2004, TVE), *Amar en tiempos revueltos* (2008-2009, TVE) eta *Seis hermanas* (2015, TVE). Ondoren, *Justo antes de Cristo* (2019-20, Movistar+), *La Reina del Pueblo* (2021, Atresplayer), *Supernormal* (2021-22, Movistar+), *Poquita fe* (2023-25, Movistar+), *Sin gluten* (2025, TVE) eta kapituluak serie askotan.

2009an *Niñas malas* argitaratu zuen, kontakizun liburu bat. Eta bigarrena, *Azogadas*, bi urte geroago. 2021ean, bere lehen eleberria, *La cabeza a pájaros*. 

2025ean, Espainiako Zinema Informatzaileen Elkarteak (AICE) ematen duen Ohorezko Feroz Saria emango ziotela iragarri zen eta 2026ko urtarrilean jaso zuen. 

Interpretazioa eta Arte dramatikoaren irakaskuntza uztartu zituen, besteak beste, Zinema Eskola Nagusian.

## Lanak 
### Zinea 
### Telesailak 
### Antzerkia 
## Argitaratutako liburuak 
* *Niñas malas*. (Huerga y Fierro Editores, 2009).ISBN  9788483747698 
* *Azogadas*. (Huerga y Fierro Editores, 2011). ISBN 9788728372371
* *La cabeza a pájaros*. (Editorial Niños Gratis, 2020). 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2026an, Ohorezko Feroz Saria 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Marta Fernández-Murori egindako bideo-elkarrizketa. *Bizitza luzea kontatzeko*.
Violeta Szekely

**Violeta Szekely, jaiotzez Violeta Beclea**, (1965eko martxoaren 26an jaioa, Dolheștii Mari-n, Suceava konderrian) errumaniar distantzia ertaineko korrikalari ohia da, batez ere 1500 metroko lasterketetan lehiatu zena. Bi Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, 1992an eta 2000. urtean.

2000ko Udako Olinpiar Jokoetako 1500 metroko lasterketetan irabazteko faboritoa zen denboraldi bikaina egin ondoren, baina azken ertzean harrapatuta geratzeak urrezko domina galarazi zion. Amaieratik 80 metro ingurura baino ez zen atera eta Nouria Merah-Benida irabazlearen barruan harrapatuta geratu zen arren galdutako lurra berreskuratu ezin izan zuen. 2001eko Munduko 1500 metroko titulua irabazteko faboritoa ere bazen Urrezko Ligako seriea menderatu ondoren, baina Gabriela Szabo aurkari eta taldekide sutsuak garaitu zuen. Hala ere, Urrezko Ligako sari nagusia irabazi zuen, denboraldi honetan Urrezko Ligako 1500 metroko lasterketa guztiak irabazi baitzituen. Szekely 2002ko denboraldiaren ondoren erretiratu zen.

## Marka pertsonalak 
* 800 metro – 1:58.57 (1998)
* 1000 metro – 2:36.74 (1989)
* 1500 metro – 3:58.29 (2000)
* Milla bat – 4:21.69 (1993)
* 2000 metro – 5:48.8 (1998)
* 3000 metro – 8:47.3 (1998)

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Cabeçó d'Or mendilerroa

'''Cabeçó d'Or mendilerroa''',  eta , Espainiako Alacanteko probintzian dagoen mendilerro bat da, Valentziako Erkidegoan. Xixona, Relleu eta Busot udalerrien artean hedatzen da.

Mendilerro honetako punturik garaiena Cabeçó d'Or (1.209 m.) mendia da.

## Kanpo estekak
Apokalipsiaren Erlojua

**Apokalipsiaren Erlojua** edo **Apokalipsiaren Ordularia** (), **Munduaren Amaierarako Erlojua** izenez ere ezaguna, gizakiak eragindako hondamendi global bat gertatzeko probabilitatearen adierazgarri den irudizko erlojua da. Chicagoko Unibertsitateko Zientzialari Atomikoen Buletinak kudeatzen du 1947 urteaz geroztik (Bigarren Mundu Gerra amaitu eta bi urtera), eta urtero arduratzen da segundo-orratzaren posizioa eguneratzeaz. Gauerdiak munduaren amaiera irudikatzen du; horrenbestez, orratza gaueko hamabiak jotzeko zenbat eta gertuago egon, orduan eta arrisku handiagoa bukaerako kataklismoa jazotzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolas V.a (antipapa)

**Pietro Rainalducci** (Corvano, c. 1258 – Avignon, 1333ko urriaren 16a) antipapa izan zen 1328tik 1320ra **Nikolas V.a** izenarekin, Joan XXII.a aita santuaren aurka. Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore batek ezarritako azken antipapa izan zen.

1310ean emaztearengandik banandu ondoren, Frantziskotar Ordenara batu zen, eta predikari gisa ospea lortu zuen.

Aita santu aukeratu zuten Luis IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa enperadorearen eraginpean, apaiz eta laikoen batzar baten bidez, eta Veneziako gotzainak San Petri basilikan sagaratu zuen 1328ko maiatzaren 12an.

Lau hilabete eman zituen Erroman eta Luis IV.arekin erretiratu zen Viterbora. 1328ko abenduan, Giovanni Gaetano Orsini aita santuaren legatuak Viterbo eraso zuen, eta Nikolas Grossetora erretiratu zen, eta gero Pisara, bikario inperial batek babestuta.

Nikolas Pisako zeremonia batean izan zen 1329ko otsailaren 19an, non Joan XXII.a aita santua ordezkatzen zuen lastozko irudi batera kondenatu zuten. 1329ko apirilean Joan aita santuak eskumikatu ondoren, Nikolasek babesa eskatu zion Bonifacio de Donoratico kondeari, Piombinotik gertu. 1330eko abuztuaren 25ean barkamena eskatu zuen eta bere bekatuak aitortu zizkion Joan aita santuari Avignonen. Absolbitu egin zuten eta espetxe arinduan egon zen Avignongo Aita Santuen jauregian 1330ean hil zen arte.

Buonamico Buffalmaccok fresko bat margotu zuen Pisako Camposanto Mnumentalen, Nikolas V.a deabruek banandutako eta irentsitako infernuan irudikatzen duena.
Lurra ikutu barik

**Lurra ikutu barik**, Ruper Ordorikaren hogeitabatgarren diska da, 2025ean plazaratutakoa. Kubara garamatza lan berrian Ruper Ordorikak. 2024an “Bakarka bi” aurkeztu ondoren, lan berri bati ekin zion Ruperrek. Elkar estudioan grabatu zen, Adunan, 2025eko lehen zatian, Víctor Sánchez mahaian zegoela. “Lurra ikutu barik” honek geruza eta ñabardura asko ditu, baina Ruperren disko bat da, bete-betean.

## Ezaugarriak 
* Azala: Ramon Zuriarrain
* Diseinua: Unai Arana

## Abestiak 
* "Garai batean": Ruper Ordorika.
* "Erdi bana". Hitzak: Eva Linazasoro, doinua: Ruper Ordorika.
* "Arorik aro". Ruper Ordorika.
* "Bada leku bat". Ruper Ordorika.
* "Gero, zer?". Ruper Ordorika.
* "Okina". Hitzak: Javier Aguirre Gandarias, doinua: Ruper Ordorika
* "Gauzak noiz hobetuko zain". Ruper Ordorika.
* "Hogeita hamabostgarren kantorea": Hitzak: Tonino Guerra, doinua: Ruper Ordorika.
* "Goiztiria". Ruper Ordorika.
* "Joan zen uda". Ruper Ordorika.
* "Denak behar du sasoia". Hitzak: Eklesiastes, doinua: Ruper Ordorika.

## Taldea 
* Gitarrak, teklatuak, koproduzioa: Leo Abrahams
* Kontrabaxua: Jon Thorne
* Ahotsak, gitarra akustikoa: Ruper Ordorika
* Gitarrak, bibrafonoa, : Dani Pérez
* Bateria,  perkusioak, bateria: Kenny Wollesen
* Biolina: Arkaitz Miner

## Ikus, gainera 
* Ruper Ordorika

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Diskoa Badok webgunean.
Kolonbiar Trocha Pura

Kolonbiar Trocha Pura, (Gaztelaniaz: *Trocha Pura Colombiana*),  Kolonbiako bertako zaldi arraza bat da . Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatu daiteke, naiz eta beste hainbat ezaugarri zaldi tamainako arrazen sailkapenaren taldekoak izan. Mugan mugan egongo litzateke bere sailkapenean, naiz eta tamaina erabakiorra izan, (150 cm-tik behera).

## Etimologia 
Bere izena Zaldi ibilera bereziagatik datorkio, gaztelaniaz "La trocha" deitua. Beste izenak *Trochador* eta  *Trocha* dira.

*Trocha*ren esanahia gaztelaniaz bidexka edo bidezidorra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johan Kriek

**Johan Christiaan Kriek** (Pongola, 1958ko apirilaren 5a) hegoafrikar-estatubatuar tenislari ohia da.

Pretoriako Afrikaanse Hoër Seunskool-en ikasi zuen eta tenislari profesional bihurtu zen 1978an. Banakako hamalau txapelketa eta binakako zortzi irabazi zituen eta 1984ko irailean ATPko sailkapeneko zazpigarren postuan jarri zen.

1981ean eta 1982an Australiako Irekiko txapeldun izan zen, eta bietan Steve Dentoni irabazi zion.

1982an nazionalitate estatubatuarra lortu zuen.

## Grand slameko finalak 
### Banakakoak: (2 txapelketa)
José Eduardo Velásquez Tarazona

**José Eduardo Velásquez Tarazona** (Caraz, 1947ko irailaren 2a – Lima, 2026ko urtarrilaren 12a) perutar elizgizon katolikoa izan zen. 1994tik 2000ra Huarazko apezpiku laguntzailea izan zen, 2000tik 2004ra Tacna eta Moqueguako apezpiku lagunkidea eta 2004tik 2024ra Huarazko apezpikua.

## Bizitza 
José Eduardo Velásquez Tarazona Carazen jaio zen 1947ko irailaren 2an. Arequipako apaizgaitegian burutu zituen ikasketak, eta Santa Maria Unibertsitate Katolikoan eta Kristau Eskoletako Anaien Goi Eskolan ere ikasi zuen, Filosofia eta Gizarte Zientzietako irakasle titulua lortuz. 1973ko uztailaren 1ean apaiztu zen, Huarazko elizbarrutian inkardinatuta geratuz. Chiquiángo parrokoorde, Charchuazko parroko, Huarazko apaizgaitegi nagusiko errektore eta elizbarrutiko probikario nagusi karguak izan zituen.

1994ko martxoaren 15ean, Joan Paulo II.a aita santuak Obbako apezpiku titular eta Huarazko laguntzaile izendatu zuen. 1994ko maiatzaren 14an apezpiku-ordenazioa jaso zuen José Ramón Gurrutxaga apezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Sebastián Ramis Torrens eta Dante Frasnelli Tarter izanik. 2024ko irailaren 17an, Frantzisko aita santuak bere erretiroa onartu zuen. Velásquez Tarazona Liman hil zen 2026ko urtarrilaren 12an, 78 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aksenia Poselskaia

**Aksenia Vasilievna Poselskaia** (sakheraz eta ; Melzhekhsi, 1924ko abenduaren 24a – Jakutsk, 1983) sobietar-errusiar ballet dantzari eta dantza irakasle jakuta izan zen.

## Bizitza 
1924ko abenduaren 24an jaio zen Melzhekhsi herrian, Txuraptxako barrutian, Jakutiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoan. 1941ean dantza klasikoa ikasten hasi zen Ivan Kareninen zuzendaritzapean. Olga Zimina eta Sergei Vladimiroven eskutik ere ikasi zuen Jakutskeko Musika eta Arte Eskolako koreografia sailean. 1942an, berak lan egiten zuen Jakutiako Estatu Antzokia Jakutiako Musika eta Drama Antzoki bihurtu zen, eta urriaren hasieran, antzokiak bere lehen saioa antolatu zuen, Bigarren Mundu Gerran Alemania naziaren aurkako borrokari eskainitakoa.

1944ko irailean, Jakutiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoko Arte Sailak hainbat artista hiri handietara ikastera bidaltzea erabaki zuen. Aksenia Poselskaia Bolxoi antzokiko Koreografia Eskolara joan zen ikastera, eta han Nikolai Tarasov Errusiako SESFko Meritu Oneko Artistaren gidaritzapean ikasi zuen. 1947ko ekainaren 29an, lehen ballet jakuta, *Lore* *basatia*, estreinatu zen Jakutiako Musika eta Drama Antzokian.

Semion Siulski Jakutiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoko Hezkuntza sailburuarekin ezkonduta zegoen, eta haien alaba, Natalia Poselskaia, ballet dantzaria izan zen baita ere. 1952ko maiatzetik 1953ko irailera, Aksenia Poselskaia bere senarra hiltzeaz susmatzen zuten arrazoirik gabe. Amnistiaren ondoren, denbora batez Txuraptxako barrutian irakatsi zuen. 1956an, baletera itzuli zen eta Jakutiako Musika eta Drama Antzokian lan egin zuen. 1960tik 1964ra antzoki bereko ballet taldeko lehen irakasle laguntzaile gisa jardun zuen. 1959tik 1961era, praktikak egin zituen Moskuko Stanislavski eta Nemirovitx-Dantxenko Musika Antzokian.

2011ko irailaren 9az geroztik, Jakutiako Koreografia Eskolak Aksenia eta Natalia Poselskaiaren omenezko izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ravennako anonimoa

thumb|Ravenako Kosmografiaren kopia batetik ateratako mapa
**Ravennako Anonimoa** Itailiako Ravenna hiriko kosmografo kristau bat izna zen, VII. mendean hainbat kosmografia testu latinezko idazlan luze bakarrean konpilatutako zituena: *Ravenako kosmografia*. Oxford  entziklopedian Ravennako kosmografoa izena eamten diote. 

Bere izena ez da gureganaino iritsi. Ravenan jaiotako kosmografoa eta elizgizona zela baiezta daiteke bakarrik. Latinez Anonymus Ravennas izena du. Baina izen hori edo antzekoa, hainbat hizkuntzatanm, bere idazlana eta egilea bera aipatzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo-loturak
Uger (argipena)

**Uger** bizkaierazko izen arrunt bat da, esanahi hauek dituena:
* ugerra, herdoila edo gorrina, onddoen Pucciniales ordenako espezieek zenbait landare espezieri sortutako gaixotasuna;
* ugerra edo herdoila, hezetasunaren laguntzaz eta korrosioaren eraginez metal gainean sortzen den substantzia; eta, bereziki, burdinaren azalean eratzen den burdin oxido gorrixka;
* ugerra edo zolda, gauzei atxikitzen zaien zikintasuna.
Franco Menichelli

**Franco Menichelli** (Erroma, 1941eko abuztuaren 3a – *ibidem*, 2026ko urtarrilaren 28a) italiar gimnasta artistikoa izan zen.

1960ko, 1964ko eta 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan gimnastikako proba guztietan lehiatu zen, eta urrezko domina bat, zilarrezko bat eta brontzezko hiru lortu zituen. 1968an Akilesen orpoan lesionatu eta erretiratu egin zen. 1973tik 1979ra Italiako gimnasia taldeko entrenatzailea izan zen. 2003an Gimnastikako Nazioarteko Ospearen Aretoko kide aukeratu zuten.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
Gorrina (argipena)

**Gorrina** izen arruntak adiera hauek ditu:
* gorrina, herdoila edo ugerra, onddoen Pucciniales ordenako espezieek zenbait landare espezieri sortutako gaixotasuna;
* gorrina edo elgorria, gaixotasun infekziosoa, jatorri birikoa duena, batik bat haurrak jotzen dituena eta larruazalean orban txiki gorri ugari (exantema) sortzen dituena.
Moisés Salama Benarroch

**Moises Salama Benarroch** (Melilla, 1953ko irailaren 13a) espainiar zinemagile, dokumentalista eta irakaslea da. Batez ere zinema dokumentalean oinarritzen da bere lana, memoria, identitatea eta elkarbizitza kulturala bezalako gaiak jorratuz, Melillako hiriari eta bere aniztasun sozialari arreta berezia eskainiz.

## Biografia 
### Lehen urteak eta prestakuntza 
Moises Salama Melillan jaio zen 1953an, XIX. mendearen amaieratik hirian errotutako familia batean. Historia Modernoa ikasi zuen Granadako Unibertsitatean, eta bertan giza zientzietako prestakuntza jaso zuen, gerora zinemagile dokumental gisa egin zuen lanean eragina izan zuena.

### Irakasle karrera 
Salamak irakasle elkartu gisa lan egin du Granadako Unibertsitatean, eta tutore gisa Melillako UNEDen, zinema dokumentalari, ikus-entzunezko ekoizpenari eta dokumentalaren teoriari buruzko ikastaroak emanez. Zinema-sorkuntzarekin lotutako tailer eta hezkuntza-programetan ere izan da aholkulari.

## Zinema-karrera 
Salamak dokumentalen zuzendaritzan hasi zuen bere ibilbidea 2004an. Bere lanetan familia-artxiboko materiala eta irudi garaikideak konbinatzen ditu, eta memoria pertsonala eta kolektiboa, nortasun kulturala eta erretratatzen dituen komunitateen aldaketa sozialak arakatzen ditu. Zinema-jaialdietan kudeatzaile eta programatzaile gisa parte hartu du, besteak beste, Granadako Cines del Sur jaialdian, Malagako Zinemaldian eta Melillako Zinemaren Astean.

## Filmografia 
## Sariak eta sariak 
; Sevillako Europar Zinemaldia

; Documenta Madrid

## Gaiak eta estiloa 
Moises Salamaren lana memoria pertsonalaren eta kolektiboaren esplorazioan zentratzen da. Bere dokumentalek artxiboko materiala eta irudi garaikideak konbinatzen dituzte, iraganaren eta orainaren arteko elkarrizketa bat ezartzeko. Bere obrek kultura identitatea eta bizikidetza gaiak ere jorratzen dituzte, Melillako eta bere komunitateetako aniztasunari arreta berezia eskainiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak