Eraztunen Jauna

thumb|thumbtime=0|start=0|**Eraztunen Jaunaren** gaineko zortzi datu.
***Eraztunen Jauna*** (ingelesez *The Lord of the Rings*) J. R. R. Tolkienek idatzitako eleberri epiko fantastiko bat da. Istorioa *Hobbita* liburuaren bigarren zati bezala hasi bazen ere, berehala handitu eta sakondu zen. 1937 eta 1949 bitartean idatzi zen, bereziki Bigarren Mundu Gerran zehar, eta 1954 eta 1955ean hiru liburukitan argitaratu zen: *Eraztunaren Elkartea*, *Bi dorreak* eta *Erregearen itzulera*. Harrez gero behin eta berriro birrargitaratu da, 38 hizkuntzatan guztira, tartean euskaraz. 2001 eta 2003an eleberriaren inguruan Peter Jacksonen kaleratutako filmek liburuaren ospea handitu dute.

Liburuko garaia zein espazioa asmatua da eta hau azaltzeko, Tolkienek legendarium hitza erabili zuen. Erdialdeko Lurraldean kokatzen da eleberria, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran eta Eguzkiaren Laugarren Aroaren hasieran. Gizakiez gain, beste hainbat izaki (hobbitak, elfoak, nanoak, orkoak...) bizi dira mundu horretan. Izan ere, protagonista nagusiak hobbitak dira, zeinen ardura Boterearen Eraztuna suntsitzea baita, Sauronek, gaizkiaren jaun ilunak, eskuratu baino lehen. Hori lortzeko, Eskualde lasaitik irten eta gerran eta arrisku imajinaezinetan murgiltzen dira.

Liburua berez garrantzitsua bada ere, aurreko ibilbide baten azken urratsa baino ez da. Tolkien ibilbide mitologiko horretan 1917tik aritu zen, eta bere filologia, mitologia eta erlijio ezagupenek eragin zioten.

Ezagupen filologikoari dagokionez, Tolkienek hamabost hizkuntzatik gora asmatu zituen, asmatutako hizkuntza horiek eman zioten forma Eraztunen Jauna eleberriari eta berak sortutako fizkiozko unibertsoari. Hizkuntza horiek sortzen hainbat urte eman zuen eta bi dira osatuen eta garatuen daudenak: quenya eta sindarina. Hizkuntza elfikoak dira biak; Tolkienen unibertsoan quenya oso hizkuntza zaharra da, "latin elfikoa", hain zuzen ere, eta zeremonia eta errituetan zein zientzian erabiltzen da; sindarina, aldiz, bizirik dirauen hizkuntza da, egunerokoan komunikatzeko erabiltzen dena. Azken hizkuntza honetan daude idatzita eleberriko hainbat leku izen, aztikeria eta pasarte.

## Pertsonaia garrantzitsuenak 
### Hobbitak 
* **Frodo Zorrozabal****:** J.R.R. Tolkienen *Eraztunen Jauna* eleberriko protagonista nagusia da. Bilbo Zorrozabalek seme eta oinordekotzat hartu zuen Frodoren gurasoak txalupa bateko istripu batean hil ondoren. Bilbo oinordekoa izanda, Eraztuna suntsitzea bere ardura izanen da, Gaizkiari aurre egin behar badion arren. Hala ere, Frodo Zorrozabal ez da ohiko heroia; bere ahuleziaz jabetuta, etsituta agertzen da tokatu zaion zamaren aurrean. Itzultzeko itxaropen handirik gabe ere, ekiten dio bidaiari.

* **Bilbo Zorrozabal:** J.R.R. Tolkienek *Hobbita* libururako sortutako pertsonaia bat da. *Eraztunen Jauna* trilogian ez da asko agertzen, baina bere partaidetza kontuan hartzekoa da. Eraztun Bakarra aurkitu zuen hobbita izan zen. Frodo Zorrozabalen osaba da, bai aitaren partetik, baita amaren aldetik ere. Aita Bungo Zorrozabal zuen eta ama Belladona Took.

* **Sam Gamgee:** J.R.R. Tolkienen *Eraztunen Jauna* eleberriko pertsonaia nagusietako bat da. Eskualdeko hobbit bat da, 1380an jaioa Eskualdeko Koparen arabera, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2983an, Hamfast Gamgee eta Campanilla Buenchicoen semea. Bilboko lorezaina eta ondoren Frodo Zorrozabalekoa. Samek Frodo Orodruinera laguntzen du Eraztun Bakarra suntsitzera. Ella-Larañaren erasoaren ondoren, Frodo itzultzen duen Eraztunarenaren eramaile izatera iristen da. Bidaiatik itzultzean, Rosita Cotorekin ezkontzen da, honekin hamahiru seme-alaba dituelarik, Zorrozabalera bizitzera joaten dira eta Eskualdeko alkate izendatzen dute zazpi aldiz. Sam hobbit bat zen, nahiko baxua, ile gaztainkara eta oso kizkurra zuena, eta, Frodok bezala, Samek bere arrazakoen ezaugarriak betetzen zituen. Xumea zen, eta atsegin handiena janari ona zen, istorio on batekin batera. Eta Samek beti bizimodu lasaia eta lasaia izan bazuen ere, oso bitxia zen kanpoko munduko albisteekin. Gainera, Frodorekiko bidaian zehar, guztiaren frogagarri zen leialtasun baten jabe zela frogatu zuen, bere lagunaren aldeko sakrifizio izpirituak, argi eta garbi, Hobbiten ezaugarriekin kontrastatzen zuen, euren etxea eta ondasunak abentura baino nahiago zituztenak.
* **Meriadoc Brandigamo:** J. R. R. Tolkienen irudizko unibertsoan eta *Eraztunen Jauna* obran, Meriadoc Brandigamo (Merry ere deitua), Los Gamosen jaio zen hobbit bat da, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2982an. Esmeralda Took eta Saradoc Brandigamoren semea, Gamoen Jauna, Merry Bilbo Zorrozabalen senidea zen Tooken aldetik. Bere familia ugaria eta eragin handikoa izan zen Eskualdean. Pippin bezala, Merry, Alboen adarreko hobbitetakoa zen, eta, beraz, Alboen ezaugarri bereizgarriak zituen: garaia eta ile kizkur eta argiarekin, eskandinaviar adar batetik zetorren, gainontzeko hobbitak baino elfoen lagunagoa eta hizkuntza eta kanturako trebeagoa eskuzko lanetarako baino. Bere izena Oestronen (ingelesak eleberrian irudikatua) Kalimac Brandagamba zen, Kalin laburtua. Izaera sendoa zuen, eta bere lagunekiko ausardia eta leialtasuna, Frodo Zorrozabali Erdialdeko Lurralde osoan zehar Eraztuna suntsitzeko misioan jarraitzera bultzatu zutenak. Merry, Frodoren haurtzaroko lagun bat izateaz gain, bere senidea ere bazen: eramailearen aita, Merryren lehengusua zen. Bi hobbiten arteko lotura oso sakona zen, eta elkarrekin abentura asko bizi izan zituzten Mordorrerako bidea hartu aurretik. Merry hobbit kultu bat izan zen, eta Eskualdeko zientzia estimatu batzuei buruzko tratatuak idatzi zituen: eskualdeko Herbarioa, Kronologia eta Hitzak eta Eskualdeko Izen Zaharrak.
* **Peregrin Took:** Peregrin Took, Pippin bezala ezagunagoa, Tolkienen *Eraztunen Jauna* eleberriko pertsonaia nagusietako bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2990ean jaioa, Eskualdeko hobbit bat zen, Took familiakoa. Thain Paladin II.a eta Eglantina Riberaren semea. Alboen adarreko hobbit bat zen. Ile gaztainkara eta oso kizkurra zuen, eta hobbiten batez bestekoa baino altuagoa eta meheagoa zen. Nahiz eta gaztea izan (29 urte, 33 adin nagusitasuna Eskualdean), Frodo Zorrozabal, Samsagaz Gamgee eta Meriadoc Brandigamorekin batera Eraztun Bakarra Rivendeleraino eramateko bere misioan lagundu zuen, ondoren, Eraztunaren Konpainian parte hartzeko, Rauroseko azkarrak arte elkartuta mantendu zena, ondoren, Jaun honen ondorengo Argudioaren garapeneko istorio ugari protagonizatuz. Pippin, Sam bezala, Tolkienen lanaren kritikak gehien baloratu zuen pertsonaietako bat izan zen; askotan, Konpainiako lau hobbiten artean "bitxiena eta pentsaezinena" dela hartzen da, hau da, oso umetxoa eta ez oso argia, berez gazteena zenean, baina ez heldugabea, eta are gutxiago ergela.

### Gizakiak 
* **Aragorn:** Aragorn ("errege balioa" sindarinez), Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da, idazle honen lanik ospetsuena den *Eraztunen Jauna* eleberriko protagonista nagusietako bat. Iparraldeko Dunedainen Kapitaina zen, izen horretako bigarrena, Arathorn II.aren eta Gilraenen semea, **Zango** bezala ezaguna zena Breen, **Thorongil** ("Izarraren Arranoa") bezala Rohanen eta Gondorren Thengel eta Ekthelion II.aren garaian, umetan, Rivendelen **Estel** (itxaropena) bezala, Herri Askeen kapitaina Eraztunaren Gerran, eta, ondoren, Gondor eta Arnorreko Erresuma Bateratuko gobernaria Elessar Telcontar izenarekin.
* **Boromir:** Boromir Tolkienek sortutako legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da, *Eraztunen Jauna* eleberrian agertzen dena. Dunadan bat da, Gondor Denethor II.aren seme nagusia, Faramirren anaia nagusia eta Gondorreko Erresumako hogeita laugarren eta azken seneskal erregeordearen kutuna. Honen seme nagusia bezala, Boromir, Dorre Zuriaren kapitaina zen, eta Vorondilen Haro Handia zeraman, Seneskalen Etxeko sail nagusia.
* **Faramir:** Tolkienen *Eraztunen Jauna* lanean ageri den pertsonaia bat da. Gondorko seneskal erregeorde Denethor II.aren eta Finduilas Dol Amrothekoaren seme txikia da. Haren anaia nagusia Boromir da. Faramir bere anaiaren oso ezberdina da: berarentzat ezagutza eta jakinduria indarra eta boterearen gainetik daude. Aragornekin batera Eraztun Bakarraren tentaldiari eusten dion gizaki bakarra da, are miresgarriagoa bihurtzen duena. Gizaki gidari bikaina, bere herriak eta ezagutu zuten guztiek maitatua eta ohoratua zen.
* **Denethor II.a:** Tolkienen *Eraztunen Jauna* eleberrian agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Gondorreko azken seneskal erregeordea izan zen. Denethor bere seneskal arbasoetako inor baino itxura dotoreagoko gizona zen. Aholkuak entzuten zituen eta gero iruditzen zitzaiona egiten zuen. Esaten zenez, kasualitate bitxi batengatik, Numenorren odola ia garbi zerion zainetan barrena, eta bere solaskideen buru eta bihotzetan irakurtzeko gaitasun zaharra zuen.
* **Théoden:** Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, bere *Eraztunen Jauna* eleberrian agertzen dena. Gizon bat da, Thengel eta Morwenen seme bakarra. Lau ahizpa izan zituen (zaharrago bat eta hiru adingabe) eta azkenaren, Théodwynen, oso gertukoa zen.
* **Éowyn:** Éowyn ("zaldien maitalea" anglosaxoian) Tolkienen *Eraztunen Jauna* eleberri fantastikoko pertsonaia bat da. Rohango noble bat da; Éomer mariskalaren arreba, Rohirrimen errege izatera iritsi zena, eta Éomund eta Théodwynen alaba, Théoden erregearen arreba. Tolkienek dontzeila gerlari eder gisa deskribatzen du, bere burua "Shieldmaiden of Rohan" eleberrian izendatzen duena, eskandinaviar sagetako skjaldmö baten tradizio tipikoan kokatzen duena.
* **Éomer:** Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da, eta *Eraztunen Jauna* eleberrian agertzen da, bere bigarren eta hirugarren liburukietan, *Bi dorreak* eta *Erregearen itzulera*. Éomer (Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2991 - Eguzkiaren Hirugarren Aroko 63) Éomund eta Théodwynen semea zen (Rohango Théoden erregearen arreba), eta bere ahizpa txikia, Éowyn zen. Éomund, orko talde baten atzetik hil zen Estemneten, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3002an, eta, bere emaztea, tristurak mugitua, handik gutxira jarraitu zion. Garai hartan Éomerrek 11 urte besterik ez zituen. Theodenek, Éomer eta bere arreba Éowyn adoptatu zituen, bere seme bezala haziz, Théodred bere seme eta oinordekoarekin batera. 26 urterekin Jineteen Markako Hirugarren Mariskal izendatua izan zen, eta Ekialdeko Foldearen agintea eman zitzaion, aurretik bere aitak izan zuen kargua.

### Besteak 
* **Gandalf:** J.R.R. Tolkienek asmatutako mitologiako pertsonaia bat da, idazle horren *Eraztunen Jauna* eta *Hobbita* eleberrietako protagonista nagusienetakoa. Eleberri horietan, Gandalf azti gisa ageri da (Istari, elfoen quenya hizkuntzan). Gandalf Valinor lurretatik Lur Ertainera bidalitako Maiar ispiritua da, Sauronen aurkako borrokan gizakiak eta beste herri libreak laguntzeko nahian. Bere itxura zahar eta nekatuaren atzean azti boteretsua eta jakintsua ezkutatzen da.
* **Legolas:** J. R. R. Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Oihan Beltzeko elfo bat da, Eraztunaren Anaiarteko bederatzi kideetako bat. Aita Thanduril du, Oihan Beltzeko elfoen erregea. Gezi jaurtitzaile adoretsua da eta bi dagaz baliatzen da borrokatzerako garaian. Filmetan Orlando Bloom aktore famatuak interpretatu izan du, bai *Eraztunen Jauna*ren sagan eta bai *Hobbita*ren sagan.
* **Gimli:** Tolkienek sortutako Erdialdeko Lurraldeko fikziozko pertsonaia bat da. Batzuetan Gimli Glóinen semea edo Gimli elfoen laguna bezala aipatzen da. Mendi Urdinetan jaio zen, Erdialdeko Lurraldearen mendebaldean. Durin I.a Hilezkorraren ondorengoa zen. Gimli, Glóinen semea, Durinen klaneko nano gazte bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2879an jaio zen. Frodo Zorrozabali laguntzeko aukeratua izan zen, Eraztunaren Konpainiako kide bezala, Eraztun Bakarra suntsitzeko bere misioan. Hasieran, elfoekin ez zen fidatzen, baina, ondoren, Galadrielen miresle sutsu eta Legolasen lagun min bihurtu zen.
* **Arwen:** Arwen (sindarinetik "dontzeila noblea" bezala itzulia), Undomiel ("arratsaldeko izarra") ere deitua, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Peredhil edo elfa erdi bat da, Elrond eta Celebrianen alaba, Elladan eta Elrohirren arreba eta Luthien Tinuvielen tataranieta, norekin bere ezaugarri fisiko asko eta antzeko patu bat partekatzen dituen. Arwen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 241. urtean jaio zen Rivendelen, bere aita Elrond da eta bere ama Celebrían. Bere bizitzaren zatirik handiena Rivendel eta Lothlorien hirietan bizi izan zen. Arwenek lehen aldiz Aragorn Rivendelen ezagutu zuen, non hau Elronden babespean bizi zen. Arwen, 2700 urte baino gehiago zituena, berriki itzuli zen bere aitaren etxera, bere amona Galadrielekin Lorienen denbora batez bizi izan ondoren. Aragorn Arwenekin maitemindu zen lehen begiratuan, eta, hasieran, Luthienekin nahastu zuen, amets batean erori zela pentsatuz.
* **Elrond:** Elrond (elfoz "izarren ganga"), ingurune elfo bat da, J.R.R. Tolkienen *Eraztunen Jauna* sagako pertsonaia bat, *Silmarillion*en istorioaren zati txiki bat ere badagoena. Elfo Ertaina deitua, Elrond Eärendil eta Elwingen semea eta Beren eta Luthienen birbiloba zen. Elronden anaia bikia Elros Tar-Minyatur zen, Numenorreko lehen Errege Garaia. Eguzkiaren Lehen Aroa amaitzean, Eärendilen semeei zein leinukoa izan nahi zuten aukeratzen utzi zitzaien. Elrosek, gizakien patua partekatzea erabaki zuen, eta Gizakien Hiru Etxeen errege aukeratua izan zen, eta bere herria Numenorrera zuzendu zuen. Elrondek, aldiz, nahiago izan zuen Lehen Jaiotzen artean kontatua izatea, Elfoak, eta Erdialdeko Lurraldean geratu zen, Ereinion Gil-Galaden heraldo bezala, Noldorren azken errege gorena izan zena.
* **Galadriel:** Galadriel (sindarinetik "dizdira distiratsu batekin girlandatsutako dontzeila" bezala itzulia), Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da, *Silmarillion* eta *Eraztunen Jauna* lanetan agertzen dena. Noldor klaneko emakumezko elfo bat da, Finarfin eta Eärwenen alaba eta Finrod, Orodreth, Angrod eta Aegnorren arreba da. Celebrianen ama eta Arwenen amona ere bada.
* **Bizarbola:** Bizarbola.

### Etsaiak 
* **Sauron:** Tolkienen legendarium ospetsuko fikziozko pertsonaia bat da, *Eraztunen Jauna* eleberriko antagonista, *Silmarillion*en ere agertzen den arren, non bere jatorria kontatzen den. Sauron izenak, quenya hizkuntzan "Nardagarria" edo "Gorrotatua" esan nahi du, bere etsaiek jarritako izena dena. Sindarinezko bere baliokidea Gorthaur da. Ohar batzuetan, Tolkienek Sauronen benetako izena Mairon zela adierazi zuen, "Miresgarria" esan nahi duena. Eta izen honekin sekula gehiago ezagutua izan ez zen arren, berak bere burua Tar-Mairon edo "Errege Miresgarria" bezala deitzen jarraitu zuen.
* **Saruman:** J. R. R. Tolkien idazleak sortutako fikziozko pertsonaia bat da, bereziki *Eraztunen Jauna* eleberrian agertzen dena, antagonista nagusi gisa. Saruman bost Istarien (Azti bilakatu ziren Maiar direlakoak) burua da, bostetan boteretsuena denez gero. Istariak Eguzkiaren Hirugarren Aroko mila urte iragan zirenean Valinor lurraldetik Portu Grisetara ailegatu omen ziren, valarrek bidalita, Sauron Jaun Ilunari aurre egiteko eginkizunarekin. Beranduago, ordea, Sauronen botereaz jabetu nahi du, eta botere-goseak itsuturik Erdialdeko Lurraldea kontrolatu nahian bukatzen du. Sarumanek paper garrantzitsuagoa du *Bi Dorreak* eta *Erregearen Itzulera* liburuetan, trilogiako bigarren eta hirugarren liburuetan, hurrenez hurren. Bere Portu Grisetara iritsi aurreko istorioa *Silmarillion* eta Amaitu Gabeko Ipuinak lanetan kontatzen da labur.
* **Suge Mihi "Grima":** Tolkienen *Eraztunen Jauna* eleberriko fikziozko pertsonaia bat da. Rohaneko gizon bat da, bere arbasoak, Lurralde Brunoetako gizonengandik zetozen arren. Gríma gizon azkarra eta maltzurra izan zen, baina itxura fisiko zurbilekoa, begirada ilun eta barre maltzurrarekin. Eraztunaren Gerran, Théoden erregearen aholkulari bezala aritzen zen, eta bere zeregin nagusia, inguruko herriekin harreman diplomatikoak mantentzea zen.
* **Gollum:** J. R. R. Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Jatorriz, **Sméagol** izeneko hobbit bat zen, baina Eraztun Bakarra topatzean pixkanaka ustelduz eta galbiderantz lerratuz joango da, eta azkenean eraztunaren eraginaren menpe dagoen itxura higuingarriko izakia bilakatuko da. Mintzatzean sortzen dituen eztarriko soinu ezatseginak direla eta, azkenean Gollum izena bereganatu zuen.
* **Errege Aztia, Nazgûlen jauna:** J. R. R. Tolkienek bere legendariumerako sortutako errege izen ezezaguneko fikziozko pertsonaia baten izen ugarietako bat da. Espektro bat da, Nazgûlen buruzagi gorena. Bizirik zegoela, Oesternesseko printze bat izan zitekeen. Sauronek gizakiak engainatzeko egin zituen bederatzi eraztunetatik, hiru numenortarren beste hainbeste jaunei eman zizkien, gizakien artean boteretsuenak zirenak, Eguzkiaren Bigarren Aroan. Hiru horiek eta beste seiak bere esku geratu ziren, eta denborarekin, mamu gisa zerbitzatu zuten, ez bizirik, ez hilik. Nazgûlen Jaunaren historiari buruz, bere eraztuna onartu aurretik, ezer gutxi gehiago idatzi zuen Tolkienek.

## Istorioa 
Tolkienek, *Eraztunen Jauna* istorio bakar bat bezala sortu zuen, baina arrazoi editorialen ondorioz, George Allen & Unwin argitaletxeak hirutan banatzea erabaki zuen, bere luzera eta kostuagatik. Hala, eleberria hiru zatitan banatua izan zen: *Eraztunaren Elkartea, Bi dorreak* eta *Erregearen itzulera* eta baita ere eranskin bat. Hala ere, Tolkienek egin zituen zatiketa natural bakarrak I, II, III, IV, V eta VI liburuak dira.

### *Eraztunaren Elkartea* 
Obra osatzen duten hiru liburukietako lehena da. Bi zatitan banatuta dago, aurretik hitzaurre bat dutelarik.

#### Hitzaurrea 
*Eraztunaren Elkartea* osatzen duten bi zatien aurretik, Tolkienek Hobbitei eskainitako hitzaurre bat idatzi zuen, eleberriko protagonista nagusitzat hartzen baitzituen. Hitzaurreak lau atal ditu:

* Hobbitak: eraztunen jaunaren gertaeren aurretik Hobbiten historia aurki daitekeen toki bakarra da, horrez gain hobbiten ezaugarri fisiko, ohitura eta kultura nagusiei buruzko analisia azaltzen da.
* Piparako belarra: Hobbiten zaletasun nagusietako bat deskribatzen du: pipan erretzea eta ohitura horren jatorria.
* Eskualdearen antolamenduaz: eskualdearen banaketa geografiko nagusiak, politika eta zerbitzu publikoak deskribatzen ditu.
* Eraztunaren aurkikuntzaz: hemen Tolkienek *Hobbita* lanaren laburpena eskaintzen du, bereziki Bilbok Eraztun Bakarra eta Gollumekin duen topaketa deskubritzen dituen zatia azpimarratuz.

#### I. Liburua 
Bilbok bere 111. urtebetetzea ospatzen du eta bat-batean eskualdea uzten du abisatu gabe, eraztuna Frodo Zorrozabal, bere lehengusu eta oinordekoari utziz. Gandalf aztia *Boterearen Eraztuna* dela konturatzen da. Hamazazpi urte geroago, Gandalfek Frodori esaten dio Eraztuna Sauron Jaun Ilunak aspaldi galdutakoa dela eta eskualdetik kentzeko aholkatzen diola. Gandalf badoa, eta zin egiten dio Frodoren urtebetetzerako itzuliko dela eta bidaian lagunduko diola, baina ez du hala egiten.

Frodo hobbita, Sam Gamgee lorazaina eta Pippin Took lehengusua lagun dituela oinez abiatzen da Crickhollowko etxe berrira. Haien atzetik zaldizko beltz misteriotsuak doaz, baina Gildor Inglorionek gidatutako elfo talde batekin topo egiten dute eta salbatu egiten dute, Elbereth eta Riders auzoetan. Hobbitek gaua beraiekin pasatzen dute, hurrengo egunean, jazarleak saihesteko lasterbide bat hartzen dute eta Farmer Maggot etxaldera iristen dira. Bucklebury Ferryra eramaten dute eta han Merry Brandybuck bere laguna ezagutzen dute. Crickhollowko etxera iristean, Merryk eta Pippinek Eraztunaren berri dutela adierazten dute eta Frodo eta Samekin bidaiatu nahi dutela azpimarratzen dute. Ondoren, Baso Zaharra zeharkatzea erabakitzen dute, zaldizko beltzak saihesteko. Hala, Agure zumearekin, basoa kontrolatzen duen zuhaitz gaizto bat, Merry eta Pippin harrapatzen ditu, baina Tom Bombadil misteriotsuak erreskatatzen ditu. Alde egiten dutenean, barrow wight batek  harrapatzen ditu. Frodo sorginkeriatik iratzarririk, Bombadileri deitzen dio, honek askatu egiten ditu eta antzinako ezpatak ematen diote.

Bree herrixkara iristen dira, non Strider izeneko Ranger batekin topo egiten dute. Ostalariak Gandalfen gutun bat ematen dio Frodori, Strider lagun gisa identifikatzen duena. Strinderrek basamortura eramaten ditu hobbitak, orain Nazgûl bezala ezagutzen diren zaldizko beltzen beste ihesaldi estu baten ondoren. Weathertop muinoan, berriz ere Nazgûlen erasoa jasatzen dute eta oraingoan Frodo ezpata madarikatuaz zauritu dute. Ihes egitea lortzen dute eta Strinderrek Rivendeleko Elven babesera eramaten ditu. Bidean Frodo gaixotu egiten da, Strinderrek belar-athelaz tratatzen du eta bizirik irtetzen da. Nazgûlak ia Frodo harrapatu egiten dute, baina Strider, Sam eta Elf-jauna Glorfindelek uretara botzen dute Nazgûlak, non Rivendelleko nagusia zen Elrondek deituriko uholde-urak harrapatzen duten.

#### II. Liburua 
Frodo Rivendellen dago, Elrondek zainduta. Elrondeko Kontseiluak Sauron eta Eraztunaren historiari buruz hitz egiten du. Strider Aragorn da, Isildurren oinordekoa dela ezagutarazten da. Isildurrek Sauronen eskutik moztu zuen Eraztuna aurreko Aroan, baina ez zuen suntsitu nahi izan. Gandalfek dioenez, azti nagusiak, Sarumanek, traizionatu egin die eta orain boterea izateko lanean ari da. Gandalf Sarumanek harrapatu zuen, baina ihes egitea lortu zuen, horren ondorioz ezin izan zen Frodoregana itzuli. Kontseiluak Eraztuna suntsitu egin behar dela erabakitzen du, baina hori Mordorreko Doom mendiaren sutara bidaliz bakarrik egin daiteke. Frodok bere gain hartzen du hori. Elrondek, Gandalfen aholkuarekin, kideak aukeratzen ditu. Hala, Eraztunaren Elkartea bederatzi ibiltariek osatzen dute Riders Beltzen aurka egiteko: Frodo, Sam, Merry, Pippin, Aragorn, Gandalf, Gimli nanoa, Legolas elfoa eta Boromir, Denethorren semea, Gondorreko laguntzailea.

Mendi malkartsuak Redhorn pasabidean zehar gurutzatzen saiatu ondoren, Elkartasuna Moriako meategietatik barrena doan bidezidor arriskutsuan doaz. Horrela, Balin, *Hobbitan* Bilborekin batera joan zen nanoetako bat eta bere nanoen kolonia orkoek hil zutela jakiten dute. Eraso bat biziraun ondoren, orkoek eta Balrog batek jazartzen dituzte, antzinako suzko deabru bat. Gandalfek Balrogari aurre egiten dio, eta biak amildegira erortzen dira. Besteek ihes egiten dute eta Lothlórien baso elfikoan aurkitzen dute babesa. Abiatu aurretik, Galadrielek beraien leialtasuna aztertzen du, eta opari indibidualak egiten dizkie, magikoak gutxi gorabehera, haien misioan laguntzeko. Frodo eta Sami, bere iturria (Galabrieleko ispilua) begiratzeko baimena ematen die, iraganeko, oraingo eta agian etorkizuneko ikuspenak ikusteko.

Galadrielen senarrak, Celebornek, Elkartasun txalupak, soingainekoak eta ogia ematen diote, eta Anduin ibaian behera joaten dira Amon Hen muinoraino. Han, Boromir Frodori Eraztuna kentzen saiatzen da, baina Frodok jantzi eta desagertu egiten da. Frodok Mordorrera bakarrik joatea aukeratzen du, baina Samek igarri egiten dio zer nahi duen, harrapatu egiten du ibaia gurutzatzen saiatzen den bitartean, eta berarekin doa.

### *Bi dorreak* 
#### III. Liburua 
Sarumanek, Sauronek eta Grishnákh bidalitako Uruk-hai, orko handiak, eta beste orko batzuk, Boromir hil eta Merry eta Pippin harrapatu dituzte. Ondorioz, Aragorn, Gimli eta Legolas orkoen atzetik doaz. Rohango erresuman, orkoak Rohangoko zaldizkoak hiltzen dituzte, Éomerrek gidatuta. Merry eta Pippin Fangorn Basora ihes egiten dute, non Treebeard, Ents antzekoen artean zuhaitzik zaharrena ezagutzen duten. Hobbiten arrastroa Aragorn, Gimli eta Legolasen Fangorneraino eramaten dituzte. Han, ustekabean, Gandalfekin topo egiten dute.

Gandalfek azaltzen du Balrog hil zuela borrokan baina Lur Ertainera bidali zuten bere misioa betetzera. Zuriz jantzia dago eta orain Gandalf Zuria da, Sarumanen tokia hartu baitu aztien buruzagi gisa. Gandalfek bere lagunei ziurtatu die Merry eta Pippin salbu daudela. Elkarrekin doaz Edorasera Rohangoren hiriburura. Gandalfek Théoden askatzen du, Rohangoko erregea. Théodenek bere borrokarako indarra biltzen du eta bere gizonekin Helmen Leizearen antzinako gotorlekura doa, Gandalfek Treebearden laguntzaren bila alde egiten duen bitartean.

Bitartean, Merry eta Pippinek bide baketsuetatik Ents esnatu ondoren, Isengard, Sarumanen gotorlekua, eraso eta suntsitu egiten du, aztia Orthancek dorrean harrapatuz. Gandalfek Treebeard konbentzitzen du Huorns armada Théoden laguntzen bidaltzeko. Rohirrimen armada eramaten du Helmen Leizera, eta orkoak garaitu egiten dituzte. Gandalf, Theoden, Legolas eta Gimli Isengardera doaz, eta harritu egiten dira Merry eta Pippin hondakinen artean lasai ikustean. Gandalfek aukera eskaintzen dio Sarumani gaiztakeriatik aldentzeko. Sarumanek entzungor egiten dionean, Gandalfek bere maila eta indar gehienak kentzen dizkio. Sarumanek alde egin ondoren, Wormmithek objektu biribil gogor bat jaurtitzen du Gandalf hiltzeko asmoz. Pippinek objektua jasotzen du; Gandalfek azkar hartzen du, baina Pippinek gauean lapurtzen dio. Dirudienez, palantír bat da, ikus-harria. Pippin Sauronek ikusten du harriaren bitartez. Gandalf berehala Minas Tirith, Gondorreko hiriaren nagusiarengana doa, Pippin berekin eramanez.

#### IV. Liburua 
Frodo eta Sam, Mordorrera bidean, Emyn Muileko muino eta harkaitz antzuetan zehar zailtasunakekin topatzen dira. Jarraituak izaten ari direla ohartzen dira, gau ilargi batean Gollum harrapatzen dute, Moriatik jarraitu diena. Froomek zin eginarazten dio Gollumi zerbitzatuko diola, eta eskatzen dio gida ditzala Mordorrera. Gollumek Marshes hilak zeharkatzen gidatzen diote. Samek Gollum entzuten du bere alter ego Sméagolekin eztabaidatzen ea promesa hautsi eta Eraztuna lapurtzen duen. Mordorreko Ate Beltza oso ondo zainduta dagoela ikusten dute, eta, horren ordez, Ithilien lurraldetik hegoaldera bidaiatzen dute Gollumek ezagutzen duen pasabide sekretu batera. Bidean, Faramirrek harrapatzen ditu. Eraztuna harrapatzeko tentazioari eusten dio. Gollumek, Frodorekiko leialtasunaren eta Eraztunaren desioaren artean urratuta dagoela, pasabidera eramaten ditu, baina Frodo traizionatzen du Shelob armiarma handiarekin Cirith Ungol tuneletan. Gollumek Shelob 's-eko gordelekura eramaten ditu. Frodok Galadrielek emandako Elbereten izarraren argiaren Phiala hartzen du. Argiak Shelob itsutzen du, eta atzera egiten du. Frodok sare erraldoia ebakitzen du Stinga erabiliz (elfoen ezpata), eta aurrera egiten dute. Shelobek beste tunel batetik erasotzen du, eta Frodo ziztatzera erortzen da. Galadrielgo Phialaren eta Sting ezpataren laguntzaz, Sam borrokan hasi da eta munstroa larri zauritzen du. Frodo hilda dagoela sinetsita, Samek Eraztuna hartzen du abentura bakarrik jarraitzeko. Orkoek Frodo aurkitzen dute, Samek entzuten die eta Frodo bizirik dagoela jakiten du.

### *Erregearen itzulera* 
#### V. Liburua 
Sauronek armada handi bat bidali du Gondorren aurka. Gandalf Minas Tirith hirira iristen da Denethorri erasoaz ohartarazteko. Minas Tirith setiatua dago, Nazgûlen Jaunak bere Eraztunaren boterea erabiltzen ditu hiriko ateak suntsitzeko. Denethor, Sauronek engainatua, etsipenean erortzen da. Bere burua erretzen du bizirik.  Aragornek, Legolas, Gimli eta Iparraldeko Ragerarekin batera, Hildakoen Patuak hartzen ditu Dunharrowko Gizon hilak erreklutatzeko, horiek Gondorreko erregearen alde borrokatu arte atseden hartzea ukatzen dien madarikazio zahar bat dute.

Aragorn jarraituz, Hildakoen armadak ikara eragiten die Umbarreko korsikarrei Gondor hegoaldean. Aragornek korsikarrak garaitzen ditu eta euren ontziak erabiltzen ditu Gondor hegoaldeko gizonak Anduin ibaian gora eramateko, eta Minas Tirith borrokara garaiz irizteko. Théoden iloba Éowynek, armadan mozorroturik sartu eta Nazgûlen Jauna hiltzen du Merryren laguntzarekin; biak zaurituta daude. Elkarrekin, Gondorrek eta Rohanek Sauronen armada garaitu dute Pelennorreko Zelaien guduan, hala ere, Théoden erregea hildakoen artean dago.

Aragorn Minas Tirith hirira sartzen da eta Faramir, Eowyn eta Merry sendatzen ditu. Sauron bere benetako arriskutik aldentzeko intentzioarekin, gizon talde bat gidatzen du Gondor eta Rohanetik, Ithilien zeharkatuz Ate Beltzeraino. Morannongo batailan, besteen armadaren soldaduen kopurua askoz ere handiago da.

#### VI. Liburua 
Bitartean, Samek Frodo Cirith Ungol dorretik erreskatatzen du. Mordorren zehar abiatzen dira. The Cracks of Doom-era iristen direnean, Frodok ezin dio Eraztunari gehiago aurre egin. Berak erreklamatu eta jarri egiten du. Gollum berriro agertzen da bat-batean, Frodorekin borrokatu eta Frodori atzamarra hozkatzen dio Eraztuna aldean duela. Modu basatian ospatuz, Gollum sutara erortzen da Eraztuna eramanez. Eraztuna suntsitzen denean, Sauronek betiko galtzen du bere boterea. Ondorioz, sortu zuen guztia suntsitzen da, Nazgûl galdu eta bere gudarosteak hain sakabanaturik geratzen dira guduan, ezen Aragorn garaile ateratzen baita.

Aragorn, Arnor eta Gondorreko errege izandatzen dute, eta Arwen, Elronden alabarekin ezkontzen da. Théoden lurperatzen dute eta Éomer Rohango erregea izendatzen dute. Bere arreba, Éowyn, Faramirrekin ezkonduko da, orain Gondorreko laguntzailea eta Ithilien printzearekin. Galadriel, Celeborn eta Gandalfek elkartu eta agur esan zieten Treebeardi eta Aragorni.

Lau hobbitek eskualdera itzultzen dira, bertan "Sharkey" (gerora Saruman zela jakingo dute) zuzenduriko gizonek eskualdea bere gain hartu dutela ohartzen dira. Merryk gidatutako hobbitek matxinada sortzen dute eta garaitu egiten dituzte. Gríma Wormmithek Saruma hil egiten du Bag End-en aurrean (Frodoren etxea). Hori dela eta, Hobbit gezilariek Gríma hiltzen dute. Merry eta Pippin heroi bezala ospatzen dira. Sam Rosie Cottonekin ezkontzen da eta Galadrielen opariak erabiltzen ditu eskualdea osatzen laguntzeko. Frodo, ordea, oraindik zauriturik dago gorputz eta arimaz, hainbeste denboraz Eraztuna jasan ondoren. Urte batzuk geroago, Bilbo eta Gandalfen konpainian, Frodo itsasoz haraindiko Grey Havens Mendebaldetik Lur hilezinetara doa bakearen bila.

### Eranskina 
*Eraztunen Jaunaren* eranskinek Tolkienen legendariumari, kronologiei, genealogiei eta liburuko fikziozko hizkuntzei buruzko zenbait istorio laburrak jasozten ditu:

* A eranskina: Tolkienen legendariumeko gobernariei buruzko urtekari batzuk jasotzen ditu, Numenorretik, Gondor eta Arnorretik, Eorl eta Durinen etxeetaraino. Gobernari horiek zerrendatzeaz gain, etxe bakoitzaren istorioari buruzko kontakizun laburrak eta Aragorn eta Arwenen arteko maitasun istorioari buruzko pasarte bat ere baditu.
* B eranskina: Eguzkiaren Bigarren eta Hirugarren Aroen kronologia bat jasotzen du, *Eraztunen Jauna* eleberrian kontatzen diren gertaerak bereziki azpimarratuz. Eguzkiaren Laugarren Aroko gertakari ezagun gutxi batzuk ere jasotzen dira, baina Eskualdeko Koparen arabera datatuak.
* C eranskina: hobbit familia ezberdinetako zuhaitz genealogikoak biltzen ditu, horien artean, Zorrozabal, Brandigamo, Tuk eta Sam Gamyiren familiak. Azken honetan, Gamyiz gain, Coto eta Cavada ere sartzen dira.
* D eranskina: Erdialdeko Lurraldean erabiltzen diren egutegiei buruzko azalpen bat jasotzen du.
* E eranskina: Tengwar eta angerthasen idazketa, ortografia eta ahoskera arauak jasotzen ditu, Tolkienek bere obrarako sortutako hizkuntzetan erabilitako letra motak.
* F eranskina: Tolkienek, Eguzkiaren Hirugarren Aroko Erdialdeko Lurraldeko herri ezberdinek erabiltzen dituzten hizkuntzei eta euren itzulpenari buruz hitz egiten duen testu bat jasotzen du.

## Egokitzapenak 
### Irratirako 
*Eraztunen Jauna* lanaren lehen egokitzapena irratirako egin zen, 1955 eta 1956 artean. BBC Radio irratiak, Erresuma Batuan, hamabi pasarte egokitu zituen, sei *Eraztunaren Elkartea* liburukoak eta beste sei *Bi dorreak* eta *Erregearen Itzulera* liburuetakoak. Egokitzapen horien arduraduna Terence Tiller izan zen. Alabaina, egokitzapenek liburuak ezagutarazteko balio izan zuten arren, Tolkieni ez zitzaizkion gustatu. Gainera, eztabaida sortu zuten BBC irratiko *The Critics* («*Kritikariak*») programan, eta horretan parte hartu zutenek Tolkienen iritzi berekoak izan ziren.

1960ko hamarkadaren hasieran, New Yorkeko WBAI-FM irratiak *Eraztunen Jauna*ren egokitzapen labur eta musikatua eskaini zuen, baina idazlearen baimenik gabe. Hortaz, ezabatu egin zen.

1979an, National Public Radio irratiak beste egokitzapen bat eskaini zuen, hamaika ordu ingurukoa, hori ere Amerikako Estatu Batuetan. The Mind's Eye irrati konpainia arduratu zen Bernard Mayesek idatzitako gidoiaren produkzioaz. Izatez, Mayesek berak ahotsa jarri zien zenbait pertsonaiari, hala nola, Gandalfi edo Tom Bombadili; beste pertsonaien ahotsen atzean, berriz, honako hauek daude: Ray Reinhardt (Bilbo), James Arrington (Frodo), Lou Bliss (Sam), Pat Franklyn (Merry), Mac McCaddon (Pippin) eta Tom Luce (Aragorn).

1981ean, BBC Radio irratiak egokitzapen berria emititu zuen, Brian Sibley eta Michael Bakewellek idatzitakoa, Jane Morgan eta Penny Leicesterren zuzendaritzapean. Oraingoan, hogeita sei pasarteren gidoia prestatu zuten. Gidoiak, oro har, liburuaren istorioari jarraitzen dio, baina Sibleyk berak esan zuen bezala, "ez dago istorio honen aurkezpen dramatikora arrakastaz hurbiltzeko modurik". Bertsio horretan, Ian Holm aktoreak jarri zion ahotsa Frodori, aurrerago Peter Jackson zuzendariaren zinemarako egokitzapenetan Bilboren papera ere egin zuena. 1982an egokitzapena berriro editatu zen, pasarteak hamairura mugatuz (bakoitza ordubetekoa). Eta 2002an, Jacksonen egokitzapenek izandako arrakasta ikusita, BBCk aldaketa txiki batzuk egin eta berriz emititu zuen, kasete eta CD formatuan ere bai.

### Zinemarako 
1956an, *Eraztunen Jauna*k dagoeneko zinemaren interesa piztu zuen. George Allen & Unwin argitaletxeak Tolkieni jakinarazi zion konpainia estatubatuar batek marrazki bizidunak egin nahi zituela eleberrian oinarrituta, eta egileak interes handia erakutsi zuen. Zenbait hilabete geroago, zinema konpainiako agente Forrest J. Ackermanek filmerako prestatutako zirriborro batzuk erakutsi zizkion Tolkieni, bai eta Erdialdeko Lurraldea kokatzeko erabil litezkeen paisaien argazkiak ere. Tolkienek begi onez ikusi zituen, izan ere, ez zuten Disneyren marrazki bizidunen estiloa kopiatzen, baizik eta Arthur Rackham ilustratzailearen lanean oinarrituta zeuden. Alabaina, Morton Grady Zimmermanen gidoiak zenbait aldaketa txertatu zituen jatorrizko istorioarekin bat ez zetozenak, esaterako, arranoak ohiko garraiobide gisa erabiltzea, 'The Prancing Pony' ostatua hotel bihurtzea edo Sarumanek bere buruaz beste egitea. Aldaketok nabarmen haserretu zuten Tolkien, eta ez zuen onartu bere lana horrela aldatzea; beraz, filma bertan behera geratu zen.

*Eraztunen Jauna* zinemara eramateko bigarren saiakera 1967an egin zen. Stanley Kubrick zuzendari estatubatuarrak eleberriaren bertsio bat egin nahi izan zuen The Beatles musika taldeko kideekin, alegia, haiek protagonisten paperan jarrita: Paul McCartney Frodo gisa, Ringo Starr Sam gisa, George Harrison Gandalf gisa eta John Lennon Gollum gisa. Alabaina, Tolkienek uko egin zion proposamenari.

1970eko hamarkadan, United Artists enpresak, *Eraztunen Jauna*ren gaineko eskubide batzuk hartuak zituenak, John Boorman zinemagilea kontratatu zuen egokitzapena irudi errealean egiteko. Film bakarra egiteko gidoia prestatu zen, zazpiehun orri ingurukoa, baina istorioa nabarmen aldatzen zuena: pertsonaia ugari ez ziren agertzen, Nazgûl deiturikoak azalik gabeko zaldietan zebiltzaten, Arwen neskatila zen eta sexu eszena bat zegoen Frodo eta Galadrielen artean. Filmaren kostua zela eta, proiektuak ez zuen aurrera egin. Hala, Ralph Bakshik, Boormanen proiektuan bat egindakoak, garai hartan Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) konpainiako buru zen Dan Melnickekin harremanetan jarri zen, eta Boormani gidoia erostea adostu zuten; alabaina, Melnick kaleratua izan zenez, ezin izan zuten gidoia erosi. Azkenik, United Artist enpresak filma zabaltzea onartu zuen, Bakshiren zuzendaritzapean, Saul Zaentz ekoizle eta Peter S. Beagle idazle izan zituelarik. Marrazki bizidunen formatuan egin zen errotoskopioaren animazio-teknikarekin, hau da, eszenak pertsona errealekin grabatu ziren, eta gero animazio bihurtu.

1995. urtean irudi errealeko filma egiteko proiektua jarri zen martxan, Zeelanda Berriko Peter Jackson zuzendariaren eskutik. Miramax konpainia izan zen lehena proiektuarekiko interesa erakusten, baina atzera egin zuen, film bakarra egitea aurreikusten zuelako, eta Jacksonek eta bere emazte Fran Walshek idatzitako gidoiak bi film egitea eskatzen zuelako. Jacksonek, orduan, New Line Cinemari aurkeztu zion proiektua, eta, azkenean, eleberriaren egokitzapena hiru zatitan banatzea erabaki zen. Horretarako, gidoia berridatzi behar izan zen, Philippa Boyensen laguntzarekin. Filmaren errodajea 1999ko urrian hasi eta 2000ko abenduan bukatu zen, eta film bakoitzak urtebeteko postprodukzioa izan zuen.

Hala, *Eraztunaren Elkartea* 2001ean estreinatu zen, *Bi dorreak* 2002ko abenduan eta *Erregearen Itzulera* 2003ko abenduan. Arrakasta ikaragarria izan zuten, Tolkienen fenomenoa berpiztea lortuz, eta oro har kritika onak jaso zituzten. Gainera, hiruren artean Zinemako Arte eta Zientzien Akademiaren hamazazpi Oscar sari eskuratu zituzten (guztira, hogeita hamar dira). Hiruretatik azkena izan zen sarituena, hamaika sarirekin, alegia, *Ben-Hur* eta *Titanic* film ospetsuek bezainbeste.

2009an, Tolkienen istorioen zale batzuek berrogei minutuko film laburra egin zuten, *The Hunt for Gollum* izenburuduna. Bertan, Aragorn, Gandalfek eskatuta, Gollum bilatzen ari da, eleberriko amaierako zenbait elementurekin. Gidoilari eta zuzendari  Chris Boucharden hitzetan, produkzioa ondo pasatzeko helburuarekin egin zen, besterik ez. Izatez, aurrekontua ez zen hiru mila libera esterlinara heldu, eta parte hartzaile gehienek *ad honorem* lan egin zuten. Lana 2009ko maiatzaren 3an estreinatu zen, eta dohainik ikus daiteke Internet bidez.

### Telebistarako 
2017ko azaroaz geroztik Amazon Prime plataforma Eraztunen Jaunaren prekuela izango den telesail bat sortzen ari da. Telesaila Eguzkiaren Bigarren Aroan kokatuta egongo da, eta, beraz, Eraztuen Jaunaren garaia baino ehundaka urte lehenagoko gertakizun eta abenturak kontatuko ditu.

Honako aktore hauek hartuko dute parte: Robert Aramayo, Owain Arthur, Nazanin Boniadi, Tom Budge, Ismael Cruz Córdova, Ema Horvath, Joseph Mawle, Tyrone Muhafidin, Sophia Nomvete, Megan Richards, Dylan Smith, Charlie Vickers eta Daniel Weyman.

2020ko otsailean ekin zioten telesaila grabatzeari Zeelanda Berrian, baina, Covid-19a dela eta bertan behera utzi behar izan zuten handik eta hilabetera. Urte bereko irailean ekin zioten berriro grabaketari. Estreinaldia 2021. urte amaierarako edo 2022. urte hasiererako aurreikusi dute.

### Beste batzuk 
1978an, Frank Sinatraren ''That's Life'' abestiaren bideoan, zuri-beltzean, 2:08 minutuan, 'Theatre Royal Drury Lane' izeneko antzokia agertzen da, eta bertan 'The Lord of the Rings' obra dago iragarrita.

1979 eta 1981 artean, Luis Bermejok eta Nicola Cutik *Eraztunen Jaunaren* egokitzapena plazaratu zuten komiki formatuan, hiru liburukitan, Toutain Editor argitaletxean, beste herrialde batzuetara ere heldu zena: Italia, Alemania, Holanda, Danimarka, Suedia eta Finlandiara, besteak beste.

1980an, telebistara heldu zen *Erregearen Itzulera* filma, marrazki bizidunetan egindakoa, Ralph Bakshiren filmaren jarraipena izan nahian. Jules Bassek eta Arthur Rankin Jr-ek zuzendu zuten, 1977an El hobbit filmaren produkzioaz arduratu zen lantaldearekin batera.

1990ean Recorded Books enpresak eleberriaren audioliburua argitaratu zuen. Rob Inglis aktore britainiarrak irakurritakoa zen, pertsonaia bakoitzarentzat ahots ezberdina erabili zuena, eta aktoreak berak abesten ditu eleberriko abesti guztiak. Tolkienek liburuko zenbait abesti idatzi zituen, baina gainerakoak Inglisenak eta Claudia Howard zuzendariarenak dira.
 
Era berean, antzerkira ere egokitu da eleberria, hiru orduko musikalean. 2006an izan zen estreinaldia, Toronton, (Ontario, Kanada), baina ekoizleek ez dute hasierako inbertsioa konpentsatu (18 milioi euro). Hala ere, Londresen ere estreinatu zen , 2007ko ekainean, 2008ko uztailera arte, 492 emanaldiren ondoren. Ekoizpen hori, Torontokoa baino pixka bat laburragoa, mota horretako garestiena bilakatu da (25 milioi euro inguru), eta, hala ere, ekoizleek beste bat egiteko ideia izan zuten 2009an, alemanez, bai eta Zeelanda Berrian, Australian eta Ekialde Urrunean bira egitea ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hobbita
* *Silmarillion*
* Mendeko 100 liburuak (Le Monderen zerrenda)

## Kanpo estekak