open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luis Taberna Tompes

**Luis Taberna Tompes** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1909ko apirilaren 29a - Altsasu, Nafarroa Garaia, 1994ko otsailaren 6a) nafar musikari, organojole eta irakaslea izan zen.

Haurra zelarik hasi zen parrokiako koruan abesten eta bertan piztu zitzaion musikarako zaletasuna. Hasieran pianoa bere kabuz jotzen ikasi zuen herriko dirudun batek etxean zeukan pianoan. Herriko organista eta bandako zuzendaria zen Francisco Vielak mutilaren gaitasunak ikusita ondoan hartu eta lehenengo musika jakintzak erakutsi zizkion, baita organoaren oinarriak ere. Aipatutako Viela hil zelarik, Tabernak hartu behar izan zuen haren lekua Migel Etxebeste herrikidearekin ikasketetan sakontzen zuen bitartean.

Mateo Muxika apezpikuak Lesakara egindako bisita batetan, meza lagundu zuen organojolea ezagutu nahi izan zuen eta harrituta gelditu zen musikaria hain gaztea zela ikustean. Gotzainari esker, Tabernak 17 urterekin Irunberriko organista eta Musika Bandako zuzendari postua lortu zuen 1926ean.

1930ean, oposaketa bidez Altsasuko Bandako zuzendari eta organista postua lortu zituen Irunberritik Sakana aldera salto eginez. Laster hasi zen organo-jole apartaren fama hartzen eta euskal musikari famatuekin harreman estua izan zuen (Guridi, Zubizarreta, Urteaga…)

1956ean eman zuen bere lehen bira Katalunia, Mallorca eta Menorcan zehar eta jarraian Estatu Batuetan, Kuban eta Mexikon barrena arrakasta handia lortuz.

Burgosen, Antonio de Cabezonen heriotzaren laugarren mendeurrenean honen omenezko emanaldietan parte hartu zuen kritika apartak jasoaz, baita Musika Sakratuaren Nazioarteko Astean ere.

Iruñeako «Pablo Sarasate» kontserbatorioko organo katedraduna izan zen eta bertako kide Aurelio Sagasetarekin batera *Organos de Navarra* (Iruñea, 1985) liburua eman zuten argitara. Liburu honetan Nafarroako organo guztiak aztertu zituzten, herriz-herriz, elizaz-eliza ikerketa eta katalogazio lan aparta eginez.

Helena Taberna Aierra zinema zuzendariaren aita zen.

## Kanpo estekak
Amorebieta Kirol Elkartea 2022-2023

Entrenatzailea:  Haritz Mujika (2022-Egun)
* 15px|Kapitain = Kapitainak.
* 15px|Lesio = Epe luzeko lesioa.
*  23 baino handiagoa den zenbakia duten jokalariak Amorebieta B taldeko jokalariak dira, eta beraz talde biekin joka ditzakete partidak. Espainiar ferezadioaren arauek diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 23-erako zenbakiak eraman beharko dituzte, eta 3. atezaina egongo balitz 24 zenbakia eraman beharko luke.

#### Bajak Neguan 
### Neguko merkatua 2023 
### Udako merkatua 2022 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geraldo Rivera

thumb|250px|Rivera XX. mendeko 70. hamarkadan.
**Gerald Michael Rivera** (Brooklyn, New York, 1943ko uztailaren 4a), **Geraldo Rivera** izenez ezagunagoa, abokatu estatubatuarra da, kazetaria, idazlea, eta elkarrizketen aurkezlea. «Geraldo», bere izena zeraman elkarrizketa-show propioaren anfitrioia izan zen, 1987 eta 1998 artean. Beste saio garrantzitsua «Geraldo at Large» izan zen. Haren familiak jatorri hispanoa du.  Polemika ugarietan nahastua egon da. Ideologikoki eskuinekoa da, Alderdi Errepublikanotik gertu egonez.

## Polemika batzuk 
* 1977an: Elvis Presley hil zenean, hedabide askotan heriotzaren kausa biotzeko izan zela esan zen. Riverak botiken gaindosi baten ondorioz hil zela zabaldu zuen.  
* 1985ean: Roone Arledgek, ABC katearen burua, Silvia Chaseren erreportaia zentsuratu zuen; lan horretan Marilyn Monroe eta John F. Kennedy zein Robert Kennedy arteko harremanak azaltzen ziren. Riverak Arledge kritikatu zuen eta, ondorioz, katetik kanporatu zuten. 
* 1987an: arrazismoaren gainerko mahainguru batean kazetariari sudurra puskatu zioten.
* 1988an: Riverak, erritual satanikoetako abusuen ustezko izurrite bati buruzko erreportaje izar batzuen lehena aurkeztu zuen. Orduan adierazi zuen: "Kalkuluen arabera, milioi bat pertsona sataniko baino gehiago daude herrialde honetan". Kritikoen arabera 10.000 baino gehiago ez dira.
* 2001ean: Afganistango Gerran, Rivera barregarri utzi zuen erreportaje batek. Erreportaje horretan, su-istripu adiskidetsu baten erdian egon zela erakusten zen; geroago, oso urruti zegoela jakin zen. Riverak desadostasunagatiko gaizki-ulertu txiki bat izan zela argudiatu zuen.

## Liburu aukeratuak 
Lan askoren egilea izan da Rivera. Hona hemen garrantzitsuenak:
* Rivera, Geraldo (1972). ''Willowbrook: A report on how it is and why it doesn't have to be that way.* New York: Vintage Books. .
* Rivera, Geraldo (1973). *Miguel Robles—So Far.* San Diego: Harcourt Brace Jovanovich. .
* Rivera, Geraldo (1973). *Puerto Rico: Island of Contrasts*. Irudiak: William Negron. Parents Magazine Press. .
* Rivera, Geraldo (1977). *A Special Kind of Courage: Profiles of young Americans*. New York: Bantam Books. .
* Rivera, Geraldo (1992). *Exposing Myself*. London: Bantam. .
* Rivera, Geraldo (2008). *HisPanic: Why Americans fear Hispanics in the U. S.* New York: Celebra. .
* Rivera, Geraldo (2009). *The Great Progression: How Hispanics Will Lead America to a New Era of Prosperity.* New York: New American Library. .
* Rivera, Geraldo (2018). *The Geraldo Show, A Memoir''. Texas: Benbella Books. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Geraldo Riveraren webgune ofiziala.
Aurelio Sagaseta Ariztegi

**Aurelio Sagaseta Ariztegi** (Ituren, Nafarroa Garaia, 1935eko uztailaren 27a) nafar apaiza eta musikaria da.

Iruñako Seminarioan egin zituen ikasketak 1960ean apaiztuz. Une hartatik aurrera musika erlijiosoa izan zuen bere espezialitatea. 1962an, oposaketa bidez irabazi zuen Iruñako Katedraleko kanonigo eta ganbara-maisu edo txantre postua. Urte batzuk eman zituen Erroman bere musika ezagutzak zabaldu eta sakontzen, modu honetan Musika Institutu Pontifizioan Musika Sakratuan, Gregorianoan eta Musikologian atera zituen tituluak 1970ean.

Iruñeara itzulita, oposaketa bidez, Nafarroako Goi Mailako Musika Kontserbatorioan postua lortu zuen konposizio irakasle moduan 1971ean, 1985ean bertako katedradun bihurtuz. Kontserbatorioko zuzendari ere izan zen 1986 eta 1988 artean. Espainiako eliz-musikarien elkarteko lehendakaria da 1992 ezkeroztik. Higinio Anglés musikologo handiaren dizipulutzat dauka bere burua.

Bere ibilbide luzean irakaskutza, zuzendaritza, ikerketa eta konposizioa uztartu ditu. Nabarmentzekoa da Iruñako Katedraleko musika artxiboan egindako lana, bertatik ahantzita zeuden edo ezagutzen ez ziren lanak berreskuratu, argitaratu eta interpretatuz, beti ere obren garaiko estetika ahalik eta modu finenean mantentzen saiatuz. Katedraleko musika-ganbararekin hainbat grabaketa eta kontzertu eman ditu Euskal Herrian, Espainian eta Europan. Adierazgarria da, halaber, Katedraleko ospakizunak laguntzen bere koruak daukan maila eta liturgiari ematen dion garrantzia. Herri musika ere aztertu izan du.

Ugariak dira aldizkari zietifikoetan argitaratutako artikulu eta ikerkertak eta bakarrik edo lankidetzan argitara emandako liburuek ere garrantzi nabarmena daukate, esaterako: *La Música Medieval en Navarra* (Iruñea, 1970) Higinio Anglésekin lankidetzan edo *Órganos de Navarra* (Gobierno de Navarra, 1985) Luis Taberna Lesakarrarekin batera egina. *Diccionario Hispano-Americano de la Música* (2000) delakoan hainbat sarrera ere idatzi ditu.

Nafarroako Koruen Federazioko urrezko domina jaso zuen, bai eta Donostiako Orfeoia/ UPV-EHU saria ere, bertzeak bertze.

Academia de Bellas Artes de San Fernando erakundeko kide urgazlea da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edurne Biritxinaga

**Edurne Biritxinaga** **Gaztelurrutia** (Durango) zientzialari eta matematikaria da.

Matematika  euskaraz landu zuen lehenengo zientzialarietako bat izan zen. Esate baterako, 1978an Udako Euskal Unibertsitatean hitzaldi bat eman zuen *Euskararen entropia* buruz.  1978an argitaratu zuen *Espazio topologikoak* liburua beste bost emakume matematikarirekin batera (Begoña Carrascal Platas, Mari Carmen Castillo Aranburu, Maria Jesus Esteban, Arantza Laborda Otadui, eta Mari Jose Zarate Azkuna). Hurrengo urtean *Dibisibilitatearen teoria* liburua argitaratu zuen. UEUrekin argitaratu zituen liburu horiek mugarrietako bat izan ziren unibertsitate mailako euskarazko matematikan. 

UZEIk 1982an bi liburukitan argitaratutako *Matematika hiztegia* osatu zuten 11 egile aitzindarietako bat izan zen.

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 14 lan baino gehiago jaso dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jesus Mari Larrazabal

* Karlos Santamaria
* Maria Jesus Esteban
* Begoña Carrascal

## Kanpo estekak 
* Edurne Biritxinaga Gaztelurrutia Inguma datu basean
1997ko Valoniako Tourra

**1997ko Valoniako Tourra** lasterketa horren XXIV. ekitaldia izan zen. Guztira, 7 etapa izan zituen 1997ko abuztuaren batetik seira. Ekitaldi horretan zenbait txirrindulari ospetsuk hartu zuten parte. Ezagunenak Mapei taldeko Tom Steels eta Nico Mattan, Lotto taldeko Rik Verbrugghe, Vlaanderen 2002 taldeko Mario Aerts eta Cedico taldeko Thierry Marichal izan ziren, besteak beste. Gainera, Alemania, Suitza eta Herbehereetako selekzioek parte hartu zuten. Verbrugghek eta Tom Steelsek bi etapa irabazi zituzten. Thierry Marichalek azken etapa eta sailkapen nagusia irabazi zituen.

## Taldeak 
Mapei-GB

Lotto

Casino

Vlanderen 2002

Tonissteiner-Saxon

Cedico

Mroz

Alemaniako Selekzioa

Herbehereetako Selekzioa

Suitzako Selekzioa

Vellutex

ASLK-Eddy Merckx

Pesant Cl. Liege

Josan-Delhaize

Allessandra Filati

## Sailkapenak 
## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Rik Verbrugghe

**Rik Verbrugghe** (Tienen, 1974ko uztailaren 23a), belgikar txirrindulari ohia da. Italiako Giroko eta Frantziako Tourreko etapak irabazi zituen. 1996tik 2008ra izan zen profesional. Erretiratu ostean, Quick-Step taldeko zuzendaria bilakatu zen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak
*  Lotto (1996-2004)
*  Quick-Step (2005)
*  Cofidis (2006-2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
*
Cristina Rota

**María Cristina Rota Fernández** (La Plata, Argentina, 1945eko urtarrilaren 30a) argentinar- espainiar aktore, ekoizle eta arte dramatikoko irakaslea da. Arte Ederren Urrezko Domina jaso zuen 2010ean.  María Botto, Juan Diego Botto eta Nur Levi aktoreen ama da.

## Biografia 
María Cristina Rota 1945eko urtarrilaren 30ean jaio zen La Platan, Argentinan. Espainiar jatorria du, bere aitona nafarra zen eta bere amona kanariarra. Diego Fernando Botto aktorearekin hiru seme-alaba izan zituen: María Bottoren (1974) eta Juan Diego Bottoren (1975). Hirurak aktoreak dira. Diego Fernando 1977ko martxoaren 21ean desagertu zen Argentinako Videla diktadurako beldurrezko kanpainan, eta desagertu ziren 30.000 lagunen zerrendako bat izan zen.

1978an, beste bikote batekin haurdun eta Espainiara etortzea erabaki zuen. Bertan, Nur Levi aktorea (1979ko otsailaren 1ean) jaio zen. Espainian aktoreak prestatzeko lan handia egin du 1978tik, Mirador aretoari lotutako eskolan, gero horren barruan, 1979an Sortzaile Berrien Zentroa sortu zuen, zuzentzen duen eta bere izena duen antzerki-eskola.

Aktore gisa, Agustín Alezzo, Carlos Gandolfo, José Luis Gómez eta Lluis Pasqual zuzendariekin lan egin du.

1979tik Cristina Rota Interpretazio Eskola zuzentzen du Madrilen.

El Pais egunkarian 2015ean egindako elkarrizketa batean hauxe esan zuen:*Perbertsioa, ustelkeria, beti dator goitik behera. Gobernuetatik dator, Estatutik... Dena beherantz doa, nahasketa sortzen du, hizkuntza galtzen du... Gangrena bat bezalakoa da.*

## Zinema 
## Antzerkia 
### Aktore gisa: 
* *El zoo de cristal/ Kristalezko zooa* (2005)

### Errealizadore gisa: 
### Egokitzaile gisa 
### Ekoizle gisa 
* 2003ko sinatzaileak

## Sariak
* 2010ean Arte Ederren Urrezko Domina jaso zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes Hurtado de Álvarez

**Mercedes Hurtado de Álvarez** (Popayán, Nueva Granada Errepublika, 1840 – Bogota, Kolonbia 1890) emakume idazle kolonbiarra izan zen. Onartuta dago Kolonbian liburu bat plazaratu zuen lehenengo emakumea bera izan zela. Bere alaba ere idazlea izan zen, Mercedes Álvarez de Flores.

## Biografia 
1840. urtean jaio zen Kolonbiako Popayán hirian, Cauca departamenduan, eta, ondoren, Bogota hirira joan zen. Soledad Acostak bere garaian arrakastaz idatzi zuten idazle kolonbiarren artean aipatzen du. Era berean, hainbat aldizkarirekin kolaboratu zuen.

*Alfonso. Cuadros de costumbres* izenburuko eleberri bat idatzi eta argitaratu zuen 1870ean. *Alfonso* lanean, garaiko tentsio sozialak erretratatzen dira.  Cristina Valckeren arabera, hau izan zen emakume kolonbiar batek inprimategi batean argitaratutako lehen eleberria; aurretik Soledad Acostak bakarrik argitaratu zituen bere lanak egunkariekin batera zetozen liburuxken bidez. 

Obra José María Torres Caicedo doktoreari eskainita dago. Han emakume gisa agertzen zen, garaiko gizarte patriarkalaren printzipio moraletan kontserbadore izateko asmoarekin. Hala ere, bere garaikideak ez bezala, bere izenarekin argitaratu zuen liburua, eta ez izengoiti batekin. Bogotan hil zen, 1890ean.

## Obra 
*  *Alfonso. Cuadros de costumbres*, Medardo Rivas inprimategia, 1870. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arne Åhman

**Arne Åhman** (Nordingrå, 1925eko otsailaren 4a - Umeå, 2022ko uztailaren 5a) suediar atleta izan zen, jauzi hirukoitzean espezialitatua.

1948ko Udako Olinpiar Jokoetan jauzi hirukoitzeko txapeldun olinpikoa izan zen, 15,400 metroko jauziarekin.

Gainera, brontzezko domina irabazi zuen jauzi hirukoitzeko proban Europako Txapelketan Oslon 1946an, eta zilarrezko domina gorako-jauzian Europako Txapelketan Bruselan 1950ean.

Irakaslea izan zen lanbidez.
Hemimycena cucullata

***Hemimycena cucullata*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da ohikoa Euskal Herrian. Ez da jangarria, sukalderako trinkotasun gutxikoa eta urria delako.

Sinonimoa: *Mycena gypsea*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm arteko diametrokoa, zuri matea, hasieran konikoa, gero kanpai itxurakoa eta azkenik zabaldua, baina titi kamuts bat mantenduz.

**Orriak:** Zuriak, estu, hasieran goranzkoak, gero horizontalak.

**Hanka:** 3 - 7 x 0,1 - 0,2 cm-koa, zuri matea, oinarria iletxo zuriz josia.

**Haragia:** Mehea, zuria eta usaingabea.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia. 

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, trinkotasun gutxi duelako.

### Nahasketa arriskua 
*Mycena* oso antzeko bat dago, *Mycena luteus* da, baina hau konifera luma hondarretan jaiotzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, hostoerorkorretan, batez ere pagadietan.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Errusia, Australia eta Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nur Levi

**Nur Al Levi Rota** (Madril, Espainia, 1979ko otsailaren 1a) zinema, antzerki eta telebistako aktorea da. Cristina Rotaren alaba da, eta María Botto eta Juan Diego Botto neba-arrebak dira. Horiek guztiak aktoreak dira.

## Biografia 
Nur Al Levi Rota 1979ko otsailaren 1ean jaio zen Madrilen, Espainian. Cristina Rota aktore, antzerki-zuzendari, ekoizle eta arte-dramatikoko irakasle ezagunaren alaba da, eta 1978an Argentinatik erbesteratu zen, haurdun zegoela. Bere bi neba-arrebak María Botto (1974) eta Juan Diego Botto (1975) aktoreak dira.

Zineman, *Sin vergüenza* (2001), *El refugio del mal* (2002) eta *El siguiente oriente* (2006) bezalako film espainiarretan parte hartu du, nazioarteko ekoizpen zinematografikoetan, *Pasos de bail*e (2002) lanean, John Malkovich estatubatuarrak zuzendua. Halaber, *Hospital central* eta Punta Escarlata bezalako Espainiako telesail entzutetsuetan parte hartu du. Antzerki-lan ugaritan aritu da, eta horietako batzuk bere amaren zuzendaritzapean, Cristina Rota.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Teo el pelirrojo/ Teo ilegorria* (1986. Zuzendaria: Paco Lucio).
* *El río oro* (1986. Zuzendaria: Jaime Chávarri)
* *Sin vergüenza/ Lotsarik gabe* (2001. Zuzendaria: Joaquín Oristrell)
* *Pasos de baile/ Dantza-urratsak* (2002. Zuzendaria: John Malkovich)
* *El refugio del mal/ Gaizkiaren babeslekua* (2002. Zuzendaria: Félix Cabeza)
* *El próximo Oriente/ Ekialde Hurbila* (2006. Zuzendaria: Fernando Colomo)
* *Un ajuste de cuentas/ Kontu-doikuntza* (2009. Zuzendaria: Manane Rodríguez).
* *Hablar/ Hitz* egin (2015. Zuzendaria: Joaquín Oristrell)
* *Las maletas de Tulse Luper Parte 2/ Tulse* Luper 2. zatiaren maletak (Peter Greenawayk zuzendua)

### Telebista 
* *El zorro/ Azeria* - (1990. Family Channel)
* *Abuela de verano/ Udako amona* (2005. EET)
* *El comisario/ Komisarioa* (2006. Telecinco)
* *Hospital central/ Ospitale nagusia* (2006. Telecinco)
* *Doctor Mateo/ Mateo doktorea* (2001. Antena 3)
* *Punta Escarlata* (2011. Lau)

### Antzerkia 
* *Lo que no te digo/ Esaten ez dudana* (Cristina Rotak zuzendua)
* *La caída de los dioses/ Jainkoen erorketa* (Tomaz Pandur-ek zuzendua)
* *Memento* (Jaime Chavarrik zuzendua)
* *Hamlet* (Tomaz Pandur-ek zuzendua)
* *Sueño de una noche de verano/ Udako gau bateko ametsa* (Tamzin Towsenek zuzendua)
* *Pero ¿quién mató al teatro?/ Baina nork hil zuen antzerkia?* (Zuzendaria: Joaquín Oristrell)
* *La katarsis del tomatazo*
* *Lorca* (Cristina Rotak zuzendua)
* *La barraca* (Cristina Rotak zuzendua)
* *Naufragos* (Zuzendaria: María Botto eta Jesús Amate)
* *Ciudades Perdidas/ Galdutako herriak* (Daniel Suárez Marzalek zuzendua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ren profila Nur Al Levi Internet Movie Database
Sivasspor

**Sivasspor** Turkiako futbol taldea da, Sivas hirikoa. Turkiako Kopa bat irabazi du.

## Palmaresa 
### Turkian: 1 
* Turkiako Liga (0) bigarrena 2009an
* Turkiako Kopa (1): 2022.

### Nazioartean: 0 
* UEFA Intertoto Kopa (0): finalista 2008an.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Adarretako marasmio

**Adarretako marasmioa** edo **xiria** (*Collybiopsis ramealis*) *Marasmiaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi du kontsumitzeko. Adarretan hazten diren *Marasmius* txiki sinpatikoenetako bat da, eta hainbat espezie ezagutzen dira.

Sinonimoak: *Agaricus ramealis* (Basionimoa), *Marasmius ramealis*, *Micromphale rameale*, *Gymnopus ramealis*, *Micromphale ramealis*, *Gymnopus ramealis*, *Chamaeceras ramealis*, *Marasmiellus ramealis*, *Agaricus amadelphus*, *Micromphale amadelphum*, *Marasmius amadelphus*, *Marasmiellus amadelphus*, *Chamaeceras amadelphus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 1,5 cm arteko diametrokoa, ganbila, gero zabaldua edo apur bat hondoratua erdian; arrosa zurbil edo arrosa-okre kolorekoa. Azal zimurtsua eta matea.

**Orriak:** Zuriak edo apur bat arrosaz tindatuak; nahiko zabal, tartean orritxorekin, meheak, itsatsiak edo apur bat dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Laburra, normalean okertua, pixka bat lodituta substratuarekin txertatzean, zuria edo arrosaz koloreztatua, edo gorri-lehoi kolorekoa; behealdean iletxoz estalita dago, ikusten direnak edo ez.

**Haragia:** Mehea, mintzezkoa, eta usain berezirik gabea.

**Etimologia:** *Marasmiellus* terminoa grezierazko “marasmus” hitzetik dator, ahulgarria esan nahi du. *Ramealis* epitetoa latinetik dator, adar, esan nahi duen "rameus" hitzetik.  Adarretan hazten delako.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako interesik, haragi gutxi duelako.

### Nahasketa arriskua 
*Marasmius rotula* delakoarekin eta adarretan hazten diren beste *Marasmiellus* txiki batzuekin, hainbat espezie ezagutzen dira.

## Sasoia eta lekua 
Udako azken euriteekin agertzen da, eta udazkenean; hostozabaletako adar erorien edo enbor hiletan, oteen adaxka hiletan, bakanagoa da koniferetan, oso ohikoa da gure basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Martinika, Panama, Ekuador, Brasil, Europa, Errusia, Hego Korea, Taiwan, Australia, Benin, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Zimbabwe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1. FC Slovácko

**1. FC Slovácko** (izen osoa *1. Football Club Slovácko*) Txekiar Errepublikako futbol taldea da, Uherské Hradiště hirikoa. 2022an Txekiako Kopa irabazi zuen.

## Historia 
1927an sortu zen *SK Staré Město* izenarekin. 200. urtean hiriko bereko *FC Slovácká Slavia Uherské Hradiště* taldearekin b at egin eta *1. FC Synot* bihurtu zen. 2004an hartu zuen gaur egungo izena.

1993-94 denboraldian Txekiar Errepublikako Liga abiatzerakoan Slovácko 3. mailan hasi zen jokatzen. Lau denboraldiren ostean lortu zuen 2. mailara igotzea eta 2000-01ean egin zuen debuta maila gorenean. 2022an Txekiako Kopa irabazi zuen, bere aurreneko titulua.

## Palmaresa 
### Txekiar Errepublikan: 8 
* Liga (0): laugarren 2021 eta 2022an.
* Kopa:
** Txapeldun (1): 2022.
** Finalista (2): 2005, 2009.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Camille Chautemps

**Camille Chautemps** (Paris, 1885eko otsailaren 1a - Washington, 1963ko uztailaren 1a) frantziar politikaria izan zen. Hiru aldiz izan zen Frantziako lehen ministro.

Alderdi Erradikaleko kidea izan zen, baita bere familia ere. Abokatua eta errugbi jokalaria izan zen Stade Français Paris taldean. 1906an sartu zen Frantziako Ekialde Handian eta 1940an utzi zuen masoneria.

Diputatua, senataria eta Édouard Herriot, Paul Painlevé eta Aristide Brianden gobernuetako kidea izan zen. Ezkerreko zentroko bi koalizio-gobernu zuzendu zituen, 1930eko otsailetik martxora eta 1933ko azarotik 1934ko urtarrilera. Bigarren gobernua Stavisky aferraren ondorioz erori zen.

Léon Blum Fronte Popularraren gobernuan Estatu ministro izan zen 1937an. 1937ko ekainean Blum ordezkatu zuen lehen ministro karguan. Franko debaluatu eta trenbideak nazionalizatu zituen.

1938ko martxoan amaitu zuen agintaldia, eta geroago lehen ministrorde izan zen Édouard Herriot, Paul Reynaud eta Philippe Pétainekin. Alemaniaren inbasioaren aurrean, armistizioa onartzeko presioa egin zuen.

Estatu Batuetara bidali zuten misio ofizialean, eta han Pétainen gobernutik urrundu zen. Frantzian kondenatu zuten etsaiarekin kolaboratzeagatik eta 1954an amnistiatu zuten.
Salbatoreko baseliza

**Salbatoreko baseliza** Argako Erriberako Faltzes udalerrian kokatutako Erdi Aroko kristiau basilika bat da.

## Eraikina 
Haitzaren goialdean altxatzen da. Bere antzinatasuna Erdi Arokoa da, nahiz eta gaur egungoa 1880an eraiki zen, 1614ko bat ordezkatuz. Barrualdea XVII. mendearen lehen erdiko erretaula manierista baten buruan dago, eta, bertan, Juan Frías de Salazar margolariarenak izan daitezkeen taula gaineko pinturak daude.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Faltzes
* Argako Erribera
* Erriberagoiena

## Kanpo estekak
Candido Albistur Iturria

**Candido Albistur Iturria** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1872ko urriaren 3a - Donostia, Gipuzkoa, 1955) Konposatzaile, zuzendari eta pianojole nafarra izan zen.

Musikari estuki lotutako familia batetan jaioa, 6 urterekin hasi zen solfeoa ikasten herriko organista eta musika bandako zuzendaria zen Francisco Vielarekin. 12 urterekin herriko bandan sartu zen onnovena joaz (Bombardino itxurako instrumentu ttikia, mib afinatua).

Bere ogibidea albaitaritza izanik heriz-herri ibili zen jardunean. Zuzendari bezala lehenbizi gidatu zuen banda Doneztebekoa izan zen. Herri honetan denbora gutiz egon bazen ere, jakina da zuzentzen zuen taldearentzat zenbait lan idatzi zituela bakarra iritsi zaigun arren: *Christus*, prozesiorako martxa.

1914.urtean Elizondora aldatu zen eta bertako “El Recreo” bandako zuzendari postua eskuratu zuen. Baztango hiriburuan 3 urte eman zituen eta bertako bandarentzat ere zenbait obra idatzi zituen. Albaitaritza, zuzendaritza eta konposizioan aritzeaz gain AIta Donostiaren laguntzaile ere aritu zen zenbait doinu herrikoi transkribatuz.

1918an sorterrira bueltatu zen, albaitari eta Udal Musika Bandako zuzendari moduan. Azken kargu honetan Jose “Panpurrio” Etxarte ordezkatu zuen, honek zuzendaritza utzi eta herriko musika akademiaren ardura hartu zuelarik. Bere herriko bandarentzat konposizio ugari ondu zituen: zortzikoak, fandangoak, jotak, kontradantzak, martxak, pasodobleak, baltsak… Tamalez, bere ekoizpen musikalaren zatirik handitsuena galdu egin da. Lesakan oraindik bere zenbait pieza jotzen dira: *A Irun* (pasodoble-martxa) eta jadanik herriarenak diren *jota eta arin-arina* (lehenengoa 4 baltsez osatutako bilduma baten- *Los Gaiteros*- 2.pieza eta bigarrena bere ikasle izan zen Santiago Irigoieni esker berreskuratua). 1931ean bere karguari uko egin zion,Udaletik *Riegoren ereserkia* jotzera behartu baitzuten banda emanaldi bakoitzaren aurretik eta bera karlista sutsua izanik ez zuen horrelakorik onartu nahi izan. Bautista Bergesek ordezkatu zuen.

1948an Donostiara aldatu zen zenbait seniderekin eta bertan oso ezaguna egin zen Zubigain elkarteko pianojole moduan. Donostian Isidro Ansorena txistulariarekin harreman handia izan zuen eta txistu zein pianoarentzat idatzi zuen. Azken garai honetako lan batzuk kontserbatzen dira, gerora Jose Ignazio Ansorena Minerrek moldatu izan dituenak.

Bere garaian bandaretzako konposatzaile moduan nahikoa estimatua izan zen Albistur eta bere hainbat konposizio inpretara emanak izan ziren. Musikari lesakarraren lanik bikainenekotzat jotzen dira *Lesakako oroipenak* (Sorterriko doinu eta dantzak bildu eta nahasten dituen bandarentzako obra) eta *Abesti maiteak*. Biak ere galduta daude.

## Kanpo estekak
Jose Juan Albistur Iturria

**Jose Juan Albistur Iturria** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1870 &ndash; Arantza, Nafarroa Garaia, 1930) nafar musikaria eta organo-jolea izan zen.

Musika-tradizio handiko familia batetan sortua, musikaren oinarriak sorterriko musika akademian egin zituen Francisco Vielaren eskutik honengandik ere organoa jotzen ikasiz. Lesakako Udal Musika Bandako kide izan zen gaztetan. Bere bizitzaren zatirik handiena Arantzan eman zuen, bertan izan zen parrokiako organista urte luzetan eta gozo eta txokolategile ogibidez. Musika ere erakutsi zuen Arantzan.

Candido Albisturren anaia zen.
An Unseen Enemy

thumb|Filma; runtime 00:15:18.
**An Unseen Enemy** (Etsai ikusezin bat) 1912ko Biograph Companyk egindako film labur mutu bat da, D. W. Griffithek zuzendua, eta Lillian Gish eta Dorothy Gish aktoreek antzeztu zuten lehen filma da. Garaiko kritikari batek adierazi zuenez, "Gish ahizpek emanaldi zoragarria eman zuten film honetan". Filma Jerseyn filmatu zuten.

## Argumentua 
Lillian eta Dorothy Gish arriskuan dauden bi ahizpak bezala aritzen dira "erreskate lasterketa" film labur honetan. Beren ahizpatasuna nabarmentzeko, arropa berdinak daramatzate, orraztuta, eta antzeko keinuak egiten dituzte. Beste bi filmak egin zituzten Gishesek ahizpa gisa jokatuz: *The Lady and the Mouse* (1913) eta *Orphans of the Storm* (1922).

Mediku baten heriotzak umezurtz uzten ditu bere bi alaba nerabeak. Beren anaia nagusiak doktorearen jabetza txikiaren zati bat eskudiru bihur dezake. Berandu da egunean, eta bankuak itxita, aitaren etxeko segurtasun-kutxan gordetzen du dirua. Etxekoandre bihozgabeak, diruaren jakitun, kriminal ezagun bat bilatzen du kutxa irekitzen lagun diezaion. Alabak ondoko gela batean giltzapetzen dituzte, eta etxekoandre mozkortiak mehatxu egiten die arma batekin horma zuloan zehar astinduz. Neska argiek telefonoa erabiltzen dute anaiari deitzeko nor itzuli den hirira. Anaiak mezua jasotzen du eta erreskate talde bat antolatzen du.

## Aktoreen zerrenda 
* Elmer Booth
* Lillian Gish
* Dorothy Gish
* Harry Carey Sr.
* Robert Harron
* Grace Henderson Etsai Ezkutuaren gisa
* Charles Hill Mailes
* Walter Miller
* Henry B. Walthall
* Adolph Lestina
* Antonio Moreno Zubiko Gizona gisa
* Erich von Stroheim Lastozko Sonbreruaren gizona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filma YouTuben.
Faltzesko gaztelua

**Faltzesko gaztelua** Nafarroa Garaiko Argako Erriberako Faltzes udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Faltzes hiribildua menderatuz, Erdi Aroan gaztelu bat eraiki zen, jatorria X. mendekoa zuena, eta gaur egun aztarnaren bat baino ez dago zutik.

## Historia 
1276an, Joana I.a erreginari omenaldia egin zion, haren eta beste bi gotorlekuren izenean: Gartzea Gontzalitz Andosillakoa. Lau urte geroago, Gartzea Martinitz Uritzekoa agertu zen alkaide gisa, eta 100 soldata eta 10 kahitzeko atxikipena jaso zuen, baita lhenaren gaineko esleipen bat eta mendi-hausturengatiko zigorrak ere. Alfontso Diaz Morentin izan zuen oinordeko.

1321ean Bernat Donapaleu alkaidea zen. Karlos II.a Nafarroakoak 1351n Joan Fernanditz Arellaori eman zion zaintza, eta 1359an, Luis infanteak Roi Martinitz Allori eman zion. 1366an, Salbatoreko baseliza gotortzeko agindu zuten, eta bizilagunei lanak egiteko eskatu zieten, bertatik gaztelutik baino lur-eremu handiagoa baitzegoen. 1739an erregeak Jean Pasquier notarioa izendatu zuen alkaide, eta herriko bailea eta atxikipenetik gorako beste errenta batzuk eman zizkion, mugako plaza zelako. Hurrengo urtean hainbat konponketa- eta egokitze-obra ordaindu ziren. Ziur aski gaztelua kaltetuta geratuko zen 1378ko gazteluaren eraso eta arpilatzean.

1400. urtean Jaquet de Tronchoy alkaidea zen, arma-sarjentua. 1409an Karlos III.a Nafarroakoak izendatutako Lope Semenoitz Uxuekoak hartu zuen haren lekua, eta 1418an kontserbazio-lanak egin zituen. Juan Ortiz de Bañanok 1423an jarraitu zituen. Zuria I.a erreginak, 1428an, Juan de Valtierra ezkutariaren esku utzi zuen gazteluaren zaintza, eta haren oinordekoa izan zen Ferran Martinitz Artiedakoa 1435ean, bost urte geroago dorre nagusiaren estalkia konpontzen zuena. 1449an postuan jarraitzen zuen. 1457an, Joan II.ak Piarres Azkoiengoa eta Ezpeletakoari eman zion jaurerria, eta honek Juan Lopez Mirafuenteskoa berretsi zuen alkaide gisa, 1460an omenaldiaren dorrearen karela konpondu baitzuen, 15 libera gastatuz.

XV. mendearen amaieran, hiribilduaren jaurerria eta Isabel Foixkoa gaztelua zituen, San Estebaneko kondesa, Piarres Azkoiengoaren emaztea, 1504an Katalina I.a erregina izendatu zuena oinordeko gisa. Kondesa hil ondoren, albazeek konponketak egin zituzten gazteluan eta goarnizioaren gastuak ordaindu zituzten. 1508an, beste errenta batzuekin batera, Joan del Bosquet diruzain eta kantzilerrari atxikipena eman zitzaion. Nafarroa konkistatu ondoren, Fernando Katolikoak jaurerria eman zion, gazteluarekin eta jurisdikzioarekin, Alonso Carrillo de Peralta jaunari, Faltzesko markesari, beretzat eta bere ondorengoei betiko. Horregatik, Faltzesko gotorlekua handik gutxira emango ziren eraiste-aginduetatik kanpo utzi zuten.

1802ko deskribapen batean, gazteluaren zati bat dela adierazten duen paredoi bat aipatzen da. Antzina, gazteluaren inguruan hainbat aldiz aurkitu ziren hilobiak eta txanponak.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Faltzes
* Argako Erribera
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Maria Montferratokoa

**Maria Montferratokoa** (Tiro, 1192 &ndash; Akre,  1212) Jerusalemgo erregina izan zen 1205eko apiriletik hil zen arte.

Elisabet I.a Jerusalemgoa eta Konrado Montferratokoaren alaba izan zen. Maria erregina bihurtu zen hamahiru urterekin, ama hil zitzaionean eta osaba Joan Ibelingoa arduratu zen erregeordetzaz. Irailaren 14an, 1210, Joan Briennekoarekin ezkondu zen, eta urriaren 3an koroatu zituzten biak.

1212an hil zen Elisabet alabaz erditu zenean.
1997ko Paris-Camembert

**1997ko Paris-Camembert**, txirrindularitza lasterketa honen LVIII. ekitaldia izan zen eta urte hartako apirilaren 1ean ospatu zen. Parisetik kanpora hasi zen, Magnanville herritik. Aurretik 205 km zituzten lasterkariek. Azken kilometroetan, 5 laguneko ihesaldia izan zen eta geroago beste batzuk ihesi atera ziren. Garailea Mauro Gianetti izan zen. 

## Taldeak 
La Francaise des Jeux 

Festina 

Big Mat

Cofidis

Gan 

US Postal

Mutuelle

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward R. Murrow

**Edward Roscoe Murrow**, **Egbert Roscoe Murrow** jaioa (Guilford, 1908ko apirilaren 25a – Pawling, 1965eko apirilaren 27a), irrati-difusioko kazetari eta gerra-korrespontsal estatubatuarra izan zen. Ezaguna bilakatu zen Bigarren Mundu Gerran Europatik eginiko emankizunagatik CBS katearentzat. Garai hartan eginiko emankizunak egin zituen korrespontsal taldea, *Murrow Boys* bezala ezagutu zen.

## Lanak 
### Filmak 
* *Around the World in Eighty Days* (1956).
* ''The Lost Class of '59* (1959).
* *Montgomery Speaks His Mind* (1959).
* *Sink the Bismarck!* (1960).
* *Murrow* (1986).
* *Good Night, and Good Luck* (2005).

### Liburuak 
* *Rise of the Vice Presidency''  (1956, Irving G. Williams). Sarrera idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arun Shourie

**Arun Shourie** (Jalandhar, 1941eko azaroaren 2a) ekonomialari, kazetari, idazle eta politikari indiarra da. Bere ibilbide laboralean zehar Munduko Bankuko ekonomilaria, Indiako gobernuko plangintza ekonomikoko kontsultore, The *Indian Express* eta *The Times of India* egunkarietako editore eta Indiako Komunikabide, Informazio eta Teknologiako ministro izan da. Horrez gain, Ramon Magsaysay Saria (1982) eta Padma Bhushan Saria (1990) irabazi ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Su Song

**Su Song** (; Quanzhou, 1020 &ndash; 1101eko ekainaren 19a) Song dinastiako ordulari, ingeniari mekaniko, poeta, naturalista, antikuario, enbaxadore eta astronomo txinatarra zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
GP Thimister Kermesse

**GP Thimister Kermesse**, belgikako egun bakarreko txirrindularitza lasterketa da. 7 km-tako zirkuituari 20 bira ematen dira eta bira bakoitzak hiru aldapa ditu. Lasterketa uztailean ospatzen da. 

## Palmaresa 
### 1998 
# Koen Beeckman

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
http://autobus.cyclingnews.com/results/1998/jul98/thimister98.html
Disilino

thumb|354x354px|Sintetizatutako aurren disilino ordezkatuaren egitura
**Disilinoa** konposatu silizikoa da  HSi≡SiH formula duena eta azetilenoaren (HC≡CH) antzeko egitura duena. Ez da egonkorra eta ez du balio praktikorik. Kimikari batzuek disilino esaten diete Si≡C lotura duten konposatuei.

Hidrogeno-atomoaren ordezkatzaile gisa erraldikal organikoak dituzten disilinoak, ordea, egonkorrak izaten dira. Disilino ordezkatuen lehena 2004an sintetizatu zen eta X-izpiko kromatografiaz ezaugarritu zen. Solido kristalino berdea da, hezetasunarekiko sentibera eta 128 ºC bitartean egonkorra. Molekulak formula hau du: R'2R"S—Si≡Si—SiR"R'2 non *R*' = HC(Si(CH3)3)2 eta *R*" = –CH(CH3)2 diren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faltzesko jauregia

**Faltzesko jauregia** Argako Erriberako Faltzes udalerrian kokatutako Erdi Aroko jauregi bat da.

## Historia 
Faltzestarrek behin baino gehiagotan utzi nahi izan zuten jaurerria, markes jaunak zituen tituluak auzitegietan eztabaidatuz. 1624an, Kontseiluak atzera bota zituen ildo horretan zituen asmoak. XVII. mendearen amaieran, markesatuak oinordetzan hartu zuen Rosa de Peralta Agaramonteko kondesa, José Martín de Peralta markesa hil baitzen oinordetzarik gabe. Faltzesotarrek aukera baliatu zuten beren aldarrikapenekin itzultzeko, harik eta 1704. urteko epai batek gaiari buruzko isiltasun iraunkorra ezarri zien arte.

1525 inguruan, Antonio Ezpeleta zaldunak ere bazuen etxea Faltzesen, erregea aitoren seme gisa zerbitzatu zuena. Bere oinordeko Pedro Ezpeletak 1563an herriko errejidoreen aurkako auzia eraman zuen, bere etxeko prerrogatibak defendatuz, Gorteetarako deia baitzuen, kuartelak, beste jauregiei bezala, aurka egitea eskatuz.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Faltzes
* Argako Erribera
* Erriberagoiena

## Kanpo estekak
Benito Goia Etxeberria

**Benito Goia Etxeberria,** **OCD** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1939 &ndash; Erroma, Italia, 2008ko ekainaren 6a) Karmeldar oinutsa, apaiza eta irakaslea izan zen.

Lesakako Biurgarai etxean jaioa, azkar zuzendu zuen bere bizitza karmeldar karismaruntz. Nafarroako karmeldar probintzian nobiziatua eta botuak egin ondoren Ikasketetarako gaitasun handikoa zela ikusirik, Erromara bidali zuten bere ordeneko nagusiek. Erroman, Filosofia eta Pedagogia ikasi zituen *Salesianum*ean baita Teologia ere karmeldarren *Teresianum* Teologia fakultatean.

Erromatik bueltan, Nafarroako Karmeldar Oinutsen probintziako aholkularia izan zen (1973-1976), fraidegaien eta ikasleen maisu (1971-1976) eta Iruñeako Goi Mailako Teologia Institutuko idazkari 1973tik 1976ra.

Berriz ere Erromara deitua izan zen, baina oraingoan irakasle moduan. *Teresianum* Teologia fakultatean aritu zen irakasle urte luzetan eta katedraduna ere izatera iritsi zen. Gobernu lanak ere egokitu zitzaizkion errektoreorde eta errektore karguan arituz. Irakasle bezala oso estimatua izanik, *Claretianum* eta Salestarren Unibertsitate Pontifizioan ere eman zituen eskolak.

Ekoizpen akademiko zabala izan zuen eta bere ekarpenak oso estimatuak izan ziren psikologia, bizitza izpirituala eta zuzendaritza izpiritualaren esparruetan, honen seinale bere liburuek hainbat hizkuntzetara izandako itzulpenak.

Joan Paulo II. Aita Santuak izendatuta Vatikanoko Santuen Auzitarako Dikasterioko aholkularia izan zen 1994tik 2006ra.

Erromako karmeldar oinutsen komunitatean lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1998ko Paris-Camembert

**1998ko Paris-Camembert,** Paris-Camembert txirrindularitza lasterketako LIX. ekitaldia izan zen. Lasterketa hau Frantziako Txirrindularitza Kopako seigarren lasterketa izan zen eta apirilaren 14ean ospatu zen. Parisetik 50 km mendebaldera hasi zen, Marne herrian. Irteeran, elurra zegoen lurrean eta aurretik 200 km zituzten. Garailea, Pascal Lino izan zen. Linok Frantziako Kopako lehen postua eskuratu zuen garaipen honekin. 

## Taldeak 
La Francaise des Jeux 

Euskaltel-Euskadi 

Tonissteiner-Saxon

Mercatone Uno 

Big Mat

Casino 

Gan 

Lotto 

Riso Scoti 

Mutuelle

Movilbetta   

Home Jack And Jones  

Palmans  

TVM 

Cofidis
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metalol

**Metalolak** ziklopentadienoren deribatuak dira non 5. posizioan dagoen karbono-atomoa heteroatomo batez ordezkatu den. Ziklopentadienoaren kasuan ez bezala, metalolen atomoen zenbakuntza heteroatomoan hasten da.

Metalolak jo daitezke, halaber, pirrolaren egitura-analogotzat.

Metalol asko fluoreszenteak izaten dira eta aplikazio optikoak izaten dituzte. Pirrolaren eta tiofenoaren deribatu polimeriko batzuk ezaugarri interesgarriak dituzte elektronika molekularrean usatuak izateko.

* Artsola, artsenikoa da heteroatomoa
* Bismola, bismutoa da heteroatomoa
* Borola, boroa da heteroatomoa
* Furanoa, oxigenoa da heteroatomoa
* Galola, galioa da heteroatomoa
* Germola, germanioa da heteroatomoa
* Fosfola, fosforoa da heteroatomoa
* Pirrola, nitrogenoa da heteroatomoa
* Selenofenoa, selenioa da heteroatomoa
* Silola, silizioa da heteroatomoa
* Estanola, eztainua da heteroatomoa
* Estibola, antimonioa da heteroatomoa
* Telurofenoa, telurioa da heteroatomoa 
* Plunbola, beruna da heteroatomoa 
* Tiofenoa, sufrea da heteroatomoa 
* Titanola, titanioa da heteroatomoa 
* Zirkonola, zirkonioa da heteroatomoa 

## Erreferentziak
Jerry Rice

**Jerry Lee Rice** (Starkville, 1962ko urriaren 13a) futbol amerikar jokalari estatubatuarra da, Futbol Amerikarreko Liga Nazionalean edo Football League (NFL) 20 epealdiz jokatu duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Drogaren kartel

thumb|250px|Luis Hernando Gomez-Bustamante, "Rasguño" izenez ere ezaguna, atxilotu zuen Kolonbiako Polizia Nazionalak.
**Drogaren kartel** bat erakunde kriminal handi bat edo erakunde kriminal multzo bat da; nork bere burua babesteko, lankidetzan aritzeko eta lurraldeak (plazak) banatzeko akordioak ezartzen ditu bere jarduera kriminalak gauzatzeko, batez ere narkotrafikokoak. Izen horrekin mundu osoko taldeak ezagutzen dira, bereziki Amerikan.

## Kartelen egitura 
thumb|*El Azul* Mexikoko droga jauna da. Mexikoko polizia sekretua (DFS) izan zen..
Droga-kartel baten oinarrizko egitura hau da:
* **Falcons** (euskaraz: Belatzak): Kaleetako "begi eta belarri" gisa kontsideratuak, "falcons" dira droga karteletan maila baxuena dutenak. Poliziaren, militarren eta talde arerioen jarduerak gainbegiratzeaz eta salatzeaz arduratzen dira.
* **Hitmen** (euskarez: Sikarioak): Droga kartelaren barruko talde armatua, hilketak, bahiketak, lapurretak eta estortsioak egiteaz, babes-eraketak egiteaz eta euren plaza (lurra) aurkari taldeetatik eta militarretatik defendatzeaz arduratzen dena.
* **Tenienteak**: Droga-kartelen erakundeko bigarren posturik gorena, bere lurraldean sikarioak eta belatzak gainbegiratzeaz arduratzen dena. Garrantzi baxuko hilketak egiteko baimena dute nagusien baimenik gabe.
* **Drogaren jaunak** (euskaraz: Kapoak): edozein droga-karteletako kargurik gorena, droga-industria osoa gainbegiratzeaz, lurralde-buruak izendatzeaz, aliantzak egiteaz eta oihartzun handiko hilketak planifikatzeaz arduratzen dena.

Droga kartelen barruan beste talde eragile batzuk daude. Esaterako, **droga-ekoizle** eta hornitzaileak, oinarrizko egituran kontuan hartu ez arren, edozein droga-kartelaren eragile kritikoak dira, finantzatzaile eta **dirua zuritzaile**ekin batera. Gainera, **arma-hornitzaileek** zirkulu guztiz ezberdin batean jarduten dute, eta teknikoki ez dira kartelaren logistikaren parte hartzen.

## Kartel ospetsu batzuk 
* Caliko kartela, Kolonbian.
* Medellingo kartela, Kolonbia.
* Los Zetas, Mexiko.
* Sinaloako kartela, Mexiko.
* Golkoko kartela, Mexiko.
* Tijuana kartela, Mexiko.
* National Crime Syndicate, Estatu Batuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Mamitori elkarrizketa, Zetak kartelaren ustezko sortzaileari.
Najla Bouden

**Najla Bouden Romdhane** (Kairouan, Tunisia, 1958ko ekainaren 29) tunisiar geologo, unibertsitate irakasle eta politikaria da. 2021eko urriaren 11z geroztik Tunisiako lehen ministroa da. Karguari zin egin zionean Tunisiako eta Arabiar munduko historietako lehen emakumezko lehen ministroa bihurtu zen

## Kanpo estekak
Aubrey Plaza

**Aubrey Christina Plaza** (Wilmington, Ameriketako Estatu Batuak, 1984ko ekainaren 26a) estatubatuar aktorea da. *Parks and Recreation* telesailean April Ludgate pertsonaiarena egiteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Filmak
### Telebista
## Kanpo estekak
Pedro Jose Zarandia Endara

**Pedro Jose Zarandia Endara** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1783ko martxoaren 25a - Huesca, Aragoi, 1861eko martxoaren 21a) Nafar legegizon eta elizgizona, Ourense eta Huescako gotzaina izan zen. 

Lesakako herrigunean kokatutako Joanamenea dorretxean jaioa, Madrilen jaso zuen formakuntza humanistikoa eta Iruñeako Apaiztegian eman zien jarraipena. Huescako Unibertsitatean Filosofiako eta Zuzenbideko tituluak atera zituen, beranduago Alcalá eta Zaragozan Zuzenbide Kanonikoa ikasi eta bertan doktore titulua ateratzeko. 1808an apaiztu zen.

Bere iritzi eta ekintzengatik gogor jazartu zuten frantsesek bere sortetxea harpilatu eta erreaz, bai eta frantzian espetxeratuz. Wellington dukeak Joanamenea kuartel moduan erabili zuen beranduago.

Ingelesei esker espetxetik irten ondotik, 1815ean Jacako katedraleko kanonigo postua lortu zuen bertan hainbat kargu eskuratuz. Garai hartan sona dezenteko argitalpen bat egin zuen 1829an Pio IX.ren erakutsiak latinetik gaztelerara itzuliz.

1833an Calahorrako-Galtzadako elizbarrutira aldatu zen, bertan ere kargu garrantzitsuak eskuratuz. Bertako Apezpikua arrazoi politikoengatik deserrira kondenatuta zegoela eta berak hartu zuen elizbarrutiaren kudeaketaren ardura Bikario nagusi moduan. 1842a biarte aritu zen lan hauetan Esparteroren gobernuari kritika gogorrak egiteagatik espetxeratua eta erbesteratua izan arte. Azken hau Zarandiak ordezkatu zuen Calahorra-Galtzadako gotzain deserriratua zen.

Ouresen denbora gutxi eman bazuen ere elizbarrutia eguneratzen saiatu zen neurri berritzaileen bidez, inprenta eta Elizbarrutiko Buletina esaterako. Elizbarrutian zehar bisita pastorala ere egin zuen eta bere kleroarekin oso harreman ona eduki zuen. 

Kale bat dauka bere izenean Huescan, katedraletik gertu, bai eta Lesakan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María José Gómez Redondo

**María José Gómez Redondo** (Valladolid, Espainia, 1963) artista garaikidea da, argazkigintzan espezializatua.  

## Ibilbide profesionala 
Arte ikasketak Segoviako Arte Aplikatuen Eskolan hasi zituen, eta gero Madrilgo Arte Ederren Fakultatean lizentziatu zen doktoretza egiteko.Arte Ederretan doktorea da, Madrilgo Complutense Unibertsitatean.

Madrilgo Arte Ederren Zirkuluko Gaur Egungo Arteari buruzko tailerretan parte hartu zuen Richard Artschwager artista garaikidearekin, eta Gibson eta Coleman-en Tailerrean, Arléseko Nazioarteko Argazki Topaketetan, Frantziako Arlés hirian.

Bere prestakuntza piktoriarraren ondorioz, bere intereseko gaietan sakondu zuen ikuspegi plastikoarekin, eta argazkiaren bidez irudikatzen zituen. Bere lanetan ikuslearen inplikazioa bilatzen zuen, bere lanean giro iradokitzailea sortuz, narrazio pistak eta misterio guneak eskainiz.

## Bekak eta sariak 
### Bekak 
Kultura Ministerioak Ayllonengo Arte Ederretako ikasleentzako Pentsio-beka lortu zuen .

Hezkuntza eta Zientzia Ministerioko Teoria eta Kritika Artistikoaren arloko ikerketa-beka.

### Sariak 
* Logroñoko Biurtekoan Saria, Nafarroako Arte Lehiaketan eta Gasteizko Lehiaketan eskuratu zuen.

## Erakusketak 
Banakako erakusketak nabarmentzen dira Madrilgo Círculo de Bellas Artes-en (1990), Galería Rafael Ortiz, Sevilla (1991) eta Canal de Isabel II.ean, Madril (1993).

## Bildumetan eta erakundeetan egindako lana 
* Bere lana bilduma ugariren parte da, hala nola Centro de Arte Dos de Mayo (CA2M), Ernesto Ventós Fundazioa, VISUAL bilduma - Nasevo, MUSACen - Gaztela eta Leongo Arte Garaikidearen Museoa ), bilduma Bisuala.    

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa
Haritz-marasmio

**Haritz-marasmioa** *(Gymnopus dryophilus)* onddo espezie bat da. *Gymnopus dryophilus* du izen zientifiko ohikoena, eta sinonimo bat ere badu: *Collybia dryophila*. Marasmio jangarriak baino askoz balio gastronomiko gutxiago du. Oina kenduta, dastatu daiteke, baina kalitatea oso mugatua da, haragia urria eta elastikoa baita. Haragi gorrien, ehizaren edo saltsa fuerteen osagarri gisa bakarrik gomendatzen da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 6 cm arteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero laua edo hondoratu samarra. Azala leuna, ertza batzuetan ildaskatu samarra, higrofanoa, beraz, hezetasunaren arabera kolorea aldatu egiten da, arrosa-lehoi koloretik, hori-okrera edo zuri-okre zurbilera.

**Orriak:** Zuriak edo horixkak, meheak, estu, ia libreak, dekurrente samarrak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
thumb|Haritz marasmioak
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, 3 eta 6 cm arteko garaierakoa, mehea, irmoa, leuna, fistulosoa, horixka edo gorri-lehoi kolorekoa.

**Haragia:** Mehea, zuria eta usain arinekoa eta zapore atseginekoa.
thumb|Haritz marasmioa azpitik ikusita
**Etimologia:** *Collybia* antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik. *Dryopphilus* epitetoa grekotik dator, haritza esan nahi duen  "drys" hitzetik, eta laguna esan nahi duen "filos" hitzetik. Espeziearen habitatagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina interes gutxikoa sukaldaritzan, ez baita oso haragitsua.

### Nahasketa arriskua 
*Marasmius oreades* jangarri bikainarekin, baina honek orriak nahiko zabal eta sabeldunak ditu, orriek kolorea ere argiagoa dute, *Gymnopus dryophilus* delakoaren antzeko espezieak eta aldaerak daude. *Funicularis* aldaera, hori-sufre kolore eder bateko orritxorekin. *Oedipus* aldaera, oina oinarrian lodituta duena, erraboil oso nabarmena osatuz. Antzeko beste espezie batzuk, *Collybia acervata* delakoa da, kolore arre-gorrixkarekin eta *Collybia hariolorum* delakoa, oso antzekoa, baina usain desatsegina duena.

## Sasoia eta lekua 
Oso perretxiko arrunta erretxinadunen eta hostozabalen basoetan, tenperatura zero gradutik jaisten ez bada, urteko sasoi guztietan bizi da, apiriletik abendura.

### Banaketa eremua 
Mundu osoko baso epeletan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak