Lady Gaga

**Stefani Joanne Angelina Germanotta** (/ˈstɛfəni ˌdʒɜːrməˈnɒtə/) (New York, 1986ko martxoaren 28a) —**Lady Gaga** izen artistikoaz ezagunagoa— musikagile, abeslari, aktore eta enpresaburu estatubatuarra da, LGTB komunitateko kideen eskubideen aldeko ekintzailea. Bere karrera musikalean zehar berritzeagatik eta entretenimendu-industriaren barruan duen moldaerraztasunaren ondorioz da ezaguna, hein handi batean. Gazte zenean, nerabezaro aldera, hasi zen kantatzen, *open-mic* gauetan; bai eta eskolako antzerkietan antzezten ere. *Collaborative Arts Project 21*ean (CAP21) ikasi zuen, New Yorkeko Unibertsitateko (NYU) Tisch Arte-Eskolan sarturik zegoenean, musika-karrera bat hasteko helburuarekin utzi zuen arte. Def Jam Recordings-ek berarekin zuen kontratua bertan behera utzi ostean, Sony/ATV Music Publishing izeneko musika-enpresarekin lan egiten hasi zen, egile-abeslari eta konpositore modura. Bertan, Akon abeslariak Interscope Records-ekin akordio batera iristea ahalbidetu zion **Gagari**, bai eta Akon beraren KonLive Distribution-ekin ere, 2007. urtean.

Hurrengo urtean,*The Fame* izeneko debut-albumarekin maila gorenera ailegatu zen, AEBetako musika-zerrenden gailurrera iritsi ziren "Just Dance" eta "Poker Face" barneratzen dituena, besteak beste, kritika nahiko positiboak ekarri zizkiona. **Gaga** bere lehen albumaren makulu zen *The Fame Ball Tour*ean zegoela, *The Fame* albuma birkaleratua izan zen, *The Fame Monster* EPa (2009) bertan barneratzeko, "Bad Romance", "Telephone" eta "Alejandro" *single*duna.  EP honen bidez lortutako famak *The Monster Ball Tour*ari hasiera ematea ahalbidetu zion, diru gehien lortu duten historiako mundu-giren artean kokatzen dena.

Bere hirugarren albumaren bidez, *Born This Way* (2011), rock elektronikoa eta *techno-pop*a bezalako musika-generoak esploratu zituen, lehen astean AEBetan milioi bat album-kopia baino gehiago saldu zituen lanaren funtsa izan zirenak. Albumaren izena hartzen duen "Born This Way" *single*a garaiko iTunes Dendako saltzen azkarrena zen abestia bihurtu zen, lehen bost egunetan milioi bat abesti-kopia baino gehiago deskargatu baitziren. Bestalde, aipagarri dira ere "Judas", "The Edge of Glory", "Yoü and I" eta "Marry The Night" *single*ak. Albumaren salmentak *The Born This Way Ball Tour*arekin emendatu zituen, modu abruptoan amaitu zena artistak aldaka apurtzean.

Aldaka-operazio ostean, EDMaren influentzia nabaria duen *ARTPOP*ren ostean (2013), zeinetan aipagarri diren "Applause" eta "Do What U Want" abesti eta laneko lehen eta bigarren *single*ak, hurrenez hurren, **Gagak** *dance-pop*tik aldendu, eta, Tony Bennett-ekin batera, jazz-album bat kaleratu zuen: *Cheek to Cheek* (2014), **Lady Gagaren** hirugarren *bat-zenbakidun* albuma izan zena, *The Fame* eta *Born This Way*rekin batera. Aldentze horretan ere, *country*aren eta rock arinaren influentziak dituen *Joanne* (2016), bere bosgarren albuma, kaleratu zuen ere, non "Million Reasons" *single*a aipatzekoa den. Albuma bere laugarren *bat-zenbakia* izan zen, eta modu hirukoitzean izan zen promozionatua: *Gaga: Five Foot Two* (Netflix; 2017) dokumentalarekin, SuperBowl-eko LI. edizioko erdi-atsedenaldiko aktuazioarekin eta *Joanne World Tour* *tour*arekin; fibromialgia-kolpe batek *tour*a bertan beher uztera eraman zuen arte.

Garai horretan ere, *American Horror Story: Hotel* minisailean parte hartu zuen (2015–2016), Emakumezko Aktore Onenaren Urrezko Globo Saria irabaztea eragin ziona, *Minisail edo telefim* kategoriaren barruan. 2018. urtean, bestalde, *A Star Is Born* filmaren protagonista izan zen, kritikoen oniritziarekin. Azken honen soinu-bandan ere parte hartu zuen, zeinetatik aipagarri den "Shallow" abestia, AEBetako abesti-zerrendaburu bilakatu zena. Film horrek aktoresa berriari eta urte bakarrean, Oscar bat, Grammy bat, BAFTA-sari bat eta Urrezko Globo Sari bat irabaztea eragin zion. Disko horretatik aipagarri dira ere "Always Remember Us This Way" eta "I'll Never Love Again" abestiak. Handik gutxira, *Enigma* izeneko erresidentzia hasi zuen Las Vegasen (Nevada, AEB).

2020an, amaitzeko, bere pop-jatorrietara itzuli zen bere seigarren albumarekin, *Chromatica*, non, besteak beste, Ariana Grande-rekin batera egindako "Rain on Me" kolaborazioa aipagarri den, **Gagaren** bosgarren *bat-zenbakia* suposatzen duena.

181 milioi diska saldu ostean, 2017rako, **Gaga** mundu mailako diska gehien saldu dituzten abeslarien artean kokatzen da, bai eta 2010eko hamarkadako diru gehien irabazi duen laugarren emakume abeslaria da ere. Bere lorpenean artean, hainbat Guinness errekor, 11 Grammy-sari eta *Songwriters Hall of Fame*ren (SHOF) zein CFDAren sari bana aipa daitezke. *Billboard*en Urteko Artista eta Urteko Emakume modura izan da saritua ere, bai eta VH1eko Musikako Emakume Garrantzitsuenaren bigarren postua, 2012an. 2011ean, *Time* aldizkariko "azken hamar urteetako influentzia handiena izan duten pertsonen" sailkapenean bigarren postuan agertu zen, bai eta *Forbes* aldizkarian ere.

Bere filantropiarengatik eta aktibismoarengatik da ezaguna ere, LGTB komunitatearen defentsatik buru-gaitzen despatologizazioraino. Testuinguru horretan, Born This Way Foundation izeneko GKEa sortu zuen, 2011. urtean, *bullying*aren aurkako LGTB gazteen ahalduntze-lanak egiten dituena, bai eta buru-osasunaren hobekuntzarako lanak ere. Era berean, enpresaburu modura *Haus Laboratories*eko buru da, makillaje-kolekzio osoaren erantzule dena, bai eta *Fame* zein *Eau de Gaga* lurrinena ere.

## Biografia eta artista-karrera 
### 1986–2003: lehen urteak 
Stefani Joanne Angelina Germanotta 1986ko martxoaren 28an jaio zen, Lenox Hill auzoko Lenox Hill Ospitalean (Manhattan), New Yorkeko hirian. Interneteko enpresari, filantropo eta exekutibo zen Joseph Anthony Germanottaren eta Cynthia Louise Germanottaren (jaiotzez, Bissett) lehen alaba da. Natali Veronica izeneko arreba bat du ere, 1992an jaioa.

Esan bezala, jatorri italiarra du, eta, modu urrunago batean, jatorri frantziar-kanadarra ere. Manhattaneko Upper West Side auzoan hazia, kristau modura, abeslariaren hitzetan bere familia langile-klasekoa da, "denetarako gogor borrokatu behar izan zutela" adieraziz, "egunero zortzi orduz telekomunikazioetan lan eginez".

Ezkertia da; pianoa jotzen lau urte zituenean hasi zen, bere amak *kulturadun emakume gazte* bat bihurtu zedin defendatzearen ondorioz; hala, hamahiru urte soilik zituenean, bere lehen balada konposatzera eta idazteraz ailegatuz. Piano-klaseak bere haurtzaro osoan zehar hartu zituen, non musika-orriak irakurtzea baino entzunez ikastea nahiago zuen. Bere aitak, pianoan entsaia zedin, Bruce Springsteenen kantutegia oparitu zion Gabon egunean. Hurrengo urtean, klub mota ezberdinetako *open-mic* gauetara aurkezten hasi zen ere. Bere gurasoek Gagaren musikarekiko atsegintasun horri eusteko animatu zuten, "Creative Arts Camp" batera sartuz.

Hamaika urte zituenetik Jesusen Bihotza eskolan ikasi zuen, erromatar katolikoa den soilik emakume-eskola pribatuan, Upper West Side bertan. Urte berean, Christina Aguileraren ahots-irakaslea ere Don Lawrence-ekin klaseak jasotzen hasi zen, bai eta bere aitak kontrataturiko *stripper* baten klaseak ere, piano-irakasle modura. Gaga berak bere bigarren hezkuntzan zeharreko pertsona, 16-18 urterekin, "oso dedikatua, oso ikasle ona eta oso diziplinatua" moduan deskribatzen du, bai eta "zertxobait dudatsua" ere. Adaptatu gabeko pertsona konsideratzen zen, eskola barruan, "jarrera bitxiegia eta probokatzaileegia" izateagatik. Hamar urtez egon zen ere Lee Strasberg Antzerki- eta Film-Eskolan, *method acting*a ikasten.

Jesusen Bihotza Eskolan zegoen bitartean, New Yorkeko jesuiten Regis Eskolan hasi zen antzerki-lanetan ere, "Guys and Dolls" (Adelaide) eta "A Funny Thing Happened on the Way to the Forum" (Philia) musikalen antzezpenean parte hartuz. Stephaniek 16 urte zituela New Yorkeko antzerki-*show* ezberdinetan sartzen saiatu bazen ere, gazte zen bitartean soilik lan txiki bat lortu zuen *The Sopranos* telesaileko "The Telltale Moozadell" kapituluan, 2001ean. Garai hartan ere, 15 urte inguru zituenean, bere anorexia- eta bulimia-arazoak hasi ziren, jasaten zuen *bullying*aren ondorioz. Izan ere, Upper West Sideko eskola pribatu bat izanik, bertako ikasle asko maila ekonomiko altukoak ziren (hala nola, Paris eta Nicky Hilton arrebak), abeslariari zirkulu horietan "arraro" sentiaraziz.

Musika-mundua atsegitearen inguruan, hurrengoa esan zuen Gagak:

2003an, 17 urte zituela, CAP21erako *early admission*a irabazi zuen, NYUeko Tisch Arte-Eskolaren musika-eskola zena, garai hartan. NYUeko ikastetxe nagusian bizi zen bitartean, New Yorkeko 11. kalean, musika ikasi zuen unibersitatean, bai eta bere egile-abeslaritza ahalmenak hobetu zituen ere, artearen, erlijioaren, arazo sozialen eta politikaren inguruan idatziz, Spencer Tunick eta Damien Hirst pop-artisten tesi bat barne. Gaga beraren hitzetan, tesi hori idazteak bere etorkizunerako musika-karrerarako prestatu zuen, "musikan, artean, sexuan eta ospean" oinarritutakoa. Bere karrerakideak baino kreatiboagoa konsideratzen zen, "artearen inguruan pentsatzen ikasten duzunetik aurrera, zure kabuz ikas dezakezu".

2014. urtean Gagak izandako elkarrizketa batean 19 urte zituenean bortxatua izan zela aitortu zuen, terapia fisiko eta mental ezberdinak jarraitzera eraman ziona. Honen ondorioz PTSDa dauka gaur egun (trauma osteko estres-nahasmendua, ingeleseko *post-traumatic stress disorder*etik); doktore, familiakide eta lagun ezberdinen laguntzarekin, bai eta antipsikotikoen bidez gainditzen saiatzen dena. 2019an Oprah Winfreyrekin izandako elkarrizketa batean esan zuenez, "olanzapinak (...), nire lagun guztiekin eta bikotearekin batera, nire bizitza salbatu dute". Testuinguru honetan, gainera, *The Hounting Ground* dokumentalerako 2015ean argitaratutako "Till It Happens To You" abestia uler daiteke.

### 2004–2007: karrera-hastapena 
Karrerako bigarren urtean unibertsitatetik alde egin zuen, 2005ean, bere musika-karreran zentratu ahal izateko. 2005ean ere, baina karrera utzi baino lehen, MTV kateko *Boiling Points* telesailean parte hartu zuen "jatetxeko bezero fidakorraren" papera egiten. Abeslariak gurasoen oniritzia jaso zuen, bere aitak pisu-alkilerra urtebetez ordainduko ziola esanez; arrakasta ez izatekotan, Tischera bueltatuko zela zin egitearen trukean. Gagak hurrengoa esan zuen horren inguruan 2010. urtean: "Nire familia osotik alde egin nuen, aurki nezakeen pisurik merkeena lortu eta kaka jan nuen norbaitek [abesten] entzun ninduen arte". Gaga beraren hitzetan, "nire aitak ezin izan ninduen bi edo hiru hilabetez aurpegira begiratu". Hala ere, hainbat alditan azaldu duenez, bere aktuazioak teatralitatetik gertuago zeuden *striptease* batetik baino; besteak beste, "ile-laka sutan piztuz eszenatokian abesten eta dantzatzen zuen bitartean". "negarrez bukatzera" iritsi zena. 2009ko beste elkarrizketa batean, bere aktuazioetan "larru beltzez jantzitza Guns N' Roses, Black Sabbath eta Faith No More rock 'n' roll taldeen abestiak" interpretatzen zituela esan zuen, "gogó dantzatzen sexu oralari buruzko abestiak abestu bitartean". Beraz, gogó-dantzak egiten zituela ondoriozta daiteke. 2005eko irailean Gagak *Stefani Germanotta Band* edo *SGBand* izeneko musika-banda sortu zuen, NYUeko lagun batzuekin: Calvin Pia (kitarrajolea), Eli Silverman (baxujolea) eta Alex Beckham (bateriajolea). SGBandak abesti anitz interpretatzen zituen; *cover* ezberdinak (adibidez, Led Zeppelin-en "D'yer Mak'er") zein abesti propioak. eta Lower East Sideko *Mercury Lounge* tabernetan jo ostean, eta *Red and Blue* (2006), New Yorkeko puntu ezberdinetan aurkeztu zituzten, Lower East Sideko gau-eszenatokian hutsune bat aurkituz. Bertan, taldeak Rob Fusari disko-ekoizlearen talento-ehiztaria zen Wendy Starland ezagutu zuen. Starlandek Fusariri Gagaren talentuaren inguruan hitz egin zion, abeslariarekin kontaktuan jarri zena; izan ere, Fusarik talde batentzako abeslari bila zegoen garai hartan. Elkarrekin lan egiten zuten bitartean, Fusarik Gagaren performance-giro eta -kalitatea Queen bandako Freddie Mercury-renarekin alderatu zuen. Gainera, Fusari izan zen ere Stefaniren izen artistikoa aurkitzen lagundu ziona, Queen beraren "Radio Ga Ga" abestian oinarritutakoa. Zenbait iturriren arabera, abeslariak ezizen bat bilatzen ari zela, Fusariren mezu bat jaso zuen, non "Lady Gaga" idatzirik agertzen zen. Hala ere, bestelako iturrien arabera (*The New York Times*en kasu) aipatutako istorio hori marketin-estrategia hutsa da, eta, beraz, ezizenaren jatorria, ezezaguna. Paula Johnsonek jasotzen duenez, Wendy Starlandek *Gaga* ezizenaren jatorria "marketin-bilera" batean dagoela gogoratzen du. zeinetan *electro pop* abestiak sortu eta grabatzen zituzten, musika-industriako pertsonalitate ezagunei bidaltzeko. Hala ere, hiru hilabete pasa ostean, 2006ko abenduan, Def Jam diskoetxetik bota zuten. bere "bizitzako egunik okerrenak" izan zirenak. Rob Fusarirekin izandako ezkongai-aldia 2007ko urtarrilean amaitu zen.
[thumb|244x244px|Lady Gaga [Lollapalooza|Lollapalooza festibalean (Chicago, Illinois), 2007ko abuztuan]]
Garai honetan ere, 2006ko martxo aldera, Gagak Lady Starlight artista ezagutu zuen, bere eszenatoki-irudi eta -jantziak sortzen lagundu ziona. Starlighten hitzetan, Manhattaneko St. Jerome klubean edukitako bilera bakarraren ostean, Gagak Fusarirekin konposatutako abestiak Lady Starlightekin batera kantatzeko nahia agertu zuen. Hala, *Mercury Lounge*, *The Bitter End* eta *Rockwood Music Hall* bezalako lokaletan duo modura hasi ziren aktuatzen, "Lady Gaga and the Starlight Revue" izenpean. Beren aktuazioa "burlesque-aktuazio izugarri" modura deskribatzen zen, 1970eko hamarkadako ikuskizunei ohore egiten ziona, *low-fi* estilopean.

Handik gutxira, 2007ko abuztuaren 3 eta 5ean, Lollapalooza festibalean jotzeko deituak izan ziren, kritika oso positiboak eskuratu zituen kontzertua eskainiz. Gagak musika elektronikoaren abangoardian (*avant-garde* modura ere ezaguna) bere musika-genero atsegina aurkitu ostean, bere musika-txokoa musika horri pop-elementuak eta David Bowieren eta Queenen *glam rock*aren elementuak gehitzean deskubritu zuen.

Hasieran, Gaga Christina Aguilera abeslariarekin asko parekatu zen, Gagaren hasiera-estiloak Aguileraren estiloarekin hainbat puntu komunean zituelako; hala, abeslari berak behin baino gehiagotan aitortu du Aguilerarekin izandako hasierako konparazio horiek ospetsua izateko bidean funtsezko laguntza izan zela. Gaga-Starlight duoak beren aktuazioekin zebiltzaten bitartean, Gagaren bikote-ohi eta oraindik disko-ekoizle zen Rob Fusarik Gagak ekoitzitako abestiekin lan egiten jarraitu zuen. Fusarik bere laguna zen Vincent Herbert disko-ekoizle eta exekutiboari hainbat lan bidali zizkion. Herbertek azkar batean Gagari Streamline Records-ekin kontratu bat sinatzeko eskatu zion, Interscope Records-en menpekoa zen diskoetxe txikia, Gagak 20 urte zituenean. Gagaren hitzetan, "Herbet izan zen aurkitu ninduena", berarekin egindako lanaren inguruan hurrengoa esanez: "pop-musikan historia egiten ari gara eta historia egiten jarraituko dugu". Ondorioz, diskoetxeko zenbait pop-abeslarien abestiak konposatzeko lanari ekin zion; besteak beste, Britney Spears ("Quicksand"), New Kids on the Block ("Full Service"), Fergie eta The Pussycat Dolls ("Elevator"). Interscopen, Akon abeslariak Gagaren ahots-talentua onetsi zuen, abeslaria estudioan entzun ostean. Hala, Akonek garaiko Interscope-Geffen-A&Mren presidente zen Jimmy Iovinekin hitz egin ostean, Gagak KonLive Distribution-ekin kontratu bat sinatzea lortu zuen, Lady Gaga diskoetxe horren "frankizia-ikur" bilakatzeko asmoarekin.

2007. urtearen amaiera aldera, bere *manager*ak musikagile eta disko-ekoizle den Nadir Khayat aurkeztu zion Gagari, "RedOne" ezizenarekin ezaguna dena. Interscopen ere lan egiten duen disko-ekoizle honekin sortutako lehen abestia "Boys, Boys, Boys" dugu, Mötley Crüe-ren "Girls, Girls, Girls" eta AC/DCren "T.N.T." abestien arteko *mash-up* modura uler daitekeena. Bikotearen artean sortutako lan-kimika onak, Gagaren debut-albuma prestatzen garrantzi handia izatea eragin zuen, astebeteko lan itzela suposatu zuena; hala, besteak beste, *The Fame* albumeko "Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)" *single*aren produkzioan parte hartu zuen RedOnek, bai eta "Just Dance", "Poker Face" eta "LoveGame" *single* eta *hit*en sorreran ere. RedOne nahiko seguru sentitzen bazen ere bere grabaketekin, Gagaren *The Fame* debut-albuma "berotuegia", "gehiegizko *dance*-influentziaduna" edo "*underground*egia" izango zelaren beldurra zuela aitortu zuen, *mainstream*-merkatuak (ingelesez, *General Public* edo GP modura ere ezaguna dena) jasotzeko. Aipatutakoari hala erantzun zion abeslari estatubatuarrak: "Nire izena Lady Gaga da, [eta,] musika-eszenatokian urteak egon ostean, hau izango dela 'datorrena' esan zaitzaket". Bere debut-albuma, *The Fame*, 2008ko abuztuaren 19an izan zen kaleratua, irrati-difusio urrikoa izan zena hasieran. Gagak *The Fame* Europa eta AEBetan zehar ospatutako kontzertu txikietan promozionatu zuen, bereziki LGTB kideentzako diskoteka txikietan. Era berean, AEBetan New Kids on the Block taldearen hasierako gonbidatu izan ere, NKOTB taldearen girapean. "Just Dance" abestia, *The Fame* kaleratu baino lau hilabete lehenago kaleratutakoa eta debut-albumaren lehen *single*a, ez zen nazioarteko zerrenden gorenera iritsi 2009ko urtarrilera arte, abestia *sleeper hit* edo "ustekabeko *hit*" modura izendatua izatera eraman zuena. Edozein kasutan, honek *The Fame* albumaren ospea izugarri emendatu zuen, modu oso azkarrean. "Just Dance" abestia, halaber, Grammy Sarietan *Dance Abesti Onena* kategorian izan zen nominatua, bai eta 2009ko *single*rik salduenen zerrendan agertu ere. *The Fame* albumarekin, gainera, bigarren *sleeper hit* bat eduki zuen ere, "Poker Face", 2009aren hasieran zerrenda gehienen gorenera ailegatu zeneko albumaren bigarren *single*a. Hala, *The Fame* albumaren lehen bi *single*ak AEBetako, Australiako, Kanadako zein Erresuma Batuetako zerrendetako lehen postura ailegatu ziren. "Poker Face" abestiak, "Just Dance" abestiak ez bezala, 2010eko Grammy Sarietan *Dance Abesti Onena* kategoriako irabazlea izan zen, bai eta *Urteko Abestia* (SOTY) eta *Urteko Grabazioa* (ROTY) sarietan nominatua ere.

*The Fame* albumak 12 milioi ale saldu zituen mundu mailan 2008 eta 2010 urteen artean. "Poker Face" 2009ko abestirik arrakastatsuena bihurtu zen mundu mailan 9.8 milioi ale fisiko salduta legez, eta laugarren postua lortu zuen legezko deskargetan 7.7 milioi alerekin.

2009ko azaroan *The Fame Monster* EPa kaleratu zuen, berarekin 8.4 milioi diska ale saldu zituelarik. 2011ko maiatzaren 23an bere hirugarren albuma, *Born this Way*, kaleratu zuen.

thumb | ezkerrera | Lady Gaga, 2011. urtean.|260x260px

Gogoko ditu glam rock taldeetako abeslariak, hala nola David Bowie eta Queen, eta 1980ko hamarkadako Madonna eta Michael Jackson pop abeslariak. Eragina izan dute Lady Gagaren musika estiloan.

Abesti hauek egin dute ospetsu: "Love Game", "Just Dance", "Poker Face", "Paparazzi", "Bad Romance", "Telephone" (Beyoncé-rekin batera), "Alejandro", "Born This Way", "Judas", "The Edge Of Glory", "Yoü And I", "Marry The Night", "Applause", "Do What U Want", "G.U.Y.", "Million Reasons".

Aktore lanak ere egin ditu. 2015 eta 2016an, *American Horror Story* antologia telesailaren bostagarren denboraldian aritu zen, eta minisaila edo telefilmeko emakumezko aktore onenaren Urrezko Globo Saria eskuratu zuen. 2018an, bere lehen protagonista papera antzeztu zuen zineman *A Star Is Born* musikal filmean.

## Diskografia 
* *The Fame* (2008)
* *The Fame Monster* (2009)
* *Born This Way* (2011)
* *ARTPOP* (2013)
* *Cheek to Cheek* (Tony Bennett-ekin) (2014)
* *Joanne* (2016)
* *A Star Is Born* (2018)
* *Chromatica* (2020)
* *Mayhem* (2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Lady Gagaren webgune ofiziala.
*  Lady Gaga Official Twitter
*  Lady Gaga Official Facebook
*  Lady Gaga Song Lyrics
*  Lady Gaga Official Youtube Channel