Betye Saar

**Betye Irene Saar** (Los Angeles, 1926ko uztailaren 30a) afro-estatubatuar artista eta narratzaile bisuala da. Ezaguna da mihiztaduraren bidez egiten duelako bere lana, eta, gainera, grabatzaile bikaina da. Saar arte garaikidean mitotzat hartzen da. 1970eko hamarkadan Black Arts Movement-en parte izan zen, arrazari eta feminitateari buruzko mitoak eta estereotipoak tartekatu zituen korrontean. Betye Saarren lana oso politikotzat jotzen da; izan ere, bere ibilbidean zehar, AEBko arrazakeria kritikatu zuen pertsona beltzekiko, eta heurei egotzitako ideia negatiboei aurre egin zien. Gaur egun, Los Angelesen egoitza duen Roberts Projects galeriak ordezkatzen du.

## Bizitza 
Betye Saar 1926ko uztailaren 30ean jaio zen Los Angelesen, Kalifornian, eta Betye Irene Brown izan zen bere jaiotze izena. Jefferson Maze Brown eta Beatrice Lillian Parson gurasoak Kaliforniako Unibertsitatean ikasi zuten, Los Angelesen, eta han ezagutu zuten elkar. Saarrek Los Angelesen eman zituen bere lehen urte gehienak. 1931n aita hil ondoren, ama, neba eta ahizpekin batera, aitaren aldeko amonaren etxera joan zen bizitzera, Irene Hannah Maze, Los Angeleseko Watts auzoan. Ondoren, familia Pasadenara (Kalifornia) joan zen, Saarren amaren aldeko izeba Hatte Parson Keysekin eta haren senar Robert E. Keysekin bizitzera. Haurtzaroan, Saar objektu iragankorrak sortzen, konpontzen eta biltzen hasi zen. Unibertsitate-hezkuntza Pasadena City College-n arte klaseekin hasi zuen eta Kaliforniako Unibertsitatean jarraitu zuen, Los Angelesen, matrikula finantzatzen zuen sari bat jaso ondoren. Sari hori gutxiengoetako ikasleak unibertsitateetara bidaltzeko dirua biltzen zuen erakunde batek eman zuen. 1947an, Saarrek lizentziatura bat jaso zuen diseinu ikasketetan. Ondoren, Kaliforniako Estatu Unibertsitatean, Long Beach-en, Kaliforniako Hegoaldeko Unibertsitatean, Kaliforniako Estatu Unibertsitatean, Northridge-n eta American Film Institute-n graduatu zen. Graduondoko eskolan zebilela, Richard Saarrekin ezkondu zen eta hiru alaba izan zituen: Trace, Alison eta Lezley Saar.

## Ibilbide artistikoa 
### Hastapenak 
Saar gizarte-langile gisa hasi zen lanean helduaroan, eta, ondoren, artearekiko grinari eutsi zion. Graduondoko ikasketak 1958an hasi zituen, hasiera batean diseinuko irakaskuntzara bideratua. Hala ere, hautapenezko gaitzat hartu zuen grabatu klase batean, bere interes artistikoen norabidea aldatu zuen. "Diseinutik arte ederretarako urratsa" bezala deskribatu zuen landutako arloa.

Lehen lanetatik, Saarrek gai arrazistak zituzten irudiak bildu zituen, eta horrek bere ibilbidean zehar jarraitu zuen. 1967an Joseph Cornell eskultorearen *found art* edo *ready-made (*aurkitutako objektuak) erakusketa batek inspiratu zuen bere mihiztadurak sortzen hasteko. Simon Rodiaren Watts Dorreen eragin handia ere jaso zuen, haurtzaroaren zati batean eraikuntzaren lekuko izan baitzen. Saarrek esan zuen "txundituta" zegoela Simon Rodiak erabiltzen zituen materialekin, hautsitako platerekin, itsas maskorrekin, herdoildutako tresnekin, baita artaburuekin ere, hori guztia zementuaren kontra prentsatuta kapitelak sortzeko. Beretzat, magikoak ziren.

Geroago, lanak sortzen hasi zen kutxa edo leihoen barruan sartutako aurkitutako objektuekin (*found art* edo *ready-made)*, hainbat kulturatako elementuekin batera, bere jatorri mistoa islatu ahal izateko: afroamerikarra, irlandarra eta amerikar natiboa.

### Feminismo zuriaren gaitzespena eta emakume gorputz beltzaren berreskurapena. 
Saar bere izeba Hattiek hezi zuen, eta horrek eragina izan zuen emakume beltz gisa garatu zuen identitatean. Saarrek bere izeba duintasun eta patxadazko emakume bezala deskribatu zuen, eta horrek bere gorputz femenino beltzaren irudikapena markatu zuen. Eragin hori nabarmena da Saarrek 1972an bere izebari eskainitako lanean, *Record For Hattie*. Saar-ek feminismo zuriarekiko zuen arbuioak, hasiera batean, bere ikuspegi artistikoa gizon beltzarenganantz bultzatu zuen, baina 1970eko hamarkadan gorputz femenino beltzarenganantz aldatu zuen ikuspegia. *Record For Hattie* bitarteko mistoen mihiztadura bat da, antzinako bitxi-kutxa batez egina. Bitxiontziaren taparen barrualdean, eskuko ispilu bat ikus dezakegu. Ispiluaren beira apurtuta, bere izeba Hattie irudikatzen duen emakume baten irudi koloregabea dago. Ispilua arrosa koloreko ehunezko material ezberdinez inguratuta dago, zintzilikario baten ondoan josita. Zintzilikarioak ilgora irudi bat du eta izar gorri bat hondo zuri baten gainean. Bitxiontziaren gorputz nagusian, eskuinaldean, metalezko gurutze bat dago; erdian, larru gorrizko diru-zorro bat, goian haurraren irudia duena; eta ezkerraldean, josteko materialak daude. 1970eko hamarkadan zehar, Saarrek arrazismoari, fetitxizazioari eta gorputz femenino beltzaren erotizazioari erantzun zion, gorputz femenino beltza aldarrikatuz. Saarren obrak aurre egin zion primitibismoaren estilo artistikoari, baita arraza kontuak jorratzeari uko egin zion mugimendu feminista zuriari ere. Saarrek bere lanetan bateratzen ditu espiritualtasuna eta mistizismoa, botere beltza eta feminismoa,  ''Black Girl's* Window-en ikusten den bezala. Lan hau leiho zahar batekin egindako mihiztadura pieza bat da, non neskato baten silueta margotuta ikus daitekeen bere aurpegia eta eskuak kristalaren kontra egiten. Bere buruaren gainean, hirunaka antolatuta dauden bederatzi leiho txiki daude hainbat irudi eta ikurrekin. Besteak beste, ilargiak eta izarrak, otso ulukari bat, hezurdura zirriborratu bat, bularrean "maitasuna" hitza duen arrano bat eta emakume baten irudia duen ferrotipo bat. 

1960ko hamarkadan, Saar irudiak biltzen hasi zen, Aunt Jemima, Osaba Tom, Little Black Sambo eta herri kulturako eta publizitateko beste pertsonaia afroamerikar batzuen irudiak, hain zuzen ere, Jim Crow legeen garaikoak. Collageetan eta mihiztatzeetan txertatu zituen, protesta politiko eta sozialaren adierazpen bihurtuz. "Esklabotza deuseztatuko balute bezala da, baina sukaldean jende beltza *mammy* flaskoak bezala edukiko balute bezala", esan zuen Saarrek, pieza hau egitera bultzatu zuenari buruz. "Izeba Jemima nuen, eta errifle bat eta granada bat jarri nahi nizkion gonapean. Ahaldundu egin nahi nuen. Gerlari bat egin nahi nuen". Horrek kaxen barruan mihiztadurak sortzera eraman zuen, non konbinatu zituen fetitxe tribal txamanikoak eta irudi magiko zein mistikoak gogorarazteko objektuak. Bere izeba amona 1974an hil zenean, Saarrek familiako oroitzapen batzuk hartu zituen, eta haiekin muntaia batzuk sortu zituen, intimoagoak eta pertsonalagoak, izeba amonaren bizitzaren oroitzapen nostalgikoak gehituz. Argazki zaharrak, kartak, medailoiak, lore lehorrak eta zapiak jarri zituen santutegi moduko kaxen barruan, oroimena, galera eta denboraren iragaitea iradokitzeko. Hori lan-ildo bihurtu zuen, eta "serie nostalgiko" gisa izendatu zuen. 

1977an, Saarrek *Spirit Catcher* izeneko pieza sortu zuen. Errituetan erabiltzen den artisau-objektu tradizional bat bezala erakusten da, baina berak asmatutakoa. Sadarrek dioenez, objektuak benetako jatorririk ez duen arren, oraindik ere ezaugarri magikoak ditu. Hezurrez eta lastoz egina dago. Artelanaren goialdean, arrazakeriaren aurkako begi txar gisa interpreta litekeen ispilua dago. 

80ko hamarkadaren hasieran, Saarrek Los Angeles hirian irakatsi zuen UCLAn eta Otis Art Institutean. Garai hartan bere lana eskala handiagoetara iritsi zen —gelen tamainara— eta *site-specific* instalazioak sortu zituen. Haietan aldareak zeuden —santutegi modukoak—, teknologiaren eta espiritualtasunaren arteko harremana aztertzen zutenak, eta, bide batez, mistizismoarekiko eta buduarekiko interesak gehitzen zituztenak. Ordenagailu-txipak eta kutun eta xarma mistikoak konbinatuz, eraikuntza monumental hauek bi ezagutza sistemen arteko aliantza baten beharra iradoki zuten: teknikoa eta espirituala. 

Saarrek Los Angelesen bizitzen eta lan egiten jarraitzen du, aurkitutako objektuekin eskulturan lan eginez batez ere. Kaliforniako College of Arts and Crafts, Kaliforniako Arteen Institutua, Massachusetts College of Art, Otis College of Art and Design eta San Francisco Art Institute erakundeek ohorezko doktoretzak eman dizkiote.

2016an, Saarrek bere ibilbidea ospatu zuen pare bat jairekin eta lan berrien banakako erakusketa batekin Roberts and Tilton Gallery-n.

#### Izeba Jemimaren Askapena 
Betye Saarren 1972ko *The Liberation of Aunt Jemima* lanak pertsonaia horri buruz aurkitu zuen purtzileria batean inspiratu zen. Nahiz eta itxuraz pintura bat izan, teknika mistoko hiru dimentsioko multzo bat da 29.8 cm. x 20 cm. x 6.9 cm. *Blacks in Higher Education* aldizkariak dioenez, "bere pinturak Amerikako beltzen esperientzia zehatza eskaintzen zuen". Saarrek Izeba Jemima exageratua erakusten du, zentzu guztietan, estereotipoen bidez. Honek soineko handi bat darama, kolore bizikoa, koadrodun buruko distiratsu batekin batera. Bere azalaren kolorea literalki beltza da, begiak handiak eta irtenak ditu eta aurpegitik irteten dira. Ezpainak, gorriz nabarmenduak eta handituak dira. Neska beltz izatearen estereotipoa salatzen du. Gainera, esku batean erratz bati eusten dio —garbitzeko soilik balio zutela erakutsiz— eta kotoi zatien gainean dago geldirik —esklabotza irudikatzen dute—. Lan horri buruz, *The Woman's Art Journal* egunkariak zera esan zuen: "Betye Saar bezalako artista afroamerikar anitzek beren identitatea erreklamatu eta esploratzen dute. ‘Ez da behar bezain ona’, baina ‘balio dezake’".

2016an, *Frieze* aldizkarirako "Influències" artikuluan, Saarrek zuzenean azaltzen ditu pieza horretan egindako hautu artistikoetako batzuk: "Izeba Jemimaren mammy figura txiki bat aurkitu nuen, esklabo beltz baten karikatura bat, geroago krepeak saltzeko erabili zirenak bezalakoa. Erratz bat zeukan esku batean, eta errifle bat bestean. Haren aurrean, *mammy* baten postal txiki bat jarri nuen, haur mulato batekin, esklabotzan emakume beltzak esplotatzeko beste modu bat izan zena. Irudi mespretxagarri hau erabili nuen emakume beltza ahalduntzeko iraultzaile bihurtuz, bere iraganeko esklabotzaren aurka matxinatzen ariko balitz bezala".

Richard Schur-en *Parodise of Ownership* liburuan honako hau dio: "Saarrek Izeba Jemimaren irudia erabili zuen nazionalismo kulturala sustatzeko 1960 eta 1970eko hamarkadetan [...] ehun urte baino gehiagoko publizitate estereotipatuak egindako bidegabekeria zuzentzea bilatu zuen, eta Izeba Jemima jarrera desafiatzaile, errebelde eta asaldatzaileean irudikatu zuen".  Independentzia politikoaren aldeko aldarria sustatu eta emakume beltzak deskribatzeko erabilitako estereotipoak hautsi nahi zituen. Jatorrian, Martin Luther King Jr. doktorearen hilketan inspiratu zen artelana.

Saarren lana hurbilagotik begiratu ahala, begi hutsez ikusi ezin diren ezkutuko gehikuntzak antzematen hasten zara. Pareko irudiak emakume beltzak eta haien botere beltza irudikatzen ditu. Bera zutik dago, fidakor eta zoriontsu, haurtxo zuri bat eusten. Arropak begiratzean, gona ilun bat erabiltzen duela dirudi, baina hurbilagotik begiratzean ikus daiteke emakumeak ez daramala gona bat, bere harrotasuna baizik. Zutik dago, botere beltza irudikatzen duen ukabil itxurako esku beltz baten atzean. Gainera, Saar emakume beltzak indartsu eta eder izatera bultzatzen ari da, narratiba zuriak emakume beltz gisa defini ez ditzan. 

## Aktibismo politikoa 
1960ko hamarkadaren amaieran, eskubide zibilen aldeko mugimenduan eta arrazakeria gaietan jarri zuen arreta. Faith Ringgold, Betye Saar, Adrian Piper, Howardena Pindell eta Barbara Chase-Riboud artista beltzek identitate afroamerikarrak esploratu zituzten eta artearen munduan arrazakeria aktiboki arbuiatu zuten, aldi berean emakumearen askapenaren aldeko mugimenduan murgildu ziren. 

Hainbat komunitate artistiko eta aktibistetan zehar egindako ibilbide artistikoan —nazionalismo beltzetik hasi, eta feminismo beltz eta emakumetasuneraino—, Saarrek "nortasun-mugikor" bat izan zuen, talde bakoitzarekin askatasunez elkarreragiteko aukera eman ziona. 1970ean beste artista beltz batzuekin elkartu zen Suzanne Jacksonen 32 Galerian. Erakusketa kolektiboak *Sapphire (You've Come a Long Way, Baby)*, izena hartu zuen eta, ziurrenik, Kaliforniako emakume afroamerikarren lehen erakusketa garaikidea izan zen. Besteak beste, Sue Irons akuarelista, Yvonne Cole Meo grabatzailea, Suzanne Jackson margolaria, Eileen Abdulrashid pop artista, Gloria Bohanon eta Saar.

Shelley Leopold idazleak 2015ean egindako elkarrizketa batean, bere artearen atzean dagoen politikaz galdetu ziotenean, Saarrek esan zuen: "Ez dakit nola ekidin daitekeen politika. Gazte beltza bazara, gurasoak beldurtuta egongo dira atxilotuko zaituztelako; lagun batekin ateratzen bazara, lagun-taldetzat hartuko al zaituzte? Beldur mota horri erreparatu behar zaio. Ez da atsegina Estatu Batuetan bizitzea. Los Angelesen jaio nintzen eta klase ertaineko gurasoek hazi nindutenez, ez nuen inoiz egoera hain tirabiratsuan bizi behar izan. Amona Wattsen bizi zen, eta lekua oso pobrea da oraindik. Pertsonek, besterik gabe, ahal duten onena egiten dute".

### Gutun kanpaina 
90eko hamarkadaren amaieran, Saarrek Kara Walker artistaren lanaren kritika argia egin zuen. Akademiko batzuen arabera, Walkerren lanek "estereotipoen dimentsio psikologikoa eta Amerikako arrazakeriaren inkontzientearen lizunkeria" erakusten zuten. Haren artelan polemikoak honako hauek izan ziren: *Gone, An Historical Romance of a Civil War as it Occurred Between the Dusky Thighs of One Young Negress and Her Heart* (1994) eta *The End of Uncle Tom and Grand Allegorical Tableau of Eva* (1995). Irudi hunkigarriek, bere aldekoen arabera, afroamerikarren irudi arrazista eta estereotipatuak desafiatu zituzten, afroamerikarren degradazioaren irudi gogorrak eskaintzerakoan. Beste kritikari batzuk aldiz, Saar eta Howardena Pindell kasu, ez zeuden ados Walkerren ikuspegiarekin eta artista afroamerikarrenganako arrazakeria eta estereotipo arrazistak indartzen ari zela uste zuten. NPR irratian egindako elkarrizketa batean, Saarrek "iritzi zion Kara Walkerren lana nazkagarria eta negatiboa zela, eta esklaboei —bereziki emakumeei eta haurrei— traizio egiteko modu bat zela, eta, funtsean, arte zuriaren *stablishment'' delakoaren inbertsiorako eta dibertsiorako zela". Kara Walker eta Saar eta bere garaikideen arteko adin diferentziak, azken hauek egindako kritikak azal ditzake. 1997an Walkerrek John D Fundazioa eta Catherine T. MacArthurren "Genius Saria" jaso zuenean , Saarrek artearen industriako pertsonei gutunak idatzi eta bidali zizkien, aitortza horren aurka protesta eginez eta honako galdera eginez: "Afroamerikarrak artearen mozorropean traizionatuak izaten ari dira?" 

## Hautatutako banakako erakusketak 
* 2019 LACMA, Los Angeles, CA
* 2019 Museum of Modern Art, New York, NY
* 2019 New York Historical Society, New York, NY
* 2017 Craft and Folk Art Museum (orain Craft Contemporary), Los Angeles
* 2016 Roberts & Tilton, Culver City, Kalifornia
* 2016 Fondazione Prada, Milan Italia
* 2016 Scottsdale Museum of Contemporary Art, Scottsdale, Arizona
* 2014 Roberts & Tilton, Culver City, Kalifornia
* 2006 Crocker Art Museum, Sacramento, Kalifornia
* 2005 University of Michigan Museum of Art, Ann Arbor, Michigan
* 2002 Merrill Lynch & Co., Inc., Princeton, New Jersey
* 2000 Savannah College of Art & Design, Savannah, Georgia & Michael Rosenfeld galeria, New York, New York.
* 1999 University of New Mexico Art Museum, University of New Mexico, Albuquerque, Mexiko Berria eta Anderson Ranch Art Center, Snowmass, Colorado eta The Detroit Institute of Arts, Detroit.
* 1998 Michael Rosenfeld galeria, New York, New York eta Jan Baum galeria, Los Angeles, Kalifornia eta Kalifornia Afrikan-American Museum, Los Angeles, Kalifornia.
* 1997 Tacoma Art Museum, Tacoma, Washington.
* 1996 Des Moines Art Center, Des Moines, Iowa eta The Palmer Museum of Art, Penn State College, Pensilvania eta Saisset Museum, Santa Clara, Kalifornia eta Joslyn Art Museum, Omaha, Nebraska.
* 1994 Santa Monica Museum of Art, Santa Monica, Kalifornia.
* 1993 Fresno Art Museum, Fresno, Kalifornia.
* 1992 The Ritual Journey (Bidaia errituala). Joseloff galeria, University of Hartford, Connecticut.
* 1991 Objects galeria, Chicago, Illinois.
* 1990 Arte Garaikidearen Museoa, Los Angeles, Kalifornia.
* 1989 City Gallery Wellington, Wellington, Zeelanda Berria eta Art space, Auckland, Zeelanda Berria
* 1988 Taichung Museum of Art, Taichung, Taiwan.
* 1987 Pennsylvania Academy of the Fine Arts, Filadelfia, Pensilvania eta Massachusettseko Teknologia Institutua, Cambridge, Massachusetts.
* 1984 Kalifornia, Los Angeles, Kalifornia eta Georgia State University Art Gallery, Atlanta, Georgia.
* 1983 Women's Art Movement, Adelaide, Australia eta Canberra School of Art, Canberra Connecticut, Australia.
* 1982 Quay galeria, San Frantzisko, Kalifornia.
* 1981 Baum-Silverman galeria, Los Angeles, Kalifornia eta Monique Knowlton galeria, New York, New York.
* 1980 Studio Museum in Harlem, New York, New York.
* 1979 Baum-Silverman galeria, Los Angeles, Kalifornia.
* 1977 Baun-Silverman galeria, Los Angeles, Kalifornia eta San Frantziskoko Arte Modernoko Museoa (San Frantzisko, Kalifornia).
* 1976 Wadsworth Atheneum, Hartford, Connecticut eta Monique Knowlton Galeria, New York, New York.
* 1975 Arte Estatubatuarraren Whitney Museoa, New York, New York.
* 1973 Kaliforniako Estatu Unibertsitatea, Los Angeles, Kalifornia.

## Lanak bildumetan 
* Boca Raton-go Arte Museoa, Boca Raton, Florida
* Getty Research Institute, Los Angeles, Kalifornia
* Herbert F. Johnson Museum of Art, Cornelleko Unibertsitatea, Ithaca, New York.
* High Museum of Art, Atlanta, Georgia.
* Hirshhorn Museoa eta Eskulturen Lorategia, Smithsoniano Institutua, DC.
* Kresge Art Museum State University, East Lansing, Michigan.
* Los Angeles konderriko Arte Museoa, Los Angeles, Kalifornia.
* Minneapoliseko Arte Institutua, Minneapolis, Minnesota
* Montclair Art Museum, Montclair, New Jersey.
* Arte Ederren Museoa, Boston, Massachusetts.
* Munson-Williams-Proctor Institute, Museum of Art, Utica, New York.
* Arte Amerikarraren Smithsoniar Museoa, Washington D. K.
* Arte Museo Metropolitarra, New York, New York.
* Los Angeleseko Arte Garaikidearen Museoa, Los Angeles, Kalifornia.
* New Jersey State Museum, Newark, New Jersey.
* Newarkeko Arte Museoa, Newark, New Jersey.
* Oakland Museum of California, Oakland, Kalifornia.
* Palmer Museum of Art, Pennsylvaniako Estatu Unibertsitatea, University Park, Pennsylvania.
* Pennsylvania Academy of the Fine Arts, Filadelfia, Pennsylvania.
* Filadelfiako Arte Museoa, Filadelfia, Pennsylvania.
* San Frantziskoko Arte Modernoko Museoa, San Frantzisko, Kalifornia.
* Smith College Museum of Art, Northampton, Massachusetts.
* The Studio Museum Harlemen, New York, New York.
* Tacoma Art Museum, Tacoma, Washington.
* Kaliforniako unibertsitatea, Berkeley Art Museum, Berkeley, Kalifornia.
* Massachusettseko Unibertsitatea, Herter Art Gallery, Amherst, Massachusetts.
* Walker Art Center, Minneapolis, Minnesota.
* Arte Estatubatuarraren Whitney Museoa, New York, New York.

* 

## Sariak eta aitzatezpenak 
* 2014 Edward MacDowell domina
* 1997 The Visual Artists saria, Flintridge Fundazioa, Pasadena, Kalifornia.
* 1995 Ohorezko doktoregoak: Kaliforniako Arteen Institutua eta Massachusetts College of Art
* 1993ko Artista Nabarmenaren Saria, Fresno Art Museum
* 1992 James Van Der Zee saria, Workshop Brandywine, Filadelfia, Pennsylvania.
* 1992 Ohorezko doktoregoak: Otis College of Art and Design eta San Francisco Art Institute
* 1991 John Simon Guggenheim Fundazioa Memoriala
* 1991 Doktoretza *honoris causa*: California College of the Arts
* 1990 Fondo J. Paul Getty, Arte Bisualen Beka
* 1990 22.Artistaren Urteko Saria, The Studio Museum Harlemen, New York.
* 1984 eta 1974 National Endowment for the Arts artistentzako beka

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Paysour, F. Wonders of the House of Saar. International Review of African American Art bol. 20, zk. 3 (2005), orr. 51-3
* Willette, JSM "Stitching Lives: Fabric in the Art of Betye Saar". Fiberarts bol. 23 (1997ko martxoa / apirila), orr. 44-81
* Van Proyen, M. "A Conversation with Betye and Alison Saar" [interview]. 5. Artweek bol. 22 (1991ko abuztuaren 15a) or. 3+
* Etra, J. "Family Ties" ARTnews bol. 90 (1991ko maiatza), orr. 128-33.
* Saar, Betye, et al. 2005. Betye Saar: extening the frozen moment. Ann Arbor; Berkeley: University of Michigan Museum of Art; University of California Press
* Saar, Betye [sarrera] Women artists of color: a biocritical sourcebook to 20th century artists in the Americas. Phoebe Farris, arg. Westport, Connecticut: 1999. 333–339 orrialdeak. Sarrerak barne hartzen ditu biografia, erakusketa hautatuak, bibliografiako 41 item eta saiakera biografikoa. Jones, Kellie eta kol. Now dig this! : art & Black Los Angeles, 1960–1980.. 2011 Los Angeles: Hammer Museum, 2011.
* Jones, Kellie (2017). South of Pico: African American Artists in Los Angeles in the 1960s and 1970s.
*  Jane H Carpenter with Betye Saar, The David C. Driskell Series of African American Art: Volume II. 
*  Betye Saar, Extending the Frozen Movement. 
*  Saar, Betye; Lovell, Whitfield; Saar-Cavanaugh, Tracye; Sims, Lowery Stokes; Ulmer, Sean M (2006). Betye Saar : Migrations, Transformations: September 8-October 28, 2006. New York: Michael Rosenfeld Gallery. ISBN 978-1930416376. OCLC 75525110. 
* 

## Kanpo estekak