Atarrabia

**Atarrabia** ([ataraβia]) Nafarroa Garaiko erdialdeko udalerri bat da, Iruñerrikoa. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 10.496 biztanle zituen. 1960ko hamarkadatik aurrera garatutako herria da, Iruñerriko gune metropolitarraren iparraldean. Itsasoaren mailatik 434 metrora dago.

Euskarazko izena Atarrabia izan arren, gaur egungo izen arautua Villava/Atarrabia da, gaztelaniaz eta euskaraz.

Iruñerriko Mankomunitatea zaborra bildu, ura hornitu eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz arduratzen da, Iruñea inguruko gune metropolitarreko beste hainbat herritan bezala.

## Inguru naturala eta kokapena 
Atarrabiak azalera nahiko txikia du, 1,1 kilometro koadrokoa, eta Iruñetik lau kilometrora dago, Iruñeko merindadearen hegoaldean eta Iruñerriko gune metropolitarrean. Herrira Iruñetik heltzeko, Vianako Printzearen plazatik abiatuta, Beloso aldapatik behera eginez, Atarrabiara heltzen da Serapio Uitzi etorbidetik.

### Mugak 
[thumb|200px|eskuinera|[1184ean sortutako hiribildua.]]

Udalerriok mugakide ditu: iparraldean, Ezkabarte; ekialdean, Uharte; hegoaldean, Burlata; eta mendebaldean, Iruñea.

### Klima eta landaredia 
Atarrabiako klima azpimediterraneo epela da, prezipitazioak ugariak dira urte osoan zehar, baina uztaila eta abuztuan nahiko urriak dira, aldaketa termikoa ertaina da. Urteko batez besteko tenperatura 12-13 gradukoa eta prezipitazioak 1.100 eta 1.200mm artekoak dira. Urteroko egun euritsuak 100-120 dira.

Udaberrian eta udazkenean ohikoak izaten dira ekaitzak. Oro har, Iruñean baino euri apur bat gehiago egiten du, Iruñerriko gune metropolitarraren iparraldean baitago.

## Historia 
1184an *Villava* edo *Villa noua* izeneko hiribildua sortu zuen Antso VI.a Nafarroakoak, Atarrabia herrixkaren ondoan. Bertako biztanleei Iruñeko San Nikolas burgu berriko biztanleen foru bera eman zitzaien. Foru horiek 1256an berretsiak izan ziren. 1405ean Karlos III.a Nafarroakoari eman zitzaion San Andres eliza babestearen ardura. Errege hark Orreagako Monasterioari eman zion.

Atarrabia Frantziara edo Nafarroako Erresumaren iparraldera joaten ziren merkatari eta bidaiarien ezinbesteko igarobidea izan zen Erdi Aro osoan. Betidanik Zangozako merindadearen zati izan eta gero, XVII. mendean Iruñeko merindadearen zati bihurtu zen herria. Atarrabia batzar batek aukeraturiko alkate batek eta bi epaimahaikidek gobernatzen zuten. Gaztelak Nafarroa indarrez konkistatu eta gero, erregeorde batek izendatu zituen kargudunok.

XIV. mende eta XV. mendeak izurri eta pobreziaz beteriko mendeak izan ziren Atarrabiarrentzat. Hauek gaindituta, egoerak hobera egin eta biztanleria hazten joan zen. 1545ean udaletxea, eliza berria eta errota nagusia eraiki ziren. Nekazaritza eta abeltzaintzarekin loturiko jarduerak nagusi zirelarik XVIII. mendearen amaieran, irina egiteko errotak eraiki ziren.

Karlistadaren eta Frantziako Iraultzaren ondorioz egondako gerrateen ondorioz Atarrabia herria erabat suntsiturik geratu zen. Horrez gain, Orreagako Monasterioaren ondasunen desamortizazioa egin zuen Espainiako gobernuak. Behin gerrateak gaindituta, industrializazio xume bat hasi zen. 1841ean papergintzaren sektoreko Papelera Española lantegia eraiki zen. Horrekin batera, beste hainbat sektoretako lantegiak eraiki ziren, likoregintzan, orgagintzan, ardogintzan, zurgintzan eta abarretan.

XX. mendearen hasieran azpiegiturek eta garraiobideek hobera egin zuten Zangozaraino zihoan Irati trenbide elektrikoa inauguratzean. Mendea igaro ahala, zenbait industria garatu zirenean, biztanleria haziz joan zen, sortutako lan aukera berriek erakarrita. Industria berriak agertu ziren horrela, plastikogintza eta lantegi mekanikoak. XX. mendearen erdialdetik hasita, Atarrabiako biztanleria hamar halako hazi zen.

Gaur egun, Atarrabia Iruñerriko udalerria da, Nafarroako hiriburu Iruñeari erabat lotua.

## Ekonomia 
Atarrabiako jarduera ekonomiko nagusia zerbitzuak eta industria dira. XX. mendean zehar nekazaritza alde batera utzi eta industriak garrantzia hartu zuen. Gaur egun, herrian industrialde bat bada, eta etxebizitza guneekin nahasten diren enpresa bakan batzuk. Azken urteetako hazkunde demografikoak eraikitzeko libre geratzen ziren orubeak agortzea ekarri du. Horrela, hurrengo hamarkadan herrian dauden enpresa gehienek beste kokaleku bat topatu beharko dute.

Atarrabiako industrialdeko enpresa gehienak altzariaren sektorekoak dira.

### Industrialdea 
N-121A errepidearen ondoan kokatua, industrialdeak 100.500 metro koadroko azalera dauka. Atarrabiako hirigintza-plangintza orokorrak dioenaren arabera, erabilera industrialekoa da gunea, merkataritza eta ostalaritza erabilera osagarriak direla. Eraikinek izan dezaketen altuera gehienekoa sei metro da. 1998ko iraileko datuen arabera, industrialdean 46 enpresa daude, eta 58 sailetatik bederatzi bakarrik zeuden betetzeke.

Industrialdea N-121A errepidearen kokatua egoteaz gain, Iruñerriko PA-30 ingurabide autobidearen hegoaldean dago.

## Demografia 
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 969 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 9,48 (Nafarroa Garaiko batezbestekoaren azpitik).

## Politika 
Nahiz eta 1980ko hamarkadan Atarrabiako herritarrek erreferendum baten bidez Euskal Herriko ikurrina udaletxeko balkoi nagusian egotea onartu, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak egindako Zeinuen Legeak kentzera behartu zituen udaleko arduradunak. Ondoren, alkateak udaletxearen ondoan, masta jarri zuen ikurrina jarri ahal izateko, baina Gobernuak hura ere kentzera behartu zuen.

### Udaletxea 
thumb|250px|eskuinera|Atarrabiako udaletxea, Kale Nagusitik ikusia.Udaletxea Kale Nagusian dago, elizaren plazaren ondoan, eta herriaren erdigunean. Lau zatitan banatutako adreiluzko eraikina da. XX. mendearen amaieran, eraberritze lanak burutu ziren, eta 239 milioi pezeta gastatu zituen udalak, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak emandako diru laguntzari esker. Udala alkateak eta hamabi zinegotzik osatzen dute.

* HELBIDEA: Kale Nagusia, 22

### Udal hauteskundeak 
2007an Atarrabiako alkate kargurako Pello Gurbindo Jiménez aukeratu zuten. Hauteskunde haietan Nafarroa Bai izan zen boto gehien jaso zituen alderdia, guztira sei zinegotzi eskuratuta. UPNk bost zinegotzi lortu zituen; Eusko Abertzale Ekintzak, hiru; PSNk, bi; eta Ezker Batuak, bakarra. Baliogabeko botoak 37 izan ziren (emandako guztien % 0,68) eta boto zuriak, 83 (botoen % 1,52). Abstentzioa % 28,47koa izan zen.

2011ko udal eta foru hauteskundeen ondoren Pedro Gaztearena izendatu zuten Atarrabiako alkate. Bildu izan zen boto gehien jaso zituen alderdia, guztira bost zinegotzi eskuratu baitzituen. Bigarren alderdia Atarrabia Bai izan zen (5 zinegotzi), UPNk lau zinegotzi lortu zituen, eta PSN, Nafarroa Bai 2011 eta Nafarroako Ezker Batuak (I-Eko zerrendarik ez zen egon) zinegotzi bana lortu zituzten. Baliogabeko botoak 50 izan ziren (emandako guztien % 0,97) eta 170 boto zuri izan ziren (botoen % 3,32). Abstentzioa % 32,49koa izan zen.

2015eko udal eta foru hauteskundeen ondoren, Euskal Herria Bilduko Mikel Oteiza hautatu zuten alkate.

### Alkateak 
Hauek izan dira Atarrabiako azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

## Azpiegiturak 
Iruñerriko PA-30 ingurabide autobideak udalerria iparraldetik zeharkatzen du, Atarrabia gune-metropolitarreko gainontzeko udalerriekin batuz. Horrez gain, N-121A errepideak ere inguruko Arre, Burlata eta Uharterekin elkartzen ditu Atarrabia.

## Garraioa 
Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 3 linea daude:

Horrez gain, Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko hainbat herri Iruñearekin batzen dituen Autobus Artieda konpainiaren linea batek geltokia dauka Atarrabian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

* Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Lintzoain - Erroibar - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Konpainia beraren bigarren lineak (Eugi eta Iruñea bitartekoa), geltokia dauka herrian. Ibilbidea honakoa da.

* Eugi - Urtasun - Saigots - Zubiri - Urdanitz - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Gainera, Conda autobus konpainiaren Otsagabia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Lineak honako ibilbidea egiten du:

* Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri - Artieda - Artaxo - Agoitz - Urrotz - Lintzoain - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Konpainia beraren beste linea batek Irunberri eta Iruñea batzen ditu, Irunberritik aurrera aurreko lineak duen ibilbide berarekin.

Orbaizeta eta Iruñea batzen dituen lineak ere Agoitz zeharkatzen du, eta honako ibilbidea egiten du:

* Orbaizeta - Orbara - Aribe - Garralda - Orotz-Betelu - Artzibar - Agoitz - Urrotz - Lintzoain - Eguesibar - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Hirugarren linea batek Agoitz eta Iruñea batzen ditu, hiru zerbitzu baino ez ditu eguneko eta Agoitz eta Iruñea batzen ditu Eguesibar, Urrotz eta Lizoainibar zeharkatuz.

## Kultura 
### Hezkuntza 
* Pedro de Atarrabia B.H.I.
* Paz de Ziganda Ikastola
* Atargi Ikastetxe Publikoa
* Lorenzo Goikoa Ikastetxe Publikoa
* La Presentación

### Aretoak 
* Totem musika aretoa.

### Jaiak eta ospakizunak 
* **Herriko jaiak** Ama Birjina Arrosariokoaren omenez ospatzen dira. Urriko lehen igandearen bezperan jaurtitako suziriarekin hasten dira, eta astebete irauten dute. Iruñerriko udalerrietako azken jaiak dira.
* **Nafarroako Foru Erkidegoaren Eguna** abenduaren 3an ospatzen da, Frantzisko Xabierkoaren egunean alegia.
* **Zuhaitzaren eguna** martxoko bigarren larunbatean antolatzen da. Egun horretan, herriko ikasleek zuhaitzak landatzen dituzte eta hormirudi berde bat margotzen dute. Oro har, haur eta gazteei zuzenduriko ekitaldia da.
* **Atarrabiaren eguna** iraileko lehen igandean ospatzen da.
* **San Andres eguna** azaroaren 30ean ospatzen da. Herriko patroiaren omenezko hainbat ekitaldi antolatzen dira: besteak beste, santuaren omenezko meza nagusia. Mezan udalbatza osorik izaten da.

## Ondasun nabariak eta toki ikusgarriak 

### San Andres eliza 
[thumb|250px|eskuinera|[San Andres eliza (Atarrabia)|San Andres elizaren ikuspegia.]]

Antzinako San Andres eliza XVI. mendearen bigarren erdian hasi ziren eraikitzen, zehazki 1563. urtean. Eraikuntza lanak XVII. mendera arte ez zituzten amaitu. Gaur egun, eraikina kokatzen zen toki berean eliza moderno bat ageri da, 1960ko hamarkadan jatorrizko elizaren arrastoen gainean eraikia. Historialarien ustetan, Erdi Aroan eliza erromaniko bat izan zen herrian, San Andres zubiaren ondoan, eta Ultzama kalea gurutzatzen den tokian.

### Antso VI. jakitunaren monumentua 
Atarrabiako kale nagusian dago, udaletxearen ondoan. Egitura 1984an jarri zen, herriak Antso VI.a erregearengandik forua jaso zuela 800 urte bete zirela ospatzeko. Aezkoako eskulturgile batek egin zuen eta bloke baten gainean dagoen Antso VI.aren gorputza irudikatzen du. Harrian, latinez, gaztelaniaz eta euskaraz idatzitako testua ageri da.

### Bestelako eraikinak 
thumb|Atarrabiako San Andres Errota
Kale Nagusiaren 51. zenbakian Motza etxea dago.

Serapio Uitzi kalea eta Atarrabiako Kale Nagusian, XX. mende hasierako eraikin eta jauregiak daude. 1911. urtean "Besta Jira Bello" izeneko eraikina altxatu zen Iruñeko familia burgesen ekimenez, bertan kasino eta jatetxe moderno bat ezartzeko asmoarekin. 1915ean Domingotarrek eraikina erosi zuten, gaur egungo Ama Arrosariokoaren eliza dena.
### Argaren Ibai Parkea 
Iruñerritik pasatzen den Arga ibaiaren ibilbidean Iruñerriko Mankomunitateak 12 kilometro inguruko natur pasealekua antolatu zuen Argaren Ibai Parkean. Guztira milioi bat metro koadro hartzen ditu parkeak. Ibaiko landarediaz gain, beste elementu asko ikus daitezke ibilbidean: zubi historikoak, presak, errotak, zaldainak, lorategiak, parkeak, ontziralekuak, askaldegiak, arrantza lekuak, haztegiak, baratzeak, zaldiak eta behiak belar-soroetan, iturriak, pilotaleku bat, bai eta Ingurumen Heziketarako Museo bat ere. Atarrabian aipagarriak dira zubia eta San Andres errota, Arga eta Ultzama ibaiek bat egiten duten tokian dagoena. San Andres Errotan gora bi adarretan banatzen da bidea, Arga ibaiarekin Uharte eta Zabaldikara doa eta Ultzama ibaiarekin Arre eta Soraureneraino.
Fitxategi:Atarrabia Arreko Andra Mariren zubia2.jpg|Atarrabian Arreko Andra Mariren zubia
Fitxategi:Atarrabia Arre zubia1.jpg|Atarrabiako ur-jauzia, Arreko Andra Mariren zubian
Fitxategi:Atarrabia 01 01 25 085000.jpeg|Atarrabian Arreko Andra Mariren zubia

## Jakingarriak 
Iruñerriko biztanleek "Atarrabiarra" (gaztelaniaz *La Villavesa*) deitzen diete Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren autobusei.

## Atarrabiar ospetsuak 
[thumb|300px|[Miguel Indurain txirrindularia 2009an, atarrabiarrik ospetsuena.]]

* Petri Atarrabiakoa (1280-1347), teologoa, frantziskotar fraidea.
* Fermin Tirapu Idoate (1840-1923), apaiza eta kalonjea, Iruñeko apaiztegiko errektoreordea eta Teologian katedraduna.
* Aita Lino Murillo (1852-1932), jesuita jakintsua.
* Serapio Huitzi (1868-1953), ingeniaria eta idazlea.
* Manuel Melchor Irure (1887-1996), Guardia Zibileko jenerala.
* Lorenzo Goikoa, Atarrabiako semetzakoa. Herrian hogeita hamabi urte eman zituen maisu lanetan, 1893tik 1930era. Bere irakaspenek atarrabiar belaunaldi askoren bizitzak baldintzatu zituzten.
* Fermin Mugeta Saratsa (1907-1985), idazlea eta kazetaria.
* Ángel Zuñiga (1911-1994), kazetaria.
* Hilario Eransus (1927-1996), herriko medikua eta birritan alkatea izana.
* Domingo Iturgaitz (1932-), mosaiko eta mural egilea, domingotar fraidea.
* Maximo Oloritz Gorraitz, musikagilea eta organo-jotzailea.
* Peio Monteano (1963-), idazle eta historialaria.
* Migel Indurain Larraia (1964-), lorpenik handienak izan dituen Euskal Herriko txirrindularia, besteak beste Frantziako Tourra bost aldiz irabazi baitzuen (1991tik 1995era). 
* Oskar Goñi (1967-), pilotaria.
* Prudencio Indurain (1968-), txirrindularia.
* Iñaki Malumbres (1975-), eskubaloi jokalaria, Portland San Antonio eta Arrate Kirol Gaztedian ibilitakoa, besteak beste.
* Ruth Unzu Ripoll (1980-) atleta Espainiako Pentatloiko txapelduna 2006an.
* Mikel San Jose (1989-) futbolaria, Espainiako Superkopako txapelduna 2015ean, Athleticekin.
* Amaia Mendiorotz (1989-), futbolaria, Rayo Vallecano taldean aritua.
* Eneko Satrustegi (1990-), Osasunako futbolaria.
* Maialen Gurbindo "Chica sobresalto" (1994-), abeslaria.
* Xabier Irurita (2002-), Osasunako futbolaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Billabeta
* Atarrabiako kilikiak
* Nafarroako udalerrien zerrenda
* Iruñerria
* Iruñeko merindadea

## Kanpo estekak 
* Atarrabiako udalaren webgunea
*  Atarrabiari buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
* Fermin Tirapu kalearen ikuspegia Google Street View-n.
* Paz de Ziganda Ikastolari buruzko erreportajea Argia astekarian.
* "Nafar Away" saioan (11TB).