open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Greyfriars Kirk

**Greyfriars Kirk**, Eskoziako Edinburgh hiriburuan dagoen eliza bat da, Eskoziako Elizaren tenplua da. Edinburgheko Hiri Zaharran dago, Greyfriars Kirkyard hilerriaren lursailaz inguratua. Iparraldean, Grassmarket merkatu-plaza du eta mendebaldean berriz George Heriot's School ikastetxea.

1602an eraikitzen hasi eta 1620ean amaitu zen. Eskoziako erreforma aurreko frantziskotarren (Fraide Grisak, ingelesez Grey Friars) kokaleku batean eraiki zen, hortik bere izena.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Kelly's Cellars

'''Kelly's Cellars'* (euskaraz *Kellyren Upategia''), Ipar Irlandako Belfast hirian dagoen pub bat da, Bank Street kaleko 30. zenbakian. Belfasteko tabernarik zaharrena izateagatik ospetsu da.

Jatorrizko taberna 1720an Hugh Kelly merkatariak ireki zuen. Henry Joy McCracken errepublikar matxino eta negoziogizona eta Irlandar Batuen Elkartea erakundeko kideen topagunea izan zen, bertan 1798ko Irlandako matxinadaren prestaketak burutu zituzten. Gaur egun tabernan gertaera horren plaka-oroigarria ikusgai dago.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Oste

[thumb|eskuinera|300px|Erdi Aroko oste bat [Dinango setioan, *Bayeuxko tapiza*]]
**Ostea** (latinetik, *hostis*, “etsai”), Erdi Aroan, errege, jaun feudal edo kontzeju baten armada zen, espedizio militar bat egiteko antolatzen zena; errege eta jaun feudalen basailuak, edo kontzejuko bizilagunak, behartuak ziren bertan parte hartzera, baldintza jakin batzuetan. XIV. mendeko Nafarroako Foru Orokorraren arabera, infantzoiek hiru egunetako jangaiak eraman behar zituten armadara; hirugarren egunetik aurrera, etxera itzul zitezkeen. Borrokan segitzea erabakitzen bazuten, erregearen gain zegoen jatekoa ordaintzea. Bilauen zerbitzua, berriz, doakoa eta etengabekoa zen, gudaldia amaitu arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europako Eskualdeen Batzordea

**Europako Eskualdeen Batzordea** Europar Batasuneko (EB) tokiko eta eskualdeetako ordezkarien batzarra da, EBaren erakunde esparruaren barruan estatu burujabeez beheitiko erakundeei —hau da, eskualdeei, probintziei, udalerriei eta hiriei— ahotsa zuzenean ematen diena.

1994an sortua, Europako Eskualdeen Batzordea funtsezko bi gai jorratzeko asmoz sortu zen. Lehenik eta behin, EBko legediaren hiru laurdenak toki edo eskualde eremuan aplikatzen dira, eta, beraz, komenigarritzat jo zen eskualde eremuan eta toki eremuan aukeratutako ordezkariek EBko legegintza neurriei buruz iritzia ematea. Bigarrenik, herritarren eta Europar Batasunean integratzeko prozesuaren arteko arrakala gero eta zabalagoak kezka eragiten zuen; distantzia hori murrizteko modu bat zen herritarrengandik gertuen dauden gobernu mailen parte hartzea.

## Kanpo estekak
Eugenia Iriondo

**Eugenia Iriondo Astarloa** (Eibar, Gipuzkoa, 1901eko apirilaren 3a- *ib.*, 1983ko urriaren 18a) erraketista profesionala izan zen.

*Eibarresa* goitizenez jokatu zuen pilotan.

Madrilgo, Kubako, Bartzelonako eta Sevillako frontoietan jardun zuen 12 urtez.
thumb|280x280px|Erraketistak
## Bizitza 
Eugenia Arrateko Partxua baserrian jaio zen eta auzoko pilotalekuan hasi zen esku huskako pilotan zaletzen.
### Erraketista ibilbidea 
Nerabe zela, neskame joan zen Madrilera, eta aldi berean Madrid pilotalekuko erraketisten eskolan hasi zen ofizioa ikasten. 1919an pilotaleku berean egin zuen debuta profesional gisa, eta gailendu zen pilotarietariko bat izan zen. Madrilgo Moderno frontoian ere jokatu zuen.  Handik hiru urtera Kubara joateko aukera izan zuen eta Leerdam baporean abiatu zen Habana-Madrid pilotalekua inauguratu berrian jokatzera.

1928an itzuli egin zen eta Bartzelonako eta Sevillako pilotalekuetan jokatu zuen, denboraldi bana. 1930ean Roberto Cruz Elorza pilotariarekin Arraten ezkondu eta Madrilera joan ziren bizitzera.Hurrengo urteetan Madrid pilotalekuan jarraitu zuen jokatzen.

### Erraketari agur 
Euskal erraketista nabarmenetakoa kontsideratuta, hamabi bat urtez profesionala izan ondoren, Roberto eta Miren seme-alabak jaio zirenean erraketari agur esan zion. Gerra Zibila hasi zenean, familia Eibarrera itzuli zen eta, erbestealdi gorabeheratsuaren ondoren, bi urtez Donostian bizi izan ziren. Bizitzako azken urteetan, *Eibarresa* jaioterriko Gorosta-Abeletxe bere baserrira itzuli zen, eta hil arte han bizi izan zen.

### Merezimenduak 
2003an, Gernikako Euskal Herria museoan, *Emakumea eta euskal pilota. Mujer y pelota vasca* izeneko erakusketan, *Eibarresak* aipamena jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
Baldintzazko entropia

Informazioaren teorian **baldintzazko entropia**k zera neurtzen du: X zorizko aldagaiaren balioa ezaguna izanik, Y zorizko aldagaia deskribatzeko behar den informazio kantitatea. Entropia kontzeptuaren hedapen bat da.

## Definizioa 
X zorizko aldagai diskretuak x balioa hartzearen baldintzapean Y zorizko aldagai diskretuaren entropia \Eta(Y|X=x) notazioaz adierazten da.

Y aldagaiaren probabilitate-funtzioa p_Y{(y)} izanik, haren entropia (ez baldintzazkoa) horrela definitzen da: \Eta(Y) := \mathbb{E}[\operatorname{I}(Y)], hau da, informazio-kantitatearen itxaropen matematikoa. Kalkuluak eginez, zera lortzen da:

\Eta(Y) = \sum_{i=1}^n {\mathrm{Pr}(Y=y_i)\,\mathrm{I}(y_i)} = -\sum_{i=1}^n {p_Y(y_i) \log_2{p_Y(y_i)}},

\operatorname{I}(y_i) izanik Y aldagaiak y_i balioa hartzeak ematen duen informazio kantitatea.

Antzeko moduan, baina baldintzazko itxaropen matematikoa erabiliz, defini daiteke X zorizko aldagai diskretuak x balioa hartzearen baldintzapean Y zorizko aldagai diskretuak duen entropia:

\Eta(Y|X=x) = \mathbb{E}[\operatorname{I}(Y)|X=x] = -\sum_{i=1}^n {\Pr(Y = y_i|X=x) \log_2{\Pr(Y = y_i|X=x)}}. 

X aldagaiaren x balio posible guztietarako \Eta(Y|X=x) balioen batez besteko haztatua kalkulatuz lortzen da \Eta(Y|X) baldintzazko entropia.

:
\begin{align}
\Eta(Y|X)\ &\equiv \sum_{x\in\mathcal X}\,p(x)\,\Eta(Y|X=x)\\
& =-\sum_{x\in\mathcal X} p(x)\sum_{y\in\mathcal Y}\,p(y|x)\,\log\, p(y|x)\\
& =-\sum_{x\in\mathcal X}\sum_{y\in\mathcal Y}\,p(x,y)\,\log\,p(y|x)\\
& =-\sum_{x\in\mathcal X, y\in\mathcal Y}p(x,y)\log\,p(y|x)\\
& =-\sum_{x\in\mathcal X, y\in\mathcal Y}p(x,y)\log \frac {p(x,y)} {p(x)}. \\
\end{align}

*Konbenioa:* 0 \log 0 eta 0 \log c/0 espresioen emaitza zero dela onartzen da, c>0 izanik.

## Propietateak 
* Oro har, \Eta(Y|X) \le \Eta(Y) betetzen da. X eta Y aldagaiak elkarrekiko independenteak badira, \Eta(Y|X) = \Eta(Y)  betetzen da.

* X eta Y aldagaiak elkarren mendekoak badira, \Eta(Y|X)=0 betetzen da, hau da, baldintzazko entropia zero izango da, X aldagaiaren balioa ezagutzearen ondorioz Y aldagaia erabat zehaztuta geratzen bada.

* Aurreko propietatetik ondoriozta daiteke H(X|X) = 0 betetzen dela.

* Bayesen teoremaren arabera, zera betetzen da: \Eta(Y|X) \,=\, \Eta(X|Y) - \Eta(X) + \Eta(Y).

* \operatorname{I}(X;Y) \le \Eta(X) betetzen da, \operatorname{I}(X;Y) izanik X eta Y aldagaien elkarrekiko informazioa.

## Ikus, gainera 
* Entropia (informazio-teoria)
* Elkarrekiko informazio
* Informazio kantitate

## Kanpo estekak
RSA faktorizazio-lehia

**RSA faktorizazio-lehia** zenbakien teoria konputazionalaren eta zenbaki handien faktorizazioaren ikerketa sustatzeko asmoz *RSA Security* enpresak 1991ko martxoaren 18an abian jarritako lehiaketa da. Zenbaki erdilehenen (bi zenbaki lehenen biderkadura diren zenbakiak) zerrenda bat argitaratu zuten, **RSA zenbaki** izenez ezagutzen direnak, eta haietako batzuk faktorizatzea lortzen zuenarentzat diru-saria eskaini zuten. Zerrenda argitaratu eta egun gutxira zerrendako zenbakirik txikiena faktorizatzea lortu zen: RSA-100 zenbakia zen, 100 zifra hamartarreko RSA zenbakia. Zerrendako zenbaki handienak oraindik faktorizatu gabe daude eta luzaroan horrela egongo direla uste da. Dena den, konputazio kuantikoari esker arlo honetan aurrerakuntza handiak egotea espero da.

RSA faktorizazio-lehia 2007an amaitu zen. Ordutik aurrera enpresak ez du saririk eskaini RSA zenbakiren bat faktorizatzea lortzeagatik. Izan ere, ordurako Kriptografia asko garatu zela ikusita, lehiaketa dagoeneko beharrezkoa ez zela erabaki zuten. Lehiaketarekin lortu zen kriptografia asimetrikokoko RSA gakoen luzera finkatzea, RSA bidezko kriptografia segurua izango baita RSA zenbakia faktorizatzea ezinezkoa denean. *RSA Security* enpresak RSA zifratze-algoritmoan oinarritutako produktuak saltzen zituenez, haien produktuen sendotasuna frogatzeko baliogarria izan zitzaien lehiaketa.

RSA zenbakien zerrenda osatzeko, zenbakiak sarera konektatu gabeko konputagailu batean sortzen ziren eta ondoren konputagailuaren disko gogorra suntsitu egiten zuten. Horrela, lehiaketaren soluzioak ez ziren inon gordeta geratuko eta sekretu izaten jarraituko zuten.

Faktorizatu ziren lehen RSA zenbakiak RSA-100etik RSA-500era bitartekoak eta RSA-617 izan ziren. Zenbaki horiek duten zifra hamartar kopuruaren arabera izendatu ziren (RSA-500 zenbakia, adibidez, 500 zifra hamartar dituen zenbakia da). Gainerako RSA zenbakiak gerora sortu zituzten eta duten zifra bitar kopuruaren arabera izendatu ziren.

## Matematika 
RSA zenbaki bat emanik, *n*, beti existituko dira bi zenbaki lehen *p* eta *q*, non zera betetzen den:

*n* = *p* × *q*

*n* zenbakia emanik, *p* eta *q* zenbakiak aurkitzean datza RSA zenbakien faktorizazioaren problema. *n* zenbakia oso handia denean, haren faktorizazioa zaila da, konputazionalki eraginkorra den algoritmorik ez dagoelako.

## Sariak eta errekorrak 
Hurrengo taulan RSA zenbakien ikuspegi orokorra ikus daiteke:

*Txuriz ageri diren errenkadetako RSA zenbakiak adierazpen hamartarrean duten zifra kopuruaren arabera daude izendatuta. Gainerakoak, haien adierazpen bitarrean duten zifra kopuruaren arabera. Azken horietatik RSA-576 eta RSA-640 zenbakiak bakarrik izan ziren sarituak.*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* RSA
* Zenbaki lehen
* Faktorizazio
* Zenbaki osoen faktorizazio

## Kanpo estekak 
* RSA Security: The RSA factoring challenge
* MathWorld: RSA Number
* Mathematica package for RSA numbers
* The original challenge announcement on sci.crypt (updated link)
Texmaker

**Texmaker** LaTeX editore bat da, kode irekikoa, GPL lizentziapean banatzen dena eta doakoa. Plataforma-anitza da eta eskuragarri dago Linux-erako, Macintosh-erako eta Microsoft Windows-erako. LaTeX dokumentuak garatzeko erabilgarriak diren hainbat tresna ditu txertatuta: zuzentzaile ortografikoa, PDF dokumentuak bertatik ikusteko aukera, etab. Unicode kodeketa onartzen du.

Texmaker erabili ahal izateko, aldez aurretik LaTeX instalatzea ezinbestekoa da: TeX Live, MiKTeX edo proTeXt, adibidez.

## Ezaugarriak 
Editoreak Unicode kodeketa onartzen du. Gainera, testuen edizioan oso erabilgarriak diren hainbat ezaugarri eskaintzen ditu: zuzentzaile ortografikoa dauka, aginduak idazten hasi orduko haiek osatzen laguntzen du eta testu zatiak ezkutatzeko aukera ematen du (*Code folding* edo *Text folding*). Adierazpen erregularrak erabil daitezke testu editoreetan ohikoak diren *bilatu eta ordeztu* moduko funtzioetarako.

Texmaker-ek laguntza eskaintzen du honako zereginetan:

# Dokumentu berriak, eskutitzak eta taulak sortzeko.
# Taula-inguruneak, irudi-inguruneak eta antzekoak sortzeko.
# Latex dokumentu bat TeX4th bidez esporta daiteke (HTML edo ODT formatuak)

Hainbat LaTeX etiketa eta sinbolo matematiko klik bakarrean txerta daitezke eta erabiltzaileak nahi adina funtzio defini ditzake teklatuko teklen bidez.

Konpilatu ondoren sortutako *log* fitxategitik abiatuz, Texmaker-ek erroreak eta arrisku-oharrak automatikoki detektatzeko gaitasuna du.

Aplikazioak txertatuta dakarren PDF bisoreak aukera ematen du dokumentua modu jarraian, errotazio moduan edo aurkezpen moduan ikusteko. SyncTeX-i esker jatorrizko TeX fitxategiaren eta sortzen den PDF dokumentuaren arteko sinkronizazioa lortzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* TeX editoreen konparaketa

## Kanpo estekak 
* Texmakerren webgunea
* Media "Texmaker" kategorian, Wikimedia Commons
Grote Markt (Brujas)

thumb|300px|ezkerrera|Plaza Gabonetan.
**Grote Markt**, ofizialki **Markt**, edo Brujasko (Belgika) Plaza Nagusia hiriaren erdialdean dago. Arkitektonikoki multzo interesgarria da eta, ondorioz, bisitariak erakartzen dituzten hiriko gune nagusietariko bat da.

## Ezaugarriak 
Brujasko plaza nagusia da; hektarea bat du osorik. Plazan bertan kokatuta monumentu desberdinak ikus daitezke, esaterako:
* Brujasko kanpandorrea: XII. mendekoa da. Hiriko monumentu nagusia da.
* Probintziako Epaitegia edo Provinciaal Hof, jatorriz *Waterhalle*, 1787an bota zena. Haren ordez, epaitegia izan zen eraikin klasizista batekin ordezkatu zen. Epaitegia 1850tik izan zen. 1878an sute batek eraikina txikitu zuen. 1878an berreraikia izan zen baina orduan neogotikoestiloan.
* Jan Breydel eta Pieter de Conincken estatuak.
* Cranenburg etxea

1995an izugarrizko aldaketa eman zitzaion plazari: aparkalekuak kendu ziren eta, neurri handi batean, oinezkoentzako bihurtu zuten. Antolaketa berri horrekin ospakizunaka egiteko egitura egokiago du; berez, plaza berrituaren inaugurazioa
Helmut Lotti ren kontzertu batekin ospatu zen, 1996an.
upright=5.9|thumb|erdian|Il Markt
## Ikus, gainera 
* Brujasko kanpandorrea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Informazio turistikoa.
* :Informazio turistikoa.
* :Plazako web kamera.
Bothwell

'''''',  eta , Eskoziako udalerri bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian.

## Leku interesgarriak 
* Bothwelleko gaztelua

## Kanpo estekak
Lesmahagow

'***,  eta  edota **Lesmahagae**, **Abbey Green** edota **The Gow*' izenez ere ezaguna da, Eskoziako udalerri bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian.

## Kanpo estekak
Owenstown

'''''', Eskozian eraikitzea aurreikusia dagoen udalerri, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian. 400 akreetako azaleran 3.200 etxebizitza inguru eraiki nahi dira.

## Kanpo estekak
Kirkfieldbank

'''''', Eskoziako udalerri eta parrokia txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian, eta Clyde Water ibaiaren ertzean. Lanark udalerritik hurbil dago.

## Kanpo estekak
Ravenstruther

'''''', , Eskoziako udalerri txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian. Lanark udalerritik hurbil dago.

## Kanpo estekak
Rigside

'''''', Eskoziako udalerri txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian. Lanark udalerritik 8 kilometrora dago.

## Kanpo estekak
Boghead

'''''', Eskoziako udalerri txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian. Glasgow hiritik 37 kilometrpo hego-ekialdera dago.

## Kanpo estekak
Carmichael (Hegoaldeko Lanarkshire)

**Carmichael**, Eskoziako herri eta parrokia txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian. Biggar eta Lanark udalerrien artean dago.

## Kanpo estekak
Infrasoinuak

***Infrasoinuak*** Berri Txarrak rock talde nafarraren bederatzigarren diskoa da. 2017ko azaroaren 24an argitaratu zen.

## Abesti zerrenda 
## Kanpo estekak
Datu Pertsonalak Babesteko Lege Organikoa

**15/1999 Lege Organikoa, abenduaren 13koa, Datu Pertsonalak Babestekoa** Espainiako lege organiko bat da, herritarren intimitate-eskubidea babestea helburua duena. Legeak Espainiako 1978ko konstituzioaren 18. artikulua garatzen du. Datuak Babesteko Espainiako Bulegoak legea bete dadila helburua du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gong (argipena)

**Gong**a perkusio-tresna da, Txinakoa jatorriz.

Horrez gain, **Gong** hurrengoa izan daiteke:
* Gong, musika taldea;
Caldermill

'''''', Eskoziako herri txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian. Strathaven udalerritik milia eskasetara dago.

## Kanpo estekak
Magma (argipena)

**Magma** lurrarren edo beste planeten barneko arroka urtuen masak hartzen duen izena da.

Horrez gain, **Magma** hurrengoa izan daiteke:
* Magma, musika taldea;
Nektar (argipena)

**Nektarra**, botanikan, lore-nektarioek edo lorez kanpoko nektarioek jariatzen duten likido azukretsua,(sakarosa, glukosa eta fruktosa), animalia polinizatzaileen erakartzailea.

Horrez gain, **Nektar** hurrengoa izan daiteke:
* Nektar, musika taldea;
Autonomia estatutu

**Autonomia estatutua** autonomia erkidego baten arau nagusia da. Honela arautzen du Espainiako 1978ko konstituzioaren 147.1 artikuluak:

Lehendabizikoak Espainiako Bigarren Errepublikak ezarri zituen 1932an.

## Autonomia-estatutuen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
War (argipena)

***War*** U2 taldearen musika diskoa da, 1983an argitaratutakoa.

Horrez gain, **War** hurrengoa izan daiteke:
* War, musika taldea;
Crazy Horse (argipena)

**Zaldi Ero** —jatorrizko izena **Tȟašúŋke Witkó** edo **Tasunka Witko**, ingelesez *Crazy Horse*— oglala leinuko siux tribu indiarreko buruzagia izan zen.

Horrez gain, **Crazy Horse** hurrengoa izan daiteke:
* Crazy Horse, musika taldea;
Fabiano Caruana

**Fabiano Luigi Caruana** (1992ko uztailaren 30a, Miami, Florida) italo-estatubatuar xakelari profesional bat da. Haur prodijioa, 14 urte, 11 hilabete eta 20 egun besterik ez zituela, Maisu Handi bilakatu zen, gazteena historian Italian zein Estatu Batuetan.

2018ko Munduko Xake Txapelketako finalean Magnus Carlsen daniarraren aurka lehiatu zen, Magnus Carlsen nagusituz.
Paul Morphy

**Paul Charles Morphy** (New Orleans, 1837ko ekainaren 22a - *ib.*, 1884ko uztailaren 10a) estatubatuar xakelari bat izan zen. Garai guztietako xakelari onenetako bat bezala jotzen da, nahiz eta Munduko Xake Txapelketarik irabazi ez izan. Bere garaian "Xakearen Harrotasuna eta Atsekabea" ezizenez ezaguna egin zen, xakearen lehiatik gazterik erretiratu baizen, ibilbide labur baina disdiratsua eginez.
Howard Staunton

**Howard Staunton** (1810eko apirilaren 1a, Londres &ndash; 1874ko ekainaren 22a, *ib.*) ingeles xakelari bat izan zen. Gaur egun, xakean jokatzeko erabiltzen diren Staunton piezen diseinatzailea da.

1843-1851 artean munduko xakelari onentzat jo zen, nagusiki 1843an Pierre Charles Fournier de Saint-Amant frantziar xakelaria garaitu zuelako.

Xakelaria izan arren, xakeari buruz ere idatzi zuen. Gainera, William Shakespeareri buruzko aditua ere bazen. 1858an munduko xakelari onena nor zer jakiteko Paul Morphy estatubatuarrarekin lehiatzeari uko egin zion, Shakespeareri buruzko liburuak idazten ari zelako aitzakia jarriz. 1860an xakeari buruzko liburu bat argitaratu zuen, zenbait jokaldi Morphyri eskainiz.
Pedro Damiano

**Pedro Damiano** (, ; 1480 -1544) XV. mendearen bigarren erdialdean eta XVI. mendearen hasieran bizitako portugaldar xakelari bat izan zen.

Bizialdi gehiena Italian igaro zuen, Portugaldik ihes eginda. Berta, xakeari buruzko italieraz idatzitako tratatua idatzi zuen.
Giovanni Leonardo da Cutri

**Giovanni Leonardo da Cutri** edota **Giovanni Leonardo di Bona** (Cutro, Calabria, 1533 &ndash; Taranto, 1578ko abuztuaren 2a), ezizenez **Il Puttino** (), italiar xakelari bat izan zen.

Erroman zuzenbidea ikasi zuen. 1560an Erroman Ruy López de Segura espainiar xakelariaren aurka galdu zuen. 1566-1572 artean, Erroma, Genova, Marseilla eta Bartzelonan xake partidak jokatuz bidaiatu zuen. Paolo Boi italiar xakelariaren aurka ere jokatu zuen.

## Kanpo estekak
El Teixu

**El Teixu, Rede pal Estudiu y Defensa de la Llingua Asturllionesa** () Astur-leones hizkuntza erabiltzen den lurraldetako elkartea da. Elkartearen helburu nagusia hizkuntzaren defentsa da, bere batasuna eta barietateak onartuz. Elkartea Astorgan, 2007an sortu zuten; hiri horretan du egun bere egoitza nagusia.

## Aktibitate nagusiak 
thumb|Astur-leoneraren hiztunak presentziaren arabera.
thumb|Herri baten sarrerako kartel elebiduna.
### Normalizazio linguistikoa 
* 2013 astur-leonesen normalizazioaren aldeko kanpainari ekin zioten. Kanpainaren lema *Na llingua de casa* da ('Etxeko hizkuntzaz'). Kanpaina honek elementu desberdinak izan ditu. Esaterako, hizkuntza bizirik dagoen tokitan, astur-leonesez idatzitako kartelak zabaldu dituzte. Proposamena Torenon hasi zen eta, ondoren, Laciana, La Cabrera eta Zamorako probintzian zabaldu zen.
* 2014an, astur-leonesen defendatzaileak diren beste elkarteekin batera (Asociación Cultural Faceira eta Furmientu) Europako Kontseiluan txosten bat aurkeztu zuten. Txosten horretan Hizkuntza Gutxituen Europako Gutuna ez zaintzeagatik Gaztela eta Leongo Junta eta Estatu Espainiarra salatzen zituzten. Astur-leonerak ez du inongo babesik berezkoak diren lurraldetan, eta erabilera zein zabalkundea ez dago legalki ezarrita.

### Toponimia 
Elkarte honek toponimiari garrantzi berezia eman dio. 2015eko uztailaren 27an, Truchasko Udalaren ekimenez, udalaren herri guztietan helbideak eta herrien izenak gaztelaniaz zein astur-leonesez jarri ziren. Horretarako betiko toponimia erabili zen, beti El Teixuren aholkularitzarekin.

2015eko otsailean Tineoko eskualdearen betiko toponimiaren mapa aurkeztu zuten. Urte berean baina bost hilabete geroago, Asociación Cultural Faceirarekin batera, La Cabrera eskualdeko mapa aurkeztu zuten.

### Beste aktibitateak 
* Hitzaldiak
* Toponimia lehiaketak ikasleei begira

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Astur-leones
* Facendera pola Llengua
* Furmientu
* La Caleya
* Asociación Cultural Faceira

## Kanpo loturak 
* Elkartearen webgune ofiziala.
Paolo Boi

**Paolo Boi**, ezizenez **Sirakusarra** (1528, Sirakusa, Sizilia &ndash; 1598, Napoles), italiar xakelari bat izan zen. XVI. mendeko xakelari onenetakoa izan zen.
Alessandro Salvio

**Alessandro Salvio** (1570-1640), italiar xakelari bat izan zen, bere garaiko onenetakoa. 1600. urte inguruan txapeldun ez ofiziala zen.

Napoliko xake eskola hasi zen. ''Trattato dell'Inventione et Arte Liberale del Gioco Degli Scacchi'' izeneko xake liburua idatzi zuen.
Gioachino Greco

**Gioachino Greco**, ezizenez **Calabriarra** (1600, Calabria &ndash; 1634, Amerika), italiar xakelari bat izan zen. Bere garaiko xakelari onenetakoa izan zen. Xakeari buruzko eskuliburua ere idatzi zuen.

Partida ospetsuak jokatu zituen, hona hemen adibide bat:

## Kanpo estekak
Legal de Kermeur

**François Antoine de Legall de Kermeur** (1702ko irailaren 4a, Bretainia &ndash; 1792, Paris), bretainiar xakelari bat izan zen.

Europako xakearen mekatzat jotzen zen Paris hiriko Café de la Régence xakelarien bilgunean jokatu eta François-André Danican Philidor xakelariaren irakasle izan zen. Garaiko Frantziako xakelari onena eta Europako onenetakoa izatera ere iritsi zen, gainera bere izena daraman Legal matearen sortzailea ere bada.

Bretainiar abizena garaiko agirietan modu ezberdin ugaritan idatzia agertzen da: *Kermur*, *Kermeur* edo *Kermuy*, eta *Legal*, *Legall* edo *Legalle*.
Alexandre Deschapelles

**Alexandre Deschapelles** (1780ko martxoaren 7a, Ville-d'Avray &ndash; 1847ko urriaren 27a, Paris) frantziar xakelari bat izan zen. Ziurrenik, François-André Danican Philidorren heriotza eta Louis-Charles Mahé de La Bourdonnaisen gailentzearen arteko munduko xakelari onentzat jotzen da, bai eta 1800-1820 arteko txapeldun ez ofiziala.
Alexander McDonnell

**Alexander McDonnell** (1798ko maiatzaren 22a, Belfast &ndash; Londres, 1835eko irailaren 14a, Londres) irlandar xakelari bat izan zen.

Nagusiki, 1834an Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais frantziar xakelariarekin jokatutako partida sailaren ondorioz ezaguna da. Denera 88 partida jokatu zituzten, frantziarra nagusituz: horietatik 44 frantziarrak irabazi, 30 irlandarrak irabazi eta 14 berdinketan amaitu baitziren.
Pierre Charles Fournier de Saint-Amant

**Pierre Charles Fournier de Saint-Amant** (1800ko irailaren 12a - 1872ko urriaren 29a) frantziar xakelari bat izan zen, bai eta *Le Palamède* xake aldizkariaren argitaratzailea ere.

1842an Howard Staunton ingeles xakelariaren aurka partida galtzeagatik ezaguna da, bi xakelarien maila paregabea zela eta, maiz Munduko Xake Txapelketaren final ez ofizialtzat joa.
Siegbert Tarrasch

**Siegbert Tarrasch** (Breslau, Prusiako Erresuma, 1862ko martxoaren 5a - Munich, Bavaria, 1934ko otsailaren 17a) alemaniar xakelaria izan zen.

XIX. mendearen amaiera aldera eta XX. mendearen hasierako xakelari onenetakoa eta ondorengoegoan eragin handienetakoa izan zuen. 1903an parte hartutako 13 txapelketatik 7 irabazi zituen, bere garaiko beste edonork ez bezala.

Xakearen teorizatzailea izan zen, Wilhelm Steinitzen irakaspenak bereganatu eta oraindik eta errefinamendu handiago batera eraman zituen, horrek xakearen garapen garrantzitsua ekarri zuen.
2019ko Korrika

[thumb|250px|Munduko hainbat lekutako wikilariak 2019ko Korrikan, [Milafrangan, Euskal Wikilariek harturiko kilometroan.]]
[thumb|250px|Korrika [Leioan (Bizkaia).]]
[thumb|250px|Korrika [Zumaian (Gipuzkoa).]]
[thumb|250px|21. Korrikaren amaiera ekitaldia, Gasteizko [Andre Maria Zuriaren plazan.]]
**2019ko Korrika** edo **21. Korrika** Euskal Herrian zehar ospatzen den Korrika jaialdiaren hogeita batgarren edizioa izan zen. AEK elkarteak antolatu zuen eta Txillardegi hizkuntzalari donostiarra omendu zuen. *Klika* leloa izan zuen.

## Lekukoan eramandako mezua 
2019ko Korrikak lekukoan eramandako mezua, Maialen Lujanbio bertsolariak idatzia, hau izan zen:

Lujanbiok berak irakurri zuen mezu hori 21. korrikaren bukaerako ekitaldian, 2019ko apirilaren 14an, Gasteizko Andre Maria Zuriaren plazan.
* *Jule*: Hortzmuga Teatroaren kale antzerkia.
* *Enkarguz*: Xabier Zabala eta Andoni Egañaren sormen proposamena.
* *Oholtza*: Beñat Krolemen performancea.
* *Musua*: Pirritx, Porrotx eta MariMototsen ikuskizuna.
* *Kalaportu*: Joseba Sarrionandiaren poesiekin egindako ikuskizuna. Hainbat eragile eta artistaren elkarlana izan da.
* *Gure oroitzapenak*: Joseba Sarrionandiaren obran oinarrituriko film kolektiboa.

## Korrika munduan zehar 
Munduko hainbat tokitan antolatu ziren Korrikak, Euskal Etxeek edota Unibertsitateek antolatu zituzten. Etxepare Institutuarekin elkarlanean.

* Europan 15 hiritan izan ziren (Alemanian, Espainian, Katalunian, Erresuma Batuan, Polonian...)
* Amerikako 11 hiritan (Argentinan, Estatu Batuetan, Txilen, Mexikon...)
* Asian (Shanghai)
* Ozeanian (Australian)

Hauetaz gain beste talde batzuek ere antolatu zituzten Korrikak, hala nola, Amsterdamen, Lisboan, Banyolesen, Noumea-Kanakyn, Grazen, Alacanten, Munichen

## Abestia 
thumb

*Klika Korrika 2019* abestiaren hitzak Mad Muasel, Fermin Muguruza eta La Furia abeslariek konposatu zituzten eta musika aldiz Fermin Muguruzak eta Kataluniako Chalart58 taldeak sortu zuten elkarlanean.

Muguruza izan zen Bilbon grabatu zuten bideokliparen zuzendari artistikoa. Bertan hainbat dantzari agertzen dira dantza estilo ezberdinak uztartuz: euskal dantzak, hip hopa, break dance edota dantza garaikidea, besteak beste.

Bideoaren aurkezpena egin zutenean La Furiak bere gurasoak izan zituen gogoan, euskararen alde ez zegoen giroan egindako ahaleginei esker, bera belarriprest izatera iritsi delako.

Argitaratu zen egun berean, bideoklipak 100.000 bisitatik gora izan zituen, ikusleen aldetik iritzi kontrajarriak bilduz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstituzio-kontrakotasuneko errekurtso

**Konstituzio-kontrakotasuneko errekurtsoa** lege, lege-indarra duten arau-xedapen edo egintzen aurka modu ofizialean argitaratzen diren egunetik aurrera aurkez daitekeen errekurtsoa da. Konstituzio-kontrakotasuneko errekurtsoa aurkez daiteke autonomia-estatutuen nahiz Estatuko beste edozein legeren aurka ez ezik, Estatuak edo autonomi erkidegoek lege-indarra emandako arau-xedapenen aurka, nazioarteko itunen aurka eta ganbarek emandako erregelamenduen aurka ere. Espainian konstituzioaren 161. eta 162. artikuluek arautzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Réti

**Richard Selig Réti** (1889ko maiatzaren 28a, Pezinok, Austria-Hungariako Inperioa, gaur egun Eslovakia &ndash; 1929ko ekainaren 6a, Praga) txekiar xakelari bat izan zen. 1910-1920 artean munduko xakelari onenetakoa izan zen.

Lehen Mundu Gerra ostean txekoslovakiar nazionalitatea jaso zuen.

## Biografia eta lorpenak 
Richard Selig Réti Eslovakian jaio zen 1889ko maiatzaren 28an. Familia judu batean jaio zen garai hartan Austria-Hungariako inperioa zenean. Aita, Samuel, medikua izan zen austriar armadan eta anaia zaharrena izan zuen Rudolph Reti pianista eta konpositore nabarmena izan zen. Elias Maria Reti margolariaren birraitona ere izan zen.

Umore handiko gizona, beti omen zegoen irrifarrez; ez, ordea, autoa ikusten zuenean, izutu egiten baitzuen horrek.

Ekonomikoki ondo kokatutako familian, Rétik hezkuntza ezinhobea jaso zuen eta, hizkuntza bat baino gehiago dominatzeaz gain, 15 urterekin asko zekien margoaz, musikaz edo literaturaz eta Vienara joan zen hango unibertsitatean matematika ikasteko asmoz.

Réti apertura deituriko mugimenduak (1. Nf3 d5 2. c4) garaiko munduko txapeldun zen José Raúl Capablancari irabazten lagundu zion New Yorken 1924an —Lehen aldiz galtzen zuen Capablancak 8 urtetan eta lehen aldia zen txapelduna zenetik—.

1925ean, Rétik munduko errekorra lortu zuen begiak estalita aldibereko 29 joko jokatu zituenean eta 21 irabazi, 6 enpatatu eta 2 galdu zituenean.

Rétiren idatziak oinarrizko irakurketa dira xakean: *Modern Ideas In Chess* (1923) eta *Masters Of The Chess Board* (1933) oraindik gaur ere ikasten diren testuak dira.

Eskarlatinak hil zuen Réti 1929ko ekainaren 6a, Pragan. 40 urte besterik ez zituen.

## Erreferentziak
Aron Nimzowitsch

**Aron Nimzowitsch** (jaiotzez **Aron Niemzowitsch**, , ; 1886ko azaroaren 7a, Riga, Errusiar Inperioa &ndash; 1935eko martxoaren 16a, Kopenhage), jaiotzez errusiarra eta ondoren daniar nazionalitatea jasotako xakelari bat izan zen. Hipermodernismoaren xakelari nabarmenetako bat izan zen.
Gillotina (papera mozteko)

thumb|Papera mozteko gillotina.
**Papera mozteko gillotina** bulegoetan, eskoletan eta inprimatze lantegietan erabiltzen den tresna da. Hau erabiliz eta tamainuaren arabera paper mordoak moz daitezke.

## Historia 
Papera mozteko gillotinen lehenengo patenteak Guillaume Massiquot 1844an eta 1852an por Guillaume Massiquot. Dena dela, 1830tik erabiltzen ari ziren, Thirault-ek gainalde baten gainean mozteko aizto finkoa sortu zuenean. XIX. mendean lantegi desberdineak hasierako asmakizunari hobekuntzak egin zizioten, besteak beste, Ameriketako Estatu Batuetako Oswego and Seybold, Alemaniako Fomm and Krause de Alemania eta Ingalaterrako Furnival lantegia.

## Deskribapena 
thumb|Tamainu desberdinak markatuta egoten dira.
Papera mozteko gillotinek oso tamainu desberdinetan komerazializatzen dira, 30 zm-tik 85 zm-ra. Zabaleran koadrikula bat marraztua eta erregela bat izaten dute. Gillotina gehienek, tresna hauek erabiltzeko unean istripuak saihesteko, erabiltzailearen behatzak babesteko sistemak izaten dituzte. Dena dela, arreta handia eskatzen du.

## Industria 
Paperaren industria handian paper eta kartoi multzo handiak mozteko makina handiak erabiltzen dira. Makina horiek mozteko bertikalki gora eta behera higitzen diren xaflak erabiltzen dituzte. Alemaniako Polar lantegiak, adibidez, 430 zentimetroko orri-multzoak ebakitzen ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gillotina

## Kanpo estekak
Brownsbank

'''''', , Eskoziako udalerri bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian. Biggar udalerriko Candymill etxaldearen iparraldean dago.

## Kanpo estekak
Johannes Zukertort

**Johannes Zukertort** (; Lublin, Prusiako Erresuma, 1842ko irailaren 7a - Londres, Erresuma Batua, 1888ko ekainaren 20a) germano-poloniar xakelari bat izan zen. 1870eko hamarkada eta 1880eko hamarkadan munduko xakelari onenetakoa izan zen.

1878an britainiar herritartasuna bereganatu zuen.

1886an, lehenbiziko Munduko Xake Txapelketa ofizialeko finalean Wilhelm Steinitz austriar xakelariaren aurka 10 porrot eta 5 garaipeneko emaitzaz galdu zuen; aurrez ere, 1872ko txapelketa ez ofizialean Steinitzen aurka galdua zen. Garai honetan, biak munduko bi xakelari onenak ziren.

Zukertort oso gizon buruargi, polifazetiko eta ikasia zen, xakelariaz gain, kazetari, hizkuntzalari, musikari, politikari, ekintzaile eta soldadu ere izana zen.

Zukertort hasieraren sortzailea da.
Beizamako hilketa

**Beizamako hilketa** edota **Beizamako krimena**, 1926. urteko udazkenean Gipuzkoa erdigunean dagoen Beizama udalerrian jazotako hilketa izan zen. Bere garaian Gipuzkoa osoan ohiartzun handia izan zuen, nagusiki Urola Kosta, Tolosaldea eta Goierrin, hilketa eta ikerketak jazo ziren eskualdeak.

Gaur egun, hilketa jazo zen Korosagasti edota Gorosagasti baserriaren hondakinak bakarrik daude, Santa Ageda mendatea eta Maramendi muinotik hurbil. Kokaleku hau Urola Kosta, Goierri eta Tolosalde eskualdeen arteko mugan dago.

## Gertakaria 
1916ko azaroaren 14an, igandez, Beizamako Korosagasti baserriko ama eta bere alaba hilik aurkitu zituzten. Gorpuak aurkitu zituena astean zehar Tolosan bizi eta lan egiten zuen baserriko beste alaba izan zen, beti bezala aste bukaeran etxera itzultzean.

Gertakariaren berri jakin bezain laster Bidaniko mikeleteak kasu honen diligentzi guztiak jasotzera bertara inguratu ziren, kasu honen diligentzi guztiak jasotzera. Bildu ondoren, Azpeitiko epaitegia beraien arduradun arduradun egin zen. Epaitegiko argiketak diotenez honela gertatu omen zen hilketa:

Gertaera honek Beizama osoa urduri jarri zuen. Zurrumurru ugari zebilen herrian. Bakoitzak bere irizpideak zituen hilketari eta hiltzaileari buruz eta asko ziren mesfidantzarekin elkarri begiratzen hasi zirenak.

## Atxiloketak 
Atxiloketak berehala hasi ziren. Bi ahizpek izan zituzten haserreak zerikusirik izan ote zuten jakiteko, bien senargaiak atxilotu zituzten, auzoko bizilagunekin jarraitu zuten, bailaran lanean ari zen ikazkina era bai, egun batzuk lehenago pasa ziren ijito taldea eta abar eta abar.

Atxiloketak denbora luzean izan ziren, batzuk atera eta besteak sartu. Badira esaten dutenak bere ahizpa atxilotuta egon zen garaian erotu egin zela. Azkenik, erailketa hauen errudun bezala epaituak Itsasondoko udalerriaren lursailetan dagoen auzoko baserri bateko aita eta bere semea izan ziren, nahiz eta froga handirik ez izan esku artean.

## Oihartzuna hedabide, literatura eta bertsoetan 
Gertaera honi buruz asko idatzi zen bere garaian. Donostiako *La Voz de Guipúzcoa* egunkariak egunero idazten zuen gertaera honen gainean, epaiketa paraleloak eginez.

Urte batzuk geroago Pio Barojak eleberri bat idatzi zuen gertaera hau argudio hartuta, Patxi Erauskin bertsolariak berriz bertso sorta bat. Horregatik ere egin zen Beizamako hilketa hain ezaguna.

## Ustezko hiltzailea 
Hamalau urte igaro ondoren gertaera argitu zen. Itziar bailarako ganadu tratante batek hil zorian zegoela apaizari aitortu zion bera zela hiltzailea. Honek epailea ekarri zuen, legearen aurrean aitortza baliagarri izateko. Epailearen aurrean ere gauza bera aitortu zuen.

Auzoko aita presondegian hilda zegoen ordurako eta semea aske gelditu zen.

Itziarko tratantea epaiketarik gabe joan zen mundu hontatik.

## Bertsoak 
Patxi Erauskin bertsolariak Beizamako hilketari buruzko hamabi bertso hauek idatzi zituen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruy Lopez irekiera

**Ruy Lopez irekiera** edota **Espainiar irekiera**, xake irekiera bat da, eta honako hiru mugimenduekin gauzatzen da:

#e4 e5 
#Zf3 Zc6
#Ab5

Hasiera irekia bezala sailkatua dago. Bere bi izendapenak XVI. mendean Ruy López de Segura espainiar xakelariak Europan ezagutzera eman zuelako zor dizkio.

## Kanpo estekak
Xake irekiera

**Xake irekiera**, xake partidaren hasierako fasea da, honetan piezek beren jatorrizko kokalekutik *garatuz* doaz. Xake partida baten hiru faseak honakoak dira: hasiera, joko erdia eta amaiera.

Irekiera mota ugari daude.

## Arau klasikoak
Jokoaren irekiera  klasikoaren metodoaren inguruko xakeari buruzko tratatu guztietan biltzen diren arau klasikoetako batzuk, honako hauek dira:

* Erdiko peoietako batekin jokoa irekitze
* Lehenengo zaldunak garatu eta gero alfilak
* Saiatu taularen erdigunea kontrolatzen.
* Irekieran, pieza bera behin baino gehiagotan ez mugitzea.
* Peoiaren alferrikako jokaldiak ez egitea.
* Piezen garapenean zentratzea.
* Saiatu lehenbailehen endrokea egiten

## Kanpo estekak
Hasiera ireki

**Hasiera irekia**, xakean erregearen peoia bi lauki aurrerantz mugituz eta beltzek mugimendu berdina eginez hazten den xake irekiera da: 1. e4 e5.

Beltzek 1. e4 mugimenduari bete edozein erantzun ematen badiote, simetria hautsiz, hasiera erdireki deitzen zaio.

## Kanpo estekak
Hasiera erditxi

**Hasiera erditxia**, xakean jokalari zuriak erreginaren peoia bi lauki aurreruntz mugitu eta eta jokalari beltzak mugimendu berdinarekin erantzuten ez duen xake irekiera da.

Hortaz, jokalari zuriaren **1. d4** mugimenduari, jokalari beltzak **1. d5** ez den mugimenduarekin erantzungo dio.

## Kanpo estekak
Hasiera erdireki

**Hasiera erdirekia**, xakean jokalari zuriak erregearen peoia bi lauki aurreruntz eginez hasi baina jokalari beltzak mugimendu horrekin erantzuten ez duen xake irekiera da.

**1. e4**, zurien mugimendua, ez da **1. e5** mugimenduaz erantzuten.

## Hasiera erdirekiak 
* Siziliar defentsa
* Frantziar defentsa
* Caro-Kann defentsa
* Alekhine defentsa
* Pirc defentsa
* Eskandinaviar defentsa
* Nimzowitsch defentsa
* Robatsch defentsa ala Ufimsev defentsa

## Kanpo estekak
Irekiera itxi

**Irekiera itxia**, xakean jokalari zuriak erregin-peoia bi lauki aurreruntz egin eta jokalari beltzak mugimendu berdinarekin erantzuten duen xake irekiera da.

Alegia, **1. d4  d5** mugimenduez osatzen da.

## Kanpo estekak
Ganbito

**Ganbitoa**, materiala (normalean peoia) abantailaren truk sakrifikatzen diren xake irekiera bat da. Ganbito bati erantzun asmoz burututako beste ganbito batek **kontraganbito** izena jasotzen du.

Ganbito bat gauzatzea honako hiru kasutan baliagarria izan daiteke:

* Denbora irabazteko: ganbitoa onartzen duen jokalariak arerioaren materiala onartu edo jaten bakarrik denbora galdu eta ziur aski bere piezak berrantolatzeko ere denbora gehiago galduko du.
* Jarduera diferentzialaren sorrera: maiz ganbito bat onartzen duen jokalari batek bere piezak edo peoiak deszentralizatuko ditu eta ganbitoa egin duen jokalariak bere piezak beste modu batera irisgarriak ez liratekeen laukietan jartzeko aukera izango du. Gainera, alfilak eta dorreak aktiboagoak izan daitezke, peoien galerak maiz zutabe eta diagonal irekiak sorrarazten dituztelako.
* Ahultasun posizionalen sorrera: amaitzeko, ganbito bat onartzean arerioak peoi egitura konprometigarri, zulo edo akats posizional egoera batean jar daiteke.

## Kanpo estekak
Endroke

**Endrokea** edota **arrokatzea**, xakean, erregeak eta bi dorreetako batek parte hartzen duten jokaldi bat da. Xakean jokalariak jokaldi bakar batean bi pieza mugi ahal ditzakeen mugimendu bakarra da. Bere helburua erregea arerioaren erasotik babestea da.

Endrokea honetan datza: Erregea jokalariaren lehen lerroan ezker ala eskuinera bi lauki mugitu eta era berean hura mugitu den aldeko dorrea zeharkatzera doan erregearen hurrengo laukira mugitzea. Honela erregea *arrokatua* edo *endrokatua* (gotortua) gelditzen da.

Endrokea burutu ahal izateko ezinbestea da honako baldintzak betetzea:

* Erregea eta mugituko den dorrearen artean inolako piezarik ez egotea.
* Jokaldi hori egin arte, partidan zehar bai erregea bai dorrea mugitu gabe izatea.
* Erregea mehatxatua ez egotea, eta mugimenduan mehatxaturiko laukitik ez pasatzea.

Enroke laburra edo motza esaten zaio erregea bere aldeko dorrerantz mugitzen bada (erregearen aldera), eta enroke luzea erregea beste aldeko dorrerantz mugitzen bada (erreginaren aldera). Notazioari dagokionez, enroke laburra O-O gisa adierazten da, eta luzea berriz O-O-O gisa.

Enrokea XIV. edo XV. mendean gehitu zitzaion europar xakeari, nahiz eta XVIII. menderarte arauak ez ziren guztiz adostu.

## Kanpo estekak
Achit Nuur

**Achit Nuur** (mongolieraz: Ачит Нуур, *Achit Nuur*) Mongoliako aintzira da.

## Geografia 
thumb|300px|ezkerrera|Aintziraren ikuspegia.
Bayan-Ölgii Probintziako hirugarren eta Mongoliako zortzigaren handiena da. Herrialdeko ipar-mendebaldean, Errusiako mugatik gertu, Altai mendien ondoan dago, Aintzira Handien Sakongunean. 298 km²ko eremua du, 1.435 metrotan itsas gainean. Gehienezko sakonera 5 metrokoa da.

Ertza gehienean estepa zabaltzen da, batez ere arroketako estepa. Ipar-mendebaldean eta ipar-ekialdean hezegune batzuk daude. Aitziran ibai batzuk isurtzen dira beste ibai baten bidez, Usun-Cholaj ibaia, ondoren Khod ibaia isurtzen dena.

Ekialdeko ertza dôrvôd herria bizi da. Mendebaldean, aldiz, bi heren kazakhstandar dira eta heren bat dôrvôdak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  :Informazio turistikoa.
Andaluziako ereserkia

**Andaluziako ereserkia** () José del Castillo Díazen konposaketa musikala da, Blas Infanteren hitzekin. Andaluziako autonomia erkidegoko ereserki ofiziala da, 1981eko autonomia estatutuko 3. artikuluan adierazten den bezala.

## Hitzak 

Oharra: Euskarazko itzulpena ez da ofiziala

Hitz ofizialak hauek badira ere, Blas Infantek, andaluziar aberriaren aitatzat hartzen denak, beste hitz batzuk erabili zituen hasiera batean. «Andaluzia aske, Espainia eta gizatasunarengatik izan dadila!» idatzi beharrean, hark «Andaluzia aske, herriak eta gizatasunarengatik izan dadila!» idatzi zuen, baina geroago, hitz horiek aldatzea eginarazi zuten hauek "espainiartzeko" helburuz.

Reincidentes taldearen bertsioa ezaguna egin zuen Euskal Herriko gazteriaren multzo batentzat.
 
Bestalde, hasierako Blas Infanteren bertsioa erabiltzen dute gaur egungo Andaluziako abertzaleak.

## Kanpo estekak
Peoi (xakea)

**Peoia** (♙♟), xakean balio gutxien duen pieza da. Partida bakoitzaren hasieran jokalari bakoitzak zortzi peoi dauzka, 2 eta 7 lerroetan ezarriak, eta gainontzeko piezen aurretik.
thumb|100px|ezkerrera|Peoi zuria.
Peoiak xake-taulan bertikalki mugitzen dira, lauki batetik bestera, beti aurrera, ezin baidute atzera egin. Salbuespen bakarra beren lehenbiziko mugimenduan dago, honetan bi lauki edo lauki bakarra mugimendu batean aurreratu baidaitezke.

Aldiz, peoiek beste piezak jateko diagonalki lauki batetik bestera mugitzen dira.

## Kanpo estekak
Odol garbitasun

[thumb|XV. mendeko juduak, [Bartzelonako katedrala|Bartzelonako katedraleko erretaula]]
**Odol garbitasun estatutuak**, Antzinako Erregimenaren garaian, Espainian erabiltzen zituzten diskriminazio-tresna legalak izan ziren. Honelako estatutuak eskatzen zizkioten erakundeek bere kide berriei kristau zaharren ondorengoak zirela baieztatzeko. 1449ko Toledoko kristautuen kontrako matxinadan sortu ziren eta, Nikolas V.a aita santuak berak gaitzetsiak izanda ere, hedapen handia izan zuten udaletan, unibertsitateetan, ordena militarretan, eta abar. 1478an Inkisizioa eratu zenetik, estatuaren eginkizunik nagusiena "odol inpurokoak" ofizio eta karguetatik baztertzea izan zen.

Teologiaren ikuspegitik, estatutu hauen arazo nagusia ez zen diskriminatzaileak zirenik baizik eta bataioak ere gizabanakoen bekatuak ez zituela garbitzen aurresuposatzen zutela, kristau doktrinaren guztiz kontrakoa zena.

Estatutuek berez ez ziren inoiz zuzenbide publikoaren parte izan eta XVII. mendearen amaieran mantentzen zirenak aho betean bazterrean uzten zituzten. Salbuespen bakar bat izan zen: Mallorcan xueta jatorria zuten apaizek ezin izan zuten katedralean meza kantatu 1960ko hamarkadara arte.

Garai haietako egile askok euskaldunon kaparetasun unibertsala aldarrikatu zuten musulmanen konkista Euskal Herrirantz ailegatu ez zela argudiatuz. Doktrina honen ondorioz, euskaldunok jatorrizko garbitasuna mantendu genuen, espainiarrak "kutsatu" ziren bitartean. Kaparetasun unibertsalari esker euskaldun askok lana lortu zuten administrazioan. Espainiar nobleziak doktrinarekin bat egin zuen, izan ere, kideetako askok euskal jatorria zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaparetasun unibertsal

**Kaparetasun unibertsala** XVI. mendean zehar garatutako elaborazio teorikoa izan zen, Hego Euskal Herriko oinetxe edo baserriak nobleak zirela zioena; hortaz, haien ondorengo guztiak kapareak ere baziren, haien odola judu, mairu, Inkisizioak zigortutako edo bestelako ezein sekta arbuiagarrirengandik garbi baitzegoen.

Garai haietako egile askok doktrina aldarrikatu zuten musulmanen konkista Euskal Herrirantz ailegatu ez zela argudiatuz. Kaparetasun unibertsalari esker euskaldun askok lana lortu zuten administrazioan. Espainiar nobleziak doktrinarekin bat egin zuen, izan ere, kideetako askok euskal jatorria zuten.

Gipuzkoak eta Bizkaiak noblezia unibertsala eskuratu zuten, Jaurerriko 1526ko Foru Berrian aditzera ematen denez. Araban, Aiarako lurretan, kapare zela froga zezaketenei bakarrik onartzen zitzaien herritartasuna. Eta Nafarroan dozena bat herribildu eta tokiri eta zortzi bailarari kaparetasun kolektiboa ezagutzen zien agiria eman zien erregeak XV. mendean zehar.

Hegoaldeko Espainian ez bezala, Iberiar Penintsulako iparraldean nobleen kopurua handia zen eta apenas ez zuten desberdintasunik herri xehearekin. Asturiasen kapareek ia biztanleriaren %80a osatzen zuten eta Kantabrian kopurua handiagoa izaten zen: XVI. mendean %83a eta 1740 inguruan %90a. Beraz egia soziologiko honek foruek lege bilakatu zuten. Gainera, Espainiako kapareek ez bezala (*On Kixote* edota *Tormesko itsumutila* liburuetan ere horrela agertzen dira), euskal kapareek ez zituzten eskulanak baztertzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaldun (xakea)

**Zalduna** edota **Zaldia** (♘ ♞), xakean balio ertaineko pieza bat da, gutxi gorabehera hiru peoien balioa du. Xakeko partida baten hastapenean jokalari bakoitzak bi zaldun ditu, bere lehen lerroan dorrea eta alfilaren artean kokatuak.
thumb|100px|ezkerrera|Zaldun zuria.
Zaldunak "L" itxurako mugimenduan mugitzen dira, eta gainontzeko piezak ez bezala beste piezen gainetik jauzi egin dezakete. Xake-taulan barna edozein norantzan mugitu daitezke, bai aurrera-atzera nahiz alboetara.

## Kanpo estekak
Gaztelu (xakea)

**Gaztelua** edo **Dorrea** (♖ ♜), antzina **Droke** deitua, xakean normalki amaierako fasean erabiltzen den pieza nagusi bat da, estrategikoki eta taktikoki balio handia baitu. Bere balio erlatiboa gutxi gorabehera 5 puntukoa da.
thumb|100px|ezkerrera|Gaztelu zuria.
Xake irekieran jokalari bakoitzak bi dorre bana dauzka, bakoitza bere lehen lerroko alde banatako muturretako laukietan ezarriak, a eta h zutabeetan. Taularen izkina eta zaldunen artean.

Xake-taularen zutabe eta lerroetan alderik-alde mugitzen dira, nahierako lauki kopuruan.

Endroke mugimendua egiteko Erregearen piezarekin batera ezinbestekoak dira.

## Kanpo estekak
Alfil (xakea)

**Alfil** (Heg.), **bufoi** edo **gudaria** (♗ ♝), xakean gutxi gorabehera 3 peoien balioa duten pieza da. Xake-taulan barna diagonaletik aurrerantz nahiz atzerantz higitzen dira, nahierako lauki kopuruan, baina ezin dute beste pezen gainetik jauzi egin. Gainera, beren higidura xake-hasieratik kokatuak dauden laukiaren koloreko diagonaletara mugatua dago. Adibidez, xake hasieran lauki zuri batean dagoen alfila lauki zuriko diagonaletan bakarrik higitu ahalko da, eta inoiz ez beltzetan, eta alderantziz, xake hasieran lauki beltzean kokatua dagoen alfila beti diagonal beltzetan higituko da, inoiz ez zurietan.
thumb|100px|ezkerrera|Alfila.
Xake hasieran jokalari bakoitzak alfil bikote bat du, bere lehen lerroan kokatuak, zalduna eta errege edota damaren artean kokatuak.

Hasiera batean, xakearen arbasoak diren Chaturanga eta Shatranj jokoetan ez zegoen alfilik, elefante baten itxurako peza baizik. Baina, XII. mendearen inguruan, Europan jokoari gehitua zioten, batzuen arabera Eliza Katolikoaren eraginez, jatorrizko al-fil (الفيل, *elefante*) arabiar pezaren itxurak artzapezpiku baten mitrarekin zuen antzekotasuna probestuz. Gainera, zenbait hizkuntzatan *artzapezpiku* ere deitzen zaio, adibidez, ingeles (*bishop*) eta portugesez (*bispo*).

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Lege organiko

**Lege organikoa** Gai jakin bati buruzko legea da, oinarrizko eskubideak eta askatasun publikoak garatzen dituena eta autonomia-estatutuak eta hauteskundeetarako sistema orokorra onesten dituena, baita Konstituzioak lege organikoaren bidez arautu behar dela esaten duen edozein gairi buruzkoa ere. Lege organikoa onetsi, aldatu edo indarrik gabe uzteko, gehiengo osoa behar da Kongresuan, lege-egitasmoa osorik hartuta egingo den azken bozketan. Zuzenbide konparatuan aurrekaririk antzinena 1958ko Frantziako Konstituzioarena da, lege arrunten eta konstituzionalen artean ertaineko maila bat ezarri zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibaresko zubia

**Ibaresko zubia** edota **Ibares zubia**, Gipuzkoako Arama eta Itsasondo udalerrietako lursailak elkarlotzen dituen zubi bat da, Oria ibaia zeharkatzen du. Itsasondo eta Ordizia arteko errepide zaharrean dago, Ibares errotaren parean eta N-1 errepide zaharraren biaduktupean.

2013an zaharberritua izan zen

## Ikus gainera 
* Ibares errota

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak