Ophrys fusca

***Ophrys fusca*** orkidea espezie bat da, Mediterraneoaren inguruan jaiotakoa, baina Euskal Herriko hainbat lekutan ikus daitekeena, adibidez Zumaiako flyschean dauden dunetan.

*Ophrys fusca* *Orchidaceae* familiako *Orchidinae* azpi-tribuko monopoidala eta lurreko orkidea bat da. Orkidea beltz deritzona da: orkidea oso aldakorra, itxuran aldaketa txikiak izan ditzakeena, azpiespezie gisa sailkatzen direnak.

## Etimologia 
Ikusi: *Ophrys*, Etimología

### Izen arruntak 
* *Catalanez:*: *mosques negres*
* *Gaztelaniaz:*: *orquídea abejera oscura, abejera	oscura, abejita, avispilla, monjas, monjitas, mosca fusca*

## Habitata 
[thumb|*Ophrys fusca*, tonu argiagokoa, [Algarbe|Algarbekoa (Portugal)]]
[thumb|*Ophrys fusca*, [Mallorca.]]
Lurreko ohiturak dituen espezie monopoidal horiek Mediterraneoan zehar banatzen dira. Belardietan, olibondoetan, garrigetan eta basoetan. 4 dm-ko altuera hartzen dute.

## Deskribapena 
Udan orkidea hauek lo egoten dira lurpeko erraboil tuberkulu bat bezala, janari erreserba bat bezala balio duena. Uda amaieran eta udazkenean hosto-erroseta bat garatzen du. Tuberkulu berri bat ere garatzen hasten da eta hurrengo udaberrira arte hazten da, tuberkulu zaharra poliki poliki  hil egiten da. Hurrengo udaberrian lore-zurtoina garatzen hasten da, eta loraldian zehar hostoak zimeltzen hasten dira. 

*Ophrys* orkidea gehienak simbionte onddo baten menpe daude, hau dela eta, bi hosto txiki alternoak bakarrik garatzen dituzte. Ezin dira transplantatu sinbiosi hori dela eta. Oinarriko hosto txikiek erroseta bat osatzen dute, lurraren arrasean itsatsita. Identaziorik gabeko lantzeolatu biribilduak dira, eta kolore berde urdinxka dute. Udazkenean garatzen dira eta neguko izozteetan bizirik iraun dezakete.

*Ophrys fusca* lurreko orkidea bat da, lurrazpiko tuberkulu globularra duena, eta txikia, bertatik ateratzen da lore-zurtoin tentea, bakuna eta adarrik gabea, 40 cm ingurukoa. Loreek labelo handi bat dute. Labeloa iletsua da eta kolore marroi iluna du erdiko erditik kanpoaldeko zatira; barrualderago dagoen erdiak gris glabro kolorea du, eta barrurago dagoen junturak tonu horiak eta zuriak. Labeloak hiru lobulu ditu, alboak aurrerantz jiratuta, ile fin eta zetadunekin. Lobulu nagusia biribildu sabeldun hanpatua ile zurixkak dituen oinarriarekin.

Aldaera honek tamaina eta trinkotasun bereko sepaloak ditu, 7 mm inguruko luzera eta berde bizi kolorekoak. Petalo barnekoenak sepaloak baino txikiagoak dira, baina berde kolore berekoak, eta kontraste handia egiten dute labeloaren tonu ilunekin. Bi eta hamar lore bitartean hazten dira lore-zurtoinean, oinarriko hostoekin. Loreak paregabeak dira, ez bakarrik beren ezohiko edertasun, kolore-gradazio eta ezohiko formengatik, baita intsektuak erakartzen dituzten asmamenagatik ere. Bere labeloak erle baten sabelaldea imitatzen du kasu honetan.

Sugestio bisual horrek barne-barneko erakargarri gisa balio du. Polinizazio mimiko hori areagotu egiten da, intsektu emeak araldian jariatzen duen  usaina sortzen baitu. Feromona horiek intsektua ikertzera hurbiltzen dute. Aldi jakin batean bakarrik gertatzen da hori, hau da, arrak araldian daudenean eta emeak oraindik kopulatu gabe daudenean. Intsektua hain dago asaldatuta, lorearekin kopulatzen hasten da. Honi “pseudokopulazioa” deitzen zaio, sendotasuna, leuntasuna eta labeloaren ile belusatuak dira intsektua lorean sartzeko pizgarririk handienak. Polinia intsektuaren buruan edo sabelaldean itsasten da. Beste lore bat bisitatzen duenean, poliniak estigma jotsen du. Poliniaren harizpiak, garraiatzean, lekuz aldatzen dira, polen-ale zereoek estigma jo ahal izateko moduan, horixe baita ugalketaren fintasuna. Harizpiek posizio berria hartzen ez badute, baliteke poliniak orkidea berria ez ernaltzea.

Orkidea bakoitzak bere intsektu polinizatzailea du, eta espezie polinizatzaile horren mende dago erabat, bizirik irauteko. Are gehiago, litekeena da engainatuta dauden arrek ez itzultzea edota espezie bereko landareak baztertzea. Horregatik guztiagatik, *Ophrys* populazioaren %10 inguru baino ez da polinizatzen. Hori nahikoa da *Ophrys* populazioa babesteko, kontuan hartzen bada ernaldutako lore bakoitzak 12.000 hazi txiki sortzen dituela.

## *Ophrys fusca* azpiespezieak 
* *Ophrys fusca* : **orkidea erle beltza** (Medit.)
** *Ophrys fusca ssp. blitopertha* (Egeoko irletatik Turkia hego-mendebaldera)
** *Ophrys fusca ssp. cinereophila* (Greziako hegotik Siria iparraldera).
** *Ophrys fusca ssp. funerea*
** *Ophrys fusca ssp. fusca* (Medit.)
** *Ophrys fusca ssp. minima* (Frantzia)
** *Ophrys fusca ssp. obaesa* (Sizilia)
** *Ophrys fusca ssp. vasconica* (Europako hego-mendebaldea)

## Hibrido naturalak 
* *Ophrys × battandieri* (*O. fusca* × *O. lutea*) (Afrikako ipar-mendebaldea)
* *Ophrys × borakisiana* (*O. fusca* × *O. mammosa*) (Egeoko ekialdeko uharteak)
* *Ophrys × braunblanquetiana* (*O. fusca* × *O. incubacea*) (Korsika, Italia)
* *Ophrys × eliasii* (*O. fusca* × *O. vernixia* ssp. *ciliata*) (Europako hegoaldea)
** *Ophrys × eliasii nothosubsp. conimbricensis* (*O. fusca* × *O. vernixia*) (Portugal)
** *Ophrys × eliasii nothosubsp. eliasii* (Europako hegoaldea).
* *Ophrys × ferruginea* (*O. fusca* × *O. holoserica*) (Italia)
* *Ophrys × gauthieri* (*O. fusca* ssp. *fusca* × *O. lutea* ssp. *lutea*) (Frantzia)
* *Ophrys × leguerrierae* (*O. lutea* ssp. ? × *O. araneola*) (Frantzia)
* *Ophrys × pseudofusca* (*O. fusca* × *O. sphegodes*) (Europako hegoaldea)
* *Ophrys × sancti-leonardi* (*O. fusca* × *O. tenthredinifera*) (Italia)
* *Ophrys × spuria* (*O. bertolonii* × *O. fusca*) (Europako hegoaldea)
* *Ophrys × varvarae* (*O. cretica* × *O. fusca*) (Kreta)

### Sinonimoak 
thumb
thumb
thumb
* *Arachnitis fusca* (Link) Tod.
* *Ophrys arnoldii* P.Delforge
* *Ophrys atlantica subsp. dyris* (Maire) G.Keller in G. Keller, Schltr. & Soó
* *Ophrys attaviria* auct.
* *Ophrys bilunulata* Risso
* *Ophrys dianica* M.R.Lowe, Piera, M.B.Crespo& J.E.Arnold
* *Ophrys dyris f. kelleri* Maire
* *Ophrys dyris* Maire
* *Ophrys fleischmannii* auct.
* *Ophrys funerea* auct.
* *Ophrys fusca subsp. bilunulata* (Risso) Aldasoro & L.Sáez in Castrov. & al. (eds.)
* *Ophrys fusca subsp. dyris* (Maire) Soó in G. Keller, Schltr. & Soó
* *Ophrys fusca subsp. fusca* Link
* *Ophrys fusca subsp. omegaifera* auct.
* *Ophrys fusca var. dyris* (Maire) O.Bolòs & Vigo
* *Ophrys lucentina* P.Delforge
* *Ophrys lupercalis* Devillers-Tersch. & Devillers
* *Ophrys omegaifera subsp. dyris* (Maire) Del Prete
* *Ophrys omegaifera* auct.
* *Ophrys africana* G.Foelsche & W.Foelsche2001
* *Ophrys attaviria* Rückbrodt & Wenker 1990
* *Ophrys blitopertha* Paulus & Gack 1998
* *Ophrys cinereophila* Paulus & Gack 1998
* *Ophrys creberrima* Paulus 1998
* *Ophrys cressa* Paulus 1998
* *Ophrys creticola* Paulus 1998
* *Ophrys ficuzzana* H.Baumann & Künkele1986
* *Ophrys funcrea* Viviani 1824
* *Ophrys fusca subsp. akhdarensis* B.Baumann & H.Baumann 2001
* *Ophrys fusca subsp. blitopertha* (Paulus & Gack) Faurh. & H.A.Pedersen 2002
* *Ophrys fusca subsp. creberrima* (Paulus) H.Kretzschmar 2002
* *Ophrys fusca subsp. cressa* (Paulus) H.Kretzschmar 2002
* *Ophrys fusca subsp. creticola* (Paulus) H.Kretzschmar 2002
* *Ophrys fusca subsp. thriptiensis* (Paulus) H.Kretzschmar 2002
* *Ophrys fusca var. forestieri* Rchb.f. 1851
* *Ophrys fusca var. maculata* Balayer 1986
* *Ophrys fusca var. rubescens* Balayer 1986
* *Ophrys holoserica subsp. maxima*(H.Fleischm.) Greuter 1967
* *Ophrys marmorata* G.Foelsche & W.Foelsche1998
* *Ophrys myodes* Lapeyr. 1813
* *Ophrys nicotiae* Zodda 1900
* *Ophrys obaesa* Lojac. 1909
* *Ophrys obscura* Beck 1879
* *Ophrys oestrifera* Rchb. 1830
* *Ophrys parosica* P.Delforge 1995
* *Ophrys pectus* Mutel 1835
* *Ophrys peraiolae* G.Foelsche & al. 2000
* *Ophrys peraiolae var. rubra* G.Foelsche & al. 2000
* *Ophrys phaseliana* D.Rückbr. & U.Rückbr.1996
* *Ophrys sphegodes subsp. moesziana* Soó1927
* *Ophrys sulcata* Devillers-Tersch. & Devillers 1994
* *Ophrys thriptiensis* Paulus 1998
* *Ophrys tricolor* Desf. ex Nyman 1882
* *Ophrys truncata* Dulac 1867;
* *Ophrys zonata* Devillers-Tersch. & Devillers 1994

## Erreferentziak 
* Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. *Orchids: Care and Cultivation.* London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
* Schoser, Gustav. *Orchid Growing Basics.* New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
* White, Judy. *Taylor’s Guide to Orchids.* Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
* Alec Pridgeon. *The Illustrated Encyclopedia of Orchids.* Published by the Timber Press.
* Bechtel, Cribb and Launert. *The Manual Of Cultivated Orchid Species.* Published by The MIT Press.

## Galeria 

Fitxategi:Ophrys fusca bat.jpg
Fitxategi:Ophrys fusca bi.jpg
Fitxategi:Ophrys fusca hiru.jpg
Fitxategi:Ophrys fusca lau.jpg

## Kanpo estekak