open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Serotonina

**Serotonina** nerbio-sistema zentralaren neuronek (burmuinenak, batez ere) sortzen duten neurotransmisorea da, heste lodiko hainbat zelulak ere kopuru handitan sortzen dutena. Egitura kimikoari dagokionez aminen taldean sailkatzen da, bere molekulak amino talde bat (-NH2) duelako. Neurotransmisore guztien antzera, neuronen arteko edo neurona bat eta beste zelula baten arteko mezu elektrikoak transmititzen ditu (zelulen arteko konexio edo sinapsiak erraztuz).

Serotoninak eragin handia du nerbio-sisteman, gizakiaren gogo-aldarteak baldintzatuz. Lasaigarria da eta baita antidepresiboa ere. Loa eragin eta jangura eta sexu-gogoa apaltzen ditu.

Serotoninaren kopurua ilunabarrean handitzen da, loa eraginez, eta egunsentian hasten da jaisten.

Triptofano aminoazidoa da serotoninaren molekula aitzindaria. Era berean, guruin pinealean serotonina melatonina bihurtzen da.

Serotoninaren maila baxuak zenbait patologiarekin lotu dira: depresioa, antsietatea, portaera erasokorra, loezina edo insomnioa, eskizofrenia, fibromialgia eta baita migrainekin ere, odol-hodiak zabaltzen baitira serotonina jaisten denean.
## Serotonina eta depresioa 
Depresioak jota daudenek serotonina gutxi dute nerbio-sistema zentralean. Depresioen aurkako botika asko (fluoxetina -Prozac ospetsuaren oinarria-, paroxetina, dapoxetina...) serotoninaren bir-hartzearen inhibitzaileak dira, hots, ez diote uzten neuronen arteko sinapsietan askatzen den serotoninari hartzaile espezifikoei lotzen; modu horretan serotonina-kopurua igotzen da neuronen arteko tartean, eta horrek depresioaren sintomak ekiditen ditu.

Bestalde, droga batzuek (LSDk, estasiak...) serotoninaren askapena indartzen dute neuronetan, garunera iristerakoan euforia eta plazera eragiten duena.

## Kanpo-estekak 
*  Antidepresibo azkarragoak
Petiso Orejudo

**Cayetano Santos Godino**, bereziki **Petiso orejudo** ezizenaz ezaguna (Buenos Aires, 1896ko urriaren 31 &ndash; Ushuaia, 1944ko azaroaren 15a), Argentinako Buenos Aires hirian jaio eta soilik 16 urteko serieko hiltzailea izan zen. XX. mendearen hasieran lau mutikoren heriotzaren arduraduna izan zen, baita zazpi eraikinetan egindako beste hainbat suteren erantzule ere.

*Petiso orejudo* ezizena haren belarri handiei lotuta dago. Nahiz eta hasiera batean ergel edo dohakabetzat hartua izan, oso gaizkile arriskutsua zen, haurrak bahitu eta hiltzeko ohitura baitzuen.

## Kanpo estekak 
* Petiso Orejudori buruzko webgunea
Irlandako xirolarrua

**Irlandako xirolarrua, Uilleann xirolarrua** edota **irlandar xirolarru** edo **gaita** (, ) Irlandan erabiltzen den xirolarrua da. Ohikoena Re nagusian findua egotea da; hala ere, batzuk Do nagusian eta Si nagusian finduak daude.

Na Piobairi Uilleann erakunde irlandarrak musika tresna horren inguruan dihardu. 2017an UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zuen.

## Izena 
*Uilleann* izena gaelerazko *uillinn* ("ukondoa") hitzaren genitibo forma da, izan ere xirolarru hau ukondoa erabiliz jotzen baita. *Píoba* edo *pipes* xirolarruak dituen makilak dira.

XX. mendearen hasieran hasi zen uilleann pipes izena erabiltzen, XVIII. mendetik "Union pipes" esaten baitzitzaion. Eskozian, Irlandan eta Ingalaterra ipar-ekialdean erabiltzen zen xirolarrua zen, baliteke Union ("batasuna") izena hortik etortzea.

## Deskribapena 
thumb|280px|eskuinera|Uilleann pipes multzo oso baten irudia.
Irlandako xirolarruak *bellows* izeneko hauspo bat du *bag* zakua puzteko erabiltzen dena. Mihi bikoitza duen *chanter* xirula du, apur bat konikoa, eta whistlearen antzera hatzak kokatzeko zuloak dituena. 

Hodi sistema konplexua du hiru *drone* (tenorea, baritonoa eta baxua) eta giltzadun hiru erregulatzaile (tenorea, baritonoa eta baxua) dituena.

## Teknika 
thumb|280px|eskuinera|David Lim xirolarruarekin "Down the Back Lane" abestia jotzen.
Hauspoa zakua puzteko erabiltzen da eta beso nagusiaren eta aldakaren artean kokatzen da. Zakuak airea biltzen du eta xirolarruko hodi guztietara banatzen du. Zakua beste eskuaren eta aldakaren artean kokatzen da.

Chanterra da doinu melodikoa sortzen duena. Haren azpiko muturra izterraren kontra jartzen da, belaunetik hurbil, haizeak handik ihes egin ez dezan. Drone bakoitzak nota bakarra sortzen du, atzeko nota izango da. Erregulatzaileek giltzak dituzte eta akordeak egiteko erabiltzen dira. Eskuaren orpoarekin jotzen dira.

## Historia 
Irlandan jo ziren lehenengo xirolarruak gaur egungo Eskoziako Highlandetako xirolarruen antzekoak ziren. Irlandar zein eskoziar gaeleran *píob mhór* ("xirolarru handia") esaten zaie.

Frantziako eta Europako borroka zelaietan xirolarruen erabilera hedaturik bazegoen ere, Irlandan ia erabat desagertu zen. XVIII. mendean Eskozian eta Northumbrian erabiltzen ziren xirolarruak hasi ziren agertzen. "Pastoral pipes" izenaz ezagutu ziren hasieran eta haien erabilera eremua handitu ahala "Union pipes" bihurtu ziren. Mezatan protestanteek erabiltzen zituzten organoaren ordezko gisa. XIX. mendearen amaiera oraindik anglo-irlandarrekin lotzen zen instrumentua.

## Musikari ezagunak 
* Alan Griffin
* Tomás Ó Canaínn
* Paddy Moloney (The Chieftains taldekoa)
* Liam O'Flynn
* Troy Donockley (Nightwish taldekoa)

## Iruditegia 

Irudi:Cillian Vallely on Uilleann Pipes.jpg|Cillian Vallely irlandar xirolarru-jolea.
Irudi:Bellows1.jpg|*Bellows* hauspoa.
Irudi:Uilleann pipes-Drones.jpg|*Droneak*.
Irudi:B set no 201 made by Geoff Wooff.jpg|Hodi sistema osoa, gainaldean erregulatzaileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Na Piobairi Uilleann elkartearen webgune ofiziala
The WELL

'''Whole Earth 'Lectronic Link**, laburtuta **The WELL''' izenarekin ezagutzen dena, komunitate birtualik zaharrenetariko bat da. Gaur egun 4.000 partaide inguru dauzka. Bere foroak Interneten oso ezagunak dira, baina beste zerbitzu batzuk ere eskaintzen ditu: email kontuak, shell kontuak eta web orriak.

Kaliforniako Sausaliton sortu zen, gaur egun San Francisco hiritik kudeatzen bada ere.

Bere baitan sortu zen rol berezi bat, gaur egun sare sozialetan hedatu eta egonkortu egin dena: Community manager delakoa.

## Kanpo estekak
Petrolio plataforma

thumb|250px|eskuinera|Petrolio/gas plataforma tipiko bat
**Petrolio dorrea** edo **petrolio plataforma**, pertsonak eta makinak biltzen dituen egitura handi bat da, ozeanoan petrolio-hobiak edo gasa zulatu, atera, prozesatu eta kostara ontzi edo tutuen bidez eramateko erabiltzen direnak. Kasuaren arabera, plataforma ozeanoko lurrera finkatua egon daiteke, uharte artifizial bat izan dezake ala igerian egon daiteke.

## Ikus, gainera 
* Deepwater Horizon
* Petrolio-isuri
* Petrolio-ontzi

## Kanpo estekak
Deepwater Horizon

thumb|300px|Deepwater Horizon petroleo dorrea
**Deepwater Horizon** posizionaketa dinamikoko petrolio plataforma erdi-urperagarria zen. Plataforma honen funtzioa sakonera handitan dauden petrolio-hobiak zulatzea zen, leku batetik bestera mugitzen zelarik. Zulaketa prozesua bukatua dagoenean, beste dorre batzuk arduratzen dira petrolioa ateratzeaz.

Deepwater Horizon Transocean konpainiaren zen, eta BP-ri utzia zegoen 2013ko iraila arte. 2009ko irailean, historiako hobi sakonena zulatu zuen. Deepwater Horizon 2010eko apirilaren 22an hondoratu egin zen, bi egun lehenago izandako leherketa baten ondorioz.

## Eztanda 
Zulaketa azken fasean zegoen non hobia zementatzen ari ziren berau finkatzeko. 2010eko apirilaren 20an dorrean izandako eztanda batek sua sortu zuen eta hamaika pertsona desagertu ziren. Zazpi langile hegazkinez ebakuatuak izan ziren New Orleanseko ospitalera. Itsasontziek dorrera ura jaurti zuten, baina ez zuen ezer lortu bertako su-garren tamainagatik. Deepwater Horizon 2010eko apirilaren 22an hondoratu zen 1500 metroko sakonera duen uretan eta hobitik 400 metro ipar-mendebaldera aurkitu da. Sortutako petrolio ihesak arrisku larrian utzi ditu bertako arrain, hegazti, eta zonaldeko turismoa ere.

## Ikus, gainera 
* Itsas kutsadura
* Marea beltza

## Kanpo estekak
Mururoa

**Mururoa** ala **Moruroa**, historikoki **Aopuni**, Tuamotu artxipelagoko atoloi bat da, Polinesia Frantseseko Tureia udalerrian dagoena. Frantziak arma nuklearrak probatzeko saioak egin zituen han, lehena 1966an.

## Geografia 
Atoloiak itxura obala du. 28 km luze da eta 11 km zabal. Itsasotik barruko aintzirara igarotzeko 10,2 metroko sakonerako pasabidea du ipar-ekialdean. Eraikin militar batzuk daude, hiru portu eta bi aireportu. Bakarrik militar unitate bat bizi da bertan. Sarbidea debekatuta dago.

## Historia 
*Mururoa* izenak Mangarevako hizkuntzaz «Sekretu handiko uhartea» esan nahi du. Europearrek atoloia 1767an aurkitu zuen Philip Carteret ingelesak eta *Osnaburg* izena jarri. ''Matilda's Rock* izenaz ere ezagutu zen: 1792 *Matilda'' izeneko baleontzia urperatu zen inguruan eta naufragoek txalupetan Tahitiraino heldu ziren.

## Saio nuklearrak 
1966tik 1974 Mururoan berrogeita bat saio nuklear egin ziren atmosferan eta, 1995 arte, 137 lur-azpian. Azken kanpainak mundu osoko protestak eragin zituen, tartean Greenpeace elkartearenak. Geroztik, 1996tik, laborategiko simulazioak bakarrik egin dira.

## Gaur egun 
Uhartean egun ez da inor bizi eta Armadaren agintepean dago. 1998tik jarraipen erradiologikoa egiten da: Defentsako langileek urtero egiten duten ingurumen laginketaren kanpaina bat. 2006ko urriaren 15ean, Polinesiako Batzarrak azterketa nuklearren ondorioei buruzko txostena onartu zuen, eta ondorioztatu zuen "azterketa nuklearrek eragin handia izan dutela osasunean, ingurumenean, gizartean eta polinesiar ekonomian". Txosten horren atzean dagoen Ekonomia, Gizarte eta Kultura Kontseiluak gomendatzen du "Estatuak egitate nuklearra aitortu eta, beraz, bere erantzukizun osoa bere gain hartzea". Mururoa eta Fangataufa lur-azpiek ia 500 kg plutonio dituzte.

Mururoa eta Fangataufa Frantziaren jabetza osoa dute 1964az geroztik. Senatuak onartu zuen 2012an Polinesia Frantsesaren erkidegoari bere atzeraegitea proposatu zion legeak, baina Frantziako Gobernuak ez du aurrera egin.

## Iruditegia 

Mururoa.December.2005.JPG|Atoloia 2005eko abenduan.
Mururoa lagon.jpg|Muroroako aintzira 1972an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fangataufa
* Rainbow Warrior

## Kanpo estekak 
* :Mururoaren eta Fangataufaren egoera erradiologikoari buruzko txostena.
Tuamotu

**Tuamotu uharteak** (), ofizialki **Tuamotu uhartedia** () Polinesia Frantsesan kokatzen den atoloi kate bat da, munduko handiena izanik. 78 uharte eta koral atoloiez osaturik dago, 885 km²-ko azalera beteta. 2007ko datuen arabera 18.317 pertsona bizi ziren bertan.

## Banaketa administratiboa 
Uhartediak hurrengo udalerriak ditu:

## Ikus, gainera 
Natitua itsaspeko kablea

## Kanpo estekak
Power Line Communications

***Power Line Communications***, siglen bidez adierazita **PLC**, kable elektrikoren bidezko komunikazioari erreferentzia egiten dion ingelesezko terminoa da. Teknologia honek sare elektrikoaz baliatzen da uhin eramaile baten bidez banda zabaleko datu bidalketa digitalak egiteko. Elektrizitatea goi-tentsioko lineen bidez transmititzen da, tentsio ertaineko lineen bidez zabaldu eta behe-mailako lineen bidez erabiltzen da eta PLC teknologia hiru mailetan aplika daiteke. Haren erabilera nagusia dira: batetik datu transmisio lokala eta bestetik interneteko sarrera.

## Erabilera lokala 
Erabilera lokalerako gutxienez bi hargailu-transmisore erabili behar dira. Etxean hargailu-transmisore bat konekta daiteke ADSl, kable edo Wimax-modemera eta lokia sartzen da, hartara linea bereko loki guztiak sarbide puntuak bihurtzen dira. Bigarren hargailu-transmisoreak lokitik interneteko datuak jaso eta bidaltzen ditu. Sare lokal batean baliatzen ahal da ethernet-kablerik eta haririk gabeko konexiorik gabeko puntu bat sare lokalarekin lotzeko. Sarbide puntuetan konekta daitezke ekipoak, sareko inprimagailuak, wifi hargailu-transmisoreak, VoIP telefonoak eta abar. Transmisioak frekuentzia altuan egiten dira (1,6-30 MHz) elektrizitatea frekuentzia txikian (50-60 Hz) transmititzen den bitartean.

## Internet hornidura BLP 
Oso zabaldua ez badago ere elektrizitate banatzaileek sare elektriko orokorra balia dezakete internet zerbitzua eskaintzeko. Horri BLP edo Broadband over Power Lines deritzo.

## Kanpo estekak
PIGS

thumb|273px|PIIGS herrialdeak.

**PIGS** (ingelesez *Txerriak*) ekonomiaren alorrean Europako hegoaldeko lau herrialde (**P**ortugal, **I**talia, **G**rezia eta ***S**pain*) izendatzeko —batez ere testuinguru anglosaxoian— erabiltzen den akronimo peioratiboa da. Batzuetan **I**rlanda ere sartu da, akronimoa **PIIGS** bihurtu dela; bestetan, Irlandak Italia ordezkatu du, batez ere 2008ko krisialdia eta gero. Lau herrialdeak daude Eurogunean, eta laurek dituzte arazo ekonomiko larriak.

## Historia 
Aspalditik erabiltzen da termino hau Europako historian, pobreak diren herrialde batzuetan hazkunde ekonomikoaren hauskortasuna adierazteko. PIGS hitza, hedabide anglosaxoiek, batez ere britainiarrek erabili zuten Europako Batasuneko hegoaldeko herrialde multzo bati erreferentzia egiten.

BRICS(Brasil, Errusia, India, Txina eta Hegoafrika) erabiltzen da ere baina kontrako asmorekin, BRICS adreiluak esan nahi du eta PIGS txerriak. Garatzen ari diren herrialde garrantzitsuenen artean ere zabaltzen ari da, JUG pitxerra esan nahi du ingelesez (Japonia, Erresuma Batua eta Alemania), munduko ranking ekonomiko posizio altuena lortu duten herrialdeei erreferentzia eginez.

2008ko irailean, Financial Timesen siglak erabiltzeak protestak piztu zituen Espainiako enpresarien eta Portugalgo ekonomia ministroen artean.

## Herrialdeak 
* Irlanda: Errenta altuak, merkatuaren burbuiak eta turismoaren sektoreak kolapso egin zuten ekonomiaren burbuila jasatzen.
* Italia: Soldata altuak eta defizita tasak ordaintzea aurrekontuetan, hala nola Napolesen eta Alitalian arazoen tratamendua.
* Espainia: soldata eta kostu altuak inportazio merkeetan, bere industria erdigunean jarri beharrean, egoitza-burbuila eta porrota arriskuan jarri.
* Portugal: soldata eta defizita handiak zituen
* Grezia: arestian aipatutako arrazoi gehienak.

## Lotutako beste siglak 
* GIPSY: Ijito ingelesez, PIIGS-en talde berari egiten dio erreferentzia. 2010eko martxotik aurreraa hartzen da PIIGS terminoaren aurkako protesten aurrean.
* STUPID: Lerdo, ingelesez. Espainia, Turkia, Erresuma Batua, Portugal, Italia eta Dubai barne hartzen ditu. Krisi fiskalaren aurrean arazoak dituzten herrialdeei egiten die erreferientzia
## Kanpo estekak 
*  ''Europe's PIGS: Country by country'' delako artikulua BBC News-en
Aroa Gimeno

**Aroa Gimeno Martinez** (Barakaldo, 1985eko apirilaren 30a) bizkaitar aktorea da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebistako lanak 
## Kanpo estekak 
*  Aroa Gimeno (IMDb)
*  Aroa Gimenoren bloga
Fairbanks

**Fairbanks**, Alaskan, Estatu Batuetan aurkitzen den hiri bat da. 2008ko datuen arabera hiriak 35,132 biztanle zituen eta metropoli osoa kontutan hartuz 97,970. Fairbanks Alaska barnealdeko hiri handiena da eta Alaskako bigarren handiena, Anchorage ostean. Bertan dago Alaskako Unibertsitatea, estatuko zaharrena.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Fairbanks ondorengo hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fairbankseko Udalaren webgunea
Dentsitate erlatibo

thumb|Hegazkinetarako JP-5 erregaiaren dentsitate erlatiboa neurtzen.
**Dentsitate erlatiboa** gai baten dentsitatearen eta erreferentziatzat hartzen den beste gai baten dentsitatearen arteko erlazioa da. *Grabitate espezifiko* ere deitzen zaio, baina *dentsitate erlatibo* terminoa lehenesten da erabilera zientifiko modernoan.

Eskuarki, uraren dentsitatea hartzen da erreferentziatzat, hau da, *urarekiko dentsitate erlatiboa* esan nahi du gehienetan. Hartara, «korindoiaren dentsitate erlatiboa 4ra hurbiltzen da» irakurtzen badugu, korindoiaren *urarekiko dentsitate erlatiboa* adierazi digute.

Dentsitate erlatiboak ez du unitaterik, bi dentsitateren arteko erlazioa denez. Gai baten dentsitate erlatiboa bat baino txikiagoa baldin bada, erreferentzia baino dentsitate txikiagokoa da; bat baino handiagoa baldin bada, berriz, erreferentzia baino dentsitate handiagokoa da. Dentsitate erlatiboa zehazki bat baldin bada, dentsitate berdinekoak dira; hau da, bi gaien bolumen berdinek masa berdina dute. Erreferentziako gaia ura baldin bada, bat baino dentsitate erlatibo txikiagoko gai batek flotatu egingo du ur gainean. Adibidez, izotz puska batek, 0,91 inguruko dentsitate erlatiboa izaki, flotatu egingo du. Bat baino dentsitate erlatibo handiagoa duen gai bat, ordea, hondoratu egingo da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dentsitate (fisika)

## Kanpo estekak 
* Joxemi Campillo: *Fluidomekanika- 1, Hidrostatika*, Unibertsitatea.net, 2007-10-02.
August Dupin

[thumb|300px|Auguste Dupin "[Gutun ebatsian"]]
thumb|"Morge kaleko hilketak"en jatorrizko eskuizkribuaren faksimila
**C. Auguste Dupin** Edgar Allan Poek sortutako detektibea da. Lehen agerpena, askoren ustez lehen detektibe eleberria den "*Morgue kaleko hilketak*" (1841) eleberrian egin zuen. Beste bi kontakizunetan ere agertzen da: "*Marie Rogêten misterioa*" (1842) eta "*Gutun ebatsia*" (1844). Dupin ez da detektibe profesionala eta misterioak argitzera bultzatzen duten arrazoiak desberdinak dira 3 istorioetan. Detektibe hitza ezagun egin aurretik sortu zuen Poek Auguste Dupin pertsonaia eta ondotik garatu zen detektibe eleberriaren oinarriak ezarri zituen.

## Kanpo estekak
Ketchum

**Ketchum** Blaine konderriko herri bat da, Idaho, Estatu Batuak, estatuko erdialdean kokatzen delarik. 2000ko datuen arabera 3.003 biztanle zituen. Wood River bailaran dago, Sun bailararen ondoan; herria Bald mendiaren azpian kokatzen da, mundu mailan ezaguna den eski estazioa duena. Mundu osoko turistak joaten dira bertara arrantza, mendi-martxak, tenis, erosketa eta beste hainbat ekintza egiteko. Ketchumeko aireportua, Friedman Memorial Airport, 24 kilometro hegoaldera kokatzen da. Ketchum 1.784 metrotako garaieran kokatzen da.

## Ernest Hemingway 
Ernest Hemingway idazle estatubatuarrak hemen bizi izan zituen bere azken egunak eta bertan dago lurperaturik.

## Demografia 
## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Bayonne

**Bayonne** New Jersey estatuko Hudson Konderrian kokaturik dagoen hiria da, Jersey Cityko hegoaldean.

Tradizioaren arabera, *Bayonne* izena Baiona euskal hiriaren izen frantsesetik dator. Esaten da higanot frantsesak bertara joan zirela bizitzera Amsterdam Berria sortu aurretik. XVII. mendearen erdialdean, valoniar frantsesdunak Holanda Berriaren biztanleriaren gehiengoa ziren eta litekeena da hiriari Bayonne izena jarri izana. Hala ere, ez dago hori adierazten duen froga historikorik. Beste teoria batek dio hiriaren izena bi badia artean kokatua egotearen ondorioa dela, *Bay-on* edo *on the Bays. *Bayonneko ontzioletan desegin zuten *La Normandie* frantses transatlantikoa 1947an.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bayonneko Udalaren webgunea
Johan Lorbeer

**Johan Lorbeer** kalean aritzen den artista Alemaniarra da. Azken urteetan ezaguna bihurtu da bere "*Still-Life*" deituriko ikuskizunengatik, kalean eginak direnak. Ikuskizun hauetako askotan, Lorbeer itxuraz ezinezkoak diren posiziotan agertzen da kalean, hala nola pareta batean horizontalki zutik mantenduz ala airean esku bat paretan bermatuta soilik orduetan mantenduaz.

## Nola egiten duen 
Nahiz eta hala dirudien, gizon honek ez du magia egiten. Bere benetako besoa gordeta mantentzen du, eta bistan paretaren aurka bermatzen dena euskarri bat da.

## Kanpo estekak 
* web-orri ofiziala (Alemanieraz)
* irudiak ikusgai hemen(testua ingelesez)
Mary Welsh Hemingway

**Mary Welsh Hemingway** (1908ko apirilaren 5a - 1986ko azaroaren 26a) kazetari amerikarra izan zen, eta Ernest Hemingwayen laugarren emazte eta alarguna.

Minnesotan jaio zen, egurgile baten alaba zelarik. 32 urte zituela, Lawrence Miller Cook, Ohioko drama ikasle batekin ezkondu zen. Ez zuten luze iraun elkarrekin eta banatu egin ziren. Banaketaren ostean, Mary Chicagora joan zen Chicago Daily News egunkarira lanera, eta bertan ezagutu zuen Will Lang Jr. Oporretan Londresera joan zen eta London Daily Express egunkarian lanean bukatu zuen. Paris-era bidali zuten Bigarren Mundu Gerra hastear zegoela berri ematera.

Gerra garaian ezagutu zuen Noel Monks kazetari Australiarra, bere senarra izango zena. 1944an Ernest Hemingway ezagutu zuen Londresen eta lagun minak bihurtu ziren. 1945ean, Mary Wels dibortziatu egin zen Noel Monksengatik, eta 1946ko martxoan Ernest Hemingwayekin ezkondu zen Kuban. Harrezgeroztik elkarrekin bizi izan ziren Kuban, Key West (Florida) eta azkenik Ketchum (Idaho)n.

1976an, *How It Was* deituriko autobiografia idatzi zuen.
Päijänne Tavastia

**Päijänne Tavastia** (finlandieraz eta ofizialki: *Päijät-Häme*; suedieraz: *Päijänne-Tavastland*) Finlandiako hegoaldean dagoen eskualde bat da.

## Geografia 
## Historia 
## Administrazioa 
### Azpiegiturak 
## Banaketa 
240px|eskuinera|Päijänne Tavastiako udalerrien mapa

### Eskualde-batzarra 

## Demografia 
### Biztanleria 
### Hezkuntza 
### Osasuna 
## Kultura 
### Armarria 
### Leku aipagarriak 
### Kirola 
### Ospakizun bereziak 
## Ekonomia 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
## Iruditegia 
## Erreferentziak
Monumentu historiko (Frantzia)

**Monumentu historikoa** () Frantziako Kultura Ministerioak ondasun, ondasun multzo edo eraikin bati eman ahal dion izendapena da. Bere garrantzi historiko edo arkitektonikoagatik sailkatzen da eta **MH** titulua ematen zaio. Ondasun publikoak nahiz pribatuak izan daitezke, baina titulua duten ondasunek eraikinen zaharberritzea eta erabilera publikoa bermatu behar dute.

Bi babes maila daude: monumentu bat izan daiteke Monumentu Historiko Sailkatua «*classé*» edo Monumentu Historiko Erregistratua «*inscrit*». Erregistratuta daudenak lurralde mailako interesa dute, sailkatuak, aldiz, nazio mailakoa. Erregistratutako monumentu historiakoak bigarren mailako katalogo honetan jasotzen dira: *"Inventaire Supplementaire des Monuments Historiques"* (ISMH).

Espainiako Monumentuaren edo **Kultura Intereseko Ondasunaren** parekoa da.

## Ikus, gainera 
* Gizateriaren ondare (UNESCO)
* Kultura Intereseko Ondasun (Espainia)
* Multzo historiko (Espainia)
* Kultura-ondare

## Kanpo estekak 
* *POP : la plateforme ouverte du patrimoine*. Frantziako Kultura Ministerioa. (Museotako bildumak, argazkilaritza, margoak, ilustrazioak, jantzien diseinua, arkitektura...)
* *Mérimée : une base de données du patrimoine monumental français de la Préhistoire à nos jours.* Frantziako Kultura Ministerioa.
Biniou

**Binioù** bretainieraz gaita ezan nahi du, hots, Bretainiako gaita edo xirolarru nazionala da. 

Bi binioù mota daude: **binioù kozh** (kozh bretoieraz "zahar" esan nahi du) eta **binioù bras** (bras bretoieraz "handi" esan nahi du), azken hau batzuetan *pib-veur* ere deitua da.

## Ezaugarri orokorrak 
*Binioù bras* delakoak Eskoziako xirolarruaren antza handia du; tresnaren joko edo multzoak Bretainiako musika tresnagintzako etxeek egin edota Eskozia nahiz beste herrialdeetatik ekarri ohi dira.

*Binioù kozh* xirolarruak zortziren baten doinua du eta soinuz bizia da; bere notarik biziena eskoziar gaitaren nota bizienaren berdina da. Bordoi bakar bat du, tonikatik bi zortziren baxuagoa dena. Usadioz beste musika tresna batek lagundurik bikoteka jo ohi da: bigarren musika tresna hau bonbarda izan ohi da, binioù gaitaren zortziren bat azpiko doinua du, hau bretoi dantzak dantzatzeko aproposa delarik. Binioù bras xirolarrua bagad baten osagarri izan ohi da.

Bretoien artean ohikoa da binioù xirolarruak jatorria KernVeur (bretoieraz Kornualles) herrialdean duela aipatzea. Baina herrialde horretako hainbat ohitura eta kornubiera bera ere jadanik hilka daudenez, herrialde hartan binioù xirolarrua ere desagertua dagoela dirudi.

## Teknika 
Binioùa jotzeko *sutell* izeneko hodi txiki batekin ''sac'h* larruzko poltsa puztu egiten da. Binioù jotzaileak poltsa ezkerreko besapean jartzen du eta zapaltzerakoan airea gainerako tutuetatik ateratzen da. Tutu batek *levriad* izena du eta sei zulo dituen mihi bikoitzeko makila da, beste tutua *c'horn-boud'' da  eta pedal tonikoa da.

## Historia 
Bretainiako xirolarru zaharrena veuze da. dagoeneko XVI. mendean aipatzen dena. Binioua bera Eskoziatik XIX. mendearen amaieran ekarri zela pentsatzen da. 

XX. mendearen hasieratik bondarda jotzaile batekin bikotea osatuz jotzen da, biak ala biak garai hartan Bretainian arrakasta handia zuten musika tresnak baitziren. Herrietako jai guztietan eta ezkontzatan bonbarda-biniou bikotea izaten zen, hala Bretainia Beherean, Bretainia Garaian eta Bro Gwened eta Bro Kernev lurraldeetan.

Lehen Mundu Gerraren ondoren binioua baztertu egin zen eta 1970.eko hamarkadan hasi zen erabiltzen berriz, bonbardak lagunduta orduan ere. 1990.eko hamarkadan instrumentu askotako taldeetan sartzen hasi zen. Ar Re Yaouank eta Gwerz taldeak izan ziren binioua inkorporatu zuten musika talde aipagarrienak.

## Iruditegia 

Irudi:Musée d'histoire de Nantes - 057 - Biniou.jpg|Biniou kozh gaita bat
Irudi:Binou 3e RIMA 2007 07 14 n2.jpg|Binuou bras ("Gaita handia")
Irudi:Bombarde und Biniou.JPG|Bonbarda eta biniou jotzaileak, bikotea osatuz.
Irudi:anoriant3.jpg|*Bagad* bat Lorient hirian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bretainiako musika herrikoiari buruzko webgunea   
* Soinueneako fitxa
Tortolosak

thumb|Tortolosak
**Tortolos**ak, **kurkuluxa**k, **txoko**ak edo **taba**k arkumeen hanketako tortolos hezur txikiekin egiten den Euskal Herriko haur-jolas tradizional bat da, munduan zehar ere zabaldua, hezurrak bota eta suertatzen diren aldeak zein diren, jaurtitzaileak irabazi edo galdu egiten duena. Aldaera batzuetan tortolosak orden jakin batean jasotzea, edo gero eta kopuru handiagoak biltzea da helburua.

Aldaera anitz dituen jolasa da eta Euskal Herrian ere herriz herri izendapen ezberdinak ditu: *kaloka* Donostian, *sakaponak* Zestoan eta *asakaponak* Zumaian. Hezurraren lau aldeek ere izen bana dute: 
thumb|255x255px|Tortolosen lau aldeak. Azpian *lepo* eta *zulo* aldeak. Gainean, *belarri* eta *koxk* aldeak.

* Lepo: kanporantz biribildua den aldea.
* Zulo: sakonune nabaria duen aldea.
* Belarri: belarri itxura duena.
* Koxk: alde leunena.

Tokika, bestelako izenak ere badaude. Bestalde, gaztelaniatik eratorritako *pone*, *sake*, *karne*, *kulo* ere erabiltzen dira.

Antzinako Grezian, *astragaloi* izenaz, eta Erroman, *tali* izenaz, sarri jolasten zen tortolosetan eta dadoen aurrekariak izan ziren. Tortolosetan, ordea, aldeek suertatzeko probabilitate ezberdinak dituzte, aldeko eta aurkako konbinazioak sortuz horrela. Adibidez, Erroman *Venus* izeneko konbinazioak lau *tali* edo tortolos alde ezberdinak suertatzea adierazten zuen.

## Tortolos jolasa 
Jolas hau Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Berrobin (Gipuzkoan) jaso zuen jokoaren inguruko informazioa. Lau tortolox edo kurkulux erabiltzen ziren eta batez ere neskak ibiltzen ziren jolas horretan. Mahai gainera bota eta bere horretan uzten ziren. Banaka egin beharreko jolasa zen. Hezurren lau alderdiei izen hauek ematen zitzaizkien: *saka*, *pon*, *kulo*, *karne*. Esku batez pilota airera bota eta esku berberaz hartu aurretik, *saka* gora begira jarri behar zen. Gauza bera egiten zen beste hiru tortoloxekin, *saka* gainaldera zutela berdin utzi arte. Ondoren lau tortoloxak berriro hartu eta mahai gainera botatzen zituzten; eta gauza bera eginez laurak banan-banan *pon* gora begira zutela jartzen zituzten. Jolasari jarraipena emanez, berdin jokatzen zen *kulo* eta *karne* aldeekin. Gero, lau tortoloxak mahai gainean uzten zituzten; pilota lau aldiz airera bota, eta berriro esku batez jaso aurretik, aldiko tortolox artean hatz bat jarri eta kendu behar zen, honako hau esanez: *La partida bien cumplida, gracias a Dios y a la Virgen Maria* ("Partida ongi betea, eskerrak Jainkoa eta Andre Maria"). Hitz horiek esan ostean, berriz pilota airera bota eta jaso aurretik lau tortoloxak baztertu egiten zituzten. Egin beharrekoetan hutsik eginez gero, jokalaria jokoz kanpo geratzen zen eta beste bati ematen zitzaion txanda.

### Izenak 
Herrien arabera, hainbat izen topatu zituen Juan Garmendia Larrañagak:
* Txarpaketa (Alkiza).
* Tortoliskaka (Eskoriatza).
* Tabaketa (Berastegi).
* Tortolexketa (Azpeitia).
* Puxtarri.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jokoenea
* Joko tradizionalak
* Itsu-mandoka

## Kanpo estekak 
*  Julio de Urquijo: Tabas y peonzas en el País Vasco, *www.euskomedia.org* webgunean.
Welsh Not

thumb|*Welsh Not* soinean daraman ikasle baten irudia, ordenagailuz sortua.
'''''*** () edo ***Welsh Note'''* () XIX. mendean zenbait eskolatan galesez mintzatzen ziren umeek lepoan zintzilik eraman behar zuten zurezko pieza zen, *WN* letrak grabaturik zituena. Ggalesez hitz egiten harrapaturiko edozein umeri ematen zioten, eta horrek hizkuntza hartan mintzatzen harrapaturiko beste ikaskideri eman behar zion. Eskolak amaitutakoan, zur hori zeukanak zigorrada jasaten zuen. Helburua ikasleek ama hizkuntzaz ez hitz egitea zen, orduan ingelesa hezkuntzarako hizkuntza egoki bakartzat hartzen zelako.

## Historia 
Ezaguna den *not* seinalearen lehen erabilera XVIII. mendean izan zen: garai hartan, galesez *cwstom* eta ingelesez *Welsh stick* («gales makila») edo *Welsh lead* («gales beruna») izenak zituen. Jardutea 1847ko *Reports of the commissioners of enquiry into the state of education in Wales* agirian aipatu zen. Nahiz eta agiria Galesko kulturaren zenbait alderekiko kritikoa izan, ikuskatzaile batzuek *not* seinalearen erabilera bidegabe eta ankertzat jo zuten. Era berean, agiriak ez zuen erabilera ontzat eman, eta gales hiztunak gehiengoa ziren eskualdeetan hezkuntza galesez zela adierazi zuen.

XIX. mendeko azken hamarkadetan, hezkuntza derrigorrezko bilakatu zenean, eskola gutxi batzuek baino ez zuten *not* seinalea erabiltzen. 1888ko Tokiko Gobernuaren Legea ezarri ondoren, konderrien gobernuek eskolen eskuduntza lortu zutenean, lehen mailako irakaskuntza galesez izan zen, eskualderen batean gales hiztunak gehiengoa baziren. Bigarren mailan, nahiz eta erabiltzen zuten hizkuntza ingelesa izan, ez zuten berriro *not* seinalea erabili.

## Antzeko politikak beste herrialde batzuetan 
* Euskal Herrian ere, umeek euskaraz hitz egin ez zezaten, *Welsh Not* bezalako seinaleak erabiltzen zituzten XX. mendean.
* Okzitanian, *vergonha* bultzatzeko asmotan, eskoletan era horretako jarduteak erabili zituzten, baita Bretainian ere.
* Japonian *hōgenfuda* (方言札) () erabili zuten, Ryukyu uharteetan mintzatzen zituen hizkuntzak eta Tōhoku eskualdeko dialektoak gal zitezen.
* Estatu Batuetan *Melting Pot'' () politika erabili zuten XIX. mendeko bukaeran eta XX. mendeko hasieran etorkinen seme-alabek ingelesez hitz egin zezaten.

## Ikus,gainera 
* Hizkuntz-genozidioa.
* Hizkuntza politika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artjärvi

**Artjärvi** (suedieraz: *Artsjö*) Finlandiako Päijänne Tavastia eskualdearen hegoaldean dagoen udalerria da.
## Geografia 
Päijänne Tavastia eskualdean dago udalerria, Finlandia hegoaldean eta, Ekialdeko Nilandia eta Hego Karelia eskualdeen mugan. Bizilagunak, Orimattila iparraldean, Lapinjärvi mendebaldean, Myrskylä hegoaldean eta Iitti ekialdean dira. 197,33 km²-ko azalera dauka eta Päijänne Tavastiako azalera txikiena duen udalerrietako bat da; 2009. urtean, egoera ekonomikoa hobetuko duelakoan, Orimattila hiriarekin bat egiteko prozesuan hasi zen **Artjärvi**. Ur-azalera azalera guztiaren %10a baino gehiago da, guztira, 20,32 km²; izan ere, udalerriaren bihotza hiru aintzirek osatzen dute, Pyhäjärvi, Säyhtee eta Villikkalanjärvi aintzirek hain zuzen. Aipatzekoak dira baita ere, arrantzale mordoa erakartzen duten Köylinjoki eta Lanskinjoki ibaiak, udalerritik iparrerantz doazenak. Ursa Finlandiako astronomia elkarte handienak, astronomia behatoki bat garrantzitsu bat dauka udalerrian, Tähtikallio behatokia .

Klima nagusia kontinental hezea da. Honenbestez, udak epelak eta hezeak izaten dira, neguak aldiz, hotzak eta luzeak.
## Historia 
## Administrazioa 
### Azpiegiturak 
#### Tähtikallio behatokia 
### Banaketa 
### Hiri senidetuak 
### Udala 
## Demografia 
### Biztanleria 
### Hezkuntza eta Osasuna 
## Kultura 
### Armarria 
### Leku aipagarriak 
### Ospakizun bereziak 
## Ekonomia 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Mutrikuko Portuko hondartza

**Mutrikuko Portuko hondartza** Gipuzkoako hondartza da, Mutrikun kokatua. Izenak berak argi erakusten duenez, Mutrikuko portuaren ondoan dago hondartza txiki eta atsegin hau, herri horretako hirigunetik oso gertu, Burumendiren ekialdean (Mutrikuko portura sartzean istriborrean dagoen gaina da Burumendi). Urre koloreko harea lodia du. 180 metro luze da, eta olatuek gogor astintzen dute. Uretako hainbat kirol egiteko aukera eskaintzen du: piraguismoa, windsurfa eta urpekaritza, adibidez.

Azken urteotan hondartzari kalte handia egin diote portuko obrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Burumendiko hondartza, satelitetik ikusita, Google Maps webgunean.
* Mikel Estonba Mintxero: «Euskal Herriko kostaldea (VI): Gipuzkoako hondartzak». Zientzia.net, 1995-08-01.
* Eusko Jaurlaritzaren turismo webguneko fitxa, Mutrikuko Portuko hondartzarena.
De rerum natura

thumb|*De rerum natura*, 1570
***De rerum natura***, (euskaraz *Gauzen izaeraz* bezala itzuli da), Lukrezio olerkari eta filosofo erromatarrak K.a. I. mendean idatzitako latinezko poema epikoa da. Bere xedea filosofia epikurearra erromatarrei azaltzea izan zen.

*De rerum natura* hexametro daktilikoa jarraituz idatzita dago, sei liburukitan, eta fisika epikurearra du ardatz nagusi. Atomismoaren printzipioak azaltzen ditu; buruaren eta arimaren izaera; zentzumena eta pentsaera; munduaren garapena eta haren fenomenoak; eta zeruko zein lurreko hainbat fenomeno.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aguirre, Javier (2008): "Epikureismoa" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
*Arana, José Ramón (2001): “Hitzaurrea” in Lukrezio: *Gauzen izaeraz*, Bilbo, Klasikoak 

## Kanpo estekak 
**Gauzen izaeraz* latinez eta euskaraz EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
Moody´s

**Moody´s Corporation** gobernu eta enpresa komertzialei finantza ikerketa eta analisiak egiten dizkien New Yorkeko enpresa bat da. Konpainiak maileguak ematen dituztenen solbentzia neurtzen du ere puntuazio estandarizatu baten bidez. Kredituen kalifikazio merkatuaren %40ren jabe da, bere aurkari den Standard & Poor´s-en portzentai berarena.

Moody´s John Moody-k sortu zuen 1909an.

## Ikus, gainera 
* Moody's Analytics
* Standard & Poor´s

## Kanpo estekak 
*  Moody's Analytics-en web orri ofiziala
*  Moody's Investor Services-en web orri ofiziala
Digestio anaerobikoa

[eskuinera|thumb|400px|Digestore anaerobikoak [Tel Aviv-en, Israel]]
**Digestio anaerobikoa**, oxigeno gabezian mikroorganismoek material biodegradagarria deskonpozatzearen prozesuari deritzo. Prozesu honetan hainbat gas sortzen dira, karbono dioxidoa eta metanoa kantitate handienean aurkitzen direnak direlarik (degradatu den materialaren arabera).

Ur zikinen tratamenduan erabili ohi da, soberakinen kudeaketaren sistemaren parte bezala. Digestio anaerobikoak atmosferara igorritako gasak gutxitzen ditu.

Digestio anaerobikoa energia berritzaile iturri bezala ere erabiltzen da, bertan sortzen diren karbono dioxido eta metanoak energiaren sorrerarako egokiak bait dira eta erregai fosilak baztertzen laguntzen dute. Sortzen diren soberakinak ongarriak egiteko erabiltzen dira.

## Ikus, gainera 
* Anaerobio
* Hondakin-uren tratamendua

## Kanpo estekak
Datibo

**Datibo**a kasu bat da, perpausaren objektu zeharkakoa adierazten duena, hots, nori eman zaion zerbait, nori hurbildu zaion norbait (edo zerbait).

## Euskaraz 
Euskaraz, datiboa **NORI kasua** da
* Mugagabean: -i edo -ri (*Hiru etxe**ri** teilatua konpondu diote / diete*; *Zein gizon**i** ahaztu zaio / zaie?*).
* Singularrean: -ari (*Gure etxe**ari** teilatua konpondu diote*).
* Pluralean: -ei (*Hiru etxe**ei** teilatua konpondu diete*).
* Plural hurbilean: -oi (*Hiru etxe**oi** teilatua konpondu diete*).

## Indoeuropar hizkuntzetan 
Indoeuropar hizkuntzetan, datiboak objektu zeharkakoa adierazten du.

# Adibidez, latinez: *Caesar donat panem **tibi*** - Zesarrek zuri ogia ematen dizu.
# Adibidez, gaztelaniaz: *Yo **te** he subido la bolsa* - Nik zuri poltsa igo dizut.
Frantsesez, jabegoaren berri eman dezake: ''C'est **à moi** de jouer* (Nire txanda da = Jolastea **niri** dagokit), baina *C'est **à moi*** (Nirea da = [Gauza hori] **Niri** da)

### Helburua 
Hizkuntza klasikoetan, datiboak helburuaren objektua ere adierazten du.

# Adibidez, greziera klasikoaz: ** - Nik erregeari borrokatu diot.
# Adibidez, latinez: *libertat**e** clamare'' - Askatasunagatik garrasi egin.

## Ikus gainera 
* Nominatibo
* Genitibo
* Absolutibo
* Ergatibo

## Kanpo estekak
San Pelaio

**San Pelaio** martiri kristau bat izan zen. Bere omenezko leku-izen ugari daude.

## Martiria 
* Pelaio

## Lekuak 
* San Pelaio baseliza (Bakio)
* San Pelaio baseliza (Zarautz)
* Iñurritza edo San Pelaio auzoa, Zarautzen
* San Pelaio auzoa (Bermeo)
* San Pelaio (arabako herri hustua)
Itsu (heste lodia)

**Itsua** heste lodiaren hasierako zatia da , heste meharreko ileonarekin lotua, eta bere hondoan apendizea duena; digestio-hodiaren zenbait lekutan agertzen den irekigune bakarreko egitura da. Zaku itxura du, eta, atzealdean, luzapena, apendize bermiformea (edo apendizea bakarrik), aurrekari belarjaleen eboluzio oroitzapena, eta horrek ez du digestio funtziorik.

## Erreferentziak 
## Ikus, halaber 
* Balbula ileozekala
San Petersburgo paradoxa

**San Petersburgo paradoxa** erabaki teorian agertzen den paradoxa bat da, zori-joko batean probabilitate ezberdinekin gertatzen diren irabaziei buruzkoa. Kalkulu matematiko batek itxarondako irabazia infinitua dela erakusten du, baina aldi berean inork ez luke diru kopuru handirik emango jokoan parte hartzeagatik. Paradoxaren azaltzeko pertsonek kopuruak baino utilitateak baloratzen dituztela baieztatu da. Daniel Bernoulli matematikaria izan zen ebazkizunaren soluzioa eta paradoxaren azalpena eman zituena 1738 urtean, San Petersburgo hiriko zientzia-akademian eta hortik dator paradoxaren izena. Paradoxaren soluzioa Daniel Bernoulliri zor bazaio ere, Nicolas Bernoulli izan zen ebazkizuna asmatu zuena urte batzuk lehenago, probabilitateak ikertzen zituen Pierre Raymond de Montmort pertsonaiari bidaliko gutun batean.

## Jokoa 
Txanpon bat airera bota eta aurpegiko suertatzen bada, 1/2 probabilitateaz, 2 dukat irabazten da. Gurutzeko suertatzen bada, txanpona berriz ere bota eta bigarrenean aurpegiko suertatzen bada, (1/2)×(1/2)=1/4 probabilitateaz, 4 dukat irabazten da. Bigarren honetan, gurutzekoa suertatzen bada, hirugarren aldiz bota behar da txanpona eta aurpegiko suertatzen bada, (1/2)×(1/2)×(1/2)=1/8 probabilitateaz, 8 dukat irabazten da. Jokoa era horretan garatzen harik eta *n*-garren aldian aurpegikoa ateratzen den arte, (1/2)n probabilitateaz, eta 2n dukat irabaziz.

Aldi bakoitzean irabaziz gero, itxaron behar den irabazia dukat bakar batekoa da. Adibidez, bigarren aldian irabazita 4 dukat irabazten dira baina 4 dukat irabazteko probabilitatea 1/4 da eta, beraz, batez bestez aldi horretan 1 dukat irabaziko dela espero behar da. Jokoa infinituraino luza daitekeenez, jokoaren batez besteko irabazia hau da:

\begin{align}
  E &= \frac{1}{2}\cdot 2+\frac{1}{4}\cdot 4 + \frac{1}{8}\cdot 8 + \frac{1}{16}\cdot 16 + \cdots \\
    &= 1 + 1 + 1 + 1 + \cdots \\
    &= \infty \,.
\end{align}

## Paradoxa 
Jokoak batez besteko irabazi infinitua izan arren, inork ez luke diru kopuru handirik ordainduko horretan jokatzeagatik.

Azalpen moduan, probabilitate txikiz gertatzen diren irabazi handiak baztertu egiten direla aipatu da. Izan ere, pertsonek diru-kopuruak baino, utilitateak baloratzen dituzte eta utilitatea beheraka doa probabilitatea zenbat eta txikiagoa den. Irabazien utilitate-funtzio moduan, logaritmoa erabili da. Horrela, aldi bakoitzean irabazien 10 oinarriko logaritmoa erabiltzen bada, batez besteko utilitatea 4 dukat ingurukoa litzateke. Beraz, jokalari batek gehienez 4 dukat ordainduko lituzkete jokoan parte hartzeagatik.

## Kanpo estekak 
*  The St. Petersburg Paradox, *Stanford Encyclopedia of Philosophy* webgunean.
Erdialdeko Finlandia

**Erdialdeko Finlandia** (finlandieraz: *Keski-Suomi*; suedieraz: *Mellersta Finland*) Finlandiako erdialdean dagoen eskualde bat da.
## Geografia 
## Historia 
## Administrazioa 
### Azpiegiturak 
### Banaketa 
### Eskualde-batzarra 
## Demografia 
### Biztanleria 
### Hezkuntza 
### Osasuna 
## Kultura 
### Armarria 
### Leku aipagarriak 
### Kirola 
### Ospakizun bereziak 
## Ekonomia 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
## Iruditegia 
## Erreferentziak
Produktuaren bizitza-ziklo

thumb|300px|**Produktuaren bizitza zikloa**.

Merkataritzan, **produktuaren bizitza-zikloak** produktu bat sortzen den unetik eta merkatuan irauten duen bitartean gertatzen diren salmenten bilakaera adierazten du, produktuaren eta beronen merkatuaren beste ezaugarri batzuekin batera. Produktuaren bizitza zikloa aztertuz, merkatu-zuzendaritzak produktuari buruzko estrategia egokiak erabakitzen ditu enpresaren helburuak lortzeari begira. Oro har, produktuaren bizitza zikloan lau aldi ezberdin bereizten dira: merkaturatzea, hazkundea, heldutasuna eta gainbehera.

## Kanpo estekak
Judea

**Judea** (, egungo ahoskera *Yəhuda* antzinako ahoskera ''*, "laudatua"; , *Ioudaía*; ) Israelgo Lurraldea (hebreeraz: ארץ ישראל, *Eretz Yisrael'') eskualde historikoaren hegoalde menditsuaren izena da, egun Israel eta Zisjordania artean banatuta dagoena.

## Izena 
"Judea" izena Juda tribuaren greziera eta latinezko izenaren moldaketa da, hasieran bertan bizi zena eta gero Judeako Erresuma sortuko zuena. Erresuma sortu baino lehen Asmondarrek bere erresuma zuten eskualdean, Erromatar Inperioaren zuzendaritzapean. Mende asko pasa eta gero, Jordaniak Zisjordaniari Judea eta Samaria Eremua izendatu zuen eskualdea. Israeldarrek, berriz, "Yehudah" deitzen dute bere herrialdearen hegoaldeko aldea eta eskualde hau, nahiz eta mundu mailan onartu ez.

## Kokapena 
Jatorrizko mugak "Bethsûr" (Hebrondik gertu) hegoaldean, "Beth-horon" (egungo Palestinako Beit Ur al-Fauqa) iparraldean, Latrun muinoa edo Emaus (Jerusalemdik 22 kilometrotara) mendebaldean eta Jordan ibaia ekialdean ziren. Flavio Josefo historialariak, berriz, eskualdea zabaldu zuen: egungo Zisjordaniaren iparraldea eta hegoaldean Beer-Xevako eskualdea gehituz eta mugak Mediterraneoan eta Jordanen kokatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ponto

**Ponto** (, "itsasoa") Itsaso Beltzaren hegoaldeko kostaldeko eskualdearen grezierazko izen historikoa da, egun Turkiako ipar-ekialdea dena. Izena antzinatean eskualdea jendeztatu zuten greziarrek jarri zioten, Itsaso Beltzaren *Pontos Euxeinos* izenetik erakarria. Eskualdeak hasieran izena ez bazuen ere, Kizil-Irmak ibaiaren ekialdean zegoen herrialdeak *en Pontôi* izena hartu zuen, lehendabizikoz Xenofontek *Anabasia* bere liburuan erabili zuena. Mugek garaietan zehar aldatu bazuten ere, normalean egun Georgian dagoen Kolkidatik Paflagoniara zabaldu zena, hinterland aldakorra izanik. Bertakoek Ponto izena zeramaten zenbait probintzia eta herrialdeek garatu zituzten heleniar, erromatar eta bizantziarren zuzendaritzapean.

Otomandar Inperioaren garaietan, bertako greziarrak pixkanaka-pixkanaka, *devşirme* erabiliz, turkiar bilakatu eta islamiartu zituzten, nahiz eta XX. mendera arte bere hizkuntza eta ohiturak mantendu. Egun, administratiboki, Turkiako Itsaso Beltzeko eskualdea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zazpi Hondartzak

**Zazpi Hondartzak** Gipuzkoako marearteko zabalgunea da, Mutrikuko udalerrian kokatua. Hondartzak guztira 2.520 metro luze eta 85 metro zabal dira. Saturraran hondartzaren eta Kardala muturraren artean daude. Urpekaritza eta nudismoa egiten dira han.

Itsasbeheran baino ezin da sartu, bai Saturrarandik bai Burumenditik. Izan ere, Zazpi Hondartzak oso-osorik itsaspean geratzen dira itsasgoran.

Mendebaldetik, Saturrarandik, antzina hondartza zati batetik pasatu behar zen, gaur egun Saturraran Zahar baserriak okupatua. Burumenditik, zuzenean sartzen da. Amildegia ezegonkorra da oso, eta Deba eta Zumaia arteko marearteko zabalgunearen zati bat da. Hantxe lanean aritzen dira askotan arrantzaleak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mikel Estonba Mintxero: «Euskal Herriko kostaldea (VI): Gipuzkoako hondartzak». Zientzia.net, 1995-08-01.
Popocatépetl

**Popocatépetl** (nahuatlezko *popoca*, "ketzaile" eta *tepetl*, "mendi") Mexiko erdialdeko sumendi aktiboa da, Morelos, Puebla eta Mexiko estatuen mugan kokatua. Mexikoko bigarren mendi garaiena da, Pico de Orizaba tontorraren atzetik. Iztaccíhuatl-Popocatépetl Parke Nazionalean kokatzen da, Mexiko Hiritik 55&nbsp;km hego-ekialdera dago.

## Datu historikoak 
1947an erupzio garrantzitsu bat izan zen. 1994ko abenduaren 21ean, sumendiak errautsak eta gasa kanporatu zituen eta inguruko herriak hutsarazi zituzten. 2000ko abenduan, milaka pertsona ebakuatu zituzten bulkanologoek alarma jo zutenean. 2007ko abenduaren 1ean, beste errauts kanporaketa bat egin zuen, 2&nbsp;km igo zena.

Lehenengo igoera Tekunipa gizataldeak egin zuen 1289an. Lehen espainiar igoera 1519an egin zen, Diego de Ordásek gidatutako espedizioan. Hernán Cortés konkistatzaileak bidali zituen hara, sumendiko krater ertzeko sufrea biltzera, bolbora ekoizteko nahitaezko gai baliagarria.

XVI. mende hasieran, sumendiaren magalean espainiarek monasterio ugari eraiki zituzten, bertako populazioa kristautzeko asmoarekin. Hauetako hamalau Gizateriaren Ondare izendatu zituen UNESCOk 1994an, "XVI. mende hasierako monasterioak Popocatépetl magalean" izenarekin.

## Galeria 

Volcanes DF.JPG|El Iztaccíhuatl eta Popocatépetl goizargian Mexiko Hiritik ikusita.
Popocatepetl-nasa.jpg|Popocatépetl fumarola (2001ko urtarrilaren 22an).
Vistapopocatepetl_cuijingo.jpg|Popocatepetl sumendia Cuijingo herritik ikusita (2010).
Popocatepetl 1890.tif|Popocatepetl 1890 - 1930 artean.
Popocatepetl_pasodecortez_cut.JPG|Sumendia elurtua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Sumendiaren eguneroko jarraipena arriskuak aurreikusteko.
Zegama-Aizkorri Maratoia

**Zegama-Aizkorri Maratoia** Gipuzkoako Goierri eskualdeko Zegama udalerria eta Aizkorri mendilerroaren artean maiatzean 2002. urtetik aurrera urtero ospatu ohi den mendi maratoia da. 

## Historia 
2000. urtean egindako bilera batean Alberto Aierbek mendi lasterketa bat egitea planteatu zuen Zegamako herriari buelta bat emateko ideiaz. Hasieran ez zuen arrakastarik izan ideiak. 2001ean Aizkorriko lagunak eguna ospatu zen eta ideia berreskuratu zen.

left|thumb|280px|Zegama-Aizkorri Maratoiaren profila.
2003an Espainiako Kopan sartu zuten lasteketa eta 2004an Skyrunner World Series txapelketako lasterketa bihurtu zen. 2007an Kílian Jornet kataluniarrak lehenengo garaipena eskuratu zuen eta ordutik beste 10 lortu ditu dagoeneko. Errekorra ere hark ezarri zuen 2022an.

2020 eta 2021eko edizioak ez ziren jokatu COVID-19 pandemia zela eta.

Urtez urte partehartzaile kopurua igoz joan da eta gaur egun kopurua mugaturik dago. 2024ko ekitaldeian 533 lasterkarik hartu zuten parte, bost kontinentetako korrikalariak tartean. Emakumezkoak 87 izan ziren eta euskal herritarrak 229.

2015ean Zegamako Kilometro Bertikala jokatzen hasi zen, Zegamatik irten eta Iraule mendiraino, 1.015 metrotako desnibela.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
### Gizonezkoak 
[thumb|280px|[Kílian Jornetek 10 aldiz irabazi du lasterketa.]]
thumb|280px|Ikusleak korrikalari bat animatzen 2008 urteko lasterketan.

### Emakumezkoak 
[thumb|280 px|2016ko emakumezkoen podiuma; Yngvild Kaspersen irabazlea erdian, [Oihana Kortazar honen ezkerrean.]]
[thumb|280 px|[Sylvia Nordskar norvegiarra 2024an txapeldun.]]

## Denboren Top 30 
2024an eguneratua
### Gizonezkoak 
### Emakumezkoak 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikur gainera 
* Zegamako Kilometro Bertikala

## Kanpo estekak 
*  Zegama-Aizkorri mendi maratoiaren webgune ofiziala