open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shannon (unitatea)

**Shannon** (sinboloa: Sh), *bit* izenez ezagunagoa, IEC 80000-13 estandarrak definitzen duen informazio eta entropia unitate bat da. Gertatzeko probabilitate moduan 0,5 duen gertaera baten informazio-edukiari dagokio.

Probabilitate bereko bi egoera dituen sistema baten entropia ere bada. Mezu bat bit kopuru jakin bateko sekuentzia batean badago, eta bit-kate posible guztiak  probabilitate berekoak badira, mezuaren informazioaren edukia, shannon-etan adierazita, sekuentziaren bit kopuruaren berdina da. Horregatik eta arrazoi historikoengatik, shannon unitate hori bit izenarekin ezagutzen da.

*Shannon* terminoa erabiltzeak bereizketa esplizitua egiten du adierazten den informazio-kantitatearen eta informazioa adierazteko erabil daitekeen datu-kantitatearen artean. IEEE Std 260.1-2004 arauak esanahi horretarako unitatea bit gisa definitzen du, shannon delakoa aipatu gabe. 

Shannon unitatea beste informazio-unitate batzuetara bihur daiteke

: 1 Sh = 1 bit ≈ 0.693 nat ≈ 0.301 Hart

Shannon izena Claude Shannon ikertzailearena da, informazioaren teoria sortu zuenarena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Urrutia Zulueta

**Juan Urrutia Zulueta** (Amurrio,  - Getxo, ) arabar ingeniari eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Jatorri xumeko familia batetik zetorren: aita, Rufino Urrutia, errementaria zen Urduñan, eta arbasoak artisauak eta laborariak izan zituen. Bilbon eta Gasteizen heziketa ertaina egin ondoren, Madrilgo Meatze Ingeniarien Eskolan matrikulatu zen, eta 1896an amaitu zuen bere prestakuntza.

Ikasketak amaitu bezain laster, jarduera profesionalari ekin zion ur-jauziak proiektatuz eta Donostiako Konpainia Elektrikoa kudeatuz. 1901. urtearen hasieran, Eduardo Aznar eta Tutor eta José Orueta eta Nenín enpresariak, Ebro Garaian Quintana, Besantes eta Camajongo jauzien ustiapena zeukatenak, Urrutiarekin harremanetan jarri ziren, haien ekoizpen elektrikoa kudeatuko zuen sozietate bat eratzeko. Horrela sortu zen Hidroeléctrica Ibérica, Espainian elektrizitate-hornikuntzako lehen enpresa handia bihurtu zena.

1907an, Lucas Urkixo Urrutia bankariarekin batera, Hidroeléctrica Española sozietatea sortu zuen, 12 milioi pezetako hasierako kapitalarekin, eta Hidroeléctrica Ibérica enpresak % 44ko partaidetza izan zuen, 18 kontseilarietatik 6 izendatuz. Beraz, bere filialtzat hartu zen. Trukean, enpresa berriak Tajo ibaian eta Molinar urtegian zituen emakidak jaso zituen Iberiar Uhartetik, Villa de Vesko Molinar zentral hidroelektrikoarekin. Urtebete geroago, hainbat konpainia banatzaile bateratu zituen Unión Eléctrica Vizcaína sortzeko, eta horrela Bizkaiko merkatuaren zatirik handiena menderatzea lortu zuen.

Negozio elektrikoa modu adimentsuan berregituratu zuen, zaharkituta geratzen ziren energia-iturri klasikoak ordezkatzera bideratuta. Gainera, bere sozietateetan enpresa-ikuspegi egokia aplikatu zuen, eta, horri esker, mozkin-marjina zabalak lortu zituen.

Sinesmen liberaleko familia batean hazi zen, eta, beraz, Alderdi Liberalaren hainbat hauteskunde-deialditan parte hartu zuen. Huesca probintziako diputatua izan zen 1918an eta 1919,6an, eta senataria 1921etik 1923ra bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxazol

**Oxazola** konposatu organiko heterozikliko aromatikoa da, C3H3NO formula duena, azolen klasekoa. Isomero bat dut, isoxazola.

Oxazolaren deribatu ordezkatuak ugari eta inportanteak dira.

## Sintesia 
Bi bide nagusi daude oxazolak sintetizatzeko.

Bide klasikoa Robinson-Gabriel-en sintesia da.

429x429px|Robinson-Gabriel-Synthese-Übersichtsreaktion

Fischer-en oxazol-sintesia non zianohidrinek aldehidoekin erreakzionatzen duten, usu erabiltzen da.

446x446px

## Erabilera 
Oxazola eta bere deribatuak produktu biokimiko eta farmazeutikoak prestatzeko oinarrizko osagaiak dira. Halaber, pinturak eta aditiboak prestatzeko ere usatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
YPF

**YPF**, **Yacimientos Petrolíferos Fiscales, S. A.** enpresaren siglak, Argentinako energia enpresa bat da, gasa, petrolioa, energia elektrikoa eta hidrokarburoen deribatuak esploratu, ustiatu, destilatu, banatu eta ekoizten dituena, eta erregaiak, labaingarriak, ongarriak, plastikoak eta industriarekin lotutako beste produktu batzuk saltzen dituena. Konpainiak sozietate-osaera mistoa du: Argentinako Estatuak akzioen % 51 ditu, eta gainerako % 49ak Buenos Airesko Burtsan kotizatzen du.

Argentinako enpresa handienetako bat da, eta eskualdeko petrolio-enpresa handienetako bat. Herrialde osoko 100.000 pertsona baino gehiago enplegatzen ditu, zuzenean edo zeharka. 2024ko Forbes Global 2000 zerrendan, YPF 1180. postuan dago munduko enpresa handienen rankingean. 2016an, laurogeita hamabi produkzio-bloke eta berrogeita zortzi esplorazio-bloke zituen, Argentinako lurralde osoko arroetan banatuta. Latinoamerika osoan baliabide ez-konbentzionalen ekoizpenean liderra da Loma Campana aztarnategiaren garapenarekin (Vaca Muerta formazioa, bigarrena eskisto-gas baliabideekin eta laugarrena eskisto-petrolioarena munduan).

1922an sortu zen estatuko enpresa gisa, Hipólito Yrigoyen presidente zela, eta bertikalki integratutako munduko lehen petrolio-enpresa handia izan zen. Bere ideologoa eta lehen zuzendaria Enrique Mosconi koronela izan zen.

1991-1992an Carlos Saul Menem presidente zela partzialki pribatizatu zuten. 1999an, Repsol espainiarrak erosi zuen, YPFren % 97.81aren kontrolarekin, enpresa argentinarraren erosteko eskaintza publikora (EEP) jo ondoren, gutxi gorabehera 15.000 milioi dolarren truke, eta Repsol YPF sortu zen. 2012an, Cristina Fernandez de Kirchner orduko presidenteak iragarri zuen YPFren akzio-kapitalaren % 51 desjabetzeko proiektu bat bidaliko zuela Kongresura, eta urte hartako maiatzaren 3an lege bihurtu zen.

YPF munduko berotegi-efektuko gasen industria-emisioen % 0.15en arduraduna da, 1988-2015 denboraldian metatutako zenbatespenaren arabera. Aztertutako denboraldian, munduko berotegi-efektuko gasen emisioen % 70 eragiten duten 100 enpresen zerrendan 70. postuan dago.

Nazionalizaziotik abiatuta eta integrazio bertikaleko estrategia batekin, YPFk enpresa subsidiario batzuen sorrera bultzatu zuen. 2012an, Y-TEC sortu zuen, CONICETekin batera; 2013an, YPF Luz sortu zen, energia elektrikoaren ekoizpen jasangarrira bideratutako konpainiaren arlo bat; 2021ean, YPF Litio sortu zen, automobiletarako bateriak ekoizteko, tokian tokiko erauzketa-mineralari balioa erantsiz; beste artikulazio- eta zerbitzu-enpresa batzuen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
R-3b linea (AM Eskualdekoak)

Zabalera metrikoko Renfe Aldirikoen **R-3b lineak** (CTB izendapenean: **R3B**) Bilbo Karrantzako udalerriarekin lotzen duen aldiriko linea da. C4 linearen trazadura eta enbor komuna partekatzen ditu Bilbotik Aranguren auzoraino, Zallan. Bertan, bitan banatzen da eta mendebalderantz jarraitzen du, Artzentales eta Villaverdeko Harana udalerriei ere zerbitzua emanez. Santanderretik Bilborako trenaren burdinbidea jarraitzen du. Linea honek tren bat du goizero Bilborantz. Halere, ez du Karrantzarako bueltako trenik, ezta asteburuko trenik. Beraz, R3b-ren eremuan,  tren nagusia erabiltzen da gehien bat, egunero noranzko bakoitzean hiru tren dituena. Maiztasun horiek gutxieneko zerbitzu gisa ezarri ziren 2020an pandemiagatik. Orduz geroztik, ez dira lehengo maiztasunak berrezarri, lekukoen nahien kontra

 eta  linearen trenak Bilbo–Concordia geltokitik ateratzen dira, Bilbo-Leon burdinbidearekin batera, eta mendebalderantz doaz. Han, Bilboko auzoen Ametzola, Basurto–Ospitalea eta Zorrotza–Zorrozgoiti geralekuetan gelditzen dira. Handik, Alonsotegi eta Enkarterrirantz doaz. Halere, R-3b lineak, C-4 ez bezala, ez da geltoki guztietan gelditzen, denbora mozteko. Hots, Irauregiko geltokian gelditzen da Enkarterrin sartu baino lehen. Geroago, Zaramillo eta Sodupeko geltokietan gelditzen da, Kadagua ibaiarekin batera joanez. Haren alboan jarraitzen su Arangurengo geralekura arte. Han, C-4tik bereizten da, eta iparraldera doa Zallako Otxaran aldetik. Mimetizen gelditu eta gero, Artzentaleseko Traslaviña, Artzentales, eta Villaverde Turtziosko geltokietan gelditzen da, Karrantzako geltokian amaituz.  linea osoa Santanderrera arte jarraitzen du. Linea horrentzat, Arangurenetik geroko geltoki guztiak nahiko geltokiak dira, hau da, tren horiek han gelditzen dira norbaitek eskatu badu.

Bilboko aldiriko trenen sare osoko kanpo-izena duen linea bakarra da. Bere izena Renferen (berez, FEVE zaharraren) sarearen **3**. eskualde-linearen aldaeratzat hartzen da, hau da, R-3f, Bilbo eta Santander arteko eskualde-zerbitzuari dagokiona. Kantabrian ere antzeko zerbitzu bat dago,  aldiriko linea, Santander eta Amarro artekoa (Puero).

2013ko urtarrilaren 1ean, Ferrocarriles de Via Estrecha enpresa desagertu egin zen Renfe Operadora eta Administrador de Infraestructuras Ferroviarias konpainietan sartzeko. Horrela, lineak Renfe Feve markaren eta bigarrenaren azpiegituraren esku geratu ziren. Lineak Renfe Feve markaren eta bigarrenaren azpiegituraren esku geratu ziren. 

2023an, Renfek tarifa-integrazioa ekin zuen, eta hortaz,  linea  bihurtu zen, baina  kanpoan geratu zen 2025ean, Eusko Jaurlaritzak sarearen jabetza lortu zuen, eta Arangurenetik Karrantzarako trenak egongo zirela zin egin zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko aldiriko nukleoa
* Renfe Aldiriak Bilbo
* Renfe Aldiriak AM

## Kanpo estekak
Flaviobriga-Uxama Barca galtzada

**Flavióbriga - Uxama Barca galtzada,** erromatarrek egindako galtzada izan zen, Kantauri itsasoan portua zuen Flaviobriga erromatar kolonia eta Uxama Barca lotzeko. Galtzada egungo Araba, Gaztelako Mena harana eta Kantabria zeharkatzen ditu.   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Vía romana Uxama Barca-Flaviobriga en Las Merindades. *Wikiloc*
* Punto de interpretacion de la Vía roamna Flaviobriga-Uxama Barca Ayuntamiento de Valle de Mena
* Vías Romanas en Castilla y León Gaztela Leongo Junta
* * ORBIS: The Stanford Geospatial Network Model of the Roman World.
Marie-Louise Lasserre

**Marie-Louise Lasserre** edo **Marie-Louise Davancens** (Ospitalepea, Zuberoa, 1914 - Oloroe, 2006) nazien aurkako erresistentziaren kide izateagatik kontzentrazio-esparruetara deportatutako emakume euskalduna izan zen. Errusiarrek askatu zuten bere amarekin batera.

## Aurrekariak 
Bi deportazio aldi bereiztu ohi dira: lehenengoan, 1940ko abuztutik 1942ko hasierara, 1939an Frantziako armadan sartzera behartu eta ondoren gerrako preso egin zituzten euskaldunak sartzen dira; bigarrenean, 1942ko hasieratik eta 1945eko maiatzera arte, Frantziaren alemaniar okupazioaren aurka borrokatu ziren erresistenteak deportatu zituzten. Beraz, Lasserre bigarren aldiko deportazioen parte da. Hala ere, Gogorak 2020an egindako ikerketa lanetik kanpo geratzen da, ikerketa horrek EAE edota Nafarroan jaio edota bizi ziren euskaldunak eta Eusko Jaurlaritzaren laguntza jaso zutenak biltzen dituelako. Pierre, neba nagusia, gerrako presoa zen eta bestea, François, Vichyko gazteria talde batean zebilen. Marie-Louisen lana irratiak hedatzen zituen mezu kodetuak behatzea zen. Hiru emakumeak tren-mamuan eraman zituzten Dachaura, Marie-Louiseri 93.873 zenbakia eman zioten eta bere amari 93.872 zenbakia. Ondoren, Ravensbrückera aldatu zituzten, inskripzio liburuan 1944ko irailaren 2an sartu zirela adierazten da, Marie-Louise 62.466 zenbakiarekin eta ama 62.465 zenbakiarekin. Ondoren, Robert Elissondo irakasle eta ikertzaileak berarekin elkartu zen bere bizipenak biltzeko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ott, Sandra (2008). *War, Judgment, And Memory In The Basque Borderlands, 1914-1945*. University of Nevada Press.

## Kanpo estekak 
* Ravensbrückeko sarrera liburua (228. orrialdea)
Head On

***Head On*** John Scalzi idazle estatubatuarraren zientzia-fikziozko liburua da, aldi berean polizia-eleberri ere badena. Liburua Tor Books argitaletxeak argitaratu zuen 2018ko apirilaren 17an.  Audioliburu eran bi edizio kaleratu ditu Audiblek, bakoitza kontalari ezberdin batekin: Amber Benson eta Wil Wheaton.

## Argumentua eta 'Hilketa' 
*Lock In* liburuaren jarraipena da, eta hartan agertzen ziren pertsonaia batzuk, hadendarrak (*hadens,* Haden-en sindrome fikziozkoak gaixotutako perlesia erabatekoa duten pertsonak), eta beren robotak (*threeps* izenekoak) hemen ere agertzen dira: hadendarrak ezin dira mugitu, baina burmuinarekin threeps-ak kontrolatzen dituzte. Eta *threeps* hauen artean borroka-kirol brutal bat jokatzen da, aurreko eleberrian agertzen ez zena, baina honako honetan argumentuaren hari nagusietako bat dena: kirol horrek *Hilketa* du izena literalki, euskaraz Scalziren original ingelesezkoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propinal

**Propinala edo propargil aldehidoa** konposatu organikoa da, HC≡C–CHO formula duena. Aldehido funtzioa duen alkinorik sinpleena da. Likido kolorgea da. Uretan eta ohiko disolbatzaile organikoetan disolbagarria da. Sukoia, korrosiboa, toxikoa eta lehergarria da.

Propinala izarrarteko espazioan detektatu izan da.

## Sintesia 
Propinalaren lehen sintesia Ludwig Claisen-ek burutu zuen 1897an.

Propargyl aldehyde according to Claisen|340x340px

## Erreferntziak 
## Kanpo estekak
Josetxu Beitia

**José Ignacio Beitia Gorriaran**, **Josetxu Beitia** izenez ezagutua (Sestao, Bizkaia, 1943 - Portugalete, Bizkaia, 2015eko maiatzaren 20a) bizkaitar dantzari, ekintzaile eta euskaltzalea izan zen.

Portugaleteko Elai-Alai Kultur Elkarteko sortzailea eta Portugaleteko Folklore Jaialdiko bultzatzailea.

## Bizitza 
Laboral Kutxako langilea, Portugaleteko sukurtsalaren zuzendari izan zen. Euskal kulturaren eremuan jardun zuen. Sestaoko Eusko Lorak dantza taldean izan zen dantzari.

## Erreferentziak
Furazan

**Furazana** edo **1,2,5-oxadiazola** konposatu organiko heterozikliko aromatikoa da, C2H2N2O formula duena, azolen klasekoa.

Bere deribatu ordezkatuei furazan ere esaten zaie, *3,4-dimetilfurazana* esaterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilketa (argipena)

**Hilketa** terminoak hainbat adiera du:

Euskaraz, pertsona bat hiltzea da hilketa, maila terminologikoan bi modutan definitua Wikipedia honetan:

* **Giza hilketa** edo **homizidioa**.
* **Erailketa**, jakinaren gainean eta legearen aurka eginiko hilketa.

Bestelakoak:

* ***Hilketa lokartua**,* Agatha Christieren eleberria, euskarara itzulitakoa.
* ***Hilketa**,* John Scalzik euskarazko izenarekin asmatutako zientzia-fikziozko kirola.
Aitor Beitia

**Aitor Beitia Gorriaran** (Sestao, Bizkaia, 1960) dantzaria eta politikaria da.

Portugaleteko Elai-Alai Kultur Elkarteko kide, elkarteko presidentea izan zen 9 urtez, eta 1990. urtetik dantza taldeko zuzendaria da.

2011. eta 2019. urteen artean Portugaleteko Udaleko zinegotzia izan zen, Euzko Alderdi Jeltzalearen ordezkaritzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tiadiazol

Tiadiazolak konposatu organiko heterozikliko aromatikoen mota bat da, azolen klasearen parte direnak. Bost kate-begiko eraztuna osatzen dute bi karbono-atomok, bi nitrogenok eta oxigeno batek, C2H2N2S formula dute. Lau isomero posible dira.

Tiadiazolek eta bere deribatuek ez dute interes berezirik eta ondorioz ez dira usu sintetizatzen. Dena dela, tiadiazol eraztuna duten hainbat substantziek interes farmakologikoa dute, azetazolamidak esaterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jessie Campbell

**Jessie (Janet) Campbell** (1827-1907) eskoziar emakume bat izan zen, Eskoziako emakumeentzako lehen goi hezkuntzako ikastetxea sortzen lagundu zuena.

## Biografia 
thumb| Campbell familiarentzat hilobia, James eta Jessie Campbell barne
Campbell, Janet Black 1827ko martxoaren 26an jaio zen Cross-Arthurlie herrian, Renfrewshire-n. 1927ko otsailaren 10ean hil zen.  Glasgow-ko emakumeentzako hitzaldien ideia afari batean egin zuen iradokizunagatik sortu omen zen. Glasgow-ko Unibertsitatera hurbildu zen, emakumeentzako hitzaldiak egiten hasteko eskatzera. historia naturala, filosofia morala, literatura ingelesa eta astronomia hitzaldiak izan ziren lehenengoen artean.  Hitzaldiak bai Unibersitatean eta bai Sauchiehall kaleko Glasgow Corporation galerietan egiten ziren. Hain arrakastatsuak izan ziren, ezen Glasgow-ko Emakumeen Goi Mailako Hezkuntzarako Elkartea sortu baitzen, Campbell presidenteordea zela. 1883an, Eskoziako Emakumeen Goi Mailako Hezkuntzako lehen Ikastetxea bihurtu zen: Queen Margaret College  (Glasgow).  Campbell funtsezkoa izan zen North Park House elkargoaren oinarri gisa ziurtatzeko, Isabella Elder filantropo eta lagun eskoziarra hura erosteko konbentzituz.  Horrez gain, diru-laguntza funtsaren diru-bilketa kanpainaren buru izan zen. Ikastetxea Glasgow-ko Unibertsitatearen parte bihurtu zen 1892an.

Campbell Glasgow-ko Unibertsitateko World Changing webgunean dago, Isabella Elder eta Janet Galloway-rekin batera agertzen da Janet Galloway Memorial Window delakoan, Glasgow-ko Unibertsitateko Bute Hall aretoan, eta Glasgow-ko Unibertsitateak ohorezko titulua (LLD) eman zion 1901ean Zuriketa negozio (textilean) baten jabearen alaba zen.  1907ko otsailaren 10ean hil zen.

## Sariak eta lorpenak: 
Hurrengo lorpena Jessie Campbell  Tullichewan-ekin lotuta dago: 
Eskoziako emakumeen unibersitate hezkuntzaren aintzindaria izateaz.

Glasgow-ko mugimendua, emakumeen hezkuntza unibersitarioaren eskubidearen  alde eta emateko bitarteko bat ezartzeaz, Jessie Campbell-ek lideratu zuen,  proiektua Janet Galloway-k zuzendu zuen eta Isabella Elder-ek finantzatu zuen.

Glasgow-ko unibersitateko ohorezko gradua Jessie Campbell-i eman  zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jessie Campbell-en argazkia (Glasgow-ko Unibertsitatea)
* Jessie Campbell bere LLD tuniketan (Glasgow-ko Unibertsitatea)
* Jesse Campbell-aren Blenheim itxasontzian idatzitako egunerokoa 1840
Artem Dovbyk

**Artem Oleksándrovych Dóvbyk** (ukraineraz: Арте́м Олекса́ндрович До́вбик; Txerkasy, Ukraina, 1997ko ekainaren 21a), **Artem Dóvbyk** izenez ezagunagoa, futbol jokalari ukraniarra da. Gaur egun Italiako Serie A-ko AS Roman dihardu, erdi-aurrelari gisa. 

Ukrainako selekzio nazionalarekin internazionala da.

## Estatistikak 
## Erreferentziak
Greg Bell

**Gregory Curtis Bell** (Terre Haute, Indiana, 1930eko azaroaren 7a – Logansport, Indiana, 2025eko urtarrilaren 25a) estatubatuar luzera jauzilaria izan zen.

Unibertsitateko bost txapelketa irabazi zituen Estatu Batuetan eta 1956tik 1958ra jauzilarien rankingean lehena izan zen. Melbournen jokatu ziren 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen 4,56 metroko jauziarekin.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Kanpo estekak
Aimée Larlus

**Aimée Larlus** edo **Aimée Sahouret** (Ospitalepea, 1914ko urtarrilaren 1a - Ravensbrück, 1945eko apirilaren 6a) nazien aurkako erresistentziaren kide izateagatik Dachauko kontzentrazio-esparrura deportatutako emakume euskalduna izan zen. Ravensbrücken erail zuten, gas ganberan.

## Aurrekariak 
Bi deportazio aldi bereiztu ohi dira: lehenengoan, 1940ko abuztutik 1942ko hasierara, 1939an Frantziako armadan sartzera behartu eta ondoren gerrako preso egin zituzten euskaldunak sartzen dira; bigarrenean, 1942ko hasieratik eta 1945eko maiatzera arte, Frantziaren alemaniar okupazioaren aurka borrokatu ziren erresistenteak deportatu zituzten. Beraz, Aimée Larlus bigarren aldiko deportazioen parte da. Hala ere, Gogorak 2020an egindako ikerketa lanetik kanpo geratzen da, ikerketa horrek EAE edota Nafarroan jaio edota bizi ziren euskaldunak eta Eusko Jaurlaritzaren laguntza jaso zutenak biltzen dituelako. Bederatzi lagun deportatu zituzten, gizonak Mauthausenera eta hiru emakumeak Ravensbruckera eraman zituzten: Marie eta Marie-Louise Lasserre ama-alabak, eta Aimée Larlus, Mianda etxaldekoa.

Hiru emakumeak tren-mamuan eraman zituzten Dachaura, eta 1944ko abuztuaren 28an inskribatu zituzten kontzentrazio-esparruko liburuan, Aimèeri 93.871 zenbakia esleitu zioten. Ondoren, Ravensbrückera aldatu zituzten. Anna Sahouret izeneko emakume bat agertzen da Laserretarrak sartu zituzten egun berean, hau da, 1944ko irailaren 2ko orrian, 62.464 zenbakiarekin.

Aimée Larlusek epilepsia zuen eta naziek pilulak kendu zizkioten. Hurrengo egunean, lerrokatzeko deia egin eta gero, Aimée lerrotik bazterrarazi zuten eta ez zuten gehiago ikusi. Lasserrek Aimèe erraustegian sartu zuten susmoa adierazi zuen.

Arestian aipaturiko Anna izenarekin eta 62.464 zenbakiarekin *Arolsen Archives-en* bilatuz gero, Grüneberg izeneko azpiesparruan egon zela agertzen da, baita gas ganberan hil zutela, 1945eko apirilaren 6an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ott, Sandra (2008). *War, Judgment, And Memory In The Basque Borderlands, 1914-1945*. University of Nevada Press.

## Kanpo estekak 
* Dossier individuel de personnel de SAHOURET, AIMÉE / LARLUS (Ministère des Armèes, frantsesez)
* Arolsen Archives - Aimèe Sahouret (Fitxa)
* Arolsen Archives - Aimèe Sahouret (Dachauko inskripzio liburuan)
* Alvin Portal - Ravensbrückeko sarrera liburua (228 orrialdea)
* Subcamp Grüneberg, Schonungslager Mittwerda (code name)
* List of women killed in the gas chamber: Alleged transport list of CC Ravensbrück (04/06/1945)
Práxedes Mateo Sagastaren lehen gobernua

**Práxedes Mateo Sagastaren gobernua** 1871ko abendutik 1872ko otsailera arte laburra baina esanguratsua izan zen. Garai horretan, Sagasta Ministroen Kontseiluko presidente izan zen Amadeo I.aren erregealdian. Bere gobernuak erronka askori egin behar izan zien aurre, ezegonkortasun politikoa eta Alderdi Progresistaren barruko zatiketak barne. Oztopo horiek gorabehera, Sagastak nolabaiteko egonkortasuna mantentzea eta bere ideal liberalak sustatzea lortu zuen. Hala ere, bere agintaldia 1872ko maiatzean amaitu zen, Francisco Serranok ordezkatu zuenean.

## Kabinetea
Danimarkako eskualde historikoak

[thumb|300px|right|[Danimarkako Erresumaren antzinako banaketa administratiboa: ezkerrean Jutlandia, erdian Seelandia eta eskuinean Eskania.]]
**Danimarkako hiru eskualde historikoak**, historikoki eta XI. mendean Danimarkako Erresumaren batasuna lortu zenetik herrialde hau osatu zuten: 

* Seelandia (*Sjælland*) eta haren hegoaldeko uharteak, Roskilde hiriburua zela.
* Jutlandia (*Jylland*), mendebaldeko penintsula, eta Fionia uhartea, Viborg hiriburua zela.
* Eskania (Skåneland) eskandinaviar penintsularen hego-mendebaldean, Lund hiriburua zela.

1658ko Roskildeko Itunaren ondorioz Eskania eskualdea Suediako Erresumaren zati izatera igaro zen, honetatik Danimarkako Erresumaren zati izaten Bornholm uharteak bakarrik jarraitu zuen.
Rose Davies

**Rose Davies** (Hegoaldeko Gales Berria, 1999ko abenduaren 21a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert de Castella

**Robert de Castella** (Melbourne, 1957ko otsailaren 27a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Attack on a China Mission

***Attack on a China Mission*** James Williamson zinemagilearen film mutua da, 1900. urtekoa. Mr. James, Mr. Lepard eta Florence Williamson aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Mr. James
* Mr. Lepard
* Florence Williamson

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Explosion of a Motor Car

***Explosion of a Motor Car*** Cecil M. Hepworth zinemagilearen film mutua da, 1900. urtekoa. Cecil M. Hepworth eta Henry Lawley aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Cecil M. Hepworth
* Henry Lawley

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Rod de Highden

**Rod de Highden** (Melbourne, 1969ko urtarrilaren 15a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángela García Rives

**Ángela Rafaela Ana García Rives** (Madril, 1891ko ekainaren 2a – ibidem, 1968aren ondoren) Espainiako lehen emakume liburuzaina eta artxibozaina izan zen, 1913an oposizioetara aurkeztu ondoren Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Kidegoko Ofizialen 3. graduan sartu zenean lortua.

## Bizitza 
Artxibo lanetan lan egindako familia batean jaio zen. Aita Senatuko artxibozain-liburuzaina izan zen. Batxilergoa ikasi zuen Cisneros kardinalaren Institutu Orokor eta Teknikoan, bere haurrideak bezala. Gero, Magisteritza ikasi zuen Madrilgo Eskola Normalean, eta Gor-mutuen eta Itsuen Elkargo Nazionalean zabaldu zituen ikasketak. Filosofia eta Letretan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Zentralean eta Historia saileko Sari Berezia lortu zuen 1912an. Doktoretza sari bereziarekin lortu zuen 1917an, Fernando VI.a eta Barbara Portugalgoa (Barbara Bragantzakoa) errege-erreginei buruzko tesiarekin.

### Lan ibilbidea 
1913an Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Kidegoan sartu zen lehen emakumea izan zen. 91 postulatzaile aurkeztu ziren oposizio-probetara, 26 gainditu zituen eta bera izan zen emakume bakarra aurkezten eta gainditzen, gainera. 1914an Gijongo Jovellanos Liburutegi Publikoan eta Alcalá de Henaresko Artxibo Nagusian aritu zen. Handik hilabete gutxira, 1914ko uztailean, Espainiako Liburutegi Nazionalean (BNE) sartu zen lehiaketa bidez, eta 46 urtez egon zen bertan, 1961eko ekainaren 12an erretiroa hartu zuen arte.

1948an, 34 urtez zerbitzuan egon ostean eta 1930etik bitarteko izendapena jaso ostean, katalogazioburu izendatu zuten BNEn. Bere kudeaketan, katalogaziorako eta katalogoa antolatzeko araudiari buruzko argitalpen ugari egin ziren.

Angela García Rivesek hauxe esan zuen:

Gure artean ez da ohikoa emakumeek zientzia-lanak egitea eta argitaratzea. Literaraturan ere oso arraro eta salbuespenez egiten dituzte. Are gutxiago, doktore-borlak, buru bizardunen antzinako ondare, buru emeak estaltzea, non gehienetan gala arinagoak izaten diren.

## Harremanak 
Madrilgo Unibertsitate Zentralean Filosofia eta Letrak ikasten ari zela, Marqués del Saltillo eta Claudio Sánchez Albornoz izan zituen ikaskide. 1914an BNEra joan zenean, Manuel Machado izan zuen lankide.

## Aintzatespenak 
* 1962an Alfontso X.a Jakitunaren Ordena Zibilaren Enkomienda eman zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucía Muñoz (abeslaria)

**Lucía Muñoz**, familian **Tita Lozi** (Kordoba, 1983ko apirilaren 17a) kordobar flamenko eta pop abeslari eta musikagilea da. Las Ketchup taldeko kideetako bat da. Ezaguna, batez ere, milioika kopia saldu ditu mundu osoan, Aserejé bakunari esker.

## Bizitza 
Lucia Kordoba hirian jaio zen. Muñoz familiako ahizpa txikienetako bat, Juan Muñoz "El Tomate" gitarristaren alaba. Txikitatik neba-ahizpen artean nabarmendu zen, familiako jaietan flamenkoa kantatzen zuen lehen ahizpetako bat izan zelako.

### Musika ibilbidea 
18 urterekin, Lucíak demo bat grabatzea eta diskoetxeekin lan egitea erabaki zuen. Hala ere, ez zuen kontraturik lortu. 2001. urtean, Lucíak *El tiempo* diskoarekin kolaboratu zuen lehen aldiz, izen bereko diskorako "*Hojas de Cristal*" abestiarekin. 2002. urtean, Pilar ahizpak Madrilera joatea erabaki zuen aktorea izateko. Hori zela eta, Pilar, Lola eta Lucía ahizpak Kordobako taberna batean elkartu ziren agur esateko. Agur horretan, *Las Kétchup* izena jarri, eta abestu egin nahi izan zuten. Taberna horretan Queco ekoizlearen musikariak zeuden, eta musikarien aipamenak entzunda, bere estudioan proba bat egitea  erabaki zuen.

2002an, "Aserejé" izeneko maketa bat argitaratu zen. Maketa hori mundu osoan arrakasta handia izan zuen merkaturatu zen lehen hilabeteetan.

2003an, El Tiempo taldearen *Versus* diskorako "*Respiro para ti*" singlea grabatu zuen. Single horretarako, bideoklip bat ere grabatu zen, eta, 2025 hasieran, 112.000 bistaratze baino gehiago zituen YouTuben.

2006an, Las Kepchu hirukoteak "*Un Blodymary*" abestian parte hartu zuen Greziako 2006ko Eurovision Kantu Jaialdian Espainia ordezkatuta. Lucia taldearen hiru ahotsetako bat izan da orain arte, bi disko grabatu ditu eta birak egin ditu mundu osoan zehar.

## Diskografia 
### Estudioko albumak Las Ketchup-ekin 
* 2002: *Hijas del Tomate*
* 2006: *Un Blodymary*

; Bakunak

* 2001 - Hojas de Cristal ft. El Tiempo
* 2002 – *Aserejé (Las Ketchup)*
* 2002 – *Kusha las payas (Las Ketchup)*
* 2003: Respiro Para Ti ft. El Tiempo taldearekin
* 2006 – *Un Blodymary (Las Ketchup)*

; Lankidetzak

* 2004: *Single* ft. 4. Danny Losito (Las Ketchup)
* 2020: *Crisby Summer Mania* ft. 5. Valeria Rossi (Las Ketchup)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Lapli

**John Ini Lapli** (1955eko ekainaren 12a – Honiara, 2025eko urtarrilaren 18a) Salomon uharteetako gobernadore orokorra izan zen 1999tik 2004ra.

Apaiz anglikanoa eta Temotu probintziako gobernadorea izan zen. Matxinoek bahitu zuten 2000. urtean etnien arteko indarkerian, eta egun batzuk geroago askatu zuten, gobernuaren dimisioaren ondoren. Ez zuen lortu berriro kargurako hautatua izatea 2004ko Legebiltzarreko bozketa batean..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russula medullata

***Russula medullata*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Henri Romagnesi mikologo frantsesak deskribatu zuen ofizialki 1997an. 

Sinonimoak: *Russula grisea*, *Russula ferreri*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, gogorra baina hauskorra, ganbila, gero lau-ganbila, erdialdean deprimitua, azkenik erdialdean oso deprimitua, baina ez unbilikatua. **Ertza** zabala, apur bat inbolutua, erregularra, edo pixka bat uhindua, likatsu samarra helduaroan. **Kapelaren azala** erdiraino bereiz daitekeena, sotila, leuna, ez oso likatsua eta distiratsua, azkenik latza, gris-berdexka, berde-urdinxka, gris-urdina, beti tonalitate oso argiekin, batzuetan boli-okre edo marroi-beix koloregabetzeekin, erdian orban gorrixkekin.

**Orriak:** Estuak, estu, libretik azpi-dekurrenteetara, apur bat koipetsuak apurtzen denean, hasieran krema-boli kolorekoak, tonu okre edo horixkekin. Ertz osoa eta kolore berekoa.

**Hanka:** 2,5 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 2,5 cm bitarteko lodierakoa, sendoa, betea, laster arro-muinduna, zilindrikoa, goialdean loditua eta oinarrian sarri mehetua, lehorra, pruinadun-distiratsua, gero zimurtsua, zuria, oinarrian okrez edo marroi-arrosakaraz tindatua.

**Haragia:** Lodia eta solidoa, oso hauskorra, zuria, horixka samarra oinarekin bat egiten duen tokian. Usain ahulekoa, hutsala eta zapore gozokoa. Espora-jalkina okre kolorekoa.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok

## Jangarritasuna 
Jangarri kaskarra.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen basoetan ale gutxiko taldeetan hazten da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Groenlandia, Islandia, Europa, Errusia, Kaukasia, Txina, Sri Lanka. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Life-Size

***Life-Size*** (Tamaina naturalekoa) Ameriketako Estatu Batuetako filma da. 2000 urtean ekoiztuta, zuzendaria Mark Rosman izan zen eta aktore nagusiak Lindsay Lohan eta Tyra Banks. Genero ikuspuntutik komedia da.

## Argumentua 
Hezur-haragizko emakume bihurtzen den neskato baten panpinaren istorioa kontatzen du. Bere ama hil ondoren, triste eta bakarrik, Caseyk (Lohan) edozer egingo zuen berriro ikusteko. Baina ezbehar misteriotsu batzuen ondorioz "Eve" (Banks) panpina bat-batean benetako emakume bihurtzen denean, Caseyren mundua betiko aldatuko da.

## Aktoreak 
*Lindsay Lohan ... Casey Stewart
*David Collins ... Gordon Stewart
*Tyra Banks ... Eve 
*Jere Burns ... Ben Stewart
*Anne Marie Loder ... Drew Mitchell
*Garwin Sanford ... Richie
*Tom Butler ... Phil
*Jillian Farey ... Ellen
*Dee Jay Jackson ... Entrenador
*Kerry Sandomirsky ... Ms. Weiner
*Sam MacMillan ... Sam
*Katelyn Wallace ... Sarah
*Shaina Tianne Unger ... Jessica
*Jessica Lee Owens ... Shannon
*Chantal Strand ... Hermana de Sarah
*Laurie Murdoch ... Mr. Boring
*Candice Connelly ... Mrs. Boring
*Lesley Ewen ... Francine

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Filma IMDb webgunean.
Salim Rubai Ali

**Salim Rubai Ali** (Abyan gobernantzia, Aden protektoratua, 1934ko ekainaren 17a – Aden, 1978ko ekainaren 26a) yemendar politikari maoista eta iraultzailea izan zen, Hego Yemengo estatuburua 1969tik hil zen arte.

Hego Yemengo Nazio Askapenerako Fronteko fakzio ezkertiarreko buruzagia izan zen. Fronteak 1967ko azaroaren 29an lortu zuen britainiarrak herrialdetik erretiratzea, eta Alik zuzendutako fakzio marxista 1969an gailendu zitzaion Qahtan Muhammad al-Shaabi presidente moderatuenari. 1970ean, Hego Yemengo Herri Errepublika izena aldatu eta Yemengo Herri Errepublika Demokratikoa izendatu zuten.

1975ean alderdien arteko koalizio bat sortu zuen eta bat egin ez zuten gainerakoak debekatu zituen. Yemengo Alderdi Sozialista sortzearen aurka ere agertu zen. 1978an, YASko buruzagitza kolektiboak, Ali Nasser Muhammadek zuzenduta, boterea kendu zion Aliri, eta fusilatu egin zuen, presidentearen jauregian borroka labur bat izan ondoren.
José Luis Talamillo

**José Luis Talamillo Huidobro** (Burgos, 1933ko uztailaren 6a - ib., 1965eko abenduaren 31) txirrindulari espainiarra izan zen, profesionala 1957tik 1965era. 

Ziklo-krosean bereziki nabarmendu zen eta sei aldiz irabazi zuen Espainiako Ziklo-kros Txapelketa eta Munduko txapelketan bitan sailkatu zen lehenengo hamarren artean. Errepidean, 1965eko Setmana Catalana lortu zuen.

1965eko abenduaren 31n hil zen, Burgosko hiriburutik gertu, N-120 errepidean entrenatzen ari zela auto batek harrapatuta.

## Errepideko palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Ziklo-kroseko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Hildegard Brom-Fischer

**Hildegard Brom-Fischer**, jaiotzez **Hildegard Maria Margarete Fischer**, (Coesfeld, Alemania, 1908ko uztailaren 16a – Utrecht, Herbehereak, 2001eko apirilaren 22a) herbeheretar ehungintzako artista izan zen, elizako brodatuetan espezializatua.

## Bizitza 
Hildegard Brom-Fischer 1908ko uztailaren 16an jaio zen Coesfelden (Alemania). Münsterreko Werkkunstschulen ikasi zuen Joos Jasperten zuzendaritzapean. 1937rako Herbehereetara lekualdatu zen, eta Amsterdamen, Oudenrijnen, Utrechten eta Bunniken bizi izan zen. Nederlandsche Vereeniging voor Ambachts- en Nijverheidskunst erakundeko kidea izan zen. Kristau gaietan zentratuz, San Kosme eta San Damian irudikatzen dituzten hainbat lan sortu zituen.

1933ko Milango V. Hirurtekoan parte hartu zuen eta Amsterdamgo Stedelijk Museoan erakusketa bat egin zuen.

## Lanak 

Fitxategi:Borduurwerk Hildegard Brom-Fischer.jpg
Fitxategi:Kazuifel Hildegard Brom-Fischer.jpg
Fitxategi:Monogram Hildegard Brom-Fischer.jpg
Fitxategi:Christus Hildegard Brom-Fischer.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artoaren iraultza

[thumb|[Ezkio-Itsasoko Arriarango Billaria baserriko taloak egiteko talo-burdina (San Telmo Museoa). XVII. mendetik aurrera eskualde atlantikoetan artoa hedatu ahala hazkunde demografikoa gertatu zen. Baserrien handitzea ere ekarri zuen, garia ez bezala kontsumitu arte artaburuak osorik gorde behar baitira egoki lehortzeko, eta ez uzta bildu orduko aletu eta kutxetan gordeta.]]
**Artoaren iraultza** deitzen zaio XVII. mendearen hasieran Amerikatik Europako kostalde atlantikora artoa iristeko prozesuari. Artoaren sarrera Asturiasen hasi zen, Gonzalo Méndez de Cancio Floridako gobernadore asturiarrak kutxa bat ekarri zuenean Tapia de Casariego herrira. Bere eraginen artean isurialde atlantikoan elikadura hobetzea, alea gordetzeko arkitekturaren aldaketa, eta baserriko zikloen eraldaketa ekarri zuen. 

Artoa landatzeak neguan lurrari atseden ematea ahalbidetzen zuen, ganadurako utz zitekeen, berez, edo, lugorria alde batera utziz, beste produktu batzuk landatu zitezkeen, hala nola arbia, babarruna, egoskariak edo kuiak, giza kontsumorako
bai abereen mantenurako. Bazka-landareak eta arbiak abelazkuntzaren mantenua ahalbidetzen zuten eta animalien ongarriak, karearekin batera, XVII. mende bukaera eta XVIII. mende hasieran lurraren erabilera intentsiboagoa posible egin zuen. Nekazariek produktu desberdinen hiruzpalau uzta lor zitzaketen. XVI. mende bukaerarako artoa bazegoen arren, XVII. mendearen lehenengo herenetik aurrera sartzen joan zen

Gipuzkoan, artoaren hedapenak eragindako aldaketen eta XVII. mendeko tokiko merkatuen dinamiken ondorioz, espezializazio prozesu bat gertatu zen: kostaldeko herrietan eta ingurukoetan sagarraren eta sagardoaren ekoizpena handia zen bitartean –batez ere, Pasaia eta Donostia inguruan merkataritzako itsasontziak hornitzeko, arrantza-ontziak eta balea ehizatzen zutenak– barrualdera sartu ahala, sagarrondo kopurua txikiagoa zen, lurrak soroetarako aprobetxatzen ziren, eta zereal gehiago ereiten zen. Bi paisaia sortuz joan ziren: Goierrin zereala elkartzen zen azienda larriarekin, Beterrin sagarrondoz, artoz eta abere txikiz osaturiko paisaia eratu zen.

## Testuingurua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alberto Anchart (aita)

**Alberto Anchart**, izen osoa **Jesús Alberto Anchart** (Gualeguay, Entre Ríos probintzia, 1906ko urtarrilaren 26a - Buenos Aires, 1978ko martxoaren 25a), antzerki eta zinema aktore argentinarra izan zen. Antzerkian hasi zen eta 1923an egin zuen debuta *El último centauro* soinu gabeko filmean. Soinu-zinemaren etapan bere lehen lana La *barra mendocina* izan zen, Mario Sofcifi-k zuzendua, antzerkian komediaren eta aldizkariaren generoan nabarmendu zen bitartean. Alberto Anchart aktorearen aita izan zen.

## Filmografia 
; Aktorea

* *El profesor erótico*   (1976)
* *La calle Corrientes*   (1943)
* *Sinfonía argentina*   (1942)
* *La quinta calumnia*   (1941)
* *Ambición*   (1939)
* *Sombras porteñas*   (1936)
* *La barra mendocina*   (1935)
* *El último centauro*  (1923)

## Telebista 
* *Ikuskizunaren mundua* (atala: "Sangre y arena") (1968), Potoge bezala.

## Antzerkia 
* 1936: *Sisebuta está loca*.

## Kanpo estekak 
* 
* Alberto Anchart Zinema Nazionalaren webgunean
4-dimetilaminofenilpentazol

**4-dimetilaminofenilpentazola** konposatu organiko heterozikliko aromatikoa da, C8H10N6 formula duena, azolen klasekoa. Ez-egonkorra eta lehergarria da.

Fenilo taldeak eta bere ordezkatzaile *dimetilamino* taldeak osatzen duten sistema aromatikoak pentazolaren sistema aromatikoa egonkortzen laguntzen du. Horrela 4-dimetilaminofenilpentazola pentazol egonkorrenetako bat da, nahiz eta giro-tenperatura ordu gutxi batzuetako erdibizitza duen. Tenperatura kriogenikoetan gorde daiteke, dena den.

4-dimetilaminofenilpentazola lehen aldiz 1956an sintetizatu zen beste fenilpentazolekin batera.

## Erreferentziak
Juan Antonio Argerich Elizalde

**Juan Antonio Argerich Elizalde** (Buenos Aires, 1862ko abuztuaren 26a - Buenos Aires, 1924ko abuztuaren 21a) argentinar legelaria, katedraduna, idazlea eta politikaria izan zen. Hiriburu Federalean (1898-1906) eta Buenos Aires probintzian (1906-1910) diputatu nazional izan zen.

## Biografia 
ezkerrera|thumb|250x250px|1890ean argitaratutako liburua
1862an Buenos Airesen jaioa, Buenos Aireseko Ikastetxe Nazionalean izan zen eta Buenos Aireseko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean ikasi zuen. 1886an jaso zen *Comercialidad de los inmuebles* (*Higiezinen merkataritza)* izeneko tesiarekin. Literatura katedrako irakasle izan zen unibertsitate berean. Kolaboratzaile gisa lan egin zuen egunkari eta aldizkarietan, baita Liburutegi Nazionalean ere. Revista *Platense* delakoaren sortzailea izan zen.

Politikan, 1898an, Hiriburu Federaleko diputatu nazional izendatu zuten, eta 1902an berrautatua izan zen. 1906 eta 1910 artean diputatu nazionala izan zen Buenos Aires probintzian. 1909an Kode Zibilari erreforma proiektu bat aurkeztu zion, emakume dibortziatu eta bananduen eskubide zibilen alde.

Bere lanen artean, *Constituciones y partidos argentinos* (1897) eta *Artículos y discursos* (1906) daude.

Buenos Airesen hil zen 1924an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Earle

**Mary Davidson Earle,** ezkongabean **Cameron** (Banavie, Eskozia, 1929ko urriaren 20a - Palmerston North, Zeelanda Berria, 2021eko apirilaren 18a) Eskozian jaiotako Zeelanda Berriko elikagaien teknologoa izan zen. Zeelanda Berriko unibertsitate bateko ingeniaritza departamentu bateko lehen emakume kidea izan zen 1965ean Massey Unibertsitateko Elikadura Teknologia Sailean sartu zenean.

## Lehen urteak 
Earle Mary Davidson Cameron bezala jaio zen 1929ko urriaren 20an Banavie-n, Ben Nevis-etik gertu, Eskozian. Ingeniaritza kimikoa ikasi zuen Glasgowko Unibertsitatean eta elikagaien zientzietako doktoregoa osatu zuen bertan 1957an. *The purification of soya lipoxidase* («Soja-lipoxidasaren purifikazioa») izan zen bere doktore-tesiaren izenburua. Ondoren, Britainia Handiko elikagaien industriako produktuen garapenean lan egin zuen bost urtez.

Glasgown ikasten ari zela, bere senarra, Richard Lawrence Earle, ezagutu zuen, bera ere doktoretza ikasketak egiten ari zena, eta bikotea 1961ean ezkondu zen. Bere hasierako lana unibertsitateko elikadura-teknologiako graduondoko ikastaroari, Masseyn sartu baino aurreko urtean ezarri zenari, zorroztasuna gehitzea izan zen. Beka eta dirulaguntza programak ezarri zituzten ikasleei laguntzeko, bereziki emakumeei, ingeniaritzan eta teknologian, eta *Earle Creativity and Development Trust* sortu zuten zientzia eta teknologia, arte bisualak eta arte ederrak, literatura eta historia, eta musika garatu eta sustatzeko Manawatún eta Rangitikeiko eskualdeetan.
* 1993an *Zeelanda Berriko Sufragioaren Mendeurreneko Dominaren* 544 jasotzaileetako bat izan zen.
* 2018an, Earlek *Zientzietako Doktore ohorezko titulua* jaso zuen Massey Unibertsitatean.
* *Ohorezko doktoretza* ere jaso zuen Thailandiako Khon Kaen Unibertsitatean, eta *Elikagaien Zientzia eta Teknologia Institutuko ohorezko kide* izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sulfito

thumb|194x194px|Sulfito anioiaren egitura
**Sulfitoak** balizko azido sulforosoaren (H2SO3.) gatzak edo esterrak dira. Sulfitoek SO32- anioia izaten dute eta sufre(IV) oxidoa ur-disoluzio alkalinoetan sartzen denean eraten dira. Erreduktoreak dira eta disoluzio azidoetan deskonposatu egiten dira oxidoa birsortzen.

Sulfito organikoen formula orokorra  R-O-S(=O)-O-R' da, non R etaR' ordezkatzaile organikoak diren. Tionil kloruroa (SOCl2) alkoholekin erreakzionaraziz sintetizatzen dira.

Sulfito ioiak tetraedro egitura du zeinetan sufre-atomoa erdian dagoen eta hiru oxigeno eta elektroi-bikote bat lau erpinetako bakoitzean.

## Erabilera 
Sulfitoak elikagaien industrian aditibo gisa usatzen dira. Adibidez, ardogintzan hartzidura gelditzeko baliatzen da. Dena dela, sulfitoak naturalki egoten dira elikagai askotan.

Sulfitoak, batik bat, honako hauek kontserbatzeko erabiltzen dira:

* Mahats-zukuak, muztioak eta ardoak, sagardoa, garagadoa eta ozpina.
* Ziapea eta ongailuak
* Haragi prozesatua
* Barazki-kontserbak eta itsaskiak; izan ere, jarduera antioxidatzailea dutenez, eragotzi egiten dute entzimak direla eta elikagai horiek iluntzea.

Elikagaietako sulfitoak, sufre(IV) oxido edo gatz gisa egonik, E zenbakiaren bidez adierazten dira: sufre(IV) oxidoa  adierazteko  *E220*  zenbakia erabiltze da eta *E221*etik *E228*ra gatzentzat.

Halaber, sulfitoak industria kimikoan erreaktibo moduan erabiltzen dira, adibidez, hainbat azido sulfoniko sintetizatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charlotte Clarke

**Charlotte Laura Clarke** Edinburgo-ko Unibertsitateko Gizarte Zientzietako Osasun katedraduna da. Bere ikerketak dementziarekin bizitzeko esperientziari buruz hitz egiten du.

## Haurtzaroa eta hezkuntza 
Clarke erizain gisa graduatu zen 1986an, garai hartan Glasgow College of Technology zeritzonetik, eta klinikoki lan egin zuen urte batzuetan *National Health Service (NHS)* [Osasun Zerbitzu Nazionalean], hezkuntzara eta ikerketara gehiago bideratutako roletara igaro aurretik. [beharrezko zitazioa] Eskualdeko Osasun Agintaritzako doktorego-ikasle bat jaso zuen lanaldi partzialean, eta dementzia duten pertsonen zaintzaileen esperientzietan zentratu zen. Northumbria Unibertsitateak emandako bere doktore-tesiaren izenburua "*Who needs problems? : Finding meaning in caregiving for people with dementia*." (Nork behar ditu arazoak? : Dementzia duten pertsonak zaintzeari zentzua aurkitzea.) arriskuen kudeaketari eta egokitasunari buruz dugun ulermenari eta erresilentziari buruzkoa da, dementzia duten pertsonen bizi-kalitatea hobetzeko.

2010ean, Clarke-k *Risk Assessment and Management for Living Well with Dementia* [Dementziarekin ondo bizitzeko arriskuen ebaluazioa eta kudeaketa] editatu zuen elkarrekin, eta lehen saria eman zioten 2012ko *British Medical Association Medical Book Award*  [Britainiar medikuntza elkartearen liburu medikuaren saria] (osasuna eta gizarte-laguntza) sarian. Berrikiago,  antzerkiaren eta zinemaren erabilera aztertzen hasi zen, jendea bere ikerketa-aurkikuntzetan komunikatzeko eta inplikatzeko. *Jack & Jill* eta *The Red Postbox* [Jack&Jill eta Postakutxa gorria] antzerki emanaldi bat izan zen, dementzia diagnostiko baten ondorioz familia baten bizitza aldakorra aztertzen zuena, dementziarekin bizitzean arriskua eta erresilentzia aztertzen zituen ikerketan inspiratua. Erizaintzako hezkuntzan ere interesa du, eta testuinguru klinikoetan ikasleen ikaskuntza-dinamikak aztertu ditu, besteak beste, erizaintzako ikasleei praktikan laguntzeko informazioaren teknologia erabiltzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Doktoretza-tesia (izena eman behar da)
Centenario parkea

**Centenario parkea** Argentinako Buenos Aireseko Caballito auzoan dagoen parke publiko zabala da.

## Ikuspegi orokorra 
Bizkor hedatzen ari den hiri baten buru zela, Buenos Airesko Udalak 1908an Parmenio Piñero bertako adreilugilearen 10 hektareako lursail bat erostea onartu zuen, "Mendebaldeko parkea" sortzeko helburuarekin (garai hartan Buenos Airesen mendebaldeko mugetatik gertuko eremua zen). Proiektua Hiriko Parkeen Administratzaileari eman zitzaion, Charles Thays hiritar argentinar frantses ospetsuari, zeinak proiektua maiatzeko 1910eko Maiatzeko Iraultzaren mendeurrenerako garaiz osatu zuen (hortik parkearen izena, *Centenario*). Bi kaleak bideratuz, Thays-ek erdian iturri batek ainguratutako berdegune zirkular bat sortu zuen. Parkearen kanpoaldeko atalak egoitza-garapenerako aurreikusi ziren, nahiz eta plan horiek geroago bertan behera utzi. 
ezkerrera|thumb| Natur Zientzien Museoa.
ezkerrera|thumb| Astronomiaren Lagunen behatokia.
Kanpoko lursailak hainbat kultur eta zientzia erakunderen eskura jarri zituzten, batez ere Louis Pasteur Institutua (1927an sortua), Marie Curie Institutu Onkologikoa (1931), Bernardino Rivadavia Natur Zientzien Museoa, jatorrizko eraikinetik lekualdatu zena. 1937, eta Argentinako Astronomiaren Lagunen Elkarteak, 1944an parkeko behatokia ireki zuena; Leloir Institutua -nazioko bioteknologiaren ikerketa zentro nagusietako bat- eta Itsas Ospitale Zentrala 1980ko hamarkadaren hasieran ireki ziren parkeari begira dauden loteetan. Juan Perón presidenteak erdiko iturria 1951n ordezkatu zuen 20.000 ikusleentzako edukiera zuen anfiteatro batek, 1959an suteagatik galdutako egitura. Osvaldo Cacciatore alkateak 2000 m 2 baino gehiagoko aintzira bat eraiki zuen (21.000&nbsp;ft²) parkearen erdiko atalaren 1970eko hamarkadaren amaieran, gero ahateak, zisneak eta beste ur-hegaztiz populatua. Kilometro luzeko perimetroa korrikalarien ibilbide ezagun bihurtu zen eta erakunde publiko garrantzitsu batzuk ireki ziren parkearen inguruetan. 

Centenario parkeak gero eta utzikeria gehiago jasan zuen 1980ko hamarkadan, 1989an Luis Perlotti eskultorearen *Irupe lorearen* iturrian brontzezko emakumezkoen biluziaren lapurretak azpimarratu zuen joera. Aníbal Ibarra alkateak 2005ean jarri zuen martxan parkea zaharberritzeko asmo handiko proiektu bat, eta ondorioz anfiteatroa berreraiki, belsneen aintzira eraberritu eta instalazio berri batzuk sortu ziren. Parkearen eraberritze lanak 2009ko maiatzean amaitu ziren, eta 2.000 eserlekuko anfiteatro berria inauguratu zuten City Tango Orkestraren emanaldiarekin.  Mauricio Macri alkateak 2013an parkearen inguruan perimetro hesi bat jartzeko erabakiak, ordea, protesta bortitza eragin zuen planaren aurkarien artean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak