Francisco Gómez Jordana

**Francisco Gómez Jordana** espainiar militarra eta Espainiako Goi Komisarioa Marokon izan zen 1915etik 1918an hil zen arte.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Francisco Gómez infanteriako koronelaren eta Bernarda Jordanaren semea, Francisco Pedro Antonio izenez bataiatu zuten bere jaioterriko Paduako San Antonio parrokian, jaio eta hurrengo egunean.

Armadan sartu zen 1868an, Zalditeria Akademiako ikasle gisa, hamalau urte zituela. 1871n, bigarren teniente izendatu zuten eta ondoren Estatu Nagusiko Eskolan ikasi zuen. 1874an, antzinatasunagatik, teniente izendatu zuten, eta urte bereko urrian, Estatu Nagusiko teniente gisa graduatu zen. Antzinatasunagatik, kapitain mailara igo zen 1875ean (hogeita hiru urte zituela) eta Zalditeria Akademiako irakasle izendatu zuten, eta han, 1882an, irakaskuntza planaren erreforma sustatu zuen. Ingurune akademiko honetan, bi liburu interesgarri argitaratu zituen 1882an eta 1883an: bat balistikari buruz eta bestea Espainiako historia militarrari buruz. 1889an, maior izendatu zuten eta "Jacako lautadako batzorde" deiturikoan sartu zuten, "*gure Estatu Nagusiak inoiz egin duen mota honetako proiekturik garrantzitsuenetako eta perfektuenetako bat izan zena, eta zazpi urteko borroka irmo eta etenik gabekoa behar izan zuena klimaren, elurraren eta lurzoruaren aurka*" (Espasa Entziklopedia).

### Zerbitzua Marokon 
1895ean, teniente koronel izendatu zuten, eta 1903an, koronel, Erregearen laguntzaile bihurtuz, 1909ko uztailaren 27ra arte mantendu zuen kargua, Operazioen Armadako Estatu Nagusiko buru izendatu zuten arte, meategiko trenbide bateko langile taldeen aurka rifetarrek erail zituzten erasoa uxatzeko ardura zuena. Taxdir, Hidum, Tauima, Nador, Zeluán eta Beni-bu-Ifrur zoko guduekin kanpaina azkar baten lidergoak Gómez Jordanaren aginte eta taktika militarreko trebetasunak erakutsi zituen, eta gerrako merituengatik brigadier jeneral izendatu zuten 1909ko irailean, berrogeita zazpi urte zituela. Melillan egon zen Estatu Nagusiko Buru gisa, komisio bidez, 1911ra arte, Gerrako Goi Mailako Eskolako zuzendari izendatu zuten arte. Denbora gutxiz bete zuen kargu hori Madrilen, gerra Melillan berriro piztu zenez, Estatu Nagusiko Buru izendatu baitzuten 1912ko urtarrilean, oraingoan Melillako Kapitaintza Jeneral berriarena. Bere kargu horretan, historian sartu diren gudu gogorrenak eragin zituzten operazio militarrak antolatu eta lagundu zituen, hala nola Arruit mendiaren eta Tenain zokoaren okupazioa, baita Sidi Musa, Tumiat eta Sammar inguruko guduak ere. Operazio horiei guztiei esker, gerrako merituengatik jeneral nagusi izendatu zuten, 1912ko azaroaren 16ko Errege Dekretu bidez.

Melillan geratu zen, eta han, 1913ko abenduaren 25eko Errege Dekretu bidez, Kapitaintza Komandantzia Nagusi bihurtu zen, eta data bereko beste Errege Dekretu bidez, komandante jeneral izendatu zuten. Kargu horretan, "*zuzendari gisa, lurralde berean aurreko postuetan menpeko gisa erakutsitako adimena eta trebetasuna berretsi zituen, eta bere lan politiko eta militarra argi eta garbi islatu zen gure indarren eragin-eremu eraginkorraren handitze nabarmenean, eta orain Tikermin bezalako leku urrunak hartzen ditu barne, Kert ibaiaren ezkerreko ertzean, Hassi Berkam eta Ys-Usugar*" (Espasa Entziklopedia). Komandantzia Nagusian egindako lanak kapitulu oso bat hartu zuen *Historia de las campañas de Marruecos* liburuan (II. liburukia, 1951: 567-603). Ez zuen gai militarretan bakarrik zentratu, baizik eta arabiar akademia bat sortu zuen, portu instalazioak erreformatu zituen eta baratzezaintza, industria eta merkataritza sustatu zituen. Melillako Udalbatzak haren erretratu bat bere osoko bilkura aretoan jartzea onartu zuen (eta Errepublikako Udalbatzak 1931ko apirilean hartutako lehen erabakia erretratua kentzea izan zen "hiriari egindako zerbitzuen aitorpen gisa", idatzi zuen bere semeak mingots Marokon Gure Antzezpenaren Eszenografia liburuan, 1976an argitaratutako amaitu gabeko lana).

Bere ibilbide militarraren gailurrera iritsi zen 1915eko uztailaren 9ko Errege Dekretuaren bidez teniente jeneral mailara igo zutenean, "Melillako Komandantzia Nagusiaren agintea egikaritzean egindako zerbitzu esanguratsuen kontuan hartuta". Data bereko beste Errege Dekretu baten bidez, Espainiako Goi Komisario Marokon izendatu zuten, José Marina y Vega jenerala ordezkatuz. Garai hartan, Gómez Jordanak hirurogeita hiru urte zituen.

Goi Komisario kargutik, ekintza diplomatiko, politiko eta militarren konbinazio oso trebea burutu zuen, eta horrek Marokon eman zituen urte askori amaiera bikaina eman zion. Gómez Jordanak Espainiaren protektoratuaren oinarriak ezarri zituen Marokon, bisitak egin zituen Marokoko Frantziako presidentearekin eta Gibraltarko gobernadorearekin, eta Tangerreko Nazioarteko Batzordea bisitatu zuen. Harreman iraunkorrak mantendu zituen frantziar jeneralekin, harreman sendoak ezarri zituen Marokoko kalifarekin, eta Tetuan hiria eraldatu zuen. Neska eta mutilentzako eskolak sortu zituen, ateneo bat eta arabierazko egunkari bat (*El Islah*) sortu zituen, Tetuaneko baratze ederrak eraldatu zituen, eta merkatu zentral bat sortu zuen nekazariei eta abeltzainei laguntzeko. Dispentsario bat sortu zuen, ospitale handi baten hazia. Gobernuari bidalitako gutun batean, hau adierazi zuen: "*Erregimen zibilaren defendatzaile sutsua naiz Protektoratuaren gaietan*".

Baina 1917. urtearen amaieran, osasuna okertzen ari zela, espezialista batengana joan zen, eta honek bihotzeko gaixotasun sendaezina diagnostikatu zion, eta bere bizitza atseden osoarekin bakarrik luzatu zitekeela esan zion. Familiari eta gobernuari jakinarazi zien, dimisioa aurkeztuz, baina Cierva Gerra ministroak jarraitzeko eskatu zion, nahiz eta Espainian hilabete batzuk atseden har zitzakeela esan. Uko egin zion: Marokon Espainiako Protektoratuak Goi Komisarioaren etengabeko presentzia behar zuen. Dimisioa emanda, Tetuanera itzuli zen eta 1918an gobernuari idatzi zion: "*Nire osasun egoera ez da hobetzen egoerak eragiten didan antsietateagatik. Hori ikusita, Goi Komisario eta Armadako Jeneral Nagusi karguetatik dimisioa ematea eskatzen dut [...]*". Ezinbestekoa zela esan zioten. Aipatutako liburuaren orrialdeetan, gutun luze eta funtsezko bat argitaratu zen (869-882. or.), azaroaren 16an idatzia, bere semearen arabera, non Madrildik jasotako argibideak eta Goi Komisario gisa egindako ekintzak eta emandako dokumentuak bildu zituen, bere politika laburbiltzen zutenak. Honela hasten da: "*Tetuan, 1918ko azaroa. Dato jaunari, orduko Estatu Ministroari, urriaren 5ean, 6an eta 7an bidalitako gutunek argi eta garbi erakusten dute Goi Komisario gisa egin ditudan ekintzen jatorria, baina uste dut egokia dela laburbiltzea, zeren eta, kontsultatu beharrik gabe, arazo zail honekin lotutako guztiaren ideia zehatza lor daiteke [...]*". Egoera politiko, militar eta diplomatikoaren laburpena eman zuen, eta bertan Gobernutik jasotako jarraibide ugari zerrendatu zituen: “*Luque jenerala, Gerra ministroa, 1917ko urtarrilaren 3ko gutun batean esan zidan [...] Estatu ministroak [...] hilabete bereko 18ko telegrama batean [...] Luque jenerala, 1917ko martxoaren 6an, esan zuen [...] eta abuztuaren 21eko beste telegrama batean [...] Cierva jaunak, Gerra ministroak, 1918ko otsailaren 25ean [...] Dato jaunak, uztailaren 8ko telegrama batean [...] eta ekainaren 22ko gutun batean [...] Uztailaren 19ko bere telegrama [...] Eta abuztuaren 7an [...] Transkripzio bidez jakinarazi zaizkidan jarraibideak laburbiltzen dituzten esaldiek [...] argi adierazten dute liberalen, demokraten, kontserbadoreen, kontzentrazio Gobernuaren sentimendua [...], aho batez egoera gerra amaitu arte atzeratzeko agindu didatenak*” (1914-1918ko Europako Gerra Handiaz ari zen, zeina egun berean amaitu zen (bere heriotzaren data). Gutun luze hau bere semearen liburuan osatu da (1976: 29-36), azken paragrafo batekin izenburu hau duena: "*Protektoratuaren ekintza zibilei buruzko nire epaia*". Bere bulego ofizialean zegoela, sei eta erdiak aldera, gutun bat idazten, bihotzekoa izan zuen. Txirrina jo zuen. Emazteak erantzun zuen. Gómez Jordana konorterik gabe zegoen jada. Bi mediku militarri abisatu zieten, eta alferrik saiatu ziren berpizten, 1918ko azaroaren 18an, gaueko bederatziak baino lehen hil baitzen. *ABC*ren azaroaren 20ko alean, Europako Gerra Handiaren amaierari buruzko berriz beteta, bere heriotzari, bere biografiari eta gobernuburuaren adierazpen ofizial bati buruzko zutabeak zeuden: "''Gobernuburuak, atzo kazetariak hartu zituenean, esan zuen: 'Gaur albiste tristea dugu Marokon dugun Goi Komisarioaren, Jordana jeneralaren, heriotzaren Tetuanen. Gertaera, ustekabekoa izan arren, harritu egin gintuen, jenerala gaixorik egon arren, ezerk ez baitzuen bere gaixotasunaren ondorio hilgarririk iradokitzen [...] Harekin, Espainiak Marokoko politika nazionalerako ekarpen baliotsua galtzen du''".

ABC aldizkariaren hurrengo aleetan, haren heriotzak Tetuanen eta Marokon eragindako asalduraren inguruko erreportajeak agertzen dira, Goi Komisariotzaren Tronu Aretoko hileta-kaperaren ingurukoak, Kalifaren doluminak, Ceutako komandante nagusia zen Arráiz jeneralak behin-behineko ordezkapena, Tetuanen egindako ehorzketa oso solemnea, non Marokoko agintariek, kontsul-gorputzak, indar militarrek eta Alabardieren komandante nagusiaren, Huertas jeneralaren, presidentetzak parte hartu zuten, zeinak, Madrildik bidaiatu eta Erregea ordezkatu baitzuen.

## Ohoreak 
Francisco Gómez Jordanak, beste kondekorazio batzuen artean, hauek zituen: Meritu Militarreko bi Gurutze Zuri; Meritu Militarreko bi Gurutze Gorri; San Hermenegild Ordenako Gurutzea, Intsignia eta Gurutze Handia; Itsas Merituaren Gurutzea; Meritu Militarreko Gurutze Gorri Handia, pentsioduna; Maria Cristinaren Gurutzea; Melillako Domina; Afrikako Domina; Italiako Koroaren Kordoi Handia; Bavariako San Migelen Gurutzea; Austriako Leopoldo Ordenako Intsignia, etab. Erregearen ganberako jaun bat zen.

## Familia 
Bere semea, Francisco Gómez-Jordana Sousa (1877-1944), Estatu Nagusiko koronela zen aita hil zenean. Geroago, teniente jeneral, Espainiako Goi Komisario Marokon, Estatuko Batzorde Teknikoko presidente, Gobernuko presidenteorde eta bi aldiz Kanpo Arazoetarako ministro, Estatu Kontseiluko presidente izan zen, eta Alfontso XIII.ak Jordanako Konde titulua eman zion. Idazlea ere bazen.

## Kargu militarra 
## Kanpo estekak