Anoeta (udalerria)

**Anoeta** Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. 4,1&nbsp;km² ditu, eta  biztanle zituen . urtean. Donostiatik 24 kilometrora dago, Oria haranean.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean Villabona, Zizurkil eta Asteasu.
* Ekialdean Irura.
* Mendebaldean Hernialde eta Alkiza.
* Hegoaldean Tolosa eta Hernialde.

## Zerbitzuak 
* Abraham Olano kiroldegia
* Alkartasuna pilotalekua
* Liburutegia
* Mikelasagasti auditorioa
* Hozpel aretoa
* Entsegu lokalak
* Bake epaitegia eta erregistroa
* Haur txokoa
* Gaztetxea
* KZ gunea
* Haur-eskola
* Anoetako Herri Ikastola

## Historia 
### Historiaurrea eta antzinaroa 
Duela 7000 urte inguru, nekazaritza eta abeltzaintzaren agerketaren ondorioz, gizartearen eraketa eta lurraldearen ustiaketa moduetan forma berriak agertzen hasi ziren Oria haranaren inguruan. Garai hartakoak dira eskualdeko muinoetan aurkitutako monumentu megalitikoak. Gertuen daudenak Uzturre menditik Urdelarreraino doan pasabidean kokatutakoak dira (Belauriate, Loa, Moa, Beibatari, Basaburu, Gorosmendi), Hernio mendigunean kokatutakoekin batera (Munain, Otagain, Zaingo, Ordeka). Tolosaldean ez da garai hartako herrixken aztarnarik gelditzen.

Anoetan bizi zen, nolabaiteko antolakuntza zuen eta ziurtasunez hala izan zela adieraz daitekeen lehendabiziko komunitatea, Basagain mendi tontorrean kokatu zen eta bertan Burdin Aroari, hau da, Kristo aurretik lehen milurtekoari (orain dela 2000-2500 urte bitartean) dagokion aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bat aurkitu dute . Gaur egun , 1994tik Aranzadi Zientzi Elkarteko talde bat ikertu eta induskatzen ari den aztarnategi honetan, etxebizitza jakin batzuk babesten zituen harresi baten aztarnak aurkitu dira (Basagaingo herri harresitua). Indusketa lanak antolatzen dituzte urtero irailean, Xabier Peñalverren gidaritzapean. Eskuz eta tornuz eginiko ontzi zeramikoen zatiak errekuperatu dira eta zenbait zatitan burdinaren presentzia ere zehaztu da. Bertan aurkitutako pieza batzuk Donostiako San Telmo museoan ikusgai daude, eta gehienak Irungo Gordailuan daude gordeta. Anoetako udalak lanak 2015etik egin ditu Basagaingo herrixkako aztertetan laguntzeko: lurrak jabeei erosi, mahai eta panelak jarri azalpenekin, bidea atondu, harresiaren erreplika eraiki etab.

Basagaingo herri harresitua agertzen denetik, Erdi Arora arte igarotzen den denboraz, 1000 urtetik gora, ia ez dugu ezer ezagutzen. Ikertzaileek ezin dute ezarri herrixka hau eta Erdi Aroan Anoeta sortu zela azaltzerakoan asmatzen, zonalde osoan datu arkeologiko eta dokumentalen eskasiak ezinezkoa egiten dute eta.

Irudi:Anoeta 03, Gipuzkoa, Euskal Herria.jpg|Udalerriaren ikuspegi orokorra Uzturre mendiaren pean.
Irudi:Basagain_01,_Anoeta,_Euskal_Herria.jpg|Basagain burdin-aroko herrixka.
Irudi:Anoeta - Iglesia de San Juan Bautista 1.jpg|San Joan Bataiatzailearen eliza.

### Anoeta Erdi Aroan 
XIII. mendean zehar, Oria ibaiaren bidean, barrualdeko lurren eta Kantauriko portuen arteko lotura gisa balio handia zuen merkataritza bidea sendotu zen. Gipuzkoa jada ez zegoen Nafarroako erresumaren barruan, Gaztelakoaren esku baizik. Aldaketa hauen ondorioz, merkataritza alorretik zetozen diru-sarrerek gora egin zuten nabarmen, antolakuntza moduetan aldaketak izan ziren eta Oria ibarraren hondoan herriak sortzen hasi ziren.

1256an Tolosa, Ordizia eta Segura sortu ziren, bertako landa inguru txikiek ekarritako biztanle gehikuntzari esker, hauen artean Anoeta, eta Gaztelako Alfonso X.a erregeak emandako udal foru kontzesioa kontuan hartu beharrekoak izanik.

Batek baino gehiagok pentsa dezakeenaren aurka, Tolosa bezalako herri garrantzitsuak inguruko herri txikien biztanle emariari esker sortu ziren. Honen lekuko da Tolosako bizilagunen errolda, bertan adierazten da eta, hango biztanle gehienek inguruko herrietan dutela jatorria (hauen artean “Ahaneta/Ahanoeta” nabarmenduz garaiko agirietan irakurri daitekeen bezala).

XIV eta XV mende artean aurkitutako dokumentuek zera adierazten dute, Anoeta San Joan Bataiatzailearen elizaren inguruan antolatutako berezko nortasuna zuen baserritar komunitate bat zela. Udalaren garapenari begira horrenbesteko garrantzia izan duen antolatutako komunitatearen kontzeptua garai hartan hasiko da eratzen eta denbora jakin baten buruan izango da komunitate hau Auzolanaren bidez lan egiten hasterakoan, azpiegitura, administrazio antolakuntza eta abarren erronka garrantzitsuei aurre egingo dienean.

#### Baserrien bigarren zabalkundea 
 XVII. mende amaiera aldean eta XVII. hasiera bitartean, ustiapen berriak eratuko dira:
* Ateagaetxeberria
* Bideondo
* Eguzkitza
* Igerabide
* Zumalikardi
Ustiapen hauek nekazaritzarentzat hain egokiak ez ziren azalera gutxiagoko lurretan ezarri zituzten. Ateagaetxeberria eta Bideondoren kasuak dira, zaharragoak ziren beste batzuen babesean jaio ziren baserri ustiapenak direla nabari da eta.

Igerabide gaur egungo Anoetako hirigunean sortu zen eta ez du sekula jada XV. mendean existitzen ziren baserrien nortasun, zein bolumenik izan. (gaur egun kale batek berei zena darama).

#### Lehen azpiegiturak eta plangintza orokorrak 
1938an, lehen aldiz, ura kanalizatu zen plazan kokatutako etxeetaraino, Udalarekiko independentea zen elkarte baten fundazioari esker. Gaur egun badira elkarte horrek eskaintzen zuen ur hornikuntza hura aprobetxatzen duten zenbait etxebizitza: Apaetxe, Urrutiñe eta eliza, besteak beste. Pixka bat beranduago trena heldu zen.

1940an geltokia inauguratu zen, honen kokapena erabakitzeko Irurarekin izandako eztabaida luze baten ondorioz. Garai hartan, papergintzaren sektoreak aldamenean dagoen Irura herria aberastea ahalbidetu zuen eta horrek bertako biztanle aberatsek amaierako erabakian eragin handia izatea zekarren. Kokapenaren arazoa konpondu ondoren, Irurako biztanleek geltokiak “Anoeta-Irura” izena eramatea eskatu zuten gutxieneko kalte bezala. Azkenean, On Dionisio Telleria apaizaren eskusartzeari esker, proposamenari ezezkoa eman zitzaion.

1942an, frontoia inauguratu zen. Garai hartan, guztiz estali gabea zen eta gaur egun ezagutzen dugunarekin alderatuta, berdintasun gutxi zituen. Bere izena “Alkartasuna” zen eta bere eraikuntza ahalbidetu zuen auzolanari egiten dio erreferentzia. 1942 horrez geroztik, hainbat eraldaketa izan ditu, hauetako zenbait halabeharrez, izan ere, denborale baten ondorioz estalkia galdu baitzuen, Anoeta haize zakar ugari dituen kokalekua dela baieztatuz.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,4; bigarren sektorea %50,8; hirugarren sektorea %42,8; eraikuntza %6. Pedro Maria Estanga (EH Bildu) aukeratu zuten berriro alkate.

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 585 boto; EAJk 423 boto; PSE-EEk 40 boto.

2023ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 592 boto; EAJk 313 boto; eta PSE-EEk 38 boto.

## Euskara 
[thumb|Anoetako Manuel Odriozolaren testigantza, Anoetako herri eskolaren ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko. ]]
Anoeta Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko (UEMA) kide da. Herrian hitz egiten den euskara erdialdeko euskalkia edota gipuzkera da, zehazki, erdiguneko hizkeraren barnean kokatzen den Tolosaldeko euskara da bertakoa. Herritarren %72,77 euskalduna zen 2016an.
* Etxeberri baserria
* Ieratxulo errota, eraikin honen lehen aipamena 1551ekoa da
* San Joan Bataiatzailearen eliza
*Gurutzeta, XVI. mendeko gurutzea

## Anoetar ospetsuak 
* Hilario Gaiztarro (1859-1909), medikua.
* Basilio Iraola (1908-1986), idazle eta apaiza.
* Julita Beraza (1925-2020), pilotaria.
* Maria Antonia Uzkudun (1927-2008), pilotaria, erraketista
* Mari Beraza (1929-1986), pilotaria.
* Abraham Olano (1970), txirrindulari ohia.
* Maider Mendizabal (1977), pilotaria.
* Oihane Perez (1981), kazetari eta irrati-esataria.
* Nerea Alias (1984), kazetari eta telebista-aurkezlea.
* Julen Iztueta (1987), diseinatzaile eta artista.
* Xabier Tolosa (1995), esku huskako pilotaria.
* Jon Balda (2002), futbolaria.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Anoetako albisteak Atarian

* Anoetako Udalaren webgune ofiziala