Erromako administrazio probintziala

[thumb|500x500px|Inperioaren banaketa probintziala 109. urte inguruan bere unerik gorenean, [Trajano enperadorearen garaian. Arrosaz (Italiatik kanpo) senatarien probintziak, non Senatuak prokontsulak izendatzen baitzituen, normalean, Erromatar Errepublikan sortutakoak zirenak—Hispania eta Galia gehiengoa izan ezik—, limesetik urrun eta baketuta zudenak, eta, beraz, legio gutxi edo bat ere ez zutenak, eta berdez, probintzia inperialak, non Enperadoreak  *legatus Augusti*, izendatzen baitzuen. Probintzia senatorial eta inperialen arteko lehen zatiketa Augustoren agintaldiaren hasieran egin zen, K.a. 14. urtean.]]
[thumb|500x500px|[Diokleziano|Dioklezianoren erreformen ondoren (284-305), probintziak zatitu egin ziren, ehun izatera pasa ziren eta diozesi izena zuen barrutietan bildu ziren, pretorioko lau prefektuetako bakoitzeko bikario baten ardurapean.]]
**Erromako** **administrazio probintziala** Erroma Italiatik kanpo hedatzea ekarri zuenean sortu zen,  lehen gerra punikoan,. Italia bera ez zen probintzia bat, Erroma beraren metropoliaren lurraldea baizik.

## Administrazio probintzialaren sorrera 
Hasieran bi kontsulek zuten Erromako administrazioaren ardura. Italiar kuestoreak kontsulen laguntzailetzat hartzen ziren. Uharteetan (Sardinia, Korsika eta Sizilia) kontsulen menpeko kuestore partikularrak ezarri ziren, baina sistemak ez zuen funtzionatu eta erromatarrek ikusi zuten Italiako penintsulatik kanpoko lurraldeak administratuko zituen figura juridiko berri bat bilatu beharra zegoela.

## Probintzietako gobernadoreak 
Maia gorena zuten erromatar magistraturen artean, prokontsula kargua, kontsularen ondoren zetorren, eta kontsul izandakoek hartzen zuten kargua zen. Bere maila pretorearenaren baliokidea zen, baina lurralde jakin batean (*probintzian*) egikaritzen zuen; pretorearen funtzioak, berriz, Errepublikako lurralde osoa hartzen zuen.

Prokontsul hura, aldi berean, jenerala, administratzailea eta epaile gorena zen bere probintzian, eta bere eskuetan biltzen zituen antzina kontsulek izan zituzten eta orain kontsulen, pretorearen, zentsorearen, edil kurulen, *hiru viri* *nocturni*-en, herriko tribunoen eta zalditeriako buruzagiaren artean banaturik zeuden eginkizun guztiak. Probintziako finantza-arazoek bakarrik ihes egiten zioten bere imperium-ari (bere funtzioei eta ahalmenei), haiek gauzatzeko kuestore probintzialaren edo prokuestorearen figura sortu baitzen, zuzenean Senatuaren menpe zegoena. Prokontsulei soiltasuna eta zintzotasuna eskatzen zitzaien.

Hispanian Katon nabarmendu zen prokontsula izan zen, Hispania Ziteriorreko probintzia zintzotasun eta aurrezteko ardura apartaz administratu zuena, baina bere adibideak imitatzaile gutxi izan zituen. Katon zerbitzari bakarrarekin zihoan probintzian barrena, oinez. Bere zerbitzua amaitu zuenean bere zaldia saldu zuen, Estatuari garraio gastuak ez ordainarazteko.

Prokontsulak beren probintziako nolabaiteko "erregeak" zirenez, haien botere absolutuak ustelkeriara eraman zuen maiz; «borondatezko dohaintzak» eskatzen zizkieten hiriei, eta legez kanpoko beste praktika batzuk. Bidaiatzen ari zirenean, doako ostatua eskatu eta konfiskazio batzuk egin zitzaketen, eta horrek gehiegikeriak eta ordainarazpenak ekarri zituen. Zerbitzuaren edo bere jendearen beharrengatik, edo gerra kasuan, edo soldaduen beharrengatik ere, zereala  eska zezaketen gutxi ordainduz. Hori bidegabekerien iturri bihurtu zen, baita politikan eragin zezakeen jendearengan. Azkenik, prokontsulek erromatar jaialdiak ordaintzeko baliabideak eskatzen zituzten. Herritar asko arranguratu ziren, eta Erromako Senatuak mugak ezarri zituen K.a. 171. urtean, baina magistratu ustelak gutxitan epaitu zituzten. 

## Probintzia senatorialak eta inperialak 
Errepublika garaian eta Inperioaren hasieran, probintziak, oro har, senatu-mailako politikariek gobernatzen zituzten, normalean antzinako kontsulek edo pretore zaharrek  Geroko salbuespen bat Egiptoko probintzia izan zen, Augustok Kleopatra hil ondoren bereganatu zuena, eta soilik *ekite* mailako gobernadore batek gobernatu ahal zuena, eta Egipto Augustoren jabetza pertsonaltzat jotzen baitzen. Gainera, Augusto boterera iritsi zenean, probintzia senatorialak eta inperialak bereizi ziren. K.a. 27. urteaz geroztik sortutako probintzia guztiak inperialak dira. Senatorialetan Senatuak aukeratzen zuen gobernadorea, eta inperialetan, enperadoreak zuzenena  izendatzen zuen. 

## Probintzietako hiriak 
Erromatarrek menderatzen zituzten hiriek (hiri-estatuak edo protoestatuak) independentzia galtzen zuten beste hiri edo Estatuekin itunak egiteko eta gerra egiteko edo bakea sinatzeko. Bertako hiritarrek ezin zuten lurralderik eskuratu beren hiritik kanpo, eta, ziurrenik, hiritik kanpo ere ezingo ziren ezkondu. Herritarrek ezin zuten armarik eraman, prokontsularen aginduz ez bazen. Erromatar moneta ez zen inposatua izan, baina legez araututa zegoen.

Hiri menperatu bakoitzean, aristokrazia boterera irisarazteko bidea erraztera jo zen. Erromak hirietara bidal zitzakeen erromatar hiritarrak edo beste lurralde menderatuetako herritarrak mugarik gabe.

Bost urteko zentsua, erromatar ereduari jarraituz, hiri guztietarako ezarri zen. Hiri bakoitzak armadari eman behar zizkion  gizon gazteen kopuru bat zuen finkatua, erregularki eman behar ziona.

Zergak ere ordaindu behar zaituzte: *Tributum* eta *Stipendium.* Ezarritako zergak uzta eta lurreko produktuen hamarren bat ziren, eta lurralde horretatik igarotzen ziren merkantzien balioaren hogeiren bat, bai sartzeko, bai irteteko (*portoria*).  Hiri batzuei, adibidez gerran emandako laguntza eskertzeko, *stipenduma* kentzen zieten. Beste batzuetan, hiriaren maila igotzeko, herritartasuna eman ziezaieketen, baina bozkatzeko eskubiderik gabe (*civitas sine suffragio*) K.a. II. mendera arte bakarrik erabili izan zena.

Maila desberdinetan menderatutako hirien ondoan erromatar koloniak eta, batez ere, zuzenbide latindarreko koloniak zeuden, zeintzuen hiritarrek erromatar edo latindar hiritartasunaz (murrizpenekin) goza zezaketen, eta baita *municipiumak* ziren hiriak ere. Zuzenbide latindarreko kolonia gehienak Italiako iparraldean sortu ziren, eskualde hori, aurretik zelten eskutan egon zena, penintsulako Italian ez bezala, K.a. I.  arte lurralde probintzial bezala administratua izan zelako, Galia Cisalpina izenarekin, baina, hala eta guztiz ere, Erromaren eta Italiaren eremu geografiko berekotzat jotzen zen, K.a. 42an behin betiko anexionatua izan zena (probintzia izateari utzi zion), Julio Zesarrek emandako *Lex Roscia* aplikatu zenean, Zisalpinako biztanle guztiei, erromatar herritartasuna eman zitzaienean. K.a. 238. urtetik 221. urtera bitartean, erromatar hiritarrak  eskualde horretan kokatzera jo zuten batez ere. Ondoren, Bigarren Gerra Punikoarekin, migrazio hori eten eta erromatarrak eta italikoak Hispaniara joaten hasi ziren. ////////

Lurralde baten parte izatea, kasu honetan probintzia batena, ez zen inolako egoera juridikoa, pertsona baten izaera erromatar zuzenbidean, ez baitzegoen lurraldeari lotua, bere hiriari baizik. 

Jakina da erromatarrek probintzietan ezartzeak *ager* *publicus* garrantzitsu bat sortzea ekarri zuela. Ager probintzial horren gainean ezarriko dira geroago kolonia berriak. Lur horietako batzuk larreetarako edo soroetarako errentan ematen zituzten (errentariak produktuaren % 10 ordaindu behar zuen). Agerrean basoak, meategiak, portuak, gatzagak eta abar zeudenean. haien ustiapena bitartekari batzuen esku utzi ziren (*publicani*). 

Probintzietako erromatar herritarrek soldadutzatik salbuetsita zeuden, baina normalean boluntario gisa erreklutatzen zituzten. Probintzietako erromatar hiritarrek ez zuten zerga indibidualik ordaindu behar.

Probintzia batzuetan (Afrika, Sizilia, Korsika eta Sardinia, eta Hispaniakoak) tasak eta zergak biltzen ziren, lurralde horiek gobernatu zituztenean kartagotarrekin zegoen sistemari jarraituz. Teorian diru-bilketa probintziaren administrazioaren eta defentsaren gastuak ordaintzeko zen, baina sistema beranduago Iliria eta Mazedonia probintzietara zabaldu zen, non Erromak ez zuen ez defentsa ez udal administrazioak bere gain hartu.

## Behe Inperioan 
Diokleziano enperadoreak aldaketa erradikalak egin zituen administrazioan, armadan eta beste eremutan;  tetrarkia (284-305) sortu zuen. Mendebaldeko enperadore nagusi bat eta ekialdeko enperadore bat, Augusto izenekoak, Zesar izeneko enperadore txiki (eta izendatutako oinordeko) batek lagunduak.  Lau horietako bakoitzak inperioaren laurdena defendatu zen eta administratzen zuen. 290ko hamarkadan, Dioklezianok inperioa ia ehun probintziatan banatu zuen. Probintzia guztiek ez zuten garrantzi berdina eta beraz, probintzia guztietako gobernadoreek (*praeses*) maila jakin bat zuten, senatorialak edo ekuestreak. Afrika Prokontsularrekoa  eta Asiako probintzia aberatsak, adibidez, maila prokontsularreko gobernadorea izan  zuten. Italia, Erroma bere alde batera utzita, *distritutan* banatu zen, eta distritu bakoitza, senatorial mailako "*corrector*" batek administratzen zuen. Era berean, probintziak diozesietan biltzen ziren (jatorriz hamabi), normalean *vicarius* batek zuzentzen zituenak eta gobernadoreen jarduna gainbegiratzen zutenak. Prokontsulak eta Erromako (eta geroago Konstantinoplako) hiri-prefektua bakarrik izan ziren *vicariusaren* menpe geratu ez zirenak, tetrarkaren agindu zuzenean baitzeuden.           

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak