open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arnaldo Tapia Caballero

**Arnaldo Tapia Caballero** (Santiago, 1907ko otsailaren 20a &ndash; Santiago, 2002ko uztailaren 8a) Txileko pianista, irakaslea eta diplomazialaria izan zen.

## Biografia 
Ruperto Tapia Mirandaren (jabetza-artekaria) eta Rosa Caballero Iturriagaren semea, Juan Guzmán Cruchaga poetaren koinatua, eta Juan Guzmán Tapia epailearen osaba izan zen. Pianoko oinarrizko ikasketak egin zituen Sibila Arayarekin, eta unibertsitate ikasketak Txileko Unibertsitateko Kontserbatorioan Raúl Hügel maisuarekin. 1921. urtean piano-irakasle titulua lortu zuen, eta 1924an kontzertista maila lortu zuen musika-tresna berean. Gero, hainbat hiritan hobetu zen, besteak beste, Londresen, Vienan eta New Yorken. Txilen, Australian, Zeelanda Berrian, Estatu Batuetan eta Europako eta Latinoamerikako hainbat herrialdetan aurkeztu zen. Ganbera-musika ere ikasi zuen, 1976an munduari bira bat egin zion Unescoren ganbera-musika taldearen zuzendari zela.

1926ko Txileko pianista onenaren Orrego Carvallo saria irabazi zuen, 1932ko Londresko pianista onenaren Saxton Noble saria, eta 1975ean Arte Ederretako Txileko Akademiako kide izendatu zuten.

1947an hasi zen diplomazialari gisa, eta ad honorem kultura-agregatu gisa aritu zen Txileko enbaxadan, Mexikon, Egoitza Santuan, Austrian eta Perun.

1957tik, ganbera-musikako irakasle aritu zen Txileko Unibertsitateko Kontserbatorioan; horrez gain, pianoko interpretazio-ikastaroak eman zituen Mexikon, 1958an, eta Perun, 1960 eta 1961 artean; eta ganbera-musikakoak, 1975ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Toloza

**Juan Andrés Toloza Cortés** (1985eko maiatzaren 4a -) Txileko futbolari bat da, eta azken aldiz Txileko Bigarren Mailako Deportes Colina taldean jokatu zuen erdilari gisa. 

## Klubaren karrera 
2005ean, Club Social y Deportivo Cristiano Hosannarekin pauso bat eman zuen Hirugarren Mailan. 

2010ean, Hego Amerikako Kopan parte hartu zuen bere taldearekin, Unión San Feliperekin, eta gola sartu zuen LDU Quitoren aurka 4-2ko garaipenan, final-zortzirenetan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila FC Braşov webgunean
*
Elia Barceló

**Elia Eisterer Barceló** (Elda, Alacant, Espainia, 1957ko urtarrilaren 29a) Alacanteko idazlea eta irakaslea da.

## Biografia 
Elia Barcelók Valentzian ikasi zuen Filologia anglogermanikoa 1979an, eta Filologia Hispanikoa Alacanteko eta  Austriako Innsbruckeko unibertsitateetan. 1995ean azken unibertsitate horretan lortu zuen doktoretza. 1981etik Austrian bizi da, eta han literatura hispanikoko irakaslea da.

## Ibilbidea 
Angélica Gorodischer argentinarrarekin eta Daína Chaviano kubatarrarekin batera zientzia-fikzioaren generoko gaztelaniazko idazle garrantzitsuenetakotzat hartzen da. Hirurek osatzen dute "zientziaren zientzia-fikzioaren emakumezkoen trinitatea Hispanoamerikan".  Zientzia-fikzioaz gain, idazlan errealistak idatzi ditu, gazteentzako, etab. 

18 hizkuntzatara baino gehiagotara itzuli da bere lanaren zati bat, besteak beste, alemanera, frantses, italierara, katalan, neerlandera eta esperantora. 

Desagertuta dagoen Nocte Espainiako Beldurrezko Idazleen Elkarteko ohorezko bazkide izan zen. 

## Sariak 
* Zientzia-fikziozko ipuin onenaren Ignotus saria 1991n
* Gazte literaturako urrezko TP saria 1997 eta 2006an
* Kataluniako Unibertsitate Politeknikoko zientzia-fikziozko eleberri laburraren Nazioarteko Saria (UPC Saria) 1993.
* Celsius saria 2014
* 2018ko ipuin onenaren Ignotus saria
* Haur eta gazte literaturako Edebé saria.
* 2020an Haur eta Gazte Literaturako Sari Nazionala (Espainia).

## Lan nabarmenenak 
## Liburu kolektiboetan parte hartzea 
* *Bleak House Inn. Hamar bezero Dickens-en etxean*. Pilar Adón, **Elia Barceló**, Oscar Esquivias, Marc Gual, César Mallorquí, Ismael Martínez Biurrun, Elena Medel, Francesc Miralles, Daniel Sánchez Pardos eta Marian Womacken ipuinak. Care Santosen edizioa eta epilogoa. Madril: Fábulas de Albión, 2012
* *Mañana todavía. Doce distopías para el siglo XXI*. Argitaratzailea: Ricard Ruiz Garzón. Autoreak: Juan Miguel Aguilera, **Elia Barceló**, Emilio Bueso, Laura Gallego, Rodolfo Martínez, José María Merino, Rosa Montero, Juan Jacinto Muñoz Rengel, Javier Negrete, Félix J. Palma, Marc Pastor eta Susana Vallejo. Fantasia: 2014.
* *666*. Carmen Jiménezen edizioa. Egileak: **Elia Barceló**, Cristina Cerrada, Marta Sanz, Pilar Adón, Esther García Llovet eta Susana Vallejo. Sub Urbano., 2014.
* *Hombres (y algunas mujeres)* Rosa Monteroren edizioa. Egileak: **Elia Barceló**, Nuria Barrios, Espido Freire, Nuria Labari, Vanessa Montfort, Lara Moreno, Claudia Piñeiro, Marta Sanz, Elvira Sastre, Karla Suárez eta Clara Usón. Zenda, 2019.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Web gunea gaztelaniaz.
* Elkarrizketa El País egunkarian, 2013ko abuztuaren 25ean.
* Elkarrizketa Elia Barcelóri gaztelaniaz.
* El mundo de Yarek-en aipamena gaztelaniaz.
* 'Corazón de tango' obra gaztelaniaz.
* Kapitulu bat irakurri: Corazón de tango en español.
* Lengua de Trapo argitaletxea
* 451 Gaztelaniazko editoreak.
* Elia Barcelóren bloga
* Ámbar edizioak
* Bideoa: RTVEko elkarrizketa, La aventura del saber, 2017-09-26
Txileko Futbol Profesionaleko Bigarren Maila

**Txileko Futbol Profesionaleko Bigarren Maila** (gaztelaniaz: **Segunda División Profesional del Fútbol Profesional Chileno**) Txileko futboleko Txileko futbol liga sistemaren hirugarren maila da, 2012ko denboraldiaz geroztik, Asociación Nacional de Fútbol Profesional elkarteak antolatzen du.

Txileko Futbol Profesionaleko Bigarren Maila 2012an sortu zen.

## Erreferentziak 
* ANFPk bigarren maila berria berresten du
* Bigarren mailako taldeak eta partidak

## Kanpo estekak
Urtsuaran ibaia

**Urtsuaran ibaia** Gipuzkoako Oriaren emaria da. Kantauriko isurialdekoa da.

## Ibaiaren ibilbidea 
Urtsuaran ibaia Artzaina mendian sortzen da, Etzegaratetik gertu, 500 metrotan gutxi gorabehera. Iparraldera doa, herri hauek igaroz: Urtsuaran auzoa eta Idiazabal; azken honetan, 12,4 kilometro egin ondoren, Oria ibaian ureztatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* A. Oregi Baztarrika: *Caracterización de las masas de agua superficiales de la CAPV, II.liburuki. Ecorregionalización y estado ecológico de los ríos de la CAPV*, Eusko Jaurlaritza, 2002.
Paper berjuratu

thumb| Paper industrialaren aroaren aurretik paper berjuratuaren adibidea. Bertan *zirrikitu* horizontalen xehetasuna ikus daiteke.
**Paper berjuratua** kalitate oneko paperaren prestaketa berezi bat da, eta akaberan bereizten da bere gainazalean lodiera aldakorreko zeharkako marka txikiak agertzeagatik, argiaren aurka ere ikus daitezkeenak. Lerro horiek papera fabrikatzen den bitartean alanbrea daraman filigranazko zilindro batek (sare metalikoa) eragiten ditu.   Antzinako metodo baten arabera egindako papera da, eta K. o. XIX. mendearen hasieran, 1780ko hamarkadan asmatutako bitela-paperarekin ordezkatu zen. Gaur egun, paper berjuratua edizio mugatuko liburuen ekoizpenean eta arte ederretarako euskarri grafikoan erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inocybe paludinella

***Inocybe paludinella***  *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoa: *Inocybe trechispora*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa; hasieran ganbila, gero laua, zuntzexka zurixkekin, zuri-krema koloretik krema-hori arinera doan kolorekoa; ertzean soberakinekin.

**Orriak:** Hasieran zuriak, gero krema kolorekoak, haragi koloreko tonuekin.

**Hanka:** 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 0,8 cm bitarteko lodierakoa, kapelaren kolorekoa, pruinaduna, ildaskatu samarra; gortina gabe.

**Haragia:** Zuria, irin zaharraren usaina gogorarazten duen usainarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator; hau da, zuntzezko kapela.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria 

### Nahasketa arriskua 
*Inocybe geophylla* delakoarekin nahas daiteke, honek errezelaren hondar nabarmenak izaten ditu eta orri okreagoak. *Inocybe umbratica* espeziearekin ere bai, honek koniferoen azpian irteten du. 

## Sasoia eta lekua 
Leku bero eta oso hezeetakoa da; batez ere hostozabalen azpian. Nahiko urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paper jarraitu

[thumb| Paper jarraituan inprimatutako [Programa informatiko|programa informatikoa .]]
**Paper jarraitua** inprimagailu matrizialekin eta lerrokako inprimagailuekin erabiltzeko diseinatutako paper mota da. Orri ugariz osatuta dago (normalean 500 edo 1000) tolestuta eta orri amaigabe bakarrean elkartuta. Orri bakarrekoa izan daiteke, edo orrien artean karbonikoa duen orri anitzekoa, bi, hiru edo kopia gehiago lortzeko. Azken kasu horretan, paper kimikoarekin edo karbonikorik gabeko kopiekin ere egin daiteke.

## konposizioa eta forma 
Paper jarraitua zeharka zulatuta dago tarte erregularretan, ertz ahula (trokela) osatzen duten zulo txikien lerro batekin, eta orri bakoitzaren hasiera eta amaiera definitzen dute, erraz bereizteko aukera emanez. Orri lau eta jarraitu batean zabaltzen denean, zulaketa-lerro hori "desagertu" egiten da, eta inprimagailuari aukera ematen dio zulatutako ertzetik inprimatzeko, gelditu edo trabatu gabe.

Paperak normalean inprimagailua bertikalki elikatzen du, orriaren alboek ezkerreko eta eskuineko ertzak osatzen dituztelarik.

Papera ere luzetara zulatuta dago bi ertzetan, 4 mm-ko diametroko zuloekin, 12,7 mm-tik behin aldian-aldian. Zulo horiek papera elikatzen duten gurpil horzdunekin lotzen dira, eta papera inprimagailuaren barrura (edo kanpora) bota edo bultza dezakete. Zuloak, era berean, ertz zerratuko patroi batekoak izan daitezke (ekoizpen zaharreko makineria) edo ertzak leunduta dituztenak (belaunaldi berriko ekoizpen-metodoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inprimagailu matrizial

thumb|300x300px| 27 pineko Apple ImageWriter LQ.
thumb|Inprimagailu matrizial bat inprimatzean entzuten den soinua.
thumb|300x300px| NLQ ez den moduan funtzionatzen duen inprimagailu matrizial baten emaitza tipikoa. Irudi honek 4,5 cm x 1,5 cm inguruko inprimatze-eremua adierazten du.
**Inprimagailu matriziala** ezkerretik eskuinera mugitzen den inprimagailu-burua duen inprimagailu mota bat da, orrialdean talkaren bidez inprimatzen duena, tintazko zinta paperaren kontra sakatuz, idazmakina baten funtzionamenduaren antzera. Idazmakina edo margaritazko inprimagailuak ez bezala, letrak matrize bateko puntuak hautatuz lortzen dira, eta, beraz, posible da letra tipo desberdinak eta, oro har, grafikoak ekoiztea.

Inprimaketak eskatzen duen presio mekanikoagatik, inprimagailu hauek karbonozko kopiak sor ditzakete.

Teknologia hau Digital Equipment Corporation-ek merkaturatu zuen lehen aldiz.

Teknikoki, "matrizial" terminoa okerra da, tintazko inprimagailu, inprimagailu termiko eta laser inprimagailu ia guztiek puntu matrizeak sortzen dituztelako. Hala ere, badirudi hitz hau talkazko inprimagailu matrizialetarako gordeta dagoela.

## Kanpo estekak
Curriculum ezkutu

[thumb|**Ezkutuko curriculum**a berariaz landu gabe ere, lortzen den [Gaitasun (hezkuntza)|gaitasun multzoa da]]
**Curriculum ezkutua, ezkutuko curriculuma, curriculum gordea, ezkutatutako curriculuma**, sistema akademikoaren baitan, berariaz landu gabe ere, lortzen den gaitasun multzoa da, gehi sistema akademikotik kanpo ere lortzen diren konpetentziak. "Ikasitakoen multzoa nahiz eta argi eta garbi horiek ikasteko edo irakasteko ahalegin berezirik egin ez". Pertsona batek ikas prozesuan zehar, berariaz kontu horiek landu gabe, eskuratu dituen sinesmenak, balioak, jokabideak, ohiturak, iritziak, ideologia, irudikapenak, jarrerak... pertsonaren curriculum ezkutua osatzen dutela esaten da.*Eskolan era ez esplizituan eta ez intentzionalean ikasten dena, ikasleak honen transmisioaz konturatzen ez direlarik.*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Curriculum (formala).

## Kanpo estekak
Roger Iribarne

**Roger Valentin Iribarne Contreras** (1996ko urtarrilaren 2a) kubatar hesi-lasterkaria da. 

## Ibilbidea 
110 metroko lasterketan lortu zituen emaitzarik onenak hasieran baina azken urtetan 60 metrotako lasterketatan ari da ondoen. Nazioarte mailan Kubako selekzioarekin korritzen badu ere Lisboako Benfica klubeko lasterkaria da.

## Nazioarteko emaitzak 
## Marka pertsonalak 
* 60 m hesi-lasterketa: 7.59 (2018, Birminghamen)
* 110 m hesi-lasterketa: 13.39 (2017, Habanan)
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Club Balonmano Elx

**Club Balonmano Elx** Elx hiriko (Alacant) eskubaloi taldea da, 1958an sortua. Emakumezkoen talde indartsua du eta Ohorezko mailan ari da.

## Palmaresa 
### Espainian: 2 
* Espainiako liga (0): bigarren 2013an eta 2020an.
* Erreginaren Kopa (1): 2021
* Espainiako Superkopa (1): 2022

### Nazioaretan: 0 
* Eskubaloiko Iberiar Superkopa (0): finalista 2024an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isatou Ceesay

**Isatou Ceesay** (Njau, Gambia, 1972) Gambiako aktibista eta enpresaburu soziala da, *Birziklapenaren Erregina* bezala ezagutzen dena. *One Plastic Bag* izeneko birziklatze mugimendua hasi zuen Gambian. Mugimendu horren bidez, plastikozko hondakinak birziklatzen irakatsi zien Gambiako emakumeei, diru-sarrerak lortzeko produktu salgarri bihurtzeko.

## Biografia 
Ceesay 1972. urtean jaio zen Njau herri txiki batean, Ganbian. Oso gaztetan, eskola utzi zuen.

20 urterekin, eskolara itzultzea erabaki zuen, eta bere aitarengandik oinordetzan hartutako behia saltzen zuen, Gambiako Prestakuntza Teknikoko Institutuan idazkaritza-ikastaro batera joateko adina diru izateko. Ikastaroa amaitu ondoren, herrira itzuli eta boluntario gisa AEBetako Bake Taldean sartu zen. Garai horretan jabetu zen plastikozko poltsak berrerabili eta produktu berrietan eraldatu zitezkeela, Senegalen hondakinak kudeatzeko ikastaro batean parte hartu zuen bitartean.

Berak, bere ahizparekin batera, hondakin plastikoak poltsak, zorroak, kutxak, jostailuak eta bestelako produktuak egiteko erabili zezakeen hari bihurtzen duen metodo bat garatu zuen. Hala, 1997an, beste lau emakumerekin batera, N'Jau Birziklatze Zentroa sortu zuen bere jaioterrian, Gambia iparraldean. Hasieran, proiektu horren helburua plastikoen birziklapenean hondakinak berreskuratzearen garrantziaz eta onurez herritarrak heztea zen, eta, hala, inguruak hondakin plastikoekin zikintzeko ekintza moteltzea. Urteak igaro ahala, proiektua hazi egin da, eta orain emakumeak ahalduntzen ditu, laguntza eta diru-sarrerak emanez.

Proiektua Gambiako erakunde komunitario ofizial gisa onartu berri da, orain Njau Birziklatzeko eta Diru-sarrerak Sortzeko Taldea (NRIGG) deitua. Gaur egun, Ceesayk 11.000 pertsona baino gehiagorekin egiten du lan, eta NRIGGk Gambiako lau komunitatetan du egoitza.

## Sariak eta aintzatespena 
* 2012. *The International Alliance for Women Difference Maker saria* jaso zuen Washington DCn (AEB).
* 2015ean bere istorioa Miranda Paulek idatzitako eta Elizabeth Zunonek ilustratutako liburu batean argitaratu zen. Lau urte geroago, Lily Dyu idazleak *Earth Heroes* libururako hautatu zuen. Bertan ingurumenaren defentsan nabarmentzen diren pertsonaia eta proiektuak omentzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Klima Heroiak. Isatou Ceesay, Gambiako birziklapenaren erregina
* BBC News. Isatou Ceesay Gambiako gizarte ekintzaileak plastikotik egiten du moda
* Nola birziklatu plastikozko poltsak poltsa berrietan. Isatou Ceesay
Zelai ibaia

**Zelai ibaia**, baita ere  **Berastegi** eta **Elduarain**, Gipuzkoako Oriaren emaria da. Kantauriko isurialdekoa da.

## Ibaiaren ibilbidea 
Zelai ibaia Berastegi herrian sortzen da, Nafarroa Garaiaren mugatik gertu, 600 metrotan. Ipar-mendebaldera doa herri hauek gurutzatuz: Elduain, Berrobi, Belauntza eta Ibarra. 13,6 kilometro egin ondoren Oria ibaian batzen da, Tolosa inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* A. Oregi Baztarrika: *Caracterización de las masas de agua superficiales de la CAPV, II.liburuki. Ecorregionalización y estado ecológico de los ríos de la CAPV*, Eusko Jaurlaritza, 2002.
Toru Iwatani

Meguro, Tokio, 1955eko urtarrilaren 25a) japoniar bideo-joko diseinatzaile ohia da. Namco konpainian egin zuen lan eta Pac-Man bideojoko ezaguna diseinatu zuen 1980an.

## Biografia 
Tokioko Meguro auzoan jaio bazen ere haurra zela familia Tōhoku eskualdera aldatu zen aitak NHK irrati-telebista konpainian injeniari lana lortu baitzuen. Ondoren Tokioko Unibertsitate Metropolitarrean inheniaritza ikasketak egin zituen. Informatika alorrean autodidakta izan zen.

## Onarpena 
2001ean "Thumb Candy: The History of Computer Games" dokumentalean hartu zuen parte.

2010ko ekainaren 3an *Festival of Games* jaialdiaren barnean *Errekorren Guinness Liburuaren* agiri bat jaso zuen "munduan instalaturiko txanponekin funtzionatzen duten makina gehien" *Pac-Man*-enak izateagatik, 293.822 makina hain zuzen ere''*.*

2015ean *Pixels* animaziozko filmearen egileek omenaldia egin nahi izan zioten eta filmean "kameo" bat egin zuen.

## Miyamotok sortutako jokoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Toru Iwatani IMDB
* Toru Iwataniren biografia Pac-Man museoaren webgunean
Club Balonmano Femenino Málaga

thumb|250px|2022-23 denboraldiko taldea.
**Club Balonmano Femenino Málaga** Málaga hiriko emakumezkoen eskubaloi taldea da, 1995an sortu zena. Ohorezko mailan ari da. Málagako Diputazioak babesten duenez **CBF Málaga Costa del Sol** izenarekin ezagutzen da.

## Palmaresa 
### Espainian: 3 
* Espainiako liga (0): bigarren 2022an.
* Erreginaren Kopa (2): 2020, 2022
* Espainiako Superkopa (1): 2021

### Nazioartean: 1 
* Emakumezkoen EHF Challenge Cup:
** Txapelduna (1): 2021
** Txapeldun ordea (1): 2022

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Eraña

**Juan Eraña Virumbrales** (Erandio, Bizkaia,  - Oviedo, Asturias, ) bizkaitar futbolaria izan zen, erdilari moduan aritu zena. Iñaki Eraña futbolari ohiaren aita da. Bere anaiak Felipe Eraña eta Jaime Eraña futbolariak izan ziren ere.

## Kirol ibilbidea 
## Kanpo estekak
José Luis Lauzirika

**José Luis Lauzirika Pérez** (Gallarta, Bizkaia,  - Barakaldo, ) bizkaitar futbolaria izan zen, eskuin hegalean aritzen zena.

## Kirol ibilbidea 
## Kanpo estekak
José Ramón Ibarretxe

**José Ramón Ibarretxe Villanueva** (Trapagaran, Bizkaia,  - ) bizkaitar futbolaria izan zen, atezain moduan aritu zena.

## Kirol ibilbidea 
## Kanpo estekak
Ballynahinch gaztelua

**Ballynahinch gaztelua**, Irlandako mendebaldeko Connemara eskualdean dagoen jauretxe bat da, Galway konderria. Ballynahinch aintzira eta Ballynahinch ibaiaren ertzean eta Benlettery mendiaren alboan.

1756an eraikia izan zen eta 2014an Denis O'Brien irlandar aberatsak hotelean bilakatu zuen.

## Kanpo estekak 
* Hotelaren webgune ofizialak
Manuel Ibarra

**Manuel Ibarra Etxano** (Bilbo, Bizkaia,  - ) bizkaitar futbolaria izan zen, erdilari moduan aritu zena. Acero talde bilbotarrean hasi zen futbolean.

## Kirol ibilbidea 
## Kanpo estekak
José Luis Pérez

**José Luis Pérez Álvarez** (Getxo, Bizkaia, ) bizkaitar futbolari ohia da, aurrelari lanetan aritzen zena.

## Kirol ibilbidea 
## Kanpo estekak
José Luis García Saiz

**José Luis García Saiz** (Getxo, Bizkaia,  - Santander, Kantabria, ) bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari lanetan aritzen zena.

## Kirol ibilbidea 
## Kanpo estekak
Mikel Elorza Solis

**Mikel Elorza Solis** (Zarautz, 1966) abokatua, editorea eta euskal prentsako iritzilaria da. Susa argitaletxean lan egin izan du urte askoan, eta Susaren Interneteko proiektuetan, hala nola Armiarma delakoan, ardura lanak izan ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen Mendiguren

**Carmen Mendiguren Abaunza** (Zamudio, Bizkaia, 1913ko maiatzaren 22a - *Ibidem,* 2010eko otsailaren 7a*)* maistra izan zen. Emakume Abertzale Batzako idazkaria ere izan zen. Gerra Zibiletik ihesi erbestera bidali zituzten umeei lagundu zien Ingalaterrara; Southampton, Eastleigh, Dymchurch eta Leeds-era, 1937ko maiatzaren 21ean, Santurtzitik Southamptonerantz (Ingalaterra) abiatuko zen Habana itsasontzian.

## Bizitza 
Carmen Mendiguren Zamudiotorren jaio zen, gaur egun udal liburutegia dagoen eraikin historikoan, eta 7 neba-arrebetatik laugarrena izan zen. Oinarrizko ikasketak amaituta, "Bizkaiko maisu-maistren eskola arruntean" inskribatuko zen, irakasle-ikasketak egiteko eta bertan eskuratu zuen maistra titulua.. 

1933ko otsailaren 12an Zamudioko Emakume Abertzale Batzako osatu zen. EABko buru Tori Agirregoitia Barbera izan zen eta Carmen Mendiguren  izendatu zuten idazkari. EABren helburuetariko bat euskal umeen hezkuntza zenez, Euzko-Ikastola-Batzak ardura hori bere gain harturik, Bilboko Belostikalen eta Gran Vian ikastolak ireki zituen, eta Sondikakoa abian jarri zuen 1932an.

## Irakasle ibilbidea 
### Lehen urratsak 
Irakasle gisa Sondikan eman zituen lehen urratsak, Polixene Trabuduarekin batera, eta Lezaman ere izan ziren. Bitxia bada ere, 1936ko gerra piztu zenean, irakasle praktikak egiten ari zen udalerri horretan.Zamudioko Arteaga bizitegisektoreko F-1 lurzatiaren inguruan eraiki den kaleari han zuen. Izen hori aukeratzeko genero-ikuspegia izen zen kontuan. Aukera hori egiteko, oinarri izan zen Udalerako Amagoia Guezuraga zamudioztarrak idatzitako dokumentazioa.
* 2023ko Lagatzu Egunean, ekainaren 24an Carmen Mendiguren pastorala taularatuko da bere jaioterrian.

## Heriotza 
2010eko otsailaren 27an hil zan 96 urte zituela eta Izar Mendiguren, bere lobak, ondorengo bertsoa eskaini zion:
*Sondikan gerran,*
 
*Ingalaterran, Euskarari itsatsirik,*

 *zure izarra beti egongo da*
 
*irakasten ta pizturik,*

*nahiz eta aho eta begiak*
 
*betiko izan itxirik,*
 
*gure Bihotza eta oroimenean*
 
*egongo zara bizirik!*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leah Manning-en oroimenez  YouTube
Mikel Elortza (argipena)

**Mikel Elortza** edo **Mikel Elorza** izeneko pertsona bat baino gehiago dago Wikipedian.

* **Mikel Elortza Pagaldai** (Azpeitia 1991), txirrindularia.
* **Mikel Elorza Solis** (Zarautz 1966), abokatua eta editorea.
Wish Dragon

***Wish Dragon*** 2021eko Chris Appelhans estatubatuar zinema zuzendariak zuzendu eta ekoitzitako konputagailu animaziozko komedia filma bat da. Jimmy Wong, John Cho, Constance Wu, Natasha Liu Bordizzo, Jimmy O. Yang, Aaron Yoo, Will Yun Lee eta Ronny Chieng aktoreek bikoiztu zuten.

## Bikoiztaileak 
* Jimmy Wong: Din Song
** Ian Chen: young Din
* John Cho: Long
** Max Charles: Long gaztea
* Constance Wu: Mrs. Song
* Natasha Liu Bordizzo: Li Na Wang
** Alyssa Abiera: Li Na gaztea
* Jimmy O. Yang: Short Goon
* Aaron Yoo: Pockets
* Will Yun Lee: Mr. Wang
* Ronny Chieng: Pipa God

## Harrera 
Rotten Tomatoes iritzi-bateratzailearen arabera, filmak %68ko onarpen kalifikazioa du 25 kritika kontuan izanda, eta batez beste 6,10/10. Metacritic "Metascore" atalan, filmak 59/100 dauka, 6 kritiken bidez. FilmAffinity-n, 6,4/10 eman zion audientziak, 1.935 botoen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Panaeolus cinctulus

***Panaeolus cinctulus*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria. Pixka bat edo nahiko haluzinogenoa.

Sinonimoa: *Panaeolus subbalteatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Higrofanoa, 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, esfera erdi formakoa, inoiz ez konikoa, titi pixka batekin, erradialki zimurtu samarra. Hasieran arre-gorrixka, gero gorri-okre antzeko kolorekoa, bazterrean eremu ilun batekin, bukaeran, krema-gamuza oso argi  kolore fin batekin.

**Orriak:** Estu, arre-gorrixkatik beltzaxkara doan kolorekoak, ertz zurixkarekin.

**Hanka:** Zilindrikoa, luzetara ildaskatua, arre-gorrixka kolorekoa, pruina zurixka batez estalia.

**Haragia:** Usain eta zapore berezirik gabea.

**Etimologia:** *Panaeolus* terminoa, grezieratik dator. "panoiolos" hitzetik. "pas pasa pan" = dena, eta "aiólos" = hainbat koloretakoak. *Subbalteatus* epitetoa, ia honen antzekoa,  esan nahi duen "sub" hitzetik eta gerriko apaindua esan nahi duen "balteus" hitzetik dator. Kapelaren hegalean kolore-banda diskretu bat duelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Panaeolus retirugis* delakoarekin nahas daiteke, honek kanpai-itxurako kapela du, ez da higrofanoa eta erretikulatua. *Panaeolus campanulatus* espeziearekin ere bai, hau kolore argikoa da, ez da higrofanoa, erdiesferikoa eta lehortzean pitzatua.

## Sasoia eta lekua 
Batez ere udazkenean, toki simaurtuetan taldeak osatuz. Espezie urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Erdialdeko Amerika, Hego Amerika, Karibea, Kanariak, Europa, Errusia, Iran, India, Himalaiako eremua, Japonia, Txina, Australia, Zeelanda Berria, Indonesia, Hegoafrika, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Kenya, Nigeria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saghmosavankeko monasterioa

**Saghmosavankeko monasterioa** (armenieraz: ''*)  Erevandik hogei kilometrora, Aragatsotneko *marzanean*, Kasakhaneko altuera batean dagoen monasterio armeniar bat da. XIII. mendeko Erdi Aroko arkitekturaren garapenaren bigarren uneari dagokio.

## Kokapen geografikoa 
ezkerrera|thumb|Saghmosavanken kokalekua.
Aragatsotneko *marzanean'' (probintzia) dago monasterioa, Saghmosavan herrixkan, Ohenavandik 5 kilometrora,  Erevandik hogei bat kilometrora. Kasakh ibaiaren inguruan eraiki zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* (en inglés) Saghmosavank Monastery en Armenica.
Isabel Garcés

**Isabel Garcés Cerezal** (Madril, 1901eko urtarrilaren 28a - ib., 1981eko otsailaren 3a) madrildar aktorea izan zen.

## Aktore ibilbidea 
### Hasiera 
Zazpi urte besterik ez zituela egin zuen debuta eszenatoki batean, batez ere amak animatuta, Jacinto Benavente (*Su amante esposa*, 1950; *Al amor hay que mandarle al colegio*, 1951; *Ha llegado Don Juan*, 1952); Tono (*Guillermo Hotel*, 1945, *Retorcimiento*, 1948); Joaquín Calvo Sotelo (*Tánger*, 1945); José López Rubio (L*a venda en los ojos*, 1954; *Un trono para Cristi*, 1956) edo Alfonso Paso (*Cosas de papá y mamá,* 1960; *Las mujeres los prefieren pachuchos*, 1963) eta antzerki-idazle atzerritarrenak, hala nola, Joseph Kesselringen *Arsénico y encaje antiguo* (1945), Alan Ayckbournen *No entiendo a mi marido* (1968).

### Zinema 
59 urte zituela egin zuen lehen filma, eta haren paperak film komikoetan amona ezti eta despistatuaren prototipokoak ziren; askotan, Pili eta Mili eta Marisol bezalako haurrentzako artisten umorezko kontrapuntu gisa. Marisolekin sei aldiz aritu zen. Rocío Dúrcal izar ezagunaren hiru filmetan ere parte hartu zuen, eta adiskidetasun-harreman handia izan zuen egokitzapen zinematografikoetan; besteak beste, *Las Leandras*, 1969an arrakasta handia izan zuena Isabelentzat eta banaketan parte hartu zuten gainerako artistentzat, besteak beste,Celia Gámez eta Alfredo Landarentzat.

### Heriotza 
Isabel Garcés aktorea oso ezaguna izan zen Espainiako garai batean, eta 1981eko otsailaren 3an hil zen Madrilgo Ruber klinikan, laurogei urte bete berri zituela, gaixotasun luze baten ondoren.

## Sariak 
;* Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leratiomyces ceres

***Leratiomyces ceres*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarritasuna ezezaguna da eta zalantzazkoa, toxikotasuna izan dezakeena.

Sinonimoa: *Stropharia aurantiaca*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero zabaldu egiten da; gorri-adreilu koloretik gorri-laranja kolorera doana, oso deigarria, errezel hondarrengatik, maiz apendikulatua.

**Orriak:** Zabal, hasieran krema antzeko kolorekoak, gero arre-oliba kolorekoak, eta, azkenik, arre-gris-purpura koloretik gris-morera doazenak.

**Hanka:** Liraina, haritsua, okre antzeko kolorekoa, errezelaren arrasto nahiko nabariekin.

**Haragia:** Usain hautemanezinarekin eta belarraren zaporearekin.

**Etimologia:** *Stropharia* terminoa, neskatoak bularra estutzeko erabiltzen zuten "estrofio" hitzetik dator, ondo hauen eraztunagatik edo eraztunaren arrastoengatik. *Aurantiaca* epitetoa latinetik dator, laranja kolorekoa esan nahi duen "aurantiacus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Kapelaren  gorri-adreilu kolorea, orrien gris more kolorea eta oin horixka dira espezie honen ezaugarri nagusiak.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, lorategietan edo hostozabalen azpian, lurrean edo egur hondarretan, baita obra hondakinen artean ere, urria, baina ugaritzen ari dela ematen du.

### Banaketa eremua 
Amerika osoa, Hegoafrika, Europa, Kanariak, Hegoafrika, Kenya, India, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lerrokako inprimagailu

**Lerrokako inprimagailua** lerroz lerro inprimatzen duen inprimagailu mota bat da; karakterez karaktere inprimatzen duten inprimagailuen aldean, inprimagailu matrizial estandarretan gertatzen den bezala, edo orrialdez orrialde, laser-inprimagailuen kasuan bezala.

Abiadura handiko gailuak dira, sarritan sistema informatiko handiekin, miniordenagailuekin edo sareko ekipoekin erabiltzen direnak, baina ez erabiltzaile bakar batek erabiltzen dituen sistemekin.

Lineako inprimagailu mota ezberdinen artean hauek daude: **katezko inprimagailuak** eta **bandazko inprimagailuak** .

LPT laburdurak jatorriz *line printer* edo lerrokako inprimagailua esan nahi zuen. Mikroordenagailuetan laburdura bera erabili ohi da ordenagailuaren ataka paraleloa(k) izendatzeko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Augustin Thierry

**Jacques Nicolas Augustin Thierry** (Blois, 1795eko maiatzaren 10a - Paris, 1856ko maiatzaren 22a) frantziar historialaria izan zen.

École Normale Supérieureren hezi ondoren, Compiègnen irakasle izan zen. Frantziako Iraultzaren idealak eta etorkizuneko gizarte ideal baten Henri de Saint-Simonen ideiak gogo biziz hartu zituen. Denbora batez Saint-Simonen idazkari izan ondoren, 1814tik 1817ra Auguste Comteren idazkaria izan zen.

Saint-Simonen ideietan ez ezik, literatura erromantikoan ere inspiratu zen. *Censeur européen* aldizkarirako idatzi zituen artikuluetan, germaniar inbasioei, normandiar konkistari eta nazioen mailaz mailako gorakada erakunde parlamentarioetarantz buruzko ideiak azaldu zituen. Lehen mailako iturriak erabili zituen bere lanetarako. 1830ean Académie des inscriptions et belles-lettres erakundeko kide aukeratu zuten eta 1841etik aurrera eta hamabost urtez Gobert Saria jaso zuen.

Frantzian erakunde komunalen azterketa kritikoa inauguratu zuen. Bere bizitzako azken urteetan etsipenez bizi izan zuen 1848ko Iraultza, burgesia liberalaren gobernua suntsitu eta katolizismoarekin adiskidetzen zena.

## Lanak 
* ''Conquête de l'Angleterre par les Normands* (1825)
**Essai sur l'histoire de la formation et des progrès du tiers état*, Genève, Mégariotis Reprints, 1978 .
* *Récits des temps mérovingiens* (1840), Bruxelles, Complexe, 1995, coll. Historiques, 94.
* *Recueil des monuments inédits sur l'histoire du tiers état*, Paris, éd. du CTHS, 1970.
* *Vie et mort de Thomas Becket*, Paris, Table ronde, 2002, coll. La petite vermillon, 165.
* *Lettres sur l'histoire de France'' (1827), Aude Déruelle argitaratzailea, Classiques Garnier, 2012.
KV9

**KV9** Egiptoko hilobi bat da, Erregeen Harana deituriko bailaran. Niloren mendebaldeko ertzean dgo, Luxor hiri modernotik gertu. Bi monarkak erabili zuten haraneko hilobi bakarrenetako bat da: Ramses V.a eta Ramses VI.a, biak XX. dinastiaren erdialdekoak.

## Esparru historikoa 
XX. dinastiako laugarren erregea, Usermaatra-Sejeperenra Ramses-Amenherjepeshef-Meriamón izenarekin koroatua, eta normalean Ramses V.a izenez ezagutzen dena, bere lau urte eskasetan (1147tik 1143ra) ez zuen ospea merezi zuen ezer egin. *Urte hutsak* izan ziren, Egipto noraezean ibili zen eta egoerak okerrera egiten jarraitu zuen. Herrialdeak aspaldi galdu zuen bere inperioa, eta lehortearekin, gosetea eta pobreziarekin batera lurra hondatzen ari zen. Herriaren zatiketak eta faraoien borondate faltak dena okerrera egin baino ez zuen egin.
thumb|245x245px|Ramses vi.aren hilobia.
Ramses V.a hildako erregeen zerrendan sartu zenean, oinazerik eta osperik gabe, bere osabak hartu zuen bere lekua, Ramses III.a handiaren seme gazteenetako bat. Nebmaatra-Meriamón Ramses-Amenherjepeshef-Neterheqaiunu izenekoa, Ramses VI.a berriak beste zazpi urtez gobernatu zuen, eta bertan bere aurreko tronuan izandako rol hutsa bete zuen. Hala ere, harrigarria da faraoi honek bere jatorria aldarrikatzeko eta aurreko erregeak monumentu ugaritan ordezkatzeko egindako ahalegina. Hasiera batean Ramses V.arentzat pentsatutako hilobia ere usurpatuko zuen.

## Kokapena 
KV9 leku pribilegiatu batean dago, Erregeen Haranaren erdialdetik oso gertu, harkaitza bikaina den eta hilobien dentsitatea handitzen den leku batean. KV62 famatuaren bertikal berean dago, Tutankamenen hilobia. Bere sarrera KV10aren iparraldean dago.

Hilobiaren diseinua oso osatua da, eta guztiz amaitutako Haraneko azken hilobietako bat da, gainera, emaitza bikainarekin. Lekuaren profila oso sinplea da, ganbera erantsien guztizko gabezia eta Ramses II.aren ondorengo hilobi guztiek duten ardatz zuzena. Multzoa arkitektura-pretentsio handirik gabeko hilobi batena da, arazo handirik gabe amaitu ahal izan zen. Izan ere, aurreko erregeak hasi zuen inongo presa handirik gabe.

## Dekorazioa 
Beheko lehen korridoreak (G) Amduateko Liburuaren irudiak erakusten ditu hormetan; zehazki, eguzki-ontziaren gaueko ibilbideko lehen, bigarren, hirugarren, seigarren, zazpigarren eta zortzigarren orduetakoak. Testuan Zeruen Liburuaren azalpenarekin jarraitzen da. Hurrengo pasabideak (H) dekorazio bera du, nahiz eta Amduateko laugarren, bosgarren, zortzigarren eta hamaikagarren orduak erabiltzen dituen.

## Irudi galeria 

Tumba_de_Ramsés_V_y_de_Ramsés_VI,_Valle_de_las_Reyes,_Luxor,_Egipto,_2022-04-03,_DD_62.jpg|Hieroglifikoak kv9an
Tumba_de_Ramsés_V_y_de_Ramsés_VI,_Valle_de_las_Reyes,_Luxor,_Egipto,_2022-04-03,_DD_55.jpg|Ganberaren sabaia
Tumba_de_Ramsés_V_y_de_Ramsés_VI,_Valle_de_las_Reyes,_Luxor,_Egipto,_2022-04-03,_DD_67.jpg|Zutabeen ganbera

## Kanpo estekak
Nowy Żmigródeko hilerri judua

**Nowy Żmigródeko hilerri judua** XVI. mendearen hasieran sortu zen hilerria da, 2 hektareako azalerarekin. Bigarren Mundu Gerran suntsitu zuten hilerria. 250 bat hilarri kontserbatzen dira, eta horietatik 100 inguru egoera onean daude. Gordetzen den hilarririk zaharrena 1742koa da. Gerraren ondoren, bi ehorzketa egin ziren hilerrian. 1955ean izan zen azkena: Pinkas Wohlmut lurperatu zuten, Nowy Żmigródeko azken judua.

Nowy Żmigród, cmentarz żydowski (HB5).jpg|
Nowy Żmigród, cmentarz żydowski (HB8).jpg|
Nowy Żmigród, Cmentarz żydowski w Nowym Żmigrodzie DZolopa 2015-07-18 103951 0055.jpg

## Kanpo estekak
Ioannis Grivas

**Ioannis Grivas** (; Kato Tithorea, 1923ko otsailaren 23a - Atenas, 2016ko azaroaren 27a) greziar politikari eta epailea izan zen.

Zuzenbidea ikasi zuen Atenasko Unibertsitatean eta 1954tik aurrera epaile izan zen. 1975ean Greziako Junta Militarra epaitu zuen auzitegiko kide izan zen, 1979an Auzitegi Gorenean sartu zen eta 1989tik 1990era buru izan zen.

1989ko ekaineko hauteskundeetan PASOKen eta Demokrazia Berriaren arteko berdinketaren ondoren, kudeaketa-gobernu bateko lehen ministro izendatu zuten hauteskundeak deitzeko.
Eye for an Eye (1996ko filma)

***Eye for an Eye*** (euskaraz *Begia Begiaren Truk*), 1996ko John Schlesinger ingelesaren thriller psikologiko film bat da. Erika Holzer idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Sally Field, Kiefer Sutherland, Ed Harris, Beverly D'Angelo, Joe Mantegna eta Cynthia Rothrock aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Karen McCann (Sally Field) eta Mack McCann (Ed Harris) senar-emazteen 17 urtetako alaba gurasoak etxean ez daudela sartu den ezezagun batek bortxatu eta erailtzean beraien ordurarteko bizimodua irauliko du. Karenen atsekabea mendeku nahian eta justiziak hiltzailea atzemateko fedegabezian bilakatuko da, susmagarria proben faltaren ondorioz aske utziko baidute. Gaizkileak beste hilketa bat burutzean, aurrekoan bezala arren aurkako probarik topatzeko gai ez direnez beste behin aske geldituko dira,orduan Karenek justizia bere eskutik hartzea erabakiko du.

## Aktoreak 
* Sally Field: Karen McCann  
* Kiefer Sutherland: Robert Doob
* Ed Harris: Mack McCann
* Joe Mantegna: Joe Denillo detektibea
* Beverly D'Angelo: Dolly Green
* Olivia Burnette: Julie McCann
* Alexandra Kyle: Megan McCann
* Darrell Larson: Peter Green
* Charlayne Woodard: Angel Kosinsky
* Philip Baker Hall: Sidney Hughes
* William Mesnik: Albert Gratz
* Rondi Reed: Regina Gratz
* Keith David: Martin
* Donal Logue: Tony
* Grand L. Bush: Tyrone
* Armin Shimerman: Arthur Younger epailea
* Nicholas Cascone: Howard Bolinger barrutiko fiskala
* Ross Bagley: Sean Kosinsky
* Cynthia Rothrock: Tina
* Stella Garcia: Maria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Freda Huson

**Freda Huson** (Smithers, Columbia Britainiarra, Kanada, 1964ko maiatzaren 24a), **Chief Howilhkat** izenez ere ezaguna (*Howilhkat buruzagia*), Kanadako indigenen eskubideen aldeko ekintzailea da, Wet 'suwet'en herriaren buru, eta *Right Livelihood saria* jaso zuena, Nobel sari alternatibotzat jotzen dena.

## Ibilbidea 
Huson Smithersen jaio zen, Columbia Britainiarrean, 1964an. Kanadako herri indigenen eskubideen defendatzaile bihurtu zen, beren lurrari eta antzinako kulturari eta ingurumenaren babesari dagokienez.

2020an, Columbia Britainiarreko Auzitegi Gorenak gasbidearen obrak blokeatzeagatik emandako ebazpen baten ondoren, Kanadako Zaldizko Poliziak Huson atxilotu zuen beste 28 pertsonarekin batera, horietako zazpi bere kanpamentukoak, tartean Brenda Michell ahizpa eta Tait iloba.

## Aintzatespenak 
2021ean, Nobel Sari alternatiboa jaso zuen, *Right Livelihood 2021 Saria*, bere herriaren kultura berreskuratzeko eta bere lurren defendatzeko egindako ahaleginagatik. Giza eskubideen eta ingurumenaren beste defendatzaile batzuk ere aintzatetsi zituzten, hala nola Marthe Wandou, Vladimir Sliwyak eta Baso eta Ingurumenerako Lege Ekimena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Unist´ot´en
* Freda Husonekin elkarrizketa
Czocha gaztelua

**Czochako gaztelua** (, ) Leśnako gminatik (herria) gertu dagoen Erdi Aroko gotorlekua da, Behe Silesiako voivoderriaren Lubańgo barrutian, Poloniako hego-mendebaldean. Gaztelua Leśniako presaren ondoan dago, Kwisa ibaiaren urak biltzen baititu. Gaur egun,  Lusazia Garaiaren zati poloniarra da. Czochako gaztelua gneiss arrokaz egina dago, eta haren alderik zaharrena omenaldiaren dorrea da, azken honen inguruan bizitzeko moduko egiturak eraiki ziren.

## Historia 
Gaztelua, jatorrian, egurrezko gotorleku gisa eraiki zen Txekiaren eta Lusaziaren arteko mugan, Bohemiako Wenceslao I.erregearen aginduz, XIII. mendearen erdialdean (1241-1247). 1253an  Konrad von Wallhauseni eman zioten, Meisseneko gotzaina. 1319an, Jawor-eko Enrike I.aren dukerrian sartu zen defentsa-konplexua, eta, hura hil zenean, Silesiako beste printze batena, Bolko II.a Txikia, izatera pasa zen. Harrizko gaztelua ez zen eraikitzen hasi 1329ra arte.

XIV. mendearen erdialdean, Czochako gaztelua Karlos Bohemiako I. ak eta Alemaniako IV.ak, Erromatar Germaniar Inperio Santuaren enperadoreak eta Bohemiako erregeak erantsi zuten. 1389 eta 1453 bitartean, von Dohn eta von Kluks familia nobleen jabetzakoak izan ziren gotorlekuak. Defentsa indartuekin, XV. mendearen hasieran, husitek eraiki zuten gaztelua, eta 1427an hartu zuten hustarrek. Denbora mugarik gabe iraun zuen botere horrek (ikus gerra hustarrak). 1453an, Von Nostitz familiak hartu zuen konplexua, 250 urtez berea izan eta 1525 eta 1611n errotik aldatu zuena. Gazteluko harresi indartuek arrakastaz jasan zuten suediarren setioa Hogeita hamar Urteko gerran (1618-1648). 1703an, gotorlekua Jan Hartwig von Uechtritzek erosi zuen,  Augusto II Indartsuaren gorteko eragin handiko batek. 1793ko abuztuaren 17an gazteluak sute suntsitzailea jasan zuen.

1909an, Czochako gaztelua Ernst Gutschow Dresdeneko tabako-saltzaile baten esku geratu zen. Jabe berriak Berlingo Bodo Ebhardt arkitektoak zuzendutako berreraikuntza sakona agindu zuen, 1703ko gazteluko pintura batean oinarrituta. Gutschow, Errusiako gorte inperialarekin zerikusia duen gizona, gazteluan emigrazio zuriko hainbat  errusiar hartu zituen. Enpresaburua gotorlekuan bizi izan zen 1945eko martxora arte, gazteluko objektu baliotsuenak berekin zeramatzala.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, gaztelua hainbat aldiz arakatu zuten, bai Armada Gorri sobietarreko soldaduek, bai lapur poloniarrek, altzariak eta bestelako ondasunak lapurtu baitzituzten. 1940ko hamarkadaren amaieran eta 1950eko hamarkadaren hasieran, gotorlekua Greziako Gerra Zibiletik ihes egiten zuten errefuxiatu grekoen etxea izan zen. 1952an, Poloniako Indar Armatuek hartu zuten gaztelua, eta mapa ofizialetatik ezabatu eta ofizialentzako oporraldi eremu gisa erabiltzen hasi ziren.

Gaztelua hotel eta hitzaldi-zentro gisa ireki zen 1996ko irailean. Konplexua filmazioko platoa izan da zinema eta telebistako hainbat ekoizpenetarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anežka Drahotová

**Anežka Drahotová** (Rumburk, Txekia, 1995eko uztailaren 22a) atletismoan lehiatzen den kirolari txekiarra da, martxa-diziplinan aditua eta errepideko txirrindularitzan. Bi domina irabazi zituen Europako Atletismo Txapelketan, 20 km-an, oinez, bi domina irabazi zituen Europako txapelketetan: bata, brontzezkoa, Zurichen, eta, bestea, zilarrezkoa, Berlinen, 2018a .

## Biografia 
Haren ahizpa bikia, Eliνka da. 

## Ibilbidea 
Rietiko Europako junior titulua (errekor nazionala) 10.000 m irabazi ondoren, 20 km-ko finalista izan zen. Moskuko munduko txapelketen finalista izan zen, 2013ko abuztuaren 13an, 1 h 29 min 05ean jarri zuen errekor pertsonala.

Florentziako (Italia) Errepideko 2013ko Txirrindularitzako Munduko Txapelketan erlojuaren aurkako juniorrean parte hartu behar izan zuen, baina azken unean ez zen atera. 

## Palmaresa atletismoan 
## Errekorrak 
## Palmaresa txirrindularitzan 
* **2013**
** Championne de République tchèque du contre-la-montre juniors. **1.a,** **Txapelduna**
* **2014**
** *Txekiar Errepublikako errepideko 2.a*
** *Txekiar Errepublikako erlojuaren kontrako 3.a*
* **2016**
** *Txekiar Errepublikako erlojuaren kontrako 3.a*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nafarroako Parlamentuko XI. legealdia

**Nafarroako Parlamentuko XI. legealdia** Nafarroako Parlamentuko ziklo parlamentario bat da, 2023ko ekainaren 16an hasi zen, 2023ko maiatzaren 28ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak egin ondoren.

## Historia 
Nafarroako Parlamentuko XI. legealdia 2023ko ekainaren 16an berritu zen, urte bereko maiatzeko hauteskundeen ondoren. Emaitzek erakutsi zuten nafar gizartearen aniztasuna, eta horrek indar politikoen arteko akordioak hartzera behartu zuen gobernagarritasuna bermatzeko. Unai Hualde Iglesias izendatu zuten berriro Parlamentuko lehendakari, Geroa Bai alderdiko kidea, Ganberako gehiengoaren babesarekin.

Egungo osaketan zazpi talde edo indar politikok dute ordezkaritza, eta UPN da alderdirik bozkatuena 15 eserlekurekin. Hala ere, María Chivite buru duen gobernua PSN, Geroa Bai eta Zurekin Nafarroa koalizioen arteko itunari esker osatu zen, EH Bilduren abstentzioarekin. Egoera honek elkarrizketa etengabea eskatzen du legeak aurrera ateratzeko, oposizioan UPN, PPN eta Vox alderdiak daudela kontuan hartuta.

Legealdi honetako erronka nagusien artean Nafarroako Foru Hobekuntzaren eguneratzea, zerbitzu publikoen indartzea —batez ere osasungintzan— eta etxebizitzaren arazoari aurre egitea daude. Horrez gain, euskararen egoera eta trantsizio ekologikoa eztabaida politikoaren erdigunean daude, Nafarroako autogobernua eta eskumenen defentsa ardatz hartuta legealdi osoan zehar.

## Parlamentua 
### Eserlekuen banaketa 
Legeak 50 ordezkari baino ez ditu onartzen, eta jasotako boto kopuruaren arabera banatzen dira. Herritarren botoaren ondorioz, alderdi politikoek eserleku kopuru jakin bat jasotzen dute lortutako boto kopuruaren arabera. Ondoren, eserleku horiek kanpainaren hasieran aurkeztutako zerrendaren ordenaren arabera esleitzen dira. Hauek dira Nafarroako Parlamentuko XI. legegintzaldiko 50 parlamentariak:

| width="10" |
| valign="top" |

|}

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2023ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

## Kanpo estekak 
* Nafarroako Parlamentuaren web gunea
Lita de Ranitz

**Willemine Elisabeth Edzardine (Lita) de Ranitz** (Haga, Herbehereak, 1876ko martxoaren 4a – Amsterdam, Herbehereak, 1960ko uztailaren 21a) arte bildumagile herbeheretarra izan zen. Bere panpina-etxeen bilduma Hagako Museo Historikoan dago gaur egun.

## Bizitza 
1876an jaio zen Hagan, Sebastiaan Mattheus Sigismund de Ranitz eta Hermanne Louise Christine Thomassen à Thuessink van der Hoopen familian. Txikitan hasi zen panpina-etxeen bilduma biltzen, eta helduaroan gehitzen jarraitu zuen bere bidaietan zehar eta eskulangileei elementu bereziak enkargatuz. 

1910ean eta 1911n Lita de Ranitzek erakutsi zuen bere panpina-etxerik landuena, eta Emma erregina izan zen ikuskizunera joandako gonbidatuen artean.

Willem Bastiaan Tholen artistarekin ezkondu zen 1919an, bere bigarren emaztea zelarik. Bere senarrak eta beste artista batzuek margolan txikiak egin zituzten bildumarako. Bere ahizpa Annak alfonbra eta gortina txikiak brodatu zituen ekarpena egiteko.

1931n alargundu zen. 1960an hil zen Amsterdamen. Bilduma Hagako Jantzien Museoari eman zioten, eta 1984aren ondoren Hagako Museo Historikoaren funtsen parte izatera pasa zen, eta 2018ko erakusketa baten ardatza izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Pérez García

**María Pérez García Nalón** (Orce, Granada, 1996ko apirilaren 29a) atletismoan lehiatzen den kirolaria da, martxako diziplinan aditua. Urrezko domina irabazi zuen 2018ko Europako Atletismo Txapelketan, 20 km-ko proban. 2023ko abuztuaren 20an Munduko txapelduna izan zen 20 kilometroko eta handik lau egunetara 35 kilometroko proban ere bai. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen 20 kilometro martxako proban eta ondoren urrea 35 kilometro martxa taldeka proban, Álvaro Martín bikote zuela.

## Biografia 
María Pérez Orcen (Granada) jaio zen 1996an. Jacinto Garzónen zuzendaritzapean, 11 urte zituela hasi zen atleta-ibilaldia egiten ikastetxean. Jacinto Garzón izan da entrenatzailea ordutik.

2013tik, 18 urtez beherakoen Europako Txapelketan debuta egin zuenetik, dago nazioartean. Espainiako 20 km-ko txapelduna izan zen 2018, 2019 eta 2020an, eta 35 km-ko txapelduna 2021ean.

2018ko abuztuan, urrezko domina lortu zuen Europako Txapelketan, 1:26:36ko denboran 20 km-ko distantzia eginda. Espainiako errekorra izan zen, eta  Anežka Drahotová eta Antonella Palmisano txekiarrak gainditu zituela

Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan laugarren postua lortu zuen, 20 km-ko proban. 

2022an, Munduko Txapelketan eta Europako Txapelketan parte hartu zuen, baina bi kasuetan deskalifikatu egin zuten martxa irregularrarengatik.

2023ko martxoan, 20 km-ko bere Espainiako errekorra minutu batez baino gehiagoz gainditu zuen Espainiako Txapelketan. Maiatzean lortu zuen 35 km-ko munduko errekorra 2:37:15eko markarekin gainditzea Europako taldekako Txapelketan. Espainiako selekzioarekin ere urrezko domina lortu zuen.

## Nazioarteko palmaresa 
## Nazioarteko lehiaketak 
## Marka pertsonalak 
Distantzia guztiak martxa atletikoaren modalitatekoak dira. Metrotan adierazitako distantziak pistan jokatzen dira; kilometrotan adierazitakoak, errepidean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak