open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Münchinger

**Karl Münchinger** (Stuttgart,  – ) alemaniar orkestra-zuzendaria izan zen. Jaioterriko musika-eskolan egin zituen ikasketak, eta orkestra-zuzendaritza landu zuen Carl Leonhardtekin. Konposizioa ere ikasi zuen. Stuttgarteko organista eta abesbatzako zuzendari izan zen 1937-1941 urteen artean.

Gerra amaitu zenean Stuttgarteko Ganbera Orkestra sortu zuen, eta lehenengo kontzertua 1945ean eman zuen; Bachen eredua eta barrokoko musikagileena hartu zuen. Parisen, 1949an aurkeztu zen lehenengo aldiz eta arrakasta izugarria lortu zuen. 1951n, *Brandeburgoko kontzertuak *grabatu zituen eta ospetsu egin zuten mundu osoan. Bira ugari egin zituen Europan barrena. 1957. urteaz geroztik, errepertorioa musikagile klasikoetara zabaldu zuen (Haydn eta Mozart). 1966an orkestra berri bat sortu zuen, Stuttgarteko Orkestra Filarmoniko Klasikoa; berrogeita bost lagunek osatzen zuten taldea, eta XVIII. mendearen bukaerako eta XIX. mendearen hasierako musika landu zuen batez ere. Bestalde, munduko orkestra handienek gonbidatu zuten (Vienako Orkestra Filarmonikoa, Parisko Orkestra, Suitzako Orkestra). 1979an Colmarreko jaialdia sortu zuen. 1987an, itsutasunak jota, Stuttgarteko Ganbera Orkestraren zuzendaritza utzi zuen bost mila kontzertutik gora eman ondoren.

## Erreferentziak
Nawal el Saadawi

**Nawal El Saadawi** (, Kafr Tahla,  - Kairo, ) egiptoar idazle feminista izan zen.

## Biografia 
Nawal El Saadawik txikitatik izan zuen idazteko zaletasuna eta trebetasuna, eta gaitasun hori emakumeen egoera ikusarazteko eta feminismoa sustatzeko lanak argitaratzeko erabili zuen.

1971n *Emakumeak eta Sexualitatea *ikerketa ospetsua argitaratu zuen Egipton; ondorioz, bere lan guztiak debekatu eta osasun-zerbitzuko zuzendari orokorraren kargua kendu zioten. Alabaina, feminismoaren alde lanean jarraitu zuen, eta emakumeen aldeko mugimendua Emakumeen Elkartasunaren Taldean bildu zuen. 1981ean espetxeratu egin zuten, Anwar al-Sadat lehendakariaren Jerusalemgo Bake Hitzarmenarekiko deadostasuna agertzeagatik, eta hurrengo urtean askatu zuten, Anwar al-Sadaten hilketatik hilabetera. Handik gutxira, Egipto utzi eta Londresera ihes egin zuen.

1979-1980 urteetan Nazio Batuen Erakundeko aholkulari izan zen Emakumea Afrikan eta Ekialde Hurbilean programan.

1981ean, berriz, espetxeratu egin zuten, Anwar al-Sadat lehendakariaren Jerusalemgo Bake Hitzarmenarekin ados ez egoteagatik. Hurrengo urtean utzi zuten aske, Anwar al-Sadaten hilketatik hilabetera.

1991n, islamisten heriotza-mehatxuak jaso ondoren, Estatu Batuetara erbesteratu zen, non Washingtoneko Unibertsitateko irakasle izan baitzen. 1996an Egiptora itzuli zen. Bertan emakumeen eskubideen aldeko aktibismoa alde batera utzi gabe jarraitu zuen eta, batez ere, idazten.

## Lanak 
Idatzi zituen eleberrien artean, batez ere aipatzekoak dira *The fall of the imam* (1987) eta *God Dies by the Nile*, non emakume musulmanek bizi dituzten desberdintasun-egoerak ageri baitiren.

Nolanahi ere, *Searching* (1968) da, beharbada, bere lanik ezagunena. Liburu horretan, amarekin bizi den hogeita hamar urte inguruko Fouada izeneko emakume kimikari baten istorioa kontatzen du. Egun batean, Farid maitalea ez da hitzordura agertuko, eta Fouadak mundua oinpean desegiten zaiola sentituko du; burua galduta, gizon maitatuaren bila hasiko da Kairoko kaleetan, eta bilaketa hori barruranzko bilaketa bihurtuko da. Horrela, agerian geratuko dira emakume izateagatik bizi izan dituen egoera tamalgarriak.

## Sariak 
* 2003an, Kataluniako Gobernuak *Internacional Catalunya* saria eman zion, zeinak kulturan, zientzian edo gizarte-gaietan ekarpen handia egin duten pertsonak saritzen baitituen.
* 2004an, ostera, Europako Kontseiluak *North-South* saria eman zion, giza-eskubideak eta hegoa eta iparraren arteko elkartasuna eta lankidetza sustatzen dituzten pertsonei ematen zaiena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexei Jawlensky

thumb|alt=|*Alexander Sakharoffen erretratua*, 1909
**Alexei Jawlensky**, errusieraz **Aleksei Georgievich Javlenski** (Алексей Георгиевич Явленский) (Torzhok, Errusia, 1864ko martxoaren 13a - Wiesbaden, Alemania, 1941eko martxoaren 15a) errusiar margolaria izan zen. Erretratu espresionistak landu zituen hasieran eta molde abstraktuak azken urteetan.

## Biografia 
Moskun eta San Petersburgon egin zituen ikasketak. Joera errealistetatik aldendu ondoren, Munichera joan zen 1896. urtean eta Wassily Kandinskyrekin hasi zen lanean. Eragin handia jaso zuen Kandinskyrengandik.

1905ean Parisera joan eta Henri Matisse pintorearekin jardun zuen lanean, *fauve* moldeen inguruan. Berriro Munichera itzulirik, *Neue Künstlervereinigung* (1909, NVK, "Artisten Elkarte Berria") giro espresionistako taldea sortu zuen eta harremanak izan zituen *Der Blaue Reiter* ("Zaldun urdina") taldeko pintoreekin. *Madame Turandot* kolore biziz eginiko *fauve* estiloko lana da garai honetako lanik aipagarriena (1912).

Lehen Mundu Gerraren garaian, estetika molde berri bati ekin zion eta joera abstraktua hasi zen nabarmentzen bere lanetan, 1917tik aurrera. Erlijio sineste sakoneko gizona zen, eta ikono ortodoxoekin aldera zitezkeen obra mistikoak ere egin zituen ("Gauean barrena begira", 1923). 1924an, berriro elkartu zen Kandinskyrekin eta, Paul Klee eta Lyonel Feiningerrekin batera, *Der Blau Vier* ("Lauko urdina") taldea eratu zuen. Pintura utzi behar izan zuen 1929an, eritasun batek eraginda.

## Erreferentziak
Walter Sisulu

[thumb|Walter eta Albertina Sisuluren ezkontza. [Evelyn Mase emaztegaiaren ezkerraldean, Anton Lembede emaztegaiaren eskuinaldean, Nelson Mandela ezkerraldeko muturrean eta Rosabella Sisulu bikoteari begira daude.]]
**Walter Max Ulyate Sisulu** (Engcobo, Transkei,  - ) hegoafrikar politikaria izan zen. Misiolari-eskola anglikano batean egin zituen lehen ikasketak eta meatzari, okin eta bulegari gisa lan egin zuen. 1940an ANC (Afrikako Kongresu Nazionala) alderdian sartu zen, eta alderdi hartako gazteria-sailaren sorreran parte hartu zuen 1944an. 1949an alderdiaren idazkari orokor izendatu zuten. Harrezkero hainbat gorabehera izan ditu gobernuarekin, apartheidaren kontrako jarduerengatik; hainbat aldiz atxilotu izan dute, eta 1956an gobernuak traizio egin izana leporatu zien 156 lagunetako bat izan zen. 1961ean gelditu zen aske, baina gobernuak 1960an ANC alderdia legez kanpo utzi zuelarik gogor esetsi zieten Sisulu eta beste zenbait buruzagi politikori. Gobernuaren asmoa zen arraza beltzeko hegoafrikarren erakunde politiko guztiak suntsitzea, eta Sisuluk ezkutuan bizi behar izan zuen 1963az gero. 1964an hil arteko espetxe zigorra ezarri zioten, Mandelari eta beste zenbait agintariri bezala, ANCren baitako "Umkhonto we Sizwe" talde militarreko kide izateagatik. 1989an, ordea, Hegoafrikako gobernuak aske utzi zituen Sisulu eta beste buruzagi politiko batzuk. 1990ean Mandela aske utzi eta ANC legeztatu zutenez gero (1991) Sisulu da alderdi horren lehendakariordea.

## Erreferentziak
África de las Heras

**África de las Heras** (Ceuta, 1909ko apirilaren 27a - Mosku, 1988ko martxoaren 8a) espainiar espioia izan zen. Madrilen egin zituen ikasketak, baina 1923an Melillara joan behar izan zuen, hara bidali baitzuten bere aita, zigortuta, ideia liberalak zituelako eta Primo de Riveraren aurka zegoelako. 1932an, Madrilen, ehundegi batean hasi zen lanean, Espainiako Alderdi Komunistako kide egin zen, eta Asturiasko meatzarien matxinadan parte hartu zuen. Espainiako Gerra Zibilean, Espainiako espioi sobietarren buru Alexandr Orloven gidaritzapean aritu zen. Dirudienez, Leon Trotski buruzagi boltxebikearen atxiloketan parte hartu zuen, hura Mexikon zela, Stalinek deportaturik. 1939-1941 bitartean, Moskura joan zen, eta Errusiako Espioi Zerbitzu Federalaren aginduetara jarri zen, Maria Pavlovna izena hartuta. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko Segurtasun Komisariotzako kide gisa, atzerrira bidali zuten, *Patria* izena hartuta. Berlinen izan zen, Parisen, Espainian eta Uruguain. Azken herrialde horretan jarri zen bizitzen, eta *legez kanpokoen* (babes diplomatikorik gabeko espioiak) taldearen arduradun izendatu zuten Hispanoamerika eta Europarako. 1956an Giovanni Antonio Bertonirekin ezkondu zen, Moskuko buruzagiek hala aginduta. Senarra hil zenean, Errusiara itzuli zen.

## Erreferentziak
Lawrence Klein

**Lawrence Robert Klein** (Omaha, Nebraska, AEB, 1920ko irailaren 14a - Gladwyne, Pennsylvania, 2013ko urriaren 20a) estatubatuar ekonomista izan zen.

## Biografia 
Berkeleyko Unibertsitatean, Kalifornian, egin zituen ikasketak. Gero Oxfordeko Unibertsitatean, Britainia Handian eta Chicagokoan egon zen ikasketak sakontzen. Estatu Batuetako Garapen Estatistikoko Zentroan lan egin zuen 1949-1954 bitartean, eta *Oxford Institut of Statistics* erakundean 1949-1954 bitartean. Eskolak eman zituen ondoren Filadelfiako eta Pennsylvaniako unibertsitateetan eta Benjamin Franklin Unibertsitatean, Estatu Batuetako ospetsuenetako batean, eta hitzaldiak ematera deitu zuten Osakakora, Coloradokora, New Yorkekora eta Jerusalemgo Hebrearrera.

1970-1974 bitartean Vienako Ekonomia Institutuan lan egin zuen, Austrian. Ekonomia-aholkulari gisa, Kanadako gobernuarentzat (1947) lan egin zuen, Merkataritza eta Garapenerako Nazio Batuen Batzarrarentzat, eta McMillan enpresarentzat. 1976an Estatu Batuetako lehendakari Jimmy Carterren aholkulari izan zen.

1980ko urrian Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, ekonometrian egindako lanarengatik. Kleinek idatziak dira, besteak beste, *The Keynesian Revolution* (1947, "Iraultza Keynestarra"), *Textbooks of Econometrics* (1953, "Ekonometriako testuak"), *The Economics of Suply and Demand* (1983, "Eskaintza eta eskariaren ekonomia"), eta *Economics, Econometrics and The LINK* (1995).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Youssou N'Dour

'''Youssou N'Dour'* (Dakar, 1959ko urriaren 1a) senegaldar abeslaria da.

## Biografia 
Amak Senegalgo musika tradizionala jotzen eta kantatzen zuen. Berak erakutsi zizkion *wolof *musikaren oinarriak. Hamabost urte zituela, Youssou Super Diamono taldearekin hasi zen Afrikan zehar kantuan. Hurrengo urtean Star Band musika-taldeko zuzendaria izan zen. 1981ean *Super Étoile de Dakar* taldea sortu zuen, eta Europan zehar ibili zen Senegalgo erritmo tradizionalaren *(mbalax)* bertsio modernoak interpretatzen. Parisen *Immigrés* eta *Nelson Mandela* diskoak grabatu zituen. Disko horiek Peter Gabrielen gustukoak izan ziren, eta 1987an elkarrekin ibili ziren Europan, Japonian eta Estatu Batuetan hainbat musika-jaialdi eskaintzen; Peter Gabrielen *So *diskoan parte hartu zuen. Paul Simonen *Graceland*en (1986) ere kantatu zuen, eta Nelson Mandelaren hirurogeita hamargarren urtebetetzeko kontzertuan (Londres, 1988) parte hartu zuen. 1989an Amnesty Internationalen aldeko hainbat kontzertu eman zituen. 1989an *The Lion* grabatu zuen, zati bat ingelesez, eta bestea *wolofera *z, mendebaldeko pop-musikako tresnak Senegalgo folkloreko tresnekin (*tama* danborrarekin) elkartuz. Bere kantarik arrakastatsuena, Neneh Cherryrekin kantatzen duen *Seven Seconds* abestia, *Wommat* (1994) diskoan du. 2005. urtean, Grammy sari bat irabazi zuen *Egypt* lanagatik.

## Diskografia 
### Estudioan egindako diskoak 
* *Bitim Rew* (1984)
* *Nelson Mandela* (1986)
* *Immigrés* (1988)
* *The Lion* (1989)
* *Set* (1990)
* *Eyes Open* (1992)
* *Guide (Wommat)* (1994)
* *Djamil* (1996)
* *Inedits 84-85* (1997)
* *Special Fin D'annee Plus* (1999)
* *Lii* (2000)
* *Joko: The Link* (2000)
* *Rewmi* (2000)
* *Le Grand Bal* (2000)
* *St. Louis* (2000)
* *Le Grand Bal a Bercy* (2001)
* *Ba Tay* (2002)
* *Nothing's In Vain* (2002)
* *Youssou N'Dour and His Friends* (2002)
* *Kirikou* (2004)
* *Egypt* (2004)
* *Rokku mi Rokka* (2007)
* *Alsaama day* (2007)
* *Dakar - Kingston* (2010)

### Bildumak 
* *The Best of Youssou N'Dour* (1995)
* *Immigrés/Bitim Rew* (1997)
* *Best of the 80's* (1998)
* *Hey You: The Essential Collection 1988–1990* (1998)
* *Birth of a Star* (2001)
* *Rough Guide to Youssou N'Dour & Etoile de Dakar* (2002)
* *7 Seconds: The Best of Youssou N'Dour'' (2004)

## Erreferentziak
Frederick Soddy

**Frederick Soddy** (Eastbourne, Ingalaterra, 1877ko irailaren 2a - Brighton, Ingalaterra, 1956ko irailaren 22a) fisikaria eta kimikaria izan zen.

Ernest Rutherfordekin lan egin zuen Montréalen. Erradioaktibitateari eta atomoen energiari buruz egin zituen lanak, eta atomoen desintegrazioa nola gertatzen zen esplikatu zuen bere izena daraman legean; transmutazio erradioaktiboen legea ere azaldu zuen. 1903an ohartu zen hiru elementu erradioaktibok (aktinio X, torio X eta mesotorio I) taula periodikoan erradioaren leku bera zutela, eta, hala, isotopiaren fenomenoa aurkitu zuen. 1921. urtean Kimikako Nobel saria jaso zuen.
 
## Soddy eta Fajansen legeak 
Elementuen taulan elementu erradioaktiboen lekualdaketa desintegrazio-motaren arabera azaltzen duten legeak dira:
* *Alfa* partikula bat (helio nukleoak) igortzen denean, elementuak bi unitate gutxitzen du bere nukleoaren karga, eta lau bere masa-zenbakia; ondorioz, elementu berria bi leku atzerago kokatzen da elementuen taulan. Adibidez, U23892 isotopoa honela desintegratzen da:
: {}^{238}_{92}\text{U}\to{}^{234}_{90}\text{Th}

* *Beta* partikula bat (elektroia) igortzen denean, hasierako elementua masa bera eta zenbaki atomikoa bat handiagoa duen elementu bihurtzen da. Horrela, adibidez, Pb21283 isotopoa honela desintegratzen da:
: {}^{212}_{82}\text{Pb}\to{}^{212}_{83}\text{Bi}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermann J. Abs

**Hermann Josef Abs** (Bonn, Alemania, 1901eko urriaren 15a - Bad Soden, Alemania, 1994ko otsailaren 5a) bankaria izan zen.

## Bizitza 
Gaztetan musika eta matematika ikasteko asmoa azaldu bazuen ere, ikasketak utzi eta Bonngo banketxe judu batean hasi zen lanean. 1933-1935 urte bitartean Koloniako banketxe pribatu batean lan egin zuen eta aldi berean, gauez, zuzenbide-ikasketak egin zituen unibertsitatean. 1935. urterako Berlingo Delbrück banketxeko kide zen. Bidaia ugari egin zituen eta hizkuntzak ikasi zituen. 1937an Deutsche Bankeko zuzendaritza batzordeko kide zen Berlinen. Garrantzizko lana egin zuen Kreditanstalt für Wiederaufbau erakundean (Berreraikuntzarako kredituen erakundea), Marshall planaren kredituak bideratuz. Erakunde horretako lehendakari eta ohorezko lehendakari izan zen.

1957an Alemaniar Länderretako Bankuaren sorreran parte hartu zuen, eta banku horretatik abiatuta eratu zen hain zuzen ere Bundesbank. Trebezia handiz negoziatu zituen alemaniar Reicharen zorrak Londresekin. 1957an Deutsche Bankeko lehendakari izan zen, eta 1967. urtetik aurrera banketxe horretako ikuskaritza batzordeko presidente. Robert Pferdemengesekin batera, Adenauer kantzilerraren finantza aholkulari nagusietako bat izan zen. Elkarte handietako hogeita hamar administrazio batzordetan baino gehiagotan lan egin du.

## Erreferentziak
Efim Zelmanov

**Efim Isaakovitx Zelmanov** (; Khabarovsk, ) errusiar matematikaria da.

Novosibirskeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1980an bukatu zuen doktoregoa; tesia aljebra ez-elkarkorrari buruz egin zuen. Lan honek aldaketa handiak eragin zituen Jordanen aljebren arloan, emaitza garrantzitsu asko orokortu baitzituen.

1980an Ikertzaile Gazte hautatu zuten Novosibirskeko Errusiako Zientzietako Akademiako Matematika Institutuan; hurrengo urteetan beste zenbait kargu izan zituen unibertsitate horretan bertan.

1987an Lie aljebren teorian emaitzarik gabe zeuden problemetako bat ebatzi zuen. 1990ean Estatu Batuetako Wisconsin-Madisoneko Unibertsitateko irakasle hautatu zuten, eta han egon zen 1994an Chicagoko Unibertsitatera joan zen arte. 1995. urtea Yale Unibertsitatean eman zuen.

1991n talde teoriako emaitza garrantzitsuenetariko bat frogatu zuen, Burnsideren problema hain zuzen ere. Lan horri esker, 1994ko Zuricheko Matematikarien Nazioarteko Kongresuan Fields domina irabazi zuen. Burnsideren problema XX. mendeko talde teoriaren ikertzaile guztiek aztertu dute, besteak beste, Burnsidek, Golodek, Novikovek eta Adianek, Hallek eta Higmanek.

Fields dominaz gainera, Zelmanovek Collège de France domina (1992) eta Andre Aizenstadt saria ere (1996) jaso ditu. 2002. urtean, Kaliforniako unibertsitateko irakaslea izan zen.

## Erreferentziak
Maurice Abravanel

**Maurice Abravanel** (Tesalonika, Otomandar Inperioa, 1903ko urtarrilaren 6a - Salt Lake City, Utah, 1993ko irailaren 22a) estatubatuar orkestra-zuzendaria izan zen. Utahko Orkestra Sinfonikoaren musika zuzendaria izan zen 30 urte baino gehiagoz, eta obra ugari eta goraipatuak grabatu zituen haren buru zela. Greziako espainiar-portugaldar jatorriko sefardi familia batean jaio zen, baina Suitzan hazi zen. Medikuntza-ikasketak utzi, eta musika ikasteari lotu zitzaion.

1922an, Berlina joan, eta interpretazioa eta konposizioa ikasi zituen han, Kurt Weillen gidaritzapean. Handik bi urtera hasi zen orkestra-zuzendari gisa. 1933an ihesi joan zen Alemaniatik, eta, Parisen, musika-zuzendari lanean aritu zen George Balanchineren *Les Ballets*entzat. 1936an Estatu Batuetara joan zen, eta New Yorkeko Metropolitan Operaren historiako zuzendari gazteena bilakatu zen. Garai hartan, hainbat antzerki-musikal zuzendu zuen Broadwayn, Weill bere irakasle ohiaren batzuk barne. 1947an, Utahko Sinfonikoaren musika-zuzendari eta orkestra-zuzendari jarri zen, eta 1979 arte eutsi zien postu horiei. Abravanelen gidaritzapean ospe handia bereganatu zuen orkestra horrek. Utahko Sinfonikotik erretiratu ondoren, Massachusettseko Tanglewoodeko Berkshire Music Centerrekin aritu zen lanean. 1991n Arteetako Nazio domina eman zioten.

## Erreferentziak
Luis Díez del Corral

**Luis Díez del Corral** (Logroño, Errioxa, 1911ko uztailaren 5a - Madril, 1998ko apirilaren 7a) espainiar pentsalari, legelari eta idazlea izan zen.

Zuzenbidea, filosofia eta letretako ikasketak egin zituen, Madrilgo Unibertsitate Complutensean (1928-1933), José Ortega y Gasset eta Xavier Zubiri pentsalari handien gidaritzapean, besteak beste.

1934-1936 bitartean Berlinen eta Friburgon egon zen ikasketak sakontzen. 1942an Literaturako Sari Nazionala irabazi zuen *Mallorca* obrarekin, eta Ikasketa Politikoen Institutuko aldizkariaren argitaratzaile nagusia izan zen 1939az geroztik. 1951n, Parisen, Espainiako enbaxadako agregatu kulturala izendatu zuten, eta Ohorezko Legioa jaso zuen bi urte geroago.

Lanik aipagarrienak: *El liberalismo doctrinario* (1945, *Liberalismo doktrinarioa*), *El rapto de Europa, una interpretación histórica de nuestro tiempo* (1954, *Europaren bahiketa, gure garaiaren interpretazio historiko bat*), *El pensamiento político europeo y la monarquía de España* (1983, *Europako pentsamendu politikoa eta Espainiako monarkia*). Arte Ederretako Errege Akademiako eta Zientzia Moral eta Politikoetako Akademiako kide da. Bigarren horretan zuzendari izan zen 1984-1990 bitartean. 1988an Gizarte Zientzietako Asturiasko Printzea saria jaso zuen, Luis Sánchez Agestarekin batera.

## Erreferentziak
Jessie MacWilliams

**Florence Jessie Collinson MacWilliams** (Stoke-on-Trent, Erresuma Batua, 1917ko urtarrilaren 4a - 1990eko maiatzaren 27a) matematikari britainiarra izan zen. Kodifikazioaren teoriaren arloan lagundu zuen eta gai honi buruz argitaratu zuen lehen emakumeetako bat izan zen. Bere tesia, "Oinarrizko talde teoriaren problema konbinatorioak" (edo "Oinarrizko talde abeldarren problema konbinatorioak"), kodifikazioaren teoriaren emaitza konbinatorio garrantzitsuenetako bat da, MacWilliamsen identitatea bezala ezagutzen dena.

## Biografia 
Stoke-on-Trenten jaio zen, Ingalaterran (Erresuma Batua), eta Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen. 1938an lizentzia lortu zen eta hurrengo urtean masterra lortu zuen. 1939. urtean, beka bat lortu zuelarik, Estatu Batuetara joan zen eta Johns Hopkins Unibertsitatean ikasi zuen Oscar Zariskirekin. Urtebete geroago, Johns Hopkins Unibertsitatea utzi eta Harvardeko Unibertsitatera joan zen.

1955ean programatzaile bihurtu zen eta kodifikazioaren teoria ikasi zuen Bell Laborategietan, non bere ibilbide gehiena garatu zuen. Bell laborategietan ikerketa garrantzitsu bat egin zuen arren, matematikako ikerketa postu batera igotzea ukatu zioten doktoretza lortu zuen arte. Bell Laborategietan lan egiten zuen eta familia zaintzen zuen bitartean doktoregoaren baldintzak bete zitzakeen, baina beste urtebetez (1961-1962) Harvardera itzuli ondoren osatu zuen, Andrew Gleasonen begiradapean. MacWilliamsek Gleasonekin lan egin zuen "Oinarrizko talde teoriaren problema konbinatorioak" izeneko tesia egiten. MacWilliams eta bere alaba Anne matematikan doktoratu ziren, eta urte horretan matematika ikasten ari ziren Harvarden.

1962tik 1976ra, MacWilliamsek emaitza garrantzitsuak eman zituen eraikuntza aljebraikoei eta kodeen propietate konbinatorioei buruz. Kode ziklikoetan lan egin zuen, abeldar talde kodeetara orokortuz. MacWilliamsek, H. B. Mannekin batera, emaitza bat aurkitu zion diseinu matrize jakin batzuk inplikatzen zituen arazo konplexu bati, eta horrek argitalpen bat ekarri zuen "Desberdintasun multzo baten diseinu matrizearen p heinari buruz" izeneko artikulu zientifiko batean.

MacWilliamsen lorpen esanguratsuenetako bat bere liburu entziklopedikoa izan zen, The Theory of Error-Correcting Codes (Akatsen kode zuzentzaileen teoria), Neil Sloanerekin elkarlanean idatzi zuena eta 1977an argitaratu zena. Liburua «agian akatsen kode zuzentzaileen ezaugarri aljebraiko eta konbinatzaileei buruzko testurik osoena da, eta etengabeko interesa du matematikako zein ingeniaritzako profesionalentzat. Gaur egun oraindik garatzen ari den komunikazioaren teknologian iraultza baten oinarriak ezartzeko ardura izan zuen obra nagusietako bat izan zen».

Horrela, Bell laborategian lan egin zuen, harik eta 1983. urtean erretiroa hartu zuen arte. MacWilliamsen ekuazioei esker emaitza bikainak lortu dira diseinu konbinatorioetan. Kode ziklikoak ere aztertu zituen eta kode sail abeldarretara zabaldu zuen bere azterketa. 

## Aintzatespena 
1980an Noether irakaslearen errekonozimendua lortu zuen lehen emakumea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaime de Armiñán

**Jaime de Armiñán Oliver** (Madril, Espainia, 1927ko martxoaren 9a - *ibidem*, 2024ko apirilaren 9a) espainiar antzerki idazle, gidoigile eta zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Kazetari gisa lan egin ondoren antzerkiak idazteari ekin zion, eta sari asko irabazi zituen: 1953an Calderón de la Barca saria *Eva sin manzana*rengatik, 1955ean Unión Films saria *Sinfonía acabada*rengatik eta 1956an Lope de Vega saria *Nuestro fantasma*rengatik. Beste antzerki-lan batzuk: *Café del Liceo* (1958),* Pisito de solteras* (1962), *La pareja* (1963), *El último tranvía* (1965), eta *Todas somos compañeras* (1966). Umorea eta nahasketa dira Armiñánen antzerkien ezaugarri nagusiak.

1958an telebistan hasi zen lanean, lehendabizi gidoigile, gisa eta bere gidoiak zuzenduz gero, *Las doce caras de Juan,* esate baterako. 1969an hasi zen zinema-munduan, *Carola de día, Carola de noche* filmarekin. *Mi querida señorita* (1971) filma Oscar sarietarako izendatua izan zen, eta Urteko Zuzendari Onenaren saria jaso zuen. *El nido* (1980) ere atzerriko film onenaren Oscarrerako izendatua izan zen. Ipuinak ere idatzi zituen, eta *Vidas perras* (1991) liburuan bildu dira batzuk. 1961 eta 1989 urteetan Ondas saria irabazi zuen, eta 1985ean Arte Ederretako urrezko domina.

## Filmografia 

(D) — Zuzendaria; (G) — Gidoilaria; (ZG) — Zuzendaria eta gidoilaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orlando di Lasso

**Orlando di Lasso** (jaiotza-izena: *Roland de Lassus*) flandestar musikagilea izan zen (Mons, Hainaut, c. 1532 &ndash; Munich, 1594ko ekainaren 14a). Europako Berpizkundeko musikari gorenetako bat izan zen. Haurretan nabarmendu zen kantari gisa; koru guztiek nahi zuten beren koruko kantari izan zedin eta hiru aldiz bahitu zuten hori zela eta.

1544an Fernando de Gonzaga Karlos V.a enperadorearen zerbitzuko jeneralak eraman zuen Italiara eta hamar urtez egon zen han, aita santuaren kapera-maisu gisa, Palestrina musikagile ospetsuaren ondoan. 1555ean Anberes aldera jo zuen eta Bavariako dukearen kapera-maisu izendatu zuten ondoko urtean. Munichen bizi izan zen hil arte.

Bi mila musika piezatik gora ondu zituen Lassusek: italiar erako madrigalak zituzten bost liburu argitaratu ziren Venezian 1604an eta 516 motetez osatutako bilduma oparoa plazaratu zuten bere semeek *Magnum Opus Musicum* izenez. *Lieder* germaniar kantu-bilduma bat (zazpi sail osotara) ere idatzi zuen, eta salmo sail ederra, bere obra onena agian (1584, *Psalmi Davidis Poenitentiales*). Orlando di Lassus erlijio-musikari bikaina izan zen; italiar, frantses eta germaniar moldeko erlijio-kantuak ondu zituen, eta haren eragina bizi-bizirik egon zen Europako musikarien artean, barroko estiloa XVII. mendean guztiz nagusitu zen arte.

## Erreferentziak
Billy Joel

**Billy Joel** (New York, 1949ko maiatzaren 9a) estatubatuar rock-musikagile eta kantaria da.

Pianoko ariketek aspertu egiten zuten, eta oso gazterik hasi zen, ikasten ari zelako itxurak eginez, klasikoen erara musika egiten. Garai hartan The Beatles taldeko kideak ziren bere eredu, Paul bereziki. 15 urte inguru zituenean musika klasikotik rockera igarota, bere lehen taldea, The Echoes, sortu zuen. Talde horrek beste batzuen abesti ezagunen bertsioak jotzen zituen, The Rolling Stonesenak eta The Beatlesenak batik bat. Epe laburrean, The Echoes izena aldatu eta The Lost Souls, The Emerald Lords eta The Hassles izenak hartu zituen bere taldeak, hurrenez hurren. Azken izen horrekin disko bat kaleratu zuten 1968an, bertsioez eta Billy Joelek egindako abestiez osatua. *Hour of the Wolf* diskoa atera eta gero, taldea desegin zen. Billy Joelek eta Jon Smallek (The Hasslesen bateriak) Attila sortu zuten, eta Billyk osorik konposatutako disko bat atera zuten, *Psychodelic bullshit*. 1971n egin zuen bakarkako bere lehen diskoa, *Cold Spring Harbour*. Okerreko abiaduran editatu zen, eta Billyk sei hilabete eman zituen han eta hemen kontzertuak emanez, bere diskoa bultzatzeko. Billy Joelek bere karreran zehar 6 Grammy sari irabazi ditu.

## Diskografia 
### Albumak 
* Cold Spring Harbor (1971)
* Piano Man (1973)
* Streetlife Serenade (1974)
* Turnstiles (1976)
* The Stranger (1977)
* 52nd Street (1978)
* Glass Houses (1980)
* Songs in the Attic (1981)
* The Nylon Curtain (1982)
* An Innocent Man (1983)
* Greatest Hits, Vols. 1 & 2 (1985)
* The Bridge (1986)
* КОНЦЕРТ (1987)
* Storm Front (1989)
* River of Dreams (1993)
* Greatest Hits, Vol. 3 (1997)
* The Complete Hits Collection: 1973–1997 (1997)
* 2000 Years: The Millennium Concert (2000)
* Fantasies & Delusions (2001)
* Ultimate Collection (2001)
* The Essential Billy Joel (2001)
* Movin' Out
* Piano Man: The Very Best Of (2004)
* My Lives (2005)
* 12 Gardens Live (2006)
## Erreferentziak
Marius Petipa

**Marius Petipa** (Marseilla, 1818ko martxoaren 11 &ndash; San Petersburgo, 1910eko uztailaren 14agreg./uztailaren 1ajul.) frantses dantzari eta koreografoa izan zen.

## Biografia 
Jean Petipa dantza-irakasle eta koreografoaren semea. G. Vestrisen ikaslea izan zen, eta 1838. urtean Nanteseko operako lehen dantzaria. Bordelen eta Madrilen lan egin zuen geroago, eta 1847. urtean Antzoki Inperialeko lehen dantzari izendatu zuten. 1858. urtean, berriz, Ballet Inperialeko irakasle eta dantza-maisu egin zuten, eta 1862. urtean lortu zuen lehen arrakasta handia *Faraoiaren alaba* balletarekin. Ondoren etorri ziren *Don Kixote* (1869), *Roxana edo Montenegroko neska ederra* (1878), besteak beste. Bariazio, dantza eta binakako pausoen sortzailea izan zen; adierazkortasun handia eman zion dantza garbiari. Petipak italiar dantzariak sartu zituenean bere taldean, ballet akademikoaz zuen estetika aldatu egin zen, pantomima adierazkorra egiteko joera baitzuten haiek. 60 ballet baino gehiago sortu zituen eta Errusiako ballet klasikoaren bide berriak finkatu zituen. Txaikovskirekin batera eta frantses eta italiar estiloak elkartuz, maisu-lanak sortu zituen, besteak beste: *Loti Ederra* (1890); *Intxaur-kraskagailua* (1892), Lev Ivanoven koreografiaz; *Beltxargen aintzira* (1895). Aipagarriak dira, bestalde: *La Bayadère *(1877) eta *Le Corsaire* (1899).

## Erreferentziak
David Malouf

**David Malouf** (Brisbane, Australia, 1934) ingelesezko idazlea da.

## Bizitza 
Aita Libanokoa zuen, eta ama ingelesa. Unibertsitateko ikasketak Europan amaitzeko aukera izan zuen. Britainia Handia eta Italia ezagutu ondoren, Australiara itzuli zen 1968an, eta Sydneyn gelditu zen zenbait urtez. Hiri horretako unibertsitatean hasi zen lanean ingeles hizkuntzako irakasle. Baina 1977an Italiara joan zen berriz ere, eta han hartu zuen bizilekua.

Maloufek literatura-genero guztiak ezagutzen ditu; kontakizun laburrak, antzerki-lanak, poemak eta eleberriak idatzi ditu. Lehenengo lana poema-liburu bat izan zen, *Bizikleta eta beste poemak *(1970), eta ondoren egin zituen, genero lirikoaren barruan, *Lehenengo eta azkeneko gauzak *(1980), *Sasiko limoiak *(1981) eta *Poema berriak eta hautatuak. *

Hala ere, ospea eleberriekin lortu zuen. Lehenengo eleberria 1975ean argitaratu zuen, *Johnno, *eta ondoren etorri ziren *Irudizko bizitza bat *(1978), *Peterren ihesa *(1982) eta *Mundu bikain bat *(1990). Elkarren oso desberdinak diren bi herrialderen arteko desberdintasunak, Australia eta Europaren artekoak hain zuzen, eta herrialde horietako bizimoduak dira Maloufen lanen oinarri nagusiak. Bestalde, lehenaldiaren eta orainaldiaren arteko gorabeherek garrantzi handia dute bere lanetan. 1993an bere eleberria *Remembering Babylon* Booker sairako hautagaien artean egon zen. Eleberri horrek International IMPAC Dublin Literary Award delakoa irabazi zuen (1996), eta baita Commonwealth Writers Saria ere.

## Liburuak 
* *Bicycle and Other Poems, 1970
* *Neighbours in a Thicket: Poems*, 1974
* *Johnno*, eleberria, 1975
* *An Imaginary Life*, eleberria, 1978
* *Wild Lemons: Poems*, 1980
* *Fly Away Peter*, eleberria, 1982
* *Child's Play*, eleberria, 1982
* *Antipodes*, ipuinak, 1983
* *Harland's Half Acre*, eleberria, 1984
* *12 Edmondstone St*, memoriak, 1985
* *Blood Relations*, antzerkia, 1988
* *The Great World*, eleberria, 1990
* *Remembering Babylon*, eleberria, 1993
* *Selected Poems 1959-1989*, 1994
* *The Conversations At Curlow Creek*, eleberria, 1996
* *A Spirit of Play — Boyer Lectures*, saiakera, 1998
* *Untold Tales*, ipuinak, 1999
* *Dream Stuff*, ipuinak, 2000
* *Made in Britain*, saiakera, 2003
* *Every Move You Make*, ipuinak, 2006
* *The Complete Stories*, ipuinak, 2007
* *Guide to the Perplexed and Other Poems*, 2007
* *Typewriter Music*, poesia, 2007
* *Revolving Days*, poesia, 2008
* *On Experience*, saiakera, 2008
* *Ransom*, eleberria, 2009
* *The Happy Life'', saiakera, 2011

## Erreferentziak
David Riesman

**David Riesman** (Filadelfia, Pennsylvania, AEB, 1909ko irailaren 22a - Binghamton, New York, AEB, 2002ko maiatzaren 10a) estatubatuar soziologoa izan zen.

## Biografia 
1935 eta 1936. urteetan Estatu Batuetako Auzitegi Goreneko Justizia Elkarteko idazkari gisa lan egin zuen. 1937-1941 bitartean zuzenbide-irakasle izan zen, Buffalo Unibertsitatean, eta 1942-1943 urteetan New Yorkeko konderriko fiskal nagusiaren laguntzaile. 1946tik aurrera zuzenbideko eskolak eman zituen Chicagoko Unibertsitatean, eta 1958an soziologia-irakasle izendatu zuten, Harvarden.

"Jendetza bakartia" (1950) liburua idatzi zuen, Nathan Glazer eta Reuel Denney estatubatuar soziologoekin elkarlanean; arrakasta handia lortu zuen, baina eztabaida sortu zuen aldi berean. Liburuan, Estatu Batuetan gertatutako gizarte-aldaketa aztertu zuten egileek; haien ustez, Estatu Batuetako gizartea gizarte autogobernatua eta indibidualista izatetik gurasoen esanetara egotetik gizarte heterogobernatua izatera igaro zen konformekeriak eta masen portaerak markatua. Riesmanen arabera lehiakortasun handiko gizartea izatetik (ekonomia- eta demografia-hazkunde handikoa) demografia eta ekonomia egonkorreko gizartea izatera igarotzean gertatu zen aldaketa. Orobat kritikatu zuen industrializazio ondorengo gizartea, gizabanakoa nortasunik gabe eta gizarte-harreman estandarizatuen mendean utzi zuelako.

## Obra hautatua 
* *Thorstein Veblen: A critical interpretation* - 1953.
* *Individualism Reconsidered and Other Essays* - 1954.
* *Abundance for What?* - 1964.
* *The Lonely Crowd: A Study of the Changing American Character* - 1950
## Erreferentziak
Volvo

**Volvo**, jatorri suediarreko industria-taldea. Herrialde hartako auto-fabrikatzaile nagusia da, munduko kamioi-fabrikatzaile handienetako bat, eta hegazkin-motorren fabrikatzailea.

Konpainiaren historia 1927an hasi zen, Suediako SKF errodamendu-enpresako bi langilek auto bat sortu zutenean, enpresaren laguntzarekin. Volvo jarri zioten izena (latinez, *iraka nabil* esan nahi du). Aurrerago, Suediako auto-eskaria txikia zenez, erabaki zuten autoak fabrikatzeko instalazioak kamioiak muntatzeko erabiltzea.

1928an Volvok bere lehen fabrika zabaldu zuen Finlandian. 1937an itxura berriko auto bat aurkeztu zuen, PV52, eta, geroago, PV44, auto amerikarren tankerakoa. 1950eko hamarraldiaren bukaeran, beste auto bat sortu zuten, Amazon deitua. Hamarraldi haren bukaeran, hiru lotunez finkaturiko segurtasun-gerrikoa erabiltzen hasi zen auto guztietan; hala, autoetako segurtasun-neurriei buruzko lanak egiten hasi zen. Harrezkero, segurtasun handiko autoak direlako ospea irabazi zuen. Azken urteetan sortutako auto-modelo batzuk Volvo C30, Volvo S60, Volvo V60 dira.

## Kanpo estekak 
*  Volvo konpainiaren webgune ofiziala
*  Volvo autobusen webgune ofiziala
*  Volvo kamioien webgune ofiziala
*  Espainiako Volvo komunitatearen foroa
## Erreferentziak
Mortimer Jerome Adler

**Mortimer Jerome Adler** (New York, 1902ko abenduaren 28a - San Mateo , Kalifornia, 2001eko ekainaren 28a) estatubatuar filosofoa izan zen.

## Bizitza 
Columbiako Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta 1923-1929 bitartean psikologia-irakaslea izan zen bertan. Chicagoko Unibertsitatean, berriz, zuzenbide-filosofia irakatsi zuen 1930etik 1952ra. Urte horretan, Filosofia Ikerketarako Erakundea sortu zuen San Franciscon, eta hainbat filosofia-lan idatzi zuen erakunde horrentzat, besteak beste, etika gaiak lantzen dituen *The Conditions of Philosophy* (1965, *Filosofiaren egoera*).

Dialektika arlokoak dira Adlerren filosofia-ekarpen nagusiak. Zenbait gaitan iritzi berriak eta pertsonalak adierazten bazituen ere, beste batzuetan ez zebilen bere garaian Platonek eta Aristotelesek defendatu zutenetik urrun, batez ere azken horiek dialektikaren eta elkarrizketaren artean ezarri zuten loturari dagokionez.

Argitalpen-arloan ere lan asko egin zuen Adlerrek. 1945 eta 1952 artean, *Great Books of the Western World* (*Mendebaldeko Munduaren Liburu Handiak*, 54 liburuki) argitaratu zituen Robert Hutchinsekin batera. 1969an *The Annals of America* (*Amerikako urte-liburuak*, 20 liburuki) delakoen argitaratzaile eta 1974an argitaratutako *Encyclopædia Britannica*-ren (*Entziklopedia Britainiarra*) 15. edizioaren plangintza-zuzendari ere izan zen.

## Erreferentziak
Joseph Pérez

**Joseph Pérez** (Laroque-d'Olmes, Ariège, 1931ko urtarrilaren 14a - Bordele, 2020ko urriaren 8) frantses historialaria izan zen, Espainiako eta Hispanoamerikako historian aditua.

1955. urtean gaztelaniazko agregatu titulua atera zuen Saint-Cloudeko Goi Mailako eskolan, eta 1970ean doktoregoa eskuratu zuen *Gaztelako komuneroen iraultza* tesiarekin. Boredeleko Unibertsitateko irakasle eta katedraduna izan zen 1956-1988 bitartean, eta haren lehendakari 1978tik 1983ra; Espainiako eta Latinoamerikako zibilizazioko katedraduna izan zen Bordele III Unibertsitatean eta, besteak beste, C.N.R.S. (Centre National de la Recherche Scientifique) erakundeko kidea izan zen. Hainbat lan zientifikotan parte hartu zuen, eta XVI. mendeko espainiar zibilizazioari buruzko ikerketetan (estatu modernoaren sorrera Espainian) eta XVIII. mendearen amaierako eta XIX. mendearen hasierako nazio hispanoamerikarren sorrerari buruzko ikerketetan nabarmendu izan zen nagusiki.

## Obra 
* *La révolution des « Comunidades »* de Castilla (1520-1521)*, Féret & Fils, Bordele, 1970
* *L'Espagne des Rois Catholiques*, Paris, Bordas, 1971
* *L'Espagne du *, Paris, Armand Colin, 1973
* *Isabelle et Ferdinand, Rois Catholiques d'Espagne*, Paris, Fayard, 1988
* *Charles Quint : empereur des deux mondes*, coll. « Découvertes Gallimard » (nº 197), París, Gallimard, 1994
* *Histoire de l'Espagne*, Paris, Fayard, 1997
* *L'Espagne de Philippe II*, Paris, Le grand livre du mois, 1999
* *De l'humanisme aux Lumières : études sur l'Espagne et l'Amérique*, Madril, Casa de Velázquez, 2000
* *L'Inquisition espagnole*, Fayard, 2002
* *Isabelle la Catholique: un modèle de chrétienté ?*, Paris, Payot & Rivages, 2004
* *Thérèse d'Avila et l'Espagne*, Paris, Fayard, 2008
* *La légende noire de l'Espagne*, Paris, Fayard, 2009
* *Breve Historia de la Inquisición en España*. Bartzelona: Crítica, 2012
* *Andalousie - Vérités et légendes'', Tallandier, 2018

## Erreferentziak
Richard Fleischer

**Richard O. Fleischer** (New York, AEB, 1916ko abenduaren 8a - Los Angeles, Kalifornia, AEB, 2006ko martxoaren 25a) estatubatuar zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Max Fleischer marrazki bizidunen egile eta zinema-ekoizle ospetsuaren semea zen. Aitak, besteak beste, Popeye eta Betty Boop pertsonaiak sortu zituen.

Richard Medikuntza ikasten hasi zen, baina gero Yaleko Arte Dramatikoko Eskolan sartu zen. Antzerki-munduan murgiltzen hasi zen, eta 1937an *The Arena Players* antzerki-talde abangoardiazalea sortu eta zuzendu zuen. 1940ko hamarkadan dokumentalak egiteari ekin zion. Garai horretakoak dira zinemaren aitzindariei buruzko *Flicker flashbacks* film antologikoak (1942-1946).

1946an lehen film luzea zuzendu zuen, *Child of Divorce*. Horren ondoren, *Design for Death* dokumentala egin zuen Ozeano Bareko gerran oinarrituta, eta Oscar bat lortu zuen lan horrekin. Horren ondorioz, Stanley Kramerrek *So This is New York* filma ekoitzi zion, eta horrekin zinema-zuzendari gisa onartua izatea lortu zuen. Garai horretan Walt Disney eta Darryl Zanukekin ere lan egin zuen.

Film ezagunenen artean ditu: "20.000 Legoako bidaia itsaspean" (1954), "Trapezio gorriko neska" (1955), "Bidelapurra" (1956); "Bikingoak" (1958), "Barrabas" (1962), "Fantastic Voyage" (1966), "The Boston Strangler* (1968, "Bostongo Itotzailea"), "Soylent Green" (1973), *Tora! Tora! Tora!" (1970), "Mandingo" (1975) eta "Jazz abeslaria" (1980).

## Filmografia 
* *This is America* (1943)
* *Memo for Joe* (1944)
* *Child of Divorce* (1946)
* *Design for Death* (1947)
* *Banjo* (1947)
* *Bodyguard* (1948)
* *So This Is New York* (1948)
* *Trapped* (1949)
* *Make Mine Laughs* (1949)
* *Follow Me Quietly* (1949)
* *The Clay Pigeon* (1949)
* *Armored Car Robbery* (1950)
* *His Kind of Woman* (1951)
* *The Narrow Margin* (1952)
* *The Happy Time* (1952)
* *Arena* (1953)
* *20,000 Leagues Under the Sea* (1954)
* *Violent Saturday* (1955)
* *The Girl in the Red Velvet Swing* (1955)
* *Bandido* (1956)
* *Between Heaven and Hell* (1956)
* *The Vikings* (1958)
* *These Thousand Hills* (1959)
* *Compulsion* (1959)
* *Crack in the Mirror* (1960)
* *The Big Gamble* (1961)

* *Barabbas* (1961)
* *Fantastic Voyage* (1966)
* *Doctor Dolittle* (1967)
* *Think 20th* (1967)
* *The Boston Strangler* (1968)
* *Che!* (1969)
* *Tora! Tora! Tora!* (1970)
* *See No Evil* (1971)
* *The Last Run* (1971)
* *10 Rillington Place* (1971)
* *The New Centurions* (1972)
* *Soylent Green* (1973)
* *The Don Is Dead* (1973)
* *Mr. Majestyk* (1974)
* *The Spikes Gang* (1974)
* *Mandingo* (1975)
* *The Incredible Sarah* (1976)
* *Crossed Swords* (1977)
* *Ashanti* (1979)
* *The Jazz Singer* (1980)
* *Tough Enough* (1982)
* *Amityville 3-D* (1983)
* *Conan the Destroyer* (1984)
* *Red Sonja* (1985)
* *Million Dollar Mystery* (1987)
* *Call From Space* (1989)

## Erreferentziak
Hans Küng

**Hans Küng** (Sursee, Suitza, 1928ko martxoaren 19a - Tübingen, 2021eko apirilaren 6a) suitzar idazle, teologo eta apaiz katolikoa izan zen.

## Biografia 
Filosofia- eta teologia-ikasketak egin zituen Erromako Unibertsitate gregorianoan. Apaiz egin zen 1955ean, eta ikasketak sakondu zituen Parisko Sorbonan eta Institutu Katolikoan. 1960an, Tubingako Unibertsitatean, teologia-katedradun izendatu zuten. Urtebete lehenago, Joan XXIII.ak Vatikano II.aren laguntzaile ofizial izendatu zuen, eta kargu horretan jardun zuen Kontzilioaren bukaera arte.

1963tik 1980ra irakasle aritu zen Tubingan, eta Ikasketa Ekumenikoen Institutua sortu eta zuzendu zuen han. 1980an alde batera utzi zuen ohiko katedra, eta teologiako bat sortu zuen: *Concilium*.

Lan aipagarrienak: *Elizaren egiturak* (1965); *Eliza* (1968), *Zintzotasuna eta egiatasuna. Elizaren etorkizunaren inguruan *(1970); *Kristauaren askatasuna* (1975); *Kristau izatea* (1977); *Existitzen al da Jainkoa?* (1979); *Betiko bizitza* (1983); *Itxaropenari eutsi. Eliza berritzeko idazkiak* (1993); *Judaismoa. Iragana, oraina eta geroa* (1993); *Kristau pentsalari handiak. Sarrera txiki bat teologiari *(1995); *Mundu etika baterako proiektua* (1995); *Dying with Dignity* (1998); *My Struggle for Freedom: Memoirs* (2003); Disputed Truth: Memoirs II (2008).

Egungo pentsamendu katolikoaren teologo aipagarri eta eztabaidatuenetako bat izan zen Küng, eta katolikoen zein protestanteen onespena jaso zuen, Vatikanoaren aurkakotasuna gorabehera. Tubingako Unibertsitatean Teologia Ekumenikoa irakasi zuen.

## Erreferentziak
Gabrielle Salvatores

**Gabrielle Salvatores** (Napoli, 1950eko uztailaren 30a) italiar zinema zuzendaria da.

Gaztetan, Milanera joan zen eta han Piccolo Antzokiko Arte Dramatikoko Akademian diplomatu zen. 1972an Teatro dell'Elforen sortzaileetako bat izan zen. 1981ean *Sogno di una notte de mezza estate* *(Udako gau bateko ametsa)* Shakespeareren lanaren rock musikal bat egin zuen, eta handik bi urtera lehenengo film luzea, lan hartatik abiatuta. Salvatoresen lanen gai nagusia antzerkia izan zen: ospetsu bilakatu nahi duen komiko talde baten telebista-proban oinarritzen da, esate baterako, *Kamikazen* lana. 1990ean, gai bera jorratu zuen *Turné* lanarekin. 1991n erdietsi zuen ospea Salvatoresek, *Mediterraneo* lanarekin atzerriko film onenaren Oscar saria irabazi baitzuen. Lan horren ondoren, *Portu ezkutua *(1992) suspense-filma egin zuen, eta *Sud *gero (1993). 1997an, arrakasta handiko filma egin zuen, *Nirvana*. Film horretako protagonista ordenagailuetan aditua da, eta ondorio izugarriak dituen birus bat diseinatzen du. Hortik aurrera egindako filmak hauek dira: *Denti* (2000), *Amnèsia* (2002), *Io non ho paura* (2003), *Quo vadis, baby?* (2005), *Come Dio comanda* (2008), *Happy Family* (2010), *1960* (2010), *Educazione siberiana* (2011). Antzerkian eta zineman aritzeaz gainera, Salvatoresek telebistan eta irratian lan egin du, eta bideoklipak egin ditu zenbait abeslari italiarrentzat.

## Erreferentziak
José Emilio Pacheco

**José Emilio Pacheco** (Mexiko Hiria, 1939ko ekainak 30 &ndash; *ib.*, 2014ko urtarrilak 26) mexikar poeta, eleberrigile, ipuingile, itzultzaile eta kritikaria izan zen. Bere belaunaldiko Mexikoko idazle nagusietakoa izan zen. Kazetaritzako Sari Nazionala irabazi zuen 1980an. Irrealismoaren baitan kokatzen da bere poesia, baina ironia handiarekin eta umore beltzez zipriztindua. Pachecorentzat, bere garaiari buruz jarrera kritikoa izan behar du poetak, historiaren zentzuaz kezkatzen den metafisiko bat izan behar du.

## Idazlanak 
### Poesiak 
Pachecoren poesia-lanen artean, aipagarriak dira:

* *Los elementos de la noche* (1963, *Gauaren elementuak*)
* *El reposo del fuego* (1966, *Suaren atsedena*)
* *No me preguntes cómo pasa el tiempo* (1969, *Ez galdetu niri denbora nola igarotzen den*)
* *Irás y no volverás* (1973, *Joango zara eta ez zara itzuliko*)
* *Tarde o temprano* (1980, *Lehenago edo beranduago*)
* *Desde entonces* (1981, *Orduz geroztik*)
* *Los trabajos del mar* (1984, *Itsasoko lanak*)
* *Miro la tierra* (1987, *Lurrari so nago*)
* *Ciudad de la memoria* (1990, *Memoriaren hiria*)
* *El silencio de la luna* (1996, *Ilargiaren isiltasuna*)
* *Siglo pasado* (2000, *Aurreko mendea*)
* *Como la lluvia* (2009, *Euria bezala*).

### Narratiba 
Narratiban hauek ditu lanik ezagunenak:

* *El viento distante* (1963, *Urrutiko haizea*)
* *Morirás lejos* (1967, *Urruti hilko zara*)
* *El principio del placer* (1972, *Plazeraren hastapena*)
* *Las batallas en el desierto* (1981, *Basamortuko guduak*)
* *La sangre de Medusa y otros cuentos marginales* (1990, *Medusaren odola eta beste zenbait ipuin marjinal*).

## Sariak 
Hainbat sari irabazi ditu, tartean Cervantes saria, 2009an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskarari ekarriak: José Emilio Pacheco *Ekarriak.armiarma.eus*
Pedro Novia de Salcedo

**Pedro Novia de Salcedo Castaños** (Bilbo, Bizkaia, 1790ko urtarrilaren 18a - Madril, 1865eko urtarrilaren 1a) bizkaitar politikari, hizkuntzalari eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Bilboko San Frantzisko ikastetxean egin zituen Filosofia ikasketak. 1820an, Probintziako diputatu izendatu zuten. Handik lau urtera, Bilboko Kontsulatuko buru izan zen, eta 1825ean eta 1846an Diputatu Nagusi, oñaztarren alderdiko ordezkari. Kargu hartan izan zen bitartean, foruak kentzeko saioen kontra jardun zuen suharki, eta haren jarrerari esker bertan behera gelditu ziren saio haiek guztiak.

Bilboko alkate izan zen, eta Gorteetako diputatu eta senadore. 1851n, *Defensa histórica, legislativa y económica del Señorío de Vizcaya y provincias de Alava y Guipúzcoa*, hiru probintzien foruen aldeko adierazpena argitaratu zuen.

Hiztegigintzan ere aritu zen; 1838an moldatzen hasitako *Diccionario etimológico del idioma*

*bascongado* liburua, 1887an, egilea hil eta gero, Tolosan Lopezek bi liburukitan argitaratu

zuen. Novia de Salcedok Larramendiren hiztegia hartu zuen oinarri gisa, baina azalpenak, Aizkibelek *Euskeratik Erderara biurtzeko Itztegian* egin zuen bezala, euskaratik gaztelaniara eman zituen. Helburua, ordea, ez zuten biek berbera izan, Novia de Salcedok etimologiak aurkitu nahi baitzituen. Euskarazko hitzen zati txikienei (silabei, letrei...) esanahia eman nahi izan zien.

Ostera ere, herriarekiko loturak euskararen aldeko jarrera bultzatzen zuen. Beraren inguruan zegoen giroaren adierazle, 1864an, Gernikako Batzarretan Bizkaiko maisuek euskaraz jakin beharra tratatu zen, eta euskarazko katedra bat sortzeko komenientzia defenditu zuen. Gogoan izatekoa da, aipaturiko urte horretan Sabino Arana ez zela oraindik jaio, eta, hala eta guztiz ere, bazela abertzaletasun giro nabarmena, hizkuntza eta foruen inguruan bilbatua. Giro hori mendearen azken aldean Fidel Sagarminagak, Bilboko alkate izandakoak, fundaturiko "Euskalerria" elkarte foruzalean mamituko zen.

## Obra 
* *Defensa histórica, legislativa y económica del Señorío de Vizcaya, y provincias de Alava y de Guipúzcoa contra las noticias históricas de las mismas que publicó D. Juan Antonio Llorente, y el informe de la Junta de Reformas de Abusos de la Real Hacienda en las tres provincias bascongadas*, Librería Delmas e Hijo, Bilbo, 1851.
* *Diccionario etimológico del idioma bascongado / por Pedro Novia de Salcedo; con un prólogo biográfico de Arístides de Artíñano*, Establecimiento tipográfico de Eusebio López, Tolosa, 1887.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Masuji Ibuse

**Masuji Ibuse** (Fukuyama, 1898ko otsailaren 15a - Tokio, 1993ko uztailaren 10a) japoniar idazlea izan zen.

Hasieran pinturak erakarri zuen baina gero literaturaren bidea hartu zuen, Shimazakiren poesiaren eraginez. Herri xume aldagaitzaren, jende arruntaren behaketa samur eta lotsatia da bere lanaren muina, nekazariena nahiz arrantzaleena, eta askotan boteretsuek manipulatutako bizimoduetako gertakizun xumeena; horretan oinarrituta, gizartearen aldaketa deskribatzeaz gainera, japoniar ordenaren satira egin zuen, lan hauetan esate baterako: *Sansho-uô* (1929, *Arrabioa*); *Hyomin Usaburo* (1954-1955, *Usaburo. Urperatze baten kronika*), *Honjitsu Kyûshin* (1950, *Gaur ez dago kontsultarik*). Urteak aurrera joan ahala, erregimen militarra nagusitu zenean eta gerra garaian, kronika historikoak egin zituen, aurreko belaunaldiko Ogai Mori egilearen eragina nabari dutenak. *Kuroi Ame* (1966, *Euri beltza*) jotzen da bere maisulantzat. Bertan, Hiroshimako eztanda nuklearretik bizirik atera zirenengan astiro-astiro heriotzak darizkion lana osatu zuen hitz ekonomia handiz; Shohei Imamura zinemagileak izen bereko filma egin zuen 1989an, nobela horretan oinarrituta. Autobiografia bat (*Gorpuzkinak kokatzeko artea*, 1936) eta oroitzapen liburu bat (*Iogi herria, Toyotamako auzoa*, 1981) ere idatzi ditu.

## Erreferentziak