Gorbata

**Gorbata**, **ttattar** edo **lastorri** oihalez egindako zerrenda luze eta estua da, alkandora bateko lepoaren inguruan janzten dena aurretik korapilo bat loturik. Gizonezkoek erabiltzen dute gehienetan. Erabileraren maiztasuna ezberdina da kulturaren arabera, baina gehienetan lanbide eta ekitaldi formaletan erabiltzen da.

## Jatorria eta etimologia 
Terminoa italierazko *corvatta* edo *cravatta-*tik dator, "kroata" hitzetik eratortzen dena. Jatorria 1660 urte ingurukoa da, Kroaziako gudarosteak zapi gorriak erabiltzen zituen lepoan. 

Bi gorbata mota daude gutxienez. Alde batetik, luzea, gaur egun gehien erabiltzen dena. Eta bestetik, motza, gaur egun alkandora eta trajearen osagarria dena. Bestalde, gorbata estuak edo estilizatuak ere badaude, "slim" erakoak ere deituak. 

## Historia 
### Frantziako Iraultza 
thumb|366x366px|Kroaziako husar-jantzia, 1630ekoa (Vienako "Heeresgeschichtlches" museoa).
Gaur egungo gorbataren jaioteguna XVII. mendearen bigarren erdialdekoa da, Kroaziako mertzenarioak Frantziara iritsi zirenekoa. Jantzi tradizionalarekin, oihal zuri puska bat zeramaten, *"hrvatska"* (hau da, "Kroazia" hitza, kroazieraz) izenekoa. Arrosatxo bat osatuz lotzen zuten, eta gorputz-adarrak bular gainean zintzilikatzen uzten zizkioten. *Croatta* asko gustatu zitzaien adoptatu eta *cravate* deitu zioten frantsesei, eta gero mundu osora zabaldu zen.

XVII. mendearen amaiera aldera, gorbata lepoan emeki-emeki lotzeko ohitura nagusitu zen, bi gorputz-adarrak jakaren botoi-zuloan sartuta edo paparreko batekin finkatuta. Frantziako iraultzan, gorbata estatusaren benetako ikur bihurtu zen, eta lehen aldiz balio politikoa hartu zuen: iraultzaileak beltza zeraman, eta kontrairaultzaileak, berriz, zuria.

### 1710-1800: gorbatak, bakartiak, zapiak 
thumb|Sherman jeneral estatubatuarra larruzko lastorri bat lepoan jantzita.
1715ean beste gorbata mota bat agertu zen, "stock" izenekoa. Izena, jatorrian, larruzko lepoko bat zen, atzetik lotua, soldaduek eramaten zutena, buru altuari jarrera militarrean eusten laguntzeko. Larruzko gorbatak ere babesten zituen lepoko odol-hodi nagusiak sable edo baioneta bidezko erasoetatik. Sherman jenerala larruzko gorbata batekin agertzen da AEBetako gerra zibilaren garaiko hainbat argazkitan.

Hasieran, estokezko gorbatak muselina zati txiki bat besterik ez ziren, banda estu batean tolestuta, alkandoraren lepoaren inguruan behin baino gehiagotan bildu eta atzetik orratz batekin eusten zitzaiona. Modan zegoen gizonek ile luzea eramatea sorbaldetatik harago. Puntak garondoan zeraman zetazko poltsa beltz batean sartzen ziren. Orrazkera horri "ileorde poltsa" esaten zitzaion, eta lepoan zeraman jantzia "zepoa" zen.

Bakartia ileorde poltsaren aldaera bat zen. Zinta jostariak zeramatzan poltsaren inguruan josita. Mototsa jarri ondoren, zintak aurrerantz eramaten ziren eta lokarri handi batean lotzen ziren zeramanaren aurrean.

Uneren batean, XVIII. mendearen amaieran, gorbatak berriro agertzen hasi ziren. Hori makaroniak izeneko gazte talde bati egotz dakioke ("Yankee Doodle" abestian aipatzen den bezala). Gazte ingelesak ziren, Europatik itzuli eta Italiatik modari buruzko ideia berriak zekartzatenak. Makaronien garaikide frantsesak *"petits-maîtres"* eta *"incroyables"* (harrigarriak) ziren.

### XIX. eta XX. mendeak 
thumb|189x189px|Zerrenda edo tira estu korapilatua, begiztazko gorbata itxurakoa.
Gero etorri zen jende harrigarri, dotore eta bitxiaren unea, zeinen gorbata oso handia baitzen eta kokotsa eta beheko ezpaina ezkutatzera iristen baitzen. Garai hartan garrantzitsua izan zen Beau Brummell, gorbata lotzeko bi mutilen laguntza behar zuena. Berak sartu zuen almidoia bere zurruntasunari eusteko. XIX. mendearen lehen urteetan gorbataren forma gaur egunekora hurbiltzen hasi zen, nahiz eta handiagoa izan eta hiru kolore bakarrik egon: grisa, beltza eta zuria. Moda zenbait salbuespenekin homologatzen hasia zen, hala nola Lavallière tipoarekin, zabalera eta luzera berdineko bi zatiz ezaugarritua, artista eta iraultzaileen ikur bihurtu zena.
thumb|Beethovenen erretratua 1820ko hamarkadan, gorbata izugarriarekin
Alkandoraren lepoaren neurriak murriztuz, gorbata lotzeko bira bakarra egiten zen haren inguruan. Urte haietan zabaldu zen gorbata mundu osoan. Ohikoenak korapiloa (edo gorbata luzea), oilarra (edo papiloia) eta plastrona (ascot, edo bufanda ingelesez) ziren. 

Napoleonen garaian, Napoleonek beti zeraman gorbata beltza, ertz zuriduna, harik eta 1815eko ekainaren 18ko goizean gorbataz aldatzea erabaki zuen arte, egun hartan Waterlooko gudua galduz, jauregiko prefektu Beausset jaunak adierazten duenez. Une horretatik aurrera, oihal puska bat lepoan lotzeko artea gizakiaren janzteko zeinurik dotoreena bihurtu da. ''L 'Art de se mettre la cravatte* liburuan, 1827an Parisen argitaratua eta Honoré de Balzacek esleitutakoa, agerian geratzen da jantzi horren garrantzia, gorbata lotzeko hogeita bi modu desberdin deskribatuz; adibidez, Windsor (ingelesa), erdi Windsor (espainiarra), *four-in-and* (amerikarra) eta abarreko korapiloak.

Gaur egun ezagutzen diren gorbata-aitzindariak klubetan eta ikastetxeetan erabiltzen zirenak dira. Adibidez, 1880an, Oxfordeko Unibertsitateko kideek kapelen zintak lotzen zituzten lepo inguruan. Hala, 1880ko ekainaren 25ean, klubeko lehen gorbata sortu zen, jantzi hori zegozkion koloreekin egiteko. Horrela, ideia hedatuz joan zen beste klub, unibertsitate eta ikastetxeetan.

Gorbata modernoa, gaur egun, 1924tik existitzen da; izan ere, Jesse Langsdorf izeneko batek gorbata ahalik eta oihal gutxien erabiliz mozteko modu bat aurkitu zuen, eta marrazkiaren ibilbidean 45 graduko angelua egitea izan zen irtenbidea. Gainera, zeta ez zuen pieza bakar batean moztu, hirutan baizik, eta gero beste prozesu batean josten zuten. Bere asmakizuna patentatu zuen eta gero mundu osoan saldu zuen. Gaur egun, gorbata gehienak horrela egiten dira. 2018tik aurrera gorbata informalagoak erabiltzen hasi dira, bulegoetako janzkera-politikak aldatu egin baitira eta janzkera informala zabaldu egin da, goi-etiketetan gorbatak ikus daitezke. 

### Gaur egun 
Gorbata, gaur egun, esparruaren arabera erabiltzen da. Adibidez, teknologiarekin zerikusia duten enpresetan edo gazteak buru dituzten enpresetan ez da erabiltzen, eta beste esparru batzuetan, justizia kasu, araua izan zen duela gutxi arte. 2012tik aurrera, adibidez, Madrilgo Justizia Auzitegi Gorenaren arabera, gorbata ez da beharrezkoa janzkeran, baina bai dotoretasun janzkera. Adibidez, deigarria da Chubut probintzian (Argentina) Justizia Auzitegi Nagusiak erabaki zuela auzitegi judizialetan gorbatak erabiltzea derrigorrezkoa zela.

## Fabrikazio printzipioak 
### Jantzigintzako ehuna 
thumb|Gorbata zabala
Gorbata guztiak ehun batekin egiten dira.

Jantzigintza-ehuna bere kalitate estetikoagatik aukeratzen da, eta bere funtzio nagusia gorbataren motiboak ematea da: motibo geometrikoak eta figuratiboak, koloreak, islak.

Motiboez gain, ukimen-ezaugarriengatik (eskua), edertasunagatik edo garbitzeko erraztasunagatik ere hobetsi daiteke ehuna.

Ehun erabilienak zeta, artilea, lihoa, poliesterra eta larrua dira.

Patroiak lortzeko hiru prozesu erabiltzen dira. Prozesu horiek konbinatu egin daitezke patroiak lortzeko; kasu horretan, ehun-patroiak egiteko erabiltzen den azken prozesuak zehazten ditu, oro har, lortutako patroiak, eta, zehazki, gorbatari izena ematen dio.
thumb|Ehundutako gorbata

#### Ehundutako gorbatak 
Ehundutako gorbatak gorbatak dira, eta haien marrazkiak ehunean zehar eratzen dira, aurrez hautatutako hariak elkarri lotuz, beren material, testura eta koloreagatik. Ehuna da artilezko eta lihozko gorbatak marrazteko metodorik gogokoena. Poliesterrarekin ere erabiltzen da, muare efektua lortzeko. Zetarekin, distira doitu egin daiteke gorbataren mugimenduarekin eta argiaren eraginpean egotearekin aldatzen diren kontrasteak lortzeko, edo baita efektu metaliko bat lortzeko ere, Charvet etxeko espezialitate bat. Gorbata hauek Frantziarreko goi aristokrazia erabiltzen ditu gaur egun.
thumb|Gorbata estanpatua. Petro Poroshenko gorbata janzten du erretratu ofizialan.

#### Gorbata estanpatuak 
Gorbata estanpatuak haien motiboak lortzeko, non oihal bat jartzen zaien, normalean kolore batez tindaturiko hariekin ehundua, edo material bat, estanpatzeko teknikaren arabera lortzen da. Metodo horri esker, motibo figuratiboak dituzten gorbatak sor daitezke, ehunez lortutakoak baino motibo finagoak dituztenak, edo kolore askotarikoak eta konplexuak dituztenak. Emaitza matea edo uniformeki distiratsua izaten da. Italiako Marinella enpresak gustukoen duen metodoa da.

#### Tindatutako gorbatak 
Gorbata tindatuak gorbatak dira, eta ehun edo material bat tindatzeko teknika erabiliz egiten dira haien marrazkiak. Batez ere larrurako erabiltzen da, eta koloretako hodeien edo lainoaren efektua lortzeko ere erabil daiteke.

### Muntaketa-prozesuak 
Gorbatak muntatzeko bi prozesu nagusi daude: mihiztadura-prozesua eta 7 geruzako prozesua.

#### Muntaketa-prozesua 
Gaur egun, bai artisau-gorbatak, bai industria-gorbatak, hiru oihal nagusi akoplatuz egiten dira: bigungarri-oihal bat, bi oihaletan bildua; estaldura-oihala, ikusgai dagoen aldean eta gorputzari itsatsita geratzeko zatian zehar; forruzko oihala, gorputzari itsatsita egoteko zatiaren muturretan.

Bigungarri-ehuna ehun arina da, baina lodi samarra. Bere funtzioa lodiera ematea, eustea eta gorbataren forma mantentzea da. Ehun hori kotoizkoa izaten da. Erabilitako ehunaren gaineko indikazioak ( %100 zeta; %80 zeta eta % 20 lihoa...), gorbatetako etiketetan, oro har, kanpoko ehunekoak baino ez dira.

Aposituaren oihala moztu egiten da, bigungarri-ehuna erabat bildu eta puntadekin ixteko. Forruaren oihala mozteko, gorbataren muturrak estali besterik ez da egiten, eta estalkiaren oihalak ez du bigungarri-oihala estaltzen; forrua forruan josten da.
[thumb|[Hermès gorbata estanpatuak. Ezkerreko gorbatan, mutur zabaleko tolesturak zazpi tolesturako gorbata adierazten du.]]

#### Zazpi tolesturako edo geruzako gorbatak 
Zazpi tolesturako gorbata izena gorbataren lodiera osatzen duen oihalezko pieza bakarrarekin egindako gorbatei dagokie.

*"Sept plis"* izenaren jatorria muntaketa-prozesuari dagokio: oihala (janztekoa soilik edo fin forratua, betelanik gabe) modu espezifiko batean mozten da. Ondoren, oihal zati hori zazpi aldiz tolesten da, forma, lodiera eta euskarri egokiak emateko: forma, lodiera eta gorbatari eustea. Tolestura bere baitara biltzen da eta puntadekin ixten da.

Printzipio berean oinarritutako bederatzi tolesturako gorbatak ere badaude.

Azkenik, zazpi tolesturako gorbata faltsuak daude. Gorbata faltsu horien itxura honetan oinarritzen da: kanpotik, gorbata desmuntatu gabe, zazpi tolestura egiteko prozesua egiaztatzeko modu bakarra gorbataren muturretan sei (puntadatik 7.a haratago) edo zazpi tolestura ikustea da. Egiaztapen-bide huts horretan oinarrituta, enpresa batzuek "zazpi tolestura" izeneko gorbatak egiteko eta saltzeko ideia izan dute. Tolestura horietan tolesturak egin dituzte mutur zabalean edo bi muturretan, baina tolestura horretatik harago, gorbata hori lehen deskribatutako muntaketa-metodoari jarraituz fabrikatu dute: gorbata horiek desmuntatzean, ikusten da tolesturak josturaren gainetik gelditzen direla, eta gorbataren barrualdea guataz beteta dagoela. Zazpi tolesdurako gorbata bat egitea, tapizeriako oihal askorekin, askotan zetazkoa, muntaketa bidez egindako gorbaten prezio berean edo merkeago, zazpi tolesdurako gorbata faltsuaren zantzua da.

## Gorbata-korapiloak eta nola lotu 
thumb|145x145px|Windsor korapiloa.
Korapilo desberdinak daude gorbata lotzeko. Ezagunenak korapilo ingelesa eta korapilo frantsesa (korapilo sinplea edo *four in hand*) dira; euren arteko desberdintasuna honako hau da: frantsesari buelta bat gehiago ematen zaio, bolumen handiagoko korapiloa osatzen delarik, eta dotoreagotzat hartzen da.  

Gorbata lotzeko hainbat modu daude:

* Korapilo sinplea edo four in hand edo frantsesa

* Korapilo bikoitz sinplea edo ingelesa

* Windsor gorbata-korapiloa
* Erdi-windsor edo espainiarra.
* Hirutasun-korapiloa
* Pratt korapiloa
* Ediety korapiloa

Hainbat liburu daude gorbata lotzeko modu desberdinak azaltzen dituztenak. 

### Korapilo frantsesa edo *four in hand* 
Korapilo frantsesa edo *four in hand'' korapiloa gorbata lotzeko metodo bat da, korapilo sinplea bezala ere ezagutzen dena. Iturri batzuen arabera, zalgurdietako gidariek horrela lotzen zituzten euren gurdietako uhalak. Beste batzuen arabera, zalgurdietako gidariek euren zapiak lotzen zituzten horrela. Hala ere, etimologia gertagarriena Londoneko Four in Hand klubeko kideak hasi ziren gorbata horrela lotzen, eta modan jarri zuten. Estatu Batuetako armada eta Marinako uniformeek gorbata dute, eta onartutako korapilo-estiloak frantsesa, Windsor erdia eta Windsor korapiloak dira. 
thumb|126x126px|Korapilo sinplea.
Korapilo hau estua eta asimetrikoa da. Gorbata lepo inguruan jartzen da, eta punta zabala punta estuaren aurretik gurutzatzen da. Ondoren, zati zabala estuaren atzetik tolesten da eta kontrako aldetik aurrerantz eramaten da. Aurretik pasatzen da horizontalki, mutur estuaren atzetik tolesten da berriro, eta korapiloaren gainetik eramaten da atzeraka; azkenik, igarobide horizontalaren atzealdetik sartzen da eta tira egiten da ongi lotuta geratzen den arte. 

#### Korapilatua egiten 
Lau eskuko korapiloa lotzeko, gorbata lepoaren inguruan jarri eta gorbataren mutur zabala mutur estuaren aurretik gurutzatu behar da. Ertz zabala itsasartearen atzetik tolesten da, eta aurrerantz eramaten da kontrako aldean, aurretik horizontalki pasatzen da, itsasartearen atzetik tolesten da berriro, korapiloaren gainetik eramaten da atzetik, pasabide horizontalaren atzetik sartzen da eta korapilotik tira egiten da ondo doituta geratu arte. Korapiloa gorbataren mutur estutik irristatzen da, lepoari lotuta geratu arte:

Hona hemen eskema moduko bat:
Fitxategi:Tie diagram start.svg|1
Fitxategi:Tie diagram better2.png|2
Fitxategi:Tie diagram l-r i-o.svg|3
Fitxategi:Tie diagram r-l.svg|4
Fitxategi:Tie diagram l-c-end.svg|5
Fitxategi:Tie diagram done.svg|Eginda!
Fitxategi:Tie diagram zoom symmetric.svg|Korapiloa horrela geratu behar da

## Erreferentziak 
## Ikus-gainera 
* Tximeleta-begizta

## Kanpo-estekak