Isabel Urkiola

**Isabel Urkiola Estala** (Gasteiz, Araba, 1854ko uztailaren 8a- Valsaín, Segovia, 1911ko irailaren 16a) esploratzaile eta meteorologo arabarra izan zen.

Manuel Iradier senarrarekin eta Juliana Urkiola ahizparekin batera, XIX. mendean Afrikako mendebaldea esploratu zuen, hainbat ikerketa zientifiko eta kultural eginez. Gaur egungo Ekuatore Gineara, orduan *"País del Muni"* deitutakora espedizio handia egin zuen: 1875 eta 1877 artean. Gorriak ikusi zituen Afrikan eta handik gaixorik itzuli zen.

1874ko azaroaren 16an, Isabel Gasteizko San Pedro elizan ezkondu zen Manuel Iradierrekin, Manuelek Gineara esplorazio-bidaia bat egiteko erabakia hartu ondoren, Henry Morton Stanley esploratzaile eta kazetari ezagunaren aholkuari jarraituz. Isabelen ahizpa txikia ere, Juliana izenekoa, haiekin joan zen. Ordura arte Arabako mugetatik atera gabeak ziren. Manuelek eta Isabelek hogeita bat urte besterik ez zuten, eta Julianak hemezortzi urte.

### Bidaia Afrikan 
Ezkondu eta hilabetera, taldeak Gasteiz utzi eta Cadizera joan zen. Han *Afrika* izeneko lurrun-itsasontzian ontziratzeko.  

Afrikan bidaiatzeko lehen etapa Kanariar Uharteetan izan zen. Manuel, Isabel eta Julianak hilabete batzuk eman zituzten Afrikako klimara egokitzen eta ikerketa zientifikoetarako erabili behar zituzten tresnak probatzen. 1875eko apirilaren 25ean ontziratu ziren *Loanda* lurrun-itsasontzi britainiarrean, Coriscoko badiara. Gineako Golkoko Espainiaren jabegoetatik Afrikaren barrualdera iristeko bidea bilatzea zuten helburu. 

Biografo eta espezialistentzat, Iradierren biografian garai hartako beste esploratzaileekiko funtsezko aldea dago: hirurek espedizioa elkarrekin egin izana. Salbuespenen batekin, adibidez, Samuel White Baker-ena —Nilo ibaiaren esploratzaile britainiarra—, ez zegoen ia esploratzailerik emakumeak beren bidaietan eramatea onartuko zutenik, eta gutxiago emakume haiek landa-lana egingo zutenik, Urkiola ahizpek ohar meteorologikoak jaso zituzten bezala. 

Helburua lortzeko, Iradierrek Muni ibaiaren ("Peligro" edo 'Arrisku' ere deitua) ibai-sarea zeharkatu zuen. Bien bitartean, Urkiola ahizpek, Isabelek eta Julianak, klima aldakor eta krudela jasan behar izan zuten —Manuelek eskatuta tenperaturan, haizean, hodeietan eta abarretan gertatzen ziren aldaketa guztiak jasoz—. Horri gehitzen badiogu, Manuel Iradier zer egoeratan zegoen ez jakitearen etengabeko estuasuna; eguneroko bizitzaren monotonia saihestezinarekin batera eta maite zituenekin harremanik izan gabe egoteak, damen gogoari eragin zion. Garai hartan, Isabel Urkiola haurdun zegoen eta Juliana bere ahizpak bakarrik zekien eta behar zituen zainketa guztiak eman zizkion. Aldi berean, bere ibilaldian, Manuel hilzorian zegoen, bertakoek pozoitu egin baitzuten eta, gainera, sukar izugarria izan zuen. Ibiltzeko adina indarberritu ondoren, familiarengana itzuli zen. 

1876ko urtarrilaren 18an Isabela alaba jaio zen Elobey-n. Familia Santa Isabelera joan zen emakumeen ongizatearen alde; hala ere, kaltegarria gertatu zitzaien, leku horretako klima Elobeykoa baino askoz okerragoa baitzen, eta, beraz, guztiek izan zituzten sukar bortitzak. Azkenik, alaba galdu egin zuten.  

### Semea ere Afrikan 
Isabel Urkiolak eta Manuel Iradierrek izandako semea Afrikara joan zen 1942an, Alfontso XIII.ak familiari emandako mila hektareako finka ustiatzeko. Harekin batera, Francisca Ibarrondo (1858-1918), Paca andrea joan zen, Durangoko baserri batean jaiotakoa, eta gai zen erriflea erabiltzeko lehoinabarrak harrapatzeko; matxeteaz mandrilak uxatzeko eta  ibaietan nabigatzeko. Era berean Paca Ibarrondo izan zen egonaldiaren ekonomiaz arduratu zena, 1948an Gasteizera itzuli arte. 

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Ugarte Lz. de Arkaute, Estitxu (2024-08-11): "Urkiola ahizpak; bi itzal, bi argi", *Alea.*