Renata Scotto

eskuinera|thumb|260px|Madama Butterfly Renata Scotto Beniamino Priorekin, Santiagoko Udal Antzokia, Txile 1985
**Renata Scotto** (Savona, Liguria, Italia, 1934ko otsailaren 24a - *ibidem*, 2023ko abuztuaren 16a) gerraosteko soprano italiar garrantzitsuenetako bat izan zen, eta interpretazio-adimena, autoritate estilistikoa eta testu eta partiturekiko zorroztasunean eta fideltasunean nabarmentzen diren dohain histrionikoak ditu kontuan. XX. mendearen azken erdian estilo belcantista erromantikoari balioa ematen aitzindari izan ziren sopranoen talde bikainekoa da.

Italiako musika-tradizioko zuzendarien (Tullio Serafin, Gianandrea Gavazzeni, Antonino Votto, Francesco Molinari-Pradelli, Armando Krieger, Nino Sanzogno eta Vittorio Gui) babespean sortu zen, eta kantarien taldea osatzen dute (Joan Sutherland, Montserrat Caballé, Beverly Sills, Leyla Gencer, Mirella Freni, Marilyn Horne, etab.). Kantuaren balioa handitzen jarraitu zuten -Bellini, Gioachino Rossini eta Gaetano Donizetti-, berrogeita hamarreko hamarkadaren hasieran hasi zuen Maria Callasek, eta italiar verismoaren interpretazioaren hurbilketa berri bat ere egin zuen (Mascagni, Leoncavallo, Puccini, Ponchielli, etab.).

1987az geroztik, eszenako zuzendari gisa hasi zen operan, eta abeslari gisa erretiratu zenetik, Erromako Santa Zezilia Akademia Nazionalean eta New Yorkeko Juilliard Schoolen postu akademikoak zituen kantu-maistra izateko eskatu zioten. 2013ko ekainean, Italiar Errepublikaren Presidente Saria jaso zuen, arteei egindako ekarpenagatik.

## Hastapenak 
Liguriako Savona herrian jaio zen, Italian. 1952ko Eguberrietako gauean egin zuen debuta, 18 urte zituela, Milango Nuovo antzokian, Giuseppe Verdiren *La Traviatan* Violetta Valéry gisa. Ondoren, Licinio Reficeren Margherita da Cortona Turingo Alfieri antzokian eta Pietro Mascagniren L'amico Fritz.

1953an, Scottok audizioa egin zuen Scalan Alfredo Catalaniren *La Wally* operako Walterren rola egiteko, Renata Tebaldi eta Mario del Monacorekin batera. Probaren ondoren, epaileetako batek, Victor de Sabata zuzendari famatuak, "ahaztu besteak" esan zuen. *La Wally* 1953ko abenduaren 7an estreinatu zen eta Scotto hamabost aldiz eszenaratu behar izan zuen amaieran txaloak jasotzera.

## Ospea 
Nazioarteko ospea 1957ko irailaren 3an iritsi zen Edinburgoko Zinemaldian. La Scalaren konpainiak Vincenzo Belliniren *La sonnambula* aurkeztu zuen, Maria Callas Amina zela. Luchino Viscontiren ekoizpenak hainbesteko arrakasta izan zuen, non La Scalak erabaki baitzuen Greziako sopranoak Milango antzerkiarekin sinatutako kontratuan agertzen ez zen funtzio bat gehitzea, eta, beraz, Callasek ez parte hartzea erabaki zuen. Bi egun besterik ez zituela, Scotto gazteak bere lekua hartu zuen, eta nazioarteko ospea lortu zuen, egun batetik bestera. 1960an, Amina abestu zuen Veneziako La Fenice-n, Alfredo Kraus-ekin eta Italiako hainbat antzokitan, baita Filadelfian ere (1967) - "bere ahotsa, brisa garbian flotatzen, indar handiz igo zen **Ah non giunge** ariaren amaieran", Madrilen (1970) eta Metropolitan Operan (1972).

1962an Londresko Covent Garden eta Bartzelonako Liceo Antzoki Handian debuta egin zuen *La Traviata* lanarekin, eta 1964an Milango antzokitik Moskuko Bolshoira egin zuen bira, eta beste garaipen bat lortu zuen Buenos Aireseko Colon antzokian, *Cio-Cio-San* Pucciniren Madama Butterflyn, George Shirley tenorearekin; bertsio pirata bat dago CDan.

1967an Colon Antzokira itzuli zen, Rigolettoko *Gilda* gisa, Cornell MacNeil baritonoarekin eta Richard Tucker tenorearekin batera, eta 1971n Belliniren *I Capuletir e i Montecchi* lanean Giulietta  gisa, Margarita Wallmannen gidaritzapean, baina Pucciniren haurrarekin zuen aparteko identifikazioak ireki zizkion beste audientzia batzuen ateak, eta bi grabazio komertzial garrantzitsu egin zituen, lehena (1966) John Barbirollik zuzendua - kritika espezializatuak erreferentziazko bertsiotzat hartua -, eta bigarrena (1978), Lorin Maazelek Plácido Domingorekin egindakoa. Azken horrekin, arte-elkarte luze eta emankorra partekatu zuen.

## Estatu Batuetako ibilbidea 
Debut amerikarra Chicagoko Opera Lirikoan egin zuen, 1960an, *La Bohemeko* Mimi gisa. 1965eko urriaren 13an, Scotto Metropolitan Operan aurkeztu zen lehen aldiz, Madama Butterfly gisa, eta publikoaren eta kritikaren harrera bikaina jaso zuen. MET berrian, Scottok beste gertaera bat izan zuen, Elena izan zen *I vespri sicilianin* lanean, esaterako; New Yorken ezarri zen, 1965etik 1987ra bitartean 316 antzezpenetan 26 pertsona abesteko metropoli-konpainiarekin. 1977an, Luciano Pavarottirekin batera, Mimi  izanda, eszenario horretatik lehen aldiz telebista nazionalean opera baten partekatzean parte hartu zuen, Pucciniren La Boheme eta 1982. urtean Musetta izan zen Franco Zeffirelliren produkzioaren *telecast* metropolitarrean. Pucciniren *Manon Lescaut* antzokitik Domingorekin egindako telesaioetan (James Levinek zuzendua, Menottiren produkzioan) eta Luisa Miller, *Otello*, Jon Vickersekin, Verdiren Don Carlo, *Il Trittico* pucciniarra eta hiru rol femeninoak interpretatzen (Giorgetta *Il Tabarro-n*, Lauretta *Gianni Schicchi*-n eta Suor Angelica gogoragarria) eta Ricardo Zandonairen Francesca da Rimini, 1984an antzerkiak beretzat bereziki 'berpiztu' izan zuena.

1987ko urtarrilaren 17an Scottok agur esan zion MET agertokiari, bere debuteko pertsonaia berean, Madama Butterfly, lehen aldiz eszenako zuzendari ardura hartu zuela.

Soprano liriko izatetik soprano liriko-dramatikoa izatera igaro zen, eta aurkakoak izan zituen. 1981ean, Metropolitan Operan, Belliniren lehen *Norma*-k harrera gogorra izan zuen. Ospea hurrengo saioetan izan zuen, Florentzian eta Houstonen, Tatiana Troyanos mezzosopranoarekin batera James Levinek zuzendutako estudioen erregistroa. Riccardo Mutiren agindupean, Scotto Macbethen (Verdi) Lady Macbeth izan zen Renato Bruson-en ondoko Royal Opera House Covent Garden-en, eta Peter Hall-en produkzio polemikoan 1982ko Metropolitan Operarako, Sherrill Milnesekin, James Levineren zuzendaritzapean.

Vitellia bezala estimatua izan zen *La clemenza di Titon* (Mozart) Jean Pierre Ponnelleren produkzioan, eta ez zuen inoiz Nabuccoren *Abigail* eta Cavalleria Rusticanaren *Santuzza* antzeztu, grabatu egin zituen, Muti eta Levineren zuzendaritzapean, hurrenez hurren. Zuzendari horiekin I Pagliacci grabatu zuen José Carrerasekin batera; Tosca, Adriana Lecouvreur, Andrea Chénier, *Desdemona* Otellon, Plácido Domingorekin eta La Boheme eta La Traviataren bigarren bertsioekin, Alfredo Krausekin, zeinekin Mercedes Llopart kantu irakasle ospetsua konpartitu zuen.

Errepertorioan beste abesti batzuk ere sartu ziren:  Ponchielliren *La Gioconda*,  de Giacomo Meyerbeerren *El profeta*,  de Donizettiren Anna Bolena, Verdiren *Un ballo in maschera* eta *Il Trovatore*, Lio Reficeren *Cecilia*, eta Ermanno Wolf-Ferrariren *Il segdesafio di Susanna-*ren grabazio osoak; Edgar, Le Villi eta Il Tritótica Pucciniren Lorin Maazelkin, Verdiren eta Ottorino Respighiren Il tramonto eta Tokyo String Quarteten kanta-integrala.

## Abeslari izatetik eszenako zuzendari izatera 
Abeslari gisa egindako ibilbidearen amaieran, Der Rosenkavalierren Mariscala goraipatua, Wertherren Charlotte, Parsifalen Kundry, Umberto Giordanoren Fedoa, Menottiren The Medium, Poulec-en La *Voix Humaine* (Gizaki ahotsa), Arnold Sghoenberg-en Erwatung eta Baltimoren zein Sevilleko Maestranza antzokian kantatu zuenRichard Straussen Elektran Clitemnestra. 

Erretirotik,  eskola magistralak ematen ditu Verbierren, La Scalan, Curtis Institute of Music-en, Yaleko Unibertsitatean, Tokyo Universityn, Pittsburgh Operan, Paris Opera Bastillen, Lyric Opera of Chicagon eta Metropolitan Operan, Erromako Santa Cjueciliako Eskola Nazionalean eta New Yorkeko Juilliard School-en. Lankideen coaching-ari, Renée Fleming, Anna Netrebko, Sondra Radvanovsky eta Natalie Dessay.

Besteak beste, New York City Operarako Grammy bat irabazi zuen La Traviata, Norma Helsinkin, La Wally Dallasen, Bernan eta Bolonian, Lucia di Lammermoor, La Sonnambula, Adriana Lecouvreur eta Madama Butterfly Veronako Arenan, Palm Beachen eta Génovan, Belliniren Il Pirata, Tosca Miamiko Florida Grand Operan, La Boheme Chicagoko Opera Lirikoan, Palm Beachen eta Turandot Atenasen.

## Bizitza pribatua 
1960ko ekainean, Lorenzo Anselmi biolin-jotzailearekin ezkondu zen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen. New Yorketik gertu dagoen Westchester konderrian bizi zen. Bere karrera eta bizitza *Scotto, more than a diva* liburuan dokumentatu zuen, Octavio Roca kritikariarekin lankidetzan (Doubleday, 1984, ISBN 978-0385180399); Umberto Bonafiniren liburua, aldiz, *Renata Scotto* haur eta karrera goiztiarraren erregistroa da.

2023ko abuztuaren 26an hil zen jaioterrian, 89 urte zituela. Mundu guztiko komunibadeetan eman zen opera *diva* handiare, Maria Callasen oinordekoaren, heriotzaren berri. 

## Sari nagusiak 
* 2015ean "Il Ratto delle Sabine" 2015 saria, kultura italiarraren anbizatrizea.
* 2013ko ekainean, Italiar Errepublikaren Presidente Saria jaso zuen, arteei egindako ekarpenagatik.
* 2007an Metropolitan *Opera* Guildek emandako News Award opera. 

* 2009an *Anton Coppola* Award-en ordez, "excellence in the arts". 
* 2009an Doctor honoris causa en la Juilliard School New Yorken .
* 1992an *Franco Abbiati della Critica Musicale Italiana* saria (Associazione Italiana Critici Musicali). 
* 1978an Emmy saria, La Giocondako telebistaren bidez operan egindako interpretazio femeninoa.
* Emmy saria, telebistako operaren zuzendaritza, La Traviata, New York City Opera.
* *Frankfurter Allgemeine* saria, Der Rosenkavalierren Mariskala interpretatzeagatik.
* Accademia Nazionale di Santa Cecilia erromatarreko katedraduna da.

## Grabazioak 
1960ko hamarkadako grabazio komertzialek edo zuzeneko grabazioek bere unerik gorenean erakusten dute. Garai horretakoak dira La Traviata, Gianni Raimondi eta Ettore Bastianinirekin, Pergolesiren La serva padrona, Antonino Vottok zuzendutako La Boheme, eta Gianni Poggi eta Tito Gobbirekin, Rigoletto Dietrich Fischer- Dieskaurekin eta Liú esklaboa Turandot-en Birgit Nilsson eta Franco Corellirekin, baita La Scala, Veneziako La Fenice, Palermoko Massimo antzokia, Turingo Teatro Reala eta Florentziako Maggio Musicale-a Lucia di Lammermoor, I Capuleti eta i Montecchi, I vespri siciliani, Fausto, La Sonnambula, L'elisir d'amore, I Lombardi, Roberto el Diablo, La Stranbeliera eta Zaira ere.1964an, sopranoak Sobietar Batasunean eta Japonian barrena La Scalan zehar egin zuen biran parte hartu zuen, 1970eko hamarkadan. NHKk Lucia di Lammermoor (Carlo Bergonzirekin), Faust (Alfredo Krausekin) eta La Traviata (José Carrerasekin) filmazioetan dokumentatu zuen.

## Diskografia nagusia 
**CDak**

**DVDak**

## Iruditegia 

Fitxategi:VENEZIA LA STRANIERA 3.jpg|La straniera, Renata Scotto Beniamino Prior, Ettore Gracis eta Elena Ziliorekin La fenice Antzokian, Venezia 1970
Fitxategi:Renata Scotto (7489081952).jpg|Renata Scotto
Fitxategi:Renata Scotto, Valentina and Yuri Gagarin 1964.jpg|Renata Scotto jantzigelan, Valentina and Yuri Gagarini ongi etorria ematen, Moscu 1964
Fitxategi:Dimitar Arnaudov, Renata Scotto, Opera studio Accademia Nazionale Santa Cecilia Rome, 2012.jpg|Renata Scotto Dimitar Arnaudovekin, Erroma 2012
Fitxategi:Renata Scotto 1967.jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Renata Scotto eta Octavio Roca: *More Than* a Diva, Doubleday & Company, Inc, 1984. 
* Konrad Dryden: "Riccardo Zandonai, A Biography", Foreword by Renata Scotto, Peter Lang Inc, 1999 
* Umberto Bonafini.' *Renata Scotto*.' LIRICA, le interpretazioni indimenticabili, Fabbri Editori, 1987

## Kanpo estekak 
* Renata Scotto, Pucciniren Suor Angelica gisa
* Metropolitan Opera Performances (ingelesez)
* Datu biografikoak, fan orrialdea
* Elkarrizketa gaztelaniaz, Aldizkari klasikoa
* Renata Scotto en Internet Movie Database (ingelesez).
* Santa Zezilia Erroma Akademia Nazionalaren gune ofiziala
* Un bel di vedremo de Madama Butterfly, telebista hungariarra 1967
* Aria de El elixir de amor, 1967, Florentzia
* Luisa Miller Metropolitan Operan, 1979
* Abeslari izatetik zuzendari izatera, erreportajea frantsesez
* Elkarrizketa ingelesez
* Elkarrizketa frantsesez