Tanger-Tetuan-Al-Hoceima

**Tanger-Tetuan-Al-Hoceima** (; ) Marokoko eskualde bat da, guztien artean iparraldeenen dagoena. 15.090 kilometro karratu ditu eta azken zentsuaren arabera  biztanle zituen. Tanger da eskualdeko hiriburua. 

## Geografia 
Tanger-Tetuan-Al Hoceima Marokoko iparralderago dagoen eskualdea da. Gibraltarko itsasartearen hegoaldean dago, eta Ceuta espainiar lurraldearekin egiten du muga. Hegoaldean Rabat-Sale-Kenitra eta Fez-Meknes eskualdeekin eta, ekialdean, Ekialdea eskualdeekin egiten du muga. Rif eskualdea bere ekialdean dago. Rif ibaia eskualdeko ekialdean dago, eta Alhucemas eta Talassemtane parke nazionalen kokalekua da. Kostalde atlantikotik hurbil dagoen lurra ez da hain zimurra, eta eskualdeko hego-mendebaldeko izkina emankorra Lucus ibaiak bustitzen du. 

### Demografia 
Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdea Marokoko eremu populatuenetakoa eta kulturalki askotarikoenetakoa da. Azken estatistiken arabera, eskualde honetako biztanleria 3 556 729 biztanle ingurukoa da, eta talde etniko eta kultural anitzak hartzen ditu. Konposizio etnikoari dagokionez, biztanle gehienak arabiarrak eta berbereak dira, eta Marokoko berezko aniztasun etnikoa islatzen dute. Arabizazioak eskualdearen nortasun kulturalean eragin du, hizkuntza arabiarraren erabilera eta kultura islamiarraren adopzioa sustatuz. 

Horrez gain, Yebala herrialdea eta Alhucemasko kabilak ere hartzen ditu bere baitan, batez ere komunitate berbereak bizi diren landa- eta mendi-eremuak. Eskualde horiek berezko kultura eta tradizio bereizgarriak dituzte, eta landa-bizitza hein handi batean hiri-eraginetatik kanpo mantentzen da. Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdeak hazkunde demografiko etengabea izan du, urbanizazioak eta garapen ekonomikoak bultzatuta funtsezko hiri-eremuetan, hala nola Tangerren, zeinak barne-migratzaileak erakarri baititu enplegu-aukeren eta bizi-baldintza hobeen bila.

### Fauna eta flora 
Marokoko Tanger-Tetuán-Al Hoceima eskualdea garrantzi handiko eremua da Marokoko biodibertsitatea kontserbatzeko mendiak, kostaldeak eta antzeko habitatak baitituzte. Eremu menditsuetan, Rifen eta Atlas Ertainean, adibidez, *leopardo bereberea* eta *basakatua* aurki daitezke.

Basoetan eta sastrakadietan, *basurdea* eta *oreina* bezalako ugaztunak bizi dira. Horrez gain, lur harritsuetan kabia egiten duten hainbat hegazti harrapari aurki daitezke eskualdean, hala nola *arrano beltza* eta *sai arrea*. 

Kostaldeko eta itsasoko eremuetan, Gibraltarreko itsasartean zehar migratzen duten itsas espezieak ikus daitezke, hala nola *izurde arrunta* eta *hegalaburra*. Gainera, eskualdeko intsektuen eta narrastien dibertsitate aberatsak ekosistema osatzen du.
*Al Hoceimako Parke Nazionala* eta *Talassemtane Parke Nazionalaz* gain nabarmentzekoak dira zenbait parke nazional eta eremu babestu:

* *Bouhachem-eko Parke Nazionala:* mendebaldeko Rifen dago, eta zedroen eta arteen baso trinkoengatik da ezaguna. Flora eta faunaren dibertsitate aberatsa du, hegaztien eta ugaztunen espezie endemikoak barne.
* *Dhar Shbil Parke Nazionala:* Driouch eskualdean dago. Paisaia menditsuengatik eta hegazti harrapari eta ugaztunen (basurdea eta azeria) habitat gisa duen garrantziagatik nabarmentzen da.
* *Tazekka Parke Nazionala:* hegoalderago dago, Marokoko ekialdeko eskualdean, baina garrantzitsua da biodibertsitate paregabeagatik, Jbel Tazekkako zedro-basoa eta Berberiako tximinoa eta arrano beltza barne.
* *Talassemtaneko Parke Nazionala:* Rifen, paisaia menditsuengatik eta flora eta fauna aniztasunagatik ospetsua, Berberiako tximinoaren eta hegazti endemikoen habitata izanik.

* *Bouhachem-eko Parke Nazionala* mendebaldeko Rifen dago, eta zedroen eta arteen baso trinkoengatik da ezaguna. Flora eta faunaren dibertsitate aberatsa du, hegaztien eta ugaztunen espezie endemikoak barne.

Parke nazional horiek funtsezkoak dira Marokoko biodibertsitatea kontserbatzeko, eta, gainera, ekoturismoa eta ingurumen-hezkuntza sustatzen dituzten helmuga turistikoak dira. Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdeari buruzko artikuluan sartzeak herrialdeko eremu horren aberastasun natural eta kulturala nabarmentzen du.

## Historia 
Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdea Marokoko iparraldean dagoen erakunde administratibo bat da, historia aberatsagatik eta kultur aniztasunagatik ezaguna. Tanger, Tetuan, Al-Hoceima, Xauen eta Larache bezalako hiri garrantzitsuak biltzen ditu. Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdea hainbat zibilizazioren presentziaren lekuko izan da milurtekoetan zehar: 

* Giza okupazioaren lehen arrastoak historiaurreko garaietakoak dira, Neolitoko eta Paleolitoko kokalekuen aztarna arkeologikoekin. Antzinaroan, eskualdeak feniziarrak erakarri zituen, eta haiek merkataritza-koloniak ezarri zituzten kostaldean zehar puntu estrategikoetan. Kokaleku horiek zeregin erabakigarria izan zuten Mediterraneo mendebaldeko itsas merkataritzaren garapenean.
* Erromatarrak Afrika iparraldera hedatu zirenean, eskualdea Erromatar Inperioan integratu zen. Tangerrek (Tingis) erromatar hiri garrantzitsu gisa loratu zen, eta eskualdeko merkataritza- eta administrazio-gune garrantzitsu gisa nabarmendu zen.
* VII. mendean Islama iritsi zenean, eskualdeak eraldaketa kultural eta erlijioso esanguratsua izan zuen. Tanger eta Tetuan kultura arabiar eta musulmanaren gune garrantzitsu bihurtu ziren Afrikako iparraldean. 
* Erdi Aroan, taifa erresumen, almohade eta meriniar inperioen dinamikaren agertoki izan zen eskualdea, baita kalifato islamiarrek eremuan izan zuten eragina ere. Aro modernoan portugaldarren eta espainiarren etorrerak marka iraunkorra utzi zuen kostaldeko hirietan, hala nola Tangerren.
* XX. mendeko hainbat hamarkadatan, Maroko espainiarraren parte izan zen eskualdea, eta Tangerreko hiria nazioarteko eremu bat izan zen, partekatutako administraziopean, egoiliarren eta bisitarien komunitate kosmopolita bat erakarriz.

Oraintsuagoko garaietan, Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdea Marokoko ekonomiaren gune neuralgikoa izan da, eta askotariko kultur topagunea. Eskualdeak hazkunde esanguratsua ikusi du turismoan, herentzia historiko aberatsak, paisaia naturalek eta arkitektura paregabeak bultzatuta. Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdea ezaguna da bere gastronomian, musikan eta artisautza tradizionalean islatzen diren eragin kulturalen nahasketa bereizgarriagatik. Tetuango medina, Tangerreko hondartzak eta Chaueneko paisaia menditsuak turista nazionalen zein nazioartekoen jomuga ezagunak dira.

## Ekonomia 
Marokoren hazkundea bultzatzen duen eskualdeetako bat da, erresumaren BPG osoaren ia % 10eko ekarpena egiten baitu. Etengabe hazten ari denez, kopuru hori oso azkar handitzea espero da. Tanger-Tetuan-Al hoceima jarduera ekonomiko garrantzitsua izaten ari da, ia 20 000 km²-ko eremu batean 4 milioi biztanle baino gutxiagorekin.

Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza Tanger-Tetuán-Al hoceima eskualdeko motor ekonomiko garrantzitsua dira. Labore nagusietako batzuk zerealak, lekaleak, olibak eta azukre-kanabera dira. Afrikako jendetsuenetako bat den Tanger Med-eko portu edukitzailearen inguruan zona franko batzuk ezarri dira, industriaren hazkundea eta atzerriko inbertsioa sustatzeko.  Eskualdeak turismoarekiko menpekotasun handia ere badu.

Haxixa lantzea jarduera ekonomiko garrantzitsua da eskualdean, bereziki Ketaman. Rifeko eremu hau munduko haxix ekoizle handienetakoa da. Kalamuaren laborantzak historia luzea du Marokon, 1960ko hamarkadan hedapen nabarmena izan zuen Europaren eskariaren ondorioz. Prozesuaren barruan sartzen dira udaberrian haziak ereitea, udan zaintzea, udaren amaieran edo udazkenaren hasieran uzta biltzea, eta haxixa sortzeko erretxina erauztea eta konprimitzea. Haxixa ezinbestekoa da eskualde honetako nekazaritza-familia askorentzat, nahiz eta haxixaren ekonomia hein handi batean informala izan eta lege-erronkei aurre egin behar izan. 2021ean, Marokok erabilera mediko eta industrialerako kalamuaren laborantza legeztatu zuen, eta horrek aukera ekonomiko berriak eskain litzake eskualdean. 

### Azpiegiturak 
A1 autobideak Tanger eta Rabat hiriburua lotzen ditu. Bi autobide laburrago ere baditu eskualdeak: A4 errepideak Tanger inguratzen du eta A1 errepidea Tanger Med portuarekin lotzen du; A6 errepideak, berriz, Tetuan,   eta Castillejosekin lotzen du. Nacional 2ak Tanger eta Tetuan barnealdetik lotzen ditu, eta Nacional 16ak, berriz, hiri horien arteko konexioa eskaintzen du kostaldetik. Nacional 13 errepidea N2 errepidetik desbideratzen da Chauenetik gertu eta hegoaldetik igarotzen da Uezanetik Mequinezera eta haratago. Tanger-Ibn Battuta aireportua da eskualdeko jendetsuena. Alhucemaseko Cherif Al Idrissi aireportuak eta Tetuan-Sania Ramel aireportuak ere hegaldi komertzialak hartuko dituzte.  Casablanca eta Tanger arteko abiadura handiko trenbide baten lehen fasea eraikitzen ari dira.

### Turismoa 
Turismoak eragin esanguratsua eta positiboa izan du eskualdean, ez bakarrik motor ekonomiko gisa, baita kultura sustatzeari eta garapen iraunkorrari dagokionez ere. Ondare historiko, arkitektoniko eta naturalean aberatsa den Marokoko eskualde honek etengabeko hazkundea ikusi du bisitari nazional eta nazioartekoen etorreran. Ekonomiari dagokionez, turismoak zuzeneko eta zeharkako enplegua sortu du hainbat sektoretan, hala nola ostalaritzan, jatetxeetan, garraioan eta tokiko eskulangintzan. Azpiegitura turistikoetan (hotelak, aireportuak eta errepideak) egindako inbertsioek eskualdeko konektibitatea eta irisgarritasuna hobetu dituzte, turisten fluxua erraztuz eta eskualdearen garapenari lagunduz.

Turismoak kultura trukea eta bisitarien eta bertako biztanleen arteko elkar ulertzea sustatu du. Nazioarteko musika-, arte- eta literatura-jaialdiek, hala nola *Asilahko Jaialdiak* eta *Essaouirako Musika Andalustarreko Jaialdiak*, turistak erakartzeaz gain, kultura-elkarrizketa sustatzen dute eta nazioarteko loturak indartzen dituzte. Ingurumenaren eta gizartearen ikuspegitik, ezinbestekoa da turismoa modu jasangarrian kudeatzea, ekosistema naturalak babesteko eta eskualdearen benetakotasun kulturalari eusteko. Alhucemaseko kaletan turismo ekologikoa sustatzea eta baliabide naturalak arduraz kudeatzea bezalako ekimenak funtsezkoak dira turismoak epe luzera tokiko komunitateei mesede egingo diela bermatzeko.

Turismoak mundu osoko bisitariak erakartzen dituzten esperientzia kultural, historiko eta natural ugari eskaintzen ditu. Medina historikoak, hala nola *Tangerreko Medina* eta *Tetuango Medina*, arkitektura tradizionalaren eta merkatu bizidunen adibide biziak dira, eta tokiko bizitzaren eta artisautzaren benetako esperientzia ematen dute. Tanger, bere kasbah eta Medina animatuaz gain, Zezen Plaza enblematikoa dago, urteetan zehar kirol eta kultur ekitaldien lekuko izan den interes kulturaleko gunea. Literaturan duen eraginagatik ere ezaguna da hiria, eta Paul Bowles eta William Burroughs bezalako idazle eta artistak erakarri izan ditu xx. mendean.

Kostaldean, Cabo Negro, Martil eta Cala Iris ezagunak dira urre koloreko hareazko eta ur gardeneko hondartzengatik, erlaxatzeko eta ur-jardueretarako ezin hobeak baitira. Alhucemako kalek, itsaslabar malkartsu eta ur lasaiekin, ingurune natural ikusgarria eskaintzen dute urpean igeri egiteko eta itsasoa esploratzeko. Xauen, "Perla Urdin" bezala ezaguna, Rifeko mendietako paisaia menditsuarekin kontrastea egiten duten etxe urdin bitxiengatik da ezaguna. Argazkilari eta kulturazaleentzako imana da hiria, kalexka harriztatuekin eta giro lasaiarekin.
thumb|963x963px|Tanger hiriare ikuspegia|border|none

## Kultura 
Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdean, kultura eragin historiko eta geografikoen amalgama liluragarria da. Marokoko kostalde eta mendi inguru hau feniziarren, erromatarren, arabiarren, berebereen eta europarren topagune izan da mendeetan zehar.

Tangerrek, kultura-gune aipagarri gisa, mundu osoko idazle, artista eta musikari ospetsuak erakarri dituen arte-eszena zirraragarri bat du, hala nola Paul Bowles, William Burroughs, Jack Kerouac, Tennessee Williams, Eduardo Haro, Brion Gysin, Francis Bacon, Jean Dragitardo Maria eta beste batzuk. Arte garaikideko galeriengatik eta nazioarteko zinema jaialdiengatik da ezaguna hiria, baita ekitaldi literarioengatik ere, Tangerreko Nazioarteko Poesia Jaialdia kasu.

Musika tradizionalak arabiar eta berbereen eraginak islatzen ditu, chaabi eta andalusi generoak nabarmenduz. Adjun eta lautea bezalako instrumentuak ohikoak dira adierazpen musikal hauetan.

Ondare arkitektonikoa nabarmena da, Tetuán bezalako hiriekin, bere medina historikoa mantentzen duena, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatua.  Medina hauek eskulangintza tradizionaleko guneak dira, zeramika eta urregintza bezala. Tangerrez eta Tetuanez gain, beste hiri batzuek ere, hala nola Chauen, urdinez margotutako etxeengatik eta giro lasaiagatik ezaguna dena, eta Asilah, urteroko arte jaialdiagatik eta harresi historikoengatik ezaguna dena, asko laguntzen dute eskualdeko panorama kulturalean.Tanger-eko zezen-plaza kultura-erreferentzia da, eta kirol - eta kultura-ekitaldien agertoki izan da urteetan zehar, Espainiak tokiko arkitekturan izan duen eragina islatuz.

Laburbilduz, Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdea historia, artea, musika eta arkitektura bateratzen dituen altxor kulturala da, Marokoko eta Mediterraneoko panorama kulturala aberastuz.

### Gastronomia 
Hainbat sukaldaritza-tradizioren eragina duen bertako gastronomiak historia kultural aberatsa islatzen du. Mediterraneoko sukaldaritza sustraituta dago rifeko berbereen, yebalaren, juduen eta moriskoen zaporeak eta teknikak uztartuz eta horietako bakoitzak elementu bereziak emanez, tokiko gastronomia aberastuz mendeetan zehar.

* **Kuskusa**: Plater enblematiko honen sustraiak sukaldaritza bereberrean daude. Gari-semola erabiltzen da, lurrunetan prestatzen dena, eta hainbat osagairekin laguntzen da, hala nola haragiarekin (arkumea edo oilaskoa, gehienetan), barazkiekin (azenarioak, kalabazinak eta arbiak, adibidez) eta garbantzuekin. Berbereek beren ingurune menditsu eta erdiidorretan eskura dituzten baliabideak aprobetxatzeko duten abileziaren isla da.
* **Tajine**: Marokokoa da jatorriz, eta buztinezko ontzi koniko batean astiro kozinatutako gisatua da, hezetasuna eta zaporeak atxikitzeko diseinatua. Plater honek haragia, barazkiak eta fruta lehorrak (abrikotak eta aranpasak, adibidez) nahasten ditu, eta, bereziki, kurkuma, kuminoa eta kanela espeziak ontzen ditu. Tajinearen teknikak arabiarrek eta berbereek eskualdean historikoki izan duten eragina islatzen du, baita bertako osagaien erabilera eta ohiko egosketa metodoak ere.
* **Pastela**: Hostorez betetako pastel hau Andaluziako moriska sukaldaritzaren ondarea da, eta Marokon ezarri zen xvii. mendean moriskoak Espainiatik kanporatu ondoren. Usoaren, oilaskoaren edo arrainaren haragia almendrekin, kanela eta martorria bezalako espeziekin, eta glas eta kanela azukrez estalia, pastelak zapore gozoak eta gaziak nahasten ditu, elaborazio zorrotzagatik nabarmentzen den prestakin berezi batean.

* **Harira**: Zopa lodi eta nutritibo hau Marokoko sukaldaritzaren zati integrala da, eta bereziki Ramadanaren hilabete sakratuan kontsumitzen da, ilunabarrean baraua hausteko. Berbereen kulturakoa da jatorriz, eta tomatez eta lekalez (dilistak, garbantzuak...) egindako oinarri batekin prestatzen da, martorria, perrexila eta azafraia espeziekin onduta. Bere istorioak errezeta tradizionalen egokitzapena islatzen du mendeetan zehar, eskualdeko moriskoen eta juduen sukaldaritzaren eraginak gehituz.

* **Mechoui**: Labe tradizional batean poliki-poliki erretako arkume plater hau kalitatezko haragiaren eta sukaldaritza teknika tradizionalen ospakizuna da. Kuminoa, martorria eta antzeko tokiko espeziekin onduta, metxouiak berbereen sukaldaritzako trebetasuna eta kultura nomada islatzen ditu. Izan ere, tokiko haragiaren eta osagaien zapore naturalak nabarmentzen dituzten egosketa-metodoak hobetu dituzte. 

* **Marokoar entsalada**: Entsalada fresko eta bizia, tomateak, pepinoak, piperrak, tipulak eta olibak oliba olioarekin, limoiarekin eta martorriarekin nahasten dituena. Bertako osagaiak modu erraz baina gozoan nola konbinatzen diren erakusten du entsalada honek, Mediterraneoko sukaldaritzaren eta eskualdeko nekazaritza kulturaren eragina islatuz.

Plater enblematiko hauek Tanger-Tetuán-Al Hoceima eskualdeko sukaldaritzaren lagin gozoa izateaz gain, historian zehar izan diren kultura-trukeen eta sukaldaritza-egokitzapenen istorioak kontatzen dituzte. Berbereen sukaldaritza-tekniketatik hasi eta eragin moriska eta judutarretaraino, plater bakoitza Marokoko aniztasun kultural eta gastronomiko aberatsaren lekuko bizia da.

### Kirolak 
Tanger-Tetuán-Alhucemas eskualdean, futbola kirol zentrala da, eta hainbat talde nabarmen ditu. Klub garrantzitsuenetako bat *Mogreb Atletico Tetuan* da, 1922an sortua. MATek historia aberatsa izan du Marokoko futbolean, Liga Nazionalean eta Tronu Kopan lehiatu du. Beste talde esanguratsu bat *Chabab Rif Alhoceima* (CRA) da, egoitza Alhucemasen duena. 1953an sortua, CRA ere aktiboki parte hartzen du herriko ligan eta jarraitzaileak irabazi ditu txapelketa nazionaletan aritzeagatik. Taldeak Mimoun Al Arsi estadioan jokatzen du. Estadioak 10.000 ikusle inguru hartzeko gaitasuna du eta Grand Stade Alhoceima estadioak 15 000 ikusle ditu. 

## Erreferentziak