Aho-soinu

eskuinera|thumb|200px|10 zuloko aho-soinuak.
**Aho-soinua**, **xotixe** edo **harmonika** (rondina izenez ere ezaguna Perun duela urte gutxi arte, batez ere Liman]​ edo Dultzaina (Kolonbia eta El Salvador), haize-instrumentua da, zurezko eta metalezko haize-trenen taldekoa, musika-nota bakoitzeko mihi indibidualak dituena. Banakako zulo batean edo hainbat zulotan aldi berean arnasa hartuz jotzen da, bai arnasa hartuz, bai arnasa botaz. Mihien ganberetan arnasa hartzeak edo botatzeak eragindako presioak mihiak edo mihiek bibratu egiten dute, eta soinua sortzen dute. Ganbera bakoitzak bi soinu-mihi edo gehiago ditu, letoiz (zink eta kobre aleazioa, oker brontze deitua) edo altzairuz eginak. Mihi bakoitza errematxez eutsita dago alde batean, eta solte beste muturrean; mutur solteak dar-dar egiten du eta soinua sortzen du. Mihi bakoitzak tonu indibidual bat du. Mihiaren tamainak zehazten du tonu bakoitza. Mihi luzeenek soinu sakon eta baxua sortzen dute, eta laburrenek soinu zorrotzagoa. Zenbait harmonika-motatan, mihien tonuak beste nota batera alda daitezke, airea modu berezian hartze edo botatzeagatik (gehi puztuaren edo hartuaren teknikaren bidez (bending, overblow). Harmonika mota asko daude: diatonikoak, kromatikoak, tremoloa, orkestrakoak, baxua, etab. Bakoitza bere tinbre musikalagatik bereizten da, tesitura eta musika estilo jakin batzuetarako egokia delako.

Harmonika diatonikoa modulaziorik gabeko musikarako erabiltzen da. Horregatik, tonalitatea aldatzeko, harmonika desberdinak erabili behar dira. Horietako hamabi dira erabilienak: C (Do) A (La) y G (Sol). Richter afinazioa blueserako erabiltzen da. Gai herrikoi desberdinetarako, zortzidun soinua duten harmonikak hobesten dira. Ingelesez, harmonikak hainbat ezizen ditu, bereziki bluesean: harp, blues harp (bluesen harmonika). Larry Adler harmonika jotzaile ezagunak «mouth organ» (ahoko organoa) eta «blue» zeritzon.

XX. mendean gehien saldutako tresnetako bat da. Darius Milhaud eta Vaughan Williams konpositore ezagunek harmonikarekin interpretatzeko lanak konposatu zituzten XX. mendearen erdialdean, bereziki Larry Adlerrentzat.

Igurtzi-tresna bat dago beirazko harmonika deitua, mihien harmonikarekin inolako loturarik ez duena.

Harmonika gizateriaren historian gehien saldu den instrumentua ere bada, eta espazioan jo den lehen instrumentua.

## Historia
Beirazko harmonika Txinan asmatu zen K.a. 3000. urtean, gutxi gorabehera. Nyn-Kwa enperatrizak «sheng» (ahots bikain esan nahi duena) izenez ezagutzen zen mihizko instrumentu bat zuen.

1821ean, Christian Friedrich Ludwig Buschmann izeneko 16 urteko erloju-konpontzaile alemaniar batek ahoko harmonika moduko bat asmatu zuen hamabost tutu-mihi lotzean (organoak afinatzeko erabiltzen zirenak). «Mund-eoline» izena eman zion tresna horri (ahoko harpa eolikoa).

Ideia berehala jaso zuen beste erlojugile alemaniar batek, Christian Messnerrek.

1822an, Christian Buschmannek larruzko hauspo bertikala gehitu zion bere harmonikari eskuak lanerako libre izateko. Musika-tresnen egile batek, Cyrillus Demian vienarrak (1772-1847), lehen ideia hura lapurtu; garatu, eta 1829an, lehen akordeoia eraiki zuen. 1827an, Buschmannek bere harmonika hobetu zuen musika-tresna gisa.

1830ean, Bohemiako asmatzaile batek, Richter-ek, tresna gaur egun ezagutzen den gisa asmatu zuen: hamar zulo, hogei mihi, putz eta arnas hartze txandakatzea. Eskala diatonikoa, «Richter-en afinazio» izenez bihurtu zen ospetsu.

Hogeita hamar urte geroago, zenbait itzulingururen ondoren, «Vienako ahoko harmonika» Alemaniara iritsi zen berriro, eta Matthias Hohner 24 urteko erlojugileak Buschmannen sorkuntzetako bat erosi zuen, eta, 1857tik, bere tailerrean kopiatu zuen komertzialki. Bere herria, Trossingen, harmonikak ekoizteko munduko zentroa bihurtu zen. Alemania naziaren garaian, haren seme-alabek Estatuko Musika Eskola ireki zuten (1935), zeinak 3000 harmonika maisu baino gehiago sortu dituen.

Sezesio Gerrak harmonikaren ospea handitu zuen. Hohnerrek zenbait harmonika bidali zien hainbat senideri AEBra. AEBko soldaduek oso eramangarriak eta jotzeko errazak aurkitu zituzten.

thumb|250px|Harmonika-multzoa.
1900 inguruan, Alemanian egindako harmoniken erdiak AEBn saltzen ziren. Blues klasikoko interpreteek gehien erabiltzen zuten harmonika, «Marine Band», 1896an agertu zen, eta berrogeita hamar zentimo baino ez zuen balio. Ez dago jakiterik nola hasi ziren kartzeletan eta kotoi soroetan erabiltzen. Tresnaren gaitasuna tren baten soinua ateratzeko erabiliz, lekua eman zion zenbait obratan agertzeko, hala nola Ford Baileyren *Pan-American Blues* edo Freeman Stowersen *Railroad Blues*.

50eko hamarkadan, Joaquim Fusté Alcalák harmonika sustatu zuen Espainian klaseak emanez eta konponduz; eta harmonika marka onenen ordezkaria ere bazen. «Les Akord's» harmonika taldea sortu, zuzendu eta parte izan zen, eta, Les Akord’s taldearekin, harmonika jotzaileen arteko munduko txapeldun titulua lortu zuen Winterthur, Suitza (1955), Luxenburgo (1957) eta Pavia, Italia (1960) hirietan.

## Zatiak
Harmonikaren oinarrizko atalak dira: orrazia, mihi sortak eta babes-xaflak.

### Orrazia
thumb|Orrazia eta bi mihi jokoak.
«Orrazia» musika-tresnaren gorputz nagusia definitzeko erabiltzen den hitza da, eta mihiak estaltzen dituzten gelaxkak ditu. «Orrazi» hitzaren adieraren jatorria harmonikaren piezaren eta ilerako orrazien arteko antzekotasunean datza. Harmoniken orraziak egurrez egin ohi dira. Gaur egun, plastikoa (ABS) edo metala (titanioa barne, kalitate handiko tresnak egiteko) ere erabiltzen da). Orrazi moderno eta esperimental batzuek diseinu konplexuak dituzte barruko airea bideratzeko.

Orraziaren materialak harmonikaren tonuan eragina zuela onartu zen. Orraziaren materialak, berriz, eragin txiki bat baino ez du soinuan; material batek beste batekiko duen abantaila nagusia da iraunkortasuna. Zehazki, zurezko orrazi batek harmonika jotzailearen arnasaren eta mihiarekiko kontaktuaren hezetasuna xurga dezake. Ondorioz, orrazia pixka bat zabaltzea eragiten du, tresna jotzeko deserosoa eginez. Arazoa murrizteko.

### Puzgailu-sintonizatzailea
Puzgailu-sintonizatzailea ez da berez harmonika bat, ezta musika-tresna ere, berez, baina harmonikaren antzera funtzionatzen duen mihiaren mekanismo bat du. Puzgailu-sintonizatzaileak balio du doinu baten tonuaren erreferentzia abeslariei edo beste instrumentu batzuei emateko. Lehen puzgailu-sintonizatzaile batzuen eta harmoniken arteko alde bakarra da instrumentuaren izena, eta horrek bere erabilera norentzat den islatzen du. Afinagailu kromatikoak (abeslari eta koruek erabiltzen dituztenak) 12 notako eskala kromatikoa ematen du. Badira hari-tresnetarako puzgailu-sintonizatzaileak, hala nola biolinentzako edo gitarrentzako; afinatzailearen notak sakatu gabeko hari bakoitzarenak izan ohi dira.

## Erabilera medikuntzan
Harmonika jotzeak, kontrako zerbait arnastea eta indarrez kanporatzea eskatzen du (harmonika, edo haren mihiak zehatzagoak izateko). Jarduera horrek diafragma indartsu bat garatzen eta, arnasa hartzen, biriken ahalmen guztia erabiliz laguntzen du. Biriketan espezialistak diren doktoreek nabaritu dute harmonika jotzeak BGBK duten pazienteak errehabilitatzeko ariketa jakin batzuen antza duela, hau da, xurgatze-ariketetarako PFLEX bat (xurgatzeko erabiltzen den eta eskaintzen duen erresistentzia erregulatzen duen afinatzaile baten antzeko gailu bat) edo puzte-ariketetarako sirometroa erabiltzen ariko balira bezala. Instrumentu bat jotzen ikasteak motibazio sentimendua ere eskaintzen du, ariketaz gain. Birika-errehabilitazioko programa asko hasi dira harmonika erabiltzen.

## Lehiaketak
Lau urtean behin, udazkenean, harmonika lehiaketa bat egiten da, World Harmonica Festival, Trossingenen, Alemanian, Hohner harmonika enpresaren egoitzan. Gainera, master harmonika tailerra dago, urtero egiten dena .​ Harmonikako nazioarteko beste ekitaldi bat udan egiten da bi urtean behin, Ozeano Barearen aldeko Asiako hirietan; ekitaldiak «Asia Pacific Harmonica Festival» izena du.

Hong Kongen, eskola-musika jaialdia egiten da urtero, ikasleek hainbat musika-estilotako ikasketetan parte har dezaten. Klaseek barne hartzen dituzte: lehen eta bigarren hezkuntzarako banda; bigarren hezkuntzarako taldea; bigarren hezkuntzarako bikotea; soloa (junior, bitarteko eta senior mailan), eta kontzertuak (librea). Abuztuan, harmonika lehiaketa bat izaten da Idahon (AEB). Lehiaketa 1989z geroztik egiten da, eta Yellow Pine-n egiten da, Boise kanpoaldean, Idahon, 150 milia ingurura, eta «Yellow Pine Harmonica Contest» du izena.

## Lotutako tresnak
Kontzertina, akordeoi diatoniko edo kromatikoak eta melodikoa mihi askeko instrumentuak dira. Izan ere, harmonikaren eta akordeoi diatonikoaren arteko antzekotasunak hain dira handiak, ezen alemanez lehenengoaren izena «Mundharmonika» idazten baita eta bigarrenarena «Handharmonika», itzulpen soila «aho-harmonika» eta «esku-harmonika» baita; hizkuntza eslaviarreko bi instrumentuen izenak ere antzekoak dira, baita euskaraz ere: aho-soinu eta esku-soinu. Harmonikak antzekotasunak ditu mihi askeko gainerako instrumentuekin, soinua sortzeko erabiltzen den metodoa zein den.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak