Futbol amerikarra

thumb|Futbol amerikarreko baloia.
**Futbol amerikarra** Estatu Batuetan eta Kanadan oso hedatua den errugbitik eratorritako taldekako kirola da. Estatu Batuetan gehien ikusten den kirola da eta mundu osoan 390 milioi eta 410 milioi jarraitzaile artean ditu, gehienak AEBn.  

Kirol honetan ezinbestekoa da indar fisiko handia eta estrategia eraginkorra izatea tantoa egiteko beste taldearen tanto-eremuan (*end zone*). 

## Historia 
Futbol amerikarra, jatorriz, errugbitik eratorritako kirola da. Aldi berean, errugbiak eta futbol amerikarrak Erresuma Batuan XIX. mendean jokatzen zen futbolean dute beren jatorria, non baloia ate barrura jaurtitzen zen edota marra jakin baten gainetik igaro behar zen. XIX. mendeko amaieran Walter Campek jokoa arautu zuen.

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, Amos Alonzo Stagg (1862-1965) eta Glenn Pop Warner (1871-1954) bezalako unibertsitate-entrenatzaileek garatutako joko-metodoak lagundu zuten aurreratutako pasearen arau berria aprobetxatzen (lehenago, errugbian bezala, atzera bakarrik pasatzen zen).

Unibertsitateko futbolaren ospeak gora egin zuen, eta kirol honen bertsio nagusia bihurtu zen XX. mendearen lehen erdian. Katiluek (bowls), unibertsitate-ikastetxeetan egiten den futbolaren tradizioak, Estatu Batuetako audientzia nazional bat erakarri zuten eskola-taldeentzat. Lehia bortitzek indartuta, elkargoko futbolak erakargarritasun orokor nabarmena mantentzen du oraindik Estatu Batuetan.thumb|Futbol amerikar partidua.Hala ere, 1892ra arte atzera egin behar da futbol amerikar profesionalaren jatorria aurkitzeko, William Pudge Heffelfingerrek Allegheny Athletic Associationen Pittsburgh Athletic Cluben aurkako partida batean jokatzeko sinatutako 500 dolarreko kontratuaren data. 1920an American Professional Football Association sortu zen. Lehen partida Daytonen izan zen (Ohio estatuan), 1920ko urriaren 3an bertako taldearekin, Dayton Triangles taldea Columbus Panhandlesi 14-0 irabazten. Ligak, ondoren, egungo National Football League izena hartu zuen, bi urte geroago, futbol amerikarrean eragin gehien duen liga profesionala izateko eta munduko kirol ligarik irabazizkoena izateko.

Ameriketako Estatu Batuetako Erdialdeko Mendebaldeko hiri industrialetan hasi ondoren, futbol amerikarra fenomeno mediatiko bihurtu da, ez bakarrik Estatu Batuetan. Kirolaren gero eta ospe handiagoa NFLren 1958ko Txapelketa Jokora arte jarrai daiteke.

NFLren aurkako liga, American Football League (AFL), 1960an hasi zen jokatzen. Lehiaketa berri honek zuen lehiak bi ligen arteko fusioa ekarri zuen 1970ean eta txapelketa bateratu bat sortu zen, non antzinako liga bananduak NFL berriaren Konferentziak izatera pasa ziren (Nazionala eta Amerikarra, hurrenez hurren), eta horien txapeldunak Super Bowl edo Supertazon izeneko finalean lehiatuko dira, nazioarte mailan gehien ikusitako kirol-ekitaldietako bat bihurtu dena, urtez urte handitzen diren kopuruekin.

Gaur egun, futbol amerikarra oso ezaguna da Estatu Batuetan, eta aurreko ataletan laburki aipatu dugun bilakaera historiko handiari esker lortu du hori kirolak. Bere ikusgarritasunaren ondorioz, oso kirol erakargarria da estatubatuar askorentzat. Beraz, esan liteke, saskibaloiarekin, beisbolarekin, izotz-hockeyarekin eta, XXI. mendea hasiz gero, futbol soccer-arekin batera, futbol amerikarra herrialdeko kirol garrantzitsuenetako bat dela. Ohikoa da ikasleek unibertsitateetan, ikastetxeetan eta afizionatu mailan praktikatzea, eta unibertsitateko ligak ere ekitaldi handiak bihurtu dira, jokatzen diren estadioetan beteak.

Historikoki, oso kirol gogorra eta gizonezkoa izan da. Orokorrean kirol sistema modernoa XIX. mendearen amaieran sortu zen, testuinguru historiko jakin batean. Aldaketa handiko garaiak ziren: alde batetik, kapitalismoa ezarri zen sistema ekonomiko gisa; industrializazioa, lan eredu gisa; eta, haiekin, familia plangintza eta lan banaketaren ideal burgesa: gizonak ekarriko zuen soldata, eta emakumeak zainduko zuen etxea. Testuinguru horretan, mutilen hezkuntza emakumeen esku geratu zen ia osorik. Bigunak eta femeninoak bihurtuko ziren beldurra ere bazegoen, eta hari lotuta sortu ziren indarkeria handiko kirolak, maskulinitate oso birila bultzatuko zutenak: adibidez, boxeoa eta futbol amerikarra, hala nola *boy scouts* bezalako instituzioak. Helburua mutilei «egiazko maskulinitatea» irakastea zen, eta emakumeak horietatik at geratu ziren.

## Kirola Euskal Herrian 
thumb|244x244px|Santurtziko Coyotes taldea 2026an
Euskal Herrian XX. mendeko bukaeran hasi ziren futbol amerikarrean jokatzen. Egun apenas daude taldeak (Biarrizko *Atlantes* eta Santurtziko *Coyotes* izan ezik), ezta jokalari profesionalak ere (bakarra NFLen aritutako Richard Tardits biarriztarra izanik).

Hala ere, Euskal Herrian 5 talde egon dira futbol amerikarra praktikatu dutenak:

Bilbao Steel Knight 1992an sortutako Euskal Herriko lehen futbol amerikar taldea izan zen. Lehiaketa nazional eta lokaletan parte hartu izanak, kirol minoritario honen oinarriak ezarri zituen gure herrialdean 

Bilbao Cougars futbol amerikarra praktikatzen zuen taldea izan zen 1995tik 1999ra. Gaur egun, Madril, Bartzelona eta Valentzia zonaldetik kanpo, Espainiako kopa finala jokatu duen klub bakarra izaten jarraitzen du .

Bilbao Akerrak 2018tik 2022ra arte egon ziren. Bilbon kirolaren esentzia bueltatzea nahi zuten, baina pandemiak taldea desegiten amaitu zuen.

Abanto Minero flag modalitatean hasi zen eta 2007an tackle-era pasatu ziren. LNFA-2ko 7x7 ligan jokatu zuten .

Coyotes Santurtzi, futbol amerikarra eta flag footballa jokatzen duen taldea da, Santurtzin kokatuta dagoena. Bere ibilbidea 1998an hasi zen, kirola maite zuten lagun talde baten ekimenez, haien artean Futbol Amerikarreko jokalariak, batzuk Bilbao Cougarsenak. Hasieran football flag-eko partiduak jokatzen hasi ziren Portugaleten eta 1999an garaikurra irabazi zuten Katalunian ospatutako txapelketa batean. Horren ostean, futbol amerikarra jokatzeko talde bat lortu zuten eta gaur arte Espainiako beste taldeen aurka jokatzen dute. 

## Arauak 
### Jokoa 
Bi taldeen arteko partidua da eta puntu gehien lortzen duen taldea irabazlea da. Partidua *kickoff*aren bitartez hasten da. Horren ostean, talde erasotzaileak erasoko jokalariak zelairatzen ditu eta talde defendatzaileak defentsakoak.

Erasoaren helburua *end zone*ean puntuak lortzea da eta horretarako 5 aukera daude:

- *Touchdown*: Aurkariaren *end zone*ean baloia eskuratuz lortzen da eta 6 puntu balio du. Korrika eginez gurutzatuta, pase bat jasota (betiere bi oinak *end zone*a zapalduta) edo *goal line*eko alde bakoitzean dauden zutoinak (*pylon*) gurutzatuta lortu daiteke.

- *Extra point*: *Touchdown*a lortu ostean egiten den jaurtiketa da eta *goalposts*en artetik pasatu behar da. Puntu 1 balio du.

*- Two-point conversion*: *Touchdown*a lortu ostean egin daitekeen jokaldia da, aukerazkoa da. Defentsako bigarren yardatik hasten da eta *touchdown*a bezala lortzen da. 2 puntu balio du.

- *Field goal*: Jaurtiketa bat da eta baloia *goalposts*en artetik pasatu behar da *extra point*ean bezala. 3 puntu balio du.

- *Safety*: 2 puntu balio du eta hau lortzeko defentsak baloia daukan erasoko jokalaria plakatu behar du erasotzailearen *end zone*an. Horrez gain, defentsak baloidun erasotzailea kanpotik irtetea edo baloi solte baten eraginez (*fumble*) baloia albotik irtetzea eragiten badu lortu daiteke, baina *end zone* barruan egon behar da erasotzailea.

Erasoa hasteko *kickoff*aren ostean erasoko baloiduna plakatu duten tokitik hasten da orokorrean. *Touchback*a gertatzen bada, baloia *end zone*an jausi edo zelaiko mugetatik irten, 25. yardan hasiko da erasoa. Puntuak eskuratzeko zelaian aurrera egin behar da eta horretarako 10 yarda gutxienez aurrera egiteko 4 aukera daude (*down*) eta beharrezko yardak ez badira aurrera egiten aurkariak erasotuko du ondoren. 4. aukeran normalean jautiketa bat egiten da (*punt*) aurkariak erasoa urrunago hasteko, baina pasa beharreko yardatik gertu badaude erasotzaileek jokaldi normal bat egiten dute. Helburu duten yarda gurutzatuz gero, beste 4 aukera izango dituzte hurrengo 10 yardak pasatzeko. Esaterako, 25. yardan badago erasoa baloia bertan jarriko da eta jokaldia hasi ostean defentsak baloiduna  30. yardan plakatzen badu, ondorengo jokaldia 30. yardan hasiko litzateke eta 5 yarda aurrera egin beharko lukete berriz lehen aukera izateko. Kasu hau horrela izendatuko litzakete: *1st down & 10* eta *2nd down & 5*.

### Partiduaren hasiera 
Zein talde hasten den erasotzen eta zein defendatzen den erabakitzeko, zozketa bat egiten da hegal baten bidez, txanpon jaurtiketa baten bidez, talde bakoitzeko jokalari bat edo batzuk bertan direla (normalean kapitainak). Hegaldia irabazten duen taldeak aukeratu ahal izango du partidaren hasierarako edo bigarren zatiaren hasierarako (bere aukeraketari uko eginez): Hasierako sakea egingo duen taldea izendatu (kickoff). Zure taldeak zelaiko zein alde defendatuko duen izendatzea.

Espainian, 2026an iritsi zen Santiago Bernabeu estadiora, M.Dolphinsek W.Commandersen aurka jokatutako partidan.

Selekzioen mailan, Amerikar Futboleko Munduko Kopa nabarmentzen da, nazioarteko kirol esparruan garrantzirik ez duena.

## Liga profesionalak AEB eta Espainian 
Estatu Batuetan maila askotan jokatzen da futbol amerikarra:

* Futbol profesionala.
* Futbol amerikarra zelai estalian, profesionala (Arena Football League 2019ra arte), hareetan jokatua eta sabaiko koliseoak.
* Unibertsitateko futbol amerikarra, goi-mailako irakaskuntzako erakunde askok jokatutakoa.
* Eskolako futbol amerikarra, bigarren mailako eskola gehienek jokatutakoa.
* Amerikar futbol amateur eta gaztea.
* Flag football-a, kontakturik gabeko footbolla, ia erabat amateurra.
* Touch football, kontakturik gabe.

Espainian LNFA jokatzen da, Futbol Amerikarraren Espainiako Federazioak (FEFA) antolatuta. LNFAko txapeldunak eta txapeldunordeak Europako Futbol Amerikar Ligan parte hartzeko eskubidea lortu dute (Europako txapelketa nagusia), eta bi erdifinalistek EFAFeko Kopan (Europako bigarren lehiaketa garrantzitsua). Horrez gain Flag football-a ere jokatzen da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bennett, Tom (1976). The Pro Style: The Complete Guide to Understanding National Football League Strategy. Los Angeles: National Football League Properties, Inc., Creative Services Division.
* Colgate, Bob, ed. (2011). "2011 NFHS Football Rules Book" (PDF). Gardener, Robert B.. NFHS Publications. Archived from the original (PDF) on March 4, 2016.
* Jozsa, Frank P. (2004). Sports Capitalism: The Foreign Business of American Professional Leagues. Ashgate Publishing. .
* Nelson, David M. (December 12, 1993). The Anatomy of a Game: Football, the Rules, and the Men Who Made the Game (1 ed.). University of Delaware Press. p. 15. . Archived from the original on August 19, 2020. Retrieved August 23, 2020.
* "Official Playing Rules and Casebook of the National Football League" (PDF). National Football League. 2012. Archived (PDF) from the original on April 23, 2013. Retrieved January 14, 2013.
* Redding, Rogers (2011–2012). Halpin, Ty (ed.). "NCAA Football Rules and Interpretations" (PDF). Ncaa Water Polo Rules. National Collegiate Athletic Association. ISSN 0736-5144. Archived (PDF) from the original on August 19, 2013. Retrieved January 14, 2013.
* Smith, Earl, ed. (August 11, 2009). Sociology of Sport and Social Theory. Human Kinetics. . Archived from the original on February 15, 2022. Retrieved October 15, 2020.
* Vancil, Mark (Ed.) (2000). ABC Sports College Football All-Time All-America Team. New York: Hyperion Books. .
* Football: Great Writing About the National Sport, edited by John Schulian; 2014 (New York: Library of America)

## Kanpo estekak