Enzebra

**Enzebra** edo **enzebroa**,  edo '**; , , galizieraz eta  edo **' , zenbait adituren arabera *Equus hydruntinus* edo Europako basastoa (nahiz eta horri buruz hainbat teoria ezberdin izan), Iberiar penintsulako zenbait eskualdetan, Euskal Herria barne, garai historikoak arte bizi  izandako ekido baten izena da. 

Enzebroaren inguruko gehiena arkeozoologiak, historiak eta toponimiak oraindik argitu gabeko misterioa da, hiru zientzien ekarpena beharrezkoa baita abere horren inguruko misterioa argitzeko. Horregatik, bereizi beharrekoak dira, alde batetik, arkeologiak eta paleontologiak ondo dokumentatutako *Equus hydruntinus*, Europako basastoa, azken ikerketen arabera onagroaren azpiespezie bat izan zena, eta, bestetik, askoz ezezagunagoa den agiri zaharretako iberiar enzebroa.

Garai batean enzebroa Kriptozoologiaren gai bat zela uste zen, baina egun zientzialari guztiek benetako animalia izan zela onartzen dute.

Carlos Nores asturiar ikerlariak (enzebroari buruzko liburu baten egilea) azaldu duenez: *«Garrantzitsuena da animalia hau izan, izan zela, eta inor ez zen konturatu».*

Enzebrak XII. mendean oraindik zabalpen handiko lurraldea zeukan Iberiar Penintsulan, baina XIV. menderako hego ekialdean besterik ez zuen irauten. XV. mende inguruan galdu omen ziren azken populazioak gehiegizko ehiza zela medio. Batzuek ordea gehiago luzatzen dute iraungipen data, eta tarpanaren teoriaren defendatzaileek, enzebroaren oinordeko zuzenak egungo sorraia arrazako zaldiak direla diote. Eurasiako gainerako lekuetan *Equus hydruntinus* goi eta erdi pleistozenoan galdu zen.

Bi teoria nagusi eta kontrajarri daude iberiar abere misteriotsu hauen inguruan. Batzuek diote iberiar enzebroak garai historikoak arte iraundako tarpan zaldi basatiak zirela. Beste aditu batzuek, ordea, zenbait froga paleontologiko erabiliz, basa abere horiek Europako basastoak zirela mantentzen dute, hau da, Equus hydruntinus direlakoak. Egiaztaturik dagoena zera da; Erdi Aroan Portugalen, Galizian, Gaztelan eta Leonen *zebro* eta Aragoiko Erresuman (Katalan Herriak barne) *enzebra* edo *zebra* izeneko abereak agertzen direla sarritan agirietan. Bereziki ehizari buruzko agirietan, zeren eta antza ehizagai ohikoak ziren enzebroak, orein edo basurdeen parean. Nabarmentzekoa da era berean *zebra*, *enzebra* edo antzeko hitzak leku askotako toponimian agertzen direla Iberiar penintsula guztian barrena; bereziki hego eta mendebaldean, baina ez bakarrik hor. Esate baterako, Euskal Herrian ere agertzen dira toponimo horiek.

Zestoako Ekaingo harpeko hainbat abere-marrazkiri buruzko iritzi kontrajarriak daude. Hainbatek defenditzen dute bertan islatutako zenbait animalia ez direla zaldiak, enzebroak baizik. Hau enzebroa antzinako zaldi mota bat ez bazen. Esan beharra dago Europan bertan eta Euskal Herritik gertu, labar artearen hiru edo lau marrazki ezagutzen direla onagroak irudikatuz, Okzitaniako Lascauxen eta Trois Freresesen. Aipatutako Ekaingo abereekin alderatuz gero, nahiko ezberdinak dira marraztutako animaliak, eta seguruen *Equus hydruntinus* islatzen dute.

## *Equus hydruntinus*, arkeologiaren eta paleontologiaren ikuspegitik 
thumb|px 370|*Equus hydruntinus* baten hanka fosila
Equus hydruntinus edo Europar basastoa onagroen oso antzekoa zen eta Europan zein Ekialde Hurbilean bizi izan zen 300.000 urtetan zehar baino gehiago . Esan bezala Europar basastoa da bere beste izenetako bat, nahiz eta astoekin zerikusi gutxi izan.
Equus hydruntinus espeziearen aztarnarik zaharrena Okzitaniako Lunèl Vièlh herrian aurkitu zuten, eta 350.000 urteko adina zuela ondorioztatu zuten. Pleistozenoaren amaieran espeziea Mendebaldeko Eurasiako ia gune gehienetara hedaturik zegoen, Ekialde Hurbiletik Europaraino, bereziki Mediterraneoaren inguruan. Garai hartako fosilak aurkitu dira Sizilian, Turkian, Iberiar Penintsulan zein Frantzian. Espeziea aurreneko aldiz Italiako Otranton deskribatu zuten, 1904. urtean. Carlos Nores ikerlariaren arabera, XXI. mende arte ez da agertzen *Equus hydruntinus*en hezurdura oso bat. Ordura arte hanka puzka eta hagin batzuk besterik ez ziren topatuak. Baina beste aldetik hainbat paleontologok tamainaz zaldia izan ezin zitekeen edozein aztarna sistematikoki *Equus hydruntinus*tzat hartzen zuten, espeziearen inguruko nahasmendua areagotuz.

Denbora luzez paleontologoek zailtasunak izan dituzte ekidoen zuhaitz filogenetikoan espeziea kokatzeko, kontutan hartuz *Equus hydruntinus*ek antzinako ekidoen hainbat ezaugarri partekatzen duela zebra eta astoekin eta ezaugarri deribatuak asto eta onagroekin. Kontutan hartu behar da ekido espezie ezberdinen arteko berezko ezaugarriez gain, hainbeste ingurune ezberdinei egokipenek bereizketak ekartzen zituztela baita espezie berberen barnean . Paleontologiaren azterketek, bereziki nahiko osorik aurkitutako burezur baten inguruan, *Equus hydruntinus*en *Equus quagga burchellii* zebrarekiko senidetasun hurbila baztertzen dute, haginen morfologia dela eta. Zailagoa da ordea aztarnak basa asto edo onagroetatik bereiztea . Dena den hagin morfologia ezaugarri eskasa izan daiteke taxonomiarako bakarrik ekidoen arteko harreman filogenetikoak ezartzeko orduan. Duela gutxi aurkitutako eta ongi kontserbatutako buru-hezur batek espeziea onagroekin lotuko luke, zenbait ikerlariren arabera.
thumb|px 300|ezkerrera|Ustez Equs hydruntinus bat Frantzia hegoaldeko "Les trois Frèdes" harpean marraztuta

Stenoar ekidoak *Equus* generoaren aurreneko espezieak dira, eta Ipar Amerikan agertu ziren duela lau milioi urte.

Bere ondorengo batzuk Eurasiara gurutzatu zuten Bering itsasartean barrena. Hantxe Pliozeno eta Pleistozenoaren artean Equus livenzovensis aurkitzen dugu jada. Handik aurrera stenoar familia handia espezie askotan joan zen banatzen, eta hainbat azpigenero ere sortu ziren haiengandik; zebrak, onagroak, astoak...

Laugarren aroan hainbat ekido izan ziren Eurasian; *Equus stenonis, Equus senezensis, Equus athanasiui, Equus apolloniensis, Equus westi, Equus altidens* eta gure *Equus hydruntinus* bera. Esan daiteke ekido guzti hauek tarteko ezaugarriak zituztela zaldi, zebra onagro eta astoen artean .

Krimean eta Iranen lortutako ADN mitokondrialaren hainbat laginek agerian utzi dute *Equus hydruntinus* eta *Equus hemionus*en (onagro) arteko gertutasun genetikoa . Egun hainbat ikerlarirentzat onagro espezie guztiak, irauten dutenak zein desagertuak, onagro espezie bakar baten tokiz tokiko azpiespezieak baino ez dira . Horiek horrela, *Equus hydruntinus* oso gertu litzateke egungo onagroetatik.

Esan bezala, *Equus hydruntinus* lehendabizikoz erdi pleistozenoan agertu zen. *Equus hydruntinis* *Equus altidens*   ondorengo zuzentzat hartzen da. Badira espeziearen aztarnak Espainian, Frantzian, Alemanian, Azerbaijanen, Kazakhstanen eta Ipar Afrikan, azken horretan Goi Pleistozenoan. Espeziea Holozenon iraungi zen, baina enzebroaren kasua argitzeko dago oraindik, esan bezala.

thumb|px 270|ezkerrera|Equus hydruntinusen marrazkia
Azken urtetan hainbat ikerlek berriz *Equus hydruntinus* espeziearen inguruan beste hipotesi bat zabaldu dute: abere hauek zer ikusi handiagoa zutela zaldiekin, onagroekin baino. Hipotesi horrek enzebroaren inguruko hainbat ezaguera historikorekin bat dator. Abere bat, zaldia dena, baina onagroen eite batekin. *Equus altidens*en ondorengoa izanik, areagotu egiten da zaldiekiko gertutasuna.

Paleolitoko jendeak erruz ehizatu zuen basasto hura, eta hori bat dator enzebroa ehizagai estimatutzat agertzen duten agiri zaharrekin.

## Enzebroaren ezaugarriak 
Ezagutzen diren hainbat kronika eta aipu historikoak jarraituz hauxe izango lirateke enzebroaren ezaugarriak:

Oso abere arina, soslai ganbilekoa hanka apatx arrailduak, arratoi kolorekoa edo hauts kolorekoa, mando lerroa bizkarrean, hanken beheko aldea beltz edo iluna eta goiko aldean zebra-marrak. Belarri handiak zeuzkaten, zerra eroria, behor bezalako irrintziak egiten dituena eta oro har itxura triste eta muzindurik daukana.

Dena den, hainbat testu zaharrek aipatzen duten enzebroen apatx arrailatuen inguruan, hau da, behatz bikoitiak, zera esan behar da; hau ez datorrela bat ekidoen ezaugarriekin. Halako apatxak animali artiodaktiloetan izaten baitira. Baliteke nahasketa hau, geroko testu askotan errepikatu dena, enzebroak oreinekin eta beste hainbat basabererekin nahasteagatik etortzea. Akatsaren jatorria geroxeago aipatzen den Bruneto Latinoaren XVI. mendeko testua da.

## Enzebroei buruzko teoriak 
thumb|px 280|ezkerrera|Sorraia arrazako zaldia

Enzebroari buruzko teoria kontrajarriak daude oraindik gaur egun ere, nahiz eta hainbat baztertu samar dagoen. Laburbilduz hauek dira:

* Enzebroak kriptozoologiaren animaliak besterik ez dira, inoiz existitu ez direnak. Hala ere toponimiak eta ehizari edo medizinari lotutako testu historikoek zalantzan jartzen dute azken baieztapen hau. Ugariegiak dira leku izenak eta testu zaharrak espeziearen deskribapen zehatzekin (eta gainera garai historiko ezberdinetan eginak) espeziea ez zela inoiz existitu onartzeko. Gaur egun gutxi dira horregatik enzebroa asmakizun hutsa dela defenditzen dutenak, nahiz eta eztabaida handia egon abere honen benetako izaeraren inguruan.

* Enzebroak mendira ihes joandako eta basatiak bilakatutako etxeko astoak omen ziren. Gaur egun Australian eta Ameriketako Estatu Batuetan gizakiaren zaintzatik ihes egindako eta libre dabiltzan etxeko astoen populazio handiak daude. Batzuetan hain ugari dira zeren eta kalteak sortzen dituzte larre eta alorretan. Testo zaharretako iberiar enzebroak bezala.
[thumb|260 px|Argazkian [Afrikako basa astoa. Testu zaharretan agertzen diren enzebroaren hainbat ezaugarri dauka eta horregatik batzuentzat enzebroak hori ziren hain zuzen, Afrikako basa astoak. Jatorrizkoak edo gizakiak Penintsulara ekarritakoak izanik.]]

Iberiar Penintsulan suertatuko hainbat gertakari historikok, esate baterako erdi aroko izurriteek eta gerrek, eskualde osoak jendez husten zuten. Adibidez erdi aroko Errekonkistak edo musulmanen aurkako gerrak mendetan eskualde osoak jendez hustu zituen. Beraz bertako abereak gizakiaren zaintzarik gabe geratzen ziren horrela basatiak bilakatuz. Gainera bere egoera naturalera itzultzen ziren abereak jendez hustutako lurrak eta larreak topatzen zituzten, beraientzako egokiak bizitzeko eta ugaltzeko. Honek argituko luke etxeko astoek berriro basatiak bilakatzea. Corina Lisseau ikerlariak enzebroak *Equus hydruntinus* zirela hipotesiaren sortzaileetariko bat, gaur egun basatiak bilakatutako etxeko astoen teoriaren defendatzailea da .

Eskuineko alboko argazkian ageri denez, egia da Afrikako basa astoak enzebroaren hainbat ezaugarri daukala, antzinako ekido arrazen ezaugarriak denak. "Arratoi ile"dun kolorea, zebra-marrak hanketan eta mando-marra bizkarrean, mutur beltza...

Beste aldetik azken ikerketen arabera Iberiar Penintsulara Afrikatik heldutako aurreneko astoak duela 4.400 urtekoak dira, eta feniziar merkatariek ekarri omen zituzten. Beraz, *Equus hydruntinus*enak omen ziren Brontze Arotik geroko hainbat hondakin txiki astoenak lirateke. Era berean data honek tarte gehiago ematen du antzinagotik Penintsulan basoratutako etxeko astoen populazioak sortzeko. Beste aldetik ezaguna da etxekotutako azienda berriro baldintza naturaletara itzultzerakoan, eta bereziki denbora tarte luze bat pasata, beraien arbaso basatien hainbat ezaugarri etologiko zein morfologiko berreskuratzeko joera dutela. Aski ezagunak dira Txipreko basahuntzen eta Korsikako basa aharien kasua. Egun ia mufloien ezaugarriak dituztela beraien arbasoak etxeko azienda izanik. Edo Eskoziako Soayko ardien kasua. Soayko uhartean aspalditik abandonatutako ardiak aldatzen joan dira beraien arbaso basatien hainbat ezaugarri berreskuratu arte.

Leonen topatako botozko epigrafean II. mendean Eremuko edo Paramako ordokietan ehizatzen zituzten *equi silvicolentes* (hau da, zaldizko basatiak) aipatzen dira . 

Toledoko artzapezpikua zen On Rodrigok, latinezko kontuetan ondo jantzitako eliz gizona, asto, onagro eta enzebroen arteko nahasmendua areagotu zuen Astorgako artzapezpikuak 969. urtean egindako kronika batean oinarriturik. Bere idatzian Astorgakoak Galizian normandiar piratek egindako eraso bat kontatzen zuen eta piratak Galiziako barne lurretan barrena Zebreroko Mendiak arte heldu zirela esaten zuen, egungo O Cebreiron. Berak *«Alpes montes Ecebrarii»* aipatu zuen, zehazki. Baina Toledoko artzapezpikuak adiera latina bilatu zuen bere itzulpenean aipatutako toponimoaren aberearentzat eta *onager* hitza erabili zuen.

Joan den mendean 1957. urtean, Dimas Fernandez-Galiano naturalista eta mikrobiologo katalanak enzebroa desagertutako benetako ekidotzat aldarrikatu zuen, basasto bat edo, baina bere proposapena eszeptizismoz harturik eta baztertua izan zen gainontzeko zientzialarien aldetik.

* Noizbait benetako zebrak egon dira eta asko iberiar mendietan. Ihes egindako abereak lirateke, adibidez erromatarren garaian, edo besterik gabe betidanik egon ziren hor. Teoria hau funts gutxikoa da. Espainiako erresumetan agiri baten bidez ezagutzen den aurreneko zebraren kasua «Egiptoko Erregeak» enbaxada batekin Alfontso X.a Gaztelakoa erregeari opari gisa bidalitakoa animalia da, 1260. urtean:

Testu horretan ikusten da zebra ezezaguna zela Gaztelan, eta "asteme marraduna" bezala ikusten zutela. Zebra izena oraindik ez ziotela jartzen, eta jakina, ez zen Iberiar Penintsula oraindik ugari eta ezaguna zen enzebra.

*Le Petit Robert* frantses hiztegiak hau dio zebrari buruz: 

Aipuarekin agerian geratzen da zebra izena bi abere ezberdin izendatzeko erabiltzen zela. Bata enzebroa, bestea Afrikako zebrak.

Frai Martin Sarmiento beneditarrak *Disertación sobre el animal cebra. Nacido, criado, conocido y cazado antiguamente en España, donde ya no se encuentra* izenburuko bere liburu argitaragabean, enzebroak benetako zebrak direla zioen . Lana zazpi kaierez osaturik dago, eta Madrilen 1752ko ekainaren 24an datatua da. Beneditarrak gainera zera proposatzen zuen, Kongon ugari ziren zebrak ekarri Penintsulara desagertutako espeziea berreskuratzeko. Beneditarraren izkribua ordea ez zuten argitaratu eta nahiko ezezaguna izan da duela gutxi arte.

Dena den 1897. urtean Graells naturalista errioxarrak Sarmientoren tesia ezagutu zuen eta kontrako argudioak eman zituen. Beretzako Penintsulan inoiz ez dira zebrarik egon mendietan libre eta gainera ez dira beraien fosilik ezagutzen. Beretzako *enzebra, zebro, zebra* lotura etimologikoa ez zen nahikoa afrikar bezalako zebren teoria baieztatzeko.

* Enzebroak Iberiar Penintsulan garai historikoak arte iraun egin zuten Europako basa astoak dira, *Equus hydruntinus* hain zuzen. Basa asto hauek onagroen oso antzekoak Europan eta Ekialde Ertainan bizi omen ziren 300.000 urtetan baino gehiago. *Equus hydrntinus* oso ugari izan ziren Mediterraneoaren inguruan Europako Pleistozenoan. Lehen uste zen Brontze Aroan (duela 4.000 urte inguru) galdu zirela. Teoria honek dauka egun funtsa gehien froga paleontologikoak kontutan hartuz. Hala ere beste hainbatentzat froga arkeologikoek ez daukate hainbesteko indarra, zeren eta topatutako erdi aroko aztarna txikiak eta oso zatikatuak daude. Portugaldar ikerlari batzuek XVII. mendeko ustezko enzebra baten hezurdura oso bat aurkeztu zuten duela zenbait urte. Azkenean, dena den, *Equus hydrntinus*tzat aurkeztutako hezurdura hau etxeko asto batena zela egiaztatu zuten.
[thumb|310 px|Astoa, tarpana, onagroa eta [equus quagga|zebra grabatu zahar batean. Lau abere hauek lotzen dituzte enzebroarekin modu batean edo bestean]]
Guzti honek agerian utzi zuen, eta ADNko zenbait frogek azken hau baieztatu dute, ekidoetan oso zaila dela askotan paleontologiaren bidez arraza ezberdinak eta espezie baten basoratutako eta etxeko abereak bereiztea. Gainera animali hauek beraien inguru naturalera moldatzeko aldaketa morfologiko handiak garatzen dituzte belaunaldi gutxitan. Hau dela eta espezie bereko bi abere oso ezberdinak izan daitezke morfologikoki.

Honez gain kontutan hartu behar da ekidoak beraien artean gurutzatu daitezkeela, eta kasu askotan emandako umeak antzuak badira ere (esate baterako mandoak, zaldi eta astoaren arteko gurutzaketa), beste hainbat kasutan ateratako hibridoek umeak egiteko gai dira, eta beraz populazio basatiak garatzeko.

Esate baterako egungo Poloniako konik zaldiak bertako azken basoko tarpanen eta etxeko zaldien arteko nahasketa bat dira. Baliteke enzebroa beraz bi edo ekido gehiagoen arteko nahasketa bat izatea ere, edota sorraia zaldiak, Konik ponien kasuan bezala, enzebroen eta etxeko zaldien arteko nahasketa bat izan.

Alfontso X.a erregeak bere kroniketan eznzebroa onagroarekin lotzen du eta «mendiko astoa» deitzen du.
 
* Enzebroak garai historikoak arte iraun egin zuten basa tarpanak dira, eta beraien azken oinordekoak sorraia zaldiak omen dira. Garai batean basazaldi hauek Iberiar Penintsula guztian barrena zabaltzen ziren. Teoria hau bigarren onartuena da gaur egun. Bereziki Portugaldar adituek mantentzen dute teoria hau. Horren adierazle Alentejoko bertako ardo baten izena *vinho zebro* dela, eta abere hauen irudia dauka bere ikurtzat .

Baliteke *enzebro* hitza, finean, Iberiar penintsulako basazaldi guztiak izendatzeko erabilia izatea. Basazaldiak oso ugari ziren erromatarren garaian eta gero ere iraun zuten.

Onagro, enzebro eta tarpanen ondorengoak ziren basazaldien arteko nahasketa ez da bakarrik ema iberiar enzebroen kasuan. VI. mendean Poitierseko apezpiku Venancio Fortunatok oker erabili zuen *onagro* hitza Frantziako iparraldean, Ardenetan ehizatzen zituzten basazaldiak izendatzeko.

Nikolai Przewalski, koronel eta esploratzaile errusiarrak, bere deitura daraman zaldia (Przewalski zaldia) Mongoliako lautadetan topatzerakoan XIX. mendearen bukaera aldean, onagro bat zela uste zuen hasiera batean .

Hainbat ikerlarik are gehiago, esaten dute *enzebro* hitza Iberiar penintsula guztian edozein basazaldi mota izendatzeko erabilitako izena omen zela, zeren eta basazaldien ezaugarriak asko aldatzen ziren eskualde batetik bestera.

Penintsulako Iparraldeko hainbat poni arrazek "asto" itxura hartzen dute, Mongoliako przewalski zaldien antzera. Bereziki neguko ilaiarekin daudenean. Esate baterako, Asturiasko asturkoi zaldien bertako izenetariko bat zera da, "Burrus del Sueve", hau da, Sueveko astoak.

Galiziako garrano zaldiak ere "burrus" deitzen dituzte, esate baterako, Val Miñor eta O Baixo Miño eskualdetan. 
[thumb| px 30|ezkerrera|[Pottoka|Pottoka zaldi ar baten burua. Bereziki neguan basa astoaren antza handia hartzen dute.]]

Enzebroaren hainbat laginen ADN mitokondrialaren azterketa egin eta gero, Eva-Maria Geigl ikerlariak abere hauek tarpanekin lotzen ditu. 

Carlos Nores asturiar zoologoaren arabera tarpan eta enzebroak zaldi mota berera ziren, ingurune ezberdinei moldaturik, hori bai. 

* Enzebroa egun arte zientifikoki sailkatu gabe eta ondo deskribatu gabeko iberiar ekido espezie autoktono bat izan zen.

## Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan 
thumb|330 px|ezkerrera|Tarpaneren marrazki bat espeziea islatzen. Tarpan dans Zootechnie. Races chevalines, 1923. egilea, Paul Diffloth. Nabarmenak dira przewalski zaldiarekiko antzekotasunak antzinako tarpan hauetan. Baita basa mando batekin zeukaten antzekotasuna.

Espeziearen aurreneko aipamena Gratio Faliseo erromatarrak egin zuen *Cinegeticón* bere lanaren 514. bertsoan. Ovidiok ere jasotzen du aipu hori . Gratio Faliseok zaldi "murcibios" edo "murcibrios" aipatzen ditu. Martín Sarmiento apaizaren arabera, *Mulo Cibrio* («mando zibrio») edo *Mulo Cebro* («mando zebro») esan nahi du :

Testu deigarri honetan beraz enzebroaren haragia beste hainbat haragi exotiko edo esoterikorekin parekatzen da, botikatzat bere balio dela eta, lehoi edo giza haragia barne. Hala ere enzebroaren haragiaren balio berezi horrek zera esan nahi du; garai hartan enzebroa jada nahiko eskutarik zegoela Iberiar penintsulatik.

Martín de Cantosek, Albaceteko Chinchillako artzapeza, 1576. urtean ezagutzen den espeziearen deskribapen zehatzena egin zuen. *Enzebra* Chinchillako Markeserriko lurren ehizagaien laburbilduma batean azaltzen da .

Ugari dira beste aldetik enzebroaren adiera ezberdinak Iberiar Penintsulako hizkuntza erromantzetan. Toponimian edota agiri zaharretan agertzen direnak: *zebra, zebro, zebra, enzebro, enzebra, enzabra, enzibia, zebrero, zevra, cebra, cebrero, cevra, zibra, zebrinho, encebrico, cebron, oncebra, acebra, acebron*...

Eztabaida handia dago hizkuntzalarien artean *enzebro* hitzaren etimologiaren inguruan. Bitxia da hizkuntzalarien artean enzebroaren inguruan eztabaida aspaldikoa izan arren, zoologoek ez diote jaramon handirik egin duela gutxi arte Penintsulako megafaunaren desagertutako azken ugaztun handiari.

1275. urtean, Alfonso X.aren *Historia Orokorrean*, zera esaten da (latinez, jatorrizkoan): 

Antonio de Nebrijak 1492ko gazteleraren bere aurreneko hiztegian honako definizioak dauzka; Biak bat datoz enzebroaren ezaugarriekin.

Joan den mendearen hasieran eztabaida piztu zen Lisboako Zientzien Akademian zêbro, zêbra eta zebrum hitzei eta beraien deribatuei buruz. Portugaleko foru zaharretan zein toponimian sarri agertzen diren hitzak dira. Hasiera batean oreinaren sinonimoa zela uste zuten (NUNES, 1921-1922) baina baita, ahuntza, idi edo behiaren sinonimotzat hartu zituzten ere. Handik gutxira Merêak (1925), Sarmientori gertatu zitzaion bezala, XII. mendeko Gaztelako foru baten bertsio bikoitza topatu zuen. Zaharrena latinez eta hurrengo mendekoa erromantzez. Bertan latineko "onager" zebra bezala itzultzen da. Idazkiaren amaieran Merêak zoologoei eskatzen die argitzeko ea testu zaharraren aberea Afrikako benetako zebra bat edo Asiako onagroa den argitzeko, edo zer senidetasun izango zuen zebra iberiar misteriotsu horrek bi abere haiekin.

Gerora ere enzebroari buruzko zenbait lanetan Merêaren tesia joaten da indartzen (CASTRO, 1928; RODRIGUES LAPA, 1932-33; AGERO, 1947; SILVEIRA, 1948; AEBISCHER, 1957; FERNANDEZ-GALIANO, 1957; TERRON, 1983), danak Sarmientoren lehenengo tesiak defendatzen zituzten, alegia, ekido misterioso baten presentzia Iberiar mendietan duela hainbat mende agiri zaharretan eta toponimian oinarriturik, eta hau nahiz eta Sarmientoren lana ez zutela ezagutzen. Hala ere Portugaldar filologo hauen lanak kasu gutxi jaso zuten zoologoen aldetik.

Hainbat adituk *Equiferus hispanus* izen zientifikoa proposatu dute enzebroa izendatzeko .

### Enzebroak Afrikako zebren izenaren jatorrian 
[thumb|280 px|eskuinera|*[Equus quagga quagga* edo Esperantza Oneko Lur muturreko zebra. Europar kolonizatzaileen eraginez gaur egun galdua.]]
Afrikako zebren eta enzebroen arteko izen nahasketa horrek, antza, iturburu historikoa dauka. XV. mendean portugaldar esploratzaileak beraien itsasontziz Afrikako Esperantza Oneko Lurmuturrera heldu zirenean, bertan Portugalen oraindik ugari ziren abereen antza handia zuten ekido batzuk topatu zituzten, zebrak, eta beraien lurraldeko abereen izen berbera ezarri zieten antzeko animaliak zirelakoan  
Zibreira de Fé–Sobral de Monte Agraço. Zebral–Vieira do Minho. Zebras-Valpaços. Zebro de Cima eta Zebro de Baixo–Faro. Vale do Zebro–Salvaterra de Magos. Zebreiros–Gondomar. Zebro do Grou–Santarem. Zibreira-Fatima. Zebra–Arcos de Valdevez. Zebreira–Idanha-a-Nova. Ribeira do Zebro–Moura. Vale de Zebro–Abrantes. Zibreira–Torres Vedras. Zebreira-Castelo Branco. Zebras–Beira Baixa. Vale de Zebrinho–Abrantes. Casais do Vale de Zebras–Cartaxo.
* Galizia:
Pedrafita do Cebreiro, Alto do Cebreiro-Lugo. Auga dos Cebros-Pontevedra. Cebreiro-Ourense. O Cebreiro-Lugo.

* Gaztela-Mantxa:
Gune hau izan zen enzebrek gehiago iraun zuten lekua. Toponimia handia dago animali hauekin, bereziki Albacete herrialdean:
* Balzebreda. Viana.
* Zibria edo Zibiria. Xabros, sakana. Izaba.
* Zibirain edo Zibriain. Txulapain.
* Sabrasotobo, Sanmartinzar.
* Altazabro basoa, Urizaharra. Iberiar Penintsulan barrena badaude zenbait toponimo enzabro-rekin baita ere.
* Xabros erreka, Gorzan. Xabros sakana, Ezkaroze. Xabros, Orontze.
* Zerbio-zebrio, Basaburua.
* Sanzerbide, Erromantzatua.
* Zeberia, Bertizaranako auzoa da.

### Arabako zaldi-sasiak 
Arabako zenbait lekuetan toki izen berezi mantendu zen, Gerardo Lopez de Gereñuk jasota. 

### Zaldi-sasia 
Zalantzarik gabe zaldi hauek zaldi basatiak izango ziren. Pottoka motakoak eta beste leku batzuetan agertzen diren enzebroen parekoak. Baliteke ere basatiak bilakatutako etxeko zaldiak izatea ere, baina harrigarria da toponimoaren zalbalpena Arabako lautadatik mendialdera. Beraz baliteke zaldi-sasia enzebroaren adieraren parekoa edukitzea Arabako euskaran.

Toponimoak:

* Saldeisaci, 1699. Jungitu.
* Saldiisasi, 1558. Amarita.
* Saldisase, 1660. Pagoeta. Gertu Urizaharreko Altazabro basoa dago.
* Salsisasi, 1713. Deredia.
* Zaldiisasia, 1716. Ilarratza.

## Erreferentziak 
## Kanpoko loturak 
*  Iberiar enzebroari buruzko artikulua
*  Europar basa astoari buruzko artikulua
*  Enzebroari buruzko artikulua
*  Enzebroari buruzko artikulua

## Kanpo estekak