open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aduana zaharra (Estrasburgo)

**Estrasburgoko aduana zaharra** (, Estrasburgoko hizkeran ''s'Kaafhüs*) Estrasburgon dagoen XIV. mendeko eraikin bat da, hiriko aduana izan zena. 1948. urtean Frantziako monumento historiko izendatu zuten. 

Ill ibaiaren hegoaldeko adarrean ezkerreko ertzean kokaturik dago arrainen merkatu zaharraren ondoan. Bigarren Mundu Gerran suntsitua izan ondoren Erdi Aroko planoak hartuz berreraiki zuten 1960. hamarkadan.

## Historia 
Txaluparien gremioak bultzatuta eraiki zen 1358. urtean. *Salzhof* izeneko gatz biltegia zegoen tokian eraiki zen eta Rhin ibaiaren zeharreko merkataritza kontrolatzea zuen helburu. *Kaafhüs* izena eman zitzaion, "merkataritza etxea". Erdi Aroan Estrasburgoren garapen ekonomikoaren oinarria izan zen ibaian zehar burutzen zen tabako, ardo eta arrainaren merkataritza hori. Kaafhüs-ek azokak ere antolatzen zituen eta moneta-trukea egiteko funtzioa ere bazuen. Garai hartan hiriko eraikin zibil garrantzitsuena izan zen.

1401. urtean beheko solairua ostatu bihurtu zen. 1497ko San Juan azokan suak erre zuen eta 1507an berreraikia izan zen. 1571. urtean eraikina handitu egin zen Boudhors arkitektuaren diseinua jarraituz eta 1781ean gehigarri berriak ezarri zitzaizkion. 

1803. urtean aduana beste toki batetara eraman zen eta ordutik *Aduana zaharra* izena ematen zaio eraikinari. 1842 artean azoka egiteko lekua izan zen, 1853an tabako denda bat ezarri zen eta 1897tik aurrera arrain azoka bihurtu zen. Gerra amaitu ondoren aduana eraitsi eta aparkaleku bat edo eraikin moderno bat altxatzea pentsatu zen baina azkenean Erdi Aroko planoak oinarri hartuta Robert Will hiriko arkitektoak antzinako itxura berean berreraiki zuen aduana, 1962 eta 1965 artean.

## Gaur egungo erabilera 
1966an *L'Ancienne Douane'' izeneko jatetxe tradizionala ireki zen, ibaiaren aldera terraza luzea duena.

## Iruditegia 

Irudi:Ancienne Douane (13).jpg|Hiri barnera ematen duen aldea.
Irudi:Ancienne Douane Strasbourg 20200124 003.jpg|Ill ibai ertza.
Irudi:Ancienne Douane Strasbourg 3.jpg|Sarrera.
Irudi:Absolute Ancienne douane 01.JPG|Aduana zaharra gauez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gardinga

**Gardinga** (*Chlorociboria aeruginascens*) *Chlorociboriaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du batere interes gastronomikorik. Berdez tindatutako zura altzari apainduak egiteko erabiltzen da.

Sinonimoak: *Chlorociboria aeruginosa*, *Helvella aeruginosa*. *Helotium aeruginosum*, *Chlorosplenium aeruginosum*, *Chlorosplenium aeruginascens*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 1 eta 6 mm arteko kopa oso txikia, ertz kurbatuarekin, zabaldu eta zertxobait izurtu egiten da. Kanpoaldea ilegabea du. Perretxiko guztiak, azal emankorra barne, kolore berde urdinxka du, argiagoa edo ilunagoa.

Perretxikoa ikustea zaila da, txikia baita, hala ere hostoerorkorren adarrei erreparatzen badiegu ikusiko ditugu mizelioak kolore urdin-berdexkaz tindatuak eta buelta ematen badiogu karpoforo txiki batzuk ikusiko ditugu, hezetasun nahikoa badago eta tenperatura egokia bada.

**Hanka:** Garatu samarra, kopa txiki bat sortuz, ia bat-batean luzatzen da.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako interesik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Chlorosplenium aeruginosum* delakoarekin, espezie arraroa, esporak luzeagoak dituelako bereizten dena. *Chlorosplenium aeruginosum* ia berdina da, baina espora desberdinekin.

## Sasoia eta lekua 
Oso ohikoa da uda leun eta hezeetan, hainbat hostoerorkorren eroritako adarretan, erdi ustelduetan eta erdi lurperatuta daudenetan: haritzetan, pagoetan, lizarretan, zumarretan, intxaurrondoetan, etab. Oro har, lurrarekin kontaktuan dagoen aldetik ematen dute fruitua.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan Afrika, Indiar azpikontinentea eta Ekialde Hurbila, Antartika izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Gardinga txiki bat.jpg|Gardinga txiki bat.
Fitxategi:Gardinga mizelio urdin-berdexkak.jpg|Gardinga mizelio urdin-berdexkak.
Fitxategi:Gardingak.jpg|Gardingak.
Fitxategi:Chlorosplenium aeruginanscens 4.jpg|alt=
Fitxategi:Chlorosplenium aeruginanscens 5.jpg|alt=
Fitxategi:Chlorosplenium aeruginanscens 6.jpg|alt=
Fitxategi:Chlorosplenium aeruginascens 7.jpg|alt=
Fitxategi:Chlorosplenium aeruginascens 8.jpg|alt=
Fitxategi:Chlorosplenium aeruginascens 9.jpg|alt=

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Astaputz berunkara

**Astaputz berunkara** edo **otsoputz txikia** (*Bovista plumbea*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Gaztetan bakarrik kontsumi daiteke, gleba zuria denean, nahiz eta kalitate kaskarrekoa, oretsua, eta mingotsa izan. Arrautza-irinetan pasatuta edo bir-ineztatua, baita zuzenean frijituta ere. Kontuz ibili behar da ez apurtzeko, gleba erraz desegiten baita.

Sinonimoak: *Lycoperdon ardosiaceum*, *Lycoperdon arrhizon*, *Lycoperdon pruinatum*, *Bovista arrhiza*, *Lycogala plumbea*, *Lycoperdon bovista var. 2 ardosiaceum*, *Bovista tunicata*, *Bovista nuciformis*, *Sackea plumbea*, *Lycoperdon plumbeum*, *Globaria plumbea*, *Globaria tunicata*, *Bovista ovalispora*, *Lycoperdon ovalisporum*, *Bovista brevicauda*, *Bovista pallida*, *Bovista ardosiaca*, *Bovista nigra*, *Bovista sulphurea*, *Bovista macrospora*, *Bovista plumbea f. brevicauda*, *Bovista plumbea var. brevicauda*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Oinik gabeko errezeptakulua, 2 eta 5 cm arteko diametrokoa. Hasieran globo formakoa, gero pixka bat zapaldu. Exoperidioa oso lodia, zuria, leuna eta hauskorra da, puska handietan apurtzen da. Endoperidioa papirazeoa da, mehea, lehenbizi zuria, gero gris-berun kolorekoa, goiko aldean zulo bat irekitzen zaio, ostioloa deitzen zaio, apikulatua, ia zirkularra eta nahiko txikia.

**Haragia:** Gleba, hasieran zuria eta trinkoa, gero horixka, ondoren oliba-arrea eta, azkenik, arre-purpura ilun koloreko hauts-itxurakoa bihurtzen da.

**Etimologia:** *Bovista* terminoa buff-fist-etik dator, hau da, vesciako dialekto alemaniarretik. *Plumbea* epitetoa latinetik dator, berunaren kolorekoa, esan nahi duen "plumbeus" hitzetik. Onddo helduak hartzen duen koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea. Gleba zuria duenean jan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
*Bovista nigrescens* delakoarekin.

## Sasoia eta lekua 
Nahiko arrunta udan eta udazkenean, belardietan: zelaiak, larreak, bide bazterrak, etab.

### Banaketa eremua 
Amerika osoa, Europa, Errusia, Kaukasia, Islandia, Kanariak, Azoreak, Maroko, Mongolia, Kazakhstan, Turkmenistan, Kirgizistan, Pakistan, Himalaiako eremua, Japonia, Australia, Zeelanda Berria, Etiopia, Hegoafrika.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Cortinarius triumphans

***Cortinarius triumphans*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. *Cortinarius* jangarri gehienak bezala, ez da interesgarria sukaldaritzarako.

Sinonimoak: *Gomphos triumphans*, *Phlegmacium triumphans*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 12 cm arteko diametrokoa, hasieran esferikoa, eta gero zabaldu egiten da eta ertzak biribilduak izaten ditu gaztetan. Azala likatsua hezetasunarekin, ia ezkatak diren zuntzexkak ditu, eta hori-lehoi kolorea du.

**Orriak:** Eskotatuak, estu, gris-urdinxkak gaztetan, gero okre antzeko kolorekoak.

Orri Eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, oinarrian zabaltxoagoa, kolore zurixka-horixka du, eta eraztunaren azpian lehoi koloreko eskumutur mailakatuak ditu, gortinaren hondarrak dira eta espezie honi *Pholiota* baten itxura ematen diote.

**Haragia:** Okre-zurixka kolorekoa, amoniakoarekin horiz tindatzen da, *Variecolor* taldeko espezieak bezala (*variecolor*, *nemoreus*, eta *largus*,). Ez du usain nabarmenik eta zapore gozoa du.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, Gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Triumphans* epitetoa latinetik dator, arrakasta esan nahi duen "*triumphans*" hitzetik. Bere tamainagatik eta onddo apainduaren itxura ederragatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria da.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius subtriumphans* delakoarekin, baina honek kapela eta haragia gorrixkak ditu (ez horia)

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean urkien azpian, zohikaztegietan eta leku hezeetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Ipar Amerika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Émile Boirac

**Émile Boirac** (Guelma, Aljeria, 1851ko abuztuaren 26a - Dijon, Frantzia, 1917ko irailaren 20a) filosofo eta psikiko frantsesa izan zen. Esperanto hizkuntzaren bultzatzailea izan zen.

## Biografia 
Filosofia ikasketak egin ondoren, 1894tik doktorea, 26 urtez filosofia irakatsi zuen hainbat institututan, tartean 15 urte Lycée Condorcet-en (1882-1897). 1898an Grenobleko Unibertsitateko errektore izendatu zuten eta 1902an Dijongoa. Esperantoaren hedatzaile ezaguna izan zen. Esperantoaren Lehen Kongresu Unibertsalaren buru izan zen (Boulogne-Sur-Mer, Frantzia, 1905eko abuztuaren 7tik 12ra) eta Esperantoko Akademia zuzendu zuen. Borgoinean, umeei esperanto ikastea bultzatu zuen, bereziki Émile Borden ekintzari laguntza emanez.

Ezaguna da baita ere *déjà vu* terminoaren sortzaile gisa; kontzeptua ''L' Avenir des Sciences Psychiques* liburuan azaldu zuen. Sortu zuen beste kontzeptua *metagnomia* edo zentzumenak erabili gabe eskuratutako ezagutza izan zen;, gaur egun zentzumenez kanpoko pertzepzio gisa ezagutzen da. Boirac Argentinako Elkarte Magnetologikoaren Kontsulta Kontseiluko kide izan zen. Elkarte hori Ovidio Rebaudi paraguaitar kimikari, idazle eta psikikoak sortu zuen. Kontseilu horretan Charles Richet (Medikuntzako Nobel Saria, 1901an), Cesar de Vesme, Enrico Morselli, Théodore Flournoy eta beste hainbat ere izan ziren.

Kriptosofia izan zen berak proposatutako beste terminoa, hau da, “parapsikologiak ikertutako fenomeno psikiko inkontzienteak” biltzen dituena. Gero, 1907an, filosofia aldizkari bati eman zion izena: *La Cryptopsychie*.

## Argitalpenak 
* *L'Idée du phénomène : étude analytique et critique*, doktoreago tesia Parisko Unibertsitatean aurkeztua (1894)
* Leibnizen *La Monadologie* esperantozko itzulpena (1902)
* *Ŝlosileto kvarlingva* (1903)
* *Perdita kaj retrovita* (1905)
* *Qu'est-ce que l'espéranto?* (1906)
* *Le Congrès espérantiste de Genève* (1906)
* *Pri la homa radiado* (1906)
* Molièreren "Don Juan" lanaren esperantozko itzulpena (1909)
* Henry van Dykeen *The Other Wise Man* esperantozko itzulpena (1909)
* *Plena Vortaro E-E-a* (1909)
* *Le Problème de la langue internationale* (1911)
* *Vortaro de la Oficialaj Radikoj* (1911)
* *Fundamentaj principoj de la vortaro esperanta* (1911)
* *L'Avenir des sciences psychiques'' (1917)

## Erreferentziak 
## Kanpo esteka
Ito... edo ezkondu

***Ito... edo ezkondu***, ***Mujeres en Berrigorria*** Victor Ruiz Añibarro idazle erbesteratuaren antzezlanaren euskarazko itzulpena da. Gaztelaniazko bertsioa Buenos Airesko Casal Catalánen antzokian eman zen lehen aldiz, 1949ko abuztuaren 6an, Antzerki taldearen eskutik. Zuzendaria Jose Maria Barquín Zabala izan zen eta ekimena Argentinako Eusko Ekintzaren eskutik egin zen. Euskarazko bertsioa, bestetik, Nemesio Etxanizek egin zuen eta Auñamendi bilduman 1968an plazaratu zen nahiz eta aurreko urteetan Euskal Herriko zenbait tokitan taularatu izan. Komedia komikoa bi ekitalditan da.

## Pertsonaiak 
* Prudencio, euskaraz Don Satur
* Doña Toda, euskaraz Doña Zurrunbillo
* Ramona, euskaraz Erremona
* Sinapismo, euskaraz Izaiña jauna
* Matauco, euskaraz Ujentu
* Don Severo, euskaraz Don Markox

## Bibliografia 
* Victor Ruiz Añibarro: Mujeres en Berrigorria. Ito... edo ezkondu. Itzultzailea: Nemesio Etxaniz, Zarautz: Auñamendi bilduma, 60. zk. 1968.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Menno Simons

**Menno Simons** (1496 &ndash; 1561eko urtarrilaren 31), Herbehereetako erlijio-lider anabaptista izan zen. Simons erreformatzaile protestanteen garaikidea izan zen eta haren jarraitzaileei menonita deitzen zitzaien.

## Biografia 
Wytmarsumeko herrixka batean jaio zen, Frisia probintzian (Inperio Erromatar Germaniarra, gaur egun Herbehereak). Gurasoek apaiz katolikorako prestatu zuten. 1524an apaiztu zuten. Bere jaioterriko parroko izanik, 1536an Eliza Katolikotik banandu zen, anabaptista bakezaleekin bat egiteko, Biblia arretaz aztertu eta dogma katolikoetatik urruntzeko prozesua bizi ondoren.

1537an apezpiku anabaptista gisa ordenatu zuten Groningenen. Bere lanak arrakasta izan zuen, eta Karlos V enperadoreak 100 urrezko txanpon eskaini zituen bere buruarengatik eta indultua edozein deliturengatik entregatzen zuenarentzat.

1543an, Alemaniako ipar-mendebaldera bidali zuten. Han, bere bizitzako azken hemezortzi urteak elizak eraikitzen eman zituen,  Frisian lanean jarraitu zuen bitartean. 

Kolonian, Holsteinen, Prusian eta beste leku batzuetan egon zen, beti antolatuz eta predikatuz, jazarleek jazarrita. Jakina da Geertruydt-ekin ezkonduta zegoela eta gutxienez seme bat eta bi alaba izan zituela. Klandestinitate-baldintzak zirela eta, ezin izan ziren familiako bizitzaren xehetasun gehiago erregistratu. 

Lan egiten zuen eskualdeko hizkuntzetan ikuspuntu anabaptistak idatziz zabaltzeko zuen kezka nabarmena izan zen. Horretarako, B.L. izenaz bakarrik identifikatutako inprimagailu batekin, inprenta bat ezarri zuen Lübeck-en, Oldesloe (Holstein) eraman behar zuena eta, gero, 1554an, Wüstenfelde babesleku anabaptistara. Bertan hil zen eta ehortzita dago.

## Ikus, gainera 
* Anabaptismoa
* Menonitak

## Kanpo estekak
Dirk Jan de Geer

**Dirk Jan de Geer** (Groningen, 1870eko abenduaren 14a - Soest, 1960ko azaroaren 27) herbeheretar politikaria izanzen. 
Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1926tik 1929ra eta 1939tik 1940ra.

Batasun Kristau Historikoa alderdiko kide izan zen, eta 1907an aukeratu zuten lehen aldiz parlamentuko kide. Arnhemeko alkate izan zen 1920tik 1921era, Finantza ministro 1921etik 1923ra, eta Barne eta Nekazaritza ministro 1925etik 1926ra. 1926ko martxotik 1929ko abuztura lehen ministro izan zen.

1939ko abuztuan gobernua zuzentzeko enkargua jaso zuen, nahiz eta ez zegoen gerra-testuinguru batean egiteko prest. Gobernuak 1940ko maiatzean ihes egin zuen Britainia Handira, eta De Geerrek alemanekin bakea adostea proposatu zuen. Gilemina erreginak kargugabetzea lortu zuen orduan.

Kargu diplomatikoa jaso zuen Holandako Indietan, baina nahiago izan zuen alemaniarrei baimena eskatu Herbehereetara itzuli ahal izateko bere emazte gaixoarekin batera. Han panfleto bat idatzi zuen alemaniarrekin lankidetzan aritzeko jarraibideekin.

Gerraren ondoren, urtebeteko kartzela-zigorra ezarri zioten traizioagatik, eta ohore guztiak kendu zizkioten.

## Kanpo estekak
Halabja

**Halabja** (, ) Irakeko iparraldean dagoen hiria, Irakeko Kurdistanen dagoena. Hewraman eskualdean dago, Iran eta Irak arteko mugatik gertu. 2018an 245.700 biztanle inguru zituen. Bertoko kurduez sorani dialektoz egiten dute; inguruko herrixketakoek, berriz, hewrami dialektoz.

1988ko martxoaren 16tik 19ra bitartean, Iran-Irak Gerraren testuinguruan eta gatazkaren amaieran, irakiarrek hiria gaseatu zuten, gutxienez 5.000 lagun erailiz.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tabun

**Tabuna** edo **GA** konposatu organikoa da, C5H11N2O2P formula duena organofosforoen klasekoa. Fruta usaineko likido garden-marroixka da. Disolbatzaile organikoetan disolbagarria da. Nerbio-agentea da, ondorioz hilgarria. 

Tabuna G serieko nerbio-agente deiturikoen artean sailkatzen da GB (sarin), GE (soman), eta GFrekin (ziklosarin) batera.

## Egitura 
Tabunak fosforo-atomoan estereozentro bat du, beraz, bi enantiomero ditu: batek (*R*) konfigurazioa du, besteak (*S*) konfigurazioa. Normalean nahaste errazemiko moduan dager.
ezkerrera|thumb|(*R*) eta (*S*) enantiomeroak

## Sintesia 
Tabuna sintetizatzen da dimetilaminofosforil kloruroa sodio zianuroz tratatuz etanolaren presentzian.

Metodo klasikoak hainbat urrats ditu azpiko irudian ikusten denez.

502x502px|TabunSynthesis

## Gizakiengan dituen ondorioak 
Tabuna, beste nerbio-agente asko bezala, kolinesterasaren inhibitzaile ia itzulezina da, eta, beraz, ondorio kolinergiko nabarmenak eragiten ditu. Ondorioak lurrunarekiko esposiziotik 0,5 eta 2 minutu bitartean agertzen dira, larruazala ukituz edo arnastuz gero. Esposizio motaren arabera (zuzena edo zeharkakoa), muskulu-uzkurdurak, konbultsioak, koma-egoerak eta arnas sistemaren geldiaraztea eragin ditzake, eta, ondorioz, pertsona hil egiten da.

Hauek dira agertzen diren sintoma normalak: sudurreko narritadura, bularreko presioa, miosiak eragindako ikusmen lauso edo krepuskularra, hiperhidrosia eta gehiegizko listu-jariatzea, goragalea, okadak, espasmoak eta esfinterren kontrola galtzea, dardarak, nahigabeko astinduak, migraina, buru-nahasmendua, kontzientziaren galera, koma, arnasketa-konbultsioak eta, azkenean, arnas-ezintasunagatik heriotza.

Tabunak minutu batetik hamar minutura bitarteko desgaikuntza-ondorioak ditu, eta ukitu edo arnastu eta 15 minutu igaro baino lehen ondorio hilgarriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana, Errege Printzesa

**Ana, Errege Printzesa** (Anne Elizabeth Alice Louise; Clarence House, Londres, 1950eko abuztuaren 15a) Erresuma Batuko printzesa da.

Philip Edinburgokoa eta Elisabet II.aren alaba da. 1987an Errege Printzesa titulua jaso zuen.

1973an Mark Phillipsekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten: Peter eta Zara. 1992an Mark Phillips dibortziatu eta Timothy Laurence-rekin ezkondu zen.

Urrezko domina bat eta zilarrezko bi irabazi zituen Europako hipika txapelketetan eta 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.
Gehiegizko listu-jariatze

**Gehiegizko listu-jariatzea** edo **ptialismoa** listu gehiegi sortzen da. Esofago-listu erreflexuaren exazerbazioak eragiten duela uste dute.

## Etiologia 
Gehiegizko estimulazio parasinpatikotik abiatuta gerta daiteke; hala ere, goiko traktu gastrointestinaleko gaixotasun baten zeinu orientagarritzat hartzen da. Haurren kasuan, kausarik ohikoena hortzak haztea da. Ohikoa da haurdunaldian ere.

Sendagai kolinergiko muskarinikoen edo zisplatinoa bezalako kimioterapia-sendagaien bigarren mailako efektu klasiko bat da. Baita organofosforatuekin, karbamatoekin edo merkurioarekin intoxikatzeagatik ere.

Gonorrea edo uzki-urradurak bezalako gaixotasunetan ere ager daiteke. Gainera, Parkinsonen gaixotasunean ager daitekeen adierazpenetako bat da

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Charles Spurgeon

**Charles Haddon Spurgeon** (Kelvedon, Erresuma Batua, 1834ko ekainaren 19a &ndash; Menton, Frantzia, 1892ko urtarrilaren 31) teologoa, predikaria, misiolaria, jakintsu biblikoa, idazlea eta artzain bataiogile erreformatu ingelesa izan zen. Ezaguna da bere bizitza osoan zehar 10 bat aldiz predikatzen zuelako astean leku ezberdinetan eta 10 milioi pertsona inguru ebanjelizatu zituelako. Haren sermoiak hainbat hizkuntzatara itzuli dira, eta «Predikatzaileen printzea» deitzen zaio. 

Spurgeonek eragin handia izaten jarraitzen du zenbait kristau-izendapenetan, hala nola eliza erreformatuetan, kalbinismoan, eliza bataiatzaileetan eta bataiogile erreformatuetan. Bataiatzeko tradizio erreformatuan figura indartsua izan zen, 1689ko Fedearen Bataiatze Konfesioa aldeztuz eta bere garaiko Elizako joera teologiko liberal eta pragmatikoei aurka eginez.

Spurgeon Londresko Tabernakulu Metropolitarra izeneko Bataiatzailearen Elizako artzaina izan zen 38 urtez. Britainia Handiko Bataiatzailearekin izandako eztabaida ugarien parte izan zen, eta, gero, erlijio-titulua utzi behar izan zuen. Hainbat gaitz fisiko jasan zituen Spurgeonek bere bizitzan. Hala ere, 1857an, ''Spurgeon's'' izeneko karitate-erakundea sortu zuen, mundu osoan lan egiten duena. Spurgeon's College ere sortu zuen, hil ondoren bere izena jaso zuena.

Spurgeon sermoien, autobiografiaren, iruzkinen, otoitz-liburuen, debozio-liburuen, aldizkarien, poesiaren eta himnoen egilea izan zen.  Sermoi asko transkribatu ziren hizketan ari zela, eta hizkuntza askotara itzuli ziren bizitzan zehar. Pentsamendu sarkorreko sermoi boteretsuak eta azalpen zehatza eragin zituela esaten da. Diotenez, oratoria-gaitasunek entzuleak Tabernakulu Metropolitarrean eduki zituzten, eta kristau askok estimu aparta dute beren idatziak debozio-literaturan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxaliplatino

**Oxaliplatinoa** kimioterapian minbizi mota batzuk tratatzeko erabiltzen den platinoan oinarritutako alkilatzaile antineoplasikoa da. Besteak beste, kolon eta ondesteko minbizia eta pankreako minbiziak. 1976an sortua, zisplatinoak, karboplatinoak eta oxaliplatinoak DNArekin elkarreragiten dute, alkilatzaile antineoplasikoen antzeko mekanismoa jarraituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alouatta arctoidea

***Alouatta arctoidea*** *Alouatta* generoko primate espeziea da. Hego Amerikako iparraldean bizi da.

## Banaketa eta habitata 
[ezkerrera|thumb|187x187px|[Apure (estatua)|Apure estatuan egindako argazkia.]]
Tximu hau Hego Amerikako iparraldekoa da. Venezuelako iparraldea eta Kolonbiako ipar-ekialdeko zati txiki batean aurki daiteke.

Batez ere, urtaroko oihan primarioetan eta galeria-basoetan bizi da.

## Ohiturak 
Bikoteka eta taldeka ikusten da. Normalean, kume bakarra izaten dute. 

## Elikadura 
Primate hauek hosto gazteak, kukuluak, loreak, frutak, haziak, zurtoinak eta adarrak jaten dituzte. Hostoak dira proteina-iturri nagusia eta frutak energia- eta proteina-iturriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Microcebus macarthurii

***Microcebus macarthurii*** 2008an deskribatutako lemur espezie bat da, Cheirogaleidae familian. Espeziea MacArthur Fundazioaren sortzaileen omenez bataiatu zuten. Fundazio horrek espeziea aurkitzera eraman zituzten ikasketak finantzatu zituen. Espeziearen habitat bat besterik ez da ezagutzen, Madagaskarreko Makira parke nazionalaren ekialdeko ibaien arteko ingurune batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anastrozol

**Anastrozola** kirurgia egin ondoren bularreko minbizia tratatzeko eta menopausia aurreko eta osteko emakumeengan metastasia ez izateko erabiltzen den sendagaia da. Anastrozola aromatasaren inhibitzaile bat da, eta horrek esan nahi du gorputzeko estrogenoen sintesian urrats kritiko bat eteten duela. Bularreko minbizi batzuek estrogenoa behar dute hazteko, minbizi horiek estrogeno-hartzaileak (REak) dituzte, eta RE-positibo esaten zaie; estrogenoa ezabatzean, haien hazkundea ekiditen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Letrozol

**Letrozola** kirurgia egin ondoren bularreko minbizia tratatzeko erabiltzen den sendagaia da. Aromatasaren inhibitzaileen taldekoa den sendagai bat da. Estrogenoak aromatasa entzimaren bidez androgenoak bihurtzearen ondorioz sortzen dira. Estrogenoak estrogeno-hartzaileekin lotzen dira gero, eta banaketa zelularra eragiten dute.

Letrozolak aromatasak estrogenoak sortzea saihesten du lehia-inhibizio itzulgarriaren bidez. Ekintza espezifikoa da, eta letrozolak ez du murrizten mineralen edo kortikosteroideen ekoizpena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aromatasa

**Aromatasa** estrogenoen biosintesian funtsezko urrats baten arduraduna den entzima da. Estrogenoek minbizi eta beste gaixotasun batzuk sustatzen dituztenez, aromatasaren inhibitzaileak maiz erabiltzen dira gaixotasun horiek tratatzeko.

Esteroideak lau eraztun fusionatuz osatuta daude; lau eraztuneko egitura horri ziklopentanoperhidrofenantreno deitzen zaio. Aromatasak esteroideen A eraztuna egoera aromatiko batera eraldatzen du (hortik datorkio izena) oxidazioaren bidez eta ondoren talde metil bat eliminatuz.

Testosterona hartzen duten atletek aromatasaren aurkako gehigarriak hartzen dituzte nahi ez diren efektu estrogenikoak prebenitzeko, hala nola ginekomastia, testosterona estrogeno bihurtzearen gehiegizko ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Microcebus arnholdi

***Microcebus arnholdi*** *Microcebus* generoko lemur espezie bat da, Madagaskarreko endemikoa. Holotipoa 2005eko azaroaren 27an jaso zen lehen aldiz, eta 2008an deskribatu zen lehen aldiz. Ikerketen arabera, *Microcebus sambiranensis* espeziearekiko ezberdina da genetikoki.

Tamaina ertaineko lemuriformea da, 50 g inguru pisatzen du, 3,2 cm luze da eta 12,9 cm buztan du. Madagaskarreko iparraldeko bi erreserbatan aurki daitezke.

## Etimologia 
*Arnholdi* izena New Yorkeko Henry Arnhold-en omenez aukeratu zuten.

## Anatomia eta fisiologia 
*M. arnholdi*k 50 g inguru pisatzen du, baina beste lemureek bezala, pisua aldatu egiten da urtaroaren arabera. Holotipoak 71 g pisatzen zuen, 8,1 cm-ko luzerarekin eta 12,9 cm-ko isats-luzerarekin.

Bizkar-ilajea marroi iluna, gorria eta grisa da, eta isatsaren oinarrian zerrenda dortsal ertaina du, marroi iluna. Sabelaldea zuri-kremazkoa da, kolore grisekoa. Burua gorria da, gune marroi ilunak ditu muturrean eta begien inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ginekomastia

**Ginekomastia**, gizonezkoetan, bularreko guruin baten edo bien handitze patologikoa da. Gizonezkoen artean, bularreko patologiarik ohikoena da.

## Kausak 
Nahasmendu hori hiperprolaktinemia batekin lotuta egon ohi da (odoleko gehiegizko prolaktina, gizonezkoetan ere sintetizatzen dena).

Zirrosia bezalako patologia hepatiko batetik eratorritako hiperestrogenismoak ere eragin dezake, gibela ez baita gai estrogenoak metabolizatzeko. Estrogenoekin tratatutako gizonezkoek gantz pilaketak bular moduan egin ditzakete, pseudoginekomastia izenez ezagutzen dena, baina ohikoa da benetako bularrak garatzea. Gizon gizenek ere pseudoginecomastia bat garatzen dute, normalean pubertaroan 11 edo 14 urtetik 20 edo 21 urtera arte.

Klinefelter sindromea dutenek (kromosoma sexualen trisomia: 47XXY) ginekomastia ere izaten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
DNA ez-kodetzaile

Biologia molekularrean, **DNA ez-kodetzailea** proteinak kodetzen ez dituen DNA zatiari deritzo. DNA osoaren portzentaje handi bat DNA ez-kodetzailea da . DNA ez-kodetzailearen zati batek RNA ez-kodetzailea sortzen du transkribatzen denean (RNA-t, RNA erribosomikoa eta RNA interferentea, esaterako). Beste zati handi batek gene-adierazpenaren erregulazioan parte hartzen du .

XX. mendeko 60ko hamarkadan, DNA ez-kodetzailea aurkitu zutenean, zientzialariek uste zuten DNA horrek, proteinak sortzen ez dituenez,  ez zuela ezertarako balio, eta "*DNA zaborra*" deitu zioten (*junk DNA*, ingelesez). Izendapenak arrakasta izan zuen, eta urte luzeetan DNA ez-kodetzailea eta DNA zaborra sinonimoak izan ziren. Ikerketak garatu ahala, ordea, ikusi zen proteinak sortu ez arren DNA ez-kodetzaileak funtsezko zeregina betetzen zuela geneen adierazpen edo espresioan, eta beraz bidegabea zela DNA zati horri "zaborra" deitzea, DNA ez-kodetzailearen zati handi bat funtzionala delako .

DNA ez-kodetzailearen ehuneko zehatza ez da ezagutzen: zientzialari askok %98 dela baieztatzen duten bitartean , beste batzuek ehuneko hori nabarmen jaisten dute. Edozein kasutan, giza genomaren gehiena ez-kodetzailea da. Prokariotoetan, aldiz, alderantziz gertatzen da.

Gizakian, esan bezala, DNA ez-kodetzailearen zati handi batek gene-adierazpenaren erregulazioan parte hartzen du. DNA zaborra, beraz, inongo funtziorik ez duen DNA ez-kodetzaileren zatia, hasiera batean uste zen baino askoz txikiagoa da, antza.

## DNA ez-kodetzailearen osaketa 
Hainbat elementuk osatzen dute DNA mota hori:

* Introiak: Introiak RNA-m sortzen duten DNAren zatiak dira, baina RNA-m horretatik gero kenduta izaten dira eta beraz ez dira proteinetara itzultzen.

* DNA errepikakorra: bi gene funtzionalen arteko sekuentzia batzuetan DNA errepikakorra dago, base nitrogenatu batzuk hainbat aldiz errepikatzen dituena. DNA mota hau ohikoa da telomeroetan, eta DNA satelite deritzona ere osatzen du.

* Transposoiak: Transposoiak elementu genetiko mugikorrak dira. "Gene saltari" deitu zaie. Genomaren toki batetik beste batera mugi daitezke, aldaketa genetikoak eraginez. Hala ere, gizakiaren kasuan gehien-gehienak inaktiboak dira.

* Pseudogeneak: Beren funtzioa galdu duten gene bikoiztuak dira. Iraganean pseudogene hauek gene kodetzaileak eta aktiboak izan ziren, baina hautespen naturalak baztertu zituen eta alferrikakoak bihurtu ziren mutazioen ondorioz. 

* Sekuentzia erregulatzaileak: Garrantzi handikoak, aldameneko gene baten transkripzioa kontrolatzen duten DNA zatiak dira. Proteina batzuk sekuentzia erregulatzaile hauetara atxikitzen direnean, aldameneko gene batzuk aktibatu ala desaktibatu egiten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
VX (nerbio-agentea)

**VXa** (IUPAC: *S*-{2-[Di(propan-2-il)amino]etil} *O*-etil metilfosfonotioato) konposatu oranikoaa da C19H12F4N4O2 formula duena organofosforoen familiakoa, tiofosfonato bat presezki. Likido oliotsu kolorgea da. Oso toxikoa da eta nerbio-agente gisa sailkatuta dago. Narritagarria da.

VXa V serieko nerbio-agente deiturikoen artean sailkatzen da.

## Egitura 
VX-k fosforo-atomoan estereozentro bat du, beraz, bi enantiomero daude (*R*) eta (*S*) konfigurazioetan. Ohiko prestaketa-metodoek nahaste errazemikoa ematen dute.
thumb|450x450px|VX (*R*) eta (*S*) enanti0meroak|none

## Sintesia 
VX sintetizatzeko, *O*-etil-*O*-2-diisopropilaminoetilmetil fosfonitoa sufrearekin erreakzionatzen da.

Beste bide batzuk ere posible dira.

VX TransesterProcess

## Erabilera 
Esan bezaka VXa nerbio-agente gisa usa daiteke. Ugaztunen nerbio-sistemaren funtzionamendu normala oztopatuz jarduten du, kolinesterasa entzima inhibituz. VX gorputzean inhalazioz, irentsiz eta larruazalean eta begietan zehar xurgatuta sartzen da.

1991ko Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluaren 687. ebazpenean suntsipen handiko arma izendatu zuten eta 1993an Arma Kimikoen Hitzarmenak bere ekoizpena eta biltegiratzea debekatu zituen.

## Sintomak 
Larruazala ukitzearen lehen sintomen artean, izerdia eta muskuluak uzkurtzea daude, eta, ondoren, goragalea edo oka. Errinorrea (sudur isurkaria) eta arnasteko zailtasunak ere agertzen dira . Miosia agenteen esposizioaren seinale goiztiarra izan daiteke baina normalean ez da esposizioaren adierazle bakar gisa erabiltzen.

## Tratamedua 
Nerbio-agenteak tratatzen dira atropina eta pralidoxima antidotoak ematen, eta konbultsioak izanez gero lasaigarri bat edo antiepileptiko injektatua, diazepam adibidez.

## Erreferentziak
Bularreko guruin

**Bularreko guruinak** edo **bular-guruinak** ugaztunen guruin esne-jariatzaileak dira. Ugaztun guztiek beren kumeak elikatzeko esnea ekoizten dute bizitzako lehen aste edo hilabeteetan. Jariakin-formaren arabera, guruin exokrinoak dira, haien edukia hodien bidez kanpora isurtzen dutelako.

Bularreko guruinean patologia onberak eta gaiztoak deskribatu dituzte. Bularreko guruinean garatzen diren minbizi motak hauek dira: hodietan gertatzen den kartzinoma duktala eta lobuluetan gertatzen den kartzinoma lobularra.

Bular-guruinak funtsezko bi elementu ditu:
* guruin-azinoak, non esnea sortzen duten zelulak
* duktuak, tubulu-egitura eta egitura hutsak, zuhaitz moduan adarkatuak. Bere adarrek kanalikulu gehiago eta lodiagoetan bat egiten dute pixkanaka, hodi galaktoforo izeneko erdiko hamabi-hamazortzi hodietako batean amaitu arte.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zisplatino

**Zisplatinoa** edo **zis-diaminodikloroplatino(II)a** (CDDP) kimioterapian minbizi mota batzuk tratatzeko erabiltzen den platinoan oinarritutako alkilatzaile antineoplasikoa da. Besteak beste, sarkomak, kartzinoma batzuk (adibidez, zelula txikien birikako minbizia, obulutegiko minbizia), linfomak eta zelula germinalen tumorea. Gaur egun karboplatinoa eta oxaliplatinoa duten minbiziaren aurkako sendagai familia bateko lehen kidea izan zen. Platinoan oinarritutako konplexu horiek *in vivo* erreakzionatzen dute, DNA zelularrarekin bat eginez eta zelularen apoptosia eraginez (heriotza zelular programatua).

Ikuspegi kimikotik, koordinazio-konplexu bat da, platinozko atomo batez osatua, bi amino talde eta bi klorurorekin koordinatua. Kolore hori handiko solido bat da, uretan disolbagarritasun gutxikoa (0,25 g/100 g ur) eta 270 ºC-tan deskonposatzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maider Laiseka

**Maider Laiseka Alcoceba** (Sodupe, Gueñes, 1983) bizkaitar maistra da.

## Bizitza 
Maider Laiseka Sodupen jaio zen 1983an.

Gaur egun, Turtziozko CEIP Turtziozko Eskola HLHI eskolan jarduten du maistra moduan.

Euskal Herriko Unibertsitateko praktika-tutorea ere bada haur hezkuntza arloan. EAEko maisu-maistren kidegoan sartzeko hautaketa-prozesuetako epaimahaikidea ere bada.

Gaztetan politikagintzan ere ibili zen. 2003ko udal-hauteskundeetan "Hemen Gara" udal-hautagaitzaren parte izan zen (Espainiako Auzitegi Gorenak Herri Batasuna eta Batasuna alderdiak legez kanpo utzi ondoren sorturiko udal hautagaitzetako bat).

2023tik sindikatu-ordezkaria da hezkuntza publikoan, Langile Abertzaleen Batzordeak (LAB) sindikatuaren partez, 2023ko sindikatu-hauteskundeetan hautetsia izan zen.

## Bizitza pribatua 
Familia aldetik Luis Laiseka eta Paquita Alcoceba ditu guraso. Arturo Alcoceba du osaba eta Cipriano Isusi du birraitona.

## Liburuak 
* *Aita, bizikletan ibiltzen ikasi dut!*

## Erreferentziak
Sveinn Björnsson

**Sveinn Björnsson** (Kopenhage, 1881eko otsailaren 27a - Reykjavik, 1952ko urtarrilaren 25a) islandiar politikaria izan zen. Islandiako lehendabiziko presidentea izan zen 1944tik hil zen arte.

Zuzenbidea ikasi zuen Kopenhageko Unibertsitatean eta fiskala izan zen Islandian. Islandiako hargin beltzen maisu handia ere izan zen.

Reykjavikeko udaletxeko kide izan zen 1912tik 1920ra, eta bertako lehendakari izan zen 1918tik 1920ra. Parlamentuko kide ere izan zen. 1918an Islandiako independentzia lortu ondoren, Islandiako enbaxadore izan zen Danimarkan.

Islandiako Independentzia gorabehera, estatuburuak Danimarkako erregea izaten jarraitzen zuen. Alemaniak Danimarka okupatu ondoren, Björnsson erregeorde izendatu zuten 1941eko maiatzean. Ekainean tropa estatubatuarrak herrialdean sartzea eskatu zuen.

1944ko ekainaren 17an herrialdeko lehen presidentea bihurtu zen errepublika aldarrikatuta. 1945ean eta 1949an presidente hautatu zuten berriro, oposiziorik gabe eta 1952ko urtarrilean hil zen, agintaldia amaitu gabe.
Hodi galaktoforo

**Hodi galaktoforoa**, **esne-hodia** edo **hodi laktiferoa** ugatz-guruinean esnea jariatzen duten hamabost-hogei hodietako bakoitza da. Poro galaktoforo baten bitartez bular-puntan bildu eta irekitzen dira.

Bular-guruinak funtsezko bi elementu ditu:
* guruin-azinoak, non esnea sortzen duten zelulak
* duktuak, tubulu-egitura eta egitura hutsak, zuhaitz moduan adarkatuak. Bere adarrek kanalikulu gehiago eta lodiagoetan bat egiten dute pixkanaka, hodi galaktoforo izeneko erdiko hamabi-hamazortzi hodietako batean amaitu arte. Galaktoforoak dilatazio duktalak dira, titiburuaren atzean dauden gordailu modukoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malko-zaku

**Malko-zakua** goiko eta beheko betileen artean eta begi-zoko bakoitzean aurkitzen den poltsa da, malkoak malko-kanalikuluetatik jasotzen dituena eta hodi nasolakrimalera bideratzen dituena. 

Malko ugari dagoenean funtzionatzen du, batez ere, malko-zakuak barrura eta kanpora ponpatzen duenean, betazaletako muskulu orbikularrak zuzendua, begiak kliskatzean.

Obala da eta 12 eta 15 mm bitarteko luzera du. Goiko aldea borobildua da eta itxita dago; beheko aldea, berriz, 	hodi lakrimonasalarekin jarraitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hodi nasolakrimal

**Hodi nasolakrimala**, **malko-sudurretako hodia** edo **hodi lakrimonasala** malko-zakuaren beheko aldetik beheko sudur-meatuaren barruko paretaraino zabaltzen den mintzezko hodia da, hezurrezko malko-sudurretako hodiaren barruan kokatua. Malko gehiegi sudurrean irekitzen den hodi nasolakrimaletik isurtzen da. Horregatik hasten da sudurra tantaka, pertsona batek negar egiten duenean edo alergia baten ondorioz begiak negarrez dituenean, batzuetan malkoak ere dastatzeko gai garenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malko-kanalikulu

**Malko-kanalikulua** betazalaren barruko ertzean kokatua dagoen malko-puntutik malko-zakuraino zabaltzen diren bi hodietako bakoitza da.

* Goiko kanalikulua: bien artean txikiena eta laburrena da. Lehenengo igo egiten da, gero angelu zorrotz batean biratzen da, eta erdizka eta behetik malko-zakura pasatzen da.
* Beheko kanalikulua: lehenengo jaitsi eta gero ia horizontalki malko-zakurantz doa.

Bere hanturak malko-kanalikulitis du izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ixkiriot handi

thumb|332x332px|Ixkiriot handia Alkizako mahasti batean
**Ixkiriot handia**, frantsesez *gros manseng*,  Ipar Euskal Herriaz gain, Okzitaniako hainbat eskualdeetan, hala nola Gaskoinian eta Biarnon, hazten den mahats zuria da, ardo lehorrak egiteko usatzen dena. Irulegiko ardo zuriak egiteko erabiltzen da ixkiriot ttipiarekin batera. EAEn txakolina egiteko hondarribi zuriaren osagarri gisa baliatzea legez onartuta dago. Okzitanian  Pacherenc du Vic-Bilh, Côtes de Gascogne, Floc de Gascogne eta Jurançon ardo zuriak produzitzen dira ixkiriot handia erabiliz. 

Ixkiriot handiak ixkiriot ttipiak baino ekoizpen handiagoak ematen ditu. Alabaina, ematen duen ardoa ez da horren dotore eta abertasa.

## Ardoaren ezaugarriak 
Ixkirior handiak zapore biziko ardoak ekoizteko ahalmena du, azidotasun handia dutenak eta arbeletxe-, irasagar-, espezia- eta lore-kutsua. Mahatsak sortzen duen ardo-motan uztaren momentuak garrantzi handia du. % 11,5-12ko alkohol potentzialarekin biltzen denean, lortzen den ardoa oparoagoa fruta freskoen eta loreen kutsuan. Ondoren, % 12,5-13,5eko alkohol potentzialarekin, zaporeak askoz biziagoak eta indartsuagoak izango dira. Azal lodia izan arren, mahatsa kontuz prozesatu behar da ardotarako. Ixkiriot  handiaren zukua beste mahats zuri batzuena baino ilunagoa da, eta horrek esan nahi du kolore iluneko eta urre koloreko ardoak emateko joera duela mazeratzean azalarekin kontaktu txikia izanik ere. Mahatsa oso modu zakarrean kalkatzen bada edo azala denbora luzez mahatsa ukitzen uzten bada., produzitzen den ardoa oso latza izango da eta tanino eta polifenol gehiegi izango ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Zeller

**André Zeller** (Besançon, 1898ko urtarrilaren 1a - Paris, 1979ko irailaren 18a) frantziar jenerala izan zen.

Hamasei urterekin, Lehen Mundu Gerran parte hartzeko erroldatu zen, eta teniente graduarekin amaitu zuen. 1920an Sortaldeko Armadako kide izan zen eta Libanon turkiarren aurka borrokatu zen.

Bigarren Mundu Gerran Dunkerquen ontziratzea lortu zuen. 1940an Aljerrera iritsi zen eta Tunisiako eta Italiako kanpainetan esku hartu zuen.

Gerra amaitu ondoren, jeneral izendatu zuten. 1961eko apirilean Aljerreko putschean parte hartu zuen Raoul Salan, Maurice Challe eta Edmond Jouhaud jeneralekin. Putscharen porrotaren ondoren, espetxeratu egin zuten eta hamabost urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. 1966an askatu zuten eta 1968an amnistiatu zuten.

## Lanak 
* *Les Hommes de la Commune*, Éditions Perrin, 1969
* *Dialogues avec un lieutenant*, Plon, 1971
* *Dialogues avec un colonel*, Plon, 1972
* *Dialogues avec un général*, Presses de la Cité, 1974
* *Soldats perdus, des armées de Napoléon aux garnisons de Louis XVIII*, Éditions Perrin, 1977
* ''Journal d'un prisonnier*, Tallandier, 2014

## Bibliografia 
* *Le procès des Généraux Challe et Zeller - Texte intégral des débats'', Nouvelles Éditions Latines, Paris, 1961
World Rugbyren urteko emakumezko jokalari onena

**World Rugbyren urteko emakumezko jokalari onena** (), lehenago **IRBren urteko emakumezko jokalari onena** () deitua, World Rugby erakundearen ohorezko saria da, aurreko denboraldian gehien nabarmendu den emakumezko errugbilariari ematen zaiona. Aditu talde batek izendatuen zerrenda hautatzen du, eta jokalari, entrenatzaile, kazetari eta zaletuek erabakitzen dute, bozketa bidez, horien arteko irabazlea.

## Irabazle eta izendatuen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beldar-mazo

thumb|Beldar-mazoa albotik ikusita.
thumb|Beldar-mazoa goitik ikusita.

**Beldar-mazoa** (*Cordyceps militaris*) *Cordycipitaceae* familiako onddo espezie bat da. Honen balioa ez dago sukaldean, arma biologiko gisa baizik, pinuak arriskuan jartzen dituen prozesionariaren aurka borrokatzeko.

Sinonimoak: *Clavaria squamosa*, *Sphaeria militaris*, *Clavaria granulosa*, *Isaria crassa*, *Sphaeria militaris var. a simplex*, *Xylaria militaris*, *Clavaria cicadae*, *Isaria velutipes*, *Isaria velutina*, *Hypoxylon militare*, *Corynesphaera militaris*, *Isaria farinosa*, *Kentrosporium militare*, *Kentrosporium clavatum*, *Torrubia militaris*.

## Deskribapena 
**Ezaugarriak:** 2 eta 6 cm bitarteko garaiera eta 0,3 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, luzera aldakorreko oin batek eutsitako borra baten itxurakoa. Zilindriko samarra den borra baten itxurakoa, batzuetan luzetako depresioarekin eta gainazala garatxo txikiz estalita, itxura izurtsua ematen diote; laranja koloretik laranja-gorriztara doana.

**Hanka:** Erdian, pixka bat furfurazeoa, poliformismo nabarmenekoa, gehienetan zilindrikoa, kurbatua, eta krisalidetaraino luzatzen da; horia edo horixka-laranja kolorekoa, lur azpian dagoena argiagoa da.

**Himenioa:** Borraren azalean kokatua.

**Haragia:** Hauskorra, usain eta zapore hautemanezinekin.

**Etimologia:** *Cordyceps* terminoa grekotik dator eta, zapaburua esan nahi duen "cordylos" hitzetik etor liteke.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Bere formagatik eta koloreagatik nahastezina da.

**Oharra:** Arma biologiko gisa erabil daiteke pinuaren prozesionariaren aurkako borrokan.

## Sasoia eta lekua 
Neguan eta udaberrian koniferoen basoetan eta belardietan. Lepidopteroen krisalida espezieak erasotzen eta suntsitzen dituen espeziea da, batez ere pinuaren prozesionaria.

### Banaketa eremua 
Mundu osoa, batez ere klima-zona epeletan. Amerika, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Hawaii, Hegoafrika, Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Galeria 

Fitxategi:Cordyceps militaris 3.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boilur-mazo

**Boilur-mazoa** (*Tolypocladium capitatum*) *Ophiocordycipitaceae* familiako onddo espezie bat da. Ezin da erabili sukaldean

Sinonimoak: *Sphaeria agariciformis*, *Clavaria capitata* (Basionimoa), *Sphaeria capitata*, *Sphaeria capitata var. ß agariciformis*, *Xylaria agariciformis*, *Mitrasphaera capitata*, *Cordyceps capitata*, *Kentrosporium mitratum*, *Torrubia capitata*, *Xylaria capitata*, *Cordyceps canadensis*, *Cordyceps nigriceps*, *Cordyceps agariciformis*, *Elaphocordyceps capitata*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Buru batek (zati emankorra) eta oin zilindriko batek osatutako fruktifikazioa, antzua. Buru oboidalak edo subglogosoak 6 eta 10 mm bitarteko diametroa du, hori-arre kolorekoa, batzuetan oliba koloreko tinduekin eta gainazala puntu ilunez zikinduta, puntu horiek peritezioei eta ostioloei dagozkie.

**Hanka:** Oso mugatua, leuna, mizelio-kordoirik gabe, 5 - 8 x 0,8 - 1 cm-koa. Kolorea hori ilunetik hori zurbilera doa.

**Etimologia:** *Cordyceps* terminoa grekozko "clava" hitzetik eta latinezko "ceps" hitzetatik dator. Borraren kapela esan nahi du.  *Capitata* epitetoa berriz latinetik dator, kapela duela, esan nahi duen "capitatus" hitzetik. Bere itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Cordyceps ophioglossoides* delakoarekin, honek burua ez du hain borobildua, eta kolorea hori-berdexkatik arre-beltzera doa. 

## Sasoia eta lekua 
Espezie hau ez da oso ohikoa, udazkenean, eta *Elaphomyces* generoko espezie hipogeoak parasitatzen ditu, maiz, *Elaphomyces granulatus*, koniferoen eta hostozabalen basoetan. Bakarrik edo taldeka hazten da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Kolonbia, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia, Australia.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Txirla bigun

**Txirla biguna** (*Crepidotus mollis*) *Crepidotaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi du, gelatinakara da, eta ez du sukalderako balio.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 5 (6) cm arteko diametrokoa, maskor-itxurakotik giltzurrun-itxurakora eta substratura alboan duen hanka antzeko batez finkatuta edo ia hanka gabe. Ertza kurbatutik laura, zurbilagoa eta denbora hezean pixka bat ildaskatua gardentasunagatik. Azala higrofanoa, glabrotik ilupa finera, matea, zurixkatik krema-horixkara edo okre zurbiletik oliba-arrexkara, askotan geruza gelatinakara batez estalita egoten da, eta erraz bereiz daiteke.

**Orriak:** Estu, guztiak modu erradialean substratuarekin elkartzen diren puntutik kapelaren ertzeraino; zurixkak gaztetan eta marroi-arrosak zahartzean eta ertz argiagoarekin eta ahul ziliatuak.

**Hanka:** Gutxi garatua edo batere ez, albokoa, eta orrien elkargunea.

**Haragia:** Mehea, elastikoa, biguna, gelatinakara eta zurixkatik zeharrargitsura; usaina eta zaporea ez dira nabarmenak.

**Etimologia:** *Crepidus* terminoa grekotik dator, sandalia esan nahi duen "Crepidus" hitzetik eta belarria esan nahi duen "otós" hitzetik. Sandalia itxurako kapelarekin. *Mollins* epitetoa haragiaren sendotasunagatik da.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako interesik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Kapela geruza gelatinakara gabe duten *Crepidotus* espezieekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabaletako zur hiletan hazten da, eta, batzuetan, fruitu inbrikatuetan agertzen da.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Afrikako iparraldea, Erdialdeko Amerika, Asiako iparraldea.

## Galeria 

Fitxategi:Crepidotus mollis 1.jpg
Fitxategi:Crepidotus mollis 2.jpg
Fitxategi:Crepidotus mollis 3.jpg
Fitxategi:Crepidotus mollis 4.jpg
Fitxategi:Crepidotus mollis 5.jpg

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Habia hori

**Habia horia** edo **Kabia horia** (*Crucibulum laeve*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Jan liteke, baina ez du sukaldaritzarako interesik.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Bereiz daitezkeen bi geruzaz osatua. 5 eta 10 mm-ko altuera eta 6 mm-ko diametrokoa. Hasieran subglobosoa, ondoren zilindrikoa, arragoa edo kopa itxuran. Gaztetan operkulu zuri edo horia eta ertza hori-lasto bizi kolorekoa; zahartzean operkulua desagertu egiten da, eta barruan habia baten arrautza txiki-txikien antzeko peridioloak ikusteko aukera ematen du (8-10 Peridiolo), zuriak edo krema-horixkak. Peridioloak Karpoforoaren barruan garatzen dira, eta denbora batez likido gelatinakara baten barruan egoten dira.

**Etimologia:** *Laeve* epitetoa latinetik dator, leuna esan nahi duen "laevis" hitzetik. Barne-gainazal leunagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Beste genero bateko *Cyathus striatus*, delakoaren antzekoa da, kolore arre ilunekoa, tomentosoa bere kanpoaldean eta barrualde distiratsua, grisa da eta oso ildaskatua. *Cyathus olla* ere, antzekoa da, bakarrik edo talde txikitan eta lurrean ateratzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenaren amaieran, egur usteletan, bereziki koniferoetan, baita txirloratan eta usteltzen ari den lastotan.

### Banaketa eremua 
Mundu osoko basoetan.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Ixkiriot ttipi

thumb|Ixkariot ttipia Alkizako mahasti batean
thumb|Ixkariot ttipia bilketa berantiarrerako mahastian lagata

**Ixkiriot ttipia**, frantsesez *petit manseng*, ardo-mahats zuria da, batez ere Ipar Euskal Herrian eta Okzitanian (Gaskoinian eta Biarnon) hazten dena. Kalitate handieneko ardoa ekoizten du manseng mahatsen familiakoen artean. Ipar Euskal Herrian Irulegiko ardo zuria egiteko erabiltzen da ixkiriot handiarekin batera. EAEn txakolina egiteko hondarribi zuriaren osagarri gisa usatzea legez onartuta dago.

Okzitanian Pacherenc du Vic-Bilh, Tursan, Floc de Gascogne eta Jurançon ardo zuriak produzitzen dira ixkiriot ttipia erabiliz. Ameriketan ere hazten da ixkiriot ttipia ardo zuriak egiteko. Uruguaiko mahastietako ixkitiot ttipia euskal migratzaileek eramandakoa da. Australiako ardo zurietan ere usatzen da.

## Ezaugarriak 
Izenak adierazten duen legez alea tamaina txikikoa du. Mahatsek azal lodia dute.

Ixkiriot ttipia ardo zuri lehorra, fruta-gustukoa eta urduria egiteko aukera ematen du, era berean perfumez eta aromaz beterikoa dena. Mahastizain batzuk abendura arte uzten dute mahastian, geroago bildutako mahatsekin postre-ardoa egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malko-puntu

**Malko-puntua** malko-kanalikuluen sarrerako zuloa edo irekigunea da, betazalaren ertz librearen barruko aldean kokatua. Puntu horretan hasten da malkoak jariatzeko bidea. Begi bakoitzaren erdian (barruan) bi malko-puntu daude.

Elkarrekin malko-guruinek sortutako malko-biltzaile gisa funtzionatzen dute. Fluidoa malko-zakura bideratzen da, eta hortik, hodi lakrimonasaletik sudurraren barrualdera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak