Erromatar izen

**Antzinako erromatarren izenek** arau batzuk jarraitu zituzten, eta pertsonaren estatusaren arabera alda zitezkeen. Gizonezko hiritarrek, emakumezko hiritarrek, libre ez hiritarrek eta esklaboek izendapen sistema ezberdinak erabili zituzten. Horietan, ezagunena ***Tria nomina*** delakoa da. Zenbait mendetan, erromatarrek eta Italiako beste herri batzuek nomenklatura-sistema bat erabili zuten, Europako eta Mediterraneo Itsasoko beste kultura batzuek erabiltzen zuten ez bezalakoa, hots, izen pertsonalen eta familiarren konbinazioa. *Tria nomina* deitu ohi zaion izen forma horri, *praenomen*, *nomen* eta *cognomen* konbinazioa ena. Izatezko erromatar izenaren oinarrizko elementutzat hartu izan direnak, garapen prozesu jarraitu baten ondorioa dira, beti erabili izan ez zen arren, K.a. VII. mendetik K.a. VII. mendearen amaiera arte aurki genezake. Sistema horren zati gisa garatu ziren izenak zibilizazio erromatarraren ezaugarri definitzaile bihurtu ziren, eta nahiz eta sistema bera Erdi Aro Goiztiarrean desagertu zen, eragin handia izan zuen europar deitura praktiketan. Gainera, erromatar izen askok iraun egiten dute hizkuntza modernoetan: Pablo, Mark, Jullien, Mattin, Livia...

Hala eta guztiz ere, Mendebaldeko Historiografian eta Filologian, *Tria nominaren* hurrenkera, erromatar izen perfektuaren sistema gisa ikusi izan bada ere, kontuan izan behar dugu, batetik, Erromako historia osoaren zati batean besterik ez zela ohikoa izan, eta gizartearen zati batek besterik ezin izan zuela erabili . Gaur egun, horren ezaguna izatearen arrazoia da, aurkitu diren inskripzio gehienak, eta iritsi zaizkigun idazle klasikoetan, sistema hori erabili izan zen mendeetakoak direla, bai eta Inperioaren garai ezagunena, eta prosopografiak gehien landu dituen urteak: Errepublika amaiera eta Goi Inperio garaiak hain zuzen.

## Ikuspegi orokorra 
[thumb|*Tria nomina* idatzita duen hildako baten hilobiko harria. Hilobia Gaius Annius Draco itsas-gizonarena da. gaur egun, [British Museum|British Museumen ikusgai.]]
Izen pertsonal eta abizen erregularrak erabiltzea izan zen erromatarraren ezaugarria. Europa osoan eta Mediterraneo osoan, antzinako beste zibilizazio batzuek gizabanakoak bereizi zituzten, izen pertsonal bakarrak erabiliz, gehienetan bi osagaiez osatua. Bi elementu edo "gai" izanik, izen horiek ehunka edo milaka konbinazio posible egin zituzten. Baina nomenklatura-sistema nabarmen desberdina sortu zen Italian, izen pertsonala herentziazko abizen batekin lotuta baitzegoen. Denborarekin, sistema hori hedatu egin zen izen eta izendapen gehigarriak sartzeko.

Izen horietatik, garrantzitsuena *nomen gentiliciuma* *izan* zen, edo, besterik gabe, nomen, pertsona bat gen (familia zabala) jakin bateko kide gisa identifikatzen zuen abizen hereditarioa. Horren aurretik *praenomen* edo "aurre izena" izaten zuen, familia bateko kideak bereizteko balio izan zuen izen pertsonala, hain zuzen.  Adibidez, *Publius Lemonius* izeneko erromatar batek *Publius*, *Lucius* eta *Gaius Lemonius* izeneko seme-alabak izan zitzakeen. Hor, Lemonius da nomena, eta familiako pertsona bakoitza *Lemonia* gens horretako kide gisa identifikatzen du; *Publius*, *Lucius* eta *Gaius* *praenomina* dira haien artean bereizteko erabiltzen zuten. Dozena bat *praenomina* baino ez zen egon Inperioan, nahiz eta familia aristokratikoek, batzuetan, aurreko *praenomina* berpiztu zituzten, edo beste batzuk *cognominean* sartu.

Jakina, salbuespen asko izan ziren praktika orokor horietan. Seme bat bere amaren ahaide baten omenez izenda zitekeen.  Pertsona batzuek hiruzpalau *praenomen* erabili zituztenez, izen berriak ager zitekeen familia batek hiru edo lau seme baino gehiago zituenean.  Gainera, familia patrizio zahar eta eragin handienetako batzuek ohiz kanpoko izenak aukeratzeko ohitura zuten; bereziki, Fabi-tarrak, Emili-tarrak, Furi-tarrak, Claudi-tarrak, Corneli-tarrak eta Valeri-tarrak familiek oso ohikoa ez zen *praenomina* erabiltzen zuten patrizioen artean, edo erabilera orokorretik kanpo erori zen.  Errepublikaren azken bi mendeetan, eta Inperio goiztiarraren azpian, modan zegoen familia aristokratikoentzat *praenomina* zaharra berraktibatzea. *Praenomen* gehienak modu jakin batean laburtu ziren, eta oso gutxitan idatzi ziren osorik.

## Cognomen 
[thumb|Quintus Fabius Maximus Verrucosus, "Cunctator" izendatua.Maximus Fabi-tarren adar bat zen; *Verrucosus* cognomen pertsonala zen, goiko ezpainean [garatxo bat zuela adierazteko; *Cunctator* *"cognomen ex virtute"* bat da; Anibalen aurkako gerlan arabili zuen estrategiak Erromari gerra irabazten lagundu ziolako. *Cunctator* "geroratzailea" bezala ituzl dezakegu. Militar honen estrategia anibalekin borroka zuzena atzeratzea, geroratzea, izan zen hain zuzen. Estatua Schönbrunn Jauregian, Vienan]]
Sakontzeko, irakurri: «cognomen»

*Cognomena*, *tria nomina-ren* hirugarren osagaia, izen pertsonal gehigarri gisa hasi zen. Ez zen Erromakoa bakarrik, baina Erroman loratu ziren *cognomak*;  Errepublikaren lehen urteetan, aristokrata erromatar batzuek hiru *cognomen* zituzten, horietako batzuk herentziazkoak, eta beste batzuk pertsonalak. *Cognomen* askok ohiz kanpoko bukaerak zituzten izen latindarra izateko, -a, -o, -io edo *-io*, eta haien esanahiak sarritan ilunak dira, baita antzinatean ere; horrek erakusten du nola *cognomen* asko ezizenetatik sortu ziren. Azken finean, latinezko *nomen*-etan ohikoa den *-ius* amaiera ez zen erabili K.a. IV. mendera arte erabili. Horrek erraztu egiten du *nomenaren* eta *cognomenaren* arteko bereizketa, Mendebaldeko Inperioko azken mendeetara arte

*ikusi: Zerrenda:Erromatar enperadoreak*

Nahiz eta nomena Erromako nomenklaturan mendebaldeko inperioaren amaierara arte eskatzen zen elementua izan, izen bereizgarri gisa zuen baliagarritasuna murriztu egin zen inperio garaian zehar, zeren eta biztanleriaren zati gero eta handiago *batek* *Flavio* edo *Aurelio* bezalako abizenak (nomenak) baitzituen. Gogoratu behar da Flaviar dinastiak eta Caracalaren konstituzioak boto-eskubideak zituzten herritar berri ugari sortu zituela, eta hiritar berri horiek, hiritartasuna eman zien enperadorearen familia-izena hartu zutela euren familia-izentzat. Horren ondorioz, III. menderako *cognomenak* izen erromatarraren elementurik garrantzitsuena bihurtu ziren, eta, sarritan, norbanakoak bereizteko balio zuen bakarra. Geroagoko inperioan, *cognomenen* ugaritzea hain handia izan zen ezen ez zen indibiduo gehienen nomenklatura osoa erregistratzen, eta, kasu askotan, erregistroen bidez iritsi zaizkigun izen bakarrak *cognomina* dira.

Adopzioaren helburu nagusia adoptatzailearen izena eta izaera gordetzea zenez, adoptatutako seme batek adopziozko aitaren *praenomena* eta *nomena* ere hartuko zituen beretzat, herentziazko edozein *congnomenekin* batera, beste edozein semek egingo lukeen bezala. Hala ere, adoptatutako semearen jaiotza-izen osoa ez zen bertan behera uzten.  Semearen jatorrizko izena (edo noizbehinka *cognomena* ere) abizen berri baten oinarri bihurtzen zen, erroari *-anus* edo *-inus* atzizki deribatikoa gehituz osatzen zena. Hori gertatu zen Publius Cornelius Scipiok, Luczio Emilio Paulo Mazedonikoren seme bat adoptatu zuenean. Seme horrek Publius Cornelius Scipio Aemilianus izena hartu zuen. Beste adibide Julio Zesarren familian gertatu zen: bere testamentuan,  Gaius Julius Caesar diktadoreak bere iloba-biloba zen Gaius Octavius  adopzioena hartu zuen eta lehen enperadorea izango zena, Gaius Julius Caesar Octavianus izena hartu zuen.

Filiazioan, kasu bakan batzuetan, amaren izena sartzen zen, eta kasu horretan, *gnatus* hitza amaren izenari jarraituko zion, *filius* edo *filiaren* ordez. Hori oso ohikoa da jatorri etruskoko familietan. Bestalde, emakume ezkonduen izenak, batzuetan, senarraren eta emaztearen izenak izan ziren. N Fabius Q. F. M. n. Furia gnatus Maximus, "Numerius Fabius Maximus, Quintus, Marcus-en biloba, Furiatik jaioa" esan nahi du, eta CLAUDIA L. VALERI UXOR, berriz, "Claudia, Lucius Valerius-en emaztea".

Esklaboek eta libertoek ere filiazioak zituzten, baina kasu horretan aipatzen zena esklaboaren jabea izan ohi zen, aita baino gehiago. Laburdura horien artean daude *servus* edo *serva-rako* s. hizkia, eta l. *libertus* edo *liberta* adierazteko. Esklabo batek jabe bat baino gehiago izan zitzaken; orduan, izenak jarraian eman zitezkeen. Kasu batzuetan eskalbuek eta libertoek jabearen *nomena* edo *cognomena* erabili zuten praenomenaren ordez edo preanomenaz gain. Emakume libertoen izenetan*,* batzuetan atzekoz-aurrerako "C" bat erabiltzen zuen, praenomen femeninoa esan nahi zuena, Gaia alegia, kasu horretan generikoki  edozein emakumeri buruz hitz egiteko erabiltzen zena; eta alderantzizko "M" baten adibide batzuk ere badaude, nahiz eta ez dagoen argi oro har emkumeentzat edo propio emakumeen Marka edo *Marcia praenomenarentzt* erabili ote zen.

Eskaboen eta libertoen filiazioaren adibide bat honako hau litzateke: ALEXANDER CORNELI L. S., "Alexander, Lucius Corneliusen esklaboa". Emantzipatu ondoren, ziurrenik L. CORNELIUS L. L. ALEXANDER izango zen. Alexander, "Lucius Cornelius Alexander, Luciusen libertoa"; ohikoa zen liberto batek bere lehengo jabearen *praenomena* hartzea, lehendik ez bazuen, eta bere jatorrizko izen pertsonala *cognomen* gisa erabiltzea. Beste adibide bat SALVAI POMPEIA  CN. Ɔ. L. izena litzateke, "Salvia Pompeia, Gnaeus (Ponpeius)-en erta Gaiaren liberta" da. Hor Gaia generikoki erabiltzen da, Ponpeius delakoaren emaztearen izena Gaia izan ala ez.  Enperadorearen libertoak AUG. L. -*Augusti libertus* (Augustoren liberota)- filiazioa izan zezaketen.

Nahiz eta filiazioa Errepublikaren historian zehar eta garai inperialetan ohikoa izan, lege bakar batek ere ez zuen arautu haren idatzizko erabilera. Ohituraz eta komenigarritasunez erabili zen, baina ezezaguna edo baztertua izan zitekeen, idazlearen beharretara egokitzen baitzen.

## Tribua 
Errepublika Erromatarraren hasieratik, hiritar guztiak "tribuen batzarra" osatzen zuten tribuetako batean inskribatzen zen. Hori izan zen Erromako Errepublikako hiru batzar nagusietako demokratikoena, herritar guztiek berdintasunean parte har zezaketelako, aberastasuna edo estatus soziala kontuan hartu gabe. Denborarekin, haren dekretuak (*plebi scita* edo "plebiszituak" izenekoak) lotesleak izan ziren herritar erromatar guztientzat. Enperadoreek batzarreko agintearen zati handi bat usurpatu bazuten ere, tribu bateko kide izaten jarraitu zuten erromatar hiritarrak, eta, beraz, tribuaren izena herritar baten nomenklaturan txertatu zen.

Denborarekin aldatu egin zen tribuen kopurua; tradizioak esaten zuen Erromako seigarren erregea izan zen Servius Tulliusek hogeita hamar tribu sortu zituela, baina horietako hamar suntsitu egin ziren Errepublikaren hasieran. Zenbait tribu K.a. 387. eta 241. urteen artean gehitu ziren, Italiako beste herri batzuk erromatarren kontrolpean geratu baitziren, eta, ondorioz, tribuen kopuru osoa hogeitabostera iritsi zen eta K.a. 88an Gerra Soziala amaieran egindako esperimentu labur batengatik izan ezik, kopuru hori finko mantendu zen. Tribuen izaera nagusiki geografikoa zen, etnikoa baino gehiago; Erroma hiriko biztanle bakoitzak, teorian, lau tribu "hiritarretako" bati esleitzen zitzaizkion; hiritik kanpoko lurraldea, berriz, "landa-tribu" bati esleitzen zitzaion berdinetako kideak baitziren. K.a. 495ean, Tito Livioren arabera, Erromako tribuen kopurua, hogeita batekoa zen, lau hirikoak eta beste hamazazpiak landatarrak.

Hiritar baten tribuaren izena nomenklatura osoaren zati gisa noiz hasi zen erabiltzen ez dago argi. Tribuaren izenak, normalean, filiazioari jarraitzen zaio, eta edozein *cognomen* baino lehen jartzen da, eta horrek iradokitzen du tribuaren aipamena gehitzen hasi zela, *cognomena* formalki erabiltzen hasi aurretik, beraz, K.a. II. mendean beranduenez. Hala ere, bai idazlanetan, bai inskripzioetan, tribua askoz gutxiagotan aurkitzen da izenaren beste zati batzuk baino; beraz, tribua idazteko ohitura ez dirudi oso sustraitua egon zenik. Filiazioarekin bezala, ohikoa zen tribuaren izena laburtzea. Bost tribuen izenetarako eta haien laburduretarako, adibidez, Galeria (Gal.), Papiria (Pap.), Esquilina (Esq.), etab.

Erromak lurraldeak konkistatu ahala, lurralde horiek tribu jakin bati esleitzen zaizkio, non lurraldeko biztanle guztiak atxikiko baitira. Nomenklatura hori erabil zitekeen libre jaiotako herritarra izanez gero (latinez, *ingenuus*).

## Emakume hiritarren izenak 
thumb| = Aulia Secunda, Luciusen alaba.
Urterik goiztiarrenean, *praenomen-nomenen* nomenklatura binomiala Italia osoan garatu zen, eta gizonek eta emakumeek partekatu zuten.
Emakumeen *praenomen* gutxi erabili zen Errepublika berantiarrean, baina Inperio garaian, erabiltzen jarraitu zen beharrezkoa zenean.  Italiako beste herrien artean, emakumeen *praenomina* erregulartasunez erabiltzen jarraitu zen biztanleria erromatartu zen arte.  Kultura etruskoan, non emakumeek Erroman edo beste gizarte zahar batzuetan baino estatus sozial askoz handiagoa baitzuten, emakumeei buruzko inskripzioek *praenoena* idatzita izaten dute ia beti.

Inskripzioetan, esklaboak izen bakarra du, ondoren, jabearen izena genitiboan erabiltzen du eta *servus* (esklabu) hitza gehitzen du. Esklaboak jabe batetik bestera transferitu badira, esklaboak -anus-etan bukatutako bigarren izena du, hau da, transferitu dion jabearen izena. K.o. I. mendearen amaieran esklabo estatusa alde batera uzteko ohitura zabaltzen da.

## Libertoak 
Libertoek ere badute tria nomina: praenomen, nomen eta cognomen. *Praenomen-a* eta *nomen*-a bere patroiarenak (jabe ohiarenak) dira eta *cognomen-a*, aldiz, garai bateko euren esklabo izena. Liberto izaera adierazteko hitza edo laburdura nomen eta *cognomen*-aren artean kokatzen zen: patroiaren *praenomen* izena genitiboan deklinatzen zen eta ondoren *libertus* laburdura jartzen zen, adibidez: M(arcus) Tullius M(arci) lib(ertus) Titoa; itzulita: Marcus Tullio Marcoren libertoa, Tito. Libertoa enperadorearen esklabo ohia denean, *praenomen*-aren ordez Aug(usti) edo Caes(aris) n(ostri) l(ibertus) edo l(iberta) formula erabiltzen da. K.o. II. mendearen amaieran liberto-estatusa alde batera uzteko ohitura zabaltzen da.

## Ondorengo garapenak 
### Izen bikoitzeko eta izen anitzeko nomenklatura 
Goi Inperioan, aristokrazia berria bi nomen edo gehiago hartzen hasi zen, "nomenklatura bitarra edo bikoitza" deitu zaion praktika. Izen batean amaren jatorri bereizia sartzeko nahiaren ondorioz sortu zen ohitura hori. Batzuetan, jabetza jaraunsteko, pertsona betek bere testamentuan bere ondarea jasoko zuenari eskatzen zion baldintza baten ondorio ere izan zen. Adibidez, K.o.118/9, Gaius Bruttius Praesens Lucius Fulvius Rusticus  kontsul prefektuak izen bat du, tria nominaren bi multzo estandarrez osatua: bera zen Lucius Bruttius baten seme naturala, eta bere amaren aldeko aitonaren izena gehitu zion, Lucius Fulvius Rusticus. Errepublika berantiarraren eta K.o. II. mendearen artean, praenomen delakoa gero eta gutxiago erabili zen, eta azkenean erabat desagertu zen.

Cognomenak, beraz,  Vespasioren familian bezala, banakoentzako bereizketa-funtzioa hartu zuten orduan; hori gertatu zenean, cognomenak praenomaren lekua hartu zuten etxe barruan. Ondorioz, bi izen erabili ziren ingurune publiko formalerako, baina praenomen + nomen ordez, nomen + cognomen bihurtu zen. 212. urteko hiritatasun emakida masiboarekin, herritar berriek "Aurelius" izena hartu zuten Caracallaren mesedez aitortzeko (enperadorearen izen osoa Marcus Aurelius Severus Antoninus Augustus zen, Aurelius beraz, bere nomena zen) Inperioaren kontrola III. mendearen amaieratik hartu zuen elite agintari berriaren jatorriaren aldaketa bere izenetan ikus daiteke: Gallienus eta Dioklezianoren arteko hamaika enperadoreetatik zazpik (Claudio Gothicus, Quintillus, Probus, Carus, Carinus, Numeriano eta Maximian) "Marcus Aurelius" izena zuten.

Hispanian ez zen hori gertatu, Flaviar dinastiaren garaian, Hsipaniako hiri askori latindar hiritartasuna eman baizitzaien, eta ordutik, herritar asko erromatar hiritar ziren edo denborarekin bilakatu ziren.

Praenomina ez zuten onartu herritar berriek, erromatarren "zaharren" artean zegoen gainbehera islatuz, baina mendebaldean izen berriak erromatarren praktiken oinarri berean formulatu ziren. Ekialdean, ordea, herritar berriek beren "Aurelius" izena jarri zuten beren izen ez-erromatarraren eta patronimikoaren aurretik. Azken batean, "Aurelius" izenaren nonahikotasunak esan nahi zuen ezin zuela benetako izen bereizgarri gisa funtzionatu, eta, batez ere, edozein izeni erantsitako herritartasun-ikur bihurtu zen.

### Ohiko nomen ordezkatua 
Nahiz eta luzaroan nomen bat beharrrezkoa zen gai ofizialetarako, eta, inperioko eta Italiako eskualde isolatu batzuetan, nomena VII. mendean erabili bazen ere, III. menderako nomen oro har ez erabiltzen izena idazterakoan (enperadoreen kasu barne).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* (it) Calabi Limentani, I. (1991). *Epigrafía Latina*. (4. argitaraldia) . Milan: Cisalpino. 135-148 orr. ISBN 88-205-0627-0.
* Corbier, P. (2004). *Epigrafía Latina.* Granada: Granadako unibertsitatea. 37-45 orr. ISBN 84-338-3150-X.
* Hacquard, G. (1995). *Guía de la Roma Antigua*. Palas Atenea. ISBN 9788478170227.
*
* Susini, G.C. (1982). Epigrafía Romana. *Erroma: Societa editoriale jouvence. a.r.l.* 105-110 orr.
* Lopez Barja, P. (1993). *Epigrafía Latina*. Santiago de Compostela: Tórculo Ediciones. 41-65 orr.
* Stephanie M. Pope, Patricia E. Bell, Stan Farrow, Richard M. Popeck, Anne Shaw. (2002). *Cambridge Latin Course*, Unit 3. Cambridge University Press Student Edition, 
* Liberati, Anna Maria eta Bourbon, Fabio. (2004). *Ancient Rome*, *History of a Civilization that ruled the World.* Barnes and Noble Press. ISBN 978-0760762349
* Nuorluoto,Tuomo. (2021). *Roman Female Cognomina. Studies in the Nomenclature of Roman Women*. Uppsala Universitet. ISBN 978-91-506-2858-6
* Hays, Jeff  (2018). "Language in the Roman Empire" *Facts and details.*
## Kanpo estekak 
* Campbell, Mike: *Roman names*. (Izen erromatarrak).
* McManus, Barbara F. *Roman Nomenclature* The College of New Rochelle