Alexander von Humboldt

**Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt** (Berlin, 1769ko irailaren 14a – Berlin, 1859ko maiatzaren 6a) alemaniar naturalista, geografoa eta esploratzailea izan zen, eta Wilhelm von Humboldt politikari, hizkuntzalari eta euskalariaren anaia gaztea. Botanika eta geografia arloetan egin zituen lanek biogeografia sortu zuten.

Egindako esplorazio-bidaiak (hainbat eremu zientifikotan izandako eragina dela eta Darwinek egindakoekin alderatu daitezkeenak) Europatik Hego eta Ipar Amerikara eta Erdialdeko Asiara eraman zuen. Esperimentuak eta landa-azterketak egin zituen hainbat arlotan: fisika, zoologia —ornitologian bereziki—, klimatologia, ozeanografia, geologia, mineralogia, botanika, Bolkanologia... Bere garaiari aurreratua, pentsamendu ekologikoaren aitzindari izan zen, eta klima-aldaketari buruz idatzi zuen lehena. Bere bizitzan, ospe handia lortu zuen Alemanian, baita atzerrian ere aintzatespena: Royal Societyko eta American Philosophical Societyko kide izan zen; Berlingo Zientzien Akademiak «bere garaiko zientzialari nagusi» gisa ohoratu zuen, eta Frantziako Zientzien Akademiak «Aristoteles berria» ezizena jarri zion.

Humboldt anaiei buruz, eta bereziki Alexanderri buruz, aipatu izan da bere lanetan besteren materialak, bereziki espainiarrak edo hispaniarrak, erreferentziarik gabe aprobetxatu zituela.​​​​​ Beste salaketa bat ere egin izan diote Alexanderri: Ameriketan zehar bidaiatzeko Espainiako Koroak emandako ibiltze-baimen bereziaz gozatzean, atzerriko nazioek erabil zitzaketen artxibo ofizialak erraz kontsultatu ahal izan zituela.

## Bizitza 
thumb|ezkerrera|300px|alt=|Alexander von Humboldtek Ameriketara egindako bidaiak, 1799-1804
### Haurtzaroa eta lehen nerabezaroa
Alexander von Humboldten aita, jatorriz Pomeraniakoa (gaur egungo Polonian), Prusiako Federiko II.a Handiaren armadako ofiziala izan zen, eta Prusiako printzesaren kapilau izendatu zuten Zazpi Urteko Gerran egindako merezimenduengatik. Ama, Marie Elisabeth von Holwede, sustrai higanoteak zituen familia batekoa zen, eta, gainera, dirutza jaso zuen aurreko ezkontzatik alargundu ondoren.

Alexander etxean hezi zuten, Wilhelm anaiarekin batera (bera baino bi urte zaharragoa), Tegelko gazteluan, naturarekiko zaletasuna suspertu zuten tutore partikularrekin. Alexanderrek hamar urte zituela hil zen aitak pentsamendu ilustratuko hezitzaileak hautatu zituen semeentzat; horietako batek, Joachim Heinrich Campek (Rousseauk iradokia), eragin handia izan zuen haiengan. Alexander, ume zela interesatu zen naturaz, eta zehazki intsektuez, landareez eta harriez. Besteak ikasketen artean, marrazketa- eta pintura-eskolak jaso zituen, eta, 17 urterekin, bere lanak Berlingo Akademian erakutsi zituen. Bere gaitasun artistikoa nabarmen geldituko zen bere bidaia-liburuetako irudietan.

Alexander eta Wilhelmek harreman berezia zuten errege-etxearekin, argi dagoena, bada, printze oinordekoa Alexanderren aitajauna baitzen. Humboldt andrea, bi bider alargundua, bizitza apal samarraren alde egin zuen semeen hezkuntzarako behar beste baliabide erabili ahal izateko. Haiek prestakuntza sendoa jaso zuten hizkuntza zahar eta modernoetan, eta zuzenbide eta filosofia klaseak ia unibertsitate mailakoak zituzten espezialistak izan zituzten irakasle. Horietako baten bidez, bi gazteak Berlingo ilustrazioarekin harremanetan sartu ziren. Nerabezaroan, Alexanderrek karrera militarra egin nahi zuen, baina familiak urrundu egin zuen nahi horretatik. lehen prestakuntza-bidaia, 1790eko udaberrian egin zuen, eta, Rhin ibaian zehar, Herbehereetaraino joan zen, eta, handik, Erresuma Batura; orduan, beste kontinente batzuetara nabigatzearekin amets egiten hasi zen. Frantziako Iraultzaren garaian itzuli zen bere herrialdera, eta horrek bere ideia liberalak indartzen lagundu zuen.

Freibergeko Meatze Eskolan ikasi zuen, eta gobernuaren sail batean lan egin zuen, baina, bere ama hil ondoren, 1796an, Prusiako funtzionario publiko izateari uko egin, eta bere bidaia zientifiko gurariei ekin zien bete-betean. Herentziaren ondorioz, bazituen funts ekonomikoak, eta pertsona ospetsuekin erlazionatzen zen, hala nola Johann Wolfgang von Goethe eta Friedrich Schiller.

Lehen, Parisa joan, eta Afrikan zehar bidaia bat antolatu zuen. Hala ere, proiektu hori ezerezean geratu zen, eta, orduan, Hego Amerika eta Erdialdeko Amerika esploratzea erabaki zuen (1799an). Aimé Bonpland frantsesarekin eta Carlos de Montúfar ekuadortarrarekin batera (1802tik), hamar mila kilometro egin zituen hiru etapa kontinentaletan. Lehenengo biak, Hego Amerikan, Cumaná eta Caracasetik abiatuta, eta Orinoko Garaian, Esmeralda eta Casiquiare ibaiak bisitatuz. Bigarrena, Bogotatik Quitora, Andeetan barrena, eta, hirugarrena, Espainia Berrian barrena, non lurralde zabala zeharkatzeko beharrezko baimenak lortu zituen informazio hori Estatu Batuetako Gobernuari ez emateko baldintzarekin. Eskualdeko klimari, baliabide naturalei, orografiari, florari eta faunari buruzko datu ugari biltzea lortu zuen. Espainia Berrian, bere zuzendaritzapean, lehen errolda nazionala jaso zen, eta aberastasunez eta lurraldearen formaz txundituta, «oparotasunaren adarra» zela esan zuen.

Bogota bisitatu zuen, José Celestino Mutis botanikoarekin elkarrizketatzeko helburu nagusiarekin. Horrek Magdalena ibaian gora egin, eta Andeetako bideetan gora egin beharra ekarri zion. Ekuadorreko sumendiei buruzko ikerketa garrantzitsuak egin zituen, eta, Quiton, bertako aristokratek hartu zuten; Humboldtek Ameriketara egindako bidaiei amaiera eman zien Estatu Batuetara egindako bisita batekin. Han, Thomas Jefferson presidenteak, estudio geografikoen zale zenak, ostatu eman zion.

Azkenik, Humboldt, Bonpland eta Montúfar Europara itzuli ziren Filadelfiatik, eta 1804ko ekainaren 30ean iritsi ziren Frantziara. Parisen Simon Bolibar ezagutu zuen; hark esaten zuen Humboldt zela «Mundu Berriaren aurkitzaile zientifikoa, zeinaren ikerketak konkistatzaile guztiek elkarrekin baino zerbait hobea eman baitio Amerikari». Humboldtek, 1818an, Mariano Eduardo de Rivero y Ustáriz zientzialari perutar gaztea ezagutu zuen Parisen, Parisko École Royale de Mines-en ikasle zela. Handik urte batzuetara, haren lagun eta jagole handia izango zen, bere garaian Montúfar ekuadortarraren lagun eta aholkulari handia izan zen gisa; Montufar Ekuadorrera itzuli zen herrialde horretako sezesioaren alde borrokatzera. Gaur egun, Humboldten obraren balorazio akritikoa (batzuetan, muturrekoa) berrikusten ari dira, baita garai hartako Espainiako unibertsalistekin duen zor intelektual garrantzitsua ere (Lorenzo Hervás, José Celestino Mutis, Francisco Javier Clavijero, Juan Andrés eta beste batzuk).

## Ameriketako espedizioa
### Humboldt eta Bonpland Venezuelan barrena
[thumb|350px|Alexander von Humboldt eta [Aimé Bonpland|Bonpland, Casiquiare ibaiko Amazonaseko oihanean (Eduard Enderren olioa, 1850 inguruan).]]
Aimé Bonplandekin Espainiara joan zen, Mediterraneoko kostaldea oinez zeharkatuz Marseillatik Espainiako Bartzelona, Valentzia eta Alacanteraino. Madrilera iristean, bidean zehar altitude-neurriak hartzen joan zirenez, iberiar penintsularen erliebearen lehen sekzio-eskema zehatza egin zuten erredakzioan kontzentratu zen, unibertsoaren egituraren ikuspegi monumentala. Humboldtenak dira halaber: *Examen critique et historique de l´histoire et la géographie du Nouveau Continent* (1786-89), *Ansichten der Natur, mit wissenschaftilichen Erläuterungen* (1808, *Naturaren ezaugarriak klima eta lurralde desberdinetan*), *Voyage de Humboldt et Bonpland aux régions équinoxiales du noveau continent, fait en 1799-1804; Fragments de Géologie et de Climatologie asiatique* (1831), *Asie Centrale, recherches sur les chaînes de montagnes et la climatologie comparée* (1843) eta abar. Humboldt azken ilustratuetako bat kontsideratzen da.​ Diru guztia gastatu ondoren, 1859an hil zen Berlinen, ondorengorik utzi gabe. Gorpuzkiak Tegeleko panteoian lurperatu zituzten.

## Humboldten ekarpenak zientziari
[thumb|250px|*[Brachiosaurus brancai*-ren eskeletoa, Humboldt Historia Naturaleko Museoan (Museum für Naturkunde), Berlín]]
Humboldten Hego Amerikako testuek hogeita hamar urtean argitaratutako hogeita hamar liburuki biltzen dituzte. Lanak zientifikoak, atlasak, Kuba eta Mexikoko geografia eta ekonomiari buruzko tratatuak, bidaien narrazioa eta Kontinente Berriko geografiaren historiaren azterketa kritikoa dira. Amerikako herri indigenen mendikateen eta monumentuen ikuspegietan, irudiak erabiltzen ditu lehen aldiz, eta irudiak funtsezkoak dira, ez ilustrazio hutsak. Beren marrazkietan oinarrituta daude, eta litografiaren teknikarekin inprimatuak, orri gisa, batzuk koloretan. Humboldtek bere testu zientifikoak idazten ditu beste zientzialari batzuekin, elkarlanean. Geologiako bolumen ospetsua Goethe lagunari eskaini zion. *Cosmos*en helburua zen kitzikapen intelektualaren eta ikerketa zientifikoaren behar praktikoaren berri ematea, eta, bost liburukitan, garai hartako lurreko eta zeruko fenomenoei buruzko ezagutza guztiak deskribatzen ditu.

Humboldti espresio berriak asmatzea egozten zaio, hala nola isodinamikoak, isotermak, isoklinak, jurasikoa eta ekaitz magnetikoa. Geografia fisikoaren, geofisikaren eta sismologiaren oinarriak garatu zituen. Ezagutza zientifikorik ezin dela egon esperimentazio egiaztagarririk gabe frogatu zuen.

* «Humb.» laburdura erabiltzen da Alexander von Humboldt autoritate gisa adierazteko landareen deskribapen eta sailkapen zientifikoan.

Fitxategi:Img079.jpg|Zigilua, Humboldten omenez, SESB, 1959.
Fitxategi:Alejandrodehumboldt.jpg|Humboldt-en bustoa, Habanako Unibertsitatean.
Fitxategi:Alexander von Humboldt-Denkmal in der Budapester Str., Berlin - 1.jpg|Humboldten estatua Budapester Strassen, Berlin
Fitxategi:Von Humboldt Statue.jpg|Humboldten estatua Humboldt Park-en, Chicago
Fitxategi:Alexander von Humboldt Statue in Allegheny West Park.jpg|Humboldten estatua Allegheny West Parken, Pittsburgh, Pennsylvania
Fitxategi:Alexander von Humboldt Denkmal - Humboldt Universität zu Berlin.jpg|Humboldten estatua, Berlingo Humboldt Unibertsitatea.
Fitxategi:HumboldtCentralPark.jpg|Humboldt-en bustoa Central Parken, New York
Fitxategi:Monumento a Alexander Von Humboldt, Alameda Central, Ciudad de México.jpg|Humboldten estatua Erdiko Zumardian, Mexiko Hiria.
Fitxategi:Humboldt_-_Cuernavaca_I.jpg|Humboldten estatua, Cuernavaca, Mexiko

## Lanak 
Alexander von Humboldten idazlan nagusia, *Le voyage aux régions equinoxiales du Nouveau Continent, fait en 1799-1804, par Alexandre de Humboldt et Aimé Bonpland* (Paris, 1807, etc.) hainbat liburukitan banatuta argitaratu zen. Hona hemen liburuki nagusiak:
* ''Vue des Cordillères et monuments des peuples indigènes de l'Amérique* (2 lib., 1810);
* *Examen critique de l'histoire de la géographie du Nouveau Continent* (1814–1834);
* *Atlas géographique et physique du royaume de la Nouvelle Espagne* (1811);
* *Essai politique sur le royaume de la Nouvelle Espagne* (1811);
* *Essai sur la géographie des plantes* (1805);
* *Relation historique du Voyage aux Régions équinoxiales du Nouveau Continent, etc.* (1814–1825)
* *Monographie des melastomacées* (1833)

## Ikus, gainera 
* Humboldt itsaslasterra
## Erreferentziak 
## Bibliografia
* ACADEMIAS NACIONALES Y ASOCIACIÓN CULTURAL HUMBOLDT. 1969. “*Bicentenario del nacimiento de Alejandro de Humboldt 1769-1969*”. Palacio de las Academias. Caracas – Venezuela.
* ARMAS CHITTY, J. A. 1964. *Guayana: Su tierra y su historia*. Corporación Venezolana de Guayana. Caracas – Venezuela. 2 volúmenes.
* CUBILLOS O, LORENZO. 2002. “Epistolario de Alexander von Humboldt con personajes vinculados a Chile”. *Universum*. 17:3752.
* FREITES, YAJAIRA. 1995. «Conocimiento y técnica en la Venezuela de la Ilustración: una aproximación.» En: D.Soto-Arango, M. A. Puig-Samper y L. C. Arboleda (Eds.) *La ilustración en América Colonial*. Tomo I (pp:141-161). Consejo Superior de Investigaciones Científicas, COLCIENCIAS y Ediciones Doce Calles, Madrid, España.
* FREITES, YAJAIRA. 1996: «De la colonia a la República Oligárquica (1498-1870).» En: Roche, Marcel (compilador). *Perfil de la ciencia en Venezuela*. Fundación Polar. Caracas – Venezuela. Pp: 25-92.
* FREITES, YAJAIRA. 1997: “El problema del saber entre los hacendados y comerciantes ilustrados de la Provincia de Caracas – Venezuela (1793-1810)”. *Dynamis*, 17:165-191.
* FREITES, YAJAIRA. 2000. “La visita de Humboldt (1799-1800) a las Provincias de Nueva Andalucía, Caracas y Guayana en Venezuela y sus informantes”. *Quipu*. 13(1):35-52.
* FREITES, YAJAIRA. 2003. Ciencia y tecnología en Venezuela. En: *Enciclopedia Temática* (pp:217-239). Editorial Planeta Venezolana, S.A. Caracas – Venezuela. 3 volúmenes.
* GARCÍA CRUZ, CÁNDIDO MANUEL. 2017: «Consideraciones sobre la geología de las Islas Canarias en la obra de Alexander von Humboldt (1769-1859)». *Estudios Canarios*, **61**: 23-57. 
* GARCÍA CRUZ, CÁNDIDO MANUEL. 2020. Alexander von Humboldt y los fósiles inorgánicos de las Islas Canarias. Humboldt im Netz. Internationale Zeitschrift für Humboldt-Studien, Vol. XXI, N.º 40, pp. 15-33. 
* HENTSCHEL, CEDRIC. 1969: «Sobre la síntesis de literatura y ciencia natural en Alejandro de Humboldt.» En: *Alejandro de Humboldt 1769-1969*, pp. 103-144. Inter Naciones. Bad Godesberg - Alemania.
* LANCINI V. ABDEM R. 1981. “Humboldt en el oriente de Venezuela”. *Natura*. 70-71:22-24.
* LEÓN A, RAFAEL DE. Y RODRÍGUEZ D. ALBERTO J. 1976. *El Orinoco aprovechado y recorrido*. Corporación Venezolana de Guayana. Y Ministerio de Obras Públicas. Caracas - Venezuela. 216.
* MACHADO ALLISON, ANTONIO. 1993. “La fauna de ayer y hoy”. *Biblioteca de la Academia de Ciencias Físicas, Matemáticas y Naturales*. XXVII:111-128. Caracas, Venezuela.
* MEYER-ABICH, ADOLFO. 1969. «Alejandro de Humboldt.» En: *Alejandro de Humboldt 1769-1969*, pp.5-102. Inter Naciones. Bad Godesberg, Alemania.
* MEYER-ABICH, ADOLFO. 1985. *Humboldt*. Biblioteca Salvat de Grandes Biografías. Salvat Editores, S.A. Barcelona, España. 201pp. ISBN 84-345-8145-0.
* MARCELO OLIVEIRA DE FARIA. 2005. “Resenha um naturalista na América do início do século XIX”. *Candombá*. 1(2):146-150.
* NÚNEZ, ENRIQUE BERNARDO. 1962: «El Observatorio de Humboldt.» En: “*Figuras y estampas de la antigua Caracas*”. Publicaciones del Concejo Municipal del Distrito Federal. Caracas - Venezuela.
* RÓHL, EDUARDO. 1949. *Fauna descriptiva de Venezuela* (2.ª ed.). Tipografía Americana. Caracas – Venezuela. 498p.
* VENEGAS F, PASCUAL. 1969. *Alejandro de Humboldt, valor plural de la ciencia*. Instituto Nacional de Cultura y Bellas Artes. Caracas – Venezuela. 47p.
* VERACOECHEA DE CASTILLO, LUISA. 1998. «Alejandro de Humboldt en Venezuela. Segundo Centenario de su viaje a América» *Cuadernos PDVSA*. Petróleos de Venezuela, S.A. Caracas – Venezuela. 166p.

## Erreferentzia digitalak
* ÁLVAREZ LÓPEZ, ENRIQUE. 1960. «El viaje a América de Humboldt y Aimé Bonpland y las relaciones científicas de ambos expedicionarios con los naturalistas de su tiempo». *Anales del Instituto Botánico A. J. Cavanilles*[PDF en rjb.csic.es](http://www.rjb.csic.es/jardinbotanico/ficheros/documentos/pdf/anales/1965/Anales_22(1)_009_060.pdf)

* MARTÍ MARCO, Mª ROSARIO. 2019. *Hermanos Humboldt*. Número Monoráfico revista *Recensión*, julio-diciembre https://www.revistarecension.com/volumen-2/

* MÖRNER MAGNUS. 2000. *Alejandro de Humboldt - la parte venezolana de su "viaje" y otros relatos de viajeros a comienzos del siglo XVIII*, Revista del CESLA. International Latin American Studies Review. No. 1, 374. PDF

* MUSEO DE CIENCIAS DE CARACAS. S/F. *Alexander von Humboldt y Aimé Bonpland* 

* VELUT, SÉBASTIEN. 2002. *Alejandro de Humboldt en las Américas. El arte del explorador*. En: CiberLetras: revista de crítica literaria y de cultura, No. 5. HTML
* WULF, ANDREA. *La invención de la naturaleza o El nuevo mundo de Alexander von Humboldt''. Ed. Taurus 2016.