Francisco de Vitoria

**Francisco de Vitoria** —— Francisco de Vitoria (Burgos, 1483 edo 1486- Salamanca, 1546ko abuztuaren 12a) espainiar fraide dominikarra izan zen; Salamancako Unibertsitateko idazle eta katedraduna, errealismo aristoteliko-tomistaren pentsamendu humanistan oinarritutako nazioarteko zuzenbidean eta ekonomia moralean egindako ekarpenengatik nabarmendu zena.

NBEk omenaldia egin zion, eta Genovako Nazioen Jauregiko *Kontseiluen Aretoak* haren izena darama. Areto honetako muraletako batean, José María Sertek margotuak eta 1936an aurkeztuak, Francisco de Vitoria irudikatua dago, Salamancako Unibertsitatean eskolak ematen.

## Bizitza 
Francisco de Vitoria Burgosen jaio zen, 1486ko abuztuaren 12an, Gasteiztar jatorriko familia batean. 1504an Predikarien Ordenan sartu zen, bere garaian eta ondorengo urteetan eragin handia izan zuena. Txikitatik prestakuntza humanistiko ona jaso zuen.

Parisera bidali zuten, han arteak eta teologia ikasi zituen. 1523an itzuli zen Espainiara Valladolideko San Gregorio Ikastetxeko teologia irakasle gisa, 1526an Salamancako Unibertsitateko teologia katedra lortu zuen arte. Tomas Akinokoaren *Summa Theologiae* teologiako oinarrizko testuliburu gisa sartu zuen. Garai hartan Salamanca Espainiako eta Europako unibertsitate ospetsuenetako bat zenez, beste batzuek laster hartu zuten tomismoa, errealismo aristotelikotomista hedatuz.

Duintasuna eta giza izaeraren arazo moralak izan ziren bere lanaren ardatza. Zuzenbideari egindako ekarpenengatik eragin handia izan zuen, teologiari eta ekonomiaren alderdi moralei buruzko ikerketek ere eragin handia izan zuten arren. Ez zituen pertsonalki idatzi bere obra guztiak, *Relectio* generokoa da bere obra, hots, bere ikasleek edo idazkariek beren ikasgai eta kontakizunetatik abiatuta jasotakoak dira lan gehienak; hamairu dira gorde diren *Relectio-*ak, hauek Vitoriak bere garaiko gaiekiko zuen kezkaren adierazgarri dira Bere irakaskuntza eta metodo pedagokikoek hainbat teologo, legelari eta unibertsitariorengan eduki zuten eragina: zuzenean irakatsi zien edo bere teorien eragina jaso zuten; Melchor Cano, Domingo Báñez, Domingo de Soto eta Francisco Suárez, besteak beste, Salamancako Eskola izenekoa eratuz.  

## Pentsaera 
### Ekonomia 
Francisco de Vitoria Salamancako Eskolaren inspiratzailea izan zen; eskolastikaren alderak eragin handia izan zuen honetan, besteak beste, ekonomiari buruzko teorizazio oparoa egin zuen ikuspuntu moral batetik. Bere garaiko doktrina katolikoak merkatarien irabazi-nahia zuen bekatuagatik, eta merkatariek harengana jo zuten beren zalantzak argitzeko, merkataritza uzten edo kondenatzen baitzuten, eta horrek gai ekonomikoak jorratzera bultzatu zuen. Vitoriaren arabera, ordena naturala pertsonen, ondasunen eta ideien zirkulazio askatasunean oinarritzen da. Horrela, gizakiek elkar ezagutu dezakete eta senidetasun-sentimenduak areagotu. Horrek esan nahi du merkatariak ez direla moralki gaitzesgarriak, baizik eta zerbitzu garrantzitsua egiten dutela guztien onerako edo ongizate orokorrerako.

Salamancako Eskolak eragin handiko hainbat teoria ekonomiko garatu zituen gerora, hala nola ondasunaren eskasian oinarritutako eta eskaintzak eta eskariak eragindako bidezko prezioaren teoria, ekoizpen-kostuaren araberako prezioaren teoriatik argi eta garbi bereiziz. Eskola horrek diruaren teoria kuantitatiboa ere garatu zuen, XVI. mendeko inflazio altua azaltzeko erabili izan zena.

### Zuzenbidea 
Francisco de Vitoriak botere zibilaren eta eklesiastikoaren iturriak eta mugak aztertu zituen. Erdi Aroko ideiak baztertu zituen: hierarkia feudalak, enperadorearen edo Aita Santuaren nagusitasun unibertsala. Horrela, botere zibila aita santuaren aginpide espiritualari lotuta dago, baina ez bere botere tenporalari.[thumb|287x287px|Francisco de Vitoriaren estatua *Santo Domingo de Guzmán* monumentuan, [Burgosen]]

Amerikako indigenen eskubideez arduratu zen. *De indis* lanak Amerikan konkistatutako lurretan egindako gehiegikerien ezagutzaren aurrean bere jarrera adierazi zuen. Bertan dio indioak ez direla behe-mailako izakiak, edozein gizakiren eskubide berberak dituztela eta beren lurren eta ondasunen jabe direla. Hau izan zen *Ius gentiumaren* hasiera ("jende zuzenbidea"). Bere balio intelektualagatik oso errespetatua, Karlos I.ak kontsultatua izan zen, eta bere ideiak eta frai Bartolome de las Casasenak Gorteetan entzunak izan ziren. Bi erlijioso hauei esker, 1542an Indietako legeak aldarrikatu ziren, indiarrak gizaki askeak zirela eta Koroaren babes zuzenaren pean jartzen zituela esan zutenak. Bere heriotzaren ondoren, Las Casas bera eta honen zenbait ikasle (Cano, Soto, Carranza) Valladolideko Batzarrean hartu zuten parte(1550), zeinetan Vitoriak Amerika konkistatzeko bidezkoak eta bidegabeak ziren tituluei buruzko argudioak Juan Ginés de Sepúlvedaren aurka erabili ziren; eztabaida honi “Polémica de los naturales” izenez izan zen ezaguna.

Vitoria gerra justuaren kontzeptuaren teoriko nagusietako bat izan zen. Herrien arteko ika-mikak ebazteko indarraren erabileraren mugak aztertu zituen *De iure belli*-n. Zilegi da gerra egitea, baina hasteko kausa zuzen bakarra irain bati proportzionalki erantzutea da. Beraz, gerra ez da zilegi erlijio ezberdintasunek edo lurraldea handitzeko nahiak bultzatua bada.

*De potestate civili*-n nazioarteko zuzenbide modernoaren oinarri teorikoak ezarri zituen, Hugo Grociorekin batera fundatzailetzat hartzen dena. Zuzenbide naturalean oinarritutako herri guztietako komunitate baten ideia proposatu zuen lehenetarikoa izan zen, harreman internazionalak soilik indarraren erabileraran oinarritzearen aurka agertu zen. Nicolas Makiavelok Estatua moralki autonomotzat jotzen zuen bitartean (eta, beraz, ezin zen kanpoko arauen arabera epaitu), Vitoriaren arabera munduko jardunak muga moralak ditu.

#### Konkista ez-legitimoak 
Vitoriak defendatzen zituen lege naturalalren printzipioa eta giza eskubideen unibertsalitatea Europako potentzia kolonialen menderakuntza grinaren aurka egiten zuten. Dogma kristauaren baitan gailentzen zen moraltasun nagusiak indigenak konkistatu eta gobernatzea zilegi zela zioen. Konkista horretarako argudio batzuk legez kanpokotzat jotzen zituen Vitoriak, "Hasiera batean dena komuna zenaren logikan" oinarrituta. Fedegabeak halabeharrez gaizkia ez baziren eta kristauek gaiztakeriak egiten bazituzten, ez zen logikoa kristauek paganoen gaineko eskubidea izatea. Iritzi honek, erregeek gobernatzeko zuten jainkotiar eskubidea ere zalantzan jartzen zuen, eta, beraz, Vitoria eta Karlos I.a Espainiako erregearen artean desadostasun ugari sortu zituen, hala ere, erregeak aholkua eskatzen jarraitu zion Vitoriari.

#### "Bidezko" gerra 
Vitoriaren Lege naturalaren ideiak eta pertsonen eskubideak lotuta zeuden Mundu Berriaren konkistan gerra justuaren teoriarekin, eta pasioz eztabaidatzen ziren gerraren justifikazio moral eta erlijiosoak. Arazo nagusia Kristoren irakaspenak errealitate politikoekin lotzea zen, Tomas Akinokoaren obretatik abiatuta, zeinak bidezko kausa eta *bidezko gerra* bereizten baitzituen; Salamancako Eskolak ideia horri buruzko gogoeta egin zuen. Vitoriak ez zuen onartzen erlijioak gerra justifikatzea aurkariak fedegabeak zirelako edo konbertsioa arbuiatzen zutelako. Sinesmenak ezin dira behartu: hautapen askeko ekintza dira, eta Jainkoak ematen digu hau.

Vitoriak, justizia eta moraltasun arazoak erlijiotik bereizteaz gain, nazioarteko legeei eta giza eskubideei buruzko etorkizuneko azterlanen oinarriak ere ezarri zituen. Estatu gerlariek erantzukizunak dituztela eta borrokalariak ez direnek eskubideak dituztela dioen doktrina, Hagako eta Genevako Konbentzioek kontsakratua, aditu honen irakaskuntzetan sortzen da. Gaur egun doktrina hori nazioarteko zuzenbidearen esparruan indigenen eskubideak eztabaidatzen direnean ere editatzen da.

## Lanak 
* *De potestate civili, 1529*
* *Del Homicidio, 1530*
* *De matrimonio, 1531*
* *De potestate ecclesiae I eta II, 1532*
* *De Indis, 1532*
* *De Jure belli Hispanorum in barbaros, 1532*
* *De potestate papae et concilii, 1534*
* *De augmento caritatis et diminutione, 1535*
* *De eo, quod tenetur homo, cum primum venit ad usum rationis, 1535*
* *De simonia, 1536*
* *De temperantia, 1537*
* *De arte magica, 1540*
* *De regno Christi, ca. 1528*
* *Relectiones Theologicae, 1557*
* *Summa sacramentorum Ecclesiae, 1561*

Garrantzi handikoa da Tomas Akinokoaren obrei buruzko bere iruzkin zabala, eskuz bakarrik kontserbatua:

* *Comentario a la Secunda secundae de Santo Tomás*, ed. Vicente Beltrán de Heredia, 6 volúmenes, Salamanca 1932-1952.
* *Textos inéditos de Francisco de Vitoria", en Friedrich Stegmüller:* Francisco de Vitoria y la doctrina de la gracia en la Escuela salmantina". Barcelona 1934: 166-482

## Bibliografia 
* Norbert M. Borengässer: Francisco de Vitoria. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 12, Bautz, Herzberg 1997, , Sp. 1525–1530
* Norbert Brieskorn, Gideon Stiening (Hrsg.): *Francisco de Vitorias >De Indis3* Bd. 10 (2001), Sp. 830–831.
* Juan Goti Ordeñana: *Del Tratado de Tordesillas a la doctrina de los derechos fundamentales en Francisco de Vitoria*. Universidad de Valladolid, Valladolid 1999. .
* Rolf Grawert: *Francisco de Vitoria. Naturrecht – Herrschaftsordnung – Völkerrecht*. In: *Der Staat. Zeitschrift für Staatslehre, Öffentliches Recht und Verfassungsgeschichte*. 39. Bd., 2000, S. 110–125.
* Ramón Hernández Martin: *Francisco de Vitoria. Vida y pensamiento internacionalista*. Biblioteca de autores cristianos (BAC), Madrid 1995. .
* Ulrich Horst: *Leben und Werke Francisco de Vitorias.* In: Francisco de Vitoria: *Vorlesungen (Relectiones) Völkerrecht, Politik, Kirche.* Hrsg. von Ulrich Horst, Heinz-Gerhard Justenhoven, Joachim Stüben (*Theologie und Frieden.* 7/8, hrsg. vom Institut für Theologie und Frieden Hamburg). Stuttgart 1995/1997, Bd. I (1995), S. 13–99.
* Heinz-Gerhard Justenhoven: *Francisco de Vitoria zu Krieg und Frieden*. Stuttgart 1991 (*Theologie und Frieden.* 5).
* Carlos López Hernández: *Ley, Evangelio y Derecho Canónico en Francisco de Vitoria*. Universidad Pontificia de Salamanca. Salamanca 1981.
* Heinrich Kipp: *Moderne Probleme des Kriegsrechts in der Spätscholastik. Eine rechtsphilosophische Studie über die Voraussetzungen des Rechtes zum Kriege bei Vittoria und Suarez* (= *Görres-Gesellschaft zur Pflege der Wissenschaft im katholischen Deutschland*. H. 68). Schöningh, Paderborn 1935.
* Harald Maihold: *Strafe für fremde Schuld? Die Systematisierung des Strafbegriffs in der Spanischen Spätscholastik und Naturrechtslehre.* Köln u.a. 2005, S. 174–181.
* Harald Maihold: *Die Tötung des Unschuldigen, insbesondere im Krieg. Schuld und Nutzenargumente in der thomistischen Morallehre des 16. Jahrhunderts.* In: *Ancilla Iuris*, Artikel vom 14. August 2007.
* Demetrio Ramos u.a.: *La ética de la conquista de América. Francisco de Vitoria y la Escuela de Salamanca* (= Corpus Hispanorum de pace, Bd. 25). Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC), Madrid 1984. .
* Marcelino Rodríguez Molinero: *La doctrina colonial de Francisco de Vitoria o el derecho de la paz y de la guerra*. Librería Cervantes, Salamanca, 2., überarbeitete und erweiterte Aufl. 1998. .
* Michael Sievernich: *Toleranz und Kommunikation. Das Recht auf Mission bei Francisco de Vitoria.* In: Frank Grunert, Kurt Seelmann (Hrsg.): *Die Ordnung der Praxis. Neue Studien zur Spanischen Spätscholastik.* Tübingen 2001, S. 183–203.
* Johannes Thumfart: *Die Begründung der globalpolitischen Philosophie: Francisco de Vitorias Vorlesung über die Entdeckung Amerikas im ideengeschichtlichen Kontext.* Berlín 2012 (Digitalisat).
* Johannes Thumfart (enlace roto disponible en Internet Archive; véase el historial y la última versión).: *Die Begründung der globalpolitischen Philosophie. Zu Francisco de Vitorias "relectio de indis recenter inventis" von 1539.* Berlín 2009. (256 S.).
* Mariano Fazio Fernández (1998). *Francisco de Vitoria: Cristianismo y Modernidad*. Ediciones Ciudad Argentina. .
* Juan Belda Plans (2013). *Grandes personajes del Siglo de Oro español*. Palabra. pp. 323 y ss. .

## Erreferentziak