Anacamptis morio

***Anacamptis morio*** espezie fanerogamoa  da, *Orchidaceae* familiako *Orchidoideae* azpifamiliako *Orchis* orkidea generoan sartzen dena. Europako Mediterraneoan eta Afrikako ipar-mendebaldean banatzen dira. Lurrekoak dira eta tuberkuluak dituzte.

## Deskribapena 
Hostoak oblongoak dira, eta 8 cm-ko luzera izaten dute. Orban uniforme samarrak izaten dituzte, purpurakara-marroi ilun kolorekoak. Braktea foliarrak ere baditu (3-4), zurtoina, luzeraren zatirik handienean biltzen dutenak. Hostoak lurpeko noduluetatik hazten dira. Nodulu horiek gehienez 6 cm-ko tamaina izaten dute eta elipsoideak dira.

Infloreszentziaren zurtoina, tentea da eta luzanga, 5-10 hosto lantzeolatudun erroseta basaletik irteten da, batzuetan tanto purpura-marroi kolorez zipriztinduta daudenak. 7,5 eta 12,5 cm bitarteko zurtoina.
thumb|Anacamptis morio, landarea
Lorearen forma luzanga da lore txikiekin (8tik 12ra). Hiru sepaloetatik  alboko biak tamaina berekoak dira eta kolore marroi-berdexka kolorekoak, erpinean bat egiten duten zain berde ilunagoak eta oinarria  elkartuta, sepaloak alboetan okertuta geratzen dira, zutabearen gainean guztiz estali gabe. Erdiko sepaloa albokoak baino txikixeagoa da; purpura kolorekoa, zutabearen gainean egoten da. Labeloa ¾ kroskoaren azpitik ateratzen da eta purpura-zuri kolorea du. Labelo trapezoidalak hiru lobulu ditu (bi koska txikiz osatua), erdikoa albo bakoitzeko bi lobuluak baino apur bat zabalagoa da, eta hauek pixka bat okertuta daude barrurantz eta gorantz. Ikusten ez diren eta lorearen barruan dauden bi petalo oso txiki ere baditu. Martxotik ekainera loratzen da. Kolorea zurixkatik hasi eta arrosa eta purpura tonu ezberdinetara alda daiteke.

### **Ugalketa** 
Berak ekoizten ez duen nektarra eskaintzeko itxurak egiten ditu. Bere polinizatzailea ezezaguna da. Estrategia nagusia tuberkuluen bidezko ugalketa begetatibo eraginkorra da. Horregatik, lore gutxik ematen dute fruitua (%20 baino gutxiago).

## Habitata 
Belardietan eta joera azidoko lurretan garatzen da, eguzki-argia zuzenean jotzen duen lekuetan edo itzal partzialean. Mediterraneoan eta Afrikako ipar-mendebaldean hazten da.

## Erabilera sendagarriak 
thumb
Salep izeneko tuberkuluetako irina oso elikagarria eta demulzentea da. Eriondoentzako eta haurrentzako dieta berezietan erabiltzen da. Oso aberatsa da muzilagoan, eta gelatina demulzente eta leun bat osatzen du. Gelatina hori kanal gastrointestinal narritaduretarako  erabiltzen da. Irin zati bat eta berrogeita hamar ur zati nahikoa dira gelatina osatzeko. Irina prestatzeko tuberkulua landarea loratu ondoren lehortu berria dagoenean eta haziak askatu dituenean  bildu behar da.

## Taxonomia 
*Orchis morio* Carl Linnaeus-ek deskribatu zuen eta Spcies Plantarum 940. 1753-n argitaratu zuen.

## Etimologia 
Orkidea hauek grezierazko όρχις “orchis”-etik hartzen dute izena, barrabil esan nahi duena, lur-espezie batzuetan lurpeko tuberkuluak agertzeagatik. “Orchis” hitza Teofrastok (K.a.371/372 - 287/286) erabili zuen lehen aldiz bere “De historia plantarum” (Landareen historia naturala) liburuan. Aristotelesen dizipulua izan zen eta Botanika eta Ekologiaren aitatzat hartzen da.

*morio*: gaztelaniatik datorren epitetoa eta Errenazimenduko fantasiazko kaskoa izendatzen duena.

### Sinonimoak 
* *Orchis morio* var. *picta* (Loisel.) K.Richt. 1890
* *Orchis picta* Loisel. 1827
* *Anacamptis morio* (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase 1997;
* *Orchis albanica* Gölz & H.R.Reinhard 1984;
* *Orchis candida* A.Terracc. 1910;
* *Orchis champagneuxii var. mesomelana* (Rchb.f.) D.Tyteca 1986;
* *Orchis crenulata* Gilib. 1792;
* *Orchis graeca* Orph. ex Soó 1928;
* *Orchis intermedia* Meigen & Weniger 1819;
* *Orchis moria* Retz. 1779;
* *Orchis morio f. velutina* (Schur) Pauca 1972;
* *Orchis morio subsp. albanica* (Gölz & H.R.Reinhard) Buttler 1986;
* *Orchis morio var. longicalcarata* Boiss. 1842;
* *Orchis morio var. mesomelana* Rchb.f. 1851
* *Orchis morio var. velutina* Schur 1866
* *Orchis nicodemi* Ten. 1811;
* *Orchis officinalis* Salisb. 1796;
* *Orchis skorpili* Velen. 1886;
* *Serapias athensis* Lej. 1813

## Izen arrunta 
* Gazteleraz: amor de dama, clavellina, cojón de perro, compañón, compañón de perro, sanjuán, sanjuán morado, satirión, satirión hembra, serapias, serapio hembra de hojas estrechas, testículo de perro, testículos de perro.

## Galeria 

Fitxategi:Anacamptis morio bat.jpg
Fitxategi:Anacamptis morio bi.jpg
Fitxategi:Anacamptis morio hiru.jpg
Fitxategi:Anacamptis morio lau.jpg
Fitxategi:Anacamptis morio bost.jpg
Fitxategi:Anacamptis morio sei.jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. *Orchids: Care and Cultivation.* London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
* Schoser, Gustav. *Orchid Growing Basics.* New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
* White, Judy. *Taylor’s Guide to Orchids.* Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
* The Illustrated Encyclopedia of Orchids by Alec Pridgeon. Published by the Timber Press.
* The Manual Of Cultivated Orchid Species By Bechtel, Cribb and Launert, Published by The MIT Press.
* Williams, N. H. 1972. A reconsideration of Ada and the glumaceous brassias. Brittonia 24: 93–110.