Marian Diamond

**Marian Diamond** (Glendale, 1926ko azaroaren 11a - Oakland, 2017ko uztailaren 25a) estatubatuar zientzialari aitzindaria neurozientziaren arloan eta neurozientzia modernoaren sortzaileetako bat izan zen. Bera eta bere taldea izan ziren garuna esperientziarekin aldatu eta aberastasunarekin hobetu daitekeela argitaratu zuten lehenak, gaur egun garunaren plastikotasuna bezala ezagutzen duguna berresten duten lehen datu erabakigarriak eman zituena. Albert Einsteinen garunean egindako ikerketek garuneko zelula glialen funtzioetan garatzen ari zen iraultza zientifikoa azkartzen lagundu zuen. Argitaratutako beste ikerketa batzuek arratoi ar eta emeen garun-kortexaren arteko desberdintasunak, pentsamendu positiboaren eta osasun immunologikoaren arteko lotura eta emakumeen papera zientzian aztertu zituzten.

## Biografia 
Marian Diamond Glendalen jaio zen, Kalifornian. Montague Cleeves mediku ingelesaren eta Rosa Marian Wamphler Cleeves latineko maistraren seigarren eta azken alaba izan zen. La Crescentan hazi zen, eta bere neba-arrebekin batera La Crescenta gramatika eskolan, Clark Junior High-en eta Glendale High School-en ikasi zuen. Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatera joan aurretik, Glendale Community College-n ikasi zuen.

1950ean Richard Martin Diamondekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituen: Catherine Theresa (1953), Richard Cleeves (1955), Jeff Barja (1958) eta Ann (1962). 1979an dibortziatu zen. Geroago, 1988an, Arnold Bernard Scheibelekin, UCLAko neurozientzietako irakaslea zenarekin, ezkondu zen.

Harvard Unibertsitatean ikerketa-laguntzaile gisa lan egin zuen 1952tik 1953ra. Cornell Unibertsitatean eskolak eman zituen lehen emakumea izan zen, non 1955etik 1958ra giza biologia eta anatomia konparatiboa eman zituen. 1960an Berkeleyra itzuli zen irakasle gisa. 

1965ean, Kaliforniako Unibertsitateak (Berkeley) irakasle laguntzaile plantillarekin bat egitera gonbidatu zuen; ondoren, irakasle elkartua izan zen, eta, azkenik, irakasle emeritua. Titulu horri eutsi zion 2017an hil zen arte. 1984an, Diamond-ek eta bere kideek Albert Einsteinen garuneko ehun nahikoa eskura izan zuten haren lehen azterketa egiteko, eta ondoren haien ikerketa argitaratu zuten.  1985eko *On the Brain of a Scientist: Albert Einstein*-ek polemika sortu zuen akademian zelula glialen eginkizunari buruz. Hala ere, neurogliarekiko interes berria ere ekarri zuen.

### Ekarpenak neuroplastikotasunaren eremuan 
Marian aitzindaria izan zen anatomiaren arloan, neurozientziaren esparruan. Bere ekarpenek gaur egun garuna ezagutzeko eta ikusteko modua aldatu dute. 60ko hamarkadan sortu zuen neuroplastikotasun anatomikoaren lehen ebidentzia zientifikoa. Garai horietan adostasun zientifikoak garunaren izaera genetikaren ondorio zela eta ezin zela aldatu esaten zuen. Marian Diamondek erakutsi zuen garun-azalean badaudela giroak alda ditzakeen egiturazko osagaiak; hori adin txikitik zahartzarora arte gerta daiteke. Arratoi gazteekin egindako hasierako esperimentu anatomikoek garun-azala %6 loditzen dela erakusten dute ingurune aberastuetan zeuden arratoietan, ingurune aberasturik ez zutenekin alderatuta. Aberastutako azal batek ikasteko gaitasun handiagoa duela frogatu zen. Emaitza horiek 1964an argitaratu ziren, eta neurozientzien paradigma tradizionalak aldatu eta neurozientzia modernoa eraikitzen lagundu zuten.

Diamond-ek frogatu zuen gizonezkoen eta emakumezkoen kortexen egiturazko antolamendua nabarmen desberdina dela eta sexu esteroide hormonarik ezean alda daitekeela.

### Albert Einsteinen garuneko ikerketak 
1984 hasieran, Diamond-ek Albert Einsteinen gordetako garunaren lau bloke jaso zituen Thomas Stoltz Harveyren eskutik. Thomas Harvey patologoa zen Princeton Ospitalean Einstein hil zen unean, eta 1955ean autopsian bere garuna lortu eta bere jabetza mantendu zuen. Einsteinen garuna zeloidinaz babestuta egoteak, Marian Diamondek jaso zuenean, hura aztertzeko metodoak mugatu zituen.
## Argitalpen aipagarriak 
Bere ibilbide zientifikoan zehar, hainbat artikulu eta kapitulu argitaratu zituen liburuetan. Horien artean, honako hauek nabarmentzen dira:

* Mohammed, A. H., Zhu, S. W., Darmopil, S., Hjerling-Leffler, J.Winblad, B., Ernfors, P., & Bogdanovic, N., et al. (2002). *Environmental enrichment and the brain*. In Progress in brain research (Vol. 138, pp. 109–133). Elsevier.
* Diamond, M. C. (2001). *Response of the brain to enrichment*. *Anais da Academia Brasileira de Ciências*, 73(2), 211–220.
* Diamond, M. C., Scheibel, A. B, Murphy Jr, G. M., & Harvey, T. (1985). *On the brain of a scientist: Albert Einstein*. *Experimental neurology*, 88(1), 198–204.
* Diamond, M. C., Law, F., Rhodes, H., Lindner, B., Rosenzweig, M. E., Krech, D., & Bennett, E. L. (1966). *Increases in cortical depth and glia numbers in rats subjected to enriched environment*. *Journal of Comparative Neurology*, 128(1), 117- 125.
* Diamond, M. C., Krech, D., & Rosenzweig, M. E. (1964). *The effects of an enriched environment on the histology of the rat cerebral cortex*. *Journal of Comparative Neurology*, 123(1), 111–119.

### Liburuak 
1985ean garuna koloreztatzeko *The Human Brain Coloring Book* liburuaren egileetako bat izan zen. 1988an *Enriching heredity: The impact of the environment on the anatomy of the brain* liburua argitaratu zuen. Azkenik, 1998an, ''Magic Trees of the Mind: How To Nurture Your Child's Intelligence, Creativity, and Healthy Emotions from Birth through Adolescence* liburuaren egilekidea izan zen.  

## Sariak eta aintzatespenak 
Hainbat aldiz aitortu eta saritu dituzte haren lana eta ibilbide zientifikoa; besteak beste, hauetan:
* *House Berkeley Ikasle ohien Saria* (2016).
* *Paola S. Timiras hil osteko saria* zahartzeari buruz egindako ikerketagatik. Zahartzeari buruzko Ikerketa eta Hezkuntza Zentroak emana (2016).

## Film dokumentala 
thumb|*My Love Affair with the Brain* dokumentalaren posterra.
2017an aireratu zen *My Love Affair with the Brain: The Life and Science of Dr. Marian Diamond* izeneko dokumentala. Marian Diamondek zientzian emakume gisa eta neurozientzietan aitzindari gisa izandako bizitzaz hitz egiten du. Ikerketarako grina eta irakaskuntzarako maitasuna ere kontatzen ditu. *Luna Productions*-eko Catherine Ryan and Gary Weimberg ekoizle eta zuzendariak Marian Diamond jarraitu zuten bere ibilbide zientifiko eta akademikoaren azken bost urteetan. Mayim Bialik neurozientzialari eta aktoreak kontatzen du dokumentala.

Irekiera-eszena Marian Diamonden klasearen irekiera klasikoa da: Lore-kapela bat irekitzea, kontserbatutako giza burmuin bat duena, eskuetan hartzen duena, garunaren aforismo ugarietako bat zerrendatzen duen bitartean:

Garuna eskuan eduki dezakezun hiru librako masa bat da, ehun mila milioi argi-urteko unibertso bat irudika dezakeena.

### Izendapenak eta sariak 
Dokumentala PBS bidez transmititu zen. Askotan izendatu eta saritu zuten.

* 2018: Zientzia eta teknologiako dokumentalen *Emmy sarietarako* *izendapena.*
* 2017: *PRIX ADAV saria* urteko hezkuntzako film onenari. Parisko Film Zientifikoen Nazioarteko Jaialdian (Pariscience Festival International du Film Scientifque) emandako saria.
* 2017: *Urrezko Kavli-AAAS Science Journalism saria* zientzia-dokumentalik onena izateagatik.
* 2017: Dokumentala zientzia liburu eta filmen kategoriako urteko film onenen zerrendan sartu zen.
* 2017: *Audientziaren saria* dokumental onenari. Durangoko Film Jaialdian emana.
* 2016: Audientziaren saria. Fest-RiverRun Filmen Nazioarteko Jaialdian banatu zen.
* 2016: *Film onenaren saria*. Amerikako Psikologia Elkartearen Film Jaialdian emana.
* *Dokumental onenaren saria*. Filmes Indigo Moon Jaialdian eta New Yorkeko High Falls Film Jaialdian emana.
* *Ikusleen gogokoenaren saria''. Kaliforniako Mill Valley Film Jaialdian emana.

## Erreferentziak