Isaac Santesteban

**Isaac Santesteban Sánchez** (Iruñea, 1929 - ibid. 2022ko urriaren 1a) espeleologo nafarra izan zen, Euskal Herrian aitzindaria, eta Espainian izandako lehen espeleologo profesionala.

## Ibilbide espeleologikoa 
### Hastapenak eta Iturralde Espeleologia Taldean 
Isaaci gazterik piztu zitzaion lurpeko munduarekiko jakin-mina: 10 bat urterekin, lagunekin Iruñeko ur-horniduraren tuneletan barneratzen zen, kandela-argitan. Talde honetan, inolako diru laguntzarik gabe, esplorazioetan trebatu ziren aurkikuntza garrantzitsuak eginez. Orduan eginiko esplorazioen artean, aipatu daitezke: Larraun lurpeko ibaia Lezegaldetik zehar, Tximua / Morillo Ondoko Leizea, Nabaskoze, Benasa, Ezpileta, Alkerdi-Berroberria, Zugarramurdi, Ikaburua, Basaletz, Frankelizena, Ormazarreta, Urederra, Ponsolua, Itxitxoa... Hastapenetik bertatik, lan hauetan katalogazio eta artxibazio sistematikoa erabili zuten, artean existitzen ez zen Nafarroako probintzia mailako katalogo bat eratzeko asmoarekin. Honekin, eta ordura arte eginiko lan guztiarekin, Nafarroako Foru Aldundiari txostena aurkeztu zioten, diru laguntza bat eskatuz. Isaac gidari zela, lan garrantzitsuak egin zituzten 1973ra arte (VPEren Espeleologia Sailak martxan iraun zuen denboran, alegia). Esplorazio hauen berri zehatza "Larra - Sima de San Martín", "20 años de espeleología en Navarra" eta "Memorias de un espeleólogo" liburuetan dago:

* Larra-Belagua: Europako karst garrantzitsuenetako bat den honek taldearen esfortzu handiena eraman zuen, nazioarteko hainbat talderekin elkarlanean. VPEkoen lehen espedizioa 1954an izan zen, eta 1966ean Larran aritzen ziren talde guztiak koordinatzeko ARSIP elkartea eratu zenean, Santesteban izan zen sortzaileetako bat.
* Andia: Riezu, Zalbide, Morillo Ondoko Leizea ("Tximua"), Arteta, Peñablanca... mendi multzo honetan guztira 200 bat haitzulo esploratu zituztelarik.
* Aralar: Larraun, Lezegalde, Aizarreta, Niluze, Irañeta, Armendiaga, Ponsolua, Ormazarreta, Larretxiki, Pagomari, Vizcaino...
* Urbasa: Urederra urbegiaren sistema hidrologikoaren gaineko ikerketak.
* Sarbil: hainbat kobazuloren esplorazioa, tartean labar-artedun eta beste aztarna arkeologikoak dituzten hainbat harpe.
* Leire: Talarizos, San Miguel, Turendo, monasterio inguruko leizeak, Fuente, Cañada, San Pedro de Usun, Peña Roya, Arbaiun, Liedena, ermitauen koba artifizialak.
* Illon eta Nabaskoze: Legaroz, Ollate, Benasa, Cerumen, Koskalleta, Ososki, Cueva del Moro.
* Larraun - Uitzi - Azpiroz: Araxes, Martinzulo, berun meatzeak, Aldaz, Otxola.
* Labia: Urrizelki, Atapaburu, Espoz, Biorreta, Zubeltz, Uriz, Ardaiz, Aintzioa, Saragueta, Esnoz, Lusarreta, Espinal.
* Espinal - Olondriz - Erro: Mezkiritz, Lezemotz, Lezeaga, Zakuriturri, Serpentekoleze, Loizu, Olondriz, Erro...
* Berrendi - Abodi: Errozkiogeina, Elukiate, Auzaberro, Beroagarria, Artegia...
* Lokiz: Basaura kobazuloaren esplorazioa, eta multzoaren azterketa hidrologikoa.
* Erronkari: hasieran esaniko Larrako lanez gain, Mintxate, Ezkaurre, Rincón de Belagua, Arrigorrieta, Ibon, Antxemarro... Urte berean (1956), Arantzazuko I Euskal Espeleologia Jardunaldi historikoetan parte hartu zuen (Espainian ospatutako lehen espeleologia kongresua), non VPEko kideekin batera "Material y técnica de exploración subterránea" izeneko hitzaldia eman zuen. edo Karrantzako Torca del Carlistako esplorazioan (1958).

1960ean, Larran eginiko V Euskal Espeleologia Jardunaldietan, Santesteban San Marti Harriko Sistema esploratzen jardun zuen nazioarteko espedizioaren buruetako bat izan zen. Arreta mediatiko handia erakarri zuen operazio honetan, besteak beste La Actualidad Española aldizkariaren ekipo bat bertaratu zen, eta Jesús Hermida erreportari gazteak leize barruan zegoen Isaaci elkarrizketa egin zion, espeleologoek ezarritako telefono haria baliatuz.

1963an, taldean "odol berria" behar zela eta, Santestebanek gonbidapena luzatu zien eskaladan aritzen ziren gazte batzuei. Horrela sartu ziren taldean Emilio Castiella, Jesus Mari Urtasun, Primitivo Garralda, Juan Miguel Martinez de Goñi (Miguel “Puntos”) eta Juan Mari Feliu. Lehen trebakuntza saioak Andian egin zituzten (Artetako Cueva del Moro eta Azantza). 1986ra arte, Herri Lanen aurrekontuetan espeleologiara zuzendutako aurrekontu berezia lortu zuen eta espedizioen planifikazioan lan handia egin zuen: ingurumen irizpide berriak bultzatuz (leizeen garbitasuna), esplorazioen antolakuntzan, teknifikazioan (kartografia, planimetria, argazkigintza), prospekzio metodologian, geologia estrukturalaren azterketan, hidrologiaren azterketan, beste espezialistekin elkarlanean... hau guztia, leize barruko esplorazio lanez gain.
Isaac Santestebanen lana berebizikoa izan zen Larra-Belaguako Natura Erreserbaren kudeaketan espeleologiak bere lekua izan zezan: ''"La spéléologie à Larra - PSM lui doit beaucoup. Par son travail pour la mémoire des recherches mais aussi pour son implication dans la réglementation de la Reserva de Larra où il a réussi à inscrire la spéléologie scientifique et d'exploration dans les objectifs de la Reserva. Et cela n'a jamais été remis en cause par le Medio Ambiente".*

(Michel Douat, ARSIPen koordinatzailea)Bereziki, Santestebani mugaz bi aldeetako espeleologia taldeen elkarlana ahalbidetzea aitortzen zaio:*"Sans lui effectivement il y a une multitude de choses qui n'auraient jamais pu se faire sur la partie espagnole de la Pierre. Pour les belges je pense notamment aux expés du SCB au début des années 80 sur le BU56, aux expés du centre sur Ukerdi dans les années 90 et bien avant sur le Mulekeke, et plus récemment aux expés du Speleo Club Avalon sur Anialarra".''

(Richard Grebeude, Spéléo Club de Belgique)

## Salbamendua 
Isaacek esplorazioaren arriskuak lehen eskutik ezagutu zituen: 1954ean Larran, Etxaleku leizean izotz horma bat gainean erori zitzaion, eta ozta-ozta heriotzetik libratu zen.

Espeleolaguntzaren antolakuntza formalaren aurretik ere, Santestebanek lurpeko salbamenduetan parte hartu zuen, hala nola:

* 1959an, Mairuelegorretan (Zigoitia).
* 1962an, Villanuan (Aragoi).

Felix Ruiz de Arkauteren heriotzak eragindako susperraldiaren ondorioz, Hego Euskal Herrian lurpeko erreskatea antolatzearen beharra are nabarmenago geratu zen. Testuinguru horretan, Isaacek gaiari buruzko artikulua argitaratu zuen 1975 urtean, Bizkaiko Kobie aldizkarian. 

## Argitalpenak 
Aldizkarietan artikulu asko eta hainbat liburutan kolaborazioak argitaratu zituen. Baita zenbait liburu ere:
* 1964. Larra. Sima de San Martín. Nafarroako Foru Aldundia - Vianako Printzea Erakundea, Iruñea.
* 1976. 20 años de espeleología en Navarra (1952-1974). IPV – Nafarroako Foru Aldundia, Iruñea.
* 1992 (Carlos Acaz-ekin). Catalogo Espeleológico de Navarra. Nafarroako Jaurlaritza, Iruñea. 386 or. 1953 eta 1979 artean esploratutako 1200 haitzuloen berri emanez, karstaren zientzien 30 arlotan banaturik. 2006. Memorias de un espeleólogo. 50 años de espeleología en Navarra. Ed. Sahats, Iruñea.

## Azken urteak 
1996an erretiroa hartu eta gero, datu historiko eta arkeologikoen bilketan jarraitu zuen; 2016an 15 tomo mekanografiatu bazituen, Nafarroako karstari eta bestelako gaiei buruz, hala nola mitologia, antropologia eta antzinako erlijioak. Azken urteak, osasun egoerak derrigortuta, erresidentzia batean eman zituen; eta bisitan joaten zitzaizkion senide eta lagunek kontatzen dute Isaacen kasuan, zahartzaroan ohikoa den dementziak ere kutsu espeleologiko hunkigarria hartu zuela: gaztaroko kobazulo eta esplorazioetan zegoela uste izaten baitzuen. Horrela hartu zuen lo betirako, 2022ko urriaren 1eko goizaldean.

## Omenaldiak 
2016an, Sarawak esplorazio eta geografia elkarte katalanaren ohorezko kide izendatua izan zen.

2018 urtean, Aralargo Mendukilo kobazulo turistikoaren irekieraren 13. urteurrenaren harira, Isaac Santestebani omenaldia egin zitzaion, hark baitzuen lehenengotz kobazulo honen berri zientifikoa eman.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak