Ginea

**Ginea**, izen ofiziala **Gineako Errepublika** Hiriburua Konakry da; hori dela-eta, **Ginea-Konakry** izena ematen zaio batzuetan herrialdeari, Guinea Bissautik eta Ekuatore Gineatik bereizteko.

## Geografia 
### Mugak 
Ginea mendebaldeko Afrikan dago, ipar latitudeko 7° eta 13° artean, eta mendebaldeko longitudeko 7° eta 15° artean. Ginea Bissaurekin eta Senegalekin du muga iparraldean, Malirekin ipar-mendebaldean, Sierra Leonarekin mendebaldean, Liberiarekin hegoaldean, eta Boli Kostarekin hego-ekialdean. Hego-mendebaldean 320 kilometroko kostaldea du Ozeano Atlantikoaren ertzean.

### Erliebea 
Lau eskualde natural bereizten dira:
* Ginea beherea edo itsasaldeko Ginea (), itsasertza eta kostaldeko ordokia barne; herrialdearen %&nbsp;18 hartzen du. Ordokia 48-80 kilometro zabal da, estuagoa iparraldean hegoaldean baino.
* Erdialdeko Ginea (), Fouta Djalon mendigunea hartzen duena, herrialdearen %&nbsp;20. Hareharrizko goi ordokiak, ibar sakonak eta arroka igneoek eratutako gailurrak tartekatzen dira. Tamgué (1.538 metro) da mendirik garaiena.
* Ginea Garaia (), herrialdearen %&nbsp;38, ipar-ekialdean. Niger ibaiaren goi arroa hartzen du. Granitoz, gneissez, eskistoz eta kuartzitaz eratua, 300 metroko garaiera du, batez beste.
* Ginea Oihantsua (), herrialdearen %&nbsp;23, hego-ekialdean. Eskualde menditsua eta bakartua da, Ginea, Liberia eta Boli Kostaren artean hedatzen dena. Bertan dago Nimba mendiko Natura Erreserba Integrala, Unescok Gizateriaren ondare izendatu zuena. Nimba (1.752 metro) da herrialdeko mendirik gorena.

### Hidrografia 
Fouta Djalon mendigunea eskualdeko hiru ibai nagusien sorburua da: Trantsizio epe baten ostean "hauteskunde askeak" antolatuko zituztela adierazi zuen Moussa Dadis Camarak, Junta Militarraren buruak, eta bera ez zela horietara lehiatuko. Bederatzi hilabete geroago, ordea, presidentetzarako hauteskundeetara aurkezteko asmoa zuela jakinarazi zuen. 2009ko irailaren 28an, elkarretaratze baketsu batean parte hartzen ari zirenak tirokatu zituzten indar armatuek, eta emakume andana bortxatu zituzten soldaduek. Oposizioaren arabera, gutxienez 157 lagunek bizia galdu zuten, eta 1.200 baino gehiago zauritu ziren.

2010eko azaroko presidentetzarako hauteskundeetan Alpha Condé nagusitu zen. 2014-2015ean, ebola agerraldi batek 2.500 lagun baino gehiago hil zituen. 2015eko presidentetzarako bozak Condék irabazi zituen, eta baita 2020koak ere.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
Ginea errepublika presidentzialista da. Errepublikako presidentea da estatuburua eta lehen ministroa gobernuburua. Parlamentuak ganbera bakarra du, Biltzar Nazionala (), 114 kidez osatua.

### Banaketa administratiboa 
Zortzi eskualde administratibotan banaturik dago, eta horiek hogeita hamahiru prefetura eta gune berezi batean (Konakry).

thumb|upright=1.6|Gineako eskualdeak

## Demografia 
### Biztanleria 
[thumb|260px|[Fouta Djalongo familia bat.]]
2020an 13,1 milioi biztanle inguru zituen. Biztanleria oso gaztea da: 0-14 urte bitartekoak, %&nbsp;41,2 dira; 15-24 urte bitartekoak, %&nbsp;19,3; 25-54 urte bitartekoak, %&nbsp;30,8; 55-64 urte bitartekoak, %&nbsp;4,7; eta 65 urtetik gorakoak, %&nbsp;3,9. Biztanle hazkundea, %&nbsp;2,7 2020an, oso handia da, haur hilkortasuna izugarria bada ere: 1.000 jaioberritik 52 hiltzen dira. Bizi itxaropena 63,2 urtekoa da: 61,3 urtekoa gizonezkoena eta 65 urtekoa emakumezkoena (2020ko zenbatespenak). Ginea oihantsuko talde desberdinak erantsi behar zaizkie horiei.

### Hizkuntzak 
Frantsesa da herrialdeko hizkuntza ofiziala. Bertako hizkuntza nagusiak fula, mandinkera, susuera, kisiera, kpelleera eta lomera dira.

### Erlijioa 
Musulmanak dira biztanleen %&nbsp;89,1, kristauak %&nbsp;6,8 eta %&nbsp;1,6 erlijio tradizionalen jarraitzaileak (2014ko zenbatespena).

### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
[thumb|260px|Urre meatzaria, Siguiri, [Kankango eskualdea|Kankan.]]
Guinea munduko estaturik txiroenetarikoa da eta laguntza internazionalaren dependentzia du. Per capita errenta 937 dolarrekoa izan zen 2019an (munduko 212.a). Hala ere, mendebaldeko Afrikako aberatsenetakoa da baliabide naturalei dagokienez: lurrak eta klimak askotarikoak izanik, era anitzetako gaiak landu daitezke, eta orobat dira lur egokiak azienda eta basogintzarako. Itsasoan eta ibaietan arrain asko dago. Lurpean mea hobi garrantzitsuak daude: burdina eta bauxita batez ere, eta baita kobaltoa, urrea eta diamanteak ere. Sare hidrografikoa ere guztiz egokia da, bai energia lortzeko, bai lursailak ureztatzeko. Baina baliabide horiek guztiak ez dira inondik inora behar bezala ustiatzen.

Ahmed Sékou Touré lehendakariaren agintaldian (1959-1984), diktadurapean, bakartua egon zen, kanpoko harremanik gabe ia. Nekazarientzat guztiz kaltegarria izan zen hori eta, zapalkuntza politikoa zela-eta, teknikari askok alde egin zuen. 2008an, Lansana Contéren heriotzaren osteko estatu kolpearen ondoren, Nazioarteko Diru Funtsak eta Munduko Bankuak murriztu zituzten beren garapen programak. Ezegonkortasun politikoak, lehengaien prezio apalek, ustelkeriak, eraginkortasun txikiak eta gobernuaren gardentasun ezak zailtzen dute herrialdearen hazkundea.

Nekazaritzak ekartzen du BPGaren %&nbsp;19,8, industriak (meatzaritzak, batez ere) %&nbsp;32,1, eta zerbitzuek %&nbsp;48,1 (2017ko zenbatespena). Bauxita, urrea, diamanteak eta burdin mea dira atzerriarekiko truke gai nagusiak.

## Galeria 

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arzallus Antia, Amets, Balde, Ibrahima *"Miñan"*, susa-literatura.eus
*  *Guinea country profile*, bbc.com