open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gunn-Rita-Dahle Flesja

**Gunn-Rita-Dahle-Flesja** (1973ko otsailaren 10a) Norvegiako kirolari bat da. 1995eko apirilean egin zuen bere lehenengo MTB (Multivan mérida biking) ibildia 22 urterekin. Mendiko bizikletan lehiatu zuen krossean.
thumb
Udako bost  Joko Olimpikoetan parte hartu zuen, 1996 eta 2016 artean Urrezko domina lortuz Atenasean 2014an,  kros proban 1. geratu zen. 1998 eta 2012 bitartean 6 domina irabazi zituen mendiko bizikletako munduko txapelketan, eta 10 domina 1998 eta 2017 bitartean Europako mendiko bizikleta txapelketan 2. gertau zen. 

## Sari orokorrak 
Gunn-Ritak guztira 18 Olimpiar, Munduko eta Europako Txapelketako urrezko dominak irabazi ditu. Gaur egun Alemaniako MTB taldean ibiltzen da (Multivan mérida biking taldean). 2002ko urtarriletik dabil Méridako bizikletan eta  20 urte daramatza txirrindulari profesionalki. 4 urtez jarraian (2003-06) Munduko Kopa orokorra irabazi du eta guztira 30 Munduko Kopa irabazi ditu.

### Sari zehatzagoak 
Olimpiar urrezko domina: Atenas, Grezia (2004)

Munduko Txapelduna Urrezko Dominak: Rotorua, Zeelanda Berria (2006), Livigno, Italia, (2005), Les Gets, Frantzia (2004), Kaprun, Austria (2002).

Munduko Txapeldun maratoiko urrezko dominak: Selva Val Gardena, Italia (2015), Kirchberg, Austria (2013), Villabassa, Italia (2008), Oisans, Frantzia (2006), Lillehammer, Norvegia (2005, Bad Goisern, Austria (2004).

Europako Txapelketako Urrezko Dominak: Mosku, Errusia (2012), Dohnany, Eslovakia (2011), Kluisbergen, Belgika (2005), Walbrzych Ksiaz, Polonia (2004), Kaprun, Austria (2003), Zurich, Suitza (2002).

Munduko Txapelketako Zilarrezko Dominak: Leogang, Austria (2012), Mont-Sainte-Anne, Kanada (1998)

Europako Txapelketako ilarrezko Dominak: Montebelluna, Italia (2010), Kaprun, Austria (2002-2003).

Europako Txapelketako Brontzezko Dominak: St. Wendel, Alemania (2008).

Munduko Kopako irabazlea: 2003, 2004, 2005, 2006.

Munduko Kopako bigarren postua: 1996, 1999, 2012.

Munduko Kopako lasterketak 1.postua: Vallnord, Andorra (2018), Lenzerheide, Suitza (2015),Val-dÌsére, Frantzia (2012), La Bresse, Frantzia (2012), Madril, Espainia (2008), Curaçao, Venezuela(2006).

## Joku olimpikoetako dominak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melbourneko museoa

**Melbourneko museoa** Australiako Melbourneko Carlton lorategietan kokatutako historia natural eta kulturaleko museoa da.

Erakusketen Errege Jauregiaren ondoan kokatua,  museoa 2000. urtean ireki zen Victoriako Gobernuaren proiektu gisa, aretoa kudeatzen duen Victoriako Museoen izenean.

Melbourneko museoak Melbourneko hiri-egoerari erantzun aberatsa ematen dio, eta hezkuntza, historia, kultura eta gizarteari elkarren artean harremana izateko lekua eskaintzen dio ingurune garaikide batean.  Gaur egun, Melbourneko azpiegitura arinen zati garrantzitsu bat da eta Australiako museo eta erakargarri turistiko ezagunenetako bat bezala sailkatuta dago. 2011n Australiako Turismo Sarietan erakarpen turistiko onenaren saria irabazi zuen  .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Denton Corker Marshall Architects
* Australiako Arkitektoen Institutua
* RACV Turismo Sariak
* Melbourneko Museoa
* Ezintasunari buruzko informazioa
* Melbourne Food and Wine 2006ko Commonwealth Jokoetan
* Museoko elementuen erreferentzia
Marlies Schild

thumb|Marlies Schild
**Marlies Child**, ezkondu ondoren **Raich** (Admont, Austria, 1981eko maiatzaren 31) Austriako eskiatzaile Alpino ohia da. Skiklub Dieten taldekoa da. 

## Ibilbidea 
19 urterekin hasi zen bere eski karrera profesionalarekin, 2001eko abenduaren 9an.

2004tik denboraldi guztiak bukatu ditu lehenengo hiru postuetan eslalom-eko munduko kopan 2009koa izan ezik min hartuta egon zela.

Eslalom garaikurra irabazi zuen 2007, 2008 eta 2011an. Bere emaitzarik onena lehiaketa absolutuan 2007an 2. postuan geratuta lortu zuena izan zen.

2009ko denboraldian kanpoan geratu zen min hartu zuelako. Min hartuta egon eta gero abenduaren 29an Lienzeko eslaloma irabazi zuen.

2010eko olimpiar jokoetan ere lehenengo hiru postuetan geratu zen zilarrezko dominarekin eta 2011ko munduko txapelketan urrezko domina irabazi zuen. 

2013 denboraldiko zati handi bat galdu egin zuen berriz ere min hartu zuelako.

Munduko kopako slalom kategorian 35 garaipen izanik, diziplina honetako irabalea izan zen, Mikaela Shiffrin-ek 2018ko abenduaren 29an garaitu zuen arrte.n
thumb|Marlies Schild 2006, Aspen
2006ko, 2010eko eta 2014ko olinpiar jokoetan zilarrezko dominak irabazi zituen.

## Kanpo estekak
Susana Reyes

**Susana Reyes** (Quito, Ekuador, 1958ko martxoaren 1a) dantzaria eta koreografoa da. Ekuadorreko Dantza Institutu Nazionalean ikasi zuen. Bere jarduera artistikoak balletean hasi ziren, dantza garaikidera igaroz, eta 1991tik aurrera *buto butoh* japoniar dantzan jarri zuen interesa, ondoren, Andeetako butoh dantza proposatu zuen, egileak *arte, oso duin, gizatiar eta benetakotzat* jotzen duen estiloa.

## Ibilbidea 
Susana Reyes 1972an sartu zen dantza-munduan. Bere prestakuntza akademikoa Dantza Institutu Nazionalean, Kultur Etxeko Ballet Eskolan eta Ekuadorreko Dantza Konpainia Nazionalean egin zuen. Mexikon eta Estatu Batuetan espezializatu zen.1980ko hamarkadaren hasieran, Klever Varia, Carlos Cornejo, Hugo Larrea eta Wilson Picorekin osatu zuen ikasketa-taldea, mugimendu garaikiderako eredu bat lantzea helburu hartuz..

Gonbidapen bati erantzunez, New Yorkera joan zen, dantza garaikidearen metropolira, eta 1984an OFF Festivalen parte hartu zuen, Quebradanza obrekin.

Handik urte batzuetara, Ekuadorrera itzuli zen, Japoniako Butoh dantzaren eta Andeetako Kosmovisioaren kodeen bat-egitea agertarazteko.

Ekuadorreko Kultur Etxearen 74. urteurrenaren harira  *Aleluyah en Butoh* zuzeneko musika duen dantza ikuskizuna aurkeztu zuen, eta bera izan zen protagonista Moti Derenekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Susana Reyes Heroinas

* Andeetako butoh
Sonia Robertson

**Sonia Robertson** (Burnham Market, Zimbabwe, 1947ko ekainaren 2a) Zimbabweko belar-hockeyko jokalari ohia da, eta Moskun 1980ko Udako Olinpiar Jokoeta urrezko domina irabazi zuen talde nazionaleko kidea izan zen. Sandra Chick ahizpa bikia Sobietar Batasuneko hiriburuko kidea ere izan zen, eta biak dira hockeyko urrezko domina bat lortu duten lehenengo bikiak.

Mendebaldeko Europako, Australiako eta beste herrialde batzuetako boikot baten ondorioz, Emakumezkoen belar-hockey Txapelketak ohi baino ekipo gutxiago zituen. Eskaera berantiarra bidali zitzaion Zimbabweko gobernuari, eta berehala elkartu zen talde bat lehiaketa hasi baino astebete lehenago. Denen harridurarako irabazi zuten, 1980ko Jokoetan Zimbabweko domina bakarra eskatuz.

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20200418072848/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ro/sonia-robertson-1.html
Elizabeth ibaia (Ipar Lurraldea)

**Elizabeth ibaia** Darwin portura isurtzen da Darwinetik gertu Australiako Ipar Lurraldean . 

## Ibilgua 
Ibaiaren iturburuak Noonamahetik hegoaldean daude eta ipar-mendebaldeko norabidean isurtzen dira eta Stuart autopista zeharkatzen dute Humpty Dootik hegoaldera. Estuario-eremu batean zehar jarraitzen du eta Darwin portuko Ekialdeko Besoan isurtzen da gero Beagle golkoan eta azkenean Timor itsasora isurtzen da.

Ibaiak Finniss eta Howard ibaiekin konpartitzen du arroa, 8.672 kilometro koadroko azalera hartzen duena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tene Mujika saria

**Tene Mujika saria** Debako udalak eta Elkar argitaletxeak  Robustiana Mujika Egaña idazlearen omenean urtero antolatzen duten  beka da.

Sari honetara, Euskal Herriko historia hurbilari buruzko ez-fikziozko proiektuak aurkeztu behar dituzte parte hartzaileek. Izan ere, euskal literatura aberastearekin batera, Euskal Herriko historia hurbila ezagutaraztea da bekaren helburua. Idazleak saridun suertatzen badira, euren lanak argitaratzeko aukera izaten dute.

Robustiana Mujika, Robustenez eta Tene Mujika-z ezaguna dena, 1888an Deban jaiotako euskal idazle eta olerkaria izan zen eta gaur egun martxan dagoen bekari ematen dio izena. Lehen Tene Mujika Literatur Lehiaketa 1984an egin zen. 2006. urtean lehiaketatik beka izatera pasa zen. Urte bateko epea izaten dute irabazleek proiektua garatzeko eta ondoren publikatzeko

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erronkariko zubia

**Erronkariko zubia** Erronkariko ibaxako Erronkari udalerrian zubi bat da, Ezka ibaiaren gainean.

## Zubia 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erronkari
* Ezka

## Kanpo estekak
Done Sebasti baseliza (Nabarzato)

**Done Sebasti baseliza** Erronkariko ibaxako Nabarzato herri hustuan, gaur egungo Erronkari udalerrian, Erdi Aroko kristiau baseliza bat da, erromaniko estiloan.

## Eraikina 
Eraikin erromanikoa, harlanduzkoa, laukizuzen formako oinplano xumea eta zirkuluerdi-formako absidea dituena. Barrualdeko atalak kanoi erdiko gangez estalita daude, fajoien gainean. Titularra XVI. mendeko bigarren hereneko eskultura errenazentista da, 1540. urte ingurukoa. Data hori antzinako erretaulako pieza batean kontserbatzen da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Nabarzato
* Erronkaribar

## Kanpo estekak
Jelena Baturina

**Jelena Nikolaievna Baturina** (; Mosku, 1963ko martxoaren 8a) enpresaburu eta oligarka errusiarra da, hauen talde maskulinoan emakumezko aberats bakanetakoa. 2010. urtetik Londresen bizi da, baina aberastasunak pilatu zituen 1990eko hamarkadan, Juri Luzhkov Moskuko alkatearekin  (1992tik 2010era) ezkonduta egon zelarik, hiriko hainbat kontratu bere eskuetan jausten zirelarik, bere jabetzako Inteco konpainiaren bidez.

## Aberastasunak 
*Forbesek* 1990ko hamarkadatik Errusiako emakumezkorik aberatsena izendatu izan du sistematikoki, eta bilionarioen (zentzu amerikarrean) klubean bakarra izan da urte askoan. 2020an, Baturinak 1.200 milioi dolar eduki arren, gainditu egin zuten: Tatiana Bakaltxukek 1.400.000 milioiko jabetza zuela ebatzi zuen Forbesek..

Dirutza nola egin zuen, hainbat kontakizunek salatu izan dute, eta Wikileaksek dokumentatu: 1990eko hamarkadan, eta Moskun, senarra alkate zuela, Inteco konpainiak lortzen zituen behin eta berriro kontratu publikoak. Errusiako 1990eko pribatizazioen eta aberasteen eskemetan berezia izan zen kasu hau, zeren eta Moskun pribatizazio gutxi izan ziren konparazioan, eta aparatu politiko publikoak indar handia zuen; horregatik Luzhkoven bidezko konexioaren garrantzia. Tartean Solntsevskaya Bratva Moskuko mafia taldea ere bazela salatu izan da. Harrezkero, Londresko aberats errusiarren taldekoa da. Luzhkov 2019an hil zen, eta Moskuko katedral nagusian izan zuen hileta. Lehen lerroan egon zen Vladimir Putin Baturina alargunarekin.

Be Open Foundation eta itxura filantropikoa duten beste erakunde batzuen buru da Baturina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erronkariko monasterioa

**Erronkariko monasterioa** edo *Done Martie monasterioa* Nafarroa Garaiko Erronkariko ibaxako Erronkari udalerrian dagoen monasterio zahar bat da. 
## Historia 
Done Martie monasterioa, X. mendearen amaieran dokumentatua (Aznar bere abadea dohaintza-akta bat sinatzen ageri da Leireko monasterioan). Monasterioa Nafarroako Erresumako garrantzitsuenetako bat zen orduan, bere abadea errege akta sinatzen agertzen baita Igariko, Burdaspariko eta Obelbakoarekin batera. 1085eko urtarrilaren 28an sartu zuen Antso V.a Ramiritz erregeak Leireko abadian, Zigozeko eta Baongo dekaniekin eta Añozeko, Erronkariko, Gardeko eta Nabarzatoko elizekin batera. Done Martie leirear Donejakue bide ezezagunaren mugarri garrantzitsuenetako bat da, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan barrena; Gardeko eliza bera ere Done Jakue apostoluari eskainia dago. Leireren gainbeherarekin, bizitza monastikoa desagertzen da. Gaur egun, gazta-fabrikatik gertu geratzen dira hondakinak.Erreferentziak
*

## Ikus, gainera 
* Erronkari

## Kanpo estekak
Albert zubia (Brisbane)

**Albert zubia** Australiako Brisbane hirian (Queensland), Indooroopilly eta Chelmer artean, Brisbane ibaia zeharkatzen duen altzairuzko sareta diseinuko ondare-zerrendatutako tren zubia da. Henry Charles Stanleyk diseinatu zuen eta 1894tik 1895era John McCormick & Son-ek eraiki zuen, 1893an uholdeengatik galdutako zubi baten ordez. Bi zubiak Galesko Printzearen, Albert Printzearen omenez, izendatu zituzten. Queensland Ondare Erregistroan gehitu zuten 1992ko urriaren 21ean. 

Albert zubiak Indooroopilly eta Chelmer tren geltokiak lotzen ditu. Egiturak altzairuzko bi bao ditu, harlangaitzezko estribuez eutsiak, eta hormigoizko erdiko pilare bat, burdinazko kaxoi batean sartuta dagoena. Espaloi bat jarri zuten ibaian gora..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biltzar Federala (Errusia)

**Biltzar Federala** (), gehienetan **Senatua** () deitua, Errusiako goi ganbera da. Subjektu federalak deitutako Errusiar Federazioko lurralde-erakundeetako 170 ordezkarik osatzen dute: bat botere legegileak izendatua eta bestea bakoitzaren botere betearazleak izendatua. Era berean, prozedura beraren bidez ken daitezke beren karguetatik. Kontseiluaren ordezkariek 30 urtetik gorakoak izan behar dute. Federazioko Kontseiluko kideak ezin bortxatuzkoak dira beren eginkizunak betetzean.

Federazioaren Kontseiluak 187 kide ditu, horietatik 170 subjektu federalek izendatzen dituzte eta 17 Errusiako presidenteak izendatzen ditu. Hauteskunde zuzenen bidez hautatzen ez direnez, Federazioaren Kontseiluko kideak ez dira formalki talde parlamentarioetan egituratzen, ordezkatzen dituzten alderdien arabera.

Errusiako behe ganbera Estatu-Duma da.

## Presidenteen zerrenda 
*Vladimir Xumeiko (1994ko urtarrilak 13 - 1996ko ekainak 23)
*Jegor Strojev (1996ko ekainak 23 - 2001eko abenduak 5)
*Sergei Mironov (2001eko abenduak 5 - 2011ko maiatzak 18)
**Aleksander Torxin (2011ko maiatzak 18 - irailak 21; bitartekaria)
*Valentina Matvijenko (2011ko irailak 21 – egun)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune Ofiziala
Perviy Kanal

**Perviy Kanal** (; ) Errusiako telebista publikoaren erakundea da.

1995eko apirilaren 1ean hasi zen emititzen, eta desagertutako Sobietar Telebista Zentralaren lehen kanala ordezkatzeko asmoz.  Errusiako Telebista Publiko berria (ORT, errusieraz) sozietate anonimo gisa sortu zen, Errusiako gobernua akziodun nagusia izanda, baina gainerako kapitala enpresa pribatuen eskuetan izan daiteke. Bere programazioa orotarikoa da eta publizitate-merkatuan talde pribatu handiekin lehiatzen da.

Piervy Kanal independentea da irrati-difusio publikoko beste enpresa errusiar batzuekiko, hala nola Errusia osoko telebista-konpainia eta irrati-emisore estatala (VGTRK).

Gaur egun, zazpi kanal tematiko ditu (bat VGTRKrekin lankidetzan). Nazioarteko bertsioak ere baditu.

Bere egoitza Moskuko Ostankino dorrean dago eta bere seinalea lurralde osoaren % 98,8ra iristen da. Errusiako Federazioaren audientzia handiena duen Errusiako telebista-katea da, eta bertsio propioak ditu Sobietar Batasun zaharreko beste herrialde batzuetan. 1993ko urtarrilaren 1etik 2022ko otsailaren 26ra Europako Irrati-Telebista Batasuneko kidea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune Ofiziala
Tioeter

**Tioeter** edo **sulfuro** funtzio-talde organiko bat da eter funtzio-taldearen analogoa non bi kate karbonatuen artean zubi egiten duen atomoa sufrea da eta ez oxigenoa: R-S-R'. Sufrea duten konposatu asko bezala tioeter lurrunkorrei kiratsa darie.

Sufre eta oxigenoa taula periodikoan talde bereko elementuak direnez, anfigenoak bi-biak, eterren eta tioeterren kimikak ezaugarri amankomunak ditu kasu askotan.

## Nomenklatura 
IUPAC-ek sulfuro izendapena lehenesten du kimika-literatura modernorako. Alabaina, bi izendapenak dabiltza. Adibidez, (CH3)2S dimetil sulfuro gisa ezagutzen da, baina C6H5SCH3-ri tioanisol esaten zaio eskuarki  *metilfenil sulfuroren* ordez, bere kide den anisolarenkin analogiaz, C6H5OCH3.

## Ezaugarriak 
Tioeterren ezaugarri behienena beren usain sendoa da, kirasdunak izatea alegia. Usaina erabilerarako muga da tioeter lurrunkorren kasuan. Ezaugarri fisikoei gagozkielarik, eterren oso antzekoak dituzte, baina ez dira horren lurrunkorrak, fusio-puntua handiagoa dute eta ez dira horren hidrofilikoak.

Tioeterrak agente inportanteak dira biologian, bereziki metionina aminoazidoaren eta biotina kofaktorearen bidez.

## Sintesia 
Tioeterrak prestatzeko ohiko bidea tiolen alkilazioa da. Erreakzio hauek base baten aurrean jazoten dira eskuarki.

RBr + HS-R' -> RSR' + HBr

Beste sintesibide bat da disulfuroak konposatu organolitikoekin edo Grignaden erreaktiboekin tratatzea.

R3CLi + R'S-SR'' -> R3CSR' + R''SLi

Adizio-erreakzioen bidez ere sintetiza daitezke alkenoak tiolekin tratatuz. Maiz fotohasarazle bat baliatzen da erreakzio abiarazteko.

R-CH=CH2 + HS-R' -> R-CH2CH2-S-R'

## Erreakzioak 
Eterrak orohar oxigenoak oxidatzen ez baditu ere, tioeterrak errazki oxidatzen dira sulfoxidora zein gerora sulfonara oxida daitekeen. Hidrogeno peroxidoa izaten da oxidatzaile tipikoa. Adibidez:

# thumb|174x174px|1,4,7-tritiaziklononanoaS(CH3)2 + H2O2 -> OS(CH3)2 + H2O                                                                    , dimetil sulfoxidoa
# OS(CH3)2 + H2O2 -> O2S(CH3)2 + H2O, dimetil sulfona

Tioeterretako sufre-atomoa erraz alkila daiteke, eterren oxigenoarekin pasatzen ez den bezala. Sulfonio gatz egonkorrkl erdiesten dira, trimetilsulfonio ioduroaren modukoak.

S(CH3)2 + CH3I -> [S(CH3)3]^+I^-

Tioeterrek trantsizio-metalekin konposatu konplexuak eratzen dituzte. . Adibidez, 1,4,7-tritiaziklononanoak tioeter ziklikoak hiru hortzetako estekatzaile moduan jokatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cima Vallonako segada

250px|right|thumb|Cima Vallonaren ikuspegia

**Cima Vallonako segada** Befreiungsausschuss Südtirol (BAS) erakunde armatuak Cima Vallonan (Venetoko eskualdean) burutu zuen atentatu odoltsua izan zen, lau polizia italiar hil zituena, 1967ko ekainaren 25ean. Hego Tiroleko talde armatu independentistak bere historian zehar burutu zuen ekintzarik odoltsuena izan zen Cima Vallonakoa. Befreiungsausschuss Südtiroleko bost taldekide auzi-ihesean epaituak izan ziren ekintza honegatik Italian, eta horietako hiruk bizi osorako zigorra jaso, Austrian epaituak eta absolbituak geroago izan arren.

## Testuinguru politikoa 
Hego Tirol hizkuntza eta kultura alemaneko lurraldea da, Tirol austriar eskualdearen zati historikoa. Italiak Lehen Mundu Gerraren amaieran (1918an) anexionatu zuen. Anexionatu ondoren italiar jendearen inmigrazioa azkartu zen, eta kolono berriek lehenengo gune italieradunak sortu zituzten .

Benito Mussolini diktadoreak agintea eskuratu zuenean Hego Tiroleko italiazartze prozesua indartu zen, eskoletan alemanierazko hezkuntza debekatuz, toponimia aldatuz eta populazio-mugimenduak erabiliz (kolonoen bidez) lurraldeak bere jatorrizko hizkuntza eta kultura gal zitzan.

Bigarren Mundu Gerraren ostean Italiako errepublika berriak jarreraz aldatu eta nolabaiteko autonomia eman zion eskualdeari. 1946an, Südtiroler Volkspartei alderdi abertzaleak 155.000 sinadura bildu eta Austriako orduko kantzelariari (Leopold Figl) bidali zizkion, Italiaren menpeko Hego Tirola Austriara itzul zedin .

1961ean Austriak Hego Tiroleko afera Nazio Batuen Batzar Nagusira eraman zuen, eta urte hartan bertan NBEk Italiako Gobernua De Gasperi-Gruber ituna berraztertzera behartu zuen. Horren ondorioz, 1971ean Italiako Gobernuak, Austriarekin negoziatu ondoren, autonomia oso zabala eman zion Hego Tiroli (baita arlo fiskalean ere, Hego Euskal Herriaren antzekoa ).

## Gertaerak 
1967ko ekainaren 25ean, goizeko 3:40an, Befreiungsausschuss Südtiroleko (BAS) taldekideek Cima Vallonan (Venetoko Alpeetan, Austriako mugan) lehergailu bat aktibatu zuten, zutoin elektriko bat eraitsi zuena. Italiako militar batek, zaintza lanak egiten ari zenak, hura ikusi eta horren berri eman zuen irratiz. Bi ordu geroago, militar italiarrez osatutako patruila agertu zen bertan, gertaera ikertzeko. BASeko kideek pertsonen aurkako minez bete zuten ingurua lehenago, eta horietako batek patruilako kide bat hil zuen, honek zapaldu zuenean. 

Patruilak alde egin eta Compagnia Speciale Antiterrorismoko lau paraxutistak, lehergailuak indargabetzeko lanetan trebatuek, ikerketaren ardura hartu zuten, Cima Vallonara helikopteroz joanez. Eremua aztertu ondoren eta itzultzeko bidea hartzen ari zirela, atentatu-egileek lehergailu indartsu bat aktibatu zuten, hiru militar hilez. Laugarrena larri zaurituta geratu zen, baina  bizirik atera lortu zuen 

Leherketaren lekuan egurrezko bi oholtxo aurkitu zituzten, BAS (Befreiungsausschuss Südtirol) Hegoaldeko Tiroleko erakunde independentistak sinatutako erreklamu batekin grabatuta. Testuak hau zioen:

.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendeko lurralde

thumb|300px|Mendeko lurraldeen mapa.
**Mendeko lurraldea**, **mendeko eremua** edo **dependentzia** (batzuetan kanpoko lurraldea esaten zaio), estatu subirano gisa independentzia politiko edo subiranotasun osoa ez duen lurraldea da, baina politikoki kontrolatzen duen estatuaren eremu integraletik kanpo dagoena.

Mendeko lurralde bat herrialdearen azpibanaketatik bereizi ohi da, ez baita estatu subirano baten zati. Administrazio-azpibanaketa, aldiz, estatu propio baten zatiketa da. Mendeko lurralde batek, aldiz, autonomia handia izaten du bere kontrol-estatuarekiko. Historikoki, kolonia gehienak menpeko lurraldetzat hartzen ziren. Gaur egun munduan geratzen diren mendeko lurraldeek autonomia politikoaren maila oso altua izaten dute. Hala ere, erakunde autonomo guztiak ez dira menpeko lurraldetzat hartzen, eta mendeko lurralde guztiak ez dira autonomoak. Biztanleak dituzten mendeko lurralde gehienek ISO 3166 herrialde-kode propioak dituzte.

Erakunde politiko batzuek posizio berezia dute, nazioarteko itun batek edo beste hitzarmen batek bermatua, eta horrek nolabaiteko autonomia-maila sortzen du (adibidez, immigrazio-arauen arteko aldea). Erakunde horiek, batzuetan, mendeko lurraldeekin lotzen dira, edo, gutxienez, haiekin taldekatzen dira, baina beren estatu gobernatzaileek ofizialki estatu horietako kide gisa hartzen dituzte. Horren adibide dira, Åland uharteak (Finlandiaren zati direnak) edo Jersey Uhartea (Erresuma Batuaren parte direnak).

## Kanpo estekak
Errusiako Federazioko Gobernua

**Errusiako Federazioko Gobernua** (), gehienetan **Errusiako Gobernu Federala** deitua, Errusian botere exekutiboa duen konstituzio-organoa da. 
Hala ere, Errusiako erakunde-arkitekturaren errealitateari esker, botere hori Gobernuak Federazioko lehendakariarekin partekatzen du, eta, horrela, botere exekutiboaren egitura bi burukoa da.

Federazioko Gobernua Gobernuko lehendakariak (batzuetan lehen ministro deitua), Estatu-Dumak onartu ondoren herrialdeko presidenteak izendatutakoak, eta presidenteordeek eta ministro federalek osatzen dute, eta horiek guztiak Federazioko presidenteak izendatzen ditu, Gobernuko presidenteak proposatuta.

Gobernuaren izendapena ez dute modu uniformean egiten, zalantzarik gabe kide anitzeko organoa izan arren. Gobernuko presidentea izendatzeko prozesu bereizi bat dago, eta beste bat lehendakariorde eta ministro federalentzat. Hala ere, Gobernuaren kargu-uztea egintza juridiko bakar gisa aurkez daiteke egoera jakin batzuetan.

Azken aldaketa 2020ko urtarrilaren 21ean gertatu zen, noiz Vladimir Putin presidenteak Mikhail Mixustinen kabinetea onartzeko agindua sinatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roman Abramovitx

**Roman Arkadievitx Abramovitx** (,  ahoskatua; ; Saratov, 1966ko urriaren 24a) errusiar enpresaburu milioidun eta politikaria da. Oligarka errusiarrak israeldar eta portugaldar hiritartasuna ere baditu.

Forbes agerkariak 2021eko apirilean 14.500 milioi dolarreko jabetza zuela kalkulatu zuen.

## Ibilbidea 
Akzioen ordezko mailegu programari esker, Roman Abramovitx Sobietar Batasunaren gainbeheraren ondorengo urteetan aberastu egin zen, Errusiako estatuetako aktiboak eskuratuz merkatuko balioetatik urrun dauden prezioetan. 

Bereziki, Boris Berezovskirekin batera, Sibneft petrolio enpresaren jabe bilakatu zen Abramovitx. Gero, Berezovskiren partea ere eskuratu zuen, prezio baxuekin behartuta Berezovskik jarri zion auzi batean salatu zuenez (Abramovitxek irabazi zuen auzia). Nolanahi ere, Berezovski Kremlinaren gogoko izateari utzi zion XX. mendea amaitzearekin, eta Londresko erbestera joan zen bizitzera; eta aldiz Abramovitx Boris Jeltsin Errusiako presidente ohiarekin zein Vladimir Putin Errusiako XXI. mendeko agontariarekin ondo konpondu denetako bat da. XXI. mendean Sibneft Gazprom konpainiari saldu zion Abramovitxek.

2000tik 2008ra Txukotka Barruti Autonomoko gobernadorea izan zen.

Abramovitx Millhouse LLC inbertsio-sozietate pribatuaren jabea da, eta Errusiatik kanpo Chelsea F.C. britainiar futbol-taldearen jabea izateagatik ezagunagoa bilakatu zen halaber.  

2003. urtean lortu Chelsearen jabetzaren gehiengoa. 2022an, Ukrainako inbasioak Errusiako enpresaburuentzat zigorrak ekar zitzakeelakoan, futbol taldeko bere partea salduko zuela iragarri zuen. Aldi berean, Erresuma Batuko bere etxe-jabetzak saltzen hasi zela zabaldu zuten hedabideek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskala (kartografia)

thumb|Eskala grafiko bat edo barra-eskala bat. Mapa batek ere zenbakizko eskala eman ohi du ("1:50.000", adibidez, mapako cm batek benetako 50.000 cm-ko espazioa adierazten du, 500 metrokoa).
thumb|Eskala nominala duen barra-eskala, "1 cm = 6 km" eta "1: 600 000" gisa adierazia (baliokidea, 6 km = 600 000 cm)
**Eskala** objektu baten benetako dimentsioen eta hura irudikatzen duen marrazkiaren neurrien arteko proportzio-erlazioa da. Adibidez, eskala batek 1:15 000 proportzioa adierazten badu, mapako zentimetro batek bizitza errealean 15.000 irudikatzen ditu.

Lehenengo forma globo sortzailearen tamainaren eta Lurraren tamainaren arteko erlazioa da. Globoa sortzen duen eredu kontzeptuala Lurra murrizten da, eta hortik abiatuta proiektatzen da mapa. Lurraren tamainaren eta globo sortzailearen arteko erlazioari **eskala izendatua** deitzen zaio (= **eskala nagusia** = **frakzio adierazgarria**). Mapa askok eskala izendatua adierazten dute, eta barra-eskala bat ere erakuts dezakete (batzuetan *eskala* giza izendatzen da ere), eskala irudikatzeko.

Eskala ez den bigarren kontzeptua mapa bateko eskalaren aldaketari aplikatzen zaio. Puntu kartografiatuaren eskalaren eta eskala nominalaren arteko erlazioa da. Kasu horretan, eskala **eskala-faktorea** da (= **puntu-eskala** = **eskala partikularra**).

Maparen eremua Lurraren kurbadurari kasurik ez egiteko bezain txikia bada, hiri baten planoaren kasuan bezala, balio bakar bat erabil daiteke eskala gisa, neurketa-errorerik eragin gabe. Eremu handiagoak estaltzen dituzten mapetan, edo Lur osoan, maparen eskala ez da hain erabilgarria izango, baita alferrikakoa ere, distantziak neurtzeko. Maparen proiekzioa funtsezkoa da mapa osoan eskala nola aldatzen den ulertzeko. Eskala nabarmen aldatzen denean, eskala-faktorea kontabiliza daiteke. Tissoten adierazlea maiz erabiltzen da mapa bateko puntu-eskalaren aldaketa azaltzeko.

## Historia 
Mapen eskala kuantitatiboaren oinarriak Txina zaharrean daude, eta testuen bidez frogatu da mapen eskalaren ideia dagoeneko K.a. II. mendean erabiltzen zela. Antzinako lur-neurtzaile eta kartografo txinatarrek baliabide tekniko handiak zituzten mapak egiteko, hala nola zenbatzeko hagatxoak, arotz-eskuaira, berun-haria, zirkuluak marrazteko iparrorratzak eta inklinazioa neurtzeko mira-hodiak. Lekuak identifikatzeko koordenatu-sistema hasiberri bat postulatzen zuten erreferentzia-markoak antzinako astronomo txinatarrek intsinuatu zituzten, zerua zenbait sektore edo ilargi-logiatan banatzen baitzuten. 

Hiru Erresumen garaiko Pei Xiu kartografo eta geografo txinatarrak eskalan marrazten ziren azalera handiko mapa multzo bat sortu zuen. Zenbait printzipio landu zituen, kartografiatzen ari zen lurzoruaren neurrietan eskalaren sendotasunaren, norabide-neurrien eta doikuntzen garrantzia azpimarratzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manu Martiarena

**Manuel "Manu" Martiarena** (Milafranga, 1964) lapurtar trinketa pilotari ohia da, atzelari aritzen zena. Sei aldiz izan zen Frantziako txapelduna. Gaztetan, joko garbiz aritzen zen.

## Kirol lorpenak 
* Buruz buruko txapelduna: 1998, 1999, 1990, 1992, 1995, 2000.
** txapeldunordea: 1991, 1993, 1994, 1999, 2001.
* Binakako txapelduna: 1989.
** txapeldunordea: 1990, 1991, 1992, 1996, 1997, 1999.

## Kanpo estekak
Annie van der Vegt

**Anna van der Vegt** (Haga, Herbehereak, 1903ko abenduaren 4a - Rijswijk, Herbehereak, 1983ko apirilaren 13-a) herbeheretar gimnasta artistikoa izan zen. 1928an urrezko domina irabazi zuen. 

### Olinpiar jokoetako emaitzak 
Amsterdamen 1928an ospatutako olinpiadetan urrezko domina irabazi zuen taldekako lehiaketan gimnasia artistikoan, italiarren eta britainiarren aurretik, eta bere taldekideak gimnastak honetxek izan ziren: Estella Agsteribbe, Jacomina van den Berg, Petronella Burgerhof, Elka de Levie, Helena Nordheim, Ans Polak, Petronella van Randwvan Stelma.

## Kanpo estekak
Gerrarekin amaitzeko gerra

thumb|H. G. Wells**Gerrarekin amaitzeko gerra** Lehen Mundu Gerra deskribatzeko erabili zen esaldia izan zen. Hasieran idealista zen, eta orain mespretxuz erabiltzen da nagusiki.

## Jatorria 
1914ko abuztuan, Lehen Mundu Gerra hasi eta berehala, H. G. Wells autore britainiar eta iruzkingile sozialak artikulu batzuk argitaratu zituen Londresko egunkarietan, eta, ondoren, *The War That Will End War* (*Gerra amaituko duen gerra*) izeneko liburuan agertu ziren. 

Wellsek Potentzia Zentralen errua egotzi zuen gerra iristeagatik, eta argudiatu zuen Alemaniako militarismoaren porrotak bakarrik amai zezakeela gerra. Wellsek forma motzagoa erabili zuen, "gerra amaitzeko", *The Fourth Year*-en (1918), eta bertan adierazi zuen esaldia "zirkulazioan" zegoela 1914ko bigarren seihilekoan. Izan ere, gerrako eslogan arruntenetako bat bihurtu zen. 

Hurrengo urteetan, terminoa Woodrow Wilsonekin lotu zen, nahiz eta Wilsonek behin bakarrik erabili zuen. "Demokraziarako mundu segurua egitea" esaldiarekin batera, Wilsonek uste du Estatu Batuak gerran sartzea beharrezkoa zela giza askatasuna gordetzeko.

## Geroko erabilera 
Lehen Mundu Gerran ere, esaldia eszeptizismo apur batekin erabili zen. David Lloyd Georgeri egotzi zaio "gerra hau, hurrengo gerra bezala, gerra amaitzeko gerra da" esaldia. Gerrak gerra bukatzea lortu ez zuenez, esaldiak kutsu zinikoagoa hartu zuen. Archibald Wavellek etsi-etsian esan zuen Parisko Bake Konferentzian: "Gerra amaitzeko gerraren ondoren", badirudi arrakasta handia izan duela Parisen "bakea amaitzeko bakeak". Wellsek berak ere modu ironikoan erabili zuen esaldia *The Bulpington of Blup* (1932) eleberrian. Walter Lippmannek 1967an idatzi zuen *Newsweek*-en: "Desilusioa da borrokan ari garen gerra guztiak gerra amaitzeko gerra direla"; Richard Nixonek, berriz, *Gehiengo isilaren* diskurtsoan, hau esan zuen: "Nik ez dut esaten Vietnamgo gerra gerrekin amaitzeko gerra denik".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margarita Ballester Figueres

**Margarita Ballester Figueres** (Bartzelona, Katalunia, 1942ko abuztuaren 15a) poeta, itzultzailea eta irakasle katalana da.

## Bizitza 
Filosofia eta Letretan lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitatean. 

### Lan ibilbidea 
Historiako irakaslea izan zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko eta Bartzelonako, Sabadellgo eta Mahongo Bigarren Hezkuntzako zenbait institututan. 1985ean Reduccions aldizkarian argitaratu zituen lehen poemak. 1988an Cadaquéseko Rosa Leveroni saria jaso zuen, eta ondoren bere lehen liburua argitaratu zuen: ''L'Infanti la morte.* Lan honek Manuel de Seabra edo Dolores Oller bezalako ikerlarien interesa piztu zuen eta Kataluniako poesiari bidea ireki zion. Rosina Ballesterrekin, Stéphane Mallarmé poeta frantsesaren *Anatolerako* (1998) Poemen lagin bat itzuli zuen.

## Lanak 
* *"Poemes"*, *Reduccions* (Vic), 1985.
* *"L'infant i la mort",* Barcelona: Columna, 1989.
* *"Textos de l'autora",'' Edició a càrrec d'Àlex Susanna, Serra d'Or (Bartzelona) . 351 zk, 1989, 38 or.
* ''"L'escarabat daurat",* Bartzelona: Abadía de Montserrat, 1993. Haur-literatura
* *"Els ulls"*. Bartzelona: Columna, 1995. Valentzia: Bromera, 2001.
* *"Entre dues espases",* Vic: Emboscall, 2004.
**Després de la pluja: obra reunida.* Vic: Cafè Central / Eumo, 2018.

## Sariak 
* Cadaqués-Rosa Leveroniren literatura-sariak, poesia (1988): *El niño y la muerte*.
* Mum-Viola Urrezko eta Zilarrezko lore-jokoetan, poesiarena (1994): Eszenako esperientziaren egile gisa
* Caballo de Verd-Josep M. Llompart, poesia (2005): "*Entre dos espadas".'' 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Margarita Ballesterri buruzko orria, katalanez idazten duten idazleen elkarteari
* Margarita Ballester lletrAn
Natela Sturua

**Natela Sturua**, (georgieraz ნათელა სტურუა); Kutaisi, Georgia, 1946ko azaroaren 15a) georgiar hizkuntzalaria  da, euskaltzalea, eta euskaltzain urgazlea 1996ko martxoan izendatu zutenetik. 

Hizkuntzalaritza Teorikoan doktorea da Tbilisiko Estatu Unibertsitatean lortutako doktoradutzan, eta AEBko American Counsils for Internatonal Education erakundearen aholkularia da. 

Euskararen alorrean, euskal poesia aztertu du, bereziki Bernard Etxepareren *Linguae Vasconum Primitiae*. Georgiera euskarara transliteratzeko modua aholkatzen ere lagundu dio Euskaltzaindiari Sturuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth ibaiko zubia

**Elizabeth ibaiko zubia** (**Elizabeth River Bridge**) Australiako Ipar Lurraldean, Darwin hirigunetik 17 kilometro inguru (11 mi) hegoaldera, Elizabeth ibaia zeharkatzen duen errepide-zubi bat da.

Zubiak Channel Island errepidea ibaiaren gainean darama Archer auzotik Wickham tokiraino. Zubia Channel Island Zentral elektrikoarekin lotutako azpiegitura lanen barruan ezarri zen. 

2001-2002 ekitaldian, bere zabalera handitu egin zen Adelaide-Darwin trenbidea hartzeko. 

500 metro (1.600 oin) luze da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikhail Khodorkovski

**Mikhail Borisovitx Khodorkovski** (Mosku, 1963ko ekainaren 26a; ) errusiar enpresaburua eta oligarka da. 1990ko hamarkadan Errusiako dirutza handienetakoa egin ondoren, 2003an espetxeratu zuten "eskala handiko iruzurra" eta zerga-iruzurra leporatuta. Hamar urteko kartzelaldiaren ostean, Vladimir Putin presidenteak barkamen presidentziala esleitu zion eta aske utzi zuten 2013ko abenduaren 20a. Harrezkero erbestean bizi da.

## Ibilbidea 
Aita judu jatorrikoa du eta ama, errusiar ortodoxoa, biak ala biak ingeniari kimikoak ziren Moskuko fabrika batean. Berak ere ingeniaritza kimikoa Moskuko Dmitri Mendeleïev Kimikako Teknologiako Unibertsitatean, eta bertan graduatu zen 1986an , eta horri esker, Plekhanov Ekonomia Institutuan sartu zen. Aldi berean, aktibista militante komunista zen Komsomol gazteria komunistako erakunde sobietarrean . Alderdi Komunistako kidea ere bazen .

Bizitza ekonomikoan izan zuen lehen esperientzia, Komsomol-en esparruan, Berrikuntza Teknikorako Zentro bat sortzea izan zen, funtsean estatu-enpresentzako aholkularitza-jarduerak praktikatzen zituena, eta Mendebaldeko ekipamendu teknikoen inportazioa (ordenagailuak) egiten zuen. Zenbait iturriren arabera, kafetegi kooperatiboa ere sortu zuen 1985 inguruan, *perestroikaren* erdian. Egitura hauek aprobetxatuko zituen koñaka eta Mendebaldeko beste produktu batzuk inportatzeko eta birsaltzeko. Ordenagailu eta beste gaien trafiko horri esker, nahikoa diru biltzeko aukera izan zuen 1988rako, non Menatep izeneko bankua sortu ahal izan zuen.

Akzioen ordezko mailegu programari esker, 1996an, are aberatsago bilakatu zen, 300 milioi dolarretan erosi baitzuen Yukos petrolio konpainiaren %78a. Bi urteren buruan, 9.000 miliioi dolarreko merkatu kapitalizazioa zuen Yukosek, eta negozioa ezin biribilagoa suertatu zen.

Vladimir Putin boterera iritsi zenean 21. mendearekin batera, Khodorkovski agintari berriarekin geratu zen oligarketako bat izan zen (non eta Berezovski edo Gusinski, adibidez, erbesteratu behar izan ziren), baina sintoniak ez zuen asko iraun: 2003ko urrian atxilotu zuten Novosibirsk-eko aireportuan bere jet pribatutik jaitsi zenean. Espetxeratu egin zuten, eta epaiketa tarteko, hurrengo 10 urteak espetxean igaro zituen.

Zergatik Khodorkovskik pairatu zuen tratu hau? Beste oligarka batzuek negozioak egiten jarraitu zuten, baina Putinek bat aukeratu zuen beharbada adibide emateko eta ez zedin Kremlinaren politikan sartu. Beste motibo batzuk ere aipatzen dira: Chevron estatubatuarrari salmenta handi bat egin nahi ziola, Txinarako oliobide bat eraiki nahi zuela (non eta Estatuak Japoniarakoa hobesten zuen), asmo politiko pertsonalak zituela 2008an presidentziarako agertzeko, edo Putin zuzenean gutxietsi izana. Faktore guztien nahasketa izan daiteke, baina iruzur kontuak izan ziren epaiaren ardatza.

2013an, zigorra bete aurretik, indultua jaso zuen Putinengandik, eta harrezkero erbestean bizi da, 2015etik Londresen. Putinismoaren kritiko izaten jarraitzen du publikoki.

## Erreferentziak
France Gareau

**France Gareau** (Verner, Kanada, 1967ko apirilaren 15a - ) atleta profesionala izan zen eta 17 urterekin 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen 4 x 100 metroko erreleboan. 42,77 segundoko denborarekin, helmugara Estatu Batuen atzetik eta Erresuma Batuaren aurretik heldu zen. Gareauk 1990eko Commonwealth Jokoetan, 1993ko Udako Unibertsiadatan eta bi Joko Frankofonotan ere irabazi zituen erreleboko dominak.

## Kanpo estekak
Mária Gulácsy

**Mária Gulácsy** (Berehove, Zakarpattia, Ukraina 1941ko apirilaren 27a - 2015ko apirilaren 13a) eskrima praktikatzen zuen kirolari ukrainiarra izan zen, taldekako florete modalitatean espezializatua.

## Ibilbidea 
Gulácsy Ukrainan jaio zen, baina, Budapesten hezi zen. Eskrima egiten hasi zen 1957an, 16 urterekin. 5 urte geroago, Hungariako talde nazionalera batu zen eta 1962tik 1968. urterarte izan zen talde horretako partaide. 

Gulácsyk irabazi zituen titulu internazional guztiak taldean irabazi zituen, Lídia Dömölky, Ildikó Rejtö eta Ildikó Bóbisekin batera. 

Gulácsy 1972an erretiratu zen eskrimatik, ondoren, gramatikako irakasle bilakatuz Budapesteko institutu batean, 1996. urterarte. Mária 2015eko apirilaren 13an hil zen, Budapest, Hungarian.

## Dominak 
1968ko Mexikoko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen Hungariako taldeak. Mária munduko txapelketatan izan zen 1962 eta 1967an, eta, 1966ko munduko txapelketan ere zilarrezko domina lortu zuten.

## Kanpo estekak
Márta Rudas

**Márta Antal-Rudas** (1937ko otsailaren 14a - 2017ko ekainaren 6a) hungariar xabalina jaurtitzailea izan zen. Olinpiar Jokoen hiru ediziotan parte hartu zuen: Erroma 1960, Tokio 1964 eta Mexiko Hiria 1968, bederatzigarren, bigarren eta laugarren sailkatuz.

1964ko Tokioko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen xabalina jaurtiketan, 58,27 metroko markarekin, Mihaela Penes errumaniarrak gaindituta (urrea 60,54 metro-rekin) eta Jelena Gortxakova sobietarraren (brontzea) aurretik.

## Kanpo estekak
Svetlana Petxerskaia

**Svetlana Petxerskaia**  (Sverdlovsk, 1968ko azaroaren 14a) Sobietar Batasuneko biatleta ohia da. 

1992an Albertvilleko Neguko Olinpiar Jokoetan emakumezkoen biatloia lehiatu zen lehen aldiz. Petcherskaiak zilarrezko domina irabazi zuen emakumezkoen 15 km-ko banakakoan, Unified Team-erako. 1990/91 denboraldian munduko kopa orokorra irabazi zuen. 1990ean munduko txapeldun izan zen 15 km-tan. Bere ibilbidean guztira 7 urrezko domina irabazi zituen Munduko Txapelketetan, zilarrezko 3 domina eta brontzezko bat.

## Kanpo estekak
He Wenna

**He Wenna** (Longyan, Txina, 1989ko urtarrilaren 19a - ) txinatar gimnasta da, tranpolinean aritzen dena.

## Biografia 
2006an hasi zen Txina ordezkatzen Errusiako Mundu Txapelketan, eta 2007an irabazi zuen bere lehenengo urrezko domina munduko tranpolin txapelketan. Gero, Pekinen ospatu ziren 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen berriro. 2009an urrezko domina irabazi zuen berriro, baina ezker orkatila apurtu zuen urte berean. Ostean, 2011ean, bi urrezko domina lortu zituen munduko tranpolin txapelketan. 

2012an ebakuntza eduki zuen 2009ko zauriagatik, eta 2013an berriro zauritu zuen bere ezkerreko hanka. 2014an hankako ebakuntza egin zioten, eta horregatik Asiako jokoak galdu zituen.

## Ibilbidea 
* Munduko tranpolin txapelketa 2007: Urrezko domina
* Pekingo Joko Olinpikoak 2008: Urrezko domina
* Munduko tranpolin txapelketa 2009: Urrezko domina
* Txapelketa indibiduala 2009: Zilarrezko domina
* Munduko tranpolin txapelketa 2011: Urrezko domina
* Txapelketa indibiduala 2011: Urrezko domina

## Kanpo estekak
Lisa Schmidla

**Lisa Schmidla** (Krefeld, Alemania, 1991ko ekainaren 5 - ) arraunlaria da.

Schmidla 2004an hasi zen arraunean, baina aurretik kazetaritza ikasketak egin zituen. 2008an, Gazteen Munduko Txapelketan hirugarren postuan gelditu zen. Guztira, hiru urrezko domina lortu zituen 23 urte azpiko Munduko Txapelketan. Rio de Janeiroko 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen Alemaniako selekzioarekin.

## Kanpo estekak
Anita Márton

**Anita Márton** (Szegeden, Hungaria, 1989ko urtarrilaren 15a - ) hungariar atleta da, pisu jaurtiketan espezializatua. Bere lehen partaidetza Joku Olinpikoetan 2012an izan zen Londresen. Guztira, gaur egun arte, 3 aldiz hartu du parte Joku Olinpikoetan: Tokion, Rio de Janeiron eta Londresen. Rio de Janeiroko jokoetan domina bat lortu zuen, brontzezkoa. Olinpiar Jokoetaz gain, Anitak historia egin zuen urrezko domina irabaztean, Birminghameko munduko lehiaketan.

## Kanpo estekak
Tanja Poutiainen

**Tanja Poutiainen** (Rovaniemi, Finlandia, 1980ko apirilaren 6a - ) alpetar eskiatzailea da.

## Biografia 
Hiru urterekin hasi zen eskiatzen eta 1997an, munduko txapeldun izan zen eslalomean Schladming herrian, Austrian, eta brontzea ere irabazi zuen super-G mailan. 1999ko junior mailako Munduko Txapelketan hirugarren sailkatu zen Pra-Loupen, Frantzian.

Poutienek Munduko Kopako lehen garaipena lortu zuen, lehenengoa alpinista finlandiar eskiatzaile batentzat. Kopa hori, 2004ko otsailaren 28an Levin (Finlandia), etxean elurragatik ospatu zen slalom batean irabazi zuen; alpinoen munduko Kopako lehen lasterketa izan zen herrialdean. 2005eko Munduko Kopan, Poutianenek denboraldiko tituluak irabazi zituen slalom eta slalom erraldoian, eta bosgarren jarri zen maila gorenean. Bidean, hiru slalom irabazi zituen, slalom erraldoi bat, eta hamar podium lortu zituen. 2005eko Munduko Txapelketan bigarren jarri zen Anja Pärson suediarraren atzetik eta bigarren slalomean, berriz, Janica Kostelić kroaziarraren atzetik, alpetar munduko lehen domina lortu zuen finlandiar emakume batentzat.

2009ko denboraldiak ikusi zuen Poutianenek Munduko Kopako beste diziplina titulu bat hartzen slalom erraldoian.

Poutiainen bere koherentziagatik nabarmendu zen, eta, 2007ko urtarrila eta 2011ko martxoa bitartean, arrakastaz burutu zituen Munduko Kopako lasterketa guztiak, guztira 67.

2014ko denboraldi amaieran, Poutiainenek 11 garaipen, 48 podium eta 3 Munduko Kopa diziplina titulu izan zituen. Michael Bontek entrenatu zuen eta kiroletik erretiratu zela iragarri zuen 2014ko martxoan.

## Kanpo estekak
Marcella Place

**Marcella Place** (Kalifornia, AEB, 1959koapirilaren 23 - ) Estatu Batuetako belar hockey jokalari ohia da. Los Angelesen (Kalifornia) 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen.

Lau urte geroago, Seuleko Udako Jokoetan, zortzigarren postuan amaitu zuen AEB taldearekin. Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatearekin jokatzen zuen.

## Kanpo estekak
Marie Sýkorová

**Marie Sýkorová** (České Budějovice, Txekoslovakia, 1952ko azaroaren 18a - 2018ko martxoa) hockey jokalaria izan zen.

1980ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen.

## Kanpo estekak
Elizabeth Craig (arraunlaria)

**Elizabeth Craig** 1957ko irailaren 26an jaio zen Brockvillen, Kanadan. Arraunlaria izan da. 1976an egin zuen debuta eta 2018an erretiratu zen 61 urterekin. Bost domina irabazi ditu: 3 brontzezko (Amsterdamen, Lucernen eta Duisburgen) eta zilarrezko 2 (Munichen eta Karapairon).

## Ibilbidea 
Lortutako emaitzak eta dominak:

* 1977: Brontzezko domina Amsterdamen
* 1978: Platazko domina Karapairon
* 1981: Platazko domina Munichen
* 1982: Brontzezko domina Lucernen
* 1983: Brontzezko domina Duisburgen

## Kanpo estekak
Armenieraren transliterazioa

thumb|Armeniar bide-seinalea, izen erromanizatuaz: euskararako transliterazio gomendatua horixe da, ingeleserako ohikoa bezalakoa.
**Armeniako alfabetoren transliterazioa** alfabeto latindarrera zenbait metodo eta estandarren arabera egin daiteke:

* Hübschmann-Meillet erromanizazioaz,
* ISO 9985 erromanizazioaz,
* BGN/PCGN erromanizazioaz, eta
* ALA-LC erromanizazioaz.

Baina Armeniako estatuak ez du haietako bat ere ofizialtzat eman. 

## Xehetasun dialektalak 
Armenierak eta bere berezko alfabetoak historia luzea dute, eta erabilpen desberdintasunak ere badaude armeniera liturgikoan, mendebaldeko armenieran eta ekialdeko armenieran. Esate baterako Բ eta Գ letrak berdin idazten dira mendebalde zein ekialdean, baina desberdin ahoskatzen, beren izenek adierazten duten bezala: *ben* / *pen* eta *gim* / *kim*.

XXI. mendean, Armeniako estatu independentean ekialdeko armeniera erabiltzen denez, eta erromanizazio sistemek horretan oinarrituta daudenez, ekialdeko armenieraren ahoskerak dira hobetsiak transliterazio modu ohikoenetan, adibidez ingelesezkoan. Euskaraz ere, eredu horri jarraitu dio Euskaltzaindiak, ekialdeko erako transliterazio sinplifikatu bat proposatuz.

## Euskararako transliterazio taula 
2011n, Euskaltzaindiak honako taula proposatu eta onartu zuen:

Digrafoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hana Bobková

**Hana Bobková** (Praga, Txekoslovakia, 1929ko otsailaren 19a - 2017ko uztailaren 1) txekoslovakiar gimnasta artistikoa izan zen. 

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerraren ostean, Hana Bobková gimnastika praktikatzen hasi zen, eta nazioarteko lehiaketa bakarrean parte hartu zuen, 1952ko Helsinkiko Olinpiar Jokoetan, Txekoslovakia ordezkatzeko aukeratu zutenean. Bertan, taldean, brontzea irabazi zuen, Eva Bosáková-Věchtová, Alena Chadimová, Jana Rabasová, Božena Srncová, Matylda Matoušková-Xínová, Věra Vančurová eta Alena Reichová taldekideekin batera, eta 27. etapako amaiera indibiduala izan zuen. 

Txekoslovakiako titulu nazional bat ere irabazi zuen urte hartan. Lehiaketatik erretiratuta, entrenamendu eta kirol administrazioan lan egin zuen eta  nazioarteko gimnastika arbitro bezala ere jardun zuen, 1960ko, 1968ko eta 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1980ko edizioetan ere. 1990eko hamarkadan, irakasten jarraitu zuen. 2017ko uztailaren 1ean hil zen, 88 urterekin.

## Kanpo estekak
Janet Cobbs

**Janet Cobbs** (Garden Grove, Kalifornia, 1976ko otsailaren 22 - ) estatubatuar boleibol jokalaria izan zen. Gaur egun, AEBn boleibol entrenatzailea da. 

## Biografia 
Janet Concordia Academy bigarren hezkuntzako eskolara joan zen, eta boleibola, saskibaloia eta sofbola jokatu zituen. Estatu osoko taldea bitan aritu zen boleibolean eta saskibaloian. 1984an, A motako estatuko txapelketara zuzendu zuen boleibol taldea. 1985ean Metroko saskibaloi-jokalari izendatu zuten.

Janet Cobbsek, Minnesota Monarchs-entzat (Estatu Batuak) 1988-89an, Ceramica 

Magicarentzat (Italia) 1993-94an eta Vakifbank-entzat (Turkia) 1996-97an jokatu zuen profesionalki. Internazionalki, Estatu Batuetako talde nazionaleko kide izan zen 1989tik 1994ra. 1992ko Udako Olinpiadetan Estatu Batuekin brontzezko domina irabazi zuen. 1992ko Hong Kong Kopako MVP izendatu zuten. 

Entrenatzaile moduan, Ipar Dakotako Estaturako eta Wisconsin–River Falls Unibertsitaterako entrenatzaile laguntzailea izan zen Janet. Gaur egun, entrenatzaile nagusia da Ontario Kanadako Cambridge Scorpions Boleiboleko Programan.

## Kanpo estekak
Jiang Yuyuan

**Jiang Yuyuan** (Liuzhou, Txina, 1991ko azaroaren 1 - ) gimnasta artistiko txinatarra da, olinpiar txapelduna 2008ko taldekako lehiaketan, eta munduko txapeldunordea 2007an taldeka eta 2010ean sailkapen nagusian.

2007an Stuttgarten ospatutako Munduko Txapelketan zilarra lortu zuen taldekako lehiaketan, estatubatuarren atzetik geratuz.

2008an Pekinen ospatutako joku olinpikoetan urrezko domina irabazi zuen taldekako lehiaketan, Estatu Batuen eta Errumaniaren aurretik geratuz.

2010ean Rotterdamen ospatutako Munduko Txapelketan zilarrezko domina lortu zuen banakako lehiaketa orokorrean, Aliya Mustafina errusiarraren ondoren eta brontzezkoa taldekako lehiaketan. Errusia eta Estatu Batuen atzetik geratu zen.

## Kanpo estekak