Jainismo

thumb|300px|Jainismoaren ikurra.
**Jainismoa** edo *Jain Dharma* (sanskritoz: जैनधर्म; tamileraz: சமணம், *Samaṇam*) Indiako erlijio zahar bat da. Bere dotrinan izaki bizidun guztientzat bide ez-biolento bat aldarrikatzen du. Bere filosofia eta praktika batez ere norbere esfortzuaren bitartez Jaungoikoarenganako eskailera izpiritual bat igotzean datza. Arima batek lortu badu bere etsaiak garaitzea *jina* izena ematen zaio, hau da, *konkistatzailea* edo *garailea*. Jainismoaren hasieran 24 aszetek (*tirthankara* izenekoak) paper garrantzitsua jokatu zuten, batez ere Parsva (K.a. IX. mendea) eta Mahavira (K.a. VI. mendea). Gaur egun 49 milioi jarraitzaile ditu Indian eta hainbat jarraitzaile ditu Ipar Amerikan, Europan, Asia eta Australian.

Jainistek eragin handia izan dute beste erlijio batzuetan Indian, baita politikan eta ekonomian ere. Jainistak Indiako erlijioen artean analfabetismo tasa txikiena dutenak dira eta euren liburutegiak herrialdeko zaharrenak dira.

## Sinesmenak eta filosofia 
thumb|upright|Eskuak *Ahiṃsā* sinbolizatzen du, gurpilak *dharmachakra*, *saṃsāra* eskuratzeko gaitasuna (transmigrazioa).

Jainismoa transteista da eta adierazten du unibertsoa substantzien dualismoaren legea erreparatuz garatzen dela. Jainismoaren arabera, printzipio horren benetako errealizazioa paralelismoaren eta interakzionismoaren fenomenoen bidez garatzen da.

### *Dravya* (Gertaera ontologikoak) 
*Dravya*k substantzia edo entitate esan nahi du sanskritoz. Jainistek uste dute unibertsoa sei substantzia betierekoek osatzen dutela: izaki edo arima sentiberak (*jīva*), substantzia edo materia ez-sentikorra (*pudgala*), mugimenduaren printzipioa (*dharma*), atsedenaren printzipioa (*adharma*), espazioa (*Ākāśa*) eta denbora (*kāla*).

### *Tattva* (Gertaera soteriologikoak) 
*Tattva*k errealitatea edo egia adierazten du Jainismoaren filosofian, eta salbaziorako esparrua da. Digambara Jainisten arabera, zazpi *tattva* daude: sentikorra (*jīva* edo biziduna), ez-sentikorra (ajiva edo ez-biziduna), eragin karmikoa ariman (*Srava*, bizitzearen eta ez bizitzearen arteko nahasketa bat), partikula karmikoen menpekotasuna ariman (*Bandha*), iraganeko partikula karmikoen trabakuntza (*Saṃvara*), iraganeko partikula karmikoen garbiketa edo ezabaketa ((*Nirjarā*) eta askatzea (*Moksha*). Śvētāmbarasek bi *tattva* gehiago gehitzen ditu: karma ona (Punya) eta karma txarra (Paapa). Filosofia jainistaren benetako ikuspegia "tattvetako fedean" oinarritzen da.

### Pramana (Gertaera epistemologikoak) 
Jainismoaren filosofiak hiru ezagutza-bide fidagarri (*pramana*) onartzen ditu. Ezagutza zuzena pertzepzioan (*pratyaksa*), inferentzian (*anumana*) eta lekukotzan (*sabda* edo eskrituren hitza) oinarritzen dela dio.  Jainismoaren *Tattvartha sūtra* testuaren arabera, lehenengo biak zeharkako ezagutzak dira eta gainerako hirurak zuzeneko ezagutzak.

### Arima eta karma 
Jainismoaren arabera, "arima elkartua eta beti aldakorra" izatea egia autoagerikoa da, frogatu behar ez den axioma. Jainismoak ezartzen du arimak egoera oinarrizkoan hasten direla, eta goragoko egoera batera eboluzionatzen dutela edo atzera egiten dutela beren karmak hartara gidatzen baditu. Hala, *abhavya* arimak (ezgaiak) ezin dute inoiz *moksha* lortu (askatzea). *Abhavya* egoeran intentzionala eta ikaragarri txarra den ekintza baten ondorioz erortzen da. Unibertsoa, gorputza, materia eta denbora arimatik bereizita daudela jotzen da (*jiva*). Haien arteko interakzioak bizitza, bizimodua, heriotza eta birsortzea azaltzen ditu jainismoaren filosofian. Jainismoaren unibertso kosmikoak hiru zati ditu: goiko, erdiko eta beheko munduak (*urdhva loka*, *madhya loka* eta *adho loka*).Jainismoaren arabera *Kāla* (denbora), hasierarik gabe eta betierekoa da; denboraren gurpil kosmikoa, *kālachakra*, etenik gabea ari da mugitzen. Unibertsoaren zati horretan, sei aldi daudela bi eonen (*ara*) barruan, eta lehenengo eonean unibertsoa sortu egiten da, eta hurrengoan, berriz, gain behera egiten du.

### Jainkoa 
[thumb|24 tirthankaren miniaturazko margo jainista, [Jaipur, ]]
Jainismoa erlijio transteista da, esaten baitu unibertsoa sortu ez zela eta betiko existituko dela. Independentea da, sortzailerik, gobernadorerik, epailerik edo suntsitzailerik ez baitu. Horretan, erlijio abrahamikoen eta hinduismoaren ildo teisten bestelakoa da, baina budismoaren antzekoa. Hala ere, jainismoak lurreko izaki gisa jaio, hil eta berreratzen diren izaki zerutiar eta infernuen munduan sinesten du. Zeruko baten gorputzean zoriontsu bizi diren arimak karma positiboagatik bizi dira hor. Gainera, esaten du gauza materialei buruzko ezagutza handiagoa dutela eta giza esparruetako gertaerak aurreikus ditzaketela. Hala ere, aintzineko merezimendu karmiko agortutakoan, arimak gizaki, animalia edo beste izaki batzuk bezala izatera itzultzen dira berriro. Gorputz batekin argiztatutako arima perfektuei *Arihants* (garaileak) deitzen zaie, eta gorputzik gabeko arima perfektuei *Siddha* (arima askatuak). Giza gorputza duen arima batek bakarrik lor ditzake argiztapena eta askapena. Izaki askatuak izaki gorenak dira, eta izaki guztiek gurtzen dituzte: zerutiarrak, lurrekoak eta infernukoak; haiek askatzea lortu nahi baitute.

### Salbapena eta askapena 
Arimaren arazketa eta askapena hiru bitxiren bidez lor daiteke: *Samyak Darśana* (Ikuspegi Zuzena), fedea, arimaren egiaren onarpena (*jγva*) esan nahi duena; *Samyak Gyana* (Ezagutza Zuzena), tattven ezagutza ukaezina; eta Samyak Charitra (Jokabide Zuzena), bost botoen araberako jokabidea. Jainismoaren testuek *samyak tapas* (Aszetismo Zuzena) eransten dute, laugarren bitxi gisa, eta praktika aszetikoak askatzeko bitarteko gisa (*moksha*) duen garrantzia azpimarratzen dute. Lau bitxiei *Moksha Marga* (askapenaren bidea) deitzen zaie.

## Oinarrizko printzipioak 
### Ez-biolentzia (*ahimsa*) 
Ahimsaren printzipioa (indarkeria eza edo lesio eza) jainismoaren funtsezko printzipioa da. Norberak indarkeriazko jarduera oro utzi behar duela dio, eta indarkeriarik ezarekin konpromiso hori hartu gabe, erlijio-portaera oro alferrikakoa dela. Jainismoaren testuek diotenez, hala nola *Acaranga Sūtra* eta *Tattvarthasūtra*  testuek, izaki bizidunen hilketa guztiari egin behar zaio uko, bai txikiak, bai handiak, bai higigarriak edo higiezinak. Bere teologiak erakusten du inork ez duela beste izaki bizidun bat hil behar, ez beste batek hiltzera behartu, ez eta zuzenean edo zeharka hilketarik onartu ere.

Erdi Aroko jainismoaren jakintsu berantiarrek Ahiṃsā doktrina berraztertu zuten kanpo-mehatxuari edo indarkeriari aurre egiten zaion kasuetan. Adibidez, monjeak babesteko monjeen indarkeria justifikatu zuten. Dundasen arabera, Jinadattasuri jainismoaren jakintsuak idatzi zuen, tenpluak suntsipen eta jazarpen garaian, "norbaiten aurka borrokatu eta hiltzera behartuta dagoen erlijioso orok ez zuela merezimendu espiritualik galduko, aldiz, askapena lortuko du". Ondorioztatzen du, era berean, egia espiritualak esperimentatu egin daitezkeela, baina ez guztiz adierazi. Horrek iradokitzen du akats nagusia *ekānta*n sinestea dela (alde bakartasuna), egia erlatiboren bat absolututzat hartzen baita. Doktrina zaharra da, testu budistetan aurkitzen da, hala nola *Samaññaphala Sutta*. Agamas jainistek iradokitzen dute Mahvγren ikuspegia “bai kalifikatua” dela (*syāt*).  Testu horiek diote *anekāntavāda* budismoarekiko funtsezko desberdintasuna dela. Budak *Bide Ertaina* erakutsi zuen, galdera metafisikoen "da" edo "ez da" erantzunen muturrak baztertuz. Mahvγak, aldiz, bere jarraitzaileei "da", "ez da", "beharbada", onartzen irakatsi zien, Errealitate Absolutua ulertzeko. Etengabeko izaera *jiva*  (arima) eta *ajiva* (materia) bezala kontzeptualizatzen da, *anekāntavāda*ren marko dualistaren barruan. Era berean,  Dundasen arabera, antzinatik jainismoa budismoarekin eta hinduismoarekin batera existitu zen, baina jainismoa ez zuen bat egiten, eremu zehatzetan behintzat, tradizio horien ezagutza-sistemekin eta sinesmenekin. Monjeen eta mojen kasuan, jainismoak jabetza, harreman eta emozio ororen desatxikimendu erabateko botoa eskatzen du. Aszektikoa, Digambara tradizioan, eskale alderrai bat da, eta Śvētāmbara tradizioan, eskale egoiliar bat. Jainista laikoentzat, zintzoki irabazi diren ondasunen jabetza mugatua gomendatzen da, eta gehiegizko ondasunak karitatean ematea. Natubhai Shahen arabera, *aparigraha* materialari nahiz psikikoari aplikatzen zaio.
#*Satya*, "egia": boto hau beti egia esan behar dela adierazten du. Ezin da gezurrik esan, ezta egia ez denari buruz hitz egin ere, eta ezin da besteak gezurretan aritzera animatu ezta onartu ere. *Sallekhana* (edo *Santhara*) botoa bizitzaren amaierako "heriotza erlijiosoaren" errituala da, historikoki monje eta mojek egiten zutena, baina oso gutxitan ematen dena aro modernoan.
## Praktikak 
### Aszetismoa eta monastikotasuna 
Indiako erlijio nagusien artean, jainismoak tradizio aszetiko indartsuena izan du. Bizitza aszetikoaren barruan sartu daiteke biluztasuna, ezta arroparen jabetza ere adierazten duena, baraua, gorputzaren nekaldia eta penitentzia. Guzti honen helburua karma zaharra erretzea eta karma berria ekoizteari uztea da, biak ere *siddha* ("berraragitzeetatik askatzea") eta *moksha* ("salbazioa") lortzeko funtsezkotzat jotzen baitira.

Jainen testuek, hala nola *Tattvartha Sūtra* eta Uttaradhyayana Sūtra, austeritatearen eta laztasunaren inguruan xehetasunez mintzatzen dira. Aszetismoa desioak kontrolatzeko eta *jiva* (arima) garbitzeko bitarteko gisa ikusten da. Jainen monjeek, mojek eta jarraitzaile batzuek sustrai barazkiak saihesten dituzte, hala nola patatak, tipulak eta baratxuria, organismo txikiak lesionatu egiten baitira landarea ateratzen denean, eta erraboila edo tuberkulu batek ernatzeko duen gaitasuna izaki bizidun altuago baten ezaugarritzat hartzen baita. Monjeek eta laiko jainista aurreratuek eguzkia sartu ondoren jatea saihesten dute, *ratri-bhojana-tyaga-vrata* botoaren bitartez. Monjeek boto are zorrotzagoa dute eta egunean behin baino ez dute jaten. Praktika horri *upavasa*, *tapasya* or *vrata* deitzen zaio, eta norberaren gaitasunaren arabera egin daiteke. Digambarek baraua egiten dute *Dasa-laksana-parvan*erako, egunean otordu bat edo bi bakarrik janda, hamar egunez ur irakina bakarrik edanda, edo jaialdiaren lehen eta azken egunetan erabateko baraua eginez, aldi horretan eskale jainisten praktikak imitatuz. Śvētāmbara jainistek gauza bera egiten dute *paryusana*ko  zortzigarren egunean, *samvatsari-pratikramana* deritzonarekin. Ustea da praktika honek karma arimatik kentzen duela eta merezimendua ematen duela (*punya*). "Egun bateko" barauak 36 ordu inguru irauten du, ilunabarrean hasi eta hurrengo eguneko egunsentia baino 48 minutu lehenago arte. Laikoen artean, emakumeek zorrotzago jarraitzen dute baraua, izan ere, beren errukia eta garbitasun erlijiosoa erakustsiz, merezimendua eskuratzeaz gain, familiaren etorkizuneko ongizatea bermatzen laguntzen baitute. Erlijio-barau batzuk gizarte-talde batean eta emakume-talde batean gertatzen dira. Barau luzeak lagunek eta familiek ospatzen dituzte, zeremonia bereziekin. Terapanthi Digambarasek tirthankaretara mugatzen dute beren erritu-gurtza. Jainismoaren sekta batzuek *pujari* bat erabiltzen dute (*upadhye* ere esaten zaio), hindua izan daitekeena, tenpluan apaizlanak egiteko. Kultu landuenak eskaintza hauek izan ohi ditu: arroza, fruta fresko eta lehorra, loreak, kokoa, gozokiak eta dirua. Batzuek kanfordun lanpara bat piztu eta sandalo pastarekin babes markak egin ditzakete. Debotoek jainismoaren testuak ere errezitatzen dituzte, batez ere tirthankarren bizitza-istorioak. Jainismoaren tradizio tantrikoek mantra eta errituak erabiltzen dituzte bizitza berrietan merezimendua metatzeko. Zortzi egun irauten du Svetambarentzat eta hamar egun Digambarentzat. Laikoek laguntzen eta otoitz egiten duten unea da. Bost botoak nabarmendu egiten dira denbora horretan. Svetambarek *Kalpasūtrak* errezitatzen dituzte eta Digambarek beren testuak irakurtzen dituzte. Jaialdi honetan, jainistek ahalegin berezia egiten dute beste bizimodu batzuekiko ankerkeria ekiditeko, lotutako animaliak askatuz eta haien hiltzea saihestuz. Geroago, kondairaren arabera, Acharya Bhadrabahuren jarraitzaileak itzuli zirenean, ohartu ziren Magadhan egon zirenak arropa zuria erabiltzen hasi zirela, eta hori onartezina gertatu zen biluzik zeuden gainerakoentzat.  Hala uste dute jainistek Digambararen eta Śvētāmbararen zizma gertatu zela, eta lehenengoak biluzik zihoazen artean, bigarrenak arropa zuriak janzten hasi zirenean. irakaskuntzen interpretazioetan, eta jainismoaren historian, batez ere *tirthankarei* dagokion horretan. Fraide-bizitzari buruzko arauak eta ikonografia desberdinak dira. Śvētāmbarek uste dute emakumeek ere askapena lor dezaketela aszetismoaren bidez, Digambarek erabat ukatzen dutena.
 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Indarkeria eza
* Begetarianismo

## Kanpo estekak