1936an arrasatearrei egindako sarraskiak

**1936an arrasatearrei egindako sarraskiak** Arrasateko (Gipuzkoa) (eta inguruko herrietako) hainbat pertsona hiltzeko sarraski-serie bat izan ziren, 1936ko uztailaren 18an Estatu-kolpea eman zuten militarrek, haien aldeko alderdietako (falangistak eta karlistak) paramilitarrek eta Arrasateko eskuindar zibilek (karlistek nagusiki), elkarlanean, eginak. Guztira 43 pertsona hil zituzten 1936ko urriaren 1aren eta 1936ko azaroaren 5etik 6rako gauaren artean zuzendutako zapalkuntzan.

## Testuinguru historikoa 
### Errepublikaren aurretik 
thumb|Arrasateko udaletxea, herriko plazan, XX. mendearen hasieran. Plaza horretan, triskantzen lehen egunean (urriak 1) emandako mitin batean, armada faxistako militarrek esan zutenː «ez gatoz errebantxa egitera».
Arrasate herri industriala zen, industrializazioaren gurpilera batu zen Gipuzkoako lehenetakoa. Arrasateko ikur izen zen enpresa, Unión Cerrajera, 1906an sortu zen, baina aurretik existitzen ziren bi enpresaren batuketa izan zen: Vergarajáuregui, Resusta y Cía eta Cerrajera Guipuzcoana. 1924an, beste fabrika handi bat sortu zuten Arrasaten, Elma fabrika. 1931rako zazpi industri-fabrika zeuden Arrasaten. 1930rako 1.400 langile zituen Unión Cerrajerak, teknikarien eta eskuzko langileen artean. Fabrika hori zen, garai hartan, 1.000 langiletik gora zituen Gipuzkoako bi fabriketatik bat (bestea Beasaingo CAF zen).

Horrek, noski, hazkunde demografiko handia ekarri zuen Arrasatera: mende hasieran 3.000 biztanle izatetik 1930an 7.500 izatera pasa zen. Horrek etxe berriak egitea ekarri zuen, adibidez Maalan. Noski, trena jartzeak ere lagundu zuen horretan: 1919an iritsi zen, Eibar-Gasteiz trenbideko geltoki bat jarri zutenean. 

Langile herri batean, langileek euren interesak defendatzeko euren elkarte propioak sortu zituzten. Haietako zaharrena, 1904an sortu zen Langileen Zentro Katolikoa izan zen, baina antza denez gehiago izan zen aisialdirako elkarte bat sindikatu bat baino (1977an itxi zuten). 1912rako bi sindikatu zeuden Arrasaten, bata Langile Elkartea, “langile abertzale zein errepublikanoak biltzen zituena” (1919an desagertu zen), eta bestea Sindikatu Profesional Askea, kontserbakorragoa, kide izan zen Jose Maria Urangaren arabera “karlisten adar sindikala” zena. Langile Elkartea desagertzearen ondorioa 1919an ELA sortu zen Arrasaten eta “garai horretan” ere, Metalurgiako Langile Sindikatua sortu zen, UGTren federazioko kide zena. Langile kontzientziaren handitzeak, logikoa denez, klase-gatazkaren handitzea ekarri zuen. Arrasateko lehen greba, Oktubre Taldearen arabera, 1893an izan zen, eta bigarrena, 1915ko lanuzte bat izan zen Bestalde, Jose Gabriel Zurbanok 1907an “Mugimendu” bat aipatzen du Arrasaten, baina ez du zehazten hura greba izan zen edo bestelako mobilizazio bat izan ote zen. 1916an greba ziklo handiagoa izan zen Arrasaten, agian kasu horretan Euskal Herrian edo Espainian egin ziren greba handiei lotuta; bai 1916an, bai 1917an, bai 1918-1920 zikloan Arrasaten grebak izan ziren.

Arrasaten, antagonismo politiko tradizionala, XX mendeko 20. hamarkada arte karlisten eta liberalen (edo Arrasaten ezagutzen ziren moduan, “viteristen”) artekoa izan zen, haiek euren Zentro Errepublikanoa 1906an sortu zuten. Indar nagusia karlistak izan ohi ziren eta viteristak oposizioa, baina XX mendeko 10. hamarkadan beste jokalari politiko bat atxiki zen, jeltzaleak. Haiek ere nolabaiteko pisua izan zuten Arrasaten: 1908an batzokia ireki zuten 1912 eta 1914 artean eta 1923an (Primo de Riveraren diktadura baino zerbait lehenago) alkatetza izan zuten Bestetik, Arrasate bezalako herri industrial eta langile klase han handia zuen gune batean, Alderdi Sozialista bezalako alderdi bat lehenago edo beranduago agertu beharra zegoen: Elkarte Sozialista 1927 edo 1928an sortu zen Arrasaten. Alderdi horren hazkunde faktorea, gainera, Arrasaten sindikatu nagusia zen UGTren laguntza izatean ere bazetzan. Errepublika etorri baino zertxobait lehenago bosgarren alderdi politiko bat antolatu zen Arrasaten, Eusko Abertzale Ekintza.

### Errepublika eta 1934ko iraultza 
1931ko Udal hauteskundeek ezkerrari edo Konjuntzio Errepublikano-Sozialistari eman zioten garaipena Arrasaten, hamalau zinegotzitatik zazpi lortuz. Karlistek lau lortu zituzten eta EAJk hiru. Alkate Eugenio Resusta errepublikanoa ezarri zuten. Nahiz eta bazirudien Udalak ezkerraren esku jarraituko zuela, gehiengo horri laster arrakalak agertu zitzaizkion, batez ere errepublikanoen arteko zatiketa gertatu zelako: alde batetik “antiklerikalak” edo “viterista zaharrak” izan ziren, Zentro Errepublikanoan jarraitu zutenak, sozialistekin aliantza mantentzearen aldekoak, eta bestetik “Viteri Kasinokoak”, kontserbakorragoak.

Bestalde, hiru apaizek, Jose Joaquin Arinek, Leonardo Guridik eta Jose Markiegik, euskal eskola katoliko bat sortu zuten 1931an. Bestalde karlistek ez zuten euren eskolarik irekitzerik izan eta hiru apaizei bota zieten errua. 1933an greba oso istilutsu bat izan zen Arrasaten, eta 1934ko urtarrilean beste bat.

1934ko Udalen mugimendua zela eta, eskuineko Gobernuak eta Gipuzkoako Gobernadore Zibilak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako zenbait alkate jeltzale edo ezkertiar kargugabetu zituzten. Honen erantzuna alkate eta zinegotzi ezkertiar eta jeltzale guztien dimisio kolektiboa izan zen, eskuinak hutsik geratu ziren karguetan bere aldeko zinegotziak ezarri zituelarik. Honek, Euskal Herrian behintzat, handitu egin zuen eskuinak diktadura bat ezarri nahi zuenaren sentsazioa, eta 1934ko urri hartan gertatuko zen iraultzarako giroa erraztu zuen.

1934an Iraultza hasi zen urriaren 5ean. Gipuzkoa mailan iraultza hori sozialistek gidatu zuten, nahiz eta beste joera batzuetako jendea (komunistak, anarkistak, Eusko Abertzale Ekintzakoak eta baita ere ELAko batzuk) bildu. Hala ere, esan beharra dago Gipuzkoan iraultza hori oso gaizki prestatua izan zela: toki batzuetan langile grebalariak ez ziren ezta iraultza egiten ari zirela jabetuta atera eta greba orokor arrunt bezala hartu zuten mugimendua; honek erakusten du Gipuzkoan koordinazio falta izan zela, eta horrez gain, oso arma kopuru urria izan zuten.

Arrasate, Eibarrekin batera, iraultzaileek Gipuzkoan fisikoki kontrola izan zuten eta botere iraultzailea aldarrikatu zuten toki bakarretakoa izan zen, Arrasaten ordu batzuez soilik iraun bazuten ere. Lehen orduetan Arrasaten iraultzaileek atxiloketa batzuk egin zituzten, tartean orduko Arrasateko alkatea eta *Unión Cerrajerako* Administrazio-Kontseiluko kide Martzelino Oreja eta Dagoberto Resusta. Hauek gainera buruzagi politikoak ere baziren, Oreja diputatu izan zen karlisten aldetik, eta Resusta Gipuzkoako Aldundiko kide zen orduan Gobernuan zegoen Alderdi Errepublikano Erradikalaren aldetik. Hauekin batera Rikardo Azkoaga *Union* *Cerrajerako* ingeniari-burua ere atxilotu zuten.

Egia esan legenda asko egin izan da Orejaren heriotzaren inguruan, hil eta ostean langileek ahoan belarra jarri omen ziotela eta abar. Egia esan, atxiloketa bai, baina heriotza ez zen presatuta izan (Orejarekin batera, bere alderdikoak ez ziren Azkoaga eta Resusta ere atxilotu zituzten, beraz motibazio nagusia klasekoa, fabrikako agintariak izatea zen, ez politikoa). Atxilotu ostean Herriko Etxean izan zituzten, baina eguerdi aldean, polizia Arrasaten sartzen ari zela eta Herriko Etxerantz gerturatzen ari zela, iraultzaileek hiru atxiloak handik ateratzea eta frontoiaren atzealdetik eramatea erabaki zuten (orduan ortuz eta bidezidorrez betetako zonalde bat zen hura). Segituan polizia gainean zutenaz jabetu ziren eta tiroketa hasi zen, despiste-momentu hori Rikardo Azkoagak harresi bat igo eta beste aldera salto egiteko aprobetxatu zuen; Oreja eta Resusta jarraitzen saiatu zirelarik. Iraultzaileek bira egiterakoan tiro egin zuten, Azkoaga zaurituz eta Oreja eta Resusta hilaz. Oreja eta Resustaz gain, eta hauek baino lehenago, goizean, iraultzaileek Eugenio Edurra langile karlista hil zuten, hau bizikletan Bergarara lanera zihoala. Bestetik, indar polizialek UGTko Secundino Vitoria langilea hil zuten. Orejaren heriotzak bai tokiko zein Euskal Herriko eskuina oso hunkitu zuen.

### 1936a gerra hasi aurretik 
thumb|Arrasateren ikuspegi orokorra, 1940an.
1936ko otsailean, hauteskundeen aurretik, *Unión Cerrajera* fabrikan greba bat izan zen.

Fronte Popularraren garaipenak 1931ko Udal-taldea berriz itzultzea ahalbideratu zuen. Hala ere, Resusta eta Martinez de Ubago alkate ohi errepublikanoen dimisioak ezkerreko gehiengoa desagerrarazi egin zuen; eta bestalde Nikanor Axpe zinegotzi jeltzalea artean hil egin zen (oreka berriak ezkertiarrek bost zinegotzi, karlistek lau eta jeltzaleek bi izatea ekarri zuen). Beraz orain errepublikanoak eta sozialistak gutxiengoan zeuden. Honek martxoaren 6an alkate aldaketa ekarri zuen, Nikolas Uriarte jeltzalea aukeratu zuten alkate berri, jeltzaleen zein karlisten botoekin. Jose Maria Urangaren arabera, karlistek eta jeltzaleek “zozketaz” aukeratu zuten alkatearen izena.

Ezkerreranzko joera izan zuen pluraltasun ideologikoaz gain, Gipuzkoan izan zen botere berriaren beste ezaugarri bat dispertsio geografikoa izan zen. Askotan tokiko defentsa-komiteek beren erabakiak hartzen zituzten, Gipuzkoa-osoko mailako agindurik ez zegoelarik. Gipuzkoan batez ere hiru botere-nagusi nabarmendu ziren: Donostia, Azpeitia eta Eibar. Donostian, uztailaren 27an, kolpistak garaitu ostean Gipuzkoako Defentsa-Batzordea sortu zen, baina praktikan Donostialdean, Oiartzualdean, Bidasoan eta Tolosaldean (eta oraindik frankisten esku ez zeuden Goierriko herritan) soilik zuen boterea. Honen arrazoia izan zen Azpeitian, jeltzaleek Azpeitiko Komandantzia sortu zutela, Eusko Gudarostea sorrarazi zuena eta Urolaldearen gaineko nagusigoa izan zuena. Bestalde, Eibarren sortutako Defentsa-Komitea, sozialisten gehiengoa zuena, Debako haranaren (Debagoienaren zein Debabarrenaren) zentro politikoa izan zen.

Arrasaten ere Defentsa Komite bat sortu zen, Eibarko Defentsa Komitearen pe zegoena. Defentsa Komite hau plurala izan zen, bai ezkerreko zein EAJko kideak barne zituelarik. Bestetik, Komite honetan ez zegoen alderdi ezkertiar erradikaletako –komunistak eta anarkistak- kiderik. Komite honen egiteko nagusia ordena defendatzea eta Estatu-kolpea Arrasaten heda ez zedin saiatzea izan zen. Hori dela eta atxiloketa batzuk egin zituzten, lehen egunetan jada armatzen ari ziren zenbait errekete, 91 Barrusoren arabera, eta 96 Urangaren arabera). Gainera, 15ean bertan, militarrek ezarritako Udalak dimisioa eman zuen, «egoerarekin zer ikusirik ez zuelako». Beraz, praktikan, militarrak eta Guda-Batzorde Karlista zeuden agintari bezala, besteren bitartekaririk ezean. Egoera honek azken talde honen boterea eta erabakimena handitu egin zuen.

Izan ere karlistek (“zibilek”) urriaren 15 horretan atxilotutako hainbat pertsona aurreko egunetan egindako zerrenda beltzean zeuden. Hauen patua urriaren 15ean, Arrasateko Udaletxearen aretoan (jada ez zegoen Udalik) tokiko Guda-Batzorde Karlistak eta zenbait karlista esanguratsuk, tartean Urraca Pastor buruzagi karlista ospetsuak, eginiko bileran erabaki zuten. Lekukoen arabera, «denak fusilatu!» eta antzeko oihuak entzun zituzten bildutakoen ahoetan. Urriaren 20an atxilotuak Hernanira eraman zituzten eta han hil eta fosa amankomunetan lurperatu zituzten 21ean.

Baina zerrenda beltzen kontua ez zen berehalakoan bukatu. Oktubre Taldeak esaten duen moduan, urriaren 19an beste zerrenda beltz bat sortu zuten karlistek, agian hurrengo egunetarako baliagarri izan zena. Bigarren triskantza, urriaren 25 eta 26 artean gertatu zen. Kasu honetan, Arrasateko hiru apaiz, “Nazionalista” bezala ikusiak zeudenak eta 1931an “eskola katoliko euskalduna” fundatu zutenak, Jose Joaquin Arin, Leonardo Guridi eta Jose Markiegi urriaren 25ean atxilotu zituzten, Arrasateko kide jeltzale batekin, Joseba Zeziagarekin, batera (kasualitatea izan edo ez, urriaren 22ko mezan Arinek, ikusi dugun moduan eskuindarrek jada herra handia ziotenak, euskaraz esaldi batzuk esan zituen. Beraz, hauek **erailketak** dira, ez fusilamenduak.

## Hildakoen profila 
Hildakoen profila gehienbat politikoa izan zen, ez aleatorioa. Hildako gehienak abertzaleak edo jeltzaleak izan ziren. Tokiko historiagileen Oktubre Taldearen arabera, hildakoetatik 18 ziren profil politiko horren barruan sartzen zirenak Gainera hildakoen artean profil handiko pertsonak zeuden, hala nola Leonardo Guridi apaiza, Gipuzko Buru Batzarreko kidea, edo Benantzio Gaztañarez, GBBko idazkaria edo Raimundo Galdos, Arrasateko ELAko sindikalista nabarmena. Hildako beste apaiz euskaltzaleek, Arinek eta Markiegik ere jeltzaleen gertuko profil intelektuala izan zezaketen; adibidez Markiegiri Arrasateko erresistentzia "gorri-separatista" bultzatzea leporatu zioten.

Jeltzaleen kontrako herra batez ere politikoa izan zen, aurreko urteetan garatutakoa. Izan ere, heriotzen motibo gisa “mendekua” izan zitekeen arren, Jose Maria Uranga arrasatear historiagile karlistak esan badio “Donostiara eraman zituztenak “Orejaren hiltzaile” deitu zituzten, hura baino gauza okerragorik ez dago”. Mikel Aizpuruk zuzendutako talde baten arabera, abuztuaren 6an Mateo Muxika Gasteizko gotzainak eta Martzelino Olaetxea Iruñeko gotzainak argitaratu zuten karta pastoralak, EAJ kondenatzen zuenak, ere EAJren kontrako giro hori berotzen lagundu zezakeen -hala ere ematen duenez, idatzi horren benetako idazlea Isidre Gomà kardinala izan zen gutun horren benetako idazlea, hala uste zuen hildako apaizetako bik, Jose Joaquin Arinek eta Leonardo Guridik. Hala ere, EAJren kontra arrasatear karlistek izan zuten herran egon zitezkeen baita ere “tokiko faktoreak”, adibidez, 1936ko martxoan karlistek Uriarte alkategai jeltzalea bozkatu izanagatik atsekabetuta izatea, edota eraildako hiru apaizek 1931an sortu zuten eskola katolikoa “euskalduna”, karlisten arabera eskola abertzalea zena. Urangak ere onartzen du “halako politika kontuak zerikusia izan zutela hilketa inolaz ere justifika-ezinezko hartan”. Iñaki Egañak mila inguru pertsonetan ezartzen du kolpistek Gipuzkoan hil zutenen kopurua. Mikel Aizpuruk eta berak zuzentzen duen taldeak Iñaki Egañaren zifrak ontzat ematen ditu, nahiz eta azken honen teorizazio eta kategorizazio falta kritikatu (adibidez fusilatutakoak eta erailak ez bereiztea, edo fase ezberdinak ez bereiztea). Inolaz ere garbi dago Arrasaten hil zituztenen kopurua oro har Gipuzkoan hil zutena baino askoz ere handiagoa izan zela ehunekotan kontutan hartzen badugu.

Ikerlari ezberdinek diote Izu Urdinaren puntu gorena altxatuek Donostia hartu ostean gertatu izan zela izan zela. Arrasateko triskantzak hain zuzen ere Donostia hartu eta hilabetera edo hilabete eta erdira izan ziren baita. Kontuan izan behar dugu Debagoieneko eskualdean, 43 hauetaz beste 17 pertsona hil zituztela garai hauetan (eta 1937ko apirilean Elgeta hartuta beste zortzi hilko zituztela). Beraz, frankistek Gipuzkoako probintziaren gaineko kontrol osoa zutenean gertatu ziren triskantza hauek. Tokiko indarrek iniziatiba hartu zuten, baina Gipuzkoa osoko botere-egitura frankistak egin zuen posible hilketa hauek gertatzea. Mikel Aizpururen arabera, arrasatearrak bertara eraman zituztenerako jada Hernaniko eta Oiartzungo fosa amankomunek funtzionatzen zuten: Hernanin irail bukaeran hasi ziren hilketak eta urriaren 9an erailketa kopurua handiagotu egin zen (Arrasatekoak han urriaren 21ean hil zituzten). Oiartzunen urriaren bukaeran hasi ziren hilketak, han hildako arrasatearrak urri bukaeran eta azaro hasieran hil zituztelarik.

Hilketa hauek “arauz kanpoko errepresioaren” bidez izan zitezen, hau da, inolako ez epaiketa ez erregistro gabe (“arauz kanpoko errepresioa” esatea komeni da, eta ez “legez kanpoko errepresioa; azken esapide hori erabiltzeak “legezkoa” zen errepresio frankista bat zegoela iradokitzen baitu). Izu Urdinak hasiera batetik erabili zuen “arauz kanpoko errepresioa”, Espainiako Estatu osoan, Molak esan bezala “mugimendua oso bortitza izan behar da etsaia ahalik eta lasterren neutralizatzeko”; askotan bando militar soila soilik justifikagarri bezala erabiliz, eta beste askotan hori ere ez. Hala ere, bi ñabardura egin behar dira: alde batetik, “arauz kanpoko errepresioa” esapideak ez duela “kontrolik gabeko errepresioa” esan nahi, izan ere gehienetan tropa frankisten buruzagiek errepresio-trena hau nahi bezala erabiltzen zuten, kate hierarkikoa mantenduz. Beraz “arauz kanpokoa” eta “kontrolaz kanpokoa” ez ziren sinonimoak. Bestetik, “arauzko errepresioa” erabiltzeak, frankisten kasuan ez zuen esan nahi “errepresio masiboa” geratzerik, Izu Urdinaren kasuan errepresioa berdin izan zitekeen “arauzkoa” eta “masiboa”. Mikel Aizpururen arabera, “arauzko errepresiboa” agertzean zerikusi handiagoa izan zuen frankisten para-Estatua zentralizatzeak eta botere-egitura finkatzeak (adibidez, kontzentrazio eremuak agertzeak) errepresioa geratu nahi izanak baino.

Gipuzkoan “arauz kanpoko errepresioa” hasieratik erabili zuten altxatuek; militarrak, karlistak zein falangistak izan; adibidez, Donostiarako bidean (Beasaingo triskantzan, Tolosako hilketetan eta abar) errepresio gehiena arauz kanpokoa izan zen. Pedro Barruso historiagilearen arabera, behin Donostia hartuta eta Gipuzkoako instituzionalizazio frankista hasita, hortik aurrera eman zen arauz kanpoko errepresioa “falangistek eta karlistek” burutu zuten, militarrek Guda-kontseiluak, beraz, nolabaiteko arauketaz eginiko errepresioa, egin omen zuten artean. Egia da Donostia hartuta, Gipuzkoan guda-kontseilu frankistak hasi zirela agertzen, lehenago ez zeudenean; eta egia da baita falangistek eta karlistek Donostian euren “arauz kanpoko kartzela alderdikoiak” ere izan bazituztela. Baina Mikel Aizpuruk zuzendutako taldeak Barrusoren bereizketa hori (“militarrak arauz, falangistak eta karlistak arauz kanpo”) ihardetsi egiten du; talde honen arabera, bi errepresio moten arteko bilbaketa eta “konpenetrazioa” egon zen. Honen aldeko frogarik garbiena, Hernanin eta Oiartzunen –eta baita ere Gipuzkoako beste zenbait tokitan, Ulia mendian adibidez- “arauz kanpo” hildako asko, lehenbizi Ondarretako “arauzko” kartzelan egon izana izan zen, honek para-Estatu frankistaren egituren eta falangista eta karlisten arteko elkarlan errepresiboa garbi geratzen duelarik.

Arrasatearren kontrako triskantza hauen kasurik antzekoena, hau da, herrian sartu eta hurrengo egunetan hamarnaka herritar hiltzearen, Beasaingo kasua dugu (eta agian nolabait antzekoa Tolosakoa, hala ere Tolosan jende asko hil arren ez zen hain patroi erregularrik izan). Bietan hilketa kopuru altu bat gertatu zen, bietan frankistek herrietan sartu eta berehala hil zituzten herritarrak, “berotan” egindako triskantzak izan ziren. Bietan “arauz kanpoko errepresioa” erabili zuten. Hala ere, Jon Kortazar-Billelabeitia historialariaren arabera Beasain eta Arrasateko triskantzen artean ezberdintasun batzuk ere eman ziren. Hauetako lehena Beasainen triskantza egiteko iniziatiba militarrek izatean zetzan, Arrasaten ekimena eskuindar zibilen partetik etorri zelarik; bigarrena, Beasainen zerrenda beltzik ez erabiltzeak (edo erabili bazituzten oso eragin txikia izateak) izan zen, hango triskantzan hildakoen profil aleatorioak erakusten duen moduan. Arrasaten ordea, zerrenda beltzen erabilera erabatekoa izan zen. Hau da, Beasainen militarrek “herri ezkertiarra” zigortu nahi zuten eta herria bera zuten jomugatzat, Arrasaten “herritar onak” eta “gaiztoak” bereizi zituzten hiltzaileek (agian honek Errepublika garaian bi herrietan eman ziren dinamikekin du zerikusia). Hirugarrena, Beasaingo biktimak herrian bertan egun horretan hiltzea izan zen, Arrasatekoak hiltzera beste herri batzuetara eraman zituzten artean; hau da, jada Gipuzkoako errepresio-dinamikak antolatuta zeuden Arrasateko triskantzak eman zirenean, eta dinamika horretan sartu zen, Beasaingoak ordea zerikusi gehiago luke nafar errepresioaren dinamikarekin eta hau Gipuzkoara hedatzearekin.

## Memoria-saiakerak 
### Frankismo-garaian 
Frankismo garaian hildakoen alde egiteko aukera handirik ez bazen ere, saiakera apal batzuk izan ziren Arrasaten hildakoak gogoratzeko, batez ere erregimenarekin "desados" edo erregimenetik "at" zeuden sektoreetatik ("oposizio" terminoa erabiltzea agian gehiegi zen, egileen artean asmo politikoak ote zeuden zalantzagarria baita). Adibidez, 1967an, "ezezagun batzuk" Arrasateko elizan gudan "Nazionalen alde eroritakoen" plaka apurtu ostean, Arrasateko Elizak Gobernadoreari eta gotzainari eskatu zioten plaka berriz jartzeko baimenik ez emateko, harik eta "Beste aldeko hildakoak" agertu arte. Argudio horren alde erabili zuten Arrasaten. Gotzaina hasieran Arrasateko apaizen eskakizunaren alde agertu zen, baina azkenean Espainiako Gobernuak presionatuta, plaka frankista berria jartzeko baimena eman zuen. 1967ko martxoaren 12an, Arrasateko karlista eta eskuindarrek antolatutako irain-kitatze ekitaldira apaiz arrasatearrak protestan ez ziren joan eta gainera ekitaldi horretako partaideek Elizaren atarian jarritako lore-sorta batzuk kendu egin zituzten, Gobernadoreak erretorari 25.000 pezetako isuna jarri ziolarik. Hurrengo asteetan Arrasateko apaizek mezetan Arrasaten gudan hildako guztien aldeko otoitza eskatu zuten.

Halako ekintza txikiek, ikusi dugun moduan, arrasatear eraildakoak eta gudan frankisten alde hildakoak, denak "gudan hildakoen" kategoria generikoan sartzen zituzten. Beraz erregimena edo Estatu-kolpea salatu ordez, "barkamenaren" eta "arimaren salbazioaren" logika kristauaren barruan ulertzen dira, ez hainbeste logika historiografiko batetik. Halere, eraildako ezkertiar zein abertzaleak publikoan lehen aldiz aipatzea ahaldu zuten, frankisten memoria bakar horretan arrakala bat ireki zuten eta eskuindarrek hildako arrasatearrei memoria egiteko bidea urratu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak