open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Belen Urutxurtu

**Belen Urutxurtu Argiñano** (Berriz, Bizkaia, 1960ko abenduaren 16a) txistularia, eskultorea eta arte irakaslea da.

## Bizitza 
Berrizko Ormaiztegi etxean jaioa, gaztetan ekin zion txistua jotzeari jaioterriko Iremiñe dantza taldean.Leioako Euskal Herriko Unibertsitatean Arte Ederrak ikasi ostean, Gasteizera eraman zuen gerora bizitzak eta lanbideak: Bigarren Hezkuntzako arte irakasle aritu izan da bertan.

### Txistulari 
Durangaldeko eta Arabako hainbat dantzari eta txistulari talderekin kolaboratu izan du eta Estatuko eta atzerriko hainbat lekutara lagundu die bere txistuaren doinuekin. Felipe Zelaieta senarra, bertsolaria izateaz gain, txistularia ere bada, eta elkarrekin hainbat ekitaldi eta juntadizotan jo izan dute, bakarka zein taldean. Jaizale Durangaldeko txistulariak taldeko kide da.

### Eskultore 
Euskal Herriko eskultoreen Eskuahaldunak elkarteko partaidea da Belen eta zenbait erakusketa kolektibotan egon dira ikusgai bere eskulturak, besteak beste, Durangon, Leitzan, Agurainen eta Gasteizen Gazako genozidioaren kontrako baten. Lehiaketa desberdinetan ere hartu izan du parte.

*Beraiek gu* ikerketa eta sorkuntza artistisko proiektuan parte hartu zuen beste hainbat emakume sortzailerekin batera.

2025eko udan, Ekuadorreko San Isidro herrian ia hilabete eta erdiko egonaldia egin zuen Montubia Kulturaren Museorako eskultura bat sortzeko enkarguarekin. Ekuadorreko Kultur Ondare izendatuko zutela jakin ostean, Manabiko Labea irudikatu zuen sei metrora arteko artelanean, burdina eta porlana erabiliz. Labeak familia, beraien arteko batasuna, komunitatea eta bertako gastronomía bakar eta berezia sinbolizatzen du.

## Aitortzak 
* 2024an, Gasteizko Erraldoi eta Buruhandien Arai konpartsak Belen Urutxurtu txistularia irudikatuz buruhandi berri bat plazaratu zuen, taldea laguntzen egindako lana omentze asmoz.

## Iruditegia 

File:Berrizko Ormaiztegi etxea.jpg|thumb|Berrizko Ormaiztegi, bere jaiotetxea.|Berrizko Ormaiztegi, Belenen jaiotetxea. 
File:Belen Urutxurtu. Eskultorea.jpg|250px|thumb|Belen Urutxurtu "Zer gertatzen ari da" bere lanarekin. Durango, 2024
File:Belen Urutxurtu 2025.jpg|thumb|"Lurrrikara" Belenen eskultura. Durango, 2025

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txistu (musika tresna)

## Kanpo estekak 
* Ekuadorreko San Isidro herrian, Belen Urutxurturi eginiko agurra, sortutako labearen ondoan
Adèle Weman

**Adèle Wilhelmina Weman** (Valkeala, 1844ko urriaren 7a – Kimito, 1936ko irailaren 10a) finlandiar idazle eta irakaslea izan zen. Suedieraz idatzi zuen, ***Parus Ater***, ***Inge Storm*** eta ***Zakarias*** izengoitiak erabiliz. Gazteen hezkuntzaren eta gazte elkarteen garapenaren aitzindaria izan zen.

## Bizitza 
Johan Wilhelm Weman lur-neurtzailearen eta Carolina Wilhelmina Granbohmen alaba, Adèle Weman Valkealan jaio zen. 1882an Kimitoko ikastetxe batean irakasten hasi zen eta 1917an erretiroa hartu zuen.

1844an *Efter lexan följer leken: berättelser och lekar* haurrentzako liburua kaleratu zuen suedieraz, Parus Ater izengoitia erabiliz. 1899an beste bat plazaratu zuen, *Barnafröjd: versifierade lekar och berättelser*. Hainbat aldizkaritan ere argitaratu zituen bere idazlanak, eta antzerkigilea eta poeta ere izan zen.

Kimiton hil zen 1936an, 91 urte zituela.

Bere antzinako etxea, Villa Sagalund, Sagalunds museoaren parte da gaur egun.

*Parus Ater* pinu-kaskabeltzaren latinezko izena da.

## Lanak 
thumb|*Uppåt eller nedåt* liburuaren azala (1890)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hélène de Monferrand

**Hélène de Monferrand** (Saint-Mandé, 1947ko urriaren 2a - Reims, 2022ko otsailaren 14a) eleberrigile frantziarra zen.

## Biografia 
Hélène de Monferrand 1947an jaio zen, Saint-Mandén. Haurtzaroa Aljeria frantsesean igaro zuen, Sidi-bel-Abbèsen, 1958an Frantzia metropolitarrera itzuli aurretik. Letretako ikasketak egin zituen Nanterren eta Sorbonan.

''Les Amies d'Héloïse* bere eleberriak jaso zuen lehen eleberriaren Goncourt saria, 1990ean. *Le Journal de Suzanne* eta, ondoren, *Les Enfants d'Héloïse* dira eleberri haren jarraipenak.

*Lesbia Magazine* hilabetekarian kolaboratu ohi du, literatur kritika gisa. 1997an, Jeanne Galzyren *La Surprise de vivre* liburuaren berrargitalpenaren hitzaurrea idatzi zuen.

Elula Perrinekin, bi polizia nobela idatzi ditu: *L'Habit ne fait pas la nonne* eta *Ne tirez pas sur la violoniste*. Ipuinak ere idazten ditu bilduma kolektiboetarako *Histoires qui fondent sous la langue…*, *Le Début de la fin / La Fin du début*, *Belles d'époque* eta *Transports amoureux*.

## Lanak 
* *Sonate royale*, poemak, Paris, les Paragraphes littéraires de Paris, 1970
* *Les Amies d'Héloïse*, eleberria, Ed. de Fallois, Paris, 1990
* *Journal de Suzanne*, eleberria, Ed. de Fallois, Paris, 1991
* *Les Enfants d'Héloïse*, Double interligne, Paris, 1997; la Cerisaie, Paris, 2002
* Elula Perrinekin, *L'Habit ne fait pas la nonne*, Paris, Double interligne, 1998
* Elula Perrinekin, *Ne tirez pas sur la violoniste*, Paris, Double interligne, 1999
* *Retour à Sarcelles, roman des temps prolétariens*, Paris, la Cerisaie, 2004
* *Les enfants d'Héloïse,'' Monreal, Homoromance Editions, 2017

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emma Lira

**Emma Isabel Lira** (Madril, 1971) madrildar  kazetaria, idazlea eta bidaiaria da. 

## Bizitza 
Kazetaritzan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean.

## Ibilbidea 
Diario16n hasi zen lanean, eta hainbat argitalpenetan aritu zen erredaktore buru. Arkeologiaren zale amorratua, eta kultura arabiarraren, erlijioen historiaren eta, bereziki, islamaren ezagutzaile handia. Magreben, Ekialde Hurbilean eta Saharaz hegoaldeko Afrikan ibili da, autoz. 

2011 urtean Fernando Lara Sariaren XVI. edizioko finalista izan zen *Tras el Agua Grande* eleberriarekin, eta bi eleberri argitaratuz egin zuen kontakizun luzerako jauzia: *Búscame donde nacen los Dragos*, (Plaza y Janés, 2013), *Lo que esconden las olas*, (Plaza y Janés, 2015). Ispilatzea, desagertutako ekialderako bidaia (2018), **Ponte en mi pie**l ,(Espasa, 2019) eta *El último árbol del paraíso*, (Espasa, 2020).

Gero Lonely Planeterako bidaia-gidak ere idatzi ditu, National Geographic-ekin kolaboratzen du, Espainiako Elkarte Geografikoko kidea da eta Etiopia, Maroko edo Madagaskar bezalako Afrikako helmugetan gidari lanak egiten ditu.

## Lanak 
* *Búscame donde nacen los dragos* (Bila nazazu dragoiak sortzen diren lekuan), (Plaza eta Janés, 2013).
* *Lo que esconden las olasOlatuek ezkutatzen dutena* (Plaza eta Janés, 2015).
* *Espejismo. Viaje al oriente desaparecido* (Ispilatzea. Desagertutako ekialderako bidaia).
* *Ponte en mi piel*  (Jar zaitez neure azalean) (Espasa, 2019), Petrus Gonsalvusen historian oinarrituta
* *El último árbol del paraíso* (Paradisuko azken zuhaitza) (Espasa, 2020)
* *Búscame donde nacen los dragos* **(**Bilatu non sortzen diren dragoiak), 10. edizioa.urteurrena (Delmedio Ediciones, 2022)

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2011. urteko Fernando Lara Sariaren XVI. edizioko finalista Tras el Agua Grande bere lehen eleberriarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Emma Liraren Facebook
* Emma Liraren Instagram
María Jaén

**María José Jaén Calero** (Utrera, Sevilla, 1962ko maiatzaren 29a) katalanezko idazlea eta telebistako gidoilaria da.

## Bizitza 
Filologia Katalanean lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. Eleberriaz gain kontakizuna landu du. 1986. urtean egin zen ezaguna, *Amorrada al piló* eleberriarekin. Urte berean egokitu zuen zinemara Antoni Verdaguerrek, ''L'escot* izenburuarekin.

Bartzelonan bizi eta *El Pais* egunkariko kolaboratzailea eta telebistako gidoilaria da. *Sitges* eta *El cor de la ciutat* telesailetan parte hartu du.

## Lanak 
* *La princesa valenta, i altres contes de sentiments*. RBA Libros, 2009   
* *La pinça birmana*. La Magrana. RBA Libros, 2009. ISBN 9788498674132
* *La promesa*. Edicions 62, 1999    
* *La dona discreta*. Edicions 62, 1998   
* *Dones enamorades*. Edicions 62 , 1998   
* *Amorrada al piló*. Editorial Columna, 1986   
* *La teva noia*. Columna, 1992   
* *Sauna''. Columna, 1987 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guilfordeko tabernetako atentatua

**Guilfordeko tabernetako atentatua**, , 1974ko urriaren 5ean, Ingalaterrako Surrey konderriko Guildford hiriko bi tabernetan Behin-behineko IRAk burututako stentatu bat izan zen. 

## Atentatua 
Honetan, IRAk 2,7 kilo gelignitadun lehergailu bana bi tabernetan lehertarazi zituen. Taberna hauek Pirbright udalerriko Britainiar Armadako barrakoietako militarren ohiko aisirako tokiak izateagatik jomugatzat aukeratuak izan ziren.

Atentatuaren ondorioz lau militar ta zibil bat hilak izan ziren, eta hirurogeita bost lagun zaurituak.

## Irlandar errugabeen atxilotzeak 
Atentatuaren ondoren britainiar poliziak ikerketa ireki eta Ingalaterran bizi ziren irlandar jatorriko jendea atxilotu, torturatu, errudundu eta espetxeratu zituen, laisterrera Guilfordeko Lauak eta Zazpi Maguiretarrak ezizenez ezagunak egin ziren. Urteen poderioz, IRArekin nahiz atentatuekin batere zer ikustekorik ez zutela eta britainiar poliziak errugabeak zirela jakin srren haiekin budegabeki jikatu zutela frogatu ahal uzan zen.

## Zinema 
* *In the Name of the Father* (1992)

## Ikus gainera 
* Guilfordeko Lauak eta Zazpi Maguiretarrak 

## Kanpo estekak
Eva Carter Buckner

**Eva Carter Buckner** (1861 – 1946ko otsailaren 15a) afroamerikar sufragista, poeta eta konpositore ospetsua izan zen.

## Haurtzaroa eta hezkuntza 
Eva Carter 1861ean jaio zen, Washington-en (Iowa). Bi gurasoak Pennsylvania-koak ziren. Txikitan, familiarekin bizi zen Des Moines, Iowa-n eta Colorado Springs, Colorado-n, eta eskola publikora joan zen. Buckner Colorado Springs-en hasi zen poesia idazten, ikasle gisa, eta han J. D. Robinson andreak, alkatearen emazteak, zuzendutako poesia lehiaketa bat irabazi zuen.

## Ibilbide profesionala 
### Lanak 
Buckner poeta eta konpositore ezaguna zen, eta haren lanak afroamerikarren ahotsak inspiratu zituen, bai emakumeen mugimendu sufragistan, bai eskubide zibilen aldeko mugimenduan. Bucknerren poesia *Denver Post*, The *Colorado Springs Sun*, *The Western Enterprise*, *The Advocate*, eta Los Angelesko *The Daily Tribune-n* agertu zen. Bere abestiak Colorado-ko zein Kalifornia-ko emakume beltz elkarteko bileretan erabili ziren.

### Jarduera politikoa 
Los Angelesko Beltz Emakumeen Foroko kidea zen Buckner, eta bere poesia partekatu zuen bileretan. Pertsona Beltzen Aurrerapenerako Elkarte Nazionalean (NAACP) ere aktiboa izan zen, Los Angeles-ko NAACP eskolako batzordearentzat lan eginez. Anna Howard Shaw-ren heriotzari buruz hitz egitera gonbidatutako aktibistetako bat izan zen. 1922an, W. Richardson lagunaren aldeko kanpaina egin zuen Kaliforniako gobernazio karreran. 1928an, Herbert Hoover presidentearen kanpainako emakume beltzen helmeneko presidente nagusia izan zen Kalifornia hegoaldean.

## Bizitza pertsonala 
Eva Carter Buckner Los Angeles-era joan zen bizitzera 1910 inguruan. Edward Buckner-ekin ezkonduta zegoen, eta hiru seme-alaba zituzten: Mabel, Eugenia eta Garrie. Eva Carter Buckner 1946ko otsailaren 15ean hil zen Los Angeles-en.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eva Carter Buckner, *"The Man of Faith, The Man of Love"* *Los Angeles Night Express* (1921eko abenduaren 12a): 26. Bucknerren poema bat, Ferdinand Foch-i buruzkoa.
* Eva Carter Buckner, ''"Let's Go"* (Goazen) *The Ottawa Guardian* (1919ko urtarrilaren 31): 2. Bucknerren poema bat, Lehen Mundu Gerrako tropa afroamerikarrei buruzkoa.
* Eva Carter Buckner,"*Onward*"  "Aurrerantzean" *Denver Statesman'' (1906ko ekainaren 8a): 15. Bucknerrek idatzitako kantu bat, Colorado-ko Emakume Beltz Kluben Federazioak 1906ko bileran abestua.
Adrenorfina

**Adrenorfina** edo **metorfamida** opioide oktopeptido endogeno bat da, C-terminal amidatu batekin. Proenzefalina Aren zatiketa proteolitiko bidez sortzen da, eta oso ohikoa da ugaztunen burmuinean. Izenaren jatorria, hala ere, giza feokromozitoma tumoral batean aurkitu zelako du, muin adrenalean, eta ondoren gizaki baten eta behi baten muin adrenal normal batean. 

Adrenorfinak opioide jarduera handia du, μ- eta κ-opioideen errezeptore agonisten artean, baina eraginik gabe δ-opioideen errezeptoreetan. Gaitasun analgesiko eta hipobentilaziokoak ditu. 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esperanza Aguilà Ducet

**Esperanza Aguilà Ducet** (Bartzelona, Katalunia, 1951ko azaroaren 6a) Bartzelonako erizain, berdintasun-agente eta idazlea da.  

## Biografia 
Esperanza Aguilà Ducet Bartzelonan jaio zen 1951n. Erizaintzan lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitatean, eta genero ikuspegia duen osasunaren sustapenean eta berdintasun politiketan espezializatuta dago.

## Ibilbidea 
Osasun Analisi eta Programen Zentroko (CAPS) presidentea da. Emakumeen osasunari buruzko tailer eta hitzaldi ugari eman ditu. 1996tik aurrera, Silvia Adela Kohanek eta Ariel Rivadeneirahak Bartzelonan eman zituzten Grafein sormenezko idazketa-tailerretan sartu ondoren, Mujeres y Salud aldizkari espezializatuan kolaboratu du, eta hainbat artikulu argitaratu ditu 2002tik. 

Testu bat argitaratu zuen 2008. urteko L’Agenda de les Dones-en, eta lehen saria lortu zuen XIX. Ipuin Laburren Lehiaketan Escribir y Publicar aldizkarian, «*Plenitud*» kontakizunagatik, eta aipamen berezia Jerez de la Fronterako Udaleko Kontakizun Laburren V. Paz Pasamar lehiaketan, «*Cenefas*» lanagatik.

## Lanak 
### Kontakizuna 
* *Plenitud, 2000*
* *Cenefas, 2005*

### Eleberria 
* *En el patio de atrás/ Atzeko patioan* (Moment Angular, 2014)

## Sariak eta aintzatespenak 
* XIX. Ipuin Laburren Lehiaketa Escribir y Publicaciones aldizkarian, 2000.
* Aipamen berezia 2005eko Jerez de la Fronterako Udaleko Paz Pasamar Kontakizun Laburren V. Lehiaketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* CAPS sarea
* MyS aldizkaria  artxibatu zen.
John Sayles

**John Thomas Sayles** (Schenectady, New York estatua, 1950eko irailaren 28a) estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigile independientea, aktore eta idazle bat da.

Hainbat film zuzendu eta idazteagatik ezaguna da, tartean *The Brother from Another Planet* (1984), *Matewan* (1987), *Eight Men Out* (1988), *Passion Fish* (1992), *The Secret of Roan Inish* (1994), *Lone Star* (1996), eta *Men with Guns* (1997).

## Filmografia
### Zinema
### Aktorea
### Telebista
* *A Perfect Match* (1980)
* *Unnatural Causes* (1986) (telefilm)
* ''Shannon's Deal* (1989) (telesaila)
* *The Alienist'' (2018) (telesaila)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Thomas Scott

**Thomas Foster Scott** (Warren, 1833ko urtarrilaren 3a - Norwood, 1911ko ekainaren 23a) estatubatuar arkularia izan zen. Ameriketako Estatu Batuak ordezkatu zuen 1904ko Udako Olinpiar Jokoetan. Matilda Howell bere alabak lehiaketa berean parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mabel Taylor

**Mabel Caroline Taylor Brummel** (Cincinnati, 1879ko abenduaren 7a - Chicago, 1967ko uztailaren 1a) estatubatuar arkularia izan zen. Ameriketako Estatu Batuak ordezkatu zuen 1904ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Collybia cookei

***Collybia cookei*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus cirratus*, *Collybia cirrhata var. prolifera*, *Collybia cirrhata var. cookei* (Basionimoa), *Microcollybia cookei*, *Collybia tuberosa var. cookei*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 10 mm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, amaieran laua, gardentasunagatik ildaskatua, zuri-krema antzeko kolorekoa, titi ilunagoarekin.

**Orriak:** Itsatsiak, zabal, estuak, kapelaren kolorea baino apur bat argiagoa dute.

**Hanka:** Zilindrikoa, okre antzeko argi kolorekoa, goian loditua, kolore okre antzeko  erdi lurperatutako esklerozio batetik hazten da.

**Haragia:** Urria, zurixka, usain eta zapore gutxirekin.

**Etimologia:** *Collybia* antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik. *Cookei* epitetoa pertsona izenetik dator.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Collybia tuberosa*, *Collybia cirrhata* eta *Dendrocollybia racemosa*  onddo txikien taldekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostozabalen basoetan. Urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Groenlandia, Islandia, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lur iragazgaitz

ak oso irazgaitzak dira.]]
**Lur(zoru) iragazgaitz** bat ura infiltratzen uzten ez duen gainzala da, batez ere zoladuraz (espaloi, errepide eta parkingak) eta eraikinen estalkiz (teilatuak) osatua, baina hein batean lur trinkotuz (parkeetako lur zapalduak, harrizko bideak eta betelan trinkoak). Infiltrazioa eza edo txikia denez, lur gaineko jariatze-ur kopuru handia sortzen da, estoldetara bideratuz edo uraldiak eraginez.

Iragazgaizte hori giza jarduera askoren ondorioa da: urbanizazioa, errepideen eraikuntza, ibaien kanalizazioa edo ibai-erreken lurperatzea. Lurzoruaren eroankortasun hidraulikoa murriztea edo kentzea du ondorio, dagoeneko ezin baitu euri-ura irazi edo xurgatu, ezta gasak trukatu ere. Gehiegizko irazgaizteak – presio demografikoaren eta gizartearen urbanizazioaren ondorioz – eragin negatiboa du ekosisteman, eta biotopoak suntsitzen ditu.

## Ondorioak
Iragazgaizteak honako ondorio hauek ditu, besteak beste:
*Euri-urak ezin da infiltratu eta maila freatikoa hornitu.
*Euri bortitz eta jarraituen ondoren, ur kopuru handia abiadura handiz isurtzen dira ibaietara edo estolderiara, eta uholdeak eragin.
*Ibai ertzak hormigoitzean, uraren eta lehorraren arteko ekotonoa (trantsizioko biotopoa) suntsitu egiten da, bertako landaredi eta faunak higaduraren aurka egonkortzen eta babesten zutena.
*Tokiko mikroklima okertu egiten da: lurzoru iragaiztuak ezin du ura lurrundu eta bertako airea freskatu, eta itzala sortzen duten landareak ere ez dira hazten. Horrela, bero-uharteak areagotzen dira.
*Lur geruza «hil» egiten da: lurpeko faunak eta mikroorganismo gehienek ezin dute bizirik iraun aire eta ur truke iraunkorrik gabe. Geruza irazgaiztu ondoren lurra lehengoratzea denbora eta ditu asko hartzen duen lana.

## Ondorioak ekiditeko
Lurzoru iragazgaiztuen azalera mugatu daiteke, lurzoruaren erabilera egokituz, adibidez, urbanizazioa murriztuz edo etxebizitza-kopurua txikituz (nahiz eta honek hiri-barreiatzea handitu dezakeen). Bestela, hiri-azpiegiturak beste era batera eraiki daitezke, berez irazkorrak diren lurzoru bezala funtziona dezaten, hau da, uraren zikloa oztoporik gabe bete dezaten. Horren adibide dira zoladura iragazkorrak, teilatu berdeak eta infiltrazio-putzuak.

## Ikus, gainera
*Zoladura iragazkor

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Cortinarius alnetorum

***Cortinarius alnetorum*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. *Cortinarius alnetorum* onddoa baso hezeetan aurkitzen da, batez ere astigarrak ondoan. Jateko ez da gomendatzen, toxikotasuna izan dezakeelako. Bere ikerketa interesgarria da ekosistemarako duen garrantziagatik.

Sinonimoak: *Telamonia alnetorum* (Basionimoa), *Hydrocybe alnetorum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametroarekin, txikia, koniko-kanpai itxurakoa, zabal samarra ondo markatutako titi punta gabeko batekin, arre ilun kolorekoa ia beltzaxka, nabarmenagoa erpinean.

**Orriak:** Garbi zabal eta orritxoekin, nahiko lodiak, itsatsiak edo koska batez mehetu-dekurrenteak, kapelaren kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Ia zilindrikoa, edo okertua zerrenda flokoso batekin edo gehiagorekin, errezel zuriak, seinalatuak, gainerakoa kapelaren eta orrien kolorekoa.

**Haragia:** Arrexka. Usain eta zapore berezirik gabe.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Alnetorum* epitetoa latinetik dator, haltza esan nahi duen “alnus” hitzetik. Bere habitatagatik. 

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Antzeko asko daude. Bere habitat ezaugarriak lagun dezake zehazten.

## Sasoia eta lekua 
Bereizgarria den haltzen lurzoru hezeetan eta zingiratsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dolors Miquel

**Dolors Miquel Abellà** (Lleida, Katalunia, 1960ko uztailaren 18a) lleidar idazlea, poeta da.

## Ibilbidea 
Gaztetan sartu-irtenen bat egin ostean, 90eko hamarkadaren bigarren erdialdean agertu zen Kataluniako eszena publikoan. Harrezkero, eta bere borondatez alde egin duen garai  batzuekin, liburuak argitaratzen, prentsa idatzian artikuluak argitaratzen eta errezitaldiak, hitzaldiak edo kultur ekitaldietan parte hartu du. Antolaketa lanetan ere jardun du.

### Polemika 
2016ko otsailean polemika sortu zuen Dolors Miquelek Bartzelonako Ciutat sarien banaketa ekitaldian egin zuen irakurketa batek, udaletxeko Saló de Centen. Bere «*Mare Nostr*a» olerkiaren irakurketak —Aita Gurea kristau otoitzaren bertsio bat da, eta batzuek parodia blasfematzat jo zuten— erreakzio negatiboak eragin zituen publikoan, eta Alberto Fernandez Diaz Kataluniako Alderdi Popularrekoak, Bartzelonako Udalean une horretan udal taldeko presidente zenak, bertan behera utzi zuen ekitaldia, lotsagabetzat jo baitzuen irakurketa. Alde egite hori horren aurkako protesta izan zen. Olerki hori askatasun politiko eta erlijiosoaren adierazgarritzat hartu zuten poetaren defendatzaileek, nahiz eta aurkakoek errespetu faltatzat jo.

## Argitalpenak 
Besteak beste lan hauexek egin ditu:

### Poesia 
### Narratiba 
* *Maruja Reyes sóc jo* (1992)   

### Antzerkia 
* *Pallarina, poeta eta puta* (2012)   

### Beste batzuk 
### Aldizkariak 
## Sariak eta aintzatespenak 
* Rosa Leveroni poesia saria (1989), *El vent y la casa tancada* lanarekin.
* Bartzelonako Ciutat poesia saria (2005), *AIOÇ* lanarekin.
* Sant Cugat poesia saria Gabriel Ferraterren oroimenez (2006), *Missa pagesa* lanarekin.
* Alfons el Magnànim València Poesia Saria (2011), *Gàrgola* lanarekin.
* Alfons el Magnànim València Poesia Saria (2012), *La flor invisible* lanarekin.
* Gandiako Ausiàs March poesia saria (2016), *El guant de plàstic rosa* lanarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Homer Taylor

**Homer Taylor** (Leyden, 1851ko abuztuaren 19a - Greenfield, 1933ko urtarrilaren 7a) estatubatuar arkularia izan zen. Ameriketako Estatu Batuak ordezkatu zuen 1904ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teresa Imízcoz Beunza

**Teresa Imízcoz Beunza** (Iruñea, 1965eko urriaren 8a) nafar filologoa eta idazlea da. UNED Iruñeko zentroko zuzendari izendatu zuten 2022an.

## Biografia 
Iruñean jaioa, Filologia Hispanikoko lizentziatura eta doktoregoa egin zituen Nafarroako Unibertsitatean. Columbiako Unibertsitatean ikerketa-egonaldiak egin ondoren, Nafarroako eta Georgetowneko Unibertsitateetan irakasle aritu zen hamalau urtez.

Cervantes Institutuko zuzendaria izan zen Bordelen eta Tolosan (2003-2010). Handik hartu zuen UNEDeko zentro elkartuaren ardura, Gasteizen (2011-2022), eta han sortu zuen Orientazio, Informazio eta Enplegu Zentroa (COIE). El Correo egunkariko Iritzi artikulugilea da.

Teresa Daniel Innerarity filosofoarekin ezkonduta dago eta bi seme ditu: Javier eta Jon.

## Argitalpenak 
* *Manual para cuentistas: El arte y el oficio de contar historias*, Penintsula, 1998, 232 or.
* *La teoría poética de Miguel de Unamuno*, Eunsa arg., 1996, 258 orr.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
Isabela Figueiredo

**Isabela Figueiredo** (Lourenço Marques, Mozambike, 1963) portugaldar idazlea eta irakaslea da, eta Portugalgo literatura postkolonialaren barruan nabarmendu egiten da.Mozambikeko independentziaren ostean, 1975ean itzuli zen Lisboara (Portugal), gurasoen lurraldera.

## Ibilbidea 
Figueiredo Hizkuntza eta Literatura Modernoetan lizentziaduna da (Portugalgo Ikasketen aldaera bat) Gizarte eta Giza Zientzien Fakultatean (FCSH), Lisboako Universidade Novan, eta Genero Ikasketetan espezializatuta dago Lisboako Universidade Abertan. 1983an hasi zen idazten, Diário de Notícias egunkariko literatur gehigarrian testuak argitaratuz, garai hartako egunkaririk eraginkorrenetako batean. 1988an Portugalgo Arte eta Ideien Mostran lehen saria irabazi zuen "*Conto é Como Quem Diz*" eleberriarekin. Diário de Notícias egunkarian lan egin zuen kazetari 1988 eta 1994 bitartean, eta *DN Jovem* gehigarria koordinatu zuen bertan. Portugesezko bigarren hezkuntzako irakaslea da.

Portugalgo literatura postkolonialaren barruan kokatzen da haren lana. 1988an "*Conto é Como Que Diz*" argitaratu zuen Isabel Almeida Santos izenpean. 2009an "*Caderno de Memórias Coloniais*" argitaratu zuen, kritikak oso harrera ona egin zion, eta 2010ean hamarkadako libururik garrantzitsuenetariko aukeratu zuten, egungo Portugalgo panoraman kultura gehigarri ezagunenetako bat izateagatik.Maria da Conceicão Caleiro idazleak eta Gustavo Rubim saiakeragile eta irakasleak hautatu zuten Ipsilon kultur aldizkariak argitaratutako saio berezian (Público egunkariaren kultura-gehigarria).. "*A Gorda*" (2016) liburua 2016ko hamar liburu onenen artean kokatu zuen *Espalha-Factos* lineako aldizkariak.

1988an, Portugalgo Arte eta Ideien I. Mostran prosa saria jaso zuen, "*Conto é Como Que Diz*" eleberriarekin, eta 2010ean urteko liburu onenaren saria jaso zuen "*Caderno de Memórias Coloniais*" lanarekin.

## Lanak 
* 1988 – *Conto é Como Quem Diz*, Europress, ISBN 9789725591017
* 2009 – *Caderno de Memórias Coloniais*, Angelus Novus, Coímbra, ISBN 9789722127585
* 2016 – *A Gorda*, Caminho argitaletxea, ISBN 9789722128339

## Sariak 
* 1988 – Prosako lehen saria Portugalgo Arte eta Ideien I. Erakusketan, "*Conto é Como Quem Diz*" eleberriarekin.
* 2010 – Monstro do Ano, Melhor Livro do Ano, pela Angelus Novus.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Isabela Figueiredoren blog ofiziala.
Gaba

**Gaba** edo **GABA** izan daiteke:

* Gąba, poloniar herria;
* Jaba' (Haifa) edo Gaba, Israelgo herrixka;
* Jab'a edo Gaba, Zisjordaniako herrixka;
* Azido γ-aminobutirikoa
Oriana Méndez

**Oriana Mendez** (Vigo, Galizia, 1974ko urriaren 28a) galiziar filologoa, poeta eta politikaria da.

## Ibilbidea 
Xosé Luis Méndez Ferrín idazlearen eta Moncha Fuentesen alaba. Galiziar Filologian lizentziaduna da (USC), eta 2000. urtean hasi zen bere poesia lanetan, Noiako *A Caramuxa* kultur aldizkarian. Ondoren, *Burla Negra* eta *Mealibra* taldeen argitalpen kolektiboetan kolaborazioak egin zituen, baita poesia errezitaldi eta ekintza poetikoko proiektu ugaritan ere, hala nola "*La revuelta de las letras*" Santiago de Compostelan 2009ko Galiziar Letren Egunean.

Horrez gain, poesiari buruzko hainbat mahai-inguru eta topaketatan parte hartu zuen, hala nola Idazle Berrien III. Topaketan, edo Idazleak Unibertsitatean zikloko poesia mahaia-inguruan, biak Galizierazko Idazleen Elkarteak (AELG) antolatuak.

2003. urtean *Xuro que nunca volverei pasar fame* liburua egiten lagundu zuen, Redes Escarlata erakundeak argitaratua, eta erakunde horretako kide ere bada.

## Sariak 
* 2014an Carraleko Udalaren Poesia Saria irabazi zuen *O que precede a caída é branco* poema-liburuarekin.

* 2019. urtean Padróngo Rosalia de Castro bosgarren poesia lehiaketako saria irabazi zuen *O corazón pronúnciase extenso* lanarekin. 2020an Afundación poesia saria irabazi zuen *Interna* lanarekin.

## Politikari 
2019ko Espainiako Udal Hauteskundeetan zinegotzi aukeratu zuten Vigoko udalean, Vigoko Marearen hauteskunde zerrendatik https://www.atlantico.net/articulo/vigo/nuevos-concejales-gobierno-local/20190526231631710826.html.

## Lanak 
### Poesia 
* *Derradeiras conversas co Capitán Kraft*. Galaxia, 2007.
* *Cero*. Galaxia, 2011.
* *O que precede a caída é branco*. Espiral Maior, 2015.
* *Interna*. PEN Galicia, Galiziako Xunta eta Afundación, 2020.
* *O corazón pronúnciase extenso*. Espiral Maior, 2021.
* *chairas sucesións*. Chan da Pólvora, 2023.

### Lan kolektiboak 
* *Xuro que non volverei pasar fame*. Difusora, 2003.
* *Letras novas*. Asociación de Escritores en Lingua Galega, 2008.
* *En defensa do Poleiro*. Toxosoutos, 2010.
* *Novas de poesía. 17 poetas*, Fundación Uxío Novoneyra, 2013.
* *150 Cantares para Rosalía de Castro*, 2015, liburu elektronikoa.
* *De Cantares Hoxe. Os Cantares Gallegos de Rosalía de Castro no século XXI*, 2015, Fundación Rosalía de Castro/Radio Galega.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oriana Mendezen webgunea Galaxia Argitaletxean.
Iraultzaren museoa (Habana)

**Iraultzaren Museoa** eta iraganean **Kubako Presidentzia Jauregia**,  eta *Palacio Presidencial de Cuba*, Kubako Habana hiriburuan dagoen museo bat da, Habana Zaharra auzoan. Kubako Iraultzari buruzko materiala eta bildumak gordeak eta ikusgai ditu.

1959ko abenduaren 12an inauguratu zen. Aurrez, 1909-1920 artean eraikia eta Habana probintziako agintariaren egoitza izan zen, baina Mario García Menocal presidenteak Kubako gobernuaren egoitza izateko aukeratu zuen.

Bertan, besteak beste Fidel Castroren gidaritzapean Kubako Iraultza hasiko zuen itsasontzi originala dago, hau da, Granma yatea edo laketontzia.
Míriam Ferradáns

**Miriam Ferradáns Ferradás** (Beluso, Bueu, Pontevedra, Galizia, 1982ko urtarrilaren 16a) pontevedrar idazlea, poeta, irakaslea eta politikaria da.

## Bizitza 
[alt=Papeleta do BNG para o Parlamento galego, eleccións xullo 2020.|thumb|[2020ko Galiziako Parlamenturako hauteskundeak|2020ko Galiziako Parlamenturako Hauteskundeetarako BNGren boto-txartela.]]
Gizarte graduatua da Vigoko Unibertsitatean eta bere lan jarduera nerabeen irakaskuntzari lotuta dago. Bueun (2008-2011) Bloque Nacionalista Gallego (Galiziako Bloke Nazionalista) alderdiko zinegotzia izan zen. Garai hartan, talde politiko horrek zuen gehiengoa, eta, aldi horretan, Udaleko sustapen ekonomikoko saila kudeatu zuen. 2011n utzi zuen politika modu aktiboan. 2018ko urtarrilean *Sermos Galicia* egunkarian hasi zen holero kolaboratzen, baita *Nudos Diario* egunkarian ere.

Bere poema batzuk portugesera, alemanera, ingelesera, italierara zein finlandierara itzuli dira.

## Lanak 
* *Nomes de fume* (2017). Espiral Maior. ISBN 9788494596711.
** *Noms de fum* (2019). Edición bilingüe galego- katalan edizioa  Dolors Miquelen lanaren itzulpena, por Godall Edicións.
** *Nombres de humo* (2020), galego-gaztelaniazko edizioa, Gonzalo Hermoren itzulpena, Godall argitaletxea.
* *Deshabitar unha casa* (2017). Concello de Outes. Non venal edizioa.
* *Agosto* (2019) Apiario.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2012: Juventud crea lehiaketaren 3. saria "Novecomaoito" olerkiarekin.
* 2013: Cornellà de Llobregateko Rosalia de Castro saria "Decibelio" lanarekin.
* 2014: Cornellà de Llobregateko Rosalia de Castro saria "Ruido" lanarekin.
* 2016: Francisco Añon saria, Deshabitar una casa lanarekin.
* 2016: Perez Parallé poesia saria, *Dos nomes do fume* poemarioarekin.
* 2016: 2. saria Cornella de Llobregateko Rosalia de Castro lehiaketan.
* 2016: Manuel Finca Pulpeiro de Mondoñedo lehiaketako irabazlea "Del tacto" lanarekin.
* 2016: Coruñako Ames Udalaren saria. 
* 2021: María Pita XXIX. Lore Jokoetako senior kategoriako saria Corazón de chícharo poemarekin.
* 2021: Hirugarren saria Manuel Finca Pulpeiro X. Poesia Lehiaketan *Los amantes* lanagatik.
* 2021: Fernandez del Riego Kazetaritza saria *Dalias* lanagatik.
* 2023: Kazetaritzako Lueiro Rey saria, *Un maínzo de sal* lanarekin.

## Erreferntziak 
## Kanpo estekak 
* Miriam Ferradáns-i elkarrizketa Lecturafilia, 2019/1/12.
* Pan Vazquez, Ezpala. Elkarrizketa Palavra Comumen 2019/6/16.
* “Familiak, niretzat, asfisianteak eta estortsionatzaileak dira” Artxibatua  . Entzun Galizia, 2019/8/7.
* Dopico, Montse (2017 / 5 / 5). Miriam Ferradans: “Harrapari basatiak gara, alde guztietatik, eta ez gara enteratu ere egiten”. (0 URLa).
* “En ‘Agosto’ quixen tensar as palabras, a escrita e a min mesma ata o límite” 2019/12/27
Würzburg egoitza

**Würzburg egoitza**, , Alemaniako Würzburg hirian dagoen jauregi bat da, Bavaria estatuan.

1720-1744 artean egitura nagusia eraiki zen.
María Teresa Cervantes

**María Teresa Cervantes Gutiérrez** (Cartagena, Murtzia, 1931ko azaroaren 8a - *ibidem*, 2024ko urriaren 11) olerkari eta saiakeragile espainiarra izan zen.

## Biografia 
1969an Literatura Frantsesean diplomatu zen Sorbonako Unibertsitatean (Paris). 1971tik 1995era Alemanian, Bonnen, Espainiako emigranteen seme-alabei hizkuntza eta kultura eskolak eman zizkien. 2003an, Alemania eta Frantzia artean urte asko eman ondoren, Espainiara itzuli zen behin betiko, Cartagenara. Literatura sari asko jaso zituen.

## Obra 
### Poesia 
* *Ventana de amanecer*. Cartagena, 1954.
* *La estrella en el agua*. Athenas, Cartagena, 1962.
* *Lluvia reciente*. Baladre, Cartagena, 1966.
* *El viento*. Levante, Cartagena, 1982.
* *A orillas del Rhin*. Bonn, 1985.
* *Edificio póstumo*. Torremozas, Madril, 1988.
* *El bostezo del león*. Torremozas, Madril, 1989.
* *Sin testigos*. Torremozas, Madril, 1990.
* *El desierto*. Emma Egea Fundazioa, Cartagena, 1994.
* *El tiempo es todo mío, Antología*. Vitruvio, Madril, 2006.
* *Nubes de otoño*. Milán (Italia), 2007.
* *Chopin nocturno*. Editora Regional de Murcia, 2007.
* *La palidez del eco*. Huerga & Fierro, Madril, 2007.
* *Al fondo de la escena*. Huerga & Fierro, Madril, 2011.
* *Cartas a un apátrida*. Huerga & Fierro, Madril, 2011.
* *Ocaso musical*. Huerga & Fierro, Madril, 2013.
* *Los rostros del silencio*. Diego Marín, Murtzia. 2013.
* *La sombra que me acompaña*. 2015. 
* *La travesía de los sentimientos*. Torremozas, Madril, 2016.
* *La emoción del espacio*. Huerga & Fierro, Madril, 2016.
* *La luna a media noche*. Huerga & Fierro, Madril, 2016.
* *La noche sobre el hombro*. Torremozas, Madril, 2016.
* *Vuelvo a encontrar mi azul*. La Fea Burguesía, Murtzia, 2018.
* *El regreso imposible*. Murcialibro, Murtzia, 2020.

### Saiakerak 
* *Salvador Reverte, Semblanza biográfica*. Cartagena, 1997. 
* "Con la presencia y la figura" (Antonio Campillo eskultorearen biografia). *Antonio Campillo* liburu kolektiboan (Región de Murcia, Murtziako Udala, CAM, 2009).
* *Edificio del recuerdo (memorias)*. Huerga & Fierro, Madril, 2011.
* *La imagen imposible* (José Betanzos margolariaren biografia). Huerga & Fierro, Madril, 2011.

### Gutunak 
* *Cartas/La sombra que me acompaña* (María Cegarra Salcedoren gutunak Mª Teresa Cervantesi eta beste idazlan batzuk). Huerga & Fierro, Madril, 2015.

## Dokumentala 
Idazlearen biografia eta obra *La eternidad de las palabras* dokumentalean jaso zen 2022an. Filma Integra Fundazioa bultzatu zuen, zuzendaria Primitivo Pérez izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *La eternidad de las palabras* dokumentala.
* María Teresa Cervantes *Por estar contigo* webgunean.
Heranux Arxakean

**Heranux (Nargiz) Arxakean** (; Konstantinopla, 1887ko uztailaren 28a – *ibidem*, 1905eko martxoaren 27a) Otomandar Inperioan jaiotako armeniar poeta izan zen.

## Bizitza 
Heranux Arxakean Konstantinoplako Beşiktaş auzoan jaio zen 1887an. Bere aita, Hagop, armeniar komunitateko aktibista nabarmena zen, eta Heranuxek hiru urte zituela hil zen. Arxakeanen irakasleak pozik zeuden idazten zuen moduarekin, baina medikuek hiritik kanpo bizitzeko iradoki ziotenez, ikasketak utzi behar izan zituen. Arxakean Yedikule kanpoaldean zegoen landetxe batera joan zen bizitzera, eta han poesia idazten hasi zen, inguruko naturan inspiratuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lockheed U-2

**Lockheed U-2**, ezizenez *"Dragon Lady"* ("Andere Hetensuge"), 1950eko hamarkadan AEBetako Aire Armada eta CIAri zerbitzu eman zion miaketa-hegazkin bat da.

Gau nahiz egunez eta edizein eguraldi baldintzetan 21.000 metrotik gora garaieran miaketa lanak egiteko diseinatu zen. Hegazkinak sentsore elektroniko, satelite bidezko kalibrazioa eta sateliteen datuen baieztapen lanak ere betetzen ditu.
Ingrid Guardiola Sánchez

**Ingrid Guardiola Sánchez** (Girona, Katalunia, 1980) gironar film-zuzendaria, ekoizlea, saiakeragilea eta irakaslea da.

## Bizitza 
Ingrid Guardiola Humanitateetan doktoratu zen Pompeu Fabra Unibertsitatean.

### Lan ibilbidea 
2010etik Gironako Unibertsitatean Kultur Komunikazioko graduko irakasle elkartua da (Dokumental sortzailea, Telebista formatu berriak eta Ikus-entzunezko sorkuntza). 2016tik Bartzelonako Udaleko Kultura Kontseiluko kidea da. Lantzen dituen gaiak ezberdintasun, teknologia, genero eta kulturarekin lotutako ikus-entzunezko kultura dira.

2002tik MINIPUTa (Kalitatezko Telebistaren Erakustaldia) koordinatzen du. 2001. urtean, Bartzelonako Kultura Garaikidearen Zentroarekin (CCCB) lankidetzan aritzen da Soy Cámara izeneko Online proiektuaren bidez. Ikus-entzunezko saiakera-proiektu hori 2010etik 2015era eman zen TVEren La2 telebista-katean (Youtuben eta Betevé-n ikus daiteke, CCCB pantailak izenburupean). TVLata eta TVEren Canal Cultural bezalako ekimenetan parte hartu du eta www.pioneresdelcinema.cat webgunea sustatu du, zinemako profesionalen inguruan ikertzen duen proiektua.

2017an bere lehen film luzea estreinatu zuen, *Casa de ningú* (Ez da inoren etxea), oroimenari, produktibitateari eta lanari buruzko gogoeta egiten duen doku-saiakera bat, erreferentzia gisa bi komunitate zahar, Bartzelonako auzo bateko jende helduaren egoitza bat eta Leongo meatze-kolonia zahar bat hartuta. Besteak beste, Gijongo Nazioarteko Zinema Jaialdian, Mexikoko Guadalajarako Nazioarteko Zinema Jaialdian eta Bartzelonako De A Film Festivalen parte hartu zuen film horrek.

2018an *El ojo y la navaja* argitaratu zuen, interfaze gisa munduari buruzko saiakera bat, non gogoeta egiten duen hiperkonexio digital iraunkorraren dinamika garaikideak mundu publikoa eta pribatua, eta teknologiaren eta lanaren arteko harremana zelan diluitu dituen.   

## Argitaratutako lana 
* 2018: *El ojo y la navaja* (Arkadia)

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2019 - Kritikaren Sierra de oro saiakera saria *El ojo y la navaja* lanarekin*.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Letícia Sabatella

**Letícia Sabatella** (Belo Horizonte, 1971ko martxoaren 8a) brasildar aktore eta abeslaria da.

## Bizitza 
Letícia Sabatella Belo Horizonten jaio zen, baina bi urte zituela, familia Volta Grandera joan zen bizitzera. Gero Curitiban bizi izan zen lau urtetik hogeira arte, eta Paraná Estatuko Ikastetxean graduatu zen. 21 urte zituela, ikasketak utzi zituen eta telebistan ibilbide profesionala hasteko erabaki zuen. Jorge Amadoren *Teresa Batista* eleberrian oinarritutako telesaileko paper nagusirako entzunaldiek ez zuten arrakastarik ekarri, baina handik gutxira Taís antzeztu zuen *O Dono do Mundo* telesailean.

2001ean, *O Clone* telesaileko Latiffaren paperak publikoaren aitortza eta kritikarien miresmena ekarri zion. 2008an Gloria Perez gidoilariaren gonbidapena onartu zuen eta Yvone gaizkilea antzeztu zuen *Caminho das Índias* telenobelan.

### Bizitza pertsonala 
1991n, *O Dono do Mundo* telesailean parte hartzen arizela, Ângelo Antônio aktorea ezagutu zuen, eta handik gutxira harekin ezkondu zen. 1993an Clara alaba izan zuen. 2003an senarraz dibortziatu zen.

2013tik 2019ra Fernando Alves Pinto aktorearekin ezkonduta zegoen. 2019az geroztik, Daniel Dantasekin harremanean dago.

2023an publikoki adierazi zuen autismoa diagnostikatu ziotela.

Sabatella begetarianoa da eta ez du azukrerik kontsumitzen.

## Lanak 
### Telebista 
### Zinema 
### Antzerkia 
### Musika 
* 2002: *A Cigarra* (Elza Soaresekin batera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teuleak (José Clemente Orozco)

***Teuleak***, () (1947) José Clemente Orozco margolari mexikarrak sortu zuen margolan-saila da. Sailean marrazkiak eta margolanak konbinatzen dira. Lan hauetan artistak konkistaren inguruan zuen ikuspegia erakutsi zuen.

## Etimologia 
«Teúl» hitzak indigena jatorria du; nahuatl hizkuntzaz «teotl» hitzak jainkoak adieratzen ditu, kasu honetan, espainiarrei buruz hitz egiten, «jainko gaiztoak».

## Historia 
1947an, El Colegio Nacionalek José Clemente Orozco artista komisionatu zuen, Bernal Díaz del Castillo kronistaren *Historia verdadera de la Conquista de la Nueva España* lanean oinarritutako sail piktoriko bat sortzeko; Orozcok *Los Teules* izenburua jarri zion.

## Gaia 
Saila 60 piezaz osatuta dago. Tenochtitlango setioaren ankerkeria eta bi kulturen arteko aurrez aurre jartzearen basakeria erakusten dute. 

## Erakusketak 
* *Los Teules* El Colegio Nacionaleko erakusketa *(1947).*
* *Orozco y los Teules, 1947* - Carrillo Gil Arte Museoaen erakusketa (2017).
* *Orozco y los Teules, 1947* - Monterreyko Artegunearen erakusketa (2018)

## Iruditegia 

Fitxategi:José Clemente Orozco - Head Pierced with Arrows, from the Los teules series - Google Art Project.jpg|*Burua gezi batez*.
Fitxategi:José Clemente Orozco - The Dismembered Man, from the Los teules series - Google Art Project.jpg|*Gizon zatitua*.
Fitxategi:Museo Nacional De Arte- Orozco painting.jpg|*Emakume indigenak*, Museo Nacional de Arte (Mexiko).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shakiraren eskultura

**Shakiraren eskultura** () Kolonbiako Barranquilla hiriko Parke Metropolitarrean, izen bereko estadio ondoan, 2006ko azaroaren 5ean, jarri zuten eskultura da. Egilea Dieter Patt da. 

## Historia 
Dieter Patt eskultore alemaniarrak eman zion dohaintzan eskultura Barranquilla herriari. 2006ko azaroaren 5ean inauguratu zuten Roberto Melendez Estadio Metropolitanotik gertu dagoen Parke Metropolitarrean. Gaur egun nahiko ahaztuta dago.

## Ezaugarriak 
Obra burdinazko xafla batean oinarrituta egin zen, 5 metroko altuera du eta Shakira zutik erretratatzen du, forma abstraktuan, gitarra batekin. Monumentuak abeslari eta konpositorearen ibilbidea irudikatzen du, «herrialdeari oparitu dizkion garaipen musikalekin».

2023ko abenduaren 26an, bestetik, Shakiraren estatua bat inauguratu zen Barranquillako Malekoi Handian, Yino Marquez eskultoreak egina. Biak oso kritikatuak izan dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maud Ankaoua

**Maud Ankaoua** (1971ko urriaren 23a) frantziar finantza aholkularia eta idazlea da.

## Biografia 
### Hezkuntza 
Maud Ankaouak nazioarteko finantzak ikasi zituen Nottingham eta Oxforden, Erresuma Batuan. Parisko Ikasketa Politikoen Institutuan graduatu zen, non bere promozioko onena izan zen. 

### Ibilbidea 
Hasieran, publizitate agentzia bat zuzendu zuen. Hala ere, bihotzeko sortzetiko malformazio batek galga jarri zion bere ibilbideari.

2000. urtean, Maud Ankaoua startup enpresa zenbaiten finantza-zuzendaritzan jarduten zuen, batez ere informazioaren eta komunikazioaren teknologia berrien sektorean. 2010ean bere enpresa saltzea erabaki zuen, eta, segidan, bost asteko bidaia antolatu zuenHimalaiara, sherpa batekin.

Maud Ankaouak teknologiako eta osasuneko liderrak eta inbertsio-funtsak aholkatzen ditu. iiAwards et innovators under 35 sarien epaimahaian parte hartu zuen.

### Literatur ibilbidea 
2017an, Maud Ankaouak lehen eleberri bat idatzi zuen, *Kilomètre zéro: Le chemin du bonheur*, bere historia pertsonalean oinarrituta. Bere lagun onenak eskatuta, pertsonaia nagusiak, Maëllek, start-up baten finantza-zuzendariak bere egunerokoa parentesi artean jartzen du Annapurnako igoera bat egiteko.

Giza harremanen zale amorratua da, eta ongizate pertsonalaren eta norberaren bilaketaren inguruko literatura feel-good batean aritzen da. 

2023an argitaratutako *Plus jamais sans moi* liburuan, emakume protagonista bere buruaren bila ateratzen da, oraingoan Donejakue bideetan.

## Bibliografia 
* *Kilomètre zéro: le chemin du bonheur*, Eyrolles, 304 p., 2017 
* *Respire!: Le plan est toujours parfait*, Eyrolles, 320 p., 2020 
* ''Le coffret d'inspirations*, Eyrolles, 2021 
* *Plus jamais sans moi'', Eyrolles, 2023 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiru Pasabideak

[thumb|right|250px|[Everestera igotzeko gainditu beharreko hiru pasabideak ikusgai dituen iparraldeko magala]]
**Hiru Pasabideak** edo **Hiru Urratsak**, Everest mendiaren ipar-ekialdeki igoeran dauden harkaitz arteko hiru pasabide nabarmenek jasotzen duten izendapena da. 8564, 8610 eta 8710 metroko garaieran daude, hurrenez hurren. Bigarren pasabidea bai maila historikoan nahiz mendizaletasunaren ikuspuntutik bereziki nabarmena da. Mendia iparraldetik eskalatu nahi duen orok hiru pasabide hauek derrigorrez gainditu beharra dauzka.

## Lehen pasabidea
Eskaladan, baita eskarmentu gehien duten eskalatzaileentzat ere, oztopo handia diren harri borobilez osatua dago. Mendizale asko lehen pasabidetik hurbil hil izan dira, tartean Tsewang Paljor, bere gorpua, haren "bota berdeez" (hortik ezizena) eta beroki gorriz mitifikatua, eskalatzaileek gailurrerako beten distantzia neurtzeko mugarri gisa erabiltzen dute. Beste hainbat eskalatzaile ere inguru honetan zenfu ziten, esate baterako Francys Arsentiev, 1998an gailurra egin ondorenean, edo David Sharp, bere heriotzak 2006an polemika eta eztabaida piztu zituen, bere bakarkako igoeran beste eskalatzaileak hura hiltzorian zela topatzean lagundu beharrean gainditu eta gora nahiz beherazko bidean jarraitu baizuten.

## Bigarren pasabidea 
## Hirugarren padabidea 
Hirugarren pasabidea gainditzeko errazena da eta 10 metro inguruko altuera du. Behin gaindituta gailurreko elur eremura ailegatzen da.

## Ikus, gainera 
* Everest
* Hillaryren pasabidea

## Kanpo estekak
Kizzy Crawford

**Kizzy Crawford** (Oxford, 1996ko apirilaren 25a), ***Kizzy*** mononimoz ere ezaguna, barbadostar jatorriko galestar egile abeslaria eta gitarra-jotzailea da. Ingelesez eta galesez abesten du, iturri herrikoiak zein modernoak erabiliz.

## Bizitza 
Kizzy Oxforden (Ingalaterra) jaio zen, baina 1999an gurasoak dibortziatu zirenean, Aberaeronera eta geroago Llandeilora joan zen amarekin, ahizparekin eta aitona-amonekin bizitzera, Merthyr Tydfilen finkatu aurretik. Aitaren familia Barbadoskoa da jatorriz eta 1950eko hamarkadan Readingera etorri zen. Kizzyk galestartzat du bere burua, baina barbadostar ondarea ere garrantzitsua da berarentzat.

Familiako bost seme-alabetatik zaharrena da. Haren ahizpa Eädyth Crawford ere abeslaria da.

26 urte zituela, autismoa diagnostikatu zioten.

## Musikari ibilbidea 
2012an Arts Connecten egile abeslarien saria irabazi zuen eta *Starling* singlea grabatu zuen eta hainbat ekitalditan parte hartu zuen, hala nola Focus Wales, Sŵn, Green Man musikaldia, Festival No 6 eta Galesko Eisteddfod Nazionala.

2014an, BDi Music diskoetxearekin kontratua sinatu zuen.

2014ko Sei Nazioen Txapelketan *Calon Lân* abestu zuen.

2014ko irailaren 20an *Golden Brown* eta *Calon Lân* abestu zituen BBC Radio 4ko Saturday Live saioan. Urte hartan WOMEXen, Blissfieldsen, Hay Festivalen eta Cheltenhamgo Jazzaldian parte hartu zuen. 

2016an, bere abestietako hainbat WJEC A Level Music Syllabusko parte izateko hautatu zituzten. Geroago Crawford gonbidatu zuten BBC Radio 4ko ''Woman's Hour* saioan parte hartzera.

2017an, BBC National Orchestra of Walesekin jo zuen Cambridgeko Folk Musikaldian eta bigarren mailako paper bat lortu zuen *Keeping Faith* telesailean.

2018an, Freestyle Records diskoetxearekin kontratua sinatu zuen, eta hurrengo urtean *The Way I Dream* diskoa kaleratu zuen.

2019ko irailean, Crawfordek C*alon Lân* abestu zuen Eädyth ahizparekin batera, Merthyr Tydfilen egindako Yes Cymru kanpainiako mitin batean, Galesen independentzia sustatuz.

## Diskografia 
* *The Starling* (2013)
* *Temporary Zone* (2013)
* *Golden Brown* (2014)
* *Shout Out / Yr Alwad* (2015)
* *Pili Pala* (2015)
* *Imago* (2015)
* *Birdsong / Can Yr Adar* (2018)
* *The Way I Dream* (2019)
* *Rhydd'' (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak