open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luisa Rodrigo

**Luisa Rodrigo Cano** (Malaga, 1901eko urtarrilaren 29a – Madril, 1986ko azaroaren 28a) madrildar aktorea izan zen. Ezaguna egin zen *Estudio 1* (1965), *Dulces horas* (1982) eta *La colmena* (1982) lanetan.

## Biografia 
Artista familia batean jaio zen. Francisco Rodrigo eta Luisa Cano aktoreen alaba izan zen. Artean neskatoa zela igo zen lehen aldiz agertokietara. Bere ibilbide profesional luzean zehar, ia beti antzeztoki madrildarretan lan egin zuen, Lara Antzokiko konpainian aritu zen, Rafael Rivellesekin, Infanta Isabelekin, Arturo Serrano eta Isabel Garcésekin eta María Guerrerorekin, Jose Luis Alonsorekin batera.

Pantaila handian lan askorik ez zuen egin, ez zen hamar pelikula baino gehiagotara iritsi. Horien artean, nabarmentzekoak dira Antonio Gimvarez-Ricoren *El hueso* (1968), Jaime de Armiñánen *El nido* (1980), Mario Camusen *La colmena* (1982) eta Benito Rabalen *El hermano bastardo de Dios* (1986).

Telebistan ere agerraldiak izan zituen, eta telebistako *Estudio 1* antzerki saioan eta Luis Aguiléren *El hotel de las mil y una estrellas* izeneko komedian (1979) egindako hainbat agerraldi aipa daitezke.

1922an ezkondu zen Pedro Lopez Lagar aktorearekin.

## Antzezlanak (hautaketa) 
* *Callados como muertos* (1952), José María Pemánena.
* *El hotel de las mil y una estrellas* (1955), Victor Ruiz Iriarterena.
* *Melocotón en almíbar* (1958), Miguel Mihurarena.
* Agatha Christieren *Una visita inesperada* (1959).
* *El chalet de madame Renard* (1961), Miguel Mihurarena.
* *La feria de Cuernicabra* (1962), Alfredo Mañasena.
* *La tetera* (1965), Miguel Mihurarena.
* *La ratonera* (1965), Agatha Christierena.
* Carlos Arnichesen *Los caciques* (1972).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Francisco Nieva *aktore baten oroitzapena*, ABC egunkaria, 1986ko abenduaren 10a.
* IMDb-ko fitxa
* *Lagar eta Carmen Montejoren Los fracasados lanaren interpretazioaz. Nor da Lopez Lagar. II* Armando de Maria y Campos
Mariam Eniola Bolaji

**Mariam Eniola Bolaji** (Ibadan,  -) nigeriar para-badmintonlaria da, SL3 mailan aritzen dena. Badminton eta para-badminton modalitateetan domina bat irabazi duen lehen afrikarra da, emakumezkoen SL3 banakako kategorian brontzea irabazi baitu Parisko Paralinpiar Jokoetan.

## Biografia 
Ibadanen jaio eta Kwara Estatuan hazi zen. Urtebete bat besterik ez zuenean, hanka erre zitzaion eta 6 urterekin istripu bat izan zuen, ez zuten behar bezala sendatu, femurra laburtu zioten eta, ordutik, ezin du hanka ondo bermatu. 13 urterekin hasi zen parabadminton jokatzen. Dina Abouzeid hispano-jordaniar entrenatzaileak Egiptoko *clinic* batean ezagutu eta, harrezkero, Gasteizen bizi da.

2024ko Udako Paralinpiar Txapelketan lehiatu zen, non brontzezko domina irabazi zuen emakumezkoen SL3 modalitatean.

Badmintonen domina olinpikoa edo paralinpikoa lortzen duen lehen afrikarra da. Bere garaipenak lehen domina eman zion Nigeriari Parisko Paralinpiar Txapelketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorka Zufiaurre

**Gorka Zufiaurre Niño** (Urretxu, Gipuzkoa, 1978) gipuzkoar aktorea da.

## Ibilbidea 
1997an Zumarragako Karmakros Antzerki Taldean parte hartzen hasi zen, eta antzezlan ugaritan aritu zen aktore lanetan.  2003an *Homenaje a Gloria Fuertes* obran parte hartu zuen eta Dar-Dar Produkzioak taldearekin *Etzi* lanean(2010-2014).

Telebistan ETBko *Goenkale* eta *Gure familia ta beste piztia batzuk* telesailetan parte hartu du.  *La Valla* eta *La que se avecina* telesailetan ere parte hartu du.

Zineman ere lan egin du. 

Down sindromea du.

## Sariak 
Protagonista izan zen *Aquel mundo de Jon* film laburrean (1991), Euskadiko Filmategiak saritua izan zena; protagonista izan zen hainbat film laburretan: *La caja de cruassan* (1996), *Bernar* (1998), Ciudad Realeko Film Laburren Jaialdian Interpretazio Onenaren Saria jaso zuena, Bilintx, zeinaren bidez aktore onenaren saria ere jaso baitzuen Atzegiko film laburren lehiaketan (2006), *Andrés* (2007) eta *Un día de estos* (2008).

2014an *Fuego* estreinatu zen filmeagatik Goya sarietarako hautagaia izan zen.

## Erreferentziak
Oedemera lurida

***Oedemera lurida*** edemeridoen familiako kakalardoa da. Europan, Afrika iparraldean eta Ekialde Hurbilean zabaldurik dago, baita Euskal Herrian ere.

## Deskribapena 
Kakalardo oso txikia da, 5-8 mm hartzen baititu gehienez. Gorputza estua eta luzea du. Kolore berde ilun metalikoa edo gris metalikoa du eta elitroak ile finez estalita ditu.

Buruan bi antena luze ditu eta begi handiak alboetan.

## Habitata 
Basoen ertzetan eta zelaietan bizi dira, lore asko aurkituko dituzten eremu eguzkitsuetan.

## Bizi zikloa 
Beldarrak usteltzen ari den egurretan edo lurreko humusean hazten dira eta egur ustela jaten dute, baita belarren kimuak ere

## Iruditegia 

Irudi:Oedemera lurida.jpg
Irudi:Oedemera.lurida.jpg
Irudi:Oedemeridae - Oedemera cf. lurida.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Firoza Begum (aktorea)

**Firoza Begum**, jaiotzez **Susan Solomon**, judu jatorriko indiar aktorea izan zen, hindizko eta malabarerazko filmetan antzezteagatik ezaguna. Oso ospetsua izan zen 1920ko eta 1930eko hamarkadatan. Garai hartan, Indiako emakume aktore juduetako arrakastatsuenetako bat izan zen, Ruby Myers eta Esther Victoria Abrahamekin batera.

Bene Israel komunitateko kidea zen. Firoza Begum izen musulmana erabili zuen jatorri judua ezkutatzeko. 2013an Danny Ben-Moshek zuzendutako *Shalom Bollywood: The Untold Story of Jews and Bollywood* dokumentalean agertu zen beste lau indiar emakumezko aktore juduekin batera.

## Filmografia 
* *Bewafa Qatil*
* *Prem Veer*
* *Din Raat*
* *Raigad*
* *Bhagta Bhoot*
* *Circus Girl*
* *Noor-E-Yaman* (1935)
* *Ansuon Ki Duniya* (1936)
* *Bharat Ka Lal* (1936)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carabus splendens

***Carabus splendens*** kakalardo espezie bat da, Carabidae familiakoa, zientziarako G. A. Olivierrek 1790ean deskribatu zuena. Euskal Herrian aurkitzen da.

## Deskribapena 
Kakalardo handi samarra da, 24-32 mm neurtzen ditu. Kolore metaliko biziak ditu, erdialdean kobre kolorea eta ertzetan berdea. Burua luzea du eta antena finak, lehenengo segmentuetan ile fina dutenak

## Iruditegia 

Irudi:Chrysocarabus splendens side.jpg
Irudi:ChrysocarabusSplenden.jpg
Irudi:Chrysocarabus splendens front.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aya Kōda

japoniar eleberrigile eta saiakeragilea izan zen, baita Japoniako Arte Akademiako kidea ere.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Kōda 1904ko irailaren 1ean jaio zen Terajima-chō barrutian, Tokioko prefekturan (gaur egungo Tokio hiria), Kōda Rohan eta honen emazte Kimiren bigarren alaba izan zen. Bere ama Kōdak bost urte zituenean hil zen eta bere aita hiru urte geroago ezkondu zen berriro. Lehen hezkuntzako eskolan 1917an graduatu zen eta Tokioko Nesken Goi Eskolan sartu zen. Neba gazteena, Shigetoyo, 1926an hil zen.

1928an, Kōda (hogeita lau urte zituenean) Ikunosuke Mihashi sake-merkatariarekin ezkondu zen. Hurrengo urtean, bikoteak lehen alaba izan zuen, Tama. 1936an, familiaren negozioak porrot egin zuen eta Kōda Tsukijin likore-denda bat administratzera pasa zen 1938an Mihashirengandik dibortziatu zen arte. Dibortzioaren ondoren, Kōda Tokiora joan zen bizitzera bere aitarekin, alaba berarekin eramanez. Bigarren Mundu Gerran, Kōda aitari bere lanarekin laguntzen dedikatu zen, bere alabak geroago *Koishikawa no Ie* (小石川の家, "La casa de Koishikawa") eleberrian deskribatuko zuen bezala.

### Literatur ibilbidea 
1947an, aita hil zitzaion eta Kōda bere lehen lanak idazten hasi zen; bere aitarekin izandako bizitzari buruzko memoria sorta bat, *Zakki* eta *Shūen* izenburupean bilduak. Aurrerago, *Chichi* (父, « Nire aita ») eta *Konna koto* (こんなこと, «Horrelako kasu bat ») saiakerak argitaratu zituen, esaneko alaba baten eskrituratzat hartuak izan zirenak eta arrakasta kritiko handia lortu zutenak. Hurrengo ipuin, eleberri eta saiakerek emakumeen bizitzak, familia eta Japoniako kultura tradizionala arakatu zituzten. 1949an, Kōdak *Misokaze* izeneko saiakera bilduma argitaratu zuen, non bere haurtzaroko oroitzapenak kontatzen diren. Hala ere, 1950ean, Yanagibashiren geishen lokal batean lan egin behar izan zuen neskame gisa, baina bi hilabete geroago utzi zuen lan hori, gaixotasun baten ondorioz.

Geishen lokalean bizitako esperientzietan oinarrituta, 1955etik (1956an argitaratua) serializatutako *Nagareru* eleberria idatzi zuen Kōdak. Lan horrek 3.er Shinchōsha Saria irabazi zuen 1956an, baita Japoniako Arte Akademiaren saria ere 1957an. Yomiuri Saria ere jaso zuen, *Kuroi Suso*rengatik. Japoniako Arte Akademiako kide bihurtu zen 1976an.

## Heriotza 
1988ko maiatzean, garuneko odoljario baten ondorioz, Kōdak tratamendua jaso zuen. 1990eko urriaren 31n, Ishiokako ospitale batean hil zen, bihotzeko gutxiegitasun baten ondorioz, 86 urte zituela. Bere alaba Tama Aoki  eta biloba Nao Aoki, idazleak dira.

## Idazlanak 
* *Kuroi Suso* (黒い裾)
* *Nagareru* (流れる)
* *Tou* (闘)
* *Otōto*  (おとうと)
* *Misokkasu* (みそっかす)
* *Zakki*  (雑記)
* *Shūen* (終焉)
* *Soso no Ki* (葬送の記)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* City of Ichikawa ()
Carabus lineatus

***Carabus lineatus*** kakalardo espezie bat da, Carabidae familiakoa, zientziarako Dejeanek 1826an deskribatu zuena. Iberiar penintsularen iparraldean aurkitzen da.

## Deskribapena 
Kakalardo nahiko handia da, arrak 24 mm hartzen dute eta emeek 28 mm. Buruak eta elitroen ertzak brontze kolore gorrixka dute. Elitroak kolore berde metalikodunak dira, bakoitzean hiru lerro ditu, horregatik du *lineatus* izen zientifikoa. 

## Habitata eta elikadura 
Habitat ugaritan aurkitzen da, hala toki hezeetan nola lehorretan, eta itsasoaren mailatik 2000 metrotako altueraraino.

Hanka fin luzeak ditu eta azkar mugitzen da. Barraskiloak eta zizareak ehizatzen ditu. Kakalardoa bera harrapatua sentitzen denean uzkitik likido kirastunak isurtzen ditu eta harrapariaren shock egoera ihes egiteko baliatzen du.

## Bizi zikloa 
Apirila eta maiatza artean jartzen dituzte arrautzak. Azarorarte ikusten dira helduak eta neguan lozorroan sartzen dira goroldiotan, enborretaan edo arroka arteko arrakalatan hibernatuz. Martxorarte egongo dira horrela.

## Iruditegia 

Irudi:Carabus lineatus lateralis - inat 262030569.jpg
Irudi:Carabus lineatus side.jpg
Irudi:Carabus lineatus front.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sommelier

thumb|Sommelierrak
**Sommelierra** (latinezko *sumiller:pracomets quidam in domo regiae*), **sotolari**,

Enologo batekin konparatuz, sommelieraren funtzioa ardoak kontsumitzailearen ikuspegitik aztertzea da, modu objektibo batean, ekoizlearekin inolako loturarik gabe.

thumb|Sommelierren kortxo-kentzekoa, bere tresnarik bereizgarrienetako bat.
## Sommelierraren zerbitzuak 
Tradizioz, sommelierraren funtzioa jatetxe bateko ardo-zerbitzuetara mugatzen zen. Hori oraindik praktika garrantzitsua bada ere, gaur egun sommelierraren rola askoz zabalagoa da.

Hartzen duten heziketa, ezagutza eta esperientziagatik, sommelier askok ardo kritikari, idazle, hezitzaile eta aholkulari gisa lan egiten dute. Beste batzuk eragile aske gisa egiten dute lan, eta maitre, harreman publiko eta gastronomia mundua ezagutzen dutenen zerbitzuak eskaintzen dituzte; dastatzeak, dastatze pribatuak eta aurkezpenak ere egiten dituzte.

Sommelierrak jatetxe batentzat lan egiten duenean, bere ardurak dira ardoen karta sortzea, ardoak erosteko iradokizunak egitea jatetxeak lan egiten duen merkatuan duten erabilgarritasuna eta zerbitzatzen den janari mota kontuan hartuta, eta ardoak biltegiratzearekin eta maneiatzearekin lotutako alderdi guztiak administratzea eta zuzentzea. Horrez gain, sommelierra ardoa behar bezala zerbitzatzeko langileak prestatzeaz arduratzen da, bezeroak ahalik eta esperientzia hoberena goza dezan.

Ardoen kartan eta menuan eskaintzen diren platerekin duten bateragarritasunaz bezeroak duen edozein galdera gidatzea eta erantzutea ere bada bere zeregina. Bezeroaren espektatibekin bateragarriak diren prezioak eskaini behar ditu, baita ardo interesgarriak bezero abenturazaleei.

Garai batean, sommelierrek zigarroak, cavak, kafeak edo infusioak, olioak, ozpinak, gatzak, espezieak eta ur-kartak aukeratzen zituzten. Ardoaz gain, oso erabiliak izaten dira likore eta edari destilatuetan.

## Sommelierraren formakuntza 
Sommelier profesional bat nazioarte mailan onartutako programa batean graduatzen da, eta etengabe eguneratzen da gero mundu mailan merkaturatutako ardo guztiei eta joera gastronomiko guztiei dagokienez. Ezagutza-eguneratze horrek teorikoa ez ezik, praktikoa ere izan behar du. Hainbat unibertsitate, akademia eta merkataritza-ganbera daude trebakuntza-ikastaroak egiteko, baina guztiak ez dira aintzat hartzen nazioartean. Enologo, sommelier eta ardogintzako ordezkari ezagunek ematen dituzte eskolak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kataluniako Sommelierren Elkartea
* Sommellerie Internationaleko elkartea – International Sumiller Association
Firoza Begum (abeslaria)

**Firoza Begum** (; Faridpur, 1930eko uztailaren 28a – Dhaka, 2014ko irailaren 9a) bangladeshtar abeslaria izan zen, *Nazrul Geeti* (Kazi Nazrul Islamen abestiak) kantatzeagatik ezaguna.

## Bizitza 
Mohammad Ismail eta Begum Kowkabunnesaren alaba, Firoza Begum 1930eko uztailaren 28an jaio zen Gopalganj barrutian. Umetan musikarekiko interesa piztu zitzaion.

Seigarren mailan ikasten ari zela, All India irratian abestu zuen. 10 urterekin Kazi Nazrul Islam poeta nazionala ezagutu zuen. 1942an, lehen abesti islamiarra grabatu zuen HMV diskoetxearentzat. Harrezkero, 20 disko baino gehiago kaleratu zituen. 1954tik Kalkutan bizi izan zen, 1967an Dhakara joan zen arte
* Meril-Prothom Alo Lifetime saria (2011)

## Ondarea 
*2016an, Dhakako Unibertsitateak Feroza Begum urrezko domina aurkeztu zuen.
*2018ko uztailaren 28an, Googlek doodle bat eskaini zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Slip

**Slipa**, baita ere **Slipak** (), galtzontzilo estu eta ñimiño bat da, hankarik gabea eta bragetarekin edo bragetarik gabe. Organo genitalak posizio finko batean atxikitzen ditu. Zientzialari batzuen ustez hau ez da oso ona gorputzerako. Hori, bestetik, ezin hobea da kirol-jardueretarako edo boxer galtzontzilloek ematen ez duten euskarria nahi dutenentzat.

## Historia 
Gizonezko galtzontzillo klasiko hauek lehen aldiz 1935eko urtarrilaren 19an saldu ziren, Coopers, Inc. konpainiaren eskutik (egun Jockey International), Chicagon , Illinois, Marshall Field saltegi handietan. Jantzi berriari "Jockey" izena eman zioten, eskaintzen zuten euskarriagatik. Dirudienez, estilo berriaren diseinatzailea Riviera frantsesa bisitatzen ari zen lagun batengandik jasotako postal batean inspiratu zen; postalean bainujantzi oso labur eta estu bat zuen gizon bat irudikatzen zuen. 30.000 pare saldu ziren sartu ondorengo hiru hilabeteetan. Erresuma Batuan, 1938an saldu ziren lehen aldiz. Laster, dendek 3.000 pare saltzen zituzten asteko.

## Osasuna 
Mediku batzuek diote tenperaturak espermatozoideen ekoizpenari eragin diezaiokeela eta slipak, barrabilak gorputzaren kontra bortxatzean, espermatogenesia eragozten duela. Mediku askok gomendatzen diete esperma gutxi duten gizonei slipa boxerrekin aldatzeko. Dena dela, ez da iritzi orokor bat eta badira ere argumentu hori onartzen ez dutenak. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galtzontzillo (arropa)

## Kanpo estekak
Santiago Merino

**Santiago Merino Landaluze** (Korella, Nafarroa Garaia, ) nafar futbolari ohia da, erdilari moduan ibilitakoa. 1980an Athletic Clubean debutatu zuen. Anaia Jesús Merino futbolean aritu zen ere.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Yoon Hye-young

**Yoon Hye-young** (Boryeong, 1977ko martxoaren 15a) arkularia da. Hego Korea ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marokoar mafia

**Marokoar mafia**, arabieraz مافيا مغربية, *Mafia Maghrebiyya*, amazigeraz ⵎⴰⴼⵢⴰ ⵉⵎⵖⵔⵉⴱⵉⵢⵏ, maiz nederlanderazko *Mocro Maffia* izendapenaz ezaguna, nagusiki Marokon jatorria duten kideez osatutako erakunde kriminal antolatu multzo bat da. Erakunde hauek Espainia, Portugal, Belgika eta Herbeheretan barna Europan kokaina eta droga sintetiko kopuru handiak sartzen espezializatuak daude, honela Europako droga-trafikoaren arduradun nagusienetakoaz izanez.

Izendapen zabalenak, marokoar mafiak Iparraldeko Marokoko haxixaren jauntxoak ere barne hartzen ditu, bai eta Hegoaldeko Marokoko trafikatzaileak ere, azken hauek gizakien salerosketa, arma trafikoa eta zigarro eta alkoholaren kontrabandoan jarduten dute, nahiz eta Iparraldeko Maroko eta Europan jarduten duten erakundeetatik ezberdintzat jotzen diren.

Marokoar mafia erakundeen jarduera Europan 1990eko hamarkadan hasi zen, nagusiki marokoar immigranteak edo haien ondorengoak diren Belgika eta Herbehereetako biztanleek sortu eta osatuz. Kolonbia eta Mexikoko kartelekin harreman pribilegiatuak dituzte, Europan drogen sarbide gisa Anberes, Rotterdam eta Algecirasko portuak erabiliz.
Buddenbrooks

***Buddenbrooks: Verfall einer Familie*** alemanezko jatorrizko izenburua, (euskaraz, gutxi gorabehera, *Buddenbrooktarrak: familia baten gainbehera* izango litzateke), 1901ean argitaratutako Thomas Mann alemaniar idazlearen eleberri bat da. 

Eleberriak argitaratu zenetik arrakasta handia izan zuen eta 1929rako alemanez bakarrik jada 185.000 ale salduak ziren. Urte hartan bertan Thomas Mannek Literaturako Nobel Saria jaso zuen, «nagusiki bere Buddenbrooktarrak eleberri bikainarengatik».

## Argumentua 
1835, Lübeck, Alemania, Buddenbrooktarrak goi burgesiako merkatari familia bat da. Hiru belaunalditan zehar beren hasierako oparoaldi distiratsua gainbehera ilun baterantz zuzenduko da. Aldaketa sozial handiek beren senideen bizitzak arautzen dituzten baloreak kinkan jarriko ditu: fedea eta begirunea, zuzentasuna eta lan gogorra. Irrika eta desio pertsonalak familiaren oparotasunaren alde erreprimituak izango dira. Buddenbrook leinuan benetako maitasuna eta zoriontasunaren bilaketa bigarren maila batean daude.
Elena Cánovas

**Elena Cánovas** (Madril, 1955) madrildar antzerkigilea, antzerki zuzendaria eta Espainiako espetxeetako funtzionario ohia da, Teatro Yeses delakoaren sortzailea, emakume presoek osatutako konpainia. Konpainia horretako zuzendaria da 1985etik.

## Ibilbidea 
Cánovasek gizarte lana ikasi zuen, Interpretazio eta Zuzendaritza Eszenikoan titulatua da Arte Dramatikoko Goi Mailako Errege Eskolan, Kriminologian graduatua Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean (UCM) eta 1985etik Teatro Yeses konpainiaren zuzendaria.

23 urterekin eta bi alabaren ama zela, espetxeetako funtzionario gisa hasi zuen bere ibilbidea Yeseriaseko espetxean. 1975ean lana eta arte dramatikoko ikasketak uztartzea erabaki zuen. 1985ean, Teatro Yeses konpainia sortu zuen, bere interpretazio irakasle batzuen aholkuei jarraituz, haiek animatu baitzuten antzerkia emakume presoei hurbiltzera.

Cánovasek antzerkia tresna birsortzaile gisa erabiltzen du, gizarteratzeko modu bihurtuta, eta horrek Clara Campoamor, Concepcion Arenal, Victoria Kent eta Rivas Cherif-en pentsamenduarekin parekatzen du. Emakume presoen gizarteratzean duen eginkizunaz gain, Yeses Teatroaren emanaldietara joaten diren ikusleak kontzientziatzea du helburu, askatasuna, berdintasuna eta justizia sozialaren inguruan sentsibilizatu nahi dute eta. Aktoreek antzezten dituzten lanek izaera sozialeko gaiak jorratzen dituzte, ikuspegi feminista batetik. 

Yeseriasen sortutako antzerki taldea Carabancheleko emakumeen espetxera pasatu zen gero. Alcalá de Henareseko Madrid I Mujeres espetxean du egoitza.

## Aintzatespenak 
* 1989ko Calderon de la Barca Saria jaso zuen *Mal bajío* (emakumeen kartzela bateko eszenak) bere lehen lanarekin.
* 1995ean, Espetxe Erakundeen Idazkaritza Nagusiaren bidez egindako lanaren aitortza jaso zuen, eta Espetxe Merezimenduaren Domina eman zitzaion.
* Teatro Yeses konpainiak, gainera, hainbat sari jaso ditu. Gizartean oihartzun handia duten antzerki proiektuen Dionisos Antzerki Saria eman zion Unescok 2007an. Hamarkada bat geroago, 2017an, Max saria jaso zuen Arte Eszenikoen Zalearentzat.
* Miguel Forneirok *Yeses* dokumentala egin zuen 2018an, konpainiaren ibilbidea eta Cánovasek emakume presoekin egindako birgizarteratze lana ikusarazteko. Dokumental horretan, Cánovasen biografia eta taldearen eraketa jasotzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blanca Oteyza

**Blanca Garcia de Oteyza** (Madril, 1965eko maiatzaren 14a) madrildar aktorea da, zinema zein telebistan aritzen dena. Bere lan ezagunetako batzuk *El comisario* (1999), *La casa de papel* (2017) eta *Tiovivo c. 1950* (2004) dira.

## Antzerkia 
2003an, Oteyza eta Solá izan ziren Espainiako antzerki-arrakasta handienetako baten protagonista, *Hoy: El diario de Adán y Eva* lanarekin. Lan horrek 1 200 000 ikusle izan zituen. 2012an, film berean, *"Por el placer de volver a verla"*  filmeko protagonista izan ziren biak, ikusle ugariren parte-hartzearekin eta kritika espezializatuaren onarpen handiarekin.

2022an Lara antzokian Margarita Xirguren bizitzari buruzko *Una actriz entre dos continentes* lana antzeztu zuen.

## Filmografia 
* *Tiovivo c. 1950 (José Luis Garci, 2004)*
* *El principio de Arquímedes* (Gerardo Herrero, 2004)
* *Octavia* (Basilio Martín Patino, 2002)
* *El amor y el espanto*, (Juan Carlos Desanzo, 2001)
* *El cóndor de oro* (Enrique Muzio, 1996)
* *El camino de los sueños* (Javier Torre, 1993)

## Telebista 
* *Cartas de amor en cassette* (1993)
* *Laberinto sin ley* (1997)
* *A tortas con la vida* (2005-2006)
* *C.L.A. No somos ángeles* (2007)
* *El secreto de Puente Viejo* (2020)
* *La que se avecina* (2020)

## Bizitza pertsonala 
1995 eta 2011 artean Miguel Angel Solá aktore argentinarrarekin ezkonduta egon zen. Bi alaba dituzte elkarrekin: Maria Luz, 1996an jaioa, eta Cayetana, 2000n jaioa. Basilio Martin Patinoren 2002ko *Octavia* filmean karteldegia partekatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Blanca Oteyza  *El principio de Arquímedes lanaren* zati batean.
Crouch End

'''''', Erresuma Batuko Londres hiriburuan iparraldean dagoen auzo bat da, Haringey barrutian dago.

2011n 12.395 biztanle zituen.
Pholiota subsquarrosa

***Pholiota subsquarrosa*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, arre-herdoil kolorekoa, estututako ezkata zuntzekin edo baita leunak ere. Likatsua.

**Orriak:** Hori-herdoil kolorekoak gero arre-herdoil kolorekoak, azpi-libreak, oso siinuado-marjinatuak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Hori-herdoil kolorekoa, ezkata arre-herdoil kolorekoekin, eraztun eremu nabaririk gabe.

**Haragia:** Zuri-horia, usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Pholiota* terminoak belarri ezkatatsua esan nahi du. *Sub-squarrosa* epitetoa latinetik dator, ia, esan nahi duen “sub” hitzetik eta ezkatekin esan nahi duen “squarrosus” hitzetik. Bere itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Pholiota squarrosa* baten itxura du, baina kapela likatsuarekin;  eta ezkatak kapelan eta oinean ditu. Forma ezberdineko ezkatak.

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen azpian.

### Banaketa eremua 
Erresuma Batua, Pirinioak, Suitza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pholiotina coprophila

***Pholiotina coprophila*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Galera viscosa*, *Galerula viscosa*, *Conocybe coprophila*, *Pholiotina veregregia*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, haragi gutxikoa, kanpai itxurako garbia, likatsu samarra, okre antzeko kolore zurbilekoa, oso argia, leuna.

**Orriak:** Arre-gorrixkak, hasieran horixkak.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,2 eta 0,3 cm bitarteko diametrokoa, zuria, fin-fin iletsua.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:** *Coprophila* epitetoa grezieratik dator, gorotz esan nahi duen “copros” hitzetik eta laguna esan nahi duen “philos” hitzetik. Bere habitatagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabe.

### Nahasketa arriskua 
Simaurretan hazteak identifikatzen laguntzen du.

## Sasoia eta lekua 
Simaurretan.

### Banaketa eremua 
Islandia, Europa, Turkia, Errusia, Australia, Antartika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Persiar ordokiko zaldi

**Persiar ordokiko zaldia** Iran aldeko zaldi azpiarraza edo barietate multzo bat da . Bere tamaina zein gainontzeko ezugarriengatik, abere multzo hau zaldi tamainako arrazen sailkapen taldean kokatzen da 

## Arrazaren historia 
Gaur egungo Irango bertako zaldi gehienak arabiar zalditik oso hurbil daude. Bertako tradizio batek dio arabiar zaldia persiar jatorrikoa dela, hau frogatu gabe badago ere.

Ingeleses *"Persian Plateau Horse"* izena proposatu zuen Irango Royal Horse Society-k 1978an, tribu eremuetan hazitako bertako zaldi guztiak izendatzeko. Abere hauek, orokorrean nahiko tamaina txikikoak dira eta hainbat eragin indoeuropar jaso dituzte. Zaldiekin batera hainbat Gamelu, ahuntz, ardi eta asto hazten dituzte ere tribu nomada hauek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Midget Farrelly

**Bernard "Midget" Farrelly** (Sydney, 1944ko irailaren 13a – *ibidem*, 2016ko abuztuaren 6a) australiar surflaria izan zen.

1962an Makaha Nazioarteko Surf Txapelketa irabazi zuen eta surf proba garrantzitsu bat irabazi zuen lehen australiarra izan zen. 1964an lehen Munduko Surf Txapelketa irabazi zuen Manly Beachen.

1961ean *Dee Why Surfing Fraternity* Australiako surflari klub zaharrenaren lehen presidentea izan zen. 1967an surfari buruzko *The Midget Farrelly Surf Show* telesaileko aurkezlea izan zen.

1985ean Australiako Kirolaren Ospearen Aretoan sartu zen eta 2007an Kaliforniako Surfaren Ospearen Pasealekuan. 2017an, hil ondoren, Australiako Ordenarekin kondekoratu zuten.
Casey Wilson

**Cathryn Rose Wilson**, ezagunagoa **Casey Wilson** izenaz (Alexandria, Virginia, AEB, 1980ko urriaren 24a) estatubatuar aktorea, ahots-aktorea, komediantea, idazlea eta dramagilea da. ABC telebista kateko *Happy Endings* telesailean Penny Hartz pertsonaia interpretatzean egin zen ezaguna.

## Bizitza 
Wilson arte dramatikoan graduatu zen New Yorkeko Unibertsitatean, eta Upright Citizens Brigada (UCB) Teatroan hasi zen antzerkian eta zineman, ECNY Award sariarekin, Best Comedy Duo lanari esker. AEBko ikus-entzule gehien dituen *Saturday Night Live* entretenimendu-saioarekin lortu zuen ospea. 

## Filmografia 
Filmaren izenburua, norena den eta pertsonaia, hurrenez hurren:

* *Guerra de novias*, Gary Winickena. Stacy
* *Julie & Julia*, Nora Ephronena. Regina
* *Freak Dance*, Matt Besserrena. Dama aberatsa
* *Kiss & Kill* (*Killers)*, Robert Luketicena. Kristen
* *How I met your mother* (Zelan ezagutu nuen zuen ama). Krirsten
* *Happy Endings* (Amaiera politak). Penny Hartz
* *C.O.G*. Martha
* *Ass Backwards*, Chris Nelsonena.Chlöe
* *Gone Girl*
* *Marry Me*. Annie
* *Quizás para siempre*, Nahnatchka Khanena. Chloe
* *The Listener*, Steve Buscemirena. Ruby

## Saturday Night Live 
2008ko urtarrilean hasi zen *Saturday Night Live* saioan, eta besteak beste, hauen imitazioak egin ditu:

* Mariam Budia, errioxar idazlea
* Rachael Ray
* Scarlett johansson
* Jennifer Aniston
* Elizabeth Taylor
* Carolyn Maloney
* Elizabeth Dole
* Roxie Hart

## Bizitza pertsonala 
2011tik harreman sentimentala du David Casperekin (1978ko urriaren 20an jaioa), *Happy Endings* telesailaren sortzailearekin; Wilsonek paper protagonistetako bat betetzen zuen telesailean. Bikoteak telesail horrexetan ezagutu zuen elkar. 2013ko irailean telesaila amaitu zela iragarri eta gutxira jakinarazi zen konpromisoa. 2014ko maiatzaren 25ean ezkondu ziren Ojain, Kalifornian. Bi seme-alaba dituzte, Max Red Caspe (2015eko maiatzean jaioa) eta Henry Bear Caspe (2017ko abuztuan jaioa). Max semeak 4 urte zituenean, gaixotasun zeliakoa diagnostikatu zioten. Bere hirugarren umea, Frances 'Frankie' Rose Caspe alaba, amatasun subrogatuaren bidez jaio zen 2023ko urtarrilean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cubitt Town

'''''', Erresuma Batuko Londres hiriburuan ekialdean dagoen auzo bat da, Tower Hamlets barrutian dago. Isle of Dogs eremuaren ekialdean dago. 

William Cubitt hiriko alkatea (1860-1862) zenaren omenezko izena darama.
Yun Mi-jin

**Yun Mi-jin** (Daejeon, 1983ko apirilaren 30a) arkularia da. Hego Korea ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yun Ok-hee

**Yun Ok-hee** (1985eko martxoaren 1a) arkularia da. Hego Korea ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Alvariño

**Miguel Alvariño** (As Pontes de García Rodríguez, 1994ko maiatzaren 31) arkularia da. Espainia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yun Young-sook

**Yun Young-sook** (1971ko irailaren 10a)  arkularia da. Hego Korea ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco José Terciado

**Francisco José Terciado Sacedo** (Fuentidueña de Tajo, Madrid, 1981eko martxoaren 25a)  espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 2006tik 2008ra.

Afizionatuetan birsailkatu ostean, 2009ko Nafarroako Itzulia irabazi zuen.

## Palmaresa 
**2004**
* 2. Loinaz Proban
**2005**
* Circuito Guadiana
* Trofeo Iberdrola
* 2. Txuma Txirrindulari Klasika Internazionalan
* 3. Balentziaga Memorialan
* 3. Extremadurako Itzulian
**2008**
* 8. Madrilgo Erkidegoko Itzulian
**2009**
* Nafarroako Itzulia eta etapa 1

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Francisco José Terciado – *Sitiodeciclismo.net*
James Darren

**James William Ercolani**, artistikoki **James Darren** izenarekin ezaguna (Filadelfia, Pensilvania, 1936ko ekainaren 8a - Los Angeles, Kalifornia, 2024ko irailaren 2a), Ameriketako Estatu Batuetako aktore eta abeslaria izan zen.

## Ibilbidea 
Ospe gehiago eman zion lana *The Time Tunnel* (1966-1967) telesaileak Tony Newman-en papera izan zen. 

Aurretik, ordea, papera garrantzitsuak egin zituen, besteak beste *Gidget* (1959), *The Gene Krupa Story* (1959), *All the Young Men* (1960), *The Guns of Navarone* (1961), eta *Diamond Head* (1962). Pop abeslaria izan zen baita ere. *Star Trek Deep Space Nine* telesailan Vic Fontain hologramaren papera bete zuen.

2024ko irailaren 2an, Los Angelesko Cedars-Sinai Medical Center ospitalean hil zen, 88 urte zituelarik. 

## Diskografia aukeratua 
### Singleak 
*1959 *Gidget*
*1959 *Angel Face*
*1961 *Goodbye Cruel World* 
*1962 *Her Royal Majesty* 
*1962 *Conscience* 
*1962 ''Mary's Little Lamb* 
*1967 *All*
*1977 *You Take My Heart Away*

### Albumak 
*1960 *James Darren No. 1* (2004an berrargitaratuta)
*1961 *Sings the Movies* (Gidget Goes Hawaiian)
*1962 *Love Among the Young* (2004an berrargitaratuta )
*1962 *Sings for All Sizes*
*1963 *Bye Bye Birdie* (The Marcels, Paul Petersen, & Shelley Fabaresekin)
*1963 *Teen-Age Triangle* (Shelley Fabares & Paul Petersenekin)
*1964 *More Teen-Age Triangle* (Paul Petersen & Shelley Fabaresekin) 	 
*1967 *All* (2005ean berrargitaratuta)
*1971 *Mammy Blue*
*1972 *Love Songs from the Movies*
*1994 *The Best of James Darren*
*1999 *This One's From the Heart*
*2001 *Because of You*

## Filmografia aukeratua 
**Rumble on the Docks* (1956)
**Operation Mad Ball* (1957)
**The Brothers Rico* (1957)
**Gidget* (1959)
**The Gene Krupa Story* (1959)
**The Guns of Navarone* (1961),  J. Lee Thompson zuzendaria.
**For Those Who Think Young* (1964)
**Star Trek Deep Space Nine'' (1998 eta 1999)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Webgune ofiziala.
* Internet Movie Database.
Nick Mead (arraunlaria)

**Nick Mead** (1995eko martxoaren 12a) AEBetako arraunlaria da. Princetongo Unibertsitatean aritzen da arraunean, eta bertan graduatu zen 2017an.

Gizonezkoen zortziko ekitaldian haru zuen parte 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan. 2024ko Udako Olinpiar Jookoetan, Parisen, Meadek urrezko domina irabazi zuen lemazain gabeko laukoan, AEBetako talde batentzat 1960tik lortutako lehena. Amaiera ekitaldian Katie Ledecky igerilariarekin batera AEB-etako bandera eraman zuen. Walter Russell Mead AEBetako atzerri politikan adituaren iloba da Mead.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Justin Best

**Justin Best** (1997ko abuztuaren 17a) arraunlari estatubatuarra da. Gizonezkoen zortziko ekitaldian lehiatu zen, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.
2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, urrezko domina irabazi zuen gizonezkoen lemazain gabeko laukoan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Grady

**Michael Grady** (1996ko urriaren 22a) AEBetako arraunlaria da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen dominik lortu gabe. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, urrezko domina irabazi zuen Gradyk, Lemazain gabeko laukoa.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hubert Kós

**Hubert Kós** (Telki, 2003ko martxoaren 28a) igeriketan aritzen den kirolari hungariarra da. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan txapeldun  olinpikoa izan zen 200 m bizkarra proban.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Cleridae

**Cleridae** kakalardoen taldeko familia bat da 3.500 espezie dituena.

## Ezaugarri orokorrak 
Gorputz biguna eta iletsua dute eta gehienek kolore biziak izaten dituzte. Pronoto estua dute eta burua eta elitroak zabalxeagoak dira.

Kakalardo harrapariak dira.

## Azpifamiliak 
* Thaneroclerinae (Chapin, 1924)
* Tillinae (Leach, 1815)
* Hydnocerinae (Spinola, 1844)
* Clerinae (Latreille, 1802)
* Epiphloeinae (Kuwert, 1893)
* Enopliinae (Gistel, 1856)
* Tarsosteninae (Jacquelin du Val, 1860)
* Korynetinae (Laporte, 1836)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iker Trigo

**Iker Trigo Hernández** (Zornotza, 2001eko apirilaren 22a) bizkaitar txirrindularia da.

## Palmaresa 
**2022**
* 4. Balentziaga Memorialan
* 7. Galiziako Itzulian
**2023**
* Dorletako Ama Saria
* 6. Ávilako Itzulian
* 9. Extremadurako Itzulian
**2024**
* 2. Lazkaoko Proban
* 2. Nafarroako Itzulian
* 6. Balentziaga Memorialan
* 7. Xanisteban Sarian
* 8. Circuito Montañésean
**2025**
* San Pedro Saria
* 6. Nafarroako Itzulian
* 7. San Isidro Sari Nagusian

## Taldeak
* Cafés Baqué - (2020-2021)
* Gomur - (2022)
* Laboral Kutxa - (2023-2024)
* Vigo-Rias Baixas - (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Iker Trigo - *FirstCycling.com*
Leo von Capriviren kabinetea

**Leo von Capriviren kabineteak**, 1890etik 1894 arte Alemaniar Inperioko kantziler izan zenak, Alemaniako politikan aldaketa esanguratsu batzuk izan zituen ezaugarri. Caprivi Otto von Bismarcken ondorengoa izan zen eta bere administrazioa Alemaniako ekonomia modernizatu eta liberalizatzera bideratu zen.

## Caprivik egindako aldaketak 
* Merkataritza politika: Caprivik merkataritza librea sustatu zuen eta aldebiko hainbat itun sinatu zituen muga-zergen oztopoak murrizteko. Hori aldaketa garrantzitsua izan zen Bismarcken politika protekzionistarekiko, eta oposizioa sortu zuen lurjabe kontserbadoreen artean, bereziki junker-en artean.

* Berrantolaketa militarra: Caprivik armada alemaniarraren berrantolaketa ere bultzatu zuen, bere egitura eta eraginkortasuna hobetuz.

* Kanpo politika: Kanpo politikan, Bismarckek sustatutako Errusiarekiko lankidetza estua bertan behera utzi zuen Caprivik, eta ez zuen Erresuma Batuarekin harreman hurbila ezartzea lortu.

* Erreforma sozialak: Bere gobernuak ere erreforma sozial batzuk ezarri zituen, baina erreforma horiek ez ziren bere aurrekoarenak bezain zabalak izan.

Caprivi 1894an ordezkatu zuen Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst-ek, bere politiken aurkako oposizio gero eta handiagoaren ondorioz, bai gobernuaren barruan, bai gizarte alemaniarraren sektore kontserbadoreen artean

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Oliver Maclean

**Oliver "Ollie" Maclean** (1998ko maiatzaren 19a) Zeelanda Berriko arraunlaria da. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan gizonezkoen lemazain gabeko laukoan lehiatu zen, eta zilarrezko domin irabazi zuen Zeelanda Berriko taldearekin.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Yunque

**El Yunque** (Ingudea) edo **Yunquearen Erakunde Nazionala** isilpeko nazioarteko erakunde paramilitar, ultrakatolikoa eta eskuin muturrekoa da. Haren hitzetan haien helburua «erlijio katolikoa defendatzea eta Satanen indarren aurka borrokatzea da». Halaber, «Kristoren erresuma lurrean» ezarri nahi dute. Haiei buruz oso informazio gutxi dago baina munduko herrialde desberdinatan zabaldutua daude. Alde askotatik sekta moduko funtzionamendua du.

El Yunquek lobby ultrakatoliko integrista gisa funtzionatzen du, eskubide feministen, LGBTren eta progresismoaren usaina duen guztiaren aurkako gerra kulturalean murgilduta. Bere helburuak politikoak dira, erlijiotik haratago. Erlijioa helburu politikoetarako erabiltzen dute. Gertuko beste erakundeak hauek dira: Hazte Oír, Abogados Cristianos, Instituto de Política Familiar, Grupo Pro-Vida Madrid... Garrantzi berezia Madrilen eta Bartzelonan dute. José Antonio Kast politikariaren Partido Republicano de Chile alderdiarekin lotu zaio. 2016ko amaieran, ikerketa-erreportaje batek Txileko erakunde sekretuaren jarduerak eta metodoak azaldu zituen, eta, aldi berean, José Antonio Rosas, Lider Katolikoen Akademiako zuzendari nagusia, bere buruzagi nagusietako bat zela adierazi zuen.

## Bibliografia 
* Miquel Ramos: *Dios, Patria, Yunque*, 2024. Posdcast saila.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Opus Dei
* Alderdi Integrista
* Sekta
* Konspirazioaren teoria
* Vox

## Kanpo estekak 
* :Naiz.eus agerkariaren erreportaia.
* :Hazte Oir eta El Yunque arteko lotura.
* :Miquel Rocaren podscast El Yunque inguruan.
* :Álvaro Delgado El Yunqueri buruz.
Logan Ullrich

**Logan Ullrich** (2000ko abuztuaren 20a) Zeelanda Berriko arraunlaria da. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen lemazain gabeko laukoan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oliver Wilkes (arraunlaria)

**Oliver Wilkes** (1995eko uztailaren 14a) arraunlari britainiarra da. 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan brontzea irabazi zuen lemazain gabeko laukoan.

Wilkes-ek zilarrezko domina irabazi zuen Plovdiven, U23 2017 Munduko Arraunketa Txapelketan. Wilkesek urrezko domina irabazi zuen geroago, 2023ko Europako Arraunketa Txapelketan.

2023an Munduko Arraunketa Txapelketan, Belgraden, urrezko domina irabazi zuen, gizonezkoen lemazain gabeko laukoan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tillus elongatus

***Tillus elongatus*** Cleridae familiako kakalardo espezie bat da, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europa mendebaldean eta erdialdean aurkitzen da eta Euskal Herrian ere bai.

## Deskribapena 
Kakalardo txikia da, 7-10 m artean neurtzen dituena. Gorputza luzea eta zilindrikoa da, batez ere arren kasuan. Arra beltza izaten da eta emeak pronoto gorrixka izaten du eta distira urdinxka duten elitro beltzak.

## Habitata, elikadura eta bizi zikloa 
Zuhaitz hostoerorkorretako baso zaharretan bizi da, bai eta hirietako parkeetan ere. Eguzki argia atsegin duenez basoen ertzetan edo zabalgunetan aurkitzen dira. Emeek enborretan beste intsektu batzuek egiten dituzten zuloetan jartzen dituzte arrautzak izan ere haien beldarrek intsektu egurjaleen beldarretaz elikatzen baitira. Nahikoa garatu denean gela handiago bat sortzen du galeria baten amaieran eta pupa eratzen du. 

Helduak maiatzean hasten dira agertzen eta udan zehar jarraitzen dute. Errazagoa izaten da emeak ikustea arrak baino.

## Iruditegia 

Irudi:Tillus.elongatus.jpg|Arra.
Irudi:Tillus elongatus natur.jpg|Emea.
Irudi:Tillus elongatus front.jpg|Aurrealdea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Ambler (arraunlaria)

**David Ambler** (1997ko abenduaren 4an jaioa) arraunlari britainiarra da. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domna lortu zuen lemazain gabeko laukoan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esther Nirina

**Esther Ranirinaharitafika**, ***Esther Nirina*** izengoitiaz ezagunagoa, (Imerina, 1932ko azaroaren 17a – 2004ko ekainaren 19a) madagaskartar poeta izan zen.

## Bizitza 
Nirina familiako haur bakarra zen, eta horregatik gurasoek Ranirinaharitafika («nahi izana») jarri zioten izena. Antananarivon hazi zen, Madagaskarko hiriburuan, aitak funtzionario gisa lan egiten baitzuen han, baina familiak aita hazi zen herria maiz bisitatu zuen.

1953an Frantziara joan zen bizitzera, senarrari jarraituz, irakasle ikasketak bertan egiten baitzituen. Orléansen zegoela, liburuzain lanetan hasi zen. Hélène Cadou poetarekin batera han egin zuen, eta horrek idazten jarraitzera bultzatu zuen.

Madagaskarrek 1960an lortu zuen independentzia, eta Nirinaren familiak Frantzian geratzea erabaki zuen. Bera eta senarra Orleansen egon ziren seme-alabak unibertsitatera matrikulatu ziren arte. Nirinak zenbait bidaia egin zituen senarrarekin batera, 1990ean Madagaskarrera itzuli baino lehen.

## Lan hautatuak 
* *Silencieuse respiration* (1975)
* *Simple voyelle* (1980)
* *Lente spirale* (1990)
* *Multiple solitude* (1997)
* *Rien que lune: Oeuvres poétiques* (1998)
* *Mivolana an-tsoratra / Le dire par écrit* (2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Freddie Davidson

**Frederick Davidson** (1998ko maiatzaren 26a) Britainia Handiko arraunlari ospetsua da. Bi aldiz munduko txapeldun izandakoa da, 2022an eta 2023an gizonezkoen lemazain gabeko laukoan.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domna lortu zuen lemazain gabeko laukoan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Morgan Bolding

**Morgan Bolding** (1995eko maiatzaren 13a) britainiar arraunlari ospetsua da. Olinpiar txapelduna eta munduko txapelduna da bi aldiz.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Suzetrigina

**Suzetrigina** edo **VX-548** konposatu organikoa da, C21H20F5N3O4 formula duena, konposatu organofluroatuen klasekoa. Analgesiko ez-opioidea da min-maila narbarmen jaisten duena. Saio klinikoek erakutsi dutenez, 0 eta 10 arteko eskalan mina erdira jaitsiarazten du.

Vertex Pharmaceuticals enpresak AEBetako Elikagai eta Sendagaien Administrazioari (FDA) suzetriginaren erabilera baimentzea eskatu dio 2024k abuztuan.

Aintzat hartu behar da, droga-menpekotasunen parte bat analgesiko opioideen erabilerak eragiten duela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseba Attard

**Joseba Attard Villa** (Cheltenham, Ingalaterra, 1979) diseinatzaile grafikoa, surflaria eta ardi moztailea da. 2024ko maiatzaren 1ean sortu zen Euskal Ardi Moztaileen Elkarteko (EAME) lehendakaria da eta Euskal Selekzioak Ardi Moztaileen Munduko Txapelketan parte hartzea lortu zuen. 2023ko ekainaren 21ean “Golden Shears World Councilek” Euskal Herria (Basque Country)-k nazioarteko lehiaketetan parte hartzeko aukerari oniritzia eman zion.

## Bizitza 
Maltan du jatorria Josebaren abizenak. Aitita, aitaren aldetik, maltarra zen zen; erdi ingelesak, erdi maltarrak ziren. Amaren aldekoak, berriz, euskal herritarrak denak.

###### Ardi moztaile 
2023an “Golden Shears World Councilek” Euskal Herriko selekzioa kide gisa onartzea lortu zuen Josebak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*https://www.eitb.eus/eu/kirolak/beste-kirolak/bideoak/osoa/9630857/euskal-ardi-moztaileak-protagonista-igande-honetako-helmuga-saioan/
*https://www.eitb.eus/eu/telebista/programak/helmuga/bideoak/osoa/9632104/bideoa-euskal-ardimoztaileak-mundura-zabalduz/
*https://bizkaiairratia.eus/podcast/ofizialtasuna-lortu-ostean-euskal-ardi-moztaileen-elkartea-sortu-dabe/
*https://irratia.naiz.eus/eu/info_irratia/20240829/zuberoatik-karrantzara-egongo-da-ardi-moztailerik-munduko-txapelketan-lehiatzen-ahalko-dena
Sholto Carnegie

**Sholto Carnegie** (1995eko otsailaren 28a) britainiar arraunlari ospetsua da. Olinpiar txapelduna eta munduko txapelduna bi alditan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Rory Gibbs

**Rory Gibbs** (1994ko apirilaren 3a) Britainia Handiko arraunlari esanguratsua da, txapeldun olinpikoa eta bi aldiz munduko txapelduna. 2022 eta 2023ko munduko txapelketak irabazi zituen Britainia Handiko zortziko gizonezkoetan. 2016 eta 2023 artean, garaileen tripulazioan egon zen, Henley Royal Regataren sei ekitalditan zehar. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen zortzikoan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Harry Brightmore

**Harry Brightmore** (1994ko uztailaren 1a) britainiar arrauneko coxswain bat da. Olinpiar txapelduna eta munduko txapelduna bi alditan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Clarisse Ratsifandrihamanana

**Clarisse Andriamampandry Ratsifandrihamanana**, jaiotzez **Clarisse Hortense Andriamampandry**, (Fenoarivo Atsinanana, 1926ko abenduaren 5a – Antananarivo, 1987ko ekainaren 28a) madagaskartar idazlea izan zen, malgaxez idatzi zuena.

## Bizitza 
Clarisse Ratsifandrihamanana 1926an jaio zen Fenoarivo Atsinananan. 1946an Henri Ratsifandrihamanana doktorearekin ezkondu zen, eta harekin zortzi seme-alaba izan zituen. Oso gaztetan hasi zen idazten, baina 1950ean bakarrik literaturari erabat eman zion bere burua, hirugarren alaba hil ondoren.

Eleberriak, ipuinak, olerkiak, antzezlanak, saiakerak eta pentsamenduak idatzi zituen. Zazpi literatura sari jaso zituen, Madagaskarko Akademiako kidea izan zen eta Ohorezko Legioko ofizial mailara igo zen.

2022an, Clarisse Ratsifandrihamananari buruzko liburu bat kaleratu zen, idazlearen alabek (Lisy Zarasoa Ratsifandrihamananak eta Lila Hanitra Ratsifandrihamananak) idatzi zutena.

## Lanak 

;Eleberriak
* *Fahavaratra* (1948an idatzia, 1969an argitaratua)
* *Tamberintany* (1966an idatzia, 1972an argitaratua)
* *Ny zanako* (bi liburukitan, 1966an idatzia, 1970ean argitaratua)
* *Lohataona sy ririnina* (1970)
* *Ramose* (1970ean idatzia, 2006an argitaratua)
;Ipuinak
* *Lavakombarika* (1965ean idatzia, 1974an argitaratua)
;Poesia
* *Salohy* (1950-1970 artean idatzia, 1970ean argitaratua)
* *Aritory* (1968-1975 artean idatzia, 1977an argitaratua)
* *Pitik’onja* (1994)
;Antzezlanak
* *Velanangano* (1967an idatzia, 1980an argitaratua)
;Haur eta gazte literatura
* *Ravahiny* (1975)
* *Rampandova nitady fahanginana* (1975)
* *Ilandivola* (1976)
* *Izay nahatonga ny tany ho boribory* (1976)
* *Inosivolafotsy sy Rakotrokotrodrano* (1976)
* *Indrianjaka sy Itoerantsimisimaty* (1976)
* *Izay nahatonga ny tany ho boribory* (1976)
* *Inosivolafotsy sy Ivongambola* (1977)
* *Irojo tsy nety afa-po* (1977)
* *Ifelamboahangy* (1977)
* *Ifarazoky sa Ifarazandry* (1977)
;Argitaratu gabeko lanak
* *Ikalomanga* (1965ean idatzia)
* *Tany vao* (1978an idatzia)
* *Aritory*
* *Taratasy misokatra*
* *Taratra*
* *Ratompokovavy* (1971)
* *Tao Afrika Atsimo*
* *Moa misy trano*
* *Famonjena*
* *Tohi-vakana*
* *Recueil de mots d’enfants*
* *Recueil d’Essais présentes à l’Académie Malagasy*

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 1960: Antananarivoko Udalaren 2. poesia saria (*Amboara* poesia liburuagatik)
* 1964: Akbaraly saria (*Fahavaratra* eleberriagatik)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josettekia mendizabali

***Josettekia mendizabali*** Leiodidae familiako *Josettekia* generoko kakalardo espezie bat da, Nafarroa/Gipuzkoako kobazuloetan bizi dena. Ixaka Lopez Mendizabalek aurkitu zuen, Jose Migel Barandiaranekin indusketak egiten ari zela, eta horregatik darama bere abizena. Candido Bolivar Pieltain bioespeleologoak deskribatu zuen, generoarekin batera, 1921ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josettekia angelinae

***Josettekia angelinae*** Leiodidae familiako *Josettekia* generoko kakalardo espezie bat da. Xavier Bellesek eta P. Deliot bioespeleologoek deskribatu zuten 1983an, Nafarroa/Gipuzkoako kobazulo batean jasotako ale batetik.

## Erreferentziak
Euryspeonomus

***Euryspeonomus*** Euskal Herriko haitzuloetan bizi diren Leiodidae kakalardo generoa da.

## Deskribapena 
Kakalardo txikiak, hanka luzeak, ia tanta itxurakoak, itsuak, erdi distiratsuak, arre-gorrixkak dira. Antenak meheak dituzte, ia gorputza bezain luzeak. Burua txiki samarra da, begirik gabea, goitik ikusita prognotoak ia guztiz estalita. Prognotoa handia eta zabal biribildua da, estalkiak baino zabalagoa, marra puntu nabarmenik gabe biribilduta daudenak.

## Banaketa 
Espeziea Nafarroa Garaiko haitzuloetan bizi da.

## Zatiketa sistematikoa 
* Kakalardo ordena, **Coleoptera**
** Polyphaga azpiordena
*** Superfamiliako kakalardo harrapariak eta harrapariak, **Staphylinoidea**
**** Familiako **mizelio kakalardoak, Leiodidae** Fleming, 1821
***** Kakalardo hilotz azpifamiliakoak, **Cholevinae**
****** **Leptodirini** Lacordaire tribua, 1854 - c. 185 genero, inurri antzeko
******* Pholeuina azpitribua
******** ***Euryspeonomus*** Jeannel generoa, 1919
********* *Euryspeonomus* azpigeneroa (zentzu hertsian)
********** *Euryspeonomus beruetei* Dupré, 1991
********** *Euryspeonomus breuili* (Jeannel, 1919)
********* *Urbasolus* Español azpigeneroa, 1948
********** *Euryspeonomus ciaurrizi* (Bolívar, 1921)
********** *Euryspeonomus eloseguii* (Español, 1948) 

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak 
* Leiodidae Bizitzaren zuhaitzean