open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atelocynus microtis

***Atelocynus microtis*** *Atelocynus* genero monotipikoko espezie bakarra da. Txakur belarrimotza edo azeri belarrimotza ere deitzen zaio. **Nomensarixi** deitzen da Chiquitano hizkuntzan eta **ualaca** Yucaneraz.

Amazonian bizi dira.

## Erreferentziak
Caninae

**Caninae** Carnivora ordeneko Canidae familiako azpifamilietako bat da. Hainbat genero ezberdinek osatzen dute.

## Banaketa 
* *Atelocynus*
* *Canis*
* *Cerdocyon*
* *Chrysocyon*
* *Cuon*
* †*Cynotherium*
* †*Dusicyon*
* †*Eucyon*
* †*Leptocyon*
* *Lycalopex*
* *Lycaon*
* †*Nurocyon*
* *Nyctereutes*
* *Otocyon*
* †*Protocyon*
* †*Prototocyon*
* *Speothos*
* †*Theriodictis*
* *Urocyon*
* *Vulpes*
* †*Xenocyon*

## Erreferentziak
Polea

thumb|Gaur egungo polea bat.
**Polea** edo **txirrika** (batzuetan **trokola** ere deitua) indarra transmititzeko balio duen makina sinplea da. Gurpil ildoduna da, eta bertatik hari edo soka bat igarotzen da. Sokaren alde batean igo nahi dena jartzen da, eta beste aldetik indarra egiten da. Aparailuak sortuz, indarra gutxiagotu daiteke, eta, aldi berean, igoera edo jaitsiera moteltzen da.

Polearen erabileraren lehen aztarnak K.a XX-XIX. mendekoak dira, eta Antzinako Egipton topatu dira. Lehen erreferentzia idatziak K.a I. edo II. mendekoak dira, Arkimedesi buruzkoak. Heron Alexandriakoak, K.o. I. mendean, polea sei makina sinpleetako bat bezala sailkatu zuen.

|}

## Motak 
### Polea sinple finkoa 
ezkerrera|150px
Polea sinple finkoak edo txirrika finkoak indarra egiten den noranzkoa aldatzeko abantaila ematen du, baina ez du gutxiagotzen egin beharreko indarraren izaria edo neurria.

### Polea sinple mugikorra 
ezkerrera|150px
Polea sinple mugikorrean igo nahi dena poleara lotzen da eta sokaren mutur bat finkatzen da. Gero beste aldetik tiratuz bai polea bai eta pisua igotzen da aldi berean. Sokaren mutur finkoak indarraren zati bat eusten duenez, kanpotik egin beharreko indarra txikiagoa da.

### Polea elkartuak 
thumb|400px|Hainbat txirrika elkartuz lorturiko abantaila mekanikoak.
Polea sinple finko eta mugikorrak elkartuz sorturiko poleak dira. Indar-harreman ezberdintasun handiak sor daitezke polea elkartuen bidez. Mota horretakoak dira aparailuak edo polipastoak.

## Kanpo-estekak
Haragijale

[thumb|300px|[Lehoi batek haragi kilo asko jan behar ditu.]]
**Haragijalea** edo **karniboroa** haragia janez elikatzen den izaki biziduna da. Harrapakinak ehizatzen dituztenei harrapari deritze, eta hildako animaliak jaten dituztenei, berriz, sarraskijale. Zentzu orokorrean, gehienbat haragiaz elikatzen diren animaliak hartzen dira haragijaletzat. Haragia besterik jaten ez dutenak nahitaezko haragijaleak dira. Landare haragijaleek intsektuak eta bestelako artropodo batzuk atzematen dituzte. Onddoen artean ere badira haragijaleak.

## Ezaugarriak 
* Haragijaleak, bere harrapakina ehizatzen dute eta ondoren jan, normalean, harrapakina baino handiagoak dira ehizariak, baina batzuetan taldean joaten dira ehizaren bila, adibidez, Lehoiak, Otsoak edo Iñurriak.

* Sarraskijaleak, normalean animalia hilaren azalarekin elikatzen dira, denbora asko pasatzen dute animali hilaren bila, normalean, beraiek ez direlako gai beste animalia bat hiltzeko, adibidez, saia edo Hiena

## Sailkapena 
Animali haragijale batzuk ez dute haragia bakarrik jaten, askotan beste animaliez gain, intsektu eta anfibioetaz ere elikatzen dira. Animali haragijaleek, jaten duten haragi mota desberdinak daude.
thumb|314x314px|Hartz Beltza

* Hegazkorrak: Hegaztiak kontsumitzen dituzte
* Hematofagoak: Odola kontsumitzen dute
* Intsektujaleak: Intsektuak kontsumitzen dituzte

* Psicivoroak: Arrainak kontsumitzen dituzte

* Bizirik daudenak: Arrautzak kontsumitzen dituzte

* Vermivore: Zizareak kontsumitzen dituzte

Animaliak beraien habitateko dieta desberdinetara ohitzen dira, guztiak ez dira guztiz haragijaleak, askok barazkiak, fruta edo beste elikagai batzuk jaten dituzte, adibidez, gizakiak edo txakurrak.

* Haragijale zorrotzak: haien haragi dieta% 100 edo ia da. Hartz polarra, lehoia edo krokodiloa.
* Hiperkarniboroak: hauen haragiaren dieta% 70etik gorakoa da. Adibide gisa, katuak, arranoak, izokinak edo marrazoak.
* Mesokarniboroak: beren dietan, haragiak % 50-70 osatzen du. Adibideak; txakurrak, azkonarrak, furetak, eta azeriak.
* Hipokarniboroak: beren dietan, haragia % 30 baino gutxiago da. Adibidez, hartz beltzak eta gizakiak.

## Animali haragijaleak 
Animali haragijaleen adibide batzuk hauek dira:

* Afrikako eta Asiako felinoa: Pumak, tigreak edo jaguarrak.
* Canidae basatiak: Otsoak eta txakur basatiak.
* Itsas harrapariak: Marrazoak, barrakudak, morenak.
* Araknidoak: Mantisa, armiarma, eskorpioia edo intsektuak.
* Hegazti arrapariak: Belatzak, kondorrak edo arranoak.
* Hegazti pisciboroak: Pelikanoak eta ubarroiak

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Belarjale
* Orojale
* Landare haragijale

## Kanpo estekak
Thanetiar

**Thanethiar**ra (**Landeniar** eta **Heersiar** moduan ere deitua leku ezberdinetan) Paleozenoko azken estaia da. Orain dela 58,7 ± 0,2 Ma hasi eta orain dela 55,8 ± 0,2 milioi urte bukatu zen. Izena *Thanet Oheak*tik dator, Londresko Arroaren sedimenturik zaharrenak.

Munduko estratotipoa Zumaiako San Telmo hondartzan dago.
thumb|290x290px|Thanetiar estaiaren oinazpiko estratotipoa Zumaiako Itzurun hondartzan.

## Kanpo estekak 
Urrezko iltze bat lapurtu dute Itzurungo labarretatik
Asus Eee PC

**Eee PC** ordenagailua eramangarri txiki bat da, Asus etxeak egina; 'azpi-eramangarri' edo netbook ere deitu den horietarikoa.

Taiwango Taipei hiriburuan erakutsi zuten lehen aldiz, 2007ko ekainaren 5ean, Computex azokan.

Proiektu honetan, plaka egiten dituen ASUStek etxea eta mikropozesatzaileak ekoizten dituen Intelek elkarlanean aritu dira; tamaina eta ahalmenaren arabera, serie ezberdinak sortzen ari dira: Eee PC 701, Eee PC 901, EeePC 1000.

Egileen arabera hiru E horiek, hauxe adierazi nahi dute:
* *Easy to learn, work & play* (erraza ikasteko, lan egiteko eta jolasteko)
* *Excellente Internet experience* (Esperientzi ezin hobea Interneten)
* *Excellent mobile computing experience* (konputazio eramankorrean esperientzi aparta)

## Sistema Eragilea 
Linux edo Windows sistemarekin saltzen da, konfigurazio ezberdinetan.
Windowsen kasuan XP batekin, eta Linuxen kasuan Xandros distribuzioarekin: zubi lana betetzen omen du oso erraz Windowsdun ekipoekin eta aplikazioekin.

## Kanpo estekak
Ypresiar

**Ypresiar**ra Eozenoko lehen estaia da. Orain dela 55,8 ± 0,2 Ma hasi eta orain dela 48,6 ± 0,2 milioi urte bukatu zen. Izena Belgikako Ypres herritik datorkio. Alemaniako Messel arbela fosil aztarnategi garrantzitsua garai honetakoa da. Primateak lehenago existitzen baziren ere garai honetako fosil ziurrak agertu dira.

## Gertakariak 
Ypresiarra Paleozeno-Eozeno Maximo Termalaren unerik gorenean hasi zen. Danimarkako Fur Formazioa, Alemaniako Messel aztarnategi fosila, Frantziako Oiseko anbarra eta Indiako Cambayko anbarra estaia honetakoa dira. Ypresiarreko arrokak daude Euskal Herrian, adibidez Beriainen.

## Kanpo estekak
Lutetiar

**Lutetiar**ra Eozenoko bigarren estaia da. Orain dela 48,6 ± 0,2 Ma hasi eta orain dela 40,4 ± 0,2 milioi urte bukatu zen. Askotan Bartoniarrarekin lotuta agertzen da Eozeno Ertaina moduan eta beste batzuetan aurreko estaia izan zen Ypresiarrarekin Behe Eozeno moduan. Izena Parisek latinez zuen izenatik dator, *Lutetia*.
 

## Kanpo estekak
Laza

**Lazako mendatea** Zaraitzu eta Erronkari artean dagoen mendatea da, Itzaltzu eta Uztarroze artean hain zuzen ere. 1.129 metroko garaiera du. 2007ko Frantziako Tourrean igo zuten.

## Kanpo estekak
Loiti

**Loiti** edota **Loitiko mendatea** Izko eta Irunberri artean dagoen mendatea da. N-240 errepidez Idozin eta Irunberri artean pasatzen da eta 728 metroko garaiera du. A-21 autobidea ere bertatik igarotzen da.

Izko herritik Loitiko mendatera malda egon arren (mendebaldeko malda), zalantzarik gabe malda edo aldapa luze eta gogorrena Irunberriko Judasen Benta deritzon lekutik eta Loitiko mendatera doana da (ekialdeko malda; 5,4 kilometro luze), honek Nardoze eta Alduate herriak albotik igarotzen ditu.

## Xabierraldia 
Xabierraldiaren pasabide ezagun eta gogorrenetakoa da, Loitiko mendatetik Irunberriko biribilgunean dagoen Judasen Bentaraino doan beheranzko malda oinezko erromesentzat ikaragarri luze eta amaigabea baidirudi, jada gaueko ordu txikietan Iruñea edo Noaindik abiatu diren erromesek ordurarteko ibilbide guztiko nekea oin eta hanketan pilatua baidute.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak 
*  Mendatearen profila Ledeatik eta Monrealdik ikusia.
Sollubegana

**Sollubegana** edo **Sollubeko mendatea** Mungia eta Bermeo artean dagoen mendatea da. 383 metroko garaiera du. Sollubeganan jatetxea dago.

## Bizkaiko Foru Aldundiaren azpiegitura plana 
2008an Bizkaiko foru aldundiak kaleraturiko azpiegitura planaren arabera, gaur egun Mungian amaitzen den autobidea, Bermeora arte luzatuko da. Horretarako, tunelak eraikiko dira, horietako bat Sollube mendiaren azpitik. Lanak 2009an hasi eta 2011 eta 2012 urteen artea amaitzea aurrikusten da.

## Kanpo estekak
Teresa Leongoa

**Teresa Leongoa** Nafarroakoko erregina ezkontidea izan zen 943-970 bitartean. Aita Ramiro II.a Leongoa eta ama Adosinda Gutierrez izan zituen.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
943an Gartzia II.a Santxitzekin ezkondu zen; Hiru seme-alaba bederen izan zituzten:
* Ramiro, Viguerako lehen erregea. 981eko uztailaren 9an hil zen Almanzorren kontra borrokatzen ari zela.
* Urraka. Lehenik Fernán González Gaztelako kondearekin ezkondu zen. 970ean alargundu zenean, Iruñera itzuli zen. 972ko uztailean, Gilen Gaskoiniakoarekin ezkondu zen. 1008an hilik zegoen, haren seme Antso VI.a Gilen Gaskoiniakoak hala esan baitzuen.
* Ximeno Gartzeitz kondea. Kordoban izan zuten gatibu. 978an anaiekin batera joan zen, Gartzia Fernanditz kondeak hala eskatuta, Covarrubiasera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tus

**Tus** (persieraz توس edo طوس), antzinako denboretan **Susia** (antzinako grezieraz: Σούσια), Irango Razavi Khorasan probintzian, Mashhadetik 25 km ipar-mendebaldera, dagoen antzinako hiria da.

Persiar testu mitologiko batzuek diotenez, hiria Iamshid, *Xahname* liburuan jasota dagoenez laugarren errege handiak sortu zuen eta, suntsitua izan ondoren, Tus heroia, Nowzarren semea eta Manuchehrren biloba, izan zen berreraiki zuena. Heroi honengandik hartzen du bere izena.

Zetaren Bideko hiri garrantzitsua izan zen, Mashhadek ordezkatu zuen arte. K.a. 330ean Alexandro Handiak konkistatu zuen.

Al-Ghazali (1058-1111), islamiar teologo eta filosofo handia, bertan jaio eta hil zen

## Toki turistikoak 
Tuseko toki turistiko nagusienak, persiar olerkari garrantzitsuenetako bat izan zen Ferdowsiren mausoleoa, eta Tuseko gotorlekuko (*Arg e Tus*) hondakinak dira, azken hauek sasanidar garaikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Avesta

[thumb|Avestaren frantseserako itzulpena, Ignacy Pietraszewskirena. Berlin [1858]]
**Avesta**, antzinako Persiako testu sakratu bilduma bat da, zoroastrismo izeneko erlijioarenak eta avesteraz idatzita. Egundaino kontserbatu den Avesta, testu liturgiko bilduma bat da, Avesta osoaren laurdenera iristen ere ez dena, sasanidar garaian bildua izan zen bezala. Avesta Handiaren deskribapen bat, 21 Nask edo liburuz osatua Denkard edo "erlijioaren entziklopedia"ko zortzigarren eta bederatzigarren liburuetan igorri zaigu.

Jada XIX. mendean, egundaino iritsitako testuen artean, liturgiaren bihotza den zati txiki bat dagoela aurkitu zen, gainontzeko Avestarena baino askoz antzinakoagoa den hizkuntza batean idatzitakoa. Zati hauek gathak edo "Kantuak" dira, ereserki vedikoen antzeko bertsotze mota batean, eta Yasna Haptanhaiti, hizkuntza berean idatzia baina hitz lauan. Antzinakoagoak diren zati hauek, Zaratustra edo Zoroastrori ematen zaizkio tradizionalki, baina pertsonaia honen historikotasuna zalantzan jartzeko modukoa da, eta gathen egilea bera izatea, mito akademikoaren barnean geratzen da.

Ez dago Avestaren edizio oso bakar bat ere. Erabiliena eta hoberena, Geldnerrena da, antzinakoagoa den Westergaardena osoagoa den arren, Europako liburutegietan dauden eskuizkribuak erabiltzen baditu ere. Itzulpen fidagarriak gutxi gora-behera osoak, Darmesteterrena frantsesera eta Wolffena alemanierara dira. Ez dago gaztelaniarako itzulpen fidagarririk.

## Bildumak 
Avesta liturgikoa hiru bilduma handiz osatua dago:

* **Yasna**: zoroastroar oinarrizko zeremoniaren testuak
* **Xwardag Abastag** "Avesta txikia": ospakizun txikiak jainko txikiei
* **Videvdad**: ezpurutasuna sortzen duten daeuua edo jeinu kaltegarriak urrun mantentzeko legea. Purutasun preskripzio multzoa

## Kanpo estekak 
* avesta.org Avestako testuen itzulpena
Agrako gotorlekua

**Agrako Gotorlekua**, **Lal Qila**, **Agrako Gotorleku gorria** edo soilik **Gotorleku Gorria** ere deitua (ez da Delhiko Gotorleku Gorriarekin nahastu behar), Iamuna ibaiaren mendebaldeko ibarrean dago, Indiako Uttar Pradesh estatuko Agra hirian, Taj Mahaletik 2,5 kilometro iparmendebaldera. Gotorlekua, hareharri gorriz eraikia (honegatik datorkio izena), Akbar enperadore mogoldarraren erregealdian, 1565 eta 1573 bitartean, zehatzago defini daiteke harresituriko jauregi bezala, bere barnean, jauretxe eta jauregi multzo harrigarria duelarik, Akbarren konplexutasunetik bere biloba Shah Jahanen sinpletasunerainoko arkitektura estiloekin, eta Iamuna ibaiaren urez betetzen zen lubaki sakon batez inguratua.

Multzo harrigarri honetara, "Amar Singh gate" delako atetik sartzen da, behin barrura sartu ondoren, eskumatara, "Jahangiri Mahal" delakoa dagoelarik, Akbarren erregealditik datatua dagoen jauregi bakarra. Honen ondoan, "Khas Mahal"a dago, haitzurdin zurizko gela ederra, oso modu ederrean margotutako sabaiekin, Shah Jahanen arkitekturan ohikoa zena, eta bi urrezko pabilioi, Bengalako etxetxoen bereizgarria den teilatuarekin.

1983an, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Hau da Indiako gotorlekurik garrantzitsuena. Mogoldar Inperioko mogoldar handiak izan ziren Babur, Humaiun, Akbar, Jahangir, Shah Jahan eta Aurangzeb hemen bizi izan ziren eta bertatik gobernatu zuten. Estatuko altxorra izan zuen. Enbaxadore atzerritarrek, bidaiariek eta Indiako historian parte hartu zuten agintari gorenek bisitatu zuten.

Agra-Fort-30-Moti Masjid-2018-gje.jpg|Moti Masjid
Agra-Fort-24-Diwan-i-Am-2018-gje.jpg|Diwan-i-Am
Agra-Fort-50-Jahangiri Mahal-2018-gje.jpg|Jahangiri Mahal
Agra-Fort-64-Inkrustation-2018-gje.jpg|Diwan-i-Khas
Agra-Fort-42-Anguri Bagh-2018-gje.jpg|Anguri Bagh

## Kanpo estekak
Ilota

**Ilotak** (, *Heílôtes*) Aintzinako Espartan jatorriz Lakonia eta Mesenia eskualdeetakoak ziren askatasunik gabeko pertsonak ziren. Euren izaera Antzinaroan ere eztabaidatze zen: Kritiasen arabera, "dudarik gabeko esklabu" ziren, baina Polluxen arabera "gizon askeen eta esklabuen arteko" estatus bat zuten. Lurrari lotuak, batez ere nekazaritzan egiten zuten lan, eta gehiengo ziren bizi ziren lurraldean, beraz jaten ematen zioten Espartako hiritarrei.

Iloten proportzioa Espartako hiritarrekin adleratuta Espartako estatuaren historian zehar aldakorra izan da. Herodotoren arabera zazpi ilota zeuden espartar bakoitzarentzat Plateako guduaren garaian (K. a. 479). Beraz ilotak ez matxinatzea zen espartarrentzat kezka iturririk nagusiena. Ilotek ohikoa zituzten tratu-txarrak, umiliazioa eta baita sarraskia ere: udazken guztietan espartarren iloten aurkako gerra deklaratzen zuten eta horrela Krypteiako kide batek hil zitzakeen erritual batean inongo arrisku eta ondoriorik gabe. Matxinadak eta iloten bizitza hobetzeko saiakerak ohikoa ziren, adibidez Zinadonen konspirazioan gertatu zena.

## Kanpo estekak
Kalamua

**Kalamua** edo **Maaxa** Elgoibar (Gipuzkoa) eta Etxebarria eta Markina (Bizkaia) artean kokatuta dagoen mendia da. Muina Etxebarriren lurretan dago. Geologikoki, Euskal Herriko arkuaren barne da.

Mendi erreza eta ematen duen baino politagoa. Gehienbat Artibaiko aranean daukan bistengatik eta baita egun berberean Urko mendia egiteko daukan aukeragatik. Umeekin eta mendian hasiberriekin joateko paregabea urtaldi osoan

## Historia 
Diruzulo eta Olaburuko dolmenek salatzen dute gutxienez brontze edo burdin arotik gizakia bertan ibili zela.

1390ean eta 1942an, Akondiako larreetan Oinaztarren eta Ganboatarren arteko borrokaldiak gertatu ziren, banderizoen garaian.

Espainiako Gerra Zibilean borroka latzak gertatu ziren mendi honen inguruan, 1936 eta 1937 arteko neguan hain zuzen ere. Intxorta mendietan gertatu legez, gudariak Maaxean eta faxistak Kalamuan hilabete batzuetan gotortu ziren, trintxerak, bunkerrak eta bestelako babeslekuak eraikiz.

## Ibilbideak 
Hauek dira Kalamuara igotzeko abiapuntu nagusiak eta ibilbidearen denborak:
* Ixuako mendatetik: ordubete.
* Arratetik: ordubete eta 15 m.
* Elgoibartik: ordubete eta 45 m.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kalamuako Estazio Megalitikoa
* Bizkaiko mendien zerrenda
* Gipuzkoako mendien zerrenda
 

## Kanpo estekak 
* Kalamua / Maaxa, *http://www.euskal-herria.org/*.
Binbisara

**Binbisara** (; K.a. 558 — K.a. 491) Magadhako erresumako errege bat izan zen. Bere rregealdia gutxi gora-behera K.a. 540tik K.a. 493ra arte izan zen.

Bere erregealdian, Magadha, Indiako inperiorik boteretsuena bihurtu zen. Anga estatua erantsi zuen, Magadhatik ekialdera zegoena, garrantzi handikoa bere itsas-portuagatik, nora Gangesetik eta India hegoaldetik itsasontziak iristen ziren. Bere eragina gehitu zuen inguruko erresumekin ezkonduz. Bere lehen emaztea, Kosalako erregearen alaba izan zen. Arreta handia jarri zien administrazioari eta lan publikoei. Rajaghra izeneko hiriburu berria eraiki zuen, antzinako Girivrajaren ordez. Ez dira honen arrazoiak ezagutzen, baina, beharbada, ekonomikoak edo estrategikoak izango ziren.

Iturri budistetan, Binbisarari buruzko kontakizun asko dago, Budaren garaikidea baitzen. Esaten denez, Buda ezagutu zuen honen argialdia baino lehen, budista bihurtu eta bere babeslea izan zen.

## Erreferentziak
San Faustin

**San Faustin** Basaurin (Bizkaia) 1983. urtean sortutako lagun talde bat da. Helburu nagusi bezala, urriko San Fausto jaietan, umore gordinez, jaiak alaitzea da, aktualitatearen kritika zorrotza eginez. San Faustinen ekitaldirik ezagunena jaietan zehar goizaldeko hiruretan burutzen diren entzierriloak dira.

## Historia 
1983ko uholdeen ondoren, eta San Ferminen ondoren Basauriko hiru laguneri bururatu zitzaien haien imitazio umoretsua antolatu zitekeela Basaurin. Hiru sortzaile haiek Txabi Printzea, Mendi eta Espigorri ezizenez ziren ezagunak, eta beraien poteoko hainbat lagun konbentzituta gero, ideiari forma ematen hasi ziren.

Lehenengo eta behin, San Faustin izena sortu zuten, herriko patroia den San Fausto eta San Ferminen arteko hitz jokoa eginez. San Faustin santua bera ere sortu zuten, Sanferminetako jantzi zurigorri tipikoarekin jantzitako Famosa etxeko panpina batean gorpuztu zutena.

Hortik aurrera, herriko festetan egiten diren hainbat ekitaldi tipikoren bertsio kutrea kaleratzea izan da taldearen lana, umore gogorrez, eta irainak eta hitz lodiak euren ikur eginez.

## Kanpo estekak
KV27

**KV27** Egiptoko Luxor hiri inguruan dagoen Erregeen Haranean dagoen hilobi bat da. Apaindurarik eta froga dokumental zehatzik ez dagoenez, ezinezkoa da bertan, jatorrian, nortzuk lurperatuak izan ziren jakitea, baina, edozein kasutan, dirudienez, XVIII. dinastia inguruan datatuak daude.

## Kokapena 
KV27, hilobi gehienetatik urrun dago, haranaren ekialdeko zatian, eta errege hilobiren batetik ez oso hurbil -hurbilenekoa, KV20a, ehun metro ingurura dago-. KV28 hilobiaren ondokoa da, biak ala biak KV21 eta KV44 eta KV45 bikien artean kokatuak.

Bere diseinu hain berezia, bakarrik KV30 hilobiarekin banatzen duena, sarrera putzu bat eta gela bakar bat duten hilobien eta korridore bakar baten luzeran zehar irekitzen diren gela anitzeko hilobien arteko nahasketa dirudi. Hilobia, erabat zulatua dago, ondo leundua eta egitura irmokoa, zutabe, eskailera edo aipagarria izan daitekeen beste elementu arkitektonikorik gabea. Egitura sinplekoa eta ondo amaitua, tokiak lurperaketa anitza ahalbidetu zezakeen, gela ezberdinek zuten antzeko tamaina dela eta. KV27 hilobiaren multzoa honako estantzia hauetan banatzen da:

* Sarrera kamera txiki bat
* Gela nagusi bat, ardatz nagusian erantsitako bi gela dituena, eta beste bat, aurrekoari perpendikularra dena. Gela guztiak, gainontzekoetatik, ateburuek ondo adierazitako ate txiki baten bidez banatuak daude. Gainera, Ba gelan, horma hobi edo, beharbada, beste gela baten eraikuntzaren hasiera ikus daiteke, baina eten egin zen.

Dirudienez, hilobiak, indar handiko sei uholde behintzat jasan ditu, zenbait toki hondakinez bete zituztenak, eta zeozer kaltetu zuten egitura irmoa. Hilobia halako egoeretatik babesteko neurriak hartu dira, eta sarreran, ur kopuru handia igarotzea galerazten duten hesiak eraiki dira.

## Indusketa 
Ez dakigu KV27 hilobia noiz aurkitua izan zen, baina litekeena da Belzonik, Wilkinsonek eta baita Pocockek ere jada ezagutzea, azken hau, XVIII. mendeko bidaiaria. Hala ere, bere esistentziak ez zuen espedizio handien interesa eta arreta piztu askoz beranduago arte, 1990ean, urte honetan, Donald P. Ryanek Pacific Lutheran Universityrentzat industu eta neurri batean garbitu zuelarik.

Bere ikerketen ondorioa KV27 hilobiak, XVIII. dinastian, errege familiako pertsona bat edo gehiagoren lurperaketa izan behar zuela izan zen, hilobiaren diseinuak, asmo bereko hilobien miniatura baitzirudien, KV12 edo KV5 bezala. Teoria hau, arkitektura diseinuaz gain, Tutmosis IV.a edo Amenofis III.aren erregealdiak adierazten duten zeramikaren aurkikuntzan oinarritzen da. Dena dela bere balizko jabeen nortasuna adieraz dezaketen apaindura edo sortze gordailu faltak, aukera asko uzten ditu irekiak.

## Kanpo estekak
Aquilegia

***Aquilegia*** (euskaraz **zeinulili**) generoa 60-70 espeziez osaturik dago. Landare belarkarak eta bizikorrak dira, eta Ipar hemisferioko goi-aldeetan bizi dira. Euren loreak, gehienak kanpai itxurakoak, aski ezagunak dira.

Zenbait espezie lorategietan erabiltzen dituzte. Kuku-belarra (*aquilegia vulgaris*), esate baterako, oso arrunta da Britainia Handiko lorategi eta parkeetan.

Euskal Herrian bi espezie daude: kuku-belarra *aquilegia vulgaris* eta Pirinioetako kuku-belarra (*aquilegia pyrenaica*).

## Espezieen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendizorrotz

**Mendizorrotz** Gipuzkoako iparraldean dagoen mendia da, Donostia eta Orio artean, Igeldotik gertu. Arratzain (341m) eta Kukuarri (377m) mendiekin batera, Urumea eta Oria ibaien bokaleak bereizten dituen mendilerroan dago. Mendiko magalak itsasertzeraino luzatzen dira, itsaslabar amiltsuetan bukatuz.

## Historia 
Gailurretik gertu gotorleku baten aztarnak ikus daitezke, erreferentzia zenbaiten arabera jatorria XIII. mendean duena, *Castillo de Monte Agudo* izenarekin (*Mendizorrotz* izenaren gaztelaniazko itzulpen literala). Ziurra da, gainera, Karlistaldietan gotorleku bat eraiki zela bertan. Inguruetan Iturrieta eta Arrozibarko dolmenak eta cromlech (Mendizorrotz I eta Artzate izenekoak) eta tumulu zenbaiten (Tontortxiki I, II, II eta IV) aztarnak ere badaude. Espainiako Gerra Zibilean, lubaki zenbait eraiki ziren mendian, egun ere ikus daitezkeenak. Garai hartakoa da, gainera, gailurretik gertu 1941 urtean agintari frankistek eraikitako monumentua, Mendizorrotzen 1936ko irailaren 13an, Donostian tropa frankistek hartu zuten egunean bertan, hildako Errekete teniente Jose Manuel Gorospe Echeberriaren omenezkoa. Monumentua erasotua izan zen hurrengo urteetan eta 1951 urtean konpondu behar izan zuten. Egun monumentua osatzen zuen gurutzea eta beste zenbait aztarna ikus daitezke.

## Igoera 
Igeldo auzotik aise igotzen da mendira, Orioraino doan errepidetik eta Polipaso baserriaren inguruetan mendi-bide bat hartuz.

## Iruditegia 

Fitxategi:Gotorlekua_ojanguren_mendizorrotz.jpg|Mendizorrotzeko gotorlekua Indalecio Ojangurenen argazki batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendikute

**Mendikute** Hernioko mendilerroan dagoen tontorra da, Gipuzkoako erdialdean, Tolosaldean. Tontorrean dorre-gaztelu baten hondarrak daude.

## Etimologia 
Koldo Mitxelenaren arabera, baliteke Mendikute izena latineko *Mons-acutum* hitz elkarketatik etortzea, hots, *mendi-zorrotz*. Hortik *Mondacut*, *Mondecut* eta *Mendecute*. Idatzizko iturriei dagokionez, lehen aldiz 1234an aipatzen da *Castrum Montis acuti* bezala Fernando III.a Gaztelakoaren idatzi batean. Dena den, bederatzi urte geroago *De rebus Hispaniae* idazlanean, pentsatzen da Semenez Arradakoak Nafarroako inbasioan (1199-1200) aipatzen dituen gotorlekuetan *Arzorociam* eta egungo Mendikute berdina direla.

## Gaztelua 
Mendikute mendiaren goialdean dagoen gazteluak Erdi Aroan zuen izena jakiterik ez dagoenez, mendiarena ematen zaio.

Gazteluaren ondotik galtzada bat igarotzen zen Nafarrotatik zetorrena eta kostaldera egiten zuena. Galtzada horren aztarnak baino ez dira geratzen egun, Intxaurbe baserriaren inguruan, eta Erdi Arokoak zirela ziurtzat jotzen den arren, badira erromatarren garaikoak direla dioten adituak. Ostera, galtzada abelbide bihurtu zen Aralarreko eta kostaldeko larreak lotzeko.

Gazteluaren funtzioari dagokionez, dokumentazio gutxi dago horren inguruan, baina uste da, galtzada zaintzeaz gain, inguruan zeuden zilarrezko meatzeak zaintzeko ere eraiki zutela.

## Kobazuloa eta kondaira 
## Abiapuntuak 
* Bidaniatik: Ordu bat.
* Urkizutik: Ordu bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak
* Gaztelaren_Gipuzkoako_kanpaina_militarra_(1199-1200)
Santiagomendi

**Santiagomendi** Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoen mendia da, Astigarragan kokatutakoa. Bertako gailurrean Santiagomendi baseliza dago. Hemen inguruan, bestetik, zonaldeko aztarna zaharrenak topatu egin dira. Historiaurrean bertan herri bat zegoen. Datazio aldetik lehenengo aztarnak Kalkolitokoak dira eta erromatarren kolonizazio arte iraun zuen, orain bi mila urte arte. Aztarnategi horretan 1993. urtean hasi ziren bertan ikerketak.

## Baseliza 
Ermita XIII. mendekoa da eta kondaira batek dio mendi honetako haitz zatiak bere barnean Santiago apostoluaren loturak gordetzen dituela. Baselizaren paretan grisaila motako pintura aurkitu zen. Aterpetxeak eta piknik-gunea oholtza aulki tentagarriarekin, bistaz eta ilunabar ahaztezinez gozatzera eramango gaituzte.

Bertan *San Roke* festa ospatzen da urtero (abuztuaren 16) eta herriko jendea ermitara igotzeko joera du. Etxetik bazkaria hartuta mendia igotzen dira eta bertan pasatzen dute eguna, hainbat ekintzak eginez. Eguerdiko 12:00tan meza ospatzen da eta ondoren bazkaria inguruan dauden mahaietan eta arratsaldean dantza egiten da txistularien laguntzaz.

## Igoera 
Ermitara igotzeko hiru bide daude: lehenengoa bide printzipala, asfaltoz egina dagoen bidea. Bizikletaz edo kotxez igotzeko biderik aproposena. Baina ibilbidea oinez egin nahi baduzu, Ipintza sagardotegira iritsi eta mojen etxetik ermitara abiatuko zara. Bestalde, mendia hobeto ezagutzeko, azkeneko bidetik joatea gomendatzen da, mendiaren atzetik, Oialume biltokiko bidea hartuz, Ermañatik iragotzen den bidea.

Gailurrean XIII. mendeko ermita egoteaz gain, aterpetxe txiki bat dago, bertan hainbat ekintza antolatzen dira urtean zehar eta ume-talde asko animatzen dira. Bertan sukalde, jangela eta 30-35 pertsonentzako edukiera duen gela bat topatu dezakegu.

## Historia 
Astigarraga **sagardo** lurralde gisa identifikatu izan da beti, baina agian askok ez dakite Santiagomendiko gailurraren garrantzia, Santiagoko baselizaren eta paradisu deituriko bista ikusgarriak sagardoaren herriaren biztanleriaren gainean, baita **Martutene**, **Loiola** eta **Donostiaren** gainean.

Santiagomendiren magalean Goikoiturri izeneko iturria ere badago, inguruko emakumeentzat bokata egiteko oso erabilia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak

## Kanpo-loturak
Konstantzia Tolosakoa

**Konstantzia Tolosakoa** (1178 &ndash; 1260) Nafarroako erregina ezkontidea zen. Aita Raimundo VI.a Tolosakoa eta ama Beatrice Bezierskoa zituen.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
Lehendabizikoz Antso VII.a Nafarroakoa ezkondu zuen 1195ean. Ez zuten seme-alabarik izan. 1200ean banatu ziren. Bigarrenez Sauveko Pierre-Bermond II.a ezkondu zuen.
Elisabet Frantziakoa

**Elisabet Frantziakoa** (1242ko martxoaren 18- 1271ko apirilaren 17) Frantziako infanta eta Nafarroako erregina ezkontidea zen.

## Biografia 
Aita San Luis eta ama Margarita Probentzakoa zituen. Alaba handiena zen.  Luis IX.ak Nafarroarekin harreman onak izatea nahi zuen eta Elisabet Tibalt II.a Nafarroakoarekin ezkondu zuen. Luis IX.ak alabarekiko zituen jarraibide batzuk mantentzen dira. Hori ezohikoa garai haietan, izan ere, damak ezkontzarako prestatzea amen esku uzten zen, ez aiten esku. 1255eko apirilaren 6an Melunen Rouengo artzapezpikuak Elisabet eta Tibalt II.a, Nafarroako errege eta Xanpainako kondearen arteko ezkontza ospatu zuen. Mutilak 15 urte zituen eta neskak 13.

1270eko uztailean Tunisera joan zen aitaginarrebarekin batera Zortzigarren Gurutzadan parte hartzeko. Urte bereko abuztuan, Gurutzadan zegoela, aita hil zitzaion. Abenduan, epidemia batek Tibalt senarra Siziliako Trapani hirian hil zuen etxerako bueltan zegoela. Anaia Henrike I.a Nafarroakoa zen oinordekoa.

Elisabet Frantziara itzuli eta Proventzan bizi zen. Tamalez, ez zuen luzaro iraun. 1271n hil zen Hyèresen eta, senarrarekin batera, Provinseko Cordeliers komentuan lurperatu zuten. Italiar iturrien esanetan, berriz, biak Trapaniko San Domenico elizan lurperatuta daude.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abstrakzio liriko

**Abstrakzio lirikoa** 1910etik aurrera garatu zen pintura abstraktuaren barruko joera bat da, pintura abstraktuaren hasiera markatzeko erreferentziatzat hartu ohi dena. Vasili Kandinski margolariaren «Lehen akuarela abstraktua» izeneko akuarelarekin hasita, urte berekoa da «Espirituala artean» lana. Kandinskyk abstrakzio espontaneo horren adibide da. 1910ean, sentimenduz betetako abstrakzio batera iritsi zen, Municheko Zikario Der Blaue Reiter taldeko artisten nahien idealki adierazgarria, bera ere partaide zelarik.

Abstrakzio lirikoaren pintoreek garatzen duten gaia artistaren emozio piktorikoaren adierazpena da, indibiduala eta berehalakoa. Errealitatea modu objektiboan irudikatzeari uko egiten diote. Margolari hauen teknikarik gogokoena akuarela izan zen, kasetoak eta apunte txikiak ere margotuz. Hala ere, olio-oihal handiak ere egin zituzten. Kolorea da nagusi formaren gainetik.

Abstrakzio lirikoaren sortzailea Kandinski (1866-1944) izan zela uste da, «5 zbk.-ko inprimaketa» (1911, Pompidou Zentroa), «Arku beltza» (1912, Pompidou Zentroa), «Konposizioa VIII» (1923, Guggenheim Museoa, New York), «Konposizio ezegonkorra» (1930, Maeght bilduma) edota «Konglomeratua» (1943, Nina Kandinsky Bilduma) bezalako lanekin. Abstrakzio lirikoaren barruan kokatu ohi den beste egile bat Paul Klee (1879-1940) da; bere lanetatik honako hauek aipa daitezke: «Senecio» (1922, Arte Museoa, Basilea), «Gaztelu eta eguzkia, 3» (1928) edo «Portua eta belaontziak» (1937, Pompidou Zentroa).

Frantzian, 1912tik aurrera, Robert Delaunayk koloreen aldi bereko kontrasteari buruzko Chevreulen teorietatik abiatuta egin zituen bere «Leihoak» eta bere lehen «Forma» zirkular kosmiko abstraktuak. Joera horren aitzindarietako bat František Kupka (1871-1957) izan zen, eta bere «Pianoaren teklak» (1909, Pragako Galeria Nazionala) lana aipa daiteke; 1912ko Udazkeneko Aretoan «Amorfo, ihesaldia bi koloretan» eta 1913an «Plano bertikal urdin eta gorriak» erakutsi zituen.

Garai berean, Errusian, Mikhail Larionovek eta Natalia Gontxarovak abstrakzio hutseraino eraman zuten fenomeno argitsuaren transkripzio metodoa, raionismo deitu ziotena.

Ondoren, Bigarren Mundu Gerraren ondoren, paristar artista batzuek abstrakzio lirikoa landu zuten, abstrakzio geometrikoaren aurka. Abstrakzio lirikoa artearen mugimendu bat da, kolorearekin eta forma geometrikoekin adierazten dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urraka Gaztelakoa

**Urraka** (Leon, 1081eko ekainaren 24 – Saldaña, 1126ko martxoaren 8) Leon eta Gaztelako erregina (1109 &ndash; 1126), Galiziako kondesa eta Nafarroa eta Aragoiko erregina ezkontidea zen.

Aita Alfontso VI.a eta ama Konstantza Borgoniakoa zituen.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
1090ean, Urrakak Raimundo Borgoniakoa ezkondu zuen. Bi seme-alabak izan zituzten:
* Gaztelako Antsa (1102)
* Alfonso Raimondez, Alfontso VII.a izango zena (1104).

1107an senarra hil eta 1109an Alfontso I.a ezkondu zuen Muñongo gazteluan. Bien arteko liskarrek zenbait gerrate sortu zituzten, 1114an Alfontsok Urraka ukatu arte, biek birraitona bera (Antso III.a Nagusia) zuten aitzakiaz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Idazle asko *La reina Urraca* Nerea argitaletxea 

## Kanpo estekak
Feliformia

**Feliformia** ('katuen-antza' duten haragijaleak) Carnivora ordenako subordena bat dira. Katuak, hienak eta mangostak besteak beste talde honetako dira. Carnivoraren barruko beste subordena Caniformia da, edo 'txakur-itxurako' haragijaleak. Carnivora guztiek bezala lau hagin dituzte euren barailan.

Gaur egun bizi diren Feliformia guztiek gauza bat dute komunean, euren entzumen buloiak, belarriaren barruan dituzten hezurrezko kapsula batzuk. Feliforme guztiek bi ganbara dituzte, septu batekin lotutako bi hezurrekin. Caniformeek, ordea, ganbera bakarra dute, hezur bakarrarekin.

## Sailkapena
Zuria Artoiskoa

**Blanka Artoiskoa** (1248 &ndash; Paris, 1302ko maiatzaren 2) Nafarroako erregina ezkontide eta Lancasterreko kondesa zen.

1274 eta 1284 artean, Nafarroako erregeordea zen Joana alaba gaztea zelako. Nafarroako Erresuma ez ezik, Brie, Xanpania, Troyes eta Meauxeko konderriak ere gobernatu zituen. Aita Roberto I.a Artoiskoa eta ama Matilda Brabantekoa zituen.

## Familia 
## Ezkontzak eta seme-alabak 
Blankak Henrike I.a Nafarroakoa ezkondu zuen 1269an. Bi seme-alabak izan zituzten:
* **Tibalt** (1270/1271-273), Lizarrako gazteluaren almenetatik erorita.
* **Joana** (1273-1305),Nafarroako erregina eta Frantziako erregina ezkontidea izango zena.

Henrike hil ondoren, Blankak Edmund Crouchback (1245-1296) ezkondu zuen 1276an. Hau lehendabiziko Lancasterreko kondea eta Henrike III.a Ingalaterrakoaren semea zen. Lau seme-alabak izan zituzten:
* Thomas Plantagenet (1278 &ndash; 1322), bigarren Lancasterreko kondea
* Henry Plantagenet (1281 &ndash; 1345), hirugarren Lancasterreko kondea
* John Plantagenet (1282 &ndash; 1327), Beauforteko Jauna
* Mary Plantagenet (1284 &ndash; 1289)

## Kanpo estekak
Paradoxurinae

**Paradoxurinae** Viverridae katuen-antzeko animalien familiako azpifamilietako bat da. Guztiak Asiako hego-ekialdean bizi dira, Indiatik Indonesiara.
Erro (ibaia)

**Erro** edo **Erroibai** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 48,6 kilometro luzerarekin, Sorogainiberran Adimendiko magalean jaiotzen da, 1279 metroko altueran, eta Irati ibaian isurtzatzen da, Longida udalerriko Aos herriko inguruan, 456 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 214 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu, eta Urrotzetik igarotzean 4,991 metro kubiko segundoko batez besteko emaria hartzen du segundoko. Kopuru hori, oro har, 0,563raino jaisten da abuztuan, euri gutxien egiten duenean, eta urtarrilaren 9,681era igotzen da, hilabete horretan euria eta elurteak ugariagoak baitira.

Bere ibilbidean, Erroibar, Arriasgoiti, Lizoainibar eta Longida ibarrak zeharkatzen ditu.

## Izena 
Ibaiaren izen ofiziala *Erro* da, ibilbidearen zatirik handienean jasotzen duen izenarekin bat datorrena. Hala ere, ibilbidearen punturik altuenean beste izen batzuk ditu. Aztakarriko lepoan jaio zenetik Sorogain etxalderaino, *Aztakarriko erreka* izena hartzen du; eta puntu horren eta Errekaxarren arteko elkargunearen artean (Sorogain eta Ureta artean) *Sorogaingo erreka* bezala ezagutzen da. Hortik aurrera, *Erro* (ofiziala), *Erro ibaia* (arruntagoa, Erro kontzejuarengandik bereizteko) eta *Erroibai* (bereziki Erroiberran) formek hartzen dute lekukoa, sinonimoak denak.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
*Aztakarriko erreka* bezala:

* Zelaietako erreka (eskuinaldea)
* Zubimearreko erreka (ezkerraldea)
* Odiako erreka (eskuinaldea)
* Beraskoaingo erreka (ezkerraldea)

*Sorogaingo erreka* bezala:

* Itolegiko erreka (ezkerraldea)
* Errekaxar (eskuinaldea)

*Erro ibaia* bezala:

* Usainerreka (ezkerraldea)
* Astazubiko erreka (eskuinaldea)
* Lintzoaingo erreka (eskuinaldea)
* Urrubeko erreka (eskuinaldea)
* Otsobiko erreka (eskuinaldea)
* Ziloko erreka (ezkerraldea)
* Mendiko erreka (eskuinaldea)
* Loizuko erreka (ezkerraldea)
* Oiarbetako erreka (ezkerraldea)
* Zugarragako erreka (eskuinaldea)
* Espozko erreka (ezkerraldea)
* Erregateko erreka (eskuinaldea)
* Azketako erreka (ezkerraldea)
* Peñamearko erreka (eskuinaldea)
* Zalbako erreka (ezkerraldea)
* Aginagako erreka (eskuinaldea)
* Mozkerako erreka (eskuinaldea)
* Zalbako erreka (ezkerraldea)
* Leiungo erreka (eskuinaldea)
* Ozkarizko erreka (ezkerraldea)
* Janarizko erreka (ezkerraldea)
* Beortegiko erreka (ezkerraldea)
* Lizoaingo erreka (eskuinaldea)
* Zugarateko erreka (eskuinaldea)
* Esnako erreka (eskuinaldea)
* Latsagako erreka (ezkerraldea)
* Oletako erreka (ezkerraldea)
* Itzagaondoko erreka (eskuinaldea)

### Zehartatutako herriak 
* Sorogain (*Aztakarriko erreka* bezalaz)
* Ureta
* Erro
* Urniza
* Urritzelki
* Zuntzarren
* Zalba
* Laboa
* Lizoain
* Urrotz
* Liberri
* Billabeta
* Zuasti
* Aos

### Nabarmendutako zubiak 
* Erroko zubia
* Zalbako zubia
* Lizoaingo zubia
* Urrozko zubia
* Zuastiko zubia

## Irudiak 

Fitxategi:Sorogain - 5102265699.jpg|Erroibai Sorogainiberran
Fitxategi:Erroko zubia (Erroibai).png|Erroko zubia
Fitxategi:Zuasti 2021.jpg|Zuastiko zubia

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irati
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Hipogeo

[thumb|280px|[Tausert eta Sethnarjten hilobi hipogeoa, Erregeen Haranean zulatua (Egipto)]]
[thumb|280px|*Tablinium* bat Volumni hipogeoan, [Perugia (Italia).]]
**Hipogeoa** (grezieratik ὑπόγαιον, "*hypógeion*"; "hypo" = "*azpian*" eta "gaia" = "*lurra*") hilobi gisa erabiltzen den lurrazpiko galeriari edo magal harritsuetan zulatutako pasabideei deritze.

Nabarmentzekoak dira Antzinako Egiptokoak. Antolaketa egun argitan eginiko eraikuntzen oso antzekoa zen, baxuerliebe polikromatuekin modu aberatsean apaindutako gelak ere badituela.

Hipogeoak, Egiptoko Antzinako Inperiotik ezagutzen dira jada, eta garapen handia izan zuten Egiptoko Inperio Berrian, lurrazpiko etxalde aberatsen eran errege hilobiak eraiki zirenean, Tebaseko mendilerroa zulatuz, gaur egun Erregeen Harana bezala ezagutzen den tokian.

Hauetaz gain, askoz gehiago ere zulatu ziren, ez hain solemneak ordea, hauen euren betiereko etxea bilatzen zuten egiptoar aberatsentzat. Hala ere, Egiptoko gobernari batzuk, oraindik beste eraikin batzuetan lurperatuak izan ziren, Nubiako Meroe edo Napatako piramide txikietan bezala.

## Sortaldea eta sartaldea 
Errege hipogeoen hil tenplutzat, Nilo ibaiaren tebastar mendebaldeko ertzean aurkitzen ziren zenotafioak hartzen ziren. Ekialdeko ertzean eraikitakoak Karnakeko tenplu handia edo Luxorreko tenplu ederra, Amon jainkoari eta beste jainko batzuei eskainiak zeuden. Antzinako egiptoarrentzat. Niloren ekialdeko zatia, egokia zen bizidunen aktibitateentzako, eguzki jainkoa jaiotzen zen tokia, mendebaldeko zatia, sartaldea, beste bizitzako kontuentzako zen bitartean, nekropoli eta hil tenpluen tokia zen.

Hipogeo ezagun bat, Ħal-Saflieniko hipogeoa da, Maltan dagoena.

## Euskal Herrian 
Aguilar Kodesen, Alto de los Bojesen kokaturik, Longarreko hipogeoa monumentu megalitikoa da eta buztin hutsean zulatutako lurrazpiko ganbara luze bat dauka, lehorrean jarritako harriz eginda. Ezaugarri hauek guztiek monumentu bitxia eta bakarra bilakatzen dute, ez soilik Euskal Herrian, Longarrekoa, Kantabriar erlaitz osoko hipogeo bakarra baita.

## Errerentziak 
## Ikus, gainera 
* Speos

## Kanpo estekak
Bocco Harauso

**Bocco Harauso**,euskal mitologiako jainkoa; Akitania erromatarraren garaian Pirineo aldean.
Beste izenak **Boccus** eta **Boucou**, horrela egertzen da Garona Garaiako inskripzioetan, Boucou herritik hurbil.

Berari buruzko inskripzioa Sauveterre-de-Comminges herrian azaldu zen.

Zenbait ikerleentzat, baliteke Bako, hau da, (Dionisios) jainkoaren bertako ordezkari indigena izatea.

Bestela, ez da berari buruzko ezaugarri gehiago ezagutzen.

## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
* Jose Miguel Barandiaran, *Dictionnaire Illustré de Mythologie Basque*, traduit et annoté par Michel Duvert, Donostia, éditions Elkar, 1994. 
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.

## Kanpo estekak
Speos

[thumb|230px|Hemispeosa [Petran (Jordania)]]
**Speosa** (grezierazko izena σπέος, "*leize*"), tenplua eta hipogeoaren nahasketa den hil eraikuntza bat da, arrokan zulatua.

**Hemispeos** apaindutako fatxada bat eta arrokan zulatutako beste zati bat duten gune arkitektonikoek jasotzen duten izena da.

Antzinako Egiptoko bereizgarria da, eta Niloren haraneko lurralde malkartsuetan eraikiak egoten ohi ziren. Egiptoko monumentalena, Ramses II.arena da, Abu Simbelen (XIX. dinastia Inperio Berria), bere emazte Nefertariri eskeinitako beste txikiago baten ondoan dagoena.

Speos eta hemispeos bikainak Jordaniako Petra antzinako herri nabateoan ere badaude, baina askoz beranduagokoak dira.

## Ikus, gainera 
* Hipogeo
* Kripta

## Kanpo estekak
Arctogalidia trivirgata

***Arctogalidia trivirgata*** Paradoxurinae katuen-antzeko animalien subfamiliako ***Arctogalidia*** generoko espezie bakarra da. Asiako hegoaldean bizi dira, Malasian, Borneo, Sumatra, Java, Bangka eta Indian.

Orojalean dira, intsektu, igel, karraskari txikiak eta txoriak fruituekin nahastuz. 2,4 kilogramo inguru pisatzen dute eta 53 zentimetroko tamaina dute.

## Erreferentziak
Arctictis binturong

thumb|Ugaztunaren lehen planoa.
***Arctictis binturong*** edo **Binturong** Viverridae familiako ***Arctictis*** generoko espezie bakarra da. Asiako hego-ekialdean bizi da, Bangladesh, Bhutan, Myanmar, Txina, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Nepal, Filipinak, Thailandia eta Vietnamen.

## Ezaugarriak 
Biberridoen familiako animalia haragijalea, katajinetaren antzekoa. Tropikoko oihanetan bizi izaten da, baina oihan horietan ere ez da oso ugaria. Kolore iluneko ilea izaten du, eta isatsa, iletsua eta luzea, adarrei heltzeko zuhaitzetan dabilenean. Metro bat inguruko luzera izan ohi du. Oso usain garratza botatzen du bere burua arriskuan sumatzen badu. Bere generoko espezie bakarra da.

Gauez bizi da eta adarretan lo egiten du. Batez ere fruta jaten du, nahiz eta Carnivora ordenakoa izan. Batzuetan arrautzak, hostoak eta txori zein karraskari txikiak ere jaten ditu. 20 urtera arte bizi ahal dira zoologikoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caniles

**Caniles** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 4.930 biztanle zituen. Almeríako probintziarekin muga egiten du.

## Hiri senidetuak 
* 

## Kanpo estekak 
*  Canilesko Udala
Viverridae

**Viverridae** Feliformia Carnivoraren subordeneko ugaztun familia bat da. 35 espezie deskribatu dira, katajineta, Binturong eta linsangak besteak beste.

Guztiak zonalde tropikaletan bizi dira. Afrikan, Madagaskarren eta Iberiar penintsulan bizi dira. Asiako hego-ekialdean ere bizi dira. Basoetan, sabanan eta gune menditsuetan bizi dira eta batez ere oihan tropikaletan. Espezie asko desagertzeko arriskuan daude, batez ere *Cynogale bennettii*.

## Ezaugarriak 
Oso ezaugarri antzinakoak dituzte eta ia-ia ez dira aldatu Eozenoko fosiletatik. Forma ezberdinak badituzte ere askok sudur-luzeko katu baten antza dute. Tamaina aldakorra dute, baina 33 eta 84 zentimetro artean daude.

Gorputz liraina, gorputz-adar motzak, isats luzea eta buru zorrotza dituzte, eta espezie asko guruin anal usaintsuak dauzkate.

## Taxonomia 
* ***Hemigalinae*** **subfamilia**
** *Chrotogale* generoa
*** *Chrotogale owstoni*
** *Cynogale* generoa
*** *Cynogale bennettii*
** *Diplogale* generoa
*** *Diplogale hosei*
** *Hemigalus* generoa
*** *Hemigalus derbyanus*
* ***Paradoxurinae*** **subfamilia**
** *Arctictis* generoa
*** *Arctictis binturong*
** *Arctogalidia*generoa
*** *Arctogalidia trivirgata*
** *Macrogalidia* generoa
*** *Macrogalidia musschenbroekii*
** *Paguma*generoa
*** *Paguma larvata*
** *Paradoxurus* generoa
*** *Paradoxurus hermaphroditus*
*** *Paradoxurus zeylonensis*
*** *Paradoxurus jerdoni*
* ***Viverrinae*** **subfamilia**
** *Civettictis* generoa
*** *Civettictis civetta*
** *Genetta* generoa
*** *Genetta abyssinica*
*** *Genetta angolensis*
*** *Genetta cristata*
*** *Genetta genetta*
*** *Genetta johnstoni*
*** *Genetta maculata*
*** *Genetta servalina*
*** *Genetta thierryi*
*** *Genetta tigrina*
*** *Genetta victoriae*
** *Osbornictis* generoa
*** *Osbornictis piscivora*
** *Poiana* generoa
*** *Poiana leightoni*
*** *Poiana richardsoni*
** *Prionodon* generoa
*** *Prionodon linsang*
*** *Prionodon pardicolor*
** *Viverra* generoa
*** *Viverra civettina*
*** *Viverra megaspila*
*** *Viverra tangalunga*
*** *Viverra zibetha*
** *Viverricula* generoa
*** *Viverricula indica*
KV26

**KV26** Egiptoko Luxor hiritik gertu dagoen Erregeen Haranean dagoen hilobi bat da. Ez da askorik ezagutzen hilobi honi buruz, baina, dirudienez, XVIII. dinastian datatua dago.

## Kokapena 
Erregeen Haraneko 26. hilobia, nekropoliko hegoaldeko zatiko hegomendebaldeko adarrean dago, KV29, KV30 eta KV40 bezalako beste hilobi txiki batzuetatik gertu. KV26tik gertu, ez da errege hilobi bakar baten ere sarrerarik aurkitzen, ingurua, toki "huts" eta Erregeen Haraneko beste toki batzuk baino garrantzi gutxiagokoa bihurtzen duena.

Hilobiaren oinplanoa noble baten lurperaketarekin bat dator. Erregeen Haranean lurperatua izatea errege familiakoa izan gabe, pribiliegiatu gutxi batzuk bakarrik gozatzen zuten mesede berezia zen, bere merituengatik edo euren garaian izan zuten eragin handiagatik. KV26an lurperatua izan zenak, benetan garrantzitsua izan behar zuen, beste bizitzaz, errege handien gertutasunarekin gozatzeaz gain, bere hilobiak, ohikoak diren sarrerako putzua eta hilobi kamera ezezik, biak lotzen dituen korridore bat baitu. Hilobia bera, dirudinez, oso modu trauskilean zulatua izan zen arrokan, hormak tailatzen amaitu gabe. Gainera, eta gainontzeko nobleen hilobietan bezala, bertan lurperatua nor izan zen jakiteko balio lezakeen apaindurarik gabe dago.

## Indusketa 
Lehen aipatu den bezala, ez da askorik ezagutzen KV26 hilobiari buruz. Jakinak diren gauzen artean, bere aurkikuntza data dago. Uste denez, James Burtonek bisitatu zuen XIX. mendearen lehen erdian, baina hilobi honen presentzia zalantzarik gabe zehaztu zuen lehen industailea Victor Loret izan zen, 1898an. Hala ere, ez da hilobiaren garbiketa eta indusketa lanik egin, bertan sartzea ezinezko bihurtzen duten hondakinez betea jarraitzen duena.

Oraingoz, hilobia zabalduko duen espedizio baten zain egon beharko da, barnean, oraindik, bertan lurperatutakoa nor izan zen argi dezakeen objekturen bat izan dezakeena. Dena dela, ia erabat ziurra da XVIII. dinastiakoa dela, hilobiaren arkitektura mota garai horretan dataturik dagoela baitirudi.

## Erreferentziak 
* Reeves, N. & Wilkinson, R. Todo sobre el Valle de los Reyes. Ediciones Destino, Barcelona, 1998. ISBN 84-233-2958-5.

## Kanpo estekak
Kinto Kurtzio Rufo

**Kinto Kurtzio Rufo** (latinez *Quintus Curcius Rufus*) idazle eta historialari erromatar bat izan zen, ustez, I. mendean, Klaudio enperadorearen erregealdian bizi izan zena.

## Lana 
Ezagutzen den bere idazlan bakarra *Historiae Alexandri Magni* izenburua duena da, hamar liburutan banatutako Alexandro Handiaren biografia bat. Lehenengo biak galduta daude, eta beste zortziak amaitu gabe.

## Bibliografia 
* *Curcio Rufo, Quinto*; *Historia de Alejandro Magno*, 1986 Madril: Gredos .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortes de Baza

**Cortes de Baza** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 2.167 biztanle zituen. Jaéngo probintziarekin muga egiten du.

## Kanpo estekak 
*  Cortes de Bazako Udala

thumb|ezkerrera|250px|La Cañadako dorrea, Cortes de Bazan