open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arthur Newton

**Arthur Lee Newton** (1876ko ekainaren 24a - 1956ko maiatzaren 21a) distantzia luzeko probetan lehiatzen zen estatubatuar atleta bat izan zen. Woodstocken (Vermonte) jaio zen, baina 1912an New Rochellera (New York) joan zen bizitzera, non automobil saltzaile lanetan aritu zen. 1956an hil zen North Tarrytowneko (New York) Phelps Memorial Ospitalean.

## Biografia 
1900eko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen Parisen, 2.500 metroko oztopo-lasterketan, 4. postuan amaituz, eta maratoian, 5. postuan. Estatu Batuetako St. Louisen egindako 1904ko Udako Olinpiar Jokoetan ere lehiatu zen, 4 miliako taldekako lasterketan, non bere taldekide George Underwood urrezko domina irabazi zuen, eta Newtonek maratoian brontzezko domina irabazi zuen, eta baita oztopo-lasterketan.

Bi aldiz ezkondu zen; bere bigarren emaztea Frieda Muehlichen izan zen, eta haien alaba Elaine.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Carbon fiber tows

TOW edo "ramilak" karbono zuntzez hitz egitean, hizkera arruntean ezandako "zuntz-multzo" bati deitzen zaio, hau da, norabide berean bildutako zuntz-multzo baten definizioa litzateke.

Karbonozkoak, beira-zuntzezkoak edo beste material batzuetakoak izan daitezke, multokatu daitezkeen zuntzetan sortutakoak.
Arulselvam Rayappan

**Arulselvam Rayappan** (Sathipattu, Tamil Nadu, 1960ko azaroaren 18a) indiar elizgizon katolikoa da, 2021etik aurrera Salemgo apezpikua dena.

## Bizitza 
thumb|left|Arulselvam Rayappan apezpikuaren armarria.|209x209px

Arulselvam Rayappanek Cuddaloreko Santa Aines apaizgaitegi txikian ikasi zuen 1974tik 1978ra. 1978tik 1981era filosofia ikasketak egin zituen Maduraiko Christ Hall apaizgaitegian, eta 1982tik 1986ra Bangalorera joan zen San Petri Pontifize Institutuan teologia katolikoa ikastera. 1986ko maiatzaren 20an apaiztu zen, Pondicherry eta Cuddaloreko artxidiozesian inkardinatuta geratuz.

1986tik 1988ra Cuddaloreko Santa Aines apaizgaitegi txikiko errektoreorde izan zen, Viriyur eta Karaikaleko parrokietako bikario bihurtu aurretik. 1989tik 1990era, Kurumbagaramgo parrokoa izan zen. Ikasketak jarraituz, 1992an Zuzenbide Kanonikoan masterra lortu zuen Bangaloreko San Petri Pontifize Institutuan. 1994an, diziplina berean doktoretza lortu zuen Erromako Urbaniana unibertsitatean. Indiara itzuli ondoren, San Petri Pontifize Institutuko irakasle bihurtu zen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dennis Kuruppassery

**Dennis Kuruppassery** (, ; Palliport, Kerala, 1967ko abuztuaren 4a) indiar elizgizon katolikoa da, 2024tik aurrera Kannurreko apezpiku laguntzailea dena.

## Bizitza 
thumb|left|Dennis Kuruppassery apezpikuaren armarria.|209x209px
Dennis Kuruppasseryk filosofia eta teologia Alwayeko San Jose pontifize-apaizgaitegian ikasi zituen eta 1991ko abenduaren 23an apaiztu zen, Kottapuramgo elizbarrutian inkardinatuta geratuz.

Apaiz-ordenazioa jaso ondoren, Kottapuramgo elizbarrutiko hainbat parrokiatan aritu zen 1997ra arte. Ondoren, ikasketak Pontifize Akademia Eklesiastikoan burutu zituen eta Zuzenbide Kanonikoan doktoretza lortu zuen. 2001eko uztailaren 1ean, Egoitza Santuaren zerbitzu diplomatikoan sartu zen eta hurrengo urtetik aurrera Egoitza Santuaren misioetan aritu zen Burundin, Egipton, Thailandian, Txekian, Gabonen eta Ameriketako Estatu Batuetan. 2021etik aurrera, Maltako Nunziatura Apostolikoan aholkulari gisa aritu zen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Telesphore Bilung

**Telesphore Bilung** (Sargidipa, Orissa, 1961eko apirilaren 15a) indiar elizgizon berbita da. 2014tik 2021era Ranchiko apezpiku laguntzailea izan zen eta 2021etik aurrera Jamshedpurreko apezpikua da.

## Bizitza 
Telesphore Bilungek lehen hezkuntza Gaibiran egin zuen, eta bigarren hezkuntza Jainko Hitzaren Misiolariek zuzentzen zuten Orissa Berriko eskolan. Sambalpurreko G.M. Unibertsitatean lizentziatu zen. 1979an, Sambalpurreko Jyoti Bhavan apaizgaitegi txikian ikasten hasi zen. 1985ean Jainko Hitzaren Misiolarien kongregazioan sartu zen. 1986an lehen botoak eman zituen eta 1991n betiko botoak. 1986tik 1992ra, Filosofia eta Teologia ikasketak burutu zituen Puneko Jnana Deepa Vidyapethen. Ekonomia, Filosofia eta Teologian lizentziatura lortu zuen. 2005etik 2006ra, aholkularitza ikastaro bat burutu zuen Britainia Handian. 1992ko maiatzaren 2an apaiztu zen Gaibiran, Rourkelako elizbarrutian inkardinatuta geratuz.

Apaiz gisa, honako kargu hauek izan zituen: Puriko parrokiako bikarioa (1992tik 1994ra); Sambalpurreko apaizgaitegi txikiko errektorea (1994tik 1996ra); Lungaiko berbiten formazio-etxeko errektorea eta Bokazio Batzordeko presidentea (1997tik 2005era); Kalkutako artxidiozesiko Premnagarreko parrokoa (2006tik 2007ra); Kalkutako Bezda misioko langilea (2007tik 2010era); Jainko Hitzaren Misiolarien probintziako kontseilaria (2008tik 2011ra); Lungaiko Jainko Hitzaren Misiolarien apaizgaitegi txikiko errektorea (2010etik 2011ra); Jainko Hitzaren Misiolarien probintziako nagusia (2011tik 2014ra).

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emil Frey

**Emil Johann Rudolf Frey** (Arlesheim, 1838ko urriaren 24a – *ibidem*, 1922ko abenduaren 24a) suitzar militar eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1894an.

Freyren familiak Alemaniako 1848ko Iraultzako errepresaliatuei babesa eman zien. Emilek Basilean egin zituen bigarren mailako ikasketak, eta gero Jenako Agronomo Institutura joan zen. 1860an Amerikako Estatu Batuetara emigratu zuen eta Illinoisen kokatu zen, 1848ko iraultzetan parte hartu zuten europar emigratu asko bizi ziren eremu batean.

Frey 1861ean sartu zen Batasunaren armadan eta Sezesio Gerran parte hartu zuen. Gettysburgeko guduan borrokatu zuen eta preso hartu zuten. Hemezortzi hilabeteren ondoren, kapitain sudista batek trukatu zuen. Freyk komandante-maila lortu zuen gerraren amaieran. 1864an suitzar nazionalitateari uko egin zion eta estatubatuarra jaso zuen.

Suitzara itzuli zen gerra zibilaren ondoren, eta komandante izendatu zuten Suitzako armadan. Alderdi Erradikal Demokratikoko kidea, 1868tik 1872ra Basilea Herrialdea kantonamenduko gobernuko kidea izan zen. 1872an *Basler Nachrichten* egunkariko editore izendatu eta Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide hautatu zuten.

1882tik 1888ra Suitzako enbaxadorea izan zen Washingtonen. 1891tik 1896ra Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen eta sail militarreko buru. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1894an.

Ondoren, Telekomunikazioen Batasun Internazionaleko presidente izan zen 1897 eta 1921 artean.

## Lanak 
* *Aus den Erlebnissen eines Schweizers im Sezessionskriege*, Bern 1893
* *Die Kriegstaten der Schweizer, dem Volk erzählt*, Neuchâtel 1905
Vada (janaria)

**Vada** (**vadai**, **wada** edo **vade** idatzita ere agertzen da) Hego Indiako sukaldaritzako ohikoa den donut itxurako mokadu gazia da, dilistekin edo patatekin egina. Indian oso ohikoa den barietate bat *Aama Vadai* izenekoa da eta dilistekin egiten da.

## Ezaugarriak 
Vadaren tamaina eta forma alda daitezke, baina Mendebaldeko donuten oso antzekoak dira. Patata-purearekin eta/edo dilistekin egiten dira, ondu eta batzuetan salteatu egiten dira. Emaitza den oreari forma eman, txitxirio-irinetan estali eta frijitu egiten da. Frijitutako janaria izan arren, ondo prestatuta badago, ez da oso koipetsua izaten. Normalean plater batean zerbitzatzen da chutneyarekin, ongailu gozo batekin. Vada "*vada pav*" bat ere izan daiteke, hot dog-en antzeko kaleko janaria.

## Vadai-ren beste barietate batzuk 
* Dahi/Thayir Vadai (jogurt eta espezie nahasketa batean vada bezala prestatua eta zerbitzatua)
* Ulli Vadai (tipulaz egina)
* Maddur Vadai (tipulaz egina eta donut baten itxurarik gabe)
* Paruppu Vadai (toor dal-ekin egina eta erroskila baten itxura ez duena)
* Thairu Vadai (Uzhundhu Vadaik jogurta jarri)
* Masala Vadai (Vadaia baino bigunagoa eta ez hain kurruskaria)
* Rava Vadai (semolaz egindako Vadai)
* Batata Vadai (Bonda) (patatekin, baratxuriekin eta espeziekin egina; paavarekin jaten denean, konbinazioa *Vadai paav* deitzen da)

## Kanpoko estekak 
* Vadai barietate desberdinen deskribapena
Arulappan Amalraj

**Arulappan Amalraj** edo **Amalraj Arulappan** (Attadi, Coonoor, Tamil Nadu, 1953ko abenduaren 4a) indiar elizgizon katolikoa da, 2006tik aurrera Ootacamundeko apezpikua dena.

## Bizitza 
M. Arulappan eta S. Antonyammalen semea, Arulappan Amalraj 1953ko abenduaren 4an jaio zen Coonoorren. Bost anaia eta arreba bat ditu: Alphonse Madalaimuthu, Antony Cruz, Joseph Arulsamy, Joseph Arulsamy, Andrews Paulraj, Albert Pushparaj eta Josephine Mary.

Jaio eta bi egun geroago bataiatu zuten Coonoorreko San Antonio parrokian, eta sendotza Sathyamangalamgo San Joan de Britoren parrokian hartu zuen Ootacamundeko apezpiku Antony Padiyararen eskutik. Lehen eta bigarren hezkuntzajaioterrian egin zituen, eta geroago Ootacamundeko San Pio X.aren apaizgaitegi txikian sartu zen. Ondoren, filosofia eta teologia katolikoa ikasi zituen Bangaloreko San Petri pontifize-apaizgaitegian. Artzain-praktikak Doddagajanurreko San Joanes Bataiatzailearen parrokian egin zituen. Gainera, Arte Lizentziatura lortu zuen Historian, Soziologian eta Filosofian. 1980ko abenduaren 26an apaiztu zen Coonoorreko San Antonio elizan, Ootacamundeko elizbarrutian inkardinatuta geratuz., eta 1987an teologian doktoregoa lortu zuen dogmatika arloan, Joseph Hencheyren zuzendaritzapean, *A theology of the permanent diaconate in the light of Vatican Council II and its relevance to India* tesiarekin. Indiara itzuli ondoren, urtebetez jardun zuen Nagalurreko San Sebastian parrokiako bikario gisa. Ondoren, Coimbatoreko Artzain Onaren apaizgaitegian irakatsi zuen eta teologia fakultateko dekano gisa aritu zen, 1996an errektoreorde eta 1999an errektore bihurtu aurretik. 2005eko maiatzetik 2006ko ekainera, urtebete eman zuen Ameriketako Estatu Batuetan. 2006ko ekainetik aurrera, Coonoorreko San Antonio elizako parrokoa izan zen.

2006ko ekainaren 30ean, Benedikto XVI.a aita santuak Ootacamundeko apezpiku izendatu zuen. Urte bereko abuztuaren 9an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Malayappan Chinnappa artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Antony Anandarayar eta Ambrose Mathalaimuthu izanik.

Tamileraz, kannadaz, ingelesez, italieraz eta alemanez hitz egiten du.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simon Almeida

**Simon Almeida** (Ghas, Maharashtra, 1960ko azaroaren 4a) indiar elizgizon katolikoa da, 2025etik aurrera Puneko apezpikua dena.

## Bizitza 
Simon Almeida 1960ko azaroaren 4an jaio zen Ghasen (gaur egungo Vasaiko elizbarrutian), Maharashtra estatuan, Indian. 1978an, Puneko Prakash Bhavan apaizgaitegi txikian sartu zen.

Filosofia eta teologia ikasketak umbaiko Goregaongo St. Pius X Collegen burutu zituen. Hurrengo urteko urtarrilaren 17an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Filipe Neri Ferrão kardinalaren eskutik, kontsakratzailekideak John Rodrigues eta Elias Joseph Gonsalves izanik.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niranjan Sual Singh

**Niranjan Sual Singh** (Kottama, Orissa

## Bizitza 
Ambrose Sualsingh irakaslearen eta Bastina Sualsingh etxekoandrearen bost seme-alabetatik zaharrena, Niranjan Sual Singh Kottama herri txikian jaio zen, Odissa estatuan, gaur egungo Berhampurreko elizbarrutian.

1991ko apirilaren 29an apaiztu zen, Cuttack-Bhubaneswarreko artxidiozesian inkardinatuta geratuz. Apaiz gisa, honako kargu hauek izan zituen: Raikiako parrokiako bikarioa (1991tik 1992ra); Modasoroko parrokiako bikarioa (1992tik 1993ra); Balligudako parrokiako laguntzailea (1993tik 1994ra); artzapezpikuaren idazkaria (1994tik 1998ra); Sasongo Khristo Jyoti Mohavidyaloyo Eskualdeko Teologia Institutuko irakaslea (2001etik 2002ra eta 2006az geroztik); Cuttack-Bhubaneswarreko artxidiozesiko apaizgaien prestakuntza-arduraduna (2006az geroztik); *Village Adoption and Tuition* mugimenduko animatzailea (2008an); Elkarrizketa eta Ekumenismo zerbitzuko animatzailea (2008az geroztik).

2013ko uztailaren 26an, Frantzisko aita santuak Sambalpurreko apezpiku izendatu zuen. Urte bereko irailaren 28an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Salvatore Pennacchio artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Telesphore Toppo eta John Barwa izanik. *United in Love and Service* leloa hautatu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jalebi

**Jalebia**, Indiako, Pakistango eta Bangladeshko sukaldaritzako gozoki tradizionala da. Ipar Afrikan Ramadan garaian ere jaten da.

Jalebi Indiako iparraldean sortu zela uste da, ziurrenik Punjab eskualdean (gaur egungo Pakistanen). Jalebi Halwaiko dendetan ere saltzen da. Jaangiri izeneko antzeko plater bat ere badago Indiako hegoaldean.

Jalebiren persierazko izena *zulbiaj* da. Magrebeko izena, berriz, Zlabia.

Jalebia almibarretan bustitako ore oso likido bat frijituz eta eraztun formako hariak eratuz egiten da, batzuetan pretzelen oso antzekoak. Jalebia gehienbat laranja kolorekoa da, nahiz eta bertsio zuriak badauden. Beroa edo hotza zerbitzatu daiteke eta ehundura kurruskaria baino leunagoa du.

Partzialki hartzitutako azukreek ematen diote platerari zaporea.

## Kanpo estekak
Joseph Thykkattil

**Joseph Thykkattil** (Enamakkal, Kerala, 1952ko otsailaren 14a) indiar elizgizon katolikoa da, 2019tik aurrera Gwaliorreko apezpikua dena.

## Bizitza 
Joseph Thykkattil 1952ko otsailaren 14an jaio zen Enamakkalen, Kerala estatuan. Agrako San Laurendi apaizgaitegi txikian ikasketak egin ondoren, Allahabadeko San Jose eskualdeko apaizgaitegian sartu zen. 1988ko apirilaren 25ean apaiztu zen, Agrako artxidiozesian inkardinatuta geratuz.

Apaiz gisa, honako kargu hauek bete zituen: Agrako San Petri ikastetxeko errektoreordea (1988tik 1990era), Agrako katedraleko parrokoa (1990etik 1999ra), Noidako parrokoa (1999tik 2002ra). San Laurendi apaizgaitegi txikiko errektorea (2002tik 2009ra) Mathurako parrokoa (2009tik 2012ra). 2012az geroztik, Agrako artxidiozesiko bikario nagusia izan zen. 2018an Bharatpurreko San Petri elizako parroko izendatu zuten.

2019ko maiatzaren 31n, Frantzisko aita santuak Gwaliorreko apezpiku izendatu zuen. Urte bereko abuztuaren 4an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Gwaliorreko San Paulo elizaren aurrean, Oswald Gracias kardinalaren eskutik, kontsakratzailekideak Leo Cornelio, Albert D'Souza, Andrews Thazhath eta Joseph Kaithathara izanik.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthonie Palamedesz.

**Anthonie Palademesz.** edo **Antonie Palademesz** (Leith, 1602ko azaroaren 9an bataiatua – Amsterdam, 1673ko azaroaren 27a) herbehereetar margolaria izan zen.

**Antonius Stevens** izenarekin Eskozian jaio zen, eta Jakue VI.aren zerbitzura zegoen eskultore eta bitxigile flandestar baten semea izan zen. Ondoren, familia Delftera joan zen bizitzera, eta, ondoren, Michiel Jansz. van Mierevelt eta Hans Jordaens margolarien ikaslea izan zen. San Lukas margolarien elkarteko kide izan zen eta arrakasta handia izan zuen finantzaketan bere ibilbidearen hasieran. 1668an Delft hiritik dirulaguntza bat jaso zuen bere diru arazoengatik eta ondoren Amsterdamera joan zen bizitzera.

Erretratuen eta generoko eszenen pinturan nabarmendu zen. Bereziki ezaguna izan zen "konpainia alaien" margolanengatik, jolasten, hizketan edo musika entzuten ari ziren pertsona-taldeengatik.

## Iruditegia 

Anthonie Palamedesz - Merry Company Dining and Making Music - 615 - Mauritshuis.jpg|*Konpainia alaia*
Wachtlokaal met soldaten Rijksmuseum SK-A-3024.jpeg|*Guardia gelako-eszena*
Palamedesz Guardroom scene.jpg|*Guardia-gela tronpeta-jotzailearekin eta bularra ematen duen emakumearekin*
Anthonie Palamedesz - Elegant company in conversation playing games and drinking in an interior.jpg|*Konpainia dotorea hizketan, jolasean eta edaten*
Anthonie Palamedesz. - Familiegroep - 1651 (OK) - Museum Boijmans Van Beuningen.jpg|*Familiaren erretratua*, 1665
Vanitas stilleven Rijksmuseum SK-A-2358.jpeg|*Vanitas*
Zitrulina

**Zitrulina** konposatu organikoa da, C6H13N3O33O3 formula duena amino azido ez-esentzialen klasekoa. Bi enantiomero ditu: *L*-zitrulina et *D*-zitrulina. L-enantiomeroak soilik du interesa. Solidoa da. Narritagarria da.

Izena zor dio sandiaren latinezko izenari, *citrullus*.

L-zitrulina produktu naturala eta hainbat prozesu metabolikoetan hartzen du parte, adibidez, urearen zikloan.

## Sintesia 
L-zitrulina sintetizatzeko hainbat metodo deskribatzen dira literaturan prozesu biokimikoak zein sintetikoak. Prozesu biokimikoen artean *L*-argininaren hidrolisi entzimatikoa aipa daiteke. Metodo sintetikoen artean orntinaren eta zianato baten arteko erreakzioa aipa daiteke.

NH2(CH2)3CH(NH2)COOH ->[NCO^-] NH2CONH(CH2)3CH(NH2)COOH

## Erabilera 
L-zitrulina kosmetikan usatzen da larruazalerako lozioen osagarri gisa. Nutrizio-osagarri moduan ere baliatzen da uste delako oxido nitrikoaren ekoizpena bultzatzen duela eta, arterien lana lagunduz odol-fluxua errazten duela.

## Erreferentziak
Xabi Otero

**Xabi Otero** (Iruñea, 1953) euskal argazkilaria, marrazkilari eta ilustratzailea da.

Logroñon erakusketa kolektibo batean parte hartuz eman zion hasiera marrazkilari-ibilbideari, eta Madrilgo prentsa-agentzietan lanean ere hasi zen. *Periplo*, *Trofeo* eta *Jano* aldizkari grafikoetan kolaboratu zuen, Egin eta Punto y Hora aldizkariko portadista eta marrazkilaria izan zen

1981ean bere lehen film labur zinematografikoa egin zuen: *Nafarroko Ikaskinak*. 

1984an, *Oihan bat Murgildurik* izeneko bere lehen argazki-liburua argitaratu zuen, eta, ondoren, *La Laguna de Pitillas*, Pili Yoldiren testuekin (1985).

Urte berean, Valentin Terrazas-ekin, "*Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra*" lanean, *Anastasio Ochoa, Carbonero* *(1985)* eta *Bernatenea* (1985) argitaratu zituen, baserri tradizionalari buruzko liburua, F. Mortalenaren testuekin, Kultura Ministerioak saritutako lana. Ilustratzaile gisa, Marc Legasseren *Ilazgizarraeko kontrabandistak* liburuko marrazkiak egin zituen 1980an.

Geroago etengabe aritu izan da argazki-liburuak sortzen, testuak idazten zituzten beste pertsona batzuekin lankidetzan:

* 1987an *Martiartu :  kulpegileak = Toneleros = Tonneliers* , Pili Yoldiren testuekin.
* 1987an *Kaikugileak :  Domingo Etxandi*  Aingeru Epalza, eta Fermín de Leizaolaren testuekin     
* 1990ean *Saharaui* 
* 1993an *Gipuzkoa ezezaguna* , Luis Pedro Peña Santiagorekin.
* 1998an *Gavà :  blava, verda, única*
* 2001ean *Basque* . Eusko jaurlaritzaren bitartez
* 2001ean "Gipuzkoa :  bihotz-begietan = los espejos transparentes = les yeux du coeur = with my heart in my eyes" Iñaki Aizpururen testuekin.
* 2009an "Santa Maria :  katedrala : izpi soa = catedral : la mirada = cathédrale : regard de lumière = cathedral : insighful gazing"       

2025ean &#x20;«Euskaldunak - Kanata - Louisbourg -1744» liburua argiataratu zuen Louisbourgeko gotorleku frantses zaharrari buruz. Nafarroako Jauzarrea elkartearen programa bati esker sortu da liburua eta  euskaraz egiten diete harrera urtero hara joaten diren 150.000 turistei.  Louisbourg (edo Luipo'lk mikmak hizkuntzaz) Kanadako Eskozia Berriko probintzian dagoen herria da, Cape Breton uhartearen ekialdeko kostaldean, 1995etik Cape Breton eskualdeko udalerrian txertatuta dagoena. Mikmak komunitatearen Unama’ki lurraldean dago. XVIII. mendean, euskaldunak ziren bertako biztanleen ia laurdenak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Edurne Koch
* Dani Blanco

## Kanpo estekak 
* Xabi Otero Koldo Mitxelena Kulturunean, 15etik gora liburu
Maddi Dorronsoro Olamusu

**Maddi Dorronso Olamusu** (Berrobi, Gipuzkoa, 1995) zientzialaria, antropologoa eta ikertzailea da.

2025ean arnasguneetan bizi diren euskal hiztunak elkarrizketatuz, euskararen inguruan zer erronka ikusten dituzten jasotzen ari da ikerketa lan batean, Alemaniako ikerketa zentro batean burutzen ari da lana«Arnasguneetan aldaketa oso indartsua gertatzen ari dela ikusten dute euskal hiztunek»

Gradu amaierako lana Berrobiri [Gipuzkoa] buruz egin zuen, arnasgune gisa ulertuta, migrazioak eta hirigintzak arnasguneei nola eragin dieten ikusteko.

### Ikerketa: *Arnasguneak eta migrazioa: euskal hiztunen jarrera* 
2025ean *Arnasguneak eta migrazioa: euskal hiztunen jarrera*' ikerketa egiten ari da Dorronsoro Alemania iparraldeko Flensburg hirian Europako gutxiengo gaiak lantzen dituen unibertsitate batean. Arnasguneetako euskaldunek euskararekin duten harremana aztertzen ari da, besteak beste. Ingelesez idazten du, baina euskaraz sortzen du; beraz, balantza batean bizi da etengabe. Burua euskaraz doakio, baina gero azalpenak ingelesez eman behar izaten ditu.

Hizkuntza gutxituen gaineko nazioarteko biltzar batean izan zen 2025ko ekainean Bogotan,Dena baldin bada arnasgunea, orduan ez da ezer.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Vittoria Sperotto

**Maria Vittoria Sperotto** (Napoli, Italia, 1996ko azaroaren 20a) txirrindulari profesional ohia da, azkenekoz Txirrindularitzaren Nazioarteko Batasuneko (UCI) Women's Continental Team A.R. Monex taldean ibilitakoa. 2021. urteeko azaroan, ordubetean igotako distantziarik laburrenaren errekorra ezarri zuen emakumezko txirrindularia. Sperotto lehiaketetatik erretiratu zen 2021. urteeko denboraldiaren bukaeran.

## Taldeak 
## Parte-hartzeak 
Urtea, proba eta postua, hurrenez hurren:

* 2019 in women's road cycling (705.a)
* 2019 UCI Women's World Tour (171.a)
* 2018 UCI Women's World Tour (163.a)
* 2017 UCI Women's World Tour (70.a)
* UCI Women’s World Tour 2016 (81.a)
* 2017 in women's road cycling (71.a)
* 2018 in women's road cycling (107.a)
* 2016 in women's road cycling (180.a)
* 2020 in women's road cycling (636.a)
* 2021 in women's road cycling  (662.a)

## Emaitza nagusiak 
### Europako Txapelketa 
**Anadia 2013** (juniorrak)

# postua, Urrezko domina Taldekako jazarpenean (Arianna Fidanza, Michela Maltese eta Francesca Pattarorekin)  link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px

### Munduko Txapelketa 
**Gwangmyeong 2014** (juniorrak)

* 2. postua, Zilarrezko domina taldekako jazarpenean (Martina Alzini, Claudia Cretti et Daniela Magnetto) link=Archivo:Silver_medal_icon.svg|15x15px

### Bestelakoak 
; 2015
: 2. postua Scratch Race lasterketa, 6 etapa delle rose - Fiorenzuola (23 urtez azpikoa) link=Archivo:Silver_medal_icon.svg|15x15px
; 2017
: 3. postua Scratch lasterketa, GP Zürich - Oerlikon link=Archivo:Bronze_medal_icon.svg|15x15px
: 1. postua Red Hook Crit Milanen link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak
Ferdinand Joseph Fonseca

**Ferdinand Joseph Fonseca** (Bombay, 1925eko abenduaren 2a – Bandra, 2015eko urriaren 2a) indiar elizgizon katolikoa izan zen, 1980tik 2000ra Bombayko apezpiku laguntzailea izan zena.

## Bizitza 
Joseph (Jose) eta Julia Fonseca goatarren semea, Ferdinand Joseph Fonseca 1925eko abenduaren 2an jaio zen Bombayko Umerkhadi auzoan. Fonseca 2015eko urriaren 20an hil zen, 89 urte zituela. Hileta hurrengo egunean egin zen Bendrako San Andres elizan. Haines Roadeko San Petri hilerrian lurperatuta dago.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sino-indiar Gerra

**Sino-indiar Gerra** (), **Indo-txinatar Gerra** edo **Indiako mugako gatazka** () bezala ere ezaguna, Txina eta Indiaren arteko gatazka armatua izan zen, 1962ko urritik azarora gertatu zena. Igotze militar bat izan zen sino-indiar muga-gatazkan. Borrokak Indiak Txinarekin duen mugan izan ziren, Indiako Ipar-ekialdeko Muga-Agentzian, Bhutandik ekialdera, eta Aksai Chinen, Nepaldik mendebaldera, hain zuzen ere.

1959ko tibetar altxamenduaren ondoren, Indiak Dalai Lamari asiloa eman zionean, bi herrialdeen arteko muga-borrokak izan ziren. Txinako ekintza militarra gero eta erasokorrago bilakatu zen, Indiak 1960-1962 urteetan proposatutako akordio diplomatikoei uko egin ondoren, Txinak 1962ko apirilaren 30etik aurrera Ladakhen "patruila aurreratuak" egiteari ekin zionean. Kubako misilen krisiaren erdian, AEBek aurre egin behar ziotela ikusita, Txinak bertan behera utzi zituen ebazpen baketsu bat lortzeko ahalegin guztiak 1962ko urriaren 20an, Ladakheko mugatik eta McMahon lerroaren ipar-ekialdeko mugatik zehar eremu disputatuak inbaditu zituenean. Txinatar tropek indiar indarrak menderatu zituzten bi eremuetan, beren lurralde osoa mendebaldeko frontean eta Tawangetik ekialdeko frontean harrapatuz. Txinak 1962ko azaroaren 20an aldebakarreko su-etena aldarrikatu zuenean gatazka amaitu zen, Kubako misilen krisiaren amaierari eta Indiari laguntzeko AEBen esku-hartzearen beldurrari egotz dakiokeena, eta, aldi berean, Txina eta Indiaren arteko muga eraginkorretik erretiratuko zela iragarri zuenean (Benetako Kontrol Lerroa ere deitua).

Borroken zati handi bat mendi-gatazkak ziren, eskala handiko borrokak 4.000 metrotik gorako altueretan izan baitziren. Gerra lurrean gertatu zen osorik, itsasontzirik eta hegazkinik erabili gabe.

Sino-sobietar zisma sakontzen ari zen heinean, Sobietar Batasunak ahalegin handia egin zuen Indiari laguntzeko, batez ere MiG gerra-hegazkin aurreratuen salmentarekin. Aldi berean, Estatu Batuek eta Erresuma Batuak uko egin zioten Indiari armamentu aurreratua saltzeari, eta Indiak sobietarrengana jo behar izan zuen laguntza militarra eskatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itziar Saenz de Ojer Martínez

**Itziar Saenz de Ojer Martínez** (Donostia, Gipuzkoa, 1976) pedagogoa, kontalaria eta pailazoa da.

## Bizitza 
### Ipuin kontalari 
* 2021ean Gizakia naturan eta kliman sortzen ari den desorekaren inguruko ipuin kontaketa didaktikoa landu zuten Itziar Saenz de Ojer, Eli Trojaola eta Xabino San Sebastian eta Tolosaldean eskaini zituzten hiru saio.

* *Ipuinetatik jabekuntzarantz.* Aldabeko gizarte etxea, Gasteiz. Ipuin kontalariak auzoz auzo 2025 programaren barruan, Bilbon.
* *Animalien kontuak.* Gasteizen*.*

### Ikuskizunak 
* *Ttipi-ttapa, ttipi-ttapa,* emanaldia sortu zuen 2024ko Korrika Kulturalerako. Bi urtez behingo lasterketaren inguruko informazioa zabaldu eta motibazioa lantzeko helburuz sortutako umorezko bakarrizketa saioa.
* *Liburuetan aurkitu ditzakegun altxorra*k bilatu eta kontatu zituen Liburuaren egunaren bueltan, Iruran.
* *Gatazka, ataska edo aska?* izeneko ikuskizun dibertigarri bat sortu zuen Nerea Mendizabal psikopedagogoarekin batera, antzerkiz, umorez, musikaz eta edukiz nahasten dena.

### Bazen Behin Clown taldea 
Bazen Behin Clown taldearen sorreratik antzezle lanak egin ditu. 2004an taldea sortu zenetik arlo desberdinetako kideak pasatu dira bertatik: psikologoak, sexologoak, irakaskuntza mundukoak, musikoak...  Taldeak mezu soziala dauzkaten lanak egiten ditu: bullying-a, transexualitatea, suizidioa... guztia modu ludiko eta dibertigarrian.

2008an Peio Arnaez, Mentxu Arrieta eta Itziar Larrinagarekin batera, Peio Arnaezek zuzenduriko *¿Y por qué no?* antzezlanean lan egin zuen.

#### Sexijentzia askatuz antzezlana 
Antzerki taldearen Sexijentziak askatuz antzezlanean, Sexune sexologia elkartekoekin eta Elena Jimenez sexologarekin batera, Mentxu Arrieta izan zen psikologia eta sexologia aholkulari. Itziarrek antzezten duen Sexijentziak askatuz antzezlanak, Donostiako Poltsikoko Antzerkiaren Sariketan bigarren saria  jaso zuen  2016an. 

2010ean *Zu zeu izan* haur eta gaztetxoek ikastetxeetan jasaten dituzten erasoei buruzko antzezlana taularatu zuten antzerkiko, hezkuntzako eta psikologiako hainbat kideren tartean. Clown filosofiak berezkoak dituen umoretik eta inozentziatik abiatuta, mezu sozialez betetako antzezlanak jorratzea zuten helburu. 

## Erreferentziak                                                                 
## Kanpo estekak
Zianato ioi

Kimikan **zianatoa** karga negatiboko ioia edo anioia da, oxigeno-atomo batez, karbono-atomo batez eta nitrogeno-atomo batez osatua. Atomo horiek lotura kobalenteen bidez lotuta daude, eta karga negatiboa dute. Zianatoa azido zianikotik dator. 

Egitura bi eratara eman daiteke:

200x200px

edo egitura hibrido moduan:

158x158px

Kimika organikoan funtzio-taldetzat jotzen da. Izan ere, azido zianikoaren gatz organikoak (zianato esterrak) egon badaude, adibidez, bisfenol A zianato-esterra.
erdian|thumb|350x350px|Bisfenol A zianato esterra

## Erreferentziak
Indiako Konstituzioa

**Indiako Konstituzioa** Indiako Errepublikaren lege gorena da. Herrialdearen oinarrizko printzipio politikoak definitzen dituen lege-esparrua finkatzen du, gobernu-erakundeen egitura, prozedurak, botereak eta betebeharrak ezartzen ditu, eta herritarren oinarrizko eskubideak, printzipio gidariak eta betebeharrak ezartzen ditu. Munduko konstituzio idatzirik luzeena da, 448 artikulu ditu 25 kapitulutan, 5 gehigarri eta 98 zuzenketa. Ingelesezko bertsioaz gain, hindizko itzulpen ofiziala dago. B.R. Ambedkar legelari eta politikaria Indiako Konstituzioaren aitatzat hartzen dute.

Konstituzioak gobernu-sistema parlamentarioari jarraitzen dio, eta gobernuak erantzukizun zuzena du legebiltzarraren aurrean. 74. artikuluak ezartzen du lehen ministro bat egongo dela gobernuburu. 52. eta 63. artikuluetan Indiako presidente eta presidenteorde karguak ere ezartzen dira. Lehen ministroak ez bezala, presidenteak neurri handi batean protokolo-funtzioak betetzen ditu.

Indiako Konstituzioa federala da. Batasuneko estatu eta lurralde bakoitzak bere gobernua du. 73. eta 74. zuzenketek Panchayat tokiko sistema ere sartu zuten landa-eremuetan eta udalerriak hiri-eremuetan. Era berean, Konstituzioaren 370. artikuluak estatus berezia ematen dio Jammu eta Kaxmir estatuari.

Konstituzioa 1949ko azaroaren 26an onartu zuen Indiako Batzar Konstituziogileak, eta 1950eko urtarrilaren 26an sartu zen indarrean. Urtarrilaren 26an 1930eko Purna Swarajen independentzia aldarrikapena ospatzeko aukeratu zuten. Bere onarpenarekin, Indiako Batasuna ofizialki Indiako Errepublika bihurtu zen eta 1935eko Indiako Gobernuaren Legea ordezkatu zuen herrialdeko funtsezko arau bezala. Konstituzioak adierazten du India errepublika subiranoa, sozialista, sekularra, demokratikoa dela, herritarrei justizia, berdintasuna eta askatasuna ziurtatzen dizkiela eta haien arteko anaitasuna sustatzen ahalegintzen dela. "Sozialista" eta "sekularra" hitzak 1976an gehitu ziren konstituzio-zuzenketa bidez. Indiak urtarrilaren 26an ospatzen du Konstituzioaren berrespena, Errepublikaren egun gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Butsukari otoko

**Butsukari otoko** (ぶつかり男, 'Bumping man') termino japoniarra, Emakumeen aurkako indarkeria eta eraso sexual mota bat da, adibidez tren geltoki batean edo beste jendez betetako espazio publikoan gertatzen dena.  Emakume bati nahita eraso bat egiten dion gizona *Txikan* deitzen da, istripuz edo emakumearen errua dela dirudien moduan.  2018ko maiatzean, Shinjuku geltokia emakumeen aurkako erasoak burutzen dituen gizon baten bideoa Twitterra, YouTube eta best sare sozialen bidez zabaldu zen.  JR East (enpresa) jarrera desorekagarri gisa ohartarazi du eta segurtasun zaindariekin eta estazioetako langileekin alerta indartu du. 

## Ikus, gainera 
* Emakumeen aurkako indarkeria
* Jazarpena

## Erreferentziak
Dominic Savio Fernandes

**Dominic Savio Fernandes** (Bombay, 1954ko urtarrilaren 29a), batzuetan **Savio Dominic Fernandes** deitua

## Bizitza 
Helen eta Anthony Cajetan Fernandesen semea, Dominic Savio Fernandes Bombayko Sonapur auzoan jaio zen. Mumbaiko Unibertsitate Zibilean Zientzietan graduatu eta hainbat urtez lanean aritu ondoren, filosofia eta teologia ikasketak burutu zituen Goregaongo St. Pius X Collegen, Bombayko artxidiozesiko apaizgai gisa. Zientzietako lizentziatura lortu zuen Bombayko Unibertsitatean, Filosofiako lizentziatura St. Pius X Collegen, eta 1999an Teologiako lizentziatura Bangaloreko San Petri Pontifize Institutuan.

1989ko apirilaren 8an apaiztu zen, Bombayko artxidiozesian inkardinatuta geratuz.

Apaiz gisa, honako kargu hauek izan zituen: Cumbala Hilleko San Eztebe elizako bikarioa (1989tik 1996ra); Bandrako Karmengo Ama Birjinaren elizako bikarioa (1996tik 1997ra); Zuzenbide Kanonikoko irakaslea apaizgaitegi nagusian (1999az geroztik); eliz-auzitegiko epailea (1999tik 2002ra); artzapezpikuaren idazkaria (2000tik 2002ra); artxidiozesiko kantzilerordea (2001etik 2002ra); Indiako apezpiku-konferentzia katolikoko Zuzenbide Kanoniko eta Legegintzako Gaietarako Batzordeko idazkaria (2002tik 2006ra); artxidiozesiko kantzilerra (2002az geroztik). Adiskidetze Batzordeko hiru kideetako bat ere izan zen, baita Gizarte Zerbitzuko Apostolutzako Patronatu Batzordeko kide ere; 2007tik 2013ra, artxidiozesiko aholkularia izan zen, 2007tik 2010era, Presbiteroen Kontseiluko presidenteordea eta 2010etik 2013ra presidentea.

2013ko maiatzaren 15ean, Frantzisko aita santuak Bombayko apezpiku laguntzaile eta Cozylako apezpiku titular izendatu zuen. Urte bereko ekainaren 29an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Mahimgo San Mikel elizan, Oswald Gracias kardinalaren eskutik, kontsakratzailekideak Filipe Neri Ferrão eta Agnelo Rufino Gracias izanik. *To Do All In Him Who Strengthens Me* leloa hautatu zuen.

Laikoen, Familiaren eta Emakumeen Batzordeen apezpiku-bikario gisa dihardu. Mumbaiko hegoaldeko, Andheriko eta Kurlako bikariotzetan ere aritzen da.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ravi

**Ravi** (; ; ;  ahoskatua) hegoaldeko Asiako nazioarteko ibaia da, Chenaben ibaiadarra dena. Indiako ipar-mendebaldean eta Pakistango ipar-ekialdean Punjab zeharkatzen duten bost ibai nagusietako bat da. 725 kilometroko luzera du.

## Historia 
Ravi ibaia, antzinako indiarrek Paruṣṇī  edo Iravati () eta antzinako greziarrek Hydraotes () edo Hyarotis (Ὑαρῶτις) deitua, oso ibai nagusia izan zen.

*Rig-veda* antzinako testu mitiko epikoan (Indiako literaturako testurik zaharrena, k.a. II. milurtekoaren erdialdekoa gutxi gorabehera) Hamar Erregeen guduaren zati bat Purushni ibaiaren gainean borrokatu zutela kontatzen da, Yāska hizkuntzalariaren arabera (*Nirukta*, 9.26) Punjabeko Iravati ibaiari (Ravi ibaia) dagokiona. Macdonellek eta Keithek honako hau idazten dute: «[Paruṣṇī] izena segur aski geroago Ravi [Iravati] izena hartu zuen ibaiarena da».

## Geografia 
Himalaian sortzen da, Himachal Pradesh estatuko Chamba barrutian, ipar-mendebaldeko ibilbidea hartu ondoren. Hegoaldetik mendebaldera egiten du, Dalhousie inguruan, eta gero haitzarte bat mozten du Dhaola Dharren, Punjabeko lautadan sartzeko, Madhopurretik gertu. Orduan, India eta Pakistan arteko mugan zehar doa, Pakistanera sartu aurretik Chenab ibaiarekin lotzeko.

Ibaiaren luzera, guztira, 720 kilometro ingurukoa da. Ravi ibaiko urak Indiari esleitzen zaizkio, Indiak eta Pakistanek sinatutako Indus Ur-itunaren pean. Lahore ibaia ere deitzen diote, hiri handia bere ertzetan dagoenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sukar Horia (elkartea)

**Sukar Horia** klase ikuspegia duen Bizkaiko talde ekologista bat da, 2020an sortua. Klima larrialdi egoeran trantsizio ekologiko justua ezinbestekoa dela aldarrikatzen du kanpaina eta dinamika ezberdinen bidez, hitzaldi eta formakuntzak eskainiz, eta, oro har, gizartean borroka ekologista eta ekofeministaren premiaz jabearaziz. 

Sukar Horia elkartea Hego Euskal Herriko ekologismoak jauzi kualitatibo eta kuantitatiboa ematea xede duen Jauzi Ekosoziala izeneko gizarte mugimendu kultural eta ekintzailearen parte ere bada.

## Ikus, gainera 
* Jauzi Ekosoziala
* Ekologismoa
* Ekofeminismoa

## Erreferentziak
Sebastian Kallupura

**Sebastian Kallupura** (Kottiyoor, Kerala, 1953ko uztailaren 14a) indiar elizgizon katolikoa da. 2009tik 2018ra Buxarreko apezpikua izan zen, 2018tik 2020ra Patnako artzapeziku lagunkidea eta 2020tik aurrera Patnako ordinarioa da.

## Bizitza 
Sebastian Kallupura 1953ko uztailaren 14an jaio zen Indiako Kerala estatuan, siro-malabar errituko familia batean. Lehen ikasketak bere jaioterrian eta Palain egin zituen. Ondoren, Mangaloreko San Jose apaizgaitegian, Ranchiko St. Albert’s Collegen eta Puneko pontifize-apaizgaitegian ikasi zuen. 1984ko maiatzaren 14an apaiztu zen, Patnako artxidiozesian inkardinatuta geratuz.

Apaiz-ordenazioa jaso ondoren, honako kargu hauek izan zituen: Jahanabadeko misioko bikarioa (1984tik 1985era); Mokamako elizako bikarioa (1985etik 1986ra); Sikandrako misioko nagusia (1986tik 1991ra); Mokamako elizako parrokoa (1991tik 1999ra); Patnako artxidiozesiko diruzainordea eta gero diruzaina (2000tik 2002ra); Patnako Artxidiozesiaren Seva Kendra garapen sozioekonomikorako zentroko zuzendaria (2003az geroztik); Biharreko Gizarte Foroko zuzendaria (2008az geroztik). Gainera, 2000n espiritualitatea ikasi zuen Adhytma Vidya Pithamen, Bangaloren. 2020ko abenduaren 9an Patnako artzapezpiku metropolitar bilakatu zen William D'Souzren ordez, hark dimisioa eman baitzuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jauzi Ekosoziala

**Jauzi Ekosoziala** (maiz **Jauzi** izen laburraz ezaguna) Hego Euskal Herriko ekologismoak jauzi kualitatibo eta kuantitatiboa ematea xede duen gizarte mugimendu kultural eta ekintzaile bat da. Ekosoziala terminua erabiltzen du krisi ekologikoa krisi soziala dela ulertzen baitu eta ekologismoa klase ikuspegitik jorratzen du. Talde honen aburuz krisi ekologikoa funtsean krisi sozioekonomikoa  da kausetan zein ondorioetan. Hau dela eta, denontzat etorkizun desiragarria eta bizigarria izateko trantsizio ekosozial justua aldarrikatzen du, horretarako ekologia kezka sozialen erdigunean jarriz eta pausu errealak emanez.

## Ikus, gainera 
* Ekologismoa
* Ekofeminismoa

## Erreferentziak
Hate-watching

**Hate-watching** (Gorrotoz ikustea) gaur egungo kultura digitalaren fenomeno paradoxiko eta bitxia da. Gorrotoa, atsekabea edo deserosotasuna eragiten duen eduki bati modu jarraituan erreparatzea da: telebista saio bati, eduki sortzaileen bideoei edo politikarien diskurtsoei, besteak beste.

Askotan, nagusitasun intelektualaren irudipenarekin edo hutsaldi emozionalarekin lotzen da.

Gorrotoa ikustearen ekintza ikusleak komunikabideekin lente satiriko baten bidez elkarreragitean oinarritzen da. Streaming plataformen eta sare sozialen gorakadaren ondorioz, gorrotoa ikustea motibazio psikologiko eta sozial multzo batean oinarritzen da eta ezin ditu gehiegikeriak erabat saihestu, jatorri kaltegabea izan arren.

Dena dela, hate-watching-a ez dago soslai psikologiko zehatz bati lotuta: «Ez da gustuko ez duzun zerbait ikustea soilik. Edukiak sortzen dizkizun emozioetatik askatzea zaila delako jarraitzen duzu horri begira. Batzuetan komunitate osoak identitate komunak sortzen dituzte irriaren, mespretxuaren edo jazarpen obsesiboaren bidez».

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Doomscrolling

## Kanpo estekak 
* Unai Etxenausia: "'Hate-watching': gorrotoz kontsumitzen", *Berria*, 2025/11/27.
Joanna Grisez

**Joanna Grisez** (Colombes, Frantzia, 1996ko urriaren 5a) frantziar errugbilaria da, hamabosteko eta zazpiko errugbian aritzen dena. Stade bordelais taldearekin Frantziako txapelduna izan da 2025ean.

## Kirol ibilbidea 
Ohikoa baino beranduago hasi zen errugbian, Goi mailako ikasketak egiten ari zela hain zuzen ere. 2015ean AC Bobigny 93 taldeak fitxatu zuen eta Unibertsitate mailako Frantziako zazpiko errugbi selekzioarekin munduko txapelduna izan zen 2016 eta 2018an. 

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetako zazpiko errugbi txapelketan parte hartu zuen Frantziako selekzioarekin. Txapelketa horretan zilarrezko domina irabazi zuen Frantziako taldeak, Zeelanda Berriaren atzetik (urrezkoa) eta Fijiren (brontzezkoa) aurretik sailkaturik. 

Errugbilari hauek osatu zuten Frantziako taldea: Coralie Bertrand, Anne-Cécile Ciofani, Caroline Drouin, Camille Grassineau, Lina Guérin, Fanny Horta, Shannon Izar, Chloé Jacquet, Carla Neisen, Séraphine Okemba, Chloé Pelle eta Jade Ulutulek. Joanna Grisez ordezkoa izan zen.

2022an, berriz ere zazpiko errugbian, Munduko Kopan brontzezko domina eskuratu zuen. Urte berean hamabosteko errugbiko Frantziako selekzioarekin egin zuen debuta, Zeelanda Berrian jokatu zen Munduko Kopan. 

2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan ere hartu zuen parte baina Frantziako selekzioa final laurdenetan kanporatu zuen Kanadak.

2023-24 denboraldian Stade bordelais taldeak fitxatu zuen eta 2025ean Frantziako txapelketa irabazi zuen. 2025eko Sei Nazioen Txapelketan Joanna Grisezek Ingalaterrari egindako entsegua txapelketako entsegu ederrena izendatu zuten.

## Palmaresa 
### Zazpiko errugbia 
### Hamabosteko errugbia 
* Frantziako Txapelketa (1): 2025

## Taldeak 
*AC Bobigny 93
*Stade bordelais

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enarak (2025eko eleberria)

thumb|Urtain boxealariak protagonismo handia du liburuan.

***Enarak***, Bernardo Atxaga asteasuar idazlearen nobela bat da. 2025ean Pamiela argitaletxeak argitaratu zuen. Lan honetan Atxagak errealitatea eta fikzioa nahasten ditu, errealismoa eta fantasia, suspensea , umorea, sakontasuna, ausardia.

Egilearen esanetan, bere azken eleberria da hau, eta honekin nobelagintzarako bidea ixten duela dio. Hamaikagarren eleberria da. Bere aurreko lanarekin, *Etxeak eta hilobiak* (2019) baieztapen bera egin zuen, baina azkenean hitza ez zuen bete. Heriotzak eta hilerriak presentzia handia dute eleberri osoan. 

## Argumentua 
Argumentua batez ere Arroagoian kokatzen da, oso garai desberdinetan. Urtain da nobela honen lehen pertsonaia; Pedro izeneko pintore profesional bat, azkena. Narratzaile nagusia, bestetik, grigori edo deabru bat, Uzariel. Enarak ere hor daude, etengabe hegan segundoko hamar metro eginez, eleberrian zehar presentzia konstantea.

## Pertsonaia nagusiak 
thumb|Narrazioa neurri handi batean Arroagoian kokatzen da.
* Jaun idia
* Urtain boxealaria
* Uzariel grigoria
* Pedro margolaria
* Guillermo Zaharra
* Guillermo Tirolesa
* Franki
* Aura

### Egilearen presentzia 
Eleberri honen bitxikeri bat da bukaeran Bernardo Atxagaren beraren presentzia. Agerpena "Erlea aldizkariko arduradunak Pedrori egindako gutuna" kapituluan ematen da. Bertan Atxagak, beste ideien artean, aldizkariaren desagerpenaren zergatia azaltzen du.

Liburuan badira ere Irazu familiaren inguruko beste aipamen batzuk: eskaintzan, Asun Garikanori zuzenduta, Jone Irazuren aipamena, Elizabet Irazurena...

## Hiztegia 
Liburuaren ezaugarria da egileak sortutako hitzen presentzia, besteak beste, "poliatseginez", "izaki material" pertsona adierazteko, "item" objektu adierazteko, "poliberdea"... Hiztegiaren aldetik ere badira beste bitxikeri, esaterako, iribarren purutasuna adierazteko portzentaiak erabiltzea ("purutasuna %90", 259.or.), gehiago adierazteko "+" ikurra ("kokaina + vodka gimlet + *El Danubio Azul"* 82. or.)

## Atalak 
Hiru atal ditu:
* Aingeru militarrek Urtainen biografiaren zenbait pasarte eta heriotza zein lurperatzea narratzen dute. 
* Gabriel Zaharraren errota zena salgai dago eta margolariari Aurak eskaintzen dio erosteko.
* Pedroren urteak errotan bizitzen eta han gertatutakoa ikertzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Rumal Kharadi

**Peter Rumal Kharadi** (Kaldela, Rajastan, 1959ko apirilaren 10a) indiar elizgizon katolikoa da, 2023tik aurrera Jhabuako apezpikua dena.

## Bizitza 
Peter Rumal Kharadik filosofia eta teologia ikasi zituen Ajmerreko San Karlos apaizgaitegian eta administrazio publikoko masterra ere lortu zuen Nagpurreko Unibertsitatean. 1988ko apirilaren 6an apaiztu zen, Udaipurreko elizbarrutian inkardinatuta geratuz.

Apaiz-ordenazioa jaso ondoren, hasieran Udaipurreko elizbarrutian parrokia-ministerioan aritu zen. 2002an Jhabuako elizbarrutia sortu zenean, bertako kleroan sartu zen. 2002tik 2006ra, Unnaiko parrokoa izan zen. 2006tik 2008ra eta berriro 2009tik 2013ra, Jhabuako bikario jeneral gisa jardun zuen. 2008tik 2009ra eta 2013tik 2015era, elizbarrutiko kuriako kantzilerra izan zen. Basil Bhuriya apezpikua hil ondoren, Jhabuako elizbarrutia administratu zuen, egoitza hutsik zegoen bitartean, 2021eko ekainean hasita.

2023ko abenduaren 30ean, Frantzisko aita santuak Jhabuako apezpiku izendatu zuen. Hurrengo urteko urtarrilaren 27an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Jhabuako Deikundearen katedralean, Arockia Sebastian Durairaj artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Chacko Thottumarickal eta Devprasad John Ganawa izanik.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis Mascarenhas

**Louis Mascarenhas** (Kelmbet, Mysore barrutia, Karnataka, 1959ko irailaren 29a) indiar elizgizon katolikoa da, 2023tik aurrera Allahabadeko apezpikua dena.

## Bizitza 
Simon eta Bridget Mascarenhasen semea, Louis Mascarenhas 1959ko irailaren 29an jaio zen Karnataka estatuko Kelmbet herrian. Lehen hezkuntza 1975ean burutu zuen Belmango Little Flower eskolan eta bigarren hezkuntza, berriz, Mundkurreko Vidya Vardaka eskolan. 1978tik 1981era Lucknowko San Paulo apaizgaitegi txikian ikasi zuen eta 1981etik 1989ra Allahabadeko San Jose eskualdeko apaizgaitegian. Ondoren, Hezkuntza Zientzietako lizentziatura, Ingelesezko Literaturako Zientzietako masterra eta Landa Garapeneko graduondoko diploma lortu zituen. 1989ko apirilaren 4an apaiztu zen Allahabadeko San Jose katedralean, Isidore Fernandes apezpikuaren eskutik, eta Allahabadeko elizbarrutian inkardinatuta geratu zen.

Parrokietako ministerioan aritu ondoren, elizbarrutiko administrazioan lan egin zuen 1997tik 2000ra. 1997tik 2005era, Elizbarrutiko Garapen eta Ongizate Elkarteko eta elizbarrutiko Gizarte Zentroko zuzendaria izan zen. 2003tik 2021era, elizbarrutiko Finantza Kontseiluko kide izan zen eta 2006tik 2021era Kontsultoreen Elkargokoa. 2014tik 2021era, elizbarrutiko Eraikuntza Batzordeko kide izan zen. 2005etik 2020ra Allahabadeko eskola bateko zuzendari gisa jardun zuen eta 2011tik 2014ra elizbarrutiko harreman publikoen arduraduna izan zen. 2020tik Allahabadeko Nazareth ospitaleko zuzendaria izan zen, 2014tik 2021era, elizbarrutiko bikario jenerala, eta ordutik elizbarrutiko administratzailea.

2023ko ekainaren 17an, Frantzisko aita santuak Allahabadeko apezpiku izendatu zuen. Urte bereko abuztuaren 24an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Prayagrajeko St. Joseph's Collegeren aurrean, Oswald Gracias kardinalaren eskutik, kontsakratzailekideak Raphy Manjaly eta Gerald John Mathias izanik. *Every action of mine be something beautiful for God* leloa hautatu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Incubus (musika taldea)

**Incubus**, AEBetako rock alternatibo eta nu metal talde bat da. 1999an Kaliforniako Calabasas udalerrian sortua izan zen. Taldekideak honakoak dira: Brandon Boyd (ahotsa), Mike Einziger (gitarra), José Pasillas (bateria) eta hainbat baxu-jotzaile uzan ditu, Alex Katunich (1991-2003), Ben Kenney (2003-2023), Tal Wilkenfeld (2023) eta Nicole Row (2024-gaur egun).

## Diskografia 
* *Fungus Amongus* (1995)
* *S.C.I.E.N.C.E.* (1997)
* *Make Yourself* (1999)
* *Morning View* (2001)
* *A Crow Left of the Murder...* (2004)
* *Light Grenades* (2006)
* *If Not Now, When?* (2011)
* *8* (2017)
* *Something in the Water* (ekoizteke)

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Catalina Duque

**Catalina Duque Abréu** (Miami, Florida, 1999ko Irailaren 20) kolonbiar modeloa da, 2025eko Miss International izendatua.

Aurretik Miss Colombia 2024ko irabazlea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Catalina Duque - Instagram