FORTRAN

**FORTRAN** lehen goi-mailako programazio-lengoaia izan zen, IBM enpresak diseinatu zuen eta 1954. urtean plazaratu zen. FORTRAN akronimoa FORmula TRANslation (formulen itzulpena) bi hitzetatik dator eta izenak berak lengoaiaren xedea adierazten du, hots, formula eta espresio matematikoak programatzeko egina baitago FORTRAN lengoaia.

1954. urtetik geroztik zenbakizko kalkulu zientifikoa, nagusiki, FORTRAN lengoaia erabiliz egin zen, esate baterako eguraldiaren iragarpena, aireontzien diseinua, satelite eta espazio-ontzien ibilbideen kalkuluak eta abar luze bat. Gaur egun ere, zientzialari askok Fortran lengoaiaren bertsio modernoak erabiltzen dituzte.

## Ezaugarriak eta bilakaera 
Goi mailako lengoaia egituratu eta inperatiboa da. Letra larriak eta xeheak ez dira bereizten.
*Token*ak dira lengoaiaren oinarrizko elementuak eta sei motakoak izan daitezke.

thumb|IBM konputagailu bat (1957)thumb|270x270px|Txartel zulatu hau 1973an erabili zen Stuttgarteko Unibertsitatean (Alemania), Fortran programak IBM konputagailu batean sartzeko. Goian ezkerreko aldean dago txartelean kodetuta dagoen programa-lerroaren testua.
thumb|270x270px|FORTRAN programak eskuz idazteko hasieran erabiltzen ziren orri berezietako bat.
Sententziak, nagusiki aginduak, tokenez osatuta daude. Ondoren funtzio baten definizioarekin:
 FUNCTION string_concat(s1, s2)                   ! Oharra 
    TYPE (string), INTENT(IN) :: s1, s2
    TYPE (string) string_concat
    string_concat%string_data = s1%string_data(1:s1%length) // &
       s2%string_data(1:s2%length)                ! aurrekoaren jarraipena
    string_concat%length = s1%length + s2%length
 END FUNCTION string_concat
Hasierako ezaugarri eta eragiketa nagusiak hauek izan ziren **Fortran II**ko garaian:

* `DIMENSION` eta `EQUIVALENCE` motako sententziak
* Esleipena 
* *Hiru adarreko* `IF` eragiketa, hiru jauzi posible zehazteko aukerarekin, emaitza negatiboa, zero, edo positiboa izatearen ondorioz
* `IF` bidezko salbuespen testa (`ACCUMULATOR OVERFLOW`, `QUOTIENT OVERFLOW`, eta `DIVIDE CHECK`)
* `GO TO` jauzietarako
* `DO` motako iterazioak
* S/I formatuduna: `FORMAT`, `READ`, `READ INPUT TAPE`, `WRITE`, `WRITE OUTPUT TAPE`, `PRINT`, eta `PUNCH`
* S/I formaturik gabe: `READ TAPE`, `READ DRUM`, `WRITE TAPE`, eta `WRITE DRUM`
* Bestelako S/Ia: `END FILE`, `REWIND`, eta `BACKSPACE`
* `SUBROUTINE`, `FUNCTION`, eta `END` funtzioak definitzeko
* `CALL` eta `RETURN` funtzioak deitzeko eta itzultzeko.
* `COMMON` partekatutako memoriarako
* `FREQUENCY` espresioa konpilazioa optimizatzeko

Ezaugarri horiekin gehienekin estandarizatu (ANSI erakundea) zen **Fortran 66** bertsiorako.
[thumb|300x300px|[Algol eta **Fortran** lengoaien bilakaera (Borkowski)]]
Lengoaiaren ezaugarri eta eragiketa berriak  gehitu ziren **Fortran 77** sortzeko. Horietako garrantzitsuenak hauek izan ziren:

* `IF` eta `END IF` sententziak, non aukeran `ELSE` eta `ELSE IF` ere ager daitezkeen.
* `OPEN`, `CLOSE`, eta `INQUIRE` eragiketak sarrera/irteerako 
* `CHARACTER` datu-mota
* `PARAMETER` konstanteak definitzeko
* `SAVE` aldagai lokal iraunkorretarako
* String-en arteko konparaketa egiteko eragiketa berriak (`LGE, LGT, LLE, LLT`)

**Fortran 90**rekin ezaugarri interesgarri berriak gehitu ziren: izen luzeagoak, `SELECT` . . . `CASE` bide anitzeko baldintzak, bektoreak osorik maneiatu ahal izatea, funtzio errekurtsiboak, moduluak prozedurak multzokatzeko, eragiketen gainkarga (*overloading*) eta memoria dinamikoaren kudeaketa beste batzuen artean. **Fortran 95**n prestazio handiko kalkuluari begirako ezaugarriak gehitu ziren baina ez zen aldaketa handirik egon.

2003tik Fortran modernoaz mintzatzen da objektuetara bideratutako programazioa barneratu baitzen **Fortran 2003** delakoan. Ondoren etorri ziren **Fortran 2008** (aldaketa txikiekin, gehienbat zuzentzeari eta argitzeari begira) eta **Fortran 2018**, zeinean programazio paraleloa barneratzen den.

### Fortran modernoa 
Fortran 90ean eta geroko bertsioetan, iturburu-kodea nahikolibrea den formatu batean idatzita dago: ez dago berariazko zutaberik, lerroek gehienez ere 132 karaktere dituzte (baina "&" karakterearekin jarrai dezakete), eta iruzkinak harridura-marka batekin hasten dira . Fitxategi-izenaren luzapen arruntena `.f90`,da, baita programak estandar berriagoko funtzioak erabiltzen baditu ere, hala nola Fortran 2018.
 program gradu2radian
     ! =================================================
     ! gradu -> radianak bihurketa-taula inprimatzen du
     ! =================================================
     use, intrinsic :: iso_fortran_env, only: wp=>real128
 
     implicit none
     ! Aldagaien erazagupena
     integer  :: deg
     real(wp) :: radians(0:90)
     ! Konstanteen erazagupena
     real(wp), parameter :: pi = 4.0_wp * atan(1.0_wp)
     real(wp), parameter :: coeff = (2.0_wp * pi) / 360.0_wp
     character(*), parameter :: ligne_horizontale = "(49('-'))"
 
     ! Taula beteetzea :
     radians = [ (coeff * deg, deg=0,90) ]
 
     ! Taularen burukoa
     write (*, ligne_horizontale)
     write (*, "('| Degrés |', 15(' '), 'Radians', 16(' '), '|')")
     write (*, ligne_horizontale)
     ! Taularen gorputza
     do deg = 0, 90
         write (*, "('|   ', I2,'   |  ', F34.32,'  |')") deg, radians(deg)
     end do
     ! Taulaaren bukaerakoa
     write (*, ligne_horizontale)
 end program gradu2radian
erdian|thumb|520x520px|Zilindro baten inguruan dabilen aire-fluxuaren simulazioa (**FORTRANekin** eginda, 2020)

## Lehen "goi-mailako programazio-lengoaia" 
Fortran lengoaia mugarri bat izan zen Informatikaren historian, ordura arte programazio-lana oso neketsua zenbehe mailako xehetasun ugari zehaztu behar zuen programatzaileak programaren testuan bertan. FORTRANek erraztasun handiak ekarri zituenez, harrezkero lengoaiak bi kategoriatanbanatzen hasi ziren: behe-mailako lengoaiak eta goi-mailako lengoaiak. Honako hauek ziren diferentziak:

### Behe-mailako programazio-lengoaiak 
thumb|300x300px|Makina-lengoaiako instrukzioak kolore gorriz.
Programazio-lengoaia hauen instrukzioak euskarri fisikoan dute kontrola edo eragina, eta ondorioz ordenagailuaren egitura fisikoarekin zeharo lotuta daude. Beste konputagailu mota batean ez da izango erabilgarri. *Behe* hitzak ez dio lengoaiaren potentziari edo kalitateari erreferentzia egiten, lengoaia- eta hardware-abstrakzio murriztuari baizik.

* Makina-lengoaia: ulertezina programatzaileentzat, aginduak sinpleegiak eta ordenagailu mota bakoitzak bere makina-lengoaia du.
* Mihiztadura-lengoaia: makina-lengoaiatik oso gertu dago, baina programatzaileentzat ulerterrazagoa da. Agindu bitarrak karaktere alfanumerikoekin adierazten dira.

### Goi-mailako programazio-lengoaiak 
thumb|Goi-mailako programazio-lengoaia baten adibidea, Fortran-ez.|300x300px
Programazio-lengoaia hauek programatzaileari aukera ematen diote instrukzioak hitz edo adierazpen sintaktikoen bidez idazteko. Maila honetako adibide batzuk hauek izan daitezke: Ada, BASIC, C, C++, C#, COBOL, Common Lisp, Fortran, , Haskell, Java, JavaScript, Mathematica, Pascal, Perl, PHP, Prolog, Python, R, Ruby, Visual Basic.

* [thumb|[Konpiladore baten erabilera aurreratu bat,]]Ezaugarriak:
** Datuak eta aginduak karaktere alfanumerikoen bidez aipa daitezke, hau da, ez kode bitarrean.
** Datuak hartzeko aldagaiak defini daitezke.
** Agindu eta datu ahaltsuagoak eta landuagoak erabil daitezke, hau da, ez oinarrizko eragiketa xumeak soilik.
** Bateragarria da, hainbat ordenagailu mota desberdinetan erabili daitezke.
** Programen erroreak zuzenketa errazagoa da. Denbora asko aurrezten da horregatik aurrezten da beste behe-mailako programazio-lengoaiekiko.
** Oharrak txerta daitezke programa hobetu ulertzeko.

Laburbilduz, behe-mailako programazio-lengoaiak makinaren prozesamendu-lengoaiaz hurbilago daude eta goi-mailako programazio-lengoaiak, aldiz, programatzailearen lengoaiaz hurbilago daude. Beraz, goi-mailako programazio-lengoaia batean programatzea askoz errazagoa da.

Gehienetan, goi-mailako lengoaia bat erabiltzen denean, programaren idazketa bera bi urratsetan egiten da eta bi erreminta erabiliz. Alde batetik, kodea idazten laguntzen duen editore bat erabiltzen da. Eta bestalde, beste erreminta bat (konpiladorea) kode hori makina-lengoaiara itzultzeko, mikroprozesadorea agindu horiek prozesatu ahal ditzan.

## Fortran gaur egun 
Superkonputazioko ataza askotarako lengoaia nagusia da gaur egun ere, hala nola astronomia, modelatze klimatikoa, kimika konputazionala, ekonomia konputazionala, fluidoen dinamika, fisika konputazionala, datuen analisia, modelatze hidrologikoa, aljebra lineal numerikoa eta zenbaki-liburutegiak (LAPACK, IMSL eta NAG), optimizazioa, sateliteen simulazioa, egituren ingeniaritza eta iragarpen meteorologikoa. Prozesadore informatiko berrien errendimendua neurtzeko erreferentzien artean dago, hala nola SPECeko koma higikorreko proba-bankuetan (benchmark).

Hala ere, kalkulu zientifikoetarako erabiltzen diren liburutegiak 2000tik aurrera C edo C++ lengoaiaz idazten dira, eta goi-mailako lengoaia berriagoak ari dira FORTRANen eremuan sartzen: MATLAB, Python, eta R. Horri begira C lengoaiarekiko interoperabilitatea barneratu zen Fortran 2003an eta Fortran 2018n beste programazio-lengoaiekiko.

NASAko Voyager 1 eta Voyager 2 zundetarako softwarea FORTRAN 5en idatzi zen hasieran, eta, ondoren, FORTRAN 77ra eraman zen. 2013ko irailaren 25etik aurrera, softwarearen zati bat Fortranen idatzita dago oraindik, baina zati batzuk C-ra garraiatu ziren.
## Zenbait programazio-lengoaia: 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Chapman, Stephen J. *Fortran for Scientists and Engineers* (en anglès). 4a.  Nova York: McGraw-Hill, 2018. .
* Markus, Arjen. *Modern Fortran in Practice* (en anglès).  Cambridge: Cambridge University Press, 2012. .
* Chivers, Ian; Sleightholme, Jane. *Introduction to Programming with Fortran* (en anglès). 4a ed..  Springer, 2018. .
* Lorenzo, Mark Jones. *Abstracting Away the Machine: The History of the FORTRAN Programming Language (FORmula TRANslation)*.  Independently published, 2019. .
* Metcalf, Michael «The Seven Ages of Fortran» (en anglès). *Journal of Computer Science & Technology*, 11, 1, 2011, pàg. 1–8.

## Ikus, gainera 
* BASIC
* ALGOL
* Programazio-lengoaia

## Kanpo estekak