Apolo Belvederekoa

***Apolo Belvederekoa*** edo ***Apolo pitio*** ***Apolo*** greziar jainkoa irudikatzen duen marmolezko estatua ospetsua da. Vatikanoko Pio-Clementino Museoaren parte da, Vatikanoko Museoen unitateetako bat. Datazioa eta egiletza eztabaidatuak dira eta jatorria ezezaguna da, baina, oro har, galdu zen greziar jatorrizko baten kopia erromatar gisa hartzen da, oso ohikoa garai horretako eskulturan. Pizkundean berraurkitu zuten, eta 1511tik Vatikanoko Cortile del *Belvederen* erakutsi zuten, eta handik eman zioten izena. Arte greko-latindarraren miresleen artean ospetsu egin zen, eta denbora luzez gizonen perfekzio fisikoaren irudikapen idealtzat hartu da gainera Antzinate klasikoko erlikiarik garrantzitsuenetakotzat jo zen. Hainbat aldiz kopiatua izan da, zirkulazio luzeko grabatuetan kopia bat izan zen eta mendebaldeko zibilizazioaren ikur nagusietako baten rola hartu zuen. Mendearen erdialdetik aurrera, bere ospea galtzen joan zen, eta XX. mendearen lehen erdialdean bere mailarik baxuenera iritsi zen, espresiorik gabeko sorkuntza bezala ikusia ailegatu zen arte. Gaur egun, antzinako ospearen zati bat berreskuratu du, eta, nahiz eta zenbait ikerlari oraindik kritiko izan bere meritu artistikoarekiko, jainkoaren irudikapenik ezagunena baita ikono oso bihurtu da.

## Jainkoa 
ezkerrera|thumb|Apolo Belvederekoa
Apolo greziar mitologiako jainko garrantzitsu eta famatuenetako bat izan zen. Hamabi olinpiko jainkoen parte zen, Zeus eta Letoren semea zen, eta Artemisaren anaia bikia. Bere ezaugarriak eta funtzioak konta  ezinak  ziren, eta horrek Antzinako Greziako jainkorik gurtuenetako batean bihurtu zuen, erromatarren garaian ere bere ospeari eutsiz jarraituz. Bere mitoak antzina aroan  jatorria du, eta Homeroren garaian ospe handia izan zuen panteoi greziarrean . Eguzkiarekin eta egiaren, arrazoiaren eta kontzientziaren argiarekin identifikatzen zen. Profeziaren eta inspirazio artistikoaren jainkoa, Delfosko Orakulua, Antzinateko orakulurik ospetsuenaren zaindaria eta Musen buruzagia zen. Jainko zibilizatzaile eta bakegilea ere bazen, erlijioaren legeen eta hirien konstituzioen buru. Iniziatzailea, pedagogoa eta  perfektua, betiereko gaztetasunaren sinboloa zen, eta helduaroan sartzen ziren gazteen babeslea. Bat-bateko heriotzaren, izurrite eta gaixotasunen jainkoa zen, baina baita sendatzearen eta indar gaiztoen aurkako babesaren jainkoa ere. Horretaz gain, edertasunaren, perfekzioaren, harmoniaren eta orekaren jainkoa zen, naturari, belarrei eta artaldeei lotuta zegoen, eta artzainen, marinelen eta arkitektoen babeslea zen. Ezin konta ahala maitasun eta ondorengo handi izan zituen, eta beste tradizio batzuetako jainko ugarirekin lotu zuten sinkretikoki. Bere sinbolismoak eta ikonografiak mendeak zeharkatu zituzten eta gaur arte mendebaldeko kulturan eragin handia izan dute.Apolo Belvederekoa, altuera naturala baino handiagoa (2,24 m), jarrera dinamikoa du, mugimenduan balego bezala. Eskuineko hankak aurrera egiten du, suge bat gainean duen zuhaitz-enbor baten gainean bermatuta, eta ezkerreko hanka pixka bat atzerantz tolestuta dago.

Apolok sandaliak janzten ditu eta gorputz atletiko baina leuna erakusten du, biluzik; bere irudia gaztea baina heldua da, bere aurpegi barean antzematen den bezala. Betiereko edertasuna eta gaztetasuna irudikatzen ditu, bere ezaugarri eta atributuetan agertzen den ideal bat. Mantu bat lepotik bizkarrerantz erortzen da, ezkerreko besoa inguratzen duten tolesdurekin, horizontalki hedatuz.

Eskuineko besoa beheratuta eta enborraren goiko aldean bermatuta dauka, eta burua ezkerrerantz biratzen du, ile luze eta kizkurrez egindako orrazkera konplexu batez apainduta. Eskuineko sorbaldatik gerriko bat jaisten da, bularra zeharkatzen duena, enborrari eusten diona eta bizkarretik agertzen den gezi bat harrapatzen duena.

Berraurkitu zutenean nahiko kontserbazio onean aurkitu zen  arren, eskuak falta zitzaizkion, zeramatzaten atributuak eta egiten diren ekintzak identifikatzeko funtsezko elementuak izanik. Oro har, gezi bat jaurtitzeko ekintzan egongo zela uste da, eta geziaren arkua ezkerreko eskuan egongo zela. Beste batzuek imajinatzen zuten esku horrek Zeusen egidari eutsiko ziola, edo ereinotz adar bati, edo gezi bati. Zuhaitzaren enborrean aztarna batzuk daude, zerrendekin apaindutako ereinotz-adar baten zatiak balira bezala interpretatu zirenak.

Ez dakigu ezer bere jatorriaz, autoretza zalantzazkoa baita  eta analisi estilistikoa ez da eztabaidaezina. Oro har, Antonina garaiko kopia bat dela uste da, brontzezko greziar jatorrizko batena, galdua, orain Leocares atenastarrari egozten zaiona, aldi klasikoaren azken fasean  egina aktiboa, batzuetan garai helenistikoko eskultore ezezagun bati, baina jatorrizko erromatar sorkuntza bat ere izan daiteke, greziar kanon klasikoaren berrirakurketa eklektiko batean. batera itzultzen dela, eta Leocaresi segurtasunez egotz dakiokeen beste ezein obrak ez zuela iraun, eta horrek kidetasun estilistikoen araberako behin betiko onarpena ezar lezakeela. Bestalde, antzekotasun estilistiko handia du Versaillesko Dianarekin, tradizioz Leocaresi egotzitako eskultura bat, eta jada iradoki zen bi estatuek jatorriz multzo bera osa zezaketela. Duela gutxi, Apoloren moldeak diruditen zatiak aurkitu zituzten Baiae-n, Italia hegoaldean, eskultura tailer zahar batean, garai klasikoan datatu zituzten beste molde batzuekin batera. Dirudienez, 1489an atera zuten lurpetik Erromako San Pedro Acorrentado Elizaren inguruan, Antzioko Neron *hiribilduan* (garai hartan Nettuno lurraldea), edo agian Grottaferratan, Giuliano abad *in commendam* zen lekuan. Kardinal izan eta berehala, Giulianok Erromako Apostolu Santuen Basilikako lorategietan mantendu zuen, baina aita santu bihurtu zenean (Julio II.a bezala), obra Vatikanoko jauregietara mugitu zuten 1511n, *Belvedereko Patioan* jarri zute, eta hortik hartu zuen goitizena. 1532an berriztapen bat beharrezkoa zela agindu zen, non Giovanni Angelo Montorsolik eskuineko eskuan soberan zuen materiala kendu zuen, bi besoetako galerak osatu zituen, eskuineko besaurrearen posizioa arinki aldatu zuen, gezi-zorrotik falta zen goiko zatia gehitu zuen, zuhaitzaren enborraren altuera handitu zuen, marmolezko lotura bat kendu zuen eskuineko izterraren eta enborraren artean, eta bi esku txiki birsortu zituen. Zakila ere falta zen, baina ez zuten konpondu.Montorsoliren zaharberritzea auzitan jarri zuten gero. Sortu zituen eskuen proportziorik eza izan zen bere lanaren kritika nagusia, luzeegiak ziruditelako. Urte batzuk geroago, Pio IV.a aita santuak eskulturaren genitalak harrizko pikondo-hosto batekin ezkutatzeko agindu zuen. Zaharberritze berriagoetan, Guido Gallik (1924) antzinako gehigarrien zati bat kendu zuen.

## Ospea 
*Apolok* antzina aroan zuen ospea ezezaguna da. Winckelmannek, zeharka, garrantzizkotzat jo behar zela adierazi zuen, Neronen aintzinako *hiribilduan* aurkitua izan zela hipotesia firmotzat hartuz, hura apaintzeko dirutza xahutu baitzuen. Duela gutxi, Albertsonek ere lan ospetsua izan behar zuela iradoki zuen, baina harritu egin zen kopia gehiago ez zeudelako, kasu horietan espero zen bezala. Nolanahi ere, berriro jendaurrean erakutsi zutenetik maisulan gisa goraipatua izan zen, eta berehala esanahi politikoz jantzia. Poema batean, Evangelista di Capodiferro humanistak Julioren pontifikatuari duintasun eta distira apalak emateko erabili zuen. aita santuak berak maiz aipatzen zituen greziar mitologiako eguzki jainkoa eta bereziki estatua, eta harekin lotura sinboliko estua ezartzen zuen. Gogora bedi garai hartan, Errenazimentuan, tradizio klasikoa asko indartu zela, erudizioaren hizkuntzaren parte garrantzitsu bihurtuz eta boteretsuei beren burua goresteko tresna gisa balio izan zielarik. Apolo, argiaren, kontzientziaren, zibilizazioaren, edertasunaren, arteen eta arrazoiaren jainko gisa, baina baita profeziaren jainko gisa ere, irudi babeslea bihurtu zen artearen artista eta teorikoentzat, arrazionalismoan, azterketa anatomiko zientifikoan eta geometrian oinarritutako arte figuratiboa garatu nahi baitzuten, artea jainkozko inspirazio gisa ikustearekin batera. Bere estatua garai honetan aurkitu izanak nabarmen zabaldu zuen jainkoaren ospea, eta erlikiak ospe kontinentala irabazi zuen Raimondiren grabatuen zirkulazio handiarekin. Beste erreprodukzio batzuk ugaritu ziren, bere irudia beste testuinguru batzuetara eraman zuten, anatomia liburuak ilustratu zituen eta beste artista bisual batzuen eragina izan zuen, horien artean Durero, Miguel Angel eta Goltzius, eta baita Giambattista Marino bezalako literarioena ere. Nolanahi ere, anatomiari eta proportzioei buruzko hezkuntza akademikoa lortzearren, . mendean eredu egokitzat hartu zen estatua arte-ikasleentzat, nahiz eta gai horretan zuen ospea *Elgingo* Marmolena izan. Borroka eta fisikulturismo sortu berria praktikatzen zutenen artean, eredutzat hartua izan zen, Antzinaroko beste maisulan batzuekin batera, hala nola, *Apoxioenoa* eta *Herkules Farnese*.

Bere estimazio estetikoan gorabeherak izan arren, zaila da gutxiestea mendeetan zehar mendebaldeko kulturan izan duen eragina. Europako kolonialismoaren goraldian, *Apolo Belvederek* Europaren nortasuna gorpuztu zuen. Teoria hegemoniko, arrazista eta xenofoboek, garai hartan diskurtso zientifiko euroamerikarraren eragina zutenek, eta berriak ez zirenek, noski, gizaki zuriaren edertasun "goren" alegatuaren eta mendebaldeko zibilizazioak beste herri eta geografien gainean zuen nagusitasunaren "froga zehatz" gisa aipatu zuten. Interpretazio-lerro hori bereziki baliagarria izan zen Alemaniako nazismoarentzat eta Amerikan aktibo zeuden eugenesiako beste adbokatzaile batzuentzat, ikonografia eta sinbologia klasikoa bereganatu baitzituzten beren helburu totalitarioak justifikatzeko. *Apolo* gizon zuri paradigmatikoa zela dioen irakurketa horren kontrapuntu ironiko gisa, garai berean teoria batzuk sortu ziren, antzinako ebidentzia anatomiko eta literatur iturri batzuetan oinarrituta, estatua eta proportzioen kanon greziar guztia egiptoar kanonetik eratorriak zirela, ustez gorputz beloidea eredu gisa erabiltzen zuena. Duela gutxi hipotesi hori berreskuratu egin zen, baina polemikan murgilduta dago, antzinako momien analisi genetikoek antzinako egiptoarrak Ekialde Hurbilekoen antzeko herri kaukasoide mediterraneoa zirela egiaztatu baitzuten.
thumb|Apolo 17 misioaren ikurra
Abordatze politikoen ondorio negatiboez gain, eskultura horrek, klasikoek oro har bezala, aurre egin behar izan zion, arlo estetikoan, modernisten eraso gehigarriari; izan ere, modernistak interesatuta zeuden bera arretaren erdigunean zegoen tradizio akademikoa eraisteko.Garai hartako ondare klasikoaren desprestigioa Kenneth Clarkek egiaztatu zuen 1969ko iruzkin batean: "*Apollo* aurkitu eta laurehun urtera, mundu osoko eskultura-piezarik miretsiena izan zen. Napoleonen presa handia izan zen... Gaur egun erabat ahaztuta dago gida turistikoek izan ezik, kultura tradizionalaren transmisore bakarrak bihurtu baitziren".

Azkenaldian *Apolo Belvederek* distira pixka bat berreskuratzea lortu zuen bere irudiari, nahiz eta kritikari askok oraindik sorkuntza hotz eta konbentzional gisa ikusi. Artearen historiari buruzko liburu berrietan nekez aipatzen da, bere irudia Apolo 17 misioaren ikurrean espazioaren etengabeko esplorazioaren sinbolo gisa sartu zen, eta modu informalago batean, ikono herrikoi bihurtu zen. Gaur egun, milioika daude Erroman, Italian eta beste herrialde batzuetan, estatuatxoetan, dominetan, posta-kartetan eta masan erreproduzitutako estanpatxoetan. Ikonografiari dagokionez, Apolo jainkoaren irudikapen guztien artean ezagunena bihurtu zen, eta bere jarrerak XVII. mendean pertsona ospetsuen erretratu askorentzat eredu gisa balio izan zuela dirudien arren, bere figura "gorputzaren kultura patroi berri" gisa berpiztu zen.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak