Massalia

**Massalia** (grezieraz: Μασσαλία -erromatar alfabetoa itzulita: Massalía- eta latinez: **Massilia**), antzinako greziar kolonia bat izan zen (*apoikia*) Mediterraneo kostaldean, Rodano bokaletik gertu, ekialdean. Fozeako joniarrek K.a. 600. urtean ezarria, *apoikia* hau azkar hazi zen, eta bere populazioak Iberiar penintsulan, Korsikan eta Ligurian, negoziaziorako aitzin-postu asko sortu zituen. Massaliak kolonia independente bezala iraun zuen Galietako erromatarren kanpainara arte K.a. I. mendean. Massaliako hondakinak oraindik existitzen dira egongo Marseillako hirian, Frantziako hiririk zaharrena eta Europako bizileku zaharrenetarikoa kontsideratzen dena. 

## Historia 
thumb|229x229px|Massaliako portu zaharraren aztarnak.
Massalia circa K.a. 600. urtean ezarri zuten Fozeako (Mendebaldeko Anatolia) kolono greziarrek. 545ean, persiarrek Fozea konkistatu ondoren, bertako biztanle asko koloniara ihes egin zuten . [2][3][4] Aristotelesek eta Pompeio Trogusek Massiliako mito sortzailea idatzi zuten, greziarren eta bertako biztanleen arteko topaketari buruzkoa (ikus Marseillaren mito sortzailea). 

K.a. VI. mendearen erdialdetik aurrera, Massalia Mediterraneo mendebaldeko merkataritza gune garrantzitsu bihurtu zen. K. a. IV. eta III. mendeetan, gune honek  bere koloniak sortuko zituen, Agde (K.a. V.aren amaiera eta K. a. IV.aren hasieran), Olbia [fr] (ca. K.a. 325), Tauroentium (K.a. III. mende hasiera), Antipolis eta Nikaia (Niza, ca. III. mende erdaialdea). [6][4] Massalia ezaguna izan zen Antzinateko munduan ere esploratzaileengatik: Eutimenes Afrika mendebaldera joan zen K.a. VI. mendearen amaieran, eta Pytheas Europako ipar-mendebaldera K.a. IV. mendearen amaieran .

Kolonia Erromaren aliatu leiala izan zen gerra puniko guztietan (K.a. 264-146). Kartago Iberiar Penintsulatik erretiratu zen Bigarren Gerra Punikoan porrot egin ondoren (218–201), eta horrek Massaliari Leongo golkoaren nagusitasuna eman zion. Geroago, 146an Erromaterrak Kartago konkistatu zutenean, ziurrenik kolonia greziarraren eta zeltiberiarren arteko merkataritza areagotzea ekarri zuen. 

Proba arkeologikoek, anfora zatiek besteak beste, adierazten dute greziarrak Massilia golkoan ezarri eta gutxira, ardoa ekoizten hasi zirela eskualdean (gerora Proventza eskualdea izango zena).

Massaliak hasieran neutraltasuna aukeratu zuen Zesarren eta Senatuaren arteko Gerra Zibilean, baina Zesarren aurkariekin lerrokatu zen Lucius Domitius Ahenobarbus iritsi ondoren. Zesarzaleak 49. urtean setiatu zuten hiria eta azkenean, Zesarren armadari errenditu behar izan zitzaion. Massaliak bere barne lurraldearen zati handiena galdu zuen porrot horren ondoren. 
thumb|K.o. III. mendeko mosaikoa. Marsellako des Fabre kalean aurkitua.
Erromatar eta Antzinate berantiarrean, hiriak, orduan latinez *Massilia* izenaz ezagutzen zena, itsas merkataritzaren gune garrantzitsua izaten jarraitu zuen. Erromatar Inperioko *civitas* bihurtu zen K.o. 300. urtean 

## Sistema politikoa 
Massalia errepublika oligarkiko gisa gobernatu zuen aristokrazia itxi batek, hasieran jatorrizko kolonoengandik zetorrenak. 600 *timouchoi*-ko biltzar batek 15 magistratu aukeratu zituen, horietako hiruk botere exekutiboa zutelarik.[8][4]

## Ospea 
Greziarrek  "Zu Massaliatik zatoz" eta "Zu Massaliara nabigatu beharko zenuke", bizitza emakume jarrera eta bizitza erraza zutenei, antza, Massaliako gizonek lurrin usaina zuten tunika luzeak jantzi eta beren ile luzea atontzen zutelako eta hori beste greziarrentzat desohore zen.

Erromatarrek, bestalde, hiriaren ikuspegi positiboagoa zuten, greziar zibilizazioaren gotorleku gisa lur barbaroetan, eta Erromaren aliatu leial gisa.

## Legatua 
2011n egindako ikerketa genetiko batek aurkitu zuen Proventzako biztanleen %4 E-V13 haplotaldeko leinukoak direla, zeina bereziki ohikoa baita fozearren artean (%19), eta Proventzako Y kromosomen %17 greziar kolonizazioari egotzi ahal zaizkio. Egileen arabera, emaitza horiek Burdin Aroko Proventzan, greziar jatorriko gizonezkoen elite baten etorrera iradokitzen dute.

## Ikus, gainera 
* Greziar kolonizazioa

## Erreferentziak 
## Bibliografia  
* Bouffier, Sophie (2009). "Marseille et la Gaule Méditerranéenne avant la Conquête Romaine". In Cabouret, Bernadette (ed.). Rome et l'occident: du IIe s. av. J.-C au IIe s. apr. J.-C. Presses Universitaire du Mirail. pp. 35–60. ISBN 978-2-8107-0052-3. JSTOR 43606588. : |journal= ignored (help) 
* Bouffier, Sophie; Garcia, Dominique (2021). "Variations territoriales: indigènes et Grecs en Celtique méditerranéenne". Les territoires de Marseille antique. Errance. ISBN 978-2-87772-848-5. 
* Duchêne, Roger (1998). Marseille: 2600 ans d'histoire. Fayard. ISBN 978-2-7028-2422-1. 
* Guyon, Jean (2012). "Massilia (Marseilles)". The Encyclopedia of Ancient History. Wiley-Blackwell. doi:10.1002/9781444338386.wbeah16085. ISBN 978-1-4443-3838-6. 
* King, Roy J.; Di Cristofaro, Julie; Kouvatsi, Anastasia; Triantaphyllidis, Costas; Scheidel, Walter; Myres, Natalie M.; Lin, Alice A.; Eissautier, Alexandre; Mitchell, Michael; Binder, Didier; Semino, Ornella (2011). "The coming of the Greeks to Provence and Corsica: Y-chromosome models of archaic Greek colonization of the western Mediterranean". BMC Evolutionary Biology. 11 (1): 69. Bibcode:2011BMCEE..11...69K. doi:10.1186/1471-2148-11-69. ISSN 1471-2148. PMC 3068964. PMID 21401952. 
* Lafond, Yves (2006). "Massalia". Brill's New Pauly. doi:10.1163/1574-9347_bnp_e725870. 
* Rivet, A. L. F.; Drinkwater, John F. (2016). "Massalia". Oxford Research Encyclopedia of Classics. doi:10.1093/acrefore/9780199381135.013.3997. ISBN 9780199381135.

## Bibliografia osagarria 
* Bizot, Bruno (2007). Marseille antique. Guides archéologiques de la France. Éd. du Patrimoine. .
* Bouffier, Sophie; Garcia, Dominique (2017). Greek Marseille and Mediterranean Celtic Region. Peter Lang. .
* Bouiron, Marc; Mellinand, Philippe (2013). Quand les archéologues redécouvrent Marseille. Gallimard. . 
* 

## Kanpo estekak