Joan Mari Torrealdai

**Joan Mari Torrealdai Nabea** (Forua, Bizkaia, 1942ko azaroaren 24a - Usurbil, Gipuzkoa, 2020ko uztailaren 31) euskal idazlea, euskaltzaina, kazetaria eta soziologoa izan zen, frantziskotarra izandakoa. *Jakin* aldizkariko zuzendaria eta *Euskaldunon Egunkariaren* administrazio kontseiluko kide eta lehendakaria izan zen.

Euskal liburugintza, bibliografia eta zentsura izan zituen ikerketagai nagusi. XX. eta XXI. mendeetako euskal liburugintza aztertu eta katalogatu zuen.

Deustuko Unibertsitatean Soziologia irakasle izan zen bi alditan (1976-1978, 1991-1993). Eskolak eman zituen, halaber, EHUn eta Mondragon Unibertsitatean (1998-1999). Oinarrizko ikasketak Forua bere jaioterrian egin zituen. artean, seminarioak pobreen unibertsitateak ziren. 1972an, teologiako ikasketak egin zituen Okzitaniako Tolosan. Minbizi hori zela eta osasun gorabeherekin egin zituen azken urteak, eta haren egoerak okerrera egin zuen 2020ko uztaileko azken egunetan. Etxean hil zen, uztailaren 31n, senideak eta lagun gertukoak agurturik.

Haren omenezko hileta elizkizunak abuztuaren lehen egunetan egin ziren, 2020ko abuztuaren 3an eman zioten azken agurra Usurbilen. Haren heriotzak euskal kulturgintzan eta euskalgintzan oihartzun nabaria izan zuen, haren lanaren eta harenganako miresmenaren erakusle. Euskal komunikabideek luze eta zabal eman zuten gertaeraren berri eta azken agurrean Jaurlaritzako eta alderdi politikoetako goi-ordezkari ugari ere azaldu ziren.

## Landutako alorrak 
### Ikertzailea 
Unibertsitateko titulazio bat baino gehiago zituen. Toulousen (Okzitania) Teologian lizentziatu zen, Parisen Gizarte Zientzietan (orain soziologia izenez ezagunagoa) eta ostera Euskal Herriko Unibertsitatean Informazio Zientzietan lizentziatu zen, adar horretatik doktoregoa eskuratu zuen fakultateko lehen euskarazko tesia aurkeztuta: *Euskal Telebista eta euskara*. Bere ikergai nagusiak dira euskararen eta euskarazko kultura idatziaren historia soziala, liburuaren mundua, euskarazko komunikabideak eta zentsuraren auzia frankismo garaian.thumb|Arantzazun 2018an|alt=|260x260pxEuskaltzaindian lan asko egin zuen Joan Mari Torrealdaik. Bergarako Biltzarrerako (1978) prestatutako txostenaz gain, 2009tik bereziki Azkue Bibliotekaren eta argitalpenen arloan egin zuen lan euskaltzain emerituak. 2011n hartu zuen Azkue Bibliotekako zuzendaritza eta ostera, Azkue Bibliotekako Ohorezko bibliotekari izendatua izan zen, hain zuzen.

Liburuen inguruan jorratutako bizitzan, euskal liburugintza sendotzeko urrats esanguratsu bat lortze aldera, ahalegin handiak egin zituen Euskal Liburutegi Nazionala sortzeko. Liburutegi Nazionalaren proiektuak garrantzi berezia zuen Torrealdairen ustetan, buru-belarri jardun zuen azken urteetan ere zeregin horren inguruko lanetan, eta gogoeta sakona idatzi eta argumentatu zuen, instituzioek hura sor zezaten motibatzeko. Bide horretan, mugarria izan zen euskaltzain oso izendatu zutenean 2009an Foruan eman zuen sarrera hitzaldia: *Bibliografiatik Bibliotekara. Esperantzari leihoa.*

Azken urteetan, Torrealdaik euskarak pairatutako erasoak jorratu zituen *Asedio al Euskera: Más alla del libro negro* (2018, Txertoa) bezalako argitalpenekin. Saiakera horretan euskarak XVIII. mendetik pairatutako erasoak eta errepresioa landu zituen, zazpiehun baino erreferentzia bibliografiko gehiagotan oinarrituz. Torrealdaik, bere hitzetan, helburu honekin idatzi zuen saiakera: 'Nik espero dut irakurleak *Asedio al euskera*n negazionista linguistikoen iritziei aurka egiteko besteko argudio intelektual eta, halaber, moralak aurkituko dituela.'

### Euskaltzaina 
thumb|upright|Joan Mari Torrealdai, euskaltzain (2009)1958an hasi zen euskaraz idazten. Euskaltzaindiak euskaltzain urgazle izendatu zuen 1975eko ekainaren 27an eta euskaltzain oso 2007ko azaroaren 30ean. “Bibliografiatik bibliotekara, esperantzari leihoa” izeneko sarrera hitzaldia irakurri zuen Foruan 2009ko urriaren 31n. 2017an Euskaltzaindiak euskaltzain oso emeritu izendatu zuen Patxi Uribarrenekin batera.

Euskaltzaindian, Bergarako Biltzarrerako (1978) prestatutako txostenaz gain, 2009tik bereziki Azkue Bibliotekaren eta argitalpenen arloan egin zuen lan. 2011n Jose Antonio Arana euskaltzaina hil zenetik 2017ra arte bibliotekari akademikoa izan zen, eta ordutik aurrera ohorezko bibliotekaria. Besteak beste euskaltzain hauen argitalpenak prestatu zituen: Rikardo Arregi, Karlos Santamaria, Martin Ugalde, Luis Villasante. Euskaltzaindiaren *Euskera* aldizkariko aholku batzordeko kidea izan zen 2009 urteaz gero.

### Mendizalea 
[alt=|thumb|260x260px|Mikel Arrizabalagarekin [Beriain (mendia)|Beriain-en]]
Gaztetatik izan zen mendizalea. 60ko hamarkadan Pirinioetara joaten hasi zen eta askoz ere geroago, Mikel Arrizabalagarekin bereziki, Alpeetara maiz joaten zen. Astebururo mendira joan izan ziren urteetan. Euskal Herriko mendi-martxa denak eginak zituen, 40 kilometrokoak. Hiru Handiak, 100 kilometroko martxa, hiru aldiz egina zuen, baina martxa horiek ere berandu egin zituen, 60 urte bete eta gero. Joseba Jakarekin basamortuko maratoia egitekotan ibili ziren luzaz, baina ez ziren inoiz joan. Sei maratoi egin zituen, Joseba Jakarekin batean ere bai. Behobia askotan egin zuen.

Azken 20 urteetan mendian 14.000 kilometro egin zituela Mikel Arrizabalagarekin. Ibilaldi horietako asko jasota daude Mikel Arrizabalagak berak Berria egunkariko *Ibilkari* atalean bildutako 300 testuen artean.

## Ibilbidea 
### Jakin aldizkariko zuzendari (1969-2014) 
[ezkerrera|thumb|[Jakin aldizkariko zuzendaria (1969-2014)]]
Jakin Euskal Herriko kultura-taldea, aldizkaria eta argitaletxea da. Aldizkaria Arantzazun (Oñati) sortu zuten 1956an, frankismo betean, eta euskaraz kaleratzen direnen artean beteranoetarikoa da. "Kultura eta pentsamendua" jorratzen ditu. Jakin Taldeko kide historiko nabarmenak Joseba Intxausti, Joxe Azurmendi, Paulo Agirrebaltzategi eta Joan Mari Torrealdai bera dira. *Jakin* aldizkarian 1960an hasi zen, zuzendaritzan hasieratik eta zuzendari 1967-1969 eta 1977-2014 bitartean. Hain zuzen, lehen etapa horretan zuzendaria zela, hasieran Donostian hartu zuen egoitza eta aldizkariaren tankera aldatu zuen, *Esprit* Frantziako aldizkariaren itxura hartuta. 1969an, berriz, aldizkaria itxiarazi zuten, zentsurak bultzatuta. Aurretik urtebete pasatxo aritu izan ziren proiektua prestatzen. Erabat sinetsita zegoen Torrealdai euskarazko egunkari nazionala sortzeko erronka zailari ekiteko garaia zela hura: «Eztabaida utzi, eta egin dezagun». Torrealdairen moduan, beste hainbat euskaltzalek ere bat egin zuten proiektuarekin. Tartean izan ziren Imanol Murua Uria kazetari eta Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea, Nerea Azurmendi kazetaria, eta Txema Auzmendi kazetari eta jesuita.

1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990ekoaren hasieran egindako lan eskerga. Batzuek erredakzioan, beste batzuek bideragarritasun ekonomikoa antolatzen, eta beste batzuek «diplomazia lanetan». Nagusiki zeregin horretan aritu zen Torrealdai, «pixkanaka horma lodiak hausten eta ateak irekitzen». Eta ezina egina bihurtu zuten 1990eko abenduaren 6an Euskaldunon Egunkariaren lehen alea argitaratu zenean.thumb|upright|Martin Ugalderen omenezko ekitaldian, 1997an (iturria: Aiurri aldizkaria)2003an, Euskaldunon Egunkariaren itxieraren prozesuan, Guardia Zibilak atxilotu, torturatu eta espetxean sartu zuen administrazio kontseiluko beste kideekin batera (Txema Auzmendi, Martxelo Otamendi, Xabier Oleaga eta Iñaki Uriarekin). Orduko Espainiako Gobernuak abiatu zuen prozesua egunkaria ETArekin harremanetan egotea leporatuta. 2010ean, Auzitegi Nazionalak Torrealdai, Otamendi, Uria, Auzmendi eta Oleaga errugabe zirela onartu zuen, akusazioen argudioak gogor kritikatuz eta ETArekiko lotura ukatuz. Epai hori ez zuten akusazio bidegabeko kide ziren AVT eta Dignidad y Justicia elkarte espainiar nazionalistek onartu. Otamendi Torrealdairekin batera atxilotu zuten.

Torrealdaik berak hasieran ez zituen torturak salatu: bost urte behar izan zituen mina kanporatzeko. Zauri sakona izan zen. Eta ez zen atxiloaldi ondoren amaitu: 11 urteko auzibide luzeak etorri ziren ondoren —Torrealdai auzi nagusian eta ekonomikoan zegoen—. Baina kaltea eginda zegoen, bai pertsonala, bai profesionala. «Sarraskia» egin ziotela salatu zuen: paper asko ez zizkioten itzuli, eta itzuli zizkiotenak desordenaturik zeuden. «Ez da borondaterik gabe egina. Ezabatu egiten dizute memoria, badakite-eta ni bezalako baten indarra bere dosierretan dagoela. Nire informazio bilketetan oinarritutako lanik ez dut egin ordutik».
[erdian|thumb|500x500px|'[Sisiforen paperak antzezlanaren aktore batzuk agurtzen (2020). Anjel Alkain aktoreak egin zuen "Torregarai"-ren papera,]]

### PuntuEUS Fundazioko lehendakaria (2015-2017) 
2015etik 2017ra PuntuEUS Fundazioko lehendakaria izan zen Joan Mari Torrealdai., Andoni Sagarnarengandik hartuz errelebua. Torrealdairen bi urteak garrantzitsuak izan ziren: domeinua egonkortu zen, eta bideragarri bihurtu zuten.

Horrez gain, 2020. urtera bitarteko erronkak identifikatu zituzten, Fundazioaren Patronatua berriztatu zuten erakunde berriak integratuta: Kontseilua, Euskal Idazleen Elkartea, EKE, ESLE, Euskaltel, Euskaltzaindia, EHU, EITB eta PuntuEUS Elkartea. 2017ko urtarrilean, Iñaki Goirizelaiak hartu zion errelebua lehendakari lanetan, EHUren izenean.

Fitxategi:Torrealdai puntuEUS lehendakaria 01.png|PuntuEUS Fundazioko bilera batean (2015)
Fitxategi:Torrealdai Goirizelaia puntuEUS lehendakariak.jpg|Gorizelaiari PuntuEUSeko lehendaritza pasatzen 2017an.

## Lanak 
Joan Mari Torrealdairen argitalpen guztiak 2020an digitalizatu zituen Jakin Fundazioak Gipuzkoako Foru Aldundiaren laguntzarekin. Guztira, 593 idazlan eta 13.614 orrialde digitalizatu zituzten, 57 urtetan zehar idatzi eta argitaratutakoak. Hainbat ziren landu zituen gaiak: liburugintza, kazetaritza, euskararen historia soziala, euskal literaturaren soziologia, zentsura, euskal prentsa, politika eta gizartea, hezkuntza. 

Hainbat aldizkaritan idatzitako artikulu ugariez gain, 20 liburutik gora argitaratu zituen. Orotara, 24 liburu, 47 liburu-atal eta 554 artikulu idatzi zituen. Artikulu horiek 41 egunkari eta aldizkaritan azaldu ziren. Aldizkariko artikuluak horien artean asko *Jakin* aldizkaria argitaratu zituen, baita honakoetan ere bai: (*Zeruko Argia*, *Comun*, *Jakin, Anaitasuna, Egan, Elgar, Arantzazu, Guipúzcoa, Jaunaren Deia, Argia, RIEV, Euskera...* Eta gainera, 3 liburu itzuli zituen eta beste bitan editore-lanak egin zituen.

1977az geroztik landu zuen lan bibliografikoak bi alor nagusi izan zituen:
* Batetik, liburua bera gizarte adierazle gisa ulertuta liburugintzaren azterketa, *Jakin* aldizkariaren 30 zenbakitan emana, eta modu zabalagoan *Euskal idazleak, gaur* eta *Euskal Kultura gaur. Liburuaren mundua* liburuetan sakondua.
* Eta, bestetik, liburuen katalogoa, fitxa bibliografikoz osatua. Euskal Liburuaren Behatokia sortzeko lan egin zuen.
Euskaltzale sutsua izan zen, eta behin baino gehiagotan salatu zituen diglosiak dakartzan kalteak, eta bereziki prentsari buruz hauxe adierazi zuen:

### Saiakerak 
* *Ipar Euskal Herria* (1969, Jakin)
* *Erlijioa hauzipean* (1971, Jakin) Joseba Arregi, Joxe Azurmendi, Eusebio Osa, Jose Luis Alvarez, eta Piarres Xarritonekin
* *Iraultzaz* (1973, *Jakin*)
* *Kultura eta fedea* (1974, Jakin) Paulo Agirrebaltzategi, Iñaki Bereziartua, Andoni Sagarna, eta Pello M. Zabaletarekin. ISBN: 84-7240-074-3
* *Marx eta Jesus Europan.* (1975, Jakin) Joxe Azurmendi, Jesus Mari Mujika, Beatriz Narbaiza, eta Manex Pagolarekin. ISBN 84-7240-081-6 
* *Euskal idazleak, gaur* / Historia social de la lengua y literatura vascas (1977, Jakin) Joseba Intxaustirekin Euskarazko idazleei buruzko ikerketa soziologiko bat.
* *Euskal kultura gaur* (1997, Jakin) Euskarazko kulturaren egoerari buruzko ikerketa soziologiko mardula. 
* *El libro negro del euskera* (1998, *Ttarttalo*) Euskarak mendeetan zehar jasandako erasoei buruzko liburua.
* *La censura de Franco y el tema vasco* (1999). Liburu honek Irun Hiria Saria eskuratu zuen 199an saiakera modalitatean.
* Euskaltzaindia, Ekin eta Jarrai (2009, Euskaltzaindia), Imanol Murura Uriarekin batera.
* *Asedio al euskera. Más allá del libro negro* (2018, *Txertoa*).
* *De la hoguera al lápiz rojo. La Censura franquista en el País Vasco* (2019, *Txertoa*).
* *Egunkaria, gizarte zibilaren arrakasta*. (Elkar, 2022).

### Biografiak 
* Salbatore Mitxelena (1970, Jakin)
* Rikardo Arregi (1971, Jakin) Alfabetatze Batzordea, Joseba Arregi Aranburu, eta Rikardo Arregi Aranbururekin.
* *Martin Ugalde, Andoaindik Hondarribira Caracasetik barrena* (1998)
* Martin Ugalde: (1921), (2003, Bidegileak) ISBN: 84-457-1989-0
* *Imanol Murua, Gipuzkoako alkate* (2004, *Alkartasuna Fundazioa*)
* Karlos Santamaria gaiez gai (2013, Jakin). Paulo Agirrebaltzategi, Xabier Apaolaza, Xabier Eizagirre, Andoni Ibarra, eta Joseba Intxaustirekin. ISBN: 978-84-95234-4-6
* Luis Villasante.

Fitxategi:Martin Ugalde Orradre 11 (97-477).jpg|Martin Ugalde
Fitxategi:Salbatore Mitxelena Zarauzko Hitza.jpg|Salbatore Mitxelena
Fitxategi:Rikardo Arregi.jpg|Rikardo Arregi
Fitxategi:Imanol Murua Karlos Santamaria Etxenike.jpg|Karlos Santamaria, Imanol Murua eta Etxenike
Fitxategi:Luis Villasante euskaltzaina 1989an.jpg|Luis Villasante

### Artikuluak aldizkari orokorretan 
* Jakin aldizkarian 159 artikulu idatzi zituen, 1964tik 2020ra
* Anaitasuna aldizkarian 154 artikulu idatzi zituen

### Bibliografiak 
* *XX. mendeko euskal liburuen katalogoa* (1993, *Gipuzkoako Foru Aldundia*)
* 1976tik aurrera  euskaraz argitaratutako liburuen katalogoa prestatu zuen urtero. Eta hortik abiatuta euskarazko produkzioari buruzko hausnarketa egiten zuen, indarguneak eta ahulguneak seinalatuz. Azterketaren txostena *Jakin* aldizkarian argitaratzen zuen artikulu moduan. "*Euskal liburugintza 1976an*"... "*Euskal liburugintza 2017an*" izenburuko artikuluak izan ziren. Azkena 2017koa 2020an argitaratu zuen.

Fitxategi:Torrealdai Euskal Liburugintza1976 01.png|Lehen orrialdea
Fitxategi:Torrealdai Euskal Liburugintza1976 02.png|3. orrialdea
Fitxategi:Torrealdai 2017 liburuen Taula.png|2017an euskarazko liburuak gaika]]

## Sariak eta errekonozimenduak 
alt=|thumb|250px|Gipuzkoako Domina *Jakin*i ematen, 2018an

Besteak beste, sari hauek jaso zituen:
* 2007: Ohorezko aipamena, XIX. Rikardo Arregi Kazetaritza Sarian
* 2009: Dabilen Elea Saria. EEE, EIE, EIEP, EIZIE eta Galtzagorri elkarteek emana
* 2010: Lauaxeta Saria, euskara eta euskal kultura sustatu, zabaldu eta normalizatzeko egindako lanagatik, Bizkaiko Foru Aldundiak emana.
* 2011: Azkue Bibliotekako Ohorezko bibliotekari izendatua izan zen.
* 2015: Euskal Herriko Ikastolen Elkartearen omenaldia Usurbilen Kilometroak festan
* 2018: Gipuzkoako Urrezko Domina jaso zuen Jakin Taldearekin (Jose Azurmendi, Joseba Intxausti, Paulo Agirrebaltzategi eta Joan Mari Torrealdai).
* 2018: “Zentsura eta literatura” EHUk antolatutako nazioarteko biltzarrean egindako omenaldia
* 2018: Bilboko Liburu Azokaren Urrezko Luma
*2021: uztailaren 30ean, heriotzaren urteurrenean «Joan Mari Torrealdairen eguna» ospatu zen  Martin Ugalde Kultur Parkean.  Goizean, bere ekarpen zabala aztertu zuten jardunaldian (Dabid Anaut euskalgintzan egin zuen bideaz, Xabier Eizagirrek liburugintzako lanaz, Lourdes Otaegik zentsurari buruzko ikerketak eta Imanol Muruak kazetaritza-ibilbidea). Arratsaldeko omenaldiko parte hartzaileak Mikel Urdangarin, Andoni Egaña, Oihana Iguaran, Paulo Agirrebaltzategi, Mikel Arrizabalaga, Garazi Torrealdai eta Manex Torrealdai. dena Lorea Agirrek eta Joan Mari Larrartek koordinatuta.
*2022: Joan Mari Torrealdai Beka sortu zuten Jakin Fundazioa eta Usurbil-eko udalaren artean, 14.000 € 'Euskara eta kultura gaurko eta biharko gizartean' ikertzeko.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txema Auzmendi
* Martxelo Otamendi
* Xabier Oleaga
* Iñaki Uria

## Kanpo estekak 
*
* Joan Mari Torrealdairen lan guztiak digitalizatuta Guztira, 593 idazlan eta 13.614 orrialde dira, 57 urtetan zehar idatzi eta argitaratutakoak. 24 liburu, 47 liburu zati, 517 artikulu, 3 itzulpen eta edtore bi liburutan. Gipuzkoako Foru Aldundiaren eta Jakin Fundazioaren arteko hitzarmenari esker gauzatu ahal izan zen.
*
* *Joan Mari Torrealdairi omenaldia. (jakin Fundazioa, 2021-07-30)*
*Torrealdairen ahotsa iruditan Nagore Arin (Berria, 2020-08-01)
* Joan Mari Torrealdai literaturaren zubitegian
* Joan Mari Torrealdairi egindako elkarrizketa euskonews.com webgunean
* Joan Mari Torrealdai Inguma datu-basean
* Joan Mari Torrealdai Berria egunkarian eta egunkari hark haren omenez eginiko gehigarri berezia.
* «Joan Mari Torrealdai Nabea», *Plazaberri*, 28. zenbakia, 2007ko abendua.
* *Joan Mari Torrealdai lau haizeetara*Mikel.Arrizabalaga. (2020-07-31). Berriatb, Youtube.
* Joxe Azurmendi Kongresua: irekiera ekitaldia (2019-12-11)Joan Mari Torrealdai, Jakin. Bideoa
* Jakineko talde historikoak jaso du 2018ko Gipuzkoako Urrezko Domina. Banaketa ekitaldia (2018-12-19). Jakin Bideoa.
* Jakineko talde historikoari 2018ko Gipuzkoako Urrezko Domina. Banaketa ekitaldia (2018-12-19). Gipuzkoako Foru Aldundia. Bideoa.
* "Asedio al euskera. Más allá del libro negro", Joan Mari Torrealadai, Juan Carlos Moreno. Koldo Mitxelena Liburutegia (2018-06-06) Bideoa
*  Joan Mari Torrealdai. Auñamendi Entziklopedia