open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae

***Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae*** () Arnaut Oihenartek latinez idatzitako liburu bat da, Parisen 1638an argitaratua. Liburu garrantzitsua da Euskal Herriko literaturaren historian. Oihenart (Maule, Zuberoa, 1592-Donapaleu, Nafarroa Beherea, 1668) poeta, legegizona, historialaria eta politikaria izan zen. Latinez idatzitako liburu horretan, gai historikoekin batera, euskararen gramatika labur bat plazaratu zuen.

## Ezaugarriak 
Oihenarten obra historiografikorik handiena da. Bi Baskonien historia, iberiarrarena eta akitaniarrarena, aztertzen du, historiaren ikuspegitik, hiru liburukitan banatuta. Antzinako baskoiei eta kantabriarrei buruz hitz egiten du, haien hizkuntzei buruz, Nafarroako antzinako historiaz, haren erregeen genealogiaz, eta azkenik Akitaniako baskoiez. Bi Baskonien ezagutza sakona erakusten du, bai eta euskaraz ongi baino hobeki dakiela ere, zeina erabilgarria baitzaio toponimoak azaltzeko. Zorroztasun kritikoz idatzita dago, eta aipatzekoa da, XVII. mendeko liburu bat izanik, Euskal Herriari buruzko batasunezko ikuspegia. Obra honen ezaugarri nabarmen bat unibertsaltasuna da, gaiari geografia, etnografiaren, hizkuntzalaritzaren eta genealogiaren ikuspuntutik ekiten baitio.

Historiarekin batera, euskararen morfologiari buruzko 24 orrialde dakartza (deklinabideaz, izenordainez eta aditzaz); bertan, gramatika klasikotik —greko-latindar gramatikatik— aldendu eta euskararentzat molde berriak aurkitzen ahalegindu zen.

Lehen edizioa 1638an plazaratu zuen; eta handik ia hogei urtera, 1656an, aldaketa gutxi batzuk eginda, berriro ere argitaratu zuen.

## Itzulpena 
Javier Gorosterratzuk 1926an liburua gaztelaniara itzuli zuen: *Noticia de las dos Vasconias, la Ibérica y la Aquitana.*

## Garrantzia 
Lan horretan, bere garaikideen artean oso zabaldurik zeuden teorien aurrean (hala nola euskokantabrismoa eta tubalismoa), oso jarrera kritikoa azaltzen du. Haatik, gerora oinarrigabea dela frogatu den beste teoria baten alde egiten du Oihenartek liburu horretan: euskoiberismoaren alde.

Halaber, euskaldunontzat liburuak beste elementu garrantzitsua du: Euskal Herri osoaren historiaren berri ematen da, hala Hegoaldea nola Iparraldea aintzat harturik, euskaldun baten ikuspuntutik.

## Bibliografia 
* Arnaut Oihenart: *Notitia utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae*. Gasteiz: Eusko Legebiltzarra. Ondare Historiko bilduma, 1993. ISBN-10: 8487122469. ISBN-13: 978-8487122460.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jatorrizko liburua.
* : [Testua gaztelaniaz, Javier Gorosterratzu(https://eu.wikipedia.org/wiki/Javier_Gorosterratzu)ren itzulpena.]
* :[Notitia utriusque Vasconiae liburuaren iturri historikoen Ricardo Zierbide(https://eu.wikipedia.org/wiki/Ricardo_Zierbide)ren artikulua.]
Parkinsonen huskeriaren legea

[thumb|Bizikletentzako aterpetxo bat. [Cyril Northcote Parkinson|Parkinsonek erabili zuen adibidea.]]
**Parkinsonen huskeriaren**, **hutsalkeriaren** edo  **arrunkeriaren legea**, maiz **bizikleta aterpetxoaren legea**, Cyril Northcote Parkinsonek 1957ko liburu batean deskribatutako isuri kognitiboa da, bizikletak aparkatzeko aterpetxo batekin azaltzen dena.  Argudioa honela azaltzen da: erakundeek garrantzi neurrigabea ematen omen diete gai hutsalei. Parkinsonek, liburu batean, deskribatzen zuen zentral nuklear bateko administrazio kontseilu gorenak nola luze erabiltzen zuen bizikletentzako aparkalekuko sabaiko habeei buruz, bizikletentzako aterpetxo baten zehaztasunei buruz. Energia nuklearreko instalazioari buruz proposatutako diseinuei buruzko gai garrantzitsuenak labur eztabaidatu eta azkar batean alde batera uzten zituzten bitartean. Gai konplexuenekin kontseiluko pertsonek ezin zuten luzeegi eztabaidatu, ardurak teknikariengan uztea hobesten zuten eta ez zuten euren ezjakintasuna agerian utzi nahi. Bizikleten aparkalekuko aterpetxoaren gaiarekin, ordea, kontseilariak seguruago sentitzen ziren eta gai horrekin euren ezagutza teknikoak erakutsi nahi izaten zuten.

## Argudioaren azalpena 
Parkinsonen huskeriaren Lege honen kontzeptua, lehenik eta behin, kudeaketaren "Parkinsonen Legea" parodia zabalaren korolario gisa aurkeztu zen. Parkinson jaunak bere "objektibotasunaren Legea" irudikatzen du erreaktore nuklear baten kudeaketaz arduratzen den goi batzorde baten batzar formal baten adibidearekin. Batzordea, lehenik eta behin, erreaktorearen eraikuntzaren funtsezko alderdietan kontzentratzen da, eta berehala agortzen da gai zerrenda. Kontu tekniko korapilatsuetan ez dira batzordeko partaideak galduko. Gero, gai zerrendako azken puntura iritsita, bizikletentzako aparkaleku bat eraikitzeari buruzko eztabaidaren puntura iristean, ordea, eztabaidak amaigabeak egiten dira. Parkinsonen arabera, "**Agendako edozein alderditan inbertitutako denbora, tartean dagoen [diru] baturarekiko alderantzizko proportzioa izango da**". Bere adibidean, erreaktore bat eraikitzeko gaiarekin erabiltzen den denbora laburra da, eraikuntza hori oso garestia eta konplikatua delako, hain garesti eta konplikatu non gizabanako ertainak ezin baitu ulertu; beraz, onartzen da horretan lan egiten dutenek jakin beharrekoak ulertu egingo dituztela eta erabaki zuzenak hartuko dituztela, kudeaketa batzordeari enbarazu egin gabe gainera. Bestalde, edonork jakin dezake bizikletentzako aparkaleku merke eta sinple bati buruz; beraz, bizikletentzako aterpetxo bat planifikatzeak eztabaida amaigabeak eragin ditzake, inplikatutako guztiek beren ikuspegi pertsonalarekin lagundu nahi baitute.

## Ikus, gainera 
* Parkinsonen legea(k).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maribi Unamuno

**Maribi Unamuno Garate** (Aulesti, Bizkaia, 1957) bizkaitar filologoa da.

EHUko Ekonomia eta Enpresa fakultatean euskara irakasle ohia. Lea Artibaiko Jeurt! aldizkariaren sustatzailea. Bizkaiera sustatzeko Mendebalde Kultura Alkarteko kidea. Euskararen inguruko ikerketa ugariren egilea. Euskaldunon Egunkarian zutabegile izandakoa.

## Biografia 
### Lehen urratsak 
Aulestin jaio zen, beti zabalik egoten zen kale-etxe batean. Kalean ordu asko ematen zituen, baina baserriko jendea ezagutzeko aukera ere izan zuen. XX. mende erdian jaio, XIX. mendekoak ezagutu, eta XXI.ean bizi.
Gaztea zela joan zen kanpora ikastera, Miranda de Ebroko ikastegira, garai hartan herri txikietako haurrek ikasten jarraitzeko aukera bakarretarikoa barnetegiak baitziren. Giro erabat erdalduna zen Mirandakoa. Halere, beranduago, betiko hizkuntzekiko bere jakin-minak eraginda Euskal filologia ikasten hasi zen Deustuan.

Lanean ere hizkuntzarekin lotuta aritu izan da beti. Ikasketak amaitu ostean Aulestiko Udalean hasi zen lanean, ondoren, Begoñako Andra Mari ikastegira joan zen euskara irakastera eta gero Euskal Herriko Unibertsitatera.

## Argitalpenak 
* Gutiziak bilduman ipuin bat (Txalaparta 2000).
* Euskalkien lekua literaturan (1999).
* Mendebaldeko berbetearen formalizazinoa (2000).
* Euskalkia eta administrazioa (2002)
* Ahozkotasuna aztergai (2003).
* Antzorrilleta" ahozko transmisioaren lekuko. Artikulua (2015) Literatur kritika, Folklorea, Euskara.
* Haurrentzako kantak bilduma. Alaia diskoan a capella (2017) 
* Beste hainbat artikulu eta lan ere argitaratu ditu. 

## Bestelakoak 
### Mendebalde Kultura Alkartea 
Maribik Bizkaiera sustatzaile dihardu Mendebalde Kultura Alkartean. Euskalkiak
eta euron erabilera indartzea helburutzat duen irabazi asmo gabeko
elkarte akademikoan. Hainbat jardunaldi eta argitalpen egin ditu urte hauetan.  

2012an Urrezko Luma emon zion Mendebalde elkarteari, Bizkaiko Foru Aldundiak, Bilboko Udalak
eta Euskal Editoreen Elkarteak antolatzen duen Bilboko
Liburu Azokak.

### Jeurt aldizkaria 
1990. urte inguruan Jeurt aldizkariaren sortzaileetariko bat izan zen Maribi. Bailara mailako aldizkaria atera zuten inguruko kontuak jendeari jakinarazteko baina benetako helburua jendea euskeraz irakurtzen jartzea zen. Aldizkariak 10 urte inguru iraun zuen.

### Zemendia emakume elkartea 
1994. urtean beste hainbat emakumerekin batzar edegi baten bildu eta Zemendia taldea sortzen jardun zuen. Harrezkero taldea herrian erreferente bihurtu zen. Emakumeen independentzia bideratzeko, besteak beste, andrazkoak kotxeko karneta aterateko ikastaroak antolatzea izan zen egitekoetariko bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Maribi Unamuno Auñamendi Eusko Entziklopedia(https://eu.wikipedia.org/wiki/Au%C3%B1amendi_Eusko_Entziklopedia)n]
Ars amatoria

*Ars amatoria* ("Maitasun ikasbidea" euskaraz) Publio Ovidio (Sulmona, K.a. 43-Tomis, Eszitia Txikia 17 edo 18an) poeta erromatarrak K. o. 1. urte inguruan ezagutzera eman zuen erotismoari buruzko lan ospetsua da. Liburua hiru liburuki edo kantutan plazaratua izan zen. Testuaren gai nagusia maitasun harremanen inguruko aholkuak ematea da: non aurkitu emakumeak, nola lortu haien faborea, nola gorde bizirik maitasuna, behin galduez gero nola berreskuratu, nola saihestu beste norbaitek kentzea...

## Erbestea 
K.o. 8. urtean Augusto enperadoreak Ovidio erbestera bidali zuen Itsaso Beltzaren ertzean zegoen Tomis herrira (gaur egun Errumanian), eta haren liburuak liburutegi publikoetatik kentzea agindu zuen. Ez dago garbi zergatik zigortu zuten; adituen ustez tarteko gertatu omen zen enperadorearen familian eskandaluren batean; beste batzuen ustez Augustori gaitzesgarria iruditu omen zitzaion *Ars Amatoria* olerki erotikoa.

## Edukia 
Nahiz eta asmo didaktikoa duen lana izan edukia eta forma elegia batena da. Horren arabera metroa hexametro izan behar zen baina horren ordez elegia distikoa izan zen. 

Lehenengo bi liburukietan poema gizonezkoei zuzenduta dago. Gaiak hauek dira: «Nola eta non lortu emakume baten maitasunaren inguruan» eta «Nola mantendu lortutako maitasunaren inguruan». Lehenengo liburu horiek arrakasta itzela izan zuten eta horrek hirugarren liburukia idaztera bultzatu zion. Hirugarren hori emakumeei eskainita dago: «Gizona erakartzeko emakumeentzako aholkuak». Hirugarren hau ziur asko 2 urtean plazaratu zen.

## Euskaraz 
Andima Ibinagabeitiak liburuaren bertsioa egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Liburua latinez eta gaztelaniaz.
*  Liburua frantsesez.
*  Entzuteko bertsioa.
* Ars Amtoria. Ovidio. *The Laitn Labrary*.
Frantziar Volta Garaia

**Volta Garaia** () 1919ko martxoaren 1ean ezarritako kolonia bat izan zen, Senegal Garaia eta Niger eta Boli Kostako kolonien zati izan ziren lurraldeetatik sortua. Kolonia 1932ko irailaren 5ean desegin zuten Boli Kostan, Frantziar Sudanen eta Nigerren artean banatuta.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, 1947ko irailak 4an, kolonia, Frantziar Batasunaren zati bezala berrezarria izan zen, bere aurreko mugekin. 1958ko abenduaren 11n Goi Voltako Errepublika Autonomo bezala berreratu zuten, Frantziako Erkidegoaren barnean, eta bi urte beranduago, 1960ko abuztuaren 5ean, erabateko independentzia lortu zuen.

Volta Garaia izenak, herrialdeak, Volta ibaiaren ibilgu garaia (Volta Beltza) eta honen bi ibaiadarrak, Volta Zuria eta Volta Gorria, aurrekoaren adarra zela adierazten du.

## Gobernadore kolonialak 
### Lotinant-gobernadore (1919-1932) 
* Édouard Hesling (1919-1927)
* Robert Arnaud (1927-1928) (bitartekaria)
* Albéric Fournier (1928-1932)
* Gabriel Descemet (1932)

### Gobernadore (1947-1958) 
* Gaston Mourgues (1947-1948) (bitartekaria)
* Albert Mouragues (1948-1953)
* Salvador Jean Étcheber (1953-1956)
* Yvon Bourges (1956-1958)
* Max Berthet (1958) (bitartekaria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seyni Kountché

**Seyni Kountché** (Fandou, Mendebaldeko Afrika Frantsesa, 1931ko uztailaren 1a - Paris, 1987ko azaroaren 10a) nigertar militar eta politikaria izan zen. Nigerko bigarren presidentea izan zen.

Frantziako armadaren kidea izan zen Nigeren independentziara arte. 1974ko apirilaren 5ean estatu-kolpe bat zuzendu zuen Hamani Dioriren aurka eta Militar Gorena Batzordearen lehendakari bihurtu zen. Parisen hil zen eta Ali Saibou haren ondorengoa izendatu zen.
Ken Thompson

**Kenneth Lane Thompson** (New Orleans, Louisiana, Ameriketako Estatu Batuak, 1943ko otsailaren 4a), **Ken Thompson** izen-deiturez ezagunagoa, informatikako aitzindaria da. Bere lana B programazio lengoaiarekin eta UNIX sistema eragilearen eta 9. Planarekin Bell laborategietarako. Thompsonek, Dennis Ritchierekin batera, UNIX sistema eragilea sortu zuen.

## Bizitza 
1965ean zientzietan lizentziatu zen eta 1966an ingeniaritza elektrikoko eta informatikako masterra lortu zuen Kaliforniako Unibertsitatean.

1960ko hamarkadan, Thompsonek eta Dennis Ritchiek Multics sistema eragilea landu zuten. Multics idazten ari zen bitartean, Thompson-ek B programazio lengoaia sortu zuen, bere emaztea bezala, Bonnie izendatu zuen. Bai Thompsonek, bai Ritchiek Multicsen garapena bertan behera utzi zuten, gero eta konplexuagoa zelako, eta 1969an UNIX sistema eragilea sortu zuten. Thompsonek B programazio lengoaia ere diseinatu zuen, C aitzindaria.

1992ko irailaren 2an, UTF-8 karaktere kodea asmatu zuen Rob Pikerekin batera, baina ez zen ofizialki aurkeztu 1993ko urtarrila arte, San Diegoko kongresuan.

Joseph Condonekin batera, Belle sortu zuen, xake-ordenagailuetarako hardware eta softwarea. Geroago, John Roycroft xake adituaren laguntzarekin, Thompsonek CD-ROMean banatu zituen bere lehen emaitzak.

Thompsonen programazio estiloak eragin handia izan du beste programatzaile batzuetan.

2000. urtearen amaieran, Thompson Bell laborategietatik erretiratu zen, Entrispheren lan egiten zuen 2006. urtera arte. Gaur egun, Googlen lan egiten du, Go hizkuntzaren garapenean.

## Sariak 
* Turing Saria (1983), Dennis Ritchierekin batera. Sistema eragileak orokorrean garatzeari eta bereziki UNIX sortzeari egindako ekarpenengatik.
* Estatu Batuetako Teknologiaren Domina Nazionala (1999).
* IEEEko Tsutomu Kanai Saria (1999).
Planeta-sistema

thumb|261x261px|Planeta-sistema baten irudikapen artistikoa.
**Planeta-sistema** orbita baten barnean edo orbitatik at izar bati grabitazionalki loturik dauden eta izarrak ez diren argizagien multzoa da. Hizkera xehean, planeta bat edo gehiago dituzten sistemek planeta-sistema bat eratzen dute, baina, horretaz gain, planeten ordez sistema horrek planeta nanoak, asteroideak, satelite naturalak, meteoroideak, kometak, planetesimalak edo disko zirkumestelarrak (edo aipatutakoen artetik zenbait) baldin baditu, planeta-sistematzat hartuko da sistema. Alabaina, Eguzkiak bere inguruan orbitatzen diharduten argizagiekin batera, Lurra barne, sortzen duen sistemari Eguzki-sistema deritzo. **Exoplaneta-sistema** terminoa ere baliatzen da planeta-sistema bati erreferentzia egiteko.

2019ko azaroaren 1ean 4.126 egiaztatutako exoplaneta ezagutzen ziren, 3.067 planeta-sistemetan banatuta eta 671 sistemetan planeta bat baino gehiago ezagutzen zirela. Hondakinen diskoak ere ohikotasunez aurkitu dira, baina bestelako gorputzak atzematea askoz zailagoa da, txikiak izateaz gain, argirik igortzen ez dutelako.

Astrobiologian planeta-sistema baten gune bizigarriari buruz sarritan hitz egiten da, eremu horretan kokaturik dauden planeta edo argizagietan ura bada, egoera likidoan egon daitekeelako eta beraz, Lurrean sortu den biziaren antzekoa eduki dezakeelako argizagiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sudan Frantsesa

**Sudan Frantsesa** (; ) 1880 eta 1960 artean mendebaldeko Afrikan kokaturiko antzinako kolonia, eta, ondoren, itsasoz haraindiko lurralde frantses bat izan zen. Mendebaldeko Afrika Frantseseko kidea izan zen urte haietan, Mali estatu independente bihurtu zen arte. Kolonia, formalki, Sudan Frantsesa deitu zuten 1890etik 1899ra, eta, berriro ere, 1920tik 1958ra, bere existentzian zehar izen barietate handia izan zuen arren. Kolonia, hasiera batean, frantziar tropek gidatutako proiektu militar bezala ezarri zuten, baina 1890eko hamarkadaren erdialdean administrazio zibilaren pean geratu zen.

1900. urtean, berrantolaketa administratibo batzuek, Frantziako administrazioaren gorakada ekarri zuten, nekazaritza, erlijioa eta esklabotza bezalako gaien inguruan. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Modibo Keïta buruzagia zuen Afrikako Elkartze Demokratikoa (RDA) independentziaren aldeko indar politiko garrantzitsuena bihurtu zen.

Malik, hasiera batean, Frantziarekin lotura estuak mantendu zituen, eta Senegalekin federazio iragankor batean elkartu zen 1959an, baina bi herrialdeekiko loturak azkar ahuldu ziren. 1960an, Sudan Frantsesa ofizialki Maliko Errepublika bihurtu zen eta Senegal Frantziatik are gehiago urruntzen hasi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1889ko Nazioarteko Erakusketa

**1889ko Parisko Erakusketa Unibertsala** (frantsesez *Exposition universelle de Paris de 1889*) hamargarren Erakusketa Unibertsala izan zen, Parisen ospatua 1889ko maiatzaren 6tik urriaren 31ra. Bastilla hartu zeneko mendeurrenean ospatu zen, tradizioz Frantziako Iraultzaren hasierako ikurtzat hartu izan den gertaera.

Erakusketa honek une goren bat markatu zuen, aldi luze bati amaiera eman ziona. Eraikuntzan ikusmolde berriak eta industrian aurrerapen berriak batu ziren Erakusketari distira eta eragin handia emateko.

Erakusketa guztira 0,96 km2 luze-zabal zen, bere gain hartuz Marteren Zelaia, Trocadéro, quai d'Orsay, Esplanade des Invalides eta Sena ibaiaren zati bat. Ikur nagusia Eiffel dorrea izan zen, Erakusketako sarrera arku bezala balio zuena.

## Datuak 
thumb|left|Tierra del Fuegoko (Patagonia argentinarra) bertakoak, Maurice Maître bale-arrantza enpresaburu belgikarrak Parisera ekarri zituen erakusketarako.
* Gastua: 41.509.000 libera
* Diru-sarrera: 49.500.000 libera
* Bisitariak: 32.250.297
* Erakusketariak: 61.722, horietatik %55 frantsesak
* Herrialde parrehartzaileak: 35

## Bibliografia 
* *Grand Dictionnaire Universel du XIXe*, Larousse

* LINDA AIMONE, CARLO OLMO, *Les Expositions Universelles 1851-1900*, Belin

* JEAN LORRAIN, *Mes Expositions Universelles (1889-1900)*, Honoré Champion Paris

* *Le Temps, 14 février 1887*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ginea Frantsesa

**Ginea Frantsesa** () mendebaldeko Afrikan kokaturiko frantziar kolonia izan zen 1894-1946 bitartean, eta itsasoz haraindiko lurralde frantsesa 1946tik 1958ra. Azken urte horretan independizatu zen, Gineako Errepublika izena hartuta.

## Historia 
Ginea Frantsesa 1891n sortu zen, Rivières du Sud (1882-1891) aurreko koloniaren muga berberak zituelarik. 1882 baino lehen, Ginea Frantseseko kostaldeko zatiak Senegalgo frantziar koloniaren zati ziren.

1891n frantziarrek Rivières du Sud Dakarreko gobernadore kolonialaren kontrolpean jarri zuten, Porto Novotik ekialdera (gaur egungo Benin) frantziar kostako eskualdeen gaineko autoritatea zuena. 1894an Rivières du Sud, Boli Kosta eta Dahomey kolonia 'independenteetan' banandu zen. Rivières du Sud izenekoa Ginea Frantsesa izendatu zuten. 1895ean, Ginea Frantsesa menpeko kolonia bihurtu zen, eta bere gobernadorea gobernadoreorde izatetik Gobernadore Orokor izatera pasa zen. 1904an, Mendebaldeko Afrika Frantsesa eratu zuten Ginea Frantsesa, Senegal, Dahomey, Boli Kosta eta Goi Senegal eta Nigerrekin batera, bakoitza teniente gobernadore batek gobernatua (Dakarreko gobernadore nagusiaren kontrolpean zeudenak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyassalandia

**Nyassalandia** () 1907ko uztailaren 6an ezarritako britainiar protektoratu bat izan zen, Erdialdeko Afrikako Protektoratu Britainiarrak izena aldatu zuenean. Bere izenak, herrialdearen ipar-mendebaldean dagoen Nyassa lakuari zor dio. 1964tik aurrera, herrialdea Malawi izenarekin ezagutzen da, eta Nyasa lakua Malawi bezala. 1953 eta 1963 artean, Nyassalandia, garai hartan Ipar Rhodesia eta Hego Rhodesia lurraldeekin elkartu zuten, Rhodesia eta Nyassalandiako Federazioa eratuz. Hau britainiar esperimentu kolonial bat izan zen, afrikar eskualde hori ekonomikoki garatzea eta eskualde honetako irrika independentistak mantentzen saiatzea helburuak zituena eta bere asmoetan porrot egin ondoren desegin zutena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urre Kosta Britainiarra

**Urre Kosta Britainiarra** () edo, besterik gabe, **Urre Kosta**, Gineako golkoan, Afrikako mendebaldean zegoen britainiar kolonia bat izan zen. 1957an independentzia lortu zuen, eta orduan Ghana izena hartu zuen.

Urre Kosta Britainiarra 1867an eratu zuten, gobernu britainiarrak Afrikako Merkatarien Konpainia desegin zuenean eta kostaldean zehar zituen lurraldeez jabetu zituenean. Europako beste herrialde batzuetako gainerako lurraldeez ere jabetu ziren, Urre Kosta Daniarra 1850ean eta Urre Kosta Herbeheretarra 1872an erantsiz. Gainera, ashantien lurraldeak, pixkanaka, britainiar kolonian sartu zituzten 1822 eta 1900 bitartean, inperio europarraren eta Afrikako erresumaren arteko gerra batzuen ondoren. 1901erako, Urrezko Kostaren lurralde osoa britainiarren esku zegoen, bere erresuma eta tribu bateratuekin administrazio beraren pean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cape Coast

**Cape Coast** Ghanako hiria da. Gineako golkoan dago, eta turismo, merkataritza eta arrantzagune garrantzitsua da.

XV. mendean sortu zuten portugaldarrek gotorleku baten inguruan. 1637an herbeheretarrek gotorlekua gaztelu bihurtu zuten. Suediarrek 1652an handitu zuten eta britainiarrek harrapatu zuten 1664an. Esklaboen zentroa izan zen.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kamerun Frantsesa

**Kamerun Frantsesa** () 1918 eta 1960 artean mendebaldeko Afrikan kokaturiko antzinako Nazioen Ligaren mandatu, eta, ondoren, babespeko lurralde frantses bat izan zen.

XIX. mendearen amaieran, Afrikaren banaketaren garaian, gaur egungo Kamerungo eskualdea Alemaniak protektoratu bezala aldarrikatu zuen. Lehen Mundu Gerran, frantziar eta belgikar tropek eskualdea okupatu zuten, eta, beranduago, 1922an, Britainia Handiak eta Frantziak Nazioen Ligaren mandatu bezala administratu zuten. Frantziar eskualdea Kamerun izendatu zuten, eta britainiarra bi eskualdetan banatu zuten: Ipar Kamerun eta Hegoaldeko Kamerun.

Kamerun Frantsesa herrialde independente bihurtu zen 1960ko urtarrilean, eta Nigeriaren independentzia urte horretan bertan programatu zen beranduagorako. Eztabaida batzuen ondoren (1959tik martxan egon zirenak), 1961eko otsailaren 11n plebiszitu bat egitea adostu zen. Gehiengo musulmanari esker iparraldeko eskualdeak Nigeriarekin elkartzearen alde egin zuen, eta hegoaldeko eskualdeak Kamerunekin bat egitearen alde bozkatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñigo Lezertua

**Iñigo Lezertua** (Mutriku, Gipuzkoa, 1984) gidoilaria eta arraunlaria da. Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatua da Nafarroako Unibertsitatean, eta Gidoietan graduatua University of California Los Angeles (UCLA) unibertsitatean.

Euskal Telebistan hainbat telesailen gidoiak idatzi ditu: *Eskamak kentzen, Goazen, Vaya Semanita* eta abar. Espainiako kateetan eta atzerrian ere gidoilari lan egin du.

Egun, Mutriku Arraun Taldeko arraunlaria da, KAE 2 ligan.
Opus Maius

thumb|250px|Optikari buruzko informazioa jaso zuen liburuan Baconek.
***Opus Maius*** (latinez "Lan Handia") Roger Baconek 1260ko hamarkadan latinez idatzitako zientziei buruzko tratatua da. Egileak 1267an Klemente IV.a aita santuari bidali zion. Ondoren *Opus Minus* (*Opus Secundum* izenaz ere ezaguna) eta *Opus Tertium* idatzi zituen.

## Historia 
Liburua Erdi Aroko latinez idatzita, Klemente IV. aitasantuak Baconi eginiko eskaera baten ondorioa izan zen; antza, aitasantuak Baconen lanak ezagutu nahi zituen. Liburuak 840 orri ditu eta barruan oso gai desberdinak jorratu zituen filosofoak: natur-zientziak, gramatika, logika, matematika, fisika eta filosofia. Baconek aitasantuari 1267an bidali zion liburua. Harekin batera gutun bat bidali zion; idazki hori Francis Aidan Gasquet monje ikerlariak Vatikanoko Liburutegian aurkitu eta 1897an argitaratu zuen. Ondoren, Baconek Opus Minus liburua argitaratu zuen, aurrekoaren laburpena egiteko asmoz. Azkenik, Opus Tertium idatzi zuen, bi aurrekoen hitzaurre gisa; azken hori aitasantuari 1268an bidali zion.

## Edukia 
*Opus Maius* zazpi ataletan antolatuta dago:
* Lehenengoan benetako jakinduria lortzeko gainditu behar diren oztopoak azaltzen ditu. Okerren jatorria (*offendicula*) lau kausetan sailkatzen ditu pentsalariak: autoritate ahula edo ez fidegarria, ohiturak, besten ez-jakintasuna eta norberaren jakituriaren falta.
* Bigarrenaren gaia filosofia eta teologia arteko harremanak dira. Azkenean zera dio: teologia eta Liburu Santuak zientzien oinarriak dira.
* Hirugarren atalean Bibliaren hizkuntzei buruzko azterketa azaltzen du: greziera, latina, hebraiera eta arabiera. Baconen ustez, ezagutza horiek behar-beharrezkoak dira Jainkoak jakinduria ezagutarazia ulertzeko.
* Laugarrena, bosgarrena eta seigarrena, hurrenez hurren, matematikei, optikari etazientzia-esperimentuari buruzkoak dira. Halaber, beste gai batzuk azaltzen dira: alkimia, bolbora nola egin, zeru gorputzen tamainu eta kokapenak. Etorriko ziren asmakizunak azaltdu zituen, bestetik: mikroskopioa, teleskopioa, hegan egiteko makinak, lurrunontziak. Bosgarren atalean azaltzen diren optikari buruzko kontzeptuak, antza denez, arabiar egileen lanetan oinarritzen dira, batez ere *Kindi* eta Alhazen egileen liburuetan; horren barruan ere ikusmenaren fisiologia, begiaren anatomia eta burmuina, argia, ispiluak, lenteak e.a.
* Zazpigarrenean moralari eta etikari buruz aritu zen. 1733an William Bowyer-ek, Londresen, *Opus Maius*en edizioa argitaratu zuen baina ez osoa: zazpigarren atal hau ez zen jaso.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :*Opus Maius* Encyclopaedia Britannican.
Zientzia azoka

thumb| zientzia azoka proiektuaren erakustaldia

**Zientzia azoka** mundu osoko ikastetxeek antolatutako lehiaketa bat da. Zientzia azoka baten bereizgarria da proiektuaren sarrerek metodo zientifikoa erabiltzen dutela hipotesi bat probatzeko.  Zientzia azokak ez dira erakusketak edo proiektuen erakusle soilak. Ikasleek beren zientzia proiektuaren emaitzak aurkezten dituzte sortu dituzten txosten, erakusle eta / edo eredu gisa. Zientzia azokek aukera ematen dute oinarrizko, erdi eta batxilergoko ikasleek zientzia eta / edo teknologia jardueretan lehiatzeko.  Zientzia azoka baten helburua da ikasleek hipotesi batean oinarritutako galdera bati erantzutea. Ikasleek maiz zientzia azokako proiektuetan lan egiten dute, eskola-lanaz gain. Hori dela eta, zientzia azokako sarrera gehienak lehendik egindako esperimentuen bertsio aldatuak izan ohi dira.

Zientzia azokek ere mekanismo bat eskaintzen diete zientziarekiko interes bizia duten inguruko ikastetxe eta unibertsitateetako tutoreekin lotu ahal izateko, tokiko ikastetxeek eskura ditzaketen instrukzio eta ekipamenduetara sar ditzaten.

## Historia 
Zientzia azokak 1942koak dira, William Emerson Ritterrek eta Edward W. Scripps- ek " The Science Talent Search " batxilergoko ikasleentzat sortu zutenean. 18 urte zituela irabazi zuen Amerikako Zientzia Azoka Nazionalak **Alan J. Fletcherrek**; mugimenduaren legeei buruzko erakustaldi batekin irabazi zuen. Estatu Batuetan zientzia azokak ezagunak egin ziren 1950eko hamarkadaren hasieran. Zientzien gaineko interesa beste garai batean zegoen, munduak lehen bi arma atomikoak eta telebistaren egunsentiaren erabilera ikusi ondoren. Hamarkada aurrera joan ahala, albisteetako zientzia-istorioek, hala nola Jonas Salkek polioaren aurkako txertoa eta Sputnik merkaturatzea, zientzia fikzioa errealitatera eraman zuten eta ikasle kopurua gero eta gehiago handitu zen azoketan. 

## Zientzia azoka lehiaketak 
Herrialde gehienek eskualdeko zientzia azokak dituzte, ikasle interesatuak askatasunez parte har dezaten. Eskualdeko azoka hauetako irabazleek ISEF  eta CWSF bezalako azoka nazionaletara bidaltzen dituzte ikasleak. Zientzia azoka nazionalek normalean irabazleak bidaltzen dituzte nazioarteko azoketara, esaterako ISEF (hau da, nazioarteko eta nazioarteko zientzia azoka) eta EUCYS .

Euskal Herrian antolatzen diren zientzia azoken artean, Elhuyar fundazioak antolatzen duena aipa daiteke. Bertan 90 proiektu inguruk parte hartzen dute eta Bilboko Plaza Barrian ospatzen da maiatzaren bigarren larunbatean.

## Erreferentziak 
# Fredericks, Anthony D. (2000). "What is a science fair project?". *Science Fair Handbook*.
# Cox, Jimmy. "A History of Science Fairs" Streetdirectory
# "Student Science - Find a Fair" *findafair.societyforscience.org*.

## Kanpoko estekak 
* Zientzia Lehiaketak
* WWW Liburutegi Birtuala: Zientzia Azokak
* Elhuyar Zientzia azoka
Billie Joe Armstrong

**Billie Joe Armstrong** (Oakland, Kalifornia, 1972ko otsailaren 17a) estatubatuar punk rock abeslari eta abesti konposatzaile bat da, mundu mailan nagusiki Green Day taldearen abeslari eta buru izateagatik ezaguna dena.

## Diskografia 
;Green Day
* *1,000 Hours* (1989) - Ahotsa, gitarra
* *Slappy* (Verano de 1990) - Ahotsa, gitarra
* *39/Smooth* (13 de abril de 1990) – Ahotsa, gitarra
* *1,039/Smoothed Out Slappy Hours* (1991) - Ahotsa, gitarra
* *Kerplunk* (1992) – Ahotsa, gitarra, bateria «Dominated Love Slave» abestian
* *Dookie* (1994) – Ahotsa, gitarra, perkusioa «All By Myself» abestian
* *Insomniac* (1995) – Ahotsa, gitarra
* *Nimrod* (1997) – Ahotsa, gitarra, armonika
* *Warning* (2000) – Ahotsa, gitarra, mandolina, armonika
* *International Superhits (2001) - Ahotsa, gitarra, armonika
* *Shenanigans* (2002) – Ahotsa, gitarra
* *American Idiot* (2004) – Ahotsa, gitarra
* *Bullet In A Bible* (2005) – Ahotsa, gitarra
* *21st Century Breakdown* (2009) – Ahotsa, gitarra, pianoa
* *American Idiot: The Original Broadway Cast Recording (2010) – Ahotsa, gitarra, pianoa
* *Awesome as F**** (2011) - Ahotsa, gitarra, pianoa
* *¡Uno!* (2012) – VAhotsa, gitarra
* *¡Dos!* (2012) – Ahotsa, gitarra
* *¡Tré!* (2012) – Ahotsa, gitarra, pianoa
* *Demolicious* (2014) - Ahotsa, gitarra
* *Revolution Radio*(2016) - Ahotsa, gitarra

;Pinhead Gunpowder (1997)
* *Jump Salty*
* *Carry The Banner*
* *Goodbye Ellson Avenue*
* *Shoot The Moon*
* *Compulsive Disclosure*
* *West Side Highway*

;The Network
* *Money, money 2020* (2003) – Ahotsa, gitarra, konposizioa

;Foxboro Hot Tubs
* *Stop Drop and Roll!!!* (2008) – Ahotsa, konposizioa

;The Boo
* *Peace and Love for the New Year* (2011) – Baxua

;The Longshot
* *Love is for losers* (2018) – Ahotsa, gitarra, konposizioa
Charlie's Angels (2019ko filma)

'''''Charlie's Angels''''' 2019ko Elizabeth Banks estatubatuar zinema zuzendariaren film komikoa da.

1970eko hamarkadan, telesail oso ospetsua izan zen Charlie's Angels. Elizabeth Banksen film honekin, hura berritu nahi izan dute, akzioa eta thrillerra uztartzen dituen istorio baten bitartez. Teknologia arriskutsu bati egin beharko dio aurre taldeak; gizartea babesteko euren burua arriskuan jarriko dute.

## Aktoreak 
**Cameoak:**
* Jaclyn Smith : Kelly Garrett
* Michael Strahan : New Yorkeko « Bosley »
* Lili Reinhart, Hailee Steinfeld, Alexandra Raisman eta Chloe Kim : agente berriak
* Ronda Rousey, Danica Patrick eta Laverne Cox : irakasleak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Jeune Ahmed

***Le Jeune Ahmed*** 2019ko Jean-Pierre eta Luc Dardenne belgikar zinema zuzendarien film dramatikoa da.

Liejan dago girotuta istorioa: 13 urteko Ahmed da protagonista; batetik, erlijioaren deia du inguruan, eta, bestetik, adinari dagozkion aurkikuntzak.

## Aktoreak 
* Idir Ben Addi : Ahmed
* Olivier Bonnaud : irakaslea
* Myriem Akheddiou : Inès
* Victoria Bluck : Louise
* Claire Bodson : Ahmeden ama
* Othmane Moumen : Youssouf imama

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaindari ikusezina

***Zaindari ikusezina*** () Dolores Redondoren eleberria da, Baztango Trilogia arrakastatsuaren aurrenekoa.

2013an Josu Zabaletak Erein argitaletxearentzat euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Amaia Salazar inspektoreak bi eginkizun ditu: Baztan inguruan, eta batik bat, Elizondo inguruan gertatzen ari diren neska nerabeen hilketak argitu, eta, hain larria ez badirudi ere, eleberriak aurrera egin ahala, hil ala bizikoa gertatuko zaio Amaiari bere iraganarekin, eta iragana esaten dugunean, amarekin, izan (eta dituen) arazo larriak konpontzea.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hezurren ondarea

***Hezurren ondarea*** () Dolores Redondoren eleberria da, Baztango Trilogia arrakastatsuaren bigarrena.

2014an Fernando Rey Escalerak Erein argitaletxearentzat euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Johana Marquezen aitaordearen kontrako epaiketa hastear dago. Salan zain dauden pertsonen artean dago, haurdun, Amaia Salazar inspektorea, Foruzaingoaren homizidioen arloko burua. Zaindari ikusezinean ikusi genuen bezala, berak argitu zituen Basajaunen hilketak, Baztan ibar osoa izuz eta kezkaz bete zutena. Basajaunen modus operandia imitatuz, Jason Medinak bere andrearen alaba nerabea, Johana, hil, bortxatu eta mutilatu egin zuen.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legado en los huesos (filma)

***Legado en los huesos*** 2019ko Fernando González Molina nafar zinema zuzendarien thriller filma da. Dolores Redondo donostiar idazlearen *Baztango Trilogia* osatzen duen izenburu berdineko bigarren eleberrian oinarritua dago.

Baztanen girotuta dago Dolores Redondoren trilogia arrakastatsua, eta bigarren film horren zati handi bat Euskal Herrian filmatu zuten. Amaia Salazar inspektoreak beste kasu bat izanen du aurretik; oraingoan, Tartalo hitza da pista bakarra.

## Sinopsia 
Amaia Salazar detektibeak Baztango haranera itzuli behar izan du suizidio batzuk ikertzeko. Tragedia horiek lotuta daudela dirudi, eta patroi jakin bati jarraitzen diote. Zerbaitek erakartzen du, ordea, Salazarren arreta, hilketaz akusatutako batek suizidio ohar bat uzten du harentzat, eta hitz bakar batek zabalduko du Pandoraren kutxa: Tarttalo.

## Aktoreak 
* Leonardo Sbaraglia: Markina epailea
* Colin McFarlane: Aloisius Dupree
* Marta Etura: Amaia Salazar
* Elvira Mínguez: Flora Salazar
* Miquel Fernández: Amaiaren aita
* Ana Wagener: Fina Hidalgo
* Arlette Torres: Inés Lorenzo
* Eduardo Rosa: Goñi inspektorea
* Imanol Arias: Aita Sarasola
* Francesc Orella: Fermín Montés
* Mark Schardan: Johnson agentea
* Pedro Casablanc: komisarioa
* Benn Northover: James
* Marta Larralde: Yolanda Berrueta
* Alfredo Villa
* Anjel Alkain: Iriarte inspektorea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskaintza ekaitzari

***Eskaintza ekaitzari*** () Dolores Redondoren eleberria da, Baztango Trilogia arrakastatsuaren hirugarren eta azkena.

2014an Fernando Rey Escalerak Erein argitaletxearentzat euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Hilabete joan da Foruzaingoko Amaia Salazar inspektoreak bere semea heriotzatik salbatu eta Berasategi doktorea atxilotu zuenetik. Amaiak oraindik arriskuan ikusten du bere burua, ordea. Elizondoko neskatiko baten bat-bateko heriotzak susmoak piztuko ditu: haurrak gorriune bat du aurpegian, eta aita haurraren gorpua eramaten saiatu da.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hori guztia emango dizut

***Hori guztia emango dizut*** () Dolores Redondoren eleberria da.

Eleberriak Planeta sariaren 65. edizioa irabazi zuen.

2017an Koro Navarrok Erein argitaletxearentzat euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Ribeira Sacraren eszenatoki bikainean, Alvaro istripuz hil egingo da. Manuel, bere senarra, Galiziara hilotza aitortzera iritsi denean, kasuari buruzko ikerketa azkarregi itxi dela jakingo du.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los privilegios del ángel

***Los privilegios del ángel*** Dolores Redondoren eleberria da. Bere lehenengo nobela izan zen.

## Sinopsia 
Pasaiako portua, 1970eko hamarkadan. Bi neska txiki oso lagunak dira baina haietako bat hil egiten da. Trauma horrek beste neskari bizitza osorako markatuko du. Dolu hori, gaizki eramanda, ondorio itzelak izango ditu bai protagonistarentzat baita ere bere ingurukoentzat.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bihotzaren ipar aldea

***Bihotzaren ipar aldea*** () Dolores Redondoren eleberria da, Baztango Trilogia arrakastatsuaren prekuela moduan idatzia.

2019an Danele Sarriugartek Erein argitaletxearentzat euskaratu zuen.

## Sinopsia 
2005eko abuztuan, krimen-sorta batek Baztango bailara inarrosi baino askoz lehenago, Amaia Salazar hogeita bost urteko gaztea, Foruzaingoko inspektoreordea, Estatu Batuetara joan da, FBIko akademiak Europoleko poliziei eskaintzen dien ikastaro batera; Aloisius Dupree du irakasle, ikerketen unitateko burua.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vasiugango zingira

**Vasiugango zingira** () mendebaldeko Siberiako lautada zingiratsua da. 53.000 km2-ko azalera du, eta Ob eta Irtyx ibaien artean hedatzen da, Novosibirsk, Omsk eta Tomsk oblasten artean. Hegoaldean Barabako esteparekin egiten du muga.

Bertan Vasiugan ibaiaren iturburua dago eta galzoriko espezie askoen eremua ere bada.

## Vasiugango tragedia 
Aleksandr Solzhenitsinek padura hauek "herriaren etsaien" kanporatze handi baten helmuga zirela aipatu zuen, garaiko sobietar erregimenaren politika pertsona talde handiak kolonizatzeko aitzakiarekin indarrez bizitzeko egoki ez ziren eskualdeetara bidaltzea baitzen. 1930ean, Tomsketik Ob ibaian zehar 10.000 familia baino gehiago (60.000 eta 70.000 pertsona artean) bidali zituzten Vasiugango uhartetxoetara, tundra izoztuaren gainean ibiliz. Egun gutxiren buruan haur gehienak hil ziren, eta gainerakoak, elikagairik eta tresnarik gabe, leku horretan bizirik irautea ezinezkoa zela ikusi zuten. Atzera egin ezinik, itzulerako bidean metrailadore-guneak jarri zituztelako, bere aukera bakarra taiga hotzetan sakonago sartzea izan zen. Inor ez zen bizirik atera. Inguruko eskualdeetako herrixketako biztanleei helduen eta haurren gorpuak jasotzeko agindu zieten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cylindraspis inepta

***Cylindraspis inepta*** *Cylindraspis* generoko animalia da. Narrastien barruko Testudinidae familian sailkatuta dago.

Maurizioko endemismo bat izan zen eta XVIII. mendearen hasieran desagertu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Testudinidae

## Kanpo estekak
Barabako estepa

**Barabako estepa** edo **Barabinskeko estepa** () mendebaldeko Siberiako lautada basotsu eta zingiratsua da. 117.000 km²-ko azalera du, eta Ob eta Irtyx ibaien artean hedatzen da, bai Novosibirsk oblastaren aldetik, bai Omsk oblastaren ekialdeko aldetik. Eskualde honek laku handiak ditu, Txany aintzira kasu. Iparraldean Vasiugango zingirarekin egiten du muga, eta hegoaldean Kulundako esteparekin.

Transiberiar Trenbideak mendebaldetik ekialdera zeharkatzen du estepa, Omsk eta Novosibirsk hirien artean. Eremu honetako hiri nagusiak Barabinsk eta Kuibyxev dira.

## Kanpo estekak
Deinotherium

***Deinotherium*** Deinotheriidae familiako ugaztun genero bat da. Miozeno Ertainean agertu zen protoelefante bat zen, eta Behe Pleistozenora arte jarraitu zuen. Denbora horretan oso gutxi aldatu zen.
Adriana Otaño

**Adriana Otaño Odriozola** (Zizurkil, 1880ko irailaren 8a - Aduna, 1963ko maiatzaren 14a) gipuzkoar bertsolaria izan zen, Joxe Bernardo Otañoren alaba, Plazida Otañoren ahizpa eta Pedro Mari Otañoren lehengusina.

## Bizitza 
Adriana Otaño 1880an jaio zen Zizurkilen, Errekalde baserrian. Aita Jose Bernardo Otaño bertsolaria zuen eta ama Klara Inazia Odriozola Urbiztondo, Beizamakoa. Bederatzi anai-arrebetatik zazpigarrena zen; Plazida zuen ahizpa zaharrena. Inazio Bengoetxea Martiarenarekin ezkondu zen 1928an, eta Adunako Belen etxean bizi izan ziren. Baratza ederra izaten zuten bertan, baina aziendarik ez. Hegazti batzuk, untxi batzuk, ahuntz pare bat, besterik ez. Eta ukuiluan sagardo ederrak.

Teodoro Mujikak honela kontatu zion Antonio Zavalari: *“Egun batez, hauxe galdetu nion:*

*– Adriana, zure aitak bai al zuen ohiturarik etxean edo familian bertsotan aritzeko?*

*– Bai, mutil, bai. Gehienean bere semeren bat edo alabaren bat izaten zian lagun egiteko, eta bakarrik ere kantatzen zian harek, etxean edo familian. Ura hartarakoxea huan, eta hari etzitxion hori kentzerik”.*

Beraz, etxean bertsotan egiten zuten garai hartan, ez tabernan bakarrik. Eta etxean gizonak eta emakumeak aritzen ziren bertsotan. Haren bertsorik iritsi ez bazaigu ere, Adrianari esker dakizkigu bere familiako gizon bertsolari handien bertsorik intimoenak, bizitzako gorabeherei lotuen dauden bertsoak. Izan ere, bazuen bere ingurukoen bertso aleak hautatu eta gogoan hartzerakoan, kantatuak izan ziren bezala hartzeko nahia.

Senarra 1947ko hondar aldera hil zitzaion. Orduan Donostira joan zen, Anita ilobarengana. Baina berriz ere Adunara itzuli, eta bertan hil zen 1963ko maiatzaren 14an. Horrela du idatzia Antonio Zavalak *Pedro Mari Otaño eta bere ingurua liburuan* (13. orrian): *“Adriana, Jose Bernardoren alaba. Ura bezin iturri oparorik ez nuala arkituko. Ala, bi edo iru bider bisitatu nuan. Izketaldi aietatik atera nuana liburu ontan arkituko du irakurleak. Bide-gurutze batean arkitu nintzan, ordea, une artantxe. Adriana onek larogei ta bi urte zituan. Pello Errotaren alaba Mikelak, berriz, larogei ta amairu. Noren oroipenak biltzen asiko nintzan? Zalantza ortan denborarik galdu gabe, zaarrenarengana jo nuan. Orrela osatu zan Pello Errotaren bizitza bere alabak kontatua liburua. Beste aldera artu izan bagendu, Jose Bernardo Otañoren bizitza bere alabak kontatua liburua izango genduan. Bitartean, ordea, Adrianari mundu ontatik joan bearra iritxi zitzaion. Mikelak, berriz, beste sei urteko bizitza izan zuan”*

## Erreferentziak
Festina lente

''''''''* «σπεῦδε βραδέως» grezieratik datorren latinezko esaldia da. Euskaraz literalki *Arindu poliki* litzateke. Berez, oximoron bat da. Dirudienez esaldi hau Augusto enperadoreak erabili zuen haren komandante baten ausknarketa faltaren aurrean. Suetonioren arabera Augustoren gustuko esaldia zen beste hau: «Lan on bat egin lortu nahi baldin baduzu poliki ibili», bestearen erabat aurkakoa. "Arindu poliki" esaldiarekin zera esan nahi du: zerbait egiteko premia handia baldin badugu, hobe dela poliki egitea eta ez azkar eta gaizki.

## Erabilpenak 
* Salamancako Unibertsitatearen lema batzuk ideia honekin lotzen dira.
* Festina erloju markaren lema da.
* Nigüelasek, Granadako herria, lema hau du, *Festina lente''. Horregatik bertakoei «geldoak» bezala ezagutzen zaie.

## Kanpo estekak
Agaléga

**Agaléga** () Indiako ozeanoan dauden bi uharte dira, Maurizio uhartetik 1.100 kilometro iparraldera daudenak. 2011ko uztailean, uharteetako biztanleria 300 biztanletan estimatu zen.

Uharteek, guztira, 26 km² ko azalera dute, eta, geografikoki eta historikoki, Maskareinak uharteetako uharte sakabanatuen multzoaren zatitzat hartzen dira. Administratiboki, uharteak Maurizioko errepublikakoak dira, bere egoitzetako bat bezala administratzen dituena.

Ipar Agalégan lurreratze pista bat dago, baita hiriburu txikia den Vingt Cinq eta La Fourche herrixka ere. Hego Agalégan Sainte Rita herrixka dago.

Uharteak, euren kokoengatik ezagutzen dira, hauen uzta eta prozesamendua euren industria nagusia delarik, baita agalégatar geckoagatik ere.

## Kanpo estekak
Cargados Carajos

**Cargados Carajos** () Indiako ozeanoan dagoen uhartedia da, Maurizio uhartetik ipar-ekialdera daudenak.

Uharteek, guztira, 1,3 km² ko azalera dute, eta, geografikoki eta historikoki, Maskareinak uharteetako uharte sakabanatuen multzoaren zatitzat hartzen dira. Administratiboki, uharteak Maurizioko errepublikakoak dira.

## Uharteak 
Uhartediak atoloi bat osatzen du. Hona hemen, iparraldetik hegoalderantz atoloia osatzen duten uhartetxoak:

* Albatross uhartea 
* Îlot du Nord (Ipar uhartetxoa) 
* Raphael uhartea 
* Siren uhartea 
* Tortue uhartea 
* Pearl uhartetxoa (Île Perle) 
* Île du Sud 
* Avocare uhartea (Avoquer) 
* Mapare uhartetxoa 
* Frigate uhartetxoa 
* Paul uhartetxoa 
* Baleine haitza 
* Veronge uhartea (Verronge) 
* Veronge uhartetxoa 
* Palm uhartetxoa 
* Coco uhartea 
* Grande Capitane 
* Petite Capitane 
* Puits A Eau 
* Poulailer uhartea 
* Chaloupe 
* Courson 

## Kanpo estekak
José Monleón

**José Monleón Bennácer** (Tavernes de la Valldigna, 1927ko urtarrilaren 31-Madril, 2016ko uztailaren 15) idazle, antzerki-zuzendari, argitaratzaile eta kritikari ospetsua izan zen. *Primer Acto* aldizkariaren sortzailea izan zen, 1957an.

## Liburuak 
* *Lo que sabemos del cine* (1967)
* *Lo que sabemos de flamenco* (1967)
* *Treinta años de teatro de la derecha* (1971)
* *Teatro de Max Aub* (1971)
* *El teatro del 98 frente a la sociedad española* (1975)
* *Cuatro autores críticos: Rodríguez Méndez, Martín Recuerda, Francisco Nieva y Jesús Campos* (1976)
* *Larra: escritos sobre teatro* (1976)
* *América Latina: Teatro y revolución* (1978)
* *Rafael Alberti y Nuria Espert, poesía y voz de la escena española* (1979)
* *El mono azul: teatro de urgencia y romancero de la guerra civil* (1979)
* *Homenaje a Irene Papas* (1990)
* *Tiempo y teatro de Rafael Alberti* (1990)
* *Las limitaciones sociales del teatro español contemporáneo* (1993)
* *El teatro, la sociedad y los especialistas* (2001)
* *Humanismo y barbarie* (2003)
* *Mérida; los caminos de un encuentro popular con los clásicos grecolatinos* (2004)
* *La travesía, 1927-2008* (2008)
* *Siglo XXI. La evolución pendiente*, Nuria Espert eta Joaquín Estefaníarekin (2011)

## Antzerki muntaiak 
* *Antígona* (Bertolt Brecht)
* *El alma buena de Szechwan* (Bertolt Brecht)
* *Rebelión en Asturias* (Albert Camus)
* *Amics i coneguts* (Núria Espertekin)
* *Antología dramática del Flamenco*,
* *Lorca y el Flamenco*
* *Proceso a Kafka* (1971)
* *La gallina ciega* (1984) (Max Aub)
* *Paraíso roto* (1992)
* *Sefarad* (1993)
* *Guardo la llave* (1998)
* *Argonautas 2000* (2000)
* *La noche de Casandra* (2001)
* *El clavel y la espada* (2003)
* *¿Quién ha sido?* (Estatu Batuetako 2001eko atentatuei buruzko lana)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Primer Acto* aldizkariaren webgunea.
Atapuercako aztarnategi arkeologikoa

**Atapuercako aztarnategi arkeologikoa** aztarnategi arkeologiko eta paleontologikoen multzo bat da, Iberiar penintsulako gizakien aztarnarik zaharrenetako batzuk dituena. Atapuercako mendilerroan, Burgosen, Gran Dolina aztarnategian, *Homo antecessor* espeziearen aztarnak topatu zituzten, gutxienez 800.000 urte zituztenak, eta Elefantearen Siman, zehaztu gabeko *Homo* espezie batekoak eta 1,2 milioi urtekoak. Arrasto horiek agerian geratu ziren XIX. mendean trenbide bat eraikitzean.

Atapuercako aztarnategi arkeologikoa bertan topatutako historiaurreko aztarna garrantzitsuengatik ezaguna da, batez ere 1976tik, eta hauek direla-eta ingurua Gizateriaren Ondaretzat hartu dute. Aurkikuntzen artean, gutxienez hiru hominido mota daude: *Homo antecessor*, *Homo heidelbergensis* eta *Homo sapiens*. Izan ere, Europako hominidorik zaharrena bertan topatu dute.

Juan Luis Arsuaga, Eudald Carbonell eta José María Bermúdez de Castro 1991tik aurrera aztarnategiko ikerlari nagusiak dira.

## Atapuerkako Gran Dolina 
Gran Dolinako TD6 mailan, gizakien dozenaka fosil aurkitu zituzten 1994an. Hain zuzen ere, fosil horietan aurkitu zituzten kanibalismoaren aztarna zaharrenak.

Europara iritsitako lehenbiziko biztanleak *Homo antecessor* espezietakoak ziren; haien aztarnak aurkitu zituzten Atapuercako aztarnategi honetan.

Hominido horiek animaliak jaten zituzten (besteak beste, zaldiak, errinozeroak, adarzabalak, bisonteak eta basurdeak, bai eta beren espeziekoak ere), eta landareak nahiz haien fruituak (almezak, esaterako).

## Giza Eboluzioaren Museoa 
Burgos hirian kokatuta, aztarnategiak topatutako ondare garrantzitsutik abiatuta Giza Eboluzioaren Museoa eraiki eta 2010ean zabaldu zuten. Gizartean Atapuercak ekarritako guztia jakinarazteko eta bere garrantziaz jabetzeko topagune interesgarria da zalantzarik gabe.

## Kanpo estekak 
*  Aztarnategiari buruzko webgunea.
*  http://www.atapuerca.org
Ibai Urdinaren delta

**Ibai Urdinaren delta** edo **Yangziren delta** (), Txinako Herri Errepublikako hegoaldean dagoen gunea da. Ibai Urdinaren itsasadarrak Hego Txinako itsasoarekin bat egiten du bertan.

Hiruki forma du eta Shanghai, Jiangsu eta Zhejiang probintziek mugatzen dute. Eremua, tradizionalki, Jiangnan (literalki, «Yangziren hegoaldea») izeneko eskualdearen bihotzean dago.

Eskualdeak biztanle ugari ditu eta oso urbanizatua dago, eta, luzaroan, paper garrantzitsua bete du Txinako historian. Nanjing hiria hainbatetan izan zen Txinako hiriburua. Txinako ekonomiaren gune nagusiena da gaur egun, Hong Kong, Guangzhou eta Pekingo eskualdearekin. 1990eko hamarkadaz geroztik, eskualdeak garapen ekonomiko azkarra izan du, eta horrek munduko portu gunerik aktiboena bihurtu du.

## Kanpo estekak
Mariss Jansons

**Mariss Ivars Georgs Jansons** (Riga, 1943ko urtarrilaren 14a - San Petersburgo, 2019ko azaroaren 30a) letoniar orkestra-zuzendaria izan zen.

Arvīds Jansons orkestra-zuzendariaren eta Iraida Jansonen abeslariaren semea izan zen. Bere ama judu jatorrikoa izan zen. Leningradeko Kontserbatorian ikasi zuen 1956an. 1969an Vienan bere ikasketekin jarraitu zuen Hans Swarowskirekin eta Herbert von Karajanekin Salzburgon.

Oslo-Filharmonien, London Philarmonic Orchestra, Pittsburgh Symphony Orchestra eta Koninklijk Concertgebouworkest, beste batzuen artean, zuzendu zituen. Vienako Urteberri eguneko kontzertua zuzendu zuen hiru aldiz (2006, 2012 eta 2016).