Santa Agata jaia

thumb|Santa Agedako abestien bilduma.
thumb|Santa Agatako gaua Donostiako Ibaetan.
**Santa Agata jaia** edo **Dona Agata jaia**, euskalkietan **Santa Ageda bezpera**, **Agate Deuna jaia**, **Santa Ageda eskea** eta **Santa Ageda batzea** izenez ere ezaguna, Euskal Herrian eta Europako hainbat tokitan ospatzen den jai herrikoi tradizionala da, Agata Cataniakoaren omenez otsailaren 5ean eta bezperan ospatzen dena, egun horretan Eliza Katolikoaren santutegiko santu haren omenezko eguna da. 

Euskal Herriko herri askotan, ohitura da egun horretan edo bezperako egunean herrietan kopla zaharrak kantatzea makilekin lurra joaz erritmoa markatzeko, diru edo janari eskean, jantzi tradizionalekin eta kriseilua lagun. Koplako bertsoak koblakari bakar batek abesten ditu maiz, eta taldeak leloa. Antzina, mutil gazteak soilik ibil zitezkeen Santa Agata eskean, baina XX. mendeko azken hamarkadez geroztik emakumeek eta adin talde guztietakoek ere parte har dezakete. 

Garai batean, urte horretan soldaduskara joan behar zuten mutil gazte edo *kinto*en bilerak ere egiten ziren egun horretan, eskean betiere; herri batzuetan, Eskoriatzan tradizio handiz, adin bereko gazteak biltzen dira ospakizun horri jarraipena emateko.

## Ospakizunaren jatorria 
Agata Catanian, Sizilian, jaio zen 235. urtean. Tradizioak dioenez, Quinciano gobernadoreak berarekin ezkondu arteko onik ez omen zuen, baina Agatak nahi ez, eta Quincianok, mendeku gisa, espetxeratu zuen. Bularrak moztu eta hil arteko torturak sufritu izan zituen. Handik gerora, Eliza Katolikoak saindu izendatu eta otsailaren 5a aukeratu zuen bera omentzeko.

Hala ere, badirudi ospakizunak bere sustraiak kristautasuna zabaldu aurreko garaietan dauzkala. Aditu batzuen iritziz, Agataren inguruko festek zerikusi handia dute inauteriekin, inauste edo kimatze garaiko erritoekin. Neguko solstizioaren ondoren, eguna luzatzen hasten denean, zuhaitz adarrak kimu berritzen hasten dira eta orduantxe izaten da zuhaitz adarrak kimatu edo inausteko garaia. Hala, naturaren esnatzea ospakizun bihurturik, mutilak kopla kantari ibiltzen ziren etxerik etxe janari eske; eta, ondoren, bildutakoarekin, mutil eta neska guztiek batera afaltzen zuten. 

Santa Agata askotan abere gisa irudikatzen da: ahuntz edo katu itxurarekin. Ablitasen, uste zuten Santa Agata bezperako gauean banatzen zirela hurrengo urtebeterako ekaitzak.
Kristautasuna Euskal Herrira zabaldu zenean, beste askorekin batera Santa Agata eguna ekarri zuen berekin. Elizak aurreko errito eta ospakizunak bereganatu eta itxura berri bat eman zien. Lehengo errituak eta Santa Agataren omenezko ospakizunak nahastu egin ziren. Bi erritu edo jai horien nahasketatik dator egungo ospakizuna.
[thumb|[Euzko Alderdi Jeltzalea|EAJko Gipuzkoako Buru Batzarreko ordezkariak, Santa Agataren koplak kantatzen, 2015ean.]]

## Hitzak 
Santa Agataren hainbat kopla daude Euskal Herrian.

Bizkaian, bertsio hedatuenetako bat hau da:

Gipuzkoan, bertsio hedatuena hau da:

## Iruditeria 

Fitxategi:Santa Ageda bezpera (94-489).jpg
Fitxategi:Santa ageda berriozar 2007.jpg
Fitxategi:Santa Ageda Ulialde.jpg
Fitxategi:Santa Agatako gaua Donostiako Ibaetan.jpg
Fitxategi:Agate Deuna 2020 La Kora abesbatza.jpg

## Bertsio berriak 
### Maialen Lujanbio (2016) 
2016an Maialen Lujanbiok Euskadi Irratiko 'Faktoria' saioan *Beti Bezperako Koplak* 'Santa Ageda' kopla berezia bota zuen. Genero-indarkeriaren salaketa gordina egin zuen. Bertsoz bertso, indarkeria matxistaren agerpen ezberdinak salatu, bai eta hura gainditzeko ezintasuna ere. Gero hogei artista gaztek sortze-lan kolektibo batean animazio teknika ezberdinak erabiliz Lujanbioren gogoeta osatu zuten.

Fitxategi:Beti Bezperako Koplak 02.png|Santa Agata jaiko kantariak
Fitxategi:Beti Bezperako Koplak 03.png|Genero indarkeria
Fitxategi:Beti Bezperako Koplak 04.png|Kanpoan uso ...
Fitxategi:Beti Bezperako Koplak 05.png|...etxean otso
thumb|Oles ta Oles (2020, Bilbo)

### La Kora (2020) 
thumb|Ageda pagano eta feminista (2020, Bilbo)
Bilboko La Kora abesbatza feministak 2020ko Agate Deuna bezperan Bilboko kaleetan barna kopla berriak abestu zituzten, Ageda bezpera pagano eta feminista aldarrikatuz.
erdian|thumb|400x400px|La Kora Ageda bezpera adierazpena (2020)

### Maddalen Arzallus (2021) 
Maddalen Arzallusek beste bertsio bat plazaratu zuen 2022an. Agataren heriotzaren larria gogoratu eta gero, gaurko indarkeria matxistarekin lotu zuen:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Santa Ageda baseliza, Barakaldo
* Santa Agateko koplak

## Kanpo estekak 
* Santa Ageda abestia entzungai eta hitzak irakurgai, *Youtube.com* webgunean.
* Joseba Aurkenerena: Agate Deunaren bezpera.
* Joseba Aurkenerena: Agate Deuna Donibane Lohizunen