Akuri

**Akuri**a (*Cavia porcellus*), edo **kui**a, Caviidae familiako eta Cavia generoko karraskari bat da. Andeetakoak dira jatorriz (Hego Amerika). Hasiera batean, azienda gisa etxekotu zituzten elikagai gisa erabiltzeko, baina gaur egun oso zabalduta dago bere erabilera etxe-animali gisa.

Jatorrizko eskualdean, oso animalia garrantzitsuak dira herri-kulturarentzat, batez ere elikagai gisa, baina baita herri-medikuntzan edo erlijio-zeremonietan ere.

Mendebaldean, Europako merkatariek XVI. mendean Europan eta Ipar Amerikan sartu zutenetik, etxeko animalia gisa erabili izan dira akuriak. Animalia mantsoak direnez eta erraz maneiatzen eta zaintzen direnez, maskota oso ezagunak bihurtu dira.

Kuia laborategi animalia gisa erabili da XVII. mendetik aurrera. XIX. eta XX. mendeetan maiz erabili ziren. Hala ere, harrezkero, beste karraskari batzuek ordezkatu dituzte, hala nola saguek eta arratoiek. Hala eta guztiz ere, gaur egun oraindik erabiltzen dira zenbait patologia ikertzeko, hala nola eskorbutoa (C bitaminaren ekarpen dietetikoa behar dute, gizakiek bezala).

## Historia 
Akuria Peruko Andeetan, Bolivian, Txilen eta Argentinan sortu zen, eta oraindik ere arbasoetako batzuk bizi dira, etxeko kobaiak ez baitaude naturan. 

5000 K.a-an hasi ziren akuriak erabiltzen etxeko animalia gisa, Andeetako eskualdeko populazioak elikatzeko (Ekuador, Peru, Bolivia, Kolonbia). Animalia beneratuak ziren, eta motxeek, antzinako Peruko kultura bat, beren artean irudikatzen zituzten. Animalia horien hazkuntza selektiboaren ondorioz, etxeko espezie asko hazi ziren, eta horiek izan dira gaur egungo etxeko barietateren oinarria.

Tradizio ugarik barnean hartzen zituzten kuiak, hala nola opari gisa trukatzea edo zeremonia erlijiosoetan erabiltzea. Sendatzeko erritu tradizionaletan ere garrantzitsuak izan ziren, gaixotasunak diagnostikatzeko gaitasuna egozten bitzieten

Gaur egun, maskota oso ezagunak dira, batez ere Erresuma Batuan, Irlandan, AEBetan edo Alemanian.

## Biologia 
### Ezaugarriak 
Beste karraskari batzuekin alderatuta, kuiak handiak dira; normalean 700 eta 1200 gr artean pisatzen dute, eta helduak direnean, 20 eta 25 cm arteko luzera neurtzen dute. Batez besteko bizi-itxaropena 4 edo 5 urtekoa da, baina 8 urtera arte ere bizi daitezke. Ile motzeko eta ile luzeko arrazak daude, baita ilerik gabeko arrazak ere.
thumb|Akuri baten garezurra
Ez dago alde morfologiko nabarmenik arren eta emeen artean, beren tamaina ere oso antzekoa da. Akuriek 4 hatz dituzte eskuetan eta bakarrik 3 oinetan. Azazkalak luzeak, hutsak eta tutu formakoak dira. Hortzei dagokionez, guztira 20 hortz dituzte, eta horietatik 4 ebakortz zuriak dira (2 goian eta 2 behean). Gainera, begi hutsez ikusten ez diren hagin asko dituzte. Gainerako karraskariekin gertatzen den bezala, ebakortzek kuiaren bizitza osoan zehar hazten jarraitzen dute, eta, beraz, oso garrantzitsua da produktu gogorren bidez elikatzea, higa daitezen.

Zentzumenei dagokienez, kuien ikuspegia ez dago gizakiena bezain garatuta distantziari eta koloreari dagokienez, nahiz eta ikus-angelu zabalagoa duten (340º-tan) eta partzialki ikusten duten (diskromasia). Belarriaren zentzumenak, usaimena eta ukimena ondo garatuta dituzte. 

### Portaera 
Akuriek ikasteko gaitasuna erakutsi dute, eta janaria bilatzeko eta bide hori denbora luzez gogoratzeko bideak ikas ditzakete.
ezkerrera|thumb|Akuri multzo bat
Oztopo txikiak gainditzeko gai diren animaliak dira, baina ez dira oso arinak eta eskalatzaile txarrak dira, igerilari onak diren arren. 

Erraz beldurtzen dira eta denbora luzez geldirik geratzen dira, baina leku seguru baten bila ere joan daitezke, arriskuren bat sumatzen dutenean. Taldean badaude, uzkurtu egiten dira, estanpatu egiten dira, eta korrika egiten dute ausaz, harrapariak nahasteko.  Egiten dituzten doinuen artean hurrengoak dira ohikoenak:

* “Kuik” doinu gogorra da, txistu bezala ere ezagutzen dena. Gogo handiko adierazpen orokor bat gerta daiteke bere jabearen presentziari edo hurbileko janariari erantzunez. Batzuetan, beste akuri batzuk aurkitzeko erabiltzen dute, korrika ari badira. border|erdian

* Burbuilatze- edo urruma-soinu bat egiten da akuria dibertitzen denean, hala nola laztantzen edo eusten dutenean. Soinu hori egin dezake, halaber, apaintzen denean, leku berri bat ikertzen dabilenean edo janaria ematen zaionean.erdian
* Soinu burrunbaria talde baten barruko domeinuarekin lotuta egon ohi da, baina beldurtuta edo haserre egotearen erantzuna ere izan daiteke. Beldurra izanez gero, zarata, askotan, ozenago egiten du eta gorputzak, laster, dardara egiten du. Gorteatzen ari den bitartean, ar batek, oro har, urruma sakona egiten du, kulunkatu egiten da eta emea inguratu. Soinu burrunbari sakona egiten dute erresistentzia pasiboa adierazteko. erdian

* Karrankak eta intziriak egiten dituzte jazarpen egoeretan. Karrankak jazarleak egiten ditu, eta intziriak edo auhenak jazarriak.

erdian

* Kirrika soinu bat gertatzen da hortzak azkar bihurritzean, eta, oro har, ohartarazpen-zeinu bat izaten da. Akuiek burua altxatzeko joera dute soinu hori egitean.
* Oihu zoliak atsekabea adierazten du, mina edo arriskua hautematean egiten dute.
erdian

* Kirrinka hain ohikoa ez den soinua da, badirudi estresarekin edo deserosotasunarekin lotuta dagoela, edo akuri batek elikatu nahi duenean. Ezohiko kasuetan, kantuak hainbat minutu iraun ditzake.

erdian

### Ugalketa 
ezkerrera|thumb|Ernari dagoen akuri bat
Arrek 3-5 asteren buruan lortzen dute sexu-heldutasuna; emeek, berriz, 4 asteren buruan, eta heldu baino lehen has daitezke ugaltzen. Ugalketa urte osoan zehar gerta daiteke, eta gailurra udaberrian da.

Kume emeak gutxi gorabehera 2 astean behin sartzen dira araldian, eta araldiak egun bat irauten du gutxi gorabehera. Animalia horiek ez dute hilekorik, eta, beraz, oso zaila da jakitea noiz dagoen kobaya araldian. Ernaldia 59 eta 72 egun artekoa da, batez beste 63 eta 68 egun artekoa. Erditze bakoitzean kume bat eta 6 bitartean izan daitezke, eta 3 kume izan ohi dira.

Jaiotzean, kuiak ondo garatuta daude ilearekin, hortzekin, atzaparrekin eta ikusmen partzialarekin. Berehala mugitzen dira, eta lehenengo hilabetean esnea edaten badute ere, elikagai solidoak jan ditzakete jaiotzean.

Elkarrekin bizi diren emeek edoskitzaroan amatasun-lanetan laguntzeko joera dute, eta beste baten kumeak hartzen dituzte, gurasoak hiltzen badira edo kumeak uzten badituzte.

## Giroa 
### Habitat naturala 
thumb|*Cavia aperea*, akurien familiako kide bat
*Cavia porcellus* ez dago naturan, hala ere, Hego Amerikan zehar *Cavia* espezie ugari daude naturan, akuiarekin erlazionatuta daudenak, hala nola *Cavia aperea*, C*avia fulgida* eta C*avia tschudii.*

Espezie basati horiek belarrez estalitako lautada andetarretan daude. Lagunkoiak dira eta 5-10 animaliako talde txikietan bizi dira. Talde horiek hainbat emek osatzen dituzte, ar batekin eta haren kumeekin batera. Taldean mugitzen dira, belarra edo beste landaretza mota bat janez. Beste animalia batzuen gordelekuak okupatzen dituzte, edo arrakalak bilatzen dituzte harkaitzean. Aktiboagoak izaten dira egunsentian eta ilunabarrean.

Etxeko akuriak zoru solidoa edo alanbrezko sareak dituzten kaioletan bizi dira, eta zurezko txirbilez edo antzeko material batez forratuta egon ohi dira.

Animalia horiek beste espezie batzuekin batera bizi daitezke, adibidez kaiola berean untxiekin ere bizi daitezke.

## Zainketa 
=== Dieta 

Sarna (*Trixacarus caviae*) ilearen galeraren kausa arrunta da, eta beste sintoma batzuk ere izan daitezke, hala nola gehiegizko azkuratzea, ukitzean ezohiko portaera oldarkorra (minaren ondorioz) eta, kasu batzuetan, konbultsioak. Akuriek zorriak ere izan ditzakete (G*liricola porcelli*), ilean zehar mugi daitezkeenak; haien arrautzak ileari itsatsitako mota beltz edo zuri gisa agertzen dira, eta batzuetan "zorri estatikoak" deitzen zaie. Ilea galtzearen beste arrazoi batzuk azpiko baldintza medikoek eragindako hormona-nahasmenduak izan daitezke, hala nola obulutegiko kisteak. ==
Akuiak arrazen arabera sailkatzen dira ezaugarri fisikoen arabera, hala nola ilearen kolorea eta luzera edo animaliaren tamaina. Ilajeari dagokionez, 11 tonalitate bereizten dira (beltza, txokolate, urdina, gorria, urrezkoa, safrana, beige, krema, limoia, lila eta zuria), eta kolore bakarrekoak edo kolore bat baino gehiagoko patroiak izan ditzakete.

Ilearen luzerari dagokionez, kobaiak honela bereizten dira:

### Ile motzeko akuriak 
Ile motzeko hainbat kui-arraza daude. Ezagunenak dira eta hasiberrientzat dira, errazago zaintzen baitira.

* **Amerikar akuia:** ohikoena da, eta kui basatien antzekoena. Kolore bariazio asko ditu, eta beste arraza batzuk baino osasungarriagoak eta gogorragoak izaten dira.

* **Gandordun akui amerikarra:** Aui amerikarraren bariazio bat da. Aldea da gandor bat duela buruaren goiko aldean, gorputzaren gainerako atalen kolore ezberdin batekin.

* **Teddy akuria:** ilaje trinko eta latza dute, eta, beraz, ez dira leunak, baina peluxearen itxura dute (Teddy ingelesezko hitza da  pelutxe esateko da).

Fitxategi:Iris Guinea Pig.JPG|Akuri amerikarra
Fitxategi:Guinea pig (1235600528).jpg|Gandordun amerikar akuria
Fitxategi:Teddy guinea pig.jpg|Teddy arrazako akuri bat

### Ile luzeko akuria 
Ile luzeko kui-arraza asko daude. Oro har, ile motzekoak baino kontu handiagoz ibili behar da, ilea sarritan eskuilatu behar baita, normalean egunero. Horrez gain, komeni da jakitea kobaiak ezin direla urez bainatu; garbitzeko, komeni da xanpu-lehor batekin garbitzea. Gainera, arraza hauek ez dute beroa ondo jasaten, eta, beraz, ilea moztea gomendatzen da, animaliarentzat deserosoa izaten hasten denean.
* **Akuri abisinioa:** XVI. mendean sortu zen, Erresuma Batuan. Luzera ertaineko ilea du, eta ilea nahasita daukaten itxura daukate. Adinarekin kataratak garatzeko joera dute.

* **Akuri perutarra:** Angora ere deitzen zaio, eta Parisen sortu zen XIX. mendean, akuri abisinioen gurutzaketa dela eta. Ile oso luzea (50 cm arte) eta leuna dute.

* **Silkie akuria:** Akuri perutarren gurutzatzeagatik jaio ziren, 1930ean. Ile oso luzea (50 cm arte) eta leuna dute. Ilea atzerantz hazten da, eta, beraz, ez die inoiz aurpegia estaltzen. Jakin-min gisa, ile laburrarekin jaiotzen dira eta azkar hazten doa helduak diren arte.

* **Coronet akuria:** Erresuma Batutik dator, eta Silkie akuiaren eta gandordun akui amerikarraren nahaste bat dira. Silkieren oso antzekoak dira, baina buruan daukaten ikea motzagoa da, gandor batekin.
* **Texel akuria:** Erresuma Batutik datoz, eta ile luzea eta oso kizkurra dute ezaugarri nagusi.

* **Merino akuria:** Coroneten eta Texelen arteko konbinazio bat dira. Coroneten antzera du, baina ile kizkurtuarekin.

* **Alpaka akuria:** Arraza hau akuri perutarren gurutzaketagatik sortu zen. Akuri perutarra bezalakoa da, baina ile kizkurtuarekin.

* **Lunkarya akuria:** Suedian sorturiko arraza oso berria da (1980aren aldean). Ile luzea du, latza, oso kizkurra eta trinkoa, beti ilea nahastuta daukanaren itxura duena.

* **Sheba akuria:** Australiako arraza, 1970eko hamarkadan sortua. Akuri abisiniaren eta perutarraren arteko nahasketa gisa deskribatu ohi da. Ile luzea eta leuna du. Aurpegiko ilea bibote handi bat da, buruaren bi aldeetara hedatzen dena.

Fitxategi:A Guinea pig and its carrot.jpg|Akuri abisinioa
Fitxategi:Peruvian cavy.jpg|Akuri perutarra
Fitxategi:Coronet cavia.JPG|Coronet akuria
Fitxategi:Guinea pig (1234727543).jpg|Texel akuria
Fitxategi:9868Guinea pigs of the Philippines 13.jpg|Silkie akuria

### Ile gabeko akuriak 
Kui mota honen 2 arraza daude:
* **Skinny akuria:** Kanadan sortu zen 1978an, soilguneak eragiten zituen mutazio espontaneo baten ondorioz. Ikerketa dermatologikoa egiteko erabili ziren, eta 1990ean hasi ziren etxeko animalia gisa erabiltzen. Guztiz soilak dira, hanketan eta muturrean daukaten iletxo batzuk izan ezik, biboteez gain. Larruazala oso delikatua dutenez, kontu handiz zaindu behar dira. Ilerik ez dutenez, gaizki jasaten dute hotza.

* **Baldwin akuria:** Estatu Batuetan sortu zen, soilguneak eragiten dituen mutazio espontaneo baten ondorioz. Erabat soilak dira oinetan dauzkaten iletxo batzuk eta biboteak izan ezik, eta aurrekoak ez bezala, gero erortzen zaien ilearekin jaiotzen dira. Zaintza Skinny akurikoen berdina da.

Bitxikeria gisa, Skinny kui bat eta Baldwin kui bat gurutzatzen badira, ondorengoek ilea izango dute eta espezie bakoitzaren burusoiltze-gene bana izango dute.
Fitxategi:Skinny Pig.jpg|Skinny arrazako akuri bat
Fitxategi:Baldwin Guinea Pig Adult.jpg|Baldwin arrazako akuri bat

## Erabilera ikerketan 
thumb|Akuri bat laborategi batean
Animalia hau ikerketarako XVII. mendean erabiltzen hazi zen, eta esperimentaziorako animalia garrantzitsua izan zen Louis Pasteur, Émile Roux eta Robert Koch-en gaixotasunaren teoria mikrobiarraren garapenean

Akuriek laborategian maiz erabiltzen ziren animaliak izaten jarraitu zuten XX. mendera arte, baina gaur egun ez daude hain zabalduta, arratoiekin eta saguekin ordezkatu baitira. Iraganean txertoak eta antibiralak ikertzeko erabili ziren, baita erreakzio anafilaktikoak tratatzeko baliagarriak ziren antigorputzak ekoizteko ere; gutxiago erabili izan dira farmakologia eta erradiazioa ikertzeko. Era berean, asko erabili dira gaixotasun infekziosoak ikertzerako orduan, baita hauek diagnostikatzeko ere, hala nola bruzelosia, Chagas-gaixotasuna edo kolera.

Ikerketan gehien erabiltzen diren arrazei dagokienez, ez dira akuri hautatuak izaten, eta sarritan kui amerikarra erabiltzen da. Hautatutako arrazak ez dira hain ohikoak, eta immunologiaren arloko ikerketarako erabili ohi dira.

Ilerik gabeko arrazak 1980tik ari dira ikerketan erabiltzen, batez ere azterketa dermatologikoetarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Akuri - Elikapena