open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ewine van Dishoeck

**Ewine Fleur van Dishoeck** (Leiden, Herbehereak, 1955eko ekainaren 13a) astronomoa eta kimikaria   da. Astrofisika atomiko eta molekularreko irakaslea da Leidengo Behatokian, eta Nazioarteko Astronomia Elkarteko presidente hautatua da.

## Ibilbide zientifikoa 
2001etik Herbehereetako Arte eta Zientzien Errege Akademiako eta Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko kidea da. Harvard Society of Fellowseko Junior Fellow-a izan zen.

Gaur egun, bere interes guneak honakoak dira: izarren arteko ingurunea, hodei molekularrak, izarren eraketan eta sistema planetarioan oinarrizko fisikak eta kimikak izandako bilakaera, milimetria azpiko astronomia infragorria eta erdiko astronomia infragorria, oinarrizko prozesu molekularrak eta linea-erradiazioaren eta etengabeko erradiazioaren transferentzia erradiatiboa.

Van Dishoeck Tim de Zeeuwrekin ezkonduta dago, hura ere Leiden-eko Unibertsitateko astronomia-irakaslea da eta 2007ko irailera arte, Europako Behatoki Australeko zuzendari nagusia izan zen.

Frantzisko Aita Santuak 2021ean Zientzien Akademia Pontifiziako kide izendatu zuen.

## Sariak eta goraipamenak 
Karrera akademikoan zehar hainbat sari jaso ditu, besteak beste:

* Kimikako Errege Elkarte Holandarraren Urrezko Domina 1994an.

* Spinoza saria 2000. urtean.

* Kimikako Errege Elkartearen Bourke saria 2001ean.

* Lise Meitner Gothenburg saria, 2014. urtean.

* Albert Einstein Munduko Zientzia Saria 2015. urtean.

* Kavli saria astrofisikan 2018an.'

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Van Dishoeck irakaslearen orri pertsonala Leidenen Behatokian
Anna Frebel

**Anna Frebel** (Berlin, Alemania, 1980) Massachusettseko Teknologia Institutuan lan egiten duen alemaniar astronomoa da. Behatokiko astrofisikari buruzkoa da haren ikerketa-eremua.

## Ibilbidea 
Anna Frebel Gotingan (Alemania) hazi zen. Institutua amaitu ondoren, Fisika ikasi zuen Friburgon.  Australian jarraitu zuen ikasten, eta doktoretza lortu zuen Australiako Unibertsitate Nazionaleko Stromlo Mendiko Behatokian, Canberran. A W. J. McDonald doktoratu ondoko bekak Texasko Unibertsitatera eraman zuen, Austinen, 2006an, eta han jarraitu zituen ikasketak.

2009tik 2011ra, Clay doktoratu ondoko bekaduna izan zen Cambridgeko (Massachusetts) Harvard-Smithsonian astrofisika-zentroan. 2012tik, Massachusettseko Teknologia Institutuko Fisikako irakasle laguntzailea da.

2003an, Frebel-ek HE 1327-2326 izarra aurkitu zuen, burdina urrien duen izarra, Big Bang-etik oso gutxira sortua. 2007an, HE 1523-0901 izar erraldoi gorria ere aurkitu zuen, 13.2 milioi urte inguru dituena.

## Sariak eta ohoreak 
* 2007: Charlene-Heisler saria, 2006ko Australiako astronomiako doktoretza onenagatik
* 2009: XLAB Zientzia Jaialdiaren hasierako aurkezpena, Göttingen
* 2009: Ludwig Biermann saria (Astronomo Gazte Saria), Alemaniako Elkarte Astronomikoarena
* 2010: Estatu Batuetako Astronomia Elkartearen Annie Jump Cannon saria
* 2010: Lise Meitner, Gotinga eta Innsbruck hitzaldia
* 2011: Kavli Frontiers of Science Fellow, Zientzien Akademia Nazionala

## Argitalpenak (hautaketa) 
* (alemanez) *Auf der Suche nach* den ältesten Sternen, Frankfurt am Main: Fischer, 2012,

* Pazifikoko Elkarte Astronomikoa.  *New horizons in astronomy : Frank N. Bash Symposium 2007 : proceedings of a workshop held at the University of Texas, Austin, Texas, AEB, 2007ko urriaren 14-16,* San Francisco

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Anna Frebel MITen
* Anna Frebel, web orria
* Anna Frebel Google Akademikoan
Astaputz arrunt

**Astaputz izarra** edo **Astaputz arrunta** (*Scleroderma citrinum*) *Sclerodermataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da gomendatzen kontsumitzea, digestio arazoak sor ditzake. Jatetxeetan iruzurrak egin dira, izan ere, peridioa edo estalkia kentzean, boilurren antza du.

Sinonimoak: *Lycoperdon aurantium*, *Lycoperdon aurantiacum*, *Scleroderma aurantium*, *Lycoperdon tesselatum*, *Scleroderma squamosum*, *Scleroderma vulgare*, *Pompholyx sapidum*, *Scleroderma vulgare var. aurantiacum*, *Scleroderma aurantium var. aurantiacum*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 4 eta 8 cm arteko diametrokoa. Hori-oliba kolorekoa edo okre-hori zikin kolorekoa. Kanpoko geruza lodia eta zurbila da, ezkata zabal eta zapalez estalita dago, ia globo-forma du, zapal samarra, garaia baino zabalagoa da.

**Gleba:** Hasieran zuri-arrosa kolorekoa, gero gris-arbel kolorekoa, azkenean beltz-grisaxka eta esporak heltzen direnean hauts bihurtzen da. Usain handia du eta zertxobait baratxuria gogorarazten du.

**Hanka:** Ia ez du hankarik, mizelio sare batek osatua.

**Etimologia:** *Scleroderma* hitza grezierazko "sclera" hitzetik dator, gogorra esan nahi du eta "derma" hitzetik, azala esan nahi du. *Citrinum* epitetoa latinetik dator, bere kolore hori-limoi koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea, batzuetan apur bat toxikoa da, asko kontsumitzen bada. Boilur beltzeko kontserbak faltsutzeko balio izan du perretxiko honek.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Scleroderma* batzuekin, hala nola *Scleroderma verrucosum* (jangarria ez dena) eta *Scleroderma cepa* delakoarekin, honek kolore arrexka du.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, oso ohikoa koniferoen eta hostozabalen basoetako lurzoruan. Leku hareatsu eta lehorretan.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Scleroderma citrinum 10.jpg
Fitxategi:Scleroderma citrinum 5.jpg
Fitxategi:Scleroderma citrinum 4.jpg
Fitxategi:Scleroderma citrinum 6.jpg
Fitxategi:Scleroderma citrinum bat.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alicia M. Soderberg

**Alicia Margarita Soderberg** (Boston, Ameriketako Estatu Batuak, 1977) astrofisikaria da, irakasle laguntzailea Harvardeko Unibertsitatean, eta doktoratu ondoko akademikoa Harvard–Smithsonian astrofisika-zentroan. Supernobak ikertzen ditu.

## Biografia 
Bostonen jaio zen Soderberg, eta Falmouthen (Massachusetts) hazi zen, Cod lurmuturrean. Falmouth High Schoolera joan zen, eta udak Woods Holeko Ozeanografia Erakundetik hurbil igarotzen zituen, kostaldeko urmaeletan uraren kutsadurak zuen eragina aztertzen. Bates Collegen laguntza eskaini zuen, eta 2000. urtean graduatu zen Matematika eta Fisikako lizentziatura bikoitzarekin.

Udan Harvard–Smithsonian astrofisika-zentroan, Arizonako Kitt Peak-en Behatoki Nazionalean, Txileko Cerro Tololoren Behatoki Interamerikarrean, Areciboko Behatokian Puerto Ricon eta Mexikoko Los Alamos labotegi nazionalean hartu zuen parte. 

Matematika Aplikatuen masterra lortu zuen Cambridgeko Unibertsitatean. Astrofisikan doktoratu zen Kaliforniako Teknologia Institutuan, Shrinivas Kulkarniren zuzendaritzapean.

2006ko otsailaren 18an, Soderberg Aries konstelazioan 440 milioi argi-urtera dagoen GRB 060218 gamma izpien agerraldia detektatu zuen ikertzaile-talde bateko kidea izan zen. SN2006aj-ekin lotutako supernoba detektatzeak orain arteko ebidentziarik onena eman zuen, gamma izpien leherketak eta supernobak lotzen baitzituen.

Soderbergek eta haren lankideek SN 2008D supernoba atzeman zuten 2008ko urtarrilaren 9an, NASAren X izpien Swift teleskopio espazialaren bidez, NGC 2770 galaxia espiraleko izar aitzindari baten bidez, 88 milioi argi-urtera. Beste zortzi behatoki ohartarazi zituzten orbitan eta lurrean ekitaldia erregistratzeko. Taldeak supernoba aurkitu zuen martxan, NGC 2770en oharrak egiten aritu zirelako SN 2007uy supernoba behatzeko.

## Sariak 
* Estatu Batuetako Astronomia Elkartearen (AAS) Annie Jump Cannon saria jaso zuen 2009an. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helix

**Helix** belarri-hegalaren ertz nabarmena da. Helixak beherantz egiten duen eremuan, atzealdean, tuberkulu txiki bat ikus daiteke batzuetan, Darwinen tuberkulu izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kathleen Ollerenshaw

**Kathleen Mary Timpson Stops** (Manchester, 1912ko urriaren 1a - Didsbury, 2014ko abuztuaren 10a), **Kathleen Ollerenshaw**, matematikari, politikari eta hezitzaile britainiarra izan zen.

Britainiar Inperioko Ordenako Dama Komendadore izendatu zuten. Matematikaren arloan ezaguna da, karratu magikoei buruz egindako ekarpenengatik.

## Biografia 
Mary Stops eta Charles Timpson magistratuaren alaba izan zen Kathleen. Britainia Handiko Manchester herrian jaio zen, herrialde osoan zapata-dendak zituen familia batean. Haurtzaroan izandako gaixotasun baten ondorioz gorreria jasan zuen.

1937an, Didsburyko Shirley institutuan hasi zen lanean estatistikari gisa. Kotoiaren industriaren ikerketa-zentroa zen Didshirley, eta lan hori utzi egin zuen Robert Ollerenshaw-ekin izandako bi semeak jaio eta gero. Harekin ezkondu zen 1939an. Hala ere, matematika-lanarekin jarraitu zuen, eta matematikan doktoretza lortu zuen Somerville Collegen.

1956an, Manchesterreko zinegotzi izendatu zuten kide kontserbatzaile gisa. 1980ko hamarkadan, Margaret Tatcher lehen ministro britainiarrarentzako hezkuntza-aholkularia izan zen.

Astronomiaren zalea zen, eta Manchesterko Elkarte Astronomikoko ohorezko kide eta lehendakariorde bihurtu zen. Zenbakiei buruzko hainbat liburu argitaratu zituen.

## Aintzatespenak 
1970ean, Britainiar Inperioko Ordenako Dama Komandante izendatu zuten hezkuntzarako egindako zerbitzuengatik.

## Lanak 
* *Education for Girls*, Faber & Faber, London 1961.
* *The Girls’ Schools*, Faber & Faber, London 1967.
* *The Lord Mayor’s Party*, E.J. Morton, Manchester 1976 (Kinderbuch mit ihren Illustrationen)
* *First Citizen*, Hart-Davis & MacGibbon, London, 1977.
* *Manchester Memoirs*, Manchester Literary and Philosophical Society, 1981–82.
* *Squares of order four*, Scholium International, 1983
* *Most perfect pandiagonal magic squares: their construction and enumeration*, The Institute of Mathematics and its Applications, Southend-on-Sea 1998.
* *To talk of many things*, Manchester University Press, 2004 (Autobiographie)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Lindsay Huggins

**Margaret Lindsay**  (**Lady Huggins)**, ezkongabetan **Margaret Lindsay Murray** (Dublin, Erresuma Batua,  1848ko abuztuaren 14a, – Londres, Erresuma Batua 1915eko martxoaren 24a) britainiar-irlandar ikertzaile zientifiko eta astronomoa  izan zen. William Huggins senarrarekin batera, aitzindaria izan zen espektroskopiaren alorrean, eta "*Atlas of Representación* ative Stellar Spectra" (*Izar-espektroaren Atlas Adierazgarria*) obraren egilekidea izan zen (1899).

## Biografia 
Murray gaztea zenean, ama hil egin zen eta aita berriro ezkondu zen. Egoera horrek denbora handia utzi zion bere buruari eskaintzeko. Lagunek idatzitako nekrologiek aitonari egozten diote astronomiarekiko interesa, Robert Murray izeneko banku-agente aberatsa. Iturri horien arabera, aitonak konstelazioak identifikatzen irakatsi zion, eta zeruak etxeko tresnekin aztertzen hasi zen. Bere espektroskopioa eraiki zuen, *Good Words* aldizkako argitalpenean astronomiari buruzko artikuluetan inspirazioa aurkitu ondoren.
ezkerrera|thumb|190px|Orion nebulosaren espektroa, Huggins eta Hugins. Ikus daitekeen magnesio-espektroaren eta Orion nebulosaren arteko konparazioa
Margareten espektroskopiarako interesak eta gaitasunak William Huggins astronomoa ezagutzera eraman zuten, eta harekin ezkondu zen 1875ean. Froga batzuen arabera, berak bultzatu zuen senarraren ikerketa fotoastronomikoko programa arrakastatsua.

1903an, Elkarte Astronomiko Errealeko ohorezko kide hautatu zuten, Agnes Mary Clerkerekin partekatutako ohorea. Maila hori beste bi emakumeri baino ez zitzaien eman , Carolina Herscheli eta Mary Somerville-ri.

*Britannica entziklopediaren hamaikagarren edizioan* parte hartu zuen.

Londresko Timesek, Hugginsen heriotzaren albistean, Richard Proctor “Espektroskopioaren herschela” zela aipatzen zuen. Testamentuan, Wellesley Collegeri eta Whitin behatokiari utzi zizkien bere astronomia-bildumako zenbait objektu, tresna astronomiko maiteak barne.

## Argitalpenak 
* Obituary, William Lassell, 1880.
* Astronomical *Drawing*, 1882.
* Obituary, Warren de la Rue, 1889.
* On a new group of lines in the photographic spectrum of Sirius, 1890.
* *The System of the Stars*, 1890.
* On Wolf and Rayet's Brχ-Line Stars in Cygnus, 1891.
* The Astrolabe, 1895.
* The Astrolabe. II. History, 1895.
* Spectroscopic notes, 1897.
* An Atlas of Representación ative Stellar Spectra, 4870etik 3300era, 1899.
* Obituary, Agnes Mary Clerke, 1907.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1903an, Elkarte Astronomiko Errealeko ohorezko kide hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tamesí ibaia

**Tamesí ibaia** Mexiko ipar-ekialdeko ibaia da, Pánuco ibaiaren beheko ibilguaren ibaiadarra, zeinetan bere bokaletik 16 bat kilometrora bat egiten duen Tampicoko barran, Mexikoko Golkoan .

## Deskribapena 
Tamaulipas estatuaren hegoaldeko zati bat zeharkatzen du, Palmillas, Jaumave, Llera, El Mante, González, Altamira, Xicoténcatl eta Tampico udalerrietatik igaroz. Bere ibilbidea Pánuco ibaiko urekin batuz amaitzen du.

Ibaia Palmillasen (Tamaulipas) jaiotzen da, non **Chihue** izena du, Llera udalerriaren aurretik igarotzean **Guayalejo** izena hartzen du eta Villa Manueletik, Gonzálezeko udalerritik igarotzen denean Tamesí deitzen da, eta mantentzen duen izena azken 150 kilometroetan. Veracruz estatura iristen da eta bertan estatu honen eta Tamaulipas estatuaren arteko muga markatzeko erabiltzen da. Tamesí ibaia deitzen zaion zatian, txalupen nabigaziorako erabiltzen da.

Ibaiaren inguruko jarduera ekonomiko nagusiak hauek dira: azukre-fabrikak, ureztaketa eta euri-nekazaritza, abeltzaintza eta termoelektrikoa.

## Kanpo estekak 
* tampico-online
* Tamesí ibaia - conabio.gob.mx
Caroline Furness

**Caroline Ellen Furness** (Cleveland, Ameriketako Estatu Batuak, 1869ko ekainaren 24a – 1936ko otsailaren 9a) astronomo izan zen. Vassar College-ko irakaslea XX. mendearen hasieran, Mary Watson Whitney-ren ikasle izan zen unibertsitate horretan bertan, eta Columbiako Unibertsitatean Astronomiako lehen PhD doktoretza lortu zuen.

## Biografia 
Furness 1869ko ekainaren 24an jaio zen, Cleveland-en (Ohio). Haren aita zientzia-irakaslea zen tokiko institutuan, eta zientziarekiko interes goiztiarra piztu zion. 1887an Vassar Collegen graduatua, aitaren urratsei jarraitu zien, eta bigarren hezkuntzako eskolako zientzia-irakasle bihurtu zen. Hala ere, ikerkuntzan zuen benetako interesa eta, hiru urte igaro ondoren, Mary Watson Whitney irakaslearen ikerketa-laguntzaile gisa itzuli zen Vassar Collegera. Whitneyren zuzendaritzapean, kometak eta planetak behatzeko ia hamar urteko programa batean parte hartu zuen Furness-ek. 1896an Columbiako Unibertsitatean hasi zen lanean Harold Jacobyrekin, eta Ph.D doktorego-tesia argitaratu zuen, 1900ean: "Ipar poloko gradu baten barruko izarren katalogoa eta teleskopioaren distortsio optikoa - Helsingfors-en argazkia, neurri fotografikoetatik eratorria". 1903an Vassar-era itzuli zen irakasle gisa.

Izar aldakorren behaketetan parte hartu zuen Whitney-rekin 1909tik 1911ra. 1915ean, *Introduction to the Study of Variable Stars* testu-liburua idatzi zuen.

1922an, Royal Astronomical Societyko kide hautatu zuten.

New Yorken hil zen 1936ko otsailaren 9an.

Emakumeen hezkuntzaren defendatzailea izan zen, bereziki gutxien garatutako herrialdeetan, artikulu batzuk idatzi zituen Japoniako emakumeen goi-mailako hezkuntzaren egoerari buruz, eta National Alliance of Unitarian Women erakundearen tokiko adarreko kide garrantzitsua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sebastián Félix de Mendiola

**Sebastián Félix de Mendiola** (Euskal Herria, XVII. mendea–Asunción, 1706)  Espainiako goi kargua Amerikan izan zen. Haren biografiari buruzko informazio asko falta da.

## Biografia 
Sebastián Félix de Mendiola Paraguaiko Probintziaren Gobernadora izan zen 192tik 1696ra. 1692ko urriaren 22an jabetu zen karguaz, Francisco de Monforte ordezkatzeko. Harro, urrun, despota eta bere herriaren beharrizanekiko axolagabe, miseria iraunkorreko urte haietan, azkenik, paraguaitarrek atxilotu eta Buenos Airesera bidali zuten. Charcasko Auzitegiak epaitu zuen, eta, ondoren, karguan jarri. Buenos Airesko egonaldia oso garrantzitsua izan zen Mendiolaren jokabidean, bere jarrera zuzendu baitzuen eta harrezkero neurriz jokatu baitzuen. 1696an Juan Rodríguez de Cotak ordezkatu zuen. 1705eko irailaren 26an gobernadore izendatu zuten bigarren aldiz, Antonio Escobar eta Gutierrezen ordez. Agintaldia amaitzean, Gaspar García Rosek ordezkatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Mendiolak sinatutako dokumentua.
Farmakozinetika

thumb|250px|Michaelis-Mentenen zinetika aurkezten duen grafikoa.
**Farmakozinetika**  farmakologiaren adarra da, botika batek, edozein administrazio-bide erabiliz pazienteari eman ondoren, gorputzean jasaten dituen xurgapena, banaketa, transformazioa eta eliminazioa aztertzen dituena. Botika edo sendagai berriak garatzeaz eta tratamendu farmakologikoen dosifikazio-araubideak optimizatzeaz ere arduratzen da.

Horretarako, organismoaren eta farmakoaren artean gertatzen diren prozesu ugariak sinplifikatzen dituzten hainbat eredu garatu dira. Horien barruan eredu multi- edo polikonpartimentalak askotan errealitatea egokiago deskriba badezake ere, deskribapen horrek dakarren konplikazio matematikoak eredu mono- eta bipartimentalak dira erabilienak. Kontzeptu horren oinarria da, askotan, jatorriz multipartimental gisa hobeto deskribatzen den eredu batek ez duela desberdintasun kliniko esanguratsurik izaten, baldin eta bikoitz monokorpatimental batera sinplifikatzen bada. Ikuspegi horretatik, farmakoak organismoan egiten dituen urratsei buruzko azterketa xehatua LADME akronimoarekin taldekatzen dira. Ingelesetik dator eta hau da bere esanahia:
* *Liberation* (askapena)
* *Absortion* (xurgapena)
* *Distribution* (banaketa)
* *Metabolism* (metabolismoa)
* *Excretion* (iraizketa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reysa Bernson

**Reysa Verhaeghe** edo **Reysa Bernson** (Lille, 1904ko irailaren 26a – Auschwitz, 1944) astronomo frantsesa izan zen. 1923an *Association Astronomique du Nord* sortu zuen. Bereziki ezaguna izan zen Frantzian astronomia erakustaldi publikoen eta planetarioen garapenaren bidez zabaltzeko egindako lanagatik.

## Biografia 
Désiré Verhaeghe eta Dweira Bernson-Verhaegheren alaba zen, biak doktoreak. 1920an, gurasoak banandu egin ziren, baina ez ziren dibortziatu. Banandu ondoren, Reysak maiz erabili zuen amaren abizena, Verhaeghe. Bere aita 26 urte zituenean hil zen.

Batxilergoa Lilleko Lycée Fénelonen egin zuen. 1921ean, Zientzia eta Hizkuntzen gradua lortu zuen, eta Lilleko Unibertsitatean amaitu zuen Errusiako ikasketen lehen urtea, 1923an. 1922an, Zientzia Fakultatean matrikulatu zen, eta 1924an, zientzietako lizentziatura amaitu zuen. Hurrengo urteetan, hainbat arlotan lortu zituen ziurtagiriak: astronomia, kimika eta irrati-telegrafia. 1927an irakasle titulua lortu zuen. 1934an astronomian doktoratu zen Lilleko Unibertsitatean.

Bernsonek aktiboki parte hartu zuen Lilleko Unibertsitateko ikasle-bizitzan, eta Lilleko Ikasleen Elkartearen *Annales* ikasle-argitalpenaren berrezarpenean parte hartu zuen. 1926an, Bernson ''15º Congrès de l 'Union Nationale des Étudiants de France-*n ordezkaria izan zen Poitiersen. Hurrengo urtean, Lilleko ikasleen sindikatu sortu berriko diruzain bihurtu zen. 1927ko apirilaren 27an, Ikasleen Batasun Nazionaleko presidenteorde hautatu zuten, eta erakundearen kabineteko lanpostu baterako hautatu zuten emakume bakarra izan zen.

Hurrengo urtean, 1937an, Parisko Nazioarteko Erakusketaren Planetarioko idazkari nagusia izan zen, eta 800.000 bisitari inguru izan zituen iraun zuen sei hilabeteetan.

## Heriotza 
1944ko otsailaren 23an, Bernson eta bere ama Dweira Bernson-Verhaeghe Dreuxen atxilotu zituzten, Paris mendebaldean, juduak zirelako. Lilleko adiskideek haiek salbatzeko ahaleginak egin arren, handik gutxira Drancyko kontzentrazio-esparru batera bidali zituzten, Chartresko egun bateko geldialdi batekin. Maiatzaren 7an Auschwitzera bidali zituzten eta bertan naziek hil zituzten.
* Udal kontseiluak 2018an hala erabakita, *Reysa Bernson zumardi'' bat dago Lille hiriko Saint-Maurice Pellevoisin auzoan.

## Erreferentziak
ZooBank

**Zoobank**, edo **Official Register of Zoological Nomenclature**, izen zientifikoen, argitalpen zientifikoen eta taxonomia zoologikoko espezimen tipoen datu-base elektronikoa da. Datu-base ofiziala da, 2012an abiarazia Nomenklatura Zoologikoaren Nazioarteko Kodearen (ICZN) zuzenketa baten ondoren. Bere sarbidea librea eta doakoa da ("Open access") webgunearen bidez. Kodearen 8A2 gomendioaren arabera, webgune horretan erregistratu behar dira espezie berrien eta egindako beste "ekintza nomenklatural" batzuen deskribapenak; lineako formularioen bidez egin daiteke hori.

## Historia 
Hamarkada askotan, literatura zoologikoa indexatu egin zuen, modu ez ofizialean, The Zoological Récord, base bibliografikoan, 1864an sortua, eta izen eta argitalpenen ehuneko handi bat indexatzera iritsi zen (% 90 baino dezente gehiago), nahiz eta ez zen argitalpen horri jakinarazi behar, eta beste indize batzuek lehia ez egin. Prototipo gisa funtzionatu zuen hainbat urtez ICZNren zuzenketa batek ofizialki 2012an kaleratu zuen arte. Kodearen 8A gomendioak jarduerak Zoobanken erregistratzea adierazten du, baita The Zoological Réstria-ra kopia bidaltzea ere.

## Funtzionamendua 
Erabiltzaile-kontu bat sortu behar da datuak webgunean sartu ahal izateko. 2012tik erregistra daitezke:

* * Ekitaldi nomenklaturalak *: animalien izen zientifikoen erabilera argitaratuak, hala nola taxonen deskribapenak, irakurketak eta bestelakoak.
* * Argitalpenak *: "Ekitaldi nomenklaturala" jasotzen duen argitalpenaren aipua.
* * Egileak *: bai ekitaldi nomenklaturala jasotzen duen argitalpenaren egileak, bai zoobankean edukia sartu zuen egilea.
* * Espezimen tipoak *: oraindik behin-behinekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Zoobank
* :ZooBank dokumentuak eta mailing zerrendak.
Johan Petter Johansson

**Johan Petter Johansson** (Vårgårda, Suedia,  - ) asmatzailea eta industria gizona izan zen. Hark asmatu zuen giltza zabalgarri modernoa (1891n eta 1892an patentatua).

## Erreferentziak
Coming-of-age (generoa)

[thumb|right|200px|[Judy Garland 1939ko *The Wizard of Oz* filmean Dorothy antzezten]]
 () literatura eta zinema generoa da, protagonistaren hazkunde psikologiko eta moralean oinarritzen dena, askotan gaztarotik heldutasunera arte. Heltze pertsonalaren prozesua eta eboluzio-aldaketak, genero horren bereizgarri direnak, elkarrizketaren eta erantzun emozionalen arabera egituratu ohi dira, ekintzaren arabera egituratu beharrean. Kasu askotan, protagonista gizon edo emakume gaztea da, eta istorioa *flashback* bidez kontatu dezakeke. Film mota honen argumentuak identitate sexuala, bizi filosofia edo ideologia eta sinesmenak bezalako gaiak jorratu ditzake.

*Bildungsroman* edo ikaskuntza-eleberria *coming-of-age* literatura azpigenero espezifikoa da, protagonistaren garapen psikologiko eta moralean oinarritzen dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Medikuntza tradizional

[250px|thumb|Medikuntza tradizionaleko azoka bat [Antananarivon.]]
thumb|Berbena-belarra askotan erabiltzen da Euskal Herriko herri medikuntzan, besteak beste, katarroak osatzeko.
Munduko Osasun Erakundearen arabera, **medikuntza tradizionala** kultura desberdinetako teoria, sinesmen eta esperientzietan oinarritutako ezagutza, trebetasun eta praktika guztien batura da, esplikagarriak izan ala ez, eta osasunari eusteko erabiltzen direnak, baita gaixotasun fisiko edo mentalen prebentzioan, diagnosian edo tratamenduan ere.

Etnomedikuntza antropologia medikoaren espezialitate bat da, sendagai tradizionalak aztertzen dituena, bereziki iturri idatzirik ez dutenak, biomedikoak baino gehiago alderdi kulturalak azpimarratuz.

Medikuntza mota honen bidez sendatzen dutenak sendalariak edo petrikiloak dira.

## Historia 
Hiri-zibilizazioek, egiptoar eta mesopotamiarretik hasita, medikuntza-sistemak garatu zituzten. Sistema horien artean gorputz kontzeptuala edo teorikoa, praktika gutxi gorabehera normalizatuak, heziketa medikoaren erregulazioa, lanbideko kide izatea eta medikuaren erantzukizunak zeuden.

Mendebaldeko medikuntzak bide baliokideari jarraitu zion, non tradizioari zegokion pisurik handiena, Pinkundean arte, ikerketa anatomikoaren gorakada bat hasi zenean, eta batez ere materiaren zientzien garapenera arte, kimika eta fisika kasu, XVIII. mendean, eta oinarrizko biologia, XIX. mendetik aurrera. Azken urteotan, teoria medikoak bere kontzeptuak zientifikoki garatu behar dituela dioen ideia soilik hasi da aurreratzen praktika medikoak ere, diagnostikotik hasi eta pazientearen jarraipeneraino, abantaila atera diezaieketela zientziaren prozedura zorrotzei. Biologikoki inspiratutako medikuntzak mendebaldeko medikuntza tradizionala- jatorri grekolatinokoa- bere kontzeptu teorikoetan  baztertu du.

## Ikus, gainera 
* Ayurveda
* Txinatar medikuntza tradizionala

## Erreferentziak 
## Bibliografia gehiago 
:* 4. Herritar Medikuntza eta Medikuntza Paraleloak Erakusketa Iraunkorra. *Medikuntza eta Zientzia Historiaren Euskal Museoa*. EHU.
:* Garmendia Larrañaga, Juan (2000). *Rituales y plantas en la Medicina Popular Vasca*. Erritualak eta landareak Euskal Herri Medikuntzan. Donostia:  Txertoa. 126or. ISBN: 8471483564
:* (2023-08-09) Traditional medicine. Newsroom. Questions and answers. *World Health Organization*.
:* Ricco, Isabella (2019) "Historia de la medicina popular: del modelo clásico al glo-local‍‍". *Disparidades. Revista de Antropología,* 74 (2): e022. doi: <>.

## Kanpo estekak
Mari Gizen

***Boule de Suif*** narrazioa Guy de Maupassant frantziar idazleak 1880an plazaratu zuen. Euskarazko bertsioa *Marie Gizen* gisa izenburuarekin agertu zen 1998an, Matías Múgicaren eskutik. Maupassantek argitaratu zuen lehen ipuina izan zen eta idazle bezala ezagutzera eman zuen narrazio ospetsua da, seguraski idatzi zuen onenetarikoa. Ipuin horretan oinarritu zen, hain zuzen ere, John Ford zuzendaria 1939an *Stagecoach* filme aparta egiteko.

## Argumentua 
“Mari Gizen” gerran oinarritutako istorioa da, frantziarren eta prusiarren artekoan hain zuzen. Maupassantek besterik ez baitzuen ezagutu, 1893an hil baitzen, baina bertan parte hartu zuen, soldadu gisa. Ez zuen gerra atsegin. “Boule de Suif” gure “Mari Gizen” hain zuzen, gerraren zentzugabekeria agerian eta barregarri uzteko asmoz idatzia izan zen, gainera.

Rouendik ihesi, Le Havrera joateko baimena lortzen duten 10 pertsonentzako diligentzia bat doa; bertan hiru senar-emazte aberats doaz, Prusiako okupaziotik ihes egiten eta haien aberastasunak zainduz. Haiekin batera, bi moja doaz, Le Havren bere ekintzak jarraitzea espero duen iraultzaile basati bat (Cornudet izenekoa), eta bizitza alaiko andereño ezagun bat, Boule de Suif izenekoa, Mari Gizen euskarazko bertsioan. Tropen joan-etorriak eta bestelako ezustekoek zailtzen dute ibilbide azkarra izatea espero zena. Egun horretan, janaria eramaten zuen bakarra Mari zen, zeinak gainerako bidaiariekin partekatzen zituen, nahiz eta bidaian zehar haien kritikak eta mespretxua sentitu.

Zalgurdiak ostatu batean gelditu behar du. Han, ofizial prusiar batek bidea oztopatzen du, Marik berarekin gau bat igarotzea onartzen ez badu behintzat; honek uko egiten dio, eta dama "prestuek", hori haren lanbide izanik, ez dute ulertzen. Zaldunak eztiki saiatzen dira konbentzitzen, batez ere kondea. Azkenik, Marik onartzen du.

Hurrengo egunean, bidaiari ekingo zaio berriro taldea. Mari da berriz ere begirada guztien erdigunea, batez ere andreena. Goiz erdian, bidaiariek elikagaiak ateratzen dituzte jateko. Marik, ofizialarekin igaro zuen gaua zela eta, ez zuen ezer prestatzeko astirik izan, eta bidaiarietako inork ez dio ezer eskaintzen, eta, ondorioz, bidaia negar-zotinka pasatzen du. Cornudet abesti errepublikar bat abesten hasten da, hiru senar-emazteak izutuz.

## Ipuinaren zentzua 
Kontakizun zoragarri honek, ironiaz eta isekaz, Frantziako XIX. mende amaierako gizartearen gainbehera eta hipokrisia azaltzen du. Maupassantek ondo ezagutzen zituen gizartearen goi mailako esfera eta gizarteko zirkulurik baxuenak. *Mari Gizen* narrazioak oso ondo erakusten du frantziar izaera.

## Bibliografia 
* Guy de Maupassant: *Mari Gizen eta beste zenbait ipuin*. Itzultzailea: Matías Múgica. Igela, 1998, 146 or. ISBN: 978-84-87484-32-2.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Entzuteko bertsioa Xerezade webgunean.
* :Frantsesezko edizioa.
Linda Spilker

thumb|260px|NASA-Saturn-Cassini, 10 urte, 2014.06.24
**Linda Spilker** (AEB, 1955) AEBko astronomoa, zientzialari planetarioa da, eta Cassini misio-proiektuan lan egiten du. Saturnoren eraztunen bilakaera eta dinamika aztertzen ditu.

## Biografia 
### Ikasketak 
Spilkerrek Fisikako Gradua lortu zuen Kaliforniako Estatuko Unibertsitatean, Fullerton, 1977an, eta Fisikako Masterra egin zuen Kaliforniako Estatuko Unibertsitatean, Los Angelesen, 1983an.  Fisikako doktoretza lortu zuen Kaliforniako Unibertsitatean, Los Angelesen, 1992an.

### Lana 
1977an, Jet Propulsion Laboratoryrekin bat egin zuen, eta, hasieran, urte horretan bertan jaurtitako Voyager-en misioetan lan egin zuen. Cassini misioko zientzialari bihurtu zen 1990ean. 1997an, NASAren argitalpen bat argitaratu zuen, misioaren ondarea laburbiltzen duena. 2010az geroztik, Cassini misioaren proiektuaren zientzialaria izan da, talde oso baten ikerketa zientifikoak zuzentzen dituen lana.

## Sariak eta aintzatespenak 
* NASAren Zerbitzu Bikainaren domina (2013)
* NASAren talde-lorpenaren saria (2011, 2009, 2000, 1998, 1982-1989)
* NASAren Lorpen Zientifikoaren Saria (1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toto Vega

**Ariosto Vega,** **Toto Vega** izenez ezaguna (Vélez, 1969ko irailaren 23a  - Barichara, 2022ko irailaren 25a),  kolonbiar zinema, antzerki eta telebistako aktorea izan zen. Kultura kudeatzaile gisa ere aritu zen. 

## Biografia 
Vegaren Kolonbiako telebistaren ibilbidea 1990eko hamarkadaren hasieran hasi zen *La mujer doble* telenobelan parte hartu zuenean. Hamarkadan beste produkzio batzuetan parte hartu zuen, hala nola *El oasis*, *De pies a cabeza*, *Fuego verde* eta *El fiscal*. 2000ko hamarkadan bere parte-hartzea oso aktiboa izan zen, *Me llaman Lolita*, ''Santanderko Baricharako Zinema Berdearen Jaialdiaren ospakizunean, ekitaldi horren sortzaile eta zuzendari izan zena.  San Gil udalerriko San Juan de Dios de Barichara ospitalera eraman zuten, eta han hil zen 2022ko irailaren 25eko gauean . Hedabideek jakinarazi zutenez, bihotzekoa izan zen.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barichara

**Barichara** Kolonbiako udalerri bat da, Santander departamenduan dagoena. Guanentá probintziaren parte da. XVIII. mendearen amaierako eraikuntzengatik ezaguna da; herriaren alde zaharra 1978ko 1654ko dekretuaren bidez herrialdeko kultura ondare izendatu zuten.  Udalerri hau "Kolonbiako herririk ederrena" izateagatik da ezaguna, eta horregatik Monumentu Nazionalaren titulua merezi izan du.  Kolonbiako Ondare Hirien Sarearen parte da.

Gaur egun Baricharak “gastronomia, hotelak, muturreko kirolekiko lotura, ekoturismoarekiko lotura eta paisaian hemen ikusten dugun edertasun hori, garapen arkitektonikoa naturaren babesarekin batera daraman udalerri bat da” .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burgalimar gaztelua

**Burgalimar gaztelua**, gaztelaniaz *Castillo de Burgalimar*, arabieraz *Bury al-Hamma*, "Bainuen Gaztelua", Espainiako Baños de la Encina udalerrian dagoen gaztelu bat da, Andaluziako Jaéngo probintzian.

X. mendea, Kordobako Kalifa-herriaren garaian, muino baten gainean eraiki zen.
Apple Park

**Apple Campusa**, AEBetako Kalifornia estatuko Cupertino udalerrian dagoen oinplano zirkulardun eraikin neofuturista bat da. Apple Inc. informatika konpainiaren egoitza da eta goi teknologiaren arloko enpresa ugariren kokalekua den Silicon Valley eremuan dago.

2017an inauguratu zen eta Norman Foster arkitektoak diseinatu zuen.
Amy Barger

**Amy J. Barger** (1971ko urtarrilaren 18a) estatubatuar  astronomoa da, bere aurkikuntza gehienek, zulo beltzekin eta urruneko beste objektu batzuekin zerikusia dute.  Inguruko galaxietako zulo beltzen jarduera espero baino handiagoa eta berriagoa zela frogatzen lagundu zuen. Galaxia urrunetako izar-jarduerarekin lotutako aurkikuntzetan ere aritu zen beste batzuekin. Gaur egun, Wisconsin-Madisongo Unibertsitateko irakaslea da. 

## Ibilbidea 
Bargerrek Astronomiako doktoretza lortu zuen 1997an, Cambridgeko Unibertsitateko King's Collegen, eta Marshall bekaduna izan zen. Horren ondoren, Morphsek lankidetzan jardun zuen urrutiko galaxien eraketa eta morfologiak aztertzen.

## Sariak 
Hainbat sari eta beka jasotakoa da, besteak beste,

* Astronomiako Annie Jump Cannon saria (2001). 
* Estatu Batuetako Astronomia Elkartearen Pierce saria (2002).
* Estatu Batuetako Elkarte Fisikoaren Maria Goeppert-Maye saria (2007).
* Alfred P. Sloan bekak (2002).
* David eta Lucille Packard (2003). 
* 2017an, Zientziaren Aurrerapenerako Estatu Batuetako Elkarteko kide hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20060313230814/http://www.popsci.com/popsci/printerfriendly/science/09a7dd9a0cc36010vgnvcm1000004eecbccdrcrd.html Herri-zientzia]

* Outreach
* Barger doktorea, norberaren web orria
Jevgenia Bugoslavskaia

**Jevgenia Jakovlevna Bugoslavskaia** (Mosku, 1899ko abenduaren 21a-*ib*., 1960ko maiatzaren 20a) sobietar astronomoa eta geofisikaria izan zen.

## Biografia 
1924an, fisikako lizentziatura lortu zuen Moskuko Estatuko Unibertsitatean. 1925etik 1928ra, Institutu Astronomiko eta Geodesikoan lan egin zuen, eta gradu-ondoko ikastaroak egin zituen goi-ikasketen etxe berean. Eta 1928tik 1932ra SAI konpainia geodesikoan lan egin zuen. 1934an, Moskuko Estatuko Unibertsitatean eman zituen eskolak, eta 1949az geroztik irakasle titularra izan zen.

Astrometria fotografikoan eta eguzki-ikerketan espezializatu zen. 1936tik 1937ra bitartean, Perseoren nebulosa ilunaren eta Taurus-Orionen  ekialdeko adarrean aurkitu zituen izarren mugimenduak. Izar bikoitzak behatzen zituen, 38 cm-ko astrografoarekin, eta eguzki-koroaren zaintza integratuaren liderretako bat izan zen SESBeko hainbat puntutan, 1936ko ekainaren 19ko eguzki-eklipse osoan zehar. Jasotako datuak prozesatzen parte hartu zuen, eta, hala, koroaren egitura eta errotazioa ezarri zituen. Eguzkiaren eklipse osoetan ere behaketen buru izan zen 1941ean, 1945ean, 1952an eta 1954an. Eguzki-koroaren egitura fina eta haren barne-mugimenduak aztertu zituen, 1887 eta 1941 arteko eklipseetan oinarrituta, eta eguzki-jardueraren faseko koroaren fluxuen eta latitude heliografikoaren mende zegoela ulertu zuen.

## Argitalpena 
Liburu honen egilea da"*«Фотографическая астрометрия» (Astrometría fotográfica)*".

## Eponimia 
* Bugoslavskaya krater venusinoa bere omenez izendatu zuten.·

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Egilearen biografia eta irudia
Belarri puntazorrotz

[thumb|*[Potamochoerus larvatus* afrikar basurdea.]]
**Belarri puntazorrotzak** animalia askoren ezaugarria dira, gizakiengan posible da gaixotasun genetiko baten ondorioz, eta herri-kulturan klixea, batez ere fantasia generoan. Maiz, elfoen belarri gisa ere ezagutzen dira.

## Animaliak 
"Belarri puntazorrotzak" animalia batzuen ezaugarria da. Hona hemen adibide batzuk: katua, banpiro-saguzarrak, Viverridae familiako zibetak edo katajinetak, Afrikako basurdeak edo panda gorriak.

## Gizakiak 
Williamsen sindromearen ezaugarrietako bat "belarri puntazorrotz" gisa deskribatu da. Williamsen sindromeari lotuta ez dauden belarri puntazorrotzekin jaiotzen diren pertsonak ere badaude. Familia batean, emakume bat jaio zen, bi belarri puntazorrotz zituena; gero, seme bat izan zuen, punta txikiagoak zituena, eta osaba bat izan zuen belarri puntazorrotz batekin. Belarri puntazorrotzetako kasu batzuk erditzen ari den bitartean belarrietako traumatismoek eragin ditzakete, eta entzumen-tolestura denborarekin garatu daiteke. 

Stahlen belarriko belarri puntazorrotza kartilago deformatuak sortzen du. Kartilagoaren tolestura horizontal gehigarria du ezaugarri. Normalean, bi daude: goikoa eta behekoa. Stahl-en belarrian hirugarren gurutze horizontal bat dago. Helixa (edo belarriaren goiko aldea) destoles daiteke, belarriari itxura puntazorrotza emanez.

## Folklorea eta fikzioa 
[thumb|[Elfo baten errepresentazioa, belarri puntazorrotzekin.]]
Belarri puntazorrotzak izaki askoren ezaugarri izan dira folklorean, hala nola hamalau-zaku frantsesa, curupira brasildarra eta japoniar lurreko-armiarma.

Belarri puntazorrotzak Antzinateko Greziako eta Erdi Aroko Europako garaietara gutxienez jotzen duten artearen pertsonaien ezaugarria izan dira.

Belarri puntazorrotzak fantasiazko izaki askoren ezaugarri komunak dira. Arrazen ezaugarri komuna da, besteak beste elfoak, maitagarriak, hobbitak eta orkoak. Izu-generoko izakien ezaugarri ere badira, banpiroen antzera.

Ezaugarri hori anime eta manga japoniar marrazki estiloan hartu da, non belarri puntazorrotzak ere fantasiazko pertsonaien tropo komuna baitira. Manga eta anime-elfoak, bereziki, belarri puntazorrotz oso nabarmenek bereizten dituzte; askotan, mendebaldeko obretan baino handiagoak eta ikusgarriagoak dira, eta angelu zorrotzagoak dituzte.

Belarri puntazorrotzak XIX. mendeko literatura viktoriarrean elfoekin lotu izan dira. Belarri puntazorrotzak elfoen ezaugarri gisa azaltzea J. R. R. Tolkienen lanei eta pantaila handiaren azken interpretazioari zor zaie, nahiz eta belarri puntazorrotzek kanon gisa duten estatusa unibertsalki onartzen ez duen Tolkienen fandomak.

Belarri puntazorrotzak zientzia-fikzioaren generoan ere badaude; adibidez, Star Trek unibertsoko Vulcan eta Romulan arrazen artean edo X-Men unibertsoko Nightcrawler pertsonaia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Constance M. Rockosi

**Constance "Connie" M. Rockosi** (AEB, c. 1980) estatubatuar astronomoa da. Esnebidearen bilakaera aztertzen du. 

## Biografia 
### Ikasketak 
Santa Cruzeko Kaliforniako Unibertsitateko Astronomia eta Astrofisika Departamentuko kidea da. 2001ean lortu zuen doktoretza, eta Sloan Digital Sky Survey-n (SDSS) erabili zen teleskopiorako kamera diseinatzen lagundu zuen.

### Ikerketak 
thumb|260px|Rockosik Esnebidearen bilakaera ikertzen du.
SDSS-IIren buru izan zen, halaber, Sloan zabaltzeko proiekturako, ulermen eta azterketa galaktikorako (SEGUE), eta SEGUEko ikertzaile nagusia da. Esne Bidea aztertzen du, batez ere egungo egoerara iristeko hartu zuen bilakaera. Berak uste du gure galaxiaren azterketaren bidez, eta hura sortzeko moduaren bidez, beste galaxia batzuen sorrera uler dezakegula bere sorkuntzaren gorriranzko lerrakuntza-fasean. Haren ikerketaren helburua da Esne Bidea eratzeko hartzekodun gertaera nagusien ondorioak aztertzea, galaxiaren zenbait propietate zergatik diren horrela ulertzeko.

Rockosik landu dituen aurreko ikerketa-proiektuak zeruaren eta izarren mapaketan oinarritu dira, izar-formazioak hobeto ulertzeko. Hari eta haren ikasleei gaur egun galaxia espiralak zergatik sortzen eta existitzen diren ulertzen laguntzeko jarraitu du ikerketak. 

2010ean, "*La alegría de las estadísticas*" izeneko dokumental batean agertu zen Rockosi. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristina Cruz Mínguez

**Cristina Cruz Mínguez** (Espainia, 1983) espainiar aktorea da. Haren interpretazio gogoangarriena  haurrentzako *Celia* serie ezagunean izan zen, urrezko TP saria jaso zuen interpretazioa.

## Lanak 
1993ko urtarrilaren 5ean estreinatu zen,  haurrentzako *Celia* serie ezaguna. Lan horretan izen bereko Celia protagonista interpretatu zuen.

Geroago, 1998an, *El abuelo* filmean agertu zen, Benito Pérez Galdosen izen bereko eleberrian oinarritua eta José Luis Garcik zuzendua, hainbat urtez interpretazio-lanik egin gabe egon ondoren.

### Celia eta Elena Fortún 
Celia seriea, Elena Fortún ezizenez literaturan ezaguna den María de la Encarnación Gertrudis Jacoba Aragoneses y de Urquijo (1886-1952) madrildar idazlearen liburuetan oinarrituta dago. Elena Fortúnek haur eta gazte literatura idatzi zuen batez ere.

## Sariak 
* Urrezko TP saria jaso zuen *Celia* serieko lanagatik.

## Errefrentziak 
## Kanpo estekak 
* Cristina Cruz gure bizitzako urterik onenetan (bideoa)
Manfred Gerlach

**Manfred Gerlach** (Leipzig, 1928ko maiatzaren 8a - Berlin, 2011ko urriaren 17a) ekialdeko alemaniar politikaria izan zen. Ekialdeko Alemaniako Estatu Kontseiluko presidentea izan zen 1989ko abenduaren 6tik 1990eko apirilaren 5era.

Zuzenbidea ikasi eta kazetari gisa lan egin ondoren, Leipzigen Alderdi Liberal Demokratikoa sortu zuen, eta 1990eko otsailera arte egon zen alderdiko presidente. Gainera, 1948tik 1990era Herriko Ganberako kide izan zen.

Ekialdeko Alemaniako iraultza demokratikoaren ondoren, 1989ko azaroan, Egon Krenz ordezkatu zuen Estatu Kontseiluko presidente karguan, 1989ko abenduan. Estatu Kontseilua 1990eko apirilean indargabetu zuten eta Sabine Bergmann-Pohl herrialdeko bitarteko presidente izendatu zuten.
Anne-Marie Ménand

**Anne-Marie** **Ménand** (**Marie Louise Ménan**  jaiotzez) 1837ko ekainaren 9an Saint-Séglinen (Ille-et-Vilaine) jaio zen. Sukaldaria izan zen eta Parisko Komunan parte hartu zuen. Atxilotua izan zen eta, Komunako gertaeretan su-eragiteaz akusaturik, heriotzara kondenatu zuten gerra-kontseiluan. Zigorra kommutatu zioten eta Guayanara erbesteratu zuten.

## Biografia 
Marie Louise Ménan bretoia zen jatorriz.  1837ko ekainaren 9an jaio zen Ille eta Vilaine-ko, Saint-Séglin-en. Bartolomé Menan nekazariaren eta haren emazte Perine Bertier-ren alaba zen. Haren izen-abizenak era desberdinetara agertzen dira: Anne-Marie, Marie Josèphe edo Jeanne-Marie; Ménand ou Menans.

Ez dakigu noiz joan zen Parisa bizitzera. Hiri hartan sukaldari lanetan aritu zen 1867ra arte. Gero, egunkariak saltzen ibili zen, Royale kalean eta Madeleine plazan. Anne-Marie Ménandek Saint-Eustache elizako klubean parte hartzen zuen, eta hango batzarretan hainbat aldiz hitz egin zuen jendaurrean. Maiatzaren 24an atxilotu zuten, *Rue Royale* kaleko suteetan parte hartu izana leporatuta; gero  askatu zuten, baina handik gutxira berriro atxilotu zuten. Édith Thomas-en arabera, bera zen, Florence Van de Wallerekin batera, sutean parte hartu ahal izan zuten bi emakume bakarretako bat[4]. Baina lekuko batek ere ez zuen Anne-Marie sua ematen ikusi, eta berak ere ukatu egin zuen halakorik egin izana; hala ere, 1872ko apirilaren

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* .
* Édith Thomas, Les Pétroleuses, Gallimard, 1980, 204, 205, 207, 208, 209, 262. or.
* Maurice Dommanget, Hombres y cosas de la *Comuna*, 2013, 71. or.
* Michel Cordillot (zuz.Parisko Komuna, 1871. Ekitaldia, aktoreak, lekuak, Iv-sur-Seine, Tailerraren edizioak, 2021eko urtarrila.

## Ikus, gainera 
* Parisko Komunak
* Pétroleuse (Parisko Komunako su-emaileak)
* Emakumeak Parisko Komunean

## Kanpo estekak
Sabotage (1936ko filma)

***Sabotage*** (euskaraz *Sabotaje*), AEBetan *** The Woman Alone*** (*Emakumea Bakarrik*), 1936ko Alfred Hitchcock britainiarrak zuzendutako espioitza thriller film bat da. Joseph Conrad poloniar idazlearen *The Secret Agent* (1937, *Agente Sekretua*) eleberrian oinarritua dago. Sylvia Sidney, Oskar Homolka eta John Loder aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1886, Londres, Verloc andreari (Sylvia Sidney) auzo bateko antzoki txiki baten jabea den bere senarra Karl (Oskar Homolka) beste emakume batekin desleial zaiolako susmoa piztuko zaio. Sabotaje batek hiria argindarrik gabe uztean, bere senarrak isilpean duen sekretua gona kontua ez dela jabetuko da, bestelako gauza baizik.

## Aktoreak 
*Sylvia Sidney: Verloc andrea
*Oskar Homolka: Karl Anton Verloc jauna
*Desmond Tester: Steve 
*John Loder: Ted Spencer jauna
*Joyce Barbour: Renee
*Matthew Boulton: Talbot superitendentea
*S. J. Warmington: Hollingshead
*William Dewhurst: Irakaslea
*Charles Hawtrey: Aquariumgo gazte ikastuna (krediturik gabe)
*Peter Bull: Michaelisa (krediturik gabe)
*Torin Thatcher: Yunct (krediturik gabe)

## Hitchcocken kameoa 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Mr. & Mrs. Smith (1941eko filma)

***Mr. & Mrs. Smith*** (euskaraz *Smith Jaun-Andreak*), 1942ko Alfred Hitchcock britainiarrak zuzendutako nahasmen komedia film bat da. Carole Lombard, Robert Montgomery, Gene Raymond, Jack Carson, Philip Merivale eta Lucile Watson aktoreek antzeztu zuten. Alfred Hitchcoken estatubatuar komedia film bakarra da.

## Argumentua 
AEB, New York, Ann (Carole Lombard) eta David Smith (Robert Montgomery) senar-emazte sofistikatuen ezkontz harreman eta gorabehera xelebreei buruzko filma da, biek administrazio akats baten ondorioz legalki ezkonduak ez daudela ohartuko dira. 

## Aktoreak 
* Carole Lombard: Ann Smith
* Robert Montgomery: David Smith
* Gene Raymond: Jefferson Custer
* Jack Carson: Chuck Benson
* Philip Merivale: Ashley Custer
* Lucile Watson: Custer andrea
* William Tracy: Sammy
* Charles Halton: Harry Deever
* Esther Dale: Krausheimer andrea
* Emma Dunn: Martha
* Betty Compson: Gertie
* Patricia Farr: Gloria
* William Edmunds: Lucy's tabernaren jabea
* Adele Pearce: Lily
* Emory Parnell: Conway

## Hitchcoken kameoa 
Alfred Hitchcock Montgomeryren apartamentu eraikinaren paretik pasatzen ikus daiteke, filmaren 42:58. minutuan. Filmaketa ekipo guztiaren dibertumendurako Carole Lombard aktore protagonistak Alfred Hitchcok bera eszena labur honetan zuzendu zuen, bien arteko filmaketa karguak elkartrukatuz, eta txantxa gisa Alfred Hitchcoki eszena labur hau behin eta berriz errepikatzera derrigortuz.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Coolio

**Artis Leon Ivey Jr.**, ezagunagoa **Coolio** izen artistikoaz (Monessen, Pennsylvania, 1963ko abuztuaren 1a - Los Angeles, 2022ko irailaren 28a) estatubatuar rap abeslaria izan zen.

1990eko hamarkadan lortu zuen arrakasta. ''Gangsta's Paradise* singlearekin Grammy saria irabazi zuen 1995ean.

## Diskografia 
### Estudio albumak 
* *It Takes a Thief* (1994)
* *Gangsta's Paradise* (1995)
* *My Soul* (1997)
* *Coolio.com* (2001)
* *El Cool Magnifico* (2002)
* *The Return of the Gangsta* (2006)
* *Steal Hear* (2008)
* *From the Bottom 2 the Top* (2009)

### Albumak elkarlanean 
* *Ain't a Damn Thang Changed'' with WC and the Maad Circle (1991)

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Gripearen A birusa H5N1 mota

**H5N1** hegazti gripearen andui oso patogenoa da. Mota horretako gripearen lehen agerpena 1997an izan zen Hong Kongen. Gizakien infekzioa bat etorri zen Hong Kongeko oilasko-populazioan andui berak eragindako hegazkin-gripearen epidemiarekin.  H5N1 izena birusaren azaleko antigeno motari dagokio: 5 motako hemaglutinina eta 1 motako neuraminidasa.

Hegaztiak birusaren gordailu naturala dira. Normalean, birusa hegaztien hesteetan garraiatzen da, eta ez dira hilgarriak. Hala ere, aldaera horrek gripearen birus-andui hilgarriena da gaur egun. Mutazioak normalak dira, eta lehenago ere gertatu dira, hala nola 1918an sortutako gripearen pandemia, Espainiako gripea, H1N1-en aldaera bat, mundu osoan 50 eta 100 milioi pertsona artean hil zuena.

2005eko urrira arte, H5N1ak kutsatutako 200 pertsona inguru bakarrik jakinarazi ziren, baina haien heriotza-tasa oso handia izan zen (% 59tik gorakoa). Asiako eta Europako hamahiru herrialdetan izan zuen eragina, eta 120 milioi hegazti baino gehiago hil, sakrifikatu edo koarentenan jarri ziren.

HPAI A/H5N1 birusaren hilgarritasun eta birulentzia handiarengatik, haren presentzia endemikoarengatik, eta gero eta organismo ostalari gehiago eta mutazio esanguratsuak izateko gaitasuna direla eta, birusa pandemia-mehatxurik handiena bihurtu da mundu osoan, eta milaka milioi dolar erabili dira ikerketan eta oso patogenoa den hegazti-gripearen balizko pandemia prestatzeko.r

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak