Xuxen

thumb|Xuxeneko lehen edizioa (1994)|alt=|355x355px
**Xuxen** euskaraz idatzitako testuak zuzentzen dituen aplikazio informatikoa da. UPV/EHUko Ixa Taldeak 1994an sortutako aplikazio hau Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak finantzatu zuen. Gipuzkoako Foru Aldundiak, berriz XUXENen webgunea garatzeko diru-laguntza eskaini zuen.

2020an bosgarren bertsioan zebilen, Elhuyarrek merkaturatuta Ixa taldearen lizentziarekin.
## Historia 
### Xuxen I (1994, 65.000 morfema) 
Lehen edizioa, 1994ko irailean plazaratu zuten Ixa taldearen, UZEIren eta Hizkia enpresaren artean, bi diskete eta eskuliburua zituen kutxa batean. Hasieran, aplikazioa erabili ahal izateko deskargatu eta instalatu egin behar zen programa. Bi sistema eragiletarako (Microsoft Windows eta Mac OS) eta bi testu-editoretarako (MS Word eta WordPerfect) balio zuen; baina offline moduan lan egin behar zen: aurrena dokumentua prestatu, eta gero egiaztatu eta zuzendu.

Hizkia enpresa Klaudio Harluxetek 1990an sortua zen Baionako SEI taldearen babesean,  Hizkuntzaren Prozesamenduaren arloan lan egiteko. Xuxen-erako Hizkia enpresak egin zuen lan informatikoa Alexandre DaCosta-k egin zuen.

Fitxategi:Xuxen 1995-12-24 hemeroteka04.jpg|Egunkaria, 1995
Fitxategi:Klaudio Harluxet 84UEU.jpg|Klaudio Harluxet

Xuxen-en programa barruan ez zegoen sartuta hitz edo atzizkiei buruzko informazioa, hori aparte zegoen datu-base batean. Euskararen Datu-Base Lexikala (EDBL) euskarazko hitz eta morfemei buruzko informazio morfologiko zabala biltzen zuen datu-basea zen, hiztegi informatiko baten moduko zerbait da, baina hitz-erroak (lemak) gain, atzizkiak-eta hartzen ditu eta bakoitzaren propietate lexiko eta morfologikoak zehazten ditu definizio bakoitzak; horrekin programak jakingo du, adibidez, *etxe* lema *-ra* atzizkiarekin *lotu daitekeela etxera hitza sortuz ("etxe + ra --> etxera*") edo  *"genuen + la --> genuela*" ere posible dela, baina *"etxe + la --> etxela*" edo *"genuen + ra --> genuera"* ez direla posible. 1994an Xuxenen lehen bertsioa argitaratu zenean 65.000 sarrera zeuden datu basean, lemak edota atzizkiak. informazio horrekin euskarazko milioika hitz-forma desberdin ezagutzeko gauza zen Xuxen, adibidez: *etxera, etxeetatik, , etxerainokoa, genuelako, genuenarekin...*  Aberaste-prozesu horren ondorioz 2018an 125.074 sarrera zeuden EDBL datu-basean.

Fitxategi:Xuxen, lehen edizioa.jpg
Fitxategi:Xuxen 1. edizioa, disketeak.jpg

### Xuxen II (1999, 73.000 morfema) 
1999an plazaratu zen bigarren bertsioak (Xuxen II) aukera berriak ekarri zituen: Euskaltzaindiak 1999ko maiatzean onartutako lexiko eta arau berriak integratu zituen (1999an 73.000 hitz zeuden EDBL datu-base lexikalean); Ibon Sarasolaren Euskal Hiztegian eta Elhuyar Hiztegiko hitz berriak ere bai, eta Euskaldunon Egunkariak eta UZEIk sortutako corpusak ere baliatu zituzten horretan. Bestalde euskalkietako zenbait hitz ezagutu eta beren ordezko estandarra proposatzen zuen, esaterako *haundi* agertzekotan *handi* proposatzeko.

### Xuxen III (2001, Word eta Powerpointekin integratuta) 
[thumb|Xuxen III, [Euskaldunon Egunkaria|Egunkarian (2001-05-15)]]
2001ean CD-ROM batean Euskaldunon Egunkariaren bidez banatu zen hirugarren bertsioa baliagarria izan zen Word, Acces, Powerpoint, Front Page eta Outlook programekin; Mac eta PC-rako bertsioak zituen (Pc-Office 97, Office 2000 eta Mac-Office 98); eta gainera, Euskaltzaindiaren erabakien arabera eguneratuta zegoen.
Fitxategi:Xuxen 2001 15 43 29 468000.jpeg
Fitxategi:Xuxen 2001.jpeg

### Xuxen IV (2006, software libre) 
[thumb|[Iñaki Alegria, Arantza Otegi eta Mans Hulden  (2011)]]
2006eko Xuxen IV bertsioa kualitatiboki oso berria izan zen: software librea zen eta software libreko hainbat programarekin erabili ahal zen, lehenengo aldiz. 2004an sortu zen *hunspell* programak flexio handiko hizkuntzei ate berri bat zabaldu zien software librearen munduan, eta OpenOffice proiektuan ere onartua izan zen bere 2.0.2 bertsiotik aurrera. Hungarierarako garatu zen hasieran *hunspell,* baina *myspell*-ek proposatutako eredua aberasten zuenez beste edozein hizkuntzetarako ere erabil zitekeen. Paradigma kopuru handia onartzen zuen, baita bi atzizki kateatzea ere (bi baino ez, ordea). Baldintza horiekin euskarak zituen lehengo eragozpenak saihets ahal izan ziren, neurri onargarri batean gutxienez.

2011n Foma programa informatikoak laguntza tekniko erabakigarria ekarri zion **Xuxeni**, software libre gisa bertsio azkar eta eraginkorra sortu ahal izateko. Mans Hulden eta Iñaki Alegria ikertzaileak lankidetzan aritu ziren horretarako. Horri esker, behingoz, Firefox eta Thunderbird programek euskara ere zuzendu ahal izan zuten.

### *xuxen.eus* (2014, sarean erabilgarri) 
2014an *xuxen.eus* aurkeztu zen Durangoko azokan, euskarazko testuen zuzenketa sarearen bidez egiteko aukera, eta gainera estra batzuekin: Euskaltzaindiaren hitzen forma hobetsiak proposatzen hasi zen; Interneten zuten presentziaren arabera ordenatzen zituen hitz oker bat zuzentzeko proposamenak; Elhuyar hiztegietan bilatzeko aukera hitz baten gainean klik bikoitza egitean; eta testua entzuteko aukera ere eskaintzen zuen.

### Xuxen 5 (2015, 125.074 morfema) 
[thumb|[Xuxen|Xuxen 5 (2018)]]
2015ean plazaratu zen *Xuxen 5* bertsioa, ordura arte  Euskaltzaindiak eta Elhuyar Hiztegiak onartutako azken hitz berriekin.

2018an plazaratu zen *Xuxen 5.1* bertsioak,  bere azken eguneraketa horiek sartuta gutxienez 125.074 sarrera lexiko desberdin ezagutzeko aukera zuen, 1999an 73.000 baino ez ziren. 1994an lehen bertsioa sortu zenetik EDBL datu-basean eguneratzen da informazio hori.

2020an bosgarren bertsioan zebilen, Elhuyarrek merkaturatuta Ixa taldearen lizentziarekin, eta aplikazio integragarria da hainbat testu-editore eta bestelako programetan (MS Office, LibreOffice, Mozillako Firefox eta Thunderbird...), sarean zuzenean erabiltzeko aukera ere eskaintzen da (Xuxen-en webgunearen bitartez).

### Xuxen 2023 (diseinu berria, aplikazio gehiagotan eta genero-ikuspegia) 
2023ko abenduan plazaratutako bertsioak zuzenketa ortografiko eta gramatikalak proposatzeaz gain, genero-ikuspegia kontuan hartzen du.

Erabilera errazten duen diseinu berri bat erakusten du, eta aplikazio gehiagotan erabil daiteke. Xuxen.eus webguneaz eta lehengo aplikazioez gain (MS Office, LibreOffice, OpenOffice, Firefox eta Chrome), Hunspell-en oinarritutako datuak webgunetik deskargatu daitekeenez, formatu hori onartzen duten aplikazioetan ere erabil daiteke Xuxen, Adobe InDesign-en esaterako. Euskara mundu digitalean erabili ahal izateko lehen urratsetako bat izan zen; 1995ean Luistxo Fernandezek idatzitako Leihoak Zabalduz txostenean azaltzen zen bezala; urte berean plazaratu zen euskaraz zebilen lehen sistema eragilea ere (Windows 95).

Geroago, *Morfologia konputazionala: euskararen morfologiaren deskribapena* liburua argitaratu zuten bien artean 2002an.

Iñaki Alegriak 1995an defenditu zuen doktore-tesiko muinak euskararen analisi morfologiko automatikoa (Morfeus) eta Xuxen zuzentzaile ortografikoa izan ziren. 1999an plazaratu zen bigarren bertsioa, berriro Hizkia enpresarekin. Bere datu-baseak 73.000 hitz izatera heldu zen, %10 gehiago. Hortik zetorren Foma-ren garrantzia. 
Fitxategi:Mirian Urkia 1993.jpg|Miriam Urkia (1994)
Fitxategi:Xuxen2-1999 egunkaria.jpg|Xuxen-2 (1999-07-16)]]
[thumb|[Xabier Artola Zubillaga|Xabier Artola «Euskara (batua) ingurune digitalean: bidean ikasixa eta etorkizuneko erronkak» aurkezten (Arantzazu, 2021) 
thumb|Euskarazko morfologia aberatsaren adibide bitxi batː "*dakidantxoa*"
Gainera, euskarak duen konplexutasun/aberastasun morfologikoa dela eta, hitz bat ondo dagoen ala ez erabakitzeko ezin zen, beste hizkuntza batzuetarako egiten zen bezala, hitz-zerrenda batean oinarritu; lema batetik abiatuta sor daitezkeen zilegi diren formak asko direnez, zerrenda izugarria izango bailitzateke. Hori dela eta, egindako hurbilpena teknologia aldetik oso berritzailea izan zen, zuzentzaile gehien-gehienak hitzetan oinarritzen baitziren, eta ez morfologian. Esan bezala, analisirik ez zuen edozein hitz susmagarritzat jotzen zuen, eta, ondorioz, azpimarratu egiten zuen. Gainera, bi ezaugarri ahaltsu zituen: Datu-basean forma berriak sartu ziren lehenetsitako estandarrekin lotuta (*deutso-dio*, *uri-hir*i, *gitxi-gutxi*...) eta hautazko erregela morfofonologiko berriak gehitu ziren morfemetan eta azalean aldaketak eragiteko (-*sino ->sio, -e->-a, -ea->-a*, esate baterako, *telebisino/telebisio, laba/labe eta alabea/alaba* onartu eta proposatu ahal izateko). Arrakasta mugatua izan da, "bizkaiera estandarizatua" ez dagoelako ondo definituta, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Euskara Institutua, EHU, "Morfologia konputazionala", *Sareko Euskal Gramatika (SEG)*, www.ehu.eus/seg ISBN: 978-84-693-9891-3
* Gonzalez,&#x20;Miriam Urkia&#x3B;&#x20;Loinaz,&#x20;Iñaki Alegria. &#x20;(2002-12-17).&#x20;*Morfologia konputazionala.* &#x20;UEU&#x20;ISBN 978-84-8438-034-4.
* Alegria Loinaz,&#x20;Iñaki. &#x20;(1994).&#x20;*Euskal morfologiaren tratamendu automatikorako tresnak.* &#x20;UPV/EHU

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* xuxen.eus webgunea.
* Txertatu Xuxen gehigarria (*add-on*) Mozilla Firefox nabigatzailean.
* Eusko Jaurlaritzaren Hizkuntza politika sailburua, XUXEN eta beste euskarazko softwarea deskargatzeko webgunea.
* Mozilla Firefox-erako Xuxen gehigarriaren deskarga-estatistikak (250.000 baino gehiago)
* Xuxen.eus gunearen bisita kopuruaren estatistika (eguneko 125 bisitari, 2020-04-25).