open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zenbaki lehenen bahea paraboliko

thumb|394x394px|Bahea parabolikoa
Eratostenesen baheaz gain, badira beste metodo batzuk emandako zenbaki jakin bat baino txikiagoak diren zenbakiak lehenak ala konposatuak diren erabakitzeko. Yuri Matiyasevich eta Boris Stechkin matematikari errusiarrek metodo geometriko-bisual bitxia proposatu zuten, bahea paraboliko izenarekin ezaguna dena. Metodo honek honela funtzionatzen du:

* y=x^2parabolaren gainean koordenatu osoak dituzten puntuak markatu behar dira, |x|>1 baldintzarekin: (2,4), (-2,4), (-3,9), (3,9)…

* Parabolaren bi aldetako puntuak segmentuekin lotzen dira.

* Zuzenki hauek OY ardatz bertikala zenbaki konposatuetan ebakitzen dute, zenbaki lehenak ukitu gabe. Adibidez (-2,4) puntua (3,4) puntuarekin lotzen denean, zuzenak 2·3=6 puntuan mozten du ordenatuen ardatza, (-3,4) puntua (4,16)rekin elkartzean, 3·4=12 puntuan, (-3,9) eta (3,9) lotzean 3·3=9 puntuan.…

## Egiaztapena 
Izan bitez n, m zenbaki arruntak 1 baino handiagoak, (-n,n^2) eta (-m,m^2) puntuetatik igarotzen den zuzenaren malda: \frac{m^2-n^2}{m+n}=\frac{(m+n)(m-n)}{m+n}=m-n eta puntu-malda ekuazioa erabiliz:  y=\frac{\Delta y}{\Delta x}(x-x_0)+y_0 \Longrightarrow y=(m-n)(x+n)+n^2

Zuzenaren eta OY ardatzaren arteko ebaki puntua m eta n-ren menpe:

y=(m-n)(0+n)+n^2=mn-n^2+n^2=m\cdot n  non  m,n=\{2, 3, 4, 5, 6...\}

Hau da, zuzenek OY ardatza ebakitzen dute konposatuak diren zenbakietan: 

\{2\cdot 2=4, 2\cdot 3=6, 2\cdot 4=8,..., 3\cdot 3=9, 3\cdot 4=12,..., 4\cdot 4=16, 4\cdot 5=20...\}

Lehenak diren zenbakiak ez dira zeharkatuak izan: \{2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23...\}

OY ardatzeko zenbaki konposatuei erreparatuz honako ezaugarri hauek nabarmendu daitezke:

* N=nn=n^2 zenbakia karratu perfektua bada, malda nulua duen zuzen bakarra igaroko da bertatik, (-n,n^2) eta (n,n^2) puntuak elkartzen dituena.

* N\neq n^2zenbakia ez bada karratu perfektua, zenbakiaren zatitzaile propioak elkartuta daude binaka (-n,n^2) eta (m,m^2) puntuen bidez, non  n\cdot m=N den. Ondorioz, zenbaki konposatu batetik igarotzen diren zuzenen kopurua, zatitzaile propioen kopurua da.
* Edozein m\geq 2 lotuta dago ordenatuen ardatzeko bere multiplo guztiekin, bere buruarekin izan ezik.
Juan Lezaun

**Juan Lezaun** (Adios, Nafarroa Garaia, 1640 &ndash; 1699) Euskal Herriko apaiz eta idazlea zen. "**Adiosko abatea**" deitua, 1673an herriko bost konpromisariok izendatua izan ondoren bere parrokia zuzendu zuena. Bi liburukitan argitaratu zuen *Thesoro Evangelico para los curas de almas*, garai hartako sermoilarien tankerakoa, bitxikeria bibliografiko bat dena, 1692an Domingo Berdalak Adios bertan inprimatu baitzuen.

## Erreferentziak 
* 
*
Jamie Dantzscher

**Jamie Dantzscher** (Los Angeles, 1982ko maiatzaren 2a) Estatu Batuetako gimnasta artistikoa da, 2000. urtean talde bidezko lehiaketan brontze olinpikoko domina jaso zuena.

## Ibilbidea 
### 2000 
Sidneyko Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina irabazi zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren (urrea) eta Errusiaren (zilarra) atzetik. Taldekideak: Amy Chow, Dominique Dawes, Kristen Maloney, Elise Ray eta Tasha Schwikert izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Andres eliza (Adios)

**San Andres eliza** Izarbeibarrako Adios udalerrian kokatutako XVI. mendeko kristau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu. XVII. mendean zaharberritu zen.

Iruñeko tailerreko eskultore Martin Etxeberriak 1632rako zizelkatu zituen hiru erretauletako bi kontserbatzen ditu, handiena eta Arrosarioko Ama Birjinari eskainitako alboko beste bat. Bien estiloa Erromanismoaren azkenetan kokatzen da; nagusiaren hiru gorputzetan Kristoren Pasioaren, San Andresen eta Ama Birjinaren bizitzaren eszenak kontatzen dira, kaletarteetan santuak eta ebanjelariak dauden bitartean. Asiaingo maisuak arduratu ziren polikromiaz: Joan Ereta, nagusia eta txikia. Arrosarioko erretaula ere estilo berekoa da eta bertan Kristoren Haurtzaroko eta Ama Birjinaren bizitzako pasarteak garatzen dira. Rokoko estiloko beste alboko bat San Pedro izenez ezagutzen da, XVIII. mendearen bigarren erdikoa da eta bere gainazalak arrokailez, plaka adventiziez eta errezelez estalita daude. Albiste dokumental batzuen arabera, Agustin Atarrabia brodatzaileak terno bat egin zuen lehen Pizkundean.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Adios
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

## Kanpo estekak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Añorbe)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Izarbeibarrako Añorbe udalerrian kokatutako XIV. mendeko kristau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

## Eraikuntza 
Herrigunean, bere monumentaltasunagatik, Jasokundearen parrokia nabarmentzen da, gurutze latindar gotiko-errenazentistako oinplanoa duen eraikina. Barruan eskultura-lana ditu, eta horien artean XVI. mendeko azken urteetan Lizarrako tailerraren orbitan egindako erretaula erromanikoa nabarmentzen da. 1597an Juan de Landak bere pintura kontratatu zuen eta harena da gruteskoen polikromia. Egitarauak apostoluen, ebanjelarien, aita santuen eta Elizako doktoreen irudiak biltzen ditu gai nagusiak markatuz: San Migelen erliebea, Bernabé Imbertoren obrarekin analogiak aurkezten dituena, eta Ama Birjinaren eta Haurraren tailuak eta Jasokundearen taldea, Antxietaren obretatik oso hurbil daudenak. Alboetako erretaula barrokoek eta beste erretaula neoklasiko batek osatzen dute multzoa. Tenpluak, gainera, bi gurutze barroko eta Ama Birjinaren bi tailu ditu, bata erromanikoa (Andre Maria Zuria) eta bestea gotikoa. Arkitektura zibilean, gotiko berantiarreko aztarna batzuez gain, harlanduzko fatxadak eta XVII. mendeko oinplano irregularra dituzten bi jauregi aipatu behar dira.

### Organoa 
Ale neoklasikoa du.

Mugimendu neoklasikoa apur bat beranduago islatzen da Nafarroan bere organoetako kutxei dagokienez (1797tik XIX. mendearen amaiera arte). Dirudienez, bere trazagileek ez dute Ventura Rodriguezen estetika berria onartu Iruñeko Katedralaren fatxadan, eta hori Nafarroan A.S. Ochandátegui egon arren, bertan agertzen baita, baita aurretik eraikitako koruak eta organoak ziurtatzen ere.

Korronte artistiko berri hau, batzuek mespretxuz «hotz» eta irudimenik gabe epaitua, gaur egun berrikusten ari da. Nolanahi ere, garaiko koordenatu estetiko, sozial eta abarretatik ikusi beharko litzateke.

Añorbek instrumentu neoklasiko ederra du, 1981ean ondo zaharberritua. Obra I.«Vianako Printzea»-ren laguntzarekin egin zen. Organoa 1830ean eraiki zuen Antonio Gómez de Larragak, eta bertako maisu batek egindako azken bi instrumentuetako bat dela uste da. Organogileen «Nafarroako eskola» zaharraren amaiera irudikatzen du. Garai horretatik aurrera, maisu gipuzkoarrak eta aragoiarrak nagusi izan ziren Nafarroako organogintzan.

## Erreferentziak 
* 
* 

## Ikus gainera 
* Añorbe
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

## Kanpo estekak
Parkean

***Parkean*** () Berthe Morisot artista frantsesaren paper gaineko pastel pintura bat da, kartoi gainean muntatua, 1874. urteare iguruan egina. 72,5 X 91,8 zm-ko neurriak ditu. Parisko Petit Palaisen kontserbatzen da.

## Deskribapena 
Margolanak, parke batean aisialdian dagoen emakume gazte bat irudikatzen du, bi neska txiki eta txakur batekin batera. Neska gaztea, beltzez jantzita eta kapela zuriarekin, lehen planoan, belar altuko zelai batean eserita dago; eskuinean, neska bat magalean etzanda duela, txakurra haien aurrean esertzen den bitartean. Tximeletak harrapatzeko erabiltzen den sare bat, bere ezkerrean dago. Beste neskato bat, ezkerretara, lastozko kapelari eusten dio. Atzealdean zuhaitz batzuk eszena ixten dute.

Pinturak Camille Corot maisu naturalistaren eta Morisoten lagun zen Édouard Manet margolari inpresionistaren eragina erakusten du, haien lan garaikidearekin antzekotasun batzuk baititu. Badirudi eragina bi margolarien artean izan zela. Morisot Eugène Manet Édouarden anaiarekin ezkondu zen 1874an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iryna Bekexkina

**Iryna Erykivna Bekexkina ** —  — (Ivdel, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1952ko otsailaren 4a - Kiev, Ukraina, 2020ko martxoaren 20a) ukrainar soziologoa izan zen, hautes-soziologia eta soziologia politikoan aditua.  2010etik hil zenera arte Ilko Kutxeriven Ekimen Demokratikoa Fundazioaren zuzendaria izan zen Ilko Kutxeriven heriotzaren ondoren.

## Bizitza 
Kieveko Taras Xevtxenko Unibertsitate Nazionaleko Filosofia Fakultatean egin zituen ikasketak.

1996an Ilko Kutxeriven Ekimen Demokratikoa Fundazioaren zuzendariorde izendatu zuten. 2001n fundazioaren arduradun izendatu zuten. 2004ko Ukrainako Hauteskunde Presidentzialetan Ekimen Demokratikoa Fundazioak hauteslekuetan bertan egin zituen galdeketek agerian utzi zuten hauteskunde emaitzekin gertatu zen iruzur handia. Bekexkina Iraultza Laranjaren eragileetako bat izan zen.

Focus aldizkariaren Ukrainako atalak 2007 eta 2008 bitartean herrialdeko eragin handieneko 100 emakumeen zerrendan jarri zuen.

Euromaidan protesten garaian Viktor Janukovitx presidentearen «erregimen autoritarioa» gogor kritikatu zuen. Gainera, gerra zibila aurreikusi zuen oposizioaren aurkako presioa gaiztotuz gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brienz aintzira

**Brienz lakua** (alemanez **Brienzersee** ), Suitzako Berna kantonamenduan dagoen aintzira bat da. Alpeen iparraldean geratzen da, eta hain zuzen mendikateko maldak aintziran murgiltzen dira, eta horrek ertzak oso maldatsuak egiten ditu.

Aar ibaia lakuan sartu eta ateratzen da. Irten eta gutxira Thun lakuan sartzen da. Bi aintzirak bat bakarra ziren antzima, baina orain tarteko espazioa  Interlaken hiriak okupatzen du. Iparraldeko ur-ertzean Brienz herria dago eta hego-mendebaldean Interlaken, Matten eta Unterseen .

Brienz lakua elikagai propioetan eskasa da eta, ondorioz, arrantza ez da oso garrantzitsua. Hala ere, arrain-harrapaketak 10.000 kg izan ziren 2001ean .
## Kanpo estekak
Brienz (argipena)

**Brienz** izenak hainbat adiera du:

* **Brienz lakua** Suitzako laku bat.
* **Brienz**, Suitzako udalerria, Bernako kantonamenduan.
Añorbeko gaztelua

**Añorbeko gaztelua** Nafarroa Garaiko Izarbeibarrako Añorbe udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Añorbe hiribildua oraindik gotorleku-aztarnak dituen San Martin mendiaren gainean menderatuz, Erdi Aroan XII. mendeko gaztelu bat egon zen. Gaur egun, San Martin baseliza dago.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Añorbe
* Izarbeibar
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Ludolf Bakhuizen

**Ludolf Bakhuizen** (Emden, 1630eko abenduaren 28a - Amsterdam, 1708ko azaroaren 7a) herbeheretar marrazkilari, kaligrafo, imprimatzaile eta margolaria izan zen.

Frisian jaio zen eta 1650ean iritsi zen Amsterdamera kontulari eta kaligrafo gisa lan egitera. Hamarkadaren amaieran margolaritzan hasi zen, hasieran lumazko marrazkiekin. Batez ere estilo errealistako itsas gaiak margotzen aritu zen, natura imitatuz. Bere familiaren eta lagunarteko zirkulu zabalaren erretratuak ere egin zituen.

## Iruditegia 

Ludolf Bakhuizen - Dutch Merchant - Ships in a Storm - Google Art Project.jpg|*Itsasontziak ekaitz batean*, 1670s - 1690s
Ludolf Backhuysen - Seascape and Fishing Boats - Google Art Project.jpg| *Itsas-paisaia eta arrantza-ontziak*, 1708
Bakhuizen, Battle of Vigo Bay.jpg|*Vigoko badiako gudua* 1702
Ludolf Backhuysen - Dutchman Embarking onto a Yacht - Google Art Project.jpg|*Holandarra yate batean ontziratzen*, 1670-1679
Johan de Liefde (ca. 1619-73). Vice-admiraal Rijksmuseum SK-A-832.jpeg|*Johan de Liefde, Almiranteordea*
BACKHUYSEN Ludolf View From The Mussel Pier In Amsterdam.jpg|*Amsterdamgo Y ibaia Mussel kaitik ikusita*

## Kanpo estekak
Luzmaría Jiménez Faro

**Luzmaría Jiménez Faro** (Madril, 1937-2015) espainiar idazlea, saiakeragilea, antologoa, poeta eta editorea izan zen.

## Biografia 
Madrilen jaio zen, 1937ko maiatzaren 19an, eta han bizi izan zen beti. Batxilergoko ikasketak erlijiosoen eskola batean egin zituen eta ondoren bere ikasketak sakontzen aritu zen, literatura-prestakuntza zabala lortu arte. Antonio Porpetta idazlearekin ezkondua.

Carmen Conde idazle eta Real Academia Española-ko kideak berak izendatu zuen bere lanaren literatura-albacea; gainera, Gloria Fuertes idazleak bere lanaren oinordeko unibertsal izendatu zuen. Luzmariak Gloria Fuertes izeneko fundazioa sortu zuen hura hil zenean. 

“Carmen –Antonio Oliver” (Cartagena, Murtzia) Patronatuko kide ere izan zen: Azpimarratzekoa da emakumeek idatzitako literatura aztertzeari eta zabaltzeari dagokionez kultura- eta ikasketa-munduan aktiboki parte hartu zuela, eta gai horri buruzko biltzarretan eta hitzaldietan parte hartu zuela maiz.

Madrilen hil zen, 2015eko martxoaren 12an.

## Literatura-lanak 
### Biografiak eta saiakerak 
* Carolina Colorado: Apunte biográfico y Antología (1983)
* Ernestina de Champourcin. Antología poética (1988)
* Delmira Agustini, manantial de la brasa (1990)
* Gertrudis Gómez de Avellaneda, la dolorida pasión (1999)
* Se va mi sombra, pero yo me quedo. Carolina Coronado (2001)
* Concepción de Estevarena: Últimas flores (2005)
* Safo (2003)
* Tres tiempos, seis voces (2006);
* El jardín de Sevenels, de Amy Lowell (2007)
* Tres reinas poetas: María Estuardo, María Josefa Amalia de Sajonia y Elisabeth de Austria-Hungría (2009)
* Anuarí, de Teresa Wilms;
* Cancionero de la enamorada, de Carmen Conde (2012);
* Volver. Seis autoras hispanoamericanas (2012)
* Ambición, de Carolina Valencia (2013)
* Vainas y otros poemas de María Mercedes Carranza (2015)

### Antologiak 
* Breviario del deseo. Poesía erótica escrita por mujeres (1989)
* ...Y vamos haciendo camino (1993)
* Mujeres y café (1995); Breviario de los sentidos. Poesía erótica escrita por mujeres (2003)
* Poetisas suicidas y otras muertes extrañas (2014).
* Panorama antológico de poetisas españolas (siglos xv al xx), 1987
* Poetisas españolas. Antología general (siglo XV-2001), publicados entre 1996 y 2002

* Historiako Errege Akademiako Diccionario Biográfico Español delakoan parte hartu zuen, Gertrudis Gómez de Avellanedaren biografiarekin.

### Poesia 
* Por un cálido sendero (1978)
* Cuarto de estar (1980)
* Sé que vivo (1984)
* Letanía doméstica para mujeres enamoradas (1986)
* Bolero (1993)
* Lugar de la memoria (1996)
* Amados ángeles (1997)
* Mujer sin alcuza (2005)
* Corimbo (2011)
* Mírame, tiempo. Obra completa (2016)

### Hari buruzko azterlanak 
* Luzmaría Jiménez Faro o el canto de la luz: La editora y la poeta, (María Cristina C. Mabrey, 2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koordenatu zilindriko

eskuinera|thumb|300x300px| Koordenatu zilindrikoak eta erlazionatutako ardatz kartesiarrak.
**Koordenatu zilindrikoen sistema** oso erosoa da simetria zilindrikoa edo *azimutala* duten problemei aurre egiteko. Planoko geometria analitikoaren koordenatu polarren hiru dimentsioko bertsioa da.

P puntu bat koordenatu zilindrikoetan (\rho,\varphi,z) adierazten da non:

* \rho: Koordenatu *erradiala*, P puntutik z ardatzerako distantzia gisa definitua, edo erradiobektoreak XY planoan duen proiekzioaren luzera.
* \varphi: Koordenatu *azimutala*, erradiobektoreak XY planoan duen proiekzioa X ardatzarekin osatzen duen angelua da.
* z: Koordenatu *bertikala* edo *altuera*, P puntutik XY planora dagoen distantzia gisa definitua, zeinuarekin.

Hiru koordenatuen aldakuntza-eremuak hauek dira

: 
0\leq \rho 

Koordenatu azimutala (\varphi) aldatu egiten da batzuetan -\pi-tik \pi-ra. Koordenatu erradiala (\rho) beti da positiboa. \rho-ren balioa murriztuz 0 baliora iristen da, hortik aurrera, \rho berriro handitu egiten da berriro, baina \varphi handitu edo gutxitu egiten da \pi radianetan.

## Beste koordenatu-sistema batzuekiko erlazioa 
### Koordenatu kartesianoekiko erlazioa 
Angeluaren (\varphi) definizioa kontuan hartuta, koordenatu zilindrikoen eta kartesiarren arteko erlazio hauek lortzen ditugu:

: 
x=\rho \cos \varphi,\qquad  
y=\rho \sin \varphi,\qquad    
z=z

## Kanpo estekak
Marina de Castarlenas

**Marina de Castarlenas Angurell** (Bartzelona, Katalunia, 1900eko abenduaren 6a &ndash; 1974ko urriaren 18a)  idazlea eta piano-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Federico Rubio Felipe ehungintzako industria gizonarekin ezkondua, batez ere idazlea eta narratzailea izan zen eta piano eta biolin irakaslea. Irrati-programa askotan parte hartu zuen, bereziki Radio Miramar eta Radio Barcelonan, 1930 eta 1955 bitartean. *Rafael de Teresa* Miguel de Unamunoren *Teresa de Rafael* lanaren aurka idatzitako eleberri batekin ezagutarazi zen. Irratian dibulgatutako zenbait bakarrizketa eta *Mujeres*!! eta *Vivir después de morir* komediak*.* Azken hori bakarrik ageri da 1959an Bartzelonan, Madrilen eta hainbat probintziatan estreinatu zela. Bi seme-alaba izan zituen, Marina eta Alfredo. Lehena poetisa eta kantaria izan zen, azkena Alfredo Rubio de Castarlenas, medikua, apaiza, filosofoa eta poeta.

## Lanak 
### Narratiba 
* *Rafael de Teresa*, 1934.
* *Amor y nobleza*
* *Carlos*
* *Sombras*
* *Como el mar* (1942)
* *...Habrá poesía!*
* *¡Triunfé...!*
* *Rosas blancas* (Barcelona, imp. J. Ferrer Coll, 1943)
* *El tío rico*.

### Lirika 
* *Senderos*
* *Horas azules* (1934)
* *Romances de amor y renunciación*.
* *Rafael* (Barcelona, imp. J. Ferrer Coll, 1942)
* *Sonetos* (Barcelona, imp. viuda de Ferrer Coll, 1946)

### Antzerkia 
* *Entre riscos*, Barcelona: Bazar Barcelona Tallers, 1933.
* *El barrio de los gitanos*
* *Sagrario la gitana*
* *¡¡Mujeres...!!*, komedia
* *Vivir después de morir*, 1959, komedia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clara Corral

**Clara Corral Aller** (Ourense, 1847ko ekainaren 8a &ndash; Coruña, 1908ko otsailaren 9a) galiziar poeta izan zen.  

## Ibilbidea 
alt=|eskuinera|thumb|167x167px|Clara Corralen hilobia, San Amaroko hilerrian.
Dimas Corral Rebellonen alaba. 1852an Lugora joan zen familiarekin. Aita eta ama hil ondoren, umezurtz, Consuelo eta Rita ahizpekin Santiago de Compostelara joan zen 1868an eta bere literatura-lanetan jardun zuen. Garai hartako prentsan agertutako olerkiak gordetzen dira: *El Diario de Santiago*, *Revista Compostelana* *de Instrucción y Recreo* eta *La Ilustración Gallega y Asturiana.* 1884an Coruñara joan zen bizitzera nebarekin eta koinatuarekin. 1891n A *Herminia* argitaratu zuen, bere iloba umezurtzari eskainia, Rita ahizparen alaba, eta bera bezala, 1906an sortutako Real Academia Gallegako kide izan zen.

1980an *Poesías en gallego y castellano* argitaratu zen. 1847-1908, Dimas Romero Vázquezen edizioan.

Ourensen, jaioterrian kale bat dago, bere izen eta abizenak dituena.

2008an Clararen heriotzaren mendeurrena bete zen.

## Lanak 
Clara Corralek galizieraz eta gaztelaniaz idatzi zuen:

* “Á una flor”, en Almanaque de Galicia para uso de la juventud elegante y de buen tono, Lugo, Soto y Freire. 1866
* “Armonías”, en El Diario de Santiago, Santiago de Compostela. 1872-73
* “Mi ideal”, en El Diario de Santiago, Santiago de Compostela.
* “Prismas”, en El Diario de Santiago, Santiago de Compostela. 1872-73
* “Una tempestad”, en El Diario de Santiago, Santiago de Compostela. 1872-73
* “Vendrá”, en El Diario de Santiago, Santiago de Compostela. 1872-73
* “Una lágrima”, en La Revista Compostelana, Santiago de Compostela. 1876
* “Lonxe vai miña alegría”, en La Ilustración Gallega y Asturiana, Madrid. 1879
* “O ben na terra”, en La Ilustración Gallega y Asturiana, Madrid. 1879
* “O día de San Antón”, en La Ilustración Gallega y Asturiana, Madrid. 1879
* ”A Herminia”, Pontevedra. 1891
* ”Poesías en gallego y asturiano”, editor Dimas Romero Vázquez. 1980

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin baseliza (Añorbe)

**San Martin baseliza** Izarbeibarrako Añorbe udalerrian kokatutako XVI. mendeko kristau baseliza bat da. Barroko estiloa ditu.

San Martin mendiak, 715 metroko garaierarekin, kokapen estrategikoagatik, herrixka gotortu bat izan zuen Burdin Aroan, K.a. VI. mende inguruan, eta gaztelu bat Erdi Aroan.

Bigarren karlistaldian ermita karlisten gotorleku bihurtu zen, eta handik Iruñerako, Gareserako eta Tafallarako bideak menderatzen ziren. Horretarako, bi solairu egokitu ziren. Behealdean, troparen eta ofizialen zati bat, munizioen eta janarien biltegiak eta uraska bat jarri zituzten. Goiko solairuan ostatu gehiago jarri ziren militarrentzat, sukaldea eta aginte-postua. Eulogio Después y Dusay landa-mariskalaren agindupean zeuden liberalek hartu zuten 1875eko martxoaren 2an.

San Martin baseliza XVI. mendetik dago, nahiz eta gaur egungo eraikina barrokoa izan. Oinplano angeluzuzena du eta bost ataleko gangaz estalita dago. Eraikuntza-elementuak pobreak dira, harlanduxkaz eta harlangaitzez eginak. Ez dago apaindura-motiborik. Ate dinteldua hegoaldeko horman irekitzen da. Ekialdeko horman, ermitaren burualdean, kanpai-horma handi bat dago, Jesusen Bihotz Sakratuaren eskulturaz errematatua. 1947an eraiki zuten, Victor Eusaren proiektuaren arabera, eta herriko pertsona batek ordaindu zuen.
## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Añorbe
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

## Kanpo estekak
Sundaramen bahea

1934an, indiar ikasle gazte batek, Sundaramek, zenbaki lehenak aurkitzeko Eratostenesen bahearen ordez, honako taula numerikoa proposatu zuen:

* Lehenengo errenkadan eta zutabean 4, 7, 10…, 3n+1,… progresio aritmetikoaren gaiak jarri ondoren, beste errenka eta zutabeak eraikitzen dira. 

* Bigarren errenkada eta zutabea  diferentzia 5 duen segida aritmetikoa.
* Hirugarrena diferentzia 7 duen segida,
* Laugarrena 9 diferentziakoa.
* Horrela jarraian segiden diferentzia zenbaki bakoitien progresioaren gaiak izanik, d=\{3, 5, 7, 9,...,2n-1,...\}.

Taula honetan falta diren balioek zenbaki lehenen sortzaileak dira:

* N zenbakia taulan ez badago, orduan 2N+1 zenbaki lehena da. 
* N taulan badago, orduan 2N+1 ez da lehena.

### Egiaztapena 
N\ taulan\ badago \Longrightarrow 2N+1\ ez\, da\ lehena

Taulako elementuak, m zutabearen eta n errenkaren menpe adierazi daitezke.

Lehenengo zutabeko elementuak 3n+1 segidako gaiak dira. n-garren errenkadako ondorengo gaiakak 2n+1 batuz lortzen dira, 

honela n. errenkada eta m. zutabeko gaia: N=3n+1+(m-1)(2n+1)=3n+1+2mn+m-2n-1=n(2m+1)+m

Taulako N=n(2m+1)+m zenbakiaren bikoitzari 1 batzen bazaio, 2N+1=2(n(2m+1)+m)+1=2n(2m+1)+2m+1=(2m+1)(2n+1)

Ondorioz, N taulan badago, 2N+1 zenbaki konposatua da

N\ taulan\ ez\, badago \Longrightarrow 2N+1\ zenbaki\ blehena\, da

Frogatuko dugu baliokidea den honako proposizioa:  2N+1\ ez\ bada\, lehena \Longrightarrow N\ zenbakia\ taulan\, dago 

2N+1 lehena ez bada, existituko dira berdin 1 ez diren a=2m+1 eta  a=2n+1 zenbaki bakoitiak non:

2N+1=ab=(2m+1)(2n+1)=2\cdot 2mn+2n+2m+1

2N=2\cdot 2mn+2n+2m

N=2mn+n+m

N=n(2m+1)+m

Beraz, N zenbakia taulan dago n. errenkadan eta m. zutabean.

Ondorioz, 2N+1 lehena da baldin eta soilik baldin N taulan ez badago.

## Kanpo estekak
Koordenatu esferiko

eskuinera|thumb|400x400px| Koordenatu esferikoen elementuak
**Koordenatu esferikoen sistema** koordenatu polarren ideia berean oinarritzen da eta puntu baten posizio espaziala distantzia eta bi angelu erabiliz zehazteko erabiltzen da. Ondorioz, P puntu bat hiru magnitudeen multzo baten bidez adierazten da: r erradioa,  \theta angelu polarra edo kolatitudea eta \varphi azimutula.

Autore batzuek kolatitudearen ordez latitudea erabiltzen dute, eta kasu horretan bere marjina -90°-tik 90°-ra bitartekoa da (-π/2-tik π/2-ra radian), zeroa XY planoa izanik. Azimutalaren neurria ere alda daiteke, angelua erlojuaren orratzen noranzkoan edo erlojuaren aurkako noranzkoan neurtzen den arabera, eta 0°-tik 360°-ra (0-tik 2π-ra radianetan) edo -180°-tik +180°-ra (-π-tik π-ra).

Egile batek zein konbentzio erabiltzen duen jakin beharko zenuke.

## Erabilitako hitzarmenak 
### Nazioarteko hitzarmena 
eskuinera|300x300px
Estatubatuar ez diren fisikari, ingeniari eta matematikari gehienek idazten dute:

* \varphi, azimutala : 0°-tik 360°-ra
* \theta, kolatitudea : 0°-tik 180°-ra

Hau da artikulu honetan jarraitzen dugun konbentzioa. Nazioarteko sisteman, hiru koordenatuen aldakuntza-eremuak hauek dira:

:  0 \leq r 

Koordenatu erradiala beti da positiboa.  r-ren balioa murriztuz 0 baliora iristen bada, hortik aurrera, r; berriro handitzen da, baina \theta balio du π- \theta eta \varphi π radianetan handitzen edo gutxitzen da. 

### AEBetako hitzarmena 
Gaur egun, AEBetan erabiltzen den konbentzioa ez da europarraren bera. Angelu azimutala adierazteko \theta erabiltzen da, eta polarra, latitudea edo kolatitudea adierazteko \varphi erabiltzen da.

## Beste koordenatu-sistema batzuekiko erlazioa 
### Koordenatu kartesiarrekiko erlazioa 
Multzo irekiei buruz:

: U = \{(r,\theta,\varphi) | r>0, 00 \}

Koordenatu kartesiar eta esferikoen arteko F:V\to U korrespondentzia unibokoa dago erlazio hauek definitutakoak:

:  r = \sqrt{x^2 + y^2+z^2}\qquad
\theta= \begin{cases} \arctan\left(\frac{\sqrt{x^2+y^2}}{z}\right) & z>0 \\ \frac{\pi}{2} & z = 0 \\ \pi+\arctan\left(\frac{\sqrt{x^2+y^2}}{z}\right) & z0\mbox{ y } y>0 \mbox{ (1° Q)}\\ 2\pi+\arctan\left(\frac{y}{x}\right)& x>0 \mbox{ y } y

Erlazio horiek bereziak egiten dira z\,ardatz berera hedatzen saiatzen direnean, non x^2 + y^2 = 0, zeinetan φ, ez dagoen definituta. Gainera, φ ez da inongo (x,\ y,\ z) puntutan jarraitua x = 0\; bada.

Alderantzizko funtzioa F^{-1} ireki berdinen arteko alderantzizko erlazioen arabera idatz daiteke:

:  x = r\sin\,\theta\,\cos\varphi \qquad y = r\sin\,\theta\sin\,\varphi\qquad z = r \,\cos\theta 

Bere jacobtarra izanik: \left\vert J \right\vert = r^2\sin\theta
thumb|280x280px| Koordenatu esferikoak eta erlazionatutako ardatz kartesiarrak

### Koordenatu zilindrikoekiko erlazioa 
Koordenatu kartesiar eta esferikoen arteko tarteko sistema gisa, koordenatu zilindrikoena dago, erlazio hauen bidez koordenatu esferikoekin erlazionatuta dagoena:

: 
r = \sqrt{\rho^2+z^2}\qquad \theta=\arctan\left(\frac{\rho}{z}\right)\qquad \varphi=\varphi

eta haien alderantzizkoak

: 
\rho = r\,{\sin}\,\theta \qquad \varphi = \varphi\qquad z = 
r \,\cos\theta

## Kanpo estekak
Isabela Corona

**Isabela Corona** izenez ezaguna, jaiotzaz **Refugio Corona Pérez Frías** (Autlán de Navarro, Mexiko, 1913ko uztailaren 2a &ndash; Mexiko Hiria, 1993ko uztailaren 8a) mexikar aktorea  izan zen. Mexikoko zinemaren Urrezko Garaiko lehen hamarkadan egin zuen debuta.

## Biografia 
Oso gazte joan zen Mexiko Hirira, eta hantxe hasi zuen aktore karrera 1930eko hamarkadaren amaieran, zineman, antzerkian eta telebistan lan eginez. «Mexikoko Bette Davis» deitzen zioten, Estatu Batuetako aktorearen ahalmen histrionikoagatik.

## Lan ibilbidea 
Bere karrera 1939an hasi zuen *La noche de los mayas*  lanarekin eta beste 30 bat filmetan parte hartzen jarraitu zuen. Julio Bracho zuzendariari lotuta, Mexikoko urrezko zinemaren garairik onena bizi izan zuen. Literatura zinemara eramateko saiakera batzuetan parte hartu zuen, hala nola *Los de abajo* (1940) eta *La casa de Bernarda Alba* (1980). Telenobeletan ere sartu zen, besteak beste, *Muchacha italiana viene a casarse*, *El carruaje*, *Viviana*, *Yo compro esa mujer*, etab.

Isabela Coronak 'Doña Barbara**' filmeko protagonista izatekoa zen 1943an, baina grabatzen hasi baino egun batzuk lehenago, María Félix aktoreak ordezkatu zuen. 

80 urte bete eta sei egunera hil zen 1993ko uztailaren 8an Mexiko Hirian, bihotzekoak jota.

## Telenobelak 
*Izenburua eta egindako pertsonaia:*

## Zinema 
Lan hauexetan parte hartu zuen:

## Izendapenak eta sariak 
Telebista eta telenobela sariak:
* Mejor villana: *Victoria* (Nominada) - (1988)

## Isabela Coronaren bibliografia 
* Agrasánchez Jr., Rogelio (2001) Bellezas del Cine Mexicano / Beauties of the Mexican Cinema, Mexiko, arg. Agrasánchez film-artxiboa, 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bernarda Albaren etxea (1987)

## Kanpo estekak 
* Isabela Corona Internet Movie Databasean.
Clare Peploe

**Clare Peploe** (Dar es Salaam, 1941eko urriaren 20a - Erroma, 2021eko ekainaren 23a) britainiar-italiar zinema gidoilari, ekoizle eta zuzendaria izan zen.

Tanganyikan jaio eta Erresuma Batuan eta Italian hazi zen. Sorbonako Unibertsitatean eta Perugiako Unibertsitatean ikasi zuen. Bernardo Bertoluccirekin ezkonduta egon zen eta haren filmetako gidoietan parte hartu zuen.

1981ean zuzendu zuen lehen filma. Bere filmetan generoak nahastu eta aktore ospetsuak erabili zituen.

## Filmografia 
### Gidoilaria 
* *Zabriskie Point* (1970)
* *La Luna* (1979)
* *Rough Magic* (1995)
* ''L'assedio* (1998)
* *The Triumph of Love* (2001)

### Zuzendaria 
* *Couples and Robbers* (1981)
* *High Season* (1987)
* *Rough Magic* (1995)
* *The Triumph of Love'' (2001)

## Kanpo estekak
Taylorren teorema

[thumb|{\displaystyle y={\text{e}}^{x}} [Funtzio esponentzial|funtzio esponentziala (marra gorri jarraitua) eta Taylorren polinomio baten bidez haren hurbilketa koordenatuen jatorriaren inguruan (lerro berde etena).]]

Kalkulu diferentzialean, **Taylorren teoremak** bere izena Brook Taylor matematikari britainiarrarengandik jasotzen du, 1712an orokortu izan baitzuen aurretik James Gregory-k 1671.ean aurkitu zuen hura. Teorema honek funtzio baten hurbilketa polinomikoak lortzea ahalbidetzen du funtzioa deribagarria den puntu jakin bateko ingurune batean. Gainera, teoremak estimazio horren bidez lortutako errorea mugatzeko aukera ematen du.

## Aldagai baten kasua 
### Teoremaren enuntziatua 
**Taylorren teorema** 

Izan bedi k\in N eta f : R \rarr R una funtzio deribagarria k aldiz  a \in R puntuan. Orduan, existituko da h_k : R \rightarrow R non:

 f(x) = f(a) + f'(a)(x-a) + \frac{f''(a)}{2!}(x-a)^2 + \cdots + \frac{f^{(k)}(a)}{k!}(x-a)^k + h_k(x)(x-a)^k

\quad\lim_{x\to a}h_k(x)=0 izanik. Hau **gainontzekoaren Peano forma** deritzo.

Taylorren teoreman agertzen den polinomioa:

P_k(x) = f(a) + f'(a)(x-a) + \frac{f''(a)}{2!}(x-a)^2 + \cdots + \frac{f^{(k)}(a)}{k!}(x-a)^k, 

a puntuan f funtzioaren k ordenako Taylor polinomioa esaten zaio.

**Taylorren Hondarra**

R_n,_a(x) =f(x)-P_n,_a(x) 

Non bere limitea 0 izango den eta (x-a)^n baino azkarragoa izango den.

\quad\lim_{x\to a}R_n,_a(x)/(x-a)^n=0

## Kanpo estekak
Artzainen gurtza (Murillo)

***Artzainen gurtza*** 1668 inguruko Bartolomé Esteban Murilloren oihal gaineko olioa da. Dirudienez, gai honen inguruan Murrillok egindako bigarren bertsioa da; aurrekoa 1650 ingurukoa da. Egun Londresko Wallace Bilduman erakusten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hektografo

thumb|XIX. mendeko hektografo baten iragarkia.
**Hektografoa** edo gelatina-kopiatzailea aparatu bat da, inprimaketa mekanizatuak edo kopiak eskuz egiteko balio duena. Eredu nagusi batetik kopiak egiteko aukera ematen du, eta, horretarako, gelatinazko xafla bat erabiltzen du. Xafla hori hidrofilikoa denez, ur-oinarriko tintak xurgatzen ditu. Ondoren, orri gainean paper bat sakatzean, jatorrizko patroitik aurrez kopiatutako tinta transferitzen du.

## Egungo erabilera 
Gaur egun, asko apaldu da hektografoen erabilera, inprimaketa teknika motela baita gaur egungo inprimagailu eta fotokopiagailu modernoekin alderatuta. Fotokopiagailuak hedatu aurretik, ikastoletan, esaterako, bera erabiltzen zuten ikasleentzako ariketak kopiatzeko. Gaur egungo erabileren artean, transferra egiteko erabiltzen da tatuajeetan eta artearen munduan, fototipia izeneko kalitate handiko inprimaketetan (*collotype* ingelesez), zeinak gelatinaren printzipio bera erabiltzen baitu tintaren euskarri gisa, baina, horrez gain, jatorrizko patroiaren transferentzia eransten du plaka fotosentikor edo pintatu zuzen baten bidez. Abantaila bat du: kolore asko erabil daitezke, eta kolore-gradazioak egiteko.

## Kanpo estekak
James S. Sherman

**James Schoolcraft Sherman** (Utica, New York, 1855eko urriaren 24a - *ibidem*, 1912ko urriaren 30a) estatubatuar politikaria izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako 27. presidenteordea izan zen 1909tik hil zen arte.

Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoko kidea izan zen eta 1887tik 1891ra eta 1893tik 1909ra New Yorkeko estatua ordezkatu zuen Ordezkarien Ganberan. 1908ko hauteskundeak irabazi zituen William Howard Taft presidentegaiarekin, eta 1909an presidenteorde karguaren zina egin zuen eta hiru urte geroago hil zen agintaldia bete ezinik.
Penwith

**Penwith**, kornubieraz *Pennwydh*, Ingalaterrako Kornualles konderriaren mendebaldeko muturrean dagoen eremu bat da, izen berdineko penintsulan. Bertako aginte barruti bat ere bada, Penzance udalerria udalerri buru duela. Izena kornubierazko bi hitzen elkarketatik datorkio, *pen* ("lurmutur") eta *wydh* ("amaieran"). 

'''Land's End Peninsula'* (*Lurraren Amaierako Penintsula'') ere deritzaio, bertan Ingalaterrako kokapen mendebaldekoena baitago, Land's End lurmuturra.
Switchback (filma)

***Switchback***, jatorriz ***Going West in America*** (euskaraz *Atzera Itzuliz* edo *Amerikan Mendebalderuntz*), 1997ko Jeb Stuart esttubatuarrak zuzendutako thriller film bat da. Dennis Quaid, Danny Glover, Jared Leto, Ted Levine, William Fichtner eta R. Lee Ermey aktoreek antzeztu zuten. Dennis Quaid, Danny Glover, Jared Leto, Ted Levine eta R. Lee Ermey aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
LaCrosse (Dennis Quaid) FBIko agente berezia hilket ugarien nahiz bere semearen bahiketaren susmagarria den gaizkile arriskutsu bat ikertzen ari da. Baina FBIak bere ikerketa amaitu arte zerbitzutik albortu du. Orduan, LaCrossek bi susmagarri nagusiak diren Bob Goodall (Danny Glover) eta Lane Dixon (Jared Leto) gizasemeak jarraitzeko arrisku askoei aurre egin beharko die, baita bertako Buck Olmstead (R. Lee Ermey) sheriffaren aurkakotasuna gainditu ere, kasua argitzeaz baino bere posturako berrauketak gehiago arduratzen diola baidirudi. 

## Aktoreak 
* Dennis Quaid: Frank LaCrosse, FBIko agente berezia
* Danny Glover: Bob Goodall
* Jared Leto: Lane Dixon M.D. doktorea
* R. Lee Ermey: Buck Olmstead sheriffa
* William Fichtner: Jack McGinnis
* Ted Levine: Nate Braden udaltzaina
* Walt Goggins: Bud
* Maggie Roswell: Fae
* Allison Smith: Becky
* Julio Oscar Mechoso: Jorge Martinez
* Kevin Cooney: Grant Montgomery
* Leo Burmester: Clyde 'Shorty' Callahan
* Brent Hinkley: Atariko gizona

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Andrea Muriel

**Andrea Muriel López** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1990eko abenduaren 15a) mexikar poeta, itzultzailea, editorea eta kultur kudeatzailea da. Gainera, Literatur Sorkuntzan diplomaduna izan zen Pueblako Arte eta Kultura Institutuan eta SOGEMen.

Argitalpen-lanean hasi zen, *Círculo de Poesía. Revisa Electrónica de Literatura*-ko editore.. Besteak beste, Philip Levine, Jorie Graham eta Lisel Mueller Pulitzer Sariak Olerkigintzan argitaratu zituen. Gero, *Vuela Palabra* literatura eta arte aldizkariko kolaboratzaile izan da, eta bertan autore garaikideen poesia zabaltzen jarraitu du, bai gaztelaniaz bai beste hizkuntza batzuetan. Halaber, *Osa Menor* argitalpen-proiektu independentea sortu du.

Andrea Muriel itzulpengintzan sartu zen irakasle baten gonbitari esker. Irakasle horrek jakin zuen italiera maila altua zuela, amagandik ikasi baitzuen. Olerkiak eta saiakerak bere kabuz itzultzen hasi zen, irakurketen eta beste itzultzaile batzuen lanaren bidez. Geroago, Valparaíso eta Seix Barral argitaletxe entzutetsuetarako itzultzen hasi zen, eta Kim Addonizioren *Dimelo* eta Andrea de Carloren *La imperfecta maravilla* itzuli zituen, hurrenez hurren. 2021ean ingelesetik gaztelaniara gehiago itzuli zuen, Estatu Batuetako poesiarekin eta hizkuntza anglosaxoiarekin zuen gustuagatik. Itzulpen gehienak literatura-aldizkari digitaletan badaude ere, itzuli dituen poeta garrantzitsuenen artean, 2020an Literaturako Nobel Saria eskuratu zuen Louise Glück dago. Era berean, egileei eta kanonetik kanpoko idazketa-esperientziei ikusgarritasuna emateko balio izan du; izan ere, Andrearen hitzetan:“*Oraindik ere emakume poetentzako leku gutxiago dago, eta, horregatik, emakume puruak izanik, platoaren beharra dute*”.2020ko azaroan, Murielek poesiari buruzko lehen on line ikastaroa atera zuen , «*Eguneroko poesia: nola ulertu eta idazten saiatu*», poesiara hurbiltzeko, hura irakurtzen ikasteko, motak identifikatzeko eta nork bere buruarekin bat datorren jakiteko, eta idazten hasteko.

### Lehen poesia lana: *A veces el amor es un cactus* 
*A veces el amor es un cactus/ Batzuetan maitasuna kaktus bat da*, bere lehen poema-liburuak maitasun- eta desamodio-poemak biltzen ditu, baita haren hazkunde-prozesuak ere, Mexikoko edizioan, eta 32 Ediciones Liliputienses argitaletxe espainiarrean, harremanen azken etapako metaforaren inguruan.

### Argitalpen lana 
* VV AA., Andrea Muriel eta David Ruano González (arg.). (2014). *Sólo una vez aquí en la tierra: Cincuenta y dos poetas del mundo*/ *Behin baino ez mundu honetan: Munduko berrogeita hamabi poeta* , arg. Mexiko: Círculo de Poesía / Valparaíso Ediciones México (Poesía bilduma).
* VV Andrea Muriel (hautat.). *Mexikoko poesiaren erakusketa*. Eszentrikoa. Poetikoak mugimenduan.

### Itzulpenak 
#### Ingelesetik gaztelaniara 
* Gravity Falls, Disney.' (2017). *La tierra antes de los cerdos/ Lurra txerrien aurretik*. Mexiko: Planeta.
* Luise Glücken olerkiak *Vuela Palabra* saioan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baskoien hizkuntza

{{Hizkuntza infotaula
| izena = Baskoien hizkuntza
| jatorrizko izena =
| familiaren kolorea = Isolatua
| estatuak = 
| eskualdea = Baskoien lurraldea
| galdua = 
| familia =
| nazioa =
| araugilea =
| iso1 = | iso2 =  | iso3 = 
| mapa = Irulegiko eskua - Nafarroako Gobernuaren irudi galeria 27.jpg
| maparen testua = sorioneku · {n} 
tenekebeekiŕateŕe[n]
o**T**iŕtan · eseakaŕi
eŕaukon ·.
}}

**Baskoien hizkuntza**, **hizkuntza baskoniko**a edo **baskoiera** antzinatean baskoiek erabiltzen zuten hizkuntza hil bat da. Aztarna arkeologikoek erakusten dute hizkuntza bat edo batzuk izan zirela edo, zuzenean, euskararen aurrekaria izan zela. 

Baskoien eta akitaniarren hizkuntzen arteko erlazioa ez dago argi. Dena den, hizkuntza bera edo familia berekoak izan zitezkeela uste da.

Hizkuntza bi idazkera sistematan jaso dugu: iberierazko idazkera oinarri hartuta, baskoiek garatu zuten idazkera eta geroago, latinez. Latinez ez da orain arte baskoierazko testurik aurkitu, izenak soilik, latinezko testuetan sartuta.

## Inskripzioak
Iritsi zaizkigun ustezko arrasto nagusiak Antzinako Erromako garaiko baskoien lurraldeko inskripzioetan daude:
* Baskoien txanponak:
 (= *barskunes edo barskunez*)

 (= *baskunes edo baskunez*)

 (= *benkota*)

 (= *bentian*)

 (= *bentian*)

 (= *oTtikes*)

* Erriberriko hilarria:
 (= *[]en s[ ]*)
* Iruñeko zeramika:
 (= *boŕ[ ]*)
* Irulegiko zeramikak:
 (= *basi[ ]*)

 (= *aŕ*)
* Arangurengo xafla:

* Andelosko Mosaikoa:

(= *likine abuloŕaune ekien bilbiliaŕs*)
* Irulegiko Eskua:

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irulegiko Eskua
* Baskoien txanponak
* Baskoi
* Akitaniera
* Idazkera baskonikoa
* Idazkera paleohispaniko
* Idazkera iberiko
* Pertsona eta jainko-jainkosa izen baskoniko
* Aitzineuskara
* Euskararen historia
* Euskararen jatorria
* Eusko-akitanierazko izendun idazkunen zerrenda: Zerrenda, mapak eta taulak

## Kanpo estekak
Urban Legend (filma)

***Urban Legend*** (euskaraz *Hiri Kondaira*), 1998ko Jamie Blanks estatubaturrak zuzendutako slasher film bat da. Jared Leto, Alicia Witt, Rebecca Gayheart, Joshua Jackson, Loretta Devine, Tara Reid, Michael Rosenbaum eta Robert Englund aktoreek antzeztu zuten.

*Urban Legends: Final Cut* (2000) eta *Urban Legends: Bloody Mary* (2005) jarraipenak izan zituen.

## Argumentua 
Jende guztiak hiri kondairei buruz noizbait zeozer entzun izan du, baina benetan gertatu izanaren probarik ez dago. Baina kondaira mitikoak, bapatean, ondorio hilkorrekin egi bilakatuko dira: Michelle (Natasha Gregson Wagner) aizkorakada batez burua ebakia duela agertuko da, Damon (Joshua Jackson) zuhaitz batetik urkatua... zein ari da hori egiten eta zergatik? Batzuk lezioak modu latzez ikasi beharko dituzte. 

## Aktoreak 
* Jared Leto: Paul Gardner
* Alicia Witt: Natalie Simon
* Rebecca Gayheart: Brenda Bates
* Tara Reid: Sasha Thomas
* Michael Rosenbaum: Parker Riley
* Loretta Devine: Reese Wilson
* Joshua Jackson: Damon Brooks
* John Neville: Dean Adams
* Robert Englund: William Wexler irakslea
* Danielle Harris: Tosh Guaneri
* Natasha Gregson Wagner: Michelle Mancini
* Stephanie Anne Mills: Felicia
* Brad Dourif: Michael McDonnell
* Julian Richings: Kontserje arraroa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Olivia Teroba

**Olivia Teroba** izen artistikoa, jaiotzaz **Olivia Meneses** **Teroba** (Tlaxcala, Mexiko, 1988) mexikar idazlea eta kontalaria da. Literaturari buruzko estatuko eta nazioko hainbat sari irabazi ditu, batez ere *Un lugar seguro* lanagatik.

## Biografia 
Komunikazioa ikasi zuen Pueblako Unibertsitate Autonomoan (BUAP) eta Hizkuntza eta Literatura Hispanikoak Mexikon, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan (UNAM). 

*Amable* izeneko argitaletxe independentea eta autogestiboaren sortzailea da, eta artista grafiko eta idazle berrien lanak sustatzen ditu. Bekaduna izan zen PECDA Tlaxcala 2013 Sorkuntza eta Garapen Artistikorako Estimulu Programan, Mexikoko Letretarako Fundazioan (2015-2017) eta Kultura eta Arteetarako Funts Nazionalean (2018-2019).

## Harrera 
*Leku segurua* lana Caroline Tracey ikertzaileak alderatu zuen Virginia Woolf-en narratibarekin, bereziki *Un cuarto propio* "literatura berria —eta politika berria— irudikatzeko, zaintzan eta konfiantzan oinarritua". Traceyk dio Terobaren narratibak zenbait egileren eragina duela: Clarice Lispector, Elena Garro, Marguerite Fuertes, Sylvia Plath eta Nellie Campobellorena, esaterako María José Andrade Gabiñok, Lado B-rako, adierazi zuen *Un lugar seguro* lanak, literaturatik, Fosterren *the people Pumped up kicks* eta Nellie Campobelloren lana uztartzea bezalako baliabide sortzaileekin Mexikon 2020an bizi zen indarkeria-ingurunean bizi zen pertsonaren autozainketa eta samurtasuna aztertu zituela. *Un lugar seguro* lanetik urtebetera egindako saiakera batean, Andrea Muriel saiakeragileak Yolanda Oreamuno, Emily Dickinson, Josefina Vicens, Koleka Putuma eta Jessa Crispin autoreei zabaldu zien Terobaren eraginen mapa, autorearen sormen-lana aldarrikatzen du, beste emakume idazle batzuei lagunduz:"*Idazle oso famatuetan eta, gizonetan, bere burua ezagutzea den irtenbide errazaren ordez*".Bitartean, Mariana Orantesek Mexikoko Literaturaren Entziklopedia lanean pertsona askoren kezka baten berri eman zuen: kide izatea. Betseak beste, hauxe esan zuen Orantesek:"*Pieza horien irakurketak autorearen barne-ekintzatik, haren bizipenetik eta idazketatik hartzen du parte, eta modu simetrikoan erantzuten dio gizakiak babeslekua emango digun espazio erreala edo metaforikoa aurkitzeko duen kezkari: leku segurua bilatzea*",

## Lanak 
* *Un lugar seguro* (Paraíso Perdido, 2019).
* *Respirar bajo el agua* (Paraíso Perdido, 2020).
* *Pequeñas manifestaciones de luz* (Dharma Books, 2021)

## Sariak 
* Criticón Antzerki Kritika Lehiaketa/UNAM Antzerkia - lehen tokia
* Casa Wabi-Dharma Books Narrazio Saria, 2021, *Pequeñas manifestaciones de luz* eleberriagatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wallace Bilduma

**Wallace Bilduma** (ingelesez: Wallace Collection) Londresen dagoen jatorri pribatuko arte museoa da. Nazioarteko garrantzi mailako pintura-bilduma du, oso ezagunak diren lanekin. Londresko Hertford House okupatzen du, Manchester Squaren, Seymour familiaren, Hertfordeko Markesesen hiri-etxea izandakoan. Sir Richard Wallacek du izena, bilduma Hertfordeko markesekin batera sortu zuenak. XVIII eta XIX. mendetik XIX. mendeko arte eder eta apaingarriak biltzen ditu bildumak, 25 galeriatan banatuta. Jendeari irekia da eta sarrera doakoa da.

## Historia 
Sir Richard Wallacek (1818-1890) bere garaiko bildumagile argienetakoa zen Herfordeko laugarren markesaren idazkari gisa lan egin zuen; susmoak dira agian bere seme ezkutua izan zela. Markesa ez zen inoiz ezkondu, eta ez zuen oinordeko legitimorik izan; ondorioz, heredentzia bere seme ez-legitimoari utzi ahal izan zion, noblezia-tituluak salbu zeinak urruneko ahaide batengana igaro baitziren.

Hertford bilduma pribatua Sir Richard Wallaceren eskuetan mantendu zen, honek lan gehiagorekin aberastu zuelarik, hala nola arma eta armadura europarrekin, eta ekialdeko eta afrikar urregintzarekin. Hil zenean, jabetza guztia bere alargunarena izan zen, eta honek nazioari utzi zion 1897an. Museoa 1900. urtean ireki zen publikoari, Hertford House familiaren etxean, Manchester Square-n, eta bertan egon da pinakoteka, oso-osorik aterpetua, gaur egun arte.

Margolan garrantzitsuenetako asko (Tiziano, Velázquez, Frans Hals, Rubens) galeria handi batean dira, etxearen solairu nagusian. 2014an espazio hori 5 milioi libera esterlinako kostuarekin berritu zen; hormak ehun gorriz tapizatu ziren eta argi naturala aprobetxatzeko sistema berezi bat ezarri zuten.

## Bilduma 
Museoaren bildumak XV. mendetik XIX. mende amaiera arte doaz. Egile hauek azpimarratu ditzakegu.

* Eskola frantziarra: 
** Poussin 
** Antoine Watteau
** François Boucher
** Jean-Honoré Fragonard 
** Nicolas Lancret

* Flandiako eta Herbeheretako eskolak: 
** Frans Hals: *El cavaller somrient* 
** Rembrandt: Autorretrat.
** Rubens
** Van Dyck
** Pieter de Hooch
** David Teniers el Jove
** Jan Steen
** Aelbert Cuyp

* Eskola italiarra:
** Tiziano 
** Canaletto
** Domenichino
** Cima da Conegliano
** Bernardo Daddi
** Guido Reni
** Francesco Guardi
** Salvator Rosa

* Eskola espainiarra: 
** Bartolomé Esteban Murillo
** Velázquez 

* Eskola ingelesa: 
** Thomas Gainsborough
** Joshua Reynolds

* Sèvresko portzelana

## Iruditegia 

Fitxategi:Fragonard, The Swing.jpg|Fragonard - *Zabua* 
Fitxategi:Perseo y Andrómeda, por Tiziano.jpg| Tiziano - *Perseo eta Andromeda*
Fitxategi:La dama del abanico, por Diego Velázquez.jpg|Velázquez - *Abanikoaren dama*
Fitxategi:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|Frans Hals - *Zaldun irribarretsua*
Fitxategi:The dance to the music of time c. 1640.jpg|Nicolas Poussin - *Giza bizitzaren dantza*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Museoaren webgune ofiziala.
* :Bisitariaren esperientzia.
* :Museoa bisitatzeko gida.
Berenice Lopez Reyes

[thumb|260px|[Berenice Lopez Reyes|Berenice Lopez Markel Garaizabalekin baserri inguruan, 2021.06.20]]
[thumb|260px|[Berenice Lopez Reyes|Berenice Lopez ohitura galdu barik, mexikar Domusantua Elorrion ospatzen, 2022.11.01]]
**Berenice Lopez Reyes** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1989ko otsailaren 25a) mexikar jatorriko nekazari enpresaburua da, jogurtgilea eta gaztagilea. Bere Belaze enpresa haragi eta hondakinen, haragi prestatu propioen, arrautza, hegazti eta untxien txikizkako merkataritzan dihardu. Baserri mundua hurbiletik ezagutzeko aukera ematen duen Belaze zaporeak proiektuaren sortzaileetariko bat.

## Biografia 
Neba gazteagoa du, Max. Kazetaritza ikasketak egiten ari zela, Kubara oporretan joanda ezagutu zuen Markel Garaizabal Buldain elorriotarra. Geroago, Euskal Herrira etorri eta haren bidez lurragaz sorturiko hartu-eman ahaltsua ere izan zuen. Hasieran, unibertsitatean legez sentitu zen, egunero zerbait ikasten: marmelada egiten, baba ereiten, amaginarrebaren aldeko osabengana Beruetera (Nafarroa Garaia) joan eta txerria hiltzen... eta ikasten jarraitzen du. Dena egin zitzaion interesgarria eta harrigarria: paisaia, eguzkia, mendia... Bertan gelditzea erabaki zuenean, euskara ikasi zuen. Garaizabalek txikitan ez zuen irtenbide profesional gisa ikusi. Berenice etorri zenean, eta Jarduera Fisiko eta Kirol Zientzietako ikasketak amaituta, aukera izan zitekeela pentsatu zuten.

Lopezentzat nor den ez ahazteko modu bat da: bizimodua ateratzea, baserriko lurrak ahalik eta ondoen zaintzea eta mantentzea, kalitatezko produktua eskaintzea, animalia-ongizatea, baserriari buruzko beste ikuspuntu bat ematea, apur bat modernizatzea... Bidea egiten ari da, jorratzeko bide berriak daudela uste baitu, eskolekin eta familiekin bisitak egiteko aukera esaterako. *Gure beste helburuetako bat da baserri mundua jendeari ezagutaraztea, eta bizimodu hau benetan aukera profesionala izan daitekeela erakustea.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa (11' tik-20'ra): Berenice Lopez eta Markel Garaizabal Sustraia saioan: *Belaze*
Emakumea sagarrak zuritzen

***Emakumea sagarrak zuritzen*** 1663ko Pieter de Hoochen oihal gaineko olioa da. Egun Londresko Wallace Bilduman erakusten da.

## Deskribapena 
Pieter de Hoochek barneko eszena bat irudikatzen du, non denak islatzea merezi duen, itxuraz lasaia eta asebetea den bizimodu burges baten xehetasunik arruntenetaraino. Garaiko beste margolari batzuek errepikatu zuten ikuspegia, esaterako, Johannes Vermeer eta Gabriël Metsu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak