Aztore eurasiar

thumb| *Accipiter gentilis* arrautzak.
**Aztore eurasiarra** (*Astur gentilis*), **Aztore arrunta** (*Accipiter gentilis*) falkoniformeen saileko eta accipitridae sendiko hegazti harraparia da. Bere kontserbazio egoerak, arrisku txikiko hegazti mota bezala zehazten du.

## Taxonomia 
*Accipiter gentilis* espezieak zortzi azpiespezie ezagun ditu:

* *Accipiter gentilis gentilis*, Europan eta Afrikako ipar-mendebaldean bizi dena. Euskal Herrian bizi den aztore mota da.
* *Accipiter gentilis arrigonii*, Korsikan eta Sardinian bizi dena.
* *Accipiter gentilis buteoides*, Eurasiako iparraldean bizi dena, Suediatik Lena ibairaino; Asia erdialderaino heltzen da neguan.
* *Accipiter gentilis albidus*, Siberiako ipar-mendebaldetik Kamtxatkaraino bizi dena.
* *Accipiter gentilis schvedowi*, Asiako ipar-ekialdetik Txinako erdialderaino bizi dena; neguan Indotxinaraino heltzen da.
* *Accipiter gentilis fujiyamae*, Japonian bizi dena.
* *Accipiter gentilis atricapillus*, Ipar Amerikan bizi dena, Mexikoraino eta Ameriketako Estatu Batuetako hegoalderaino.
* *Accipiter gentilis laingi*, Kanadan bizi dena, Queen Charlotte eta Vancouver uharteetan.

## Anatomia eta fisiologia 
### **Aztore eurasiarra** (*Astur gentilis*), **Tamaina** 
Neurri ertainekoa da (48 eta 58 zentimetro artean neurtzen du, zapelatz arruntaren oso antzekoa) eta bere gorpuzkerak, gabirai handi bat edo belatz baten antza ematen dio, hegazti mota, benetan, arranoekin lotuta dagoen arren. Bere hego luzera 100 eta 120 zentimetro artekoa da eta 0,7-1,5 kg arteko pisua du, eta, hegazti harrapari guztietan bezala, arra emea baino txikiagoa da.

### Gorputza 
Arranoekin duen beste elkar ezaugarri bat, buruaren forma eta mokoa dira, baita herpeak ere, laburrak, kamutsak eta oso indartsuak direnak, aztoreak (arranoek bezala) ez baititu bere harrapakinak mokoarekin lepoa moztuz hiltzen, belatzek egiten duten bezala, euren herpeen estutzearekin baizik.

#### Hegoak 
Aztorea, zuhaitz ekosistemetako ehizan bereizituriko hegaztia da, bere hegoak, laburrak dira duen neurrirako eta muturrak biribilduak dituzte, aldi berean, euren isatsa proportzionalki luzea da eta 4 edo 5 lerro ilun ditu. Ezaugarri hauek, mugikortasun handia eta mugimendu ahalmena ahalbidetzen diote landaredi askoko giro batean, eta bere hego laburrek, basoko zuhaitzen aurka jotzea eragozten dute, honela, giro trinko batean arazorik gabe hegan egiteko gai delarik. Ezaugarri zinegetiko hauek antzinatetik bere balioa eman zioten belazketa hegazti gogokoena bezala basoan ehizatzeko.

### Kolorazioa 
Gazteek, margo argiak dituzte: gorriska goian eta horinabar ilun kolorezko orban handiekin behean. Helduek, nabar errauts kolorea dute, urdinabar eta beltzkara margokoak gainaldean eta zurixkak lerro ilunekin behean. Bi orban zuri dituzte euren begi handien gainean eta euren begininia horia edo laranja da; azken ezaugarri hauek, belatzekin dituzten aurpegiko ezberdintasunik nabarmenetako batzuk dira, belatzek ez baitute orban horiek, eta, gainera, euren begininiak ilunak dira.

Fitxategi:Accipiter atricapillus Kaibab crop.jpg|Aztorea zuhaitz batean pausatua
Fitxategi:Accipiter gentilis.jpg

## Habitata 
thumb|ezkerrera
Baso zabal eta helduetan bizi da, behar bezain lasaiak direnetan. Hala ere, nahiago ditu irekiguneen eta baso-ertzen ondoan dauden lurraldeak. Pagadiak, pinu gorriaren pinudiak eta harizti-ameztiak gustuko ditu, baina urteetan eman den baso ustiaketa izanez arrazoi nekazaritza- eta hiri-lurretara desplazatua izan da. Itsas mailatik 3400 m-ko altitude-arte aurkitu daiteke.

Baso trinkoetan bizi da, lautada zein mendikoak, eta gutxitan irtetzen da basorik ez dagoen tokietara, Europa, Asia eta Ipar Amerikan aurkitu daiteke. Oso banaketa zabala du, izan ere Ipar Amerika, Europa eta Asia iparraldean aurkitzen da. Eurasian, espezie hau Britainia Handitik Japonia ekialde-arte banatzen da, iparraldeko ugalketa muga Suitza iparraldea eta Siberia ipar-ekialdea izanik. Hegoaldeko ugalketa muga Txina erdi-arte zabaltzen da ekialdean eta mendebaldean, Afrika ipar-ekialdeko muga-arte. Hala ere, alderrai dabiltzan indibiduoak beste hainbat lurraldetan topatu daitezke, esaterako Arabiar Emirerri Batuetan. Amerikan, Aztorea iparraldean aurkitzen da, hala nola Kanada mendebaldean, Estatu Batuetako Tenessee eta Arizona hegoaldean eta Mexiko mendebaldean. Iberiar penintsula osoan hedatua dago, batez ere iparraldean, baina ez da Balear Uharteetan bizi.

### Euskal Herrian 
Euskal Herriko baso handienetatik hedatzen da, bereziki Araba, Nafarroa, Lapurdi, Behe Nafarroa eta Zuberoako baso kontserbatuenetan, gizakiaren presentzia txikiko gunetan. Kantauriko isurialdean ez da ia ageri, ez kostaldean ezta barnealdean ere.

Urkiola, Altube-Gorbeia, Aralar, Urbasa, Elgea-Urkilla, Ultzama, Iratiko oihana, Senpere-Uztaritze, Eguralde, Mugerre, Ezka, Zaraitzu, Malerreka, Izki-Iturrieta-Entzia inguruetan hedatzen da gehienbat, hostozabal (pagadi, haristi, baso misto...) zein pinofito basoetan.

## Bizi-zikloa 
### Ugalketa eta ontogenia 
Ez da oso espezie soziala, bakarka edo bikoteka ibili ohi da. Oso zaila da ikusten, habia egiten duen inguruetan barne. Ugalketa garaian bikoteen habien arteko distantzia kilometroko batekoa baino handiagoa izan ohi da. 19 urteko biziraupena izan dezake. Apiril-ekaina inguruan bikoteak habia eraikitzen du 10-20 m-ko zuhaitzen gainean, adar handi eta sendoetan. Habia adar txikiz dago eraikia, adartxo eta hostoek babestua. Emeak urtean behin 2-5 arrautza errun ohi ditu, urdin kolorekoak direnak eta 35-40 egunetan zehar inkubatzen ditu, bitartean arra ehizan jardunez. Eklosioa eman eta 34-41 egunetara txitek habia uzten dute, 56 egun inguru dutenean hegan egiteko gaitasuna lortzen dute eta 70-90 eguneko adinarekin independizatzen dira. Heldutasun sexuala 2-3 urtetara lortzen dute. Basoen mozketak espezie honen gain oso inpaktu negatiboa duela ikusi da, harrapakinen dentsitatearen murrizketa eta baso helduaren arearen murrizketa eragiten duelako. Gaur egun harrapariaren gaineko ikuspuntua aldatu den eta basotzeak egoera hobetu duen arren, erregresioa eragiten duten hainbat faktore ez dira aldatu, hala nola, basoen degradazioa, parke eolikoak eta pestiziden kutsadura.

Eukal Herrian aldiz, murriztu egin da aurretik aipatutako mehatxuengatik eta “Bakana” kontsideratzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Northern Goshawk (Accipiter gentilis) (2).JPG|Aztore arrunta hegan
Fitxategi:Northern Goshawk (Accipiter gentilis) (1).JPG
Fitxategi:Northern Goshawk 139 (24944225498).jpg
Fitxategi:Juvenile Northern goshawk (11953496323).jpg|Aztore arrunt gaztea
Fitxategi:Northern Goshawk ad M2.jpg|Aztore arrunta eraztun batekin markatuta
Fitxategi:Northern goshawk (Accipiter gentilis) in Slovakia.webm
Fitxategi:Northern Goshawk (Accipiter gentilis) (45336818675).jpg
Fitxategi:Northern Goshawk (Accipiter gentilis fujiyamae) (31091963456).jpg|Aztore arrunta goi batean pausatua
Fitxategi:Northern Goshawk - Catalonia - Spain S4E8898 (24922284410).jpg|Aztore arrunta harrapakinarekin
Fitxategi:Northern Goshawk - Catalonia - Spain S4E8845 (25217894495).jpg
Fitxategi:Northern Goshawk juv - Catalonia - Spain S4E8593.jpg

## Erreferentziak 
* BirdLife International (2015). «*Accipiter gentilis*». *IUCN 2015.4-ko espezie mehatxatuen zerrenda gorria* (ingelesez). ISSN 2307-8235. 2016/04/23 datan kontsultatua.

## Bibliografia 
* Udo Bährmann: *Über das Variieren des Habichts*. Zool. Abh. Mus. Tierk. Dresden 28; 1965: S. 65–94; dort weitere Maße.
* F. Ziesemer: *Untersuchungen zum Einfluss des Habichts auf Populationen seiner Beutetiere*. Beitr. z. Wildbiologie 2; 1983. .
* P. Widén: *The hunting habits of Goshawks Accipiter gentilis in boreal forests of central Sweden*. Ibis 131; 1989: 205-213 orr.
* R. Tornberg e A. Colpaert: *Survival, ranging, habitat choice and diet of the Northern Goshawk Accipiter gentilis during winter in Northern Finland*. Ibis 143; 2001: 41-50 orr.
* T. Mebs e D. Schmidt: *Die Greifvögel Europas Europas, Nordafrikas und Vorderasiens. Biologie, Kennzeichen, Bestände*. Franckh-Kosmos Verlags GmbH Stuttgart 2006; 293 orr. 

## Kanpo estekak 
* Espeziaren fitxa (PDF), Javier Blasco-Zumetagandik
* Aztorea fitxa (gaztelaniaz). Inaturalist.
* Aztorea fitxa (gaztelaniaz). Macizo del Gorbea.