Hungarierazko dialekto

**Hungarierazko** **dialekto**ak ugariak diren arren, hizkuntza batua da, hau da, oro har, elkarren arteko ulergarritasuna posible da dialekto ezberdinetako hiztunen artean, nahiz eta aldaera estandarra ezagutzeko behar den ikasketa-maila ez izan. Karpatoen arroko (300.000 km2 inguru) lurralde nahiko txiki batean kontzentratuta daudelako gertatzen da. Dena den, *csángós* dialektoak salbuespena dira, batez ere haietako zati bat, arkaikoagoa, hungarierazko beste hiztunek nekez ulertzen dutena.

Antzeko ezaugarri sorta aurkezten duten inguruko dialektoek taldeak eta talde horietako hainbat eskualde dialektal osatzen dituzte. Hamar direla esan ohi da. Ezaugarri asko komunak dira hainbat dialektotan, batez ere ondo-ondoan badaude. Are gehiago, continuum linguistiko hori egoteak ez du ahalbidetzen inguruko dialekto taldeak argi eta garbi zedarritzea. Eskualde dialektalen arteko aldeak nagusiki fonetikoak dira, baina lexikoak ere daude; aldiz, alde gramatikalak gutxienekoak dira.

Aldeak handiagoak dira Hungariako dialektoen artean, batetik, eta inguruko herrialdeetakoen artean, bestetik, Hungariakoak bereizten dituztenak baino. Era berean, inguruko herrialdeetakoak Hungariakoak baino gehiago bereizten dira aldaera estandarretik.

XIX. mendearen bigarren erditik aurrera, dialektoen erabilera gero eta murritzagoa izan zen, aldaera estandarraren eraginpean bat egitearen ondorioz. Hala ere, probintzietako hizkerak, landa-eremuetakoak batez ere, ezaugarri dialektalak ditu oraindik, batik bat Hungariatik kanpo eta, bereziki, Moldavian.

## Hungariar dialektoen azterketaren historikoa 
Ikertzaileen arreta dialektoetara joan zen hungariera modernoaren garaia izeneko hungarieraren historiaren garaitik. XIX. mendearen lehen erdian, besteak beste latinaren eta alemanaren maileguak ezabatzea helburu zuen “hizkuntzaren berriztapena” izeneko mugimenduaren ildotik, estandarizatzen ari zen literatura-hizkuntzarako hitz berrien iturrietako bat dialektoen lexikoa izan zen. Garai hartakoa da Hungariako lehen hiztegi dialektala (*Magyar Tájszótár*), Hungariako Zientzia Akademiaren ardurapean argitaratua.

Antal Horger-ren *A magyar nyelvjárások* ("Hungariar dialektoak", Budapest, Kókay, 1934) hungariar dialektoen inguruko lehen lan zientifiko garrantzitsua zen; hizkuntzaren alderdi diakronikoak zehatz-mehatz kontuan hartu zituen.

Gai horri buruzko erreferentzia-lana geografia linguistikoaren printzipioen azterketan integratuz egin zen, hungariar dialektoen atlasaren forman (*A magyar nyelvjárások atlasza*), László Deme eta Samu Imrek idatzia, sei liburukitan argitaratua, 1968 eta 1977 artean. Hala ere, Errumaniako dialektoen inguruko atala eskasa zen: hutsunea Errumaniako hungariar dialektoen atlasa (*A romániai magyar nyelvjárások atlasza*) argitaratzeak bete zuen, László Murádin-ek bildutako datuekin osatua eta Dezsős Juhász-ek idatzia, bederatzi liburukitan argitaratua 1995 eta 2004 artean, Hungariako Hizkuntza Elkartearen babespean.

## Eskualde dialektalak 
### Mendebaldeko Transdanubia eskualdea 
Transdanubia eskualdean, Hungariako mendebaldeko mugan, bost dialekto talde daude: ipar-mendebaldekoa, Vas-ekoa, Zala-koa, Őrség-ekoa eta ondoko eskualde txiki batekoa, Hetés-ekoa. Eskualde horren hego-ekialdean Esloveniarekin muga egiten duen zati bat dago, eta mendebaldean, Austriako Burgenlanden, hungarierazko gutxiengoak dauzkaten lurraldeak.

**Ezaugarri fonetikoak**:

Morfologiaren arloan, eskualde horretan azpimarratzekoak dira -*bu* / -*bü*, -*ru* / -*rü* eta -*tu* / -*tü* leku-osagarri atzizkiak, -*ból* / -*ből* «(lelu baten barne)tik», -*ról* / -*ről* «(leku baten gaineko azal)etik» eta -*tól* / -*től* «(leku baten inguruko)tik» atzizki estandarren ordez, hurrenez hurren. Adibideak: *a ház**bu** jön* “etxe**tik** dator”, *leesett a tető**rü*** “teilatu**tik** erori da”, *elmegy az ablakt**u*** “leiho**tik** alde egiten du”. Era berean, infinitiboaren atzizkia -*nyi* da hor, ez -*ni*: *siet**nyi*** vs *siet**ni*** «presaka ibil».

### Erdialdeko Transdanubia - Kisalföld eskualdea 
Erdialdeko Transdanubiak eta Kisalföldek Balaton aintziraren inguruetako dialekto taldea, iparraldeko Transdanubiakoa, iparraldeko Danubiakoa eta Csallóközekoa (Eslovakian) eta Szigetközekoa hartzen dituzte. Hizkuntza estandarretik gertuago dauden dialektoak dira, Mendebaldeko Transdanubiakoak baino.

**Ezaugarri fonetikoak**:

Eskualde horretan ere, infinitiboaren atzizkia -*nyi* bihurtzen da (*írnyi* vs *írni* «idatz») eta leku-osagarri atzizkiek *l*-a galtzen dute: bokala ixten zaie, baina luze mantenduta: *a ház**bú*** vs *a ház**bol*** «etxekoa», *a tető**rű*** vs *a* *tető**ről*** «teilatukoa», *az annyá**tú*** vs *az anyá**tól*** «haren amaren etxetik» edo «haren amaren partez». Osagarri instrumental eta soziatiboaren -*val* / -*vel* atzizkiak ere azken kontsonantea galtzen du eta bokala luzatu egiten zaio: *hajó**vā*** vs *hajó**val*** «txalupaz», *a tehé**nnē*** vs *a tehén**nel*** «behiarekin».

### Hegoaldeko Transdanubia eskualdea 
Eskualde horretan, bina talde daude Somogy konderrian (erdikoa eta hegoaldekoa) eta Baranya konderrian (iparraldekoa eta hegoaldekoa). Azkenekoan, Eslavoniako (Kroazia) hungariar dialektoak ere sartzen dira.

**Ezaugarri fonetikoak**: 

Eskualde horretan halaber, infinitiboaren atzizkia -*nyi* da, baina beste berezitasun batzuk daude Baranya eta Eslavoniako aditzaren morfologian:

* Indikatibozko orainaldiko pluralezko 1. pertsonaren forma, konjugazio objektiboan, konjugazio subjektiboa bezalakoa da: *kinyitunk a kaput* vs *kinyitjuk a kaput* “atea irekitzen dugu”.
* Indikatibozko orainaldiko singularrezko 3. pertsonan, konjugazio objektiborako atzizki pertsonala zehatza da: *lát**i*** vs *látj**a*** ikusten du / ikusten ditu”.
* Pluralezko 3. pertsonako atzizki pertsonal posesiboa ere zehatza da: *lov**ik*** vs *lov**uk*** “haien zaldia”, *kert**yik*** vs *kert**jük*** “haien lorategia”.

### Hegoaldeko Lautada Handiko eskualdea 
Hegoaldeko Lautada Handian Baja hiriaren inguruetako euskalkien taldea, Szeged inguruetakoa eta Kiskunság-ekoa daude. Halaber, Vojvodinako (Serbia) hungariar dialektoak eta Arad eta Timilergako *județe* errumaniarrak eskualde horretakoak dira.

**Ahoskeraren berezitasunak**:

Eskualde horret*a*n, -*hoz* / -*hez* / -*höz* «--ra / -rengana» eta -*szor* / -*szer* / -*ször* «... aldiz» atzizkiek bukaerako kontsonantea galdu eta bokala luzatu egiten zaie: *a ház**hó*** vs *a ház**hoz*** «etxera / etxerantz», *öt**sző*** vs *öt**ször*** «bost aldiz». Erdialdeko Transdanubia eskualdean bezala, -*ból* / -*ből*, -*ról* / -*ről*, -*tól* / -*től* atzizki estandarrak -*bú* / -*bű*, -*rú* / -*rű* eta -*tú* / -*tű* bihurtzen dira, hurrenez hurren.

### *Palóc* eskualdea 
Hungariako iparraldean eta Eslovakiako hegoaldean dagoen eskualde hori palócs talde etnikoarena da. Dialektoari dagokionez, askotarikoena da, zortzi dialekto talde biltzen baititu: mendebaldekoa, ipar-mendebaldekoa, Ipeľ haranekoa, hegoaldekoa, Eger hiriaren inguruetakoa, erdikoa, ekialdekoa eta Hornád ibaiaren haranekoa.

**Ezaugarri fonetikoak**:

Izenaren berezitasun morfologiko batzuk:

* [ɛ]-k bere horretan dirau hungariera estandarrean erroak [ɛ] ~ [e:] alternantzia agertzen duten izenetan *teh**e**n* ~ *tehenek* vs *teh**é**n* ~ *tehenek* «behia ~ behiak».
* Osagarri instrumental-soziatiborako -*val* / -*vel* atzizkiak forma arkaikoa mantentzen du, aurretik duen kontsonantearekin asimilatzeke: *szeker*vel vs *szeké**rrel*** «gurditxoarekin».
* Badira leku-osagarri atzizki jakin batzuk, familiei buruzko izenekin bakarrik erabiliak: *Sāndornó* / *Sāndoréknó* vs *Sándoréktól* «Sándorren ahaideen etxekoa».

Erroaren bukaeran -*t* duten aditzek hungariera estandarreko indikatibozko lehenaldikoa baino forma laburragoa dute: *süttem* vs *sütöttem* “egosi dut (labean)”.

Sintaxiaren arloan, desadostasun batzuk nabari dira:

* aditza singularrean, pluraleko subjektuarekin: *elmúlt az ünnep**ek*** vs *elmúlt**ak** ünnep**ek*** «jaiak izan dira»;
* adjektibo erakuslea singularrean, pluralezko izena izanik ere: *el kellene fűrészelni azt a gallyfákat* vs. *azokat a gallyfákat* “adar horiek zerraz moztu beharko lirateke”.

### Tisza-Körös eskualdea 
Tisza-Körös eskualdeko dialekto taldeak hauek dira: Hajdú-Bihar-koa, Tisza-ren ekialdeko eskualdearen erdialdeko zatia eta Călata eskualdearen mendebaldekoa (Errumania).

**Ezaugarri fonetikoak**:

Berezitasun batzuk aditzaren esparruan birmoldatu beharrekoak dira:

* Indikatibozko orainaldiko singularrezko 3. pertsonan *-n* pertsona-atzizkia duen forma bat erabiltzen da, forma estandarra atzizki pertsonalik gabekoa duten aditz batzuen kasuan. Horrela, bada, *megy* ("doa"), *lesz* "izanen da", *tesz* "sartzen du" eta *vesz* "hartzen du" *mëgyën*, *lëszën*, *tëszëszën* eta *vëszën* bihurtzen dira, hurrenez hurren.
* Erroaren bukaeran -*v* duten aditzen kasuan, hungariera estandarrean indikatibozko singularreko 3. pertsonan ageri da, baina dialekto horietan erori egiten da: *hí* vs *hív* “deitzen du”.
* Indikatibozko orainaldikoan, aditz-joko objektiboan, forma berezi batzuk daude, hala nola *tarcsa* vs *tartja* «eusten dio / die», *lássa* vs *látja* «ikusten du / ditu».

### Ipar-ekialdeko eskualdea 
Geografikoki, Tiszaren goiko ibilguaren eremua da, Ukrainako Transkarpatia oblasta eta Errumaniako ipar-mendebaldea barne. Bertan, Szabolcs-Szatmár-Bereg dialektoen taldea, Mukatxevo eta Khust hirien artekoa eta Ujhorod hiriaren inguruetakoa daude, Eslovakiako lurralde mugakideko dialektoekin batera.

**Ezaugarri fonetikoak**:

Tisza-Körös eskualdean bezala, hor ere *megy* «doa», *lesz* «izanen da», *tesz* «sartzen du» eta *vesz* «hartzen du» aditzen atzizki forma pertsonala dago: *megyen*, *leszen*, *teszen* eta *veszen*, hurrenez hurren.

Eremu batzuetan, aginterazko singularreko 3. pertsonan, errespetuzko trataerarako erabilia, pertsona atzizkia -*ík* da, -*en* izan beharrean: *Ne mennyí**k** el!* vs *Ne menjen el!* «Ez zaitez joan!», *Vegyík!* vs *Vegyen!* «Har ezazu!».

Eskualde horretako beste berezitasun bat *elfele* hitzaren erabilera da (“beste norabait”, hitzez hitzezko itzulpenean), ekintzaren izaera progresiboa adierazteko: *Az öregek beszélték ezt **elfele*** “Zaharrek esaten zuten hori”.

### Mezőség eskualdea 
Transilvaniako eskualdean (errumanieraz *Câmpia* *Transilvaniei*, "Transilvaniako ordokia", probintzia horren erdian dagoen goi-lautada), lau hungariar dialekto talde daude: erdialdekoa, Arieș ibaiaren haranekoa, Mureș ibaiaren haranekoa eta Târnava ibaiaren haranekoa.

**Ezaugarri fonetikoak**: 

Han ere, *palóc* eskualdean bezala, lekuzko objektu atzizkiak daude familiak adierazten dituzten izenetarako: *Sándorni* vs *Sándorékhoz* “Sándorren familiarantz”, *Sándornott* vs *Sándoréknál* “Sándorren familian”, *Sándornól* vs *Sándoréktól* “Sándorren familiarengandik”. Era berean, Tisza-Körös eskualdean bezala, bertan *megyen*, *leszen*, *teszen* eta *veszen* aditz-formak daude.

### Székelyföld eskualdea 
Székelyföld eskualdeak, geografikoki, Hargita eta Covasna-ren Harrobiko *județ*eak hartzen ditu, bost dialekto talderekin: Udvarhelyszék-ekoa, Háromszék-ekoa, Csíkszék-ekoa, Gyergyószék-ekoa eta Marosszék-ekoa.

Eskualde horrek fonetismo estandarrarekiko dituen ahoskera berezitasunak beste eskualde dialektal batzuetan aurkitzen dira. [e] bokal laburra beste hainbat eskualdetan bezala dago, baita bokalen luzapena ere [l], [r] eta [j]-ren aurrean. [ø] ahoskera, [ɛ]-ren ordez, Baranya-koaren (hegoaldeko Transdanubian) antzekoa da. Mendebaldeko Székelyföld dialektoak Mezőség-ekoetatik hurbil daude, adibidez, [o] bokalaren tratamenduari dagokionez ([ɒ]-k ordezkatua). Székelyföldeko ekialdeko dialektoetan, [o:], [ø] eta [e:] goranzko diptongo moduan egiten dira, mendebaldeko dialekto transdanubiarretan bezala. Székelyföldekodialektoen berezko ezaugarri fonetiko gisa, honako hauek daude:

Dialekto horien ezaugarri morfologiko batzuk ere ohikoak dira beste dialekto batzuetan, adibidez, *t* erroa duten aditzen indikatibozko lehenaldiko forma laburra [*süttem* vs *sütöttem* «egosi egin dut (labean)»], familiak adierazten dituzten izenetarako lekuzko objektuetarako atzizkiak edo [ɛ] ~ [eː] alternantziarik eza. Beste fenomeno batzuk, ordea, Székelyföld dialektoetan bereziak dira:

* Indikatiboan, lehenaldi bukatuko formak gordetzen dira (*mene* “joan zen”, *kére* “eskatu zuen”) eta pluskuanperfektukoa [*ment vala* “joana zen", *kért vala* “eskatua zuen”]; hungariera estandarrak, berriz, indikatibozko lehenaldiko forma bakarra du. Badago, halaber, ekintzaren iraupen luzea adierazten duen lehenaldi molde bat: *az imént jár vala nálunk* «gurean izan da arestian [eta luzaroan izan da]».
* Orainaldiko baldintzazkoan, pluralezko 1. pertsonan, hizkuntza estandarrak ez dituen bestelako pertsona-atzizki batzuk erabiltzen dira: *tudn**ók*** vs *tudn**ánk*** “jakingo genuke”, *kérn**ők*** vs *kérn**énk*** “galdetuko genuke”.
* Ekintza tarteka edota azaletik egiten dela adierazten duen atzizki sorta zabala dago, edota tarte laburretan errepikatzen dena: *pipákol* vs *pipázgat* «pipa erretzen du», *nyiszitel* vs *nyiszál* «mozten ibiltzen da», *ugráncsol* vs *ugrándozik* «jauzika ibiltzen da».
* -*ódik* / -*ődik* atziki bihurkariak adiera pasiboa izaten du maiz: *elhozódott a fa* (hitzez hitz, «egurrak bere burua ekarri du») vs *elhozták a fát* (hitzez hitz, «egurra ekarri dute»), euskaraz, «egurra ekarri da».

Székelyföldeko dialektoen berezitasuna haien lexikoan datza, figura gisako adierazpenetan, izaera adierazkorrean, oro har, poesiak (batez ere baladak), kantek eta ipuin folklorikoek ondo ilustratua, baita horretan inspiratu ziren idazleek ere.

Zenbait adibide:

Errumaniako dialekto hungariarrek bezala, oro har, Székelyföldekoek errumanieratiko mailegu asko dituzte, batzuk aspaldikoak, abeltzaintza arloan adibidez: *berbécs* (< *berbec*) vs *kos* “ahari”, *esztena* (< *stânã*) vs *juhszállás* “artegi”, *cáp* (< *țap*) vs *bakkecske* “aker”, *mióra* (< *mioarã*) vs *fiatal juh* “ardi gaztea”.

### Moldaviako eskualdea 
Moldavian, hiru dialekto talde daude Bacău, Neamoț, Iași eta Vrancea-ko *județe*etan: iparraldeko *csángó*, hegoaldeko *csángó* eta Moldaviako Székelyföld. Iparraldeko dialektoak besteak baino arkaikoagoak dira, Erdi Aroko hizkuntzaren elementuak mantendu baitituzte. Beste bi taldeak Háromszék eta Csíkszék Székelyföldeko dialektoetatik gertu daude.

Eskualde horretako fonetismoak badu antzekotasunik beste eskualde batzuetakoarekin: adibidez, [e] laburra, beste hainbat eskualdetan bezala, edo [o]-tik [ɒ]-rako aldaketa, Mezőség-en bezala. Bertan, /v/ [β] ahoskatzen da, baina bokalarteko kokalekuan halaber: *nem βot* vs *nem volt* «ez da izan», *kicsi βultál* vs *kicsi voltál* «txikia hintzen». Iparraldeko taldean, [[t͡ʃ]-k [c] ordezkatzen du; [d͡ʒ]-k, [ɟ]; eta [ε]-k, [ø] atonoa, Mezőség-eko eskualde dialektal arkaikoetan bezala. [ɒ]-tik [o]-rako aldaketa, Székelyföldeko dialektoetan bezala, hor ere ageri da. Moldaviako dialektoen ezaugarri fonetiko zehatzak ere daude:

Morfologian, arkaismo batzuk aipatu behar dira, batez ere aditzaren eremuan:

* aditz batzuekin, erroaren bukaerako *u*, *v*-ren ordez: *hiu* vs *hív* “deitzen du”;
* aditz batzuetan, [+ bukatua] ~ [- bukatua] erro alternantziarik eza: *aluszik*, *alugyam* vs *alszik* ~ *aludjam* «lo dago, lo egin dezadan»;
* hungariera estandarrean, indikatibozko orainaldiko singularrezko 3. pertsonako -*ik* aditz-atzizkia falta da: *es* vs *es**ik*** “erortzen da”, *foly* vs *foly**ik*** “hondoratzen da”, *mász* vs *mász**ik*** “arrastaka doa”;
* aditz-joko obkektiboan, indikatibozko orainaldiko pluraleko 1. pertsonako.*j* falta da: *vár**uk*** vs *vár**juk*** «itxaroten diogu / diegu»;
* baldintzazko orainaldiko pluralezko 1. pertsonako pertsona-atzizkia desberdina da: *várn**uk*** vs *várn**ánk*** «itxarongo genuke», *őröln**ük*** vs *őröln**énk*** «ehotuko genuke»;
* indikatibozko lehenaldiko hainbat forma daude, Székelyföldeko dialektoetan bezala, estandarrean bakarra badago ere: *láta* “ikusi zuen” (lehenaldi bukatuaren balioak ditu), *ettem* *vala* “jan dut” (orainaldi bukatuaren balioa), *ettem vót* “janda neukan” (pluskuanperfektuaren balioa) vs *láttam*, *ettem*;
* indikatiboan, lehenaldi modu jakin bat, singularrezko 3. pertsonan, aditz-joko objektiboan: *ittand* vs *itta* «edaten zuen / zituen», *ettend* vs *ette* «jaten zuen / zituen».

**Berezitasun sintaktiko batzuk**:

«Hizkuntzaren berritze» garaian (XIX. mendea) sartutako hitzen falta, dialektoen eremuan eratutako hitz ugari agertzea eta errumanieratiko mailegu anitz Moldaviako lexikoaren ezaugarriak dira: eleok nekez ulertzen dituzte hungarierazko beste hiztunek, nahiz eta errumanieraz jakin, hungarierazko arkaismo asko dituelako oro har, baina baita hitz dialektal jakin batzuk ere:

Moldaviako lexikoan, batez ere iparraldeko dialektoetan, eragin handiena errumanierak du; maileguak esparru askori dagozkio: Adibidez:

Beste ezaugarri lexiko zehatz bat atzizki txikitzaileen ugaritasuna da, batzuk Moldaviako dialektoetan berezkoak. Areago, maiz erabiltzen dira, eta pertsonen, animalien eta objektuen izenei ez ezik, adjektibo eta adberbioei ere eransten zaizkie. Adibidez: *lányi**kó*** vs *lányka* «neskatila», *bot**óka*** vs *botocska* «makila txikia», *hosszu**kó*** (hungariera estandarrean parekorik ez duena) «luzetxo», *könnyü**d*** (hungariera estandarrean parekorik ez duena) «arintxo». -*ka* / -*ke* atzizki txikigarria femeninoaren marka ere bilakatu da etnonimoentarako; hungariera estandarrean, aldiz, «emakume» edo «neska» esan nahi duen hitza gehitzen da hartarako: *magyar**ka*** vs *magyar nő* «emakume hungariar».

## Oharrak eta erreferentziak 
## Iturri bibliografikoak 
* 
*  B. Lőrinczy, Éva eta Hosszú, Ferenc, (zuz.), *Új magyar tájszótár* [«Hungarierazko hiztegi dialektal berria»] (ÚMTsz), I-V. liburukiak. Budapest, Akadémiai Kiadó, 1979-2010.
*  Balázsi-Pál, Előd (erredaktore) A székelyek szavai és kifejezései (SzSzK) [«Székelyföldeko hitz eta esamoldeak»]. Azken eguneratzea: 2008-03-31 (kontsultatua: 2017ko otsailaren 2an).
*  Juhász, Dezső, The types and main characteristics of the Hungarian dialects of Moldavia, Peti, Lehel et Táncos, Vilmos (dir.) *Language Use, Attitudes, Strategies. Linguistic Identity and Ethnicity in the Moldavian Csángó Villages* [«Hizkuntzaren erabilera, jarrerak, estrategia. Moldaviako herri csángóetako hizkuntz nortasun eta etnizitatea»], Cluj-Napoca, Editura Institutului pentru Studierea Problemelor Minorităților Naționale, 2012, 97-109 orr.,  (kontsulta: 2017-02-2).
*  Kiss, Jenő, Nyelvjárások, regionális nyelvváltozatok [«Dialektoak, eskualdeko hizkuntz barietateak»], Kiefer, Ferenc (zuz.), *Magyar nyelv* (Hungariera), Budapest, Akadémiai Kiadó, 2006, 517-548. orr.
*  Kriza, János, *Erdélyi tájszótár* [«Transilvaniar hiztegi dialektala»], Budapest, Révai, 1926 (kontsulta: 2017-02-02).
*  Piro, Krisztina, *A moldvai csángó nyelvjárásról* [«Moldaviako csángó dialektoaz»] (kontsulta: 2023-02-25).

## Bibliografia osagarria 
*  Balassa, Iván eta Ortutay, Gyula, *Magyar néprajz* ["Hungariar etnografia"], Budapest, Corvina, 1980, 3. atala, *Szellemi műveltség* ["Kultura espirituala"], *A szellemi műveltség kifejezésének eszközei* atala (Kultura espirituala adierazteko moduak), azpiatala A magyar nyelvjárások ["Hungariar dialektoak"] (kontsulta: 2017ko otsailaren 2an).
*  Benkő, Loránd, *Magyar nyelvjárástörténet* ["Hungariar dialektoen historia"], Budapest, Tankönyvkiadó, 1957.
*  Gálffy, Mózes eta Márton, Gyula, *Székely nyelvföldrajzi szótár* ["Székelyföldeko hiztegi geolinguistikoa"], Budapest, Akadémiai Kiadó, 1987.
*  Gálffy, Mózes; Márton, Gyula; Szabó T. Attila (zuz.), *A moldvai csángó nyelvjárás atlasza* ["Moldaviako csangó dialektoaren atlasa"], 1-2 liburukiak, Budapest, Magyar Nyelvtudományi Társaság, 1991.
*  Kálmán, Béla, *Nyelvjárásaink* ["Gure dialektoak"], 5. edizioa, Budapest, Tankönyvkiadó, 1989.
*  Végh, József, *Őrségi és Hetési nyelvatlasz* ["Őrség-eko eta Hetés-eko atlas linguistikoa"], Budapest, Akadémiai Kiadó, 1959.

## Ikus, gainera 
* Sikuloak (Transilvania)

## Kanpo estekak 
*  Dialekto csangóez emandako soinuzko dokumentuak (kontsulta: 2017ko otsailaren 2an)