Villanovako kultura

**Villanovako kultura** edo **Villanovar** **kultura** (K.a. 900-700)  Burdin Aroko goiztiarreko kultura bat da, Italian garatu zena eta Brontze Aroaren amaierako kultura protovillanovarratik eratorria, eta hori, Terramaras kuilturako fazies batetan izan zuen jatorria. Zibilizazio etruskoaren faserik zaharrena adierazten du. Azkenik, Villanovako kultura, Etruskoen kulturako aurrekaria litzateke. 1853an aurkitu zen aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bati zor dio izena: Bolonia eskualdean kokatutako Villanova di Castenaso .

## Ezaugarri nagusiak 
 Azken Brontzearen ohituretan sakonki sustraitzen den arren, kronologikoki Burdinan kokatzen da, azken etapako nekropoli batzuetako arroiletan burdinazko objektuak agertzeagatik bakarrik. 

Villanovako kulturaren ezaugarri nagusia hildakoaren ehorzketa ohitura da: gorpua erraustu eta haren errautsak urna bikonikoetan jartzen zituzten: hileta praktika honek 

Danbubioko lautadan egon zen Kutxa Zalaien kulturak zuen ehorzketa motarekin duen antzekotasuna dela eta, historialari batzuek villanovatarren jatorria iparraldean egon zitekeela proposatu dute.

Villanovatarrak etxola obalatuen bizi ziren; nahiz eta batzuetan lauangeluar forma zuten. Burdinazko armak erabiltzen zituzten eta brontzezko kaskoak, armadurak eta kalitatezko etxeko objektuak ekoizten zituzten. Artean eredu geometrikoak erabiltzen zituzten eta noizean behin, giza irudi estilizatuak. Ontziak, lehenengo eskuz eginak, gero tornuaz, Mizenasko Greziaren eraginez garatzen diren forma originalak dituzte. Pertsona sedentario gisa agertzen dira, nekazari, artzain eta gerlari (hilobi aberatsetan lantzak, ezpatak eta ezkutuak agertu dira). Ez dirudi emakumea gizarte-posizio edo aberastasun handietatik baztertuta zegoenik.

## Jatorria 
alt=|thumb| hil-kutxa, Chiusi.
alt=|thumb| Ziroko hilobiko *urna* edo hil-kutxa, Volterra.
Villanovar kultura, Brontze Aroaren amaierako kultura protovillanovartik dator, erregionalizazioaren fenomenoaren bitartez  .

Burdin Aroaren hasieran, K.a. IX eta VIII mendeen artean, Villanovar kulturako ezaugarriak lurralde hauetako aztarnategian aurkitu da:  Etruria ( Toskana eta Lazio ), Emilia-Romagna (bereziki, Bolonia eta Verucchio eremua Rimini eskualdean), Marche ( Fermo ), Campania ( Capua, Pontecagnano, Eboli, Sala Consilina ).

Toscana, Lazio, Emilia eta Campania eta Po Haranaren zenbait tokitan, Villanovako herriak ugariak dirudite, askotan 5-15 km-tik behin bat baiotago, defentsarako egokia den muino bakoitzean eta ur garbien iturrietatik gertu kokatuta. Kostaldean eta Apeninoetako mendiguneetan beste bizigune txikiagoak daude. IX. mendean, Villanovako asentamenduak Italiako erdialdean oso hedatuta daudela dirudi, nahiko homogeneoak dira kultura materialean. Oso hedatuta daude ere, askotan isolatuta dauden arren, Italiako Tirreno hegoaldean eta Italiako iparraldeko eta Adriatikoko hainbat eskualdetan.

## Aldizkakotasuna eta kronologia 
Villanoviar kultura Villanoviano honela banatzen da:

* Villanoviarra I. (K.a. 900 ingurutik K.a. 800 ingurura)
* Villanoviarra II.(K.a. 800 ingurutik K.a. 720 ingurura arte)  . 

Villanova II fasean aldaketa sakonak egon ziren, greziar zibilizazioarekin harremanaren zantzuak eta Iparraldearekin merkataritza Anbarraren Bidean zehar. Villanoviarra II fasearen amaieran, etruriarrak, batez ere Etruria hegoaldean, Ekialdearen eragina bete-betean sartu zen. Boloniar eskualderako, Villanoviarra III faseak (720-680 680 K.a.J.-C.J.-C. ) eta Villanoviarra IV (680-540 K.a. 540.J.-C.J.-C. ) faseak erabiltzen dira oraindik periodizazio gisa, baina beste leku batzuetan erabiltzen den izena "Orientalizatze garaia»  da.

## Villanovako gizartea 
alt=|thumb| Villanovar lapikoa (Museo territoriale di Bolsena).
Goian azaldutako testuinguruan aristokraziak sortzen dira: fenomeno hau bereizketa sozioekonomiko bati lotuta dago eta horrek gizarte-talde berriak eratzen ditu.

"familia nuklearra" aurreko garaiko nekazaritza- komunitatea ordezkatzen du, *pater familias* baten boterea ezartzeari dagokiona. *heredium* ohituraren hasiera da: oinordetza familia beraren baitan transmititzen da eta oinordetza bera herentzia bihurtzen da.

Arau hau ezartzeak aldaketa handia suposatzen du garai protohistorikoan. Aldaketa honek gizarte villanovar arkaikoa ordezkatzen duen sistema sozial berri baten ezarpena dakar.

Horrelako sistema bat ezaguna da: egile erromatarrek deskribatu zuten hain zuzen:

* *errex* / errege;
* *populus* / biztanleria;
* *curiae* / gizonen elkarteak non infanteria erreklutatzen den;
* *tribu* / tribua, non zalditeriako kideak erreklutatzen diren;
* *patres* / adinekoen kontseiluak;
* *clientes*/*Patroi* (pertsona nabarmen) baten zerbitzura atxikitako *bezeroak* (herritarrak);
* *familia* / familia nuklearra;
* *gentes* / *odolkidetasuna* eta beste menpekotasun-mota batzuen bidez loturiko pertsona-taldeak.

Italiako hegoaldeko koloniak sortu zituzten greziarrekiko kontaktuak Kultura etruskoaren orientalizatze garaiaren hasierarekin bat datoz. Ez da, dudarik gabe, zerikusirik gabeko aristokrazia baten agerpenarekin, hasiera batean idazketaren ezagutza esklusiboki zegokion, gero Etrurian agertu zena.

Beste fenomeno garrantzitsu bat ere kontuan hartu behar dugu, garai berean gertatu zena: feniziarrak Mediterraneo mendebaldean hedatu ziren. Adibidez, Sardiniako hego-mendebaldean kokatu ziren, Noran, K.a. IX . mendean. Gero, etruskoek harreman komertzial estuak mantendu zituzten haiekin.
alt=Brontzezko kaskoa|erdian|thumb|Villanovako kulturako brontzezko gandordun kaskoa. MET museoan gordeta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Villanoviana». *Tesauro Historia antigua y mitología*.