Frantzizko Idiakez afera

**Frantzizko Idiakez afera**, Euskal Herriko gizarte eta politika arloko gatazka bat izan zen, 1930eko hamarkadan gertatua.

Aferak Euskadiko gizartea aztoratu zuen hamarkada hartan, euskaldun elebakarrak gaztelania hutsean epaitu zituztelako inongo babesik gabe utzita eta zigorra neurrigabea izan zelako.

## Gertaerak 
1932ko otsailaren 15ean, Frantzizko Idiakez Indo jeltzale getariarrak (1909-1989), lurrera eroritako bere Xixilio anaia defenditu nahian, Ziriako Gatxaga errepublikazale eta arrantzale mutrikuarra zurgintzako gubia batez hil zuen liskar batean. 1933ko otsailean egindako hilketa honen epaiketak sekulako kalapita sortu zuen

Ziriako, hasiera batean, Getariako batzokira joaten zen; gero errepublikazalea egin, ordea, eta batzokira bezala joaten Errepublikazaleen zirkulura, eta Patxi Idiakezek hori aurpegiratu, txaketero deituz. Hori izan omen zen sua piztu zuen hitza.

Patxi Idiakezek 23 urte zituen 1932. urtean, getariarra zen. Urte horretako otsailaren 24ean, igandea, iskanbilan aritu zen Getariako Pelaioren sagardotegian Ziriako Gatzagarekin. Ziriako hau Mutrikun jaioa zen, baina urte batzuk bazeramatzan marinel Getarian; 38 urte zituen. Patxik, igande arratsaldeko beroaldian, esan zion Ziriakori: “Hi ez haiz abertzalea, ez haiz gizona, ez haiz ezer”. Ziriakok erantzun zion, bera abertzalea zela, eta ezkertiarra, gainera, eta “hik ez duk potrorik niri hori berriz egun argiz esateko bihar eguerdian”. Apustu egin zuten, pezeta bana.

Iritsi zen astelehena eta han joan zen Ziriako udaletxe aurreko Getariano tabernara ea Patxik emandako hitzari erantzuten zion. Han, jende ugari; Batzokiko eta Errepublikazaleen Zirkuluko jende asko. Patxi ez zen isilik egon. Haserrea handiagotzen joan zen. Bultzadak, kolpeak, ostikadak… Ziriakok gubia bat du bizkarrean; odolusten hasi zen. Bost minutu nahikoa hilotz bihurtzeko Zirkulura zeramaten bitartean. Autopsiak argituko zuen arotzaren tresna zorrotzak Ziriakoren aorta bete-betean ebaki zuela. 

Hiletak, ikusgarriak. Jendetza. Herriko jendeen artean, ikaragarrizko tentsioa. Hasiera batean, baziren dozena bat atxilotu; azkenerako, Patxi Idiakez izan zen akusatua. Batzokia ixteko agindua. Errepublikazaleek alkatea, bikarioa eta herriko epailea kargugabetzeko eskaria: PNVko gaztearen aldekoak edo “bigunegiak” izan zirela.

Idiakezen aldeko jendeak Ziriakoren izaera zakarra aipatu zuten: haserrekorra, bibarrusiaka ibiltzen zena, elizako jendeari errespeturik gabekoa… Errepublikazaleek, familiako gizona zela; etxean utzi zituela emaztea, amaginarreba eta semetzat hartutako bi ume. Gipuzkoako zentro errepublikarretan diru-bilketa egin zuten familiari laguntzeko.

## Epaiketa 
Epaiketa gaztelaniaz egin zuten, Idiakezek eta lekuko ainitzek (bederatzitik bostek) ulertzen ez zuten hizkuntzaz. Ezinegon handia zegoen Gipuzkoako gizartean, eta Espainiako gobernuak Getariako batzokia itxiarazi zuen. Prentsa abertzaleak Idiakezen alde jardun zuen beti eta Euzko Alderdi Jeltzaleak getariarraren defentsa sutsua prestatu zuen, justizia administrazioan euskara erabiltzearen alde eta bidegabekeria agerian uzteko. Aldeko mitinak antolatu zituzten nonahi, askotan debekatuak izan zirenak, eta Hego Euskal Herriko udalerri asko koordinatu ziren eta dirua bildu zuten epaiketa berri bat ordaindu ahal izateko. Azkenean, hogeita bat eta erdiko espetxe zigorra ezarri zioten fiskalak eskatzen zuena baino gehiago. Denbora batez Donostiako Ondarreta presondegian atxilo izan bazuten ere, gero Kantabriara, Santoñako presondegira eraman zuten, bere herritik urrun. Afera honek Hego Euskal Herria astindu zuen, euskararen ukazioa garbi agertzen zelako.

Azkenean, Jose Horn eta Jesus Maria Leizaola senatari jeltzaleek epaiketaren zuzenketa lortu zuten, eta Idiakezek mutrikuarra Xixilio anaia defenditzearren egin zuela kontuan harturik, kartzelako zigorra zortzi urtetara jaitsi zioten. Hala eta guztiz ere, abertzaleak ez ziren ados gelditu eta ez zuten inoiz Patxi Idiakez bakarrik utzi. Horrela, 1934ko apirilean Espainiako gobernuak izenpetu zuen 1934ko amnistia legeak Idiakez bete-betean harrapatu zuen. Urte bereko irailaren 22an, Donostiako epaitegian epaiketa berriz aztertu zuten, gaztelania ongi ulertzen zuten lekukoak jarriz, eta bertan  Idiakezek Gatxaga, anaiaren bizia salbatu nahian, hil zuela ikusirik, getariarra libre uztea deliberatu zuten.

## Aldekoak eta aurkakoak 
Eusko abertzaleen komunikabide guztiek eman zioten sustengua Idiakezi. EAJ alderdiaren El Día egunkaria, Jagi-jagikoa eta EAEko Eusko Lurra. Espainiarzaleen komunikabide batzuk Idiakezen aurkako jarrera izan zuten eta beste batzuk aldiz, neutraltasuna hobetsi zuten.

## Kartzela eta gero 
Hiru urte beranduago, 1936an Errepublikaren aurkako altxatutakoei aurre egin nahian, Patxi Idiakez Amaiur Batailoian sartu zen, eta hortxe borrokatu zen, 1937ko abuztuaren 24an, euskal armada Santoñan errenditu zen arte. Beste gudari anitzekin batera Santoñako presondegian sartu zuten, hainbat urte berantago atera zuten arte. Ezkondu eta hiru alaba izan zituen. Alabekin gai honi buruz ez zuen hitz egin ez baitzituen garai horiek gogoratu nahi, 77 urte zituela 1989an zendu zen.

## Ikus, gainera 
* Hermenegildo Alvariño
* Usansoloko gertaerak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak