Sydney

**Sydney** Australiako hiri handiena eta zaharrena da. Herrialdearen hego-ekialdeko kostan dago, eta Hegoaldeko Gales Berria estatuko hiriburua da. Metropoliak Sydneyko kaia inguratzen du, eta Ozeano Baretik 80&nbsp;km (50 mi) inguru hedatzen da (ekialdean) Mendi Urdinak-etaraino (mendebaldean), eta 80&nbsp;km inguru (50 mi) Ku-ring-gai Chase Parke Nazionaletik eta Hawkesbury ibaitik (ipar eta ipar-mendebaldean) Royal National Parkera eta Macarthurrera (hegoaldean eta hego-mendebaldean). Sydney Handia 658 auzok osatzen dute, toki administrazioko 33 eremutan banatuta. Hiriko biztanleei *Sydneysiders* deritze lagunartean. 2023ko ekainean zenbatetsitako biztanleria 5.450.496 biztanlekoa zen, hau da, estatuko biztanleriaren %&nbsp;66 inguru. Hiriari, Esmeralda Hiria eta Portu Hiria ere deritze.

Sydney Handiko eskualdean, Australiako aborigenak gutxienez duela 30.000 urtetik bizi izan direla erakusten duten frogak daude, eta haien grabatuak eta gune kulturalak ohikoak dira. Sidney modernoa dagoen lurraldeko zaindari tradizionalak Darug, Dharawal eta Eora klanak dira. 1770ean, Ozeano Barera egin zuen lehen bidaian, James Cookek Australiako ekialdeko kostaldea kartografiatu zuen, eta Botany Bay badiara iritsi zen. 1788an, Arthur Phillip buru zuen presoen lehen flotak britainiar presoen kolonia gisa sortu zuen Sydney, europarren lehenengo kokalekua Australian. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Sydneyk migrazio masiboa izan zuen, eta 2021erako biztanleriaren % 40 baino gehiago atzerrian jaioa zen. Ordezkaritza handiena duten atzerriko jaioterriak dira: Txina kontinentala, India, Erresuma Batua, Vietnam eta Filipinak dira.

Munduko hiririk garestienetakoa izan arren, Sydney maiz agertzen da hamar hiri bizigarrienen artean. Globalization and World Cities Research Network arabera, Alpha+ hiri gisa sailkatuta dago, eskualdean eta mundu osoan duen eragina adieraziz Munduko hamaikagarren postuan dago sailkatuta aukera ekonomikoagatik, Sydneyk merkatu-ekonomia aurreratua du, eta indarguneak hezkuntzan, finantzetan, fabrikazioan eta turismoan ditu. Sydneyko Unibertsitatea eta Hegoaldeko Gales Berriko Unibertsitatea munduko 18. eta 19. postuan daude, hurrenez hurren.

Sydneyk nazioarteko kirol ekitaldi handiak hartu ditu, hala nola 2000ko Udako Olinpiar Jokoak, 2003ko Munduko Errugbi Kopako finala, eta 2023ko FIFAren Emakumezkoen Munduko Kopako finala. Hiria bisitari gehien jasotzen dituzten lehen hamabosten artean dago, urtero milioika turista etortzen direlarik hiriko oroitarriak ikustera. Hiriak 1.000.000 ha baino gehiago ditu (2.500.000 akre) erreserba naturaletan eta parkeetan, eta bere ezaugarri natural nabarmenenak Sydneyko kaia eta Royal National Park dira. Sydneyko kaiko zubia eta Sydeyko opera, gizateriaren ondare izendatua, erakarpen turistiko handia dute. Geltoki Zentrala da Sydneyko aldiriko trenaren, metroaren eta tren arinen sareak eta distantzia luzeagoko zerbitzuen erdigunea. Hiria zerbitzatzen duen bidaiari aireportu nagusia Kingsford Smith aireportua da, etengabe funtzionamenduan egon den munduko aireportu zaharrenetako bat da.

Hirian, Sydneyko Gure Txoko Euskal Etxea dago.

## Historia 
thumb|Aztarna arkeologikoa Sydney inguruan: kanguroak
Lehenengo biztanleak Australiako iparretik etorri ziren, aurretik Asiako hego-ekialdetik etorritakoen ondorengoak zirenak. Sydney inguruan 30.000 urtetan zehar egon direla biztanleak estimatzen da. Sydneyko ingurua oso aberatsa da aztarna arkeologikoetan.

Bertakoen eta britaniarren arteko lehen harremana, 1770an gertatu zen. Garai hartan, 4000 eta 8000 biztanleen artekoa zen bertako populazioa. Sydneyeb hitz egiten ziren hizkuntza nagusiak Darug, Guringai eta Dharawal ziren. James Cook izan zen, 1770an, Sydneyra iritsi zen lehen mendebaldarra, bere itsasontzia bertaratu zenean. Sydney kolonia penal gisa eratu zen; 1788an iritsi ziren lehen presoak metropolitik, eta  XIX mendearen erdialdera arte iraun zuen presondegi gisa. Harrezkero, gune ekonomiko eta kultural bihurtu zen, eta, 1842 urtean, Australiako lehen hiri bilakatu zen. Garai bertsuan, inguruetan aurkitutako urrea dela-eta, biztanleria handitu zen 35.000 biztanletik 200.000 baino gehiago izatera 1871n.

Hala ere, migrazio handiena Bigarren Mundu Gerraren ondoren etorri zen. Biztanleria 1,7 milioira iritsi zen 1950ean, eta ia 3&nbsp;milioira 1975ean.

## Klima 

Sydneyk klima subtropikal hezea du Köppen klima sailkapenaren arabera. Udak, orokorrean, gozoak dira; neguak, berriz, epelak, eta euria modu uniformean banatzen da urtean zehar. Ozeanoaren eragina garrantzitsua da, eta mendebaldeko/barneko auzoetan erregistratzen dira tenperatura muturrekoenak.

## Geografia
### Topografia
[thumb|Sydney urpetutako kostalde batean dago, non [Ozeano|ozeanoaren maila igo eta itsasadar sakonak gainezka egin duten.]]
Sydney ekialdean Tasmaniako itsasoa duen kostaldeko arroa da; Mendi Urdinak mendebaldean, Hawkesbury ibaia iparraldean, eta Woronora ordokia hegoaldean.

Sydneyk bi eskualde geografiko biltzen ditu. Cumberland lautada portuaren hegoalde eta mendebaldean dago, eta nahiko laua da. Hornsby ordokia, berriz, iparraldean dago, eta haran malkartsuek zeharkatzen dute. Lehen garatu ziren eremuak hegoaldeko lauak izan ziren; Sydney Harbour Bridge zubia eraiki arte iparraldea ez zen gehiago populatu. Kostaldean, hirurogeita hamar surf-hondartza aurki daitezke, Bondi hondartza ospetsuena delarik.

Nepean ibaiak hiriaren mendebaldeko ertza inguratzen du, eta Hawkesbury ibaia bihurtzen da Broken badiara iritsi aurretik. Sydneyko ur biltegi gehienak Nepean ibaiaren ibaiadarretan aurkitzen dira. Parramatta ibaia gehienbat industriala da, eta Sydneyko mendebaldeko aldirietako eremu handi bat drainatzen du Port Jacksonerantz. Hiriaren hegoaldeko zatiak Georges ibaiak eta Cooks ibaiak drainatzen dituzte Botany badiarantz.

Sydneyren mugen definizio bat baino gehiago daude. Sydney Handiko The Australian Statistical Geography Standard-en definizioak 12.369 km2 hartzen ditu, eta barne hartzen ditu: iparraldeko Central Coast-eko tokiko gobernuko eremuak, Hawkesbury ipar-mendebaldean, Mendi Urdinak mendebaldean, Sutherland Shire hegoaldean, eta Wollondilly hego-mendebaldean. Sydney hiriko tokiko gobernu-eremuak 26 kilometro koadro inguru hartzen ditu: ekialdeko Garden uhartetik mendebaldeko Bicentennial Parkeraino, eta, hegoaldean, Alexandria eta Roseberyko aldirietaraino.

### Geologia
alt=|thumb|Sydney inguruan azaldutako ia arroka guztiak Sydneyko hareharrizkoak dira.
Sydney, gehienbat, Triasikoko arrokaz osatuta dago, duela gutxiko dike igneo batzuekin eta lepo sumendikoekin (normalean, Prospect doleritaren intrusioan aurkitzen direnak, Sydneytik mendebaldera). Sydneyko arroa Triasikoaren hasieran sortu zen.

Sydney arroko bio-eskualdeak itsaslabarren, hondartzen eta estuarioen kostaldeko ezaugarriak biltzen ditu. *Rias* izenez ezagutzen diren ibai-haran sakonak Triasiko garaian zizelkatu ziren kostaldeko eskualdeko Hawkesbury hareharrian. Duela 18.000 eta 6.000 urte bitarteko itsas mailaren igoerak *riak* urez bete zituen estuarioak eta harburu sakonak sortzeko. Port Jackson, Sydney Harbour izenez ezagunagoa, *ria* horietako bat da. Sydneyk bi lurzoru mota nagusi ditu: lurzoru hareatsuak (Hawkesburyko hareharritik sortzen direnak) eta buztintsuak (eskisto eta arroka sumendikoetatik datozenak), nahiz eta lurzoru batzuk bien nahasketa izan daitezkeen.

Hawkesburyko hareharri zaharrenaren gainean, zuzenean, Wianamatta eskistoa dago, Sidneyko mendebaldean dagoen ezaugarri geologiko bat, Erdi Triasikoan ibaiaren delta handi batekin lotuta metatu zena. Wianamatta eskistoak, oro har, pikor fineko arroka sedimentarioak hartzen ditu, hala nola eskistoak, lutolitak, burdin harearriak, limolita eta laminitak, hain ohikoak ez diren hareharrizko unitateekin. Bringellyko eskistoa, Minchinburyko harearria eta Ashfieldeko eskisto taldeek osatzen dute Wianamatta taldea.

### Ekologia
[thumb|Sidneyko metropoli-eremuko [belartza tipikoak]]
Sydney eskualdeko landaredi nagusienak belartzak dira, eta baso esklerofilo lehorren eremu batzuk, hala nola eukalipto-zuhaitzak, *casuarina*, *melaleuca*, *corymbia* eta *angophora* zuhaixkekin (normalean akaziak, *kallistemon*ak, *grevillea*k eta *banksia*k), eta, oihanpean, belar erdi-jarraitu bat. Komunitate horretako landareek hosto zakar eta arantzatsuak izaten dituzte, lurraren emankortasun txikia dela eta. Sydneyk esklerofilo hezeko baso-eremu gutxi batzuk ere baditu eremu hezeago eta goratuetan, iparraldean eta ipar-ekialdean. Baso horiek definitzen dira zuhaitz-adaburu altu eta zuzenengatik, hosto biguneko zuhaixken, zuhaitz-iratzeen eta belarren oihanpe hezearekin.

## Demografia 
2001eko erroldaren arabera, hiriak 4.391.674 biztanle zituen. Hiriko biztanleen adinaren bataz bestekoa 36 urtekoa da, eta biztanleen %&nbsp;12,9k 65&nbsp;urte edo gehiago du. Sydneyko jendearen %&nbsp;2.5ek ingelesa ez den hizkuntza bat hitz egiten du, eta, horien artean, arabiera, txinera (mandarinera eta kantonera), vietnamera eta greziera dira mintzatuenak.
## Azpiegiturak 
### Hezkuntza 
Sei unibertsitate publiko daude hirian: University of Sydney, University of New South Wales, University of Technology Sydney, "Macquarie University, "Western Sydney University eta Australian Catholic University.

### Garraioa 
Autoen trafiko astuna dago errepide nagusietan, baina garraio publikoa ere ugaria da: trena, busak eta ferryak. Ferry sarea munduko handiena da.

Garraio publiko guztian, Opal txartelen bidez ordaintzeko aukera dago. Hauek, erabiltzailearen arabera, 4 mota desberdinetan banatzen dira: helduentzako, haurrentzako (4 urtetik 15 urtera arte hauek barne), pentsiodunentzako eta ikasleentzako. Txartela doan eskura daiteke, eta, igandero,  zerbitzu guztiak dohainik dira 2,70&nbsp;$-tik gora.
erdian|thumb|137x137px|Helduen eta umeen Opal txartelak.
Metroaren eraikuntza hasia dago, eta, aurreikuspenen arabera, 2019an amaituko da.

## Ondasun nagusiak 
* Sydney Opera House, penintsula baten muturrean kokatua eta badiak inguratua, Jørn Utzon arkitekto daniarrak eraiki zuen 1955 eta 1973 artean. Australia opera konpainiak eta Australiako orkestra sinfonikoak bertan dute egoitza.

* Sydney Harbour Bridge, metalezko zubia 1932an eraikia, 503 metro luze da.
* Sydneyko Badia: 19 kilometro luze den badian, aisialdirako toki eder asko daude: parkeak, ibilbideak, hondartza txikiak... Badian bertan egiten da urte berriko festa entzutetsua, milioi bat pertsona inguru biltzen duena.
* Kanpoko hondartzak: surfa dela-eta, Bondi eta Manly dira famatuenak.
* Darling kaia: hirian dagoen kaia. Gune turistiko ezaguna bihurtu da, eta bertan daude itsas museoa eta aquarium-a.
* Sydneyko Olinpiar Parkea: 2000ko Udako Olinpiar Jokoak antolatzeko eraiki zen, eta parke baten barruan dago.

## Iruditegia 

Fitxategi:Sydney skyline at dusk - Dec 2008.jpg|Sidneyko *skyline*.
Fitxategi:Sydneyoperahouse at night.jpg|Sydneyko opera, Jørn Utzon arkitektoarena.
Fitxategi:MC Sydney Opera House.jpg|Sydneyko opera, Jørn Utzon arkitektoarena.
Fitxategi:Sydney Opera House (6409684029).jpg|Sydneyko opera, Jørn Utzon arkitektoarena.
Fitxategi:Sydney Opera house HDR Sydney Australia.jpg|Sydneyko opera, Jørn Utzon arkitektoarena, eta Portuko Zubia (*Harbour Bridge*).
Fitxategi:Sydney Harbour Bridge and Opera House.jpg|Portuko Zubia (*Harbour Bridge*).
Fitxategi:Sydney Harbour Bridge night.jpg|Portuko Zubia (*Harbour Bridge*) gauez.
Fitxategi:Sídney 04.jpg|Sydney itsasotik.
Fitxategi:Evening Rush Hour (5039196628).jpg
Fitxategi:Cahill Expressway from Art Gallery Road – CN.jpg|Sidneyko etorbide bat.
Fitxategi:Anzac Bridge from the air.jpg|Anzac zubia airetik.
Fitxategi:(1)Sydney from Centennial Park-2.jpg|Centennial Park.
Fitxategi:Barangaroo South.JPG|Hegoaldeko Barangaroo
Fitxategi:Sydney city sunrise.jpg|Kristalezko eraikuntzetan, arratsaldeko eguzki izpiak
Fitxategi:Sydney Skyline - panoramio (2).jpg
Fitxategi:The Rocks, Sydney, Australia - panoramio (5).jpg
Fitxategi:View from Observatory Hill, Sydney (483413) (9443070588).jpg
Fitxategi:View from Sydney Harbour Bridge, New South Wales (483383) (9440212447).jpg
Fitxategi:View from Sydney Harbour Bridge, New South Wales (483387) (9440221553).jpg|Sydneyko opera, Jørn Utzon arkitektoarena.
Fitxategi:(1)Market Street Sydney.jpg|Merkatu kalea, erdian Centrepoint dorrea.
Fitxategi:Sydney CBD at night.jpg
Fitxategi:Sydney from James Craig 2009.jpg
Fitxategi:Manly-Beach.jpg|Manly hondartza
Fitxategi:Darling Harbour, Sydney (1).jpg|Darling kaia

## Erreferentziak 
## Sydneytar ospetsuak 
* Gordon Childe (1892-1957), arkeologoa.
* Peter Weir (1944-), zinema zuzendaria.
* Raewyn Connell (1944-), soziologoa.
* Nicole Kidman (1967-), aktorea.
* Poppy Montgomery (1972-), aktorea.
* Ian Thorpe (1982-), igerilaria.
* Hugh Jackman (1968-), aktorea

## Kanpo estekak 
*  Sydneyko Udalaren webgunea