Ibarre (Donaixti-Ibarre)

**Ibarre** Donaixti-Ibarre udalerriko herri bat da, Nafarroa Behereko Oztibarre eskualdean. Herri honek 1841 arte aparteko udalerria osatu zuen.

Herritarrei "ibartar" deitzen zaie. Donibane Garazi herrialdeburura 22&nbsp;km daude.

## Izenaz 
Dokumentazio historikoan leku-izen hau forma desberdinetan agertzen da: ''Nostre-Done d'Ibarre* (1472an Okzitaniako Bastidaxarreko notarioen idazkietan) eta Ibarren (1513an Iruñeko tituluetan).
 
Etimologia argikoa, hainbeste "ibar" daude Euskal Herrian, tartean Ibarra udalerri gipuzkoarra, zeinekin jentilizioa konpartitzen duen; baita erabat homonimoa den Bardozeko Ibarre auzoa ere. Orozkoko Ibarra auzoaren izena "Iberre" ahoskatzen dute bertakoek. Ibar osoaren (Oztibarreren) izenaren sorreran zerikusia izan zezakeela irizten dio Orpustanek.

## Geografia 
### Kokapena 
Nafarroa Behereko Oztibarren, Hoztako Ur Handiaren ibilbidean dago, errekari izena ematen dion herriaren eta Bunuzeko Plazagaina auzoan urak Biduzen isurtzen duen lekuaren artean. Beraz, Hozta du hego/hego-ekialdean, Donaixti udalburua ekialdean, Bunuze iparraldean eta Ibarrola ipar/ipar-mendebaldean.

Aipatu herri guztiak oztibartarrak dira.
 
### Auzoak 
Herri kasko txikiaz gain hainbeste auzo sakabanatuk osatuta dago; haietako batzuk aipatuko ditugu "Eraikin eta monumentu historikoak" atalean, aspaldiko etxe nobleen izen berberak eramaten dituztelako gaur egun ere.

### Orografia 
Herria 257 metrotan dago eta altuera baxuenak Bunuzerekiko mugan, erreka beherantz segituta, ematen dira (200 m baino baxuagoak). Aldiz, ingurumarian mendi nabarmen batzuk daude, erdibidean dagoen Hoztako Ur Handiaren bi aldeetan:
* Ibarrolarekiko muga lehen Munhogaine (543 m) dago eta hortik hego-mendebalderantz joanda, bi herri hauek Hoztarekin biltzen diren lekuan Nethe (764 m). oso gutxirengatik herriko punturik altuena da.
* Ia altuera berbera du Othamonhok (762 m), herritik hego-ekialdean, **Ibarre**-Donaixti-Hozta biltzeko gunea dena.

## Demografia 
1412-1413ko erroldan 5 etxerekin ageri da (Donaixti daturik gabea da) eta 1551ekoan 13 etxe zituen.

### Fusioa baino lehen 
1841eko fusioaren aurreko datuak:

*Iturria : http://cassini.ehess.fr(https://web.archive.org/web/20161125072125/http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/1_navigation.php)*

Fusioaren osteko udalerriaren datuak jakiteko, ikus Donaixti-Ibarre.

## Errepideak 
Donaixti udalerriko buruarekin konparatuta historia handiagokoa bada ere, garraio aldetik aspalditik bide bazterrean dagoen herritzat jo daiteke; Nafarroa Beherea eta Zuberoa lotzen dituen D 918, garai bateko RN-618 ospetsuaren zatia ez da bertatik pasatzen. D 168 errepide honetatik atera eta herritik hurbil (beheko aldetik, erreka kontrako ibilbidean segituz), Hoztarako bidean. Hortik segituta posible da -errepide oso estua bada ere- Garaziko Hergaraiko herrietara heltzea.

Bestela, Donaixtira joateko bada D 68 izenekoa.

## Historia 
* Parrokia 1350etik aipatuta dago eta Donaixtikoa baino zaharragoa da, beraz.
* Mixel Garikoitzen jaiotetxea (eta abizenari jatorria ematen diona) den Garaikoetxean Sabin Aranaren gorpua Franco garaian gorde zela esan izan da, beste hainbat espekulazioren artean; zati bat baino ez ei zen horra eraman. Herritik mendebaldean dago, Nethe mendirako bide malkartsuan.
               
### Udalerri-historia 
* 1841 urtera arte herri honek udalerri propioa izan zuen. Urte horretan Donaixtirekin fusionatu zen; harrezkero Donaixti-Ibarreren barruan dago.

2004an onartutako udalerriko armarrian herri honi erreferentzia egiten dion elementua hauxe da: goiko ezkerraldeko gurutzedun bihotzak Mixel Garikoitzek Betharramgo Jesus Bihotz Sakratuen Elkartea sortu zuela gogorarazten du; besteetan leku guztietan dauden mendiak, ibaia (Biduze hain justu) eta abeltzaintza eta ehiza irudikatzen dituztenak.

## Eraikin eta monumentu historikoak 
* "Jauregi" edo etxe noble nagusia *Saint Jayme* (euskaraz Donaikia edo Senimenea) da; *Oxoa de Saint Jayme* Rokabrunako gazteluko nagusia zela agertzen da 1400ean. Donaikiko kaperan, *Saint Jaime* etxeari atxikia, Done Jakue nagusiaren margo polikromatua ikus daiteke; Done Jakue bideko geldiunetakoa zen. Herriaren iparraldean dago etxetalde hau, Bunuzerekiko mugatik hurbil.
* XVIII. mendean Saint Jayme familia Ametzaga, herriko beste jauregi baten jabe dira. 1350etik dokumentazioan aipatua da. Herritik ipar-ekialdean dago, Hoztako Ur Handiaren beste aldean.
* Ibarbeheti Iholdiko *Olce* familiarena zen XVII. mendean. Ibargoitia izeneko etxea ere dago, herrira igotzen den tokiko errepidea bide nagusitik aldendu eta berehala.
* Ordokia etxaldea 1350etik dokumentatuta dago ("Ordokigoien"); Mixel Garikoitzen amaren jaiotetxea da. Herriaren ia parez pare dago baina errekaren beste aldean, Othamonho mendiaren lehen aldapak hasten direnean.
* Etxeparea etxaldea 1412tik aiopatuta dugu, *casa mayor* izenarekin.
* Amabirjinaren Asuntzioko kapera XV. mendekoa da.

## Kultura eta hezkuntza 
* Mixel Garikoitzen kaperan erromeria egiten da irailaren lehen asteazkenean. Zuberoako San Antonira ere egiten da herri honetatik erromesaldia.

## Ekonomia 
Nekazaritza eta abeltzaintza izan dira herritar gehienen lanbideak.

## Ibartarrak 
* Janbattit Etxeberri *Almanaka'' delako argitalpenaren bultzatzailea.
* Mixel Garikoitz (1797—1863) apaiza eta santua.

## Ikus, gainera 
* Donaixti
* Donaixti-Ibarre
* Ibarra
* Lopez (XVIII. mendea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Kanbo aldeko San Mixel Garikoitz parrokiako webgunea.