open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maddalen Frantziakoa

**Maddalen Frantziakoa** edo **Maddalen Valoiskoa**, (Tours, 1443ko abenduaren 1 &ndash; Iruñea, 1495eko urtarrilaren 21), Vianako printzesa eta Nafarroako erregeordea izan zen.

Aita Karlos VII.a Frantziakoa eta ama Maria Anjoukoa zituen.

## Biografia 
Hungaria, Kroazia, Bohemiako errege eta Austriako dukea zen Ladislao aita hil ondokoa zuen senargaia, baina 1457an Pragara etorriberria zenean hil zenez ez ziren ezkondu.

1462ko martxoaren 7an, Bordele ondoan den Saint-Macaire hirian, ezkondu zuen Vianako Printzea zen Gaston.

* **Frantzisko I.a Febus** (1466 - † 1483), Nafarroako erregea (1479 &ndash; 1483)
* **Katalina I.a** (1468 - † 1518), Nafarroako erregina (1483 &ndash; 1518)

1470ean Gaston senarra torneo batean izandako zuriez hil zenean alargun bihurtu zen. 1479an Leonor I.a hil zenean, Frantzisko Febus semea errege eta Maddalen erregeorde bihurtu zen semea adin nagusia izan arte. Maddalenek gorriak ikusi zituen Gaztela eta Frantziak errege gaztea bere hautagaiekin ezkondu nahi zutelako. Tamalez, 1483ko urtarrilaren 30ean Frantzisko Pauen hil eta neba erregina bihurtu zen.

Katalinak, adin gutxikoa bera ere, ezin zuen gobernatu eta Maddalenek jarraitu zuen erregeorde. Katalinak Joanes Labritekoa ezkondu eta Gaztelako Erresumak txarto hartu zuen Errege-erregina Katolikoen hautagaia zen Joanes ez aukeratzeagatik. 1494an utzi zuen erregeorde izateari.

## Kanpo estekak
Agen

**Agen** (frantsesez  ahoskatua) Frantziako barrualdeko hiria da, Lot eta Garonako departamenduan eta Akitania Berriako eskualdean kokatutakoa.

33.700 biztanle zituen 2005ean. Eraikuntza zaharrak, katedral erromaniko-gotikoa. Nekazaritzako merkatu garrantzitsua; janari industria, makineria eta oinetakoak.

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
Agenek honako hiri senidetuak ditu:
*  Tuapse, Errusia
*  Llanelli, Gales
*  Toledo, Espainia
*  Corpus Christi, Estatu Batuak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko webgune ofiziala
Sibila eritrearra

[thumb|200px|*Sibila eritrearra*, [Michelangelok irudikatua Kapera sistinoan.]]
**Sibila eritrearra**, greziar mitologiako apaiz andere profeta zen, Jonian bizi zena, Anatoliako penintsularen mendebaldean. Kaldeakoa zen, Babiloniatik hegoaldera zegoena. Berosus eta Erimantaren alaba zen.

Apolodoro Atenaskoa jakintsuak, bere burua aipatzen du sibila honen ekintzen erreferente bezala, Troiako Gerraren igarle bezala, hiriaren suntsipenarena eta Homeroren lan ez leialarena bezala bermatzen duena.

Esaten denez, sibila eritrearrak ospetsu egin zituen akrostikoak, landare hostoetan idatzitako hitz neurtuen bidez.

## Ikus, gainera 
* Sibila

## Kanpo estekak
Multzo historiko

**Multzo historikoa** (gaztelaniaz *Conjunto histórico*, lehen *Conjunto histórico-artístico*) Espainiako ondare kulturalen legezko babes irudi bat da. Legearen arabera "arkitektura edo ingeniaritza lan multzoa, edo eskultura erraldoi multzoa da, beti ere interes historiko, artistiko, zientifiko edo soziala duena."

Espainiako Kultura Ministerioak arautzen du.

## Multzo historiko batzuk 
* Burgalimar gaztelua
* Medina-Sidonia
* Villenako hirigune historikoa
* Bejarko Alde Zaharra

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Monumentu historiko (Frantzia)
* Kultura ondasun (Espainia)

## Kanpo estekak 
*  Espainiako Kultura Ministerioa: Babestutako ondare eta ondasun kulturalak
John Carpenter

**John Howard Carpenter** (Carthage, New York, 1948ko urtarrilaren 16a - ) Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendari, gidoilari, musikagile eta ekoizlea da. Beldurrezko eta fantasiazko zinemaren maisu handienetako bat da.

Wes Craven eta David Cronenbergekin batera beldurrezko zinema garaikidean *"C Hirukoitza"* izendapenaz ezagutzen den genero horretako hiru zuzendari nabarmenen multzoa osatzen du.

## Biografia 
New York estatuko Carthage hirian jaio zen 1948 urtean. Ume zelarik, etxeko bideo kamara erabiliz jolas lan txikiak egiten hasi zen irudientzako gaitasun berezi bat erakutsiz. Ez zituen bere aitaren musikagile pausoak jarraitu baina honi buruzko ikasketak burutu zituen eta bere film gehienetako musikaren egilea da.

15 urterekin ekoiztetxe bat sortu zuen eta 17rekin gai fantastikoei buruzko aldizkari bat ateratzen hasi zen. Zinema ikasketak Kalifornian egin zituen John Ford, Alfred Hitchcock eta Orson Welles bezalako maisuak izanik. 1970garren urtean "Bronco Billy, resurrection" lanarekin film labur onenaren Oscar saria irabazi zuen.

Handik aurrera film luzeak egiten hasi zen lehenengoa "Dark star" unibertsitateko proiektu bezala aurkeztuz. Ondoren oso diru gutxirekin "Assault on precinct 13" eta "Halloween" filmak egin zituen bietan emaitza bikaina lortuz. Bigarrenak arrakasta handia izan zuen eta zinemagile bezala bultzada handia izan zen beretzat. Hurrengo hiru hamarkadetan, hainbat gorabeherekin, filmak egiten jarraitu zuen eta urte batzuk geldiunean egon ostean, 2005 eta 2006 urteetan "Masters of horrors" telesailerako bi atal zuzendu zituen. Honen ondoren, zinemarako film luzeak egiten hasi zen berriro.

## Filmografia 
Zuzendari bezala egin dituen lanak:
### Film laburrak 
* *Revenge of the colossal beasts* (1962)
* *Terror from space* (1963)
* *Gorgo versus Godzilla* (1969)
* *Gorgon, the space monster* (1969)
* *Warrior and the Demon* (1969)
* *Sorceror from outer space* (1969)
* *Bronco Billy, resurrection* (1970)

### Telebista 
* *Master of horror - Cigarette burns* (2005)
* *Master of horror - Pro-life* (2006)

### Zinema 
* *Dark Star* (1974)
* *Assault on precinct 13* (1976)
* *Halloween* (1978)
* *Elvis* (1979)
* *The Fog* (1980)
* *Escape from New York* (1981)
* *The Thing* (1982)
* *Christine* (1983)
* *Starman* (1984)
* *Big Trouble in Little China* (1986)
* *Prince of Darkness* (1987)
* *They live!* (1988)
* *Memoirs of an Invisible Man* (1992)
* *Body Bags* (1993)
* *In the Mouth of Madness* (1994)
* *Village of the Dammed* (1995)
* *Escape from L.A.* (1996)
* ''John Carpenter's Vampires* (1998)
* *Ghosts of Mars* (2001)
* *L.A. Gothic* (2008)
* *Scared straight'' (2009)
Borroka armatu

**Borroka armatua** armak eta indarkeria modu sistematikoan erabiliz talde edo erakunde armatuek darabilten biolentzia politiko motari deritzo. Historikoki, borroka espresio horren agerpena, sakonagoak diren gatazka politiko eta sozio-ekonomikoen ondorioz agertu izan da, betiere zapalkuntza edo eskubideen ukazioa bizi izan duten kolektiboen eskutik (langile klasea, nekazariak, nazio ukatuetako kideak...).

Borroka horren funtsa Estatuak zenbait erakunde armaturen bidez (poliziak eta ejertzitoak) biolentziaren gainean duen monopolioa ukatzean datza; horretarako, estatu-egitura horiexen aurkako ekintza militarrak egiten dira. Borroka armatua, alabaina, ez daiteke era isolatuan uler: normalean, praxi politiko-militarraren ataletako bat izan da eta, gauzak horrela, kolektibo borrokalariaren ekinbide politikoarekin uztarturik agertu izan da beti. Molde horrek, beraz, tokian tokiko aldarrikapen eta borroka politikoarekin harreman zuzena du beti, ez soilik bere garapenean, baita lortu nahi dituen helburuetan ere, osoki politikoak izan ohi direnak.

## Ikus, gainera 
* Insurjentzia
* Gerrilla
* Terrorismoa

## Kanpo estekak
Marko Valerio Mesala Rufo

*Artikulu hau politikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko»*

**Marko Valerio Mesala Rufo**, politikari erromatar bat izan zen, Marko Valerio Mesala Nigerren semea eta Luzio Kornelio Silaren laugarren emaztea izan zen Valeria Mesalaren neba. Gainera, Marko Valerio Mesala Corvinoren aita eta kontsula izan zen K.a. 53an.

Bi alditan, hauteskundeetan, legezkoak ez ziren ekintzengatik salatua izan zen, lehen kasuan, errugabe irten zen, bere erruduntasuna erabat argia zen arren, bere osaba Kinto Hortensioren bokantzari esker, baina, bigarrenean, zigortua izan zen. Erromatar Errepublikako Bigarren Gerra Zibilean, Julio Zesarren alde jarri zen. Ordutik aurrera, ez dago bere berririk. Augure izan zen berrogeita hamabost urtez, eta igarpenen zientziari buruzko lan bat idatzi zuen.
Serket

**Serket** Egiptoar mitologian antzinako jainkosa babeslea zen, magiarena, eguzki-beroaren eta [[ezkontza]ren ikurra.

Izen egiptoarra: **Serket-Heru** edo **Selket**. Izen greziarra: **Selkis**

## Ikonografia 
Buruan eskorpioi bat duen emakume bezala irudikatua izan zen. Baita emakume burudun eskorpioi bezala, adarrekin edo eguzkiarekin. Batzuetan, lehoi burudun emakume bezala irudikatua zen.

## Mitologia 
Raren alaba zen, eta batzuetan, Edfun, Horusen emazte edo Horakhtiren ama bezala irudikatua izan zen. Bere semea, Piramideetako Testuetan, Nehebkau da.

Serket, jainkosa ongarri bat zen, faraoiaren sarkofagoa babesten zuena. Hil testuetan, hildakoaren ama bezala agertzen da, titia ematen diona. Kebehsenufen ontzi kanopoa babesten zuen.

Eskorpioi eta sugeen ziztadetatik ere babesten zuen.

## Epitetoak 
"Arnasketa eztarrian errazten duena" deitua izan zen, eskorpioiaren ziztadak itolarria eragiten baitu; "jaio berriaren arnasketa ahalbidetzen duena" eta "hildakoaren arnasketa ahalbidetzen duena" ere deitua zen, azken honen berpiztean. Isis, Neftis eta Neitekin batera, "lau auhendari jainkotiarrak" deituak ziren.

## Sinkretismoa 
Isis eta Seshat jainkosekin identifikatua izan zen.

## Gurtza 
Niloren deltan, Edfun eta *Per-Serketen* gurtua zen. Serketen apaizak, animalia pozoitsuen ziztadak sendatzen zituzten mediku eta magoak ziren.

## Kanpo estekak
Iñigo Ibarra

**Iñigo Ibarra Alonso** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1974eko apirilaren 26a) bertsolaria, idazlea eta mekanikaria da.

## Lanak 
* *Bertsotan leitzeraz hiztegiak* (1999, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernua eta Bertsozale elkartea).
* *Baserria (bertsoak)* (2000, Iruñeko Udala).
* *Odieta, izkutuko altxorraren aztarrikan*, Iñaki Vergara argazkilariarekin (2012, Denonartean eta Odietako Udala).
* *Aulkipeko sekretuak* (2014, Denonartean).
* *Heldu arnasari! Zure euskara bertako hitzez busti dezazun* komikian jostun eta marrazkilari, Koldo Artola euskaltzainaren laguntzarekin (2016, Odietako Udala).
* *39 idazle nafar* liburuan, kontakizun bat (2017, Pamiela).
* *Kenavo, zaku bete urre!* (2019, Pamiela).
* *Ostadar 7310* (2022, Denonartean)
* *Harrikolore*, Irati Merino Petralanda ilustratzailearekin (2024, Denonartean).

## Bertsolaritza 
* 2001eko *Nafarroa, hitza dantzan* diskoaren bultzatzailea. Nafarroako Bertsozale Elkarteak eta Gor diskoetxeak elkarlanean karrikaratua.
* 2005eko Nafarroako Bertsolari Txapelketan finalista izan zen.
* 2008an bertsoa eta musika uztartzen zituen *Ostikalariak* ikuskizunean parte hartu zuen.
* 2012ko Bardoak Nafarroako taldekako bertsolari txapelketan Leitzako Leitzaundi taldearekin bigarren fasera sailkatu zen., eta finalean taldeak ongi etorri agurra egin zien entzuleei.
* 2014ko Bardoak Nafarroako taldekako bertsolari txapelketan Leitzako Harrapazank taldearekin finalera sailkatu zen.
* 2021ean *Soinua, tronpeta, punk!* bertso saio musikatuan parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iñigo Ibarra Alonso DBD Bertsolaritzaren datu-basean
* Iñigo Ibarra Alonso Euskal Idazleen Elkartearen webgunean
* Kenavo, zaku bete urre! liburuari buruzko elkarrizketa (Arratsean, Euskadi Irratia, 2019)
* Ostadar 7310 liburuari buruzko elkarrizketa (Arratsean, Euskadi Irratia, 2023)
* Iñigo Ibarra Alonsoren bihotzeko kantuak (Egun Ero Kantuz, Amezti.eus, 2019)
* «'Harrikolore', gazteendako liburua argitaratu du Iñigo Ibarra odietarrak»
* «Fantasia gaur egungo gaiei buruz hitz egiteko tresna egokia da» (Euskalerria irratia, 2024).
* https://www.eitb.eus/eu/nahieran/saioak/herri-txiki-infernu-handi/odieta/osoa/9303/244391/
Madaria

**Madaria** izenekoa, Nafarroa Beherean dagoen mendi bat da, Pirinioetan, Adartza mendilerroan, mendilerro honetako mendirik txikiena delarik, 812 metroko garaierarekin. Nafarroa Behereko Lasa herrian dago, herri honek, Nafarroarekin muga egiten duen tokian. Gertu daude Akorraineko lepoa eta Madariako lepoa izeneko lepoak.

## Abiapuntuak 
Arnegitik, Artxaro edo Madariako labarra igoz, bere ezkerreko ibar orografiko gainean, mugara hel daiteke lehen aipaturiko Akorraineko lepora iritsi aurretik, hona heldu behar delarik. Ondoren, muino garbi eta belartsua jarraitu besterik ez da egin behar, tontorreraino heldu arte.

## Kanpo estekak
Javier Clemente

**Javier Clemente Lázaro** (Barakaldo, Bizkaia, 1950eko martxoaren 12a) futbolari ohia eta futbol entrenatzailea da.

## Bizitza 
Bilboko Athletic Klubeko jokalaria izan zen. Bere estreinaldia 1968 urtean izan zen, baina zauri larri baten ondorioz erretiratu behar izan zuen. Entrenatzaile ibilbidea Getxoko Arenas taldean hasi bazuen ere bere, Athleticekin estreinatu zen lehen mailan 80-81 denboraldian. Garai hartan Athleticek bi Liga txapelketa irabazi zituen jarraian, 1982-1983 eta 1983-1984 denboraldietakoak hain zuzen ere. Athleticekin orobat, 1984ko Errege Kopa eta 1985eko Superkopa erdietsi zituen. Espainiako futbol ligako lehen mailan, Bilboko taldeaz gainera, R.C.D Espanyol, Atlético de Madrid, eta Real Betis zuzendu ditu.

1992tik 1998ra bitartean Espainiako futbol selekzio nazionaleko selekzionatzaile lanetan aritu zen, Estatu Batuetako (1994) eta Frantziako (1998) Mundialetan; Ingalaterrako Eurokopan (1996) ere aritu zen entrenatzaile.

1999. urtean Real Sociedadek kontratatu zuen entrenatzaile, Bernd Krauss teknikari alemaniarraren ordezko izan zedin. Taldearen emaitza kaskarrak zirela-eta, urtebete baino ez zuen Donostian eman, eta 2000. urteko urrian bertan behera geratu zen talde zuri-urdinaren eta entrenatzaile bizkaitarraren arteko akordioa. Periko Alonso tolosarrak hartu zuen orduan taldearen ardura eta, handik gutxira, Olympique Marseillakoa taldeko entrenatzaile izendatu zuten Javier Clemente.

2019an, hiru urtez talderik entrenatu gabe egon ondoren, Euskal Herriko gizonezkoen selekzioaren kargua hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa *Argia*n
Makatz

**Makatza** hau izan daiteke:
* **Txertatu** gabeko fruitu-arbola
** batez ere basa-udareondoa
* Txertatu gabeko landarearen fruitua
** batez ere **madari** edo **udarea**

## Ikus, gainer 
* Makatzaga jauregia
* Makatzgain
Cauterets

**Cauterets** (gaskoieraz *Cautarès*) Pirinio Garaietako departamentuan dagoen udalerria da, Okzitania eskualdean (Frantzia). Bere inguruan, eski eta termadun estazioak ditu.

Lourdesetik 32 kmtara dago, hego-mendebalderutz.
erdian|thumb|Mercadaueko kapera
erdian|thumb|Cauteretseko frontoia
erdian|thumb|Cauteretseko herrigunea Pic de Cabalirosetik ikusia
erdian|thumb|Pont d'Espagne

## Kanpo estekak
Upel (unitatea)

frame|eskuinera|Petrolio upela.
**Upela** bolumen unitate desberdin batzuen izena da, jatorria zurezko upelean duena.
 
## Upel motak 
* Petrolio-upela: 42 estatubatuar galoi; 158,9873 litro; edo 34,97231575 galoi inperial. Petrolioaren dentsitatearen arabera, petrolio upel baten masa 119 kg eta 151 kg artean dago.

* Garagardo-upela: 31,5 galoi, 119,24 litro gutxi gorabehera, sortutako garagardoaren bolumenari erreparatuz.

## Kanpo estekak
Zeluloide

thumb|300px|Zeluloide
**Zeluloidea** nitrato material plastikoaren zelulosaren izen komertziala da, nitrozelulosa eta kanforra erabiliz lortu zena.

Zeluloidea material hauskaitz garden eta malgu bat da, hezetasunari erresistentea, baina oso sukoia da, eta hau da haren erabilera mugatzen duen ezaugarria.

## Historia 
1863an edo 1868an asmatu zuen (oraindik ez dago argi) John Wesley Hyattek (New York, Estatu Batuak, 1837ko azaroaren 28a - Short Hills, New Jersey, Estatu Batuak, 1920ko martxoaren 10ean Starkey).

1887an, Hannibal Winston Goodwinek (Taughannock, New York, Estatu Batuak, 1822ko apirilaren 21etik - 1900eko abenduaren 31rarte) material hau erabili zuen argazki-filmen euskarri legez, argazkigintzaren mundua irauliz eta zinemaren jaiotzari bidea zabalduz.

Zeluloidea euskarri zinematografiko legez erabili zen 1940 arte. Urte horretatik aurrera zelulosa triazetatoa erabiltzen hasi zen, horrela zinemetako eta film biltegietako sute arrisku handiak konponduz.

Orain zelulosa triazetatoa poliesterra ordezkatzen ari da, material hau ekonomikoagoa delako, baina irudiaren kalitatea txikitzen du eta proiekzioarena ere.

Zeluloidearen beste erabilera batzuk hauek dira: jostailuak, osasun-artikuluak, etxeetarako objektuak eta artean bolia, maskorrak eta korala ordezkatzeko.

## Kanpo estekak
Moonsund Uhartedia

**Moonsund Uhartedia** (; sarri **Estoniar uhartedia** deitua), Itsaso Baltikoan dagoen uharte talde bat da. Estoniaren gobernupean daude uhartedi hau osatzen duten uharteak. Uhartedi honek, Rigako Golkoa gainontzeko Itsaso Baltikotik banatzen du. Moonsund Uhartediaren hego-mendebaldeko muturrean, Irbe Itsasartea dago, Saaremaa uhartea Letoniatik banatzen duena.

## Uharteak 
* Hiiumaa
* Saaremaa
* Muhu
* Vormsi

eta beste 500 uharte txikiago.

Uhartedi honen hedadura osoa, 4.000 kilometro karratukoa da.

## Kanpo estekak
Seshat

**Seshat**, "Liburuen Anderea", idazketa eta historiaren jainkosa, liburutegien babeslea egiptoar mitologian. Denbora ere neurtzen zuen, Egutegia eta Astronomiaren Anderea da. Eraikitzaile eta arkitektoekin lotua "Eraikitzaileen Anderea" zen.

## Ikonografia 
Buruan izar bat duen emakumea, arku bat eta bi lumatan amaitua, edo beherantz begira dauden bi adarretan. Idazketa paleta bat eta idazluma bat daramatza, baita apaburu txiki bat eta palmondo hosto bat ere. Lehoinabar larru batekin estalia doa.

## Mitologia 
Jainkosa arkaikoa, Tinitar garaitik ezaguna, kutsu zerutiarra izan zezakeena. Lur sakratuak neurtu, orientatu eta kalkulatzeaz arduratzen zen, behar bezala eraiki ahal zitezen, planoak gainbegiratzen zituen eta izarrak zaintzen zituen bere kalkuluak egiteko. "Sortze zeremonia" eta "soka tinkatzea" errituetan parte hartzen zuen. Faraoiaren *aholkularia* da tenpluen sorkuntzan.

Tot edo Atumen emaztea, botere magikoak zituen. Erregearen hilezkortasuna bermatu eta Heliopolisko zuhaitz sakratuan, *peséa*, *Biziaren Zuhaitza*, faraoiaren erregealdiaren urte kopurua idazten zuen.

## Sinkretismoa 
Isis edo Neftisen formatzat hartua izan zen. Testuren batzuetan, Thot jainkoaren alde femenino bezala agertzen da.

## Epitetoak 
"Liburuen Anderea", "Idazketaren Anderea", "Biribilkien Etxeko Anderea" eta "Eraikitzaileen Anderea" deitua izan zen.

## Gurtza 
Hermopolis Magnan gurtua izan zen.

## Kanpo estekak
Malkaxko (tontorra)

**Malkaxko** Nafarroako tontor bat da, izen bereko mendiko tontorrik garaiena, 1.237 metroko garaiera baitu.

## Abiapuntuak 
Iturgoienetik, herriaren goialdeko zatitik, Trinidadeko ermitara igotzen den bidea hartzen da. Ermitatik ipar-mendebalderantz, beste tontortxo bat dago, ermita dagoena baino zertxobait garaixeagoa. Iparmendebalderantz jarraituz, pixka bat jaisten da, Malkaxko, hurrengo tontorra delarik, lurrean seinale geodesiko txiki bat eta harri mordo bat duelako identifikatzen dena. Ipar-mendebalderago, beherago, haize neurketentzako etxetxo bat dago, eta, bertan zegoen zunda kendu ondoren, dirudienez, oroitzapen bezala utzi dutena. Inongo zalantzarik gabe, hau da muinoko goreneko puntua, ikuspegi aldetik, zalantza asko sorrarazten dituen arren.

Lizarragako mendatetik 2,5 kilometrotara, errepidea hegoalderantz jarraituz, Sosako lautadetara doan bide bat dago. Bide honek Sosaportillugoikoa lepoa gainditzen du, eta Ilkomarreko baltsara daroa, Argiñanorantz jaisteko. Sosako lautadetatik, Malkaxko ondo ikusten da, eta zuzen abia daiteke bertara. Trinidadeko tontorretara, Lezaunetik ere igo daiteke, Iñarotz labarra, Trinidadeko bidea delakotik igoz.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Kastor eta Poluxen tenplua

thumb|200px|Kastor eta Polluxen tenpluko hondarrak
**Kastor eta Polluxen tenplua**, Aulo Postumio Albino diktadoreak K.a. 496an, erromatar eta latindarren artean gertatutako Regilo lakuko guduan sagaratu zuen tenplu bat izan zen Kastor eta Poluxen omenez. Guduan, erromatarren alde borrokan ari ziren bi gazte ikusiak izan ziren. Garaipenaren arratsalde hartan bertan, euren zaldiei Yuturna iturrian ura edaten ematen ikusi zituzten, eta erromatarrei, lortutako garaipena iragarri zieten, ondoren, desagertuz. Dioskuroekin identifikatu zituzten. Agerkunde horren tokian, Aulo Postumiok eskaini eta honen semeak K.a. 484an sagaraturiko tenplua eraiki zen.

Zenbait alditan berreraikia eta edertua izan zen, K.a. 117an, Luzio Zezilio Metelo Diademato kontsulak, podioa, K.a. 73an altxatuz, Gaio Verresek, Siziliako gobernariak, baita Augustoren garaian ere, K.a. 14an gertatutako sute baten ondoren, 6an amaituz.

Tenplua peripteroa zen (zutabedun arkupeak cellaren kanpoaldeko perimetroan), oktastiloa (zortzi zutabe aurrealdean), eta korintiar ordenako hamaika zutabe albo nagusietan. Podioa, 50 metro luze eta 30 zabal da, eta 7 metroko altuera zuen, harri-hormaz eraikia, eta, jatorrian, tobaz estalia, ondoren, kendua eta beste eraikin batzuetan berrerabilia izan zena. Zutabeetako hiru, egundaino mantendu dira. Aurrean harmailadiren bat ote zuen eztabaidatzen da, hala agertzen da Septimio Severoren garaiko Forma Urbisean, baina ez da hondarrik aurkitu indusketetan. Hipotesi baten arabera, *Tria rostra* Foroan zegoen hizlari tribunetako bat kokatzeko kendu behar izan ziren.

Dioskuroei eskeinia zen arren, modu herrikoiagoan, *Kastorren Tenplua* bezala ezagutzen zen. Zenbait alditan, senatuaren biltzar gune izan zen.

## Kanpo estekak
Tod

eskuinera|thumb|180px|Todeko Monturen Tenpluaren planoa
**Tod**, Antzinako Egiptoko hiri bat izan zen, Luxorretik 20 kilometro hegoaldera eta Hermontisen parean zegoena. Antzinako egiptoeraz, **Dyerty** deitzen zen, greziarrek, **Tuphion** izena eman zioten, erromatarrek **Tufium** edo **Tuphium**, eta, azkenik, arabieraz, **Tod** deitua izan zen.

Hiri honetan, Montu belatz jainkoa gurtzen zen, Horusen forma gerlaria zena. Bere lurreko izaera, Bukhis zezena zen (egiptoeraz Bakh), eta, bere gurtza toki nagusia Hermontis izan zen.

Toden, Bisson de la Roque arkeologoak, ''L'institute français d'archéologie orientale (IFAO)*ko partaidea zenak, 1936an, Monturen tenpluaren indusketan (1934an aurkitua, hasiera batean, V. dinastiaren amaieran eta Inperio Ertaina amaitu ondoren eraikia) *Todeko Altxorra'' delakoa aurkitu zuen, gaur egun, Louvreko Museoa eta Kairoko Egiptoar Museoaren artean banatua. Altxorra, landutako objektuetan, lapislazulian, zilindroak, zilarrezko kate eta beste batzuetan zetzan (Osirisen brontzezko estatua bat barne), ziuraski, atzerritarren emandako zergaordaina zena. Indusketak, 1913an hasi ziren, eta ez ziren 1991 arte amaitu, azkenik, Nag al-Madamud, Karnak, Hermontis eta Tod, Montu jainkoaren gurtza toki nagusiak zirela ezarria geratuz.

Tenplua, hasieran Mentuhotep I.ak eraikia, ptolomeotarrek berriztatu zuten, bereziki Ptolomeo VII.a eta Ptolomeo XII.ak, hauei, apainduraren zati bat, bere zaharberritzea eta sarrera berri bat ematen zaizkielarik. Badaude, baita ere, Antonino Piori ematen zaizkion zatiren batzuk ere. Ptolomeotar tenplutik gertu, erromatar kiosko txiki bat dago.

## Kanpo estekak
Shattuara I.a

**Shattuara I.a**, Mitanniko azken erregeetako bat izan zen. Bere erregealdia, K.a. XIV. mendearen amaiera eta K.a. XIII. mendearen hasiera artean hedatu zen, K.a. 1320tik K.a. 1300 arte.

Bere titulu ofiziala, Khanigalbateko erregea zen, garai hartan, Asiriaren babespean erori zen antzinako Mitanniko erresumaren zatia deitzen zen bezala. Adad-nirari I.aren basailua zen, honen aurka matxinatu zelarik, inskripzio baten arabera, harrapatua, eta, harritzekoa bada ere, barkatua izan zelarik, bere leialtasun zina berriztatu ahal izan zuelarik.
Noruz

thumb|250px|Haft Sīn mahaia, Noruzeko tradizio nagusia.
**Noruz** edo **Naw-Rúz** ( , ) urte berri tradizionala da Iran, Azerbaijan, Uzbekistan, Tajikistan, Turkmenistan, Pakistan, Indiako toki batzuetan eta kurduen artean. Turkian eta Asia Erdialdeko herrialde batzuetan ere ospatzen da. Mundu osoko bahá'íek ere egun horretan ospatzen dute urtearen hasiera.

Noruza udaberriko lehen eguneko jaialdia eta irandar urtearen hasiera da. Elkarte batzuek martxoaren 21ean ospatzen dute, eta, beste batzuek, udaberriko ekinokzioan, martxoaren  20an, 21ean edo 22an, alegia.

*Noruz* hitza *nava* = berria eta rəzaŋh = eguna/eguneko argia avesteratik dator; "egun berria" esangurarekin, eta esangura berbera mantentzen du egungo persieran (*nou* = berria eta *ruz* = eguna).

## Ohiko aldaerak 
Noruza gutxienez 3.000 urteko ospakizuna da, eta sendo errotuta dago zoroastrismoko erritu eta tradizioetan. Gaur egun, jaialdia Persiar Inperioaren barnean egon ziren edo haren eragina izan zuten herrialde askotan ospatzen da: Iran, Kurdistan, Irak, Afganistan, Ekialde Ertaineko zati batzuk eta Tajikistan, Uzbekistan, Azerbaijan, Turkmenistan, Kazakhstan eta Kirgizistanen. Zoroastroar parsiek eta Indian bizi diren irandarrek ere ospatzen dute, eta jai eguna da Turkian: han, turkieraz *Nevruz* edo Bayram esaten zaio eta *Newroz* kurdueraz.

Herrialde askotan erabiltzen den agurra *Ayd-e Noruz Mubarak* da (Mubarak = zorionak), persieraz. Turkian, agurrak *Bayraminiz Mubarek/ktulu olsun* (turkieraz) eta *Cejna wa pîroz be* (kurdueraz) dira.

Zoroastroar egutegiko Fasli aldaeraren jarraitzaileentzat, Noruz euren urteko lehen eguna da. Zoroastroar egutegiko beste aldaera batzuek bi aldiz ospatzen dute, bata *Jamshedi Noruz* izenaz, martxoaren 21ean (udaberriaren hasiera), eta bigarrena, uztail edo abuztuan.

Bahá'í Fedearen jarraitzaileek, Iranen sortutako erlijio bat, Bahá'í egutegiari jarraituta, naw-rúz egunean ospatzen dute urte berria, Hemeretzi Egunen Baraualdiaren ostean. Persiar bahaiek berarekin lotutako ohitura asko dituzte; baina beste toki batzuetako bahá'íek tokiko ohituren arabera ospatzen dute jai eguna. Amerikar bahá'í elkarteek, adibidez, laudoriorik gabeko bazkari bat izaten dute, beren testuen irakurketa eta otoitzekin batera. Euskal Herriko bahá'íek bilera handiak egiten dituzte naw rúz ondoko igandean, otoitzak, arte saioak, haurrentzako jolasak eta janaria partekatuta. Naw Ruz, bahá'í testuen arabera, udaberriko ekinokzioan hasten da, eta hala ospatzen dute mundu osoko bahá'íek 2015etik aurrera; ordu arte beti martxoaren 21ean ospatzen zuten. Egun horretan, ahal izanez gero, ez dute lan egiten, eta haurrak ez dira eskolara joaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parsi

**Parsiak** zoroastroar erlijioko elkarte etniko bateko partaideak dira, India mendebaldean bizi direnak, bereziki Mumbain. VIII. mendean, jazarpen erlijiosotik ihesi, Indiara joan ziren pertsiarren ondorengoak dira.

2001eko indiar erroldaren arabera, urte horretan, Indian, 69.901 parsi bizi ziren. Pakistanen 5.000 inguru dira. Munduan dauden parsiak, 100.000 inguruan estimatzen da.

## Bitxikeriak 
Euren hildakoak, Isiltasunaren Dorreetan uzteko hil erritua zuten, putreek jan zitzaten.

## Parsi ospetsuak 
* Rupa Bai Furdoonji munduko lehen emakume anestesiologoa.
* Zubin Mehta musika klasikoko orkestra zuzendaria.
* Hoshang Merchant poeta eta LGBT aktibista.
* Freddy Mercury Queen pop-rockeko musika taldeko talde burua eta kantaria.
* Jamsetji Tata enpresaburua, Tata Group enpresaren sortzailea.
* Merbai Ardesir Vakil medikua, Eskoziako unibertsitate batean graduatu zen lehen asiar emakumea.

## Bibliografia 
Kulke, Eckehard: *The Parsees in India: a minority as agent of social change.* München: Weltforum-Verlag (= Studien zur Entwicklung und Politik 3), -0
* Ervad Sheriarji Dadabhai Bharucha: A Brief sketch of the Zoroastrian Religion and Customs
* Dastur Khurshed S. Dabu: A Handbook on Information on Zoroastrianism
* Dastur Khurshed S. Dabu: Zarathustra an his Teachings A Manual for Young Students
* Jivanji Jamshedji Modi: The Religious System of the Parsis
* R. P. Masani: The religion of the good life Zoroastrianism
* P. P. Balsara: Highlights of Parsi History
* Maneckji Nusservanji Dhalla: History of Zoroastrianism; dritte Auflage 1994, 525 p, K. R. Cama, Oriental Institute, Bombay
* Dr. Ervad Dr. Ramiyar Parvez Karanjia: Zoroastrian Religion & Ancient Iranian Art
* Adil F. Rangoonwalla: Five Niyaeshes, 2004, 341 p.
* Aspandyar Sohrab Gotla: Guide to Zarthostrian Historical Places in Iran
* J. C. Tavadia: The Zoroastrian Religion in the Avesta, 1999
* S. J. Bulsara: The Laws of the Ancient Persians as found in the "Matikan E Hazar Datastan" or "The Digest of a Thousand Points of Law", 1999
* M. N. Dhalla: Zoroastrian Civilization 2000
* Marazban J. Giara: Global Directory of Zoroastrian Fire Temples, 2. Auflage, 2002, 240 p, 1
* D. F. Karaka: History of The Parsis including their manners, customs, religion and present position, 350 p, illus.
* Piloo Nanavatty: The Gathas of Zarathushtra, 1999, 73 p, (illus.)
* Roshan Rivetna: The Legacy of Zarathushtra, 96 p, (illus.)
* Dr. Sir Jivanji J. Modi: The Religious Ceremonies and Customs of The Parsees, 550 Seiten
* Mani Kamerkar, Soonu Dhunjisha: From the Iranian Plateau to the Shores of Gujarat, 2002, 220 p
* I.J.S. Taraporewala: The Religion of Zarathushtra, 357 p
* Jivanji Jamshedji Modi: A Few Events in The Early History of the Parsis and Their Dates, 2004, 114 p
* Dr. Irach J. S.Taraporewala: Zoroastrian Daily Prayers, 250 p
* Adil F.Rangoonwalla: Zoroastrian Etiquette, 2003, 56 p
* Rustom C Chothia: Zoroastrian Religion Most Frequently Asked Questions, 2002, 44 p

## Kanpo estekak
Moral

**Morala** gizarte bateko pertsonek banakako eta gizarteko jokabideak baloratzeko iritzi eta arauen multzoa da. Zuzen eta oker, ongi eta gaizki dauden giza ekintzei buruzko jarrera da. Adibidez, "*gezurra esatea ez da zuzena*" edo "*ongi dago apala izatea*" bezalako iritziek osatzen dute gizarte bateko morala.

Morala eta etika bereiztu behar dira, biak loturik badaude ere. Teoriak eta praktikak elkarri osatzen dioten bezala, moralak eta etikak gauza berdina egiten dute, etika teorikoa baita eta morala berriz praktikoa. Moralak gizarte batean ongi eta gaizki dauden jokabideak zehazten ditu, baina irizpide horien zergaiti eta arrazoiei buruz hausnartu gabe. Etikak ordea morala, ongi eta gaizki dagoena, nola eta zergatik izan beharko litzatekeen aztertzen du (etika normatiboa eta meta-etika).

Gizakien ekintza guztiak ez dira moralak. Gizakien ekintzak moralaren ikuspuntutik ontzat edo txartzat hartzeko, hiru baldintza bete behar dituzte:

* Autonomia: norbera zer egiten ari den argi jakin behar da. Adibidez eskizofrenia paranoidearen menpean zerbait egiten bada, ezin da epaitu etikaren ikuspuntutik.
* Borondatea: ekintzaren ondorioak bilatuak izan behar dira; nahi gabe egiten bada ezin da epaitu ekintza moral ona ala txarra den.
* Askatasuna: norberaren ekintzen arduradunak izateko, askatasunez, ez behartuta, izan behar dira eginak, ez beste batek behartuta, ez egoerak bultzatuta.

Beraz, gizakien ekintzak inkontzienteki, nahi barik edo behartuta egiten badira ezin dira epaitu moralaren ikuspuntutik.

## Etimologia 
Morala hitza latineko *moralis* hitzetik dator. *Moralis*en jatorria *mos* hitza da, eta "ohitura" du esan nahi. *Moralis* hitza aplikatzen da ekintzak zuzendu behar dituzten arau zehatzei.

## Moralaren eboluzioa 
Moralaren eboluzioaren kontzeptua giza portaera moralaren agerpenari dagokio, giza eboluzioan zehar. Morala jokabide zuzen eta okerrari buruzko ideia-sistema gisa defini daiteke. Eguneroko bizitzan, moraltasuna giza portaerarekin lotzen da, animaliarekin baino gehiago. Biologia ebolutiboaren eremu azaleratu berriek, eta bereziki psikologia ebolutiboak, argudiatu dute, giza portaera sozialen konplexutasuna gorabehera, giza moraltasunaren aitzindariak beste animalia sozial askoren portaeretan jarrai daitezkeela. Giza portaeraren azalpen soziobiologikoak eztabaidagarriak dira oraindik. Gizarte zientzialariek tradizionalki uste izan dute moraltasuna eraikuntza bat dela eta, beraz, kulturalki erlatiboa, nahiz eta beste batzuek, Sam Harrisek kasu, moraltasunaren zientzia objektibo bat existitzen dela dioten.

## Kanpo estekak
Sofia Erregina Arte Jauregia

350px|thumb|Sofia Erregina Arte Jauregia
250px|thumb|Sofia Erregina Arte Jauregia. Aurrealdeko ikuspegia
250px|thumb|Sofia Erregina Arte Jauregia. Alboko ikuspegia.
**Sofia Erregina Arte Jauregia** (katalanez **Palau de les Arts Reina Sofia**) Valentziako opera antzokia eta Valentziako Erkidegoko Orkestra Sinfonikoaren egoitza, Valentziako Arte eta Zientzien Hiria deituriko multzo artistiko eta kulturaleko eraikinetako bat da. Bolumetria eta egiturari dagokionez eraikin nabarmengarria da, Santiago Calatrava arkitekto valentziarrak egina, Tenerifeko Auditorioa eredu bezala hartuta, hau ere berak eginikoa, urte batzuk lehenago.

Eraikin nagusia, asmo bikoitz batekin eraiki zen: auditorio bat eraiki, eta, eraikin honetaz, Valentziarentzako izaera monumentaleko paisaia ikur bihurtzea. 2005eko urriak 9an inauguratu zen, eta, nagusiki, dantza, antzerkia eta opera antzezteko erabiltzen da.

Musika Jauregiaren izena Sofia Espainiako erreginaren omenez du.

## Ezaugarriak 
Lau gela nagusi ditu:

* **Areto nagusia**. 1700 pertsonentzako tokiarekin, patioa eta lau palko maila artean banatuak, nagusiki, opera antzezpenetarako pentsatua. Zoritxarrez, inauguratu zenetik, %100ean erabiltzea mugatzen duten zenbait gertaera jasaten ari da. Lehena, agertokiaren plataforma nagusiaren matxura izan zen, 2006ko abenduan Don Giovanni opera antzezten ari zenean erori zena. Honek, La Bohème operaren azken antzezpena bertan behera uztera behartu zuen, baita La Belle et la Bêteen guztiak ere, inaugurazio denboraldi oso-osorik berrantolatu behar izateaz gain. 2007ko azaroan, agertokiko plataformaren geldiaraztea suposatu zuten bi uholde jasan zituen, aurreko urtean jasandako matxura konpondua zegoen arren, agertoki kutxan sartu ziren ia 2 metro kubiko urek, erabat matxuratu zituzten makinak eta sistema eszeniko konplexuaren elektronika, honela, bigarren opera denboraldiaren nahaspila, Carmen operaren estreinaldiaren atzerapena eta 1984 opera bertan behera utzi behar izatea eragin zutelarik.

* ***Aula Magistral***: 400 pertsonentzako tokia du. Hitzaldi edo ganbera kontzertuetarako aretoa.

* **Auditorioa**: 1500 pertsonentzako tokiarekin. Ofizialki, Fundazioari utzia, barrutia 2007-2008 denboraldian kudeatzen duena. Ikuskizun ugarirentzako barruti ikusgarri bat da. Musika klasikoko kontzertuetatik hasi eta politika mitinetaraino. Zoritxarrez, inauguratu zenetik, isolamendu akustikoari buruzko arazo larriak jasaten ari da, kanpoko zaratak eraikinaren estalkia nabarmen zeharkatzea eragiten duena, eta, beraz, antzezpenetan entzuteko modukoa izatea kanpoko zarata hori.

* **Ganbera antzokia. Erakusketa Gela**: Jauregitik gertu eta honengandik banandua dagoen eraikina, 400 pertsonentzako tokia duena. "Martí i Soler" deitua, antzerkia, dantza eta musikarentzako izango da. Zoritxarrez, kalte handiak jasan zituen 2007ko uholdeetan, eta bere inaugurazioa, espero zena baino are gehiago atzeratuko da. Zorionez, ez zuen eskena ekipamendurik, eta bere berrabiltzearen zenbatekoa, espero zitekeena baino txikiagoa izango da.

## Kanpo estekak 
Webgune ofiziala
Herkules Viktorren Tenplua

**Herkules Viktorren Tenplua** edo **Herkules Olivarioa**, antzinako erromatar eraikin bat da, Portunusen Tenpluaren hegoaldean dagoena, Foro Boarioan, Erroman. Monoptero bat da, diseinu peristiliko greziarreko tenplu biribil bat (erabat zutabez inguratuta). Banaketa honek, askok, modu okerrean, Vesta jainkosaren omenezko tenplutzat hartzea eragin zuen, baina Herkulesen tenplu bat dela frogatu da.

K. a. 120 inguruan datatua, tenpluak, 14,8 metroko diametroa du, eta tobazko zimenduetan eutsita dauden 10,66 metroko altuera duten 20 korintiar zutabek eratutako eraztun zentrukide baten barnean dagoen cella biribil batean datza. Elementu hauek, desagertu diren sabai eta arkitrabe bat eusten dute. Cellaren jatorrizko harresia eta zutabeak, mantentzen dira, baina gaur egungo teilazko sabaia, beranduago erantsitakoa da. Andrea Palladiok, kupula bat iradoki zuen, baina hau, itxuraz, okerra izan zen. Tiberio erromatar enperadoreak berreraiki zuen 15. urtean, Luniko haitzurdinez. Tenplua, Erroman kontserbatzen den haitzurdinezko eraikinik antzinakoena da.

1132an, tenplua eliza bihurtua izan zen *Santo Stefano alle Carrozze* bezala ezaguna. 1475ean, zaharberritze gehigarriak egin ziren (eta fresko bat aldarean). Sixto IV.ak plaka bat eskaini zuen lurrean. XVII. mendean, eliza, *Santa Maria del Sole* bezala berrizendatua izan zen.

Tenplu honek eta Tivoliko Vestarenak, Pizkunde garaiko eliza zentralizatuak inspiratu zituzten.

Foro Boarioak, Antzinako Erroman zuen abere azoka papera gora-behera (edo agian horregatik), Herkulesen tenplua, ez zakurrak ezta euliak ere, toki sakratu horretan ez direla sartzen dioen elezahar herrikoi baten objektua da.

Tenplua, ofizialki, antzinako monumentu izendatu zuten 1935ean.

## Kanpo estekak
Frédéric Mistral

**Frédéric Mistral** (Maillane, Rodanoren Ahoak, 1830eko irailaren 8a — *ibidem*, 1914ko martxoaren 25a) poeta frantziarra izan zen, okzitanierazko kulturaren pizkundean ikur nagusietakoa izan zena. 1904an Literaturako Nobel Saria eskuratu zuen José Echegaray idazlearekin batera. Haren omenez, Lucila Godoy Alcayaga poeta txiletarrak haren deitura ezizentzat hartu zuen, Gabriela Mistral, alegia.

Haurtzaroa nekazari giroan eman ondoren Avignonera joan zen bizitzera, eta bertan Roumanilleren ikasle izan zen. Zuzenbidea ikasi zuen Aix-en-Provencen; zuzenean parte hartu zuen okzitanierazko literaturaren berpizkundearen aldeko higikundean, eta *Félibrige* eskola sortu zuen 1854an. Mistralek berak itzuli zituen bere lan gehienak frantsesera. Haren literaturgintzaren oinarriak folklorea, ohiturak eta bere jaioterriko paisaia dira. Okzitanieraz idatzitako poesiaren berritzailerik garrantzizkoenetakoa izan zen. Harenak dira *Mireille *(1859, *Mireio,* Orixek 1930ean euskaratua), *Calendau* (1867),* Nerto *(1884), *Lou Pouèmo dou Rose *(1897, *Larrosaren poema*) eta *Lis Oulivados *(1912). 

## Garaiko erreferentea beste hizkuntza gutxituentzat 
Frederic Mistral okzitanieraz idazten zuen eta garai hartan herri gutxitu guztientzat erreferente argia izan zen. Mistral konbentzituta zegoen, bere hizkuntzari eusten dionak bere kateetatik askatzen duen giltzari eusten diola. 

Baina okzitanieraren egoera askoz txarragoa da orain. Mistralen herrialdean, Arlesen, haren estatua dagoen plazan, ez du inork okzitanieraz hitz egiten; estatua jarri zioten gizon hori zein zen ere ez dakite. Liburu-denda batera Mistralen *Mireio* liburuaren okzitanierazko bertsioaz, hau da, jatorrizko bertsioaz galdetu, eta lotsagabekeria bat eskatu bazenio bezala begiratzen dizu dendariak. Ehun urte pasa dira eta Okzitaniak askatasunaren zentzua zeukan giltza galdu omen du, honezkero. 

## Bibliografia 
* *Mireio* (1859).
* *Calendau* (1867)
* *Nerto* (1884)
* ''Lis Isclo d'or* (1889)
* *La Reino Jano* (1890)
* *Lou Pouemo dou Rose* (1897)
* *Moun espelido* (1906)
* *Lis Oulivado* (1912)
* *Prose d'Armana* (1926-29).

## Euskaratutako zenbait lan 
* *Mireio''. Euskaratzailea, Orixe. Argitaletxea, Verdes-Atxirika. Bilbon, 1930

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mistralen biografia
Zoel García de Galdeano

**Zoel García de Galdeano** (Iruñea, Nafarroa, 1846ko uztailaren 5a - Zaragoza, Espainia, 1924ko martxoaren 28a) nafar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Lur-neurtzaile peritua, goi-irakaslea, Filosofia eta Letretan lizentziaduna eta Zientzia Zehatzetan lizentziaduna izan zen, bata bestearen segidan. Zientzia Zehatzen lizentziatura Zaragozako Zientzia Fakultate Librean eskuratu zuen 1871an. Hurrengo kurtsoan kalkulu infinitesimal irakasle bezala sartu zen eta doktoratu zen. 1872an, beste irakasle batzuekin batera, Kalagorriko Ikastetxe Librea sortu zuen. Ciudad Realgo, Almeriako eta Toledoko Bigarren Hezkuntzako Ikastetxeetan Matematikako katedradun izan ondoren, 1889an Zaragozako Unibertsitateko Zientzia Fakultateko geometria analitikoaren katedra eskuratu zuen.

*El Progreso Matemático* Espainiako lehen matematika-aldizkaria sortu zuen 1891. urtean. 1896tik bere erretirora arte, 1918ra arte, kalkulu infinitesimalaren katedra bete zuen. 1918an Zaragozako Unibertsitateko Zientzia Fakultateko Ohorezko Katedradun egin zuten. Zaragozako Zientzien Errege Akademiako lehenengo lehendakaria izan zen, postu hori 1916tik 1922ra betez. Zaragozan hil zen 1924an.

Iruñeko Garcia Galdeano ikastetxea publikoak bere izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rebeka Ubera

**Rebeka Ubera Aranzeta** (Elgeta, Gipuzkoa, 1972ko urtarrilaren 19a) EH Bildu alderdiko euskal herritar politikari bat da.

## Ibilbidea 
Irakasle ikasketetan lizentziaduna da, Heziketa Fisikoan eta Haur Hezkuntzan hain zuzen.

Aralar alderdiko kide izan zen bere sorreratik.

2007ko udal eta aldundien hauteskundeetan Ezker Batua Berdeak-Aralar koalizioarekin aurkeztu zen. Ondorioz, Elgetako udaleko zinegotzia izan zen eta 2007ko ekainaren 22tik Gipuzkoako Batzar Nagusietako batzarkidea izan zen. Gainera, 2011ko ekainaren 13tik foru parlamentu horretako idazkari ere izan zen.

2014ko azaroaren 15etik Aralargo idazkari nagusi izendatu zuten, Patxi Zabaleta ordezkatuta. Aralar alderdi bezala 2017an disolbatu arte kargua mantendu zuen.

2016tik Eusko Legebiltzarreko parlamentaria da EH Bildu alderditik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gipuzkoako Batzar Nagusiak: Rebeka Ubera
* Elkarrizketa: Rebeka Ubera (ARGIA astekaria), 2006-06-11, 2.044 zkia.
José Echegaray

**José Echegaray y Eizaguirre** (Madril, Espainia, 1832ko apirilaren 19a - Madril, Espainia, 1916ko irailaren 14a) ingeniari, matematikari, antzerkigile eta idazle espainiarra izan zen.

Arbaso euskaldunak zituen: aita aragoiarra zuen eta ama, Manuela Melitona Eizagirre Txabea, jaiotzez azkoitiarra.

Murtzian igaro zituen haurtzaroko urteak, eta ondoren Madrilera itzuli zen ikastera.

1904an Literaturako Nobel Saria jaso zuen, Frédéric Mistral idazlearekin batera.

## Lanak 
### Literatura 
Literaturan eginiko bere lanik aipagarrienak.

* *La esposa del vengador* (1874).
* *En el puño de la espada* (1875).
* *Locura o santidad* (1876).
* *El gran Galeoto* (1881).
* *Mariana* (1892).
* *El hijo de Don Juan* (1892).
* *Mancha que limpia* (1895).
* *El loco de Dios* (1900).

### Zientzia 
Zientzialaria eta irakaslea zenez, hainbat tesi eta entsegu kaleratu zituen. Horien artean aipagarrienak, hauek dira:

* *Cálculo de variaciones* (1858)
* *Problemas de geometría plana* (1865)
* *Problemas de geometría analítica* (1865)
* *Teorías modernas de la física* (1867)
* *Introducción a la geometría superior* (1867)
* *Memoria sobre la teoría de los determinantes* (1868)
* *Tratado elemental de termodinámica* (1868)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztelaniazko literatura
* Madrildar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak
Capoeira

**Capoeira** Brasilgo adierazpide kulturala da, hainbat kulturatako dantza, borroka eta musika tresnak nahasten dituena. Brasilgo gorputz-espresioaren modu zaharrena da. Lehen isilpean erakusten zen, normalean familia-kide baten bitartez, baina gaur egun ia kontinente guztietan daude capoeira eskolak. 2014an UNESCOren Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialaren izendapena jaso zuen.

## Izena 
*Capoeira* hitzak tupi-guaranieran du jatorria eta *sastraka txikia* esan nahi du.

## Historia 
Afrikarrek beren kultura eta tradizioak eraman zituzten Amerikara, mundu berria sortuz. Adituen ustez, Capoeira dantza moduan iritsi zen Mendebaldeko Afrikatik Brasilera eta, urteak igaro ahala, borroka itxura hartu zuen. Baina ez dago guztiz zehaztua dantza afrikarra den ala afrikarrek moldatutako dantza brasildarra. 1580tik aurrera, bitartean Palmares izan zen quilomborik garrantzitsuena. Beltzen estatua zen eta dialekto ezberdinak hitz egiten zituzten. 1694an bandeiranteek Palmares suntsitu zuten. Guduaren ostean harrapatu zituzten beltzek berekin eraman zuten Capoeira. Askatasuna 200 urte geroago iritsi zitzaien beltzei, 1888. urtean.
thumb|179x179px|Mestre Bimba group, 2022

### Esklabotzaren amaieraren ostean 
Esklabotzaren ezeztapenaren ostean, *libertoak* Brasilgo hirietara joan ziren. Lan urria zegoenez gero, askok batu eta gaizkile taldeak sortu zituzten. Capoeira erabiltzen jarraitu zuten eta, denborarekin, hori ere jarduera kriminalekin erlazionatu zen. 1890ean Capoeira debekatu zen. Horregatik, praktikatzen ari zirenean, pertsona batzuk atea zaintzen geratzen ziren eta, Capoeira beharrean, *Rodas* izena ematen zioten.thumb|180px|Capoeira eskola bateko irakasle baten erakustalditxoa.XIX. mende amaieratik aurrera, Salvador da Bahia, Recife eta Rio de Janeiro izan ziren capoeiraren hedagune nagusiak. Bahian irakasle nabarmenak izan ziren, hala nola Vicente Ferrera Pastinha. Capoeira zekiten beltzek *malta* delakoetan biltzen ziren. 1932an, Mestre Bimbak lehen capoeira ikastegia sortu zuen; era horretan, klase erdiko jendea ikastegira joaten hasi zen, lehenik ikustera eta gero ikastera eta praktikatzera. 1937an, Getúlio Vargas presidenteak Capoeira praktikatzeko debekua altxatu zuten; harrezkero, kirol eta adierazpide kulturaltzat hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Senzala Euskadi Kultura eta Capoeira elkartea,senzalaeuskadicapoeira.com
* Elkarrizketa Igor Ezpeletari, Senzala Euskadiko sortzailea, gaztea.euskonews.com
Dennis Bergkamp

**Dennis Bergkamp** (Amsterdam, Herbehereak, 1969ko maiatzaren 10a-) Holandako futbolari-ohi eta egun Amsterdamgo Ajaxeko laguntzaile teknikoa da. Aurrelari moduan jokatu zuen bai futbol taldeetan zein selekzioan eta bere lurraldeko jokalaririk onenetarikoa izan da, bere selekzioan golik gehien sartu duen bigarren jokalaria delarik. Halaber, Herbehereetako futbol txapelketaren golegile nagusia 3 aldiz izan da (1991-93), Ajaxekin beti ere.

Zilarrezko Baloia irabazi zuen 1993an eta 2003. urtean FIFAko 100 jokalari onenen zerrendan sartu zuten.

## Bere jokoaren ezaugarriak 
Azkarra, desmarkatzen jaioa, teknika zoragarriduna, jokoaren bisio zabala,... Dennis Bergkamp jokalari txit osoa zen. Desabantailarik? Sekulako beldurra zion hegan egiteari eta partidaren bat jokatzeko hegazkinik hartu behar bazen, hura autoz joaten zen eta ez bazen posible autoa hartzea, etxean geratzen zen (beti taldearen oniritziarekin, jakina).

## Txapelketak 
* 2 Holandako kopa: 1987, 1993
* Holandako liga 1: 1990
* Holandako superkopa 1: 1993
* 3 Premier League: 1998, 2002, 2004
* 4 Ingalaterrako kopa: 1998, 2002, 2003, 2005
* 4 Community Shield: 1998, 1999, 2002, 2004
* 2 UEFA Kopa: 2002, 2004
* Europako Errekopa 1: 1987

## Selekzioarekin 
Herbehereetako futbol selekzio nazionalarekin 11 urtez jardun zuen 1990etik 2000ra, 1998an laugarren postua lortuz Munduko Txapelketan, guztira 79 partida jokatuz eta 37 gol sartuz.
Hans Swarowski

**Hans Swarowski** (Budapest, Hungaria, 1899ko irailak 16-Salzburgo, Austria, 1975eko irailak 10), orkestra zuzendari eta zuzendaritza irakasle austriar bat izan zen.

## Biografia 
Vienako antzinako familia batean jaio zen. Teoria, Arnold Schönberg eta Anton Webernekin ikasi zuen, pianoa, Moritz Rosenthal eta Ferruccio Busonirekin, eta orkestra zuzendaritza, Richard Straussekin, bere babesle bihurtu zena. Vienako Musika Unibertsitatean eman zituen zuzendaritza ikasketak. Eskola honek, gaur egungo zein joan den mendeko orkestra zuzendari ezagunenetako batzuk eman zituen, Claudio Abbado, Jesus Lopez Cobos, Ulf Söderblom, Jacques Delacot, Adam Fisher, Ivan Fischer, Christoph Haas, Mariss Jansons, Zubin Mehta, Peter Schneider eta Bruno Weil, beste batzuen artean. Swarowskiren hitzaldi eta entseguak, "Keeping Shape" izeneko argitarapenean bilduak izan ziren, oraindik gaur egun, interpretazioa eta zuzendaritzarekin lotutako galderentzat biblia bezala balio duena. Bere aukera artistikorako erabakigarria, bere unibertsitate urteetan, Gustav Mahlerren 3. Sinfonia entzun izana da, Wilhelm Furtlanger gazteak zuzendua Musikvereinean.

## Kanpo estekak 
* Biografia
* Diskografia
Wasashatta

**Wasashatta**, Mitanniko azken erregeetako bat izan zen, K.a. XIII. mendearen hasieran errege izan zena, K.a. 1300 eta K.a. 1280 bitartean, hain zuzen ere.

Shattuara I.aren semea, eta, hau bezala, Asiriako Adad-nirari I.aren mendekoa. Bere titulu ofizial, Khanigalbateko erregea zen, Khanigalbat, Asiriako mitanniar probintziaren izena baitzen. Bere aita Shattuara bezala, matxinatu egin zen, baina, oraingoan, emaitza oso ezberdina izan zen, asiriarrek, matxinada zanpatu eta Mitanni osoa suntsitu baitzuten, mitanniar errege familia, harrapatua eta Assurrera eramana izan zelarik.