Andereño (ikastolak)

thumb|280x280px|Donostiako andereño talde bat, Eusko Jaurlaritzak 2003an egindako omenaldi batean.
***Andereño*** izena emakumezko irakasle edo maistra izendatzeko modua da, baina bereziki erabili da euskarazko irakaskuntzan eta, are, ikastoletan; haietan, XX. mendeko sorrera prozesuen historian andereñoek berebiziko garrantzi eratzailea izan zuten.

## Historia 
1940ko hamarkadatik aurrerako Hego Euskal Herriko ikastolen bigarren sorrera-prozesuan —frankismoaren gordinenean—, zabaldu ziren ikastolak neurri handi batean andereñoren ekimenez izan ziren. 1944an, Donostiako guraso talde batek eta Elbira Zipitria irakasleak ezkutuko ikastola bat ireki zuten Zipitriaren etxean. Harekin batera beste irakasle batzuk ere hasi ziren beren etxeetan, hala nola Amale Arzelus eta haren ahizpa Itziar, Faustina Carril, eta beste zenbait. 

Zipitriaren lana funtsezkoa izan zen, gerra aurreko tradizioarekiko lotura izateagatik eta pedagogi ikuspegitik aplikatu zituen ereduengatik, eta beste gehienek haren bidetik segitu zuten. Emakume Abertzale Batzakoa izana zen Zipitria gainera, eta EAB-ko beste emakume batzuk ere inplikatu ziren andereñoen mugimendua.

### Donostiako lehen andereñoak 
Elbira Zipitria andereñoaren ikastola-ereduaren lehen jarraitzaileak 1960ko hamarkadaren aurretik andereño hauek izan ziren, Donostian denak.

* 1950.ean Itziar Arzelus, bere etxean.
* 1954an Jone Forcada, Kale Nagusiko 2an, behean eta ondoren portuko San Pedro elizaren alboko etxean, lehen solairuan.
* 1955ean Karmele Esnal, Artzai Onaren Plazan, 14an behean.
* 1957an Mari Karmen Mitxelena, portuko aipaturiko etxean; Mari Karmen Lasarte, Aingeru kaleko bere etxean; eta Faustina Carril, Alde Zaharrean, zenbait urtez bakarrik, eta 1965az geroztik Koro Egaña bere ilobaren laguntzarekin.

### 1960ko hamarkada 
Donostiako adibideak eta Elbira Zipitriaren jarduna ezaguna egiten joan zen, eta herri askotan sortu zen galdera: zer egin ikastola bat martxan jartzeko? Andereñoa behar zen, lekua eta ikasleak ere bai. Andereñoen trebakuntzan, Zipitria bera inplikatu zen, eta harekin jardundakoan izan ziren, adibidez, hanko herrietan hasi zirenak:
 
* 1960an Kontxita Beitia Pasaian.
* 1962an Maritxu Mariezkurrena, Hernanin.
* 1963an Maria Isabel Aldasoro, Lazkaon; Puri Mariezkurrena, Hernanin; Arantxa Mendizabal, Lasarten; eta Begoña Goia, Hernanin.

Karmele Esnalek ere trebatu zituen beste batzuk, hala nola Itziar Ajuria, Elgoibarren hasi zena; Mari Paz Artolazabal (Andoainen) eta Arantxa Idiazabal (Errenterian).

Formakuntza sistematikoagoa behar zelakoan, Zipitriak eta kidekoek Joanes Etxeberri Andereñoen Erresidentzia ere sortu zuen, 1964an. Egoitza horretan lehenengo urtean zortzi ikasle izan ziren; haietatik hiruk magisteritza eta ondorengo oposaketak irabazita eduki arren, ikastolarako bidea hartzea erabaki zuten eta praktikak eginez ikastolarako prestatzea.

1965etik, Andereñoen Erresidentziatik igarotako andereñoek ere, lanean hasi bezain laster, beste andereñogai batzuk prestatzeko ardura ere hartzen zuten.

## Euskal Herriko maistra erreferenteak 
thumb|312x312px|Eusko Jaurlaritzak 2003ko maiatzaren 9an hainbat andereño omendu zituen.
Hona Hego Euskal Herriko maistra erreferenteetako batzuk:
* Elbira Zipitria Irastortza
* Jone Forcada
* Izaskun Arrue Goikoetxea
* Julia Fernández Zabaleta
* Marisa Barrena Larruzea
* Uri Ruiz Bikandi
* Kontxita Beitia Oiarbide
* Pilare Alba Loiarte
* Josefa "Pepita" Uritz Pi
* Elisa Uritz Pi
* Adela Ibabe Ortueta
* Libe Goñi Garate
* Karmele Esnal Zulaika
* Frantziska "Pakita" Arregi Goenaga
* Pilare Baraiazarra Txertudi

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Arregi Goenaga, Pakita (2022). Joanes Etxeberri andereñoaren erresidentzia. Txertoa. ISBN 978-84-71486-82-0.

## Kanpo estekak