Israeldar gerra krimenak

**Israeldar gerra krimenak** nazioarteko zigor-zuzenbidearen urraketak dira, 1948an Israel sortu zenetik israeldar armadak eginak edo hari leporatuak. Besteak beste, hilketak, zibilak nahita jomugatzat hartzea, gerrako presoen eta errenditu diren borrokalarien hilketak, eraso indiskriminatuak, taldeari ezarritako zigorrak, goseteak, jazarpenak, jendea giza ezkututzat erabiltzea, sexu bortizkeria eta bortxaketak, torturak, arpilatzeak, herritarren lekualdatze behartuak, medikuen neutraltasuna urratzea, desagertze behartuak, kazetariak jomugatzat hartzea, ondasun zibil eta babestuen aurkako erasoak, doako suntsiketak, genozidiorako akuilatzeak eta genozidioa.

NBEko kontalari bereziek, Human Rights Watch, Mugarik Gabeko Medikuak nahiz Amnistia Internazionala erakundeek, eta giza eskubideetan aditu diren beste erakunde batzuek gerra krimenak egotzi dizkiote Israeli; batez ere, Israelek inbadituta eta okupatuta dituen palestinar lurraldeetan.

Israelek 1951ko uztailaren 6an berretsi zituen Genevako hitzarmenak, eta 2015eko urtarrilaren 2an Palestinako Estatuak Erromako Estatutuarekin bat egin zuen, Palestinako lurralde okupatuetan egindako gerra krimenak epaitzeko Nazioarteko Zigor Auzitegiari eskumena emanez. Israelek 2023an Gazako genozidioa abiatu eta gero, 2024ko azaroan, Nazioarteko Zigor Auzitegiak Benjamin Netanyahuren eta Yoav Gallanten aurkako atxilotze aginduak eman zituen, gerra krimenengatik eta gizateriaren aurkako krimenengatik.

Hegoafrika eta Israel aurrez aurre dituen auzia 2023ko abenduaren 29an Hegoafrikak Israelgo Estatuaren aurka Nazioarteko Justizia Auzitegian hasitako prozedura da, ofizialki *Gazako zerrendako genozidio delitua saihesteko eta zigortzeko hitzarmenaren aplikazioa* izendatua, Israelek Gazako zerrendako palestinarrei dagokienez Genozidioaren aurkako Hitzarmenean ezarritako betebeharrak urratu izanaren salaketei buruzkoa.

eskuinera|thumb|Manifestazioa Washingtonen 2023ko azaroan, Israeli egotzitako gerra krimenen aurka.

## Nazio Batuen ikerketak 
### Israeldar kolonizazioa, 1967tik 
1967tik okupatutako lurralde palestinarretako Giza Eskubideen egoerari buruzko NBEko kontalari berezi Michael Lynken arabera, «israeldar koloniek urratu egiten dute potentzia okupatzaile bati bere biztanleria zibilaren zati bat okupatutako lurralde batera eramateko ezarritako erabateko debekua». Horren ondorioz, nazioarteko komunitateari eskatu zitzaion Israelgo koloniak ezartzea gerra-krimentzat har zezan, Nazioarteko Zigor Arautegiaren 1998ko Erromako Estatutuaren arabera.

NBEko Giza Eskubideetarako Goi Mandatariak 2024ko martxoan uste zuen israeldar koloniak ezartzea «Israelek bere biztanleria zibila okupatzen dituen lurraldeetara eramatearen parekoa» dela, eta «halako transferentziak gerra krimena dira». Israeldar kolonizazioarekin batera, instantzia beraren arabera, "kanporatze behartuak, eraikitzeko baimenik ez ematea, etxeak eraistea eta palestinarrentzako mugimendu-murrizketak" gertatzen dira.

Izan ere, Erromako Estatutuaren 8. artikuluko 2. §, b), viii) artikuluaren arabera, "biztanleria zibilaren zati bat okupatzen duen potentzia batek okupatzen duen lurraldera zuzenean edo zeharka lekualdatzea" gerra krimentzat hartzen da. Gerra krimen hori "nazioarteko gatazka armatu baten ondoriozko okupazio-egoera baten baitan baino ezin da egin", eta Ghislain Poissonnier eta Éric David legelarien arabera —''La Revue des droits de l'homme-*n (2019) auziari buruzko ikerketa baten egileak dira—, irizpide hori betetzen da 1967tik Israelek Zisjordanian izandako okupazioaren kasuan.

### Gerra Gazan (2008-2009) 
Richard J. Goldstone 2008-2009ko Gazako gerra ikertzen jardun zen NBEko Giza Eskubideen Kontseilurako, eta 2009ko apirilean txostena egin zuen: hor, israeldar armadari eta talde armatu palestinarrei (bereziki Hamasi) leporatzen die gerra-krimenak eta, agian, zenbait egoeratan, Gizateriaren aurkako krimenak izan litezkeen ekintzak egin izana. Israelek txostena kritikatu zuen, batez ere haren ondorioengatik. Goldstone epaileak atzera egin zuen 2011n. "Orain dakidana jakin izan banu, Goldstone txostena oso desberdina izango zatekeen". Ikerketa Palestinako aldetik emandako informazioan soilik oinarritzen dela aipatu du, Israelek uko egin baitio elkarlanari; bien bitartean, Israelek egindako ikerketek datua aldatuko zuketen. Gazan zibil palestinarrak hil zirela uste du epaileak, baina zibilak nahita apuntatzea ez zela inondik inora israeldar armadaren politika. 2011ko apirilaren 14an, txostenaren beste hiru babesleek (Hina Jilani, Christine Chinkin eta Desmond Travers) komunikatu bat argitaratu zuten Goldstonen atzera-egitea kritikatuz, txostena bidezkoa dela esanez eta Israelek ez zuela zibilen aurkako tiroketak nahita egin ez zirenik frogatu. Goldstoneri "gertakariak desnaturalizatzea" egotzi diote, haren esanak gezurtatu, eta "presio politiko biziaren ondorio" direla azaldu

### Gazako genozidioa, 2023az geroztik 
2023tik, Gazako genozidioan, Giza Eskubideetarako Nazio Batuen Goi Mandatariaren Bulegoaren ustez, israeldar armadak Hamaseko buruzagi bat «desagerraraztea» helburu izanik Jabaliako errefuxiatu gunean egindako bonbardaketak gerra krimena izan daitezke: aire erasoak neurriz kanpokotzat jo litezke, biktima zibilen kopuru handia eta txikizio materialen tamaina kontuan hartuta. Bestalde, NBEko Giza Eskubideetarako goi mandatari Volker Türken iritziz, «Israelek zibil palestinarrei ezarritako zigor kolektiboa ere gerra krimena da, baita zibilak legez kanpo indarrez alde eragitea ere». NBEko goi mandatariak adierazi du Gazako gerraren harira Israelek atxilotu eta gero atxilotutako palestinarrak, hein handi batean, sekretupean eduki zituztela eta, kasu batzuetan, torturen pareko tratua eman zietela.

2006az geroztik, Nazio Batuen Giza Eskubideen Kontseiluak hainbat misio agindu ditu Palestinako Lurralde Okupatuetako nazioarteko zuzenbidearen urraketei buruzko gertakariak argitzeko, gerra-krimenak barne eta, 2021eko maiatzean, ikerketa iraunkor bat hasi.

## Nazioarteko Zigor Auzitegiaren ikerketak 
### 2015 
2015eko urtarrilaren 1ean, Palestinako Estatuak adierazi zuen Nazioarteko Zigor Auzitegiaren eskumena aitortzen zuela balizko krimenei buruz, «okupatutako lurralde palestinarretan, Ekialdeko Jerusalem barne, 2014ko ekainaren 13tik». Urtarrilean, Nazioarteko Zigor Auzitegiak «Israelgo eta lurralde palestinarretako gerra krimenen eta Gizateriaren aurkako krimenen salaketei» buruzko aurretiazko ikerketa bat ireki zuen. 2021eko martxoaren 3an, Fatou Bensouda Nazioarteko Zigor Auzitegiako prokuradoreak Israelek 2014ko ekainaren 13tik okupatutako lurralde palestinarretan egindako ustezko gerra-krimenen ikerketa ireki zuen, baina ez zen atxilotzeko agindurik eman.

Ghislain Poissonnier eta Éric David legelarien ustez, Nazioarteko Zigor Auzitegiak zehaztu behar du, ikerketa horren bidez, ea Israelek Zisjordanian duen kolonizazio politika «biztanleria zibilaren zati bat okupatzen duen potentzia batek, okupatzen duen lurraldean, zuzenean edo zeharka, egindako transferentzia delitua» den.

2019an, Benjamin Netanyahuk adierazi zuen Israelen ustezko gerra krimenen ikerketa "erabaki eskandalagarria eta funtsik gabea" dela, bere ustez "Nazioarteko Zigor Auzitegia arma politiko bihurtu da Israelen aurkako borrokan". Palestinako Aginte Nazionalak, aldiz, iragarri zuen parte hartuko zuela Auzitegian egin litezkeen agerraldietan.

### 2023-2024 
2023ko urrian, Hamasen erasoaren eta ondoren Israelek Gazan egindako blokeoaren ondorioz, Karim Khan Nazioarteko Zigor Auzitegiko fiskalaren ustez, «giza laguntza eskuratzea eragoztea delitua izan liteke». Gainera, adierazi du «eskolek, erietxeek eta meskitek» ez dutela helburu militarrak izan behar.

2024ko azaroan, Nazioarteko Zigor Auzitegiak Benyamin Netanyahuren eta Yoav Gallanten aurkako atxilotze aginduak eman zituen, gerra krimenengatik eta Gizateriaren aurkako krimenengatik.

## Nazioarteko Justizia Auzitegiaren ikerketak 
2021az geroztik, Nazioarteko Justizia Auzitegiak Israelek Palestinako Lurralde Okupatuetan egindako gerra-krimenen ikerketa aktiboan dihardu. Israelek ikerketetan laguntzeari uko egin zion.

2023ko abenduan, *Hegoafrika c. Israel* prozeduran, Hegoafrikak Nazioarteko Justizia Auzitegian genozidioari buruzko 1948ko Hitzarmena inbokatu zuen, eta Israeli leporatu zizkion lurralde palestinar okupatuetan eta Gazako Zerrendan egindako gerra-krimenak eta genozidio-ekintzak; 2024ko urtarrilaren 10ean ireki ziren audientziak. 2024ko martxoan, Nazio Batuen Erakundeko Lurralde Palestinar Okupatuetako Giza Eskubideen egoerari buruzko kontalari bereziak uste zuen badirela «arrazoizko zioak sinesteko batzordea adierazten duen atalasea» bete zela genozidio ekintzetan.

## GKEen ikerketak 
2006ko Libanoko gerrari buruzko txosten batean, *Human Rights Watch*ek nazioarteko ikerketa batzorde bat sortzeko eskatu zion NBEko idazkari nagusiari, Israelek gerra legea urratu zuela jasotzen zuen informazioa ikertzeko, balizko gerra krimenak barne.

Israelek zibilei alde egiteko exijitu diela eta Hezbolako borrokalariak uniformerik jantzi gabe dabiltzala onartu du txostenak, baina uste du horrek ez dituela justifikatzen horregatik Israelek zibilen aurka egindako erasoak.

Bestalde, Israelen eta Palestinaren arteko 2021eko krisian Israelek egindako hiru sarekada ikertu zituen *Human Rights Watch*ek, inguruan helburu militar argirik gabeko 62 zibil palestinar hil zituztenak, eta ondorioztatu zuen eraso horiek «gerraren legeak urratu zituztela eta gerra krimenak diruditela».

2021ean, *Amnesty International*ek "Israelek etxebizitzen aurka egindako ohartarazpenik gabeko lau eraso hiltzaile" dokumentatu zituen: Nazioarteko Zigor Auzitegiari eskatu zion eraso horiek berehala iker zitzan, gerra krimenak edo Gizateriaren aurkako krimenak izan litezkeelako.

2024ko abenduan, *Amnesty International*ek eta *Human Rights Watch*ek 2023an hasitako Gazako gerrari buruzko txostenak argitaratu zituzten, Israeli genozidioa leporatuz.

2024ko abuztuan, *B'Tselem*ek "Ongi etorri infernura" izeneko txostena argitaratu zuen: israeldar kartzeletan palestinarren tortura "sistemikoa eta instituzionalizatua" salatu zuen, eta espetxe horiek "tortura-esparruen saretzat" jo zituen; GKEak dio tortura-ekintza horiek "gerra-krimenak direla, baita Gizateriaren aurkako krimenak ere".

## Historia 
### 1948 
*Daleth* planaren aplikazioak ehunka herri arabiar (palestinar) suntsitzea eta bertako biztanleak uxatzea eragin zuen: operazio horiek batzuetan sarraskiekin batera egin ziren, eta hori garbiketa etnikoa da Ilan Pappéren ustez (baita beste historialari batzuen ustez ere). Kanporatze horietan, gerra biologikoa erabili zen, Akre hiria edateko urez hornitzen zuen ubidean eta Gaza eskualdeko putzuetan tifoidearen germenak sartuz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
**(X)** ikurrak artikulu hau egiteko erabili dela adierazten du.

* Scott R. Morris, *Killing Egyptian Prisoners of War: Does the Expression Lest We Forget Apply to Israeli War Criminals?* Vanderbilt Journal of Transnational Law, 29. zk., 1996, 90. or. Online.
* Muna Hamzeh, Todd May, *Operation Defensive Shield: Witnesses to Israeli War Crimes*, Pluto Press, 2003. 
* Jeff Handmaker, *In Search of A Human Face in the Middle East: Addressing Israeli Penal for War Crimes, Armed Conflict and International Law*: In Search of the Human Face: Liber Amicorum in Memory of Avril McDonald. T.M.C. Asser Press, 2013, 155-168 or. 
* **(X)** Ghislain Poissonnier eta Éric David, *Les colonies israéliennes en Cisjordanie, un crime de guerre ?'', La Revue des Droits de l'Homme N°16, 2019 (online aurkeztua).
* Shiri Krebs, *All Is Fair in Law and War? Legal Cynicism in the Israeli-Palestinian Conflict*, Cynical International Law? Abuse and Circumvention in Public International and European Law. Springer, 2021, 235-259. orr. 

## Ikus, gainera 
* Gerra krimenak Gazako gerran
* Gazako genozidioa

## Kanpo estekak 
* Karim Khan, procureur de la CPI, sur la guerre Israël-Hamas : « Au milieu de la violence, au milieu de la fureur, des règles d’humanité s’appliquent qui ne peuvent être transgressées », tribune de Karim Khan, procureur de la Cour pénale internationale, dans Le Monde du 14 novembre 2023.