Palestinako toponimia

thumb|1639an, Thomas Fuller-en *Gerra Santuaren historia-k* "Palestinako leku-izenen aniztasuneko taula" sartu zuen, leku bibliko garrantzitsuen izen historikoak konparatuz.
**Palestinako** leku-izen asko arabierara egindako moldaketak dira, garai biblikoetan hebreeraz  edo Kanaan-eko hizkuntzaz zeuden aspaldiko izenen arabierara egindako moldaketak dira, edo geroago aramera hizkuntzazko moldaketak. Izen horietako gehienak milaka urtez erabili izan dira, baina gutxi batzuek bakarrik ulertzen zuten esanahia. Ondoz ondoko inperioek eskualdea gobernatzeko sortutako kultura-trukea nabarmena da leku-izenetan. Iraganean erabilitako izen desberdin batzuk erabil daitezke toki bat izendatzeko, horietako bakoitza aldi historiko bati dagokiola. Adibidez, Beit Shean hiria, gaur egun Israelen dagoena, *Beth-shean* izenez ezagutu zuten garai israeldarrean, Scythopolis izeneko eremu helenistiko eta erromatarraren azpian, eta *Beisan* gisa eremu arabiar eta islamiarraren pean egon zen garaian.

Toponimiaren garrantzia, edo izen geografikoa, Palestinako Esplorazio Funtsak (FPE) aitortu zuen lehen aldiz. Britainiar erakunde horrek mapa geografikoak egiteko espedizioak antolatu zituen XIX. mendearen amaieran. Handik gutxira, nahitaezko agintari britainiarrek tokiko fellahin-en toponimia-informazioa biltzea proposatu zuten, leku arkeologikoak identifikatzen lagun zezaketen leku-izen zaharrak ezagutzen zituela erakutsi baitzuen.

Israelgo Estatua ezarri zenetik, hainbat leku-izen hautsi dira, eta izen biblikoetara itzuli dira. Kasu batzuetan, izen arabiarra besterik ez zuten guneek, nahiz eta aurretik antzinako hebraerazko izenik ez izan, hebreaerazko izen berri bat eman diote.

## Historia 
Palestinako biztanleek hizkuntza semitak erabili zituzten milaka urtez, hala nola hebreera, aramera palestinar judua, Palestinako kristau-aramera, samaritar aramera eta arabiera. Eskualdeko lekuen ia izen guztiek sustrai semitak dituzte, jatorri latinoko izen gutxi batzuekin, eta ia jatorri greko edo turkiar bakar bat ere ez.

IV. mendeko bere lanean, *Onomasticon*, Eusebius Zesareakoak, Palestinako izenen zerrenda eskaintzen du, iruzkin geografiko eta historikoarekin, eta haren testua latinera itzuli eta Jeronimo Estridongoak editatu eta zuzendu zuen.

Levanteren konkista arabiarraren ondoren, izen semitiko preklasiko asko berpiztu egin ziren, nahiz eta askotan ortografiak eta ebakerak aldaketa jasan zuten. Jakina, izen zaharra galdu zen tokietarako edo aldi horretan ezarritako kokaleku berrietarako, izen berriak sortu ziren arabieraz. Horren antzera, bi mila urte lehenago, Brontze Amaierako kolapsoa Levanteko hegoaldeko hizkuntza indoeuropardun filistiar biztanleek herentzian jaso zituzten izen mendebalde-semitikoei eutsi zieten.

Hurrengo mendeetan, nahiz eta sarritan Europako bidaiariek bisitatu zuten, eta horietako askok bidaia-kontuak idatzi zituzten Palestinako topografia eta demografia deskribatzeko, otomandar inperioaren amaieran, oraindik ere nahasmen handia zegoen Palestinako leku-izenen gainean. Arabiar izenen eta izen arabieradunen turkierazko transliterazioek are zailagoa egin zuten lekuen izenen etimologia identifikatzea eta aztertzea. 1895ejko PEF azterketak  Itun Zaharrarekin zerikusia duten 1.150 lekutik gora zerrendatu zituen eta Berriarekin zerikusia duten 162, gehienak Palestinan kokatuak. Robinson-en inkesta horiek PEF izan ziren, eta Mendebaldeko beste geografo bibliko batzuk XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, Palestinako Mandatu Britainiarrerako marraztu ziren mugen forma ezagutzeari ere lagundu zioten, Nazioen Ligak proposatu zuen bezala. Kasu batzuetan, izen arabiarrak soilik dituzten guneek, eta hebreerazko izen zaharrik ez bazuten, hebreerazko izen berria jaso dute.

### Kontserbazioa 
Yohanan Aharonik leku-izenen babeserako "kontsistentzia bitxia" nabari du *The Land of the Bible* liburuan (1979). Jarraitasun hori mendeetan zehar Palestinako biztanleek izan duten testuinguru semitiko komunari egozten dio , eta lekuen izenak tokian tokiko nekazaritza-ezaugarriak islatzera jotzen zuela.

## Hizkuntza-erroak 
### Ur-iturriak 
Nekazaritza-ezaugarriak oso ohikoak dira Palestinako leku-izenen sustraietan. Adibidez, leku-izen batzuek sustrai semita dute "iturri-ako" edo "zisterna-rako", hala nola Beersheba edo Bir, "Saba" ("be'er" eta "bir" "ona" esan nahi du hebreeraz eta arabieraz, hurrenez hurren) eta En Gedi edo Ayn jeddi ("en" eta "'ayn" hebreeraz eta arabieraz, hurrenez hurren).

Hebreerazko Biblian erabiltzen diren hebrear terminoak geroago arte erabili ziren. Adibide batzuek hebreaerazko *Nahar* (, literalki "ibai") - aldaketarik gabe azaltzen da, hala nola Nahr; *Nahal* () bizirik irauten du. Uhar handietatik hurbil dauden herrietan, hala nola Nahalin; *Bitzah* ( 'marsh') *Bussak* gisa agertzen da, Geb (), Jub gisa agertzen da, eta *Bor* (, "putzu"), *bur* gisa agertzen dena, edo *Burin*.
### Ezaugarriak 
Leku-izen batzuk Hebreerazko edo Arameerazko izenetatik eratortzen dira tokiaren ezaugarriaren arbera, hala nola 'gotorleku' (, *Tira)* esterako At-Tira,  eta Al-Tira ) edo 'gaztelu' (: *Bira*). Izen horietako batzuk geroago nahastu ziren arabierarekin tair (txoria) edo *bir* (ondo) egiteko.

Hamlet-erako bibliako terminoa, *Caphar* (), aldaketarik gabe agertzen da *Kefr* gisa. Haim ben-davidek nabaritu zuen "caphar" hitza behin bakarrik agertzen dela Biblia hebrearrean (Cephar-ammonir), baina askoz maizago ondorengo iturrietan. Horrek esan nahi du jatorri arameokoa dela, eta Bigarren Tenpluaren aldian bakarrik sartu zela eremu horretan.

### Jainko eta jainkosak 
Beste izen batzuek antzinako jainko eta jainkosa semitikoen izenak gordetzen dituzte. Adibidez, Anat jainkosaren izena 'Anata herriaren izenean bizi da, Anathoth hiri zaharreko lekua delakoan. Beit Shemesh izenak «Samas-en etxea» esan nahi du, eta adierazten du Šapaš/Šamaš eguzkiaren jainko canaanitaren gurtza-lekua izan zela.''*

### Zuzeneko itzulpenak 
Kasu batzuetan, jatorrizko izena, Dan hiri zaharra bezala (, "epaile"), arabierazko Tell el-Qadi bihurtu zena, "epailearen mendixka" bihurtu zen. Hala eta guztiz ere, Jordan ibaiko iturburuetako inguruan jatorrizko izenak iraun zuen ("Dhan", ).

Beste adibide batzuk dira batetik Capitolias izena, VI. mendean Talmud-ek arameraz aipatu zuena  *Bet Reisha* gisa, eta ondoren arabierara itzuli zuten, *Beit Ras* izenarekin, eta bestetik Tiroko Eskailera, Lavanan edo Lavlavan (, "zuria") bezala ezaguna zena, arabierara itzuli zen geroago *Ras el-Bayda* (Buru zuria), eta *Album Promontorium bezala'' latinera itzulita Gurutzadetan.

### Salbuespenak 
Yehuda Elitzor ohartu da, kasu gehienetan, arabierazko hiztunek ez zutela izen berririk eman jatorrizko izenak ezagunak ziren eta existitzen ziren lekuetara; salbuespen bat Hebron hiria da, zeinaren izen historikoaren ordez "Khalil al-Rahman" izen arabiarra jarri baitzitzaion; iradokitzen du izen berria tradizio nagusitik altxatu zela Hebrongo juduen artean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Benvenisti, Meron; Kaufman-Lacusta, Maxine (2000), Sacred Landscape: The Buried History of the Holy Land Since 1948, University of California Press, 
* Bromiley, Geoffrey W. (1995), The International Standard Bible Encyclopedia: E-J, Wm. B. Eerdmans Publishing, 
* Cansdale, Lena (1997), Qumran and the Essenes: A Re-evaluation of the Evidence, Mohr Siebeck, 
* Cheyne, Thomas Kelly; Black, John Sutherland (1902), Encyclopædia Biblica: A Critical Dictionary of the Literary, Political and Religious History, the Archæology, Geography, and Natural History of the Bible, Macmillan Company
* Davis, Thomas W. (2004), Shifting Sands: The Rise and Fall of Biblical Archaeology, Oxford University Press US, 
* Ellenblum, Ronnie (2003), Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem, Cambridge University Press, 
* Freedman, David Noel; Myers, Allen C.; Beck, Astrid B. (2000), Eerdmans dictionary of the Bible (Illustrated ed.), Wm. B. Eerdmans Publishing, 
* Hitti, Philip Khûri (2002), History of Syria: Including Lebanon and Palestine, Gorgias Press LLC, 
* Flavius, Josephus (1981), The Jewish War, Penguin Books, 
* Glass, Joseph B. (2002), From New Zion to Old Zion: American Jewish Immigration and Settlement in Palestine, 1917-1939, Wayne State University Press, 
* Khalidi, Walid (1992), All That Remains, Washington D.C.: Institute for Palestine Studies, 
* Krämer, Gudrun; Harman, Graham (2008), A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel, Princeton University Press, 
* Leibner, Uzi (2009), Settlement and History in Hellenistic, Roman, and Byzantine Galilee: An Archaeological Survey of the Eastern Galilee (illustrated ed.), Mohr Siebeck, 
* Macalister, R.A. Stewart (1911), "Eleutheropolis" , in Chisholm, Hugh (ed.), Encyclopædia Britannica, vol. 9 (11th ed.), Cambridge University Press, p. 263
* Macalister, R.A. Stewart (1977), A Century of Excavation in Palestine, Ayer Publishing, 
* Maspero, Gaston; Sayce, Archibald Henry; McClure, M. L. (1900), Passing of the Empires 850 BC to 330 BC: 850 B.C. to 330 B.C, Kessinger Publishing, 
* Milgrom, Jacob; Wright, David Pearson; Freedman, David Noel; Hurvitz, Avi (1995), Pomegranates and Golden Bells: Studies in Biblical, Jewish, and Near Eastern Ritual, Law, and Literature in Honor of Jacob Milgrom, Eisenbrauns, 
* Miller, James Maxwell; Hayes, John Haralson (1986), History of Ancient Israel and Judah, Westminster John Knox Press
* Negev, Avraham; Gibson, Shimon (2005), Archaeological Encyclopedia of the Holy Land (Illustrated, revised ed.), Continuum International Publishing Group, 
* Rast, Walter E. (1992), Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook, Continuum International Publishing Group, 
* Richard, Suzanne (2003), Near Eastern Archaeology: A Reader, EISENBRAUNS, 
* Richard, Jean (2001) [1921], The Crusaders c1071-c1291, Cambridge University Press, 
* Robinson, Edward; Smith, Eli (1860), Biblical Researches in Palestine and Adjacent Regions: A Journal of Travel in the Year 1838, Crocker and Brewster
* Sharon, Moshe (1997), Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae, 
* Slyomovics, Susan (1998), The Object of Memory: Arab and Jew Narrate the Palestinian Village, University of Pennsylvania Press, 
* Swedenburg, Ted (2003), Memories of Revolt: The 1936-1939 Rebellion and the Palestinian National Past, University of Arkansas Press, ISBN 978-1-55728-763-2

## Kanpo estekak