Putumayo (ibaia)

**Putumayo** (kitxuaz: *Putu mayu*), Brasilen **Içá** deitua, Amazoniako ibaia da. Kolonbiako Andeetako Nudo de los Pastosen du iturburua, Putumayo departamenduko San Francisco udalerrian. Kolonbia eta Ekuadorren arteko muga eratzen du hasieran eta Peru eta Kolonbiaren artekoa ondoren. Brasilen barneratzen da gero, Amazonas ibaiarekin bat egiten duen arte. Ontziz ibil daiteke ia bere ibilgu osoan zehar. 1.813 kilometro luze da, eta 148.000 kilometro koadroko arroa dauka.

## Izena 
Putumayo izena kitxuazko *putu*, «zuhaitz frutuz eginiko pitxerra», eta *mayu*, «ibaia», hitzetatik dator; «beraz euren fruituak pitxer bezala erabiltzen diren landareak hazten diren tokian jaiotzen den ibaia» esan nahi du.

## Geografia 
Putumayo mugako ibaia da ia bere ibilgu guztian. Nudo de los Pastos mendigunean jaio eta hasierako zatian Kolonbian zehar doa, Cehembí ibaiarekin elkartu rte. Toki horretatik aurrera, Kolonbia eta Ekuadorren arteko muga egiten du lehenik, eta Kolonbia eta Peruren artekoa gero. Ezkerraldeko isurialdea, Kolonbiako aldean dagoena, eskuinaldekoa baino garaiagoa izateagatik bereizten da. Tarte horretan dago biztanleriaren dentsitaterik handiena, eta abeltzaintzarako erabiltzen diren larredi zabalak daude. 1.500 kilometroan herrialdearen hegoaldeko muga eginik, berriz sartzen da Kolonbian, eta Leticiako trapezioa zeharkatzen du. Azkenik, Brasilen barneratu eta Amazonasera isurtzen da, Santo Antônio do Içá herritik hurbil.

### Ibaiadarrak 
Hauek dira Putumayoren ibaiadar nagusiak:
: Kolonbiako zatian:
:* Guamúez, 140 kilometro luze, 4.772 kilometro koadroko arroa, 500 m³/s-ko emaria.
:* Cehembí

: Kolombia eta Ekuadorren arteko mugan:
:* Güepí, 110 kilometro luze, 4.435 kilometro koadroko arroa, 240 m³/s-ko emaria.
:* San Miguel, eskuinetik, 240 kilometro luze, 6.404 kilometro koadroko arroa, 630 m³/s-ko emaria.

: Kolonbia eta Peruren arteko mugan:
:* Yavineto, ezkerretik.
:* Campuya, eskuinetik.
:* Cara Paraná, ezkerretik, 260 kilometro luze, 8.027 kilometro koadroko arroa, 500 m³/s-ko emaria.
:* Algodón, eskuinetik, 230 kilometro luze, 3.307 kilometro koadroko arroa, 160 m³/s-ko emaria.
:* Igara Paraná, ezkerretik, 440 kilometro luze, 12.945 kilometro koadroko arroa, 810 m³/s-ko emaria.
:* Yaguas, eskuinetik, 330 kilometro luze, 10.863 kilometro koadroko arroa, 410 m³/s-ko emaria.

: Brasilgo zatian:
:* Cotuhe, eskuinetik.
:* Pureté edo Puretá, eskuinetik.

## Hidrometria 
Putumayoren emaria 1979 eta 1993 artean neurtua izan da São Paulo de Olivençan (Brasil), ahoa baino 320 kilometro lehenago. Drainatutako eremuak 990.781 kilometro koadroko azalera hartzen du puntu horretan, arro osoaren %&nbsp;80. Urteko batez besteko emaria 7.035 m³ segundoko da. Emari handiena maiatzean du (9.261 m³/s), eta txikiena otsailean (5.644 m³/s).

**Putumayoren batez besteko emariak (m³/s), São Paulo de Olivençan neurtuak****Datuak: 1979 eta 1993 artean**

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:10000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 5885 
  bar:Fév from:0 till: 5644 
  bar:Mar from:0 till: 6501 
  bar:Avr from:0 till: 7993 
  bar:Mai from:0 till: 9261 
  bar:Jun from:0 till: 9177 
  bar:Jul from:0 till: 8833 
  bar:Aoû from:0 till: 7379 
  bar:Sep from:0 till: 5770 
  bar:Oct from:0 till: 5680 
  bar:Nov from:0 till: 5867 
  bar:Déc from:0 till: 6425 
  

PlotData=
  bar:Jan at: 5885 fontsize:S text: 5885 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 5644 fontsize:S text: 5644 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 6501 fontsize:S text: 6501 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 7993 fontsize:S text: 7993 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 9261 fontsize:S text: 9261 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 9177 fontsize:S text: 9177 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 8833 fontsize:S text: 8833 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 7379 fontsize:S text: 7379 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 5770 fontsize:S text: 5770 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 5680 fontsize:S text: 5680 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 5867 fontsize:S text: 5867 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 6425 fontsize:S text: 6425 shift:(-10,5)
  

## Nabigazioa 
Putumayo ibaia 1.800 kilometroan zehar da nabigagarria, Puerto Asísetik Amazonasekin elkartu arte. Urte osoan zehar da nabigagarria Peruko El Estrecho herritik Amazonaseraino, lau oineko kalatua duten itsasontzientzat. Korrontearen batez besteko abiadura 0,5 eta 1,5 metro segundo artean dago, urte garaiaren eta kontuan hartzen den ibai zatiaren arabera. Adibidez, 1,5 metro segundoko abiadura du ibaiaren goiko zatiak emari ertaineko garaietan (500 metro kubiko segundoko), agorraldian (250 metro kubiko segundoko) 0,60 metro segundoko abiadurara iristen den bitartean. Ibaiaren erdialde eta behealdeko zatietan, 4 eta 9 metro arteko sakonera dauka, eta 0,9 metro segundoko abiadura, Tarapacá herri inguruan duen 7.000 metro kubiko segundoko emariarekin. Putumayo ibaiak maila aldaketa handiak izaten ditu arroaren goiko aldean, 48 ordutan 2 metro baino gehiagoko gorabeherak izaten baitira. Baina maila horiek egonkorragoak izaten dira erdialde eta behealdean; Tarapacán, esate baterako, 0,5 metrokoa da gorabehera handiena 48 ordutan.

Ibaiaren uraldiek higadura eta luizi handiak eragiten dituzte. Ibaiak garraiatzen dituen materialak, buztina, hondarra eta neurri handiko zuhaitzak, oso arriskutsuak nabigaziorako. Hondarpeak ere eratzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak