open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mosia nigrescens

***Mosia nigrescens*** Mosia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Mosia nigrescens'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Joseph Paxton

**Sir Joseph Paxton** (Milton Bryant, Bedfordshire, Ingalaterra, 1803ko abuztuaren 3a - Sydenham, Ingalaterra, 1865eko ekainaren 8a) ingeles margolaria, ingeniaria eta arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Arkitektura modernoaren aitzindaria izan zen. Arkitekto ingeles autodidakta, Metalez eta beiraz osatutako lehen eraikuntzak egin zituen. Berak eraiki zuen 1851ko Mundu Erakusketa zela eta Londresko Hyde Parken jarri zuten kristalezko jauregia. 70.000 metro karratuko azalera zuen eta kristalez eta aurretik fabrikaturiko eta estandarizatutako metalezko habetxoz egina zegoen erabat. Erakusketa amaitu ondoren, atalez atal hartu, eta Sydenhamen eraiki zuten berriz (1934). 1936an suak suntsitu egin zuen.
thumb|400px|erdian|Crystal Palace (Hyde Park, Londres).

## Erreferentziak
Juan Sada

**Juan Sada Amezketa** (Iruñea, Nafarroa, ? - 1650) nafar matematikaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Salamancako eta Erromako unibertsitateetan ikasketak egin ondoren, bere jaioterrian irakasle izan zen 20 urtez.

Hiru liburu eta matematikari buruzko lan bat biltzen dituen *Historia apologética y descripción del Reyno de navarra y de su mucha antigüedad, nobleza y calidades y reyes que dieron principio a su real casa* obra eman zuen argitara, 1628. urtean.

## Erreferentziak
Erich Segal

**Erich Wolf Segal** (Brooklyn, New York, 1937ko ekainaren 16a - Londres, 2010eko urtarrilaren 17a) estatubatuar idazlea izan zen.

Irakasle gisa lan egin zuen Yale Unibertsitatean (1964-1973) eta hainbat unibertsitatetako irakasle bisitari izan zen 1973. urteaz gero: Wolfson College Oxford Unibertsitatean, etab. *The Yellow Submarine* filmerako gidoia idatzi zuen, baina *Love Story *(1970, *Maitasunezko istorioa*) bere lehen eleberri eta nazioarteko best-sellerrak eman zion erabateko arrakasta.

## Erreferentziak
Tripitaka

**Tripitaka** («Hiru saskiak») budismoan hegoaldeko eskolen kanona osatzen duten liburuen zerrenda da, zenbaitetan gutxiespenez *Hinayana *(«Bide txikia») deitua. Tripitakan, Budaren ondorengo 500 urteetan idatzitako liburuak jasotzen dira. Bi hizkuntzatan idatziak dira: paliz eta sanskritoz. Hiru multzotan banatzen dira: *Vinaya pitaka* («Diziplinaren saskia»), *Sutra pitaka* («Hitzaldien saskia») eta *Abhidarma pitaka* («Dotrina bereziaren saskia»).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carl Michael Bellman

**Carl Michael Bellman** (Stockholm, 1740ko otsailaren 4a - *ibidem*, 1795ko otsailaren 11) suediar poeta izan zen. Garai hartako poesia mistikoa eta didaktikoa bazter utziz, kabaretetako bizimodua kantatu zuen ironiaz beterik. Aire ezagunetan kantatuak izan zitezen idatzi zituen poemak bilduma batean jaso ziren (*Fredmanen gutun eta kantak*, 1790). Moldatu zituen taberna-kantak guztiz ezagunak dira Eskandinavia osoan. Uztailaren 26an, festa bat ospatzen da Stockholmen, haren omenean.
## Erreferentziak
Calvin Coolidge

**John Calvin Coolidge** (Plymouth, Ameriketako Estatu Batuak, 1872ko uztailaren 4a - Northampton, Ameriketako Estatu Batuak, 1933ko urtarrilaren 5a) Ameriketako Estatu Batuetako politikaria izan zen. Estatu Batuetako 30. lehendakaria izan aurretik (1921-1925), udal kontseilaria, *sollicitor*, Northampton hiriko alkatea, senataria eta Massachusetts estatuko gobernadorea (1919-1920) izan zen Alderdi Errepublikarraren aldetik. Liberalismo ekonomikoaren sustatzaile nagusietakoa izan zen. Iraultzaren ondoren, Mexikorekin harreman onak izaten saiatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elmer Diktonius

**Elmer Diktonius** (Helsinki, 1896ko urtarrilaren 20 - *ib.*, 1961eko irailaren 23a) suedieraz eta finlandieraz idazten zuen Finlandiako poeta izan zen.

Eskola utzi eta musika idazteari ekin zion 1912. urtean. Kuusinen bere lagun eta politikari sozialistaren bidez, ideia sozialista eta erradikalak bereganatu zituen. Modernismoaren aitzindaria izan zen Finlandian askoren ustez. Obra nagusiak: *Kanta gogorrak* (1922), *Ikazkia* (1927), *Gogor baino itzaltsu* (1930) eta *Belarra eta Granitoa* (1936).

## Erreferentziak
Dekadentismo

[thumb|[Charles Baudelaire.]]
**Dekadentismoa** XIX. mendearen bukaera aldera Parisen, Sena ibaiaren ezkerraldean, sortu zen literatura-mugimendua da, artean eta filosofian ere nolabaiteko isla izan zuena.

1886an sortu zen *Le Décadent* literatura-aldizkaritik hartu zuen izena. Dekadentismoaren ezaugarri nagusiak gehiegizko fintasuna, hitzak aukeratzeko eta erabiltzeko modu zorrotza, artekeriarako, era sotiletatik eta naturaltasunetik urrun ibiltzeko joera dira. Sinbolismoarekin bat egin zuen gero. Mugimendua Europa osora zabaldu zen, eta Hegoamerikara ere bai, neurri batean.

Charles Baudelaireren eta Rimbauden obrak eragina izan zuen dekadentismoan. Poesian Verlaine, eta nobelan Joris Karl Huysmans dira dekadentismoaren ordezkari nagusietakoak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Günter Eich

**Günter Eich** (Lebus, Brandeburgo, 1907ko otsailaren 1a - Salzburgo, 1972ko abenduaren 20a) alemaniar poeta izan zen.

1930. urtean eman zuen argitara bere lehen obra, *Gedichte* (*Poemak*), baina Bigarren Mundu Gerra amaitu arte ez zuen osperik izan. Hauek dira Günterren obra famatuenetako batzuk: *Untergrund-bahn *(1949, *Metroa*), *Botschaften des Regens* (1955, *Euriaren mezuak*), *Stimmen *(1958, *Ahotsak*), *Zu den Akten *(1964, *Artxibatzeko*) eta *Neue Gedichte* (1966, *Poema berriak*).

## Erreferentziak
Jeroni Jacint Espinosa

thumb|*El milagro del Cristo del Rescate*, Jerónimo Jacinto Espinosa. Sinadura: «Hieronim Iacint / de Espinosa / faciebat / aetatis 22 anno 1623»

**Jeroni Jacint Espinosa** (Cocentaina, Katalan Herriak, 1600 &ndash; Valentzia, Katalan Herriak, 1667) katalan herrietako margolaria izan zen.

## Biografia 
Valentziako Eskolako pintore garrantzitsuenetako bat izan zen. *Zurbarán Valenciano* izenaz zen ezaguna.

Obra nagusiak: *La Sagrada Familia, Misa de San Pedro Nolasco* (1660), *Aparición de la Virgen a San Pedro Nolasco* (1661), *Aparición de Cristo a San Ignacio, Última comunión de la Virgen* (1665) eta *San Juan Bautista*.

## Erreferentziak
Armand Frappier

**Armand Frappier** (Salaberry-de-Valleyfield, Québec, 1904ko azaroaren 26a - Montreal, 1991ko abenduaren 17a) kanadar mikrobiologoa izan zen.

Montréaleko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. BCG (bacille Calmette-Guérin) txertoa, tuberkulosia eta haurren leuzemiari buruzko ikerketak egin zituen batez ere. BCG txertoaren eraginkortasuna frogatzen aurrenetakoa izan zen. Montréaleko Mikrobiologia eta Higiene Institutua sortu zuen, Institut Armand-Frappier deitua 1975. urteaz geroztik.

## Erreferentziak
Migel Muñoa

**Migel Muñoa** Pagadizabal (Donostia, 1868ko irailaren 11 &ndash; Donibane Lohizune, 1953ko abenduaren 7a) gipuzkoar irakaslea izan zen. Oinarrizko hezkuntzan euskara irakaskuntzan sartzen saiatu zen, eta gaur egungo ikastolen aitzindaria izan zen. 1917. urtean, Donostiako etxebizitza batean 70 haurri euskaraz irakasten aritu ondoren, Euskal-Ikastetxea izeneko eskola sortu zuen Aita Karmeldarren komentuan. Espainiako Gerra Zibilaren garaian, Donibane Lohizunera erbesteratu zen, eta bertan hil zen, 85 urte zituela.

Donostiako Parte Zaharreko Migel Muñoa plazak haren izena du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Migel Muñoa Auñamendi Entziklopedian.
Peropteryx leucoptera

***Peropteryx leucoptera*** Peropteryx generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Peropteryx leucoptera'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Salmodia

**Salmodia** salmoen kantua da. Judaismoan sinagogaetan egiten zen. Lehenengo kristauek tradizioa jaso zuten haien liturgian sartuz. Ondoren, Bibliaren beste testuekin ere egin da. Ekialdeko eta mendebaleko antzinako eliza kristauak erabili zuen salmodia, eta kantu gregorianoaren eta beste kristau-kantu batzuen oinarria izan zen.

## Salmodia motak 
Hiru salmodia-mota nagusi bereizten dira:
* Errespontsu-salmodia, korua eta bakarlaria txandaka aritzen direna
* Antifona-salmodia, bi koruk txandaka abesten dutena
* Salmodia zuzena, koru bakarrak bakarlaririk gabe kantatzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Habberley Price

**Henry Habberley Price** (**H. H. Price** bezala ere ezagutua ; Neath, Glamorgan, Gales, 1899ko maiatzaren 17a - 1984ko azaroaren 26a) filosofoa izan zen. Pertzepzioaren eta ezagutzaren prozesua aztertu zituen.

Obra nagusiak: *Perception* (1932, *Pertzepzioa*), *Hume´s Theory of the External Word* (1940, *Kanpoko munduari buruzko Humeren teoria*), *Thinking and Experience* (1953, *Pentsaera eta esperientzia*), *Belief* (1969, *Ustea*) eta *Essays in the Philosophy of Religion* (1972, *Erlijioaren filosofiari buruzko saiakera*).

## Erreferentziak
Grafton Elliot Smith

**Grafton Elliot Smith** (Grafton, 1871ko abuztuaren 15a - Londres, 1937ko urtarrilaren 1a) anatomista, arkeologo eta etnologo ingelesa izan zen.

Hiperdifusionismo deituriko teoriaren aitzindarietako bat izan zen. Teoria horren arabera, Egipton sortu zen zibilizazioa aro basa baten ondoren, eta, han egituratu eta gero, gainerako herrietara zabaldu zen, imitazio- eta barreiatze-prozesu baten bidez. Obra nagusia: *In the Beginning. The Origin of Civilization* ("Hasieran. Zibilizazioaren jatorria").

## Erreferentziak
John Fletcher

**John Fletcher** (Rye, 1597 &ndash; Londres, 1625) antzerkigile ingelesa izan zen. Cambridgen egin zituen ikasketa klasikoak, antzerkigintzan hasi aurretik. Francis Beaumont laguntzailearekin batera, hogeiren bat komedia idatzi zituen, asmaketaren aldetik harrigarrizko gertariak eskainiz, grinak azpimarratuz eta hizkuntza oparotasuna hautatuz. Beaumont hil eta gero (1616), Massinger, Ben Johnson, Tourneur eta Middleton izan zituen laguntzaile.
## Erreferentziak
George Enescu

**George Enescu** (Liveni, Errumania, 1881eko abuztuaren 19a - Paris, Frantzia, 1955eko maiatzaren 4a) musikagilea izan zen. Vienan eta Parisen egin zituen ikasketak, eta Massenet eta Fauré izan zituen irakasle. Biolin-jotzaile eta pedagogo bikaina zen. Hamasei urte zituela aurkeztu zuen bere lehen obra. Wagnerren eragina izan zuen hasieran, baina gero oso obra pertsonala, abertzalea, egin zuen. Obren artean, *Errumaniako rapsodiak *eta *Edipo *(1936) dira aipatzekoak.

## Erreferentziak
Ignacio Hidalgo de Cisneros

**Ignacio Hidalgo de Cisneros López de Montenegro** (Gasteiz, Araba, 1894ko uztailaren 11 &ndash; Bukarest, Errumania, 1966ko otsailaren 9a) arabar militarra izan zen.

## Biografia 
Militar tradizioko familia aristokratiko batean hazia, Melilla izan zuen lehen destinoa Espainiako Armadan, Ait Ulixek kabila bonbardatzeko. Iperitako lehergailu kimikoak bota zituen hegaldi horietan, gerora damuz kontatu zuen bezala.

Errepublikazalea eta sozialista zen. 1930ean Frantziara erbesteratu behar izan zuen, urte hartan monarkiaren aurkako saio batean parte hartu baitzuen. Constancia de la Morarekin ezkondu zen. Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, aireko indarren buru egin zuten. Alderdi komunistako kide zen. Gerra bukatu ondoren, Errumaniara joan eta han bizi izan zen.

Arras interesgarria da haren oroitzapen-liburua, *Cambio de rumbo* (bi liburuki).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katalpa

**Katalpa** (*Catalpa* generoa) bignoniazeoen familiako zenbait zuhaitz adarzabal dotoreren izena da.

Hamar bat zuhaitz mota ezagutzen dira katalpa izenekoak. Berez, Ipar Ameriketan eta Asiako ekialdean hazten dira. Ederrean pareko zuhaitz gutxi dute, dituzten hosto eta loreengatik batez ere.

Hosto zabal handiak, babarrunarenen antzekoak, lore ezpaindun ikusgarriak, kolorez zuri arrosak, eta leka-itxurako fruitu luze meheak izaten dituzte. Apaingarri gisa landatzen dira lorategietan. 40 bat espezie ditu generoak.

## Espezie nagusiak 
* Iturria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Max Linder

**Max Linder** (Jaiotza-izena: **Gabriel Leuvielle Linder** ; Saint-Loubès, 1883ko abenduaren 16a - Paris, 1925eko urriaren 31) frantses zinema-antzezlea izan zen. Ospe handia izan zuen 1910-1920 bitartean. Parisko zalduntxoaren irudia eman zuen, beti tente eta dotore. *Max* izen soila erabiltzen zuen. Denborak orduan izan zuten barregarritasuna kendu die haren filmei. Esan beharra dago, ordea, Linderrenganako zordun direla Chaplin, Marx anaiak eta beste antzezle komiko asko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Ireland Knapp

**William Ireland Knapp** (New York, AEB, 1835eko martxoaren 10a - Paris, Frantzia, 1908ko abenduaren 5a) Estatu Batuetako filologoa eta euskalaria izan zen.

## Biografia 
Gaztelerako irakaslea izan zen Chicagoko Unibertsitatean. 1899an argitaratu zuen *Life, writings and correspondance of George Borrow derived from official and other authentic sources* bere lan nagusia, George Borrowri buruzkoa.

Haren eraginez hasi zen euskararekiko ardura izaten. Gazteleraren gramatika bat ere idatzi zuen. Dodgsonen adiskidea izan zen.

## Erreferentziak
Inazio Maria Manzisidor

**Inazio Maria Manzisidor** (Azkoitia, 1907 &ndash; Loiola, 1961) gipuzkoar idazlea izan zen. Jesuita. Euskaltzain urgazlea izan zen, eta hagiografia-lanak idatzi zituen, batik bat. Obra nagusiak: *Deustoko atezain Garate Jesu-laguna *(1936), *Otoitz-Bidea* (1948), *Jesukristoren bizitza* (1953), *Gure Patroi aundia. Aita San Inazioren bizitza *(1965), *Santu Bizitzak, egunean egunekoa* (1958-1959), *Maiatzeko Loretako Irakurgaiak* eta *Igandeko Berri On hitzalditxoak*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peropteryx trinitatis

***Peropteryx trinitatis*** Peropteryx generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Peropteryx trinitatis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Odontozeto

**Odontozeto** (**Odontoceti**) ugaztunen klaseko zetazeoen ordenako itsasoko animalia batzuez esaten da. Haien ezaugarri berezia ahoa hortzez hornitua izatea da: espezie batzuek bi barailetan dituzte, baina beste batzuek, behekoan soilik. Gainerako zetazeoek baino aho estuagoa eta txikiagoa dute. Odontozetoen subordenako familiarik ezagunenak delfinidoak, monodontidoak eta platanistidoak dira (adibidez, belugak, izurdeak, kaxaloteak, orkak, narbalak, mazopak eta pilotu-izurdeak). Guztiak haragijaleak dira.

## Familiak 
Odontozetoek zazpi edo zortzi familia osatzen dituzte, *Kogia* generoa Physeteridae familiaren barnean edo familia independente batean sailkatzearen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxido nitroso

**Oxido nitrosoa** konposatu ez-organikoa da N2O formulakoa. Gas kolorgea, usain eta zapore gozokoa da. Uretan disolbagarria da. Narritagarria eta oxidatzailea da.

Atmosferako oxido nitroso gehiena jatorri naturalekoa da (lurreko mikroorganismoek ekoizten dute amonifikazioan). Berotegi-efektuko gasa da.

## Sintesia 
Oxido nitrosoa beroak eragindako amonio nitratoaren deskonposizioz prestatzen da.

: NH4NO3 ->[beroa] 2 H2O + N2O

## Erabilera 
Odontologian eta ebakuntza txikietan anestesiko eta analgesiko gisaerabiltzen da. Ezaugarri horiek direla eta Munduko Osasun Erakundearen funtsezko sendagaien zerrendan dago. 

Elikagaientzako aerosoletan gas bultzatzaile gisa ere erabiltzen da. 

## Erreferentziak
Pallava

thumb|alt=|Pallavako lurraldeak
**Pallava** Indiako hego-ekialdeko dinastia izan zen. Dinastia honen agindupean egon zen Dekango ekialdea eta, bereziki, Madrasko lurraldea III-IX. mendeetan. Garrantzi handia izan zuen itsasoan; portu asko eraiki ziren, eta garai hartan hasi bide zen Indiako komertzioa Sri Lankarekin eta Malaysiarekin. Pallava estiloko tenplu handiak eraiki zituen dinastia honek Madrasko lurraldean. IX. mendean Chola dinastiak hartu zuen haren lekua.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Passer

**Ivan Passer** (Praga, 1933ko uztailaren 10a - Reno, Nevada, 2020ko urtarrilaren 9a) zinemagile txekiarra izan zen.

Lehenbizi naziek eta gero komunistek zanpaturiko familia judu aberats batean jaio zen, eta gezurrezko agiri bat baliatu zuen Pragako zinema-eskola ospetsuan sartzeko. Miloš Formanen lankidea izan zen, eta lehen film luzeak, *Intimni osvetleni* (1965, *Argitze intimoa*), nazioarteko ospea ekarri zion. Estatu Batuetara erbesteratu zen; geroztik, ordea, bere lanek ez zuten izan Txekian egin zuen filmaren maila.

## Erreferentziak
Jean-François Regnard

**Jean-François Regnard** (Paris, Frantzia, 1655eko otsailaren 7a - Grillongo gaztelua, Dourdan, Frantzia, 1709ko irailaren 4a) frantses idazlea eta dramagilea izan zen.

## Biografia 
Bidaia asko egin zituen gaztetandik. Haietako bidaia batean, aljeriar piratek bahitu zuten, eta zenbait hilabetez eduki zuten preso. Aske geratu zenean, Frantziara itzuli zen, eta antzerkirako idatzi zuen.

Obra nagusiak: *Le Joueur* (1696, "Jokalaria"), *Le Légataire universel* (1708, "Oinordeko bakarra") eta *La Sérénade* (1694, "Serenata").

## Erreferentziak
Priapulida

**Priapulida** itsas harren filuma bat da, Ecdysozoa barnean dagoena.

Priapulidoen 16 espezie ezagutzen dira. Handiek 10 eta 15 cm bitarteko luzera dute, eta Ipar eta Hego poloen inguruko itsasoetan bizi dira; txikienak, berriz, milimetro bat luze baino ez direnak, itsaso epelagoetan bizi dira.

Itsas hondo lohitsu sakonetan bizi diren zenbait har-espezieri buruz esaten da.

Gorputz zilindrikoa dute. Aurrealdeko muturrean dute ahoa, eta atzealdean uzkia. Uzkiaren ondoan hutsik dauden ziskuen sorta bat dute. Ez dute odol-zirkulaziorik.

## Sailkapena 
Ezezaguna
: Palaeoscolecida "klasea"

**Priapulida** taldea
: †Archaeopriapulida klasea
::: †Ottoiidae familia
:::: †*Ancalagon* generoa
:::: †*Fieldia* generoa
:::: †*Lecythioscopa* generoa
:::: †*Ottoia* generoa
:::: †*Scolecofurca* generoa
:::: †*Selkirkia* generoa
::: †Louisellidae familia
:::: †*Anningvermis* generoa
:::: †*Corynetis* generoa
:::: †*Louisella* generoa

**Priapulida** filuma
: Priapulimorpha klasea
:: Priapulimorphida ordena
::: Priapulidae familia
:::: *Acanthopriapulus* generoa
:::: *Priapulopsis* generoa
:::: *Priapulus* generoa
::: Tubiluchidae familia
:::: *Meiopriapulus* generoa
:::: *Tubiluchus* generoa
: Halicryptomorpha klasea
:: Halicryptomorphida ordena
::: Halicryptidae familia
:::: *Halicryptus* generoa
: Seticoronaria klasea
:: Seticoronarida ordena
::: Maccabeidae familia
:::: *Maccabeus* generoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trimetilamina

**Trimetilamina** giro-tenperaturan gasa den amina da, formula kimiko hau duena: (CH3)3N. Amina tertziarioa da. Erraz kondentsatzen da. Uretan, alkoholean eta eterrean aise urtzen da. Metanola eta amoniakoa katalizatzaile bat aurrean dela tenperatura beroan erreakzionatzean eratzen da. Sukoia da; eta, irentsiz gero, pozoitsua. Sintesi organikoetan, desinfektatzaileak ekoizteko, flotazio-eragile gisa, intsektuak erakartzeko, plastikoak ekoizteko eta abarretarako erabiltzen da.

Kontzentrazio txikian, "arrain"-usaina du; kontzentrazio handian, berriz, amoniakoa gogorarazten du. Animalia eta landareen deskonposizioan sortzen da. Bera da, adibidez, arrain ustelaren usainaren sortzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vajra

thumb|200px|Urrezko vajra bat.
**Vajra** (devanagariz वज्र, txineraz 金剛 *jīngāng*, tibeteraz རྡོ་རྗེ། *dorje*, japonieraz *kongō*, 金剛) Mahayana budismoko sekta batzuen, Tibeteko budismoaren eta hinduismoaren tresna esoterikoa, punta bateko edo askotako txintxirrin baten antzekoa.

Hinduismoan, Indra jainkoaren arma da, espirituaren egonkortasunaren eta hautsezintasunaren ikurra. Errituetan, diamantearen edo oinaztargiaren sinbolo gisa, txilinarekin batera erabiltzen da gehienetan. Vajrayana eskolaren doktrinetan pertsonaren izatea ezin ezabatuzkoa dela adierazten du.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guido Adler

**Guido Adler** (Eibenschitz, Moravia, Austriar Inperioa, gaur egun Txekia, 1855eko azaroaren 1a - Viena, Austria, 1941eko otsailaren 15a) austriar musika-ikerlaria izan zen.

## Biografia 
Eduard Hanslicken ikaslea izan zen, eta haren lekua hartu zuen musikaren historia eta teoriaren irakasle gisa, Vienako Unibertsitatean (1898).

Austriako musikariei eta harmoniaren historiari buruzko zenbait azterketa argitaratu zituen. Horretaz gainera, *Denkmäler der Tonkunst in Österreich* (*Austriako musikak eman dituen lan nagusiak*) izeneko argitalpena zuzendu zuen.

## Erreferentziak
Bolero (balleta)

***Bolero*** Maurice Ravelen *Bolero* musikan oinarrituz egindako balleta da.

Parisen antzeztu zen lehen aldiz 1928an Bronislava Nijinskaiaren koreografiarekin.

Hemeretzi aldiz errepikatzen den dantza da. Melodia eta harmonia berdinak ditu denbora guztian, eta erritmoa danbor batek markatzen du etengabe. Aldaketa-elementu bakarra orkestrazioa da, gero eta joriagoa. Adierazgarria da Ravelek lan honetarako hasieran pentsatua zuen titulua: *Obsession d´un rythme*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlo Emilio Gadda

**Carlo Emilio Gadda** (Milan, Italia, 1893ko azaroaren 14a - Erroma, Italia, 1973ko maiatzaren 21a) italiar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
*La Madonna dei filosofi* (1931) liburuan, Milango burgesiaren ikuspegi barregarria eman zuen; *La Cognizione del dolore* obran (bukatu gabea, 1938-1941), berriz, burgesiaren eta faxismoaren arteko lotura salatu zuen. *Quel pasticciaccio brutto de Via Merulana* (1957) obrari esker lortu zuen arrakasta handiena: Erromako jendearen bizimoduaren deskribapen barregarria da.
## Erreferentziak
Edward Doisy

**Edward Adelbert Doisy** (Hume, Illinois, 1893ko azaroaren 13a - Saint Louis, Missouri, 1986ko urriaren 23a) Estatu Batuetako biokimikaria izan zen. Washingtongo (1919) eta San Luisko (1923) unibertsitateetako biokimika-irakaslea izan zen. Sexu-hormonez arduratu zen, Estatu Batuetako Edgar Allen biokimikariarekin. K bitamina bakartu zuen 1939an. Aurkikuntza hori dela eta, Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen 1943an, Henrik Carl Peter Dam biokimikari daniarrarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Castiglione

**Giuseppe Castiglione** (Milan, Italia, 1688ko uztailaren 19a - Pekin, Txina, 1766ko uztailaren 17a) margolaria eta misiolari jesuita izan zen. Txinan ibili zen misiolari, eta arkitekto eta pintore aritu zen han, hiru enperadorerekin (Kangxi, Yongzhen eta Kianlong). *Lang Shining* izengoitiaz izenpetzen zituen bere lanak. Txinako pinturaren teknika beretu zuen, Italiako pinturaren estiloa galdu gabe. Enperadorea eta haren inguruko erretratuak, ikuspegiak eta gertariak margotu zituen.

## Erreferentziak
Saccopteryx antioquensis

***Saccopteryx antioquensis*** Saccopteryx generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Saccopteryx antioquensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Laokoon

**Laokoon** (,  ahoskatua) Troiako Apoloren apaiza izan zen. Troiako gerran, grekoek egindako zurezko zaldi erraldoia ez zezatela hirian sartu aholkatu zien troiarrei. Atena jainkosak zigortu egin zuen horregatik, eta bi sugek hil zituzten bera eta bere bi semeak. Pasadizo hau Virgiliok agertu zuen Eneidan (II. liburua); orobat, ospe handia du gertaera hau bera irudikatzen duen eskulturak, Agesandro, Polidoro eta Atenodoro eskultoreek egina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orobanka

thumb||alt=|*Orobanche crenata*
**Orobanka** Orobankazeoen familiako hainbat landareren izena. Landare orobankazeo gehienak *Orobanche* generoan biltzen dira (150 espezie inguru dira). Orobankek sustrai labur sendoak, zurtoin zuzena, ezkata-itxurako hostoak eta mordoan antolatutako loreak dituzte. Mota gehienak bizkarroiak dira. Ezagunena *Orobanche crenata* da, ilarretan eta beste landare lekadun batzuetan kalte handia egiten duena. Ipar hemisferio epelean hazten dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yasuhiro Nakasone

**Yasuhiro Nakasone** (japonieraz: 中曽根 康弘 *Nakasone Yasuhiro*; Takasaki, 1918ko maiatzaren 27a - Tokio, 2019ko azaroaren 29a) japoniar abokatua eta politikaria izan zen. 1946an hasi zen politikan lanean, Alderdi Demokrataren barruan, baina, handik denbora gutxira, Alderdi Liberal Demokratan sartu zen. 1959tik aurrera, behin baino gehiagotan izan zen ministro. Zenkō Suzukiren gobernua bukatu ondoren (1982), Nakasone izendatu zuten haren lekua hartzeko, bai Alderdi Liberalaren agintaritzan eta bai Lehen Ministro karguan. 1987an utzi zuen kargua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bresse

**Bresse** Frantziako eskualde naturala eta antzinako probintzia da Auvernia-Rodano-Alpeak eta Borgoina-Franche-Comte eskualdeen lurrak hartzen dituena. Bertakoak *bressetarrak* dira. Bourg-en-Bresse da hiriburu historiakoa.

## Geografia 
Bressek 4.000 km2 inguruko hedadura du. Mendebaldean Saona ibaiak markatzen du muga eta iparraldean Doubs ibaia. Ekialdean Jurako lehen muinek mugatzen dute eta hegoaldean Dombes eskualdearekin egiten du muga.thumb|ezkerrera|none|alt=

## Historia 
Erdi Aroan Bresse Bage-ko jaunen esku egon zen 1272an, oinordekotza bat medio, Saboiako etxearen eskura pasatu zen arte. 

1601eko urtarrilaren 17an Saboiako Karlos Emanuel I.ak eta Frantziako eta Nafarroako errege Henrikek Lyongo tratatua sinatu zuten eta horren kontura Bresse, Bugey, Gexerria eta Valrommey Frantziako koroaren eskura pasa ziren eta Saluzzoko markeserria Saboiako etxearen eskura. 

## Ekonomia 
Industria- eta nekazaritza-jarduerak dira Bresseko ekonomiaren oinarriak, sektore honetakoak hain justu: industria agroalimentarioa, metalurgia, karrozeria, mekanika, garraioa eta osasuna.

Hegazti-hazkuntzak pisu handia du Bresseko ekonomian, 330 bat produktorek eta 1.200.000 hegazti urteko produkzioak adierazten duten bezala.

Lignito-meategiak ere badira.

## Hizkuntza 
Saboiako etxearen lurralde askotan bezala Bresseko hizkuntza nagusia frankoprobentzera izan da XX. mendearen erdi arte, 1970ko hamarkada arte hain justu. Harez gero, ordezkatze-prozesua gertatu da, hizkuntzaren transmisioa eten delako eta belaunaldi gazteenen artean oso gutxi dira hiztunak. Hortaz, frantsesa da eskualdeko ohiko hizkuntza.

## Kanpo estekak 
https://www.ecomuseebresse.fr/
## Erreferentziak
Franco Sacchetti

**Franco Sacchetti** (Florentzia edo Ragusa, Italia, 1330 edo 1335 &ndash; San Miniato, Florentziatik hurbil, Italia. 1400) italierazko idazlea izan zen. Merkatari-familia bateko semea zen, eta politikan parte hartu zuen. 1363an hasi zen idazten *Libre delle rime* («errimen liburua»), poesiez etengabe aberasten zuena. Bizitzaren azken urteetan, ipuin-bilduma bat argitaratu zuen, *Il libro delle trecento novelle* (1399, «hirurehun ipuinen liburua»). Berrehun eta hogeita hiru ipuin gorde dira.

File:Sacchetti, Franco – Il libro delle rime, 1936 – BEIC 1908259.pdf|*Il libro delle rime*
File:Sacchetti, Franco – La battaglia delle belle donne, 1938 – BEIC 1909374.pdf|*La battaglia delle belle donne*
File:Franco Sacchetti-Battaglia delle belle donne-Carabba-1917.png|*Battaglia delle belle donne*, Carabba, 1917

## Erreferentziak
David Teniers Gaztea

**David Teniers Gaztea** flandestar pintorea eta diseinatzailea izan zen (Anberes, 1610eko abenduaren 15a - Brusela, 1690eko apirilaren 25a). 1632-1633 bitartean maisu-maila lortu zuen Anberesen. 1651. urtean Bruselara joan zen, eta 1665. urtean Anberesko Akademiako zuzendari izendatu zuten. Bere garaiko gizarteko eszenak eta erretratuak pintatu zituen, baina magia eta sorginkeriari buruzko pinturengatik egin zen batez ere ezagun.

Flandriako genero-pinturaren eraberritzailetzat hartua da xehetasunekiko zuen kezkagatik eta kolorearen lanketa zainduagatik.

David Teniers Zaharraren semea zen eta haren ikasle izan zen, baina harremana izan zuen orobat Bruegel (haren alaba batekin ezkondu zen 1637an) eta Rubensekin. Hasierako lanetan generoko eszenak landu zituen, baina berehala hasi zen burgesen zein nekazarien bizitzako irudiak margotzen (*Ostatuko irudiak*, *Bost zentzuak*); aurrerago tabernetako eszenak margotu zituen batez ere, P. Brouwerren eraginpean, baina hark baino atseginagoak eta efektistagoak, ez hain patetikoak (*Karta jokalariak*, *Ostatuko Irudia*). Lan bikainenak, halere, 1640 eta 1650 bitarteko hamarraldian egin zituen.

Oro har, aurreko koadroetan baino kolore argiagoak erabili zituen orduko lanetan, zilar distirako kolore argitsuak hain zuzen, eta Rubensen eragina antzematen zaio zenbait lanetan. Garai hartako koadroetan irudi jendetsuak irudikatu ohi zituen landa-giroko paisaia zabaletan; oro har, pertsonaia maitagarriak, umoretsuak egiten zituen (*Herriko jaia*, 1646; Hermitage, San Petersburgo) eta paisaia xehetasun handiz landu ohi zuen. Aipagarriak dira, besteak beste, *Erromeria Anberes inguruan* (1643, National Gallery, Londres), *Artzainen etxola* (Corsini Galeria, Erroma) eta *Atseden hartzen landan* (Doria Pamphili Galeria, Erroma). Prozesioak agertzen dituzten hainbat koadro ere egin zituen garai hartan.

1647an Herbehereetako gobernariaren galeriaren arduradun izendatu zuten. Garai hartan margotu zuen Leopoldo Artxidukea Bruselako bere pinakotekaria (1647; Pradoko Museoa, Madril), eta mitologiari buruzko koadro ugari egin zituen. 1651n Bruselan finkatu zen eta lantegi garrantzitsua sortu zuen han, bere lankideen artean estilo berezi bat zabaldu zuena. Bruselako Arte Ederretako Akademiaren sortzaileetako bat izan zen (1663).
## Erreferentziak
Morgan Russell

**Morgan Russell** (New York, AEB, 1886ko urtarrilaren 25a - Filadelfia, AEB, 1953ko maiatzaren 29a) Estatu Batuetako margolaria izan zen. Frantzian bizi izan zen 1909-1946 urteetan eta Cézanne, Delaunay eta Kupka margolariek landu zuten inpresionismoa ezagutu zuen. *Sinkronismo* izeneko estiloa sortu zuen 1912-1913 urteetan Stanton Macdonald-Wright pintorearekin batera: *Synchromy to form: orange* (1914). 1916. urtetik aurrera erlijio gaietan oinarritutako koadroak pintatu zituen.

## Iruditegia 

Cosmic Synchrony.jpg|*Cosmic Synchromy* (1913–14). In the collection of the Munson-Williams-Proctor Arts Institute
Morgan Russell, 1913-14, Synchromy in Orange, To Form.jpg|Morgan Russell, 1913–14, *Synchromy in Orange, To Form*
Morgan-russell-letter-to-jean-lemoine.jpg|Handwritten letter from Morgan Russell to Jean Gabriel Lemoine, 1923

## Erreferentziak
Jakana hegoamerikar

**Jakana hegoamerikarra** (*Jacana jacana*) Charadriiformes ordenako eta jakanidoen familiako hegaztia da, 25 cm inguru luzea, Hego Ameriketako tropiko aldeko zingiretan bizi dena.

Luma beltzak ditu sabel-paparretan, lepoan eta buruan; bizkarrean berriz gaztaina kolorekoak eta hegoetan berde horixkak. Gandor gorri zapala du kopetan. Oso hatz luzeak ditu, eta haietaz baliatzen da uretako landare-hostoen gainean ibiltzeko. Landareak eta uretako intsektuak jaten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Usman dan Fodio

**Shaihu Usman dan Fodio** (; Maratta, Gobir, 1754 &ndash; Sokoto, Fulaniko erresuma, 1817) erlijio erreformatzailea, buruzagi politikoa eta Sokotoko Kalifa-herriaren sortzailea izan zen. 1801ean hausa sultanen aurkako gerra santuari ekin zion eta herrialdea islamera bihurtu zuen, hausa erresuma guztiak batuz. Ipar Nigerian erresuma teokratiko feudal bat sortu zuen. Erresuma honek emir herri autonomoak biltzen zituen, eta hegoaldera Niger haranetik harat hedatu zen.
## Erreferentziak
Saccopteryx canescens

***Saccopteryx canescens*** Saccopteryx generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Saccopteryx canescens'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ali Baba

**Ali Baba** ( ''*) *Mila gau eta bat gehiago* kontakizunetako historia bateko protagonista da, hain zuzen ere, *Ali Baba eta Berrogei Lapurrak* ipuinekoa. Ali Baba artisau pobreak, halabeharrez, berrogei lapurren haitzuloan sartzeko sekretua aurkitzen du. *Sesamo, zabal zaitez!'' esanez, atea irekitzen da, eta bertan pilatuta dagoen altxorretako parte batez jabetzen da Ali Baba. Gaiztaginen eskuetan jausirik, hil egin nahi dute, baina bera hil ordez, Murjane jopu asmotsuari esker, lapur guztiak hilko dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aristides

**Aristides** edo **Aristeides**, grezieraz Ἀριστείδης, *Zuzena* izengoitiaz ezaguna (K.a. 550 inguruan - 467 inguruan) Atenasko jeneral eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Maratongo garaipena (K.a. 490) lortu zuten hamar buruzagietako bat izan zen. Temistokles aurkariak erbesteratu ondoren (K.a. 482), persiarren inbasiokoan (K.a. 480) deitu zioten berriro eta haiei nagusitzea lortu zuen (Salamina, K.a. 480 eta Plateas, K.a. 479). Harrez geroztik, Delosko Konfederakundea sortzen hartu zuen parte.

## Erreferentziak
Buganda

**Buganda** Ugandako eskualdea da, Victoria aintziraren iparraldean. Eskualde honetan Masaka, Mengo eta Mubende basamortuak daude. 61.609 km² eta 2.667.332 biztanle. Eskualdeko hiririk garrantzitsuena Kampala da. Oso erreinu ahaltsua izan zen XVIII. mendean. 1900. urtean, Erresuma Batuaren protektoratua bihurtu zen.

Ugandak 1962an askatasuna lortu zuenean Bugandak nolabaiteko autonomia izan bazuen ere, ezabatua izan zen 1967an, 1993an berrezarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aszetismo

[thumb|Gaur egun [Opus Deik erabiltzen duen zilizioa.]]
**Aszetismoa** edo **aszesia** bertutea lortu ahal izateko bete beharreko lege-bilduma da, bizitzari eta moralari dagokiona. Materiazkoak diren ondasunei uko egitea eta gorputzaren grinak menderatzea da aszesia. Hasiera batean, Antzinako Greziako kirolarien prestakuntzari deitzen zitzaion aszesia. Kristau garaian, moralean maila gorena iritsi nahi zuenarentzat eta Jainkoa eta erlijioa ondo ezagutu nahi zituenarentzat ere landu beharreko bidetzat hartu zuten.

Aszetismoaren praktikak, dena den, askoz lehenagotik ezagunak ziren Ekialdean. Aszetismoa, pixkanaka, zabalduz joan zen, eta budismoan, islamean eta kristautasunean txertatu zen, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aszetismoa, Gizapedian.
Pulkeria

**Aelia Pulkeria** (Konstantinopla, 399 - Konstantinopla, 453) Ekialdeko Erromatar Inperioko enperadorea izan zen, Eliza Katolikoak santu bihurtu zutena.

## Biografia 
Arkadioren alaba zaharrena zen. Erreginorde izan zen, anaia Teodosio adinez nagusi izan arte (414-416). Teodosio aginpidean egon zen garaian, eragin handia izan zuen anaiarengan. Hura hil ondoren, Pulkeria Martziano jeneralarekin ezkondu zen, eta enperadore izendatu zuten Martziano. Bizitza aszetikoa izan zuen, eta gogor esetsi zien heretikoei.
## Erreferentziak
Burakumin

[thumb||alt=|[Jiichirō Matsumoto (1887–1966), burakumimen diskriminazioaren aurka borrokatu zen politikari burakumina]]
**Burakumin** (, literalki *herriko jendea*) Japoniako gutxiengo bati ematen zaion izena da. Gizarte-kastarik apalena osatzen dute. Nahiz eta kasta-sistema ofizialki 1871n kendu, *burakumin* asko ghetto gisako herrietan bizi dira Japonia osoan, mendebaldean gehienbat. Gaizkien ordainduta dauden lanetan dihardute gehienek. Edozein pertsona *burakumin* dela jakitea aski da, normalean, *burakumin* ez den batekin harremanik ezin izan dezan. Erroldarik ez badago ere, milioi bat eta hiru milioi bitarte direla uste da. Hizkuntzaz, arrazaz eta etniaz gainerako japoniarrak bezalakoak dira, hau da, fisikoki ez dira desberdinak.

Jatorria XVII. mendean, Torugawa aroan, ezarri zen bost mailako kasta-sisteman du oinarria. Samuraiak ziren kasta gorena, eta burakuminak kastarik apalena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Corvalán

**Luis Alberto Corvalán Lepe** (Puerto Montt, 1916ko irailaren 14a - Santiago, 2010eko uztailaren 21a) txiletar politikaria izan zen.

Txileko Alderdi Komunistako kide egin zen 1932an, eta kazetaritzan jardun zuen. 1958an, alderdiko idazkari nagusi hautatu zuten. 1973an, ­Pinochet jeneralak gidatutako estatu kolpearen ondoren, atxilotu eta kontzentrazio-esparru batera eraman zuten. 1976an, Sobietar Batasuneko disidente politiko baten truke askatu zuten. 1988an itzuli zen Txilera, militarrek agintea utzi zutenean.

## Erreferentziak
Frine

**Frine** (, *Phrunê*; Antzinako Grezia, n jaioa), greziar hetaira (*gortesaua*) izan zen.

## Biografia 
Tespiasen (Beozia) jaio zen. Atenasko hetaira aberats ospetsuena izan zen. Praxitelesen maitalea izan zen; Afroditaren irudiak egiteko Frine izan omen zuen hark eredu.

Elezaharrak dioenez, Eleusiko misterioei laido egin ziela eta, auzitara eraman zuten; bere abokatuak, Hiperidesek, epaileen aurrean Frine biluztu zuen eta hori nahikoa izan zuen Frinek aske gelditzeko.

## Erreferentziak
Saccopteryx gymnura

***Saccopteryx gymnura*** Saccopteryx generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Saccopteryx gymnura'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Vítězslav Nezval

**Vítězslav Nezval** (Biskupovice, Moravia, 1900eko maiatzaren 26a - Praga, Txekoslovakia, 1958ko apirilaren 6a) txekiar olerkaria izan zen.

## Biografia 
Hasieran, inpresionismoaren jarraitzaile izan zen (*Zubia*, 1922; *Pantomima*, 1924), eta, gero, surrealismoarena (*Gaueko olerkiak*, 1930; *Agurra eta zapia*, 1934). 1936tik aurrera, mugimendu hori alde batera utzi, eta errealismo soziala landu zuen (*Stalin*, 1949; *Bakearen kanta*, 1950).

Hitz lauz idatziak: *Marat jauna* (1932) eta *Zorionaren katea* (1936), besteak beste.

## Erreferentziak
Sabino Goikoetxea

**Sabino Goikoetxea Etxebarria** (Bermeo, 1826ko abenduaren 31 &ndash; Bilbo, 1901eko urtarrilaren 15a) (izengoitia: ***Argos***) bizkaitar arkitektoa eta idazlea izan zen. Ezagunagoa izan zen literatura-lanengatik, arkitektura-obrengatik baino: *Ellos y nosotros* (1867; Lehen Karlistadari buruzkoa), *Pasavolantes* (1883), *Otros pasavolantes* (1889) eta *Ultimos pasavolantes* (1895, Bilboko gizartearen ohiturei buruzkoak). *El Nervión* Bilboko egunkaria sortu zuen. Bilboko burdinbide-konpainiako zuzendaria izan zen. Bere arkitektura-lanen artean Vista Alegre zezen plaza eta Foruen zubia (1874ko Bilboko setioan suntsitua) nabarmendu daitezke. Bilbo Zaharreko Gaztetxea izan zenaren eraikinaren egilea ere bada.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bacigalupe, Carlos: "Un personaje excepcional llamado Sabino de Goicoechea", *Bilbao*, 2014.
Gneo Kornelio Eszipion Burusoila

thumb|260px|Eszipion familiaren genealogia

**Gneo Kornelio Eszipion** —latinez *Gnaeus Cornelius Scipio*—, goitizenez ***Burusoila*** —latinez, *Calvus*—, (K.a. 211n Betis ibaiaren ibilguaren goialdean hila) erromatar patrizioa, jenerala eta politikaria izan zen, Luzio Kornelio Eszipionen semea. Bere osaba Gneo Kornelio Eszipion *Asina* (*Astoa*) izenkidetik bereizteko jarri zioten *Burusoil* goitizena.

Galia Alpeen Haraindikoan gudukatu ondoren, Hispaniara joan zen kontsulorde, Hanibalentzat Italiara laguntzak bidal zitzaten eragoztearren. Hispanian, Hanon garaitu eta Erromara bidali zuen preso. Tarragona beretu zuen. Kartagotarren aurkako borrokan hil zen, anaiekin batera.

## Erreferentziak
Jose Ganboa

**Jose Ganboa** (Gipuzkoa, XIX. mendea &ndash; XX. mendea) euskal antzerkigile, olerkari eta idazlea izan zen. Donostiako *Euskal-Erria* aldizkarian eman zituen argitara bere lan aipagarrienak, 1896-1914 bitartean. *Mariya*, ekitaldi bakarreko komedia, saritu zioten 1898. urtean, Zumarragako euskal jaietan. Harenak dira, halaber, *Aitona... Aitona* antzerki-lana (1902), *Txardiñak* bakarrizketa (1903), *Krispiña ta Krispin* elkarrizketa eta *Mikelatxo* bakarrizketa (1915).

## Erreferentziak
Javier María Hernández Arsuaga

**Javier María Hernández Arsuaga** (Donostia, Gipuzkoa, 1940ko martxoaren 6a -) gipuzkoar txistularia eta musikagilea da.

## Biografia 
Donostiako Musika Kontserbatorioko Txistu irakasle izana. Andoaingo Txistu Eskolan dihardu azken urteotan, baita herriko txistulari-taldearen zuzendari-lanetan ere.

Zortzikoak, arin-arinak eta biribilketak ondu ditu txistu-bandarako.

Obra nagusiak: *Gora ezazute, Jauna*, *Goizueta*, *Aldapeko*, *Aizkorrin´n Goizaldea* eta *Minueto en do* (harizko orkestrarako obra).

## Erreferentziak
Jauretxe apaiza

**Jauretxe apaiza** (XIX. mendea) Ipar Euskal Herriko euskal idazlea izan zen.

## Biografia 
Haren euskarazko obrak dira: *Andre dena Mariaren botherea, edo Salve Regina* (1854), *Meditazioneac urtheco ebangelioen gainean* (1840), eta *San Joseperen ilhabetea edo martchoa conxegratua San Josepe Patriarkha loriosari* (1872). *Ineffabilis* bulda itzuli zuen: *Guthun Apostolikoa, Pio, Jainkoaren lethartaz, Gure aita saindu, izenaz bederatzigarrena denak egina* (1864, Baiona).

## Erreferentziak
Makrobiotika

thumb||alt=|Ying-yang-aren sinboloa
**Makrobiotika** yin eta yang izeneko printzipioan oinarritutako elikatu eta bizitzeko modu bat da. **Elikadura makrobiotikoan** yin eta yang elikagaiak bereizten dira eta horien arteko oreka bilatu behar da ongizatea eskuratzeko. Bereziki, zerealak eta horien artean arroza lehenesten dituen elikadura da, orekarako beste barazki eta labore naturalak erabiliz. Aldi berean, tratamendu kimikorik gabe hazitako eta ahalik eta prozesu industrialik gabeko elikagaiak gomendatzen ditu. Makrobiotika George Oshawa japoniarrak (1893-1966) landu, aurkeztu eta eman zuen aditzera. Geroztik, minbiziaren eta beste gaixotasun larrien aurkako terapia moduan proposatu da. Beste batzuen arabera, ordea, makrobiotikan oinarritutako dieta bat jarraitzeak oinarrziko mantenugaien eskasia ekar dezake eta gaixotasunak sendatu edo arintzeko baliorik ez duela baieztatu dute.

## Kanpo estekak
Jose Maritorena

**Jose Maritorena Ezurmendi** (Amaiur, 1882ko urtarrilaren 24a - Amaiur, 1953ko martxoaren 27a) nafar bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Gurasoak José María etxalartarra eta Juana Francisca amaiurtarra zituen.

Mixel Dargaitzekin ibiltzen zen bertsotan. Bi bertso-sail gordetzen dira Maritorenak jarriak: *Nere maitiarentzat* eta *Landibartarren bide berria*, Antonio Zavalak bildu eta *Bidasoa aldeko bost bertsolari* (1970) izeneko liburuan argitaratu zituenak. Bestalde, Aita Donostiak jaso zizkion ipuin zaharrak eta Jorge de Riezuk argitaratu zituen *Príncipe de Viana* agerkarian, 1967an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mixel Dargaitz

## Kanpo loturak 
* Joxe Maritorena, Bertsolaritzaren datu-basea, bdb.bertsozale.eus
Masokismo

**Masokismo**a oinazea edo mina pairatzean sexu-atsegina hartzen duenaren jokaera, hau da, sexu-atsegina lortzeko kalte fisikoak edo moralak jasateko beharra ezaugarri duen joera.

Sadismoari kontrajartzen zaio, baina, kasu askotan, batera agertzen dira masokismoa eta sadismoa; kaltea jasanez atsegin hartzeaz gainera, besteei kalte eginez eta haien gaineko nagusitasunaz ere atsegin hartzen dute sadomasokistek.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugenio Urrotz

**Eugenio Urrotz Erro** (Tolosa, 1883 &ndash; Etxebarri, 1937) Gipuzkoako elizgizon eta idazlea izan zen. Gasteizen eta Erroman egin zituen Elizako ikasketak. 1907an apaiztu zen, eta Lizarran, Albizturren eta Eibarren egon zen apaiz. *Euskal-Erria*, *Euskeraren Alde* eta *Euskal Esnalea* agerkarietan argitaratu zituen lan aipagarrienak. Urrotzenak dira *Sinismena eta euskara* olerkia (1907) eta ''Gipuzkoa'ko Azalben laburra'', Gipuzkoako geografiari buruzko obra (1913).

## Erreferentziak
Nycteris aurita

***Nycteris aurita*** Nycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Nycteridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nycteridae

## Kanpo estekak 
* 'Nycteris aurita'ri buruzko informazioa Animalia datubasean
Nabateo

thumb||alt=|Petra hiriaren sarbidea
**Nabateoak** (arabieraz: الأنباط‎ al-ʾAnbāṭ), antzina Itsaso Hilaren inguruan bizi zen herri arabiar bateko kidea. Nabateoek monarkia indartsu bat sortu zuten; Petra hiria izan zen nabateoen erreinuaren hiriburua. K.a. II. eta K.a. I. mendeetan lortu zuten maila gorena, Petra garrantzi handiko hiria baitzen zetaren bidean. Nabateoen ekonomia-jarduera nagusia merkataritza zen. Trajano Erromako enperadorea zenean, Nabatea Erromaren mende geratu ziren, K.a. 106. urtean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nakhitxevan

**Nakhitxevango Errepublika Autonomoa** () Azerbaijango barrendegia da, Transkaukasia hegoaldean, Irango eta Armeniako mugaren ondoan kokatua. 5.500 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 296.000 biztanle ditu. Hiriburua, Nakhitxevan hiria da.

## Geografia 
Nakhitxevango lurraldea menditsua da mendebaldean, eta lauagoa sortaldean, Kaspiar Itsasorantz jaisten den heinean.

## Ekonomia 
Nekazaritza (kotoia, tabakoa), abere-hazkuntza eta meatzaritza (beruna, gatza, zinka eta sufrea) dira Nakhitxevango ekonomia-jarduera nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gottlieb Konrad Pfeffel

**Gottlieb Konrad Pfeffel** (Colmar, Alsazia, 1736ko ekainaren 28a - 1809ko maiatzaren 1a) alemanezko idazlea izan zen. 1757an itsu geratu ondoren, literatura-lanetan eta taktika militarrak ikertzen jardun zuen. 1773an, Luis XV.a Frantziakoaren baimenaz, akademia militar bat sortu zuen Colmarren, Errege Akademietan onartzen ez ziren gazte protestanteak hara joan zitezen.

*Fabeln* alegia bilduma idatzi zuen 1783an (1825ean argitaratu zen). Alegia haietako asko herrian errotu dira.

## Erreferentziak
Recklinghausen

**Recklinghausen** Alemaniako mendebaleko hiria da, Ipar Renania-Westfaliako estatuan, Ruhr ibaiaren ertzean, Rhin-Herne ubidearen ondoan, Gelsenkirchen hiriaren ipar-ekialdean. 117.600 biztanle. Ikatz-arro garrantzitsuan dago eta industria (metalurgia, kimika industria, ehungintza) da ekonomia-jarduera nagusia. Aipagarriak dira XIII. mendeko San Pedro eliza, Engelsburg dukearen egoitza (1702) eta Erdi Aroko gotorlekuaren hondakinak.

## Erreferentziak 
## Demografia 
## Kanpo estekak
Eldar Riazanov

**Eldar Aleksandrovitx Riazanov** (Samara Kuibitxev, Sobietar Batasuna, 1927ko azaroaren 18a - Mosku, 2015eko azaroaren 30a) zinemagile sobietarra izan zen.

## Biografia 
Dokumentaletan trebatu zen, eta *Inauteri gaua* (1956, *Karnavalnaia notx*) filmatzeko kontratatu zuen Mosfilm-ek.

Ohitura-komediak ere egin zituen: *Helbiderik gabeko neska *(1957, *Devuxka bez adresa*) eta *Kontuz! automobila* (1966, *Beregis avtomobilia*).

Beste film batzuk, berriz, sakonagoak, tonu latzagokoak, dira: *Bulego nobela* (1977, *Sluzhebny roman*) eta *Birentzako gela* (1982, *Vogzal dlja dvoikh*).

## Erreferentziak
Samaria (antzinako hiria)

**Samaria** (arabieraz: السامرة, *as-Samira*; hebreeraz: שומרון, *Shomron*) Palestinako erdialdeko antzinako hiria da, muino baten gainean dagoena, Garizim eta Ebal mendien arteko igarobidean. K.a. 880. urtean sortu zen hiria, Omrik Israelgo iparraldeko hiriburu bihurtu zuenean. Hiriburua izan zen, harik eta asiriarrek K.a. 722. urtean suntsitu zuten arte. K.a. 37-4 urteetan Herodes Handiak hiria berriro eraiki zuen, eta gotorleku eta tenplu ikusgarriz hornitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adam Schall von Bell

**Johann Adam Schall von Bell** (; Kolonia, 1592ko maiatzaren 1a - Pekin, 1666ko abuztuaren 15a) alemaniar misiolari katoliko eta astronomoa izan zen. Jesusen Konpainian sartu zen, eta Txinara joan zen misiolari (1638-1661). Katolizismoa eta zientzia modernoak hedatzeko ahaleginak egin zituen lurralde hartan. Matematikari eta astronomiari buruzko lanak argitaratzeaz gainera, entziklopedia handi bat idatzi zuen txineraz: *Astronomiari eta egutegiari buruzko gidaliburua Sartaldeko metodo berriei jarraituz* (1645).

## Erreferentziak
Tomsk

**Tomsk** () Errusiako hiria da, erresumaren erdialdean dagoen Tomsk oblastaren hiriburua. Mendebaldeko Siberian dago, Tom ibaiaren eskuineko ertzean, Moskutik 2.880 km ekialdera eta Novosibirsketik 223 km ipar-ekialdera. 2010ean 524.669 biztanle zituen.

Bertan sortu zuten Siberiako lehen unibertsitatea, 1888an.

## Ekonomia 
Industria (altzairugintza, tresneria mekanikoa eta elektrikoa, kimika-industria, zurgintza, janari-industria) da ekonomia-jarduera nagusia. Ikerketa atomikoetarako gune bat dago.

## Klima 
Tomskek klima kontinental hezea du, *Dfb* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Links 
* Подробная карта Томской области
* Сайт города Томска

## Kanpo estekak
Nycteris grandis

***Nycteris grandis*** Nycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Nycteridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nycteridae

## Kanpo estekak 
* 'Nycteris grandis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean