Albert Einstein

**Albert Einstein** (Ulm, Baden-Württemberg, Alemania, 1879ko martxoaren 14a - Princeton, New Jersey, AEB, 1955eko apirilaren 18a) alemaniar-suitzar-estatubatuar fisikari eta matematikari nabari bat izan zen, inoizko zientzialari handienetariko bat. Fisikaren alorrean bezain sakona izan ez bada ere, filosofian ere eragin handia izan du: alde batetik, Kantek denborari eta espazioari buruz zituen iritziak zalantzan jarri zituen; bestetik, jakintzen arloan egiten diren lorpenak behin betikoak ez direla, aldiz jakindakoaren antolaketa berria etengabe egin behar dela erakutsi zuen.

1905ean erlatibitatearen teoria berezia argitaratu zuen eta 1915ean, erlatibitatearen teoria orokorra. Bi teoriek fisikan berebiziko iraultza ekarri zuten, newtondar mekanika hautsi baitzuten; Einsteinek ordura arteko espazio eta denboraren kontzeptuak guztiz berritu zituen. 1921. urtean, Fisikako Nobel Saria jaso zuen, baina ez haren ekarpen nagusiagatik, teoria kuantikoa garatzeko ezinbestekoa izango zen efektu fotoelektrikoa esplikatzeagatik baizik.

## Bizitza eta ibilbidea 
### Gaztaroa eta hezkuntza 
Albert Einstein Ulm-en jaio zen, Alemaniar Inperioko Württemberg-en, 1879ko martxoaren 14an. Bere gurasoak Hermann Einstein, saltzailea eta ingeniaria, eta Pauline Koch izan ziren. 1880an familia Munichera joan zen bizitzera, eta Einsteinen aitak eta bere osaba Jakobek Elektrotechnische Fabrik J. Einstein & Cie enpresa sortu zuten, korronte zuzenean oinarritutako ekipamendu elektrikoak fabrikatzen zituena.
thumb|Albert Einstein 1893an (14 urte)
Einsteindarrak Ashkenazi judu ez praktikanteak ziren, eta Albert bost urtetik aurrera Municheko oinarrizko eskola katolikora joan zen, hiru urtez. Zortzi urte zituela, Luitpold Gimnasiora (gaur egun Albert Einstein Gimnasioa izenarekin ezagutzen da), lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak burutu zituen, zazpi urte beranduago Alemaniar Inperioa utzi zuten arte.

1894an, Hermannen eta Jakoben enpresak Municheko hiria argiztapen elektrikoz hornitzeko lehiaketa galdu zuten, finantziazioa falta zitzaielako beren ekipamendua korronte zuzeneko (DC) estandarretik eraginkorragoa zen korronte alternora (AC) bihurtzeko. Lehia galtzeak Municheko fabrika saltzea behartu zuten. Negozio bila, Einstein familia Italiara joan zen bizitzera, lehenik Milanera eta hilabete batzuk geroago Paviara. Familia Paviara aldatu zenean Einsteinek 15 urte zituen,eta Munichen jarraitu zuen Luitpold Gimnasioan ikasketak bukatzeko. Aitak ingeniaritza elektrikoa ikastea nahi zuen, baina Einsteinek agintariekin talka egin zuen, eta eskolaren erregimen eta irakasteko metodoaren aurka egin zuen. Gerora idatzi zuen ikasteko espiritua eta pentsamendu sortzailea galdua zela, buruz ikastea behartzen zituztelako. 1894ko abenduaren amaieran, Italiara bidaiatu zuen familiarekin bat egiteko Pavian, ikastetxean mediku baten agiri bat erabilita uzten joateko. Italian egon zen bitartean, saiakera labur bat idatzi zuen "Ether eremuaren ikerketa eremu magnetikoan" izenburuarekin.

Einstein txikitatik beti nabarmendu zen matematikan eta fisikan, matematikako mailara ikaskideek baino askoz azkarrago iritsiz. Hamabi urteko Einsteinek uda bakar batean aljebra eta geometria euklidearra bere kasa ikasi zituen. Halaber, Einsteinek 12 urte zituela Pitagorasen teoremaren jatorrizko froga berez aurkitu zuen. Familiako tutorea zen Max Talmudek esan zuen: ”*12 urteko Einsteini geometria testuliburua eman ondoren, denbora gutxian liburu osoa landu zuen. Gero, goi-mailako matematiketara dedikatu zen ... Laster bere talentu matematikoa hain altua zenez, ezin nion jarraitu*". Geometria eta aljebrarako zuen zaletasunak hamabi urte zituela sinetsita zegoen natura "egitura matematikoa" dela ulertu zitekeela. Einstein 12 urterekin hasi zen bere kasa kalkulua ikasten, eta 14 urte zituenean "kalkulu integral eta diferentzialak" menderatu zituen.

13 urterekin, filosofia (eta musika) serioago interesatu zitzaionean, Einsteinek Kanteren Arrazoimen Hutsaren Kritika irakurri zuen, eta Kant bere filosofo gogokoena bihurtu zen, bere tutorea: "*Garai hartan oraindik mutikoa zela, hamahiru urte baino ez zituen, Kanten lana garbia zen berarentzat, nahiz eta jende arruntarentzat ulertezina izan*".

1895ean, 16 urte zituela, Einstein-ek Zürich-eko Suitzako Eskola Politekniko Federalerako (gero Eidgenössische Technische Hochschule, ETH) sarrera azterketak egin zituen. Ez zuen azterketaren zati orokorrean eskatutako estandarra lortu, baina fisika eta matematikako aparteko kalifikazioak lortu zituen. Eskola politeknikoko nagusiaren aholkua jarraituz, Argoviako (Suitza) kantonamenduko Aarau ikastetxera joan zen, eta 1895-1896 urteetan, bigarren hezkuntzako ikasketak burutu zituen. Jost Winteler irakaslearen familian hartu zuen ostatu, eta Marie bere alabaz maitemindu zen. Handik denbora batera, Alberten arreba Maja, Wintelerren Paul semearekin ezkondu zen. 1896ko urtarrilean, aitaren oniritziarekin Einsteinek Württembergeko Alemaniako Erresumako herritartasuna utzi zuen, soldadutza ekiditeko. 1896ko irailean, Suitzako selektibitatea gainditu zuen batezbesteko nota onekin, fisikako eta matematikako irakasgaietan goieneko 6koa lortuz, 1 eta 6ko eskalan. 17 urterekin Züricheko politeknikoan matrikulatu zen, matematika eta fisika ikasteko lau urteko diplomaturan. Marie Winteler, urte bete zaharragoa zelarik, Suitzako Olsbergera joan zen bizitzera, irakasle postu batera. Esan izan da Marić Einsteinekin lankidetzan aritu zela 1905eko artikulu ospetsuetan, Annus Mirabiliseko artikuluak izenarekin ezagutzen direnak, baina gaia aztertu duten fisikako historialariek ez dute inolako frogarik aurkitzen ekarpen garrantzitsurik egin zuela esateko.

### Ezkontzak eta seme-alabak 
Einstein eta Mileva Marić-en arteko korrespondentzia goiztiarra aurkitu eta argitaratu zuten 1987an. Bikoteak "Lieserl" izeneko alaba bat izan zuen, 1902ko hasieran jaioa, Marić bere gurasoekin batera zegoen Novi Sad-en. Marić Suitzara ume barik itzuli zen, zeinen benetako izena eta patua ez dira ezagutzen. Einsteinen 1903ko iraileko gutunaren edukiak iradokitzen zuen neskatoa adopzioari utzi zuela, edo eskarlatinaz haurtzaroan hil zela.
thumb|Albert eta Mileva Einstein, 1912an
Einstein eta Marić 1903ko urtarrilean ezkondu ziren. 1904ko maiatzean, Hans Albert semea izan zuten Bernan (Suitzan), eta bigarren semea Eduard Zürichen jaio zen 1910eko uztailean. Bikotea Berlinera joan zen 1914ko apirilean, baina Marić Zürichera itzuli zen beren semeekin, Einsteinen erakarpen erromantiko nagusia Elsa lehengusina zela jakin zuenean. 1919ko otsailean dibortziatu ziren, bost urtez bananduta bizi ondoren. Eduardek 20 urterekin depresioak izan zituen, eta eskizofrenia zuela diagnostikatu zioten. Amak zaindu zuen, eta asiloetan ere sartu zuten zenbait alditan. Azkenean, Marić hil ondoren betiko geratu zen asiloan.

2015ean agerian jarri ziren eskutitzetan, Einsteinek Marie Winteler lehen maitasunari ezkontzaz eta beretzat zituen barne sentimenduaz idatzi zion. 1910ean honakoa idatzi zion, bere emaztea bigarren semearen haurdun zegoela: "*Zurekin pentsatzen dut bihotzez maiteminduta minutu guztietan, eta zorigaiztokoa naiz soilik gizon bat egon daitekeen bezala*". "Erratutako maitasuna" eta "galdutako bizitza" aipatzen zituen Marierekiko maitasuna kontutan hartuz.

Einstein Elsa Löwenthalekin ezkondu zen 1919an, 1912az geroztik harremana izan ondoren. Amaren aldetik lehen lehengusina zen, eta aitaren aldetik bigarren lehengusina. Estatu Batuetara emigratu zuten 1933an. Elsari bihotzeko eta giltzurruneko arazoak diagnostikatu zizkioten 1935ean, eta 1936ko abenduan zendu zen.

### Adiskideak 
Einsteinen lagun ezagunen artean honakoak zeuden: Michele Besso, Paul Ehrenfest, Marcel Grossmann, János Plesch, Daniel Q. Posin, Maurice Solovine eta Stephen Wise.

### Patenteen bulegoa 
1900. urtean graduatu ondoren, Einsteinek ia bi urte frustragarri eman zituen irakasle lanpostu baten bila. Suitzako herritartasuna eskuratu zuen 1901eko otsailean,  aztertzaile laguntzaile bezala.

Einsteinek patente ezberdinen eskaerak ebaluatzen zituen, hala nola legarren sailkatzaile bat eta idazmakina elektromekanikoa. 1903an Suitzako Patenteen Bulegoko kargua iraunkorra bihurtu zen, nahiz promozionatu gabe egon, "makinen teknologia erabat menperatu" arte.

Patenteen bulegoan egin zuen lan gehiena seinale elektrikoen transmisioari eta denboraren sinkronizazio elektriko-mekanikoari buruzkoa zen. Bi arazo tekniko horiek azkenean Einsteinen pentsamendu esperimentuetan nabarmen agertzen dira, argiaren izaerari eta bere ondorio erradikaletara eraman zituen espazioaren eta denboraren arteko oinarrizko loturetan.
thumb|Olympia Academiako sortzaileak: Conrad Habicht, Maurice Solovine and Einstein, 1902an.
Bernan ezagutu zituen lagun batzuekin, Einsteinek eztabaida talde txiki bat sortu zuen 1902an. "*The Olympia Academy*" izen burlatia jarri zioten, eta zientzia zein filosofiaz eztabaidatzeko aldizka elkartzen ziren. Irakurgaiak Henri Poincaré, Ernst Mach eta David Humeren lanak zituzten irakurgaien artean, eta horiek eragina izan zuten bere ikuspegi zientifiko eta filosofikoan.

### Lehen artikulu zientifikoak 
1900. urtean, Einsteinen "*Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen*" ("Kapilaritatearen fenomenoaren ondorioak") “*Annalen der Physik*” aldizkarian argitaratu zen. 1905eko apirilaren 30ean, Einsteinek tesia burutu zuen Fisika Esperimentaleko irakaslea zen Alfred Kleinerekin aholkulari bezala zuela. Ondorioz, Einsteinek Züricheko Unibertsitateko doktore titulua lortu zuen, “*Neurri Molekularren Zehaztapen Berria*” ikerkuntzari esker.

Urte hari, Einsteinek 26 zituela, *annus mirabilis* („urte harrigarria“) deitu izan zaio. Lau lan berri argitaratu zituen: efektu fotoelektrikoari buruz, Browndar higidurari, erlatibitate bereziari, eta masaren eta energiaren baliokidetasunari, mundu akademikoan entzutetsuak bilakatu zirenak.

### Karrera akademikoa 
1908rako, zientzialari garrantzitsu bezala zegoen onartua, eta Bernako Unibertsitateko irakasle izendatu zuten. Hurrengo urtean, Züricheko Unibertsitatean elektrodinamikaren eta erlatibitatearen printzipioari buruzko hitzaldi bat eman ondoren, Alfred Kleinerrek gomendatu egin zuen, fakultatean fisika teorikoan katedra berri bat sortzeko. 1909an Einstein katedradun elkartua izendatu zuten.

Katedradun oso Pragako Charles-Ferdinand Unibertsitatean bilakatu zen 1911ko apirilean, eta horretarako Austria-Hungariako Inperioan herritartasuna onartu zuen. Pragako egonaldian, 11 lan zientifiko idatzi zituen, horietako bost erradiazioaren matematika eta solidoen teoria kuantikoei buruz. 1912ko uztailean Züricheko bere alma materrera itzuli zen. 1912tik 1914ra arte, fisika teorikoko katedraduna izan zen ETH Zürichen, eta bertan mekanika analitikoa eta termodinamika irakatsi zituen. Orduan zenbait arlo ikertu zituen, esaterako etengabeko mekanika, beroaren teoria molekularra eta grabitatearen arazoa. Azken honetan, matematikaria eta adiskidea zen Marcel Grossmannekin lan egin zuen.

1913ko uztailean, Berlinen zegoen Zientzien Prusiar Akademian kide izateko bozkatu zuten. Hurrengo astean Max Planck eta Walter Nernst Zürichen bisitatu zuten, akademian sartzeko konbentzitzeko, eta gainera, laster ezarriko zen Fisikako Kaiser Wilhelm Institutuko zuzendari kargua eskaini zioten. (akademiako bazkide izateak soldata eta Berlingo Humboldt Unibertsitatean irakaslea izatea zekarren, klaseak emateko betebeharrik gabe). Uztailaren 24an ofizialki aukeratua izan zen akademian, eta hurrengo urtean Alemaniako Inperiora aldatzea onartu zuen.

Berlinera bizitzera joateko erabakian, halaber, Elsa lehengusuaren ondoan bizitzeko aukera ematen ziola zegoen,  berarekin harreman erromantikoa garatu zuenez. 1914ko apirilean akademian eta Berlingo Unibertsitatean  sartu zen. Urte hartan Lehen Mundu Gerra piztu zenean, Kaiser Wilhelm Physics Instituteko egitasmoak bertan behera geratu ziren. Institutua berriro 1917ko urrian zabaldu zen, Einstein zuzendari bezala zegoela. 1916an, Einstein Alemaniako Elkarte Fisikoko lehendakari aukeratu zuten (1916-1918).

Einstein-ek 1911n egin zituen kalkuluak oinarritzat hartuta, bere erlatibitate orokorraren teoria berriari buruz, beste izar batzuetako argia eguzkiaren grabitatearen arabera okertu beharko litzatekeela artikulua idatzi zuen. Iragarpen hori Sir Arthur Eddingtonek baieztatu zuen 1919ko maiatzaren 29an izan zen eguzki eklipsean. Behaketa horiek nazioarteko komunikabideetan argitaratu ziren, Einstein mundu osoan ospetsu bihurtuz. 1919ko azaroan 7an, *The Times* egunkari britainiar nagusiak izenburu bat inprimatu zuen: „Iraultza zientzian – Unibertsoaren teoria berria – Ideia newtoniarrak gaitzetsita“ ("*Revolution in Science – New Theory of the University – Newtonian Ideas Overthrown*").

1920an, Errege Herbehereetako Artee eta Zientzien Akademiako atzerriko kidea bihurtu zen. 1922an, Fisikako Nobel saria man zioten “Fisika teorikoari eskaini zion zerbitzuengatik, batez ere efektu fotoelektrikoaren legearen aurkikuntzagatik". Erlatibitatearen teoria orokorra zertxobait eztabaidagarria zen oraindik, eta aipamenak ez du aipatutako lan fotoelektrikoa *azalpen* bezala hartzen, *legearen aurkikuntza* gisa baizik. Fotoien ideia kanpoan geratzen zen, eta onarpen unibertsala soilik 1924an lortu zuen, SN Bose-k Planck espektroaren deribazioa agertu zuenean. Einstein Errege Elkartearen (Royal Society ForMemRS) atzerriko kide aukeratu zuten 1921ean, eta baita Copley domina jaso zuen bertan 1925ean.

### 1921–1922: Atzerrira egindako bidaiak 
Einstein New Yorkera lehenengo aldiz 1921eko apirilean joan zen, eta bertan John Francis Hylan alkatearen ongietorri ofiziala jaso zuen. Ondoren, hiru aste eman zituen bertan hitzaldiak ematen eta harreratan parte hartzen. Columbiako Unibertsitatean eta Princetongo Unibertsitatean zenbait hitzaldi ematera joan zen eta Washingtonen, Zientziako Akademia Nazionaleko ordezkariekin batera joan zen Etxe Zurira egin zuten bisitan. Europara itzuli zenean, Viscount Haldane britainiar politikari eta filosofoaren gonbidatua izan zen Londresen. Bertan, hainbat zientifiko, intelektual eta politikorekin bildu zen, eta Londresko King's Collegen hitzaldia eman zuen.

1922an, bidaiak Asiara eta gero Palestinara eraman zituen, sei hilabeteko txango eta hitz egiteko biraren baitan. Singapur, Sri Lanka eta Japonia bisitatu zituen, hitzaldi sorta bat emanaz milaka japoniarrei. Bere lehen hitzaldi publikoaren ondoren, enperadoreak ezagutu zituen Imperial Palace-en, eta milaka pertsona joan ziren ikustera.

Einsteinek Ekialde Urruneko bidaiengatik ezin izan zuen pertsonalki jaso Fisikako Nobel Saria Stockholmeko sari banaketan 1922ko abenduan. Bere ordez, hitzaldia diplomatiko alemaniar batek eman zuen, Einstein Zientzialaria goretsiz eta baita nazioarteko bakezale eta ekintzaile bezala ere.

Bere itzulera bidaian, 12 egun eman zituen Palestina bisitatzen, eskualde horretara egindako bisita bakarrean. Estatu burua izan balitz bezala agurtu zuten, fisikaria baino, kanoi-agur eta guztiz Sir Herbert Samuel britainiar goi komisarioaren etxera iritsi zenean. Harrera batean, eraikina jendez gainezka zegoen ikusi eta entzun nahi zuten jendez. Einsteinek ikusleei eskainitako hitzaldian, zorionak adierazi zituen judu jendea munduan indar gisa ezagutzen hasia zelako.

1923an bi astez Espainia bisitatu zuen, Santiago Ramón y Cajalekin ere bilduz, eta Alfonso XIII. erregearen diploma jaso zuen, Espainiako Zientzien Akademiako kidea izendatuz ondoren. 1922tik 1932ra, zientzialari, ikertzaile, irakasle, artista eta intelektualen nazioarteko trukea sustatzeko sortutako Genevako Nazioarteko Lankidetza Intelektualaren Batzordeko kidea izan zen.

### 1930–1931: AEBetara bidaia 
1930eko abenduan, Einsteinek bigarren aldiz bisitatu zuen Estatu Batuak, hasiera batean bi hilabeteko lan-bisita gisa prestatua baitzuen Kaliforniako Teknologia Institutuan ikertzaile gisa. AEBetara egindako lehen bidaian jaso zuen arreta nazionalaren ondoren, berak eta bere arduradunak pribatutasuna babestea zuten helburu. Sariak jasotzeko edo jendaurrean hitz egiteko telegramak eta gonbidapenak bazituen ere, guztiak baztertu zituen.

New Yorkera iritsi ondoren, Einstein hainbat lekutara eta ekitaldietara eraman zuten, eta hurrengo egunetan, hiriaren giltzak eman zizkion Jimmy Walker alkateak, eta Columbia Unibertsitateko presidentea ezagutu zuen, Einstein "gogoaren monarka agintaria" izendatuz. Harry Emerson Fosdickek, New Yorkeko Riverside Elizako parokoak, elizara erakutsi zion, eta sarreran zutik zegoen Einsteinek tamaina osoko estatua erakutsi.

Gerraren aurkako sentimendunak Einsteinek Upton Sinclair egilearen eta Charlie Chaplin zinegilearen lagun izatera ere eraman zuen, bien bakezaletasunagatik.

### 1933: Immigrazioa AEBetara 
1933ko otsailean, Estatu Batuetako unibertsitateetan bisitan zegoela jakin zuen ezin zela Alemaniara itzuli, Alemaniako kantziler berria Adolf Hitlerren nazien boterearen hazkundearekin. Elsa emaztearekin martxoan Europara itzuli zen, eta bidaian zehar jakin zuten Reichstag alemaniarrak Alemaniako lege berriekin Hitlerren gobernua de facto lege diktadura bihurtu zuten. Naziek bere etxea konfiskatu zutenez, Belgikako Anberesen lehorreratu ziren. Berehala Alemaniako kontsulatura joan zen, bere pasaportea entregatuz eta formalki uko eginez Alemaniako herritartasunari. Geroago, naziek bere etxea Hitlerren Gazteen kanpamendu bihurtu zuten.

#### Errefuxiatuen estatusa 
1933ko apirilean, Alemaniako gobernu berriak juduek kargu ofizialik ez edukitzeko legeak onartu zituen, unibertsitateetako irakaskuntza barne. Gerald Holton historialariak azaldu du nola: "bere lankideek ia ez zuten protestarik egin”, eta milaka zientzialari juduek bat-batean beren unibertsitateko karguak uztera behartuak izan ziren, eta enplegatu zituzten erakundeen zerrendetatik beraien izenak kendu zituzten.  Alemaniako aldizkari batek etsaien zerrendan sartu zuen, esaldi hau gehituz, "oraindik zintzilikatu gabe", eta 5.000 dolar eskaini zituen bere buruagatik. Alemaniatik Ingalaterrara emigratu zuen Max Born fisikari eta lagunari idatzi zion ondorengo eskutitz batean, Einsteinek honako hau idatzi zuen: "*... Aitortu behar dut haien basakeria eta koldarkeria maila, sorpresa bezala iritsi zaidala*".

Einstein etxe iraunkorrik gabe zegoen orduan, jakin gabe non biziko zen eta non lan egin, eta hala ere, kezkatuta zegoen oraindik Alemanian zeuden beste zientzialari batzuen patuaz. Belgikako etxe bat alokatu zuen De Haanen, eta bertan bizi izan zen hilabete batzuetan. 1933ko uztailean, Ingalaterrara joan zen Oliver Locker-Lampson britainiar komandantearen gonbidapen pertsonalarekin. Honek, Einstein Winston Churchillekin elkartzera eraman zuen, eta geroago Austen Chamberlain eta Lloyd George lehen ministro ohiarekin. Einsteinek judu zientzialariak Alemaniatik ekartzen laguntzeko eskatu zien. Churchillek berehala erantzun zuen, eta bere lagun Frederick Lindemann fisikaria Alemaniara bidali zuen zientzialari juduak bilatzeko eta britainiar unibertsitateetan kokatzeko. 

Einstein beste nazio batzuetako buruzagiekin ere harremanetan jarri zen, tartean İsmet İnönü Turkiako lehen ministroa. Ondorioz, burua salbatu zuten Turkiako gonbidatu juduak, 1.000 zientifikotik gora izan ziren.

Locker-Lampsonek eskaera bat ere aurkeztu zuen britainiar parlamentuan Einsteini herritartasuna emateko, "munduko herritar gisa". Ahaleginak huts egin zuen, eta Einsteinek Princetongo Unibertsitateko Institute for Advanced Studies-ek aurretik egina zion eskaintza onartu zuen, bertako egoiliar bilakatuz.

#### Ikerketa Aurreratuen Institutuan egoiliar 
1933ko urrian, Einstein AEBetara itzuli zen eta Ikerketa Aurreratuen Institutuan kargu bat hartu zuen, adieraziz Alemania nazitik ihesi zihoan zientzialarietako bat bilakatu zela. judu irakasle edo ikasle minimoak zituzten, juduen kuoten ondorioz. 40. hamarkadaren amaiera arte iraun zuen egoerak.

Einsteinek oraindik ez zuen erabaki bere etorkizunari buruz, Europako hainbat unibertsitatetako eskaintzak izan zituelako, besteak beste Oxfordeko *Christ Church* unibertsitateak. Azken honetan 1931ko maiatzaren eta 1933ko ekainaren artean egona zen hiru aldi laburretan, eta 5 urteko irakaslea izatea eskaini zitzaion. Baina 1935ean Estatu Batuetan finkatzea erabaki zuen, bertako herritartasuna eskatuz. AEBek arriskuaren jakitun izan zezaten, 1939ko uztailean, Europan Bigarren Mundu Gerra hasi baino hilabete batzuk lehenago, Szilárdek eta Wignerrek Einstein bisitatu zuten bonba atomikoen aukera azaltzeko. Einsteinek, bakezale izanik, erantzun zien inoiz ez zuela aukera hori kontuan hartu. Roosevelt Presidenteari eskutitz bat bidaltzeko laguntza ematea eskatu zioten, AEBek arreta jarri eta armamentu nuklearren ikerketa propioa egitea gomendatuz.

Uste da eskutitza AEBek arma nuklearrei buruzko ikerketa serioak egiten hasteko suspergarria izan zela. Handik gutxira, AEBak Bigarren Mundu Gerran sartu ziren. Eskutitzaz gain, Einsteinek Belgikako Errege Familiaren harremanak erabili zituen Etxe Zuriaren Obal Bulegora ordezkari pertsonal bezala aurkezteko. Batzuek diote Einsteinen eskutitzaren eta Rooseveltekin egindako bileren ondorioz, AEBak bonba garatzeko "lasterketan" sartu zirela, bere "baliabide material, finantzario eta zientifiko eskerga" erabiliz, Manhattan Proiektua hasteko.

Einsteinentzat "gerra gaixotasun bat zen ... [eta] gerrarekiko erresistentzia eskatu zuen". Roosevelti bidalitako eskutitza sinatuz, batzuk diote bere printzipio bakezaleen aurka joan zela. 1954an, hil baino urtebete lehenago, Einsteinek Linus Paulingi adiskide zaharrari honakoa esan zion: "Akats handi bat egin nuen nire bizitzan, Roosevelt presidenteari bidalitako eskutitza izenpetu nuenean bonba atomikoak egitea gomendatuz; baina bazegoen justifikazioren bat, alemaniarrek egingo luketen arriskua."

#### AEBetako herritartasuna 
Einstein estatubatuar herritarra 1940an bilakatu zen. Ikasketa Aurreratuen Institutuan (Princeton, New Jersey), bere karreran hasi eta gutxira, Europaren aldean, Amerikaren kulturako meritokrazia eskertu zuen. Oztopo sozialik gabe "pertsonek nahi zutena esateko eta pentsatzeko eskubidea zutela" aitortu zuen, eta ondorioz, pertsonak bultzatuak ziren sormen handiagoa garatzera, bere hezkuntza goiztiarretik baloratzen zuen ezaugarri bat zelako.

Einsteinek „Princetoneko Pertsona Beltzen Garapenerako Elkarte Nazionalarekin“ (NAACP) bat egin zuen, eta bertan afroamerikarren eskubide zibilen aldeko kanpainak egin zituen. Arrazakeria Amerikaren "gaixotasunik larriena" zela esan zuen, "belaunaldi batetik bestera" igarotzen zuela ikusirik. Parte hartzearen baitan, WEB Du Bois eskubide zibilen aldeko ekintzailearekin idazten zen, eta bere izenean lekukotasuna emateko prest agertu zen 1951ko epaiketan. Einstein Du Boisen lekuko gisa agertzeko eskaini zuenean, baina epaileak kasua etetea erabaki zuen.

1946an Einsteinek Pennsylvaniako Lincoln unibertsitatea bisitatu zuen, historikoki unibertsitate beltza, eta ohorezko titulua eman zioten Lincoln Estatu Batuetako lehen unibertsitatea izan zen afroamerikarrei unibertsitateko tituluak eman zizkietenak; ikasle ohien artean Langston Hughes eta Thurgood Marshall daude). Amerikar arrazakeriari buruzko hitzaldia eman zuen, gaineratuz ez zuela „horren inguruan lasai egoteko asmorik“. Princetoneko bizilagun batek gogoratzen zuen Einsteinek behin ikasle beltz baten klaseak ordaindu zituela.

Horien artean, landu gabeko lurrak finkatzeko Nekazaritza Institutua sortzea gomendatu zuen lehenik. Bere ustez horri jarraitu beharko lieke Kimikako eta Mikrobiologiako Institutu bana, malaria bezalako etengabeko epidemien aurka borrokatzeko, berarentzat herrialdearen herenaren garapena ahultzen zuen "gaitza". Eta Ekialdeko Ikasketen Institutua eratzea, hebreeraz eta arabieraz emandako hizkuntza ikastaroak barne, herrialdeko esplorazio zientifikorako eta monumentu historikoetarako ere garrantzitsua izan zen.

Urte batzuetara Chaim Weizmann Israelgo lehen presidentea bilakatu zen. 1952ean zendu zenean, David Ben-Gurion lehen ministroak Einsteini eskaini zion Israelgo presidente kargua, gehienetan zeremonia-kargua zena. Eskaintza Israelgo enbaxadoreak Washingtonen, Abba Ebanek aurkeztu zion, azalduz "juduak herriak edozein seme-alabetan izan dezakeen errespeturik sakonena" biltzen zuela. Einsteinek uko egin zion eskaerari, eta bere erantzunean "oso hunkituta" zegoela idatzi zuen, eta "era berean triste eta lotsatuta" egon arren, ezin zuela onartu.

#### Musikarenganako maitasuna 
Oso gazte hasi zen  musikarenganako estimua garatzen. Bere aldizkari berantiarretan honako hau idatzi zuen: "*Fisikaria izan ez banintz, ziurrenik musikaria izango nintzateke. Musikan askotan pentsatzen dut. Nire ametsak musikazkoak dira. Nire bizitza musika aldetik ikusten dut ... Bizitzan poztasun gehien musikatik lortzen dut*". Amak pianoa nahiko ondo jotzen zuen, eta bere semeak biolina ikastea nahi zuen, musikari maitasuna irakasteko ez ezik, alemaniar kulturara bereganatzen lagunduko ziolako. Leon Botstein zuzendariaren arabera, Einstein 5 urte zituenean hasi zen jotzen. Hala ere, adin horretan ez omen zuen gozatu.

13 urte bete zituenean, Mozarten biolina sonatak aurkitu zituen, eta ondorioz Mozarten konposizioekin maitemindu musika gogoz ikasi zuen. Einsteinek bere kasa ikasi zuen "inoiz sistematikoki praktikatu gabe". "*Maitasuna irakasle hobea zela, betebehar zentzua baino*" esaten zuen.

1931n, Kaliforniako Teknologia Institutuan ikerketak egiten aritu zen bitartean, Los Angelesko Zoellner familiako kontserbatorioa bisitatu zuen. Bertan, Beethoven eta Mozarten zenbait lan jo zituen Zoellner Quarteteko kideekin.  Bere bizitzaren bukaeran, Juilliard Quartet gazteek Princeton bisitatu zutenean, biolina jo zuen beraiekin, eta laukotea "Einsteinen koordinazio eta intonazio mailarekin harrituta" zegoen. Hala ere, geroago bere bizitzan, Einsteinen ikuspegi politikoa sozialismoaren aldekoa zen, eta kapitalismoarekiko kritikoa, "Zergatik sozialismoa?" saiakeran zehaztu zuen bezala. Einsteini sarri eskatzen zioten fisika teorikoarekin edo matematikarekin zerikusirik ez zuten gaiei buruzko epaiak eta iritziak emateko. Gobernu global demokratiko baten ideia defendatzen zuen, mundu mailako federazio baten esparruan estatuen boterea egiaztatuko zuena. FBIk Einsteini buruzko dosier sekretua sortu zuen 1932an, eta heriotzarako FBIko bere fitxategia 1.427ko orrialdekoa zen.

Mahatma Gandhik izugarri hunkitu zuen, eta eskutitzak trukatu zuen berarekin. Horietako baten, "etorkizuneko belaunaldien eredua" deitu zion.
[thumb|Einstein Phillip Forman epailearengandik AEBetako [herritartasun ziurtagiria jasotzen.|alt=]]
Einsteinek bere ikuspegi espirituala izan zuen hizpide jatorrizko idazlan eta elkarrizketen sorta zabal baten. Adierazi zuen Baruch Spinozaren filosofiaren jainko panteista inpertsonalari sinpatia ziola. Ez zuen sinesten Jainko pertsonal batean, gizakien patuez eta ekintzekin arduratzen zena, eta ikuspegia hori inozo bezala deskribatu zuen. Hala ere argitu zuen "ni ez naiz ateoa", nahiago zuelako bere burua agnostikotzat jo, Geroko bizitzan sinesten ote zuen galdetuta, Einsteinek erantzun zien: "*Ez... Eta bizitza bat nahikoa da niretzat*". eta Britainia Handiko Elkarte Arrazionalistako ohorezko bazkidea zen; bertan „*New_Humanist*“ aldizkaria argitaratzen zen. New Yorkeko Kultura Etikoko Elkartearen hirurogeita hamabosgarren urteurrena zela eta, adierazi zuen Kultur etikoaren ideiak, bere kontzepzio pertsonala gorpuzten zuen idealismo erlijiosoan baliotsuena eta iraunkorrena zela. Azpimarratu zuen, "kultura etikorik" gabe ez dagoela gizateriarentzako salbaziorik.

Eric Gutkind filosofoarentzako eskuz idatzitako orrialde bat eta erdiko eskutitz baten, Princetonen 1954ko urtarrilaren 3an idatzia, hil baino hamabost hilabete lehenago, Einsteinek honakoa idatzi zion: „*Jainkoa hitza niretzat gizakien ahultasunen produktua eta espresioa, eta Biblia elezahar zoragarri baina oraindik nahiko primitiboen bilduma da. Inolako interpretaziorik, arina izan arren, ezin dit ezer aldatu. [...] Niretzat judu-erlijioak, beste erlijio guztiak bezala, ustezko haurtzaroaren gorpuzkera da. [...] Ezin dut haien inguruan [judu herria] "ezer aukeratua" ikusi*“.

#### Heriotza 
1955eko apirilaren 17an, Einsteinek barruko odoljarioa izan zuen, sabeleko aneurisma aortikoa hausteak eraginda, aurretik 1948an Rudolph Nissenek  kirurgikoki sendotu izan zuena. Ospitalera, Israelgo Estatuaren zazpigarren urteurrena ospatzen ari zen telebistako agerraldi baterako prestatzen zebilen hitzaldi baten zirriborroa eraman zuen, baina ez zen amaitzeko lain bizi izan.

Einsteinek kirurgiari uko egin zion, esanaz  "*Nahi dudanean joan nahi dut. Ez da gustukoa bizitza artifizialki luzatzea. Nire lana egina dago; joateko garaia da. Dotore egingo dut*". Princeton Ospitalean hil zen hurrengo egunean, 76 urterekin, lanera jarraituz ia azken une arte.

Autopsian, Thomas Stoltz Harvey ospitaleko patologoak, burmuina kendu zion kontserbatzeko, bere familiaren baimenik gabe, etorkizuneko neurozientziak Einstein hain adimentsua bihurtu izana jakin ahal izateko itxaropenarekin. Bere gorpua erraustu egin zuten, eta bere hausterreak aditzera eman ez zen leku batean sakabanatu ziren.

1965eko abenduan UNESCOren egoitzan bere memoriari omenaldi bat eskaini zitzaion, eta emandako hitzaldian, J. Robert Oppenheimer fisikari nuklearrak, pertsona bezala Einsteini buruzko inpresioa laburbildu zuen: "*Ia sofistikaziorik gabe bizi zen, eta erabat mundukoitasunik gabe... Beti zegoen berarekin garbitasun zoragarria, aldi berean haurrarena eta oso burugogorrarena zena*".

## Ekinbide zientifikoa 
Bizitzan zehar, Einsteinek ehunka liburu eta artikulu argitaratu zituen. 300 lan zientifiko baino gehiago eta 150 ez zientifiko argitaratu zituen. 2014ko abenduan, unibertsitateek eta artxiboek Einsteinen artikuluak kaleratu zituzten, 30.000 jatorrizko dokumentu baino gehiago. Izan zituen lorpen intelektualak eta originaltasunak, bere izena "Einstein" "jenio" hitzaren sinonimo bihurtzera eraman dute. Eginiko lanaz gain, beste hainbat zientzialariekin ere lankidetzan aritu zen, esaterako Bose–Einstein estatistiketan eta Einstein hozkailuan.

### 1905 – Annus Mirabilisen artikuluak 
Annus Mirabilisen artikuluak lau dira: efektu fotoelektrikoari buruz (ondorioz teoria kuantikoa sortu zuen), Browndar higidura, erlatibitatearen teoria berezia, eta E = mc2. Einsteinek „*Annalen der Physik*“ aldizkari zientifikoan argitaratu zituen 1905ean. Lau artikulu horiek fisika modernoaren oinarriak finkatzen lagundu zituzten, eta espazioaren, denboraren eta materiaren iritziak aldatu zituzten. Hauek dira artikuluen ezaugari nagusiak:

**Titulua**: „Heuristiko ikuspegi bat argiaren ekoizpenari eta eraldaketari buruz“.

Arloa: Efektu fotoelektrikoa.

Argitaratua: 1905eko ekainaren 9an.

Adierazitakoa: Ebatzi gabeko puzzlea ebatzi da, energia kantitate diskretuetan (kuanta) trukatzen dela proposatuz. Ideia hau teoria kuantikoaren garapen hasieran funtsezkoa izan zen.

**Titulua**: „Likido geldi batean esekitako partikula txikien higidurari buruz, beroaren teoria zinetiko molekularrak eskatzen duen bezala“.

Arloa: Browndar higidura.

Argitaratua: 1905eko uztailaren 18an.

Adierazitakoa: Teoria atomikoaren gaineko ebidentzia enpirikoa azaldu du, fisika estatistikoaren aplikazioari eusten.

**Titulua**: „Mugitzen diren gorputzen elektrodinamikaren inguruan“.

Arloa: Erlatibitate berezia.

Argitaratua: 1905eko irailaren 26an.

Adierazitakoa: Maxwellek elektrizitatearen eta magnetismoaren inguruko ekuazioak mekanikaren legeekin uztartu zituen, mekanikan aldaketak sartuz, argiaren abiadura behatzailearen mugimendutik independentea dela frogatzen duten ebidentzia enpirikoetan oinarrituta. "Eter argitsua" kontzeptuari ospea kendu zion.
thumb|Einstein gurutzea, 1985ean John Huchra eta taldekideak aurkitua, lurretik 8 bilioi argi urtera.|alt=
**Titulua**: „Gorputz baten inertzia energiaren edukiaren mende dago?“

Arloa: Materia-energiaren baliokidetasuna.

Argitaratua: 1905eko azaroaren 21ean.

Adierazitakoa: Materiaren eta energiaren baliokidetasuna, E = mc2 (eta inplizituki, grabitatearen argia "okertzeko" gaitasuna), "atseden-energiaren" existentzia, eta energia nuklearraren oinarria.

### Mekanika estatistikoa 
#### Gorabehera termodinamikoak eta fisika estatistikoa 
Einsteinek 1900an „*Annalen der Physik*“i aurkeztu zion lehenengo artikulua izan zen, erakargarritasun kapilarrari buruzkoa.''''* 1901an izan zen argitaratua "*Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen*" izenburuarekin, "Kapitalitatearen fenomenotik ateratako ondorioak" bezala itzultzen dena. 1902–1903an argitaratu zituen bi artikuluetan (termodinamikakoak) fenomeno atomikoak ikuspegi estatistikotik interpretatzen saiatu ziren. Artikulu horiek 1905eko Brownian mugimenduaren inguruko artikuluaren oinarria izan ziren. Horrek erakusten zuen brownien mugimendua molekulak existitzen diren froga irmo gisa interpreta daitekeela. 1903an eta 1904an egin zituen ikerketak batez ere tamaina atomiko finituak difusioaren fenomenoetan zuten eraginaz arduratu ziren.

#### Opaleszentzia kritikoaren teoria 
Einstein gorabehera termodinamikoen arazora itzuli zen, fluido baten dentsitate-aldaketen tratamendua bere puntu kritiko bezala hartuz. Normalean dentsitatearen gorabeherak energia askearen bigarren deribatuak kontrolatzen ditu dentsitatearekiko. Puntu kritikoan, deribazio hori zero da, eta gorabehera handiak ekarriko ditu. Dentsitatearen gorabeheren eragina uhin-luzera guztietako argia sakabanatu egiten dela da, fluidoa esne zuria bezalakoa bihurtuz. Einsteinek Rayleigh-ren sakabanaketarekin erlazionatzen du hau, gorabeheraren tamaina uhin-luzera baino askoz txikiagoa denean gertatzen dena, eta zerua urdina zergatik den azaltzen duena. Einsteinek kuantitatiboki opaleszentzia kritikoa dentsitatearen gorabeheren tratamendu batetik eratu zuen, eta frogatu zuen bai efektuak bai Rayleighen sakabanaketak, materiaren konstituzio atomikotik sortzen direla.thumb|Einsteinen argazki ofiziala 1921ean Fisikako Nobel Saria jaso ondoren.

### Erlatibitate berezia 
Einstein-en "*Zur Elektrodynamik bewegter Körper*" („Mugitzen diren gorputzen elektrodinamikaren inguruan“) 1905eko ekainean jaso zen, eta urte bereko irailean argitaratu. Maxwell-en ekuazioak (elektrizitatearen eta magnetismoaren legeak) eta mekanika newtondarraren legeen arteko gatazkak bateratu zituen, mekanikaren legeak aldatuz. Behatoki moduan, aldaketa horien ondorioak abiadura handietan agerikoagoak dira (objektuak mugitzen ari dira ia argiaren abiaduran). Artikulu honetan garatutako teoria geroago Einsteinek erlatibitatearen teoria berezi gisa ezagutua izan zen.

Idazlan honek iragarri zuen, behatzailea mugitzen den marko baten ari bada neurtzen, erloju bat mugitzen den gorputz batek badarama, moteldu egiten dela dirudi, eta gorputza bera uzkurtu egiten dela higiduraren norabidean. Era berean, artikulu honek eter argitzearen ideia argudiatu zuen ez funtsezkoa zelakoan, garai hartan fisikaren entitate teoriko garrantzitsuenetariko bat izan arren.

Masa-energia baliokidetasunari buruzko bere artikuluan, Einsteinek E = mc2 sortu zuen bere erlatibitate-ekuazio berezien ondorioz. 1905ean erlatibitateari buruz egindako lan hau eztabaidagarria izan zen urte askotan, baina fisiko garrantzitsuenek onartu egin zuten, Max Plancketik hasita.

Einsteinek hasieran erlatibitate berezia zinematikaren arabera kokatu zuen (mugitzen diren gorputzen azterketa). 1908an, Hermann Minkowskik erlatibitate berezia termino geometrikoetan berrinterpretatu zuen, espazio-denboraren teoria bezala. Einsteinek Minkowskiren formalismoa onartu egin zuen 1915ean, erlatibitatearen teoria orokorrean.

### Erlatibitate orokorra 
#### Erlatibitate orokorra eta baliokidetasun printzipioa 
Erlatibitate Orokorra (GR) Einsteinek 1907 eta 1915 artean garatu zuen grabitatearen teoria da. Erlatibitate orokorraren arabera, masen arteko erakarpen grabitatorioa masa horiek espazioaren eta denboraren iraultzearen ondorio da. Erlatibitate orokorra astrofisika modernoan ezinbesteko tresna bilakatu da. Zulo beltzen gaur egungo ulermenerako oinarria eskaintzen du, grabitate-erakarpena hain indartsua den espazio-eskualdeak, non argiak ere ezin duela ihes egin.

Geroago Einsteinek esan zuen moduan, erlatibitate orokorra garatzeko arrazoia zen erlatibitate bereziko mugimendu inertzialen lehentasuna ez zela gogobetegarria izan. Eta hasieratik inongo mugimendurik (azeleratuak izan) nahi ez zuen teoria gogobetegarriagoa zirudien. Horrenbestez, 1907an azelerazioari buruzko artikulua argitaratu zuen erlatibitate berezipean. "Erlatibitatearen printzipioa eta emaitzetatik ateratako ondorioak" izenburuko artikulu horretan, erorketa librea higidura inertziala dela esaten zuen, eta erorketa askeko behatzaile batentzat erlatibitate bereziko arauak aplikatu behar zirela. Argudio hori baliokidetasun printzipioa deitzen zaio. Artikulu berean, Einsteinek grabitatearen denboraren dilatazioa, grabitatearen birrindaketa eta argiaren deflexioaren fenomenoak ere aurreikusi zituen.

1911. urtean, Einsteinek 1907ko artikulu bat garatuz beste berri argitaratu zuen: "Grabitazioaren eraginari buruz argiaren hedapenean" izenekoa, eta bertan gorputz masiboen eragina argiaren desbideraketan kalkulatzen zuen. Horrela, erlatibitate orokorraren iragarpen teorikoa lehenengo aldiz esperimentalki probatu zitekeen grabitazio uhinakthumb|Albert Einstein 1904an bere bulegoan (25 urte).

#### Grabitazio uhinak 
1916an, Einsteinek uhin grabitatorioak aurreikusi zituen, uhin gisa hedatzen zirenak espazio-denboraren kurbaduran, iturritik kanpora bidaiatzen, energia garraiatuz erradiazio grabitatorio bezala. Uhin grabitatorioen existentzia erlatibitate orokorraren azpian posible da Lorentzen aldaeragatik, eta horrek grabitatearen interakzio fisikoak hedatzeko abiadura finkoaren kontzeptua dakar. Aldiz, uhin grabitatorioak ezin dira grabitatearen teoria Newtoniarrean agertu, grabitatearen interakzio fisikoak abiadura infinituan hedatzen direla postulatzen baitu.                      

Grabitazio uhinak antzematen lehena, eta zeharka, 1970eko hamarkadan iritsi zen, orbitazio gertukoa duten neutroi izarretako bikote baten behaketaren bidez, PSR B1913 + 16. Beren orbitaren gainbeheraren azalpena, uhin grabitatorioak igortzen ari zirela izan zen. Einstein-en iragarpena 2016ko otsailean baieztatu zen, LIGOko ikertzaileek uhin grabitatorioen lehen behaketa argitaratu zutenean, lurrean 2015eko irailean atzeman zuteak, iragarpenetik ia ehun urtera.
#### Zuloaren argumentua eta Entwurf teoria 
Erlatibitate orokorra garatzen ari zen bitartean, Einstein teorian zegoen zabaleraren inbariantzarekin nahasi egin zen. Ondorioztatu zuen argumentua izan zen, eremu teoria erlatibista orokor bat ezinezkoa dela. Uko egin zuen kobarianteen tentsio ekuazioen osotasunean bilatzeari, eta eraldaketa lineal orokorretan soilik aldaezinak izango ziren ekuazioak aurkitu zituen.

1913ko ekainean, Entwurf teoria izan zen ikerketa horien emaitza. Izenak dioen bezala, teoria baten zirriborroa zen, erlatibitate orokorra baino zailagoa eta ez hain dotorea, higiduraren ekuazioak zabaleraren baldintza osagarriz finkatuta. Bi urte baino gehiagoko lan intentsiboaren ondoren, Einstein konturatu zen zuloaren argumentua oker zegoela, eta 1915eko azaroan teoria bertan behera utzi zuen.

#### Kosmologia fisikoa 
1917an, Einsteinek erlatibitatearen teoria orokorra unibertsoaren egitura osora aplikatu zuen. Eremu orokorreko ekuazioek unibertsoa dinamikoa zela iragartzen zutela aurkitu zuen, uzkurtuz edo zabalduz. Unibertso dinamiko baten behaketa frogak garai hartan ezagutzen ez zirenez, Einsteinek termino berri bat sortu zuen eremuko ekuazioetan, konstante kosmologikoa, teoriak unibertso estatikoa iragartzeko aukera izan dezan. Aldatutako eremuko ekuazioek kurbadura itxiaren unibertso estatikoa aurreikusi zuten, Einsteinek Machen printzipioa ulertzen zuen bezala urte hauetan. Eredu hau Einstein World edo Einsteinen unibertso estatikoa izenarekin ezagutua izan zen.

Edwin Hubblek 1929an nebulosaren atzeraldia aurkitu zuenean, Einsteinek unibertsoaren eredu estatikoa utzi egin zuen eta kosmosaren bi eredu dinamiko proposatu zituen: 1931ko Friedmann-Einstein unibertsoa, eta Einstein-de Sitter unibertsoa 1932an. Eredu horietako bakoitzean, Einsteinek konstante kosmologikoa baztertu zuen, "edozein kasutan teorikoki desegokia" zela aldarrikatuz.

Einsteinen biografia askotan, Einsteinek ondorengo urteetan konstante kosmologikoa bere "akatsik handiena" izan zela aipatzen zuela esan ohi da. Mario Livio astrofisikariak zalantzak argitu berri ditu aldarrikapen honi buruz, gehiegizkoa izan daitekeela iradokiz.
thumb|*E* = *mc''2 azalpena
2013ko bukaeran, Cormac O'Raifeartaigh fisikari irlandarrak zuzendutako talde batek frogatu zuen, Hubblek nebulosaren atzeraldiaren inguruko oharrak ezagutu eta gutxira, Einsteinek unibertsoaren egoera egonkorra zela uste zuela. Ordura arte kontutan hartu gabeko 1931ko hasieran idatzitako eskuizkribu baten, Einsteinek unibertso zabalaren eredu bat esploratu zuen. Materiaren dentsitatea etengabea zen, materiaren etengabeko sorrera zela eta, konstante kosmologikoarekin lotzen zuen prozesuan.

Artikuluan adierazi zuenez, "Jarraian, arreta jarri nahi nuke Hubbelen gertakariak kontabiliza ditzakeen ekuazioaren (1) irtenbide bati, eta dentsitatea denboran zehar etengabea dena ... ". Fisikoki mugatutako bolumen bat kontutan hartzen bada, materiaren partikulak etengabe aldeko dira. Dentsitateak konstante jarrai dadin, materia partikula berriak etengabe eratu behar dira bolumenean espaziotik.

Dirudienez, Einsteinek hedatu zen unibertsoaren egoera egonkorreko eredua Hoyle, Bondi eta Goldenek baino  urte asko lehenago hartu zuen. Hala ere, Einsteinen egoera egonkorreko ereduak oinarrizko akatsa zuen, eta ideia bertan behera utzi zuen.

#### Momentu energetiko sasitentsorea 
Erlatibitate orokorrak espazio-denbora dinamikoa hartzen du barnean, beraz zaila da nola ikusi kontserbatzen den energia eta momentua. Noetherren teorema kantitate horiek zehazteko Lagrangatik aukera ematen du translazioaren aldaerarekin, baina kobariantza orokorrak translazioaren aldaera simetriako txantiloiko zerbaitetan bihurtzen du. Noetherren preskripzioek erlatibitate orokorraren barnean sortutako energia eta momentuak, ez dute benetako tentsiorik egiten horregatik.

Einsteinek zioen hori egia dela funtsezko arrazoi batengatik: grabitazio eremua desagertu egin liteke koordenatuen aukera baten bidez. Bere ustez, ez-kobariante momentu energetiko sasitentsorea zen, hain zuzen ere, energia momentuaren banaketaren deskribapenik onena eremu grabitatorioan. Planteamendu horri Lev Landau, Evgeny Lifshitzek eta beste batzuk eman zioten oihartzuna, eta estandarra bilakatu zen.

Ez-kobariante objektuen erabilera sasitentsoreak bezalakoak gogor kritikatu zuten 1917an Erwin Schrödingerek eta beste ikerlari batzuk.

#### Zizare-zuloak 
1935ean, Einstein Nathan Rosenekin lankidetzan aritu zen zizare-zulo baten eredua ekoizteko, askotan Einstein – Rosen zubiak deritzona. Bere motibazioa kargadun oinarrizko partikulen ereduak aurkitzea zen, eremu grabitatorioen ekuazioen konponbide gisa, artikuluan azaldutako programaren ildotik. "Grabitazional eremuak funtzio garrantzitsua betetzen dute oinarrizko elementuen eraketan?". Irtenbide hauek Schwarzschilden zulo beltzak moztu eta itsatsi zituzten bi adarren arteko zubia egiteko.

Zizare-zulo baten mutur bat positiboki kargatuko balitz, beste muturra negatiboki kargatuko litzateke. Propietate horiekin Einsteinek partikula eta antipartikulen pareak modu honetan deskribatu zitezkeela uste zuen.thumb|Yerkes Observatorioan, Wisconsin, AEB, 1921ean.|alt=

#### Einstein-Cartanen teoria 
Erlatibitate orokorrean biraketa puntuko partikulak txertatzeko, antzeko lotura orokortu bat behar zen zati antisimetrikoa sartzeko, bihurdura  deitzen dena. Aldaketa hori Einstein eta Cartanek egin zuten 1920ko hamarkadan.

#### Mugimenduaren ekuazioak 
Erlatibitate orokorraren teoriak funtsezko lege bat du – Einstein eremuko ekuazioak, espazioa nola kurbatzen den deskribatzen dutenak. Ekuazio geodesikoa, partikulak nola mugitzen diren deskribatzen duena, Einstein eremuko ekuazioetatik erator daiteke.

Erlatibitate orokorraren ekuazioak ez-linealak direnez, grabitazio eremu hutsetatik eginiko energia pilo bat, zulo beltz bat bezala, Einstein eremuko ekuazioek zehazten duten ibilbidean mugituko litzateke, ez lege berri baten bidez. Beraz, Einsteinek proposatu zuen irtenbide berezi baten bidea, zulo beltz bat adibidez, erlatibitate orokorraren beraren geodesikoa bezala zehaztuko zela.

Hau Einstein, Infeld eta Hoffmannek ezarri zuten momentu angelurik gabeko aldizkako objektuetarako, eta Roy Kerrek objektu birakarientzako.

### Teoria kuantiko zaharra 
#### Fotoiak eta energiaren kuanta 
thumb|Efektu fotoelektrikoa. Ezkerraldetik sartzen diren fotoiak plaka metaliko bat jo (behean), eta zuzendu egiten dira eskuin aldera hegan joanaz.
1905eko artikulu baten, Einsteinek argia bera mugarritutako partikulek (kuanta) osatzen dutela dio. Kuantaren argi hau ia mundu osoan baztertu zuten fisikariek, Max Planck eta Niels Bohr barne. Ideia hau unibertsalki 1919an onartu zen, Robert Millikanek efektu fotoelektrikoari buruz egindako esperimentu zehatzekin, eta Comptonen sakabanaketaren neurketarekin.

Einsteinek ondorioztatu zuen *f* frekuentziako uhin bakoitza, *hf* energia zuten fotoi bilduma batekin lotzen zela, non *h* Plancken konstantea zen. Ez zuen askoz gehiago esan, ez baitzegoen ziur partikulek nola erlazionatzen ziren uhinarekin. Baina ideia horrek zenbait emaitza esperimental azalduko lituzke, batez ere efektu fotoelektrikoa.

#### Kuantizatutako bibrazio atomikoak 
1907an, Einsteinek materia eredu bat proposatu zuen, non atomo bakoitza zuntz egitura bateko osziladore harmoniko independentea den. Bere ereduan, atomo bakoitzak modu independentean oszilatzen du - osziladore bakoitzerako distantzia berdinak dituzten eremu kuantizatuen multzoa. Einsteinek jakin bazekien benetako oszilazioen maiztasuna lortzea zaila izango zela, baina hala ere teoria hau proposatu zuen, mekanika kuantikoek bero arazo zehatza konpon zezaketela frogatzen zuelako. Peter Debye-k findu zuen eredu hau.

#### Printzipio adiabatikoa eta ekintza-angelu aldagaiak 
1910. hamarkadan zehar, mekanika kuantikoaren esparrua hedatu egin zen hainbat sistema estaltzeko. Ernest Rutherfordek nukleoa aurkitu eta elektroiak planetak bezala orbitatzen zutela proposatu ondoren, Niels Bohrek erakutsi zuen Planckek eta Einsteinek garatutako postulatu mekaniko kuantiko berak, atomoetako elektroien higidura diskretua azalduko zutela, eta baita elementuen taula periodikoa.

Einsteinek garapen horiek lagundu zituen  Wilhelm Wienek 1898an eginiko argudioekin lotuz. Wienek erakutsi du oreka termikoko egoera adiabatikoaren aldaeraren hipotesiak, tenperatura desberdinetako kurba beltzak bata bestearengandik ateratzea ahalbidetzen duela, aldatze prozesu sinple batez. Einsteinek 1911an adierazi zuen printzipio adiabatiko berak erakusten duela edozein mugimendu mekanikoetan kuantizatzen den kantitateak, adiabatiko aldaezina izan behar duela. Arnold Sommerfeldek aldaezin adiabatiko hau mekanika klasikoaren ekintzaren aldagaitzat identifikatu zuen.

#### Bose-Einstein estatistikak 
1924an, Einsteinek Satyendra Nath Bose fisikari indiarraren eredu estatistiko baten deskribapena jaso zuen, argia partikula ezabaezinen gas gisa uler zitekeela suposatzen zuen zenbaketa-metodo batean oinarrituta. Einsteinek adierazi zuen Boseren estatistikak zenbait atomoei eta proposatutako argi partikulei aplikatzen ziela, eta artikuluaren itzulpena *Zeitschrift für Physik*-era bidali zuen. Einsteinek ere argitaratu zituen artikuluak, eredua eta horrek dakartzan ondorioak deskribatuz, horien artean Bose-Einstein kondentsazio fenomenoa, non tenperatura oso baxuetan partikulak agertu beharko liratekeen. Eric Allin Cornell eta Carl Wiemanek 1995. urtean lehen kondentsatua ekoiztu zuten esperimentalki NIST – JILA laborategian, Coloradoko Unibertsitatean, Boulderen. Gaur egun Bose-Einstein estatistikak erabiltzen dira edozein bosoien muntaketaren portaerak deskribatzeko. Einstein proiektuaren zirriborroak Einstein Artxiboan ikus daitezke, Leidengo Unibertsitateko liburutegian.
[thumb|[Marie Curie eta Albert Einstein 1929an.|alt=]]

#### Uhin-partikulen dualtasuna 
Patente bulegoak Einstein 1906an bigarren mailako aztertzaile tekniko izatera igo bazuen ere, ez zuen akademia baztertu. 1908an, Bernako Unibertsitatean irakasle pribatua bihurtu zen. "*Über die Entwicklung unserer Anschauungen über das Wesen und die Konstitution der Strahlung*" ("Erradiazioaren osaera eta esentziari buruzko gure ikuspegiaren garapena"), argiaren kuantizazioa buruzko liburuan, eta 1909ko hasierako artikulu batean, Einsteinek azaldu zuen Max Plancken energia-kuantak momentu zehatza izan behar zuela, eta zenbait zentzutan partikula independente gisa jokatzen zutela.Artikulu honek fotoi kontzeptua sartu zuen (nahiz eta fotoi izena Gilbert N. Lewisek idatzi zuen, 1926an), eta uhin-partikularen dualtasun nozioa inspiratu zuen mekanika kuantikoan. Einsteinek erradiazioan dagoen uhin-partikularen dualtasuna hau, froga konkretu bezala ikusi zuen fisikak oinarri berri eta bateratu bat behar zuela esaten zuenean.
#### Zero puntuko energia 
1911tik 1913ra egindako lan multzo batean, Planckek 1900eko bere teoria kuantikoa birformulatu zuen, eta zero puntuko energiaren ideia sartu zuen "bigarren teoria kuantikoan" lan berrian. Laster, ideia horrek Einstein eta Otto Stern laguntzaileen arreta erakarri zuen. Molekula diatomiko biratzaileen energia zero puntuko energia dela suposatuz, hidrogeno gasaren berotasun espezifiko teorikoa alderatu zuten datu esperimentalekin. Zenbakiak ederki moldatu ziren. Hala eta guztiz ere, aurkikuntzak argitaratu ondoren, handik gutxira baztertu zuten euren sostengua, jada ez baitzuten konfiantzarik zero puntuko energiaren ideiaren zuzentasunean.

#### Emisio estimulatua 
1917an, erlatibitatearen inguruan egindako lanaren gorenean, Einsteinek Physikalische Zeitschriften artikulu bat argitaratu zuen, emisio estimulatuaren aukera proposatuz, maserra eta laserra ahalbidetzen zituen prozesu fisikoa. Artikulu honek zioenez, argi xurgapenaren eta argiaren emisioaren estatistika Plancken banaketa legearen araberakoa izango litzateke, soilik argia igortzea n fotoi modu batera estatistikoki hobetuko balitz argia modu huts batean isurtzearekin alderatuta. Artikulu honek izugarrizko eragina izan zuen gero mekanika kuantikoaren garapenean, izan ere trantsizio atomikoen estatistikek lege errazak zituztela erakutsi zuen lehenengoa izan zen.
#### Materialen uhinak 
Einsteinek Louis de Broglieren lana aurkitu zuenean, bere ideiak babesten zituen, hasieran eszeptikoki jaso zirenak. Garai honetako beste artikulu garrantzitsu batean, Einsteinek uhin-ekuazioa eman zion de Broglieren uhinei, eta Hamilton-Jacobi mekanikaren ekuazioa zela proposatuz. Artikulu honek Schrödingeren 1926ko lana inspiratuko zuen.

### Mekanika kuantikoa 
[thumb|Einstein eta [Niels Bohr, 1925]]

#### Einsteinen objekzioak mekanika kuantikoaren inguruan 
Einsteinek eginkizun garrantzitsua jokatu zuen teoria kuantikoa garatzeko orduan, 1905eko efektu fotoelektrikoari buruzko bere artikuluaz hasita. Hala ere, ez zen oso pozik jarri 1925. urtearen ondorengo mekanika kuantiko modernoarekin eboluzioarekin, beste fisikariek onartu bazuten ere. Eszeptikoa zen mekanika kuantikoaren aleatoriotasuna funtsezkoa zelako determinismoaren emaitza baino, eta esan zuen Jainkoa "ez dagoela dadoka jolasten". Bere bizitza amaitu arte, mekanika kuantikoa osatu gabe zegoela jarraitu zuen mantentzen.

#### Bohr versus Einstein 
Bohr-Einstein eztabaida publikoak, Einstein eta Niels Bohren mekanika kuantikoaren sortzaileen arteko eztabaidak izan ziren. Zientziaren filosofiarako duten garrantziagatik gogoratzen dira. Beren eztabaidak geroago mekanika kuantikoaren interpretazioetan eragingo zuten.

#### Einstein-Podolsky-Rosen paradoxa 
1935ean, Einstein mekanika kuantikora itzuli zen, bereziki bere "EPR artikuluan" ageri zen osotasunari buruzko galderara. Pentsamendu esperimentu batean, elkarri lotu zitzaizkion bi partikulen propietateak korrelazio handikoak bilakatu zirelako hartu zituen kontuan. Ez du axola bi partikulak noraino zeuden bereizita, partikula baten posizio-neurketa zehatzak beste partikularen posizioari buruzko ezagutza berdina lortuko luke. Era berean, partikula baten momentu neurketa zehatzak, beste partikularen momentuaren ezagutza berdina eta zehatza lortuko luke, bigarren partikula aztoratu beharrik izan gabe.

Einsteinek tokian tokiko errealismoan sinesten zuenez, mekanika kuantikoaren zuzentasuna zalantzan jartzen ez arren, osatu gabe egon behar zuela zioen. Baina printzipio fisiko gisa, tokiko errealismoa okerra zela frogatu zuen 1982ko Aspect esperimentuak, Bell-ek 1964. urtean deskribatutako teorema berretsi zuenean. Esperimentu horiek eta ondorengoek erakusten dutenez, fisika kuantikoa ezin da inolako bertsiotan ordezkatu, non fisikaren argazkia "Partikulak lotura klasikorik gabeko erakunde independente gisa kontsideratzen dira, eta banandu ondoren bata ezin da bestearekin komunikatu".

Einstein tokian tokiko errealismoari buruz oker bazegoen ere, egindako iragarpen garbia aurkako ezohiko propietateetan, egoera kuantikoko loturak, eraman zuen bere EPRren artikulua Physical Review aldizkarian argitaratutako hamar artikulu garrantzitsuenen artean bilakatu zela. informazio kuantikoaren teoria garatzeko ardatz gisa hartzen da.

### Eremu bateratuaren teoria 
Erlatibitate orokorraren inguruko ikerketen ondoren, Einsteinek grabitatearen teoria geometrikoa orokortzeko saiakera bat egin zuen, elektromagnetismoa entitate bakar baten alderdi bezala sartzeko. 1950ean, "eremu bateratuaren teoria" Scientific Amerikan aldizkarian deskribatu zuen "Grabitazioaren teoria orokorraz" izenburuko artikuluan. Bere lanarengatik laudatzen jarraitu zuten arren, Einstein gero eta gehiago isolatu zen bere ikerketetan, eta azken aldera bere ahaleginak ez zuten arrakastarik lortu. Funtsezko indarrak bateratzeko ahaleginean, Einsteinek ez zuen aintzat hartu fisikaren garapen nagusi batzuk, batez ere Elkarrekintza nuklear bortitzak eta ahulak, heriotzaren ondorengo urte batzuetara arte ondo ulertu ez zirenak. Ohiko fisikak, bere aldetik, Einsteinek bateratzeari buruzko planteamenduak baztertu zituen denbora askoan. Einsteinek fisikaren beste legeak grabitatearekin bat egitea amesten zuenean, teoria guztiei eta bereziki kateen teoriari buruzko bilaketak egiten zituen, non eremu geometrikoak esparru kuantiko-mekaniko bateratu batean azaleratzen dira.

### Beste ikerketa batzuk 
thumb|Argazkian Albert Einstein, Niels Bohr, James Franck eta Rabi.
Einsteinek huts egin eta bertan behera utzi zituen beste ikerketa batzuk. Arlo hauetakoak dira: indarra, supereroankortasuna eta bestelako ikerketak.

### Lankidetza beste zientzialari batzuekin 
Denbora luzeko kolaboratzaileez gain, hala nola Leopold Infeld, Nathan Rosen, Peter Bergmann eta beste batzuk, Einstein-ek noizean behingo kolaborazioak ere izan zituen hainbat zientzialarirekin.

#### Einstein-de Haas esperimentua 
Einsteinek eta De Haasek frogatu zuten magnetizazioa elektroien higiduragatik dela, gaur egun biraketa bezala ezaguna dena. Hori erakusteko, torsio-pendulu baten gainean esekitako burdinazko barra batean magnetizazioa alderantzikatu zuten. Berretsi zuten horrek barra biratzea eragiten zuela, eta elektroiaren momentu angeluarra aldatu egiten zela magnetizazioa aldatzen zelako. Esperimentu hau sentikorra izan behar zuen, elektroiekin lotutako momentu angeluarra txikia delako, baina behin betiko finkatu zuen nolabaiteko elektroi higidura magnetizazioaz arduratzen dela.

#### Schrödinger gas eredua 
Einsteinek Erwin Schrödingeri iradoki zion Bose-Einstein gas baten estatistikak erreproduzitzeko gai zela, kutxa bat kontuan hartuta. Orduan, lauki bateko partikulen higidura kuantiko posible bakoitzari, osziladore harmoniko independente bat lotzen zaio. Osziladore hauek kuantizatuta, maila bakoitzak okupazio zenbaki oso bat izango du, eta bertan dauden partikulen kopurua izango da.

#### Einstein hozkailua 
[thumb|[Rabindranath Tagore Bengalako poeta, artista, dramaturgo, musiko, eta 1913ko Literaturako Nobel Sariduna, eta Albert Einstein, Berlinen 1930ean.|alt=]]
1926an, Einsteinek eta Leó Szilárd bere ikasle ohiak, hozkailua asmatu zuten (eta 1930ean patentatu egin zuten). Xurgapen hozkailu hau iraultzailea izan zen pieza mugikorrik ez zuelako, eta eragile bezala beroa soilik erabiliz. 1930eko azaroan, AEBetako 1.781.541 patentea Einstein eta Leó Szilárd eman zitzaien hozkailuagatik. Haien asmakuntza ez zen berehala ekoizpen komertzialetan sartu, eta patenteen alderdirik itxaropentsuena Electrolux enpresa suediarrak erosi zuen.

### Ondare ez zientifikoa 
Bidaiatzen ari zen bitartean, Einsteinek egunero idazten zion Elsa emazteari, eta Margot eta Ilse alabak adoptatu zituzten. Eskutitzak Jerusalemgo Unibertsitate Hebrearrari emandako dokumentuetan bildu ziren. Margotek eskutitz pertsonal horiek jendearen eskura jartzea baimendu zuen, baina bera hil ondoren hogei urte pasatutakoan. (1986an hil zen). Einsteinek iturgintza lanbidean izan zuen interesa, eta Iturginen eta Lurrunezko Aparatuen Instalatzaileen Elkargoan ohorezko kide izendatu zuten. Barbara Wolffek, Hebrear Unibertsitateko Albert Einstein artxiboko kideak, BBCri esan zion 1912 eta 1955. urteen artean idatzitako korrespondentzia pribatuan 3.500 orrialde inguru daudela.

Einsteinen eskubideak betearaz daitezke, eta Jerusalemgo Unibertsitate Hebrearra eskubide horien ordezkari esklusiboa da. Roger Richman agentziaren Corbis oinordekoak, unibertsitatearen agente gisa bere izena eta lotutako irudiak erabiltzeko baimena emateko ardura du.

### Kultura herrikoian 
Bigarren Mundu Gerraren bezperatan, The New Yorker egunkariak "Hiriko kontuak" binetan honakoa argitaratu zuen: Einstein Amerikan hain ezaguna zenez, kalean gelditu egiten zuten "teoria hori azaldu egidazu” esanaz. Azkenean, etengabeko galderei aurre egiteko modua asmatu zuen, galdetzen zienei honela erantzunez "Barkatu egidazu mesedez! Beti nahasten naute Einstein irakaslearekin".

Eleberri, film, antzerki eta musika lan askoren gaia edo inspirazioa izan da Einstein. Zientzialari eroaren eta irakasle despistatuaren irudikapenerako eredu gogokoena da; bere aurpegi adierazkorra eta orrazkera bereizgarria asko kopiatu eta esajeratuak izan dira. Time aldizkariko Frederic Goldenek idatzi zuenez, Einstein "marrazkilariaren ametsa egi bihurtua zela".

### Sariak eta ohoreak 
Einsteinek sari eta ohore ugari jaso zituen, eta 1922an Fisikako 1921eko Nobel Saria eman zioten "Fisika Teorikoari egindako zerbitzuengatik, eta bereziki efektu fotoelektrikoaren legea aurkitzeagatik". 1921eko hautagaietatik inork ez zituen Alfred Nobelek ezarritako irizpideak betetzen, eta ondorioz 1921eko saria Einsteini eman zitzaion hurrengo urtean.

## Argitalpenak 
* Einstein, Albert (1901) [Eskuizkribua jasota: 1900eko abenduaren 16an]. Suitzan, Zurichen idatzia. "Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen" [Kapilaritatearen fenomenoetatik ateratako ondorioak]. Annalen der Physik (alemanez). Hoboken, New Jersey (2006ko martxoaren 14an argitaratua). 309 (3): 513–523. Bibcode: 1901AnP ... 309..513E. doi: 1+0,1002 / and p.19013090306.
* Einstein, Albert (1905a) [Eskuizkribua jasota: 1905eko martxoaren 18an]. Suitzan, Bernan idatzia. "Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt" [Argiaren produkzioari eta eraldaketari buruzko ikuspegi heuristikoari buruz] (PDF). Annalen der Physik (alemanez). Hoboken, New Jersey (2006ko martxoaren 10ean argitaratua). 322 (6): 132-148. Bibcode: 1905AnP ... 322..132E. doi: 10,1002 / and p.19053220607.
* Einstein, Albert (1905b) [1905eko apirilaren 30ean bukatuta eta uztailaren 20an aurkeztua]. Suitzan, Bernan idatzia, Wyss Buchdruckerei-k argitaratua. Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen [Neurri molekularren determinazio berria] (PDF). Dissertationen Züricheko unibertsitatea (doktorego tesia) (alemanez). Zurich, Suitza: ETH Zürich (2008an argitaratua). doi: 10.3929 / ethz-a-000565688 - ETH Bibliothek bidez.
* Einstein, Albert (1905d) [Eskuizkribua jasota: 1905eko ekainaren 30ean]. Suitzan, Bernan idatzia. "Zur Elektrodynamik bewegter Körper" [Korporazio higikorren elektrodinamikaren gainean]. Annalen der Physik (Eskuizkribua bidalita) (alemanez). Hoboken, New Jersey (2006ko martxoaren 10ean argitaratuta). 322 (10): 891–921. Bibcode: 1905AnP ... 322..891E. doi: 10,1002 / and p.19053221004. HDL: 10915/2786.
* Einstein, Albert (1917a). "Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie" [Gogoeta kosmologikoak erlatibitatearen teoria orokorrean]. Sitzungsberichte 1917 (alemanez). Königlich Preussische Akademie der Wissenschaften, Berlin.
* Einstein, Albert (1917b). "Zur Quantentheorie der Strahlung" [Erradiazioaren mekanika kuantikoari buruz]. Physikalische Zeitschrift (alemanez). 18: 121–128. Bibcode: 1917PhyZ ... 18..121E.
* Einstein, Albert (1923) [1923an argitaratu zuen lehen aldiz, eta 1967an ingelesez]. Goteborgen idatzia. Grundgedanken und Probleme der Relativitätstheorie[Erlatibitatearen teoriaren oinarrizko ideiak eta problemak] (PDF) (Hitzaldia). Goteborgeko Naturisten Batzar Nordikoan emandako hitzaldia, 1923ko uztailaren 11n. Nobel hitzaldiak, Fisika 1901-1921 (alemanez eta ingelesez). Stockholm: Nobelprice.org (2015eko otsailaren 3an argitaratua) - AB 2014ko Nobel Media bidez.
* Einstein, Albert (1924) [1924ko uztailaren 10ean argitaratua] "Quantentheorie des einatomigen idealen Gases" [Monatomiko gas idealen teoria kuantikoa] (Online orrien irudiak). Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Physikalisch-Mathematische Klasse (alemanez): 261–267 - ECHO bidez, Kultura ondarea online, Max Planck Zientziaren Historiarako Institutua. Gai honi buruzko hainbat artikuluen lehena.
* Einstein, Albert (1926b). Suitzan, Bernan idatzia. Fürth, R. (ed.) Browniar mugimenduaren teoriaren inguruko ikerketak (PDF). Cowperek itzulia, A. D. US: Dover Publications (1956an argitaratua). . 2015eko urtarrilaren 4an berreskuratua.
* Einstein, Albert; Podolsky, Boris; Rosen, Nathan (1935eko maiatzaren 15a) [1935eko martxoaren 25ean jaso zen] "Errealitate fisikoaren deskribapen kuantiko-mekanikoa osa al daiteke?". Physical Review (Aurkeztutako eskuizkribua). 47 (10): 777–780. Bibcode: 1935PhRv ... 47..777E. doi: 10.1103 / PhysRev.47.777 - APS aldizkari bidez.
* Einstein, Albert (1950). "Grabitazioaren teoria orokorraz". CLXXXII (4): 13-17. Bibcode: 1950SciAm.182d..13E. doi: 10,1038 / scientificamerican 0450-13.
* Einstein, Albert (1954). Ideiak eta iritziak. New York: Random House. .
* Einstein, Albert (1969). Albert Einstein, Hedwig und Max Born: Briefwechsel 1916–1955 (alemanez). Munichen: Nymphenburger Verlagshandlung. .
* Bildutako artikuluak: Stachel, John; Martin J. Klein; A. J. Kox; Michel Janssen; R. Schulmann; Diana Komos Buchwald; et al., eds. (2008ko uztailaren 21an) [1987-2006 artean argitaratuta] Albert Einsteinen bildutako artikuluak. Einsteinen idazlanak. 1-10. Princeton University Press. Orain arte argitaratutako bolumenen inguruko informazio gehiago aurki daiteke Einstein Papers Proiektuaren web orrietan eta Princeton University Press-eko Einsteinen orrian.

## Beste argitalpen batzuk 
* Einstein, Albert (1905c) [Eskuizkribua jasota: 1905eko maiatzaren 11an]. Suitzan, Bernan idatzia. "Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen" [Mugimenduaren gainean - Beroaren teoria zinetiko molekularrak eskatuta - Partikula txikiak likido geldi batean esekita]. Annalen der Physik (alemanez). Hoboken, New Jersey (2006ko martxoaren 10ean argitaratua). 322 (8): 549–560. Bibcode: 1905AnP ... 322..549E. doi: 10,1002 / andp.19053220806. HDL: 10915/2785.
* Einstein, Albert (1905e) [Eskuizkribua jasota: 1905eko irailaren 27an]. Suitzan, Bernan idatzia. "Isten Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?" [Gorputz baten inertzia energiaren edukiaren araberakoa al da?]. Annalen der Physik (alemanez). Hoboken, New Jersey (2006ko martxoaren 10ean argitaratua). 323 (13): 639–641. Bibcode: 1905AnP ... 323..639E. doi: 10,1002 / andp.19053231314.
* Einstein, Albert (1915) [1915eko azaroaren 25ean argitaratua] "Die Feldgleichungen der Gravitation" [Grabitazioaren ekuazio eremuak] (Onlineko irudiak). Sitzungsberichte 1915 (alemanez). Berlin, Alemania: Königlich Preussische Akademie der Wissenschaften: 844–847 - ECHO bidez, Kultura ondarea online, Max Planck Zientziaren Historiarako Institutua.
* Einstein, Albert (1926ko martxoaren 12an) [Azalaren data 1926ko martxoa]. Berlinen idatzia. "Die Ursache der Mäanderbildung der Flußläufe und des sogenannten Baerschen Gesetzes" [Baer-en legea eta meandroak ibaien ibilbideetan]. Die Naturwissenschaften (alemanez). Heidelberg, Alemania. 14 (11): 223-224. Bibcode: 1926NW ..... 14..223E. doi: 10,1007 / BF01510300. ISSN 1432-1904 - SpringerLink bidez.
* Einstein, Albert (1940ko azaroaren 9an). Zientzia eta Erlijioari buruz. Nature. 146. orr. 605-607. Bibode kodea: 1940Natur.146..605E. doi: 10.1038 / 146605a0. .
* Einstein, Albert; et al. (1948ko abenduaren 4an) "The New York Timeseko editoreei". New York Times. Melville, New York: AIP, American Institute of Physics. .
* Einstein, Albert (1949ko maiatza). "Zergatik sozialismoa? (Berregin)". New York: Monthly Review Foundation (2009ko maiatzean argitaratua). Jatorrizkoa 2006ko urtarrilaren 11n artxibatuta. 2006ko urtarrilaren 16ean berreskuratua - MonthlyReview.org bidez.
* Einstein, Albert (1979). Ohar Autobiografikoak. Paul Arthur Schilpp (ed.) Chicago:  . Argi-izpien atzetik esperimentuen bidez 48-51 orrialdetan deskribatzen da.

## Einsteinen esanak 
* «Bi modutara bizi zaitezke: miraria ezertxo ere ez dela pentsatuz edota den-dena miraritzat hartuz.»
* «Bi gauza bakarrik dira infinituak: unibertsoa eta giza ergelkeria. Lehenengoaren inguruan, zalantzak ditut; baina bigarrenari buruz, ziurtasun osoa dut zer-nolako gogoa dagoen jendea gerretan hiltzeko, boterea lortzearren.»
* Max Planck, Werner Heisenberg eta gehiagok burututako Teoria Kuantikoari buruzko bere iritzia azaltzeko, ondorengoak esan zituen:
** «Jainkoak ez du dadoekin jolasten»
** «Gustatuko litzaidake pentsatzea ilargiari begira ez nagoenean, honek han jarraitzen duela»

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erlatibitatearen teoria
* E=mc²

## Kanpo estekak 
*  Albert Einstein agiritegia