open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Otxarango geralekua

**Otxaran** Euskal Herriko Bizkaiko tren geraleku bat da, Zalla udalerriko Otxaran auzoan kokatuta dagoena.

Geralekua 1896ko uztailaren 6an ireki zen eta 2010eko urtarrilaren 1an itxia.

## Egoera 
Geralekua honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 29,674 kilometro-puntua

## Historia 
1898an sortu zen Bilbo-Santander burdinbidea, Zorrotza-Balmaseda trenbidea Santander-Solares eta Zalla-Solares burdinbidetarekin lotu ondoren, Bilbo eta Santander arteko ibilbideak ahalbidetuz.

1911n Roblako Trenbidearen Konpainiak burdinbide berria eraiki zuen, Santanderretik Bilborako Trenbide Konpainiaren trenbide bera ez partekatzeko. Hala ere, Irauregiko geltokian trenen arteko gurutzadura nahitaezkoa izaten jarraitu zuen. 1923an Leon-Matallana burdinbidea erabilita Leonera burdinbidea luzatu zen.

1972an FEVE eragileak trenbideen ustiapena bere esku hartu ondoren, 1975ean Bilbo-Leon eta Bilbo-Santander burdinbideak lotu zituen Arangurengo geltokian. Handik aurrera bai Santanderretik bai Leonetik zetozen trenek trenbide beretik heltzen dira Irauregira. Lutxanako eta Roblako saihesbideak zama-garraiorako trenentzako besterik ez ziren mantendu.

Geralekuan zerbitzua ematen zuten distantzia ertaineko zerbitzuak 2010eko urtarrilaren 1etik aurrera utzi zioten geltokiari; beraz, geralekua itxita dago teknikoki, nahiz eta sarekoa izan.

## Geralekua 
Geralekua Erretola auzoan dago.

## Zerbitzuak 
Ez dago zerbitzuak geltokian.

## Etorkizuna 
Ez dago etorkizuneko planik geltoki hau oraingoz barne hartzen duenik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Feve

## Kanpo estekak 
* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
Elefanta Leizeak

**Elefantearen Leizeak** Indiako leize eta tenplu multzo bat da, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatua. Shiva jainkoari daude eskainiak, batez ere. Mumbaiko portuan daude, Mahārāshtra estatuan, hiritik 10 kilometrora, Elefanta Uhartean. Uhartea Jawaharlalal Nehru portutik bi kilometrora dago, eta bost leize hinduista eta K.a. II. mendeko hainbat estupa budista ditu, eta budisten bi leize, ur tangaz hornituta. 

Elefanta Leizeetan haitzean egindako eskulturak daude, hinduismoaren eta budismoaren ideia eta ikonografien sinkretismoa erakusten dutenak. Materiala basalto solidoa da. Gutxi batzuk izan ezik, artelan gehiena kaltetuta dago, eta aurpegi gehienak ezabatuta daude. Tenpluaren orientazioa eta inguruan dauden beste tenplu batzuekiko duen kokapena mandala baten forman daude. Eskulturek hinduismoaren mitologia aipatzen dute, 6,1 metroko Trimurti Sadashivaren, Natarajaren eta Yogishvararen monolitoekin. Monolito hauek V. eta IX. mende artean eraiki ziren, eta Hinduen dinastia batek baino gehiagok hartu zuen parte bere eraikuntzan. Ikerlari gehienek uste dute 550 urtean jada amaituta zegoela. 

Portugaldar kolonoek *Elefante* izena eman zioten eta, hortik laster aldatu zen *Elefanta* izenera. Uhartean base bat ezarri zuten, eta euren soldaduek eskulturak eta kobazuloak kaltetu zituzten. Kobazulo nagusia hinduen gurtza gunea izan zen portugaldarrak iritsi zen arten, baina ondoren funtzio hori galdu zuen. 1909an Britainiar Rajeko agintariek kaltea murrizteko lehen neurriak hartu zituzten. 1970ko hamarkadan monumentuak berrosatu ziren. 1987an Gizateriaren ondare izendatu zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patrick John

**Patrick Roland John** (Roseau, 1938ko urtarrilaren 7a - *ibidem*, 2021eko uztailaren 6a) Dominikako politikaria izan zen.

Portuko langileen sindikatuko burua eta Roseauko alkatea izan zen legebiltzarreko kide hautatu aurretik. 1974an Dominikako "Premier" aukeratu zuten eta herrialdeko independentzia prozesuaren buru izan zen. Dominikako lehenbiziko lehen ministroa izan zen 1978tik 1979ra.

Protesta masibo batzuen eta bere gobernuaren neurrien aurkako greba orokor baten ondoren, Batzarrak John kargutik kendu zuen. 1981ean atxilotu zuten Mary Eugenia Charlesen gobernuaren aurkako estatu-kolpe saiakeragatik. 1985ean hamabi urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, baina 1990ean askatu zuten.

Ondoren, Dominikako Futbol Federazioko presidentea izan zen.

## Kanpo estekak
Punjab

**Punjab** (punjaberaz: پنجاب (shahmují); ਪੰਜਾਬ (Gurmují)) Hegoaldeko Asiako eskualde geopolitiko, kultural eta historiko bat da, Indiako azpikontinentearen iparraldean, gaur egungo Pakistanen ekialdean eta Indiako iparraldean. Eremuaren mugak ez daude ondo definituak, eta kontakizun historikoetan oinarritu ohi dira.

## Zatiketa 
Indiaren partizioa 1947an gertatu arte, Punjabeko probintzia britainiarrak gaur egungo Indiako Punjab (India) estatuaz gain Haryana, Himachal Pradesh, Chandigarh eta Delhi hartzen zituen barnean, gaur egungo Punjab (Pakistan) eta Islamabadeko lurraldeekin batera. Balutxistanekin eta Paxtunistan egiten zuen muga mendebaldean, Kaxmirrekin iparraldean, Gerriko Hndiarekin ekialdean eta Rajastan eta Sindhekin hegoaldean. Historikoki, Punjab izan zen europar kolonizatzaileen sarbide nagusia Indiar azpikontinentera.

## Biztanleak 
Gaur egun Punjabeko biztanleei punjabiar izena ematen zaie eta euren hizkuntza nagusia punjabera da. Erlijio nagusiak Islama, sikhismoa eta hinduismoa dira. Kristau, jainita, zoroastrista, budista eta ravidassiar gutxiengoak ere badaude. Indus haraneko kulturaren garaitik bizi izan da gizakia bertan, eta ondoren okupatu zuten indo-ariarrek eta indo-eszitiarrek. Persiar, greziar, kuxaniar, gaznavidar, timuridar, mogoliar, paxtun, britaniar eta beste herri batzuk ere bertatik igaro dira. Inbasio gehienen helburua erdialdean dagoen Majha eskualde oparoa zen. Indian zein Pakistanen oraindik bertako nekazal-produkzioa garrantzitsua da. 

## Erreferentziak 
## Ikus, halaber 
* Punjab (Pakistan)
* Punjab (India)
* Satinder Sartaaj (abeslari ospetsua)

## Kanpo estekak
Deskontzentrazio

**Deskontzentrazioa** administrazioak antolatzeko teknika bat da, eragileak eta eskumenak pertsona_juridiko beraren barruan banatzean datzana, administrazio zentraletik zerbitzu deskontzentratuetara. Frantzian erabili izan da n oizbait. Adibidez, Estatuaren deskontzentrazio administratiboa, zuzenbide publikoko pertsona juridikoa, non administrazio zentralak izendatzen dituen agenteei baitagokie, berariazko eskumen-esparru bat, administratuei botere lotua edo ahalmen diskrezionala ematen diena. Horren barruan sartzen dira prefektuak eta prefekturak Frantzian duten eginkizuna.

Deskontzentrazio hori Estatuko administrazioaren tokiko ordezkaritzak zehazten dituen mapa administratibo baten arabera banatzen da. Ideia hori *kontzentrazioaren* ideiaren aurkakoa  da, erabakitzeko ahalmena estatu aparatuaren goialdean pilatzen den administrazio sistema baita.

Deskontzentrazioa eta  deszentralizazioa ez dira berdinak, beraz, barne mailetan beherako delegazio sistema da eta, beraz, ez dute nortasun juridiko propiorik, deszentralizazioak nortasun juridikoa duten toki entitateen esku uzten duen bitartean.

Deskontzentrazioa zentralizazioaren garapena da : betebeharrarekin lotutako moteltasuna eta kargak murriztea ahalbidetzen du, edozein sistema zentralizatuetan, maila goreneko erabakiaren zain egoteko. Honen funtzioa, beraz, administrazio zentrala deskongestionatzea da, tokiko mailan erabakiak hartzea ahalbidetuz. Adibidez, Odilon Barrotek esan zuena: Edo Napoleon III.aren esaldia: 
 
. Deskontzentrazioa botere publikoen ekintzaren kontrola eta ezarpena herrietara eramatean datza. Deszentralizazioak legegintzako erabakiak herri mailan, tokiko mailan, handitzea du helburu. Beraz, deskontzentrazioan gehiago dira funtzio betearazlea eta administratiboa eta deszentralizazioan legegintzako funtzioa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantziako administrazioa
* Deszentralizazioa, Deszentralizazioa Frantzian
* Estatu frantseseko zerbitzu deszentralizatuen zerrenda
* Subsidiariotasuna
* Estatuaren erreforma

## Kanpo estekak
Sintzitiotrofoblasto

**Sintzitiotrofoblasto** enbrioiaren estalkiaren zatirik kanpokoena da, mintz interzelularrak desagertzen direnean zelula multinukleatuz osatua egoteko itxura hartzen duena. Bilo korionikoak sintzitiotrofoblastoaren ugalketatik sortzen direnez, garrantzi handia dauka karenean zehar amaren eta fetuaren artean gertatzen diren mantenugaien elkartrukeetan. Horrez gain, sintzitiotrofoblastoko zelula multinukleatuek haurdunaldiaren bigarren astetik aurrera detekta daitekeen giza gonadotropina korionikoa (GGK) sortu eta jariatzen dute. Hormona hau bigarren astetik aurrera detektagarria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Caleb Bingham

**George Caleb Bingham** (Augusta konderria, Virginia, 1811ko martxoaren 20a - Kansas City, Missouri, 1879ko uztailaren 7a) estatubatuar margolari, militar eta politikaria izan zen.

Missouriko legebiltzarreko kide aukeratu zuten eta esklabotza mendebalderantz hedatzearen aurka agertu zen. Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean, Iparraldearen aldeko milizia boluntario baten kapitaina izan zen.

Luminista estiloan Missouri ibaiko muga amerikarreko bizitzaren eszenak margotu zituen. "Missouriko artista" bezala ezagutu zen.

## Iruditegia 

Mrs George Caleb Bingham (Sarah Elizabeth Hutchison) and Son, Newton by George Caleb Bingham.jpg|Sarah emaztea eta Newton semea c. 1841
George Caleb Bingham 001.jpg|*Fur Traders Descending the Missouri*, c. 1845
George Caleb Bingham - Boatmen on the Missouri - Google Art Project.jpg|*Boatmen on the Missouri,* 1846.
George Caleb Bingham- "The Jolly Flatboatmen".jpg|*Jolly Flatboatmen*, 1846
George Caleb Bingham - Raftsmen Playing Cards.jpg|*Raftsmen Playing Cards*, 1847
George Caleb Bingham Lighter Relieving the Steamboat Aground.jpg|*Lighter Relieving the Steamboat Aground*, 1846–47
George Caleb Bingham - The Wood-Boat.jpg|*The Wood-boat*, 1850
George Caleb Bingham - Mississippi Boatman.jpg|*Mississippi Boatman*, 1850
George Caleb Bingham - The Squatters.jpg|*The Squatters*, 1850
George Caleb Bingham - Shooting for the Beef - Google Art Project.jpg|*Shooting for the Beef*, c. 1850
George Caleb Bingham - Daniel Boone escorting settlers through the Cumberland Gap.jpg|*Daniel Boone Escorting Settlers through the Cumberland Gap*, oil on canvas, 1851–52
George Caleb Bingham - Canvassing for a Vote - Google Art Project.jpg|*Canvassing for a Vote*, 1852
George Caleb Bingham - The County Election.jpg|*The County Election,* 1852
George Caleb Bingham - Stump Speaking.jpg|*Stump Speaking*, 1853–54
George Caleb Bingham - Jolly Flatboatmen in Port.jpg|*Jolly Flatboatmen in Port*, 1857
George Caleb Bingham - Order No. 11 - Google Art Project.jpg|General Ewing's *Order No. 11* of 1863, 1868
Washington Crossing the Delaware 1856-71 George Caleb Bingham.jpg|*Washington Crossing the Delaware*, 1856–71
George Caleb Bingham View of Pikes Peak Amon Carter Museum.jpg|*View of Pikes Peak*, 1872
Vinnie-ream.jpg|*Portrait of Vinnie Ream*, 1876

## Kanpo estekak
Maromokotro

**Maromokotro** Madagaskarko mendi garaienena da eta, beraz, uhartearen puntu altuena. Tsaratanana Mendigunean dago, uharte nagusiaren ipar aldean, Diana eskualdean. 2.876 metro ditu.

## Kondaira 
Bertako herri-mito edo sinesmenak dio heriotzaren ondoren izpirituak hona etortzen direla paseatzera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Argazkia.
Euskararen Adierazle Sistema

**Euskararen Adierazle Sistema** edo **EAS** euskararen egoera sozialaren berri ematen duen adierazle sorta da. Bere helburua da gizartearen esparru desberdinetan hizkuntzak une jakin batean euskarak duen zabalkundea neurtzea, eta denboran zehar izaten ari den bilakaera zehatz-mehatz azaltzeko baliagarria izatea.

Adierazleok era planifikatuan, sistematikoan eta era iraunkor eta antolatuan datuz elikatu eta eguneratzen dira. Eremu geografikoari dagokionez, Euskal Herri osoa du jomuga. Baina datuak beti ez daude eskura, eta  esate baterako, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako 47 herrik bakarrik  dute euskararen kale-erabileraren 2016ko datuak EASen webgunean.

Euskararen Adierazle Sistemaren partaideak honako erakunde hauek dira: Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua, Euskararen Erakunde Publikoa, eta Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko Foru Aldundiak. Era berean, Europako Batzordeak, Erregio Garapenerako Europar Fondoaren (FEDER) Diru-funtsaren bidez kofinantzatu zuen egitasmoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guido Cantelli

**Guido Cantelli** (Novara, 1920ko apirilaren 27a - Paris, 1956ko azaroaren 24a) italiar orkestra-zuzendaria izan zen.

## Erreferentziak
Captain Toad: Treasure Tracker

***Captain Toad: Treasure Tracker***, Japonian  deitua, 2015eko Nintendo EAD japoniar bideo-joko konpainiaren akziozko eta puzzle bideo-joko bat da, Wii Urako garatua. Diorama ikuskera duten tokiak erabiliz, jokalariak buru-hausgarri desberdinei bilatu beharko die irtenbidea. Mario sailekoa, berez *Super Mario 3D World*en agertu zen bideo-joko txiki batean oinarrituta dago. 2018an Nintendo Switch eta Nintendo 3DS kontsoletarako bertsioak argitaratu ziren, eduki gehigarriekin.

## Sinopsia 
Jokoan, jokalariak Toad kapitaina kontrolatzen du. Toadek hainbat oztoporen bidez modu seguruan nabigatu behar du, maila bakoitzaren amaieran dagoen urrezko izar batera iristeko. Toad Kapitainak ezin du jauzi egin, baina sustraiak ateratzeko gai da, txanponak edo etsaiei jaurti ahal zaizkien arbiak agerian uzten baitituzte.

## Kanpo estekak
Mariela Castro

**Mariela Castro Espín** (Habana, Kuba, 1962ko uztailaren 27a) Kubako politikaria eta sexologoa da. Kubako hiriburuko "Enrique José Varona" Zientzia Pedagogikoetako Goi Mailako Institutuko Pedagogia eta Psikologia espezialitatean lizentziatua. Kubako Sexu Hezkuntzako Zentro Nazionaleko (CENESEX) eta Habanako *Sexología y Sociedad* aldizkariko zuzendaria da.

## Biografia 
Vilma Espín Guillois, Kubako Emakumeen Federazioko lehendakaria izan zenaren eta Raúl Castro Kubako presidente ohiaren alaba da. Alejandro Castro, estatuburuaren laguntzaile pertsonala izan zenaren arreba.

Haurtxo bat besterik ez zenean, Kuban misilen krisia piztu zen, eta aitona-amonen zaintzapean geratu zen.Nikaraguan ezagutu zuen Juan Gutiérrez Fischmann gerrillari txiletarrarekin ezkonduta egon zen lehenik (Pinocheten erregimeneko senatari baten hilketa egoitzita bilatua). Alaba bat izan zuen bikoteak. Gaur egun, Paolo Titolo argazkilari italiarrarekin du bikote-harremana. Seme bat eta alaba bat dute.

1980ko hamarkadaren hasieran, Angolako gerrara joan nahi zuen, milaka kubatar borrokatzen ziren lekura. Baina ume txiki baten ama izanik, Kuban geratu behar izan zuen. Hala ere, Nikaraguara joan zen, beste gatazka bat gertatu zen lekura, eta han ezagutu zuen lehen senarra.

Kubak munduan aurpegi onargarri bat eskaintzean, kubatar disidenteek kritikattu egiten dute. Yoani Sánchezek honela idatzi zuen: Oraindik ez dut ulertzen nork bere aukerarekin maitasuna egiteko duen eskubidea onartzea, eta erregimenak ezarritako monogamia ideologikoaren mende jartzea oraindik, hala egitea deitoratuz. Ez da Kuban adierazpen-askatasunaren alde borrokatzen ari. Mariera Castrok kritika horiek ezeztatzen ditu eta adierazten du disidentea Estatu Batuetako mertzenario bat baino ez dela. LGBTI Lázaro Mireles LGBTI eskubideen aldeko aktibista kubatarrak, orain bere herrialdera itzultzea debekatuta duenak, harekin lan egin zuenak, bere ekintzak kritikatzen ditu eta "manipulatzaile" deitzen dio.

2013ko otsailean, Kubako Botere Popularraren Batzar Nazionaleko diputatu hautatu zuten. 

2013ko abuztuaren 13an, Montevideoko (ruguai) bisitari ospetsu izendatu zuten.2017an Euskal Herrian izan zen  Euskadi-Kuba erakundeak gonbidatuta, Donostian,  Aleida Guevara Marche (Ernesto Che Guevararen alaba) eta Claudia Cambarekin batera*. Oztopo, gezur, eta bahimendu guztien gainetik Kubak badiola munduari zer erakutsi* azaldu zuten. Hurrengo urtean ere, Mariela Kubaren eta Euskal Herriaren topagunean izan zen Bilbon, Euskadi-Kuba lagunen elkarteak antolatutako II. Kuba Egunaren ospakizunean irlaren berri ematen.

2014ko uztailean, zenbait komunikabidek oker jakinarazi zuten, Uagaduguko aireportuko informazio ofizialean oinarrituta, Mariela Castro Sahel basamortuan (Maliko iparraldean) ezbeharra izan zuen Air Algérieren 5017 hegaldian zegoela. Mariela Castrok berak gezurtatu zuen berria minutu gutxira, Telesurren egindako elkarrizketa baten bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa "Nire aitaz harro", BBC 2006
Guitar Hero Live

***Guitar Hero Live*** 2015eko FreeStyleGames britainiar bideo-joko konpainiaren bideo-joko musikala da, PlayStation 3, PlayStation 4, Wii U, Xbox 360 eta Xbox Onerako garatua.

## Sinopsia 
Jokoak Guitar Hero seriearen birsortzen du, 2010eko *Guitar Hero: Warriors of Rock* ordezkatuz. Guitar Hero Livek aldaketa garrantzitsuak egin zituen jokatzeko eran eta frankiziaren esperientzian, tartean 6 botoiko gitarra berritu bat, mugimendu-bideoak erabiltzen dituen *in-game* aurkezpen estilo berri bat (gitarra-jotzailearen ikuspegitik mundu errealeko kontzertu bat simulatuz), jokalari anitzak eta Guitar Hero TV modu berri bat.

## Kanpo estekak
Just Dance (bideo-jokoa)

***Just Dance*** 2009ko Ubisoft frantziar bideo-joko konpainiaren bideo-joko musikala da, Wiirako garatua. Adin guztientzat egindako dantza-jokoa da, ez da inolako osagarririk behar, eta edonork erabil dezake jokoa Wiiren agintearen senezko kontrolei esker.

## Abestiak 
"(*)" Abestia «cover» bat da.

## Kanpo estekak
SingStar

***SingStar*** London Studio estatubatuar bideo-joko konpainiaren bideo-joko sail musikala da, PlayStation sailerako garatua. Karaoke joko hau oso arrakastatsua izan zen eta hainbat jarraipen izan zituen. Lehenengoa 2004an atera zuten PlayStation 2 kontsolarako.

## Kanpo estekak
Guitar Hero (bideo-jokoa)

***Guitar Hero*** 2005eko Harmonix Music Systems estatubatuar bideo-joko konpainiaren bideo-joko musikala da, PlayStation 2 eta Xboxrako garatua.

## Sinopsia 
Jokoan gitarra elektriko itxurako kontrolagailu bat dago, Gibson SG baten antzekoa, jokalariak musikaren interpretazioa simulatzeko erabiltzen duena. Joko-sistema *GuitarFreaks*en antzekoa da, non jokalariak kontrolatzailearen botoiak presionatu behar dituen musika-notak joko-pantailan mugitzen diren denbora zehatzean. Jokoak hogeita hamar rock abesti biltzen ditu, 1960ko hamarkadatik 2005era bitartekoak, *bonus track*ez gain.

Abestiak honakoak dira:

## Kanpo estekak
Until Dawn

***Until Dawn*** 2015eko Supermassive Games britainiar bideo-joko konpainiaren *survival horror* motako bideo-joko bat da, PlayStation 4rako garatua.

## Sinopsia 
Zortzi lagunek neguko oporrak Blackwood Pinesen zibilizaziotik urrun dagoen mendi batean igarotzea erabakitzen dutenean, gauzak gori-gori jarriko dira laster.

Aukeraketa bakoitzak garrantzia du, edozein ekintzak erabakiko du istorioaren garapena; zure historiak. Jarri beldurrezko film batetik ateratako zortzi neraberen larruan, nor hil edo nor bizi den egunsentira arte erabakitzeko.

## Kanpo estekak
Doom 3

***Doom 3*** 2004ko id Software estatubatuar enpresak garatutako ekintza bideo-joko bat da, shooter motakoa.

## Sinopsia 
2145. urtea da, Union Aerospace Corporation (UAC) hazi egin da, garaiko korporaziorik handiena bihurtzeraino, eta ikerketa instalazio batzuk eraiki ditu Marten. Planeta horretan, UACk hainbat arlotan garatu ditu ikerketa batzuk, besteak beste, armagintzako teknologia aurreratuaren garapenean, ikerketa biologikoan, teleportazioan eta espazio-esplorazioan. Instalazioak Marten daudenez, UACk bere eragiketak legetik kanpo eta eztabaida moraletatik urrun egin ditzake.

## Kanpo estekak
Mingrelia

**Mingrelia**, **Megrelia** edo **Samegrelo** (bertako migrelieraz სამარგალო, *Samargalo,* georgieraz*,* სამეგრელო, *Samegrelo)* Georgiako eskualde historikoa da. Ipar-mendebaldean Abkhazia du, iparraldean Svanetia, ipar-ekialdean Ratxa, ekialdean Imereti, hegoaldean Guria, eta mendebaldean Itsaso Beltza. 21. mendean, Mingrelia Samegrelo-Zemo Svaneti eta Abkhazia eskualdeen artean dago.

Mingreliako jendea elebiduna da, mingrelieraz eta georgieraz mintzo da,

Zviad Gamsakhurdia, Sobietar Batasuna erori ondorengo Georgiako lehen presidentea, Mingreliakoa zen. Bere agintaldia 1989-1991 indar kolpe batez amaitu zen eta Mingreliako Zugdidi hiria bere aldekoen feudo gisa eratu zuen. 1992an matxinatu zen Gamsakhurdia eta Georgia mendebaldean nagusitu ziren aste batzuetan, baina azkenean garaitu egin zituzten Gamsakhurdia eta bere aldeko gehienbat mingreliarrak.

## Kanpo estekak
Kartvelia (argipena)

**Kartvelia** izenak artikulu hauetara eraman gaitzake:

* **Georgia**, Kaukasoko herrialdea. Bertako georgieraz "Sakartvelo" da, zeina Europa mendebaldeko molde toponimiko klasikoetan  "Kartvelia" gisa itzultzen den. Halaber, Georgiako hizkuntza **georgierari** esaten zaio ***kartveliera***, eta bere hizkuntza familia kartveliar hizkuntzak dira.
* **781 Kartvelia**, Georgiaren omenezko izena daraman Eguzkia orbitatzen duen planeta txikia.
Final Fantasy VI

1994ko Squaresoft japoniar bideo-joko konpainiaren rol bideo-joko bat da, SNES, PlayStation, Game Boy Advance, Virtual Console, PlayStation Network, Android, iOS eta PCrako garatua. *Final Fantasy* sailekoa, kritikak txalotu eta RPG generoko ikur bilakatu zen.

## Sinopsia 
Final Fantasy VI "Magien Gerra"rekin hasten da, non gizakiak eta espersak (botere magikoak zituzten izakiak) borrokatu zuten. Gerra hau mundua errautsetara mugatuta utziz amaitu zen, eta gizakiak eta espersak bananduta bizitzen. Mila urte beranduago, magiaren boterea ahanzturan erori dela dirudienean, "Inperioa" izenaz ezagutzen den talde militar boteretsu batek, erresistentzia oro suntsitu eta munduko nazio ezberdinak menderatzen dituen kanpaina hedatzaile bat hasten du. Horretarako, Inperioak espersen gaitasun magikoak erabiltzen ditu, ingeniaritza genetikoko tekniken bidez gizakiengan sartzen dituenak.

## Kanpo estekak
Horizon Zero Dawn

***Horizon Zero Dawn*** 2017ko Guerrilla Games herbeheretar bideo-joko konpainiaren rol bideo-joko bat da, PlayStation 4 eta Microsoft Windowserako garatua.

## Sinopsia 
Horizon Zero Dawnen istorioa, gure planetan baina etorkizunean, 1000 urte inguruan proiektatzen da, zehazkiago 3040. urtean. Eszenatoki post-apokaliptiko batean, gizakiak, ezagutzen ez den hondamendi baten ondorioz, gizarte tribal primitiboen garaira itzuli dira. Denboraren poderioz, tribu hauek ohitura, tradizio, interes eta sinesmen ezberdinak hartu zituzten. Horizon Zero Dawnen munduko hiru tribu ezagunenak hauek dira: Nora, Carja eta Oseram.

## Kanpo estekak
Worms (1995eko bideo-jokoa)

***Worms*** 1995eko Team17 britainiar bideo-joko konpainiaren bideo-joko taktiko bat da, hasieran Amiga sailerako garatua. Arrakastatsua zen oso eta jarraipen asko izan zituen. *Worms* txandatan oinarritutako joko bat da, non jokalari batek har talde bat kontrolatzen duen konputagailu batek kontrolatutako beste har talde batzuen aurka. Helburua harrak hiltzeko hainbat arma erabiltzea da.

## Kanpo estekak
Worms (argipena)

**Worms** izan daiteke:

## Biologia
* **WoRMS** (*World Register of Marine Species*), datu-basea.

## Geografia 
* **Worms**, alemaniar hiria, non 1521ean Wormseko dieta ospetsua egin zuten.

## Informatika
* ***Worms (saila)***, Team17 britainiar enpresaren bideo-joko saila. Bere barnean honakoak daude:
***Worms* (1995eko bideo-jokoa), saileko lehena
***Worms* (2007ko bideo-jokoa), Xbox Live Arcade, PlayStation Network eta iOSerako sortua
Commandos: Behind Enemy Lines

***Commandos: Behind Enemy Lines*** 1998ko Pyro Studios espainiar bideo-joko konpainiaren bideo-joko taktiko bat da, Microsoft Windowserako garatua. Arrakastatsua zen oso eta jarraipen bat-*Commandos: Beyond The Call Of Duty*- eta sekuela bi- *Commandos 2: Men of Courage* eta *Commandos 3: Destination Berlin*- izan zituen.

## Sinopsia 
1940. urtearen amaieran, mendebaldeko Europa alemaniar armadaren mende zegoen. Hau Mantxako kanalean geldirik dago, bere tropak bildu eta Ingalaterraren berehalako inbasio bat prestatzen ari den bitartean. Hala eta guztiz ere, britainiar aginteko gizon bat ez dago prest bere herrialdeko maniobra militarrak soilik defentsiboak izan daitezen: Dudley Clarke teniente koronela. Bere estrategia arma eta ekipamenduetan espezializatutako komandoen unitate berezi bat sortzean oinarritzen da, hauek erasoaldi eta infiltrazio misio arriskutsuak bete behar dituztelarik, horrela gerraren ibilbidea aldatuz.

## Kanpo estekak
Warcraft: Orcs & Humans

***Warcraft: Orcs & Humans*** 1994ko Blizzard Entertainment estatubatuar bideo-joko konpainiaren bideo-joko taktiko bat da, DOS, Windows eta Macintoshrako garatua. Warcraft saileko lehena, Erdi Aroko giro epiko batean gertatzen da, non Azeroth erresuma mitikoko gizakiek orko inbaditzaileen aurka borrokatzen duten beste izaki fantastiko batzuen artean.

## Kanpo estekak
Narciso Aréstegui Zuzunaga

**Narciso Aréstegui Zuzunaga** (Huaro, 1820 &ndash; Titicaca aintzira, Puno, 1869 ) Peruko idazle, militar eta politikaria izan zen. Belaunaldi erromantikoko kidea zen, eta Ricardo Palma ere bertako kidea izan zen, *El padre Horán-en* egilea izan zen, Peruko lehen eleberritzat hartua eta gaztelaniazko Hego Amerikako lehen eleberrietako bat. Aréstegui Peruko indigenismoaren aitzindari handietako bat ere jotzen da, Mariano Melgar eta Pio B. Mesa bezalako beste idazle aipagarri batzuekin batera. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armando Arteaga Núñez

**Armando Arteaga** (Piura &ndash; Peru, 1952) Peruko idazle eta kazetaria da .

## Biografia 
Arkitektura ikasi zuen Ingeniaritzako Unibertsitate Nazionaleko (UNI) Arkitektura, Hirigintza eta Letren Fakultatean; baita Zinema Akademian, Armando Robles Godoy zinemagilearen zuzendaritzapean, Reynaldo D'Amore-rekin batera Antzerki Klubean eta Atahualpa del Cioppo-rekin TUNI-n. *Expreso* egunkariko zinema kritikaria *eta Gestión* egunkariaren editorial orrialdeko zuzendaria izan da.

Gaur egun, Andeetako Teknologia eta Kultura Institutuko (ITECA) zuzendaria da eta Peruko Idazleen Elkarteko presidentea. Piurako literaturaren sustapen eta hedapen kulturalari eskainia dago.

## Antologietan argitaratutako lana 
Bere olerkiak *Peruko poesiaren 10 hegazti arraro* antologian (Lima, Fondo Editorial Cultura Peruana, 2007) Luis La Hoz-ek argitaratutako eta *Ausente ardor de arena & algarrobos* antologian agertzen dira*.* *Antología de la poesía piurana contemporánea* (2017), Jaime Gamarra Jr.-ek eta Miguel Hernández Sandoval-ek argitaratua.

## Argitaratutako liburuak 
* *Callejón Sin Salida* (Poesia), Lima, Egilearen Edizioa, 1986.
* *Un Amor en que aún* (poesia), Lima, Egilearen Edizioa, 2000.
* *Terra Ígnea* (poesia), Lima, Lluvia Editores, 2004.
* *Cuentos de Cortometraje* (narrazioa), Lima, Egilearen edizioa, 2002.

## Kanpo estekak 
* Egilearen bloga: Terra ignea
* Uñingambal etxea (ipuina)
Doom II

***Doom II***, ***Doom II: Hell on Earth*** ere deitua, 1994ko id Software estatubatuar enpresak garatutako ekintza bideo-joko bat da, shooter motakoa. Hasieran MS-DOS plataformarako sortu zuten baina hurrengo urtean Macintosh ordenagailuentzako bertsio bat ere atera zuten.

Bere garaiko onenetariko bat izan zen eta hurrengo belaunaldietako 3D jokoetan eragin handia izan zuen. *Doom* jokoen jarraipena, Doom IIa, berriz, gertaerak ez dira Marte Phobos eta Deimos ilargietan gertatzen, baizik eta dimentsio arteko atari baten irekieraren ondorioz infernuko izakiek inbaditutako Lurrean; hortik dator jokoaren azpititulua, *Hell on Earth*.

## Kanpo estekak
Alejandro Ayarza Morales

**Alejandro Ayarza Morales** (* Lima, 1884ko ekainaren 21a &ndash; Barrios Altos, Lima, 1955eko abenduaren 30a), **Karamanduka** izenarekin ere ezaguna, Peruko militarra, idazlea eta konpositorea izan zen Limako kreolearen munduan oso ezaguna.

## Biografia 
Alejandro Ayarza Morales 1884ko uztailaren 21ean jaio zen Cercado de Liman, Barrios Altos &ndash; Peru. José Ayarza Recabarren (1855-), piano irakasle eta Arequipako abeslari entzutetsuaren, eta Rosa Morales Galup Limako abeslariaren semea (1853-), Txileko okupazioaren azken urteetan hazi zen -peruar guztien artean nazionalismo eferbeszentearen garaian-. - *Cuartel Primero* ezagunean, Barrios Altos-en. Oso gaztetatik *La Palizada-ko* kidea izan zen, Bohemiar gazteen eta kreole eta festazale izatearen artisten taldea. Militarra izan zen Zalditeriako Nagusi mailara arte. 

'Karamanduka' ezizena - Ogitxo txiki eta eztia, bere garaiera txikiari eta izaera zitalari erreferentzia egiten ziona - Ayarza de Morales-ek *Música Peruana*, *Limako Pilsen* eta *Un Paseo a Burro* antzerki aldizkarietan idatzi zuen, XX. mendearen hasieran arrakasta handia izan zutenak. *El Comercio* jaialdiko kritikaria izan zen eta *Los Ojos del Puente* eta *La Palizada*  bals tradizionalaren *eta La Borrachera* polkaren egilea da .

Rosa Mercedes Ayarza Morales-en neba da, musikagile, kantu irakasle, jakintsu eta Peruko musikaren difusore handia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La Palizada
* Peruko kreolak: Alejandro Ayarza "Karamanduka"
Najerillense museoa

**Najerillense museoa** () Errioxako Naiara hirian dagoen museoa da, Andre Maria Erreginaren monasterioaren alboan kokaturik dagoena. Najerilla haranaren inguruko arkeologia, etnografia eta arte gaiak erakusten museoa da, aurrehistoriatik aro modernora arteko material arkeologikoak erakusten dituena.

## Eraikinaren historia 
### Abadearen jauregia eta botika
XVIII. mendean eraiki zen monasterioko abadearen jauregia izateko. Abade nagusia erlijio komunitateekiko bereizita bizi zen baina goiko pasabide batek lotzen zuen jauregiaren bigarren solairua monasterioko monjeen zeldekin.

1785ean jauregiaren beheko solairuan monasterioaren botika ezarri zen, aurrez Santa Maria enparantzan zegoena zaharkiturik gelditu baitzen. Botika erabat berria zen eta garaiko ekipamendu onenak zituen. Sendabelarren lorategia zuen, belarrak lehortzeko gela, eta izain, musker eta sugegorri haztegiak ere bai. Botika Masnoura eraman bazuten ere gaur egun dekorazio batzuk mantentzen dira, aipagarrienak:
* Sarrerako olio margoa. Arkitektura egitura bat ikusten da, erdian bi aingeruk honako idazki hau eusten dutela: "Jainkoak medikuntza sortu zuen eta gizon jakintsuak ez du baztertzen" (Ecclesiastes).
* Korridore nagusiko sabaian pitxar bat loreekin ikusten da, monasterioaren sinboloa hain zuzen ere.
* Alboko galeriatan hiru domina daude margoturik.

### Gartzela 
1835ean Mendizabalen Desamortizazioaren ondoren monjeak kanporatu eta Estatua jabetu zen eraikin guztietaz. Botika lekuz aldatu zuten eta jauregia gartzela bihurtu zen. Gartzelaz gain epaitegia ere izan zen. Funtzio berria betetzeko monasterioarekin lotzen zuen pasabidea eraitsi egin zen.
* **Hegoaldeko gela:** Aurrehistoriari dagokio, erromatarrak iritsi aurreko garaiari hain zuzen ere. Behe Paleolitotik zeltiberiar garaira arteko tresnak aurkitzen dira bertan.
* **Iparraldeko gela:** Erromatarren garaia erakusten da. Erakusketa Naiararen ondoan dagoen Tritium hirian kokatzen da, I eta IV. mendeen artean Penintsula osoko keramika gune garrantzitsuena izan baitzen. *Terra Sigillata Hispánica* izenaz ezagutu izan zen eta Penintsula Iberikoan ezezik Mediterraneo mendebaldean, Afrikan, Italian, Frantzian eta Alemanian ere aurkitu izan dira indusketa arkeologikotan. Eltzegileen 400 izen inguru ezagutzen dira.
* **Hirugarren gela:** Erdi Aroa aztertzen da eta Naiaran aurkituriko gai arkeologikoak erakusten dira, keramika hispanomusulmandar, judu eta kristaua bereziki. Honetaz gain hilobiak, zutabeak eta kapitelak ikus daitezke, bai eta XVI eta XVII mendeko armarriak ere.

## Iruditegia 

Irudi:Najera - Museo Najerillense 05.jpg|Botikarako sarrera.
Irudi:Najera - Museo Najerillense 02.jpg|Hegoaldeko gela, hilarriak.
Irudi:Najera - Museo Najerillense 01.jpg|Iparraldeko gela, erromatarren atala.
Irudi:Najera - Museo Najerillense 03.jpg|Hirugarren gela, Erdi Aroko keramika hispanomusulmandarra.
Irudi:Najera - Museo Najerillense 04.jpg|Armarriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Naiarako udalaren webgunean dagoen informazioa
Mu (kontinente galdua)

thumb|250px|Muko kokapen hipotetikoa, Ozeano Barean.
[thumb|250px|[Yonaguniko Egiturak Muren aztarnatzat hartu dira.]]
**Mu** edo **Mu Kontinente Galdu**a, antza, kontinente desagertu baten izena da. XIX. mendean Auguste Le Plongeonek antzinako zibilizazioen arteko lotura azaltzeko planteatu zuen kontzeptu hori. Haren ustez, Antzinako Egiptoko eta Mesoamerikako kulturen jatorria kontinente galdu horretan zegoen. Mu Ozeano Barean omen zegoen eta handik ihes egindakoek sortuko zituzten kultura horiek guztiak; ezberdinak baina, aldi berean, elementu amankomunekin eta teknologia aurreratu baten jabeak. Ondoren James Churchwardek hipotesi hori zabaldu zuen.

## Aurkikuntza 
James Churchward koronelak hamabi urte Indiako tenplu batean gordetako taulatxo sakratuak deszifratzen jardun zuen. Haren interpretazioaren arabera, zenbait milurtez Ozeano Barean egondako kontinente galdu baten istorioa zen. Indiatik joan ondoren, ikerketak egin zituen eta, haren ustez, antzinako zibilizazio baten existentziaren froga zehatzak aurkitu zituen, bereziki W. Niven arkeologoaren lanari esker. Antzinako testu ugari aztertuz, Churchwardek egia harrigarria erakutsi zuen, desagertutako kultura baten aztarnak, alegia. Horri esker errazagoa zen munduaren historia ulertzea.

Duela milaka urte, agian, hondamendi geologikoen eraginez olatuen azpian hondoratu zen kontinente hori. Ozeano Barean zehar barreiatutako milaka gailur uharte bihurtu ziren, Pazko uhartea, Tahiti, Hawaii eta Samoa barne. Lemuria eta Mu, adiera horretan, izen trukagarriak dira: Hego Pazifikoko edo Indiako Ozeanoko "Mundu Galdua"ren izenak.

## Zientzialarien ikuspuntua 
Le Plongeonen garaian Mu inguruko hipotesiak eztabaida handiak sortu zituen. Gaur egun, ordea, zientzialariek Mu kontzeptua ezeztatu dute. Gauza bera gertatu da, halaber, desagertutako beste kontinente hipotetiko batzuekin, esaterako Lemuria. Plaken tektonikak bereziki aukera hori ezeztatu du: kontinente oso bat ezin da hain denbora gutxian desagertu. Egun, zientziak Muren inguruko teoriak baztertu ditu. Ameriketako eta Mediterraneo aldeko kulturen arteko loturak ere, bestetik, erabat baztertu dira. Zientziatik kanpo badira ere oraindik hipotesi hori aldarrikatzen duten taldeak, gehienbat okultistekin edo New Agerekin lotutakoak; haien iritziz, kontinente horren esistentzia frogatzeko argumentu garrantzitsua Yonaguniko Egiturak dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Atlantida
* Lemuria
* Thule
* Kontinente galduak

## Kanpo estekak
Jose Antonio Loidi

**Jose Antonio Loidi** honakoa izan daiteke:
* Jose Antonio Loidi Bizkarrondo, Errenteriako idazlea.
* Jose Antonio Loidi Alcaraz, Santurtziko politikaria.
Genevako tranbiako kioskoak

**Genevako tranbiako kioskoak** Geneva hiriko (Siotza) tranbia sareko geraleku batzuetan eraikitako eraikinak dira. Hiriko arkitektura urbanoan elementuy aipagarriak dira, eta denboran zehar modu aldakorrean izendatu dira: *station* (geltoki), *station-abri* (geltoki-babesleku), *kiosque-abri* (kiosko-babesleku), *kiosque* (kiosko), *aubette*... 

Eraikin horien berezitasuna hainbat helburu uztartzea da : babesteko aterpea, itxaron gela, txarteldegia, komun publikoak, egunkarien kioskoa, telefono kabina edo lore denda. Batzuetan jendearentzat irisgarriak ez diren tranbiako gela teknikoak egoten dira beran; adibidez transformadore elektrikoa edo langileentzako gela.

## Kanpo estekak
Ana Ibáñez

**Ana Ibáñez Llorente** (Haro, Errioxa, 1981eko otsailaren 12a) errioxar kazetaria eta telebista aurkezlea da.

## Bizitza 
1981eko otsailaren 12an Haron jaio, Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziaduna da Nafarroako Unibertsitatean. Horrez gain, Telebistako Kazetaritzan masterduna da Madrilgo Juan Carlos Erregea Unibertsitatean.

## Lan ibilbidea 
1999an hasi zen kazetari-lanetan, hasieran irrati-esatari gisa, hainbat komunikabidetatik igaroz: Net 21 Radio Iruñean, Cadena SER, Radio Euskadi Bilbon, Radio Navarra – COPE eta Cadena 100.

2006an, RTVEko 24 orduko telebista-kanalean hasi zen lanean. Goizaldeko albistegia aurkeztu zuen (3:00etatik 7:00etara) 2006ko abenduaren 11tik 2010eko apirilera arte; sasoi hartan *La noche en 24 horas* telebista-saioa aurkeztu zuen Vicente Vallésekin batera, 2009ko irailetik 2010eko apirilera arte, alegia.

2010eko maiatzaren 17tik uztailaren 2ra *La tarde en 24 horas* aurkeztu zuen, Elena S. Sánchezekin batera. 2010eko [[irailaren 13][tik 2011ko abuztuaren 26ra, *La tarde en 24 horas* koaurkeztu zuen. 2011n ere kazetari egin zuen lan *España en 24 horas* saioa aurkeztuz.

2011ko irailaren 12tik 2012ko abuztuaren 17ra *La mañana en 24 horas* aurkeztu zuen, Ángeles Bravorekin batera.

2012ko irailaren 17tik 2013ko uztailaren 12ra, *La noche en 24 horas* aurkeztu zuen.

2013ko uztailean, Televisión Españolan egin ziren aldaketak ezagutarazi ziren. Aldaketa horien ondorioz, Ana Ibáñez *La mañana en 24 horas* saioko kide bihurtu zen eta bertan egon zen 2014ko abuztura arte.

2013ko irailaren eta 2015eko ekainaren artean *Conversatorios* elkarrizketa-saioa  aurkeztu zuen Casa de Américako aretoetan ospe handiko latinoamerikar pertsonaiak elkarrizketatuz.

2014ko uztailean, beste aldaketa batzuk iragarri ziren TVEn, eta, horien ondoren, *Telediario Matinal* goizeko albistegia aurkezten jarri zuten, 2014ko irailaren 8tik 2017ko uztailaren 14ra arte Diego Losadarekin; desde el 4 de septiembre de 2017ko irailaren 4tik 2018ko uztailaren 6ra Jerónimo Fernándezekin; eta azkenik, 2018ko irailaren 3tik urriaren 23ra Inma Gómez-Loborekin.

2018ko azaroaren 5az geroztik *España Directo* saioa aurkezten du Diego Losada kazetariarekin batera. Halaber, 2019ko udan Maria Casadoren ordezkoa izan zen *La mañana* saioan.

## Sariak 
* Iris saria (2013)

## Kanpo estekak
Hamar Tontorren Harana

**Hamar Tontorren Harana**, ingelesez *Valley of the Ten Peaks*, Kanadako Alberta probintzian dagoen haran bat da, Banff Parke Nazionalaren barnean. 

Izena inguratzen duten hamar tontorretatik datorkio. Gainera, bertan Moraine aintzira ere badago.
Et alii

***Et alii***, eskuarki ***et al***. laburtuta idazten den latinezko lokuzio bat da, hitzez hitz «**eta beste batzuek**» esan nahi duena.

Oro har, errepertorio bibliografikoetan erabiltzen da erreferentzia batean aipatutakoez gain beste autore batzuk ere daudenean erabiltzen da, denak izendatu beharrik ez izateko. Esapidearen balioa *eta abar* horren antzekoa da, baina beti ere pertsonei dagokienez. Tipografikoki letra etzanetan  jartzen da, latinezko esapidea delako (edo, eskuizkribuetan, azpimarratuta). Ohikoa da beste hizkuntza batzuetako esaldi eta esapideak letra etzanaz idaztea.

Idazki administratiboetan erabiltzen denean ***et al***. hori erabiltzeak adierazten du sinatzaileak ez direla sinaduraren erantzule bakarrak. Badaudela beste sinatzaile batzuk ere.

Laburdura ez da askotan azken zerrenda bibliografiko zehatzetan erabiltzen; bertan espero da kontsultatutako lanen xehetasun guztiak, egileen errepertorio osoa barne, zehatz-mehatz agertzea.

Et alia ere erabiltzen da funtzio berarekin, eta *el al.* laburtzen da, berdin-berdin. Latinezko *et alii* genero maskulinoaren deklinazioa da, *et alia*, genero neutroarena eta *et aliae* (bibliografietan erabiltzen ez dena) femeninoarena. Bibliografia idazterakoan lan batek hiru egile baino gehiago baditu eta APA estiloa erabiltzen bada, *eta al.* erabili behar da egile guztiak aipatu ordez; lehengoa aipatuko da, eta jarraian, *et al.* idazten da.

## Erabilera adibidea 
Egileak: **Andres Urrutia Badiola** jaunak, Bilboko notarioa, euskaltzainburua eta Deustuko Unibertsitateko zuzenbideko irakaslea denak, lana zuzendu eta ikuskatu du, Deustuko Unibertsitateko zuzenbideko irakasle diren **Eba Gaminde Egia** eta **Ester Urrutia Idoiaga** andreekin elkarlanean, eta **Esther Cárdenas Ciscar...**

Lanaren aipu bibliografikoa egiteko, honela idatz egin daiteke, egile eta laguntzaile guztiak aipatu gabe:

*  Andres Urrutia Badiola (*et al*.) *Notariotza hiztegia*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zenbaiten artean

## Kanpoko estekak
William Edward Parry

Sir **William Edward Parry** (Bath, 1790eko abenduaren 19a - Bad Ems, Prusiako Erresuma, 1855eko uztailaren 8a) anglo-galestar esploratzailea izan zen.

Hamahiru urterekin, Itsas Armadan sartu zen. Hiru urtez fragata batean aritu zen Spitsbergengo baleen arrantza-lekuak babesten. Latitude nordikoetan behaketa astronomikoak egiteko aprobetxatu zuen.

1818an Artikorako lehen espedizioan parte hartu zuen. John Ross kapitainak zuzenduta, Baffin badia zeharkatu zuten. Hurrengo urteetan, zonaldea esploratzen jarraitu zuen, Ipar-mendebaldeko Pasaia bilatzeko. 49 urtez, lortutako latituderik altuenaren errekorra izan zuen.

## Kanpo estekak
Jan de Quay

**Jan Eduard de Quay** ('s-Hertogenbosch, 1901eko abuztuaren 26a - Beers, 1985eko uztailaren 4a) herbeheretar politikaria izan zen. Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1954tik 1963ra.

Psikologia eta literatura ikasi zituen Utrechteko Unibertsitatean. Tilburgeko Unibertsitateko irakasle eta errektore izan zen. 

Herri Katolikoaren Alderdiko kide izan zen eta Defentsa ministro izendatu zuten Bigarren Mundu Gerraren amaieran. Ipar Brabanteko gobernadore eta Garraio ministro ere izan zen.

Herrialdeko lehen ministroa izan zen 1959tik 1963ra. Hezkuntzari, langabeziagatiko onurei eta haurrentzako onurei buruzko legeak onartu zituen.

Gobernua utzi ondoren, Senatuko kide izan zen.

## Kanpo estekak
Juan Carlos Garay Acevedo

**Juan Carlos Garay Acevedo** (Lima, 1974) kultura kazetaria, idazlea eta itzultzailea da. Bere lan guztia musikaren gaiaren inguruan kokatzen da, ikerketatik baina baita fikziotik ere jorratzen duena. Kazetari gisa musika difusioko lana garatu du 90eko hamarkadan *Javeriana Estéreo* eta azkeneko urteetan *Radio Nacional de Colombia* irratien bidez. Simón Bolívar Kazetaritza Sari Nazionalaren irabazlea izan zen 2008an Bogotako salsari buruzko kronika batengatik.

## Kanpo estekak
Nano (mitologia)

**Nanoak** edo **ipotxak** (, singularra: ) eskandinaviar mitologiako izakiak dira, harriekin, lurrazpikoarekin, heriotzarekin, zortearekin, magiarekin, teknologiarekin eta, bereziki forjarekin lotuak. Eddetan eta lehendabiziko testuetan, svartálfar () edota døkkálfar () zieten. Etimologikoki *dvergar* "nano"ekin lotuta dagoen arren, eskandinaviar nanoa, sarri, beste kultura batzuetako "nano" kontzeptutik bereizten da. Adibidez, eskandinaviar nanoak, jatorrian, giza tamainakoak ziren eta  XIII. mendera arte ez ziren txikiak bezala deskribatzen. Garai hartan, elezaharretako sagetan agertzen hasi ziren, askotan umorezko elementu bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxejaun

**Etxejaun**, **mamur** edo **mikolasak** forma humanoideko baina tamaina txikiko izaki mitologiko fantastikoak dira, kultura askotako folklorean agertzen direnak. Euskal Herriko Etxajaunaren antzekoak dira. Gaztela eta Leonen,  hitza kultura herrikoiaren naturaz gaindiko izaera bat definitzeko erabiltzen dute. Europako beste folklore batzuetan, goblinak dira bere baliokidea, gizakienganako izaera maltzurrekoa.

Litekeena da bisigodoaren edo Suabiako kulturaren antzeko izaki mitikoren batetik etortzea, izan ere, suediar folklorearen "tomte"arekin antzekotasun handia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norma Mentxaka

**Maria Norma Mentxaka Gonzalo** (Santurtzi, Bizkaia, 1932 - *ibidem* 1976ko uztailaren 9a) tiroz hil zuen ultraeskuindar batek kalean, etxetik Santurtziko Sardinaren Eguneko ospakizunera zihoala. Hiltzailea ez zen inoiz atxilotu, ezta zein taldetakoa zen ofizialki adierazi ere.

## Biografia 
1976ko uztailaren 9an Santurtzin bi gertaera izan ziren: amnistiaren aldeko manifestazioa eta sardinaren eguna. Lehenengoan, arrantzalez jantzitako ultraeskuindarrak infiltratu ziren, eta poliziaren konplizitatearekin eta manifestazioa amaitzen ari zenean, itsas ospakizunaren inguruan tiro egin zuten, bi pertsona zauritu zituzten eta buruan tiro batez hil zuten María Norma "Normi" Mentxaka Gonzalo. Infiltratu ziren ultraeskuindar batzuk hiriko ezagunak ziren, Kristo Rey gerrillariak, horien artean "el Txapel".

Normak  44 urte zituen eta bere bizilagunekin jaitsia zen sardinaren eguna ospatzera Mendizabal kapitaina izeneko kalean tiroz hil zutenean. Norma erori zen lekua, lorez bete zen eta manifestazio handi bat egin zen Santurtzin. Herriko zortzi apaizek eman zuten hileta meza. Normaren doluak hiru egun iraun zuen, eta  urteroko Karmengo Amaren prozesioa bertan behera geratu zen, baina hiltzailea ez zen inoiz atxilotu, ezta zein taldetakoa zen ofizialki adierazi ere.

Bilboko Instrukzioko bostgarren Epaitegiak diligentziak ireki zituen Norma hil ondoren, baina hilabete batzuk geroago,1976ko abenduan, artxibatu egin zituzten. Erabili zen argudioa honako hau: *Ez zen nahikoa elementu agertu pertsona jakin bat akusatzeko, jazarritako delituaren egile, konplize edo estaltzaile gisa*. Harrezkero, biktimaren senarra, Luis Fernandez Presa, eta haren hiru seme-alabak, Jose Luis, Roberto eta Margarita, saiatu ziren modu ofizialean onar zedin Norma Mentxaka ekintza terrorista batean hil zela. 

Erailketa gertatu zenetik 26 urte igaro ondoren, Auzitegi Nazionalak Norma Mentxakak ondorio guztietarako terrorismoaren biktimatzat hartzeko eskubidea zuela ebatzi zuen eta familiari ia 140.000 euroko kalte-ordaina ematea.     

Halere, hiltzailea nor izan zen ez da inoiz argitu, ofizialki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Berasarte

**María Berasarte** (María Sánchez) (Donostia, Gipuzkoa, 1978ko azaroaren 28a) Euskal Herriko abeslaria da, La Voz Desnuda izenez ere ezaguna. Lisboa, Paris eta Donostia artean bizi da. Bere karrera profesionala garatzen du eta musika iberikoaren interpretazio bikainagatik da ezaguna, fadoena besteak beste, bakarkako errepertorioan jarraitzaile sutsuak baititu. Aduf talde portugaldarreko abeslaria ere bada, Quinteto Lisboa. José Peixoto, José Salgueiro, João Gil eta Paulo Carvalho musikariek parte hartzen dute.

Berasarteren abesti batzuen hitzak Tago Torres da Silva edo João Monge idazleenak dira.

## Jarduerak (hautaketa) 
María Berasartek Portugalen, Frantzian Espainian, Txinan, Belgikan, Grezian, Mozambiken, Marokon, Errumanian eta Italian jardun du, besteak beste toki hauetan:

* 2016. Santa Maria kulturgunea (Plasencia).
* 2016. Madrilgo Conde-Duque jauregia.
* 2015. Donostiako Victoria Eugenia antzokia. Circo price, Madril. Music in Churches, Sibiuko nazioarteko jaialdia, Errumania. Mawazine Rythmes Du Monde jaialdia, Rabat.
* 2013. Badasom jaialdia, Badajoz. Au fill des voix, Paris. Macau jaialdia, Txina. Palais des beaux arts, Brusela.

## Diskografia 
* 2019. Delirio (Pepe Riverorekin)
* 2015. Súbita. Bat-batekoa
* 2014. Agua en la boca (Au delà du fado) Ura ahoan
* 2009. Todas las horas son viejas.  Ordu guztiak zaharrak dira. Diskoaren aurkezpena Lisboako San Jorge gazteluan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Entrevista a María Berasarte en el diario ‘’El País’’
Hiriberri (Garazi)

**Hiriberri** —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, **Hiriberri Garazi**— Buztintze-Hiriberri udalerriko herri bat da, Euskal Herriko Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta, Garazi eskualdean.

Antzina, udalerri propioa izan zen, baina 1793. urtean Buztintze udalerri zaharrarekin bat egin zuen Buztintze-Hiriberri udalerria sortzeko.

Bertako biztanleak *hiriberritarrak* dira.

## Izena 
Buztintze beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Iriberry* ("igibegí" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modu erromantzatutan agertu da historian zehar:

* *Villa nova* (1120)
* *Vila nova* (1249)
* *Bilanova* (1305)
* *Villa nueva* (1305)
* *Viellanave* (1366)
* *Villanova* (1513)
* *Villanueva* (1621)
* *Villeneuve vulgairement appelé Iriberry* (1708)

### Etimologia 
*Hiriberri* izenaren esanahia gardena da: "hiri berria".

## Geografia 
Hiriberri Arzubiko ibarran dago.

### Ingurune naturala 
Herriko lurretan jaiotzen da Arzubi ibaia.

### Auzoak 
## Historia 
1793. urtean, Buztintze eta Hiriberri udalerriek bat egin zuten Buztintze-Hiriberri udalerri berria sortzeko.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Buztintze-Hiriberri
* Garazi
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Hexen: Beyond Heretic

***HeXen: Beyond Heretic***, plataforma batzuetan ***HeXen*** soilik deitua, 1995eko Raven Software estatubatuar bideo-joko konpainiaren ekintza bideo-joko bat da, MS-DOS, PlayStation, Sega Saturn eta Nintendo 64rako garatua. Hasieran *Heretic* ospetsuaren sekuela izango zela pentsatu arren, unibertso berean garaturiko *spin off* bilakatu zen. 1997an bere sekuela argitaratu zuten, *Hexen II*.

## Kanpo estekak