Joana Arc-ekoa

**Joana Arc-ekoa**, frantsesez '*** –// ahoskatua– (Domrémy, Bar, 1412 aldera - Rouen, ), ***Orléansko dontzeila'''* –frantsesez *–* edota *Jeannete'' ezizenez ere ezaguna, Frantziako heroi nazionala eta Eliza katolikoaren santua da. Laborari etxe batean jaio zen, eta, Jainkoaren mezulari gisa, garaipenera eraman zuen Frantziako armada, ingeles osteen aurka, Ehun Urteko gerran.

Joanak esan zuen Mikel goiaingeruaren, Santa Margaritaren eta Katalina Alexandriakoaren ikuskariak izan zituela. Horiek Karlos&nbsp;VII.ari laguntzeko, eta Ehun Urteko gerraren amaieran Frantzia ingelesen mendetik askatzeko aginduak eman zizkioten. Karlos&nbsp;VII.ak, artean koroatu gabea, Joana Orléanseko setiora bidali zuen sorospen-armadako kide gisa, eta han ospea irabazi zuen setioa bederatzi egunera soilik altxatu zelako. Beste garaipen azkar batzuei esker, Karlos&nbsp;VII.a Frantziako errege koroatu zuten Reimsen. Hainbeste itxarondako gertaera hark frantziarren morala goratu zuen, eta azken garaipenerako bidea erraztu.

1430eko maiatzaren 23an, Joana Borgoinako fakzioak, ingelesekin aliatuta zegoen noble frantsesen talde batek harrapatu zuen Compiègnen. Ondoren, ingelesen eskuetan utzi zuten, eta Pierre Cauchon gotzainak prozesatu zuen hainbat akusaziopean.​ Errudun aitortuta, 1431ko maiatzaren 30ean, 19&nbsp;urte inguru zituela, Rouenen, Juan de Bedford dukeak sutan erretzeko agindu zuen.

1456an, Kalisto III.a aita santuak baimendutako inkisizio auzitegi batek bere epaiketa aztertu; bere aurkako karguak baliogabetu; errugabea zela adierazi, eta martiri izendatu zuen XVI.&nbsp;mendean Liga katolikoaren ikur bihurtu zuten, eta, 1803an, Frantziako ikur nazional izendatu zuten Napoleon Bonaparteren erabakiz.​ 1909an beatifikatu, eta, 1920an, kanonizatu egin zuten. Joana Arc-ekoa Frantziako bigarren mailako bederatzi zaindarietako bat da, eta, hilez geroztik, figura herrikoi eta kultural nabarmena izaten jarraitu du, idazle, artista eta konpositore asko berarengan inspiratu baitira.

## Bizitza
### Izena
Garaiko erregistroak ez direnez guztiz fidagarriak eta ohitura garaikide ezberdinak direla eta, ez da ziurtasunez jakiten ahal Joana Arc-ekoaren jaiotze izena. Domrémy herrixkan jaio, eta hazi zen, Frantziako Erresumaren ipar-ekialdeko garaiko mugan.​ Bere sinadura guztiak Jehanne forma frantses ertainean agertzen dira, abizenik gabe. Frantses modernoan, bere izena beti Jeanne d'Arc gisa agertzen da; horrek islatzen du hizkuntzak, denboran, izandako bilakaeran eragindako ortografia-aldaketak. Bere bataio-izena, batzuetan, «Jeanneton» edo «Jeannette» gisa ere transkribatu izan dira, baina baliteke Joanak -*eton* edo -*ette* atzizki txikigarriak ezabatu izana nerabezaroan.

Arc abizena XIX.&nbsp;mendeko frantsesetik eta haren aitaren izenetik, Jacques d'Arc, eratorria da. XV.&nbsp;mendeko abizen frantsesetan, apostrofeak ez ziren inoiz erabiltzen, horrek, batzuetan, toponimoak eta **D**&nbsp;hizkiaz hasten diren beste izen batzuk nahastera darama. Latinezko erregistroen arabera, zeinak desberdintasun bat islatzen baitute, baliteke aitaren abizena Darc izatea.​​ Transliterazioa fonetikoa zen, eta jatorrizko erregistroek beren abizena gutxienez bederatzi forma desberdinetan aurkezten dute: Dars, Day, Darx, Dare, Tarc, Tart edo Dart.

Gauzak are gehiago korapilatzeko, XV. mendean, abizenak ez ziren unibertsalak eta abizenaren herentziak ez zituen, halabeharrez, gaur egungo patroiak jarraitzen. Joanak epaiketan adierazi zuen bere jaioterriko ohitura neskak amaren abizena eramatea zela. Joanaren ama Isabelle Romée eta Isabelle de Vouthon izenez zen ezaguna. Bi bertsioek aldaketa txikiak zituzten dokumentu ezberdinetan izena eta abizena idazteko moduan, baina ez da Joanaren bizitzaren erregistrorik gordetzen bere amaren edo aitaren abizena erabiltzen zuela frogatzen duenik, baina, sarritan, bere buruari, *Pucelle*esaten zion, «dontzeila» gisa itzultzen dena. XIX. mendearen erdialdera, Jeanne d'Arc eta Joana Arc-ekoa forma estandar bihurtu zirenean, literaturak eta hari dagozkion artelanek *Pucelle* edo Orléanseko dontzeila gisa deskribatu ohi dute.​ Tradizio hori islatzeko, bere jaioterriari, Domrémy-la-Pucelle izena jarri diote; amak, Isabelle Romée zuen izena, eta lau anai-arreba zituen: Jacques, Jean, Pierre eta Catherine. Txikitan, Joanak ez zekien, ez irakurtzen, ez idazten, baina gurasoei baserriko lanetan asko lagundu ohi zien neskatoa zen; era berean, gaixoei laguntza eskaini ohi zien baita ere. Ehun Urteko gerrak 75 urte zeramatzan hasi zenetik, baina Joanak funtsezko zeregina bete zuen gerraren amaieran Karlos VII.a Frantziako erregeari leialtasuna zin eginez. 

Joanak, 13 urte zituenean, sarri joan ohi zen bere herriko parrokiara aitortzera, komulgatzera eta sermoiak entzutera. Egun batean, landan zegoela, Joanak hurrengoa gertatu zela adierazi zuen: argi bat ikusi zuen lehenengo, eta, bat-batean, Mikel goiaingeruaren ahotsa entzuten hasi zen; hark ongi portatzeko eta ingelesak Frantziatik kanporatzeko agindua eman zion. Goiangeruarekin batera, Santa Katalina eta Santa Margarita ere agertu zitzaizkion neskatoa konbentzitu nahian.

Ahots horiek zenbait urtez agertzen jarraitu zuten, eta, haietako batean, Karlos dofinari laguntza eskaini, eta Orléansko setioa askatu behar zuela agindu zioten. Horren ondorioz, Joanak erregearekin audientzia bat eduki nahi izan zuen, baina, hasiera batean, Robert de Baudricourtek (Frantziako Vaucouleors-eko noble txikiak) atzera bota zuen Joana. Azkenean, Joanak konbentzitu zuen Baudricourt, eta Karlos dofinaren egoitzara arte, hau da, Chinonera arte, lagunduko zion eskolta bat eskaini zion; bidaia hori egiteko, Joana soldaduz jantzi zen; garaian, 17 urte zituen.

## Kanpaina militarrak
thumb|ezkerrera|249x249px|Joana Arc-ekoa, XV. mendeko miniatura batean.
Frantziaren egoera oso larria zen Joanak Orléansko setioa apurtzeko xedea hartu zuenean, 1429an. Herrialdea ia ehun urtez egona zen gerran; lurraldearen iparralde osoa etsai ingeles zein borgoinatarrengandik okupatuta zegoen. Ekonomia krisian zegoen landa-lurren suntsiketarengatik eta merkataritza-bideen apurketarengatik, eta egoera politikoa oso delikatua zen Karlos dofina oraindik koroatu gabea zelako eta haren postua hartu nahi zuten hainbat pertsonen mehatxua etengabekoa zelako. Beraz, ez da harritzekoa Armagnac-eko fakzioko kide eta soldaduen kemena oso baxua izatea. Hala ere, kontuan hartu behar da, Joana gerran sartu baino lehen ere, Ingelesen aurkako erresistentzia sutsua egiten ari zirela herri askotan, hala nola Orléansen, Karlos dofinak ekintza militar ahulago bat egitea nahiago bazuen ere. Joana agertzean, herri horiek haren irudira jo zuten determinazio eta itxaropen bila.

### Orléansko setioa
1429ko apirilaren 26an, Joanak, erregearen armadarekin batera, Bloisetik Orléanserako bidea hasi zuen. Armadaren zati handiena, Loira ibaiaren hegoaldean geratu zen handik ofentsiba hobeago bat aurkeztuko zutelakoan. Beraz, Joanak gizon talde murriztuago batekin jarraitu zuen aurrera; talde horretan, Jean de Dunois zegoen, ordura arte Orléansko hiria defendatzez arduratu zen gizona. Ekialdetik gerturatu ziren, hiriaren mendebaldean ingelesen postu ugari aurkitzen baitziren; taldeak ez zuen arazo handirik aurkitu (Joanak eragindako “mirariei” esker izan zela argudiatzen zuten), eta, azkenean, apirilaren 29an, Orléansera Borgoiniako atetik sartzea lortu zuten. 
thumb|Joana Arc-ekoa Orléans inguruko setioan
Joana borrokan hasteko irrikan zegoen, eta frantsesen lehenengo erasoa maiatzaren 4ean izan zen, Orléansetik ekialdera zegoen Saint Loup-eko gotorlekuaren aurka. Guduak 3 ordu iraun zituen, eta, azkenean, frantsesak atera ziren garaile. Lehen garaipen horrek Joanaren eta bere gizonen konfiantza handitzea eragin zuen. Hurrengo eguna, maiatzaren 5a, Igokunde jaia zen, eta Joanak borroka egiteari uko egin ziola kontatzen du Jean Pasquerelek, Joanaren aitor-entzuleak, jai kristaua baitzen; beste iturri batzuek, aldiz, adierazten dute egun horretan Joanak Jean Saint le Blanc-eko gotorlekua erasotzen saiatu zela, ingelesek utzi zutena. Dakiguna da egun horretan Joanak beste gutun bat bidali ziela ingelesei, non Frantziatik erretiratzea aholkatu eta preso zuten mezulari baten askapena eskatzen zuen Saint Loup-en lortutako harrapari batzuen truke. Papera gezi batean lotu zuen, eta balezta bat erabiliz jaurti zien, baina ingelesek ez zioten kasurik egin . 
[ezkerrera|thumb|283x283px|*Joan of Arc enters Orléans,* [Jean-Jacques Scherrer-ek egina (1887, Musée des Beaux-Arts d'Orléans)]]
Maiatzaren 6an, Les Augustins-eko gotorlekua konkistatzea lortu zuten gudu luze eta neketsu baten ostean. Ondoren, noble frantsesek erabaki zuten denbora batez gelditzea deskantsatzeko eta erregearen errefortzuei itxaroteko, baina Joana ez zegoen horrekin ados, eta Tourells-eko gotorlekua erasotzeko prestakuntzak egiteko agindu zuen. Hurrengo egungo goizean ekin zioten erasoari; Joana zauritua izan zen lepo eta sorbaldaren artean, baina borrokatzen jarraitu zuen garaipen erabakigarria lortu arte. Biharamunean, maiatzaren 8an, oraindik bizirik geratzen ziren soldadu ingelesak formazioan agertu ziren, eta gauza bera egin zuten frantsesek, baina Joanak erasorik ez egiteko agindu zuen. Azkenean, ingelesak borroka egin gabe erretiratu ziren Orléansetik.

### Loirako kanpaina
Ekainaren hasieran, Joanak adierazi zuen Jainkoak esan ziola haren hurrengo eginkizuna Reimseko hirian erregea koroatzea izango zela, eta hala egiteko agindu zion dofinak. Karlosek Chinon-etik Reimserako bidaia egin ahal izateko, lehenengo, Loire ibaian zehar kokatuta zeuden postu ingelesak suntsitu behar ziren. Kanpaina horren buruzagia Jean II d’Alençon izan zen, baina, Joanaren lagun mina zenez, erabaki militarrak hark hartzea onartu zuen. Ekainaren 12an, Jargeau konkistatu zuten. 15ean, Meung-sur-Loireko zubia konkistatu zuten, eta, egun berean, Beaugencyko gotorlekua setiatzen hasi ziren. Ingelesek ekainaren 17ko gauean abandonatu zuten herria. Joanak Parisera ihesean zihoazen ingelesak jarraitzea aholkatu zuen, eta bi armadek aurre egin zioten elkarri  Patay-ko guduan; ez dago guztiz argi zein izan zen Joanaren papera gudu horretan, eta, borrokan, ez zuela zuzenean parte hartu uste da

### Karlos VII.aren koroatzea
Armagnac-en, armadak Reimserako bidean jarraitu zuen, eta topatzen zituzten herri gehienak borrokarik gabe errenditu ziren. Soldadu ingelesen garnizioak oso herri gutxitan agertzen ziren, eta txikiak izan ohi ziren; gainera, ordurako, herri horiek armada frantsesaren balizko garaipenean sinisten zuten Joanaren parte hartzeari esker.  

Bitartean, Karlos dofina Gien herrira lekualdatu zen, Orléansetik ekialdera. Bere gortean Reimsera joatearen aurkako iritziak bazeuden ere, azkenean, Joanaren nahiei kasu egin, eta, ekainaren 29an, bidaian jarri ziren. Lehenengo geldialdia, Auxerre hirian egin zuten, Borgoinaren kontrolpean zegoena. Hiru egunez negoziatu ondoren, hiriak amore eman zuen odolik isuri gabe. Ondoren, Troyeseko hirian gelditu ziren, berriro ere borgoinarrek kontrolatzen zutena, eta, bertan, 500-600 soldadu inguru zeuden. Joanak gutun bat bidali zien errenditzeko eskatuz, baina ez zuen erantzunik jaso. Egunak pasata, Joanak setiorako prestakuntzak hasi zituen, eta hiritarrek, eraso baten beldurrez, beren amore ematea negoziatu zuten . 

Uztailaren 12an, bidearekin jarraitu zuten, eta 16an iritsi ziren Reimsera: bertan, hiritarrek pozik hartu zituzten. Hurrengo egunean, Karlos VII.a Frantziako errege gisa izan zen koroatua hiriko katedralean, hirian zehar egindako prozesio baten ostean eta Joana bere alboan zuela.  

## Epaiketa eta heriotza
Karlos VII.a erregearen koroatzearen ondoren, hasiera batean, erregea Filipe Onbera Borgoinako dukearekin harreman baketsu bat ezartzen saiatu zen, baina erresumaren iparraldeko gotorlekuak hesitzea ere erabaki zuen, eta, ondorioz, saiakera bertan behera utzi zen. Armada frantsesa hautsita zegoen, eta Joanak bere aldetik jarraitzea eta bere erasoaldietan oso arrakastatsua ez zen tropa txiki baten buru izatea erabaki zuen. Aurreko guztiarekin, Joanaren ospeak bere horretan jarraitzen zuen, jendeak bere dohain jainkotiarrean sinesten zuen eta.
[thumb|[Adolf Alexander Dillensen 'Joana Arc-ekoaren harrapaketa' (1847-1852). Hermitage Museoa, San Petersburgo (Errusia).]]
Erregearekin su-eten bat hitzartu zen arren, Borgoinako dukea beste erasoaldi baterako prestatu zen, eta Karlos VII.aren alde jarri ziren Champagne eta Brieko hiriak berreskuratzeko asmoz. Eraso horietan, Compiegne setiatua izan zen, eta Joanak, soldadu talde txiki bat gidatzen zuela, hiria askatzeko erabakia hartu zuen; jendeak zalantzan jartzen zuen Joanak horretarako erregearen onespena jaso zuen ala ez, eta, gaur egun ere, ez dago argi. Hirira sartu zen egun berean, ilunabarrean, Joana bere troparekin hiritik irteten saiatu zen, baina  Borgoinako dukearen gizonek segada bat prestatu zuten, non Joana inguratu, eta harrapatu egin zuten. Harrapaketa horren ondorioz, Joanaren irudi idealizatua desagertu egin zen; jada ez zen Jainkoak bidalitako heroi bat bezala ikusten, heretiko bat bezala baizik. Deklarazio horien atzean, ingelesek Karlos erregearen koroatzeari zilegitasuna kentzeko zituzten interesak zeuden ezkutatuta. Ingelesek borgoinatarrekin negoziazioak hasi zituzten, eta erreskatea ordaindu zieten neska bereganatu eta inkisizio-prozesu baten pean jarri ahal izateko..​ Joana hil ondoren, Ehun Urteko gerrak beste hogeita bi urte iraun zuen. Karlos VII.ak zilegitasuna mantendu zuen Frantziako errege gisa, nahiz 1431ko abenduaren 16an Parisko Notre Dame katedralean Enrike VI.aren koroatze ekitaldia egin.​ Ingalaterrak, botere militarra eta bere arkularien indar beldurgarria (1429an oso sarraskituak) berreskuratu baino lehen, Borgoinarekin zuten aliantza galdu zuten 1435ean, Arras-ko Ituna sinatzean.​ Bedfordeko dukea urte horretan bertan hil zen, eta Henrike VI.a erregeorderik gabe gobernatzen zuen Ingalaterrako historiako erregerik gazteena bihurtu zen. Haren lidergo ahula izan zen, Frantziako gatazka luze horren amaierarako faktore erabakigarria, seguru asko. Gerra Joana hil eta hogeita bi urtera amaitu zen, 1453an Castillongo guduan frantziarrek garaipena lortu ondoren, ingelesak Frantzia osotik, Calaisetik izan ezik, kanporatu zituztelarik.

Kelly DeVries historialariak dio Joana Arc-ekoak erabilitako artilleria oldarkorrak eta aurrez aurreko erasoek frantziar taktiketan eragina izan zutela aurrerantzeko gerran.

## Errepresentazioa kulturan
Joana Arc-ekoaren bizitzak hainbat lan inspiratu ditu Erdi Arotik gure egunera arte; hurrengo tauletan, bere pertsonaiari buruzko hainbat pelikula eta liburu agertzen dira. 

## Erreferentziak
## Bibliografia
* Barker, Juliet (2009). *Conquest: The English Kingdom of France, 1417–1450*. Little, Brown. ISBN 9781408702468.
* Campo, V., Infantes, V. (2006). *La doncella de Francia: la historia castellana de Juana de Arco*. Vervuert.
* Miquel Rendón, A. F. (2008). Dreyer y Juana de Arco. *Inventio, la génesis de la cultura universitaria en Morelos*, 4(8), pp. 103-113. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3059666
* Gauvard, C. (1989). . *Historias Jóvenes*, (18), pp. 1-32. 
* Michelet, J., Bourgeois, E., Dalmore, L., Gandía, E. (1945). *Juana de arco*. Librería y Editorial "El Ateneo".
* Sampedro Escolar, J. L. (2010). La familia de Juana de Arco. Un caso de transmisibilidad de la nobleza por línea femenina en 1430. *Boletín Asociación Riojana de Genealogía y Heráldica*, (2), pp. 33-46.
* Théry, J. (2022). *Juana de Arco. El proceso contra la doncella de Orléans.* National Geographic. https://historia.nationalgeographic.com.es/a/juana-arco-proceso-contra-doncella-Orléans_17260 

### Begiratutako bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Gainerako bibliografia
;Biografiak
* 
* 
*  
* 
* , 19th century French classic
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Historiografia eta memoria
* 
* 
* 
* 
* Tumblety, Joan. "Contested histories: Jeanne d'Arc and the front national." *The European Legacy* (1999) 4#1 pp: 8–25.
* 
* 
* 
* 

;Frantsesez
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Erlazionatutako historia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak