Koral Hesi Handia

**Koral Hesi Handia** munduko koralezko arrezife-sistemarik handiena da.  2.900&nbsp;arrezife indibidualek eta 900&nbsp;uhartek osatzen dute, eta 2.300&nbsp;kilometro baino gehiago ditu, gutxi gorabehera, 344.400&nbsp;kilometro koadroko eremu batean Arrezifea Koral Itsasoan dago, Queenslandeko kostaldearen parean (Australia), eta 100&nbsp;miliako zabalera eta 200&nbsp;oin baino gehiagoko sakonera duen kanal batek bereizten du kostatik. Koralezko Hesi Handia kanpoko espaziotik ikus daiteke, eta izaki bizidunek egindako munduko egitura handiena da. Arrezife-egitura hori milaka milioi organismo txikik osatzen eta eraikitzen dute, koral-polipoek, alegia. Bizi-aniztasun zabala babesten du, eta, 1981ean, gizateriaren ondare izendatu zuten. Australian, World Heritagek bere zerrendan sartu zuen 2007an. Queenslandeko Fideikomiso Nazionalak Queenslandeko estatuko ikono izendatu zuen 2006an.

Arrezifearen zati handi bat Koralezko Hesi Handiko itsas parkeak babesten du, eta giza erabileraren eragina mugatzen laguntzen du, hala nola arrantza eta turismoa. Arrezifearen eta haren ekosistemaren gaineko beste ingurumen-presio batzuk hauek dira: isurketak, klima-aldaketa korala zuritzearekin batera; dragatze-lohien isuria, eta *Acanthaster planci* itsas izarraren populazioaren loratze zikloak. *Proceedings of the National Academy of Sciences* erakundeak 2012ko urrian argitaratutako azterlan baten arabera, arrezifeak koral-estalduraren erdia baino gehiago galdu du 1985etik. 2020ko ikerketa batek berretsi zuen aurkikuntza hori, eta aurkitu zuen arrezifeko koral-estalduraren erdia baino gehiago galduta zegoela 1995 eta 2017 bitartean. Zuritze-ekitaldi orokor bat izan zen 2020an, oraindik kuantifikatu gabe dagoena.

Koral Hesi Handia Australiako herri aborigenek eta Torres itsasartearen uharteetako biztanleek ezagutu, eta erabili dute, eta bertako taldeen kultura eta espiritualtasunaren zati garrantzitsua da. Arrezifea oso leku ezaguna da turistentzat, bereziki Whitsunday uharteak eta Cairns eskualdeetan. Turismoa jarduera ekonomiko garrantzitsua da eskualdean, eta, urtean, 3.000 milioi dolar baino gehiago sortzen ditu. 2014ko azaroan, Googlek *Urpeko Street View* kaleratu zuen Koral Hesi Handia 3D-n eskainiz.

2016ko martxoko txosten baten arabera, koralezko zuritzea lehen uste baino zabalduago zegoen, eta eragin larria zuen arrezifearen iparraldeko zatietan, ozeanoetako tenperaturak berotzearen ondorioz. 2016ko urrian, *Outside* aldizkariak arrezifearen aldeko heriotza-ohar bat argitaratu zuen; artikulua kritikatu egin zuten, goiztiarra zelako eta arrezifearen erresilientzia indartzeko ahaleginak oztopatzen zituelako. 2017. urteko martxoan, *Nature* aldizkariak artikulu bat argitaratu zuen, eta bertan erakutsi zuen arrezifearen iparraldean 800 kilometroko tarte baten sekzio izugarriak hil zirela 2016. urtean uraren tenperatura altuen ondorioz. Gertaera horrek agerian utzi zituen klima-aldaketa globalaren ondorioak. Koralezko Hesi Handian jaiotzen diren koral kumeen ehunekoa nabarmen jaitsi zen 2018an, eta zientzialariek «garatzen ari den hautespen naturaleko gertaera handi baten» lehen etapatzat deskribatzen dute. Heldu ugaltzaile zahar asko zuritze-gertaeretan hil ziren 2016-2017an, eta horrek koralezko jaiotza-tasa txikiak eragin zituen. Ugaltzen ziren koral motak ere aldatu egin ziren, eta horrek «epe luzera, arrezifeko ekosistemaren berrantolaketa ekarriko du joerak jarraitzen badu».

1975eko Koral Hesi Handiko itsas parkeen legeak (54. atala), bost urtean behin koral hesiaren presioei eta etorkizunari buruzko aurreikuspen txosten bat egitea agintzen du. Azken txostena 2019an argitaratu zen.

Australiako Itsas Zientzien Institutuak urtero egiten ditu Koral Hesi Handiaren egoeraren azterketa, eta 2022ko txostenak 36 urteetako suspertze handiena erakutsi zuen. Batez ere, arrezifearen bi heren berriro hazteagatik gertatzen da Acropora koralaren hazkunde azkarrari esker, eta hori da bertan nagusi den korala.

## «Aurkikuntza» eta izendatzea
Koral Hesi Handia aspalditik ezagutzen eta erabiltzen dute Australiako aborigenek eta Torres itsasarteko uharteetako herriek, eta tokiko taldeen kulturen eta espiritualitatearen zati garrantzitsua da.

Koral Hesi Handia ikusi zuen lehen europarra James Cook izan zen 1770ean, Australiako ekialdeko kostaldea nabigatu eta kartografiatu zuena. 1770eko ekainaren 11n, Cooken itsasontzia, *HMS Endeavour*, gaur egungo Cooktown kokalekuaren hegoaldean dagoen hondar batean hondartu zen, eta zazpi aste behar izan zituen konpontzeko.

Matthew Flinders izan zen Koral Hesi Handiari izena eman ziona 1802an haren mapa zehatzago bat egin ondoren.

## Geologia eta geografia 
thumb|Airetiko argazkia
Koralezko Hesi Handia ekialdeko Australiako mendikatearen ezaugarri bereizgarria da. Torres itsasartetik iristen da (Bramble Cay, bere uharterik iparraldekoena eta Papua Ginea Berriko hegoaldeko kostaren artean), iparraldean, Lady Elliot uhartearen (bere uharterik hegoaldekoena) eta hegoaldeko Fraser uhartearen arteko izenik gabeko igarobideraino. Lady Elliot uhartea 1.915 km-ra dago, Bramble Caytik hego-ekialdera, lerro zuzenean. Murray uharte txikiagoa barne hartzen du.

Plaken tektonikak adierazten du Australia iparralderantz mugitu dela, urtero   erritmoan, Zenozoikoan hasita. Australiako ekialdeak goratze tektonikoa izan zuen, eta horrek Queenslanden banaketa hidrologikoa 400 km mugitu zuen barrualdera. Denbora horretan, Queenslandek sumendi-erupzioak izan zituen, eta sumendi zentral eta ezkutuak eta basalto-fluxuak eragin zituzten. Batzuk uharte altu bihurtu ziren. Koral Itsasoko arroaren ondoren, koralezko arrezifeak hazten hasi ziren arroan, baina, duela 25 milioi urte arte, Queenslandeko iparraldea, oraindik ere, tropikoaren hegoaldeko ur epeletan zegoen, koralen hazkundea babesteko hotzegia. Koral Hesi Handiaren garapenaren historia konplexua da; Queenslandek ur tropikaletan zuen jitoaren ondoren, neurri handi batean, arrezifeen hazkundeak eta gutxitzeak eragin handia izan zuen, itsasoaren maila aldatu ahala.
eskuinera|thumb|Koralezko hesi handia argi ikusten da haren gainean hegan egiten duten hegazkinetatik
Arrezifeek urtean 1-3&nbsp;zentimetroko diametroan haz daitezke, eta bertikalki hazten dira urtean 1-25&nbsp;zentimetro artean; hala ere, 150&nbsp;metroko sakoneratik gora baino ez dira hazten eguzki-argia behar dutelako, eta ezin dira itsasoaren mailatik gora hazi. Queensland orain dela 24 milioi urte ur tropikaletan sartu zenean, koral batzuk hazi egin ziren, baina sedimentazio-erregimena berehala garatu zen Mendikate Banatzaile Handiaren higadurarekin; ibaiko deltak eta turbiditak sortu ziren, koral-hazkuntzarako baldintza desegokiak. Duela 10&nbsp;milioi urte, itsasoaren maila nabarmen jaitsi zen, eta horrek sedimentazioa ekarri zuen. Baliteke arrezifearen substratua sedimentutik metatu beharra izatea haren ertza urrunegi egon arte, sedimentu esekiek koralaren hazkundea inhibi dezaten. Gainera, duela 400.000&nbsp;urte inguru, aldi interglaziar bereziki beroa zegoen, itsas maila altuagoekin, eta uraren tenperatura 4&nbsp;°C aldatu zen. 
[eskuinera|thumb|[Heron uhartea (Queensland)|Heron uhartea, koralezko uhartea, Koralezko Hesi Handiaren hegoaldean]]
Gaur egungo Koralezko Hesi Handiaren  osatu zuen lurra kostako lautada bat zen, Mendikate Banatzaile Handiko sedimentu higatuetatik abiatuta eta muino handiago batzuekin osatua (gehienak arrezife zaharren hondarrak ziren, edo, kasu bakan batzuetan, sumendiak. Reef Research Centre ikerketa kooperatiboko zentroak duela milioi erdi urteko koral-gordailu «eskeletikoak» aurkitu ditu. Koralezko Hesi Handiko itsas parkeko agintaritzak (GBRMPA, ingelesez) uste du arrezife osoen egituren lehen ebidentzia duela 600.000&nbsp;urte izan zela. GBRMPAren arabera, uste da gaur egungo arrezife bizien egitura hazten hasi dela plataforma zaharrean, duela 20.000&nbsp;urte inguru.

Koralezko Hesi Handiaren antzeko arrezife zahar baten hondakinak Kimberley-n, mendebaldeko Australian, aurki daitezke.

Koral Hesi Handia 70 bioeskualdetan banatu da, eta horietatik 30 arrezife bioeskualdeak dira. Koralezko Hesi Handiaren iparraldean, arrezifeak eta arrezife deltaikoak sortu dira; egitura horiek ez daude arrezife-sistemaren gainerako eremuetan. Sisteman, ez dago atoloirik, eta kontinenteari atxikitako arrezifeak arraroak dira. 

Zatikatze-arrezifeak asko banatzen dira, baina arruntagoak dira Koralezko Hesi Handiaren hegoalderantz, uharte garaietara atxikita, adibidez, Whitsunday uharteetan. Lagoon arrezifeak Koralezko Hesi Handiaren hegoaldean daude, eta, iparralderago, Charlotte Bay printzesaren kostaldearen parean. Arrezife kreszenteak dira sistemaren erdian arrezifearen forma arruntena, adibidez, Lizard uhartea inguratzen duten arrezifeak. Arrezife lauak iparraldean eta hegoaldean daude, York lurmuturraren penintsulatik gertu, Princess Charlotte badian eta Cairnsen. Arrezifeko uharte gehienak arrezife lauetan daude.

Zulo irregularrek eragin lokalizatua izan dezakete arrezifean, ur gezaren gorakadak sortuz, batzuetan mantenugaietan aberatsak eta eutrofizazioa eragiten dutenak.

Arrezifeen artean eta inguruan nabigatzea erronka handia da. 1791&nbsp;eta 1850&nbsp;artean, eskualdean 20&nbsp;itsasontzi baino gehiago galdu zirela erregistratu zen. 1815&nbsp;eta 1860&nbsp;artean, Phillip Parker Kingek *Mermaid* itsasontzian, Francis Price Blackwoodek *HMS Fly* itsasontzian, Owen Stanleyk *Rattlesnake* itsasontzian eta Henry Mangles Denhamek *Herald* itsasontzian egindako azterketek hobekuntza handiak ekarri zituzten nabigaziora.

## Ekologia
thumb|Cairns ondoko Flynn arrezifean koloretako koral ugari
thumb|Moore arrezifea
Koral Hesi Handiak bizitzaren aniztasun apartekoa du, espezie zaurgarri edo desagertzeko arriskuan dauden asko barne, horietako batzuk arrezife-sistemaren endemikoak izan daitezkeenak.
[ezkerrera|thumb|upright|Itsas [dortoka berde bat Koral Hesi Handian]]
Hogeita hamar zetazeo espezie erregistratu dira Koral Hesi Handian, besteak beste, balea nanoa, Indo-Pazifikoko izurde konkorduna eta balea konkorduna. Bertan, dugong populazio handiak bizi dira. Arrezifean, 1.500&nbsp;arrain espezie baino gehiago bizi dira, besteak beste, pailazo-arraina, lutiano gorria, eztarri gorridun enperadorea eta hainbat pargo eta koral-amuarrain espezie. Hamazazpi itsas suge espezie bizi dira Koral Hesi Handian 50 metroko sakonerako ur epeletan, eta ohikoagoak dira hegoaldean iparraldean baino. Koral Hesi Handiko Gizateriaren Ondare Eremuan aurkitzen den espezietatik bat ere ez da endemikoa, ezta arriskuan dagoena ere.

Sei itsas dortoka espezie etortzen dira arrezifeetara ugaltzera: itsas dortoka berdea, laut dortoka, karei dortoka, egiazko kareta, dortoka bizkarlaua eta dortoka olibakara. Koral Hesi Handiko itsas dortoka berdeek genetikoki desberdinak diren bi populazio dituzte, bata arrezifearen iparraldean eta bestea hegoaldean. Hamabost itsas belar espeziek dugongak eta dortokak erakartzen dituzte.

Ur gaziko krokodiloak kostaldeko mangletan eta paduretan bizi dira, arrezifearen ondoan. Ez da habiarik egin dutenik jakinarazi, eta GBRWHA-ko ur gaziko krokodiloen populazioa zabala da, baina dentsitate txikikoa. Ia 5.000&nbsp;molusku espezie erregistratu dira arrezifean, besteak beste, txirla erraldoia eta hainbat nudibrankio eta barraskilo kono.

215 hegazti espeziek (22&nbsp;itsas hegazti espezie eta 32 kostaldeko hegazti espezie barne) bisitatzen dute arrezifea edo habia egiten edo atseden hartzen dute uharteetan. Koral Hesi Handiko uharteek ezagututako 2.195&nbsp;landare espezie gordetzen dituzte, horietatik hiru endemikoak. Iparraldeko uharteek 300-350&nbsp;landare espezie dituzte, zurezkoak izatera jotzen dutenak; hegoaldeko uharteek, berriz, landare belarkara izatera jotzen duten 200&nbsp;dituzte. Whitsunday eskualdea da anitzena, 1.141&nbsp;espezie bizi baitira bertan. Landareak hegaztien bidez ugaltzen dira. Koral bigun arruntak 36&nbsp;generotan sailkatzen dira. Bostehun itsas alga edo itsas belar espezie bizi dira arrezifean, *Halimeda* generoko hamahiru espezie barne, zeinak 100&nbsp;metro zabaleko kareharrizko tumuluak eta euri-oihanaren estaldurarekin alderatutako mini-ekosistemak sortzen dituzten.

## Erreferentziak 
## Gainerako irakurketak
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
*  Koral Hesi Handiaren webgune ofiziala