open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dena Dincauze

**Dena Ferran Dincauze**, jaiotzez Dena Ferran (Boston, Massachusetts, 1934ko martxoaren 26a ; † Amherst, Massachusetts, 2016ko abuztuaren 14a) , arkeologo estatubatuarra izan zen. Bere ikerketaren ardatza Ingalaterra Berriko historiaurrearen azterketa izan zen, bereziki Massachusetts inguruan.

## Biografia 
Dincauze Concord-en (Massachusetts) hazi zen lau anai-arrebekin. New Yorkeko Barnard Collegen ikasi zituen antropologia eta geologia, eta 1956an *magna cum laude* lizentziatua jaso zuen bertan.  Ondoren, bere ikasketak Fulbright programaren barruan  jarraitu zituen Cambridgeko Unibertsitatean eta han historiaurreko arkeologian diploma lortu zuen 1957an. 1967an Harvard Unibertsitatean doktoretza jaso zuen *Massachusetts ekialdeko errausketa hilerriak* 

## Argitalpenak (hautaketa) 
* *Cremation Cemeteries of Eastern Massachusetts* (= *Papers of the Peabody Museum of Archaeology and Ethnology* Vol. 59, No. 1). Peabody, Museum, Cambridge MA 1968.
* *The Neville Site. 8000 Thousand Years at Amoskeag, Manchester, New Hampshire*. Peabody, Museum, Cambridge MA 1976.
* *Environmental Archaeology. Principles and Practice*. Cambridge University Press, Cambridge 2000,  ISBN 0-521-31077-6 .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El León garagardoak

**El León** () Gipuzkoako garagardo enpresa izan zen, El León eta Keler markak ekoizten zituena. Benedikt Kutzek eraiki zuen fabrika 1885ean, Donostiako Benta Berri auzoan. 1982an Aranora aldatu zen, eta 1986an Cruzcampok erosi zuen.

## Izena 
Benedikt Kutzek Municheko Löwenbräuren ("Lehoien garagardotegia" euskaraz) analogiaz izendatu zuen bere garagardo fabrika. Ondoren, Juan eta Teodoro semeek eman zioten segida enpresari, eta baita handitu ere.

XIX. mendearen amaieran, garagardoa merkaturatzeko asmoz, Kutz familiak Donostiako kafetegi nagusiak hartu zituen, hala nola Miramar kaleko *Oteiza*, Boulevardeko *Café de la Marina* eta Askatasunaren etorbideko *Gran Café Kutz*, besteak beste. Beren garagardoaz gain, Munichetik hozkailu-bagoietan ekarritako Spatenbräu markakoa ere saltzen zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niède Guidon

**Niède Guidon** (Jaú, São Paulo, 1933ko martxoaren 12a – São Raimundo Nonato, Piauí, 2025eko ekainaren 4a) brasildar arkeologoa izan zen. Serra da Capivara Parke Nazionaleko Museoaren Fundazioko kidea da, baita FUMDHAM *(Fundação Museu do Homem Americano)* erakundekoa ere.

1978tik, Serra de Capivarako labarren magaletan indusketak antolatu izan ditu, eta Pedra Furadako aztarnategiaren aurkikuntza egozten zaio neurri handi batean. 32.000 urte inguruko antzinatasuna kalkulatzen die aurkikuntza horiei Guidonek, eta hortaz Amerikako kontinenteetara gizakia oso goiz iritsi zelako teorien aldekoa da. Aurkikuntza horiek *Nature-n* argitaratu zirenean, eztabaida piztu zuen mundu arkeologikoan, baina Guidonek bereari eusten jarraitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harri Holkeri

**Harri Hermanni Holkeri** (Otipää, 1937ko urtarrilaren 6a – Helsinki, 2011ko abuztuaren 7a) finlandiar politikaria izan zen. Finlandiako lehen ministroa izan zen 1987tik 1991ra.

Finlandiako Bankuko zuzendaritza-batzordeko kide izan zen 1978tik 1989ra. 1970etik 1978ra Legebiltzarreko diputatua izan zen eta 1971tik 1979ra ideologia kontserbadoreko Koalizio Nazionaleko Alderdia zuzendu zuen. 1987tik 1991ra herrialdeko lehen ministro izan zen, 2000tik 2001era Nazio Batuen Batzar Nagusiko buru izan zen eta 2003tik 2004ra Nazio Batuen Kosovoko Behin-behineko Administrazio Misioa zuzendu zuen. Ipar Irlandan Ostiral Santuko Akordioa lortzen ere lagundu zuen.

1991ko uztailaren 1ean, GSM dei bat egin zuen lehen pertsona izan zen, Nokia aparatu bat erabiliz.
Edith Quimby

**Edith Hinkley Quimby** (Rockford, Illinois, 1891ko uztailaren 10a - 1982ko urriaren 11) medikuntzan eta fisikan ikertzailea izan zen, medikuntzan elementu erradioaktiboak erabiltzen eta erradiazio ionizatzaileen ondorio kaltegarrietatik babesteko metodoak aztertzen aitzindaria, medikuntza nuklearraren arloan. 

## Bizitza eta hezkuntza 
1891ko uztailaren 10ean jaio zen Rockforden (Illinois), Arthur S. Hinkley nekazari eta arkitektoaren eta Harriet Hinkleyren alaba. 1912an matematikan eta fisikan graduatu zen Whitman Collegen, Washingtonen. 1914an Kaliforniako Unibertsitatean master bat egiteko beka bat lortu zuen, bigarren hezkuntzako irakasle gisa denbora labur batez aritu ondoren. Master gradurako ikasten ari zela (1916an lortu zuen), Shirley L. Quimbyrekin ezkondu zen 1915ean. 91 urterekin hil zen, 1982ko urriaren 11n.

## Argitalpenak 
* Quimby, E.H.; Werner, S.C. (1949), "Late radiation effects in Roentgen therapy for hyperthyroidism", *JAMA*, **140** (12): 1046–1047.  doi:10.1001/jama.1949.02900470050018
* Glasser, O.; Quimby, E. H.; Taylor, L. S.; Weatherwax, J. L. (1944), *Physical Foundations of Radiology*, New York: Hoeber. (Maruja Clavier onkologoak gaztelaniara itzulia)
* Quimby, Edith H., Feitelberg, Sergei (MD), and Silver, Solomon (MD)*. Radioactive Isotopes in Clinical Practices* (1958)
* Edith Hinkley Quimby. *Safe Handling of Radioactive Isotopes in Medical Practice* (1960).

## Sariak eta aintzatespenak 
Edith Quimbyk sari asko jaso zituen bere ibilbide osoan zehar egindako lanagatik, eta hainbat zientzia-elkartetan parte hartu zuen. 

* 1940an, American Radium Societyk *Janeway domina* eman zion. 
* 1941ean, Radiological Society of North America-ren *Urrezko Domina* eman zitzaion. 
* 1954an American Radium Society-ko presidente hautatu zuten. 
* American Association of Physicists in Medicine (AAPM) erakundeko lehen kideetako bat izan zen, eta haren omenez sortu zen *Edith H. Quimby Lifetime Achievement Award saria*, AAPMko bazkideei ematen zaiena bere ibilbidea aitortzeko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Oakes, Elizabeth H. *International Encyclopedia of Women Scientist*. Facts Non Hilo, Inc., 2002. ISBN 0-8160-4381-7.
* Ogilvie, Marilyn; Harvey, Joy. Johanna Gabrielle Ottelie Edinger (Tilly), 2000. ISBN 0-415-92038-8.
* Suer, Sharon F. *Tilly Edinger*. Gale Group Inc., 1999. ISBN 0-7876-3900-1.

## Kanpo estekak 
* American Radium Society  artxibatua .
* Ameriketako Estatu Batuetako Elkarte Erradiologikoa
* Memorial Sloan Kettering Cancer Center (lehen Memorial Hospital for Cancer and Allied Diseases)
Ivana Radovanović

**Ivana Radovanović** (Kroazia, 1953) arkeologo kroaziarra da. Lepenski Virreko aztarnategian, Danubio ibarrean, egindako lanengatik da ezaguna, nin bere irakasle Dragoslav Srejović arkeologoaren lana jarraitu zuen. 
ezkerrera|thumb|Lepenski Virreko eskulturetako bat.
Lepenski Virreko eskultura adierazgarriei interpretazio zehatz bat eman zien Radovanovićek. Bere iritziz erdi gizaki erdi arrain dira. Danubio ibaiari oso lotuta zegoen Mesolitoko aztarnategi honetako kultura, eta horren adierazgarri hildakoak ehorzten zituztela burua ibaiaren jarioko norabidean zuzenduta, espirituak eraman zitzan Radovanovićen arabera. Gero, urtero beluga gaizkaten iritsiera gertatzen zelarik inguruan, 9 metro arteko arrain handi eta funtsezkoak izanik Lepenski Virreko bizitzan, pizkunde seinale izango ziren arrain haiek, eta eskulturentzako inspirazio, Radovanovićen ustez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fermina Orduña

**Fermina Orduña** (Espainia, XIX. mendea – XIX. mendea)  asmatzailea izan zen, Espainian pribilegio (patente) teknologiko bat lortu zuen lehen emakumea. 1865eko maiatzaren 20an, Ferminak bere "asmakuntza pribilegioa" lortu zuen, garai hartan patenteari izen hori ematen zitzaion. Ferminaren asmakizunari Zalditegientzako zalgurdia deitu zitzaion, asto, behi edo ahuntz esnedunen higiene-egoerarako, espedizio publikorako. Madrilen bizi izan zen.

## Bizitza 
Ez dakigu nolakoa izan zen Fermina Orduñaren bizitza, baina bai 1865ean Madrilen bizi zela. Hala ere, meritu handiko emakumea izan zen, Espainian patente bat edo asmakuntza-pribilegio bat, garai hartan esaten zitzaiona, aurkeztu zuen lehen emakumea izan baitzen. Une historiko hartan oso gutxitan gertatzen zen emakume batek, ahalegin handiz eta garaiko aurreiritzien aurka borrokatuz, asmakizun bat garatzeko ekimena eta ausardia izatea. Gainera, bere berrikuntza osasun publikorako asmo nabaria zuen. 1865ean, Ferminak Espainiako Asmakuntzaren pribilegioa lortu zuen, 4006 zenbakikoa, «Espedizio publikorako astoak, behiak edo ahuntzak modu higienikoan gidatzeko zalditegietarako gurdia» izenekoa, esne-azienda garraiatzeko egokitutako gurdia, behiak edo esne freskoa lekuan bertan, *in situ*, eta une berean jezteko eta bidaltzeko aukera eman zuena.

## Patentea 
Patenteak esnea (behi, ahuntz edo astoarena) publikoari saltzeko zalgurdi berezi bat deskribatzen zuen. Esne azienda lekualdatzeko aukera ematen zuen ibilgailua zen. Garai hartan, esnea ez zen tratatzen kontsumitu aurretik, baina jakina zen ez zela komeni denbora gehiegi igarotzea jezten zenetik kontsumitu arte. Esnea Orduña asmatzaileak berak sortutako jezteko makina mekaniko bat erabiliz ateratzen zuten. Gurdia itxita zegoen eta zaldiz tiratuta mugitzen zen. Tiratzeko zaldien kopurua garraiatzen zuten esne-ganaduen araberakoa zen. Zalgurdiak ukuilu bat zeukan ale lehorreko pentsuarekin, eta ganadua ondo elikatzea ziurtatzen zuen, edoskitzerako kaltegarria zen bazka har ez zezan. Orgak galdara bat zeukan, uraren tenperatura mantentzeko, eta baita kanpai bat ere, bezero posibleei bertan zegoela jakinarazteko. Patentearen babesak 5 urteko epea zuen eman zen datatik, 1865eko maiatzaren 20tik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gladys West

**Gladys Mae West**, ezaguna **Gladys Mae Brown** izenez ere, (Dinwiddie konderria, Virginia, AEB, 1930eko urriaren 27a – 2026ko urtarrilaren 17a) estatubatuar matematikaria izan zen, GPS (Global Positioning System) garatzera eraman zuten satelite bidezko nabigazio sistema globalen oinarri den matematikari egindako ekarpenengatik da ezaguna.

## Bizitza 
West Virginiako Dinwiddie konderrian jaio zen, lurra errentan lantzen duen nekazari familia batean. Bigarren Hezkuntzan bere klaseko onena izateagatik beka bat lortu ostean, Virginiako Estatuko Unibertsitatean matematika ikasi zuen. Graduatu ostean, bi urte inguruz irakatsi zuen.
### Ibilbidea 
1956an hasi zen West Itsas Azaleko Gerrarako Zentroko Dahlgren Dibisioan lanean, eta Zentroaren historian kontratatutako bigarren emakume beltza izan zen. West satelite artifizialen datuak biltzen hasi zen, azkenean Kokapen Sistema Globalaren garapenera bideratzeko. ezkerrera|thumb|Gladys West-ek GeoSat-erako datuak prozesatzeko txostena, 1986|277x277px
Ralph Neiman gainbegiraleak Seasateko radarraren altimetria proiekturako proiektu-zuzendari gisa gomendatu zuen West. Radar horrek ozeanoak urrunetik detekta zitzakeen lehen satelitea zen. 1979an, Neimanek West gomendatu zuen aipamen baterako. West Dahlgren Dibisioko programatzailea izan zen eskala handiko ordenagailuetarako, eta datuen prozesamendurako sistemen proiektu-zuzendaria sateliteen datuen analisian erabiltzen dena.   

1986an, Westek "Data Processing System Specifications for the Geosat Satellite Radar Altimeter" argitaratu zuen, 60 orrialdeko gida ilustratua. "Geoide altueren eta islapen bertikalaren" (sateliteen geodesiari buruzko gaiak) zenbatespenaren zehaztasuna nola handitu azaltzeko argitaratu zuten Itsas Azaleko Armen Zentroaren (NSWC) gida. 1984ko martxoaren 12an orbitan sartu zen Geosat satelitearen gainean altimeter irratitik sortutako datuen prozesamenduaren bidez lortu zen hori. Dahlgren dibisioan  42 urtez lan egin zuen, eta 1998an erretiratu zen. 

Alfa Kappa Alfa Westeko 'ahizpatarteko' kide batek Westek ikasle ohien emanaldi baterako bidali zuen biografia labur bat irakurri zuenean baino ez ziren ezagutu GPSri egin zizkion ekarpenak.

## Bizitza pertsonala 
Ira West senarra ezagutu zuen itsas basean, eta 1957an ezkondu ziren. 2018ko otsailean, West King George konderrian (Virginia) bizi zen , eta doktoretza bat osatzen ari zen Virginia Tech institutuan, urrutiko ikaskuntza programa baten bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezkertoki

**Ezkertoki**, Euskadiko Ezkerra alderdiaren kideak biltzen ziren tabernek edo egoitzek zuten izena da. 1982. urtekoak izan ziren lehenak, Euskadiko Ezkerra alderdi moduan sortu zen urtea. Garai hartan Euskadiko alderdi politiko gehienetan ohikoa zen moduan hamarnaka egoitza zabaldu zituzten. Gehienbat Bizkaian eta Gipuzkoan zeuden eta 1992- 1993an EE alderdiaren izenean zeuden egoitzak PSE-EEko Herriko Etxeren zati izatera pasatu ziren. Alderdiaren izenean ez zeuden tabernek aldiz ibilbide desberdina izan zuten. Batzuk saldu zituzten, beste batzuk aldiz EEk jaso zuen banaketaren historiaren jarraipena izan zuten.

Gaur egun "Ezkertoki" izena daraman egoitza eraginkor eta ezagunena, Zarautzen dago. Bertan, Ezkertokik, Zazpi Kultur Elkartea eta Zazpi taberna barnebiltzen dituena, hainbat jai edo/eta PSEren ekitaldi politiko burutzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimka Vladimirova

**Dimka Vladimirova** (; Bistrets, 1935eko uztailaren 28a – Sofia, 2024ko uztailaren 10a) bulgariar folk abeslaria izan zen, Le Mystère des voix bulgares abesbatzako kidea.

## Bizitza 
Dimka Vladimirova Bistrets herrian jaio zen 1935eko uztailaren 28an. 10 urterekin lehen saria jaso zuen afizionatuen lehiaketan, eta geroago urrezko domina irabazi zuen errepublikako lehiaketan, Burgasen. 17 urte zituela, Sofiara joan zen Estatuko Herri Abesti eta Dantza Taldeko kide izateko lehiaketan parte hartzera, eta Filip Kutev musikagileak onartu zuen. Boris Karlov eta Boris Maxalov musikariak ezagutu zituen, Naxa Pesen talde ibiltariarekin bat egitera gonbidatu zutenak. Hurrengo urtean haiekin eta beste abeslari batzuekin abestu zuen bira nazionalean.

1959an Bulgariako Emakumeen Herri Abesbatzako (gaur egun Le Mystère des voix bulgares abesbatza) kide bihurtu zen. Aldi berean, bakarkako abestiak ere grabatu zituen irratirako, abesti guztiak bere jaioterrikoak zirela esanez. Anastas Naumov eta Kosta Kolev musikagileekin elkarlanean aritu zen askotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phuntsok Wangchuk

**Phuntsok Wangchuk** (: Nêdong, 1973 – New York, 2024ko ekainaren 20a) Tibeteko independentziaren aldeko aktibista izan zen.

## Bizitza 
Nêdong barrutian jaioa, Wangchukek Lhasan ikasi zuen, Tibeteko Unibertsitatean. Txinako Alderdi Komunistak agindutako Tibeteko historiaren bertsioa irakatsi zioten, baina 16 urterekin benetako historia irakatsi zion irakasle tibetar bat ezagutu zuen, eta horrek aktibismo independentistara eraman zuen. 1994ko ekainaren 15ean, Txinako zazpi poliziak atxilotu zuten goizeko 3:00etan beste ikasle batekin eta bi irakaslerekin batera, bere herrian independentziaren aldeko kartelak jartzea leporatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juana Bacallao

**Neris Amelia Martínez Salazar**, ***Juana Bacallao***, ***Juana la cubana*** eta ***Juana La Caliente*** izengoitiz ere ezaguna, (Habana, 1925eko maiatzaren 26a – *ibidem*, 2024ko otsailaren 24a) kubatar abeslari eta musikaria izan zen.

## Bizitza 
Neris Amelia Martínez Salazar Habanako Cayo Hueso auzoan jaio zen. Sei urterekin umezurtz geratu zen eta barnetegi katoliko batean sartu zuten. Geroago etxe-garbitzaile gisa lan egin zuen Obodulio Morales musikariak aurkitu zuen arte, etxe bat garbitzen zuen bitartean abesten zuenean. 2011n Ameriketako Estatu Batuak eta Puerto Rico bisitatu zituen, eta gaztelaniazko hainbat telebista katetan agertu zen.

2024ko otsailaren 24an hil zen Habanan, 98 urte zituela.

## Sariak 
* 2020: Kubako Umore Sari Nazionala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolfo González

**Adolfo González** (1962ko irailaren 27a) arkularia da. Mexiko ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfonso Jones

**Alfonso Jones** (1951ko martxoaren 8a) arkularia da. Mexiko ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius venetus var. montanus

***Cortinarius venetus var. montanus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du sukaldaritzarako baliorik.

## Deskribapena 
**Kapela:** Tamaina ertainekoa. 4-7 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, erdian deprimitu-titidun samarra, ertzak ez oso mamitsuak, oso meheak eta inkurbatuak. Kapelaren azala lehorra, felpaduna, marroi-berdexka kolorekoa, erdian ikusten diren ezkatatxo berde-okre antzeko kolorekoak edo berde-oliba kolorekoak. Oinarri sendoekin purpura-beltzera erreakzionatzen du.

**Orriak:** Adnatu-eskotatuak, lodiak, zabal, hori-oliba kolorekoak (okre-burdin kolorekoak espora-jalkinaren ondoren)

Orri eskotatuak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa, kurbatua, lehorra, oinarrirantz mehetua, marjinatu gabeko erraboil txikia, zuri-horixka (okrea espora-jalkinaren ondoren), oinarrirantz ezkata erretikulatuekin, gortina-hondar gutxi izaten ditu.

**Haragia:** Berdexka (biziagoa oinaren erdialderantz), usain eta zapore zehaztugabea. Oinarri sendoekin marroi-gorrixkara erreakzionatzen du. Espora-jalkina okre kolorekoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Venetus* taxoi nominala, marroi-berdexka baino hori-oliba gorrixka gehiago da, eta, pinudietan baino hostozabaletan gehiago hazten da, errefau usaina du. *Cortinarius melanotus* delakoak ezkata beltzaxkak ditu.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean (Irailetik azarora). Goi mendietako izeietan, pinu gorrietan. Lautadatan pagadietan eta hariztietan ere ager daiteke.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fania Lewando

**Fania Lewando** (), jaiotzez **Fiszelewicz**, (Włocławek, 1888 – 1941) judu jatorriko poloniar-lituaniar sukaldari, nutrizionista eta sukaldaritzako liburuen egilea izan zen. Dieto-Jarska Jadłodajnia jatetxe begetarianoa zuzendu zuen Vilniusen eta 1938an yiddishazko lehen errezeta-liburu begetarianoa idatzi zuen. 

## Bizitza 
thumb|200x200px|*Ṿegeṭarish-dieṭisher kokhbukh* liburuaren azala

Haim Efraim Fiszelewicz arrain-saltzailearen eta Esther-Malakalah Stulzaften alaba, Fania Fiszelewicz Włocławeken jaio zen. Bere senide gehienek Ingalaterrara edo Estatu Batuetara emigratu zuten. Fania Lazar Lewando arrautza-saltzailearekin ezkondu zen. Errusiako Gerra Zibilean Vilniusera joan ziren bizitzera, eta Estatu Batuetara emigratzen saiatu ziren, baina bisa ukatu zieten. Sukaldaritza eskola bat ere ireki zuen jatetxetik gertu. Dieta begetarianorako egokitutako errezeta judu ugari zituen, eta Ingalaterran eta Estatu Batuetan ere ezaguna egin zen. Egilea Heinz enpresari errezetak merkaturatzen saiatu zen. 

## Lanak 
* װעגעטאריש דיעטישער קאכבוך: 400 שפייזן געמאכט אויסשליסלעך פון גרינסן (*Ṿegeṭarish-dieṭisher kokhbukh: 400 shpayzn gemakht oysshlishlekh fun grinsn*) (1938)
** Ingelesezko itzulpena: ''The Vilna Vegetarian Cookbook. Garden-Fresh Recipes Rediscovered and Adapted for Today's Kitchen* (2015)
** Polonierazko itzulpena: *Dietojarska kuchnia żydowska'' (2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Udako Olinpiar Jokoetako zuzi erreleboa

**2024ko Udako Olinpiar Jokoen zuziaren erreleboa** 2024ko apirilaren 16tik 2024ko uztailaren 26ra luzatuko da. Greziako Olinpian argiztatu ondoren, zuziak Grezian zehar bidaiatu zuen, eta apirilaren 26an iritsi zen Atenasera. Maiatzaren 9an, *Belem* eta Marsella artean nabigatu zuen Mediterraneoan, eta, ondoren, Frantziako metropolian eta Itsasoz haraindiko Frantzian zehar bidaiatu zuen, Monakoko itsasontzi txiki batean. Posta frantziarra su olinpikoa argiztatzeko erabiltzen denean amaituko da irekiera ekitaldian. 2024ko Parisko su olinpikoa Jardins du Trocadéro estadioan egitea espero da.

## Ibilbidea Grezian 
Apirilaren 16an piztu zen garra Olinpian, eta Grezian barrena bidaiatu zuen, apirilaren 26an Atenasera iritsi aurretik.

## Ibilbidea Frantzian eta Monakon 
thumb|Belem Marseillara iristen
Egunero, Frantziako zati ezberdin bat beteko du erreleboak. Monakon egonaldi txiki bat eginda, Frantziako hainbat hirik garra jaso zuten, baita leku ikoniko batek edo bik ere, hala nola leku historikoek edo mugarri naturalek. Errelebo talde batek edo bik ere hartu zuten parte: 24 parte hartzailek, kapitain bat buru dutela eta Frantziako kirol federazio olinpiko edo paralinpiko bat irudikatuz, sugarra elkarrekin daramate. Eguneroko errelebo bakoitza hiri batean amaitzen da: su-olinpiko txiki bat piztu, eta ospakizunak egiten dituzte. Ibilbidearen zati bat Nouméan (Kaledonia Berria) egitekoa zen ekainaren 11n, baina, Kaledonia Berriko 2024ko istiluen ondorioz bertan behera utzi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deltako zaldi

**Deltako zaldia**, (Italieraz: Cavallo del Delta),  Italiako bertako zaldi arraza moderno bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik Deltako zaldia ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arrazaren zabalpen eremua Po ibaiaren haranan dago.

## Arrazaren jatorria 
1970eko hamarkadaren hasieran Po ibaiaren haranera inportatutako Camargako zaldiak daude arrazaren jatorrian. Hamarkadetan bertara egokitzen joan direnak. Beraz  Deltako zaldia Camargako arrazaren Italiako adartzat hartzen da, bere morfologia eta gaitasunak antzekoak izanik. Beraz eskualdeari izandako bere aklimatazioari zor dio izena, Po ibaiaren delta hain zuzen. Zaldi hauek Po Delta Parke Naturalean, sartu baitziren. Harrezkero, arraza bertan egonkortu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Udako Olinpiar Jokoetako domina taula

**2024ko Udako Olinpiar Jokoetako dominen** taulak 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartzen duten herrialdeen sailkapena erakusten du, euren atletek irabazitako domina kopuruaren arabera; Parisen (Frantzia) 2024ko uztailaren 26tik abuztuaren 11ra bitarte lortutako dominak laburbiltzen ditu.

## Domina 
2024ko Udako Olinpiar Jokoetako dominaren itxura 2017ko uztailean arkeztu zuen Philippe Starck diseinatzaileak, "Made for sharing" leloa oinarri hartuta. Elkarren gainean jarritako lau bretxaren artean banatutako domina da. Beraz, domina bat irabazten duen kirolariak bere hiru lagunekin partekatu dezake. 

Dominak Parisko Monetak egingo ditu; institutuak ekoitzitako azken dominak 1968ko Grenobleko Neguko Olinpiar Jokoetakoak dira, Albertvilleko dominak 1992an Lalique enpresak ekoitzi baitzituen. 2023ko uztailean, Chaumet bitxigilea atxiki egin zen domina olinpiko eta paralinpikoen diseinua egiteko, LVMH taldearekin premium elkartearen esparruan.

2024ko otsailaren 12an, Chaumet bitxigileak behin betiko dominak aurkeztuko zituen. Azken hauen originaltasuna, aurrez aurre, Eiffel Dorrearen zati bat gehitzetik dator, hexagonoz zizelkatua, Frantzia sinbolizatzeko. Egun horretan, aurreikusitako 5.084 dominen ekoizpena Parisko Monetan hasi zen.

## Sailkapena 
Nazioarteko Batzorde Olinpikoaren araudiaren arabera, ofizialki ez da herrialdeen sailkapenik aitortzen, eta dominen taula informazio gisa baino ez da aurkezten. Nazioak urrezko domina kopuruaren arabera sailkatzen dira, gero zilarrezkoak eta gero brontzezkoak. Berdintasuna egonez gero, herrialdeak COI kodearen arabera sailkatzen dira. Taldekako kiroletan, garaipenak domina bakar gisa zenbatzen dira.

Urrezko, zilarrezko eta brontzezko dominen kopuru osoa ezberdina izan daiteke, metal bereko hainbat domina zenbait probatan eman baitaitezke, edo atletek ex æquo amaitzen dutenean.

**Oharra**: Taula honek sailkapen ebolutiboa islatzen du Jokoek aurrera egin ahala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manca Košir

**Manca Košir** (Maribor, 1948ko martxoaren 5a – Ljubljana, 2024ko maiatzaren 2a) esloveniar kazetari, filologo, politikari eta aktorea izan zen.

## Bizitza 
Koširrek Ljubljanako Natur Zientzia eta Matematika Eskolan ikasi zuen eta 1969an matematikan eta fisikan lizentziatu zen, hasiera batean matematikako irakasle izateko asmoarekin. 1967an zinema aktore gisa egin zuen debuta *Breza* filmean. Gero *Pravljica na podstrešju* telebistako filmean antzeztu zuen. Guztira 30 film ingurutan agertu zen, batez ere 1960ko eta 1970eko hamarkadetan zehar.

1975ean, Koširrek kazetaritzan lizentziatu zen Ljubljanako Soziologia, Politika Zientzia eta Kazetaritza Eskolan. 1979an soziologiako masterra egin zuen, eta 1987an filologiako doktoretza Zagrebeko Unibertsitatean.

1970etik 1973ra, aldizka idatzi zuen *Mladina* aldizkarirako. *Tedenska tribuna* eta *Teleks* aldizkarietan jarraitu zuen lanean, eta Jugoslaviako beste aldizkari askotarako idatzi zuen. *Nova revija* aldizkariko erredakzioko kide ere izan zen 1982tik 2000ra.

2024ko maiatzaren 2an hil zen, 76 urte zituela.

## Lanak 
### Liburuak 
### Filmografia 
#### Zinema 
#### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dylan Groenewegen

**Dylan Groenewegen** (Amsterdam, 1993ko ekainaren 21a) txirrindulari herbeheretarra da, profesionala 2015etik aurrera eta gaur egun Team Jayco AlUla taldean ari dena.

Esprinter bikaina, bere palmaresean nabarmentzekoak dira Frantziako Tourrean lortutako sei etapa garaipen eta Arnhem-Veenendaal Klasikoan daukan errekorra, bost garaipenekin.

Horretaz gain, 2018ko Kuurne-Brusela-Kuurne eta Flandriako txapelketa, baita 2019ko La Panneko Hiru Egunak irabazi ditu.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
## Taldeak 
*  Cyclingteam De Rijke (2012-2014)
*  Roompot Oranje Peloton (2015)
*  Jumbo (2016-2021)
** *Team LottoNL-Jumbo* (2016-2018)
** *Team Jumbo-Visma* (2019-2021)
*  Jayco (2022-)
** *Team BikeExchange-Jayco* (2022)
** *Team Jayco AlUla* (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Dylan Groenewegen - *SitiodeCiclismo*
Saint-Denisko Hiribildu Olinpikoa

**Saint-Denisko Hiribildu Olinpikoa**, 2024ko udan Olinpiar Jokoak eta Paralinpiar Jokoak antolatzen diren bitartean atletak egoteko pentsatua.

Batez ere Saint-Denis udalerrian eraikia, Saint-Ouen-sur-Seine eta L'Ile-Saint-Denis udalerrietan ere hedatzen da. Saint-Deniseko uhartean kokatuta, Sena ibaia oinezkoentzako pasabide baten bidez zeharkatuko da. Pasabide horrek uhartea eta Zinema Hiriaren estudioak lotuko ditu, eta horren inguruan beste bi lursail txertatuko dira gunean. Setioa *Saint-Denis Pleyel*  metro geltokitik 1,3km  ingurura egongo da, 14.aren luzapena barne, bainan 15 eta 16 lineak Olinpiar Jokoak hasten direnean.

Dominique Perrault arkitektoak irudikatutako lekuak 14.500 atleta olinpikoei eta ondoren 9.000 atleta paralinpikoei eta haien teknikariei ostatu ematea du helburu, 2024ko uztailaren 26tik irailaren 8ra. Aurreikuspenen arabera, gunea birgaitu egingo dute auzo berri bihurtzeko.
ezkerrera|thumb|Herriaren zati bat Saint-Denisen.
ezkerrera|thumb|Saint-Deniseko herriaren eta Saint-Denis uhartearen arteko lotura ahalbidetzen duen Hiribildu Olinpikoaren pasabidea.

## Eragina eta eztabaidak 
Polemikoa da herrixka olinpiko hori eraikitzeak izango duen eragin ekologikoa. Saint-Denis-eko Pleyel sektorerako eta L'Ile-Saint-Denis-eko ekoauzorako proiektuen nolabaiteko jarraitutasunean sartzen bada ere, herrixka olinpikoaren proiektuak talka egin berri du dauden jarduerekin, bereziki Saint-Ouen-en, eta horrek oposizioak eta gatazkak sortzen ditu 2018an eta 2019an, ikasle-gune bat, esperientzia handikoa, suntsitzearen ondorioz. 

## Jokoen ondoren 
Jokoen ondoren hiribildua egokitzea aurreikusi dute, 3.500 etxebizitzak 6.000 biztanle eta 6.000 langile har ditzaten. Olinpiar autobus geltokiak 3  zuhaizti parkeri emango dio bide, Dora Maar ikastetxearekin eta olinpiar herrian eraikitako eskolarekin; EDFren hustubide nabea zena, berriz, kultur leku bihurtuko da.

L'Ile-Saint-Denis auzo ekologikoari dagokionez, epe luzera 300 etxebizitza hartu behar ditu, horien artean 90 etxebizitza sozial, ikasle-egoitza bat, bulegoetarako bi eraikin, hotel bat, dendak eta zerbitzuak, horien artean polo nautiko bat eta arteen hiri bat. Eraikinak energia pasibokoak dira, hiriko berokuntza konektatuak, eta panel fotovoltaikoak dituzte teilatuetan, automobilen zirkulaziorik gabeko auzo batean, mugikortasun-zentral batean bilduta dagoen aparkalekuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joe Engle

**Joe Henry Engle** (Chapman, Kansas, 1932ko abuztuaren 26a – Houston, Texas, 2024ko uztailaren 10a) estatubatuar hegazkinlari, ingeniari aeronautiko eta astronauta izan zen.

1955ean ingeniaritza aeronautikoan graduatu zen Kansasko Unibertsitatean eta 1957an hegaldi eskolan sartu zen proba pilotu bihurtzeko. X-15 ikerketa-programan parte hartu zuen hamabi pilotuetako bat izan zen.

1966an astronauta hautatu zuen NASAk. Apollo 10 eta Apollo 14 misioetako laguntza taldeko kidea izan zen eta Apollo 17 misioan parte hartzea aurreikusita zegoen, baina Harrison Schmitt geologoak ordezkatu zuen.

Ondoren, bi Shuttle misioetako komandantea izan zen (STS2 1981ean eta STS-51-I 1985ean). X-5 programako pilotuetatik bizirik atera zen azkena izan zen.
Clovis kultura

**Clovis kultura** kultura paleoamerikarra da, 1932an Clovisen (Mexiko Berria) egindako aurkikuntza batzuetatik izena hartzen duena. Clovis herriak Ameriketako herri indigena gehienen arbasoak direla uste da. Baina eztabaidagarri da ea Amerikarainoko gizakien iritsierako lehen populazioa diren, edo ondorengo bat.

## Ezaugarriak 
Datazio arkeologikoetan Ipar Amerikako azken glaziazioaren amaieran agertzen dira kultura honetako aztarnak. Ehiztariak ziren, eta mamut-hezurrekin eta hezur eta bolizko erremintekin agertzen dira aztarnategiak, baina "Clovis puntak" bereizgarriak dira kulturaren adierazgarri litiko nagusia. Akeologoek egin dituzten zehaztapenek iradokitzen dute duela 13.200 eta 12.900 urte artekoa dela gutxi gorabehera kultura hau, eta Folsom kulturaren aurrekoa.

Uste denez, euren arbasoak Beringiako lurzubian barrena iritsi ziren Siberiatik Ameriketara ehizakien atzetik, eta glaziazioaren izotz-xaflako hegoaldeko lurretaraino sartu ziren, izotzik gabeko korridore estu bat ibilgarri gertatu bezain laster. Clovis ehiztariek eraginkortasun zinegetiko galanta eduki zuten, eta tokian-tokian triskantza hondatzaileak burutu zituzten. Dirudienez, animalia-saldo osoak bideratzen zituzten paduretarantz edota amildegietarantz suaz uxatuz, halatan non, ehizaldi bakar batean dozenaka ale akaba baitzitzaketen, ehunka beharbada. Era horretara, ugaztun handien populazioek erreka joko zuten, oso laster minimo bideragarrietatik behera jaitsiz. Hortaz, uste da Clovis kulturako ehiztariek zuten Ipar Amerikako megafauna desagerrarazten lagundu zutela: gameluak, mastodonteak, mamutak, zaldi-behorrak eta beste zenbait.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matilde Carranza

**Francisca Matilde Carranza Volio**, **Matilde Carranza** izenez ezagunagoa, Costa Ricako aktibista eta irakaslea izan zen. Bera izan zen Costa Ricako lehen emakumea filosofiako doktoretza bat jasotzen.

## Bizitza 
Matilde Carranza 1892ko urtarrilaren 6an jaio zen San Josen, Costa Rican, eta 1892ko otsailaren 7an bataiatu zuten eta 1981ean hil egin zen. Bere gurasoak Francisco Carranza eta Petronila Volio ziren. 

Federico Tinoco Granados presidentearen lan-politiken aurkako 1919ko irakasleen grebaren buruetako bat izan zen, eta *La Información* gobernuaren prentsa-bulegoari su eman zion. Angela Acuña Braun buru zuen grebak Ana Rosa Chacón, Lilia González, Carmen Lyra, Victoria Madrigal, Vitalia Madrigal, Esther De Mezerville, Maria Ortiz, Teodora Ortiz, Ester Silva eta Andrea Venegas bezalako irakasleak bildu zituen.

1920an, Lyra eta Gonzalez-ekin Europara joan zen Montessori hezkuntza eredua ikastera, Costa Rican ezarri ahal izateko. 1950eko hamarkadaren hasieratik, Carranza ikasketak aurreratzen ari zen Estatu Batuetan, eta ia hamarkada batez jarraitu zuen Wisconsin-eko Unibertsitateko filosofiako doktoretza batekin graduatuz, 1940an. Bere graduondoko tesia, *El pueblo visto a través de los Episodio nacionales* ('Herria estatuko gertakarien bidez ikusita') Costa Rican argitaratu zen 1942an. Graduatu ondoren, Indianako Saint Mary Of-the-Woods-en hasi zen irakasten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
*  (Estatu artxiboen aldizkaria)

## Kanpo estekak
Mauritania 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan

Mauritania 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan leihatu zen. Hau herrialdearen 10. agerpena izan zen, 1984an lehen aldiz parte hartu ondoren. Bi leihakidek, gizonezko bat eta emakumezko bat, ordezkatu zuten herrialdea. Mauritaniak joko hauetan ere ez zuen dominik irabazi.

## Leihakideak 
Honakoa Mauritaniaren leihakideen zerrenda da, kirolaren arabera.

## Atletismoa 
Bi mauritaniar leihakideak atletismoan izan ziren. Bi leihakideak haien diziplinen lehen errondatik ez ziren sailkatu. Hala ere, biek haien marka pertsonala hobetzea lortu zuten.

* **MP** = Marka pertsonala
Coriolan Ardouin

**Gustave-Léonard-Coriolan Ardouin** (Petit-Trou-de-Nippes, 1812ko abenduaren 11 – Port-au-Prince, 1836ko uztailaren 12a) haitiar erromantizismoko poeta izan zen, mugimendu «sasi-klasiko» deiturikoaren ordezkaria.

## Bizitza 
Alexis Ardouin eta Suzanne Légerren semea, Coriolan Ardouin Petit-Trou-de-Nippesen jaio zen 1812ko abenduaren 11n. Bi anaia zituen, Beaubrun eta Céligny, historialari eta politikariak zirenak.

Tragediaz betetako bizitza laburra bizi izan zuen. 15 urterekin umezurtz geratu zen. Amelia Sterlingekin ezkondu zen, baina haien umea txikitan hil zen eta bost hilabete geroago emaztea ere bai. Poeta bera 23 urterekin hil zen, tuberkulosiak jota.

Émile Nauren zaintzari esker, 1837an plazaratu zen Coriolan Ardouinen poesia bilduma bakarra, ''Reliques d'un poète haïtien'' izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Udako Paralinpiar Jokoak

**2024ko Udako Paralinpiar Jokoak** () gertakari honen XVII. edizioa izan ziren. Frantziako Paris hiriburuan egin zituzten, 2024ko abuztuaren 28tik irailaren 8ra arte.

## Kirolak 
## Domimak 
## Ikus, gainera 
* 2024ko Udako Paralinpiar Jokoetan parte hartutako euskal herritar kirolariak

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Nikolas Kanabos

**Nikolas Kanabos** (XII. mendea – Konstantinopla, 1204ko otsailaren 8a)
Bizantziar Inperioko enperadore aukeratu zuten 1204ko urtarrilaren 27an, Laugarren Gurutzadan, Konstantinoplako senatari, apaiz eta herritarren batzar baten bidez, Isaak II.a Angelo eta Alexio IV.a Angelo enperadoreen aurka. Kanabos noble gazte bat zen, hiru eguneko eztabaiden eta enperadore izendatuak izateko hautagai batzuen arbuioaren ondoren aukeratua izan zena. Ez zuen botere inperiala onartu eta Santa Sofiako sotoetan babestu zen. Alexio V.a Dukas enperadoreak Isaac II.a eta Alexio IV.a enperadoreak tronutik kendu zituen eta Nikolas Kanabosi gobernu kargu bat eskaini zion. Nikolasek herriaren babesa galdu ondoren, otsailaren 2an Alexiok kargutik kendu zuen eta espetxera bidali zuen emaztearekin batera. Azkenean, Alexiok Nikolas exekutatzeko agindu zuen.
María Josefa Mujía

**María Josefa Catalina Estrada Mujía** (Chuquisaca, 1812 – Sucre, 1888ko uztailaren 30a) boliviar erromantizismoko poeta, eleberrigile eta itzultzailea izan zen. Erromantizismoko lehen poetetako bat izan zen Bolivian eta herrialdeko lehen emakume idazlea ere bai.

## Bizitza 
Miguel Mujía eta Andrea Estradaren alaba, María Josefa Mujía Chuquisaca departamenduan jaio zen 1812an. Boliviako Independentzia Gerraren garaian hazi zen. 14 urterekin, aita hil eta gutxira, ikusmena galdu zuen. Gerora ebakuntza egin zioten, baina ez zuen arrakastarik izan.

Mujíaren nebak, Augustok, arratsaldeak pasatzen zituen arrebari erlijio eta literatura lanak irakurtzen. Gutunak idazten eta poemak transkribatzen ere lagundu zion. Bere idazlanak isilpean gordeko zituela agintdu zion arren, *La ciega* poema lagun bati erakutsi zion. 1850ean *Eco de la Opinión* aldizkarian argitaratua izan zen eta Mujíaren poema ospetsuenetako bat bihurtu zen.

1854an depresioa izan zuen Augusto hil ondoren. Ama eta beste bi neba ere hil zitzaizkion. Aldi baterako idazteari utzi zion, Ricardo Mujía ilobak izebaren poemak transkribatzeko eta zabaltzeko zeregina hartu zuen arte.

Sucren hil zen 1888ko uztailaren 30ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monte Verde

**Monte Verde** Txile hegoaldeko Llanquihue probintzian dagoen gune arkeologiko paleolitiko bat da. Puerto Montt-etik gertu dago, Los Lagos eskualdean. Gune honetako puntu arkeologikoen artean, ondoen ikertu eta datatutakoa Monte Verde II izenarekin ezagutzen da, eta gutxi gorabehera duela 14.550-14.500 urtekoa .  

## Amerikaren populatzearen lekukotasuna 
Monte Verde II froga funtsezkoa da Ameriketako giza populatzea Clovis-eko kultura baino lehenagokoa dela ikusteko; ez bakarrik da 1.000 urtez zaharragoa, baizik eta Amerikako bi kontinenteen luzera osoa betea zuela gizakiak baieztatzen da duena. 

thumb|Clovis baino lehenagoko aztarnategiak: hegoaldeko muturrean, Monte Verde.|ezkerrera
Hasiera batean, komunitate zientifikoaren gehiengoak Monte Verderen aurkikuntzak gaitzetsi zituen, baina ebidentzia gehiago agertu ahala onarpena zabaldu zen zirkulu arkeologikoetan. Guneak geruza zaharrago bat ere badu, askoz polemikoagoa (Monte Verde I), duela 18.500 urte datatua, baina aztarnategi horrek onarpen orokorrik ez du. Harkaitzezko gainazalen eta animalien hezurren datazioek iradokitzen dute kostaldeko korridorea desglaziatua izan zela eta bizigarri bihurtu zela duela 17.000 urte.  

## Monte Verde II-ko biztanleak 
Monte Verde II zurezko etxola-antzeko egiturez osatutako kanpaleku bat da. Bertan bizi zirenek sokak egiten zekiten eta animalien larruak erabili ohi zituzten, elikagai begetal ugari kontsumitu zituzten, itsas algak ere (nahiz eta lekua ozeanotik 60 kilometrora egon une horretan), tuberkuluak, haziak, frutak eta fruitu lehorrak barne. Guneko ehiztariek desagertutako megafauna ere ehizatu zuten zutela orain, gomphoterioak, notiomastodon eta *Palaeolama* llama espezieak barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hemiplegia

**Hemiplegia** gorputz-erdi bateko muskuluen erabateko paralisia da. Normalean, garuneko hodietako istripu batek eragiten du, baina bizkarrezurrari edo garuneko hemisferioei erasaten dieten patologiek ere eragin dezakete.

Garuneko paralisiak hemisferio bakar bati ere eragin diezaioke, eta funtzio-muga bat sortzen da. Horrek ez du nahitaez paralisia eragiten, baina bai espasmoak. Sintoma bakarra garuneko paralisia denean, hemiplejia ere dei dakioke.

## Epidemiologia 
Hemiplegia ez da ohikoa. Pertsona zaharragoetan, istripu zerebrobaskularrak dira hemiplejiaren kausarik ohikoena. Haurretan, kasu gehienek ez dute arrazoi identifikagarririk, eta 1.000 jaiotzatik 1eko maiztasunarekin gertatzen dira. Adituek diotenez, bost urtera arte gertatzen diren hemiplegia kasu gehienak garuneko paralisitzat hartu behar dira kontrakoa frogatu arte.

## Etiologia 
Eskuarki, gaixotasun hauek eragiten dute:
* Istripu zerebrobaskularrak.
* Garezurreko traumatismoa.
* Garuneko tumoreak.
* Esklerosi anizkoitza.
* Entzefalitisa.
* Meningitisaren konplikazioak.
* Konbertsio-nahasmendua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zesio fluoruro

**Zesio fluoruroa** CsF formula duen konposatu inorganikoa da. Gatz zuri higroskopikoa, zesio fluoruroa konposatu organikoen sintesian erabiltzen da fluorraren anioiaren iturri gisa. Ikuspegi pedagogikotik, nabarmentzeko moduko konposatua da; izan ere, zesioak ere eskura dauden elementu guztien elektropositibotasun handiena du, eta fluorrak elektronegatibotasun handiena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helen Alma Newton Turner

**Helen Alma Newton Turner** (Sydney, 1908ko maiatzaren 15a - 1995eko azaroaren 26a) australiar genetista eta estatistikaria izan zen. Ardien genetikan autoritate liderra izan zen eta Commonwealtheko Ikerketa Zientifiko eta Industrialeko Erakundean (CSIRO) lan egin zuen 40 urtez.

## Biografia 
Helen Alma Newton Turner Sydneyn jaio zen, Hegoaldeko Gales Berrian, Australian, 1908ko maiatzaren 15ean. 1930ean Arkitekturan lizentziatu zen eta ohorez graduatu zen Sydneyko Unibertsitatean. Arkitekto baten bulegoan lan egin zuen laburki, eta 1931n, Ian Clunies Ross-en idazkaria izan zen Ikerketa Zientifiko eta Industrialeko Kontseiluko (orain Commonwealth-eko Ikerketa Zientifiko eta Industrialeko Erakundea) McMaster Animalien Osasunerako Laborategian. 

Estatistikarekiko interesa garatu zuen eta Rossek Erresuma Batuan antolatu zuen bere prestakuntza Frank Yates eta Ronald Fisher estatistikariekin. 1939an itzuli zen CSIROra, agentziaren Ekoizpen eta Animalien Osasuneko Dibisioko estatistika aholkulari gisa. Newton Turnerrek Unibertsitateko Emakumeen Lurreko Armada osatu zuen Isobel Bennett itsas biologoarekin 1940an. 

1942an, Canberrako Etxeko Segurtasun Sailaren estatistikaria izan zen, eta 1943tik 1944ra, Sydneyko Eskulan Sailarena. 1945. urtera arte estatistikari lanetan aritu zen eta 1946an Animalien Ekoizpen eta Osasun Dibisioko ofizial tekniko bihurtu zen. 1956an, Newton Turner CSIROko Animalien Genetika Dibisioko zientzialari ikertzaile nagusi izendatu zuten eta ardien hazkuntzari buruzko ikerketa zuzendu zuen. 

1970ean Sydneyko Unibertsitateko Zientzietan doktoratu zen eta 1976an Animalien Genetikako Dibisioan jarraitu zuen. Newton Turnerrek ikuspegi objektiboak eta ardiak hazteko neurketetan oinarritutakoak sartu zituen, eta genetika kuantitatiboa erabili zuen artilearen kalitatea eta ardi merinoen ekoizpena hobetzeko. 1995eko azaroaren 26an hil zen Sydneyn.
## Sariak eta aintzatespenak 
eskuinera|thumb| FAOren Turner CERES2 zilarrezko aurrealdea
eskuinera|thumb| FAO CERES2 Turner Zilarra Atzealdea

* 1953 – *Isabel II.a Erreginaren Koroatze Domina*
* 1974 – *Farrerren oroimenezko domina*
* 1977 – *Britainiar Inperioaren Ordenako Ofiziala* (OBE)
* 1980 – FAOren *Ceres Domina*
* 1985 – *Rotaryren domina* Bokaziozko Bikaintasunari
* 1987 – *Australiako Ordenako Ofiziala* (AO)
* Genetikaren Aurrerapenerako eta Animalien Hazkuntzarako Elkarteak *Helen Newton Turner domina* ezarri zuen 1993an. 

## Erreferentziak
Pedra Furada

***Pedra Furada*** Brasildo São Raimundo Nonaton, Piaui estatuko hego-ekialdean, dagoen aztarnategi arkeologiko eta labar-pinturen gune garrantzitsua da. Amerikara gizakia iristeari buruzko teoriak zalantzan jartzen dituen antzinako giza presentzia posible bat postulatu da hemengo aurkikuntzetan oinarrituta, gizakiaren agerpen goiztiar bat dokumentatzen delakoan. 1973an aurkitu zuen aztarnategia talde frantziar-brasildar batek, Niède Guidonen zuzendaritzapean. Capivara mendilerroko parke nazionalaren parte da, natur parke hau 1991n sortu zenetik.

## Aurkikuntzak 
[ezkerrera|thumb|290x290px|[Giza erditze|Erditze baten irudikapena Pedra Furadako harkaitz batean.]]
Ondoen ikertutako mailak duela 32.160 ± 1000 urte adP eta 17.000 ± 400 urte datatuak izan dira. Labar-arteaz gain, jaurtigailuak eta dardoak aurkitu izan dira, baina ez arkuak eta geziak. Guidonek 15 okupazio-maila ezarri ditu, eta hiru fase kulturaletan sailkatzen ditu: lehena, *Pedra Furada*, aztarna zaharrenak bilduko lituzkeena; bigarrena, *Serra Talhada*, 12.000 urtetik 7000 urtera bitartekoa, eta ondorengoak *Agreste* izeneko fasean bilduta.

Pedra Furada kanpoaldeko gune karstikoetan, Ameriketako giza fosil zaharrenetako batzuk ere aurkitu dituzte. 1990ean, *Antonião* haitzuloan, 9.700 urte zituen 22 urte inguruko neska baten eskeletoa aurkitu zuten. Garrincho haitzuloan aurkitutako hortz bat masa espektrometria metodoaren bidez datatu zen 12.210 urteko antzinatasunarekin. Beste hortz batzuk eta aztarna odontokranialak, 1986 eta 1992 artean aurkitutakoak, 10.000 eta 14.000 urte artekoak dira. 2003an, gainera, Garrincho haitzuloan garezur ez-oso bat eta 29 hortz aurkitu zituzten: sendimetuak datatu zituzte eytta termoluminiszentzia metodoaren arabera  duela 14.100  urtekoak dira, eta luminiszentzia optikoaren metodoaren arabera duela 24.000 urtekoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Havre AC

**Le Havre AC** (izen osoa, *Havre Athletic Club*) Frantziako futbol taldea da, 1884an Le Havre hirian sortua. Etxeko partiduak Stade Océane jokatu ohi ditu.

## Historia 
Frantziako kirol talde zaharrenetakoa da, 1884an sortu baitzen. Futbolaren atala 1894an sortu zuen. Le Havreren harrobia oso ezaguna da eta Frantziako jokalari ezagun asko atera dira handik.

1959. urtean Frantziako Kopa eta Superkopa irabazi zituen, 2. mailako taldea zela.

2023an Ligue 2 irabazi zuen seigarren aldiz eta maila gorenera igo zen.

### Palmaresa 
* Ligue 1 (0)
* Ligue 2 (6): 1938, 1959, 1985, 1991, 2008, 2023
* Frantziako Kopa:
** Txapelduna (1): 1959
** Finalista (1): 1920
* Trophée des champions (Superkopa) (1): 1959.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Arantxa Hirigoien

**Arantxa Hirigoien Iriarte** (Larresoro, Lapurdi, 1974ko otsailaren 24a) lapurtar hizkuntzalaria, bertsozalea, euskara-irakaslea eta Axut antzerki konpainiako kidea da.

## Hizkuntzalari ikertzailea. (1992-2002) 
XIX. mendean bizi izan zen Maurice Harriet larresoroarraren hiztegiari buruzko doktore-tesia aurkeztu zuen 2002an. *"Maurice Harrieten (1814-1904) euskara-frantsesa hiztegi eskuizkribua: ikerketa lexikografikoa A, K eta T hizkiak".*

Gai horri buruz UEUren Udako ikastaroen sarrera-hitzaldia eman zuen Baionan, eta artikulu bana argitaratu zuen Euskaltzaindiaren Euskera eta Lapurdum aldizkarietan.

## Antzerkilari eta irakaslea 
Hiztegiaren ikerketa bukatuta 17 urtez euskara-irakaslea izan zen. Irakasle izateko itzuli zen Seaskara. Hainbat urtez, irakaskuntza eta antzerkia bereganatu ditu gero. Berarentzat  bi mundu horiek elkarren osagarri dira. Harreman konplexu bat, funtsezko galderak iradokitzen dituen bikote berezia. Berarentzat antzerkiak sortzen dituen emozio edo sentimendu guziek transmititzeko leku egokiena da eskola, ikastetxea, hezkuntza arloa.

## Bertsozalea 
Gai-jartzaile moduan ibili izan da bertso-saiotan (Nafarroako Txapelketa 2000, 2001; Bertso Eguna 2000 Donostian), eta aurkezlea izan zen Euskal Telebistako  Hitzetik Hortzera 1999-2002 bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simone Arnold Liebster

**Simone Maria Arnold Liebster** (Husseren-Wesserling, 1930eko abuztuaren 17a) Bigarren Mundu Gerran nazien jazarpenaren biktima izan zen frantziar emakumea da, Jehovaren Lekuko kristaua. Gaur egun autobiografo gisa ezaguna da. 

## Bizitza 
Adolphe Arnold eta Emma Boroten alaba, Simone Arnold Husseren-Wesserlingen jaio zen. 1933an familia Mulhousera joan zen bizitzera. 1941ean Simone Jehovaren Lekuko gisa bataiatu zuten.  

1943ko uztailean, Alemaniako Gobernuak gutun bat idatzi zion, tren geltokira joateko agindua emanez. Han atxilotu eta Konstantzara bidali zuten, etxe penitentziario batera. Ia bi urtez, hitz egitea debekatu zioten eta lan gogorrak egitera behartu zuten. Ordurako bere bi gurasoak kontzentrazio-esparru nazietan preso zeuden, eta inork ez zuen espero familia elkartuko zenik, baina gerra ostean hirurak etxera itzuli ziren. 

1951n, Simone Arnold New Yorkera joan zen Gilead Biblia Eskolan ikastera, misiolari izateko asmoarekin. 1956an Max Liebsterrekin ezkondu zen. Zerbitzu erlijiosoari eta bakerako hezkuntzari eskaini diote bizitza. 

*Seule face au lion* liburu autobiografikoaren egilea da. Senarrarekin batera Arnold-Liebster Fundazioa sortu zuen, bakea, tolerantzia, giza eskubideak eta erlijio askatasuna sustatzea eta defendatzea helburu duena. 

## Sariak 
* 2023: Alemaniako Errepublika Federalaren Merezimenduaren Ordena

## Filmografia 
* ''Jehovah's Witnesses Stand Firm Against Nazi Assault* (1996)
* *Taking the Stand: We Have More to Say* (2016)
* *The Schoolgirl The Nazis and The Purple Triangles'' (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak