open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petxora

**Petxora** (; komieraz: Печӧра; nenetseraz: Санэроˮ яха) ipar-mendebaldeko Errusiako ibaia da, Komi errepublika eta Nenetsia barruti autonomoa zeharkatzen dituena.

## Geografia 
Komiko hego-ekialdeko muturreko Ural mendietan du iturburua, Koyp menditik hurbil. Iparralderantz eta ipar-mendebalderantz jotzen du, Troitsko-Petxorsk, Vuktyl, Petxora eta Narian-Mar zeharkatuz. Barents itsasoan isurtzen du ura. Delta handi bat eratzen du bokalean. 1.809 kilometro luze da eta 322.000 kilometro koadro hartzen ditu ibai arroak.

## Hidrometria 
Petxoraren emaria 1916-1998 bitartean neurtua izan da Oksinon, delta baino 20 kilometro gorago. Ibaiak 312.000 kilometro koadroko eremua drainatua du gune horretan, arro osoaren % 97. Urteko batez besteko emaria 4.379 m³ segundoko da. Emari handiena ekainean du (16.223 m³/s), eta txikiena martxoan (750 m³/s).

**Petxoraren batez besteko emariak (m³/s), Oksinon neurtuak****Datuak: 1916-1998 bitartean**

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:17000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 1099
  bar:Fév from:0 till: 896 
  bar:Mar from:0 till: 750
  bar:Avr from:0 till: 975 
  bar:Mai from:0 till: 9974
  bar:Jun from:0 till: 16223 
  bar:Jul from:0 till: 6914 
  bar:Aoû from:0 till: 3737 
  bar:Sep from:0 till: 4035 
  bar:Oct from:0 till: 4023 
  bar:Nov from:0 till: 2178 
  bar:Déc from:0 till: 1379
  
PlotData=
  bar:Jan at: 1099 fontsize:S text: 1099 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 896 fontsize:S text: 896 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 750 fontsize:S text: 750 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 975 fontsize:S text: 975 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 9974 fontsize:S text: 9974 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 16223 fontsize:S text: 16223 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 6914 fontsize:S text: 6914 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 3737 fontsize:S text: 3737 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 4035 fontsize:S text: 4035 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 4023 fontsize:S text: 4023 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 2178 fontsize:S text: 2178 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 1379 fontsize:S text: 1379 shift:(-10,5)
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
¡¡Sin sufrimiento no hay gloria!!

**¡¡Sin sufrimiento no hay gloria!!** Arkada Social musika taldearen 1. diskoa da, 2003. urtean Guns of Brixton Records diskoetxearen zigilupean argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Hodei (ahotsa eta baxua).
* Brian (gitarra).
* Julio (bateria eta koruak).

## Kantuen zerrenda 
# Zer egin?
# Sucias entrañas
# Perra vida
# Tabernan sartuta
# Nunca morirás
# Te seguiré
# Desobedientzia
# Kill the science
# Esos del barrio

## Kanpo estekak
Para siempre!

**Para siempre!** Arkada Social musika taldearen 2. diskoa da, 2003. urtean taldeak berak argitaratutakoa. Disko hau agur birarako argitaratu zen.

## Partaideak 
* Hodei (ahotsa eta baxua).
* Brian (gitarra).
* Julio (bateria eta koruak).

## Kantuen zerrenda 
# Iros todos
# Esan ezetz
# Piensa
# Llorarán
# Esta polítika de mierda
# Abesti ezkutua: No hay futuro (RIP)

## Kanpo estekak
Legionella

**Legionella** generoa bakterio Gram negatibo aerobioez osatuta dago, bazilo itxura dutenak. 1977an isolatu zen laborategian lehenengo aldiz, Filadelfian gertatu zen pneumonia agerraldi larri batean. Agerraldi hura legionarioen batzar batean gertatu zenez, bakterio patogeno berriari *Legionella* izena ipini zioten.

Genero honek 42 espezie desberdinak ditu. *Legionella pneumophila* da ospetsuena, sortzen duen pneumonia zorrotza dela eta. Espezie gehienak, dena den, saprofito ez-kaltegarriak dira.

Legionella generoaren ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira: katalasa (+) (motela), oxidasa (+), gelatinaren hidrolisia (+). Laborategian hazteko hazkuntza-inguru oso aberatsak behar dituzte, bakterio hauek hazkuntza faktore bereziak behar dituztelako (burdina, alfa-zeto-glutarato, zisteina, glizina...). Gram tindaketari dagokionez, gaizki tindatzen da prozedura klasikoarekin; horregatik, safraninaren ordez fuksina erabiltzen da.

Legionellaren habitat naturala ura da. Espezie gehienek ibai, padura eta lakuetan dute bizitokia, tenperatura epeletan hobeto hazten.

## *Legionella pneumophila* 
*Legionella pneumophila* genero honen espezierik esanguratsuena da. Bakterio hau oso ohikoa da ur ingurunetan (ibaiak, padurak, lur hezeetan...) eta hortik igaro daiteke gizakiak egindako ur ingurune artifizialetara (ur biltegiak, etxeko zein edifizio handiko hoditeriak, hozte dorreak...). Oso arriskutsua bihurtzen da toki horiek kolonizatzen dituenean, bertan aurkitzen baitu aise hazteko behar duen guztia: tenperatura epelak -ur beroaren hoditeri sarean, hozte dorreetan-, burdina -hoditerietan, ur biltegietan-, materia organikoa eta elikagaiak, ur geldoaren eremuak -hoditeri sare handietan-, etab.

*Legionella pneumophilak* arnas aparatuaren bi patologia eragin ditzake: Pontiako sukarra, gripearen antzeko gaitz mugatua, eta legionelosia edo legionarioen gaitza, pneumonia akutu oso larria. Legionelosi infekzio sistemikoa da, beheko arnas traktuan eragiten duena. Sukarra, eztula, hotzikarak, nekea eta buruko mina dira gaitz honen ohiko sintomak, eta pertsona inmunogutxituengan hilkorra izan daiteke.

*Legionella pneumophila* zelula barneko parasitoa da.

## Legionelosia 
Legionelosia airean zintzilik dauden bakterioak arnasterakoan harrapatzen da, hots, bioaerosolak arnastuz. Horregatik, arriskutsuak dira oso ur epelarekin funtzionatzen duten eta aerosolak sortzen dituzten tresnak edo instalakuntzak: hozte dorreak, dutxak, jacuzziak, aire girotzeko sistemak....Gaitza ez da pertsonen artean transmititzen, ezta ur kutsatua edaten ere.

Legionelosi agerraldiak oso mediatikoak eta ospetsuak izaten dira, gaixo asko kutsatzen direlako. Ospitaletan, hoteletan eta bainuetxeetan gertatzen dira, baina baita kalean eta leku irekietan ere, hozte dorreetatik gertu. Dena den, legionelosi kasu gehienak noizbehinkako kasuak dira, pertsona bakar bati eragiten diotenak; hauen jatorria ez da oso argia, etxeko dutxak susmagarriak badira ere.

## Kanpo estekak
Italiar penintsula

**Apeninoetako penintsula** edo **Italiar penintsula** Mediterraneo itsasoaren erdialdean kokaturiko penintsula da, Tirreniar eta Adriatiko itsasoen artean. Nahiz eta bere azaleraren gehiena Italia izan, Vaticano Hiria eta San Marino herrialdeak ere barnean ditu.

Penintsulari italieraz *Lo Stivale* (euskaraz: bota) deitzen zioten, botaren itxura baitu. Hiru penintsula txikik laguntzen dute itxura lortzeko: Calabria, Salento eta Garganokoak.

Iparraldetik hegoaldera 1.000 km baino gehiago izanda, Europako penintsularik luzeenetako bat da. Mendebaldean Liguriar itsasoa eta Tirreniar itsasoa, hegoaldean Itsaso Jonikoa eta ekialdean Itsaso Adriatikoa ditu. Barnean Apeninoak dira bere bizkarrezurra. Iparraldean ordokiak daude eta kontinentearekin lotzeko Alpeek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Messinako itsasartea

**Messinako itsasartea** (; ) Sizilia uhartearen eta Italiar penintsulako Calabria eskualdearen artean dagoen itsasartea da. Tirreniar itsasoa eta Itsaso Jonikoa lotzen ditu. Lekurik estuenean (iparraldean) 3 kilometroko zabalera baino ez du.

## Hiriak 
Itsasarteak banatzen dituen bi probintziek (Messina eta Reggio Calabriak) itun bat sinatu dute, itsasarteko hiriek ingurune metropolitarra sor dezaten.

Hauexek dira hiriak:
* Calabria:
** Reggio di Calabria
** Scilla
** Villa San Giovanni
* Sizilia
** Messina

## Mitologia 
Homerok bere "Odisean" itsasartean Eszila eta Karibdis itsas-lamiak bizi zirela esaten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Auñamendi (argitaletxea)

**Auñamendi** Bernardo eta Mariano Estornes anaiek 1933ean Donostian sortutako argitaletxea da.

Izabako anaien argitaralpenik ezaguna *Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco* izan da. Lehen alea 1979an argitaratu zuten. Entziklopedia aurrera eramateko, goi-goi mailako lankideak izan zituzten, besteak beste Jose Miguel Barandiaran, Arturo Kanpion, Telesforo Aranzadi eta Resurreccion Maria Azkue.

2010eko martxoaren 30ean, entziklopedia horren eta Eusko Ikaskuntzaren funts guztien edukia Interneten jarri zen eskuragarri, *Auñamendi Eusko Entziklopedia* izenburuarekin.

2006an, Eusko Jaurlaritzak *euskal herritar unibertsala* izendatu zuen Auñamendi.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko argitaletxeen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Auñamendi Eusko Entziklopedia
*  Auñamendi argitaletxeari buruzko artikulua, euskonews.com webgunean
Øresund

**Sund** edo **Øresund** (; ) Danimarkako Sjælland uhartea eta Suediako Eskania eskualdea bereizten dituen itsasartea da. Ipar itsasoa eta Itsaso Baltikoa lotzen ditu. Lekurik estuenean, Danimarkako Elsinore eta Suediako Helsingborg artean, 4 kmko zabalera baino ez du.

Oresund Ozeano Atlantikoa eta Itsaso Baltikoa batzen dituzten hiru daniar itsasarteetako bat da. Bidea Kattegat, Skagerrak eta Ipar itsasotik doa.

## Historia 
Itsasartearen kontrol politikoak maizko auziak sortu zituen Danimarka eta Suedia artean. Danimarkak kontrola mantentzeko mendebaldeko itsasaldean Kronborg gaztelua (Helsingørren) eta ekialdekoan Kärnan gotorlekua (Helsingborgen) eraiki zituen, 1658an ekialdeko kosta Suediari utzi arte.

2000 urtean Øresund zubiak Danimarka eta Suedia elkartu zituen.

## Uharteak 
Oresunden zenbait uharte daude:
* Amager.
* Saltholm.
* Ven.
* Peberholm - artifiziala.
* Middelgrundsfortet - artifiziala.
* Flakfortet - artifiziala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Skagerrak

**Skagerrak** (danieraz , norvegieraz  eta suedieraz  ahoskatua) Norvegiako hegoaldea eta Danimarkako Jutlandia penintsula banatzen dituen itsasartea da. Skagerrakek, Kattegatekin batera, Ipar Itsasoa eta Itsaso Baltikoa lotzen du.

Skagerrak 240 km luze da, 140-80 km zabal eta 725 m sakonu (lekurik sakonena Norvegiako kostaldetik gertu dago).

Izena Skagen Danimarkako herritik datorkio. *Rak* atzizkiak nederlanderaz "itsasartea" esan nahi du.

Historikoki, itsasarteak garrantzi estrategikoa izan du, batez ere Alemaniarentzat. Haren uretan Lehenengo Mundu Gerran 1916ko Jutlandiako gudua egin zen eta Bigarren Mundu Gerran itsasartea kontrolatzeko, Alemaniak Danimarka eta Norvegia okupatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kattegat

**Kattegat** Suediako mendebaldea eta Danimarkako Jutlandia penintsula banatzen dituen itsasartea da. Kattegatek Skagerrakekin batera, Ipar Itsasoa eta Itsaso Baltikoa lotzen ditu.

Sjælland eta Fionia uharteek hegoaldeko bidea ia guztiz setiatzen dutenez, batzuk itsasartetzat baino badiatzat dute. Kattegatetik Itsaso Batikora ailegatzeko hiru itsasarte daude:
* Øresund itsasartea hego-ekialdean (Sjælland eta Eskandinaviar penintsula artean),
* Belt handia (*Storebælt*) erdialdean (Fionia eta Sjælland artean),
* Belt txikia (*Lillebælt*) hego-mendebaldean (Jutlandia eta Fionia artean).

Kattegatean zenbait uharte daude, nagusiak Samsø, Læsø eta Anholt izanik.

"Kattegat" izena nederlandar *kat* (katua) eta *gat* (zuloa) hitzetik datoz, eskualdean nabigatzea oso zaila zelako. Lehen bai Skagerrakek bai Kattegatek beste izenak zuten: Norvegiako itsasoa eta Jutlandiako itsasoa hain zuzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lehen

**Lehen** honakoa izan daiteke:
* Iragana, jada pasatutako denbora.
* Lehen (mitologia), euskal izaki mitologikoa.
Jöns Jakob Berzelius

**Jöns Jakob Berzelius** (1779 &ndash; 1848) kimikari suediarra zen, kimika modernoaren sortzailetariko bat, Antoine Lavoisier, John Dalton eta Robert Boylerekin batera.

## Gaztaroa eta hezkuntza 
Suediako Väversunda herrian jaio eta berehala hil ziren bere gurasoak. Sendikoek Linköpingen hezi zuten eta bertan joan zen eskolara. Gero, 1791 eta 1801 artean Uppsalako unibertsitatean medikuntza ikasi zuen, doktore titulua eskuratuz. Kimika ikasten Anders Gutaf Ekeberg-ekin hasi zen. Aldi berean, ur-iturri desberdinen analisiak egiten jardun zen eta baita ere korronte elektrikoak zenbait gaixotasunen gain zuen eragina aztertzen. Medevi Brunn bainuetxean bekadun aritu zen, eta 1799 urteko elektrizitate makina bat gordetzen da.

1807an Stockholmeko Karolinska Institutoko irakasle bihurtu zen.

## Ekarpen zientifikoak 
Gaur ezagutzen ditugun nomenklatura eta formulazio kimikoak Berzeliusek proposatu zituen lehenengo aldiz. Bere ikasleei Kimikako esperimentuak egiten laguntzeko elementu kimikoen ikur zaharrak (alkimiakoak) baztertu egin zituen. Bere ordez, hizki latinoak erabili zituen – H hidrogenoarentzan, O oxigenoarentzat etab. – eta elementuen arteko proportzioak zenbakiz adierazi zituen – H2O –. Kontzeptu eta hizkuntza kimikoan ere ekarpen garrantzitsuak egin zituen Berzeliusek. Adibidez, katalisia, isomero, polimero, proteina edo alotropo bezalako kontzeptuak berak sortu zituen. Esate baterako, 1833an "polimero" hitza erabili zuen formula enpiriko berdineko baina formula molekular desberdineko konposatuen arteko erlazioa adierazteko – bentzenoa (C6H6) azetilenoaren (C2H2) "polimeroa" izango litzateke.

Berzeliusek elementu kimiko hauek bakartu zituen lehen aldiz: silizioa, selenioa, torioa eta zerioa. Gainera, bere ikasleek litioa eta banadioa aurkitu zituzten.

## Kanpo estekak 
* Publications - Project Runeberg
* Nova analysis aquarum Medeviensium - latinez idatzitako lana Project Gutemberg
Robert Burns Woodward

**Robert Burns Woodward** (Boston, Massachusetts, 1917ko apirilaren 10a - Cambridge, Massachusetts, 1979ko uztailaren 8a) Estatu Batuetako kimikaria izan zen.

Bostonen eta Massachusettsen kimikako ikasketak egin ondoren Estatu Batuetako, Kanadako eta Ingalaterrako hainbat unibertsitatetan irakasle izan zen. Konposatu organiko konplexuen sintesi ugari egin zituen: kinina (1944), kolesterola eta kortisona (1951), aminoazidoak eta estriknina (1955). Zenbait antibiotikoren espazio-egitura ere aztertu zuen. 1961. urtean klorofilaren sintesia egin zuen. Kimikako Nobel Saria irabazi zuen 1965ean konposatu naturalen sintesian eginiko ekarpenengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich Wöhler

**Friedrich Wöhler** (1800 &ndash; 1882) kimikari alemaniarra zen, ospetsua urearen sintesia egiteagatik eta zenbait elementu bakartu zituelako.

## Heziketa 
Eschersheim herrian jaio zen, Frankfurt am Main distritoan. 1823an Wöhler-ek medikuntza ikasketak bete zituen Heidelbergen, Leopold Gmelin-en laborategian. Irakalse honek Jöns Jakob Berzelius-ekin lan egitera bidali zuen Stockholmera. Kimika irakatsi zuen 1825.tik 1831.ra Berlingo Eskola Politeknikoan; ondoren, Kasselgo Goimailako Eskola Politeknikoan 1836 arte. Gero, Göttingengo Unibertsitateko Kimika irakaslea izan zen, bere bizitza guztian.

## Ekarpen zientifikoak 
Wöhler Kimika organikoaren aitzindaritzat, jotzen da, 1828.an egin zuen urearen ustekabeko sintesiari esker. Ordurarte zientzialariek uste zuten izaki bizien zenbait substantzia organiko ("protoplasma") beharrezkoa zela konposatu organikoak prestatzeko, eta hau animalia edo landarek bakarrik egin zezaketela. Wöhler-ek frogatu zuen lehenego aldiz urea bezalako konposatu organikoa artifizialki presta zitekeela bi osagai ez-organiko elkarrekin erreakzionaraziz: amonio kloruroa eta berun isozianatoa. Esperimentu honek bitalismoaren teoria gezurtatu egin zuen eta konposatu organikoak edo biokimikoak "in vitro" presta zitezkeela erakutsi zuen.

1827.an Wöhler-ek atzeman zuen lehenengo aldiz konposatu kimikoen isomeria. Azido zianikoa prestatu zuen eta bere formula kimikoa (CHNO) Justus von Liebigek lortutako azido fulminikoaren berdina zela ziurtatu zuen, nahiz eta bien propietate fisiko eta kimikoak zeharo desberdinak izan. Aurkikuntza honek garai hartan pentsatzen zenaren aurka egiten zuen, molekula desberdina izateko formula enpiriko desberdina behar zela uste baitzen. Jöns Jakob Berzelius-ek eman zion isomeria izena eman zion fenomeno honi.

Wöhler-ek Kimika ez-organikoa ere jorratu zuen. Berilioa, itrioa, silizioa eta aluminioa metal libre gisa isolatu zituen. Horretarako, potasioa eskuratu zuen Humphry Davyren teknika erabiliz eta metal desberdinen kloruroak erreduzitu zituen metal libreak sortuz. 1836.an kaltzio karburoa sintetizatu zuen lehengo aldiz. Bere garaiko meteorito-bilduma onenetarikoa ere osatu zuen Wöhler-ek eta beraien analisiari buruzko lanak argitaratu zituen.

Wöhler-ek idatzitako zenbait artikulu aipagarri:

* *Lehrbuch der Chemie*, Dresden, 1825, 4 vols.
* *Grundriss der Anorganischen Chemie*, Berlin, 1830
* *Grundriss der Organischen Chemie*, Berlin, 1840
* *Praktische Übungen in der Chemischen Analyse*, Berlin, 1854

## Kanpo loturak 
* Urearen sintesia, argitalpen originala

## Erreferentziak
Elias James Corey

**Elias James Corey** (Methuen, 1928ko uztailaren 12a-) kimikari estatubatuarra da, sintesi organikoaren maisurik handienetariko bat. Nobel Saria irabazi zuen 1990.an "*sintesi-metodologian eta sintesi erretrorganikoan egindako ekarpenengatik*".

Harvardeko Unibertsitatean irakasle izan zen. Sintesi erretrosintetikoaren bidez erreuma, artritisa eta bihotzeko gaitzak sendatzeko erabiltzen diren gai organikoak aurkitu zituen; baita sintesi erreakzioak azkartzen dituzten eta entzima biologikoen antzera jokatzen duten beste gai kimiko batzuk ere. Lan horiek zirela eta, 1990eko Kimikako Nobel saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
S bloke

Taula periodikoaren elementu kimikoen **s blokea**, funtsezko egoeran energia handieneko elektroia s orbital batean daukaten elementuen multzoa da. Irizpide honi jarraituz, bloke honetan taula periodikoaren lehen bi taldeak, metal alkalinoak eta lurralkalinoak alegia, gehi hidrogenoa eta helioa sartzen dira.

Hidrogenoan eta helioan salbu, elementu hauek oso erraz galtzen dute elektroia, ioi positiboak eratuz. Gainerako elementuak agente erreduzitzaile oso indartsuak dira, hainbeste ezen ez direla inoiz existitzen modu askean. Elementu hauen forma metalikoak gatz galdatuen elektrolisiaren bitartez soilik erauz daitezke, ura metal hauen ioiak baino askoz errazago erreduzitzen baita.

Bloke honetako metalak oso bigunetik oso gogorrera doaz. Esaterako, metal alkalinoak bigunak dira, baina berilioa oso gogorra da. Berilioa eta magnesioa salbu, metal hauek erreaktiboegiak dira erabilera industrialik eduki dezaten, berunarekin sortutako aleazioetan osagai txiki gisa (<%2) ez bada. Berilioa eta magnesioa oso garestiak dira, baina indarra eta arintasuna behar diren kasuetan erabiltzen dira.

Metal hauek suak hartzen dituenean oso arriskutsuak dira, eta itzalgailu bereziak behar dituzte. Berilioa eta magnesioa salbu, gainerakoak argonez edo likido inerte batez inguraturik gorde behar izaten dira. Indartsu erreakzionatzen dute urarekin hidrogenoa askatuz, magnesioak eta berilioak salbu.

## Ikus, gainera 
* Konfigurazio elektroniko

## Kanpo estekak
D bloke

Taula periodikoaren elementu kimikoen **d blokea**, funtsezko egoeran energia handieneko elektroia *d* orbital batean daukaten elementuen multzoa da. Elementu hauei trantsizio-metal ere deitzen zaie.

Hala ere, lutezioa eta lawrentzioa d blokean dauden arren, ez dira trantsizio-metaltzat hartzen, lantanoidetzat eta aktinidotzat baizik, hurrenez hurren. Erabaki hau IUPAC-ek hartutakoa da. 12. taldeko elementuak ere, d blokean egon arren, post trantsizio-metaltzat hartzen dira beren d azpigeruza beterik badaukate.

## Ikus, gainera 
* Konfigurazio elektroniko

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
P bloke

Taula periodikoaren elementu kimikoen **p blokea**, funtsezko egoeran energia handieneko elektroia *p* orbital batean daukaten elementuen multzoa da. Irizpide honi jarraituz, bloke honetan taula periodikoaren azken sei taldeak, helioa salbu, sartzen dira.

p blokean ez-metal guztiak daude, hidrogenoa eta helioa salbu, bai eta hainbat metal ere.

Multzo honetako taldeak hauek dira:
* 13 (IIIB,IIIA): boroaren taldea
* 14 (IVB,IVA): karbonoaren taldea
* 15 (VB,VA): nitrogenoaren taldea
* 16 (VIB,VIA): anfigenoak
* 17 (VIIB,VIIA): halogenoak
* 18 (Group 0): gas nobleak

## Ikus, gainera 
* Konfigurazio elektroniko

## Kanpo estekak
Kama

**Kama** (errusieraz: *река́ Ка́ма*; tatareraz: *Чулман*, latinez: *Çulman*; udmurteraz: *Кам*) Errusiako ibaia da, Volgaren ibaiadar nagusia ezkerraldetik. Izan ere, bilgunearen aurreko ibilbidea kontuan hartuta, Kama Volga baino luzeagoa da. 1.805 kmko luzera eta 522.000&nbsp;km²ko arroa ditu.

## Geografia 
Iparraldeko Ural mendietan du iturria, Udmurtiako Kuligi (errusieraz: *Кулига*) herriaren ondoan. Hasieran iparralderantz doa, ekialde eta hegoalderantz gero, eta hego-mendebalderantz amaieran. Kazanetik behera, Samarako urtegian, Volgara isurtzen da, 1.805&nbsp;km korritu ostean.

## Hidrologia 
Azaro amaiera edo abendu hasieratik apirilera arte Kama ibaia izozturik egoten da. Emari handiena, urte osokoaren %60, udaberrian izaten du, elurra urtzen den garaian.

**Kamaren batez besteko emariak (m³/s) Sarapulen neurtuak****Datuak: 1914-1961 bitartean**
 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:6600
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left
  bar:Jan from:0 till: 600
  bar:Fév from:0 till: 542
  bar:Mar from:0 till: 507 
  bar:Avr from:0 till: 1771 
  bar:Mai from:0 till: 6512 
  bar:Jun from:0 till: 4019 
  bar:Jul from:0 till: 1549 
  bar:Aoû from:0 till: 1180 
  bar:Sep from:0 till: 1150
  bar:Oct from:0 till: 1401 
  bar:Nov from:0 till: 1110 
  bar:Déc from:0 till: 702 
  
PlotData=
  bar:Jan at: 600 fontsize:S text: 600 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 542 fontsize:S text: 542 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 507 fontsize:S text: 507 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 1771 fontsize:S text: 1771 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 6512 fontsize:S text: 6512 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 4019 fontsize:S text: 4019 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 1549 fontsize:S text: 1549 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 1180 fontsize:S text: 1180 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 1150 fontsize:S text: 1150 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 1401 fontsize:S text: 1401 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 1110 fontsize:S text: 1110 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 702 fontsize:S text: 702 shift:(-10,5)

## Ekonomia 
Mendeetan erabili izan da Ural mendietatik egurra eramateko. Gaur egun garrantzi handia du Errusiako ibai nabigazioan. Bestalde, haren ibilguan daude Perm eta Votkinsk ur indarretxeak, 500 eta 1.000 MW-ko potentziakoak.

## Ibaiadar nagusiak 
* Kosa ibaia
* Vishera ibaia
* Sylva ibaia
* Chusovaya ibaia
* Belaia ibaia
* Ik ibaia
* Izh ibaia
* Vyatka ibaia

## Hiriak 
Bere bazterretan dauden hiri nagusiak Solikamsk, Berezniki, Perm, Sarapul eta Naberezhnye Chelny dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
G bloke

Taula periodikoaren elementu kimikoen **g blokea**, funtsezko egoeran energia handieneko elektroia *g* orbital batean edukiko luketen elementuen multzoa da. Talde hau hipotetikoa da, ez baita baldintza hau betetzen duen elementurik aurkitu edo sintetizatu oraindik. G blokeko lehen elementuaren zenbaki atomikoa 121 eta bere izen sistematikoa unbiunio izango lirateke. Taula periodikoaren eskualde honetako elementuak oso ezegonkorrak izango lirateke, desintegrazio erradioaktibo azkarra jasango bailukete eta beren erdibizitza oso laburra izango bailitzateke. Hala ere, unbihexioa (126 zenbaki atomikoduna), hipotetikoki, egonkorra izango litzateke.

Mekanika kuantikoak egitura atomikoaz egiten duen deskribapena jarraituz, g blokeko elementuek *g* orbital atomikoa partzialki beterik edukiko lukete. Hala ere, zenbaki atomiko altua duten elementuen kasurako, spinaren eta orbitaren arteko elkarrekintzak orbitalen bidezko hurbilketaren baliogarritasuna murrizten du.

## Ikus, gainera 
* Konfigurazio elektroniko

## Kanpo estekak
F bloke

Taula periodikoaren elementu kimikoen **f blokea**, funtsezko egoeran energia handieneko elektroia *f* orbital batean daukaten elementuen multzoa da. Beste blokeetan ez bezala, f blokeak antzeko zenbaki atomikoa daukaten elementuak barne hartzen ditu, ez antzeko konfigurazio elektronikoa daukaten periodoak. Bloke honetan lantanoideen seriea eta aktinoideen seriea sartzen dira .

## Ikus, gainera 
* Konfigurazio elektroniko

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vänern

**Vänern** Suediako aintzirarik handiena eta Europako hirugarrena da. Suediako Västra Götaland eta Värmland konderrien artean kokatzen da.

## Geografia 
Vänern aintzirak 5.655 km² azalera du. Batez besteko sakonera 27m da, baina lekurik sakonena 106 metrotara dago.

Geografikoki, Vänern Götaland eskualdetan dago, zenbait konderri artean banatuta:
* Mendebaldeko aldea edo *Dalbosjö* Dalsland probintzian dago;
* Ekialdeko aldea edo *Värmlandsjön*, berriz, iparraldea Värmlandn eta hegoaldea Västergötland probintzietan du.

Betebidea iparraldetik datorkion Klarälven ibaia da; hustubidea, berriz Göta ibaia da, Viken eta Vättern aintzirarekin lotzen zaiona.

Barnean dagoen Djurö uhartedia dauka eta 1991 urtean Djurö Parke Nazionala eratu zen.

## Historia 
Aintzira azken glazioazioan sortu zen, duela 10.000 urte inguru. Izotza urtu zenean Suedia hegoaldea ur azpian gelditu zen Kattegat eta Botniako golkoaren artean itsasartea eratuz. Honen adierazgarri da 2009an aintziraren barrenean aurkituriko itsasontzi vikingoa.

## Arrantza 
Vänern aintziran arrain espezie ugari aurkitzen dira eta azken urteetan gobernuak kutsaduraren aurkako neurriak hartu ditu. Arrantza egitea libre da, bai ertzean eta baita txalupa batean ere. Arrain ohikoenak *Osmeridae* familiakoak eta *Coregonus albula* dira.

Inguruko herrientzako jarduera ekonomiko garrantzitsua da, 2001ean adibidez *Coregonus albularen* 165 tona jaso zituzten, 100 tona arrain zuri eta 25 tona aingira.

Endemikoak diren bi izokin barietate ere badira aintzira honetan, 9.000 urtetan zehar bertan eboluzionatu dutenak. 18 kilogramotik gorako izokinak hartu izan dira, munduko handiena ere bertan arrantzatu zen, 20 kilogramotik gorakoa zen.

## Hegaztiak 
Txenadak eta kaioak dira hegazti ohikoenak. Ubarroiak XIX mendean desagertu ziren baina azken urteetan itzuli egin dira. Berauetaz elikatzen diren arrano arrantzaleen poopulazioa ere hazi egin da.

## Parke Nazionalak 
* Djurö Parke Nazionala

## Iruditegia 

Irudi:Areal photo of Karlstad.jpg|Karlstaden airetiko ikuspegia.
Irudi:Kanalen.JPG|Säffle.
Irudi:Mariestadskyline.JPG|Mariestad.
Irudi:Schweden-Mariestad-Dom-Südseite.jpg|Mariestadeko katedrala.
Irudi:Mariedal slott.jpg|Mariedal gaztelua.
Irudi:Trollhattefallen.jpg|Trollhättan urjauziak.
Irudi:Skulptur lurö.jpg|Djurö Parke Nazionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saimaa

**Saimaa** (finlandiar suedieraz: *Saimen*) Finlandiako hego-ekialdeko aintzirada. 4.400 km² izanik, Finlandiako aintzirarik handiena eta Europako laugarrena da. Bere kostaldean dauden herri nagusiak Lappeenranta, Imatra, Savonlinna, Mikkeli, Varkaus eta Joensuu dira. Vuoksi ibaia Saimaatik Ladogara doa. Saimaa uhartez beterik dago eta kanal txikiek aintzira banatzen dute zenbait zatitan (bakoitzak bere izen propio duena: Orivesi, Puruvesi, Haukivesi, Yövesi, Pihlajavesi eta Pyhäselkä).

Saimaa kanalak, Lappeenrantatik Vyborgera joaten dena, Saimaa eta Finlandiako golkoa lotzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo Loturak 
*  www.ymparisto.fi - Saimaa, nimet ja rajaukset
*  Saimaa - Finlandiako aintzirarik handiena

## Kanpo estekak
Moncloa-Aravaca

**Moncloa-Aravaca** Madrilgo hiria osatzen duten 21 barrutietako bat da, Casa de Campo, Argüelles, Ciudad Universitaria, Valdezarza, Valdemarín, El Plantío eta Aravaca auzoek osatzen dutena.

erdian|400px|thumb|Moncloako plaza eta inguruak

## Kanpo estekak 
*  Moncloa-Aravacako barrutia Madrilgo Udalaren webgunean
Peipus

**Peipus** (; ; ) aintzira da, Errusia eta Estoniaren artean dagoena, Finlandiako golkoaren hegoaldean. 3.500 kilometro koadroko azalera du. Velikaia da bertan ura isurtzen duen ibai nagusia. Narva ibaiak Finlandiako golkoarekin lotzen du. Urte erdiz izoztua egoten da. Estoniako aintzirarik handiena eta Europako bostgarrena da, Errusiako Ladoga eta Onega, Suediako Vänern eta Finlandiako Saimaa eta gero.

## Geografia 
Peipus aintzirak 3.616 kilometro koadroko eremua hartzen du eta hiru zatitan banatuta dago:

* Peipsi aintzira (; ) iparraldeko aldea da. 2.670&nbsp;km²ko azalera du.
* Pskov (Pihkva) aintzira (; ) hegoaldeko aldea da. 710&nbsp;km²ko azalera du.
* Aintzira epela (; ) alde biak lotzen duen kanala da. 236&nbsp;km²ko azalera du.

Aintziran 30 ibai inguruk dute ahoa; nagusiak Emajõgi eta Velikaia dira.

## Historia 
1242ko apirilean Peipus aintziraren bataila gertatu zen (Errusian "Izotz gaineko bataila" izenaz ezaguna). Bertan Alexander Nevskik Teutondar Zaldikoak menderatu zituen. 1944an gudu handiak izan ziren aintziraren ondoan Errusiaren eta Alemaniaren artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koldo Fernandez de Larrea

**Koldo Fernandez de Larrea** (Gasteiz, Araba, 1981eko irailaren 13a - ) euskal txirrindularia da. 2004an txirrindularitza profesionalean debutatu zuen Euskaltel-Euskadi taldearekin.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu
H.c.: kontroletik kanpo

## Taldeak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*  koldofernandezdelarrea.com webgune ofiziala
Vättern

**Vättern** Suediako bigarren aintzirarik handiena da, Vänern eta gero.

## Etimologia 
Suedierazko *vatten* hitzaren aldaera dela uste da, "ura" esan nahi du. Beste hipotesi batzuk ere badaude, *vätter* izeneko basoko izpirituetatik etor litekela diona esate baterako.

## Geografia 
Aintzirak 1.912 km² azalera eta 4.503 km² arroa ditu. Lekurik sakonena, Visingsö uhartetik hegoaldera kokatuta, 128 metrotara dago, baina, batez besteko sakonera 40 m da.

Götaland eskualde historikoan kokaturik, bere urak Motala ström ibaitik Itsaso Baltikora doaz. Vätterneko uharterik handiena, Visingsö, Grännaren ondoan dago. Eskualdeko beste hiri nagusiak Vadstena, Jönköping, Hjo, Askersund, Åmmeberg eta Karlsborg dira. Aintziraren mugak Västergötland, Närke, Östergötland eta Småland konderrietan daude.

## Jatorri geologikoa 
Aintzira azken glazioazioan sortu zen, duela 10.000 urte inguru, graben haran batean. Izotza urtu zenean Suedia hegoaldea ur azpian gelditu zen Kattegat eta Botniako golkoaren artean itsasartea eratuz. Isostasia mugimenduak oraindik ez dira gelditu eta Vättern hegoalderantz mugitzen ari da 1 mm/urte abiaduran.

## Parke Nazionala 
Vättern aintziraren iparraldeko puntan Tiveden Parke Nazionala hedatzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Aerial view of Jönköping University, Sweden.jpg|Jönköpingen airetiko ikuspegia.
Irudi:View of Gränna.jpg|Grännaren ikuspegia.
Irudi:Baskarp 18 juli 2014.jpg
Irudi:Varamonstranden.jpg|Hondartza.
Irudi:Fagertarn.jpg|Tiveden Parke Nazionala.
Irudi:Visningsö sett från Grännaberget (9306758295).jpg|Visingsö uhartea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
IJsselmeer

**Ĳsselmeer** edo **IJssel aintzira** () Erdialdeko Herbeheretan dagoen 1.100 km² lakua da. Lakuak batez besteko 5-6 m sakonera du eta Flevoland, Ipar Holanda eta Friesland probintzien artean kokatzen da. Ĳsselmeer Herbehereetako eta Mendebaldeko Europako lakurik handiena da.

## Etimologia 
Izena Ĳssel ibaitik datorkio, honek aintzira betetzen du behin urak Ketelmeer lakuaren bidez pasatuta. Hasierako bi letrak larriak izatea IJ nederlandar digrafoa da, ziur asko lotura tipografikoa eta batzuetan letra bakartzat dutena. Gertuko hizkuntzetan IJ baino Y erabiltzen da, nederlanderaz *Griekse Ĳ* edo IJ greziarra deitua.

## Historia 
Ĳsselmeer 1932an sortu zuten, 32 kilometroko presak (*Afsluitdijk* izenekoa) Zuiderzee barneko itsasoa itxi ondoren. 1975ean, Ĳsselmeerri hegoaldeko zatia banatu zaionean *Markerwaarddijk* sortu zen.

Flevoland probintzia 1986ean sortu zuten Ĳsselmeerren erikitako polderretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hvannadalshnjúkur

**Hvannadalshnjúkur** edo **Hvannadalshnúkur** () Islandiako Öræfajökull glaziarraren ipar-mendebaldean dagoen sumendia eta uharteko mendirik altuena da. Ofizialki 2005eko abuztuan 2.109.6 m zituen.

*Öræfajökull* hitzak, islandieraz, *hondamendiaren glaziarra* esan nahi du. Erdi Aroan hain handiak ziren erupzioak non biztanleek eskualdea utzi behar izan baitzuten. Azken erupzioa 1727an zen.

## Kanpo estekak
Stromboli

**Stromboli** (, , *Strongulē*) Tirreniar itsasoan dagoen uhartea da, barruan Italiako hiru sumendietako bat duena. Stromboli Eoliako uharteetan, Siziliako iparraldean dagoen sumendi-uhartedian, dago kokaturik. Jatorrizko uhartearen izena greziarra da: , bere itxura biribila eta sabeldua zelako.

Stromboli geruza-sumendiak 924 m altuera du. Tontorrean hiru krater aktibo ditu. Bere ezaugarri nagusia *Sciara del Fuoco* (euskaraz: "Suaren ibaia") izeneko sakonunea da.

Stromboli turismorako ikuskizun bihurtu da, azken erupzio arriskutsua 1930ean gertatu zen eta. Azken erupzioa 2019ko abuztuaren 28an hasi zen.

## Kanpo estekak
Etna

**Etna** (sizilieraz *Muncibeddu*; italieraz *Mongibello*) Siziliako ekialdeko kostaldean dagoen geruza-sumendia da, Messina eta Cataniatik gertu kokatuta. Europako sumendi aktiborik handiena da eta gaur egun 3.357 m ditu (2021).  Alpeetatik hegoaldera dagoen Italiako mendirik altuena da eta 1.190 km² azalera du. Gaur egun Etna sumendiak lau krater ditu: ipar-ekialdeko kraterra, Boraginea, Bocca Nuovay eta ipar-ekialdeko kraterra.

Etna mendia munduko sumendirik aktiboenetako bat da, ehunka aldiz sartu baita erupzioan milioi erdi urteetan zehar.  Batzuetan oso suntsitzaile izanda ere, jendeak ez du arriskutzat hartzen. Hala ere, historikoki erupzio arriskutsuak izan ditu: Vergiliusek *Aeneis*etan deskribatzen duena, 1669koa, 1928koa, eta abar. Etnaz gain, Italian badaude beste sumendi batzuk ereː Vesuvio eta Stromboli, esaterako. Hala ere, bi horiek ez dute Etnarekin inolako erlaziorik, prozesu geologiko oso ezberdinengatik sortu baitira.

## Izena 
XX. mendearen hasiera arte gutxienez, ohikoa zen Siziliako populazioa sumendi ezagun honi *Gibellu* deitzea. Izen hori, Erdi Aroan Sizilian bizi izan ziren arabiarrei zor zaie. *Gibellu* edo *Gibello* جبل *ŷébel* arabierazko hitzetik dator, 'mendia' esan nahi duena. Gaur egun, Sizilan gutxi batzuek baino ez dute sumendia horrela deitzen.
  
Bere izen arrunta, *Etna* ninfaren izenetik datorː Briareo erraldoiaren eta Cimopoliaren, edo Uranoren eta Gearen alaba.

## Erupzioak 
Etna sumendiaren erupzioak ez dira guztiak berdinak. Etnaren lehenengo erupzio ezaguna, Diodoro Sikulo historialariak erregistratu zuen. Azken 2.000 urteetan zehar Etnaren aktibitatea jariotsua izan da orokorrean, erupzio nahiko eztandagarriekin gailurrean.

Sumendia betidanik ezagutu eta aztertu den arren, ez dago batere argi nola sortu zen.
Inguru hartako tektonika oso konplexua da; hori dela bide, hainbat teoria daude Etnaren sorrera azaltzen saiatzen direnak. Zientzialari guztiek dakitena hauxe da: sumendia puntu bero (*hotspot*) batean dagoela, alegia, aktibitate tektoniko handia duen gune batean. Horrek azal dezake Etnak duen jarduera etengabea. Erupziorik suntsigarriena, zalantzarik gabe, 1669an martxoa eta ekaina artean gertatutakoa izan zen. Adituen aburuz, 830.000.000 m³ laba eta tefra askatu zen orduko hartan.

## Iruditeria 

Fitxategi:Etna i Sycylia.jpg
Fitxategi:Etna eruption postcard from 1931.jpg
Fitxategi:Mount Etna 2021 eruption.jpg
Fitxategi:Etna eruption seen from the International Space Station.jpg
Fitxategi:Etna in winter.jpg
Fitxategi:Am Aetna AquarellGerhardAusborn 2009.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Monitorizazioa: Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia, Sezione di Catania
* Webcam-ak zuzenean
* Izagirre, Ander. Etna, une oro desberdina den mendia. (*Deia*, 2015)
Larga vida...

**Larga vida...** Zakarrak musika taldearen 1. diskoa da, 1993. urtean Overdrive diskoetxearen zigilupean argitaratutakoa.

## Kantuen zerrenda 
# Odio en ti
# Al galope
# Estrella del rock
# Skinhead
# En la brecha 1
# Larga vida al Oi!
# Fin de semana
# Muerto
# Skinhead girl 2
# Salynbruky...
# Desengañado
# Juicio final

***Oharrak:** 1) Musika Red Alert taldearena. 2) Musika Symarip taldearena.*

## Kanpo estekak
Zakarrak

**Zakarrak** 80ko hamarkadan Arrasaten sortu zen oi! taldea da.

## Taldekideak 
* Petete
* Xabi
* Oscar
* Pexeto
* Mitxel 

## Historia 
**Zakarrak** 1986-87an Arrasaten (Gipuzkoa) sortutako euskal musika taldea da. Talde honek Oi! musika egiten du eta Euskal Herriko estilo honetako talderik esanguratsuena da. Gaur egungo talde askok **Zakarraken** bertsioak jotzen dituzte.

## Diskografia 
* 1. maketa
* 2. maketa
* Larga vida... (1993, Overdrive)
* The early years (2002, Bovver Lads Productions)
* Maquetas (2012, Radikal 1977 records)

### Bildumak 
* Kids on the Streets (1993, Bird Records)
* A Volta ao Mundo em Oi!tenta Minutos (1999?, Rotten?)
* Oi! this is Dynamite!!! (??, Step-1) (Moped Lads, Templars eta Funeral Dress taldeekin batera)
* 25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1 (2008, Mondra Underground Sounds)

## Kanpo estekak 
* Zakarrak Salinbrukis (Youtube)
The early years

**Larga vida...** Zakarrak musika taldearen 2. diskoa da, 2002. urtean Bovver Lads Productions diskoetxearen zigilupean argitaratutakoa.

Disko honek bi maketen abestiak eta zuzenean granatutako 4 biltzen ditu. Lehen 10 abestiak 2. maketakoak dira, hurrengo 9ak 1. maketakoak eta azken 4ak zuzenekoak.

## Kantuen zerrenda 
# Salinbrukis
# Skinhead
# Perros
# Estrella del Rock
# Bajo control
# Fin de semana
# Desengañado
# La mili
# Skinhead girl 1
# Si los chicos están unidos 2
# Salinbrukis
# Bajo control
# Nostalgia del ayer
# Ultrasubnormal
# La mili
# Perros
# Maldito dinero
# Desengañado
# Skinhead girl 1
# Juicio final
# En la brecha 3
# Dad Man 4
# Hay que Machacar... 5

***Oharrak:** 1) Musika Symarip taldearena. 2) Musika Sham 69 taldearena. 3) Musika Red Alert taldearena. 4) Cockeny Rejects taldearen bertsioa. 5) Puñetazo taldearen bertsioa.*

## Kanpo estekak
Santorini

**Santorini** edo **Thera** () Egeo itsasoaren hegoaldean dagoen uhartedia da, Grezia kontinentaletik 200 kilometrotara hego-ekialderantz kokaturik. Uhartedia Zikladeetako bat da, 73 km² eta 17.430 biztanle inguru ditu.

## Geografia 
Santorini sumendi-leherketa handiak sortu zuen. Erdialdeko aintzirak 12 km luzera eta 7 km zabalera ditu. Hiru laurdenak, uharte handian daude eta bestea Therasia izeneko uharte txikian. Fira hiriburua uharte handian dago.

Santorinik Fira udalerria (12.440 bizt.) eta Oia komunitatea (, 1.230 biztanle, hauetatik 268 Therasian bizi direnak) ditu. Uhartedia guztira 90,62 km² azalera du, Nea Kameni, Palaia Kameni, Aspronisi eta Christiani biztanlerik gabeko uhartetxoak kontuan hartuta.

### Klima 
## Historia 
thumb|erdian|480px|Santoriniren argazki panoramika
Duela 3.500 urte izandako erupzioaren eraginez, sortutako tsunamiak Kretako kosta suntsitu zuen eta orduko zibilizazio minoikoaren desagerpena eragin. Aditu batzuen ustetan gertaera hau Platonen iturburua zen Atlantidaren mitoa idazteko *Kritias* bere liburuan.

## Izena 
Gaur egungo izena () jatorriz italiarra da, izan ere Erdi Aroko veneziar merkatariek izena Tesalonikako Santa Ireneren omenez jarri zioten. Lehen *Kallistē* ("ederrena"), *Strongylē* ("biribila") edo *Thera* zituen izenez.

## Galeria 

Image:Santorini red beach.jpg|Santoriniko hondartza gorria
Image:SantoriniPartialPano.jpg|Ikuspegi panoramikoa
Image:FarosSantorini.jpg|Itsasargia, Akrotiri
Image:santorini-20070808-058248-panorama-small.jpg|Fira
Image:Linear A vase.jpg|Ontzia Akrotirin aurkitua
Image:010607-0930-17 - Nea Kameni - Krater.jpg|Santoriniko sumendi kraterrak
Image:Thira0193 Skaros Caldera.jpg|Eskailera Firan
Image:Santorini windmills.jpg|Santoriniko haize-errotak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Therako leherketa
*   Santoriniren webgunea
Ezkoze

**Ezkoze** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Agaramont eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 46,4 kilometrora. Altuera 23 eta 162 metro artekoa da, eta 5,61 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Ezkoze Euskal Herriaren eta Gaskoiniaren arteko mugan dago. Hori dela eta, Nafarroa Beherea edo Bearnoko kide izatea aldatuz joan da urteetan zehar, eta oraindik ere liskarrean dabil, nahiz eta joera Nafarroako udalerritzat hartzeko joera izan. Jeztaze eta Petilla Aragoi udalerriekin batera, Euskal Herriko 3 udalerrietako bat da, eta kanpoko lurraldeak erabat inguratzen ditu. Hala ere, udalerri eta Ilharre artean kilometro 1 baino gutxiago dago. Hala ere, duela gutxiko gertakaria da, Antzinako Erregimenean Ilharrerekin muga fisikoa partekatzen baitzuen.

Bertako biztanleak *ezkoztarrak* dira.

## Izena 
Ezkoze beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Escos*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Escós*
* okzitanieraz: *Escòs*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
* *Escoi* (1105)
* *Escos* (1119)
* *Escos* (1246)
* *Escoz* (1294)
* *Escotz* (1351)
* *Ezcoz* (1366)
* *Escos* (1756)
* *Escos* (1863)
* ''Ezkoitze' (1961)
* *Ezkoze* (1966)
* *Ezkoze* (1984)
* *Ezkoze* (2003)

### Etimologia 
*Ezkoze* euskal jatorrikoa da eta *ezk-* erro botanikotik dator Jean-Baptiste Orpustanen ustez. Sustrai honek "ezkur" eta "ezki" hitzak eman ditu eta *Ezkirotz* edo *Eskiula* bezalako toponimoetan dago, baita *Ezkaba* eta *Ezkai* ere.

## Geografia 
Oloroe eta Paue ibaiak udalerritik igarotzen dira.

### Udalerri mugakideak 
* Autile iparraldean
* Castagnède ekialdean
* Bastidaxarre mendebaldean
* Oraàs hego-ekialdean
* Abitaine hegoaldean

### Etxeak eta Auzoak 
* Lasusa
* Herria
* Tausia

## Biztanleriaren eboluzioa 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agaramont
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Dom

**Dom** 4.545 metroko mendia da, Valais kantonamenduko Alpeetan kokatuta. Suitzan oso-osorik dagoen mendirik altuena da. Saas-Fee herritik mendebaldera eta Randa herritik ekialdera dago, Valais kantonamenduan.

Lehenengo igoera 1858ko irailaren 11n J. L. Davies agurgarriak egin zuen, Johann Zumtaugwald, Johann Krönig eta Hieronymous Brantschen gidarien laguntzaz.

Nahiz eta kupula alemanez  den, baita ere katedrala izan liteke eta mendiari Siongo katedralaren kalonje Berchtolden omenez jarri zioten, eskualdea miatzeko lehendabizikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
11. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **11. taldeko elementua** taula periodikoaren 11. seriean dagoen elementua da. Talde honetako elementuak hauek dira:
* Kobrea (**Cu**)
* Zilarra (**Ag**)
* Urrea (**Au**)
* Roentgenioa (**Rg**)

**Txanpongintza-metal** edo **metal noble** ere deitzen zaie, historian zehar txanponak egiteko erabili diren kobrea, zilarra eta urrea talde honetan baitaude. 3,6 segundoko erdibizitza daukan roentgenioa ere talde honetan dago.

Metal hauek, batez ere zilarrak, aplikazio industrialetarako ezinbestekoak diren propietate bereziak dauzkate. Elektrizitatearen eroale bikainak dira. Metal guztien arteko eroale elektrikorik onena zilarra da, gero kobrea eta gero urrea. Zilarrak metal guztien arteko eroale termikorik onena dauka, eta argia gehien islatzen duen elementua da. Horrez gain, zilarra oxidatzen denean sortzen duen ugerra bera ere oso eroale elektriko ona da.

Kobrea hari eta zirkuitu elektrikoetan erabiltzen da. Zenbaitetan urrezko kontaktuak erabiltzen dira doitasunezko aparatuetan, korrosiorik gabe irauten baitu.

## Kanpo estekak
Staphylococcus

***Staphylococcus*** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, koko itxura dutenak. Koko hauek mordoetan biltzen dira, tankera oso tipikoak hartuz (ikusi argazkia). Ez dira mugitzen eta ez dute esporarik sortzen.

Genero honetan 34 espezie daude, gehienak gizakiaren eta animalien larruazalean eta mukosetan bizi direnak. *Staphylococcus aureus* da talde honen patogeno nagusia.

Estafilokokoen ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak: O/H:(+/+)
* katalasa:(+)
* oxidasa:(-)
* gelatinaren hidrolisia:(+)
* gatz konzentrazio altuak jasaten dituzte
* nitratoak erreduzitzen dituzte, nitritoak sortuz

Estafilokokoen espektro termikoa oso zabala da: 8º eta 46&nbsp;°C-en artean hazten dira.

Laborategian hazteko hazkuntza-inguru hautakorrak erabiltzen dira, gatz kontzentrazio altuak dituztenak. Horrela, estafilokokoak ez diren bakterioak hiltzen dira. «Manitol agarra gazia» da hautakorra den horietako bat.

## *Staphylococcus aureus* 
Talde honetako patogeno nagusia da. Gizakiarengan, hala ere, sudurreko mukosetan zein larruazalean egon daiteke pertsona askotan gaixotasunik sortu gabe; ikerketa batzuen arabera, populazioaren %30a bakterio honen eramailea da eta ez du inongo sintomarik. Patogenoa, hala ere, transmititu dezakete.

Bakterio honen birulentzia areagotzen duten faktoreak honako hauek dira:

* Koagulasa: entzima honi esker, odol plasma gatzatu edo koagulatzen dute. Zauri bat gertatzen denaren antzekoa da odolbatu edo koagulo hori, eta immunitate-sistemaren fagozitosiaren aurrean bakterioa babesten du.
* DNAsa: zelulen DNA hidrolizatzen du.
* Hemolisinak eta leukozidina: odol-zelulak, fagozitoak barne, suntsitu egiten dituzte.
* Andui batzuek enterotoxinak sortzen dituzte, janari intoxikazioaren sintomak eragiten dituztenak: beherakoak, gorakoak, okadak eta sabeleko mina.

*Staphylococcus aureus*-ek gaixotasun ugari eragiten du: azaleko edo mukosetako gaitzak (furunkuluak, pustulak, bekatxoak, zaurietako infekzioak...), gernu-infekzioak, septizemiaren ondorioz sortutako infekzio hedatuak, oso hilkorrak (endokarditisa, artritisa, meningitisa, pneumonia...) eta janari intoxikazioak, kutsatutako janariak jandakoan.

Urteotan penizilina izan da tratamendurik eraginkorrena *Staphylococcus aureus*-en aurka. Aspaldian, hala ere, agertu ziren penizilinarekiko erresistenteak ziren anduiak, gaur egun oso hedatuak. Horregatik, antibiograma baten bitartez erabaki behar da kasu bakoitzean ezarriko den tratamendua.

## Beste espezie batzuk 
Hainbat estafilokoko, berez patogenoak ez direnak, oportunistak izan ohi dira. Hots, egoera berezitan birulentzia hartzen dute eta gaitzak sortzen dituzte. *Staphylococcus epidermidis* eta *Staphylococcus intermedius* dira esanguratsuenak. Bakterio hauek koagulasa(-) dira.
Heraklonas

**Heraklonas** (626 &ndash; 641?) Bizantziar Inperioko agintaria izan zen 641 urtean epe labur batez. Heraklida dinastiako lehen agintari Herakliok bere bigarren emaztearekin izandako semea agintariak lehen emaztearekin izandako Konstantino III.a anaiordea baino gazteagoa zen. Martina erreginaren eraginez bi anaiei tratu berbera eskaini zitzaien eta biak batera hartu zituen Herakliok agintean berarekin.

638. urtean Augusto titulua jaso zuen eta bere aitaren heriotza ostean bere anaiarekin batera agintea jaso zuen nahiz eta zaharragoa zenez Konstantino III.ak indar gehiago izan. Heraklonasen benetako izena Heraklio zen, bere aitarena bezala, eta bere agintari izena Heraklio II.a izan zen, hala ere ez zuen jendeak bere Heraklonas (*Herakles txikia*) ezizena ahaztea lortu agintaritza jaso zuenean oso gaztea baitzen.

Konstantino III.aren heriotz goiztiarrak, agian tuberkulosiak jota, 641 urtean Heraklonas agintari bakar bihurtu zuen. Martina bere amak Konstantino III.a pozoitu zueneko usteak indar handia hartu zuen matxinada bat sortzeraino. Matxinatuek agintetik kendu zuten eta bera eta bere ama Martina elbarrituak zituzten. Lehen aldia izan zen Bizantzion agintari bati helbarritze zigorra ezartzen zitzaiona, agian Persiar Inperiotik eratorritako zigor bat. Martinari mihia moztu zioten eta Heraklonasi sudurra. Ezer gehiago dakigu Heraklonasi buruz handik aurrera, urte hartan bertan hil zela uste da.

Konstantino III.aren seme zen Konstante II.ak jaso zuen orduan agintea 11 urte besterik ez zituela Heraklioren oinordekotza gatazka amaituz.

## Erreferentziak