Klima aldaketaren zientziaren historia

**Klima-aldaketaren zientziaren historia** XIX. mendeko hasieran hasi zen, glaziazioak eta paleoklimako beste aldaketa natural batzuk lehen aldiz susmatzen zirenean, eta berotegi-efektu naturala identifikatu zenean. XIX. mendearen amaieran, zientzialariek jada argudiatzen zuten berotegi-gas humanoen isuriek klima alda zitekeela, baina kalkuluak zalantzan jarri ziren. Klima-aldaketa buruzko beste hainbat teoria aurreratuagoak zeuden, bulkanismoaren eta eguzkiaren aldaeraren arteko indarretatik hasi eta abar.

1960. hamarkadan, karbono dioxidoaren eraginez sortutako berotze atmosferikoaren efektua gero eta konbentzionalagoa izan zen, nahiz eta zientzialari batzuek adierazi zuten gizakiaren jarduerek, adibidez aerosolek, hozteko efektua ere izan zezakeela. 197ko hamarkadan, zientzialarien iritzia gero eta gehiago egokitzen zen berotzearen ikuspegiaren alde. 

1990. hamarkadarako, ordenagailuko ereduak hobetzeak eta Milankovitxen teoriaren behaketa-lana, glaziarren garaietan zeuden aldaketak baieztatzen zuena, kontsentsu batera eraman zuen: berotegi-efektuak aldaketa klimatikoen gehiengoan parte hartzen zuen, eta gizakiaren isuriek berotze globaleko arazo larriren bat ekarriko zuten. Ordutik aurrera, zientzia-lan gehienek Klima Aldaketari Buruzko Gobernuarteko Adituen Taldearen txostenak sortzera bideratu dira.

## Eskualde-aldaketak, antzinatetik XIX. mendera arte 
Antzinako garaitik susmatzen zen eskualde bateko klima mendeen poderioz alda zitekeela. Adibidez, Aristotelesen ikasle izan zen Teofrastok adierazi zuen nola aintziren drainatzeak toki bat bereziki sentiberago bihurtu zuen izozteari aurre egiteko eta, pentsatu zuen, basoen desegiteak lurrak eguzki-argipean jartzeak hauek berotu egiten zituela. Errenazimentuko akademikoek eta geroago etorritakoek ikusi zuten basoen desegiteak, ureztaketak eta artaldeak Mediterraneo inguruko lurrak aldatzen zituztela antzinatik. Uste zuten egon zitekeela ados jarritako hipotesi bat, hau da, gizakiaren esku-hartzeek eragina izan zutelako klima lokaletan.

Aldaketa nabarmenena XVIII. eta XIX. mendeetan etorri zen, bizitzako epe labur batean agertuz: Ipar Amerikan ekialdeko basoak laborantza-lurrak bihurtzea. XIX. mendearen hasieran, asko sinetsi zuen transformazioak eskualdeko klima aldatzen zuela - agian hobeto. Nekazariek Handiak Llanean hartu zituztenean, "euria aratzailearen atzetik doa" esan zieten. Ez ziren guztiak ados egon. Aditu batzuek adierazi zuten basoen desegiteak ez zela soilik uraren isurketak azkarrago gertatzea eta uholde kaltegarriak eragitea, baizik eta euriaren kantitatea murrizten zuela. Europako irakasle batzuk, euren herrialdeek besteak baino adituagoak zirela adierazteko frogak bilatzen, txalotu zuten Antzinako Hurbileko Ekialdeko herriek beren lurrak basati eta zorrotzak bihurtu zituztela.

Bitartean, klima-agentzia nazionalek tenperatura, prezipitazioak eta antzeko fenomenoen behaketa fidagarriak bilatzen hasi ziren. Zenbakiek aztertuta gora-behera ugari erakutsi zuten, baina aldaketa luzeko joera ez zegoen etengabe. XIX. mendearen amaieran, zientzialarien iritzia erabat aldatu zen, eta garbi zegoen gizakiak klimari eragiten ziola uste zutenak gutxiago ziren. Eskualdeko eraginak kontuan hartuta, gutxi batzuek uste zuten gizakiok planetako klima guztira eragitea posible zela.

## Paleoklimaren aldaketak eta bere kausen teoriak XIX. mendean 
thumb|Bloke erratikoak, glaziarrek glaziarretatik urrun utzitako harriak, geologoek iraganean klima aldatu izanaren ondorioztapena egin dute
XVIII. mendearen aurretik, zientzialariek ez zuten susmatzen prehistoriako klimak modernoaren garaikoak baino desberdinak zirenik. XIX. mendearen amaieran, geologoek klima-aldaketen denboran zeharko eskala geologikoaren seinaleak aurkitu zituzten. Teoria ugari zeuden aldez aurretik aldaketa horien jatorria azaltzeko, eta James Hutton, aldaketa ziklikoaren ideiak azaldutako eta geroago uniformismo bezala ezagutuko zirenak, izan zen glaziar jarduera seinaleak aurkitu zituen lehena, oraindik glaziarrak ez ziren egunotan beroegi ziren tokietan.

1815ean, Jean-Pierre Perraudinek lehen aldiz azaldu zuen nola glaziarrak arduradun izan zitezkeen Alpeetako haranetan ikusitako harri erraldoien presentzian. Val de Bagnesen egonaldian, granitozko harri erraldoiak aurkitu zituen, haran estuaren inguruan zehar sakabanatuta. Jakitun zen indar salbuespenal bat behar zela halako harri handiak mugitzeko. Halaber, glaziarrek lurrean marra batzuk uzten zituztela ohartu zen eta ondorioztatu zuen izotza zela harriak haran sakonetan eramaten zituena.

Hasieran Perraudineren ideia incredulitatez hartu zuten. Jean de Charpentier-ek idatzi zuen: "Haren hipotesia hain bitxia eta hain arraroa iruditzen zait, ezen aztertzea ez dela merezi, are gutxiago kontuan hartzea." Charpentier-en hasierako ukapena gorabehera, Perraudin-ek Ignaz Venetz-ekin lan egin zuen, eta azken honek Charpentier-i argudiatu zion aztertzera merezi zuela. Charpentier-ek Louis Agassiz zientzialari ospetsuari azaldu zion, eta azken honek glaziar-teoriak meritua zuela aitortu zuen.

Agassiz-ek "Glaziaketa" izeneko teoria garatu zuen — Europa eta Ipar Amerikan glaziarrek estalitako garai batean. 1837an, Agassiz izan zen lehenengo zientzialaria, lurrak glaziaketa bat jasan zuela zientifikoki proposatu zuena. William Buckland-ek Britania Handian, katastrofismoaren teoria geologikoa glaziar erranteak eta beste "deluvio" bat, Adan eta Eberen ur-perdida, azaltzeko bideratutako ahaleginak gidatu zituen. Charles Lyell-en uniformismoaren bertsioak kontra egin zion eta Buckland-ek eta beste geologo katastrofistek pixkanaka abandonatu zuten. 1838ko urrian, Agassiz-ekin Alpeetara egindako irteerak Buckland konbentzitu zuen Britania Handian topatutako ezaugarriak glaziaketaren ondorioz sortu zirela eta biak, Lyell-ekin batera, glaziaketa-teoria babestu zuten, teoria honek 1870eko hamarkadetan zabalkunde handia izan zuen.

Alboan, klimaren aldaketa eta glaziaketa lehen aldiz susmatzen ari ziren bitartean, Joseph Fourier-ek 1824an, Lurraren atmosferak planeta beroago mantentzen zuela ikusi zuen, hutsean egon balitz bezala eta berotze-efektua kalkulatu zuen lehenengo aldiz. Fourier-ek aitortu zuen atmosferak eraginkortasunez transmititzen zuela argi ikusgarriaren olatuak Lurraren gainazalera. Lurrak argi ikusgarria xurgatzen zuen eta erradiazio infragorria igortzen zuen erantzun gisa, baina atmosfera ez zen erradiazio infragorria ondo transmititzen, eta horrek gainazalaren tenperatura handitzen zuen. Giza-jarduerek klimaren eraginik izan zezakeela ere zalantzan jarri zuen, baina batez ere lurraren erabileraren aldaketetan zentratu zen. 1827an Fourier-en dokumentu batean adierazi zuen: "Gizarte humanoen oinarriak eta garapena, indar naturalen ekintza, nabarmen aldatu dezakete eta eskualde zabaletan gainazalaren egoera, uraren banaketa eta airearen mugimendu handiak. Hain eraginek gai izan daitezke, mendeetan zehar, beroaren batez besteko gradua aldatzeko; izan ere, adierazpen analitikoek koefizienteak dituzte, gainazalaren egoerarekin lotutakoak, eta hori handik eta handik eragiten du tenperaturan."

"Eunice Newton Foote amerikarrak izan zen lehenengo zientzialaria, atmosferako karbono dioxidoaren (CO₂) kontzentrazioaren areagotze moderatuak berotze global garrantzitsua eragin zezakeela teorizatu zuena", 1856an.

John Tyndall-ek Fourier-en lanetik urrun jo zuen 1864an, erradiazio infragorria xurgatzen duten gasen ikerketa egin zuenean. Ura, metanoa (CH4) eta karbono dioxidoa (CO2) gasek erradiazioa blokeatzen dutela aurkitu zuen. Zenbait zientzialarik adierazi zuten glaziaketa eta beste klima-aldaketa handiak vulkanismoan igorpenen aldaketez sortu zitezkeela. Baina hori beste kausa askoetako bat zen. Beste aukera garrantzitsu bat eguzkiaren aldaera izan zen. Ozeanoetako korronteen aldaketek ere klima-aldaketa asko azaldu zitzaketen. Milaka urteetan zehar, mendien altxorrak eta jaitsierak haizearen eta ozeanoen korronteen patroiak alda zitzaketen. Edo agian kontinente bateko klima ez zen aldatu, baizik eta tenperatura aldatzen zen Polo Iparra benetan mugitzean (Ipar Poloaren lekualdatzea, ekuadorrean zegoen tokira edo antzekoa). Teoria asko zeuden.

Adibidez, XIX. mendearen erdian, James Croll-ek eguzkiaren, ilargiaren eta planeten indar grabitatorioek Lurraren mugimendua eta orientazioa nola eragiten duten kalkulatu zituen. Lurraren ardatzaren inklinazioa eta eguzkiaren inguruko orbitaren forma gradualmente aldatu egiten dira zikloetan, mila urteko iraupena dutenak. Zenbait epealdi guztietan Ipar Hemisferioak eguzki-argia gutxiago jasotzen zuen neguetan, beste mende batzuetan baino. Elurra pilatzen zen, eguzkiaren argia islatzen zuen eta glaziaketa autosustengarria sortzen zuen. Hala ere, gehienek Croll-en ideiak eta beste klima-aldaketa teoriek gutxi eragiten zuten.

## Gizakiak eragindako klima-aldaketaren lehen kalkuluak, 1896 
1890eko hamarkadaren amaieran, Samuel Pierpont Langley estatubatuar zientzialariak Lurraren gainazalaren tenperatura zehaztu nahi izan zuen, Ilargiak igortzen duen infragorraren erradiazioa neurtuz. Ilargiak zientzialari batek neurria hartu zuen unean zuen angelua zen CO2ak eta ura lurrunaren erradiazioak Lurraren gainazalera iritsi ahal izateko zein atmosfera igaro behar zuen. Horren ondorioz, neurriek ahulagoak ziren Ilargia zeruan baxu zegoenean. Emaitza hau ez zen harrigarria izan, zientzialariek jada zenbait hamarkadatan ezagutzen baitzuten xurgapen-espektroa.
thumb|1896an, Svante Arrheniusek kalkulatu zuen atmosferako karbono-dioxidoren bikoizteak 5-6 gradu Celsius-ko azalean tenperaturaren igoera eragingo zuela

Sueziako beste zientzialari bat, Svante Arrhenius, Langley-ren behaketa erabili zuen, zeinak inguruko atmosferatik igarotzen diren erradiazio infragorrien xurgapena handiagoa zela aurkitu zuen, Ilargiaren izpiak angeluan baxu pasatzen ziren tokietan. Arrhenius-ek karbono dioxido (CO2) gehiago aurkitu zuen eta hori atmosferako hozte-efektu bat estimatu zuen, CO2ren etorkizuneko murrizketaren ondorioz. Konturatu zen atmosferak hotzagoak ur-lurrun gutxiago atxikiko zuela (beste berotze-efektuko gas bat), eta hozte-efektu gehigarriaren kalkulua egin zuen. Halaber, konturatu zen hozteak elurrarekin eta izotz-estaldurarekin handituko zuela latitud altuetan, planetak eguzki-argia gehiago islatuko zuela eta horrela hoztea sustatuko zuela, James Crollek proposatutako moduan. Orokorrean, Arrheniusek kalkulatu zuen CO2 erdi murrizteak glaziaketa bat sortzeko nahikoa izango zela. Era berean, CO2 atmosferikoaren bikoizteak 5-6 gradu Celsius-ko berotze osoa ekarriko zuela kalkulatu zuen.

Bitartean, beste sueziar zientzialari bat, Arvid Högbom, CO2 igorpen naturalen iturriak zenbatu nahian aritu zen, karbonoaren zirkulazio globala ulertzeko helburuarekin. Högbom-ek 1890eko hamarkadetan industriako iturrietatik (batez ere ikatza erretzearen bidez) sortutako karbonoaren estimazioa aurkitu zuen eta hori naturako iturrietakoarekin parekatua zela. Arrhenius-ek ikusi zuen karbono hori, jendeak igortzen zuena, azkenik berotzean eragingo zuela. Hala ere, 1896an CO2 produkzioaren tasa nahiko baxua zela ikusita, Arrhenius-ek uste zuen berotzeak mila urtez hartuko zuela, eta ondorioztatu zuen hori gizateriaren mesederako izango zela.

## Paleoklimak eta eguzki-orbanak, 1900. eta 1950. urteen hasierakoak 
Arrhenius-en kalkuluak eztabaidatu egin ziren eta izotz aroen jatorriarekin zerikusia zuten atmosfera-aldaketen inguruan zabalagoa zen eztabaida baten barnean txertatu ziren. Infragorria xurgatzen zuten esperimentu esperimentalak laborategian eginda, CO2aren mailen igoerak eragindako aldea txikiak zirela eta CO2aren xurgapena eta ur-lurrunaren xurgapena arteko koinzidentzia garrantzitsua aurkitu zuten, guztiak CO2 igorpenen igoerak efektu klimatiko txiki bat izango zuela iradokitzen zuten. Esperimentu hauek geroago ez ziren nahikoa zehatzak izan, garaiko tresneriak kontuan hartuta. Zientzialari askok uste zuten ozeanoek azkar xurgatuko zutela karbono dioxidoaren gehiegizko kopurua.

Aldiz, beste teoria batzuek ez zuten arrakasta handirik izan. Aurrerapen nagusiak paleoklimatologiaren arloan izan ziren, non geologiaren hainbat alorretako zientzialariek metodoak lantzen zituzten, sedimentuetan, lakuen eta itsasoaren hondoko hondarretan eta beste leku batzuetan, klima antzinakoak agerian uzteko. Arizona-ko astronomo Andrew Ellicott Douglass-ek klima-aldaketa indartsuak ikusi zituen hiru zuhaitzaren egur-errota-anilloetan. Anilloen urriak urte lehorretan zirela ikusi zuen, eta eguzkiaren mantsotasunaren eskasiaren (Maunder-en minimoa) inguruko eguzki-plekak egungo eguzki-zuloekin lotu zituen. Beste zientzialari batzuek, ordea, zientzia egonkorra izan nahi zuten eta hiru anilloak ez zirudien gehiago erakusten beste faktore batzuek baino, lehenesteko izan zitekeen. Hiruko anilloaren baliagarritasuna klimaren ikerketarako ez zen guztiz garatu 1960ko hamarkadan.

1930eko hamarkadetan, eguzkiaren aldaketaren klima-erlazioen iritzi iraunkorra, astrofisiko Charles Greeley Abbott-ek babestu zuen. 1920ko hamarkadaren hasieran, eguzkiaren konstanteak okerrago zeudela iragarri zuen; behaketek aldaketa handiak erakutsi zituzten, eta horiek eguzkiaren ilara-plekekin lotu ziren. Horrekin batera, ikerketak 1960ko hamarkadetan jarraitu ziren, eguzki-mugetako aldaketak klima-aldaketaren kausa nagusitzat hartu zuten. Beste zientzialari batzuek zalantza erakutsi zuten. Hala ere, 1920 eta 1930eko hamarkadetan, eguzkiaren zikloarekin eta klima-zikloekin konexioa ezarri zuten saiakerak oso ezagunak ziren. Zientzialari estimatuak aurkitu ziren korrelazioak iragartzen saiatzen, iritzita fidagarri izan zitezkeela iragarpenak egiteko. Azkenean, iragarpen bakoitzak huts egin zuen eta gaiak galdu zuen prestigioa.

Bitartean, serbiako ingeniaria Milutin Milankovitch-ek, James Croll-en teoria erabiliz, eguzkiaren eta ilargiaren orbita aldatzearekin batera eguzki-radiazioaren distantzia eta angelu desberdinak kalkulatzen jarraitu zuen. Lakuen hondoan dauden lohi-geruzak ikertzea, Milankovitch-en zikloaren iragarpenari 21.000 urte inguruko iraupena aurkitu zuten. Hala ere, geologoen gehiengoak astronomikoaren teoria baztertu zuen. Haientzat, Milankovitch-en denboraren neurria ez zen ondo egokitu eta, honek lau izotz aro (denbora gehiago hartu zuten) baino gehiago ematen zutenak onartuta zuten.

1938an, britainiako ingeniari Guy Stewart Callendar-ek Arrhenius-en berotze-efektuaren teoria berpizteko saiakera egin zuen. Callendar-ek Frota edo eguzkiaren distortsionatzen ari zela argudiatu zuen, hala nola eguzkiek bere espektro optikoak izaten dituzten desberdintasunak.

## Kezka handitzen ari da: 1950-1960 
1950eko hamarkadaren amaieran, espectrografia hobeak frogatu zuen CO2 eta ur-lurrunaren xurgapen-barrunbeak ez zirela guztiz gainjartzen. Klimatologoek ere ohartu ziren atmosfera goialdean ur-lurrun gutxi zegoela. Bi gertakari hauek erakutsi zuten CO2ren berotze-efektua ezin zela ur-lurrunarekin kontrarestatu.

1955ean, Hans E. Suess-en karbono-14 isotopoen analisiak frogatu zuen erregai fosilak askatutako CO2a ez zela berehala xurgatzen ozeanoak. 1957an, ozeanoen kimikaren ulermen hobeak Roger Revelle-ek aurkitu zuen ozeanoaren azaleko geruzak CO2 xurgatzeko ahalmen mugatua zuela. 1950eko hamarkadaren amaieran, zientzialari gehiagok argumentatzen zuten CO2 igorpenek arazo bat izan zitekeela, eta 1959an zenbaitek aurreikusi zuten 2000. urterako CO2aren mailak %25 igoko zirela, klima-efektu oso erradikalezkoak ekarriz. 1960. urtean, Charles David Keeling-ek frogatu zuen CO2aren maila atmosferan benetan igotzen ari zela, Revellek aurreikusi bezala. Keeling-en kurba igotzen jarraitu zuen urtez urte, eta kezkak areagotu egin ziren.

Beste aldagaia klima-aldaketa adierazteko 1960ko hamarkadaren erdialdean sortu zen, Cesare Emiliani-k egindako ur sakoneko nukleoen analisi eta Wallace Smith Broecker eta bere lankideek egindako koral zaharren ikerketen ondorioz. Izotz aro luzeak lau izanik, izotz aro laburren segida asko aurkitu zuten. Emaitzek erakutsi zuten glaziarrek noiz gertatzen ziren, Milankovitch-en ziklo orbitalean zeuden aldaketa txikiak eragindakoak zirela. Gaiak eztabaida pizten jarraitzen zuen bitartean, zenbait zientzialarik hasi ziren iradokitzen klima-sistemak aldaketa txikiei erresistentzia txikia duela eta erraz aldatu daitekeela egoera egonkor batetik beste batera.

Aldi berean, zientzialariek ordenagailuak erabiliz Arrhenius-en kalkuluak bertsio sofistikatuagoak garatzen hasi ziren. 1967an, Syukuro Manabe eta Richard Wetherald-ek, digitaleko ekipamenduen ahalmena baliatuz xurgapen kurbak zenbakiz integratzeko, lehenengo aldiz egin zuten berotze-efektuaren kalkulu zehatza, konvektzioa barne (Manabe eta Wetherald-en "modelo radiazio-konvectibo unidimentsionala"). Manabe eta Wetherald-ek aurkitu zuten, ezjakintasunez ezagutzen ez diren berrikuspenak, hala nola hodeien aldaketak, egon ezean, CO2ren maila bikoizteak munduko tenperatura 2°C inguru igotzea ekarriko zuela.

1960ko hamarkadan, aerosol kutsadura (smog) hainbat hirietan arazo lokal larria bihurtu zen, eta zientzialari batzuek hasi ziren pentsatzen zenbait partikula zurrunen hozte-efektuak tenperatura globala eragin zezakeen. Zientzialariek ez zuten argi zein eragin izango zuen kutsadura-partikulen hozte-efektuak edo gas inbentzioko isurien berotze-efektuak, baina hala ere, hasiak ziren susmatzen gizakiaren igorpenek kalteak eragin zitzaketen klima-aldaketa XXI. mendekoan, edo agian lehenago. 1968an argitaratu zuen "Hizkuntza Demografikoa" liburuan, Paul R. Ehrlich-ek zioen: "orain, berotze-efektua nabarmenagoa da CO2aren maila handitzen ari delako... [hau] kontrajartzen da hodei baxuak, istripuak eta beste kutsatzaileak sortzen dituzten lurrun-izurkariak... Une honetan, ezin dugu aurreikusi zer izango diren klima-aldaketa orokorrak, atmosferaren erabilera zabortegi gisa".

## Zientzialariek gero eta gehiago iragartzen dute berotzea: 70eko hamarkada 
thumb|1965etik 1975era bitarteko tenperatura ertainen anomalien alderaketa 1937tik 1946ra bitarteko tenperatura ertainekin. Datu-multzo hau ez zen eskuragarri garai hartan.
1970eko hamarkadaren hasieran, aerosolak mundu osoan gehitzen ari zirela egindako frogek Reid Bryson-ek eta beste batzuek hozte larria gertatzea aurreikusteko ohartarazi zuten. Alabaina, izotz aroen momentua aurreikus daitezkeen orbita-zikloek zehazten zuten berrikuspen berriak, klima modu pixkanaka hozkatuko zela, mila urteetan zehar. Hala ere, hurrengo mendean, 1965etik 1979ra arteko literatura zientifikoaren ikuspegi orokor batek 7 artikuluk hoztea aurreikusi zutela eta 44k berotzea (klimaren inguruko beste artikulu askok ez zuten aurreikuspenik egin; berotzea aurreikusten zuten artikuluak zientzia-literaturan gero eta gehiago aipatu ziren). Hasteko, zenbait panel zientifikok aldarrikatu zuten ikerketa gehiago behar zela zehazteko, ala berotzea ala hoztea zen aukerakoiagoa, eta horrek adierazi zuen literatura zientifikoan oraindik ez zela adostasunik lortu.

Garai hartako komunikabide nagusiek gehiegizko indarra eman zuten hoztearen aldeko gutxiengoaren oharrak. Adibidez, 1975ean, *Newsweek* aldizkariak historia bat argitaratu zuen, non "lurraren klima-patroietan aldaketak hasi direla adierazi zen". Artikuluak jarraitu zuen, adieraziz, hozte globalaren froga hain sendoa zela, non meteorologoek "zailtasunak zituzten horrekin eguneratuta egoteko". 2006ko urriaren 23an, *Newsweek* aldizkariak eguneraketa bat argitaratu zuen, adieraziz "larriki gaizki egon zirela etorkizuneko ikuspegiari buruz".

1972an, *Club de Roma*-rako lehenengo bi txostenetan, *Los límites del crecimiento* eta *La Humanidad en la Encrucijada* liburuetan, jada aipatzen zen CO2-ren ondorioz sortutako klima-aldaketa, baita bero-azalera ere. John Holdren-ek bero-azalera inguruko azterlan batean adierazi zuen, lehenengo txostenean aipatutako gisa, “… globalen termiko poluzioa da gure ingurumeneko mehatxuetako bat. Hala ere, baliteke hura izatea gure mehatxu ingurumena lehenbizi saihestu ahal izateko. ” Eskala globalean egindako zenbait estimazio sinplek[35], azkenaldian eguneratutakoak[36] eta kalkulu finagoekin egiaztatuak[37][38], bero-azaleraren ekarpen handiak agerian utzi zituzten 2100. urtera arte, baldin eta hazkundea murrizten ez bazen (1973tik aurrera %2tik behera).

Berotze globalaren froga gero eta gehiago bildu zen. 1975 baino lehen, Manabe eta Wetherald-ek klima tridimentsionalaren eredu global bat garatu zuten, garai hartako klimaren irudikapen ia egokia ematen zuena. CO2aren kopuru bikoitza atmosferan emateak 2°C inguru tenperatura igotzea ekartzen zuen modeloan. Beste hainbat ordenagailu-eredu ere emaitza antzekoak eman zituzten: ezin zen eredu bat egin egungo klimaren antza zuen ezer erakutsi eta CO2aren kontzentrazioa handitzean tenperatura igotzea lortu gabe.

Bestalde, 1976an, Nicholas Shackleton eta bere lankideek alta-marako nukleoen analisia argitaratu zuten, non adierazten zuten izotz aroen momentua zehaztu zuen eragin nagusia Milankovitch-en 100.000 urteko orbita-aldaketa bat zela. Hori ez zen espero zena, izan ere, aldaketa horren bidez eguzki-argiaren aldaketa txikia zen ziklo horretan. Emaitzak azpimarratu zuen klima-sistema erregenerazioek bultzatuta dagoela eta, horrela, baldintza txikien aldaketek oso sentikorra izan dezaketen.

1979ko uztailan, Estatu Batuetako Ikerketa Nazionalaren Kontseiluak txosten bat argitaratu zuen,[40] eta bertan ondorengo ondorioak atera ziren (parte batean):

CO2aren edukia atmosferan bikoiztu eta termikoen oreka estatistikoan iritsiz gero, eredu errealistek gainazaleko berotzea aurreikusten dute 2°C eta 3.5°C artean, latitudeko altuagoetan gehiago. ... saiatzen izan gara baina ezin izan dugu aurkitu efektu fisikorik pasatu edo gutxietsitako bat, CO2aren bikoizketaren ondorioz egungo estimatutako berotze-mailak proportzio txiki batean murriztu edo kontraesankorrak izan zitekeenik. ...

Munduko Klima Konferentzia, Munduko Meteorologia Erakundeak 1979an Genovan antolatutako, ondorengo ondorioak atera zituen: "Arrazonagarria da uste izatea atmosferako CO2aren kantitate handiagoak atmosferaren berotze graduala lagunduko duela, batez ere latitudeko altuagoetan... Baliteke eskala regional eta globalean zenbait efektu ikusgai egotea mendeko amaiera baino lehen eta garrantzitsuak bihurtzea hurrengo mendearen erdialdean".

## Adostasuna lortzen hasi da: 1980-1988 
1980ko hamarkadaren hasieran, 1945 eta 1975 bitartean gertatutako hozte arinaren joera eten zen. Aerosolen kutsadura gutxitu egin zen hainbat eremutan, legegintzaren eta erregai erabileren inguruko ingurumen-aldaketen ondorioz, eta argi geratu zen aerosolen hozte-efektua ez zela nabarmen haziko, bitartean karbono dioxidoaren mailak etengabe igotzen ari baitziren.

1982an, Hans Oeschger, Willi Dansgaard eta haien lankideek Groenlandian zulatutako izotz-nukleoek tenperaturaren gorabehera dramatikoak erakutsi zituzten ehun urteko epean iragan urrunean. Aldaketa aipagarrienetakoa Dryas Berriko gorabehera bortitza izan zen, eta Europa osoan aintziren hondoetan aurkitutako polen-moten aldaketetan ere ikusi zen. Horrek erakusten zuen klima-aldaketa bortitzak posible zirela giza bizitzaren epean.
thumb|James Hansen, 1988an Estatu Batuetako Kongresuaren aurrean egin zuen testigantzan, non munduari beroaren igoeraren arriskuez ohartarazi zion.
James Hansen, 1988an AEBetako Kongresuan emandako lekukotasunean, berotze globalaren arriskuei buruz ohartarazi zuenean.

1973an, James Lovelock zientzialari britainiarrak klorofluorokarbonoek (CFC) berotze globalean izan zezaketen eraginaz espekulatu zuen. 1975ean, Veerabhadran Ramanathan-ek aurkitu zuen CFC molekula batek 10.000 aldiz eraginkorragoa izan zitekeela infragorri erradiazioa xurgatzen karbono dioxido molekula bat baino, eta horrek CFCak garrantzi handiko substantziatzat bihurtu zituen nahiz eta atmosferan oso kontzentrazio txikiak izan. Hasierako lanek CFCen eragina ozono-geruzaren murrizketan zentratu zuten, baina 1985erako, Ramanathan-ek eta beste zientzialari batzuek frogatu zuten CFCek, metanoarekin eta beste gas traza batzuekin batera, CO2aren igoerak bezainbesteko eragina izan zezaketela kliman. Beste modu batera esanda, berotze globala espero zena baino bi aldiz azkarragoa izan zitekeen.

1985ean, NBE/OME/ICSU erakundeek antolatutako konferentzia bateratu batek —"Karbono dioxidoaren eta beste berotegi-efektuko gas batzuen rolaren ebaluazioa klima-aldaketetan eta horien ondorioetan"— ondorioztatu zuen gas horiek mende honetan berotze esanguratsua eragingo zutela eta hori saihestezina zela.

Bitartean, Antartikako Vostok Basetik talde frantses-sobietar batek zulatutako izotz-nukleoek erakutsi zuten CO2aren eta tenperaturaren igoerak eta jaitsierak batera gertatu zirela iraganeko izotz aro zabaletan. Honek CO2aren eta tenperaturaren arteko lotura baieztatu zuen ordenagailuz sortutako klima-ereduez independenteki, eta agertzen ari zen adostasun zientifikoa berretsi zuen. Emaitzek erreferentzia egiten zieten, halaber, birsortze biologiko eta geokimiko boteretsuei.

1988ko ekainean, James E. Hansen-ek lehenengo aldiz ebaluatu zuen gizakiak eragindako berotzeak jada klima globalean eragin nabarmena izan zuela. Handik gutxira, "Aldatzen ari den Atmosferari buruzko Mundu Konferentzia: Segurtasun Globalerako Inplikazioak" izeneko bilkurak ehunka zientzialari eta interesdun bildu zituen Toronton. Konferentziak ondorioztatu zuen atmosferan gertatzen ari ziren aldaketek, gizakien poluzioaren ondorioz, "nazioarteko segurtasunerako mehatxu esanguratsua suposatzen dutela eta jada kalteak eragiten ari direla munduko hainbat lekutan", eta adierazi zuten 2005. urterako munduak 1988ko mailen azpitik %20 murriztu beharko lituzkeela emisioak.

## Aro modernoa: 1988tik gaur arte 
Bai UNEP (Ingurumenaren Nazio Batuen Programa) bai OMMk (Munduko Meteorologia Erakundea) 1985eko konferentziari jarraipena eman zioten beste bilera batzuekin. 1988an, OMMk eta UNEPk elkarrekin sortu zuten Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Adituen Taldea (IPCC, ingelesezko sigletan). IPCCk gaur egun arte jarraitzen du lanean, eta Ebaluazio Txostenen serie bat argitaratzen du (lehena 1990ean, eta seigarrena gaur egun amaitzen ari da), baita txosten osagarri batzuk ere, une horretan zientzia ulermenaren egoera deskribatzen dutenak. Epe horretan izandako aurrerapen zientifikoak Ebaluazio Txosten bakoitzaren artikuluetan jorratzen dira.

## Klima-aldaketaren beste faktore batzuen aurkikuntza 
Metanoa: 1859an, John Tyndall-ek zehaztu zuen ikatz-gasa —metano eta beste gas batzuen nahasketa bat— infragorri erradiazioa indar handiz xurgatzen duela. Metanoa 1948an atzeman zuten atmosferan eta, laurogeiko hamarkadan, zientzialariek ohartu ziren gizakiok isuritako emisioek eragin nabarmena zutela.

Klorofluorokarbonoak (CFCak): 1973an, James Lovelock zientzialari britainiarrak esan zuen klorofluorokarbonoek (CFCek) berotze globalean lagundu zezaketela. 1975ean, Veerabhadran Ramanathanek aurkitu zuen CFC molekula batek 10.000 aldiz eraginkorrago xurgatzen duela erradiazio infragorria karbono dioxido molekula batek baino, eta horrek CFCak oso kontzentrazio txikitan egon arren klima-aldaketan eragin handiko substantzia bihurtzen zituen. CFCei buruzko lehen lanek gehienbat ozono-geruzaren murrizketan zuten rola aztertzen zuten arren, 1985. urterako Ramanathanek eta beste zientzialari batzuek erakutsi zuten CFCek, metanoarekin eta beste gas arrasto batzuekin batera, CO₂aren igoerak adinako eragina izan zezaketela kliman.

## Ikus, gainera 
* Klima-aldaketa
* Berotegi-efektua
* Lurraren historia klimatikoa
* Zientzia klimatikoa
* IPCC
* CO₂ eta ingurumen-eragina

## Erreferentziak 
* Glacken, Clarence J. (1967). *Traces on the Rhodian Shore. Nature and Culture in Western Thought from Ancient Times to the End of the Eighteenth Century*. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0520032163.
* Neumann, J. (1985). «Climatic Change as a Topic in the Classical Greek and Roman Literature». *Climatic Change* 7: 441-454.
* Fleming, James R. (1990). *Meteorology in America, 1800-1870*. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0801839580.
* Weart, Spencer (2011). «The Public and Climate Change». *The Discovery of Global Warming*. Archivado desde el original el 16 de mayo de 2015. Consultado el 9 de abril de 2013.
* Young, Davis A. (1995). ''The Biblical Flood: A Case Study of the Church's Response to Extrabiblical Evidence*. Grand Rapids, Mich: Eerdmans. ISBN 0-8028-0719-4. Archivado desde el original el 31 de marzo de 2007. Consultado el 16 de septiembre de 2008.
* Riebeek, Holli (28 de junio de 2005). «Paleoclimatology». NASA. Consultado el 1 de julio de 2009.
* Imbrie, J., y Imbrie, K. P. (1979). *Ice Ages: Solving the Mystery*. Hillside, New Jersey: Enslow Publishers.
* Evans, E.P. (1887). «The Authorship of the Glacial Theory». *North American Review* 145(368). Archivado el 31 de diciembre de 2019 en Wayback Machine. Consultado el 25 de febrero de 2008.
* Connolley, William M. «Translation by W M Connolley of: Fourier 1827: MÉMOIRE sur les températures du globe terrestre et des espaces planétaires». Consultado el 18 de julio de 2009.
* Peinado Lorca, M. (2 de diciembre de 2019). «Eunice Foote, la primera científica (y sufragista) que teorizó sobre el cambio climático». *National Geographic España*. Enlace.
* Tyndall, John (1872). *Contributions to Molecular Physics in the Domain of Radiant Heat*.
* Sherwood, Steven (1 de octubre de 2011). «Science controversies past and present». *Physics Today* 64 (10): 39–44. doi:10.1063/pt.3.1295.
* Croll, James (1875). *Climate and Time in their Geological Relations. A Theory of Secular Changes of the Earth’s Climate*. Nueva York: Appleton.
* Archer, David (2009). *The Long Thaw: How Humans Are Changing the Next 100,000 Years of Earth's Climate*. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13654-7.
* Weart, Spencer (2003). «The Carbon Dioxide Greenhouse Effect». *The Discovery of Global Warming''. Archivado desde el original el 11 de noviembre de 2016. Consultado el 9 de abril de 2013.