Ailsa Land

**Ailsa Horton Land** (Staffordshire, Erresuma Batua, 1927ko ekainaren 14a-Totnes, Erresuma Batua, 2021eko maiatzaren 16a) Ailsa Horton Dicken jaio zen. Londresko Ekonomia Eskolako Kudeaketa Saileko Ikerketa Operatiboko irakasle katedraduna izan zen, eta Britainia Handian Ikerketa Operatiboko lehen irakasle emakumea izan zen. Ezagunagoa da adarkatze eta inausketa algoritmoaren egilekidea izateagatik Alison Doigekin batera, Londresko Ekonomia Eskolan (LSE) ikerketak egiten zituen bitartean, 1960an. Frank Landekin, LSEko irakasle emerituarekin, ezkonduta egon zen.

## Biografia 
Ailsa H. Dicken 1927ko ekainaren 14an jaio zen West Bromwichen, Staffordshiren, Elizabeth Dicken (Elizabeth Greig) eta Harold Dickenen alaba bakarra. Bere aitak familiako kirol negozio minoristan egin zuen lan eta gero Dunlopeko komertzial bihurtu zen. Ailsari eskolatik gustatzen zitzaizkion zientziak, baina ez zuen aurrera egin Lichfielden zuen herriko lehen-mailako eskolan, diziplina ez baitzitzaion gustatzen, eta, beraz, gurasoek urtebetez Rocklandsera bidali zuten, Hastingsen, Sussexeko ekialdean, barnetegi misto txiki batera. Eskola honek 50 ikasle inguru zituen eta ikasleak animatzen ziren beren erritmoan lan egitera, matematiketan ikuspegi berezia emanez. Ikasleak Hastings inguruko erakundeetara hurbiltzea bultzatu zen, gas-instalazio batera, adibidez. Han erakutsi zuten nola koke-ikatza gas bihurtzen zen etxeetan erabiltzeko.

Bigarren Mundu Gerra piztu zenean, bere amak Kanadara eraman zuen, herrialde hartako senideekin gerra pasatzeko itxaropenarekin. Bikotea apirilean abiatu zen, baina irailaren 3an, Britainia Handia eta Kanada gerran zeuden Alemaniaren aurka, Ailsa eta bere ama Kanadan harrapatuta utzita. Ailsaren aita Ingalaterran egon zen eta RAFeko Bonbaketarien Komandoko estazioetan catering ofizial gisa aritu zen gerra amaitu arte, 1945ean. Ailsa eta bere ama Toronton finkatu ziren, eta Ailsa Malvern Collegiate Institutera joan zen hiru urtez.

1943an, Ailsak eta bere ama Elizabethek Kanadako Emakumeen Armadarekin bat egitea erabaki zuten (Ailsak 16 urte zituen baina 18 zituela esan behar izan zuen bat egin ahal izateko). 1944an, biek Ottawako Defentsa Nazionaleko Kuartel Nagusian lan egin zuten administrazio-postuetan. Kuartel hori emakumezko langileek soilik zuzentzen zuten, naziek okupatutako Frantziaren inbasiorako prestatzeko Ingalaterrara bidali zituzten gizonezko soldaduak ordezkatzeko. Ailsak eta bere amak azkenean errukiagatik senda-agiria jaso zuten Erresuma Batura itzultzeko, Harold Dicken operazio arriskutsu bat jasaten ari zen bitartean (bizirik atera zen).

### Hezkuntza 
Ailsak Londresko Ekonomia Eskolan sartzeko aukera izan zuen 1946an Ekonomian lizentziatura bat ikasteko, eta militar desmobilizatu gisa zuen posizioak sarbidea lortzen lagundu zion, baita beka bat ere. Ailsak, Ekonomiako lehen mailako lan batengatik, Bowley Saria irabazi zuen.

Landek Londresko Ekonomia Eskolan lortu zuen doktoretza 1956an, bere tesiaren izenburua *Programazio linealeko tekniken aplikazio bat ikatzaren garraioan* zen, eta George Mortonek zuzendu zuen. Bere doktore-lana garraio-arazo handi bat ebaztea izan zen, ordenagailurik erabili gabe, non ez baitira ezagutzen jatorritik helmugara bitarteko kostuak, eta gurutzeen arteko trenbide-sarearen distantziak baino ez baitira ezagutzen.

### Ikerketa-ibilbidea 
1950ean LSEko Ikerketa Ekonomikoko Dibisioan ikerketa-laguntzaile postua lortu ondoren, Landek bere ibilbide akademikoan aurrera egin zuen ikertzaile laguntzaile, irakasle laguntzaile doktore, irakasle kontratatu doktore, irakasle titular eta unibertsitateko katedradun gisa. Ekonomian zuen eskarmentuak Ikerketa Operatiboan egin zituen ekarpenei lagundu zien. 1956an hasi zen tesia defendatzen, koke-ikatza garraiatzeko arazoari Ikerketa Operatiboko teknikak aplikatzeari buruzkoa.

Ailsa ezagunagoa da bere garapenagatik, Alison Doigekin batera, geroago adarkatze- eta inausketa-algoritmoa deituko zena aldagai osoko optimizazio-problemetarako. Bere lana Econometrica aldizkarian argitaratu zen 1960an. Lan hori Londresko Ekonomia Eskolan egin zen hasiera batean, *British Petroleum* enpresaren babesarekin, findegi-eragiketetarako dauden programazio linealeko ereduak hobetzeko helburuarekin. Ailsak eta Alisonek ez zuten ordenagailuetarako sarbiderik une horretan, baina *British* Petroleumeko langileek Fortran programazio-lengoaia bihur zezaketen metodo bat garatu zuten. Teknika hori da, gaur egun, NP-hard konplexutasuna optimizatzeko problemak ebazteko metodorik erabiliena.

Helen Makower eta George Mortonekin ere lan egin zuen Landek 1950eko hamarkadaren amaieran, programazio osoko hainbat problema ebazteko. Honek bidaiariaren arazoari buruzko bere lehen ikerketak barne hartu zituen, 1955eko artikulu batekin hasi zen, Mortonekin, eta 1979ko ikerketa txosten batekin jarraituz, saltzaile ibiltariaren  100 problemari buruz. Gainera, Landek aurrera egin zuen Ikerketa operatiboaren metodologian, algoritmoei buruzko lan aipagarrienak argitaratuz bide laburrenaren problemarako, programazio koadratikorako, irizpide bikoitzeko erabaki-problemetarako eta datu estatistikoen doikuntzarako. 1987an Londresko Ekonomia Eskolatik erretiratu ondoren, hainbat ikerketa-proiektuk jarraitu zuten, eta horrek datuen analisi inguratzailearen, esleipen koadratikoaren problemaren eta enkante konbinatorioen ekarpenak ekarri zituen.

Bere lan metodologikoaz gain, Ailsak tresna konputazionalen garapenean lan egin zuen. 1973an, Ailsak *Programazio matematikorako Fortran Kodeak: lineala, koadratikoa eta diskretua* izeneko liburua argitaratu zuen, Susan Powellekin batera idatzia. Honen bidez, optimizazio tekniken inplementazio konputazionaletarako dokumentazio zehatza eskaini zuen, baita aurrekari matematikoak eta froga problema multzo bat ere. 1979ko argitalpen bat, Susan Powellekin hau ere, programazio oso mistoaren eta programazio konbinatorioaren erabiltzaileentzako gida bat izan zen. Datuen analisi inguratzailerako eta saltzaile ibiltariaren problemarako kode informatikoak optimizazio-komunitatearen esku jarri ziren doan.

### Irakaskuntza-ibilbidea 
Londresko Ekonomia Eskolan irakasle zenean, Landek LSEko Ikerketa Operatiboko bi urteko diplomatura ezartzen lagundu zien Burdinaren eta Altzairuaren Elkarte Britainiarreko ikasleei. Ondoren, graduaurreko mailako matematika-programazioko ikastaro bat eta graduondoko ikastaro aurreratu bat ezarri zituen master-programarako.

Land master eta doktoregoko ikasleen mentorea izan zen, eta horietako batzuek nazioarteko sariak lortu dituzte.

## Sariak eta aitorpenak 
* Landek Ikerketa Operatiboko Kanadako Elkartearen Harold Larnder Saria jaso zuen 1994an, ikerketa operatiboan nazioarteko sari bat lortzeagatik.
* Bere omenez urtero London School of Economicsen ikasle sari bat ematen da, Ailsa Land Saria bezala ezagutzen dena.
* Hil ostean, Landek EUROko Urrezko Domina jaso zuen, Europako Ikerketa Operatiboko saririk handiena, 2021eko EURO Konferentzian.

## Bizitza pertsonala 
Bere senarra izango zena, Frank Land, promozioan ezagutu zuen. Britainia Handira 1939an iritsi zen bere guraso eta anaia bikiarekin, Alemania naziko errefuxiatu gisa, eta Leo konputagailua garatu zuen informatikaren aitzindarietako bat izan zen J Lyons &Corentzat, eta geroago irakasle izan zen LSEn. 1953an ezkondu ziren eta hiru seme-alaba izan zituzten, Frances, Richard eta Margi, beraien doktoretza ikasketetan.

1987an irakaskuntzatik eta administraziotik erretiratu ondoren, ikerketa proiektuetan lanean jarraitu zuen Landek eta zera adierazi zuen: "Orain erretiratuta nagoenez, pixka bat ikertu dezaket! ". Emaztea eta senarra Devonera joan ziren bizitzera 2000. urtean, eta Devon Ivybridgetik gertu dagoen Harford parrokiako idazkari bihurtu zen. Azkenik, atzerrira egindako bidaien artean, Totnesera joan zen 2015ean.

Ailsa Land 2021eko maiatzaren 16an hil zen, 93 urte zituela.

## Erreferentziak