Kronometro

thumb|250px|Kronometro analogiko mekanikoa, kirol probetan denbora-tarteak zehaztasunez neurtzeko erabilia.
**Kronometroa** denbora-tarteak erabateko zehaztasun handiz neurtzeko diseinatuta dagoen erloju edo gailu berezia da. Hitzak grezieratik du jatorria: *chronos* (denbora) eta *metron* (neurria). Berez, termino honek bi esanahi edo erabilera ezberdin ditu. Batetik, hizkera arruntean, gertaera baten iraupena (adibidez, kirol-probetan) neurtzen duten gailuei deitzen zaie kronometro, nahiz eta teknikoki eta formalki "kronografo" deitu beharko litzaiekeen. Bestetik, erlojugintzaren esparru profesionalean, kronometroa muturreko zehaztasuna duen erlojua da, baldintza gogorrenetan ere egonkortasuna mantentzeko gai dena eta sarritan kanpo-erakunde ofizial batek ziurtatua izaten dena.

## Historia eta nabigazioa 
[thumb|250px|[John Harrison arotz eta erlojugile ingelesa, historiako lehen kronometro nautiko zehatzaren asmatzailea.]]
Historian zehar, kronometroaren asmakuntzak iraultza ekarri zuen nabigazioan eta, bereziki, ozeanoetako itsas ibilbideetan. XVIII. mendera arte, itsasgizonek eta esploratzaileek arazo izugarri bat zeukaten: itsaso zabalean zeudenean, ezin zuten euren luzera geografikoa zehatz kalkulatu. Latitudea (Ipar-Hego posizioa) izarren, Izar Polarraren eta Eguzkiaren altueraren bidez erraz kalkula zitekeen; baina luzera (Ekialde-Mendebalde posizioa) jakiteko, tokiko ordu zehatza eta abiapuntuko erreferentziazko ordua (esaterako, Greenwicheko ordua) alderatu behar ziren.

Lurrean erabiltzen ziren erloju zaharrak, penduluetan oinarrituak, erabat desdoitzen ziren itsasontziaren mugimenduen, hezetasunaren eta tenperatura-aldaketen ondorioz. Horrek itsasontzi asko galtzea eta hondoratzea eragiten zuen. Arazo horri irtenbidea emateko, Britainia Handiko parlamentuak "Luzeraren Saria" (*Longitude Act*) sortu zuen 1714an, arazoa konpontzen zuenari dirutza handia eskainiz.

John Harrison arotz eta erlojugile ingelesa izan zen erronka hori ebatzi zuena, hainbat hamarkadatako lan etengabearen ondoren. Harrisonek erloju mekaniko izugarri zehatzak eraiki zituen (H1, H2, H3 izeneko prototipoak, eta azkenik, H4 ospetsua). Gailu horiek tenperatura eta grabitatearen aldaketen aurrean egonkor mantentzen ziren, pendulurik erabili gabe. H4 modeloak, patrikarako erloju handi baten itxurakoak, itsasoan luzera zehaztasunez kalkulatzeko bidea ireki zuen, errore-marjina segundo gutxi batzuetara murriztuz hilabeteetako bidaietan.

## Kronometro motak 
Kronometroak hainbat formatan eta esparrutan garatu dira denboran zehar, bakoitzak funtzio berezi bat duelarik:

### Kronometro nautikoak 
thumb|250px|Kronometro nautiko klasiko bat, zurezko kaxa batean babestua uhinen mugimenduak jasan ditzan.
Itsasontzietan posizioa kalkulatzeko erabiltzen ziren jatorrizko gailuak dira. Hasieran guztiz mekanikoak baziren ere, asmakuntza honek kartografiaren eta munduaren esplorazioaren aro urrekara ahalbidetu zuen. Nabigazioan, gailu hauek kardan (*gimbal*) izeneko esekidura mekanismo baten barruan ipintzen ziren, itsasontzia edozein norabidetan mugituta ere erlojua beti posizio horizontalean mantendu zedin. Gaur egun, GPS (Satelite bidezko nabigazioa) eta kuarzozko osziladoreen teknologiaren ondorioz, kronometro nautiko mekanikoak babes-sistema edo objektu historiko gisa soilik mantentzen dira itsasontzi modernoetan.

### Kronografoak (kirol kronometroak) 
Nahiz eta teknikoki kronografo izena izan, eguneroko bizitzan kronometro deitzen diegu gertaera baten hasiera eta amaiera neurtzen duten gailuei. Funtzio nagusia hutsetik hasita pasatako denbora kontatzea da.
* **Mekanikoak:** Malgukien eta engranajeen bidez funtzionatzen dute. Botoi bat sakatzean mekanismoa martxan jartzen da, eta berriro sakatzean gelditu egiten da. Hirugarren sakatze batek orratzak zerora itzultzen ditu.
* **Digitalak:** Pantaila elektroniko bat dute eta mikrotxip baten bidez funtzionatzen dute. Kuarzozko osziladore bati esker, segundo baten ehunekoak eta milarenetarainoko zehaztasuna eskaintzen dute. Asko erabiltzen dira atletismoan, igeriketan edo 1 Formulako auto-lasterketetan, non ehuneneko batek garaile edo galtzaile bihurtu dezakeen kirolari bat.

### Kronometro ziurtatuak (Eskumuturrekoak) 
Goi-mailako erlojugintzan (bereziki Suitzan), ezin zaio edozein erlojuri "kronometro" deitu. Titulu hori lortzeko, erlojuak froga eta proba oso zorrotzak gainditu behar ditu COSC (Suziar Kronometroen Kontrol Ofiziala) bezalako institutu independente baten eskuetan. Proba horietan, erlojuaren zehaztasuna neurtzen da hamabost egunez, tenperatura eta posizio ezberdinetan.

## Funtzionamendua eta fisikaren oinarriak 
thumb|250px|Britainiar Museoko kronometro nautikoa. Garai bateko inperioek teknologia hau ezinbestekotzat zuten merkataritza maritimorako.
Kronometro mekanikoen zehaztasuna fisikan oinarritzen da, zehazki higidura harmoniko sinplean. Erlojuaren barruan, penduluaren funtzioa egiten duen bolante orekatzaile bat dago, malguki espiral batekin (*hairspring*) konektatuta. Funtsean, bolante honek tortsio-pendulu gisa funtzionatzen du. Haren oszilazio-periodoa (T) bolantearen inertzia-momentuaren (I) eta malgukiaren tortsio-konstantearen (k) arabera zehazten da, ekuazio honen bidez:

T = 2\pi \sqrt{\frac{I}{k}}

Zehaztasuna mantentzeko erronka nagusia zen tenperatura-aldaketek metalen dilatazioa eta malgukiaren elastikotasuna aldatzen zutela (hots, I eta k balioak aldatzen ziren). Hori ekiditeko, erlojugileek metal eta aleazio bimetaliko konplexuak garatu behar izan zituzten barne-piezetarako, hala nola *invar* izeneko aleazioa.

Gaur egungo kronometro digital eta elektronikoek, berriz, efektu piezoelektrikoa erabiltzen dute. Kuarzozko kristal txiki bati korronte elektrikoa aplikatzean, kristala maiztasun guztiz egonkorrean dardarka hasten da (normalean 32.768 Hz-eko maiztasunean). Mikrotxipak bibrazio horiek zenbatzen ditu eta denbora-unitate bihurtzen ditu, zati mekanikoek sekula lortu ezin dezaketen zehaztasun ia absolutua lortuz.

## Zientzia eta laborategiko erabilera 
Kirolaz eta nabigazioaz harago, kronometroek ezinbesteko rola jokatzen dute ikerketa zientifikoan. Erreakzio kimikoen abiadura, uhinen hedapena edo fenomeno kuantikoak aztertzen direnean, denbora oso tarte txikietan neurtu behar izaten da. Laborategi askotan argi-pultsuetan edo atomoen frekuentzian oinarritutako kronometro ultrazehatzak erabiltzen dira gaur egun gailu fisiko gisa, denboraren neurketa absolutua bermatzeko zientzia esperimentalean.

## Ikus, gainera 
* Erloju
* Denbora
* Erloju atomiko
* GPS
* Kuarzo
* John Harrison

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  COSC - Suziar Kronometroen Kontrol Ofiziala
*  Greenwich-eko Itsas Museo Nazionala (John Harrisonen erlojuen bilduma)