Villabona-Amasa

**Villabona-Amasa** edo **Amasa-Villabona** Gipuzkoako ekialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa.  biztanle zituen . urtean eta 17,8 km² ditu.

Herriaren erdigunea Oria ibaiaren eta N-1 errepidearen artean dago, Tolosa eta Andoain artean. Hor Renfeko geltoki bat du, eta hainbat autobus zerbitzu. Donostiatik 20 kilometrora dago.

## Geografia 
Villabona Oria ibaiaren ibarrean dago, hara heltzeko Gazume eta Uzturre mendi multzoa zeharkatu behar da.

### Udalerri mugakideak 
Villabona-Amasak mugakide ditu Andoain, Zizurkil eta Aduna iparraldean; Tolosa eta Ibarra hegoaldean; Irura, Anoeta eta Asteasu mendebaldean; eta Berastegi ekialdean.

## Historia 
Antza denez, Villabonaren sorburua Amasa izan zen. Izan ere, gaur egun bertako auzoa den arren, Villabona baino lehenagokoa da. Villabona sortuta, hasieran, bi herriek komunitate bat osatzen zuten eta **San Martin** parrokia, herri-mendiak, burdinola, errota eta herri-bideak batera erabiltzen zituzten.

Amasa Tolosari 1385ean batu zitzaion. Ez dakigu ziur Villabona harekin baturik zegoen ala ez, baina badakigu Tolosak Villabona ordezkatzen zuela Batzar Nagusietan.
Villabonak XV. mendearen bukaeran lortu zuen hiribildu-titulua. Tolosatik bereizi eta gero, Villabonak eta Amasak batzea erabaki zuten, aspaldian egon bide ziren bezalaxe.

Amasako herrigunea Villabonakoa baino zaharragoa da, eta baliteke aurretik oraindik beste bat Amasakoa baino gorago egon izana. Amasako kontzejua 1385ean agertu zen lehen aldiz, Tolosarekin bat egiteko idatzitako gutunean, hain zuzen ere. Villabona 1398ko Gipuzkoako Batzar Orokorretan azaldu zen estreinakoz herri gisa eta bere sorburua Amasako hainbat biztanleen beheko eremurako jaitsieran izan zen. Bide horrek Gaztela Frantziarekin —Segura, Ordizia, Tolosa eta Hernanitik pasatuz— lotzen zuen eta bertan merkataritzan, eskulangintzan, bidaiarientzako zerbitzuetan eta bestetan aritzen ziren. Bada beste zio bat jende haiek gerora Villabona izango zen gunean ezartzeko, hau da, Done Jakue bidean ari ziren erromesentzat atsedenleku bat sortzea. 1480an, berriz, Villabonak Amasako auzoa izateari utzi zion. Horren ondorioz, jurisdikzio zibil eta kriminaleko auzapeza lortu zuen, Amasak baino askoz ere biztanle gutxiago edukita ere. Egoera hark ika-mika handiak sortu zituen bi herrien artean. Horrela, 1619-20an hiribildu bakarra sortu zuten.

XX. mendearen hasieraren inguruan, Villabonari *Petit Paris* deitzen zitzaion, bertakoen apaintasun-ospea dela eta. Ezaguna da, hala ber, *Berez behar Villabonakoa* atsotitza, sortzezko dohaiak ikasiz edo beste era batera ezin direla eskuratu adierazteko.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,6. Bigarren sektorea %22,2. Hirugarren sektorea %65,7. Eraikuntza %11,5.

## Demografia 
2019an herriak 5.906 biztanle zituen. Horietatik %20,4k 65 urte edo gehiago zituen, eta atzerrian jaiotakoak %11,21 ziren.

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 1.517 boto (7 zinegotzi), EAJk 1.058 boto (5 zinegotzi), PSE-EEk 199 boto (zinegotzi 1), eta Podemos-IU-Equok 149 boto. Beatriz Unzue izendatu zuten alkate.
## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Amasa-Villabonako Maria Luisa Zalakainen testigantza, gerra garaian euskaraz aritzeak zekarren lotsaren ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko. ]]
Villabonako euskara gipuzkeraren aldaeretako bat da, Tolosaldeko euskararen aldaera hain zuzen. Hau, Beterriko hizkerekin batera, Erdiguneko euskalkiaren aldaera da.

2016an herritarren %67,68 euskalduna zen.**,** XVI. eta XVIII. mendeen artean eraikia, Amasan dago. Aretoko oinplanoa du, eta erretaula nagusia J.I. tolosarrak egin zuen. Haren ondoan, **Gurutze Santuaren ermita** dago (XVI. mendea), inguruko lehendabiziko parrokia izan omen zena. Barnean, ingurune horretan oso miretsia den kalbarioa du.

Herriaren erdialdean bada eraikin interesgarririk: gaur egungo **udaletxea**, esaterako, XIX. mendekoa da. Horren aurretik zegoena 1812an erre zuten, Frantsestean, frantses soldaduen kuartela izaki. Hiru solairu ditu, eta aurrealdearen erdi-erdian, hirugarren solairuaren parean, hiribilduaren armarri barrokoa dago.

Parrokia-eliza, **Jesusen Bihotzaren** izenpean, gurutze latindarreko oinplanoa du eta XX. mendean eraiki zen. Lehen, honen lekuan, XX. mendeko ermita bat zegoen, Pietateko Andre Maria izenekoa bera.

Landa-giro nabarmeneko gune honetara iristeko, Villabonako Elizaren ondoan abiatzen den bidea hartu beharko dugu, eta gero, ezkerrera jo. Azken bidegurutze horretan eskuinera joz gero, **Aranzabi jatetxera** (2008an itxia) iritsiko gara, eta handik Loatzo mendira joan gaitezke edo ibilaldi lasaiago bat egin dezakegu inguruetatik.

Aipagarria da, orobat, **Larrea baserria,** *monumentu* izendatua, XVI. mendekoa.

**Zubimusu zubia**k Oria ibaia zeharkatzen du.

Beste eraikin interesgarri batzuk:

* Andretegi baserria
* Etxe-ondo (XVIII. mendea)
* Juanzurienea baserria (XVIII. mendea)
* Sacem lantegia

Fitxategi:Villabona, Amasa, Iglesia de San Martin de Tours 01.jpg|San Martin eliza.
Fitxategi:Larrea baserria Amasa.jpg|Larrea baserria
Fitxategi:Villabona, Amasa, Ermita de Santa Cruz 3.jpg|Gurutze Santuaren ermita
Fitxategi:Villabona - Iglesia del Sagrado Corazón 12.jpg|Jesusen Bihotzaren eliza
Fitxategi:Sacem enpresa (95-076).jpg|Sacem lantengia
Fitxategi:Zubimusu zubia.jpg|Zubimusu zubia

## Billabonatar eta amasar ospetsuak 
* Juan Antonio Ubillos (1707-1789), fraide frantziskotar eta idazlea.
* Pedro Iartza Elizaran, *Villabonako maingua* (1861-1898), errebotean eta joko garbian aritzen zen pilotaria.
* José Joaquín Arin (1875-1936), apaiza.
* Miguel Martinez de Lezea (1893-1984), txistularia.
* Eugenio Zendoia (1894-1975), arkitektoa.
* Jazinto Karraskedo (1895-1988), idazlea.
* Luis Olaso (1900-1981), futbolaria.
* Alfonso Olaso (1905-1937), futbolaria.
* Jose Ignacio Garmendia Mendizabal (1960), futbolaria.
* Mikel Pagadizabal, *Pagadi* deituraz ere ezaguna (1974), aktorea eta umorista.
* Amaia Agirre (1977), bertsolaria.
* Odei Esnaola (1992), erreportaria.
* Xabier Berasaluze *Leturia* (1954), pandero jotzailea Tapia eta Leturia trikiti bikotean.
* Olga Bidaurreta (1968), informatikari, aktore eta modeloa.
* Andoni Imaz (1971), futbolaria.
* Mikel Pagadizabal (1974), aktore eta umorista.
* Beatriz Unzue Esnaola (1974), idazkari, kirolari eta politikaria.
* Lierni Agirrezabala (1982), erreportaria eta aurkezlea.
* Iñigo Sarasola (1987), futbolaria.
* Iraitz Arrospide (1988), atleta.
* Beñat Iguaran (1988), bertsolaria.
* Oihana Iguaran (1991), bertsolaria.
* Irati Santiago (1991), zinema ekoizlea.
* Itziar Gastearena (1993), futbolaria.
* Eider Urkola Ezeiza (1994), ikertzaile eta kazetaria.
* Ane Iriarte (1995), txirrindularia.
* Garazi Urkola (1998), dantzari eta aktorea.
* Nagore Muriel (2000), film-zuzendaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Villabona-Amasako Udalaren webgune ofiziala
* Bertsozale Elkartea
* Herriko albisteak Aiurrin