open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mary Rand

**Mary Denise Rand** (Wells, Somerset, Erresuma Batua, 1940ko otsailaren 10a – 2026ko martxoaren 27a) britainiar atleta izan zen. Luzera-jauziaren proban espezializatu zen. Pistan eta zelaian urrezko domina olinpikoa irabazi zuen lehen emakume britainiarra izan zen. Bera da, oraindik (2023) ere, Joko bakar batean hiru domina irabazi dituen atleta britainiar bakarra. 

Tokioko 1964ko Udako Olinpiar Jokoetako jauzi luzeko proba irabazi ezezik, munduko errekorra ere hautsi zuen. Lau urtez munduko markatzailea (plusmarkista) izan zen, 1964ko urriaren 14tik 1968ko urriaren 14ra.

## Biografia 
Mary Rand Eric eta Hilda Biglam-en alaba izan zen. Wellsen jaio eta hazi zen, Somerseten, Ingalaterran. 16 urte zituela, atletismo-beka bat eskaini zion Millfield Schoolek. Kirol guztietan nabarmendu zen eta All-England Schools titulua irabazi zuen. Aparteko jauzia, jauzi luzea eta oztopoak gainditu zituen. 1956an, eskuadroi olinpikotik gonbidatu zuten Brightoneko entrenamendu-eremu batean. Han, Britainia Handiko kirolari onenak gainditu zituen.

## Kirol ibilbidea 
Tokioko 1964ko Udako Olinpiar Jokoeta Luzera-jauzian urrezko domina irabazi zuen, munduko errekorra izan zen 6,76 metroko jauziarekin, Irena Kirszenstein poloniarraren (6,60 metroko zilarra) eta Tatiana Schelkanova sobietarraren aurretik. Gainera, zilarrezko domina irabazi zuen pentatloi eta brontzezko txapelketan, 4 x 100 metroko erreleboetan, 44.0 segundoko denborarekin, eta helmugara iritsi zen Poloniarraren atzetik (43.6 segundorekin munduko errekorra hautsi zuen) eta Estatu Batuen (zilarra) lortzen, Janet Simpson, Daphne Arden eta Dorothy Hyman taldekide izan zituen.[ezkerrera|thumb|[Mary Rand eta Eek Kamerbeek atletak 1960an|211x211px]]

## Bizitza pertsonala 
1961ean Sid Rand arraunlaria ezagutu zuen. Bilera egin eta hiru egunera, berarekin ezkontzea onartu eta bost aste geroago ezkondu ziren. Alaba bat izan zuten, Alison. Ezkontzak bost urte iraun zuen.

1969ko abenduan, American Bill Toomey bigarren senarrarekin ezkondu zen, 1968ko Udako Joko Olinpikoetako dekatloi txapelduna. Senar-emazte hauek 22 urte iraun zuten eta bi alaba izan zituzten, Samantha eta Sarah. Geroago John Reeserekin ezkondu zen eta harekin bizi izan zen Atascaderon, Kalifornian, Estatu Batuetan. Nazionalitate britainiar/estatubatuar bikoitza du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diadumeniano

**Diadumeniano** (; 208ko irailaren 14a - Zeugma, 218ko ekaina) Erromatar Inperioko enperadorea izan zen 218an.

Makrino enperadorearen eta, zenbait iturriren arabera, Nonia Zeltsa izeneko emakume baten semea izan zen, hau asmatutako izena dela dirudien arren. Makrinok Karakala hiltzeko konplotean parte hartu zuen eta bere burua enperadore izendatu zuen 217ko apirilaren 11n, hilketa gertatu eta hiru egunera. Handik gutxira, bere seme Diadumeniano zesar izendatu zuen.
218ko maiatzaren 16an, Heliogabalok matxinada bat hasi zuen enperadore berriaren aurka. Makrinok Diadumeniano augusto mailara igo eta enperadorekidea egin zuen. 218ko ekainaren 18an Antiokiako guduan garaitua, Makrinok Bosforora ihes egin zuen eta Diadumenianoren zaintza zerbitzari leialei enkargatu zien, Partiar Inperiora Artaban IV.aren gortera eramateko misioarekin. Diadumeniano bidean harrapatu eta ekainaren amaieran exekutatu zuten. Heliogabalok haren burua jaso zuen garaikur gisa.
Inocybe assimilata

***Inocybe assimilata*** edo ***Inocybe umbrina*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da. "Arrisku handikotzat" hartu da.

## Deskribapena 
**Kapela:** Nahikoa txikia, 3 cm-ko diametroa har dezake, hasietan koniko-kanpai itxurakoa eta azkenean zabaldua titi batekin; ertza soberakinekin. Kapelaren azala fibriloso-zetaduna, zainduna, gero marroi-gaztaina koloreko errimosa, hondo argiagoaren gainean ia marroi-gorrixka distiratsu samar kolorekoa eta *Inocybe* generoan ezaugarri diren pitzadura erradialekin.

**Orriak:** Libreak, zabal samar, lehenbizi zuri-krema kolorekoak eta gero arre kolorekoak.

**Hanka:** Luze samarra, zilindrikoa, kapelaren kolore berekoa, goialdean zurixka eta kolore zuriko erraboil nabarmen samar baten bukatua.

**Haragia:** Arre zurbil kolorekoa, usaingabea; lehortu ondoren gomaren usain atseginarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Umbrina* epitetoa latinetik dator, itzala, esan nahi duen "umbra" hitzetik. Bere kolore ilunagatik.

## Jangarritasuna 
Susmagarria. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
Oso toxikoa den *Inocybe asterospora* delakoarekin nahas daiteke, honek gaztaina kolorea du, oina zurixkagoa eta erraboil marjinatua (ertzak ongi markatuak)

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hainbat baso fresko eta hezeetan, lurreko belarretan eta orbeletan, taldeak osatuz, askotan soropildua.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Kuba, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Torres Cruces

**Pedro Torres Cruces** (Humilladero, 1949ko apirilaren 27a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1971tik 1980ra.

## Kirol ibilbidea 
Lorpenik aipagarrienak, Mendiko sailkapenak izan ziren 1973ko Frantziako Tourrean eta 1977ko Espainiako Vueltan, baita etapa garaipen bana bi Itzulietan. Horretaz gain, 1980ko Espainiako Vueltan bigarren amaitu zen sailkapen nagusian.

1980ko denboraldiaren amaieran, talderik gabe geratu zen eta ibilbide profesionalari amaiera eman behar izan zion.
Anaia Dámaso ere, txirrindularia izan zen.

## Palmaresa 
### Amateurretan
**1969**
* 2. Tour de Bigorren
**1970**
* Kataluniako Gerrikoko etapa bat (taldekako erlojupekoa)
* 9. Nafarroako Itzulian

### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko Txapelketan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Pedro Torres Cruces - *MuseodeCiclismo.it*
Alemitu Tariku

**Alemitu Tariku Olana** (Etiopia, 2000ko irailaren 28a) etiopiar atleta da.

## Ibilbidea 
Alemitu Tarikuk 2019ko Munduko Kros Txapelketako nazioarteko lehen esperientzia irabazi zuen Aarhusen (Danimarka). Bertan zilarrezko domina irabazi zuen 20 urtez azpiko (U20) sailkapenean, 20:50 minututan, Kenyan Beatrice Chebeten atzetik, eta urrezko domina irabazi zuen etiopiar taldearekin. Gero, 3.000 metroko lasterketa irabazi zuen Afrikako Junior Txapelketan, Abidjanen (Boli Kosta), 9:33,53 minututan. Abuztuan, 5.000 metroko brontzezko domina irabazi zuen 15:37,15 minututan Rabateko Joko Afrikarretan, Lilian Kasait Rengeruk keniarraren eta Hawi Feysa herrikidearen atzetik.

2023ko martxoan Madrilgo maratoi erdian 2.a izan, Zewditu Aderaw Gelaw (1h07:38) irabazleak baino 11 segundo gehiago egin baitzituen. eta Alemitu Tariku Olana etiopiarrak izan ziren duelu eder bateko protagonistak, 21.097 metroko ibilbidean. Hirugarrena ere etiopearra izan zen, Ayinadis Teshome Birle 1h09:02an.

## Lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aines Bohemiakoa

**Santa Aines** edo **Aines Bohemiakoa** (; Praga, 1211ko urtarrilaren 20a – *ibidem*, 1282ko martxoaren 2a) Bohemiako Erresumako printzesa eta moja klaratarra izan zen. 

## Bizitza 
Otakar I.a Bohemiakoaren alaba zen. Zortzi urte zituela, Henrike VII.a Alemaniakoarekin eman zieten elkarri ezkon-hitza. Garai hartan Henrike Alemaniako errege koroatu berri zuten. Agnesek uko egin zion ezkontzeari, bizitza Jainkoari eskaintzea erabaki zuen eta Gregorio IX.a aita santuari laguntza eskatu zion. 

1232an edo 1233an San Frantzisko ospitalea sortu zuen Pragan. Geroago ospitaleari atxikitako frantziskotar monasterio bat eraiki zuen. 1234an moja klaratar bihurtu zen. Haren eguna martxoaren 2an ospatzen da.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesc Escribano Royo

**Francesc Escribano i Royo**, **Paco Escribano** izenez ere ezaguna (Vilanova i la Geltrú, Garraf, 1958ko apirilaren 9a), kazetari eta unibertsitateko irakasle katalana da. 1958an jaio zen Vilanova i la Geltrun, Garraf eskualdean. Irakaskuntzan interesatua, Ikus-entzunezko Komunikazioko irakasle elkartua izan da Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan.

Televisión Españolan hasi zuen bere karrera profesionala, eta 1984an Kataluniako Telebista-n hasi zen, *30 minutuko* erreportaje-saioko hasierako taldeko kide gisa, 1992ra arte. Une hartatik aurrera, Joan Úbedarekin batera, Kataluniako Telebista Formatu Berrien Sailerako telebista-saio berriak sortzeaz arduratu ziren, eta kolaboratzaile izan ziren Programa hauetan: Ciutadans, El canguro, Las cosas como son, Vida privada eta *Bellvitge* Hospital. Ondoren,  *Veterinaris* (*Albaitariak) eta* *Jutjats* (*Epaitegiak)* bezalako dokumentalak ekoizten zituen etapa zuzendu zuen. 2000n Programetako Zuzendari izendatu zuten, eta 2004tik 2008ra Kataluniako Telebistako zuzendaria izan zen. *Minoria absoluta* (*Gutxiengo absolutua*) irrati-saioko taldekidea ere izan zen, eta izen bereko produkzio-etxea zuzentzen du. 2000an, Joan Úbedarekin batera, Kataluniako Generalitateak emandako Kazetaritza Sari Nazionala jaso zuen.

## Idazlana 
Liburu hauen egilea da:

* 1999: *Descalç sobre la terra vermella. Vida del bisbe Pere Casaldàliga (*Lur gorriaren gaineko oinutsik. *Pedro Casaldàliga gotzainaren bizitza)*
* 2001: *ompte enrere. La història de Salvador Puig Antich (Atzerako kontaketa*. *Salvador Puig Antich-en historia)*
* 2013: *Desenterrant el silenci. Antoni Benaiges. el mestre que va prometre el mar. (Isiltasuna lurpetik ateratzen*. *Antoni Benaiges. itsasoa agindu zuen maisua*). 2022ko *El mestre que va prometre el mar* filma egiteko erabili zen gero.

Pere Casaldàligari buruzko bere liburuak Gaziel saria jaso zuen eta 2013. urtean estreinatutako izen bereko miniseriea ekarri zuen. Salvador Puig Antichi buruzko liburua izan zuen oinarri Manuel Huerga Salvadorren (Puig Antich) filma egiteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *El mestre que va prometre el mar*

## Kanpo estekak 
* Francesc Escribanori elkarrizketa Televisión de Catalunyara  artxibatua .
* Francesc Escribanoren informazioa Kataluniako Generalitatearen webgunean. 2007-10-01ean artxibatua .
Derrynane abadia

**Derrynane abadia** edo **Ahamore abadia** () erortzear dagoen abadia bat da, Derrynanen kokatua, Irlandako Kerry konderrian. Caherdaniel hiritik gertu eta Derrynane etxetik, Daniel O'Connellen etxea izandako Derrynane Housetik hurbil dago. Abadia uhartean dago eta hondartza batetik sartzen da bertara. VI. mendean eraiki zela uste da.

Erortzear dago eta hiru eraikin baino ez daude elkarrekin konektatuta, hirurak aterperik gabe. Eliza nagusian hainbat hilobi daude, besteak beste, Mary O'Connellena (Daniel O'Connellen emaztea) eta Tomás Rua Ó Suilleabhain XVIII. mendeko olerkariarena. Elizako arkuzko hiru leihoak egoera onean daude.

Abadia Daniel O 'Connell-en 20 libera irlandarreko billetean agertzen da.

## Iruditegia 

Abbey Island.jpg|Derrynane abadia
Mary O'Connell's Grave.jpg|Mary O'Connellen hilobia
File:White Tiled Tomb.jpg|Hilobia

## Ikus gainera 
* Derrynane House

## Kanpo estekak
EiTB Musika

**EiTB Musika**, lehen **EITB Irratia** deitua, EITB Mediaren irrati katea da. Euskaraz eta gaztelaniaz emititzen du. 2001eko ekainean sortu zuten.

Bere programazioa helduentzako musika garaikideko irrati-formula batez osatuta dago, baita musika klasikoko programez, Euskadiko musika jaialdien emanaldiez eta EITBko irrati taldearen fonoteketako beste eduki kultural eta musikal batzuez ere.

Hasieran EITB Irratia zuen izena, eta garai hartan hitzaldiak, eztabaidak eta mahai-inguruak ere emititzen zituen.

## Entzuteko 
### FM 
## Kanpo estekak
Bereauko zubia

**Bereauko zubia** Erdi Aroko arku-zubia da, Bidasoa ibaia Lesaka eta Etxalar artean zeharkatzen duena. 2022-2023 bitartean, Nafarroako Gobernuak zaharberritu eta lehengoratu zuen.

## Kokapena 
Bidasoren gainean dago, Bereau izeneko alderdian, Lesakako eta Etxalarko udal dermioen artean, eta Lesakako herrigunetik 2 kilometro ekialdera. Ezkerreko aldea Bidasoko bide berdearekin lotzen da, eta eskuinekoa NA-1210 errepideko 43,700 kilometro-puntuarekin.

## Ezaugarriak 
Kareharri grisez egindako zubi ederra da; 75 metro luzera du, eta soslaia apur bat konkortua. Zirkuluerdi formako lau arkuren bitartez zeharkatzen du Bidasoa; eskuinekoak 15 metroko argia dauka, eta 14 metrokoa beste hirurek. Arkuen gezia 7 metro ingurukoa da uretaraino.

Arku-uztaiak 0,50 metrokoak dira, aski estuak, baina garai bereko beste zubi batzuen antzekoak. Pilareak eta eskuineko ertzeko bularra arrokaren gainean eraikirik daude; ezkerreko ertzeko zubi-bularraren bermea ere arrokaren gainean izan liteke, baina legarrak estalirik dago.

Horiek horrela, oso litekeena da zubi bat eraiki izana XIV. mendearen erdialdean, Bidasoko errege-bideko bi adarrak lotzeko. Ez dakigu noiz jaso zuten, baina 1430eko agiri batean aipatzen da Lesakako herriak haritz eta lizar zura atera behar zuela Bereauko bi zubiak konpontzeko. Harrezkero, konponketa ugari daude dokumentaturik. Aipagarria da 1538koa, Pedro Jorajuria maisu harginak egindakoa; beraz, orduko zubia harrizkoa zen. 

Konbentzioaren Gerrak (1793-1795) kalte handiak eragin zituen komunikabideetan. Lesakan Bereauko zubiaren zati bat suntsitu zuten, frantses tropen aurrerabidea oztopatzeko. XIX. mendeko lehen hamarkadetan, Lesakako herriak eskatu zion Nafarroako Diputazioari zubia harriz konpontzeko. Azkenik, Juan Jose Etxarte Tomasenekobordari esleitu zitzaizkion konponketa lanak.

thumb|280px|Bereauko zubia 2022an, zaharberritze lanak hasi baino lehen.
1906an birmoldatu eta zabaldu egin zuten, eta 1956an hormigoiz handitu eta indartu, Lesakako Laminaciones-eko ibilgailuen trafikoa har zezan. 1977an, zubi berria eraiki zenean, trafikora itxi eta errepide saretik atera zen.

1988an, Agrupación de Transportes del Bidasoa SCL enpresak eraisteko eskaera izapidetu zuen Lesakako Udalean. Nafarroako Gobernuko Bide Zerbitzuak eskaera horren aldeko txostena egin zuen, erranez zubia zerbitzutik kanpo zegoela (orduko ez baitzen errepide-sarekoa) eta, beraz, ez zuela inolako erabilgarritasunik. 

Zorionez, Ekonomia eta Ogasun Saileko Idazkaritza Teknikoak eskaera hori helarazi zion Vianako Printzea Erakundeari. Erakunde horrek eraispenaren aurkako txostena eman zuen 1988ko uztailean, eta adierazi zuen Bidasoa ibaiaren gaineko Erdi Aroko zubi onenetako bat zela, eta zerbitzutik kanpo egoteak ez zuela balio arkitektoniko eta historikoa galtzea ekartzen. Ondare Arkitektonikoaren Atalaren txosten hari esker, kontserbatu ahal izan zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Onintze Villanueva Goikoetxea

**Onintze Villanueva Goikoetxea** (Mexiko, 1955eko abuztuaren 20a) emakume ekintzailea da, Tronperri dantza taldearen bultzailea eta dantza irakaslea urte luzez, baita herriko hainbat ekimenen antolatzailea ere.

## Bizitza 
1970ko abuztuan heldu zen Mexikotik Durangora bere familiarekin eta bertan kokatu zen. Durangoko Fray Juan de Zumarraga Institutuan eta Bilbon egin zituen ikasketak. Eusko Jaurlaritzako funtzionario lanpostua lortu eta zenbait sailetan lan egin zuen jubilatu arte, besteak beste: IVAP, Hezkuntza, Industria eta Etxebizitzan.

### Ekintzaile 
Euskaltzalea eta Euskal Dantzazalea izanik, 1975ean Tronperri Taldearekin hasi zen elkarlanean eta taldean irakasle jardun zuen. 1977an Tronperri taldearen ordezkari gisa Jai Batzordean sartu zen Durangoko Jaiak antolatzeko eta 1988ra arte ekin zion zeregin horri.

1988an Durangoko Udalak erabaki zuen Kultur Kontseilua sortzea eta Kultur taldeek Onintze izendatu zuten presidente (1988-1991). Urte horretan Jai Kontseilua ere sortu zen, eta berak Jai Kontseiluan parte hartu zuen Kultur Kontseiluaren ordezkaria gisa. Era berean parte hartu zuen Kultur eta Jai Kontseiluaren estatutuen sorreran.

Kontseiluko presidentea zen bitartean ondorengoak antolatu zituen:

* Kultur astea.
* 1988an Hiru Durangoko (Mexico, AEB, Bizkaia) ordezkarientzako jaialdia.

* Durangoko taldeen hainbat emanaldi.

* San Agustin Kultur Gunearen erabilerako proiektuan parte hartu zuen.
* Bakearen aldeko Udal Foroa.
* Durangoko eta Durangotik kanpo hainbat kultur ekitaldi.

Jubilatu ostean ere Tronperri Dantza Taldean lanean jarraitu du.

## Aintzatespenak 
* 1989an Durangoko txupinlaria izan zen Jai Kontseiluak proposatuta, Kontseiluetan egindako lanagatik. Garai hartan bera zen Kontseiluetan emakume bakarra.
* 2003an arazo pertsonalengatik, Jai Kontseilua utzi egin zuen. Udalak LAN SARIA eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Carlos Henao Pérez

**Juan Carlos Henao Pérez** (Cali, 1959ko abenduaren 6a - Bogotá, 2024ko urtarrilaren 2a ) kolonbiar abokatua, jurista eta konstituzionalista izan zen. 2021era arte Kolonbiako Externado Unibertsitateko errektorea izan zen, eta Rosarioko Unibertsitateko eta Andeetako Unibertsitateko Jurisprudentzia Fakultateko irakaslea.

2024ko urtarrilaren 2an hil zen Bogotan, jasaten ari zen gaixotasun baten ondorioz  .

## Biografia 
Calin jaio zen. Zuzenbide ikasketak egin zituen Kolonbiako Externado Unibertsitatean, 1981eko promozioan; Graduondoko ikasketak Frantzian egin zituen: Administrazio Zuzenbidean espezializazioa, Frantziako Barne Zuzenbide Publikoan Masterra eta Zuzenbidean Doktorea Panthéon-Assas Paris II Unibertsitatean, bere doktorego tesirako nota gorenarekin amaitu zen ibilbidean.

2009-2010 bitartean Kolonbiako Auzitegi Konstituzionaleko magistratu izan da eta Auzitegi Goren horretako presidente izendatu zuten. Era berean, Nazioko prokuradore nagusiaren bulegoko aholkularia izan da, Estatu Kontseiluan delegatutako lehen prokuradore eta Estatu Kontseiluko Hirugarren Ataleko magistratu laguntzailea. 

Irakasle bisitaria izan da Frantziako hainbat unibertsitatetan eta irakaslea Parisko Institut de Hautes Études de Sciences Politiques-en (Sciences Po) eta Latinoamerikako Goi Ikasketen Institutuan (IHEAL), Paris 3. Kolonbian irakasle izan da Externado Unibertsitatean, Andeetako Unibertsitatean, Pontificia Universidad Javerianan eta Rosarioko Unibertsitatean.  2012an Kolonbiako Externado Unibertsitateko errektore hautatu zuten, Fernando Hinestrosaren ordez. 

## Erreferentziak 
## kanpo estekak 
* Fitxategia Colciencias-en
EITB Media

**EITB Media, S.A.U.** sozietate anonimo publikoa da, Euskal Autonomia Erkidegoko Gobernuaren mendekoa. Euskal Irrati Telebista (EITB) erakunde publikoarekin batera, Eusko Jaurlaritzako komunikazio talde publikoa osatzen du.

EITB Media S.A.U. Euskal Telebista-Televisión Vasca, S.A. sozietate publikoak Eusko Irratia-Radiodifusión Vasca S.A., Gasteiz Irratia-Radio Vitoria, S.A. eta Eitbnet, S.A. sozietate publikoak bereganatu ondoren sortu zuten, 2020ko uztailaren 14ko 92/2020 Dekretuaren bidez emandako desegitearen ondoren. Izapide burokratikoak urte bereko azaroan amaitu ziren, eta enpresa berrien eskriturak Merkataritza Erregistroan egin zituzten 2020ko urtarrilaren 1era arteko atzeraeraginezko ondorioekin. Egoitza Bilboko Basurtuko Kaputxinoen kalean du, EITBrekin batera, eta lantokiak Donostian, non Miramongo zentroa dagoen, Gasteiz Radio Vitoriaren instalazioetan eta korrespontsalietan, Euskal Herriaren barruan, Iruñean eta Baionan; Espainian Madrilen eta Bartzelonan; Europan Parisen, Bruselan, Londresen eta Berlinen, eta presentzia AEBetan, Latinoamerikan, Asian eta Ekialde Ertainean.

EITB Media Irrati eta Telebista Erakunde Autonomikoen Federazioko (FORTA) kide da, eta federazio horren sortzaileetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peribolo

[thumb|Afaiako santutegiaren planoa [Eginan. Bertan perinboloaren harresia ikus daiteke.]]
**Peribolo** (grekeraz περίϐολος / *períbolos*, « itxitura », περί / *perí* eta βάλλω / *bállō*, « jaurti, bota »), antzinako arkitekturan greko eta erromatarrean, horma batek inguratuta zuhaitzekin eta mahastiekin zegoen itxitura zen, bereziki gune sakratu bat inguratzen zuena, hala nola tenplua, santutegia edo aldarea, eta antzinate paganoan lekuko jainko-jainkosei eskainia zegoen. Hedaduraz, arkitektura modernoan eraikin baten eta inguruko hesiaren artean utzitako espazioa adierazten du.

## Funtzioa 
Peribolaren funtzioa espazio sakratua (grekoek *temenos* deitzen dutena) eta profanoa bereiztea zen. Hala ere, eremu hori ez da egitura horietarako beharrezkoa, aurretik eraikitakoek markatzaileak bakarrik baitzituzten (esate baterako *horoi* edo mugarriak) irudizko mugak adierazteko.  Indusketek erakusten dutenez, santutegi batzuek periboloak geroago sartu zituzten  beren historian, eta horrek erlijio-pentsamoldean aldaketa bat esan nahi du.

## Egitura 
Periboloen paretak (*temenos*aren hormak ere deitzen zaie), batzuetan, harrizko zutoinez eta silo porotsuez eutsitako lauzez osatuta zeuden.

Kristauen artean, periboloa arkupe eta gelaxkek, lorategi edo baratze txikiek eta bainuek osatzen zuten, eta peribolo osoa, Teodosio eta Valentinianoren garaian, bertan babesten ziren gaizkileen asilo bortxaezintzat hartzen zuten.

## Adibide famatuak 
* Peribolo pareta eta atea Zeusen santutegian (Altis), Zeusen tenpluaren iparraldean, Olinpian (Grezia);
* Hamabi jainkoen aldarea inguratzen duen periboloa, Atenasko agora zaharraren iparraldeko muturretik gertu; eta
* Atena Pronaia santutegiaren (Marmaria) inguruan, Apoloren santutegiaren (Delfos) hego-ekialdean, euste-hormek eta peribolo-paretek sortutako terraza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baso sakratu
* Sacellum
* Temenos

## Kanpo estekak
Eusko Irratia

thumb|Bilboko EITB egoitza
**Eusko Irratia-Radiodifusión Vasca S.A.**, normalean **Eusko Irratia** deitua, irrati ekoizpeneko eta emisioko enpresa izan zen, Gasteiz Irratia-Radio Vitoria, S.A.rekin batera Euskal Autonomia Erkidegoko irratidifusio publikoko taldea osatzen zuena. Euskal Telebista-Televisión Vasca, S.A.rekin batera, Euskal Irrati Telebista-Radio Televisión Vasca Ente Publikoak eta Eitbnet, S.A.ek osatzen zuten Eusko Legebiltzarraren mendeko eta Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailaren barruan dagoen euskal komunikazio publikoko taldea. 2020ko urtarrilean, Radio Vitoria SArekin eta Eitbnetekin batera, Euskal Telebista-Televisión Vasca SAn desegin eta integratu zen, eta EITB Media SAU izena hartu zuen. Harrezkero, enpresa horrek, Euskal Irrati Telebista-Radio Televisión Vasca erakunde publikoarekin batera, euskal komunikazio-taldea osatzen du.

Eusko Irratiko irratien eragiketa-eremuak Euskal Autonomia Erkidegoa hartzen zuen, baita mugakide diren beste batzuk ere, hala nola Nafarroa Garaia.

1982ko udan sortu zuten, sozietate anonimoaren figura juridikoa erabiliz, 2020ko urtarrilaren 1era arte. Orduan, Eusko Jaurlaritzak uztailaren 14an onartu eta azaroan Merkataritza Erregistroan inskribatu ondoren, EITB Media SAU sozietate berrian sartu zen, taldea osatzen duten gainerako enpresekin batera, EITB Erakunde Publikoa izan ezik. Taldeko lehen enpresa izan zen jarduera egonkorra izaten, telebistako emisio erregularren hasiera 1983ra arte atzeratu baitzen.

## Irrati-kateak 
* Euskadi Irratia
* Radio Euskadi
* Radio Vitoria
* Gaztea
* EITB Musika
*EITB Euskal Kantak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ikerketa institutu

**Ikerketa institutua**, **ikerkuntza institutua**, **ikerlan institutua** edo **ikerketa erakundea** ikerketak egiteko sortutako establezimendua da. Ikerketa institutuak oinarrizko ikerketan espezializatu daitezke edo ikerketa aplikatura bideratu daitezke. Terminoak sarritan natura-zientzien ikerketa inplikatzen badu ere, gizarte zientzietan ere ikerketa institutu asko daude, batez ere ikerketa soziologiko eta historikoetarako.

## Ikerketa institutu ospetsuak 
Erdi Aroko hasieran, hainbat behatoki astronomiko eraiki ziren islamiar munduan. Horietako lehena IX. mendeko Bagdadeko behatokia izan zen al-Ma'mun kalifa abasidarren garaian eraikitakoa, nahiz eta ospetsuenak XIII. mendeko Maragheh behatokia eta XV. mendeko Ulugh Beg Behatokia izan. 

Keralako Astronomia eta Matematika Eskola matematika eta astronomia eskola bat izan zen, Sangamagramako Madhavak Keralan (India) sortu zuena. Eskolak XIV eta XVI. mendeen artean loratu zuen eta badirudi eskolaren jatorrizko aurkikuntzak Narayana Bhattathirirekin (1559-1632) amaitu zirela. Problema astronomikoak ebazten saiatzean, Keralako eskolak bere kabuz hainbat kontzeptu matematiko garrantzitsu aurkitu zituen.

Europako lehen ikerketa institutua Tycho Braheren Uraniborg konplexua izan zen Ven uhartean, izarren neurketa oso zehatzak egiteko sortu zen XVI. mendeko laborategi astronomikoa. Estatu Batuetan ikerketa institutu aipagarri ugari daude, besteak beste, Bell Labs, Xerox parkea, The Scripps Ikerketa Institutua,  Beckman Institutua, RTI Nazioartekoa eta SRI Nazioartekoa. Hughes Aircraft-ek ikerketa-institutuaren egitura erabili zuen bere antolaketa-eredurako. 

Thomas Edison, "The Wizard of Menlo Park" izenekoa,  1800ko hamarkadaren amaieran ekoizpen masiboaren eta eskala handiko talde-lanaren printzipioak asmakuntza-prozesuan aplikatu zituen lehen asmatzaileetako bat izan zen, eta horregatik sarritan industria-ikerkuntzako lehen laborategiaren sorrera egozten zaio. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hou Bo

**Hou Bo** (txineraz: 侯波; Shanxi, 1924ko irailaren 17a &ndash; Pekin, 2017ko azaroaren 26a) txinatar argazkilaria izan zen, Mao Zedongen argazkilari ofiziala, Xu Xiaobing senarrarekin batera (徐肖冰).

## Biografia 
Umezurtz geratu zen oso gazte. Bere aita langilea nagusiak hil zuen, ez ordaintzearren; amak denbora gutxian iraun zion bizirik. Hamalau urte zituela, Hou Txinako Alderdi Komunistan afiliatu zen eta zazpi urtez Yan'anen bizi izan zen, Martxa Luzea amaitu zen tokian. 1942an Xurekin ezkondu zen kobazulo batean, hamar lagun ingururen konpainian. Hou izan zen, bere lehen lan ofizial bezala, Txinako Herri Errepublikaren fundazioaren argazki erreportajea egin zuena 1949ko urriaren 1ean, Pekingo Tian'anmen plazan.

1949 eta 1961 artean Zhongnanhain lan egin zuen alderdiko liderren argazkilari ofizial gisa. Bere argazki lanean Mao Zedong-en irudia goresten eta bere izaeraren gurtza sustatzen saiatu zen. Hala ere, Txinako Iraultza Kulturalean Jiang Qing-ek salatu egin zuen iraultzaren aurkakoa zela leporatuz eta kargu guztietatik baztertu zuten.

1986az geroztik, senarrarekin erakusketak egin zituen herrialde osoan, baita Taiwanen ere. Bere argazki historikoak Japonian, Frantzian, Erresuma Batuan, Alemanian eta Herbehereetan erakusteko gonbidapenak ere jaso zituen.

Xu senarra 2009ko urrian hil zenetik, 93 urte zituela, Pekinen bizi izan zen semearekin eta errainarekin, hil zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Isaura Pereira de Queiróz

**Maria Isaura Pereira de Queiroz** (1918ko abuztuaren 26a - 2018ko abenduaren 29a) brasildar soziologoa izan zen. 

## Biografia 
Gizarte Zientzietan lizentziatu zen São Pauloko Unibertsitatean (1949), Soziologian, Antropologian eta Politikan lizentziaduna São Pauloko Unibertsitatean (1951) eta Soziologian doktoregoa École pratique des hautes études VI. Atalean (1959).

Bere tesiaren izenburua: *La Guerre Sainte au Brésil: le Mouvement Messianique du Contestado*, (euskaraz: "Brasilgo Gerra Santua: Contestadoren Mugimendu Mesianikoa") Roger Bastide-ren zuzendaritzapean, 1960an. Bere tesia São Pauloko Unibertsitateak argitaratu zuen: "Le Messianisme au Brésil et dans au Monde" izenburuarekin, 1963an. Bere lanak mundu osoan erreferentziatuak dira. 

Bere azken postua Centro de Estudos Rurais e Urbanos-eko irakasle izan zen (euskaraz: Hiri eta Landa Ikasketen Zentroa),  eta São Pauloko Unibertsitateko irakasle emeritua izan zen.

Pereira de Queirózek hizkuntza hauek hitz egiten edo ulertzen zituen: gaztelania, frantsesa, ingelesa eta italiera. 2018ko abenduan hil zen 100 urte zituela 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
#  Données personnelles sur Maria Isaura Pereira de Queiroz (buscatextual.cnpq.br)
#  De Pereira de Queiróz Lire en ligne : « Roger Bastide, professor da Universidade de São Paulo », *Estudos Avançados*, vol.8 no.22,  São Paulo Sept./Dec. 1994
#  Lire en ligne : « Un échange dénié, La traduction d’auteurs brésiliens en Argentine », *Actes de la recherche en sciences sociales*, no 145 – 2002/5, p.&nbsp;61 à 70 -  (www.cairn.info)
Tropaeolum majus

***Tropaeolum majus,*** '*kaputxina*,'''* Amerikako landare apaingarria da, hosto erorkorrekoa, eta parke eta lorategietan landatzen da. Iberiar penintsulako kostaldeko eremuetan, basatu egin da.
Kaputxina urteko landarea da, ilerik gabe eta zaporetsua. Lore gorri, laranja edo horiak dituzten aldaera asko daude, kalizak bost sepalo ditu eta korolak bost petalo desberdin. Loreek eta hostoek iturri-belarraren antzeko zapore mina dute.

## Deskribapena 
Landare igokariak dira, urtekoak. Hosto azpi-orbikularrak, 3-10 cm-ko diametrokoak, glabroak, osoak edo uhin formako ertza dutenak; txortenak 15-20 cm luze. Pedunkuluak, 10-20 cm luze; sepaloak, 15-18 mm luze eta 8-9 mm zabal, berdeak –horixkak, espoloia, 25-35 mm luze; petalo osoak edo izurtuak, horixkak gorriak marra eta puntu horixka edo moreekin; goikoak, arekadunak, 30-40 mm luze; behekoak, 15-20 mm luze eta 12 mm. 10 mm-ko luzerako karpeloak, fruituan saihets zimurtsuekin.

## Historia 
*Tropaeolum* hitza grekozko Τ ροποιον-etik dator eta  trofeo txikia esan nahi du, hostoen eta loreen antolaketaren ondorioz. Zona batzuetan, monjeen txanoa deitzen zaio loreen formagatik. Jesuitek landarea Europara sartu zuten XVI. mendean, eta hango hostoak eta loreak nola erabiltzen zituzten erakutsi zuten. Indietako murtxuerzo, Peruko edo jesuiten berroa. Rembert Dodoens botanikoak  bere lorategian landatu zuen 1600ean.

Boliviako goi-lautadetan eta, oro har, Andeetako eremuan, *Tropaeolum tuberosum* espeziea dago. Gaztaina baten tamainako tuberkuluak ditu eta kolore karmesi ederreko loreak, 50 cm baino gutxiagoko altuerakoak. Tuberkulu horiek oso zapore latza dute, eta kaputxinakoaren antzeko zaporea. Herrialde horietan nahiko elikagai kontsumitua da. Tropaeolumari ere **texao** deitzen zaio, eta lorea Arequipa hiriaren ikurra da, Peruko hegoaldean.

Baratzetan  landatzen ohi dira bere usainagatik izurriteak uxatzen dituztelako. Barraskiloak,  beldarrak, inurriak eta saguak uxatzen dituzte eta afido eta aza-tximeletak erakartzen dituzte tranpa gisa jokatuz. 

### Taxonomia 
*Tropaeolum majus* Lineok deskribatu eta Species *Plantarum* 1: 345ean argitaratu zuen. 1753. Lineoren alaba Elisabeth Linnék loreak sortzen duen enomeno optiko botaniko bat deskribatu zuen artikulu zientifiko batean 19. urte zituela: loreak tximistatxoak diruditen distirak egiten ditu, eta horren azalpenari *Elizsabeth Linné Fenomenoa'' esaten zaio harrezkero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ann Packer

**Ann Elizabeth Packer**, ezkontzazkoa **Brightwell**, (Moulsford,Oxfordshire, Erresuma Batua, 1942ko martxoaren 8a) britainiar atleta ohia da. 1964ko Tokioko Udako Olinpiar Jokoetan 800 metroko txapeldun olinpikoa izan zen, eta 400 metroko txapeldunordea. Britaniar Inperioko zaldun-ordena du (MBE).

## Kirol ibilbidea 
Abiadura- eta hesi-probetan espezialista gisa hasi zuen kirol-ibilbidea. 1962an 6.a izan zen bai Belgradeko Europako Atletismo Txapelketako 200 metroko lasterketan bai Perth-en Commonwealth-eko Jokoetako 80 metroko hesietan.

Gero, 1964ko Tokioko Joko Olinpikoetan, urrezko domina irabazteko faboritoetako bat izan zen 400 metrotan, eta 800 metrotan ere parte hartzea erabaki zuen. Distantzia horretan, aurretik lasterketa gutxi batzuetan baino ez zuen parte hartu, eta ez zuen marka nabarmenik. 400 metroan lasterketa handia egin zuen, baina Betty Cuthbert australiarrak irabazi zuen (52,0 egin zuen), eta zilarrezko domina lortu zuen, nahiz eta Europako errekorra 52,2rekin hobetu.

Bigarren postua lortuta, bere energia guztiak 800 metroko proban kontzentratu zituen. Serie eta finalerdietan, Parkerrek 5. postuan amaitu zuen eta 3. postuan urrenez hurren, finalerako kostata sailkatu zen.

800 metroko final olinpikoa urriaren 20an egin zen, eta faborito nagusia Maryvonne Dupureur frantziarra zen. Packerrek nahiko irteera motela izan zuen, eta lehen 400 metroetan seigarren postuan joan zen. Handik aurrera posizioak aurreratzen hasi zen, eta 200 metro falta zirela, hirugarrena zen. Azkenean, azken esprintean garaipena lortu zuen, eta, gainera, munduko errekorra hautsi zuen, 2:01,1eko denboraz. Zilarrezko domina Dupureur frantziarrarentzat (2:01,9) izan zen eta brontzezkoa Marise Chamberlain zelandaberriarrentzat (2:02,8).

Arrakasta olinpikoaren ondoren, 22 urte besterik ez zituen arren, behin betiko erretiratu zen atletismotik. Garai hartako Robbie Brightwell senargaiak ere parte hartu zuen Tokioko Jokoetan, eta zilarrezko domina bat irabazi zuen 4 x 400 metroko errelebo-talde britainiarrarekin. Geroago ezkondu ziren eta hiru seme-alaba izan zituzten. Horietako bi, Ian eta David Brightwell, Manchester Cityko futbolari ospetsuak izan ziren.

## Marka pertsonalak 
* **200 metro** - 23,7 (Varsovia, 1964ko abuztuaren 23a)   
* **400 metro** - 52,2 (Tokio, 1964ko urriaren 17a)   
* **800 metro** - 2:01,1 (Tokio, 1964ko urriaren 20a)   
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aranzadi ikastola

**Aranzadi ikastola** Bergarako (Gipuzkoa) ikastola da, Bergarako guraso batzuek 1971. urtean sortua. Telesforo Aranzadi Kooperatiba Elkartearen jabetzakoa da, eta Ikastolen Elkartekoko kidea. Helburutzat du eskola euskalduna eta berritzailea sortzea, auzolanean berriztua. Izaera publikoa du, eta irabazi asmorik gabeko erakundea da. 2023an, 746 ikasle zituen, 452 familia, eta 69 langile.

## Sorrera 
Aranzadi ikastolak lehen pausoak eman baino lehen, Bergarak izan zuen horren aitzindari bat: Ariznoako Euzko-Ikastola. Maria Oianguren irakasleari eta Bergarako batzokiko zenbait laguni esker sortu zen, Bergaran euskaraz ikasteko lehen aukera emanez. Ariznoako Euzko-Ikastola jaio aurretik, euskara irakasten hasi ziren bergarar batzuk, tartean Josu Oregi eta Txomin Amasorrain. 1933ko urtarrilaren 8an zabaldu zituen ateak Ariznoako Euzko-Ikastolak, San Pedro kalean. Lehen ikasturtean 5 eta 14 urte bitarteko 55 ikasle hartu zituen, eta hurrengo urteetan 62 ikasle izatera iritsi zen. Hiru urte besterik ez zuen iraun, faxistak Bergaran sartu ziren arte eta material guztiak erre. Frankismoan zehar euskarazko klaseak eskaintzen zituzten bi akademia zeuden Bergaran: Koldo Eleizalde akademia (Komenio kalean) eta San Martin de Agirre (Bidekurutzetan). Guraso talde baten ekintzailetatik, aurreko akademia horiek Mizpildin zegoen Santa Infancia ikastetxe elebidunarekin bat egitean sortu zen Aranzadi ikastola 1971ko ekainean Ikastolen Federazioaren aholkuei jarraituz. Dominikoen San José Obrero eskola teknikoaren Seminarioko gelak hartu zituen ondoren, baita beraien laguntzaz Hezkuntza Zuzendaritzako baimenak lortu ere.

## Historia 
Behin betiko ofizializazioa 1975eko uztailaren 10ean lortu zuen ikastolak eta, ordutik, Telesforo Aranzadi antropologo bergararraren izena darama. 1981eko maiatzean Batzar Orokorra egin zen ikastolaren estatutuen aldaketa aztertzeko.  Bozketa bidez erabaki zen ikastolari zegokion figura juridiko egokiena kooperatiba zela, eta egitura horrekin jarraitzen du gaur egun arte. 1991-1992 ikasturtean, baimen ofiziala oraindik jaso gabe, Batxilergoko lehen taldea jarri zen martxan, eta 1993an sare publikoan  ez integratzeko eta itundutako ikastetxe gisa jarraitzeko erabakia hartu zuen ikastolako komunitateak.
* 2007an bigarrena, *Argi daukagu* goiburuarekin.
* 2016an azkena, *Demasa* goiburuarekin.

2021. urtean 50. urteurrena ospatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inocybe vaccina

***Inocybe vaccina*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 cm inguruko diametrokoa, subkonikoa, gero ganbila, azkenean laua, batzuetan ondo definitutako titi batekin, ertza pixka bat barrurantz kurbatua, gortina gabe. Kapelaren azala fibrila finekin, nahiko trinkoa; nahiko ezkatatsurako joerarekin, ale helduetan bakarrik, marroi-laranja kolorekoa, bizia eta uniformea, baina zertxobait argiagoa ertzerantz.

**Orriak:** Normalean lodiak, luzeak, sabeldunak; mehetu-atxikiak oinari, zuritik beix-okrera doan kolorekoak. Ertz mehe koskaduna eta argiagoa.

**Hanka:** 6 cm inguruko garaierakoa, zilindrikoa, oinarri lodixeagoarekin, okre zurbil koloreko gainazala, oso pruinaduna goialdean.

**Haragia:** Oso urria, zurixka kapelan eta okre zurbila oinean. Usain espermatikoa.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Mendian, 1100 metro inguruko garaieran, pagoen eta izeien baso mistoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kinder Happy Hippo

eskuinera|frameless|288x288px
**Kinder Happy Hippo** Ferreroren jabetzako Kinder txokolate eta gozogintza konpainia italiarrak egindako gaileta/gozokia da.

## Konposizioa
Tatiana Tomaxova

**Tatiana Ivanovna Tomaxova** (Perm, Errusiako SESF, 1975eko uztailaren 1a) errusiar atleta da, 1.500 m-ko proban espezialista. 2003an eta 2005ean munduko txapelduna izatea lortu zuen.

## Kirol ibilbidea 
Urrezko bi domina irabazi zituen 1.500 metroko proban, 2003ko Parisko mundialetan —Süreyya Ayhan turkiarraren eta Hayley Tullett britainiarraren aurretik— eta 2005eko Helsinkiko proban, 4:00.35 segundoz, Olga Jegorova errusiarraren eta Bouchra Ghezielle frantsesaren aurretik.

Gainera, 1.500 metroko proban zilarrezko domina lortu zuen 2004ko Atenasko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri de Brouckère

**Henri Ghislain Joseph Marie Hyacynthe de Brouckère** (Brujas, 1801eko urtarrilaren 25a – Brusela, 1891ko urtarrilaren 25a) Belgikako nobleziako kidea eta Alderdi Liberaleko politikaria izan zen.

1830eko Belgikako Iraultzan parte hartu zuen, eta 1831n Leopoldo I.a Belgikakoari herrialdeko koroa eskaini zion ordezkaritzako kide izan zen.

Bruselako Unibertsitate Askeko magistratu eta irakaslea izan zen. 1840tik 1844ra Anberesko probintziako gobernadore kargua bete zuen eta 1844tik 1846ra Liejakoa. 1852tik 1855era gobernu liberal bat zuzendu zuen eta 1863an Auderghemeko lehen alkate izendatu zuten.
Astondoko dunak

**Astondoko dunak** Gorliz (Bizkaia) udalerriko Astondo hondartzan (Gorlizko hondartzaren muturra eta Ermua mendia artean) dagoen eraketa geologikoa dira. Batasuneko garrantzizko leku eta Natura 2000 sarearen lekutzat jotzen dira. Interes geologiko berezia duen leku honek bi erreplika besterik ez ditu Kantauriko kostaldean.

## Jatorria 
Zementatutako dunez edo duna fosilez osatuta daude: ipar haizeak bultzatutako eta Astondoko haitzaren hegalean metatutako harea-sedimentazioaren ondorioz sortutakoak, duela sei mila urte inguru harri bihurtu ziren.

## Garrantzi ekologikoa 
Duna eremu hau gure kostaldeko zabalenetakoa dugu. Bertan EAEko landare baskularren kopururik handiena katalogatu da, 177 guztira, eta horien artean, gure lurraldean ia erabat desagertu diren espezie batzuk nabarmentzen dira. Zoritxarrez, gaur egun, hainbat hesi igaro behar ditu hareak duna hazten laguntzeko: hesi bat, errepide bat... Turismoak, bestetik, presio handia eragiten du inguruan.

## Iruditegia 

Image:
Gorliz duna 7.jpg|Ikuspegi orokorra.
Gorliz_dunak_5.jpg|
Gorliz_dunak_4b.jpg|
Gorliz dunak 3.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Astondotik Armintzara ibilbidea.
* Astondoko dunak Geologia Interesdun Lekuen Inbentarioa Euskal Autonomia Erkidegoan.
Kermango erasoak (2024)

**Kermango erasoak** 2024ko urtarrilaren 3an eman ziren, Irango Kerman hirian, Qasem Soleimani heriotza gogorarazteko zeremonietan. Erasoaren ondorioz, 89 pertsona baino gehiago hil ziren (lehen uneetan 103 hildako aipatu ziren) eta 284 zauritu. Irango hedabideen informazioen arabera, erasoa hilerrian gertatu zen, sarreran jarritako bi bonba-poltsa erabiliz. Poltsa horiek urrutitik leherrarazi egin ziren kontrol-gailu baten bidez. Iranek eraso terroristatzat jo zuen gertakaria.

Qasem Soleimani jenerala 2020ko urtarrilaren 3an hil zuten, Estatu Batuek Iraken egindako drone eraso batean. Soleimani Irango Guardia Iraultzaile Islamiarraren (CGRI) Quds Indarraren komandantea zen.

Lehen unean inork ez zuen erasoaren egiletza bere gain hartu, eta agintariek jakinarazi zuten gertatutakoa ikertzen ari zirela. Ahmad Vahidi Barne ministro eta Irango Guardia Iraultzailearen komandanteak esan zuen herrialdeko telebista kate publikoari leherketei buruzko «informazio garrantzitsua» zeukatela, baina ez zutela plazaratuko egiaztatua izan arte. Erasoa 2023ko Israel-Palestina gerraren testuinguruan kokatu dute ikerlariek.

## Erreibindikazioa 
Urtarrilaren 5ean Estatu Islamikoa talde jihadistak bere gain hartu zuen Iranen urtetan ezagutu den atentatu odoltsuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Svetlana Masterkova

**Svetlana Aleksándrovna Masterkova**, errusieraz **Светла́на Алекса́ндровна Мастерко́ва** (Atxinsk, Sobietar Batasuna, 1968ko urtarrilaren 17a) errusiar atleta da,  distantzia ertaineko probetan aditua. Atlantako 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan 800 eta 1.500 metroko txapeldun olinpikoa izan zen, aurretik  Tatiana Kazankina sobietarrak baino lortu ez zuena.

## Emaitzak 
## Marka onenak 
* **800 metro** -1:55,87 (Mosku (Errusia), 1999ko ekainaren 18)   
* **1.500 metro** - 3:56,77 (Zurich (Suitza), 1996ko abuztuaren 14a)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  World Athletics fitxa
Cerodenero

***Cerodenero*** Izaro Andres kantariaren bosgarren disko luzea da, *Limones de oro* kolaboraziozko bilduma kontutan hartuta.

## Musikariak 
Honako musikari hauek hartu dute parte diskoan:. Musikalki pop, folk eta musika elektronikoa elkartu ditu eta koreografiadun bideoklipak kaleratu zituen diskoaren aurrerapen gisa. Diskoarekin batera 30 minutuko bideoklip luzea ere atera zuen, "bideoklipazo" deitu ziona. Bertan *Cerodenero* diskoko abesti guztiak jarraian ikusten dira ongi landuriko koreografia eta eszenografiarekin.

## Bira 
2024ko urtarrilaren 2an hasi zuen Bilboko Euskalduna jauregian eta urtarrilaren 3 eta 4ean Donostiako Kursaal jauregian. 

## Azala 
Izaroren aurpegiaren erdia ikusten da ile zurizko beroki batek erdi estalita. Barruko diseinuan zuria eta beltza nagusitzen dira, poloetako ekosistema irudikatu nahian.

## Kantuen zerrenda 
# *Zero* - 1:02
# *Iparraldera* - 3:57
# *edzddh* - 3:17
# *Aguacero* - 3:05
# *X eta besteak* - 3:12
# *Campamento base* - 2:28
# *Ixildu mese* - 1:23
# *El mundo no es un buen lugar* - 4:08
# *Limoiondo* - 3:08
# *Udara, udara* - 3:17
# *Las llaves de tu casa* - 2:53
# *Todas las horas que quedan* - 4:01

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Izaroren webgune ofiziala
Felicia Montealegre

**Felicia María Cohn Montealegre** (San José, Costa Rica; 1922ko otsailaren 6a - East Hampton, New York; 1978ko ekainaren 16a), **Felicia Montealegre** edo **Felicia Montealegre** **Bernstein** izenekin deitua ohikoan, Costa Rican jaiotako aktore txiletarra izan zen, AEBetara bizitzera joan zenean, telebistan eta Broadwayn antzezteagatik ezaguna bihurtu zen. Narratzaile eta aktore gisa hainbat ikuskizunetan parte hartu zuen Estatu Batuetako hainbat ekitaldietan, horietako askotan zuzendari zelarik Leonard Bernstein konposagilea, Montealegreren senarra hain zuzen.

Ezizena zuen «la mujer más bella de Chile» (‘Txileko emakumerik ederrena’) 

## Biografia 
Felicia Cohn Montealegre Costa Ricako San José hiriko Amón auzoan jaio zen. Gurasoak Clemencia Montealegre Carazo costarricarra eta Roy Elwood Cohn, American Smelting and Refining Companyaren zuzendaria ziren. Amaren aldetik, Costa Ricako Estatu buru orde Mariano Montealegre Bustamante zuen herenaitona. Aitaren familia judua zen eta Txilen hazi zen zen arren eta hasieran katolikoa izanagatik, judaismora bihurut zen Leonard Bernsteinekin ezkondu zenean. 

Santiagon ikasi zuen, moja frantsesen eskolan. 

21 urterekin New Yorkera joan zen eta han piano ikasketak egin zituen

Claudio Arraurekin eta Leonard Bernstein ezagutu zuen Arrauk 1946an ospatutako festa batean. 

Richard Hart aktorearekin harreman luzea izan zuen eta haren heriotzaren hurrengo urtean, 1951ean, Bernsteinekin ezkondu zen. Hiru seme-alaba izan zituzten: Jamie (1952), Alexander (1955) eta Nina (1962). 

New Yorken The Dakota eraikinean bizi ziren Upper West Sideean.

1970ean senar-emazteek Pantera Beltzenaldeko ekitaldia ospatu zuten.. *The New York Times* egunkariak hasieran babestu egin zituen, baina Tom Wolfen artikulu zirikatzaile baten erruz, zeinetan «Radical Chic» terminoa sortu zuen, kritika txarrak jaso zituen. Artista bikoteak elkartasuna erakutsi zuen, eskubide zibilen eta norbanakoen askatasunen izenean.

1976an Bernsteinek onartu zuen bisexuala zela eta Felicia Montealegre utzi zuen eta Tom Cothran bikotekide berriarengatik. Hurrengo urtean, Felicia Montealegeri biriketako minbizia aurkitu zioteneta Leonar Berstein bere ondoan egon zen heriotza arte. 

## Aktore lana
Errezitaldiak egin zituen *Kaddish sinfonian* eta Debussyren *San Sebastianen martirioa* musika lanean.

Telebistan Henrik Ibsenen *Panpinen etxea* antzezlanean eta Broadwayn *Poor Murderer* lanean, 1976an. 1955an Louis Jourdanean *Tonight in Samarkand* lanean antzeztu zuen, Jacques Devalen zuzendaritzapean, Princetonen.

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak
Xanthoporia radiata

'''*Xanthoporia radiata* '* *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Polyporus radiatus. Xanthochrous radiatus*, *Mensularia radiata*, *Inonotus radiatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, dimidiatua, inbrikatua, goiko aldea erradialki zimurtua, belusatua, arre-burdin kolorekoa, belztua, ertza arre-horixka kolorekoa.

**Poroak:** Txikiak, irregularrak, pruinaren azpian (grisaxka) arre-orein kolore biziarekin.

**Haragia:** Arre-laranja-orein bizi kolorekoa, fibrila finekin, eremu zirkular zentrokideekin.

**Etimologia:** *Inonotus* terminoa grekotik dator, zuntz, haria, esan nahi duen “ino” hitzetik eta belarria esan nahi duen “oûs, ōtós” hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, gogorra eta larrukara da.

### Nahasketa arriskua 
*Pseudoinonotus dryadeus'' delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan. Haltz, urki, hurritz, sahats eta abarretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Europa, Groenlandia, Errusia, Uzbekistan, Tajikistan, Yemen, Kaukasia, Himalaiako eremua, Txina, Hego Korea, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gnorimus nobilis

***Gnorimus nobilis*** Scarabaeidae familiako kakalardoa da. Europan eta Turkian bizi da. Egur ustelaren inguruan aurkitzen da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Azpiespezieak 
Lau azpiespezie existitzen dira:. Sabelaldea kobre kolorekoa edo beltza izan daiteke eta iletsua da.

Beldarra zuria da eta buru marroia du. Aurreko segmentuetan hiru hanka pare ditu.

## Habitata eta elikadura 
Lautadatan edo mendialdetan bizitzeko gaitasuna du, beti ere egur ustel ugari dagen baso hostoerorkorretan. Fruitarbola zaharretan ere aurkitzen da.

## Bizi zikloa 
Intsektu helduak maiatza eta abuztua artean ikusten dira, egun eguzkitsu epeletan bereziki. Loreetako nektarrez elikatzen dira. Emeek zuhaitz zaharren edo hilen enborretan jartzen dituzte arrautzak. 

Beldarrak enbor barruan bizi dira, sahats, makal, pago eta fruitarboletan. Bi urte pasa ondoren 48 mm inguruko luzera hartzen dute eta pupa eratzen dute. Handik kakalardo helduak jaioko dira.

## Iruditegia 

Irudi:Croat fg087.jpg|Intsektu heldua.
Irudi:Gnorimus nobilis macedonicus front.jpg|Kakalardoa lore gainean.
Irudi:Gnorimus nobilis larva Reitter.jpg|Beldarraren marrazkia.
Irudi:Croat fg086.jpg|Arra eta emea kopulatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urtsula Ledóchowska

**Santa Urtsula Ledóchowska** (), jaiotzez **Julia Maria Halka-Ledóchowska z Leduchowa**, (Loosdorf, Austriar Inperioa, 1865eko apirilaren 17a – Erroma, Italia, 1939ko maiatzaren 29a) poloniar moja, misiolari eta irakaslea izan zen, Jesusen Bihotz Agonizanteren Urtsulatarren kongregazioaren sortzailea.

## Bizitza 
Antoni August Ledóchowski (1823-1885) eta Józefina Salis-Zizersen (1831-1909) bederatzi seme-alabetako bat zen. Jaiotzez Julia Maria jarri zioten izena) ere moja egin ziren, eta Włodzimierz neba Jesusen Lagundiako apaiz.

1873an edo 1874an familia Sankt Pölten hirira joan zen bizitzera. Han Julia eskola katoliko batean ikasi zuen. 

1886ko abuztuaren 18an Juliak nobiziotza hasi zuen Santa Urtsularen Ordenan, Krakovian. 1887an abitua jantzi zuen eta Maria Urtsula Jesusena erlijio-izena jarri zioten. 1889ko apirilaren 28an betiko botoak eman zituen. Neska ikasleentzako etxea ireki zuen Krakovian.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak