open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gregg L. Semenza

**Gregg Leonard Semenza** (1956ko uztailaren 12a) estatubatuar irakaslea da pediatrian, onkologia erradioterapikoan, biokimikan, medikuntzan eta onkologian aditua Johns Hopkins Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean. Programa baskularraren zuzendaria da Ingeniaritza Zelularreko Institutuan. Lasker Award for Basic Medical Research saria jaso du 2016an eta 2019an Medikuntzako Nobel Saria.

HIF-1en aurkikuntzagatik da ezaguna, minbizi zelulak oxigeno gutxi duten inguruneetara egokitzea ahalbidetzen baitu. 2019ko Fisiologia edo Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, "Zelulek oxigenoaren eskuragarritasunera nola egokitzen diren deskubritzeagatik".

Beta talasemia ikertu zuen Pennsylvaniako Unibertsitatean doktoretza egiten zuen bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Kaelin Jr.

**William "Bill" Kaelin Jr.** (New York, 1957ko azaroaren 23a) Harvardeko Unibertsitateko medikuntza irakaslea da. 2019an Medikuntzako Nobel Saria eskuratu zuen. Lehenago Lasker Award for Basic Medical Research saria jaso zuen 2016an. Halaber, 2016ko Onkologia Zientziaren Asko Saria eta 2016ko Takamatsu Printzesa AACR Saria irabazi ditu. Bere laborategiak tumoreen proteina supresoreak ikertzen ditu.

## Bizitza profesionala 
2008an, Dana-Farber/Harvard Cancer Centerreko Oinarrizko Zientzien Zuzendari Laguntzaile bihurtu zen. Dana-Farberren egin duen ikerketan mutazioek minbiziaren garapenean tumoreen gene supresoreetan duten papera ulertu du. Bere lan nagusia von Hippel-Lindau erretinoblastomari eta p53 tumoreen gene supresoreei buruzkoa izan da. Bere lana Osasun Institutu Nazionalek, Minbiziaren Amerikako Elkarteak, Doris Duke Caritativa Fundazioak eta beste batzuek finantzatu dute.

Kaelinek matematika eta kimikako lizentziatura lortu zuen Dukeko Unibertsitatean, eta doktoretzarako geratu zen, 1982an graduatuz. Barne-medikuntzan Johns Hopkinsen erresidente izan zen, eta onkologiako beka izan zuen Dana-Farber CANCER Instituten. Unibertsitateko ikasle gisa ikerketa bere indarguneetako bat ez zela erabaki ondoren, DFCIn David Livingstonen laborategian ikertu zuen, non erretinoblastomaren azterketan arrakasta aurkitu zuen. 1992an, bere laborategi propioa ezarri zuen DFCIn, non von Hippel-Lindau bezalako minbizi modu hereditarioak ikertu zituen. Harvardeko Medikuntza Fakultateko irakasle bihurtu zen 2002an.

Eli Lillyren zuzendaritza batzordeko eta Stand Up to Cancer zientzia aholku batzordeko kidea da.

## Bizitza pertsonala 
Carolyn Kaelin bularreko minbiziaren zirujauarekin ezkonduta egon zen 1988tik 2015ean hil zen arte. Bi seme-alaba dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanbilluko mendilerroa

**Kanbilluko mendilerroa** Zuberoan kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Kanbillu mendia da, 660 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Kanbillu mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Kanbillu, 660 m 
# Mandelu, 630 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Suhurtegaraiko mendilerroa

**Suhurtegaraiko mendilerroa** () Zuberoa eta Bearno artean dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Suhurtegarai mendia da, 635 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Suhurtegarai mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Suhurtegarai, 635 m  (Zuberoa)
# Larleta, 321 m  (Zuberoa)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Audrey Dana

**Audrey Dana** (Paris, -) frantziar aktore eta zinema zuzendaria da, telebistan eta zineman aritutakoa.

## Filmografia 
### Aktorea 
* 2007 : *Nos amis les Terriens*
* 2007 : *Roman de gare*
* 2007 : *Chacun son cinéma*
* 2007 : *Ce soir je dors chez toi*
* 2008 : *Second Souffle*
* 2009 : *Ah ! la libido*
* 2009 : *Welcome*
* 2009 : ''La Différence c'est que c'est pas pareil*
* 2009 : *Tellement proches*
* 2010 : *Nous trois*
* 2010 : *600 kilos d'or pur*
* 2010 : *Le Bruit des glaçons*
* 2010 : *Ces Amours-Là*
* 2012 : *Torpedo*
* 2012 : *Le Secret de l'enfant fourmi*
* 2013 : *Les Jeux des nuages et de la pluie*
* 2013 : *Denis*
* 2014 : *La Ritournelle*
* 2014 : *Sous les jupes des filles*
* 2015 : *Boomerang*
* 2015 : *Pension complète*
* 2017 : *Si j'étais un homme*
* 2017 : *Sage Femme*
* 2017 : *Knock*
* 2019 : *Convoi exceptionnel*
* 2019 : *La Vérité si je mens ! Les débuts*

### Zuzendaria 
* 2008 : *5 à 7* (film laburra)
* 2014 : *Sous les jupes des filles*
* 2017 : *Si j'étais un homme''
Agurtzane

**Agurtzane** euskarazko emakumezko pertsona-izena da. Gaztelaniazko *Rosario* izenaren parekidetzat sortu zen Deun ixendegi euzkotarra lanean. 20. eta 21. mendean hedadura lortu duen izena da, eta zabalkunde handiagoa izan du Euskaltzaindiak ontzat hartzen dituen beste bi aldaera hauek baino: **Gurtza** eta **Agurne**.

Izenak jatorria du Ama Birjinaren adbokazio batean, Arrosarioaren Andre Mariaren adbokazioan, zeinak liturgia katolikoan urriaren 7a du jai eguntzat.

## Agurtzane izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q70367255 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arrosario
* Arrosarioaren Andre Maria (adbokazioa)

## Kanpo estekak
Jiayu pasabidea

**Jiayu pasabidea** edo **Jiayuguan** () Txinako Harresi Handiaren mendebaldeko muturrean kokaturik zegoen pasabide bat da, Jiayuguan hiritik 6 kilometro hego-mendebaldera. Harresian mantentzen den mendebaldeko aurreneko gotorlekua da.

Qilianshan eta Heishan arteko bide estua zaintzeko eraiki zen, izan ere mendi altuen arteko sakonunean kokaturik baitago.

## Kondaira 
Kondaira zahar batek dioenez, Jiayuguan pasabideko gotorlekua diseinatzen ari zela, agintean zegoen ofizialak diseinatzaileari erabiliko zuen adreilu kopurua esateko eskatu zion. Honek 99.999 adreilu beharko zituela esan zion. Ofizialak adarra jo nahi ziola uste izan zuen eta diseinatzaileak orduan zifra borobildu zuen 100.000 adreilu artea. Gotorlekua eraikitzen amaitu zutenean adreilu bat sobran gelditu zen.

## Historia 
Ming dinastiaren garaian eraiki zen, 1372 urtearen inguruan, Feng Sheng jeneralaren gidaritzapean. Eraiki zen gotorlekua oso sendoa zen Tamerlan konkistatzaile mongolaren erasoaren beldur baitziren txinatarrak. Gaur egungo itxura hartu zuenerako 168 urte pasa ziren

## Iruditegia 

Fitxategi:Jiayu Guan 2014.01.01 11-03-14.jpg|Mendebaldeko kanpoko harresiko atea eta eraikina.
Fitxategi:Jiayuguan-10 Gisela-Brantl.JPG|Eraikinak harresi gainean.
Fitxategi:Jiauguan Corner Tower.jpg|Erpin batetako dorrea.
Fitxategi:Jiayuguan0735.JPG|Gameluak.
Fitxategi:Muraglia.jpg|Txinako Harresia Jiayuguan inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Mendiague pastorala

thumb|300px|Pastoralaren une bat.
***José Mendiague pastorala*** Jean Bordaxarek idatzitako lana da, 2012ko uztailaren 29an lehen aldiz taularatuta. Arrokiaga herriko lagunek plazaratu zuten. Pastoralak Joxe Mendiaga Larregain (Aldude, Nafarroa Beherea, 1845-Montevideo, Uruguai, 1937) euskal idazlearen bizitza azaltzen du.

## Joxe Mendiagaren biografia 
Joxe Mendiaga Alduden jaio zen. Hazparnen bizi izan zen eta 1863an hamazortzi urterekin Amerikara joan zen; hala ere ez zuen inoiz bere euskaltzaletasuna bazterrean utzi. Argentina, Txile eta Uruguain bizi izan zen. Azken honetan jardun zuen batez ere baina 1875ean Argentinako Entre Ríosko probintziako Puerto Ruizen bizi izan zen. Geroago hogeita lau urtez San José de Mayon ibili zen Montevideora 1900ean itzuli arte. Lanbidez tabako lantegi baten nagusia izan zen. 1881etik Margarita Gandollarekin ezkonduta, lau seme-alabaren gurasoak izan ziren.

Ameriketan ere euskal idazle batzuekin harremanetan egon zen: Jose Maria Iparragirre, Joanes Otsalde edo Pedro Mari Otaño. Montevideon hil zen 1937an.

## Diskoa 
* *Ameriketan euskaldunak, José Mendiague pastorala* izenburupean plazaratu zen 2012an. Baigorri: imako Talde Koordinakuntza elkartea, 2012. Luzapena: 78 minutu.

## Iruditegia 

Image:
Mendiague2.jpg|
Mendiague3.jpg|

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Pastoral
* Jean Bordaxar
* Joxe Mendiaga

## Kanpo estekak 
* Pastoralaren argazkiak.
* José Mendiague pastoralaren bideoak.
33 ezkil

***33 ezkil*** Miren Gorrotxategi idazlearen lehen eleberria da. 2016an argitaratu zen, 2015ean nobela-proiektuak XV. Agustin Zubikarai Saria irabazi ondoren. Baserri giroan kokaturiko misteriozko eleberria da, lurperatutako burezur baten aurkikuntzarekin hasten dena. Eskeletoa desagertzen denean hezurren misterioa bihurtuko da eleberriko ardatza, Araia familiako kideak ardatz hartuz eta euren iraganeko *flashback*-ak tartekatuz. Eleberria zinemara eramana izango da *Hil Kanpaiak* izenburupean.

## Sinopsia 
Ferminek burezur bat aurkituko du Garizmendi baserrian lanean dabilela, Karmen emaztea asaldatuz. Nestor semea jakinaren gainean jartzen dute, eta honek Bertari deitzea erabakitzen du, bere andregai ohiari, arkeologoa denez gero misterioa argitzen laguntzeko. Alabaina, hilotza lurpetik ateratzera doazenean ez da haren arrastorik egongo.

## Pertsonaiak 
* Fermin Araia, Garizmendi baserriko gizona.
* Karmen, Ferminen emaztea, Nestorren eta Aitor zenaren ama.
* Nestor Araia, Fermin eta Karmenen semea, margolaria eta unibertsitateko irakaslea.
* Estanis Araia, Ferminen anaia, Garizmendi-Berri klubeko jabea.
* Aitor Araia, Nestorren anaia bikia, urte batzuk lehenago hilda agertu zena.
* Berta, Nestorren neskalaguna izandakoa, arkeologoa.
* Luis Kortazar, kasua daraman ertzaina.
* Eider Ezpeleta, kasua daraman ertzaina.
* On Jenaro, herriko apaiza.
* Abel, hilerriko ehorzlea.
* John, Bertaren mutilagun amerikarra.
* Irati, Nestorren neskalaguna.

## Filma 
Imanol Rayok zuzendua eta Joanes Urkixoren gidoiarekin, *Hil Kanpaiak*, 2020ko filma, eleberrian oinarrituko da. Aktore nagusiak Itziar Ituño (Karmen), Eneko Sagardoy (Nestor), eta Yon Gonzalez (Luis Kortazar) dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saioa Jaurena

**Saioa Jaurena Atxa** (Elizondo, Nafarroa Garaia, 1989ko apirilaren 21a) nafar errugbilari-ohia da, harroin postuan jokatzen zuena.

## Kirol ibilbidea 
Elizondon jaioa, eskubaloian aritu zen haurtzaroan. 16 urte zituelarik, BRTko mutilekin hasi zen errugbian entrenatzen. Baztanen nesken talderik ez zegoenez, Iruñeko La Unicara joan zen. Lau denboraldi egin zituen bertan, 2006tik 2011ra. Getxon eta Bizkarians-en aritu ondoren, 2014an France Élite 2 liga irabazi zuen Association Sportive Bayonnaiserekin. Zeelanda Berrira joan zen hurrengo denboraldian, eta College Rifles-ekin lehiatu zen Aucklandeko Ligan. Handik bueltan, Getxon jokatu zuen bi urtez, eta Association Sportive Bayonnaise taldeak kontratatu zuen 2017an Top 8 txapelketan aritzeko.

Emakumezkoen Espainiako errugbi selekzioarekin 2013ko apirilaren 27an jokatu zuen lehenbiziko partida ofiziala, Italiaren aurka. 2019an, eta 2020an. 2017ko Munduko Txapelketan ere parte hartu zuen. Gainera, Nafarroako Kirolaren Institutuak 2021eko emakumezko kirolari onenaren sarirako izendatu zuen.

Hamasei urteko ibilbide oparoa osatu ostean, 2021eko amaieran utzi zuen errugbi profesionala. Association Sportive Bayonnaisek taldea Frantziako Lehen Mailatik erretiratu izana eta Espainiako selekzioa Munduko Kopatik kanpo geratzea izan ziren erabakia hartzeko arrazoi nagusiak.

## Palmaresa 
### Association Sportive Bayonnaise 
* France Élite 2
** irabazlea: 2014

### Espainiako selekzioa 
* Emakumezkoen Europako Errugbi Kopa
** irabazlea: 2016, 2019, 2020
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pikabea, G. «Ametsak egia bihurtzen direlarik dena errazagoa da», elkarrizketa *Ttipi-Ttapa* aldizkarian, 2019-09-19, erran.eus
A Scanner Darkly (filma)

***A Scanner Darkly*** (euskaraz: *Behaketa Iluna*), 2006ko zientzia-fikziozko thriller filma da, Richard Linklater estatubatuar zinemagileak zuzendu zuena. Philip K. Dick idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarriturik dago. Keanu Reeves, Robert Downey Jr., Woody Harrelson, Winona Ryder eta Rory Cochrane izan ziren antzezle nagusiak.

Filma aktoreekin filmatu zen eta, ondoren, marrazki bizidunetakoa bihurtu zuten errotoskopioaren bitartez.

## Argumentua 
Kalifornia, AEB, Orange konderrian, AEBek drogen aurkako gerra galdu duten garai batean, polizia ezezagun batek (Keanu Reeves) bere lagunak zelatatzeko agindua jasoko du.

## Aktoreak 
* Keanu Reeves: Bob Arctor/"Fred"
* Robert Downey Jr.: James Barris
* Woody Harrelson: Ernie Luckman
* Winona Ryder: Donna Hawthorne
* Rory Cochrane: Charles Freck
* Chamblee Ferguson: 2. udaltzain medikua
* Angela Rawna: 1, udaltzain medikua
* Mitch Baker: Brown Bear Ostatuko gonbidatua
* Lisa Marie Newmyer: Connie
* Dameon Clarke: Mike
* Hugo Perez: New Path lantaldeko kidea
* Jason Douglas: New-Path baserriko zuzendaria
* Marco Perella: Donald
* Alex Jones: Zezen adardun kale profeta
* Sean Allen: Additional Fred Scramble Suit Ahotsa *(ahotsa)*
* Mark Turner: Hank Scramble Suit Aotsa *(ahotsa)*
* Leif Anders as Freck Suicide Narrator *(ahotsa)*
* Turk Pipkin: Izakia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Dianetika

**Dianetika** (grezieratik: , «bitartez, bidez»; *nous*, «adimena») zientziologiako kideek duten sinesmenetako bat da. Dianetika 1950eko hamarkadaren hasieran sortu zuen L. Ronald Hubbard zientzia fikziozko idazle eta filosofoak; geroztik, hark idatzitako hainbat libururen bidez ezagutarazi da jendartean. Zientzia komunitateak dianetika sasizientziatzat jotzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larry Junstrom

**Lawrence E. Junstrom** (Pittsburgh, Pennsylvania, 1949ko ekainaren 22a - Jacksonville, Florida, 2019ko urriaren 6a) estatubatuar musikari eta baxu-jotzailea izan zen. Lynyrd Skynyrd taldearen sortzaileetako bat izan zen. Taldea utzi zuen 1977an eta gero 38 Special taldearekin elkartu zen 1977 eta 2014 bitartean.
Xiberoko Jauna (pastorala)

thumb|300px|Pastoralaren une bat.
*Xiberoko jauna pastorala* Jean Louis Davantek idatzitako lana da, 2008ko uztailaren 27an Ezpeize-Ündüreinen lehen aldiz taularatuta. Herri ugaritako lagunek plazaratu zuten: Ainharbe, Ezpeize-Ündüreine, Sarrikotapea eta Ürrüstoi-Larrabile herrikideak, alegia.

## Argumentua 
Oier III.a, Zuberoako azken bizkondearen bizia azaltzen du pastoral honek. Makina bat gudutan aritu zen Oier, lehenik Zuberoaren alde, eta gero Nafarroako Erresumaren zerbitzura. Bere lurraldearen autonomia zaindu nahi zuen Akitaniako duke ingelesaren aurka. Nafarroako erregearen zerbitzari gisa, 1312. urtean Etxarri Aranazko herria sortu zutenetako bat izan zen.

## Grabazioa 
* *Xiberoko Jauna pastoralaren kantoreak - 2008 - Ezpeize*, Xiberoko Botza. CD formatuan plazaratu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Pastoral

## Kanpo estekak 
* Pastoralaren bideoa.
* Argazkien bilduma.
* [Joseba Aurkerenaren artikulua *Karmel(https://eu.wikipedia.org/wiki/Karmel)* aldizkarian, 2009an.]
* Xiberoko jauna elkartearen datuak.
Atari (arkitektura)

thumb|Atari.
[thumb| Dos Aguas jauregiko markesaren portalea, [rokoko arkitekturako elementu arkitektonikoa . ]]
**Ataria** edo **portalea** arkitektura apaingarri mota bat da, eraikin dotore edo nabarmenetako fatxada nagusiko atea edo sarrera apaintzeko egindakoa. Atea eta haren apaingarria osatzen duten elementu arkitektonikoek eraikuntzaren estiloa eta ezaugarriak azpimarratzen ditu, moldura edo eskultura elementuen bidez. Erlijio-arkitektura monumentuetan ematen da batez ere.

## Atari klasikoak 
Arte greko-erromatarrean portalea horman itsatsitako zutabeen bidez osatzen da, baita horman gainjarrita edo atea estali gabe alde banatan zertxobait irtenda ageri dira.

* Bizantziar edo erromaniko estiloko portale ederren artean, Veneziako San Marcos eta Angulemako katedrala aipagarriak dira.
* Estilo gotikokoan artean Reimsko katedrala, Estrasburgon, Parisko Notre-Dame katedrala eta, Espainian, Tarragonako, Leongo edo Burgosko katedralak, besteak beste. Oseira eta Ripoll monasterioetako portaleak ere oso aipagarriak eta apainduak dira.
* Ondorengo estiloetako arkitekturan, besteak beste, Erromako San Petri basilikak, Londresko San Paulo katedralak eta Parisko La Madeleine elizak portale nabarmenak dituzte.
* Azpimarratzekoak dira ere Salamancako Eskolak eta Manzanaresko Jasokundearen Andre Mariaren eliza, agian Ciudad Real probintziako arte plateresko estiloko garrantzitsuenak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fatxada
* Txaranbeldu

## Kanpo estekak
Alfred Deakin

**Alfred Deakin** (Fitzroy, Melbourne, 1856ko abuztuaren 3a - South Yarra, Melbourne, 1919ko urriaren 7a) Australiako bigarren lehen ministroa izan zen, hiru alditan (1903 - 1904, 1905 - 1908 eta 1909 - 1910). Haren Alderdi Protekzionistak Alderdi Antisozialistarekin bat egin zuen Commonwealtheko Alderdi Liberala sortzeko. Australiako Federazioaren bultzatzaileetako bat izan zen.
Argaraietako mendilerroa

**Argaraietako mendilerroa** Nafarroa Garaia eta Aragoia artean dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Argaraieta mendia da, 1.264 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Argaraietamendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Argaraieta, 1.264 m  (Nafarroa Garaia eta Aragoia arteko mugan)
# Eralta, 1.256 m  (Aragoi)
# Punta Chanlayo, 1.210 m  (Aragoi)
# Kukula, 1.204 m  (Nafarroa Garaia eta Aragoia arteko mugan)
# Punta Beleis, 1.168 m  (Aragoi)
# Cerro Tambor, 1.124 m  (Aragoi)
# Penya Maxonera, 1.019 m  (Aragoi)
# Puyopinar, 999 m  (Aragoi)
# Cerro Changordo, 992 m  (Aragoi)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Aintzane

**Aintzane** euskarazko emakumezko pertsona-izena da. Aintza neologismoa oinarri hartuta Deun-ixendegi euzkotarra lanean proposatu zen emakume izena, eta hedadura lortu izan du 20. eta 21. mendeetan. Gaztelaniazko eta latinezko *Gloria* izen eta terminoaren parekidea da eta, hortaz, parekidetzat jotzen ditu Euskaltzaindiak **Aintza** eta **Loria**, biak ere emakumezko izen bezala.

## Aintzane izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q66745486 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Erreferentziak 
## Ikus, halaber 
* Aintza

## Kanpo estekak
Bizkonde

thumb|eskuinera|240px|Bizkonde koroa.
**Bizkonde** noblezia titulu europerra zen. Horrekin erregeek pertsona batzuei eskertza adierazten zieten. Hierarkian konde azpitik zegoen eta, Erdi Aroan, haien lurraldetan ordezkoaren papera betetzen zuten. Dena dela, XIX. mendetik, titulu hau ohorezkoa da erabat. Emakumea baldin bada titulua bizkondesa da.

## Trataera eta funtzioak 
Estatuen arabera bizkonde-bizkondesaren trataera desberdina da. Espainian "txit prestu"aren trataera jasotzen dute () eta Espainiako Handiaren titulua baldin badute, "txit goren"arena (). Frantzian, markes baten laugarren semeari ematen zaio bizkonde titulua eta konde baten hirugarrenari.

Bizkonde bat dukearen edo kondearen epailetzaren ofiziala zen herri edo probintzia baten gobernurako edo justizia administratzeko. Baita ere bizkonderri baten jauna izan zitekeen.

## Euskal Herrian 
Gurean garrantzi handia izan zuten Lapurdiko bizkonderriak eta Zuberoako bizkonderriak.

## Ikus, gainera 
* Duke
* Markes
* Konde
* Baroi

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* ["Bizkonde" Euskaltzaindia(https://eu.wikipedia.org/wiki/Euskaltzaindia)ren Orotariko Euskal Hiztegian.]
* : Noblezia tituluak
Tsada

**Tsada** Zipreko mendebaldeko herri txiki bat da. Eparchía Páfou barrutian dago, herrialdearen mendebaldean, Nikosia hiriburutik 90 km mendebaldera eta Pafosetik 8 kilometro iparraldera. Tsada itsas mailatik 619 metrora dago. 1.043 biztanle ditu.

## Klima 
## Kanpo estekak
To Die For

***To Die For*** (euskaraz *Hiltzeko Zerbait*), 1995eko Gus Van Sant estatubatuar zinema zuzendariaren drama-komedia film bat da. Nicole Kidman, Matt Dillon, Joaquin Phoenix, Illeana Douglas, Wayne Knight, Casey Affleck, Kurtwood Smith, Dan Hedaya eta Alison Folland aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Suzanne (Nicole Kidman) telebistako aurkezlea eta izar bilakatzea amets egiten duen emakume gazte eder bat da. Bere handigura hain handia denez, bere helburua lortzeko bidea inork oztopatu ez dezan edozer gauza egiteko prest dago. Horregatik, bere bere ibilbide profesionalerako oztopo handia dela uste duen Larry Maretto (Matt Dillon) senarra akatzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Nicole Kidman: Suzanne Stone-Maretto
* Matt Dillon: Larry Maretto
* Joaquin Phoenix: Jimmy Emmett
* Casey Affleck: Russell Hines
* Illeana Douglas: Janice Maretto
* Alison Folland: Lydia Mertz
* Dan Hedaya: Joe Maretto
* Maria Tucci: Angela Maretto
* Wayne Knight: Ed Grant
* Kurtwood Smith: Earl Stone
* Holland Taylor: Carol Stone
* Susan Traylor: Fay Stone
* Tim Hopper: Mike Warden
* Michael Rispoli: Ben DeLuca
* Buck Henry: H. Finlaysson jauna
* Gerry Quigley: George
* David Cronenberg: Aintzirako gizona
* Joyce Maynard: Abokatua
* Chris Phillips (*krediturik gabe*): Futbolaria
* George Segal (*krediturik gabe*): Hizlaria
* Rain Phoenix (*krediturik gabe*): Danborraria
* Amber-Lee Campbell: Suzanne, 6 urterekin

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ad Deir

**Ad Deir** (*Monasterioa*; arabieraz: الدير) edo **Deir,** Jordaniako nabateoen Petra hiri historikoan dagoen eraikin ezagunenatiko bat da (ezagunena zalantzarik gabe Khazneh da).

## Ezaugarriak 
Eraikin monumental hau harrian induskatuta dago eta harriz osatuta dago ere bai. 45 metro garaiera du eta 50 zabalerakoa. Arkitekturaren ikuspuntutik nabateo klasikoko estilokoa da.

## Historia 
I. mendean eraikitako hilobia da, Obodas I.a erregearen omenez (K.a. 96 - K.a. 85). Errege honek bere herrirako garaipen handiak lortu zituen baina, azkenean, Seleukotarrek hil zuten; hala ere, nabateoek gerra irabazi zuten. Bere herrirako Obodas jainko bat izan zen. Haren gorpua Negeven lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Petra
* Nabateo

## Kanpo loturak 
* Tenplua Youtubeko bideo batean.
Apoxiomeno

[thumb| [Lisiporen Apoxiomeno erromatar kopia marmolean. |451x451px]]
**Apoxiomeno** ( "*garbitzen* ari dena", ἀποξύω / *apoxúô* ) antzinako Greziako eskulturagintzako gai gogokoenetako bat da; atleta gazte bat irudikatzen du, marruska erabiliz hautsa, izerdia eta ukendua garbitzen ari dena.

Antzinatasun klasikoaren Apoxiomeno ospetsuena Sizion-eko Lisiporena da, Alexandro Handiaren gorteko eskultorea bera, K.a. 330. urtean egindako brontzezko eskultura hain zuzen ere. Jatorrizko eskultura galdu da, baina ezaguna da Plinio Zaharrak *Naturalis Historia*-n egindako deskribapenagatik .

Gaur egunera iritsi den adierazpen onena Lisipiok marmolez egindako K.a. 325 urteko Apoxiomenoa dugu. Brontzean egindakoen artean adierazgarriena K.a. IV mendeko Kroaziako Apoxiomenoa da.

## Bibliografia 
* Gardner, P. (1905). *Lisippoko Apoxyomenos* " The Journal of Hellenic Studies " 25, pp. &nbsp; 234-249.
* Brunilde Sismondo Ridgway (2001). *Eskultura helenistikoa*, vol. I: “ca. K. a. 331-200. ", Madison, Wisconsin Press-eko Unibertsitatean ISBN 0-299-11824-), pp. &nbsp; 74-75.
* RRR Smith (trad. Anne eta Marie Duprat). (1996) *The Sculpture hellénistique* ["Eskultura helenistikoa"], Paris, Thames & Hudson, coll. «L’Univers de l’art», (jatorrizko edizioa, 1991). , pp. &nbsp; 51-52.
* Leo Trümpelmann (1982). "Der Kanon des Lysipp", in: *Boreas* 5, or. &nbsp; 70-77.
Didier Queloz

**Didier Patrick Queloz** (1966ko otsailaren 23a) astronomo suitzar bat da, exoplanetetan espezializatua, eta irakasten du Genevako Unibertsitatean eta Cambridgeko Unibertsitatean, non, gainera, bekaduna den Trinity Collegen. Bereziki ezaguna da 1995ean Michel Mayor-ekin batera aurkitu zuelako 51 Pegasi b, lehen exoplaneta aurkitu zena Eguzki sistematik kanpo. 2019ko urriaren 8an Fisikako Nobel saria jaso zuen, Michel Mayor eta Jim Peebles-ekin batera.

## Formazioa 
Didier Queloz-ek Fisikako masterra egin zuen Genevako Unibertsitatean, eta diplomatu zen 1990ean. 1992an astronomian eta astrofisikan graduatu zen. Geroago, Genevako Behatokian osatu zituen doktore ikasketak, eta 1995ean bere tesia idatzi zuen, Korrelazio gurutzatuen bidezko ikerketa, Michel Mayor-en zuzendaritzapean.

## 51 Pegasi b aurkitu zutenekoa 
1995ean, Queloz doktoregaia zen Genevako Unibertsitatean, berak eta Michel Mayorrek, bere doktore zuzendariak, lehen exoplaneta aurkitu zutenean sekuentzia nagusiko izar baten inguruan. Quelozek Haute-Provenceko Behatokian egin zuen 51 Pegasiren analisia, abiadura erradialaren neurketak erabiliz (Doppler espektroskopia) ELODIE espektrografoarekin, eta harritu egin zen aurkitu zuenean planeta bat 4,2 eguneko orbita periodoa zuena. Planetak, 51 Pegasi b, zalantzan jarri zituen ordura arte planeten eraketaz zeuden ikuspuntuak, hura Jupiter bero bat baitzen, alegia, planeta gaseoso erraldoi bat, baina oso hurbila bere izarretik.

## Sariak eta aitorpenak 
Asteroide batek, (177415) Queloz, haren izena darama.

Fisikako Wolf saria 2017an Michel Mayorrekin batera, lehen exoplaneta aurkitzeagatik, zeina eguzki motako izar baten orbitan baitzebilen.

Fisikako Nobel saria Michel Mayorrekin batera, lehen exoplaneta aurkitzeagatik. Hirugarren sariduna Jim Peebles izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS)", Didier Queloz bilaketa. 200 abstract barne, non Queloz egile edo koegile agertzen den, 2017ko otsailaren 23an.
* Didier Queloz facts. Nobel Prize.
Aiuka

**Aiuka** edo, garaiko grafiaz, **Ayuca** edo **Hayuqua**, Sakanan Erdi Aroan egon zen herri bat zen. 1290an Burundako leku gisa agertzen da. 1350ean ere aipatzen da, eta esaten da 14 sutondo zituela. Dokumentu horretan ez da Arbizu aipatzen, baina 1366 eta 1427an egindako zentsoetan bai agertzen da Arbizu eta ez Aiuka, 3 eta 14 sutondorekin. 1468an egindako beste zentsu batean berriro ere agertzen da Aiuka, baina 1498an egindako dokumentu horren berrespenean esaten da ez zela Burundaren parte.

Litekeena da Arbizuren beste izen bat izatea, edo agian Arbizuren antzinako izena. Beste teoria baten arabera Ziorditik gertu egongo litzateke, Altzaniako mendietan barrena. 1468an gailurdirua izeneko zerga bat ordaintzen zuen, gaur egun Burundakoak diren beste herriekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maitane Salinas

**Maitane Salinas Lizoain** (Iruñea, 1994ko maiatzaren 31) nafar errugbilaria da, hirugarren lerroko postuan jokatzen duena.

## Kirol ibilbidea 
Iruñeko La Unica Rugby Taldearen gazte mailetan hasi zen errugbian, eta talde horrekin jokatu zuen Euskal Ligan, 2017an Top 8ko Association Sportive Bayonnaisek fitxatu zuen arte. Bi urte egin zituen Baionako taldean, eta 2019-20 denboraldian La Unicara itzuli zen.

2018ko otsailaren 27an egin zuen debuta emakumezkoen Espainiako errugbi selekzioarekin, Alemaniaren aurkako partidan.

## Erreferentziak
Jesús Bueno

**Jesús Bueno Asín** (Izaba, - Iruñea, 2006ko iraila) nafar ekonomialari eta politikaria izan zen.

Lovainako Unibertsitatean ikasi ondoren, irakaslea izan zen ESTEn eta Laboral Kutxarako lan egin zuen. 1977an ez zuten senatari hautatu baina bai parlamentaria 1979an. Garai hartan Orhi Mendi koalizioak proposatuta Nafarroako Foru Aldundiko Sustapena eta Lurralde Antolamenduko kontseilari izendatua izan zen.

## Erreferentziak
Andre Mariaren sortze garbia

**Andre Mariaren sortze garbia** dotrina dogmatzat du Eliza Katolikoak, 1854. urtean Pio IX.a aita santuak dekretatu zuenetik. Dogmak dio Maria libre izan zela betidanik jatorrizko bekatutik, bere seme Jesukristoren merituagatik.

Dogma hau ez da nahastu behar Jesusen jaiotza birjinalaren doktrinarekin. Jesus gizonezko batek parte hartu gabe ernaldu zela dio Elizak, eta Mariari dagokionez, Sortzez Garbiaren dogmak dio birjina izan zela Jesus ernaldu zenean, erditu zenean, eta baita erditu ondoren ere.

Andre Mariaren adbokazio hau VII. mendean hasi zen ospatzen Bizantzion, baina 1310 arte ez zen festatzat finkatu. Katolizismoan, bere eguna abenduaren 8an ospatzen da, eta jai izan ohi da Hego Euskal Herrian.

Izendegian, zenbait dira emakumezko izenak euskaraz dogma eta adbokazio honi erreferentzia egiten diotenak: *Kontxesi* tradizionalena seguruenik, eta *Sorkunde* hedatuena 20. eta 21. mendeetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koordenatu sistema galaktiko

[thumb|Koordenatu galaktikoen jatorria [Eguzkia da. Longitude galaktikoa (*l*) Eguzkitik erdigune galaktikora Diab norabidearkin neurtzen da. Latitude galaktikoa (*b*) objektuaren angelua neurtzen du plano galaktikoarekiko.]]
**Koordenatu sistema galaktikoa** koordenatu esferikotan dagoen koordenatu sistema da, erdigunean Eguzkia duena, norabide nagusia Esne Bidea galaxiaren balizko erdigunearekin lerrokatua dagoena eta oinarrizko planoa plano galaktikoarekiko paraleloa dena. Eskuin eskuaren araua darabil, hau da, koordenatuak positiboak dira iparralderuntz eta oinarrizko planoan ekialderuntz.

## Longitude galaktikoa 
Longitudeak (*l* ikurra) objektu baten ekialderazko distantzia angeluarra neurtzen du erdigune galaktikoa jatorri hartuta. Lurreko longitudea bezala, gradu sexagesimaletan (°) neurtzen da.

Longitudearen arabera, Esne Bidea lau koadrante galaktikotan banatua dago:
* 1. koadrante galaktikoa&nbsp;– 0° ≤ longitudea (ℓ) ≤ 90°
* 2. koadrante galaktikoa&nbsp;– 90° ≤ ℓ ≤ 180°
* 3. koadrante galaktikoa&nbsp;– 180° ≤ ℓ ≤ 270°
* 4. koadrante galaktikoa&nbsp;– 270° ≤ ℓ ≤ 360° (0°)

## Latitude galaktikoa 
Latitudeak (*b* ikurra) objektu baten angelua neurtzen du ipar edo hegoalderuntz ekuatore galaktikoarekiko (oinarrizko planoarekiko) Lurretik ikusia, positiboa iparralderantz eta negatiboa hegoalderuntz. Adibidez, iparburu galaktikoaren latitudea +90° da. Lurreko latitudea bezala, gradu sexagesimaletan (°) neurtzen da.

## Definizioa 
|}

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Koordenatu polarrak

## Kanpo estekak
Sorkunde

**Sorkunde** euskarazko emakumezko izena da, Andre Mariaren sortze garbiaren dogma eta adbokazioan oinarritua. Aldaera desberdinak ditu izenak, **Kontxesi** tradizionalena, eta baita **Izortza**, **Kontzeziona**, **Orbange** eta **Sorne** (azken hau Deun-ixendegi euzkotarrekoa); baina Sorkunde da hedatuena 20. eta 21. mendeetan.

**Xorkun** forma hipokoristikoa aipatzen da Euskaltzaindiaren izendegian, eta **Sorkun** ere ohikoa da; adibidea dugu Sorkun kantariak darabilena artistikoki.

## Sorkunde izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q70369455 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María de Jesús Patricio Martínez

**María de Jesús Patricio Martínez** (Tuxpan, Jalisco, Mexiko,1963ko abenduak 23), ***Marichuy*** moduan ezaguna, medikuntza tradizionaleko sendagilea eta giza eskubideen aldeko borrokalari mexikarra da, nahua komunitateko kidea. 2018an Indigenen Kongresu Nazionalak (*CNI, Congreso Nacional Indígena*) Mexikoko presidentetzarako hauteskundeetarako hautagai eta Gobernurako Kontzeju Indigenako bozeramaile (*CIG, Concejo Indígena de Gobierno*) izendatu zuen.

## Erreferentziak
Wilson Whineray

Sir **Wilson James Whineray** KNZM, OBE (Auckland, 1935eko uztailaren 10a - Auckland, 2012ko urriaren 22a) zeelandaberritar errugbilaria izan zen, harroin postuan aritzen zena. 1957-1965 bitartean, 77 partida jokatu zituen Zeelanda Berriko errugbi selekzioarekin, 32 test-partida barne, eta bi ez beste guztietan taldeko kapitaina izan zen. 2007an, World Rugbyren Hall of Fame-n sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Intsumisio

[thumb|eskuinera|Estatubatuar batzuk, [Vietnamgo Gerraren aurkako intsumisoen aldeko protestan.]]
**Intsumisioa** lege jakin bat betetzeari uko egitea da, eta, zentzu hertsian, nahitaezko soldadutzari uko egitea. Derrigorrezko zerbitzu militarrean parte hartzeari uko egiten diona intsumiso gisa definitu izan da, nahiz eta beste intsumisio modu batzuk ere badauden, hala nola, intsumisio fiskala, ezarritako osasun arauak betetzeko erresistentzia, eta abar.

Intsumisioa desobedientzia zibilaren modu bat da, eta horren arrazoiak askotarikoak dira: filosofikoak, politikoak, bakezaleak, antimilitaristak, erlijiosoak, naturistak edo etikoak.

Intsumisio militarrak soldadutza derrigorrezkoa den herrialdeetan kartzela zigorrak dakartza. Herrialde horietako batzuetan ordezko gizarte-zerbitzu bat dago: hala ere, intsumiso askok batzuetan hor parte hartzeari uko egiten diote. Hego Euskal Herrian eta Espainian, mugimendua oihartzun handia izan zuen: milaka gaztek ezetz esan zioten soldaduska egiteari, horietako askok intsumisioaren bidea hartuz. Ehunka gazte kartzelan sartu zituzten, eta hainbat euskal erakunde publikok mugimenduari euren sostengua aurkeztu zioten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Desobedientzia zibil
* Ekintza zuzena
* Indarkeria-ez aktiboa
* Intsumisioa
* Intsumisio mugimendua Euskal Herrian
* Kontzientzia-eragozpen

## Kanpo estekak
Murder by Phone

***Murder by Phone*** (euskaraz *Hilketa Telefono Bidez*), 1982ko Michael Anderson britainiar-kanadar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikziozko thriller film bat da. Richard Chamberlain, John Houseman, Sara Botsford, Robin Gammell eta Barry Morse aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Serieko hiltzaile batek hilketak telefono deien bidez burutzen ditu.

## Aktoreak 
* Richard Chamberlain: Nat Bridger
* John Houseman: Stanley Markowitz
* Sara Botsford: Ridley Taylor
* Robin Gammell: Noah Clayton
* Gary Reineke: Meara tenientea
* Barry Morse: Fred Waites
* Alan Scarfe: John Websole
* James B. Douglas: Jack Gilsdorf
* Ken Pogue: Fil Thorner
* Neil Munro: Winters
* Tom Butler: Tamblyn detektibea
* Colin Fox: Leon Alderman doktorea
* Jefferson Mappin: Alex
* Luba Goy: Beth Freemantle
* Lenore Zann: Connie Lawson
* George R. Robertson: George Lord
* Angus MacInnes: Colin Bartell
* Neil Affleck: Telefono trazatzailea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ángel García de Dios

**Angel García de Dios** (Carballeira, ) nafar langile eta politikaria da.

1979an Herri Batasunak proposatuta Nafarroako Foru Aldundiko Osasunako kontseilari izendatua izan zen. 1982an dimititu zuen.

## Erreferentziak
UAGN

**UAGN** edo **Unión de Agricultores y Ganaderos de Navarra** () 1970eko hamarkadan sortu eta legeztatu zen nekazaritza sindikatua eta nekazaritza erakunde profesionala da. Bere burua nafar sindikatu independentetzat du.

Iruñeko epaitegi batek eta Guardia Zibilak 2011. eta 2013. urteen arteko UAGNko prestakuntza ikastaroak ikertu zituzten baina azken finean epaitegiak auzia artxibatu egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo lotura 
*  Webgune ofiziala

## Kanpo estekak
Gorosti. Cuadernos de Ciencias Naturales de Navarra

***Gorosti. Cuadernos de Ciencias Naturales de Navarra*** Gorosti Natur Zientzi Elkartearen aldizkaria da, 1984tik aurrera argitaratzen dena. Zoologia, ornitologia, botanika eta mikologia lantzen ditu.

## Kanpo estekak
Berliner Zeitung

***Berliner Zeitung*** (**BLZ**, *"Berlindar Egunkaria"*) Alemaniako egunkaria da. Egoitza Berlinen du. 1945ean sortu zen, Ekialdeko Alemanian. Behin harresia eta Alemaniako Errepublika Demokratikoa erorita, egunkaria kaleratzen jarraitu da. Argitaratzailea Berliner Verlag da eta egoitza *Haus des Berliner Verlagesen* eraikinan dago. Ideologikoki zentro-ezkerrean kokatzen da.
 
## Historia 
*Berliner Zeitung* lehenengo aldiz 1945eko maiatzaren 21ean plazaratu zen, Sobietarrek okupatutako Berlin aldean. Lehen erredakzio burua Alexander Kirsanow izan zen, koronel sobietarra. Baina hilabete gutxi batzuk izan ziren, berehala Rudolf Herrnstadt alemanaren eskuetan gelditu baitzen. 1949an Alemaniako Errepublika Demokratikoa aldarrikatu zen eta orduan egunkaria Alemaniako Alderdi Sozialista Batuaren eskuetara pasa zen.

1989an, Berlingo harresiaren erorketarekin, Gruner + Jahrrek eta Robert Maxwell argitaletxeak *Berliner Zeitung* eta *Berliner Kurier* erosi zituen. Azkenean, Gruner + Jahr jabe bakarra gisa gelditu zen eta 1997an egunkaria erabat berritu zuten. Helburu aitortua Alemaniako *Washington Post* antzekoa izatea zen. Gaur egun Alemaniako bi aldeetako kazetariak biltzen ditu eta egunkaria berritzailea izaten saiatzen ari da. Izan duen arrakastaren ondorioz, egun, estatu mailan nabarmentasuna izatea lortu duen Ekialdeko Alemaniako egunkari bakarra da. 2003an *Berliner Zeitung* Berlingo harpidetza gehien zuen egunkaria izan zen; asteroko edizioaren 207.800 ale saltzen ziren, 468.000 irakuleekin.

## Zuzendariak 
thumb|300px|*Berliner Zeitung* egunkariak Ekialdeko Berlinen garrantzi handia izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Yang pasabidea

**Yang pasabidea** edo **Yangguan** (; ) Txinako Harresi Handiaren mendebaldeko muturrean kokaturik zegoen pasabide bat zen, Dunhuang hiritik 43 kilometro hego-mendebaldera. Nanhu izeneko herrixkan dago.

## Etimologia 
*Yumenguan* eta *Yangguan* ateak ziren eremu honetako pasabide bakarrak. *Guan* izena "pasabide" edo "ate" bezala itzultzen den arren, "aduana" esan nahi zuen. *Yangguan* pasabidearen esanahia "hegoaldeko aduana" da, izan ere *Yang* hitzak eguzkitsua (edo hegoaldea) esan nahi du, eta hegoalderen dagoen atea da bera.

Beste atea *Yumenguan* da. *Yu* (jade) eta *men* (atea) direnez, *Yumenguan* "Jade atearen aduana" izango zen. Jade karabana guziak bertatik pasatzen zirelako ezarri zioten izen hori.

## Historia 
Erdialdeko Asia eta Han inperioa basamortuan barna ibilbide estu batek lotzen zituen, Hexi korridorea izena zuenak.

Jatorrizko ate biak Han Wudi enperadoreak eraiki zituen K.a. 121 urtean. Ate bien artean 68 kilometroko distantzia dago eta antzina Txinako Harresi Handiak lotzen zituen biak. 900. urtearen inguruan bertan behera gelditu zen Yangguan Atea eta ordutik basamortuko haizearen eta harearen higadura jasan du, hala atean nola harresiak.

## Egitura 
Gaur egun Dundun mendi gaineko dorrearen hondarrak baino ez dira gelditzen. 5 metrotako altuera dauka eta 8 metrotako zabalera. Atea bera desgerturik dago eta eremu guztian beste egiturarik ez dago. Dorre honetatik iparralderantz etorbide bat abiatzen da eta 796 metrotara Yangguan museoa aurkitzen da.

## Kultura 
Txinatik ateratzen ziren bidaiarientzak azkenengo atea zen eta olerki tradizional ugaritan agertzen da Yangguanen erreferentzia.

Dorretik 1.371 metro hegoaldera Curio Sand harana aurkitzen da. Kondairak dioenaren arabera bertan printzesaren dotea zekarren karabana bat dago lurperaturik eta altxor bilatzaile ugari joan izan dira bertara.

## Iruditegia 

Irudi:Yang Guan Dunhuang Jiuquan Gansu China 敦煌 阳关遗址 - panoramio (12).jpg
Irudi:Yang Guan Dunhuang Jiuquan Gansu China 敦煌 阳关遗址 - panoramio (15).jpg
Irudi:Yang Guan Dunhuang Jiuquan Gansu China 敦煌 阳关遗址 - panoramio (8).jpg|Museoa.
Irudi:Yang Guan Dunhuang Jiuquan Gansu China 敦煌 阳关遗址 - panoramio (3).jpg|Etorbidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brentanoren Eskola

thumb|Franz Brentano.
**Brentanoko Eskola** bezala izendatzen da Franz Brentanoren inguruan ikasi zuten psikologo eta filosofo taldea. Guztiek Bretanoren eragina ezagutu zuten. Ez zen tradizionalki "eskola" bezala ezagutu den taldea izan baina Brentanok bizitzan zehar nahiko lotura izan zuen guztiekin. Dena dela, hauetako pentsalari batzuk ondoren maisuaren pentsamendutik dezente urrundu ziren; izan ere, haiei esker Brentanoren ideiak zabalkunde handia ezagutu zuten.

## Partaide ezagunak 
* Carl Stumpf (Wurzburgo, 1866 - 1870)
* Edmund Husserl (Viena, 1884 - 1886 )
* Alexius Meinong (Viena, 1875 - 1878)
* Christian von Ehrenfels
* Kazimierz Twardowski (Viena, 1885 - 1889)
* Anton Marty (Wurzburgo, 1866 - 1870)
* Alois Höfler
* Benno Kerry
* Tomáš Masaryk
* Sigmund Freud
* Rudolf Steiner
* Franz Kafka

## Partaide horiengandik jaiotako eskolak 
Brentanoren ikasleek, aldi berean, beste eskolak eta mugimenduak sortu zituzten:
* Stumpf Aron Gurwitschi irakatsi zion eta Berlingo Psikologia Esperimental Eskolaren burua izan zen; eskola horretan hauek ziren partaide nagusiak: Max Wertheimer, Kurt Koffka, Wolfgang Köhler.
* Edmund Husserl fenomenologiaren eskola sortu zuen. Fenomenologiak beste eskoletan izan zuen eragina:
** Municheko fenomenologia: Johannes Daubert eta Adolf Reinach izan ziren partaide nagusiak.
** Esistentziaren fenomenologia, Jean-Paul Sartre, Maurice Merleau-Ponty eta Martin Heidegger pentsalarien lanetan jarraipena izan zuen.
* Alexius Meinong Grazeko Eskolaren burua izan zen (Objektuen teoria. Beste pentsalari artean hauengan eragin handia izan zuen: Stephan Witasek, Alois Höfler, Vittorio Benussi eta Bertrand Russell.
* Christian von Ehrenfels-ek *gestalt* hitza zabaldu zuen.
* Twardowski Tadeusz Kotarbińskiren irakaslea izan zen eta «poloniar logika»ren aita bihurtu zen, Lviv-Varsoviako Eskola barruan non Jan Lukasiewicz, Stanisław Leśniewski, Kazimierz Ajdukiewicz eta Alfred Tarskiren mailako intelektualak zeuden.
* Marty eta Karl Bühler bere jarraitzailea lengoaiaren teoria garatu zuten. Teoria horrek Adolf Reinachen lanetan eragin handia izan zuen.
* Sigmund Freudek psikoanalisia sortu zuen.

## Bibliografia 
* *The School of Franz Brentano* (ed. L. Albertazzi, M. Libardi & R. Poli), Kluwer, Dordrecht 1996. 
* *The Cambridge Companion to Brentano* (ed. D. Jacquette), Cambridge University Press 2004. 
* Rollinger, Robin D., ''Husserl's Position in the School of Brentano* Kluwer, Dordrecht 1999. 
* Rollinger, Robin D., *Austrian Phenomenology: Brentano, Meinong, Husserl, and Others on Mind and Object* Ontos-Verlag, Frankfurt am Main 2008. .
* Barry Smith *Austrian Philosophy: The Legacy of Franz Brentano* Open Court Publishing Company Chicago and LaSalle, Illinois 1994
* Ion Tanasescu & Victor Popescu (coord.), Gabriel Cercel & Cristian Ciocan(eds.) *The School of Brentano and Husserlian Phenomenology'' Studia Phaenomenologica vol. III, nr. 1-2 (2003), ISSN 1582-5647, , 312 or.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Franz Brentano

## Kanpo loturak
Kendra Cocksedge

**Kendra Margaret Cocksedge** (New Plymouth, Taranaki, 1988ko uztailaren 1a) Zeelanda Berriko cricket eta errugbi jokalaria da, errugbian uztartze-erdilari postuan jokatzen duena. Zeelanda Berriko errugbi selekzioan (*Black Ferns*) eta Canterbury taldean aritzen da. Talde nazionalarekin hiru aldiz irabazi du Emakumezkoen Munduko Errugbi Kopa (2010, 2017, 2021), eta behin zazpiko errugbikoa (2013). 2015ean, World Rugbyren urteko emakumezko jokalari onena izendatu zuten, eta Zeelanda Berriko urteko errugbilaririk hoberena saritzen duen Kelvin Tremain Memorial Trophy jaso zuen 2018an.

## Palmaresa 
### Zeelanda Berriko selekzioa 
* Munduko Errugbi Kopa
** irabazlea: 2010, 2017, 2021

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Kendra Cocksedge*, allblacks.com
Ibon Martín

**Ibon Martín Álvarez** (Donostia, Gipuzkoa, 1976) kazetaria eta idazlea da. Gaztelaniaz aritzen da.

Euskal Herriko Unibertsitatean Komunikazioan eta Kazetaritzan lizentziaduna da. *El valle sin nombre*, *Isiltasunaren itsasargia* (jatorrizkoa: *El faro del silencio*) eta *La fábrica de las sombras* nobelengatik ezaguna da. Narratiba lantzeaz gain, hainbat bidaia-liburu eta bide-liburu argitaratu ditu.

## Liburuak 
### Narratiba 
* *El valle sin nombre* (2013)
* *El faro del silencio* (2014). Aiora Jakak euskaratua: *Isiltasunaren itsasargia*
* *La fábrica de las sombras* (2015)
* *El último akelarre* (2016)
* *La jaula de sal* (2017)
* *La danza de los tulipanes* * (2019).  Aiora Jakak euskaratua: *Tulipen dantza*
* *La hora de las gaviotas* (2021). Aiora Jakak euskaratua: *Kaioen ordua*
* *El ladrón de rostros* (2022). Aiora Jakak euskaratua: *Aurpegien Lapurra*
* *Alma negra* (2025)

### Umeentzako liburuak 
* *Onin eta altxorraren uhartea* (2018)
* *Onin eta basoko misterioa* (2019)
* *Onin eta Afrikarako bidaia* (2020)
* *Onin eta denboraren makina* (2021)
* *Onin mitologiaren lurraldean* (2021)
* *Onin eta animen gaua* (2022)

## Kanpo estekak
Bordele-Montaigne Unibertsitatea

**Bordele-Montaigne Unibertsitatea** edo **Michel de Montaigne Unibertsitatea** edo **Bordele 3** (), Akitania Berriko eskualdeko unibertsitate nagusietako bat da. Bordeleko Akademian (hezkuntza-barrutian) dago Bordeleko unibertsitatea eta Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitatearekin batera.

Lehenago "Université Michel-de-Montaigne - Bordeaux-III" izena izan zuen 1990etik 2014ra. Eta 2014an errefusatu zuen Bordeleko beste unibertsitateekin fusioan parte hartzea.

Frantziako unibertsitatea da Pessac-en (Gironda), Talence Pessac Gradignan-eko unibertsitate eremuan. 17.000 ikasle baino gehiago daude matrikulatuta. Irakaskuntza eta ikerketaren bere arlo nagusiak hauek dira: hauek lantzen ditu : Arteak, Letrak, Historia, Artearen historia, geografia, antolaketa, urbanismoa, komunikazioa eta kazetaritza.

Etxepare Euskal Institutuarekin lankidetzan Jean Haritschelhar Katedra kudeatzen du.

## Lehendakarien historia 
* Hélène Velasco-Graciet 2016-
* Jean-Paul Jourdan 2012- 2016
* Patrice Brun, berriz 2012-2012
* Jean-Paul Jourdan , 2012-2012
* Patrice Brun , 2009-2012
* Singaravelou , 2004-2009
* Frédéric Dutheil, 1999tik 2004ra
* Anne-Marie Cocula, 1994tik 1999ra
* Régis Ritz, 1989tik 1994ra
* Jacques Monférier, 1983tik 1989ra
* Joseph Pérez, 1978tik 1983ra
* Robert Escarpit, 1975tik 1978ra
* Yves Lefèvre, 1971tik 1975era

Fitxategi:Université Michel de Montaigne Bordeaux III - Bâtiment d'accueil et arrêt de tram - 02-2012.JPG| Harrera-eraikina.
Fitxategi:Université Michel de Montaigne Bordeaux III - Bâtiments A à G - 02-2012.gif| Eraikinak A-tik G-ra
Fitxategi:Université Michel de Montaigne Bordeaux III - Bâtiment I et J.JPG| Eraikinak I eta J.
Fitxategi:Université Michel de Montaigne Bordeaux III - Bâtiment Administration et L.JPG| L eraikina eta administrazio eraikina aparkalekutik ikusita.

## Bibliografia 
* François Cadilhon, Bernard Lachaise, Jean-Michel Lebigre, Histoire d'une université bordelaise : Michel-de-Montaigne, faculté des arts, 1441-1999], Talence, Presses universitaires de Bordeaux, ISBN: 2-86781-241-0.
* Bernard Lachaise, L'Université de Bordeaux au XXe siècle ,
* AERES-S1-Bordeaux3, rapport d'évaluation, AERES. Agence d'évaluation de la recherche et de l'enseignement supérieur, 2010.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bordeleko Unibertsitatea (Bordeleko beste unibertsitate bat da)
* Michel de Montaigne (unibertsitateari izena ematen diona)
* Anuntxi Arana
* Aurelia Arkotxa
* François Bayrou
* Bernard Blancan
* José Bové
* Jon Casenave
*Antton Elosegi Aldasoro
* Ixabel Etxeberria Muxika
* Jean Haritxelhar
* Hector Iglesias
* Itziar Madina
* Argia Olçomendy
* Jean-Baptiste Orpustan
* Joseph Pérez
* Jasone Salaberria
* Simplice Sarandji
*Txillardegi

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Françoise Dorléac

**Françoise Dorléac** (Paris, 1942ko martxoaren 21a - Villeneuve-Loubet, 1967ko ekainaren 26a) frantziar aktorea izan zen. Maurice Dorléac eta René Simonot antzezleen alaba eta Catherine Deneuven ahizpa izan zen. *Les Demoiselles de Rochefort* filmetan bere ahizparekin antzeztu zuen. Nizatik hurbil bide-istripuan hil zen.

## Filmografia 
* 1960 : *Les Loups dans la bergerie*
* 1960 : *Ce soir ou jamais*
* 1960 : *Les portes claquent*
* 1961 : ''La Fille aux yeux d'or*
* 1961 : *Tout l'or du monde*
* 1962 : *Arsène Lupin contre Arsène Lupin*
* 1962 : *La Gamberge*
* 1964 : *L'Homme de Rio*
* 1964 : *La Peau douce*
* 1964 : *La Chasse à l'homme*
* 1964 : *La Ronde*
* 1965 : *Cul-de-sac*
* 1965 : *Genghis Khan*
* 1965 : *Passeport pour l'oubli*
* 1967 : *Les Demoiselles de Rochefort*
* 1967 : *Billion Dollar Brain''
Abiy Ahmed

Bestalde, barrualdeari begira egindako erreformak ere kontuan hartu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Etiopiako lehen ministroaren orri ofiziala
Guillermo Roa

**Guillermo Roa Zubia** (Donostia, 1968) kimikako doktorea zientziaren eta teknologiaren dibulgatzailea da. Euskadi Irratian 1995etik ematen duten *Norteko Ferrokarrilla* irratsaioaren ahotsa eta arduradun nagusia da 2005etik. Euskal Telebistako *Teknopolis* saioan marrazkiak. 3D animazioak eta erreportajeak egiten ditu. Elhuyar Fundazioak sustatzen ditu programa horiek.

Kimika ikasi ondoren 1999an doktorego-tesia egin zuen zetena eta isozianatoen egituraz eta erreaktibotasunaz Jesus Maria Ugalde eta Fernando Cossio-ren zuzendaritzapean.Ondoren Elhuyar aldizkarian dibulgazio-artikuluak idazten aritu zen lau urtez. 200 baino gehiago dira Inguma datu basean dauden bere artikuluak. Geroago Elhuyarren eta EITBren eskutik *Norteko Ferrokarrilla* irratsaioan eta *Teknopolis* telebista-saioan aritu zen, Oier Araolaza utzi zuenean **Roa** Nagore Rementeriarekin hasi zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Norteko burdinbidea
* Norteko Ferrokarrilla
* Teknopolis

## Kanpo loturak 
* Norteko Ferrokarrilla irratsaioaren atal guztiak.
* Norteko Ferrokarrilla. Nor gara.
Alonso Idiakez

**Alonso Idiakez** bi hauetako bat izan daiteke:
* Alfontso Idiakez Jurramendi (1497-1547), Karlos V.aren idazkaria.
* Alonso Idiakez Butroe eta Muxika (1565-1618), aurrekoaren biloba, Nafarroako erregeordea.