Puentedey

**Puentedey** Espainiako herri bat da, Burgos probintziakoa, Gaztela eta Leongo autonomia-erkidegoan. Baldeporreseko Merindadeko udalerriko herri-auzo bat da. Merindadeen eskualdean dago.

## Etimologia 
Puentedey izenak «Jainkoaren zubia» esan nahi du latinez.

## Geografia 
ezkerrera|thumb|Mea ur-jauzia, Quintanilla Valdebodresera bidean.
Puentedey Nela ibaiaren erdiko ibilguan dago. Ibaiaren zati itxienak atzean uzten ditu ibilguak, eta mantsoago jariatzen hasten da behe-arroan. Hala, ibaia Puentedeyra iristen da Escornadero arroilatik eta Cinto ibarretik, eta, zubi naturala zeharkatu ondoren, La Vega eta Recoul izeneko lautada alubialetik igarotzen da. Lautada horren ezaugarriak meandroak eta aldizkako uholdeak dira. Antzina, ibaiak meandro bat egiten zuen gaur egungo zubi naturalaren inguruan. Denborarekin eta izaera karstikoa zuela eta, urak zulatu eta disolbatu zuen, eta, ondorioz, egungo arkua sortzen da. Kontuan izan behar da eskualde geologiko osoan karst ugari dagoela, besteak beste, Ojo Guareña eta Pozalagua haitzuloa.

Herria eta bere zubia zubi berberak zeharkatzen duen haran batean daude, bi mendigune nagusiz inguratuta. Puentedeytik iparraldera, Dullako kanalak altxatzen dira. Eremu hori geomorfologikoki kanal eta haran ugarik osatzen dute, eta, higadura-ekintzaren ondorioz, paisaia-azterketa nabarmena egin da Ojo Guareñako natur monumentuaren esparruan. Sektore honetan Puentedey bera Ladrero peñak mugatzen du, Dullako ubideen hasierak eta mahai edo harriaren eta geomorfologiako ezpondaren adibideak. Era berean, ipar-mendebalderantz, lurra altueran hazten da, aipatutako haitzak (Paño) mugatutako aldapa batean. Puentedey-ren hegoaldean Puentedey kokatzen duen mendi gorria dago, hegoalderantz, eta Dullako eremu geologikoa Valdebezanako haranean dauden gune ez hain atsegin eta altuenetatik bereizten du.

Geografia fisiko horrek guztiak, jakina, giza geografia baldintzatu du, erliebeagatik ez ezik, klimagatik eta eskualdean bizitako gorabehera historiko ugariengatik ere. Hala, bada, Puentedeyko ager eta, oro har, inguruko herrietakoa erliebe malkartsuak baldintzatu ditu lehenik, eta, beraz, zaila izan da tamaina handiko finkak sortzea, lurralde-zabalera handiagoko hurbileko herrietan sortu ahal izan zirenak. Horrek, minifundio nagusiarekin batera, biziraupen-nekazaritza eta landa-kultura ia desagertzear egotea ekarri zuen mendeetan zehar. Aldiz, saltusa (landu ezin ziren espazioak) landu edo sartu ezin zena izan zen: oro har, gune malkartsuenak, goratuak edo arroka biluzikoak. . mendearen erdialdean landa-bizimodu tradizionala desagertzeak, Puentedey-ren berezko kulturaren elementu etnografiko ugari desagertzeaz gain —neurri handi batean antzeko beste herri batzuekin partekatuak—, ager aldi baterako saltus bihurtzea ekarri zuen, hau da, garai batean landu eta ustiatu ziren baina gaur egun bertan behera utzita dauden espazioak. Hala, . mendeko azken hamarkadetan Puentedey asko aldatu zen bere fisionomian. Lursail txiki-fundistek osatzen dute paisaia. Bizirauteko nekazaritzarako erabiltzen ziren, eta harri lehorreko hormek bereizten edo mugatzen zituzten. Horrez gain, "istingak" izeneko baso txikiak ere badaude (horietan, kanikulu-eguzkiaren azienda zegoen). Gaur egun, Puentedey inguruko soroak beren Komunitate Klimaxolaz osatutako fronda trinko batek estaltzen ditu, eta klima atlantiko gehiago duten beste zona batek. Gaur egun, ondorio gisa, nekazaritza eta abeltzaintza ia erabat desagertu dira jarduera ekonomiko gisa, eta zerbitzuen sektorea eta industria txiki bat dira Puentedeyko iturri ekonomiko nagusiak.

Lurra ez da bertako ustiapen ekonomiko tradizionalak bakarrik antropizatzen. Puentedeyk, herri landatarra den aldetik, herrigunea du, lehenengo zubi naturala duena. Horrela, herriaren lehen gune historikoa zubiaren gainean dago, San Pelaio eliza eta Brizuelatarren dorretxea eraikin zaharrenak balira bezala. Espazio zaharrena kokaleku esekitzat har daiteke, giza geografian kontuan hartzen den banaketaren arabera. Haren hiri-trazadurak ez du irizpide arrazionalistari jarraitzen, hala nola dama-saltzailea, baizik eta irregularra, gune erradiozentriko batera eramaten duten kale eta kalez osatua: eliza eta Brizuelatarren dorretxea.  Jatorrizko gune horretatik, La Torre izenaz ezaguna eta arkitektura menditar nabarmena zuena, La Bárcena, La Revilla, El Barrio eta, berrikiago, . mendearen bigarren erdiko eraikinak, El Aguau eta Camino de Rojo auzoetan egin ziren zabalguneak. 

Puentedeyko landetxe tradizionalaren eredua bat dator aipatutako arkitektura menditarrarekin. Etxe bereiziaren ereduaren aurrean, non elementuak (etxebizitza, biltegia eta lan-eremua) bereizita dauden, mendi-etxe mota blokea da, hau da, aipatutako elementu guztiak eraikin beraren azpian daude. Hala, Puentedeyko etxe tradizionalaren eredu tipiko batek atari edo patio bat du, eta bertara sartzeko bi baoko egurrezko atetzar bat erabiltzen da, orga eta tamaina handiko beste tresna batzuk sartzeko. Mendi-etxearen fatxadako beste elementu bereizgarri bat, beti hegoaldera irekia, balkoi jarraitua da, nekazaritzako produktuak lehortzeko erabiltzen dena. Etxea zenbait solairutan banatzen da, eta solairu horiek eginkizun desberdinak dituzte. Beheko solairuak ukuilua okupatzen du, oro har, animalientzat eta bestelako languneentzat. Goiko solairuak edo solairuek bizilagunentzako etxebizitza hartzen dute. Azkenik, nekazaritzako produktuak gordetzeko azken solairu edo ganbara bat dago. Teilatuaren hegalaren azpian, fatxadaren goialdean, eztia lortzeko, dutxak jartzea ohikoa zen. Puentedeyko landa-etxeen berezko elementu bat aroa da, etxeen inguruko lan-eremua, eta batzuetan altueran eraikia, trillatzeko eta berotzeko behar den airea bermatzeko. Harri lehorra eta hargintza Puentedeyko arkitektura tradizionalaren elementu bereizgarriak dira, bai etxebizitzak eraikitzeko, bai hormak eta larrainak eraikitzeko.

Primo de Riveraren diktaduran zehar Puentedey-n zehar herria bi zatitan banatu zuen trenbide bat jarri zen. Garai hartako trenbide-araudiak tuneletatik hurbil tren-geltokirik eraikitzea baimentzen ez zuenez (trenak zubi naturalaren muinoa tunel batetik zeharkatzen du), geltokia Brizuelan bertan eraikitzea erabaki zen. Gaur egun, 1985ean itxi zen trenbide hori ta bide berde bat dago orain bere lekuan.

## Historia 
Puentedey inguru geografikoak aztarnategi arkeologiko garrantzitsuak ditu, Eduardo Peralta Labrador historialari eta arkeologoak 2000. urtean aztertuak. Azkoiengo lanen arabera, Santelices eta Pedrosa de Valdeporres herrietako Dullako eta La Maza muinoko ubideen eremua destakamendu erromatar garrantzitsuen tokia izan zen. Horren arrazoia izan zen kantabriarrek eremu horretan erromatarren aurka emandako erresistentzia, Kantabriako gerren esparruan. Azterketa arkeologikoen arabera, erromatarren konkistaren aurkako erresistentzia izan zuen azkenetako bat izan zen eremu hori; izan ere, Azkoienaren hitzetan, Dullako kanalak "benetako masada hispanotzat" har daitezke.

Inperio erromatarraren erorketak, Hispaniarentzat, bere egidaren peko lurralde guztientzat bezala, Goi Erdi Arora bide eman zuen zatiketa politiko eta lurraldekoa ekarri zuen. Hispaniaren kasuan, bisigodopeko kontrolak inbasio islamiarrari bide eman zion. Gaur egungo Merindadeetako lurraldeak ez ziren inoiz modu eraginkorrean menderatu Mahometarren kontrolak; hala ere, eskualde hori jendez hustu zen, eta foramontanoek musulmanak konkistatu eta gutxira estali zuten. Foramontanoak isurialde geografikotik haratagoko jendea ziren ("peñas al mar"), eta eremu hori eta beste lurralde batzuk finkatu eta lantzen hasi ziren. Merindadeen kasuan, foramontanoak, idatzien arabera, barduluak izan ziren (gaur egungo Gipuzkoako biztanleak), eta, beraz, Lehen Gaztelari Bardulia deitu zioten hasiera batean. Gaztela izena musulmanengandik hartua izan zen, eta "Al-Qila" (gaztelua) deitzen hasi ziren eremu horretara, gotorleku asko eraiki baitzituzten haiek ez sartzeko. Hala ere, presentzia islamiarraren lehen mendeetan zehar, 838. urtean "Sotoscoba" ren lurraldea suntsitu zuten (egungo Sotoscupeko Merindadea, baina zentzu zabalean, Puentedey inguruko eremu geografiko osoa bezala ulertuta).

1351n *Canpoko* Meryndat de Aguylar zen, Gaztelako Koroaren administrazio-dibisio bat, Erdi Aroan indarrean zegoena. Deskribapen hori Valladolideko Gorteek idatzitako Gaztelako Behetrien Becerro liburuan ageri da, 1351n. Orduan, kapareen estamentuak Pedro I erregeari eskatu zion solariegak desager zitezen, konbertsio bidez.

Gaztela Zaharreko Laredoko alderdiko Puente Deiko Batzordearen tokia. Antonio María de Porres jaunak alkateorde arrunta izendatu zuen.

Hala deskribatzen da Puentedey Hiztegiaren XIII. liburukian - Espainiaren historia eta Ultramarren ondasunak - Pascual Madozek . mendearen erdialdean sustatutako lana -:

Erregimen Zaharretik erortzean, herria Puentedeyko Junta izeneko udalerriaren parte izatera pasa da, Gaztela Zaharreko Villarcayo alderdian, hiriburua izanik.

1900eko erroldaren eta aurrekoaren artean, udal hau desagertzean, Valdeporresko merindadean sartu zen herria.

Toki entitate txiki honi dagozkion 2007ko toki hauteskundeetan, Víctor Díez Rozas (Gaztelako Merindades ekimena) buru duen hautagaitza bakarra aurkeztu da.

2011n, Víctor Díez Rozas alkate kargua utzi zuen, eta bi hautagai aurkeztu ziren: Alderdi Popularra eta Gaztelako Merindades ekimena, aurreko alkatearen alaba zen Ana Isabel Díez, Puentedeyko lehen emakume alkatesa hautatua. 2019an, José Antonio López Díez (Ekimena: Merindades) alkate izendatu zuten. 2023ko Espainiako udal-hauteskundeetan, Miguel Ángel Alonso hautatu dute alkate, Vía Burgalesa - Ekimen Merindades de Castilla koaliziotik.

## Demografia 
; Populazioaren bilakaera

## Leku interesgarriak 
Puentedey baserria izena ematen dion zubi naturalean altxatzen da, eta trazatu erromanikoko eliza du punturik altuenean. Fernandez de Brizuelatarren jauregia (XVI. mendea), Francisco de Brizuelak (Gaztelako Pedro Fernández de Velasco "el Viejo" kondestablearen kontularia) eraikiarazi zuena, zubi naturalaren gainean dagoen multzoaren parte da. Arkitektura menditar tipikoa duten eraikuntzek osatzen dute gunea, eta herriari ospea ematen dion irudia sortzen dute.

Nelak zulatutako zubi naturala da bere irudirik ezagunena. Arku naturalak mundu osoan berdinak diren arren, ez dago hiri-nukleo batek koroatutako beste inolako elementurik; ezaugarri hori bakarra da munduan:

La Mea ur-jauzia, Quintanilla-Valdebodreserako bidean ur-jauzi bat da. Puentedeytik gertu bisita daiteke. Euri asko egiten duenean edo izotza urtzen denean baino ez du ura.

## Ondare arkitektonikoa eta industriala 
thumb|Puentedeyko San Pelaio eliza

* San Pelaio eliza. Gaztela-Zaharreko Merindadeetako artzapezgoko Pedrosa parrokiaren menpekoa, Burgosko elizbarrutia herriaren goialdean dago, zubi naturalaren gainean. Estilo oso nahasiak, egitura gotikoa eta aztarna erromanikoak dituztenak, eta ondorengo eranskinak. Nabe bat eta alboko kaperak. Abside angeluzuzena. Portada erromaniko aldatua da, eta bertan San Jorgeren irudi primitibo bat ikusten da herensugearen aurka borrokan. Arkupe itxia. Dorrea. Errenazimentuko erretaula nagusia.

thumb|Brizuelatarren etxea eta jauregia

* Brizuelatarren jauregi-etxea. Fernandez de Brizuelatarrek eraikitako zubi naturalean dago. Geroago Porres eta Velasco izan ziren eta . mendeko bi dorre karratu zituzten.
* Santanderretik Mediterraneora burdinbidea. Santander Mediterraneoak Puentedey zeharkatzen du ipar-mendebalderantz, hego-ekialderantz. Ondare historiko industrialeko elementuak ditu, hala nola zubiak eta tunelak. Gaur egun, 1985ean itxi zuten linea ta bide berde bihurtu da burdinbide hau.

## Ondare etnolinguistikoa 
Ekainaren 26an ospatzen da *San Pelaio* eguna, martiria. Abuztuko azken asteburuan ere *Cucaña* jaia ospatzen da.

XX. mendearen bigarren erdira arte, Puentedey-n hitz egin zen, Kantabriarekin muga egiten duten Burgosko beste eskualde batzuetan bezala, Kantabriako dialektoaren antzeko hizkuntza-aldaera bat. Gaur egun hizketa hori desagertzear dagoen arren, haren hondakinak Puentedeyko toponimian daude, Barcena, El Marucu, El Aguau, El Cantu eta beste toponimoekin.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Marta González Bueno y Javier Santos del Campo (2001). Fiestas y costumbres de la provincia de Burgos. Publicaciones de Excma. Diputación de Burgos. . 
* Matías Álvarez Merino, Virgilo Vivar y Manuel Ayala (1957). Libro de la provincia. Publicaciones de la Mutualidad Provincial Agraria. 
* Fray Valentín de la Cruz, O.C.D. (1979). Burgos, Guía completa de las tierras del Cid. Publicaciones de Excma. Diputación de Burgos. . 
* Miguel Ángel Alonso Saiz (2005). Puentedey. Historia de los días de antaño. Burgos: Sociedad Deportiva Puentedey. No consta ISBN. 

## Kanpo estekak