open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kode hiztunak

thumb|290px|MacArthur jenerala zenbait kode hiztunekin.
**Kode hiztun** edo ***Code talkers*** izenekoak Bigarren Mundu Gerran komunikazio sekretuak egiteko hizkuntza nahiko ezezagunak erabiltzen zituzten unitate berezietako kideak ziren. Terminoa batez ere Ameriketako Estatu Batuetak hizkuntza amerindiarak kodeak transmititzeko erabiltzen zuten soldaduei buruz hitz egiteko erabiltzen da.

## Hizkuntza amerindiarrak 
Lehen *code talker*rak txeroki eta choctaw indiarrak izan ziren, Lehen Mundu Gerran.

Bigarren Mundu Gerran Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzan 400-500 amerindiar natibo inguru zeuden mezu taktiko sekretuak transmititzeko lanetan. Euren mezuak telefono militar edo irrati bidez transmititzen zituzten, euren hizkuntza natiboa erabiliz edo hizkuntza natibo horretan ezarritako kodeketa eginez. Euren zerbitzuari esker Bigarren Mundu Gerrako fronte ezberdinetan zifratze zerbitzuak azkartu eta hobetu ziren.

Euren kopuru handia zela eta, navajo hizkuntza hitz egiten zuten marine elebidunei buruz hitz egiteko bereziki erabiltzen den izen bat da. Ozeano Barean egin ziren ekintza ezberdinetan parte hartu zuten. Lakota, meskwaki eta komantxe soldaduak ere aritu ziren beraien hizkuntzetan mezuak trukatzen.

## Europako hizkuntzak: euskara eta galesa 
XX. mendean zabaldu izan zen ustea, euskararen ezagutza txikia zela eta, Ipar Amerikako euskal diasporako hainbat kidek ere parte hartu zuten *kode hiztun* gisa. XXI. mendean, ordea, kode transmisio ofizialik euskaraz egin zelako istorioak mito direla uste da, agian indar armatu amerikarrek beraiek zabaldutakoa diasporako euskaldunen artean sinpatia lortzeko.

Bigarren Mundu Gerran indar britainiarrek galesa erabili izan zuten, baina ez neurri handi batean. 1942an, RAFeko komunikazio sekretuetarako galeserako plan bat garatu zuen, baina ez zen gauzatu. Galesa erabili izan zen Jugoslaviako Gerran segurtasun handiegia behar ez zuten mezuetarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Golden Voyage of Sinbad

***The Golden Voyage of Sinbad*** (euskaraz *Sinbaden Urrezko Bidaia*), 1973ko Gordon Hessler britainiar zinema zuzendariaren abentura eta fantasiazko film bat da. *Mila gau eta bat gehiago* arabiar ipuin saileko Sinbad itsasgizonaren kontakizunetan oinarritua dago. John Phillip Law, Tom Baker, Takis Emmanuel, Caroline Munro, Douglas Wilmer eta Martin Shaw aktoreek antzeztu zuten.

Stop motion efektu bereziak Ray Harryhausenek landu zituen.

*The 7th Voyage of Sinbad* (1958, *Sinbaden 7. Bidaia*) aurrekaria eta *Sinbad and the Eye of the Tiger* (1977, *Sinbad eta Tigrearen Begia*) jarraipena dauzka.

## Argumentua 
Sinbad (John Phillip Law), Bagdadeko printzea eta kondairazko itsasgizonak, mapa bitxi bat topatu eta Margiana (Caroline Munro) emakume esklabo ederra eta Marabiako Bisir Handiarekin (Douglas Wilmer) batera Lemuria uharte misteriotsura iristeko itsasoratuko dira. Koura (Tom Baker) printzea eta azti iluna denak Marabiaz jabetu nahi du, horretarako gaizkiaren espirituak bere onurarako manipulatuko ditu. Espiritu hauek Sinbad eta bere bidaikideei beren bilaketa oztopatzen saiatuko dira baina Sinbadek aurre egin eta Lemuriarako bidaia berrekingo dute, orduan Kourak Sinbaden itsasontziaren brankako irudia madarikatu eta bizia emango dio bidaiariekin borrokatu dadin, baina berriz ere bidaikideek oztopo berria gaindituko dute.
Azkenean, Sinbad eta bere lagun leialak Lemuriara ailegatu eta sei beso eta ezpatadun estatua, zentauro begibakarra eta grifo bati aurre egin beharko diete.

## Aktoreak 
* John Phillip Law: Sinbad itsasgizona
* Tom Baker: Koura printzea
* Takis Emmanuel: Achmed (Robert Riettik ahotsez bikoiztua)
* Caroline Munro: Margiana
* Douglas Wilmer: Marabiako Bisir Handia
* Grégoire Aslan: Hakim (edota Gregoire Aslan)
* David Garfield: Abdul (edota John D. Garfield)
* Kurt Christian:: Haroun
* Martin Shaw: Rachid
* Aldo Sambrell: Omar
* Robert Shaw: Orakulu Orojakituna (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Genoveva (argipena)

**Genoveva** izenak hainbat adiera du:

* **Genoveva Pariskoa**, santu kristaua, Parisko zaindaria.
* **Genoveva (izena)**, emakumezko pertsona izena.
* **680 Genoveva**, asteroide bat.
* **Genoveva**, Robert Schumannen opera bat.
Armand Fallières

**Clément Armand Fallières** (Mézin,  - Paris, ) frantziar politikaria izan zen, 1906 eta 1913 artean presidente izandakoa.

Néracen abokatua zela, ezkertiar errepublikanoen taldean sartu zen. 1906ko hauteskundeetan presidente izendatu zuten. Heriotza zigorraren aurkari sutsua izanda, bere agintaldian indultu asko eman zituen.
Paul Deschanel

**Paul Eugène Louis Deschanel** (Schaerbeek,  - Paris, ) frantziar politikaria izan zen, 1920an presidente izandakoa.

Idazkaria zela, errepublikano progresisten taldean sartu zen. 1920ko hauteskundeetan presidente izendatu zuten baina bere agintaldia xelebrekeriez beterik izan zen. Irailaren 21ean dimititu eta zoroetxe batean sartu zuten.
Félix Gouin

**Félix Gouin** (Peypin,  - Niza, ) frantziar politikaria izan zen, 1946an presidente izandakoa.

Lanbidez abokatua, Langile-Internazionalaren Frantziar Sekzioan sartu zen. 1940an Philippe Pétaini botere osoa ematearen kontra bozkatu zuen. Espainiara ihesi eta, hiru hilabetez, Miranda Ebroko kontzentrazio-esparruan izan zen. Handik Erresuma Batura aldera ihes egin zuen eta Frantzia Askearekin bat egin zuen. 1946an presidente izendatu zuten.
Vincent Auriol

**Jules Vincent Auriol** (Revel,  - Paris, ) frantziar politikaria izan zen, 1947 eta 1954 artean presidente izandakoa.

Lanbidez abokatua, Langile-Internazionalaren Frantziar Sekzioan sartu zen. 1940an Philippe Pétaini botere osoa ematearen kontra bozkatu zuen. Preso hartu bazuten ere, osasun arazoak zituen eta aske geratu zen. 1942an klandestinitatera pasa eta Erresistentzian sartu zen. Gerra ondoren presidente izendatu zuten.
Alain Poher

**Alain Poher** (Ablon-sur-Seine,  - Paris, ) frantziar politikaria izan zen, bi aldiz (1969an eta 1974an) presidente bitartekari izandakoa.

Lanbidez ingeniaria, Emmanuel Mounierren aldekoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran Erresistentzian sartu zen. Gerra ondoren senataria izan zen.

## Kanpo estekak
Charles Dupuy

**Charles Alexandre Dupuy** (Le Puy-en-Velay,  - Ille-sur-Têt, ) frantziar politikaria izan zen, hiru aldiz lehen ministro eta presidente bitartekari izandakoa.

Lanbidez hezkuntza-inspektorea, ezkertiar errepublikanoen taldean sartu zen. 1894an, barne ministroa zela, Dreyfus afera piztu zen.
Émile Loubet

**Émile Loubet** (Marsanne,  - Montélimar, ) frantziar politikaria izan zen, 1899 eta 1906 artean presidente izandakoa.

Montélimarreko alkatea zela, Léon Gambettaren jarraitzailea izan zen. Félix Faure hil zenean, presidente hautatu zuten. Bere agintaldian Dreyfus afera piztu zen.
Félix Faure

**François Félix Faure** (Paris,  - *ib.*, ) frantziar politikaria izan zen, 1895 eta bere heriotza artean lehendakari izandakoa.

Le Havren dendaria zela, errepublikazale aurrerakoien taldean sartu zen. Jean Casimir-Perier kargua utzi zuenean, lehendakari hautatu zuten. Istripu zerebrobaskular baten ondorioz hil zen.

## Ikus, gainera 
* Félix Faure (Parisko metroa)
Sinbad and the Eye of the Tiger

***Sinbad and the Eye of the Tiger*** (euskaraz *Sinbad eta Tigrearen Begia*), 1977ko Sam Wanamaker estatubatuar zinema zuzendariaren abentura eta fantasiazko film bat da. *Mila gau eta bat gehiago* ipuin saileko Sinbad itsasgizonaren kontakizunetan oinarritua dago. Patrick Wayne, Taryn Power, Margaret Whiting, Jane Seymour eta Patrick Troughton aktoreek antzeztu zuten.

*The 7th Voyage of Sinbad* (1958, *Sinbaden 7. Bidaia*) eta *The Golden Voyage of Sinbad* (1973, *Sinbaden Urrezko Bidaia*) aurrekariak dauzka.

## Argumentua 
Sinbad (Patrick Wayne) itsasgizon ausarta eta Bagdadeko printzea denak Charnakerako bidea hartu du, Kassim (Damien Thomas) printzeari haren arreba Farah (Jane Seymour) bere emaztegaia izateko eskatzera, baina bertaratzean Kassim printzea Zenobia (Margaret Whiting) amaorde izatalaren sorginkeria baten biktima bilakatu dela ohartuko da. Madarikazioa desegiteko, Sinbadek inork inoiz egin ez duen bidai arriskutsu bati burutu beharko du, honetan hainta izakiei aurre egin beharko die, tartean Minoton, brontzezko kolosoa, troglodita erraldoia, espatadun hortzak dituen tigrea eta kasik gizakia den babuinoa.

## Aktoreak 
* Patrick Wayne: Sinbad
* Taryn Power: Dione
* Margaret Whiting: Zenobia
* Jane Seymour: Farah
* Patrick Troughton: Melanthius
* Kurt Christian: Rafi
* Nadim Sawalha: Hassan
* Damien Thomas: Kassim
* Bruno Barnabe: Balsora
* Bernard Kay: Zabid
* Salami Coker: Maroof
* David Sterne: Aboo-Seer
* Peter Mayhew: Minoton

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Dupuytren-en kontraktura

**Dupuytren-en kontraktura** edo **Dupuytrenen uzkurdura** esku ahurreko aponeurosiaren hantura kronikoa da. Zenbaitetan fibrosia izaten du ondorio. Eskuko bi behatz angelu ahurrean geratzen dira bilduta higitu ezinik. Gizon helduengan agertzen da batez ere. Uzkurdura hau sendatzeko bide bakarra ebakuntzaren bidez ahurreko aponeurosia eta hori estaltzen duen larruazala kentzea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Genoveva Pariskoa

**Genoveva** (Nanterre, 420 inguru - Paris, 500 inguru) Frantziako santu kristaua da, Paris hiriko zaindari edo patroi, eta baita Nanterreko Elizbarrutiarena eta jendarmeena.

## Etimologia 
Izenaren jatorri etimologikoaz bi teoria daude, bata galiarren hizkuntza zeltikoan oinarritzen da eta 19. mendeko Abbé Saint-Yves delako batek idatzitako hagiografian agertzen da: *genoeth* litzateke izen zeltikoa, non *genata* galoa edo *genou* bretoierazkoa geneukakeen,'ahoa', eta *eff* litzatekeen 'zerua', hortaz, '*genoueff* litzateke "zerua ahotik", zentzu askorik ez duen konposaketa bat.

Hizkuntzalariek izen germaniko franko baten alde jotzen dute gehiago: *Kenowīfa* edo *Kenuwefa* izango litzateke forma hori, non *Ken-* elementua ageri den 'leinu, arraza' (''* egungo ingelesez) eta *wif edo'' 'emakumea, enaztekia' ('** egungo ingelesez, **' alemanez).

## Biografia 
Pertsonaiari buruzko informazio historikoaren iturri bakarra *Vita sanctae Genovefa* bat da, 6. mendeko testu hagiografikoa, egile anonimo kristau batek ustez santua hil eta 18 urtetara idatzia. *Vita* edo *Bizitza* horrek ez du inolako kronologiarik eskaintzen Genovevaren bizitza kontestu historikoan jartzeko, nahiz eta Atila edo Txilderiko bezalako pertsonaiak agertzen diren aipatuak santuarekin elkarlotuta.

### Mirariak 
Aldiz naturaz gaindiko mirariz eta gertakariz betea dago santuaren bizitza. Mirari batzuk kontatzen ditu Joakin Lizarragak bere *Sanduen bizitzetan*, halamoduzko jite berezi batekin. Inork unatzen bazuen Genoveva, gerta zitekeen amorratuta madarikazioa botatzea santuak, baina gero kontra-mirari on batekin konpontzen zuen hori. Horra bi adibide jarraian kontatuak pasarte honetan:

## Eliza 
Bere gorpuzkinak Paris hibiruko San Eztebe Mendikoa elizan gordeak daude.

## Erreferentziak
The 7th Voyage of Sinbad

***The 7th Voyage of Sinbad*** (euskaraz *Sinbaden 7. Bidaia*), 1958ko Nathan Juran eta Ray Harryhausen estatubatuar zinema zuzendarien abentura eta fantasiazko film bat da. *Mila gau eta bat gehiago* arabiar ipuin saileko Sinbad itsasgizonaren pertsonaian eta istorioetan oinarritua dago, nahiz eta jatorrizko *Sinbad itsasgizonaren zazpigarren bidaia* ipuinaren kontakizunarekin izenburua ez beste batere zerikusirik ez duen. Kerwin Mathews, Torin Thatcher, Kathryn Grant, Richard Eyer eta Alec Mango aktoreek antzeztu zuten. Efektu bereziak Ray Harryhausenek landu zituen.

*The Golden Voyage of Sinbad* (1973, *Sinbaden Urrezko Bidaia*) eta *Sinbad and the Eye of the Tiger* (1977, *Sinbad eta Tigrearen Begia*) jarraipenak izan zituen.

## Argumentua 
Sinbad itsasgizonak (Kerwin Mathews) abenturaz beteriko itsas bidai bati ekingo dio, Koloso uharte misteriotsua helmuga duela, bertan Sokurah (Torin Thatcher) azti zitalak Parisa (Kathryn Grant) printzesaren aurka egindako madarikazioa desegin nahi baitu. Printzesa salbatzeko, Sinbadek munstro ugariei aurre egin beharko die, tartean Ziklope giza haragijalea, espatadun eskeletoa, Roc deritzon bi burudun hegaztia eta ahotik sua darion herensugea daude.

## Aktoreak 
* Kerwin Mathews: Sinbad itsasgizona
* Kathryn Grant: Parisa printzesa
* Richard Eyer: Barani, Jeinua
* Torin Thatcher: Sokurah
* Alec Mango: Baghdadeko kalifa
* Harold Kasket: Sultana, Parisaren aita
* Alfred Brown: Harufa, Sinbaden morroi leiala
* Nana DeHerrera: Sadi (edota Nana de Herrera)
* Nino Falanga: Itsasgizon zarpaila
* Luis Guedes: Eskifaiako kidea
* Virgilio Teixeira: Ali
* Danny Green: Karim

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
A-74

**A-74** edo **A Mariñako Autobia** San Cibrao eta Barreiros lotuko dituen autobia izango da.

## Tarteuneak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Dupuy de Lôme

**Stanislas-Charles-Henri-Laurent Dupuy de Lôme** (Ploemeur,  - Paris, ) frantziar ingeniari militar eta politikaria izan zen.

Helizez eta lurrunez zebilen lehen gerraontziaren (Napoléon, 1850) eta altzairuzko lehen ontziaren (Gloire) egilea izan zen.

## Erreferentziak
Abraham Duquesne

**Abraham Duquesne** (Dieppe,  - Paris, ) frantziar militar eta itsasgizona izan zen.

Suediaren zerbitzuan alemaniarren aurkako borrokan garaile atera zen Göteborgen 1643. urtean. Frantsesekin batera, espainiarren, herbeheretarren eta berberiarren aurka borrokatu zen, eta garaipen ugari lortu zituen.

## Erreferentziak
A-73

**A-73** edo **Burgos - Aguilar de Campooko Autobia** Burgos eta Aguilar de Campoo lotzen dituen autobia da.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustí Duran

**Agustí Duran Sanpere** (Cervera,  - Bartzelona, ) kataluniar historialari, artxibista eta arkeologoa izan zen.

Hainbat arkeologi indusketa zuzendu zituen Valtortan, Segarran eta Bartzelonan. Berari zor zaio Bartzelonako Hiriko Historia Museoa. Bereak dira *Para la historia del arte en Barcelona* (1960, Bartzelonako artearen historiarako) eta *Barcelona y su historia* (1972-1975, Bartzelona eta bere historia) obrak.

## Erreferentziak
François Duquesnoy

**François Duquesnoy** (Brusela,  - Livorno, ) Flandesko eskultorea izan zen.

Eskultore familia batean jaio zen. Erroman egin zuen lan eta bertako San Pedro basilikako San Andres eskultura egin zuen besteak beste.

## Erreferentziak
A-72

**A-72** edo **Monforte de Lemos - Chantada Autobia** Monforte de Lemos eta Chantada hiriak lotuko dituen autobia izango da.

## Tarteuneak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Genoveva (izena)

**Genoveva** emakumezko pertsona izena da, zeinak zenbait aldaera izan dituen euskaraz. Euskaltzaindiak aipatzen ditu, gaitzetsi gabe: **Jenobeba, Jenofa****, Genobeba, Genofa**. Baina santutegi izen ohikoenen arauetan, Santa Genoveva santuarentzat zein pertsonaia historikoentzat, Euskaltzaindiak V-dun forma hobesten du, **Genoveva**.

## Etimologia 
Izenaren hedapena kristautasunari sor zaio, Genoveva Pariskoa santu ezaguna baita Mendebaldeko Europan, bereziki Frantzian. Frantsesezko forma *Geneviève* da eta gaztelerazkoa *Genoveva*.

Latinez *Genovefa* zen, eta izen horren jatorri etimologikoaz bi teoria daude, bata galiarren hizkuntza zeltikoan oinarritzen da eta 19. mendeko Abbé Saint-Yves delako batek idatzitako hagiografian agertzen da: *genoeth* litzateke izen zeltikoa, non *genata* galoa edo *genou* bretoierazkoa geneukakeen,'ahoa', eta *eff* litzatekeen 'zerua', hortaz, '*genoueff* litzateke "zerua ahotik", zentzu askorik ez duen konposaketa bat.

Hizkuntzalariek izen germaniko franko baten alde jotzen dute gehiago: *Kenowīfa* edo *Kenuwefa* izango litzateke forma hori, non *Ken-* elementua ageri den 'leinu, arraza' (''* egungo ingelesez) eta *wif edo'' 'emakumea, enaztekia' ('** egungo ingelesez, **' alemanez).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Layne Beachley

**Layne Collette Beachley** jaiotzaz izena **Tania Maris Gardner** (Sydney, 1972ko maiatzaren 24a) australiar surflari ohia da. ASPko Munduko Surf Txapelketa zazpi aldiz irabazi zuen (1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003 eta 2006). Gaur egun Manlyen bizi da eta Surfing Australiaren buru du.
Mbuji-Mayi

**Mbuji-Mayi**, antzinako izena **Bakwanga**, Kongoko Errepublika Demokratikoko hiria da, herrialdeko handienetan hirugarrena. Ekialdeko Kasaï probintziako hiriburua da. 549 metroko garaieran dago, Mbuji-Mayi ibaiaren eskuineko bazterrean. 874.761 biztanle zituen 2019an.

## Klima 
Sabanako klima dauka, *Aw* Köppen sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veneziako urmaela

**Veneziako urmaela** (; ) Adriatikoko badia itxia da, iparraldeko Italian dagoena.

Sile eta Brenta ibaien artean kokaturik, 550&nbsp;km²-ko azalera du. Horietatik %8a lurra da, tartean Venezia hiri eta hainbat uharte txiki, eta %11 beti dago urez estalirik. Hau da %80a padurez osaturiko marearteko zona da. Urmaela Mediterraneo osoko hezegunerik handiena da.

 hitzak latinez gabezia, falta edo eskasia adierazten du; hau da, ez lurra eta ez ura, iragan beharreko zerbait. Veneziako urmaela, milaka urtetan lautadatik Adriatikora doazen ibaiek pilatutako sedimentuarekin osatu zen.

## Uharte nagusiak 
* Venezia 5,17&nbsp;km
* Sant'Erasmo 3,26&nbsp;km
* Murano 1,17&nbsp;km
* Chioggia 0,67&nbsp;km
* Giudecca 0,59&nbsp;km
* Mazzorbo 0,52&nbsp;km
* Torcello 0,44&nbsp;km
* Sant'Elena 0,34&nbsp;km
* La Certosa 0,24&nbsp;km
* Burano 0,21&nbsp;km
* Tronchetto 0,18&nbsp;km
* Sacca Fisola 0,18&nbsp;km
* San Michele 0,16&nbsp;km
* Sacca Sessola 0,16&nbsp;km
* Santa Cristina 0,13&nbsp;km

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izen epizeno

**Izen epizenoak** dira sexu-markarik ez duten pertsona-izenak. 2019ko ekainera arte, Euskaltzaindiak emakumezkoen eta gizonezkoen izenen artean sailkatzen zituen euskarazko izenak, baina harrezkero epizenoak ere kontuan hartzen ditu.

2019ko uztailean, ia 500 izeneko zerrenda eman zuen jakitera Euskaltzaindiak, baina Roberto Gonzalez de Viñaspe Euskaltzaindiaren onomastikako batzordeko buruak azaldu zuenez, zerrenda dinamikoa eta zabala izateko jaio zen, eta izen batzuk une horretan zerrendan ez egoteak ez du baztertzen aurrerago gehituko ez dituztenik.

Epizenoen zerrendan dauden izen asko, jatorrian, izen arruntak dira, hala nola: *Adats, Amets, Haize, Iraultza*. Asko dira, halaber, leku-izenak: *Abodi, Aiuri, Amaiur, Araitz, Gorbeia, Joar, Larraine, Luzaide* eta beste hainbat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Izen epizenoen zerrenda, Euskal Onomastika datutegi berrituan, 454 emaitzaz 2019-07-25ean.
Iraultza (izena)

**Iraultza** euskarazko pertsona-izen epizenoa da, hau da, sexu-markarik ez duena izen maskulino edo femenino gisa. 2019ko udaberrian Euskaltzaindiak araututako izen epizenoen lehen zerrendan zegoen, hori baino lehenago gizonezko izen bezala zegoen markatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A-54

**A-54** edo **Lugo - Santiago de Compostelako Autobia** Lugo eta Santiago de Compostela lotuko dituen autobia izango da.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kiosko itsasartea

**Kiosko itsasartea** (; ) Egeo itsasoko itsasarte bat da, Kios uhartea eta Anatoliako kostaldea (Karaburungo penintsula) bereizten dituena.

Hiru itsas miliako zabalera duen itsasarte ur bareak ditu, nabigaziorako onak direnak. Turkiako kostaldetik Kiosko mendiak erraz ikus ditzakete eta hara joaten dira iheslari asko. 2016an ia 40.000 lagunek egin zituzten Çeşme eta Kios arteko 4,5 itsas miliak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kotorreko ahoak

**Kotorreko ahoak** edo **Kotorreko badia** (montenegroeraz: Бока Которска / *Boka Kotorska*,  ahoskatua; ), normalean **Boka** ("badia") soilik deitua, Adriatikoko badia da, hego-mendebaldeko Montenegron dagoena.

Badiak antzinarotik ditu biztanleak. Ondo mantenduriko Erdi Aroko herrixkez- Kotor, Risan, Tivat, Perast, Prčanj edota Herceg Novi- eta eremu naturalez beterik dago. 1979an UNESCOk Kotorreko lurralde kultur-historiko eta naturala Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Hainbat eliza eta monasterio ortodoxo eta katolikoak dituenez erromes askoren helmuga da.

## Kanpo estekak
Midsommar (2019ko filma)

***Midsommar***, 2019ko Ari Aster estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko film bat da. Florence Pugh, Jack Reynor, William Jackson Harper, Vilhelm Blomgren eta Will Poulter aktoreek antzeztu zuten.

## Sinopsia 
Suedia, Dani Ardor (Florence Pugh) eta Christian Hughes (Jack Reynor) estatubatuar bikote gaztea oporraldian dago eta ez da beren harreman unerik onena igarotzen ari, Mark (Will Poulter) eta Josh (William Jackson Harper) adiskideekin batera, Pelle (Vilhelm Blomgren) suediar lagunaren gonbite bati erantzunez, Hälsingland eskualdeko erdi galduta dagoen Hårga herrixkan 90 urtero ospatzen den Midsommar udako jaialdira joango dira. Hasieran eguzkia inoiz ezkutatzen ez den leku batean oporraldi zoragarriaz gozatzen ari direla dirudien arren, pixkanaka amesgaizto ilun bilakatzen joango da, herritar misteriotsuek kanpotarrei festa ospakizun izugarri batzuetan parte-hartzera gonbidatuko baitituzte.

## Aktoreak 
* Florence Pugh: Dani Ardor
* Jack Reynor: Christian Hughes
* William Jackson Harper: Josh
* Vilhelm Blomgren: Pelle
* Will Poulter: Mark
* Ellora Torchia: Connie
* Archie Madekwe: Simon
* Anna Åström: Karin
* Mats Blomgren: Odd
* Tomas Engström: Jarl
* Gunnel Fred: Siv
* Isabelle Grill: Maja
* Hampus Hallberg: Ingemar
* Rebecka Johnston: Ulrika
* Anki Larsson: Irma
* Liv Mjönes: Ulla
* Henrik Norlén: Ulf
* Louise Peterhoff: Hanna
* Julia Ragnarsson: Inga
* Agnes Westerlund Rase: Dagny
* Björn Andrésen: Dan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Lur (izena)

**Lur** euskarazko emakumezko pertsona izena da. ***Lurra*** aldaera ere aipatzen du Euskaltzaindiaren datu-base onomastikoak, baina Lur hobesten. Izen arruntean oinarritutako beste izen batzuk epizeno izendatu zituen arren Euskaltzaindiak 2019an (hala nola Haize edo Euri), Lur emakumezko izenen zerrendan geratu zen printzipioz. Hala ere, Lur izeneko gizonezkoak badira Euskal Herrian izen epizenoen auzia argitu baino lehen izen hori darabiltenak.

## Mitologia 
Izenaren oinarri mitologikoak azpimarratzen ditu Euskaltzaindiak:

## Lur izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q97207516 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pohnpeiera

**Pohnpeiera** Mikronesiako Estatu Federatuetako Pohnpei uhartean jatorria duen mikronesiar hizkuntza da. Gaur egun, 29.000 hiztun inguru ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
AP-71

**AP-71** edo **León - Astorga Autobidea** León eta Astorga lotzen dituen autobidea da.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A-77

**A-77** edo **Alacanteko Iparmendebaldeko Sarbidea** Sant Vicent del Raspeig eta Alacant lotzen duen autobia da.

Seguruenik  **&nbsp;AP-7&nbsp;**  **&nbsp;A-7&nbsp;** bihurtzean, Alacantetik aurrera Valentziaraino  **&nbsp;A-7&nbsp;**  **&nbsp;A-77&nbsp;** bihurtuko da.
## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Spike Island (Cork konderria)

**Spike Island**, , Irlandako hego-mendebaldeko Cork badian dagoen uharte bat da, Cork konderrian. 42 ha-ko azalera du.

Jatorriz, monasterio baten kokalekua eta fraideen bizilekua zen, XVIII. mendean '*Fort Mitchel* zeritzon britainiar gotorleku militarra eraiki zen. Uhartearen kokaleku estrategikoa zela eta, gotorleku nahiz espetxe gisa ere erabilia izan zen.

XXI. mendean turismogune izateko garatua izan da, eta urtero bisitari ugari izaten ditu, 2016ko abuztuan bakarrik 10.000 bisita inguru izan zituen.

## Kanpo estekak
Herensugeen zubia (Ljubljana)

**Herensugeen zubia** (, historikoki *Zmajev most*) Esloveniako Ljubljana hiriburuan dagoen zubi bat da. Ljubljanica ibaia zeharkatzen du. Gaur egun, hiri honetako ikur eta eraikin ezagunetako bat da.

1903an eraiki zuten eta 33,34 metro luze ditu.

## Kanpo estekak
Gasteizko Arte Ederren Akademia Zaharra

**Gasteizko Arte Ederren Akademia Zaharra** Gasteizen dago, Eskola kalearen 10. zenbakian.

## Historia 
1830 urtean eraki zuten eraiki hau, Gasteizko Marrazketa edo Arte Ederren Akademiaren egoitza izateko. Benigno Morazak diseinatu zuen. Solairu bakarrekoa da, San Frantzisko Xabierkoaren kantoian dagoen eraikina da. 1889an Arte eta Lanbide Eskola bihurtu zen eta 1891an erakin berria altxatu zuten, bi solairukoa eta sarbidea Eskola kalean daukana. Oraingo honetan Jazinto Arregiren lana izan zen.

Gaur egun **Erdi Aroko Hiriguneko Enpresa Zentroa** da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
20 Million Miles to Earth

***20 Million Miles to Earth*** edota ***The Beast from Space*** (euskaraz *20 Milioi Milia Lurretik* edota *Espazioko Piztia*), 1957ko Nathan Juran estatubatuar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko film bat da. William Hopper, Joan Taylor eta Frank Puglia aktoreek antzeztu zuten. Ray Harryhausenek stop motion efektuak landu zituen.

## Argumentua 
AEBetako Armadaren suziri bat Venus planetara egindako espazio-misio batetik itzuli berri da, Siziliako kostaldean lurjoz. Calder kolonela (William Hopper) suziriko eskifaiatik bizirik atera den kide bakarra da, eta suziriaren hondakinetatik masa gelatinatsu bat berreskuratu da. Masa irekitzean gauero bere tamaina bizkoizten duen munstruo izugarri batean bilakatuko da.

## Aktoreak 
* William Hopper: Robert Calder
* Joan Taylor: Marisa Leonardo
* Frank Puglia: Leonardo doktorea
* John Zaremba: Judson Uhl doktorea doktorea
* Thomas Browne Henry: A.D. McIntosh maior jenerala
* Tito Vuolo: Unte polizia komisaria
* Jan Arvan:Contino
* Arthur Space: Sharman doktorea
* Bart Bradley: Pepe
* Ray Harryhausen: Kameoa (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
2019ko Ordiziako Klasika

**XCVI. Ordiziako Klasika- Ordiziako Udala Sari Nagusia** 2019ko uztailaren 25ean egin zuten. Hasiera eta bukaera Ordizian, Abaltzisketa eta Altzo zeharkatu zituen, 165,7&nbsp;km ibilbidean. 1.1 maila zuen.

## Lasterketa 
18 taldek eta 117 txirrindularik hartu zuten parte, horietatik 69k bukatu zutenak.

Nagusitasunez gailendu zen Rafa Valls (Movistar) Ordiziako 96. Klasikoan. Taldeak egindako lan aparta errematatu zuen Vallsek. Azken kilometroetan jotako eraso oldarkorrari esker, bakarrik helmugaratu zen Valls. 28 segundoren tartea atera zien bigarren eta hirugarren sailkatuei: Jesús del Pinori (Vito-Feireinse) eta Juan Antonio Lópezi (Euskadi -Murias), hurrenez hurren.

## Parte-hartzaileak 
## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahmed Abdallah

**Ahmed Abdallah Abderemane** (Domoni, Anjouan uhartea, 1919ko ekainaren 12a – Moroni, 1989ko azaroaren 26a) Komoreetako lehenbiziko lehendakaria izan zen.

1959 eta 1973 bitartean Frantziako Senatuko kidea izan zen. 1975ean, Komoreetako estreinako lehendakaria izan zen, baina hilabete geroago Said Mohamed Jaffarek zuzendutako estatu kolpe batek baztertu zuen. 1978an estatu kolpe bat antolatu zuen, Bob Denard mertzenarioaren laguntzarekin, Ali Soilhi lehendakariaren aurka. Lehendakaria izan zen harik eta 1989ko beste estatu kolpe batean hil zuten arte.
Higinia Luz Goñi Aiestaran

thumb|230 emakumeen konboiaren oroigarria, Romainvilleko Gaztelu presondegian: horien artean eraman zuten Lutx Auschwitzera. 49 bakarrik irten ziren bizirik.

**Higinia Luz Goñi Aiestaran** (Zirauki, Nafarroa Garaia, 1906ko urtarrilaren 11 &ndash; Auschwitz, 1943ko maiatzaren 1a)  **Higinia Luz Martos** ezkontza-izenez eta **Lutx** goitizenez ere ezaguna, nazien kontrako Frantziako erresistentzian parte hartu zuen emakumezko nafarra izan zen. Atxilotu ondoren, Auschwitzeko kontzentrazio eremura eraman zuten, eta hantxe hil zen.

## Aurrekariak 
1940ko abuztuaren 6tik 1945eko maiatzaren 6ra arte hainbat euskaldun deportatu zituzten Alemaniako kontzentrazio-esparruetara. Bi aldi bereiztu ohi dira: lehenengoan, 1940ko abuztutik 1942ko hasierara, 1939an Frantziako armadan sartzera behartu eta ondoren gerrako preso egin zituzten euskaldunak sartzen dira; bigarrenean, 1942ko hasieratik 1945eko maiatzera arte, Frantziaren alemaniar okupazioaren aurka borrokatu ziren erresistenteak deportatu zituzten.. Erresistentzia politikoko 230 emakume eraman zituzten tren hartan, eta haien artean zen Charlotte Delbo idazleak kontatu zuen geroago Lutx esaten zioten Higinia Luz Martos baten berri. Alberto Barandiaran kazetariak berreskuratu zuen gero historia, bere benetako deiturak eta jatorria aurkitu arte, 1995ean Euskaldunon Egunkarian argitaratu zen erreportaia baterako.

Kontzentrazio eremuko baldintza beldurgarrietan, lau hilabete bakarrik iraun zuen, eta maiatzean hil zen, neumoniarekin. 230 emakumeen bere taldetik, 49 irten ziren bizirik Auschwitzetik, liberazioarekin.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Postkronikak* (Alberto Barandiaran), Elkarlanean, Donostia, 2009. ISBN-978-84-9783-812-2.
Harry Patch

**Henry John "Harry" Patch** ( 1898ko ekainaren 17a - 2009ko uztailaren 25a ) *"The Last Fighting Tommy" (Azken Tommy borrokalaria)* izenez ezaguna. Ehun eta hamar urte bete zuen gizon bat izan zen, Europako pertsona bizidun zaharrena izatea lortu zuena; baita Lehen Mundu Gerran borrokatu zuen bizirik geratzen zen azken pertsona ere. Patchek, Claude Choulesekin batera, bizirik geratu ziren azken bi Britainiarrak izan ziren.

111 urte eta 38 egunekin munduko hirugarren pertsonarik zaharrena izan zen, Europako zaharrena. Britainia Handiko 6 monarka, 20 lehen ministro eta hiru mendeetan zehar bizi zuen.

Bere heriotza ofiziala egin eta gero Radiohead britainiar musika taldearen partaideek, Thom Yorke eta Jonny Greenwood, Harry Patchen ohorez kanta bat idatzi zuten. Honetan etsaiaren enboskada bat kontatzen da eta nola Harry Patchek bizirik iraun zuen bakarra izan zen. Bukaeran gizakiaren etorkizunari buruz galdetzen da.

## Heriotza 
2009ko uztailaren 25ean hil zen, goizeko 9etan. Momentu hartan 111 urte eta 38 egun zituen. Zazpi egun lehenago Henry Allingham hil zen, beste ehun eta hamar urtedun bat Patchekin Lehen Mundu Gerran borrokatu zuena.

Hileta 2009ko abuztuaren 6an egin zen, Wellsko katedralean. 11:00etan kanpaiak 111 aldiz jo zuten, Patchek bizi zuen urte bakoitzerako.

## Kanpo estekak 
* Harry Patch, lubakien azken memoria - El País
* Harry Patch Profile
Charlotte Delbo

**Charlotte Delbo** (Vigneux-sur-Seine, 1913 &ndash; Paris, 1985) idazle frantsesa izan zen, Frantziako Erresistentziako kidea eta nazien kontzentrazio esparruetatik bizirik ateratako lekukoa.

Bere literatur lanaren zati handi bat, Robert Antelme eta Primo Levi idazleen kasuan bezala, Auschwitz-Birkenau eta Ravensbrückeko kontzentrazio-esparruetan ikusitakoa kontatzen erabili zuen, historiaren lekuko izaten.

## Biografia 
Komunista zen ideologiaz, Italiako etorkinen familia batean hazia. Antzerki munduan egin zuen lan Louis Jouvet zuzendariaren laguntzaile gisa. 1941ean Erresistentziarekin bat egin zuen senarra zuen Georges Dudachekin batera. Biak elkarrekin atxilotu zituzten, eta Dudach 1942an fusiatu egin zuten.

1943ko urtarrilaren 24an Auschwitzera deportatu zuten 230 emakumeren artean. Errepresioaren konboi inportanteenetakoa izan zen horretatik, 49 emakume bakarrik irten ziren bizirik liberazioaren garaian.

Deportazioaren unean erabaki zuen Delbok, itzultzerakoan, han berarekin izan zirenen testigantzak bilduko zituela. 1965ean argitarat zuen, hortaz, *Aucun de nous ne reviendra (Inor ere ez gara itzuliko).* Delboren testigantzetan Lutx edo Higinia Luz Martos delako nafar baten berri ere jasotzen zen, eta hari horri tiraka deskubritu zuen Alberto Barandiaran kazetariak, hura Higinia Luz Goñi zela, Ziraukikoa. Delbo ez bezala, *Lutx* Auschwitzen hil zen, 1943an .

## Erreferentziak
Taika Waititi

**Taika David Waititi** (Raukokore, ) zeelandaberritar zinema eta telebista zuzendaria, aktorea eta umorista da.

## Filmografia 
### Zinema 
#### Laburmetraiak 
#### Aktore lanak 
#### Beste lanak 
### Telebista 
#### Aktore lanak
Gabino Alustiza

**Gabino Alustiza Etxeberria** (Segura, 1888 - Hernani 1936), Aiako alkate jeltzalea izan zen, eta frankistek fusilatu zuten Hernanin, 1936an.

## Biografia 
Seguran jaio zen baina txikitatik jarri zen bizitzen Aian. Han ezkondu zen, eta 9 seme-alaba izan zituen. 1931an alkate izendatu zuten. Errepublikaren garaian parte hartu zuen Estatutuaren aldeko hautetsi abertzaleen muigimenduan.

Espainiako Gerra Zibila hasi eta berehala erori zen Gipuzkoa 1936an, eta probintziako beste buruzagi eta militante abertzale eta errepublikar bezala, Alustiza Ondarretako kartzelan espetxeratu zuten. Garantiarik gabeko epaiketa batean hiltzera kondenatu zuten, eta euskal estatutuaren aldeko bere sinadura bat izan zen sententziarako frogetako bat. Urrian Hernanin izandako fusilamenduetan hil zuten, beste hainbatekin batera. Ez omen zioten utzi familari agur esaten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Aia 1936: Gerra Zibila, errepresio frankista eta Giza Eskubideen Urraketa.* Eneko Sanz Goikoetxea, Aia, 2015. Argitaletxea: Aranzadi Zientzia Elkartea. ISBN: 978-84-943123-7-3. PDF dok.
Cyriel Barbary

**Cyrillus-Camillus Barbary** (1899ko abuztuaren 4a - 2004ko irailaren 16a) Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen bizirik geratzen zen azken belgikarra izan zen.  Klerkenen jaio zen Mendebaldeko Flandrian. Mendebaldeko Frontean borrokatu zuen Belgikako Armadaren 2. erregimentuan 1918ko maiatzetik 1919ko urtarrila arte. 1923an Estatu Batuetara emigratu zuen bere emaztearekin. Barbary Detroiten hil zen 2004ko irailean, 105 urterekin.

## Erreferentziak
Intxortako Atea

**Intxortako Atea** monumentu publiko bat da, Elgetan dagoena, Intxortetako Guduan borrokatu ziren gudariak omentzen dituena. Oroigarria ez da bakarrik haientzat, gudari eta miliziano guztientzat baizik, eta Frankismoaren biktimen aldekoa ere bai.

Juan Jose Aranguren eskultore donostiarraren lana da, altzairuz egina, 7.2 metro garai eta 3.2 zabal. Elgeta herritik hegoaldera dago, Asentzioko putzutik gertu, borrokako fronteak eta lubakiak egon ziren toki batean. 2007an inauguratu zuen Juan Jose Ibarretxe lehendakariak. 2008an, eraso faxistak jasan zituen eskulturak. Inauguratu zenetik, gerrako biktimen oroitzapen ekintza askoren tokia bilakatu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fromveurreko igarobidea

**Fromveurreko igarobidea** () Iroiseko itsasoko itsasartea da, Île-Molène eta Ouessant uharteen artean dagoena. Bost itsas miliako luzera du, La Jument eta Kéréongo itsasargien artean.

Bere olatu erraldoiak- zazpi metrokoak ere direnak- eta bere itsaslasterrak- zortzi korapilokoarenak ere- nabarmenak dira. Europako pasabiderik arriskutsuenetariko bat da eta bere uretan hainbat itsasontzi hondoratu dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kosraera

**Kosraera** Mikronesiako Estatu Federatuetako Kosrae uharteetan jatorria duen mikronesiar hizkuntza da. Gaur egun, 9.000 hiztun inguru ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aterpe 1936

**Aterpe 1936** eskultura oroigarri bat da, Espainiako Gerra Zibilean Bilbo frankistengandik defenditu zutenen omenezkoa, eta Frankismoaren biktimen aldekoa, Artxanda mendian dagoena, Bilbon. Gaztelerazko ***La Huella*** izenarekin ere bada ezaguna.

Eskultura 2006ko ekainaren 18an inauguratu zuten. Karbono-altzairuzko obra da. Juanjo Novella artista portugaletetarrak egin zuen; 8.000 kilo baino gehiago ditu eta 6 metro garai da. Gerrako gertaerak eta bereziki Bilboko Burdin Hesiaren gudua gogoratzen duen oroimen-ibilbide baten parte da eskultura, Bilboko udalak antolatu duen ibilbide memorial bat.

Frankismoaren biktimen aldeko ekitaldi askotako tokia izan da inauguratu zenez geroztik.

Fitxategi:9117 MIRADOR MH (44388915970).jpg|Eskultura nagusia.
Fitxategi:Artxanda%2C Bilbao%2C July 2010 (04).JPG|Eusko Gudarostea osatu zuten batailoien izenak eta filiziazioa agertzen duen plaka.
Fitxategi:|.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matxitxakoko Guda (eskultura)

**Matxitxakoko Guda** eskultura eta gerrako oroigarri bat da, Nestor Basterretxearen artelana, Matxitxakoko itsas-guduan frankismoari aurre egin zioten itsasgizon eta gudariei dedikatua.

Matxitxakoko lurmutur eta itsasargietatik gertu, bertatik Bakiora doan errepidearen ondoan dago.

Guduaren 70. urteurrenean inauguratu zuen Juan Jose Ibarretxe lehendakariak. Guduan parte hartu zuen eta hondoratua izan zen Nabarra boua irudikatzen du eskulturak.

Irudi:Nestor matxitxako 2.jpg|Eskulturaren oinarrian idatzitako itsas gudarien omenezko testua.
Irudi:Nestor matxitxako 3.jpg|Eskulturaren ondoan dagoen panela. Hainbat hizkuntzatan Eusko Itsas Gudarosteko kideak omentzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
AP-66

**AP-66**, **Zilarrezko Ibilbidearen Autobidea edo Huernako autobidea**, Campumanes (Asturiasko Printzerria) eta La Virgen del Camino (Leon) lotzen duen autobidea da.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Cautionary Tales of Mark Oliver Everett

***The Cautionary Tales of Mark Oliver Everett*** Eels bandaren hamaikagarren estudio-lana da, 2014an kaleratutakoa. Taldeko buruak, Mark Oliver Everettek, ekoiztutako lana da.

## Abestien zerrenda 
Abesti guztiak Mark Oliver Everettek idatziak dira, besterik esaten ez denean.

# "Where I'm At" (E, The Chet eta P-Boo)&nbsp;– 1:42
# "Parallels"&nbsp;– 3:16
# "Lockdown Hurricane" (E eta P-Boo)&nbsp;– 3:30
# "Agatha Chang" (E eta P-Boo)&nbsp;– 3:28
# "A Swallow in the Sun" (E eta The Chet)&nbsp;– 3:37
# "Where I'm From" (E eta P-Boo)&nbsp;– 2:49
# "Series of Misunderstandings"&nbsp;– 3:23
# "Kindred Spirit" (E eta P-Boo)&nbsp;– 2:54
# "Gentlemen's Choice" (E eta P-Boo)&nbsp;– 2:36
# "Dead Reckoning" (E eta P-Boo)&nbsp;– 2:29
# "Answers" (E eta P-Boo)&nbsp;– 2:39
# "Mistakes of My Youth" (E eta The Chet)&nbsp;– 4:57
# "Where I'm Going" (E eta The Chet)&nbsp;– 3:04

**Bonus trackak Deluxe argitalpenean**
# "To Dig It"
# "Lonely Lockdown Hurricane" (E eta P-Boo)
# "Bow Out" (E eta P-Boo)
# "A Good Deal"
# "Good Morning Bright Eyes"
# "Millicent Don't Blame Yourself" (E eta Koool G Murder)
# "Thanks I Guess" (E eta P-Boo)
# "On the Ropes" (Live WNYC) (E, The Chet eta Koool G Murder)
# "Accident Prone" (Live WNYC) (E eta P-Boo)
# "I'm Your Brave Little Soldier (Live WNYC)
# "Fresh Feeling" (Live KCRW) (E eta Koool G Murder)
# "Trouble with Dreams" (Live KCRW)
# "Oh Well" (Live KCRW) (Peter Green)

## Lankideak 
:**Eels**
* Mark Oliver Everett&nbsp;– ahotsa, gitarra, ekoizpena
* The Chet&nbsp;– gitarra
* Knuckles&nbsp;– bateria
* Koool G Murder&nbsp;– baxua
* P-Boo&nbsp;– gitarra

## Kanpoko lotura 
* Cautionary Tales of Mark Oliver Everett* lanari dagokion lotura Eels taldearen webgunean

## Kanpo estekak
Ex professo

**Ex professo**, latinezko esamolde bat da. Euskaraz *apropos, nahita, bereziki* litzateke. Literatura idazlanetan, polizia txostenetan, eta zuzenbide testuetan agertzea ohikoa da.

## Kanpo estekak
Ostiko-arku

[thumb|270x270px| Ostiko-arkuak [Batheko abadian. ]]
**Ostiko-arkua** edo frantses maileguzko **arbotantea** (frantsesez: *arc-boutant*) bereziki katedral gotikoen kanpo aldeko egitura elementu bat da; arku erdiko forma du eta gangaren behe aldeko presioak jaso, eta tentsio indar horiek horma-bularrari ematen dizkio. Arku zorrotza eta gurutzeria gangarekin batera arkitektura gotikoaren elementu bereizgarria da,

Kanpo aldeko arku hau, normalean plano inklinatu batean dago; beraz, izatez, arrakala-arku mota bat da*,* bere bi oinak lerro horizontal berean ez dituelako, hortaz, simetrikoa ez den arkua da. Ostiko-arkua egitura gotikoaren parte da, baina, kanpoko aldetik besterik ezin da ikusi. Beheko aldea horma-bularrean finkatuta dago, eta, goiko aldean orokorrean gurutze ganga baten euskarri funtzioa du. Pinakulu batek egitura koroatzen du eta egitura hau oso altua denean xapitel izena ematen zaio; honek pisuaren eraginez indarra egiten duenez, egiturak gehiago eutsiko du.

## Historia 
[thumb|364x364px| [Parisko Notre-Dame katedrala|Pariseko Andre Mariaren erdiko nabearen ostiko-arkuak 1230 urtekoak dira. |alt=]]
1180an erabili ziren lehendabiziko aldiz Pariseko Andre Mariaren erdiko habearteko gurutze gangak sendotzeko. Sistema horren bidez, gangetan sortzen ziren indarrak kanpoko Hormabularretara bideratu ziren, eta horrela, erdiko nabeko habearteak handiagoak izatea ahalbideratu zen. Gainera arku zorrotzaren bertikaltasunari esker, eraikinaren altuera handitzea lortu zen.

Sistema honi esker, gangak sortzen zituzten albo indarrak orekatzen ziren, eta, hala, arkitektura erromanikoan erabiltzen ziren horma-bularrak ordezkatu zituen. Horma-bularren funtzioa kenduta, hormak altuagoak eta lerdenagoak egin zitezkeen; era berean beirate handiak erabiltzen hasi ziren. Geroago, ostiko-arkuek horma-bularretan sortzen zuten bultzada orekatzeko, eta, aldi berean arkitektura gotikoaren goranzko itxura areagotzeko, horma-bularren gainean pinakuluak gaineratu zituzten.

Ostiko-arkuen beste eginkizun bat, estalkiko barneko euri-urak kanporatzea da, eta drainatze lan hori itxura groteskodun garguilen bidez egiten da.

## Ostiko-arku motak 

Fitxategi:Arc.boutant.Notre.Dame.de.Paris.png|Parisko Notre-Dame katedrala
Fitxategi:Arc.boutant.cathedrale.Amiens.png|Amiensko katedrala
Fitxategi:Arc.boutant.cathedrale.Narbonne.png|Narbonako katedrala
Fitxategi:Arc.boutant.cathedrale.Clermont.Ferrand.png|Clermont-Ferrandeko katedrala

## Ikus, gainera 
* Hormabular
* Gurutze ganga
* Arku zorrotza
* Beirateak

## Kanpo estekak
Väinameri

**Väinameri** () Estoniaren mendebaldean dagoen Itsaso Baltikoaren zatiari deritzo. Sakonera gutxiko barneko itsaso txiki edo itsasarte honek 2.200 km²-ko azalera besterik ez du.

Moonsund Uhartedia (Saaremaa, Hiiumaa, Muhu, Vormsi) eta kontinente artean dago. Uharte eta kontinente artean zenbait itsasarte daude: Voosi Kurk, Hari Kurk, Soela, Väike Väin eta Suur Väin.

1894 eta 1896 artean, 3,6 kilometroko luzera duen bide bat eraiki zuten, Saaremaa eta Muhu artean eta Väike Väin itsasartearen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matxitxako (argipena)

**Matxitxako** Bizkaiko toponimo bat da zenbait artikulutara zuzen gaitzakeena:

* **Matxitxako lurmuturra**, Bizkaiko lurmutur bat.
* **Matxitxakoko itsasargia**.
* **Matxitxakoko itsas-gudua**, 1937an gertatu zena, eta haren oroigarria:
** **Matxitxakoko Guda**, Nestor Basterretxearen eskultura.
Iroiseko itsasoa

**Iroiseko itsasoa** (;   ahoskatua) Bretainiaren mendebaldean dagoen Itsaso Zeltikoaren zatiari deritzo. Île-de-Sein eta Ouessant uharteen artean dagoen barneko itsaso txiki honek 3.550 km²-ko azalera besterik ez du.

Europako itsasorik arriskutsuenetariko bat da: neguan olatuak erraldoiak dira eta ekaitzak oso suntsitzaileak. Baina biodibertsitate handiena duen itsasoetako bat ere bada eta, hori zela eta, UNESCOk 1988an biosfera erreserba eta 2007an Frantziako Gobernuak itsasoan oinarritutako lehen parke nazionala izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burdinazko Hesia (argipena)

**Burdinazko Hesia** terminoak zenbait artikulutara zuzen gaitzake:

* **Altzairuzko oihala**, Gerra Hotzean ekialdeko Europa komunista eta mendebalde kapitalista banatzen zituena.
* **Bilboko Burdin Hesia**, Espainiako Gerra Zibileko defentsa egitura bat.
Senadi

|thumb|eskuinera|McWay senadia, Kalifornian.
**Senadi** ertz edo itxura biribileko badia da. Geomorfologiaren arabera, arroka-zerrenda kostaldearen parean dagoenean sortzen dira, higadura ezberdinaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aterpe (argipena)

**Aterpe** terminoak adiera zenbait ditu:

* **Aterpetxea** edo **aterpea**, ostatu modukoa, bereziki diru truke logela kolektiboak eskaintzen dituen etxea;
** **mendi-aterpea**, mendizaleentzat kokatu eta prestatua;
* **Aterpe 1936**, Bilbon dagoen eskultura eta oroigarria.
* Aterpe klimatiko
Ikus, halaber:
* Aterpetxe (argipena)
Almeríako golkoa

**Almeríako golkoa** () Costa de Almerían dagoen golko da, Alborango itsasoan. Mendebaldean punta del Moro izeneko lurmuturra du eta ekialdean Gatako lurmuturra.

Bere kostaldeko hiri nagusiaren izena hartzen du, Almeríarena hain zuzen ere. Gata-Níjar Natura Parkea bertan dago.

## Kanpo estekak
Cádizko badia

**Cádizko badia** () Cádiz parean itsasoak duen sargune bat da. Badiaren arkua osatzen duten udalerriak Rota, El Puerto de Santa María, Puerto Real, Chiclana de la Frontera, San Fernando eta Cádiz dira. Bertan Guadalete, Iro eta río Salado de Rota ibaiak itsasoratzen dira. Padurez eta zingirez beterik, Cádizko badiako Natura Parkeak zati handi bat babesten du.

## Kanpo estekak
Yapera

**Yapera** Mikronesiako Estatu Federatuetako Yap uhartean jatorria duen mikronesiar hizkuntza da. Gaur egun, 5.130 hiztun inguru ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ceutako badia

**Ceutako badia** () Ceuta parean itsasoak duen sargune bat da, Gibraltarko itsasartearen kostaldeetan. Mendebaldean Punta Blanca du eta ekialdean Santa Catalina uhartea, zortzi kilometroko luzera izanda. Ceutako portua badia honen barnean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Catalina (uhartea)

**Santa Catalina** () Ceutako uhartetxoa da, Alminako penintsula inguruan dagoena. Gotorleku militar zaharra du, XVIII. mendean espetxe moduan erabili zutena. Bere inguruko ur-lasterrak arriskutsuak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hacho mendia

**Hacho mendia** () Ceutako muinoa da.

Gibraltarko haitza Herkulesen Zutabeetako bat zen, jada erromatarren garaian *Mons Calpe* izenpean ezaguna. Beste zutabea Afrika aldeko Hacho mendian edo Jebel Musan zegoen. Aintzinaroan mundu ezagunaren mugetako bat ziren Erromatarren garaian, *Mons Abila* zioten.

Bere tontorrean gotorleku bat dago, Fortaleza de Hacho izenekoa. Bizantziarrek eraiki zuten, gero arabiarrek, portugaldarrek eta espaniarrek erabilia izanda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Thomas

**Ernest Edward Thomas**, DM, Irlandako 4. Dragoien Guardia Errealaren parte izan zena, Lehen Mundu Gerrako britainiar lehen tiroa egin zuena izan zen, 1914ko abuztuaren 22aren goizeko 7etan, Monseko kanpoaldean Monseko guduaren testuingurua.

## Bizitza 
Nenaghen jaio zela esan da, Tipperary konderrian kokatutako herrian, baina gaur egun Londresen jaio zela frogatu da, irlandar jatorriarekin. Thomas Artilleria Zaldun Errealean sartu zen danborraria izateko baina Irlandako 4. Dragoien Guardia Errealaren parte bihurtu zen gerra hasi baino lehen.

## Lehen Mundu Gerrako Zerbitzua 
Lehen Munduko Gerraren lehenengo tiro bota zuen. Kaporal mailarekin Frantzian borrokatzen zebilen gerrako lehen tiroa egin zuela esan zenean. 1915ko azaroaren 5ean Sarjentu mailara igo zuten eta 1916an Ametrailadore postu batean lan egiten egon zen. Thomas "osa ausarta" zela esaten zen dibisioen artean bidalitako mezuetan. Lubaki aurreratu batean posizionatuta zegoenean, inoren lurran, britainiar artilleria ikusi zuen alemaniar posizioetan erortzen eta aurreratzea erabaki zuenean alemaniar guztiak hilda zeudela konturatu zen. Alemaniarren botak kalitate onekoak zirela konturatzean hainbat hartu zituen, bata besteari lotu zituen eta bere lagunei eman zien bere lubakira itzultzean.

## Gerraosteko bizitza 
Gerra amaitzean 4. Dragoien Guardia Errealean sartu zen berriro eta 1923an armada utzi zuen. 1939ko otsailean pneumoniaz jota hil zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jebel Musa

**Jebel Musa**, **Djebel Musa** edo **Jabal Moussa** (, ; ) arabiar toponimoa izan daiteke:

* Sinai mendia edo Jebel Musa, Egiptoko ipar-ekialdean.
* Jabal Moussa Biosfera Erreserba, Libanon
* Jebel Musa, Marokon
* Musa Dagh, Turkiako mendiaren arabierazko toponimoa
Jebel Musa (Maroko)

**Jebel Musa** (, ; ) iparraldeko Marokoko mendia da, Rifeko mendietan dagoena.

Gibraltarko haitza Herkulesen Zutabeetako bat zen, jada erromatarren garaian *Mons Calpe* izenpean ezaguna. Beste zutabea Afrika aldeko Hacho mendian edo Jebel Musan zegoen. Antzinaroan mundu ezagunaren mugetako bat ziren Erromatarren garaian, *Mons Abila* zioten.

Ibn Battutaren arabera, egungo izena Musa bin Nusayrren omenezkoa da eta Tariq ibn Ziyad konkistatzaileak jarri zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palmako badia

**Palmako badia** (; ) Palma Mallorcakoa parean itsasoak duen sargune bat da, Mallorcaren hego-mendebaldean dagoean. Badiaren arkua osatzen duten udalerriak Palma, Calvià eta Llucmajor dira. Mendebaldean Figuera senadia du eta ekialdean Blanc lurmuturra.

## Kanpo estekak
A Lanzada hondartza

**A Lanzada hondartza** () Galiziako hondartzarik ezagunetariko bat da, O Grove eta Sanxenxo artean dagoena. Hiru kilometroko luzera duen hondartza honek bandera urdina eta hainbat zerbitzu ditu.

## Galeria 

lanzada3.jpg|
Vista desde lanzada.jpg|
lanzada4.jpg|
A Lanzada, praia surf Galicia.jpg|
lanzada.jpg |

## Kanpo estekak