Sipuncula

thumb|*Sipunculus* generoko ale bat Zumaiako Santiago hondartzako urertzean
**Sipuncula** edo **Sipunculida** (latinezko *siphunculus* hitzetik, tutu txikia) animalia zelomatu protostomoak dira, Annelida filumaren ordenakoak. Itsastarrak dira eta gorputz ez-segmentatukoak. 144 eta 320 espezie artean ezagutzen dira. Normalki ez dituzte 10 zentimetro baino gehiago neurtzen. Euren anatomiaren alderik garrantzitsuena ahoa da, tentakulu barneragarriz inguratutako eraztun batekin. Digestio hodia, U edo J itxurarekin, ahotik igarotzen da eta gorputzaren atzealderantz doa, gero berriro igoz eta animaliaren alde batean dagoen uzkiraino iristen da. Batzuek uzkiaren inguruan egitura kaltzifikatua (ezkutua) dute. Zeloma dute, baina ez zirkulazio-aparaturik.

## Habitata 
Sipunkulido guztiak bentonikoak dira, eta gehienak sakonera txikiko urtean bizi dira. Batzuek (*Sipunculus* generokoak, adibidez) aktiboki zulatzen dute hondarrezko edo lohizko hondoa, eta beste batzuk mukiz betetako galerietan, moluskuen hustutako oskoletan, anelidoek utzitako tutuetan edo koralen arteko arrakaletan bizi dira. Egurra zulatzen duen espezie bat ere ezagutzen da.

## Kanpo-anatomia 
Sipunkulidoen gorputzak saltxitxa itxura du, eta bi zati ditu: aurrealdekoa, tronpa erretraktil moduko bat da —introberto esaten zaio— eta, atzealdekoak, enbor edo zaku lodixeago baten itxura du. Introbertoa uzkurtuta dagoenean, espezie batzuek kakahueteen antza dute, eta horregatik du ingelesezko *peanut worms* izena.

Introbertoaren aurreko muturrean, ahoa eta elikadura-garroak edo daude, eta, garro edo tentakulu hauen kokapenaren arabera, animalia hauek bi talde handitan sailka daitezke:

* *Sipunculidea* azpiklasean, 18-24 garro ziliatuko masa batek inguratzen du ahoa (garro periferikoak).
* *Phascolosomatidea* azpiklasean, aldiz, garroak ahoaren gaineko arku batean jarrita daude, organo nukala deritzona inguratuz (garondo-garroak)

Gorputzaren gainazalean, normalean, erraboila txikiak, garatxoak, tuberkuluak eta arantzak agertzen dira, eta genero batzuek egitura epidermikoak dituzte, uzki- eta isats-ezkutuak deritzenak. Ezkutu horiek plaka lodi eta gogorren adabakiak dira, eta haitzak zulatzeko erabiltzen dira.

Ordenak 5 familia ditu:

* Antillesomatidae Kawauchi, Sharma & Giribet, 2012
* Aspidosiphonidae Baird, 1868
* Golfingiidae Stephen & Edmonds, 1972
* Phascolosomatidae Stephen & Edmonds, 1972
* Siphonosomatidae Kawauchi, Sharma & Giribet, 2012
* Sipunculidae Rafinesque, 1814

## Erabilerak 
thumb|200x200px|Sipunkulidoen gelatina plater bat.
Tropikoetako Indiako Ozeanoren eta Ozeano Barearen zenbait lekutan gizakiak sipunkulidoak jaten ditu. Adibidez, Visayas eskualdean (Filipinak) zizare horiek ozpin eta espezietan marinatzen dira, gero beste osagai batzuekin zerbitzatzeko (cevichearen antzeko plater bat da). Oinarrizko elikagaia da bertako arrantzaleentzat. Elikagaiak prestatzeko estilo horri *kilawin* edo *kinilaw* esaten zaio, eta arrainetan, moluskuetan eta barazkietan ere erabiltzen da.

Vietnamen ere, sipunkulidoak, bereziki lehorrak, ahogozagarri hartzen dira, eta Minh uharteko kostetan emakumeek bizimodua ateratzeko modua dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
World Register of Marine Species: Sipuncula.