Rodasko kolosoa

**Rodasko Kolosoa** (egungo grezieraz: Κολοσσός της Ρόδου) Greziako Dodekanesoko artxipelagoko uharterik handieneko Rodas hiriburuko kaian eraikitako estatua erraldoi bat izan zen, Helios eguzki-jainko omenezkoa, K.a. 280an eraikia. Antzinate klasikoko munduko zazpi mirarietako bat izan zen, 32 metro inguruko garaiera zuen, eta Mazedoniako Demetrio I.aren eraso baten aurka Rodasen defentsa arrakastatsua ospatzeko eraiki zen, urtebetez armada eta itsas armada handi batekin setiatu baitzuen. Estatua eraikitzeko lanek 10 urte iraun zuten, eta 50 urte besterik ez zen egon zutik:  K.a. 226ko lurrikara batek eraitsi zuen, nahiz eta zati batzuk kontserbatu ziren. Delfosko orakuluaren arabera, rodiarrek ez zuten berreraiki.

John Malalasek idatzi zuen Hadrianok bere erregealdian Kolosoa berriro eraiki zuela, baina oker zegoen. Sudaren arabera, rodiarrei Kolosarrak (Κολοσσαεῖς) deitzen zitzaien, estatua uhartean bertan eraiki zutelako.

653an, Mu'awiya I.a jeneral musulmanaren agindupean zegoen arabiar indar batek Rodas konkistatu zuen, eta Teofanes Aitortzailearen Kronikaren arabera,[8] eroritako estatuaren hondakinak erabat suntsitu eta saldu egin ziren.

2008az geroztik, Rodasko portuan Koloso berri bat eraikitzeko proposamen sorta bat iragarri da, nahiz eta jatorrizko monumentuaren benetako kokapena eztabaidan dagoen oraindik.

## Rodasko setioa 
K.a. IV. mendearen amaieran, Rodasek, Egiptoko Ptolomeo I.arekin aliatuta, Antigono I.a Monoftalmo etsai komunak antolatutako inbasio masiboa eragotzi zuen.

K.a. 304an, Ptolomeok bidalitako itsasontziz osatutako laguntza-indar bat iritsi zen, eta Mazedoniako Demetrio I.a (Antigonoren semea) eta bere armadak setioa utzi zuten, setio-ekipo gehiena atzean utzita. Garaipena ospatzeko, rodiarrek 300 talentutan saldu zuten utzitako ekipamendua eta dirua Helios jainko babeslearen estatua erraldoi bat eraikitzeko erabiltzea erabaki zuten. Eraikuntza Rodasko Lindosko jaiotzez zen Karesen esku utzi zen, lehenago ere eskala handiko estatuekin aritua zena. Bere irakasleak, Lisipo eskultoreak, 22 metroko altuerako Zeusen brontzezko estatua bat eraikia zuen Tarento-n.

## Eraikuntza 
Eraikuntza K.a. 292an hasi zen. Antzinako kontakizunek, neurri batean desberdinak direnek, egitura burdinazko tiranteekin eraiki zela deskribatzen dute, eta horiei brontzezko plakak lotu zitzaizkien azala osatzeko. Egituraren barrualdea, Rodasko portuaren sarreratik gertu 15 metroko altuerako marmol zurizko oinarri baten gainean zegoena, harrizko blokeekin bete zen eraikuntza aurrera joan ahala. Beste iturri batzuek Kolosoa portuko horma-hauste batean kokatzen dute. Garaikideko deskribapen gehienen arabera, estatua bera 70 ukondo ingurukoa zen, edo 32 metro altuera zuen. Burdin eta brontze gehiena Demetrioren armadak atzean utzitako hainbat armekin berriz forjatu zen, eta bigarren setio dorrea abandonatuta beheko mailen inguruan aldamio gisa erabili izan daiteke eraikuntzan zehar.

Bizantziooko Filonek De septem mundi miraculis liburuan idatzi zuen Karesek eskultura in situ sortu zuela, lerro horizontaletan isurtuz eta gero "...lur-muino erraldoi bat jarriz atal bakoitzaren inguruan amaitu bezain laster, horrela amaitutako lana pilatutako lur azpian lurperatuz, eta hurrengo zatia maila berean isurtzea eginez".

Ingeniari modernoek estatuaren eraikuntzarako hipotesi bat aurkeztu dute, garai hartako teknologian oinarrituta, eta hondakinak ikusi eta deskribatu zituzten Filonen eta Plinioren kontakizunetan.

Oinarrizko pedestalak gutxienez 18 metroko diametroa zuela esaten zen, eta zirkularra edo oktogonala izan zitekeen. Oinak harrian zizelkatuta zeuden eta brontzezko plaka mehez estalita, elkarrekin errematxatuta. Zortzi burdinazko barra forjatuek, posizio horizontal erradiatzailean jarrita, orkatilak osatzen zituzten eta hanken lerroei jarraitzeko gora tolestuta zeuden, gero eta txikiagoak bihurtuz. Banaka-banaka galdatutako 1,5 metroko brontzezko plaka kurbatuek, ertz bihurrituak zituztenak, errematxeen bidez lotzen ziren galdaketa prozesuan zehar sortutako zuloen bidez, eraztun-serie bat osatzeko. Beheko plakak 25 milimetroko lodiera zuten belauneraino eta 20 milimetroko lodiera belaunetik sabeleraino, eta goiko plakak 6,5 eta 12,5 milimetro arteko lodiera zuten, sorbaldan, lepoan eta abar bezalako artikulazioetan indar gehigarria behar zen kasuetan izan ezik.

Ursula Vedder arkeologoak proposatu du eskultura atal handietan egin zela Greziako metodo tradizionalen arabera eta Filonen kontakizuna "ez dela bateragarria antzinako Greziako arkeologiak frogatutako egoerarekin".

Hamabi urte igaro ondoren, K.a. 280. urtean, estatua amaitu zen. Greziako poesia antologiek Kolosoaren dedikazio testua dela uste dena gorde dute.

## Kolapsoa (K.a. 226) 
Estatua 54 urtez egon zen zutik, K.a. 226ko lurrikara batek Rodasko zati handi batean kalteak eragin zituen arte, portua eta merkataritza-eraikinak barne, eta hauek suntsitu egin ziren. Estatua belaunetatik hautsi eta lurrera erori zen. Ptolomeo III.ak estatuaren berreraikuntza ordaintzea eskaini zuen, baina Delfosko orakuluak rodiarrei Helios iraindu zutela beldurra eman zien, eta berreraikitzeari uko egin zioten.

## Egoera eroria (K.a. 226tik K.o. 653ra) 
thumb|1572ko Octo Mundi Miraculatik, Kolosoaren irudikapen ezagunena aro modernoan.
Gorputz zatiak 800 urte baino gehiagoz egon ziren lurrean eta, hautsiak egon arren, hain ikusgarriak zirenez, askok bidaiatu zuten bertara ikustera. Zatiak Estrabonek (K.a. 64 edo 63 - K.o. 24 inguru) laburki deskribatu zituen, bere Geografia lanean (XIV. liburua, 2.5 kapitulua). Estrabon geografo, filosofo eta historialari greziarra izan zen, Erromatar Errepublikaren eta Erromatar Inperioaren arteko trantsizio garaian Asia Txikian bizi izan zena. Estrabon bereziki ezaguna da bere Geographica ("Geografia") lanagatik, non munduko eskualde ezberdinetako pertsona eta lekuen historia deskribatzailea zen, bere bizitzan zehar ezagutzen zirenak. 

Estrabonek dioenez: "*Rodosko hiria* *irlaren ekialdeko lurmuturrean dago; eta portu, errepide, harresi eta hobekuntzei dagokienez, beste guztiak baino askoz hobea da, ezen ezin baitut beste hiririk aipatu haren pareko denik, edo ia berdina denik ere, are gutxiago haren parekoa denik. Bere ordena ona eta estatu-gaien administrazioari arreta handia ematen dionagatik ere nabarmena da; eta bereziki itsas gaiei dagokienez, zeinaren bidez itsasoaren nagusitasuna denbora luzez izan baitzuen eta pirateriaren negozioa garaitu baitzuen, eta zein greziarrak alde egin zituzten errege guztien lagun bihurtu baitzen. Ondorioz, ez da bakarrik autonomoa izan, baizik eta boto-eskaintza askorekin apaindu da, gehienak Dionisioan eta gimnasioan aurkitzen direnak, baina neurri batean beste leku batzuetan ere. Horien artean onenak hauek dira: lehenik, Helioren Kolosoa, zeinaz bertso ianbikoaren egileak dioen: "zazpi aldiz hamar ukondoko altuera, Kares lindiarraren lana"; baina orain lurrean dago, lurrikara batek erori eta belaunetatik hautsi ondoren. Orakulu jakin baten arabera, herriak ez zuen berriro altxatu. Hau da, beraz, eskaintza botuzkoen artean bikainena (nolanahi ere, adostasun osoz Zazpi Mirarietako bat da)*".

Plinio Zaharra (K.o. 23/24 - 79) erromatar idazlea, naturalista eta filosofo naturala, Erromatar Inperioaren hasierako itsas eta armadako komandantea eta Vespasiano enperadorearen laguna izan zen. Pliniok "Historia Naturala" (*Naturalis Historia*) entziklopedia idatzi zuen, eta entziklopedien eredu editorial bihurtu zen. Naturalis Historia Erromatar Inperiotik gaur egun arte iraun duten lan handienetako bat da, eta antzinako ezagutzaren arlo osoa hartzen duela dio. Pliniok honakoa adierazi zuen: "*Baina, alde handiz, gure miresmenaren merezi duena Eguzkiaren estatua erraldoia da, lehen Rodasen zegoena, eta Kares Lindiarrak, aipatutako Lisiporen ikasleak,* egi*ndakoa; hirurogeita hamar ukondo baino gehiagoko altuera zuen. Estatua hau eraiki eta berrogeita hamasei urtera, lurrikara batek bota zuen; baina oraindik ere, gure harridura eta miresmena pizten ditu. Gizon gutxik heldu diezaiokete erpurua besoetan, eta bere hatzak estatua gehienak baino handiagoak dira. Gorputz-adarrak hautsi diren lekuetan, barrualdean leize zabalak ikusten dira. Barruan ere harkaitz-masa handiak ikusten dira, eta artistak haien pisuaz egonkortu zuen zutik jartzen zuen bitartean"*.

## Hondakinen suntsipena 
Estatuaren hondakinen azken patua ez dago argi. Mendean bi lurrikara larri izaten dira Rodasen, arku heleniko sismikoki ezegonkorrean kokatuta dagoelako. Pausaniasek "Descriptio Graeciae" 174. urte inguruan idatzitako liburuan aipatzen du, nola hiria hain suntsituta geratu zen lurrikara bategatik, ezen sibila orakuluak iragarri zuen suntsipena betetzat jo zen. Horrek esan nahi du estatua ezin izango zela denbora luzez iraun konpondu izan balitz. IV. menderako Rodas kristautu egin zen, beraz ez da litekeena antzinako estatua pagano batean mantentze edo berreraikitze gehiago egitea, lehenagotik egon arren. Metala ziurrenik txanponak eta agian tresnak egiteko erabiliko zen arabiar gerren garaian, batez ere aurreko gatazketan, hala nola Sasaniar gerren garaian.

Bizantziar Inperioaren aurkako itsas eraso islamiarren hasierak, Kolosoaren bilakaeraren kontakizun dramatikoa eman zuen. 653an, Mu'awiya I.a jeneral musulmanaren agindupean zegoen arabiar indar batek Rodas erasotu zuen, eta Teofanes Konfesorearen Kronikaren arabera, estatuaren hondakinak harrapakinaren parte izan ziren, urtu eta Edesako merkatari judu bati saldu zizkioten, eta honek brontzea 900 gamelutan kargatu zuen. Istorio bera jasotzen du Bar Hebraeusek, XIII. mendean Edesan siriaz idatziz (Rodasko arabiarren arpilaketaren ondoren): "Eta gizon kopuru handi batek hirian zegoen letoizko Kolosoaren inguruan lotutako soka sendoekin tiratu eta behera bota zuten. Eta hiru mila zama korintoar letoi pisatu zituzten bertatik, eta Emesako judu bati saldu zioten".

Azken finean, Teofanes da kontakizun honen iturri bakarra, eta gainerako iturri guztiak harengana jotzen dute. Teofanesen iturria siriarra zenez, baliteke eraso bati buruzko informazio lausoa izatea eta estatuaren desagerpena hari egoztea, askoz gehiago jakin gabe. Edo arabiarren suntsipena eta judu bati egindako ustezko salmenta Nebukadnezarren estatua handi baten suntsiketaren ametsaren metafora izan zitezkeen.Gizona, mundu estuan zehar dabil

Koloso baten antzera, eta gu, gizon txikiok

Bere hanka erraldoien azpian ibiltzen gara eta ingurura begiratzen dugu

Hileta lotsagarriak aurkitzeko. Shakespearek Kolosoari erreferentzia egiten dio Troilo eta Kresida (V.5) eta Henrike IV.a, 1. zatia (V.1) lanetan ere.
thumb|Rhodes Didrachm (K.a. 305–275), aurrealdean Helios eguzki-jainkoa eta atzealdean arrosa kimu eta mahats-multzo batekin erakusten dituena.
"Koloso Berria" (1883), Emma Lazarusen soneto bat, brontzezko plaka batean idatzia eta Askatasunaren Estatuaren pedestalaren barruan 1903an jarria, honako honekin alderatzen du:Greziar ospearen brontzezko erraldoia

lur batetik bestera gorputz-adarrak konkistatzaile dituela.Irudi fantastiko hauek ideia okerra elikatzen duten arren, egoeraren mekanikak agerian uzten du Kolosoa ezin zela portuan zehar egon Lemprièreren Hiztegi Klasikoan deskribatzen den bezala. Estatua amaitua portuan zehar egon izan balitz, portuaren aho osoa itxita egongo zen eraikuntza osoan zehar, eta antzinako rodiarrek ez zuten baliabiderik izango portua dragatu eta berriro irekitzeko eraikuntza amaitu ondoren. Gainera, eroritako estatuak portua blokeatuko zuen, eta antzinako rodiarrek ez zutenez eroritako estatua portutik kentzeko gaitasunik, ez zen lurrean ikusgai egongo hurrengo 800 urteetan, goian azaldu bezala. Eragozpen hauek alde batera utzita ere, estatua brontzezkoa zen, eta ingeniaritza-analisiek adierazten dute ezin zela hankak bereizita eraiki bere pisuaren azpian erori gabe.

Ikerlari askok estatuarentzako beste posizio batzuk aztertu dituzte, antzinakoek eraikitzeko bideragarriagoa egingo zutenak. Ez dago frogarik estatuak zuzi bat gora zuela; erregistroek diote, besterik gabe, amaitu ondoren, rodiarrek "askatasunaren zuzia" piztu zutela. Gertuko tenplu bateko erliebe batek Helios erakusten du zutik, esku batekin begiak babesten (agurtzen ariko balitz bezala), eta oso posible da kolosoa jarrera berean eraiki izana. Adituek ez dakite estatua nolakoa zen, baina ideia ona dute burua eta aurpegia nolakoak ziren, garai hartako irudikapen estandarra baitzen. Buruak ile kizkurra izango zuen, garaiko Rodasko txanponetan aurkitzen diren irudien antzekoa.

## Kokapen posibleak 
thumb|Portu zaharreko sarrera barneko diketik. San Nikolas gotorlekua eskuinean dago.
Adituek, oro har, bat datoz portuaren sarrera-puntuan kokatutako Kolosoaren irudikapen anekdotikoek ez dutela oinarri historiko edo zientifikorik, monumentuaren benetako kokapena eztabaidagai da oraindik. Goian aipatu bezala, uste da estatua Mandraki portuko sarreran dauden bi zutabe dauden lekuan zegoela. San Nikolas gotorlekuaren zorua, portuaren sarreratik gertu, jatorri edo helburu ezezaguneko hareharrizko bloke zirkulu bat dauka. Gotorlekuaren egituran marmolezko bloke kurbatuak  sartu ziren, baina helburu horretarako ateratzeko oso korapilatsuak direla uste da, eta Kolosoaren oinarri marmoltsu baten hondakin gisa proposatu dira, hareharrizko blokeen zimenduaren gainean egongo zirenak.

Ursula Vedder arkeologoak dioenez, Kolosoa ez zegoen portu-eremuan kokatuta, baizik eta Rodasko Akropoliaren parte zela, portu-eremua gainditzen duen muino batean zegoena. Tradizionalki Apolori eskainia zegoela uste zen tenplu handi baten hondakinak muinoaren punturik altuenean daude. Vedderrek uste du egitura Heliosen santutegi bat izango zela, eta bere harrizko oinarri erraldoiaren zati batek Kolosoaren euskarri-plataforma gisa balio izan zezakeela.

2015eko abenduan, Europako arkitekto talde batek portuko sarreran bi kairen gainean jarritako Koloso moderno bat eraikitzeko asmoa iragarri zuen, jatorrizko monumentua han egon ezin zitekeela dioten ebidentzia eta iritzi akademiko ugari egon arren. Estatua berriak, 150 metroko altuera (jatorrizkoaren bost aldiz altuera) 283 milioi dolar inguru kostatuko luke, dohaintza pribatuen eta crowdsourcing-aren bidez finantzatua. Estatuak kultur zentro bat, liburutegi bat, erakusketa areto bat eta itsasargi bat izango lituzke, guztiak eguzki-panelekin hornituta. Hala ere, ez zen horrelako planik egin, eta proiektuaren webgunea lineaz kanpo geratu zen.

## Zinema 
* *Rodasko kolosoa* (1961, Sergio Leone)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
  XX. mendea baino lehen eraikitako egiturarik altuenen zerrenda

## Bibliografia 
* Badoud, Nathan (2024). *The Colossus of Rhodes. Archaeology of a lost wonder.* Oxford: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-890373-4.053-3253-8 (critical summary by Brunilde Ridgway).
* Hoepfner, Wolfram (2003). *Der Koloß von Rhodos und die Bauten des Helios. Neue Forschungen zu einem der Sieben Weltwunder* [The Colossus of Rhodes and the Buildings of Helios. New research on one of the Seven Wonders of the World]. Mainz: Zabern, ISBN 978-3-8053-3253-8 (critical summary by Brunilde Ridgway).
* Vedder, Ursula (2015). *Der Koloss von Rhodos. Archäologie, Herstellung und Rezeptionsgeschichte eines antiken Weltwunders* [The Colossus of Rhodes. Archaeology, production and reception history of an ancient wonder of the world]. Mainz: Nünnerich-Asmus, ISBN 978-3-945751-17-6.