Armstrong kanoi

**Armstrong kanoia** () XIX. mendearen bigarren erdialdean ia mundu osoko gerraontzietan gehien erabiltzen ziren kanoiak izan ziren. Sir William Armstrong industrialari britainiarrak diseinatu zituen.

Armstrong kanoiak bi lekutan fabrikatzen zituzten:
* Woolwicheko Errege-Fabrika, fabrikazio-tokiagatik Woolwich kanoiak ere deituak, Royal Navyk bakarrik erabili zituenak. Woolwichen egindako kanoi guztiak ez ziren Armstrong sistema izan.
* Elswick-on-Tyne, Elswick kanoiak ere deituak fabrikazio-tokiagatik, non Sir Armstrong maisutza baten jabe zen. Hemen egin ziren Armstrong kanoiak, erabiltzeko interesa zuten herrialde guztietara esportatu zirenak.

## Diseinua 
Kanoien diseinua hainbat diametrotako burdina forjatuzko zilindro hutsetatik abiatzen zen, bata bestearen barruan muntatuak, beroan pitzatzeko prozeduraren bidez, eta horiek ere burdin forjatuzko zuntxoak zituzten. Ondoren, zilindroak altzairuz egin ziren, aurreko sistema utzita. Hasiera batean, anima leuneko eta aurrekargako kanoiak egiten zituen, baina, ondoren, anima marratuko eta atzera egiteko kanoiak fabrikatzen hasi zen, eta hori egiten lehenetarikoa izan zen. Armstrongen marraketa-sistema edo ildaskak ez ziren garai hartako beste fabrikatzaile batzuek erabiltzen zituztenak.

Armstrongek aurrekarga-kanoietarako asmatu zuen marradurak zentratze- eta konpresio-sistemak konbinatzen zituen, eta "*shunt*" deitu zion. *Shunt*aren ezaugarria zen ildoa zabalagoa zela kanoiaren ahoan arimaren barruan baino, eta bi kanal zituela maila desberdinetan: kanal mehe bat, goiko mailakoa, eta beste bat zabala eta beheragokoa. Horri esker, jaurtigaiak ezin hobeto zentratzen zen irtetean.

Armstrongek William Palliserrek diseinatutako jaurtigai hoztuak ere hartu zituen, bereziki blindajeak zulatzeko diseinatuak, baina 1890 inguruan ez ziren erabili, jaurtigaiaren hasierako abiadura nabarmen handitu zelako, blindajeak zulatzeko kontuan hartzen zena, baita jaurtigaiaren energia zinetikoa ere inpaktu unean.

Atzera egiteko edo kulatatik kargatzeko, Arsmtrongek torlojua ixteko sistema bat sortu zuen. 1859ko *Warrior* itsasontzi blindatua atzerakako Armstrong kanoiez hornitua izan zen. 1863an "Armstrong and Whitworth Committee" sortu zen, 1865ean Armstrongen aurrekarga-sistemaren aurkako txostena aurkeztu zuena. Praktikan, kulata-itxiturak arazo asko zituen, eta, horregatik, alde batera utzi eta ahoko aurrekarga- edo karga-sistemarekin jarraitu zen. 1880ko hamarkadan, Royal Navyren itsasontziek atzera egiteko sistema behin betiko onartu zuten.

## Blakelyrekin lehian
Teophilus Alexander Blakely kapitain britainiarrak egin zuen lehen aldiz kanoiak zuntxo zentrokideekin indartzeko prozedura. Hala ere, patente bat William Armstrongi eman zitzaion eta Parlamentuaren lege berezi baten ondorioz, britainiar gobernuaren jabetza izatera pasa ziren.

Blakelyk Armstrong salatu zuen, 1855ean Woolwichen kanoiak egiteko patentatutako prozedura erabiltzen zuela agerian utziz, non W. Armstrong superintendentea izan zen 1863 arte. Armstrongek Blakelyri eskatu zion, 1857ko urtarrilean, bere patentea kanoiak esperimentatzeko fabrikatzeko erabiltzea, eta, bere sistemak asetzen bazuen, komertzialki erabili aurretik konponketak egitea eskaini zion. Hasieran, Armstrongek bere kanoien materiala erabili zuen Blakelyren patentea ez ezagutzeko. Patenteak ez zuen inoiz burdina forjatua kanoien arimentzako materialtzat hartu, dilatazioari eusteko joera zuelako, eta ez zuelako onartzen Blakelyk hasierako tentsio-sistema erabili zuenik. Azkenean, Armstrongek altzairua erabili behar izan zuen, praktikan, burdina forjatua hain erresistentea ez zela frogatu zenean.

Armstrongek esan zuen bere sistema besteengandik bereizten zela zuntxoak eta bozinak fabrikatzeko modu bereziagatik, erabilitako burdina forjatuaren kalitateagatik, marraketa-sistema bereziagatik eta bere zuzendaritzapean erabiltzen zituen makinen eta langileen perfekzio altuagatik.

Blakely 1868an hil zen, eta horrek ez zion inoiz bere patentea erreklamatzen utzi, nahiz eta emaztea saiatu, Woolwichen hasierako tentsioa zuten altzairuzko kanoiak eraikitzen hasi zirenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak