Bertizko jaurerria

**Bertizko jaurerria** Nafarroa Garaiko iparraldean dagoen lur-eremu bat da, antzina jaurerri izana, eta gaur egun natura parkea dena. Bertiztar familia noblearen jabetza izan zen Erdi Arotik (gutxienez XIV. mendetik) XIX. mende arte. Izan ere, 1898an Pedro Ziga Maio eta Dorotea Fernandez iruindar senar-emazteek erosi zuten, eta hainbat berriztatze eta egokitze lan egin zituzten, garai hartako Art Nouveau estiloari jarraituz. Azkenik, 1949an, lekua Nafarroako Foru Aldundiaren esku utzi zuen hiltzean bikoteak, eta 1984an erakunde publikoek natura-parke izendatu zuten.

Natura parkearen barruan lorategi botanikoa dago.

## Historia 
Pedro Miguel Bértiz *"Merino de las Montañas"* (eskumen zabaleko epailea, alegia) izendatu zuen 1392an Karlos III.a Nafarroakoa erregeak. Hiru mende geroago, Francisco de Bértiz oinordekorik gabe hil zen 1657an, eta Jaurerriaren jabe Antonio Barragán bilakatu zen. Nafarroako Gorteak, 1672an egindako epaiaren bidez, jabetza Juan Francisco de Alduncin-en alde egin zuen urte batzuk geroago. María Josefa de Alduncin oinordekoa eta Francisco Javier de Elío senar-emazteak jabeak bihurtu ziren 1741ean. Hauek Pedro Andrés Oteizari saldu zioten, Narbarteko zurgina zena, 1881ean, eta honek azkenik 1900ean Pedro Zigari, 650.000 pezetatan. 

Oinetxea 1847 eraiki zuen Bertiztar familiak, 1905ean berriztatze lanak Pedro Ziga eta Dorotea Fernandez senar-emazteek egin zituztelarik, jabe berriak zirenak.

## Ezaugarriak 
2.040 hektarea ditu parkeak, eta Bertizaranako udalerriaren zati handi bat hartzen du. Bertako zuhaitzek oihan zabalak osatzen dituzte, eta pagoak dira nagusi, haritz eta haltzekin batera. Animaliei dagokienez, orkatz, basurde eta orein ugari bizi dira ingurune hartan.

Pagadi, txilardi eta iralekuetan basurdeak, oreinak, orkatzak eta basakatuak ere bizi dira. Erreketako ur fresko eta garbietan, berriz, desman piriniotarra, hau da, ugaztun txiki intsektujalea. Erreka bazterretan, Soldanellavillosa hazten da, hots, lurrari begira dauden lore moreetako landarea.

Abeltzaintza mendeetan izan da Bertizko aprobetxamendu nagusietako bat, baina bestelakoak ere izan dira: zura, ehiza, arrantza, eta egur-ikatza nahiz karea edo kisua egitea, kareharriak erabiliz.

## Ibilbideak 
thumb|386x386px
[thumb|290x290px|[Legate mendia Irretarazuko bidetik.]]
Milaka bisitari bisitatzen dituzte urtero lorategi historiko-artistikoa eta Parke Naturala. Parkea ezagutzeko 6 bidexka daude seinaleztatuta

* Aizkolegi (22 km) Aizkolegiko kaskoa (830m), Bertizko lekurik gorena da. Bertiz osoa eta inguruko ibarrak arras ongi ikusten dira. Goian dago jauregi bat baina hondatua dago. 
* **Plazazelai**- Aizkolegi (5 km) Bide honi “lastoaren bidea” erraten zaio. Izan ere, Ziga senar-emazteek Aizkolegiko pista egin ondoren, baimena ematen zuten lastoz beteriko orgak hortik joateko. Baztango Orabidea auzora joateko bideak oso txarrak baitziren. 
* Erreparatzea (1,5 km) Bidasoa ibaiaren bazterrean barna doa, Parkeko sarrera nagusitik *Erreparatzea* zubi eta jauregiraino. Bide hau Bertizko sarbide nagusia izan zen Oronoz-Mugairiko zubia eraiki artean. 
* **Irretarazu** (11 km)  Parkearen pista nagusitik abiatzen da, txondorraren parean. Hasieran usadiozko oihan-erabilerak azaltzen dituzten panelak daude: ikazkintza, artzaintza, gaztainak gordetzeko eraikuntza txikiak, … Bidea Aizkolegiko pistaraino doa, aparkalekutik 3,6 km-ra
* Plazazelaiko ataka (8 km.)   Bertizko Jaurerria eta Baztan arteko muga da. .Hauxe da txirrindulariendako baimendurik dagoen ibilbide bakarra.
* **Suspiro** (9 km)  Ibilbide hau Irretarazu bidearen aldaera motzago bat da. bidearen erdialdean edo Suspiroko oihan pistarekin elkartzen da eta horrek Aizkolegiko pistaraino eramanen gaitu, aparkalekuitk 2,4 km-ra.
* Iturburua (6 km)  Bide hau Suspirokoaren aldaera da, baina motzagoa.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Capilla Modernista (3).jpg|Jaurerriko kaperari atxikita dagoen markesina eta bertako beirate modernista.
Fitxategi:Jardines del Señorio de Bertiz (1).jpg|Lorategia
Fitxategi:Navarra, panorámicas 1990 07.jpg|Lorategia
Fitxategi:Jardines del Señorio de Bertiz (3).jpg|Behatokia
Fitxategi:Cedro de Bértiz.jpg|Zedro monumentala
Fitxategi:Bosque del Señorío de Bertiz 4.jpg|basoko ur-jauzia

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko natura parkeak
* Bertizko lorategi botanikoa
* Aizkolegiko mendilerroa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertizko Jaurerria natura parkearen webgunea