open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarkinio Harroa

**Tarkinio Harroa** () Antzinako Erromako zazpigarren eta azken erregea izan zen (K.a. 534 - K.a. 509). Tarkinio Zaharraren biloba zen. Servio Tulio aitaginarreba hil ondoren eskuratu zuen erregetza. Indar gabe utzi zuen Servio Tuliok aldarrikatu zuen konstituzioa eta, bortxazko neurriak erabiliz, aurrekoek bideraturiko obrak amaitu zituen. Erromatik kanpora, latinoak azpiratu zituen. K.a. 509an, haren seme Sextok Lukrezia, bahitu zuen, Erromako noble baten emaztea (Shakespearek jaso zuen gertakari hori *The Rape of Lucretia *kontakizun-poema ontzeko), eta, beraz, erromatarrak Tarkinio Harroaren aurka matxinatu eta errepublika ezarri zuten, tarkiniotarrak hiritik bidalirik.
## Erreferentziak
Zog I.a Albaniakoa

**Zog I.a Albaniakoa**, jaiotza-izenez **Ahmet Muhtar Bey Zogolli** (Burgajet gaztelua, Otomandar Inperioa, gaur egun Albania, 1895eko urriaren 8a - Suresnes, Frantzia, 1961eko apirilaren 9a) Albaniako erregea izan zen 1928tik 1939ra.

## Biografia 
1914an, Austriako armadako ofiziala zen. Essad Pasha Toptaniren kontrako erresistentzia antolatu zuen eta 1920-1922 bitartean barne arazoetarako ministro izan zen. Gero, 1922tik 1924ra Lehen ministro izan zen. 1925ean errepublikako lehendakari izendatu zuten.

1928an, bere burua errege (*mbret*) izendarazi zuen eta 1936an Albaniaren ekonomiaren gaineko monopolioa eskaini zion Italiari. 1938an, Geraldina Apponyi Hungariako kondesarekin ezkondu zen eta seme bat izan zuen, Leka. 1939ko apirilean italiarrak Albanian sartu ziren eta Zogek Greziara ihes egin behar izan zuen.
## Erreferentziak
Pteropus vetulus

***Pteropus vetulus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus vetulus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Rudolf Bultmann

**Rudolf Karl Bultmann** (Wiefelstede, 1884ko abuztuaren 20a - Marburg, 1976ko uztailaren 30a) alemaniar teologo protestantea izan zen. Itun Berriko irakasle Marburgen, haren lanak exegesia, erlijioen historia eta dogmatika alorrak ukitzen ditu. Bultmannek Itun Berriaren mitoak soiltzeari ekin zion: Jesusen bizitza eta heriotza bakarrik hartu zituen gertaera historikotzat. Jesusen mirariak, berpiztea, Izpiritu Santuaren etorrera eta abar arbuiatu egin zituen. Bultmannen iritziz, Heideggerren azterketak zekarren Itun Berria eta kristau fedea aztertzeko ikusmolde egokia, Jainkoaganako fedea duelarik gizonak salbabide bakarra. Zenbait lan: *Tradizio sipnotikoaren historia* (1921), *Joanen Ebanjelioa* (1941), *Itun Berriaren Teologia* (1953).

## Erreferentziak
Aristarko Samotraziakoa

**Aristarko Samotraziakoa** (, *Arístarchos*; K.a. 220 - 143) Antzinako Greziako gramatikari eta kritikaria izan zen.

## Biografia 
Bizantzioko Aristofanesen ikasle jarraitzailea, Antzinateko gramatikari ospetsuenetakoa da. Alexandriako liburutegi entzute handikoaren zuzendaria eta sona handia izan zuen filologia eskola baten sortzailea ere izan zen.

Aristarko eta haren maisua, *Kanon alexandriarra* deritzan sailkapen ezagunaren egiletzat dauzkate. Alabaina, Homeroren lanei buruzko kritikak ekarri dio omenik handiena. Batasun poetikoan oinarriturik, pasarte eta kanta batzuk apokrifotzat jo zituen eta beste zenbaiti buruz zalantzak agertu zituen. Villoisonek Venezian 1781ean aurkitutako lana da "Homeroren auzia" delakoaren iturburua.
## Erreferentziak
Celia Cruz

**Celia Cruz** (Habana, 1925eko urriaren 21a - New Jersey, 2003ko uztailaren 16a) kantari kubatarra izan zen.

Salsa musikaren ordezkari nagusietakoa izan zen 1950eko hamarkadaz geroztik. Habanako klub eta kabaretetan abestu zuen bere karreraren hasieran. 1950ean Sonora Matancera taldean hasi zen, eta *La Reina Rumba* jarri zioten goitizena. 1959an, Fidel Castrok agintea bereganatu zuenean, Mexikora alde egin zuen, eta Estatu Batuetara 1961ean. Han hasi zen Tito Puente, Willie Colon eta beste zenbait musikarirekin lanean. Gerora mundu osoan ibili da The Fania All Stars taldearekin. Ehun diskotik gora grabatu zituen, horietarik erdiak salsa musikakoak. *Bemba colorá* du abesti ezagunen eta bere estiloaren adierazgarrienetakoa.

Buruko minbiziak gaixorik hil zen 87 urterekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Debré

**Michel Debré** (Paris, Frantzia, 1912ko urtarrilaren 15a - Montlouis-sur-Loire, Frantzia, 1996ko abuztuaren 2a) frantses politikaria izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerran De Gaulleren Atzerriko Gobernuko kide izan zen. 1958an Justiziako ministro izendatu zuten, eta 1969an, Haziendako ministro. Kanpo Arazoetarako eta Nazioaren Defentsarako ministro ere izan zen.

Gogor kritikatu zituen IV. Errepublikako erakundeak, eta zeregin garrantzitsua izan zuen V. Errepublikaren Konstituzioaren prestakuntzan. Aljeriako arazoez ere arduratu zen.

1981ean lehendakaritzarako hauteskundeetan aurkeztu zen, Chiracen oposizio bezala. 1988an Frantziako Akademian sartu zen.

## Idazlanak 
Idatzitako lanen artean ditu *Gaullismoa* (1978) eta *Hiru errepublika Frantziarentzat* (1984-1988).

## Erreferentziak
Juan José Castelli

**Juan José Castelli** (Buenos Aires, Peruko Erregeorderria, Espainiar Inperioa, 1764ko uztailaren 19a - Buenos Aires, 1812ko urriaren 12a) platatar abokatua izan zen, Maiatzeko Iraultzan eta Argentinako Independentzia Gerran nabarmendu zena.

## Bizitza 
Juan José Castelli Buenos Airesen jaio zen 1764ko uztailaren 19an. Zuzenbide ikasketak egin zituen Charcasko Unibertsitatean. 1791n Buenos Airesera itzuli zenean, politika- eta ekonomia-ideia berriak zabaldu zituen. Talde iraultzaileekin bat eginez, britainiarren laguntza eskatu zuen, Espainiaren aurka borrokatzeko eta Argentinaren independentzia lortzeko. 1810eko Maiatzeko Iraultzako buruetako bat izan zen. 

1810eko ekainean, batzar iraultzaileak Peru Garaiko espedizio laguntzailea antolatzeko agindu zion. Azaroaren 7an, Espainiar armada erregezalea garaitu zuen Suipachako guduan. Potosí hartu ondoren, Espainiaren aldeko buruzagi batzuk fusilatu zituen. Huaquiko gudua galdu zuen 1811ko ekainaren 20an. Horren ostean, Buenos Airesko batzarrak itzultzeko agindu zion. Lehen Triunbiratuak auzipetu zuen, Huaquiko hondamendiaren erantzukizuna egotzirik. Epaia eman aurretik hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arturo Frondizi

**Arturo Frondizi** (Paso de los Libres, Corrientes, 1908ko urriaren 28a - Buenos Aires, 1995eko apirilaren 18a ) argentinar politikari eta legegizona izan zen. 1958-1962 bitartean Argentinako Errepublikako presidentea izan zen.

## Bizitza 
1928. urtean Alderdi Erradikalean (UCR) sartu zen, eta alderdi horren eskutik diputatu izendatu zuten 1946an. Hauteskunde orokorretara aurkeztu zela eta, Alderdi Erradikalean zatiketa gertatu zen, eta zatiketa haren ondoren Frondizik Hiritarren Elkarte Erradikal Zorrotza (UCRI) antolatu zuen 1957an. Alderdi horren hautagai zela, Argentinako presidente hautatu zuten 1958. urtean, peronisten laguntzarekin. Bere politika ekonomikoa oso zorrotza izan zen, eta langileen haserrea piztu zuen, baina militarrek ere ez zuten begi onez hartu, eta 1962. urtean eraitsi egin zuten bere kargutik.

## Erreferentziak
Serapio Huitzi

**Serapio Huitzi Lazkano** (Atarrabia, Nafarroa, 1868ko irailaren 3a - Madril, Espainia, 1953ko abenduaren 11) Nafarroako ingeniaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Finantza-gizon garrantzitsua izan zen (Papelera Española enpresako lehendakariordea eta Espainiako Espasa-Calpe argitaletxearen sortzaile eta zuzendaria izan zen) eta, horrez gainera, arte- eta arkeologia-ikerketa batzuk bideratu zituen.

Obra nagusiak: *El santuario de San Miguel de Excelsis (Navarra) y su retablo esmaltado* (1929, Victoriano Juaristirekin batean) eta *Arqueología navarra. La iglesia de Gasólaz* (1923), *Arqueología vizcaina. Ermita de San Miguel de Zuméchaga* (1924) eta *Iglesia de templarios de Torres del Río* (1923) hitzaldi-artikuluak. Euskaltzalea zen eta Eusko Ikaskuntzako kidea.

## Erreferentziak
R. K. Narayan

**Rasipuram Krishnaswami Narayan** edo **R. K. Narayan** (Madras, 1906ko urriaren 10a - Chennai, 2001eko maiatzaren 13a) indiar eleberrigilea izan zen. Ingelesez idatzi zuen bere obra guztia. Bere lanetan Indiako zibilizazio tradizionalaren fisonomia eta kolono ingelesen kulturatik jasotzen duen eraginaren pisua erakusten du.

Eleberri guztiak bere irudimenean sortu zuen Malgudi hirian daude girotuta. Aipagarrienen artean hauek daude: *Swami and friends* (1935, *Swami eta lagunak*), *The English teacher* (1945, *Ingeleseko irakaslea*), *Waiting for the Mahatma* (1935, *Mahatmaren zain*), *The man eater of Malgudi* (1961, *Malgudiko gizon-jalea*). Horiez gainera, Indiako bi epopeia garrantzitsuenen bertsioak argitaratu zituen prosa modernoan: *Ramayana* (1972) eta *Mahābhārata* (1978).
## Erreferentziak
Jascha Heifetz

**Jascha Heifetz** (Vilnius,  - Los Angeles, ) estatubatuar biolin-jotzailea izan zen, lituaniarra jatorriz. Lehen kontzertua eman zuenetik haren jotzeko moldea eredu izan zen gainerako biolin-jotzaileentzat. Biolinerako idatzitako pieza nagusi ia guztiak grabatu zituen, eta arrakasta handiko moldaketak egin zituen. Gaur egungo musikagileen hainbat lan berak jo zituen lehenengoz. Ume-umetatik hasi zen biolina jotzen. Besteak beste, Leopold Auer irakasle ospetsuarekin ikasi zuen, San Petersburgon, Errusian. Hamahiru urte zituela egin zuen debuta, Berlinen, eta haren ospea mundu osora zabaldu zen. Errusiako Iraultzan Estatu Batuetara joan zen, eta hango herritartasuna hartu zuen 1925ean.

## Erreferentziak
Dhundiraj Govind Phalke

**Dhundiraj Govind Phalke** (izengoitia: *Dadasaheb*, *Gizon Handia* ; New Delhi, 1870eko apirilaren 30a - Nasik, 1944ko otsailaren 16a) indiar zinemagilea izan zen. Indiako zinemaren argitaratzailea dela esan ohi da. 

Argazkilari, grabatzaile eta editorea zen; sorreratik bertatik liluratu zuen zinemak. Frantzian eta Ingalaterran ikasi, eta Indiara eraman zuen zinema egiteko behar zuen tresneria guztia. Hala egin ahal izan zuen *Raja Harishchandra* (1913, *Harishtxandra Erregea*), Indiako lehen filma. Historia gaizko film ugari ekoiztu eta zuzendu zituen zinema mutuaren aroan. Zinema ahostuna asmatzearekin utzi zuen zinema, eta haren lanak ahaztu eta galdu ziren, baina denek aitortzen diote Indiako zinemagintzaren aitzindari izatea.

## Film batzuk 
* *Raja Harishchandra* (1913)
* *Shri Krishna Janma* (1918)
* *Kaliya Mardan* (1919)
* *Setu Bandhan* (1923)
* *Gangavataran* (1937)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alberto Moravia

**Alberto Moravia** (Erroma, Italia, 1907ko azaroaren 28a - 1990eko irailaren 26a) idazlea izan zen, italieraz.

Kazetari-lanetan aritu zen hasieran. Alienazioa eta bakardadea dira Moraviaren eleberrien gai nagusiak, eta horietatik alde egin ezina, ez sexuaren bidez, ezta maitasunaren bitartez ere. Kritikariek Moraviaren estilo zorrotza, kontakizuna eta elkarrizketak osatzeko trebezia, eta benetako diruditen pertsonaiak sortzeko ahalmena azpimarratu dute.

Lan nagusiak: *Gli indifferenti* (1929, *Axolagabeak*), lehen liburua, arrakasta handia izan zuena; *Il conformista* (1951, *Konformaerraza*); *La ciociara* (1947); *La noia* (1960; *Asperra*). Ipuinak (besteren artean, *Boh*, 1976) eta saiakerak (*L´uomo como fine*, 1966) ere idatzi zituen.

Italiako gerra osteko intelektual zorrotz eta estimatuenetako bat izan zen. Pier Paolo Pasolini idazlea 1950eko hamarkadaren hasieran ezagutu zuen, eta adiskide hurkoak izan ziren poetaren heriotza arte. 1973an etxe partekatu bat erosi zuen Ostiako kostaldean Pier Paolorekin. Historiarako geratu da Erroman Pasolini erail osteko hiletan eman zuen hitzaldia.

## Erreferentziak
John Cairns

**John Forster Cairns** (Oxford, Ingalaterra, 1922ko azaroaren 21a - 2018ko azaroaren 12a) biologo ingelesa izan zen.

## Biografia 
1952an, medikuntzako doktore egin zen Oxfordeko Unibertsitatean. Ondoren, Australian aritu zen zenbait urtez gripearen eta baztangaren birusaren ugalketa aztertzen. 1957an, Kaliforniako Teknologia Institutuan jardun zuen lanean DNAren errepikapenaren inguruan.

Australiara itzuli zen baztangaren birusaren inguruan lan egiteko, eta, 1960an, Estatu Batuetan lan egin zuen A. Hersheyren laborategian. *Escherichia coli* bakterioaren DNA aztertu zuen, eta 1963an jakin zuen DNA molekulek Y forma zutela. 1963-1968 urteetan, Cold Spring Harbor laborategiko zuzendari izan zen, eta, 1973tik aurrera, Mill Hill (Londres) laborategikoa.

## Erreferentziak
Pteropus voeltzkowi

***Pteropus voeltzkowi*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus voeltzkowi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Eriniak

thumb|Hiru eriniak, Orestes zigortzen

**Eriniak** (antzinako grezieraz: Έρινύες *Erinyes*), greziar mitologian, infernuko mendekuaren jainkosak ziren. Erromatar mitologian ***Furiae*** deitzen zitzaien. *Erinia* hitzak bortxaz hildakoaren mamua, hiltzaileari jarraitzen diona, adierazten du. Eskilok *Eumenideak* («Onuragarriak») deitu zien, izen beldurgarri hura baztertuz. Hesiodok Lurraren eta Kronosek irendu zuen Uranoren odol-tanten alabatzat jo bazituen ere, Lurraren edo Gauaren alabatzat hartu ohi dira. Dontzeila hegodun gisa irudikatzen dira, suge kiribilduz osaturiko ilea eta itxura izugarria dutela. Greziako idazleek hiru erinia aipatzen dituzte: Alekto, Tisifone eta Megera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Theodore Dreiser

**Theodore Dreiser** (Terre Haute, Indiana, 1871eko abuztuaren 27a - Hollywood, 1945eko abenduaren 28a) Estatu Batuetako eleberrigilea izan zen.

1892. urtetik aurrera kazetaritza-lanetan hasi zen Chicagon. Lehen eleberrietan emakumearen askatasuna hartu zuen gaitzat: *Sister Carrie* (1900, *Carrie ahizpa*), *Jennie Gerhart* (1911). Geroagoko obretan goi-mailako gizarteko giroa azaldu zuen: *The financer* (1912, *Finantzaria*), *The titan* (1914, *Erraldoia*). 1925. urtean eman zen argitara Theodoren maisu-obra, *An American tragedy* (*Ameriketako tragedia*). Dreiserrenak dira, halaber, liburu hauek: *The stoic* (1947, *Estoikoa*), *A Hoosier holiday* (1916, *Oporraldiak Hoosier herrian*) eta *A book about myself* (1922-1931, *Neri buruzko liburua*) autobiografia.

## Erreferentziak
Giambattista Piranesi

**Giambattista Piranesi** (Mogliano di Mestre, Veneziatik hurbil, 1720ko apirilaren 10a - Erroma, 1778ko azaroaren 9a) italiar arkitektoa eta grabatzailea izan zen.

Venezian eta Erroman egin zituen Arkitekturako eta Pinturako ikasketak. 1743an itzuli zen Veneziara, eta han akuafortea landu zuen batez ere. Neurri handiko 2.000 koadrotik gora pintatu bide zituen. Horietariko ia 1.000 koadrok egilearen sinadura daramate. 1745ean Erroman hartu zuen bizilekua eta *Espetxeak* eta *Erroma zaharreko ikuspegiak* serie ospetsuak pintatu zituen 1764. urtera bitartean. Ondoren pintatu zuen *Paestum-eko ikuspegiak* seriea (1778). Arkitekturari dagokionez, Aventinoko *Santa Maria del Priorato* eliza barrokoaren berritze-lanetan jardun zuen (1764-1765).

## Erreferentziak
Gwyneth Jones

**Dame Gwyneth Jones** (Pontnewynydd, Gales, 1936 -) galestar sopranoa da.

## Biografia 
Londres, Siena eta Zürichen egin zituen musika- eta kantu-ikasketak.

Mezzosoprano gisa 1962an izan zuen lehen emanaldi profesionala. Soprano gisa, *Un Ballo in Maschera*n aritu zen lehen aldiz, Ameliaren paperean. Opera askotako pertsonaia ospetsuak interpretatu izan ditu: Annina eta Octavia (Richard Straussen *Arrosadun zalduna* operan), Lady Macbeth, Leonora (Beethovenen *Fidelio* operan), Sieglinde (Richard Wagnerren* Valkiria*n), Giacomo Pucciniren* Turandot* operako printzesa.

Munduko antzoki nagusietan abestu du: Londresko Covent Gardenen, Vienan, Munichen, Parisen, Milanen, San Frantziskon, Chicagon eta New Yorkeko Metropolitanen.

## Erreferentziak
Cochise kultura

**Cochise kultura** K.a. 7000. urte ingurutik aurrera Ipar Amerikako Arizonan eta Mexiko Berriko mendebaldean garatu zen kultura amerindiarra da. Cochise aintzira ohitik datorkio izena; basamortu idorreko kultura bat izan zen.

Fruituak bildu eta lurra landu egiten zuten cochiseek. Hiru aldi bereizten dira Cochise kulturan: Antzinako aldia (K.a. 7000 - K.a. 4000), harria lantzen zuten eta nolabaiteko garrantzia zuen ehizak; Chiricahua aldia (K.a. 4000 - K.a. 500), ehizarekin batera hasi ziren animaliak hazten eta askoz hobea zen harria lantzeko teknika, eta San Pedro aldia (K.a. 500 - Kristoren garaia), harri landuaren ordez zeramikazko lehen ontziak agertzen dira eta lehen kanpo-eraikuntzak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laurent Terzieff

**Laurent Terzieff** (Okzitaniako Tolosa,  - Paris, ) frantses antzezlea eta antzerki-zuzendaria izan zen. Abangoardiako antzerkiaren inguruan hasi zen lanean, Roger Blin zuzendariarekin eta Arthur Adamovekin, 1952an. Antzezle gisa zein zuzendari gisa, egile garaikideengana jo zuen bere lanak (Sławomir Mrożek, James Saunders, Edward Albee), eta absurduaren eta onirismoaren mugako errepertorioa landu zuen. Ikuskizun poetikoak idatzi zituen (*Milosz*, 1993-1996), eta beste zuzendari batzuen ikuskizunetan ere parte hartu zuen (''Tête d'or, *1958). Hainbat filmetan ere parte hartu zuen, hala nola Luis Buñuelen *La Voie lactée *(1968) eta Jean-Luc Godarden *Détective''(1984) filmetan.
## Erreferentziak
Juan Antonio Lavalleja

**Juan Antonio Lavalleja y de la Torre** (Santa Lucía, Minas, Espainiar Inperioa, 1784ko ekainaren 24a - Montevideo, Uruguai, 1853ko urriaren 22a) Uruguaiko abertzalea izan zen.

## Biografia 
Portugaldarren aurka borrokatu zen 1816an atxilo hartu zuten arte. Brasilen independentzia lortu zenean aske geratu zen, eta 1825ean beste 32 lagunekin lehorreratu zen Uruguaiko Ekialdeko Zerrenda delakoan. Brasildarren aurka altxatu zuen herria, bi garaipen militar lortu, eta Uruguaiko independentziaren aldeko aldarrikapena onartua izatea lortu zuen. 1832-1834 urteetan Rivera lehendakariaren aurka borrokatu zen zurien buruzagia zela, baina gerra galdu ondoren Brasila erbesteratu behar izan zuen bigarrenez. 1836an Uruguai inbaditu zuen, eta bertako gobernuburu izan zen Rivera eta Floresekin batera (1853).
## Erreferentziak
Maude Menten

**Maude Menten** (Ontario, 1879ko martxoaren 20a - Ontario, 1960ko uztailaren 26a) kanadar kimikaria izan zen.

XX. mendearen hasierako kimikari berritzaileenetako bat izan zen. Torontoko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta han bertan hasi zen eskolak ematen, Fisiologiakoak, MacCallum laborategian. Dena dela, Kanadatik irten behar izan zuen ikertzaile-karrera jarraitzeko, garai hartan emakumeek ezin zutelako Kanadako Unibertsitatean ikerketan aritu. Rockefeller Institutuan eta Western Reserve University-n aritu zen ikertzaile laguntzaile gisa. Gero Berlinera joan zen, Leonor Michaelisekin batera, eta bien artean "Michaelis-Menten ekuazioa" asmatu zuten; ekuazio hori funtsezkoa izan zen entzima-erreakzio baten lastertasuna adierazteko.

## Erreferentziak
Louis François Armand de Vignerot du Plessis

**Louis François Armand de Vignerot du Plessis** (Paris,  - *ibidem*, ) frantses mariskala izan zen. Richelieu kardinalaren biloba zen, Fronsaceko dukea sortzez. Hamabost urterekin ezkondu zen, eta kartzelan izan zen gaztaroan abentura batzuen ondorioz. 1725-1729 urteetan Vienan egon zen enbaxadore, eta ahalegin bereziak egin zituen Frantziaren eta Austriaren arteko harremanak hobetzen. Ondoren, Poloniako eta Austriako erregetzarako gerretan esku hartu zuen, eta ingelesak Menorcatik kanporatu zituen Maó hiriaz jabetu ondoren (1756). Kargu hartu zioten eginiko ondasun bipiltzeengatik, eta Parisa erretiratu zen. Voltaire idazlearen babesle izan zen.

## Erreferentziak
Kaputxino eztarrizuri

**Kaputxino eztarrizuria** (*Cebus capucinus*) Cebus generoko animalia da. Primateen barruko Cebidae familian eta Cebinae azpifamilian sailkatuta dago.

45 cm inguru luze da. Isatsa 35 cm luze izaten du. Ilea gaztaina-kolorekoa du; isatsa ere kolore bereko ile luzez estalia du, eta ez da oratzailea. Lepoan bilduta ibiltzen du askotan. Belarri inguruko, bularreko eta besagainetako ileak zuriak ditu. Beldur handia die hotzari eta hezetasunari, eta ez da, beraz, bere kabuz uretan sartzen. Uretan bakarrik utziz gero, ito egiten da. Fruituak, hostoak eta animalia txikiak jaten ditu. Berezko bizi-eremua Costa Ricatik Amazonas ibaiaren iparralderako lurraldea guztia du. Zoo askotan izaten dituzte kaputxinoak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cebidae

## Kanpo estekak 
* 'Cebus capucinus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jean-Paul Belmondo

**Jean-Paul Charles Belmondo** ( ahoskatua; Neuilly-sur-Seine,  - Paris, 2021eko irailaren 6a) zinema-aktore frantsesa izan zen.

## Biografia 
Arte Dramatikoko Kontserbatorio Nazionalean ikasi zuen. Gaztetan, boxeolaria eta antzerki-aktorea izan zen. 1957an hasi zen zineman, eta, 1959an, Jean-Luc Godarden *À bout de souffle* filmeko protagonista izan zen. Film hori *nouvelle vague*ko garrantzitsuena izan zen, eta berebiziko ospea ekarri zion Belmondori. Gizonezkoen edertasunaren ohiko eredua aldatu zuen (ederren artean itsusiena deitu zioten). 1965ean, Godarden *Pierrot, le fou* film ospetsuan parte hartu zuen.

## Filmografia hautatua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cévennes

**Cévennes** Frantziaren erdialdeko lurraldea, Massif Central edo Erdialdeko Mendigunearen ekialdean (Lozère, Ardèche eta Gard departamenduak) dagoena. Alpe mendiak sortu ziren garaian eraturiko mendiek osatzen dute (Aigoual, 1.567 m; Tanargue, 1.441 m; eta Lozère, 1.702 m). Hérault ibaiak eta Rodano ibaiaren adarrek (Gard, Cèze eta Ardèche) zeharkatzen dute. Haran sakon ugari daude. Antzinako nekazaritza (mahastiak eta masustak) asko berritu da, eta industria indartsua sortu da Alès inguruan, harrikatzaren ustiapenaren poderioz (metalgintza eta kimika-industria).

## Historia 
Cévennes lurraldea protestantismoaren gotorleku indartsuenetakoa izan zen, eta *camisard* kalbinisten babeslekua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eckhart Maisua

**Eckhart von Hochheim** (Hochheim, Turingia, Germaniako Erromatar Inperio Santua, 1260 &ndash; Avignon, Frantzia, 1328), izengoitiz **Eckhart Maisua** (), alemaniar domingotarra eta teologo mistikoa izan zen, garaiko eskolastikaren joeraren aurka, fedea modu espekulatiboan justifikatzeko ahaleginagatik ezaguna.

## Bizitza 
Kolonian ikasi zuen, non Alberto Handiaren ikasle izan bide zen. Parisko Unibertsitateko ikasle eta irakaslea izan zen 1300. urtearen inguruan, eta 1302an doktore izendatu zuen Bonifazio VIII.a aita santuak. Saxoniako (1304) eta Bohemiako (1307) domingotarren abadeburu izan zen. Rhin aldeko higikunde mistikoa bultzatu zuen. 1326. urtean, Koloniako artzapezpikuak auzitara eraman zuen, Pseudo Dionisiori hartu zizkion zenbait dotrina neoplatoniko zirela eta. Arimak Jainkoaren esentzia nola bilatzen duen, eta izakien sorreraren auzia izan ziren berak sakondu zituen gaiak. 1329an, Joan XXII.a aita santuak gaitzetsi zituen teoria haiek *In agro dominico* bulan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eckhart Triebel: Meister Eckhart und seine Zeit (Eckhart maisua eta bere garaia - alemana)
*  Eckhart Triebel: Meister Eckhart Bibliographie seit 1995 (Eckhart maisuaren bibliografia 1995az geroztik)
Eisenstadt

**Eisenstadt** (alemanez  ahoskatua; ; ;  edo ''*; ) Austriako hiria, Vienaren hegoaldean, Hungariako mugatik hurbil dagoena; 12.000 biztanle. Mahastiak ditu. Hungariako Esterhazy printzeen gaztelua (XVII-XVIII. m) eta Haydn musikagilearen etxea (museoa) hiri honetan daude.

## Historia 
Eisenstadt hiriaren lehenengo berriak historiaurrekoak eta erromatarren garaikoak dira. Hiri aberatsa zen XIV. mendean; Austriaren koroaren mende egon zen 1491-1648 bitarteko urteetan, eta ondoren hungariarren eskuetara igaro zen. 1920an Austriaren mende geratu zen berriro. Esterhazy printzeek gorte ospetsua eratu zuten bertan XVIII. eta XIX. mendeetan. Joseph Haydn musikagileak urte asko igaro zituen gorte hartan, *kapellmeister'' edo orkestra-zuzendari gisa.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Ange-Jacques Gabriel

**Ange-Jacques Gabriel** (Paris, Frantzia, 1698ko urriaren 23a - Paris, Frantzia, 1782ko urtarrilaren 4a) frantses arkitektoa eta dekoratzailea izan zen.

## Biografia 
Jacques bere aitarekin lan egin zuen, eta ondoren aitaren lekua hartu zuen erregearen lehen arkitekto eta Arkitekturako Akademiako lehendakari gisa.

Erregearen egoitza batzuk eraberritu zituen; Fontainebleau, Compiègne, Choisy eta Bloisekoak eraberritu eta Versaillesko hegaletako bat hasi zuen. Versallesko Erret-opera (1769
) eta Petit Trianon (1762-1768) eraiki zituen. Parisen, Luis XIV.aren Plaza (gaur Concorde plaza) eraiki zuen, eta baita haren inguruko bi eraikuntza ere (1762-1770). Eskola Militarra ere berak egin zuen (1751-1775).

Frantziako arkitektura klasikoaren ezaugarriak agertu zituen bere lanetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jorge Icaza

**Jorge Icaza Coronel** (Quito,  - Ib., ) Ekuadorreko eleberrigilea izan zen. Indioen matxinada kontatzen duen lanari esker lortu zuen ospe handia (1934, *Huasipongo*). Latifundismoaren eta kolonoen aurka idatzi zuen hurrengo liburuetan: *En las calles* (1935, *Kaleetan*), *Cholos* (1938), *Media Vida deslumbrados* (1942) eta *Huairapamushcas* (1948). Era dotoreagoan baina aurreko lanen bidetik idatzi zituen: *Seis veces la muerte* (1954, *Sei bider heriotza*), *El chulla Romero y Flores* (1959, mulato baten bizitza), eta *Viejos cuentos* (1960, *Ipuin zaharrak*). *Literatura indigenista* deituaren idazlerik garrantzitsuenetako bat izan zen. Icazaren hizkuntzan leku handia hartzen du indioen hizkuntzak berak.

## Erreferentziak
Oliver Hardy

**Norvell "Oliver" Hardy** (Harlem, Georgia, 1892ko urtarrilaren 18a - Burbank, Kalifornia, 1957ko abuztuaren 7a) Estatu Batuetako antzezlea izan zen. Familia burges batean jaio zen, eta antzezle eta kantari gisa jardun zuen gaztetatik ikuskari ibiltarietan. 1915ean abiatu zen zinemako lanetan, hasieran traidore- eta gaizto-paperetan. Gero alderdi barre-eragilea egokitu zitzaion, eta 1925ean Stan Laurelek eta biek hain famatua izan zen bikote komikoa osatu zuten (Laurel eta Hardy edo "Potzoloa eta Argala"), eta film segida luze bati hasiera eman zioten (1925-1951). Hardy eta Laurelen lanetan, bere pertsonaiaren gizentasun, logika eta ausardiari, lagunaren mehetasun eta zalantzak kontrajartzen zitzaizkion, eta kontraste horretatik sortzen zen grazia.

## Zinema 
* *Stan & Ollie* (2019)

## Erreferentziak
Mihail Kogălniceanu

**Mihail Kogălniceanu** (Iaşi, Errumania, 1817ko irailaren 6a - Paris, Frantzia, 1891ko uztailaren 1a) errumaniar historialaria eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Ikasketak Frantzian eta Alemanian egin ondoren Errumaniara itzuli, eta *Dacia literata* aldizkaria sortu zuen 1840. urtean. Iaşiko Antzoki Nazionaleko zuzendaritzan izan zen Alecsandri eta Negruzzi errumaniar idazleekin batera, eta 1848. urteko Iraultzan esku hartu zuen.

Erbestetik itzulitakoan *Danubioko izarra* aldizkaria plazaratu zuen (1855), eta, *Divan ad hoc* delako elkarteko kidea zen aldetik, Valakiarekin bat egitearen alde agertu zen. Alexandre Cuza aginpidera heldu zenean Mihail lehen ministro izendatu zuten (1863-1866). Atzerri-ministroa izan zen Independentzia Gerra garaian.

## Erreferentziak
Pedro Mourlane Mitxelena

**Pedro Mourlane Mitxelena** (Irun, 1885eko irailaren 11 &ndash; Madril, Espainia, 1955eko azaroaren 25a) gipuzkoar idazle eta kazetaria izan zen.

## Bizitza 
Literatura- eta historia-ikasketak egin zituen Valladoliden. Literatura kritika-lanak egin zituen gaztetatik eta 1915ean *El discurso de las armas y las letras* liburua aurkeztu zuen. 1921ean Bilboko *La Semana* aldizkariaren zuzendari egin zuten eta 1924an *La Noche* arratseko egunkari monarkikoaren zuzendaria izan zen. *El Liberal* egunkariko zuzendaria izan zen 1926-1931 urteetan.

Madrila jo zuen Espainiako errepublika garaian eta talde falangistekin harremanetan jarri zen. 1935ean, *Cara al Sol* himno falangistaren letra idatzi zuen, beste falangista batzuekin batera. Intelektual frankista handienetakotzat hartua izan da.

## Obra 
* *Inquietudes* (Valladolid, 1906).
* *El discurso de las armas y las letras* (Bilbo, 1915).
* *Los poetas en lengua vasca o la Poesía Vascongada en el siglo XIX* (1918)
* *Arte de repensar los lugares comunes. Alegre versión del tópico y el contratópico de Prensa* (Madril, El Grifón de Plata, 1956).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Etxezarreta, Ramon, *Euskal Herriko egunsentizaleak*, berria.eus
John Henry Newman

**San John Henry Newman** (Londres, Ingalaterra, 1801eko otsailaren 21a - Edgbaston, Ingalaterra, 1890eko abuztuaren 11a) Ingalaterrako teologo eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Oxforden egin zituen ikasketak. Estatuak eliza anglikanoan zuen eraginari uko egiten zion Oxford mugimenduaren sortzaileetako bat izan zen. 1845ean katoliko egin zen. Dublingo Unibertsitate Katolikoko zuzendari (1851-1858) eta *Rambler* aldizkari katolikoko lankideetako bat izan zen. 1879an kardinal izendatu zuten.
## Beatifikazioa eta kanonizazioa 
Benedikto XVI.a aita santuak beatifikazio zuen 2010eko irailaren 19an eta Frantzisko aita santuak kanonizatu zuen 2019ko urriaren 13an.

## Idazlanak 
Idazlan nagusiak: *Tracts for the times* (1833-1846), *Loss and Gain* (1848), *The Idea of a University* (1852), *Apologia pro vita sua* (1864), *Prophetical Office of the Church* (1837), *Lectures on the Doctrine of Justification* (1838), *An Essay on the Development of Christian Doctrine* (1845).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteropus yapensis

***Pteropus yapensis*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus yapensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Carlos Prío Socarrás

**Carlos Prío Socarrás** (Bahía Honda, 1903ko uztailaren 14a - Miami Beach, 1977ko apirilaren 5a) Kubako politikaria izan zen. Kubako Alderdi Iraultzaileko buruzagi izan zen 1934. urteaz geroztik. Grau San Martínen gobernuko Lehen ministro (1945-1947) eta Lan ministro (1947-1948) izan zen. 1948an Kubako lehendakaritzara heldu zen, baina ustelkeria eta gizarte-arazoak bideratu ez zituelako aitzakiaz Batista diktadoreak aginpidetik kendu zuen 1952an, eta Estatu Batuetara erbesteratu behar izan zuen. Habanara itzuli zen Fidel Castrok Iraultza irabazi zuenean, baina Estatu Batuetara itzuli zen berehala Castrorekin bat ez zetorrelako. 1960-1970 urteetan hainbat saio antolatu zituen Estatu Batuetatik Castroren gobernuaren kontra.
## Erreferentziak
Tipu Sahib

**Tipu Sahib** —*Tipu sultana, Fateh Ali Khan Shahab, Tipu Saheb, Bahadur Khan Tipu Sultan* eta *Fatih Ali Khan Tipu sultan adoretsua* (sultan bahadur) izenez ere ezaguna— (Devanhalli, India, 1750eko azaroaren 20a - Seringpatam, India, 1799ko maiatzaren 4a) Mysoreko sultana eta Indiako hegoaldeko gudari ospetsuena izan zen XVIII. mendean.

Haydar Ali printzearen semea zen. Frantsesekin ikasi zuen arma-lanbidea; eta karnata, mahratta eta britainiarren aurka borrokatu zen 1767-1782 bitartean. 1782an aitaren lekua hartu zuen, eta 1783an britainiarrak bere lurretatik kanpora egotzi zituen, frantsesen laguntzaz. 1789an mahrattek eta britainiarrek menderatu zuten. 1792an manupeko lur gehienak utzi behar izan zituen. Eta 1798an berriro eraso zien britainiarrei, Napoleon Bonaparteren laguntza jaso ondoren.

1799an hil zuten, Seringpatam hiriaren setioan.

## Erreferentziak
Ostia (Antzinako Erromako hiria)

**Ostia** edo Ostia Antica arkeologia aztarnategi handi bat da, gaur egungo Ostia (ofizialki, Lido di Ostia, Erroman) hiritik hurbil kokatua. Antzinako Erromako portu hiria zen, Erroma hiritik 25 kilometro hego-mendebaldera kokatua, Tiber ibaiaren bokalean; hala ere, ibaiak ekarritako lohien sedimentazioa dela eta, gaur egun itsasertzetik 3 kilometrora dago.

Gaur egun Erromako udalerriko auzo bat da, baina Erromatar Inperioaren garaian Inperioko hiriburuaren portua eta Italiako hiri handienetakoa izan zen. Elezaharraren arabera, K. a. 634. urtean Anko Martzio erregeak sortu zuen. Inperioaren garaian merkataritza-gune garrantzizkoa izan zen, eta Kartagoren kontrako gerretan indar handia izan zuen hango portuak. Konstantinoren agintaldian hasi zen hiriaren gainbehera. Ostian egindako indusketetan, hiri zaharrak oinplano erregularra izan zuela ikusi da; kale zuzen paraleloak, bost solairuko etxeak, eta denda eta biltegi asko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ostia. Harbour city of Ancient Rome
Salvatore Quasimodo

**Salvatore Quasimodo** (Modica, Sizilia, 1901eko abuztuaren 20a - Napoli, 1968ko ekainaren 14a) italiar olerkaria eta itzultzailea izan zen.

Eskola Hermetikoaren maisuetako bat, eta XX. mendean Italian izan den olerkari handienetakoa. Bere lanetan tristura eta ezkortasuna adierazten ditu. Olerkiak idazteaz gainera, latinez eta grekoz idatzitako olerki asko itzuli zituen. Beste sari batzuen artean Literaturako Nobel saria lortu zuen (1959).

Lan aipagarriak: *Acque e terre* (1930), *Oboe sommerso* (1932), *Erato e Apollion* (1936), *Poesie* (1938), *Ed è subito sera* (1942), *Giorno dopo giorno* (1947), *La vita non è sogno* (1949), *Il falso e il vero verde* (1953), *La terra impareggiabile* (1958), *Dare e avere* (1966), *Lirici greci* (1940).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Medardo Rosso

**Medardo Rosso** (Turin, 1858ko ekainaren 21a - Milan, 1928ko martxoaren 31) italiar eskultorea izan zen.

thumb|ezkerrera|*Umea eguzkitan*, 1892 ingurukoa

Milanen eta Parisen egin zituen ikasketak. 1889an Parisen hartu zuen bizilekua, eta arrakasta handia izan zuen; Rodinek, Degasek, Zolak eta beste artista batzuek asko goraipatu zuten haren lana. Rodinekin haserretu zen, ordea, eta Milanera itzuli zen. Eskultura txikiak egiten zituen, argizari eta lurrezkoak gehienak. Pintura inpresionistaren eta sinbolistaren gaiak erabiltzen zituen: amak bularra ematen, haurren buruak, erretratuak. Eskultura nagusiak: *Azken musua* (1882), *Henri Rouarten erretratua* (1890), *Elkarrizketa jardinean* (1893), *Yvette Guilberten erretratua* (1894), *Gizona irakurtzen* (1894), *Ecce Puer* (1910).

## Erreferentziak
Juan B. Eustaquio Delmas

**Juan Bautista Eustaquio Delmas Garcia del Cid** (Bilbo, Bizkaia,  - Madril, Espainia, ) kazetaria, idazlea eta inprimatzailea izan zen. Gaztelania zuen lan hizkuntza. Lehen Karlistaldian Parisa jo zuen, eta han egin zituen Zuzenbideko ikasketak. Aitak zuen inprimategian *El Vascongado* egunkaria argitaratzen hasi zen 1840. urtean. *Irurac bat* egunkari liberala sortu zuen hamaika urte geroago. Bigarren Karlistaldian, lehergailu batek desegin zion liburutegi aberatsa. 1852. urtetik 1884 bitartera *Bizkaiko jaurerriko inprimatzaile* titulua izan zuen. Obra nagusiak: *Viaje pintoresco por las Provincias Vascongadas* (1846), *Guía histórico descriptiba del viajero en el Señorío de Vizcaya* (1864) eta *Diccionario de Claros Varones de Vizcaya* (1970ean argitaratua).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Calleja, Seve (2011): *El impresor Juan E. Delmas. Un sueño incendiado*, Bilbo, Muelle de Uribitarte Editores.
* 
* 
* 
*
Gil Vicente

**Gil Vicente** (?, 1465 - ?, 1536) poeta eta antzerkigile portugaldarra izan zen.

## Biografia 
Ez dago argi non jaio zen: Lisboak, Guimarãesek, Barcelosek eta beste herri batzuek Gil Vicenteren jaioterri direla diote.

Berrogeita lau antzerki idatzi zituen: hamabi gaztelaniaz, hamabi elebidunak eta hamasei portugesez. Erlijio-gaiak eta profanoak landu zituen.

Erlijiozkoetan aipatzekoak dira: *Auto pastoril castellano*, *Auto dos Reis Magos*, *Historia de Deus*, *Auto de Alma*, *Auto da Sibila Cassandra*, eta guzietan famatuena dena, *Trilogia das Barcas*.

Profanoetarako, zalduneriatik hartu zituen gaiak (*Amadís de Gaula* eta *Tragicomedia de Dons Duardos*), edo bere garaiko gertakizunetatik (*Exhortación a la guerra* eta *Templo de Apolo*). Fartsak ere idatzi zituen: *Ines Pereira*, *Farsa dos Físicos*, *Farsa dos gitanos*, eta abar. Idazlea izateaz gainera, musikagile ere bazen; bere obrak antzezten zituen.

## Erreferentziak
Alain Tanner

**Alain Tanner** (Geneva, 1929ko abenduaren 6a - *ibidem*, 2022ko irailaren 11) suitzar zinemagilea izan zen. Ekonomia-ikasketak egin ondoren, Britainia Handira joan zen zineman lan egitera. Zuzendari-laguntzaile gisa lan egin zuen Frantzian eta Suitzan. Suitzako zinemagileen elkartea sortu zuen eta telebistako saio asko egin zituen. 1968an, *Charles mort ou vif* filma egin zuen, eta lehen saria eman zioten Locarnoko zinemaldian. Film hura suitzar zinema berriaren abiapuntutzat hartu izan da. Beste film aipagarri batzuk: *La salamandre *(1971), *Retour* *d´Afrique* (1973), *Le milieu du monde *(1974), *Jonas qui aura 25 ans en l´an 2000 *(1976) *Messidor* (1978), *Dans la ville blanche *(1983), *Une flamme dans mon coeur *(1986), *La Vallée fantôme* (1987), *La femme de Rose Hill* (1989), ''L'homme qui a perdu son ombre* (1991), *Le journal de Lady M* (1993), *Les hommes du port* (1995), *Requiem* (1998), *Jonas et Lila, à demain* (1999), *Fleurs de sang * (2002), *Paul s'en va'' (2004).

## Erreferentziak
Kastore

**Kastorea** karraskarien ordenako kastoridoen familiako animalia da, **Castor** generoa osatzen duena.

1,20 metro luze izan daiteke, eta isatsak beste 30 cm ditu. Ebakortzak oso luzeak eta zorrotzak ditu. Haietaz baliatzen da zuhaitzak bota eta, txikituz, urtegiak egiteko; hala, gordelekuaren sarrera ur azpian geratzen da. Atzeko hankak igerian egiteko egokituak ditu. Gaztaina-koloreko ile leuna du, jantzigintzan oso aintzat hartua.

Zuhaitzen azalak eta ernamuinak janez elikatzen da, eta taldeetan bizi da. Gehienbat gautarra da.

## Euskal Herrian 
thumb|ezkerrera|Europar kastorearen ale bat, Kanpezuko (Araba) arrain haztegian harrapatuta, 2016ko urriaren 25ean.
XVII. mendean galdu zen kastorea Iberiar penintsulan, suzko armen erabilera zabaltzean guztiak hil arte ehizatu baitzituen gizakiak. 2003an, ordea, Belgikako Pays des Castors talde ekologistak, legez kanpo eta isilpean, Bavarian hazitako 18 europar kastore askatu zituen Aragoi ibaian, Ebrorekin elkartzen den tokitik hurbil. Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernua eta Errioxako Gobernua kastore horiek desagerrarazten saiatu dira, baina alferrik. Geroztik, tamaina handiko karraskari horiek poliki-poliki Aragoiko, Nafarroa Garaiko eta Errioxako errekak kolonizatzen joan dira, eta 2014az geroztik Araban ere bizi dira.

Hainbat urtez Kantauri aldeko arroaren mugan hauteman izan bada ere, (Larraun, Arakil, Erro, Arga, Urrobi...), ez da ipar-isurian aurkitu 2018ra arte. 2018ko otsailean Errobi ibaiaren arroan aurkitu dira ale bakar batek utzitako zantzuak.

2016ko urrian kastore bat Kanpezuko (Araba) arrain haztegi batean harrapatuta geratu zen. Arabako Foru Aldundiko teknikariek lagunduta, ibaira itzuli zen. Izan ere, kastoreek, ibai ertzeko makal eta sahatsetan eragiten dituzten kalteez beste, ez diote kalte larririk eragiten gizakiari: belarjaleak dira, ez dute gizakiari kalte egin diezaiokeen gaixotasunik zabaltzen, eta gizakiengandik ihes egin ohi dute. Aitzitik, erreken dinamikari laguntzen lan handia egiten dute kastoreek: erreketan egiten dituzten urtegiei esker, hezeguneak sortzen dituzte, uholdeak kontrolatzen laguntzen dute, eta hondakinak errekatik ateratzen dituzte.

## Espezieak 
Bi espezie daude, oso antzekoak:
* europar kastorea (*Castor fiver*), Alemania, Polonia eta Errusiako lurraldeetan bizi dena. XXI. mendean, gizakiak lagunduta, Frantziako lurraldeak kolonizatzen ari da; eta Aragoin, Errioxan eta Euskal Herrian ere zabaltzen ari da, legez kanpo sartutako talde batetik abiatuta.
* kanadar kastorea (*Castor canadensis*), Ipar Amerikan bizi dena.
thumb|300px|ezkerrera|Kanadar kastorea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ar-Razi

**Ar-Razi**, izen osoaz **Abū Bakr Muhammad ibn Zakarīyā al-Rāzī** (Rey, Iran, 865 - *ib.*, 923), ***Rhazes*** izen latinoaz ere ezaguna, persiar osagilea eta filosofoa izan zen.

## Bizitza 
Medikuntzako 50 obratik gora idatzi zituen arabieraz. *Continens*, latinera itzulitako entziklopedia handia, idatzi zuen, Europan XVI. mendea arte erabili zena. *Al-Mansur-entzako liburua* idatzi ondoren *Baztangaren eta eskarlatinaren gainean* obra guztiz garrantzitsua argitaratu zuen, baztangaren lehen deskripzio klasikoa egiten duen obra, alegia. Bestalde, filosofiako 40 obratik gora idatzi zituen (logika, metafisika, teologia) eta erlijioaren eta filosofiaren arteko bateraezintasuna azpimarratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rousettus amplexicaudatus

***Rousettus amplexicaudatus*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus amplexicaudatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Suprematismo

[thumb||alt=|*Zirkulu beltza*; [Kazimir Malevitx, 1913).]]
**Suprematismoa** () Errusiako arte-mugimendua izan zen, Kazimir Malevitxek 1913an, Errusiako abangoardiaren giroan sortua. Mugimenduaren manifestua 1915ekoa da, eta Malevitxek eta Vladimir Maiakovski poetak sinatua da. Malevitxen koadroak ordura arteko obra abstrakturik erradikalenak izan ziren, forma geometriko bakunak —laukia, zirkulua, gurutzea eta hirukia— eta kolore-gama murritza erabiltzen baitzituen. Sentiberatasun plastiko hutsak gidaturik, artistak helburu praktikoetatik eta estetikoetatik at dagoen obra iritsi behar zuen, artearen erabilgarritasun-funtzioa aldarrikatzen zuen konstruktibismoaren aurka. Malevitxek eragin handia izan zuen Mendebaldeko artearen eta diseinuaren aurrerabidean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trikloroetileno

**Trikloroetileno** (CHCl=CCl2) pisu handiko hidrokarburo kloratua da. Likido kolorge egonkorra da, 86,7&nbsp;°C-an irakiten du, eta 1,46 g/cm3-ko pisu espezifikoa du; kloroformoaren antzeko usaina du, fotorreaktiboa da, eta ongi disolbatzen da disolbatzaile organikoetan, baina nekez uretan. Ez da sukoia. Sintetizatu egin behar da, modu naturalean ez baita sortzen. Tetrakloroetanoa erabiltzen da, lehengai gisa, trikloroetilenoa lortzeko. Metalei koipea kentzeko, koloratzaileak eta pinturak disolbatzeko, sintesi organikoak egiteko, ehunak ekoizteko prozesuan, garbiketa lehorrerako, itsasgarri eta hozgarri gisa eta abarretarako erabiltzen da. Disolbatzaile gisa erabiltzea debekatuta dago munduko zenbait lurraldetan; era berean debekatua dago janarietan, botiketan eta kosmetikoetan erabiltzea. Toxikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl von Frisch

**Karl von Frisch** (Viena, Austria-Hungariako Inperioa, 1886ko azaroaren 20a - Munich, Alemania, 1982ko ekainaren 12a) austriar zoologo eta etologoa izan zen.

Erleei buruzko ikerketa izugarriak egin zituen. Aurkitu zuen erleek zuten dastamen eta usaimena. Berak demostratu zuen erleek beren dantzaren bidez adierazten zutela janariaren norabidea eta distantzia. Halaber, demostratu zuen erleek nola erabiltzen duten eguzkia orientatzeko, argi polarizatua bereizteko gai direlako.

Nikolaas Tinbergen eta Konrad Lorenz ikertzaileekin batera, Fisiologia/Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen 1973an. Bere *Erleen bizitza* liburua (oraindik ez dago euskaraz) irakurri beharrekoa da.

## Biografia 
Erleen arteko komunikazio-sistemei buruzko hipotesia landu zuen. Erleen hegaldiak eta jokabideak aztertu zituen; hegaldiaren erritmoak eta nondik norakoak (dantza) erle batek beste erleei polena non zegoen adierazteko modua ziren, haren ustez. Gaur egun, horretaz zalantzak badaude ere, abereen arteko komunikazio-kodeen ikerketara eraman zituen ikertzaileak hipotesi horrek.

Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen 1973an.

Frischen lan nagusiak hauek dira:

* *Aus dem Leben der Bienen*, *Du und das Leben* (1955) 
* *Tanzsprache und Orientierung der Bienen* (1965). 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erlezaintza

* Erlategi
* Erlauntz
* Erle arrunt
* Erle-argizari
* Erlekume
* Erlekume-irtete
* Ezti

## Kanpo estekak 
* *Erletxo, Erletxo nagusia hil da* Martxel Aizpurua (UEU, 2023)
* *Erleekin solasean*  Martxel Aizpurua (UEU, 2020)
Vlorë

**Vlorë** —*Vlora* izenaz ere ezaguna; italieraz, *Valona*— Albaniako hegoaldeko hiria eta portua da, izen bereko probintziako hiriburua, Vlorës badiaren ertzean, Sazan uhartearen parez pare dagoena; 93.812 biztanle zituen 2006an. Albaniako bigarren itsas porturik garrantzitsuena da eta Albaniako Itsas Armadaren basea. Arrantza, nekazaritzako produktuen merkataritza (olibak, olioa) eta industria (janari-industria, kimika-industria, eraikuntzarako gaiak, larrugintza) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Historia 
Antzinako Greziaren eta Antzinako Erromaren mendeko kolonia izan zen. XV. mendean, Veneziako Errepublikaren esku geratu zen. Alemaniako Itsas Armadarako basea izan zen Bigarren Mundu Gerran.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgunea.
Felipe Igiñiz

**Felipe Igiñiz** (Irun, 1943ko ekainaren 6a) gipuzkoar argazkilaria da. Montes Iturrioz, Txillida eta Oteiza maisuen eragina izan du, besteak beste. Argazkilaritzaren zaletasuna 50eko hamarkadan sortu zitzaion, Parisen. Bertan, telebista-proiektu zenbaitzutan, Opera Nazionaleko muntaietan eta Breteau galeriako mugimendu estetiko eta  parte hartu zuen. Paristik bueltan, Nestor Basterretxearekin batera, *Ama Lur* film luzean parte hartu zuen. Horrekin batera, informazio-agentzia ezberdinekin lan egin zuen, erreportajeak eginaz. Espainia, Frantzia, Mexiko, Britainia Handia, Alemania eta Estatu Batuetan erakusketak antolatu ditu, eta argazkilaritzari buruzko sei liburu argitaratu ditu.

## Erreferentziak
Jina

**Jina** (euskaraz «Gaizkiaren garailea») jainismoaren ustezko sortzaileari ematen zaion izena, Śākyamuniren garaikidea (K.a. VI. m.). Elezaharrak dionez, haren bizitzak badu antzik Śākyamuni Budarenarekin. Bengalako klan batean jaio eta printzeak bezala hezi zuten; ezkondu eta alaba bakarra izan zuen. Hogeita zortzi urte zituenean gurasoak hil zitzaizkion, ondasunak banatu eta fraide egin zen.
Handik hamahiru hilabeteetara biluzik bizitzea erabaki zuen; erromes ibili zen, eta hamahiru urte horrela igaro ondoren Jainkoarengandiko argitasuna jaso eta *Jina* bihurtu zen. Hogeita hamar urtean zehar aritu zen doktrina irakasten, bizitzan jasotako esperientzietan oinarrituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nestorianismo

[thumb|Nestoriar artzapezpikua; [Iran|Persia, 1897.]]

**Nestorianismoa** Nestorioren (V. mendea) doktrina da, Kristoren giza izaera nabarmentzen zuena. Haren arabera, Mariak, gizaki zenez, gizakia besterik ezin sortu zuen, ez jainkoa. Nestorianismoa Ekialdeko eta Mendebaldeko apezpikuen arteko politikazko eta erlijiozko desadostasun handien iturri gertatu zen. Heretikotzat hartu zuen Efesoko kontzilioaren erabakia gorabehera (431), nestoriar elizak sartaldeko Turkian eta Persian zabaldu ziren. Omeiatar Kaliferrian guztiz zabaldu zen, eta Txinaraino eta Siberiaraino iritsi zen; XIV. mendean turkiarrek ia erabat desagerrarazi zuten, eta Mesopotamian eta bereziki Kurdistanen baino ez zuen iraun. Gaur egun, nestoriar komunitate zenbait daude Iraken, Sirian eta Iranen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
João Guimarães Rosa

**João Guimarães Rosa** (Cordisburgo, Minas Gerais, 1908ko ekainaren 27a - Rio de Janeiro, Brasil, 1967ko azaroaren 19a) brasildar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Enbaxadore ibili zen zenbait hiritan: Hanburgon Bigarren Mundu Gerra garaian, Bogotan, Parisen eta UNESCOn.
Minas Gerais Brasilgo eskualdean kokatu zituen bere eleberriak eta kontakizun laburrak. 1946an *Sagarana* argitaratu zuen. Handik hamar urtera kaleratu zen Guimarãesen idazlan nagusia: *Grande Sertao: veredas*. Guimarãesen lanetan gizonaren eta gaizkiaren arteko borroka etengabea agertzen da, Brasilgo goi-ordoki elkorretako gaizkile eta behizainen bizitza bortxazkoaren bidez. Beste lan batzuk ditu *Corpo de baile* (1956), *Tutaméia* (1967), *Estas estórias* (1969) eta *Ave palavra* (1971).

## Obra 
* 1929 - *Caçador de camurças*, *Chronos Kai Anagke*, *O mistério de Highmore Hall* eta *Makiné*
* 1936 - *Magma*
* 1946 - *Sagarana*
* 1947 - *Com o Vaqueiro Mariano*
* 1956 - *Corpo de Baile (2 liburuki)*
* 1956 - *Grande Sertão: Veredas*
* 1962 - *Primeiras Estórias*
* 1967 - *Tutaméia* – *Terceiras Estórias*
* 1968 - *Em Memória de João Guimarães Rosa* (hil ondorengoa)
* 1969/70 - *Estas Estórias* eta *Ave, Palavra* (hil ondorengoa)

## Erreferentziak