open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ameriketako Estatu Batuetako Hegoaldeko Komandoa

**Ameriketako Estatu Batuetako Hegoaldeko Komandoa** (**USSOUTHCOM**) Ameriketako Estatu Batuetako Defentsa Sailak dituen hamaika komando bateratuetako bat da. Bere egoitza Doralen du, Floridan, Miamiko eremu metropolitarrean. Bere helburua Erdialdeko Amerika, Hego Amerika eta Karibe Itsasoan (Ameriketako Estatu Batuetako lurraldeetan izan ezik) eta eremu horietako uretan planifikazio militarra egitea da, eta bertan dauden AEBko indar armatuen defentsa egitea. Panamako Kanalaren defentsa USSOUTHCOMen ardura da.

## Kanpo estekak
Miguel Torres Iglesias

**Miguel Torres Iglesias** (? - 2015 edo 2016) espainiar matematikaria eta unibertsitateko irakasle emeritua izan zen. Zaragozako Unibertsitateako Algebra katedraduna izan zen.

## Ibilbidea 
Zaragozako Unibertsitatean garatu du bere ibilbide akademiko osoa. Talde finituen teoriaren inguruan egindako ikerketengatik eta hainbat belaunalditako matematikarien prestakuntzan izan duen eraginagatik da ezaguna. Espainiako Matematikako Errege Elkartearekin lankidetza estua izan du beti.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Selina Asenjo Fueyo

**Selina Asenjo Fueyo** (La Felguera, Langreo, Asturias, 1910eko uztailaren 6a - Buenos Aires, Argentina, 2006ko uztailaren 1a) espainiar sindikalista eta politikaria izan zen. Espainiako Langile Alderdi Sozialistari eta Langileen Batasun Orokorrari lotua, 1934ko urriko Iraultzan atxilotu zuten. Espainiako gerra zibilaren ondoren Frantzian erbesteratu zen, eta Orleansen UGT eta PSOEren sekzioak eratu zituen. Bertako idazkaria izan zen. 1951n Argentinara joan zen senarrarekin batera. Buenos Airesen hil zen 2006an.

## Ibilbidea 
Selina Asenjo Fueyo La Felgueran jaio zen 1910ean, politikari lotutako familia batean. Bere aita, Manuel Asenjo Sampedro, meatzaria izan zen eta La Felguerako Elkarte Sozialistaren sortzaileetako bat. Lau ahizpa izan zituen: Amada, Delfina, Maruja eta Libertad. Nerabea zela, Selina Sama-ko Gazteria Sozialistan sartu zen, eta bertan bere hizlari-gaitasuna eta aktibismoa adierazi zituen. Bigarren Errepublikan hezurmamitu zen jostun eta sastrentzako sindikatu baten sorreraren bultzatzaile nagusia izan zen. *Sociedad La Aguja de Sama* izena hartu zuen eta bere ahizpa gaztea, Delfina Asenjo, zuen buru.

1934ko Urriko Iraultzan atxilotu eta espetxera bidali zuten hamabost egunez. Aske utzi ondoren, propaganda-lanei eutsi zien, ezkutuko bileretan parte hartuz. Beste emakume batzuekin batera, iraultzaren presoei laguntza emateaz ere arduratu zen. Selina Ablañako (Mieres) Manuel González Peñarekin ezkondu zen eta hark ere aktiboki parte hartu zuen Urriko Iraultzan. 1936ko otsailean Fronte Popularraren garaipenaren ondoren, Asenjo Fueyo ahizpek lan sindikal eta politikoei ekin zieten berriro, hain zuzen ere gerran garatu zituztenak, 1936ko uztailaren 18ko Estatu Kolpearen ondoren. Handik hamabost hilabetera, 1937ko urriaren 21ean, Asturias erortzearekin batera, Selina eta bere ahizpak itsasontziz atera ziren Gijonetik erbestera.

Familia Katalunian finkatu zen, eta Jose Barreiro buruzagi sozialistak, Sama-ko maisua izenez ezaguna zenak eskatuta, ahizpak Asturiasko Sozialisten Elkartearen (ASA) antolakuntzan inplikatu ziren. Joskintza tailer bat zuzentzeaz gain, bere ahizpek ere bertan lan egin zuten. Bartzelonako Grazia Pasealekuan kokatu zen, eta lana eman zien gerrako preso, desagertu eta hildakoen alabei eta emazteei. Uniforme militarrak egiteaz arduratu zen eta gizon eta emakumeentzako arropaz gain, Bartzelona inguruko udalekuetako haurrei bidaltzeko haur-jantziak ere egin zituen. Tailerreko lana 1939ko urtarrilaren 24ra arte luzatu zen, Katalunia tropa frankisten eskuetan erori zen arte.

## Erreferentziak
Adolfas Ramanauskas

**Adolfas Ramanauskas** (New Britain, Connecticut, 1918ko martxoaren 6a – Vilnius, 1957ko azaroaren 29a) lituaniar irakasle, militar, partisano eta politikaria izan zen.

Ramanauskas Ameriketako Estatu Batuetan jaio zen 1918an, Lituaniara 1921ean itzuli zen familia lituaniar batean. 1939an Kaunasko Gerra Eskolan sartu zen eta 1940an graduatu zen Sobietar Batasunak Lituania okupatu aurretik. 1941ean, sobietarren aurkako ekainean izandako altxamenduan parte hartu zuen, naziek Lituania inbaditu ondoren.

Alemaniar okupazioan Ramanauskasek matematika, hizkuntza eta gorputz hezkuntzako irakasle gisa lan egin zuen.

1945 eta 1952 bitartean Ramanauskas sobietarren aurkako gerrilla gerra bat burutu zuten partisano lituaniarren kidea izan zen. Koronel maila lortu zuen eta 1952an Lituaniako Askatasunaren aldeko Borrokalarien Batasunaren buru zen Jonas Žemaitisen oinordeko bihurtu zen.

Ramanauskas klandestinitatean bizi izan zen 1956ko azaroan salatu zuten arte. KGBk atxilotu eta torturatu egin zuen. 1957an exekutatu zuten.

Lituaniaren indrpendentziaren ondoren, Ramanauskasek hainbat ohore eta omenaldi jaso zituen hil ondoren. Brigadier jeneral izendatu zuten, eta Vytisen Gurutzearen Ordenarekin kondekoratu zuten. 2018an bere gorpuzkiak ohorez lurperatu ziren eta parlamentuak ofizialki lituaniar estatuburu bezala onartu zuen.
2030eko Matematikarien Nazioarteko Biltzarra

**2030eko Matematikarien Nazioarteko Biltzarra** 2030eko egingo den Matematikarien Nazioarteko Biltzarra izango da.

## Lekua 
Hiru hautagaitza nagusi aurkeztu dira biltzarra hartzeko asmoz: Irlanda eta Eskoziaren arteko eskaera bateratua, Txinako Herri Errepublika eta Japonia.

Hautagaitza hauen arteko azken erabakia 2026ko Nazioarteko Matematika Batasunaren Batzar Nagusiak hartuko du. Biltzar honek mundu osoko milaka matematikari bilduko ditu eta, ohi denez, Fields dominak eta matematikaren munduko sari garrantzitsuenak banatzeko agertokia izango da.

### Irlanda eta Eskozia 
Hautagaitza prestatzeko lanak 2024an hasi ziren, eta 2025eko uztailean, batzordeko kideek Dublingo hainbat kokaleku aztertu zituzten Batzar Nagusia antolatzeko aukerak ebaluatzeko. Proposamenak Glasgow eta Dublin arteko konferentzia jasotzen du, Glasgowen Fields dominaren banaketa ekitaldia eginez eta Dublinen konferentzia aurreko bilkurak. 

Proiektu hau nazioarteko babes zabala jaso du, besteak beste Espainiako Matematika Batzordearena, Europako matematikaren indarra erakusteko asmoz Txina eta Japoniako hautagaitzen aurrean. Hautagaitza batzordean matematikari eta aditu talde sendo batek parte hartu du. Kide nabarmenen artean Damián Gvirtz-Chen, Ana Lecuona, Brendan Owens, Ian Strachan, Tiffany Vlaar, Andy Wand eta Michael Wemyss daude, Glasgowko Unibertsitateko Matematika eta Estatistika Eskolako zein kanpoko beste kide batzuekin batera.

### Txinako Herri Errepublika 
Hautagaitza 2025ean iragarri zuten.

### Japonia 
Hautagaitza 2025ean iragarri zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minami-ku (Kyoto)

Kyoto hiriko auzoa da. 2020ko erroldaren arabera 101.970 biztanle zituen. 1955ean sortu zuten, Shimogyo-ku auzotik bereiztean. Bere izenak «hegoaldeko auzoa» esan nahi du.

Beste auzoekin alderatuta, apenas ez ditu ez monumentu ez leku turistikorik, langile-auzo izanda. Hala ere, bertan dago Tō-ji tenplu budista ezaguna.

## Auzoak
Barrutiak honako auzotan banaturik dago:

* Baikei (梅逕)
* Kujō (九条)
* Kōdō (弘道)
* Tōnan (塔南)
* Minami-Ōuchi (南大内)
* Karahashi (唐橋)
* Tōka (陶化)
* Tōwa (東和)
* Sannō (山王)
* Kisshōin (吉祥院)
* Kami-Toba (上鳥羽)
* Kuze (久世)

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El hermano Juan o el mundo es teatro

***El hermano Juan o el mundo es teatro*** (Joan anaia edo mundua antzerkia da) Miguel Unamunoren antzezlana da. 1929an idatzita, 1934an argitaratu zen. 1954 arte ez zen taularatu. Egileak 
*Komedia Berri Zaharra* gisa definitu zuen.

## Argumentua 
Obrak Don Juanen mitoari heltzen dio berriro, baina beste ikuspegi batetik: Mitoaren zahartzaroa. Don Juan damututa dago bere maitasun-nahigabeengatik, perspektiban ikusita ez diote bizitza atsegingarririk eman eta emakume askoren zoritxarrak eragin dituzte. Komentu batean sartzen da eta, handik, hainbeste oinaze eragin dien damen bizitza berregiten eta konpontzen saiatuko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Antzezlanaren bertsio digitala.
* :Diógenes Fajardok antzezlanari buruz idatzitako lana.
Kirgiz zaldi

**Kirgiz zaldia** Kirgizistango bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik arraza ponien sailkapen taldean sartzen da.

Zaldi hau kirgiztar herriaren iragan nomadarekin lotuta dago. Litekeena da bertako poni arraza baten eta mongoliar zaldiaren arteko gurutzaketa batetik sortua izatea.

Kirgiz herriko nomadek aspaldidanik hazitako abereak dira.

## Historia 
Errusiarrek XIX. mendean deskribatu zuten arraza aurreneko aldiz. Sobietar Batasunaren garain arraza gurutzatua izan zen ia galtzeraino.

Kirgizistango independentzia eta gero arrazaren berreskurapena etorri zen eta egun herrialdeko ikur nazionaletako bat da.

Errusiarrek Kazakhstango ponia eta Kirgiz zaldia arraza berberatzat jotzen zuten XIX mendeko aurreneko deskribapenetan. *Kyrgyz-Kaisaks* izenarekin egin zuten. Errusiar Inperioak eskualde hauek konkistatzerakoan errusiarrek nahiago zuten zaldi hauek mongoliar zaldiak baino. Merkeagoak, handiagoak eta perfil zuzenagoa zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azken Judizioa (Giovanni da Modena)

**Azken Judizioa** Boloniako eliza nagusia den San Petronio basilikan dagoen 15. mendeko fresko monumentala da, Giovanni da Modenak margotua 1410. urtean. 

Basilikako Errege Magoen Kaperan, Bolognini familiarena izan zenean, dago freskoa, hiru margolaneko multzo bateko ikusgarriena. Beste bi fresko ere, Hiru Erregeen eta San Petronioren bizitza irudikatzen dituztenak, Da Modenak margotuak horiek ere. Bartolomeo Bolognini aberatsak utzi zuen enkargua bere testamentuan hauek egiteko, eta Giovanni da Modenari egotzi izan zaio autore honen ondorengo lan batzuen antzekotasunagatik (margolariaren izena Giovanni di Pietro Faloppi zela uste da).

## Irudi polemikoa 
ezkerrera|thumb|Mahoma eta deabru bat.
Fresko izugarri honek Azken judizioa erakusten du Luziferren irudi erraldoi bat du erdian, eta txikiago, Mahomaren irudi bat ere margotu zuen Islamaren profeta infernuan zela. Dante Alighieriren Infernuaren deskribapenean agertzen da Mahoma, eta hari jarraitzen dio margoak. Haitz batzuen gainean biluzik eta lotuta ageri da Islamaren profeta, deabruek xaxatua, eta 'machomet' idazkunak identifikatzen du argi. 

Islamak Mahomaren irudikapenak debekatzen ditu, halakoak blasfemiatzat hartuz, eta islamismo militantearentzat irudikapena negatiboa bada are iraingarriagoa da. Honek eraman du basilika eraso terrorista posibleen aurrean babestua egotera 21. mendean. 2002, 2006 eta 2014 urteetan Italiako poliziak atxiloketak egin zituen bi eraso saiakera gertatu baino lehen, orduan jakinarazi zutenez. 2015etik, Italiako militarrek gau eta egun zaintzen dute basilika, eta freskoaren kaperak sarbide kontrolatua dauka.
erdian|thumb|530x530px|Freskoaren ikusmira, Luzifer erdian dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amadeus (telesaila)

***Amadeus*** britainiar telesail dramatiko laburra da, Joe Bartonek Sky Atlanticentzat egina. Peter Shafferren izen bereko antzezlanean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Kontakizunak 1781era eramango du ikuslea, Amadeus hil baino hamar urte lehenagora. 25 urte baino ez dituela eta aita hil ondoren, Wolfgang Amadeus Mozart Vienara iritsiko da, lanik eta babesik gabe, baina bere baitan daraman su sortzailearekin. Constanze Weber abeslariarekin lotura estua sortuko du, eta, haren bidez, Antonio Salieri gorteko konpositorearen orbitan sartuko da. Salieriren eta bien arteko harremanak —miresmenak eta gorrotoak elikatutako lehia horrek— markatuko du Mozarten legatu musikalaren norabidea.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Paul Jones (musikaria)

**John Paul Jones**, **John Richard Baldwin** jaiotza-izenez (Sidcup, Kent, 1946ko urtarrilaren 3) ingeles musikaria da, Led Zeppelin taldeko kide sortzailea.

Jones sei urterekin hasi zen pianoa jotzen. Hamalau urterekin Londresen hasi zen musika ikasten eta eliza bateko organista izendatu zuten. Hamalau urterekin baxu bat erosi zuen eta hamabostekin banda batean sartu zen.

Jonesek beste talde eta musikari batzuekin jo zuen: The Shadows, The Rolling Stones, Herman's Hermits, Donovan, Jeff Beck, Françoise Hardy, Cat Stevens, Rod Stewart, Shirley Bassey...

1968an Jonesek, Robert Plantek, Jimmy Pagek eta John Bonhamek Led Zeppelin taldea sortu zuten. Jonesek baxua eta teklatua jo zituen taldean. 1980an Led Zeppelin taldea desegin ondoren, Jonesek beste musikari batzuekin kolaboratzen jarraitu zuen.
La difunta

***La difunta*** (Emazte hildakoa) Miguel Unamunoren antzezlana da. 1909an idatzita, 1910eko otsailaren 27an taularatu zen lehenengo aldiz, Madrilgo Comedia Antzokian. Egilearen esanetan sainete bat da. *La difunta* ekitaldi bakar batean eta bederatzi eszenatan idatzita dago. Lau pertsonaiek bakarrik hartzen dute parte.

## Argumentua 
Lan honetan berriro ere Unamunok heriotzaren inguruko ausnarketak biltzen ditu. Fernando gizon heldua da, katedraduna, duela lau hilabete Leonorren alargundu berria. Harentzat kontsolamendu bakarra Ramonaren laguntzailaren presentzia da. Ramonak hildakoaren antza fisikoa du eta azkenean Fernando harekin ezkonduko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Évariste Ngoyagoye

**Évariste Ngoyagoye** (Jenda, Bururi probintzia, 1942ko urtarrilaren 3a) burundiar elizgizon katolikoa da. 1980tik 1997ra Bubanzako apezpikua izan zen, 1997tik 2006ra Bujumburako apezpikua eta 2006tik 2018ra Bujumburako artzapezpikua.

## Bizitza 
Évariste Ngoyagoye 1942ko urtarrilaren 3an jaio zen Jendan, Bururi probintzian, Burundin. 1966ko urtarrilaren 6an apaiz-ordenazioa jaso zuen Erroman, Paulo VI.a aita santuaren eskutik, orduko Bujumburako elizbarrutian inkardinatuta geratuz.

1986 eta 1989 artean, eta berriro 2007 eta 2011 artean, Burundiko apezpiku-konferentziako presidente izan zen.

2015eko maiatzaren 31n, Ngoyagoye hiltzeko saiakera bat planifikatu zen, baina ustezko erasotzaileetako batek bere burua agerian utzi zuen.

2018ko martxoaren 24an, Frantzisko aita santuak Ngoyagoyeren dimisioa onartu zuen eta Gervais Banshimiyubusa Ngoziko apezpikua Bujumburako artzapezpiku metropolitar izendatu zuen haren ordez.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimitar Penev

**Dimitar Duxkov Penev** (, Miroviane, 1945eko uztailaren 12a – Sofia, 2026ko urtarrilaren 3a) bulgariar futbolari eta entrenatzailea izan zen. Bulgariako atzelari onenetakoa izan zen eta 1967an eta 1971n Bulgariako futbolari onena izendatu zuten.

Penevek bi denboraldi jokatu zituen Lokomotiv Sofia taldean eta hamahiru denboraldi PFC CSKA Sofian. 90 partida jokatu zituen Bulgariako futbol selekzio nazionalarekin eta 1966, 1970 eta 1974ko Munduko Futbol Txapelketetan parte hartu zuen.

Hainbat talderen eta Bulgariako selekzioaren entrenatzailea izan zen. 1994an Bulgaria Munduko Txapelketako finalerdietara eramatea lortu zuen.

## Palmaresa 
### Jokalari gisa 
**Lokomotiv Sofia**
* Bulgariako futbol liga: 1963–64

**CSKA Sofia**
* Bulgariako futbol liga (7): 1965–66, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1974–75, 1975–76
* Bulgariako futbol kopa: 1965, 1969, 1972, 1973, 1974

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido hipuriko

**Azido hipurikoa** konposatu organikoa da C9H9NO3 formula duena, azido karboxilikoen klasekoa, amida talde bat eta eraztun bentzeniko ba dituena. Solido kristalino zuria da. Disolbagarria da ur berotan. Korrosiboa eta narritagarria da.

Azido hipurikoa produktu naturala da eta, adibidez, giza gernuan agertzen da konposatu fenolikoak dituzten produktuak hartzen direnean, hala nola, tea, ardoa edo fruta-urak, horien deskonposizioaren emaitza baita. Metabolizatzean konposatu fenolikoak azido bentzoiko bihurtzen dira eta ondoren azido hipuriko. Azdio hipurikoak zaldien gernuan aurki izanari zor dio izena, izan ere, grekoz *hippos*, zaldi, *ouron*, gernu, baitira.

## Sintesia 
Azido hipurikoa sintetizatzen da glizina bentzoil kloruroz erreakzionaraziz Schotten-Baumann-en erreakzioari jarraituz.

Hippuric acid Schotten-Baumann

## Erabilera 
Azido hipurikoak ez du interes komertzial handirik, ilea tratatzeko produktuetan usatzen bada ere.

## Erreferentziak
Garagardozaleen Alderdia (Bielorrusia)

**Garagardozaleen Alderdia** (, ) 1993tik 1997ra  jardun zuen bielorrusiar alderdi politiko liberala izan zen. Andrei Ramaxeuskiren ekimenez sortua, 1994an lortu zuen ospea garagardoa eta saltxitxak banatzeari esker. 1995erako, 2.500 kide zituen, pertsonaia publiko eta musikari ospetsuak barne. 1996an, alderdiaren jarduerak eten egin ziren, eta 1997an, Bielorrusiako Justizia Ministerioak desegin zuen.

## Historia 
thumb|Garagardozaleen Alderdiaren estatutuaren lehen orrialdea.
Alderdia sortzeko biltzarra 1993ko abuztuaren 14an egin zen Minskeko Idazleen Etxean. Biltzar horretan, Jury Hantxar erakundeko presidente hautatu zuten, eta Vadzim Txarnyxou presidenteorde, geroago haren ondorengoa izanik. Andrei Ramaxeuski, batzorde exekutiboko buru exekutibo gisa aritu zena, alderdiko *de facto* buruzagia izan zen. 1993ko azken egunetan, alderdia sortu eta sei hilabetera, Bielorrusiako Justizia Ministerioak ofizialki erregistratu zuen.

Ospea lortu zuen 1994ko otsailaren 15ean egindako protesta baten ondoren, non garagardoa eta saltxitxak doan banatu zituen Minskeko Independentzia Plazan. Protestaren ostean, agintariek antolatzaileak atxilotu zituzten, eta saltxitxak saltzen zituzten dendako langileak epaitu zituzten, zuzendaria eta bi dendariak lanetik kanporatuz. Protestek hedabideen arreta handia erakarri zuten, alderdiaren onespen-tasa % 6ra igoz.

1996an, alderdiaren jarduerak eten egin ziren, eta 1997an Bielorrusiako Justizia Ministerioak erakundea desegin zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garagardozaleen Alderdia (Errusia)
* Ukrainako Garagardozaleen Alderdia

## Kanpo estekak
La venda (antzezlana)

***La venda*** (Lotailua) Miguel Unamunoren antzezlana da. 1899an idatzita, 1913ko maiatzaren 25ean taularatu zen lehenengo aldiz, Madrilgo Español Antzokian. Urte berean, ekainaren 17an argitaratu zen.

## Argumentua 
Mariak, itsutasun batetik errekuperatu ondoren, begiak estali behar ditu aldi batez argira egokitzeko. Aita hiltzen ari dela jakitean, benda bat jarri eta aitari begiratuko dio. Aitak benda kentzeko eskatzen dionean, emakumeak uko egiten dio, esaten baitu ez diola begiekin begiratzen bihotzean sentitzen duelako baizik. Martak, Mariaren arrebak, etsita, benda kentzen dio begietatik, eta aita, Mariak ikus dezakeela ikusita, hil egiten da. Mariak, galeraren minez, benda berriro ez kentzea erabakitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Lehenengo edizioaren bertsio digitala.
Cleofé Elsa Calderón

**Cleofé Elsa Calderón** (Buenos Aires, 1929ko urriaren 26a - ibidem, 2007ko martxoaren 19a) argentinar botanikaria izan zen, agrostologian edo graminologian aditua. Bere denboraren zati handi bat gramineak aztertzen eman zuen, banbua bereziki.

## Bizitza 
1929ko urriaren 26an jaio zen Buenos Airesen, Argentinan, eta bertan egin zituen lehen mailako eta batxilergoko ikasketak. Ondoren, Buenos Airesko Unibertsitatean (UBA) ikasi zuen, eta bertan graduatu zen 1956an. Doktoregoa egin zuen Lorenzo Parodi  irakaslearekin, nekazaritza ingeniari ezaguna botanikan eta bereziki gramineoetan.

## Ibilbidea 
Cleofé Calderonen lehen ikerketak Argentinako Panpako gramineoei buruzkoak izan ziren. Bertan hainbat espezie aurkitu zituen eta batek bere izena darama: *Koeleria calderonii*.

1961ean Calderón Washingtonera joan zen, eta Smithonian Erakundearen (National Herbarium of the Smithsonian Institution) Herbario Nazionala bisitatu zuen. Botanika Saileko gramineoen kontserbatzaile Thomas R. Soderstrom, eta Agnes Chase, Erakundeko gramineoen ohorezko kontserbatzaile aditua ezagutu zituen bertan. Horrela, Tom Soderstromekin batera emaitza bikainak lortu zituen ikertzaile argentinarrak. Izan ere, haren lorpenek banbuaren sistematikari eta bilakaerari buruzko ikerketa modernoen oinarriak ezarri zituzten. 

Cleofé Calderón eta Tom Soderstrom-en arteko lankidetza oso emankorra izan zen, eta 1970eko hamarkadatik aurrera, banbu belarkarei buruzko artikulu ugari argitaratzen hasi ziren. Bizitzan zehar, mila bilduma inguru egin zituen, gehienak banbuen gainekoak, eta National Herbariumen (AEB) daude gordeta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nor zen Cleofé Calderón? YouTube
Schotten-Baumannen erreakzio

Kimika organikoan **Schotten-Baumann-en erreakzioa** amidak sintetizatzeko metodoa da zeinetan aminak eta azilo-kloruroekin erreakzionarazten diren.

Schotten-Baumann-Übersicht2-V1

Izendapen hori ester bat sortzeko azilo-kloruro baten eta alkohol baten arteko erreakziorako ere erabiltzen da. 

Schotten-Baumann-Übersicht1-V1

Erreakzioa 1883an deskribatu zuten lehen aldiz Carl Schotten eta Eugen Baumann kimikari alemanek.

Sarri "Schotten-Baumann-en erreakzio-baldintzak" terminoa bi faseko disolbatzaile-sistema baten erabilera adierazten du, urez eta disolbatzaile organiko batez osatutaka. Ur-fasean dagoen baseak erreakzioak sortutako azidoa neutralizatzen du, hasierako materialak eta produktua fase organikoan geratzen diren bitartean. Disolbatzaile organikoa diklorometanoa edo dietil eterra izaten da.

## Erreakziobidea 
Ondoren proposatutako erreakzio-mekanismoa azilo-kloruro baten eta alkohol primario baten arteko erreakzioaren adibidean oinarritzen da, baina erreakziobidearen ikuspegi orokorra dema.

Schotten-Baumann-Mechanismus-V1

Alkohol primarioa azilo-kloruroaren karboniloari erasotzen dio (1). Protoi-transferentziaren ondoren, hemiazetala sortzen da (2). Hidroxilo taldearen desprotonazioak eta kloro-atomoa kloruro ioi gisa ezabatzeak esterra ematen du(3).

## Erreferentziak
Cilia Flores

**Cilia Adela Flores de Maduro** (Tinaquillo, Cojedes, 1956ko urriaren 15a) venezuelar politikaria eta abokatua da. Gaur egungo Venezuelako lehen dama da Nicolás Maduro presidentearen emaztea izateagatik. Venezuelako Biltzar Nazionaleko diputatu da.

2026ko urtarrilaren 3an Ameriketako Estatu Batuetako Armadak Venezuelari egindako erasoan Cilia preso hartu zuten bere senarra Nicolás Madurorekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garagardozaleen Alderdia (argipena)

**Garagardozaleen Alderdia** izenak hainbat adiera ditu:

* Garagardozaleen Alderdia (Bielorrusia) (1993-1997)
* Garagardozaleen Alderdia (Errusia) (1993-1998)
* Poloniako Garagardozaleen Alderdia (1990-1993)
* Ukrainako Garagardozaleen Alderdia (1991-2000)
Leokadia Toledokoa

**Leokadia Toledokoa** (; ) IV. mendeko martiri kristaua izan zen. Dioklezianoaren jazarpenean 304. urtean Toledon martirizatu zuten, eta horregatik da hiri horretako patroia.

## Hagiografia 
Lehen iturri hagiografikoak, seguruenik, V. mendekoak dira. Leokadia familia noble batekoa zela kontatzen dute.

Tradizioaren arabera, Publio Daziano izan zen, Hispaniako erromatar prefektua eta Betikako gobernadorea, Hispanian kristauen jazarpena agintzen zuen Dioklezianoren dekretua aplikatu zuena eta bere espetxeratzearen arduradun zuzena eta, azken buruan, martirio ankerraren ondorioz hil zena. Toledora iristean, Daziano pretoreak Leokadia espetxeratzeko agindu zuen, bere fedearen aitorpen publikoagatik eta apostasia gaitzesteagatik.

## Erlikiak 
Hasieran, Toledoko hilerrian lurperatu zuten, mendebaldean, Tajoren ondoan,

Santuaren hondarrak katedraleko *Ochavo*an daude, zilarrezko kutxatila batean. Kutxatila horrek bere bizitzari buruzko testuak ditu. Kutxatila Nicolas de Vergarak diseinatu eta Merino zilar-egileak egin zuen.

## Erreferentziak
"General Bañuls" Hipikako Kirol Zentro Soziokulturala

"General Bañuls" Hipikako Kirol Zentro Soziokulturala Melillako hiri autonomoan, Espainian, dagoen kirol eta gizarte erakunde bat da. 1914an sortu zen, Melillako Elkarte Hipikoa izenarekin, eta funtsezko zeregina izan du zaldi-kirolak, tenisa, padela eta beste kirol-jarduera batzuk sustatzeko, bai eta kultura-ekitaldiak sustatzeko ere. 1920an *Real Sociedad Hipica* titulua jaso zuen eta 2014an *Francisco Bañuls* Jeneralaren omenez hartu zuen gaur egungo izena.

## Historia 
"General Bañuls" Kirol Zentro Soziokultural Hipikoa 1914an sortu zen *Melillako Elkarte Hipikoa* izenarekin, zaldi-kirolak sustatzeko helburuarekin. 1920an, Espainiako Alfontso XIII.ak "Erreal" titulua eman zion, eta hipikaren erreferente gisa finkatu zen eskualdean. 2014an, zentroak izena aldatu zuen *Francisco Bañuls Jeneralari* omenaldia egiteko, Melillaren historiako pertsonaia nabarmenena.

Mende bat baino gehiagoan zehar, zentroa hiriko kirol eta gizarte garapenean zutabe bat izan da, batez ere tenisa, ekitazioa eta padela bezalako kiroletan talentu gazteak trebatzen.

## Instalazioak 
Zentroak instalazio ugari ditu, bazkide eta erabiltzaileei kirol ugari egiteko aukera ematen dietenak:

* **Zaldiketa eskolak**: Hipikako prestakuntzara bideratutako instalazioak, hainbat entrenatzailerekin eta herri eta eskualde mailako lehiaketekin.
* **Tenis eta padel zelaiak**: Tenis eta padel jokalekuak, kirol horietan entrenatzeko erabiltzen direnak.
* Kirol Instalazioak: Gimnasioa, igerilekua eta beste kirol batzuetarako jolasguneak.
* **Kultura eta Gizarte Etxea**: Gizarte eta kultur jardueretarako espazioa, hala nola kontzertuak, erakusketak eta ekitaldi komunitarioak.

## Jarduerak eta ekitaldiak 
"General Bañuls" Hipikako Kirol Zentro Soziokulturalak tenis, padel eta hipikako kirol lehiaketak antolatzen ditu. Komunitatearentzako kultur eta gizarte jarduerak ere egiten ditu. Aipatzekoak dira, besteak beste, General Bañuls Tenis Txapelketa eta zaldi-diziplinako jauzi- eta doma-lehiaketak.

Zaldiketaren arloan, goi-mailako probak antolatzen ditu zentroak, hala nola jauzi-lehiaketak eta doma-lehiaketak. Gainera, urtero, adin guztietarako integrazio-ekitaldiak eta jolas-jarduerak egiten dira.

## Pertsona ospetsuak 
"General Bañuls" Hipikako Kirol Zentro Soziokulturalari atxikitako izen handietako bat Feliciano López tenislaria da, 5 eta 12 urte bitartean bere kirol ibilbidea zentro honetan hasi zuena. Lópezek maila handia lortu du tenis profesionalean, eta Espainiako kirol horren adierazle nagusietakoa da.

## Antolakuntza eta bazkideak 
"General Bañuls" Hipikako Kirol Zentro Soziokulturalak bazkide asko ditu, eta horiek modu aktiboan parte hartzen dute bere jardueretan. Zuzendaritza Batzordeak, lehendakaria buru duela, ikastetxeko kirol eta gizarte jarduerak koordinatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* CDSCM “MELILLA”
José Martín y Pérez de Nanclares

**José Martín y Pérez de Nanclares** (Langraiz Oka, 1965) arabar legelari eta Errioxako Unibertsitateko irakaslea da.

## Biografia 
1988an Salamancako Unibertsitatean zuzenbidean lizentziatu zen. Alemaniako Konstituzio Zuzenbideko graduondoko ikasketak egin zituen Koloniako Unibertsitatean (1989). *Zertifikat über Europäische Studien* (1990) lortu zuen, eta Europako Zuzenbideko master batean graduatu zen (1991). 1994an Zuzenbidean doktoratu zen Alemaniako Sarreko Unibertsitatean. Halaber, Salamancako Unibertsitateko Zuzenbideko doktorea da.

2001ean Errioxako Unibertsitateko katedradun bihurtu zen, eta 2009ra arte bete zuen. Hezkuntza erakunde horretan, halaber, Ikerketako errektoreorde izan zen 1996tik 2000ra, eta Nazioarteko Harremanetakoa 2004tik 2008ra. 2009an Salamancako Unibertsitateko katedradun bihurtu zen eta bertako Europako Dokumentazio Zentroko zuzendaria izan zen.

2019ko martxoaren 15ean, Ministroen Kontseiluak, Miguel Sampolekin batera, Europar Batasuneko Auzitegi Orokorrerako hautagai gisa proposatu zuen, Espainia ordezkatuz. Agintaldia 2019ko irailaren 1etik 2025eko abuztuaren 31ra arte luzatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cueva de Llonín gazta

**Cueva de Llonín gazta** Espainiako Asturiasko Printzerrian egiten den gazta da.

## Ezaugarriak 
Gazta zilindriko txikia da, kilo erdi inguruko pisua duena pieza bakoitzak. Barrualdea krematsua, zuri-horixka da, eta lizunak ditu. Azala zuria da. Camembert eta Brie gaztaren antzekoa da.

## Egite eremua 
Gazta hau Alles herrian egiten du, Peñamellera Alta Asturiasko kontseiluko hiriburuan, Alles gazta kooperatibak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Delcy Rodríguez

**Delcy Eloína Rodríguez Gómez** (Caracas, 1969ko maiatzaren 18a) venezuelar abokatua, diplomazialaria eta politikaria da. Hugo Chávezen eta Nicolás Maduroren presidentetzetan hainbat kargu izan ditu. Gaur egun, Venezuelako Bolibartar Errepublikaren Hidrokarburoen ministroa eta herrialdeko presidenteorde exekutiboa da. Horrez gain, Venezuelako Alderdi Sozialista Batuaren zuzendaritza nazionaleko kidea da.

2026ko urtarrilaren 3an Ameriketako Estatu Batuetako Armadak Venezuelari egindako erasoan Nicolás Maduro presidentea eta Cilia Flores lehen dama bahitu eta AEBra eraman ondoren, Venezuelako Justizia Auzitegi Gorenak agindu zion presidente arduradun kargua bere gain hartzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ukrainako Garagardozaleen Alderdia

**Ukrainako Garagardozaleen Alderdia** () ukrainar alderdi politikoa izan zen.

Oro har, jarrera liberal-demokratikoekin lerrokatu zen, eta jabetza pribatuarekiko errespetua, merkatu askeko ekonomia eta giza eskubide unibertsalak bezalako balioak babestu zituen. Garagardo edaleen klase zibilizatu eta errespetagarri baten alde egin zuen. 

Ukrainako Garagardozaleen Alderdiak 1994ko parlamentuko hauteskundeetan parte hartu zuen. Hauteskunde aurreko inkesta batean, biztanleriaren % 3k sustatu zuen. Hauteskundeetan, 1806 boto baino ez zituen lortu (% 0,01 baino gutxiago) eta ez zuen parlamentuko eserlekurik jaso.

1996an, alderdiak 1.599 kide zituela jakinarazi zuen.

1997an, Ukrainako Alderdi Liberal Demokratikoa eta Ukrainako Nekazari Askeen Alderdia barne hartzen zituen Demokrata Askeak blokean sartu zen.

2000n, alderdiaren izena aldatu zen Bertako Ekoizleei Laguntzeko Alderdia () bihurtzeko, aldi berean plataforma konbentzionalagoa hartuz. 2001eko urtarrilaren 21ean, Ukrainako Eskuina batasun demokratikoarekin bat egin zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garagardozaleen Alderdia (Bielorrusia)
* Garagardozaleen Alderdia (Errusia)

## Kanpo estekak
Madelva gazta

**Madelva gazta** Asturiasko Printzerrian (Espainia) ekoizten den gazta mota da. "Gazta urdinen" taldekoa da eta behi eta ardi esnearen nahasketarekin egiten da.

## Itxura 
Heltze-denboraren arabera, kolore ezberdinetako aluminiozko paperean bilduta saltzen da:

* Urre koloreko papera, 120 egunez heltzen egon bada.
* Zilar koloreko papera, 70 eguneko heltzea badu.

## Kanpo estekak
Garagardozaleen Alderdia (Errusia)

**Garagardozaleen Alderdia** () 1993tik 1998ra jardun zuen errusiar alderdi politikoa izan zen, 1993ko abenduaren 26an sortu eta 1994ko abuztuaren 9an ofizialki erregistratu zena. Alderdiaren leloa honako hau zen: «Bakoitzak du garagardoa edateko eskubidea, eta ez edateko eskubidea ere bai».
thumb|Garagardozaleen Alderdiaren horma-irudia (1997).
## Historia 
Alderdiko buruzagiak Konstantin Kalatxov politiologoa (idazkari nagusia) eta Dmitri Xestakov (presidentea) ziren. 1993ko abenduaren 25ean erabaki zuten alderdia sortzea, biek Estatu-Dumarako hauteskundeetan porrota egin ostean garagardoa edaten ari zirela.

2024ko otsailaren 8an, Konstantin Kalatxovek alderdia berpizteko saiakera iragarri zuen bere Telegrameko kanalean. 2024ko azaroaren 16an, Justizia Ministerioak alderdia erregistratzeari ukatu zion aurkeztutako dokumentuetan akats formal batzuk baitzeuden.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garagardozaleen Alderdia (Bielorrusia)
* Ukrainako Garagardozaleen Alderdia

## Kanpo estekak
Mirandako gazta

**Mirandako gazta** Asturiasko Printzerrian (Espainia) egiten den gazta da.

## Elaborazioa 
Aurreko gaueko behi-esnea hartu, gatzagia eta gurina gehitzen zaizkio. 32 °C-tan berotzen da. Mamia lortutakoan, moztu eta moldeetan jartzen da. Moldeetan uzten da xukatzen. Xukatu ondoren, gatzunetan jartzen da gatzatzeko. Prozesu hauek amaitu ondoren, heltzen uzten da.

## Ezaugarriak 
Gazta zilindriko erdi-biguna da, 350 gramotik 2 kilora bitartekoa. Mamia krema kolore argikoa da, baita azala ere, mehea baita.

## Egite eremua 
Gazta hau Aviléseko La Mirandan egiten da, eta Las Pedreras gaztandegian ekoizten da.

## Kanpo estekak 
* Asturiasko Gazten Lagunen Anaitasuna -n
Kopla

**Kopla** edo **kobla**Iparr. hitz neurtuzko ahapaldia da, oro har, bertso bikoitietan errima asonante (-a-a eskema) duena. Euskal herri-literaturan, bi puntuko bertsoa da, bereziki kopla zaharra. Bada izen bereko genero musikal ahaide bat. Hispanoamerikan ere oso hedatua dago. Izena latinezko tik dator (lotura).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Delta Indarra

**Delta Indarra**, **Indar Berezien 1. Destakamendu Operazionala** edo **Borroka Aplikazioen Taldea**, , *1st Special Forces Operational Detachment–Delta (1st SFOD-D)* edo *Combat Applications Group (CAG)*, edo Operazio Berezien Komando Sailaren barnean **Lan Talde Berdea** (*Task Force Green*), AEBetako Armadaren kontrolpeko ekintza berezietako indarra da.

Delta Indarraren betebehar nagusiak kontraterrorismoa, bahituak askatzea, ekintza zuzenak, behaketa berezia eta maiz garrantzi goreneko helburuak dira.

1977ko azaroaren 19an sortua izan zen eta koartel nagusia Ipar Carolinako Bragg gotorlekuan du.

## Zinema 
* *The Delta Force* (1986)
* *Delta Force 2: The Colombian Connection* (1990)
Jiří Wolker

**Jiří Wolker** (Prostějov, 1900eko martxoaren 29a – *ibidem*, 1924ko urtarrilaren 3a) txekiar olerkaria izan zen.

Wolker literaturaz interesatu zen bigarren hezkuntzan eta egunkarietan argitaratzen hasi zen. Graduatu ondoren Pragara joan zen Zuzenbidea ikastera eta, gainera, Pragako Unibertsitate Karolinoan arte ikasketak egin zituen. Aldizkarietan idatzi zuen eta *Devětsil* artisten abangoardiako elkartearekin bat egin zuen labur-labur. Jaroslav Seifert, Karel Tomen, Vítězslav Nezval eta Konstantin Biebl Devětsileko kideen laguna izan zen. Wolkerrek 1921ean Eliza Katolikoa utzi eta Txekoslovakiako Alderdi Komunistarekin bat egin zuen. Hogeita hiru urterekin hil zen tuberkulosiaren ondorioz.

Wolker poeta txekiar garrantzitsuenetako bat da. Bizirik zegoela, hiru liburu argitaratu zituen: *Host do domu* ('Etxeko ostalaria'), *Svatý Kopeček* eta *Těžká hodina* ('Ordu astuna'). Lehen liburuko poemek harmonia, gatazkarik eza, bizitzaren edertasuna, jendearenganako maitasuna eta eguneroko gauzak dituzte ezaugarri.

Wolkerrek, Karel Teigerekin batera, *Proletářské umění* (*Arte proletarioa*) mugimendu artistikoa sortu zuen. Gerrarekiko gorrotoa izan zuen ezaugarri, eta langile-klasearen zapalkuntza eta esplotazioa deskribatu zituen.

Wolkerrek maitagarrien ipuin ilunak eta lan erotikoak ere idatzi zituen, hil ondoren argitaratu zirenak.

Wolkerrek bere epitafioa idatzi zuen:

## Lanak 
* *Host do domu* (1921) – olerkiak
* *Svatý Kopeček* (1921) – olerkiak
* *Proletářské umění* (1922) – manifestu, Karel Teigerekin batera
* *Těžká hodina* (1922) – olerkiak
* *Tři hry* ('Hiru joko') (1923) – antzezlana
* *Do boje, lásko, leť* (1923) – olerkiak, gutunak neskalagunari eta epitafioa
San Eunan eta San Kolunba katedrala

**San Eunan eta San Kolunba katedrala**, , Irlandako ipar-mendebaldeko Letterkenny udalerrian dagoen katedral katoliko bat da, Donegal konderrian.

1890-1900 artean eraikia izan zen eta William Hague eta Thomas Francis McNamara arkitektoek neogotiko estiloaz diseinatu eta eraiki arazi zuten.
Anton Somin

**Anton Aliaksandravitx Somin** edo **Anton Aleksandrovitx Somin** (, ; Minsk, 1988ko abenduaren 13a) bielorrusiar-errusiar hizkuntzalaria da.

## Bizitza 
Anton Somin 1988an jaio zen Minsken. 2012an Errusiako Giza Zientzien Estatu Unibertsitatean graduatu zen, hizkuntzalaritza teoriko eta aplikatuan espezializatuz. Gaur egun Moskun bizi da eta Errusiako Giza Zientzien Estatu Unibertsitatean eta Ekonomia Goi Eskolan irakasten du.

2016an, bielorrusiera irakatsi zuen Moskuko Bizilagunen Hizkuntzen Eskola deiturikoan. 2017an, bielorrusiera bigarren hizkuntza gisa ikasteko liburua argitaratu zuen. Beste egileek ez bezala, liburu bakar batean bi hizkuntza estandar batu zituen: estatukoa (*narkamauka*) eta erreforma aurrekoa (*taraxkevitsa*). Urte berean, Errusiako Zientzien Akademiako Hizkuntzalaritza Institutuaren Munduko Hizkuntzen Entziklopediarako *Bielorrusiera* sarrera idatzi zuen.

2013tik 2020ra, Minskeko Hizkuntzen Jaialdia antolatu zuen. 2014tik 2018ra, Errusiako taldeko burua izan zen Nazioarteko Hizkuntzalaritza Olinpiadan.

Bielorrusieraz eta errusieraz gain, ingelesa, frantsesa, alemana, italiera eta poloniera ondo menderatzen ditu, eta arabieraz, bulgarieraz, malteraz eta suedieraz ere hitz egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suling

**Suling** Indonesian erabiltzen den musika tresna bat da, txifloaren antzerakoa, aerofonoen multzokoa. Sondatar herriaren musika tresna tradizionala da.

*Gamelan degung* musika estiloan erabiltzen da, musika mota hau UNESCOk interes kultural inmaterialeko ondare izendatu zuen 20021ean.

## Izenak 
Suling izenarekin ezagutzen bada ere tokian tokiko beste izen batzuk ere baditu; **serling**, **lantey**, **kinsi**, **dagoyong** eta **babarak**. 

## Hedapen geografikoa 
Indonesiako Java uhartearen mendebaldean eta erdialdean, Molukatan eta Bali uhartean aurkitzen da. Filipinetako Mindanao eta Jolo uharteetan ere bai.

Azken urteetan sulingaren erabilera beste herrialde batzutara zabaldu da, Malaysiara eta Singapurrera, besteak beste.

## Deskribapena 
Bi eskuko flauta zuzena da. 6 zulo ditu aurrekaldean. Ahokoa atzekaldean dauka eta hau osatzeko kanaberazko eraztun bat jarria dauka. Normalean 80 cm inguruko luzera izaten du

*Tamiang* banbuarekin (*Schizostachyum blumei*) egiten da, horma fineko tutuak dituelako. Ahokaduran *ratan* (*Calamus* generoa) azalezko eraztun batez inguraturik dago.

## Teknika 
250px|thumb|Sulingean putz egiten.
Banbu tutuaren eta ratan bandaren tartean putz egiten du suling jotzaileak. Sulingak aterako duen tonua bi faktoreren araberakoa da, hatzen posizioa eta putz egindako airearen abiadura.

## Iruditegia 

Irudi:COLLECTIE TROPENMUSEUM Bandfluit van bamboe met vier vingergaten TMnr H-1783.jpg|Sulinga.
Irudi:SambaSunda Quintett in Cologne (0204).jpg|Sondako suling jotzailea.
Irudi:Kacapi Suling.jpg|Hirukote batean sulinga.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa
* Organology.net
Siku (musika tresna)

**Sikua** Andeetako altiplanoan erabiltzen den Panen txirula mota bat da, aerofonoen multzokoa. Tamaina anitzetako tutuek osatzen dute eta *sikuri* genero musikalean erabiltzen da.

## Hedapen geografikoa 
Aimara kulturari lotuta dagoen musika tresna da. Izena aimarazko *siktasiña* izenetik dator, "soinua sortzen duen hodia" esan nahi du.

Perun, Bolivian eta Argentinan erabiltzen da, Txileko eta Ekuadorko eremu batzuetan ere bai.

## Deskribapena 
Sikuak 13 tutu izaten ditu, *arka* deritzon aldean zazpi eta *ira* deritzon aldean sei. Kanaberaren (*Arundo donax*) adar beretik beretik ateratzen dira tutu guztiak, korapilo arteko zatiak erabiltzen dira noski. Kanaberaren puntara hurbildu ahala tutuak laburragoak dira eta diametro txikiagoa dute. Kanaberak ez dira zilindro perfektuak izaten, pixka bat konikoak, eta itxura hori hartzeko joera izaten dute tutuek.

Tutuak adar finez edo sokaz lotzen dira.

Tamairaren arabera lau siku mota daude:

* Chuli siku (ika suki)
* Malta siku
* Sanqa siku
* T'uyu siku

## Teknika 
Sikua jotzen duen musikariari "sikuri" edo "sicuri" esaten zaio. Normalean taldean jotzen da "sikurien banda" batean.

Sikuriak bertikalean hartzen du sikua alde lauetik. Beheko ezpaina tutuen ertzean kokatzen du eta putz egiten du tutuarekiko perpendikular. Aireak kainaberaren ertzaren kontra jotzerakoan sortzen duen bibrazioak erresonantzia eragingo du. Ateratzen den nota tutuaren luzeraren eta diametroaren araberakoa da. Aire putz bakoitza mingainaren klaskada batez laguntzen da, "ta" edo "txa" fonema balitz bezala.

Sikuri banda bat bitan erdibitzen da eta bakoitzak eskala erdia interpretatzen du, hala nola, erdi batek do, mi, sol, si, re... eta beste erdiak re, fa, la, do, mi..., eta talde bakoitzeko sikuriak txandaka kokatzen direnez eskala biak tartekatu egiten dira. 

## Soinua 
Siku mota bakoitzak sortzen dituen soinuak:

## Historia 
[240px|thumb|[Moche kulturako marrazkian siku jotzaileak.]]

Peruko erdialdean jatorria duen musika tresna da, Caralgo zibilizazioan K.a. 4000. urtearen inguruan. Handik Hego Amerikako beste eskualde batzuetara zabaldu zen sikuak, zampoñak eta antarak sortuz, denak ere panen txirularen antzekoak. Nazca kulturako Cahuachi tenpluan 26 siku aurkitu ziren, k.a. I mendekoa, eta garai hartako Moche kulturako zeramikatan ere aurkitzen dira sikurien irudiak. Orduko sikuen erabilera nolakoa zen ez da ezagutzen ordea.

Aimara kulturan, Peru eta Bolivia artean, mantendu izan da sikuaren erabilera. Emakumezkoek ere sortu zituzten sikuri taldeak eta melodiak interpretatu soilik ez, berriak ere sortu zitutzen. Esaten da emakumezkoek sikua erabiltzen zutela ahuntz basatiak erakarri eta ustiatzeko.

## Iruditegia 

Irudi:Siku (02).jpg|Siku parea.
Irudi:Toyos.jpg|Tamaina anitzetako sikuak.
Irudi:CANTOALA TIERRA2007 INDOAMERICANTO-1 DARIOESTRADA.jpg|Sikuri bat Pastoko inauterietan.
Irudi:Sikuris de Taypi Ayka - La Paz - Bolivia.jpg|Boliviako sikuriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa
Asbel Kiprop

**Asbel Kipruto Kiprop** (1989ko ekainaren 30ean jaioa) Kenyako erdi-distantziako korrikalaria da, 1500 metroko lasterketan espezializatua. 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan 1500 metroko urrezko domina irabazi zioten, jatorrizko irabazlea, Rashid Ramzi, dopin proban positibo eman ondoren. Kipropek hiru Munduko Txapelketa irabazi ditu proba horretan, 2011n, 2013an eta 2015ean. Kipropek berak 2017ko azaroan huts egin zuen dopin proban eta lau urteko dopin zigorra jaso zuen.

Bere lehen titulu nagusia 2007ko Afrikako Jokoetan irabazi zuen, 1500 metroko urrezko domina lortuz, eta 2010eko Afrikako Atletismo Txapelketan ere irabazi zuen proba, 2008ko brontzezko domina hobetuz. Distantzian bere marka pertsonala 3:26.69 da.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Francis Hallé

**Francis Hallé** (1938ko aprilaren 15a - 2025eko abenduaren 31a), frantziar botanikari eta biologo bat izan zen. Euri-oihan tropikal eta zuhaitz arkitekturan espezializatua zegoen. 

1986an aerostatoz *Radeau des cimes* ("Tontorrak nabigatuz") hegaldia burutu zuen. Montpellierreko Unibertsitateko irakasle emeritua izan zen.

2010ean bera eta Luc Jacquet zinema zuzendariak oihan primarioei buruzko *La Forêt des pluies* ("Eurien basoa") dokumental film proiektua egin zuten.

2025ean 87 urterekin zendu zen.
Survivor (filma)

***Survivor***, , 2015eko James McTeigue australiarrak zuzendutako ekintzazko espioitza thriller film bat da. Pierce Brosnan, Milla Jovovich, Pierce Brosnan, Dylan McDermott, Robert Forster, Angela Bassett, Antonia Thomas, James D'Arcy, Frances de la Tour, Genevieve O'Reilly eta Roger Rees aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Londres, Kate Abbott (Milla Jovovich) estatubatuar diplomatikoa AEBetako enbaxadan lan egiten hasi da. Bere bulegoan dagoenean, eraikinaren aurkako atentatua egingo dute, bera bakarrik bizirik ateraz. Hortik aurrera gertatutakoaren susmagarri nagusia bilakatuko da, konspirazio baten biktima bihurtuz.

## Aktoreak 
* Milla Jovovich: Kate Abbott
* Pierce Brosnan: Nash / "The Watchmaker"
* Dylan McDermott: Sam Parker
* Angela Bassett: Maureen Crane enbaxadorea
* Robert Forster: Bill Talbot
* James D'Arcy: Paul Anderson inspektorea
* Frances de la Tour: Sally
* Antonia Thomas: Naomi Rosenbaum
* Regé-Jean Page: Robert Purvell
* Jing Lusi: Joyce Su
* Paddy Wallace: Johnny Talbot
* Parker Sawyers: Ray
* Roger Rees: Emil Balan doktorea

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
2026ko Matematika Urtea

**2026ko Matematika Urtea** Ameriketako Estatu Batuetan matematikarekiko estimua berpiztea helburu duen ekimena da, 2026ko Matematikarien Nazioarteko Biltzarra antolatzearen harira.

Eman matematikari beste aukera bat emateko lelopean, jatorri guztietako jendea matematika esploratzera gonbidatu nahi du, epaituak izateko edo huts egiteko beldurrik gabe. Urte osoko kanpaina hau murgiltzeko ekitaldi sorta baten inguruan egituratuko da, komunitatearen konpromisoa eta matematika adituekin dibulgazioa, bere eragina matematikako hezkuntzan hobetzeko katalizatzaile gisa balioko duela 2026tik aurrera.

Charles Steinhornek bideo bat fitxatu zuen ekimenez azaltzen.

2025eko abenduaren 18an, Ameriketako Estatu Batuetako Senatuan ebazpen bat aurkeztu zen ekimena babesteko.

## Jarduerak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cuboid

**Matematika Museoa "Cuboid"** Ukrainako matematikako lehen museoa da, Kieven kokatua eta Ukrainako Junior Zientzien Akademiaren Zentro Nazionalak eta Hezkuntza eta Zientzia Ministerioak sortua.

Sei gune tematiko eta 120 erakusketa interaktibo baino gehiago ditu, matematika ikasteko, gerrak sortutako hezkuntza-hutsuneak gainditzeko eta irakasleei metodo pedagogiko berriekin laguntzeko.

Proiektua 2021ean hasi zen presidentearen dekretu bidez eta 2025eko martxoan ireki zen, erakusketa batzuen hasierako eraikuntzatik hilabete batzuetara, UNICEF Ukrainak eta Haien munduak babestu zutenetik.

## Historia 
Proiektu honen lanak 2021ean hasi ziren, 2020/2021 ikasturtea Matematikako Hezkuntzaren Urtea izendatzen zuen presidentearen dekretuaren ondoren. Nazioarteko bazkideen laguntzari esker, lanak jarraitu zuen 2022an Errusiak Ukrainako inbasioan ere.

2025eko martxoaren 17an, Volodymyr Zelensky Ukrainako presidente eta Olena Zelenska lehen dama Museoaren inaugurazioan parte hartu zuten eta Ukrainako Matematika Olinpiar Jokoaren 4. etapako irabazleekin bat egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Ángel Mañas

**José Ángel Mañas Hernández** (1971ko urriaren 22a, Madril), espainiar idazle bat da. 1990eko hamarkadan argitaratzen hasitako espainiar idazle neoerrealisten belaunaldiko kidea da, nahiz eta gerora eleberri historikoak idaztera pasatu. Bere idazlanak hainbat hizkuntzetara itzuli dira.

*Historias del Kronen* (1994) eleberriarekin ezagun egin zen, Montxo Armendariz nafar zuzendariak *1994an izenburu berdineko filmaz* zinemaratua.

## Idazlanak 
#### Eleberriak 
* *Historias del Kronen* (1994)
* *Mensaka* (1995)
* *Soy un escritor frustrado* (1996)
* *Ciudad rayada* (1998)
* *Sonko95* (1999)
* *Mundo burbuja* (2001)
* *Caso Karen* (2005)
* *El secreto del Oráculo* (2007) (2020an *Alejandro Magno y el secreto del Oráculo* gisa berrargitaratua)
* *La pella* (2008)
* *Sospecha* (2010)
* *Todos iremos al paraíso* (2016)
* *Extraños en el paraíso, la verdadera historia de la Movida madrileña* (2018) 
* *Conquistadores de lo imposible* (2019)
* *La última juerga* (2019)
* *El hispano* (2020)
* *Una conversación con Emilia Pardo Bazan* (2021)
* *Una vida de bar en bar* (marzo de 2021)
* *¡Pelayo!* (2021)
* *En el descuento* (2022), Jordi Ledesmarekin batera
* *Historia de una campeona* (2022)
* *¡Fernán González!, el hombre que forjó Castilla* (2022)
* *Guerrero* (2023)
* *Berenguela, la reina que unió Castilla y León para siempre* (2023)
* *Doctor X, el médico de la Deep Web* (2024)
* *Papa Luna* (2026)

#### Saiakera/Ez fikzioa
* *Un alma en incandescencia. Pensando en torno a Franciam Charlot (aforismos sobre pintura)* (2008)
* *La literatura explicada a los asnos* (2012)
* *El siglo de Águila Roja* (2014)
* *Un escritor en la era de Internet* (2017) 
* *Los últimos días de la República de derechas* (2024)
* *Los últimos días de la República de izquierdas* (2024)
* *Una historia del Kronen. Autobiografía generacional* (2025)
Valeria Lukianova

**Valeria Valerievna Lukianova** () edo **Valeria Valeriivna Lukianova** () (Tiraspol, Moldaviako Sobietar Errepublika Sozialista, 1985eko abuztuaren 23a) ukrainar modeloa da. Barbie panpinarekin duen antzagatik "Giza Barbie" ezizenez ezaguna da.

## Bizitza 
​Lukianova Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko Moldaviako Sobietar Errepublika Sozialistako Tiraspol hirian jaio zen errusiar jatorriko familia batean.

Gaur egun, ukrainar herritartasuna du. Hamasei urte zituenetik 2014ra arte Odesan bizi izan zen. Urte horretan piztu zen Donbasseko gerra zela eta, Moskura joan zen bizitzera.

Lukianova Arkitekturan graduatua da Odesako Ingeniaritza Zibileko eta Arkitekturako Estatu Akademian.

2007an "Miss Munduko Diamantezko Koroa" edertasun-lehiaketa irabazi zuen.

## Diskografia 
* *Sun in the Eyes* (2009)
* ''2013' (2013)

## Liburuak 
* *Astral Travel Amatue* (2012)

## Filmografia 
* *The Phase* (2013) – dokumentala
* *The Doll* (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak