open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Etxeko lan

[thumb|300px|Ama semeari ipuin bat irakurtzen [Esekitoki (arropa zabaltzekoa)|esekitokiaren eta lisatzeko oholaren artean, 2007.]]

**Etxeko lana** etxebizitza batean egin ohi diren lanen multzoa da, hala nola garbiketa, sukaldaritza, haur eta agurren zainketa eta erosketak biltzen dituena, besteak beste. Maiz, lanaren zatiketa sexuala dela eta, lan horiek etxebizitzan bizi diren emakumeen esku uzten dira, etxekoandrearen figuraren kasuan esaterako, edota kontratatutako etxeko langile bati esleitzen zaizkion, orobat gehienetan emakumezkoa dena.

Etxeko lanak etxean egiten diren ohiko zereginak dira. Horien artean sartzen dira, besteak beste, hauek: etxea garbitzea, arropa garbitzea eta konpontzea, eguneroko bizitzako oinarrizko produktuak erostea, ohea egitea eta otordua prestatzea. Era berean, erabilera horietarako esleitutako dirua kudeatzen dute familian (etxeko ekonomia), eta, hedaduraz, etxetik kanpoko antzeko lanak ere aipa daitezke, hala nola bulego edo erakunde baten funtzionamendua ziurtatzen dutenak, bai eta biltegiratze informatikoko sistemen mantentze-lanak ere. Zeregin horiek ordainsaria jaso dezakete edo ez.

Gizarte-maila baxuetako emakumeek, historikoki, familiaren elikadurarekin, etxearen garbiketarekin, arropa eta janzkera zaintzearekin, seme-alaben hazkuntzarekin eta haien hezkuntzarekin eta adinekoak eta gaixoak zaintzearekin lotutako lan gehienak egin dituzte. Emakumea lanean sartzeak eta emakumearen emantzipazioak aldatu egin dute emakumeen izaera, etxeko lanei dagokienez, eta, ondorioz, gizonekin banatzen dira zereginak, eta gizartean aintzat hartzen da emakumeek egiten duten ugalketa-lana. Etxeko lanak, halaber, berariaz kontratatutako langile profesionalek egiten dituzte, hala nola etxeko langileek, zaintzaileek, sukaldariek eta abarrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Foyle ibaia

**Foyle ibaia** (gaeleraz *an Feabhal*), Ipar Irlandako ibai bat da, Derryn itsasoratzen dena.

## Ibilbidea 
Finn ibaiak Foylerekin bat egiten du Lifforden eta Mourne ibaiak berriz Strabanen. Hortik zuzen Derryra doa eta azkenik Foyle aintziran itsasoratzen da. Horrela beraz Derry eta Tyroneko konderriak zeharkatzen ditu, eta Irlandako Errepublikako Donegalgo konderrian ere sartzen da.

## Nabigazioa 
10 bat kilometrotan nabigazioa posible da Foyle ibaiean.

## Kanpo estekak
Vallès

thumb|Vallès eskualdearen kokapen mapa (1936-2015).

**Vallès** Kataluniako Bartzelonako probintziako lurralde historiko bat da. 1936ko eskualde banaketaren ondorioz bitan banatua izan zen: Vallès Occidental eta Vallès Oriental.

Honela, Vallès eskualdea Kataluniako Printzerriaren azpieskualde natural eta historikoa da. Vallès Occidental eskualdeak bi hiriburu ditu, Sabadell eta Terrassa, aldiz, Vallès Oriental eskualdeko hiriburua Granollers da.

## Ikus gainera 
* Vallès Occidental
* Vallès Oriental

## Kanpo estekak
Gihar-min

**Gihar-mina**, **gogordura** edo **agujetak** (medikuntzako izen zientifikoa: **mialgia geroratua**) giharretako min bat da, gizabanako bati ohi duena baino ariketa bortitzagoa aldi batez egin eta gero agertzen zaiona. Gihar horiek prest zeuden mugaren
gainetik egindako ariketa burutu eta gutxi gorabehera 24 ordura azaltzen da gihar-mina. Minik ez dagoen 12-24 ordu bitarteko tartea izan ohi da; jarraian, hirugarren eguna arte goraka joan ohi den sentsazio mingarria dator, eta gutxi gorabehera 5-7 egunez iraun ohi du.

Egun zientzialarien artean onarpenik handiena duen teoriaren arabera, giharretako zuntzen mikrohausturek eragiten dute gihar-mina. Duela urte gutxi arte, gihar-minari buruzko teoriarik ospetsuena zen ariketa biziak eragindako azido laktikoaren gainprodukzioagatik zela; azido laktikoa gihar eta zurdetan orratz mikroskopikoen formarekin kristalizatzen omen zen. Egun, jakin badakigu ariketa bizien ondorioz sortutako azido laktikoak mina eragin dezakeela, baina min horren ezaugarriak eta gihar-minarenak oso bestelakoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxeko langile

[thumb|350px|**Etxeko langileak**, nagusiaren begiradapean lanean. Askotan, diskriminatutako gizarte taldeetako [emakumeen lana izaten da, gizartean gutxi baloratzen dena. Horrela, ohikoa da etorkinak lanbide hauetan aritzea.]]

**Etxeko langileak**, hizkera arruntean **mirabe**, **sehi** eta **jopuak**, gizonezkoak izanik **morroi** eta **otseinak**, eta emakumezkoak izanik **neskameak** ere deituak, etxebizitza bateko jabe edo nagusien kontura lan egiten duten langileak dira, etxeko lana egiteko ardurarekin, askotan maila ekonomiko altua duten etxeetan. Garbitzaileak eta zaintzaileak ere biltzen dira talde horretara. Egun, emakumeak dira gehienetan lanbide horietarako hartzen dituztenak, bereziki garbiketarako.

Inmigrazioaren Euskal Behatokiaren arabera, Euskal Autonomia Erkidegoan aritzen diren emakume etorkin gehienak etxeko lanak eta zaintza pertsonalak egiteko kontratatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pertz

[thumb|Pertza [laratzetik dilindan, Gurbrüko (Berna kantonamendua, Suitza) XVIII. mendeko sukalde batean]]
**Pertza**, halaber **galdara**, **pazia** edo **panderoa** (Ipar.), egosteko-eta erabiltzen den ontzia da, euskarri bakarra eta mugikorra duena, bereziki, laratzean zintzilikatzen dena.

Janaria egosi edo su motelean sukaldatzeko erabiltzen da, adibidez, eltzekariak edo zopak prestatzeko.

Antzinako Erroman, batzuetan tortura gisa erabiltzen zen, biktima olio edo bike beroz beteriko pertz handi batean sartuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
*Eltze
*Kazola
*Marmita

## Kanpo estekak
Vologeso IV.a

**Vologeso IV.a** Partiakoa (147-191) Partiar Inperioko gobernari bat izan zen. Mitridates IV.a Partiakoaren semea (129-140), Vologeso IV.ak Inperioaren bi erdiak elkartu zituen berriz, bere aita eta Vologeso III.aren artean banatu zirenak. Karazene erresuma ere konkistatu zuen, itxuraz, independente mantendu zena Trajano erromatar enperadoreak (98-117) inperioa inbaditu zuenetik.

Vologeso IV.a Zaratustraren idatziak bildu zituen zoroastrismoko tradizioko Volgash erregea izan daiteke.

Vologeso IV.aren Erromaren aurkako gatazkak 155ean hasi ziren Armeniako erresumagatik lehiatuz (ohikoa bi inperioen artean). 162 eta 166 artean, Partiarrek Erromatar Inperioa eraso zuten, Marko Aurelio eta Luzio Veroren artean (161-169) gobernatua. Gerra honetan Seleuzia Tigrisekoa hiria suntsitu zen, eta Ktesifonteko jauregia erre zuen Avidio Kasiok 165ean. Erromatar legioak partiar lurraldean Mediaraino ere barneratu ziren, eta Vologeso IV.ak bakea sinatzea beste erremediorik ez zuen izan, Mesopotamiaren mendebaldea Erromari emanez.

Bere erregealdiaren amaiera Osroes II.a Partiakoaren matxinadak usteldu zuen (190), nor, dirudienez, Median babestu zen errege arerio bezala, Vologeso IV.aren oinordeko izateko esperantzarekin. Alabaina, Vologeso V.a, arsazidar dinastiako armeniar adarrekoa izan zen Vologeso IV.aren oinordeko, Osroes II.a berehala kargutik kenduz.
Alaia (argipena)

**Alaia** hitzak esanahi zenbait ditu:

* alaitasuna, emozio mota bat;
* Alaia, euskal emakume izena;
* alaia, surferako ohola, zurezkoa eta Hawaiin jatorria duena;
* pertsonaiei dagokienean,
** Alaia Martin, bertsolaria;
** Azzedine Alaïa, jostuna.
Dagmor

**Dagmor** Berenen ezpata zen, Tolkienen legendarium ospetsuan deskribatua, Leithianen baladan eta Beleriandeko baladetan.

## Historia 
Beren gerlari bat zen, Emeldirren eta Beörren etxeko buruzagia zen Barahirren semea. Luthien emakume elfoarekin batera, Tolkienen laneko maitasun istoriorik handienetako baten protagonista izateagatik da ezaguna. Bere maitea ezagutu aurretik Melkorren orkoen aurka gogor borrokatu zuen bere aita eta pertsona leial talde batekin batera.

*Dagmor*rek "heriotz iluna" esan nahi du, eta Berenen ezpataren izena zen.

Gutxi ezagutzen da ezpata honi buruz, baina arma boteretsua izan behar zuen, Berenen balentriak asko izan baitziren, baita asko ere ezpata honen altzairuak hildako orkoak. Beranduago, Dagmor bere ezpata Ungolianten alaba ziren armiarma erraldoien aurka borrokatzeko ere erabili zuen Nan Dungortheben eman zuen denboran, non denbora luze eta neketsuz egon zen.

## Bibliografia 
* Tolkien, J. R. R. (1984ko martxoa). Tolkien, Christopher. ed. El Silmarillion. trad. Rubén Masera y Luis Domènech. Capellades: Minotauro. .

## Kanpo estekak
Felipe Muñoz Kapamas

**Felipe "Tibio" Muñoz Kapamas** (Mexiko Hiria, 1951ko otsailak 3) braza estiloko mexikar igerilari ohi bat da. 1997an balentria errekonozitzen zuen Olinpiar Ordena jaso zuen.

## Karrera 
Felipe Muñozek  ezizena bere aita Aguascalienteskoa eta bere ama Mexikoko estatuko Río Frío herrixkakoa delako jasotzen du. Mexikon ospatu ziren 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan, 17 urte baino ez zituenean, mundu guztia harritu zuen 200 metro brazako proba irabaziz, sailkapen sailetan denborarik hoberena lortu zuen arren, ez baitzen urrezko dominarako faboritoa. Probaren amaieran, *El Tibio*k munduko faboritoa zen Vladimir Kosinsky sobietarra garaitu zuen proba amaitzeko 25 metro baino falta ez zirenean. Proba 2 minutu, 28 segundo eta 7 ehuneneko denborarekin amaitu zuen. Muñoz igeriketan urrezko domina bat irabazi duen lehen mexikarra bihurtu zen, eta, orain arte, baita bakarra ere. Atlantan ospatu ziren 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan mexikar ordezkaritzaren buruzagi izendatua izan zen, baita Mexikoko Olinpiar Batzordearen presidente ere 2000 eta 2005 artean ere. 1991n Igeriketako Nazioarteko Ospearen Aretoko kide izendatua izan zen, igeriketaren historian kirolaririk garrantzitsuenen izenak dauden museoa dena.

## Palmaresa 
### Olinpiar Jokoak 
* Urrezko domina 1968ko Udako Olinpiar Jokoetako 200 metro braza proban. (Mexiko)

### Panamerikar Jokoak 
* Zilarrezko domina 1971ko Panamerikar Jokoetako 200 metro braza proban (Cali)
* Brontzezko domina 1971ko Panamerikar Jokoetako 200 metro estiloak proban.
Polo Grounds

**Polo Grounds** New Yorkeko Upper Manhattanen egon ziren eta 1883tik 1957ra New York Giants, 1880tik 1885era New York Metropolitans, 1912tik 1922ra New York Yankees eta 1962 eta 1963 artean New York Mets beisbol taldeen egoitza izan ziren lau estadioren izena da.

Izenak dioen bezala, Polo Grounds 1876an, hasiera batean poloa praktikatzeko zelai bezala eraiki zen. Historian zehar izen hau jaso zuten lau eraikinetatik soilik lehena erabili zen benetan poloa praktikatzeko. Jatorrian hegoaldetik iparraldera kokatua 110 eta 112 kaleen artean eta mendebaldetik ekialdera Bosgarren Etorbidea eta Seigarren Etorbidearen artean, Central Parken ondoan, 1880an beisbol estadio bihurtu zen eta New York Metropolitans taldeak errentan hartu zuen. Estadioa talde honen eta New York Giants taldearen artean banatu zuten 1883 eta 1885 artean, eta izena New Yorken Giantsek izan zuten ondorengo estadio bakoitzarentzat geratu zen.

Laugarren eta azken Polo Grounds, Giantsek 1957ko denboraldiaren ondoren San Franciscora joan ziren arte, eta Metsek 1964an Shea Stadiuma amaitu zen arte erabili zutena izan zen ospetsuena, eta jende gehienak Polo Grounds bezala ezagutzen duena. "Polo Grounds" izena sekula ez zen nabarmenduta agertu estadiotako bakar baten ere, Metsek 1962an kartel handi batekin nabarmendu zuten arte. Egituraren azken bertsioa bere bainuontzi forma bereziagatik nabarmentzen zen, oso distantzia laburrekin ezkerreko eta eskuineko lorategietara, erdiko lorategia oso luzea zen bitartean. Izan ere, flyko pilota bakar bat ere ez zen *home run*ez irten ia 150 metroko luzera zuen zelaiaren erditik.

## Kanpo estekak
Upper Manhattan

**Upper Manhattan** edo **Goi Manhattan** New York hiriaren Manhattango barrutiko iparraldeko muturra da. Barrutiak 59. kalea eta 155 kalearekin muga egiten du. Upper Manhattanen bi mutur hauek dira ohi Manhattan bezala ezagutzen dena 96. kaletik gora eta Manhattan Valleyren hegoaldeko zatia mendebaldean eta Spanish Harlem ekialdean. Upper Manhattanen definizioa berau osatzen duten auzoei eskera da, Marble Hill, Inwood, Washington Heights (Fort George, Sherman Creeky eta Hudson Heights barne), Harlem (Sugar Hill eta Hamilton Heights eta Upper West Siden zatiak (Morningside Heights eta Manhattan Valley) kasu.

Beste erresidentzia guneak bezala, Upper Manhattan ez da erreferentzia puntua turistentzat, zenbait atrakzio turistiko badauden arren, The Cloisters kasu. XX. mendearen amaiera arte barruti honek ez zuen New Yorkeko beste toki batzuk jasaten ari ziren gentrifikazioa jasan.

Ia Upper Manhattan guztia, newyorktarrek "Uptown" bezala ezagutzen dutena (59. kaletik gora), Bronxen dago, eta ez Manhattanen. Sarritan "Uptown" deitua da, bereziki hip-hop/inner city kulturaren testuinguruan.

Egoitza diplomatiko asko Upper East Siden daude.

## Kanpo estekak
The Cloisters

**The Cloisters** () New Yorkeko Fort Tyron Parken dagoen museo bat da. Eraikina, Metropolitan Museumen azpiegoitza edo adar bat dena, Erdi Aroko zenbait europar abadien arkitektura elementuetatik abiatuta 1930eko hamarkadan eginiko berreraikuntza baten ondorio da. Erdi Aroko Europako artea eta arkitektura erakusteko erabiltzen da.

*Cloisters*ak, Manhattan uhartearen iparraldeko muturretik gertu dagoena, Hudson ibaira begira dagoen muino batean, bost frantziar klausura abadien zatiak hartu zituen. Sant Miquel de Cuixà, Saint-Guilhem-le-Désert, Bonnefont-en-Comminges, Trie-sur-Baïse eta Frovilleko eraikin batzuk harriz harri desmuntatu eta New Yorkera bidali ziren. 1934 eta 1938 artean bere osagaiak berriz Fort Tyron Parken muntatu ziren.

Eraikinaren inguruko lurraldea Erdi Aroko laborantza eskuizkribuetatik lortutako informazioaren arabera landatutako lorategiekin apaindua izan zen, eta egiturak Erdi Aroko estiloko objektu ugari du, klausurako lorategien belarra kasu.

## Kanpo estekak
Gwangju

**Gwangju** (koreeraz: 광주,  ahoskatua), hego-mendebaldeko Hego Koreako metropoli-hiria da. 501 kilometro koadroko eremua du, eta 2017an 1.485.049 biztanle zituen.

## Klima 

## Banaketa administratiboa 
Gwangju bost barrutitan (*gu* deiturikoak) banaturik dago:

## Pertsona ezagunak
* Han Kang (1970-), Nobel Saridun idazlea.

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Tainan, Taiwan (1968)
*  San Antonio, Estatu Batuak (1982)
*  Guangzhou, Txina (1996)
*  Medan, Indonesia (1997)
*  Sendai, Japonia (2002)
*  Vigo, Galizia (2012)

## Ikus, gainera 
* Gwangjuko Sarraskia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Partenogenesi

[thumb|Komodoko Dragoia (*Varanus komodoensis*), beste [narrasti batzuen antzera, **partenogenesi**aren bidez ugaldu daiteke]]

**Partenogenesia** (grezieratik παρθένος *parthénos* = birjina + γένεσις *génesis* = sorrera) ernaldu gabeko obulu batetik banako berri baten sorrera da. Ugalketa mota honetan, beraz, gameto arrak ez du parte hartzen, eta gameto femeninoaren ernalketa berez gertatzen da. Birjintasunezko ugalketa deitzen zaio ere, hainbat landarek eta animalia ornogabek burutzen dutelarik.

Gameto bakarreko ugalketa sexuala dela esan daiteke, hainbat biologok ugalketa asexualtzat jotzen badute ere.

Charles Bonnet-ek estreinakoz deskribatu zuen XVIII. mendean.

## Naturala 
Animaliengan partenogenesia ornogabe batzuengan agertzen da batik bat: errotiferoengan, krustazeoengan, harrengan eta intsektuengan, batez ere. Arraragoa bada ere, ornodun espezie batzuk ere ugaltzen dira partenogenesiaren bidez: anfibioak eta narrastiak, esaterako.

Hainbat espezietan partenogenesia ohikoa da, animaliak edo landareak duen ugalketa bakarra izanik. Bestetan, aldiz, noiz behinekoa da eta ugalketa sexualarekin txandakatzen da.

Erleengan ernaldu gabeko obulua partenogenesiaren bidez garatzen da ar haploideak sortuz (erlamandoak). Ernaltzen baldin bada, aldiz, obuluak eme diploideak sortzen ditu. Erleen ugalketak, beraz, partenogenesia ugalketa sexualarekin txandakatzen du.

## Artifiziala 
Partenogenesia era artifizialean ere eragin daiteke. Eragile egokiak erabiliz (fisikoak, kimikoak edo mekanikoak) partenogenesia martxan jarri da hainbat animaliaren obuluetan. Emaitza onak lortu dira ugaztun batzuekin ere (untxiekin, esaterako), hotza erabiliz. Disoluzio gazi edo azukreztatuetan obuluak sartzean obulu horien ernalketa artifiziala ere aktibatu egin da.

## Motak 
Partenogenesiak emeen sorrera bakarrik eragin dezake (partenogenesi *telitoka*), arren sorrera (*arrenotoka*) edo ar eta emeen sorrera (*deuterotoka*).

## Ikus, gainera 
* Ugalketa asexuala

## Kanpo estekak
El Cabrero

**José Domínguez Muñoz** (Aznalcóllar, 1944), *El Cabrero* izengoitiz ezagunagoa dena, espainiar abeslaria da.

## Biografia 
Txikitatik dabil ahuntzain bezala, eta egun, oraindik, lanbide hau flamenkoarekin uztartzen du. Bere ibilbide artistikoa 1972an hasi zuen, *La Cuadra* taldean, Sevillan, bira bat egin zuen Espainian eta Europako hainbat herrialdetan. Izugarrizko arrakasta izan zuen birak eta 1973. urtean beste bira bati ekiten dio bakarlari moduan, Genevako *Théâtre de l’Atelier*ren debutatzen du.

1975. urtean grabatzen du bere lehenengo diskoa. Bost urte geroago, bi sari irabazi zituen Kordobako Flamenko Lehiaketa Nazionalean. 1990eko hamarkadan Gilberto Gil edo Chick Corearekin festibal batzutan topo egin zuen. CGT sindikatuak Chiapasen alde argitaratutako *Chiapas: los ritmos del espejo* diskoan parte hartu zuen. *Reincidentes* taldearekin ere kolaborazioak egin izan ditu, eta Marea taldeak bertsionatu izan du “El Cabrero”. Arlo politikoan, libertario bezala definitzen da. Elkarlanean aritu izan da Izquierda Unidako Juan Manuel Sánchez Gordillo, militante independentista eta andaluzistarekin, Andaluziako parlamentaria dena, eta 1970eko hamarkadatik aurrera etengabe aritu da lanean mugimendu anarkista eta *Lanaren Konfederazio Nazionala* (CNT-AIT) sindikatuan, bertako kide ere izan zen.

2012. urtean, bira bat hasi zuen bere 40 urteko musika ibilbidea ospatzeko.

## Diskografia 
* *Diálogo sin artificios*
* *Sin Remache*
* *Como el viento de poniente*
* *Por la huella del fandango*
* *De La Cuadra a La Carbonería*
* *Encina y cobre*
* *Le sigo cantando a Huelva*
* *Dale alas*
* *Que corra de boca en boca* (1992)
* *Luz de luna*
* *A mí me llaman Cabrero*
* *A paso lento*
* *Tierras duras*
* *A esta tierra que es mi mare*
* *Así canta El Cabrero*
* *Por los caminos del viento*
* *Paris 94 LIVE*
* *Pastor de Nubes* (2011)

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
* Dokumentala
* Diskografia
Antonín Mrkos

**Antonín Mrkos** (txekieraz  ahoskatua; Střemchoví, 1918ko urtarrilak 27-Praga, 1996ko maiatzak 29) txekoslobakiar astronomo bat izan zen.

18 hilabete eman zituen Antartikan 1950eko hamarkadako sobietar espedizio bateko kide bezala, aurora australa eta beste fenomeno batzuk aztertzeko asmoz. Skalnaté Pleso Behatokian ere lan egin zuen.

18D/Perrine-Mrkos, 45P/Honda-Mrkos-Pajdusakova, 124P/Mrkos eta 143P/Kowal-Mrkos aldikako kometak aurkitu edo elkaraurkitu zituen C/1957 P1 ez aldikako kometa dizdiratsua ere aurkitu zuen (garaiko izendapenez 1957d Kometa).

Asteroide ugari ere aurkitu zituen, horien artean Amor familiako 5797 Bivoj eta 3451 Mentor troiar asteroidea. 1832 Mrkos asteroidea bere omenez izendatu zen.
Bosgarren etorbidea

**Bosgarren etorbidea** (ingelesez **Fifth Avenue**) AEBetako New York estatuko hiririk garrantzitsuena den New Yorkeko Manhattan barrutiko etorbiderik nagusienetako bat da. Luxuzko apartamentuz eta jauregi historikoz betea, Bosgarren etorbidea New Yorken oparotasun ekonomikoaren ikur bat da. 34. kalea eta 59. kalearen arteko etorbidearen sekzioa munduko erosketa gunerik esklusiboenetako bat da Londresko Oxford Street, Parisko Champs Élysées eta Milango Via Montenapoleonerekin batera.

Etengabe munduko kalerik garestiena bezala jo da, alokairuen prezioa Paris, Londres edo Tokiokoen antzekoa delarik: "munduko kalerik garestiena" izena urtez urte aldatzen da txanponen fluktuazioaren eta tokiko baldintza ekonomikoen arabera. Zenbait urtetan 1990eko hamarkadaren erdialdetik 49. kalea eta 57. kalearen artean dagoen erosketa barrutia salmenta azalera metro karratu bakoitzeko bigarren preziorik garestiena bezala katalogatu da Londresko Sloane Streeten ondoren.

## Mugaketa geografikoa 
Bosgarren etorbidea Washington Square Parken abiatzen da, Greenwich Villagen, eta iparralderantz doa Midtownen erdialdetik, Central Parken ekialdearekiko paraleloan eta Upper East Side eta Harlemen zehar, non Harlem ibaian amaitzen den, 142. kalean. Trafikoak ibaia Madison Etorbideko Zubian zeharkatzen du.

Bosgarren etorbideak Manhattango kaleen banalerro funtzioa egiten du, adibidez, E59 kalea W59 kaletik banatzen du. Bosgarren etorbideak, gainera, elkarzut dituen kaleetako eraikinen zenbakiak jartzeko erreferentzia bezala funtzionatzen du, zenbakia handitu egiten da kaletik urrundu ahala. Adibidez, 1 E 59 st. Bosgarren etorbidearekin izkina egiten dago, eta 300 E 59 st. Bosgarren Etorbidetik 3 bloke ekialdera dago.

## Eraikin aipagarriak 
* 425 Fifth Avenue
* 500 Fifth Avenue
* 712 5th Avenue

## Kanpo estekak
Eskisto-gas

thumb|350px|Eskisto-gas 48 hobi garrantzitsu mundu osoan (38 herrialdetan, *Energy Information Administration (EIA) erakundearen arabera)
**Eskisto-gasa**, batzuetan **arbel-gasa**, gas natural mota bat da, eskistoa (edo arbela) ugari dagoen lurretan ustiatzen dena. Gas mota hau eskisto buztintsu sedimentarioetan dago, nahiz eta eskistoaren barne arrokatsuak iragazkortasun txikikoa izan. Horregatik, gas hau erauzteko *haustura hidrauliko'' deituriko teknika erabili behar da.

Gas hori 400 metro eta 5000 metro artean izan ohi da, eta zulaketa handiak egin behar dira erauzi ahal izateko. Gas hori hasi zen ateratzen Coloradon, Wyomingen, Utahn nahiz Texasen. Leku horiek fabrika handiak dituzte, metodo horrekin ateratako gasa kontsumitzen dutenak. Estatu Batuetan 2008 eta 2012 artean, haustura hidraulikoaren erabilera %40 gehitu da. Hausturaren metodoa hasi zenetik 2011 arte, 2,5 milioi haustura egin dira mundu osoan. Aurrerantzean arazo larria sortuko dela uste da, hurrengo 20 urteetan gasaren eskaria %30 igoko dela aurreikusi delako, eta, beraz, haustura hidraulikoa egiten duten instalazio gehiago beharko delako munduan.

## Euskal Herrian 
EAEn, Energiaren Euskal Erakundeak sustatu egin ditu eskisto-gas bilaketa lanak, batez ere Araban. Patxi Lopez lehendakariak 2011ko urrian iragarri zuen EAEko gas-kontsumoa 60 urtez segurtatzeko adina gas zegoela Arabako lautadan. Kalkuluen arabera 184,5 mila miloi metro kubiko gas egongo lirateke bertan, EAEko urteko kontsumoa baino 60 aldiz handiagoa. Eusko Jaurlaritzak Texasko Heyco enpresarekin elkarlana aurrikusten du lehenengo zulaketak egoteko.

Gutxienez, hiru zulaketa egin dira bertan, horietako bat Subillan eta beste bat Mandoiana herriaren alboan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lesula

**Lesula** (*Cercopithecus lomamiensis*) *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da, Kongoko Lomami ibaiaren arroan hain zuzen ere. 2007an lehendabizikoz topatua, zientifikoek 2012an argitaratu zuten bere aurkikuntza. 1984tik aurrera bigarren Afrikako tximino espezie berria da.

Lesula Kongoko Errepublika Demokratikoko ohianetan bizi da, nahiz eta 2007an topaturiko espezimena Opala izeneko herrixkan gatibutzan izan. Naturan Lomami eta Tshuapa ibaien artean ikusi dituzte, herrialdeko erdialdeko eskualdean.

Lesula espezieko tximino arrek 47 eta 65 zentimetro artean neurtzen dute, eta emeak txikiagoak dira, 40 eta 42 zentimetro artean dituzte. Bereziki lurrean ibiltzen dira, nahiz eta zuhaitzez-zuhaitz mugitzeko gaitasuna izan. Animalia lasai eta iheskorrak dira eta talde txikietan bizi dira, bost kide inguruko familiak. Ar batek, hainbat emek eta kumeek osatzen dute familia. Beste primate mota batzuekin harremanak dituzte. Hostoak, fruituak, loreak eta landare mota batzuk jaten dituzte.

Bere egoera ezezaguna da, baina adituen arabera egoera ahulean egon daiteke. Hain hedapen txikiko eskualdean bizi diren espezieak urte gutxi batzuetan egoera ahuletik arriskutsu batera igaro dezakete eta Lomami Parke Nazionalean babestua izatea proposatu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1870 Glaukos

**1870 Glaukos** asteroide gerrikoan aurkitutako 1870. asteroidearen izena da. 1971ko martxoak 24an aurkitu zuten Cornelis Johannes van Houtenek, Ingrid van Houten-Groeneveldek eta Tom Gehrelsek Palomar Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1971 FE** zen. Bere izena greziar mitologiako Glauko pertsonaiagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1869 Philoctetes

**1869 Philoctetes** asteroide gerrikoan aurkitutako 1869. asteroidearen izena da. 1960ko irailak 24an aurkitu zuten Cornelis Johannes van Houtenek, Ingrid van Houten-Groeneveldek eta Tom Gehrelsek Palomar Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **4596 P-L** zen. Jupiterreko troiar asteroide bat da. Bere izena Troiako gerran parte hartu zuen greziar mitologiako Filoktetes pertsonaiagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Estepa pontikoa

**Estepa pontikoa** ekogune paleartikoko ekoeskualde bat da, WWFk definitua eta Ekialdeko Europatik Itsaso Beltzaren iparraldetik eta Kaukasotik Errusia eta Kazakhstan arteko mugaraino hedatzen dena, Ural mendien hegoaldean.

## Deskribapena 
Bulgariako ipar-ekialdeko muturrean, Errumaniako hego-ekialdean, Moldavia ekialdean, Ukraina hegoaldean, europar Errusiaren hegoaldea eta Kazakhstan ipar-mendebaldearen artean 994.000 kilometro karratuko hedadura hartzen duen larrezko ekoeskualde bat da.

## Fauna 
Bertako ugaztun bereizgarriak marmotak, otsoak eta saiga antilopeak dira.

## Kontserbazio egoera 
Estepa hau arrisku kritiko egoeran dago.

## Kanpo estekak
Pirinioetako asto

**Pirinioetako astoa** Euskal Herriko, Okzitaniako zein Kataluniako bertako asto arraza bat da.

Enkarterriko astoa izeneko Euskal Herriko beste asto arrazarekin antzekotasun handiak ditu, eta bere senide hurbila da. Pirinioetako astoa Pirinioetako inguruetan hedatzen da. Baita Landetan ere. Euskal Herriko kasuan mendimultzoaren magaletako herrietan.

Enkarterriko astoaren kasuan bezala, nekazal munduaren mekanizazioak Pirinioetako astoaren atzerakada handia ekarri zuen bere banaketa eremuan.

Esate baterako joan den mendean, soilik Erronkaribarrean Pirinioetako motako 438 abelburu zeuden. Haietako asko erronkariko ardien artzantzari eta trashumantziari lotuak.

Pirinioetako hegoaldeko magalean, Aragoian, mota honetako astoak daude, baina ez dute ezagupen ofizialik eta ez da berekin ia inolako berreskuperapen lanik egiten.
Soilik Aldea de Puy de Cinca herriaren inguruan, El Grado-Lo Grauko urtegiaren aldean atxalde batean mota honetako asto talde bat mantzentzen dute atxalde ekologiko batean..

## Motak 
Pirinioetako astoa bi mota ezberdinetan banatzen da:
* Gaskoiniako mota. Tamaina txikikoa, hegoaldeko Enkarterriko asto mota bezala. 1,20 m eta 1,35 metro artean soin gurutzera.
* Kataluniako mota. Ipar Katalunian zabaldurik. Abere lirain eta dotoreak dira. Hezurdura arina eta tamainaz handiagoak. 1,35 metrotik gora soingurutzera. Kataluniako mota bereziki estimu handiko mandoak sortzeko erabiltzen omen zen.
* Pirinioetako hegoaldeko mota. Oso ale gutxi geratzen dira. Kataluniar astoarekin zer ikusi handia dauka.

## Arrazaren ezaugarriak 
## Egoera 
Equus Survival Trust elkartearen irizpideen arabera, arraza desagertzeko zorian dago hazkunderako 130 eme baino gutxiago daudelako (2008en urteko datuak dira). Lehen esan bezala, nekazal munduaren mekanizazioak arrazaren atzerakada ekarri du egoera larrian utzi arte.
Frantziar Estatuan Pirinioetako Astoaren eta Mandoaren Elkarte Nazionalak lana egiten du arraza suspertzeko.

## Hedapen gunea 
Garai batean Landak eta Pirinioen magal guztia. Egun bere hedapen gunea oso murritza eta zatikatua da.

## Arrazaren historia 
## Astoa euskal mitologian 
Astoa, beste hainbat etxeko abere bezala, oso present egon da euskal sinesmen mundua. Animali donea eta babeslea izan da, seguraski kristautasunaren eragina dela medio.

Pirinioetako astoaren banaketa eremuan, Okzitanian barrena, ezaguna izan da Drac edo asto-gorri irelu gaiztoaren inguruko sinesmena.

## Erreferentziak 
## Begira 
## Kanpo estekak 
*  arrazaren WEB ofiziala
Etxekoandre

[thumb|300px|**Etxekoandre** [genero-rola bereganatu duen emakume bat.]]

**Etxekoandrea** —edo, bizkaieraz, **ugazabandrea**— familia batean etxeko lanen eta familiako kideen elikadura, hezkuntza eta zaintzaren ardura duen emakumea eta berari dagokion genero-rola da. Euskal matriarkatua izeneko teoriaren aldekoen iritziz, ordea, Euskal Herrian etxekoandreak rol berezia izan du historian, etxearen antolaketa eta erabaki boterea bereganatu duela baiteritzote.

## Ekonomia 
Ekonomista feminista batzuek diote, etxekoandreen lana ez dela behar bezain beste kontutan hartzen. Etxekoandreek ordu asko egiten baitituzte lan astean, soldatarik gabe.

## Gizarte tradizionala 
Milaka urteetan zehar, gizonen lana ehiza eta nekazaritza izan dira; hau da, elikagaiak edota dirua etxera ekartzea izan da, eta emakumeen lana, berriz, umeak zaintzea, janaria prestatzea, garbiketa eta horrelakoak izan dira.

## Gizarte garaikidea 
XIX.mendean, industrializazioa hasi zen herrialdeetan, geroz eta emakume gehiagok utzi zioten etxekoandre izateari eta gizonek egin ohi zituzten lanak egiten hasi ziren. Baina, hala ere, arau soziala gizonen lana etxera dirua eramatea eta emakumeak etxen geratzea zen.

XX.mendeetan, bi Mundu Gerretan, emakumeak etxean eta etxetik kanpo lana egiten hasi ziren aldi berean (fabrika, enpresa eta landan), gizonak gerran zeuden bitartean. Honi esker, emakumeak lana egiteko gai zirela erakutsi zuten eta lanean segi zuten.

1960ko hamarkadan, herrialde okzidentaletan, emakume batek lana egin eta ikasketak izan zitzakeela, geroz eta onartuago zegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ouluko diozesia

**Ouluko diozesia** Finlandiako Eliza Luterano Ebangelikoaren diozesi bat da. Diozesi hau, hasieran, Kuopio hirian sortu zen 1851n, baina, ondoren gotzaindegia Oulura mugitu zen 1900ean.

## Ouluko gotzainak 
**Kuopioko gotzainak**
* Robert Frosterus (1851-1884)
* Gustaf Johansonn (1885-1897)
* Otto Immanuel Colliander (1897-1899)

**Ouluko gotzainak**
* Juho Koskimies (1900-1936)
* Juho Mannermaa (1936-1943)
* Yrjö Wallinmaa (1943)
* Väinö Malmivaara (1943-1954)
* Olavi Heliövaara (1954-1963)
* Leonard Pietari Tapaninen (1963-1965)
* Kaarlo Johannes Leinonen (1965-1979)
* Olavi Rimpiläinen (1979-2000)
* Samuel Salmi (2001-2018)
* Jukka Keskitalo (2018 - )

## Kanpo estekak
Surfa Euskal Herrian

[thumb|300px|**Euskal Herriko surfaren** sehaska [Biarritz izan zen. Irudian, Biarritzen surfa praktikatzen.]]

**Euskal Herrian** **surfa** bertako eta mundu zabaleko gazteak erakartzen dituen kirol eta aisia-jarduera da.

Euskal Herriko kostan dauden hainbat olatu-tokiei esker. Hala ere, surfa berandu iritsi zen Euskal Herriko hondartzetara: XX. mendearen hasieratik Hawaii (surfaren sorlekua), Kalifornia eta Australian praktikatzen zen arren, 1930eko hamarkadaraino itxaron behar izan zen Françoise Delanne Ipar Euskal Herriko hondartzetan zurezko ohol baten gainean olatuetan irristatzen ikusi arte, zutik jarri gabe egiten bazuen ere. Zentzu hertsian, ohol gainean zutik jarrita alegia, Euskal Herriko olatuetan irristatu zen lehen surflaria Peter Viertel alemaniar zinema zuzendaria izan zen Biarritzen, handik gutxira bertako gazteek imitatu zutena.

Geroztik surfa euskal gazteriaren artean zabaldu eta asko dira surfaren inguruko azpikultura bereganatu dutenak. Anitz dira mundu osoan ezagunak diren euskal surflariak, hala nola Eneko Acero, Garazi Sanchez, Leticia Canales eta Aritz Aranburu. Mundakako olatua mundu osoko surflariak erakartzen ditu surferako eskaintzen dituen aukerak direla eta. Euskal Herriko *spot* edo surf-tokietan, gainera, hainbat txapelketa ospatzen da, horietako asko mundu mailakoak.

Ekonomia jarduera garrantzitsu ere bada; adibidez, surferako materiala eta surf kulturako jantziak merkaturatzen dituen Pukas enpresa mundu osoan da ezaguna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Surfa Donostian

## Kanpo estekak
Rosesko golkoa

**Rosesko golkoa** () Kataluniako Gironako probintzian dagoen Alt Empordà eskualdearen kostaldeko golko bat da, Costa Brava kostaldearen iparraldean, Mediterraneo itsasoan, Creus lurmuturra eta Montgrí mendilerroaren artean.

Kataluniako kostaldeko golko nagusia da eta Gironako probintziako barnealdeko eskualdeen itsasorako irteera naturala da. Golkoak izena Roses udalerritik hartzen du, kostalde honetako udalerririk garrantzitsuena. Maiz modu okerrean eta beste hizkuntzen eraginez *Rosesko badia* ere deitu ohi zaio.

## Kanpo estekak
Mitridates V.a Partiakoa

**Mitridates V.a** Partiakoak Partiar Inperioaren mendebaldea gobernatu zuen 129 eta 140 artean. Aurreko erregea izan zen Osroes I.aren anaia zen. Trajano erromatar enperadoreak 116an Mesopotamia inbaditu zuenean, berak eta bere seme Sanatruzes II.ak errege diadema hartu zuten, baina garaituak izan ziren. Osroes I.a 129an hil ondoren tronuratu zen, eta borroka jarraitu zuen Vologeso III.a errege arerioarekin. Komageneri eginiko eraso batean hil zen 140an. Mitridates V.ak oinordeko bezala bere seme Sanatruzes izendatu zuen, baina hau erromatarren aurkako borroka batean erori zen. Bere beste seme bat, Vologeso IV.a bihurtu zen Partiako errege Vologeso III.a 147an hil ondoren.
Sant Maurici iboia

**Sant Maurici iboia** (katalanez *estany de Sant Maurici*) Kataluniako Aigüestortes eta San Maurizioko Parke Naturalan dagoen iboi bat da, urtegi baten ondorioz handitua.

1.910 metroko garaieran kokatua dago, glaziar jatorriko zirku batean. Ratera, Portarró eta Subenuix erreken urak jasotzen ditu, aldiz Noguera Pallaresa zeharkatzen duen Escrita ibaiaren iturburua da.

Iboiak luzez 1.100 metro, zabaleraz 200 metro eta 2,6 hm³-ko ur edukiera du, azken hau bere edukiera areagotzen duen urtegi bati esker.

## Ikus, gainera 
* Kataluniako geografia

## Kanpo estekak
Els Encantats

**Els Encantats** () Pirinioetako ekialdean kokatzen diren bi mendi eta gailur dira, Kataluniako Pallars Sobirà eskualdeko Espot udalerriaren lursailetan. Aigüestortes eta San Maurizioko Parke Naturalaren barnean kokatuak daude, Sant Maurici aintziraren alboan.

## Gailurrak 
Mendebaldeko **Petit Encantat** (*Sorgindu Txikia*) gailurrak 2.738 metroko garaiera du, aldiz ekialdeko **Gran Encantat** ("Sorgindu Handia") gailurrak 2.747 metroko garaiera. Biak ere 2.630,7 metroko zabalera eta ferra itxura duen bretxa batez banandurik daude.

## Igoerak 
Patrice de Bellefont pinireistaren arabera, *Gran Encantat* gailurraren lehenbiziko igoera 1901eko abuztuan Fontan de Negrín (Tolosa), Isidor Romeu (Vielha), Raphaël Angusta eta Bartolomé Ciffré-k burutu omen zuten.

Aldiz, 1903an Astorg, Castagne eta Brulle mendizaleek *Petit Encantant* gailurra lehenbizikoz igo zuten. Bellefont-en arabera, erdialdeko kanal edo bretxa lehenbiziko aldiz 1936an Emilio Comici italiar mendizaleak igo zuen.

1910ean mosen Jaume Oliveras eta Joan Abella-k *Gran Encantat* mendiko ipar-ekialdeko aurpegia igo zuten, hurrengo udan mosen Oliverasek *Petit Encantat* gailurraren lehenbiziko bakarkako igoera gauzatu zuelarik.

## Iruditegia 

Irudi:Estany de Sant Maurici.JPG|Sant Maurici aintzira eta Els Encantants mendiak.
Irudi:Sant maurici.JPG|Sant Maurici aintzira eta Els Encantants mendiak.

## Ikus gainera 
* Aigüestortes eta San Maurizioko Parke Naturala
* Sant Maurici aintzira
* Kataluniako geografia

## Kanpo estekak 
* Els Encantants *luberri.net* webgunean
Surfa Donostian

[thumb|300px|[Zurriola hondartza da surfa Donostian praktikatzeko leku ezagunena.]]

**Donostiak** **surfa** praktikatzeko hainbat aukera eskaintzen ditu: Zurriola da surfa praktikatzeko leku ohikoena, baina Kontxan eta Ondarretan ere egiten da, udazkenetik udaberrira bereziki, itsas handiarekin eta bainu-zalerik egoten ez denean. Surferako leku bitxia Urumea ibaia ere izaten da batzuetan, marea bizietan eta itsas handiarekin, Urumeako bokalera olatu handiak sartzen direnean. Surfaren aitzindariak Inaki Artetxe, 1964 urtean Zurriolan lehen aldiz surf egin zuena, berak egindako ohol batekin, eta Javier Artetxe bere anaia izan ziren, Espainiako lehen surf txapelduna izan zena. Marta Huércanos donostiarra ere Espainiako txapelduna izan zen. Horien ondoren, beste zenbait surflari ezagun ere izan ziren. Egun, Donostiako Zurriola hondartzak mundu osoko surflariak erakartzen ditu. Aldi berean, Donostian Surfilmfestibal surf film jaialdia ospatzen da urtero.

## Ikus, gainera 
* Surfa Euskal Herrian

## Kanpo estekak
Jainkoak salba beza tsarra

***Jainkoak salba beza tsarra*** (errusieraz Бо́же, Царя́ храни́, Bózhe, Tsarya khraní) Errusiar Inperioaren ereserki nazionala izan zen. Lehen bertsioa 1815ean idatzi zuen Vasili Zhukovskik, *God save the King* ingeles ereserkiaren musika erabiliz.

1833an, Aleksei Lvov kniaza Nikolas I.a Errusiakoarekin joan zen, hark Austria eta Prusiara egin zuen bisitan. Enperadorea ingeles ereserkiaz agurtu zuten. Tsarrak elkartasun monarkikoaren melodia grinik gabe entzuten zuen eta, itzulitakoan, Lvovi, bere hurbileneko musikari gisa, ereserki berri bat idatz zezan eskatu zion. Horrek, Lvoven musikarekin eta Zhukovskiren letrarekin (aurreko bertsioan bezala), 1833ko abenduaren 18an (edo 25ean beste iturri batzuen arabera) aurkeztu zen, eta 1917ko otsaileko iraultza arte iraun zuen.

Errusiar ereserkia munduko laburrenetako bat izan zen, oso erraz gogoratzekoa eta hiru aldiz errepikatzen ohi zen.

Ez da errusiar ereserkitzat Zhukovskiren "Errusiarren otoitza" izeneko olerki osoa hartu behar, ereserkiaren bi bertsioak dituena, baita beste ahapaldi batzuk ere.

## Kanpo estekak
Barizentro (geometria)

thumb|Triangelu baten **barizentroa**
Geometrian, triangeluaren **barizentroa** hiru erdibidekoek elkar ebakitzen duten puntua da. Oro har, **zentroide** ere deitzen zaio.

Orokorrean, irudi geometriko baten barizentroa puntu bat da, irudi geometrikoa momentu bereko bi zatitan erdibitzen duten zuzenen ebaki-puntua dena. Modu informalean esanda, irudi geometrikoaren puntu guztien batezbesteko aritmetiko sinplea da barizentroa. Orokorrean, *n* dimentsioko espazioko edozein *X* objekturako heda daiteke definizio hori: *X* objektua momentu bereko bi zatitan erdibitzen duten hiperplanoen ebaki-puntua da barizentroa.

## Propietateak 
Objektu ganbil baten barizentroa objektuaren barnean dago kokatuta beti; objektu ahurretan, berriz, kanpoan egon daiteke. Adibidez, eraztunaren edo katiluaren barizentroa erdiko hutsunean dago.

Hainbat irudi geometrikoren barizentroa simetria-ardatzek edo simetria-planoek (2 edo 3 dimentsioko espazioaren arabera) elkar ebakitzen duten puntua da:

; Bi dimentsiokoak (gainazalekoak): poligono erregularrak, laukizuzenak, erronboak, zirkuluak, elipseak, superelipseak...

; Hiru dimentsiokoak (bolumetrikoak): poliedro erregularrak, zilindroak, esferak, elipsoideak, superelipsoideak...

Paralelogramo baten barizentroa bi diagonalen ebaki-puntua da. Hori ez da egia gainerako laukien kasuan.

## Barizentroa kalkulatzen 
### Berun-hariaren metodoa 
Beheko irudikoa (a) bezalako bi dimentsioko xafla baten barizentroa berun-haria erabiliz zehaztu daiteke, esperimentalki. Markatu erpin batetik berun-hariak adierazten duen marra zuzena (b); eta gero, errepikatu prozedura beste erpin batetik. Bi marrek elkar ebakitzen duten puntua irudiaren barizentroa da (c).

  
    147px|erdian
    183px|erdian
    157px|erdian
  
  
    (a)
    (b)
    (c)
  

Metodo hau irudi ahurretara heda daiteke —barizentroa iruditik kanpo daukatenak—; eta solidoetara ere bai.

## Ikus, gainera 
* Grabitate-zentroa
* Masa-zentroa

## Kanpo estekak 
*  Centroid of a triangle Webgune elkarreragilea
*
Txanpero

thumb|200px

**Txanperoa** zur laminatuzko ohol bat da, 120 cm inguru luze eta 30 cm inguru zabal izaten dena, aurreko muturrean goruntz kurbatua eta etzanda olatuetan irristatzeko erabiltzen dena. Euskal Herriko hondartzetan ohikoak izan ziren 1980ko hamarkadara arte, material sintetikozko bodyboard izeneko oholak sartzen hasi zirenean. Hego Euskal Herrian, Marzelo Linazasoro zumaiar arotza aritu zen txanperoak ekoizten. Olatuen gainean irristatzeaz gainera, txanperoak elurretan maldan behera irristatu eta skimboarding izeneko jolasa praktikatzeko ere erabili izan dira.

## Ikus, gainera 
* Paipoa

## Kanpo estekak 
*   A Paipo Interview in Two Languages - Marcelo Linazasoro Egaña
Star Trek

eskuinera|frameless
**Star Trek** edo **Izarretara bidaia** zientzia fikziozko telesail eta filmeen frankizia bat da. Gene Roddenberryk sortutako Star Trekeko fikziozko unibertsoa benetazko aktoreak dituzten bost telesailez, 1966ko jatorrizko telesaila barne, 2 dimentsiotan marraztutako pertsonaiekin eginiko animazio sail batez eta hamaika filmez osatua dago. Frankizia dozena bat bideo-joko baino gehiagora, zenbait rol jokora, zaleek idatzitako ehundaka fikziozko istorio eta eleberritara, horietakoren batzuk bideoan eginikoak direnak eta Las Vegaseko atrakzio tematiko batera ere hedatzen da. Jatorrizko telesailarekin hasi eta ondoren filmeekin eta gainontzeko telesailekin jarraituz, frankiziak gurtza fenomeno bat sortu du eta kultura herrikoian zenbait erreferentzia sortu ditu.

## Aipamena 
[thumb|[Enterprise (Star Trek)|Enterprise espaziontzia.]]
Star Trekeko telesail eta filmeetako istorioa nahiko neurritsua da gizadiaren etorkizunari dagokionez, sendoa istorioaren kalitateari dagokionez, koherentea bere jarraipenagatik eta kongruentea egungo gizakien izaerarekin (gizakiak hurrengo 400 urteetan askorik ez direla askorik aldatuko frogatzen saiatzen dena), beti "mundu bitxi eta berriak esploratu eta bizitza mota eta zibilizazio berriak bilatzeko etengabeko misioarekin, ausartki bidaiatuz aurretik beste inor sekula egon ez den tokira". Bertute hauek, ekoizpenaren zehaztasunari eta bere aktore zerrenden aukeraketari batuz Star Trek oso saga sendoa eta bere generoan bakarra bihurtu dute.

Ekoizpen ofizial zabalaz gain (sagaren frankiziaren jabea den Paramount Pictures Inc. enpresak zuzendua) *Star Trek*en izen soilak sorkuntza zabala eragin du entretenimenduaren industrian, ehundaka eleberri, bideo-joko eta beste lan batzuk sortuz (adibidez, zaleek ekoitzitako sail ez ofizialak, *Star Trek: New Voyages edo *Star Trek: Phoenix kasu) guztiak jatorrizko sagaren sendotasun, koherentzia eta kongruentziarekin bat datozen moduan garatuak, bere izenburua, mundu mailan entretenimenduaren historian ezagunenetako bat bihurtuz.

## Fikziozko testuingurua 
Ekoizpenaren fikziozko unibertsoa Planeta Elkartuen Federakuntzaren historiak eta berau Lurrean sortu aurreko urteek protagonizatzen dute, 2063 urtetik, arraza estralurtarra den vulkaniar arrazarekin gizakiek duten lehen harremana gertatzen den garaia, 2379 urteraino hartuz, Federakuntzak oso une loriatsuak, baina, aldi berean zailak pasatzen dituenean galaxiako bi superpotentziei aurre egin behar izateko aukera agertzen denean, Domeinua eta Borg kolektiboa.

## Kanpo estekak 
* Star Trek webguna
Boyne ibaia

**Boyne ibaia (**irlanderaz**: An Bhóinn)**  Kildare konderriko Carbury herriaren ondoan jaiotzen den ibaia da. 112 kilometrotako ibilbidea egin ondoren Irlandako itsasoan sartzen da Droghedan.

Boyne ibaia aspalditik ezagutu izan da. II. mendean Klaudio Ptolomeo geografo greziarrak jadanik deskribatu zuen eta, bere *Geographike hyphegesis.* idazlanean eta Βουουινδα (Bououinda) izena eman zion.

## Ibilbidea 
Kildar konderrian jaiotzen bada ere ibilbidearen zatirik handiena Meath konderrian egiten du. Azkenik Louthen dagoen Droghedan bukatzen du ibilbidea. Honako hauek dira beraz ibilbidean zeharkatzen dituen herri nabarmenenak:
* Carbury
* Trim
* Navan
* Slane
* Drogheda

## Kanpo estekak
Enterprise (Star Trek)

thumb|350px|eskuinera|*Enterprise* espazio-ontzia.

***Enterprise*** Star Trekeko Planeta Elkartuen Federakuntzako Izarretako Flotaren ontzi entseinaren izena da. *Star Trek*en unibertsoko telesailetako baten izenburua ere bada: Star Trek: Enterprise (Enterprise NX-01 espaziontzia ez da Federakuntzarena, hau oraindik ez baitzen sortu).

Izena 1693 eta 2002 artean egon ziren britainiar Royal Navyko HMS Enterprise ugarietatik (hamabost egon ziren) eta USS Enterprise hegazkin-ontzietatik hartu zen, horietako batek partehartze nabarmena izan zuelarik Bigarren Mundu Gerran, eta beste bat bere motako propultsio nuklearreko lehena izan zen. Azken hau jatorrizko telesaila hasi baino urte gutxi lehenago amaitu zen eraikitzen, eta "agerpen izartsu" bat du sagaren laugarren filmea den Star Trek IV: Misioa: Lurra salbatzean.

## Enterprise izeneko ontziak 
### USS Enterprise (XCV-330) 
Star Trek: The Motion Picture filmean NCC-1701eko aisialdi gelan erakutsitako marrazki batean agertzen da.

### Enterprise (NX-01) 
Warp abiaduran bidaiatzeko gai den lehen Enterprise ontzia. Espaziora irten zen garaian, 2151 urtean, Izarretako Flotaren ontzi entseina da, Warp 5 abiadurara iristeko lehen ontzi lurtarra. Ontzi nagusia da Star Trek: Enterprisen. NX klasekoa, bere erabilera nagusia esplorazioa izan zen. Zerbitzuan hamar urte eman ondoren desegina izan zen. 88 pertsonako tripulazioa du. Bere ontzi bikia Columbia (NX-02) da.

### USS Enterprise (NCC-1701) 
**Constitution klaseko gurutze ontzi astuna**, jatorrizko telesailean eta lehen hiru filmeetan agertzen da. 2270ean zubia, warp bultzada, kubierta gehienak eta nabigazio deflektoreari eragin zieten eguneraketak egin zitzaizkion. *Enterprise*a, modu orokorrean hala ezagutzen baitzen, garai hartan almirantea zen James Tiberius Kirkek suntsitu zuen Genesis planetaren orbitan Star Trek III: Spocken bila filmean, klingonen eskuetan erortzea eragozteko.

## Kanpo estekak
Hamhung

**Hamhung** (koreeraz: 함흥시 *Hamhŭng-si*;  ahoskatua) Ipar Koreako hiria da, Hego Hamgyong probintziako hiriburua. 2008an 768.551 biztanle zituen, eta herrialdeko hiririk handienetan bigarrena zen. Ipar Koreako kimika-industriaren egoitza da.

## Geografia 
Herrialdearen ekialdean dagoena, Songchon ibaiaren ezkerraldean.

## Klima 
Klima kontinental hezea dauka, *Dwa* Köppen sailkapenaren arabera.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chongjin

**Chongjin** ( *Cheongjin-si*;  ahoskatua) Ipar Koreako ipar-ekialdeko hiria eta portua da, Ipar Hamgyong probintziako hiriburua. 2008an 627.000 biztanle zituen, eta herrialdeko hiririk handienetan hirugarrena zen. Japoniarren mende egon zen 1910-1945 bitartean.

## Geografia 
Herrialdearen ipar-ekialdean dago, Japoniako itsasoaren ertzean, eta Songchon ibaiak zeharkatua.

## Klima 
Klima kontinental hezea dauka, *Dwb* Köppen sailkapenaren arabera.

## Banaketa administratiboa 
Zazpi auzotan (구역, *guyeok*) banaturik dago:
* Cheongam-guyeok (청암구역)
* Pohang-guyeok (포항구역)
* Buyun-guyeok (부윤구역)
* Ranam-guyeok (라남구역)
* Sinam-guyeok (신암구역)
* Songpyeong-guyeok (송평구역)
* Sunam-guyeok (수남구역)

## Ekonomia 
Herrialdeko metalurgia-industriaren egoitza da. Industria (metalurgia, altzairugintza, ontziolak, burdinbiderako gaiak, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, kimika industria, ehungintza), arrantza eta merkataritza dira ekonomia jarduera nagusiak.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maule aintzira

320px|thumb|Aintziraren ikuspegia.
**Maule aintzira** jatorri bolkanikoko aintzira bat da, izen bera duen sumendi galdararen eraginaren ondorioz eratua. Andeetan bertan dago, eta izen bereko ibaia sortzen du, Maule eskualdeko ibai nagusia delarik. Eskualdeko hiriburua den Talcatik 150 kilometrora dago, eta Santiagotik 250 kilometro hegoaldera, baita Argentinako mugatik 22 kilometrora ere.

Aintzirak 45 kilometro karratuko azalera du eta 2300 metroko altueran dago. Arrantzaleek oso gogoko dituzten bere uretan iturburuko amuarraina ugaria da. Gainera, zeharkaldi eta mendizaletasuna praktikatzeko egokiak diren sektoreak ditu.

Lehen, aintziraren toki batzuetan ur termal putzuak zeuden, baina Maule eskualdeko erdialdeko haranaren nekazal eta giza hornidurarako dike bat eraiki ondoren urpean geratu ziren.

## Kanpo estekak
Ribera Baixa

**La Ribera Baixa** Valentziar Herrialdeko eskualdea da. Iparraldean Valentzia eta Horta Sud ditu, ekialdean Mediterraneoa, hegoaldean Safor eta mendebaldean Ribera Alta.

Eskualdeak 12 udalerri ditu, 280,30 km²ko azalera du eta 2005ean 78.070 biztanle zituen. Hiriburua Sueca da.

## Udalerriak 
Beste aldetik, el Mareny de Barraquetes (787 biztanle) Suecaren barruan nortasun administratiboa duen udalerriz beheragoko entitatea da.

## Eskualde historikoa 
Gaur egungo banaketarekin konparatuta, Ribera Baixa historikoan egungo beste eskualde batzuetan kokatuta dauden zenbait udalerri zeuden:
* Horta Sud: Albal, Alcàsser, Beniparrell eta Silla.
* Ribera Alta: Alginet eta Benifaió.

Horrez gain Albalat de la Ribera ez zegoen eskualde historikoaren barruan.

## Ikus, gainera 
* Valentziar Herrialdeko eskualdeak
* Sueca
* Ribera Alta

## Kanpo estekak 
*  Alto Palancia *País Valencià, poble a poble, comarca a comarca* webgunean.