Joko Zuzenak Oiartzunen

thumb|254x254px|Errebotea Beheko plazanthumb|252x252px|Pasaka eskuz Iturriotzen
**Joko Zuzenak Oiartzunen**. XIX. mendearen erdialdean galtzen hasi, eta XXI. mendean Oiartzunen errekuperatu diren jokoak dira. Zehazki: Errebotea, Pasaka eta Bote Luzea. Aurrez aurre egiten diren jokoak dira, ez pareta baten aurka; pareta erabiltzekotan, soilik errebotatzeko erabiltzen baita. 

## Historia 
Pertsonen arteko jokoak edota lehiaketak noiz hasi ziren zehaztea zaila izan daiteke, baina aspaldikoak direla ziurtatu daiteke, jendea elkartu eta ondo pasatzeko nahia bezain zaharrak behintzat. Joko horien artean pilota bat erabiltzea ere aspaldikoa da, eta dirudienez antzinako Egipton eta Grezian ere jokatzen zuten pilotarekin.

Askoren ustez, erromatarrak izan ziren batez ere Joko Zuzenak Europako mendebaldera zabaldu zutenak; Britaniar uharteetara, Belgikara, Herbeheretara, Frantziako Pikardiara, Italiako Toskanara, Valentziar lurraldeetara, Euskal Herrira…

Pilota-jokoaren lehen erreferentzi dokumentatuak XVI. mende ingurukoak dira, nahiz Oiartzuni buruzko lehen aztarna idatziak beranduxeagokoak izan. Aurreko mendeetan zehar  eskuz eta aurrez-aurre (zuzenean)  jokatzea izango zen Oiartzunen eta Euskal Herri osoan pilotan jokatzeko era nagusiena. Lehenik, zelai zabaletan eta XVI. mendetik aurrera, herriak itxuratu eta indartuz zihoazen heinean, “joko berriak” egokituko dira herrietako pilotaleku, kale estu, kontzejupe eta plazetarako. Garai horretakoak dira: Bote Luzea, Mahai Jokoa, (Bote Luzearen aldaera), Pasaka, Laxoa eta Errebotea.
Fitxategi:Pasaka guantez.jpg|Pasaka guantez kontzejupean
Fitxategi:Boteluzea.jpg|Bote luzea Beheko plazan
Fitxategi:Laxoa Donostian.jpg|Laxoa Donostian
Fitxategi:Laxoan Arraiozen.jpg|Laxoan Arraiozen

### Joko zuzenen Ezaugarriak 
Euskal Herrian bizirik dirauten Joko Zuzenen modalitateak hauek ditugu:

thumb|Erreboteko markagailua

### Kintzekako puntuazio sistema Joko Zuzenetan 
Tanto 1 = “kintze” 1

4 “kintze” = Joko 1

15 – 30 – 40 – Jokoa

Jokoa lortzeko bi kintzeko diferentzia lortu behar da; “ados”

9 ,11,13…  JOKO = PARTIDA 

Taldeetako batek ez badu kintzerik lortu, “esperantzan” dagoela esaten da. 

Partida guztiek ez dute iraupen bera. Partidak hainbat jokotara joka daitezke. Normalena 9, 11 edota 13 jokotara izatea da baina jokalari kopuruak eta hauen arteko adostasunak aldakorrak egiten ditu. Jolaslekua, jokalari kopurua, eta joko kopurua unean zehaztu eta elkarrekin adostasunera iristeak, jokatze hutsak baino zerbait gehiago esan nahi du. (69-76 orr). 

Oiartzunen aurkitutako pilotasoroen kokapenak eta gerora herrian eraikitako  jolaslekuek argi adierazten dute espazio publiko horren interesa eta erabilera non kokatuak zeuden. Aipatzekoa baita ezartze maila honetan  herriko *udal-kontzejupeek* (Oiartzungoa adibide) jokatu duten papera. 

[thumb|"[Urtxalle" Manuel Lekuona Rezola. XIX. Bere garaiko pilotaririk onena modalitate guztietan.|264x264px]]

Pilotak Oiartzungo herritarren artean zuen arrakasta nabarmenaren seinale dira Manuel Lekuonak “Del Oyarzun antiguo” liburuan ezagutzera ematen dituen bi salaketa. Bata 1658ko dokumentua, non bertan agertzen den meza nagusia eta hileta elizkizunak egiten ziren bitartean pilotan aritzeko debekua. (Lekuona 1959:113) Bigarren debekua 1678koa da (Lekuona 1959:148). Kasu honetan udalbatza bitartean kontzejupean pilotan jokatzea debekatuz. 

Sei errebote talde izatera iritsi zen Oiartzun XIX. mendean. Arditurriko minetara lanera etorritako nafarrak tartean, edo, alderantziz ere, pilotari bezala etorri eta Arditurrin lanean jarduten zuten nafarrak. Laster batuko zitzaien Joxemari Mitxelena *Axeia*. Udalarekin harremanetan, erabat utzita zegoen Beheko Plazako frontoi historikoa berritu eta ingurua berrantolatzea lortzen da, horretarako proiektu-lehiaketa publikoa zabalduz. 2011ko Abenduaren 17an ematen du Oiartzungo Udalak lehiaketaren erabakia (972 Zb.ko Dekretua). Lehenengo postuan “Gozen Beko Plaza!” eta “Kima”ren proiektua geratzen da. 

Plaza berritzearen lanak 2004ean hasi ziren eta horrekin batera galdua zegoen errebote-jokoaren berreskurapenari ekiten zaio herriko pilotazale talde bati esker. Garbi zuten errekuperazio arkitektonikoarekin batera erabilera berreskuratu behar zela herrian. Hortik dator joko zuzenak martxan jartzea, eta epe ertaineko proiektu bat egiten dute *Oiarpe* *Kirol Taldekoekin.*

* Udala prest agertzen da errebotearen berreskuratze proiektu bati hiru urtetarako diru laguntza ziurtatzeko. Herrian pilotaririk ez zegoen eta kanpoko jokalariekin egiten dute lehenengo ekipoa. Iparraldeko monitore bat hartzen dute, P. Etxeleku, gaztetxoei xextoarekin jokatzen erakusteko. Ezponda eta Lasa izan ziren lehenengo oiartzuarrak Senior ekipoan jokatzen eta besteek utzitakoekin osatu behar izan zuten taldea, hara nola, Iparraldeko bi eta Zubietako eta Billabonakoek utzitako pilotarien laguntzarekin.
* Errebote taldeko eta Joko Garbiko eskolaren kirol-zuzendaria, kirol-irakasle titulatua duen eta errebote pilotari txapelduna zen Peio Etxeleku donibandarra izendatzen dute, bera etortzen zelarik ikastola/eskolako umeei erakustera. Bi ekipo lortu ziren, Senior eta umeen ekipoa (hau osorik oiartzuarrez osatua).

*Oiarpe errebote taldeak, XLII ."Enrique Abril" txapelketan hartzen du parte. Taldean, Iparraldeko, Billabonako eta Zubietako pilotarien laguntzaz gainera, oiartzuarrek hartzen dute parte.

* Urriaren 23an inauguratzen da *Beheko Plaza* berritua. “E. Abril” Errebote txapelketaren finala jokatzen da, Billabonako “Behar Zana” eta Donibane Lohizuneko “Lugaz Gazte” taldeen artean. Anton Mendizabalen *Errebotalari*  eskultura ezartzen da Beheko Plazan, eta Julian Olaizola, Sebastian Galardi eta Josu Urriolabeitia, Oiartzuar pilotariei egiten zaie omenaldia.
##### 2009an 
* Urriaren 4ean Oiarpe Errebote Taldeak “E. Abril” Errebote txapelketaren finala jokatzen du Zubietan, Uztaritzeko “Kapito Harri” taldearen aurka. 
* Oiarpeko pilotariak , Gipuzkoako  gazte mailako txapeldunak dira Joko Garbian, Billabonan finala irabazi ondoren, eta errebote talde gaztearen abiapuntuan daude.
*Oiarpe Errebote taldeak oiartzuarrez soilik osatutako taldearekin hartzen du parte Euskal Herriko Gazte mailako Txapelketan.

##### 2010ean 
* Apirilean, “Txost” Oiartzungo pilota elkartea sortzen da. Talde honetan, besteak beste, Oiarpe Errebote Taldean jokatzen zuten joko-garbi eta erreboteko pilotariak biltzen dira, palan aritzen ziren Giriziako zenbait pilotariekin batera. Talde berri honen helburuen artean, Joko Zuzenen ezagutza historikoa eta kirol berreskurapena bultzatzea da garrantzitsuenetakoa.

##### 2011ean 
* Joko Zuzenetako modalitatea den Errebotea Oiartzunen berreskuratua dagoela esan daiteke, eta oiartzuarrak “E. Abril” eta Euskal Herriko txapelketan hartzen dute parte, “Txost” talde berriaren izenarekin. (207 orr.) 

##### 2025ean 
* Errebote taldean denak oiartzuarrak dira. Iparraldeko Bigarren mailan Gipuzkoako Txapelketan eta E. Abril Txapelketan jokatzen dute.
* Oiarpeko pilotariak, Gipuzkoako gazte mailako txapeldunak dira Joko Garbian, Billabonan finala irabazi ondoren, eta errebote talde gaztearen abiapuntuan daude.
* Oiarpe Errebote taldeak oiartzuarrez soilik osatutako taldearekin hartzen du parte Euskal Herriko Gazte mailako Txapelketan
Fitxategi:Beheko plaza XXI.en hasieran.E. Abril finala. 2005. Oiar.jpg|Beheko plaza XXI.en hasieran.E. Abril finala. 2005. 
Fitxategi:Errebotean oiartzuarrak.jpg|Errebotean oiartzuarrak.
Fitxategi:Oiarpeko errebote taldea oiartzuarrez osatua.jpg|Oiarpeko errebote taldea oiartzuarrez osatua.
Fitxategi:Errebotalari. A. Mendizabalen eskultura.jpg|Errebotalari. A. Mendizabalen eskultura. Beheko plaza berriaren inaugurazioan.
Fitxategi:34. Txost, piolta taldea. 2010.tif|Txost, pilota taldeko logoa. A. Mendizabal 2010.

thumb|Pasakan Donostian|242x242px
thumb|232x232px|Pilota Zuzenean. Logoa A. Mendizabal

#### Eskuzko Pasakaren berreskurapena 
Behin Errebotea errekuperatuta, Pasaka-ra bideratzen dituzte indarrak, honako ibilbidea eginda:

##### 2011n 
* “Pilota Zuzenean**!”** Joko Zuzenen astea antolatzen da Oiartzunen Urrian, joko zuzenen  lau modalitateak ezagutarazteko asmoz.
thumb|229x229px|Joko Zuzenen erakusketa

##### 2012an 
* Oiartzungo Kontzejupean, pasaka modalitate zaharraren lekuko ziren arrastoak (sarearen uztaia, errebotearen eta sarearen euskarriaren kokalekuak …)  eta dokumentuak (udal-ordenantzak, E. Abrilen idatziak…) aztertzen dira.
* “Txostek” Gabriel Inbuluzketaren idatzia ere aztertzen du. Bertan, Elizondon 1970ko hamarkadan eskuzko pasaka berreskuratzeko eginiko ahaleginaren berri zehatza ematen da. Arantzan, berriz, 1980ko hamarkada artean aritu ziren eskuzko pasakan.
* Arantzan modalitate honetan aritu ziren pilotari, pilotagile eta zaleekin harremanak izaten dituzte “Txosteko” kideek, galdutako modalitatearen nondik norakoak ezagutzeko eta zubi-lana egiteko asmoz.
* “Pilota Zuzenean! 2012” egitaraua antolatzen du “Txost” Oiartzungo PilotaTaldeak
* Ekainean: “E. Abril Errebote Txapelketaren” finala.
* Ekainean, uztailean eta abuztuan: Eskuzko Pasakako Oiartzungo I. herri-txapelketa.
* Urrian: *Bote Luzea, Pasaka eskularruz*, hitzaldia eta erakusketa turismo-bulegoan.
* Eskuzko Pasakaren berreskurapenari ekiten dio Txostek eta Bikoteen arteko I. herri txapelketa antolatzen du. Kontzejupean eta Iturriotzen jokatzen da txapelketa, eta 12 bikotek hartzen dute parte.
* Txapelketa hau abian jartzeko Txost taldeak, Eskuzko Pasakaren araudi zehatza argitaratu, Kontzejupea eta Iturriozko frontoia egokitu eta pilota arinagoak frogatu eta plazaratzen ditu.

##### 2013an 
* “Txost” taldeko pilotariak eskuzko pasakaren ezagutza zabaltzen hasten dira eta partidak eta hitzaldiak antolatzen dituzte Leitzan, Areson, Zubietan eta Donostian.

##### 2014ean 
* Eskuzko Pasakako Oiartzungo III. Txapelketa irekia,  hiru mailatan jokatzen da: Herrikoia, Emakumeena eta Berezia. 26 bikotek hartzen dute parte. 

##### 2015ean 
* Eskuzko pasakako Oiartzungo IV. Txapelketa lau mailatan jokatzen da; Goi mailakoa, Herrikoia, Emakumezkoa eta Gaztetxoena. 42 bikotek hartzen dute parte. Pasaka mistoa abiarazten da.ezkerrera|thumb|324x324px|Zabala eta Nazabal Gipuzkoako lehenengo txapeldunak eskuzko Pasakan
* Gipuzkoako Federakundeak eskuzko pasakako modalitateari OFIZIALTASUNA ematen dio, eta Gipuzkoako I Eskuzko Pasakako txapelketa jokatzen da Oiartzunen. Nazabal eta Zabala oiartzuarrak dira lehengo pasakako Gipuzkoako txapeldunak.

##### 2016an 
* Oiartzungo V. Eskuzko Pasakako txapelketan 47 bikotek hartzen dute parte.
* Eskuzko pasakako erakustaldiak emateaz gainera (mistoak barne), pasakako “barrenen” irekien esperientzia plazaratzen da.
* Gipuzkoako II. Eskuzko Pasakako txapelketa jokatzen da Oiartzunen. ETBek finala osorik grabatu eta emitituko du.

##### 2017an 
* Gipuzkoako Eskuzko Pasakako III. Txapelketa jokatzen da Oiartzunen. ETBek partida osoa jaso eta zabaltzen du.
* Eskuzko Pasakako 4 x 4 esperientzia lantzen da frontoi osoan, Ispasterren (Bizkaia) eta Oiartzunen.
* Neskak badute lekua antolatzen diren txapelketetan, batzuetan talde mistoak osatuta eta bestetan emakume hutsekin.

Eskuzko Pasaka 2025ean bizirik dirau. Arduradun zaharrek utzita, “Txost” taldeko gazteen esku geratu da Pasakaren antolakuntza. Gipuzkoako Txapelketa eta Oiartzungo txapelketa herrikoia jokatzen dira Gipuzkoan.  

#### Bote luzearen berreskurapena 
Modalitate zaharrena da eta honen berreskurapena ofizialki hegoaldean Oiartzunen hasi zen. Baziren saratarrak, beratarrak... tarteka aritzen zirenak baina ez modu arautuan. Oiartzuarren ekimenez, Euskadiko Pilota Federakundearekin adostu, arautu eta modalitate OFIZIALA bihurtu zen besteekin batera. 

Joxemari Mitxelena oiartzuarra hasi zen entrenamenduak egiten. Modalitate zahar honek, bazuen bentaja bat, bote luzeak ez zuela tresnarik behar. Eskua nahiko. Herriko pilotariek bazekiten eskuz jokatzen, baina bote luzearen kulturaz eta arauaz jabetu behar zuten eta segidan hasi ziren txapelketak jokatzen. Nafarrekin eta bizkaitarrekin izan ziren harremanak, batez ere Malerreka eta Durangaldearekin.

Egindako ibilbidean honako uneak dira aipagarri:
thumb|324x324px|Bote Luzea Donostian

##### 2013an 
Donostiako 1813 – 2013ko ospakizunen barne, Alderdi Ederreko Bote luzeko antolakuntzan eta partidan parte hartzen dute  “Txosteko” oiartzuarrek, *Laxoa* *Elkartearekin* batera, aurre-saiakerak egin ondoren. 

##### 2014an 
Baztango Laxoa-ko eta Gipuzkoako Eskuzko Pasakako zenbait pilotarik, Bote Luzeko entrenamenduak egiten dituzte, Iruritan eta Oiartzunen, modalitatea berreskuratzeko asmotan. 

##### 2015ean 
Eskuzko Pasakako zenbait pilotarirekin, Bote Luzeko entrenamendu jarraituak egiten dira Oiartzunen. Oiartzuarrez gain, beste pilotari gipuzkoarrek ere parte hartzen dute saio hauetan. Iparraldeko pilotarien aurkako desafioak antolatzen dira. 

##### 2016ean 
* Euskadiko Pilota Federakundeak eta Iparraldeko Ligak Bote Luzea modalitate OFIZIALA  kontsideratzen dute, eta zenbait aditurekin bildu ondoren, tartean “Txost”-ekoak, Bote Luzearen araudi bateratu bat adosten dute. Ondorioz, Euskal Herriko Bote Luzeko lehenengo Txapelketa antolatzen da. 
* “Txost” taldeak Gipuzkoako Epailarien Elkarteari Bote Luzeko epailari izateko jardunaldiak eskaintzen dizkie. Era berean  pilota egokien azterketa ipintzen du abian, eta pilotagile zenbaiten  (Otero, Punpa, Alfaro…) pilotekin egiten dira frogak. 
* Bote Luzeko pilotari gipuzkoarrak Oiartzunen egiten dituzte entrenamenduak, Euskal Herriko Txapelketan parte hartzeko asmoarekin. Oiartzungo Beheko Plazan egoera txarrean dagoenean, Zubietako Plazan edo Hernaniko Galarretan entrenatzen dira. Europan jokatzen den “Internacional”  modalitatean ere entrenatzen hasten dira.
* Iparraldeko pilotarien aurkako desafioak jokatzen dira Zumarragan, Amezketan, Donostian eta Oiartzunen. 
* Gipuzkoako Federakuntzak bi talde aurkezten ditu Euskal Herriko Txapelketan. "Gipuzkoa bat", “Txost” taldearen ardurapean eta "Gipuzkoa bi", Larraulgo taldearen ardurapean. Gipuzkoarren kamiseten diseinua “Txostek” proposatzen du. 
* Valentzia eta Euskal Herriaren arteko topaketa ospatzen da Azkoitian eta Oiartzunen. EUSKAL HERRIA aurrenekoz aurkezten da, publikoki, selekzio ofizial bezala Bote Luzean. Europako txapelketetan ofizialak diren “Llargues” eta “Internacional” zuzeneko modalitateetan jokatzen dute elkarren aurka, One Wall plekako modalitateaz gainera.
* Euskal Selekzioaren ardura teknikoa eta hautatzaile lana Txost taldeko J.M. Mitxelenak oiartzuarrak egiten du.

##### 2017an 
* Euskal Herriko Bote Luzearen entrenamenduak eta partidak egiten dira Oiartzunen, Zubietan eta Galarretan “Txost”-en ardurapean. Gipuzkoarrez gainera, bizkaitarrak eta Iparraldekoak ere aritzen dira saioetan.

* Bote Luzearen erakustaldi-partidak antolatzen dira Donostian, Leioan, Berastegin, Oleta (Zumarragan ) Larraulen, Sorogainen (Nafarroa)… “Txost” taldearen ardurapean.

2025eko egoera. Txapelketa ofiziala dago eta onenak bizkaitarrak, gipuzkoarrak eta iparraldekoak dira. Nafarrek ez dute oraingoz Euskal Herriko txapelketa ofizialean parte hartzen.

### Egindako Hitzarmenak 
* 2014 Txost Taldeak eta “Berria” euskal egunkariak hitzarmen bat adosten dute. Horri esker, sare eta markagailuetan azalduko den propagandaren trukean, Joko Zuzenen iragarkiak eta erreportajeak argitaratuko dituzte egunkarian. 
* 2014 Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Txost Taldeak, hitzarmen bat adosten dute, eta Gipuzkoako zenbait herritan Eskuzko Pasakako ikuskizunak aurkezten dituzte: Zarautzen, Zizurkilen, Gurutzen, Artikutzan, Asteasun, Lazkaon, Ugaldetxon, Elgetan, Billabonan, Larraulen, Donostian… 
* 2015an Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Txost Taldearen arteko hitzarmenari esker, zenbait herritan Eskuzko Pasakako (Arrasate, Pasaia, Andoain, Alegi, Ordizia, Arragua, Artikutza, Eskoriatza, Beasain, Alegi…) eta Bote Luzeko (Pasaia, Andoain, Hendaia, Oiartzun…) hitzaldi eta ikuskizunak aurkezten dituzte Txost-eko adituek.

### Oiartzungo "Txost" elkartearen eragina nazioarteko esku-hartzean. Euskal Herriko Selekzioa 
Eskuzko Joko Zuzenak, Euskal herrian galduta bazeuden ere, mundu mailan, eta batez ere Europan oso bizirik zeuden. Erronka handia izan zen mundu mailan zeuden erakunde eta txapelketa horietan parte hartzea. Txost-en bultzadarekin eta Valentziarren laguntzari esker lortu zen 2016an Euskal Herriko federakuntzak parte hartzea Joko Zuzenen konfederakuntzan. Horretarako valentziarrek uko egin behar izan zioten Espainiako federazioaren izenean jokatzeari. 

#### CIJB,  Nazioarteko eskuzko Joko Zuzenen konfederakuntza 
CIJB,  Nazioarteko eskuzko Joko Zuzenen konfederakuntza da. Bertan 20 naziok hartzen dute parte: Ingalaterra, Frantzia (Picardia), Belgika (Flandes, Wallonia), Holanda (Frisia), Italia (Toscana), Euskal Herria, Pais Valencia, Portugal, México, Costa Rica, Puerto Rico, Venezuela, Colombia, Ecuador, Perú, Bolivia, Chile, Uruguay, Espainia eta Argentina.
thumb|352x352px|Euskal Herriko Pilota Selekzioko partaideak Alcira.2023
“Llargues” (Bote Luze bateratua)  eta “Internacional” modalitateak dira, Europako taldeen arteko *Champions Leaguen* eta Munduko txapelketan jokatzen diren zuzeneko modalitate ofizialak, “One Wall” plekako (hormaren kontrako) modalitateaz gainera.

2015ean Oiartzungo “Txostek”  Franekerren (Holandan) V. Champions Leaguen parte hartu izanak, euskaldunen eta CIJBkoen arteko harremanak zabaldu eta indartu zituen. Ondorioz, CIJB Donostian biltzen da Otsailean eta bi erabaki garrantzitsu hartzen ditu:

# Euskal Herria onartzea partaide bezala, eta CIJBen lendakariordetza eskeintzea.
# Europako 2016 ko ‘VI Champions League Llargues – Bote Luzea’ Euskal  Federazioak antolatzea eta Euskal Herrian jokatzea.

2016an Euskal Herriko Federakundeak antolatzen du Urrian VI. “Champions Leaguea”. Antolakuntzaren arduradun orokorra J.M. Mitxelena oiartzuarra da. Donostian, Irunen eta Miarritzen jokatzen da. Euskal Herriko “Txost” eta “Larraul” taldeek hartzen dute parte VI. Champions honetan.  

2017an Euskal Herriko Selekzioak, CIJB ek Kolonbian antolatutako Munduko Txapelketan hartzen du parte. J.M. Mitxelena oiartzuarra da selekzioaren hautatzaile eta kirol- arduraduna, “Llargues” eta “Internacional” modalitateetan.

### 2025eko egoera Oiartzunen 
#### Bote luzea 
Erakustaldiak eta Euskal Herriko txapelketak egiten dira.

#### Pasaka 
* Eskuzko pasakan, txapelketa herrikoiak (Oiartzun eta Zizurkil) eta Gipuzkoako txapelketa Nagusia.
* Guantezko pasakan, Malerrekako txapelketak.

#### Laxoa 
Erakustaldiak eta Malerrekako txapelketak.

#### Errebotean 
Erakustaldiak, Euskal Herriko txapelketa, Frantziako txapelketa eta Enrike Abril txapelketa.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
“Del Oyarzun antiguo” liburua. Manuel Lekuona. 1959
## Kanpo estekak 
*“Pilota Oiartzunen. Pilotasorotik Madalensorora” liburua. Antton Kazabon, Anton Mendizabal, Joxemari Mitxelena eta Joxan Unsain. Mugarri 25 (Oiartzungo Udala 2018)
*Pilota: Joko Zuzenak Oiartzunen. 2012. Anton Mendizabal eta Tiburtzio Arrastoari elkarrizketak