Zetazeo

**Zetazeoak** (*Cetacea*) plazentadun itsas ugaztunak dira. 88 espezie bereizten dira, 42 generotan eta 11 familiatan sailkatuta. Arnasketa biriken bitartez egiten dute.

Gorputz fusiformea dute, hidrodinamiko egiten dituena. Aurrealdeko hankak hegats bilakatu dira, eta atzekoak, berriz, galduak dituzte, nahiz eta oraindik hainbat hezur bestigial dituzten. Isats-hegatsa horizontala da, eta bi lobulutan banatuta dago. Oro har, ez dute ilerik, eta gantz ugari izaten dute, isolamendu termiko egokia eskaintzen diena.

Gaur egungo zetazeoak bi subordenatan banatzen dira: mistizetoak (bizardunak) eta odontozetoak (horzdunak). Hala eta guztiz ere, dagoeneko galduta dauden arkeozetoen hirugarren subordena bat ere ageri da sailkapenetan.

Mistizetoen taldearen barnean, balea izen arruntarekin adierazten direnak daude sailkatuta, munduko animaliarik handienak; esate baterako, balea urdina inoiz Lurrean izan den animaliarik handiena da, dinosauroak baino handiagoa. Odontozetoen taldean, Delphinidae familiako izurdeak eta orkak sailkatzen dira, besteak beste, baina baita kaxaloteak edo mazopak ere.

## Bilakaera eta taxonomia
Zetazeoen eboluzioaren teoria tradizionalaren arabera, mesonikidoak (otsoen antzeko ungulatu haragijaleak, apatxak zituztenak eta artiodaktiloengandik hurbil zeudenak) ziren zetazeoen jatorria. Animalia horiek zetazeo fosilen antzeko hortz triangeluarrak zituzten; horregatik, zientzialariek luzaroan uste izan dute baleak eta izurdeak talde horretatik eratortzen zirela.

1990eko hamarkadaren hasieratik aurrera, proteina kopuru handi baten eta DNA sekuentzien inguruko analisi molekularrek adierazi zuten zetazeoak artiodaktiloen ordenaren barruan sartu behar zirela, eta filogenetikoki oso gertukoak zirela hipopotamidoak. Hala, zetartiodaktiloen kladoa sortzea proposatu zen, artiodaktiloak eta zetazeoak biltzen dituena. Hala ere, handik gutxira, adostasun batera hurbiltzen joan ziren hobe zela Artiodaktilo berriro definitzea zetazeoak sartu ahal izateko klado berri bat sortzea baino, eta, berriro, Artiodaktilo berreskuratu zen, oraingoan, Cetartiodaktyla-ren esanahi berarekin («artiodaktilo tradizionalak» + zetazeoak). Beraz, ikuspuntu zabalduenaren arabera, zetazeoak artiodaktiloen taldean sartzen dira, eta, gaur egun, talde hori monofiletikotzat hartzen da.​ Arkeozetoek (antzinako zetazeoak) artiodaktiloekin partekatzen dituzten antzekotasun anatomiko batzuk dira: atzeko molarren morfologia eta hezur tenporaleko hezur-eraztuna (bulla) eta inbolukrua (lehen artiodaktiloekin bakarrik lotzen zen burezurraren ezaugarri bat), baita astragaloaren (orkatilako hezurra) eraikuntza berezia ere, arrabolbiko artikulazio-azal batekin eta artiodaktiloena bakarrik zela uste zena, baina arkeozetoetan eta trantsiziozko zetazeotan aurkitzen zen. Mesonikidoek, beste ungulatu mota batzuek, ez zuten antzekotasun anatomikorik erakutsi, eta, beraz, ondorioztatu zen ez zirela zetazeoen arbaso zuzenak.

Zetazeoen lehen arbasoa *Pakicetus* dela uste da, Behe Eozenoan, duela 50 milioi urte inguru, bizi izan zen artiodaktilo primitiboa.​ Animalia horrek lehen artiodaktiloen zenbait alderdi mantentzen zituen, hala nola artiodaktilo modernoek galdu dituzten triangelu formako hortzen presentzia. *Pakicetus* eta zetazeoen arteko lotura belarriko hezurren egitura da. Gainera, *Pakicetus*en hortzek balea fosilenak gogorarazten dituzte.

*Ambulocetus* izan zen bizitza anfibioa izan zuen zetazeoen lehen arbasoa, eta egokiagoak zituen hankak igeriketarako lurrean mugitzeko baino. Aldiz, basilosauroa izan zen erabat uretakoa izan zen lehen zetazeoetako bat, duela 38 milioi urte inguru bizi izan zena. Lehen mistizetoak, zetoteridoak, Oligozenoan agertu ziren, lehen odontozetoak bezala, kentriodotidoak.

### Filogenia artiodaktiloekin
Ondorengo kladogramak zetazeoen eta lurreko artiodaktiloen arteko erlazio filogenetikoak erakusten ditu, analisi genetiko eta molekularretan oinarrituta.

### Taxonomia 
Zetazeo bizidunen taldea bi azpiordenetan banatuta dago:
* bizardun mistizetoak. Bizarrak goiko masailezurrean dauden egiturak dira, galbahe gisa balio dutenak eta keratinaz osatuak. Egitura horri esker, uraren planktona iragaz daiteke.
Familia hauek barne hartzen ditu:
** Balaenidae
** Eschrichtiidae
** Balaenopteridae
** Neobalaenidae
* hortzak dituzten odontozetoak. Batez ere, arrainak edota txibiak jaten dituzte. Zetazeo horiek aparteko gaitasuna dute beren inguruneaz jabetzeko, ekolokalizazioaren bidez. Ondoko familiak biltzen dituzte:
** Physeteridae
** Pontoporiidae
** Ziphiidae
** Platanistidae
** Delphinidae
** Kogiidae
** Monodontidae
** Iniidae
** Phocoenidae

#### Filogenia
Kladograma honek zetazeoen erlazio filogenetikoak erakusten ditu:
{{Klado | style=font-size:100%;line-height:100%
| label1=
| 1={{Klado
  | 1=Raoellidae † 50x50px
  | label2=**Cetacea**
  | 2={{Klado
     | 1=*Pakicetus* † 50x50px
     | label2=
     | 2={{Klado

       | 1=*Ambulocetus* †50x50px
       | label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
       | 2={{Klado
        | 1=*Dalanistes* †
        | label2=
        | 2={{Klado
           | 1=*Rodhocetus* †50x50px
           | label2=
           | 2={{Klado
             |1=*Takracetus* †
             | label2=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
             |2={{Klado 
               |1=*Gaviacetus* †
               | label2=Pelagiceti
               |2= }} }} }} }} }} }} }} }}

#### Sailkapena
Laurogei zetazeo-espezie horiek bi azpiordenetan eta 12 familiatan banatuta daude. Horiei Archaeoceti azpiordena gehitu behar zaie, desagertua, eta espezie guztiei bost familia gehitu behar zaizkie.

## Moldaera anatomiko eta fisiologikoak 
thumb|Mistizeto baten (goian) eta odontozeto baten (behean) ezaugarri morfologikoen deskribapena.
Zetazeoen arbasoak lehortarrak zirenez, hainbat aldaketa garatu zituzten ur-ingurunea kolonizatu zutenean:
* Arrainen moduko gorputz fusiforme eta hidrodinamikoa
* Hegats dortsala bizkarrean, ehun konektiboz osatua
* Aurrealdeko hankak hegats pektoral bilakatuta eta arraun forma hartuta
* Isatsaren amaiera laua da, eta bi lobuluz osatua
* Atzeko hankak desagertutakoan iraun duten hezur batzuk soilik geratzen zaizkie
* Espirakulu bat buruaren goialdean
* Ilerik gabeak lehen hilabeteetatik aurrera
* Ez dute belarri-pabiloirik
* Ugaltze-aparatua ziskuen barnean gordeta

### Gorputzaren forma eta neurriak
Zetazeoen gorputzaren forma arrainen gorputzaren oso antzekoa da. Izan ere, eboluzio konbergentearen ondorioz, ardatz forma bat garatu dute, hidrodinamikoa, ingurune urtarrean arintasunez mugitzeko aukera ematen diena eta  urarekiko marruskadura murrizten. Mistizetoek odontozetoek baino trinkoagoa dute gorputza, abiadura handiagoan igeri egiteko gai baitira.

Zetazeoen azpiordenak Lurrean inoiz izan diren animaliarik handienetako batzuk barne hartzen ditu. Batez ere mistizetoen artean, gorputzaren dimentsioak handiak dira; balea urdina 30 metro luze izatera irits daiteke, eta inoizko animaliarik handientzat jotzen dute​ Odontozetoen artean, kaxalotea da tamainarik handiena hartzen duena; arren kasuan, 20 metro inguruko luzera hartzen du.​ Zetazeo txikiena, berriz, kotxitoa (*Phocoena sinus*) da, 140 zentimetro inguruko luzera izan dezakeen mazopa.​ Mistizeto txikiena sei metro inguruko balea franko pigmeoa da.

1. taulan, zetazeo batzuen gehienezko luzera eta pisua laburtzen dira.

### Larruazala
Ugaztun guztietan bezala, zetazeoen larruazala epidermisez, dermisez eta hipodermisez osatzen da.

Epidermisa estratifikazio anitzeko epitelio zolatu batek osatzen du. Lurreko ugaztunena baino hamar-hogei aldiz lodiagoa da, eta kanpoko geruza egunean hamabi bat aldiz berritzen da.

Dermisa ehun konjuntibo haritsuak eta ile-folikulu eta bilgor-guruinen gabeziak osatzen dute.

Hipodermisak geruza adiposoa eratzen du, eta ehun konjuntibo laxoz osatuta dago, adipozitoetan eta kolageno-zuntzetan aberatsa. Bere funtzioa beroa sakabanatzea ekiditea eta erreserbako substantzia gisa zerbitzatzea da.

Odontozeto batzuen larruazalaren gainazalak zenbait «larruazal-gandor» ditu, askotan, begi hutsez ere ikus daitezkeenak, eta gorputz osoan zehar banatuta daude, buruan izan ezik eta, espezie batzuetan, sabelaldean. Oraindik ez dago argi zer funtzio duten; ukimen-estimuluak jasotzeko prozesuan parte har dezaketela uste da, funtzio hidrodinamikoa izan dezaketenak, edo, beharbada, biak.

Balea askoren buruko eta bular-hegatsetako azala, izan ere, larruazaleko parasito batzuek kolonizatzen dute, batez ere zitamidoek, balea-zorriak eta toraziko gisa ezagutuak; parasito horiek *Koronula*, *Cryptolepas*, *Conchoderma*, *Xenobalanus* eta *Tubicinella* generoetakoak dira. «Zorriek» baleen zentzumen-errezeptoreak oztopa ditzakete, eta haien azalaz elikatu, baina ez dirudi torazikoek zetazeoei kalterik eragiten dietenik.

### Hegatsak
#### Bizkar-hegatsa
[thumb|[Orcinus orca|orka (*Orcinus orca*) baten bizkar-hegatsa.]]
[thumb|[Physeter macrocephalus|kaxalote baten isats-hegatsa.]]
Ia zetazeo guztiek dute bizkarrean ehun konjuntiboz osatutako bizkar-hegats bat.​ Bere funtzioa igeriketari egonkortasuna ematea da, alboko mugimendu bizkorretan animalia irauli ez dadin. Eskualde polarretan bizi diren animaliek ez dute hegats hori, hala nola narbaletan, belugetan eta Groenlandiako baleetan, ez bailieke utziko izotzaren azpian arin igeri egiten.

Bizkar-hegatsak forma eta tamaina desberdinak ditu zetazeo-espezie desberdinetan: igitai-formakoa, triangeluarra edo biribildua izan daiteke. Ezaugarri hori baliagarria da espezieak identifikatzeko. Gainera, hegatsa sarritan urratuz, ebakiz eta orbainez beteta dagoenez, ikertzaileek foto-identifikaziorako erabiltzen dute, ezaugarri anatomikoak dituzten argazkien bidez espezie baten ale indibidualak ezagutzeko aukera ematen duen teknika baita.

#### Isats-hegatsa
Zetazeoen isatsa isats-hegatsa osatzen duten ehun konektiboko bi lobuluk osatzen dute.​ Hegatsik handienak xibartarenak dira, eta han animaliaren luzeraren heren bat hartzen dute, gutxi gorabehera.​ Hegats horien tamaina handiak animaliari harrapakinak harrapatzeko maniobra akrobatikoak egiten laguntzen dio.

### Atzeko hankak
Zetazeo espezieek ez dute atzeko hankarik, eta, horietatik, bizkarrezurrari lotuta ez dauden hezur txiki aztarna batzuk baino ez dira geratzen gorputzaren barruan. Enbrioiaren garapenean, ordea, zetazeo guztiek hanka horien aztarnak dituzte; horien ondorengo erregresioa oraindik ezagutzen ez diren arrazoiengatik gertatzen da.

2006an, Japoniako arrantzaleek izurde handi (*Tursiops truncatus*) bat harrapatu zuten, isats-aldean kokatutako hegats pare bat zituena. Ikertzaileek uste dute zetazeoek lehorreko arbaso gisa eboluzionatu zutela eta eboluzioak atzeko hankak desagerrarazi zituela frogatzen duen beste froga bat dela. Izurde handi horretan, mutazio batek duela milioika urte galdutako izaera azaleratu zuen.

### Muturra
Barailezurra eta masailezurra luzangak dira, eta mutur izeneko moko baten antzeko egitura osatzen dute, delfinidoetan nahiko ikusgarria dena; mistizetoetan, berriz, ia ikusezina da.

Odontozetoetan, batez ere zifioetan, muturra hezur nahiko trinkoek osatzen dute. Ezaugarri horrek muturraren indarra areagotzeko balio duela uste da eta, emeengatik, arren arteko borroketan hausturak saihesteko.​ Aldiz, beste ikertzaile batzuen arabera, hezurren mineralizazio handirik gabe, muturra egitura nahiko hauskorra da, soinu-uhinen harreran paper bat duena eta, beraz, ekolokalizazioan garrantzitsua dena.

Mistizetoetan, muturra okertuta egoten da bizarrak luzatu ahal izateko, eta bizar horiek zuzenean lotzen zaizkio masailezurrari. Kakotzerik handiena balenidoetan gertatzen da, non bizarrak oso luzeak diren.

## Habitata eta banaketa 
Mundu osoko ozeano eta itsasoetan bizi dira zetazeoak, nahiz eta gutxi batzuk Ipar Amerikako, Hego Amerikako eta Asiako aintzira eta ibaietan ere aurki daitezkeen. Orka (*Orcinus orca*) gisako espezieak kosmopolitak dira; mundu osoan zehar da, baina Kaliforniako mazopa, esate baterako, Kaliforniako golkoko iparraldean soilik bizi da.
thumb|245x245px|Orkak (*Orcinus orca*) jauzi egiten.
Zetazeo batzuk kostatik gertu bizi dira, gune neritiko deritzon zonan, eta beste batzuk, ordea, itsaso zabalean, alegia, gune ozeanikoan. Badira estuarioetan edo ur gezatan bizi direnak ere.

## Elikadura 
Zetazeo guztiak harrapakariak dira, eta kate trofikoaren gorenean kokatzen dira. Mistizetoak organismo planktonikoez eta arrain txikiez elikatzen dira, krillaz esate baterako. Odontozetoak, berriz, zefalopodo eta arrainez elikatzen dira nagusiki. Orkak ugaztun urtarrez elikatzen diren zetazeo bakarrak dira; fokak edo mazopak jaten dituzte, esate baterako.

## Komunikazioa 
Zetazeoek soinuak erabiltzen dituzte komunikatzeko. Hala eta guztiz ere, gorputz-hizkuntzak eta ukimenak ere garrantzia dute zetazeoen arteko komunikazioan. Odontozetoek ekolokalizazioa erabiltzen dute, eta mistizetoek, berriz, frekuentzia baxuko soinuak.

## Ikus, gainera 
* ZerrendaːBalea espezieak
* Balea arrantza eta Nazioarteko Balea Batzordea
## Erreferentziak
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak