open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dimerkaprol

**Dimerkaprola** konposatu oliotsu likidoa da, medikuntzan agente kelagarri gisa erabiltzen dutena. Merkaptanoen ezaugarri diren usain garratz eta desatsegina du. Uretan disolbagarria da, 100 ml-ko 8.7 gramoraino, eta terapeutiko gisa erabiltzen da artsenikoarekiko eta beste metal astun batzuekiko gehiegizko esposizioak eragindako intoxikazioan.

## Historia 
Bigarren Mundu Gerran, tropa aliatuak substantzia gaseoso toxiko baten ondorioak jasaten hasi ziren, eta, beraz, etsaiak erabilitako gasek eragindako intoxikazioaren tratamendurako terapeutika bat garatzeko beharra ikusi zen, lewisita (beta-kloroetildiklororoarsina) bezala, sintesizko konposatu kimiko bat toxikotasun handiarekin, ekintza besikatzaile batekin eta birikarekiko narritadura handiarekin. Gertaera hau 1940an hasteko detonatzailea izan zen, garai hartan Lloyd Arthur Stocken eta Oxfordeko Unibertsitateko biokimika saileko lankideak lewisitari aurre egiten zion substantzia bat aurkitzera eraman zituen ikerketa. Ipar Amerikako zientzialariek britainiarrekin bat egin zutenean, substantzia BAL *British Antilewisite*ren () akronimo izendatu zuten. Baina gerra zela eta, 1945ean eman zen ezagutzera bere aurkikuntza. Dimerkaprola aurkitzea eragile terapeutiko erabilgarri baten garapenaren kasu nabarmenetako bat da, urratsez urratseko ikerketa logiko baten emaitza gisa, hautespen enpirikoaren ikuspegia egiten zenean egiten zenaren kontrakoa. Urte berean dimerkaprolaren lehen emaitzak argitaratzen hasi ziren. Aurkitu zen substantzia animalia-azalari aplikatzen zaionean, lewisitaren ekintza besikatzailearen aurka babesten duela. Ikerketen emaitzek adierazten zutenez, armategiek toxikotasunik gabeko eraztun-kelagarri bat osatzen dute, eta oso egonkorra dimerkaprol delakoarekin.

Ondoren, dimerkaprola kelagarri gisa nola erabil zitekeen ikertzen jarraitu zen, 1951n Wilsonen eritasunaren terapeutikan arrakastaz erabiltzen hasi zen arte.

## Ezaugarriak 
Dimerkaprolen disoluzio urtsuak ezegonkorrak dira, autooxidazioa dela eta; horregatik, landare-olioetan disolbatu behar da. Dimerkaprola agente erreduktore oso indartsua da eta metahemoglobina hemoglobinara erreduzitzeko gai da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Álvaro Alsogaray

**Álvaro Carlos Alsogaray** (Esperanza, 1913ko ekainaren 22a - Buenos Aires , 2005eko apirilaren 1a) argentinar politikaria eta enpresaria izan zen.

Argentinako neoliberalismoaren erakusle nagusia izan zen .

## Biografia 
Akademia Militar Nazionalean parte hartu ondoren infanteriako bigarren teniente bihurtu zen. Gero Ingeniaritza militarra eta Ingeniaritza aeroespaziala ikasi zituen Kordobako Unibertsitatean. Armada utzi ondoren aire-garraioaren sektoreko ekintzaile bihurtu zen.

## Jarduera politikoa 
1956an ideal kontserbadoreen "Nuova Forza" alderdia sortu zuen, eta gizarte zibileko ordezkariek bat egin zuten nagusiki. 1958ko hauteskunde politikoetan formazio politiko honek nolabaiteko arrakasta lortu zuen.

1959an Arturo Frondizik deitu zuen Ogasun ministro kargua betetzeko. Haren izendapena nahi zutenak nagusiki lur-jabe handiak ziren, beren interes ekonomikoak babesteko gogoz, eta militarrak.

Ordainketa-balantza defizitari aurre egin zion Alsogarayk pesoa debaluizatuz eta gastu publikoa eusteko neurri zorrotzak ezarriz. Politika horien emaitza esportazioen igoera izan zen, baina 1959an soilik kontsumo prezioak bikoiztu eta soldata errealak %20 murriztea izan zen. Ekonomia, beraz, atzeraldi larrian erori zen. Bere ministroaren lanarekin pozik, Frondizik, bere kargutik kendu ez bazuen ere, Rogelio Julio Frigerio ekonomialaria izendatu zuen gobernuko aholkulari, eta eraginkortasunez ekonomia nazionala berriro martxan jartzea leporatu zion.

Alsogarayk dimisioa ematea beste aukerarik ez zuen izan orain oso ezaguna ez dena eta baztertua sentitzea. 1962an ekarri zuen gogora epe labur baterako José María Guido presidenteak .

1982an Zentro Demokratikoaren Batasuna sortu zuen eta 1983ko hauteskundeetan bi milioi boto (%10) lortu zituen. Kongresu Nazionalean diputatu izan zen 1983tik 1999ra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Eliza Ebanjelikoa

**Espainiako Eliza Ebanjelikoa** () espainiar kristau-sinesbide protestantea da. 
Erreformatutako hainbat konfesiotako komunitateak biltzen ditu, hala nola presbiterianoak, kongregazionalistak, metodistak, luteranoak eta valdotarrak. 1869an sortu zen, XVI. mendeko Erreformaren hasierako adierazpide gisa ezarri zenean. Sinodo Orokorra da bere agintaritza nagusia, tokiko komunitateek demokratikoki hautatutako ordezkariek osatua. Bere barnean Bilbon eta Donostian egoitzak zituen Batasun Ibero-Ebanjelikoa () kongregazionalista hartu zuen. Mundu Zabaleko Aliantza Erreformatuaren kidea izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cantarella

***Cantarella*** edo ***acquetta di Perugia*** pozoi usaingabea, koloregabea eta zaporegabea da; artsenikoa txerri-errai lehorrekin nahastuz lortzen zutena. Azukrearen antzeko hauts zuri gisa aurkeztuz. Pozoi oso toxikotzat jotzen zuten, eta heriotza eragiten zuen, oinaze izugarrien ondoren, hogeita lau ordutan. Esaten denez, etsaiek Borgiarren bizitzaren inguruan sortutako kondaira beltzaren arabera, erabiltzen zuten oinarrizko arma izan zen.

## Historia 
*Cantarella* Pizkundeko Italian gehien erabili zen pozoia izan zela uste da, teorian Medici, Borgia, Orsini, Sforza eta Barbarigo bezalako dinastia ospetsuen familia-azpijokoetan hilketa-tresna gisa erabiltzen baitzuten. Orduko adituen esanetan, ez zuen aztarnarik uzten.

## Antidotoa 
Bere antidotoa dimerkaprola omen zen.

## Prestatzeko modua 
Prestatzeko ustezko modu bat txerri bat sakrifikatzea zen, zeinaren erraiak artsenikoz bustiz ateratzen ziren, eta kobrezko ontzi batean jartzen ziren hogeita hamar egunez, erabat usteltzearen zain. Tarte hori bete ondoren, usteldutako masa atera eta kristalizazioa lortzeko lehortzen ziren likidoak biltzen ziren. Emaitza, azukrearen antzeko hauts zurixka bat,, metalezko kaxa txiki batean uzten zuen, urrezkoa ahal izanez gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes Marín del Solar

**Mercedes Marín del Solar**, Mercedes Marín Recabarren jaioa (Santiago; 1804ko irailak 11 - *Ibidem*, 1866ko abenduak 21), idazle, olerkilari, hezitzaile, aktibista eta intelektual txiletarra zen. Irakurle talde bat antolatzen zuen etxean bere senarrarekin batera eta Txileko emakumeen hezkuntza eskubidea defendatzen zuen. José María Del Solar Marín parlamentariarekin ezkondu zen, eta alaba, Amelia Solar de Claro olerkilari, antzerkigile eta saiogilea izan zen.

1859an heriotz-zigorrera zigorturiko errudun batzuen indultua lortu zuen, 

## Lana 
**Olerkiak**

* 1837 - *Canto Fúnebre a la Muerte de Don Diego Portales*. "Por una Señora Chilena" izenpean argitaratua.
* *A la Muerte del Ilustre Sabio* (dedicado a Andrés Bello)
* 1847 - *Rasgo biográfico que consagra a la memoria del arcediano D. José Miguel del Solar*.
* 1857 - *Canto a la Patria* (Sorterriari kantua).
* 1858 - *Canto fúnebre a la memoria del ciudadano José Romero*.
* 1866 - *Escepticismo y fe* (Eszeptizismo eta fedea). Amaitu gabea.
* 1874 - *Poesías de la señora Da. Mercedes Marín de Solar* (Mercedes Marín de Solar Anderearen Olerkiak)*.* Olerki-bilduma. 

**Biografiak**

* 1854 - *Galería nacional o Colección de retratos de hombres célebres de Chile.* Bi biografia argitaratuak bilduman.

**Idatzi politikoak**

* 1840 - *Plan de Estudios para una niña* (Ikasketa-plana neska batentzat).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mercedes Marín del Solar (1804-1866) Obras reunidas; Compilación, estudio preliminar y notas críticas - Joyce Contreras Villalobos.
Ancuţa Stoenescu

**Ancuţa Stoenescu** (Timișoara, 1980ko urtarrilaren 1a) saskibaloi jokalaria da. Errumania ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángel Bello

**Ángel Bello** (1951ko urtarrilaren 9a - 2013ko ekainaren 13a) arkularia zen. Argentina ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mugikortasun pertsonaleko ibilgailu

[thumb|[Monoziklo elektrikoak Parisen Autorik gabeko egunean 2015ean ]]
**Mugikortasun pertsonaleko ibilgailuak** edo **ibilgailu pertsonalak** banakakoen mikromugikortasunerako prestatutako ibilgailu motordunak dira, gehien bat XXI. mendean garatuak eta 25  kilometro orduko abiadura gainditzen ez dutenak.

Ibilgailu talde horretan sartzen dira, normalean, patinete elektrikoak, monoziklo elektrikoak, skateboard elektrikoak eta segwayak. Bizikleta elektrikoak ez dira ibilgailu pertsonaltzat hartzen, propultsio elektrikoaz gain erabiltzailearen pedalkadak behar baititu mugitzeko.
Candolleomyces leucotephrus

***Candolleomyces leucotephrus*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Psathyrella leucotephra*, *Agaricus leucotephrus* (basionimoa).

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 7 cm bitarteko diametrokoa. Kanpai itxurako-lautua, zimur finekin, zurixka, erdigunea buztin-arrexka kolorekoa.

**Orriak:** Zurixkak, azkenean gris-beltzaxka kolorekoak, ertz heteroformo zurixkarekin.

**Hanka:** 8 eta 11 cm bitarteko garaierakoa eta 0,7 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa. Eraztunetik gora ildaskatua, behealdetik ezkatatsua. Nahikoa irauten duen eraztunarekin.

**Haragia:** Zurixka.

**Etimologia:** *Psathyrella* terminoa, "psathyra"-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, "xehatzen erraza" esan nahi du. *Leucotephra* epitetoa ere grezieratik dator, zuria esan nahi duen "leukos" hitzetik eta errauts esan nahi duen "tephra" hitzetik. Zuria eta grisaxka kolorea dituelako nagusiki.

## Jangarritasuna 
Susmagarria.

### Nahasketa arriskua 
*Psathyrella candolleana* delakoaren antza izan dezake, baina kolore argiagoa du, ia zuria, eta eraztunaren goialdea ildaskatu samarra.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Brasil, Europa, Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolasa Montt de Marambio

**Nicolasa Montt Barros** (Freirina, Txile, 1857 - Santiago, 1924), txiletar olerkari bat izan zen. Ezkondu ostean, **Nicolasa Montt de Marambio**  izena hartu zuen. Eskualdeko egunkarietan eta liburuetan argitaratu zituen bere lanak eta Frantziako idazle ezagunen lanak ere itzuli zituen Atacamako Mercedes Marín del Solar eta Rosario Orrego Castañeda idazleekin batera, Txileko emakume olerkari eta idazleen aitzindaritzat hartzen da.

## Biografia 
### Familia 
José Antonio Montten eta Beatriz Barrosen alaba izan zen. Nicolás Marambiorekin ezkondu zen eta zazpi seme-alaba izan zituen. Haietatik bat, Nicolás Marambio Montt (1886-1936), abokatua izan zen. Txileko diputatu eta senatari izateagatik ezaguna izan zen. Alabak aipatzen ez diren arren, ez dugu ahaztu behar idazleak berak bere alabei eskeinitako liburuak.

### Jarduera 
Bere lehenengo lanak 1891-1901 urteen artean agertu ziren. Garai hartan, Mercedes Belzú de Dorado, Rosa Araneda, Victoria Sainte-Marie, Sara María García de Arias, Graciela Sotomayor, Laura Bustos eta Cristina Otaeguiren testuak argitaratu zituen. Bere idazkeran ere aitzindaria izan zen, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran Txileko kultura-espazioetan emakumerik ez zegoelako. Garai hartan patriarkalismoa nagusi zen Txileko erakunde politiko eta sozial guztietan.

*La Voz del Elqui* (1896-1909), *El Coquimbano* y en *Revista del Norte* (1899) egunkarietan idatzi zuen. Emakume batek zuzendutako lehen egunkarietako batean ere parte hartu zuen:  *Evolución*. *Periódico nacional femenino: ciencias, literatura, artes, sociología, educación y cultura* (1920-1921), egunkari honen zuzendaria Sofía de Ferrari Rojas izan zen eta Santiago hirian argitaratzen zuten.

Lan horretaz gain, itzulpenak ere egin zituen. Itzulpenetan idazle frantziarren testuak landu zituen batez ere. Adibidez, Enrique Χence eta Nanine Sauvestre.

## Lanak 
* 1897an, bere lehen poema bilduma argitaratu zuen: *Rejina*, Bere alaba Julia Elisari eskaini zion bere urtebetetzean. 
* 1902an bere bigarren poesia liburua agertu zen, *Carlota y Luisita o las dos hermanas*, bere alaba Berta Carmelarentzat idatzi zuen.
* 1906an, *Páginas intimas* argitaratu zuen, 1887 eta 1905 urteen artean idatzitako poema, ipuin, saiakera eta kazetaritza kroniken zati bat bildu zuen liburu honetan,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbara Balzerani

**Barbara Balzerani** (1949ko urtarrilaren 16a – 2024ko martxoaren 4a) Brigada Gorriak talde armatu komunistako buruzagia eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Barbara Balzerani Colleferron jaio zen, Erroman (Italia), 1949ko urtarrilaren 16an. 2024ko martxoaren 4an hil zen, 75 urte zituela.

## Ibilbide politikoa 
1970eko hamarkadan, Balzerani Brigada Gorrien buru bihurtu zen Erroman. Zenbait atentatutan parte hartu zuen, hala nola Girolamo Minervinirenean eta Aldo Mororen eskoltaren hilketan 1978. urtean. Mario Moretti buruzagi nazionala atxilotu ondoren (1981), arrakastarik gabe saiatu zen erakundearen banaketa ekiditen, eta "Brigate Rosse - Partito Comunista Combattente" ren lider bihurtu zen; Giovanni Senzani, berriz, "BR - Partito Guerriglia" ren buru izan zen.

Balzerani izan zen 1985ean atxilotu zuten Brigada Gorrien azken lider historikoetako bat. Espetxetik, Florentziako alkate ohia, Lando Conti, hiltzearen erantzukizuna eskatu zuen. Betiko kartzela-zigorra ezarri zioten, baina 2006ko abenduaren 12an indultatua izan zen. Askatasun osoa izan zuen 2011n.

## Idazlea 
Balzeranik lau liburu idatzi zituen: 

* *Compagna luna* (1998).
* *La sirena delle cinque* (2003).
* *Perché io, perché non tu* (2009).
* B eta ''Cronaca di un'attesa'' (2011).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Brigada Gorriak

## Kanpo estekak
Psathyrella maculata

***Psathyrella maculata*** *Coprinaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Hypholoma scobinaceum*, *Hypholoma maculatum* (Basionimoa), *Hypholoma melanthinum*, *Drosophila maculata*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, trapezoidal edo izar formako ezkatekin, arre-ilun kolorekoak edo beltzaxkak hondo gorrixkaren gainean, laster orban beltzekin.

**Orriak:** Arre-morexkak.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta 0,5 cm inguruko diametrokoa, kolore berekoa banda ilun batekin eraztunerarte (harroa), horren gainetik zurixka.

**Haragia:** Antzeko kolorekoa.

**Etimologia:** *Psathyrella* terminoa, "psathyra"-ren txikigarria da, grezierazko hitzetik eratorria, "xeheatzen erraza" esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostozabal zuhaitzen basoetako sasietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Txile, Europa, Errusia, Papua Ginea Berria, Australia, Madagaskar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pontifex maximus

[thumb|[Zesar Augusto *pontifex maximum* gisa.]]
***Pontifex maximus*** (euskaraz, *apezpiku gorena*) Antzinako Erroman apezpikuen kolegioaren (*collegium pontificum*) apaiz gorenari ematen zitzaion ohorezko titulua zen, Antzinako Erromako erlijioko titulurik gorena. Hasieran, patrizioek baino ezin zuten lortu, K.a. 254 arte, plebeio batek titulua eskuratu zuenean. Erromako apaizaren lanbiderik boteretsuena izan arren, *pontifex maximus* ofizialki bosgarren postuan zegoen apaiz erromatarren hierarkian (*ordo sacerdotum*), *rex sacrorum* eta flamen nagusien (*flamen dialis*, *flamen martialis* eta *flamen quirinalis*) atzetik.

Errepublika erromatarraren hasieran, tituluak eragin erlijioso hutsa zuen, baina boterea irabazi zuen eremu politikoan Augustoren garairaino, erabaki zuenean titulua enperadoreak hartzea, Erromatar Inperioaren garaian. Erromako enperadoreek Antzinate Berantiarra iritsi arte erabili zuten, Graziano gaztearen garairaino, bere titulu ofizialetan ez aipatzea erabaki zuenean, *pontifex inclytus* izenarekin ordezkatuz («apezpiku ohoragarria»). Ondoren, beste enperadoreek ere erabili zuten, tartean Teodosio Handia Grazianoren koenperadoreak, Valentiniano III.a eta Martziano ko-augustoek eta Anastasio I.ak. 

Pontifex hitza eta haren eratorria «pontifize» terminoa gotzain kristauentzat erabili zen, besteak beste, Erromako Gotzainarentzat. *Pontifex maximus* titulua Eliza Katolikoan ezarri zen euren gotzain edo apezpiku gorena izendatzeko. Pizkundeko eta Aro Modernoko aita-santuen izenen ondoan agertzen da eraikin, monumentu eta txanponetan. *Annuario Pontificio*n jasotzen diren aita-santuaren tituluen artean *summus pontifex* titulua agertzen da, baina laugarrena da ordenan, lehenengoa Erromako Apezpikua baita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
László Kövér

**László Kövér** (Pápa, 1959ko abenduaren 29a) hungariar politikaria da.

Fidesz alderdiko kide sortzailea izan zen eta diputatua da 1990etik. Hungariako Biltzar Nazionaleko presidentea da 2010etik.

Bi aldiz izan da Hungariako jarduneko presidente. Lehenengoa, 2012ko apirilaren 2tik maiatzaren 9ra, Pál Schmitt presidenteak dimisioa eman ondoren, eta bigarrena, 2024ko otsailaren 26tik martxoaren 5era, Katalin Novák presidenteak dimisioa eman ondoren.
Anzhelika Savtxenko

**Anzhelika Vitaliivna Savtxenko** (; Dnipropetrovsk, 1982ko abuztuaren 11) ukrainar aktorea da. Ukrainako Ohorezko Artista eta Ukrainako Herri Artista tituluak ditu.

## Bizitza 
Dnipropetrovsken (gaur egun Dnpiro) jaio zen 1982ko abuztuaren 11n. 1998an Dnipropetrovskeko Antzerki eta Arteen Estatu Eskolan matrikulatu zen.

Errusierazko Drama eta Komediako Gorki Antzokian egin zuen debuta, Tennessee Williamsen *Sweet Bird of Youth* antzezlanean, non Helenaren papera egin zuen.

2002an graduatu zen eta Ivan Franko Antzerki Dramatiko Akademiko Nazionalean hasi zen lanean, eta bertan lan egiten du gaur egun.

## Lanak 
### Antzerkia 
#### Ivan Franko Antzerki Dramatiko Akademiko Nazionala 
#### Te-Art zentroa 
#### Beste antzokiak 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estoniako Herri Langilearen Komuna

**Estoniako Herri Langilearen Komuna** (estonieraz: *Eesti Törahva Kommuun*) boltxebikeek 1918ko azaroaren 29an egungo Estoniako eskualdeetan aldarrikatutako Estatu bat izan zen, Estoniako Independentzia Gerraren hasiera markatu zuena. Hiriburua Narvan zuela, Armada Gorriak okupatu eta hurrengo egunean aldarrikatu zen. Abenduaren 7an Moskuko gobernuak onartu zuen. Bere erregimenean zehar, komunistek ehunka pertsona exekutatu zituzten, bereziki buruzagi erlijioso eta langile alemaniarrak, 1919ko urtarrilaren 9an Tartu-n izandako fusilamenduak ezagunak zirelarik. Hilabete batzuk lehenago, alemanek errusiarrek uzten zituzten lurraldeak okupatu ahala, estoniarrek beren independentzia aldarrikatu zuten 1918ko otsailaren 24an, eta Behin-behineko Gobernua eratu zuten Tallinnen, Narvakoaren aurka. 

Boltxebikeek Tallinnera jo zuten; abenduaren 18an Tartu eta abenduaren 25ean Tapa hartu zituzten. 1919ko urtarrilaren 7an Johan Laidonerrek Tallinen inguruan gelditu zituen, eta handik aurrera atzera egin behar izan zuten etengabe. Urtarrilaren 13 eta 14 artean Tartu galdu zuten. 19an Narva galtzen zuten, eta Komunako gobernuak Pskov, Luga eta azkenik Stáraya Rusara ihes egiten zuen, maiatzaren 17an. Komuna Ekainaren 5ean desegin zuten eta 1920ko urtarrilaren 3an su-etena aldarrikatu zen. Otsailaren 2an Tartuko Ituna sinatu zen, non agintaritza errusiarrak Estoniaren independentzia errekonozitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentin Redín Flamarique

**Valentin Redín Flamarique** (Iruñea, 1944ko urtarrilaren 24a - 2010eko urtarrilaren 18a) Nafarroa Garaiaren kultura munduaren pertsonalitate garrantzitsua izan zen. Aktore, antzerkigile eta antzerki-zuzendaria, Iruñeko Udaletxean lan egiten zuen Protokolo-burua gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neerja Bhanot

**Neerja Bhanot**, AC, (; ; Chandigarh, 1963ko irailaren 7a - Karatxi, 1986ko irailaren 5a) Pan American World Airway hegazkin-konpainiako hegazkin-azafata eta modeloa izan zen. Heriotza tragikoa izan zuen, eta horregatik da ezaguna. 1986ko irailaren 5ean terroristek Karatxin (Pakistan) eskala batean bahitu zituzten hainbat bidaiari, Pan Am-eko 73 hegaldian hain zuzen. Bhanot, hegaldi-azafata zela, zenbait bidaiari salbatu nahian hil zen, hainbat tiro jaso zituen bahituei larrialdietako irteeretatik ihes egiten laguntzen ari zenean.

Hil ondoren jaso zuen Indiako Bakearen eta Balioaren saririk garrantzitsuena (Ashok Chokra saria). Bere bizitza eta heroismoa zinemara ekarri zuen Ram Madhvanik, Neerja izeneko film biografikoan.

## Biografia 
### Bizitza eta hezkuntza 
Neerja Bhanot Chandigarhen jaio zen, Indian, baina Bombay-n hazi zen. Harish Bhanoten alaba zen, 30 urte baino gehiagoz The Hindustan Times egunkarian lan egin zuen kazetariarena. Aita 2008ko Urte Berrian hil zen, Chandigarhen, 86 urte zituela. Amak, aldiz, Rama zuen izena, eta 2015eko abenduaren 5ean hil zen. Horrez gain, Neerjak bi anai zituen: Akhil eta Aneesh Bhanot.

Lehen hezkuntza Chandigarheko Jesusen Bihotzaren Jauna eskolan jaso zuen. Familia Bombayra joan zenean, Bombay Scottish Schoolen jarraitu zituen ikasketak, eta ondoren St. Xavier 's College-en. Hurrengo urteetan, modelaje proba baterako animatu zen, eta hortik aurrera, modelo gisa hasi zuen bere ibilbidea.

Bhanot, 1985eko martxoan ezkondu zen, eta senarrarekin Dohara joan zen bizitzera, Qatarrera. Hala ere, ezkonsariarekin izandako arazoak zirela eta, lotura hondatu egin zen, eta Bombayko gurasoen etxera itzuli zen bi hilabetera.

### Karrera 
Bhanot Pan Am konpainiako hegaldi-azafata izateko aurkeztu zen. Hautaketaren ondoren, Miamira joan zen azafata gisa lanean jarduteko, eta aldi berean, modelo gisa ere aritzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Gorbanevskaja

**Natalia Jevgenievna Gorbanevskaja** (,  ahoskatua; Mosku, 1936ko maiatzaren 26a - Paris, 2013ko azaroaren 29a) errusiar poeta izan zen, baita Poloniako literaturaren itzultzailea eta eskubide zibilen aldeko aktibista ere. Samizdat egunkari klandestinoaren sortzaile eta lehen zuzendarietako bat izan zen.

## Biografia 
1953an Moskuko Estatu Unibertsitatean hasi zen filologia ikasten, eta 1963an Leningradoko Unibertsitatean lizentziatu zen. Ikasketetan ari zen bitartean, mugimendu demokratikoan sartu zen, eta hori dela eta bere inguruko agintariek bereganako jazarpena pixkanaka areagotuz joan ziren. 

1968ko abuztuaren 25ean, Varsoviako itunean, armada Txekoslovakian sartzea adostu zen, eta horren aurka Moskun egindako manifestazio baten antolatzaile gisa, ikerketaren ondorengo hilabeteetan atxilotu zuten Gorbanevskaya. Horren ondoren, 1970eko apirilean eskizofrenia progresiboa diagnostikatu zioten, eta ondoren espetxeratu egin zuten, 1972ko otsailaren 22an, lehenik Kazango ospitale psikiatriko batean, eta gero Butirka espetxean, Moskun.

1975eko abenduan herrialdea utzi behar izan zuen, eta Parisera joan zen. Bertan, kazetari gisa lan egin zuen Errusiako emigrazioaren hainbat argitalpenetan, baita Radio Liberty-n ere.

2005eko apirilean Poloniako nazionalitatea jaso zuen.

Parisko bere etxean hil zen 2013ko azaroaren 29an, eta Père Lachaise hilerrian lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tamagotchi

**Tamagotchi** (, *erloju arrautza*) WiZeko Akihiro Yokoik eta Bandaiko Aki Maitak sortutako maskota digital eramangarri bat da. Bandaik 1996ko azaroaren 23an aurkeztu zuen Japonian eta munduan zehar 1997ko maiatzaren 1etik aurrera. 1990ko hamarkadaren amaierako eta 2000ko hamarkadaren hasierako modazko jostailu nabarmenena izan zen. 2023ko ekainerako 91 milioi unitate saldu ziren mundu osoan zehar. Tamagotchi gehienak arrautza baten forma duten plastikozko bideo-joko baten forma dute, hiru botoirekin. Erdian, pantaila batean, maskota bera ikus dezakegu eta berarekin interakzioa eduki. 

Bandairen arabera, izenak bateratzen ditu japonierako *tamago* (たまご) hitza, *arrautza* eta *uotchi*  (ウオッチ), japonieraz ingelesezko *watch* (erlojua) erabiltzen den modua. Tamagotchi gehienen barruan dauden pertsonaiak *tchi* edo *chi* karakterearekin (ち) amaitzen dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Desmond

**Olga Antonie Sellin**, artistikoki **Olga Desmond** bezala ezaguna (Allenstein/Olsztyn — gaur egungo Polonia —, 1890eko azaroaren 2a – Ekialdeko Berlin, 1964ko abuztuaren 2a), Prusiako dantzari eta aktorea izan zen. Bere jarduera nackttanz izeneko mugimendu koreografiko alemaniarraren barruan kokatzen da. Mugimendu hori Lehen Mundu Gerra hasi aurreko urteetan sortu zen, dantza «modernizatzeko» saiakera gisa. Planteamendu etiko-estetiko horien barruan nabarmentzen dira Adorée Villany frantziarra, Gertrud Leistikow (1885-1948), Claire Bauroff eta Anita Berber alemaniarrak edo Mata Hari dantzari eta espioi holandar ospetsua, nahiz eta, hala badagokio, 1905ean Parisen eta geroago Berlinen eta Vienan egindako estriptis pribatuen berri baino ez izan.

Agertoki batean biluzik aritu zen Europa erdialdeko lehen artistatzat jotzen da, eta horrek une hartako izarrik ospetsuenetakoa eta hobekien ordainduenetakoa bihurtuko luke.

## Biografia 
Ezer zehatzik ez dakigu bere bizitzaz, harik eta, XIX. mendearen amaiera aldera, gurasoekin eta hamalau anai-arrebekin Alemaniara joan zen arte. Zehazki, Berlingo Friedrichshain-Kreuzberg barrutira. Han, Reinhold Begas edo Max Klinger pintore eta eskultoreentzat biluzik posatuko zuen, antzerki-ikasketak ordaintzeko eta dirua aurrezteko.

Giro horretan, nolabaiteko harreman sentimentala du Adolf Salge 
|
|

|-
|Wanda
|

|-
| **1918**
|*Der fliegende Holländer*
|Senta Daland (hija)
|Hans Neumann
|-
| **1918**
|*Leben um Leben*
|Aglaja
|Robert Leffler
|-
| **1918**
|*Der Mut zur Sünde*
|
|Heinrich Bolten-Baeckers, Robert Leffler
|-
| **1919**
|*Göttin, Dirne und Weib*
|
|Walter Schmidthässler
|}

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Balk, Claudia; Ochaim, Brygida (1998). *Varieté-Tänzerinnen um 1900 – Vom Sinnenrausch zur Tanzmoderne*. Stroemfeld/Roter Stern. ISBN 3878777450.
* Desmond, Olga [Fritz Böhmeren edizoa] (1919). *Rhythmographik – Tanznotenschrift als Grundlage zum Selbstudium des Tanzes*. Leipzig: Breitkopf und Härtel.
* Eberstaller, Gerhard (1974). ''*. Wien: Jugend und Volk. ISBN 9783714160871.
* Karina, Lilian; Kant, Marion (2003). *Hitler's Dancers – German Modern Dance and the Third Reich*. Berghahn Books. p. 340. ISBN 9781571816887.
* Runge, Jörn E. (2009). *Olga Desmond – Preußens nackte Venus''. Friedland/Meckl. ISBN 9783940101532.

## Kanpo estekak 
* Deutsche National Bibliothek. Olga Desmond (6 kreditu) 
* Ancient Greek Dance Revival – Olga Desmond (Germany, 1890-1964) 
* Olga Desmond
Mary Arthur McElroy

**Mary McElroy**, **Arthur** jaioa (Greenwich, New York, 1841eko uztailaren 5a – Albany, New York, 1917ko urtarrilaren 8a) AEBetako lehen dama izan zen 1881etik 1885era.

Chester Arthur lehendakariaren arreba izan zen. Irakaslea izan zen eta John Edward McElroyrekin ezkondu zen. Bere neba alargunaren agintaldian egin zituen lehen dama lanak.
Theresa Garnett

**Theresa Garnett** (Leeds, 1888ko maiatzaren 17a - Londres, 1966ko maiatzaren 24a) sufragista britainiarra zen. 

## Biografia 
Theresa Garnett Leedsen jaio zen, Armley auzoan, 1888an. Joshua Garnetten eta Frances Theresa Garnetten alaba zen, eta erlijio-barnetegi batean hezi zuten.

### Ibilbidea 
Irakasle zela Women's Social and Political Union (WSPU) elkartean sartu zen, Adela Pankhurstek 1907an emandako hitzaldiaren ondoren. 1909ko apirilean, hari buruz hitz egitea lortu zuen, beste lau ekintzailerekin parlamentuko atariko estatua batera kateatu zirenean, hain zuzen ere portaera mota hori debekatzen zuen lege baten aurka protestatzeko (desordena Westminsterreko jauregiko hormetan, parlamentua saioan zegoen bitartean). 1909ko udan, WSPUk egindako ekintza militanteengatik ere kondenatu eta kartzelaratu zuten bi aldiz, batez ere kartzelako zaindari baten aurkako indarkeriagatik, baina berehala askatu zuten, berak aldi bakoitzean hasten zituen gose-greben eraginez. 

1909ko azaroaren 14an, Winston Churchilli eraso egin zion Bristolgo geltokian azote batekin, baina ez zuen zauritu. Atxilotuta, hilabeteko kartzela-zigorra jaso zuen Horfieldeko kartzelan, ordena publikoaren aurka egiteagatik. Berehala hasi zuen gose-greba. Bortxaz elikatuta, bere gelaxkari sua ematen saiatu zen, eta ospitalera eraman behar izan zuten. WSPUk Holloway paparrekoa (en)  eman zion, kartzelaratzearen sinbolo, baita ohorezko domina ere, gose-grebagatik. 

1910ean, WSPUren antolatzaile bihurtu zen Camberwellen, baina, gero, utzi egin zuen mugimendua, ez baitzuen onartu WSPUk zuzendutako bandalismoen kanpaina. Hala ere, mugimendu feministaren aldeko izaten jarraitu zuen, eta, besteak beste, 1960an Women's Freedom League aldizkariaren ohorezko editore bihurtu zen.

Lehen Mundu Gerran, erizain gisa lan egin zuen Royal London Ospitalean eta fronteko lerroetan Frantzian.

1966an hil zen, ia txiro.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Elizabeth Crawford, « [Frances] Theresa Garnett (1888–1966) », dans Elizabeth Crawford, Women's Suffrage Movement. A Reference Guide 1866-1928, Londres, Routledge, 2001, , 236-237 or.
* (en) Elizabeth Crawford, « Garnett, (Frances) Theresa (1888–1966) », dans Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 (linean irakurgai) 

## Lotutako artikuluak 
* Suffragette

* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa

## Kanpo estekak
1761eko Artizarraren trantsitua

**1761eko Artizarraren trantsitua** edo **iragatea** astronomo guztiek ikusi ahal izan zuten lehen trantsitua izan zen. Fenomeno astronomiko bat da, non Artizarra Eguzkiaren aurpegitik mugitzen den disko txiki ilun bat bezala agertzen den. Artizarraren iragate guztiak bezala, planeta hau Eguzkiaren eta Lurraren artean jarri zelako gertatu zen. Gure planetaren zati handi batetik ikusi ahal izan zuten.

Behatzailearen posizioaren arabera, une zehatza ± 7 minututan ere alda daiteke. Artizarraren iragateak aurreikus daitezkeen fenomeno ezohikoen artean daude. Zortzi urteko aldea duten bikoteak dira, eta 121,5 eta 105,5 urteko patroi erregularra dute elkarren segidako bikoteen artean.

## Ezaugarriak 
Iragatea 1761eko ekainaren 6an gertatu zen. Ia Asia osoan ikusi zuten, Australiako mendebaldean eta ekialdeko Europan. Eguzkiaren irteeran ikusi ahal izan zen Afrikan eta Europa osoan. Ozeano Barean eta Ipar Amerikako ipar-ekialdean eguzkia sartzen denean ikus zitekeen.

Joan-etorrien ordutegia honako hau izan zen (UTC):
* 1. kontaktua: 02:02
* 2. kontaktua: 02:20
* Gehienezko igarobidea: 05:19
* 3. kontaktua: 08:18
* 4. kontaktua: 08:36
* Denbora guztira: 6 ordu eta 34 min.

## Historia 
1761eko iragatea Zazpi Urteko Gerraren (1756-1763) amaiera aldera gertatu zen, Europako potentzia gehienak munduaren zati handi batean (Europa, Ipar Amerika, India, etab.) nahasi zituen gatazka nagusia. Hala eta guztiz ere, lehen lankidetza zientifiko multinazionala egin zuten, Europan, Asian eta Afrikan hirurogei behatokiren parte-hartzearekin.

Iragatearen behaketak tanta beltzaren efektua nabarmendu zuen lehen aldiz. Efektu optiko horren ondorioz, tanta beltz txiki batek planetaren disko beltza eguzki-linboaren mugarekin lotzen duela dirudi, 2. kontaktuaren ondoren eta 3.aren aurretik, gertatzen den une zehatza zehaztasunez kronometratzea eragotziz.

1761ean, Mikhail Lomonosov errusiar zientzialariak ekitaldi honi "Artizarraren trantsitua Eguzkitan" izeneko lana eskaini zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bartolomeo Konstantinoplakoa

**Bartolomeo** (; ; 1940ko otsailaren 29a) Konstantinoplako artzapezpiku eta Konstantinoplako patriarka ekumenikoa da 1991tik.

**Dimitrios Arhondonis** ( izenarekin jaio zen Imbros uhartean. Halkiren apaiztegian ikasi zuen eta apaiztu zen. Filadelfia eta Kaltzedoniako apezpiku metropolitarra izan zen eta Sinodo Santuaren parte izan zen. 1991n Konstantinoplako artzapezpiku eta patriarka ekumeniko izendatu zuten. Erlijioen arteko elkarrizketa sustatu du eta beste buruzagi erlijioso batzuk bisitatu ditu. Erlijio-askatasuna, giza eskubideak eta erlijio-tolerantzia defendatu ditu, ekologia eta ingurumena babesteko.
Basarri Saria

**Basarri Saria** Zarauzko Udalak antolatutako bertsopaper lehiaketa da. Lehen edizioa 1985ean jokatu zen. Sari banaketa Zarauzko Motxian-Etxebeltz bertsoguneak antolatzen duen Bertso Astearen baitan ospatzen da. 

## Palmaresa 
Oharra: 2020ko ediziotik aurrera sari bakarra banatu da.

## Erreferentziak
2012ko Artizarraren trantsitua

**2012ko Artizarraren trantsitua** edo **iragatea** astronomo guztiek ikusi ahal izan zuten trantsitua izan zen. Fenomeno astronomiko bat da, non Artizarra Eguzkiaren aurpegitik mugitzen den disko txiki ilun bat bezala agertzen den. Artizarraren iragate guztiak bezala, planeta hau Eguzkiaren eta Lurraren artean jarri zelako gertatu zen. Gure planetaren zati handi batetik ikusi ahal izan zuten.

Behatzailearen posizioaren arabera, une zehatza ± 7 minututan ere alda daiteke. Artizarraren iragateak aurreikus daitezkeen fenomeno ezohikoen artean daude. Zortzi urteko aldea duten bikoteak dira, eta 121,5 eta 105,5 urteko patroi erregularra dute elkarren segidako bikoteen artean.

Aurreko iragatea 2004ko ekainean gertatu zen eta hurrengoa 2117ko abenduan.

## Ezaugarriak 
Iragate osoa Ozeano Barearen mendebaldetik, Ipar Amerikako ipar-mendebaldetik, Asiako ipar-ekialdetik, Japoniatik, Filipinetatik, ekialdeko Australiatik, Zeelanda Berritik eta Artikotik ikusi ahal izan zen, horien artean Eskandinavia eta Groenlandia iparraldean. Ekainaren 6an, egunsentiaz geroztik, Asia hegoaldetik, Ekialde Ertainetik, ekialdeko Afrikatik eta Europa gehienetik aurrera ikusi ahal izan zen igarobidearen amaiera. Ez zuten ikusi Hego Amerika gehienetik, Ozeano Atlantikoaren zati handi batetik eta mendebaldeko Afrikatik.

## Azterketak 
Iragateak hainbat azterketa-aukera eman zizkien zientzialariei, eta horien artean honako hauek aipa daitezke:

* Izar baten distiraren erorketaren neurketa planeta batek zeharkatzen duenean (Artizarra, kasu honetan), eta hori, ziurrenik, lagungarria izango zaie astronomoei exoplanetak bilatzen. 2004an ez bezala, 2012an Eguzkiaren 11 urteko zikloaren etapa aktibo batean gertatu zen, eta, beraz, orban askoko izar aldakorrak orbitatzen dituzten planetak detektatzeko datuak eman zituen.
* Bidaian zehar Artizarraren itxurazko diametroa neurtzeak, aldez aurretik kalkulatutako diametroarekin alderatzeko, gainera, exoplaneten tamaina zenbatesteko moduari buruzko informazioa eman zuen.
* Artizarraren atmosfera aldi berean behatzea lurreko teleskopioetatik eta Venus Express espazio-ontzitik. Horrek aukera hobea eman zuen atmosferaren tarteko maila ulertzeko, ikuspuntu bakar batetik aldi berean lor daitekeena, eta planetako klimari buruzko informazio berria eman beharko luke.
* Artizarraren atmosfera espektroskopiaren bidez aztertzeak aukera emango du atmosfera ezezaguneko exoplanetak analizatzeko oinarri bat ezartzeko.
* Hubble espazio teleskopioak Ilargia ispilu gisa erabili zuen Venusek islatutako argia aztertzeko, atmosferaren osaera ere zehazteko. Hori exoplanetak aztertzeko beste teknika bat izan daiteke.
* Gertaera dokumentatzen zuten lekuen kopuru handiak informazio asko eman zuen paralaxiaren bidez, eta horrek are neurketa zehatz gehiago sortuko ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2004ko Artizarraren trantsitua

**2004ko Artizarraren trantsitua** edo **iragatea** ekainaren 8an gertatutako trantsitua izan zen. Fenomeno astronomiko bat da, non Artizarra Eguzkiaren aurpegitik mugitzen den disko txiki ilun bat bezala agertzen den. Artizarraren iragate guztiak bezala, planeta hau Eguzkiaren eta Lurraren artean jarri zelako gertatu zen. Gure planetaren zati handi batetik ikusi ahal izan zuten.

Behatzailearen posizioaren arabera, une zehatza ± 7 minututan ere alda daiteke. Artizarraren iragateak aurreikus daitezkeen fenomeno ezohikoen artean daude. Zortzi urteko aldea duten bikoteak dira, eta 121,5 eta 105,5 urteko patroi erregularra dute elkarren segidako bikoteen artean.

Aurreko iragatea 1882ko abenduaren 6an gertatu zen eta hurrengoa 2012ko ekainean.

Hegoaldeko Behatoki Europarrak (ESO) eta Astronomia Hezkuntzarako Europako Elkarteak (EAAE) VT-2004 proiektua abiarazi zuten, Institut de Mécanique Céleste et de Calcul des Éphémérides (IMCCE) eta Parisko Behatokia erakundeekin batera, baita Txekiar Errepublikako Zientzien Akademiaren Institutu Astronomikoa ere. Proiektu honek 2.763 parte-hartzaile izan zituen mundu osoan, 1.000 eskola inguru barne. Parte hartzaileek 149.608.708 km ± 11.835 km unitate astronomikoaren neurketa egin zuten, onartutako balioarekiko % 0,007ko aldea besterik ez zuena.

## Ezaugarriak 
Iragate guztia Europatik, Asiatik eta ia Afrika osotik ikusten zen. Hasiera  ekialdeko Asiatik eta Australiatik ilundu aurretik ikusi zuten. Egunsentiaren ondoren ikusi zuten amaiera, mendebaldeko Afrikatik, Ipar Amerikako ekialdetik eta Hego Amerikako zati handi batetik. Ipar Amerika mendebaldetik, Hego Amerika hegoaldetik, Hawaiitik edo Zeelanda Berritik ez zuten trantsitua inondik ere ikusten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artizarraren trantsitu

[thumb|2012ko ekaineko Artizarraren trantsitua, [Minneapolisen (44.982498 N, 93.25648 O) 2012ko ekainaren 5eko 23:00:36 UTCan ateratako argazkia.]]
**Artizarraren trantsitua** edo **iragatea** Artizarra zuzenean Eguzkiaren eta Lurraren artean igarotzen denean gertatzen den gertaera astronomiko bat da; gertaera hau Ilargiak eragindako eguzki-eklipseen antzekoa da, baina Artizarraren distantziak eta itxurazko tamainak Artizarra Eguzkiaren ageriko aurpegia 5 eta 8 ordu bitartean zeharkatzen duen puntu beltz txiki bat bezala bakarrik ikustea eragiten dute.

Artizarraren trantsituak aurreikus daitezkeen gertaera ezohikoenetako bat dira; izan ere, gaingiroki 243 urtean behin errepikatzen den eredu baten arabera gertatzen dira, elkarren artean 8 urtez eta hurrengo bikotearen mende batez baino gehiagoz banandutako iragate pare batekin. Aldizkakotasun hori Lurraren eta Artizarraren orbita-periodoek 8:13 eta 243:395eko neurgaiztasun-erlazioak betetzen dituztelako gertatzen da. XXI. mendean, 2004ko ekainaren 8an eta 2012ko ekainaren 5ean eta 6an gertatu ziren, eta hurrengoak 2117an eta 2125ean izango dira.

Artizarraren trantsituak garrantzitsuak dira neurketa eta ikerketa astronomikoak egin ahal izan direlako: historikoki, Eguzkiaren tamainari eta paralaxiaren bidez Lurraren eta Eguzkiaren arteko distantziari buruzko lehen estimazio errealistak, eta gaur egun, exoplanetak bilatzeko teknika berriak.

Artizarraren iragateak behatzeko, eguzki-eklipse baten kasuan hartzen diren neurri berberak hartu behar dira, eta, bereziki, ez da inoiz Eguzkiari begiratu behar eguzki-iragazki egokirik gabe.

## Maiztasuna 
Artizarraren orbita Lurraren orbitarekiko 3,4° inklinatuta dago, eta, beraz, normalean Eguzkiaren gainean edo azpian agertzen da beheko konjuntzio batean. Artizarra bere nodoetatik hurbil Eguzkiarekin elkartzen denean gertatzen dira trantsituak (Artizarraren orbitak Lurraren orbita mozten duenean), eta, beraz, zuzenean Eguzkiaren eta Lurraren artean igarotzen da. Plano orbitalen inklinazioa 3,4°-koa bada ere, baliteke zenbait konjuntziotan Artizarra 9,6°-raino bereizita egotea.

Iragateen ondorengotzak 243 urtean behin gertatzen dira, Artizarra eta Lurra aldi hau igarotakoan ia posizio berean baitaude. Lurreko 243 aldi sideraletan, 88.757,3 egun guztira, Venusek 395 aldi sideral bete ditu dagokion orbitan, 224.701 egunekoa eta guztira 88.756,9 egun lurrekoak. Aldi hori Artizarraren 152 orbita-periodoei dagokie.

105,5; 8; 121,5 eta 8 urteko patroia ez da 243 urteko ziklo baterako posible den bakarra, Lurra eta Artizarra konjuntziora iristen diren uneetan dagoen desadostasun txikia dela eta. 1518 baino lehen, trantsituen ereduak 8, 113,5 eta 121,5 urtekoak ziren, eta k.a. 546. urtean gertatu baino lehen trantsituko zortzi tarteak 121,5 urtekoak izan ziren. Egungo patroiak 2846ra arte jarraituko du, eta 105,5, 129,5 eta 8 urteko patroiekin ordezkatuko da. Horrela, 243 urteko zikloa nahiko egonkorra bada ere, joan-etorrien kopurua eta horien banantze-aldiak denborarekin aldatzen dira.

Azken mendeetako eta hurrengo mendeetako iragateak honako hauek dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pailebot

[thumb| *Santa Eulàlia* Pailebota [Bartzelonako portua|Bartzelonako portura sartzen (2014).]]
**Pailebota** gabirik gabeko goleta txikia da, oso laua eta fina  Mediterraneo mendebaldean XIX eta XX. mendeen artean  erabilia ( frantsesez, *pailebot*; ingelesez, ''pilot's boat''). Hainbat erabilera izan dituen belaontzi mota bat da, hala nola, zamaontzia edo arrantza-ontzia bezala.

## Deskribapena 
Bere aparailua goletena bezalakoa da, gurutzatu gabeko bi masta edo gehiago baititu, bergantin-belekin, masta guztietan. Haren diseinuari esker, abiadura maximoa lor daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akrezio-disko

[thumb|[NGC 4261 galaxia eliptikoaren nukleoaren zulo beltza inguratzen duen akrezio-disko bateko Hubble espazio teleskopioak hartutako irudia.]]
**Akrezio-diskoa** gas eta hautsezko disko-formako eskualde erlatiboki zapala da, izar sortu berri baten, zulo beltz baten edo erakarpen-indarrak sortuz handitzen ari den masa handiko beste gorputz baten inguruan sortzen dena. 
Objektu astrofisiko horien dinamika momentu angeluarreko kontserbazio-legeak gobernatzen du nagusiki. Diskoa bertikalki luzea izan daiteke, eta toroide motako egitura bat sor dezake. Energia-dentsitate handiko sistema astrofisiko horietan, protoi eta atomo nukleo gisa kargatutako partikulak abiadura erlatibistetan azeleratu daitezke, eta energia ultra-altuko izpi kosmikoak sor ditzakete. Energia kosmiko mota horiek astronomian ikusi ohi dena baino energia-espektro altuagoa duten erradiazio kosmikoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Energia-dentsitate

thumb|Zenbait erregaien energia-dentsitatea.
Fisikan, **energia-dentsitatea**k materia jakin batean edo espazioko eskualde batean metatutako energia-kantitatea adierazten du, bolumen-unitate bakoitzeko puntu batean. Energia-unitatearen kontzeptua asko erabiltzen da erlatibitate orokorrean eta kosmologian, grabitazio-eremua zehazten duten ekuazioetan (Einsteinen ekuazioak) inplizituki parte hartzen baitu, eta medio jarraituen mekanikan eta elektromagnetismoaren eremuan ere agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abiadura erlatibista

**Abiadura erlatibista** argiaren abiaduraren ehuneko esanguratsu bat adierazten duen abiadura da, eta, horregatik, azterketa zientifikoan erlatibitate bereziaren ondorioak kontuan hartzera behartzen duena.

Abiadura erlatibistetan mugitzen diren oinarrizko partikulei partikula erlatibistak esaten zaie. Partikula baten abiadura argiaren abiaduraren ehuneko esanguratsua denean, hainbat efektu erlatibista garrantzitsu agertzen dira, hala nola denboraren zabalkuntza edo luzeren uzkurdura. Abiaduraren efektu erlatibista horiek behar bezala neurtzen dituen magnitude bat Lorentzen faktorea da:

{{ekuazio|
\gamma = \frac{1}{\sqrt{1-\cfrac{v^2}{c^2}}}
||left}}

v \ge 0,20 c denean Lorenzen faktorea unitatearen %2 baino gehiago da, eta, beraz, argi eta garbi neur daitezkeen ondorioak ditu, baina v \ge 0,75 c abiaduretarako bakarrik, efektu erlatibista mekanika klasikoaren iragarpenetatik % 50 baino gehiago urruntzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merkurioren trantsitu

thumb|2006ko azaroaren 8ko Merkurioren trantsitua.
**Merkurioren trantsitua** edo **iragatea** Merkurio zuzenean Eguzkiaren eta Lurraren artean igarotzen denean gertatzen den gertaera astronomiko bat da. Iragate batean, Merkurio puntu beltz txiki bat bezala agertzen da, Eguzkian zehar mugitzen dena, planetak eguzki diskoaren zati txiki bat iluntzen duen bitartean. Orbita-lerrokadurak direla eta, Lurretik ikusten diren iragateak maiatzean edo azaroan gertatzen dira.

Azken lau trantsituak 2003ko maiatzaren 7an, 2006ko azaroaren 8an, 2016ko maiatzaren 9an eta 2019ko azaroaren 11ngertatu ziren eta hurrengoa 2032ko azaroaren 13an izango da. Iragate tipiko batek ordu batzuk irauten du. Merkurioren trantsituak Artizarraren trantsituak baino askoz ere ohikoagoak dira. Mende bakoitzean 13 edo 14 inguru dira, batez ere Merkurio Eguzkitik hurbilago dagoelako eta azkarrago orbitatzen duelako.

2014ko ekainaren 3an, *Curiosity* espazio-zundak Merkurio Eguzkitik nola igarotzen zen ikusi zuen, Lurra ez den zeruko gorputz batetik planeta-trantsitu bat ikusten zen lehen aldia izanda.

## Maiztasuna 
Merkurioko iragateak Lurra Merkurioren orbitako nodo batekin lerrokatuta dagoenean bakarrik gerta daitezke. Gaur egun, lerrokatze hori maiatzaren 8ko (beheranzko nodoa) eta azaroaren 10eko (goranzko nodoa) egun gutxiren buruan gertatzen da. Merkurioaren diametro angeluarra 12″ inguru da maiatzerako, eta 10″ inguru azarorako. Iragatee baten batez besteko data handitu egiten da mendeetan zehar, Merkurioren prezesio nodalaren eta Lurraren prezesio axialaren ondorioz.

Hona hemen XXI. mendeko trantsituak:

## Historia 
Pierre Gassendik 1631ko azaroaren 7an Merkurioren trantsitu baten lehen behaketa egin zuen. Planetaren tamaina txikiak harritu zuen Eguzkiarekin alderatuta. Johannes Keplerrek 1630ean argitaratutako efemerideetan Merkurio eta Artizarraren iragateak iragarri zituen.

Greenwicheko Errege Behatokiko Shuckburgh teleskopioa 1832ko Merkurioren trantsituan erabili zuten. Dollond bidezko mikrometro batez hornituta zegoen eta errefraktore txikiaren bidez ikusitako gertakarien txosten bat egiteko erabili zuten. Trantsitu behatuz, kronometratuz eta neurriak hartuz, planetaren diametroa lortu zuten. Txanpon bat eguzkiaren aurka presionatzearekin alderatu zituzten efektu berezien berri ere eman zuten. Behatzaileak honela esan zuen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mouna Hachim

**Mouna Hachim** (Casablanca, 1967ko urriak 24) historialari, idazle eta kazetari marokoarra da. Eleberri eta ez-fikziozko liburuak idatzi ditu, hainbat dokumental sortzeaz gain.

## Lanak 
**Liburuak**

* 2004 - *Les Enfants de la Chaouia* (*euskaraz:* Shauiako Umeak). .
* 2007 - *Dictionnaire des noms de famille du Maroc* (*euskaraz:* Marokoko familia-izenen hiztegia). Autoédition. .
* 2011 - *Dictionnaire des noms de famille du Maroc* (*euskaraz:* Marokoko familia-izenen hiztegia). Édition Le Fennec. .
* 2016 - *Chroniques insolites de notre histoire - Maroc, des origines à 1907)* (*euskaraz:* Gure historiako sekulako kronikak - Maroko, 1907ko jatorriak). Autoédition. .
* 2018 - *Histoire inattendue du Maroc* (*euskaraz:* Marokoko ustekabeko historia). Erick Bonnier Editions. .
* 2019 - *Les manuscrits perdus* (*euskaraz:* Galdutako eskuizkribuak). Erick Bonnier Editions. .
* 2021 - *Ben Toumert ou les derniers jours des Voilés* (*euskaraz:* Ben Toumert edo Voilésen azken egunak). La Croisée des chemins. .
* 2023 - *Le livre noir de la ville blanche Broché* (*euskaraz:* Broché hiri zuriko liburu beltza). La Croisée des chemins. .

**Dokumentalak**

* *La route des origines* (*arabieraz:* طريق الاصل, *euskaraz:* Jatorrien Bidea) in four parts. Médi 1 telebista katean.
* ''Marocains dans l'histoire* (*arabieraz:* مغاربة في التاريخ, *euskaraz:'' Marokoarrak Historian). Le360 web orrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lloyd Austin

**Lloyd James Austin III** (Mobile, Alabama, ) estatubatuar militarra da. Joe Bidenen kabinetean Estatu Batuetako Defentsa idazkaria da. 2016an erretiratu zen, AEBetako Armadako lau izarreko jenerala zela. 2016az geroztik, sektore pribatuan lan egin zuen, Raytheon Technologies, Nucor edo Tenet Healthcare enpresen zuzendaritza-batzordeko kide zela.

2011ko abenduaren 18an amaitu zen Irakeko Gerran Egunsenti Berria Operazioko azken komandante burua izan zen. 2011ko urtarrilaren 31tik 2013ko martxoaren 22ra, Estatu Batuetako Indar Armatuen Estatu Nagusiko 33. buruzagiordea izan zen, eta, ondoren, Estatu Batuetako Aginte Zentraleko 12. komandantea (CENTCOM).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hapag-Lloyd

**Hapag-Lloyd AG** itsas garraioan aritzen den enpresa alemaniarra da, bere arloko munduko laugarren handiena dena.  1970en sortu zuten Hamburg-American Line (HAPAG) eta Norddeutscher Lloyd bilduz.

1972an filial berri bat sortu zuen, Hapag-Lloyd Flug hegazkin-konpainia. 1998an Preussag enpresak Hapag-Lloyd AG eta TUI enpresak erosi zituen TUI AG taldea sortzeko. Hapag-Lloydek TUI taldearen itsas filialak eta filial logistikoak biltzen ditu.

2005ean TUI taldeak 1,7 mila milioi euroren truke CP Ships kanadar enpresak erosi zituen, eta horrela taldea kontainer-garraiorako munduko laugarren itsas enpresarik garrantzitsuena bihurtu zen.

2008ko urrian, TUI AGk Hapag-Lloydeko akzio gehienak ( % 56.67) Albert Ballin partzuergoari saldu zizkion. Hauek osatzen zuten partzuergoa: Hanburgo Hiria, Kühne Holding AG, Signal Iduna, HSH Nordbank, M.M.Warburg Bank eta HanseMerkur. Gainerako akzioak TUI AGren jabetzakoak dira oraindik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victoria Santa Cruz

**Victoria Eugenia Santa Cruz Gamarra** (Lima, 1922ko urriak 27 – *Ibidem*, 2014ko abuztuak 30) dantzari, koreografa, konpositore eta aktibista afro-perutarra zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak