open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henrike II.a Borboi-Condékoa

**Henrike II.a Borboi-Condékoa** (Saint-Jean-d'Angély, 1588ko irailaren 1a-Paris, 1646ko abenduaren 26a), Condéko hirugarren printzea izan zen.

## Biografia 
Henrike I.a Borboi-Condékoaren eta Charlotte de La Trémoilleren semea zen. Bera sortu baino sei hilabete lehenago aita pozoindurik hil zuten. Batzuek Charlotteri leporatu zioten senarraren hilketa. Henrikeren heziketa bere aitaren lehengusu zen Henrike IV.a Frantziakoaren ardurapean egon zen. Izan ere, honen seme Luis jaio arte, Henrike Condékoa izan zen Frantziako koroaren oinordekoa.

1609an 15 urte besterik ez zuen Charlotte Marguerite Montmorencykoarekin ezkondu zen. Charlotte eta Henrike IV.aren arteko amodio kontuak zirela eta jelosturik, emaztearekin Bruselara ihes egin zuen, eta han egon ziren 1610ean erregea hil zuten arte.

Erregeren heriotzaren ostean Maria Medici erreginorde bihurtu zen. Garai honetan, Henrike printzeak aliantzak bultzatu zituen ustelkeriak jotako gobernuaren aurka. Giroa baretzeko, 1616ean erreginak Condé erregeordetzako kontseiluan sar zedin onartu zuen, baina, handik aste gutxira, atxilotzeko agindua eman zuen. Bastillan eta Vincenneseko gazteluan preso egon zen, 1619an Luis XIII.a Frantziakoak askatu zuen arte. Handik aurrera erregeren aholkularirik leialenetako izan zen. 1619 eta 1629 artean magnate eta higanoten matxinada batzuk zapaltzen lagundu zion eta, ondoren, Hogeita Hamar Urteko Gerran parte hartu zuen.

## Seme-alabak 
Henrike eta Charlotte Marguerite Montmorencykoak Frondako protagonista aktibo izan ziren hiru seme-alaba izan zituzten:
* Ana Genoveva Borboi-Condékoa (1619-1679)
* Luis II.a Borboi-Condékoa Condéko printzea (1621-1686)
* Armando Borboi-Contikoa, Contiko printzea (1629-1666)

## Erreferentziak
Frantziako departamendu

[thumb|300px|[Frantziako 101 departamenduen mapa.]]
**Departamendua** Frantziako banaketa administratibo bat da, udalerria baino zabalagoa eta eskualdea baino txikiagoa. Frantzia 101 departamendutan banatuta dago; horietatik 96 Metropolitar Frantziakoak dira, eta gainerako 5ak, Frantziaren itsasoz haraindiko lurraldeetakoak.

Departamenduen banaketa 1789eko abenduaren 22an sortu zen, 1789ko Frantziako Konstituzio Batzarraren erabakiz, antzinako Frantziako probintziak ordezteko. Antolamendu administratibo horren diseinua Emmanuel-Joseph Sieyèsi egotzi zitzaion. Egungo 101 departamenduak 2011ko martxoaren 31n eratu ziren.

Departamendu bakoitzaren burua **prefeta** da.

## Antolaketa 
Departamendua tokiko kolektibitate deszentralizatua ere bada, Kontseilu Orokorrak gidatua eta sei urterako hautapen unibertsal zuzenaz aukeratua.

Departamenduak eskualdeetan taldekatuta daude eta barrutietan (*arrondissements*) zatituta; azken horiek kantonamendu eta udalerrietan zatituta daude.

## Departamenduak 
## Ikus, gainera 
* Frantziako eskualde
* Itsasoz haraindiko Frantzia

|}

## Kanpo estekak
Colonna leinua

**Colonna** familia, Erroman, familia boteretsu bat izan zen Erdi Aro eta Pizkunde garaietan. Familia honetakoa zen Martin V.a aita santua, bere benetako izena, Odonne Colonna zelarik, baita Italiako historiako beste pertsona garrantzitsu batzuk ere.

Euren ohiko etsai edo arerioak, Orsinitarrak ziren.

Colonnatarrak, Tusculumeko kondeen ondorengoak dira. Lehena, Giovanni Colonna kardinala izan zen, 1192an aukeratua.

Erroman, Palazzo Colonna deritzon jauregia dago, gaur egun, Galleria Colonna bezala ezagutzen den familiaren arte bilduma dagoen museo bat dena.

Garrantzitsuak izan dira Petrarcak familia honekin izandako harremanak, askotan agertzen dena idazle honen lanetan (Canzonierean bereziki).

Colonnatarrek, 1527ko Erromaren Arpilaketan paper garrantzitsu bat izan zuten.

## Familiako pertsona ezagunak 
* Odonne Colonna aita santua
* Vittoria Colonna, Michelangeloren laguna
* Pompeo Colonna, Napoliko erregeordea
* Sciarra Colonna, lider militarra
* Marcantonio Colonna, Siziliako erregeordea
* Prospero Colonna, condottieria

## Kanpo estekak
Eugenio IV.a

**Eugenio IV.a** (Venezia 1383 - Erroma 1447ko otsailaren 23), Eliza Katolikoko 207. aita santua izan zen 1431tik 1447 arte.

Jaiotza izenaz Gabriele Condulmer, Venezian jaio zen, merkatari aberatsen familia batean. San Agustinen Ordenan sartu zen, eta irudi nabarmengarri bat bezala agertu zen bere osaba Gregorio XII.aren aitasantutzan: hark Sienako gotzain izendatu zuen, hiriko klase politikoaren baztertzea eragiten zuena, 24 urteko atzerriko apezpiku baten izendapenaren aurka zegoena. Condulmerrek postuari uko egin zionez, eta bere osabaren aita santu diruzain bihurtuz, baita San Marko eta San Klementeren basiliketako kardinal ere eta, ondoren, Santa Maria en Trastevere basilikako kardinal.

Martin V.a aita santuari oso baliagarri izan zitzaionez, berehala haren ondorengo aukeratua izan zen. Erroman koroatu zuten 1431ko martxoaren 11n. Lehenago, kardinalekin adostasuna sinatu zuen, Elizaren irabazien erdia banatuko zielako konpromisoa agertuz, eta, gainera, garrantzizko kontuez galdetzea aginduz, izpiritualak zein lurrekoak izan. Aulki santua hartutakoan, aurreko aita santu Martin V.ak Colonnatarrekin ezarritako harreman ugarien aurka hartutako neurri gogorrek aitasantutzaren interesen aurrean Erromaren eskubideak defendatzen zituen familia boteretsu harekin ika-mika sortu zuten: egoerak ez zuen luze iraun eta handik gutxira bi aldeek bakeak egin zituzten.

Baina haren aitasantualdiko gertakaririk garrantzitsuena haren eta Basileako kontzilioaren arteko borroka izan zen, Mugimendu kontziliar historikoaren zati zena. 1431ko uztailaren 23an, haren legatuak kontzilioa abiarazi zuen, Martin V.ak deitua, baina bere asmoetan konfiantzarik ez zuenez eta jende gutxi joan zela ikustean, aita santuak 1431ko abenduaren 18an bulda bat idatzi zuen, kontzilioa desegin eta beste bat deituz, Bolonian handik urte eta erdira biltzekoa zena. Kontzilioak aita santu pribilegioen adierazpen goiztiar horiei aurre egin zien.

1441ean, Bordeleko artzapezpikuaren eskariz, Eugenio V.ak *Studium Generale* bat sortu zuen (teologia, zuzenbidea, medikuntza eta artea), Pey Berlanden agintepean, Bordeleko Unibertsitatearen jatorria izan zena.

San Malakiasen profeziek *Lupa Cælestina* ("Otseme zelestinoa") erreferentzia okerra egiten diote, Zelestinar ordenakoa izan balitz bezala, benetan agustindarra zenean. Gainera, aita santu izan aurretik, Sienako apezpikua izan zela dio aipamenak: bertako armarriak otseme bat erakusten du.
thumb

## Erreferentziak
Malakias Armaghekoa

**San Malakias Armaghekoa** edo **Irlandakoa**, Maelmhaedhoc O'Morgair izenez jaioa (1094-1148ko azaroak 2), Armagheko artzapezpiku katolikoa eta Lector Armaghekoaren semea izan zen.

Batez ere, Erromara, 1140an eginiko erromesaldi baten ondoren, ustez iragarri zitzaizkion bi profezia jokogatik gogoratzen da. Bere jaia, azaroak 3an ospatzen da.

San Zelsok, apaiz ordenatu zuen 1119an, eta, 1123an, Bangorreko abade izendatu zuten. Urte bete beranduago, Bangorreko gotzain izendatu zuten, eta, 1124an, Armagheko primatua. 1127an, Cormac MacCarthy printzea eta Desmond Guinnessen aitorle bihurtu zen, eta, Connorren arpilaketaren ondoren, han, orain errege zen Cormacen zaintzapean elkarte monastiko bat ezarri zuen. San Zelso hil ondoren, Armagheko artzapezpiku izendatu zuten 1132an, azpijoko ugariren erdian, Jesusen artzain makila usurpatzaile bati erosi behar izateraino iritsi zirenak.

Gizon biziki erlijiotsua, bere laguna zen Bernardo Claravalgoak, Malakiasek, Irlandako elizan diziplina berrezarri zuela gogorarazten du, jentiltza jazarri eta moral katolikoa berrezarri zuela, honen ondoren, bere egoitza, Dawn eta Connorren banatu zuelarik, lehenengoa beretzat hartuz, non priorerri bat ezarri zuen. 1139 hasieran, Erromarantz bidaiatu zuen, Eskozia, Ingalaterra eta Frantziatik igaroz, non San Bernardo bisitatu zuen. Bere asma, Inozentzio II.a aita santuari, Armagh eta Casheleko diozesietarako palioak eskatzea zen.

Malakiasek, Erroman, aurrez aurre, egoera izugarri bat topatzen du, erabat uzteldua eta aitasantutza, italiar jauntxoen mende. Dirudienez, une hauetan izan zituen bere begiztapen profetikoak, aita santuari moral handia sorrarazi ziotenak, Mendebaldeko Eliza katolikoa, oraindik bere azkenetan ez zegoela sentiarazi ziotenak. Bere jaioterrira itzuli zen bi palioekin eta Irlandako primatu izendaturik. 1142an Mellifonteko abadia handia ezarri zuen. 1148an, Erromara itzuli nahi izan zuen, baina, Clairvauxen zegoelarik, gaixotu eta San Bernardoren besoetan hil zen. Mirari ugari ematen zaizkio. Klemente III.a aita santuak kanonizatu zuen 1199ko uztailak 6an. Bere erlikia ugarien zerrenda, Jacques-Paul Mignek idatzitako *Patrologiae cursus completus* lanaren CLXXXVn liburuan zenbatua agertzen da.
Garaño

**Garaño** Nafarroa Garaiko herri hustu bat da, 1350 inguruan desagertua. Iruñeko merindadeko Ollaran udalerrian dauden Egillor eta Saldise kontzejuen artean zegoen.

Gaztelu mendiaren gainaldean zegoen.

## Historia 
Erdi Aroan bertako herrixka eta monasterioak Garaño izeneko haranean zeuden, orain Olloko haranean daudenak. Bere kokapena zela eta, Iruñea defenditzeko eskualdea izan zen.

Egun, Garaño Egillor-Beasoaingo elkarte kulturalaren izena da. Hango inauterietan, Garañoren setioa gogoratzen da.

## Gaztelua 
600 metroko altuera duen Gaztelu mendiko haitz batean, Nafarroako Erresumako gaztelu nagusienetako bat zegoen. Jimeno Jurioren ustetan, baliteke islamdarrek aipatutako "Sajrat Qays" mitikoa izatea, beste teoria batek hurbileko Orarregin kokatzen du gaztelu hori.

Egun, hondakinak baino ez dira geratzen: kanpoaldeko harresiaren zati bat, barnealdeko ertzaren beste zatia eta omenaldi-dorrearena ere bai.

Erresumako gaztelu nagusienetako bat ez ezik zaharrenetariko bat ere bazen. Bere hondarren artean XI. mendeko txanpona aurkitu zuten. 1276an, Nabarreriako Gerra zela eta, gaztelua setiatu eta konkistatu zuten.

thumb|alt=Garañoko gazteluaren inguruko aireko bideoa|Garañoko gazteluaren inguruko aireko bideoa

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Sagredo, Iñaki: *"Navarra, castillos que defendieron el reino"* 2006, Iruñea: Pamiela, 

## Ikus gainera 
*  Garañonako gazteluari buruzko artikulua

## Kanpo estekak
Mellifonteko abadia

**Mellifonteko abadia** (Mellifont Abbey ingelesez), Loutheko konderrian dago, Mattock ibaiaren ondoan, Irlandan.

Irlandan eraikitako lehen monasterio zistertarra da.

Abadia, 1142an eraiki zen, San Malakiasen aginduz, gurtza gune handi bat bihurtu eta, honela, gertuko Monasterboice ordeztuz.

1539an, abadia, itxia eta utzia izan zen. Gilen Orangekoaren egoitza nagusi izan zen, XVII. mendearen amaieran gertatu zen Boyneko guduan.

thumb|300px|center|Mellifonteko abadiako ikuzketa gelaren hondakinak

## Ikuzketa gela 
Ikuzketa gela, Mellifonteko hondakinetako atalik garrantzitsuena da. Zituen zortzi hormetatik lau baino mantentzen ez diren oktogono formako eraikin bat da. Bere eraikuntzari buruz, erromaniko estiloko arkuak nabarmendu behar dira.

## Kapitulu gela 
Klaustroaren ekialdean kokatua, ganga bikain bat du, baita gaur egun desagertua dagoen abadiatik etorritako Erdi Aroko azuleju batzuk ere.

## Kanpo estekak
Kimono

thumb|200px|Ezkontzarako kimono tradizionala.
 Japoniako jantzi tradizionala da. "Kimono" hitzak "janzteko gauza" esan nahi du hitzez hitz, (*ki* "jantzia" eta *mono* "gauza"). Gizonek zein emakumeek janzten dute, nahiz eta emakumeek gehiago jantzi.

Kimono tunika mota bat da. Jantziak "T" letraren itxura du, "V" letraren itxurako lepo eskotatuarekin eta mahuka zabalekin. Kimonoa gorputza inguratzen jantzi behar da eta ondoren *obi* izeneko gerriarekin lotu.

## Kanpo estekak
West Cross

thumb|200px|West cross, mendebaldeko aurpegia
**West Cross** edo **Tall Cross**, Irlandako Loutheko konderrian dagoen Monasterboiceko barrutiaren barnean dagoen gurutze zelta handi bat da.

Hogeitamar metroko altuera duen dorre zirkularraren ondoan dagoen 6,5 metroko garaiera duen gurutze handi bat da.

Bere kontserbazio egoera, gertu duen Muiredacheko gurutzearena baino okerragoa da, eta eskenak dituzten hamabi panel baino ezin daitezke ikusi.
thumb|200px|West cross, ekialdeko aurpegia
## Ekialdeko aurpegia 
Ekialdeko aurpegian, David erregea, lehoi bat eta hartz bat hiltzen, David Goliaten buruarekin, Isaaken sakrifizioa eta David, Samuelen aurrean harrapatua ikus daitezke.

## Mendebaldeko aurpegia 
Mendebaldeko aurpegian, honako eskena hauek ikus daitezke: Jesusen berpiztea, Jesus arantzadun koroarekin koroatzea, gurutziltzatzea, Jesusen bataioa, Petri, soldadu bati, olibondoen ortuan belarria mozten eta Juda Iskarioteren traiziozko musua.

## Kanpo estekak
Muiredacheko gurutzea

thumb|200px|Ekialdeko aurpegia
**Muiredacheko gurutzea**, Irlandako Loutheko konderrian dagoen Monasterboicen dagoen 5.5 metroko altuera duen zelta gurutze handi bat da.

Gurutze hau, Irlandako garrantzitsuena bezala hartzen da. Muiredach izena eman zitzaion, X. mendeko abade baten omenez.

Gurutzea, barra-barra apaindua dago, apaintzen duten irudiak, honako hauek direlarik:

## Ekialdeko aurpegia 
Behetik gora: Jatorrizko pekatua (Adanen erorketa), Kain Abel hiltzen, David eta Goliat, Moises, harkaitz bat kolpatzean, bertatik ura irtenarazten eta Errege Magoak Jesus gurtzen.

Gurutzearen erdian, azken epaiaren irudikapena dago, non, Jesus, bere epaiaren zain dauden arimez inguraturik, eta, bere eskuinean, deabrua, zigortuen zain ikus daitekeen.

Gurutzea, goialdean, San Antonio eta San Pauloren basamortuko elkarketarekin amaitzen da.

## Mendebaldeko aurpegia 
thumb|200px|Mendebaldeko aurpegia
Aurpegi honetan, honako eskena hauek ikus daitezke, behetik gora zerrendatuak: Jesusen harrapatzea, Santo Tomasen zalantza, Jesus, San Petriri, zeruko ateen giltza ematen.

Erdian: Gurutziltzatzea eta Moises Aaron Hurrekin otoitz egiten.

Gurutzea, alde honetatik, goialdean, Eliza baten eskenarekin amaitzen da.

## Kanpo estekak
Monasterboice

[thumb|300px|[Muiredacheko gurutzea.]]
**Monasterboice**n hondakinak, edo, Irlandako gaeleraz Mainistir Bhuithe, Irlandako Loutheko konderrian daude, Droghedatik zortzi kilometro ingurura.

Barrutiak, bere jatorria, V. mendean du, San Patrizioren ikasle zen San Buitek sortzen duenean.

Multzo monumentala, bi elizaren hondakinekin eta dorre zirkular batekin osatua dago, baina, multzoko gauzarik garrantzitsuenak, zelta gurutzeak dira, guzti horietan ikusgarri eta ezagunena Muiredacheko gurutzea delarik.

## Gurutze zeltak 
Hilerriko gurutze zeltak, X. mendekoak dira eta Irlandako hoberenetzat bezala hartzen dira, horien artean, West Cross edo Tall Cross deritzona nabarmentzen delarik, baita Muiredacheko gurutzea ere, Irlandako hoberena bezala hartzen dena.

## Dorre borobila 
Aztarnategi dorre borobila, aztarnategiaren izkina batean dago, eta sei metroko altuera du.

## Ikus gainera 
* Muiredacheko gurutzea

## Kanpo estekak
Drangiana

[eskuinera|thumb|350px|Drangiana, [Aria (Afganistan)|Ariatik ekialdera, Baktrianatik hegoaldera, Arakosiatik mendebaldera eta Gedrosiatik iparraldera zegoen.]]
**Drangiana** edo **Sarangia** (persieraz: *Zaranka*, "uraren lurraldea", pashtoeraz: *Dzaranda* edo *Dzaranga*) Asia erdialdeko eskualde baten antzinako izena da. Helmand ibaiaren ahoan dagoen Hamun-e Helmand aintziraren inguruan hedatzen zen. Gaur egun, antzinako herrialde hau, Afganistango hego-mendebaldearen eta Irango ekialdearen artean banaturik dago (Sistan).

Eskualdea irandar tribuek populatua zegoen. Mediarrek menderatu zuten, Ziro II.a Handiaren erregealdian Persiar Inperioak behin betirako konkistatu eta erantsi zuen arte. Ordutik aurrera, Drangiana, Persepolisetik izendaturiko gobernariek gobernatutako satraperria bat izan zen, autonomia maila handia zuena, gertu zituen Baktriana, Arakosia, Gedrosia eta Sogdiana bezala. Bere hiriburua, Phrada edo Frada zen, gaur egungo Farah hiriarekin edo Zaboletik gertu dagoen Dahan-i Ghulaman aztarnategiarekin identifikatua, non akemenestar estiloko jauregi bat aurkitu zen.

Herrialdeak, Persiar Inperioko gainontzeko lurraldeen patu bera jasan zuen: Alexandro Handiaren eskuetan erori zen eta ekialdeko beste satraperria batzuen antzeko eboluzio historikoa jarraitu zuen gero.

## Kanpo estekak
Zabol

**Zabol** (persieraz زابل) Irango Sistan eta Balutxistan probintziako hiri bat da, Pakistan eta Afganistanekin muga egiten duena. Ez da Afganistango Zabulekin nahasi behar.

2005eko erroldan, 128.476 biztanle zituen.

Zabol Sistango arroko Hamun-e Helmand aintziratik gertu dago, eta eskualdea Helmand ibaiak bustitzen du. Zabolgo jendeak sistanera deitutako persieraren aldaera bat hitz egiten du, darieraren oso antzekoa. Eskualdeko tribuen artean, xahrakiarrak, arbabiarrak, baraniarrak, saraniarrak, fakhireharrak, mirtarrak, dahmardeharrak, rashkiarrak, sanchooliarrak, pahlevanarrak, faghiriarrak, divaneharrak, gorgtarrak, nohtaniarrak eta sayyadiarrak daude. Azken urteetan, tribu izen hauek, eskualdeko biztanleen abizenetan agertzen dira. Hirian badira paxtuak, belutxiak eta brahuiak ere.

Zabol eskualdea, bere "120 eguneko haizea"gatik (bād-e sad-o-bist-roz) da ezaguna, iparraldetik hegoaldera jotzen duen udako hauts ekaitz iraunkorra.

Hirian dago Zabolgo Unibertsitatea, eta tokiko aireportu bat du. Zabolgo heroia Rostam da, Ferdowsik idatzitako *Xahname* liburuko pertsonaia epikoa.

## Kanpo estekak
Simun

[thumb|250px|"Simuna basamortuan". [David Roberts, 1838]]
**Simuna** (arabieraz: سموم‎ *samūm*, سم *s-m-m* hitzetik, "haize pozoitsua"), Sahara, Palestina, Siria, Jordania eta Arabiako basamortuetan jotzen duen haize eta hondarrezko denborale indartsu, bero eta lehor bat da. Tenperatura 54º baino gehiagokoa izan daiteke, eta hezetasuna %10 baino gutxiagokoa.

Ekaitz hau, bat-batean eta modu zirkularrean mugitzen da, zikloiak bezala, hauts eta hondarrezko lainoak eramanez, pertsona eta animalietan asfixia eta hipertermia eraginez. Haize beroak gorputzari lurruntze edo izerdi bidez gainetik ken dezakeena baino bero gehiago emateari ematen zaio izen hori. Simuna oso arin eta abisurik gabe garatzen da, garai ohikoenak ekain erdialdetik eta abuztu erdialdera bitartean badira ere. Tarte honen barruan simunak txistu bortitzez agertzen dira, suspentsioan dagoen hareak abiada handian mugitzen den lainoa laranjaz margotzen du, eta bere erauntsiek aurrean harrapatzen duten bizidun oro hil egiten du.

Herodotok, simuna Sahara zeharkatzen duen haize gorria bezala deskribatu zuen. Berarekin dakarren harea Atlantikora eta Europara ere hel daiteke.

## Kanpo estekak
Hondar ekaitz

[eskuinera|thumb|250px|Satelite batetik hartutako Atlantiko Ozeanoaren gaineko harea ekaitz baten irudia. [2000]]
[eskuinera|thumb|250px|Harea ekaitza [Irakeko Al Asaden]]
**Hondar ekaitza** edo **hauts ekaitza** gertaera meteorologiko bat da, non haize bortitzek hondar partikulak eguratsean daramatzaten saltazio edo suspentsioan. Ekaitz mota hau ohikoa da klima idor eta erdi-idorretan, hala nola Saharan, Ipar Amerikako Zabaldi Handietan, Arabian, Gobi basamortuan Mongolian, Txina ipar-mendebaldeko Taklamakanen eta beste eskualde batzuetan.

Hauts ekaitz gogorrek, ikuspena, hutsera murriz dezakete, bidaiak egitea eragotziz eta lurrazalaren goialdeko geruza airean eraman eta beste toki batzuetan utziz. Lehorteak, eta, jakina, haizeak, halako ekaitzak agertzen laguntzen dute, nekazaritza eta abeltzaintza biziki kaltetzen dituztenak. Ekaitz hauetan bildutako hautsak, milaka kilometro egin ditzake: Saharako harea ekaitzek, Ozeano Atlantikoaren mendebaldeko plankton hazkuntzan eragina dute, eta, zientzialari batzuen arabera, Amazonaseko pluvisilvako landareentzako mineral urrien iturri garrantzitsua dira. Hauts ekaitzak, sarri, satelite artifizialetatik hartutako argazkietan ikus daitezke.

## Marten 
[eskuinera|thumb|250px|Hauts ekaitza eskala handian, Marten, [2001.]]
Marten ere, hauts ekaitzak, eskala handian ezagutzen dira. Ekaitzek, planeta honetan, gehiago irauten dute, eta Lurrean baino hedadura gehiago hartzen dute: ekaitz hauetako batzuk, planeta osoa estaltzen dute ehundaka egunez, planetaren oreka termikoa aldatuz, eta, bere lurrazalean hozte biziak eraginez.

## Ikus, gainera 
* Ekaitz
* Euri azido
* Lurrikara
* Simun
* Lanbro

## Kanpo, loturak
Lydia Brancas

**Lydia Brancas Escartín** (Bilbo, Bizkaia) euskal herritar politikaria da. Deustuko Unibertsitatean Zuzenbidean lizentziatu zen eta Komunitate-zuzenbidean eta Jabetza Intelektual eta Industrialean graduondoa egin zuen.

2009ko Euskadiko Hauteskundeetarako Batasuna, Aurrerapena eta Demokraziaren zerrendaburua da Bizkaitik.

## Ikus, gainera 
* Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia

## Kanpo loturak 
*  Lydia Brancasen bloga.
Gorka Maneiro

**Gorka Maneiro Labayen** (Donostia, Gipuzkoa, 1974ko azaroaren 11) IX eta X legegintzaldietako Eusko-Legebiltzarkidea izan zen, Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia (UPyD) alderdiaren baitan.

## Biografia 
Lanbide Heziketako ikasketak burutu ondoren, enpresa ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean. Kontularia da ogibidez. Gaur egun Politika Zientziak ikasten dihardu.

Gaztetatik interesatu zen politikarekin, ETAren aurkako mugimenduetan parte hartuz eta ildo horretatik egunkarietan gutunak idatziz. 1990eko hamarkadan PSE-EE alderdian urte batzuk eman zituen, ardura aipagarririk gabe. 2009ko eta 2012ko Eusko Legebiltzarreko hauteskundeetarako Batasuna, Aurrerapena eta Demokraziako lehendakarigaia eta zerrendaburua izan zen Arabatik eta hauteskunde haien ondorengo alderdiaren jarleku bakarra eskuratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gorka Maneiroren bloga.
Maleni San Vicente

**María Magdalena San Vicente de la Torre** (Barakaldo, Bizkaia, 1969 &ndash; Castro Urdiales, Kantabria, 2020ko abenduaren 13a), **Maleni San Vicente** izenez ere ezaguna, euskal herritar politikaria izan zen. Politika Zientzietan lizentziaduna zen eta Herri-administrazioan graduondokoa egin zuen.

2009ko Eusko Legebiltzarrerako Hauteskundetarako zerrendaburua izan zen Gipuzkoatik UPyD alderdian, baina ez zen hautatua izan. Ondoren, Albert Riveraren Herritarrak - Herritarron Alderdia alderdian militatu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia

## Kanpo estekak 
*  Maleni San Vicenteren bloga.
Frantzisko Jabier Landaburu

**Frantzisko Jabier Landaburu Fernandez de Betoño** batzuetan **Xabier Landaburu** bezala ezagutua (Gasteiz,  - Paris, ) arabar politikaria izan zen. EAJ alderdiko eta Eusko Ikaskuntza elkarteko kidea zen. 1933an diputatu hautatu zuten Araban, EAJ alderdiaren eskutik. 1936. urteko militarren matxinadan bi aldiz atxilo hartu zuten Gasteizen. Hamahiru hilabetez egon zen ezkutuan Gasteizko Floridako familiaren pisuko ganbaran.

Hamahiru hilabete geroago, Lapurdira ihes egitea lortu zuen autoan, Sarara zeharki. EAJ alderdiak bere ordezkari izendatu zuen Parisen. Frantzia alemaniarren esku geratu zenean, Gestapotik ihes egin zuen, eta, 1944. urtean, Eusko Jaurlaritzak Parisen zuen egoitza bereganatu zuen. Agirre lehendakariaren zerbitzupean izan zen, hura hil zen arte. *La causa del pueblo vasco* obra eman zuen argitara 1956. urtean. 1960. urtean, Agirre lehendakaria hil zenean, Eusko Jaurlaritzako lehendakariorde izendatu zuten. 

55 urte zituela eta *José Antonio de Aguirre, forjador de la nación vasca* obra idazten ari zela hil zen. Artikulu nagusiak: *Emmanuel Mounier-Léon Blum*, *Patronos, cristianos y curas obreros!*, *...Comunismo tampoco*, *¿Debe tener el partido una doctrina social?*, *En torno al Pacto del Atlántico*, *La lección de la Commonweath*, *De Luxemburgo a Estrasburgo* eta *Marc Sangnier, el sembrador* (*Alderdi* aldizkarian argitaratuak).

Landabururen omenez Eurobaskek (Europako Mugimenduaren Euskal Kontseiluak) ikerketa-sari batzuk eman ohi ditu. Eneko Landaburu politikaria eta Gorka Landaburu kazetaria bere semeak dira.

## Erreferentziak
Txarli Prieto

**Juan Carlos "Txarli" Prieto San Vicente** (Gasteiz, Araba, 1957ko martxoaren 29a) euskal herritar politikaria da. Arabako Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerraren idazkari nagusia da. Europako administrazio eskolan diplomatua da.

1970eko eta 1980ko hamarkadetan Espainiako Alderdi Komunistako militantea izan zen. 1980ko hamarkadan Araba Langile Komisioen idazkari nagusia izan zen. 1990etik PSE-EEko militantea da. Gaur egun Arabako diputatua eta alderdiko Arabako idazkari nagusia da.

## Kanpo estekak
Atlantique (Benin)

**Atlantique** Beningo hegoaldeko departamendua da. Mendebaldean Mono eta Kouffo departamenduekin du muga, Zourekin iparraldean, Ouémérekin ekialdean, eta Ozeano Atlantikoarekin hegoaldean. 3.233 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2013an 1.398,229 biztanle zituen. Ouidah da hiriburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Oyarzábal

**Iñaki Oyarzábal de Miguel** (Gasteiz, Araba, 1966ko ekainaren 19a) V., VI., VII. eta VIII. legegintzaldietako PPko eusko legebiltzarkidea da. Arabako PPko idazkari nagusia eta Gasteizko udalaren zinegotzi ohia ere bada.

Horretaz gain, Arabako Enpresaburu Gazteen elkarteko (AJEBASK) kidea, UNICEF-Arabako bazkidea eta Europako Mugimenduaren Euskal Kontseiluko lehendakariordea da.

2009ko Euskadiko Hauteskundeetarako Alderdi Popularreko zerrendaburua da Arabatik.

2019ko foru hauteskundeetan Alderdi Popularraren hautagai izan zen Arabako Aldundiara.

Javier Marotoekin batera Alderdi Popularraren barnean bere homosexualitatea onartu duten goi mailako agintari bakarrenetarikoa da. Bere garaian, naiz eta homosexuala zela aitortu, ezkontza homosexualaren aurkako iritzia plazaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artaun (Dima)

**Artaun** Dimako (Bizkaia) iparraldean dagoen auzoa da, mendialdekoa.

## Historia 
Arratiako Merindadearen elizatea osatu zuen Erdi Aroan beste zazpi auzorekin batera, Aroztegieta, Olazabal, Indusi, Oba, Bargondia, Bikarregi, Intxaurbizkar eta Lamindao hain zuzen ere. Elizateak 61. jezarlekua zeukan Gernikako Batzar Etxean.

Gaur egun auzoaren izena Artaun den arren, XVIII.mendera arte Arratiagoien bezala izendatzen zen. Mende horretan zehar egin ziren su kontaketetan horrela dokumentaturik eta identifikaturik dago auzunena.

## Inguru naturala 
Artaungo ipar-ekialdean Aramozko mendilerroa zabaltzen da, iparraldean Urtemondo (788 m) eta ekialdean Artaungan (905 m) mendiak dituelarik, besteak beste.

Bestela, mendebaldean Biteriño auzunea eta hegoaldean Bikarregi eta Ugariotz mugakide ditu. Ugarana erdigunerako bidean, azkenik, Azkuenaga tartean dauka, hego-mendebaldean.

## Ondarea 
* San Bixenti baseliza.
* Olazarri baserria.
* Bolatokia.

## Ikus, gainera 
* Arratia

## Kanpo estekak 
* Dimako udal webgunea
Punicastro

**Punicastro** edo **Malpika** Kodesko mendikateko mendebaldean eta Concepción haitzean zegoen gaztelua izan zen eta bertako mendia da, Torralba del Rio udalerrian. 

Nafarroako Erresumako muga defendatzen zuen izan zen gotorlekua zen. Egun ez dago apenas hondakinik. Marañongo Lapoblacionen eta Bernedoko gotorlekuekin batera defentsarako hiruki bat ostu zuen.

Gazteluaren mendiak 1338 metroko altuera du.

## Izenaren esanahia 
Izenaren jatorria "Puni edo Punioren kastroa" izan daiteke. Puni Erdi Aroko izena da. Castro hitza, ordea, ez da batere ohikoa Nafarroan, eta leku honetan beste inon ez da agertu. Horregatik uste da, ez zela izen herritarra izango.

Gran Enciclopedia de Navarra-ren arabera, "Ez dakigu zehazki gaztelua XV. mendearen azken urteetan utzi ote zuten edo, aitzitik, 1516an bota ote zuten, Cisneros kardinalak, Gaztelako mendikatean erregeordeak, emandako aginduen ondorioz."

## Juan Lobo gaizkilearen legenda 
Herriko kontakizunen arabera, XVI. mendean, gazteluan, Juan Lobo bidelapurra eta bere gizon taldea ezkutatzen zen. Herritarren hil omen zuten gaizkilea eta garaipen hori opatzeko dantzan egin zuten, eta hortik dator, urtero egiten den jaia. San Joan jaien barruko ekitaldi horretan, Juan Lobo edo Juan Moro irudikatzeko gizon batek aurpegia beltzez margotzen du eta hostoz eta adarrez estaltzen da.  Juan Lobok ihes egiten du, herriko gizonek harrapatzen dute eta jota bat dantzatzen dute, Baltsaren dantza. Baltsatik herrira eraman eta Juan Lobo epaitu eta herioz zigorra ezarrita tiroz hil egiten dute..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
RN-263

**RN-263** (frantsesez: *route nationale 263*) Baionatik A-63 autobidearen 5. irteeraraino doan Lapurdiko errepide nazionala da.

1972ko erreforma baino lehen, RN-132 errepidearen zati bat baino ez zen.

## Kanpo estekak
Iñaki Arriola

**Iñaki Arriola López** (Eibar, Gipuzkoa, 1959ko urriaren 7a) Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza, Herri Lan eta Garraioko sailburua izan zen 2009tik 2012ra. Zuzenbidean lizentziatua zen Euskal Herriko Unibertsitatean, Gipuzkoan. 2008ko maiatzaren 17tik Gipuzkoako PSE-EEko idazkari nagusia da.

1991tik 1993ra Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkide izan zen, baina bere eserlekuari uko egin zion Eibarko alkate kargua hartzeko. 1993tik 2008ra Eibarko alkatea izan zen.

2009ko Euskal Autonomia Erkidegoko Hauteskundeetarako PSE-EEko zerrendaburua izan zen Gipuzkoatik. Patxi López lehendakari bihurtzean, Etxebizitza, Herri Lan eta Garraioko sailburu izendatu zuen bere kabineterako. Bere agintaldiko lan nagusia *Euskal Y*-aren obrei bultzada handia ematea izan zen, Bergara eta Irun arteko zatian (Gipuzkoako zati hori da Eusko Jaurlaritzak eraikitzeko ardura duen bakarra). Arriolaren agintaldiaren hasieran, zati horrek dituen hamazazpi tarteetatik batean besterik ez ziren lanean ari; agintaldiaren bukaeran, bukatuta zeuden bi, eta besteetan lanean ari ziren.

Aurreko legealdian onartu zen Etxebizitza Legea garatzeko 2016an Ingurumena, Lurralde Antolaketa eta Etxebizitza izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lo voglio morto

***Lo voglio morto*** 1968an Paolo Bianchinik zuzendutako spaghetti western generoko film bat da. Protagonista, Craig Hill du.

## Sinopsia 
Clayton (Craig Hill), Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibileko borrokari ohi bat eta bere arreba Mercedes, Ciudad Juárezera iristen dira, Mexiko eta Texasen arteko mugan dagoen herri txiki bat. Clayton bere lagun Macekin dagoen bitartean, Garry eta Jackek, tokiko gizon garrantzitsu eta aberats bat den Malleken agindupean dauden bi pistolarik, Mercedes hiltzen dute. Claytonek, etengabe mendeku bila, eta Malleken azpijokoari buruz ezer ez dakien arren, eta bere errebolberrarekin justizia egitearekin zerikusirik ez duen orotik aldenduta, taldea suntsitzen du.

## Aktoreak 
* Craig Hill
* Lea Massari
* Jose Manuel Martin
* Andrea Bosic
* Licia Calderón
* Christina Businari
* Federico Boldo
* Andrea Scotti
* Frank Braña

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
RN-10a

**RN-10a** (frantsesez: *route nationale 10a*) Angelutik La Négresseraino Miarritzeren bidez zihoan Lapurdiko errepide nazionala izan zen.

1972ko erreforma eta gero, RD-910 errepide bihurtu zen.

## Antzinako ibilbidea (D 910) 
* Angelu
* Miarritze-Erdigunea
* Miarritze-La Négresse

## Kanpo estekak
Jumpstyle

**Jumpstyle**-a Britainia Handia, Herbehereak, Belgika, Alemania eta Frantzia iparraldean arrakasta handia izan duen musika mota bat da. Jumpen izenarekin ere deitua ingelerazko "jump" hitza + nederlanderazko "-en" atzizkia. Musika mota Herbeheretan sortu zen 1997an. Jumpstyle hitza, musikaren dantza adierazteko ere erabiltzen da.

## Jumpstyle motak 
* Oldskool jump
* Tekstyle
* Hardjump
* Freestyle
* Duojump
* Starstyle

## Ikus, gainera 
* Tecktonik

## Kanpo estekak 
*  Zer da Jumpstyle-a?
* Jumpstyle-a dantzatzen Bilboko kaleetan.
Tecktonik

**Tecktonik** ("**tck**","**electro dance**" "**vertigo**", eta "**Milky Way**" izenekin ere ezaguna) mota desberdineko dantza estiloak batzen dituen dantza eta musika mota da, 1980ko hamarkada bukaerako Vogue dantza, 1990eko hamarkadako Wave dantza, eta breakdancea. Tecktonik dantza 2007. urtean sortu zen Parisko Metropolis klubean, Hussein Ezzo eta beste dantzari batzuen eskutik.

Sortzetik denbora gutxi igaro denez, oraindik ez da musika motatzat hartzen, naiz eta Europa mendebaldeko hainbat herritan hedatu den, ahoz-aho eta Dailymotion eta Youtube bezalako webguneei esker.

## Abestiak 
* *A Cause des Garçons (TEPR Remix Tecktonik)*, (Yelle) | bideoa Youtuben: http://www.youtube.com/watch?v=BpNPX232zdY
* ''He! Biloute! Monte L'son! Hein!'', (Ch'ti Dj) | bideoa Youtuben: http://www.youtube.com/watch?v=Rvr2dNdIc20
* *Sucker*, (Dim Chris) | bideoa Youtuben: http://www.youtube.com/watch?v=7pPt47CFV-k
* *Blink*, (John Dahlbäck) | bideoa Youtuben: http://www.youtube.com/watch?v=DxLU8H8rGo8
* *Alive*, (Mondotek)
* *Je Vais Vite*, (Lorie) |bideoa Youtuben: http://www.youtube.com/watch?v=SvpZMjcjo_g
* *Play*, (Lorie) | bideoa Youtuben: http://www.youtube.com/watch?v=xfOrr8MT3ic
* *One Desire*, (Jakarta) | bideoa Youtuben: http://youtube.com/watch?v=SRoEv8y4jUA
* *I know*, (Dynamic Rockers) | bideoa Youtuben: http://www.youtube.com/watch?v=wC0QCeWIVYo
* *Let Me*, (DJ Koo feat. Hana Ezzo) | bideoa Youtuben: http://www.youtube.com/watch?v=QXn6CQ9ax1s
* *Imajeen*, (DJ Said & DJ Nass-R feat. Ben Milano)
* *Bite the Pill (Main Mix)*, (Hoxton Whores)
* *Overdose (original Mix)*, (DJ zsaga Dancefloor)
* *This Time (Klaas Remix)*, (Dj Antoine)

## Ikus, gainera 
* Jumpstyle

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
RN-10b

**RN-10b** (frantsesez: *route nationale 10b*) Miarritzeko erdigunetik Bidarteraino zihoan Lapurdiko errepide nazionala izan zen.

1972ko erreforma eta gero, RD-911 errepide bihurtu zen.

## Antzinako ibilbidea (D 911) 
* Miarritze-Erdigunea
* Bidarte

## Kanpo estekak
Izu-Ogasawarako itsas hobia

thumb|225px|Izu-Ogasawarako itsas hobia Japoniako hegoaldean
, **Izu-Boninetako itsas hobia** izenaz ere ezaguna dena, Ozeano Barearen mendebaldean dagoen itsas hobi bat da, Japoniatik, Marianetako itsas hobiaren iparraldeko muturreraino hedatzen da. Izu-Ogasawarako itsas hobia, Japoniako itsas hobiaren hedapena da. Toki horretan, Pazifikoko plaka Filipinetako Plakaren azpian subduzitzen da, Izu uharteak eta Ogasawara uharteak edo Bonin uharte arkua eratuz. Tokirik sakonenean, 9.780 metroko sakonera du.

## Kanpo estekak
RN-10c

**RN-10c** (frantsesez: *route nationale 10c*) Ziburutik Hendaiaraino zihoan Lapurdiko errepide nazionala izan zen.

1972ko erreforma eta gero, RD-912 errepide bihurtu zen.

## Antzinako ibilbidea (D 912) 
* Ziburu
* Zokoa
* Hendaia-Hondartza
* Hendaia

## Kanpo estekak
Borgou

**Borgou** Beningo ekialdeko departamendua da. Alibori departamenduarekin du muga iparraldean, Nigeriarekin ekialdean, Collinesekin hegoaldean, eta Donga eta Atakorarekin mendebaldean. 25.856 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2013an 1.214.249 biztanle zituen. Parakou da hiriburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mentawai uharteak

**Mentawai uharteak**, Indonesiako uharte batzuk dira, Sumatra hegoaldean aurkitzen direnak. Uharte arku adibide on bat da. Bere hiriburua, **Tua Pejat** da, Sipura uhartean dagoen hiria.

Uharte nagusiak, 4030 kilometro karraturekin handiena den Siberut, Sipura, Pagai Utara eta Pagai Selatan dira.

## Biodibertsitatea 
Mentawai uharteetako flora eta faunan, zenbait endemismo aurki daitezke, primateren batzuk nabarmenduz: Mentawaiko giboia (Hylobates klossii), bertako makakoa (Macaca pagensis), Mentawaiko langurra eta langur zerri buztana.

## Irudiak 

Fitxategi:Mentawai Uma.jpg|*Uma* bat, etxe komunal tradizionala
Fitxategi:Siberut island river.jpg|Ibaia Siberuten
Fitxategi:Mentawai village.jpg|Herrixka indigena 1895en

## Kanpo estekak
Ozeano arro

**Ozeano arroa**, beheragune oso zabal bat da, erlatiboki uniformea, gutxi gora-behera inguru biribildua duena, ozeanoen ohantzea osatzen dutena. Ozeanoen arroek, 6.000 metroko sakonera har dezakete, baina euren ertzak, kontinente ezpondaren oinarriagatik mugatuak daude, 2000 metroko sakoneran dagoena. Ozeano bakoitzean, arroa, ozeano dortsalaren bidez bi edo hiru zatitan banatuta dago.

## Kanpo estekak
Uharte bolkaniko

eskuinera|thumb|Hawaiiko uharteak.
[eskuinera|thumb|Wake Island, [atoloi bihurtu den uharte bolkanikoa.]]

**Uharte bolkanikoak**, mundu osoko ozeanoetan aurkitzen ohi diren uharte taldeak dira, plaka tektonikoen arteko mugan. Sumendi gisa agertzen dira itsas ohantzean, eta, milioika urtetan zehar, ozeanoaren gainazalera irteten dira, honela, uharte bihurtuz.

## Adibideak 
* Marianak
* Aleutiarrak
* Kuriles
* Antilletako uharte batzuk
* Pazko uhartea
* Kanariak
* Azoreak
* Madeira
* Cabo Verde
* Hawai
* Japonia
* Galapagoak
* Zeelanda Berria

## Kanpo estekak
Masoud Shojaei

**Masoud Shojaei Soleimani** (; Xiraz, 1984ko ekainaren 9a) Irango futbol jokalaria da, CA Osasunan ibilitakoa.

Iranen hasi zen futbolean. Bertan, Saipa FC-n aritu zen lehen mailan. Hiru urtetan zehar baloia oinetan erabiltzen trebetasun handia erakutsi zuen, eta 2006ko munduko txapelketaren ostean Arabiar Emirerri Batuetako Sharjah FC-k fitxatu zuen. Vfl Wolfsburg eta SSC Napoli taldeek Masoud fitxatzeko interesa erakutsi zuten, baina 2008ko ekainaren 23an Osasunak kontratatu zuen. Orduan Nekounam herrikidea Iruñeko taldean zegoen.

### Estatistikak 
## Kanpo estekak
Arauzo de Salce

**Arauzo de Salce** Espainiako Burgosko probintziako Demandako Mendilerroa eskualdean dagoen udalerria da. 2008ko datuen arabera 70 biztanle zituen 18,50&nbsp;km²-ko azaleran.

## Demografia 
## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Japoniako itsas hobia

[eskuinera|thumb|235px|Japoniako itsas hobia [Honshu|Honshū uhartearen ekialdean datza.]]
**Japoniako itsas hobia** itsas hobi bat da, Ozeano Bareko Suzko Eraztunaren zati, Ozeano Barearen iparraldean dagoena, Japoniaren ipar-ekialdean. Kuril uharteetatik, Ogasawara uharteetara hedatzen da, eta, bere sakonerarik handiena, 9.000 metrokoa da. Kuriletako itsas hobira hedatzen da iparralderantz eta Izu-Ogasawarako itsas hobirantz hegoalderantz. Itsas hobi hau, Pazifiko Plaka Eurasiar Plakaren barnean subduzitzean sortu zen. Japoniako itsas hobia da Japonian gertatzen diren tsunami eta lurrikaren arrazoietako bat.

1989ko abuztuak 11n, Shinkai 6500 izeneko batiskafo bat, hiru tripulatzailerekin, 6526 metrora jaitsi zen.

2008ko urrian, Erresuma Batua eta Japoniaren talde bateratu batek, *Pseudoliparis amblystomopsis* espezieko arrain sarda bat aurkitu zuen 7700 metroko sakoneran, gogoratzen direnen artean, sakonen bizi direnak dena.

## Ikus, gainera 
* Itsas hobi
* Ozeano Bareko Suzko Eraztuna
* Japoniako Iparrekialdeko Arkua
* Izu-Bonin-Mariana Arkua

## Kanpo estekak
Erretrobirus

**Erretrobirusa** bere genoman kate bakarreko RNA duen birusa da, norantza positibokoa, tarteko DNA erabiliz erreplikatzen dena alderantzizko transkriptasa entzimari esker. ***Retroviridae*** familian sailkatzen dira.

200px|erdian|thumb|Alderantzizko transkripzioa (I)

Alderantzizko transkriptasak ARN molekula ADN-n eraldatzen du, transkriptasaren ohiko jarduera kontrako norabidean eginez.

Sortutako ADNa zelularen genoman txertatzen da, beste gene baten antzera egonik, eta zelularen genomarekin batera erreplikatuz. Zelularen material genetikoan kokatuta dagoen birusaren ADN-ri probirus deritzo, ziklo lisogenikoaren profago-arekin alderatu baitaiteke.

Erretrobirusek estalki bat dute kanpoaldean, kapsidearen gainetik. Estalkia glikoproteinaz osatuta dago.

Birus hauek zelularen hazkuntza eralda dezakete, zelulak normalak zelula tumoralak bihurtuz. Minbizi mota batzuk eragin ditzaketenez onkobirusen kategorian sartzen dira.

Erretrobirus baten genomak gutxienez hiru gene hauek izaten ditu:

* gag, birusaren kapsidearen proteinak kodetzen dituena.
* pol, alderantzizko transkriptasa kodetzen duena
* env, kanpoko estalkiaren proteinak kodetzen dituena.

thumb|erdian|690px|Erretrobirus baten infekzio-zikloa (espainolez)

Erretrobirusen barnean hainbat genero daude, *Lentivirus*, *Deltaretrovirus* eta *Spumavirus* garrantzitsuenak izanik. Gizakia infektatzen dutenen artean hauek dira aipagarrienak:

* GIB-1: HIES-aren eragilea. Birus honek immunitate-sistemaren hondamendia eragiten du, T linfozitoak erasotzerakoan. GIB-a odol kutsatuaren bitartez, harreman sexualen bitartez eta transmisio bertikalaren bitartez (ama-umekia) transmititzen da.

* GIB-2: HIES-aren beste eragilea, Afrikan jarduten duena. Birus honek antzekotasun genetiko handia du aurrekoarekin, baina baita desberdintasun genetiko batzuk ere. GIB-1-en transmisio bide berdinak ditu.

* HTVL-I eta HTVL-II: minbiziarekin lotu dira birus hauek, eta T zelulen leuzemia eragiten dute.

Erretrobirusak oso erabiliak izan dira terapia genetikoan, bektore moduan.

## Kanpo estekak
Hurin II.a

**Hurin II.a**, Tolkienen legendariumean eta bere Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko amaitu gabeko ipuinak lanean, Gondorreko hamalaugarren Seneskal Erregeordea da.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2515ean jaio zen, Minas Tirithen, eta Hallasen semea izan zen. Honen oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2605. urtean.

Bere erregealdian, Gondorreko ekialdean eta hegoaldean gertatzen ziren gerrak ez ziren amaitu. Rohirrimek, hedatzen eta euren lurraldea kontrolatzen jarraitu zuten.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2628. urtean hil zen, 23 urteko erregealdia eta 113ko bizitza baten ondoren. Bere oinordekoa, bere seme Belekthor I.a izan zen.
Unfinished Tales of Númenor and Middle-earth

***Unfinished Tales of Númenor and Middle-earth*** (), soilik ***Unfinished Tales*** () bezala ere ezagunak, Tolkienek idatzitako istorio bilduma bat da, bizi zen bitartean amaitu ez zituenak, baina bere seme Christopher Tolkienek argitaratu zituen 1980an.

*Silmarillion* lanean ez bezala, non narratibaren zatiak aldatu ziren, elkartu eta lan sendo eta zentzuzko bat sortzeko, Amaitu gabeko ipuinak, Tolkienek pentsatu bezala aurkezten dira, izen batzuen aldaketa arinekin (idazle honek, bere zirriborroak idazten zituen bitartean, pertsonaia berarentzako izen ezberdinak asmatzeko ohitura zuen). Honela, historio hauetako batzuk, amaitu gabe daude, beste batzuk, soilik, Erdialdeko Lurraldeari buruzko informazioa ematen dutenak diren bitartean. Ipuin bakoitza, zehaztu gabekoak eta ilunak diren puntuak argitzen dituen oharren bidez lagundurik dago.

Silmarillionekin gertatu zen lez, Christopher Tolkienek, *Amaitu gabeko ipuinak**, bere aitaren artxibategiko materialak sakon aztertu aurretik editatu eta argitaratu zituen. Bere argital sendotasunik eza gora-behera, **Amaitu gabeko ipuinek*', Eraztunen Jaunan soilik oso laburki aipatzen diren pertsonaia, gertaera eta tokiei buruzko informazio xeheagoa ematen dute. Gandalf eta Istarien jatorriari buruzko istorioen bertsioek, Isildurren heriotza eta Eraztun Bakarraren galera Loeg Ningloronen eta Rohango erresumaren sorrerarenek, Erdialdeko Lurraldeari buruzko ezagutza gehitzen laguntzen dute.

Bereziki nabarmengarria da Aldarion eta Erendisen istorioa, Numenorri buruzko istorio ezagun bakarra, bere erorketaren aurretik. Liburuak, gainera, Numenorren mapa bat ere badu.

Amaitu gabeko ipuinek izan zuten arrakasta komertzialak, Tolkienen istorioen eskariak bera hil ondoren, hor zegoela bakarrik ez zuen frogatu, baizik eta areagotzen zihoala. Emaitzak bultzaturik, Christopher Tolkien egitasmo anbiziotsuago batean murgildu zen, Erdialdeko Lurraldearen Historia izenburudun hamabi liburutan banatutako lan bat, bere aitaren Erdialdeko Lurraldeari buruzko lan ia guztia hartzen duena.

## Ipuinak
### Part One: The First Age
* "Of Tuor and his Coming to Gondolin"
* "Narn i Chîn Húrin (The Tale of the Children of Húrin)"

### Part Two: The Second Age
* "A Description of the Island of Númenor"
* "Aldarion and Erendis: The Mariner's Wife"
* "The Line of Elros: Kings of Númenor"
* "The History of Galadriel and Celeborn"

### Part Three: The Third Age
* "The Disaster of the Gladden Fields"
* "Cirion and Eorl and the Friendship of Gondor and Rohan"
* "The Quest of Erebor"
* "The Hunt for the Ring"
* "The Battles of the Fords of Isen"
 
### Part Four
* "The Drúedain"
* "The Istari"
* "The Palantíri"

## Kanpo estekak
Arthur Griffith

**Arthur Griffith** (irlanderaz *Art Ó Griofa*) (Dublin, 1872ko martxoaren 31 - Dublin, 1922ko abuztuaren 12a) irlandar lider abertzale edo nazionalista izan zen. *Dáil Éireann*-ean (Irlandar Legebiltzarra) biltzarkide, 1922ko Urtarriletik Abuzturako denboraldian. 1921an London-en Anglo-Irlandar Akordioa sinatu zuen Irlandar Ordezkaritzaren buru nagusia.Honen ondorio zuzenena Irlanda bitan zatikatzea izan zen.

1872ko martxoaren 31ean Dublinen jaio zen. 1899an *United Irishman* (Irlandar Elkartuak) aldizkariaren sortzailea izan zen, honetan irlandar idazle ospetsuenetarikoek parte hartu zutelarik, beharbada denen artean nabariena William Butler Yeats olerkaria. Griffith bera, bere editorialeen bidez *United Irishman* argitalpenaren literatur parte-hartzaile zuzena izan zen, beti ere irlandar autogobernuaren alde.

1902. urtean, etorkizun batean Sinn Fein alderdia bilakatuko zen erakunde bat sortu zuen. Irlanda autonomo baten aldekoa zen, baina ez Erresuma Batutik independientea.

Gaur egunez, Griffith-ek 1916ko Bazko Altxamenduan parte hartu zuenaren behin-behineko frogarik ez da existitzen. Hala eta guztiz, britaniarrek altxamenduaren babesle nagusienetakotzat jotzen zutenez Galesko Frongocheko barneratze zelaian gartzeleratu egin zuten, nahiz eta espetxeratze denboraldia laburra izan, gutxi gorabehera urte batekoa. Handik urte batetara bigarren aldiz espetxeratua izan zen inongo arrazoi legalik gabe eta soilik buruzagi abertzalea zelako argudioan oinarrituz.

1918ko Hauteskunde Orokorrak Sinn Féin-eko buru politikoak boterera eraman zituen, eta lehen Dáil edo Irlandako Biltzarrean biltzartzen ziren kideak orain Irlandako Legebiltzarreko kide berriak ziren. Hauek Éamon de Valera hautatu zuten herrialdearen lehendakari eta Griffith lehendakari-orde bezala. Britaniarren aurkako guda irekia behin-behinekoa zen.

Michael Collins-en zuzendaritzapean, irlandarrek britaniar gudarostearen aurka hasitako nekatze-guda eta gerrilak bere fruituak lortu zituen. Eta honela, 1921an britaniarrekin bakea bilatuko zuen ordezkaritzaren arduradun nagusia Griffith bilakatu zen, beti ere Irlandar Estatu Aske bat onartzeko baldintzarekin.

Nahiz eta 1922ko urtarrilean Griffith lehendakari bezala hautatua izan, boterean ongi finkatzeko ez zuen denborarik askorik izan. 1922ko abuztuaren 12an hil baitzen 50 urte zituelarik burmuin odoljario baten ondorioz. Handik gutxira irlandar guda zibil anker bat herrialdeaz erabat jabetuko zen.
Mallorn

**Mallorna** pluralean **mellyrn** ("urrezko zuhaitza" sindarinez), Erdialdeko Lurraldeko zuhaitz mota bat zen, Quenya hizkuntzan, bere izena malinornë da, pluralean, malinorni.

Jatorria Amanen dutenak, eta, esaten denez, Erdialdeko Lurraldera Galadrielek ekarriak, Lothlorienen hazten ziren zuhaitz eder, hostotsu eta garaiak dira. Bere enborrazala, zuria edo zilar kolorekoa izan zitekeen. Udazkenean, bere hostoek, hori urre kolorea hartzen dute, baina ez dira erortzen, hurrengoak, irteteko prest dauden arte, udaberrian.

Galadrielek, hauez beteriko kaxa bat oparitu zion Samsagaz Gamyiri, hau Lorienetik igaro zenean, hauts bat eta zilar koloreko hazi bat zuena. Samek, hautsa, Eskualdea, zuhaitzez birpopulatzeko erabili zuen, Sarumanen gizonek eragindako suntsipenaren ondoren, baina, hazia, Jaiaren Zuhaitza egon zen tokian landatu zuen, bertan, mallorn eder bat hazi zelarik, "Mendietatik mendebaldera eta Itsasotik ekialdera dagoen mallorn bakarra".
Shannonen aniztasun adierazle

**Shannonen adierazlea** edo **Shannon-Wienerren adierazlea** , H' ikurrez irudikatzen dena, aniztasun adierazlea da, besteak beste, ekologian erabiltzen dena bioaniztasuna aztertzeko.

## Kalkulua 
Ekologia alorrean:

* n_i: *i*-garren espezieko banako edo ale kopurua.
* S: Espezie kopurua, espezie ugaritasuna ere deritzona.
* N Banako guztien kopurua.

Aurreko balio hauetatik abiatuz, espezie bakoitzaren **ugaritasun erlatiboa** kalkulatzen da:

p_i = \frac{n_i}{N}

Shannonen adierazlea honela kalkulatzen da azkenik:

:H^\prime = -\sum_{i=1}^S p_i \ln p_i

Adierazlea maximora heltzen da espezie guztiek kopuru berdinak dituztenean:

H_\max=\ln S

Zenbat eta handiagoa izan, aniztasuna handiagoa dela esan daiteke.

## Adibidea 
Eremu batean jasotako espezieen banakoak zenbatu ondoren, Shannonen adierazlerako kalkulua azaltzen da ondoren:

Azken zutabeko baturaren aurkakoa da Shannonen adierazlea:
H'=1.29