La Argentinita

**Encarnación López Julvez**, artistikoki ***La Argentinita*** (Buenos Aires, Argentina, 1898ko martxoaren 3a – New York, 1945eko irailaren 24a), espainiar-argentinar flamenko-dantzari, koreografo, kanzonetista izan zen. Bere garaiko flamenkoaren adierazpiderik gorena izan zen. Pilar López Julvez dantzari eta koreografoaren ahizpa nagusia zen.

## Bizitza 
Argentinan bizi ziren etorkin espainiarren alaba zen. Aitak oihal-negozio bat irekitzea erabaki zuen. Familia herrialde horretan bizi izan zen bitartean, bi seme-alaba eskarlatina izurrite baten ondorioz hil ziren, eta 1901ean Espainiara itzultzea erabaki zuten, artean neskatoa zela. Bere familiak interes handia izan zuen flamenkoaren munduan, eta horrek ekarri zuen Encarnaciónen garapen artistikoa. Lau urte besterik ez zituela, dantzaren munduan hasi zen Julia Castelao irakaslearekin. 

### Artista ibilbidea 
Zortzi urterekin egin zuen lehen emanaldia Donostiako Circo aretoan. Handik aurrera, *La* *Argentinita* izenarekin izan zen ezaguna, Antonia Mercé (La Argentina) famatuarekin ez nahasteko. Espainian haur prodijio gisa ibili ondoren, Madrilen geratu zen, La Latina antzokian, Komediaren antzokian, La Princesa antzokian, Apolo antzokian eta Príncipe Alfonso antzokian lan eginez. Flamenkoa, tangoa, buleriak eta boleroak nahasten zituen, bere garaian berritasun bat izan zen nahasketa.
ezkerrera|thumb|1916. urte inguruko erretratua, *Mundu* Grafikoaren azalean
Arrakastak Bartzelonara, Portugalera eta Parisera eraman zuen, gero Latinoamerika zeharkatzeko. 1920ko hamarkadaren hasieran Espainiara itzuli zen berriro, eta Madrilen lan egin zuen 1926an erretiroa hartzeko. Ikuskizunera itzultzearekin batera, arte-berrikuntza bat izan zuen, 27ko belaunaldiarekin bat egin zuena, non flamenkoa, tangoa, buleriak eta boleroak elkartzen baitziren. Herri-tradizioari egokitutako piezekin, Europan zehar ibili zen, Parisen eta Berlinen arrakasta lortuz, eta garaiko mugimendu artistikoetan parte hartu zuen, Rafael Alberti, Federico García Lorca, Edgar Neville edo Ignacio Sánchez Mejíasekin batera, **Torero intelektual** ezizenekoa, gizon ezkondua eta bere maitalea izan zena. *Argentinita* bigarren aldiz erretiratu zen Espainiako *toreatzaile* eta idazlearekin harreman klandestinoari eusteko, nahiz eta bere ibilbide profesionalari berriro heltzeko nostalgiak agertokietara itzularazi zuen maitalearen laguntzarekin, hark aktiboki parte hartu baitzuen hurrengo emanaldietako interpreteak bilatzen eta kontratatzen.
[thumb|Argentinita 1924an (zuriz jantzita eskuinean), Victoria erreginarekin eta Beatriz eta Cristina alabekin batera, [Rifeko Gerra|Marokoko gerrako zaurituen ospitalean egindako jaialdiaren ondoren.]]
1931n, 25 cm-ko bost arbel-disko gramofoniko grabatu zituen, eta 78 bira minutuko (b/min) Federico García Lorcak prestatu eta egokitutako abesti-sorta, *Colección de Canciones Populares Españolas* izenekoa, Lorcak berak pianoarekin lagunduta. Aukeratutako hamar abestien artean *Los cuatro muleros, Zorongo gitano, Anda Jaleo* edo *En el Café de Chinitas* bezalako koplak zeuden.

Bigarren Errepublika iristean, bere ahizpa Pilar López Júlvez dantzariarekin eta García Lorca poetarekin batera bere balet-konpainia sortu zuen, *Bailes Españoles de la Argentinita* izenekoa, eta lehen koreografiak prestatu zituen, besteak beste, *Las calles de Cádiz, Sevillanas del siglo XVIII, El Café de Chinitas, El rango del escribano* eta *El amor brujo*. Garai berri horretan, ikuskizuna Espainian eta Parisen izan zen, eta garai guztietako flamenkoaren artista garrantzitsuenetakotzat hartu zuten. La Argentinitaren konpainian flamenko-musikako hainbat pertsonaia zeuden, hala nola Juana la Macarrona, La Malena, Fernanda Antúnez, Rafael Ortega eta Antonio de Triana, 1940ko hamarkadara arteko dantza-bikotea. Federico Reyk ordezkatu zuen lehenik, eta José Grecok gero.

Espainian barrena egin zuen ibilbidea bukatzean, Amerikara eraman zuen ikuskizuna. Sanchez Mejíasen heriotza ere leporatu zioten 1934an, Manzanaresen izandako adarkada baten ondorioz. Gertaera tragiko horren ondoren, artistak babesa bilatu zuen lanean, eta Buenos Airesera joan zen Colón antzokian dantza egitera. Handik, amerikar bira luze bati ekin zion, kontinenteko ia herrialde guztietan errepertorio zabalarekin. 1936an, arrakasta handia izan zuen New Yorken. *La Argentinita* Espainiara itzuli zen, baina Espainiako Gerra Zibila hasi baino lehentxeago herrialdetik ihes egin zuen, Marokon (Casablanca), Parisen, Londresen, Herbehereetan, Belgikan zehar bidaiatuz, eta frankisten bandoak irabazi ondoren gerra amaitu ondoren, New Yorken, Estatu Batuetan, bizi izan zen. Hurock enpresaburu amerikarrak kontratatu zuen han. 1945era arte, heriotzaren urtera arte, bere karrera garatu zuen eta nazioarteko dantzaren izar handienetako bat bihurtu zen, lan zinematografikoetan parte hartzera ere iritsi zelarik. 1943an New Yorkeko Metropolitan Opera Housen *El Café de Chinitas* flamenko-koadroa aurkeztu zuen, bere koreografiarekin, Lorcaren testuekin, Salvador Dalíren dekoratuarekin eta José Iturbiren zuzendaritzapean. Gainera, Washington Hiriko Water Gaten ere parte hartu zuen, Pilar López Júlvez ahizpa dantzari eta koreografo ezagunarekin batera.

1945eko maiatzaren 28an, *Capricho español* orkestra-obraren azken interpretazioa egin zuen, Metropolitan aretoan, 1887. urtean Nikolái Rimski-Kórsakovek Espainiako melodiei buruz konposatutakoa.

Funtzioaren amaieran, ospitalera joan eta bertan hil zen 1945eko irailaren 24an, sabeleko tumore baten ondorioz. Dantza ez uzteko, ez zuen ebakuntza egin nahi izan. Bere gorpua Espainiara itzuli zuten abenduan eta Espainiako hiriburuan lurperatu zuten, San Isidro hilerrian. Urte horretan bertan desegin zen *Bailes Españoles* *de* *La Argentinita* konpainia.

Hil ondoren jaso zituen ohoreen artean, plaka bat dago Metropolitan Opera Housen, Alfontso X.a Jakitunaren eta Isabel Katolikoaren Ordenaren dominez gain, kulturaren hainbat arlotan lortutako merezimenduak saritzeko.

## Diskografia 
thumb|La Argentinita, Titok egina (La Libertad, 1923)
Argentinitak bi lan egin zituen eta beste 27tan hartu zuen parte hainbat artistarekin batera.

### Lan propioak 
* *Duende y figura (Iratxoa eta irudia)* Sonifolk argitaletxeak 1994. urtean Madrilen argitaratu zuen. Lan hau soinuan, kasetean edo diskoan bi formatutan aurki daiteke.
* *La Argentinita* 1958an argitaratu zuen Bartzelonan Compañía del Gramófono Odeón diskoetxeak. Lan hau soinua grabatzeko formatu bakarrean dago, diskoan.

### Parte hartutako lanak 
* *Consuelo la Alegría* Manuel Font de Antak konposatutako tango bat da, eta Compañía del Gramófono argitaletxeak argitaratu zuen Bartzelonan 1929an. Lan horretan, La Argentinita interpretari gisa agertu zen, kriskitin eta orkestrarekin.
* *El gaucho* lana Osman Pérez Freirek konposatutako *Cancionera* poema dramatikoan oinarritutakoa izan zen. 1929an argitaratu zuen Compañía del Gramófono argitaletxeak. Lan horretan, La Argentinitak orkestraren akonpainamendua egin zuen.
* *Colección de Canciones Populares Españolas* Kanta Herrikoien Bilduma Federico García Lorcak La Argentinitarekin batera transkribatutako eta harmonizatutako herri-kanta zaharren multzoa izan zen. Bilduma hau Compañía del Gramofono argitaletxeak argitaratu zuen 1932an Bartzelonan, eta hamabi pista zituen. Horien artean nabarmentzekoak dira *Sevillanas del Siglo* *XVIII* eta *En el Café de Chinitas.* Sonifolken eskutik.
* *Goyescas* 5. Intermezzo dantzaren obra izan zen, Enrique Granadosek konposatua eta Compañía del Gramofono Odeón argitaletxeak 1941ean Bartzelonan argitaratua. Lan horretan, La Argentinitak kriskitin bakar bat egin zuen orkestrarekin.
* *El amor brujo* Manuel de Fallak 1944an sortutakoa *Dantza Klasikoen eta Espainiarren Bildumako* lana izan zen. Hala ere, 1996. urtean argitaratu zuen Sonifolk argitaletxeak Madrilen. Lan horretan, La Argentinitak orkestra-akonpainamendu bat egin zuen, kriskitinekin eta takoneoarekin.

## Omenaldiak 
### Julio Romero de Torres museoko erretratua 
[thumb|La Argentinita por [Julio Romero de Torres]]
Kordobako Julio Romero de Torres museoan, La Argentinitaren erretratua dago. La Argentinita laugarren aretoan dago, 'El origen de lo hondo' izenekoan, eta flamenkoa eta kopla dira gai nagusiak. Julio Romero de Torresek 1915ean egin zuen pintura, eta Frantziako mugimendu inpresionistak eragindako pintzelkada eta kolorea erabiltzen duen garaikoa da. La Argentinita bigarren mailan geratzen da kolorearen garrantzia nabarmentzeko, koadroko benetako protagonista baita.

### *Compañía de Bailes Españoles. Argentinita y Pilar López* erakusketa 
Segoviako erakusketak omenaldia egin zien La Argentinitari eta Pilar López Julvez ahizpari. Familiaren beraren ekimena izan zen, lehen aldiz artisten kutxatik soinekoak atera zituen a jendeari erakusteko. Erakustaldi horretan, dantzariek beren balet adierazgarrienetako batzuetan erabili zituzten hamazazpi jantzi original egon ziren. Besteak beste, Enrique Granadosen *La vendimia* eta Federico García Lorcaren *Café de Chinitas* lanak. Horrez gain, kazetaritza- eta arte-dokumentazioarekin, pinturekin, marrazkiekin eta kartelekin osatu zen erakusketa, garaiko ikuskizunak eta erretratuak sustatzeko.

## Zenbait poeten aipamena 
Manuel Machado poeta eta dramaturgoak hauxe esan zuen artistari buruz:

"Luma bat bezalakoa zen airean... ezinbestekoa izan zen bizitzak bere bihotza lastatzea maitasun handiaren eta gorputz zoragarriaren pisuarekin, linearen balio estatutarioa eta emakumearen uztearen eta giza min sakonaren sekretua ezagutzea, zoruan pausatu eta flamenko-kantari sakonen eta dantza flamenkoen interpretea izan zedin, eta ahots miresgarri, ausart eta estridentziarik gabe, eta adierazpen dramatiko zoragarria dantzan eta koplan."

Jerónimo Gómez poetak hitz hauek eskaini zizkion artistari:

"Argentinitak badaki gure dantzei itxura duina eta artistikoa ematen, eta exekuzioari decorumaren gatz bateragarriak batzen. Bere arte kastizoa: bere besoen mugimendua eta bere kokapena, une oro, lerro puruaren purutasunari eusten diote. Lerro hori ez da inoiz apurtzen, eta ez da desitxuratzen gorputz-keinu itsusi edo arraroen bidez: azken finean, espainiar zolataren artea da, erritmoan eta melodian islatzen dena".

Blas de Otero "Poesia egongo da" poeman aipatu zuen:
: *"Argentinitak kalandria-ahotsarekin abesten duen bitartean,*
: *Federico pianoan lagun duela,*
: *eta pixkanaka-pixkanaka izarrak ibiltzen dira, eskua ilera eramaten*
: *putzutik pasatzean"*.

*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* La Argentina (dantzaria)
* Ignacio Sánchez Mejías
* Pilar López Julvez

## Kanpo estekak 
* *Lorca y La Argentinita, hoy*:  emisión del 26 de abril de 2018 del programa de Radio Clásica *Nuestro flamenco*, con José María Velázquez-Gaztelu.
* Biografia helbidean
* Aipamen biografikoa *elartedevivirelflamenco*.com-en