Erlatibozko izenordain

**Erlatibozko izenordain**a menpeko perpaus bat (erlatibozkoa dena, hau da, adjektibo-lana egiten duena) markatzen duen izenordaina da. Euskaraz ez dago, berez, horrelakorik, eta beste molde batzuetara jotzen da perpaus nagusiaren eta menpekoaren arteko harremana edo lotura agertzeko: usu, justaposizio edo alboratzera jotzen da hartarako. Adibidez, *Goizuetan bada gizon bat / deitzen zaio Trabuko* kantaren hasieran bi perpausak —nagusia, *Goizuetan bada gizon bat*, eta menpekoa, *deitzen zaion Trabuko*— segidan doaz; erlatibozko moldearen arabera, *Goizuetan bada gizon bat, deitzen zaiona Trabuko* izan liteke, edo *Goizuetan bada gizon bat, zeinari deitzen zaion Trabuko*. 

Ingelesak, ordea, badu horrelakorik. Adibidez, *It is the house that my parents have bought ("*Gurasoek erosi duten etxea da") esaldiko den *that* hitza erlatibozko izenordainen adibide bat da. Esaldi horretan, *that* horrek menpeko perpausa (*My parents bought the house*, "[*Ene*] Gurasoek etxea erosi dute") lotzen du *This is the house* ("Hau etxea da") perpaus nagusiarekin, hari buruzko indormazioa (nolako extea den, zein etxe den...) zehaztuz. Perpaus erlatiboak izenaren *etxea* elementuaren berri ematen du. *That* izenordain erlatiboak, euskaraz -*(e)n* atzizkian baliokide duenak (halaber, idazle klasikoetan, *zeina*: "Hau etxea da / Hau da etxea, *zeina* gurasoek erosi duten" edo "Hau etxea da / Hau da etxea, *zeina* gurasoek erosi baitute") perpaus horren barruan lotura egiten du: *etxea* + *gurasoek erosi dutena*, ez edozein etxe. 

Adibideko *that* horrez gain, ingelesezko erlatibozko izenordainik ohikoenak honako hauek dira: 

* *which*, pertsonari buruzkoak ez diren izenei erreferentzia egiteko erabilia: *The book which I have bought is great* ("Erosi dudan liburua bikaina da", hitzez hitz, "Liburua, zeina erosi baitut, bikaina da"),
* *who*, pertsonei erreferentzia egiteko erabilia; berez, menpeko perpauseko subjektua da: *I know the person who has insulted you* ("Iraindu zaituen pertsona ezagutzen dut", hitzez hitz, "Ezagutzen dut pertsona, zeinak iraindu baitzaituen"), 
* *whose*, erlatibozkoa + noren ideiak batzen dituena: *I know the people whose kids annoy you* ("Zu gogaitzen zaituzten haurren gurasoak ezagutzen dut", hitzez hitz, "Ezagutzen dut jendea, zeinaren haurrek gogaitzen zaituzten"),
* *whom* (formala: objektua aurkezten du eta maiz, isil daiteke): *I know the person (whom) you have insulted* ("iraindu duzun pertsona ezagutzen dut": *who* maizago erabiltzen da). Halaber, preposizioekin ere ager daiteke: *I know the person to whom you dedicated that song* ("Ezagutzen dut pertsona, zeinari kanta hori eskaini baizenion"),
* *whoever* "edonor", "nornahi": *You can invite whoever you want* ("Edonor gonbida dezakezu", hitzez hitz "Gonbida dezakezu nahi duzun edonor"),
* *whomever*, aurrekoa bezala, "edonor", formala: *You can invite whomever you want* ("Gonbita ekar dezakezu", hitzez hitz, "Gonbita dezakezu nahi duzun edonor"), 
* *when*, denborazkoa: *Those were the days, when we could go freely to that place* ("Garai hartan, leku hartara libre joan gintezkeen", hitzez hitz, "Horiek egunak ziren,zeintzuetan leku hartara libre joan baikintezkeen"),
* *where*, lekuzkoa: *That is the place where I saw them* ("Leku hartantxe ikusi nituen", hitzez hitz, "Hura tokia da, non ikusi bainituen"),eta 
* *that*, hizkuntzalari batzuek erlatibozko perpausetan juntagailu / osagarritzat aztertzen duten arren. Orokorra da, *which* nahiz *who*-ren ordez erabil daiteke, eta *whom* bezala, isil daiteke, menpeko perpauseko subjektua ez denean: *I know the person that annoys you* ("Gogaitzen zaituen pertsona ezaguna dut") eta *I know the person (that) you annoy* ("Gogaitzen duzn pertsona ezaguna dut").

## Aurrekariak 
Perpaus nagusian menpeko perpauseko erlatibozko izenordainak ordezkatzen duen elementua (*etxea* aurreko adibidean) izenordain horren aurrekaria da. Kasu gehienetan, aurrekaria nominala da (izen soil bat edo izen sintagma bat), nahiz eta izenordainak proposizio oso bati ere erreferentzia egin diezaiokeen, adibidez, *The train was late, which annoyed me greatly* ("Trena berandutu zen: horrek izugarri gogaitu ninduen": proposatu den itzulpenean, modulazioa erabil daiteke, erlatibozko moldera jo gabe, bi perpausak segidan aurkeztuz, esaldi nagusiari erreferentzia egiten dion izenordain bat —*horrek*, hau da, *Trena berandutu zelako kontua*, *Trena berandu iritsi izana*, *Trenak sortutako atzerapena / itxaronaldia*...— erabiliz). Esaldi horretan, *which* izenordearen aurrekaria *The train was late* perpausa oso-osoa da (gogaitu ninduen gauza trena berandutu izana izan zen).

Hainbat hizkuntza indoeuroparretan, erlatibozko perpaus libre batean, erlatibozko izenordain batek ez du aurrekaririk: erlatibozko perpausak berak egiten du elementu koerreferentearena perpaus nagusian. Adibidez, ingelesezko *I like what you did* ("Egin duzuna gustatzen zait") esaldian, *what* erlatibozko izenordaina da, baina aurrekaririk gabe: *what you did* perpausak izen baten funtzioa egiten du eta *like* aditzaren objektua da ingelesez (euskaraz, berriz, subjektua da). Horrela erabiltzen den erlatibozko izenordainari batzuetan *erlatibozko izenordain fusionatu* deritzo, aurrekaria izenordainean fusionatuta agertzen baita (adibide horretan, *what* har daiteke *that which*-en fusiotzat: *I like that, which you did*).

## Falta 
Mundu osoko hizkuntzen % 7 inguruk baino ez dute erlatibozko izenordainik. Adibidez, txinera mandarinerak ez du inondik inora horrelakorik eta hainbat metodoren bidez era horretako menpeko perpausak (edo horien baliokideak) eratzen ditu. Japonierak ere ez du horrelakorik.

Izenordain erlatiboak dituzten hizkuntzen barruan ere, erlatibozko perpaus guztiek ez dute izenordain erlatiborik. Adibidez, ingelesezko *The man you saw yesterday was my uncle* (hitzez hitz, "-A.gizon zuk.ikusi. zenuen atzo zen nire osaba", hau da, "Atzo ikusi zenuen gizona nire osaba zen") esaldian, *atzo ikusi zenuen* erlatibozko perpausak ez du erlatibozko izenordainik: *saw* aditzaren objektuaren kokalekuan hutsune bat dagoela, edo zero, esan daiteke. Hala ere, *The man whom you saw yesterday was my uncle* (ingeles jasoaz) nahiz *The man you that yesterday was my uncle* ere esan daitezke.

## Rola 
Beste perpau batzuk erlatibozkotu daitezke horrelako izenordainak erabiliz:

; 
: *Hunter is the boy **who** helped Jessica* ("Hunter Jessicari lagundu zion mutila da").
; 
: *Hunter is the boy **whom** Jessica gave a gift to* ("Hunter mutila da, zeinari Jessicak opari bat egin zion").
; 
: *Jack built the house in **which** I now live* ("Jackek eraiki zuen *orain bizi* naizen etxea"). (Preposizioekin eta, oro har, preposiziozko esaldiekin antzera gertatzen da: *These are the walls between **which** Jack ran*, "Pareta horien artetik ibili zen Jack korrika", "Hauek dira paretak, zeintzuetatik Jackek korrika ibili zen").
; 
: *Jack is the boy whose friend built my house* ("Jack mutila da, zeinaren lagunak nire etxea eraiki baitzuen"; egiari zor, euskaraz askoz ere naturalagoak dira "Jack mutil bat da: haren lagunak eraiki zidan etxea" erlatibozkorik gabekoak.

## Aldaeren formak 
Generoa, numeroa eta deklinabideak dituzten hizkuntza batzuetan —alemana, serbokroaziera, hindia eta latina, adibidez— erlatibozko izenordainak beren aurrekariarekin komunztadura egiten du generoan eta numeroan; alidz, haren kasuak aditzarekin duen harremana adierazten du menpeko erlatibozko perpausean edo perpaus nagusian. Beste hizkuntza batzuetan, izenordain erlatiboa hitz aldaezina da.  Urrunago joan gabe, euskarari dagokionez, *zeina* eta *zeintzuk* bezalako erlatibozko izenordaintzat erabiltzen dira, baina jatorriz, izenorde galdetzaileak dira ("Zein da?", "Zeintzuk ikusi ditu?"). Beste horrenbeste gertatzen da *non*, *nondik*, *nora* eta haien eratorriekin: aditzondo galdetzaileak dira ("Non da?" galderan, *non* galdetzailea da, baina "Hau da tokia, non dena gertatu zen", erlatibozko izenordearena egiten du). Kontuan har bedi erlatibozko izenordearen funtzioa duenean, *zein* hitzari izenen deklinabidea dagokioela: *Zein**i** eman dio?* vs *Hau da laguna, zein**ari** dirua eman baitio* (*Dirua lagun horri eman dio* / *Lagun horri dirua eman dio* / *Hau da laguna. Dirua hari eman dio* bezalakoak naturalagoak dira, perpaus bakun banatan).

Ingelesez, batzuetan izenordain desberdinak erabiltzen dira aurrekaria gizakia bada, ez-gizakia edo objektu bizigabea ez bezala (*who* vs. *that* kasuetan bezala). 

: (1) *This is a bank. This bank accepted my iidentification* ("Hori banketxe bat da. Banketxe horrek identifikazioa onartu zidan").
: (2) *She is a bank teller. She helped us open an account* ("Bankuko kutxazaina da. Kontua irekitzen lagundu zigun").

Erlatibokzo izenordainekin, (1) eta (2) perpausak honelaxe geratuko lirateke:

: (3) *This is the bank **that** accepted my identification* ("Hau banketxea da, zeinak nire identifikazioa onartu baitzuen" / "Hau banketxea da, nire identifikazioa onartu zuena" / "Hau nire identifikazioa onartu zuen banketxea da").
: (4) *She is the bank teller **who** helped us open an account* ("Hura da kontu bat irekitzen lagundu zigun bankuko kutxazaina" / "Hura kontu bat irekitzen lagundu zigun bankuko kutxazaina da" / "Hura bankuko kutxazaina da, zeinak kontu bat irekitzen lagundu baitzigun").

(3) eta (4) perpausetan, *that* eta *who* erlatibozko izenordainak dira: *that* erabili da, banketxea gauza bat delako; aldiz, kutxazaina pertsona bat denez, *who* erabili da. Bestela, *which* zehaztailea (edo murriztailea) erabiltzen da kasu bi-bietan, eta maiz, definitzeko edo mugatzeko erlatibozko perpausetan. Xehetasunetarako, ikus ingelesezko erlatibozko perpausak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erlatibozko perpausa
* Frantsesezko erlatibozko perpausak

## Kanpo estekak