Hasierako europar nekazariak

**Hasierako europar nekazariak** (, *EEF*) Anatoliako Nekazari Neolitikoen (ANF) talde bat izan ziren, Europara eta ipar-mendebaldeko Afrikara nekazaritza ekarri zutenak. Anatoliako Nekazari Neolitikoak antzinako osagai genetiko bat ziren, Neolitikoan Anatoliatik (Asia Txikia ere deitua)  eta Europatik eta Afrika ipar-mendebaldetik etorritako nekazarietan identifikatuak, Irango goi-ordokian, Kaukasiako hegoaldean, Mesopotamian eta Sortaldean ere bazeudenak. Nahiz eta Ekialde Hurbiletik Europarako nekazaritzaren hedapena arkeologiaren bidez aspalditik ezaguna izan, arkeogenetikan egindako aurrerapen berriek hedapen hori nekazari horien migrazio batekin oso lotuta zegoela baieztatu dute, eta ez zela soilik truke kultural bat.

Anatoliako hasierako nekazarien arbaso gehienak (% 80-90) eskualdeko Anatoliako ehiztari-biltzaileak ziren, arbaso sortaldetar eta kaukasiar ahaide txikiekin. Uste da AHGen eta EEFen arbasoak mendebaldeko ehiztari-biltzaileetatik (WHG) duela 45.000 eta 26.000 urte artean banatu zirela Azken Maximo Glaziarrean, eta Kaukasoko ehiztari-biltzaileetatik (CHG) duela 25.000 eta 14.000 urte artean banatu zirela.

Ikerketa genetikoek frogatzen dute K.a. 7. milurtekoan nekazaritza Europara sartzeak zerikusia izan zuela Ipar-mendebaldeko Anatoliatik hego-ekialdeko Europarako migrazio masibo batekin, eta horrek Balkanetako bertako ehiztari-biltzailearen gene ia guztiak ( ordeztea ekarri zuela. Balkanetan, badirudi EEFak bi hegaletan banatu zirela, Europan mendebalderago hedatu zirenak Danubio (lerrodun zeramikaren kultura (LBK)) edo Mediterraneo mendebaldean zehar (zeramika kardiala). Ipar Europako eta Ekialdeko Europako zati handiak, hala ere, EEF-ek populatu gabe geratu ziren. Neolito Ertainean, WHG arbaso arren berragertze handi bat gertatu zen EEEtik eratorritako komunitate askoren artean, eta, horren ondorioz, gero eta ugariagoak ziren haien artean aitatiar haplotalde ehiztari-biltzaileak.

Duela 7.500 urte inguru, Iberiar Penintsulan jatorria zuten EEFak Ipar Afrikara migratu ziren, nekazaritza eskualdera eramanez. Magrebeko neolitizazio-prozesuan funtsezko osagaia izan ziren, eta tokiko bazka-komunitateekin nahastu ziren. 
 eraiki zutenak bertara duela 6.000 urte migratu ziten nekazari neolitikoen ondorengoak ziren]]

Britainiar uharteetako nekazari neolitikoak migrazio masibo baten bidez sartu ziren eskualdean k.a. 4.000 inguruan. % 80 inguru EEF eta % 20 WHG arbasoak zituzten, eta Iberiako herri neolitikoekin lotura estua zutela ikusi zen. Horrek esan nahi du Balkanetatik mendebaldera Mediterraneoko kostaldetik joandako nekazariengandik zetozela. Nekazal populazioen etorrerak britainiar uharteetako bertako WHGak ia erabat ordezkatzea ekarri zuen, ondorengo mendeetan ez baitzuten berragerpen genetikorik izan. Britainia Handiko genetikaren % 90 baino gehiago 50% WSH arbasoak zituzten Kanpai-formako ontzien kulturadun herrien etorrerarekin ordezkatu zen, K.a. 2.500 urte inguruan.

Irlandan Neoliton lurperatutako gizabanakoak, neurri handi batean, EEFen arbasoak zirela egiaztatu zen (WHG nahasketarekin), eta Neolitikoko Britainia eta Iberiako herriekin harreman estua zuten. Egiaztatu zen Irlandako herri neolitikoek ia erabat ordezkatu zituztela bertako ehiztari-biltzaileak, itsas kolonizazio azkar baten bidez.

Hegoaldeko Eskandinaviako onil-formako ontzien kulturako jendea, neurri handi batean, EEF jatorrikoa zen, ehiztari-biltzaile nahasketa txiki batekin, Eskandinaviako Neolitikoaren agerpena, gizakiak hegoaldetik egindako migrazioaren ondorio zela iradokitzen zuena. Onil-formako ontzien kulturakoak genetikoki oso desberdinak ziren ontzi zulatuen kulturako auzoko ehiztari-biltzaileengandik; azken hauek ez zeramaten EEF nahasketarik eta, aldiz, genetikoki beste ehiztari-biltzaile europarren antzekoak ziren.

EEFen arteko aitatiar haplotalde ohikoena G2a haplotaldea izan zen, eta E1b1 eta R1b haplotaldeak ere aurkitu dira. Haien amatiar haplotaldeak Mendebaldeko Eurasiako leinuek osatzen zituzten batez ere, H2, I eta T2 haplotaldeek barne, nahiz eta Europa erdialdeko nekazari kopuru handia Ekialdeko Asiako N9a amatiar leinukoa izan, gaur egungo europarretan ia existitzen ez dena, baina Ekialdeko Asian ohikoa. Hala ere, Asia ekialdeko N9a haplotalde mitokondrialaren maiztasun handia Karpatoen Arroko kultura neolitikoetan beste ikerketa batek eztabaidatu zuen.

Kalkoliton eta Behe Brontze Aroan, EEF-tik eratorritako Europako kulturak gainezka egin zuten estepa pontikotik egindako hurrenez hurreneko  mendebaldeko estepako artzainen (WSH) migrazioek, ekialdeko ehiztari-biltzaileak (EHG) eta kaukasiar ehiztari-biltzaileak (CHG) arbaso mistoak zeramatzatenak. Migrazio hauen ondorioz, EEFek Europan zituen aitatiar DNA leinuak WSH-tik eratorritako aitatiar DNArekin ordezkatu ziren ia erabat (batez ere EHG-tik eratorritako R1b eta R1a azpikladoekin). Era berean, EEF amatiar DNA (batez ere N haplotaldea) nabarmen ordezkatu zen, estepako leinuek ordezkatua, estepako arren zein emeen migrazioak iradokiz.

2017ko ikerketa baten arabera, Brontze Aroko europarrak, estepako arbaso batekin, X kromosomaren gainean EEFren arbaso goratua izan zen, sexu-isuri bat iradokiz, non estepako arbaso gehiago izan ziren arrak emakumeak baino. Hala ere, ikerketa honen emaitzak ezin izan ziren errepikatu Iosif Lazaridisek eta David Reichek egindako jarraipen-azterlan batean, egileek beren laginaren proportzioak gaizki neurtu zituztela iradokiz.

EEF jatorria Europa osoan hedatuta jarraitzen da, % 60 inguru Mediterraneo itsasotik hurbil ( % 65eko maximoa Sardinia uhartean) eta % 10 inguru Eskandinaviako iparraldean. Ikerketa berriagoen arabera, ordea, Europa modernoetan aurkitu den EEF arbaso handiena % 67 eta % 80 artekoa da sardiniar, italiar eta iberiar modernoetan, eta EEF arbaso baxuena Europa modernoetan aurkitu da, % 35-40koa finlandiar, lituaniar eta letoniar modernoetan. EEF jatorria ipar-mendebaldeko afrikarren artean, marokoarrak eta aljeriarrak adibidez, nabarmena ere bada.

## Itxura fisikoa eta alelo-maiztasuna 
Europako ehiztari-biltzaileak EEFak baino askoz altuagoak ziren, eta ehiztari-biltzaile europarren ordez EEFak ordezkatzeak Europa osoko garaiera genetikoa nabarmen gutxitzea ekarri zuen. Neolitoaren ondorengo faseetan, Europako nekazarien artean altuerak gora egin zuen, ziurrenik ehiztari-biltzaileekin gero eta nahasketa handiagoa zegoelako. Neolito Berantiarrean eta Brontze Aroan, EEFen arbasoen murrizketa gehiago gertatzen dira Europan, estepa-arbasoak dituzten herrien migrazioak direla eta, eta altuera gehiago izaten dira. Europa hegoaldeko EEFen arbaso maiztasun handiek azal lezakete, neurri batean, hegoaldeko Europa baxuenetik iparraldeko Europa altuagora doan gradientea, bertako biztanleek estepa-arbaso maila handiagoak baitituzte.

Hasierako europar nekazariak batez ere ile eta begi ilunekoak, eta azal argikoak, SLC24A5a Anatolia Neolitikoan finkatu zelarik, izan zirela uste dute nahiz eta Ötzi EEF arbasodun momia kalkolitikoren azterketa genetiko batek Europako hegoalde garaikideak baino azal-tonu ilunagoa zuela aurkitu zuen. Europan zehar EEF arbasodun gorpuzki ezberdinei buruz egindako ikerketa batek ondorioztatu zuen "larruazal argitik ertainerako" bat izan zezaketela. 2024ko ikerketa batek nekazari neolitikoen arbasoetan gogo-aldartearekin lotutako fenotipoen aleloak aberastsak zirela aurkitu zuen.

## Biziraupena 
EEFek eta bere anatoliar arabasoek behi, txerri, ardi eta ahuntz bezalako abereak zaintzen zituzten, eta garai bezalako zerealak landatzen zituzten.

## Gizarte-antolaketa 
]]
Neolitoko hilobietan aurkitutako banakoen analisi genetikoak iradokitzen du EEFeko herri batzuk, gutxienez, patrilinealaka (gizonezkoen lerroko ondorengotza arakatuz) zirel, eta hilobietan bizi zirenak, gehienbat, gizonezko arbaso komun bakar baten ondorengo arrek eta haien seme-alabek osatzen zituztela, baita haien emazteek ere, genetikoki senarrekin zerikusirik ez zutenak, eta horrek exogamia femeninoa iradokitzen du.

Newgrangen lurperatutako errege neolitiko bat oso endogamikoa izan zen eta, beharbada, intzeztu-harreman baten emaitza, komunitate hau sozialki oso estratifikatua zegoela eta "jainko-errege" boteretsuen lerro batek menderatzen zuela iradokitzen zuena.

## Ikus, gainera 
* Europako Neolitoa

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Sakontzeko
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak