open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norvegiako Eliza

**Norvegiako Eliza** (Bokmål-ez *Den norske kirke*, Nynorsk-ez *Den norske kyrkja*) Norvegiako eliza ofiziala da, Erreforma Protestantearen garaian ezarria (1536-1537), Danimarka-Norvegiako erresumak Aulki Santuarekin harremanak hautsi zituenean. Luteranismoaren doktrina jarraitzen du. Lau milioi kide ditu (bataiatuak barne).

## Antolaketa 
Norvegiako Elizaren buru Erregea da (g. e. Harald V.a). Hori dela eta, erregeak eta haren familiak ezinbestean luteranismoaren jarraitzaile izan behar dute; norbaitek fede hori baztertuko balu, ondorengontza zerrendatik kanpo geratuko litzateke.

Gobernuko ministro batek (Gobernuaren Administrazioko, Erreformako eta Elizako ministroak) gidatzen du Elizaren alde administratiboa; gainera, aurrekontuak Norvegiako Parlamentuan aurkeztu, eztabaidatu eta onartu behar dizkio.

Elizbarrutietan antolatuta dago (11 guztira), eta 1.284 parrokia ditu herrialde osoan. Sinodoa da Elizaren goi erakundea; elizbarruti bakoitzak 7 edo 8 ordezkari bidaltzen ditu bertara, baita samiek, teologia ikastetxeek, elizako gazte taldeek eta bestelako elkarteek ere. Erakunde horren eginbeharra Elizaren doktrina zehaztea da, besteak beste.

2007ko datuen arabera, kleroaren % 20 inguru emakumezkoak dira.

## Gurtza 
Igande goizeetan ospatu ohi da asteko elizkizun garrantzitsuena, nagusiki Eliza Katolikoaren mezaren oso antzekoa gehienbat. Tradiziozko zenbait abesti izan ezik, gainerakoa norvegieraz egiten da beti, eta musikari garrantzia handia ematen zaio (bai ereserkiak abesteari, baita organoa jotzeari ere).

## Eztabaidagaiak gaur egun 
* Elizaren eta Estatuaren arteko harremana.
* Emakumezkoen zeregina Elizan.
* Sexu bereko ezkontzak onartu edo ez.
* Gizartearen sekularizazio nabaria.

## Kanpo estekak
Dessau-Roßlau

**Dessau-Roßlau** Alemaniako Saxonia-Anhalt estatuan dagoen hiri bat da. Berez hiri hau, 2007an Dessau hiria eta Roßlau udalerria elkartzetik sortua da. Leku honetan Elba eta Mulde ibaiek bat egiten dute. 2010eko erroldaren arabera hiriak 86.906 biztanle zituen. Hiria bi aldiz izendatua izan da Gizateriaren Ondare, Bauhaus mugimenduagatik eta Wörlitz lorategiengatik.

## Historia 
Dessauren lehenengo aipamena 1213koa da, Roßlaurena 1215ekoa. Anhalteko printzerria 1570an eratu zen arte Dessauk ez zuen garrantzia berezirik izan. Orduan printzerriko hiriburu bihurtu zen. 1603an Anhalt desegin bazen ere Dessauk hiri garrantzitsua izaten jarraitu zuen eta Anhalteko Dukerria 1863an berriz eratzean Dessau izendatu zuten hiriburu.

XIX mendean hiri industriala bihurtu zen. 1925ean Walter Gropius arkitektua Weimarretik bidali zutenean (kontserbadoreek ez baitzuten bere diseinu berritzailea gustuko) Dessaura etorri ziren eta bertan Bauhaus arkitektura iraultzailea abiarazi zuten. Naziek 1932an eskola itxi eta Berlinera alde egin zuen Gropiusek.

Bigarren Mundu Gerrako bonbaketek hiria erabat suntsitu zuten. Estatubatuarrak jabetu ziren hiriaz baina Sobietarren okupazio eremuan gelditu zenez Ekialdeko Alemaniaren parte bihurtu zen. Hiriaren berreraikuntza hormigoiz egin zen eta Ekialdeko Alemaniako industriagune garrantzitsua bihurtu zen. 1990eko Alemaniaren bateratzearen ondoren, eraikin historikoak zaharberritzen hasi ziren.

## Ondasun nabarmenak 
Dessau-Roßlauko bi elementu Gizateriaren Ondare bihurtu ditu UNESCOk:
* Bauhaus arte mugimendua (Weimarrekin batera)
* Dessau-Wörlitz lorategia

## Hiritar ezagunak 
* Kurt Weill (1900-1950), musikagilea

## Iruditegia 

Irudi:Dessau Bauhaus-Gebäude asv2024-06 img1.jpg|Bauhaus eraikina.
Irudi:DessauRathaus.JPG|Udaletxea eta Markplatz enparantzaren aireko ikuspegia.
Irudi:Dessau Georgium Mausoleum.jpg|Mausoleoa.
Irudi:Dessau,Anhaltisches Theater.jpg|Anhaltisches antzokia.

## Hiri senidetuak 
Dessau-Roßlau ondorengo hiriekin senidetuta dago:

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Dessau-Roßlau hiriko udal webgunea
Circa

Latinezko ***circa*** hitza, ***c.***, ***ca.*** edo ***cca.*** laburtua, euskaraz *inguru* edo *gutxi gorabehera* esan nahi du. Bibliografia zientifikoa erabiltzen denean, ezin dela datu zehatz bat adierazi esan nahi du, nahiz eta badaude erreferentzia moduan erabiltzeko datuak.

Adibideak:
* 1732–1799, urte biak zehatzak dira.
* c. 1732–1799, lehenengo urtea gutxi gorabeherakoa da, eta bigarrena zehatza.
* 1732 – c. 1799, lehenengo urtea zehatza da, eta bigarrena gutxi gorabeherakoa.
* c. 1732–c. 1799, urte biak gutxi gorabeherakoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neng (argipena)

**Neng** pertsonaia zenbaiten izena da:

* Fan Neng, Han dinastiako generala;
* *El Neng de Castefa*, makinero edo bakala hiri tribuaren pertsonaia parodikoa, Edu Soto aktoreak interpretaturikoa.
Sandinismo

[thumb|200px|[Augusto César Sandino.]]
**Sandinismoa** Nikaraguako ezkerreko korronte politiko sozialdemokrata eta nazionalista bat da, bere helburua Latinoamerika osoaren batasuna eta elkartasuna da. Augusto César Sandino nikaraguar iraultzailearen pentsamoldean oinarritua dago. Korrontze honen aldeko jarraitzaileei sandinistan deitzen zaie.

Korronte politiko honen alderdi nagusia Nazio Askapenerako Fronte Sandinista da.

## Kanpo estekak 
* La Voz del Sandinismo
Gartzia Ramiritz

**Gartzia Ramiritz** (c. 1046 &ndash; 1086ko uztailaren 17a) aragoiar elizgizona izan zen.

Gurasoak Ramiro I.a Aragoikoa eta Ermesinda Bigorrakoa zituen. 1068ko agiri batean infante deitua izan zen. 1076an Aragoiko gotzain (Jakako elizbarrutia ezarri baino aurrekoa) eta 1078an Iruñeko gotzain bihurtu zen. Orduko zuzenbide kanonikoak jarleku biak mantentzea galarazi arren, Gartziak karguak mantendu zituen. Antso V.a bere anaiak erromatar erritu bultzatu zuen bere erresuman kleroaren aurkaritza izanik. Litekeena da Gartzia apezpikuak erregearen aurka egiteagatik 1082an kargu biak galtzea. Antsa Ramiritzek, Aragoiko kondesa, ordezkatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibidem

Latinezko ***ibidem*** hitzak, ***ibid.*** zein ***ib.*** laburtua, euskaraz *leku berean* esan nahi du. *Idem* moduko hitz hori, bibliografia zientifikoan agertzen denean, "aurretik aipatutako leku berean" esan nahi du, eta tokiaren izena ez errepikatzeko erabiltzen da. Hots, bibliografietan, soilik idazten da *ibidem* aurreko oharra testu berari dagokionean, kontuan izan gabe oharrak orrialde berean edo hainbat orrialdetako distantziara dauden.

Latinismoa denez, letra etzanaz idatzi ohi da.

Adibideak:
* 4 E. Vijh, *Latin for Dummies* (New York: Academic, 1997), 23. orr.
* 5 *Ibid*.
5 erreferentzia eta 4 erreferentzia berak direla adierazi nahi du *Ibid.* horrek, hau da, bi-biak leku berean daudela, E. Vijh-ek 1997an New Yorken argitaratutako *Latin for Dummies* liburuko 23. orrialdean.
* Jose Maria Etxebarria (Bilbo, 1907 - *ibidem*, 1994): adibide honetan, pertsona hori leku berean jaio eta hil zela adierazten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liliolo

**Liliolo** VI. mendeko elizgizona izan zen, Iruñeko apezpikua izan zena.

589an Toledoko III. kontzilioan parte hartu zuen, non Bisigodoen Erresuman katolizismo erlijio ofizial ezarri zuten. Litekeena da elizbarrutiaren lehendabiziko apezpikua izatea, 587an Rekaredok eratu zuelako. 593an Zaragozako kontzilioan parte hartu zuen, Tarraconensis probintziaren beste apezpikuekin batera.

Bere heriotza data ezezguna da, baina 610 baino lehen izan zen, orduko Gundemaroren dekretuan agertzen den Iruñeko apezpikuak Joan izena baitzuen.

## Erreferentziak
Lantzelot Nafarroakoa (Longuevilleko kondea)

**Lantzelot Nafarroakoa** frantziar noblea izan zen, Lantzelot sasikumea edo *Lancelot le bâtard* ezizena zuena.

Filipe Nafarroakoa infantearen seme naturala izan zen, ama bere maitalea zen Jeannette d'Aisy izanik. Ehun Urteko Gerran Bretainiako dukearen agindupean aritu ondoren, 1371n Karlos II.a Nafarroakoak opari moduan aitak izandako Longuevilleko kondearen titulua eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lantzelot Nafarroakoa

**Lantzelot Nafarroakoa** bi nobleen izena izan zen:
* Lantzelot Nafarroakoa (Longuevilleko kondea), Filipe Nafarroakoa infantearen seme naturala izan zen.
* Lantzelot Nafarroakoa (Iruñeko apezpikua), Karlos III.a Nafarroakoa erregearen seme naturala izan zen.

## Erreferentziak
Martin Peraltakoa I.a

[eskuinera|thumb|200px|Martin Peraltakoaren armarria, [Iruñeko katedrala|Iruñeko katedralean.]]

**Martin Peraltakoa I.a** edo **Martin Peraltakoa Zaharra** (?, ?-?, 1456) nafar elizgizona izan zen, 1426 eta 1457 artean Iruñeko apezpikua izan zena.

Piarres Peralta eta Ezpeletakoa agaramontar buruzagiaren sasikumea, 1420ra arte Tuterako dean izan zen eta gotzain bilakatu zenean, ez zituen orden nagusiak.

Donostian kanpoko ofizial bat hautatzeagatik iskanbila sortu eta Erromak kargutik kentzeko agindua eman zion. Erresumaren bizitza politikoan parte hartu zuen, Gerra Zibilean Vianako printzearen alde eginez. Iruñeko katedrala eraikitzeko proiektuan parte hartu zuen. Hil zenean, zisma bat sortu zen agaramontar eta beaumontar hautesleen artean

## Erreferentziak
Lantzelot Nafarroakoa (Iruñeko apezpikua)

**Lantzelot Nafarroakoa** (?, 1386ko apirila – Erriberri, 1420ko urtarrilaren 8a) nafar elizgizona izan zen.

Karlos III.a Nafarroakoak Maria Miguel Espartzakoa bere maitalearekin izandako seme naturala izan zen. Tolosako Unibertsitatean ikasi ondoren, elizan sartu zen. Aitak bultzatuta, Iruñeko apezpikua izateko lan egin zuen. Benedikto XIII.a antipapak kargua eman zion baina titulua ez erabiltzearen truke Alexandriako patriarka izendatu zuen. Orduan ez zuen inoiz apezpiku titulua hartu eta Migel Zalba hil zenetik Bikario orokorra edo administratzailea besterik ez zen izan.

1415ean Foixko kondea babesteko Biarnon gerra egin zuen. Bi sasikume utzi zituen: Johanot eta Margarita izenekoak.

1420an Erriberrin hil zen eta Iruñeko katedralean dago lurperatuta.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abenturazaleen Akta

**Abenturazaleen Akta** Ingalaterrako Legebiltzarrak onartutako lege edo akta bat da, izen oso bezala "Akta bat azkar eta eraginkorrentzat matxinatuak zanpatuz bere maiestatearen Irlandako Erresuman" duena. Ingalaterrako legebiltzar luzea deritzonak onartu zuen 1642ko martxoak 19an 1641eko Irlandako matxinadaren aurka borrokatzeko dirua gehitzeko asmoz. Legeak publikoko jendea 200 libra inbertitzera gonbidatzen zuen, hauen bidez, trukean, 1000 lur akre (4 kilometro karratu) jasoko zituztelarik Irlandako matxinatuei konfiskatuko zitzaizkienetatik. Gobernu ingelesak 10.000 kilometro karratuko lurra prestatu zuen asmo honetarako.

Abenturazaleen Akta beste hiru aktak zabaldu eta aldatu zuten: Irlandar Abenturazaleen lurren Subskripzio Akta 1640 (c34), Irlandar Abenturazaleen lurren Subskripzio Akta 1640 (c35) eta Irlandar Matxinatuen Akta (c37). Guztiek erregearen konfirmazioa jaso zuten 1642ko udan, hain zuzen Ingalaterrako Iraultza edo Gerra Zibila hasi baino lehenago, baina ohi 1640ko aktak bezala ezagutzen dira, urte horretan Legebiltzar luzeak bere aktibitatea hasi zuelarik. Abenturazaleen legea eta beste hiru legeak (C33tik C35era eta C37) 1950eko Berrikuspen Legegileko Estatutuaren Legeak baliogabetu zituen.

## Kanpo estekak
Gera

**Gera** Alemaniako Turingia estatuan dagoen hiri bat da. 2010ko erroldaren arabera 99.262 biztanle zituen.

## Geografia 
Turingiako ekialdeko mugan dago Gera, Leipzigetik 80 kilometro eskasera. Weisse Elster ibaiak zeharkatzen du hiria.

## Historia 
Aintzinatik dator gaur egun hiria dagoen eremuari *Gera* deitzea, eta VIII mendean iritsi ziren eslaviarrek izen hau hartu zuten beren asentamenduari jartzeko. Idatzizko lehenengo agiria ordea 995 urtekoa da. 999an Oton III.ak Quedlinburg abatetxeari eman zion "Gera probintzia" osoa.

Hiri eskubideak XIII mendean jaso bazituen ere hazkuntza motela izan zuen eta 1450an Saxoniako oiordekotza borroketan erabat suntsitua gelditu zen Gera. Napoleondar Gerretan bertan izan zuen egoitza Napoleon berak Jenako bataila ongi prestatzeko.

XIX mendean trenbidea iritsi zen eta berarekin industrializazioa. Orduan bai ezagutu zuen hiriak garakada handia. 1920an turingiaren barnean sartu zuten.

Bigarren Mundu Gerran bonbaketa latzak jasan zituen.

## Ondasun nabarmenak 
* '*Udaletxea (*Rathaus*):** 1576an eraiki zen pizkundeko estiloan.
* **merkatu plaza (*Marktplatz*):*'

## Hiri senidetuak 
Gera ondorengo hiri hauekin senideturik dago:

## Iruditegia 

Irudi:Gera Theater (2007).JPG|Antzokia.
Irudi:Gera Rathaus 2008.JPG|Udaletxea.
Irudi:Gera Hofwiesenpark1.JPG|Hofwiesenpark.
Irudi:Gera - Johanniskirche.jpg|Johanniskirche eliza.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Gera hiriaren udal webgunea
Fazio Giovanni Santori

**Fazio Giovanni Santori** (Viterbo, 1447 &ndash; Erroma, 1510eko martxoaren 20a) italiar elizgizona izan zen.

Julio II.ak 1505ean kardinal izendatua, urte bi geroago Iruñeko administratzaile apostoliko izendatu zuen.

## Erreferentziak
Antonio Pallavicini Gentili

**Antonio Pallavicini Gentili** (Genova, 1442 &ndash; Erroma, 1507ko irailaren 10a) genovatar elizgizona izan zen.

Familia noble batean jaioa, Giovanni Battista Ciborentzat lan egin eta 1484an Ventimigliako gotzain izendatu zuten. Sixto IV.a hil zenean, curian sartu zen. 1486an Ourenseko gotzaina izendatua, Cesare Borgiak Iruñeko elizbarrutiari uko egitean, Alexandro VI.ak administratzaile apostoliko izendatu zuen 1493an, nafar errege-erreginen oposizioaz. Ez zuen Nafarroa bisitatu eta bikarioen bidez gobernatu zuen: Pedro de Monterde, Gartzia Urrozekoa eta Juan de Monterde, hain zuzen ere.

Kardinala izendatua, 1492 eta 1503ko konklabeetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Tomás Muñiz

** Tomás Muñiz de Pablos** (Castaño del Robledo, Huelva 1874ko urtarrilaren 29a † Santiago de Compostela, 1948ko martxoaren 15a) espainiar elizgizon eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1897an apaiz bilakatu ondoren, teologian, zuzenbide kanonikoan eta filosofian doktoretza lortu zuen. Madrilgo Tribunal Apostolicum Rotæ Romanæ lan egin ondoren, Iruñeko apezpiku izendatu zuten. 1935ean Santiago de Compostelako artzapezpiku bihurtu zen.

Gerra Zibilean matxinoen alde egin eta hasieran *Consejo Nacional del Movimiento*n eta 1943an Gorteetan sartu zuten.

## Erreferentziak
Suhl

**Suhl** Alemaniako Turingia estatuan dagoen hiri bat da, 2010eko erroldaren arabera 38.776 biztanle zituen. Turingia hegoaldeko administrazio gunea da Suhl.

## Historia 
Hiriaren lehenengo aipamena 1318koa da. Hiri eskubideak 1527an jaso zituen. Beti edozein tokitatik urrun egon izan da Turingiako oihanean galduta.

Suhleko jarduera ekonomiko nagusia metalen lanketa izan da historikoki. Pizkunde garaian industria berriak sortu ziren inguruan, hala nola armagintza. Suhlen egindako kainoiak mendeetan erabili izan zituzten Europako potentziek. Mundu Gerretan ere rifle eta eskopeta ugari ekoiztu ziren. "Gerra hotzaren" garaian Ekialdeko Alemaniako tiro zelai garrantzitsua egon zen bertan.

## Iruditegia 

Irudi:Suhl Markt.JPG|Markplatz.
Irudi:
Irudi:
Irudi:

## Hiri senidetuak 
*  České Budějovice, Txekiar Errepublika
*  Bègles, Frantzia
*  Калу́гa (Kaluga), Errusia
*  Lahti, Finlandia
*  Leszno, Polonia
*  Смолян (Smolyan), Bulgaria
*  Würzburg, Alemania

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Suhl hiriaren udal webgunea
Pierre de Monteruc

**Pierre de Selve**, **Pierre de Monteruc** deitua (Donzenaceko gaztelua , Limousin, ? &ndash; Avignon, 1385eko maiatzaren 20a) okzitaniar elizgizona izan zen.

Tolosako Unibertsitatean ikasi ondoren, Amienseko katedralaren kanoniko bilakatu zen. Inozentzio VI.aren iloba, 1355ean honek Iruñeko apezpiku izendatu zuen. Baina, nafarrek kanpoan hautaturiko apezpikurik nahi ez zutenez, ezin izan zuen kargua hartu. Hurrengo urtean bere osabak kardinal izendatu zuen.

## Erreferentziak
Flensburg

**Flensburg** Alemaniako Schleswig-Holstein estatu federaleko hirugarren hiri handiena da, Danimarkarekin muga egiten duena.

## Geografia 
Flensburg fiordoaren barrenean kokaturik dago hiria. Danimarkarekin muga egiten du eta Sylt uharteko Westerland hiriaren ondoren Alemanian iparralderen dagoen herria da Flensburg. Kiel, 86&nbsp;km hegoaldera, eta Odense (Danimarkan), 92&nbsp;km ipar-ekialdera, dira inguruan dituen hiri handienak.

## Historia 
Daniarrek sortu zuten Flensburg 1200 inguruan, izen bereko fiordoaren barrenean. 1284an hiri eskubidea lortu eta berehala bihurtu zen Schleswigeko Dukerriko hiri garrantzitsua. Hansa Ligan izan ez arren, bertan zeuden hiriekin harreman komertzialak eratu zituen.

XV mendea gogorra izan zen. Hainbat izurrite (pneumonikoa, disenteria, legenarra eta sifilia) jasan zituen, bai eta sute izugarri bat 1485ean ere. Hala ere XVI mendean Hansa Liga erortzean Flensburg Eskandinaviako merkatal hiri garrantzitsuenetakoa bihurtu zen. Sardinzarra, azukrea eta balearen olioaz komertziatzen zuten, eta Groenlandian bale ehizan ere aritu ziren. Hogeita Hamar Urteko Gerrak eman zion amaiera aldi oparo honi. XVIII mendean Danimarkako Mendebaldeko Indiak (gaur egun Birjina uharte amerikarrak) koloniako ronarekin komertziatu zuen eta berriro oparoaldi bat ezagutu zuen.

Hiria protestantea zen eta hizkuntza aldetik ere Danimarkakoa baino Alemaniako hiri baten antza hartuz joan zen. Azken lau mendeetan Danimarkako bigarren kai handiena izan zena 1864ean Prusiak eskuratu zuen Bigarren Schleswigeko Gerran eta 1889an hiri askea bihurtu zen. Nazioen Ligak 1920an erabaki zuen Alemania eta Danimarka arteko muga Schlewigeko Dukerriko biztanleek erabaki behar zutela erreferendum bidez. Flensburgetik gora zeuden herriek Danimarka izatea erabaki zuten eta hegoaldera zeudenek aldiz Alemania. Flensburg bera Alemanian gelditu zen.

Bigarren Mundu Gerra bukatzear zela, 1945eko maiatzean, Alemania Naziaren gobernuaren egoitza bihurtu zen Flensburg, Adolf Hitler hil eta Karl Donitz almirantea nagusi jartzean. 23 egunen buruan errenditu zen. Gerra ostean daniarren aldeko mugimendua sortu zen, Schlewig Dukerria zena elkartze aldera.

## Ondasun nabarmenak 
* **Kaufmanshöfe:** XVIII mendeko merkatarien patioak. Adibidez Westindienspeicher eta Borgerforeningen Hof.
* '*San Joan eliza (*Johanneskirche*):** XII mendeko eliza, Flensburgeko zaharrena.
* **Andre Mariaren eliza (*Marienkirche*):** Eliza gotikoa, gehigarri barrokoak dituena. Dorrea 1885ean jaso zen.
* **Flensburgeko museoa (*Museumsberg Flensburg*)*'

File:Flensburg Nordertor.jpg|Nordertor
File:Das Rote Schloss am Meer (Flensburg-Mürwik Juli 2014), Bild 07.JPG|Marineschule Mürwik
File:Flensburg Wasserturm Mürwik.jpg|Mürwiker Wasserturm
File:Der Dampfer Alexandra fährt im Flensburger Hafen.JPG|Alexandra
File:Kraftfahrt-Bundesamt (Fenster mit Rollos bilden an dem Tag Abkürzung KBA), Flensburg-Mürwik Mai 2014, Bild 06.JPG|KBA

## Hiritar ezagunak 
* Theodor Mommsen (1817 – 1903), Literaturako Nobel Sariduna 1902an.

## Hiri senidetuak 
Flensburg ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgune ofiziala
*  Turismo bulegoa
Petri Artaxoakoa

**Petri Artaxoakoa** (Artaxoa, ? - Iruñea, 1193ko ekainaren 13a), **Petri Pariskoa** ere deitua, 

## Bizitza 
Izenak aditzera ematen duen bezala, Artaxoan jaio zen. Osaba Lope Iruñeko apezpiku izendatu zuten 1142an eta, haren bitartez, Iruñeko katedraleko artxidiakono bilakatu zen 1144an. Geroago, Teologia ikasi zuen Parisko katedraleko ikastetxean; hortik datorkio Petri Pariskoa izena. 

1167an, Iruñeko apezpiku izendatu zuten. 

Dena den, Leireko monasterioarekin izan zuen gatazkarik luzeena. Leirek salbuespen kanonikoa nahi zuen, hots, apezpikuaren agintetik at gelditzea. Besteak beste, Clunyk eta San Juan de la Peñak zuten abantaila hori. 1191n, 18 urteko auzi baten buruan, Zelestino III.a aita santuak salbuespenaren pribilegioa ezeztatu zuen. Harrezkero, Leireko abadeek  men egin behar izan zioten Iruñeko apezpikuari.

[300px|thumb|[Irantzuko monasterioa, Petri Artaxoakoak 1176an sortutakoa.]]
Harreman onak izan zituen Olibako eta Iratxeko monasterioekin. San Juan de la Peñakoarekin, berriz, desadostasunak izan zituen Lizarrako elizak zirela-eta, baina 1174an akordio batera iritsi ziren.

Frantziako iparraldea ongi ezagutzen zuenez, ez da harritzekoa San Ferminen berri izatea, tradizioaren arabera Iruñean jaioa eta 615etik Amiensen gurtzen zena. 1186an, Amienseko apezpiku Thibault d'Heillyk santuaren erlikia bat eman zion, kaskezurraren zati bat, Iruñera ekarri zuena. Horretaz gain, San Ferminen ospakizun liturgikoa ezarri zuen Iruñeko katedralean, gaur egun arte iritsi dena.

Iruñean hil zen, 1193ko ekainaren 13an, eta Irantzuko monasterioan lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toledoko V. kontzilioa

**Toledoko V. kontzilioa** 636ko ekainak 30ean ospatu zen Toledoko Santa Leokadiaren elizan. Txintila erregeak deitu zuen, Sisenandoren oinordeko bihurtu zena interregno labur baten ondoren. 22 gotzain eta beste 2 ordezkatuk parte hartu zuten. Narbonense probintziako gotzaina ez zen joan desadostasun politikoen ondorioz.

Kontzilioko erabaki garrantzitsu guztiak politikoak izan ziren. Lehendabizi erregearen segurtasunari buruz hitz egin zen, eta ondoren bere oinordekotzari buruz. Txintilaren tronuratzea babestu zen, eta erregearentzat eta bere familiarentzat babes berezi bat eskatu zen, babes horrek bere heriotzaren edo, hala gertatuz gero, tronutik kendua izan ondoren jarraitu beharko zuelarik.

* Etorkizunean errege berriaren aukeraketari buruz, soilik bisigodotar goi noblezia militar eta jauregitarreko kideen artean izan beharko zuela adostu zen.
* Erregearen oinordekoek legez lortutako edo euren gurasoek eman zizkieten ondasunez gozatu behar zuten. Anatema, etorkizunean gogaitzen edo iraintzen zituen ororentzat izango zen. Baita erregearekiko leialak zirenak ere, erregea inguratzen zuten taldetxo bat osatzen zutena eta erregearen baldintzagabeko aldekoak zirenak, konfidantzazko aholkulariak eta laguntzaileak, babestuta geratu behar zuten, eta euren ondasunak eta aurreko erregeak eman zizkien opariak ere mantendu behar zituzten.
* Erregearen zoria ezagutzeko igarleengan jotzen zutenak eskumikatuak izango ziren. Zigor bera izango zen erregea madarikatzen zutenentzat eta beste pertsona bat tronuan jartzeko biltzen zirenentzat ere. Errege izatako nahia zuen oro zegokionek aukeratua izan gabe (eta noblea izan gabe) eskumikatua izango zen eta anatema jasoko zuen.
* Kontzilioak letaniazko hiru egun ezarri zituen abenduak 13tik 15era urtero. Une horretan errege zenaren etorkizuna igartzeko saiakera oro debekatu zen.

Txintilak bere erregealdiaren zati handi bat barne etsaien aurka borrokan pasa zuen (kanpokoak, frankoak eta bizantziarrak ez ziren arriskutsuak une horretan) eta 638ko urtarrilean Toledoko VI. kontzilioa deitzera behartua egon zen.

## Kanpo estekak
Toledoko VI. kontzilioa

**Toledoko VI. kontzilioa**, Toledoko V. kontzilioa bezala, Txintila errege bisigodoak deitu zuen. 638ko urtarrilak 9an hasi zen, aurreko kontzilioan onartutakoa berretsi eta babes handiagoa eta ordura arte mantentzea ezinezkoa zirudien barne bakea lortzeko.

Esan bezala, kontzilioa 638ko urtarrilak 9an hasi zen, eta bertan berrogeita hamairu gotzain egon ziren, aurrekoan egon zirenen bikoitza baino gehiago, eta han bildu zirenen artean Narbonense probintziatik etorritako hiru zeuden (Elna eta Lodèvekoak eta Narbona Escluako metropoliarra) V. kontzilioan ordezkatua egon ez zen probintzia. Kontzilioa Hispania eta Galiako gotzainen biltzartzat hartua izan zen, V.a ez bezala, "Hispaniako probintzi ezberdinetako" gotzainen kontziliotzat hartua izan zena.

Kontzilio honetako 19 kanonetatik, lau kontu politikoei buruzkoak izan ziren, beste hamabostak judu, monje, penitente, liberto, ordena sakratu, onurak eta Elizaren ondasunei buruzkoak izan ziren bitartean. Kontzilioak Martziano berrezarri zuen Écijako gotzain bezala, honen egoitzatik bere arerio zen Habentziok kendu zuelarik, aurretik azpijoko bidez kendu zuena (lehen apelazio bat jada Toledoko IV. kontzilioan eztabaidatua izan zen.

Biltzarrak eliz arau batzuk hartu zituen, baina batez ere V. kontzilioko erabakiak berretsi zituen erregearen eta honen familiaren segurtasunari buruz.

Kontzilioak atzerriko lurraldean babestu ziren eta handik erresuma kaltetu zuten delituren batzuren akusatu errudunen kontua jorratu zuen (dirudienez nahiko kopuru handia zena), horiek, preso hartuak izanez gero, eskumikatuak izango zirelarik.

Erregearen egoera sendotzen saiatu zen: anatema ezarri zen erregea eraso, tronutik kendu, bere egoera usurpatu edo kaltetzeko taldean batzen ziren ororen aurka. Eraila izan zen errege baten oinordekoa desohoratua izango zen erailketa horren erruduna edo errudunak zigortu ezean.

VI. kontzilioan juduen aurkako neurriak ere hartu ziren, dirudienez, Aita Santua pozteko onartu zirenak, honek hala eskatzen baitzuen gutun batean.

Eliz diziplinak erreformatu ziren Elizei eta komentuei erregearen edo fededunen dohaintza bidez lortutako ondasunen betirako domeinu absolutua onartuz.

Gotzaintza baten lorpena simonia bidez errudunaren ondasunaren galerarekin eta bere eskumikazioarekin zigortuko zen.

## Kanpo estekak
Toledoko VII. kontzilioa

**Toledoko VII. kontzilioa** Hispania Bisigodoko zazpigarren kontzilioa izan zen. 646ko azaroak 18an hasi zen Txindasvinto erregeak deitua, eta 41 gotzain izan ziren parte hartu zutenak (pertsonalki edo delegazio bidez).

Traizioari buruzko legea eskumikazio zigorra gehituz errudunentzat. Atzerrira erregearen edo godoen aurkako aktibitateak egiteko joaten zen edo laiko bati hala egiteko eskatzen zion kleriko oro, eliz hierarkian zuen kargua inporta gabe, mailaz jaitsia eta penitente iraunkor bihurtua izango zela erabaki zen (jaunartzea soilik heriotzaren orduan emango zitzaion); kleriko orok debekatua zuen penitenteari sakramentuak ematea, eta hala egiten zuena, erregearen agindu zuzenpean bazen ere, anatematizatua izango zen, eta onuratua izan zenaren zigor berberak jasoko zituen, errudunaren ondasunak Altxorrera pasako ziren, eta erregeak bere ondasunak itzultzea erabakitzen bazuen, soilik gehienez ere ehuneko hogei itzuli ahal izango zitzaion.

Kontzilioko I. kanonean, gotzainek, laiko bat matxinatu eta bere burua errege izendatzen bazuen, horretan lagundu zion gotzain edo apaiz oro eskumikatua izango zela adierazten zuten. Usurpatzaileak benetan errege bihurtzea lortzen bazuen, eta, beraz, horretan lagundu zioten klerikoak zigortu ezin baziren, usurpatzailea hil ondoren zigortuak izango ziren.

Kontzilio honetan Bragako Artzapezpiku bezala San Fruktuoso izendatua izan zen, Dumiumeko gotzaina zena. Urte berean izendatu zen beste bat 657an Aita Santua izango zen Eugenio II.a izan zen, kontzilioa ospatu zenean Zaragozako artxidiakonoa zena eta Toledoko gotzain metropoliar bezala izendatua izan zena.

Kontzilioko arau bitxi batek Erresumako hiriburutik gertuko elizbarrutietako gotzainek urtean zehar hilabete bat behintzat Toledon pasa behar zutela ezartzen zuen, erregearenganako erreberentziagatik eta errege egoitzaren ohorez eta Gotzain metropoliarraren kontsolamendu bezala. Probintzia guztikoak hogei baino gehixeago izango ziren, hogeita bat, gehi metropoliarra, zerrenden arabera. Bederatzi gotzaindegi zeuden Betikan, hamabi inguru Lusitanian, zortzi inguru Galizian, hamalau bat Tarraconensen eta zazpi Narbonensen, dagozkien artzapezpikutzaz gain. Gotzaindegi batzuk agian aldi batekoak izan ziren, ezagun guztien zerrenda laurogeita bira iristen baita.

Kontzilioan ermitau erratuek zuten jokaera okerraren gaia jorratu zen. Egiten zituzten bidegabekeriak eragozteko eta horien ondorioz jasotzen ziren kexuak ekiditeko euren ordenako komentuetan egon behar zutela erabaki zen.

Kontzilioak Galiziako gotzainek parrokia bakoitzerako bisita eskubideengatik bi soldata baino gehiago ezingo zutela jaso, eta eliza monastikoak ordaintzetik at egongo zirela erabaki zuen. Bere urteroko bisitetan, gotzainak ezingo zuen berrogeita hamar pertsonak baino gehiagok osatutako segizio bat eraman, ezta parrokia bakoitzean egun bat baino gehiago eman ere.

## Kanpo estekak
Toledoko XVIII. kontzilioa

**Toledoko XVIII. kontzilioa** Hispania Bisigodoan ospatu zen azken kontzilioa izan zen, musulmanek penintsula konkistatu aurretik, eta, beharbada, *Kontzilioen Mendea* bezala ezagutzen den VII. mendean eginiko azkena.

694an ospatu zen Toledoko XVII. kontzilioaren ondoren eta 711n musulmanak Iberiar penintsulan sartu aurretik ospatu zen, agian Witizaren erregealdian (701-710, edo honek bere aita Egikarekin elkargobernatu zuenean, 693an.

Kontzilioko akten kontakizun bat kontserbatzen zen Erdi Aroan, baina galdu egin zen, existitu zela ezagutzen den arren. Kontzilio honetan jorratu ziren gaiak ere galdu egin ziren.

## Kanpo estekak
Elusa

**Elusa** (gaur egungo Eauze hiria) Novenpopulania erromatar probintziako hiri bat izan zen. X. mendean Elsa, gaskoiz Euso eta, gero, frantsesez Éauze bilakatu zen.

K.a. 56. urtean erromatarrak hara ailegatu zirenean elusateen hiriburua handik hiru kilometrotara hegoalderantz izan zen. I. mendean hiria eraiki zuten, Gélise ibaiaren ondoan. *Civitas* bilakatu eta III. mendean metropoli izendatu zuten, probintziako hiriburu bilakaturik. V. mendetik aurrera gainbeheran zegoen.
erdian|thumb|259x259px|Eauzen (Elusan) aurkitu zen mosaiko zatiaren marrazkia.

## Elusatar ezagunak 
* Rufino, 335-395, kontsul eta Arkadio enperadorearen tutorea.
* Santa Silvia Akitaniakoa, 330 - 406, Rufinoren alaba.
* San Filiberto, 616-684, abadea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elusa, capitale Antique Museoa, Elusako *domusa* ikusteko aztarnategi bisitagarria eta Séviaceko erroamatar villa batzen dituen eskaintza turistikoa.
Toledoko XVI. kontzilioa

**Toledoko XVI. kontzilioa** 693an ospatu zen Hispania Bisigodoan, une horretan errege zen Egikak deitua.

Suniefredoren matxinada Egika erregearen aurka 692ko bigarren erdialdean gertatu zen. Toledora itzuli bezain pronto, errege honek Toledoko XVI. kontzilioa deitu zuen, 693ko apirilak 25ean hasi eta maiatzak 2an amaitu zena. Ekitaldiak Pedro eta Paulo Apostolu Santuen Elizan Toledoko Vega Bajan, hirurogeita hamabi gotzain (Narbonensekoak ez ziren joan jasaten ari ziren izurrite baten ondorioz) bost apaiz eta jauregiko sei kondek parte hartu zutelarik.

Kontzilioari eginiko idazkunean, erregeak bere konfiantza traizionatu zuten pertsona ugariei erreferentzia egin zien, eta erregea hiltzeko edo godoak hondoratzeko konspiratzen zuen edo matxinada bat bultzatzen zuen jauregiko funtzionario oro bere kargutik kendua izatea, berau Altxorraren esklabo bihurtzea eta beronen ondasunak konfiskatuak izatea exijitu zuen.

Gotzainek Sisberto sekularizatu zuten, une horretan Toledoko gotzaina zena eta erregearen aurkako konspirazio bateko buru izan zena, horren ondorioz eskumikatua izan zelarik, eta bere ondasunak konfiskatuak. Etorkizunean, matxinatu bakar batek edo bere oinordekoak sekula gehiago ezingo zuten jauregiko kargurik izan. Konfiskatutako ondasunak erregearen domeinu pertsonalera pasatu ziren.

Usurpatzaileak, Toledoko IV. kontzilioan onartu zen 75. kanonaren bidez anatematizatuak izan ziren, eta kanon hori hausten zutenak maila gorenean anatematizatuak izango zirela adierazi zen.

Erregeak, Narbonenseko gotzainei, kontziliora joaterik izan ez zutenak, Sinodo bat ospatzeko eta Kontzilioko emaitzak onartzeko esan zien.

Liber Iudiciorumi, beranduago Ervigio erregeak erreformatu zuena, erregeari ez beste edonori eginiko leialtasun zin oro legez kanpokoa zela adierazi zen. Lege batzuk baliogabetuak izan ziren, eta esklabuak mutilatzearen aurkako legeak berrezarri ziren. Judu bihurtuei zergak ez ordaintzea eta merkataritzan aritzea baimendu zitzaien.

Kontzilioak, hartutako erabakiak kleroari sei hilabeteko epean komunikatuak izan behar zirela adierazi zuen. Parrokiak eta gotzainek ondasun higiezinengatik eta paganismoaren aurkako borrokagatik lortzen zituzten errentengatik lortutako ordainak arautu ziren.

## Kanpo estekak
Gary Oldman

**Gary Leonard Oldman** (1958ko martxoaren 21a, New Cross, Londres) ingeles aktore, zinema zuzendari, bikoiztaile, gidoigile, musikagile eta ekoizlea da.

Antzeztu dituen ospetsuenen artean honako hauek daude: *Sid and Nancy* (1986), *State of Grace* (1990), *JFK* (1991), ''Bram Stoker's Dracula* (1992), *Léon: The Professional* (1994), *The Scarlet Letter* (1995), *The Fifth Element* (1997), *Air Force One* (1997), *Hannibal* (2001), *Harry Potter eta Azkabango presoa* (2004), *Batman Begins* (2005), *Harry Potter ets Suaren Kopa* (2005), *Harry Potter Fenixaren Ordena* (2007), *The Dark Knight* (2008), *Harry Potter eta Herioaren erlikiak - 2. zatia* (2011), *Tinker Tailor Soldier Spy* (2011) eta *Darkest Hour*. Azken horrengatik Gizonezko aktore onenaren Oscar saria irabazi zuen.

Bestalde, 2006an Koldo Serra euskal zinema zuzendariaren *Baso ilunean'' filmean ere antzeztu zuen: Euskal Herriko hainbat lekutan filmatu zen.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Kanpo estekak 
* Gary Oldman aktorearen webgunea 
* Gary Oldman aktorearen IMDBko fitxa irakurgai 
* Gary Oldman aktorearen zaletuen webgunea
Bisigodoen Legea

[thumb|200px|eskuinera|Bisigodoen Legearen azala. [1600go edizioa.]]

**Bisigodoen Legea** (***Lex Visigothorum***) edo **Epaileen Liburua** (***Liber Iudiciorum***) deritzona legedi bisigotiko bat izan zen, lurralde-mailakoa, Rezesvinto erregeak agindua eta, ziur aski, 654. urtean argitaratua. *Rezesvintoren Kodea*, *Liber Iudicum*, *Liber Gothorum*, *Fori Iudicum*, *Forum Iudicum* eta *Forum Iudiciorum* bezala ere ezagutzen da. Bisigodoen erresumako lege-lanik handiena bezala igaro da historiara.

1241ean, aldaketaren batzuekin, latinetik gaztelaniara itzuli zen, Gaztelako Fernando III.a erregearen aginduz foru emana izateko Iberiar erdiuharteko hegoaldeko zenbait herriri, eta Foru Juzgu izendatu zuten.

Latin hizkuntzan lehen aldiz Parisen argitaratu zen 1579an "*Codicis Legum Wisigothorum Libri XII*" izenburupean, eta gaztelaniazko bere lehen itzulpena, Alfonso de Villadiegok egina, Madrilen argitaratu zen 1600ean.

## Kanpo-estekak
Pterosauro

**Pterosauroa** edo **Pterosauria** Mesozoikoan (Jurasikoan eta Kretazikoan) bizi izan ziren narrasti hegalarien izen bereko ordenako kidea da. Dinosauroak eta krokodiloak bezala, pterosauroak narrasti nagusien (Archosaurioen) sailekoak dira. Lehenengo ornodun hegalariak izan ziren. Triasikoaren amaieran sortu ziren, eta Jurasikoan eta Kretazikoan zehar iraun zuten. Pterosauroek aurreko soinadarrak azal mintzezko hego bihurtuak zituzten, saguzarren erara. Baina pterosauroen hego mintza hatz bakar bati lotzen zitzaion, laugarrenari, eta atzerantz luzatzen zen gorputzaren saihetsetik femurreraino. Beste hiru hatzak finak zituzten eta gauzak harrapatzeko egokituak. Batzuek bigarren mintz bat ere izaten zuten, lepoa hegoarekin lotzen zuena. Atzeko hankak luzeak ziren, baina ahulak; indar gutxi zuten jauzi egiteko. Burezurra arina zuten, baina gogorra, eta mokoa estua eta luzea. Ikusmena zuten zentzurik garatuena. Aztarna gehienak itsasoan aurkitu dira. Bi dira pterosauroen azpisail nagusiak: Rhamphorhynchusak eta Pteranodonak. Lehenengo sailekoak dira antzinakoenak, izan ere, Jurasikoaren amaierarako desagertu ziren. Pterodaktiloideoek, ordea, Kretazikoan zehar iraun zuten. Guztiek egitura bera zuten, baina Pterodactylus-ak isatsa motzagoa zuten, lepoa luzeagoa eta burezurra luzeagoa. Mesozoikoaren amaieran desagertu ziren pterosauro guztiak eta hegaztiek hartu zuten haien lekua izadian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diktadore

[thumb|Diktadoreek erregimen [totalitarismo|totalitarioak gobernatzen dituzte. Diktadore izatea leporatu dieten hainbat pertsona, ezkerretik eskuinera eta goitik behera, irudian; besteak beste, Iosif Stalin, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako idazkari Nagusi ohia; Adolf Hitler, Alemaniako *Führer* ohia; Mao Zedong, Txinako lehendakaria; Italiako Benito Mussolini Ducea eta Kim Il-sung, Ipar Koreako Betiereko Presidentea.]]
**Diktadorea** erabateko boterea duen buruzagi politikoa da.  Diktadura diktadore batek edo talde txiki batek gobernatutako estatua da.  Hitza Erromako Errepublikako magistratu baten titulu gisa sortu zen, Senatuak larrialdi garaian errepublika gobernatzeko izendatua (ikus diktadore erromatarra eta *justitium*).

"Tirano" terminoa bezala (jatorriz, antzinako grekozko titulu ez gutxiesgarria zena) eta maila apalagoan "autokrata" terminoa bezala, "diktadore" terminoa zapalkuntzan oinarritutako agintaritzari buruz hitz egiteko erabiltzen hasi zen. Erabilera modernoan, diktadore terminoa botere pertsonalaren kopuru izugarria duen edo gehiegikeriaz jokatzen duen lider bat deskribatzeko erabiltzen da. Diktadurek, sarritan, honako ezaugarri hauek izaten dituzte: hauteskundeak eta askatasun zibilak etetea; larrialdi-egoera aldarrikatzea; dekretuzko araua; aurkari politikoen errepresioa; legezko prozeduren erregimena ez betetzea, eta nortasuna gurtzea. Diktadurak, askotan, alderdi bakarreko edo alderdi nagusiko estatuak dira.

Diktadore gisa deskribatu izan dira boterera hainbat erregimenetan iristen diren buruzagi asko, hala nola batzar militarrak, alderdi bateko estatuak, estatu nagusiak eta gobernu pertsonal baten mendeko gobernu zibilak. Ezkerreko edo eskuineko diktadurak egon daitezke. Oro har, diktadore nor den erabakitzea zaila da, eta ikuspuntu politikoaren arabera aldatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sauropoda

**Sauropoda** Triasikoaren eta Kretazeoaren bukaeran bizi izan ziren dinosauroen infraordena da.

Sauropodoak belarjaleak ziren. Burezur handi astunaren atzealdean luzapen zabal bat zuten, eta haren bidez eusten zien masailezurreko gihar sendoei; masailezurra moko-formakoa zen, eta hortzak zituzten; sudurraren erdian konkor bat zuten, eta atzeko hankak aurrekoak baino luzeagoak zituzten.

Sauropodoen espezierik luzeena ordea *Diplodocus* bat zen, gutxi gorabehera 30 metrokoa baliteke izatea sauropodorik handiena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antso Larrosa

**Antso Larrosa** (?-1142) aragoiar elizgizona izan zen.

Jacako kanonikoa, San Adrian Sasaukoaren gobernadorea
eta 1122tik aurrera Iruñeko gotzaina izan zen.

Bere agindupean katedral erromanikoa bukatu zuten, 1127ko apirilaren 12an sagaratu zuena. Orreagako ospitalea eta katedralaren klaustroa ere eraiki zituen. Gartzia V.a Nafarroakoa tronua mantentzera lagundu zuen.

## Erreferentziak
Juan Grande

**Juan Grande Santos de San Pedro** (Poza de la Sal, 1627 &ndash; Sigüenza, 1697ko irailaren 14a) gaztelar elizgizona izan zen.

Sigüenza eta Sevillako kanonikoa izan ondoren, Almería, Iruñea eta Sigüenzako apezpikua izan zen. Bere agintaldian, Nafarroako erregeorde bitartekaria ere izan zen zenbait hilabetez.

## Erreferentziak
Antso Sanoitz Oteitzakoa

**Antso Santxitz Oteitzakoa** —— (Oteitza, ?-Erriberri, 1425eko abuztuaren 14a) nafar elizgizona izan zen, 1420 eta 1425 artean Iruñeko apezpikua izan zena.

Jaioterrian abadea izan ondoren, Tuterako katedralaren dean bilakatu zen. Konstatntzako konzilioari esker apezpiku hautatu zuten. Bere agintaldian harreman ezin hobeak izan zituen Karlos II.a eta Karlos III.a erregeekin.

Bi seme-alaba natural izan zituen: Joana eta Joan izenekoak.

## Erreferentziak
Mikel Sanoitz Asiaingoa

[eskuinera|thumb|200px|[Iruñeko katedrala|Iruñeko katedraleko klaustroan dagoen bere hilobia.]]

**Mikel Santxitz Asiaingoa** —— (?-1364) nafar elizgizona izan zen, 1356 eta 1364 artean Iruñeko apezpikua izan zena.

Handikien leinu batean jaioa, anaia Fernando Santxez izan zuen. Epai baten bitartez ospea lortu eta Zaragozako apezpiku metropolitar izendatu zuten 1357ko ekainaren 3an. Nahiz eta Karlos II.a Nafarroakoak San Petriren jauregia okupatu harreman onak izan zituen erregeekin. Hiru sinodo egin zituen.

## Erreferentziak
Toledoko XV. kontzilioa

**Toledoko XV. kontzilioa** Hispania Bisigodoan egin zen kontzilio bat izan zen. Toledoko Apostolu Santuen Elizan egin zen 688ko maiatzak 11n hasita eta une horretan erregea zen Egikak deitua. Bertan hirurogeita sei gotzainek (metropoliarrak barne) zortzi abadek, katedraletako hiru dignatariok eta jauregiko hogeitasei goi funtzionariok parte hartu zuten.

## Jorratutako gaiak 
Kontzilioak Julian Toledokoaren postura ideologikoa berretsi zuen *Kristoren "bi borondateak"* bezala ezagutzen den gaian, honi buruzko hamazazpi kanon onartu zirelarik.

Baina kontzilio honen ospakizunaren arrazoi nagusia Egika erregeak bere aitaginarreba zen Ervigiori errege familia eta herriarentzako justizia defendatzea zin egin ziola izan zen, eta betebehar hori bateraezintzat jotzen zuen herritarrei aurreko erregeak usurpatutako guztia itzuli behar izatea suposatzen baitzuen, eta, beraz, zin honetatik askatzea eskatzen zuen.

Gotzainek onura publikoa erregearen nahien gainetik zegoela iritzi zuten, Ervigioren familia, zigortua eta desjabetua izateko jabetze horietan erruduntasuna frogatu behar zela adieraziz babesten saiatu ziren arren.

## Kanpo estekak
Petri Rodezkoa

**Petri Rodezkoa,** **Petri Andoudequekoa** ere deitua (Rodez, ? &ndash; Tolosa Okzitaniakoa, 1115), okzitaniar elizgizona eta Iruñeko gotzaina izan zen. Iruñeko gotzain postuko bere esleipenak politika berri bati eman zion hasiera, *franko*en (okzitaniarren) aldekoa eta nafarren kontrakoa, Pirinioez iparraldetik etorritako fraide eta elizgizonen olde batez lagundua. Gurutzadetan parte hartzeko asmoarekin, 1100. urtean Lur Santura joan zen eta itzultzean Okzitaniako Tolosan geratu zen.

## Erreferentziak
Toledoko XIII. kontzilioa

**Toledoko XIII. kontzilioa** Hispania Bisigodoan 683ko azaroak 4an hasi eta azaroak 13an amaitu zen gotzainen biltzar bat izan zen. Une horretan Hispaniako erregea zen Ervigiok deitu zuen eta Toledoko Apostolu Santuen Elizan ospatu zen.

Hirurogeita hamazazpi gotzain, bost abade, katedraletako hiru dignatario eta jauregiko hogeita sei funtzionario izan ziren bertan parte hartu zutenak. Erregeak gotzainei 673an Wamba erregearen aurka matxinatu zirenentzako barkamena eta berrabiltzea eskatu zien. Gotzainek matxinatutako nobleak eta hauen oinordekoak euren karguetan berrezartzea onartu zuten, baita koroaren mende zeuden lurrak itzultzea ere; barkamena berrogei urte lehenago Txintila erregearen garaitik arrazoi berengatik zorigaiztoan erori zirenentzat ere hedatuko zen. Ervigio erregeak ez zuen senidetasun harremanek eta familia mendekuek matxinada gehiago sortzerik eta alderdiekin amaituko zuen birbaketze politika zuhur bat hasi zuen. Kontzilioak kleroa eta nobleziaren mesedetarako xedapen batzuk erabaki zituen, bi klaseetako pertsonek kartzelatuak ez izateko eskubidea izango zuten, baita euren klaseko pertsonek epaituak izatekoa ere.

Gotzainek behartutako aitortzak kondenatu zituzten, torturarik gabeko epaiketaren beharra berrezarriz erruduntasuna ezartzeko. Era berean, atxiloketaren gehienezko muga bat ezarri zen.

Kontzilioak, berriz ere, erregea hiltzean errege familia osoaren bizia eta hazienda errespetatzeko beharra ezarri zuen, baita beste kontu txikiago batzuk ere.

## Kanpo estekak
El Neng de Castefa

thumb|200px|**El Neng de Castefa** pertsonaia komiko famatua egin zen Espainian bere hizkera eta keinu eta dantza mugimenduengatik. Irudian, gazte bat personajearen keinu bat imitatuz.

***El Neng de Castefa*** (euskaraz *Castefako mutikoa*) 2000ko hamarkadan Espainiako herri kulturan ospea izan zuen pertsonaia parodikoa izan zen, *makinero* edo *bakala* hiri-tribuaren estereotipoa irudikatzen zuena eta Eduard Soto katalan aktoreak interpretaturikoa. *Castefa* izendapena Castelldefels udalerriaren laburdura da.

Pertsonaiak Antena 3 espainiar telebistan Andreu Buenafuente telebista-gizonak aurkezten zuen *Buenafuente* telesaioan egiten zituen saio komikoei esker egin zen famatu, bereziki 2005-2007 urteetan, *bakala* izeneko gazteen hizkuntza eta keinuak puztuz; horrela, bereziki ezagun bilakatu zen "*¡Qué pasa, neng!*" ("Zer duk, motel!") esamoldea. Telebista-saioetan egiten zituen saioez haraindi, pertsonaiak kultura produktu anitzetan izan zuen islada: dance musika estiloko disko bat, bideo-joko nahiz autoan jartzeko panpinak merkaturatu nahiz publizitate kanpainak burutu ziren bere irudiarekin. Espainiar kulturaren ikonoa izatera ere heldu zen: patera batean Espainiara heldutako etorkinen talde batek "*¡Qué pasa, neng!*" esanez hartu zituen euren bila iritsitako guardia zibilak. Euskal Herrian El Jonan y el Txori (*El Jonan de Baraka*) antzeko pertsonaia parodikoak sortu ziren ETBko *Vaya semanita* saioaren baitan.

## Kanpo estekak
Bottom (telesaila)

***Bottom*** 1990eko hamarkadan BBC2 katean igorri zuten umorezko telesaila bat izan zen. Telesaila honek *britainiar edo ingeles umorez* Londresko Hammersmith auzoko etxebizitza batean bizi diren bi gizonezkoen eguneroko bizipen eta xelebrekeriak azaltzen ditu.

Telesaila hau Adrian Edmondson eta Rik Mayall aktoreek idatzi eta antzeztu zuten, aurretik 1980ko hamarkadan *The Young Ones* telesaila ospetsuan ere antzezten aritu zirelarik, Ipar Euskal Herrian berriz Jimmy katean emititu zen (Cana+ taldeko katea).

Hego Euskal Herrian Canal+ kateak *La Pareja Basura* izenburuaz emititu zuen gazteleraz, eta EITBek euskaraz.

## Argumentua 
Richard Richard *Richie* (Adrian Edmondson) eta Edward Elizabeth Hitler *Eddie* (Rik Mayall) Londresko Hammersmith auzoko etxebizitza batean batera bizi diren bi gizonezko dira. Biak langabezian, eroxko samarrak, beti egoera xelebreetan sarturik eta sexuarekin obsesionatuak: beti neskaren batekin larrua nola jo pentsatzen, nahiz eta euren azken helburu hau inoiz lortu ahal ez izan.

## Kanpo estekak 
* *Bottom* telesaila BBC katearen webgunean ikusgai 
* *Bottom* telesaileko IMDBko fitxa irakurgai 
* *Bottom* telesailaren lehenbiziko atala ikusgai
Toledoko XII. kontzilioa

**Toledoko XII. kontzilioa** Hispania Bisigodoan ospatu zen gotzainen biltzar bat izan zen. 681eko urtarrilak 9 eta 25 artean ospatu zen, une horretan erregea zen Ervigiok deitua. Toledoko Apostolu Santuen Elizan ospatu zen. Hogeita hamazortzi gotzain, lau abade eta jauregiko hamabost funtzionariok parte hartu zuten bertan.

Kontzilioak herria Wamba erregeari eginiko zinetik askatu zuen eta Ervigio berretsi zuen bisigodoen errege bezala, anatema adieraziz horren aurka agertzen zen ororentzat.

Toledoko gotzain metropoliarrari erregeak izendatutako gotzainak sagaratzeko eskubidea onartu zitzaion, beste edozein probintziatakoak baziren ere, Toledoko elizbarrutiaren nagusitasuna ekarri zuena hispaniar elizaren barnean.

Kontzilioak autoritateek egin behar zuten penitentzia, eta ondoren habituak hartzea ukatzen zutenak jorratu zituen. Baina, benetan, baliabide hau Wamba tronutik kentzeko probestu zen berau oraindik korderik gabe zegoenean.

Kontzilioak zenbait neurri hartu zituen, erregeak eskatuta eta gotzainen aurkako posturarik gabe (berretsi egin zituztenak) juduen aurka, hauen aurka hogeitazortzi lege onartu zirelarik. Eliza guztietan xedapen guztiak irakurtzea eta juduen abjurazio eta katoliko bihurtu izanaren akta guztiak kontserbatzea agindu zen. Toledon publikoki irakurri ziren legeak Toledoko Santa Maria Katedralean 681eko urtarrilak 27an. Jazarpena, kasu bakanen batzuetan izan ezik, ondasunak konfiskatzera mugatu zen.

Kontzilioan erregeak Liber Iudiciorum edo Rezesvintoren kodea ere berrikustea eskatu zuen, kontraesanak eta justiziaren aurkako legeak zituena. Berrikuspen hori egin zen eta 681eko urriak 21ean sartu zen indarrean. Kodetik euren esklaboei kalte larriak sortzen zizkiotenak zigortzen zituzten legeak ezabatu ziren. Lege berriren batzuk gehitu ziren, eta beste asko aldatuak izan ziren. Orokorrean, nobleak jasotzen zituzten zigorrak nabarmenki gutxitu zituen eta hauen pribilegioak ziurtatu zituen.

Kontzilioak zenbait gai erlijioso jorratu zituen, horien artean, jada aipaturiko penitentziaz gain, heriotza, eskumikatzeak, gotzaindegi kopurua, gotzainen hautaketa (izatez, horietako asko erregeak izendatuak zirela onartuz, legez izendapen horiek ez zegozkion arren), mezako sakrifizioa eta diziplinari buruzko gairen batzuk. Wamba erregeak sortutako gotzaindegiak ere ezabatu ziren. Probintzietako urteroko sinodoetarako data urteroko azaroak 1ean ezarri zen, ordura arte egiten ari zen bezala, Toledoko IV. kontzilioan indarrean jarri zen arauan sinodo horren ospakizuna maiatzak 1ean jartzen zuen arren, eta probintzia bakoitzean urtean behin behintzat bat ospatu beharko zela berretsi zen. Galiziako zenbait apaiz zigortuak izan ziren esklaboei emandako tratuagatik eta praktika paganoak kondenatu ziren.

## Kanpo estekak