open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asellia patrizii

***Asellia patrizii*** Asellia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Asellia patrizii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Flavio Magno Aurelio Kasiodoro

**Flavio Magno Aurelio Kasiodoro** (Scylacium, Calabria, 480 &ndash; Bruttium, 575) politikari eta historialari latinoa izan zen.

Goi-mailako karguak izan zituen ostrogodoek Italian agintean zeudenean; Teodorikoren eta Alarikoren ministro izan zen, besteak beste. Monasterio bat sortu zuen, *Vivarium* izenekoa. Bertan antzinako eskuizkribu asko kopiatu ziren; lan hura oso lagungarria izan zen kultura klasikoa hobeto ezagutu ahal izateko. *De anima* (filosofia tratatua), *Variae, Chronica: Historia Gothica* (12 lib.) eta *De institutione divinarum et saecularium litterarum* ditu lan azpimarragarrienak.

## Erreferentziak
Federico Ugalde

**Federico Ugalde Etxebarria** (Bilbo, 1873ko uztailaren 18a - *ib.*, 1968ko urtarrilaren 22a) bizkaitar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Euskal Herriko eraikuntzan hormigoi armatua erabili zuen arkitekto aitzindaria izan zen. Batez ere Bilbon eta inguruetan aritu bazen ere, Leon, Zaragoza eta Santanderreraino iritsi ziren Ugalderen lanak.

Udalak eta *Sociedad Bilbaina* elkarteak Bilboko zabalgunea garatzeko antolaturiko lehiaketara aurkeztu zuen bere proiektua eta epaimahaiak lana saritu ez ezik, proiektua onartu ere egin zuen Udalak.

Sute batean erre zen Arriaga antzokia berritu zuen 1914-1917 urteetan, eta Bilboko Larrinaga jauregia eraiki zuen, besteak beste.

Bilboko La Ceres irin-lantegiaren eraikuntzan ere parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Bartolomé Bermejo

**Bartolomé Bermejo** espainiar pintorea izan zen, XV. mendeko bigarren erdikoa. Kordoban jaioa, seguruenik Napolin ikasia, Aragoin lan egin zuen 1475-1477 bitartean, eta Katalunian 1486tik 1498ra. Olio-pintura erabili zuen. R. van de Weydenen eragina izan zuen. Neurri handiko koadroak gogoko zituen, baita hornidura eta kromatismo joria ere. Pertsonaia indartsuak, aurpegi angeluzuzen eta kementsuak nabari dira Bermejoren koadro errealistetan. Lan nagusiak: *Santo Domingo de Silos* erretaula, *Piedad* (Bartzelonako katedralean), *Adoración de los Reyes* (Granadako errege-kaperan).

## Erreferentziak
Jorge Donn

**Jorge Donn** (Buenos Aires, 1947ko otsailaren 25a - Lausana, 1992ko azaroaren 30a) argentinar dantzaria izan zen. Buenos Airesko Colón antzokiko dantzari izan zen, eta 1963an Maurice Béjarten XX. mendeko balleteko kide egin zen. Denbora gutxian ballet horretako dantzari nagusietako bat izan zen. Egin dituen lan nagusien artean, aipagarriak dira: *Meza gaur egunerako *(Pierre Henryren musika, 1967), *Hau izango da heriotza* (1970), *Nijinski, Jainkoaren clowna* (1971), *Gure Fausto* (Henri Pousseurren musika, 1976). 1979an Claude Lelouchen *Batzuk eta besteak* lanean parte hartu zuen. 1992an HIESaz hil zen.

## Erreferentziak
Manuel Kristobal Errandonea

**Manuel Kristobal Errandonea** (Irun, 1905eko otsailaren 27a - Paris, 1957ko uztailaren 7a) Eusko Gudarosteko komandantea izan zen. Irungo herriaren defentsaz arduratu zen Frankoren matxinada hasi zenean. Euskadiko Alderdi Komunistako kidea zen, eta Rosa Luxenburgo batailoi komunista antolatu zuen, Irungo langile komunista batzuekin batera. Eusko Gudarostea brigadetan banatu zenean, VI. brigadaren ardura eman zioten Errandoneari, eta aipaturiko brigadarekin Lemoako gaina eta Urrustiko lekunea berreskuratu zuen errepublikarrentzat. Lemoan zauritu zuten zango batean. Bizkaia galdu ondoren, Santanderko bigarren brigada-taldeko burua izan zen.

## Erreferentziak
Edwin Herbert Hall

**Edwin Herbert Hall** (Gorham, Maine, 1855eko azaroaren 7a - Cambridge, Massachusetts, 1938ko azaroaren 20a) Estatu Batuetako fisikaria. Fisika-irakasle izan zen Cambridgen 1888tik 1921era. Termoelektrizitateari buruzko ikerketak egin zituen. 1879an bere izena eman zaion efektua aurkitu zuen. *Hall efektua*: gorputz eroale batean intentsitate elektrikokorronte elektrikoa dabilenean, eta delako eroalea korrontearen norabideari buruz elkarzut dagoen eremu magnetiko batean ezartzen denean, potentzial desberdintasun bat sortzen da; potentzial desberdintasuna elkarzuta da eremuarekiko eta korrontearekiko.

## Erreferentziak
Kripta

[thumb|300px|eskuinera|[Leire|Leireko monasterioko elizako kripta.]]
**Kripta** (latinetik, *crypta*, eta grezieratik κρύπτη, *kryptē*; "ezkutua", "pribatua") lurpeko tokia da, lehenengo kristauek biltzeko eta martirien gorpuak ehorzteko erabiltzen zutena. Hasierako kripta askoren gainean elizak eraiki ziren geroago.

Kripta ospetsuak dira, besteak beste, Lyongoa, Veneziako San Marko basilikakoa, Santiago de Compostelako katedralekoa, Leireko San Salvador elizakoa, eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Françoise Mallet-Joris

**Françoise Mallet-Joris** (Anberes, Belgika, 1930eko uztailaren 6a - Bry-sur-Marne, 2016ko abuztuaren 13a) frantses idazlea izan zen, jatorriz belgikarra.

## Lanak 
Egoera psikologiko bereziek erakartzen dute, eta mutazio-prozesuan den gizartea behatzen du.

Bestalde, literatura-sormenari buruzko gogoeta ere egiten du bere lanetan: *Le rempart des Béguines* (1951), *Les mensonges *(1956), *L´empire céleste *(1958), *Trois âges de la nuit* (1968), *Le clin d´oeuil de l´ange *(1983), *La Maison dont le chien est fou* (1997), *Sept Démons dans la ville* (1999), *La Double Confidence* (2000), *Ni vous sans moi, ni moi sans vous…,*(2007).

## Erreferentziak
Qaliubiya

thumb|250px|Qaliubiyako probintzia (Egipto)

**Qaliubiya** Egiptoko gobernadore-herri edo probintzia bat da. Kairoko iparraldean dago, Niloren deltan. 1.001 km2 ditu, eta 4.237.003 biztanle (2006). Hiriburua: Banha.

## Geografia 
Mugak: ipar-ekialdean ash-Sharqiyah gobernadore-herria; ipar-mendebalean Nilo ibaiaren Damietta adarra.

Nilo ibaiaren lau ubidek (al-Rayyah, at-Twfiqi, Tur´at eta al-Ismailiyah) ureztatzen dituzte probintziako lursailak.

## Ekonomia 
Bost biztanletatik hiruk nekazaritzan lan egiten du. Artoa, kotoia, garia eta hirusta dira uzta nagusiak. Fosfato- eta basalto-meak ere baditu. Kimika-industria eta olio findegiak dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johannes Robert Rydberg

**Johannes Robert Rydberg** (Halmstad, 1854ko azaroaren 8a - Lund, 1919ko abenduaren 28a) suediar fisikaria izan zen.

Hidrogeno-atomoaren espektro-lerroen sekuentzian erregulartasun bat aurkitu zuen, *Rydbergen konstantea* izenaz ezagutzen dena. Rydbergen konstantea R = 1,0967. 107 m-1 balioa duen konstantea da. Hidrogenoaren espektro-segidek dituzten uhin-luzeren ekuazioetan agertzen da. Balmerren formulan eta antzeko beste erlazio batzuetan ere hartzen du parte, eta garrantzia handia izan du atomoaren egiturari buruzko teorietan. Gai bakunen sistema periodikoari buruz ere lanak egin zituen.

## Erreferentziak
Heinrich Steinweg

**Heinrich Engelhard Steinweg**, Estatu Batuetan ezagunagoa **Henry E. Steinway** izenarekin (Wolfshagen, Brunswick-Lüneburg, Germaniako Erromatar Inperio Santua, gaur egun Alemania, 1797ko otsailaren 15a - New York, AEB, 1871ko otsailaren 7a) Alemanian jaiotako Estatu Batuetako piano-egilea izan zen.

## Biografia 
Hasieran biola- eta organo-egile izan zen, eta ondoren, bi piano-lantegi zabaldu zituen Seesenen eta Brunswiken.

Estatu Batuetara erbesteratu zen bere semeekin, eta Stenway and Sons (1853) piano-lantegia sortu zuen. Piano txikiak eta kontzertuetarako piano handiak egin zituen. Kontzertu-bulego bat sortu zuen New Yorken, eta pianista asko ezagutarazi zituen (A. Rubinstein, I. Paderewski, F. Kreisler, besteak beste).

## Erreferentziak
Zinipido

**Zinipidoa** himenopteroen ordenako Cynipidae familiako intsektuez esaten da. Neurriz txikiak edo oso txikiak izaten dira (1-8 mm), itxuraz euliaren edo liztorraren antzekoak eta kolorez beltzaranak gehienak, eta arre gorrixkak edo horixkak gainerakoak. Familia honetako zenbait intsekturen larben eraginez sortzen dira haritz eta arrosen hostoetan kuku-sagarrak. Familia honetako intsekturik ezagunenak *Neuroterus quercusbaccarum*, haritzaren kuku-sagarra edo poxpolina eragiten duena, eta *Diplolepis rosae*, arrosaren kuku-sagarra eragiten duena dira. Europan eta Amerikan bizi dira, eta guztira 1.300 espezie-inguru dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ebano

thumb||alt=|Ebano-zura
thumb||alt=|Ebanozko elefanteak
**Ebanoa** zur gogor leun astuna da. Orokorrean Ebenazeoen familiako eta *Dyospyros* generoko zuhaitzetatik ateratzen da. Zuhaitz hau hostoiraunkorra, sendoa eta luzea, sexu bakarreko loreak eta hosto txandakatuak da. 1,069 gr/cm3-ko dentsitatea du eta uretan hondoratu egiten da) eta kolore beltzekoa izaten du, oso preziatua. Altzarigintzan asko erabiltzen da, leihoetako eta ateetako zureriak, labana-kirtenak eta musika-tresnetako piezak egiteko, batez ere. Badira ebanoaren generoko 300 bat zuhaitz mota. Ezagunenak *Diospyros ebenum*, Indiakoa eta Sri Lankakoa, eta *Diospyros dendro*, Afrikako mendebaldekoa, dira. Ebano deritze, halaber, zur iluneko beste zuhaitz batuei ere, nahiz eta izan *Dyospyros* generokoak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faisal II.a

**Faisal II.a** (; Bagdad, Irak, 1935eko maiatzaren 2a - 1958ko uztailaren 14a) Irakeko erregea izan zen 1939-1958 bitarteko urteetan. Faisal I.aren biloba zen. Errege egin zuten Rhazi I.a bere aita ezbeharrez hil zenean (1939), Abd Allah bere osaba erregeorde zela. Rashid Alik jo zuen estatu-kolpearen ondoren (1941), amak erbestera eraman zuen. 1953an Irakera itzuli ondoren, erregetza hartu eta Irak eta Jordaniako errege hatxemitek osaturiko Arabiar Batasuneko buru bihurtu zen, Arabiar Errepublika Batuari aurre egitearren (1958). 1958ko Irakeko iraultzaren ondoren, aginpidetik kendu eta hil egin zuten.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Johann Jakob Froberger

**Johann Jakob Froberger** (Stuttgart, Württemberg, Germaniako Erromatar Inperio Santua, 1616ko maiatzaren 19an bataiatua &ndash; Héricourt, Franche-Comté, Germaniako Erromatar Inperio Santua, 1667ko maiatzaren 7a) alemaniar musikaria izan zen.

## Biografia 
Stuttgarten hasi zen musika ikasten aitarekin, koru-zuzendari baitzen hiriko gortean. Europako hiriburu askotan izan zen. Erroman (1637-1641) Frescobaldiren ikasle izan zen, eta Vienako gortean (1645) organo-jotzaile.

Bizi zela ez zen bere obrarik argitara eman, baina eragin nabarmena izan zuen bere mendeko musikan, eta ondoren, Bachenean eta Händelenean, adibidez. Italiako, Frantziako eta Alemaniako estiloak bateratuz, organorako eta klabezinerako pieza jakingarriak utzi zituen.
## Erreferentziak
Aselliscus stoliczkanus

***Aselliscus stoliczkanus*** Aselliscus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Aselliscus stoliczkanus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
August Wilhelm von Hofmann

**August Wilhelm von Hofmann** (Giessen, Alemania, 1818ko apirilaren 8a - Berlin, Alemania, 1892ko maiatzaren 5a) alemaniar kimikaria izan zen.

## Biografia 
Londresko Kimika Eskolako zuzendaria eta Berlingo unibertsitateko irakasle izan zen. Bonnen eta Berlinen laborategiak antolatu zituen. Kimika organikoari buruzko lanak egin zituen. Bentzenoa eta anilina bakartu zituen harrikatzaren alkaternatik.

Beste lanen artean, amidak amina bihurtzeko prozesua (Hofmannen erreakzioa) eta lurrundura-dentsitateen bitartez isurkarien pisu molekularra lortu ahal izateko metodoa asmatu zituen.

Alemaniako Kimika Elkartearen sortzaileetako bat izan zen (1867).

## Erreferentziak
Lazar Kaganovitx

**Lazar Moiseievitx Kaganovitx** (; Kabani, Ukraina, 1893ko azaroaren 22agreg./azaroaren 10ajul. - 1991ko uztailaren 25a), Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako buruzagia eta Josef Stalinen laguntzailea 1930 ondoko urteetan. 1920an Tashkenteko sobieteko burua zen. Oso denbora laburrean garrantzi handiagoko karguak izan zituen. 1930an Politburoko kide izendatu zuten. Garai horretatik Stalin hil zen arte, Sobiet Batasuneko industria astunaren arduraduna izan zen. Stalin hil ondoren Khrustxeven gobernuan hainbat kargu izan zituen. 1957an Khrustxev kargutik kendu nahi izan zuen; ez zuen lortu, ordea, eta kargu guztietatik kendu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rouergue

**Rouergue** Frantziako hegoaldeko eskualdea da, Midi-Pyrénées izeneko erregioan, Aveyrongo departamenduan. Lurralde-mota asko ditu eskualdeak: haran handiek (Lot, Tarn) bereizitako mendialdeak, kareharrizko goi-ordokiak (Grands Causses) eta sumendiek eragindako mendialdeak (Aubrac).

## Historia 
Ruteniarren hiria izan zen Akitaniakoa izan aurretik. Okzitaniako Tolosako hiriaren mende izan zen XI. mendean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Gorosterratzu

**Javier Gorosterratzu Jaunarena** (Urrotz, 1877ko abuztuaren 28a - Cuenca, 1936ko abuztuaren 10a) nafar elizgizon eta historialaria izan zen.

## Biografia 
Nekazari familia batean Urrotz herrian jaio zen. 14 urte zituela Lekarozen arbuiatu zuten, eskolagabe izan eta euskaraz baizik mintzatzen ez jakiteagatik. Gero, 16 urte zituela, fedeak eta ase gabeko jakin-minak bultzatuta, erredentziotarren artean sartu zen. Euskaraz baino ez zekienez, hasieran zurgin ikasten jarri zuten, eta gaztelania ikasten lagundu zioten. Han gogoko zituen ikasketak egin zituen, eta haren aparteko gaitasunaz ohartuta, goi-mailako ikasketak egitera bideratu zuten.

Astorgan eta Nava del Reyn aritu ondoren, 1893an apaiz bilakatu zen. Jarraian, Iruñean jardun zuen hamazazpi urtez (1913-1927; 1930-1933). 1933an Cuencara joan zen, non Gerra Zibilaren hasieran milizianoek hil zuten.

Vatikanok dohatsu izendatu zuen 2012ko abenduaren 20an, Benedikto XVI.ak onartutako dekretuaren bidez.

## Lanak 
Euskal Herriarekin zerikusia zuten gaiak jorratu zituen batez ere. *Reseña biográfica de Sor Josefa de San Alfonso*" (Zaragoza, 1922) idatzi ondoren, Ximenez Radakoa apaiz nafarrari buruzko lan bat eman zuen argitara (*Don Rodrigo Jiménez de Rada, gran estadista, escritor y prelado*" Iruñea, 1925). Lan horrekin, Espainiako Historia Errege Akademiak 1926ko Talentu saria egileari eman zion eta prentsan aipamena jaso.

Ondoren, Arnaud Oihenarten *Notitia utriusque Vasconiae* obra itzuli zuen latinetik gaztelaniara *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*n (RIEV, 1926-1929). Lanaren hitz aurrean orduko eta garaikideko historiografiari buruzko gogoeta plazaratzen du Nafarroako konkistaren harira.Notitia Utrisque Vasconiae-ren itzulpenari Gorosterratzuk eginiko hitz aurrea Izan ere, *Notitia Utriusque Vasconiae* lanak XVII mendetik ez zuen argia berriz ikusi; ondoren, 1992an, Eusko Legebiltzarrak argitalpen berria egin zuen eta Gorosterratzuren itzulpena baliatu zuen.

Azkenik, Bartolome Karrantza artzapezpiku nafarrari buruzko biografia bat utzi zuen, baina ezin izan zuen bukatu . Bazuen baimena Vatikanoko Agiritegian ikertzeko baina hil zuten, eta esku artean zituen lanak Cuencako apaiztegian eragindako sutean galdu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Don Rodrigo Jiménez de Rada, gran estadista, escritor y prelado : estudio documentado de su vida... / por Javier Gorosterratzu
* Noticia de las dos Vasconias, la Ibérica y la Aquitana... : se añaden los catálogos de los Prelados de la Vasconia Aquitana, más completos que los publicados hasta ahora / por Arnaldo de Oyenart. 2a ed. enmendada y añadida / vertida al castellano por el P. Javier Gorosterratzu
Kaktus

**Kaktusak** ***Cactaceae*** familiako eta haien antza duten beste zenbait familiatako hainbat landare bizikorren izen arrunta da. Neurriz eta itxuraz oso desberdinak dira generoen arabera. Badira zentimetro batzuk baino handiago egiten ez direnak eta badira 12 m luze eta handiago egiten direnak, Arizonako kaktusa, *Carnegiea gigantea* adibidez. Lorea duten espezieek lore bakarra izaten dute, kolore bizikoa eta hermafrodita gehienetan. Fruitua baia erakoa dute eta batzuek jateko ona, *Opuntia* eta *Cereus* generokoek adibidez. Zurtoina, gehienetan, arantzaduna edo iletsua izaten da, eta biribila izan daiteke, edo zilindrikoa, edo prisma-formakoa, edo zati oboidetan banatua. Kaktus-espezie asko, duten itxura bitxiagatik eta ematen duten loreagatik, apaingarri gisa erabiltzen dira lorategietan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zigarreta

thumb|Zigarreta piztua.

**Zigarreta** edo **zigarroa** (Heg.) zilindro-forma emandako paper fin bat da, barnean tabako-hosto txikituz betea, erretzeko prestatua. Gaur egun, ohikoa da mutur batean iragazki izatea. Beste muturrean su ematen zaio, eta iragazkia dagoen muturretik xurgatzen da, kea ahora eramateko.

XVI. mendean hasi ziren, Sevillan, erretzeko tabakoa paperean biltzen; hasieran gizarte-maila apaletako kideek erre ohi zituzten zigarretak, baina XVIII. mendean lurralde askotara eta gizarte-maila guztietara zabaldu zen tabakoa zigarretetan erretzea. 1950-1960. urteetan zigarreteak erretzeak ekar ditzakeen kalteak aztertzen hasi ziren (minbizia eta bihotzeko eritasunak bereziki), eta zenbait herrialdetan kanpaina bereziak egin dira gai honen inguruan.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zigarro
* Zigarreta elektroniko

## Kanpo-estekak
Jesus Gaztañaga

**Jesus Gaztañaga Garmendia** —izengoitiz ***Ertziñape*** edota ***Aizarna-zale***— (Asteasu, Gipuzkoa, 1932ko abenduaren 2a - Tolosa, Gipuzkoa, 1992) euskal idazlea izan zen. Gasteizko eta Donostiako apaizgaitegietan egin zituen apaiz-ikasketak. *Euzko Gogoa*, *Jakin*, *Zeruko Argia*, *Goiz Argi*, *Laiaketan* eta *Olerti* aldizkarietan eman zituen argitara lan aipagarrienak 1956. urteaz geroztik. *Jainkoaren erria eta Eliz Misterioa* idatzi zuen P. Zabaletarekin batera. Gaztañagarena eta Nemesio Etxanizena da *Aladino* eta *Munchausen-go jaunaren egintzak* liburuen euskal bertsioa. Kardaberaz taldekoa eta Euskerazaintza elkartekoa izan zen.

## Erreferentziak
Philippe Jaccottet

**Philippe Jaccottet** (Moudon, Vaud, Suitza, 1925eko ekainaren 30a - Grignan, 2021eko otsailaren 24a) suitzar poeta, prosagile eta itzultzailea izan zen.

## Biografia 
Frantsesez idazti zuen. Oinazea, argia eta izadia dira bere obra poetikoaren gai nagusiak; izadia batez ere, Frantziako Drôme ibarrean bizitzera joan zenetik. Estilo garbia, zorrotza eta soila zuen.

## Lanak 
Olerkigintzan:
* *L´Effraie et autres poèmes* (1974, "Beldurra eta beste poema batzuk")
* *À la lumière d´hiver* (1977, "Neguko argitan")

Rilkeren, Musilen eta Cassolaren lanak itzuli ditu, eta Rilkeri buruzko saiakera bat ere idatzi du (*Rilke*, 1970).

## Erreferentziak
Gleb Panfilov

**Gleb Anatolievitx Panfilov** (; Magnitogorsk,  - Mosku, 2023ko abuztuaren 26a) errusiar zinemagilea izan zen. Errusiako Telebistan aritu zen San Petersburgoko Studio Lenfilmen sartu aurretik. Bere lehen film luzea, *V ogne broda net* (1967, *Sutan ibirik ez*), nahikoa izan zuen Uhin Berri deituriko mugimenduko izenik aipatuenetako bat bihurtzeko. *Natxalo* (1970, *Hasiera*) eta *Proxu slova* (1957, *Hitza eskatzen dut*) filmen ostean, *Tema* (*Gaia*) egin zuen 1979an, zeina ez baitzen zabaldu 1986 arte. Hurrengo urtean, Berlingo Zinemaldian Urrezko Hartza irabazi zuen film horrengatik. Geroztik, literatura-lanak zinemara eramaten saiatu da. Beste film batzuk: *Valentina* (1981), *Vassa* (1983), *Gamlet* (1989, *Hamlet*), *Mat* (1989, *Ama*), *Romanovy: Ventsenosnaia semia* (2000, *Romanovtarrak: familia inperiala*).

## Filmografia 
* *Narodnaia militsia* (1958)
* *Vstavai v nax stroi!* (1959)
* *Nina Melovizinova* (1962) (TV)
* *Ubit ne na voine* (1962) (TV)
* *Delo Kurta Klauzevitsa* (1963) (TV)
* *V ogne broda net* (1967)
* *Natxalo* (1970)
* *Proxu slova* (1975)
* *Tema* (1979)
* *Valentina* (1981)
* *Vassa* (1983)
* ''Mat'* (1989)
* *Romanovy: Ventsenosnaia semia* (2000)
* *V kruge pervom'' (2006) (minisaila)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Madina

**Francisco Madina Igartzabal** edo **Aita Madina** (Oñati, 1907ko urtarrilaren 29a - *ib.*, 1972ko ekainaren 30a) gipuzkoar apaiz eta musikagilea izan zen.

Zubillaga (Oñati) auzoko baserri batean jaio zen, eta nerabea zela nobizio letrandar sartu eta Burgosen egin zituen teologia ikasketak, Jose Maria Beobide eta Antonio José musikari maisuekin harremanetan sartuz. 1929an lehenengo meza eman zuen jaioterrian eta bertan 3 urtez jardun zuen klaseak ematen ikastetxe batean.

1932an Argentinara bidali zuten eta Buenos Aires eta Salta (herrialdeko ipar-mendebaldean) artean bizi izan zen 23 urtez. Han idatzi zituen musika obra gehienak: operak, sonatak, suiteak eta arpa kontzertu bat, Nicanor Zabaletarentzat idatzia.

1955ean New Yorkera joan zen eta Letrandarren egoitza sortu zuen han. 1957tik aurrera hasi ziren ezagutzen Euskal Herrian Francisco de Madinaren obrak *(Orreaga, Aita Gurea, Illeta, Arantzazu)*. Kontzertu berri batzuk prestatu zituen Estatu Batuetan eta 1972an gaixorik itzuli zen Oñatira, eta bertan hil zen.

## Musika lanak 
Euskal folkloreak asko eragin zituen bere lanak, baina bere bi konposiziorik ezagunenak erlijiosoak dira, alde batetik "Aita Gurea", Argentinan idatzita 1946an eta bestetik "Agur Maria".
 
Beste lan garrantzitsuen artean hauexek ditugu bestela:

* *"La cadena de oro"* oratorioa, Teatro Cervantesen (Buenos Aires) estreinatua 1944an.
* "Orreaga" sonata, 1954an estreinatua eta izen bereko guduari buruzkoa dena.
* *"Flor de Durazno"* opera, Hugo Wasten lanean oinarritua eta Teatro Argentinon (La Plata) lehenengoz aurkeztua 1957an.
* *"El Bardo de Itzaltzu"* dramaren partitura egin eta Buenos Airesen aurkeztu zuen.
* *"Rapsodia Vasca"* Teatro Politeaman (Buenos Aires) estreinatua.
* *"Sonata Vasca"* Carnegie Hallen (New York) aurkeztua.
* *"Suite"* BBCk Londresen grabatua.
* *"Concierto para Arpa y Orquesta".*
* *"Arantzazu"* (1957), berriztatutako santutegiaren irekiera zela-eta idatzia eta Oñatiko parrokian aurkeztua.
* *"Concierto Vasco"* lau gitarra eta orkestrarako kontzertua, San Francisco (Kalifornia) hirian estreinatua 1970ean.
* *"Concierto Latino"*.
* *"Concierto Flamenco"*.
* *"Concierto Sacro"* (amaitu barik).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika klasikoa
* Beti eskamak kentzen

## Kanpo estekak 
* Aita Madinaren biografia Auñamendi entziklopedian
Mikel Aranburuzabala

**Mikel Aranburuzabala Gutiérrez** (Bilbo, ) bizkaitar zinema-zuzendari artistikoa da. Arkitekto teknikoa eta dekoradorea da. Zinemaren munduan Javier Rebolloren *Bizkaiko Golkoa* (1985) filmarekin sartu zen, zuzendari artistikoaren laguntzaile gisa. 1986an zuzendari artistikoa izan zen Ernesto del Ríoren *El amor de ahora*. Eginkizun bera izan zuen Juan Ortuosteren *El mar es azul* (1989), Ernesto del Ríoren *No me compliques la vida* (1990) eta *Hotel y domicilio* (1995), Javier Rebolloren *Calor* (1996) eta Juan Ortuosteren *Entre todas las mujeres* (1997) filmetan.

## Erreferentziak
Cloeotis percivali

***Cloeotis percivali*** Cloeotis generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Cloeotis percivali'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Henri Victor Regnault

**Henri Victor Regnault** (Aix-la-Chapelle, Frantzia, 1810eko uztailaren 21a - Paris, Frantzia, 1878ko urtarrilaren 19a) frantses kimikaria eta fisikaria izan zen.

## Biografia 
Gay-Lussac frantses fisikari eta kimikariaren lekua hartu zuen Parisko politeknikoko kimika-sailean, eta Frantziako Collègeko katedradun egin zuten 1841ean.

Jariakarien estatikari buruzko ikerketak egiteaz gainera, uraren lurrunaren neurketak, gasen bero-ahalmen espezifikoarenak eta hotsaren hedatze-lastertasunari buruzkoak egin zituen. Kimikaren alorrean, ordea, alkaloide buruz egin zituen ikerlanak dira aipagarri, eta etilenoaren ordezko deribatu kloratuak ere prestatu zituen.

## Erreferentziak
Rub al-Khali

**Rub al-Khali** (, ), **Rub al-Khali basamortua** ere deitua, Arabiako penintsularen hegoaldeko basamortu zabala da, Arabiako basamortuaren parte. 650.000 kilometro koadroko eremua dauka, eta Saudi Arabia, Oman, Arabiar Emirerri Batuak eta Yemengo zatiak hartzen ditu.

## Geografia 
Iparraldean Persiar golkoa dauka, ekialdean Hajar mendiak, mendebaldean Tuwaykeko goi-ordokia, eta hegoaldean Yemen. Munduko hare-basamorturik zabalen eta lehorrenetako bat da. Haizeek jotako hare finek duna ikusgarriak eratzen dituzte.

## Ekonomia 
Leinu nomadak bizi dira basamortu horretan, musulmanak, gameluaren hazkuntzatik eta ehizatik bizi direnak. 1975ean, petrolio-hobi oparoak aurkitu ziren Al-Ghawar eskualdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franz von Papen

**Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen zu Köningen** (Werl, Westfalia, Prusiako Erresuma, 1879ko urriaren 29a - Sasbach, Baden-Württemberg, Mendebaldeko Alemania, 1969ko maiatzaren 2a) alemaniar politikaria izan zen.

## Biografia 
Erdigune Katoliko alderdiko diputatua izan zen Prusiako parlamentuan (1923-1932 urteetan) eta Hindenburg mariskalak Reicheko kantziler izendatu zuen 1932an. Adolf Hitlerrek aginpidea har zezan ahalegindu zen, kantzilerorde izan zen eta Hitlerren enbaxadore Turkian. 1934. urtean kargurik gabe utzi eta kartzelan sartu zuten.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Nurenbergeko epaitegiak libre utzi zuen (1946); ondoren, alemaniar epaitegi batek zortzi urteko kartzela-zigorra ezarri zion, baina 1949. urtean libre utzi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henryk Wieniawski

**Henryk Wieniawski** (Lublin, 1835eko uztailaren 10a - Mosku, 1880ko martxoaren 31a) poloniar biolin-jotzailea eta musikagilea izan zen. XIX. mendeko biolin-jotzaile onenetako bat izan zen. Hamaika urte zituela lehen biolin-saria irabazi zuen Parisko kontserbatorioan. Kontzertu ugari eman zituen, eta ospetsu egin zen mundu osoan. 1851-1853. urteetan Errusian jo zuen, eta 1860-1872. urteetan tsarraren gorteko musikari izan zen San Petersburgon. 1872-1874. urteetan Estatu Batuetan eman zituen kontzertuak. Musika-lan erromantikoak idatzi zituen, besteak beste, mazurkak, polonesak eta biolinerako bi kontzertu.
## Erreferentziak
Basawan

thumb|260px|alt=The court of Akbar, an illustration from Akbarnama|Akbarreko gortea, *Akbarnama* eskuizkribuko ilustrazioa

**Basawan** Indiako pintorea izan zen. XVI. mendean bizi izan zen. Humayun enperadoreak (1530-1556) sortu eta honen seme Akbarrek (1556-1605) jarraipena eman zion eskolakoa eta Persiako Abd al-Samad pintorearen ikaslea. Bere lanetan nabari da ondo ezagutzen zituela pinturako ereduak; perspektibak moldatzen trebea zen oso, Europako obrak ezagutzen zituela seinale. Errealismo handiko pertsonaiak pintatzen zituen, argazkiak ziruditenak ia. Kolore biziak erabili ohi zituen. Ehunen bat lanetan agertzen da bere sinadura; horietako asko olerkiak ilustratzeko eginak dira.

## Erreferentziak
José María Asin

**José María Asin Eskudero** (Cadreita, Nafarroa Garaia, 1956ko urriaren 19a) antzerki- eta zinema-antzezlea da. Bigarren mailako paperak egin izan ditu, oso biribilak, 1980 eta 1990eko hamarraldietan. Lanik garrantzitsuena Montxo Armendarizen *Tasio*n egin zuen (1984), protagonistaren lagunarena. Orobat Armendarizekin lan egin zuen *Bihotz ondoko sekretuak* (1997) filmean. Film labur askotan parte hartu du, eta lan handia egin du antzerkian. Iruñeko El Lebrel Blanco antzerki taldeko kide izan zen 1974tik taldea desagertu zen arte (1986). Iruñeko beste antzerki-taldeetan ere aritua da, protagonista-paperetan beti.

2011n Iruñeko Gaiarre antzokiko zuzendari izateko izendatu zuten; baina, giro politikoaren kariaz, UPNk bazter utzi zuen.

Kultura teknikari lan egiten du Nafarroa Garaiko Zizur Nagusiko Udalean.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Iñigo Cabo

**Iñigo Cabo Maguregi** (Bilbo, Bizkaia, 1970eko apirilaren 4a) bizkaitar artista plastikoa eta eskultorea da.

## Bizitza 
1995ean Arte Ederretan lizentziatu zen, Ikus-entzunezkoetan eta Pinturan, Euskal Herriko Unibertsitatean. Ikasketak zabaldu zituen Berlingo Arte Ederretako Eskolan (Eskulturako lizentzia eta Multimediako masterra).

Hainbat sari eskuratu ditu: Lemoako Margolaritzako Bi Urtekoan bigarren saria (1991), Bizkaiko Artea Sariketan, hirugarren saria (1992) eta Gure Artea sariak (1994 eta 1996). Talde-erakusketak egin ditu Berlinen eta Erroman, eta 1998an banakako erakusketa antolatu zuen, Bilboko Rekalde Aretoan. 2003. urtetik Eskultura irakaslea da Euskal Herriko Unibertsitateko Arte Ederretako Fakultatean.

## Bizitza pertsonala 
Gaur egun, Alemanian bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Falú

**Eduardo Falú** (El Galpón, Salta, 1923ko uztailaren 7a - Córdoba, 2013ko abuztuaren 9a) argentinar gitarrista eta musikagilea izan zen. Siriar familia batean jaio zen. Txikitatik erakutsi zuen gitarra jotzeko zaletasuna, etxekoek lagunduta. 1945ean hasi zuen karrera, César Perdiguero poeta eta letra-idazlearen lankidetzarekin. 1948an, irratiari esker, haren lanaren berri izan zuen publiko zabalak. Lehenengo LPa, *Falú en París*, 1950ean grabatu zuen. Lan horrek Latin Amerikako, Europako eta mundu osoko ateak ireki zizkion. Ehunka kontzertu eman zituen Estatu Batuetan, Japonian, Frantzian, Ingalaterran eta Frantzian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Giraudoux

**Jean Giraudoux** frantses idazlea izan zen (Bellac, 1882ko urriaren 29a - Paris, 1944ko urtarrilaren 31). Haren obren ezaugarriak fantasia, lirikotasuna eta umorea dira, hitz oparotasunez eta pertsonaien irrealtasunez jantziak. 1912an Montyon saria irabazi ondoren (*L´Ecole des indifférents*) gerrako eta gerraosteko gaiak (*Lectures pour une ombre*, 1918; *Adorable Clio*, 1920) eta psikologiakoak erabili zituen (*Suzanne et le Pacifique*, 1921; *Eglantine*, 1927). Antzerkiek eman zioten osperik handiena: (*Siegfrid*, 1922; *Judith*, 1931; *Electre*, 1937; *Sodome et Gomorre*, 1943; eta *La folle de Chaillot*, 1945).

## Erreferentziak
Marielle Goitschel

**Marielle Goitschel** (Sainte-Maxime, Frantzia, ) eskiatzailea da. Hamalau urte zituenetik, Frantziako talde nazionaleko kide izan zen. 1964an, Innsbruckeko Olinpiar Jokoetan, urrezko domina lortu zuen slalom erraldoiko kategorian, eta 1968an, Grenoblen, beste urrezko domina bat slalom bereziko kategorian. Innsbrucken, bigarren izan zen slalom berezian (lehena Marielleren ahizpa Christin Goitschel izan zen). Munduko txapeldun konbinatua izan zen 1962, 1964 eta 1966an, eta slalom erraldoiko munduko txapeldun 1966an. Horrez gainera, 1966an bertan, bigarren izan zen jaitsieran eta slalom bereziko kategorian.

## Erreferentziak
Coelops frithii

***Coelops frithii*** Coelops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Coelops frithii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Karoo

**Karoo** (khoisan hizkuntzan jatorria duen hitza) hegoaldeko Afrikako goi-ordokia da, itsasertzaren eta Lurmutur Mendebaldeko probintziako barnealdearen artean bi ordoki mailakatu eratzen dituena.

## Geografia 
Lehendabiziko maila (Karoo Txikia) 300-600 metroko garaieran dago batez beste, eta Zederberg mendiek mugatzen dute iparraldetik. Bigarren mailak (Karoo Handia) 600-900 metro bitarteko garaiera du, eta aipatu mendien iparraldean dago.

## Klima 
Oso leku lehorra da sasoi idorrean, eta akazia batzuk besterik ez da hazten. Euri sasoian, berriz, landarez betetzen da. Ureztaturik dauden sailak Afrikako lurralderik emankorrenetakoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eero Saarinen

thumb|alt=Gateway Arch in St. Louis, MO|*Gateway* arkua (St. Louis)

**Eero Saarinen** (Kirkkonummi, 1910eko abuztuaren 20a - Ann Arbor, Michigan, 1961eko irailaren 1a) finlandiar arkitektoa eta diseinatzailea izan zen.

Yale Unibertsitatean egin zituen arkitekturako ikasketak. Aitarekin batera lan egin zuen hasieran. Teknologiaren bilakaeraz arduraturik egitura-mota berriak proposatu zituen, forma eta espazio askeagoak erabiltzeko bidea eman zutenak.

Haren obren artean aipagarriak dira General Motors industriarako eginiko eraikin multzoa (1955, Detroit), Rochesterreko IBM fabrikak eta Yorktowneko IBMko ikerketarako gunea. Altzari askoren diseinuak ere egin zituen.

## Erreferentziak
Humberto Delgado

220px|thumb|eskuinera|Humberto Delgadoren erretratua.

**Humberto da Silva Delgado** (Boquilobo, Portugal, 1906ko maiatzaren 15a - Villanueva del Fresno, Badajoz, Espainia, 1965eko otsailaren 13a) militar eta politikari portugaldarra izan zen.

## Biografia 
Demokrazia ezartzearen aldeko eta Errepublikako lehendakarigai izan zen 1958. urtean. Oliveira Salazarren gobernuak galarazi egin zion hauteskunde-kanpaina amaitzea, eta armadatik baztertu zuen handik urtebetera ekintza politiko subertsiboak antolatzen zituela salaturik.

Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación (euskaraz: «Askapenerako Iberiar Direktorio Iraultzailea») erakunde armatuko kide nabarmena izan zen.

Brasilen erbesteraturik egon ondoren, 1965. urtean Espainiara hurbildu eta Portugalgo Polizia Politikoak harrapatu zuen. Villanueva del Fresnon hil zuten, Portugalgo mugatik hurbil.

## Erreferentziak
Joaquín Nin-Culmell

**Joaquín Nin-Culmell** (Berlin,  - Berkeley, Kalifornia, ) Kubako musikagilea eta pianista izan zen. Joaquín Ninen semea. *Schola Cantorum*en ikasi zuen, eta geroago, Parisko kontserbatorioan Paul Dukasekin. Fallaren ikasle ere izan zen, eta honen eragina nabaria da haren lanetan. Berkeleyko unibertsitateko irakaslea izan zen. Pianorako lanak, kamerako musika eta obra sinfonikoak ondu zituen estilo inpresionistan. Lan aipagarriak ditu: *Piano eta orkestrarako kontzertua* (1946), *Don Juan *(1959), *Piano eta harirako kintetoa* (1953) eta *Kataluniako hamabi kantu herritar* (1960).
## Erreferentziak
Azido palmitiko

**Azido palmitikoa** formula kimikoa CH3(CH2)14COOH duen gantz-azido ase bat da. Palma olioak azido palmitiko asko du, hortik gantz azido honen izena. Hamasei karbono ditu (16:0).

Haragian eta esnekietan dagoen gantz azido ugariena da eta landareetan ere aurkitzen da, palma olioaren %44a osatzen du eta oliba olioaren %8-20. Gizakietan gantz ehunaren %21-30 osatzen du.

## Historia 
Edmond Frémy kimikari frantsesak aurkitu zuen 1840 urtean saponifikaturiko palma oliotan.

## Ezaugarriak 
Azido palmitikoa azido hexadekanoikoa da, hau da, 16 karbonoko katea du eta erabat asea da. Alkohol beroan eta eterrean disolbatzen diren kristal zuri gisa agertzen da. Ez da uretan disolbatzen, eta sukoia da. 62&nbsp;°C-an likidotzen da, eta 350&nbsp;°C-an irakiten du. Molekula anfipatikoa da. Espermazetia edo palma olioa saponifikatuz, edo koipe naturalak hidrolizatuz lortzen da.

Hain erreduziturik dagoenez, katabolismoa burutzen denean 50 mol azido palmitikok 129 ATP mol ematen ditu.

Bestalde mintzeko proteina integralak izango direnei itsasten zaie Golgi aparatuan eta *proteina palmitoilatuak* bihurtzen dira. Hau ezinbestekoa da zelula mintzean behar duten tokian kokatu daitezen.

## Erabilerak 
Palmitato metalikoak, xaboiak, olio labaingarriak, gai iragazgaitzak eta janarien gehigarriak ekoizteko erabiltzen da.

Aluminioarekin osatzen duen gatza napalma ekoizteko erabili zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piroforiko

**Piroforiko** airean bat-batean su har dezakeen gaiaz edo kolpeak hartzean txinpartak egiten dituenaz esaten da. Fosforoa, litio hidruroa, sodioa eta potasioa, adibidez, gai piroforikoak dira, aire hezean berez erretzen baitira.

Konposatu piroforikoak gas geldoa duen atmosferan edo kerosenotan gorde behar dira. Aleazio batzuei (burdina, barioa) piroforiko deritze igurtzi txiki batez txinpartak igortzen dituztelako. Pizgailuetako harriak egiteko erabiltzen den burdinaren eta zerioaren aleazioa (ferrozerioa), adibidez, aleazio piroforikoa da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Powell

**Michael Powell** (Bakesbourne, Ingalaterra, 1905eko irailaren 30a - 1990eko otsailaren 19a) ingeles antzezlea eta zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Argazkilari-, muntatzaile- eta gidoilari-lanetan aritu zen zuzendari hasi baino lehen. Film laburrak egin zituen 1931 eta 1938 bitartean, Estatu Batuetatik Europako merkatura zabaltzen ari ziren filmei aurre egiteko asmoz.

Bere lehen film luzeak, *The Edge of The World *(1937, *Munduaren ertza*), ametsen munduak eta gerra propagandak markatutako zinemagintzari eman zion bidea. Powellena da beldurrezko filmen aitzindaritzat hartzen den *Peeping Tom *(1960, *Izuaren argazkilaria*) filma ere.

## Erreferentziak
Psikrometro

thumb||alt=|Zirkulazio behartuko psikrometroa
**Psikrometro**a airearen hezetasuna neurtzeko tresna da, higrometroa ez bezalakoa. Bi termometro berdinez osatua da. Termometro batek ontzia oihal berezi batez bildua du, eta oihalaren parte bat ur destilatuan sartua egoten da. Oihalak xurgatzen duen ura etengabe lurruntzen da, eta termometroaren tenperatura hoztu egiten du horrek; bien bitartean, beste termometroak inguruko tenperatura adierazten du. Hala, bi termometroen arteko tenperatura aldeak desberdintasun psikrometrikoa ematen du, eta, taula batzuen bidez, airearen hezetasun absolutua eta erlatiboa kalkulatzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trietanolamina

**Trietanolamina** base organiko nitrogenatua da [(HOCH2CH2)3N; 2,2',2"-Nitrilotrietanola]. Likido kolorge likatsua da, eta amoniako-usain pixka bat du. 21,2&nbsp;°C-an likidotzen da eta 335&nbsp;°C-an irakiten du. Uretan, kloroformoan eta alkoholean ongi disolbatzen da, baina nekezago bentzenoan eta eterrean. Sukoia da. Amoniakoa etileno oxidoarekin erreakzionaraziz lortzen da. Detergente, plastifikatzaile, intsektu-hiltzaile eta emultsionatzaile gisa, ehunak irazgazgaitz egiteko, kautxu eta gomen azeleratzaile gisa eta abar erabiltzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coelops robinsoni

***Coelops robinsoni*** Coelops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Coelops robinsoni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Alberto Ginastera

**Alberto Ginastera** (Buenos Aires, 1916ko apirilaren 11 &ndash; Geneva, 1983ko ekainaren 25a) argentinar musikagilea izan zen. Williams Kontserbatorioan eta Nazio Kontserbatorioan egin zituen musika-ikasketak. Hasieran, bere herriko estetikarekin bat zetozen lanak idatzi zituen, baina geroago, tankera eta prozedura unibertsalagoak erabili zituen. Mota askotako musika-lanak egin zituen, teknika bikainekoak: balletak, operak, orkestrarakoak, erlijio-musika, kontzertuak, etab. Haren lan aipagarrienak: *Parambí, Estancia, Sinfonía elegíaca, Concierto argentino, Bomarzo*. Zenbait musika-eskola sortu zituen.

## Erreferentziak
Pierre Pflimlin

**Pierre Pflimlin** (Roubaix, Frantzia, 1907ko otsailaren 5a - Estrasburgo, Frantzia, 2000ko ekainaren 27a) frantses politikaria izan zen.

## Biografia 
M.R.P. (Mouvement Républicain Populaire) mugimenduko diputatu izan zen 1946-1967 urteetan, eta sei aldiz ministro 1947-1958 bitartean. MRPko lehendakari izan zen 1956-1959 urteetan, eta Kontseiluko lehendakari izendatu zuten 1958an. De Gaulleri utzi zion kargua Aljeriako krisiaren garaian; hark Estatuko ministro izendatu zuen (1958-1959). Europako Kontseiluko Kontsultarako Biltzarreko lehendakari izan zen 1963-1966 urteetan, eta Europako Parlamentuko lehendakari 1984-1987 bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José María de Heredia

**José María de Heredia** (La Fortuna, Kuba, 1842ko azaroaren 22a - Bourdonné gaztelua, Houdan ondoan, Frantzia, 1905eko urriaren 3a) frantses olerkaria izan zen, Kubakoa jatorriz.

## Biografia 
Lehenbiziko urteak Kuban egin bazituen ere, 1861etik aurrera Frantzian bizi izan zen. Ikasketak alde batera utzirik, literaturari heldu zion. Leconte de Lisle lagun eta maisuari esker argitaratu zituen bere lehen olerkiak, Parnaso zaleen mugimenduaren aldarrikapena izan zen *Parnasse contemporain* (1866, "Gure garaiko Parnasoa") bilduman. 1893an ordu arte aldizkarietan argitaraturik zituen 118 soneto bildu zituen *Les trophées* izenburupean.

## Erreferentziak
Nautilus pompilius

***Nautilus pompilius*** nautilidoen ordenako molusku zefalopodoa da, barakuiluaren antzekoa, *Nautilus* generoko espezierik ezagunena. Maskor zuri arrea du, distira bizikoa eta 10-20 cm-ko diametroa duena. Beso asko ditu, eta ahoaren inguruan besoetatik ateratzen zaizkion garroak (60-90). Zefalopodoen artean bentosarik gabeko garroak dituen bakarra da. Jauzi txikiak emanez ibiltzen da. Bizitzaren parterik handiena itsas hondoan ematen duen arren, ur-azalera irten edo itsasertzera hurbildu ere egiten da, arrautzak erruterakoan batez ere. Ozeano Barean eta Indiako ozeanoan bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Max Ophüls

**Max Ophüls**, jaiotza izenez **Max Oppenheimer** (Saarbrücken, 1902ko maiatzaren 6a - Hanburgo, 1957ko martxoaren 25a) frantses zinema zuzendaria izan zen, jatorriz alemaniarra.

Antzerkian hasi zen lanean hamazazpi urte zituela, baina geroago zinema lanak egiten hasi zen. Ophülsen lanek oso estilo berezia dute: xehetasunak, dekoratuaren eta gaiaren arteko harreman estua, kamera-mugimendu laster bereziak. Austrian, Frantzian, Italian, Holandan eta Estatu Batuetan egin zituen filmak. Lan aipagarrienak: *Liebelei* (1930), *La ronde* (1950), *Le plaisir* (1951), *Madame de...* (1953), *Lola Montes* (1955).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Pulitzer

**Joseph Pulitzer** (Mako, 1847ko apirilaren 10a - Charleston, Hego Carolina, 1911ko urriaren 29a) Estatu Batuetako kazetaria izan zen, jatorriz hungariarra bazen ere. 1864. urtean jo zuen Estatu Batuetara, eta armada federalean borrokatu ondoren, ospe handiko kazetari eta politikari bihurtu zen. New Yorken hedadura handieneko *The World* egunkaria erosi zuen 1883. urtean, eta milioi bat dolar eman zizkion Columbiako unibertsitateari kazetaritza-eskola bat sor zezan. *Pulitzer* izeneko saria sortu zuen, urtero Columbia Unibertsitateak literatura-idazleak saritzen dituena. Kazetaritza-sariak ere antolatu zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pulitzer saria
Sviatoslav Richter

**Sviatoslav Teofilovitx Richter** (Zhitomir, Ukraina, 1915eko martxoaren 20a - 1997ko abuztuaren 1a) ukrainar pianista izan zen.

## Biografia 
Teknika bikaina eta errepertorio zabala zuen. 18 urte zituela, Odesako operako pianista eta zuzendari-laguntzaile izendatu zuten. 1935ean eman zuen aurkezpen-kontzertua Odesan. 1937an, Moskuko kontserbatorioan sartu zen eta Heinrich Neuhaus izan zuen irakasle. 1945ean, Sobietar Batasun ohiko Musika Lehiaketa irabazi zuen, eta 1949an, berriz, Stalin saria.

Mundu osoan eman zituen kontzertuak: Estatu Batuetan, Britainia Handian, Italian, Frantzian, Alemanian eta Txinan, besteak beste.

## Erreferentziak
Jules Vallès

**Jules Vallès** (Le Puy-en-Velay, Loira Garaia, Frantzia, 1832ko ekainaren 11 &ndash; Paris, Frantzia, 1885eko otsailaren 14a) frantses idazlea eta kazetaria zen.

## Biografia 
Parisa joan zen kazetaritza ikastera. Napoleon III.aren aurkako konspirazioan parte hartzeagatik espetxeratu zuten. Parisko Komunako batzorde zentraleko kide izan zen, eta *Le cri de peuple* egunkari sozialista sortu zuen, baina komuna desegin zenean Ingalaterrara joan behar izan zuen.

1883an itzuli zen Frantziara, eta gizarte-zapalkuntzaren aurka borrokatu zen. *Jacques Vingtras* (1879-1886) eleberri autobiografikoan idatzi zuen, hiru liburutan, bere belaunaldikoen iraultza gogoa.

## Erreferentziak
Carlos María de Alvear

**Carlos María de Alvear** Argentinako askatasunaren buruzagia, San Martinen hurbileko laguntzailea (Santo Angel, Misiones Orientales, 1789ko urriaren 25a - Washington, 1852ko azaroaren 3a). Argentina askatu ondoan, politika aurrerazalea bultzatu zuen (beltzen salerosketa debekatu; esklaboentzako askatasuna; titulu nobleen, maiorazkoen, torturaren eta Inkisizioaren deuseztapena) eta Uruguai Argentinaren mende ezarri nahi izan zuen. Montevideo espainiarrei konkistatu bazien ere, xede berberean ari ziren brasildarrek galarazi zuten asmo hau. AEBn hil zen, Argentinako enbaxadore zelarik bertan.

## Erreferentziak
Jean-Baptiste Siméon Chardin

**Jean-Baptiste Siméon Chardin** frantziar margolaria (Paris, 1699ko azaroaren 2a - 1779ko abenduaren 6a). Nöel Coypel eta J. B. Van Looren ikaslea. Frantziako margolaririk handienetakoa izan zen XVIII. mendean. Izadi hilak, erretratuak eta barnealdeak margotu zituen batez ere. Margo apalak erabili zituen, kontraste handirik gabekoak, eta margo-sail harmoniatsuak lortzen ditu. Lan ezagunenak: *Femme tirant de l´eau à la fontaine, La Blanchisseuse, Le Château de cartes *(1734-1735), *La Porvoyeuse, La Mère laborieuse, Le Benedicité *(1740),* Le Gobelet d´argent* (1755) eta hiru autorretratu.

## Erreferentziak
Batumi

**Batumi** () Georgiako Adjara errepublika autonomoko hiriburua da.

## Ekonomia 
Itsaso Beltzaren ertzeko petrolio-portu garrantzitsua da. Burdinbideak eta petroliobideak elkartzen dute Batumi Bakurekin. Petrolio-findegia. Zentral elektrikoa. Ontziolak. Janari-industria. Hor bukatzen da Kaukasoa zeharkatzen duen burdinbidea.

## Klima 

## Historia 
Greziarren eta erromatarren esku egon ondoren, georgiar eta turkiarren arteko gatazka-leku izan zen Batumi (XV-XVIII m.). San Eztebeko itunaren ondorioz (1878), Errusiako koroaren esku geratu zen.

## Herri eta hiri senidetuak 
* , 1987.
* , 1987.
* , 1992.
* , 1996.
* , 2000.
* , 2006.
* , 2007.
* , 2008.
* , 2011.
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques-François Blondel

**Jacques-François Blondel** (Rouen, Frantzia, 1705ko urtarrilaren 8a - Paris, Frantzia, 1774ko urtarrilaren 9a) arkitekto, hirigile eta teoriagile frantsesa izan zen.

## Biografia 
Arkitektura-eskola bat sortu zuen (1734). Gisa berean, lan teoriko eta praktiko ugari eman zuen argitara: *De la distribution des maisons de plaisance et de la décoration en général* (1737, *Atseden-etxeen banaketaz eta dekorazioaz, oro har*), *L´Architecture française* (1752-1756, *Arkitektura frantsesa*), *Cours d´architecture civile* (1771, *Arkitektura zibileko ikastaroa*).

1765. urtetik aurrera, Metzeko parlamentuko egoitza, artzapezpikuarena eta udaletxea eraiki zituen.

## Erreferentziak
Édouard Lalo

**Édouard Lalo** (Lille, 1823ko urtarrilaren 27a - Paris, 1892ko apirilaren 22a) frantses musikagilea, biolin- eta biola-jotzailea izan zen, jatorriz espainiarra. Lillen eta Parisko kontserbatorioan ikasi zuen. Pablo Sarasatek eskatuta *Biolinerako Sinfonia* eta *Sinfonia espainiarra* idatzi zituen. Sarasatek estreinatu zituen arrakasta handiz, lehena 1874. urtean, eta bigarrena 1875. urtean. Bere *Fantasia* eta *Norvegiako Rapsodia* lanetan aberri-gaiak erabili zituen, eta Schumannen eragina antzematen zaio. Operak idatzi zituen (*Ys-eko erregea*, 1888), eta bi ballet, kantuak, ganbera-musika eta eliz-musika ere bai.

## Erreferentziak
María Casares

**María Victoria Casares Pérez** (Coruña, Galizia, 1922ko azaroaren 21a - Alloue, Poitou-Charentes, Frantzia, ) frantses antzezlea zen, galiziarra jatorriz. Santiago Casares Quiroga politikariaren alaba zen.

## Biografia 
Parisera alde egin zuen 1939an. 1942an egin zuen lehen antzerki-obra, arrakasta handia lortuz. La Comédie Française eta Thèâtre National Populairreko kide izan zen. Hainbat zinema zuzendari famaturekin ere lan egin zuen (Cocteau, Carné, Bresson).

Aipagarriak dira bere filmetatik honako hauek: *Les enfants du paradis* (1944, "Paradisuko haurrak"), *Le testament d´Orphée* (1959, "Orfeoren testamentua"), *La Lectrice* (1988, "Irakurlea").

## Filmografia 
* ''Someone Else's America* (1995)
* *Les Chevaliers de la table ronde* (1990)
* *Monte bajo* (1989)
* *La Lectrice* (1988)
* *De sable et de sang* (1987)
* *Blanche et Marie* (1985) Louise
* *Flavia, la monaca musulmana* (1974)
* *Hieronymus Bosch* (1963) (ahotsa)
* *Le testament d´Orphée* (1960)
* *Le Jardins du Seigneur* (1954) (ahotsa)
* *Ombre et lumière* (1951)
* *Orphée* (1950)
* *Guernica* (1950) (ahotsa)
* *L'Homme qui revient de loin* (1949)
* *Bagarres* (1948) Carmelle
* *La Chartreuse de Parme* (1948)
* *La Septième porte* (1948)
* *L'Amour autour de la maison* (1947)
* *La revanche de Roger la Honte* (1946)
* *Roger la Honte* (1946)
* *Les Dames du Bois de Boulogne* (1945)
* *Les Enfants du paradis'' (1945)

## Erreferentziak
Nicole d'Oresme

'''Nicole d'Oresme'* (Normandia, Frantzia, 1323 &ndash; Lisieux, Frantzia, 1382ko uztailaren 11) Erromatar Eliza Katolikoko elizgizona, teologoa eta zientzialaria izan zen.

## Bizitza 
Teologia ikasketak egin zituen Parisen. 1348tik 1356 arte unibertsitateko Nafarroako ikastetxeko zuzendaria izan zen. 1377an Karlos V.a Frantziakoak Lisieuxeko apezpiku izendatu zuen. Aristotelesen *Etika*, *Politika *eta *Ekonomia *eta beste lan batzuk itzuli zituen latinetik frantsesera. Ekonomiako, astronomiako eta matematikako liburuak idatzi zituen: *De origine et mutationibus monetarum*, *Traité de la sphère*, *Livre du ciel et du monde*, *Livre de divinacions*, *Inter omnes impressiones''.

## Erreferentziak