Kutxatila-zelaien kultura

**Kutxatila-zelaien kultura** (K.a. 1250-750 edo K.a. 1200-800) Europa erdialdeko eta mendebaldeko Azken Brontze Aroko indoeuropar kultura (edo lotura duten kultura multzo bat)

## Sorrera eta hedapena 
Alpeen iparraldean bizi ziren herri indoeuropar mendebaldarrek K.a. XV. mendetik kultura bakarra zuten, Tumuluen kultura deritzona. K.a. XIII. mendean, hildakoak erretzea  eta errekin horiek zeramikazko ontzi itxietan jartzeko ohitura bereizgarria hedatu zen. Gertaera kultural horrekin bat eginez, herri horiek, tartean aitzin-zeltak, iliriarrak eta italikoak daudelarik, azkar hedatzen hasi ziren, Balkanak eta Europa mendebaldeko zati txikiak konkistatuz. 

Hizkuntza-talde indoeuropar horien artean, 2025eko ikerketa batek oinarri eman dio hipotesiari, datu genetikoak eta arkeologikoak batuz, zelten zabalkundeari dagoela lotua kultura hau; Europa erdi-ekialdetik mendebalderanzko migrazio bat egin zutelarik, beren hizkuntza multzoa zabalduz. 

Inperio hitita ere suntsitu zuten, burdinaren metalurgiaren sekretua bereganatuz eta Anatoliatik kanpo zabalduz. Beranduago, K.a. XII. mendean, euren kanpainak itsasoz jarraitu zituzten, Egipto erasoz eta Filistea (geroago Palestina) kolonizatuz. Hipotesi batek dioenez, jada greziartutako Europa Erdialdean zuten herri horiek, K.a. XI. mendean Grezia inbaditu eta mizenastar zibilizazioa suntsitu zuen doriar espedizio misteriotsuaren jatorria izango lirateke.

## Habitata 
thumb|Herri baten berreraikitze proposamena
Defentsa natural edo artifizialak izan ohi zituzten, batzuetan biak batera.

Kultura honen barruan, lakuetako herriak ere agertzen dira: uretan sartutako harbilen gainean eraikitako etxeez osatutako herriak. Palafitoak esaten zaie herri mota horiei.

Etxeak nagusiki egurrez eta buztinez eraikiak dira, laukizuzen edo trapezoide formarekin. Bi isurkitako teilatuak zituzten kasu askotan.

## Lurperatzeak 
Kultura honen ehorzketa ohiturak garrantzitsuak dira, horien arabera sailkatu eta identifikatzen baita batez ere. Ohikoena errausketa da. Beste aldaera batzuk ere badaude:

* Ontzia eta hatua lurrean egineko zulo batean uzten da.
* Kutxarik gabe, zuzenean zuloan
* Harrizko zirkuluz estalitako kutxak...
* Hobia inguratzen duten tumulu lauak
* Hobi handiak

Hil hatuan zeramika eta metalak egoten ohi dira. Batzuetan, nekropoliak erritu barrutiz inguratuak daude, ohi lubakiak, lauki edo zirkulu formako oinplanoa dutenak.

Fitxategi:Urnfield burial.png|Europa Erdialdeko kutxa zelaien kulturako ohiko hilobi bat. Errauts-ontzia zeramikazko plater formako pieza batez estali ohi zen
Fitxategi:Urna cineraria del yacimiento de Can Missert. Bronce Final-Campos de Urnas del noreste. 1100-900 a. C. - M.A.N.jpg|Terrassan dagoen Can Missert aztarnategian aurkitutako zeramika objektua: Iberiar Penintsulako ipar-ekialdeko Errauts-kutxatilen zelaietako kulturako errauts-ontzia.
Fitxategi:Urnfield culture pottery inlaid with tin foil, Switzerland, c. 1000 BC.jpg|Kuxa-zelaietako zeramika latorrizko xaflaz egina, Suitza, c. K.a. 1000
Fitxategi:Urnfield and Villanovan culture helmets.png|Kuxa-zelaien eta Villanova kulturako kaskoak.
Fitxategi:Urnfield fortification wall.jpg|Harresi baten barruko egitura
Fitxategi:Urnfield1bright.png|Brontzeko babesleak eta apaingarriak. Saône eskualdean aurkituak
Fitxategi:Groot Urnenveld te Oosterhesselen gevonden, Bestanddeelnr 919-2269.jpg|Oosterhesselen (Herbeherak) kutxa zelai batean aurkitutako errauts ontzi bat azaleratzen.
Fitxategi:Bronze Age Europe Swords (28140554813).jpg|Brontze Aroko ezpatak

## Ekonomia 
Harrizko errotak, brontzezko zeioak eta igitaiak ugariak dira. Aletegiak ere badaude. Ofizioak ugariak dira, baita artisautza espezializazioak ere. Merkataritzari dagokionez, harreman komertzialak bizitzen dira. Garraiobideak hobetzen dira, gurdiaren erabilerarekin eta zaldiarekin tiroko animali bezala. Gatzaren merkataritza abiatzen da eta beiraren ekoizpena hasten da. Zeramikak eta urregintzak gorakada dute, gune metalurgikoak ere ugarituz.

## Banaketa geografikoa 
* Iparraldeko Errauts-kutxatilen zelaietako kultura (Alemania eta Herbehereetako iparraldea)
* Erdialdeko Errauts-kutxatilen zelaietako kultura (Alemania, Herbehereak, Frantziako ekialdea, Luxenburgo, Suitza, Liechtenstein eta Austria)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Urnfield culture. European culture". *Britannica*
* "Urfiel period". *Oxford Reference*
* Smith, M. A. (2009). "A Study in Urnfield Interpretations in Middle Europe". *Zephyrvs*, *8*. 
* Netchev, Simeon (2021-08-23) "Map of the Urnfield Culture c. 1300 BCE" *World History Encycolepia*