open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Unai Zubeldia

**Unai Zubeldia Elduaien**, (Ibarra, 2003ko uztailaren 7a) txirrindulari gipuzkoarra da.

## Kirol ibilbidea 
Ibarran jaioa, Oriako Txirrindulari Eskolan hasi zen kirolean trebatzen. 

2021ean, juniorretan (19 urtez azpiko mailan) lau garaipen lortu zituen. Ondoren, Laboral Kutxa taldean sartu zen, Euskaltel-Euskadiren filiala. Kolore berriekin, 2022ko Baby Giroan nabarmendu zen, gazte onenaren elastiko zuria egun batez jantziz. Kirola ikasketekin uztartu ahal izan du eta Deustuko Unibertsitatean ari da.

2023ko denboraldian, Euskal Herriko zirkuituan bereziki nabarmendu zen, hiru garaipen eta hainbat podium lortu zuelarik. Aipatzekoa da Santikutz Klasikan lortutako garaipena. Emaitza hauen ondorioz, Euskaltel-Euskadirekin kontratu profesionala sinatu zuen hurrengo bi urtetarako.

## Palmaresa 
**2021**
* Errenteria Hiria Saria
* Aitor Bugallo Memoriala (junior)
* Lazkao Proba (junior) 
* Idiazabal Saria 
* 2. Gipuzkoako Itzulian
* 3. Iruñeko Itzulian
**2022**
* 2. Jesús Pereda Memorialean
**2023**
* San Gregorio Saria
* Cirilo Zunzarrenen oroimenezko Saria
* Santikutz Klasika
* 2. Udaberriko Sarian
* 2. Loinaz Proban
* 3. Juan Manuel Santisteban Memorialean
* 3. San Martin Proban
* 3. Euskaldun Txapelketan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
HMS Iron Duke (1912)

**HMS** ***Iron Duke*** Royal Navyko dreadnought gerraontzia zen, bere klaseko ontzi nagusia, Arthur Wellesley Wellingtongo 1. dukearen omenez izendatua. Portsmoutheko Dockyardek eraiki zuten, haren gila 1912ko urtarrilean ezarri zen. Hamar hilabete geroago jaurti zuten, eta 1914ko martxoan Etxeko Flotan sartu zen, flotaren bandera-ontzi gisa. Bateria nagusia 13,5 hazbeteko hamar kanoiz armatua zegoen eta 39,36 km/h-ko abiadura har zezakeen.

*Iron Duke* Flota Handiaren ontzi-gidaria izan zen Lehen Mundu Gerran, baita Jutlandiako guduan ere. Han, kalte handiak eragin zizkion SMS *König* alemaniar korazatuari, flotaren lehen ekintzan. 1917ko urtarrilean bandera-ontzi gisa zuen papera kendu zioten. Gerraren ondoren, *Iron Duke* Mediterraneoan aritu zen Mediterraneoko Flotaren bandera-ontzi gisa. Errusiako gerra zibileko esku-hartze aliatuaren parte izan zen, bai Itsaso Beltzean, bai greko-turkiar gerran. Esmirnako errefuxiatuak ebakuatzen ere lagundu zuen. 1926an, Flota Atlantikoari esleitu zioten, eta han entrenamendu-ontzi gisa aritu zen.

*Iron Duke* lanean egon zen beste urte batzuetan; 1930ean, Londresko Itsas Itunak zehaztu zuen *Iron Duke* klaseko lau korazatuak desarmatu edo desegin behar zirela. Beraz, *Iron Duke* armak entrenatzeko ontzi bihurtu zen; haren babesa eta armamentuaren zati handi bat kendu egin zituzten borrokarako egokia izan ez zedin. Ahalmen horretan erabili zen, 1939ko irailean Bigarren Mundu Gerra hasi zen arte, orduan Scapa Flowen amarratu baitzuten portuko defentsa-ontzi gisa. Urrian, bonbaketari alemanek kalte handia egin zioten, eta portura eraman zuten, hondoratzea saihesteko. Aireko erasoen aurkako arma gisa balio izan zuen gerran, eta, azkenean, txatarrarentzat birrindu eta hautsi egin zuten azken 1940ko hamarkadaren amaieran.

## Kanpo estekak
Milo Dožić

**Milo Dožić** (serbieraz zirilikoz: Мило Дожић) Montenegroko Batzar Nazionaleko presidentea eta ministroa. 

## Biografia 
Kolašinen amaitu zituen oinarrizko eskolak, Sremski Karlovcin batxilergoa eta Belgradoko Zuzenbide Fakultatea (1896). Atenasko Unibertsitatean, jurisprudentzian doktoretza lortu zuen (1909). Ikasketak amaitu ondoren, Montenegrora itzuli zen, eta han Cetinjeko Auzitegi Handiko idazkari izendatu zuten. 1905etik 1906ra, Justizia ministro eta Hezkuntza eta Eliza Gaietarako ministroaren ordezkari kargua izan zuen. 1906ko lehen hauteskunde parlamentarioetan, Moravia Behereko Kapitaintzako hautagai gisa, diputatu hautatu zuten. 1908tik Estatu Kontseiluko kide izan zen, eta 1910ean, Montenegroko Batzar Nazionaleko presidenteorde. Justizia ministro eta Hezkuntza eta Eliza Gaietarako ministroorde izan zen 1911-1912 urteetan. 1914an Batzar Nazionalerako hautatu ondoren, Batzarreko presidente izendatu zuten. Lehen Mundu Gerran, atxilotu eta Austriako eta Txekiar Errepublikako kontzentrazio-esparruetan sartu zuten. Askatu eta Montenegrora itzuli ondoren, Podgoricako Auzitegi Nagusiko presidente izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Nisko Plana

[thumb| Zikmund Slatnerren [Stolperstein|*Stolperstein*a, Ostravatik Niskora deportatua.]]
**Nisko Plana** juduak okupatutako Poloniako Gobernu Orokorreko Lublin barrutira eramateko 1939ko operazioa izan zen. Alemania naziak antolatuta, 1940. urtearen hasieran bertan behera utzi zuten plana.

Adolf Hitlerrek asmatu eta bere SSko laguntzaileek babestutako plana izan zen Europako juduak Gobernu Orokorraren lurralde urruneko txoko batera berkokatzeko ideia, Lublin eta Nisko hirien inguruan. Plana 1939ko irailean garatu zen, Poloniaren inbasioaren ondoren, eta 1939ko urritik 1940ko apirilera bitartean garatu zen, Poloniari eraso egin baino lehen diseinatutako Madagaskar planaren aurka. Planaren ideiak Amerindiarren erreserbekin antzekotasunak zituen.

Hitlerrek ideia Alfred Rosenberg ideologo naziaren eta Heinrich Himmler *Reichsführer-*SSaren  laguntzarekin egin zuen. Eurekin batera izan ziren *SS-Obersturmbannführer* Adolf Eichmann ("Holokaustaren arkitektoa"), Heinrich Mühller Gestapokoa, Hans Frank Hitlerren abokatua eta Arthur Seyss-Inquart.

Odilo Globocnik, Vienako Gauleiter ohia, SS eta Lublingo barruti berriko poliziaren burua, erreserbaren arduraduna izan zen. Planaren hasierako inplementazioan, naziek ghetto-sistema bat ezarri zuten, zibil juduek lan behartu gisa erabil zitzaten gerra ahalegin alemaniarrarentzat. Lan behartuen lehen eremuak *Burggraben* proiekturako ezarri ziren, nazi-sobietar muga indartzeko eta Lublingo tokiko SS unitateak hornitzeko Lipowatik.

Guztira, 95.000 judu inguru deportatu zituzten Lublingo erreserbara. Multzo osoaren eremu nagusia Bełżecen ezarri zen hasieran (sarraski-esparruak eraiki aurretik). 1942ko martxoan, Reinhard operazioko nazien lehen sarraski-esparru bihurtu zen, Christian Wirthek dutxatan jarritako gas-ganbera iraunkorrekin. Burggrabengo esparruak 1940aren amaieran itxi ziren aldi baterako, baina horietako asko 1941ean berraktibatu ziren. Geroago, Lublingo barrutian, Sobibor eta Majdanek sarraski-esparru osagarriak ezarri ziren. Lipowa haren menpeko bihurtu zen 1943an. Nisko Plana arrazoi pragmatikoengatik utzi zen; hala ere, DAWrako ezarrita zeuden *Zwangsarbeitslagerrak* (alemanez, "lan behartuen eremuak") SSko beste proiektu batzuen oinarri industrial bihurtu ziren, hala nola Ostindustrieak. Horietako batzuek Lublinko judu guztiak erailtzeko diseinatutako *Aktion Erntefeste* planeraino iraun zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Entoloma roseum

***Entoloma roseum*** *Entolomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Leptoniella rosea*, *Rhodophyllus roseus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik gutxi-asko unbilikatura, leuna edo feltroduna, ertz inkurbatua, arrosa bizi kolorekoa, gero arre-arrosakara edo ardo kolorekoa. 

**Orriak:** Zuritik arrosara doan kolorekoak.

**Hanka:** 3 cm inguruko garaierakoa eta 0,6 cm inguruko lodierakoa, arrosa kolorekoa.

**Haragia:** Zurbila, usaingabea.

**Etimologia:** *Entoloma* hitza grekotik dator; ertza barrurantz biribildua, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Entoloma catalaunicum* delakoarekin nahas daiteke, baina honek arre-arrosa eta urdin-lila koloreko tinduak izaten ditu.

## Sasoia eta lekua 
Udan. Zelaietan, lurzoru karetsuetan. Urria.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reichsgau Wartheland

**Reichsgau Wartheland** (hasieran **Reichsgau Posen**, eta maiz **Warthegau**) Alemania Naziko Reichsgau bat izan zen, 1939an Bigarren Mundu Gerraren hasieran Poloniaren inbasioaren ondoren anexionatutako lorraldeekin osatua. Polonia Handia eta bere inguruko lurrek osatzen zuten. Warthegauko zati batzuk Versaillesko Itunaren aurreko Prusiako Posengo probintziaren parte ere baziren. Hasieran, izena Posen (Poznań) hiriarengatik jarri zitzaion, baina berandaugo Warthe (Warta) ibaiarengatik. 

Poloniaren banaketa egin zirenean 1793an, eremuaren gehiengoa Prusiako Erresumaren parte izatera igaro ziren, Hego Prusia izenarekin. 1815etik 1849ra bitarte, Posengo Dukerri Handiaren parte izan ziren. 1918-1919an Poloniako Bigarren Errepublika berrezarri zenean, Posengo probintzia izatera igaro zen. Gaur egun Polonia Handiko voivoderriaren parte da. 

## Kanpo estekak
Entoloma sericellum

***Entoloma sericellum*** *Entolomataceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi du eta ez du sukaldaritzarako balio.

Sinonimoak: *Agaricus inodorus*, *Agaricus carneoalbus*, *Agaricus sericellus*, *Agaricus molluscus*, *Agaricus leucocarneus*, *Clitopilus carneoalbus*, *Agaricus sericellus var. lutescens*, *Entoloma sericellum var. lutescens*, *Eccilia carneoalba*, *Rhodophyllus sericellus*, *Rhodophyllus carneoalbus*, *Hyporrhodius sericellus*, *Leptonia sericella*, *Orcella carneoalba*, *Hyporrhodius carneoalbus*, *Entoloma sericellum var. decurrens*, *Leptonia sericella var. decurrens*, *Leptonia sericella var. lutescens*, *Eccilia sericella*, *Rhodophyllus kervernii*, *Alboleptonia sericella var. lutescens*, *Alboleptonia sericella*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 cm arteko diametrokoa besterik ez, ganbiletik laura eta erdialdean pixka bat hondoratua, ertz inkurbatua eta izurtua. Ildaskatu gabeko azala, zetaduna, zuria (heltzean horixka).

**Orriak:** Zabal, eskotatuak, sabeldunak, zuriak (esporak eman ondoren izokin-arrosa kolorekoak).

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino  lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Liraina, zilindrikoa, kapelaren kolorekoa.

**Haragia:** Urria, zuria. Usain gabea eta zapore gabea.

**Etimologia:** *Entoloma* grekotik dator; ertza barrurantz biribildua esan nahi du. *Sericellum* epitetoa, gazur, esan nahi duen "sérum" hitzetik dator edo zetazkoa, esan nahi duen "séricus" hitzetik. Hankak zetadun itxura duelako.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Entoloma cephalotrichum* delakoarekin nahas daiteke, hau goroldiotan hazten da. *Entoloma sericeum* espezieak izenean bakarrik du antza.

## Sasoia eta lekua 
Neguan. *Cistus ladanifer*, erromeroa edo oteak dauden sastrakadietan. Sasiak ezkutuan eta babestuta gordetzen duelako oharkabean pasatzen da. *Higrocybe* txiki batzuen habitat bera du.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Puerto Rico, Guadalupe, Dominika, Guyana, Brasil Europa, Islandia, Errusia, Kazakhstan, Taiwan, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustín Morales

**Agustín Morales Hernández** (La Paz, Espainiar Inperioa; 1808ko martxoaren 11 - La Paz, Bolivia; 1872ko azaroaren 27a ) Boliviako militar, merkatari eta politikaria izan zen, Boliviako presidentea 1871ko urtarrilaren 15etik bere ilobak Federico Lafayek hil zuen arte, 1872ko azaroaren 27an.

## Biografia 
Hasiera batean José Ballivián (1841-1847) presidentearen aldekoa, Morales Manuel Isidoro Belzú jeneralaren zinpeko etsai bihurtu zen, Ballivián kargutik kentzearen arduraduna 1847an. Belzurekin urteetako liskarren ostean, Morales José María Linares presidentearekin (1857-1861) iritsi zen agintera. José María de Achá jeneralaren gobernuaren aurka, Linares kargutik kendu zuena, Moralesek Mariano Melgarejo jenerala boterera eraman zuen 1864ko abenduko estatu kolpearen alde egin zuen, Boliviako armadaren jeneraltasun eta komando nagusiarekin sarituta. Melgarejoren sei urteko agintaldia polemikoa eta basatia izan zen, oposizio gogorra lortuz. Azkenik, Moralesek alde aldatu zuen eta, presidentearen aurka zeuden alderdi guztiak batuz, 1871ko urtarrilean estatu kolpe batekin tronutik kendu zuen. Sei urteko (sexenio) agintaldiaren amaiera izan zen, baina ez gobernu militarrenak.

## Boliviako presidentea 
Pertsonaia asaldatsua, diktadore gisa gobernatzen saiatu zen, baina lotsatu egin zuten 1872an bere gutunetako bat egunkarietan argitaratu zenean. Moralesek kongresua deitu zuen Achá administraziotik lehen aldiz, eta kargua uztea eskaini zion. Biltzarrak eztabaidatzen zuen bitartean, Moralesek bat-bateko umore aldaketak jasan zituen, baita bere laguntzaile militar bati eraso egin zion 1872ko azaroaren 27an. Bere ilobak, Federico Lafayek, geldiarazi nahian, bere haserrea jaso eta presidenteari tiro egin zion, eta hil egin zuen.

Hil zenean, kongresuak Tomás Frías izendatu zuen jarduneko presidentea 1873an hauteskundeak deitzeko misioarekin.

## Bibliografia 
* José de table; Gisbert, Teresa; Carlos D. Taula, "Boliviako Historia", hirugarren edizioa.

## Kanpo estekak
Haragiaren mitina

thumb|250px|Manifestazioan hildako bat.

**Haragiaren greba** edo mitina, baita ere **Aste gorria**, Txilen 1905eko urrian egin ziren protesta batzuk izan ziren, Argentinatik eramaten zen haragiaren gaineko zergen igoeragatik. Greba errepresio gogor batekin amaitu zen.

## Gertakariak 
1905eko urriaren 22an, Gobernuak haragiari jarritako zerga berrien aurkako manifestazio jendetsuaren aurka tiro egin zuen Txileko armadak eta poliziak eta 250 lagun hil zituen. Egun hartan milaka langile batu ziren manifestaziora, esanez zerga hori soilik produktore handiek diru gehiago irabazteko planteatua zela eta amaieran presidenteari beren eskaerak helaraztera joan ziren, bidean zenbait txikizio eginez. Polizia gainditu egin zuen egoerak, eta hala, Germán Riesco presidenteak urgentziaz neurriak eskatu eta Roberto Silva Renard jeneralaren aginduetara, manifestazioa zapaldu eta sarraskia egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peato Mauvaka

**Peato Mauvaka** (Nouméa, Kaledonia Berria, ) frantziar errugbilaria da, orpokatzaile postuan aritzen dena. Kaledonia Berrian jaio zen, baina familiak Wallis eta Futunako jatorria dauka. 15 urterekin iritsi zen Metropolitar Frantziara. 2016tik Top 14an jokatzen du Stade Toulousain taldean. 2019ko abuztuaren 17an egin zuen debuta Frantziako selekzioarekin, Nizan, Eskoziaren aurka.

## Palmaresa 
### Stade Toulousain 
* Top 14 
** irabazlea: 2019, 2021, 2023, 2024, 2025
* Europako Errugbi Txapeldunen Kopa
** irabazlea: 2021, 2024

### Frantziako selekzioa 
* Autumn Nations Cup
** finalista: 2020
* Sei Nazioen Txapelketa 
** irabazlea: 2022, 2025 
** Grand Slam: 2022

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milutin Vučinićen gobernua

**Milutin Vučinićen gobernua** Plamenc-en gobernuak dimisioa eman zuen 1921eko ekainaren 20an. Milena erreginaren 1921eko ekainaren 28ko dekretu bidez, Milutin Vučinić Dibisioko ofiziala izendatu zuten lehen ministro.

Vučinić 1922ko irailan hil zenean, Jovan Plamenac-ek bere burua lehen ministro izendatu zuen 1922ko irailaren 16an, Milena erregina lehen ministro gisa aitortzeari uko eginez. 1922ko irailaren 23ko dekretu bidez, Erreginak Anto Gvozdenović doktorea izendatu zuen lehen ministro, eta horrela bi gobernu gatazkatsu sortu ziren. Formalki, inork ez zituen gobernu horiek aintzat hartu.

## Gobernuko kideak 
## Kanpo estekak
Boliviako presidente

**Boliviako Estatu Plurinazionaleko presidente konstituzionala** Boliviako estatu eta gobernuburua da, eta Indar Armatuen kapitain jenerala ere bada. Horrez gain, Boliviako Nekazaritza Erreformako Zerbitzuko agintari gorena da. Presidenteordearekin eta Estatu Ministroekin batera, Boliviako Estatuko botere publikoaren organo betearazlea osatzen du.

Presidentea eta presidenteordea bozketa berean aukeratzen dira sufragio zuzen unibertsalaren bidez. Bere agintaldiak bost urteko iraupena du, berriro hauteskunde bakarra izateko eskubidearekin. Egungo Konstituzioak formula irabazlea erabakitzeko metodoa aldatu zuen. Gehiengo absoluturik ez badago, jada ez du Legebiltzarrak aukeratuko, bigarren itzuli baten bidez baizik.  

## Aurrekariak 
[thumb| [Pedro Domingo Murillo La Pazeko iraultzan presidente izendatu zuten, Peru Garaiko eta Hispanoamerikako lehen presidentetzat hartua.]]
Amerikako independentziak 1809ko maiatzaren 25eko Chuquisacako matxinadan du jatorria,  historiografia independentista hispanoamerikarrak *"Amerikako lehen oihu libertarioa"* gisa aitortzen duena, eta bere ondorengo gailurra urte hartako uztailaren 16ko La Pazeko iraultzan.  Espainiako kolonien emantzipazio prozesuaren hasiera esan nahi du independentziaren aldeko borrokan; Boliviako kasuan, prozesu hori arrakastaz amaituko zen 1825ean, gero errepublika izateko. 

La Pazeko iraultza da, hain zuzen ere, etorkizuneko Boliviaren burujabetzarako lehen saiakera: Estatutu Konstituzionala ematen da (Amerikako lehen Konstituzioa); gorri eta esmeralda berdearen lehen bandera altxatu zen; Herriaren Eskubideen Mahai Tuitiboa sortzen da, mestizoek, indigenek, kreolek eta espainiar abertzaleek osatua; Pedro Domingo Murillo hautatzen da bere presidente, eta Hispanoamerikako eta Peru Garaiko lehen presidente bihurtuz; Junta Tiutiboaren gobernua bost ministeriotan antolatu zen: gobernua, gerra, grazia eta justizia, gurtza eta finantzak; Junta Tuitiboaren Aldarrikapenak Espainiarekiko Independentzia Adierazpena osatzen du, kontinenteko lehena izanik, eta Fernando VII.arekiko leialtasuna amaitzen duena. 

Hala ere, burujabetza-proiektu hau Junta Tuitiboa desegin zenean amaitu zen, ondoren iraultzaren buruzagiak harrapatu eta bertan parte hartu zuten biztanleen fusilamenduan, haien parte hartze tamainaren araberako zigorra izanik. 

Amerikako Independentzia Gerra amaitzean, Peru Garaiaren auzia gai konplexua izan zen, garai batean Río de la Platako Erregeorderriarena izan zen lurraldea baitzen eta, Uti possidetis iuris-en tesiaren arabera, Amerikako Independentzia Gerra amaitu zenean. berea izango zen garai hartan errepublikanoa; Peruko Errepublikaren lurralde-erreklamazioak egoteaz gain, Peruko Goiko lurraldeen jabetzat hartu zen 1810ean Peruko Erregeordetzara 1825. urtera arte, eta 1825. urtera arte, Peruko Erregeordetzara atxikitzearen ondorioz, eta 1825. urtera arte, Peruko erregeordetza jaraunspen gisa erregeordetzat hartu zen, etakolonia lehenagotik eskualdearekiko lotura kulturalak izateagatik. Hala ere, Goi Perutarren iritzia Peru Garaiko probintziak independenteak egitea eta Estatu errepublikanoa osatzea zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariano Melgarejo

**Manuel Mariano Melgarejo Valencia** (Tarata, Cochabambako udalerria, Espainiar Inperioa; 1820ko apirilaren 13a - Lima, Peru; 1871ko azaroaren 23a) Boliviako militar eta politikaria izan zen, Boliviako presidentea 1864ko abenduaren 28tik 1871ko urtarrilaren 15an erori zen arte.  

1864an hartu zuen boterea estatu kolpe baten bidez, José María Achá presidente konstituzionala botaz, eta horrela, herrian *Sexenio* izenez ezagutzen zen bere gobernua hasi zen. Nortasun polemikoa zen; Bere diktadura Bolivian gogoratzen da, batez ere, bere gobernu-administrazio eskasagatik eta populazio indigenaren aurka egindako abusuengatik, eta 1866 eta 1867an Txile eta Brasilekin lurralde-mugako itunak sinatu izanagatik, Boliviarentzat oso kaltegarriak zirenak.  

1871ko urtarrilaren 15ean, garai hartako Armadako buruzagiak, Agustín Morales jeneralak, La Pazko herritarren laguntzarekin, jadanik ia zazpi urtez presidentearen ekintza despotikoekin nekatuta, beldurra hautsi eta biztanleekin batera altxatu zen Melgarejoren aurka, La Paz hirian Boliviako historiako borrokarik gogor, gogor eta ikaragarrienetako bat buru. Egun horren amaieran, altxatutako herriak gobernuko tropak garaitu zituen, eta horrela Mariano Melgarejoren gobernua kentzea lortu zuen. 

Behin boteretik kenduta, Melgarejok Boliviatik ihes egin zuen Txilera, eta bertan egon zen hilabete batzuetan. Txileko Santiagon zegoela jakin zuen Juana Sánchez, bere maitalea, Perun Lima hirian bizi zela. Ondorioz, Melgarejok herrialde hartara joatea erabaki zuen, baina, behin Limara helduta, 1871ko azaroaren 23an tiroz hil zuen Juanaren anaiak, José Aurelio Sánchezek. 

Bere historia, nolabait, mitoz beteta dago, orain arte benetako gertakariak balira bezala irakasten diren bere etsaien eta historiaren kontrakoen lanen ondorioz. Mito ezagunena eta hedatuena Mato Grosso eskualdean egiten den lurraldea zaldi zuri baten trukearena da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* O'Connor d'Arlach, Tomás (1913). El general Melgarejo: Hechos y dichos de este hombre célebre (8.° edición). La Paz: González y Medina. p. 286. 

## Kanpo estekak
Anaïs Mitchell

**Anaïs Mitchell** (Montpelier, Vermont, AEB, 1981eko martxoaren 26a) folk kantari eta musikari estatubatuarra da.

## Ibilbidea 
17 urterekin hasi zen abestiak idazten eta antzezten.  2002an *The Song They Sang When Rome Fell* (autoekoiztua) kaleratu zuen, "heldu gabeko" diskoa kritikari batzuen arabera, baina harrera ona izan zuena.

Texasen Kerrville Folk Festival irabazi ostean, Andrew Calhournen Wateburg taldearekin kontratua sinatu zuen. 2004ko irailean *Hymns for the Exiled* argitaratu zuen, non folk aztarnak rockaren gainean nagusitzen hasi ziren. Geroago Ani DiFrancorekin harremanetan jarri zen, bere Righteous Babe disketexarekin sinatuz. 2007an argitaratu zuen *The Brightness* idatzi zuen. Disko hau, aurrekoa bezala, Michael Chorneyk ekoitzi eta moldatu zuen.

2010ean *Hadestown* folk opera argitaratu zuen, Orfeo eta Euridiseren mitoaren berrikuspen estatubatuarra.  Vermonteko aktoreek interpretatutako antzerki musikal gisa jaio zen lana, eta Mitchellek idatzi zituen abestiak eta letrak.

Londresen eta Kanadan ibilbide luze baten ostean,  *Hadestown* musikalal Broadwayn debutatu zuen 2019an, non musikal onenaren Tony saria eta jatorrizko partitura onenaren Tony saria irabazi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patella aspera

***Patella aspera*** lapa moduko espezie bat da, *Patellidae* familiako itsas molusku gasteropodo bat. Denbora luzez *Patella ulyssiponensis* azpiespezietzat hartua izan zen, ebidentzia genetikoak bi espezie ezberdin direla iradokitzen duen arren.

## Habitat 
Makaronesian bizi da, eta «lapa brava» deitzen diote. «Azoreetako lapa» ere esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :«Background Document for Azorean limpet Patella aspera».
Unai Aznar

**Unai Aznar Vijuesca** (Cortes, 2002ko uztailaren 26a), txirrindulari nafarra da.
Anaia gaztea Hugo ere txirrindularia da.

## Kirol ibilbidea 
Unai Aznar zortzi urterekin hasi zen txirrindularitzan eta Kadete zein Junior mailan Burunda Txirrindulari Elkartean aritu zen,. Tarte honetan bost garaipen lortu zituen, horien artean Iruñeko Itzuliko azken etapa dago. Emaitza onei esker, 2021ean Lizarte taldera pasatu zen, Kern Pharmaren filiala. 

2022an, Aragoiko erlojupeko txapelketa eta Madrilgo Erkidegoko Itzuliko etapa bat irabazi zuen. Hurrengo urtean, Espainiako errepideko zein erlojupeko txapelketak eskuratu zituen. Horretaz gain, San Pedro Sarian eta San Roman Sarian ere gailendu zen.

2024an Kern Pharma talde profesionalean arituko da.

## Palmaresa 
**2019**
* Gipuzkoako Itzuliko etapa 1 (junior)
**2021**
* Euskal Herriko errepideko txapelketa (San Martin Proba)
* Nafarroako erlojupeko txapelketa
* La Garrigako Kronoigoera
* 3. San Roman Sarian
**2022**
* Aragoiko erlojupeko txapelketa
* Madrilgo Erkidegoko Itzuliko etapa 1
* 2. Loinaz Proban
* 3. Extremadurako Itzulian
**2023**
* 20px Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketa (23 urtez azpikoan)
* 20px Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketa (23 urtez azpikoan)
* Nafarroako erlojupeko txapelketa
* Extremadurako Itzuliko etapa 1 (taldekako erlojupekoa)
* San Pedro Saria 
* San Roman Saria 
* 2. Natxituako Sari Nagusian
* 2. Mungia Sari Nagusian
**2024**
* 9. Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan

## Taldeak
### Amateurretan
* Quesos Albeniz - (2018-2020)
* Finisher - (2021-2023)

### Profesionaletan
* Kern Pharma - (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Bizkaiko Abesbatzen Elkartea

**Bizkaiko Abesbatzen Elkartea**  (), Bilbon, 1979a sortu zen. Elkarteak 131 talde lotzen ditu. Elkartea arduratzen da abesbatzen jarduerak koordinatzeaz eta antolatzeaz.

## Historia 
1973an, zaletasun koralista biltzen hasi zen, bere nahiak bideratzeko eta bere lanari balioa emateko. Hasieran, Bizkaiko Abesbatzen Astea antolatzea erabaki zuten; bere lehen edizioa 1974an ospatu zen, martxoaren 4tik 8ra Begoñako Andra Mari Basilikan, arrakasta handiaz. 1979ko abenduaren 15ean, Bizkaiko Abesbatzen Elkartea sortu zen. Elkartearen sortzea San Anton Orfeoiaren txokoan izan zen. Hasiera batean 25 talde ziren. Gaur egun egoitza Bilboko Egaña kalea 18an dago. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://www.bilbao.eus/cs/Satellite?anioId=1279223156199&c=BIO_Publicacion_FP&cid=1279229867818&language=en&pageid=1279118711919&pagename=Bilbaonet%2FBIO_Publicacion_FP%2FBIO_GrupoPublicacion&rendermode=previewnoinsite%2F1279183746042%3Ffuente%3DTR%2F1279146785609%2F1279121760274%2F1279138995603%2F1279194259426%3Ffuente%3DOD%3Ffuente%3DTR%3Ffuente%3DBPA%3Ffuente%3Dparticipacion%3Ffuente%3Dopendata%3Ffuente%3Dopendata%3Ffuente%3Dresponsable%3Ffuente%3Dabierto%3Ffuente%3DOD%3Ffuente%3Dabierto%3Ffuente%3Dparticipacion%3Ffuente%3Dabierto%2F219%2F1279217963363 Jose Mari Amantes: "Nuestra arraigada tradición coralista", *Bilbao*, 2023ko urrian, 32. or.
Jean Webster

**Jean Webster** (jaiotzez *Alice Jane Chandler Webster*, Fredonia, New York 1876ko uztailaren 24a ; † New York , 1916ko ekainaren 11 ) estatubatuar idazle eta kazetaria izan zen, batez ere emakumeen gaiak jorratu zituena.

## Biografia 
Jane alaba bakarra izan zen, Annie Moffet Webster eta Charles Luther Websterrena  eta Mark Twain-en iloba ere bazen. Bere aita Twainen lankidea izan zen eta harekin batera *Charles L. Webster & Co. argitaletxearen* jabea izan zen. 1894tik 1896ra Alice Binghamton-eko (New York) *Lady Jane Grey* barnetegira joan zen.  1897an, Poughkeepsieko Vassar Collegera joan eta han jarraitu zuen 1901etik graduondoko kide gisa. Laster hasi zen *Poughkeepsie Sunday Courier* eta *Vassar Miscellany* aldizkarietan idazten. Unibertsitatean Adelaide Crapseyrekin adiskidetasun estua garatu zuen, eta 1914an hil zen arte iraun zuen. Unibertsitatean graduatu ondoren, Websterrek New York hirira joatea erabaki zuen idazle izateko.

Jean Websterrek emakume gazteei zuzendutako ipuinak eta antzerkiak idatzi zituen batez ere. Bere lehen eleberria, '*When Patty Went to College*', 1903an argitaratu zen eta emakumezkoen unibertsitate bateko bizitza anitza deskribatzen du. Hurrengo urteetan, Websterrek zortzi eleberri eta argitaratu gabeko istorio eta antzezlan ugari idatzi zituen. Bizigarri agertzen dira, errealistak eta umoretsuak. Bere eleberririk ezagunena *Daddy-Long-Legs* eleberri epistolarra da.

Jean Webster 1916ko ekainaren 11n hil zen alaba batez erditu ostean.

2023 bitartean, ez da haren lan euskaraturik, EIZIEren itzulpen datubasearen arabera.

## Bibliografia 
* *When Patty Went to College* (1903)
* *Wheat Princess* (1905)
* *Jerry Junior* (1907)
* *Four-Pools Mystery* (1908)
* *Much Ado About Peter* (1909)
* *Just Patty* (1911)
* *Daddy-Long-Legs* (1912)
* *Dear Enemy* (1915)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipogonadismo hipogonadotropiko

**Hipogonadismo hipogonadotropikoa** hipofisiko edo hipotalamoko arazo batek eragindako hipogonadismo-mota da. Gizonezkoen barrabilek edo emakumeen obulutegiek ez dute batere hormonarik sortzen, edo oso hormona gutxi sortzen dute. Emakumearen kasuan, zehazkiago esateko, hipofisian hormona gonada-estimulatzaile -alegia, hormona folikulu-estimulatzailea (FSH) eta hormona luteinizatzailea (LH)- gutxi jariatzeagatik gertatzen da. Bi hipogonadismo hipogonadotropiko mota daude, sortzetiko hipogonadismo hipogonadotropikoa eta 	hartutako hipogonadismo hipogonadotropikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Božo Petrović-Njegošen gobernua

## Historia 
### Estatu botearen lehen eraldaketak 
Nikolas I.aren (1860-1921) erregealdi luzean, gobernu-erakundeak hainbat alditan eraldatu ziren. 1874an, Senatua berrantolatu zen - bere esparruan, deiturikoa nolabaiteko ministerio soil bat ordezkatzen zuten administrazioak: barne gaietarako, gai militarretarako, finantzarako eta atzerrirako dukearen bulegoa. 1879ko erreformak botere judizial eta administratiboa bereizi zituen instantzia gorenean, Senatua kenduz eta Ministerioa eta Auzitegi Nagusia ezarriz.

### 1879tik 1905era 
Erakunde sortu berria, Ministerioa, hain zuzen ere, gobernu bat zen, eta bere 6 sailetan hazi ziren: Arazo Militarretako Ministerioa, Kanpo Arazoetako Ministerioa, Justizia Ministerioa, Hezkuntza eta Eliza Gaietarako Ministerioa, Barne Arazoetako Ministerioa eta Ogasun eta Eraikuntza Ministerioa. Gobernuko kide guztiak Estatu Kontseiluko kide ziren, aldi berean organo legegile gorena eta estatuko gainbegiratze agintaritza gorena zen erakundea. Ministerioa Estatu Kontseiluaren menpe zegoen ere. 1879ko martxoaren 20tik 1905eko abenduaren 19ra bitartean, Gobernuaren osaeran izandako langile aldaketak nahiko arraroak izan ziren. Epe horretan, Nikolas printzearen lehengusua zen Božo Petrović dukea zuzendu zuen Ministerioa, aldi berean Estatu Kontseiluko presidentea ere izan zena.

## Gobernu kideak 
## Kanpo estekak
Hipogonadismo

**Hipogonadismoa** nahasmendu bat da, non barrabilak edo obulutegiak ez diren funtzionalak edo hipotalamoak genetikoki ezin duen Gn-RH (gonadotropinak askatzen dituen hormona) kantitate normalak jariatu. Ezaugarri sexual maskulinoak edo femeninoak ez daude garatuta: hezur finak, muskulu ahulak, ile arina, ahotsa tonu larrira mugatzen da. Antzutasunaren kausetako bat da.

Hiru mota daude:
* garapenaren atzerapen konstituzionala
* hipogonadismo hipogonadotropikoa
* hipogonadismo hipergonadotropikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gonadotropinen askapenerako hormona

**Gonadotropinen askapenerako hormona**, **hormona gonadotropina-askatzailea** edo **Gn-RH** hipotalamoko polipeptidoa, hipofisiko aurreko lobulura iritsi eta bertan gonadoestimulinen (FSH edo hormona folikulu-estimulatzailearen eta LH edo hormona luteinizatzailearen) sintesia eta liberazioa eragiten dituen hormona da.

## Egitura 
Berez, 10 aminoazido ditu:
 pGlu-His-Trp-Ser-Tyr-Gly-Leu-Arg-Pro-Gly·NH2

GNRH1 gena Gn-RH hormonaren aitzindaria 8. kromosoman dago. 1977an deskribatu zuten Roger Guillemin eta Andrew V. Schally Nobel saridunek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garapenaren atzerapen konstituzional

**Garapenaren atzerapen konstituzionala** hipogonadismo-mota da. Garapenaren atzerapen konstituzionala, eskeletoaren hazkundearen aldi baterako atzerapena deskribatzen duen termino bat da, eta, beraz, atzerapena eragiten duen anormaltasun fisikorik ez duen haur baten altuera. Garaiera laburra gurasoengandik (familiarengandik) heredaturiko hazkunde-patroiaren emaitza izan daiteke, edo itxurazko arrazoirik gabe gertatzen dena (idiopatia). Haurtzaroan, pixkanaka, hazkundeak behera egiten du, eta, azkenean, abiadura normala hartzen du. Garapenaren atzerapen konstituzionala altuera laburreko eta nerabezaroko kausa ohikoena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herri baltikoak

**Herri baltikoak** (, ), indoeuropar hizkuntzen familiako adar bat den hizkuntza baltikoetako baten hiztunak, beheladeko Vistula eta goiko Dvina eta Dnieper artean bizi ziren tribu indoeuroparren talde baten ondorengoak dira. Bere isolamendu geografikoa zela eta, hizkuntza baltikoek ezaugarri arkaiko asko izan zituzten.

Herri batikoen artean, lituaniar eta letoniar modernoak daude, baita prusiarrak, yotvingioak, galindiarrak, seloniarrak, semigaliarrak, eskalbianiarrak, latgalianiarrak eta kuroniarrak ere, zeinen hizkuntzak (gehienak) Erdi Aroan desagertu ziren.

Jurate Rosales lituaniar jatorriko kazetariak godoak herri baltikoen artean sartu zituen, hizkuntza baltikoetan espezializatutako beste ikertzaile batzuek kritikatu duten tesia

## Sorrera 
K.a. 4000-3000 inguruan, orraziaren zeramikaren kulturako fino-ugriar herriak Baltikoaren ekialdean bildu ziren, Finlandia iparraldetik Lituaniaraino hedatu zirenak.

Y kromosomaren ikerketek fino-ugrien eta baltikoen jatorri komuneko datuak eman zituzten. Ikerketen arabera, baltikoek harreman handiagoa dute Volgako fino-ugriarrekin, hala nola nari herriarekin, Baltikoko finlandiarrekin baino. Jatorri ugro-finlandiarraren adierazlea ohikoagoa izan da letoniarretan ( % 42) eta lituaniarretan ( % 43) estoniarretan baino ( % 34). Emaitzek iradokitzen dutenez, Estonia, Letonia eta Lituaniako lurraldeak tribu fino-ugriez populatu ziren Mesolitikoaren hasieratik.

K.a. 3500-2500 inguruan, beste migrazio masibo bat izan zen, gerra-aizkoraren kulturako herriena. Hego-ekialdetik etorri ziren eta ekialdeko eta erdialdeko Europa osotik hedatu ziren, Finlandiako hegoalderaino. Gerra-aizkoraren kultura indoeuropar kultura askoren, horien artean herri baltikoen, jatorria dela ahobateko iritzia da. Dirudienez, indoeuropar iritsi berriak oso ugariak izan ziren eta, ekialdeko Baltikoan, aurreko ugro-finlandiar herriak asimilatu zituzten. DNAren azterketa konparatibo berriek, dirudienez, berretsi egiten dute indoeuroparren eta fino-ugriarren arteko asimilazioaren teoria aldi horretan. Denborarekin, herri baltiko berria Itsaso Baltikotik Volgako arroraino hedatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reino Börjesson

**Reino Börjesson** (Partille, 1929ko otsailaren 4a - *ibidem*, 2023ko urriaren 21a) suediar futbolaria izan zen.

Jonsereds IF, IFK Göteborg, Norrby IF eta Örgryte talde suediarretan jokatu zuen. Hamar partida jokatu zituen Suediako futbol selekzio nazionalarekin eta Suediak Brasilen aurka galdu zuen 1958ko Munduko Futbol Txapelketako finalean parte hartu zuen.
Prusiar

**Prusiarrak** () jatorri baltikoko etnia baten kideak ziren, jatorriz Niemen eta Minija ibaien artean agertu zirenak. Prusiaren izena beraiengandik dator. Garrantzitsua da prusiar baltikoak eta ondorengo prusiar alemaniarrak ezagunagoak ez nahastea.

Prusiarrek populatutako eremua ekialderantz eta hego-mendebalderantz hedatzen zen, ekialdeko Prusiako muga historikoetatik haratago. Antzinako prusiarren kokalekuaren erdigunean, aurkikuntza arkeologikoek populazio horren presentzia etengabea dela Neolitoaren amaieratik Erdi Aroaren amaierara arte egiaztatzen dute. VII. mendean, kolono germanikoen presentzia oraindik oso ahula zenean, Vistularen arrorantz hedatu ziren. XII. mendetik aurrera Prusiar horiek (borusiarrak ere deituak) Ordena Teutonikoaren mende jarri ziren, eta gero jatorri alemaneko populazio migratzaileek Baltikoko biztanle prusiarrak asimilatu zituzten (ikus "Drang nach Osten"). Beren lurraldearen hegoaldean poloniarrek (hegoaldean Mazoviatik zetozen poloniarrak Masurian kokatu ziren eta masuriarrek beren poloniar dialektoa XX. mendera arte mantendu zuten arren, XIX. mendearen amaieran alemanek oso asimilatuta zituzten) asimilatu zituzten. Prusiar baltikoei, prusiarrei, prutenoei edo borusiarrei dagokienez, haien baltoeslaviar hizkuntza, prusiera zaharra, XVII-XVIII. mende inguruan desagertu zen eta ez dago oso dokumentatuta.

## Tribuak 
Peter von Dusburg moje teutonikoaren arabera, prusiarrak 10 tributan banaturik zeuden:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minija

**Minija** () mendebaldeko Lituaniako ibaia da. 201,8 kilometrotako luzera du.

## Ibilbidea 
Hidrografikoki Sydeklis aintzira txikian jaio zen, Samogitian, Telšiaitik 14 kilometrotara. Bere ibilguaren goialdean, laku batzuetatik igarotzen da, eta Mava eta Kliurkė  deitzen diote. Ondoren, hegoaldera aldatu eta itsasertzeko lautadatik doa. Minija ibaia Niemen ibaiaren deltako adarretako batean isurtzen da. Ibaia Wilhelm kanalaren bidez Baltikoarekin lotzen da. Ibai ertzean, Gargždai eta Priekulė hiriak daude.

Minijaren ibaiadar handienak hauek dira:
*Pala, Alantas, Žvelsa, Agluona, Veiviržas, Tenenys (ezkerraldetik);
*Sausdravas, Babrungas, Mišupė, Salantas (eskuinaldetik).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan José Sayas

**Juan José Sayas Abengochea** (Buñuel, 1941) nafar historialaria da, Antzinatean espezialista. UHUN/UNEDeko Antzinako Historiako katedraduna eta baskoiei buruzko ikerketa lan ugari gidatu ditu.

2010ean, beste 11 historialarirekin batera, Nafarroako Unibertsitateak Francisco Javier Navarroren gidaritzapean editatu zuen *Nueva historia de Navarra* liburuan parte hartu zuen.

## Argitalpenak 
Bere produkzio akademikoa antzinako baskoiei buruzkoa izan da batik bat. Hauek dira berak bakarrik edo elkarlanean argitaratu dituen ikerketa batzuk:

* 2010. "Vascones y romanización de Navarra". *in: Navarro, Francisco Javier (koord) Nueva historia de Navarra* ISBN: 9788447212316, 41-88 or.
* 2004. Juan José Sayas Abengoechea José Manuel Roldán Hervás  eta Clara Gómez Sánchez: "El Ejército romano como factor de romanización en la Península", *Historia Antigua de España, Geografía e Historia en Radio 3 seria. Canal UNED. (Elkarrizketaren audioa)*

* 1999. "Unidad en la diversidad: la visión de Estrabón de algunos pueblos peninsulares", in: Cruz Andreotti, Gonzalo (koord): *Estrabón e "Iberia": nuevas perspectivas de estudio*. ISBN:  8474967309, 153-208 or.
* 1994. *Los Vascos en la Antigüedad*. Catedra, Madril. 455 or. ISBN: 9788437612591. (Azken urteetako bere lanen bilduma)
* 1994. "La religiosidad de los pueblos de ambas vertientes de los Pirineos" in: Sayas, Juan Jose et al: *Historia de las religiones de la Europa Antigua*, Catedra. ISBN:  9788437612751
* 1992*. El territorio aquitano entre la asimilación romana y el mantenimiento de su especificidad.* *II Congreso General de Historia de Navarra, "Príncipe de Viana"*, 14. eranskina.  ISSN: 1137-7054. 153-180 or.
* 1987. Sayas Abengoechea, Juan Jose eta Pérex Agorreta. María Jesús "La red viaria de época romana en Navarra". I Congreso General de Historia de Navarra, Príncipe de Viana, 7. eranskina.
* 1985-1986. *Indoeuropeos y vascones en territorio vascón* *Veleia*, 2-3.: Actas del IV Coloquio sobre Lenguas y Culturas Paleohispánicas.
* 1988. *"*La búsqueda visigoda de la unidad territorial y el caso vascónico*"**,* *Veleia*, V.
* *1985. Los adivinos vascones y la Historia Augustea* (Koldo Mitxelenari omenaldia). *Symbolae Ludovico Mitxelena septuagenario oblatae*, 1. lib., 1985, ISBN: 84-600-4141-7, 593-605 or.
* 1985. "*Algunas consideraciones sobre la cristianización de los vascones*". *Príncipe de Viana,*  0032-8472, 46. urtea, 174 zk., 35-56 or.
* 1985. *Los vascones y la bagaudia*. EHUren IV Uda ikastaroak, Donostia.
* 1984. "El Poblamiento romano en el área de los Vascones", *Veleia*, 1.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filarete

**Antonio di Pietro Aver(u)lino**, ezizenez *il **Filarete*** (Florentzia,  - Erroma?, 1469), Pizkundeko arkitektoa, eskultorea, dominalaria eta arkitektura teorikoa izan zen. Batez ere ezaguna da Sforzinda hiri idealaren diseinuagatik, Pizkundeko lehen hiri-plano ideala. *Trattato di architettura* idatzi zuen 1461 inguruan.

## Bizitza
*Filarete* Florentzian jaio zen ziurrenik eta bertan hasi zuen bere ibilbide artistikoa, ziurrenik Lorenzo Ghiberti eskultore eta arkitektoaren lantegian. Eugenio IV.a aita santuak bere lehen lana eskaini zion eskultore bezala: San Petri basilikako brontzezko erdiko ateak. Hamabi urte behar izan zituen amaitzeko, 1433 eta 1445 artean. Lan honetan, Filaretek gainditu nahi izan zuen bere maisu Ghibertiren maisulanarekin, Florentziako katedraleko bataiategiko brontzezko ateekin. Mende bat geroago, Filareteren ateak kontserbatu ahal izan ziren San Petri basilika zaharra eraitsi eta berrian berriz jarri zirenean.

Lan honen ondoren, bai Florentzian (1448) eta bai Venezian, Piero di Cosimo de' Medici bezalako jauntxo ospetsuen lan-eskaera ugari jaso zituen.

Erroma utzi eta Milanera joan zen Francesco Sforza dukearentzat lan egitera. Han eraiki zuen *Ospedale Maggiore* delakoa 1456 inguruan, zeina arrazionalki diseinatua izan zen gurutze bat karratu baten barruan inskribatuz, erdigunean eliza zuela, berau ere oinplano zentralekoa. Mantendu diren jatorrizko egitura zatiak, oso eraldatuak, milandar Quattrocentoko artisau tradizioen xehetasun gotikoak erakusten dituzte, Filareteren ''all 'antica* diseinuarekin zerikusi gutxi dutenak. Milanen ere *Castello Sforzesco'' gazteluan eta katedralean lan egin zuen.

Vasari bere biografoaren arabera, Filarete Erroman hil zen 1469 inguruan.

## Sforzinda
Filareteren Sforzinda Pizkundeko lehen hiri-plan ideala izan zen, eta haren trazaduraren antolaketa zehatzak beste inork baino hiri-plangintza kontziente handiagoa irudikatzen zuen. Tratatuak buruzagi garrantzitsu askoren interesa piztu zuen, Giangaleazzo Sforza eta Piero de 'Medici kasu, eta geroago, Francesco di Giorgio eta Leonardo da Vinci hiri idealak irudikatzen hasi zirenean, Filareteren ideia ugari erabili zituzten.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Felipe Segundo Guzmán

**Felipe Segundo Guzmán** (La Paz, 1879ko urtarrilaren 17a &ndash; La Paz, Bolivia, 1932ko ekainaren 16a) boliviar pedagogoa, unibertsitate irakaslea eta politikaria izan zen. Boliviako presidentea 1925eko irailaren 3tik 1926ko urtarrilaren 10era.

## Biografia 
Felipe Segundo 1879ko urtarrilaren 17an jaio zen Boliviako La Paz hirian.  Pedagogo nabarmena izan zen, aimara eta kitxuen gaztelanizazioan lan egin zuen eta goi-mailako irakasle eskolan irakatsi zuen. La Pazeko hainbat eskola garrantzitsutako zuzendaria izan zen; Oruroko “San Agustin” Unibertsitateko errektorea, La Pazeko San Andres Unibertsitateko Ekonomia Politikoko irakaslea. Europara bidaiatu zuen zientzia pedagogikoak ikastera.

Bautista Saavedraren Alderdi Errepublikanoan sartu zen, Kanpo Arazoetako ministroa, Instrukzio Publikoko ministroa, Kolonizazio eta Nekazaritza ministroa, La Pazeko diputatua, La Pazeko senataria eta, horrela, Ganbera eta Kongresu horretako presidente hautatua izan zen.

## Boliviako presidentetza 
ezkerrera|thumb| Felipe Guzmanen Kabinetea.
1925ean José Gabino Villanueva hautagaiaren hautaketa baliogabetu zen, bere gobernu-planak errepublikanismoaren aurkakoak zirelako, Bautista Saavedra nagusi zen kongresuak bere hauteskundeak baliogabetzeko legea eman zuen, eta adierazi zuen: “H. presidenteak Exekutiboaren ardura hartuko du. Adarra.” “Kongresu Nazionala Estatuaren Konstituzio Politikoaren arabera”. Behin-behineko presidente hori arduratu zen, beraz, «aurtengo abenduaren 1erako presidente titular eta presidenteordearen hautaketa egiteaz, agintearen transmisioa 1926ko urtarrilaren 10ean egiaztatu behar izanik».

Hori egin eta Guzmanek presidentetza hartu zuen, hauteskundeak deitu eta aukeratutakoari eman zion boterea, hau da, Hernando Silesi.

Silesek Hezkuntza Publikoko Ministerioa izateko deitu zuen. Gero, bizitza pribatura erretiratu zen, behin fortuna pertsonal osasuntsua izan zuenean.

La Pazen hil zen, 1932ko ekainaren 16an . Hau idatzi du:  *El problema pedagogico de Bolivia* y *La educación del caracter nacional*. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
NA-1120

edo **Los Arcos-NA-134 errepidea** Nafarroa Garaiko errepide bat da. Errepidea Los Arcos eta  lotzen du.

Errepidea 13,63 kilometrokoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 
* Los Arcos
* Nafarroa Garaiko errepideen sarea

## Kanpo estekak 
*Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean
Entoloma sericeum

***Entoloma sericeum*** *Entolomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ondorio toxikoak eragiten ditu, baina arinak izan ohi dira.

Sinonimoak: *Agaricus fuligineus*, *Agaricus mammosus var. crenatus*, *Agaricus persoonianus*, *Agaricus bulbigenus*, *Rhodophyllus sericeus*, *Entoloma bulbigenum*, *Entoloma sericiceps*, *Rhodophyllus sericeus var. nolaniformis*, *Acurtis sericeus*, *Nolanea sericea*, *Entoloma sericeum f. nolaniformis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, konikotik ganbil laura, gaztetan inbolutua, zuzena helduaroan eta izurtua zahartzean. Azala oso higrofanoa, hezetasunean ildaskatua gardentasunagatik, zetaduna eta distiratsua lehorrean. Marroi txokolate kolorekoa, arre-gorrixka edo arre-grisa, ilunagoa erdirantz.

**Orriak:** Sarritan adnatuak, estu samar, arre zurbilak gaztetan, eta gero arre-arrosak eta arre-gorrixkak bihurtzen dira.

**Hanka:** 2,5 eta 7,5 cm bitarteko garaierakoa, luzetarako zilarreztatutako zuntzez ildaskatua, kapela baino kolore argixeagoa, goialdea pruinaduna, oinarria loditua eta tomentu zurixkarekin.

**Haragia:** Kolore berekoa, irinaren usain eta zaporearekin.

**Etimologia:** *Entoloma* hitza grekotik dator; ertza barrurantz biribildua esan nahi du. *Sericeum* epitetoa, latinetik dator, zeta, esan nahi duen "sér séris" hitzetik. Seguruenik karpoforoaren zeta antzeko distirengatik.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Entoloma* arrexka batzuekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Belardietan agertu ohi da taldeak osatuz.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Guyana Frantsesa, Brasil, Bolivia, Europa, Islandia, Errusia, Kazakhstan, Kaukasia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Entoloma serrulatum

***Entoloma serrulatum*** *Entolomataceae* familiako onddo espezie bat da. *Entoloma lividum* bezain toxikoa da.

Sinonimoak: *Agaricus columbarius*, *Agaricus cyanipes*, *Agaricus leptopremnus*, *Agaricus serrula*, *Agaricus serrulatus var. columbarius*, *Agaricus atrides*, *Agaricus columbarius var. serrulatus*, *Omphalia serrula*, *Leptonia serrulata*, *Eccilia atrides*, *Rhodophyllus serrulatus*, *Rhodophyllus atrides*, *Hyporrhodius atrides*, *Hyporrhodius serrula*, *Leptonia chalybaea var. serrula*, *Leptoniella columbaria*, *Leptonia serrulata var. atrides*, *Entoloma atrides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, kanpai-itxurakotik ganbilera, erdian zilbordun sakonune nabarmen batekin, ertza zahartuaz zimurtuaz joaten da. Azala erradialki fibriloso-zetaduna, erdia ezkatatsua, kolore iluna (ia beltza) tonu urdinxkekin, zahartzean grisera koloregabetzen da.

**Orriak:** Adnatuak, lamelulekin, koskadunak, zerra-itxurako ertzarekin, zurixkak, baina laster arrosa kolorekoak bihurtzen dira.

**Hanka:** 2 eta 5 cm bitarteko garaierakoa, zetaduna goialdean eta leuna gainerakoan, arre-urdin kolorekoa edo morea, oinarria mizelio zuriarekin, eraztunik gabe.

**Haragia:** Urria, mehea, hauskorra, tonu urdinxkekin. Irin berriaren usainarekin. Espora-jalkina marroi-arrosa kolorekoa.

**Etimologia:** *Entoloma* hitza grekotik dator; ertza barrurantz biribildua, esan nahi du. *Serrulatum* epitetoa latinetik dator, zerra txiki bat, esan nahi du. Orrien ertzengatik.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Entoloma chalybaeum* delakoarekin nahas daiteke, pixka bat txikiagoa da eta orriak ez dute ertz beltzaxkarik. *Entoloma euchroum* espeziearekin ere bai, kapela ez du hain unbilikatua eta kolorea ere ez du hain bizia.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran eta udazkenean. Bakartia edo taldekoia. Mendi ertaineko hainbat basoetan. Lurzoru hezeetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Guadalupe, Costa Rica, Brasil, Txile, Europa, Islandia, Errusia, Kanariak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mitologia baltiko

[thumb|*[Kalevipoeg* lanean, Estoniako mitologia ezagutzeko ezinbesteko lana, oinarritutako ilustrazioa.]]
**Mitologia baltikoa** herri baltikoen sinismen eta erritoen multzoa da, historiaurrean sortzen dena (aitzinindoeuropar erlijiotik eratorria) eta, aro modernoaren hasierara arte, kristautasunarekin nahasten eta asimilatzen jarraitu zuena. Haren ezagutzarako iturriak zeharkakoak dira: herri-folkloreari egindako kantu eta festen biziraupena, misiolarien kronikak, aztarna arkeologikoak eta inguruko herrietako kronikak, hala nola germaniarrak eta errusiarrak, istorio folklorikoak, etimologia-azterketak eta mitologia konparatua.

Panteoi batikoko jainkoak hiru adarretan bana daitezke, sorreratik Erdi Arora arte herri baltikoen hedapen geografikoa adierazten dutenak. Horrela, prusiar, lituaniar eta letoniar jainkoak daude. Horietako asko irudi bereko aldaera lokalak dira, baina badira herri bakoitzeko jainko espezifikoak.

Mitologia baltikoa animaliei eta beste elementu natural batzuei jaurespenean emandako paperagatik nabarmentzen da; izan ere, inguruko irudiak jainkotuak agertzen dira eta sakrifizio, monumentu eta jaialdien bidez gurtzen zituzten. Suak funtsezko rola betetzen zuen aldaketa-, heriotza- eta bizitza-eragile gisa, eta horregatik erretzen zituen etengabe antzinako tenplu baltikoak.

Dievas zeru distiratsuko jainkoa da. Jainko nagusia da, jainko txikiak dituena. Bere kosmologia zuhaitz kosmiko bat da, kosmosaren ikurrez koroatua eta enborra zaldi eta sugeek zaindua duena. Erlijio horien arabera, gizaki bat hiltzen denean, *vele*ak (hildakoen eskualdera bidaiatzen duena) eta *siela*k (bizidunen eskualdean irauten duen eta animalietan edo landareetan suspertzen den bizi-printzipioa) bizirauten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak