open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caponata

**Caponata** (italieraz) edo **capunata** (sizilieraz) Sizilia prestatzen den janaria da, batez ere alberjinia, tipula, tomatea, apioa, oliba berdeak eta kaparrak dituena. Barazkiak ozpin pixka batekin eta oliba-olio pixka batekin egosten dira, eta beroa edo hotza jan daiteke Siziliako sukaldaritzako klasiko bat da, eta aldaera ugari ditu eskualdearen arabera. Janari hau oso zabaldua dago Mediterraneo inguruko herrialdeetan, batez ere Napolin eta Tunisian. Plater nagusia edo osagarria izan daiteke.

## Ezaugarriak
30 aldaera baino gehiago daude, horietako batzuk gurinarekin, antxoekin, arrainarekin eta sasoiko beste ongailu batzuekin.

### Palermitana
Palermo eta bere eskualdean ohikoena. Aldaera errazena da. Hauek dira osagaiak: alberjiniak (*Violetta lunga palermitana* edo *Nera lunga*), oliba berdeak edo zuriak, tipula, apioa, kaparrak, tomate saltsa, olioa, gatza, ozpina eta azukrea. Zenbait aldaeratan, albaka, pinaziak eta arbendol txigortu birrinduak gehitzen dira. Jatorrizko errezetak zorrozki eskatzen du frijitu beharreko alberjiniak zati ez txikitan moztuta egotea (4-5 cm ingurukoak), siziliar oliba osoak birrinduta eta hezurrik gabe (inoiz ez aperitiboko oliba hezurgabetuak), apio zatiak ikusteko moduan, siziliar kaparrak, tipula zati txikitan moztuta.

Bada beste aldaera bat Palermo aldean, tradizioaren omenez, oinarrizko caponatarekin "capone" arraina (*Coryphaena hippurus*) jaten zenez, ezpata-arraina dadotan moztu, irineztatu eta frijitu egiten da, eta caponatari gehitzen zaio, prestatzen ia amaituta dagoenean.

### Agrigentina
Hauek dira Agrigento eta bere eskualdeko aldaeraren osagaiak: alberjiniak, *arramascati* piperrak, tomatea, tipula zuria edo morea, apioa, oliba berdeak, oliba beltzak, kaparrak, ozpina, azukrea, eztia, pipermina, udako meloia, albaka, pinaziak, mahaspasak, pistatxoak eta arbendolak (oso ohikoak inguruan).

### Trapanese
Trapani eta bere eskualdekoa. Oinarrizko alberjinia, piper, tipula, tomate heldu, apio, oliba berde, kapar, ozpin eta azukrearekin batera, arbendol txigortuak gehitzen dira.

### Catanese
Cataniakoa. Beste caponata batzuetatik bereizten da, alberjinia eta tomatea nagusitzen direlako, pinazi eta albaka freskoarekin konbinatuta.

### Messinese
Messinako errezeta ezberdina da tomate zurituak daudelako saltsaren ordez. Tomate zati osoek, trinko egotean, ez dute caponata "koloreztatzen", eta, beraz, barazkiak gehiago nabarmentzen dira, bai kolorez bai zaporez. Messinako caponata albaka-hosto batzuekin apaintzen da.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Etilbentzeno

**Etilbentzenoa** konposatu organiko aromatikoa da C6H5CH2CH3 formula duena, alkilbentzenoen familiakoak. Likido kolorge oso sukoia da eta gasolinaren antzeko usaina du. 

Industria petrokimikoan oso inportantea da estirenoa produzitzeko tarteko produktu gisa. 2012an etilbentzenoaren % 99a estirenoa sintetizatzeko usatu zen.

Arnastuz gero osasun-arazoak eragin ditzake Naturan petrolioan eta ikatz-mundrunean topatzen da.

## Sintesia 
Industrian etilbentzenoa bentzenoa eta etilenoa katalizatzaile azido baten bidez erreakzionaraziz sintetizatzen da.

C6H6 + CH2=CH2 ->[kat.] C6H5CH2CH3

## Erabilera 
Esan bezala, etilbentzenoaren erabilera ia osoa estirenoa sintetizatzeko baliatzen da, zeina poliestirenoaren poloimerizazioan monomero gisa usatzen den. Etilbentzenoaren deshidrogenazio katalitikoaren bidez ekoizten da estirenoa.

C6H5CH2CH3 -> C6H5CH=CH2 +H2

Nitxo erabilera batzuk baditu, adibidez, detonazioaren kontrako gehigarri gisa gasolinaren oktano-indizea igotzeko

## Erreferentziak. 
## Kanpo estekak
Javier Luis Suescun Molina (Molinat)

**Javier Luis Sueskun Molina**, (Tutera 1947ko uztailaren 10a), artista, inbestigatzaile eta irakasle nafarra da .

## Biografia 
### Lehenengo urteak 
Javier Sueskun, Felix Suescun eta Luisa Molinat-en semea da. Jesuiten Ikastetxean ikasi zuen, zeinetan Adrián Martínez Martínezek (Hamsi), Murchanteko elizgizon batek, marrazketa klaseak eman zizkion, Honek eragin handia izango zuen artistan . 

### Formakuntza 
Bere lehen formakuntza etapa Tuteran du leku. Gero, Valentziako Unibertsitatetik Arte Ederretan lizentziatu zen, Pintura espezialitatean.

Aurrerago, Valentziako Unibertsitate Politeknikoan Arte Ederretako doktoretza kurtsoak (1983-1985) jarraitu zituen, baita Historiakoak Nafarroako Unibertsitate Publikoan (1996-1997).

Nafarroako Gobernuko Vianako Printzea Erakundea eta Iruñako Udala bezalako Instituzio publikoek babestutako Arte Plastiko Txapelketen epaimahietan ere egon da. Olazti, Zintruenigo, Tafalla eta bestelako nafar herrien udalek babesturiko epaimahietan zinpeko gisa aritu da, baita entitate pribatuek antolatutakoetan.  Baditu ere argitalpenak "Pintores Navarros/ Nafar margolariak" bilduman eta Nafarroako Kutxa Fundazioan, "Rumor de Luz/ Argi Zurrumurrua" (2004) izenekoa. 

## Ibilbide artistikoa 
### Obra 
Sueskunen obra aldakorra dirudi. Bilakaera ikus daiteke, bere ikerketa eta esperimentazio lanaren ondorio. Dena den, bere obra ez da oso zabala, artistaren beste alderdi profesional horiengatik ===
 "Paisajes y Figuras/ Paisaiak eta Itxurak" erakusketa, Cascanteko Kultur Etxea (2013)
Hiru multzoek osaturiko erakusketa bat izan zen. Protagonistak; ura, argia eta lehorreko paisaiak izan ziren. Itxurek eta erretratuek ere garrantzi handikoak izan ziren. 
thumb|300x300px|2012ko NUPen eginiko erakusketari buruzko informazio biltzen duen liburuxka informatiboa 
 "Paisaiak eta Itxurak" erakusketa, Nafarroako Unibertsitate Publikoa. Tuterako Kanpusa (2012)
Erakusketa honen kasuan, Nafarroako Gobernuak argitaraturiko dokumentu informatibo bat kontserbatzen da.

 "Paisaiak eta Itxurak" erakusketa, Bertizko Jaurerria (2011)
Nafarroako Gobernuko kultur programak antolatutako erakusketa bat izan zen, zeinetarako Javier, Iruña Cormenzana eta Mikel Esparza hautatuak izan ziren. 

Erakusketa honteako katalogoan Alicia Ezkerrek honako hitzak eskaintzen dizkio:"Jadanik ez dira geratzen lanbidezko margolari asko, pintura motel eta lan jarraituzkoak, bizitza ikaskuntza iraunkor gisa ulertzen dutenetakoak...Javier Sueskun horietako bat da"
 "Pinturas/Pinturak" erakusketa, Iruñako *Pintzel galeria*  (2007)
Iruñako erakusketa honetan Javierrek ura eta argiaren tematikarekin erlazionaturiko oleo batzuk aurkeztu zituen, baita elementu horiekin kontrastatzen duten bestelako gaiak gehituz. Artistak esan bezala: "formen disoluzioaren, uraren jariakortasunaren eta argi-aldaketa distiratsuen aurrean, sekanoa eta sotoak daude, hau da, mendien iraupena eta eguzki bizi baten sendotasua, tindagai- jokoetan gutxi erabiltzen dena". 

Horren adibide batzuk *Eguzki malkarra* eta *Ebroko sotoak*o obrak dira, biak pastelez eginak. 

## Erreferentziak
Gurpide Iparraldeko trikuharria

**Gurpide Iparraldekoa**, batzuetan **Urbide** edo **Urpide** ere deitua, Arabako Katadiano herrian kokaturik dagoen trikuharria da.

## Kokapena 
Megalito hau San Sebastian Hegotik eta San Sebastian Iparraldekoa trikuharrietatik gertu dago, eta Gurpide Hegoa trikuharritik 100 metrora besterik ez.

## Deskribapena 
Multzoko guztietatik, hauxe da egoera txarrenean dagoena. Bibliografiak korridore erako hilobia izan zela diosku, baina gaur egun ikus daitekeen gauza bakarra tamaina ikaragarria duen harlauza bat da (3,10 m x 1,18 m, eta 0,25 m lodi), etzana dagoena, hain zuen ere ganbera zegokeen tokian bertan, zeren eta handik gertu lurrean bertikalki tinkaturiko bi lauza txiki baitaude.

## Arkeologia-lanak 
Arkitektura megalitiko horren antzinatasuna duela 5.000 urte ingurukoa da. Jose Migel Barandiaranek 1955ean aurkitu eta Juan Maria Apellanizek 1962an induskatu zuen. 2018an, Arabako Foru Aldundiak monumentu megalitiko horretan indusketa bat egin zuen, eta 2023an amaitu zen. Data horretan, Kuartangoko trikuharrien ganberak finkatu zituzten harlauzen egonkortasuna bermatzeko, eta arazo gehien zituzten eremuak babestu eta ziurtatu ziren. Aurkitutako gorpuzkiak nahasita eta hautsita zeuden.

## Monumentu kalifikatua 
2011ko uztailaren 26ko, 183/2011 dekretuan, Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharriak monumentu-multzo kategoriako kultura-ondasun gisa sailkatu ziren.

Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien monumentu-multzoa hemen daude: Arabako Lautadan, Arabako Errioxan gehienbat, Lantaronen eta Kuartangon. Egitura, kronologia eta material aldetik Iberiar Penintsulako mesetako antzeko beste batzuekin izan dezake loturarik. Monumentu-multzoan sartzen diren trikuharriak hauek dira: Sorginaren Txabola eta El Encinal (Elvillar); Lazaya, San Martin, Alto de la Huesera eta Los Llanos (Guardia); El Sotillo (Leza/Guardia); La Mina eta La Lastra (Lantaron); Sorginetxe (Agurain); Aizkomendi (Donemiliaga); San Sebastian Hegoa, San Sebastian Iparra, Gurpide Hegoa eta Gurpide Iparra (Kuartango) eta El Montecillo (Villabuena Araba).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Sebastian Iparraldeko trikuharria

**San Sebastian Iparraldekoa** Arabako Katadiano herrian kokaturik dagoen trikuharria da.

## Kokapena 
Megalito hau San Sebastian Hegoa, Gurpide Iparraldekoa eta Gurpide Hegoa trikuharritik trikuharrietatik gertu dago. Anda eta Katadiano herrien arteko zelai zabal batean daude, Baia ibaiaren ibilgutik gertu, eta Badaia mendilerroaren hondoko agertoki gisa. Lau eraikin megalitiko dira, benetan deigarriak. Arabako trikuharri gehienak bezala, hego-ekialdera begira daude. Neguko solstizioan eguzkia irteten den lekua.

## Deskribapena 
Trikuharri poligonala da, itxuraz korridorerik gabea. Ganbera 6 lauzaz osatuta dago, eta tumulua zirkularra da, 12 metroko diametroa eta 2 metroko altuera dituena. Aztarna antropologikoak baino ez ziren aurkitu, gaur egun desagertuta daudenak.

## Arkeologia-lanak 
Monumentu megalitiko hau Neolitoko arkitekturaren zati da, Arabako lurralde honetan ezagutzen den eraikinik zaharrena izanda. Ricardo Becerro de Bengoak eta Sotero Mantelik aurkitu zuten 1871. urtean. Ladislao Velascok 1877an induskatu zuen. Aztarna antropologikoak baino ez zituen aurkitu, gaur egun desagertuta daudenak..

Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien monumentu-multzoa hemen daude: Arabako Lautadan, Arabako Errioxan gehienbat, Lantaronen eta Kuartangon. Egitura, kronologia eta material aldetik Iberiar Penintsulako mesetako antzeko beste batzuekin izan dezake loturarik. Monumentu-multzoan sartzen diren trikuharriak hauek dira: Sorginaren Txabola eta El Encinal (Elvillar); Lazaya, San Martin, Alto de la Huesera eta Los Llanos (Guardia); El Sotillo (Leza/Guardia); La Mina eta La Lastra (Lantaron); Sorginetxe (Agurain); Aizkomendi (Donemiliaga); San Sebastian Hegoa, San Sebastian Iparra, Gurpide Hegoa eta Gurpide Iparra (Kuartango) eta El Montecillo (Villabuena Araba).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Lastra trikuharria

**La Lastra trikuharria** Arabako Salcedo herrian kokaturik dagoen trikuharria da.

## Kokapena 
Salcedo herritik ipar-mendebaldera dago, Molinillako La Mina trikuharritik 800 metro hego-mendebaldera, La Mina eta La Lastra megalitoek ipar-hego perfektua osatzen dute, hau da, 0º-180º lerrokadura. Garai megalitikoetan orientazioei garrantzi handia eman zitzaielako. Arreoko aintzirako gatz-bidea 80 metro ekialdera igarotzen da, eta 75 metro hegoaldera Astorga-Bordele erromatar galtzada zaharra igarotzen da. Galtzada hori Larrazubitik dator, eta Leziñana, Turiso eta Carasta aldera doa.

## Arkeologia-lanak 
Aurkitutako materialak garai desberdinetakoak dira, eta hilobiaren lehen erabilera Neolitiko garaian adierazten dute, Hori monumentu hau gure herrialdeko antzeko beste asko bereizten dituen ohar bat da.

1942an aurkitu zuten Landaburu Arbaizarrek eta Domingo Fernández de Medranok, eta Juan Manuel Urkixo Landetxo Lorianako markesari trikuharri horren eta Molinillako La Mina trikuharriaren berri eman zioten, 800 metro iparralderago dagoela. Espainiako Arkeologia Artxiboan argitaratu zuten albistea.

1943an Medranok eta Lorianako markesak lagin-zulo bat egin zuten. 1951ko irailean, Medranok ganberaren lurra zulatu zuen.

## Monumentu kalifikatua 
2011ko uztailaren 26ko, 183/2011 dekretuan, Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharriak monumentu-multzo kategoriako kultura-ondasun gisa sailkatu ziren.

Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien monumentu-multzoa hemen daude: Arabako Lautadan, Arabako Errioxan gehienbat, Lantaronen eta Kuartangon. Egitura, kronologia eta material aldetik Iberiar Penintsulako mesetako antzeko beste batzuekin izan dezake loturarik. Monumentu-multzoan sartzen diren trikuharriak hauek dira: Sorginaren Txabola eta El Encinal (Elvillar); Lazaya, San Martin, Alto de la Huesera eta Los Llanos (Guardia); El Sotillo (Leza/Guardia); La Mina eta La Lastra (Lantaron); Sorginetxe (Agurain); Aizkomendi (Donemiliaga); San Sebastian Hegoa, San Sebastian Iparra, Gurpide Hegoa eta Gurpide Iparra (Kuartango) eta El Montecillo (Villabuena Araba).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Estrada

**Ana Milagros Estrada Ugarte** (Lima, 1976ko azaroaren 20a – *ibidem*, 2024ko apirilaren 21a) perutar psikologo eta aktibista izan zen, heriotzarako eskubidearen alde borrokatu zena.

## Bizitza 
Ana Estrada Liman jaio zen 1976ko azaroaren 20an. 12 urte zituela, polimiositisa diagnostikatu zioten. Hala ere, Peruko Unibertsitate Katolikoan ikasi zuen eta gero psikologo lanetan aritu zen.

2015ean bere egoera konplikatu egin zen, eta pneumoniarengatik Rebagliati ospitaleko zainketa intentsiboetan ingresatu zuten, non sei hilabete eman zituen. Eztarriko muskuluak huts egin zioten, eta trakeotomia eta gastrostomia egin behar izan zizkioten. Gainera, egunero hogei ordu baino gehiago ematen zituen ohean etzanda, eta depresio larri bat izan zuen. Eutanasia Peruko Zigor Kodeko 112. artikuluan «giza hilketa» gisa tipifikatutako delitua da, eta hiru urte arteko kartzelarekin zigortzen da. Herriaren Defentsa Erakundeak bakarrik lagundu zion. 2020ko otsailean, organo autonomoak babes-ekintza bat aurkeztu zuen Limako Justizia Auzitegi Nagusian, Osasun Aseguru Sozialaren (EsSalud), Osasun Ministerioaren eta Justizia eta Giza Eskubideen Ministerioaren aurka, Estrada duintasunez hil zedin.

2021eko urtarrilean, bideokonferentzia bidez agertu zen Limako Auzitegi Nagusiko 11. Konstituzio Epaitegian. Kasuaren garrantzia zela eta, Jorge Ramírez Niño de Guzmán epaileak esan zuen ahalik eta gehiena luzatuko zuela epaia emateko epea.

2021eko otsailaren 25ean, Konstituzio Epaitegiak adierazi zuen Zigor Kodearen 112. artikulua ez zela aplikatuko Estrada Ugarteren kasuan, eta Justizia Ministerioari, Osasun Ministerioari eta Osasun Aseguru Sozialari erabakia errespetatzeko agindu zien.

2023ko maiatzean, Limako 7. Konstituzio Epaitegiak Osasun Aseguru Sozialari isuna jarri zion bigarren aldiz, Estradaren eutanasia-protokoloa ez aurkezteagatik. Dokumentazio hori egin ondoren, Estradak protokoloari buruzko oharrak egin zituen, eta Osasun Aseguru Sozialak onartu zituen 2024ko urtarrilean.

Prentsa-ohar baten bidez, Josefina Miró Quesada abokatuak jakinarazi zuen Estrada 2024ko apirilaren 21ean hil zela, 47 urte zituela, eutanasia-prozedura batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Begoña Muruaga Laca

**Begoña Muruaga Laca** (Bermeo, Bizkaia, 1953) euskal filologoa, irakaslea, euskara eta kultura-teknikaria, María de Maeztu Fórum Feministaren sortzailea eta feminista da.

## Biografia 
Bermeon jaio zen, 1953an, eta 1975ean Bilbora joan zen bizitzera. Euskal Filologian lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean.

### Ibilbide profesionala 
Bere bizitza profesionala euskararekin lotuta egon da hainbat arlotan: AEKko irakaslea, Gasteizko Udalekoa, Arabako Foru Aldundian hizkuntza-normalkuntzako teknikaria. 2010. urtetik legegintzaldiaren amaierara arte, Eusko Jaurlaritzako Kultura Saileko Euskara Sustatzeko zuzendaria izan zen. Arabako hiriburuko *Ignacio Aldecoa* Kultur Etxean amaitu zuen bere ibilbide profesionala, kultura-teknikari gisa.

### Ibilbide feminista 
70eko hamarkadaren amaieratik mugimendu feministan parte hartzen hasi zen eta 1977an Arabako Emakumeen Asanbladan sartu zen.

María de Maeztu Forum Feministaren sortzaileetako bat da. Proiektu hori 1986an sortu zen, hainbat lanbide eta politika-arlotako emakumeak Zarautzen bildu zirenean, Eusko Jaurlaritzari transferitutako berdintasunaren arloko eskumena gara zezan eskatzeko. Eusko Legebiltzarreko alderdi politiko guztiei aurkeztu zieten proposamen baten ondorioz, Emakunde (Emakumearen Euskal Erakundea) sortu zen, eta elkarte horretan parte hartzen jarraitzen du. Esate baterako, iritzi-artikulu ugari idatzi ditu *El Correo* egunkarian zein *Galde* aldizkarian, eta sarritan parte hartu du irratietan (Radio Gasteiz-EITB, SER katea).

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1990ean Emakundek lehen saria eman zion RNE Radio 5eko «*Espacio de Mujer*» irrati atalean, «*La Tarde*» magazinaren barruan egindako ekarpenengatik.
* 1990ean Kazetaritzaren ataleko Emakunderen hirugarren saria, Euskal Autonomia Erkidegoko hainbat egunkaritan argitaratutako artikuluengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Tu cita con Vitoria. Begoña Muruaga. EuskotvNoticias VNI, 2014ko martxoaren 31
Obdulio Perea

**Obdulio Perea** (Gasteiz, 1836ko irailaren 5a - *ib.*, 1870eko abenduaren 27a) arabar poeta, antzerkigile eta itzultzailea izan zen.

## Biografia 
Merkataritzan aritzea erabaki ondoren, 1847an Bergarako Errege Mintegian pentsiodun sartu zen. Han bizi izan zen kolegiatua zazpi urtez. Ondoren, Bordeleko ikastetxe batera bidali zuten, eta han hobetu zuen frantsesa, eta gero Ingalaterrara, Kent konderrira, ingelesa ikasteko. Amaren osasun-egoerak behera egin zuenez, Pereak Gasteizera itzuli nahi zuen 1857. urtearen amaieran, baina istripu batek Ingalaterran atxiki zuen hurrengo urtearen hasierara arte.

Bere lehen poema *Irurac bat* egunkarian argitaratu zuen. *El Alavés*, *El Porvenir Alavés*, *El Museo*, *La España*, *La Muger cristiana*, *El Monitor del comercio*, *El Euscalduna*, *El Ateneo*, *El Semanario Católico*, *El Cascabel*, *El País vasco-navarro*, *La Moda elegante*, *La Ilustración Católica* edota *Los Niños* aldizkari eta egunkarietan ere bere lanak argitaratu zituzten. *Legouvé*, *María adolescente*, *Los bañistas*, *Un duelo a muerte*, *La paloma y el halcón*, *En el matrimonio... amor* antzezlanak, *Diario del cristiano* eta *Poesías* poema-bildumak eta *Deberes de policía urbana, sobre cuyo cumplimiento incumbe velar al procurador síndico de Vitoria* eta *El poeta y el mundo* saiakerak idatzi zituen.

1862ko azaroan, udal hauteskundeetan hautatu zuten hiriko udalean zinegotzi izateko. 1870eko abenduan, koleraz kutsatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Mina trikuharria

**La Mina** Arabako Leziñana, Molinilla eta Salcedo herrien artean kokaturik dagoen trikuharria da.

## Kokapena 
Mendi-mazela batean dago, eta leku hori ez da oso ohikoa, monumentu horiek haranen hondoetan egoten baitira. Salcedoko La Lastra trikuharritik 800 metro hego-mendebaldera, La Mina eta La Lastra megalitoek ipar-hego perfektua osatzen dute, hau da, 0º-180º lerrokadura. Garai megalitikoetan orientazioei garrantzi handia eman zitzaielako. Trikuharritik hego-ekialdera ikusten den paisaiak Salcedo herriraino jaisten den ibarbide osoa kontrolatzen du.

## Deskribapena 
Ohiz kanpoko oinplanta du, definigaitza. Ondorioz, batzuek bi ganbera daudela diote, beste batzuek ganbera bat eta ganberaurrekoa bereizten dituzte, eta badago azken espazio hori korridoretzat jotzen duenik ere. Edonola ere, hareharrizko lauzek bi gune markatzen dituzte: gune nagusia edo ganbera (handiagoa), zazpi lauzaz osatua (bost oraindik zutik daude eta beste batzuk barrualdean erorita daude) eta oinplano poligonaleko barne-espazio bat (2,85 m x 3,40, eta 2,40 m garai) mugatzen dutenak. Aurrekoari hegoaldetik atxikia beste esparru bat dago, zazpi lauzak eratua. Bigarren esparru hori txikiagoa da eta 1,05 metroko garaiera du. Zati batean tumulutik hartutako harriz estalita dago.

## Arkeologia-lanak 
La Mina izena trikuharria kokatuta dagoen lekukoa da, eta Jose Migel Barandiaran eta Domingo Fernández Medrano arkeologoek erabili zuten izena izan zen..

Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien monumentu-multzoa hemen daude: Arabako Lautadan, Arabako Errioxan gehienbat, Lantaronen eta Kuartangon. Egitura, kronologia eta material aldetik Iberiar Penintsulako mesetako antzeko beste batzuekin izan dezake loturarik. Monumentu-multzoan sartzen diren trikuharriak hauek dira: Sorginaren Txabola eta El Encinal (Elvillar); Lazaya, San Martin, Alto de la Huesera eta Los Llanos (Guardia); El Sotillo (Leza/Guardia); La Mina eta La Lastra (Lantaron); Sorginetxe (Agurain); Aizkomendi (Donemiliaga); San Sebastian Hegoa, San Sebastian Iparra, Gurpide Hegoa eta Gurpide Iparra (Kuartango) eta El Montecillo (Villabuena Araba).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* LA MINA trikuharria. Euskal Herria.
Nerea Intxausti Castiñeira

**Nerea Intxausti Castiñeira** (Pasai Donibane, Gipuzkoa, 2000) kazetaria eta idazlea da.

## Biografia 
### Formakuntza 
Kazetaritza ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) (2018 - 2023) eta unibertsitate berean Publizitatea eta Harreman Publikoak ere ikasi zituen (2018 - 2022). 

### Lan ibilbidea 
*Berria* egunkariko Gizarte saileko erredaktorea eta sareetako kudeatzailea da 2023tik. Radio Euskadiko albistegietako erredaktorea eta esatari lanetan jardun zuen Bilbon (2022-2023). Komunikazio saileko laguntzailea izan zen Pasai San Pedroko Albaola Itsas Kultur Faktorian (2021-2022). Informazio-buletinen erredaktore eta lokutore aritu zen *Naiz* Irratian (2021). Bestelako lanak ere egin ditu: Harreragile, hezitzaile edo museoko gida. 

2024ko apirilaren 17an *Tere Batelera* ipuina aurkeztu zuen Albaola itsas Kultur Faktorian, Ainhoa Aizpurua Oyarbideren ilustrazioekin hornitua. Pasaia Itsas Festibalaren testuinguruan, Albaola Itsas Kultur Faktoriak eta Pasaiako Udalak babestuta. Haurrei zuzenduta dago liburua eta batelerek Pasaian izan zuten historia eta garrantzia txikienen iruditerian integratzea du helburu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nazionalitateen auzia eta sozialdemokrazia

***Nazionalitateen auzia eta sozialdemokrazia*** () Otto Bauer pentsalari austromarxistak 1907an idatzitako liburua da.

Bauerrek nazionalitatearen teoria marxista bat garatzen du Austria-Hungariako inperioaren testuinguruan. Nazio ezberdin askotako herritarrak gehiengoa ziren inperioan baina aginte politikoa alemanen edo hungariarren esku zegoen. Herri horien eskari nazionalistei irtenbidea emateko saiakeran kokatu behar da liburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xilenol

**Xilenola** edo **dimetilfenola**  konposatu organiko aromatikoa (CH3)2C6H3OH formula duena, fenolen familiakoa eta sei isomero dituena. Fenolaren hidrogeno-atomo bi metilo talde biz ordezkatzean eratzen da. Isomero guztien artean *2,6-xilenola* da inportanteena erabilraren ikuspegitik.

## Sintesia 
Xilenolak ikatz-mundrunaren osagarriak dira kresolak bezala. Bertatik distilazioz bereizten dira.

Alabaina 2,3-xilenola fenolaren metilazioz sintetizatzen da metal oxido bat katalizatzaile gisa baliatuz.

C6H5OH  +  2 CH3OH → (CH3)2C6H3OH + 2 H2O

## Ezaugarriak 
## Erabilera 
Xilenolak pestizida gisa eta antioxidatzaileak ekoizteko erabiltzen dira. Xilenolaren egituran oinarritzen den xilenol laranja erredox adierazlea aipatzekoa da, bestetik.

2,6-xilenola monomero gisa baliatzen da poli(fenilen oxido)a sintetizatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Sebastian Hegoa trikuharria

**San Sebastian Hegoa**, batzuetan **El Montecillo** ere deitua, Arabako Katadiano herrian kokaturik dagoen trikuharria da.

## Kokapena 
Megalito hau San Sebastian Iparraldekoa, Gurpide Iparraldekoa eta Gurpide Hegoa trikuharritik trikuharrietatik gertu dago. Anda eta Katadiano herrien arteko zelai zabal batean daude, Baia ibaiaren ibilgutik gertu, eta Badaia mendilerroaren hondoko agertoki gisa. Lau eraikin megalitiko dira, benetan deigarriak. Arabako trikuharri gehienak bezala, hego-ekialdera begira daude. Neguko solstizioan eguzkia irteten den lekua. 

Megalito hori Andatik 500 metrora dago, behinolako San Sebastian ermitaren orubetik 220 metro hegoaldera, eta Andatik Sendadianora eta Zuhatzu Kuartangora doan "Errege bidea" delakotik 30 metro ezkerretara, baseliza horretatik eta Marugai zubi eta udalerritik igarota. N.NE.ra 220 metrora San Sebastian Iparraldeko trikuharria dago, eta Gurpide Iparraldekoa eta Hegora 200 metro pasatxora. 30 metroko diametroa du eta Euskal Herriko handiena da.

## Deskribapena 
Ganbera eta korridorea dituen trikuharria. Zaila da ikusten, tumuluaren zati handi bat erori eta korridorearen piezak estali dituelako. Kareharrizko zortzi lauzak mugatzen dute ganbera handia, oinplanta poligonalekoa; gaur egun oso hondatua dago, ortostato gehienak barrualdera okertuta baitaude eta, ondorioz, hilobi-gunea itxi egiten dute. Piezetako batzuk, gainera, ia alferrik galduta daude, erortzeko arriskuan, arraildura larriak baitituzte.

## Arkeologia-lanak 
Duela 5.500 urte ingurutik, Neolito eta Kalkolito garaietan, trikuharri hau bailara honetako paisaiaren parte da. Trikuharriak Araban ezagutzen diren arkitekturarik zaharrenak dira, eta historia bitxi bat partekatzen dute Europa gehienean banatutako milaka horiekin, gutxi gorabehera antzekoak. 2018an, Arabako Foru Aldundiak eta Eusko Jaurlaritzak lan arkeologiko berriak finantzatu zituzten. 

Aurkitutako objektuen artean, hauek nabarmentzen dira: objektu geometrikoak, ukiturik gabeko xaflak, pedunkulu eta hegats punta bat, ukitu-punta lau bat, lepoko zirkular batzuk, hezur eta maskor gainean zintzilikarioak, palmela motako metalezko punta bat eta zeramikazko zati ugari. Jose Migel Barandiaranek eta Domingo Fernández Medranok triangelu puntak dokumentatu zuten, Euskal Herri mailan, La Lastrako trikuharrian, San Sebastian Hegoa trikuharrian, Ashorriganako trikuharrian eta Otsaairteko trikuharrian baino ez zirela agertu ordura arte..

Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien monumentu-multzoa hemen daude: Arabako Lautadan, Arabako Errioxan gehienbat, Lantaronen eta Kuartangon. Egitura, kronologia eta material aldetik Iberiar Penintsulako mesetako antzeko beste batzuekin izan dezake loturarik. Monumentu-multzoan sartzen diren trikuharriak hauek dira: Sorginaren Txabola eta El Encinal (Elvillar); Lazaya, San Martin, Alto de la Huesera eta Los Llanos (Guardia); El Sotillo (Leza/Guardia); La Mina eta La Lastra (Lantaron); Sorginetxe (Agurain); Aizkomendi (Donemiliaga); San Sebastian Hegoa, San Sebastian Iparra, Gurpide Hegoa eta Gurpide Iparra (Kuartango) eta El Montecillo (Villabuena Araba).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aida de la Fuenteren monumentua

**Aida de la Fuenteren monumentua**, Oviedoko (Asturiasko printzerria, Espainia) San Pedro de los Arcos parkean kokatua, Espainiako hiri horretako kaleak apaintzen dituzten ehun bat hiri-eskulturetako bat da.

Hiriko paisaia eskulturaz apainduta dago, oro har oroitzapenezko monumentuz, hasiera batean garrantzi berezia zuten pertsonaiei eskainiak, eta . mendearen bukaeratik arte hutsez sortutakoak.
[ezkerrera|thumb|213x213px|[Aida Lafuente|Aida de la Fuente (1918)]]
Eskultura, brontzez egina, Félix Alonso Arenak egin zuen eta 1997koa da. Herri-harpidetzaz eraiki zen obra hori, 1934ko urriko Asturiasko Iraultza gogoratzeko asmoz, Aida Lafuenteren (1918-1934) irudi ezagunaren bidez, «Arrosa Gorria» izenarekin ezaguna zena.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Peñalver,&#x20;Xabier. &#x20;(2022).&#x20;«Revolución, resistencia y memoria - Xabier Peñalver Iribarren»&#x20;*www.txalaparta.eus*&#x20;ISBN 978-84-18252-95-2

## Ikus, gainera 
* Federico García Lorcaren Etxe Museoa

## Kanpo estekak
Mauri Vansevenant

**Mauri Vansevenant** (Ostende, 1999ko ekainaren 1a) flandriar txirrindularia da, profesionala 2020eko uztailetik aurrera. Wim Vansevenanten txirrindulari ohiaren semea, bere izena Melcior Mauriren omenez jarri zion.

## Palmaresa 
'*2019* (amateur)***
* Aostako Haranako Giroa
* 6. Etorkizuneko Tourrean

**2021**
* Larcianoko Industria eta Eskulangintza Sari Nagusia
* 3. Laigueglia Sarian

**2022**
* 5. Alemaniako Itzulian
* 8. Andaluziako Itzulian

**2023**
* 2. Omango Tourrean eta etapa bat

**2024**
* 4. Luxenburgoko Tourrean eta etapa bat 
* 4. Amstel Gold Racen
* 6. Lieja-Bastogne-Liejan
* 7. Omango Tourrean

**2025*'
* 9. O Gran Camiñon

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak 
* Quick Step (2020-)
** *Deceuninck-Quick Step* (2020-2021)
** *Quick-Step Alpha Vinyl Team* (2022)
** *Soudal Quick-Step* (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Olavi Laurila

**Olavi Laurila** (Vaasa, 1940ko abenduaren 29a) arkularia da. Finlandia ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jari Lipponen

**Jari Lipponen** (Kemi, 1972ko urriaren 17a) arkularia da. Finlandia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Päivi Meriluoto

**Päivi Meriluoto** (Tampere, 1952ko abenduaren 12a) arkularia da. Finlandia ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karen Dianne Baldwin

**Karen Diane Baldwin** (London (Ontario), Kanada, 1963ko irailaren 16a) kanadar gidoilaria, aktorea eta  modeloa da. 1982ko Miss Unibertso erregina, eta munduko edertasun-lehiaketa garrantzitsuena irabazi zuen.  Bere herrialdeko lehena izan zen—gero, Natalie Glebovak irabazi zuen 2005ean—.

## Miss Unibertso 
Miss Universioren 31. edizioa 1982ko uztailaren 26an egin zen Lima hiriko (Peru) Amauta koliseoan. 77 herrialde eta lurralde autonomotako hautagaiek 3 astez lehiatu ziren titulua eta koroa lortzeko. Ekitaldiaren amaieran, 18 urte zituela, 1981eko Miss Unibertso Irene Lailín Sáez Conde venezuelarrak izendatu zuen ondorengo 1982ko Miss Unibertso, Kanadako Karen Dianne Baldwin.

Lehiaketaren finala CBS telebista-kateak eman zuen Estatu Batuetarako, eta aldi berean zabaldu zen mundu mailako hainbat telebista-seinaleren bidez.

### Sari bereziak 
## Bizitza pertsonala 
Jack Scalia aktorearekin ezkondu zen, eta harexekin bi seme-alaba izan zituen. 1996an dibortziatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Canadian Univarse
Ro Jai-bong

**Ro Jai-bong** (; Changwon, 1936ko otsailaren 8a – Seul, 2024ko apirilaren 23a) hegokorear politikaria izan zen. Hego Koreako hogeigarren lehen ministroa izan zen 1990eko abenduaren 27tik 1991ko maiatzaren 24ra, Roh Tae-woo presidenteak izendatua.

Unibertsitate ikasketak egin zituen Seulgo Unibertsitate Nazionalean eta Estatu Batuetan Brigham Young Unibertsitatean eta New Yorkeko Unibertsitatean.

Odoleko minbiziak hil zuen.

## Erreferentziak
Cortinarius allutus

***Cortinarius allutus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Kontsumi daiteke.

Sinonimoak: *Cortinarius multiformis var. allutus*, *Gomphos allutus*, *Phlegmacium glutinosum*, *Cortinarius multiformis*, *Phlegmacium melliolens*, *Cortinarius melliolens*, *Phlegmacium allutum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik laura. Kapelaren azala bereizgarria, hezetasunarekin likatsua eta lehorra dagoenean distiratsua, pruinaduna (gortinaren hondarrengatik), hori-arre-marroi kolorekoa edo lehoi-laranja kolorekoa, gaztetan errezel unibertsal zetadunarekin.

**Orriak:** Adnatuak, estu, ertza koskaduna, zuritik larru kolorera doana (alutazeoa) eta zahartzean burdin kolorekoak. Gortina zuria.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa, fibrilosoa, zuria kanela argi kolorerako joerarekin, erraboila betik zuria.

**Haragia:** Zurbila ezti usainarekin, nahiz eta zahartzean desatsegina izan eta zapore gozokoa. Espora-jalkina hori-okre kolorekoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Allutus* epitetoa latinetik dator, koipeztatua, bustia, esan nahi duen “allutus” hitzetik. Kapela leuna, garbitua, duelako.

## Jangarritasuna 
Jangarri kaskarra.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius multiformis* oso antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Lurzoru azidoetan. Koniferoetan (pinu gorria, izeia). Pagadietan ere bai. Urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius cotoneus

***Cortinarius cotoneus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Sindrome orellaniko hilgarria sor dezake.

Sinonimoak: *Gomphos cotoneus*, *Dermocybe cotonea*, *Cortinarius sublanatus*, *Cortinarius conopus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, esferiko-kanpai itxurakotik ganbilera, makurtasun zabal bat mantenduz, ertza biribildua. Kapelaren azala arre-oliba-berdexka kolorekoa, lehorra, ezkatatxoz estalia.

**Orriak:** Adnatuak eta eskotatuen bitartekoak, zabal, lodiak, sabeldunak, hori-oliba kolorekoak zahartzean arre-oliba eta gorrixka kolorekoak bihurtzen dira.

**Hanka:** 6 eta 9 cm bitarteko garaierakoa, sendoa, erdian, klabiformea oinarri erraboilduna, sustrai antzekoekin, horia tonu oliba kolorekoekin, eraztunaren eremua ezkatatxoekin, behean flokonosoa. Gortina handia baina iheskorra.

**Haragia:** Lodia eta trinkoa, zuri zikin kolorekoa, errefauaren usain eta zaporearekin. Espora-jalkina marroi- burdin kolorekoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Cotoneus* epitetoa, apur bat feltrodun itxura duelako kapelak.

## Toxikotasuna 
Toxikoa. Orellanina jotzen badugu intoxikazio nefrotoxikoen errudun, *Cortinarius orellanus*, *Cortinarius orellanoides*, *Cortinarius speciosissimus* eta *Cortinarius henricii* espezieek eta horien lau barietateek bakarrik dutela toxina hori. *Cortinarius* generoko espezieak jateko onak zirela pentsatzen zen, baina 1952an 102 lagun pozoitu ziren
Polonian *Cortinarius orellanus-a* janda; horietatik 19 hil ziren.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius venetus* eta *Cortinarius melanotus* delakoekin nahas daiteke, hauek txikiagoak (2-6) dira eta oin mehea dute.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieratik udazken hasierara. Urria. Hostozabaletan: artadietan, erkametzetan, haritzetan, pagadietan. Orbeletan. Kare-lurretan.

### Banaketa eremua 
Alaska, Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Turkia, Sri Lanka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yvonne Ryding

**Yvonne Agneta Ryding** (Eskilstuna, Suedia, 1962ko abenduaren 14a) suediar modeloa da, edertasun lehiaketetan jardun duena. 1984. urtean Fröken Sverige eta ondoren Miss Unibertso lehiaketak irabazi zituen. Hala, Miss Unibertsok koroatzen zen hirugarren erregina suediarra izan zen.

## Biografia 
Miss Uniberto lehiaketan parte hartu aurretik, Miss Ryding *Lucía Suediaren neska-laguna* zen, futbol-jokalari ohia, zelai erdilaria eta erizaina.

## Edertasun erreginaldiak 
### Miss Unibertso 1984 
1984an, Miss Unibertsoren 33. edizioan parte hartu zuen Ameriketako Estatu Batuetako Floridako Miami herrian, James Knigth auditorio eta konbentzio-zentroan,  munduko beste 80 hautagairekin batera.   Ibilbide gogorra izan zuen irabazi aurretik. Ohi legez,  Lorraine Downes Zeelanda Berrikoak, aurreko Miss Unibertsok, koroatu zuen.

* **Erregina Irabazlea** - Suedia
* **Lehen Finalista** - Hegoafrika
* **Bigarren finalista** - Venezuela
* **Laugarren finalista** - Filipinak
* **Bosgarren finalista** - Kolonbia

Lehiaketa horretan egindako Bainurako Jantziaren atariko gaitasunean, 8.14ko puntuazioa lortu zuen, edertasun-lehiaketa hori irabazteko zuen ahalmena erakutsiz.

## Miss Unibertso izan ondoren 
21 urte zituela Miss Unibertso izan ondoren, Ryding-ek modaren industrian lan egin zuen, eta komisio-lan batzuk ere egin zituen. 1988an herrimina zela eta, Suediara itzuli zen. 1989an Suediako Melodifestival lehiaketara aurkeztu zen. 

Ryding 2006ko Miss Unibertso lehiakideko ohorezko gonbidatua izan zen, Los Angelesen (AEB).

## Bizitza pertsonala 
1986an Monakon ezagutu zuen Kjell Bergqvist aktore suediarra eta ezkondu egin zen. Bikoteak bi alaba ditu. Dibortziatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hugo Egmont Hørring

**Hugo Egmont Hørring** (Kopenhage, 1842ko abuztuaren 17a – *ibidem*, 1909ko otsailaren 13a) daniar politikaria izan zen. Danimarkako lehen ministroa izan zen 1897tik 1900era.

1868an zuzenbidean graduatu zen Kopenhageko Unibertsitatean. Barne Ministerioan hainbat kargu izan zituen eta 1892an Groenlandiako Merkataritza Errege Departamentua bihurtu zen. Højre alderdiko kidea izan zen eta 1897an lehen ministro izendatu zuten. 1900. urtean utzi zuen jarduera politikoa.
Erdialdeko Asiako uholdeak

**Erdialdeko Asiako uholdeek** 2024ko apirilaren hasieran hasitako uholde-multzoari egiten diote erreferentzia, eta bereziki Kazakhstango eskualdeak eragin zituzten. Uholde hauek, Siberiako eskualdean eta Ural mendietan uholdeak eragin zituen elurra urtzearen ondorioz, aldi berean, Kazakhstan eta Errusiaren arteko mugaren hainbat zatitan kokatutako Ural ibaia gainezka egitea eragin zuten.

## Gertaeren bilakaera 
### Kazakhstan 
2024ko apirilaren 1ean, herrialdeko hainbat eskualde ibaien uholdeak jasaten hasi ziren, 2012an eta 2017an bizitakoa baino okerragoa izan zen hainbat eremu urpean utzi zuena. Apirileko lehen bi egunetan 16.000 pertsona inguru, 6.000 ume barne, kaltetuen eremuetatik atera zituzten. Olzhas Bektenov lehen ministroaren adierazpenen arabera, *uholdeak orain arte inoiz kaltetutako eremuetan gertatzen ari dira* . 

Kazakhstango Errepublikako Larrialdi Egoeraren Ministerioak 2024ko apirilaren 10ean egin zuen lehen ebaluazioa, eta bertan adierazi zen garai hartan 96.500 pertsona inguru, 31.640 haur barne, dagoeneko uholdeek eragindako populazioetatik ebakuatu zirela. herrialdeko Ipar eta Mendebaldeko eremuak. Adierazpenaren arabera gehien kaltetutako hiriak Aktobé eta Petropavl izan ziren, nahiz eta eskualdeka, Atyrau, Aktobé, Akmolá, Kostanái, Ipar Kazakhstan, Ekialdeko Kazakhstan eta Pavlodar kaltetutzat jo ziren.

Apirilaren 13an, Kasim-Yomart Tokaev Kazakh presidenteak egindako adierazpenetan, herrialdeak uztailean aurreikusitako Astanako Nazioarteko Foroaren antolaketari uko egiten ziola jakinarazi zuen uholdeen ondorioz. 

Apirilaren 14an, ureztatze presa bat hautsi zen Akmolá iparraldeko eskualdean, eta horrek uholdea hegoalderago mugitu zuen, hurrengo egunean herrialdeko hiriburutik, Astanatik 20 kilometrora, kaltetutako guneetara iritsiz. Apirilaren 15erako, 110.000 pertsona baino gehiago ebakuatu zituzten Kazakhstanen. 

### Errusia 
Errusian, kaltetutako eremuak Orenburg, Tomsk, Tiumen eta Kurgan oblastak izan ziren, denak Kazakhstanekin muga egiten dutenak. Eragin larriena apirilaren 5ean hasi zen, Orsk-eko presa apurtzeak Orenburgen uholde handiak eragin zituenean, eskualdeko hiriburuan bertan uholdeak barne.  TASS gobernu agentziaren arabera, Orskeko 11.000 biztanle ebakuatu egingo lirateke. 

Apirilaren 10ean, Tyumen eta Kurgan oblastek larrialdi egoera ezarri zuten, apirilaren 5ean egin zuen Orenburg-ekin eta apirilaren 6an egin zuen Tomsk-ekin elkartuz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deborah Carthy-Deu

**Deborah Carthy-Deu Sanz** (San Juan, Puerto Rico, 1966ko urtarrilaren 5a) aktorea, telebista aurkezlea, enpresaburua, ekintzailea, dantzaria eta modeloa da, Miss Unibertso edertasun lehiaketa irabazi zuena. 1985eko uztailaren 15ean AEBko Miamiko (Florida) James L. Knight Centerren egindako lehiaketan Miss Unibertso titulua eskuratu zuen. Puerto Ricoko bigarrena izan zen sari hori lortzen, aurretik Marisol Malaretek lortua zuen 1970ean.  

Puerto Ricoko partaideek gutxienez 20 sailkapen lortu dituzte 1952tik, Miss Unibertso edertasun lehiaketa hasi zenetik. Uharteak bost aldiz lortuak ditu.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Bederatzi urte zituela, dantza klasikoa ikasten hasi zen, eta, ondoren, modelajea egiten, amak, Vicky Sanz Deuk, sortu eta zuzentzen zuen eskolan. Gero, Deborah Carthy Deu Estudio eta Modeloen Agentzia bihurtu zen. Zinema eta telebistako argazki-zuzendari kolonbiarra zen Ramón Carthy aitarekin batera, argazki-artearen berri izan zuen eta gustatu egin zitzaion txikitatik. Nerabezaroan modelo lanetan nabarmendu zen, eta desfileetan, promozioetan eta telebistako komertzialetan hartu zuen parte. Goi-eskolatik ohore handiarekin graduatu zen eta Puerto Ricoko Ballet Kontzertukoa izan zen. Ondoren, Puerto Ricoko Unibertsitatera joan zen eta ikasle bikaina izan zen.

### Miss Unibertso 
Unibertsitatean zegoela, Miss San Juan hautatu zuten 1985eko martxoaren 22an, eta geroago Miss Puerto Rico 1985eko apirilaren 27an. Urte berean, 1985eko uztailaren 15ean koroatu zuten Miss Unibertso 1985, Puerto Rico herrialdea ordezkatuz Miamin. Miss Unibertso erreginaldian bere nazioaren adierazgarri handia izan zen munduan zehar egindako bidaietan, eta borondate oneko enbaxadore ere izan zen.

Miss Unibertoren betebeharrekin amaitu ondoren, Kaliforniara joateko eskatu zioten, aktore-karrera garatzen hasteko. Han kokatzeko prozesuan zegoela, eskaintza tentagarria jaso zuen Argentinan *El cisne blanco* telenobelako pertsonaia nagusia interpretatzera joateko. Lan horri esker, nazioartean ospea lortu zuen aktore gisa, eta, handik aurrera, aktore lana modelo lanarekin konbinatu zuen.

Antzerkiko eta telebistako aktore gisa nabarmentzeaz gain, Puerto Ricoko Unibertsitateko Antzerkiko Ikasle Nabarmenenari Esker Emateko Domina lortu zuen. Bertan, Arte eta Hezkuntzako batxilergoa osatu zuen, eta *magna cum laude emaitzarekin* graduatu zen.

#### Enpresaburu 
Deborah Carthy Deu Estudioren eta Modeloen Agentziaren jabea da. Modelajean, fintzean, emanaldian eta telebistan espezializatutako eskola da, eta gazteak, haurrak eta helduak hezten ditu.

### Beste lan batzuk 
Zutabegilea izan da *San Juan Star* eta *San Juan City* Magazinerako, eta *TeVe* Guía aldizkari historikorako Modas editorea ere izan da.

WAPA - TVren "Siempre a la Moda" segmentuan jardun du *Noticentro* al Egunsentin, eta modaren azken joerei buruzko informazioa emateko ikus-entzuleari.

Halaber, tailer korporatiboak ematen ditu etiketa profesionala, irudia, edertasuna eta proiekzio arrakastatsua lantzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2019ko Siberiako baso-suteak

**2019ko Siberiako baso-suteak** Siberiako (Errusia) Krasnoiarsk kraia, Sakhako Errepublika eta Zabaikalski kraia iparraldeko eremu ez oso irisgarrietan hasi ziren, 2019ko uztailean. Hilaren amaieran 2,6 milioi hektareatara iritsi zen sua.  Uztailaren 30era arte, ez da hildako edo zauriturik jakinarazi sugaren ondorioz. 

## Eremua 
2019ko uztailaren 31n, Errusiako agintariek jakinarazi zuten 3 milioi hektarea (7,4 milioi akre, 30.000 km²) sutan zeudela, Belgikaren tamainaren pareko eremua.   Greenpeace-ren arabera, 12 milioi hektarea (30 milioi akre, 120.000 km²) erre dira 2019 hasieratik  NASAren datuen arabera, uztailaren 31n, Siberiako basoen erretako kea Alaskara iritsi zen eta, beharbada, bertako suaren kearekin nahastuta, Kanadako mendebaldeko kostara iritsi zen. 

Kaltetutako eremu gehiena jenderik gabe dagoenez edo irisgarritasun gutxikoa denez, hainbat sute ez dituzte suhiltzaileek tratatzen. Abuztuaren 6tik aurrera, Errusiako Aire Basoen Babeserako Zerbitzuak 160.000 hektareatan (350.000 akre) 161 agerraldiri aurre egin eta beste batzuen jarraipena egin zuen. Suaren keak aireko suteen aurkako borroka arriskutsu bihurtzen du. 

## Erreakzioak 
Abuztuaren 1ean, Dmitri Medvedev lehen ministroak ikerketa bat agindu zuen sua legez kanpoko mozketa ezkutatzeko nahita hasi zela zioten salaketen inguruan. Krasnoiarskeko agenteak suteei aurre egiteari uko egiteagatik ikertzen ari ziren.  Mededev-ek ere proposatu zuen eremuen kontrola barne hartzen duten eskualdeetan suteen aurkako erregulazio-ekintzak berrikustea, eta atzerriko adituekin kontsultatzeko argibideak eman zituen suteak itzaltzeko estrategiak garatzeko, Donald Trump AEBetako presidenteak laguntza Errusiari suteak itzaltzeko eskeini zuen bitartean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
BizkaiBizi

**BizkaiBizi** Bilboko itsasadarreko 9 udalerritan Bizkaiko Foru Aldundiak ezarritako bizikleta alokairuen zerbitzu publikoa da. 2023ko urriaren 16an ipini zen martxan.

## Kanpo estekak 
* https://www.bizkaibizi.eus/eu/
Lorraine Downes

[thumb|260px|[Lorraine Downes eta Ronald Reagan, 1983]]
**Lorraine Elizabeth Downes** (Auckland, Ipar uhartea, Zeelanda Berria, 1964ko ekainaren 12a) zeelandaberritar modelo dantzaria da, eta 1983an  Miss Unibertso, Zeelanda Berrian lehiketa hori  irabazi zuen lehena. 

Bere herrialdeko *Izarrekin dantzan* telebista saio ospetsuan aritu zen 2006an, eta irabazlea izan zen.

## Miss Unibertso 
1983. urtean Miss Zeelanda Berria titulua irabazi zuenez, 1983ko uztailean Miss Unibertson bere herrialdea ordezkatzeko aukera eman zion, AEBko San Louisetik (Misssouri) zuzenean transmititua. Atariko lehiaketaren ondoren, Downesek hamabi lagunen arteko finalerdietara pasatu zen seigarren postuan, baina bigarren postuan geratu zen gaueko arropa-lehiaketan, finalera pasatzeko, hirugarren elkarrizketa-lehiaketan, eta laugarren bainugelako jantzian. Azken txandan, bost lagunek osatua, hirugarren postua zuen, AEBko Julie Hayek eta Suitzako Lolita Morenaren atzetik, eta txapelketak aurrera egin ahala, aurreratu eta Miss Unibertso koroatu zuten. Arropa urdina eta eskularru luzeak zeramatzan lehiaketan. Downes izan zen lehiaketa irabazi zuen Zeelanda Berriko lehena, aurretik Diana Delyse Nottle bigarren finalista izan zen Shawn Weatherlyk irabazi zuen urtean (1980), eta Thomsen Donella finalairrekoetaran egon zen 1981ean. Zeelanda Berriko beste ordezkaririk ez da egon 1992az geroztik.

## Miss Unibertsoren ondoren 
1986an Zeelanda Berriko errugbi selekzioko (AB) Murray Mextedekin ezkondu zen, eta harexekin bi seme-alaba izan zituen, 2001ean dibortziatu aurretik. Negozio arrakastatsua du Zeelanda Berrian. 2009an, Lorraine Zeelanda Berrian legenda bat zen Martin Crowe cricketeko jokalari ohiarekin ezkondu zen, zein 2016. urtean linfoma baten ondorioz hil zen. 

Zenbait urtez isilean egon ondoren, Downesek *Izarrekin dantzatzen* Zeelanda Berriko bertsio berriaren lehiaketa irabazi zuen 2006an Gilmore Aaron dantza-bikotearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Miss New Zealand, web gune ofiziala
* Miss Univarse official website
Jean Esponda

**Jean Esponda** (Baigorri, ? - ?, 1936) baigorriar jatorriko euskal estatubatuar artzain arrakastatsua izan zen. Esponda 1886an iritsi zen Ameriketako Estatu Batuetara, Kaliforniara, hain zuzen, eta 1902an Wyomingeko Johnson Konderrian kokatu zen. Haren arrakasta zela-eta, hamarraldi bitan bere artzain-negoziora Baigorri, Arnegi eta inguruko herritar ugari erakarri zituen; horregatik, Espondari sarri "Euskaldunen errege" deitzen zioten. 1936an zendu zen. Konderrian horrenbeste euskaldun kokatu zen, non bertako bandera ikurrinean oinarritu baitzen..
[thumb|[Johnson konderria (Wyoming)|Johnson Konderriko bandera|150px|ezkerrera]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Auñamendi Eusko Entziklopediako Buffalori buruzko sarrera (ez dator guztiz bat erreferentzia gisa erabilitako artikuluarekin)
Kankanaey herria

**Kankanaey** Filipinetako iparraldeko herri indigena da. Igorot herria izenaz ezagutzen den indigenen taldeko kide dira.

## Demografia 
thumb|234x234px|Kankanaey hizkuntza hitz egiten den eta Kankanaey herria bizi den mapa.
Kankanaey-ak Mountain probintziaren mendebaldean  bizi dira, Benguet iparraldean, La Unionen ipar-ekialdean eta Ilocos Sur probintziaren hego-ekialdean. Mountain probintziako mendebaldeko kankankanaey batzuk Apai edo Aplai gisa identifikatzen dituzte. Bengueteko kankankanaeyen arteko desberdintasun kulturalak direla eta, "Aplaiak" tribu bereizi gisa egiaztatu dira.

Kankankanaey gutxi daude Filipinetako gainerako eskualdeetan. Gutxiengo bat osatzen dute Visayasen, bereziki Cebu, Iloilo eta Negros probintzietan. Gutxiengo gisa Mindanaon ere aurki daitezke, bereziki Kudarat sultanaren probintzietan (Soccsksargen) eta Ipar Lanaon (Mindanao iparraldean).  

2010eko Filipinetako erroldan 362.833 Kankankanaey  eta 67.763 Aplaus beren burua halakotzat identifikatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak