Olla (erromatar eltzea)

[thumb|258x258px|Olla bat agertzen da Sucellus [Galo-erromatar erlijioa|galio-erromatar mazodun jainkoaren eskuineko eskuan.]]
Antzinako *erromatarren* artean ***olla*** (pluralean *ollae*; latin arkaikoan: *aula*,  edo *aulla*; grezieraz: , *chytra*)  eltze, lapiko edo pitxar biribildu bat da.  *Olla* ere janaria prestatzeko edo gordetzeko erabiltzen zen batez ere, eta horregatik, "*olla*" hitza hizkuntza erromantze batzuetan erabiltzen da oraindik, bai janaria egosteko eltze baterako, bai eltzean egindako jaki mota baterako. Antzinako erromatar zeramikaren tipologian, *olla* gorputz biribilduagatik bereizten den ontzia da, normalean heldulekurik gabea edo helduleku txikiak dituena, Etruskoak eta, galiarrek eta Italiako greziar zeramikan ere egiten ziren. Tapa izaten zuten.

Antzinako erromatar erlijioan, ollae (plurala) erabilera errituala eta esanahia izan zezaketen, baita hildakoen erretako hondakinak gordetzeko edukiontzi moduan. Arte eta kultura galo-erromatarrean, Sucellosek (mazoaren jainkoa) maiz *olla* txiki bat eramaten irudikatzen da, eta beste jainko batzuekin ere ager daiteke.

## Sukaldaritza 
ezkerrera|thumb|250x250px|Forma ezberdineko *ollaea*, erromatar sukalde baten berreraikitze batean; goiko apala, eta burdinan jarrita suaren gainean
*Olla* hitz generikoa da egosteko ontzi bat izendatzeko, adibidez, barazkietarako, ahirako, lekaleetarako eta abarretarako erabiliko litzatekeena. Kristo aurreko I. mendeko Varron idazleak etimologia "absurdo" bat eman zuen olla hitzerako, proposatu baitzuen, *olera* or *holera* (barazkiak) hitzetik zetorrela*.*  hizkuntzalaritza zientifikoaren gai gisa eratorpena okerra izan daitekeen arren, eltzearen funtziorako sukaldaritza ezinbestekotzat jotzen zela adierazten du. Isidoro Sevillakoak esan zuen *olla* hitza *ebullit* (irakiten jarri, bor-bor egin) hitzetik eratorria zela. 

*Aenum* edo *pertza* ez bezala, kateetatik suaren gainean zintzilikatzen zirenak, *ollak* hondo laua zuen gainazal bero batean pausatzeko, nahiz eta zuzenean enborren edo txingarren gainean ere jar zitekeen. Ponpeiako Vettiarren Etxean berreraikitako sukaldean *olla* handi bat ageri da, sutondoan dagoen tripode batean jarria.

## Hileta erabilera 
*Ollae* hildakoen hilobietan jartzen ziren lehen garaietatik. Hildakoen luperaketa italikoetan, ollae hilobiarekin batera jar zitekeen hilobian, hilobiratze-ostilamendu gisa, batzuetan, zali edo koilara handi batekin. Italiako Lazio eskualdean dagoen Civita Castellanako K.a. VII. mendeko nekropoli bateko hilobi batek *olla* bat eman zuen, zaldi pare batekin eta inskripzio falisko batekin apaindua. K. a. III. mendetik (Errepublika Ertaina) Inperio garaiko K. o. II. mendera arte, errausketa izan zen erromatarren artean gorputz bat hobiratzeko modu nagusia. *Ollaek* funtzioa aldatu zuen gorpuzkiaren errautsak edukitzeko, eta etruskoen zein italikoen artean aurki dezakegun praktika da. Pertsona xumeen hondakinak *ollarium* edo *columbarium* bateko apaletan jarritako buztinezko eltzeetan (*ollaetan*) gorde zitezkeen.

## Sakrifizio-erabilera 
Animalien sakrifizio bat egin ondoren, erraien zati bat (*exta*) *olla* batean sartzen zen eta irakiten. Garai zaharragoetan, burruntzi batean sartzen ziren eta txigortu, sakrifizioaren "sukaldaritzaren" parte gisa. *Sakrifizioko erraiak* biktimaren gibela, xixkua, birikak, eta hesteak estaltzen zituen mintza ziren, bihotza K.a 275. urtearen ondoren gehitu zen. Olla sakrifizioaren tresna bereizgarrietako bat zen, eta erliebeetan hala agertzen da, batez ere Galietako probintzietan. Eltzea, esate baterako, Livioren kontakizunean aipatzen da, Jainkoaren desatsegina agertzen zuen zeinu (*prodigio*) bagt egertu izanaren kontakizunean: sakrifizioaren buru zen magistratua berak lapikotik bota zuen egosteko ura, geratzen ziren erraiak ikuskatu nahi zituelako, osorik baitzeuden, urtutako gibela salbu.

### Arval Anaiak 
*Ollae* Arval anaiek erritualetan erabiltzen zuten. Erromako garai arkaikoetan jatorria zuten apaiz horiek, *collegium* (elkargo) bat osatzen zutenak. Beren sakrifizioetan erabilitako biktimen erraiak *olla* batean sartu eta egosi egin zituzten. Arkeologoek buztin egosi sinpleaz egindako ontzi horien laginak aurkitu dituzte Arvaleen zuhaizti sakratuetan. Bere teknika errudimentarioak, beraiekin lotutako tradizio erlijiosoen antzinatasun handia iradokitzen du. Beren errituak bukatu zuzendu ondoren, Arval  apaizek tenpluko atea irekitzen zuten, eta *ollaea* bertara igotzeko aldapan behera botatzen zituzten.
thumb|Gallic mallet jainkoa ollarekin, agian Sucellus

## Silvanus eta Mazoaren jainkoa 
Silvanus basoko jainkoaren izena Gallia Narbonensis probintziako inskripzioetan agertzen da, mazo bat edo *olla* bat edo biak eskutan dituela. Mazoa ez da Silvanus-ren ohiko erromatar atributua, eta agian Sucellus jainkoarengandik mailegatua izan daiteke.

## ikusi ere 
* Antzinako erromatar buztingintza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Cocinar en los tiempos de Roma : el menaje de cocina». *Abemus incena*