Diane Keaton

**Diane Keaton** (Los Angeles, 1946ko urtarrilaren 5a - *ibidem*, 2025eko urriaren 11) Ameriketako Estatu Batuetako aktore, abeslari, zinema zuzendari eta ekoizlea izan zen. Emakumezko aktore onenaren Oscar saria, bi Urrezko Globo sari eta Bafta bat irabazi zituen. Faye Dunaway eta Katharine Hepburn-ekin batera, American Film Institute-ren arabera 100 film onenen zerrendan film gehien zituen aktorea izan zen.

## Biografia 
Lau anai-arrebetan zaharrena izan zen Diane Keaton. Aita, Jack Hall, (1921-1990) ingeniari zibila zen eta ama, Dorothy Keaton, (1921-2008) etxekoandrea eta argazkilari amateurra. Aita inguru katoliko hibernoamerikar batetik zetorren, eta ama, familia metodista batetik. Keaton bere amak hezi zuen metodista gisa. Aktore izateko lehenengo gogoa amak "Sra. Los Angeles" etxekoandreentzat antolaturiko lehiaketa irabazi zuenean izan zuen. Era berean, Katharine Hepburn seinalatu zuen bere inspirazioetako bat bezala. Emakume indartsu eta independenteak antzezteagatik miresten zuen. 

Diane Keaton 1964an graduatu zen Santa Ana institutuan, Santa Anan, Kalifornian. Bertan, kantu eta emanaldi klubetan parte hartu zuen eta Blanche DuBoisen papera jokatu zuen *Desio izeneko tranbia* (*A Streetcar Named Desire*) eskolako ekoizpen batean. Graduazioaren ondoren, Santa Anako unibertsitatera eta Orange Coast Collegera joan zen drama ikastera, baina urtebete igaro ondoren erretiratu egin zen Manhattaneko ikuskizunen munduan karrera bat bilatzeko. Actors 'Equity Associationekin bat egitean, Keaton abizena hartu zuen, amaren ezkongabea zeneko abizena, Diane Hall erregistratuta zegoelako. Denbora labur batez, gaueko klubetan ere aritu zen kantari gisa. Aurrerago gogoratuko zuen nightclub ekitaldia *Annie Hallen* (1977) eta cameo batean *Días de radion* (1987).

Diane Keaton New Yorkeko Neighborhood Playhousen hasi zen onterpretazioa ikasten. Hasiera batean, Meisnerren teknikaren bidez ikasi zuen; New Yorkeko aktoreen zuzendari Sanford Meisnerrek egin zuen ezagun 1920ko hamarkadan. 

Reds-eko bere taldekidearen arabera, Warren Beatty: «Dianek filma antzezlan gisa hartzen du, obra osoa memorizatuta duelako filma egiten hasi aurretik; ez dut hori egiten duen beste aktorerik ezagutzen».

1968an, Keaton ordezko bihurtu zen *Hairen Broadwayren* jatorrizko ekoizpenean. Nolabaiteko ospea irabazi zuen, aktore talde osoak biluzik jarduten zuen musikalaren ataletan biluzteari uko egin ziolako, nahiz eta ekoizpenean biluztasuna aukerakoa izan (eta biluzik aritu zirenek 50 dolarreko bonoa jaso zuten). Hair taldean bederatzi hilabetez aritu ondoren, Woody Allenen *Play it again, Sam* filmeko paper baterako aktoreen probetara aurkeztu zen. Altuegia izateagatik ia baztertu zuten arren (bere 1,69 metroarekin Allenek baino 4 cm altuagoa zen), postua lortu zuen.

Zineman, haren lehen paper garrantzitsua 1972ko *The Godfather* filmean lortu zuen. Nolanahi ere, haren karrera moldatu eta sustatu zuten filmak Woody Allenarenak izan ziren. Horietako lehena 1972ko *Play It Again, Sam* izan zen. 1977an Woody Allenek zuzendutako *Annie Hall* filmarengatik Oscar saria irabazi zuen.

## Ibilbide artistikoa 
### 1970eko hamarkada 
Mapan jarri zuen papera 1971n iritsi zen, Kay Adams, Michael Corleoneren neska-laguna (Al Pacinok antzeztua) antzezteko aukeratu zutenean, 1972ko Francis Ford Coppolaren *El padrino* arrakasta handian. Coppolak esan zuen Keaton deskubritu zuela *Amantes y otros extraños* filmean, eta kontratatu egin zuela xelebrearen ospea zuelako, eta ezaugarri hori paperera ekartzea nahi zuela.

Bi urte geroago, bere papera errepikatu zuen *El padrino II* filmean. Bigarren zatian, bere pertsonaia dramatikoki aldatu zen, bere senarraren jarduerek suminduta. Nahiz eta Keatonek esposizio handia jaso film horiengatik, bere pertsonaiaren garrantzia oso txikia zen. 

Keatonek hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran egindako beste pelikula aipagarri batzuk Woody Allenekin egindako kolaborazioak izan ziren. Garai hartan harreman sentimentala zuen berarekin, eta pertsonaia xelebre asko antzeztu zituen bere film komiko eta dramatikoetan, besteak beste, *El dormilón*, *La última noche de Boris Grushenko*, Interiores, *Manhattan* eta *Play it again, Sam* (*Sueños de un seductor*) filmen bertsioan. Allenek aitortu zuen Keaton bere musa izan zela bere ibilbidearen lehen etapan.

1977an, Keatonek, Allenekin batera, *Annie Hall* komedia erromantikoa antzeztu zuen. Annie Hall Allenek idatzi eta zuzendu zuen, eta filma Diane Keatonekin izandako harremanaren "autobiografia" gisa ikusi zen. Allenek Annie Hallen izaera libreki oinarritu zuen Keaton-en ("Hall" bere jatorrizko abizena zen). Keatonen manierismo asko eta bere buruari iseka egiten dion umore-sena paperean gehitu zituen Allenek. Biek bikote bat antzezten zuten, New Yorken bizi eta maiz elkartzen eta banatzen zena.

### 1980ko hamarkada 
1979an, *Manhattanen* ondoren, Keatonek eta Woody Allenek beren lan-harreman luzea amaitu zuten, eta filma haien azken lankidetza garrantzitsua izango zen 1993ra arte. 1978an, Keaton erromantikoki inplikatu zen Warren Beattyrekin, eta bi urte geroago, *Reds*-eko protagonista-kide izendatu zuten. Filmean, Louise Bryant kazetari eta etxekoandre estu baten papera egin zuen, 1917an senarrarengandik ihes egin zuena Errusiako gerra zibilean John Reed (Beatty) kazetari erradikalarekin kazetari gisa lan egiteko. The New York Times-ek idatzi zuen Keaton honela zegoela: "Louise Bryant bezain bikaina, ederra, berekoia, dibertigarria eta motibatua. Orain arte egin duen lanik onena da". Keatonek bere bigarren hautagaitza jaso zuen film horrengatik. Baina Katharine Hepburn miretsiak jaso zuen saria.

Beattyk Keatoni eman zion papera Annie Hallen ikusi ondoren, pertsonaiari bere urduritasun naturala eta jarrera ez-segurua ekarri nahi izan baitzion. *Reds*en ekoizpena hainbat aldiz atzeratu zen 1977an bere kontzeptutik, eta Keatonek proiektua ia utzi zuen inoiz ez zela ekoitziko pentsatu zuenean. Filmaketa bi urte beranduago hasi zen. 2006an Vanity Fair aldizkarian idatzitako artikulu batean, Keatonek honela deskribatu zuen bere papera: "Lan horretako pertsona arrunta, apartekoa izan nahi zuen baina seguruenik arruntagoa zen norbait bezala... Bazekien zer sentitzen zuen erabat ezsegurua izateagatik". Simon Relph zuzendari laguntzaileak aurrerago adierazi zuenez, Louise Bryant izan zen bere paperik zailenetako bat berarentzat, eta "ia porrot egin du".

1984an, *La pequeña tamborilera* (*The Little Drummer Girl*) estreinatu zen, Keatonek suspense eta akzio generoan egin zuen lehen txangoa eta huts egin zuena. Finantza- eta kritika-porrota izan zen, eta kritikariek Keaton paperetik kanpo zegoela esan zuten. The New Republic egunkarian egindako aipamen batek hori baieztatzen zuen: "paper nagusia, dena biratzen den papera, Diane Keatonek antzezten du, eta haren inguruan filma txiki-txiki egiten da. Horrela dago ahul, desegoki. "Urte berean estreinatu zen *Mrs. Soffel*, benetako istorioa, Gillian Armstrongek zuzendua eta Mel Gibsonek antzeztua. Kate Soffel Jack eta Ed Biddleri ihes egiten lagundu zien emakumearen benetako istorioan oinarrituta dago filma. Kritika desberdinekin estreinatu zen. Bi urte geroago, Jessica Lange eta Sissy Spacek aktoreekin egindako *Crímenes del corazón* (*Crimes of the Heart*) komedia arrakastatsuan izarra izan zen. Era berean, *Baby Boom* (1987) bere lehen ibilgailu komertzialaren protagonista izan zen, Nancy Meyers idazle-ekoizlearekin egindako lau kolaboraziotan lehena. Baby Boom Keatonek Manhattango emakume karratu bat antzezten du, bat-batean haur jaioberri bat zaindu behar duena. Hurrengo urtean kameo bat egin zuen Allenen Días de radio filmean, gaueko klubeko abeslari gisa. 1988an, La buena madre (The Good Mother) urrats faltsua izan zen Keatonentzat. Filma finantza-etsipena izan zen (Keatonen arabera, filma "porrot handia" izan zen. Horrela, The Washington Post egunkariaren aipamen batek honela zioen: "Bere emanaldia bonboan endekatzen du -- erabat sinetsi ezin duen ideia bat saldu nahian ari balitz bezala".

1987an, Keatonek bere lehen filma zuzendu eta editatu zuen, heriotzaren ondorengo bizitzaren aukerari buruzko *Heaven* izeneko dokumentala. Heavenek aldeko eta kontrako kritikak izan zituen, New Yorkeko Timesekin "bere subjektuei egindako ustezko inposaketa batekin" alderatuz. Ondoren, Belinda Carlisle bezalako artistentzako bideo musikalak zuzendu zituen, telebistarako bi film, Patricia Arquette izar zuena eta China Beach eta Twin Peaks telesailetako pasarteak.

Zinematik eta telebistatik urrun, liburuak argitaratu zituen argazkilaria ere izan zen Keaton. Izan ere, Keatonen zaletasun goiztiarrenetako bat argazkigintza izan zen.

### 1990eko hamarkada 
90eko hamarkadarako, Keaton Hollywoodeko aktore ezagun eta moldakorrenetako bat bihurtu zen. Adin ertainean, paper helduagoetara aldatu zen, eta klase ertaineko familien matriarkak antzeztu zituen maiz. Bere paper hautaketaz eta estereotipo batean erortzeko mesfidantzaz zera adierazi zuen: "Sarritan paper bat ondo ateratzen zaizu eta danba! eskaintza pilo bat topatzen dituzu, denak antzeko paperetarako... Ohiko paperetatik aldentzen saiatu naiz, eta gauza desberdinekin egin dut proba".1991n, Keaton Steve Martinekin batera *El padre de la novia* (*Father of the Bride*) komedia familiarreko protagonista izan zen. Gutxigatik ez zuen papera galdu, *The Good Mother* filmaren porrot komertzialak Walt Disney Picturesekin, bi filmen estudioarekin, zuen harremana tenkatu baitzuen. Neskalagunaren aita izan zen Keatonen lehen arrakasta, lau urteko merkataritza-etsipenen ondoren.

Keatonek lau urte geroago bere papera errepikatu zuen sekuelan, bere adin berean eta alabarekin batera haurdun geratzen den emakume bat bezala. San Francisco Examinerreko filmaren kritika bat izan zen Keatonek Katharine Hepburnekin konparazioa berriro jaso zuenetako bat.

Keatonek Kay Adamsen papera errepikatu zuen 90eko hamarkadan *El padrino III* filmean. Aitabitxi II .a gertatu eta 21 urtera, Keatonen pertsonaia Michael Corleoneren emazte ohia bihurtu zen. Filmaren eta Keatonen kritika bere pertsonaiaren hutsaltasunean zentratu zen berriro. The Washington Post-ek honela idatzi zuen: "paperean akatsik gabe badago ere, Keatonek izugarri sufritzen du benetako funtziorik ez duelako, Michaeli bere azken bekatuengatik errieta egitea izan ezik". 

Keatonen hamarkadako filmik arrakastatsuena 1996ko *The First Wives Club* komedia izan zen. Goldie Hawnekin eta Bette Midlerrekin partekatu zuen protagonismoa, "lehen emazteen" hirukote gisa: senarrek abandonatu zituzten adin ertaineko emakumeak, emakume gazteagoen mesedetan. Filma egiteak bere bizitza salbatu zuela adierazi zuen Keatonek". Filmak arrakasta handia izan zuen US $105 milioiko diru-bilketarekin AEBetako leihatilan, eta, are gehiago, kultuzko film bat bihurtu zen adin ertaineko emakumeen artean. Filmak iruzkin positiboak jaso zituen Keaton eta bere izarrekoentzat, eta San Francisco Chronicle-k honela ere esan zuen: "ziurrenik, emakumezko aktore komiko bizienetakoa". Urte horretan *Unstrung Heroes* ere zuzendu zuen, zinemarako egin zuen lehen film narratiboa.

1996an ere, Keaton Meryl Streep Marvin 's Room bere lagun handiarekin aritu zen leuzemiak jotako emakume baten paperean. Roger Ebertek honako hau adierazi zuen: "Streepek eta Keatonek, beren estilo desberdinetan, Lee eta Bessie egiteko moduak aurkitzen dituzte, beren arazoen adierazpena baino askoz gehiago". Keatonek hirugarren hautagaitza lortu zuen filmarengatik akademiaren saria jasotzeko. Keatonek esan zuen paperaren erronkarik handiena gaixotasun terminal bat duen pertsona baten pentsamoldea ulertzea izan zela.

### 2000ko hamarkada 
2000ko hamarkadan, Keatonen lehen filma *Hanging up* izan zen, Meg Ryan eta Lisa Kudrowrekin. Keaton, filma zuzendu ere egin zuen, nahiz eta 1986an elkarrizketa batean esan zuen ez zela inoiz horrela zuzenduko film batean, esanez: "[zuzendari gisa] automatikoki helburu ezberdinak jartzen dituzu. Ezin dut zuzendaritzaz pentsatu antzezten ari naizen bitartean". Filma 3 ahizpari buruzko drama bat zen, bere aita zaharraren zahartzaroari eta balizko heriotzari aurre eginez. Kritikak ez zion harrera ona egin eta 36 milioi dolar baino ez zituen bildu Ipar Amerikan.

2001ean, Keaton Warren Beattyrekin elkartu zen *Town & Countryn*, porrot kritiko eta finantzarioa. US $90 milioi kostatu zen, filma inpaktu handirik gabe estreinatu zen eta 7 milioi bildu zituen Ipar Amerikan. Rolling Stone aldizkariko Peter Traversek idatzi zuen *Town & Country*: "Obituario batek baino aipamen bat gutxiago merezi du... Hilotzak berarekin hartu zituen bere talde izarraren ospeak, Warren Beatty [eta] Diane Keaton barne".

2001ean eta 2002an, aurrekontu txikiko 4 filmen protagonista izan zen Keaton. Moja fanatiko bat antzeztu zuen *Sister Mary Explains It All* drama erlijiosoan, ama pobretua *On Thin Ice* draman eta liburuak zituena *Plan B.* gangsterren komedian.

Keatonen lehen arrakasta handia 1996tik, 2003an iritsi zen, Nancy Meyersek zuzendutako *Alguien tiene que ceder* (''Something 's Gotta Give*, Espainian *Gutxienez espero duzuna'') filmarekin eta Jack Nicholson protagonista-kidearekin. Ausartzat jo zen 66 eta 57 urteko Nicholson eta Keaton aukeratu izana komedia erromantiko baten protagonista izateko. Twentieth Century Fox-ek, jatorrizko estudioak, filma ekoizteari uko egin zion, izarrak arrakastarako zaharregiak ote ziren beldurrez. Keatonek Ladies 'Home Journal-eko egoerari buruz hitz egin zuen: "Onar dezagun, nire adineko eta Jack-eko pertsonak askoz sakonagoak dira, askoz ere sentikorragoak, bizitza asko ikusi dutelako. Grina eta itxaropen handia dute. Zergatik ez lirateke maitemindu behar? Zergatik ez lukete pelikulek hori erakutsi behar? Keatonek adin ertaineko antzerkigile baten papera egin zuen, bere alabaren mutil-lagunaz maitemintzen dena, hau baino askoz zaharragoa. Filmak arrakasta handia izan zuen, 125 milioi dolar bildu baitzituen Ipar Amerikan. Roger Ebertek honako hau idatzi zuen: "Nicholsonek eta Keatonek hainbeste esperientzia, ezagutza eta umore ematen diete beren pertsonaiei, non filmak gidoitik espero ez zen moduan funtzionatzen duen". Keatonek bere bigarren Urrezko Globoa jaso zuen komiko-musikal kategorian eta Akademiaren Sarirako bere laugarren hautagaitza filmean egindako lanagatik.

Keatonek *The Family Stone* (2005) komedia moderatu eta arrakastatsuan ere lan egin zuen Sarah Jessica Parkerrekin.

Keaton zinema eta telebista ekoizlea ere izan zen. FOX katerako *Pasadena* telesaila ekoitzi zuen, 2001ean lau kapitulu bakarrik emititu ondoren bertan behera geratu zena, nahiz eta ondoren 2005ean kable bidezko telebistan bere zikloa osatu zuen. 2003an, Gus Van Santek zuzendutako *Elephant* drama ekoitzi zuen, eskola bateko tiroketa bati buruz. Filma zergatik ekoitzi zuen galdetuta, honako hau esan zuen: "Benetan, gazteekin zer gertatzen ari den ulertzen saiatzeko heldua naizen aldetik dudan erantzukizunari buruz pentsarazten dit".

2007an, *¡Porque lo digo yo!* komedia erromantikoaren protagonista izan zen. (*Because I said so*), Mandy Moore gaztea eta Lauren Graham, besteak beste. Bere alabek parekatu nahi duten familiako amaren papera ez zen oso ondo geratu kritikan, eta (Golden Raspberry sarietarako izendapena ekarri zion), baina bai leihatilan, 42 milioi dolarreko diru-bilketarekin Estatu Batuetan bakarrik. Dianeren proiektuek bigarren mailako rol bat dute Smother-en, Mama 's Boy-n protagonista, Anna Faris eta *Mad money-rekin* batera, Katie Holmes eta Queen Latifah-rekin batera. Film horiek guztiak 2008an estreinatu ziren.

### 2010eko hamarkada 
Urte batzuetan proiektu gutxi egin ondoren, 65 urterekin bere karrera berreskuratzen zuela zirudien. 2010ean, *Morning Glory* estreinatu zuen, Harrison Fordi erreplika ematen zion komedia dibertigarria. Gainera, hurrengo urteetan estreinatu zuen: Lawrence Kasdanen *¡Por fin solos!* Kevin Kline eta Dianne Wiestekin, besteak beste, eta *The Big Wedding* bere lagun on Robert De Niro, Robin Williams eta Susan Sarandonekin. Hori gutxi balitz, 70eko hamarkadan izan zuen lankide handia eta zinemako handienetako bat, Woody Allen, Italiako hedabide batean bere lagun handiarekin berriro lan egiteko interesa agertu zuen.

2013an eta 2014an, bi film grabatu zituen: *And So It Goes*, Rob Reiner-ena, Michael Douglas-ekin batera; eta *Life Itself*, Morgan Freeman-ekin batera. 2014ko Urrezko Globoen galan, Cecil B. DeMille saria jaso zuen Woody Allen bere lagun handiaren izenean. Bere hitzaldia, kanta eta guzti, gaueko unerik hunkigarrienetako bat izan zen.

2016an, aktore beteranoak Paolo Sorrentinoren *The Young Pope* telesailean parte hartu zuen, Jude Law eta Javier Cámara espainiarrarekin batera. Eta bere ahotsa Jennyri ere jarri zion, Doryren amari, Pixarren *Doryren bila*.

2017an, Diane Keatonek American Film Institute Life Achivement Award saria jaso zuen. Saria emateko ekitaldira lankide ugari joan ziren, eta hainbat aldiz lagundu zien. Steve Martin, Martin Short, Reese Witherspoon, Lisa Kudrow, Al Pacino, Meryl Streep, Warren Beatty, Jane Fonda edo Morgan Freeman aktorearekin, idazlearekin, zuzendariarekin eta argazkilariarekin partekatutako oroitzapen maitagarriak izan ziren. Keatonen omenezko gala amaitzeko, Woody Allen eszenatokira irten zen bakarrizketa dibertigarri eta hunkigarri batekin: "Nire bizitzan lortutakoaren zati handi bat berari zor diot, zalantzarik gabe".

### 2020ko hamarkada 
2021ean, 75 urterekin, *Ghost* singlearen bideokliparen protagonista izan zen ezustean, Justin Bieber abeslariaren amonaren papera eginez.

## Filmografia hautatua 
## Heriotza 
2025eko urriaren 11ko goizean hil zen, familiako bozeramaile batek egindako adierazpen baten arabera, kausen inguruko xehetasun gehiago eman gabe, eta aktorearen ingurukoen pribatutasuna eta errespetua eskatuz. Hollywood-eko pertsonaia askok agur esan zioten Keatoni, besteak beste, Francis Ford Coppola, Woody Allen, Robert De Niro, Al Pacino, Michael Douglas, Meryl Streep, Morgan Freeman, Leonardo DiCaprio, Keanu Reeves, Natalie Portman, Rosie O'Donnell, Elizabeth Perkins, Steve Martin, Andy García, Pink, Viola Davis, Bette Midler, Mandy Moore, Cynthia Nixon, Goldie Hawn, Antonio Banderas, Ben Stiller, Octavia Spencer, Luke Evans, Jane Fonda, Kimberly Williams-Paisley, Lesley Ann Warren, Kate Hudson, Lauren Graham eta Mary Steenburgen. Ez zen autopsiarik egin, baina heriotza-ziurtagiriak heriotzaren kausa pneumonia bakterianoa izan zela adierazi zuen, beste faktorerik gabe. Aktoreak egoera hori izan zuen urriaren 11ko goizean ospitaleratu aurreko egunetan. Hil eta hiru egunera erraustu zuten.

## Erreferentziak