Kanaandarren erlijioa

[eskuinera|thumb|409x409px|[Kanaan|Kanaango lurraldea, Palestina, Israel, Egipto eta Siriako eskualde modernoak hartzen dituena. Paganismoa praktikatzen zenean, hainbat hiri-estatutan banatuta zegoen.]]
[thumb|461x461px|[Baal besoa altxatuta. Brontzezkoa. Ca. K.a. XIV.-XII. mendeak. Ras Shamra-n (antzinako Ugarit) aurkitu zen, Louvre-n ikus daiteke.]]
**Kanear erlijioa** antzinako kanaandarrek praktikatutako antzinako erlijio semitikoen taldeari ematen zaion izena da. Antzinako Mediterraneo Sortaldean bizi ziren kanaandarrak, Brontze Aro goiztiarretik, gutxienez, kristau aroko lehen mendeetara arte.

Kanaandarren erlijioa politeista zen, eta kasu batzuetan monolatrista (Jainko nagusi bat duena, beste ororen nabarmen gainetik dagoena).

Kanaandarren erlijioari buruzko aipamenik ia ez zegoen, Testamendu Zaharreko lerro eta aztarna arkeologiko urriengatik izan ezik, greko-erromatar munduaren zeharkako beste transkripzio batzuez gain. Geroago, XIX. mendearen erdialdean, Luxor eta Sakkan "Egiptoko execrazio-testuak" aurkitu ziren eta, batez ere, 1928tik aurrera hasi zen guztia zentzua hartzen, Ugarit hiri-estatua aurkitu zutenean (gaur egungo Ras Shamra, egungo Siriaren iparraldean) eta testu erlijiosoak dituzten buztinezko oholtxo batzuk azaleratu zirenean. Oholtxoak K.a. 1400 eta 1350 urte bitartekoak dira baina, abestei hrrikoiein edo ofizialen bidez kontatzen dituzten mito eta legendak askoz aurrekoak dira. Poema moduan idatziak, testu batzuk tenpluetako liturgian erabiliak izan ziren.

Kanaandar erlijioak Mesopotamikarekin komunean osagai asko dituen arren, beste ezaugarri berezi batzuk ere baditu. Gauza bera esan genezake bere ondorengoari buruz, feniziar erlijioari buruz, eta ez da harekin nahastu behar.

## Mitologia 
Kanaandarren panteoiaren burua El jainkoa zen (Ël edo Il eta Elohim ere deitua, askoren ustez, hebreeraz), nomaden jainko nagusia eta, beraz, funtzio etiko eta sozialak zituena. Bere epitetoek tolerantea eta onbera dela jakinarazten dute: «Gorena», «Boteretsua», «Jainkoen Jainkoa», «Erregea», «Aita», «Guztiaren sortzailea», «adeitsua», «errukitsua» tituluak jasotzen ditu.

Kanadako herriek berezkoa zuten El jainkoarekiko gurtza K. a. XXII. mendean. Gero asiriarren eta babiloniarren artean zabaldu zen. Jainko nagusia zen, erregea, gauza guztien sortzailea, bai gizakiek bai jainkoek egin behar zutena erabakitzen zuen epailea.

Ezaugarri horiek ikusita, batzuentzat, Bera zen Dagan (zerealen jainkoa) izendatzeko izen nagusia.

Dagan hitzak ‘alea’, ‘garia’ edo ‘hazia’ esan nahi du. Antzinako "dag" hebrear hitzetik eratorria balitz, ‘arraina’ esan nahiko luke. Azken horrek eragin zuen Dagan (zereala) arrain hitzarekin nahastea eta, arrain-jainkotzat (*Dagon* filisteoen artean) oker interpretatzea. Denborak urrera egin ahala, Mediterraneo ertzeetan, Dagonen kontzepzio eta irudikapen bikoitza garatu zen, izenaren ustezko deribazio bikoitzaren ondorioz.

Era berean, Baalen aitatzat hartzen zuten. Baalen antzezpena zezen gazte bat ere bazen (zekorra). Ugariten Daganen tenplua eta Baalena elkarrekin zeuden.
[thumb|Brontzezko K.a. XII. mendeko zezen baten irudia. [Samaria|Samariako Dhahrat et-Tawileh gurtza lekuan, aurkitu zen.      ]]
Baal (b’l, jabea edo jauna) izendapen orokorra zen, eta Hadad jainkori zendapen/izen eman zioten. Hadad eurien jainkoa, uztak lortzeko euriei begira bizi zen nekazaritza-gizarte baten jabe edo jaun nagusi  bihurtu zen. Ugarit-eko oholtxo idatzietan, Axera jainkosaren (jainko-jainkosa guztien ama, zeruko emaztea) senar (edo seme) moduan ere agertzen da. Kanaanen, erregeari "El-en mirabe" izendapena ematen zioten. Horrek antzinako erregeen estatusa deskribatzen zuen, Jainkoaren nahiaren betearazle gisa aurkezten baitzituen. Izenburu hori pribilegio eta zama gisa ikusten zen.

Amarnako gutunetan (ca. k. a. 1480-1450) bi deituretan agertzen da Dagan jainkoaren izena: Yamir Dagan eta Dagan Takala (Askalongo gobernariak). Horrek Kanaango biztanleen artean Daganen gurtzaren antzinakoa zela frogatzen du. Hiksoen garaian Egiptora sartu zen.

## Bibliako narratiba 
Antzinako hebraitarrak Egipton bizi izan ziren hiksoen El  gurtzaren eraginpean. Hiksoek nolabaiteko sinkretismoan bizi izna ziren, egiptoarren jainkoak eta haien ohiturak errespetatu baitzituzten. Jainko horiek herriaren bizitza blaitzen zuten (*Ezekielen* arabera 20:8).

Behin bere Agindutako Lurraldean, hebraitarrak El-Il-Dagan jainkoa bera eta bere seme Baal-Hadad-Hammon gurtzen zituzten herriez inguratuta geratu ziren.

Buruzagi hebrearrek, Yahvé (YHWH) Jainko bakar, bizi eta egiazkoari zerbitzatzearren, "Baalen" gurtza paganoarekin bukatzeko bide bakarra, inguruko herrien aurkako suntsitze-gerrak egitea zela aditzera ematen zuten. Yahveren gurtza, justizia, egia, zuzentasuna eta errukiaren eremuan bizitzeko aukera emango zien. Aldi berean, kanaandarrak baerastazunak lortu nahi zituzten merkatari gezurtiak zirela esten zuten. Haien profetek zioten:
Eta Azken Judioan Zakariasek honeal zioen:

## Eskatologia 
Kanaandar sinesmenen arabera, gorputz fisikoa hiltzen denean, *npš*-a (gehienetan "arima" kontzeptuarekin itzulia) gorputzetik *Mo*t-en lurraldera aldatzen da. Hildakoen gorpuak ehorzten zituzten hileta-ostilamenduz eta janari eta edari eskaintzak egiten zizkieten, bizirik zeudenei enbarazurik egin ez ziezaieten. Hildako ahaideak gurtu egiten zituzten eta batzuetan laguntza eskatzen zitzaien.

## Gurtza 
Bere gurtza nagusia, ardiak eta zezenak bezalako animalien hilketan oinarritzen zen, ondoren "jaunartze" ekintza batekin, fededunek hildako animaliaren zatiak jatea zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* The Gods and Goddesses of Canaan. *MET Museum*
* Canaanite Religion. Brandon University
* W. Carleton Wood (1916) “The Religion of Canaan: From the Earliest Times to the Hebrew Conquest (Concluded)”. *Journal of Biblical Literature* ,  35. lib. 3/4 zk., 163-279
* Greener Aaraon (2019) “Archaeology and Religion in Late Bronze Age Canaan”, *Religions* *10*(4), 258; 
* “Ba'al”. *Livius.org Articles on ancient history*
* “Canaanite Religion: An Overview”. *Encyclopedia.com*