Agnotologia

[thumb|**Agnotologia** adibide bat: [klima aldaketaren ukazioa.]]
[thumb|AEBko senatore batek elur pilota bat erakusten du ebidentzia bat izango balitz bezala, zientzialariek frogatutzat ematen duten [klima aldaketa ukatzeko. Gizakiek eragindako klima-aldaketari buruzko zientzialarien ondorioak "alarmistak" deitu ondoren, klima-aldaketari buruzko adostasun zientifikoaren aurka, Jim Inhofe senatari errepublikanoak elur-bola bat erakutsi zuen —neguan—, globoa berotzen ari ez zelako froga gisa —Lurrean erregistroak egiten zirenetik beroena izan zen urtean—. Zientzialariek erantzun zioten jakin behar dela bereizten leku eta une jakin batean antzematen den eguraldiaren eta klima globalaren artean.]]
**Agnotologia** kulturak sortutako ezjakintasuna ikertzen duen ikerketa eremua edo zientzia da. Batez ere, datu zientifiko okerren edo helburu alderdikoiak dituztenen zabalkundeari lotuta dago.

Stanfordeko irakasle Robert N. Proctorrek hauspotu zuen hitz hori, grezierazko ἄγνωσις, *agnōsis*, (ez ezagutza edo ezjakintasuna) eta -λογία, *logia* (zientzia) hitzak batuz. Proctorrek tabako-industriaren publizitate-kanpaina aipatu du adibide nagusitzat, tabako-kontsumoak osasunean dituen ondorio kantzerigenoei eta bestelako ondorio kaltegarriei buruzko zalantzak sortzeko.   Orokorkiago, terminoak gai baten inguruan gehiago ezagutzeak norbera lehen baino  zalantzazkoago uzten duen baldintza ere nabarmentzen du.

Gaur egungo ikertzaileek aztertzen dutenez, agnotologia datu ugaritasunarekin ere lotu daiteke. Izan ere, gai bati buruz informazio gehiegi eta konplexuegia jendarteratzeak pertsona askorengan, ezagutza eta ulermena handitu beharrean, nahasmena eta ezjakintasuna hedatzen dituela ulertzen da. Robert N. Proctor beraren iritziz, botere militar, politiko zein ekonomikoek berariaz bultzatzen dute prozesu hori, interes jakinak bultzatzeko helburuz. Besteak beste, klima aldaketa edota tabakoak sortutako osasun arazoen inguruko nahasmena aipatzen dira agnologiaz aritzerakoan.

Kulturalki eragindako ezjakintasunaren kausa aktiboen artean, komunikabideen, korporazioen eta gobernu-agentzien eragina aurkitu dezakegu, hau , informazioa sekretupean sartuz eta ezabatuz, dokumentuak suntsituz eta memoria selektiboaren bitartez eragiten dute. 

Beste adibide bat aldaketa klimatikoaren ukatzea da, petrolio konpainiek zientzialari taldeei ordaindu baitzieten klima aldaketaren ondorioei garrantzia kentzeko. Kausa pasiboen artean, informazio-burbuila estrukturalak aurkitzen dira, hauek arraza- eta klase-bereizketak sortutakoak dira eta  informaziorako sarbide diferentziala sortzen dute.

Agnotologiak, halaber, aintzat hartzen ez diren edo atzeratzen diren hainbat ezagutza-modu zergatia eta nolakotasuna ere aztertzen du.

## Historia 
[thumb|[Robert N. Proctor, terminoaren sortzailea. 2009.]]

### Sorrera 
Terminoa 1992an sortu zuen Iain Boal hizkuntzalari eta gizarte-historialariak, Stanfordeko Unibertsitateko irakasle Robert N. Proctor jaunak eskatuta.

"Agnotologia" terminoa 1995eko Proctorren “The Cancer Wars: How Politics Shapes What We Know and Don 't Know About Cancer” liburuaren oin-ohar batean agertu zenetik ezagutzen da: "Zientziaren historialari eta filosofoek ezjakintasuna ezagutza xurgatzen duen hutsune gero eta handiago gisa tratatzera jo dute, edo are, Johannes Keplerrek behin esan zuen bezala, zientzia sor dadin hil behar duen ama gisa. Hala ere, ezjakintasuna hau baino konplexuagoa da. Geografia politiko desberdina eta aldakorra du, eta askotan ezagutzaren politikaren adierazle bikaina da. Gure epistemologia politikoak osatuko dituen **agnotologia** politikoa behar dugu" 

Ondoren, 2001ean Agatarekin eginiko bere lapidario lanaren inguruan egindako elkarrizketa batean, ikerketa "erdi txantxetan" deskribatzeko erabili zuen "Agnotologia". Ikerketa honetan, Itxuraz loturarik ez zuten bi gai erlazionatu zituen, Teofrastok K. a. 300. urtean ezagutu zuen lehen deskribapenetik Agataren inguruko ezagutza geologiko eta ikasketa falta adierazi zuen, diamanteak, amiantoa, granitoa eta ikatza bezalako beste harri eta mineral batzuei buruzko ikerketa zabalari konparatuz, azken guzti hauek  balio komertzial askoz handiagoa izanez. Agata "desinteres zientifikoaren biktima" zela esan zuen, berak "ezjakintasunaren eraikuntza soziala" deitu zion "apatia egituratu" bera.

Geroago, "Agnotologia, ezjakintasunaren ikerketa" izendatu zuen, The New York Times egunkariak 2003an medikuntzaren historialariei buruz egin zuen erreportaje batean aipatu zuenean. 

Proctorrek ekitaldi pare bat antolatu zituen Londa Schiebinger bere emaztearekin, zientziaren historiako irakaslea ere badena: lehena Pennsylvaniako Estatu Unibertsitateko tailer bat izan zen 2003an, "Agnatologia: ezjakintasunaren kultur ekoizpena" izenekoa, eta ondoren Stanfordeko Unibertsitatean hitzaldi bat 2005ean, "Agnotologia: ezjakintasunaren kultur ekoizpena" izenekoa

* **Ezjakintasuna** jatorrizko estatu gisa (edo baliabide gisa): **jatorrizko egoeraren** zentzu horretan ezjakintasuna borrokatu edo gainditu beharreko zerbait da. Zentzu horretan, "Jatorrizko" egoeraren ezjakintasunak nolabaiteko defizita dakar, gazteriaren inozotasunak edo heziketa desegokiaren hutsegiteek eragindakoa, edo ezagutza oraindik sartu ez den leku bat izatea. Sokratesek irakatsi zuen benetako jakintsuak direla dakiten apurraz ohartzen direnak; norberaren ezjakintasunaren ezagutza aldez aurretiko baldintza da argiztapenerako. Ezjakintasuna hemen baliabide gisa ikusten da, edo gutxienez akuilu, erronka edo estimulu gisa: ezjakintasuna beharrezkoa da zientziaren gurpilek biraka jarrai dezaten. Jakintzaren gose aseezina elikatzeko ezjakintasun berria piztu behar da beti. Baina ezjakintasunaren banaketa ere desberdina dela ikus daiteke. Teknologiek ezjakintasuna ugaltzea eragin dezakete. Azken horrek nola dakigun galdetzen du, eta lehenengoak zergatik ez dakigun galdetzen du: "Ezjakintasuna, askotan, ez da ezagutzarik eza, baizik eta borroka kultural eta politiko baten emaitza".

Bere erabilera, ekonomia politikoaren deskribapen kritiko bezala, Michael Betancourtek handitu du 2010eko "Balio Inmateriala eta Eskasia Kapitalismo Digitalean" izeneko artikuluan, eta *The Critique of Digital Capitalism*  liburuan ere gehiago garatu du. Betancourtek higiezinen burbuila  aztertzen du, bai eta 1980 eta 2008 arteko burbuilaren ekonomia ere. Betancourten arabera, ekonomia politiko honi "kapitalismo agnotologiko" deitu beharko litzaioke, ezjakintasunaren ekoizpena eta mantentze sistemikoa ekonomiaren funtzionamendua ahalbidetzen duen ezaugarri garrantzitsu bat delako, "Burbuilazko ekonomia" sortzea ahalbidetzen baitu  esan nahi du, edo "nahitaez ezagutzen ez ditugun gauzei buruzko doktrinak" eta  James Frederick Ferrierrek XIX. mendean aztertutako filosofiaren adar bat deskribatzen du. 

## Ainigmologia 
Glenn Stone antropologoak adierazi duenez, agnotologiaren adibide gehienek (tabakoaren kontsumoa sustatzen duten lanek, adibidez) ez dute ezagutza falta sortzen, nahasmena sortzen dute. Horrelako idazkietarako termino zehatzagoa "ainigmologia" litzateke, ainigma errokoa ("enigma"-n bezala); grezieraz, enigmei edo istorio baten benetako esanahia iluntzen duen hizkuntzari erreferentzia egiten dio. 

## Komunikabideen eragina 
Informazioaren aro honetan hain ezagutza handia izateak ez du zertan herritar biztanleria ondo informatua sortu. Aitzitik, pertsona askok blogetako informazioa edo beren sinesmenak indartzen dituzten albisteak soilik hautatzeko, eta ezagutza berrietatik distraitzeko aukerak ekar ditzake.  Telebista ikusteak balioen eraketan eta adimenean duen eraginari buruzko froga kontrajarriak daude .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antizientzia, zientzia eta metodo zientifikoa arbuiatzen dituzten jarrerak.
* Antiintelektualismoa: hezkuntza, filosofia, artea, literatura... kultura, oro har, eta zientziarekiko etsaitasuna eta mesfidantza.
* *Cherry picking*. Sasi-zientzian erabiltzen den trikimailua nahi diren emaitzak lortzeko; datuak behar bezala bildu eta aztertu beharrean, datu batzuk hautatuz eta beste batzuk baztertuz.
* Disonantzia kognitiboa – Sinesmen kontraesankorrek eragindako estresa, gizarte-psikologiaren teoria bat, ezjakintasunari eusteko erraztasuna azal dezakeena (jendea ebidentzia kontrajarriak alboratzera bultzatua dagoelako) eta ezagutza sortzeko pistak ematen dituena (agian, ikaslea errealitatea eta sinesmen luze, baina zehaztugabeak uztartzera behartuz; ikus metodo sokratikoa).
* Inertzia kognitiboa – Arazo edo problema bati buruz hitz egiteko motibazio falta.
* Berreste alderako isuria – Dauden jarrerak edo ikuspegiak berresteko dituen joera; isuri edo alborapen kognitiboa.
* Isiltasunaren konspirazioa edo isiltasun ituna – hitz egin gabeko taldearen adostasuna gai jakin bat ez aipatzeko, eztabaidatzeko edo aitortzeko.
* Kreazionismoa – Natura naturaz gaindiko ekintzen bidez sortu zela sinestea, errealitate biologiko zientifikoen ukapen sistematikoa, hainbat tenka dogmatikoren terminoetan faltsutuz.
* Negazionismoa. Pertsonaren aukera egia psikologikoki deserosoa ukatzea da.
* Dunning – Kruger efektua. Isuri kognitiboa. Horren arabera, zeregin batean gaitasun txikia duten pertsonek beren trebetasun maila gehiegi balioesten dute, eta zeregin batean gaitasun handia duten pertsonek, berriz, beren trebetasun maila gutxiesten dute.
* Beldurra, ziurgabetasuna eta zalantza, *Fear, uncertainty and doubt* (FUD) - Iritzian eragiten duten taktikak, desinformazio teknika bat beldurraren errekurtsoa erabiliz.
* Diseinu adimentsua – Jainkoaren existentziaren aldeko argudio pseudozientifikoa. Kreazionismo mota bat da, negazionismo mota bat biologiaren alorrean, erlijioan ikasitako gaiei eusten saiatzen dena, zientziak eskaintzen dituen ebidentziak faltsutuz eta zabor-zientzia ikerketa zientifiko gisa aurkeztuz.
* Agnotologiaren beste adibide bat: balearen ehiza komertzialaren inguruan egin izan diren hainbat ikerketa, Japoniako arrantza-industriaren eskutik, balearen ehiza komertzialaren erruduntasuna oztopatzeko saiakera, ikerketa zientifiko gisa bere oinarri sasizientifikoaz zientzia enpirikoa faltsutuz. "Ikerketa" horiek baleak harrapatzeko aitzakia hutsa zirela salatzen zuten talde ekologistek.
* Zabor-zientzia – Datu zientifiko iruzurtietan oinarritzen diren ikerketa, zientzia itxura diten ikerketak baina benetan zientziaren iruzurra.
* Desinformazioa.
* Negazionismo historikoa: historia desitxuratzea.
* Neoluddismoa – Teknologia modernoaren aurkako filosofia.
* Obskurantismoa – Informazio ilunaren praktika.
* Ezjakintasun zientifikoaren soziologia – Ezjakintasunaren ikerketa zientzian, edo Ezjakintasunaren ikerketa, ezjakintasunaren ikerketa garrantzizko zerbait bezala. Pentsamendua ezabatzeko ahalegin kontzientea.
* Plandemia, Txertoekiko aurkakotasuna – Txertoak jartzeari uko egitea edo txertoen kontrako propaganda egitea txertoen teknologiak onuragarriak izan beharrean kaltegarriak direla baieztatuz, oinarri zientifiko eskaseko argudioekin.

## Kanpo estekak