open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jeningo Gobernazioa

**Jeningo Gobernazioa** () Palestinako Estatuko hamasei gobernazioetako bat da (arabieraz *Muhafazah*),  Zisjordania iparraldean. Jenin hiria hiriburua da. Qadoura Mousa gobernadorea da. Zisjordaniako probintzia bakarra da non lurraren kontrol gehiena Palestinar Aginte Nazionalaren menpe dagoen.
 
## Ezaugarriak 
Iparraldean Israelekin egiten du muga. Gobernazioak 581 km² kilometro koadroko azalera du, eta Estatistiken Palestinako Zentroaren arabera, 2006. urtearen erdialdean 456.212 biztanle zituen (Palestinako biztanleriaren %6,8). 

## Israelgo kolonoak 
2005ean lau asentamendu israeldar ebakuatu zituzten Israelen erretiratze-plan aldebakarrekoaren parte gisa.

## Antolaketa 
### Hiriak 
* Jenin (Jeningo kanpamentua barne)
* Qabatiya

### Udalerriak 
Honako udalerri hauek udalerri-estatusa dute Palestinako Aginte Nazionaleko Toki Administrazioko Ministerioaren arabera.

* Ajjah
* Arrabah
* Burqin 
* Dahiyat Sabah al-Khei 
* Deir Abu Da'if 
* Deir Ghazaleh 
* Jaba 
* Kafr Dan 
* Kafr Rai 
* Meithalun 
* Silat al-Harithiya 
* Silat ad-Dhahr 
* Ya'bad 
* al-Yamun 
* Zababdeh 

### Herrixkak 
1.000 biztanletik gora dituzten Jeningo herrixken zerrenda:

* 'Anin
* Anzah
* Araqah
* Arranah
* Al-Attara
* Barta'a ash-Sharqiyah
* Beit Qad
* Bir al-Basha
* Deir Ghazaleh
* Fahma
* Fandaqumiya
* Faqqua
* Jalamah
* Jalbun
* Jalqamus
* Judeida
* Kufeirit
* Mirka
* Misilyah
* al-Mughayyir
* Nazlet Zeid
* Rummanah
* Sanur
* ash-Shuhada
* Sir
* at-Tayba
* Ti'inik
* Tura al-Gharbiya
* Umm ar-Rihan
* Umm at-Tut
* Zububa

### Errefuxiatuen kanpamentuak 
* Jenin

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Palestina Estatuko lurralde-antolaketa

## Kanpo estekak
Elvira Espejo Ayca

**Elvira Espejo** (Ayllu Qaqachaca, Oruro Departamentua, 1981) boliviar artista plastikoa da, ehulea, ahozko tradizioaren narratzailea, dokumentalista eta poeta.

## Ibilbidea 
Arte Ederren Akademia Nazionaleko lehendakaria izan zen, eta hainbat erakusketa eta ikerketa egin ditu. 2013ko urtarrilean, La Pazeko Etnografia eta Folklore Museo Nazionaleko zuzendari izendatu zuten, eta Álvaro Montenegrorekin batera, El Parafonistaren “Sonares  comunes” proiektuan parte hartu du.

## Erakusketak 
* Potosí printzipioa (2011) Espainian, Alemanian eta Bolivian.
* Pintisa II, Cochabamba

## Argitalpenak 
* Denise Y. Arnold eta Freddy Maidana-rekin, *Tejiendo la vida.* *Textil del Museo Nacional de Etnografía y Folklore* bilduma
* Denise Y. Arnold-ekin, *A Comparison of War Iconography in the Archaeological Textiles of Paracas-Topará (in Southern Peru) and in the Weavings of Ayllu Qaqachaka* (Bolivia)
* Denise Y. Arnold-ekin, *On Drinking Cups and Constellations: Some Relations Between Aymara Astronomical and Textual Practices in Qaqachaka ayllu* (Bolivia)
* Denise Y. Arnold-ekin, "The Andean Science of Weaving Structures and Techniques of Warp-faced Weaves Denise Y. Arnold, Elvira Espejo" (Thames & Huson)

## Sariak 
* *Ahora les voy a narrar. (Orain kontatuko dizuet)* (1994)Kubako Casa de las Américas-eko Literatura Indigenen Lehiaketako finalista (1994)
* Venezuelako Munduko Poesia Jaialdian saritua
* Eduardo Abaroa saria, Ehunak espezialitatean.
* Goethe domina saria (2020). Alemaniako Errepublika Federaleko kondekorazio ofiziala, Goethe-Institut-ek emana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jurgi Danimarkakoa

**Jurgi Danimarkakoa eta Norvegiakoa** (; Kopenhage gaztelua, 1653ko apirilaren 2a - Kensington jauregia, 1708ko urriaren 28a) daniar printzea eta Britainia Handiko printze ezkontidea izan zen.

Frederiko III.a Danimarkakoaren eta Sofia Amalia Brunswick-Lüneburgekoaren semea izan zen. 1674an Poloniako hautapenezko tronurako hautagai izan zen. 1683an, Ana Britainia Handikoarekin ezkondu zen, Britainia Handiaren eta Danimarkaren arteko aliantza bat ezartzeko Herbehereen itsas boterearen aurka. Cumberlandeko duke titulua jaso zuen.

1701ean printze ezkontide bihurtu zen Gilen III.a Ingalaterrakoa hil eta Ana tronura igo ondoren.

Jurgik eta Anak hainbat seme-alaba izan zituzten, baina bat ere ez zen heldu.

## Genealogia
Anna Anderson

**Anna Anderson** (**Franziska Schanzkowska** jaioa;1896ko abenduak 16 &ndash; Charlottesville, 1984ko otsailak 12)  Errusiako Dukesa Handia Anastasia Romanova itxuratu zuten emakumeen artean ezagunena izan zen.

## Biografia 
### Dalldorf eroetxea (1920 - 1922) 
thumb|Anna Andersonen argazkiak Dalldorf ospitale psikiatrikoan, bere suizidio-saiakera ostean 1920an.
1920ko otsailaren 27an, neska gazte bat bere buruaz beste egiten saiatu zen Berlinen, *Bendlerstrasse* zubitik Landwehr kanalera salto eginez. Poliziako sargentuak salbatu eta Elisabeth Ospitalera erraman zuten Lützowstrasse kalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara Codina Alsina

**Sara Codina Alsina** (Bartzelona, 1979ko apirilaren 10a) autista eta pertsona autiesten eskubideen aldeko ekintzailea da.

## Bizitza 
Bartzelonan jaio zen 1979an. Joan Llongueres musika-eskola zuzentzen du. 

Hogeita hamar urte baino gehiagotan, diagnostiko okerrak eman zizkioten: antsietate-nahasmendua, depresioa, soziofobia, agorafobia edo arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua. 41 urte zituela, autismoa diagnostikatu zioten.

Leuzemian aurkako *Josep Carreras* Fundazioarekin kolaboratu du. 

2023ko otsailaren 15ean lehen liburua argitaratu zuen, *Neurodivina y punto*.

Seme bikiak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sara Codinaren bloga
*  Komunikabideetako argitalpenak
Amelia Solar de Claro

**Maria Amelia de las Mercedes Solar**, **Amelia Solar de Claro** bezala ere ezagutua, (Santiago, 1836ko otsailak 11 &ndash; 1915ko azaroak 21) olerkilari, antzerkigile eta saiogile txiletarra zen. Kritikak Txileko haur literaturaren lehen adierazlea kontsideratzen duelarik.

## Biografia 
Amelia Solar Marín Santiagon jaio zen 1836ko otsailaren 11an, bere gurasoak José María del Solar Marín parlamentari eta Mercedes Marín del Solar (Recabarren jaioa) idazle, olerkilari eta intelektual txiletarrak ziren. Guraso eta Enrique Solar Marín (1844 &ndash; 1893) neba gaztearekin bizi zen familiaren Monjitas kaleko etxean, bikoteak solasaldi intelektual eta gune kultural garrantzitsua bilakatu zuena. eta bere amak idatziriko hezkuntza protokoloa (gaztelaniaz: *Plan de estudios para una niña;* euskaraz: *Neska baten ikasketa-plana*) jarraitu zuen, non amek haien alaben hezkuntzaren euskarri nagusia izan behar zuten, Jainkoarenganako hurbiltasun bat mantenduz eta nesken hezkuntza sakonduz.
* *María Cenicienta: comedia en 3 actos i en verso.* Santiago: Establecimiento Poligráfico Roma, 1898; Impr, i Libr. Excelsior, 1917.
* *Recuerdos.* Santiago: Imp. Universitaria, 1914.
* *Poesías de la Sra. Amelia Solar de Claro.* Santiago: Impr. y Encuadernación Antigua Inglesa, 1916.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franco Alfano

**Franco Alfano** (Posillipo, 1875eko martxoaren 8a - Sanremo, 1954ko urriaren 27a) italiar musikagile eta piano-jotzailea izan zen.

Bere lanen artean *Risurrezione* opera eta Giacomo Pucciniren *Turandot* operaren amaiera nabarmentzen dira.

Alessandro Longo irakaslearen piano klaseetara joan zen eta harmonia eta konposizioa ikasi zituen Napoliko San Pietro a Majella Kontserbatorioan. Graduatu ondoren konposizio ikasketak burutu zituen Leipzigen. Bologna, Turin eta Pesaroko kontserbatorioetako zuzendaria izan zen.

## Lanak 
* 1896 *Miranda* Opera
* 1898 *La Fonte di Enschir* Opera
* 1899 *Four Romanian Dances*
* 1901 *Napoli* Ballet
* 1901 *Lorenza* - Ballet
* 1904 *Risurrezione* Opera
* 1909 *Suite Romantica*
* 1909 *Il principe di Zilah* Opera
* 1910 *Symphony n. 1 in E major, Classica*
* 1910 *I Cavalieri e la Bella* Opera
* 1914 ''L'ombra di Don Giovanni* Opera
* 1918 *Tre poemi*
* 1918 *Quartet n. 1*
* 1919 *Sei abesti*
* 1919 *Tre Poemi di Tagore*
* 1921 *La Leggenda di Sakùntala* Opera *
* 1923 *Eliana* Ballet
* 1923 *Sonata in D*
* 1925 *Sonata*
* 1926 *Turandot* finale Opera
* 1926 *Quartet n. 2*
* 1927 *Madonna Imperia* Opera *
* 1928 *Tre Liriche di Tagore*
* 1930 *L'ultimo Lord* Opera
* 1930 *Himno al Libertador*
* 1932 *Concerto*
* 1933 *Vesuvio* Ballet
* 1933 *Sinfonia n. 2*
* 1935 *Divertimento*
* 1936 *Nuove Liriche Tagoriane*
* 1936 *Cyrano de Bergerac* Opera
* 1939 *Tre Nuove Liriche*
* 1941 *Don Juan de Manara* Opera
* 1943 *E' Giunto il Nostro Ultimo Autunno*
* 1945 *Quinteto*
* 1947 *Sette Liriche*
* 1948 *Cinque Nuove Liriche Tagoriane*
* 1949 *Il Dottor Antonio*
* 1949 *Quarteto No 3*
* 1950 *Vesuvius* Opera
* 1952 *Sakùntala* Opera
* 1953 *Sinfonia Classica*
* Beste lan batzuk:
** *Suite Adriatica*;
** *Intermezzi for Strings*;
** *Ninna-Nanna Partenopea''.

## Kanpo estekak
They are we

***They Are We*** Emma Christopherrek zuzendutako film dokumentala da, 2013an ekoiztua. Sierra Leonan bahitu eta Kubara esklabo gisa eramandakoen oinordekoei buruzkoa istorioa izanik bi herrialdeetako irudiak ditu.

## Sinopsia 
Josefa izaneko arbaso bati esker, Pericon, Kuban, bada herri bat non jatorri Afrikarra duten dantza eta abestiak gorde diren. Kubatar hauek Gangá-Longobá dute izena. Emma Christopherri esker kultura berezi horren jatorri zehatza aurkituko dute, Mokpangumba, baita abesten duten hizkuntza horren izena ere, Banta delakoa. 

## Sariak eta Aitortzak 
Dokumentala 2013an estreinatu zen. Harrezkero, 8.7 izarreko kalifikazioa jaso du imdb gunean. Gainera, sariak irabazi zituen Bare Bones International Film Festival, BronzeLens, DocMiami eta London Latin American jaialdietan.

Vanderbilt Unibertsitateko Latinoamerikako Ikasketa Zentroak bere curriculumean ezarri zuen dokumentala. Hezitzaileentzako gida bat sortu zuten, 62 informazio-orrialdekoa, ikasleei dokumentala nola erakutsi jakiteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esklabotza
* Beltz zimarroi

## Kanpo estekak 
* They are we - webgune ofiziala
Al-Attara

**Al-Attara** () Palestinako herri bat da, Jeningo Gobernazioan dagoena. Palestinako Estatistika Bulego Nagusiaren arabera, 2006an 1.072 biztanle zituen eta 2017an berriz, 1.244.

Erromatarren, bizantziarren eta lehen aldi islamiarreko zeramikak aurkitu dira hemen. Herriak izen desberdinak izan ditu, Onomasticon-entzat Atharoth zen, Gurutzatuen estatuentzat *Lathara*.

1140. urtean, *Ussamak*, bidaiari musulmanak, Al-Attara aipatu zuen hurbil dagoen Silat ad-Dhahr herriarekin batera.

1178an, Beduinoek Al-Attara erasotu zuten, baina herriak erasoari eutsi zion. XVI. edo XVII. mendeko gotorleku bat ikus daiteke, herriaren erdian.

Al-Attara, Palestinako beste lurraldeak bezala, Otomandar Inperioaren parte bihurtu zen 1517an.  1596ko erregistro fiskal otomanoen arabera, herri erabat musulmana zen, 'Attara' izenekoa. Jabal Samiren *nahiyan* zegoen, Nablusen *liwan*. Hamabi bat familia bizi ziren bertan 1870. urteko erregistroan ordea, (1288 Hejiraren urtea), al-Sha'rawiyya al-Gharbiyiaren *nahiyan* zerrendatu zen.

Palestinako Britaniar Mandatua agintariek zuzendutako 1922ko erroldan, Al-Attaren biztanleria 164 musulmanekoa zen, eta 1931an 193ra igo zen, 51 etxetan banatuak. 1945ean ordea 250 musulman ziren.

1948ko Arabo-israeldar gerraren eta 1949ko armistizio-akordioen ondoren, Al-Attara Jordaniaren mende geratu zen.

1967ko Sei Eguneko Gerraz geroztik, Al-Attara Israel okupatutako lurraldeen artean dago.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Júlia Coromines

**Júlia Coromines i Vigneaux** (Bartzelona, Katalunia, 1910eko urriaren 17a - 2011ko martxoaren 30a) kataluniar medikua, psikiatra eta psikoanalista izan zen.

## Biografia 
Pedro Corominas eta Celestina Vigneaux-en alaba eta Joan Coromines filologoaren eta Ernest Corominas matematikariaren arreba izan zen. Bartzelonako Unibertsitatean (1934) medikuntza eta kirurgian lizentziatu zen. 1936tik 1938ra, Kataluniako Generalitateak haurtzaindegietako mediku izendatu zuen. 

Espainiako Gerra Zibilaren ostean erbesteratu egin zen, lehenengo Parisen eta bertako medikuntza fakultatean diplomatu zen(1939), eta gero Argentinan, 1944an Madrilera itzuli zen arte, doktoretza ikastaroa egiteko, eta hurrengo urtean Bartzelonan finkatu zen. 1947an Espainiako Gobernuaren beka bat lortu zuen Londresko Tavistock Klinikan psikiatria eta psikoterapia ikasteko. Han, psikoanalisia eta diziplina horretan trebatzeko aukera izan zituen. 

1950aren amaieran, psikoanalisia sartu zuen Espainian, Pere Bofill eta Pere Folchekin batera. Orduz geroztik, etengabe egin du lan arlo horretan. Psikoanalisien Espainiako Elkartearen (1971-77) sortzailea eta ondoren lehendakaria izan da, Bartzelonako Psikoanalisien Institutuaren sortzailea (1971), *Revista Catalana de Psicoanálisis* (1984) aldizkariaren zuzendaria eta Psikoterapia Psikoanalitikoaren Zentroaren sortzaileetako bat (1986). Gainera, Espainiako Garun Paralisiko lehen Zentro Pilotua sortu zuen, eta denbora batez zuzendu ere egin zuen. 

Lehen haurtzaroko garapen psikologikoari buruzko ikerketak nabarmendu behar dira, eta ekarpen nabarmenak egin ditu psikologia arkaikoaren eta garapen goiztiarraren arloetan. 

## Aitortzak 
* 1977an Sant Jordiko Gurutzea eman zioten.

## Lanak 
* 1991: *Psicopatologia i desenvolupaments arcaics*
* 1996: *Psicoterapia de grupos con niños* (edición  Lluís Farré, Montserrat Martínez eta Núria Camps-ekin batera).

## Kanpo estekak
Gaizka Lasa

**Gaizka Lasa Larraia** (Oiartzun, 1982ko uztailaren 1a) gipuzkoar txirrindulari ohia da, profesionala 2006tik 2007ra.

Aita Miguel Mari eta osaba José Manuel ere, txirrindulariak izan ziren. 

## Kirol ibilbidea 
Amateurretan izandako emaitza onei esker, 2006an profesionaletara pasatu zen Atom taldean. Hurrengo urtean Karpin Galicia taldearekin fitxatu zen, baina denboraldiaren amaieran txirrindularitza utzi zuen.

## Palmaresa 
**2000**
* 3. Iruñerriko Itzulian
**2002**
* 4. Insalus Sarian
**2005**
* San Pedro Saria

## Taldeak
* Gráficas Ona - (2003-2004)
* Azysa - (2005)
* Atom - (2006)
* Karpin Galicia - (2007)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Gaizka Lasa Larraia siteducyclisme.net
* Gaizka Lasa Larraia museociclismo.it
Albatrellus subrubescens

***Albatrellus subrubescens*** *Albatrellaceae* familiako onddo poliporo espeziea da. Onddo pozointsua da, hauen kontsumizioak epe motzeko gastroenteritisa eragin dezakelarik.

## Taxonomia eta filogenia 
Espezie hau lehen aldiz deskribatu zen 1940. urtean, William Murrill mikologo estatubatuarrak *Scutiger subrubescens* bezala izendatu zuelarik.

## Konposatu bioaktiboak 
*Albatrellus subrubescens*-ek eskutigeral (ingelesez: scutigeral) izeneko konposatu bioaktiboa sortzen du, aktibitate antibiotikoa duena.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Mexiko, Alaska, Mexiko, Europa, Myanmar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julen Mitxelena

**Julen Mitxelena Tolosa** (Oiartzun, 1989ko maiatzaren 10a), txirrindulari gipuzkoar ohia da, afizionatu mailan aritu zena.

## Palmaresa 
## Taldeak
* Bidelan-Kirolgi (2010-2012)
* Eki Sport (2013)
* Debabarrena-Gipuzkoa (2014)
* GSC Blagnac (2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Julen Mitxelena- *Museociclismo.it*
Tulkaremgo Gobernazioa

**Tulkaremgo Gobernazioa** ()  Palestinako Estatuko hamasei gobernazioetako bat da (arabieraz *Muhafazah*), Zisjordania ipar-ekialdean.  Tulkarem hiria hiriburua da. 

## Ezaugarriak 
Zisjordaniako ipar-mendebaldean dago. Bere muga nagusia Israelekin du. Gobernazioak 268 km² kilometro koadroko azalera du, eta Estatistiken Palestinako Zentroaren arabera, 2006. urtearen erdialdean 172.800 biztanle zituen. 

## Antolaketa 
Tulkarem barrutian 51 udalerri eta bi errefuxiatu-eremu daude. Jarraian aipatzen diren herri eta hiriek 1.000 biztanle baino gehiago dituzte.

### Herriak 

* Beit Amin - بيت أمين
* Far'un - فرعون
* Iktaba - إكتابا
* 'Illar- عِلار
* Izbat Shufa - عزبة شوفة
* Al Jarushiya - الجاروشية
* Kafr Abbush - كفر عبوش
* Kafr Jammal - كفر جمّال
* Kafr al-Labad - كفراللبد
* Kafr Rumman - كفر رمّان
* Kafr Sur - كفر صور
* Kafr Thulth - كقر ثلث
* Kafr Zibad - كفر زيباد
* Sir - خربة سر
* Ramin
* Ras Atiya - خربة رأس عطيّه
* Khureish - خربة خريش
* Kur - كور
* an-Nazla al-Gharbiya - النزله الغربيه
* an-Nazla ash-Sharqiya - النزله الشرقيه
* an-Nazla al-Wusta - النزله الوسطه
* Nazlat Abu Nar - نزلات ابو نار
* Nazlat 'Isa - نزلة عيسى
* Nur Shams - مخيّم نور شمس
* Raml Zeita - رمل زيتة/قزازة
* al-Ras - الرأس
* Saffarin - سفارين
* Seida - صيدا
* Shufta - شوفه
* Dhinnaba - ِِذِنّابة
* Zeita - زيتا

### Errefuxiatuen kanpamentuak 
* Tulkaremgo kanpamentua
* Nur Shamsko kanpamentua

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Palestina Estatuko lurralde-antolaketa

## Kanpo estekak
2023ko Munduko Errugbi Kopako kanporaketa fasea

**2023ko Munduko Errugbi Kopako kanporaketa fasea** txapelketaren horren bigarren zatia izan zen. 2023ko urriaren 14tik 28ra jokatu zen, multzo faseko zortzi talde hoberenen artean. Final laurdenak eta finalerdiak partida bakarreko kanporaketak izan ziren. Saint-Denisko Stade de Francen jokatu zen finala, eta Hegoafrikak 12 eta 11 irabazi zion Zeelanda Berriari.

## Sailkatutako taldeak 
## Partiden taula 
## Final laurdenak 
### Gales - Argentina 
|style="vertical-align:top"|350px
|style="vertical-align:top;width:50%"|

|}

**Oharrak:**
* Jaco Peyper hegoafrikarra zen partidako arbitroa, baina lehen zatiko 16. minutuan min hartu zuen, eta Karl Dicksonek ordeztu zuen. Karl Dicksonen lekua, berriz, Jordan Wayk hartu zuen.

### Irlanda - Zeelanda Berria 
|style="vertical-align:top"|350px
|style="vertical-align:top;width:50%"|

|}

### Ingalaterra - Fiji 
|style="vertical-align:top"|350px
|style="vertical-align:top;width:50%"|

|}

### Frantzia - Hegoafrika 
|style="vertical-align:top"|350px
|style="vertical-align:top;width:50%"|

|}

## Finalerdiak 
### Argentina - Zeelanda Berria 
|style="vertical-align:top"|350px
|style="vertical-align:top;width:50%"|

|}

**Oharrak:**
* Facundo Isak 50. partida jokatu zuen Argentinako selekzioarekin.

### Ingalaterra - Hegoafrika 
|style="vertical-align:top"|350px
|style="vertical-align:top;width:50%"|

|}

## Brontzezko finala: Argentina - Ingalaterra 
|style="vertical-align:top"|350px
|style="vertical-align:top;width:50%"|

|}

**Oharrak:**
* Ingalaterrak brontzezko domina lortu zuen lehenbiziko aldiz.
* Tom Curryk 50. partida jokatu zuen Ingalaterrako selekzioarekin.

## Finala: Zeelanda Berria - Hegoafrika 
Historiako bi selekziorik indartsuenak izan ziren aurrez aurre finalean. Bi estilo ezberdinek egin zuten topo: batetik, Zeelanda Berriaren joko bizi eta azkarra eta, bestetik, Hegoafrikaren intentsitatea eta sendotasuna. Partida oso gogorra izan zen. All Blacksek finalaren zati handi bat hamalau jokalarirekin jokatu behar izan zuten, 27. minutuan Sam Cane kapitainari txartel gorria erakutsi baitzioten.

|style="vertical-align:top"|350px
|style="vertical-align:top;width:50%"|

|}

**Oharrak:**
* Hegoafrikak bere laugarren titulua irabazi zuen.
* Sam Canek (Zelanda Berria) Munduko Errugbi Kopako finalen historiako lehenbiziko txartel gorria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Oharrak 
## Kanpo estekak
Amanita bisporigera

***Amanita bisporigera*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie hilkorki pozointsua da. **Ekialdeko amanita aingeru destruktorea**, **ekialdeko Ipar Amerikako aingeru destruktorea** edo **aingeru destruktorea** bezala ere ezagutzen da.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Mexiko, Nikaragua, Costa Rica, Kolonbia, Argentina, Nigeria, Myanmar, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xarongo lautada

**Xarongo lautada** (; ) edo **Xaron** () Israelgo kostaldeko lautadaren iparraldeko zatia da. Netanya du bere hiri nagusia.

Ekialdetik mendebalderaino 15 kilometro ditu eta lautada Mediterraneo itsasoaren eta Samariako muinoen artean dago. Hegoaldetik iparralderaino, berriz, 90 kilometro ditu. Haifatik eta Karmel menditik, iparraldean, Yarkon ibairaino hedatzen da, hegoaldean, egungo Tel Aviv hiriaren mugan. Lautadaren zati batzuk Haifa eta Tel Aviveko barrutietan daude. 2008an Xarongo ordokia 1.131.600 lagunen etxea zen, horietatik 965.300 (%85,3) juduak ziren eta 166.300 (% 14,6) arabiarrak.

Xarongo ordokia Biblian agertzen da, "Xaron zelaiko lore" () enigmatikoaren erreferentzia ospetsua barne. Antzinatean, lautada bereziki emankorra eta jendetsua zen. Etorkin sionistak XX. mendean iritsi ziren, eta kokalekuz bete zuten eskualdea. 2008an, Israelgo eskualde jendetsuena zen.

## Hiri nagusiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Israelgo kostaldeko lautada

**Israelgo kostaldeko lautada** () Mediterraneo itsasoko kostaldean zehar dagoen kostaldeko lautada estua da, bertako biztanleriaren %70 hartzen duena. Lautada 187 kilometro iparraldetik hegoaldera hedatzen da, eta hainbat eremutan banatuta dago: Zabulongo lautada (Haifatik iparraldera), Karmelgo lautada (Haifatik Karmel mendira), Xarongo lautada (Karmel menditik Tel Avivera) eta Judeako lautada (Tel Avivetik Zikimera). Bere hareazko hondartzegatik eta Mediterraneoko klimagatik ezaguna da.

## Geografia fisikoa 
Eremu hau historikoki emankorra izan zen Bibliaren garaian, eta orduz geroztik sektore batzuk etengabe ustiatu dituzte. Hala ere, horietako gehienak zingirapean askoz ere denbora gehiago eman zuten, eta lehenengo etorkin sionistek emankor bihurtu behar izan zuten. Gaur egun, eremua herrialdeko zitrikoen ustiapen-gunea da, eta herrialdeko nekazaritza-kokaleku arrakastatsuenetako batzuk biltzen ditu. Lautadak bi lur mota lodi ditu ibaien sedimentuak direla eta; bata iluna eta astuna - ezin hobea landa-laboreak egiteko, eta bestea meheagoa eta hareatsuagoa - zitrikoak hazteko aproposa.

Bere luzeraren gorabehera, lautada bi ibai garrantzitsuk baino ez dute zeharkatzen: Yarkon ibaia, Petaj Tikvatik Mediterraneorantz doan 27 kilometroko luzera duena, eta Kixon ibaia, 43 kilometroko luzera duena, Haifatik iparraldera, Akreko golkoan bere urak isurtzen dituena.

## Giza geografia 
Israelgo biztanleriaren % 70 inguru kostaldeko lautadan bizi da, gehienak Gush Danen- Tel Aviveko metropoli-eremuan- eta Haifako badiako metropoli-eremuan. Herrialdeko biztanleria judua bizi da nagusiki, juduak eta arabiarrak ez diren beste batzuk eskualde horretako biztanleriaren % 96 baino gehiago baitira (4,2 milioi israeldar judu inguru bizi dira eskualde horretan, munduko biztanleria juduaren heren bat inguru).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pampa zaldi

**Pampa zaldia**, (portugesez: *cavalo pampa*), Brasilgo bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik Pampa zaldia ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arraza hau oso berezia da bere ilajearen koloreagatik, orbainekin. 

## Arrazaren historia 
thumb |280 px|ezkerrera
Pampa zaldiaren jatorrian Iberiar penintsulatik XVI. mendean ekarritako eta laster bertan basazaldiak bilakatutako abereak daude. Hainbat odol germaniarra ere dago arrazaren sorreran.

Denborarekin bertako herri indigenek zaldiak etxekotzen joan ziren, eta aukeratzen. Horrela sortu ziren zaldi pintoak (orbaindunak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
### Bideoak 
* Gautxoak Pampako zaldiekin.http://www.theequinest.com/breeds/pampa/
Sderot

**Sderot** (, ; ) Israelgo Hegoaldeko barrutian dagoen hiria da. Israelgo Estatistika Bulego Nagusiaren arabera (CBS), 2011ko amaieran hiriak 24.000 biztanle zituen. Sderot Gazako Zerrendatik eta Beit Hanoun hiritik kilometro batera baino gutxiagora dago. 2010ean egindako erroldaren arabera, biztanleria % 94 judua da, % 5,5 beste etnia batzuetakoa eta % 1 baino ez arabiarra.

## Historia 
Sderot 1951n sortu zen, Irango eta Kurdistango etorkin juduentzako eremu-igarobide (*maabarot*) gisa, bertako hondakinak kilometro gutxi batzuk hegoaldera zegoen Najdeko jatorrizko biztanleriaren lurrak okupatuz. 1948ko maiatzaren 13an, Negev Brigada israeldarrak Barak Operazioaren barruan (Dalet Planaren zati bat) Nadj okupatu zuen, eta bertoko biztanleak Gazara erbesteratzera behartu zituzten. 1956an, tokiko kontseilu gisa onartu zuten.

Izen sinbolikoa hartu zuen: Negeven, batez ere Beerxeba eta Gaza artean, landaturiko bide eta zuhaitz ilara ugarien atzean, desertifikazioaren aurka borrokatzeko eta paisaia idorra edertzeko eraiki zuten. Negeveko beste herri askok bezala, Sderot toponimoak motibo berde bat du, «basamortua lorarazi» goiburua sinbolizatzen duena, sionismo ideologikoarekin bat egin zuena.

1961eko erroldan, Afrika iparraldeko etorkinen ehunekoa, batez ere Marokokoa, %87koa izan zen hirian, eta egoiliarren % 11 Kurdistango etorkinak ziren. 1950eko hamarkadan, hiriak Marokotik eta Errumaniatik etorritako etorkin ugari hartu zuen.  1990eko hamarkadan, Sderotek beste etorkin olde handi bat hartu zuen Sobietar Batasunaren Aliyahn, biztanleria bikoiztuz. 1996an hiri izendatu zuten.

2007ko maiatzean, Gazatik jaurtitako koheteen kopuruak nabarmen egin zuen gora, eta milaka biztanle aldi baterako ebakuatu zituzten.

2007ko abenduaren 12an, Sderoteko etorbide nagusietako batean 20 Qassam kohete baino gehiago erori ziren egun batean. Ondorioz, Sderoteko alkatea zen Eli Moyalek (Israelgo komunikabideetan oso ezaguna den pertsona bat) ustekabean dimisioa iragarri zuen, gobernuaren porrota aipatuz.

2023ko Israel-Palestina gatazkaren hasieran, 2023ko urriaren 7an, Hamaseko indarrek eraso egin zioten hiririk kaltetuenetako bat izan zen eta zibilak sarraskitu zituzten, Poliziaren komisaria ere suntsituz. Urriaren 12an hiriaren ebakuazio osoa agindu zuten.

## Herri eta hiri senidetuak 
* Antony, Frantzia
* Zehlendorf (Berlin), Alemania

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haifako badia

**Haifako badia** (), lehen **Akreko badia** deitua, Mediterraneo itsasoko kostaldean dagoen badia txikia da. Kixon ibaiak bertan isurtzen ditu bere urak, eta Haifa eta Akre hiriek beren hegoaldeko eta iparraldeko mugak zehazten dituzte, hurrenez hurren; erdialdeko eremua, berriz, duna-formazioek eta Krayot aldiriak definitzen dute. Karmel mendia Haifatik hegoalderantz altxatzen da, badiaren iparraldean mendebaldeko Galileako mendiak dauden bitartean.

Haifako badia da Israelek Mediterraneoan duen portu natural bakarra, nahiz eta herrialdeak Axdoden beste portu artifizial bat, eta Eilaten zehar Itsaso Gorrirako beste irteera bat izan. Era berean, industria-eremu aktiboa da, eta kostaldeko petrolio-findegi eta kimika-planta ugari hartzen ditu, besteak beste, Haifako findegia. Instalazio horiek kutsadura handia eragin dute badian, eta, normalean, inguruko komunitateetan lotutako gaixotasunen tasak handitzeagatik egozten zaie errua. Kixon ibaia ere oso kutsatuta dago. Findegiko 76 metroko bi dorre biki handiak hiriaren ikono bihurtu dira maila nazionalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udako eskola

**Udako eskola,** oporrak aprobetxatuz udan irakasleen hobekuntzarako egiten diren ikastaroen multzoa da.

Kataluniako Printzerrian, *Eladi Homs*-ek AEBn nola funtzionatzen zuten ikusi ondoren, 1914an sartu zituen **udako eskolak**, eta Bartzelonako Diputazioak eta Kataluniako Mankomunitateak antolatu zituzten.

1924 eta 1929 artean ez ziren egin arrazoi politikoengatik, Primo de Riveraren diktadura erregimenaren ondorioz.

1930ean berrezarri ziren Bartzelonako Diputazioaren  ekimenez eta Kataluniako Generalitateak antolatu zituen 1931tik aurrera. Bigarren aldi hori 1935era arte luzatu zen, urte horretatik aurrera Espainiako azken Gerra Zibilaren ondorioz gelditu baitziren.

Frankismoan ez zen berriro udako eskoletaz hitz egin 1966ra arte, urte hartan Rosa Sensat Irakasle Elkarteak berreskuratu zituen 1968tik aurrera Kataluniako beste herrialdeetara eta geroago Espainiako estatu osora zabaldu zen tradizioa.

Garai guztietan, **udako eskolak** berrikuntza pedagogikoaren termometroa izan dira eta eskola herriko errealitate soziokultural eta soziolinguistikoarekin lotzeko ahalegina egin dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Recull informatiu de les diferents escoles d'estiu organitzades al Principat de Catalunya durant el 2007.[Enllaç no actiu]
*  Informació històrica sobre les diferents escoles d'estiu organitzades per l'MRPTE (Moviment de Mestres de les Terres de l'Ebre per a la Renovació Pedagògia)a les Terres de l'Ebre.
Kixon

**Kixon** (; , edo , – ; izen alternatiboa,  ) Israelgo ibaia da, Haifako badian bere bokalea duena. 70 kilometroko luzera du, ur-laster iraunkor batekin. Iturririk urrunena Gilboa mendietan dago, eta mendebalde-ipar-mendebalderantz doa Jezreelgo haranean zehar, Haifako badian itsasoratzen dena, Mediterraneo itsasoan. Bere drainatze-arroak 1.100 kilometro koadro ditu, eta Jezreelgo haranaren eta mendebaldeko Galilearen zati handi bat eta Karmel mendiaren zati batzuk hartzen ditu. Bere ibilguaren azken zatia zeharo kutsatuta dago.

Bi aldiz aipatzen dute Biblian:
* : Eliasen aginduz Baalen profetak Kixon errekara jaitsarazi eta lepoa moztu zien tokia zela dio;
* : Kixon errekan kanaandar armada bainatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Porfirioren eliza

**San Porfirioren eliza** () Gazako zerrendan dagoen eliza ortodoxoa da, hiriko antzinena dena. Hiri Zaharreko Zaytun auzoan kokatua, Gazako V. mendeko apezpiku baten izena darama, Porfirio Gazakoa, zeinaren hilobia elizaren ipar-ekialdeko izkinan dagoen. Jerusalemgo Eliza Ortodoxoak kudeatzen du.

## Historia 
San Porfirio elizaren jatorrizko eraikuntza V. mendearen hasieran hasi zuten, baina eraikuntza modernoa gurutzatuek egin zuten 1150 edo 1160. urtean, eta San Porfiriori eskaini zitzaioten. XV. mendeko erregistroek erakusten dute elizaren dedikazioa Ama Birjinari ere egin zitzaiola. 1856an eliza berritu egin zuten.

2023ko Israel-Palestina gatazkan Israelek egindako bonbardaketetan ehunka zibil musulman eta kristauren babesleku izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maariv (egunkaria)

**Maariv** (; ) Israelgo egunkari beteranoa da, 1970eko hamarkadatik aurrera herrialdeko hebreerazko bigarren egunkaririk salduena dena.

## Historia 
1948an, kazetari-talde handi bat eta Azriel Carlebach buru zuten pertsonal-kideak, une horretan editorea zena, *Yedioth Ahronoth* egunkaritik joan ziren beste bat osatzeko, *Yedioth Maariv* izenekoa, ondoren *Maariv* bezala ezagutua. Carlebachen ordez Herzl Rosenblum jarri zuten. Mugimendu honek etengabeko borroka hasi zuen egunkari bien artean tirada eta prestigioa lortzeko.

Nimrodi familiak Maariv egunkariaren kontrola mantentzen du, eta Yaakov Nimrodi da presidentea. Erredaktore buruak Doron Galezer eta Ruth Yuval dira. Egunkariak estaldura handia du Israelgo gizartean dauden hainbat ikuspegiren inguruan, eta espektro politiko eta sozialeko korronte desberdinetako kazetariak ditu. Horrek iritzi desberdinen ordezkaritza orekatua ematen du.

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak
John Barrowman

**John Scot Barrowman** (Glasgow, 1967ko martxoaren 11 - ) Eskoziako aktore, abeslari, dantzari, telebista aurkezle eta idazlea da. *Doctor Who* telesailean eta haren spin-offa den *Torchwood* telesailean Jack Harkness kapitainaren rola betetzeagatik ezagutzen da eta *Arrow* telesailean Malcolm Merlyn izan zen.

Antzerki musikaletan hasi zen lanean, Broadwayen eta West End antzokian, eta haren bidetik hainbat disko atera zituen, Erresuma Batuan arrakasta handia izan zutenak.

## Biografia 
Glasgowen jaio zen eta zortzi urteko haurra zela familia Estatu Batuetara joan zen, Illinois estatura. Arte Dramatikoen ikasketak San Diegon egin zituen, Kalifornian. Estatu Batuetako naziotasuna eskuratu zuen. 

1989an Erresuma Batura joan zen Shakespeareren lanak ikertu eta West End antzokian aritzera. *Anything Goes* antzezlanean egin zuen debuta. 1994an *Godspell* musikalean bakarka abestiak interpretatu zituen eta arrakasta izan zuenez hurrengo urteetan hainbat disko grabatu zituen.

1990. hamarkadan BBC kateko hainbat telebista programetako aurkezlea izateagatik ezagun egin zen. *Central Park West* eta *Titans* telesailetan aritu ondoren *Doctor Who* telesailerako castinga egin eta Jack Harkness kapitaina bihurtu zen. Doctor Whoren spin-off bat egin zen John Barrowman protagonista izan zuen, *Torchwood* hain zuzen ere. Ordutik aurrera telebistako hainbat programaren aurkezle izan da eta telebistako dantza lehiaketetan ere parte hartu izan du.

2012an Arrow telesailean eta DC unibertsoko beste telesailetan Malcolm Merlyn antzeztu du, heroiaren antagonista hain zuzen ere.

## Bizitza pertsonala 
Publikoki adierazi du homosexuala dela eta 1993tik aurrera Scott Gill arkitektoarekin harremana izan du. 2006ko abenduaren 27an ezkondu ziren Cardiffen. 2013an legezko ezkontza egin zuten Kalifornian.

Stonewall gay eta lesbianen guraso eta familiakoen elkartean hartzen du parte eta homofobiaren aurkako Education for All programako bozeramailea da.

## Sariak 
1998an Laurence Olivier sarietan musikal bateko aktore onenaren izendapena jaso zuen. 2006an Stonewal elkarteak "urteko artista" izendatu zuen. Torchwood telesaileko Jack Harness rolagatik BAFTA Cymru eta National Television sarietarako izendapena jaso zuen.

## Diskografia 
### Estudioko albumak 
* *Songs from Grease* (1994)
* *Aspects of Lloyd Webber* (1997)
* *Reflections from Broadway* (2003)
* *Swings Cole Porter* (2004)
* *Another Side* (2007)
* *Music Music Music* (2009)
* *John Barrowman* (2010)
* *You Raise Me Up* (2014)

### Bildumak 
* *The Essential John Barrowman* (2008)
* *At His Very Best* (2009)
* ''Tonight's the Night: The Very Best Of'' (2011)

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
### Antzerkia eta kontzertuak
### Bideojokoak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Intxixu ikastola

**Intxixu Ikastolak** 1977ko urriaren 17an Bilbo San Inazio auzoan zabaldu zituen ateak elizako bi gelatxo prestatu ondoren. Bi andereño gazte eta adin ezberdinetako 23 haur hasi ziren. Ikastolaren sorrera, Euskara eta euskal kulturaren alde lan egiten zuen Zubibarri taldearen ekimena izan zen. Haiek lortu zituzten lehenengo urratsak emateko dirua (txosnen bidez), geroago lokala, irakasleak eta sendiak. Haur eta lehen hezkuntzako ikastetxe publikoa da.

## Intxixu izena 
Garai hartan Intxixu izeneko antzerki talde bat zegoen, oso kartel bizia egin zuten bere lana aurkezteko eta ikastolaren sortzaileen eskuetara heldu zenean Intxixuren esanahia begiratuta, jakin zuten, Oiartzun aldeko basoetan bizi omen ziren aztitxoak zirela; txikiak, bihurriak, langileak, magikoak... ikastolara joan behar zuten umeak bezalakoak. Ondorioz, izen hori hartu zuten. 

## 1986ko liskarrak 
Intxixuk eskatu zuen sare publikoan integratzea eta Bilboko Udalak San Francisco Javier eskola publikoko lau ikasgela erabiltzen utzi zien. Eskola hartan aurretik zeuden gurasoak, ordea, erabakiaren aurka oldartu ziren eta haurren sarrera saiatu ziren oztopatzen. 1986ko azaroaren 17an, Intxisu ikastolako ikasleek ikasgeletara sartzea lortu zuten Bilbon irain artean. Aurretik zeuden gurasoek ikastolako haurrei eta irakasleei sarrera eragozten ahalegindu ziren. “Terroristak”, “batasunoak” edota “separatistak” bezalako oihu artean sartu behar izan ziren haurrak ikastolara, gurasoek osatutako segurtasun-neurriekin eta Ertzaintzak babestuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Intxixu Ikastolaren webgune ofiziala.
Yedioth Ahronoth

**Yedioth Ahronoth** (; ) Israelgo egunkari beteranoa da, 1970eko hamarkadatik aurrera herrialdeko hebreerazko egunkaririk salduena dena.

## Historia 
1939an sortu zuen Nachum Komarovek, eta handik gutxira Yehuda Mozesek erosi zuen. Bere lehen editore administratiboa Noah Mozes izan zen, Yehuda Mozesen semea.

1948an, kazetari-talde handi bat eta Azriel Carlebach buru zuten pertsonal-kideak, une horretan editorea zena, egunkaritik joan ziren beste bat osatzeko, *Yedioth Maariv* izenekoa, ondoren *Maariv* bezala ezagutua. Carlebachen ordez Herzl Rosenblum jarri zuten. Mugimendu honek etengabeko borroka hasi zuen egunkari bien artean tirada eta prestigioa lortzeko.

Gaur egun, egunkariaren buru Noah Mozesen semea da, Arnon Mozes. Hainbat urtez Herzl Rosenblum-en semeak, Moshe Vardik, argitaratu zuen eta 2005ean Rafi Ginatek ordezkatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak
Assumpció Casals

**Assumpció Casals** **i Rovira** (Bartzelona, Katalunia, 1896ko urtarrilaren 17a - *Ibidem*, 1975eko urtarrilaren 23a) antzerki eta zinema aktorea izan zen, Enric Casals aktorearen alaba.

## Biografia 
Txikitatik bizi izan zuen antzerkia hurbiletik. 14 urte zituela, Romea antzokian aztzeztu zuen Pitarraren '*Lo ferrer de tal*l' draman. 1921ean egin zuen debuta, Amichatisen eta Joaquin Monteroren *La vida bohèmia* lanarekin. Enrique Borrás konpainiako lehen aktorea izan zen. Bere garaiko irudi eszeniko handi guztiekin lan egin zuen: Margarita Xirgu, Rafael Calvo, Josep Santpere i Pei, etab. Angel Guimáraren aktoreetako bat izan zen, eta pieza batzuk estreinatu zituen, hala nola *Jesus que torna* (1917), eta film batzuk egin zituen Espainiako zineman, hala nola *Los ángeles de seda y oro* (1918) eta *Al margen de la ley* (1935). 

Madrilgo Cómico eta Reina Victoria antzokietan denboraldi bat eman ondoren, 1935ean Hego Amerikara joan zen antzerki-bira batera. 1938an Frantzian erbesteratu eta Kubara pasatu zen, eta, azkenik, Mexikora. Han, Arte Dramatikoko Kataluniako Taldearen lanak antzeztu zituen, Mexikoko Orfeoi Katalanari lotua, Avel·lí Artís i Balaguerrek zuzendua. Mexikoko film batzuetan ere parte hartu zuen. 1940ko hamarkadaren bukaera arte ez zen Kataluniara itzuli, bere konpainiarekin eta katalanez Victoria antzokian (Bartzelona) ''La Pepa se'ns vol casar*  Alexandre Puig-ena, eta *Refugi de pecadors*  Lluís Elias i Bracons-ena (1949). Bartzelonako Teatro Romean jarraitu zuen 60ko hamarkadan eta 70eko hamarkadaren zati batean.

José Goula tenore eta zinema-aktorearekin (1898-1977) ezkonduta egon zen.

## Zineman 
* 1913. *Magda*,  Albert Marro-rena
* 1918. *La herencia del diablo*, Domènec Ceret-ena
* 1919. *Los arlequines de seda y oro* Ramón de Baños
* 1935. *Al margen de la ley*  Ignasi Iquino-rena
* 1942. *Regalo de Reyes* (filma Méxicon)
* 1942. *Dulce madre mía* (filma Méxicon)
* 1943. *El médico de las loca* (filma Méxicon)
* 1944. *El niño de las monjas* (filma Méxicon)
* 1944. *Porfirio Díaz* (filma Méxicon)
* 1945. *La morena de mi copla* (filma Méxicon)

### Antzerkia 
* 1910, *Betty, 16 anys* rolean *El magistrat* de Arthur Wing Pineroren lanean. Bartzelonako Romea antzokian estreinatua.
* 1950. *La reina del mercat* Alfons Rourena. Bartzelonako Talia antzokia.
* 1950. *La florista de la Rambla* Alfons Rourena.
* 1950. *El dret a la vida* Alfons Rourena.
* 1951. *La forastera*  Antonio Román-ena
* 1964. *La mare*  Santiago Rusiñol-ena. Romea antzokian.
* 1964. *Clar de luna a Montjuïc* Joan Cumellas-ena. Romea antzokian
* 1965. *Clementina no rellisquis* Joan Cumellas-ena.  Josefina Güell-en konpainia,  Alady-rekin Candilejas antzokian
* 1965. *Història d'un mirall''  Cecília A. Màntua-rena,  Mario Cabré-rekin. Teatro Romea antzokian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artikulazio-protesi

**Artikulazio-protesia** gizaki edo animali baten artikulazioaren azalerak guztiz edo partzialki ordezkatzen dituen elementu artifizialek osatzen dute. Ordezkatzen diren elementuen arabera protesia mugatua, partziala edo osoa izan daiteke.

## Ezaugarri orokorrak 
Artikulazio-protesi baten diseinuak zenbait arazo konpondu behar izaten ditu:

* Ordezkatutako zatiaren ekintza simulatzea (biomekanika, ergonomia);
* Organismoak elementu arrotzak onartzea;
* Erabilpenak dakarren degradazioari eustea, bai protesian bertan kimikoki (korrosioa) edo mekanikoki (*fretting*), baita protesiaren ondoko hezurrean gerta daitekeena ere;
* Estetikoki onargarria izatea.
Oro har, kondilo forman (gainazal artikular kurbatu konbexua) moldatutako metal edo beira protesiekin lortzen da emaitza onena. Gero, material ezberdinak onbehar izaten da ahal denik eta higadura gutxien izateko.

Kondilo formako piezak, hala nola aldakaren kupula-artroplastiak edo tibiaren lautadarenak egiten direnean, pieza artifizialaren eta hezurraren artean zuntz-mintz bat sortzen da hezur-ehun harroan gertatzen diren mikromugimenduei erantzunez. Horretara, hezur-ehuna birmodelatzen da, oinarri berria sortuz.

## Garapen historikoa 
[thumb|Aldakako protesi baten [erradiografia.]]
Aintzinan, artikulazioetako lesioak tratatzeko material bigunak eta malguak txertatzen ziren barrunbe sinobialean; baina erresistentzia gutxikoak izaki, artroplastia mota honek ez zuen emaitza onik.

Artikulazio-protesi modernoen lehen saiakera 1939koa da, Marius Nygaard Smith-Petersen norvegiarrak femurraren burua ordezkatu zuenean; baina garapenik handiena 1960 hamarkada hasieran lortu zen,John Charnley zirujau britainiarrak aldakako artikulazioan emaitza iraunkorragoak lortzen zituen metalezko eta polietilenozko piezak erabili zituenean; operazioz operazio, teknika hobetuz joan zen. Hamarkada horretako amaieran Frank Gunston kanadiarrak belaunean aplikatu zuen teknika. Protesi-interbentzioetan oraindik erabiltzen diren hainbat oinarri Charnleyek ezarritakoak dira, hala nola artikulazio-piezak hezurrari modu zurrunean finkatzea, giltzaduraren bi aldeak ordezkatzea edo higadura gutxiko materialak erabiltzea. Harrezkero artikulazio askotan erabiltzeko aukera ireki da, nahiz eta lehen aipatutakoak (aldaka eta belauna) diren erabilienak, eta aurreratuenak. 

## Artikulazioak 
### Aldaka 
Aldakako protesiek asko eboluzionatu dute (batez ere protesiaren eta hezurraren arteko zimentazioa hobetuz) baina oro har egitura ez da aldatu. 1970. hamarkadatik aurrera, berriz, bi osagaiko protesiak garatu ziren, astragaloa eta tibiaren beheko ertza ordezkatuz.

### Sorbalda 
thumb|3 protesi diseinu ezberdin sorbaldeko artikulazio nagusian.
Sorbaldako artikulazioaren lehen protesiak 1950 hamarkadan erabiltzen hasi ziren, lehenik humero buruaren haustura konplexuetan, eta gero artikulazioaren higadura tratatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beatriz Pichi Malen

**Beatriz Pichi Malen**, **Norma Beatriz Berretta** du izen artistikoa (Los Toldos, Buenos Aires; 1953ko apirilaren 22a) maputxe jatorriko abeslari argentinarra da, bere lan artistikoa maputxeen kultura bilatu, erreskatatu eta zabaltzearekin lotuta dago. Munduko hainbat agertokitan aurkeztu da, mapudungun hizkuntzan abestuz.

Bere karrera artistikoa 1990. urtearen inguruan hasi zen, Rockefeller Fundazioak Manhattango Emakumearen Nazioarteko IV. Biltzarrean parte hartzeko gonbita egin zionean.

Lehenbizi galiziar batekin egon zen ezkonduta, eta gero, 1986an gutxi gorabehera, Lucho Cruz kitxuarekin ezkondu zen, eta harekin Wychariy izeneko alaba izan zuen.

## Diskografia 
* 2000 - *Plata*
* 2005 - *Añil*
* 2015 - *Mapuche*
* *Cuatro mujeres*

### Lankidetzak 
* *Me mata la vida* (La Portuaria-rena)

## Liburuak 
* *Visitantes de la luz* (antologia poetikoa)

## Ikus, gainera 
* Aimé Paine

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Beatriz Pichi Malen Last.fm
Armillaria luteobubalina

***Armillaria luteobubalina***, **ezti-onddo australiarra** bezala ere ezaguna, *Physalacriaceae* familiako onddo espeziea da. Australiako sei *Armillaria* espezieen arteko espezie patogeno eta zabalduena da.

### Banaketa eremua 
Australia, Papua Ginea Berria, Txile, Antartika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armillaria gallica

***Armillaria gallica*** *Physalacriaceae* familiako ezti-onddoen espezie bat da. Oina baztertu eta denbora luzez egosi behar da, bestela oso mingotsa da eta intolerantzia sindromea sortzen du normalean. Gordinik hasieran gozoa eta atsegina dirudi, baina laster erreakzio kimikoa egiten du listuarekin  eta mingotsa eta desatsegina bihurtzen da.

Sinonimoak: *Armillaria mellea var. bulbosa*, *Armillaria lutea*, *Agaricus melleus f. luteoannulata*, *Armillaria bulbosa*, *Armillariella bulbosa*, *Armillaria gallica var. marinensis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran globo itxurakoa, ganbila, gero laua; ertza mehea, inkurbatutik lau-dekurbatura. Kapelaren azala lehorra, matea, ezkata arre eta iheskorrez estalia, erdian trinkoagoak, marroi-okre kolorekoa, erdialdean ilunagoa.

**Orriak:** Ugari, estu, desberdinak, zuritik kremara doan kolorekoak, helduaroan orbanekin.

**Hanka:** Sendoa, zilindrikoa, erraboilarekin, oinarrira iluntzen diren tonu marroi-gorriekin eta hori-berdexka koloreko pruinarekin erraboilean. Eraztuna goian, kotoi-itxurakoa, zurixka, kanpotik horixka, heltzen denean oso txikia eta trinkoa.

**Haragia:** Gogorra, zurixka.

**Etimologia:** *Armillaria* terminoa latinetik dator “arkulla” hitzetik, eskumuturrekoa esan nahi du. Eraztunagatik. *Gallica* epitetoa, Galiakoa esan nahi duen “Gallica” hitzetik

## Jangarritasuna 
Gaztetan jangarria da, mingostasuna ekiditeko egositako ura botatzea komeni da. Gordinik digestio-arazoak sor ditzake.

### Nahasketa arriskua 
*Armillaria gallica* espeziea *Armillaria mellea* delakoaren oso antzekoa da, Ez da nahastu behar beste *Armillaria* batzuekin ere: *obscura*, *ostoyae* eta *polymyces* espeziekin.

## Sasoi eta lekua 
Udan  eta udazkenean. Basogintzan kaltegarria da, zuhaitzari sustraietatik erasotzen diolako, baina ekologoek basoa birsortzeko baliabidetzat hartzen dute. Hostogalkorren basoetan, haritzetan batez ere. Lurrean edo baso soilguneetan ateratzen dela ematen duen arren, enborren sustraietan edo oinarrietan hazten da.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Mexiko, Europa, Errusia, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Txina, Alaska.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes Muñoz Sampedro

**María de las Mercedes Muñoz Sampedro**, ezagunagoa **Mercedes Muñoz Sampedro** izenez (Madril, 1896 - ibidem, 1979ko otsailaren 4a) madrildar aktorea izan zen. Pilar Bardem aktorearen izekoa izan zen.

## Biografia 
Madrilen jaio zen, Miguel Muñoz Sanjuánen eta Catalina Sampedro Álvarezen alaba zela. Guadalupe eta Matilde Muñoz Sampedro aktoreen ahizpa eta Carmen Lozano Muñozen ama, genero komikoko taulen gainean erakutsi zuen bere talentu artistikoa, baina obra eta pertsonaia dramatikoak ere landu zituen.

Bere karrera zinematografikoari esker, nahiz eta ez izan hain emankorra, XX. mendeko zinemagile espainiar garrantzitsuenetako batzuen agindupean lan egin zuen, hala nola Luis García Berlanga eta José María Forqueren agindupean.

## Filmografia 
Hautatutako lanak:
    

## Antzerkia (hautaketa) 
Lana, urtea eta norena den hurrenez hurren:

* *Los extremeños se tocan* (1926), Pedro Muñoz Seca.
* *Usted tiene ojos de mujer fatal* (1932), Enrique Jardiel Poncela.
* *Un adulterio decente* (1935), Enrique Jardiel Poncela.
* *Cuatro corazones con freno y marcha atrás* (1936), Enrique Jardiel Poncela.
* *Carlo Monte en Monte Carlo* (1939), Enrique Jardiel Poncela.
* *Un marido de ida y vuelta* (1939), Enrique Jardiel Poncela.
* *Curva peligrosa* (1950), J.B. Priestley.
* *La vida en un bloc* (1952), Carlos Llopis.
* *El caso del señor vestido de violeta* (1954), Miguel Mihura.
* *La hora de la fantasía* (1954), Anna Bonnacci.
* *¿De acuerdo, Susana?* (1955), Carlos Llopis.
* *Por cualquier puerta del sol* (1956) Carlos Llopis
* *Una muchachita de Valladolid* (1957), Joaquín Calvo Sotelo.
* *Las manos son inocentes* (1958), José López Rubio.
* *La vida en un hilo* (1959), Edgar Neville.
* *No hay novedad, Doña Adela* (1959), Alfonso Paso.
* *La casamentera* (1960), Thornton Wilder.
* *Las mujeres los prefieren pachuchos* (1963), Alfonso Paso.

*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa IMDb-n
* Obituarioa ABC egunkarian