Atlantikoko esklabo merkataritza

thumb|Ontzi esklabista britainiar baten estibatzea (1788).
[thumb|Esklabo-enkantea iragartzen duen kartelaren kopia [Charleston konderria (Hego Carolina)|Charlestonen, Hego Carolinan, 1769an.]]
Atlantikoko esklabo merkataritza, **Esklabo-merkataritza atlantikoa**, edo **esklabo-merkataritza transatlantikoa** izenez ere ezaguna, XVI. eta XIX. mendeen artean Ozeano Atlantikoan zehar izandako esklabo-trafikoari dagokio. Trafikoan bildutako esklabo gehienak Afrikako erdialdeko eta mendebaldeko zonetatik zetozen, etnia aurkarien arteko gerretako preso gehienak. Etnia horiek esklabo-merkatari afrikarrek Europako erosleei saltzen zizkieten, eta haiek beren kolonietara garraiatzen zituzten Ipar eta Hego Amerikan. Han, esklaboak behartuta zeuden kafea, azukrea, tabakoa eta kotoia lantzera, urre- eta zilar-meategietara, arroz-zelaietara, eraikuntza-industriara, zurgintzan, itsasontzi-eraikuntzara eta etxe-zerbitzari izatera. Esklabo-salerosketari «Maafa» deitzen diote akademiko moderno afrikar eta afroamerikarrek, Swahilieraz termno horrek  holokausto edo "hondamendi handia" esan nahi du.

Portugaldar Inperioa izan zen XVI. mendean Mundu Berrirako esklabo-merkataritzan parte hartu zuen lehena eta laster beste batzuk etorri ziren. Esklabo-ontzien jabeek kargamentutzat hartzen zituzten esklaboak Amerikara ahalik eta azkarren eta merkeen eraman beharko zena, [2] gero eskulan esklaboaren bidez saldu ahal izateko, kafe-, tabako-, kakao-, azukre- eta kotoi-alorretan, ur- eta zilar-meategietan, arroz-meatzeetan, eraikuntza-industrian, zur-ebaketan eta etxeko zerbitzu gisa. Kolonia ingelesetara inportatutako lehen afrikarrak "zerbitzari kontratatu" eta "bizitza osorako ikastun" gisa sailkatu ziren. XVII. mendearen erdialdean, esklabotza arraza-kasta gisa finkatu zen; esklabo beltzak eta haien ondorengoak jabeen jabetza ofiziala ziren, eta ama esklaboengandik jaiotako haurrak ere esklabotzat hartzen ziren. Jabetza gisa, pertsonak salgaitzat edo lan-unitatetzat hartzen ziren, eta merkatu herrikoietan saltzen ziren, beste produktu eta zerbitzu batzuekin batera. Atlantikoko esklabo-trafikatzaile nagusiak, merkataritza-bolumenaren arabera ordenatuta, hauek izan ziren: Portugalgo, Britainia Handiko, Frantziako, Espainiako eta Herbehereetako inperioak, eta Estatu Batuak (bereziki hegoaldeko eskualdea). Afrikako kostaldean postu aurreratuak ezarri zituzten, eta bertako lider afrikarren esklaboak eskuratu zituzten. Gaur egungo kalkuluen arabera, 12 milioi afrikar inguru bidali ziren Atlantikoan zehar, nahiz eta esklabo-trafikatzaileek askoz pertsona gehiago erosi.

## Testuingurua 
Itsas esplorazioen bidez lur berriak aurkitu zituztenean, kolono europarrak laster hasi ziren migratzen eta beren sorterritik kanpoko lurretan bizitzen. Afrikako kostaldearen parean, Europako emigranteek, Gaztelako Erresumaren agindupean, Kanariar Uharteak inbaditu eta kolonizatu zituzten XV. mendean. Han, lurraren zati handi bat ardo- eta azukre-produkziora bideratu zuten. Horrekin batera, Kanariar Uharteetako herritarrak ere harrapatu zituzten, guantxeak, bai uharteetan bai Mediterraneo kristau osoan esklabo moduan erabiltzeko. Kanariar Uharteak itsasontzi-base gisa erabiliz, europarrak, une horretan batez ere Portugalgo merkatariak, Afrikako mendebaldeko kostaldetik hasi ziren beren jarduerak luzatzen, eta sarekadak egin zituzten esklaboak harrapatu eta gero Mediterraneo aldean saltzeko. Nahiz eta hasiera batean arrakasta izan zuten jarduera horretan, "ez zen denbora asko igaro Afrikako itsas armadak arrisku berrien berri izan arte, eta portugaldar itsasontziak [erasotzaileak] erresistentzia indartsu eta eraginkorra aurkitzen hasi ziren.

1494rako, Portugalgo erregeak akordioak sinatu zituen mendebaldeko Afrikako hainbat estatutan gobernariekin, herrien arteko merkataritza ahalbidetzeko. Horri esker, portugaldarrek "Afrikako ondo garatutako ekonomia komertziala" aprobetxatuko zuten, etsaitasunik sortu gabe. "Merkataritza baketsua arau bihurtu zen Afrikako kosta osoan", nahiz eta salbuespen bakan batzuetan eraso-ekintzak bortizki gertatu ziren. Adibidez, Bissagos uharteak konkistatzen saiatu ziren Portugalgo merkatariak. [36] 1840an, Portugalek, Kongoko Erresumaren laguntzarekin, Angolako hego-mendebaldeko eskualdearen kontrola hartu zuen, eremu horretan arriskuan zituen interes ekonomikoak ziurtatzeko. Kongo geroago 1870ean portugaldarrak kanporatzeko koalizio batean sartu zen arren, Portugalek euste-puntu bat ziurtatu zuen XXI. mendera arte okupatzen jarraitu zuen kontinentean. [37] Afrikako eta Europako indarren arteko noizbehinkako indarkeria gorabehera, Afrikako estatu askok ziurtatu zuten edozein merkataritza beren menpe garatuko zela, adibidez, atzerriko ontziei aduanako muga-zergak ezarriz. 1525ean, Kongoleseko Afonso I erregeak itsasontzi frantses bat eta haren tripulazioa eskuratu zituen legez kanpo bere kostaldean komertzioan aritzeko.

### Bidaia atlantikoa 
thumb|Afrikako esklaboen salerosketa, 1500-1900.
Esklabo-merkataritza atlantikoa Mundu Zaharra (Europa eta Afrika) Mundu Berriarekin (Amerika) harremanetan jarri zuten lehen harremanen ondoren hasi zen. Mendeetan zehar, itsaslasterrengatik garai hartako ontzientzat bereziki zailak eta arriskutsuak ziren ozeanoetan zehar egin zituzten bidaiak, eta horrek kontinente horien arteko harremana eragotzi zuen. XV. mendean, ordea, Europako garapen teknologiko berriek itsas zabalei eta itsaslaster horiei aurre egiteko hobeto prestatutako ontziak eraikitzea ahalbidetu zuten, eta horrek Ozeano Atlantikoan zehar bidaiatzea ahalbidetzen zuen. Hori lortzean, Europako merkatariak harremanetan jarri ziren Afrikako mendebaldeko kostako eta Amerikako gizarteekin, horiekin lehenago ez zuten bat ere harremanik izan.

### Afrikako esklabotza 
Esklabotza lehenago ere egiten zen Afrika, Europa, Asia eta Amerikako leku batzuetan, esklabo-merkataritza atlantikoa hasi aurretik. Estatu afrikar batzuek egindako esklabotasunaren ebidentzia badago, Amerikako europar kolonizazioaren aurretik Afrikako, Europako eta Asiako beste estatu batzuetara esklaboak esportatzen zituztenak.

Esklabo-merkataritza atlantikoa ez zen Afrikako esklabo-merkataritza bakarra izan, nahiz eta bolumen eta intentsitate handienekoa izan. Elikia M’bokolok *Le Monde diplomatique* egunkarian idatzi zuenez, «kontinente afrikarreko giza baliabideen odol-jarioa etengabea izan zen izan zen eta hainbat modutan. Saharan zehar, Itsaso Gorrian, Indiako Ozeanoko portuetatik eta Atlantikoan zehar. Gutxienez hamar mendetako esklabotza izan zen mundu musulmanaren mesedetan (bederatzigarren mendetik hemeretzira). Lau milioi pertsona esklabo Itsaso Gorrian zehar esportatuak, beste lau milioi Indiako Ozeanoko Swahili portuetan zehar esportatuak, bederatzi milioi inguru karabana transaharianoen ibilbidean eta hamaika eta hogei milioi artean (egile desberdinen arabera) Ozeano Atlantikoan zehar.»

## XVI.-XIX. mendeak 
[thumb|263x263px|[David Livingstone esploratzaileari buruzko liburu baten irudia: Ekialdeko Afrikan, XIX. mendearen amaieran, esklabo gisa saltzeko harrapatutako gizon, emakume eta haurren taldea.]]
Esklabo-merkataritza atlantikoa bi garaitan banatzen da, Lehen eta Bigarren Sistema Atlantikoa izenekin ezagutzen direnak, hurrenez hurren.

Lehen Sistema Atlantikoan batez ere Espainiako eta Portugalgo inperioen kolonia amerikarretarantz eramateko afrikar esklabo-merkataritza izan zen,  Esklaboen merkataritza atlantiko osoaren %3 inguru baino ez zen izan. 1502. urtearen inguruan hasi zen, eta 1580. urtera arte iraun zuen, Portugal Espainiarekin aldi baterako elkartu zenean. Portugaldarrek esklabo-merkataritzan zuzenean aritzen ziren bitartean, Espainiako inperioak asentu-sistema erabiltzen zuen, eta  esklabo-saltzaileei (beste herrialde batzuetakoei gehienbat) Espainiako kolonietan esklaboekin merkataritzan aritzeko lizentzia ematen zien. Lehen Sistema Atlantikoan, merkatari gehienak portugaldarrak izan ziren, trafiko horren ia monopolioa izan zutenak, nahiz eta merkatari holandar, ingeles, espainiar eta frantses batzuek ere parte hartu zuten. Batasunaren ondoren, Portugal ahuldu egin zen, eta holandarrek eta ingelesek eraso egin zioten Portugaleko inperio kolonialari.
ezkerrera|thumb|Afrikako esklaboen jatorrizko eskualde nagusiak, XV. eta XIX. mendeen artean.
Bigarren Sistema Atlantikoa XVII. mendetik aurrera merkatari britainiarrek, portugaldarrek, frantsesek eta holandarrek egindako afrikar esklaboen trafikoari dagokio. Karibeko koloniak, Brasil eta Ipar Amerika izan ziren fase honen helburu nagusia, Mundu Berrian esklabotzaren mendeko koloniak eraikitzen zituzten Europako herrialde batzuek. John Hawkins eta Francis Drake daude sistema hori proposatzen dutenen artean.

Esklabo bihurtutako pertsonen % 3 baino zertxobait gehiago bakarrik merkaturatu ziren 1450 eta 1600 artean, % 16 XVII. mendean, erdia baino gehiago esportatu zen XVIII. mendean; eta gainerako % 28,5 XIX. mendean gertatu zen.

1860an iritsi zen Alabamara AEBko azken beltz-ontzia, *Klotilde*. Ontzian Afrikan harrapatutako ehun esklabo baino gehiago zihoazen. 2019ra arte uste izan zen talde horretatik bizirik atera zen azken emakumea Oluale Kossola izan zela, Cudjo Lewis izenez ezaguna, eta 1935ean hil zen. Urte hartako ikerketa batek, ordea, Rodisha izeneko emakume bat seinalatu zuen, eta haren nagusiak Sally Smith izena jarri zion, Afrikako azken esklabo gisa, bi urte geroago hil baitzen, 1937an.

### Merkataritza triangeluarra 
eskuinera|thumb|"El comercio de esclavos", Auguste François Biard-en  eskutik, 1840.
Europako kolonialistek, hasiera batean, sistema bat erabiltzen zuten lan behartuetarako eta natibo amerikarren esklabotasunerako, Mundu Berriko herritar gehienak esklabo bihurtuz. Arrazoi desberdinengatik, afrikarrek natiboak ordezkatu zituzten Amerikako esklabo etnia nagusi gisa. Kasu batzuetan, hala nola Karibeko uharteetan, gerrak eta gaitzek (baztangak, esaterako) erabat suntsitu zituzten indigenak. Beste kasu batzuetan, hala nola Hego Carolinan, Virginian eta Ingalaterra Berrian, jatorrizko tribuekin aliantzak egiteko beharrak eta Afrikako esklaboen eskuragarritasunak, prezio eskuragarrietan, natibo amerikarren esklabotza desagertzea ekarri zuten.

Esklabo-merkataritza triangeluarra osatzen zuen triangeluaren lehen aldea Europatik Afrikara zihoan ondasunen merkataritza zen. Afrikako errege-erregina eta merkatari askok hartu zuten parte esklaboen merkataritzan 1440 eta 1833 bitartean. Gatibu bakoitzeko, Afrikako agintariek Europako hainbat ondasun jasotzen zituzten, besteak beste, armak, munizioa eta beste industria-ondasun batzuk. Triangeluaren bigarren aldea Ozeano Atlantikotik Amerikara eta Karibeko uharteetara esportatutako afrikar esklabo horiek ziren. Hirukiaren hirugarren eta azken aldea ondasunak Ameriketatik Europara itzultzean sortzen zen. Ondasun horiek esklaboek landutako sail eta meategietako fruitu ziren, eta horien artean azukrea, kafea, tabakoa, kotoia eta rona zeuden.

## Euskal Herria eta Espainia esklabotzaren negozioan 
Afrikako esklabo-portuen giltza portugaldarren eta holandarren poltsikoan zegoen oraindik eta haien bitartekaritza beharrezkoa zuten euskaldunek. Hala, jauntxo azukre zaleen gosea berdindu ezinean ibili ziren. Premiazkoa zen esklaboak Afrikan azkar eta merke lortzeko bideak urratzea. 1752an Kubako oligarkek eskatu zutenean arren “beltzez hornitzeko” irla hura, Nicolas Gilisiasti merkatari donostiarraren proposamena jaso zuten “zuzenean Gineako kostatik” beltzak eramateko. Ez zen posible izan. Baina urte batzuk geroago, Cadizeko Beltz Konpainia sortu zen helburu berarekin –*Compañía de Negros* deitzen zioten arrunki–. Eta haren atzean ere euskaldunen diru eta ahalegina zegoen.

Esklabo trafikoan sustatzaile nagusi ziren Lorenzo Ariztegi oñatiarra, Miguel Uriarte elorriarra, Jose Goikoa garestarra eta Francisco Agirre uztarroztarra. Cadizeko euskal komunitate indartsuko merkatariok 1765ean eskuratu zuten afrikarrekin trafikatzeko baimena. Hortik gutxira *Nuestra Señora de Aranzazu* fragata –*“La Venganza”* ezizen kezkagarria zuena– hiri hartako badiatik Ginearantz abiatu zen helburu aitzindari eta bakarra zuela bidaia-koadernoan: 600 beltz ontziratzea. Azkenean 250 baino ez zituzten lortu, asturuz frantziar tratulari batzuekin topo egin zutelako. Iraun zuen urteetan Beltz Konpainia frakaso bat izan zen bere akziodunentzat, eta hilobi bat Habanara eta Puerto Ricora pasa zituen 30.000 inguru esklaborentzat.

XIX. mendean, Santanderretik eta Bilbotik itsasontzi mordoa joaten zen Afrikara manufakturak eramatera eta handik Kuba eta Puerto Ricora jotzen zuten esklaboz karga-karga eginda. Garai haietan, Bilbon hainbat merkatal enpresa zeuden. Esaterako, Ybarra familiaren gutunetan, 1830eko hamarkadan bi itsasontzik egindako bidaia azaltzen da, irabazi oparoak lortu omen zituzten esklaboak garraiatuz –*Cazador Santurzano* zen itsasontziaren izena eta lehen bidaian Elorriaga kapitainak “681 bulto” deskargatu zituen Kuban–. Izan ere, kostaldeko pilotu eta kapitain ugarik esklaboak eramaten jardun zuen itsasontzietan, eta Kubara egin zuten hainbat euskaldunek ere uharte hartako sakarokrazian –azukre plantazio jabeak– parte hartu zuten, haien produkzioa esklabotzan oinarrituz.

Esklabotzaren inguruko eztabaidak Espainiako inperioa ere astindu zuen. 1864an, Puerto Ricoko Julio Vizcarrando bihurtu zen esklabotzaren aurkako elkartearen buru (*Sociedad abolicionista Española*). Esklaboen jabe izanik, libre utzi zituen abolizionista honek. Ingalaterran erabili zen ikur berbera bereganatu zuen Vizcarrondok eta *Revista Hispano-americana*-ko lehen zenbakian esklaboen salerosketaren amaiera eskatu zuen.

Aldi berean, esklabismoaren aldekoak ere bazeuden. Afrikan esklabo eta preso zeudenentzat Kuba aukera berria eta hobea zela aldarrikatzen zuten hauek. 1865ean, Espainiako Parlamentuan esklabotzaren arazoa eztabaidatzen zen bitartean, Kuban, bertako liberalek esklabotzaren amaiera eta erreforma politikoak aldarrikatu zituzten *El siglo* egunkariaren bidez. 12.000 *criollo*-ren sinadurak lortu zituzten eta besteak beste, Estatu Batuetako produktuen tarifak jaistea eta Espainiako Parlamentuan Kubako biztanleek ordezkaritza zuzena izatea eskatu zuten. Baina Kubako Espainiaren aldeko Partidua horren aurka zegoen –Julian Zulueta euskal herritarra zen alderdi horren buru–. Ez zuen nahi ez autonomiarik ez aldaketa politikorik ere. Hori bai, tarifen beherapena ongi etorria zen.

Esklabo-jabeek argudiatzen zuten esklaboek beren borondatez egiten zutela lan. Baina, hara 1866ko apirilaren 3an *New York Times* egunkariak argitaratu zuena: Zulueta eta Aldamaren etxauntza handi batzuetan, greban jarri zirela, Matanzas aldeko lurraldean. Antza, esklaboek lanaren alokairua eskatzen zuten, baina lurjabeek soldaduak bidali eta berriz halabeharrezko lanean hasi behar izan zuten erreboltariek. Giro nahasi horretan, Canovas del Castillo Espainiako ministroak esklaboen salerosketa erabat kentzeko lege-egitasmoa sustatu zuen. Azkenik, Espainiako Parlamentuak 1867an esklabo-merkataritza debekatzea onartu zuen. Ez ordea esklabotza; horregatik, abolizionistak ez ziren erabat ados lege berriarekin. Berez, esklabo beltzen salerosketak 1870eko hamarkada arte jarraitu zuen Kuban.

## Ikus, gainera 
* Saint Vincent eta Grenadinak
* Esklabotza Afrikan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* José E. Mosquera. **Los africanos que vendían africanos**. Colombia, octubre de 2011. (Un análisis de la otra cara de historia de la trata de negros a raíz de la declaratoria por parte de la ONU del 2011 como el Año Internacional de los afro-descendientes y del día de la raza).http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html Consultado el 06/01/2018.