Edfuko tenplua

**Edfuko tenplua** Horusi (belatz jainkoa) eskainitako tenplua da, K.a. 237. urtetik K.a. 57. urtera bitartean eraikia. Egiptoko Edfu (Latopolis grezieraz) herrian nahiko ondo kontserbatzen da.

Edfuko tenplua Edfu hirian Nilo ibaiaren mendebaldean kokatutako antzinako egiptoar tenplu bat da, greko-erromatar garaian Apololinópolis Magna izenez ezagutzen zena, Horus-Apolo jainkoaren jainkoari eskainia Edfuko tenplua Edfu hirian Nilo ibaiaren mendebaldean kokatutako antzinako egiptoar tenplu bat da, greko-erromatar garaian Apololinópolis Magna izenez ezagutzen zena, Horus-Apolo jainkoaren jainkoari eskainia
eskuinera|522x522px
Egipton ondoen kontserbatutako tenplua da eta bigarren garrantzitsuena Karnak-en ondoren. 137 metro luze da, 79 metro zabal eta 36 metro garai, eta tenpluen ohiko eraikuntzaren araberakoa da: piloa, patioa, 2 areto hipostil, eskaintzak egiteko ganbera bat, erdiko gela eta santutegia. Tenpluaren argiztapena bereizgarria da: gero eta gela txikiagoak dauzka, argia gero eta gutxiago pasatzen uzten dutenak, santutegi ilunenera iritsi arte. Azken horrek argia ardatzetik baino ez du jasotzen. Zutabeen eta sabaiaren artean irekidura txiki batzuk badaude, argia gela jakin batzuetara pasatzen uzteko. Hegoaldera begira dago.

Hain zuzen ere, tenpluaren eraikuntzari buruz idatzitako testuek "bere eraikuntzari buruzko xehetasunak ematen dituzte eta, halaber, tenplu honen eta beste batzuen interpretazio mitikoari buruzko informazioa gordetzen dute, hala nola, Sorkuntza Uhartea". Horus eta Seth-en arteko antzinako gatazkarekin zerikusia duen drama sakratua." Edfu-Project alemaniarrak itzuli zituen.
thumb|155x155px|Aldarea
Tenpluak pareta bikainak ditu, irudi egiptoarren dekorazio oparoarekin. Zutabe ikusgarriak dituen barne-patioa du, eta barruan aldarea, lekuaren puntu neuralgikoa dirudiena. Txalupa sakratuaren gela ere badago, euskarriarekin bakarrik, eta paretetan margotuta ikus daiteke; txalupa hori faraoien aurrean bakarrik erabiltzen zen, eta Denderako tenpluko Hathor jainkosaren txaluparekin lotzen zen urtero. Beste leku batzuetan bezala tenpluak nilometroa dauka, ibaiaren ur-goraldia neurtzeko balio duena.

Sartzerakoan, lehenengo bi zutabeetan, Horusen estatua dago, kontserbazio egoera ezin hobean.

## Gainbehera 
Edfuko tenpluaren erabilera erlijiosoa bertan behera geratu zen Teodosio I.aren ediktutik; hark debekatu egin zuen kultu ez-kristaua egitea Erromatar Inperioan, 391ean. Beste leku batzuetan bezala, tenpluko erliebe asko Egipto menderatu zuten kristauek suntsitu zituzten. Atondo hipostiloaren sabai belztua, oraindik ikusten dena, une hartan paganotzat hartu ziren irudi erlijiosoak suntsitzeko sortutako suteen ondorioa omen da.

## Aurkikuntza 
Tenplua Auguste Mariettek induskatu zuen XIX. mendean. Zati batean hondarrez estalita zegoen, eta beste zati bat inguruko nekazariek etxe gisa erabiltzen zuten, ganadua ere bertan bilduz.

## Esanahi erlijiosoa 
Edfu tenplua Denderako Horus eta Hathori eskainitako tenplu handiena da.Horusi eskainitako hainbat jai sakraturen erdigunea izan zen. Urtero, "Hathor hegoalderantz bidaiatzen zuen Denderako bere tenplutik Edfu-n Horus bisitatzera, eta ezkontza sakratua markatzen zuen gertaera hau jai eta erromesaldi handi baterako aukera izan zen".

## Galeria 

Fitxategi:Edfu temple relief by John Campana.jpg|Erliebeak Edfuko tenpluaren hormetan
Fitxategi:John Beasly Greene (American, born France - (Edfou, Sculptures et Inscriptions de la Façade Orientale du Mur d'Enceinte) - Google Art Project (6832099).jpg|John Beasley Greeneren 1854ko argazkia
Fitxategi:John Beasly Greene (American, born France - (Edfou, Sculptures et Inscriptions de la Façade Orientale du Mur d'Enceinte) - Google Art Project.jpg|John Beasley Greeneren 1854ko argazkia
Fitxategi:Pano.edfou.png|Tenpluko atzealdea
Fitxategi:Edfou-Horus 006.jpg|Horus
Fitxategi:GD-EG-Edfou013.JPG|Barne paretako eradoskitzearen eszena
Fitxategi:Edfu Tempel 42-2.jpg|Xehatasuna
Fitxategi:Edfu Tempel Nilometer 01.jpg|Niloren ur-goraldia neurtzeko nilometroa
Fitxategi:Edfu-Relief4.jpg|Erliebea
Fitxategi:Edfu-Relief2.jpg|Erliebea
Fitxategi:Edfu-Relief.jpg|Erliebea
Fitxategi:Edfu-Detail.jpg|Xehetasuna
Fitxategi:Temple of Edfu, Ceiling, Egypt.jpg|Sabaia
Fitxategi:Temple of Edfu, Corridors, Egypt.jpg|Korridorea
Fitxategi:Temple of Edfu, Statue of Horus 2, Egypt.jpg|Horusen estatua tenpluko patioan

## Historia 
Edfu Helenistiko garaian eraikitako tenpluetako bat izan zen, Dendera, Esna, Kom Ombo eta File barne. Bere tamainak garaiko oparotasun erlatiboa islatzen du.Gaur egungo tenplua, "K.a. 237ko abuztuaren 23an, hasiera batean zutabe-areto batez, bi zeharkako aretoz eta kaperez inguratutako santutegiaz osatuta zegoen" Eraikuntza garaian hasi zen. Ptolomeo III.aren erregealdia eta K.a. 57an amaitu zen. K. Ptolomeo XII.aren erregealdian. Tenplua tenplu zaharrago eta txikiago baten lekuan eraiki zen, hau ere Horus-i eskainia, nahiz eta aurreko egitura ekialdetik mendebaldera orientatuta zegoen gaur egun dagoen bezala ipar-hegoaldetik beharrean. Hondatutako piloia egungo tenpluaren ekialdean kokatuta dago; Inskripzioak aurkitu dira Ramses I.a, Seti I.a eta Ramses II.aren Erresuma Berriaren garaian eraikitzeko programa bat erakusten dutenak.
Edfu tenplua Ptolomeo VIII.ak eskaini zuen K.a. 142ko irailaren 10ean. C.5 Aurrealdea K.a. 140 eta 124 artean eraiki zen eta 36 m-ko altuera duen zutabe eta piloi batek inguratutako patio baten eraikuntza k.a. 116-71 bitartean egin zen. Piloiek eskailera eta ganberen sistema korapilatsu bat jasotzen dute, fatxadan jarritako zirrikituetatik argia jasotzen dutenak.5 Patioaren ekialdeko aldean Ramses III.aren piloi baten aztarnak daude, Niloko kaiari begira dagoena. 

Nectanebo II.aren naos bat, aurreko eraikinaren aztarna, santutegiaren barruan gordetzen da, eta libre geratzen da, tenpluko gainerako santutegiak kapera berriez inguratuta dauden bitartean.

Edfu tenplua eraikin erlijioso gisa erabilerarik gabe gelditu zen Teodosio I.aren ediktuaren ondoren Erromatar Inperioan kristau ez ziren gurtza debekatzen zuena, 391.urtean. Beste toki batzuetan bezala, tenpluko landutako erliebe asko lurretik suntsitu zituzten Egipto menderatzera iritsi ziren kristauek. Atari hipostiloaren sabaia belztua, oraindik ikusgai, garai hartan paganotzat hartzen ziren irudi erlijiosoak suntsitzeko egindako suteen ondorioa dela uste da.

Mendeetan zehar, tenplua berrogei metroko altuerara lurperatu zuten Nilo ibaiak basamortuko hondar eta lokatz geruzaren azpian. Bertakoek etxeak eraiki zituzten tenpluaren lurretan. 1798an tenpluko piloien zatirik garaienak bakarrik geratu ziren ikusgai, Frantziako espedizio batek dokumentatu zuenean. 1860an, Auguste Mariette egiptologo frantsesa Edfu tenplua hondarrez askatzen hasi zen.

Edfu tenpluko itsasontzi sakratuaren aretoa.

Gaur egun, Edfu ia osorik dago eta Antzinako Egiptoko tenplu baten adibiderik hobekien kontserbatutakoa da. Tenpluaren garrantzia arkeologikoak eta kontserbazio-mailak Egiptoko erakargarri turistiko bihurtu du eta gurutzaldi-ontzi askorentzat maiz gelditzen da Nilo ibaian. 2005ean, tenplurako sarbidea berritu zen informazio bulegoa eta zolatutako aparkalekua gehituz. 2006 amaieran argiztapen sistema sofistikatua gehitu zen gaueko bisitak ahalbidetzeko.

## Templuaren atalak 
Piloia. Bi piloi-dorreak lau ganberako solairutan banatuta daude, 145 mailatako eskailera baten bidez lotuta. Ptolomeo XII.a Neo Dionisos Horus eta Hathori presoak sakrifikatzen zituen irudiekin apainduta daude, granito beltzez egindako 2 belatz aurretik.

Fitxategi:Ezker pilona.jpg|Ezker pilona
Fitxategi:Eskuin pilona.jpg|Eskuin pilona

**Patioa** oso zabala da eta zutabeak ditu alboetan. Kapitelak elkarrengandik desberdinak dira baina sarrerari dagokionez simetrikoak direnen berdinak dira.

Fitxategi:Patio y pilono.jpg|Patioa eta pilonoa
Fitxategi:Patioa.jpg|Patioa
Fitxategi:Ezker pilonoa patiotik.jpg|Ezker pilonoa patiotik
Fitxategi:Patio barneko paretak..jpg|Patio barneko paretak.

**Pronaoa** edo lehenengo areto hipostiloak 12 zutabe biltzen ditu sarreraren aldean simetrikoki antolatuta eta 3ko taldeetan. Bigarren zutabe-lerroa lehenengoa baino lodiagoa da. Pronaosean Horusen estatua dago koroa bikoitz batekin. Alde bakoitzean 2 gela daude: eskuinekoa apaizen arazketarako zen eta ezkerrekoa liburutegia zegoen.
erdian|thumb

**Areto hipostiloa** tenpluaren zatirik zaharrena da. Bere beheko aldean landare-formekin apaindutako 12 zutabe handiz osatuta, 3 zutabeko 4 taldetan antolatuta daude sarrerarekiko paralelo eta simetrikoak. Eskaintza lehorretarako, eskaintza likidoetarako eta laborategia egiteko 4 gela txiki biltzen ditu. Azken honek zeremonietan erabili beharreko produktuen prestaketari buruzko eszenak jasotzen ditu.

Fitxategi:Horma baten xehetasunak.jpg| Horma baten xehetasunak
Fitxategi:Areto horma.jpg| Areto horma
Fitxategi:Areto sarrea.jpg|Areto sarrera
Fitxategi:Aretoaren kolumnak.jpg|Aretoaren zutabeak

**Areto hipostiloaren atzean** eskailera baten bidez terrazekin lotzen den eskaintza-ganbera dago, eta atzean erdiko aretoa, Min jainkoaren ermita dagoen tokian.Erdiko aretoaren ostean, nabearekin sartzen da santutegira, granito grisezko monolitoa. 4 metro inguruko altuera zuen, bertan Horusen irudia eta baliteke itsasontzi bat kokatuta zegoen idulkia. Nabea tenplu zaharrago batena izan daiteke.
erdian|thumb
Kanpoko horman Bi Lurraldeetako nomeen zerrenda agertzen da. Santutegiak 10 gela txiki ditu kanpoaldean izen bat grabatuta. Hauek dira:

* Oihalen ganbera.

* Hilobia.

* Osirisen tenplua osatzen zuten Sokarreko bi gela. Horietako batek hildako Osirisen kultuaren grabatuak ditu.

* Urrezko sistroa eta itsasontzia barne hartzen zituen sehaska.

* Hanken ganbera eta ondoko gela Khonsu jainkoari eskainia.

* Ra eta Menhyt, Nekhbet eta Nephthys hirukotearen Ganberak.

Kanpoaldean, tenpluaren eta harresiaren itxituraren arteko korridorean, tenpluaren eraikuntzarekin lotutako gai erlijioso edo alegoriko ezberdinen inskripzio ugari daude, baita nilometro bat ere. Mamisi oso egoera txarrean dago eta Horusen jaiotzaren inguruan dabiltzan eszenekin apainduta dago.
ezkerrera|thumb

erdian|thumb

## Bibliografia 
* Oakes, Lorna.  (2003). *Ancient Egypt : an illustrated reference to the myths, religions, pyramids and temples of the land of the pharaohs.*  Barnes & Noble ISBN 0-7607-4943-4. PMC 53810558.

* Kurth, Dieter.  *The Temple of Edfu*. 2004. American University in Cairo Press. 
* Émile Gaston Chassinat,  Maxence de Rochemonteix, ''Le temple d'Edfou*, 14 vols. (1892&#x2013;1934).
* Gérard Ducher, *Guide de voyage en Égypte'', Alexandrie (Égypte), 2002 (réédition)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Egiptoar arkitektura
* Edfu

## Kanpo estekak 
* Edfuko tenplura egindako bisita baten irudi-galeria ()