Txulapain

**Txulapain** (gulibarreraz: *Xulapein*)''* Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 12,4 kilometrora. Altuera 459 eta 944 metro artekoa da, eta 24,0 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Txulapain ibar berezia da, Arriaundiko hegoaldeko lurraldeek osatzen baitute, eta hortik datorkio izena. Iruñerria iparraldeko herriak dira, eta ez daude lautadan, non zendeetan biltzen diren, baizik eta haitzaren eta Eltxumendi mendiaren artean. Ondorioz, lurraldea hainbat arro hidrografikotan banatuta dago, eta horietatik garrantzitsuena Urtxikia ibaikoa da, baina Untzuko, Zubiaga, Mindegi eta Aristregiko errekak ere nabarmentzen dira. Ibarra osatzen duten herriak txikiak dira, baina ugariak eta lurralde osoan barreiatuak.

Bertako biztanleak *txulapaindarrak* (gulibarreraz: *xulapeindarrak*) dira. Ibarburua Markalain kontzejua da, non udaletxea da.

## Izena 
Txulapain beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Valle de Juslapeña*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Val de Chus la Penya*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Val de San Esteuan* (1264)
* *Val de Santesteuan de Ius la Peyna* (1366)
* *Val de Sant Esteuan de Juslapeyna* (1366)
* *Juslapeña* (1534)
* *Val de Santesteban de Juslapeña* (1800)
* *Juslapeña* (1829)
* *Txulapain* (1961)
* *Txulapain* (1974)
* *Txulapain* (2007)

### Etimologia 
Txulapain izena nafar erromantzeko *Chus la Penya* ("haitzaren azpikoa") izenetik dator, Arriaundiren azpian dagoen ibarraren zatiari erreferentzia eginez. Mendi honen tontorrean Doneztebe monasterioa zegoen. Monasterioaren izena, jatorrian, haranaren izendapenaren parte zen, eta XVII. mendearen lehen laurdenera arte erabiltzen zen, gutxienez.

Beraz, erromantze jatorriko toponimoa da, eta haren osagaiak *jus-*, *la* artikulu femeninoa eta *peña* (haitz) izen arrunta dira. Lehenengoa *ius* hitzetik dator, zeina, era berean, latin arruntaren *jusum* eboluzioaren emaitza baita, aurreko *josum* batetik, *deorsum* -ean (beherantz) jatorria duena, *suso* terminoren kontrakoa. *Suso* eta *yuso* ahotsak Euskal Herriko Erdi Aroko erromantzean erabili ohi dira, eta adibidez *Berriosuso* (Berriogoiti) eta *Caicedo Yuso* izenetan gorde dira.

Termino honen eraikuntza Arrotxapearen oso antzekoa da, jatorriz *Jus la Rocha* deitua ("arrokaren azpian", gazteluaren esanahiari dagokionez, San Zernin burguari erreferentzia eginez). Iruñeko auzoaren kasuan, bertako hizkuntzara, euskarara, egokitu zen, eta *jus-* ren ordez *-pea* jarri zen, bere euskal baliokidea, *Juslarrocha* > *Arrotxapea* pasatuz. Txulapainen, ordea, ez zen horrelakorik gertatu, baina ahoskera egokitu egin zen.

Hasiera batean,  grafema /ɟ/ ahoskatzen zen ("y" -ren antzekoa). Erromantzez, /x/ ("j" -ren bizkaierazko ahoskera) jarri zioten azkenean haren ordez. Euskaraz, ordea, zenbait aldaketak *Yuslapeña >* *Txulapain* izatera eraman zuten. Euskarazko *-sl-* > *-l-* bilakaera ohikoa da, ohiko soinu-konbinazioengatik, *-sl-* ez baita ohikoa. Gainera, azentuaren atzean dagoen *-a* galdu egiten da, *Bizkarreta* toponimoaren kasuan bezala (ahoz *Biskarret* esaten zaio). Horrela, izenak bilakaera hau izan zuen tokiko biztanleen artean: *yuslapeña* > *xulapeñ* > *xulapein*.
Ibarreko tokiko euskalkia den gulibarreraz, hasiera *x-* hizkuntzan mantendu zen, *xakur* (txakur) edo *xilko* (zilko) bezalako beste hitz batzuekin gertatzen zen bezala, baina Iruñerrian eta hiriburuan *tx-* forma erabiltzen zen, bertan horrelako soinuak ohikoak baitziren. Gainera, kanpotik *-ain* ere erabiltzen zen, eta ez *-ein*, Iruñea inguruko euskalkiek -*ei-* diptongoa ireki eta *-ai-* bihurtzeko joera baitute (*hogei* > *hogai*, adibidez). Beraz, ibarrean XX. mendearen amaierara arte mantendu zen *Xulapein* forma tradizionala, *Txulapain* izenaz ezagutzen zenetik kanpo, eta azken forma hori izan zen Euskaltzaindiak mendearen amaieran ofizialdu zuena.

2022ko otsailaren 9an, Nafarroako Gobernuak *Txulapain* onartu zuen udalerriaren izen koofizial gisa, erdarakoa ondoan.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Txulapaingo armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Txulapaingo banderak Txulapaingo armarria dauka hondo urdin baten gainean.

## Geografia 
Iruñeko merindadearen ekialdean dago, Nafarroako Mendialdean.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Udalerriko erliebea nahiko malkartsua da eta garaiera ertaineko hainbat mendi aurki daitezke hegoaldean, besteak beste, San Gregorio (945 metro), San Bartolome (925 metro) eta Aldaun mendia (942 metro).

### Klima eta landaredia 
Txulapaingo klimak ezaugarri azpiatlantiarrak ditu, prezipitazioak ugariak dira urte osoan zehar (urtean 1.200mm inguru), nahiz eta uda garaiko bi hilabeteak lehorrak diren. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa da, eta urtean dauden egun euritsuak 120 eta 130 bitartean.

#### Estazio meteorologikoa 
Txulapainen dagoen Beltzuntze kontzejuan, itsasoaren mailatik 530 metrora, Nafarroako Gobernuak 19882an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Banaketa 
Txulapainek 10 kontzeju ditu:

* Beorburu
* Gartziriain
* Larraiotz
* **Markalain** (ibarburua)
* Nabatz
* Nuin
* Ollakarizketa
* Osinaga
* Otsakar
* Untzu

Gainera, beste 3 leku batzuk ere badaude, hala nola:

* Aristregi
* Beltzuntze
* Usi

Azkenik, udalerrian 6 herri hustu daude:

* Alaitz
* Iruzkun
* Oarritz
* Otsabide
* Untzubeiti

## Historia 
1268ko Rediezmoaren Liburuan Txulapain ibar gisa agertzen da, *Doneztebe* izenarekin, eta, adibidez, 1366 eta 1427ko Su Liburuetan, garai hartan *Doneztebe Txulapain* ohikoa zenarekin.

Aro Modernoan zehar bere leku guztiak errege bihurtu ziren, Usi izan ezik, hau jaurerrikoa baitzen. Horregatik, guztien artean ibarreko diputatu bat aukeratzen zuten, eta, aparte, herri bakoitzak bere gobernurako errejidoreak aukeratzen zituen. Hori aldatu egin zen XIX. mendearen lehen erdialdeko erreforma administratiboekin. Mende horretako 1940ko hamarkadan, ibarreko batzarrak Markalainen egiten dira, erdigunerik zentrikoena delako; ibarreko bizilagun guztiak nekazariak dira, bortz izan ezik, eta, azken batean, 865 pertsona bizi dira bertan.

Ibarreko biderik onenak ferrazkoak eta bertakoak bertzerik ez ziren. Garia, oloa, artoa eta patatak eta menuzalak ekoizten ziren. Ardiak, behiak, akerrak, hurbiletik eta zaldizkoak irabazi zituen; eperrak, otsoak, azeriak, erbiak eta basurdeak ehizatzen ziren. Irin-errota bat zegoen bailara osoan, eta jendeak olioa, ardoa, pattarra eta beste jaki batzuk inportatu behar zituen kontsumorako, ganadua, garia, artoa eta menuzalak saltzearen truke. 1920. urtearen inguruan, bailara osoan bi eskola zeuden.

## Demografia 
 biztanle zituen Txulapainek.

## Politika 
### Udaletxea 
Udaletxea Markalain kontzejuan dago, errepidearen ondoan. 1935ean eraiki zuten eta ordutik bi aldiz zaharberritu dute, 1979an eta 1985ean. Azken berritzean, teilatua eta fatxada berriztu ziren Nafarroako gobernuak emandako 2,6 milioi pezetako diru-laguntzari esker. Eraikinak behe solairua, lehen solairua eta honen gainean eraikitako sabaia dauzka. Fatxada nagusia margoturik dago eta harrizko baoz egindako apaingarriak ditu.

Udal bulegoez gain, udaletxean herriko anbulatorioa eta etxebizitza bat daude. Antzina udaletxea Ollakarizketa kontzejuan egon zen. Udaleko idazkaria Atezko idazkari ere bada.

* HELBIDEA: San Migel kalea, 1 (Markalain kontzejua)
### Udal hauteskundeak 
Azken agintaldietan Txulapaingo alkateak Xulapain Elkartzea (XE) herri ekimeneko kideak izan dira. 2007an XE zerrendarik bozkatuena izan ez bazen ere, taldeko Narila Mondragon Ziarra aukeratu zuten alkate. Baliogabeko botoak hiru izan ziren (emandako guztien %1,05) eta boto zuriak hamabost (%5,32). Abstentzioa %34,03koa izan zen.

2011n ere antzeko egoera izan zen. Hauek izan ziren zerrendak eta lortutako zinegotziak: *Juslapeña Independientes* (JI, 3), Xulapain Elkartzea (XE, 2), *Grupo Juslapeña-Txulapain Taldea* (2) eta PSN (0). XEko Iranzu Zabaltza aukeratu zuten alkate.

### Alkateak 
Hauek izan dira Txulapaingo azken alkateak:

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Txulapaingo herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian. 

Euskararen galera, beraz, XX. mendekoa da. Iruñeko Gotzaindegiak 1904an egindako eliz gida baten arabera, Ultzama, Anue, Odieta, Atetz, Txulapain eta Olaibar ibarrak hartzen zituen Anueko Artzapeztegian erantzuna baiezkoa da. 1935ean, ibar horiek guztiak euskaldunak ziren oraindik. 

1960ko hamarkadako Nafarroako industrializazioak benetako landa exodoa ekarri zuen hirietako fabriketara. Despopulatze horrek batez ere gazteei eta emakumeei eragin zien. Zalantzarik gabe, euskarari ere eragin zion. Txulapain ibarrean oso handia izan da hiriburuaren eragina, jendea bertara joan ohi baita. Ibarra honen erdalduntzea egitate bat da. 1972ko datuen arabera, 60 urtetik gorakoentzat zegoen gordeta euskara, eta oso gutxitan egiten zuten. 

Koldo Zuazok, 2010ean, Txulapain ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da gulibarrera. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Txulapaingo mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Txulapain eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %20,72k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n %23,10k.

### Jaiak 
* Aristregiko San Joan jaiak, ekainaren laugarren asteburuan
* Untzuko Jasokundearen jaiak, abuztuaren bigarren asteburuan
* Beorburuko San Martin jaiak, abuztuaren laugarren asteburuan
* Otsakarreko Gurutze Sainduko jaiak, irailaren bigarren asteburuan
* Osinagako San Lorenzo jaiak, irailaren hirugarren asteburuan
* Usiko San Andres jaiak, iraiaren hirugarren asteburuan
* Markalaingo San Migel jaiak, irailaren azken asteburuan
* Nuingo San Martin jaiak, azaroaren bigarren asteburuan
* Nabazko San Martin jaiak, azaroaren bigarren asteburuan
* Ollakarizketako Sortzez Garbiaren jaiak, abenduaren bigarren asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* Aristregiko San Joan Bataiatzailearen eliza, XVI. mendean eraikitako kristau eliza.
* Arriaundiko Doneztebe monasterioa, Erdi Aroan eraikitako kristau monasterio zaharra.
* Beltzuntzeko Santa Eulalia eliza, Erdi Aroan eraikitako kristau eliza.
* Beorburuko San Andres eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza.
* Gartziriaingo San Pedro eliza, XII. mendean eraikitako kristau eliza.
* Larraiozko San Esteban eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza.
* Markalaingo San Migel eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.
* Nabazko San Martin eliza, Erdi Aroan eraikitako kristau eliza.
* Nuingo San Martin eliza, XIII. mendean eraikitaku kristau eliza
* Ollakarizketako Sortzez Garbiaren eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza zaharra, gaur egun etxebizitza pribatua.
* Osinagako San Lorentzo eliza, Aro Modernoan eraikitako kristau eliza.
* Otsakarreko San Kristobal eliza, Aro Modernoan eraikitako kristau eliza.
* Untzuko Jasokundeko Andre Mariaren eliza, Erdi Aroan eraikitako kristau eliza.
* Usiko San Andres eliza, XIII. mendean eraikitaku kristau eliza.

## Txulapaindar ospetsuak 
* Juan Jose Oraien Aizkorbe (1899-1936), San Joan Jainkoarenaren Ordena Ostalariako erlijiosoa eta Eliza Katolikoaren dohatsua, Espainiako Gerra Zibilean Valentziako la Malvarrosan erahila.
* Pilar Idoate (1955-), sukaldari eta enpresaburua.
* Ion Erro Armendaritz (1968-), Nafarroako Ezker Batuko politikari eta Nafarroako Parlamentukidea.
* Maialen Diaz (1988-), antzerkigilea.

## Irudiak 

Fitxategi:Iglesia de Garciriain.JPG|Gartziriaingo eliza
Fitxategi:Larraiotz 2020.jpg|Larraiotz
Fitxategi:Nuin 20-10-7.jpg|Nuingo eliza
Fitxategi:Otsakar 2020.jpg|Otsakar
Fitxategi:Untzu 20-10-11.jpg|Untzu

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV'', Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Ibarrak (Iruñerria)
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Txulapaingo Udalaren webgune ofiziala