open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maider Sada

**Maider Sada Allo** (Iruñea, 1999) nafar matematikaria eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakaslea da.

## Biografia 
2012an, Tornamirako Matematika Olinpiada irabazi zuen. Iruñekoa da.

2025eko Estatistika eta Operazio Ikerketaren Elkartearen Kongresuan parte hartu zuen, Jose Antonio Moler eta Arkaitz Galbete Jiménezrekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akilaniar mendiak

**Akilaniar mendiak**, **Bierzoko mendiak** edo **Bergidiar mendiak**, , *Montes de El Bierzo* eta *Alpes Bergidenses*, Espainiako Leongo mendien barnean dagoen mendilerro bat da, Bierzo eskualdean. Gaztela eta Leon erkidegoko Leongo probintzian.

Izena Aquiana menditik datorkio.
Luís Gonzaga Fernandes

**Luís Gonzaga Fernandes** (Pau dos Ferros, Iparraldeko Rio Grande, 1926ko abuztuaren 24a – João Pessoa, Paraíba, 2003ko apirilaren 4a) brasildar elizgizon katolikoa izan zen. 1965etik 1981era Vitóriako apezpiku laguntzailea izan zen eta 1981etik 2001era Campina Grandeko apezpikua.

## Bizitza 
Luís Gonzaga Fernandes 1926ko abuztuaren 24an jaio zen Iparraldeko Rio Grandeko Pau dos Ferros udalerrian, João Baptista Fernandes eta Ubaldina Fernandes da Silveiraren familian. Humanitateak eta Filosofia Paraíbako apaizgaitegian ikasi zituen, eta Teologia, berriz, Erromako Pontifize Unibertsitate Gregorianoan. 1950eko abenduaren 8an apaiztu zen Erroman, Vatikanoko II. kontzilioaren amaieran. Brasilera itzuli zenean, Paraíbako artzapezpiku Moisés Vieira Coelhok artxidiozesiko apaizgaitegiko errektore izendatu zuen, eta kargu horretan 1955etik 1965era geratu zen.

1965eko azaroaren 6an, Paulo VI.a aita santuak Vitóriako apezpiku laguntzaile eta Mididiko apezpiku titular izendatu zuen. Urte bereko abenduaren 5ean apezpiku-ordenazioa jaso zuen Erroman, João Batista da Mota e Albuquerque artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Manuel Pereira da Costa eta Zacarias Rolim de Moura izanik. 1981eko uztailaren 9an Campina Grandeko apezpiku bilakatu zen eta 2001eko abuztuaren 29an erretiroa hartu zuen adina zela eta.

Kazetari, idazle eta hizlaria ere izan zen, eta beti estiloaren edertasunaren eta hizkuntzaren garbitasunaren alde egin zuen. Justizia, elkartasuna eta pertsonen arteko berdintasuna defendatu zituen. Artikulu ugari argitaratu zituen João Pessoa, Vitória eta Campina Grandeko egunkari eta aldizkarietan. 2003ko apirilaren 4an hil zen birikako minbiziaren ondorioz. 

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabella Coymans

**Isabella Coymans** (Herbehereak, 1626 - 1689) Stephanus Geraerdts Haarlemgo hiritar garrantzitsuaren emaztea izan zen, Frans Halsek margotutako erretratuagatik ezaguna.

## Bizitza eta erretratua 
thumb|1989ko Seymour Slive-ren Frans Hals-en pintura-katalogoaren azala.
Joseph Coymans Haarlemgo oihal-merkatari dirudunaren eta Dorothea Berck emaztearen alaba zen. Senartzat Stephanus Geraerdts hautatu zuen, Haarlem erregeordetzako kidea, eta berarekin ezkondu zen 1644an.

Frans Halsek ohiz kanpoko ezkontza-erretratu pare bat pintatu zuen beraientzat, Isabella jarrera aktiboan erakutsiz, senarrari arrosa bat aurkeztuz, lorearen erdia bakarrik agerian zuela. Bera zutik dago, senarra eserita dagoen bitartean, eskuina luzatuta lorea hartzeko, itxaropen pasiboan. Herbehereetako Urrezko Aroko ezkontza-erretratu *pendant* asko banandu diren arren, 1886tik banandu diren erretratu bikote honek jasotzen du dokumentazioan gertakari honi buruzko iruzkin gehien. Halsek ez zion inoiz beste emakume bati hainbeste ekintza eman erretratu batean. Ilea ere solte du sorbalden gainean, eta eskotea darama, apala izan arren. Ezkongabea dirudi.  Hals-en erretratatu gehienak ezkonduak bezala janzten dira, leporaino botoidunak edo lepokoarekin, eta ilea diadema edo kofia batekin bilduta eramaten dute.
thumb|ezkerrera|Erretratu biak elkarrekin
Bere erretratua Seymour Slive-ren 1989ko Frans Hals nazioarteko erakusketaren Frans Hals katalogoaren azalean agertu zen, nahiz eta erretratu hauek Haarlemen eta Londresen bakarrik erakutsi ziren eta ez ziren Washingtonera joan. Bikotea ezkondu ondoren Koningstraat 18an bizi izan zen, Haarlemen, oraindik ere monumentu nazional babestu gisa existitzen dena.
thumb|Koningstraat 18 Haarlemen

Cornelis Hofstede de Groot arte historialariak Isabellaren erretratuaren jatorria 1909ko Hudson-Fulton ospakizunean erakutsitako kopia ahul batekin nahastu zuen. "Arrosa duen dama" izeneko kopiagileak arrosa osoa sartu zuen moztutako bertsioaren ordez. 1866an saldu zutenetik, Stephan Anberesko Museoan egon da, eta Isabella Parisko Rothschild bilduman.

## Erreferentziak
UdGenius

**UdGenius** Gironako Unibertsitatea taldea Liga Matemátican.

## Historia 
2024ko abenduaren 5ean, UdGenius eta GalUAB arteko partida jokatu zen Viceko Unibertsitatean. Partida 2-2 amaitu zen.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Árpád Fábián

**Árpád Fábián** (; Košice, 1926ko urriaren 28a – Budapest, 1986ko maiatzaren 14a) hungariar elizgizon premontretarra izan zen, 1975etik hil zen arte Szombathelyko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
thumb|left|Árpád Fábián apezpikuaren armarria.|209x209px
Prémontréko Erregelapeko Kalonjeen Ordenan sartu ondoren, teologia ikasketak hasi zituen Gödöllőn eta Váceko elizbarrutiko apaizgaitegian amaitu zituen. 1951ko ekainaren 17an apaitu zen Vácen.

1972ko otsailaren 8an, Paulo VI.a aita santuak Clypiaseko apezpiku titular eta Szombathelyko administratzaile apostoliko izendatu zuen. 1972ko martxoaren 16an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Budapesteko Doneztebe basilikan, József Ijjas artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak József Cserháti eta József Bánk izanik. 1975eko urtarrilaren 7tik hil zen arte, Szombathelyko elizbarrutiko apezpiku gisa jardun zuen.

## Lanak 
* *A II. Vatikáni Zsinat tanítása* (1975)
* *A 200 éves szombathelyi egyházmegye emlékkönyve* (editore gisa, 1977)

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rabaçal gazta

**Rabaçal gazta** (portugesez **Queijo Rabaçal**) Portugalgo ohiko gazta da, Lisboa inguruan asko kontsumitzen dena, trinkotasun ertaineko gazta da, begi batzuk dituena.

*Rabaçal* gaztak Europa mailan jatorri deitura babestua du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nalini Sengupta

**Nalini Sengupta (Pune, Maharashtra, India)** hezitzaile eta mendizale indiarra da, 2001etik Vidya Valley Schoolen sortzaile eta zuzendari izateagatik ezaguna, eta Himalaiako Nalini mendiaren izenduna izateagatik, 2015ean lehen aldiz igo ondoren.

1970ean, Sengupta Mendizaletasun eta Aliatuen Kirolen Institutu Nazionalak eskainitako emakumeentzako lehen alpinismo-ikastaroko alpinismo-entrenatzaile gisa graduatu zen. 2015eko uztailean, Guardian Giripremi Mendizaletasun Institutuko 40 mendizaleko talde batek 5260 tontorra igo zuen Himalaian, Hamta Pass [Hamtako Pasabidea (Hamta Pass) Indiako Himalaiako trekkingeko korrikalari herrikoia da, Kulluko Haran oparoa eta Lahaulgo Haran basamortua lotzen dituena]  Manali-ko eskualdetik gertu, Himachal Pradesh. Tontorreko lehen igotakoak izanik, institutuari tontorra izendatzeko ohorea eman zion Indiako Mendizale Fundazioak. Tontorrak Senguptaren izena jaso zuen, eta, ondorioz, Pune-ko lehen bizilaguna izan zen, haien izena zuen Himalaiako tontor bat izan zuena. 2016ko uztaileren, 16an talde bat zuzendu zuen Shia Goruko oinarrizko kanpalekura joateko.

2001ean, Sengupta-k Vidya Valley School sortu zuen Aundh-en, Pune-n. Hezkuntzan ekologismoaren alde egin du, bereziki Diwali-n Indian petardoak lehertzearen aurka, eta bere eskolan ezarri diren araztegi ekologikoak eta ur bilketa sustatzearen alde.

2016ko uztailaren 21ean, Nalini Sengupta, Vidya Valley eskolako zuzendaria eta mendigoizale beteranoa, 16 kideko talde baten Shia Goru oinarrizko kanpamendura, 14000 oinetan (4267 metro) kokatua igo zen.  2015ean bere omenez izendatutako himalaiako mendi-tontor bat ezagutu behar zuen ibilaldiak.

erdian|thumb|Himalaiako mendiak

## Ikus gainera 
* Munduko mendigoizale eta eskalatzaileen zerrenda

## Erreferentziak
Queijo mestiço de Tolosa

**Queijo mestiço de Tolosa** Portugalgo gazta da, Europa mailan Adierazpen geografiko babestua duena.

Izenak dioen bezala, bi esne mota nahastuz egiten da: ahuntzarena eta ardiarena. Ekoizpen-eremua Alter do Chão, Arronches, Avis, Campo Maior, Castelo de Vide, Crato, Elvas, Fronteira, Gavião, Marvão, Monforte, Nisa, Ponte de Sor, Portalegre eta Sousel kontzejuetan dago. Gazta tradizionala da.

Ahuntz- eta ardi-esne puruaren nahasketa oihal batean zehar iragazten da, eta animalia-gatzagiarekin koagulatzen da. Ontzeak hiruzpalau aste daramatza, soto freskoetan. Angeluzuzena da, ertz zorrotzak ditu eta 3-4 zentimetroko altuera. Pisua 150 gramotik 400 gramoraino doa. Gazta ondua da. Azala zimur samarra eta fina du. Pasta ondo lotuta dago, begi txikiak ditu, horixkatik laranja kolorera doan kolorearekin. Zaporea garbia eta min samarra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Queijo amarelo da Beira Baixa

**Queijo Amarelo da Beira Baixa**, batzuetan **Amarelo** izenez ere ezaguna, Portugalgo gazta da, Europa mailan jatorri deitura babestua duena, Beira Baixako gaztetako bat bezala.

Pasteurizatu gabeko ardi-esnez egindako gazta da, eta Portugalgo erdialdeko mendietako eta Espainiako mugako eskualde batetik dator, Beira Baixatik. 

Ehundura erdi gogorra da. Pastak kolore horixka du, begi irregularrekin. Lurrin oso markatua. Gazta ondua da, baserriko zaporekoa eta latza, itsasoko gatzaren ukitu batekin, Portugalgo sukaldaritza askok bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laia Salsamendi Silva

**Laia Salsamendi Silva** (Etxauri, Nafarroa Garaia, 2006) Euskal Herriko esku-huskako pilotaria da. 2025eko azaroan emakumezkoen maila goreneko munduko Frontball-eko txapelduna izan zen Mexikon. 

## Bizitza. 
Laia Salsamendi Silva Goi mailako Gizarte eta Kirol Irakaskuntza ikasi du. Huarte klubeko pilotaria da.

2021ean hainbat txapelketa irabazi zuen, lehenbizi, Nafarroako Foru Komunitateko Torneoa Olatz Ruiz de Larramendi nafarrarekin; jarraian, Ados pilota klubak antolatutako Plazaz Plaza txapelketan nagusitu zen, Oihana Orbegozo azpeitiarrarekin; gero, Antiguako Torneoan, bakarka 14 urte baino ez zituela.Urri bukaeran lesio larria izan zuen ezker belaunean, eta, horren ondorioz, ia urtebete egon zen jokatu ezinean. Jokatzen hasi eta hilabetera min hartu zuen berriro ere. Ordukoan, beste belauna txikitu zuen, eskuina. Beste bi urte behar izan zituen berriro jokatzeko.

2025eko azaroan emakumezkoen maila goreneko munduko Frontball-eko txapelduna izan zen. Munduko txapelketa Iztapalapan (Mexiko) jokatu zen, azaroaren 9tik 15era eta urrea lortu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tolibia de Abajo

**Tolibia de Abajo**, Espainiako Valdelugueros udalerriko herri bat da, Gaztela eta Leon erkidegoko Leóngo probintzian. 2017an 76 biztanle zituen.

Bertan, San Bartolome eliza dago.
Imani Dia Smith

**Imani Dia Smith** (1999ko otsailaren 18a - 2025eko abenduaren 23a, Edison, New Jersey), estatubatuar aktore bat izan zen, nagusiki *The Lion King* musikalean Nala pertsonaia antzezteagatik ezaguna egin zen.

## Filmografia
Txantxati

**Txantxati** () Georgiako Errepublikako Guria eskualdeko Lantxkhuti udalerriko herri bat da. 2014ko Georgiako Estatistika Bulego Nazionalaren biztanle-erroldaren arabera 499 biztanle zituen.

## Txantxatiar ezagunak 
* Apolon Tsuladze, erlezaina eta etnografoa.
* Lavrenti Tsuladze, pedagogoa.
* Solomon Vadatxkoria, Georgiako Kontseilu Nazionaleko eta Batzar Konstituziogileko kidea.
* Vasil Tsuladze, Georgiako Kontseilu Nazionaleko eta Batzar Konstituziogileko kidea. 
* Vladimer Goguadze, militarra.
* Xota Vadatxkoria, historialaria. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hala ere (Lourdes Iriondoren abestia)

***Hala ere*** Lourdes Iriondok interpretatzen zuen abestia da. Doinua Lourdes Iriondok berak konposatu zuen eta hitzak Xabier Leterenak dira. *Lurdes Iriondo* izeneko albumean argitaratu zuen 1974an Artezi argitaletxeak. Berriro azaldu zen kantua 2006ko *Lurdes Iriondo. Antologia* albumean.

2025eko abenduaren 27n Euskararen Kontseiluak antolatu zuen 'Pizkundea' ekitaldian Miren Narbaizak kantu hau abestu zuen. Egun horretan 20 urte betetzen ziren Lourdes Iriondo hil egin zela. Egun horretantxe Onintza Enbeitak zutabe bat idatzi zuen abestiari buruz.

Hogeigarren mendearen 60ko hamarkadako gazte euskaldunen gogo-bihotzetan iltzatuta geratu ziren Lourdes Iriondo Mujikaren kantuak eta kantukera. Joxan Artze Ez Dok Amairu taldekidearen hitzetan: Oso sakonetik kantatzen zuen, barnemuinetik erabat. Hustu egiten zen kantu bakoitzean, bihotz eta arima. Erabateko sentimenduarekin kantatzen zuen.
Fitxategi:Lourdes Iriondo kantari 02.png|Lourdes Iriondo
Fitxategi:Xabier Lete 1971 Guregipuzkoa.jpg|Xabier Lete

## Hitzak 
Onintza Enbeitak abestiaren hitzak azaldu zituenean berarentzat ibiltzeak (maite dituen gauzen alde bustitzea) zikintzea dakarrela idatzi zuen.  'Hala ere' aurrera jarraitzea da onena berarentzat.

   *Nabil, eta nabilelako nago hain neke*
   *ikusirikan denok hain urrun*
   *gauzak hain ilun, begiak hain lauso*
   *eskuak hain zikin*
   *nabil eta nabilelako nago hain zikin.*

   *Hala ere, gelditu egingo naiz*
   *hala ere hau nire lurra da*
   *hemen dago nire etxe bakarra,*
   *hala ere, ez dut besterik*
   *hala ere, ez dut hobeagorik*
   *hala ere nora joan gintezke?*''
[...]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lourdes Iriondo "Hala ere" abestia abesten entzungai Lourdes Iriondo: gaia, Youtube, 2025
* 'Hala ere' abestia, Lourdes Iriondorena Miren Narbaiza. PIZKUNDEA  2025eko abenduaren 27ko ekitaldia Euskalgintzaren Kontseilua (Bideo osoan t=5798, 1h 36' 30'') 
* Urnietan Lourdes Iriondoren omenezko ekitaldian abestutako "Hala ere" abestia entzungai.
* Aire Ahizpak "Hala ere" abestia abesten entzungai Bidexka. Aire ahizpak: gaia, Youtube, 2014
Nigoiti

**Nigoiti** () Georgiako Errepublikako Guria eskualdean kokatuta dagoen Lantxkhuti udalerriko herri bat da. 2014ko Georgiako Estatistika Bulego Nazionalaren biztanle-erroldaren arabera 615 biztanle zituen.

1854an, Krimeako Gerran zehar, Otamandar eta Errusiar inperioek Nigoitiko gudua borrokatu zuten handik gertu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mamati

**Mamati** () Georgiako Errepublikako Guria eskualdean kokatuta dagoen Lantxkhuti udalerriko herri bat da. 2014ko biztanle-erroldaren arabera 254 biztanle zituen. 

Georgiako Errepublikako historiako 2. presidentea izan zen Eduard Xevardnadzeren sorterria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jonas Žemaitis

**Jonas Žemaitis** (Palanga, 1909ko martxoaren 15a – Mosku, 1954ko azaroaren 26a) lituaniar militar eta politikaria izan zen.

Jonas Łomżan (Polonia) bizi izan zen bere gurasoekin 1910etik 1917ra, osaba baten baserrian, eta han lehen hezkuntzara joan zen. 1917an Lituaniara itzuli eta Kiaulininkain kokatu zen. 1926an Kaunasko Gerra Eskolan sartu zen eta 1929an teniente graduatu zen. 1936tik 1938ra Fontainebleauko Artilleria Eskolan ikasketak zabaldu zituen eta ondoren Lituanian artilleria unitateen buru izan zen.

1940an sobietarrek Lituania okupatu zuten eta Žemaitisek erregimentuan lanean jarraitu zuen. 1941ean alemanek aurrera egin zutenean, Žemaitisek errenditu zuen, eta gero Kaunasera joan zen lanera.

1944an Lituaniako Lurralde Defentsarako Indarrarekin bat egin zuen eta naziek desegin zutenean Žemaitis ezkutatu egin zen. Armada Gorriak Lituania okupatu zuenean, Žemaitisek Lituaniako Askapen Armadarekin eta partisanoekin bat egin zuen. 1949ko otsailean, Askatasunaren aldeko Lituaniar Borrokalarien Batasuna sortu zuen, eta bertako presidente bihurtu zen, sobietarren aurkako borroka partisanoak jarraitu zuen bitartean.

1951ko abenduan garuneko odoljarioa izan zuen, eta gelditu egin zen. 1953ko maiatzean sobietarrek atxilotu zuten eta 1954an Moskun exekutatu zuten.

1990ean Lituaniak independentzia lortu ondoren, Zemaitis heroi nazional gisa onartua izan zen. Brigadier jeneral izendatu zuten eta 2005ean ofizialki Lituaniako laugarren presidente izendatu zuten.
1862ko Mankatoko exekuzioak

[thumb|
Estatu Batuen eta Dakotaren arteko 1862ko gerraren ondoren, [Mankato (Minnesota)|Mankaton, hogeita hemezortzi pertsonak urkatu zituzten lekua erakusten duen monumentua.]]

**1862ko Mankatoko exekuzioak** abenduaren 26an, Abraham Lincoln presidentearen aginduz burutu ziren. AEBetako historiako masa exekuzio handiena izan zen. 38 sioux herriko pertsona errugabe urkatu zituzten. Gertakizunak Dakotako gerra amaitu ondoren izan ziren.

## Gertakariak 
1862ko abenduaren 26an, Lincoln presidentearen aginduz, Mankaton, Dakota herriko 38 pertsona errugabe urkatu zituzten AEBetan. Dakota herriaren matxinadan parte hartzea egotzi zieten, eta AEBetako historiako masa exekuzio handiena da Minnesotako hori. Beren lurretatik kanporatzearen aurka matxinatu ostean, 303 dakota atxilotu eta epaiketa fartsa batean zigortu zituzten.

Lincolnek esku hartu izan ez balu, guztiak exekutatuko zituzketela dio historiografia zuriak. Dakotek ez diote sekula barkatu.

## Bibliografia 
* Dee Brown: *Ehortzi ezazue ene bihotza Wounded Kneen*, Txalaparta, 2005.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarai zaldi

**Tarai zaldia** Nepaleko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik tarai zaldia ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Terai ordokian dauka jatorria. India eta Nepalgo mugan kokatutako eskualdea. 

Abere hauek antzinako ekido arrazen ezaugarriak dauzkate eta oro har arre kolorekoak dira.

Zalgurdi arinetatik tiratzeko erabiltzen ohi dira.

## Ezaugarriak 
Tarai lautadako zaldia da, Jumli ez bezala, azken hau mendiko zaldia da. Taraia tamaina txikiko abera da. Bataz besteko altuera soingurutzera 1,15 m-koa izaten da. Bataz besteko pisua,  berriz, 175 kg-koa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Domina

**Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Domina** Espainiako matematika-sari bat da.

## Historia 
Domina honek matematika-komunitateak matematikaren edozein arlotan ekarpen bikainak egin dituzten pertsonei ematen dien aitortza publikoa adierazten du. Espainiako Matematikako Errege Elkarteak ematen du 2015etik.

## Saridunak
* 2015: José Luis Fernández Pérez, Marta Macho Stadler, Antonio Martínez Naveira
* 2016: José Bonet Solves, María Gaspar Alonso-Vega, María Teresa Lozano Imízcoz
* 2017: Antonio Campillo López, Manuel de León Rodríguez, Marta Sanz-Solé
* 2018: Consuelo Martínez López, Adolfo Quirós, Juan Luis Vázquez
* 2019: Marisa Fernández Rodríguez, Jesús María Sanz Serna, Sebastià Xambó
* 2020: María Jesús Carro Rossell, Antonio Ros Mulero
* 2021: Antonio Córdoba Barba, Olga Gil Medrano, Tomás Recio
* 2022: Carlos Andradas Heranz, Pilar Bayer Isant, Luis Narváez Macarro
* 2023: Francisco Marcellán Español, Carmen Romero Fuster, Luis Vega
* 2024: Alfredo Bermúdez de Castro, Clara Grima Ruiz, Eugenio Hernández
* 2025: Ángel Ferrández Izquierdo, María del Carmen Batanero Bernabeu, Gabriel Navarro Ortega

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nafir

**Nafir** (, *an-nafīr*), baita ere **nfīr**, pluralean **anfār**, turkieraz **nefir**, tronpeta natural (balbula gabekoa) zuzen liraina da. Funtzio militarra eta zeremoniazkoa izan du antzinako garaietatik.

## Etimologia 
XI. mendean aipatzen da lehen aldiz "nafir" izena. Arabierazko "nafir" izenak "gerrarako deia" esan nahi du eta tropeta honi *būq al-nafīr* izena eman zioten, "gerrarako adarra/tronpeta". XIX. mendean *nafīr-nāma* esaten zitzaion Persian tropa bateko soldaduak biltzeari.

Espainian *añafil* esaten zitzaion gurutzatuek eraman zuten tropeta mota honi, Indian *nafiri* eta Txinan *nempiri*.

## Hedapen geografikoa 
Kultura islamiarrean aurkitzen da Ipar Afrikan, Ekialde Hurbilean eta Hegoaldeko Asian, izan ere arabiar eta persiar konkistatzaileek Indiaraino eraman zuten. Antzinako Egipton, Asirian eta Etrurian ere aurkitzen dira antzerako tronpeten irudiak.

## Deskribapena 
250px|thumb|Marokoko nafir bat hiru zatitan.
Hodi zilindriko luzea du eta metalezko kanpai konikoa, tonu altuko nota bat edo bi sortzen dituena. Tresna luzea denez hiru zatiz osatuta egoten da. Letoia edota kobrea erabiltzen dira nagusiki, iraunkorra, arina eta sendoa izateko.

Marokoko nafirrek batazbeste 150 metrotako luzedra eta 1,6 cm-ko diametroa izaten dute. Abd al-Qadir (c. 1350–1435) persiar musika adituak 168 cm (bi *gaz*) neurtzen dituela esan zuen.

## Teknika 
Balbularik gabeko musika tresna izanik jotzailearen ahokadurren eta arnasketaren kontrolaren baitan dago soinuaren ekoizpena. Jotzaileak ezpainetako tentsioa eta putzaren abiadurarekin aldatu dezake tonua.

Nota garbi bakarra ateratzen duenez ezin da melodiarik osatu eta militar seinalizaziorako edo erlijio ospakizunetan soilik erabiltzen da, esate baterako Ramadan garaian edota ekainean ospatzen diren prozesio handitsuetan.

## Historia 
[250px|thumb|[Gaztelako Erresuma|Gaztelako *añafilak*, Cantigas de Santa María liburuko ilustrazioa (XIII. mendea).]]
Elkarrekin harremanik ez zuten antzinako kultura ugarik erabili zituzten adar konikoak. Hari hodi zilindrikoa gehitu ziotenak Antzinako greziarrak, egiptiarrak eta erromatarrak izan ziren. Berdin egin zuten Ekialde Hurbilean egiptoarrek, asiriarrek, persiarrek, turkiarrek eta haratago indiarrek. Hasiera batean zurezko zilindroak ziren, ondoren metalezkoak egin zituzten.

Persian erregetzaren sinbolo bihurtu zen nafirra eta nafir jotzaileek osatzen zuten taldeari *naqqāra-ḵāna* edota *nawbat* izena ematen zitzaion. Taldea hauen helburua eguneko ordu zehatzak markatzea zen. Gerra egoeratan borrokarako faseak markatzen zituzten eta garaipen militarren ondorengo ospakizunak abiatzen zituzten.

Gurutzatuek Erdi Aroan eraman zuten Europara Ekialde Hurbiletik. Europan zilindroa bihurtu eta forma konpaktoagoak agertu ziren, ondoren islamiar kulturara ere eraman zirenak.

## Iruditegia 

Irudi:Nafiri Terengganu.jpg|Malaysiako *nafiri*-a.
Irudi:Kakaki musical instruments players from Northern Nigeria.jpg|Nigeriako nafir jotzaileak.
Irudi:Karnaj,Qurghonteppa.jpg|Tajikistango *karnaj* jotzaileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa
Carmen Batanero

**María del Carmen Batanero Bernabeu** Granadako Unibertsitateko Matematika Hezkuntzako Saileko irakaslea da eta UGRko Estatistika Hezkuntzako Ikerketa Taldeko koordinatzailea, eta 1983 eta 2015 artean 100 artikulu baino gehiago argitaratu ditu.

Carmen Batanerok Matematika ikasi zuen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, 1971n graduatuz, eta ondoren Estatistikan Graduondoko Diploma lortu zuen unibertsitate berean. 1983an matematikan doktoregoa lortu zuen Granadako Unibertsitatean, tesi honekin: Talka ereduak eta porrot arriskuarekiko esposizio tartekatua. Gaur egun, bere ikerketa lana estatistika eta hezkuntza arloetan egiten du eta Matematikaren Didaktikako Masterrean irakasten du. Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Domina eman zioten 2025ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Navarro Ortega

**Gabriel Navarro Ortega** (Sueca, 1964) talde-teorian eta talde finituen irudikapen-teorian espezializatutako matematikari espainiarra da. Gaur egun, Valentziako Unibertsitateko irakasle titularra da.

## Biografia 
Navarrok doktoretza lortu zuen Valentziako Unibertsitatean 1989an. Fulbright doktorego ondoko beka bat egin zuen MSRIn eta Wisconsin-Madison Unibertsitatean, I. M. Isaacsen gainbegiratzeapean. Amerikako Matematika Elkarteko kidea da eta Europako Matematika Elkarteko hizlari ospetsua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Basaguren

**Jon Basaguren** (Gasteiz, 1984) musikaria eta abeslaria da Izaki Gardenak taldean eta irrati esataria, Euskadi Irratiko Zidorrean saioan.

## Ibilbidea 
## Diskografia 
### Izaki gardenak 
* *Itsasargiak* (Oihuka, 2012)
* *Amaieratik hasi* (Oihuka, 2013)
* *Elkar Estudioa Sesioak* (Elkar, 2014)
* *Aurri gara* (Oihuka, 2015)
* *Oinak lurrean* / Bihotz (2016)
* *Dena oskol* (Erraia, 2018)
* *Oasia / Gorputz-adar mamua* (Erraia, 2020)
* *Orube* (Alde ilunA, 2024)
* *Sitsak* (Alde ilunA, 2025)

### Pasadena 
* *Pasadena* (Erraia, 2021)
* *Izpia* (Erraia 2022)

## Kanpo estekak 
* Zidorrean saioaren atala Guau plataforman
* Izaki Gardenak taldearen webgunea

## Erreferentziak
Andre Maria Erregina (Iruñea)

**Andre Maria** **Erreginaren** irudia XII. mendeko zur polikromatuzko tailla erromanikoa da, XIV. mendean zilarrez estalia dago, Ama Birjina irudikatzen duena. Geroagoko eranskinak ere baditu, hala nola tronua eta Jesus haurra, magalean dagoela sedes sapientiae bat osatuz ikonografikoki. Iruñeko katedralean dago.

## Historia 
Iratxeko monasteriokoarekin batera, Nafarroan gorde den Andre Maria Erreginaren tailla zaharrenetakotzat jotzen da. 1175-1185 urteen artean datata da.

Karlos II.ak eskatuta, 14. mendeko bere agintaldian, tailla osoa, 93 cm-ko altuerakoa, zilarrez estali zuten aurpegia eta eskuak izan ezik, garai hartan ohikoa zen bezala.

Zenbait mendetan ohikoa izan da irudia bordatutako jantzi eta mantelinekin janztea liturgia-egutegiko egun seinalatuetan. Badira garai barrokoko grabatuak, zeinetan ikus daitekeen irudia erabat estalia eta jantzia zela, eta baita Jesus haurrarena ere. XVI. mendetik, apezpikuek, elizgizonek eta laikoek hainbat pieza eman ohi zizkioten irudiari, hala nola koroak, mantelinak, zapiak, diademak. Horietako asko gorde ditu elizbarrutiak. 

### Koroatzea 
1946an koroatze kanoniko egin zitzaion irudiari, katedralean barik Iruñeko Gaztelu Plazan ospatutako zeremonia batean, "Nafarroako erregina" ere izendatu zutelarik orduan. . Irudiarentzako ziborio bat eraiki zen orduan katedralean, Jose Iarnotz Larrosa arkitektoak diseinatua. 

Koroatzeren ondoren, egun santuetan, koroa ikusgarri eta berri bat jartzen zaio, urrezko filigranazko zortzi diadema, neurri desberdinetako diamanteak eta esmeraldak dituena. Jesus haurrari beste koroa ireki ere jartzen zaio, harribitxiekin hori ere. Koroa horiek 17. mendean egin ziren eta 1946an zaharberritu, koroatzea zela eta. 

1946tik 1991era irudia aldare klasiko batean egon zen bermatua, baina  erreforma batean kendu egin zuten aldare hori, *versus populum* aldare moderno bat ezarri zuten haren ordez, eta zutoin batean jarri zuten. 

## Iruditegia 

Fitxategi:Corona diamantes virgen pamplona.jpg|20. mendeko koroa, egun seinalatuetan jartzen diotena.
Fitxategi:Santa María la Real de Pamplona. Catedral.jpg|Irudiaren tokia katedralean, ziborioaren azpian.
Fitxategi:Santa maria pamplona procesion.jpg|Prozesiorako andan jarria.
Fitxategi:Cuadro virgen catedral pamplona.jpg|Margolan barroko batean, irudi erabat jantzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubén Carpenter

**Rubén Carpenter** (Bartzelona, ​​2005) matematikari espainiar ikaslea da.

Espainiaren izenean lehiatu zen 2023ko Nazioarteko Matematika Olinpiadan.

## Biografia 
Rubenek zilarrezko domina irabazi zuen 2023ko Nazioarteko Matematika Olinpiadan, Chiban (Japonia). Nazioarteko Matematika Olinpiadan puntuaziorik altuena lortu duen espainiar parte-hartzailea da.

2022an, Massachusetts Institute of Technologyko Matematika Saileko Ikerketa Zientzien Institutuan parte hartu zuen.

2023an, Yale Unibertsitatean matematika ikasiko zuela iragarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abel Saria

**Abel Saria** (norvegieraz: Abelprisen) Norvegiako Gobernuak urtero ematen duen sari bat da, matematikari bikain bati edo gehiagori. Niels Henrik Abel (1802–1829) matematikari norvegiarraren izena darama eta Nobel sarien eredua du. Saria 2001ean sortu zuen Norvegiako Gobernuak eta humanitateetako bere ahizpa saria osatzen du, Holberg saria.

6 milioi koroa norvegiarreko (NOK) diru-saria du (650.000 euro inguru).

## Saridunak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osvaldo Giuntini

**Osvaldo Giuntini** (São Paulo, 1936ko urriaren 24a – Marília, 2025eko abenduaren 1a) brasildar elizgizon katolikoa izan zen. 1982tik 1987ra Maríliako apezpiku laguntzailea izan zen, 1987tik 1992ra elizbarruti bereko apezpiku lagunkidea eta 1992tik 2013ra ordinarioa.

## Bizitza 
1956tik 1963ra filosofia eta teologia ikasi zituen Ipirangako Sortzez Garbiaren apaizgaitegi zentralean eta Jasokundeko Ama Birjinaren Teologia Fakultatean. 1963ko abenduaren 8an apaiztu zen, São Pauloko artxidiozesian inkardinatuta geratuz. Hasieran São Paulon jardun zuen, eta geroago Salto eta Itu hirietako parrokietan. Jundiaíko elizbarrutia sortu ondoren, Erbesteko Ama Birjinaren katedraleko parroko, elizbarrutiko kantziler eta ondoren bikario jeneral izendatu zuten. 1975ean, Paulo VI.a aita santuak monsinore titulua eman zion. Sei urte geroago, Giuntini Erromara joan zen Ezkontza Zuzenbidea ikastera.

1982ko ekainaren 25ean, Joan Paulo II.a aita santuak Maríliako apezpiku laguntzaile eta Tununako apezpiku titular izendatu zuten. Urte bereko irailaren 12an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Jundiaín, Roberto Pinarello de Almeida apezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Daniel Arnaldo Tomasella eta João Bergese izanik. Dom Bost urtez egon zen apezpiku laguntzaile karguan. 1987ko apirilaren 30ean, Daniel Arnaldo Tomasellak eskatuta, apezpiku lagunkide izendatu zuten, eta bost urte geroago, Tomasellaren dimisioaren ondoren, Giuntinik Maríliako elizbarrutiko apezpiku kargua hartu zuen 1992ko abenduaren 9an.

2025eko azaroaren 13anm Osvaldo Giuntini Maríliako ospitalean ingresatu zuten, eta abenduaren 1ean hil zen, 89 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miren Larrarte

**Miren Larrarte** (Bidania, Gipuzkoa, 2002) esku huskako pilotaria da. CIJB erakundeak antolatzen duen Europako Txapelketan pilotari onenaren saria jaso zuen. Euskal Selekzioarekin jardun zuen Portugalen.

## Pilotari ibilbidea 
### 2024 
2024an Euskal Pilota Selekzioak CIJB erakundeak antolatzu zuen Europako Txapelketan hartu zuen parte apiril hasieran, Portugalgo Freixo de Espada a Cinta herrian. Euskaldunek arrakasta izan zuten—emakumezkoek urrezko hiru domina eta gizonezkoetan urrezko bat eta brontzezko hiru—, eta Miren Larrarte bidaniarrak txapelketako pilotari onenaren saria jaso zuen. Larrartek *Naiz* komunikabidean hauxe esan zuen: «Horrelako sari batek sekulako ilusioa egiten du. Herrialde desberdinetako jokalari asko geunden, eta sari hori zuri emateak ilusio berezia egiten du. Jarraitzeko motibazio puntu bat ere eman zidan», normalean jokatzera ohituta ez zegoen jokamoldeak izanik.CIJB erakundeak antolatutako azken txapelketa horretan, esaterako, Llargues-a, Joko Internazionala, One Wall-a eta Pilota Portugaldarra izan ziren jokatutako modalitateak. Euskal Herrian tradiziorik ez duten jokamoldeak dira, baina Euskadiko Federazioak egindako lanari esker, euskal pilotariak modalitate horiei neurria hartzen joan ziren. Horietako batzuk, gainera, hemengo betiko jokoekin harreman zuzena dute, bote-luzearekin, esaterako.

### 2025 
2025eko abuztuaren 5erako finalerako Bilboko Esperanza pilotalekuan Plazandreak txapelketako lehen finalista izan zen.

2025eko udan Miren Larrartek wallball (edo one-wall) Munduko banakako finala jokatu zuen Olatz Arrizabalaga gernikarraren aurka.

2025eko azaroan Euskal herriko selekzioarekin 3. postua, brontzezko domina lortu zuen Mexikoko Iztapalapako Mundialetan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Luis Fernández Pérez

**José Luis Fernández Pérez** (Santa Cruz Tenerifekoa, 1956ko uztailaren 12a) espainiar matematikaria da.

## Biografia 
1978ko ekainean Zaragozako Unibertsitatean Zientzia Matematikoetan lizentziatu zen. Gradu Sari Berezia eman zioten. 1983ko maiatzean Matematikan doktoregoa jaso zuen Washington Unibertsitatean, Saint Louisen. Tesiaren zuzendaria: Albert Baernstein irakaslea. Tesiaren izenburua: Bloch funtzioen koefizienteei buruz. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean irakasle laguntzailea (1978-79), Washington Unibertsitatean (St. Louis) irakaskuntza laguntzailea (1979-83), Mittag-Leffler Institutuko (Stockholme) ikertzailea (1983), Wisconsin Unibertsitateko (Madison) irakasle laguntzailea (1983-1986), NSF Fellow MSRIko (Berkeley, Kalifornia) (1986), Maryland Unibertsitateko (College Park, Maryland) irakasle laguntzailea (1985-1987), Madrilgo Unibertsitate Autonomoko irakasle titularra (1987-1988), eta honako zentro hauetan ikertzailea izan da: Centre de Recerca Matemática, Bartzelona (1987), Institut Rolf Nevanlinna, Finlandiako Akademia (1988), Bar-Ilan Unibertsitatea, Israel (1987), Mittag Leffler Institutua, Suedia (1989), Venezuelako Ikerketa Zientifikoen Institutua (1990), Banach Institutua, Polonia (1992), Paris VI Unibertsitatea (1996). 1988 eta 2021 artean, Madrilgo Unibertsitate Autonomoan Analisi Matematikoko irakaslea izan zen, 2001etik 2010era lanaldi partzialean, eta orduan Analistas Financieros Internacionaleseko bazkide bihurtu zen. 2021etik, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko irakasle emeritua da.

## Sariak 
* 2015: Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Domina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Mauraren bigarren gobernua

**Antonio Mauraren bigarren gobernua** 1907ko urtarrilaren 25ean eratu zen, Alfontso XIII.a erregeak Espainiako lehen ministro izendatu eta egun berean zin egin ondoren, Vega de Armijoko markesak urtarrilaren 24an kargua utzi ondoren. Vega de Armijoren gobernuaren ondorengoa izan zen eta Espainiako gobernua izan zen 1907ko urtarrilaren 25etik 1909ko urriaren 21era, guztira 1.000 egun, edo 2 urte, 8 hilabete eta 26 egun.

Kabinetea Alderdi Kontserbadoreko kideek eta bi ofizial militarrez osatuta zegoen. Gobernu Luzea (*gobierno largo*) bezala ezagutzen zen, aurreko kabineteekin alderatuta izan zuen agintaldiaren luzeragatik: hamahiru gobernu elkarren ondoren joan ziren Alfontso XIII.a 1902ko maiatzaren 17an adin nagusitasunera iritsi zenetik bost urteetan. Aste Tragikoaren eta Francisco Ferrerren exekuzioaren ondorioz sortutako krisi politikoaren ondoren dimisioa eman zuen.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Sebastián de Lasa e Irala

**Sebastián de Lasa e Irala** (Zumarraga, XVIII. mendea) azukre-lantegien jabea, merkataria, ontzien-jabea eta esklabo trafikatzailea izan zen.

Zumarragan jaioa Kuban aberastu zen esklabotzari lotutako negozioetan. Azukre lantegiak eskuratu zituen eta produktu horren merkataritzan aritu zen. Urte horretatik aurrera beste espedizio batzuk antolatu zituen, "arrakasta" handiarekin.

## Ikusi, gainera 
* Esklabotza Kuban

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomás Recio

**Tomás Recio Muñiz** (Oviedo, 1949ko abenduaren 14a) espainiar matematikaria eta Nebrija Unibertsitateko irakaslea da.

## Matematika Hezkuntza 
Tomás Recioren ibilbidea matematika hezkuntzaren arloan egindako lanak ere markatu du. Matematika komunitateari egindako ekarpen ugarien artean, Espainiako Matematikako Errege Elkarteako Miguel de Guzmán Matematika Hezkuntzako Eskolaren sorrera nabarmentzen da, baita Espainiako Matematika Batzordeko kide gisa eta Nazioarteko Matematika Batasunaren barruan Matematika Heziketako Nazioarteko Batzordean Espainiaren ordezkari gisa egindako jarduera ere.

1980ko hamarkadan Kantabriako Unibertsitateko Hezkuntza Zientzien Institutuko zuzendaria izan zen, eta Kantabriako Eskola Kontseiluko lehen presidentea. Esan zuenez, "hezkuntza matematikoa, haren arazoak eta hobekuntza oinarrizko helburuak izan dira niretzat, bai erakundearen ikuspegitik, bai ikerketaren ikuspegitik".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liébanako gazta txikiak

**Liébanako gazta txikiak** (gaztelaniaz **quesucos de Liébana**) behi, ardi edo ahuntz esnearekin egindako gaztak dira, edo hauen nahasketa batekin egindakoak, Liebanako bailaran egiten direnak, Kantabrian (Espainia).

## Fabrikazio-prozesua 
Esnea hiru esne-espezietatik dator:

* Behia: Tudanca, arre alpetarra eta frisiarra
* Ardia: latxa
* Ahuntza: pirenaikoa eta Europako Mendietako ahuntza

Hasieran, esnea gatzatzen da, 28 eta 32 °C arteko tenperaturan, animalia-gatzagiarekin. Mamia forma ematen dioten molde espezifikoetan moldeatzen da, eta moldeek autoxukatzea errazten dute. Gatzatu egiten da, gaztaren pisuaren % 2 eta 3 arteko proportzioan.

## Ezaugarriak 
Pasta erdi-suneko gazta da. Forma zilindrikoa edo diskoidala dute, eta tamaina txikikoak dira, 8 eta 12 zentimetro arteko diametrokoak eta 3 eta 10 zentimetro arteko altuerakoak. 

Azala latza eta irregularra da. 

Pasta trinkoa da, horixka; ketuek kolore arrea dute. Begi batzuk ditu modu irregularrean banatuta. 

Zaporea leuna eta gozo samarra da. Gazta keztatua denean, ohiko usaina, kolorea eta zaporea ditu.

Gazta gantzatsua da, estraktu lehorrarekiko % 45 baino txikiagoa ez den proportzioan, eta gutxienez % 30eko hezetasuna du.

## Historia 
Liébana ingurua malkartsua da, eta zaila da bertara iristea. Artzainek gazta txikiak eginez gordetzen zuten esnea.

## Barietateak 
Badira ketuak eta keztatu gabeak. Gazta ketuak Áliva, Brez, Tanarrio eta Camaleño haraneko ohikoak dira. Bi barietate horien artean, Álivako gazta ketua nabarmentzen da, ekoizpen mugatukoa. Txikia da, zilindro-itxurakoa eta kanpoko marrazkiak karratuak edo erronboak ditu. Azalak urre-hori kolorea du, eta batzuetan orban berdeak ager daitezke, nahiz eta batzuetan marroi-arrexka ere izan daitekeen. Pasta erdigogorra da, baina, moztutakoan, samurra izaten da; batzuetan, ildaxkak izaten ditu, eta agerian uzten dute moldea betetzeko erabili zituen geruzak. Pastaren kolorea hezur-zuria da.

Keztatzearen bidez gaztaren iraupena luzatu egiten da. Prozesu honetan erabili ohi den zura ipurua da, mendiko larreetan artzainaren txabolan egiten zen garaia gogorarazten duena. Prozesuak egun eta egun eta erdi irauten du. Horrek ke-zapore bizia ematen dio, eta, gehiegizkoa ez bada, atsegina da.

## Jatorri deitura 
Liébanako gazta txikiak Potes, Pesaguero, Cabezón de Liébana, Camaleño, Cillorigo de Liébana, Tresviso eta Vega de Liébana eta Peñarrubia udalerrietako esnearekin egin behar dira. 

Lantzeko eta ontzeko eremua bat dator ekoizpenekoarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liébanako gazta txikiak JDBaren deskribapena mapa.es
* Liébanako gazta txikiak www.tabladequesos.es
You'll Be in My Heart

'''«You'll Be in My Heart» ('*) Phil Collinsen abesti bat da, 1999an Disneyren *Tarzan* film animatuan argitaratu zena*. Tarzan: An Original Walt Disney Records Soundtrack'' soinu-bandan dago,  beste konpilazio batzuekin batera. Kantu horren bertsio bat Glenn Closek interpretatu zuen, soinu bandan ere agertzen dena.
[ezkerrera|thumb|[Phil Collins|Phil Collinsek  jatorrizko ingelesezkoaz gain "You'll Be in My Heart"  abestia frantsesez, alemanez, italieraz eta gaztelaniaz ere grabatu zuen Tarzan filmerako.]]
Abestiaren bideoklipa Kevin Godleyk zuzendu zuen.  

## Irabazitako sariak eta postuak 
"You'll Be in My Heart", hemeretzi aste jarraian eman zituen Adult Contemporary zerrendako #1 postuan eta #21era iritsi zen Billboard Hot 100 zerrendan. Abestiak Collins taldearen lehen agerpena lortu zuen "*Billboard* Hot 100" zerrenda horretako 40. postuan. Abestia #17. postura iritsi zen Erresuma Batuan, horrela musikariak bere arrakastarekin jarraitu ahal izan zuen. Horrekin, jatorrizko abesti onenaren *Urrezko Globoa* eta *jatorrizko abesti onenaren* Oscar saria irabazi zituen. Urte hartako zeremonia batean jo zuen Collinsek kanta bizia.

## Zerrendak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abestiaren bideoklipa YouTube.
Carlos Andradas

**Carlos Andradas Heranz** (Reus, Tarragona, 1956) matematikari espainiarra da. Menéndez Pelayo Nazioarteko Unibertsitateko errektorea izan zen 2026ko urtarrilara. 2022an, Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Domina jaso zuen.

## Biografia 
1982an lortu zuen doktoregoa, Tomás Recioren zuzendaritzapean, Funtzioen Eremu Errealetan Balioztatze Errealak izeneko tesiarekin. 1983az geroztik, UCMk aitortutako geometria analitiko aljebraikoari eta errealari eskainitako ikerketa-proiektuetan parte hartu du. Bi proiektu europarretako koordinatzaile nazionala izan da, eta hainbat Ekintza Integratu Espainiar-Alemaniarretako eta Espainiar-Italiarreko kide ere izan da, horietako batzuetan ikertzaile nagusi gisa.

Berkeley, Stanford eta Harvardeko unibertsitateetan irakasle bisitaria izan da, eta ikerketak egin ditu Rennes, Pisa, Dortmund eta Münsterko unibertsitateetan, baita Berkeleyko Zientzia Matematikoen Ikerketa Institutuan (MSRI) ere. 

1997tik Aljebrako irakaslea da. Espainiako Matematikako Errege Elkarteko presidentea izan zen 2000tik 2006ra. 2006an Matematikarien Nazioarteko Biltzarrako antolakuntza batzordeko kide izan zen. Espainiako Zientzia Elkarteen Konfederazioko (COSCE) presidentea izan zen 2011ko ekainetik 2015eko martxoaren 27ra arte, Nazario Martinek ordezkatu zuen arte. 2012ko azaroaz geroztik Ekonomia eta Lehiakortasun Ministerioko Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzako aholku kontseiluko kidea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Álvaro Gamboa

**Álvaro Gamboa Rodríguez** (Madrid, 2005eko apirilaren 12a) espainiar matematikaria da.

Espainiaren izenean lehiatu zen 2022ko Nazioarteko Matematika Olinpiadan.

## Biografia 
Lehen hezkuntzan, Kumon zentro bateko eskolaz kanpoko matematika programa batean parte hartu zuen, eta bertan matematika arazo konplexuak konpontzeko zuen talentua agerian geratu zen, unibertsitate mailako ikastaro bat burutzeko gai izan zen punturaino.

2019an, 13 urte zituela, Nazioarteko Matematika Olinpiadako aurretiazko fasean parte hartu zuen hautagairik gazteena izan zen, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean egindako lehiaketan.

2022ko Nazioarteko Matematika Olinpiadan brontzezko domina irabazi zuen, Espainiako fasean lehen seien artean sailkatu ondoren.

2022ko irailean, matematika ikasten hasi zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. 31 punturekin, hirugarren postua lortu zuen (181–189) 2023ko Unibertsitate Ikasleentzako Nazioarteko Matematika Lehiaketan.

Espainiako Liga Matemátican jokatu du.

2024ko apirilean, Zenbaki eta Letren historiako lehiakide gazteena bihurtu zen. Apirilaren 25ean, saiotik kanporatu zuten kalkulu batean akats bat egin ondoren.

2024ko urrian, Cifras y letras-en lehiaketara itzuli zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Gaspar

**María José Gaspar Alonso-Vega** (Espainia, 1952/1953) matematikari espainiarra da eta, 1998tik, Nazioarteko Matematika Olinpiadako Espainiako ordezkaritzaren burua.

Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko irakaslea da. Espainiako Matematikako Errege Elkarteako Olinpiada Batzordeko presidentea da.

## Biografia 
2016an, Onda Cero irratian adierazi zuen "gure herrialdeak ez duela matematika tradizio handirik, eta orain eraikitzen ari gara". 2014an, Espainiako Matematika Olinpiadaren lana eztabaidatu zuen Onda Ceroko "La Brújula" saioan.

Batxilergoko irakaslea eta unibertsitateko irakaslea, 1990eko hamarkadatik Espainiako Matematika Olinpiadaren antolakuntzan dihardu. Gaspar Estalmateko irakaslea ere bada.

2004an, UCMn Miguel de Guzmáni egindako omenaldiaren antolakuntza batzordeko kide izan zen.

## Sariak 
# Smartickek 2019ko Irakaskuntza Istorio Onenaren Saria eman zion María Gasparri, "matematika Olinpiadako amabitxiari".
# 2016an, Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Domina eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín Hernández Gómez

**Joaquín Hernández Gómez** (Fuente del Arco, Badajoz, 1953 – Madril, 2018ko urriaren 19a) espainiar matematikaria eta matematika irakaslea izan zen.

## Biografia 
Joaquín Extremaduran jaio zen. Madrilgo Erkidegoko Espainiako Matematika Olinpiadaren ordezkari eta irakaslea izan zen hil zen arte.

Kolaboratzailea ere izan zen, eta, duela gutxi, Puig Adam Lehiaketaren antolatzaile nagusia. Udaberriko Matematika Lehiaketaren sortzaileetako bat eta Eskola Arteko Lehiaketaren sortzailea ere izan zen. Madrilgo Unibertsitate Konplutenseko Matematika Fakultateko irakasle elkartua izan zen. Matematikako Irakasleen Prestakuntzarako Masterrean irakatsi zuen eta Estalmat proiektuan parte hartu zuen irakasleetako bat izan zen.

Miguel de Guzmán Matematika Pentsamenduaren Eskolako kidea izan zen.

2018ko ekainean, Historiako Irakaskuntza Onenaren Saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel-Esther Le Turdu

**Michel-Esther Le Turdu** (Quintin, 1826ko uztailaren 17a – Paris, 1877ko maiatzaren 10a) bretainiar elizgizon katolikoa izan zen, Parisko Atzerri-Misioen Elkarteko kidea. 1871tik 1877ra Malaka-Singapurko bikario apostolikoa izan zen.

## Bizitza 
Le Turdu 1826ko uztailaren 17an jaio zen Quintinen. Tréguierreko apaizgaitegian hasierako ikasketak amaitu ondoren, Atzerriko Misioen Elkartean sartu zen 1847an, eta 1850eko apirilaren 16an apaiztu zen.

1850eko abuztuan Malaysiara joan zen misiolari, eta tribuko jendearen artean jardun zuen. Laster ikasi zuen malaysiera eta erlijio-testuak itzuli zituen misiorako. Geroago, otoitzari buruzko hainbat liburu argitaratu zituen, eta *Ineffabilis Deus* bulda itzuli zuen malaysierara, Erromara bidaltzeko asmoarekin. 1852an Penangen kokatu zen eta han 19 urtez geratu zen, hasieran George Towngo Jasokundearen parrokia administratuz. 1855etik 1871ra, Pulau Tikus eta Balik Pulau parrokietan aritu zen. Han eliza bat eta nesken eskola bat eraiki zituen eta txinatar asko bataiatu zituen.

## Ondorengotza apostolikoa 
* William Coppinger apezpikua
* John Murphy apezpikua (1815)
* Patrick Joseph Carew artzapezpikua (1838)
* Jean-Baptiste Boucho apezpikua (1845)
* Paul Ambroise Bigandet apezpikua (1856)
* Michel-Esther Le Turdu apezpikua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Sáenz de Cabezón

**Eduardo Sáenz de Cabezón Irigaray** (Logroño, 1972ko ekainaren 24a) espainiar matematikaria eta matematikaren dibulgatzailea eta Errioxako Unibertsitateko irakaslea da 2001etik.

## Biografia 
Eduardo Sáenz de Cabezónek gaztaroan Logroñoko Sagasta Institutuan ikasi zuen. Bigarren hezkuntza amaitu ondoren, Matematika ikastea erabaki zuen informatikarekiko zuen interesagatik. Teologian lizentziatua da Comillasko Pontifize-Unibertsitateatik, eta Matematikan doktorea Errioxako Unibertsitatetik.

Bere ikerketa aljebra konputazionalaren arloan garatu zuen, eta 25 ikerketa-argitalpen egin ditu, eta Henry P. Wynn bezalako matematikari espainiar eta europarrekin lankidetzan aritu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montserrateko Ama Birjina

**Montserrateko Ama Birjina** (katalanez: *Mare de Déu de Montserrat*), bere irudia ***La Moreneta*** izenez ezaguna delarik, Kataluniako zaindaria da, tradizio katolikoan. Irudia Montserrateko monasterioan gurtzen da. Tokia eta bere irudia, Kataluniarentzako sinboloa eta fededunentzako erromesaldi puntua izateaz gain, gune turistikoa ere badira. Jaia apirilaren 27an ospatzen da.

## Historia 
Kondairaren arabera, Montserrateko Ama Birjinaren lehen irudia irudi aurkitua da, artzain gaztetxo batzuek aurkitu zuten 880. urtean kobazulo baten barruan. Albistearen berri izatean, Manresako apezpikua saiatu zen irudia hiri horretara eramaten, baina lekualdatzea ezinezkoa izan zen, estatua astunegia baitzen.Ama Birjinak aurkitu zen lekuan egoteko zuen desiotzat interpretatu zuen gotzainak, eta gaur egungo monasterioaren jatorria den Santa Maria baseliza eraikitzea agindu zuen.

Iberiar penintsulako gerra napoleondarrean, 1808an, Frantziako tropek Kataluniaren zati bat inbaditu zutenean, Montserrateko Monasterioa profanatu zuten eta Ama Birjinaren irudia Bartzelonara eraman zuten, suntsiketa saihesteko. Irudia Santa Eulalia katedralean egon zen eta ondoren San Migel Elizan. 1824an, gobernu berriak Montserratera itzultzea eta monasterioa berreraikitzea baimendu zuen. Hala ere, aldaketa politikoak, ordena erlijiosoak ezabatzeak eta desamortizazioek Ama Birjina bere Santutegitik kanpo egotera behartu zuten 1844 arte, orduan berriro bere gurtza berrezarri zelarik.

Antzinako garaietatik, Ama Birjina oihalezko luxuzko mantuz eta urrezko koroa bikainez jantzita egon ohi zen. Espainiako gerra zibila amaitu ondoren, irudiak jatorrizko itxura erromanikoa berreskuratu zuen, soinekorik eta osagarririk gabea.

## Ezaugarriak 
Irudia, 12. mendeko tailla erromaniko bat da. Ama Birjina eta Jesus haurra magalean eserita irudikatzen ditu eta 95 zentimetro inguruko altuera du. Bere eskuin eskuan, unibertsoa sinbolizatzen duen esfera bati eusten dio. Haurrak, eskuin eskua altxatuta dauka bedeinkapen seinale gisa, ezker eskuan pinaburu bati eusten dion bitartean. Jesus Haurraren aurpegiari eta buruari ukituak egin zitzaizkien geroagoko garaian, eta irudi erromanikoekin zerikusirik ez duen estilo naturalista erakusten dute.

Mariaren eta Haurraren aurpegia eta eskuak izan ezik, irudia urreztatua dago. Gainerakoan, beltz ageri dira aurpegiak eta beste gorputz atal batzuk. Europa erromanikoan asko hedatu zen *birjina beltzen* multzoarekin lotu nahi izan da, baina kasu honetan Ama Birjinaren eta Haurraren eskuak eta aurpegia berun-zuriz margotu ziren, eta, herdoiltzea tonu iluna hartu zuten. Gainera XIX. mendearen hasierako berriro margotu zituzten. Gordetako taillaren gehiena 12 mendekoa bada ere, bai Jesus Haurra, bai Ama Birjinaren gaur egungo eskuak, 19. mendeko gehigarriak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak