open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Morlansdarren etxea

**Morlansdarren etxea** edo **Morlans jauregia** (aragoieraz ''Casa d'os Morlans*, gaztelaniaz *Casa de los Morlanes'') Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Zaragoza hiriburuan dagoen etxe edo eraikin bat da, hain zuzen ere, hiri honetako San Karlos enparantzan kokatzen da. XVI. mendean eraiki zen, bere eraikitzailea eta jabea zein izan ziren ezezaguna delarik. Aditu batzuen arabera, etxe hau Morlans familiaren jabetza izango litzateke, hauek garai bateko hiri honetako legegizon eta artistez osatutako familia entzutetsu bat litzateke. 2002. urtean Kultura ondasun izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Michael Laudrup

**Michael Laudrup** (Frederiksberg, 1964ko ekainaren 15a - ), Danimarkak izan duen futbol jokalari loriatsuena izan da. Bere kirolari bizitzaren gailurra Juventus FCrekin hasi zen Italian eta ondoren Espainiako Ligan jarraitu zuen Futbol Club Barcelona eta Real Madrilekin jokatzean. Honetaz gain Danimarkako futbol selekzio nazionalarekin 1992. urteko Eurokopa eta 1995. urteko FIFA Konfederazio Kopa irabazi zituen.

## Ibilbidea 
Kopenhage inguruko klubetan jokatzen hasi zen, hasieran Kjøbenhavns BK taldean eta ondoren Brøndby IFn. Brøndbyn urteko jokalari onena aukeratu zutenean Juventusek fitxatu eta Italiara joan zen. Hasiera batean Lazion utzita egon bazen ere, Europa osoan famatu egingo zuten zenbakiak lortu zituen Juventusekin, hala nola 102 partidu jokatu eta 16 gol sartu. Denbora horretan Italiako liga bat (1985-86) eta Kopa Interkontinentala (1986) irabazi zituen.

Espainiako Ligara salto egin zuen orduan, bertan zebiltzan bi klub handienetan (Futbol Club Barcelona eta Real Madrilen) jokatuz. UEFAko Txapeldunen Liga bat (Barça), Espainiako bost liga (Barçarekin 4 eta Real Madrilekin 1) eta Kopa bat (Barça) irabazi zituen.

Bere azken taldeak Vissel Kobe japoniarra eta Amsterdamgo Ajax izan ziren, azken honekin Herbehereetako liga bat irabazi zuelarik.

## Entrenatzaile ibilbidea 
Brøndby IFn hasi zuen bere entrenatzaile ibilbidea (2002-2006), ondoren Getafen (2007-2008), Moskuko Spartak (2008-09) eta RCD Mallorca (2009- ) entrenatu dituelarik besteak beste. Gaur egun Premier Leagueko Swansea City talde galestarra entrenatzen ari da.

## Palmaresa 
Nazioarteko txapelketak:
* Kopa Interkontinentala (1): 1986
* UEFAko Txapeldunen Liga (1): 1992

Herrialdeetako ligak:
* Italiako liga (1): 1985-86
* Espainiako Liga (5): 1990-91, 1991-92, 1992-93, 1993-94 eta 1994-95
* Herbehereetako Liga (1): 1997-98

Danimarkako selekzioan:

* Eurokopa (1): 1992
* FIFA Konfederazio Kopa (1): 1995

## Kanpo loturak 
*
Achetta zaldi

**Achetta zaldia**, edo "Sardiniako ponia", ( Sardinieraz: *Acheta, Akkètta edo Quaddeddu*), Sardiniako bertako zaldi arraza bat da.

Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean dago.

Batzuetan zaldi hau Giara zaldiarekin nahasten dute, baina biak arraza ezberdinak dira.

## Ezaugarriak 
Samaldak egoera erdi basatian eta talde txikitan larretzen dira Sardinako mendietan.

Zelarako poni aproposa da eta trostan iraunkorra da. Era berean nekazariek gurdietatik tiratzeko zein zamak eramateko erabiltzen dute ere. Azken urtetan haragitarako arraza ere bada.

Soin gurutzera 1,20 m eta 1,40 m artean dabil. Beraz, tamainagatik ponien sailkapen taldean sartzen dira.
Kolore gaztainkara edo beltza dute, Europako aintzinako beste hainbat poni arraza bezala.

## Kanpo estekak
Gérard Vergnaud

**Gérard Vergnaud** (Doué-la-Fontaine, 1933ko otsailaren 8a - Paris, 2021eko ekainaren 6a) frantziar matematikari eta psikologoa izan zen, Jean Piageten jarraitzailea, ezaguna pedagogian osatu duen kontzeptu-eremuen teoriagatik, matematikaren didaktikara sarri aplikatu dena. CNRS ikerketa-zentroko zuzendaria ere izan zen. Bere teorian, jakintza bereganatzeko ikasleak kontzeptuak berak bizi duen errealitatera egokitzen ditu. Hortik, irakaskuntza praktiko eta indibidualizatuaren beharra eratortzen da. Kontzeptu-eremuak kontzeptuak barnehartzen duen egoeren multzoa da, bere iritziz, kontzeptualizazioa ikasketa nukleoan ezarriz. Aldi berean, ikasketa-prozesuaren linealtasuna ukatu eta bertan hausturak daudela baieztatzen du.

Gérard Vergnaud HEC Parisen graduatu zen 1956an eta Genevako Unibertsitatean 1968an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angel Zabala

**Angel Zabala Ozamiz Tremoia** edo **Aingeru Zabala Ozamiz Tremoia**, ezizenez ***Kondaño***, bestelako ezizenak *Yokonda, Atxarrekua, Artaditarra* eta *Azkonarra* (1866ko maiatzaren 27a, Gautegiz-Arteaga &ndash; 1940ko urtarrila, Madril) euskal herritar politikari abertzale eta jeltzale bat izan zen, horretaz gain EAJ alderdiarekin Bizkaiko Ahaldun Nagusia ere izan zen. Lanbidez abokatua izan zen.

## Biografia 
Angel Zabala 1866ko maiatzaren 27an Bizkaiko Gautegiz Arteaga udalerrian jaio zen, bertan bere aitak lan egiten zuen ontzi konpainiak bere bulegoak zituen.
Orduñako Jesusen Lagundiaren Ikastetxean ikasketak burutu zituen, ziurrenik han Sabino eta Luis Arana anaiekin topatuko zelarik. Gero Zuzenbidea ikasi eta Salamancan lizentziatu zen.
Euzko Alderdi Jeltzaleko lehenbiziko kideetako bat izan zen, 1895. urteko alderdi honen sorketan esku hartu zuelarik. Handik urte batera Bizkai Buru Batzarreko burukide ere hautatua suertatu zen.

1897. urtetik aurrera euskal kazeta abertzalean ere idazten hasi zen, gehienbat historia eta zuzenbideko gaiei buruz. 1898ko amaiera aldera espetxeratua izan zen, Larrinagako espetxean hilabete bat egon zelarik, arrazoia: Arteagan igeltsero batzuei ikurrin bat eman izateagatik, hauek bertako eraikin baten goialdean jartzeko asmoz.
1902an Sabino Arana kartzelan preso zegoelarik, Bizkai Buru Batzarreko bere ardurak Zabalari iragan zizkion

Hurrengo urtean, Zabala eta Pedro Chalbaud politikariak EAJ ordezkatuz Bizkaiko aldun izendatuak izan ziren.

## EAJko presidentea 
Irailean, jada Sabino Arana oso gaixorik zegoela, bere behin betiko ardura Zabalari iragan zion, hortaz, 1903ko azaroaren 25ean Sabino Arana zendu ondoren Angel Zabala Ozamiz alderdi horretako buruzagi nagusia bilakatu zen.
Egoera latz honetan Zabalak EAJko egitura berrantolatu zuen, betiere ordurarte mantendu zen alderdiak alderdi moderno baten itxurara aldatu zedin. Behin betebehar hau burutu ostean, Zabalak dimititu eta politikatik aldendu zen.

## Ibilbide politikoaren amaiera eta heriotza 
Ordudanik Bizkaiko historiaren ikerketari buru belarri ekin zion, halere bere heriotzararte euskal abertzaleen erreferente garrantzitsu izaten jarraitu zuen, azkenik 1940ko urtarrilean Madrilen hil zelarik.

## Idazlanak 
* Historia de Bizcaya. 1793 - 1807, Bilbo, 1909
* Historia de Bermeo. I. bilduma, Bermeo, 1928. II. bilduma, Bermeo, 1931.

## Ikus, gainera 
* Sabin Arana
* Jose Arrandiaga Larrinaga *Joala*
* Luis Arana

## Kanpo estekak 
* Angel Zabala Ozamizen biografia Euskomedia.org webgunean irakurgai
Arizko geltokia (Bilboko metroa)

**Ariz** Bilboko metroaren 2. lineari dagokion lurpeko geltokia da, Basauri udalerriko izen bereko auzoan kokatuta dagoena. 2011ko otsailaren 28an inauguratu zen, eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 2. tarifa-gunearen barruan dago.

## Sarbideak 
Geltokiak hiru sarbide ditu, bi eskailera mekaniko bidezkoak eta hirugarrena igogailu bidezkoa.

* Kale Nagusia, 42 (*Nagusia* irteera)
* Valentzia kalea, 6 (*Valencia* irteera)
* León kalea, 3 (*Nagusia* irteera)

### Gaueko sarbideak 
* Kale Nagusia, 42 (*Nagusia* irteera)
* León kalea, 3 (*Nagusia* irteera)

### Irisgarritasuna 
Ireki zenetik irisgarritasuna guztiz bermatzen ez duen Bilboko metro sareko geltoki bakarra da, mugikortasun urriko pertsonen hainbat elkartek diotenez. 2008tik Arizko auzokoen eta Ondo Mugi elkarteek Basauriko Udalari eskatu zioten geltokia martxan jartzea espero zenerako metro sarbideetarako ibilbideak behar bezala aldatzea, irisgarritasun baldintzak betetzeko asmoz. Eskakizunari FEKOOR *Gutxitasun fisikoa edota organikoa duten Bizkaiko pertsonen federazioa* batu zitzaion, baina erantzuna ezezkoa izan zen.

Euskal Trenbide Sareak 2009an geltokiaren inguruan egindako txostenaren arabera irisgarritasuna ez dago bermatuta, geltokiko igogailura heltzeko %9 eta %13 bitarteko aldapak gainditu behar direlako.

Geltokia igogailu, txarteldegi, balioztatze makina eta 2017tik desfibrilagailuz ere hornituta dago.

## Bidaiariak 
Bizkaiko Garraio Partzuergoak urtero argitaratzen dituen bidaiarien datuen arabera, geltokiak hurrengo bidaiari kopuruak zenbatzen ditu:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ariz
* Basauri
* 2. linea (Bilboko metroa)
* Bilboko metroa
* Bilboko aldirien sarea

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroaren webgunea
Inflexio-puntu

thumb|300px|Grafikatu den y=x^3 funtzioak **inflexio-puntua** du *x=0* puntuan.

Analisi matematikoan, **inflexio-puntua** aldagai erreal bakarreko funtzio batean funtzioa ganbila izatetik ahurra izatera, edo alderantziz, igarotzen den aldagaiaren balio bat da. Aldagai anitzeko funtzioetan inflexio-puntuen baliokideak dira zela-puntu izenekoak. Inflexio-puntuen kalkulua ohikoa da funtzio baten grafikoa eratu behar denean, inflexio-puntutik bi aldeetara funtzioaren bilakaera ezberdina baita, alde banatan gehikuntzak gero eta handiagoak eta txikiagoak hurrenik hurren aldagairen balioak gehitu ahala.

Inflexio-puntu baten existentziarako baldintza beharrezkoa, baina ez nahikoa, inflexio-puntuan bigarren mailako deribatua 0 balioa hartzea, betiere funtzioa bi aldiz deribagarria bada. Bigarren deribatua 0 deneko puntu horretatik bi aldeetako inguruko puntuetan bigarren deribatuaren zeinua ezberdina bada, puntua inflexio-puntua izango da; bi aldeetan bigarren deribatuaren zeinua berdina bada, puntua ez da inflexio-puntua izango.

## Kanpo estekak 
* Inflexio-puntuak Orixe webgunean
Bloke hamartarrak

Matematikaren didaktikan, **bloke hamartarrak** zenbaki-sistema hamartarra, kontaketa, batuketa eta beste eragiketa aritmetikoak ikasteko ikasmateriala da. Bloke ezberdinak kubo bakuna, unitatea aiderazten duena, 10 kuboko zotzak edo bandak, 10×10=100 kuboko xaflak eta 10×10×10=1000 kuboko kubo handiak dira. Blokeak behar bezala konbinatuz, pertsonak zenbaki-sistema hamartarra ikasten du, 10 kubo txiki hartuz ordez, 10 kuboko zotza; 10 zotzen ordez, xafla bat eta 10 xaflaren ordez, kubo handia har dezakeela jakinda.

## Kanpo estekak
Ana Urtxuegia

**Ana Maria Urtxuegia Asensio** (Donostia, 1952ko urriaren 9a - ) PSE-EE alderdiko euskal herritar politikaria da. 1986 urtean Lasarte-Oriako udalerria osatu zenetik bertako alkatea izateagatik ezaguna, Espainiako senataria ere izan zen 1993-1996 urte bitartean. 2010 urtean herriko alkatetza utzi eta Txilera joan zen SPRI elkartearen ordezkari gisa eta alkatea izan zen bitartean Nikaraguako Somoto herriarekiko elkartasunerako fondoei buruz berari aurkako ustelkeria-salaketen artean, hedabideetan maiz zabaldu direnak.

2023ko maiatzean, salaketaren hemezortzi urte pasa ondoren, epailaren aurrean, bere delituak onartu zituen horrela espetxeratua ez izateko. Alkateak prebarikazioa eta dirua bidegabe erabiltzea onartu zuen 2000-2009 aldian, Somotora (Lasarte-Oria) bideratutako lankidetza-dirulaguntzen kudeaketarekin. Ondorioz, PSEk alderdian baja eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  La alcaldesa de Lasarte descarga su ira en Somoto
* Somotoko tronutik akusatuen aulkira Berria egunkaria
Tartaro (herria)

**Tartaroak** (tatareraz: tatarlar/татарлар) Asiako turkiar etnia bat dira. XX. mendearen amaieran 10 milioi kide inguru zituen. Gehienak Errusian bizi dira (5.500.000 inguru dira). Hala ere, badaude 30.000 tartaro baino gehiagoz osatutako komunitateak Turkian, Uzbekistanen, Kazakhstanen, Ukrainan, Tajikistanen, Kirgizistanen, Turkmenistanek eta Azerbaijanen.

Jatorrizko tartaroak ipar-ekialdeko Gobin bizi ziren, V. mendean, baina IX. mendeko kitaien konkistaren ondorioz, hegoalderantz migratu zuten. XIII. mendean, Genghis Khanen Mongolen Inperioak menderatu zituen. Batu Khan bere ilobak bultzatuta, mendebalderantz jo zuten, Errusiako esteparantz. Bertan bere hizkuntza garatzeaz gain, islamera aldatu ziren.

Egun hiru taldetan banatuta daude: Volgako tatariarrak, Lipkako tatariarrak eta Krimeako tatariarrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tatarera

**Tatarera** (tatareraz: ) tartaroek hitz egiten duten altaitar hizkuntza da, turkiar adarrekoa.

Asiako eskualde askotan mintzatua den arren, Errusiako Tatarstanen baino ez da ofiziala.

## Adibideak 
* äye – bai
* yuq – ez
* isänme(sez) / sawmı(sız) – kaixo
* sälâm – epa
* sau bul(ığız) / xuş(ığız) – agur
* zínhar öçen – mesedez
* räxmät – eskerrik asko
* ğafu it(egez) – barka nazazu
* min – ni
* sin – zu
* ul – hura
* bez – gu
* sez – zuek
* alar – haiek
* millät – aberri

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tatarerazko Wikipedia

## Kanpo estekak
Pepsi

**Pepsi Cola**, **Pepsi** izenez ere ezagutzen dena, PepsiCo konpainiak sortutako eta AEBetan jatorria duen freskagarria da. **Pepsi Cola** kolazko edari karbonatatua da. Nazioarteko merkatuan, haren lehiakiderik handiena Coca-Cola da.

## Historia 
### Hastapenak 
**Pepsi** edaria, Caleb Bradham botikariak sortu zuen, New Bernen (Ipar Carolina), jatorriz, digestio-arazoak tratatzeko diseinatua. Bere izena pepsina entzimatik dator, zeinen defizitak **dispepsia** sortzen duen. Jatorrizko errezetak azukrea eta bainila zituen ere.

1923an Pepsi-Cola Companyk porrot ekonomikoa iragarri zuen, batez ere Lehen Mundu Gerraren osteko prezio aldakorretan azukrearen prezioarekin espekulatu ostean. Roy C. Megargelek erosi zuen marka. 1931-an, "Loft Candy" gozoki enpresak **Pepsi Cola** konpainia erosi zuen. Lofteko presidenteak, Charles G. Guth, edariaren osagaiak birformulatu zituen.

## Ikus gainera 
* Coca-Cola
* Breizh Cola

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pepsiren webgunea
Industria astun

**Industria astun** terminoa mineralak eta nekazaritzakoak ez diren bestelako lehengaiak erauzi eta eraldatu egiten duen industria da, eta, beste alde batetik, makineria handia eta astuna erabili edota ekoiztu egiten duten industria-jardueren multzoa da. Bestalde, industria astunetan eraldatzen dituzten kopuruak handiak izaten dira eta ekoizpenak masiboak. Horretarako behar dituzten fabrikak, lantegiak eta azpiegiturak ere handiak izaten dira eta ia beti energia asko behar izaten dute. 

Adibide moduan, industria siderometalurgikoa, (labe garaiak, adibidez) eta industria kimikoak (petrolio-birfindegiak, adibidez) biltzen dira industria astunetan.

## Kanpo estekak
Krimeako tatarera

**Krimeako tatarera** (Qırımtatar tili, Къырымтатар тили edo Qırımtatarca, Къырымтатарджа), **Krimeera** (Qırım tili, Къырым тили edo Qırımca, Къырымджа) edo **Krimear turkiera** (Qırım Türkçesi, Къырым Туркчеси) Krimeako tatariarren hizkuntza da. Krimean, Erdialdeko Asian (batez ere Uzbekistanen) eta Krimeako tatariarren diasporan (Turkian, Errumanian eta Bulgarian) mintzaturiko turkiar adarreko altaitar hizkuntza da. Nahiz eta izenez antzekoa izan, ez da familiakide duen tatareraren aldaera bat.

thumb|Krimeako tatarera
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oier

[thumb|[Maulen (Zuberoa), 1274an, dokumentatu da izen hau beste inon baino lehenago.]]
**Oier** gizonezko euskal izena da. Usadioko izena zen Erdi Aroan. Garaiko dokumentuen bidez badakigu 1274an Maulen (Zuberoa) erabilia zela, 1319an Donibane Garazin (Nafarroa Beherea) eta 1329an Erriberrin (Nafarroa Garaia). Azken bi herri horietako Oier izeneko gizonezkoak Nafarroako gorteetako ordezkari ziren. XV. mendeko *Bienandanças e fortunas* liburuan Oier izeneko bi lagun aipatzen dira, bata Amezketakoa (Gipuzkoa) eta bestea Lazkaokoa (Gipuzkoa).

## Oier izena duten pertsona ospetsuak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q4144792 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Américo

**Américo**, jaiotzez **Domingo Johnny Vega Urzúa** (Arica, Arica-Parinacota, Txile, 1977ko abenduaren 24a), Txileko abeslaria da.

## Diskografia 
* 1988: *La plegaria de un niño
* 1994: *Tropicalmente
* 2004: *Por una mujer
* 2008: *Así es
* 2008: *A morir
* 2010: *Yo soy

## Kanpo estekak 
* Américo.cl
Nicole (argipena)

**Nicole** izen propioak adiera zenbait ditu:

* Nicole, emakume izena
* Nicole, frantses jatorriko abizena.

**Nicole** izen soil artistiko soil gisa erabili dute:

* Nicole (Txileko abeslaria).
* **Nicole Seibert**, Alemaniako abeslaria, Eurovision 1982ko irabazlea.
Eta gainera:
* 1343 Nicole, asteroide bat
* Nicole (Lot eta Garona), Okzitaniako herria.
Humberto Maturana

**Humberto Maturana** (Santiago, 1928 irailaren 14a - *ibidem*, 2021eko maiatzaren 6a) txiletar biologoa izan zen, ezaguna Francisco Varelarekin batera autopoiesi kontzeptua sortu eta garatzeagatik, besteak beste biologia, epistemologian, hezkuntza eta sistema-teorian aplikatu zena. Medikuntza eta biologia ikasi zituen Txileko unibertsitatean. 1958 urtean doktoregoa lortu zuen Harvard Unibertsitatean. 1960 urteaz geroztik Txilen dihardu irakasle eta ikertzaile lanetan.

## Kanpo estekak
Autopoiesi

**Autopoiesi** kontzeptua bere baitan sortzen diren harreman eta aldakuntzen bitartez etengabeko eraketan eta aldaketan dagoen sistema bat da, berez erregulatu eta garatzen dena. Kontzeptua Humberto Maturana eta Francisco Varela zientzialariek sortu zuten eta geroztik psikologian, soziologian, pedagogian eta sistema-teoria da. Hezkuntza arloan esaterako, sistema aupoietikoa den ikasleak irakaslearen eta ikasbaliabideen aldetik perturbazioak jaso eta bere baitara egokitzen ditu, sistema bera aldatu gabe, ezagutza berriak eskuratuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baliko zaldi

**Baliko zaldia** Bali uharteko bertako zaldi arraza bat da. Indonesia aldeko zaldi txiki hau bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da, eta aintzineko arraza bat da.

## Jatorria eta arrazaren historia 
XX. mendean ikertzaileek zaldi txiki hauen jatorriari buruzko ikerketan, Mongoliako zein Mendebaldeko Asiako poniak Baliko ponien arbasoak zirela ondorioztatu zuten.

Nahi datu topatu zuten jakiteko hainbat zaldi Txinatik Indonesiako Javara eramanak izan zirela e Tang dinastiako urtetan (627–649 K.A.).

Indonesian badira zortzi bertako poni arraza. Zalantzarik haibeste uharte izatea uhartedian poni arraza ezberdinen garapena bultzatu du. Indonesiako poni arrazak honakoak dira: Batak ponia, Gayoe, Sandalwood ponia, Deli ponia, Baliko zaldia, Javako ponia, Timordar ponia eta Sumba eta Sumbawa poniak.

## Ezaugarriak 
thumb|380 px|ezkerrera

Baliko poniak, nahiz eta txikiak izan, oso indartsuak dira. Beren kabuz ondo moldatzen dira, eta zaldizainen zaintzarik gabe aurrera ateratzen ohiturik daude.

Poni hauek oro har ez dira ferratzen, eta oso landatarrak dira. Apo sailduak dituzte, eta zango indartsuak.

Baliko poniek arraza zaharren "antzinako zaldi markak" dituzte, hau da, marrak dituzte bizkarrean zehar eta besaburuetan zein hanketan: "zebra marrak".

## Indonesiako beste hainbat poni arraza 
Indonesian badira zortzi bertako poni arraza. Zalantzarik gabe uhartedian haibeste uharte izateak, irlen artean poni arraza ezberdinen garapena bultzatu du. Indonesiako poni arrazak honakoak dira: Batak ponia, Gayoe, Sandalwood ponia, Deli ponia, Baliko zaldia, Javako ponia, Timordar ponia eta Sumba eta Sumbawa poniak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Baliko zaldiari buruzko artikuloa

 Artikuloa arrazari buruz
Arano (argipena)

**Arano** zenbait leku eta pertsonaren izena da.

## Toponimia 
* Arano: Nafarroako udalerria.
* Arañotz edo Arano: Ultzamako herri hustua.

## Deitura 
* Jon Mikel Arano Aramendi (1961), *Mikel Aramendi* edo *Jon Arano* izen-deiturez sinatu ohi duen idazlea.
* Xabier Legarreta, ezizenez *Arano* (1976 -), izen bereko herriko bertsolaria.
* Jon Arano, bizkaitar bertsolaria.

## Ikus, gainera 
* Fernando León de Aranoa
Libiako Erresuma

**Libiako Erresuma** (arabieraz: المملكة الليبية‎), hasiera batean **Libiako Erresuma Batua**, 1951eko abenduaren 24an sortu zen herrialdea izan zen. Muammar al Kadafik 1969ko irailaren 1ean eman zuen estatu-kolpera arte iraun zuen. Erregea Idris I.a Libiakoa izan zen.

## Kanpo estekak
Jon Arano

**Jon Arano** bi euskal herritarren izen-deiturak dira:

* Jon Mikel Arano Aramendi (1961), *Mikel Aramendi* edo *Jon Arano* izen-deiturez sinatu ohi duen idazlea.
* Jon Arano, bizkaitar bertsolaria.
Libiako Errepublika Arabiarra

**Libiako Errepublika Arabiarra** Libian 1969an Muammar al Kadafik emandako estatu kolpearen ondorioz sorturiko estatua izan zen. Aurretik zegoen Idris I.a kanporatu ondoren erresuma izatetik errepublika izatera. Nasserismoa oinarri hartuta estatalizazioak eman ziren herrialdean, "Askatasuna, sozialismoa, batasuna" leloarekin. 1977an Libiako Arabiar Herri Jamahiriya Sozialista Handia aldarrikatua izan zen, Jamahiriyaren ideia garatuta.

## Kanpo estekak
Wu txinera

**Wu txinera** (tradizionalean 吳語, txinera sinplifikatuan 吴语, Hanyu Pinyin sisteman *Wú yǔ*) Txinako Zhejiang probintzian, Shanghain, Jiangsu probintziaren hegoaldean eta Anhui, Jiangxi eta Fujian probintzietako eskualde batzuetan hitz egiten diren txineraren dialekto (hizkuntza) taldea da.

Shanghaiko dialektoaren eragina dela eta, **shanghaiera** ere esaten zaie. Adituek gehienetan *wu* hitza erabili arren, Jiangnango hizkera (江南話), Jiangsu-Zhejiang-eko hizkera, Jiangzhe-ko hizkera (江浙話) edo, sarritan, Wuyue-ko hizkera (吳越語) ere esaten zaio.

Txineraren beste dialektozko hiztun gehienek wu dialekto leun eta arintzat jotzen dute.

## Dialektoak 
Yanen ustetan, wuak sei eskualde dialektal ditu:

* Taihu:
** Shanghaiera
** Suzhouko dialektoa
** Hangzhouko dialektoa
** Ningboko dialektoa
** Wuxiko dialektoa
** Changzhouko dialektoa
** Jiangyingo dialektoa
** Qihaiko dialektoa
** Jinxiangeko dialektoa
* Taizhou:
** Taizhouko dialektoa
* Oujiang:
** Wenzhounera
* Wuzhou
* Chuqu:
** Quzhouko dialektoa
** Jiangshango dialektoa
** Qingtiango dialektoa
* Xuanzhou

## Adibideak 
*Oharra: Adibideak wu batuaz (shanghaieraz) daude.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegoaldeko Danimarka

**Hegoaldeko Danimarka** (danieraz *Syddanmark*) 2007tik aurrera Danimarkan sorturiko bost eskualdetako bat da. Eskualdeak 12.191 km²-ko azalera du eta 1.201.547 biztanle (2012). Hiri handiena Odense bada ere, eskualdeko hiriburua Vejle da.

Jutlandia penintsularen hegoaldeaz gain ekialdeko Fionia, Langeland, Ærø eta Als uharteak hartzen ditu.

## Geografia
Iparraldean Midtjylland, hegoaldean Schleswig-Holstein (Alemania), ekialdean Sjælland eta mendebaldean Ipar itsasoa mugakide ditu.

## Udalerriak 
2007 aurretik zeuden 78 udalerri konbinatuz 22 udalerri berri osatu dira.

## Ondasun nabarmenak 
* Odensen: San Kanutoren katedrala, Antzokia eta Fioniako herrixka.
* **Jellingeko harriak:** UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatuak.
* Egeskov gaztelua.
* Koldinghus gaztelua.
* Sønderborg gaztelua.
* Hvedholm gaztelua.
* Belt Handiko zubia.
* Ærø uhartea.
* Legoland parkea.

## Iruditegia 

Irudi:Odense Dom St. Knud 04.JPG|Odenseko katedrala.
Irudi:Odense Teater (2006).jpg|Odense Antzokia.
Irudi:Den Fynske Landsby - bindingsværkshus.jpg|Fioniako herrixka.
Irudi:Jelling gr kl Stein.JPG|**Jellingeko harriak**.
Irudi:Egeskov Slot spejling Edit 2.jpg|Egeskov gaztelua.
Irudi:Koldinghus.jpg|Koldinghus gaztelua.
Irudi:Sønderborg Slot.3.jpg|Sønderborg gaztelua.
Irudi:Hvedholmslot01.png|Hvedholm gaztelua.
Irudi:Storebæltsbroen from Sjælland.jpg|Belt Handiko zubia.
Irudi:Ærøskøbing - Gyden.jpg|Ærøskøbing (Ærø uhartean).
Irudi:Billund - Legolands udsigtstårn.jpg|Legoland parkea.

## Ikus, gainera 
* Danimarkaren banaketa administratiboa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hegoaldeko Danimarkako eskualdea
Toshkent probintzia

**Toshkent **(edo **Tashkent**)** probintzia** Uzbekistango probintzietako bat da, herrialdearen ipar-ekialdean kokatua Sir Daria ibaiaren eta Tien Shan mendien artean. Mugakide ditu Kirgizistan, Tajikistan, Sirdaryo probintzia eta Namangan probintzia.

Probintzia 15 barrutitan banatua dago. Hiriburua Tashkent da, Uzbekistango hiriburua ere badena eta probintziatik kanpo administratua dagoena, hiri burujabe bat bezala. Beste hiri nagusiak honakoak dira: Angren, Olmaliq, Ohangaron, Bekobod, Chirchiq, G‘azalkent, Keles, Parkent, To‘ytepa, Yangiobod and Yangiyo‘l.

Bertako klima kontinentala da, negu epel eta hezeekin eta uda bero eta lehorrekin.

## Kanpo estekak
Yue txinera

**Yue txinera** (tradizionalean 粵語, txinera sinplifikatuan 粤语, Hanyu Pinyin sisteman *yuèyǔ*) hegoaldeko Txinan hitz egiten diren txineraren aldaeren artean adar nagusi bat da; Txinako hegoaldean hitz egiten da, Guangdong eta Guangxi probintzietan batez ere.

Txineraren adar honi **kantonera** esaten zaio maiz; baina hizkuntzalariek kantonera izena adar honetako dialekto baterako gorde ohi dute: Guangzhoun (Mendebaldean antzina *Kanton* izenaz ezaguna), Wuzhoun, Hong Kongen eta Macaun mintzatzen den aldaerarako, hain zuzen. Aldaera horixe da adar honetako prestigiozko dialektoa.

Yue txineraren dialektoa edo berezko hizkuntza den eztabaida ez dago itxita. Txineraren beste adarren moduan, yuea arrazoi etniko, politiko eta kulturalak direla eta dialektoa jotzen dute; baina, hizkuntzalarien ustetan, yuea hizkuntza bereizi bat da, ez baitu txineraren beste aldaerekiko ahozko elkarrekiko ulergarritasuna, nahiz eta idatzian ulergarria izan.

## Dialektoak 
*Yue* txinerak hainbat aldaera edo dialekto ditu:

* Kantonera, *guangfu* (廣府話) edo *yuehai* (粵海話)
* Sìyì (四邑話 *seiyap)*
* Gaoyang (高陽話)
* Wuhua (吳化話 *ngfaa)*
* Goulou (勾漏話 *ngaulau)*
* *Yongxun* (邕潯話 *jungcam)*
* *Qinlian* (欽廉話 *jamlim)*
* *Danzhou* (儋州話)
* *Haihua* (海話)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ullapool

**Ullapool** (Eskoziako gaeleraz *Ullapul* edo *Ulapul*) Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da, Ross eta Cromarty barrutian. Nahiz eta tamainaz txikia izan, Eskoziako Lur Garaietako herririk nagusienetariko bat da.

## Historia 
Herria 1788 urtean sortu zuten sardinzarren arrantzan zebilen itsasontzientzat. Thomas Telfordek diseinatu zuen Loch Broomen ekialdeko bazterrean. Oraindik portuak herriaren erdialdean dirau eta itsasontziek eta ferryek erabiltzen dute.

## Instalazioak 
Herriak museo bat, arte-zentro bat, igerileku publiko bat, golf zelai bat, mediku zerbitzuak eta ikastetxe bat ditu.

## Kanpo estekak 
* Ullapool.com
* Ullapool.co.uk
Samarkanda probintzia

**Samarkanda **(edo ***Samarqand***)** probintzia** Uzbekistango probintzietako bat da, herrialdearen erdialdean kokatua Zeravshan ibaiaren arroan. Mugakide ditu Tajikistan, Navoiy probintzia, Jizzakh probintzia eta Qashqadaryo probintzia. Bertan 2.322.000 biztanle inguru bizi dira, horietako %75 landa eremuetan.

Probintzia 14 barrutitan banatua dago. Hiriburua Samarkanda da (368.000 bizt). Beste hiri nagusiak honakoak dira: Bulung‘ur, Juma, Ishtixon, Kattaqo‘rg‘on, Urgut eta Oqtosh.

Bertako klima kontinentala da, negu epel eta hezeekin eta uda bero eta lehorrekin.

## Kanpo estekak
Bukhara probintzia

**Bukhara **(edo ***Boxoro***)** probintzia** Uzbekistango probintzietako bat da, herrialdearen hego-mendebaldean kokatua. Kyzyl Kum basamortuak probintziaren eremuaren gehiengoa hartzen du. Mugakide ditu Turkmenistan, Navoiy probintzia, Xorazm probintzia, Qashqadaryo probintzia eta Karakalpakstan errepublika. Bertan 1.525.900 biztanel inguru bizi dira, horietako %71 landa eremuetan.

Probintzia 11 barrutitan banatua dago. Hiriburua Bukhara da (241.300 bizt 2005ean). Beste hiri nagusiak honakoak dira: Alat, Karakul, Galaasiya, Gazli, Gijduvan (40.600 bizt), Kagan (53.500 bizt), Romitan, Shafirkan, eta Vabkent.

Bertako klima kontinentala eta basamortukoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Psikopedagogia

**Psikopedagogia**, psikologia eta pedagogia bateratuz, psikologiaren metodoak eta ezagutzak erabiliz hezkuntza prozesuak pertsona
bakoitzaren baitan garatu eta egokitzeko duen modua eta bere hezkuntza arazoak (dislexia, diskalkulia, ...) aztertzen dituen jakintza arloa da, betiere hezkuntza-prozesua bera hobetze aldera.

## Kanpo estekak
Orientazio (hezkuntza)

Hezkuntzan, **orientazioa** da, irakaskuntzaz haraindi, ikasleei laguntza ematen dion lanbide eta funtzio psikopedagogikoa. Arlo zenbaitetan banatzen da, hala nola, ikasleari bere hezkuntza-ibilbidean dituen aukerei buruzko informazioa eskaini eta aukeraketa horretan laguntzea, ikaskuntza-prozesuan laguntza eskaintzea, bere garapen pertsonala bultzatzea eta ikasleen aniztasunean beraien arteko harremanak kudeatzea, helburu orokorra pertsonaren nortasuna garatzea izanik.

Eredu zenbait proposatu da orientatzailearen lana gidatzeko: banako ereduan laguntza indibidualizatua eskaintzen zaio ikasleari, gehienetan elkarrizketen bitartez; programa-eredua, non sor daitezkeen arazoak aurreikusi eta horietarako prebentzioa proposatzen den eta, azkenik, kontsulta-eredua, non irakasle eta hezkuntzako beste eragileei aholkularitza eta prestakuntza eskaintzen zaion, ikasleari laguntza beraiek eman diezaioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Françoise Barré Sinoussi

**Françoise Barré-Sinoussi** (Paris, Frantzia, 1947ko uztailaren 30a) zientzialaria da, birologian aditua. 2008 urteko Medikuntzako Nobel Sariaren irabazlea izan zen, Luc Montagnier eta Harald zur Hausenekin batera.

## Biografia 
1970eko hamarkadaren hasieran, Parisko Pasteur Institutura batu zen. Zientzietan, biokimikan, doktoratu zen 1974an, eta 25 urte zituenetik ikertzaile bezala egiten du lan Parisko Pasteur Institutuan. Bere erretrobirologiako lorpenak 1983tik ezagutzen dira, *Science* aldizkarian argitaratutako txosten bategatik. Bertan, GIB erretrobirusaren aurkikuntza azaltzen zuen, horixe izanik HIESA eragiten duen erretrobirusa.

HIESak gehien jotako herrialdeetan bidaiak egin ditu, arlo horretan gehien behar duten herrialdeei lagundu ahal izateko, diagnostikoa hobetu eta hau kontrolatu ahal izateko.

2008an Fisiologia eta Medikuntza Nobel Saria irabazi zuen Luc Montagnier eta Harald zur Hausenekin batera 1983an egin zuten HIESaren aurkikuntzagatik.

2012-2014 urte bitartean IAS - HIESaren Nazioarteko Elkarteko lehendakaria izan zen. 2012an HIESaren aurkako Nazioarteko XIX. Konferentziaren amaieran izendatu zuten lehendakari, eta bi urtez egon zen karguan, 2014ko HIESaren aurkako Nazioarteko XX. Konferentziaren burua izanik.

Gaur egun, Pasteur institutuko Infekzio Erretrobiralen Unitateko zuzendaria da. Horretaz gain, HIESaren Gobernu Kontseiluko Elkarte Internazionaleko kide da. 200 publikazio baino gehiago burutu ditu jada, eta beste hainbeste artikulu zientifiko, gainera, konferentzia eta kongresu askotan hartzen du parte. Egungo ikerketak birusaren eramaileetan zentratzen ditu, eramaile baina gaixotasuna garatu gabe dutenetan.

## Sariak eta Aitortzak 
Dozenaka sari jaso ditu, besteak beste: 

* 2016an Ohorezko Legioko Gurutze Handia jaso zuen
* 2015ean *honoris causa* doktorea Kwazulu Natal Unibertsitatean (Hegoaldeko Afrika)
* 2014an Pharmacy National Academy-ko kidea izendatu zuten
* 2014an *honoris causa doktorea* Hegoaldeko Gales Berriko Unibertsitatean, Lausanako Unibertsitatean (EPLF), Peruko Cayetano Heredia Unibertsitatean eta Norvegiako Bergen Unibertsitatean.
* 2013an *honoris causa* doktorea Argentinako Cordoba Unibertsitatean
* 2009an Frantziako Zientzia Akademiaren kide izendatu zuten
* 2008an Fisiologia eta Medikuntza Nobel Saria HIESaren aurkikuntzagatik
* 2001ean HIESaren Nazioarteko Elkartearen saria
* 1993an King Faisal Fundazioaren Saria
* 1986an Europako Zientziaren sustapenerako Korber Fundazioaren Saria
* 1985ean Sovac Saria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* HIESaren Nazioarteko Elkartea (IAS)

## Kanpo estekak 
* Françoise Barré-Sinoussi Medikuntza Nobelaren hitzak (Fundación BBVA, 2009)
Mohammad Najibullah

**Mohammad Najibullah Ahmadzai** (; Mehlan, Paktia probintzia, Afganistan, 1947ko abuztuaren 6a - Kabul, Afganistan, 1996ko irailaren 27a), afganiar politikaria izan zen. Afganistango Errepublika Demokratikoko azken presidentea izan zen, 1987ko irailetik eta 1992ko apirilera arte. Negoziazioak abiarazi zituen Afganistango gerrari amaiera emateko, baino mujahidinek uko egin zioten bere eskaintzari. 1989an Sobietar Batasuneko tropak Afganistandik atera ziren, baino gobernuaren armadak 1992 arte aurre egin zion erresistentziari. Urte horretako apirilaren 16an mujahidinak Kabulen sartu ziren eta Najibullah Nazio Batuen Erakundearen egoitzan babestu zen. 1996ko irailaren 26an, Kabul hartu ondoren, talibanek NBEren egoitzan sartu eta Najibullah eta bere anaia bahitu zituzten. Biak basatiki torturatu ondoren, biharamunean hil zituzten.

## Kanpo estekak 
*  Biografia afghanland.com-en
Sophie Germain

**Marie-Sophie Germain** (Paris, Frantzia, 1776ko apirilaren 1a – 1831ko ekainaren 27a) matematikaria izan zen. Zenbakien teorian eta materialen elastikotasunaren ikerketan nabarmendu zen. Haren lanik garrantzitsuenetako bat gerora Sophie Germainen zenbaki lehen izenez ezagutuko zen azterketa izan zen.

## Bizitza 
Haren gurasoak Marie-Madalaine Gruguelin eta Ambroise-Francois Germain ziren. Aitak Frantziako Iraultzan parte hartu zuen.

Matematikari buruzko hainbat liburu irakurtzen hasi zen eta horrela matematika aurkitu zuen. Bere kabuz matematika ikasten hasi zen, nahiz eta bere gurasoek oztopoak jarri. Emakumea izateagatik bere gurasoek ez zioten matematika ikasten uzten, beraz ezkutuan irakurtzen zituen matematikako liburuak.

18 urterekin École polytechnique ikastetxean sartu nahi izan zen, baina ez zituzten emakumezkoak onartzen; beraz, adiskide batzuek apunteak pasatzen zizkioten. Ikasketen bukaeran, Sophiek lan bat aurkeztu zuen *M. Leblanc* izen-deiturekin. Lagrangeri asko gustatu zitzaion lana, eta pertsona hori ezagutu nahi izan zuen. Neska gazte bat zela ikusi zuenean, txundituta gelditu zen.

1891n, interesgarriak iruditu zitzaizkion zenbakien teorien erantzun batzuk aurkeztu zizkion Carl F. Gaussi (aleman matematikaria); eta, handik aurrera, harekin harremana izaten jarraitu zuen.

1807an, frantsesek Hannover (Alemania) hiria inbaditu zuten, non Gauss eta Sophie bizi ziren. Sophiek frantses jeneralari Gauss babestea eskatu zion.

1813an, ohore-aipamena jaso zuen Akademiak proposatutako erronkagatik, eta 1816an ohore-saria jaso zuen bere karrera zientifikoan nota altuena izateagatik. Sari horri esker, eta Jean-Baptiste-Joseph Fourierren laguntzari esker, Zientzietako Akademiara joan zen lehen emakumea izan zen.

Bere bizitzan zehar, aurkikuntza handiak egin zituen zenbakien teorian, fisika matematikoan, akustikan eta materialen elastikotasunean. 1831n, saria jaso behar zuen Gaussekin batera, baino hilabete lehenago hil zen, bularreko minbiziak jota, 55 urte zituela.

Sophie Germain ez zen inoiz ezkondu, eta bizitza osoan ekonomikoki bere familiak eman zion euskarriaren menpe egon zen. Emakumea izateagatik, ezin izan zuen matematika karrera profesional batetik bizi, baina bere kabuz lan egin zuen bizitza osoan.
* 1828. ''Discussion sur les principes de l'analyse employés dans la solution du problème des surfaces élastiques*, «Annales de physique et de chimie» aldizkarian.
* 1831. *Mémoire sur la courbure des surfaces élastiques*, «Annales de Crelle» aldizkarian, Berlin.
* 1833. *Considérations générales sur l'état des sciences et des lettres aux différentes époques de leur culture*, Paris.
* 1879. *Œuvres philosophiques*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Sophie Germain, ezkutuan matematikari», *Elhuyar'', 2011-02-01.
Mileva Marić

**Mileva Marić** (;Tilen, 1875eko abenduaren 19a - Zürich, 1948ko abuztuaren 4a) serbiar matematikaria izan zen. Einsteinen lehenengo emaztea eta laguntzailea izan zen. Einsteini egotzitako aurkikuntzetan izandako partaidetza-mailari buruzko eztabaida handia dago, bai esparru zientifikoan bai kanpoan, hala ere, Alberten lanen eta Milevaren arteko erromantzearen arteko bat-etortze daten inguruko aieruak baino ez daude.

## Biografia 
Titelen jaio zen, Voivodina probintzian, orduan austrohungariar inperioaren barruan zegoena (gaur egun Serbia) bertako familia baten baitan. Txikitatik nabarmendu zen bere adimenagatik eta musikarekiko, pinturarekiko, fisikarekiko eta matematikarekiko interesagatik.

Novi Saden neskentzako eskolan ikasi zuen; bigarren hezkuntzako ikasketak jarraitu ahal izateko eta ondoren unibertsitatean matrikulatu ahal izateko, aitak baimen berezia eskatu zuen; izan ere, neskei ez zitzaien uzten hezkuntza maila horretako eskoletara joaten, gizonezkoentzat gordeta baitzeuden.

1888tik aurrera, Sremska Mitrovicako bigarren mailako institutuan ikasi zuen, Fisika eta Kimikako laborategi bikaina zuena (Trbuhovic-Gjuric 1983), non 1890ean graduatu zen, matematikan eta fisikan kalifikazio gorena lortuz (Krstic, 1891). Zagrebeko Errege Ikastetxean ikasle bezala onartua izan zen, fisika klaseetara joateko baimen berezi batekin, gizonezkoentzat erreserbatua baizegoen. (Trbuhovic-Gjuric, 1883; Krstic, 1891).

Unibertsitatean zegoela, Nikola Teslaren lagun egin zen. 1896.urtean Zurich-eko Institutu Politeknikoan sartu zen, non emakume ikasle bakarra zen. Einsteinek ere urte horretan hasi zituen bere ikasketak. Einsteinek eta Milevak alaba bat izan zuten ezkondu aurretik, Lieserl, zeina adopzioan eman zutela uste den.
Einstein eta Maríc 1903.eko urtarrilaren 6an ezkondu ziren. Ezkontza honetatik Hans Albert Einstein eta Eduard Einstein jaio ziren. Lehenengoa Ingeniaritza hidraulikoko irakasle izatera ailegatu zen Kaliforniako unibertsitatean,eta bigarrena ospitale psikiatriko batean sartu zuten eskizofrenia izateagatik.
Aarhus GF

**Aarhus GF** edo **AGF** (*Aarhus Gymnastikforening*) Århus hiriko kirol taldea da. 1880. urtean sortu zen eta beraz Danimarkako kirol talderik zaharrenetakoa da. Kirol ugari hartzen baditu ere, futbol taldeagatik da ezaguna. Danimarkako bost Liga eta 9 Kopa irabazi ditu. Berez, kopa gehien irabazi dituen taldea da.

## Historia 
Aarhus GF-ren "urrezko aroa" 50 eta 60. hamarkadan izan zen, lau Liga eta 5 Kopa irabazi baitzituen. Europan ere parte hartu zuen eta 1961ean Europako Kopako final laurdenak jokatu zituen. 20 urte itxaron behar izan zuen hurrengo titulua irabazteko, baina 1986 eta 1996 artean beste liga bat eta lau Kopa iritsi ziren.

2014an bigarren mailara jeitsi zen baina 2015ean lehen mailara itzuli zen.

Beste kirolen artean eskubaloi taldea aipatu behar da, 1960an Europako Kopako finalera iritsi baitzen.

## Palmaresa 
Danimarkan:
* Liga (5): 1954-55, 1955-56, 1956-57, 1960 eta 1986.
* Danimarkako Kopa (9): 1954-55, 1956-57, 1959-60, 1960-61, 1964-65, 1986-87, 1987-88, 1991-92 eta 1995-96.

Europan:
* Europako Kopa: Final laurdenak 1961. urtean.
* UEFA Kopan: Final laurdenak 1989. urtean.

## Kanpo estekak 
*  Zaleen web orria
Jarrera (ikaslea)

Hezkuntzan, **ikaslearen jarrera** ikasle batek bere hezkuntza prozesuko prozedura, metodo eta eragile (irakaslea, ikaskideak, eskola, ...) eta ikasten diren jakintzagaiekiko iritzi eta jokaera da. Kontzeptu heterogeneo eta dimentsio aniztekoa da: motibazioa, ohiturak, baloreak eta afektibitatea barnehartzen ditu, besteak beste. XX. mendearen bukaerara arte ikaslearen jarrera ikasleari (eta bere familiari) soilik dagokiola uste izan bada ere, berrikitan ikaslearen jarrera curriculumaren atala bilakatu da, ikaslearen jarrerak ikasketa-prozesuaren pizgarri eta eragingarria delako eta, aldi berean, jarrera bera hezkuntza-prozesuaren ondorioa delako. Ildo horretatik, hezkuntzak jarrera positiboa sortu beharko luke ikaslearengan, gizartean modu egokian bizi dadin.

## Kanpo estekak
The King's Speech

'''''The King's Speech''''' () 2010ean egindako britaino-australiar film historikoa da. Istorioa David Seidlerrek idatzi zuen. Filmak 2011an Film onenaren Oscar saria irabazi zuen.

## Sinopsia 
Jurgi V.a (Michael Gambon) bere aitaren heriotza eta Eduardo VIII.aren (Guy Pearce) abdikazioaren ondoren, Jurgi VI.a Erresuma Batukoa (Colin Firth), totelka hitz egiten duena, errege bilakatu zen.
 
Herrialdea ia gerran zegoen eta lider bat behar zuen. Elisabet (Helena Bonham Carter) bere emaztearen aholkua jarraituz, erregea Lionel Logue (Geoffrey Rush) logopedarekin harremanetan jarri zen. Horrela, pixkanaka-pixkanaka erregeak ahotsa eta agintaritza lortuko zuen.

## Aktoreak 
* Colin Firth: Jurgi VI.a Erresuma Batukoa.
* Geoffrey Rush: Lionel Logue.
* Helena Bonham Carter: Elizabeth Bowes-Lyon.
* Jennifer Ehle: Myrtle Logue.
* Michael Gambon: Jurgi V.a Erresuma Batukoa.
* Derek Jacobi: Cosmo Gordon Lang.
* Guy Pearce: Eduardo VIII.a Erresuma Batukoa.
* Timothy Spall: Winston Churchill.
* Anthony Andrews: Stanley Baldwin
* Eve Best: Wallis Simpsons
* Freya Wilson: Elisabet printzesa
* Ramona Marquez: Margarita printzesa
* Claire Bloom: Mary of Teck

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* IMDb webgunea
Danimarkako futbol kopa

**Danimarkako futbol kopa** (danieraz *Landspokalturneringen*) Danimarkan 1955. urtetik aurrera jokatzen den futbol txapelketa bat da. Irabazlea hurrengo urteko UEFA Europa Leaguera sailkatzen da.

## Palmaresa 
* (pen), penalti jaurtiketak.

## Irabazleak 
## Ikus, gainera 
* Daniar superliga

## Kanpo estekak
Aalborg BK

**Aalborg BK** edo **AaB** (*Aalborg Boldspilklub*), Aalborgeko futbol taldea da. Danimarkako 4 Liga eta 3 Kopa eskuratu ditu, azkenengo liga 2014koa du.

## Historia 
1885. urtean fundatu zuten trenbidea egitera etorri ziren injeniari ingelesek. Hasieran cricketean jokatzeko kluba izan zen. 1902. urtean futbol talde amateurra sortu zuen eta 1987tik aurrera Daniar superligan jokatzen ari da.

60. hamarkadan bi kopa irabazi zituen. Ligak 90. hamarkadan lortu zituen 1995 eta 1998an. Ordutik ligako goiko postuetan aritu da eta Europako ohiko taldea ere izan da, emaitza aipagarririk lortu ez duen arren. 2008an hirugarren liga lortu zuen.

2014an urte historikoa osatu zuen Danimarkako Liga eta Kopa irabazi baitzituen.

## Palmaresa 
Danimarkan:
* Liga (4): 1994-95, 1997-98, 2007-08 eta 2013-14.
* Danimarkako Kopa (3): 1966, 1970 eta 2014.

Europan:
* Txapeldunen ligan: 1994-95 denboraldian parte hartu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Web orri ofiziala
Gerard Butler

**Gerard James Butler** (1969ko azaroaren 13a, Paisley) eskoziar zinema eta antzerkiko aktore bat da. Parte hartu duen film ospetsuenen artean *Beowulf & Grendel*, *300* eta *RocknRolla* daude.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Gerard Butler aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Mujahidin

[thumb|Afganiar mujahidinak [Pakistan eta Afganistanen arteko muga (Durand lerroa) zeharkatzen, 1985an.]]
**Mujahidina** (Arabieraz: **مجاهد** *muǧāhid*, plurala **مجاهدين**, *muǧāhidīn*, "borrokalaria" edo "jihada egiten duena") bere erlijioaren izenean borrokatzen den gerrillari musulmana da.

Aljeriako Independentziaren Gerran *Front de Libération Nationale*-ko borrokalariei izen hau ematen zitzaien. Mendebaldean 1979 eta 1989 arteko Afganistango gerran asko hedatu zen hitz honen erabilera, Sobietarren aurka borrokatzen ziren partisanoak izendatzeko. Afganiar mujahidinak, Saudi Arabia, Pakistan eta AEBen laguntzarekin, SESBko armada eta sobietarren aldeko erregimenaren aurka borrokatu ziren. Horrez gain, Bosnia, Txetxenia, Iran, Iran, Filipinak, India (Kaxmir), Kosovo eta Somaliako gatazka armatuetan ere erabili izan da termino hau.

## Ikus, gainera 
* Islamismo
* Jihad

## Kanpo estekak
Batak poni

**Batak ponia**, edo **Batak zaldia** Indonesiako Sumatra uharteko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Arrazaren zabalpen gunea Sumatrako erdialdea da, baina Indonesiako beste zenbait poni arrazen kasuan bezala (Baliko poniaren kasu), bere jatorria mongoliar zaldietan dago, kasu honetan arabiar zaldiekin nahasturik. Arabiar zaldiekin nahasketa hau etengabe jarraitu da arrazaren ezaugarriak zela-zaldia bezala hobetzen joateko.

## Etimologia 
Indonesieraz arraza Kuda-Deli, Kuda-Batak deitzen da.

## Indonesiako beste hainbat poni arraza 
Indonesian badira zortzi bertako poni arraza. Zalantzarik gabe uhartedian haibeste uharte izateak, irlen artean poni arraza ezberdinen garapena bultzatu du. Indonesiako poni arrazak honakoak dira: Batak ponia, Gayoe, Sandalwood ponia, Deli ponia, Baliko zaldia, Javako ponia, Timordar Ponia eta Sumba eta Sumbawa poniak.

## Erabilera 
[thumb|350 px|Batak poni bat [1898. urteko argazkian.]]
thumb|px 350|Batak poni bat, zaldia

Indonesiarrek hobeturiko Sumatrako poni arraza hau inguruko uhartetako zaldi arrazak hobetzeko erabili omen dute. Indonesian bakarrik sandalwood poni delako arraza jotzen da Batak poni baino hobeagoa.

## Ezaugarriak 
* Kolorea: Batak poniak kolore bakarrekoak dira; hori-gaztainkaratik ilun-gaztainkarara edo beltz kolorekoak. Koloreak aldatzen joan dira aukeraketarekin.

* Altuera: Batez besteko altuera soin gurutzera. Zaldiak 126 cm. Behorrak 122 cm.

* Gorputzera: Poni hauek argalak dira, baina indartsuak aldi berean. Zaldi arraza honen akats gehienak, askotan izaten duten bazka eskasaren ondorio dira. Poniek buru fina dute eta soslai zuzen edo arinki artezekoa.

## Populazioa 
7.500 buru FAOren arabera, arriskutik kanpo dago beraz. Ez dago poni hauek kontserbatzeko programa berezirik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Zaldi arrazei buruzko hiztegia
Thor Vilhjálmsson

**Thor Vilhjálmsson** (Edinburgo, 1925eko abuztuaren 12a - Reykjavik, 2011ko martxoaren 2a) islandiar idazle bat izan zen. Eleberri, saiakera nahiz poesiak idatzi zituen; horretaz gain, itzulpenak ere egin zituen.

1988an Kontseilu Nordikoaren Literatura Saria irabazi zuen *Grámosinn glóir* eleberriarekin.

## Idazlanak 
* 1950 *Maðurinn er alltaf einn*
* 1954 *Dagar mannsins*
* 1957 *Andlit í spegli dropans*
* 1968 *Fljótt, fljótt sagði fuglinn*
* 1970 *Óp bjöllunnar*
* 1972 *Folda: þrjár skýrslur*
* 1975 *Fuglaskottís*
* 1976 *Mánasigð*
* 1977 *Skuggar af skýjum*
* 1979 *Turnleikhúsið*
* 1986 *Grámosinn glóir* (*"Justice Undone"* ingelesezko itzulpenean)
* 1989 *Náttvíg*
* 1994 *Tvílýsi*
* 1998 *Morgunþula í stráum*
* 2002 *Sveigur*

## Ikus, gainera 
* Islandierazko literatura

## Kanpo estekak 
*  Islandiako idazleen webgunea
Maria Xarapova

**Maria Jurievna Xarapova** ( ; Niagan, 1987ko apirilaren 19a) Errusiako tenislari profesionala ohia da, munduko sailkapen zerrendako 1.a. Bere karreran, Xarapovak banakako 27 WTA txapelketa irabazi ditu, tartean 4 Grand Slam torneoak: 2004ko Wimbledon, 2006ko AEBetako Irekia, 2008ko Australiako Irekia eta 2012ko Roland Garros. Binakako 3 WTA txapelketa ere irabazi ditu. 2008an sorbaldan zauritua izan ondoren, kosta egin zitzaion lehenengo ibilbidea berreskuratzea.
 
2004an, 17 urte zituela, bere lehen Grand Slama irabazi zuen Wimbledoneko finalean Serena Wiliams garaitu ondoren, emaitza 6-1, 6-4 izanik. Bi urte beranduago, 2006an, bigarrena irabazi zuen Estatu Batuetako Irekia Justine Henin tenislari belgikarra garaitu ondoren. Hirugarrena irabazi zuen 2008an, Australiako Irekia Ana Ivanović garaitu ondoren. 

2016. urtean positiboa eman zuen meldoniumagatik

2020ko otsailaren 26an, WTAren sailkapenean 373. postuan zegoenean (bere posturik baxuena 2002ko abuztutik) erretiratu egin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asia Hego Ekialdeko Tratatuaren Erakundea

**Asia Hego Ekialdeko Tratatuaren Erakundea** () edo **SEATO** defentsa-erakunde erregionala izan zen. Australia, Frantzia, Zeelanda Berria, Pakistan, Filipinak, Thailandia, Britainia Handia eta Estatu Batuek osatua, 1955etik 1977ra arte indarrean zegoen. Hego-ekialdeko Asiako defentsa kolektiboko itunaren zati gisa sortu zen, eskualdea SESBeko eta Txina komunismotik babesteko.

Vietnam, Kanbodia eta Laos, ez ziren onarpenerako kontuan hartu, eta inguruko beste herrialde batzuek nahiago izan zuten Lerrokatu Gabeko Herrialdeen Mugimenduaren parte izan. SEATOk ez zuen botere militar iraunkorrik, baina bere kideek ariketa militar konbinatuetan parte hartu zuten. Pakistan 1968an erretiratu zen, eta Frantziak finantza-laguntza eten zuen 1975ean. Erakundea 1977an desegin zuten ofizialki. SEATOren Kuartel Nagusiak ez zuen aginte bateraturik, ezta NATOren kasuan bezalako indar antolaturik ere. Ia ez zuen lankidetza militarrerako sistemarik, maniobrak eta defentsa plan bateratuak zituen. Batez ere bere boterea Estatu Batuen menpe zegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak