Abuztuaren 29

**Abuztuaren 29**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta berrogeita batgarren eguna da, 242.a bisurteetan. 124 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1794 - Armada frantsesak Eibar erre zuen.
* 1858 – Jose Maria Iparragirrek bigarren aldiz hartu zuen Ameriketarako itsasontzia, Baionan.
* 1972 – ETAk Eloy Garcia Cambra udaltzaina erail zuen Galdakaon.

### Mundua 
* 1261 – Urbano IV.a Eliza Katolikoaren Aita Santu aukeratu zuten.

* 1484 – Giovanni Battista Cibo kardinala Aita Santu aukeratu zuten Inozentzio VIII.a izenez.

* 1526 - Mohácseko gudua: Suleiman I.a buru zuen otomandar armada nagusitu zitzaion Hungariako eta Bohemiako Luis II.aren gudarosteari. Honek Jagellondarren dinastiaren amaiera eta Habsburgo etxearen hasiera suposatu zuen bi erresumenetan.

* 1533 – Espainiar konkistatzaileek Atahualpa enperadore inka exekutatu zuten Cajamarca herrian, garrotea erabiliz.

* 1825 – Portugalek Brasilgo inperioaren independentzia onartu zuen, milioi bat libra esterlina ordaintzearen truke.

* 1987 – Londresen Naji al-Ali komikigile kritiko palestinarra tiroz hil zuten.

* 2004 – Atenas 2004ko Joko Olinpikoak bukatu ziren; Hicham El Guerrouj marokoarrak historia egin zuen 5.000 metroko proba eta 1.500ekoa irabaziz.

* 2005 – *Katrina* urakanak sekulako hondamendia eragin zuen New Orleansen, hiriaren %80a ur azpian utziz. 1.600 hildakotik gora Misisipiko estatuan.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 2016 – Larunbeko Doneztebe monasterioaren aztarnak topatu ziren, larunbetarren eta Aranzadi Zientzia Elkarteko kideen sei urteko auzolanean burututako indusketa lanei esker.

### Mundua 
## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1831 – Michael Faraday ingelesak dinamoa asmatu zuen.
* 1929 – *Graf Zeppelin* zepelin alemaniarrak lehen aldiz eman zion munduari bira airez.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1751 – José Agustín Ibáñez de la Rentería, bizkaitar idazle eta politikaria (h. 1826).
* 1754 – Stephen Cabarrus, lapurtar jatorriko estatubatuar politikaria, Baionan (h. 1808).
* 1786 – Juan Antonio Jandiola, bizkaitar politikaria (h. 1830).
* 1873 – Maria Goiri, bizkaitar idazlea, Filologiako ikerlaria, irakaslea eta emakumeen eskubideen aldezlea, Madrilen (h. 1954).
* 1883 – Jean Elizalde, euskal idazle eta apaiza (h. 1961).
* 1901 – Michel Olzomendi, Euskal Herrian jaiotako artzapezpikua (h. 1977).
* 1908 – Frantxia Haltzuet, nafar emakumea, Comète sarearen laguntzaile nagusietako bat (h. 1945).
* 1919 – Rudy Hirigoien, Lapurdin jaiotako abeslari lirikoa (h. 2000).
* 1934 – Sabin Ipiña, bizkaitar teknikari kimiko, ekintzaile, euskaltzale eta politikaria (h. 2017).
* 1940 – Valentín Uriona, euskal txirrindularia (h. 1967).
* 1941 – Jean-Pierre Destrade, PSF alderdi sozialdemokratako euskal herritar politikaria (h. 2013).
* 1943 – Xosé Estévez, euskal-galiziar historialaria, Quirogan.
* 1947 – Patrick Vajda, lapurtar eskrimalari ohia eta arbitroa, floretetan aditua.
* 1949 – Manolo Arozena, nafar bertsolaria, lau aldiz Nafarroako Bertsolari Txapelketaren irabazlea.
* 1958 – Irune Arbide Urdanpilleta, gipuzkoar musikaria, Oiartzungo Ibargain Musika Eskolaren sortzailea (h. 1999).
* 1959 – Patxi Barko, gipuzkoar antzezle eta zuzendaria.
* 1960 – José Ramón Eizmendi, gipuzkoar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1961 - Argia Ituarte Arkotxa, Ondarroako emakumezko lehen alkatea.
* 1976 – Thierry Biscary, baxenafar abeslari eta txalapartaria.
* 1983 –
** Damaris Pan, bizkaitar artista, ikertzailea eta EHUko Pintura Saileko irakaslea.
** Xabi Prieto, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1996 – Jurgi Oteo, bizkaitar futbolaria.
* 1999 – Iker Salaberria, nafar pilotaria.

### Mundua 
* 1347 – Joan Hastings, ingeles noble eta militarra (h. 1375).
* 1619 – Jean-Baptiste Colbert, Frantziako finantza-ministroa (h. 1683).
* 1632 – John Locke, ingeles filosofo eta teoriko liberala (h. 1704).
* 1724 – Giovanni Battista Casti, italiar idazlea (h. 1803).
* 1738 – Aleijadinho, brasildar arkitekto eta eskultorea (h. 1814).
* 1756 – Jan Śniadecki, poloniar matematikari, astronomo eta filosofoa (h. 1830).
* 1780 – Jean Auguste Dominique Ingres, frantziar margolari neoklasikoa (h. 1867).
* 1794 – Léon Cogniet, frantziar historia eta erretratuen margolaria (h. 1880).
* 1803 – José Agustín Arrieta, mexikar margolaria (h. 1874).
* 1809 – Oliver Wendell Holmes, estatubatuar sendagile, olerkari eta saiakeragilea (h. 1894).
* 1815 – Anna Ella Carroll, estatubatuar panfletista, politikari teoriko konstituzionala (h. 1894).
* 1826 – Émile Lévy, frantziar margolari eta ilustratzailea (h. 1890).
* 1834 – Hermann Sprengel, alemaniar fisikari eta kimikaria (h. 1906).
* 1839 – Valborg Platou, norvegiar liburuzain, idazle eta arte kritikaria (h. 1928).
* 1862 –
** Andrew Fisher, Australiako lehen ministroa (h. 1928).
** Maurice Maeterlinck, frantsesezko idazle belgikarra, 1911ko Literaturako Nobel Saria (h. 1949).
* 1865 – Thomas Kent, irlandar errepublikarra, 1916ko Pazko Matxinadako buruzagietako bat (h. 1916).
* 1868 – Mikhail Pokrovski, errusiar historialaria eta politikaria (h. 1932).
* 1871 –
** Albert Lebrun, Frantziako Errepublikako 15. presidentea (h. 1950).
** Jack Butler Yeats, irlandar margolaria (h. 1957).
* 1874 – Manuel Machado, espainiar poeta (h. 1947).
* 1875 – Leonardo De Lorenzo, italiar flautista (h. 1962).
* 1880 – Marie Louise Meilleur, kanadar ehun urteduna, munduko zaharrena (h. 1998)
* 1881 – Valery Larbaud, frantziar idazlea (h. 1957).
* 1890 – Richard Casey, Australiako 16. gobernadore orokorra (h. 1976).
* 1897 – Myroslava Sopilka, ukrainar poeta eta eleberrigilea (h. 1937).
* 1898 –
** Louis-Raymond Fischer, frantziar arkitektoa (h. 1988).
** Preston Sturges, estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1959).
* 1900 – Oscar Nitzchke, alemaniar arkitektoa (h. 1991).
* 1904 – Werner Forßmann, alemaniar kirurgialaria, 1956ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1979).
* 1905 – Dhyan Chand, indiar belar hockey jokalaria, historiako handienetako bat (h. 1979).
* 1907 – Takeo Wakabayashi, japoniar futbolaria (h. 1937).
* 1911 – Sakari Tuomioja, Finlandiako lehen ministroa (h. 1964).
* 1914 – 
* 1915 – Ingrid Bergman, suediar aktorea (h. 1982).
* 1920 – Charlie Parker, estatubatuar jazz saxofoi-jolea (h. 1955).
* 1921 – Iris Apfel, estatubatuar enpresaburu, barne-diseinatzaile eta moda ikonoa (h. 2024).
* 1923 – Richard Attenborough, ingeles aktore, zinema zuzendari eta ekoizlea (h. 2014).
* 1924 – Dinora Doudtchitzky Abramson, ukraniar-txiletar, margolari eta grabatzailea (h. 2004)
** Gianfranco Baruchello, italiar marrazkilari, idazle eta zinemagilea (h. 2023).
** Fada Santoro, brasildar aktorea (h. 2024).
** Dinah Washington, estatubatuar abeslaria, musika beltzeko emakume-ahots nagusienetakoa (h. 1963).
* 1924/26 – María Dolores Pradera, espainiar abeslari eta aktorea (h. 2018).
* 1925 – Demetrio Basilio Lakas, Panamako presidentea (h. 1999).
* 1926 –
** Helene Ahrweiler, unibertsitateko irakaslea eta bizantinista (h. 2026).
** René Depestre, haitiar idazlea.
* 1928 – Aaron Cicourel, estatubatuar soziologoa (h. 2023).
* 1929 – Rosa Sabater kataluniar piano-jotzailea eta pedagogoa (h. 1983)
* 1930 – Carlos Loyzaga, euskal jatorriko filipinar saskibaloi jokalaria (h. 2016).
* 1932 – Emma Mintxonok, sobietar-errusiar ballet dantzaria (h. 2026).
* 1933 – 
** William Leo Higi, estatubatuar apezpiku katolikoa (h. 2025).
** Arnold Koller, Suitzako Konfederazioko presidentea.
* 1935 – William Friedkin, estatubatuar zinema eta telebista zuzendaria zein ekoizlea (h. 2023).
* 1936 –
** Gilbert Amy, frantziar musikagile eta orkestra-zuzendaria.
** John McCain, estatubatuar politikaria (h. 2018).
** Ken Scotland, eskoziar errugbilari eta kriket-jokalaria (h. 2023).
* 1938 –
** Gerry Byrne, ingeles futbolaria (h. 2015).
** Elliott Gould, estatubatuar aktorea.
* 1939 –
** Julius Chan, Papua Ginea Berriko lehen ministroa (h. 2025).
** Joel Schumacher, estatubatuar zinema zuzendaria (h. 2020).
* 1942 – Sterling Morrison, estatubatuar gitarra-jotzailea, The Velvet Underground taldeko kide sortzailea (h. 1995).
* 1943 – Arthur B. McDonald, kanadar astrofisikaria, 2015eko Fisikako Nobel Saria.
* 1945 – Wyomia Tyus, estatubatuar atleta ohia, abiadurako probetan aditua.
* 1946 –
** Jean-Baptiste Bagaza, Burundiko presidentea (h. 2016).
** Bob Beamon, estatubatuar kirolari ohia, luzera jauzian espezializatua.
** Dimitris Jristofias, Zipreko presidentea (h. 2019).
** Augusta La Torre, *Camarada Norah*, perutar iraultzailea, Sendero Luminosoko bigarren burua (h. 1988).
** Lucia Valentini Terrani, italiar koloratura-mezzosopranoa (h. 1998).
* 1947 –
** Temple Grandin, estatubatuar zientzialari eta aktibista.
** James Hunt, 1 Formulako britainiar pilotua (h. 1993).
* 1949 –
** Grichka Bogdanoff, frantziar telebistako-aurkezle, ekoizle eta saiogile zientifikoa (h. 2021).
** Igor Bogdanoff, frantziar telebistako-aurkezle, ekoizle eta saiogile zientifikoa (h. 2022).
** Koppillil Radhakrishnan, indiar zientzialaria.
* 1952 – Greg Cornelsen, australiar errugbilari ohia.
* 1955 – Chus Pato, galiziar idazlea eta Real Academia Galegako akademiko osoa.
* 1958 – Michael Jackson, *Poparen Erregea*, estatubatuar pop-abeslaria, historiako disko salduenaren (*Thriller*, 1982) egilea (h. 2009).
* 1959 –
** Rebecca De Mornay, estatubatuar aktorea.
** Ramón Ángel Díaz, argentinar futbolari ohia.
** Chris Hadfield, kanadar astronauta ohia, espaziora joandako lehen kanadarra.
* 1960 – Thomas Marshburn, estatubatuar astronauta eta medikua.
* 1962 – Jutta Kleinschmidt, alemaniar, kazetari eta rally pilotua, Dakar rallya lehen aldiz irabazi zuen emakumea.
* 1963 - Belinda Washington, britainiar-espainiar aktorea, telebista aurkezlea eta abeslaria.
* 1965 – Gerhard Rodax, austriar futbolaria (h. 2022).
* 1966 – Celsa Barja, galiziar idazlea, editorea, saiakeragilea eta poeta.
* 1968 – Meshell Ndegeocello, Alemanian jaiotako estatubatuar abeslari, rapzale, baxu-jotzaile eta konpositorea.
* 1971 –
** Candis Cayne, estatubatuar aktore eta performance antzezlea.
** Carla Gugino, estatubatuar aktorea.
** Nicola Mendelsohn, britainiar publizitate-exekutiboa.
* 1973 – Thomas Tuchel, alemaniar futbolari-ohia eta entrenatzailea.
* 1975 – Juan Diego Botto, argentinar-espainiar aktorea.
* 1977 – Kei Mikuriya, japoniar futbolari ohia.
* 1980 – Dona Sarkar, estatubatuar informatikaria.
* 1981 –
** Émilie Dequenne, valoniar aktorea (h. 2025).
** Yuliana Peniche, mexikar aktorea.
*1982  – Ruhila Adatia-Sood, kenyar kazetari eraila (h. 2013)
* 1983 –
** Saadet Aksoy, turkiar aktorea.
** Jennifer Landon, estatubatuar aktorea.
* 1984 – Borja Gómez, kantabriar traineru-estropadetako patroia.
* 1985 – Glòria Sabaté Marín, bkataluniar filologoa, irakaslea, idazlea eta ikertzailea.
* 1986 –
** Lea Michele, estatubatuar aktore, abeslari eta idazlea.
** Alex Ruoff, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
* 1992 – Elena Rivera, espainiar aktorea eta abeslaria.
* 1993 – Liam Payne, britainiar abeslari, konpositore eta gitarra jolea (h. 2024).
* 1997 – Rocío García Martínez, espainiar txirrindularia.
** Laura Villars, suitzar automobilismo-gidaria
* 2004 - Orri Óskarsson, islandiar futbolaria.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1363 – Filipe Nafarroakoa, Nafarroako Erresumako infantea eta Longuevilleko kondea (j. 1336).
* 1743 – Juan Antonio Urrutia Arana, II. Villar del Águilako markesa, arabar noblea, Mexiko Hirian (j. 1670).
* 1895 – Francisco Navarro Villoslada, nafar idazle eta ideologoa (j. 1818).
* 1936 –
** Pedro Asua, bizkaitar apaiza eta arkitektoa, Kantabrian fusilatua (j. 1890).
** Gabriela Lorente Sáenz, errioxar etxekoandrea, Azkoienen fusilatua (h. 1936).
* 1942 – Guillermo Torrijos Goyarzu, bilbotar militante sozialista, Parisen (j. 1876).
* 1951 – Ignacio Rotaetxe, euskal ingeniari eta politikari abertzale eta jeltzalea (j. 1888).
* 1981 – Mariano Ansó, Iruñeko lehen alkate errepublikarra (j. 1889).
* 1986 – Maria Dolores Goya Mendiola, gipuzkoar irakaslea (j. 1913).
* 2000 –
** José Ignacio Bilbao Iturburu, bizkaitar musikagilea (j. 1958).
** Manuel Indiano Azaustre, gipuzkoar politikaria, ETAk eraila (j. 1970).
* 2001 – Juan Garizurieta, bizkaitar futbolaria (j. 1908).
* 2015 – Carlos María Aritz, nafar apaiz klaretarra, Panamán misiolari aritutakoa (j. 1928).
* 2019 – Miguel Angel Lamata, gipuzkoar futbolaria (j. 1947).
* 2025 –
** Arantza Arruti, gipuzkoar politikari eta etakidea (j. 1946).
** Jean Marie Berckmans, Baionako Merkataritza eta Industria Ganberako lehendakaria eta enpresaburua (j. 1939).

### Mundua 
* 886 – Basilio I.a, enperadore bizantziarra.
* 1123 – Eystein I.a Norvegiakoa, Norvegiako erregea (j. 1088).
* 1159 – Bertha Sulzbachekoa, Bizantziar Inperioko enperatriz ezkontidea (j. c. 1110).
* 1300 – Guido Cavalcanti, italiar poeta eta filosofoa.
* 1442 – Joan VI.a Bretainiakoa, Bretainiako dukea (j. 1389).
* 1533 – Atahualpa, enperadore inka.
* 1542 – Kristobal Gamakoa, portugalgo militarra.
* 1543 – Maria Jülich-Bergekoa, Jülich-Cleves-Bergeko dukerri batuen lehen agintaria (j. 1491).
* 1604 – Hamida Banu Begum, mogol inperioko enperatriza (j. 1527)
* 1726 – Antonio Bellucci, italiar margolaria (j. 1654).
* 1762 – Stanisław Poniatowski, poloniar militarra (j. 1676).
* 1797 – Joseph Wright Derbykoa, ingeles margolaria (j. 1734).
* 1799 – Pio VI.a, aita santua (j. 1717).
* 1866 – Tokugawa Iemochi, Tokugawa shogunerriko hamalaugarren shoguna (j. 1846).
* 1871 – Paul de Kock, frantziar eleberrigilea (j. 1793).
* 1880 – Sanford Robinson Gifford, estatubatuar margolaria (h. 1880).
* 1891 – Pierre Lallement, batzuen ustez bizikletaren asmatzailea (j. 1843).
* 1898 – Agustina Ortiz de Rozas, argentinar politikaria eta filantropoa (j. 1816).
* 1899 – Catharine Parr Traill, ingelesez idazten zuen kanadar idazle, botanikari eta naturalista (j. 1802).
* 1904 – Murad V.a, Otomandar Inperioko sultana (j. 1840).
* 1922 – Georges Sorel, frantziar idazlea eta soziologoa (j. 1847).
* 1926 – Marie von Felseneck, alemaniar idazlea (j. 1847).
* 1935 –
** Astrid Suediakoa, Belgikako erregina ezkontidea (j. 1905).
** Childe Hassam, estatubatuar margolari inpresionista (j. 1859).
* 1938 –
** Joseph Bédier, frantziar idazle eta literaturaren historialaria (j. 1864).
** Frigyes Karinthy, hungariar idazle, kazetari eta itzultzailea (j. 1887).
* 1939 – Estefania Cueto Puertas, jostuna eta Espainiako lider komunista, Gijonen fusilatutako azken emakumea (j. 1899).
* 1947 – Manolete, 1940ko hamarkadako espainiar zezenketaririk garrantzitsuenetakoa (j. 1917).
* 1948 – Nicolás Esandi Nicolao, euskal jatorriko argentinar elizgizona, Buenos Airesko Eusko Ikaskuntzako lehenengo lehendakaria (j. 1876).
* 1952 – Eufrasia Eluvathingal, indiar moja karmeldarra (j. 1877).
* 1959 – Ziza Massika, aljeriar erizaina eta militante nazionalista, Aljeriako gerran nabarmendu zena (j. 1934).
* 1960 –
** Vicki Baum, estatubatuar eleberrigilea (j. 1888).
** Hazza' Majali, Jordaniako lehen ministroa (j. 1917).
* 1965 – George Erskine, Britainiar Armadako jenerala (j. 1899).
* 1972 – Kentaro Hayashi, japoniar futbolari ohia.
* 1975 – Éamon de Valera, Irlandako presidentea (j. 1882).
* 1978 - Natividad Zaro, espainiar aktorea, gidoilaria, antzerkigilea, itzultzailea eta zinema ekoizlea (j. 1901).
* 1980 –
** Franco Basaglia, italiar psikiatra (j. 1924).
** Louis Darquier de Pellepoix, frantziar politikaria eta antisemita (j. 1897).
* 1982 – Ingrid Bergman, suediar aktorea (j. 1915).
* 1987 – Lee Marvin, estatubatuar aktorea (j. 1924).
* 2001 – Francisco Rabal, espainiar aktorea (j. 1926).
* 2002 – Luis Carandell, espainiar idazle eta kazetaria.
* 2003 –
** Ricardo Muruzabal, espainiar futbolaria (j. 1951).
** Vladimír Vašíček, txekiar margolaria, pintura moderno eta pintura abstraktuan aitzindari bere herrialdean (j. 1919).
* 2006 – Youenn Gwernig, bretoi idazle eta abeslaria (j. 1925).
* 2007 – Pierre Messmer, Frantziako lehen ministroa (j. 1916).
* 2011 – María Maluenda, txiletar politikaria eta aktorea (j. 1920)
* 2013 –
** Jack Beal, estatubatuar margolaria (j. 1931).
** Cliff Morgan, galestar errugbilaria (j. 1930).
* 2016 – Gene Wilder, estatubatuar aktore, zuzendari eta gidoilaria (j. 1933).
* 2017 – Janine Charrat, frantzir dantzari, koreografo, maistra eta zuzendaria (j. 1924)
* 2018 – James Mirrlees, eskoziar ekonomista, 1996ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1936).
* 2021 –
** Ed Asner, estatubatuar aktorea (j. 1929).
** Ron Bushy, estatubatuar bateria-jotzailea, *Iron Butterfly* taldeko kidea (j. 1941).
** Jacques Rogge, belgikar sendagile eta kirolaria, Nazioarteko Olinpiar Batzordeko 8. lehendakaria (j. 1942).
* 2023 – Taiwo Akinkunmi, nigeriar funtzionarioa, Nigeriako banderaren diseinatzailea (j. 1936).
* 2024 –
** Kurt Bendlin, alemaniar dekatleta (j. 1943).
** Mihaela Peneş, errumaniar atleta, xabalina jaurtiketan aditua (j. 1947).
** Jean-Charles Tacchella zinema-zuzendari frantsesa (j. 1925).
** Ēvī Upeniece, letoniar eskultorea (j. 1925).
* 2025 – 
** Jayme Henrique Chemello, brasildar apezpiku katolikoa (j. 1932).
** Francis Emmanuel Ogbonna Okobo, nigeriar apezpiku katolikoa (j. 1936).
** Eric Ozario, indiar musikagile, kultur aktibista eta sindikalista konkania (j. 1949).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Ugutz/Uguzne eta Keltsa/Keltse/Keltze/Zeltsa.

## Kanpo estekak 
Abuztuaren 28 | Urteko egutegi | Abuztuaren 30