Gau Beltza

**Gau Beltza** edo ***Halloween*** ( ingelesezko ''* —«Santu Guztien arratsaldea»— izenaren laburketa; ingelesez *Hallowe'en* edo ** —«bezpera»— ere deitua) urtero urriaren 31n munduko hainbat lekutan ospatzen den jaia da, Arimen Eguna euskal jaiaren antz-antzekoa. Kristau egutegiaren Santu Guztien Egunaren aurreko gaua da, hilak, martiriak eta santuak gogoan izateko egunetan.

Ikerlari askoren iritziz, Halloweenen jatorria zelten uzta ospakizun baten kristautzea da, hots, ziurrenik jatorri paganoa du, batez ere gaeliar *Samhain* jaian. Beste ikerlari batzuen ustez, jaia ez zen *Samhain*etik etorri, eta jatorri guztiz kristaua du.

Euskal Herrian ere ospakizunak egiten ziren Santu Guztien Egunaren bezperan, eta XX. mende arte berezko ohitura zen kuiak, patatak, erremolatxak edo arbiak hustu eta kandelak jartzea, baserrietan bildu eta gaztaina erreak jatea edo umeak eskean ibiltzea.

Gaur, Halloween Ameriketako Estatu Batuetako kulturan errotuta dago eta hortik hedabideen bitartez munduko beste hainbat lekutara iritsi da. Egun horietan, jendeak mozorroak erabiltzen ditu, eskuarki beldurra emateko asmoz, eta maltzurkeriak ez egitearen truke, haurrek gozokiak jasotzen dituzte. Horretarako, etxez etxe joaten dira, *Trick or Treat* ("Saria edo ziria") esanez. Ohitura da, orobat, kuiak hustu eta barruan kandelak jartzea, sagarrak karameluz estaltzea, beldurrezko ipuinak kontatzea eta beldurrezko filmak ikustea.

## Etimologia 
*Halloween* edo *Hallowe'en* hitza 1745ean agertu zen lehen aldiz eta jatorri kristaua du. Hitza ingelesezko *Hallowed evening* edo *Holy evening* esamoldetik dator, hau da, Domu Santu egunaren bezpera. Era berean, eskozieratik dator

## Historia 
### Jatorri zelta 
[thumb|300px|[Daniel Macliseren margolan honetan (1833) Irlandako ospakizun bat agertzen da.]]
Litekeena da haren lehen jatorria zeltek ospatutako *Samhain* jaia izatea: izena antzinako irlanderatik dator eta «udaren bukaera» esan nahi du (egungo irlanderaz, "azaro" esan nahi du). Antzinako britoiek antzeko jai bat zuten, Calan Gaeaf deitua. *Samhain*ean uzta garaiaren bukaera ospatzen zen, eta horrek zelten urte berria zekarren, urtaro ilunarekin hasten zena.

Garai haietako zeltek uste zuten Samhainaren etorrerarekin estutzen zela mundu honen eta Beste Munduaren arteko lotura eta, beraz, izpiritu on zein txarrek errazago zuten bien arteko muga zeharkatzea. Familiaren arbasoak gonbidatzen eta omentzen zituzten, izpiritu txarrak aldentzen zituzten bitartean. Uste denez, jantzi eta mozorroen erabilera izpiritu txar horiek uxatzeko erabiltzen ziren. Helburua izpiritu txar baten itxura hartzea zen eta horrela ez zen minik jasotzen. Eskozian, izpirituen ordez, gazteak zuriz jantzita eta aurpegi belztua agertzen ziren.

*Samhain*aren aroa negua prestatzeko unea zen. Etxeetan elikagai nahiko eduki behar zen, pertsonentzat zein aziendarentzat. Suak egiten ziren garai horretan, etxeko su nagusia salbu, beste su guztiak itzaltzen ziren jai egun horretan. Sakrifikatutako animalien hezurrak ere sutara bota behar ziren. Praktika ohikoa zen ere igarleak egotea, horretarako behar ziren elikagai eta edariak hartuta. Asturiasen otorduak egiten ziren arbasoak ehortzita zeuden lekuetan. 

### Erromatarren tradizioan txertatzea 
Antzinako Erromak zelten lurraldeak okupatu zituenean, beste askotan gertatzen zen bezala, jaia euren kulturara asimilatu zuten. Berez, Erroman urriaren bukaeran eta azaroaren hasieran, "uzta jaialdi"ak antolatzen ziren, Pomonaren omenean (fruitu arbolen jainkoa). Bi tradizio horien nahastetik sagarrak —Halloweenen, garrantzi handikoak dira— gehitu bide ziren.

### Jaiaren kristautzea 
[thumb|[New Yorken (Ameriketako Estatu Batuak) urtero egiten den Greenwich Village Halloween desfilea gai hari lotutako handiena da munduan.]]

Gaur egungo Halloweengo ohiturek aldaketa handiak izan dituzte, kristautasunaren eraginez. Santu Guztien Egunaren bezperan ospatzen da, eta haren biharamunean, Hilen Eguna, kristauen egutegi liturgikoan. Eliza primitiboaren garaitik jai nagusia da, Eliza Kristauaren barruan, Gabonak, Aste Santua eta Mendekoste egunak diren bezala. Bigiliak aurreko gauean hasten dira elizetan. Hiru egun horiek ingelesez Hallowmas izenaz ezagutzen dira eta kristauen ustez, santuak eta hildakoak gurtzekoak dira, arimak Zerura iristeko errezatzeko egunak. Santu Guztien Eguna lehen aldiz 699an ospatu zen, maiatzaren 13an. 835ean azaroaren 1era igaro zen, *Samhain*aren data berean, Gregorio IV.aren aginduz. Batzuek uste dute hori zelten eragina izan zela; beste batzuek, germaniarren ideia. Autore batzuen arabera, praktikoagoa zen data hori hartzea, udan erromes ugari heltzen baitziren Erromara, eta udan Erromako sukarra izeneko gaixotasuna errazago hedatzen zelako.

### Euskal Herriko ohiturak 
Santu Guztien Egunaren bezperan eta egunean bertan eta Hilen Egunean Halloween jaiaren antzeko hainbat ohitura zeuden Euskal Herrian. Hain zuzen, kuiak hustutzea, janari eskean ibiltzea edo baserriz baserri kantuan ibiltzea ohitura izan dira herri askotan XX. mendea arte:

[thumb|300px|*Ahotsak.com* proiektuaren baitan *Halloween* jaiaren tradizioak Euskal Herrian ere ospatzen zirela adierazten duten testigantzak. Bideoaren jatorria(https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Halloween%2C_euskal_festa.ogv)]

Berdin egiten zuten Zizurkilen Beste kontakizun batzuek ere kuien hustuketaren berri ematen dute:

Kuiak husteaz gain, bada ohitura eskean joateko, Santa Agedan egiten den bezala. Utergan, esaterako, honako abestia kantatzen dute haurrek:

Ohikoa zen aldi berean mozorrotzea, askotan euskal inauterietan erabiltzen ziren antzeko jantziekin. Nahikoa zen izara bat mozorroa egiteko.

Mutrikun Gaba Beltza ospatzen da antzinatik: herriko etxeetan kuia hutsak kandelarekin jartzen dira eta herriko kondaira zahar bateko *Talaixako Mamua* jaisten da herrira.

### Ipar Amerikara heltzea 
[thumb|200px|[1904an AEBetan eginiko kartela, Halloweeneko elementu nagusi *jack-o'-lantern*arekin.]]
1840n jai hori Ameriketako Estatu Batuetara eta Kanadara iritsi, eta hango kulturetan errotze handia izan zuen. Irlandatik iritsitako migratzaileek Irlandako gosete handiaren ondorioz, jaiaren hainbat bertsio hedatu zituzten. Eurek eraman zuten kuiaren pertsonaia *jack-o'-lantern* edo "Jack xuhurra".

Hala ere, jaia ez zen ofizialki eta masiboki egiten hasi 1921 arte: urte hartan, Minnesotan Halloweeneko lehen desfilea egin zen eta, handik gutxira, berriro egin zen beste estatu batzuetan. Hurrengo hamarkadetan, jaiak garrantzia hartu zuen.

### Nazioarteratzea 
1970eko hamarkadan, Halloween jaiaren AEBetako bertsioa nazioarteratu zen zinemaren bidez eta 1980ko hamarkadan telebistaren bitartez. 1978an John Carpenterrek *Halloween'' filma egin zuen, B serieko beldurrezko zinemako funtsezkoa izan zena eta gerora hainbat segida izan zituena. Horren ondoren, ohitura hori mundu osoan hedatu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Samhain
* Santu Guztien Eguna
* Heriotzaren Eguna
* Jack-o'-lantern
* Walpurgis gaua
* San Joan sua
* Akelarre
* Samhain
* Meza beltza

## Kanpo estekak 
* gaubeltza.eus
* Joseba Aurkenerena: Gau Beltza euskaldunen artean. https://zuzeu.eus/kultura/gau-beltza-euskaldunen-artean/
* ["Gau Beltza ala Halloween? Proposamena", Hik Hasi aldizkaria(https://eu.wikipedia.org/wiki/Hik_Hasi_aldizkaria), 291 zk., 2024ko urria, 50-52. or.]