open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tumaneko sarraskia

**Tumaneko sarraskia** Koreako Gerran gertatutako guda krimen bat izan zen. 1950eko uztailaren 16an, Hego Koreako Tuman herri inguruan, AEB Armadako larriki zauritu eta armarik gabeko 30 soldadu eta kapilau bat erail zituzten. Sarraskiaren egilea Ipar Koreako armada izan zen.

Taejongo guduan zehar Kum ibaitik aurrera eginez, infanteriako 19. erregimentuko eta armada estatubatuarraren 24. infanteriako dibisioko tropak isolatu egin zituzten 3. dibisioko (NK) Ipar Koreako tropek ezarritako errepide kontroleko postu baten bidez. Kontrol-postua suntsitzea zaila izan zen, eta tropa estatubatuarrak mendietan zehar mugitzera behartu zituen zaurituak ebakuatzeko.

Estatubatuarren aldeko hogeita hamar soldadu, kritikoki zaurituak, mendi-gailurrean geratu ziren hondoa jota, eta borrokalariak ez ziren bi pertsonak artatu zituzten: kapilau bat eta mediku bat. Handik gutxira, Ipar Koreako patruila batek aurkitu zituen zaurituak. Medikuak ihes egin ahal izan zuen arren, ipar-korearrek kapilau desarmatua exekutatu zuten zaurituen ondoan otoitz egiten ari zela, gero soldadu estatubatuarrak hiltzeko.

Sarraskia Estatu Batuetako komandanteak 1950eko uztailean gerra-krimenak ikertzeko batzorde bat sortzera eraman zituzten istiluetako bat izan zen. Hilabete horretan bertan, Ipar Koreako komandanteek, beren soldaduek gerrako presoak nola tratatzen zituzten kezkaturik, jarraibide zorrotzak ezarri zituzten gatibu hartutako etsaien maneiuari buruz.

## Kanpo estekak
Jean Urruty

**Jean Urruty** (Beau Bassin-Rose Hill, 1904-1983) mauriziar idazle eta literatura-kritikaria izan zen. Curepipeko Royal Collegen ikasi ondoren, berton izan zen irakasle. Charles Baudelaireren lana ikertu zuen.

## Lanak 
* *Le voyage de Baudelaire aux Mascareignes*, Port-Louis, 1968, 158 orr.
* *Le Mauricien Toulet*, 1969, 200 orr.
* *Poètes mauriciens ... : E. Le Breton, A.-M. Vigoureux de Kermorvan, E. Michel, A. Legallant, etc.*, 3. lib., Royal printing, 1973, 16 orr.

## Erreferentziak
Planes, Trains and Automobiles

**Planes, Trains and Automobiles** (euskaraz *Hegazkinak, Trenak eta Autoak*) 1987ko John Hughes estatubatuar zinema zuzendari, gidoigile eta ekoizleak zuzendu, idatzi eta ekoiztutako komedia film bat da. Steve Martin eta John Candy aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Neal Page (Steve Martin) New York hirira lan gaiengatik bidaitu duen negoziogizon bat da. Patuaren halabeharrez, Del Griffith (John Candy) bainuetako kortina-saltzaile xelebre eta lagunkoia ezagutuko du, eta haren erruz bere Chicagoko etxera Esker emate eguneko itzulerako hegaldia galduko du. Page lasterrera Griffith haren bizimodu zorrotz eta araututik oso bestelakoa eta ezberdina den mundu batean bizi dela ohartuko da: halere, patuaren hainbat gertakizunen ondorioz elkarrekin bizitzera eta batak bestearengandik ikastera derrigortuak egongo dira. Zein ala zein izaera ezberdinagokoak diren bi gizonek abentura, ezbehar eta gorabeherez beteriko bi egun igaroko dituzte, Griffithek Neal Esker emate eguneko bere familiarekin afaltzeko garaiz iritsi dadin eramaten saiatuko da.

## Aktoreak 
* Steve Martin: Neal Page, bere lanbidearen ondorioz AEBetan barna etengabe bidaiatzen duen eta oporretan etxean sarturik egon nahi duen negoziogizon ipurterre, ezkor, ziniko, petral eta berekoia
* John Candy: Del Griffith, Neali lagundu nahi dion bainuetako kortina-eraztunen saltzaile baikor, lagunkoi, baldar, ganoragabe eta alaia
* Laila Robins: Susan Page
* Michael McKean: Estatuko polizia
* Kevin Bacon: Taxilaria
* Dylan Baker: Owen
* Olivia Burnette: Marti Page
* Larry Hankin: Doobie
* Richard Herd: Walt
* Matthew Lawrence: Neal Page, Jr.
* Edie McClurg: Alokairuko autoen agentea
* Bill Erwin: Hegazkineko gizona
* Ben Stein: Wichitako aireportuko ordezkaria
* Diana Dill: Peg
* Lyman Ward (*krediturik gabe*): John
* William Windom (*krediturik gabe*): Bryant

## Kanpo estekak 
* *Planes, Trains and Automobiles* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Planes, Trains and Automobiles* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Likurgoren kopa

**Likurgoren kopa** kristalezko Erromatar kopa bat da, diatretum edo kaiola-kopa motako adibide bitxia. Dichroic delako beiraz IV mendean egin zuten. Argia beira honetatik igarotzeko moduaren arabera, beirak kolore bat edo beste bat hartuko du; gorrixka itxura atzeko aldetik argiztatuta eta berdexka itxura aurrez aurre argiztatuta. Beira mota honekin egindako osorik dagoen erromatar gauzaki bakarra da, eta kolore aldaketa erakusten duen zirragarrienetakoa.

## Beira 
Beira mota honek sortzen duen *dichroic* efektua lortzeko, urre eta zilarrezko nanopartikulak proportzio txiki txikian eta era sakabanatuan egon behar dira. Prosezua ez da argia eta dirudienez beira mota hau sortu zutenek ez zuten teknika ondo menderatzen; ziur asko halabearrez sortu izango zuten, urre eta zilarrezko hauts partikulen nahasketa baten "kutsadura"ri esker. Baliteke sortzaileek jakin ez izatea osagaietako bat urrea zenik, hain txikia baitzen urre kopura (izan ere erromatar zilar gehiena urre kopuru txikiak ditu).

## Ikonografia 
Koparen irudi nabarmenena Likurgoren irudia da, oinetakoak jantzita baina biluzik eta mahats landareak inguratuta agertzen da.

Ziurrenik kopa hau, Bakoren omenezko gurtza ospakizunetan edateko egin izan zuten.

## Historia 
Kopa ziur asko "Alexandrian egina" izan zen edo agian Erroman 290 - 325 urte inguruan eta bere neurriak hauek dira ː. Aipagarria da koparen egoera paregabea. Agian eliza bateko altxor moduan zainduko zuten edo baliteke sarkofago batean gordeta egon izana.

Jatorria eta hasierako gora beherak ezezagunak dira eta idatziz lehendabiziko aldiz 1845 urtean aipatua izan zen. Garai hartan frantziako idazle batek aipatzen du "duela urte batzuk" M. Dubois"-en eskuetan egon izan zela. Ziurrenik hau Rothschild sendiak eskuratu baino lehentxoago izango zen; izan ere Lionel de Rothschild 1857 urtean koparen jabea zen eta garai hartan Gustav Friedrich Waagen-ek ikusi zuenean "barbaroa eta oingabea" zela adierazi zuen. 1958 urtean Victor, Lord Rothschild-ek British Museumari saldu zion 20.000 £ truke.

## Erreferentziak 
## Jakingarri gehiago 
* Elsner, Jaś, "The Lycurgus Cup", Chapter 12 in *New Light on Old Glass: Recent Research on Byzantine Mosaics and Glass*, 2013, British Museum Research Publication No. 179, British Museum Press, 
* Harden D.B. and Toynbee J.M.C., *The Rothschild Lycurgus Cup*, 1959, Archaeologia, Vol. 97,
* Scott, G. *A Study of the Lycurgus Cup*, 1995, Journal of Glass Studies (Corning), 37
* Tait, Hugh (editor), *Five Thousand Years of Glass*, 1991, British Museum Press

## Kanpo estekak 
* Kolore aldaketa erakusten duen bideo laburra, Chicagon 2011ean erakutsi zenekoa, YouTube.
Nocardia

**Nocardia** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, Actinobacteria klasean eta Actinomycetales ordenean sailkatzen direnak. Actinomycetales guztien antzera, harizpi edo filamentu luzeak osatzen dituzte, sarritan adarkatzen direnak, onddoen mizelioen modura.

Beste Actinomycetales bezala (Mycobacterium, esate baterako) zelula horma berezi baten bakterioak dira, lipido eta azido mikoliko asko dituena. Horrek zailtzen du euren Gram tindaketa (mikroskopioan Nocardia hobeto ikusten da Ziehl-Neelsenen tindaketa berezia erabiliz).

Aerobio hertsia da eta katalasa eta ureasa positiboa. Bazilo itxura du.

Bakterio hauek lurzoruko biztanleak dira, eta bertan materia organikoaren deskonposizioa burutzen dute. Genero honetako espezie batzuk patogenoak dira, arnas-aparatuko gaixotasunak sortuz. Ez dira patogeno hertsiak, oportunistak baizik: horrek esan nahi immunitate-sistema ahuleko gizabanakoak, batez ere, infektatzen dituztela.

Ez dituzte eskakizun nutritibo zorrotzak, eta ongi hazten dira laborategiko ohiko hazkuntza-inguruetan (hazkuntza motela badute ere). Bitxikeri metabolikoa dute, bakterioen artean oso hedatua ez dagoena: hidrokarburoak erabil ditzakete hazteko . Horretaz gain, genero honetan badaude ere antibiotikoak ekoizten dituzten ordezkariak.

## Euskal Herriko espezieak 
Osakidetzako ikertzaileek hiru espezie aurkitu dituzte gizakiei gaixotasunak sor ditzaketenak:
* *Nocardia barduliensis*
* *Nocardia donostiensis*
* *Nocardia gipuzkoensis*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Blake (amirala)

**Robert Blake** (Bridgewater,  - Plymoutheko kostaldean, ) almirante ingelesa izan zen. Cromwellen laguna izan zen; Ruperto printzearen ontzi taldea suntsitu zuen (1649) eta Tromp eta Ruyter Holandako almiranteei aurre egin zien (1652). Mediterraneo aldean, Berberiako ontzien aldetik errespetua irabazi ondoren, Espainiako ontzi talde bat xehakatu zuen Kanaria uharteetan (Tenerife, 1657).

## Erreferentziak
Dirua galgarri

***Dirua galgarri***, Mariano Izetak 1962an plazaratu zuen eleberria da. Baztango euskaraz idatzita izan arren, istorioa ez dago Baztanen bertan kokatuta, baizik eta Parisen, Iparraldeko euskaldunen giro batean.

Euskaraz sortutako bigarren eleberri beltza da, lehenengoa 1955an agertu baitzen, Jose Antonio Loidi irundarraren *Hamabost egun Urgainen*.

## Istorioa 
Jean Pierre Vivier eta bere iloba Franzis, Parisen lanean ari diren euskaldunak dira. Beraien zaintzapean zegoen diru kopuru handia desagertu egin da bulegotik, baita Franzisen altzairuzko erloju dotorea, osabak oparitutakoa.

Poliziek hilzorian aurkitu duten gaizkileetako batek esandako azken hitzen hariari tiraka, iritsiko da Claudet komisarioa gaizkileak topatu eta atxilotzera. Baina lapurrek, presiopean egonda ere, ez dute lau milioien desagerpena bere gain hartuko. Friedrich erlojugile azkar eta finari (idazle beraren antzerakoa) esker argituko da kasua.

## Kanpo estekak
Manuel de Arriaga

**Manuel José de Arriaga Brum da Silveira e Peyrelongue** (Horta, Portugal, 1840ko uztailaren 8a - Lisboa, Portugal, 1917ko martxoaren 5a) portugaldar abokatu, irakasle, idazle eta politikaria izan zen. 1911ko abuztuaren 24an Portugalgo historiako lehen presidente hautatua bihurtu zen, Teófilo Bragaren Behin-behineko Gobernuari jarraipena emanez. 1915eko maiatzaren 29ra arte egon zen agintean, dimisioa aurkeztera behartu zutenera arte. Teófilo Bragak ordeztu zuen karguan legegintzaldia agortu arte.

## Kanpo estekak
Shangchuan

**Shangchuan** (), **Santzian** ere deitua, Hego Txinako itsasoko uhartea da, izen bereko uhartediko handiena. 137,3 kilometro koadroko azalera du eta 16.000 biztanle inguru. Administratiboki Txinako Guangdong probintziaren barnean dago. Uharte honetako hondartza batean hil zen Frantzisko Xabierkoa 1552ko abenduaren 3an. Garai horretan **São João** edo **Sanchoão** deitzen zen portugesez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mastika

[thumb|[Beirak finkatzeko **mastika**]]
**Mastika** edo **masilla** zuloak eta zirrikituak tapatzeko erabiltzen den plastizitate handiko produktu oretsua da, eman ondoren gogortzen dena.

## Kanpo estekak
Javier Ripa

**Javier Ripa Jiménez** (Barakaldo, Bizkaia, 1965eko azaroaren 26a - ) marrazkilaria da.

Arte Ederrak ikasi zituen EHUn. Deia, El País, El Periódico de Cataluña, El Jueves eta El Karma, Rumble, Quevedos eta RSF argitalpenetarako egin ditu binetak, besteak beste.

Umorezko bi liburu argitaratu ditu Josetxu Rodriguezekin batera: "*Seguiremos dando guerra*" (2003) eta "*Para muestra y Borbón*" (2004)
 
Quevedos aldizkariaren eta RSF erakundeek antolatutako erakusketetan parte hartu du, azken honetan “Humoristas gráficos por la libertad de expresión y de prensa 2011” izenekoan. "Tirabirak/Tiras que aflojan" transmedia proiektuaren erakusketan hartu du parte (2016).

Radio Euskadin eta ETBn tertulia kide gisa aritu izan da.

## Kanpo estekak 
* Javier Riparen bloga
Segundo Galarza

**Segundo "Xegundo" Ramón Galarza Araco**, *Shegundo Galarza* portugesez, (Segura, Gipuzkoa, Euskal Herria, 1924ko irailaren 7a - Lisboa, Portugal, 2003ko urtarrilaren 4a) Portugalen ibili zen euskal piano-jotzaile eta musikagilea zen. Ramón Galarza portugaldar musikariaren aita zen.

Aita Jazinto Galarza txistularia zuen. Xegundok 6 bat urte zituenean pianoa eta solfeoa ikasten hasi zen Segurako elizako organistarekin. Ondoren Beasaingo Kontserbatorioan eta Ordizian piano-klaseak hartzen hasi zen. Azkenik, Bilbora joan zen eta 5 urteko piano-ikasketak hartu zituen.

Ondoren, Donostiako Klub Nautikoan eta Donostiako Tenis Klubean jotzen hasi eta ezaguna egin zen. 1948an, 24 urte zituela, Estorilgo Kasinoan (Portugalen) jotzea eskaini zioten. Xegundok eskaintza onartu eta Portugalera joan zen. Kasinoan egunero jotzen aritu zen 1950eko maiatzera arte.

Ondoren, "A Chaupana" eta "Aquarium" izeneko jatetxeetan jotzen aritu zen 1951. urtera arte, eta bere lehenengo 3 diskoak grabatu zituen Melodia diskoetxearekin. 1951ren urriaren 21ean Luandara joan zen, "Restauração" zinemaren inauguraziorako, eta 1952ko apirilera arte. Gero, Lourenço Marques hirira (gaur egungo Maputo) joan zen 6 hilabetez Polana hotelean jotzeko. Mozambiken, bere lehen alaba jaio zen, Teresa izenekoa.

1952tik 1954ra Johannesburgen egon zen Springbok Irratian eta no Du Barry Jatetxean jotzeko kontratuarekin. Tarte horretan 6 disko grabatu zituen Decca diskoetxerako. 1954an Lourenço Marquesera itzuli zen Polana hotelean jotzera, 1955eko maiatzera arte.

Egunero jo zuen Palácio hotelean. Estoril diskoetxearekin sinatu zuen eta 4 Lp grabatu zituen.

RTP irrati-telebistak Galarza eta bere biolin-orkestra gonbidatu zuen asteroko telebista-saioa aurkeztera. Saioak harrera ona izan zuenez, 100 saio baino gehiago eman zituzten.

Bai bakarlari, bai bere biolin-orkestrarekin, 50 LP inguru grabatu zituen Portugalen eta Espainian. 1964an, bi saio grabatu zituen Edmundo Rossekin "World of Latin American Entertainement"-entzat.

1998ko azaroan, Xegundoren 50 urteko ibilbidea Portugalen ospatzeko omenaldia egin zuten Estorilgo Kasinoan.

2003ko urtarrilaren 4an hil zen, 78 urterekin, gaixotasun luze batek jota.

## Diskografia 
### Diskografia euskaraz 
* *Akelarre-Bi* (1973, Bartzelona)
* *Aita Donostia - euskal preludioak* (1973)
* *Akelarre-Lau* (1974, Bartzelona)
* *Akelarre-Bost* (1974, Bartzelona)

### Besteak 
* *A Musica Que O Povo Fez* (1974, Mozambike)
* *Holiday in Portugal*

## Erreferentziak
Maila (arkitektura)

thumb|220px|Mailak
Arkitekturan, **maila** edo **eskailera-maila** oinak jartzeko eta igotzeko edo jaisteko balio duten eskaileraren elementu horizontaletako bakoitza da.

## Kanpo estekak
Eskailera-igogailu

thumb|Etxeko **eskailera-igogailua**
**Eskailera-igogailua**, igogailurik gabeko etxeetan, eskailera-arrapalari eransten zaion eta elbarriak edo ezinduak igotzeko balio duen gailu mekanikoa da.

## Kanpo estekak
Koma (argipena)

**Koma** hitzak adiera zenbait ditu:
* koma, puntuazio-zeinua;
* koma, konorte galtze iraunkorra;
* Koma, Iruñean sortutako musika taldea;
* Koma, 1978ko filma.
Konorte

**Konortea** edo **kordea** inguruko errealiteta hautemateko gaitasuna da, zentzumenak baliatuz.

## Ikus, gainera 
* Kontzientzia
* Konorte-galtzea

## Kanpo estekak
Jesus Zulet

**Jesus Zulet Izura** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1956) nafar marrazkilaria da. Iruñean jaio arren, aspaldi Madrilen bizi da. Arkitektura ikasi bazuen ere, ezaguna da marrazkilari, binetagile eta diseinatzaile gisa. El Correo taldeko egunkarietan argitaratzen dira bere eguneroko zintak baina bese hainbeste argitalpenetarako egin du lan: El Jueves, Diario 16, Pueblo, Disco Show, Diario de Navarra, El Cocodrilo, Navarra Hoy, La Golondriz, Eguna, Deia...
Liburu ugaritan kaleratu dira bere marrazkiak, besteak beste , *La otra historia del PSOE* (1981), *1981-198 y nueve: Creo que así fue* (1990), *Europa en Viñetas* (2000) eta *Diez años de humor* (2002).
Hainbat erakusketatan parte hartu du, taldeka eta banaka, esaterako: *Vamos a reírnos muy en serio del racismo* (Madril, 1993), *Euskadi, viñeta a viñeta* (Bilbo, 2001), *La democracia en viñetas* (Madril, 2002), eta *Tirabirak/Tiras que aflojan* (Euskal Herria, 2016)
Alcaláko Unibertsitateko Umorearen Quevedo Institutua delakoarekin kolaboratzen du baita irakasle lanetan ere.

## Kanpo estekak 
* Tebeosfera
Sancocho

zopa mota bat da, haragiz, tuberkuluz eta barazkiz egina. Iparraldeko Hego Amerikako eta Karibeko sukaldaritzaren plater tipikoa da. Kanarietan ere prestatzen dute, baina arraina erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Jose baseliza (Belauntza)

**San Jose baseliza** Gipuzkoako Belauntza udalerrian dagoen baseliza bat da.

## Kokalekua 
Ibarra eta Berrobi arteko errepidea dago, Ibarrako irteeran dagoen Okobio auzoan, hain zuzen ere, Belauntzarako igoera hasten den bidegurutzean, eta Elduaran edo Berastegi erreka eta industrialdearen alboan.

Baselizaren ikuspegi orokorra.|thumb|erdian|400px

## Historia 
2009an bertan zegoen San Joseren irudia lapurtu zuten, baina Martutenen dagoen Ahizpa Kontzeptzionisten komentuko mojek auzotarrei irudi berria oparitu zieten.

## Eraikina 
Eliz ataria du ezaugarri nagusitzat, honen gainean korua kokatzen delarik. Beranduago gehitu zitzaizkion sakristia eta dorrea; baita, barruan, San Joseren irudia edo eskultura gordetzen duen erretaula zentrala ere. Egun, ez da elizkizunik ospatzen, halere San Jose eguneko jaieguna ospatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igogailuzain

[thumb|220px|[Japoniako emakume igogailuzainak (Odakyu saltoki handiak, Shinjuku)]]
**Igogailuzaina** igogailuaren kudeaketa lanbidetzat duen pertsona da. Zereginak honakoak dira: igogailua kudeatzea eta igogailuaren funtzionamendua kontrolatzea.

## Kanpo estekak
El milagro de P. Tinto

**El milagro de P. Tinto** (euskaraz *P. Tintoren Miraria*) 1998ko Javier Fesser espainiar zinema zuzendariak zuzendutako komedia surrealista film bat da. Luis Ciges, Silvia Casanova, Pablo Pinedo, Javier Aller, Emilio Gavira, Janfri Topera eta Germán Montaner aktoreek antzeztu zuten.

Argazkilaritza Javier Agirresarobe eibartarrak burutu zuen.

## Sinopsia 
Jada haurra zenean, P. Tinto mutikoak errebelazio bat izan zuen: bere bizitzaren helburua ondorengo asko izateko seme-alaba ugari izatea izango zen. Bere ingurumarian haziko diren neska-mutiko zimel eta sendoekin amesten du. Hamabost urte beranduago, P. Tinto eta Olivia, neska gazte itsu eta xuhurrak, hamabost urtero Iparraldeko Espreso Pendularra izeneko tren bakarra igarotzen den isolatutako haran batean dagoen etxe bat erosiko dute. Urteak igaro baina bikoteak ez du seme-alabarik izatea lortzen. Berrogeita hamar urte geroago, bertaratu diren bi estralurtartxoei espazio-ontzia matxuratu eta P. Tintotarrek euren semetxoak direla usteko dute. Bi estralurtarrek haien etxea gelditzea erabakiko dute, bertan nahiko jana eta lo egiteko leku segurtatua baitute. Era berean, bertan Usillos delakoa agertzen da, etxez-etxe ibiltzen den konpontzailea, eta harlauza batzuk konpontzeko aitzakian bereak eta bi egiten hasiko da, eta gainera, buruan bi estralurtarrak ehizatzea sartuko zaio.

## Aktoreak 
* P. Tinto: Luis Ciges
:* P. Tinto (Mutikoa): Andrés Calamardo
:* P. Tinto (Heldu gaztea): Bermúdez

* Olivia: Silvia Casanova
:* Olivia (Neskatoa): Sonia Calamardo
:* Olivia (Heldu gaztea): Goizalde Núñez

* Joselito: Pablo Pinedo
:* Joselito (Mutikoa): Pedro Morales

* 1. Martiztarra, Tenientea: Emilio Gavira

* 2. Martiztarra, José Ramón: Javier Aller

* Usillos: Janfri Topera

* Aita Marciano: Tomás Sáez

* Crispín: Germán Montaner

* Bartolo: Janusz Ziemniak

* Manikomien Direktorr: Pepe Viyuela

* P. Tinto Aita: Juan Manuel Chiapella

## Kanpo estekak 
* *El Milagro de P. Tinto* filmaren IMDBko fitxa irakurgai. Youtube.com 
* ''El Milagro de P. Tinto', filmaketaren dokumentala. Youtube.com 
* *El milagro de P. Tinto* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Tofu

**Tofu**, soja-esne gatzaturik egindako jakia da, bloke zuriz zerbitzatzen dena. Ekialdeko Asiako gastronomian ezaguna da oso, fresko ala prozesatua izanda.

Txinan, Han dinastiaren garaian, duela 2.000 urte, jada ezagutzen zuten. Nara Aroan (710–794) Japonia eta Koreara zabaldu zuten eta X. edo XI. mendeetan Vietnam eta Indotxinara.

## Etimologia 
Tofu hitza japonierazko tōfu (豆腐) hitzetik dator, zeinen jatorria dòufu (豆腐 o 荳腐) txinatarrean dagoen, baba (豆)+ondu (腐) hitzez egina. Honek tofuaren elaborazioari egiten dio so, soja esnearen mamia prentsatu ondoren lortzen baita, gazurra kenduz, zeini, aurretik, koagulatzaile bat gehitu zaion. Mendebaldeko ohiko gaztagintzarekin dituen antzekotasunak direla eta tofuari "soja gazta" ere esaten zaio.

Duela mende askotik hona, ekialdeko dieten elikagai oinarrizkoetako bat da, baina oraindik ez da oso ezaguna ez onartua mendebaldeko jendartean. Gero eta ezagunagoak diren osasunerako onura anitzei eta elikadura-bertuteei esker aldatzen ari den zerbait da hau.

Argi dagoena, soja gaztaren elaborazioa teknika antzinakoa dela da. Kontsumoa antzinako Txinan oso garatua zegoen eta prestakuntza metodoak Asiako beste hainbat lekutara zabaldu ziren.

Tofuaren onarpenaren igoera budismoarenarekin zerikusia eduki ahal izan zuen, dieta begetariano batean proteina iturri oso garrantzitsua da erlijio honetan. Ordutik hona, tofua oinarrizko elikagai bihurtu da herri askotan, Japonia, Vietnam, Tailandia eta Korea barne, lekuan lekuko aldaketa txiki batzuekin, elaborazio prozesu, ehundura, zapore eta erabileran

### Oinarrizko koagulatzaileak 
Koagulatzaile horiek modu industrialean erabiltzen dira, eta soja-esneari gatz ez-toxiko bat gehitzean datza:

#### Kaltzio sulfatoa 
Txinatar estiloko tofua lortzeko sistema tradizionala eta hedatuena da. Tofu samurra sortzen du, baina ehundura apur bat hauskorrekoa. Ez du zapore hautemangarriaren arrastorik uzten azken produktuan. Lortutako tofua dela eta, produktua kaltzioan ere aberatsa da.

#### Magnesio kloruroa eta kaltzio kloruroa 
Bi gatzek disolbagarritasun maila handia dute uretan, eta era berean eragiten diote soja-proteinari. Testura samurra eta uniformea duen tofu bat sortzen dute.

### Koagulatzaile azidoak 
#### Glucono delta-lactona 
Azido organikoa, Tofuren errezeta txinatarretan erabilia, testura fineko tofu bat sortzen duena, ia gelatinaren itxurarekin. Koagulatzaile hori modu espezifikoan erabiltzen da tofu leunenetan, eta zapore azidoaren ukitua ematen dio amaitutako produktuari.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Soja-esne
* Miso
* Seitan

## Kanpo estekak
Pedro Mascarenhas

**Pedro Mascarenhas** (Mértola, 1470 &ndash; Goa, Portugaldar India, 1555eko ekainaren 16a) portugaldar esploratzailea eta kolonietako administratzailea izan zen. Diego García uhartera iritsi zen lehen europarra izan zen, 1512an. Portugaldar Malakako kapitain nagusia izan zen 1525-1526 bitartean. Egoitza Santuaren aurreko enbaxadorea izan zenean, lehenbiziko misiolari jesuitak, tartean Frantzisko Xabierkoa, Portugaldar Indiara joatea ahalbidetu zuen. Portugaldar Indiako erregeordea izan zen 1554-1555 bitartean.

## Erreferentziak
Accattone

***Accattone*** 1961eko Pier Paolo Pasolini italiar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da. Zinemazale eta kritikariek film honetan Pasoliniren lehenbiziko eleberrien eragina ikusi ohi dute, tartean *Ragazzi di vita* ("Kaleko mutilak") eta *Una vita scellerata* ("Bizitza bortitz bat"). Franco Citti, Franca Pasut eta Silvana Corsini aktoreek antzeztu zuten.

"Accattone" izenburua berez filmaren protagonistaren ezizena da, eta italieraz 'zarpail' esan nahi du.

## Sorrera 
Pasolini arreta handia erakartzen ari zen Italiako hedabideetan bere idazkiak eta adierazpenak zirela eta. Federico Fellinik bere filmegintza-estudioak ireki zituen, eta Pasolini gonbidatu zuen harekin lan egitera. Pasolinik gidoi ausart bat ondu zuen eta errodatzeari ekin zion, Federico Fellinik hari astebeteko finantzaketa segurtatu ondoren. Gainera, Federicok Ricardo anaia bidali zuen Pasoliniren errodatzeetara Pasoliniren filmegintzako trebezia egiaztatzera.

Ricardok txosten bat prestatu zuen orduan, eta Federico ez zen konbentzituta atera. Ondorioz, Pasolini finantzaketarik gabe geratu zen. Hala ere, Alfredo Bini interesatu zen orduan filma finantzatzeari buruz, eta berak ekoitzi zion filma Pasoliniri.

## Harrera 
Filma berrikuntza handia izan zen hainbat alderditatik, hizkuntzaren eta gaien gordintasuna batez ere. Horregatik, Italia kontserbadoreak kritikatu egin zuen, baina ikusleek harrera ona eman zioten, eta Pasolinik *Mamma Roma*ri ekin zion honen ondoren, gai berekoa.

## Argumentua 
Erroma. Vittorio "Accattone" (Franco Citti) egun osoa proxeneta gisa taberna zuloan sarturik igarotzen duen artean, harekin bizi den Maddalena izeneko emakumeak hura mantentze aldera prostituzioan jarduten du. Maddalena (Franca Pasut) atxilotua eta espetxeratua denean, Accattonek bere bizi baliabidea galdu eta bizimodu ziztrina izatera beharturik egongo da. Urteak elkar ikusi gabe egon arren, Ascenza emazteari (Paola Guidi) derrigorrez laguntza eskatu beharko dio.

## Aktoreak 
* Franco Citti: Vittorio "Accattone" Cataldi
* Franca Pasut: Stella
* Silvana Corsini: Maddalena
* Paola Guidi: Ascenza
* Adriana Asti: Amore
* Luciano Conti: Il Moicano
* Luciano Gonini: Piede D'Oro
* Renato Capogna: Renato
* Alfredo Leggi: Papo Hirmedo
* Galeazzo Riccardi: Cipolla
* Leonardo Muraglia: Mammoletto
* Giuseppe Ristagno: Peppe
* Roberto Giovannoni: Alemaniarra
* Mario Cipriani: Balilla
* Roberto Scaringella: Cartagine
* Silvio Citti: Sabino
* Monica Vitti (krediturik gabe): Ascenza (ahotsa)

## Kanpo estekak 
* *Accattone* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Accattone* film osoa italieraz ikusgai. Youtube.com 
* *Accattone* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Jorge Sepúlveda

**Jorge Sepúlveda**, jaiotze izenez **Luis Sancho Monleón** (Valentzia, 1917 &ndash; Palma Mallorcakoa, 1983ko ekainaren 16a) espainiar bolero eta pasodoble abeslaria izan zen.

## Biografia 
Gerra Zibilean sarjentu errepublikanoa izana, Albaterako kontzentrazio-esparrutik igaro ostean, 1941ean kontulari bezala lan egin zuen, baina Zaragozara abeslari gisa lan egiteko asmoz joan eta handik Madril hiriburura zuzendu zen, bertan 1942an Casablanca aretoan abeslari ibilbideari ekin zion. Diskoak grabatzen hasi eta bere abestiak irratiaren bidez ospetsu bihurtu ziren, bereziki garai hartan oso entzunak ziren eskainitako abestien irratsaioei esker hedatu ziren, hauetan modako orkestra eta abeslariek zuzenean jotzen zuten.

Bere ibilbidearen gailurra 1940ko hamarkada eta 1950eko hamarkadan boleroekin bizi izan zuen: *Limosna de amor*, *Monísima* (txotisa), *El mar y tú*, *María Dolores*, *Bajo el cielo de Palma*, *Dos cruces*, *A escondidas*, *Campanitas de la aldea*, *Mi casita de papel*, *Malvarrosa*, *Qué bonita es Barcelona*, *Quiero llevarme tu amor*, *La noche que te conocí*, *Tres veces guapa* (pasodoble), *Monasterio de Santa Clara*, *Santa Cruz* edo *Sombra de Rebeca* eta bereziki bere bi abesti entzutetsu edo ezagunenak diren *Mirando al mar* eta *Santander*.

1960ko hamarkadan jada boleroak ez ziren espainiarren musika gogokoena, italiar baladen eta anglosaxoi musikaren etorrerarekin batera bere izarraren gainbehera iritsi zen. Halere, 1970eko hamarkadan TVE telebista kateak Mundo Camp saioa martxan jarri eta bere antzinako abesti arrakastatsuenen berpizkundea sorraraztearekin batera, Sepúlveda eszenatikoetara itzuli eta bere diskoak berrargitaratu egin ziren.

## Kanpo estekak 
* *Mirando al mar* abestiaren Jose Sepúlvedaren bertsioa entzungai. Youtube.com 
* *Santander* abestiaren Jorge Sepúlvedaren bertsioa entzungai. Youtube.com
Gluzemia indize

**Gluzemia indizea** edo **indize gluzemikoa** (**GI**) janari bakoitzak pertsonen odoleko glukosa mailan (alegia, azukre mailan) duen eragina adierazten duen zenbaki bat da. Erreferentziako balioa 100 da (glukosa puruaren kantitate baliokide batek izango lukeen balioa).

Gluzemia indizeak adierazten du janaria kontsumitu ondoren pertsonaren odoleko azukre mailan gertatzen den emendatze totala; ez du beti emendatzearen abiadura adierazten. Azukre mailaren handitzean beste faktore batzuk ere eragina dute, esaterako otorduan jaten den gantz kopuruak. Eskuragarri dagoen karbohidrato kopuru osoa hartzen du kontuan indizeak. Janariak indizea handitzen duten beste osagai batzuk eduki ditzakeen arren, eragin horiek ez dira indizean islatzen.

Gluzemia indizeari lotutako beste neurri batek, gluzemia kargak, janariaren gluzemia indizea eta janaldi bakoitzaren karbohidrato edukia lotzen ditu. Esaterako, meloiak gluzemia indize handia du, baina gluzemia karga txikia janaldi bakoitzean jaten den kantitaterako. Fruktosak, berriz, gluzemia indize txikia du baina gluzemia karga handia, kantitate handian jaten bada.

Gluzemia indizearen erabilerak hainbat muga ditu, adibidez ez duela kontuan hartzen odoleko glukosa handitu ondoren gertatzen den intsulina ekoizpena. Bi janarik gluzemia indize bera izan dezakete, baina intsulina kantitate desberdina sortzea eragin dezakete. Era berean, gluzemia karga bera izan dezakete, baina intsulina erantzun desberdina eragin.

## Kanpo estekak
My Family (filma)

**My Family - Mi Familia** (euskaraz *Nire Familia*) 1995eko Gregory Nava estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama film independiente bat da. Kaliforniako mexikar estatubatuar familia baten istorioa belaunaldiz-belaunaldi azaltzen du.

1995eko Donostiako Zinemaldian lehiatu eta OCIC Saria irabazi zuen. Filmaren zatirik handiena ingelesez eta gaztelaniazko azpitituluekin egin zen, halere familiako senideek euren artean gaztelaniaz bakarrik mintzatzen diren zatiak ere badaude.

## Argumentua 
Mexikotik etorritako jatorriko apaleko etorkin bat buru duen Los Angeles hiriko mexikar-estatubatuar familia baten hiru belaunaldietako istoria eta bizitzan agertzen dira. Familiarekin batera hiria bera ere handituz eta gaur egun den megapolian bilakatuz joango da, bitartean senideek estatubatuar gizartean integratu eta oparotasunaren amerikar ametsa delakoa lortzen saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Jimmy Smits: Jimmy Sánchez
** Jonathan Hernandez: Jimmy gaztea
* Edward James Olmos: Paco Sánchez
* Esai Morales: Jesus "Chucho" Sánchez
* Elpidia Carrillo: Isabel Sánchez
* Enrique Castillo: Guillermo "Memo" Sánchez
** Greg Albert: Memo gaztea
* Rafael Cortés: Roberto Sánchez
* Michael DeLorenzo: Butch Mejia
* Constance Marie: Toni Sánchez
* Scott Bakula: David Ronconi
* Lupe Ontiveros: Irene Sánchez
** María Canals: Irene gaztea
* León Singer: *El Californio*
* Mary Steenburgen: Gloria
* Dedee Pfeiffer: Karen Gillespie
* Bibi Besch: Gillespie andrea
* Bruce Gray: Gillespie jauna
* Eduardo Lopez Rojas: Jose Sánchez
** Jacob Vargas: Jose gaztea
* Jenny Gago: Maria Sánchez
** Jennifer Lopez: Maria gaztea (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* *My Family* filma osoa ikusgai. Youtube.com  
* *My Family* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Juan Martín del Potro

**Juan Martín del Potro** (Tandil, ), Delpo ezizenaz ezaguna, argentinar tenislaria da. 2009an Estatu Batuetako irekia irabazi zuen, orain arte lortutako txapelketa nagusiena. Finalerdian Rafael Nadal egotzi eta finalean Roger Federer irabazi zuen.

## Kanpo estekak
PDA

thumb|200x200px|Apple Newton.
thumb|260x260px|Palma m130 exekutatzen Palm OS.
thumb|Acer PocketPC bat|263x263px
thumb|269x269px|Zorrotz Zaurus SL-5500 bat, OpenZaurus (Linux) exekutatzen
**PDA**, ingelesetik *Personal Digital Assistant*, **laguntzaile digital pertsonala**, poltsikoko konputagailua, antolatzaile pertsonala edo poltsikoko agenda elektronikoa izenekin ere ezagutu zena eskuko ordenagailu bat zen, jatorriz agenda pertsonal elektroniko bat (egutegia, kontaktuen lista, ohar kudeatzailea, abisuak, marrazkiak...) eskuzko idazkera errekonozitzeko sistema batekin erabili ahal izateko diseinatu zena.

Gailu horiek desagertu ziren telefono adimentsuak azaldu zirenean, azken hauek mahai gaineko ordenagailuen funtzio asko egin ditzakete (filmak ikusi, dokumentuak sortu, jokoak, posta elektronikoa, Interneten nabigatu, audio fitxategiak entzun...) eta gainera une oro eskura egoten da.

**Handheld** (**eskuko**),  **hand-held computer** (**eskuko ordenagailu**) edo **hand-held device** (**eskuko gailu**) ere esan zitzaien indarrean egon ziren garaian.

## Ikus ere bai 
* Ordenagailu eramangarri
* Netbook
* Telefono mugikor
* Telefono adimentsu
* Tablet

## Kanpo estekak 
### Sistema eragileak 
*  Palm OS (Sarbidea)
*  Pocket PC
*  Symbian OS
*  Ezagutzen linux
Zipi eta Zape eta kapitainaren irla

***Zipi eta Zape eta kapitainaren irla*** () 2016. urtean eginiko filma da, Oskar Santosek zuzenduta. José Escobarrek sortutako Zipi eta Zape marrazkietan oinarrituta, benetako irudizko filma da. *Zipi & Zape eta kanikaren kluba* filmaren sekuela da bigarren hau, baina istorio erabat ezberdina ardatz hartuta.

## Sinopsia 
Gabonak iritsi dira eta Zipik eta Zapek bihurrikeria handi bat egin dute. Oraingoan, gainera, oporrik gabe utzi dituzte euren gurasoek eta haiek kontrolpean izan nahian beraiekin itsas bidaia aspergarri batera eraman dituzte. Beren gozamenerako, ordea, helmuga, urruneko irla bat da. Ekaitz beldurgarri batek Pam andereñoaren luxuzko etxean geldialdia egitea behartuko die, zeinetan ume eta familiei araurik gabeko paradisuaz gozatzeko aukera eskaintzen dien. Pipi, Maqui eta Flequiren laguntzarekin, beraien gurasoen desagertzeak isla misteriotsuan bizi diren biztanleak gordetzen duten sekretuarekin zerikusia duela konturatuko dira.

## Aktoreak 
* Teo Planell: Zipi
* Toni Gómez: Zape
* Elena Anaya: Pam andereñoa
* Iria Castellano: Flequi
* Máximo Pastor: Maqui
* Ana Blanco de Córdova: Pipi
* Fermí Reixach: Jaime
* Jorge Bosch: Aita
* Carolina Lapausa: Ama
* Goizalde Núñez: Enriqueta ahizpa
* Juan Codina: Salomón

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Artikulua imdb.com
Maritxu Urreta

**Miren Arantzazu Urreta Zulaika** (Donostia, Gipuzkoa, 1915eko irailaren 10a – 2018ko abuztuaren 13a), **Maritxu Urreta** izenaz ezaguna, euskal itzultzaile, ilustratzaile eta argazkilaria izan zen.

## Bizitza 
Maritxu Urreta Zulaikaren benetako izena Miren Arantzazu zen, baina Maritxu izena erabili ohi zuen. Mikel Urreta Etxebeste eta Maria Zulaikaren alaba zaharrena, bere ondoren beste hiru seme alaba jaio ziren, Mikel, Carmen eta Rosario. Amaren anaietako bat, Jose Gonzalo, Aita Donostia kaputxinoa izan zen.

Oso txikitatik jakin-min handia izan zuen. Donostiako San Bartolome ikastetxean egin zituen ikasketak eta ondoren frantsesa eta ingelesa ikasten ibili zen Madrilgo *Escuela Central de Idiomas* izenekoan. 1935ean Londresera joan zen ingelesa ikastera. Gerra Zibila hasi zenean Urreta Zulaika familia osoak Donostiatik alde egin behar izan zuen eta 1940 arte Azkainen egon ziren.

Donostiara itzuli zirenean, Maritxuren kezketako bat euskara sakontzea zen eta Maria Dolores Agirrerekin euskara lantzeko aukera izan zuen. Ondoren, bien artean Jose Luis Muñoyerroren bi antzezlan euskaratu zituzten *Lartaun eguzki-semea* (1960) eta *Ilargian ere euskeraz* (1967).

Marrazkilaria ere izan zen, gerra aurreko urteetan *Txiki* Zabalo ilustratzailearen ikasle izan zen. Resurrección María Azkueren *Euskalerriaren Yakintza* bildumako bigarren liburukian, *Ipuin ta irakurgaiak* (1942), Urretaren bi ilustrazio agertzen dira, *Laminen azkena* eta *Meza misteriozkoa*.

Bestalde, aipatutako Jose Luis Muñayorren bi liburu ere ilustratu zituen:
*Pasos sobre el fuego* (1965) eta Agirrerekin euskaratu zuen *Ilargian ere euskeraz* (1967).

Argazkigintza eta mendia izan ziren Maritxuren zaletasun handiak. 7.000 argazkiko bilduma osatu zuen eta Gipuzkoako Argazkilari Elkarteko (1948) kide beteranoetakoa izan zen. 1976ean Elkarteko buletinaren editorialak euskaratzeari ekin zion.
Mendizaletasunak bultzatuta, Club Vasco de Camping Elkartearen (1950) sortzailetako bat izan zen.

EIZIEko kide izan zen eta 1996an ohorezko bazkide izendatu zuten. eta *Itzulpen Antologia 2* libururako Alice Duer Miller (1874-1942) idazlearen *The White Cliffs* poema euskeratu zuen *Itsas-malda zuriak* izenburuarekin.

2018ko abuztuaren 13an hil zen, Donostiako bere etxean, 102 urterekin.

## Erakusketa 
* 2024ko urtarrilean *Gailurretan izan gaitun* erakusketa zabaldu zuten Iruñeko Planetarioan 1924tik bidea urratu duten Euskal Herriko emakume alpinista eta eskalatzaile aitzindariei buruzkoa.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Nerea Azurmendi: ''Maritxu Urreta, 1915''. Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzua, 2005. Bidegileak bilduma

## Kanpo estekak
Egun handia (filma)

***Egun handia*** () 2015eko frantziar dokumentala da, Pascal Plissonk idatzi eta zuzendua.

## Sinopsia 
Egun handia gertu dago. Hilabeteak daramatzate, baita urteak ere, prestatzen. Badakite egun berezi horrek beren bizitza alda dezakeela betirako. Dokumentalak proba bati aurre egin behar dien lau gazteren -Albert, Nidhi, Tom eta Deegii- istorio erreal eta bikaina kontatzen du. Proba horrek beren bizitzak aldatu eta hobetu ditzake betiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Westerheversandeko itsasargia

**Westerheversandeko itsasargia** edota **Westerheversand itsasargia** (alemanez *Leuchtturm Westerheversand*) Alemaniako Schleswig-Holstein estatuko Westerhever udalerrian dagoen itsasargi bat da. Iparraldeko Alemaniako itsasargi ospetsuenetako bat da, ondorioz maiz ezkontz ospakizunen kokaleku bezala erabilia da, eta alboan duen bi zaindarien etxoletako bat gaur egun erregistro bulego gisa egokitua dago.

1906ean eraikitzen hasi eta 1908ko maiatzaren 26ean funtzionatzen hasi zen. 40 metroko garaiera duen burdin urtuzko dorre batek osatzen du. 2001tik aurrera bisitagarria da.

## Kanpo estekak 
* Westerhever itsasargiaren irudiak ikusgai
Paperezko hegazkinak (filma)

***Paperezko hegazkinak*** () 2015. urtean eginiko filma da, Robert Connollyk zuzenduta.

## Sinopsia 
Hamaika urteko mutila Australian bizi da, bere
aitarekin (Sam Worthington). Alargundu zenetik, aitak ezin du garai
bateko erlazioa berreskuratu semearekin, ez baitu emaztearen galera
gainditzerik izan. Dylan, berriz, bere pasioan murgiltzen da: hegan
egiten duten objektuak.

## Aktoreak 
* Sam Worthington: Jack Webber
* Ed Oxenbould: Dylan Webber
* Ena Imai: Kimi Muroyama
* Nicholas Bakopoulos-Cooke: Jason Jones
* Julian Dennison: Kevin
* David Wenham: Patrick Jones
* Deborah Mailman: Maureen Prescott
* Peter Rowsthorn: Mr. Hickenlooper
* Terry Norris: George "Grandpa" Webber

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Artikulua imdb.com
Diego García (uhartea)

**Diego García** Indiako ozeanoan kokatutako atoloia da, Txagos uhartediko handiena. Tanzaniatik 3.535 km ekialdera, eta Indiako hegoaldeko muturretik 1.796 km hego hego-ekialdera dago. Lehorreko zatiak 44 kilometro koadroko eremua hartzen du. Itsasoaz haraindiko britainiar lurraldea da. AEBetako base militar bat dago bertan.

## Diego Garcíako base militarra 
1961ean, Gerra Hotza beroenean zegoen. Sobietarrek Indiako ozeanoan indar hartuko zuten beldurra zegoen, eta AEBk eta Erresuma Batuak tratua egin zuten: britainiarrek lurra jarriko zuten base militar handi bat egiteko eta ordainetan amerikanoek Polaris misilak prezio berezian salduko zizkieten. Laster, 1965ean, Mauriziori independentzia eman zioten ingelesek, baina Txagos metropoliaren zuzeneko agintepean geratu zen. Amerikanoekin hurrengo urtean sinatu zuten tratua, Diego García 50 urterako alokatuz, 20 gehiagoko epe gehigarriaz.

Bertako biztanleek deus ez zekiten eta kopratan segitzen zuten lanean, ehun urte lehenago bezalatsu. Ingelesek nazioartean propaganda kanpaina hasi zuten, txagostarrak urtero uzta garaian ekartzen zituzten langile moduan aurkeztuz. Diplomazia britainiarra ondoko urteetan saiatu zen Txagos Nazio Batuen Erakundearen agendatik kanpo edukitzen. Herritar asko oharkabean kanporatu zituzten, Seychelleetara edo Mauriziora edozein enkargu edo ospakizunetara joandakoan. Alde egin ez zuten gainerako txagostarrak, 1971tik 1973a bitartean kanporatu zituzten.

Diego Garcíako base militarrean amerikarrek milioika dolar asko gastatu zituzten. Gaur, uhartea AEBren itsasontzi erraldoi bat da. Bertatik antolatu ziren 1991ko Golkoko Gerrako bonbaketetarako hegaldiak, berdin 2001etik aurrera Afganistan eraso zutenak, eta geroago Irakeko Gerran erabilitako asko. Hiru mila langile zibil ari dira gaur base horretan, gehienak Mauriziotik eta Filipinetatik ekarritakoak. Bitartean, txagostar gehienak Maurizioko txabolategi txiroenetan bizi dira, talde batzuk Seychelleetan eta banaka batzuk Londresen. Maurizion daudenetako asko analfabetoak dira, langabezian daude ezin egokiturik bizileku berrira. Erresuma Batuak azken aldian txagostarrei britainiar nazionalitatea eskaini die, baina askok ez dute onartu nahi izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oker

**Oker** zuzena ez dena da, makurra.. Gainera, honakoa izan daiteke:
* Oker, Alemaniako ibaia.
* Oker, Alemaniako herria.
* *Oker*, 2015eko australiar filma.

## Erreferentziak
Paperezko hegazkin

thumb|200px|Paperezko hegazkin tradizional baten diagrama.

**Paperezko hegazkina** paperez osorik egindako jostailuzko hegazkina da. Origamiren adarra den aerogamiren diseinu ezagunena da, Japonian 紙飛行機 (*kami hikōki*; *kami*=paper, *hikōki*=hegazkin) izena duena. Origamirik errazenetako bat da, hasiberri edo aditua izanik.

Paperezko hegazkin baten hegaldirik luzeena (69,14 m.) Joe Ayoobek egin zuen 2012ko otsailean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oker (filma)

***Oker*** () 2015. urtean eginiko filma da, Stuart McDonaldek zuzenduta.

## Sinopsia 
Warrnambool izeneko herrixkako kostaldetik oso gertu, garai batean munduko milaka eta milaka pinguino txikiren bizileku zen Middle Island erreserba dago. Azeriek uharteraino doan sakonera txikiko ubidea zeharkatzen ikasi zutenetik, ordea, pinguino-kopurua izugarri gutxitu da. Eta kopurua hamarretik beherakoa izatera iristen bada, Emily Marsh parkezainak lanpostua galduko du.

## Aktoreak 
* Shane Jacobson: Swampy
* Coco Jack Gillies: Olivia
* Sarah Snook: Emily Marsh
* Alan Tudyk: Bradley Slater
* Terry Camilleri: Burns epailea
* Deborah Mailman: Lake alkatea
* Richard Davies: Jack Jones
* Frank Woodley: Dog Catcher
* Tegan Higginbotham: Zoe

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Artikulua imdb.com
Andres Iñigo

**Andres Iñigo Ariztegi** Iturenen (Nafarroa) jaio zen, 1945eko otsailaren 17an. Filosofia eta Letretan doktorea da. Irakasle ibili zen urtetan Iruñeko Hizkuntza Eskola Ofizialean. 1987ko uztailaren 24an Euskaltzain urgazle izendatu zuten eta Euskaltzain oso 1999ko otsailaren 26an. 13. aulkia eskaini zioten, aurretik Federiko Krutwigek izan zuen aulkia. 2020ko uztailean euskaltzain emeritu izatera pasa zen eta haren ordez Paskual Rekalde sartu zen akademian.

Euskaltzain oso izendatu zutenean “Onomastika euskararen normalizazioan” izeneko sarrera hitzaldia irakurri zuen Iturenen 2000ko maiatzaren 27an.

Euskaltzaindiaren Nafarroako ordezkaria da, 1997ko urtarrilaren 31n izendatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Andres Iñigo Euskaltzaindiaren webguneko biografia.
* Andres Iñigo Ariztegi Inguma datu-basean.
Asterix, Jainkoen Egoitza

***Asterix, Jainkoen Egoitza*** () marrazki bizidunetako film luzea da. Jainkoen egoitza komikian oinarrituta, Alexandre Astierrek eta Louis Clichyk 2014an zuzendu zuten. 85 minutu ditu eta Frantzia eta Belgika arteko kolaborazioaren fruitua da. Pelikularen euskarazko itzulpena, Zineuskadi eta Warner Bros.en arteko kolaborazioa izan zen.

## Argumentua 
Kristo aurreko 50. urtean gaude. Galia guztia erromatarrengatik okupatuta dago. Dena? Ez! Galiar herri txiki bat oraindik libre da, eta beti erasotzaileak gelditzen dituzte. Egoerarekin suminduta, Julio Zesar taktikak aldatzeko erabakia hartzen du: beren armadak ezin izan dira indarrez. Horretarako, luxuzko erromatar herri bat eraikitzen, "Jainkoen egoitza".

## Aktoreak eta bikoizketa aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* '''' Internet Movie Databasean
Astérix et Obélix : Mission Cléopâtre

***Astérix et Obélix Mission Cléopâtre*** frantses-italiar film luzea da. Asterix eta Kleopatra komikian oinarrituta, Alain Chabatek 2002an zuzendu zuen.

## Argumentua 
Kleopatra (Monica Bellucci) eta Julio Zesar (Alain Chabat) maitaleek apustu egin dute: basamortuaren erdian Zesarren omenezko jauregi bat hiru hilabetetan eraikiz gero, Zesarrek egiptoarren handitasuna aintzat hartuko du. Horretarako, Kleopatrak Numerobis (Jamel Debbouze) arkitektoa kontratatu du.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* '''' Internet Movie Databasean
Pan (2015eko filma)

***Pan*** 2015. urtean eginiko filma da, Joe Wrightek zuzenduta.

## Sinopsia 
Peter hamabi urteko mutil pikaro eta bihurria da. Londresen bizi den umezurtz-etxe goibel eta tristean, ordea, ez dituzte ezaugarri horiek gogoko. Bizitza guztia bertan pasa ondoren, ezin sinetsiko gau batean bidaia zoragarria hasiko du fantasiaz beteriko mundura, Sekula Betira. Bertan, pirata, gerlari eta maitagarriekin abentura ugari biziko ditu, hil ala biziko konbateetan parte hartuko du, bere amak umezurtz-etxean zergatik utzi zuen deskubritzen saiatuko da, eta batez ere, lurralde magiko horretan bere tokia bilatzen ahaleginduko da.

## Aktoreak 
* Levi Miller: Peter Pan
* Hugh Jackman: Bizarbeltz
* Garrett Hedlund: James Hook
* Rooney Mara: Tigre Lilitxo
* Adeel Akhtar: Sam "Smee" Smiegel
* Nonso Anozie: Bishop
* Amanda Seyfried: Mary
* Kathy Burke: Mother Barnabas
* Lewis MacDougall: Nibs
* Jack Charles: Chief Great Little Panther
* Cara Delevingne: Uhandreak
* Na Tae-joo: Kwahu
* Bronson Webb: Steps
* Kurt Egyiawan: Murray
* Paul Kaye: Mutti Voosht
* Emerald Fennell: Commander

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Artikulua imdb.com
Astérix et Obélix contre César

***Astérix et Obélix contre César*** franko-italiar film luzea da. Asterix galiarra, Aztia eta Asterix legionaria komikietan oinarrituta, Claude Zidik 1999an zuzendu zuen.

## Argumentua 
Kristo aurreko 50. urtean gaude. Galia guztia erromatarrengatik okupatuta dago. Dena? Ez! Galiar herri txiki bat oraindik libre da, eta beti erasotzaileak gelditzen dituzte. Lucius Detritus erromatar ofiziala hau edari magiko baten ondorioa dela jakitean, Panoramix druida bahitzea erabakiko du.

## Aktoreak 
* Christian Clavier: Asterix
* Gérard Depardieu: Obelix
* Roberto Benigni: Lucius Detritus
* Michel Galabru: Abrarakurzix
* Claude Piéplu: Panoramix
* Daniel Prévost: Prolix
* Pierre Palmade : Asuranzeturix
* Laetitia Casta : Falbala
* Arielle Dombasle : Mme Agecanonix
* Sim : Agecanonix
* Marianne Sägebrecht : Bonnemine
* Gottfried John : Julio Zesar
* Jean-Pierre Castaldi : Caius Bonus
* Jean-Roger Milo : Cetautomatix
* Jean-Jacques Devaux : Ordralfabetix
* Hardy Krüger junior : Tragicomix

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* '''' Internet Movie Databasean
Boulevardeko erlojua

**Boulevardeko erlojua** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Boulevardeko kioskoaren ondoan dagoen erloju bat da.

## Deskribapena 
Boulevardeko erlojua Donostiako Boulevard zumardian dago, bertako kioskoaren ondoan, San Jeronimo kalearen muturretako batetik gertu.
Erlojua kapitel korintioar baten gainean dago kokatua, zutabe zuri baten puntan. Zutabe honen behealdean *SS 1895* inskripzioa agertzen da, eta litekeena da hauek hiriaren gaztelaniazko San Sebastian izenaren inizialak eta zutabearen diseinu data izatea.

## Historia 
Gaur egungo erlojua ez da hasiera batean instalatu zen berbera, eta ez dago jatorrizko kokapenean ere.
Lehenengo erlojua 1892ean ipini zen, San Jeronimo kalea eta gerora Boulevard zumardian bilakatuko zen *Plaza Zaharra*k osatzen zuten kantoian, bertako arkuetako harri-zutabe batean.
Erlojua instalatzea urte horretako uztailaren 1ean erabaki zuen Donostiako Tranbia Konpainiak, bulegoak kantoi horretan baitzeuzkan eta *Plaza Zaharra* tranbien geraleku nagusia zelako, gidari zein inspektoreentzat erlojua lagungarri izango zelakoan.
Orratzetako erloju mekaniko hau 1958an zenbakiak zuzenean erakusten zituen erloju elektriko batek ordezkatu zuen, Solari italiar markakoa.
1999an Boulevarda birmoldatu zenean, erloju elektrikoa kendu eta orratzetako erloju berri bat ipini zen, baina ez San Jeronimoko kale-kantoiari atxikituta, baizik eta Boulevardeko kioskoaren ondoan espresuki kokatu zen zutabe baten gainean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Miguel Seminario

**Juan Miguel Seminario Rojas** (Bera, 1904 - *ib.*, 1968) kazetari, kronikagile eta idazle nafarra izan zen. Euskaltzain osoa izendatu zuten 1949ko martxoaren 25ean, Eladio Espartzaren 9. aulkia esleitu zioten.

Zuzenbidea ikasi zuen Unibertsitate Zentralean eta kazetaritza “El Debate”-ko eskolan. 1940 eta 1951 bitartean, “El Correo Español” egunkariko erredaktore-burua izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  *Seminario Rojas*, Nicolás de Alzola Guerediaga, *Boletín de la Real Sociedad Bascongada de Amigos del País*, Donostia-SS, Año 24, cuaderno 2 (1968), p. 253 ;
*  *Seminario yaunari ongi-etorria*, Federiko Krutwig Sagredo, *Euzko gogoa*, Guatemala 3. urtea, 7-8. zki. (1952ko uztaila-dagonila), p. 29-32.
Moldura

thumb|Moldura
**Moldura** ornamentuzko elementu jarraitua eta nabarmendua da, gainazal bat apaintzeko nahiz bi elementuren arteko lotura egiteko erabiltzen dena, gainazal hartan argi-ilunezko efektuak sortuz.

## Kanpo estekak