Django (1966ko filma)

***Django*** 1966ko Sergio Corbuccik zuzendutako filma da. Zinema-aretoetan estreinatu zenean, artean ekoitzitako film bortitzenetakotzat jo zen. Bortizkeriak, ankerkeriak eta zinismoak lagundu zuten haren arrakasta handian eta Italiako westernaren mugarri bihurtzen.

Sergio Corbucciren zuzendari arrakastatsu gisa berrespena izan zen eta Franco Nero *spaghetti western* generoko interpretea nazioartean ezagunenetako bat bihurtu zuen. Hasierako eszena —Djangok hilkutxa bat arrastaka darama— filmaren eta pertsonaiaren etiketa bihurtu da.

## Gaia 
AEBko hegoaldea, Mexikoko mugan, Gerra Zibilaren ondoren: Django iparraldeko beterano bat da, sorbaldan zela bat eta hilkutxa bat herrestan daramatzana.

Hondar mugikorrak zeharkatzen dituen zubi batera iritsita, urrundik lau mexikar ikusten ditu, Maria deritzan emakumea zigortzen, ihes egiten saiatu izana leporatuta. Beste bost gizon, zapi gorriak jantzita, esku hartu eta mexikarrak hil dituzte, baina haiek ere emakumea hiltzeko asmoa dute, mexikar-estatubatuarra delako gorroto baitiote eta mexikarrekin bat egitea leporatuz. Maria bizirik erretzear dagoela, Djangok salbatzen du, eta bost gizonak hilt, pistola erabiltzean abiadura eta zehaztasun handia erakutsiz.

Django eta Maria gertuko herriko tabernara iritsi dira: herri ia fantasma da, kale lokaztu eta etxe hondatuak dituena. Tabernan prostituta talde bat baino ez dago, Mariaren lankide ohiak. Nathaniele izeneko ostatuko jabeak nahi gabe ongietorria eman die; beldur da Jackson maiorrak laster haietaz ohartuko dela, sekta arrazista baten buru baita (haren kideek zapi edo kaputxa gorriak daramatzate). Jacksonek bere sadismoa askatzen du bizirauteko beharrezko tasak ordaindu ezin dituztenean, mexikar babesgabeak tirokatuz.

Izan ere, tabernan, lehenik Jonathan anaia agertu da, Jacksonen izenean dirua estortsioa egitera joandako predikatzaile arrazista bat, eta ondoren maiorra bera lau pistolarirekin, tartean Ringo beldurgarri eta orbaindua. Laster eztabaida piztu da Djangoren eta maiorraren artean, eta horrek berehala susmoa du bere gizonak sarraskitu zituen exekutatzailea dela. Baina tiro egitear daudoela, Djangok laurak hil eta Jackson barkatu du. Django hiri hartara itzuli da Jacksonen gizonek bera ez zegoela hil zuten emaztearen heriotza mendekatzera, baina askatzen du, bere jarraitzaile guztiak suntsitu ondoren bakarrik hiltzeko asmoa duelako.

Mariarekin gaua eman ondoren, azkenean norbait babestu duelako eskertuta, Django kalean bakarrik zain dago, hilkutxa ondoan duela, Jackson eta bere berrogei bandidoak itzuli arte. Iritsi direnean, hilkutxatik metrailadore bat ateraz harritu ditu eta bandido ia guztiak hil, Jackson eta ihes egitea lortu duten beste batzuk izan ezik.

Nathaniel eta Django Tombstoneko hilerrian diren bitartean,  lehena gorpuak lurperatzen, bigarrena Mercedes Zaro izeneko emakume baten hilobia bisitatzen, hirian Jonathanek Mariari sarraskia leporatu dio eta prostituta batzuk haren aurka bultzatzen saiatu da. Hugo jeneralak zuzendutako iraultzaileak iristeak eten du: horixek dira Jacksonen gizonen aurka zeuden mexikar bakarrak. Jeneralak, Jonathan maiorraren espioia izatea leporatuz, eskuineko belarria moztu eta ahoan sartu dio, eta gero bi tiro eginez hil du bizkarrean.

Hugok gogotsu hartu du Django, iraganean bizitza salbatu izanagatik anaiatzat baitauka, eta aurkari taldea suntsitu izanagatik eskerrak eman dizkio. Djangok Maria itzultzen du, berarentzat gorde zuela dioena, eta gero, irabazitako konfiantzari esker, iraultzaileak konbentzitzen ditu Jacksonek bere aberastasuna gordetzen duen gotorlekuaren aurkako erasoa antolatzeko. Maiorraren urrearekin, mexikarrek metrailadore gehiago eros ditzakete iraultza irabazteko.

Gotorlekuaren aurkako erasoa arrakastatsua da, baina harrapakina banatzeko ordua iristen denean, jeneralak uko egin dio Djangori adostutako zenbatekoa berehala emateari: pistolariak bere zatia nahi badu ere ihes egin ahal izateko, Hugok bere laguntza preziatua nahi du iraultzara batzeko. Arratsalde hartan, salooneko ospakizunetan, Ricardo mexikarrak Maria atxilotu eta, jeneralaren haserrea piztuz, hiltzen saiatu da. Djangok berriro ere bizitza salbatu dio eta borroka gogor bat hasi du Ricardorekin; azkenean hil egin du. Hugok Maria eskaini dio Djangori esker gisa, baina beste prostituta bat aukeratu du haren ordez. Djangok, ordea, ez du gaua harekin pasatzeko asmorik, eta arropak kentzeko agindu dio, leihotik kaletik ikusten duten zaindariak distraitzeko. Ospakizunen zaratak estalita, Djangok lapurreta gordetzen den estalpera iristea lortu du. Berarekin ekarritako hilkutxa urrez betetakoan, horman zulo bat egin du dinamitaz eta bere metrailadoreari automatikoki tiro egiten utzi dio oldartzen ari diren mexikarrei, Mariarekin gurdi batean ihes egiten duen bitartean.

Zubira iritsitakoan, emakumeak bere maitasuna aitortu dio, baina Djangok hala ere banantzea erabaki du: urrea erabili nahi du bizitza berri bati ekiteko eta ez du Mariak bere emaztearen patu bera jasan dezan arriskurik hartu nahi, ez baitaki ahaztuko ote duen. Hala ere, hilkutxa ustekabean hondar mugikorrera erori da, eta Djangok etsi-etsian saiatzen da berreskuratzen lokatzetan murgilduz. Mariak salbatzen saiatu da, baina antza denez, mexikarrek tiroka hil dute, eta ondoren Django zingiratik atera. Hugok bizia barkatu dio, berarekin duen zorraren jakitun, baina lapurrentzako ohiko zigorrarekin: eskuak suntsitzea: lehenik Miguel mexikarrak bere fusilaren kulatarekin txikitu ditu, eta gero zaldien apatxek zapaldu dute.

Larriki desgaituta egon arren, Djangok mendekua hartu nahi du oraindik Jacksonen aurka; horrek, bitartean, gobernuaren armadaren laguntzaz, Hugo eta bere taldea segada batean suntsitu ditu. Beraz, maiorra bere azken gizonekin Nathanielen tabernara doa Djangoren kokapenari buruzko informazioa biltzera. Tabernariak bere ausardia erakutsi du lehen aldiz Maria ezkutatuz, Djangok zaurituta zegoela eman baitzion. Djangoren non den jakin bezain laster, maiorrak Nathanieli tiro egin dio bertan.

Tombstone hilerrian gertatu zen beste guztia, Django, eskuetan larri zaurituta, Jackson eta bere gizonen etorreraren zain zegoen lekura; baina Djangok eskuak hautsita dauzkanez, ezin dio pistolari eutsi, are gutxiago gatilua sakatu tiro egiteko. Beraz, ziztu bizian, baina nekez askatzen zuen gatiluaren babeslea hortzekin eta pistola hilerrian zegoen gurutze batean jartzen zuen, tiro egin ahal izateko eta beste eskuaren ahurraren laguntzarekin mailua azkar berreskuratzeko. Horrela, azkar jokatuz, Jackson eta hilerrira bera hiltzera joandakoak eta haren azken gizonak hil ditu . Azken tiroketa horren amaieran, Djangok alde egin du, Mercedes Zaro bere emaztearen hilobian tiro egin zuen hilobian pistola utzirik.

## Ekoizpena 
Filmeko zuzendari laguntzailea Ruggero Deodato da, geroago bere kanibal film zakarrengatik ospetsua izan zena, eta argazki zuzendaria, Enzo Barboni, geroago E.B. Clucher izenarekin zuzendari gisa ezagutu zena. Tabernako borrokan plano subjektiboaren ideia Gilberto Galimberti maisuari zor zaio. 

## Soinu banda 
Filmeko soinu banda Luis Bacalovek ondu zuen: bere film-konpositore ibilbidea 1960an hasia zuen. *Django* haren lehen westerna izan zen, eta hilabete batzuk geroago, *Quién sabe?* filma.

Halaber Bacalovek konposatua, baina Franco Migliacciren laguntzaz, hasierako kredituen gaia da, amaierako kredituetan ere erabilia. Filmean Rocky Robertsek ingelesezko kanta ageri da, baina *RCA Italiana*k Roberto Fiak italieraz grabatutako bertsioa argitaratu zuen soinu-bandaren albumean. 

### Kantak 
# *La corsa* ("Lasterketa") - 1:36
# *Fango giallo* ("Lokatz horia") - 2:34
# *Town of Silence* ("Isiltasunaren hiria") - 1:28
# *Blue Dark Watz* ("Bals urdin iluna") - 1:04
# *La corsa* ("Lasterketa", bigarren bertsioa) - 2:18
# *Frusci notturni* ("Gaueko zurrumurruak") - 3:15
# *El Pajarito* ("Txoritxoa") - 2:47
# *IEspera y ataque* ("Itxaropena eta erasoa") - 2:43
# *Django* (instrumentala) - 2:52
# *Django* - 2:52
# *Vàmonos muchachos!* ("Goazen, mutilak!") - 1:03
# *Vàmonos muchachos!* (bigarren bertsioa) - 3:02
# *Vals de Juana Yimena* ("Juana Yimenaren balsa") - 1:02
# *Vàmonos muchachos!* - 2:41
# *Town of Silence* ("Isiltasunaren hiria", bigarren bertsioa) - 1:18
# *Corrido* - 4:26
# *Preludio* - 1:57
# *Duello nel fango* ("Lokatzeko borroka") - 1:18

## "Beste" djangoak eta benetako jarraipena 
Film horren nazioarteko arrakasta beste hainbat ekoizpenek ustiatu zuten, protagonistaren izena erabili zutenak, jatorrizkoarekin zerikusirik ez izan arren. Besteak beste, aipagarri dira Alberto De Martinoren *Django Shoots First* (1967), León Klimovskyren *A Few Dollars for Django* (1967), Sergio Garroneren *Django the Bastard* (1969), William Redforden (Pasquale Squitieri) *Django Defies Sartana* (1970), Edoardo Mulargiaren *Long Live Django!* (1971), Dick Spitfireren (Demofilo Fidani) *Django and Sartana Are Coming...* ''It's the End* (1971). Ferdinando Baldiren *Prepare the coffin!* (1968), Terence Hill Djangoren paperean antzeztua, ekoiztetxe berak sortu zuen, eta Hill aukeratu zuten Neroren uko egin ondoren, jarraipena egin behar baitzuen Ted Archerren (Nello Rossatiren ezizena) *Django 2 - The Great Return* (1987), Kolonbiako giro ezohiko batekin.

Alemanian, hamarnaka *spaghetti western* banatu ziren, izenburua egokituz, *Django* izena eraman zezaten. 

2007an, Takashi Miike zuzendariak —Quentin Tarantinoren parte-hartzearekin— *Sukiyaki Western Django* filma aurkeztu zuen Veneziako Zinemaldian . Jatorrizko *Djangori* omenaldia eta spaghetti western generoaren berrimaginazioa da, Japoniako giro batean kokatua.

Gainera, Tarantinok berak filmatu zuen bere *western*a 2012an, Hegoalde Sakonean girotua, esklabutza garaian, eta *Django Unchained* izenburua jarri zion omenaldi gisa. Jamie Foxx-ek antzeztutako protagonistak ere Django izena du eta Franco Nerok kameo bat egiten du; hasierako kredituetan Bacalov eta Migliacciren *Django* kanta kantatzen da, Bacalovi bakarrik aitortzen zaion arren.

## Aipuak eta erreferentziak 
* Filmaren izenburua jazz gitarra-jotzaile Django Reinhardten izenetik dator: Corbucci haren zalea zen.
* Mel Gibsonek zuzendutako *Apocalypto* filmean (2006), indiarrak libre utzi dituzte eta gero atzetik jo dituzte lantza batekin edo beste arma batzuekin, *Django*ko jeneralak mexikarrekin egin zuen bezala.
* *I due figli di Ringo* parodian (1966), Franco eta Cicciorekin, bi protagonistek, beren buruak Ringoren semeak balira bezala aurkeztuz, izenak Django eta Gringo dituztela aldarrikatzen dute.
* *Indio Black, sai che ti dicco: sei un gran figlio di...* 1970eko *spaghetti western*eko eszena batean, Skimmel koronelak presoak ihes egitera behartu eta gero bizkarrean tiro egin die, Jacksonek *Django*n mexikarrekin egin zuen bezala.
* Tonino Valeriiren *Mio caro assassino*ko eszena batean (1972), emakume bat telebista ikusten ari da, *Django*ko lehen eszenak erakusten ari direnan.
* *The Harder They Come* filmean (1972), Ivan protagonista zinema doa *Django* ikustera: haren eszena bat erakusten da.
* Corbucciren *Il bianco, il giallo, il nero* filmean (1975), *spaghetti western*en parodia barregarri satirikoan, Blanc De Blanc (Giuliano Gemma) pertsonaia, hilerri batean lortutako hilkutxa bat eskuratutakoan, bere ustez urrez betea (*Il buono, il brutto, il cattivo* filmaren parodia da), Djangok bezala basamortuan zehar herrestan darama.
* *Keoma*n (1976), Franco Nero protagonista prostituta baten gelaz jabetu da, giltzak hartutakoan, *Django*n jadanik egina zuen bezala.
* *Hokuto no ken* ("Ipar Izarraren Ukabila") animeko 139. atalean (1987an kaleratua, "Adiskidetasunaren Froga" izenburupean), Orcak hilkutxa bat arrastaka darama, Djangok bezala. Bertan ezkutatuta dagoen arma Kenshiro protagonista da.
* *Saint Seiya* animeko 32. atalean ("Uharte Beltzerako Itzulera"), Jango izeneko pertsonaia bat ageri da, Ikki Phoenixekoa izeneko pertsonaia Esmeraldaren hilobiaren ondoan dagoen bitartean, bere maitearen izena grabatuta daukan zurezko gurutze batek irudikatuta, eta borroka bertan hasten da.
* Belarri moztuaren eszena Tarantinoren *Reservoir Dogs*en (1992) ageri da.
* Shinichirō Watanaberen *Cowboy Bebop* animeko *Mushroom Samba* atalean (1999), pertsonaia batek herrestan daraman hilkutxa *Django*ri eginiko omenaldia da.
* *Star Wars: II. atala - Klonen erasoa*k (2002) Jango Fett pertsonaia *Star Wars* frankizian sartu zuen, Errepublika Galaktikoko klon soldaduen eredu genetikoa eta Boba Fett pertsonaia zaharragoaren "aita". Boba Sergio Leoneren *Dolarraren trilogia*ko gizon izengabeak inspiratu zuen argi eta garbi, baina Jango, izenez eta pertsonaiaz, Djangok inspiratu zuen.
* *Boktai* izeneko bideo-joko sortan —2003az geroztik Konamik eta Hideo Kojimak ekoitzia—, hainbat pertsonaiak *spaghetti western*etatik hartutako izenak dituzte, hala nola Ringo eta Sabata, eta protagonista, banpiro-ehiztari gazte bat, Django da. Corbucciren filmari eginiko omenaldia da, gainera, Djangok banpiro boteretsuenak hiltzeko, kate batekin kanpora herrestan eraman behar dituela, hilkutxetan lo dautzan bitartean..
* *Red Dead Revolver* bideo-jokoan (2005), Rockstar Gamesek paratua, Mr. Black deritzan nagusiak, Djangok bezala, arrastaka daraman hilkutxak barruan metrailadore bat dauka.
* Emis Killaren 2013ko *Vampiri* kantan aipatua da: *selvaggio come Django*.
* *Bob's Burger* animaziozko telesailan, aita-semeak *Banjo* deritzan *spaghetti western* baten zale porrokatuak bilakatu dira, Djangoren aipu argia dena.
* Izenburuaz landa, *Sukiyaki Western Django*ko aipamenak anitz dira:
** gerran elkarren aurka dabiltzan bi klanek kolore bat sinbolotzat dute, *Django*n Jackson maiorraren jarraitzaileek gorria zuten bezalaxe;
** hilkutxa bat, *Django*n erabilitakoaren kopia, lokatzetan arrastaka daramate, barruan metrailadore bat daukala, Corbucciren filmean bezala;
** *sheriff*a *Django*n Mercedes Zaroren hilobiko gurutzea bezalako batekin hil dute;
** azken azpitituluan, Heiachik Django izena hartuko duela jakinarazten da;
** bukaerako kanta *Django*koaren bertsio eraberritua da, japonieraz kantatua.
* *Django Unchained* filmean, izenburuko aipamenaz eta protagonistak izen bera izateaz gain, Corbucciren filmafi gehiagotan omenduta dago:
** Franco Nerok berak *cameo* laburra egin zuen, Amerigo Vassepiren pertsonaia azteztuz.
** hasierako kredituetan, *Django*ko kanta bera ageri da, Bacalov eta Migliaccik idatzia eta Rocky Robertsek kantatua;
** *flashback* batean, Broomhilda *Django*ren hasieran lau mexikarrek Maria zigortu zuten modu berean lotu eta zigortu dute.
* *Editors* taldearen *Formaldehyde* kantaren bideoklipean (2013), *spaghetti western* kutsu nabari-nabariko giroan (bestalde, kokapena Sergio Leoneren *Onc**e upon a Time in the West*eko bera da), protagonista herrixka batera iritsi da, hilkutxa bat herrestan daramala: Corbucciren filmari buruzko erreferentzia argia da .
* *Lupin III*.eko bigarren denboraldian, 53. atalean ("Lupin Fantomaren aurka"), Lupin eta Jigen telebistan zer ikusi behar duten erabakitzeko eztabaidan dabiltza: Lupinek film erromantikoa ikusi nahi du, Jigenek *spaghetti western* bat; kateak aldatzeko, urrutiko agintearekin borrokan dabiltzala, *Django*koen antzeko zenbait eszena ikusten dira: herrestan eramandako hilkutxa, metraileta, mexikarrak iristen..
* *Trigun* mangan —eta ondoko egokitzapenean— Nicholas D. Wolfwood pertsonaiak gurutze bat darama, egiaz metrailadorea dena: hori *Django*ko hilkutxari buruzko erreferentzia bide da.
* Kentarō Miuraren *Berserk* mangako 39. liburukian, Schierkek eta Farnesek Cascaren subkontzientean zehar egindako bidaian, Gatsurekin topo egiten dute, uhalarekin hilkutxa bat arrastaka daraman doberman baten itxuran.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Marco Giusti, *Dizionario del western all'italiana'', 1ª ed., Milano, Mondadori, 2007ko abuztua, ISBN 978-88-04-57277-0.

## Kanpo estekak