Australiako aborigenen hizkuntzen transkripzioa

[thumb|415x415px|[1856ko liburu bateko orrialde bat, garai hartan gamilaraay-rako alfabetoko letrak ilustratzen zituena. Errepara  letraren erabilerari eta  makroei.]]
Europarrak iritsi aurretik, australiar aborigenen hizkuntzak ahozko hizkuntza hutsak ziren, idazteko sistemarik gabeak, baina britainiar kolonizazioaren ondorioz, latinezko idazkera **Australiako** **aborigenen** **hizkuntzak** **transkribatzeko** estandar bihurtu zen. Edonola ere, soinuak irudikatzeko moduaren xehetasunak aldatu egin dira denboran zehar, bai eta idazlearen arabera ere: horrexegatik, batzuetan, hitz edo izen bereko aldaera ugari sortu dira.

## Idazkeraren hastapena 
Hasieran, australiar hizkuntza gehienak ingeles ortografiari (edo kasu gutxi batzuetan, alemaniar ortografiari) jarraituz idatzi ziren, idazleari iruditzen zitzaionaren arabera. Horrek esan nahi zuen australiar hizkuntzetan bereizten ziren soinuak, baina ez ingelesez, berdin-berdin idazten zirela, eta alderantziz: zenbait soinu australiar hizkuntzetan alofonoak zirenak, baina ingelesez, ezberdinak, ezberdin idazten zirela. 

Ingelesez erabiltzen diren hitz aborigen gehienak lehen usadio horiexen araberakoak direnez, ez dute ongi islatzen nola ahoskatzen zen hitza jatorrizko hizkuntzan.

Ezagutza linguistiko handieneko idazleek, batzuetan, honako sinbolo hauek erabiltzen zituzten:  edo , /ŋ/ irudikatzeko; , /ɲ/ emateko; makronak  edo zirkunflexuak,  bokal luzeetarako;  zeinu diakritiko laburrak, bokal laburretarako, baina horiek sarritan edonola irudikatuta agertzen ziren.

## Egungo ortografia praktikoa 
Australiako hizkuntzen inguruan lan egiten duten hizkuntzalariak, gaur egun, ortografia fonemiko argiaz nahita baliatzen dira, kasuan kasuko hizkuntzaren azterketa fonologiko xehean oinarrituta. Mota horretako ortografietan, ahozko hitz bakoitza modu bakar batean idazten da, eta idatzitako hitz bakoitza modu bakar batean irakurtzen da. 

Normalean, baina ez beti, ortografia praktikoek oinarrizko alfabeto erromatarreko letrak baino ez dituzte erabiltzen. Horrek digrafoak behar ditu, izaera estandarrik ez duten soinuetarako. Kasu batzuetan, horrela anbiguotasunak sor daitezke, adibidez, /ŋ/ soinu bakarra eta /ng/ kontsonante taldea -ren bidez idatz zitezkeen. Normalean, horrelakok bereizten dira  (haien erdian puntu bat txertatuz),  (apostrofo bat), edo  kontsonante taldeen bidez.

### Bokalak eta erdibokalak 
Australiar hizkuntzek hiru bokal baino ez dituzte bereizten: *wirrirri* hitza ("sugar") [weɾeɾɪ] ahoskatzen da. Bokal luzeak letra bikoitzez adierazten dira, hau da,  /I:/,  /a:/,  /u:/. 

 eta  erdibokalak euskaraz bezala ahoskatzen dira (alegia, "**wh**iski", "**y**emendar" hitzetan bezala) normalean. Zenbait hizkuntzatan, litekeena da  erdibokala *yinarr* "emakume", berez,  ahoskatzen da. 

Hizkuntz banaka batzuek erdibokal horzkaria dute,  idazten dena (ikus *Artikulazioaren puntua* beheraxeago).

### Dardarkariak 
Australiako hizkuntza gehienek bi dardarkari dituzte, hau da, r-aren antzeko soinuak: erretroflexu hurbilkari bat, Ameriketako Estatu Batuetako ingelesean bezala,  idazten dena; eta dardarraniztun bat,  idatzia: bi-biak euskaraz daude, "ere" eta "erre" hitzetan.

Bi *r* horietako bakarra duten hizkuntzetan, besterik gabe,  idazten da. 

### Artikulazioaren puntua 
Kontsonante biezpainkari, belar eta albeolarrak ingelesez bezala idazten dira, hau da, *si**ng**er* (/ˈsɪ**ŋ**ə(r)/) bezalakoa dela, ez ordea *fi**ng**er* (/ˈfɪ**ŋg**ə(r)/) bezalakoa edo euskarazko *egi**ng**o* (/e'γi**ŋ**'go/); azken  idatziko litzateke, hau da, *eng* + *ge*.

Kontsonante sabaikariak, askotan, kontsonante albeolar batez +  edo  letrez egindako digrafo baten bidez adierazten dira, hau da, /c ɟ ɲ ʎ/ idatz daitezke  / ,  / ,  /  eta  / .Geldialdi sabaikariak idazteko beste modu posible batzuk  eta  dira.

Kontsonante horzkariak kontsonante albeolar batez +  moduko digrafo batzuen bidez adierazten dira, hau da, irlandar ingelesean bezala.

Kontsonante erretroflexuak  + kontsonante albeolar batez egindako digrafo baten bidez irudikatu ohi dira, hau da, suedieraz bezala. Barietate batzuetan, hala nola pitjantjatjaran, ez da digraforik erabiltzen eta, horren ordez, kontsonante albeolarra azpimarratu egiten da, horrela erretroflexua dela adierazteko: ,  eta .

Hizkuntza banaka batzuek kontsonante sabaikari-belarrak dituzte, sabaikarien eta belarren artekoak. Yanyuwa hizkuntzaz, honela idazten dira:  /ɡ̟/,  /ⁿɡ̟/ (geldialdi aurresudurkaria: ikus *Aurresudurkaritzea* beheraxeago),  /ŋ̟/.

### Geldialdien lokuzioa 
Australiako hizkuntza gehienek ez dute geldialdi ahostun eta ahoskaberik bereizten; beraz, *t* eta *d* biak ere soinu beraren aldaera gisda agertzen dira, adibidez. Bai alofono ahostunak bai alofono ahoskabeak berdin idazten dira normalean, baina ahoskabeetarako ikurra edo ahostunetarakoa erabiltzea aldatu egiten da, hizkuntzan maizenik gertatzen denaren arabera. Hizkuntza batzuk idazteko, hizkuntzalari batek ahostunetarako ikurrak erabili ditu, eta beste batek, ahoskabeetarakoak. Are gehiago, hizkuntzalari batzuek hizkuntza batean ahoskabetasunaren sinboloak kontsonante batzuetarako erabiltzea aukeratzen dute eta ahostuntasunerako sinboloak, beste batzuetarako.

Nolanahi ere, hizkuntza batzuetan, geldialdi ahostun eta ahoskabeak bereizi egiten dira.

### Aurresudurkaritzea 
Hizkuntza batzuek kontsonante aurresudurkariak dituzte, kontsonante bakartzat hartzen den soinu sudurkari baten aurretik dagoen geldialdia. Yanyuwaz, honela idazten dira:  /ᵐb/,  /ᵑɡ/,  /ᶮɟ/,  /ⁿd̪/,  /ⁿd/,  /ᶯɖ/.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Dixon, Robert Malcolm Ward (2002). *Australian Languages: Their Nature and Development*. Cambridge: Cambridge University Press.
* McGregor, William (2004). *The Languages of the Kimberley, Western Australia*. London, New York: Taylor & Francis. 21–26. orr.

## Kanpo estekak 
* Australiako hizkuntza aborigenen fonetika eta fonologia