open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Integrasa

**Integrasa** entzima bat da, eta, jatorriz, Pararnavirae erreinuko birusen, DNA birus askoren eta elementu genetiko mugikor batzuen barruan dago. Fusioaren ondoren sartzen da zelulan, birusaren gainerako material genetikoarekin batera. Integrasak transkripzioaren ondoren sortu berri den DNA birala zelula ostalariaren DNAn integratzea errazten du. Horrela, zelularen programazioa aldatzea lortzen da, partikula biralak egin ditzan.

Ondoren, kate bikoitza bitan banatzen da eta DNA edo RNA berri bat eratzen du. DNA edo RNA horren informazioa birus berriak osatuko dituzten partikulak eraikitzeko erabiliko da. Proteina-bloke horiek moztu egiten dira birus berriaren zati desberdinak sortzeko. Bloke hauek zatitan mozten dituen entzima proteasa da. Une horretan jarduten dute proteasaren inhibitzaileek (indinabir, erritonabir, sakinabir, nelfinabir, fosanprenabir, lopinabir, atazanabir, tipranabir).

Integrasak une labur baina oso konplexu batean esku hartzen du, eta integrazioa bi etapa handitan bil daitezkeen hainbat urratsetan gertatzen da. Lehenik eta behin, DNA birala integraziorako prestatzen da. Prozesu horretan integrasak DNA berria bere muturretan dauden molekula batzuen bidez detektatzen du, hari itsasten zaio eta prestaketa hasten da. Lehenik eta behin, GT dinukleotidoak esaten zaien ertzetako molekulak atera behar dira. Emaitza zelularen nukleora eramaten da, non egitura trinko hori desintegratzen den eta bigarren erreakzioa eragiten duen: DNAren transferentzia, hainbat unetan gertatzen dena: DNA biralaren mutur «berriak» DNA zelularraren bi leku zehatzetara batzen dira, DNAk bi nukleotido gehiago galtzen ditu muturretan eta konponketa bat egiten da birusaren DNA erabat finkatuta gera dadin, zelularen DNAn integratuta.

## Farmakoak 
Gaur egun, FDAk onartutako 4 farmako daude integrasaren funtzioa inhibitzeko: elbitegrabir, erraltegrabir, dolutegrabir eta biktegrabir. Egindako ikerketek erakutsi dute [[birus-karga oso eraginkorra dela eta erresistentzien agerpen-tasa txikia dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erritonabir

**Erritonabirra** proteasaren inhibitzaileen familiako antirretrobirala da. Lopinabirrarekin eta lamibudinarekin batera subterapeutiko gisa erabiltzen dute, GIB-1 eta GIB-2 bidez infektatutako pazienteentzako terapia antirretrobiral oso supresiboan.

## Ekintza-mekanismoa 
Medikamentu hau terapia konbinatuan erabiltzen da GIBaren karga birala murrizteko proteasa inhibituz, nahiz eta duela gutxi P450 3A4 edo CYP3A zitokromoaren inhibitzaile gisa ere erabiltzen den. Zitokromoak erretrobirusaren aurkako beste sendagai batzuk katabolizatzen ditu, hala nola lopinabirra, eta, beraz, sendagaiaren kontzentrazioa odolean eta organismoan duen potentzialtasunean mantentzen du.

## Administrazio-bidea eta albo-ondorioak 
Ahotik ematen da, elikagaiekin batera. Ondorio kaltegarri nagusia hipergluzemia da, intsulinaren bitartekariak inhibitzen baititu, eta, ondorioz, 1. motako diabetes mellitusa duten gaixoei arazoak eragin diezazkieke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaueko izerdialdiak

**Gaueko izerdialdiak** lo egitean gertatzen den izerdialdi errepikakorrak dira. Esnatzean, izerdia gehiegizkoa ere izan daiteke, ala ez.

40 urtetik gorako emakumeen gaueko izerdialdien kausa ohikoenetako bat menopausiarekin eta perimenopausiarekin lotutako hormona-aldaketak dira. Hau oso ohikoa da menopausiako trantsizio-garaietan. Emakumeen % 80k baino gehiagok beroaldiak izaten dituzte menopausian, eta horien artean gehiegizko izerdia egon daiteke. Gaueko izerdialdiek askotan ez dute kalterik egiten baina gaixotasun baten sintomak ere izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beroaldi (medikuntza)

**Beroaldia** asaldu neurobegetatiboa da, gorputzeko berotasuna, gorritasuna edo kongestioa (aurpegian, lepoan eta bularraldearen goiko aldean batez ere) eta izerditze ugaria dakartzana. Klimaterioan edo menopausian agertzen dira horrelakoak, bat-batean, eta iraupen laburrekoak izan ohi dira; gauez emakumea esnaraztea lortzen dute sarritan.

## Motak 
* Beroaldi arinak: bi minutu baino gutxiago irauten dutenak dira. Era berean, ez dira egunean zazpi aldiz baino gehiagotan agertzen.
* Beroaldi moderatuak: bi minutu baino gehiago irauten ez duten arren, ohikoagoa da egunean zazpi aldiz baino gehiagotan egitea.
* Beroaldi larriak: bi minutu baino gehiago irauteaz gain, egunean zazpi aldiz baino gehiagotan errepikatzen direnak dira.

## Tratamendua 
Menopausiaren ondorioz agertzen diren beroaldietarako tratamendurik onena ordezko hormonak dira, hau da, estrogenoak eta estrogenoak progesteronarekin. Hala ere, terapia horiek areagotu egiten dute bularreko, obulutegiko eta umetoki-lepoko minbiziak, tronboak, istripu zerebrobaskularra eta gaixotasun kardiobaskularra izateko arriskua.

Badira menopausiak eragindako beroaldiak arintzeko eraginkorrak direla erakutsi duten beste aukera batzuk ere, hala nola gelan giro hotza izatea eta giro beroa saihestea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harrisonia

***Harrisonia*** bi espezie dituen landareen generoa da. Simaroubaceae familiakoak dira.

## Espezieak 
*Plants of the World Online* hauek jasotzen ditu:
# *Harrisonia abyssinica* Oliv. - Afrika
# *Harrisonia brownii* A.Juss. - **espezie motak** Andaman uharteetatik Malaysia eta Ginea Berrira arteko hedadura etena dutenak.
# *Harrisonia perforata* (Blanco) Merr. - Txina and Indotxina]]''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azalore belaki

**Azalore belakia** (*Sparassis crispa*) *Sparassidaceae* familiako onddoa da, koniferen basoetan bizi dena. Azalorearen itxura duen onddo eder bat da. Gaztetan jateko modukoa da. Oso ondo garbitu behar dira tolestura guztiak. Kroketak egiteko balio du. Arrautza nahasian gozoa (6 arrautza 300 gramo perretxikori)

Sinonimoak: *Manina crispa*, *Helvella ramosa*, *Clavaria crispa* (Basionimoa), *Coelomorum ramosum*, *Thelephora frondosa*, *Sparassis ramosa*, *Masseeola crispa*, *Sparassis radicata*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Oso adartsua, borobildua, 40 cm-ko diametrora iritziz; normalean altuagoa baino zabalagoa da. Enbor lodia, motza, zuntzezkoa, haragitsua, azalore baten antzeko adar askotan banatuta dago, elkarri lotuta, bat eginda, izurtuta, kizkurtuta, pixka bat zulatuta eta masa handi bat osatzen dute, borobildu samarra, krema-zuri kolorekoa, hori-gamuza edo hori-lehoi kolorekoa.

**Haragia:**  Mehea, zurixka edo krema zurbila. Intxaurraren zapore atseginekoa. Usaintsua, anis eta kanela nahasketa bat gogorarazten duena. Alde emankorra leuna eta biluzia da.

**Etimologia:** Sparassis terminoa grekotik dator. Crispa epitetoa berriz latinetik dator, "crispus" hitzetik, eta kizkurtua esan nahi du. Bere itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Perretxikoa gaztea denean dastatu daiteke, zahartzean larrukara eta astuna bihurtzen baita. 

### Nahasketa arriskua 
*Sparassis laminosa* delakoarekin, honek adarrak orrietan banatuta ditu, ez hain estu, hori-lasto kolorekoak. Espezie hau arraroagoa da, haritzak eta arteak parasitatzen ditu eta lixiba usaina du (sosa hipoklorito).

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieran eta udazkenean aurkitzen da, lurrean edo sustraietan, koniferoen basoetako enbor edo motzondoetatik gertu. Ez da oso ohikoa, ezta ugaria ere.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Turkia, Uzbekistan, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia.

## Galeria 

Fitxategi:Sparassis crispa 4.jpg
Fitxategi:Sparassis crispa 5.jpg
Fitxategi:Sparassis crispa 6.jpg
Fitxategi:Sparassis crispa 7.jpg
Fitxategi:Sparassis crispa 8.jpg
Fitxategi:Sparassis crispa 9.jpg
Fitxategi:Sparassis crispa bat.jpg
Fitxategi:Sparassis crispa bi.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minnesotako Lurraldea

**Minnesotako Lurraldea** Ameriketako Estatu Batuetako lurralde antolatu bat izan zen, 1849ko martxoaren 3tik 1858ko maiatzaren 11ra arte, lurraldearen ekialdea Minnesotako estatu gisa onartu zenean.

## Historia 
Minnesotako lurraldearen mugak Iowako lurraldearen berdinak ziren, gaur egungo Minnesota eta gero Missouri ibaiaren ekialdean Dakotako Lurralde bihurtu zenaren zatirik handiena barne. Minnesotako Lurraldeak Wisconsingo Lurraldearen zatiak ere barne hartzen zituen, egun Mississippi ibaiaren eta Wisconsinen artean dagoena, Arrowhead eskualdea barne. Eratu zen garaian, lurraldeak hiru hiri zituen: Saint Paul, Saint Anthony (gaur egun Minneapolis ) eta Stillwater. Lurralde erakunde nagusiak hiruren artean banatu ziren: San Paulo hiriburu bihurtu zen; Minneapolis Minnesotako Unibertsitaterako gune gisa hautatu zuten; eta Stillwater Minnesotako Lurralde Espetxearen gune gisa aukeratu zuten.

## Kanpo estekak
Quod apostolici muneris

***Quod apostolici muneris*** Leon XIII.a aita santuaren bigarren entziklika da. 1878ko abenduaren 28an argitaratu zen.

Entziklika "sozialismoaren, komunismoaren eta nihilismoaren" aurkako erasoa da; beraz, sozialismo kristauaren aurkako erasotzat hartzen da. Sozialismoa, komunismoa eta nihilismoa balio moralen, erakunde naturalen eta autoritate eta jabetza-printzipioen aurkako ideologia bakarraren hiru alderdi gisa tratatzen dira. Leon XIII.ak aurreko magisteritza katolikoaren joerari jarraitzeko hasierako joera erakusten du. Honek arazo soziala alde batera uzten zuen eta etsipena eta karitatea gomendatu besterik ez zuen egiten, desberdintasun sozialari aurre egiteko.

Sozialismoaren salaketa Pio XI.a aita santuak berretsi zuen *Quadragesimo anno* (1931) entziklikan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simaroubaceae

[thumb|*[Ailanthus altissima* zuhaitza Alemaniako lorategi batean.]]
***Simaroubaceae***, ***simarubazeak***, zuhaitzen familia da, Sapindales ordenekoak. Planetaren lurralde epeletan zabaldua, 200 espezie inguru ditu.

## Hedapena 
Familia honek 30 genero eta 200 espezie inguru ditu, banaketa pantropikal eta subtropikalekoak, Asia ekialdeko eskualde epeletan dagoen generoa da. Genero hori *Simarouba*tik bereizten da 20 foliolo baino gehiago dituelako: guruin bat dute apurrean, loreak 1 zm. luze baino gehiagoko eta fruituak 2 zm. baino gehiagoko luzera.

*Ailanthus altissima* espeziea onarpen handiko hiri-zuhaitz bihurtu da, baina espezie inbaditzailetzat ere hartzen da.

## Ezaugarriak 
Hosto pinantikonposatuak, aldizkakoak edo oso gutxitan aurkakoak. Lore unisexualak, aktinomorfoak, askotan pentameroak; panikuletan edo mahats-mordotan multzokatuak. Fruitu drupazeoak, kapsularrak edo ganbera anitzekoak.

## Generoak 
## Bibliografia 
* Fl. Guat. 24(5): 425–434. 1946; Fl. Pan. 60: 23–39. 1973; *A. Cronquist. Studies on the Simaroubaceae–IV. Resume of the American genera. Brittonia 5*: 128–147. 1944; G.K. Brizicky. The genera of Simaroubaceae and Burseraceae in the Southeastern United States. J. Arnold Arbor. 43: 173–186. 1962.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Blair Smith Todd

**John Blair Smith Todd** (1814ko apirilaren 4a – 1872ko urtarrilaren 5a) militar eta politikari estatubatuarra izan zen.

West Pointeko akademia militarreko graduatua 1837an, bigarren gerra seminolan parte hartu zuen eta gero estatubatuar-mexikar gerran kapitainaren graduarekin 1856an armada utzi baino lehen. Gerra Zibila piztu zenean,  Batasuneko boluntarioen brigada-jeneral izendatu zuten.

Ondoren, AEBetako Ordezkarien Ganberako ordezkaria izan zen. Dakotako Lurralderako, 1864tik 1865era, demokrata gisa.

## Kanpo estekak 
*
Txinatar linterna

**Txinatar linterna**, **linterna hegalaria**, edo **txinatar faroltxo** izenez ere ezagutzen dena, Ekialde Urrunean jatorria duen aireko paperezko faroltxo bat da, Mendebaldean ospea lortu duena. Arroz-paperarekin eta banbu edo metalezko marko batekin egina dago. Txinatar linternaren barruan parafina-oinarri bat dago pizten dena, sugarrak faroltxoaren barruko airea bero dezan;  horrela dentsitatea jaitsiz, faroltxoa zerurantz igotzea eragiten du. Txinatar linterna airean egongo da sugarra bizirik dagoen bitartean. Sugarra itzali ahala, linterna lurrera erortzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mein Gott, hilf mir, diese tödliche Liebe zu überleben

***Mein Gott hilf mir, diese tödliche Liebe zu überleben*** (; ) 1990ean, Gerra Hotza amaitzen ari zenean, margotutako horma-irudi ospetsua da. Dmitri Vrubel errusiar artistak Berlingo Harresiaren atal batean margotu zuen. 1990ean, East Side Gallery, Berlingo Harresiaren hondarren gainean zegoen aire zabaleko arte-galeria bat zen, ordurako ia eraitsita zegoena.

Lanak bi gizon musukatzen erakusten ditu: Leonid Brezhnev (Sobietar Batasuneko buruzagi komunista) eta Erich Honecker (Alemaniako Errepublika Demokratikoko buruzagi komunista). Berlingo harresian obra asko egon ziren, gehienak graffitiz eginak, baina lan hau berehala bihurtu zen ezagunenetako eta ospetsuenetako bat; obra bera parodia kontaezinen objektu izan zen, nahiz eta berez parodia bat izan, obra deribatibo askoren inspirazioa izateaz gain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dakotako Lurraldea

**Dakotako Lurraldea** 1861etik 1889ra bitartean egon zen Estatu Batuetako lurralde antolatua izan zen, Ipar Dakota eta Hego Dakota estatu berri bihurtu zirenean. Lurraldea Louisianako Erosketan sartutako eremuaren iparraldekoen zati handiena zen.

Dakotako Lurraldea antzinako Minnesotako eta Nebraskako lurraldeetatik sortu zen. 1858an Minnesota estatu bihurtu zenean, Missouri ibaiaren ekialdeko eremua desantolatuta geratu zen. Urtebete geroago Yankton-eko Ituna sinatu zen, lakotarren lurren zati handi bat Estatu Batuetako Gobernuari emanez, jatorrizko biztanleek behin-behineko gobernu ez-ofiziala osatu zuten bitartean, eta horrek ez zuen lortu Lakota lurralde estatusa. John Blair Smith Todd-ek, Abraham Lincoln-en ezkonlehengusuak, pertsonalki aldarrikatu zuen hiru urte geroago Washingtoni emandako lurraldearen estatusa.

1861eko martxoaren 2an lurralde antolatu bihurtu zen. Jatorrizko hedaduran, Dakotako Lurraldeak egungo Montana eta Wyoming estatuetako asko barne hartzen zituen. Lurralde berrien sorrerak Dakoten mugak Dakotako egungo mugetaraino murriztu zituen. 1863an, gaur egun Montana eta Wyoming-i dagokien eremua Idahoko Lurraldera eraman zuten. Urtebete geroago Idahok egungo Wyomingeko zati handi bat Dakotari laga zion, 1868an Wyomingeko Lurralde bihurtuko zen lurraldea.

Lurraldeko hiriburua Yankton izan zen 1861etik 1883ra, Bismarckera eraman zutenean. Dakotako Lurraldea Ipar Dakota eta Hego Dakota estatuetan banatu zen 1889ko azaroaren 2an. Bi estaturen onarpena, bakarra izan beharrean, hainbat arrazoirengatik gertatu zen. Lurraldeko bi populazio-guneak lurraldearen ipar-ekialdeko eta hego-ekialdeko ertzetan zeuden, haien artean ehunka kilometrotara. Nazio mailan, Alderdi Errepublikanoaren presioa egin zen, bat izan beharrean bi estatu onartzeko, Senatuan pisu politikoa lortzeko.

## Bibliografia 
* Amerikako Mendebaldeko Entziklopedia Berria. Howard R. Lamar ed. 1998 Yale University Press, New Haven.
* Amerikako Mendebaldeko Entziklopedia. Charles Philips eta Alan Axelrod ed. 1996 Macmillan Reference AEB, New York.

## Kanpo estekak
Laumoniera bruceadelpha

***Laumoniera*** taxon monotipiko landareen generoa da. Simaroubaceae familiakoa da. Ezagutzen den espezie bakarra, Laumoniera bruceadelpha, Sumatrakoa da, Indonesian.

## Taxon 
*Laumoniera bruceadelpha* Hans Peter Nooteboomek deskribatu zuen; *Blumea*n argitaratu zuen (32(2): 383) 1987an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marianela Balbi

**Marianela Balbi Ochoa** (Bolívar estatua, Venezuela, 1963ko urtarrilaren 7a) kazetaria eta irakaslea da, 1985ean prentsa eta Gizarte Institutuko (Ipys Venezuela) zuzendari ejekutiboa, Andrés Bello Unibertsitate Katolikoko egresatua. Ikerketa-kazetaritzan espezializatua dago.

## Ibilbidea 
Iikerketa-kazetaritzan espezializatua dagoen Balbik 2009an argitaratu zuen bere lehen 'opera', *El rapto de la odalisca* izenekoa, Grupo Santillanako Aguilar argitaletxeak argitaratua. Ikerketa Kazetaritza Unibertsitate Metropolitar Diplomatuan, Ikerketa Kazetaritzako Narratiba gaia irakatsi du, baita Andres Bello Unibertsitate Katolikokoan. 2012ko apirilaz geroztik, Instituto Prensa y Sociedad (Ipys Venezuela) GKEko zuzendari exekutiboa da. Erakunde horrek adierazpen-askatasunaren zaindaria da, eta Venezuelako ikerketa-kazetaritzaren sustatzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara Bendahan

**Sara Bendahan** (Guatire, Venezuela, 1900eko abuztuaren 28a &ndash; Caracas, Venezuela, 1946ko abenduaren 22a) sefardi jatorriko Venezuelako medikua izan zen. Venezuelan Venezuelako Unibertsitate Zentralean Medikuntzako ikasketak osorik egin zituen lehen emakumea izan zen.

## Biografia 
### Haurtzaroa eta oinarrizko ikasketak 
Gurasoak etorkin judu sefardikoak ziren, Marokotik XIX. mendearen amaieran etorritakoak eta Guatiren finkatu zirenak. 1923an, Bendahanek Bigarren Hezkuntzako Ziurtagiria lortzeko azterketak aurkeztu zituen, eta kalifikaziorik handienarekin gainditu zituen.

Bere ikasketetan pobreziari aurre egin zion eta, gainera, tuberkulosiaz gaixotu zen, baina, hala eta guztiz ere, karrerako sei urteak kalifikazio onekin bete zituen. Graduazio-hitzaldian, beste doktore bat, Virginia Pereira Álvarez, gogoratu zuen, ezin izan baitzituen Venezuelan ikasketak amaitu eta Estatu Batuetan amaitu zituen.

Prostituzioaren prebentzioari buruzko azterlan bat egin nahi izan zuen, baina bere osasunak galarazi egin zion, 1946an hil baitzen.

### Bizitza pertsonala 
Ezkondu eta alaba bat izan zuen. 

## Erreferentziak
Ybarra (marka komertziala)

thumb|250px|Ybarra oliba-olioa.
**Ybarra** bilbotar batek bultzatu zuen marka komertzial espainiarra da. 1842an sortu zen. Ybarrak produktu asko merkatarizatzen du: oliba-olioa, saltsak, entsaladak, ozpinak, olibak eta ontziratutako barazkiak.

## Historia 
José María Ybarra Gutiérrez de Caviedes Bilbon jaio zen, 1816an. 1836an Legeen titulua lortu zuen. Ondoren, Madrilera joan zen, Juan Bravo Murilloren bulegoan lan egiteko. 1841an doktorea izendatu zuten. 1842an Sevillara joan zen eta bertan nekazaritzarekin lotutako negozioei ekin zien. Sevillan Dolores González Álvarez ezagutu zuen eta ezkondu ziren 1843an. Emaztearen familiak, Román González Pérez buru, enpresa askotan interesak zituen, tartean nekazaritza munduarekin lotutakoetan; horietan hasi zen kolaboratzen Jose Maria Ybarra. 

Ybarra lantegiak XIX. mendean hasi zen bere produktuak atzerrira esportatzen. 1876an bere oliba olioak Filadelfiako (AEB) Erakusketa Unibertsalaren Kalitate Saria lortu zuen. 1929an Sevillako Erakusketa Iberoamerikarrean parte hartu zuten.

## Egungo enpresa 
1968an lantegiak maionesa eta beste saltsak ekoizten hasi zen. 1970tik produktuen banaketa Estatu Batuetara eta Mexikora zabaldu zuten. 2001ean, bestetik, Lodosan (Nafarroa Garaian) ontziratutako berduren ekoizpenari ekin zioten. Izan ere, oliba-olioaren eta saltsen fabrika, Ybarra eta La Masía marketako produktuak ekoizten dituena, Dos Hermanas herrian dago, Sevillako probintzian. 2018ko irailaren 14an, Felipe VI.ak enpresaren fabrika berria inauguratu zuen, udalerri berean. Produktu horiek 80 herrialdetara esportatzen dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Ybarraren webgune ofiziala.
Girl with Balloon

***Girl with Balloon*** () Banksy graffitigilearen horma-irudi ospetsua da. Horma-irudiak neskato bat irudikatzen du, bihotz formako globo gorri bat joaten utziz. Banksyk irudi horren aldaera bat erabili zuen 2014ko kanpainan Siriako errefuxiatuei laguntzeko. Banksyk 2017ko Erresuma Batuko Hauteskunde Orokorretarako sortu zuen beste aldaera batek eztabaida sortu zuen, kontserbadoreen aurkako zenbait boto-emaileri inpresioak doan eskaini baitzizkien. Samsungek 2017an egindako inkesta baten arabera, *Girl with Balloon* Erresuma Batuko artelan gogokoena da. 2018ko urriaren 11n, enkante batean, obra birrindu egin zen. Hala ere, lana 1,04 milioi liberatan enkantean jarri zen eta egileak *Love is in the Bin* izena jarri zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coach Carter

***Coach Carter*** (euskaraz *Carter Entrenatzailea*), 2004ko Thomas Carter estatubatuarrak zuzendutako kirol nerabe biografia drama film bat da. Kaliforniako Richmond Institutuko Ken Carter saskibaloi entrenatzailearen bizipenetan oinarritua dago. Samuel L. Jackson, Rob Brown, Robert Ri'chard, Rick Gonzalez eta Channing Tatum aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1999, AEB, Kalifornia, Richmond hiria, Ken Carter (Samuel L. Jackson) bertako Richmond Institutuko saskibaloi entrenatzailea da. Nahiz eta bere raldeak 14 garaipen jarraieko errekorra lortu, bere jokalariekiko herrialde osoan ospetsu bilakatuko zuten hainbat erabaki hartu zituen.

## Aktoreak 
* Samuel L. Jackson: Ken Carter entrenatzailea
* Rob Brown: Kenyon Stone
* Robert Ri'chard: Damien Carter
* Rick Gonzalez: Timo Cruz
* Nana Gbewonyo: Junior Battle
* Antwon Tanner: Jaron "Worm" Willis
* Channing Tatum: Jason Lyle 
* Ashanti: Kyra	
* Texas Battle: Maddux
* Denise Dowse: Garrison zuzendaria
* Adrienne Bailon: Dominique
* Dana Davis: Peyton
* Octavia Spencer: Willa Battle andereinoa
* Debbi Morgan: Ken Carterren emaztea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Université Paris-Diderot

**Université Paris-Diderot** — 1971ko urtarrilaren 1ean sortutako unibertsitate frantsesa izan zen. 2020ko urtarrilaren 1ean desagertu zen Université Paris Cité mesedetan, 2019ko martxoaren 20an unibertsitate berria sortzeko dekretua Aldizkari Ofizialean argitaratu ostean.

## Irakasle ospetsuak 
* Julia Kristeva, bulgariar filosofoa da, Frantzian bizi dena

## Kanpo estekak 
* Université Paris Cité webgunea
Yangoneko Nazioarteko Aireportua

**Yangoneko nazioarteko aireportua** Birmania edo Myanmar-eko nazioarteko aireportua nagusia daeta aktiboena. Aireportua Mingaladonen dago, Yangongo erdigunetik. **Mingaladon aireportua** izenez ere ezagutzen da, Myanmarreko hamar aire-konpainiak eta nazioarteko 30 aire-konpainia inguruk dihardute bertan, Myanmarko estatu mailako hegazkin konpainia barne, Myanmar National Airlines.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mark Richards

**Mark Richards**, **"MR"**, (Newcastle, Hegoaldeko Gales Berria, 1957ko martxoaren 7a) australiar surflari ohia da.

1979ko hamarkadaren amaieran eta 1980koaren hasieran surfeko lehiaketak menderatu zituen. Lau aldiz jarraian izan zen munduko txapeldun, 1979, 1980, 1981 eta 1982an. Hurrengo urtean, lesioek eta lehiako presioak erdi-erretirora eraman zuten. Hala ere, 2001ean, 44 urterekin ASP Grand Mastersa irabazi zuen.
Solea

**Solea** izan daiteke:

* Solea, erromatar sandalia mota;
* Soleá, flamenkoko paloetako bat;
* *Solea* (landarea), landare-generoa, *Viola*ren sinonimoa;
* *Solea* (arraina), arrain-generoa.
Soleá

thumb|300px|*Soleá* emanaldi batean.

***Soleá***  ( ahoskatua) flamenkoren paloetako bat da, Cádiz edo Sevillako ijitoek sortu zutena. Flamenkoaren estilorik funtsezkoenetako bat da, musika honen elementu bereizgarri guztiak biltzen baititu, hala nola, *compás de soleá* eta *por arriba* edo goitik jotzea.

## Dantza 
*Soleá* adierazkortasun handiko dantzari bakarlari batek egin dezake. *Soleá*k dantzariaren dotorezia nabarmentzen du, besoak eta gorputza, zapateatuez lagunduta, emakumeenak izan ohi diren mugimenduak egin baititzake.

Dantzaria deigarria da aldaken mugimenduarekin,  lotsagabekeriekin eta seriotasunarekin.

## Konpasa 
*Soleá*k tempo geldo eta astuna du, baina bere konpasa alegriena eta buleriena bezalakoa da, baina beste izaera batekin.

Flamenkoaren munduan erabiltzen den konpas kontzeptuaren arabera, *soleá*ren eskema erritmikoa honakoa da.

1 **2** 1 2 **3** 4 5 **6** 7 **8** 9 **10**

Letra lodiz idatzitako zifrek konpasaren aldi sendoak adierazten dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txalupa pneumatiko

[thumb|[PVCz egindako txalupa pneumatiko bat hondartzan.]]
**Txalupa pneumatikoa** edo **zodiaca** airez edo gasez puzten den txalupa da. Txalupa txikienetan, zorua eta kroskoa ere malgua izaten da askotan. Hiru metrotik gorako luzera duten txalupa pneumatikoetan, zorua hiru edo bost kontratxapatu edo aluminio xaflakoa da, hodien artean finkatuta, baina ez daude elkarri lotuta. Askotan, estanpa zurruna izaten da, karelez kanpoko motorra muntatzeko egitura ahalbidetzen duena. Hodi presurizatuaz inguratutako kroskoa duten txalupa pneumatikoei txalupa erdizurrunak esaten zaie..

Oro har, txalupa pneumatikoak zodiac ere esaten zaie, Zodiac marka frantsesaren marka erregistratua substantibo komun bihurtzen baita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zodiac Aerospace

**Zodiac Aerospace** frantziar enpresa izan zen, mundu osoan presentzia izan zuena, aireontzi- eta aire-segurtasuneko sistemen, aire-lineen ekipamenduaren, airbagen, urruneko transmisoreen, txalupa pneumatikoen eta igerilekuen ekoizpenean eta garapenean espezializatua. Enpresa, batez ere, Zodiac Marine & Pool dibisioagatik zen ezaguna, txalupa pneumatiko sorta zabal bat fabrikatzen zuena, 2007an Carlyle Taldeari saldu zitzaiona, eta konpainiako gainerako kideek Zodiac Aerospace izena hartu zuten geroztik. Egun Safran taldekoa da.

Maurice Malletek sortu zuen enpresa 1896an. Société Mallet, Mélandri et de Pitray izenekoa aeronautika enpresa bat zen aireontziak eraikitzeko industrian.

## Kanpo estekak
Estanpa (nautika)

thumb|Bro Elizabethen estanpa|250px

**Estanpa**  edo **popapea** altzairuzko ontzietan, popak korastan duen armazoia da. Popatik gertuen dagoen atala osatzen duten barengari, zuakerrari eta habeari estanparen baranga, estanparen zuakerra eta estanparen habea esaten zaie, hurrenez hurren; elementu horiek indartuak egoten dira, gangaren hegalari eutsi behar izaten baitiote. Estanpa bertikala edo inklinatua izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estanpa

[thumb|[Karmengo Ama Birjinaren estanpa]]

**Estanpa** paperean inprimaturiko irudia da, bereziki irudi erlijiosoa.

Estanpazioa diseinu bat lortzeko inprimatze-prozesu bat da, laua edo erliebeduna izan daitekeena. Normalean, paper heze baten gainean grabatutako eta tintaztatutako xafla bat erabiltzen da, torkulu edo prentsa baten bidez. Hainbat materialetan ere egiten da: oihalak, larrua, zeramika, metalak, etab. Arte genero gisa teknika grafikoak edo digitalak hartzen ditu, eta horien berezitasuna anizkoitza eta ugalgarria izatea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarantella

''''* ( ahoskatua) hegoaldeko Italiako dantza herrikoia da, Puglia, Basilicata, Calabria, Abruzzo, Molise, Campania eta Sizilia eskualdeetakoa. Jatorri napolitarreko dantza da eta mugimendu bizia du, kantuarekin batera. Litekeena da bere izena Tarento hiritik etortzea, Apulian. Are gehiago, Erdi Aroan, Italiako hegoaldeko zati batzuetan uste zuten tarantella soloa dantzatzeak, hura izutzeko ekintza imitatuz, tarantula deritzon Europako armiarma handienaren ziztadak ustez eragindako erokeria mota bat sendatzen zuela. Athanasius Kircher jesuitak ustea dokumentatu zuen.

Forma moderno arruntenean, bikoteen arteko galanta-dantza bat da, sei zortziduneko konpaseko musika duena, pixkanaka abiadura handituz doana eta kriskitinekin eta panderoekin batera doana. Ondo bereizitako bi zati ditu: lehenengoa tonu txikiagoan eta bestea tonu handiagoan.

Fitxategi:Tarantellen af Napoli 01.jpg
Fitxategi:Tarantellen af Napoli 02.jpg
Fitxategi:Tarantellen af Napoli 03.jpg

## Musika klasikoa 
XIX. mendean, erromantizismoaren gaian, musika instrumentalak forma hori hartu zuen. Konpositore askok tarantelak egin zituzten, besteak beste, Pablo Sarasate, Franz Schubert, Gioachino Rossini, Franz Liszt, Sergei Rakhmaninov, William Henry Squire, Aleksandr Borodin, Piotr Ilitx Txaikovski‎, Frédéric Chopin edota Louis Moreau Gottschalk (*Grand Tarantelle for Piano & Orchestra*). Kurt Weillek *Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny* operako eszena judiziala tarantella bat moldatu zuen. John Coriglianoren (1990) lehen sinfoniaren bigarren mugimenduak *Tarantella* izena darama, eta Elliot Goldenthalek bere *Othello'' balletean (1998) 14 minutuko tarantella bat erabili zuen, Yagok Oteloren aurka egindako plana irudikatzeko.

Gaur egungo italiar konpositore ezagun batzuk ere tarantelak moldatu dituzte, tartean Otello Profazio, Piero Pesce, Beppe Junior, I Calabruzi, Mino Reitano, Pino Di Modugno, Eugenio Bennato, Renzo Arbore, Enza Pagliara, Manekà, Nidi D'arac, Ariacorte edo Alla Bua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zozaiaren etxea

thumb|300px|Etxea berritu ondoren, Trinitate Plazatik ikusita.

**Zozaiaren etxea** edo **Trinitateko Etxe Txikia** Donostiako Parte Zaharraren eraikin zaharrenetariko eta ezagunetariko bat da. Izena ezagutzen den bere lehen jabearen izenetik dator, Joan Bautista Zozaia Doneztebeko merkataria. 1813ko sutetik libratu zen 36 etxeetatik hau da bat. Barrokoaren garaiko estiloa du nahiz eta etxearen lekua zaharragoa izan. 

## Historia 
Etxea eraiki zen urtea ez da ezagutzen. Orubearen egitura gotikoa bada ere, etxearen estiloa barrokoa da. XVIII. mendean Trinitateko Etxe Txikia izenarekin agertzen da aipatua; garai horretan bi solairu bakarrik zituen. Ezagutzen zaion lehenengo jabea Joan Bautista Zozaia, Donezteben jaiotako merkataria eta Mexikon interesak zituen nafar pertsonaia garrantzitsuekin lotua. Zozaia jarduera ekonomikoa Donostiako portuan finkatu zuen. Hiri horretan ezkondu eta kaparetasuna probatu zuen 1788an. Bigarren botoko alkate zela, errenditze akta sinatu zuen Konbentzioko tropen aurrean 1794an. Zozaya susmagarria izan zen frantsesekin bat egiteagatik eta Gerra Kontseilu baten mende jarri zuten. Erbesteratze-zigorra ezarri zioten, eta gero absolbitu egin zuten. 1803an Lehenengo Kontsula aukeratua izan zen. 1821ean, hil zen egunean, milioi bat erreal baino gehiago zituen dirutza handia biltzea lortu zuen. Kale Nagusian finkatu zuen egoitza nagusia, eta beste etxe hori bi neskameri utzi zien, sutearen egunetan haien leialtasunaren sari gisa.

1813ko sute ondoren, 1848an beste solairu eta ganbarak gehitu zitzaizkion; lan horiek Joaquin Ramon Etxebeste udal arkitektora zuzendu zituen. Etxearen egoerak hobera egin zuen XIX. mendearen amaieran hurbil zegoen kartzela zaharra eraitsi zenean; horrela, bien artean zegoen kalezuloa desagertu zen. 1960ra arte egon zen kareztatuta, eta Gipuzkoako Monumentuen Batzordearen ekimenez bistatik atera zen adreilua.

Alvaro Valle Lersundik babes berezia emateko eskatu zuen, desagertutako garai bateko oroimen gisa. Baina Monumentu Multzo izendapena ez zen 2019ra arte iritsi, «Paradoxikoki, bere tutoretza ahulena esleituz», Ancora elkartearen arabera. 2022an eraikina berreskuratzeko lanak bukatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Donostitik agerkari digitala, 2022ko abuztuaren 26an.
Università degli Studi "Guglielmo Marconi"

**Università degli Studi Guglielmo Marconi** (UNIMARCONI), euskaraz Guglielmo Marconi Unibertsitatea, sarritan UniMarconi gisa laburtua, irabazi asmorik gabeko unibertsitate pribatu bat da, Italiako Erroman. Unibertsitatea 2004ko italiar legeak eta Italiako hezkuntza sistemak aitortutako titulazioen ministro-dekretu batekin onartu zen.

## Egitura 
Unibertsitatea sei fakultate ditu:

* Zuzenbide Fakultatea
* Zientzia politikoetako Fakultatea
* Zientzia Ekonomikoen Fakultatea
* Hezkuntza Fakultatea
* Ingeniaritza Fakultatea
* Psikologia Fakultatea 

## Irakasle ospetsuak 
* Maria Chiara Carrozza
* Rainer Masera 
* Carlo Pelanda
* Paolo Savona 
* Federica Cesarini 
* Laris Gaiser

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Università degli Guglielmo Marconiren webgune ofiziala.
María Grever

**María Joaquina de la Portilla Torres**, ezagunagoa **Maria Grever** izenez (León, Guanajuato, Mexiko, 1885eko irailaren 14a &ndash; New York, AEB, 1951ko abenduaren 15a), musikagilea izan zen, besteak beste, kontzertu-musika, filmetarako musika eta 800 kanta herrikoitik gora osatu zituena, gehienak boleroak. Gizonezkoentzat baino ez ziren eremuetan nabarmendu zen, ezarritako arauak hautsiz. Nazioartean ezagun egin zen lehen emakumezko konpositore mexikarra izan zen.

## Biografia 
Gurasoak Julia Torres mexikarra eta Sevillan jaiotako Francisco de la Portilla espainiarra izan ziren. Sei urte zituela, familiarekin joan zen aitaren jaioterrira. Europan bizi zela, Claude Debussyren eta Franz Leháren musika eskolak jaso zituen, besteak beste. León Augusto Grever ezagutu zuen Mexiko Hirian 1906an, urtebete geroago ezkondu egin ziren eta Mariak senarraren abizena hartu zuen bere izen artistikorako.

ezkerrera|thumb|200px|Maria Grever, 1916
Familia New Yorkera joan zen 1916an, Mexikoko Iraultzak eragindako istiluen ondorioz. 

### Kantari askoren kantagilea 
Hainbat kantarik grabatu dituzte bere kantak, besteak beste, Enrico Caruso, Ray Conniff, Bobby Darin, Nicolás Urcelay, Andy Russell, Dinah Washington, Libertad Lamarque, Dean Martin, Aretha Franklin, Rod Stewart, José Carreras, Plácido Domingo, Alfonso Ortiz Tirado, Juan Arvizu, Nestor Mesta Chayres, Barry Manilow, Natalie Cole, Gloria Estefan, Amy Winehouse, Luis Miguel, John Serry Sr., José Mojica, Javier Solís edo Jamie Collum 

Bere bizitzan zehar, ehunka abestiren hitzak eta musika konposatu zituen, ingelesez eta gaztelaniaz grabatuak, eta Latinoamerikan eta Europan zehar birak egin zituen. 

### Ezarritako arauak hausten 
Maria Greverrek bere garaiko emakumeentzat ezarritako arauak hautsi zituen, gizonezkoentzat bakarrik ziren eremuetan nabarmendu baitzen. Enpresaburua, orkestra-zuzendaria, artisten ordezkaria eta nazioartean ezagun egin zen lehen konpositore mexikarra izan zen.

### Heriotza 
1951ko abenduaren 15ean hil zen New Yorken. Bere eskariz, bere gorpuzkiak Mexiko Hirira eraman zituzten eta Panteoi Espainiarrean hilobiratu zuten.

## Aintzatespenak 
ezkerrera|thumb|260px|María Grever kondekoratzen, Cabildos 1949
eskuinera|thumb|260px|María Grever kondekoratzen, Cabildos 1949
* 1949an Mexikon  egindako bira batean hainbat aintzatespen jaso zituen: Mexikoko Hiriaren Giltzak, Meritu Zibikoaren Domina eta Mexikoko Bihotzaren Domina. 

* 1952an, hil ondoren, Ameriketako Emakumeen Batasunak «Emakume amerikar» izendatu zuen .
* Libertad Lamarcek María Greverren papera interpretatu zuen «*Cuando me vaya*» (1953) filmean, Tito Davison txiletarrak zuzendutako film biografikoan. 
* Bartzelonan, Espainian, musika-eskola batek Maria Grever izena du, eta Leonen, Guanajuaton, estatua bat eraiki zuten konpositorearen omenez, eta antzoki bat ere izendatu zuten haren omenez.

## Lana 
Hona hemen kanta ezagunenetako batzuk:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maria Greverren abestiak entzungai
* Biografia laburra eta abestien zenbait letra (gaztelaniaz)
* María Greverren konposizio-emanaldien albumak grabatzea Archive .org-en
Patera (itsasontzia)

250px|thumb|Paterak.

Espainian, **patera** hondo lauko itsasontzi txiki eta arina da, txanel antzekoa; XX. mendearen bukaeratik, Afrikatik immigranteek Gibraltarko itsasartea eta Alborango itsasoa zeharkatzeko erabiltzen dituzten ontzi txikiak izendatzeko erabiltzen da bereziki. Egurrezko ontzi txiki bat da, estalkirik gabea, hondoa sakonera gutxikoa du, eta oso gutxitan erabiltzen da sakonera txikiko uretan arrantzatzeko; batez ere, marinelak moilatik ainguratutako ontzietara eramateko erabiltzen da.

Paterak, ezaugarri bereziak dituztenez, ez dira oso seguruak ur astinduetan nabigatzeko. Eta haren definiziotik ondorioztatzen da erabilera zilegi askotara bidera daitezkeela, eta etorkin irregularrak garraiatzeko erabiltzea ez dela esklusiboa, noizbehinkakoa baizik. Beraz, ontzi txiki bati patera deitzea ez da zuzena, Espainian itsasoz sartzen saiatzen diren ezkutuko etorkinak gidatzeagatik bakarrik; izan ere, horretarako beste txalupa mota batzuk ere erabiltzen dira, hala nola baltsa zurrunak edo puzgarriak, zodiacak eta baita pedalontziak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Rúa Pena

**Fernando Rua Pena** (Moaña, 1975eko apirilaren 19a) traineru estropadetako arraunlari galiziarra da, ibilbide luzea izan duena. Kontxako 7 Bandera, Espainiako 10 txapelketa eta 4 TKE Liga irabazi ditu besteak beste.

## Kirol ibilbidea 
1987an hasi zuen arraunlari ibilbidea Moañako Sociedad Deportiva Tirán elkartean. 2001 artean bertan aritu zen arraunean eta Espainiako bi txapelketa eta Galiziako hiru irabazi zituen. 2002an Astillerora joan zen urtebeterako. 2003an Moañako beste taldean aritu zen, Samertolameun, baina berriz ere Astillerora itzuli zen. sei urte egin zituen Kantabriako taldean eta ondoren beste zazpi Bermeon. Bi talde hauekin Kontxako 6 Bandera eta Espainiako txapelketa ugari irabazi zituen. 2017an Galiziara itzuli zen Vila Cangas talde apalera.

2019an Iker Zabalak Santurtzira eraman zuen eta berriz punta puntan ibiltzeko aukera izan zuen, Kontxa berri bat eta beste bi TKE Liga irabaziz. 2022an Oriok fitxatu zuen eta urtebete egin zuen. 2025ean itzuli zen arraunketara herriko traineruan..

## Elkarteak 
Hona hemen Luis Pazos arraunean ibili izan den taldeen hurrenkera.

## Palmaresa 
* Kontxako Bandera (7): 2004, 2010, 2011, 2014, 2015, 2016, 2021
* Ligak:
** TKE Liga (4): 2005, 2016, 2020, 2021
** Galiziako Traineruen Liga (1): 2003
** KAE Liga
*** 1. maila (1): 2009
*** 2. maila (1): 2008
* Txapelketak:
** Espainiako Traineru Txapelketa (10): 1996, 1997, 2002, 2004, 2005, 2006, 2008, 2014, 2015, 2019
** Galiziako Traineru Txapelketa (4): 1995, 1996, 1997, 2003
** Kantabriako Traineru Txapelketa (5): 2004, 2005, 2006, 2008, 2009
** Euskadiko Traineru Txapelketa (3): 2011, 2014, 2015

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erromoko Eskubaloia

**Erromoko Eskubaloia** () Getxoko Itzubaltzeta (Romo) auzoko eskubaloi taldea da, 1985ean sortua. Gobela kiroldegian jokatzen ditu etxeko partidak eta azken urteetan Lehenengo Nazionalean jokatzen ari da. 

2022an Euskal Koparen finala jokatu zuen eta 2022-23 denboraldian Liga irabazi zuen.

## Azken denboraldiak 
* 2019-20 denboraldia eten egin zen COVID-19 pandemiaren erruz eta orduan zuen sailakpena hartu zen ofizialtzat.

## Palmaresa 
* Lehenengo Nazionala (1): 2022-23.
* Euskal Kopa (0): finalista 2022an.

## Kanpo estekak 
*  Historia www.lomasbalonmano.com
Yaxchilan

**Yaxchilán** (maia hizkuntzaz: ''Pa'Chan'') Maien zibilizazioaren antzinako hiria da, egungo Ocosingo udalerrian, Chiapas estatuan, Mexikon, Usumacinta ibaiaren ertzean, Guatemalako mugatik gertu. Aro Klasiko Berantiarrean, Yaxchilan, Usumacintaren ibilbidean zehar, Piedras Negras aurkari nagusi zituela, maien estatu boteretsuenetako bat izan zen. Estilo arkitektonikoek bi hiri horien arteko diferentziak oso ondo adierazten dituzte. Aztarna zaharrenak IV. mendekoak dira. Hiriaren objektu asko Ingalaterrara eraman zituzten.

## Kokapena 
Yaxchilan Usumacinta ibaiaren hegoaldeko ertzean dago, meandro baten erpinean. Begizta honek setioa defendatzen du alde guztietan, lurra hegoaldetik hurbiltzea izan ezik. Aztarnategia Piedras Negras bere arerio nagusiaren hondakinetatik 40 kilometrora dago ibaian behera eta Bonampak hondakinetatik 21 kilometrora. Gune hau Ocosingo udalerrian dago, Chiapas estatuan, Guatemalako nazioarteko mugaren Mexikoko aldean, ibaiaren lerroari jarraitzen diona. Maya Altar de Sacrificios lekutik 80 kilometrora dago, ibaian behera.

## Inguru arkeologikoa 
Tokiko eremu nuklearraren barruan, orain arte 120 eraikin identifikatu dira, mota eta funtzio askotakoak. Yaxchilan oso eskultura bikainak izateagatik da ezaguna, hala nola hilarri monolitiko zizelkatuak eta ateburuetan zizelkatutako harrizko erliebeak, tenpluko ateak zeharkatzen dituztenak. 50 eraikin inguru dira gaur egun bisita daitezkeenak, eta hiru multzo handitan banatuta daude: Plaza Handia, Akropoli Handia eta Akropoli Txikia. Hiru multzoak elkarren artean lotuta daude harmailadien, arrapalen eta terrazen bidez. Akropoli Txikia da tokiaren goikaldean dagoena.

## Biodibertsitatea 
Izadiaren ikuspuntutik, aztarnategia balore handiko ingurunean dago. Biodibertsitatea Ezagutzeko eta Erabiltzeko Batzorde Nazionalaren Biodibertsitateari buruzko Informazio Sistema Nazionalaren (CONABIO) arabera, Yaxchilan Monumentu Naturalean 1.435 landare eta animalia espezie baino gehiago bizi dira; horietatik 158 arrisku-kategoriaren baten barruan daude eta 15 exotikoak dira.

## Iruditegia 

Image:
Foto en la Zona Arqueológica de Yaxchilan 01.jpg
Foto en la Zona Arqueológica de Yaxchilan 02.jpg
Foto en la Zona Arqueológica de Yaxchilan 11.jpg
Foto en la Zona Arqueológica de Yaxchilan 15.jpg
Foto en la Zona Arqueológica de Yaxchilan 16.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Proyecto "La pintura mural prehispánica en México" artikulua UNAM(https://eu.wikipedia.org/wiki/UNAM)en webgunean.]
* :[Arkeologiari buruzko informazioa, INAH(https://eu.wikipedia.org/wiki/INAH) erakundearen webgunean.]
* :Informazio turistikoa.
Mendebaldeko Morava

**Mendebaldeko Morava** () Serbiako ibaia da, Morava Handia ibaiaren adarra dena. 210 kilometroko luzera du eta Morava Handiko ibaiadar nagusienetariko bat da, bestea Hegoaldeko Morava delarik.

Guztira, Mendebaldeko Moravak 85 ibaiadar ditu. Ibaia luzeagoa zen (319 km), baina emariaren erregulazioa dela eta, orain laburragoa da. Mendebaldeko Moravak 120 m³/s-ko batez besteko emaria du, baina muturreko gorabeherak ditu, eta horrek uholde larriak eragiten ditu. 15.849 km²-ko arroa drainatzen du (Morava Handiaren arro osoaren % 42,3) eta Danubio ibaiaren arroan dago, Itsaso Beltzean husten duena. Ibaia ez da nabigagarria, nahiz eta hobekuntza-programa 1966an hasi zenean, Kruševacetik Čačakera nabigagarri bihurtzea proiektatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegoaldeko Morava

**Hegoaldeko Morava** (; ) Ipar Mazedonia eta Serbiako ibaia da, Morava Handia ibaiaren adarra dena. 295 kilometroko luzera du eta Morava Handiko ibaiadar nagusienetariko bat da, bestea Mendebaldeko Morava delarik.

X. mendetik XIX. mendera bitartean, Hegoaldeko Morava Bulgariako Morava (bulgarieraz oraindik izen hori dauka) izenez ezagutzen zen. Gaur egun, 295 kilometroko luzera du, eta, oro har, hegoaldetik iparralderako norabidean doa, Ipar Mazedoniako mugatik, Kosovotik barrena, erdialdeko Serbiaraino, non Mendebaldeko Moravarekin topo egiten duen, Stalaćen, Morava Handia jaiotzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milutin Šoškić

**Milutin Šoškić** (; Peć, 1937ko abenduaren 31 &ndash; 2022ko abuztuaren 27a) serbiar fútbol atezaina izan zen.

FK Partizan taldearen historiako jokalari garrantzitsuenetako bat izan zen. 1955 eta 1966 artean 177 partida jokatu zituen taldearekin eta gol bat sartu zuen. 1966an 1966an Partizango atezaina izan zen Europako Kopako finalean. 1966tik 1971ra Alemaniako 1. FC Köln taldean jokatu zuen.

1959tik 1966ra 50 partida jokatu zituen Jugoslaviako futbol selekzio nazionalarekin. 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina eta 1960ko Europako Futbol Txapelketako zilarrezko domina lortu zituen.
Ardagaitxo

**Ardagaitxoa** (*Schizophyllum commune*) *Schizophyllaceae* familiako onddo espezie bat da. Larrukara delako, ez du inolako sukaldaritza-baliorik. Oso ohikoa da Euskal Herrian urte osoan, egur hondarretan eta enbor hiletan.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 1 eta 4 cm arteko diametrokoa. Kolore grisa du, edo zuri zikina egoera lehorrean eta gris-arrexka hezea dagoenean. Maskorraren edo haizemailearen itxura du, gainazala ilupaduna du, batzuetan oso ile tenteekin.

**Himenioa:** Orritxo arrosez osatuta dago, bi ahokoak eta urkilatuak.

**Hanka:** Alboan, ozta-ozta ikusten dena edo ikusten ez dena.

**Haragia:** Mehea, larrukara eta malgua.

**Etimologia:** Commune epitetoa latinetik dator, ohikoa esan nahi duen "communis" hitzetik. Zabaldua dagoelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Oso perretxiko berezia da, eta zaila da nahastea.

## Sasoia eta lekua 
Urteko ia sasoi guztietan, zuhaitzen azalaren gainean koloniak osatuz, oso ohikoa pinuen eta pagoen azalaren gainean.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Schizophyllum commune 1.jpg
Fitxategi:Schizophyllum commune 2.jpg
Fitxategi:Schizophyllum commune 3.jpg
Fitxategi:Schizophyllum commune 4.jpg
Fitxategi:Schizophyllum commune bost.jpg
Fitxategi:Schizophyllum commune sei.jpg
Fitxategi:Schizopillum commune zazpi.jpg
Fitxategi:Schizophyllum commune zortzi.jpg
Fitxategi:Schizophyllum commune bederatzi.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Smederevo

**Smederevo** (,  ahoskatua; ) Serbiako hiri eta udalerria da, Podunavlje barrutian dagoena. 2011ko erroldaren arabera hiriak 64.175 eta udalerriak 108.209 biztanle zituen. Danubioren ertzean dago.

## Auzoak 
* Badljevica (374)
* Binovac (428)
* Dobri Do (971)
* Drugovac (1.566)
* Kolari (1.089)
* Kulič (232)
* Landol (1.141)
* Lipe (3.077)
* Lugavčina (3.078)
* Lunjevac (563)
* Mala Krsna (1.552)
* Malo Orašje (994)
* Mihajlovac (2.656)
* Osipaonica (3.560)
* Petrijevo (1.451)
* Radinac (5.428)
* Ralja (1.209)
* Šalinac (558)
* Saraorci (2.107)
* Seone (955)
* Skobalj (1.614)
* Suvodol (788)
* Udovice (1.837)
* Vodanj (1.206)
* Vranovo (2.690)
* Vrbovac (1.020)
* Vučak (1.890)

## Historia 
Antzinaroan, erromatarrek Vinceia deitzen zioten lekuari.

1430ean, Đurađ Branković serbiar despotak lekua gotortu zuen eta biztanleria Serbiako hiriburu bihurtu zuen 1439ra arte, noiz otomandarrek bi hilabeteko setioaren ondoren konkistatu zutenean. 1444an hiria Brankovićen eskuetara itzuli zen itun bidez. 1456ko Gabonetan, Đurađ Branković Smederevon hil zen, eta hiria handik gutxira hartu zuten otomandarrek.

Serbiarrek eta hungariarrek zenbait aldiz egin zuten hiria berreskuratzeko saiakerak, baina hiriak otomandarren eskuetan jarraitu zuen, Smederevoko sanjakerriko hiriburu bihurtuz.

1805ean, serbiarrek turkiarren aurka egindako lehen matxinadan, hiria matxinatuen eskuetan erori zen eta Serbiako hiriburu bilakatu zen, nahiz eta turkiarrek 1867ra arte ez zuten hiria behin betiko utzi.

1914an, Lehen Mundu Gerra hastean, austriarrek hiria bonbardatu eta okupatu zuten, eta 1918an askatu zuten. Bigarren Mundu Gerran Smederevo berriz okupatu zuten, oraingoan alemaniarrek (1941).

## Demografia 
## Herri eta hiri senidetuak 
*
*
*
*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gainerre

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Lasagna.jpg/220px-Lasagna.jpg|thumb|[Lasagna platera - Gainerrearen ohiko irudia.]]
**Gainerrea** (edo frantsesetiko **gratinatua**) jaki prestaketa bat da, non gaina, batez ere bexamela, gazta edo ogi birrina, labean gorritu den. Gainerrearen helburua da janariari kanpo geruza kurruskari bat sortzen, usain gozoetan babesten eta mantentzen duena.

## Ezaugarriak 
Gainerretzeko, oro har, elikagaiei aplikatzen zaie gazta birrindua, ogi birrindua, patata purea, bexamel saltsa, etab. bere kanpoaldeko geruzara. Gratinatze hitza frantsesezko *gratter*-etik dator, hau da, *urratu* esan nahi du, hitzaren jatorriak lapiko edo zartaginetako hormetan eta hondoetan egositako janariak osatutako zarakarra izendatzen baitzuen eta urratuz kentzen dena. 

Grainerreak urre kolorea du bere gainazalean gertatzen den Maillard erreakzioari esker, hein batean osagaietako karbohidrato eta proteinen konbinazioaren ondorioz. Goi-sukaldaritzaren kasu batzuetan, soldagailuak erabili ohi dira gainerretze eragiketa hori egiteko.

## Gainerre adibideak 
* link=Archivo:Flag_of_Germany.svg|20x20px - Alemaniako gastronomia - Flammkuchen
* link=Archivo:Flag_of_Canada.svg|20x20px - Kanadako gastronomia - Pâté chinoisa
* link=Archivo:Flag_of_Chile.svg|20x20px - Txileko gastronomia - Chupe txiletarra.
* link=Archivo:Flag_of_France.svg|20x20px - Frantziako gastronomia - Gratin dauphinois, Tartiflette, Tipula zopa (tipula bertsioa)
* link=Archivo:Flag_of_Greece.svg|20x20px - Greziako gastronomia - Musaka
* link=Archivo:Flag_of_Italy.svg|20x20px - Italiako gastronomia - Kaneloiak, lasagna, pizza (aukerakoa)
* link=Archivo:Flag_of_Great_Britain_(1707-1800).svg|20x20px - Ingalaterrako gastronomia - Shepherd's pie
* link=Archivo:Flag_of_Mexico.svg|20x20px - Mexikoko gastronomia - enchilada gratinatuak
* link=Archivo:Flag_of_Peru.svg|20x20px - Peruko gastronomia - Arequipako pastel de papa, rocoto relleno.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Trucos para un gratinado de diez
Subotica

**Subotica** (,  ahoskatua; ; ; ) Serbiako hiri eta udalerria da, Ipar Bačka barrutian dagoena. 2011ko erroldaren arabera hiriak 97.910 eta udalerriak 141.554 biztanle zituen. Danubioren ertzean dago.

Hungariako mugaren ondoan izanda, bere biztanleria dibertsoa da: hungariarrak (%34,99), serbiarrak (%27,85), bunjevci (%10,87) eta kroaziarrak (%10,43) nagusi izanda.

## Auzoak 
*Bački Vinogradi (*Bácsszőlős*)
*Bačko Dušanovo (*Zentaörs*)
*Bajmok (*Bajmok*)
*Bikovo (*Békova*)
*Čantavir (*Csantavér*)
*Donji Tavankut (*Alsótavankút*)
*Đurđin (*Györgyén*)
*Gornji Tavankut (*Felsőtavankút*)
*Hajdukovo (*Hajdújárás*)
*Kelebija (*Alsókelebia*)
*Ljutovo (*Mérges*)
*Mala Bosna (*Kisbosznia*)
*Mišićevo (*Hadikörs*)
*Novi Žednik (*Újnagyfény*)
*Stari Žednik (*Nagyfény*)
*Šupljak (*Ludas*)
*Višnjevac (*Meggyes*)

## Klima 
## Demografia 
## Suboticar ospetsuak 
*Danilo Kiš, (1935–1989), idazlea.
*Davor Štefanek, greko-erromatar borrokalaria.
*Marko Dmitrović, futbol atezaina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak