open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shen Kuo

**Shen Kuo** edo **Shen Gua** (; Qiantang, 1031 &ndash; Runzhou, 1095) txinatar astronomoa, matematikaria eta entziklopedia-egilea. *Mengxi Bitan* lana idatzi zuen; besteak beste, iparrorratz magnetikoa lehen aldiz aipatu eta fosilen jatorriari buruzko azalpen zehatza eman zuen. Lan hartan azaldu zituen matematika, astronomia, kartografia, optika eta matematikari buruz egin zituen ikerketak ere.

## Erreferentziak
Jinju

**Jinju** (koreeraz: 진주) Hego Koreako hego-ekialdeko hiria da. 713 kilometro koadroko eremua du, eta 2017an 351.547 biztanle zituen. Burdinbide- eta errepide-gune garrantzitsua da. Aipagarriak dira hiri zaharreko monumentuak. Probintziako hiriburua izan zen 1895-1925 urteetan.

## Geografia 
Herrialdearen hego-ekialdean dago, Hego Gyeongsang probintzian, Nam-chon ibaiaren ertzean, Busan hiriaren mendebaldean.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barrakuda

**Barrakuda** esfirenidoen (*Sphyraenidae*) familiako arrain *Sphyraena* generokoei (*Sphyraena sp.*) deritze.

Gorputz luzea dute, estua eta sendoa. Hortz asko dituzte, zorrotzak oso. Itsaso epeletan bizi dira eta, behar denean, kolorez aldatzeko gaitasuna dute. Espezie handienek 30 kilogramoko pisua izan dezakete, eta bi metrora irits daitezke. Guztira, hogei barrakuda-espezie daude.

## Espezieak 
FishBasek honakoak proposatzen ditu:
* *Sphyraena* generoa
** *Sphyraena acutipinnis* Day, 1876
** *Sphyraena afra* Peters, 1844
** *Sphyraena argentea* Girard, 1854
** *Sphyraena barracuda* (Edwards, 1771)
** *Sphyraena ensis* Jordan & Gilbert, 1882
** *Sphyraena flavicauda* Rüppell, 1838
** *Sphyraena forsteri* Cuvier, 1829
** *Sphyraena guachancho* Cuvier, 1829
** *Sphyraena waitii* Ogilby, 1908

WRMSek, berriz, genero hauek familiaren barnean sartzen ditu:
* *Agrioposphyraena* Fowler, 1903
* *Australuzza*
* *Callosphyraena* Smith, 1956
* *Indosphyraena* Smith, 1956
* *Sphyraena*
* *Sphyraenella*

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berchtesgaden

**Berchtesgaden** () Alemaniako herria da, Bavarian kokatua. 7.597 biztanle zituen 2010ean. Bavariako Alpeetan dago, Salzburgotik 16&nbsp;km-ra. Gatz-meatzeak eta negu-kirolak dira herriko ekonomiaren oinarria. Ezaguna da, batez ere, herria inguratzen duten mendietako gailur batean eraiki zelako Hitlerren bere «Arranoaren Habia» eta Obersalzberg etxaldeko *Berghof* izeneko villan egonaldi luzeak egiten zituelako; azken hauxe zuen egoitza maiteena, eta han egin ziren hainbat diplomazia-batzar.

## Erreferentziak 
## Demografia 
## Kanpo estekak
Bernadette Soubirous

**Santa Bernadette Soubirous**, jaiotzako izenaz **Marie-Bernarde Soubirous**,  (Lurda, Frantzia, 1844ko urtarrilaren 7a - Nevers, Frantzia, 1879ko apirilaren 16a) errotari baten alaba zena, hamalau urte zituela, Ama Birjina agertu omen zitzaion 18 aldiz. Lurdako santutegiko erromesaldiek agertze horiek dituzte oinarri. Neversko Karitateko Ahizpen Komentuan sartu zen 1866an. 1933an kanonizatu zuten. Jaieguna, Espainian, apirilaren 16a; Frantzian, otsailaren 18a.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artibeus watsoni

***Artibeus watsoni*** Artibeus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Artibeus watsoni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Wakayama

Japoniako hiria eta portua da, bai eta izen bereko prefekturako hiriburua ere. 2010ko erroldaren arabera 396.554 biztanle ditu.

## Geografia 
Honshuko uhartearen hegoaldean dago, Kii itsasartearen ertzean. Kinokawa ibaiak bitan banatzen du hiria eta bertan itsasoratzen da. Hiriaren lurren iparraldeko eremua dago populatua, izan ere Osakako prefeturarekin muga egiten baitu. Hegoaldeko lurretan nekazal giroa nagusitzen da. Hiriaren mendialdean dagoen Kiimidera parkean tenpluak daude eta bertatik hiriaren ikuspegi itzela dago.

## Historia 
Wakayaman izan zen lehen gaztelua Ōta gaztelua izan zen. 1585 urtean Toyotomi Hideyoshik erasotu Negoro-jiko setioaren ondoren tenplu hartako monjeak bertan babestu zirenean. Hideyosik mendietako ubide eta puytzuak bertara bideratu zituen eta uholdeak gaztelua suntsitu zuen. Horrela eskuratu zuen gaztelua eta monje gerlariek errenditu eta *seppuku* bidez beren buruaz beste egin zuten.

Toyotomi Hideyoshiren anaia zen Toyotomi Hidenagak gaztelu berria eraiki zuen, Wakayama gaztelua. 1600 urtean Tokugawatarren esku gelditu zen Asano Yoshinagaren gidaritzapean. 1615ean Osakatik gaztelua berreskuratzera etorri ziren 3.000 soldadu baina gazteluan 5.000 zeuden eta erasoa ezereztatu zuten.

Gazteluaren inguruan herria eratuz joan zen, gazteluaren izena hartu zuena. Edo Aroan garrantzia hartuz joan zen eta gazteluko bosgarren jauna zortzigarren Tokugawa shogun bihurtu zen, Tokugawa Yoshimune hain zuzen ere.

Wakayama hiria 1889ko apirilaren 1ean eratu zen. Bigarren Mundu Gerran bonbaketak jasan zituen eta besteak beste gaztelua ere suntsitua izan zen. Gaur egungoa berreraikuntza bat da beraz.

## Klima 

## Ekonomia 
Industria (petrolio-findegiak, altzairugintza, kimika-industria, ehungintza, zurgintza, destilategiak) eta arrantza dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Ondasun nabarmenak 
* Wakayamako gaztelua
* Wakayamako arte modernoko museoa
* Kimiidera

## Iruditegia 

Irudi:Wakayama castle02s3200.jpg|Wakayamako gaztelua.
Irudi:Kimiidera spring.JPG|Kimiidera tenplua eta parkea.
Irudi:Kimiidera Wakayama05n3200.jpg|Wakayamaren ikuspegia (Kiimideratik).
Irudi:Imoseyama Wakanoura Wakayama Japan01bs5.jpg|Sandankyo zubia.
Irudi:121013 The museum of modern art, wakayama01s3.jpg|Wakayamako arte modernoko museoa.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Wakayamako webgune ofiziala 
* Wakayama City Tourist Association 
* Waiker's Guide Map to Wakayama
La Cuadrilla

thumb|alt=Luis Guridi eta Santiago Aguilar|Luis Guridi eta Santiago Aguilar

***La Cuadrilla*** zinemagintzan diharduen taldea izan zen, Luis Guridi eta Santiago Aguilar madrildarrek osatu zutena. 2000. urtea arte hiru film luze idatzi eta zuzendu dituzte elkarrekin: *Justino, un asesino de la tercera edad* (1995); *Matías, juez de línea* (1996); *Atilano presidente* (1998). Umore beltzez eta gizarte-kritika garratzez beteriko filmak dira hirurak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hélène Carrère d'Encausse

'''Hélène Carrère d'Encausse**, jaiotzaz **Hélène Zourabichvili'* (Paris, Frantzia, 1929ko uztailaren 6a - *ibidem'', 2023ko abuztuaren 5a) historialaria, politologoa, irakaslea eta ikertzailea izan zen. Sobietar Batasuna aztertu zuen batik bat bere liburuetan.

Frantses Akademiako kide izan zen 1990etik. 2023an Gizarte Zientzietako Asturiasko Printzesa Saria izan zen.

## Biografia 
Parisen jaio zen 1929ko uztailaren 6an, familia aristokratiko batean. Aita georgiarra zen, eta ama errusiar-alemaniarra. Bere jatorrizko izena Hélène Zourabichvili da, baina Carrère d'Encausse bihurtu zen, ezkondu ondoren. Familia emigratzaile batean hazi zen, arbaso aristokratekin. Inguru hartan historia, literatura eta errusiar hizkuntzak landu zituen, baina gero nazionalitate frantsesa aukeratu zuen.
* Officier de l'ordre national du Mérite;
* Commandeur de l'ordre des Palmes académiques
* Commandeur de l'ordre des Arts et des Lettres (1996 otsailaren 17a)
* Commandeur de l'ordre de Léopold (Belgique)
* Commandeur de l'ordre national de la Croix du Sud (Brésil)
* Ohorezko Ordenaren Domina (Errusia), 2009ko urriaren 16a
* Commandeur avec étoile de l'ordre du Mérite (Polonia), 2011ko azaroaren 11 
* Commandeur de l'ordre du Mérite culturel (Monaco) (1999).
* Lovainako Unibertsitate Katolikoko *honoris causa* doktorea.
* Montrealgo Unibertsitateko *honoris caus*a doktorea
* Bukaresteko Unibertsitateko *honoris causa* doktorea.
* HEC Pariseko *ohorezko irakaslea*
* Aujourd'hui  saria jaso zuen (Frantzia, 1978).  lehergarrirako prezioa.
* Louis-Weiss Saria 1987.
* Comenius 1992 saria bere obra osorako.
* La-Paulon-de-Meursault-en 1995eko saria bere lan osorako.
* Enbaxadoreen 1997ko saria *Nicolas II*.ari.
* New Delta Interallié 2000 Saria, *Errusia* inkusarentzat.
* Lomonossov domina (2008).
* Aurrerapena Sustatzeko Elkartearen urrezko domina handia (2020)

== Erreferentziak ==

## Kanpo estekak
Neotenia

**Neotenia** animalia heldu baten gorputzak, edo gorputzeko organo batek, gaztaroan zuen forma berean irautea da. Neotenia, ingurunearen eraginez sortzen denean, behin-behinekoa izaten da, eta enbrioia behar baino geroago garatzea du ezaugarri; arrazoiak genetikoak direnean, berriz, behin betikoa da, eta animaliak larba aldian egiten du bizitza osoa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raipur

**Raipur**, hindiz रायपुर, Indiako erdialdeko hiria eta izen bereko barrutiko (21.251 km2 eta 3.079.476 biztanle) hiriburua da, Chhattisgarh estatuan,

Nagpur hiriaren ekialdean dago. Unibertsitatea.

## Ekonomia 
Nekazaritza-gaien merkataritza (arroza), zurgintza eta industria (nekazaritzako makineria, larrugintza, janari-industria) dira ekonomia-jarduera nagusiak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Rossellino

[thumb|250px|Portugal kardinalaren kapera, [San Miniato al Monte, Florentzia]]
**Antonio Rossellino** (Settignano, Florentzia, 1427 - Florentzia, 1479) italiar eskultorea izan zen, Bernardo Rossellinoren anaia.

## Bizitza 
Bere garaiko erretratugile ospetsuenetakoa izan zen. Estilo gozoaren jarraitzaile guztiak bezala, formen edertasuna zuen kezka nagusia, baina zenbait lanetan naturalismoa bilatu zuen, Giovanni Chelliniren bustoan esaterako. Bere obretan erretratatutako pertsonaien izaera nabarmendu zuen aurpegiko keinuen eta ezaugarrien bidez, eta antzinako erretratuen tankerako lanak ematen zuten arren, nolabait idealizatuta ageri dira ezaugarri batzuk.

Portugal kardinalaren kapera egin zuen San Miniato al Monte basilikan, Florentziako artearen maisulana. Harenak dira, halaber, Napolin egindako *Artzainei deia* eta Ama Birjinaren behe-erliebeak.

## Erreferentziak
Joseph Eichendorff

**Joseph Eichendorff** (Lubowitz, Goi Silesia, 1788ko martxoaren 10a - Neisse, 1857ko azaroaren 26a) alemaniar poeta izan zen. Azken erromantizismoko lirikorik garrantzitsuenetakoa izan zen. Obra batzuk: *Ahnung und Gegenwart* (1810-1812, *Susmoa eta oraina*), *Das Marmorbild* (1815, *Marmolezko estatua*), *Aus dem Leben eines Taugenichts* (1826, *Alfer baten bizitzaren pasarteak*) eta *Das Schloß Dürande* (1837, *Durande gaztelua*).

## Erreferentziak
Axkelon

**Axkelon** (hebreeraz: אַשְׁקְלוֹן  ahoskatua; arabieraz: عسقلان, *Asqalun*) Israelgo Hegoaldeko barrutian dagoen kostaldeko hiria da.

Axkelon filistearren bost hiri nagusietako bat izan zen.

## Historia 
Garrantzi handiko hiria izan zen Antzin Aroan eta baita Erdi Aroan ere. 

Askalongo aztarnategi arkeologikoa, gaur egun Tel Ashkelon izanaz ezagutzen dena, Kanaango itsas porturik zaharrena eta handiena zen, filistiarren hiri-estatua, Pentapolisa (bost hiriren multzoa) filistearra osatzen zuenetako bat, Gaza hiriaren iparraldean eta Jaffaren hegoaldean. 

Erdi Aroan musulmanen mende egon zen lehenik eta kristauen mende ondoren, Gurutzaden gerren baitan. Saladin I.ak deuseztatu zuen.

## Ekonomia 
Lur emankorra zuen oso, eta ardoa, olioa, intxaurrak eta tipulak landatzen ziren bertan.

## Herri eta hiri senidetuak 
Axkelonek honako herri senidetuak ditu:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aures

**Aures** Aljeriako mendi-eskualdea da, Saharako Atlasaren ekialdean dagoena, Batna probintzian (Xelia mendia, 2.328 m).

Berbereek jendeztatua, herri honen babeslekua izan da historian zehar, kanpoko inbasioak itsasertzeko lurraldeez jabetutakoan. Hiri nagusiak: Arris, Batna, Khenxela, Tazult, Timgad (garrantzizko aztarnategi arkeologiko erromatarra). Oasiak: Biskra, El Kantara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al-Tabari

**Abū** **Jaʿfar Muḥammad ibn Jarīr al-Ṭabarī** (, ; Amol, Tabaristan, gaur egungo Iran, 839 &ndash; Bagdad, 923) arabiar historialaria eta legegilea izan zen. Bisir baten semearen irakasle izan ondoren Egipton zehar ibili zen bidaiari, eta Bagdaden irakasle izan zen. Historiari buruzko obra handi bat (*Profeta eta erregeen kronikak*) eta Koranari buruzko iruzkin bat (*Tafsir*) idatzi zituen, besteak beste.

## Erreferentziak
Chiroderma improvisum

***Chiroderma improvisum*** Chiroderma generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Chiroderma improvisum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Philippe Nericault Destouches

**Philippe Nericault Destouches** (Tours, Frantzia, 1680ko apirilaren 9a - Fortoiseau, Frantzia, 1754ko uztailaren 4a) frantsesezko antzerkigilea eta diplomatikoa izan zen. Komedia klasikoa landu zuen. Bere maisulana *Le Glorieux* (1732, *Harroa*) komedia da. XVIII. mendeko Frantziako antzerkigilerik onenetakoa izan zen ezbairik gabe. Beste obra batzuk: *L´Irrésolu* (1713), *Le Médisant* (1715) eta *Le Philosophe marié* (1727, *Filosofo ezkondua*).

## Erreferentziak
Akain-belar

**Akain-belarra** (*Ricinus communis*) euforbiazeoen familiako belar-landare luzea da, lurralde epeletan urtekoa, eta lurralde beroetan iraunkorra dena. Hosto zabalak eta lore txiki gorriak ditu. Oso hazi oliotsua du (% 80). Heste-aringarri gisa erabili izan da olio hori, alegia, errizino-olio ezaguna. Berez Afrikakoa da, baina klima epeleko eta beroko herrialde askotara zabaldu du gizakiak.

## Deskribapena 
Akain-belarra izena badu ere zuhaixka bat da. Zurezko enbor eta adarrak ditu, barrutik hutsik daudenak. Adarrak, pezioloak eta kasu batzuetan hostoak gorrindol kolorekoak izaten ditu eta sarritan hauts zuri batek estaltzen ditu.

Hostoak oso handiak dira, palmatuak, 5-9 lobulu izaten dituzte eta ertza horzduna dute. Pezioloa luzea izan ohi da.

Loreek infloreszentzia handiak osatzen dituzte. Lore arrak infloreszentzien azpialdean kokatzen dira eta lore emeak infloreszentzien gainaldean. Ia urte guztian izaten du loraldia.

Fruitua globularra da eta arantzaz estalirik dago. Hiru atal ageri ditu eta bakoitzak hazi bat gordetzen du. Errizina izeneko toxina bat du, albumina motako proteina da. Fruitua lehortzen denean palanka baten bidez hazia hamar metrotara jaurtitzen du. Horrela lortzen du landareak hedatzea.

## Hedapena 
Klima epel edo beroa atsegin du, izozterik izango ez duena. Antzinatik erabili izan denez mundu guztian hedaturik dago. Dirudienez Etiopian du jatorria.

Kanarietan adibidez espezie inbaditzailea da. Azkar hedatzen ari da eta bertako espezie endemikoak mehatxatuta daude.

## Erabilera 
Haziak oso toxikoak dira errizina izeneko albumina ugari dutelako. Hazi gutxi batzuk murtxikatuz gero gastroenteritis latza sor daiteke. Deshidratazio horrek gibela eta giltzurrunak kaltetu ditzake eta kasu larrienetan heriotza eragin ere bai. Ezagutzen den toxina biologiko indartsuenetako bat da.

Haziak zukutuz eta ondoren errizina suntsitzeko berotuz errizino-olioa ateratzen da. Duen azido rizinoleikoagatik libragarri ezagunenetakoa da. Oso zapore txarra du hala ere.

Errizino-olioak baditu margo eta bernizen industrian ere erabilerarik, bai eta lubrifikatzaile eta balazta likidoen ekoizpenean ere.

Lorategietan ere erabiltzen da landare polita delako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arthur Kornberg

**Arthur Kornberg** (Brooklyn, New York, 1918ko martxoaren 3a - Stanford, 2007ko urriaren 26a) Estatu Batuetako biologoa izan zen.

Washingtongo Unibertsitateko Mikrobiologia Saileko irakaslea izan ondoren (1953-1959), Stanford Unibertsitateko Biokimika Saileko irakaslea izan zen. Medikuntzako Nobel Saria eskuratu zuen 1959. urtean, Severo Ochoarekin batera, azido nukleikoen sintesi artifiziala egiteagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kurt Eisner

**Kurt Eisner** (Berlin, Prusia, 1867ko maiatzaren 14a - Munich, Alemania, 1919ko otsailaren 21a) alemaniar politikaria izan zen.

## Biografia 
Judua zen jatorriz, eta aldizkari eta egunkari sozialistak argitaratu zituen Berlinen, Nurenbergen eta Munichen. 1918ko urrian, Bavariako monarkiaren aurka altxatu, Errepublika aldarrikatu eta bertako Lehen Ministro eta Kanpo Arazoetarako ministro izan zen. Ofizial erregezale batek hil zuen.

## Haurtzaroa eta gaztaroa 
Kurt Eisner Berlinen jaio zen 1867ko maiatzaren 14an. Bere gurasoak Emanuel Eisner eta Hedwich Lewenstein ziren, biak judutarrak izanik. Elisabeth Hendrichekin bost seme eta Elise Bellirekin bi alaba izan zituen. 

1886tik 1890ra Filosofía eta Alemaniar Filologia ikasi zuen, baina ez zuen karrera amaitu. 

== Ibilbidea kazetaritzan

1917an alderdi sozialdemokrata independentearekin bat egin zuen eta alderdi horren Bavariako atalaren sortzaileetako bat izan zen. 1918 urtean traizio handiko errudun jo zuten munizio fabriken langileen greba bultzatzeagatik. Espetxeratua izan zen eta 8 hilabete egon zen kartzelan.

Espetxetik atera ondoren Bavariako monarkiaren amaiera ekarri zuen iraultza antolatu zuen. 1918ko azaroaren 7tik 8rako gauean Bavariako estatu libre eta errepublikanoa deklaratu zuen. Bavariako lehen ministro presidente errepublikanoa izan zen Municheko langile eta soldaduen kontseiluagatik hautatua izan ondoren. 

1918ko azaroan Municheko gobernu iraultzailearen presidente izendatu zuten. Gobernuak gehiengo sozialistengatik eta independentistengatik osatua zegoen. Dokumentu ofizialak argitaratu zituen non Alemaniari lehen mundu gerra piztearen errudun izatea leporatzen zion, eta 1918ko azaroaren 7an bakearen aldeko kontzentrazio handia antolatu zuen Munichen.

Bere agintaldi laburrean 8 orduko jardunaldia eta emakumeen bozkatzeko eskubidea ezarri zituen. Hala eta guztiz ere, bere alderdia bozka ugari galdu zituen Bavariako parlamenturako hurrengo hauteskundeetan eta Eisnerrek bere karguari uko egitea pentsatu zuen. Aitzitik, erabakia aurrera eraman baino lehen erail egin zuten.

1919ko otsailaren 21ean Anton Graf von Arco auf Valleyek Eisner erail zuen.1 Anton de Arcon-Valley konde kontrairaultzailea, monarkikoa eta militarra zen. Bere hilketari gobernu sozialistan parte hartu zuten pertsonen aurkako errepresio militar bortitza jarraitu zion.

Egun horretan parlamentuan bere dimisioa eskatzea aurreikusita zuen. Bere erailketak sortutako eskandalua Bavariako sobietar errepublikaren sorreran eragin zuzena izan zuen.

1989 urtean, erail zuten lekuan, bere omenezko monumentu bat jarri zen.

## Lanak 
Bere lanen artean *Fester der Festlosen* (1906) eta *Die Götferprüung* (1920) azpimarratu behar dira.

## Erreferentziak
Menonita

thumb|alt=|Menno Simons (Christoffel van Sichemen grabatua, 1608)

**Menonitak** Menno Simonsen (1496–1561) doktrina jarraitzen duen anabaptista taldeak dira. Holandan dago menoniten jatorria, baina gaur egun Estatu Batuetara, Kanadara, Mexikora, Erdialdeko Amerikara eta Hego Amerikara hedatu dira. Nekazaritzan lan egiten dute; guztiz bakezaleak dira, ez dute soldaduskarik egiten eta ez dute inolako armarik erabiltzen.

Gaur egun, 2.100.000 jarratzaile ditu kristautasunaren adar honek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metaplasia

**Metaplasia**, biologian, ehun bat osatzen duten zelulak beste mota bateko zelula bihurtzea eta, horren ondorioz, zelula horiek osatzen duten ehuna ere beste mota bateko ehun bihurtzea da. Gorputzeko gertakari berezi bat da eta kalteak sor ditzake (tumoreak, adibidez), metaplasiaren ondorioz sortzen den ehun berria ez baita gorputzeko parte horri berez dagokiona.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Jose Mitxelena Kamio

**Manuel Jose Mitxelena Kamio** (Izengoitia: ***Eperra***) gipuzkoar bertsolaria izan zen (Oiartzun, 1825 - *ib.*, 1906).

## Biografia 
Oiartzungo Aiendola baserrian jaio zen. Karlisten Bigarren gerratean parte hartu zuen liberalen alde. Ameriketara joana zen. Atez ate eskean ibili zela ere jaso da. Jaiotetxearen jabegoarengatik senideekin haserretu zen. Ezagunak dira gai horri buruz jarritako bertsoak. Antonio Zabalak Eperraren bertsoak bildu eta *Oiartzungo bost bertsolari *(1973) izenburuko liburuan argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Gabriel Metsu

thumb|260px|*Gosaria*, 1661
thumb|260px||

**Gabriel Metsu** flandestar margolaria (Leiden, 1629 - Amsterdam, 1667). Gerrit Douren ikasle izan zen. Harenaz gainera, Hoochen eta Rembrandten eragina dute Metsuren lanek. Familia-giroa margotu zuen, errealismo handiz. Lan aipagarri batzuk: *Haur eria*, *Gosaria*, *Musika lekzioa*.

## Erreferentziak
Carlos Villasol

**Carlos Sánchez Villasol** (Portugalete, Bizkaia, 1961) bizkaitar musikagilea eta musika-kritikaria da.

## Biografia 
Gaur Egungo Musika Garaikidearen Jardunaldi Hispanoamerikarren zuzendaria da, eta Espainiako Kultura Ministerioan, Musika Garaikidearen Zabalkunderako Zentroko koordinatzailea. Hainbat egunkari eta aldizkaritako lankide izan da, eta *New Grove Dictionary of Music and Musicians* delakoan parte hartu du. Konpositore bezala, areto-musika, musika instrumentala, ahots-musika generoak eta orkestra-arloa jorratu ditu.

## Erreferentziak
Viña del Mar

**Viña del Mar** (gaztelaniaz  ahoskatua) Txileko erdi-mendebaleko komuna eta hiria da, Valparaíso eskualdean dagoena. Herrialdeko laugarren hiririk populatuena da, 324.836 biztanleekin (2012). Bestela, Valparaísoko metropoli-gunea osatzen du beste 4 udalerrirekin batera (Valparaíso, Concón, Quilpué eta Villa Alemana).

Industria (janari-industria, ehungintza, petrolio-findegiak, kimika-industria) eta batez ere turismoa (hotelak, kasinoa, hondartzak, museoak, antzokiak, hipodromoa) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Nitratoa eta kobrea esportatzen ditu.

## Klima 

## Kultura 
Viña del Marko Nazioarteko Kantu Jaialdia hiri honetan 1960tik antolatzen dute Quinta Vergarako parkean, Latinamerika osoko jaialdirik garrantzitsuena izanda. Oihartzun ekonomiko handia dauka.

## Herritar ezagunak 
* Alberto Hurtado (1901–1952), jesuita eta Txilen izendatutako bigarren santua.
* María Luisa Bombal (1910–1980), idazlea.
* Patricio Aylwin (1918–2016), Txileko presidente demokratikoa (1990-94).
* Nicolás Massú (1979-), tenis jokalaria.

## Herri eta hiri senidetuak 
*  (1993)
*  (1960)
* 
*  (2001)
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
Yakintza

***Yakintza*** 1933an, Gipuzkoako Aldundian, *Euskaltzaleak* elkartearen babespean, sortu zen euskal kultura-aldizkaria izan zen.

Euskaraz eta gaztelaniaz ateratzen zen, bi hilabetez behin. Jose Ariztimuño Olaso («Aitzol» ezizena zuena) izan zen zuzendaria. Hogeita bat ale atera ziren; 1936ko maiatz-ekainekoa izan zen azkena. Gerra aurreko Pizkunde mugimenduaren aldizkaria izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Kortazar, Jon (1995): *Euzkerea eta Yakintza aldizkarietako olerkigintza*, Labayru.

## Ikus gainera 
* Euskal-Erria aldizkaria.
* Euskal-Esnalea aldizkaria.
* Euskalerriaren Alde aldizkaria.

## Kanpo estekak 
* Yakintza aldizkariaren ale guztiak Atzoko Prentsa Digitalean irakurgai
Walter Eucken

**Walter Eucken** (Jena, 1891ko urtarrilaren 17a - Londres, 1950eko martxoaren 20a) alemaniar ekonomialaria izan zen.

Friburgoko Unibertsitateko irakasle izendatu zuten 1927. urtean, eta hiri horretako eskola neoliberaleko maisu garrantzitsuenetakoa izan zen. Bere ideia neoliberalak gogor kritikatu zituen Schneiderrek. Harena da *Grundlagen der Nationalökonomie* obra (1941, *Ekonomia nazionalaren oinarriak)*.

## Erreferentziak
Chiroderma trinitatum

***Chiroderma trinitatum*** Chiroderma generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Chiroderma trinitatum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Filemon (poeta)

**Filemon**, grezieraz Φιλήμων *Philêmôn* (Sirakusa, Sizilia, K.a. 362 - Pireo, Grezia, K.a. 262) Antzinako Greziako poeta komikoa izan zen.

## Biografia 
330. urte inguruan hasi zen idazten eta 262ra arte jarraitu zuen lanbide horretan. 100 antzerki inguru idatzi zituen, baina zati batzuk besterik ez dira geratu, bizitasunez eta munduaren ezagutzaz beteak. Menandrok baino ospe handiagoa izan zuen Atenasen.
## Erreferentziak
Manuel Gutiérrez Nájera

**Manuel Gutiérrez Nájera** (Mexiko Hiria, 1859ko abenduaren 22a - *ibidem*, 1895eko otsailaren 3a) Mexikoko poeta izan zen.

## Biografia 
Erromantizismotik modernismorako bidea egin zuen, Rubén Daríori aurre hartuz. Bere poesiarik ezagunenak honakoak dira: *Non omnis moriar*, *Para entonces*, *Desconocida*, *Mariposa*, *Odas breves*. Baina hitz lauz ere egin zituen lan batzuk: *Cuentos de color de humo* eta *Cuentos frágiles* (1883).

## Erreferentziak
Quentin Metsys

**Quentin Metsys** (Lovaina, 1466 &ndash; Anberes, 1530) flandriar margolaria izan zen. Errealismo flandriarra eta Leonardo da Vinciren Errenazimentu aurreko berrikuntzak bateratu zituen. Egin zituen lanen artean hauek ditu aipagarrienak: *Kristo bedeinkatzen*, *Ama Birjina eta Haurra* (1513), *Gerezien Ama Birjina*, *Santa Anaren familia* (1509), *Kristoren ehorzketa* (1511), *Erasmo*, *Mailegu-emailea eta emaztea* (1514).
## Erreferentziak
Patroklo

**Patroklo** () Troiako gerrako heroia, Menezioren semea eta Akilesen laguna. Akilesek bere armak utzi zizkion Troiako gerran borrokatzeko; Patroklo Troiako harresietaraino iritsi zenean Hektorrek hil zuen eta Akilesen armak kendu zizkion. Laguna mendekatzeko Hektor hil zuen Akilesek; hilobia ere eraiki zion eta hileta ikusgarriak egin.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rikardo Chichesterkoa

**Rikardo Chichesterkoa** (Droitwich, Worcestershire, c. 1197 - Dover, Kent, ), **Richard Wyche** jaioa, ingeles elizgizona izan zen. Parisen eta Oxforden egin zituen teologiako ikasketak eta 1244an egin zuten Chichesterko apezpiku, Henrike III.aren gogoaren kontra. Erregearen aurka borrokatu zen hil arte. 1262an egin zuten santu. Jaieguna apirilaren 3an ospatzen da.

## Erreferentziak
Ruaidrí Ua Conchobair

**Ruaidrí Ua Conchobair** (c. 1116 &ndash; Corrib aintziratik hurbil, Galway, Irlanda, 1198ko abenduaren 2a) Irlandako azken errege handia izan zen, 1156-1186 urteetan. Ingalaterrako errege Henrike II.aren nagusitasuna onartu behar izan zuen, eta harekin izenpetu behar izan zuen Windsorko hitzarmena 1175ean. Independentzia berreskuratu nahi izan zuen Joan printzearen agintaldiaren hasieran, baina ez zuen lortu.

## Erreferentziak
Pierre Varignon

**Pierre Varignon** (Caen, Frantzia, 1654 &ndash; Paris, Frantzia, 1722ko abenduaren 23a) matematikaria izan zen. Frantziako Zientzien Akademiako kide izan zen. Kalkulu infinitesimalaren sortzaileetako bat da. Bera izan zen abiadura birtualen printzipioa azaldu zuen lehena, indar elkarreragileen osaera aztertu zuen, eta momentuaren teoria osoa proposatu zuen.

Obra nagusia: *Nouvelle mécanique* (1725).

## Erreferentziak
Johann Jakob Balmer

**Johann Jakob Balmer** (Lausana,1825eko maiatzaren 1 &ndash; Basilea, 1898ko martxoaren 12a) fisikari suitzarra izan zen. Gas goriek jaurtitzen dituzten argi-espektroak ikertu zituen, eta 1885ean bere izena daraman formula aurkitu zuen. Balmerren seriea kimikan hidrogeno-atomoaren espektro-seriea da, elektroia goi mailako edozein energia-mailatatik behereneko bigarren mailara jaistean sortzen dena.

## Erreferentziak
Foronido

**Foronidoak** (**Phoronida**) hodietan, banaka edo taldean bizi diren animalia protostomoak dira.

Ur txikiko itsas hondoetan ematen dute bizitza. Isurtzen dituzten hondakinez eratzen dituzte babes-hodiak. Gorputzez luzexkak, eta zizare-itxurakoak izaten dira; aurreko aldean, ferra-itxurako egitura bat dute, biribilean bilduriko luzakinez hornitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chiroderma villosum

***Chiroderma villosum*** Chiroderma generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Chiroderma villosum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Lichtenstein

**Lichtestein** honakoa izan daiteke:

## Lekuak 
* Lichtenstein (Saxonia), herria

## Abizena 
* Roy Lichtenstein, artista
Roy Lichtenstein

thumb|*Bartzelonaren aurpegia*, R. Lichtensteinek Olinpiar Jokoetarako egina, 1992

**Roy Lichtenstein** (New York, AEB, 1923ko urriaren 27a - New York, AEB, 1997ko irailaren 29a) Estatu Batuetako margolaria izan zen.

## Biografia 
Arte ikasketak egin ondoren, New Yorken hartu zuen bizilekua. Pop Art mugimenduko aitzindaria izan zen.

1951tik aurrera urtero egin zituen erakusketak, baina 1960-1961 arte ez zuen jendearen arreta erakarri. Espresionismo abstraktuari uko eginik, Walt Disneyren pertsonaiak erabili zituen bere lehen lanetan. Publizitateko irudi arruntenetan (*Look Mickey*, 1961), komikietan (*Whaam!*, 1963), egunkarietan eta telebistan aukeratu zituen bere margogaiak. 1963-1966 urteetan komikietan oinarrituta egin zituen sailak dira Lichtensteinen lanik onenak.

Teknikaren aldetik, moldiztegiko baliabideak erabili zituen, eta oso ezaugarri berezia da haren obran puntu txikiz eginiko trama. Bere koadro komikietan oinarrituei eta koadro batzuetan oinarrituriko lanei (*Cézanne andrearen erretratua*, 1962), gustu txarrekoak iritzi zieten kritiko batzuek, eta Estatu Batuetako gizartearen kontrako satira gogortzat beste batzuek. Telebista eta garbigailu-sail bat ere egin zuen (1961). 1964tik aurrera bizitza modernoko irudiak bigarren mailan utzi zituen, eta espresionismo abstraktuari buruzko lan ironikoak, 1930eko arte-apaindurazkoan oinarrituriko lanak eta izadi hilak landu zituen. Geroztik, arte modernoaren joera nagusiak beraren molde berezian landu zituen, modu jostari eta ironikoan interpretatuz. Litografia eta serigrafia ere landu zituen, oso egokiak baitira bere estilorako, eta brontzez ere landu zituen bere pinturetatik ateratako elementu batzuk.

## Erreferentziak
Vajrayāna

thumb
**Vajrayāna** (euskaraz: 'Diamantearen [edo Oinaztargiaren] bidea') edo **tantra budismoa**, Budismoaren hirugarren eskola nagusia da, Hinayana eta Mahāyānaren ondoren. Indian eta inguruko lurraldeetan, Tibeten batez ere, zabaldu zen. Historian, Mahayana eskolatik etorri zen, erlijioa espekulazio soiletik aldendu eta pertsonaren bizitzan txertatzeko ahalegin gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Belgrano

**Manuel Belgrano** (Buenos Aires, 1770eko ekainaren 3a - Buenos Aires, 1820ko ekainaren 20a)  platatar militarra izan zen, Ameriketako Espainiar lurraldeen independentzia gerretan nabarmendu zena. San Martinekin batera, Argentinaren burujabetzaren bultzatzaileetako bat izan zen.

1806an, britainiarrak Buenos Airesetik kanporatu zituzten milizien kapitaina izan zen. 1810ean, Maiatzeko Iraultza bultzatu zuen, eta erregezaleen aurka borrokatu zen Argentinako Independentzia Gerran. 1810-1811 bitartean, Paraguaira egindako espedizioaren burua izan zen. 1812ko irailean, jeneral mailarekin, Espainiako oste erregezaleei nagusitu zitzaien Tucumángo gudu erabakigarrian. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Svatopluk Čech

**Svatopluk Čech** (Ostředek, Benešovetik gertu, 1846ko otsailaren 21a - Praga, 1908ko otsailaren 23a) txekiar poeta eta eleberrigilea izan zen. Joera erromantikoko abertzalea zen; ospe handia izan zuten bere obra paneslavista eta abertzaleek: *Slavia* (1882), *Písně otroka* (*Esklabo baten kantak*, 1895) eta *Ve stinu lipy* (*Ezkiaren gerizpean*, 1897). Obra satirikoak ere idatzi zituen (*Broučka jaunaren txangoa ilargian*, 1886).

## Erreferentziak
Inia

**Inia** zetazeoen ordenako platanistidoen familiako uretako ugaztun generoa da. 2-3 m luze izaten da. Moko-egiturako mutur luze zurdaduna izaten du; azala gris iluna da bizkarrean, eta arrosa-kolorekoa sabelaldean. Orinoko eta Amazonas ibaietan bizi da, eta taldean ibiltzen da. Arrainak eta zuhaitzetatik erortzen diren fruituak jaten ditu.

## Taxonomia 
Hona hemen sailkapen tradizionala:
* *Inia* generoa
** *Inia geoffrensis* espeziea
*** *I. g. geoffrensis* azpiespeziea
*** *I. g. boliviensis* azpiespeziea
*** *I. g. humboldtiana* azpiespeziea

Eta sailkapen alternatiboa
* *Inia* generoa
** *Inia araguaiaensis* espeziea
** *Inia boliviensis* espeziea
** *Inia geoffrensis* espeziea
*** *I. g. geoffrensis* azpiespeziea
*** *I. g. humboldtiana* azpiespeziea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itō Hirobumi

(Tsukari, 1841ko urriaren 16a - Harbin, Mantxuria, 1909ko urriaren 26a) japoniar politikaria izan zen. Japoniaren modernizatzea bultzatu zuen. Okuma politikari japoniarrak dimisioa aurkeztera bultzatu zuen. 1889ko Konstituzioaren idazketan parte hartu zuen. Txinaren eta Japoniaren arteko gerran, Shimonosekiko hitzarmena negoziatu zuen, Lehen Ministro zela. Korear gazte batek hil zuen, 1909an.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paestum

**Paestum** Antzinako Greziako kolonia izan zen, akaiarrek Italiako penintsulan K.a. VI. mendean sortua. Italiako Salernoko probintzian dago. Erromatarren garaian, erromatar kolonia bihurturik, garrantzi handia izan zuen. Baztangaren ondorioz, ordea, hango biztanleek alde egin behar izan zuten. K.a. VI. mendeko Demeter eta Poseidonen tenplua gorde dira.

## Irudi galeria 

Paestum-124-Hera-Tempel-Poseidon-Tempel-1986-gje.jpg
Paestum-106-Poseidon-Tempel-1986-gje.jpg
Paestum-116-Poseidon-Tempel-Oleander-1986-gje.jpg
Paestum-122-Hera-Tempel-Ecke-1986-gje.jpg
Paestum-120-aus Hera-Tempel nach Poseidon-Tempel-1986-gje.jpg
Paestum-136-Athena-Tempel-1986-gje.jpg
Paestum-138-Stele-1986-gje.jpg
Paestum-146-Poseidon-Tempel-Baum-1986-gje.jpg
Paestum-144-Saeule-Oleander-Oelbaum-1986-gje.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Paestum - webgune ofiziala
Poole

**Poole** ( ahoskatua) Ingalaterrako hego-ekialdeko hiria eta portua da, Dorset konderrian dagoena, Bournemoutheko hiriaren mendebalean, Pooleko badiaren ondoan, Mantxako kanalaren ertzean. 119.316 biztanle ditu.

## Ekonomia 
Industria (ontziolak, mekanika- eta kimika-industria) eta turismoa (bainu-etxeak, ur-kirolak) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Ondasun nabarmenak 
Aipagarria da XIV. mendeko udaletxea.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armillaria

***Armillaria*** zelulaniztun mizelioa duten onddoen generoa. *Armillaria mellea* izenekoa da genero horretako mota nagusia; bizkarroi bizi da ugaltze organoak estaltzeke dituzten zuhaixketan. Zuhaixkak horitu eta ahuldu egiten dira *armillaria* bertan bizi denean. Enbor zahar eta usteletan, hildako sustraietan, eta abarretan azaltzen da onddoa. Jateko ona da.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bab el-Mandeb

**Bab el-Mandeb** (, *bāb al-mandib*, «Deitorearen atea») Itsaso Gorriaren eta Adengo golkoaren arteko itsasartea da, Yemen (Arabiako penintsula) eta Djibuti (Ekialdeko Afrika) banatzen dituena. 130 km luze da, eta 40 km inguru zabal. Bab el-Mandeb ezinbesteko pasabidea da, Ekialde Urruneko bidean, Suezko kanaletik igarotako ontzi guztientzat. Uharte nagusia Perim da (Yemen).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faustina Carril Arozena

**Faustina Carril Arozena** (Donostia, Gipuzkoa, 1912 - ?, 1997ko martxoa) ikastoletako aurreneko maistretako bat izan zen, besteak beste Elbira Zipitriarekin eta Bitorina Arzelusekin batera. 1953an hasi zen lanean, Donostiako Parte Zaharrean, 3-5 urteko haurrekin; lehen euskal haurtzaindegia izan zen, beraz, Faustinarena. 1982an, Orixe Ikastolako maistra zela, utzi zion lanari.

1995ean Donostiako "Hiritar Merezimenduaren Domina" jaso zuen.

## Erreferentziak
Jean Dieudonné

**Jean Dieudonné** (Lille, Frantzia, 1906ko uztailaren 1a - Paris, Frantzia, 1992ko azaroaren 29a) matematikaria izan zen. Bourbaki taldearen sortzaileetariko bat izan zen. Matematikako alor ugari aztertu zituen: esaterako, topologia orokorra, multzoen teoria eta geometria aljebraikoa.

## Lanak 
* *Eléments de géométrie algébrique*
* *Algèbre linéaire et géométrie élémentaire*
* *Calcul infinitésimal*
* *Eléments d´analyse*.

## Erreferentziak
Poliazetileno

**Poliazetilenoa** (IUPAC: **polietinoa**), polimero eroale organikoa da [-C2=H2-] unitatez osatutako katea duena. Eroankortasun elektriko handia du eta polimero eroale organikoen esparrua sortzea eragin zuen.

Poliazetilenoaren eroankortasuna aurkitzeari esker 2000 urteko kimikako Nobel saria jaso zuten Hideki Shirakawak, Alan Heeger-ek, eta Alan MacDiarmid-ek.

## Egitura 
Poliazetilenoa karbono-atomoen kate luze bat da, eta haien artean lotura bakunak eta bikoitzak daude txandakatuta, bakoitza hidrogeno-atomo batekin. Lotura bikoitzek *cis* edo *trans* geometria izan dezakete. Polimeroaren isomero bakoitzaren, *cis*-poliazetilenoaren edo *trans*-poliazetilenoaren, sintesi kontrolatua erreakzioa gertatzen den tenperatura aldatuz lor daiteke. Polimeroaren *cis* forma termodinamikoki ez da *trans* isomeroa bezain egonkorra. Hidrogeno-atomo bakoitza talde funtzional batez ordezka daiteke. Ondorioz polimeroaren ezaugarri batzuk alda daitezke.

## Historia 
Azetilenoaren lehen polimeroetako bati *kupreno* deitu zioten. Oso saretua zenez ez zuen interesik piztu. Poliazetileno lineala Giulio Nattak prestatu zuen lehen aldiz 1958an. Pisu molekular handikoa, kristalinitate handikoa eta egitura erregularrekoa zen. X izpien difrakzio-azterketek frogatu zuten *trans*-poliazetilenoa zela. Nattaren sintesiaren ondoren, kimikari gutxik zuten poliazetilenoarekiko interesa, Nattaren prestaketako produktua hauts beltz disolbaezina, airearekiko sentikorra eta urtuezina zelako.

Poliazetilenoaren polimerizazioaren hurrengo garapen garrantzitsua Hideki Shirakawaren taldeak egin zuen, poliazetilenozko film zilarkarak prestatzeko gai izan baitzen. Shirakawaren ikerketekin batera, Alan Heeger eta Alan MacDiarmid politiaziloaren propietate metalikoak aztertzen ari ziren, erlazionatutako polimero inorganikoa. 1970eko hamarkadaren hasieran, jakina zen polimero hori supereroalea zela tenperatura baxuetan. Shirakawa, Heeger eta MacDiarmid poliazetilenoa elkarlanean garatzen hasi ziren.

Poliazetilenoa iodorekin dopatuta, eroankortasuna zazpi magnitude-ordena handitzea lortu zuten. Antzeko emaitzak lortu ziren kloroarekin eta bromoarekin. Horrek erakutsi zuen polimero organiko kobalente batek giro-tenperaturan eroankortasun handia izan zezakeela eta hori funtsezkoa izan zen polimero eroankor organikoen garapena sustatzeko.

## Sintesia 
Hainbat metodo dago poliazetilenoa sintetizatzeko. Usuenak azetilenoa usatzen du monomero gisa eta Ti(O*i*Pr)4/Al(C2H5)3 moduko Ziegler-Natta katalizatzaileak. Metodo honek polimeroaren egitura eta ezaugarriak kontrolatzea ahalbidetzen du tenperatura eta katalizatzailearen kantitatea aldatuta.

632x632px|Modified Grubbs

## Erabilera 
Poliazetilenoak ez du erabilera komertzialik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antoine Duprat

**Antoine Duprat** (Issoire, Frantzia, 1463ko urtarrilaren 17a - Nantouillet, Frantzia, 1535eko uztailaren 9a) frantses legegilea, politikaria eta kardinala izan zen.

## Biografia 
Parisko Legebiltzarreko lehenengo lehendakaria izan zen 1507. urtean, eta Frantziako kantzelari izendatu zuten 1515ean. Boloniako Konkordatuko negoziatzailea eta Cambraiko Bakearen bultzatzailea izan zen. Protestantismoaren aurkako zapalkuntza bultzatu zuen.

## Erreferentziak
Fistula

**Fistula** azalean edo mintzetan sortzen den hodi-itxurako irekigunea edo zuloa. 

Gorputzeko hondakinak kanporatzen ditu organismoak bertatik; gorputzeko parte batean zornea denean, adibidez, zornea gorputzeko parte horretatik beste gune batera edo gorputzetik kanpora atera dadin. Zaila da ixten, eta itxi dadin ebakuntza egin behar izaten da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agnolo Gaddi

**Agnolo Gaddi** (Florentzia, 1350 aldean - Florentzia, 1396) italiar margolaria izan zen, Taddeo Gaddiren semea. Aitaren eta batez ere Giottoren eragina nabarmena da haren lanetan; lan gehienak gotiko estilokoak egin zituen. Vatikanoan, Florentzian (*Gurutzearen elezaharra*, Santa Croceko koroan, 1381) eta inguruetan (*Cappella della Cintola*, Pratoko katedralean, 1395) jardun zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Agnolo Gaddi Web Gallery of Art
Frederik Paludan-Müller

thumb|
**Frederik Paludan-Müller** (Kerteminde, 1809ko otsailaren 7a - Kopenhage, 1876ko abenduaren 27a) daniar poeta izan zen.

Kopenhageko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Poema mitologikoak eta dramatikoak landu zituen: *Maitasuna eta Psique* (1834), *Venus* (1841), *Tithon* (1844), *Driadaren ezteiak* (1844). Danimarkako XIX. mendeko kulturaz egin zuen satira bat izan zen haren obra nagusia: *Adam Homo* (1841-1849).
## Erreferentziak
Silvestre Peñas

**Silvestre Peñas Etxeberria** (Deikaztelu, Nafarroa, 1896ko abenduaren 31 &ndash; Iruñea, Nafarroa, 1985eko otsailaren 18a) nafar musikagilea eta zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Bere jaioterrian, Lizarran eta Madrilen egin zituen Harmonia, Kontrapuntu, Fuga, Konposizio eta Instrumentalizazioko ikasketak. Musikagile oparoa izan zen: *Misa Solemne* (1953), *Canciones*, *Marchas religiosas*, *Juegan y cantan los navarricos*, *La Dama d´Aragó* eta *Merseneta*.

## Erreferentziak
Timoteo

**Timoteo** (? - Efeso, 97) kristaua eta Paulo apostoluaren adiskidea izan zen. Haren ikaslea izan zen, eta bigarren misio-bidaian lagundu zion. Tradizioaren arabera, bi epistola idatzi zizkion Paulok, eta Efesoko apezpikuen egoitzako agintari gorena izan zen. Ospakizun pagano bati aurre egiteagatik hil zuten. Kristau santutzat gurtzen dute Eliza Katolikoak eta Eliza Ortodoxoak. Erromatar Eliza Katolikoak izendatu dizkion jaiegunak: urtarrilaren 26a eta maiatzaren 9a.

## Erreferentziak
Ukulele

[thumb|alt=Picture of ukuleles in the Ukulele House, [:en:Honolulu, Hawaii, by :en:User:Tijuana Brass.|Ukuleleak, Honoluluko Ukulele House musika-dendan]]

**Ukulelea** harizko musika-tresna da, gitarraren antzekoa. 1870. urtean portugesek sartu zuten Hawaiin eta oso ezagun bihurtu zen han; geroago, Estatu Batuetan eta Europan zabaldu zen. Lau hari ditu, gider luzea, eta 60 bat cm luze izaten da. XX. mendean, jazzean eta bakarlari gisa erabili izan da. *Hawaiiar gitarra* ere deitzen zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro de Valdivia

**Pedro de Valdivia** (Villanueva de la Serena, Badajoz, Espainia, 1497ko apirilaren 17a - Tucapel, Txile, 1553ko abenduaren 25a) espainiar konkistatzailea izan zen.

## Bizitza 
1535. urtean Francisco Pizarrorekin batean Peru konkistatu ondoan Txilera abiatu zen, eta Santiago (1541), Valparaíso (1544), Concepción (1550) eta Valdivia (1552) hiriak sortu zituen. Txileko Kapitain Nagusi izendatu zuten. 1553. urtean araukaniarrek hil zuten, Tucapelgo guduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Platyrrhinus aurarius

***Platyrrhinus aurarius*** Platyrrhinus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Platyrrhinus aurarius'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Alberto Arrue

**Alberto Arrue Valle** (Abando —gaur egun Bilbo—, Bizkaia, 1878ko otsailaren 3a - Bilbo, 1944ko apirilaren 8a) euskal margolaria izan zen.

## Biografia 
Margolari-familia bateko anaia nagusia, Alberto Arruek Madrilgo San Fernando Akademian eta Europako beste hainbat lekutan ikasi zuen. Erretratugile bikaina (*Tomas Meabe*, *Juan de la Encina*), Euskal Herriko bizimodu tradizionaleko pertsonaietara eta gaietara jo zuen, kolore biziko ereduak sortuz.

## Iruditegia 

Irudi:“Arratiarrak”, Alberto Arrue.jpg|*Arratiarrak* margolana.
Irudi:“Arrantzaleen itsasaldea”, Alberto Arrue.jpg|*Arrantzaleen itsasaldea*

## Erreferentziak
Patrick Blackett

**Patrick Maynard Stuart Blackett** (Londres, Ingalaterra, 1897ko azaroaren 18a - *ib.*, 1974ko uztailaren 13a) fisikari ingelesa izan zen.

## Biografia 
1923an mota bateko atomo bat (nitrogenoa) beste mota bateko atomo (oxigenoa) bihurtu zuen lehenengo aldiz. Izpi kosmikoen ikertzaile izan zen, eta 1932an positroia badela eta fotoiaren «gauzatzea» frogatu zituen, Occhialinirekin batera. Fisikako Nobel saria jaso zuen 1948an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benigno Txabarri

**Benigno Cirilo Txabarri Salazar**, **Txabarriko I. markesa** (Portugalete, 1856ko uztailaren 8a - Getxo, 1933eko urriaren 27a) bizkaitar enpresaburu eta politikaria izan zen. Bizkaiko Labe Garaietako lehen kudeatzaileetariko bat izan zen. Alderdi Kontserbadoreko kidea, Gorteetako diputatu eta Erreinuko senatari hautatu zuten. 1914. urtean Txabarriko markes-titulua eman zioten. Goraldi handia egiten ari zen euskal abertzaletasunari aurre egiteko sortu zen Liga de Acción Monárquica alderdiko kidea izan zen.

## Erreferentziak
Agustín Eyzaguirre

**Agustín Eyzaguirre Arechavala** (Santiago, Txile, 1768ko maiatzaren 3a - 1837ko uztailaren 19a) politikaria izan zen. Txileko behin-behineko lehendakari izan zen 1826. eta 1827. urteen bitartean.

Santiagoko alkate zela, García Carrasco kapitain nagusi espainiarrak bere kargua uztera behartu zuen; Txileko estatuaren independentziarako lehen aurrerapausoa izan zen hura. Lehendakariordea 1826. urtean, Campino jeneralaren kolpe militarrak eraitsi zuen aginpidetik urtebete geroago.

Haurtzaroa eta

## Gaztaroa 
Bere gurasoak Domingo Eizagirre Ezkutusolo Gandiaga (Markina-Xemein, 1724) eta Maria Rosa de Arechavala y Alday izan ziren, eta bere anaiak, Domingo, José Ignacio eta José Alejo. 1808ko irailaren 13an, Maria Teresa de Larrain y Guzman Peraltarekin ezkondu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bob Geldof

**Bob Geldof** (Dun Laoghaire, Irlanda, 1951ko urriaren 5a) rock musikaria da. Boomtown Rats rock taldeko kidea 1975-1986 bitartean. 1985ean, zenbait kontzertu antolatu zituen Afrikako herrialde batzuetako gosetea arintzeko dirua biltzearren. Herrialde txiroen alde egindako lanagatik *Sir* titulua eman zioten, eta Bakearen Nobel Sarirako izendatu zuten hurrengo urtean.

## Erreferentziak
Salt mendilerroa

**Salt mendilerroa** Pakistango Punjab lurraldeko iparraldean, Indus eta Jhelum ibaien haranen artean dago mendixka- eta muino-sail luzea da.

Gatz-harrien biltegiak daude, eta ikatza, igeltsua eta beste meak ere badira. Mendiak Kanbriaurrekoak dira. 300 km inguru luze da, ekialdetik mendebalera. Mendirik garaiena Sakesar da (1.522 m). Klima kontinentala eta lehorra da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Satiro

thumb|alt=|Satiro baten eta menade baten irudia, K.a. 500. urtearen inguruko ontzi batean (Louvreko museoa, Paris)
**Satiro** Greziar mitologian, basoetako jeinua, erdi gizona erdi animalia, giza enborra eta aurpegia, aker-zangoak, adarrak eta isatsa zituena. Erromatarrek beren faunoekin berdindu zituzten satiroak. Dionisoren jarraigokoak bide ziren eta sexu-instintu gordinenak irudikatzen zituzten. Ardoa edaten, jostatzen, dantzan eta ninfen atzetik ibiltzen ziren.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak