Soinu txiki

**Soinu txikia**, **eskusoinu txikia** edo **trikitia** botoidun akordeoi mota bat da, Europako beste herrialde batzuetatik ekarritako akordeoi diatonikoei egindako zenbait aldaketarekin Euskal Herrian errotu zena. Euskal Herrira XIX. mendearen erdialdean iritsi zen, ziurrenik Alpeetako treneko langileek ekarrita. Soinu txikiak baditu hainbat diferentzia beste batzuekin alderatuta. Lehena da ezkerreko eskuko botoiak ez direla bisonoroak, nota bera egiten baitute hauspoa itxi eta irekitzerakoan. Bigarren aldaketa nabarmena ezkerreko lau botoik ematen duten notak dira: bi gehigarri ditu, eta lau horiekin bi eskala kromatiko oso egin ditzake. Horrela, akordeoi diatonikoen eta kromatikoen ezaugarri nahasiak ditu. Jazinto Rivas *Elgeta*k gehitu zizkion bi botoi gehigarri horiek, eta gaur arte bere ikasleen bidez iritsi dira. 

Trikitia urte askoan panderoaz lagundurik jo izan da, festa herrikoietan. XIX. mendearen amaieran euskal musika tradizionala zein modako doinuak jotzeko zuen gaitasunak, produkzio industrialak sortutako merkatzeak eta klase herritarren artean jaso zuen indarrak laster txertatu zuten euskal kulturaren baitan. Jatorriz, *soinu txikia* zeritzon instrumentuari; eta *trikitia*, panderoak eta eskusoinu txikiak osaturiko taldeari (eta, hedaduraz, jotzen zuten musikari).

## Izena 
Instrumentuak izen bat baino gehiago du. *Eskusoinu txikia* ohiko izen bat da, baina *eskusoinu* edo *soinu* esatea antzekoa da. Jotzen duenari *soinujole* edo *soinulari* deitzen zaio, baina ez dira hain ohikoak *eskusoinujole* eta *eskusoinulari* izenak. Akordeoi diatoniko bat denez, askotan *akordeoi* izenez ere agertzen da, bereziki grabazio zaharretan. Historikoki trikiti musika jotzeko erabili denez (panderoaz lagunduta), *trikiti* izena ere badu izena jaso zuen, Erromatar Eliza Katolikoko apaizek emandako izena, eliza horren moralaren aurkako ohiturak sustatzen zituela eta.

## Sailkapena 
Erich von Hornbostel eta Curt Sachsek egindako sailkapenaren arabera, akordeoiak aerofono libre interruptibo idiofonikoen familia handiko kide dira. Terence Forden sailkapenean aerofono librea, desplazamendu bidezko-idiofonikoa edo mihi libreko-askotarikoa da. Eskumako aldean dauden botoiei *kantuaren aldea* edo *eskuineko eskua* deritzo, eta ezkerreko aldekoari *akonpainamendua*. Akordeoia harmonikan oinarrituta dago, putz eginez jotzen den organo eramangarri bat. 1822an Christian Friedrich Ludwig Buschmannek asmatu dela esan ohi da, eztabaidagarria den baieztapena, bere aitaren *mundarmonika* instrumentuari hauspo bat gehituta. 1829ean Cyrill Demianek *akordeoi* izeneko instrumentua patentatu zuen, gaur egungoaren hainbat elementu zituena: botoiak, mihiak eta hauspoa. Hurrengo hamarkadetan aldaketa eta hobekuntza ugari izan zituen instrumentuak, tartean eskuineko aldean bi oktaba kromatiko sartzea eta ezkerreko aldean baxuak egiten zituzten bi botoi sartzea. Espainian 1841ean aipatzen da Madrilen erakusketa batean egon zela, eta 1859ko Carlos José Melciorren musika-hiztegian akordeoiari eskainitako sarrera bat zegoen. Hipotesi nahiko hedatu batek dio 1860ko hamarkadan sartu zela akordeoia Euskal Herrian, Norteko Ferrokarrila eraikitzeko Beasaindik Olaztirako zatirako Alpeetako langileak etorri zirenean. Javier Ramosen arabera, berriz, 1835-1840 urteen artean Madrilera inportatu ziren aurreneko akordeoiak Frantziatik ekarri zituzten. Paris eta Madril arteko errege-bidea Irun-Tolosa-Beasain-Zumarraga-Bergara-Arrasate-Gatzaga-Gasteiz herrietan barrena zihoan; eta, horregatik, Ramosen ustez, sinesgaitza da akordeoia ez ezagutu izana Euskal Herrian 1860ko hamarkadaren aurretik. Izenez ezagutzen dugun lehen soinujolea Juan Bautista Busca izan zen, Piemontetik Zegamara trena eraikitzera etorri zena. Rafael Aguirreren arabera, akordeoi diatonikoa Euskal Herrira ekarri zuten trenbide-langile alpetarretako bat izan zen, eta harekin alaitzen zituen haien festak eta gau luzeak langileentzako prestaturiko behin-behineko *kanpamentuetan*, kantinak, ospitaleak eta okindegiak altxa zituzten, besteak beste, trenbidea eraiki bitartean. 

Akordeoiari buruzko lehen aipamen idatzia 1879-1880an Bilbon egindako epaiketa batekoa da, Angulemako herritar batek Zazpikaletan akordeoi bat erosi eta ordaindu ez zuenean: 

Garaiko erromerietan erabiltzen ziren txistu eta danborraren ordez hasi ziren erabiltzen, txistu eta danborra bezala eramateko erraza baitzen, baina soinu aniztasun handiagoa zuelako eta kanturako aukera eskaintzen zuelako, ziur aski. 1889an *Euskal-Erria*n argitaratutako beste kronika batek Arrasatetik Urkiolako santutegira erromerian zihoazenak aipatzen du:

Akordeoi bat Altsasun 1889an.jpg|1889an Altsasuko kuadrilla baten argazkia. Akordeoi bat Euskal Herrian erakusten duen argazkirik zaharrena da. 10 botoiko melodeoi bat da, letoizko mihiekin eta harmonia baskularekin. 1892ean *El Universal: Nuevo y sencillísimo método para aprender a tocar por cifra numeral el acordeón de un teclado* argitaratu zen Bilbon, instrumentua are eta gehiago zabaltzeko. Fabrikazio industrialak prezioa merkatu zuen, modu masiboan ekoizten hasi ziren, eta behe klaseko jendearentzat eskuragarri jarri zen. 

Arrakasta horren adibide ugari daude 1890eko hamarkadatik aurrera idatzitako hainbat testutan. Alde batetik erromerien eta musikaren arteko harreman aldaketa suertatu zen Industria Iraultzaren ondotik: erromeria zaharretako txistu eta danborrari doinu modernoagoak (balsa eta polka, adibidez) gehitzen hasi ziren hiriguneetan. Musika bandak sortu ziren hirietako eztanda demografikoarekin batera, eta tren sarea indartzeak askoz errazago egiten zuen uda partean masak mugitzea, maiz norbere familiaren herrira. Musika erromeria egunetik atera zen, eta dantzarako ohitura indartu. Eta emkume ugarik lana zuten orain hirian, harremantzeko moduan aldaketa eragin zuena. Dantza lotuaren gorakada izan zen, tradizionalisten eskandalurako eta gazte askoren gozamenerako. 1906an Pio Barojak *Elogio sentimental del acordeón* idatzi zuen, akordeoiaren umiltasuna herri-xehearekin lotzen zuena. Kafetegietako giro intimotik, erromeriara, dantza modernoetatik tradizionaletara, itsuetatik Olabeagako marineletara eta burgesiatik landa- eta hiri-proletalgoetara, akordeoia guztiz sartuta zegoen jada Euskal Herrian. Urte hartan ireki zuen Marzelino Larrinagak bere tailerra Donostian, eta ondoren Guerrini markarekin aliatu zen, Larrinaga-Guerrini soinu marka famatua sortzeko. 1924an *Trikitixa de Zumarraga* eta *Trikitixa de Gipuzkoa* disko fonografikoak grabatu zituen Donostiako Columbia Gramophone Companyk, Regal Records zigiluarekin. Espainiako Gerra Zibilak eztanda egin arte trikiti musikako hamahiru disko grabatu ziren.]]

Soinu txikiarekin erromerietan jotzen zen musika errepertorioa tradizioz txistuarekin jotzen zena baino zabalagoa zen. Musika tradizionalaz gain, modan zeuden doinuak ere jotzen zituzten, gazte askoren gozamenerako. Modan zeuden doinu haietan, gizon eta emakumeek elkarrekin dantzatzen zuten, dantza lotuetan. Sektore tradizionalistek eta, bereziki, elizak gaizki zeritzoten berrikuntza hari. Lehen ikusi dugu nola *El Eco de Navarra* eta *Diario de Navarra* bat zetozen akordeoiak erretzeko ideiarekin, dantza lotua bultzatzen zuelako. Apaiz batzuk *inpernuko auspoa* edo *txerren-auspoa* izena erabiltzen hasi ziren kondenazio hura egiteko. *Argia*n 1923an argitaratutako honek mezu horrekin bat egiten zuen:

Ebaristo Bustintza *Kirikiño*k Urkiolako Urrillako erromerian dantza egiteko moduari buruz idatzi zuen, dantza-lotuak aipatuz: 

Dantza lotuaren debekuak udalerri mailan hartzen ziren. Debekua zuen herrietako bat Azkoitia zen, baina bertako gazteak maiz joaten ziren mugakide zuten herrietako erromerietara, dantzara. Azkarate gainean dagoen Madariaga auzoan, aguazila etortzen zenean Elgoibarko mugara igarotzen ziren dantzara; Aizpurutxoko jaietan Zumarragara eta hiru neska kongregaziotik kanporatu ere bai. Azpiko eskeman ikus daitekeen bezala, erdiko bi oktabak osorik jo daitezke, eta beste bi oktabako notak daude, horiek modu diatonikoan. Horregatik, diatoniko edo kromatiko beharrean, mistoa dela esaten da.

center|940px|frame

### Frankismoaren osteko berrikuntza 
Frankismoak euskal kulturan etenaldi handia eragin zuen. 1957ra arte ez zen berriro diskorik grabatu, Zumarragako trikitilariek *Bailables Populares Vascos* grabatu zen arte. Soinu txikia landa eremuetako erromerietara eta baserri girora zokoratu zen. Urretxun 1969an ireki zen Golden diskotekak banda entzutetsuak ekartzen hasi zen, eta jai guztietan amaieran trikiti musika jartzen hasi zen. Irratiak paper oso garrantzitsua izan zuen trikiti musikaren indartzean. 1961ean josulagunek irekitako Loiola Irratiak "Gure erromeriak" saioa zuen, eta Trikitixa Txapelketa Nagusiak antolatzen hasi ziren. Herri Irratiak "Saski-Naski" saioa hasi zuen 1964an eta Arrate Irratiak "Sutondoko erromeriak". Euskal kulturari lotutako irratia entzun nahi zutenek, trikiti musika jasotzen hasi ziren. Ez Dok Amairu mugimendu kulturalarekin batera, trikiti musika euskal herrietan mugitu zen, erromerietan, jaialdietan eta hirietako ezkontzetan entzun zitezkeen trikitilariak, adibidez Laja eta Landakanda.

1980ko hamarkadan berriro ere musika berriekin elkartzeko bertutea izan zuen soinu txikiak. Folk musikan berrikuntzak izan ziren, baina Kortatu, Hertzainak edo Baldin Bada taldeek rock, ska eta punk musikekin nahastu zuten. 1990ean Euskal Herriko Trikitixa Elkartea sortu zen, trikitiaren ondarea babesteko asmoz. Tapia eta Leturiak eta Kepa Junkerak folka eraberritu zuten, munduko beste tonalitate batzuekin nahastuz. *Trikitixa! An Introduction* diskoa World Music Charts Europako lehen postuetan mantendu zen bi hilabetez, BBCko kulturako programari esanguratsuenak saio bat eskaini zion. Esne Beltzak jarraitu zuen beste hainbat musikekin nahasten eta Gosek musika elektronikoan txertatzea lortu zuen. 2020ko hamarkadan Huntza taldeak doinu tradizionalak eta Sünek berritzaileagoak batzen jarraitu zuten.

## Erregistroa 

## Soinujole famatuak 

Sakabi Elgeta Auntxa trikitilariak Goiena 01.png|thumb|Sakabi, Elgeta, eta Auntxa (1942).
Fitxategi:TapiaLeturia.jpg|Tapia eta Leturia (1985)
Fitxategi:Iker-goenaga.jpg|Iker Goenaga (2009)
Fitxategi:Gose 2012an Berriak 10 urte 12.jpg|Ines Osinaga (2012)
Fitxategi:Xabi Solano.jpg|Xabi Solano (2012)
Fitxategi:Kepa Junkera at Womex Opening at womex16 by Yannis Psathas 224 (29823448843).jpg|Kepa Junkera (2016)
Huntza - Hestiv'Òc 2017 (02).jpg|Josune Arakistain, Huntza (2017)
Gozategi Larrabetzu2018-Aikor.jpg|Asier Gozategi (2018)
Fitxategi:Maixa eta Ixiar, 2017.jpg|Maixa Lizarribar eta Ixiar Orexa (2017)
Fitxategi:Alaitz Telletxea.jpg|Alaitz Telletxea (2019)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal musika tradizionala
* Trikiti musika‎
* Euskal Herriko Trikitixa Elkartea
* *Sasi artean Elgeta*

## Kanpo estekak 
* Euskal Herriko Trikitixa Elkartea
* Trikiti txapelketei buruzko erreportajea, *Argia* astekarian.