Hausnarkari

**Hausnarkariak** (***Ruminantia***) artiodaktiloen subordena bat dira, hau da, zangoetan behatz bikoitiak dituzte. Euren bereizketa garrantzitsuena jaterakoan egiten duten hausnarketa da. Hausnarkariak belarjale larrekariak dira, landare jatorridun elikagaiak hartzituz nutrienteak bereganatzen dituztenak, digestio-aparatuko mikroorganismoei esker. 

Janaren digestioa bi zatitan egiten dute: lehenengo murtxikatu eta irentsi egiten dute; ondoren janari hori berriro kanporatu eta berriro murtxikatzen dute, balio nutrizional bikoitza ateraz. Honi esker zelulosa eta pektina bezalako materialetatik energia atera dezakete.

Gutxi gorabehera 200 espezie sailkatzen dira taldean, bai etxekotuak bai basatiak. Azpimarratu behar da hausnarkari guztiak ez direla *Rumiantia* subordenaren parte, izan ere, belardiak larratzen dituzten beste hainbat animaliek horrelako adaptazioak dituzte;  kanguruak eta zaldiak, esaterako. 

Fosilak aztertuta, ikusi da talde honetako ugaztunak duela 60 milioi urte inguru agertu zirela . Garai horretan, hausnarkarien talde anaia den *Whippomorpha* taldetik banandu zirela ikusi da

Hausnarketak zelulosaren degradazio eraginkorra eta aminoazidoen sintesia ahalbidetzen du mikroorganismo sinbionteen jarduerari esker. Dena den, belarjale batzuek estrategia desberdinak erabiliz emaitza berdinak lortzen dituzte : 

* Ekidoek (zaldiak eta astoak, adibidez) hartzidura zekala garatzen dute, non mikrobiotak zelulosa eta beste polisakarido konplexu batzuk fermentatzen dituen. 

* Glierrek (esaterako, untxiak) kaekotrofia burutzen  dute, hau da, gorotz bigunen berrirensketa selektiboa egiten dute mantenugaiak eta bitaminak berriro xurgatzeko. 

* Elefanteek elikadura-estrategia espazial selektiboa dute. Orokorrean elikagaietan aberatsak diren eremuak lehenesten dituzte bazkatzeko. Bertan elikagaiekin hartzidura intentsiboa egiten dute ahalik eta zuntz gehien aprobetxatzeko. 

“Hausnarketaren teoria ekologikoa”-k dio estrategia hori abantaila ebolutiboa izan daitekeela belarjale hausnakarientzat. Izan ere, hausnarkariak elikatzen ari diren bitartean predatzaileekiko ahulak bilakatzen dira. Ondorioz, digestio sistema horrek janaria azkar bereganatzea baimentzen du arriskuan dauden bitartean.  Hausnarkariek oso azkar hartzen dute janaria eta, ondoren, harrapariengandik babestutako lekuetara poliki murtxikatzera joaten dira. Askotan beren denboraren herena horretan ematen dute. Fase horretan arreta-maila jaisten da, eta atsedena edo loa har dezakete. Hausnarketak nolabait “biltegi” baten moduan jokatzen du, aurretik hartutako elikagaiak gordez eta gero modu lasaiagoan digeritzeko aukera emanez. . Elikagaia listuarekin nahasten da eta material solido eta likidozko geruzetan banatzen da. Orduan, solidoak taldekatu egiten dira elikadura-boloa eratzeko.

Ondoren, elikadura-boloa ureztatu eta mastekatu egiten da, listuarekin erabat nahasteko eta partikulen tamaina deskonposatzeko. Honela, mantenugaiak hobeto digeritzen dira. Zuntza, bereziki zelulosa eta hemizelulosa, hiru gantz-azido lurrunkorretan (AGV) deskonposatzen da mikrobioen bidez (bakterioak nagusiki, eta protozoo, onddo eta legamia batzuk): azido azetikoa, azido propionikoa eta azido butirikoa. Proteinak eta egiturazkoak ez diren karbohidratoak ere hartzitzen dira: pektina, azukreak eta almidoiak.  

Listua oso garrantzitsua da: mikrobio-populazioari likidoa ematen dio, nitrogenoa eta mineralak birzirkulatzen ditu eta errumenaren pH-aren motelgailu gisa jarduten du . 

Dietako karbohidratoetatik glukosa kantitate txikiak xurgatzen dira, horietako gehienak errumenean hartzitu eta AGV bihurtzen dira. Burmuinerako, laktosarako eta esne-koiperako energia gisa behar den glukosa, azukredunak ez diren iturrietatik dator, hala nola propionato, glizerol, laktato eta proteinatik.  

## Ugaritasuna, banaketa eta etxekotzea 
Hausnarkari basatiak 75 milioi dira eta kontinente guztietan agertzen dira, Antartika eta Australian izan ezik. Espezieak klima askotan (tropikotik artikoraino) eta habitat ezberdinetan (lautadetatik basoetaraino) aurkitu daitezke.  

Etxekoak diren hausnarkari populazioa 3.500 milioi burutik gorakoa da, horietako gehienak behi-, ardi- eta ahuntz-aziendak izanik (biztanleriaren %95a gutxi gorabehera). Hasieran, ahuntzak etxekotu ziren Ekialde Hurbilean kristo aurretik 8000 urte inguru. Horren ostean, gainerako espezie gehienak etxekotu ziren kristo aurretik 2500 urte inguruan Ekialde Hurbil edo Asia hegoaldetik kanpo.  

## Sailkapena 
Talde honetan aurkitzen diren espezie guztiak *Artiodactyla* ordenaren barruan sailkatzen dira. Ordena horrek ugaztun ungulatuak barne hartzen ditu, hau da, apatxen gainean ibiltzen diren animaliak. *Artiodactyla* ordenaren barruan *Ruminantia* subordena osatzen dute hausnarkariek. Bertan aurkituko ditugu azaldutako ezaugarriak betetzen dituzten animaliak.  

Subordenaren barruan 2 infraorden bereiziko dira eta bertan sailkatuko dira hausnarkarien familia guztiak.  

'''*Tragulina* infraordena**: tamaina txikiko artiodaktiloak sailkatzen dira familia honetan. Gehienak desagertuta daude, familia bakarrak biziraun du 10 espezierekin. 

* ***Tragulidae* familia**: bizirik dirauten 10 espezieak sailkatzen diren taldea da. Artiodaktilo oso txikiak sailkatzen dira. Talde honetan sailkatzen dira, adibidez, orein arratoiak. 

* ***Prodremotheriidae* familia**: Oligozenoan Europa eta Asian bizitako hausnarkariak. Hemen sartzen da hausnarkarien lerro ebolutiboan sailkatzen den animalia zaharrenetarikoa. 

* ***Hypertragulidae* familia**: Eozenoan bizitako hausnarkari artiodaktiloak dira, Ipar Amerika, Europa eta Asian bizi izan zirenak. 33 milioi urtean zehar bizi izan ziren.  

* ***Praetragulidae* familia**: Paleozeno eta Neozeno hasieran bizi izan zen artiodaktilo familia. Oso gutxi dakigu talde honen inguruan.  

* ***Archaeomerycidae* familia**: Eozeno eta Oligozeno hasieran Asian bizi izan zen familia. Ezaugarri oso primitibo eta modernoak nahasten dituzte animalia hauek. 

* ***Lophiomerycidae* familia'*: hausnarkari goiztiarrak dira, benetako hausnarkarietara hurbiltzen den taldea. *Pecora* infraordenetik gertuago sailkatzen dira horiek. Ezaugarri espezializatuak erakusten dituzte. 

* *'*Protoceratidae* familia**: Eozeno erdialdetik Pliozenora arte bizi ziren hausnarkariak dira. Orain Amerika dagoen eremuan bizi izan ziren. Gaur egungo oreinen antzeko animaliak ziren, baina adar bat gehiagorekin.  

* ***Gelocidae* familia**: Eozeno amaiera eta Miozenoan bizi izan ziren. Europa, Asia, Afrika zein Ipar Amerikan aurkitu dira fosilak. Hausnarkari modernoen ezaugarri batzuk dituzte.  

***Pecora* infraordena**: talde honetako artiodaktilo gehienek apendize kranialak dituzte, hau da, kraneotik ateratzen diren hezur luzakin frontalak. 

* ***Moschidae* familia'*: orein deritzen arren, ez dira benetako oreinak (*Cervidae* familiakoak). Dena den, antzekotasunak dituzte familia hau *Bovidae* familiarekin estuki erlazionaturik dagoelako. 

* *'*Cervidae* familia**: oreinak sailkatzen diren taldea da. Tamaina ugariko animaliak sailkatzen dira.

* ***Giraffidae* familia**: gaur egun bi espezie bakarrik bizi dira eta Afrikan aurkitu daitezke: jirafa eta okapia.

* ***Antilocapridae* familia**: Ipar Amerikako familia endemikoa da eta gaur egun espezie bakarra dago, antilope amerikarra. 

* ***Bovidae* familia**: elikadura herbiboroa duten animaliak sailkatzen dira familia honetan, hala nola, antilopeak, ahuntzak, ardiak…

* ***Leptomerycidae* familia**: Eozenotik Miozenora Ipar Amerikan bizi izan ziren familia da. Ez dago informazio askorik hauen inguruan. 

* ***Palaeomerycidae* familia**: oreinen arbasoak biltzen dituen taldea da. Eozenotik Pliozenora bizi izan ziren.

* ***Climacoceratidae* familia**: Miozenoan, Afrikan aurkitu zitekeen animalia familia da. Jirafen arbasoak zirela pentsatzen da. 

* ***Hoplitomerycidae* familia''': Miozenoan, Europan bizi zen familia da. Oso gutxi aztertu da familia hau. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hausnarketa (fisiologia)
* Belarjale