open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Huygens (espazio zunda)

**Huygens zunda**, Europako Espazio Agentziak (ESA) egina eta bere izena XVII. mendeko astronomo herbeheretarra izan zen Christiaan Huygensengatik jasotzen duena (Saturno planetaren ilargia den Titanen aurkitzailea izan zena), Titan ilargiaren atmosferara sartzeko eginiko zunda bat da Cassini-Huygens misioaren zati bezala. Cassini-Huygens espazio-ontzia 1997ko urriak 15ean jaurtia izan zen Lurretik. Huygens zunda Cassini orbitatzailetik 2004ko abenduak 25ean banandu zen eta Titanen 2005eko urtarrilak 14an lurreratu zen, Xanadu izeneko eremutik gertu.

## Deskribapena 
Huygens zunda Saturno planetaren ilargirik handiena den Titanen hodeiak, atmosfera eta lurrazala esploratzeko pentsatu zen, Titanen atmosferan sartuz eta lurrazalera errobotizatutako laborategi bat eramanez. Misioa planeatu zenean Titanek izan zezakeen lurrazal mota ezezaguna zen. Lurreratzearen aurreko hilabeteetan Cassinik hartutako datuen analisiak galdera honi erantzuna ematen lagunduko zuela espero zen. Hasierako ziurgabetasunen artean garrantzitsuena zunda lur solido gainean edo hidrokarburoz osatutako laku edo itsaso batean lurreratuko ote zen jakitea zen.

Cassinik Titangandik 1200 kilometroko distantziara hartutako irudietan oinarrituz, zunda lurreratuko zen tokiak kostalde bat zirudien. Lurreratuko zen tokia solidoa ez zela izango onartuz, Huygens zunda lurrazal likidoarekin kontaktuan zenbait minutuz onik mantentzeko eta aurkitutako baldintzei buruzko informazioa bidaltzeko diseinatua izan zen. Gizakiek sortutako zunda bat lehen aldiz lurrean ordez itsasoan pausatuko zela espero zen. Zundak bere baterietan hiru ordurako energia baino ez zuen, eta hortik gehiena jaitsieran gastatuko zuen. Ingeniariek gehienez ere lurrazaletik 30 minutuan lortutako datuak jasotzea espero zuten.

Huygens zunda bi zatiz osatua dago: Bata zunda bera, Titanen lurrazalera jaitsi zena eta "Zundaren Laguntza Ekipoa" deritzona (PSE ingelesezko siglez) Cassini zunda orbitalari lotuta dagoena. PSEak zunda jarraitzeko, jaitsieran zehar lortutako datuak berreskuratzeko eta datuak prozesatu eta orbitatzailera bidaltzeko beharrezkoa zen elektronika du, ondoren orbitatzailetik Lurrera bidaliz.

Zunda lo egon zen 6,7 urte iraun zuen planetarteko bidaia luzean zehar, urtean bi aldiz egiten zitzaizkion azterketengatik izan ezik, hauen emaitzak Lurrera igortzen zirelarik, ESAko sistema eta karga erabilgarriko adituek azter zitzaten.

## Kanpo estekak
Aurizko zaldi

**Aurizko zaldia** izen bereko herrian, Auritzen, jatorri daukan Euskal Herriko bertako zaldi arraza baten izena da. Mendiko zaldiak dira, eta azken hamarkadetan beraien erabilera bereziki haragitarako izan da, nahiz eta garai batean baserri lanerako oso estimatuak izan ziren ere. Oro har Auritzeko zaldia ospe handikoa da bertako baserritarren artean, baita basoan lor-zaldiaren lanetan ere. Hala ere, azken urtetan arrazaren haragitarako ezaugarriak hobetzuz joan dira lanerako egokieraren kaltetan.

Zaldi hauek bereziki Nafarroa Garaiako Erronkari, Aezkoa eta Artzibarren aurkitu daitezke, nahiz eta Euskal Herriko beste zenbait eskualdetara zabaldu diren ere lehen aipatutako ospea dela medio.

## Arrazaren jatorria 
Auritzeko zaldiaren jatorria ez dago oso urruna denboran. Nafar behoka izeneko arraza tamainaz handitzeko kanpoko zaldiekin nahastean dauka jatorri. Nahasketa hau lortzeko tamaina handiko arrazak erabili ziren hala nola; Trait, Bretainako postier, Pertxeroia, Cherona, Ardenetako zaldia eta Contois.

## Banaketa 
thumb|380 px|Auritzeko zaldiak, behorraEsan bezala, arraza Auritz inguruetan dauka jatorria eta bereziki Erronkari, Aezkoa eta Artzibar ibarretan zabaltzen da. Baina baita ugaria da mendebalerago, Urbasa eta Andimendi mendilerroetan. Auritzeko zaldia azken hamarkadetan Euskal Herriko beste herrialdetara zabaldu da baita ere.

## Ezaugarriak 
## Zaldia Euskal kulturan 
Bertako zaldiek eragin handia izan dute Euskal Herriko kulturan. Labar artetik hasita, irudigintzan edo mitologian.

* Zaldia euskal mitologian
* Zaldiko
* Zamalzain
* Zaldi proba
* Zaldiko (Lantzeko inauteria)
* Zaldiko-maldiko
* Ekain (leizea)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko bertako zaldi eta asto arrazak

## Kanpo estekak 
* ITG-Ganaderoaren artikuloa arrazari buruz
*  Espainar Estatuaren bertako etxabereen gida
Eider errege

thumb| *Somateria spectabilis*
**Eider erregea** (*Somateria spectabilis*) *Anatidae* familiako hegaztia da, *Somateria* generokoa. Eider arrunta baino txikiagoa da.

Europa, Ipar Amerika eta ekialdeko Asiako iparraldeko kostaldeetan bizi da; neguan, hegoalderantz migratzen du, tundrara gehienetan.

## Erreferentziak
Eider arrunt

thumb| *Somateria mollissima*

**Eider arrunta** (*Somateria mollissima*) Anatidae familiako hegaztia da, *Somateria* generoan arruntena. Europa, Ipar Amerika eta ekialdeko Siberiako iparraldeko kostaldeetan bizi da; neguan, hegoalderantz migratzen du.

60 bat cm luze izaten da. Itsasaldeko hegaztia da, eta iparraldeko lurraldeetako itsasertzetan bizi da. 500.000 eider inguru daude Islandian. Ez urtero neguan, baina tarteka migratzen du hegoaldera, eta Espainian eta Portugalen ere inoiz ikus daiteke. Ur azpira sartuta harrapatzen dituen arrainak eta beste zenbait animalia txiki janez elikatzen da. Habiaren barrua luma txikiz estaltzen du eta leku batzuetan, Norvegian batez ere, burukoak, koltxoiak eta ohe estalkiak (*ederdrohnt*) egiteko erabiltzen dituzte haren lumak. Eiderrak harrapatzea debekatua dago.

## Taxonomia 
Espezieak sei aspiespezie ditu:
* *Somateria mollissima mollissima* (europar eiderra)
* *Somateria mollissima faeroeensis* (faroear eiderra)
* *Somateria mollissima v-nigra* (Ipar Bareko eiderra)
* *Somateria mollissima borealis* (Ipar Atlantikoko eiderra)
* *Somateria mollissima sedentaria* (Hudson badiako eiderra)
* *Somateria mollissima dresseri* (amerikar eiderra)

## Erreferentziak
Ahate mokozabal zuri

thumb|Emea eta arra.

**Ahate mokozabal zuria** (*Spatula clypeata*), **Ahate mokozabala** (*Anas clypeata* edo *Spatula clypeata*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.

Mundu osoan zehar hedatutako hegaztia da, negua igarotzera Euskal Herrira etortzen dena.

## Deskribapena 
Ahate ertaina da, 44-52 cm-ko luzera eta 73-82 cm-ko hego-zabalera ditu. 600 gramo inguru pisatzen ditu. Bere moko luze eta zapalak ematen dio izena. Goilare itxura duenez hainbat hizkuntzatan horrela deitzen zaio, gazteleraz adibidez (*pato cuchara*).

Anatidatan gertatzen den bezala ahate mokozabalak ere sexu dimorfismo nabarmena du, arra oso koloretsua da eta emea aldiz arrea. Arraren burua eta lepoa berde dizdiratsuak dira eta bularra zuria du. Sabelaldea marroi-gorrixka da eta bizkarra marroi iluna badu ere luma zuri eta beltzak ikusten zaizkio. Hegoetan ispilutxo berdea du, hegan ari denean ikusten zaiona. Buztana beltza da eta honek ere baditu luma zuri batzuk. Emeak gainerako ahateen itxura bera du, arre kolorekoa baita batez ere, baina beste espezietatik moko zabalak bereizten du.

## Habitata 
Europa iparraldean uda pasatzen du eta hegoaldean negua. Aintzira, urtegi eta paduratan ikusten da, beti ere ertzean landaretza sarria bada eta zelaiak edo landa eremuak inguruan baditu.

## Ugalketa 
Eztei garaian ar taldeak bildu eta emeen inguruan egiten dute igeri, emeek aukera ditzaten. Taldekoiak ez badira ere, ohikoa da habiak bata bestearengadik gertu kokatzea. Apirila aldera emeak 9-11 arrautza jatzen ditu landarez eta lumatxaz egindako habiaren gainean. 22-24 egunetan txitatu ondoren txitak jaiotzen dira eta ordu batzuetara gai dira amaren atzetik igerian joateko.40-45 egun behar izaten dituzte hegan egiteko.

## Elikadura 
Moko zabala uretan aurkitzen dituen landare eta animalia txikiak (intsektuak, larbak, krustazeoak, moluskuak) iragazteko diseinaturik dago. Sakonera txikiko urtean mokoa horizontalki ipini eta limoa xurgatzen du. Mokoaren ertzetan dituen mintzetan animalia txikiak harrapatuta gelditzen dira. Ur sakonagoetan gorputza baskulatuz burua sartzen du eta hondoko landareak hartzen ditu. Landa eremutan ere talde handitan elikatzen da.

## Taxonomia 
Carl von Linneok deskribatu zuen aurreneko aldiz 1758 urtean Systema Naturae liburuan eta *Anas clypeata* izena eman zion. Hainbat taxonomok ordea *Anas* generotik bereizteko nahikoa ezaugarri badituela kontsideratu eta *Spatula* generoan sartu dituzte ahate mokozabala eta antzeko beste espezie batzuk.

## Iruditegia 

Irudi:Anas clypeata in flight male.JPG|Arra.
Irudi:Northern Shoveler (Female).jpg|Emea.
Irudi:Anas clypeata in flight.jpg|Hainbat ar hegan emearen atzetik.
Irudi:Northern Shoveler Ducklings (8455945147).jpg|Txitak.
Irudi:Spatula clypeata MHNT.ZOO.2010.11.18.2.jpg|Arrautzak.

## Erreferentziak
Murgilari arre

thumb| *Aythya nyroca*

**Murgilari arrea** (*Aythya nyroca*) *Anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Espeziea Eurasian du jatorria eta neguan iparraldeko Afrikara migaratzen da.

## Erreferentziak
Murgilari arrunt

thumb|Arra.
thumb|Emea.
**Murgilari arrunt**a (*Aythya ferina*) *Anatidae* familiako basa ahatea da. Iparraldeko Europan eta Asian kumatzen du eta neguan hegoaldera migratzen du, gure latitudeetara. Azken urteetan, batzuek Euskal Herrian kumatu dute.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko ahatea murgilari bat da. 42-49 cm arteko luzera eta 72-82 cm arteko hego zabalera ditu. Arrak buru marroia du eta begia gorria da. Mokoa iluna du, baina erdialdean gris argia da. Bularraldea eta buztana beltzak dira eta gorputzaren erdialdea eta hegoak, gris argiak. Hankak ere gris ilunak ditu. Emearen gorputzeko grisa ilunagoa da eta, beraz, kontraste txikiagoa egiten du. Murgilari gaztea emearen antzekoa da.

## Habitata 
Talde handiak osatzen ditu, sarritan murgilari mottodunarekin batera, eta edozein hezegunetan pausatzen da, putzuetan, aintziretan eta ibaien eremu geldoetan, beti ere ertzetan landaretza handia badu. Kostaldeko paduretan ere agertzen da. 1822 urtean Friedrich Boie zoologo alemaniarrak Aythya generoan sartu zuen. *Aythya* izena grekerazko αἴθυια (aithuia) izenetik dator, Aristotelesek aipaturiko hegazti hezezagun bat da.

## Adina 
Ezagutzen den murgilari zaharrena Erresuma Batuan aurkitu zen, eta zeraman eraztunaren arabera, 22 urte eta hiru hilabeteko adina zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Common Pochard (Aythya ferina) (34251637990).jpg|Murgilari taldea.
Irudi:Common Pochard (Aythya ferina) (23653340575).jpg|Murgilariak hegan.
Irudi:Aythya ferina Gentofte 2.jpg|Emea eta txitak.
Irudi:Aythya ferina MHNT.ZOO.2010.11.20.4.jpg|Arrautzak.

## Erreferentziak
Murgilari handi

**Murgilari handia** (*Aythya marila*) *Anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Espeziea iparraldeko Ipar Amerikan, Europan eta Asian du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen da.

## Taxonomia 
Bi aspiespezie ditu:
* *Aythya marila marila* edo eurasiar murgilari handia.
* *Aythya marila nearctica* edo arktiar murgilari handia.

## Galeria 

File:Greater scaup female.jpg
File:Greater scaup male.jpg
File:Aythya_marila4.jpg
File:Greater-Scaup.jpg
Aythya marila MHNT.ZOO.2010.11.20.1.jpg |Museum specimen - Laxardal, Iceland
Zwemmende toppereenden-4961904.webm

## Erreferentziak
Murgilari lepokodun

**Murgilari lepokoduna** (*Aythya collaris*) *Anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Espeziea iparraldeko Amerikan du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen da, batzuetan Europaraino ailegatuz.

## Erreferentziak
Mandarin-ahate

**Mandarin ahatea** (*Aix galericulata*) *Anatidae* familiaren ahate domestiko eta ez-domestikoa da.

Espezieak ekialdeko Asian du jatorria, baina haren habitatek jasan dituen erasoak direla eta, Errusian eta Txinan mila espezimen eta Japonian 5.000 inguru geratzen dira. Zaleek harrapatuta, Europara zenbait espezimen bidali zituzten eta ihes egitean bertakotu dira, baita Euskal Herrian ere.

Txineraz *Yuan-yang* du izena (txinera sinplifikatuaz: 鸳鸯, txinera tradizionalaz: 鴛鴦, pinyinez: yuān yāng): *yuan* (鴛) "arra" da eta *yang* (鴦), "emea".

## Galeria 

Image:Aix galericulata1.jpg
Image:Aix galericulata3.jpg
Image:Aix galericulata (couple).jpg‎
Image:Mandarin drake.JPG
Aix galericulata MHNT.ZOO.2010.11.27.5.jpg |Museum specimen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murgilari txiki

**Murgilari txikia** (*Aythya affinis*) *Anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Espeziea Ipar Amerikan du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen da.

## Galeria 

file:Lesser Scaup 2.jpg
File:Greater scaup male.jpg
File:Aythya affinis.JPG
File:Greater scaup female.jpg

## Erreferentziak
Nafar behoka

**Nafar behoka** Euskal Herriko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Adituen ustez, antzina-antzinako jatorria du, eta inguruko beste zenbait zaldi arrazarekin konparatuz (pottoka, Lautzako zaldia...) nahiko ezberdina da.

Arrazaren banaketa eremua bereziki Nafarroa Garaiko ipar-ekialdean kokatzen da. Nafarroako Gobernuak Sabaitza izeneko atxaldean kontserbazioarako arraza honen samalda bat dauka.
thumb|px 300|Nafar behokak, Ormaiztegiko azokan.

Tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik nafar behoka ponien sailkapen taldean sartzen da.

## Izenaren etimologia 
## Arrazaren egoera 
Arraza desagertzeko zorian dago. Egungo populazioaren abere kopurua 350 baino ez zen 1999. urtean. 20 zaldi eta 330 behor. Datu hauek dira eta, Equus Survival Trust elkartean zaldi arrazen egoera sailkatzeko erabiltzen duen estimazioen arabera, nafar behoka desagertzeko arriskuan dago, arraza garbiko 300-500 behor artean besterik ez daudelako. Azken urtetan kopurua ez da emendatu gainera.

## Zaldia Euskal kulturan 
Bertako zaldiek eragin handia izan dute Euskal Herriko kulturan. Labar artetik hasita, irudigintzan edo mitologian.
* Zaldia euskal mitologian
* Zaldiko
* Zamalzain
* Zaldi proba
* Zaldiko (Lantzeko inauteria)
* Zaldiko-maldiko
* Ekain (leizea)

## Begira 
* Euskal Herriko bertako zaldi eta asto arrazak

### Bideoak 
* Nafar behokari buruzko bideoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko web
*  Nafar behoka. ITG ganadero izeneko WEB
*  Espainar Estatuko bertako etxe abereen gida
Murgilari urrebegi

thumb| *Bucephala clangula*

**Murgilari urrebegia** (*Bucephala clangula*) *Anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Espeziea taigan du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen da.

## Taxonomia 
Bi azpiespezie ditu:
* *Bucephala clangula clangula* edo eurasiar murgilari urrebegia.
* *Bucephala clangula americana* edo amerikar murgilari urrebegia.

## Erreferentziak
Paita arrunt

thumb|Paita arrunta elikatzen.
**Paita arrunta** (*Tadorna tadorna*) Anatidae familiaren hegaztia da, *Tadorna* generoan arruntena dena.

Europa eta Asian ere jatorria duen hegazti hau neguan batzuetan iparraldeko Afrikara eta hegoaldeko Asiara migratzen da. Landetako populazioak dira Euskal Herria kolonizatzen hasi direnak, Aturri ibaiaren bokalean bereziki.

## Deskribapena 
Antzararen eta ahateen arteko anatida bat da. Gorputz zuriaren gainean zati koloretsuak ditu, buru eta lepo berde ilunak eta bularraldean zerrenda marroi-gorrixka. Bizkarraldean ere zati zuri, berde ilun eta marroiak agertzen ditu. Mokoa gorri gorria da eta arrek bulto gorri bat dute bekokian. Ur gezatako hezegunetan ere ikusten da, Gasteizen dagoen Salburuko parkean adibidez. Zelta hizkuntzetan *tadorne* hitzak "zikina" esan nahi du, horrela beraz Lineok "ahate zikindua" izena eman zion, bere lumaiari erreferentzia eginez. 1822 urtean Heinrich Boie zoologo alemaniarrak Tadorna generoa sortu zuen.

Ez da paita arruntaren azpiespezierik ezagutzen.

## Galeria 

Irudi:Common Shelduck (Tadorna tadorna) at Sylvan Heights.jpg|Paita arra.
Irudi:Tadorna tadorna (aka).jpg|Paita emea.
Irudi:Shelduck in Flight (6353883995).jpg|Paita arrunta hegan.
Irudi:Tarro blanco, (Todorna todorna.) (4140918960).jpg|Elikagai bila.
Irudi:VasièrePenzéTadornes de Belon JuvénilesLamiotP1400497.JPG|Paita gazteak.
Irudi:Gravand (Tadorna-tadorna)- Ystad-2017.jpg|Emea txitakin.
Irudi:Tadorna tadorna MHNT.ZOO.2010.11.19.3.jpg |Arrautzak
File:Gravand (tadorna tadorna) - Ystad-2020.jpg|thumb|Emea txitakin.

## Erreferentziak
Paita gorrizta

**Paita gorrizta** (*Tadorna ferruginea*) Anatidae familiaren hegaztia da, *Tadorna* generoan arruntena dena.

Hegoaldeko Europan, Erdialdeko Asian eta hego-ekialdeko Txinan jatorria duen hegazti hau batzuetan Etiopiara eta ipar-mendebaldeko Afrikan ere bizi da.

## Galeria 

Image:Ruddy Shelduck (Tadorna ferruginea)- Female at Bharatpur I IMG 5344.jpg
Image:Ruddy Shelduck (Tadorna ferruginea)- Female at Bharatpur I IMG 5336.jpg
File:Ruddy Shelduck 489.jpg
File:Hunawihr-ruddy-shelduck.jpg
Tadorna ferruginea MHNT.ZOO.2010.11.21.1.jpg |Museum specimen

## Erreferentziak
Udako zertzeta

thumb| *Spatula querquedula*

**Udako zertzeta** (*Spatula querquedula*), **Udako zertzeta** (*Anas querquedula*) Anatidae familiako ahate ez-domestikoa da. Udan Europan eta mendebaldeko Asian bizi eta neguan hegoaldeko Afrikara eta Australasiara migratzen da.

37 cm inguru luze da. Uda-zertzeta arrak luma gehienak arre grisaxkak ditu, baina begietatik lepora zerrenda zuri bat du; hegoetan ere baditu hainbat luma zuri. Emea arre marroixka izaten da.

## Erreferentziak
Zerra ertain

**Zerra ertaina** (*Mergus serrator*) Anatidae familiaren hegaztia da. Euskal Herrian ez da oso ohikoa eta estuarioetan (Txingudi, Urdaibai, Abra, Urola, Artibai,...) bakarrik ikusi ohi da, udazkeneko migrazioetan edo neguan. Pasean ere ikusi izan da kostaldeko lurmuturretatik (Higer edo Matxitxakotik, esaterako). Orokorrean, ale bakarrak edo oso talde txikiak izaten dira.

## Deskribapena 
Helduek 51–62 cm-ko luzera eta 70–86 cm-ko hego-zabalera izaten dituzte. Sexu dimorfismo nabarmena da. Arrak burua beltz-berdexka du, atzera egiten duen gandor harroarekin, lepoko zuria du eta bularra kafe kolorekoa; alboak ere beltzak dira eta hegaletan orban zuri handia du. Emeak, aldiz, burua eta lepoaren goialdea gorrixka du eta gorputza grisa; eztarria zuria du. Gazteek emearen antza dute, baina buruko gorrixka hori zertxobait ilunagoa izaten da.

Denek moko gorria dute, opakoa eta luzea. Mokoaren barnealdea zerratuta dago, eta hortik datorkie izena.

Hegaldian, lerro beltz fin batez bitan zatitutako ispilu zuria ikusten da, eta puntak gris ilun samarrekoak.

## Banaketa 
Bere habitat Ipar Amerika, Groenlandia, Europa eta Asiako ibai eta aintzirak dira. Afrikako iparraldera, Japoniara, Txinara, Kaliforniara eta Mexikoko golkora ere joan daiteke.

Espezie migratzailea da; emeak eta gazteak arrak baino lehenago joaten dira negupasako eremuetara, irailaren hasieran. Otsailaren amaieratik maiatzaren amaierara bitartean itzultzen dira ugalketa lekuetara.

Iberiar penintsulan neguko espeziea da, bakana, azaroaren hasieran eta apirilaren erdialdean agertu ohi da, eta maximoak neguan izaten ditu. Hala ere, migrazio-bideetan ere ikus daiteke, batez ere Kantauriko kostaldean. Euskal Herrian oso gutxitan ikusten da, eta azken urteotako zitak itsasadarretan egin dira, batez ere.

## Habitata 
Mendietan, taigan eta tundran ugaltzen da; bai eta itsasbazterretan, uhartedietan eta barrualdeko ondo kontserbatutako aintziretan ere. Landaredia oparoa behar izaten du, habiak ondo gordetzeko. Ugalketa-garaitik kanpo, nahiago ditu itsasertzeko urak edo ur gezako masa handiak.

## Elikadura 
Bere dieta urpean igeri eginez harrapatzen dituen arrainetan oinarritzen da, horretarako baliatzen du zerradun-mokoa. Hegoak eta hankak erabiltzen ditu urpean igerian egiteko.

## Ugalketa 
Ugalketa-zikloak hiru hilabete inguru irauten du, eta horietako bat inkubazioan erabiltzen da. Ugalketa-garaia maiatzaren erdialdean hasi eta irailaren bukaera arte luzatzen da.

Arrautza-kopurua aldakorra da (8-10), eta errunaldia belarrez eta hostoz estalitako habian egiten da. Habia beti dago uretatik hurbil eta zuhaitz eta sastraken sustraien artean, edo labarretako zulo eta arrailetan egoten da.

## Taxonomia 
Zerra ertaina Lineok deskribatu zuen 1758an, eta izena eman zion: *Mergus serrator*. Ez da azpiespezie bereizirik ezagutzen.

## Kontserbazio egoera 
Ugaltzeko habitat egokiak galtzea, urak kutsatzea, haien elikadura-baliabideak gutxitzea eta kaioek habiak harrapatzea dira haien kontserbazio-egoerari eragiten dioten faktoreak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zerra handi

**Zerra handia** (*Mergus merganser*) *Anatidae* familiaren hegaztia da. Haren habitata Ipar Amerika, Europa eta ipar eta erdialdeko Asiako ibai eta aintzirak dira.

65 cm inguru luze da, eta burugaina eta bizkarraldea beltzak eta sabelaldea arrosa ditu.

## Taxonomia 
Hiru aspiespezie ditu:
* *Mergus merganser merganser* (Linnaeus, 1758) iparraldeko Europa eta Asian bizi dena.
* *Mergus merganser orientalis* (Gould, 1845), erdialdeko Asian bizi dena.
* *Mergus merganser americanus* (Cassin, 1852), Ipar Amerikan bizi dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ipar-ahate

thumb|Emea (goian) eta arra (behean) eztei lumaiarekin.
 
**Ipar-ahatea** (*Mareca strepera*), (*Anas strepera*) *anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da. Udan iparraldeko Europan, Asian eta Ipar Amerikan bizi da eta neguan hegoalderantz migratzen du, orduan ikusten da Araba eta Nafarroako hezegunetan.

## Deskribapena 
46-56 cm-ko luzera eta 78-90 cm-ko hego-zabalera du. Arrak 990 gramo pisatu ditzake eta emeak 850 gramo. Gainerako ahateetan ez bezala arra zein emea nahiko antzekoak dira eta kolore arre-gris nahiko uniformea dute. Eztei garaian arrak marra gris finak izaten ditu gorputzean, buztana beltza eta ispilutxo zuria, hau da ahatearen ezaugarri nabariena.

## Habitata 
Ugalketa garaian ur gezatako eta sakonera txikiko hezeguneak aukeratzen ditu, uharteak dituztenak hobetsiz. Negu aldean aintzira, urtegi, padura eta estuariotan agertzen da. Belarjalea da, landare urtarren hostoak, zurtoinak eta sustraiak irensten ditu horretarako gorputza baskulatu eta burua uretan murgilduz. Dieta osatzeko aldizka zekale haziak eta intsektu urtarrak ere jan ditzake. Hasierako egunetan arrak habia zaintzen du baina ondoren alde egiten du.

Bi aspiespezie ditu:
* *Anas strepera strepera*, ipar-ahate arrunta
* †*Anas strepera couesi*, Couesen ipar-ahatea, 1874an galdua, Tabuaeran atoloian bizi zena.

## Iruditegia 

Fitxategi:Anas-strepera-001.jpg|Ipar-ahate arra arra.
Fitxategi:Duck 01 (4563190947).jpg|Arra hegan.
Fitxategi:Pair of Gadwall (6795614917).jpg|Ahate bikotea aldi berean mokoa uretan sartzen.
Fitxategi:Anas strepera2.jpg|Emea txitakin.
Fitxategi:Mareca strepera MHNT.ZOO.2010.11.18.4.jpg|Arrautzak.

## Erreferentziak
Zertzeta marmolaire

thumb| *Marmaronetta angustirostris*

**Zertzeta marmolairea** (*Marmaronetta angustirostris*) *Anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Lehen Mediterraneo itsasoaren kostalde guztietan bizi bazen ere, egun Iberiar Penintsulan eta ipar-mendebaldeko Afrikan baino ez da bizi.

## Erreferentziak
Burt Reynolds

**Burton Leon Reynolds Jr.**, ezagunagoa **Burt Reynolds** izenez (Lansing, Michigan, 1936ko otsailaren 11 – Jupiter, 2018ko irailaren 6a) estatubatuar aktore bat izan zen. *Gunsmoke* (1962–1965), *Hawk* (1966) eta *Dan August* (1970–1971) telesailak antzeztu zituen.

Nagusiki filme hauek antzezteagatik ospetsu egin zen: *Navajo Joe* (1966), *Deliverance* (1972), *The Longest Yard* (1974), *Hustle* (1975), *Smokey and the Bandit* (1977), *Semi-Tough* (1977), *Hooper* (1978), *Smokey and the Bandit II* (1980), *The Cannonball Run* (1981), *The Best Little Whorehouse in Texas* (1982), *Striptease* (1996) eta *Boogie Nights* (1997).

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Burt Reynolds aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Langileen hautapen

Enpresa batean, **langileen hautapena** lanpostu jakin bat langile bati esleitzeko funtzioa da. Langileak hautatzeko prozesua sortu den lanpostuaren definizio zehatzarekin abiarazi behar da, lanpostu horretarako pertsona egokienaren ezaugarriak ere adieraziz. Ondoren, lanposturako hautagaien bilketa planifikatu behar da, lanpostu horretarako enpresa barneko pertsona bat (langile bat promozionatuz, alegia) edo kanpoko bat aukeratuko den erabaki ondoren. Lanposturako hautagaien bilketa enpresak berak dezake, edo kanpoko enpresa berezitu bati hautagaien bilketa lana esleitu. Enpresak berak egitekotan, langileak biltzeko modu zenbait dago:
* enpresari lan-eskabide bat egin diotenen zerrendan arakatuz;
* hedabideetan jarritako iragarkien bitartez;
* enplegu-ajentzia ofizialei edo beste erakundeei (unibertsitateak, lanbide heziketarako ikastetxeak, ...) bete beharreko lanpostuaren berri eman eta hautagai zerrenda bat eskatuz; edo zuzenean, ikasleekin egindako bilkura baten bitartez.

Lanposturako hautagaiak bildu ondoren, hautapena bera egingo da jasotako eskabideen artean froga ordenatu zenbaitetan zehar:
# hautagaien curriculum vitae delakoen azterketak osatzen du gehienetan hautagaien lehenengo iragazkia;
# azterketa psikoteknikoak eta azterketa praktikoak burutzen dira;
# zuzendaritza lanpostuetarako, hautagai-taldeak osatu eta beraien arteko dinamika aztertu ohi da;
# azkenik, lan-elkarrizketa bat eginez, hautagaiak enpresak eskatzen duen pertsona den egiaztatzeko;
# aurreko froga guztiak gainditu dituztenen artean, langile hoberena hautatzen saiatuko da enpresa.

Hautapen prozesuko fase batzuk kanpoko enpresa baten esku utz daitezke (azterketa psikoteknikoak, azterketa praktikoak, curriculumen azterketa), baina gehienetan lan-elkarrizketa eta azken erabakia lanpostua bete nahi duen enpresaren esku geratzen da.

Lanpostu bat bete nahi duten enpresa txikietan, langileen hautapena zuzendaritza nagusiaren eskumena izaten da; enpresa handietan, berriz, giza baliabideen saileko ardura izaten da.

## Kanpo estekak
Murgilari mottodun

thumb|Arra eta emea.
 
**Murgilari mottodun**a (*Aythya fuligula*) anatidoen familiako basa ahatea da. Iparraldeko Eurasian du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen du, batzuetan Ipar Amerikaraino.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko ahatea da, 40 eta 47 cm arteko luzera eta 65-72 cm arteko hego-zabalera ditu.

## Habitata 
Murgilaria izanik, sakonerako ur eremuetan bizi da. Ur geldiak ditu gustuko, aintzirak, urtegiak, ibai handiak, badiak eta baita hirietako parkeak ere.

## Elikadura 
Orojalea da, haziak, zurtoinak eta ur-landareak jaten ditu, baita molusku, krustazeo eta intsektuak ere. Elikagaia bilatzeko, murgildu egiten da.

## Taxonomia 
Carl von Lineok 1758ko *Systema Naturae* liburuan deskribatu zuen aurrenezkoz eta *Anas fuligula* ("ahate eztarri-kedarreztatua") izena eman zion. 1822 urtean, Friedrich Boie zoologo alemaniarrak Aythya generoan sartu zuen. *Aythya* izena grekerazko αἴθυια ("aithuia") izenetik dator, Aristotelesek aipaturiko hegazti ezezagun bat.

## Iruditegia 

Irudi:Aythya fuligula (cropped).jpg|Murgilari mottodun arra.
Irudi:Reiherente (6) (34217094273).jpg|Talde handia.
Irudi:Tufted Duck (Aythya fuligula) (27981883009).jpg|Arra eta emea hegan.
Irudi:Ducks with chicks pic2.JPG|Emea txitekin.
Irudi:Aythya fuligula MHNT.ZOO.2010.11.20.3.jpg|Arrautzak.

## Erreferentziak
Mikrita

**Mikrita** karbonatuzko (CO3⁻²) basa da; partikula oso finez osatua ( 0,04 mm baino txikiagoak). Hain dira txikiak partikulak, ezin ditugula elkarren artean ezberdindu. HMC kaltzitaz eta aragonitoz eratua dago. Hainbat modutan sor liteke mikrita:

* arro barneko uretan zeuden kristalak ahuspeatu eta lurrera eroriz,

* bakteria batzuk karbonatua ahuspearaziz,

* ooide batek, noraezean dabilela, lurra jo eta mikrita bilakatuko den zati txiki bat atzean utziz,

* algek zatiak askatuz.

Sarritan, mikritak matrize gisan jokatzen du, adb., kareharrietan.

## Ikus, gainera 
* sedimentu

* petrologia

* sedimentologia

## Kanpo estekak
Solomon Burke

**Solomon Burke** (1940ko martxoaren 21a, Filadelfia &ndash; 2010eko urriaren 10a, Haarlemmermeer, Herbehereak) estatubatuar soul eta country musikan antzindaria izan zen abeslari eta kantautorea izan zen. Rock and Roll Hall of Fame museo ospetsuko kide eta Grammy Saria ere irabazia zuen. Hainbat musika mota jorratu zituen: blues, soul edota gospela.

## Kanpo estekak 
* Solomon Burke musikariaren webgune ofiziala
Matrize (argipena)

**Matrize** terminoak erabilera ezberdinak ditu:
* matematikan, matrizea zenbakiez osaturiko errenkada edo zutabe multzo bat da;
* geologian, matrizea sedimentu mota bat da.
Matrize (geologia)

Geologian, **matrizea** partikula oso finez osatutako sedimentuari deitzen zaio, basa tamainako partikulez osatuta dagoen sedimentuari hain zuzen. Sarritan, arroketan, trama edo partikula handiagoen artean kokatzen da.

## Kanpo estekak
Sergi López

**Sergi López Ayats** ( Vilanova i la Geltrú, 1965eko abenduaren 22a-) kataluniar antzerki eta zinemako aktore bat da. 

Hainbat filmen artean *Western*, *Harry, un ami qui vous veut du bien*, *El cielo abierto*, *El cielo abierto*, *El laberinto del fauno*, *Partir*, *Mapa de los sonidos de Tokio* eta *Pa Negre* filmetan parte hartu du. Eleanitza da, katalana, gaztelania, frantsesa eta ingelesaz mintzatu eta hizkuntza horietan antzeztu izan duelarik.

## Ikus, gainera
* Kataluniako zinema
* Espainiako zinema

## Kanpo estekak 
* Sergi López aktorearen IMDBko fitxa ikusgai 
* Sergi Lópezi eginiriko elkarrizketaren bideoa ikusi
Christopher Reeve

'''Christopher D'Olier Reeve**, ezagunagoa **Christopher Reeve'* izenez (New York, AEB, 1952ko irailaren 25a - Mount Kisco, New Yorkeko estatua, AEB, 2004ko urriaren 10a) estatubatuar aktorea izan zen. Gehienbat *Superman*, *Superman II*, *Superman III*, *Superman IV* eta *The Remains of the Day* filmak antzezteagatik ezaguna da.

## Biografia 
Antzerki ikasketak egin zituen, Williamstown Antzokian, eta hamazazpi urterekin denboraldi oso bat eman zuen Maineko Boothbay Playhousen. Gero telebistan hasi zen lanean, *Love of Life* sailean. Sail hark arrakasta handia izan zuen eta Reeve oso ezaguna egin zen. Horri esker lan eskaintza asko izan zituen. Antzerkian *A Matter of Gravity* (1976) obran parte hartu zuen, Katherine Hepburnekin, eta Jack Lemmon eta Walter Matthaurekin batera ere lan egin zuen geroago.

Zineman 1977an egin zuen debuta, *Alerta gorria: Neptuno hondoratua* filmean, David Greeneren zuzendaritzapean. Garai hartan, Salkind anaiek Superman superheroiaren papera jokatzeko hautatu zuten. 1978an *Superman: The Movie* filma estreinatu zen, eta izugarrizko arrakasta izan zuen. Handik bi urtera filmaren bigarren zatia estreinatu zen, arrakasta handiz hura ere, eta 1983an hirugarrena. Bien bitartean beste film batzuetan parte hartu zuen. 1984an oso harrera ona izan zuen film batean esku hartu zuen, *Bostondarrak,* Vanessa Redgraverekin. 1987an laugarren eta azken aldiz egin zuen *Superman* papera, baina aurrekoetan ez bezala, porrot egin zuen.

1988an antzerkira itzuli zen berriro, eta Tennessee Williamsen *Uda eta kea *obran parte hartu zuen.

Beste film aipagarri batzuk egin zituen: *Deathtrap* (1982, Sidney Lumet); *Monsignore* (1982, Frank Perry); *Street Smart* (1987); *Switching Channels* (1988); *The Remains of the Day* (1993), *Village of the Damned *(1995) eta *Rear Window'' (1998).

1995ean, zaldi lehiaketa batean parte hartzen ari zela, zalditik erori eta elbarri geratu zen.

## Irudi galeria 

File:Christopher Reeve (1952–2004).jpg|Reeve 1979an edo 1980an

File:Ronald Reagan Christopher Reeve.jpg|Ronald Reagan eta Christopher Reeve 1983an
File:Christopher Reeve MIT.jpg|Christopher Reeve 2003an, hil aurreko urtean emandako hitzaldi batean

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Christopher Reeve aktorearen IMDBko fitxa ikusgai 
* Christopher Reeve Fundazioaren webgune ofiziala
Intraklasto

**Intraklastoek** arro sedimentario kanpoko sedimentuetan dute jatorria; hauek arroaren hondoan kokatuta daude eta edozein arrazoirengatik (adb. gauza pisutsu baten kolpe bortitz bategatik) berriz zatitu eta uretan suspentsioan gera daitezke. Sedimentu zati txiki horiek atzera hondora erortzean, intraklastoak eratzen dituzte. Bistan da konposizioa aurretik zeuden sedimentuen araberakoa dela, eta ez nahi eta nahi ez karbonatuzkoa edo ebaporitazkoa, arro barneko beste partikula batzuk bezala.

## Ikus, gainera 
* Sedimentu
* Geologia
* Sedimentologia
* Petrologia

## Kanpo estekak
Trama

**Trama**, pikor tamaina handia duten sedimentuak dira: legarraren eta harearen tamainako partikulak dituzten sedimentuak, alegia. Partikula horiek meteorizazio fisikoaren eraginez sortzen dira, eta, sarritan, matrizearekin batera ageri dira arroketan. Trama eta matrize kantitateek arroken ehunduraren paketatzea baldintzatzen dute, eta horren araberako hainbat sailkapen egiten da (ikus, adibidez, kareharriaren sailkapena).

## Ikus, gainera 
* Sedimentologia
* Sedimentu
* Arro sedimentario
* Petrologia
* Geologia

## Kanpo estekak
Ooide

thumb|
**Ooideak** karbonatuzko ( zehazki, aragonitozko) esfera txikiak dira, 2 mm baino tamaina txikiagoa dutenak. Arro barneko sedimentu bat da, hau da, arro sedimentarioan bertan, ahuspe edo prezipitazioz sortua.

Esferaren erdian edozein konposiziozko partikula bat dago, eta partikula inguratuz aragonitozko zirkulu kontzentrikoak jartzen doaz (tipula baten gisan). Hau da, aragonitoa nukleoaren inguruan prezipitatzen da. Ooideak ur mugimendu jarraia dagoen lekuetan topatzen dira, sakonera txikitan. Uraren mugimenduak hondora eror daitezen saihesten du.

## Ikus, gainera 
* Sedimentu

* Geologia

* Sedimentologia

* Petrologia

## Kanpo estekak
Izotz-ahate

thumb| *Clangula hyemalis*

**Izotz-ahatea** (*Clangula hyemalis*) *Anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da, bere generoan bakarra dena.

Udan iparraldeko Europan, Errusian eta Ipar Amerikan bizi da eta neguan hegoalderantz migratzen da. Negua igarotzeko gune nagusia Itsaso Baltikoa da.

## Erreferentziak
Mario Iceta

**Mario Iceta Gavicagogeascoa** (Gernika, 1965eko martxoaren 21a - ) Bilboko gotzaina izan zen, Ricardo Blázquez ordezkatuz.

## Biografia 
Nafarroako Unibertsitatean Medikuntza eta Kirurgia ikasi ondoren, Teologia ikasteari ekin zion hasieran unibertsitate berean eta gero Kordobako apaizgaitegian.

1994ko uztailaren 16an José Antonio Infantes Kordobako gotzainak apaiz izendatu zuen.

1995ean bioetikari buruzko tesi bat egin ondoren, Medikuntzan doktoregoa lortu zuen eta zazpi urte geroago Teologian. Ekonomian master bat ere egin zuen. Gaztelania eta euskaraz gain, ingelesez, frantsesez, alemaneraz eta italieraz egiten du.

Kordoban apaiz izan ondoren, 2008ko otsailaren 5ean Arabako gotzain titular eta Bilboko gotzain laguntzaile izendatu zuen, apirilaren 12an Ricardo Blázquezek sagaratu zuena. 2010eko apirilaren 17an Blázquez Valladolidera joan zenean, administratzaile apostoliko bilakatu zen.

2010eko abuztuaren 24an, Benedikto XVI.ak Bilboko gotzain izendatu eta, Urriaren 11an, Begoñako Andre Mariaren egunean, kargua hartu zuen. Bere izendapena ez da ondo hartua ez Elizaren barruan ezta kanpoan ere, Eliza Katolikoaren sektore atzerakoienekin lotu izan zutelako eta Euskal Herriko elizbarrutien batasunaren kontrakoa zela adieraziz.

2020ko urrian Burgosko artzapezpiku izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zertzeta hegalurdin

thumb| *Anas discors*

**Zertzeta hegalurdina** (*Spatula discors*), **Zertzeta hegalurdina** edo **Zertzeta hegalurdina** (*Spatula discors*), **zertzeta hegourdin** (*Anas discors*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.

Ipar Amerikan jatorria duen hegazti hau neguan hegoalderantz migratzen da, batzuetan Europara ailegatuz.

## Erreferentziak
Manuel Alexandre

**Manuel Alexandre Abarca** (Madril, 1917ko azaroaren 11 &ndash; Madril, 2010eko urriaren 12a) espainiar aktore bat zen.

## Antzezpenen hautaketa 
### Zinema 
* *Dos cuentos para dos* (1947)
* *Bienvenido Mr. Marshall!* (1952)
* *Nadie lo sabrá* (1953)
* *Cómicos* (1954)
* *Muerte de un ciclista*(1955)
* *Viaje de novios* (1956)
* *El Andén* (1957)
* *El inquilino* (1957)
* *Fulano y Mengano* (1959)
* *El Secreto de papá* (1959)
* *Hay alguien detrás de la puerta* (1960)
* *Plácido* (1961)
* *Vamos a contar mentiras* (1961)
* *Atraco a las tres* (1962)
* *El Verdugo* (1963)
* *El Juego de la verdad* (1963)
* *Mayores con reparos* (1966)
* *Operación Plus Ultra* (1966)
* *Monnaie de singe* (1966)
* *Relaciones casi públicas* (1968)
* *Un Adulterio decente* (1969)
* *Pierna creciente, falda menguante* (1970)
* *Don Erre que erre* (1970)
* *¡Se armó el belén!* (1970)
* *Don Quijote cabalga de nuevo* (1973)
* *Doctor, me gustan las mujeres, ¿es grave?* (1974)
* *La guerra de los niños* (1980)
* *Préstame tu mujer* (1981)
* *El Bosque animado* (1987)
* *Fuera de juego* (1991)
* *Todos a la cárcel* (1993)
* *Nadie como tú* (1997)
* *París-Tombuctú* (1999)
* *Pídele cuentas al rey* (1999)
* *El lázaro de Tormes* (2000)
* *Atraco a las 3... y media* (2003)
* *Elsa y Fred* (2005)
* *Zu nor zara?* (2006)

### Antzerkia 
* *La vida en un bloc* (1953)
* *Tres Caballeros* (2004)
* *Luces de Bohemia

### Telebista 
* *Gran Teatro* (1963)
* *Novela* (1964-1977)
* *Historias de Juán Español* (1972-1973)
* *Estudio 1* (1981)
* *Los ladrones van a la oficina* (1993-1994)
* *La Regenta* (1995)
* *Señor Alcalde'' (1998)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Aktorearen fitxa IMDB webgunean.
Zertzeta arrunt

thumb|Arra eta emea hegan.
**Zertzeta arrunta** edo **zertzeta txikia** (*Anas crecca*) *anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da, bere generoan ohikoena dena. Udan Eurasia iparraldean bizi da eta neguan hegoalderantz migratzen du. Euskal Herrian negu aldean ikusten dugu beraz.

## Deskribapena 
Gure inguruko ahateen artean tamaina txikiena duena da. 34-38 cm-ko luzera eta 53-59 cm-ko hego-zabalera ditu, eta 270-394 gramo arteko pisua.

Zertzetak sexu dimorfismo handia du, arra oso deigarria da eta emeak aldiz kolore apalak ditu. Arrak buru gorrizta du eta antifaz berdea agertzen du ertz hori finak dituena. Mokoa grisa du. Gorputzak kolore argia dauka, bularraldea krema kolorekoa orbain ilunak dituena eta gainerakoa gris argia. Hegoetako luma eskapularrak zuriak dira eta ispilutxu berdea agertzen dute, hegaldian nabarmen ikusten dena. Buztana beltza da baina ertzetako lumak horiak dira.

Carl von Lineok 1758ko Systema Naturae liburuan deskribatu zuen. Berak eman zion *crecca* ezizena, arrak egiten duen soinuaren onomatopeia gisa. Aurrez Conrad von Gesner naturalista suitzarrak *Anas parva* ("ahate txikia") izena emana zion.

Bi azpiespezie ditu:

* *Zertzeta*
* *Ahatettipi* (Zuberoan)
* *Ahatetxiki* (Bizkaia eta Gipuzkoan)

## Iruditegia 

Irudi:Anas crecca -Rutland Water, Rutland, England -male-8 (cropped).jpg|Zertzeta arra.
Irudi:Common Teal (Anas crecca) (29925405390).jpg|Emea hegan. Ispilutxo berdea nabari zaio.
Irudi:Anas crecca m.jpg|Zertzeta lokatzetan elikagai bila.
Irudi:Common Teal (Anas crecca) (32311304574).jpg|Zertzeta saldoa hegan.
Irudi:Eurasian teal (Anas crecca).jpg|
Irudi:Anas crecca MHNT.ZOO.2010.11.18.3.jpg|Arrautzak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ansó ibarra

**Ansó ibarra** (aragoieraz: ''Val d'Ansó*; gaztelaniaz: Valle de Ansó) Veral ibaiaren ibarra da, Huescako probintziaren ipar-mendebaldean, Jazetania eskualdean, Euskal Herriarekin eta Bearnorekin mugan. Euskal toponimo ugari dituen ibarra da.

Testu berezietan, historia lanetan edo eleberrietan, euskaraz Ansó edo **Berari** eman daiteke.. GR 11 ibilbide luzea igarotzen da haranetik.

Ansó eta Fago udalerrikoak dira ibarreko lurrak. Ibarrean mendebaldeko aragoieraren aldaera den *ansotano'' dialektoaz mintzatzen da oraindik, hiztun gutxi gelditzen badira ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aaron Jackson

**Aaron Lee Jackson** (Hartford, 1986ko maiatzaren 6a -) Estatu Batuetako saskibaloi jokalaria da, egun ACBko Bilbao Basket taldean dabilena.

## Ibilbidea 
Duquesne Uniberstitean psikologia ikasi ondoren, saskibaloi jokalari profesional bilakatu zen. Turkian eta Italian aritu zen Bilbao Basketek fitxatu arte.

## Klubak 
* 2003/08. Duquesne University 
* 2009/09. Antalya 
* 2009/10. Virtus Pallacanestro Bologna 
* 2010. Bilbao Basket 

## Erreferentziak
Josh Fisher

**Joshua Lee Fisher Orange** (Washington Hiria, 1980ko urriaren 24a -) Estatu Batuetako saskibaloi jokalaria da, egun ACBko Bilbao Basket taldean dabilena.

## Ibilbidea 
Saint Louis Unibertsitatean ikasi ondoren, saskibaloi jokalari profesional bilakatu zen Espainian non bere ibilbide osoa egin duen.

## Klubak 
* 2004 Pamesa Castellón (Pamesa Valencia)
* 2005 Gijón Baloncesto
* 2005 Real Madrid
* 2006 Polaris World Murcia
* 2007 Etosa Alicante
* 2008 CB Gran Canaria.
* 2010 Bilbao Basket

## Erreferentziak
Karibeko Herbehereak

**Karibeko Herbehereak** edo **BES uharteak** (nederlanderaz *Caribisch Nederland*, papiamentoz *Hulanda Karibe*) udalerri berezi estatusa duten Herbehereetako Karibeko hiru uharteak dira. Estatus hori lortu zuten 2010eko urriaren 10ean Holandarren Antillak deuseztatu ondoren. Gertu dauden arren, Aruba eta Curaçao erresuma osatzaileak dira, eta ez dira Karibeko Herbehereen parte.

Herbehereen barruan daude, baina ez dira inongo probintziaren zati. Probintzia mailako zerbitzuak hiru udalerri berezi horien artean banatzen dituzte eta Karibeko Herbehereetako Bulego Nazionalak kudeatzen ditu. Bulego hortako zuzendaria da hiru udalerrietako gobernadorea.

## Udalerri bereziak 
|}

## Ikus, gainera 
* Herbehereetako Erresuma

## Kanpo estekak 
* Karibeko Herbehereetako Bulego Nazionalaren webgunea
Chlorocebus

**Chlorocebus** tamaina ertaineko Cercopithecidae familiako primate generoa da. Sei espezie ezagutzen dira gaur egun, nahiz eta batzuen arabera espezie bakarra izan daitekeen aspiespezie askorekin. Hala ere genero bakarra da.

Sahara azpiko Afrikan bizi dira, Senegal eta Etiopiatik Hego Afrikara. Hala ere asko etxeratu egin dira eta Karibe itsasoko uhartetan aurki daitezke, afrikar esklaboen ondorengoekin batera. Bertan naturalizatu dira eta Barbados, Saint Kitts, Nevis, Anguila eta Sint Maartenen aurki daitezke. Ameriketako Estatu Batuetako Floridan ere aurki daiteke kolonia bat.

## Espezieak 
*Chlorocebus sabaeus*
*Chlorocebus aethiops*
*Chlorocebus djamdjamensis*
*Chlorocebus tantalus*
*Chlorocebus pygerythrus*
*Chlorocebus cynosuros*
Fortuna Kirol Elkartea

thumb|260px|Fortuna elkarteko bazkideak (1927)**Fortuna Kirol Elkartea** Donostiako kirol-elkarte bat da, 1911n sortua. Kirol-atal ugari dituen kluba da, eta oinarriko kirola sustatzea du helburu nagusia.

## Historia 
Klubaren jatorria Club Ciclista San Sebastián taldearen deuseztean dago, 1909an. Klub hori suntsitzean bi elkarte berri sortu ziren, alde batetik Real Sociedad, eta, bestetik 'Peña Fortunista' izenekoa, gerora, 1911n, *Club Deportivo Fortuna* bihurtu zena.

Hasiera-hasieratik hainbat atal eratu zituen klubak: futbola, atletismoa, pilota, medizaletasuna, txirrindularitza, igeriketa, etab.

1919an, Fortunak lehen aldiz antolatu zuen Behobia-Donostia lasterketa entzutetsua.

## Arraun-atala 
Arraun-atala 1980ko hamarkadaren hasieran sortu zen. Hamarkada horren amaiera izan zen garairik oparoena, 3 bandera eskuratzeaz gainera Kontxako Banderan parte hartzea ere lortu baitzen. 2009an, Donostiarra traineru bateratuaren proiektura bildu zen Fortuna.

### Emakumezkoak 
* Gipuzkoako Batel Txapelketa (2): 2002 eta 2004.

### Beteranoak 
Beteranoen kategorian beteranoen ABE Traineruen Ligan parte hartu du hainbat urtez. 2019an hirugarren postua eskuratu zuen. 2021ean Beteranoen mailan Euskadiko distantzia luzeko traineru txapelketa irabazi zuen eta 2022an Traineruen Liga.
* ABE Traineruen Liga:
** Txapelduna (2): 2022, 2023.
** Bigarrena (1): 2025.
* Euskadiko Traineru Txapelketa (1): 2023.
* Euskadiko distantzia luzeko traineru txapelketa (1): 2021.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketa (1): 2025.
* Arraunlari Beteranoen Topaketa (1): 2020.
Banderak:
* Bidasoako Traineru Jaitsiera (1): 2022
Denboraldiak:

## Kanpo estekak 
* Fortuna Kirol Elkartearen webgune ofiziala
Marcelino Bergara

**Marcelino Bergara Larralde**, pilota arloan **Bergara I.a** deituraz ezaguna (1943ko maiatzaren 16a, Etxalar, Nafarroa Garaia - 2010eko urriaren 10a, Donostia, Gipuzkoa) esku huskako pilotaria izan zen, aurrelaria. *Etxalarko mutikoa* () ezizena ere jaso zuen. Salvador Bergara Larralde edo Bergara II.a pilotariaren anaia zen.

1962an Espainiako esku huskako buruz buruko txapelketa eta munduko binakako txapelketa irabazi zituen. Hasiera arrakastatsu haren ondoren, beste hainbat lorpen ere izan zituen: 1965ean, bigarren mailako lehenbiziko txapeldun nafarra bilakatu zen; Buruz Buruko Txapelketa Nagusian parte hartu zuen lehenbiziko pilotari nafarra ere izan zen, txapelketa hori bederatzi aldiz jokatu zuen, bai eta behin finalerdietara heltzea lortu ere.

## Bigarren mailako buruz buruko txapelketako finalak 
## Erreferentziak
Gorantz quark

**Gorantz quarka** (edo *u quarka* ingelesezko ***up quark***etik) quarken lehen belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren +⅔go karga elektrikoa du, eta ½ko espina, ondorioz fermioi bat delarik eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen duelarik. Beherantz quarka eta elektroiekin batera ikus dezakegun eta eginak gauden materia guztia eratzen du, partikula hauek egonkorrak baitira eta ez baitira gehiago erortzen.

Quark guztiek bezala goi quarkak kolore karga du eta elkarreragin nuklear indartsua sentitzen du gluoiak igorri eta xurgatuz. Goi quarkek karga gorri, berde edo urdina dute eta dagozkien antiquarkek karga antigorri, antiberde edo antiurdina. Elkarreragin hau sentitzean partikula hau ez da isolatuta ikusten, baizik eta beste quark bat edo birekin hadroiak eratuz. Eratzen diren hadroien masaren gehiena kolore eremuaren energiatik dator (Einsteinen ekuazio ospetsuak dioen bezala energia eta masa gauza bera dira) eta ez quarketatik beraietatik.

Gorantz eta beherantz quarken existentzia Murray Gell-Mannek eta George Zweigek 1964an iragarri zuten, quark eredua garatu zutenean, eta goi quarken lehen ebidentzia SLACean 1967an eginiko esperimentuetan lortu zen.

## Goi quarkak dituzten hadroiak 
* **Mesoiak**
** Pioi kargatuek (π±) goi quark edo antiquark bat dute eta pioi neutroak (π0) bien konbinaketa lineal bat.
** Kaoi kargatuek (K±) goi quark edo antiquark bat dute
** Eta (η) eta eta prima (η') partikulak goi quarkak eta euren antiquarkak dituzten konbinaketa linealak dira.
** Rho mesoiek (ρ±)kargatutako pioien konposaketa bera dute, baina konposatutako partikulak 1 espina du eta ez 0.
** D mesoi neutroak (D0) eta B mesoi kargatuek (B±) ere goi quark eta antiquarkak dituzte.

* **Barioiak**
** Protoia (p) bi goi quark eta behe quark batez osatua dago, eta neutroia (n), bi behe quarkez eta goi quark batez.
** Delta barioi neutroek (Δ0), positiboek (Δ+) eta bikoizki positiboek (Δ++) bat, bi eta hiru goi quark dituzte hurrenez hurren.
** Lambda partikula neutroak (Λ0) goi quark bat du. Lambda positibo sorgindu partikulak (Λ+c) beste horrenbeste.
** Sigma partikula neutroak (Σ0) eta positiboak (Σ+) bat eta bi goi quark dituzte hurrenez hurren.
** Xi partikula neutroak (Ξ0) eta xi positibo sorginduak (Ξ+c) goi quark bana dute.
** Aurreko barioien antipartikulek goi antiquarkak dituzte.

## Kanpo estekak
Euskadin, Castillan bezala

***Euskadin, Castillan bezala*** euskal abestia da. 

Imanol Larzabal abeslariak 1977an Lau haizetara albumean argitaratu zuen bosgarren kantua da, Mikel Azurmendik sortu zituen hitzak, eta Imanolen ahotsarekin famatu da. Larzabalek Gwendal taldearen laguntzaz grabatu zuen disko hori. Erbestetik itzulita hauxe izan zen legalitatean egin zuen lehenengo diskoa. Abesti guztiek konpromezu politiko handia erakusten zuten.

## Abestiaren hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Lau haizetara
* Maitia, nun zira
* Mendian gora haritza
* Oroitzen
* Sentimentuen hauspoz
* Lau haizetara
* Orain borrokarenean
* Baionatik Bilbora
* Haur kanta II-III

## Kanpo estekak
Batasuna (abestia)

***Batasuna*** Telesforo Monzónek sortutako olerkia da, euskal abesti abertzale gisa famatu dena. Telesforo Monzonen hitzei Pantxoa eta Peiok jarri zieten doinua. Egileak jarritako izenburuarekin baino, lehenengo lerroko hitzekin da ezagunagoa: ***Aupa, gizona*** edo ***Aupa, gizona! Jaiki, mutil!***

## Abestiaren hitzak 
Zatirik ospetsuenetariko bat besterik ez dugu aipatuko, Monzónek sorturiko hitzak oraindik egile eskubideen pean daudelako: Frantzian sortu zituen, Frantziako legean egile eskubideak egilea hiltzen denetik 70 urteko indarraldia du, eta Monzón 1981ean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kalera, kalera

***Kalera, kalera*** euskal abesti abertzalea da. Hitzak eta musika Imanol Urbieta eta Josu Txapartegi *Txapas*ek egin zituzten, baina klandestinitate giroa zela eta Telesforo Monzónek argitaratu zuen. Kantutegi askotan Monzonen lan gisa agertzen da, eta Urbietak berak ez du inoiz horren inguruko eztabaidarik sortu. Urbietaren emaztea zen Kontxi Aizarnak ere hala adierazten du elkarrizketa batean:

Euskal herritar borrokalari presoei eskainia, gaur egun ere maiz abesten da. Urbietaren omenezko *Bakarrik eta libre* diskan Fermin Muguruzaren bertsioa jasotzen da.

## Abestiaren hitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jatorrizko bertsioa, koro batek abestua
* Fermin Muguruzaren bertsioa