open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ponte da Barca

**Ponte da Barca** Portugalgo ipar-mendebaldeko udalerria da, Viana do Casteloko barrutian dagoena.

12.909 biztanle zituen 2001ean.

## Mugakideak 
Mugakide ditu iparraldean Arcos de Valdevez, hegoaldean Vila Verde eta Terras de Bouro, ekialdean Lobios (Ourense), eta mendebaldean Ponte de Lima.

## Ondarea 
* São Salvador eliza (Bravães)

## Fregesiak 
# Azias
# Boivães
# Bravães
# Britelo
# Crasto
# Cuide de Vila Verde
# Entre Ambos-os-Rios
# Ermida
# Germil
# Grovelas
# Lavradas
# Lindoso
# Nogueira
# Oleiros
# Paço Vedro de Magalhães
# Ponte da Barca
# Ruivos
# Salvador de Touvedo
# Sampriz
# Santiago de Vila Chã
# São João Baptista de Vila Chã
# São Lourenço de Touvedo
# São Pedro de Vade
# São Tomé de Vade
# Vila Nova da Muía

## Inguru naturala 
Peneda-Gerêseko Parke Nazionalak udalerri hau barne hartzen du, besteak beste.

## Kanpo estekak 
*  Udal webgunea
Arcos de Valdevez

**Arcos de Valdevez** Portugalgo ipar-mendebaldean dagoen udalerria da, Viana do Casteloko barrutian kokatutakoa.

12.909 biztanle zituen 2001ean.

## Mugakideak 
Iparraldean Monção eta Melgaço, hegoaldean Ponte da Barca eta Terras de Bouro, ekialdean Entrimo (Ourense) eta mendebaldean Ponte de Lima eta Paredes de Coura mugakide ditu.

## Fregesiak 
## Inguru naturala 
Peneda-Gerêseko Parke Nazionalak udalerri hau barne hartzen du, besteak beste.

## Kanpo estekak 
*  Arcoseko udal webgunea
Melgaço

**Melgaço** Portugalgo ipar-mendebaldean dagoen udalerria da, Viana do Casteloko barrutian kokatutakoa.

9.996 biztanle zituen 2001ean.

## Mugakideak 
Ipar eta ekialdean Pontevedrako probintzia eta Ourensekoa (Galizia), hegoaldean Arcos de Valdevez eta mendebaldean Monção mugakide ditu.

## Ondarea 
* Paderneko eliza

## Fregesiak 
* Minho aldean:
# Alvaredo
# Chaviães
# Cristoval
# Paços
# Paderne
# Penso
# Prado
# Remoães
# Roussas
# São Paio
# Vila

* Mendi aldean:

# Castro Laboreiro
# Cousso
# Cubalhão
# Fiães
# Gave
# Lamas de Mouro
# Parada do Monte

## Inguru naturala 
Peneda-Gerêseko Parke Nazionala udalerri honetan zabaltzen da, besteak beste.

## Kanpo estekak 
*  Udal webgunea
Justino I.a

**Flabius Iustinus** edo **Justino I.a** (*k.o.* 450 &ndash; 527ko abuztuaren 1a) Bizantziar Inperioko agintaria 518 eta 527 urteen artean. Bederiana hiritik gertu zegoen herrixka batean jaioa Dardaniako probintzian, Daziako diozesian. Garai hartan Dazia eta Mazedoniako diozesiek Ilirikoko pretorioaren prefektura osatzen zuten barbaroen etengabeko erasoen helburu. Eraso hauengandik ihesi gaztea zen artean Konstantinoplara iritsi zen. Armadan izena eman eta bere argitasunari esker azkar gora egin zuen urteen poderioz agintariaren goardiako komandante bihurtu zen arte. Garai hartako agintaria Anastasio I.a zen. Agintariaren guardia Konstantinoplan egoitza zuen ejertzitoko atal bakarra zenez eta Justinok zuen izen onari esker 518. urtean Anastasio I.a hil zenean honen oinordeko izendatu zuten Justino I.a agintari izena jaso zuelarik, ordurako hirurogeita hamar urte inguru bazuen jada.

Justino militar abila bazen ere kudeaketa aproposa burutzeko gaitasunik ez zuenez aholkulari trebeez inguratu zen. Gorteko aholkulari erabakigarrirena ezbairik gabe Justinoren iloba izan zen, Flabius Petrus Sabbatius izenekoa. Justinok iloba oinordeko izendatu zuen eta honek ostera oroitua izango den izena hartu zuen, Justiniano. Prokopio historialariak dioenez Justino agintari bazen ere Justiniano zen inperioko benetako zuzendaria. Prokopio hala ere oker egon liteke Justinok iloba oinordeko hil baino zenbait hilabete lehenago izendatu baitzuen soilik eta agian garrantzi gehiegi egozten zaio Justinianori bere osabaren aginteaz aritzerakoan.

525. urtean Justinok leinu senatorialeko jendea klase baxuagokoekin ezkontzea debekatzen zuen legea baliogabetu zuen. Legearen baliogabetzeak garai hartan zenbait aristokrata asaldatu bazuen ere osteara eragin handia izan zuen inperiroarengan zenbait agintarik leinu umileko emazteak izango baitzituzten, bereziki Justinianok zeina Teodora izeneko iragan ez oso argia zuen dama batekin ezkondu zen. Justiniano eta Teodora inperioarengan eragin handien izan duten agintari-enperatriz bikoteetako bat izan ziren.

Justinoren azken urteetan ostrogodoen eta pertsiarrekin gatazka ugari izan zen bere oinordeko Justinianok jasoko zituenak. 526. urtetik aurrera edadeak edo gaitzak jota gaixotzen hasi zen 527. urteko apirilaren 1ean Justiniano ofizialki oinordeko izendatu zuelarik. Urte hartako abuztuaren 1ean bertan hil zen.

525. urtean Anazarbusgo hiriari Justinopolis izena egotzi zitzaion Justinoren omenez.

## Kanpo estekak 
* *De imperatoribus romanis* ingelesez idatziriko biografia zabala.
Partíu Asturianista

**Partíu Asturianista** (**PAS**, euskaraz *Asturianista Alderdia*) Asturiasko alderdi nazionalista bat da. Alderdia Xuan Xose Sanchez Vicentek sortu zuen 1985 urtean.

## Hauteskundeetako emaitzak 
### Asturiasko Printzerriko Junta Orokorra 
### Udal hauteskundeak 
### Espainiako Diputatuen Kongresua 
## Kanpo lotura 
*  PASen webgune ofiziala
*  Unión Asturianista koalizioaren webgunea

## Kanpo estekak
Aqabako golkoa

**Aqabako golkoa** (), Israelen **Eilateko golkoa** () izenaz ezaguna, Itsaso Gorriaren golkoa da. Sinai penintsulatik ekialdera eta Arabiar penintsulatik mendebaldera dago. Egipto, Israel, Jordania eta Saudi Arabiak kostaldeak dituzte Aqabako golkoan.

Sinai penintsulak golko bi sortu ditu: Aqabakoa ekialdean eta Suezkoa mendebaldean. Lekurik zabalenean 24 km ditu eta Israelgo, Jordaniako eta Egiptoko mugak lotzen diren iparraldeko muturretik Tirango itsasarteetara 160 km luzera. Iparraldeko muturrean Egiptoko Taba, Israelgo Eilat eta Jordaniako Aqaba ditu. Hegoalderantz, Saudi Arabiako Haql eta Sinai penintsulan kokaturiko Xarm el-Xeikh eta Dahab hiriak daude.

Geologikoki, Aqabako golkoa Ekialdeko Afrika zeharkatzen duen Rift Haran Handiaren zati bat da.

1967an egiptoar itsas-blokeo batek Israelgo itsasontzien kontra Tirango itsasarteetan Sei Eguneko Gerraren hasiera sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sinai

**Sinai** —*Sinai penintsula* bezala ere ezaguna— (; ) Ekialde Hurbileko penintsula da. Iparraldean Mediterraneo itsasoa; mendebaldean Suezeko istmoa (Afrikako muga eta gaur egun Suezeko kanalaren kokalekua); ekialdean Egipto eta Israel arteko muga eta Negev basamortua; ipar-ekialdean Gaza eta hegoaldean Itsaso Gorria. Itsasoan golko bi sortzen ditu: mendebaldean Suezekoa eta ekialdean Aqabakoa.

Politikoki penintsula Egiptokoa da, eta alde bitan zatitzen da: Iparraldeko Sinai (''Shamal Sina' *) eta Hegoaldeko Sinai (*Yanub Sina' ''). Sinaik 58.842 km²-ko azalera du, eta 379.000 biztanle, gehienak beduinoak. Hiri nagusiak Taba eta Xarm el-Xeikh dira.

Iparraldeko aldea hareazko basamortua da; hegoaldekoa, berriz, menditsua. Mendirik altuena 2.642 metroko Santa Katalina mendia bada ere, famatuena Itun Zaharrean agertzen den Sinai mendia (2.285 m) da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kamtxatka

**Kamtxatka** edo **Kamtxatka penintsula** (errusieraz: полуо́стров Камча́тка) Errusiako ekialdeko muturreko penintsula da. 1.250 km luze eta 480 km zabal ca eta 370.000 km²-ko azalera du. Iparraldeko Ozeano Barean dago, Bering (ekialdean) eta Okhotskeko (mendebaldean) itsasoen artean.

Penintsula sumendiz beteta dago, 160 inguru, horietatik 29 aktiboak. Altuena Kliutxevskaia da (4.750 m). Ibai luzeena Kamtxatka da (758 km).

Hiri nagusia Petropavlovsk-Kamtxatski da, hegoaldean, 2001ean 192.500 biztanle zituena. Beste hiri nagusiak Vilyuchinsk (29.400 biztanle 2002an) eta Klyuchi (11.300 biztanle 1992an) dira. Eskualdeak guztira 378.300 biztanle ditu (2001ean). Klima oso hotza da.

Administratiboki, penintsula Kamtxatka kraiaren (errusieraz: *Камча́тский край*) barnean dago. Biztanle gehienak errusiarrak badira ere, 13.000 koriak daude.

1740ko udaberrian Vitus Bering esploratzaile daniarrak Avatxako badian lehorreratu eta Petropavlovsk-Kamtxatski sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kamtxatkako oblast
Bande

**Bande** Galiziako udalerria da, Ourenseko probintziaren hego-mendebaldean eta A Baixa Limiako eskualdean kokatutakoa.

2.326 biztanle zituen 2004an.

## Ikus, gainera 
* Ourenseko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Ander Garitano

**Ander Garitano Urkizu** (Derio, Bizkaia, 1969ko otsailaren 28a) euskal herritar futbolari eta entrenatzaile ohia da. Erdilari lanetan aritzen zen, ezkerrean edo erdialdetik. Anaiak Angel Garitano eta Jesús María Garitano futbolean aritu ziren ere.

Ander Garitano Bilboko Athletic-en hasi zen jolasten, behe kategorietan eta 1987an lehen taldearekin egin zuen debuta. Athletic-en 9 denboraldi egin zituen eta 1995ean Real Zaragoza futbol taldera egiten du alde. Bertan beste 6 denboraldi egin zituen, tartean 2001eko Espainiako Errege Kopa irabaziz. 2002an futbolari izateari utzi eta Zaragozan jarraitzen du entrenatzaile behe kategorietan. 2008ko urtarrilaren 14an Zaragoza futbol taldeko entrenatzaile izendatua izan zen. Handik astebetera, kargua utzi egiten du arrazoi pertsonalak argudiatuta.

## Kirol Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Fonio

**Fonioa**, labore gisa hazten diren *Digitaria* generoko bi landareri esaten zaie Mendebaldeko Afrikan lantzen direnak. Artatxikiaren itxurako landareak dira, baina aleak txikiagoak dituzte.

Fonioak zapore atsegina du.

Fonio izena woloferako *foño* hitzetik dator eta Europako hizkuntzetara frantsesaren bidez iritsi da.

Europako Batzordearen 2018ko abenduko erabaki baten ondoren fonioa Europan komertzializa daiteke elikagai berri gisa.

## Fonio-motak 
Fonioak bi mota nagusi ditu: fonio zuria eta fonio beltza.

Fonio zuria, *Digitaria exilis*, Mendebaldeko Afrikako sabanetan hazten da. Ez du glutenik eta zuntz-iturri oparoa da. Halaber, azkarren hazten den zerealetako bat da, sei eta zortzi asteren buruan heldutasunera iristen baita. Hortaz, elikagai egokia da. Fonio zuria ahiak, kus-kusa, ogia eta garagardoa egiteko usatzen da.

Fonio beltzak, *Digitaria iburua*, antzeko ezaugarriak ditu eta Nigerian, Togon eta Beninen hazten da nagusiki.

## Produkzioa 
2019. urtean 920.000 ha fonio landu ziren Mendebaldeko Afrikako 9 estatutan eta guztira 700.000 tona bildu ziren. Ginea da produktorerik handiena eta guztiaren % 80aren bueltan ekoizten du

## Lanketa 
Fonioa klima lehorretan hazten da eta ez du ureztatzea behar; izan ere, erregio hezeetan ez da egoki hazten. Hareaz edo harriz osatutako lurzoru probetan ereiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mozarabiar artea

thumb|200px|Eredu bisigotikoa jarraitu zuten.
**Mozarabiar artea** kristau mozarabiarren artea da, nahiz eta honen inguruan iritzi ezberdinak topatuko diren. Ikerlari batzuk mozarabiar artea Iberiar penintsulan musulmanak zeuden bitartean emandako artea dela diote.

Bi arte mozarabiar bereiz daitezke, alde batetik musulmanak Iberiar penintsulan zeuden bitartean eta hauek konkistatutako lurraldeetan eman zena, hau da, beraiekin batera bizi izan ziren kristauek egindakoa. Beste aldetik, birpopulaketaren artea dago, alegia, kristautasunak Iberiar penintsula errekonkistatu ondoren eman zen artea. Musulmanak iritsi zirenean kristauek beren erlijio eta ohiturekin jarraitu zuten hasierako urteetan, tolerantzia garaiak ziren eta. Hala ere, ezin zuten eliza berririk eraiki (salbuespen batzuekin) eta bisigodoen garaiko elizak berritu zituzten. Hala ere, mendetasun egoeran zeudenez eta ez zutenez hainbeste diru, garai hartako ondare arkitektoniko gutxi mantendu da gaur arte. Arte hau batez ere Toledon eta Andaluzian eman zen. Gaur egunera ez da iritsi ez eskulturarik ezta margorik ere.

Arkitektura adibide bat Bobastroko labar eliza da, Mesas de Villaverden (Malaga). Eredu basilikala da eta hiru nabe ditu pilarez banandua. Burualde hirukoitzan erdiko absidea ferra arku formakoa den bitartean albokoak lauak dira. Gurutzaduran aurre-ate arrastoak topatu dira. Estalkia egurrezkoa zen. Labar eliza izan arren ez dago ezkutatua. Nahiz eta eliza berriak egiten ez utzi, hau salbuespen bat da.

Miniaturagintza ere landu zuten eta mozarabiarren tenpluetako eskuizkribuetan dago. Bi tendentzia nagusi jarraitu zituzten: naturalista eta antinaturalista. Ezagutzen ez diren eskultura eta margogintza, miniaturak ikusita irudikatu daitezke. Bi adibide daude: *Biblia Hispalense* alde batetik; eragin ezberdinak ditu, erromatarra irudi naturalistak dituelako, musulmana azaltzen den landare apainduragatik eta bisigotikoa ferra arkua azaltzen delako. Bigarren eskuizkribua *De Virginitate Beatae Mariae* da. Hau antinaturalista da eta musulmanen eragina ikusi daiteke apainduretan: merloiak, alfizak...

## Ikus, gainera 
* Arte aurre-erromanikoa
* Arte bisigotikoa
* Birpopulaketaren artea
* Arte asturiarra
* Arte hispano-arabiarra

## Kanpo estekak 
*  El mozárabe de Serrablo
*  Biblia hispalense
Corneille Heymans

**Corneille Jean François Heymans** (Gante, Flandria, 1892ko martxoaren 28 - † Knokke, 1968ko Uztailaren 18) belgikar fisiologoa izan zen.

Farmakologia katedradun eta Unibertitateko errektore zen J. Z. Heymansen semea, Medikuntza ikasi zuen, lehenengo Ganteko Unibertsitatean eta gero Parisen, Lausanan eta Londresen. 1925etik aurrera, Ganteko Unibertsitatean farmakologia irakastsi zuen, beranduagko katedra lortuz.

Bere aitak sortutako Ganteko Farmakodinamika eta Terapeutika Institutuan lan egin zuen haren menpe eta, hura hiltzean, Institutuaren zuzendari bihurtu zen.

1938an Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen.

## Kanpo estekak 
*  Nobel Institutuko biografia
Toural dos Vaos

**Toural dos Vaos** (galizieraz) edo **Toral de los Vados** (gaztelaniaz) Leongo Herriko udalerri bat da, Leongo probintzian kokatuta.  eskualdean dago, itsas mailatik  metrora, eta {{#if:{}|{{formatnum:{}}} km²|{{#if:|{{convert/variable|{{formatnum:{{#invoke:Wikidata | claim | property=P2046 |list=false| item={} |formatting=unitcode | value= }}|R}}|km²|disp=number | abbr=on}} km²}}}}-ko azalera hartzen du.

Bertan gero beraien ura Sil-era isurtzen duten Burbia eta Cúa ibaiak elkartzen dira. 2010eko maiatzaren 3an izena aldatu zuen lehenago zuen **Villadecanes**etik. {{#invoke:Wikidata|claim|item={}|property=P1082|qualifier=P585|formatting=table|rowformat=$1 urteko erroldaren arabera $0 |  list=firstrank}} biztanle zituen.

## Biztanleria 
INEren datuen arabera, Villadecanes-Toral de los Vadosen 2184 lagun bizi dira, horietatik 1077(%49,31) emakumeak dira eta 1107 (50,69) gizonak.

## Nekazaritza 
Herri guztian aurki daitezken baratzeak, fruta-sailak eta mahastiak nabarmendu daitezke.

## Ospakizunak 
Uztailaren 10, 11 eta 12an Toral de los Vadosen San Cristóbalen festak ospatzen dira. Aldi berean Eskulangintza-azoka ospatzen da. Hauexek dira beste jai batzuk: San Isidro, Maiatzaren 15ean; Toral de los Vadoseko Maratoia maiatzean (estatu mailako oihartzunarekin) eta Toral de los Vados en tren. Festa hau ekainean ospatzen da eta bertan trena iritsi eta gero Toralek izan zuen garapena azaltzen da.

* Iglesia del Campon: uztailaren 4 eta 5ean.
* Oteron: urtarrilaren 7 eta 8an.
* Paradela del Ríon: abuztuaren 14tik 16raino.
* Paradela de Arriban: abenduaren 13tik 15eraino.
* Parandonesen: San Antonio, ekainaren 9 eta 10ean.
* Sorribasen: Virgen de las Nieves, abuztuaren 4 eta 5ean.
* Valiñan: Santa Inés, urtarrilaren 22an.
* Villadecanesen: San Sebastián, urtarrilaren 20ean. Sagrado Corazón de Jesús, abuztuaren 3tik 5eraino.

## Sukaldaritza 
Herri honen inguruetan sei produktu nabarmendu daitezke: piparra, errege-sagarra, ardoa, zezina, botaharria eta udarea. Inguru honetako produktuak desberdintzen dituzten hainbat jatorrizka deitura etiketa daude.

## Pertsona ospetsuak 
Fernando (Frank) Caldeiro. Bere jatorria herrian daukan NASAko hispaniar-argentinar astronauta.

Juan López Fernández (JAN), Superlópez komiki-pertsonai famatuaren eta beste batzuen egilea. Adibidez, Don Talarico, Taxi Taxi eta Los Últimos de Villapiñas.

Sampiro, Iglesia del Campokoa, kronista, notario eta Astorgako apezpikua.

Luis Aller. 1961ean Toral de los Vadosen jaioa. Zinema zuzendaria.

## Ikus, gainera 
* Leóngo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
B8 bitamina

**B8 bitamina**, **biotina** edo **H bitamina** izenaz ere ezagutzen dena, bitamina hidrodisolbagarria eta alkoholetan disolbagarria da, beroa ongi jasaten du eta erraz oxidatzen da. Karbono hidrato, gantz, aminoazido eta purinen metabolismoan parte hartzen du.

Bere gabeziak muskuluetako mina, ekzema eta dermatitisa eragiten du. Depresioa eta logurari aurre egiteko erabiltzen da era terapeutikoan. Guztiz beharrezkoa da gantzen sintesi eta degradaziorako, eta baita zenbait aminoazido degradatzeko ere.

Karbono dioxidoaren transferentzia-erreakzioetan jarduten du.
 
Heste-flora bakteriarrak biotina ekoizten du, baina ez giza-gorputzak eskatzen duen bezainbeste. Elikagai hauetan ugari da: esnea eta esnekietan, legamietan eta okela eta animalien erraietan.

Gaur egun egunero hartu beharreko B8 bitamina kopurua egunean 200-300 μg dela onartzen da. Halere, kontu honen inguruan egindako ikerketek ez dute behin betiko emaitzarik eman.

Biotina 3 era desberdinetan agertzen da naturan: biotina aske bezala (gizakiak probestu dezakeen era bakarra), biozitina osatuaz eta sulfoxido bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deustuko geltokia

**Deustuko geltokia** hurrengoei egin ahal dio erreferentzi:

* Deustuko geltokia (Bilboko metroa) **Deusto** izeneko Bilboko metroaren geltokia.
* Deustuko geltokia (Euskotren) **Deustu** izeneko Euskotrenen geltokia.
Chaves (Portugal)

**Chaves** Portugalgo iparraldean dagoen hiria da, Iparraldeko eskualdearen, Trás-os-Montes Garaia azpieskualdearen eta Vila Realgo barrutian kokatutakoa. 41.243 biztanle zituen 2011an, baina erdigunean 17.535 biztanle bizi dira.

## Geografia 
Portugalgo iparraldeko mugan kokaturik dago. Iparraldean Ourenseko probintzia, hegoaldean Valpaços eta Vila Pouca de Aguiar, ekialdean Vinhais eta mendebaldean Montalegre eta Boticas mugakide ditu.

### Fregesiak 
## Historia 
### Erromatarren garaia 
Lehenengo biztanleak Paleolitoan agertu ziren eremu honetan, baina asentamentu jarraitua erromatarren garaikoa da. Hauek Tamega ibaiaren haran aberatsa okupatu zuten eta hiru errepideren bidegurutze bihurtu zuten. Asentamentu militarra izan zen hasieran baina ondoren inguruko natur baliabideak ustiatu zituzten, hala meategiak nola ur termalak. K.o. 79 urtean, Vespasiano flaviotar zesarraren garaian hiri bihurtu zen eta *Aquae Flaviae* izena hartu zuen. Garai hartan eraikitako zubiak zutik dirau oraindik.

III menderarte iraun zuten erromatarrek. Orduan sueboek eta bisigodoek eskuratu zuten lurraldea.

### Portugalgo erresuma 
VIII eta XI mendeen artean mairuen eskutan egon ondoren Alfontso V.a Leongoak konkistatu zuen eta hiriaren harresia eraiki zuen. 1160an Alfontso I.a Portugalgoak Leongo erresumari kendu eta Dinis I.ak gaztelua eraiki zuen Portugalgo mugak zaintzeko. Hurrengo bi mendeetan Galizia eta Leongo gudarosteek sarritan setiatu eta okupatu zuten Chaves.

1807an Frantziarrek erasotu zuten baina Francisco Silveirak tropa anglo-portugesekin berreskuratu zuen. 1830 hamarkadan hainbat agerpen erlijioso gertatu ziren eta *Santuário da Nossa Senhora Aparecida* (Agerturiko Andre Mariaren santutegia) eraiki zuten.

1929an hiri estatusa lortu zuen.

## Bertako janaria 

Image:Pasteis_de_Chaves.jpg|Chavesko pastelak.
Image:Presunto _de_Chaves.jpg|Chavesko presuntoa (urdaiazpikoa)
Image:Folar_de_Chaves.jpg|Folar de Chaves
Image:Pão_de_centeio.jpg|Chavesko ogia

## Ondasun nabarmenak 
* Chavesko gaztelua.
* Zubi erromatarra.

### Iruditegia 

Irudi:Torre de Menagem Chaves 03.JPG|Chavesko gazteluaren dorrea.
Irudi:Chaves DSCN0292 (3054105897).jpg|Chavesko harresiak.
Irudi:Ponte romana Chaves 01.jpg|Zubi erromatarra.
Irudi:Chaves-Igreja da Misericórdia.JPG|Igreja da Misericórdia.
Irudi:Camara de Chaves.jpg|Udaletxea.

## Kanpo estekak 
*  Chavesko webgune ofiziala
Sarrikoko geltokia

**Sarriko** Bilboko metroaren 1. eta 2. lineei dagokien lurpeko geltokia da, Bilboko Ibarrekolanda auzoan kokatuta dagoena, konkretuki Euskal Herriko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatearen eta Musika Kontserbatorioaren ondoan. 1995eko azaroaren 11n inauguratu zen, eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 1. tarifa-gunean dago.

1998an, geltoki honek trenbideen arkitektura alorrean ematen den *Brunel Saria* jaso zuen. Izan ere, geltoki hau beste guztien desberdina da. Sarrerak ohiko *fosterito*a eduki beharrean, geltokiaren mezzanina osoa estaltzen duen beirazko aterpea dauka, zeinak geltokia argi naturalez hornitzen duen. Estaldura hegan ari den kalatxori baten hegoetan oinarriturik dago.

2015eko martxoaren 27tik doako Wi-Fi zerbitzua eskaintzen da geltokian, WifiNova enpresaren **[TUWI] Metro** sarearen bitartez.

## Sarbideak 
Geltokiak sarbide bakarra du, kaleko kotan geltokiko bestibulura zuzenean sartuta. Bestibulua trenbideen gainean dago, eta horietara eskailera mekaniko zein igogailu panoramikoz hel daiteke.

*  Benidorm Kalea, 2, Lehendakari Aguirrerekin izkina (*Ibarrekolanda* irteera)

## Lotuneak 
Geltokiaren kanpoaldean Bilbobus eta Bizkaibus zerbitzuak hornitzen dituzen bi autobus geraleku daude. Hurrengo lineak geralekuetatik pasatzen dira:

## Bidaiariak 
## Argazki galeria 

Fitxategi:Bilbao - Estación de Sarriko 1.jpg|Sarbidea
Fitxategi:Sarriko Metro Bilbao.jpg|Eskaileren ikuspegia geltoki barrutik
Fitxategi:Mbfoto5.jpg|Geltoki barrualdea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sarriko parkea
* Ibarrekolanda
* 1. linea (Bilboko metroa)
* 2. linea (Bilboko metroa)
* Bilboko metroa
* Bilbobus
* Bizkaibus

## Kanpo estekak 
* Metroa eraikitzeko lanak Ibarrekolanda eta Sarrikoko geltokian
* Bilboko metroa
* Bilbobus
* Bizkaibus
Malaysiako penintsula

**Malaysiako penintsula** edo **Malakako penintsula** (malaysieraz *Semenanjung Tanah Melayu*, tailandieraz: คาบสมุทรมลายู) Hego-ekialdeko Asiako penintsula handia da. Batzuetan Kra penintsula izenaz ere ezaguna da eta iparraldetik hegoaldera doa Kra istmoaren bitartez.

Bere kostaldeak Thailandiako Golkoan, Hegoaldeko Txinako Itsasoan, Johor itsasarteetan, Singapurreko itsasarteetan, Malakako itsasartean eta Andaman itsasoan daude.

Politikoki eskualdea hurrengo estatuen artean banatuta dago:

* Ipar-mendebaldean Myanmar.
* Ipar-ekialdean eta erdialdean Thailandia
* Hegoaldean Malaysia.

Malaysierazko *Tanah Melayu* hitzak politikoki Malay herri guztien batasuna adierazi nahi du, hau da, penintsularen bateratzea. Badaude Malay gehiengo bat hegoaldeko Thailandian, eta gutxiengo bat Singapurren, baina penintsulan beste herri batzuk ere bizi dira (bugisak, txinatarrak edo indiarrak adibidez).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koreako penintsula

**Koreako penintsula** edo **Korea** (Hego Korean hangul: 한반도, hanja: 韓半島, *Han Bando*; Ipar Korean chosongul: 조선반도, hanja: 朝鮮半島, *Chosŏn Pando*) Ekialdeko Asiako penintsula da. 1.100 kilometro luze da, Asia kontinentaletik Ozeano Bareraino, eta 220.847 kilometro koadroko eremua dauka. Ipar Korea eta Hego Korea estatuak daude penintsulan, 38° paraleloak bereizirik.

Txina dauka iparraldean, Errusia ipar-ekialdean, Japoniako itsasoa ekialdean, Ekialdeko Txinako itsasoa eta Koreako itsasartea hegoaldean, eta Itsaso Horia mendebaldean. Txinarekin 1.416 kilometroko muga du, eta 19 kilometrokoa Errusiarekin. Lurralde menditsua da, iparraldean eta ekialdean batez ere. Paektu da gailurrik garaiena (2.744 metro). Itsasertzak 8.460 kilometroko luzera du; oso malkartsua da.

## Ikus, gainera 
* Korea
* Asiako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dekkan

**Dekkan** (; ) Indiako hegoaldean dagoen goi-ordoki zabala da, Gangesko eta Narmandako ibaien haranen hegoaldean. Bere mugak hiru mendilerroek sortzen dituzte eta zortzi indiar estatuetara hedatzen da. Triangelu itxura du, mendebaldean Mendebaldeko Ghat mendiak eta ekialdean Ekialdeko Ghat mendiak mendilerroek hegoaldeko erpina sortzen dute. Iparraldeko muga Satpura eta Vindhya mendilerroek sortzen dute. Iparraldean Indiako ibai-ordokiak ditu.

Eskualdeko hiru estatu nagusiak Maharashtra, Karnataka eta Andhra Pradesh dira. Bere altuera iparraldeko 100 metroetatik hegoaldeko 1000 metroetara doa; batez besteko altuera 610 metrokoa da, eta Bengalako Golkorako jaitsiera du.
 
Dekkan prakritozko *dakkhin* izenatik dator, berez sanskritozko *dakṣiṇa-* edo दक्षिण ekarrita, eta 'Hegoa' esan nahi duena.

Eskualdeko antzinako izena Dakshinapatha zen, Mahabharatan agertzen dena.

Dekkango ibai nagusiek Bengalako golkoan dute ahoa (Godavari, Tungabhadra, Krishna, Mahanadi eta Kaveri), bi izan ezik (Narmada eta Tapi, Arabiako itsasoan ahoa dutenak).

Dekkango biztanleak herri askotakoak dira, nagusienak Bhil eta Gond herriak izanda. Bertako biztanleak dravidak dira. Eskualdeko hiri nagusia Hyderabad da. Beste hiri nagusiak Bangalore, Karnatakako hiriburua, eta Maharashtrako Nagpur, Pune, Aurangabad eta Sholapur dira.

Klima tropikala eta uholdetsua. Ekonomia-jarduera kotoiaren, kafearen, arrozaren eta azukre-kanaberaren produkzioan oinarritua da. Musulmanen menpe dago XIV. mendeaz geroztik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Limoi

250px|thumb|Limoiak.
**Limoia** limoiondoaren fruitua da. Zapore azidoa duenez garrazkien taldekoa da. Limoia jangarria da eta gastronomian asko erabiltzen da.

## Etimologia 
Persiarrek *līmūn* izena eman zioten eta arabiarrek ليمون (*laymūn*). Italieraz *limone* eta gazteleraz *limón* izanik euskaraz **limoi** izena hartu zen Hegoaldean. Hizkuntza gehienetan hitz honen aldaerak aurkitzen dira. Frantsesez *citron* esaten zaio eta hortik jaso da **zitroin** hitza Ipar Euskal Herrian. Gainera, **urre-madari** esan dakioke.

## Historia 
[250px|thumb|[Limoiondoa]]
Limoiondoa Asiakoa da jatorriz, eta seguru asko Txinan eta Indian aspalditik hazten da. Ondoren, Ekialde Hurbilera iritsi zen K.a. 700. urte inguruan, eta musulmanek sakratutzat hartu zuten. Arabiarrak izan ziren, hain zuzen, limoia Europara eraman zutenak.

Limoien landaketa XIII. mendetik aurrera orokortu zen Espainian eta Sizilian. Europako gainerako tokietan ordea berritasun gisa hartzen zen Pizkunde garaian oraindik. XVIII. mendean eskorbutoari aurre egiteko limoiak erabiltzen hasi ziren mariñelak eta horrek limoien kontsumoa orokortu zuen. Sizilia bihurtu zen limoi ekoizle nagusia. Palermo hiriaren inguruan ekoizten zen ''Conca d'Oro'' deitzen zioten eskualdean.

## Erabilera 
C bitamina eta azido zitrikoa ugari dituenez hainbat erabilera ditu limoiak:

### Gastronomia 
Usai eta zapore freskoak emateko erabiltzen da. Freskagarriak eta izozkiak egiten dira eta saltsa ugariren osagaia ere bada. Limoiaren zukua hainbat haragi eta arraini gehitu dakioke zaporea indartzeko. Limoiaren azala ere erabiltzen da elikagaien gelifikatzaile eta egonkortzaile gisa, pektina ugari baitu. Azkenik postre ugari ere egiten dira limoiarekin.

### Higienea eta estetika 
Lurringintza industrian erabiltzen da, bai eta higiene produktuetan ere, usainkentzaileak esate baterako.

## Ekoizpena 
Limoiondoa munduan gehien ekoizten diren zitrikoen artean hirugarrena da, laranjondoaren eta mandarinondoaren ondoren.

2018. urteko datuen arabera munduan 19,4 milioi tona lima eta limoi ekoiztu ziren. %65a sei herrialde hauek osatu zuten:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Limoiondo

## Kanpo estekak
Irango goi-ordokia

**Irango goi-ordokia**, batzuetan **Persiako goi-ordokia** () deitua, goi-lautada zabala da, Hego-mendebaldeko eta Hegoaldeko Asiaren eta Kaukasiaren artean kokatua. Mendebaldean Zagros mendiak ditu, iparraldean Kaspiar itsasoa eta Kopet Dag mendilerroa, hegoaldean Ormuzko itsasartea eta Arabiako itsasoa eta mendebaldean Hindu Kush.

Eskualdea antzinako Persia Handia da, gaur egun Iran (bi herenak), Afganistan (mendebaldea eta hegoaldea) eta Pakistan (mendebaldea, Balutxistan tartean), Kurdistan eta Azerbaijan dena.

## Geografia 
Ipar-mendebaldeko Kaspiar itsasotik hego-ekialdeko Balutxistanera, Irango goi ordokia 2.000 kilometro luze da. Lauki itxura du, erpinak Tabriz, Xiraz, Karatxi eta Kabul hirietan izanik, eta 3,7 milioi kilometro koadro inguru ditu. Nahiz eta goi-ordoki izena izan, eskualdea menditsua da oso; mendirik altuena Elburzen dagoen Damavand da (5.610 metro).

Hona hemen eskualdeko mendilerroen sailkapena:

* Ipar-mendebaldeko Irango mendilerroak
** Sabalan 4.811 m.
* Elburz
** Damavand 5.610 m.
* Irango Erdialdeko Goi-Ordokia
** Kūh-e Hazār 4.500 m.
** Kuh-e Jebal Barez
* Ekialdeko Irango mendilerroak
** Kopet Dag
*** Kuh-e Siah Khvani 3.314 m. 
** Eshdeger mendilerroa
*** 2.920 m. 
* Balutxistan
** Sikaram 4.755 m. 
** Kuh-e Taftan 3.941 m. 
** Zargun 3.578 m. 

Geografiako beste ezaugarri nagusiak:
* Kavir basamortua
* Lut basamortua
* Hamun lakua
** Halil ibaia
* Gavkhouni
** Zayandeh ibaia
* Sistan lakua
** Helmand

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tibeteko goi-lautada

**Tibeteko goi-lautada** —batzuetan **Tibeteko goi-ordokia** edo **Tibet eta Qinghaiko goi-ordokia** izenaz ere aipatua— Ekialdeko Asiako goi-ordoki handia da, Tibet, Txinako Qinghai eta Kaxmirreko Ladakh artean kokatuta. Batez besteko altuera 4.500 metrokoa denez, "munduko teilatuaz" ezizenez ezaguna da. Azalera 2,5 miloi kilometro karratutakoa da (Texas edo Frantziarena lau aldiz).

## Deskribapena 
Tibeteko goi-ordokia munduko mendirik altuenen inguratuta dago: ipar-mendebaldean Kunlun mendilerroa du, Tarim arroaren muga; ipar-ekialdean Qilian mendiak, Gobi basamortuaren muga; hegoaldean Yarlung Tsangpo ibaiaren harana, Himalaiaren muga; ekialdean eta hego-ekialdean Saluen, Mekong eta Yangtze ibaien iturriak eta mendebaldean Kaxmirko iparraldean dagoen Karakorum ditu.

Munduko ibai nagusi batzuk goi-ordoki honetan dute iturria: tartean, Ibai Urdina , Ibai Horia, Indus, Satluj, Yarlung Tsangpo (Indian Brahmaputra izenaz ezaguna), Mekong, Irawadi edo Salween.

Baditu zenbait laku gazi, adibidez Tso Ngonpo, Nam Tso, Dagze Tso, Yamzho Yumco, Puma Yumco edo Paiku.
[thumb|200px|ezkerrera|[Himalaia mendikatea goi-ordokiaren hegoaldean.]]

## Klima 
Eskualdeko klima lehorra eta hotza da oso, Himalaia mendi garaiek oztopo egiten baitiete hegoaldeko montzoi haizeei eta haiek ekartzen dituzten euriei. Aireak itsas-mailan duen %60a oxigeno du.

Tenperatura hotza izaten da mendialdean (5.500 m ingurutik gora elurra urte osoan) eta epelagoa ibarretan. Hiriburuan adibidez (3.600 m) batez beste 0&nbsp;°C inguru izaten dira neguan eta 17&nbsp;°C udan. Tenperatura aldaketa handiak izaten dira egunean zehar, goizak eta gauak oso hotzak baitira. Bestalde haize hotz eta lehorrari esker labore aleak luze irauten dute (50-60 urte) biltegietan eta ez da izaten izurriterik.

Eguraldia dela eta mendietan eta iparraldeko eta erdialdeko goi-ordokietan artzain nomadak besterik ez dira bizi. Brahmaputraren arroan klima epelagoa da eta laboreak lantzen dira horri esker.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tibet
* Tibeteko eskualde autonomoa

## Kanpo estekak
San Ignazioko geltokia

**San Ignazio** (lehen **San Inazio**) Bilboko metroaren 1. eta 2. lineei dagokien lurpeko geltokia da, Bilboko izen bereko auzoan kokatuta dagoena. 1995eko azaroaren 11n inauguratu zen eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 1. tarifa-gunean dago.

Geltokia, arkitekturari dagokionez, Bilboko metroaren gainontzeko geltokien ohiko itxura dauka, San Ignaziokoa gainerakoak baino handiagoa den ezberdintasunarekin, izan ere, geltoki honetan 1. eta 2. lineak batzen baitira, bi lineen arteko tarte amankomunari hasiera emanez. Hala, geltokiak nasa gehiago behar ditu Plentziatik eta Kabiezestik datozen, eta baita Etxebarrira zein Basaurira doazen trenentzako, zein kontrako bidea egiten duten trenentzako.

2017ko urriaren 27an San Ignazioko bezeroen arretarako bulegoa itxi zuten.

## Sarbideak 
*  Lehendakari Agirre Kalea, 162 (*Lekeitio* irteera)
*  Lehendakari Agirre Kalea, 167 (*Benita Asas* irteera)
*  Lehendakari Agirre Kalea, 179 (*Asturias* irteera)
*  Levante Enparantza, 2 (*Levante* irteera)
*  Lehendakari Agirre Kalea, 170, Levante Enparantzarekin izkina (*Levante* irteera)

### Gaueko sarbideak 
*  Lehendakari Agirre Kalea, 179 (*Asturias* irteera)
*  Lehendakari Agirre Kalea, 170, Levante Enparantzarekin izkina (*Levante* irteera)

## Izen aldaketa 
2017ko abenduaren 18ra arte geltokiaren izena *San Inazio* izan zen. Metro Bilbao eragileak hala erabakita, lau geltokiren izenak aldatu ziren, horien artean San Ignaziokoa, Bilboko Udalak erabilitako toponimia ofizialarekin bat egiteko asmoz.

## Lotuneak 
Geltokiaren kanpoaldean Bilbobus eta Bizkaibus zerbitzuak hornitzen dituzten hiru autobus geraleku daude. Hurrengo lineak geralekuetatik pasatzen dira:

## Bidaiariak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* San Ignazio
* Bilbo
* 1. linea (Bilboko metroa)
* 2. linea (Bilboko metroa)
* Bilboko metroa
* Bilbobus
* Bizkaibus

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroa
* Bilbobus
* Bizkaibus
Corleonesi

**Corleonesi** 1980ko eta 1990ko hamarkadetan Cosa Nostra menperatu zuen Siziliako Mafiako talde bat izan zen. Izen hori haren buruzagi gehienak Italiako Corleone hiritik zetozelako ematen zitzaion: lehenengo, Luciano Leggio eta geroago, Totò Riina, Bernardo Provenzano eta Leoluca Bagarella, Riinaren koinatua.

1978 eta 1983. urteen artean Mafiaren Bigarren Gerra gertatu ostean, Corleonesiek Mafia beraien menpe hartu zuten, sistema ia diktatorial bat ezarriz. Palermoko mafia talde zaharrek Corleonesiak gutxietsi egin zituzten, beraietaz berba egitean *i viddani* ("nekazariak") deituz.
 
Corleonesien kideek ez zeukaten zertan Corleonekoak izan. Corleoneko buruzagi mafiosoek kanpotik zetozen "ohore gizonak" onartu zituzten, eta gai hori beste kideen aurrean isilean mantentzen zen. Riina eta Provenzanoren alde jarri ziren beste familietako kideak ere Corleonesi deituak ziren eta 1980ko eta 1990eko hamarkadetan Mafia agindu zuten. Erakunde hori Cosa Nostraren paralelotzat har daiteke.

## Bibliografia 
* Dickie, John (2004). *Cosa Nostra. A history of the Sicilian Mafia*, London: Coronet, 
* Jamieson, Alison (2000), *The Antimafia. Italy’s Fight Against Organized Crime*, London: MacMillan Press 
* Paoli, Letizia (2003). *Mafia Brotherhoods: Organized Crime, Italian Style*, Oxford/New York: Oxford University Press 
* Stille, Alexander (1995). *Excellent Cadavers. The Mafia and the Death of the First Italian Republic*, New York: Vintage 

## Kanpo estekak
GR 121

**GR 121** ibilbidea, Hondarribiatik mendebalderantz hasita, Gipuzkoako mugen itzulingurua egiten duen ibilbidea da. Ibilbidea 3 azpi-ibilbidetan banatuta dago:

* Talaia ibilbidea: Hondarribiatik Mutrikuraino kostaldetik doan bidea.
* Bizkar ibilbidea: Mutrikutik Arantzazuraino, lehenengo Bizkaiarekin eta jarraian Arabarekin muga eginez doan bidea.
* Epaipide ibilbidea: Lizarrustitik Behobiaraino doan bidea.

15 etapaz osatua dago:

* 01. etapa - Talaia ibilbidea: Hondarribia - Pasai Donibane. Luzera: 21.8 km. Iraupena: 7:30 ordu.
* 02. etapa - Talaia ibilbidea: Pasai San Pedro - Donostia. Luzera: 11 km. Iraupena: 4:05 ordu.
* 03. etapa - Talaia ibilbidea: Donostia - Orio. Luzera: 16.3 km. Iraupena: 5:15 ordu.
* 04. etapa - Talaia ibilbidea: Orio - Zumaia. Luzera: 16.5 km. Iraupena: 5:25 ordu.
* 05. etapa - Talaia ibilbidea: Zumaia - Deba. Luzera: 13.6 km. Iraupena: 4:45 ordu.
* 06. etapa - Talaia ibilbidea: Deba - Saturraran (Mutriku). Luzera: 8.9 km. Iraupena: 3:10 ordu.
* 07. etapa - Bizkar ibilbidea: Mutriku - Eibar: Luzera: 21.5 km. Iraupena: 8:30 ordu.
* 08. etapa - Bizkar ibilbidea: Eibar - Udala (Arrasate): Luzera: 21.3 km. Iraupena: 7:50 ordu.
* 09. etapa - Bizkar ibilbidea: Udala (Arrasate) - Leintz Gatzaga. Luzera: 26.5 km. Iraupena: 9:25 ordu.
* 10. etapa - Bizkar ibilbidea: Leintz Gatzaga - Arantzazu (Oñati): Luzera: 26.7 km. Iraupena: 10:35 ordu.
* 11. etapa - Epaipide ibilbidea: Lizarrusti - Amezketa: Luzera: 17.1 km. Iraupena: 6:10 ordu.
* 12. etapa - Epaipide ibilbidea: Amezketa - Berastegi: Luzera: 27.5 km. Iraupena: 8:30 ordu.
* 13. etapa - Epaipide ibilbidea: Berastegi - Ugaldetxo: Luzera: 21.2 km. Iraupena: 7:00 ordu.
* 14. etapa - Epaipide ibilbidea: Ugaldetxo - Aritxulegi: Luzera: 19.1 km. Iraupena: 6:25 ordu.
* 15. etapa - Epaipide ibilbidea: Aritxulegi - Behobia: Luzera: 15.2 km. Iraupena: 4:55 ordu.

Etapen banaketan ikusten denez ibilbide honek ez du Gipuzkoa osoaren bira adierazten, bi zati falta zaizkio:

* Arantzazu - Lizarrusti: GR 283 - Idiazabalgo Gaztaren ibilbidea eginez osatu daiteke.
* Behobia - Hondarribia: GR 11 Piriniotako Zeharkaldia ibilbidetik eginez osatu daiteke.

## Kanpo estekak 
* Gipuzkoako GR Mendi Ibilbideak

## Erreferentziak
Andaman eta Nikobar uharteak

**Andaman eta Nikobar uharteak** (; ; ) Indiako ozeanoan dagoen Indiako lurraldea da. Hiriburua Port Blair dute.

## Izena 
*Andaman* *Handuman* hindizko *Hanuman* tximino-jainkotik dator. *Nikobar*, berriz, malaysieraz *herriaren lurra* esan nahi du.

## Historia 
[thumb|260px|Andaman eta Nikobar uharteen mapa, xehetasunez [Port Blair hiriburua.]]
XIII. mendean Marco Polo esploratzaile veneziatarrak bisitatu zituen. XVII. mendean Maratha Inperioak hartu zituen eta Erresuma Batuak bitan: 1789-1796 eta azkenekoz 1858an.

1947an Indiak independentzia lortu zuenean, herrialdeko sei estatuen bat bihurtu ziren.

2004ko abenduaren 26an Ozeano Bareko kostaldeak suntsitu zituen 10 metroko tsunamiak uharteak eraso zituen. 7.000 biztnale hil ziren, gehienak kolonoak bertokoek bazekitelako lurrikarak daudenenan mendietara jo behar zela.

## Geografia 
Lurraldeak 570 uharte baino gehiago ditu, horietatik 38 biztanleak dituztenak. Gehienak (550 inguru) Andaman uharteetakoak dira, horietatik 26 biztanleak dituztenak. Nikobar uharteak 22 dira (horietatik 10 biztanleak dituztenak). Uhartedi bien artean kanal bat dago: 150 km zabalera duen *Ten Degree Channel* edo Hamar Graduko Kanala.

Andaman uharteek 6.408 km² azalera dute; Nikobar uharteek 1.841 km².

## Ikus, gainera 
* Andaman uharteak
* Nikobar uharteak

## Kanpo estekak 
* Andaman & Nikobar Gobernuaren Webgunea
* Andaman Elkartea
* Andaman & Nikobar uharteen turismo webgune ofiziala
Andaman

**Andaman** hitzarekin honako lekuak ezagutzen dira:

* Andaman eta Nicobar uharteak, Indiako lurraldea.
* Andaman uharteak, Indiako ozeanoko uhartedia.
* Andaman itsasoa, Indiako ozeanoko itsasoa.

## Artea 
* *The Andaman Islanders* liburua Alfred Radcliffe-Brownek antropologoak idatzia.
John Wyclif

**John Wyclif** (*Wycliff* edo *Wycliffe* ere idatzia) (Hipswell, Yorkshire,  – Lutterworth, Leicestershire, 1384ko abenduaren 31) teologoa eta Eliza Katolikoaren kritikari ingelesa izan zen, Erreforma Protestantearen aurrekarietakoa.

Eraso egin zion Elizaren dotrina ortodoxoari, transubstantziazioari dagokionari bereziki. Botere sekularrean Aita Santuen esku-hartzea salatu zuen. Biblia eta agustinismora itzultzea defendatu zuen. Are gehiago, nork bere hizkuntzan Biblia entzuteko eskubidearen alde jo zuen. Bere ideiek arrakasta izan zuten hainbat jenderen artean, eta jarraitzaile talde bat, lolardoak, izan zuen. Heretikotzat kondenatu (1380, 1382), eta baztertua utzi zuten. Haren erakutsiak *apaiz pobreek* zabaldu zituzten, eta eragin handia izan zuten Jan Hus txekiar erreformatzailearengan.

Ingelesezko Bibliaren lehendabiziko itzulpenaren atzean kokatzen dute Wyclif (Wyclifen Biblia deitzen da, hain zuzen ere). *De domino divino* (1375), *De officio regis*, *De veritate scripturæ* (1378), *De potestate papæ* (1379) ere plazaratu zituen.

## Erreferentziak
Salmonella

***Salmonella*** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. *Enterobacteriaceae* familia barnean sailkatuta daude. Anaerobio fakultatiboak dira eta flageloen bitartez mugitzen dira. Ez dute esporarik sortzen.

*Salmonella* lehen mailako patogenoa da. Sukar tifoidea, paratifoidea eta enteritisa eragiten du. Salmonellak eragindako gaixotasun multzoari salmonelosi ere deitzen zaio, zeinak Hirugarren Munduko herrialdeetan izurrite ugari sortzen baititu.

## Epidemiologia 
Salmonelosia ur eta janari kutsatuen bidez transmititzen da. Bakterioak bizilekua hesteetan duenez, fekal bidea da mikrobio honetaz kutsatzeko mekanismorik ohikoena. Gorotzez kutsatutako ur eta janariak higiene ezaren zeinuak dira, eta oso arruntak dira garapen bidean dauden lurraldeetan (hondakin uraren eta edateko uraren arazketa egiten ez dutenak). Bestalde, animalia askoren hesteetan bizi denez (hegazti eta ugaztunengan, batez ere) salmonelosia zoonosi oso hedatua da, kutsatutako animaliak jaterakoan harrapatzen dena.

## Taxonomia eta ezaugarri biokimikoak 
Salmonellaren sailkapena liskar-iturri izan da urteotan mikrobiologoen artean. Egun, bi espezie besterik ez dira onartzen: *Salmonella enterica* (6 azpi-espezie dituena) eta *Salmonella bongori*. Lehenengoa besterik ez da giza-patogenoa. Era berean, azpi-espezie bakoitzak serotipo asko ditu; guztira 2.300 inguru daude.

Salmonellaren ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* oxidasa (-)
* laktosaren hartzidura (-)
* glukosaren hartzidura (+)
* indol (-)
* H2S (+)
* urearen hidrolisia (-)
* gelatinaren hidrolisia (-)

Laborategian hazteko hazkuntza-inguru hautakorrak erabiltzen dira; hauetako askok behazun-gatzak dituzte, Enterobakterioak ez direnen hazkuntza eragozteko. SS agarra, XLD agarra eta Hektoen agarra dira erabilienetariko batzuk.

## Salmonelosiaren prebentzioa 
Salmonellaren giza-eramaileak oso arriskutsuak dira, kutsapen ahalmen handia dutelako. Eramaile hauek bakterioa eramaten dute haien hesteetan, baina ez dute salmonelosi gaitzik. Milioika bakterio patogeno iraizten dituzte gorotzekin, eta janariak kutsatu ditzakete, janari-intoxikazioak eraginez. Horregatik, janarien manipulatzailei analisiak egin behar zaizkie Salmonellaren eramaileak ez direla baieztatzeko.

Salmonelosiaren aurkako neurri prebentiboak ezarrita dituzte osasun agintariek, eta oso zorrotzak dira janari industrietan. Higiene arauetan dute oinarria, bakterioaren janari kutsapena ekiditeko asmoz. Aholku orokor hauek gogoan hartzeko gomendatzen da:

* janari manipulatzaileak kontrolatu behar dira, bakterio-eramaileak baztertzeko.

* janariek kozinatu egokia eduki behar dute, bakterioa suntsitzeko tenperatura altuen bidez; ekidin behar da janari gordinen kontsumoa.

* hozkailua erabili behar da janariak gordetzeko. Ez utzi janariak ingurugiro-tenperaturan.

* higiene arauak bete behar dira.

* *zeharkako kutsadura* ekidin behar da.

## Ikus, gainera 
* Mary Mallon
Gabai

**Gabai** honakoa izan daiteke:
* *Gabai*, Euskal Herriko historiari buruzko komikia.
* Kaioen beste izen bat.
Andaman uharteak

**Andaman uharteak** Bengalako golkoan dagoen uhartedia da. Uharteek Indiako Andaman eta Nicobar uharteak izeneko Lurraldearen zati bat dira, Port Blair hiriburua duena. Uhartediak 1991an 314.239 biztanle zituen. Bertoko aborigenak- andamandarrak- tribu izendatu dituzte.

## Geografia 
Andaman uhartediak 204 uharte ditu. Asia kontinentalean dagoen Hooghly ibaiaren bokaletik 950 km eta Myanmarreko Negrais lurmuturretik 193 kilometrotara daude; Sumatrako iparraldeko muturretik 547 kilometrotara daude. Uharte kateak 352 km luzera eta 51 km zabalera. Guztira 6408 km² azalera dute.

Uhartediko bost uharte nagusiak Andaman Handia dute izena. Iparraldetik hegoaldera, honako hauek dira:
* Iparraldeko Andaman
* Erdialdeko Andaman
* Hegoaldeko Andaman
* Baratang
* Rutland uhartea

Bestetik iparraldeko muturrean Landfall uharteak daude, Cleugh pasabideak aldenduak; Interview uharteak, Interview pasabideak aldenduak; Labirinto uharteak, Elphinstone pasabideak aldenduak; Ritchie uhartedia, Diligent itsasarteak aldendua eta Kwangtung eta Tadma Juru itsasarteek zeharkatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikobar uharteak

**Nikobar uharteak** Indiako ozeanoaren ekialdeko aldean dagoen uhartedia da. Uharteek Indiako Andaman eta Nikobar uharteak izeneko Lurraldearen zati bat dira.

## Geografia 
Nikobar uhartedia 22 uharte ditu, handiena Nikobar Handia izanda. Guztira 1.841 km² azalera du. Lekurik altuena 642 m duen Thullier mendia da. Uharteek 2001ean 42.026 biztanle zituen, horietatik %65a bertokoak eta besteak India edo Sri Lankatik etorritako etorkinak.

## Historia 
1750ko hamarkadan, India Ekialdeetako Konpainia Daniarrak uharteen jabetza lortu zuen. Danimarkak uharteak kontrolpean 1869 arte izan zituen, gero Erresuma Batuak metropoli berria izateko.
 
2004ko abenduaren 26an, Indiako ozeanoaren kostaldeak suntsitu zituen tsunamiak 6.000 lagun inguru hil zituen uharteetan.

## Banaketa 
Uhartedia hiru taldetan banatuta dago:
* Iparraldekoa:
** Car Nikobar (127 km²)
** Batti Malv (2 km²) - biztanlerik gabe.
* Erdialdekoa:
** Chowra (8 km²)
** Teressa (101 km²)
** Poahat (13.3 km²)
** Katchal (174 km²)
** Camorta (188 km²)
** Nancowry (67 km²)
** Trinket (86 km²)
** Isle of Man eta Tillangchong (17 km²) - biztanlerik gabe.
* Hegoaldekoa:
** Nikobar Handia (1045 km²)
** Nikobar Txikia (157 km²)
** Kondul (4 km²)
** Pulomilo (1 km²)
** Meroe, Trak, Treis, Menchal, Kabra, Pigeon eta Megapod - denak biztanlerik gabe.

## Administrazioa 
Nocobar uharteak Indiako Andaman eta Nikobar uharteak izeneko Lurraldearen zati bat dira. Lurraldea bi barrutietan banatuta dago: Andaman barrutia eta Nikobar barrutia. Indiako gobernuak baimen berezi bat eskatzen du uharteak bisitatzeko eta, orokorrean, ez dio indiarrak ez diren herritarrei ematen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madura

**Madura** Indonesiako uhartea da, Javako ipar-ekialdeko kostaldearen parean dagoena. 4.078 kilometro koadroko eremua du (administratiboki 5.168 kilometro koadro, ekialde eta iparraldeko uhartexka batzuk gehitzen baitzaizkio), eta 2012an 3.630.000 biztanle zituen. Hizkuntza nagusia madurera da, Javako ekialdean eta beste 66 uhartetan ere erabilia.

Klima, landaredia eta fauna Javako berberak dira, baina lurra oso elkorra da leku gehienetan. Kokoak, olioa eta zura dira Madura uharteko ekonomiaren oinarriak. 1949 arte, Herbehereen esku egon zen; urte horrez geroztik Indonesiaren parte da. Administratiboki Ekialdeko Java probintziaren barnean dago.

## Banaketa administratiboa 
Madura uhartea lau barrutitan (*kabupaten*) banatuta dago:
# Bangkalan
# Sampang
# Pamekasan
# Sumenep

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sukar tifoide

**Sukar tifoidea** Salmonellaren serotipo batzuek (*S. typhi* eta *S. paratyphi*, Salmonella entericaren azpi-espezieak direnak) eragindako gaixotasun kutsakorra da. Gaitz honen gordailua gizakia da, eta kutsapena eramaile osasuntsu zein gaixoen bitartez gauzatzen da: hauek milioika bakterio patogeno iraizten dituzte gorotzekin. Gorotz hauetaz kutsatutako ur eta janariak dira gaitz honen iturburua.

Garapen bidean dauden herrialdeetan oso hedatua dago gaitza, bertan higiene baldintzak eskasak direlako. Esaterako, ohikoa da hondakin uraren eta edateko uraren arazketa ez egotea. Europan sukar tifoidea arraroa da (3 kasu 2006. urtean Euskal Autonomi Erkidegoan).

## Infekzioa 
*Salmonella* gorozki-aho bidetik sartzen da gorputzean, ur eta janari kutsatuen bitartez. Kasu askotan janarien prestakuntzan dagoen higienearen ezak eragiten du gaitza, giza eramaile batek bere gorotz hondakinak sartzen baititu janarietan eskuak garbitzen ez baditu libratu ostean.

## Sintoma klinikoak 
Sukar tifoidearen inkubazio epea 10-14 egunekoa da. Lehenengo sintomak sukarra handia, buruko eta sabeleko mina, nekea eta ondoeza izaten dira. Gero, okadak, beherakoak eta anorexia agertzen dira. Infekzioa hesteetako mukosatik odolera pasatzen da, benetako septizemia bat sortuz. Ondorioz, organo askotara zabaltzen da gaitza: giltzurrunetara, barera eta nerbio-sistemara. Fase horretan konplikazio larriak sortu daitezke, hesteetako hemorragiak eta hestea zulatzea, besteak beste.

Gaixotasuna pasatu ondoren gaixoen %3 eramaile kronikoa bihurtzen da, hots, sendatuta egon arren bakterioak eramaten jarraitzen du. Kasu hauetan *Salmonella* behazun xixkuan gordetzen da.

## Prebentzioa 
thumb|ezkerrera|250px|Gaitzaren hedapena munduan zehar. Gorri kolorean eremu endemikoa.

Sukar tifoidearen aurkako txertoa dago. Euskal Herriko txertaketa egutegian txerto hori ez dago, baina arrisku handiko lurraldeetara joanez gero (ikus mapa) txertatzea gomendatzen da. Herrialde horietara abiatzen diren turistek ez dute bertako ura zein janari gordinak hartu behar.

## Tratamendua 
Bakterio eragilearen aurka kloranfenikol izan da antibiotikorik onena, baina *Salmonella* askok erresistentzia garatu dute. Plasmido baten bitartez zabaldu da erresistentzia hori.

Gaur egun beste antibiotiko batzuk erabiltzen dira. Anpizilina, fluorokinolonak eta 3. belaunaldiko zefalosporinak dira ohikoenak.

## Ikus, gainera 
* Mary Mallon

## Kanpo estekak