Naiarako monasterioa

**Naiarako Andre Maria Erreginaren monasterioa** () edo, besterik gabe, **Naiarako monasterioa** Errioxako hiri horretako monasterioa da, Naiara-Iruñeko erregeen panteoia daukana.

Donejakue bidean kokaturik zegoenez monasterioaren garrantziak handia izaten jarraitu zuen ondorengo mendeetan ere.

## Historia 
### Naiararen konkista 
918 eta 924 artean Antso I.a Gartzeitz Iruñeko erregeak Ordoño II.a Leongoa lagun, musulmanen eskutan zeuden Errioxako hiriak konkistatzeko kanpainak egin zituen. 923. urtean konkistatu zuen Naiara eta Gartzia II.a Santxitz semeari eman zion hiria. Hurrengo urtean ordea Abd ar-Rahman III.ak Iruñea hiriburua suntsitu zuen eta 925ean Antso I.aren heriotzaren ondoren Gartzia II.a Santxitzek Naiaran ezarri zuen bere egoitza eta Erresumako hiriburu bihurtu zen. **Naiara-Iruñeko Erresuma** izena hartu zuen orduan.

### Monasterioaren sorrera (XI-XII mendeak) 
1035ean Gartzea Santxez "Naiarakoa" bihurtu zen errege. Kondairaren arabera 1044. urtean belatzarekin ehizan ari zela leize baten barnean aldaretxo batean amabirjinaren irudia aurkitu zuen zitori loreak eta kanpaia alboan zituela. *Leizeko Andre Maria* izena eman zion (*Santa María en la Cueva*) eta tokian bertan monasterioa eraiki zuen. 1052. urtean sagaratu zen. Une horretan apezpikuaren egoitza bihurtu zen eta errege-erregine panteoia osatzen hasi zen.

Antso IV.a "Peñalengoa" semeak hartu zuen haren tokia eta monasterioaren lanak amaitu zituen. Haren erregealdian San Isidoro ordeneko monjeek hartu zuten monasterioaren ardura eta 1067an egin zuten kontzilioan erritu bisigotikoa utzi eta erritual erromatarra hartzea erabaki zuten. 1076an Raimundo anaiak Peñalen herrian erail zuen (hortik haren ezizena) eta Iruñea-Naiarako Erresumaren amaiera izan zen eta Naiara gaztelarren esku gelditu zen. Alfontso VI.a Gaztelakoak 1079an Cluny ordenari eman zion monasterioa, eta hark Donejakue bideko geldialdi bilakatu zuen.

XII. mendean Aragoiko Erresumaren esku egon zen, bai eta Iruñea ere. 1134an Gartzia V.a Ramiritz errege zuela Iruñea Aragoetik banandu egin zen eta haren familia Naiarako monasterioan hobiratuta dago.

### Monasterio berria 
250px|thumb|Habearte nagusia.
1422an monasterio erromaniko zaharkitua ordezkatuko zuen tenplo berriaren lanak hasi ziren eta 1453an amaituko zen eraikitzen. 1486an Clunyko ordenetik bereiztu zen eta hurrengo urteetan hainbat erreforma garrantzitsu egin ziren, koroko aulkiteria (1493), jangela (1513) eta Zaldunen klaustroa (1517). 1513an Valladolideko San Benito kongregazioak hartu zuen beregain.

1520-22 artean Gaztelako Komunitateen Gerra izan zen eta Naiarak komuneroen alde egin zuenez erregearen tropek hiria harpilatu zuten, bai eta monasterioa ere. 1621 eta 1625 artean monasterioaren ataria eraiki zen eta mendearen amaieran barroko estiloko erretaula nagusia.

XIX. mende hasieran tropa frantsesek eta gerrilariek sarritan erasotu zuten monasterioa eta 1835ean Mendizabalen desamortizazioaren eraginez monjeak kanporatuak izan ziren eta monasterioa bertan behera gelditu zen. Eraikina biltegi, eskola edo kuartela izan zen eta bandalismo ugari jasan zuen. Eliza bera parrokia bihurtu zen 1845 eta 1885 artean.

1889an Monumentu Historiko Artistiko izendatu zuten babesteko helburuaz eta 1895ean Frantziskotarrek hartu zuten. 1909an Estatuak berrizteko ardura hartu zuen eta 1959an patronatu bat eratu zen Nafarroako, Gipuzkoako, Bizkaiko, Arabako eta Logroñoko aldundiek, Naiarako udalak eta Frantziskotarren Ordenak osaturikoa.

## Arkitektura 
Monasterioaren kanpoaldeko estilo aniztasunak haren historiaren lekukotasuna erakusten dute. Hormak oso garaiak dira eta sei horma-bular indartsu ditu, izan ere babes funtzio nabarmena baitzuen monasterioak. Horma-bular hauek zilindrikoak dira.

*Zaldunen klaustroa* izena du zaldun askoren hilobiak bertan daudelako. Nobleek beren aberastasunen truke lortzen zuten monasterioan hilobiratuak izateko eskubidea. Eskultura multzoa hilobiak ezarri baino askoz beranduago eraiki zen eta pizkundetar estilokoak dira. Panteoia bera 1556. urtean hasi zen eraikitzen.

Monasterioan dauden hilobi nagusiak honako hauek dira:

* Antso II.a Gartzeitz "Abarka" eta Urraka Fernanditz
* Gartzia IV.a Santxitz "Naiarakoa" eta Estefania Foixkoa
* Antso IV.a Gartzeitz "Peñaléngoa" eta Plazentzia Normandiakoa
* Antso VI.a Nafarroakoa "Jakituna" eta Antsa Gaztelakoa
* Zuria Nafarroakoa

Presbiterioaren ezkerretara **Naiarako dukeen panteoia** aurkitzen da. Dukerria Errege-erregina Katolikoek sortu zuten 1482. urtean eta 1600 arte iraun zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Naiarako monasterioaren webgune ofiziala