Ipar Carolinako Unibertsitatea Chapel Hillen

[thumb|250px|[Ipar Carolinako estatuaren bandera. Unibertsitatea estatu honetako erakunde publiko nagusia eta zaharrena da.]]
**Ipar Carolinako Unibertsitatea Chapel Hillen** (, eskuarki *UNC*, *UNC-Chapel Hill*, *North Carolina* edo besterik gabe *Carolina* deitua) Ameriketako Estatu Batuetako unibertsitate publiko ospetsu eta prestigiotsua da, Ipar Carolina estatuko Chapel Hill hirian kokatua. 1789an sortua, Estatu Batuetako unibertsitate publiko zaharrenetako bat da, eta XVIII. mendean klaseak eman eta ikasleak graduatu zituen herrialdeko unibertsitate publiko bakarra izan zen izatez.

Ipar Carolinako Unibertsitate sistemako erakunde nagusia eta enblematikoena da gaur egun. Hainbat alorretako zientzia, humanitate, medikuntza eta gizarte zientzietako goi-mailako ikasketak eskaintzen ditu, munduko onenen artean kokatuz. Nazioarteko zein nazioko sailkapen akademikoetan goi-goian egoten denez, maiz "Public Ivy" bezala sailkatzen da. Termino horrek esan nahi du Estatu Batuetako Ivy League unibertsitate pribatu ospetsuen (Harvard, Yale edo Princeton) hezkuntza eta ikerketa kalitate paregabea eskaintzen duen unibertsitate publikoa dela, baina matrikula-prezio askoz eskuragarriagoekin estatuko herritarrentzat.

Gainera, unibertsitatea Carnegie sailkapenaren arabera "R1: Doktoretza Unibertsitateak – Ikerketa jarduera oso handia" kategoria gorenaren barnean sartzen da. Duke Unibertsitatearekin eta Ipar Carolinako Estatu Unibertsitatearekin batera, Estatu Batuetako ikerketa eta berrikuntza gune garrantzitsuenetako bat osatzen du, ingelesez *Research Triangle Park* (Ikerketa Hirukiaren Parkea) izenarekin ezagutzen den eremu teknologiko eta zientifikoa sortuz.

## Historia eta eboluzioa 
Unibertsitatearen historia Ameriketako Estatu Batuen sorrerarekin berarekin dago estuki lotuta, nazioko lehen unibertsitate publikoa izateko helburuarekin sortu baitzen independentzia gerraren ondoren.

### Sorrera eta lehen urteak 
Unibertsitatea 1789ko abenduaren 11n onartu zuen ofizialki Ipar Carolinako Batzar Nagusiak (General Assembly). Proiektuaren bultzatzaile nagusia William Richardson Davie izan zen, Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioaren sinatzaileetako bat. Unibertsitatearen lehenengo eraikina, *Old East* (Ekialde Zaharra) izenekoa, 1793ko urriaren 12an hasi zen eraikitzen, sinesmen masonekin lotutako zeremonia ofizial eta handiki batekin. Eraikin hori gaur egun ere zutik dago eta Estatu Batuetako unibertsitate publiko bateko eraikin zaharrena izatearen ohorea du (Mugarri Historiko Nazional gisa izendatua dago gobernu federalaren partetik).

Chapel Hill herria bera unibertsitatearen inguruan sortu eta garatu zen. Lehen urteetan, muino batean zegoen baseliza zahartu baten inguruko baso-eremu bat besterik ez zen. Unibertsitateak 1795eko urtarrilaren 15ean ireki zituen ateak lehen aldiz ikasleentzat, eguraldi izoztuaren erdian. Unibertsitateko kondairak dioenez, Hinton James izan zen matrikulatu zen lehen ikaslea, bere jaioterri zen Wilmington hiritik (kostaldetik) Chapel Hilleraino oinez etorri zena, ia berrehun eta hirurogeita hamar kilometroko bidaia luzea eginez basoetan zehar.

### XIX. mendea eta Ameriketako Gerra Zibila 
XIX. mendean zehar, unibertsitateak hazkunde izugarria izan zuen eta Hegoaldeko eliteen semeentzat hezkuntza zentro nagusia bihurtu zen; landaketen jabeen semeak bertan hezten ziren politikari, abokatu eta mediku izateko. Hala ere, garai ilunak ere igaro zituen, batez ere Gerra Zibilaren (1861-1865) eta ondorengo Berreraikuntzaren aroan. 

Gatazka armatuan zehar, unibertsitateko ikasle eta irakasle ia guztiek Armada Konfederatuan izena eman zuten borrokatzeko (Hegoaldearen alde). Horren ondorioz, kanpuseko populazioa erabat hustu zen. Hala ere, David Lowry Swain unibertsitateko presidentearen etengabeko ahaleginei esker, erakundea irekita mantendu zen ia gerra osoan zehar, nahiz eta momentu batzuetan hamar ikasle baino gutxiagorekin egon. Hegoaldeko beste erakunde akademiko asko erre edo suntsitu egin zituzten Iparraldeko tropek, baina Chapel Hillek kalte horiek saihestea lortu zuen.

Gerra ostean, ordea, krisi ekonomikoa sekulakoa zen. Hegoaldeko ekonomia erabat suntsituta zegoenez, eta estatuaren zorrak zirela medio, unibertsitateak ezin izan zion langileen eta irakasleen gastuei aurre egin. Horren ondorioz, 1870ean ateak itxi behar izan zituen erabat. Bost urte geroago, 1875ean, ikasle ohien eta Ipar Carolinako herritar arrunt askoren diru-bilketa masibo bati esker, unibertsitateak berriro ireki ahal izan zuen bere egitura, aro moderno eta indartsuago bati hasiera emanez.

### XX. mendea eta gaur egungo aroa 
XX. mendean, UNCk sekulako eraldaketa eta hazkundea izan zuen, bai azpiegituretan, bai ikerketa mailan, eta bai populazioan. 1932. urtean, estatuaren administrazioak sistema bateratu bat sortzea erabaki zuen: Ipar Carolinako Unibertsitate Sistema. Bateratze horretan, Chapel Hilleko campusa jatorrizko hiru campusetako bat bihurtu zen, Raleigh-eko Ipar Carolinako Estatu Unibertsitatearekin eta Greensboroko Emakumeen Unibertsitatearekin batera. Bateratze politiko honek finantziazioa egonkortu zuen eta ikerketa-gaitasuna biderkatu zuen laborategietarako diru federala lortuz.

Giza eskubideen mugimenduaren garaian (1950eko eta 1960ko hamarkadetan), unibertsitatea integrazioaren inguruko eztabaida gogorretan murgildu zen. Hegoaldeko estatu guztietan gertatzen zen bezala, UNC erakunde segregatua zen, non ikasle afro-amerikarrek ezin zuten matrikulatu. 1951n, AEBetako auzitegien agindu baten ondorioz, lehen ikasle afro-amerikarrak onartu behar izan zituen bere zuzenbide eta medikuntza eskoletan. Pixkanaka, integrazioa graduko mailetara ere iritsi zen. Ordutik aurrera, unibertsitateak aniztasunaren eta berdintasunaren aldeko politika aktiboak bultzatu ditu. Gaur egun, Estatu Batuetako unibertsitate liderra da ikerketa zientifikoan eta bioteknologian, bost mila milioi dolarretik gorako dotazio ekonomiko pribatua (endowment) kudeatuz ikerkuntzak ordaintzeko.

## Kanpusa eta Arkitektura 
thumb|250px|Morehead-Patterson Bell Tower, 1931n eraikitako kanpandorre historikoa. Unibertsitateko hamabi kanpaiek himnoa jotzen dute ekitaldi nagusietan.
Chapel Hilleko kanpusak zazpiehun eta hogeita bederatzi akre inguru (3 kilometro koadro pasatxo) hartzen ditu, eta hiriaren erdigunean kokatuta dago, zuhaitzez eta lorategi zein berdegunez betetako ingurune ikusgarri batean. Arkitektura eta paisaia zaleek Ameriketako Estatu Batuetako kanpus ederrenetakotzat hartzen dute maiz, bi mende baino gehiagoko historia eraikietan nola islatzen den ikus daitekeelako bertan. 

Kanpuseko eraikin gehienak adreilu gorriz eginda daude, zutabe eta portiko zuriekin, eta arkitektura neoklasikoa (zehazki Georgian eta Palladian estiloak) da nagusi hezkuntza zentro osoan zehar. Kanpusa hainbat eremutan banatzen da funtzioaren arabera (Iparralde historikoa, Erdialde akademikoa eta Hegoaldeko kanpus berria, medikuntzarako erabiltzen dena), eta bakoitzak bere ezaugarri propioak ditu:

* **Old Well (Putzu Zaharra):** Kanpuseko sinbolo ezagunena eta ikonikoena da. Unibertsitatearen bihotzean kokatuta dagoen tenplu neoklasiko txiki bat da. Frantziako Versaillesko Maitasunaren Tenpluan inspiratuta diseinatu zen eta 1897an eraiki zen, jatorrizko eta antzinako ur-putzu baten gainean. Ikasleen artean kondaira eta tradizio oso errotua dago: udazkeneko seihilekoko lehenengo klase egunean ilara luzeak egiten dituzte bertako iturritik ura edateko. Sinismenak dioenez, horrek ikasturte osoan nota bikainak (4.0 GPA-a) lortzeko zorte ona ematen du.
* **Morehead-Patterson Bell Tower:** 1931n eraikitako kanpandorre ikusgarria da, berrogeita bost metro baino gehiagoko altuera duena. Bere hamabi kanpaiek unibertsitateko himnoa jo ohi dute une garrantzitsuetan.
* **Old East eta Old West:** Unibertsitateko lehenengo logela eta eraikin administratiboak. Arestian aipatu bezala, Old East Estatu Batuetako unibertsitate publikoko eraikin zaharrena da, egiturari bertan eutsiz mendeetan zehar.
* **Franklin Street:** Unibertsitatearen iparraldeko mugan dagoen kale historikoa da. Hiriaren eta kanpusaren arteko benetako lotura soziala da, jatetxez, musika-dendez, tabernaz eta kafetegiz betea dago. Unibertsitateko kirol taldeek txapelketa nazional bat irabazten dutenean (bereziki saskibaloian, azkenean ikusiko dugun bezala), milaka ikaslek kale hau hartzen dute festa handiak egiteko gau osoan zehar.
* **Coker Arboretum:** Kanpusaren barnean dagoen bost akreko lorategi botaniko zoragarria da, ehunka zuhaitz eta landare espezie endemiko biltzen dituena ikertzaileentzat eta ikasleen atsedenerako.

## Egitura Akademikoa eta Ikerkuntza zientifikoa 
Unibertsitateak gaur egun hirurogeita hamar graduko programa ezberdin baino gehiago eskaintzen ditu, ehun eta zazpi master, eta hirurogeita hamalau doktoretza programa ikertzaile aurreratuentzat. Ikasle kopuruari dagokionez, campusak hemeretzi mila gradu-ikasle (undergraduate) eta hamaika mila graduondoko ikasle inguru (graduate) hartzen ditu urtero. Ipar Carolinako estatu-legeek agintzen dutenez, unibertsitateko graduko ikasle berrien ehuneko laurogeita bik (% 82) estatu horretakoak bertakoak izan behar dute nahitaez. Beraz, kanpotik (nazioartetik zein AEBetako gainerako estatuetatik) ikasteko sartzea izugarri zaila, hautakorra eta lehiakorra da.

Zientziaren eta osasunaren arloetan bereziki nabarmentzen da mundu mailan hezkuntza erakunde hau:
* **UNC School of Medicine (Medikuntza Fakultatea):** Estatu Batuetako medikuntza ikerketa zentro garrantzitsuenetako bat da, onkologian (minbiziaren aurkako ikerketan), genetikan eta gaixotasun infekziosoetan benetako aitzindaria mundu mailan.
* **Gillings School of Global Public Health (Osasun Publikoko Fakultatea):** AEBetako osasun publikoko fakultate onenetan bigarrena edo hirugarrena bezala sailkatu ohi da etengabe rankinetan, pandemiaren kudeaketan edota gaixotasunen prebentzioan adituak sortuz.
* **Eshelman School of Pharmacy (Farmazia Fakultatea):** Herrialde osoko farmazia eskola onena bezala sailkatu du maiz eta ia urtero *U.S. News & World Report* aldizkariak, botika berrien sorkuntzan aintzatespen handia izanik.
* **Kenan-Flagler Business School:** Mundu mailako ospea duen negozio, inbertsio eta ekonomia fakultatea, finantzetako buruzagi asko hezi dituena.

Horrez gain, unibertsitateak ikasleek berek zuzendutako Ohorezko Kode (Honor Code) zorrotz bat du martxan. Ikasleek konpromiso morala hartzen dute azterketetan inoiz ez iruzur egiteko (askotan irakaslerik gabe egiten dira azterketak konfiantza erakusteko), eta lan akademikoak zintzotasunez burutzeko. Norbaitek arauak hausten baditu, ikaslez soilik osatutako auzitegi batek epaitzen ditu arau-hausteak eta kaleratzeak ere agindu ditzake.

## Kirolak: North Carolina Tar Heels 
Ipar Carolinako Unibertsitateko kirol taldeak North Carolina Tar Heels izenarekin ezagutzen dira mundu osoan zehar (euskaraz, "bikez ziprindutako orpoak"). Izen eta goitizen honen jatorria Ipar Carolinako estatuko historiari zuzenean lotuta dago: garai kolonialetan, estatu horretako pinu-basoetatik bikea eta mundruna (ingelesez *tar*) ateratzen zen egurrezko itsasontziak inpermeabilizatzeko merkataritzarako. Gerra Zibilean, estatuko soldadu konfederatuek defentsa gogorrak egin zituzten, atzera pausorik eman gabe; beste estatukoek esaten zuten Ipar Carolinako soldaduek "orpoak mundrunarekin lurrean itsatsita" edukiko balituzte bezala borrokatzen zutela. Goitizen hori harrotasunez hartu zuten ikasleek. Taldearen kolore ofizialak "Carolina Blue" (urdin argia, zeruaren kolorekoa) eta zuria dira, eta maskota ofiziala Rameses izeneko aharia da, adar margotuekin zelaira ateratzen dena partidetan.

Taldeak NCAA erakunde nazionaleko lehen mailan (Division I) lehiatzen dira, kategoria gorenean, eta Atlantic Coast Conference (ACC) konferentziako kide sortzaile eta historikoak dira.

### Saskibaloia eta "Tobacco Road" 
UNCren kirol programa mundu osoan ezaguna bada, saskibaloiagatik da zalantzarik gabe. Gizonezkoen saskibaloi taldea AEBetako historiako arrakastatsuenetako bat da zentzu guztietan, sei txapelketa nazional irabaziz urtez urte (1957, 1982, 1993, 2005, 2009 eta 2017 urteetan). Taldea Dean Smith entrenatzaile mitiko eta eskubide zibilen defendatzaileak zuzendu zuen ia lau hamarkadaz, eta ondoren Roy Williams ospetsuak hartu zuen lekukoa irabazten jarraitzeko. 

Baina Chapel Hilleko saskibaloi taldeak duen ezaugarririk garrantzitsuena Duke Unibertsitatearekin duen ezinikusia eta lehia da. Bi unibertsitateak hamabost kilometro eskasera daude bata bestearengandik. Eskuarki "Tobacco Road" (Tabakoaren errepidea) izeneko lehia hau Estatu Batuetako kirol osoko (bai profesional zein unibertsitarioko) lehiarik gogorren, fanatikoen eta jarraituenetako bat kontsideratzen da nazioartean. Partida horiek jokatzeko Dean Smith Center pabiloi erraldoia erabiltzen da, hogeita bat mila ikuslerentzat (21.000) tokia duena eta beti beteta egoten dena.

### Emakumezkoen Futbola (Soccer) 
Saskibaloia oso mediatikoa den arren eta telebista eskubide guztiak biltzen dituen arren, UNCko kirol talderik dominatzaileena eta garaileena emakumezkoen futbol taldea (ingelesez ''women's soccer*) da. Anson Dorrance entrenatzailearen gidaritza luze eta zorrotzaren pean, taldeak 21 NCAA txapelketa nazional irabazi ditu bere historian zehar. Emaitza hori Estatu Batuetako kirol unibertsitario osoko errekor absolutua da, inolako beste taldek berdindu ezin izan duena inongo kiroletan.

## Ikasle eta irakasle ospetsuak 
[thumb|250px|[James K. Polk, Ameriketako Estatu Batuetako hamaikagarren presidentea (1845-1849). UNC-n graduatu zen ohoreekin 1818an.]]
[thumb|250px|ezkerrera|[Aziz Sancar biologo turkiarra, Chapel Hilleko unibertsitateko irakasle eta ikerlaria. Kimikako Nobel Saria jaso zuen 2015ean minbiziaren ikerketen oinarriengatik.]]
Ipar Carolinako Unibertsitateak politikari, zientzialari, kirolari eta artista esanguratsu ugari hezi ditu bere bi mende baino gehiagoko historian zehar.

**Politika eta Gizartea:**
* James K. Polk: Ameriketako Estatu Batuetako 11. presidentea izan zena (1845-1849 bitartean agindu zuen). Bere agintaldian herrialdearen hedapen ikaragarria gertatu zen mendebalderantz, Texas eta Kalifornia erantsiz mapari.
* William R. King: Ameriketako Estatu Batuetako hamahirugarren presidenteordea.
* Roy Cooper: Ipar Carolinako egungo estatu-gobernadorea, bera ere unibertsitate honetan lizentziatua.

**Zientzia eta Nobel Saridunak:**
* Aziz Sancar: Biologo eta irakaslea. Chapel Hilleko laborategietan egindako lanagatik Kimikako Nobel Saria jaso zuen 2015. urtean, zelulek DNA kaltetua (argi ultramorearen edo erradiazioaren eraginez kaltetutakoa) nola konpontzen duten azaltzen duten mekanismo molekularrak deskubritzeagatik.
* Oliver Smithies: Genetista eta irakaslea, Medikuntzako Nobel Saria lortu zuen 2007. urtean, genetikoki eraldatutako saguetan egindako aurkikuntzengatik, medikuntzan ezinbesteko erreminta sortuz.

**Literatura, Artea eta Zinema:**
* Thomas Wolfe: Idazlea, XX. mendeko literatura estatubatuarrean nabarmena izandakoa. Bere eleberriek askotan UNC-ko bizitza azaltzen zuten.
* Andy Griffith: Aktore eta umorista estatubatuar ospetsua, bere izena zeraman telebista saioagatik ezaguna.
* Ken Jeong: Hollywoodeko aktorea (*The Hangover'' filmetan famatua egin zena), umorista eta era berean medikuntzan lizentziaduna UNC eskolan.
* Peyton Reed: Zinemagilea, Marvel zinema-unibertsoko hainbat film arrakastatsuren zuzendaria.

**Kirolak:**
* Michael Jordan: Saskibaloi jokalari profesional ohia, mundu osoko kirolzale askoren ustez historiako saskibaloi jokalaririk onena. Sei aldiz NBAko txapelduna izan zen Chicago Bulls taldearekin. 1982an UNC-rekin txapelketa nazionala irabazi zuen azken segundoko saskiratze baten bidez.
* Mia Hamm: Futbolari profesional ohia, bi aldiz olinpiar txapelduna eta munduko txapelduna, emakumezkoen kirolaren ikono globala mundu mailan.
* Vince Carter: Saskibaloi jokalaria, bere atletismo gaitasunagatik eta mate (saskiratze) akrobatikoengatik famatua NBAn bi hamarkada baino gehiagoz.
* James Worthy: Saskibaloi jokalari ohia, Los Angeles Lakersekin izarra izan zena zortziekuneko hamarkadan.
* Lawrence Taylor: Amerikar futboleko jokalari mitikoa (NFL-n jokatu zuena), kirol horretako historiako defentsarik onenetakoa eta oldarkorrena kontsideratua.

## Ikus, gainera 
* North Carolina Tar Heels
* Ipar Carolina
* Ameriketako Estatu Batuetako unibertsitateen zerrenda
* Ivy League
* Michael Jordan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ipar Carolinako Chapel Hilleko Unibertsitatearen webgune ofiziala
*  GoHeels - Kirol taldeen webgune ofiziala eta estatistikak
*  Ipar Carolinako Unibertsitate Sistemaren (UNC System) orri nagusia