open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jordi Hurtado

**Jordi Hurtado Torres** (Sant Feliu de Llobregat, Bartzelona, 1957ko ekainaren 16a) bikoiztaile eta telebistako aurkezle kataluniarra da. Espainiako TVE komunikabide taldeko lehiaketa ugariren aurkezlea izateagatik ezaguna da, baita bereziki La 2 kateko *Saber y Ganar* ("Jakin eta Irabazi") eta haurrentzako Sesame Street saioko *Epi* pertsonaia bikoizteagatiki ere.

## Irratia 
* 1981: *Lo toma o lo deja*, ("Utzi edo Hartu") SER kateko Radio Barcelona.
* 1982: *Radio al sol*, ("Eguzkipeko Irratia") SER kateko Radio Barcelona, 1982ko Onda Sariak.
* 1990: *La alegría de la casa* ("Etxeko Alaitasuna").

## Telebista 
* 1985 &ndash; 1988: *Si lo sé no vengo* ("Jakin ezkero ez nator"), Sergi Schaaffen Virginia Mataix.
* 1989 &ndash; 1990: *La liga del millón* ("Milioiaren Liga"), *Estudio Estadio* saioan.
* 1991: *Pictionary*.
* 1992: *Carros de Juego* ("Jokozko Gurdiak").
* 1994: *¿Cómo lo hacen?* ("Nola egiten dute?"),Almudena Ariza-rekin.
* 1997 - gaur egun arte: *Saber y Ganar* ("Jakin eta Irabazi"), Sergi Schaaffen lehiaketa.

## Kanpo loturak 
* Jordi Hurtadoren IMDBko fitxa ikusgai 
* Jordi Hurtadoren bikoizketa fitxa ikusgai
Gilles de Rais

**Gilles de Montmorency-Laval, Raisko baroia**, **Gilles de Rais (edo Gilles de Retz)** ere deitua (circa 1405 ? - 1440ko urriaren 26a), zaldun bretoia izan zen, baita serieko hiltzailea ere, Joana Arkukoarekin bat Ehun Urteko Gerran parte hartu zuen, beti Joanaren jarraitzailea izan zelarik.

## Biografia 
Bretainia, 1432. Frantzia eta Ingalaterraren arteko Ehun Urteko Gerra  betean Gilles de Montmorency-Laval, Raiseko baroia, mariskal izendatu zuten, gudu zelaian emandako zerbitzuen ordainetan. Frantziako noble familia nagusietako eta aberatsenetako baten oinordekoa zen, eta urte hartatik aurrera, aitona hil zenean, ondasun haiekin nahi zuena egiteko aukera izan zuen. Gainera, gerrak Gilles de Raisen izen ona eta ondasunak areagotu zituen. Frantziako gizonik miretsienetakoa zen orduan, Joana D’Arc-en jarraitzaile sutsua, oso fededuna, jantzia, musikazale amorratua, eskuzabala. Baina historiako serieko hiltzaile krudelenetakotzat hartzen da gaur egun.

Gaur egungo psikiatren esanetan, Gilles de Raisek joera psikopatikoak edo eskizofrenia larria zituen seguruenik. Muturreko oldarkortasuna baliagarria izan zitzaion gerra kontuetan, baina bizimodu zibilean  ondasunen bidez soilik lortu zuen krimenak estaltzea. Eta ez betiko.

Plazera lortzeko dirutza xahutzen zuen baroiak. Esaterako, Poitiersko gudua antzezteko 150 aktore kontratatu eta 80.000 koroatik gora gastatu zituen. Baina plazerik handiena haurrak eta gazteak –6 eta 18 urte bitartekoak– bahitzen, bortxatzen, torturatzen eta hiltzen lortzen omen zuen, eta horretan ere ez zuen ahaleginik aurreztu. Hark eta haren zerbitzariek ia Bretainia osoa zeharkatu zuten hiltzailearen gustuko gaztetxoak “biltzeko”. Batzuetan indarrez eta bestetan engainuz –biktimei nahiz gurasoei etorkizun oparoa aginduz– eramaten zituzten Tiffaugeseko gaztelura. Izualdiak 1432tik 1440ra arte iraun zuen, eta zortzi urte horietan Bretainian 1.000 haur eta gazte inguru desagertu omen ziren.

Inguruko haurrak bezala, Gilles de Raisen dirutza ere urritzen hasi zen. Bere buruaz gain, inguruko asko porrotera eraman zituen, eta salaketen oihartzuna Nanteseko gotzainarengana iritsi zen. Bere luxuzko bizimoduari eusteko, lurrak, etxeak eta gazteluak saltzen hasi zen, eta halako batean, geratzen zitzaizkion azken gazteluetako batean, gorpu askoren arrastoak topatu zituzten. Raiseko baroia 1440ko irailaren 15ean atxilotu zuten. Torturapean eta buru nahasmenduek akuilatuta, handik hilabetera bere krimenak aitortu zituen. Eta urriaren 26an urkamendian hil zuten.

Haren bizar beltzak dirdai urdinxkak omen zituenez “Bizar Urdin” goitizena zuen heroi ohia krudeltasunaren paradigma bihurtu zen bat-batean. Eta 1697an Charles Perraultek serieko hiltzaile horretan oinarrituta idatzi zuen Bizar Urdin ipuin ezaguna. Baina, beste behin, errealitateak fikzioa gainditu zuen aise.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thamaga

**Thamaga** Botswanako Kweneng barrutian kokatzen den herri bat da, Gaborone hiriburutik 40 km mendebalderantz.

Herria harri formazio handiz beteta dago, beraietatik nabarmenduena Thamaga Hill izanik.

Biztanlegoaren gehiengoa Bakgatla-ba-ga-Mmanaana tribukoak dira. Azken 20 urteetan ikerketa arkeologiko ugari egin ditu inguruetan California-Berkeley Unibertsitatea eta Botswanako Unibertsitateak eratutako taldeak.

## Demografia 
Hau da biztanleriaren garapena urteetan zehar:

## Kanpo estekak
Sexologia

[thumb|Sexologo baten iragarkia [Delhin.]]

**Sexologia** sexu eta sexualitateari buruzko ezagutzak bildu egiten dituen giza- eta zientzia-diziplina da, alde biologiko, psikologiko zein soziologikotik. Arlo zenbaitetan egiten ditu bere ekarpenak: arlo klinikoan (pertsonen sexu- eta sexualitate-arazoak konponduz), sozialean (sexu- eta sexualitateri buruzko hezkuntza sustatuz eta sexualitatearen ongizatea bultzatuz), zientifikoan (sexualitatearen ikerketari ekinez) eta legalean (sexualitatearen inguruan zuzenbidearekin loturik dauden gaietan bere ekarpenak eginez). Diziplina zientifikoa denez, bereganatu egiten ditu zientziaren metodologiak: sexologiak sexu-errealitatea deskribatu egiten du, sexualitate-fenomenoen aurrekariak, ondorioak eta loturak bilatu; teoria berriak sortu ere egin ditu sexualitatearen inguruan, kategoria eta kontzeptu berritzaileei esker, dogma eta aurreiritzirik baztertuz . Sexualitatea jakintzagai antzinatik izan bada ere, XIX. mendean hasi zen ikertzen sexualitatea metodologia zientifiko batetik, Charles Darwin, Heinrich Kaan eta Jean-Martin Charcoten lanen eskutik besteak beste. XX. mendearen hasieran, Sigmund Freudek sexualitatean oinarrituz osatu zuen teoriak sexualitatearen-ikerketari itzulezinezko bultzada eman zion. Garai horietan zabaldu zen higienerako kezkak ere sustatu zituen sexologia-ikerketak. Egun, sexologiak arlo anitzeko profesionalak biltzen ditu **sexologo** izenez: sendagileak, psikologoak eta hezitzaileak, besteak beste, sexu eta sexualitate gaietan bereziturik betiere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arku elektriko

thumb|250px|Arku elektrikoa.

**Arku**a elektrodo biren arteko deskarga elektrikoa da. Elektrodo batetik besterako potentzial elektrikoaren aldeak elektrodoen artean dagoen gasa ionizatzen duenean gertatzen da deskarga.

## Kanpo estekak
James Mason

**James Neville Mason** (Huddersfield, Yorkshire, 1909ko maiatzaren 15a - Lausana, Suitza, 1984ko uztailaren 27a) antzezle ingelesa izan zen, Erresuma Batuan eta Hollywooden lan egin zuena. 

Bere herrialdeko antzerki tradizioan trebatua, ingeles mintzairako zinemak eman duen ahotsik ederrena izan dela esan ohi da. Baina bazituen bestelako dohainak. Zehatza eta zorrotza, espanturik gabea eta sentibera, ñabardura anitz eta fineko aktorea izan zen. Hollywooden egin zuen ia bere karrera osoa; askotan bigarren mailako pertsonaiak egin zituen. Izenburu gogoangarri askoren artean, Stanley Kubricken *Lolita* (1962) bere maisutasunaren adibide ederra da.

Hiru aldiz egon zen izendatua Oscar sarietarako, eta beste hirutan Urrezko Globoetarako. 1955ean, Urrezko Globoa irabazi zuen *A Star is Born* filmean egindako lanagatik, eta bi aldiz jaso zuen BAFTA saria. 

## Filmografia 
### Zinema 
[thumb|250px|[Danielle Darrieux-rekin *5 Fingers*-en, 1952]]
[thumb|250px| [Alfred Hitchcocken *North by Northwest*-en, 1959]] 

### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Memoriaren Parkea

300px|thumb| 3.431 biktimaren izenak daude parkeko egituetako batean, memoriaren horman.
**Memoriaren Parkea** 1936ko Espainiako Bigarren Errepublikaren aurkako estatu-kolpe eta ondorengo gerra zibilak sortutako nafar biktimen omenezko monumentua da. 
Sartagudan kokatu zuten, bertan matxinoek hain errepresio latza egin zuten ezen herriak *Alargunen herria* ezizena hartu baitzuelako.
thumb|ezkerrera|200px|Alargunen herria
## Historia 
Parkea 2008ko maiatzaren 10ean ireki zuten. Irekieran milaka lagun, horietako asko fusilatuen senideak zirenak, hezkuntza eta kultura arloko ordezkariak eta alderdi politiko guztien ordezkariak, UPN eta CDN izan ezik, izan ziren.

Nafarroako Fusilatu, Eraildako eta Desagertuen Senitartekoen Elkarteak proposatu eta 2003ko martxoaren 10ean Nafarroako Parlamentuak 1936ko estatu-kolpearen ondorioz fusilatutako nafarren aldarrikapen eta ordaintzearen aldeko adierazpena egin zuen. Adierazpen hori egin ondoren, elkarteak "Alargunen Herriko Elkartea"rekin batera, biktimen omenezko monumentua eraikitzea proposatu eta Nafarroako Gobernuaren, Espainiako Gobernuaren, 85 udalen finantza-laguntzari esker eraikitzeko dirua lortu zuen.

UPNek gehienetan diru-laguntzak emateko errezeloak zituen arren, zenbait udalerritan, tartean Tuteran alde egin zuen.

## Deskribapena 
[250px|thumb|[Joxe Ulibarrenak egindako *Gurutzada Santuan tiroz hildakoak*]]
Parkeak 6.000 m² azalera (Sartagudako Udalak emana) ditu, non zenbait artisten eskulturak dauden. Eskultura-lan nagusia 7 metroko luzera eta 2,5 metroko altuera duen horma da. Bertan, alde bietan, nafar biktimen 3.444 izenak agertzen dira

Esparruaren inguruan hesi bat dago eta sarreran lana azaltzen duen kartela badago. Sarreratik bide bat hasten da. Hasieran, ate moduan, José Ramón Andaren *Atariaren besarkada* izeneko eskultura dago. Bidetik plaza biribil batera joan daiteke. Plazaren ezkerraldean Nestor Basterretxearen *Fusilatzeko hilorma* eskultura eta aipaturiko horma daude. Eskuinaldean, berriz, *idazleen txokoa* dago, burdinazko plaka batzuetan euskaraz eta gaztelaniaz Gerra Zibilari buruzko testu batzuk dituena. Idazleak Pablo Antoñana, Bernardo Atxaga, Castillo Suarez, Jokin Muñoz, Montxo Armendariz eta Jose Maria Jimeno Jurio dira.

Gainean, Joxe Ulibarrenaren *Gurutzada Santuan tiroz hildakoak* izeneko hormigoizko eskultura dago. Badaude atseden hartzeko gune txiki batzuk ere.

## Biktimak 
Horman agertzen diren biktimen 3.431 izenak honela banatzen dira:
* 2.700 lagun herrietan erailak izan ziren
* 567 San Kristobal gotorlekuan hil ziren, tartean ihesaldian,
* Mauthausen kontzentrazio-esparruan hildako nafarrak.
* Gatibu-lanak egiten hildako nafarrak.

Irekiera egin eta urtebete geroago beste 24 izen gehitu zituzten horman, guztira 3.444 izanik. Orduan beste omenaldi egin zituzten.

## Beste Memoria Parkeak 
Munduan zehar badaude beste Memoria Parkeak errepresioaren biktimak omentzeko:

* Argentinan, Buenos Airesko Memoria Parkea dago, 1976 eta 1983 arteko biktimak gogoratzeko.
* Alemanian Holokaustoaren Memoriala dago Berlinen, non holokaustoaren biktimei omenaldia egiten duten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskupeko

320px|thumb|Estatu Batuetan, eskupekoetatik bizi dira zerbitzariak, neurri handi batean

**Eskupekoa** edo **haborokina** zerbitzu arloko zenbait jardueratan, zerbitzuaren prezioaz gain, langileari ematen zaion borondatezko diru kopurua da. Zerbitzu ona jaso izana eskertzeko izaten da.

Munduan, toki batetik bestera ohiturak asko aldatzen dira, eskupekoei dagokienez. Konparazio baterako, Estatu Batuetan, zerbitzariek eskupekoetatik ateratzen dute bizibidea, neurri handi batean; beraz, bezeroak ordaintzean fakturaren kopuruari %&nbsp;15 eta %&nbsp;20 bitarteko eskupekoa gehitzen ez badio, zerbitzarien lanarekin haserre dagoela ulertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuopion Palloseura

280px|eskuinera|thumb|
**Kuopion Palloseura** (llaburki, *KuPS*; nazioartean: *Kuopio PS*) Kuopio hiri finlandiarreko futbol-taldea da. Herrialdeko futbol-talde zaharrenetako bat da eta lehen mailako talde ospetsuena da Helsinki JKrekin batera. Finlandiako Kopa gehien irabazi dituen taldea da, guztira hamabi, eta "Kopen errege" ezizena irabazi zuen 1980ko hamarkadan. Honez gain, bederatzi liga eta Finlandiako Liga Kopa bat irabazi ditu.

Nahiz eta, Veikkausliigako talde boteretsuenetako bat izan, azkeneko txapelketa 2005ean lortu zuen; 2005eko Finlandiako Futbol Kopa hain zuzen.

## Historia 
1919. urtean, Haka Valkeakoski kirol-taldea sortu zen Valkeakoski hiri finlandiarrean.

1934ean, Haka Valkeakoskiren futbol-taldea sortu zen, **FC Haka**. Lehen partidua TaParen aurka jokatu zuen eta 0-5 galdu zuen. Hala ere, 1942an, futbol-taldearen ospea puzten hasi zen Tavastia antzinako lurraldean jokatzen zen txapelketa bat irabazi ostean.

1960ko hamarkada loriatsua izan zen: 1960ko (lortutako lehenengoa), 1962ko eta 1965eko liga txapelketak irabazi zituen eta 15 urtetan 5 kopa irabazi zituen. Gainera, lehenengo zazpi postuen artean bukatu zituen 60ko hamarkadan jokatu ziren Liga guztiak. Azkenik, aipatu beharra dago Liga eta Kopa txapelketak urte berean eskuratu zituen lehenbiziko talde finlandiarra izan zela, 1960. urtean hain zuzen .

1972an, **FC Haka** taldea bigarren mailara jaitsi zen; hala ere, nahiz eta gogorra izan zen, bi urteren buruan lehenengo mailara igo zen berriz.
1977. urtean, bi txapelketak irabazi zituen berriro ere taldeak, liga eta kopa.

1980ko hamarkadan gorenera iritsi zen taldea; nahiz eta, ez zuen ligarik irabazi, hiru kopa eskuratu zituen, 1982koa, 1985ekoa eta 1988koa. Hamarkada honetan gaur egunera arte iraun dion ezizena jaso zuen, "Kopen errege" ezizena hain zuzen. Gainera, 1983-84ko Europako Errekopa txapelketako final laurdenetaraino iritsi zen, eta bertan, Juventus taldeak 1-0 eta 0-1 garaitu zuen.

90eko hamarkada bukaeran eta XXI. mendearen hasieran, taldeak txapelketa asko irabazi zituen: haien artean, 1995eko, 2004ko eta jarrian irabazi zituen 1998ko eta 1999ko ligak, 1995eko Finlandiako Liga Kopa eta 1997ko, 2002ko eta 2005eko kopak. 2005ekoa, **FC Haka**k irabazitako azkeneko txapelketa izan da .

## Irabazitako txapelketak 
* Liga:
** Txapelduna (8): 1956, 1958, 1966, 1974, 1976, 2019, 2024, 2025
** Bigarrena (12): 1950, 1954, 1964, 1967, 1969, 1975, 1977, 1979, 2010, 2017, 2021, 2022
* Kopa:
** Txapelduna (5): 1968, 1989, 2021, 2022, 2024
** Finalista (3): 2011, 2012, 2013
* Ligako Kopa (1): 2006

[250px|eskuinera|thumb|[Petteri Pennanen|Pennanen PK-35en aurkako partidu batean.]]

## Jokalari ospetsuenak 
## Ikus, gainera 
* Veikkausliiga

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Biologia zelular

**Zitologia** *hitzak artikulu honetara dakar. Hitzaren beste erabileretarako ikus: Zitologia (argipena)*
[thumb|350px|Animalia zelula tipikoaren eskema, osagai azpizelularrak erakusten. [Organuluak:
(1) nukleoloa
(2) nukleoa
(3) erribosoma (puntu txikiak)
(4) besikula
(5) erretikulu endoplasmatiko latza
(6) Golgiren aparatua
(7) zitoeskeletoa
(8) erretikulu endoplasmatiko leuna
(9) mitokondrioak
(10) bakuoloa
(11) zitoplasma
(12) lisosoma
(13) zentrioloak zentrosoman]]

**Zelulen biologia**, **biologia zelularra** edo **zitologia** (grezierako *kytos* hitzetik, "edukiontzi") zelulak ikertzen dituzten diziplina zientifikoen multzoa da. Ikerketa-alor honek zelulen propietate fisiologikoak, egitura, barnean dituzten organuluak, ingurunearekin dituzten elkarrekintzak, bizitza-zikloa, zatiketa eta heriotza aztertzen ditu, bai maila mikroskopikoan zein molekularrean. Zelulen biologiaren ikerketak bakterioak eta protozooak bezalako organismo zelulabakarretik hasi eta ugaztunak bezalako organismo zelulanitz konplexuen zelula berezituak barne hartzen du.

Zelulen ezagutza oinarrizkoa da zientzia biologiko guztietarako. Bereziki garrantzitsua da esparru biomedikoan, esaterako minbizien ikerketarako eta garapen-biologiarako. Zelula guztien funtsezko antzekotasunak oinarri bateratua eskaintzen die genetika, biokimika, biologia molekularra eta immunologia bezalako alorrei.

## Zelularen barneko egiturak 
* Kloroplastoa - fotosintesia gauzatzen duen organulua (soilik landare-zeluletan dago)
* Zilioa eta flageloa- mugikortasuna eragiten duten egiturak
* Zitoplasma - zelula barruan organulu arteko espazioa betetzen duen likidoa
* Zitoeskeletoa - zelula barruko proteina-harizpiak
* Erretikulu endoplasmatikoa - proteinen sintesia egiteko funtzioa duena
* Golgi aparatua - proteinen glikosilazioa gertatzen den lekua
* Lipido-geruza bikoitza - zelularen mintza osatzen duen funtsezko egitura
* Zelula mintza - lipidoz eta proteinez osatutako hesia, zelula mugatzen duena
* Mitokondrioa - energia-ekoizlea
* Zelularen nukleoa - zelula eukariotikoetan kromosomak eta ADNa gordetzen dituen elementua
* Erribosoma - ARN eta proteinez osatutako konplexua, zeluletako proteina-sintesirako ezinbestekoa dena
* Besikula - zelula barruan mintz batez inguratutako esfera txikia

## Zelulen biologiako zientzialariak 
## Kanpo estekak
Aragoi Garaia

**Aragoi Garaia** edo **Goi Aragoi** (aragoieraz eta ) Aragoiko iparraldeko eremua da, sarritan Huescako probintziaren sinonimotzat erabilia, nahiz eta batzuentzat aipatutako probintzia horren piriniar edo aurrepiriniar eremura mugatzen den.

Halere, izendapenak konnotazio administratiboa baino giza konnotazio gehiago du. Izan ere, Aragoiko gainerako eskualdeetatik bereizten duten kultura nahiz etnologia ezaugarriak ditu, mugakide dituen beste piriniar kulturekin elkartzen dutenak. Hona hemen zer ezaugarri diren: bizimodua (gero eta gutxiago, hein batean herrietatik hirietarako emigrazioaren ondorioz), arkitektura eta sukaldaritza (bereziki menditarrak), janzkera (adibidez, Ansotar Janzkeraren Egunean ospatua), hizkuntza (aragoiera hobekien gorde duen eta gaur egun ere mintzatzen den eremua baita), folklore ohiturak, mitologia, eta abar.

Historikoki, Aragoi Garaia gerora Aragoiko Erresuma osatuko zuten jatorrizko konderrien eremua ere bada.

## Ikus, gainera 
* Bajo Aragón (eskualdea), Aragoiko Autonomia Erkidegoaren erdialdean dagoen eskualde administratiboa.
* Aragoi Beherea, Aragoiko Autonomia Erkidegoaren erdialdean dagoen eskualde historikoa.

## Kanpo estekak 
* Aragoi Garaiko Ataria 
* Aragoi Garaiko Argazki Biltegia 
* Aragoi Garaiko izenen jatorria 
* Aragoi Garaiko Egunkariaren Webgunea 
* Aragoi ibarreko herriei buruzko webgunea
Ipar-ekialdea (Botswana)

**Ipar-ekialdea** Botswanako barrutietako bat da. Iparraldean eta ekialdean, Zimbabweko Hegoaldeko Matabeleland probintziarekin du muga, eta mendebaldean eta hegoaldean Erdialdea barrutiarekin. 2001ean, 132.422 biztanle zituen. Masunga da hiriburua. Kalangera (baKalanga) da hizkuntza nagusia.

## Kanpo estekak
Masunga

**Masunga** Botswanako Ipar-Ekialdeko Bakalanga herriaren kokaleku bat da. Herria Ipar-ekialdeko barrutiko hiriburua da. Francistown da gertuen daukan herria, 120 km-tara. Zonaldeko burua Thabo Maruje Masunga da, zeinek boterea orain dela gutxi hartu zuen bere osaba Christopher Masunga-rengatik.

Ipar-Ekialdean gehien hitzegiten den hizkuntza Kalanga da, eta ez Tswana gainontzeko herrialdean bezala. Kalanga Shona hizkuntzarekin erlazionaturik dago, Zimbabweko hizkuntza nagusiarekin alegia.

## Kanpo estekak
Sauropsida

**Sauropsida** (*musker aurpegia*) amniota ornodun talde bat da, batzuetan klase gisa sailkatua, narrasti eta hegazti guztiak biltzen dituena, hala nola euren arbaso zuzenak dinosauroak barne. Sauropsida ez diren amniotak Synapsidak dira, gaur egun ugaztunak soilik biltzen dituen kladoa.  

## Taxonomia 
{{Klado|style=font-size:80%;line-height:80%
|label1=**Sauropsida**
|1={{Klado
   |label1=Anapsida
   |1=
   |label2=Eureptilia
   |2=
   }}
}}
Alfred Kinsey

**Alfred Kinsey** (Hoboken, New Jersey, 1894ko ekainaren 23 &ndash; Bloomington, Indiana, 1956ko abuztuaren 25) estatu batuar biologo bat izan zen, batez ere sexologia arloan egindako lanarengatik ospetsua. 1947 urtean *Institute for Sex Research* izenekoa sortu zuen Indianako Unibertsitatean, egun ere lanean diharduena, * Kinsey Institute for Research in Sex, Gender, and Reproduction*. Ezaguna dira berak osatutako *Kinsey Reports* edo txostenak, non emakumezko eta gizonezkoen sexualitatea aztertzen duen. Bere lana eztabaidatsua izan zen, besteak beste pertsonen sexu-joerak sailkatzeko homosexual/heterosexual dikotomiari jarraiki baino, bi muturren horien artean 0-6rako eskala bat sortzeagatik.
Stade Toulousain

**Stade Toulousain** Frantziako errugbi taldea da, egoitza Okzitaniako Tolosa hirian duena. Top 14 Ligan parte hartzen du. Europako talderik indartsuenetako bat da, bai Frantziako txapelketan (24 titulu), bai Europako Txapeldunen Kopan (6 titulu) garaipen gehien lortu dituena.

## Historia 
XIX. mendearen iritsi zen errugbia Tolosa Okzitaniara, eta 1890eko hamarkadan unibertsitateko taldeak sortu ziren. *Stade olympien des étudiants toulousains*-ek, hiriko talde nagusiak, Frantziako errugbi txapelketaren finala jokatu zuen 1903an, Stade françaisen kontra; paristarrak 8 eta 16 nagusitu ziren.

Stade Toulousain 1907an eratu zen, *Stade olympien des étudiants toulousains* eta *Véto-Sport toulousain* batu zirelarik. Urte berean, "Les Amis du Stade Toulousain" elkarteak zazpi hektareako lur eremua erosi zuen lehenbiziko errugbi zelaia eraikitzeko: Stade des Ponts-Jumeaux. 

1912an, Frantziako txapelketa irabazi zuen, finalean Racing Club de France Rugby 6 eta 8 garaiturik; denboraldi osoan partida bakar bat ere galdu ez zuenez, *La Vierge rouge* ("Birjina gorria") izengoitia jaso zuen.

1920ko hamarkadan, Frantziako talde nagusia izan zen, eta bost liga irabazi zituen 1922tik 1927ra. Besteak beste, Struxiano, Lubin-Lebrère eta Adolphe Jauregi baxenabartarra izan ziren talde mitiko hartako kideak.

## Palmaresa 
* Europako Txapeldunen Kopa
** Txapelduna (6): 1996, 2003, 2005, 2010, 2021, 2024
** Finalista (2): 2004, 2008.
* Top 14 Liga
** Txapelduna (24): 1912, 1922, 1923, 1924, 1926, 1927, 1947, 1985, 1986, 1989, 1994, 1995, 1996, 1997, 1999, 2001, 2008, 2011, 2012, 2019, 2021, 2023, 2024, 2025
** Bigarrena (8): 1903, 1909, 1921, 1969, 1980, 1991, 2003, 2006.
* Yves du Manoir Kopa/Frantziako Errugbi Kopa
** Txapelduna (8): 1934, 1946, 1947, 1984, 1988, 1993, 1995, 1998.
** Finalista (4): 1949, 1971, 1984, 1985.
* Kluben munduko errugbi txapelketa
** Txapelduna (1): 1986.

## Jokalari enblematikoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Stade Toulousain taldeko webgune ofiziala 
* Parisko Stade Toulousain taldeko zaletuen webgunea
Daniel Kahneman

**Daniel Kahneman** (Tel Aviv, 1934ko martxoaren 5a – Nunningen, 2024ko martxoaren 27a) psikologo, ekonomista eta unibertsitateko irakasle israeldarra izan zen, estatubatuar nazionalitatea daukana, eta 2002. urtean ekonomiako Nobel Saria jaso zuena.

Amos Tversky eta beste batzuekin, Kahnemanek gizakiek erabakiak hartzean egiten dituzten akatsen oinarri kognitiboa ezarri zuen (Kahneman & Tversky, 1973; Kahneman, Slovic & Tversky, 1982; Tversky & Kahneman, 1974) Ikuspuntuen Teorema garatuaz.

## Lan nabarmenak 
* Kahneman, Daniel (1973). *Attention and Effort*. Prentice-Hall.
* Kahneman, Daniel; Slovic, Paul; Tversky, Amos (1982). *Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases.* Cambridge University Press.
* Kahneman, Daniel; Diener, E.; Schwarz, N. (1999). *Well-Being: The Foundations of Hedonic Psychology.* Russell Sage Foundation.
* Kahneman, Daniel; Tversky, Amos (2000). Choices, *Values and Frames*. Cambridge University Press.
* Kahneman, Daniel; Gilovich, Thomas; Griffin, Dale (2002). *Heuristics and Biases: The Psychology of Intuitive Judgment*. Cambridge University Press. ISBN 978-0521792608.
* Kahneman, Daniel (2011). *Thinking, Fast and Slow*. Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0374275631. (Reviewed by Freeman Dyson in New York Review of Books, 22 December 2011, pp. 40–44.)
* Kahneman, Daniel; Sibony, Olivier; Sunstein, Cass R. (2021). *Noise: A Flaw in Human Judgment*. William Collins. ISBN 978-0008308995.

## Kanpo estekak
Mogoditshane

**Mogoditshane** English Kweneng barrutian kokatzen den herri bat da. 43.394 biztanle zituen 2000 urtean.

Herriko futbol taldearen izena Mogoditshane Fighters da.

## Kanpo estekak
Ipar-mendebaldea (Botswana)

**Ipar-mendebaldea** edo **Ngamiland** Botswanako barrutietako bat da. Barrutiko hiri haundiena Maun da, 43.776 biztanlerekin (2001ean), eta bigarrena Kasane, 7.638 biztanlerekin.

## Kanpo estekak
Maun

**Maun** Botswanako bostgarren hiri handiena da, 2001ean 43.776 biztanle zituelarik. Eraikuntza modernoak eta txabolak nahasten diren hiri hau Botswanako "turismoaren hiriburua" da, eta Ipar-Mendebaldea barrutiko administrazio zentroa. Okavangoko deltara doazen safari gehienak hemen dute egoitza nagusia.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Archosauromorpha

**Archosauromorpha** (grezieraz *sugandila forma nagusiak*) Diapsidaren barruko infraklase bat da. Permiarrean agertu ziren eta ohiko bilakatu ziren Triasikoan. Talde honetan Rhynchosauria, Trilophosauridae, Prolacertiformes, Archosauriformes eta, ziurrenik, Choristodera daude. Narrasti guzti hauen itxura ezberdina bada ere hezurdurako hainbat ezaugarri txikiak direla eta klado bat sortzen dutela uste da eta, beraz, monofiletikoak direla.

Talde honetatik gaur egun Crurotarsietako krokodiloak eta Avemetatarsaliako hegaztiak baino ez dira geratzen.

## Taxonomia 
{{klado| style=font-size:100%;line-height:85%
|label1=**Archosauromorpha**&nbsp;   
|1= }}
Crurotarsi

**Crurotarsi** (grezieraz *aldaka gurutzatuak*) Archosauromorpharen barruko talde bat da. Lehengo **Pseudosuchia** taldearen ordezko izena da. Definizioz Avemetatarsaliaren klado-ahizpia da eta krokodiloetatik hegaztietatik baino gertuago dauden animaliak biltzen ditu.

Crurotarsi Archosauriaren barruko bi klado alabetako bat da. Buruhezurra normalki masiboa da, batez ere Ornithodiresekin alderatuta. Muturra mehea da eta luzea izaten da normalki. Lepoa motza eta indartsua da eta lurrari itsasita edo altxata ibil daitezkeen espezieak daude. Gorputza askotan babestua dago. Crurotarsi batzuek 3 metro baino gehiago neurtzera iritsi dira.

## Filogenia 
Crurotarsiren balizko kladograma.

## Erreferentziak
Martin Gardner

**Martin Gardner** (Tulsa, Oklahoma, 1914ko urriaren 21 &ndash; Norman, Oklahoma, 2010eko maiatzaren 22) matematikaren eta zientziaren dibulgazioan aritutako amerikar idazle bat izan zen. Jolas-matematikari buruz idatzitako lanengatik nabarmendu zen eta entzutetsuak izan ziren *Scientific American* aldizkarian idatzitako zutabeak (1956-1981), matematikaren inguruan. Horrela, geroago hain ezagunak diren Tangram jolasa, fraktalak edo Escherren lanak irakurleriari aurkeztu zizkion bertatik lehenengo aldiz.

1977ko abuztuan, Scientific American-eko bere zutabean, hautsi ahal izateko milioika urte beharko diren zifratze-gako berria artikulua argitaratu zuen Gardner-ek ("a new kind of cipher that would take millions of years to break"). Bertan, Gardner-ek bere ikerketa-lana eta MIT-ko hiru ikertzaile aurkeztu zituen.

Rivest, Shamir eta Adleman ziren ikertzaileok, konputazio-zientzian espezializatuak eta beren eskutik etorri zen sistema kriptografiko berria, RSA izenekoa (ikertzaileen izenen siglak hartuta).

Pseudozientziaren aurka ere jardun zuen, *The Skeptical Inquirer* aldizkarian 1983tik 2002ra arte zutabea idatziz (*Notes of a Fringe-Watcher*) eta *Ikerketa eszeptikorako Komitea* antolatuz. Haur-literatura ere idatzi zuen. Guztira, 70 liburu baino gehiago argitara eman zuen, filosofia, matematika problemak, paradoxak, kriptografia, buruhausgarriak, Sam Loyd edo Henry Dudeney bezalako autore anglosaxoiren enigma klasikoak... gai harturik.

## Bizitza 
1914 urtean jaio zen Oklahomako Tulsa hirian, petrolio-enpresaburu aberats baten seme. Chicagoko Unibertsitatean filosofiako titulua eskuratuta, II. Mundu Gerran parte hartu zuen. 2000 urtean hil baitzen, Charlotte Greenwald izan zuen bizilagun 48 urtez. Bi seme, James eta Tom, eta hiru biloba utzi zituen, 2010eko maiatzaren 22an Norman hiriko ospitalean hil zenean.
Avemetatarsalia

**Avemetatarsalia** (grezieraz *hegaztien metatarsoak*) Michael Benton paleontologoak 1999an sortutako klado bat da. Dinosaurioetatik krokodiloetatik baino gertuago dauden animalia guztiak biltzen ditu.

*Scleromochlus* Archosauria txikiaren deskribapenak erakutsi du Crurotarsitik kanpo dagoela, baina, aldi berean Ornithodiratik kanpo ere, nahiz eta honen ahaidea den. Talde honetan biltzen dira Dinosauria, Pterosauria eta hegazti guztiak.
Ornithodira

**Ornithodira** Archosauriaren barruko talde bat da. Ibiltzeko bi hanken gainean jartzeko gaitasuna dute, euren lorratza digitigradoa da eta lepoak "S" itxurarekin kurbaturik dituzte. Dinosauria (eta bere barnean hegaztiak), Pterosauria eta Lagusuchidae barnebiltzen ditu.

Paleontologo batzuk ez daude ados Pterosauriak S itxurako lepoa dutenaren atalarekin. Hala ere taldea monofiletikoa da eta animalia hauek eta Dinosauroen arteko azken arbasoaren ondorengo guztiak biltzeko balio du.

## Filogenia
Mogoditshane Fighters

**Mogoditshane Fighters** Botswanako Mogoditshane herriko futbol talde bat da.

Klub-aren ezizena "*Brazildarrak*" (*The Brazillians*) da.

## Irabazitako txapelketak 
* Mascom Premier League: 4
o 1999, 2000, 2001, 2003

* Botswana Challenge Cup: 3
o 1999, 2000, 2003

* Botswana Independence Cup: 1
o 2000

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgunea 2009an.
Lepidosauromorpha

**Lepidosauromorpho** Sauropsida talde bat dira. Muskerretatik Archosauriatik (dinosauro eta hegaztiak barne) gertuago dauden animalia guztiak biltzen ditu. Gaur egun bizi den talde bakarra Lepidosauria da: musker, suge eta tuatarekin.

## Sailkapena 
* **Lepidosauromorpha**
** *Acerosodontosaurus* †
** Sauropterygia †
** Lepidosauriformes
*** Eolacertilia †
**** *Icarosaurus*
**** *Kuehneosaurus*
*** Lepidosauria
**** Sphenodontia
**** Squamata
***** Lacertilia*
***** Mosasauridae †
**** Serpentes
**** Amphisbaenia
Amniota

**Amniota** tetrapodo ornodunen talde bat da. Lehorrean bizitzeko arrautza garatu dute. Gaur egungo animalien artean synapsidoak (ugaztunak), sauropsidoak (narrasti eta hegaztiak) eta euren arbaso fosilak biltzen ditu. Enbrioia arrautza batean doa edo emeak garraiatzen du eta hainbat mintzaz babestua hazten da. Eutheriaren barruan (gizakia, adibidez) mintza hauek umekia babesten duen poltsa amniotikoa izan daitezke. Amniotek ez dute larba egoerarik.

Lehen amniotek, adibidez Casineria musker txikien itxura zuten, eta anfibio reptiliomorfoetatik garatu ziren, orain dela 340 milioi bat urte. Haien arrautzak uretik kanpo biziraun zitezkeen eta, beraz, leku lehorretara migratzeko gaitasuna garatu zuten. Amniota lurreko ornodun nagusiak bilakatu ziren honela. Garai hartan jada bi klado ezberdin sortu ziren: Synapsida eta Sauropsida. Bi taldeak gaur egun bizirik daude. Ezagutzen den Synapsida fosilik zaharrena *Protoclepsydrops* da, orain dela 320 milioi urtekoa. Sauropsikorik zaharrena *Paleothyris* izan daiteke, Pennsylvaniar garaikoa, orain dela 306-312 milioi urtekoa.

## Taxonomia
Crocodylomorpha

**Crocodilomorpha** edo **Krokodilomorfoak** Archosauria Sauropsida talde garrantzitsu bat dira. Krokodilo guztiak eta bere ahaideak biltzen ditu. Lehen **Crocodilia** izenarekin taldekatzen ziren, baina orain **Crocodylomorpha** izenarekin ezagutzen dira.

Mesozoikoan zehar eta Zenozoikoaren hasieran gaur egun baino askoz talde anitzagoa zen. Triasikoan lehorreko animalia txiki eta aktiboak ziren, konstituzio arinekoak. Jurasikoan hainbat espezie urtar eta itsastar agertu ziren. Hortik eta Tertziariorarte ekosistema ezberdinetan agertu ziren. Gaur egun ezagutzen ditugun Krokodiloak ez ziren Kretazeorarte agertu.

## Filogenia
Anura

**Anura** (grezieratik, *a-*, ez, eta *ourá*, isatsa) anfibio klado bat da, gehienetan igel eta apo deitutakoak. Ez dute isatsik, gorputza labur eta zabala dute eta atzeko hankak jauzi egiteko prestaturik daude. Anfibioen arteko talderik handiena da: uste denez, 5.000 bat espezie dira, 48 familiatan banatuak. Bizirik irauteko, ura behar dute eta horregatik ez dira bertatik asko urruntzen, orokorrean. Txikienak 2 mm inguru luze dira (*Eleutherodactylus*) eta handienak, Goliat igela, 30 cm arte.

## Familiak 
## Filogenia 
Harreman filogenetikoak ezartzeak eztabaida sortu du askotan. Polemikaren nondik norakoak **Archeobatrachia** klado parafiletikoan zeuden igelak **Neobatrachia**n txertatzerakoan sortzen dira, batez ere. Azken talde horretan anfibioen bi herenak sartzen dira eta Heleophrynidae eta Hyloides eta Ranoides kladoak daude.

## Kanpo estekak
Igel

**Igela** animalia klaseren izena da:
* Anura, anfibio taldea, igelez gain apoak ere biltzen dituena.
** Ranidae, Anuraren barruko familia, Euskal Herriko igel guztiak biltzen dituena.

## Esanahi eratorriak 
* Igela, 1988. urtean sortutako Euskal Herriko argitaletxe bat.
* *Igel* ezizena erabiltzen da Arabako Villanañe eta Ocio herrietako edonor izendatzeko.
Rashomon

1950eko Akira Kurosawaren filma da, aktore nagusiak Toshirō Mifune, Masayuki Mori , Machiko Kyō eta Takashi Shimura. Filma Ryūnosuke Akutagawaren bi istorio laburretan oinarritzen da. *Rashomon* hitzak japonieraz «gazteluko atea» esanahia du, istorioa suntsitutako gaztelu batean hasi eta bukatzen denez horrela du izena filmak.

Film honi esker hasi zen Akira Kurosawaren ospea mundu osoan zabaltzen, Veneziako zinemaldian Urrezko Lehoi bat irabazi zuen eta Oskar bat ere bai.

## Sinopsia 
Lapur batek (Toshirō Mifunek) samurai bat eta bere emaztea eraso ditu, emaztea bortxatu eta senarra hil egin du. Istorio beltz honen helburua ez da hiltzailea zein den argitzea, hilketa nola gertatu den jakitea baizik. Hiltzailearen epaiketan samuraiaren emazteak, samuraiak (hilda egon arren medium baten bidez hitz egiten du)eta hiltzaileak istorio ezberdinak kontatzen dituzte, bakoitzak bere ohorea babesteko gertatua aldatzen du. Epaiketaz kanpo, gaztelu suntsitu baten ate azpian, guztia ikusi duen aizkolariak ikuspuntu objektiboagoa eskaintzen digu eta guztien ohorea zalantzan jartzen du.

## Berezitasunak 
Filmaren garrantzia istorio bera ikuspuntu ezberdinetatik kontatu zuen lehen filma izatean datza.

Soinu bandaren abesti nagusia Maurice Ravelen *Bolero*a da.

Baso barruan egindako eszenetan argi gehiago lortzeko ispiluak erabili zituzten, zuhaitz artetik sartzen ziren izpiak bideratzeko.

## Kanpo estekak
Tarsiiformes

**Tarsiiformes** primate infraordena bat da, Haplorrhini barruan sailkatua. Gaur egun Tarsiidae familia baino ez dago bizirik.

## Familia eta generoak 
* †Omomyidae
* Tarsiidae
** †*Afrotarsius*
** †*Xanthorhysis*
** *Tarsius*
** *Cephalopachus*
** ''Carlito
Tarsius

***Tarsius*** edo **tartsioak** Tarsiiformes taldeko primate Haplorrhini genero bakarra da. Lehen Lemuriformesekin batera sailkatzen ziren, **Prosimio** gisa, baina gaur egun Simiiformesekin batera sailkatzen dira.

Begi erraldoiak dituzte, oin luzeak eta gorputz txikia. Intsektiboroak dira, batzuetan ziraunak eta txoriak jaten badituzte ere. Gautiarrak dira eta askotan deabru gisa hartzen dira bizi diren lekuetan. Habitata oso murritza dute, gaur egun Asiako hegoekialdean, Filipinak, Zelebes, Borneo eta Sumatran baino ez baitira bizi. Arriskuan daude eta askotan ehiza edo etxabereak izateko hartu eta hiltzen dira.

Fosilak gutxi dira, baina Eozenotik aldaketa askorik gabe biziraun dute, batez ere Afrikan aurkitutako *Afrotarsius* fosilak frogatzen duenez.

## Erreferentziak
Simiiformes

**Simiiformes** (simiiformeak, euskaraz) jendeak oro har primate izenaz ezagutzen dituen espezie gehienak dira: Mundu Berriko tximinoak edo Platyrrhini eta Mundu Zaharreko tximino eta gizaideak, gizakia barne. Simiiformeak lehen **Prosimio** gisa sailkatzen zirenak baino handiagoak dira, nahiz eta talde hori parafiletikoa den. Bere taxoi-ahizpa Tarsiiformes da eta, berarekin batera, Haplorrhini taldea sortzen dute.

Simiiformeen ezaugarri bereziak hauek dira: gorputza ilez estalia izatea, aurpegia izan ezik; gorputza eta burua alderatuta, beste animaliek baino eduki handiagoko buru-hezurra izatea; 32-36 hortz eta hagin izatea; hanketako zola zapala izatea, eta haietako hatzak gauzak heltzeko egokituak; eskuetako hatzak ere bai, simiiforme espezie batzuek; gizakiak eta beste bakar batzuek izan ezik bizitzaren parterik handiena zuhaitzetan ematea; ugatzak bularrean izatea; aldiko ume bakarra izatea; landarejaleak edo orojaleak dira. Gizakiaz gainera, ezagunak dira gorila, orangutana, txinpantzea eta abar.

## Taxonomia 
## Erreferentziak
Tarsiidae

**Tarsiidae** Tarsiiformes primate haplorhinoen ordenako familia bakarra da. Erregistro fosilean munduko leku askotan aurkitu dira kideak, baina gaur egun existitzen diren espezieak Hegoekialdeko Asiako uharteetan baino ezin dira aurkitu, batez ere Brunei, Indonesia, Malaysia eta Filipinetan. 

Basoetako habitatetan bizi dira, bereziki lianak dituzten basoetan, zuhaitzetan gora egiteko aukera ematen baitiete. 

## Historia ebolutiboa 
Tarsiiformeen fosilak Asia, Europa eta Ipar Amerikan aurkitu dira, eta baliteke ere Iparraldeko Afrikan, baina gaur egungo fosilak Hegoekialdeko Asiako uharteetan baino ez dira bizi. Erregistro fosilak adierazten du euren hortzeria ez dela gehiegi aldatu, tamainak baion ez, azken 45 milioi urtetan. 

Tarsiidae familian bi genero iraungi daude: *Xanthorhysis* eta *Afrotarsius*; hala ere, *Afrotarsius* non kokatu ez da ziurra, eta batzuetan Afrotarsiidae familia propioan sailkatzen dira, Tarsiiformesen barruan, edo baliteke Antrhopoideako familia bat izatea. 

Beste lau espezie ezagutzen dira erregistro fosilean:
* *Tarsius eocaenus*, Txinako Eozeno ertainekoa.
* *Hesperotarsius thailandicus*, Miozeno] goiztiarrean, Thailandian bizi zena.
* *Hesperotarsius sindhensis*, Miozenoan Pakistanen bizi zena. 
* *Tarsius sirindhornae*, Miozeno ertainean Thailandian bizi zena. 

*Tarsius* generoaren erregistro fosila luzea da, beste edozein primate baino luzeagoa, baina Eozeno eta Miozenoko fosilen esleipena eztabaidagarria da. 

## Generoak 
* *Carlito* generoa
** *Carlito syrichta*
* *Tarsius* generoa
** *Tarsius dentatus* 
** *Tarsius fuscus*
** *Tarsius pelengensis*
** *Tarsius pumilus* 
** *Tarsius sangirensis* 
** *Tarsius tarsier* 
** *Tarsius tumpara*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarsius lariang

***Tarsius lariang*** *Tarsius* primate Haplorrhini generoko espezieetako bat da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
Lepilemur aeeclis

***Lepilemur aeeclis*** *Lepilemur* primate Strepsirrhini generoko espezieetako bat da. Lemuriformes guztiak bezala Madagaskarreko endemikoa da.
Lepilemur grewcocki

***Lepilemur grewcocki*** *Lepilemur* primate Strepsirrhini generoko espezieetako bat da. Lemuriformes guztiak bezala Madagaskarreko endemikoa da. Uhartearen ipar-mendebaldean bizi da, hosto erorkorreko basoetan.

## Erreferentziak
Lepilemur septentrionalis

***Lepilemur septentrionalis*** *Lepilemur* primate Strepsirrhini generoko espezieetako bat da. Lemuriformes guztiak bezala Madagaskarreko endemikoa da. Munduan desagertzeko zorian dauden espezieen artean 25.a izendatu dute.

## Erreferentziak
Trachypithecus

**Lutung** edo ***Trachypithecus*** primate Catarrhinien genero bat da, Cercopithecoidea familian. Asiako hegoekialdean bizi dira, Indiako iparekialdean, Txinako hegoaldean, Borneo, Thailandia, Java eta Balin. Sri Lankan ere bizi dira.

Egitura argala dute eta isatsa luzea. Ilearen kolorea espeziearen arabera aldatzen da, beltz edo grisetik arrera, laranja eta horira. Hainbat espeziek behealdea distiratsua dute. Ilea dute buruan, txano baten moduan. Erpurumotzak eta beso motzak dituzte. Esku eta oinetako azalak barnealdeak ez du ilerik. 40 zentimetrotik 80ra neur ditzakete eta 5-15 kilogramo arteko pisua eduki. Arrak emeak baino handiagoak dira. Begietan duten ganbiltasun batek suriliengandik bereizten ditu.

## Sailkapena 
thumb|220px|*Trachypithecus geei*
* *Trachypithecus vetulus*
* *Trachypithecus johnii*
* *Trachypithecus auratus*
* *Trachypithecus cristatus*
* *Trachypithecus germaini*
* *Trachypithecus barbei*
* *Trachypithecus obscurus*
* *Trachypithecus phayrei*
* *Trachypithecus pileatus*
* *Trachypithecus shortridgei*
* *Trachypithecus geei*
* *Trachypithecus francoisi*
* *Trachypithecus hatinhensis*
* *Trachypithecus poliocephalus*
* *Trachypithecus laotum*
* *Trachypithecus delacouri*
* *Trachypithecus ebenus*

## Ikus, gainera
Trachypithecus vetulus

***Trachypithecus vetulus*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Sri Lankan bakarrik aurkitzen dira. Isats luzeko zuhaitzetako espezie bat da. Erraza da identifikatzen kolore marroia duelako, aurpegi ilunagoa eta oso portaera izkutua. Espeziea aurkitzea erraza zen Kolonbo inguruan, baina urbanizazio azkarrak euren bizilekua hondatu du eta, gaur egun, populazioa jaisten ari da.

## Kanpo estekak
Trachypithecus cristatus

***Trachypithecus cristatus*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Myanmar, Indotxina eta Borneon bizi dira. Bere generoko espezie tipoa da.
Trachypithecus germaini

***Trachypithecus germaini*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Thailandia, Myanmar, Kanbodia eta Vietnamen bizi dira.
Trachypithecus obscurus

***Trachypithecus obscurus*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Malasia, Myanmar eta Tailandian aurki daiteke.

## Azpiespezieak 
Honako azpiespezieak deskribatu dira:
* *Trachypithecus obscurus obscurus*
* *Trachypithecus obscurus flavicauda*
* *Trachypithecus obscurus halonifer*
* *Trachypithecus obscurus carbo*
* *Trachypithecus obscurus styx*
* *Trachypithecus obscurus seimundi*
* *Trachypithecus obscurus sactorum*

## Erreferentziak
Trachypithecus phayrei

***Trachypithecus phayrei*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Asiako Hegoekialdean bizi dira, Bangladesh, India, Myanmar, Txina, Tailandia, Laos eta Vietnamen.

Batez ere zuhaitzetan bizi dira, eta espezie askoren hostoak jaten dituzte. Batez ere *Albizzia procera*, *Melocanna bambusoides*, *Callicarpa arborea*, *Dillenia pentagyna*, *Litsea* sp., *Albizzia lebbek*, *Mikania scandens*, *Gmelina arborea*, *Artocarpus chaplasha*, *Syzygium fruticosum*, *Ficus fistulosa*, *Ficus racemosa*, *Ficus hispida*, *Ficus indica*, *Macaranga denticulata* eta *Albizzia stipulata* zuhaitzetako hostoak jaten dituzte.

## Azpiespezieak 
* *T. p. crepusculus*
* *T. p. phayrei*
* *T. p. shanicus*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gary Coleman

**Gary Wayne Coleman** (Zion, Ameriketako Estatu Batuak, 1968ko otsailaren 8a - Provo, Ameriketako Estatu Batuak, 2010eko maiatzaren 28a) aktore estatubatuarra zen. 1978 eta 1986 bitartean ''Diff'rent Strokes* telesailean Arnold Jackson mutikoaren papera antzezteagatik egin zen ezagun. 2010eko maiatzaren 28an egin zen garun-isuri batek jota.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebistako paperak 
* *The Jeffersons* (1977, izar gonbidatua)
* *Good Times* (1977, izar gonbidatua)
* *Diff'rent Strokes* (1978–1986)
* *The Facts of Life* (1980)
* *Buck Rogers in the 25th Century* ("The Cosmic Wizz-Kid" atalean)
* *The Gary Coleman Show* (1982) (ahotsa)
* *Amazing Stories (telesaila)* (1986) 1. denboraldia: 13. atalean – *"The Sitter"*
* *227* (1990)
* *Fresh Prince of Bel-Air* (guest) (Arnold Jackson bezala, Conrad Bainekin Phillip Drummond bezala) (1996)
* *The Ben Stiller Show* (1993) Gary Coleman bezala
* *The Simpsons*, "Grift of the Magi" (1999ko abenduak 19)
* *The Drew Carey Show'', "What's Wrong with this Episode? IV" (2001eko martxoak 28)
* *Drake and Josh* (izar gonbidatua)
* *My Wife and Kids* (izar gonbidatua)
* *The Jamie Foxx Show* (izar gonbidatua, Kupido bezala)
* *Married… with Children* (izar gonbidatua)
* *Drake and Josh* Gary Coleman bezala
* *Unscrewed with Martin Sargent* (20032004, izar gonbidatua)
* *Simon & Simon*, "Like Father, Like Son"
* *The Parkers* Gary Coleman bezala
* *The Simpsons* Gary Coleman bezala
* *Penn & Teller: Bullshit!* "The Apocalypse" Gary Coleman bezala (2009ko uztailak 16, gonbidatua)

## Kanpo estekak 
*  Gary Coleman (IMDb)
Trachypithecus francoisi

***Trachypithecus francoisi*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Azpifamilia honetako kideen artean ikerketa gutxien izan duena da.

Txinako hegomendebaldean eta Vietnameko ipar-ekialdean bizi dira. Zenbat kide bizi diren modu basatian ez da ezagutzen, baina uste denez Vietnamen 500 kide baino gutxiago eta Txinan 1.400-1.650 inguru baino ez dira geratzen. Ipar Amerikako zoologikoetan beste 60 bat kide daude.

Espeziearen izena Auguste Françoisen omenezkoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trachypithecus hatinhensis

***Trachypithecus hatinhensis*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Vietnamen aurkitu daiteke, baina arrisku larrian dago. Bertakoek **Con Cung** izena ematen diote.
Trachypithecus geei

***Trachypithecus geei*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Indiako Mendebaldeko Assam eskualdean eta Bhutaneko Mendi Beltzen magaletan bakarrik aurki daitezke. Indiako primate espezieen artean desagertzeko arriskurik larrienean dagoena da. Bhutango zonalde batzuetan *T. pileatus*ekin hibridatzen da.

## Errereferentziak 
## Kanpo estekak
Trachypithecus ebenus

***Trachypithecus ebenus*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Bere generoen artean oso ezezaguna da, Laos eta Vietnam arteko mugan bizi dira. Hasiera batean *Trachypithecus auratus* barruan sailkatzen zen, azpiespezie gisa. 2001ean gomendioa jaso zen espezie desberdindu gisa hartzeko.

## Erreferentziak
Karmengo Ama ikastetxea

**Karmengo Ama Ikastetxea**, (antzinako Colegio Ntra Sra del Carmen) Zornotzan (Bizkaia) kokaturiko ikastetxe eta Kristau Eskola sareko itunpeko ikastetxea da. Bere araudia Karmeldar Misiolari Teresiarrak dira (CMT, lehen OCD). Kongregazioak 13 ikastetxeko titularitatea dute Europa Probintzian. Hezkuntza Proiektua Francisco Palau i Quer karmelitaren baloreetan du inspirazioa. Ikastetxea, 1949. urtean hasi zuen bere ibilbidea, herriko emakumeei formakuntza eskeiniz.

Gaur egun, Karmengo Ama Ikastetxeak 0-16 urte bitarteko ume eta gazteen formakuntza eskeintzen du. Konpromisoagaz eta modu eraginkorrean familia, giza eta komunitate giroan eragiteko gai diren PERTSONAK hezten ditu "Pertsonagintzan" lelopean. Euskal Herriko hizkuntza eta kultura bizi eta zabaltzeko konpromisoa du. Bere ezaugarriak, familia giroa , alkartasun aktiboa eta talde grina dira, sormenez, barrikuntza, jasangarritasuna eta etengabeko hobekuntza irizpideak kontutan hartzen ditualarik.

## Ziurtagiriak 
Hauexek dira ikastetxea identifikatzen daben ardatzak:
  		  	
* PERTSONAGINTZA- Hezkuntza baloreetan oinarrituta. Oinarriak jarri, jakintza eraiki.
* JASANGARRITASUNA - Eskola Jasangarria da.
* NORMALKUNTZA LINGUISTIKOA: euskararen presentziaren, erabileraren eta hizkuntza-kudeaketaren normalizazio-maila egiaztatu eta aitortzen duen ziurtagiria du (2013): BIKAIN, Euskararen Kalitate Ziurtagiria.
* IKT HELDUTASUNA- maila ertaina (2017)
* KUDEAKETA AURRERATUA: EFQM Zidarrezko Q-a (2008). Etengabeko hobekuntzan oinarritutako kudeaketa.

## Kanpo estekak 
* Karmengo Ama Ikastetxeko Web Orrialdea
Trachypithecus delacouri

***Trachypithecus delacouri*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Vietnamen bakarrik bizi dira eta munduan desagertzeko arriskurik handiena duten primate espezieen artean sailkaturik dago. Izenak Jean Théodore Delacour ornitologoa omentzen du.

## Deskribapena 
*T. delacouri* bere ahaiderik gertuenak diren *Trachypithecus francoisi* eta *Trachypithecus laotum* baino pixka bat handiagoa da, baina beste eremu batzuetan antzekoa da. Helduek 57 eta 62 zentimetro arteko tamaina dute buru-gorputzean, eta 82-88 milimetro arteko isatsa. Arrek 7,5 eta 10,5 kilogramo arteko pisua dute, eta emeak, pixka bat txikiagoak, 6,2 eta 9,2 kilo artean.

Euren larrua beltza da, aurpegiko marka zuriekin eta hainbat kolore zuri-kremazko orban hanken kanpoaldean. Emeek larru kolore argiagoa dute genitalen inguruan. Beste *Trachypithecus* batzuek bezala gandor luze bat dute buruaren gainean. Beste espezieetan baino estuagoa eta altuagoa da *T. delacouri*k duena.

## Kanpo estekak