open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Pedro de la Nave eliza

**San Pedro de la Nave eliza** () Campillo herrian dago, San Pedro de la Nave-Almendra udalerrian kokaturik, Zamoran (Espainia). 1912ko apirilaren 22an Monumentu Nazionala izendatu zuten.

VII. mende bukaeran eraiki zuten eta monasterio bateko eliza izan zen. Ez zuten gaur egun dagoen lekuan eraiki. Berez Esla ibaiaren ertzean kokatzen zen, baina urtegi baten eraikuntza dela eta, harriz harri mugitu behar izan zuten 1930 eta 1932 urteen artean.

Berezko oinplanoa gurutze greko bat zen, baina geroago alboko bi nabeak gehitu zitzaizkion eta itxura basilikala hartu zuen. Guztiz simetrikoa da eta bolumetria markatua dauka.

Harlanduz egina dago eta morterorik gabe, *a seco*, zurezko ziriekin lotzen direlarik.

Aldare gunea luzatua da eta honen bi aldeetan bi gelatxo daude (monjeen guneak liratekeenak). Gurutzaduraren bi alboetan ere bi gela topatzen ditugu.

Barneko aldean ferra arkua aurkitzen dugu eta estalkia erdi puntuko kanoi ganga da, eta kanpotik bi isurialdekoa da. Apaindurari dagokionez, bi elementu nagusi ditugu. Lehena, friso bat dugu. Hau harlanduan egina dago eta zirkuluetan sartuta dauden landare irudiak eta animaliak ditugu. Bestetik, kolometako kapitelak dira. Azkeneko hauetan, Bibliatik ateratako, historiatutako eszenak azaltzen zaizkigu: *Daniel lehoien artean* eta *Isaac-en sakrifizioa*, adibidez.

## Ikus, gainera 
* Arte aurre-erromanikoa
* Arte bisigotikoa
* San Joan Bataiatzailearen eliza (Venta de Baños)
* San Fruktuoso kapera (Braga)
* Santa Comba eliza (Bande)
* Arte bizantziarra

## Kanpo estekak 
*  Espainiar arte aurre-erromanikoa: Arte bisigotikoa
*  Nave-ko San Pedro, argazkiak eta testuak
*  Espainiar arte aurre-erromanikoa: Nave-ko San Pedro
Panpa-lezka

**Panpa-lezka**, **panpa-belarra** edo **muztuka** (*Cortaderia selloana*) jatorriz Hego Amerikakoa den belar altu bat da. Besteak beste, bere izenak adierazten duen bezala, panpan bizi da, bai eta Patagonian ere.

Belar hau multzo dentsoetan hazten den eta 3 metroko altuera eduki dezakeen landarea da. Hosto luze eta estu betiberdeak dauzka, luzeran 1-2 metrokoak eta zabaleran 1 cm ingurukoak direnak eta ertz zorrotza daukatenak. Urdin-berdexkak izan ohi dira, baina gris zilarkarak ere izan daitezke. 20-40 cm luze den panikula trinko batean sortzen ditu loreak, 2-3 metro inguruko zurtoin baten gainean.

## Ekologia 
Panpa-lezka oso moldakorra da eta askotariko ingurune eta klimatan haz daiteke. Hazi asko ekoizten ditu: ale bakoitza milioi bat hazi ekoiztera irits daiteke bere bizitzan zehar. Leku batzuetan, esaterako Euskal Herrian, landare inbaditzailetzat hartu da. Kalifornian eta Hawaiin ere inbaditzaile gisa tratatzen da, eta Zeelanda Berrian eta Australian debekatuta dago saltzea eta landatzea. Landarea erre arren, berriro sortzen da. Hura hiltzeko produktu kimikoak erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espezie inbaditzaile.

## Kanpo estekak 
*  Panpa-lezkari buruzko artikulua Zientzia.net-en
Soldadu (argipena)

**Soldadu** hitzak adiera zenbait ditu:
* **soldadu** edo militarra, armada erregular bateko kidea;
* soldadu, hierarkia militarrean maila beherenean dagoen militarra.
José Luis Díez (destruktorea)

***José Luis Díez*** Espainiako Gerra Zibileko armada errepublikanoaren *Txurruka* motako destruktorea izan zen.

## Historiala 
Gerraren hasieran zerbitzuan jarri zen Bizkaiko golkoan. Beti Santurtziko portuan lehorreratuta zegoenez eta apenas ez zenez nabigatzera irten,  (euskaraz "Portuko Pepe") ezizenez ezaguna zen. Orduko agintariek mesfidantzaz ikusten zuten destruktorearen ofizialak, matxinoen aldekoak omen zirelakoan.

Bere defentsa antiaereok, 1937ko apirilaren 20an Felipe del Ríoren Polikarpov I-15 hegazkina suntsitu zuen. Del Río bere garaipenei ezker Euskal Herriko hegazkineriaren txapelduna zen. Destruktorearen artilleroek del Ríoren *txatoa* alemaniar borroka-hegazkin batekin nahastu zuten.

1937ko maiatzaren 31an, Ertzaintza eta Eusko Itsas Gudarosteak *José Luis Díez* eta *Císcar* destruktoreak bereganatu zituzten eta Espainiako Bigarren Errepublikako eskifaia irtenarazi. Hurrengo egunetan Eusko Itsas Gudarostearen 200 ofizial eta marinel baino gehiago sartu ziren antzinako eskifaiaren ordez.

1937ko ekainaren 10ean, *Císcar*, Juan Antonio Castro alferiza buruzagi zituela, eta *José Luis Díez* Evaristo López tenientea buruzagi zituela, destruktoreek eta *Almirante Cervera*, Manuel Moreu kapitaina buruzagi zituela, gurutze-ontzi frankistak elkarren arteko borroka izan zuten, ondoriorik gabe.

1937ko ekainaren 15ean, Bilbo galdu zenean, *Císcar* eta *José Luis Díez* itsasontziek Iparralderantz eraman zituzten iheslari eta agintariak. Gero, Santander eta Xixon ebakuatzera ere lagundu zuen. Ondoren, *José Luis Díezek* Falmouthen (Erresuma Batua) aterpea bilatu zuen eta handik Le Havrerantz (Frantzia) jo zuen Erresuma Batuan komandantea, untzi-makinisten burua eta itsasbide ofiziala utzita.

1938ko abuztuan, Cartagenara itzultzea saiatu zen frankisten ontziteriaren blokeoa apurtzen Juan Antonio Castro komandante zuelarik. Horretarako *HMS Grenville* Scott motako destruktore britainiarraren itxura hartu zuen, Txurruka motakoak Scottean iradokiak zirelako. Baina, espioitza frankistak gerra-amarrua aurkitu eta *Canarias* gurutzaontzia, zenbait destruktore eta *Júpiter* kanoiontzi-minatzaile bidali zituen haren bila. Bitan saiatu arren, Gibraltarreko portuan bilatu zuen babesa, matxurak konpondu zituen eta itxaron egin zuen.

Abenduaren 29tik 30rako gauean Gibraltarretik atera zen berriro saiatzeko. Frankistek aurkituta, bidaldi laburreko borroka izan zuen. Berriro matxuratuta eta irtenbiderik gabe, britainiar uretan hondoa jo zuen itsasperatzea edo harrapaketa saihesteko. Eskifaia britainiarrek atxilotuta Espainia errepublikarrera itzulia zen.

1939ko martxoan, britainiarrek frankistei itsasontzia eman zieten. Azkenean, 1965eko urriaren 8an desmuntatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julen Zelaieta

**Julen Zelaieta Iriarte** (Bera, 1980ko urriaren 8a) nafar bertsolaria da. 

## Ibilbidea 
Haur hezkuntza ikasi zuen eta egun, haur hezitzailea da. 1993ko martxoaren 25ean Bortzirietako bertsoeskolara joaten hasi zen. Nafarroako Bertsolari Txapelketan 2003an, 2005ean, 2006an eta 2007an finalista izan ondoren, 2008ko edizioa irabazi zuen. Gazte sariketetan ere, 2001eko Berritxu Saria eta 2005eko Nafarroa Oinez sariak lortu ditu. Horrez gain, bertsopaperetan hamaika sari irabazi ditu.

## Bertsolari Txapelketak 
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (1):  2008
** Finalista (10): 2003, 2005, 2006, 2007, 2009, 2010, 2011, 2015, 2017 eta 2019
** Finalaurrekoak (4): 2013, 2021, 2023 eta 2025
* Nafarroako Eskolarteko Txapelketa
** Txapelduna (2): 1993 eta 1994
* Bardoak: 
** Txapeldun ordea (1): 2016 (*Larungo Antenak* taldearekin)
* Berritxu saria (1): 2001

## Kanpo estekak 
* Julen Zelaietaren bloga
* Bertsozale.com: Julen Zelaieta
Iparraldeko Asia

**Iparraldeko Asia** Asiako eskualde geografikoa da. Eskualdeak ez ditu biztanle askorik, beraz, biztanle dentsitatea txikia da.

Izena ez da asko erabilia. Noizbehinka, Iparraldeko Asia Ekialdeko Asia eta/edo Erdialdeko Asiaren zatiak izendatzeko erabili da, Asia errusiarra Ekialdeko Europaren zati bat izanik.

## Banaketa 
* Siberia ()
* , kulturalki Ekialdeko Asian dagoena.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Kanpo estekak
Ezpara

**Ezpara**, **ezpateuli** edo **tabanoa** **Tabanidae** familia osatzen duten intsektu dipteroak dira. Eulien antzekoak dira, baina hauek baino handiagoak dira eta ziztatzeko moldatuta daude. Arrak polenez elikatzen dira, eta emeak gizakien eta beste zenbait animaliaren odolaz elikatzen dira. Ezpararen ziztada oso mingarria da.

## Erreferentziak
Hegoaldeko Asia

**Hegoaldeko Asia** Asiako eskualde geografiko eta politikoa da. Askotan, Indiako azpikontinentea termino geografikoaren sinonimoa baino ez da.

Eskualdean, herrialdeak hauek daude:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Eta kulturalki:

* 
* 
*  ()

Nazio Batuek ez dituzte azken bi horiek eskualdekotzat jotzen.

Herrialde horiek guztiak *South Asian Association for Regional Cooperation* (SAARC) erakundekoak dira.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Kanpo estekak
Tef

**Tef**a edo **teffa** (*Eragrostis tef*, , ) Afrikako iparrekialdeko etiopiar mendigunean sortutako urteroko landare belarkara da. Nutrizioaren aldetik, ezaugarri interesgarriak ditu: zuntz dietetiko eta burdina asko dauka eta proteinez eta kaltzioz horniturik dago. Artatxikia eta kinoa bezala egosten da, baina hazia txikiagoa da.

Labore garrantzitsua da Etiopian eta Eritrean (*injera* izeneko janariaren osagaia da), eta Indian eta Australian ere erabiltzen da. Hain hazi txikia izanik (milimetro bateko diametrokoa), aski dira eskukada bateko aleak soro oso bat ereiteko eta, beraz, bizimodu nomada edo erdinomadarako egoki-egokia da.
Lirio

**Lirioa** edo **ostargi-belarra** Iridaceae familiako eta *Iris* generoko landare belarkara da. Hosto luze eta meheak, bukaeran hainbat kolore ezberdineko loreak izan ditzake (more, urdin, zuri edo hori). Gaur egun asko kultibatzen da, gehienbat etxeetan apaingarri gisa erabiltzeko. Bizi ahal izateko lur hezeak behar ditu, erreka, zingira, iturburuetan adibidez.

Azpigenero hauek ditu:
* *Iris*
* *Limniris*
* *Xiphium*
* *Nepalensis*
* *Scorpiris* (lehen *Juno* generoa)
* *Hermodactyloides* (lehen *Iridodictyum* generoa)

Fitxategi:Gold Ring - Iris.jpg|*Iris pseudacorus;* lirio horia
Fitxategi:Iris ensata 'Arctic Fancy' Flower 2939px.jpg|*Iris ensata*

## Kanpo estekak
Asma-belar

**Asma-belar** edo **estramonio** (*Datura stramonium*) solanazeoen familiako landare belarkara da. 1 m-ko altuera izatera irits daiteke. Hostoak handiak eta meheak dira, ertz biribilduak dituzte eta kiratsa darie. Loreak handiak, zuriak eta inbutu itxurakoak izaten dira. Asma-belarraren fruitua (daturina) alkaloide narkotiko eta antiespasmodikoa da. Fruituak arrautza itxura du, eta barrualdetik bi zatitan banatzen du hormatxo batek. Hormatxoaren alde bietan hazi pilo bat du. Fruituaren estalkiak arantzatxoak ditu inguruan.

Zelaietan azaltzen da, eta bere sustrai eta haziek logura ematen dute. Belaikiaz nahastuta eta zigarrotxoak eginda, asmaren sendagai bezala erabili izan dira asma-belarraren hostoak.

Historikoki mandragora, belaiki eta erabelarrarekin batera erabiltzen zuten edabe anestesiko bat sortzeko, gainera ezaugarri psikoaktiboak zituen edabe bat zena.

## Erreferentziak
Arranca el coche!

**Arranca el coche!** Los Cretinos musika taldearen maketa da, 2006. urtean taldeak berak argitaratutakoa. Grabaketa 2005eko abenduan egin zen *Estudio 77* estudioan Jorge Reboredoren eskutik.

## Partaideak 
* Jim TNT (ahotsa eta gitarra).
* Oier (baxua).
* Ibai (pianoa).
* Barba (bateria).

## Kantuen zerrenda 
# Arranca el coche!!
# Esta noche no puedo dormir
# Cine de terror
# Blues de carrertera
# Oh Marilyn!!
# Strichnina (musika: The Sonics)
# Mira como bailan
# Papelina

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
Kiribatiko historia

**Kiribatiko historia** luzea da, errepublika hori osatzen duten irletan gizakien presentzia gutxienez 700 urtekoa baita.

Jatorrizko mikronesiar populazioa gaur egungo gehiengo nagusia da. Hizkuntza bera hitz egiten duten herri horiek irletara iritsi ziren K. a. 3000 eta K. o. 1300 bitartean. Zonaldea, halere, ez zegoen isolaturik; Tonga eta Fiji etorritako polinesiarrek eta melanesiarrek uharteak bisitatu zituzten berekin zenbait ezaugarri kultural eramanez, europarrak heldu baino askoz lehenago. Elkarrekin ezkonduz, kultura bateratu zen.

Britainiarrek eta amerikarrek XVIII. mendearen bukaeran eta XIX. mendearen hasieran topatu zituzten lehen aldiz. Hortik aurrera, bale-arrantzaleak eta merkatariak irleetara iristen hasi ziren. Haiekin batera suzko armak eta gaixotasun berriak ailegatu ziren.

Lehen kolono britainiarrak 1837an heldu ziren. Ellice irlekin batera, 1892an Britainiar Inperioko protektoratu bihurtu ziren Kirabikoak. Biak, koroaren kolonia bihurtu ziren 1916an.

Tarawako atoloia eta beste uharte batzuk Japoniak okupatu zituen Bigarren Mundu Gerran. Tarawan gerrako borrokarik odoltsuenetakoa burutu zen, estatubatuarrak 1943ko azaroan lehorreratuta.

Burujabetza 1971n lortu zuten Gilbert eta Ellice uharteek. 1975ean bereizita, Erresuma Batuak autogobernua bermatu zien. Ellice irlak Tuvalu errepublika bihurtu zen, eta, Gilbert irlak Kiribati 1979ko uztailaren 12an. Tarawako hitzarmenaren bidez, 1983an berretsita, AEBek uko egin zioten irla horien gaineko edozein eskubideari.

Gainpopulazioa arazo bilakatu da. Irla nagusietako 4.700 biztanle biztanleria gutxiagoko irletan finkatu ziren 1988an. 1999an, Kiribatik Nazio Batuen Erakundean eserlekua eskuratu zuen.

## Kanpo estekak
Moyuako geltokia

**Moyua** Bilboko metroaren 1. eta 2. lineei dagokien lurpeko geltokia da, Bilboko Moyua plazan kokatuta dagoena. 1995eko azaroaren 11n inauguratu zen, eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 1. tarifa-gunearen barruan dago.

Bilboko metro sareko geltokirik erabiliena izan zen 2011n, 2013an eta 2015ean, azken urte horretan 6.220.196 bidaiari jaso zituela.

## Sarbideak 
* Federico Moyua plaza, 3 (*Elcano* irteera)
* Federico Moyua plaza, 1 (*Ercilla-Guggenheim* irteera)
* Diputazio kalea, 8 (*Diputación* irteera)
* On Diego Lopez Haroko Kale Nagusia, 37 (*Elcano* irteera)

### Gaueko sarbideak 
* Federico Moyua plaza, 3 (*Elcano* irteera)
* On Diego Lopez Haroko Kale Nagusia, 37 (*Elcano* irteera)

## Geltokia 
Norman Fosterrek diseinatutako *haitzulo* motatakoa da. Bolumen handi bakar batean zulatzen den ganga itxurako galeria da, 100 metro inguru luzerakoa, eta hari zintzilikatuta bi *mezzanina* izeneko plataforma banatzaile daude. *Mezzanina* bakoitza alboko bi nasekin elkarlotzen da eskailera monumentalen eta igogailuen bidez, eta kaleko sarbideen igogailu eta eskailerekin korridore zabalen bidez. Mantenu elementuak, hala nola aireztapena, kableak, ur-hodiak eta abar nasen azpian kokatzen dira.

Geltoki hauetako arkitekturan hiru material nagusi erabili dira: hormigoia, altzairu herdoilgaitza eta beira. Azalak hormigoi ikusizkoak dira, 240 x 120 zentimetroko modulo plaka aurrefabrikatuak erabilita eta hormigoi bonbeatuzko estalduraren enkofratu galduak direnak. *Mezzanina* elementuen egitura altzairu herdoilgaitzezkoa da, haitzulo pisutsuaren irudia arinduz. Sarbide korridoreak hormigoizko kanoi eliptikoak dira, espazio zabalak lortuz. Kalean, Elcano eta Ercilla-Guggenheim sarbideetako kanoiak altzairu eta beirazko elementu bilakatzen dira, *fosterito* izenpetutako bidaiaria jasotzeko sarrera gardenak, alegia. Diputación sarbidean ez

Geltokia igogailu, txarteldegi, balioztatze makina eta 2017tik desfibrilagailuz ere hornituta dago.

2015eko martxoaren 27tik doako Wi-Fi zerbitzua eskaintzen da geltokian, WifiNova enpresaren *[TUWI] Metro* sarearen bitartez.

## Lotuneak 
Geltokiaren kanpoaldean Bilbobus eta Bizkaibus zerbitzuak hornitzen dituzten hamar autobus geraleku daude. Hurrengo lineak geralekuetatik pasatzen dira:

## Bidaiariak 
## Argazki galeria 

Bilbao Metro 05 2012 2120.jpg|Ertzilla/Guggenheim eta Elkano sarbideak
Plaza de Federico Moyúa, Bilbao, July 2010 (02).JPG|Elkano sarbidea
Bilbao Metro 05 2012 2116.jpg|Ertzilla/Guggenheim sarbidea
Mbfoto3.jpg|Ertzilla/Guggenheim sarbidea
Bilbao Metro station Moyua-Entrance2.jpg|Ertzilla/Guggenheim sarbidea barrutik

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Moyua plaza
* 1. linea (Bilboko metroa)
* 2. linea (Bilboko metroa)
* Bilboko metroa
* Bilbobus
* Bizkaibus
* Bilboko aldirien sarea

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroaren webgunea
* Bilbobusen webgunea
* Bizkaibusen webgunea
Hego-ekialdeko Asia

**Hego-ekialdeko Asia** Asiako eskualde geografiko eta politikoa da. Eskualdea Txinatik hegoalderantz, Indiatik ekialderantz eta Australiatik iparralderantz dauden herrialdeek osatzen dute.

## Banaketa 
### Politikoa 
Hona hemen Hego-ekialdeko Asian dauden herrialdeak:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Guztiek Asiako Hego-ekialdeko Elkartea (ASEAN) osatzen dute, Ekialdeko Timorrekin batera. Eskualdea Hegoaldeko Asiarekin batera lehen *Indiak* izenez ezaguna zen.

Nahiz eta politikoki Australiako lurraldeak izan, Christmas uhartea eta Cocos (Keeling) uharteak kulturalki eskualdearen zati bat dira. Papua, hala ere, politikoki Indonesiaren zatia izanda eta berez eskualdekoa, geografikoki Ozeanian dago.

### Geografikoa 
Hego-ekialdeko Asia eskualde bitan zatituta dago, Hego-ekialdeko Asia kontinentala (edo Indotxina) eta Itsas Hego-ekialdeko Asia (edo Malaysiar uhartedia).

Hego-ekialdeko Asia kontinentala:
* Kanputxea
* Laos
* Myanmar
* Thailandia
* Vietnam

Itsas Hego-ekialdeko Asia:
* Brunei
* Ekialdeko Timor
* Indonesia
* Malaysia
* Filipinak
* Singapur

Ekialdeko Indonesia eta Ekialdeko Timor (Wallace lerrotik ekialderantz) geografikoki Ozeanian daude.

Bestalde, Indiako Andaman eta Nicobar uharteek Hego-ekialdeko Asia osatzen dute. Hainan uhartea auzian dago Ekialdeko edo Hego-ekialdeko Asiakoa dela.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Kanpo estekak
Indautxuko geltokia

**Indautxu** Bilboko metroaren 1. eta 2. lineei dagokien lurpeko geltokia da, Bilboko izen bereko auzoko Indautxu plazan kokatuta dagoena, Urkixo zumarkalean hain zuzen. 1995eko azaroaren 11n inauguratu zen, eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 1. tarifa-gunearen barruan dago.

Geltokiak ordainpeko aparkalekua eta merkatal gunea biltzen ditu, *Urquijo* irteeratik zuzenean irits daitekela. Bilboko metro sareko geltokirik erabiliena izan zen 2014an, urte horretan 6.160.453 bidaiari jaso zituela.

2017ko abuztuaren 18tik doako Wi-Fi zerbitzua eskaintzen da geltokian, WifiNova enpresaren **[TUWI] Metro** sarearen bitartez.

## Sarbideak 
*  Dr. Areilza kalea, 33 (*Areilza* irteera)
*  Indautxu plaza (*Urquijo* irteera)
*  Simón Bolívar kalea, merkatal gunea (*Urquijo* irteera)
*  Dr. Areilza kalea, 25; Urkijo zumarkalearekin izkina (*Areilza* irteera)

### Gaueko sarbideak 
*  Dr. Areilza kalea, 33 (*Areilza* irteera)
*  Dr. Areilza kalea, 25; Urkijo zumarkalearekin izkina (*Areilza* irteera)

## Lotuneak 
Geltokiaren kanpoaldean Bilbobus zerbitzua hornitzen duten lau autobus geraleku daude. Hurrengo lineak geralekuetatik pasatzen dira:

## Bidaiariak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Indautxu plaza
* Indautxu
* Urkixo zumarkalea
* 1. linea (Bilboko metroa)
* 2. linea (Bilboko metroa)
* Bilboko metroa
* Bilbobus

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroa
* Bilbobus
Hego-mendebaldeko Asia

**Hego-mendebaldeko Asia** Asiako eskualde geografiko eta politikoa da.

## Izenak 
Batzuetan arkeologian eta Nazio Batuek eskualderako **Mendebaldeko Asia** izena erabiltzen dute.

Ohituraz eskualdea *Ekialde Ertaina* eta *Ekialde Hurbila* izenez ezaguna izan da, baina hitzak eurozentrikoak direnez ez dira ofizialki erabiltzen.

Arabiar munduaren alde asiarra *Mashreq* izenez ezaguna da arabieraz.

## Banaketa 
Zipre nahiz eta geografikoki eskualdean egonpolitikoki hego-ekialdeko Europaren zatitzat hartzen da. Hona hemen eskualdeko estatuak:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Badaude zenbait estatu transkontinentalak eskualdean:
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Kanpo estekak
Ekialde Urruna

450px|thumb|Ekialde Urrunaren kokapena munduan
**Ekialde Urruna** Ekialdeko Asiako eskualdea da. Izena ohikoa bada ere, eurozentrikoa da eta horregatik jadanik ez da ofizialki erabiltzen.

*Ekialdeko Asia* izena zuzenagoa litzateke, baina beste geografia eremu bat izendatzeko erabili ohi da. Nolanahi ere, europar hizkuntza askotan dituzte *Ekialde Urruna*ren baliokide diren izenak, adibidez: ingelesez *Far East*; frantsesez *Extrême-Orient*; gaztelaniaz *Extremo Oriente*; portugesaz *Extremo Oriente*; alemanieraz *Ferner Osten*; italieraz *Estremo oriente* eta nederlanderaz *Verre Oosten*.

Oro har, hurrengo estatu hauek hartzen dituela jotzen da:

Berriako estilo-liburuan  hauek sartzen dira kontzeptuaren barruan: Filipinak, Indonesia, Japonia, Kanbodia, Korea, Laos, Malaysia, Myanmar, Siberiako ekialdea, Singapur, Taiwan, Thailandia, Txina eta Vietnam.

## Galeria 

Image:Shanghai Pudong Skyline.jpg|Shanghai,Txina
|Tokyo,Japonia
Image:Saigonskyline1.JPG| Ho Chi Minh Hiria,Vietnam

Image:Osaka - Night View.jpg|Osaka,Japonia
Image:Yuri Vladivostok 20030804 118.jpg| Vladivostok,Errusia
Image:MetroManila.jpg| Manila,Filipinak
Image:Jakarta.jpg| Jakarta,Indonesia
Image:Phnom Penh aerial.jpg| Phnom Penh,Kanputxea
Image:Sule-Pagoda by-Night.jpg| Yangon,Myanmar

Image:Ruinas de Sao Paulo.jpg| Macau,Txina
Image:Bangkok skytrain sunset.jpg| Bangkok,Thailandia

Image:VictoriaHarbour.jpg| Hong Kong,Txina
Image:Sultan Omar Ali Saifuddien Mosque; 2002.jpg| Bandar Seri Begawan,Brunei
Image:Vientiane.jpg| Vientiane,Laos
Image:Surabaya skyline.jpg| Surabaya,Indonesia
Image:พัทยา.jpg| Pattaya,Thailandia

## Ikus, gainera 
* Ekialde Hurbila
* Ekialdeko Asia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angevinar Inperioa

**Angevinar Inperioa** XII. eta XIII. mendeetan Plantagenet leinua buru zuten zenbait estaturi historialariek emandako izena da, garai horretan ez baitzegoen horrelako terminorik. Angevinar lurraldeak Pirinioetatik Irlandara zihoazen, mendebaldeko Frantzia eta Ingalaterra osoa bere baitan hartuta.

Ingalaterrako Henry II.aren agintaldian (1154-1189) lurralde hauen hedapena erpinera iritsi bazen ere, Frantziako Filipe Augusto erregeak inperio hori erdibitu zuen, Normandia eta Anjouko lurraldeak bereganatu baitzituen.

## Kanpo estekak
Grafito

**Grafitoa** karbono puruaren forma kristaldua da. Karbonoaren era alotropiko bat da. Hexagonala da eta kolore beltzaxka eta distira metalikoa du. Eroale ona da, tenperatura handia jasateko gaitasuna du, eta azidoek ez dute desegiten.

Izadian aurki daiteke (sedimentu harrietan batez ere) baina laborategian ere prestatzen da labe elektriko batean antrazita berotuta.

Erabilera asko ditu industrian, eroale eta labaingarritarako, adibidez (azken honetarako olioekin nahastuz). Margo beltzak, arkatzak eta elektrodoak egiteko, eta beste hainbat gauzatarako ere erabiltzen da.

## Erreferentziak 
thumb|281x281px|Egunero etxean edo kalean erabiltzen ditugun 10 material (ekai) arruntak aztertzen dira liburuan (2022)

## Bibliografia 
* *Ekaiak badu garrantzia. Gizakiok eginiko mundua moldatu duten material zoragarrien istorio bitxiak*. M. Miodownik. Itzultzailea: J. R. Etxebarria. UEU - CIC Nanogune 2022 (250 or.). **Grafitoari** buruzkoa da 4. kapitulua: "*Apurtezina*".

## Kanpo estekak
Zisma Nagusia

**Zisma Nagusi**a Erdi Aroko kristautasuna mendebaldeko (Eliza Katoliko Erromatarra) eta ekialdeko (Eliza Ortodoxoak) adarretan erdibitu zuen prozesua da. Maiz aipatzen den data 1054koa bada ere, zisma prozesu luze baten ondorioa da. Ikuspuntuaren arabera, **Ekialdeko Zisma** (katolikoena eta, beraz, euskal kulturan) edo **Mendebaldeko Zisma** (ortodoxoena) izenak ere hartu ditu.

## Historia 
Erdibitzearen eragile nagusia Aita Santuaren autoritatearen inguruko tirabirak izan ziren. Leon IX.a Aita Santuak uste zuen Erromako Apezpikuak ekialdeko lau patriarken gaineko autoritatea zuela. Gaur egun ere, ortodoxoek adierazten dute Laugarren Kontzilioan adostutakoaren arabera, Konstantinopolis eta Erromako apezpikuen arteko berdintasuna ezarri zela. Horretaz gain, horrenbeste garrantzia ez zuten beste kausa ere bazeuden, hala nola nizeatar kredoan gehitutako klausula batek (*filioque klausula* zeritzonak) eztabaida ere eragin zuen.

Eliza kristaua dotrina, teologia, hizkuntza, politika eta geografia arloetan bereizi zen, eta bien arteko hutsuneak oraindik dirau. Are gehiago, ondotik etorri ziren hainbat gertaerak —1200ean gurutzatuek Konstantinopolis arpilatzeak, kasu— desadostasunak areagotu egin zituzten.

## Kanpo estekak
Domeinu (biologia)

Taxonomia biologikoan, **domeinua** organismoen sailkapenaren maila taxonomikorik altuena da. **Supererreinua** eta **inperioa** terminoak aurrekoaren sinonimoak dira. Bere dibisioak Archaea, Eubacteria eta Eukaryota dira.

Bizitza sailkatzeko modu asko egon dira historian zehar. Egun ere hainbat modu daude, besteak beste:

* Bi inperioen sistema edo **superdomeinuen sistema**: bi talde handi onartzen dira, Prokaryota (edo Monera) eta Eukaryota inperioak.
* **Sei erreinuen sistema**: goi mailako sei talde onartzen dira, Protista, Archaea, Eubacteria, Fungi, Plantae, eta Animalia.
* **Hiru domeinuen sistema**, berriena: Carl Woesek proposatu zuen 1990ean, Archaea, Bacteria eta Eukaryota talde handiez osatua.

Multzokatze hauek sekuentzia genetikoen analisian eta kladistikan oinarritzen dira.

## Kanpo estekak
Roberto Iniesta

**Roberto Iniesta Ojea**, **«Robe»** (Plasencia, Cáceresko probintzia, 1962ko maiatzaren 16a - Gurutzeta, Barakaldo, 2025eko abenduaren 10a) espainiar rock musikari, musikagile eta gitarra-jotzailea izan zen, Extremoduro taldearen sortzaile eta burua. Hura desegin ondoren, bakarka aritu zen, eta baita beste artista batzuekin elkarlanean ere.

Extremadurako Domina jaso zuen 2014an, eta Espainiako Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina 2024an. 2025an, Plasenciako seme kuttun izendatu zuten. 

## Bizitza 
Roberto Iniesta Plasencia jaio zen, Cáceresko probintzian, 1962ko maiatzaren 16an. Ikasketak utzita, hogei urterekin hasi zen kantak konposatzen eta *Dosis Letal* izeneko taldea osatu zuen. 1987an, Kaito eta William lagunekin batera, Extremoduro sortu zuen.

2006an, Iñaki Antónekin batera, Muxik diskoetxea sortu zuen. Azken urteak Euskal Herrian eman zituen. Emaztea Bibi zuen eta bi seme-alabaren aita zen. 2024an osasun arazoak izan zituen, biriketako tronboenbolismo bat hain zuzen ere, eta egiten ari zen birako azken bi kontzertuak bertan behera utzi behar izan zituen.

## Diskografia 
### Extremoduro 
* *Rock transgresivo* (1989)
* *Somos unos animales* (1991)
* *Deltoya* (1992)
* *¿Dónde están mis amigos?* (1993)
* *Pedrá* (1995)
* *Agila* (1996)
* *Iros todos a tomar por culo* (1997, zuzenekoa)
* *Canciones prohibidas* (1998)
* *Yo, minoría absoluta* (2002)
* *Grandes éxitos y fracasos (Episodio primero) (2004, bilduma)*
* *Grandes éxitos y fracasos (Episodio segundo) (2004, bilduma)*
* *La ley innata* (2008)
* *Material defectuoso* (2011)
* *Para todos los públicos* (2013)

### Extrechinato y Tú 
* *Poesía básica* (2001)

### Robe 
* *Lo que aletea en nuestras cabezas* (2015)
* *Destrozares, canciones para el final de los tiempos* (2016)
* *Bienvenidos al temporal* (2018, zuzenekoa)
* *Mayéutica* (2021)
* *Se nos lleva el aire* (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dibisio (biologia)

Taxonomia biologikoan, **dibisioa** organismoen sailkapenaren maila taxonomiko bat da. Maila hau erreinuaren eta klasearen artean dago, eta landareen eta onddoen erreinuetan erabiltzen da. Animalien eta protisten erreinuan dibisioaren parekoa den filuma erabiltzen da.

Landareen taldearen dibisio nagusiak, eboluzionatu omen zuten ordenan, hauek dira:

* Goroldioak (Bryophyta dibisioa)
* Iratzeak (Filicophyta dibisioa)
* Azeri-buztanak (Sphenophyta dibisioa)
* Cycadalesak (Cycadophyta dibisioa)
* Ginkgoak (Ginkgophyta dibisioa)
* Koniferoak (Pinophyta dibisioa)
* Gnetophytes (Gnetophyta dibisioa)
* Angiospermoak (Anthophyta dibisioa)

Egun landareen %80 angiospermoak dira.

Zoologian, zenbaitetan, *dibisio* terminoa infraklasearen eta kohortearen artean dagoen aukerazko maila bati izena emateko erabiltzen da.
Jan Hus

**Jan Hus** (Husinec, Bohemia,  – Konstanz, 1415eko uztailaren 6a) txekiar erlijio pentsalaria, filosofoa, erreformatzailea eta Pragako unibertsitateko irakaslea izan zen. Eliza Katolikoak haren iraskaspenak heretikotzat jo ondoren, 1411n eskumikatu, Konstantzako kontzilioak zigortu eta 1415ean erre zuten.

Haren jarraitzaileak hustarrak ziren. Bohemiako erresuman eliza erreformatua osatu zen, baina Hustar gerretan suntsitu zuten mugimendu hori.

Husen irakaspenek eragin handia izan zuten mende bat geroago etorri zen erreforma-mugimenduan, baita Martin Lutherrengan berarengan ere. Gaur egun, uztailaren 6a, Husen exekuzioaren urteurrena, Txekian festa eguna da, herrialdeko heroitzat jotzen baita. Horretaz gain, Husen lan eskergak txekieraren literaturan leku nabarmena utzi dio.
B5 bitamina

**B5 bitamina** edo **azido pantotenikoa** (C9H17NO5) formula duen bitamina hidrosolugarria da, prozesu metabolikoetan garrantzia handia duena.

A koentzimaren sorreran parte hartzen du bitamina honek. A koentzima funtsezko molekula da hainbat prozesu metabolikoetan, besteak beste Krebs zikloan eta gantz azido, kolesterol eta azetilkolinaren biosintesi-prozesuetan. Ulertzekoa denez, azido pantoteniko gabeziak hamaika ondorio kaltegarri ekartzen ditu, bide metaboliko asko hanka-motz geratzen direlako.

## Janari-iturriak 
B5 bitamina janari ugaritan dago. Besteak beste, arrautzetan, okelan, zerealetan, esnean, e.a. Elikagai askotan dagoenez, gizakiak ez du normalean bitamina honen gabeziarik.

## Beharrizanak eta gabezia 
Gomendatutako eguneroko dosia adinaren arabekoa da: 2 mgr-tik umeengan 6 mgr-ra helduengan.

Bitamina honen gabezia arraroa da, muturreko barauetan besterik ez baita agertzen. B taldeko beste bitaminen ezaren antzeko sintomak eragiten ditu: astenia, azaleko gaitzak (dermatitis...), nerbio-sistemaren kalteak (insomnioa, karranpak...), digestio-aparatuarenak (sabeleko mina, okadak...), oinetako sentikortasuna eta immunitate-sistemaren ahultzea (bitamina hori antigorputzak sortzeko ezinbestekoa baita).

## Erabilera terapeutikoa 
Xanpu batzuek azido pantotenikoa dute, eta baita aknearen aurkako zenbait pomadak ere. Bigarren kasu honetan, hala ere, ez daude guztiz frogatuak B5 bitaminaren onurak aknearen tratamenduan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ordena (biologia)

Taxonomia biologikoan, **ordena** organismoen sailkapenaren maila taxonomiko bat da. Maila hau klasearen eta familiaren artean dago. Badaude tarteko azpimailak ere, hala nola klasearen eta ordenaren artean dagoen goiordena, edo ordenaren azpitik dagoen subordena.

## Kontzeptuaren historia 
Ordena izeneko maila taxonomikoa Augustus Quirinus Rivinus alemaniar botanikariak erabili zuen lehen aldiz, 1690eko hamarkadan argitaratu zuen landare sailkapenean. Carolus Linnaeusek bere erabilera orokortu zuen 1735ean argitaratu zen *Systema Naturae* liburuan, natura sailkatzeko sortu zituen hiru erreinuetan (alegia, mineraletan, landareetan eta animalietan) erabili baitzuen.

Frantziako botanika argitalpenetan, XIX. mendearen amaiera arte, *famille* hitza latinezko *ordo* hitzaren baliokide gisa erabili zen. Baliokidetasun hau egun erabiltzen den *Nomenklatura botanikoaren nazioarteko kodearen* aurrekari zuzena den *Lois de la nomenclature botanique* (1868) argitalpenean zehaztu zen.

Nomenklatura botanikoa finkatzeko 1906an egindako lehen nazioarteko arauetan, *familia* hitza frantziarren "famille" hitzak adierazten zuen maila bera izendatzeko erabili zen, eta *ordena* hitza maila altuago bat izendatzeko gorde zen.

Zoologian Linneoren ordenak modu koherenteagoan erabili ziren. Orduko zenbait izen oraindik ere erabiltzen dira (esaterako, Lepidoptera sitsak eta tximeletak sailkatzeko edo Diptera euliak eta eltxoak sailkatzeko).

## Kanpo estekak
Familia (biologia)

Taxonomia biologikoan, **familia** (latinetik: *familia*, plurala *familiae*) organismoen sailkapenaren maila taxonomiko bat da. Maila hau ordenaren eta generoaren artean dago.

**Azpifamilia**, biologian, sailkapen biologikoaren unitatea da. Azpifamilia familiaren azpian dago.

## Kontzeptuaren historia 
Familia, maila taxonomiko gisa, asmakizun aski berria da. Terminoa Pierre Magnol botanikari frantziarrak erabili zuen lehen aldiz 1689an, *Prodromus historiae generalis plantarum, in quo familiae plantarum per tabulas disponuntur* lanean. Bere sailkapenean onartu zituen hirurogeita hamasei landare-taldeei familia deitu zien. Maila taxonomikoen kontzeptua oraindik jaiotzeke zegoen, eta *Prodromus*-aren hitzaurrean Magnolek bere familiak *genero* handiagoetan batu behar zirela esan zuen.

XX. mendearen hasieratik, terminoa modu zehatzagoan erabili da. Kategoria honen erabilera eta izenen amaierak nomeklatura botanikoaren eta nomenklatura zoologikoaren nazioarteko kodeetan zehaztu da:
* Botanikan *-aceae* amaiera erabiltzen da izen zientifikoan, eta euskaraz *-azeoak* (esaterako Asteraceae, asterazeoak), nahiz eta, zenbait kasutan, salbuespenak dauden eta izen tradizionalak erabiltzen diren.
* Zoologian *-idae* amaiera erabiltzen da izen zientifikoan, eta euskaraz *-idoak* (esaterako Felidae, felidoak).

## Kanpo estekak
Klase (biologia)

Taxonomia biologikoan, **klasea** organismoen sailkapenaren maila taxonomiko bat da. Maila hau filumaren eta ordenaren artean dago.

Esaterako, Mammalia klasea (ugaztunak) Chordate filumaren barruan dago. Era berean, klase honen barruan Carnivora ordena (haragijaleak) dago.

## Kontzeptuaren historia 
Klase izeneko maila taxonomikoa Joseph Pitton de Tournefort frantziar botanikariak erabili zuen lehen aldiz, 1694an argitaratu zuen landare sailkapenean (*Eléments de botanique*). Carolus Linnaeusek bere erabilera orokortu zuen 1735ean argitaratu zen *Systema Naturae* liburuan, natura sailkatzeko sortu zituen hiru erreinuetan (alegia, mineraletan, landareetan eta animalietan) erabili baitzuen. Ordutik, klasea hierarkia taxonomikoaren mailarik altuena kontsideratu zen XIX. mendean filuma eta dibisioa bezalako maila goragoak sortu ziren arte.

## Kanpo estekak
William Gibson

**William Ford Gibson** (Conway, Hego Carolina, AEB, 1948ko martxoaren 17a - ) estatubatuar-kanadiar idazlea da. Zientzia fikziozko generoko cyberpunkaren aita da. 1984an idatzi zuen "*Neuromante*" eleberriari esker mundu osoan ezagun egin zen. Liburu hori izan zen cyberpunk generoaren aitzindaria. Gibson izan zen sare informatikoen bidez sortutako espazio birtualari ziberespazio deitu zion lehenengoa. Johnn Mnemonic ipuin famatuaren egilea ere bada. Ipuin hau film bilakatu zuten 1995ean.

## Bizitza eta obra 
Kanadan egin zituen ikasketak. Lehenengo kontakizunak, zientzia fikziozkoak, 1970eko hamarraldiaren amaieran argitaratu zituen, *Omni* aldizkarian, eta bere lehen liburua, *Neuromante* (1984), ziberpunk izeneko zientzia fikziozko generoaren aitzindaritzat hartua da. Kritikari askoren ustez 1980ko hamarraldiko zientzia fikziozko eleberririk onena da *Neuromante*. Egileak obra hartan erabilitako hizkerak ospe handia hartu zuen eta mundu guztira zabaldu zen; handik atera ziren, esaterako, *ziberespazio* eta *errealitate birtual *esapideak. Obra horretan, ziberpunk generoan ohi denez, gizabanakoaren eskubideak gizartearen gaineko kontrola beren esku duten korporazioek mehatxaturik dituen gizartea islatu zuen Gibsonek.

Ziberpunk generoaren barruan sailkatzen diren obren artean azpimarratzekoak dira, orobat, *Kromoa erretzen *(1986) ipuin bilduma, eta *Zero kondea* (1986), *Mona Lisa azeleratua* (1988) edo *Argi birtuala* (1993) eleberriak.

1990ean *Diferentziaren makina* idatzi zuen, Bruce Sterlingekin batera, eleberri poliziakoaren eta intriga historikoaren osagaiak bateraturik, eta 1998an *Idoru* argitaratu zuen.

Dena dela, zientzia fikzioaz gainera, beste molde literario batzuk ere landu ditu, ondorengo obra hauetan: *Dream Jumbo* (1989), saio artistiko bati egokituriko testua, eta *Agripa, hilen liburu bat* (1992), bere aitaren omenez euskarri informatikoan eginiko olerkia, irudiez eta testuez osatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  William Gibsonen webgune ofiziala
Entrimo

**Entrimo** Galiziako udalerria da, Ourenseko probintziaren hego-mendebaldean eta A Baixa Limiako eskualdean kokatutakoa.

1.370 biztanle zituen 2004an.

## Mugakideak 
Iparraldean eta mendebaldean Melgaço eta Arcos de Valdevez udalerriak (Minho-Limako azpieskualdea, Portugal), eta hegoaldean eta ekialdean Lobios (Ourense) mugakide ditu.

## Parrokiak 
Entrimo (Santa María a Real) | Galez (San Fiz) | A Illa (San Lourenzo) | A Pereira (San Facundo) | Venceáns (San Tomé)

## Ikus, gainera 
* Ourenseko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Entrimoko udal webgunea
Okhotskeko itsasoa

**Okhotskeko itsasoa** () Ozeano Bareko mendebaldeko beso bat da. Ekialdean Kamtxatka penintsula, hego-ekialdean Kurilak uharteak, hegoaldean Hokkaido uhartea, mendebaldean Sakhalin eta iparraldean eta mendebaldean Ekialdeko Siberiako kostaldea ditu. Izena Okhotsk hiritik datorkio, Errusiako lehendabiziko kokalekua ekialde urrunean.

Sakhalin uhartearen bi muturretatik Okhotskeko itsasoa Japoniako itsasoarekin du lotura: mendebaldean Sakhalin eta Tartariako itsasartearen bidez; ekialdean La Pérouseko itsasartearen bidez.

Eskualdeko ibai nagusia Amur da.

Hokkaido ez ezik, beste kostaldeak errusiarrak izanda, Errusia berezko itsasotzat du Okhoskekoa.

Itsasoa esploratzeko lehendabiziko europarrak Ivan Moskvitin eta Vassili Pojarkov ziren 1640ko hamarkadan.

Japonieraz, gertukoa bada ere ez du izen propiorik eta normalean  deritzote, errusierazko izenaren transkripzioa.

## Hiri nagusiak 
* Abashiri, Hokkaidō, 
* Magadan, Magadan, 
* Monbetsu, Hokkaidō, 
* Palana, Kamtxatka, 
* Wakkanai, Hokkaidō, Japonia
* Yuzhno-Sakhalinsk, Sakhalin, 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bering (itsasoa)

**Bering** edo **Bering itsasoa** (errusieraz: Берингово море, *Beringovo More*) Ozeano Barearen iparraldeko muturreko besoa da, Asia eta Ipar Amerika bereizten dituena. Izena Vitus Bering esploratzaile daniarrarengandik datorkio.

## Geografia 
[thumb|ezkerrera|240px|Bering itsasoaren satelite irudia. [Alaska eskuinean dago eta Errusia ezkerrean.]]
Ozeano Barearen iparraldeko muturrean dago, Asia ipar-ekialdearen eta Amerika ipar-mendebaldearen artean. Ekialdean Alaska, ipar eta mendebaldean Kamtxatka eta Siberia eta hegoaldean Alaskako penintsula eta Aleutiar uharteak ditu. Bering itsasarteak lotzen du Ozeano Artikoarekin. Bi milioi kilometro koadroko eremua dauka.

Bering itsasoko uharte nagusiak honako hauek dira:
* Pribilof uharteak
* Komandante uharteak, tartean Bering uhartea
* San Laurendi
* Diomedes uharteak
* King uhartea
* Saint Matthew uhartea
* Karaginski uhartea

## Historia 
Azken glaziazioan, hain zen baxua itsas maila non Asiako tribu batzuk Ipar Amerikara oinez migratu baitziren, gaur egungo Bering itsasartea zeharkatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tonkingo golkoa

**Tonkingo golkoa** (; ) Hegoaldeko Txinako Itsasoaren besoa da. Bere 126.250 km² azalera honako mugak ditu, ipar-mendebaldean, mendebaldean eta hego-mendebaldean Vietnam, iparraldean Txina kontinentala eta ekialdean Hainan uhartea. Golkoak ez da sakona (60 metro baino gutxiago). Eskualdeko hiri nagusiak Vietnamgo Hai Phong eta Txinako Beihai dira. Ipar-mendebaldeko aldean uharte txiki ugari ditu, handienak Vietnamgo Bach Long Vi eta Cat Ba eta Txinako Weizhou izanik. Bere ibai nagusia Ibai Gorria da.

Tonkin izena, txineraz *東京* eta vietnameraz *Đông Kinh* 'Ekialdeko hiriburua' esan nahi du eta Hanoiko, Vietnamgo hiriburua, antzinako toponimoa da (kasualitatez txineraz "Tokio" era berean idazten da).

1964ko abuztuan, AEBetako Presidentea Lyndon B. Johnson esan zuen Ipar Vietnamgo Armadak Tonkingo golkoan destruktore estatu batuarrak bitan eraso zituztela. Benetan, behin eraso zituzten, AEBetako Hego Vietnamgo Armadaren aldeko operazio isilak erantzuten. Baina hori zela eta, AEBak Vietnamgo gerran aho betean sartu ziren, betirako *Gulf of Tonkin Incident* edo Tonkingo golkoko gertakaria aitzakia izanda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lobeira

**Lobeira** Galiziako barnealdeko eta mugaldeko udalerria da, Ourenseko probintziaren hego-mendebaldean eta A Baixa Limiako eskualdean kokatutakoa, Minho-Limako eskualde portugaldarrarekin mugan.

2007ko erroldaren arabera, herriak 1.089 biztanle ditu.

## Ikus, gainera 
* Ourenseko udalerrien zerrenda

thumb|ezkerrera|500px|Goizaldeko ikuspegi orokorra.

## Kanpo estekak
B2 bitamina

**B2 bitamina** edo **erriboflabina** kolore horidun bitamina hidrosolugarria da. Bere egituran isoaloxazina eraztun konplexu bati erribitol talde bat lotzen zaio, erribosatik eratorritako alkohol bat.

Gehienetan, erriboflabina FAD eta FMN koentzimen osaketan parte hartzen du. Honela, arnasketa zelularrarekin zerikusia duten prozesu entzimatikoetan hartzen du parte, hala nola Krebs zikloan, arnas katean eta lipidoen beta oxidazioan.

B2 bitamina beharrezkoa da azalak bere osotasuna mantendu dezan, mukosen mantenurako, eta baita begiko kornea oxigenatzeko ere. Dietan zenbat eta kaloria gehiago jaso, orduan eta B2 bitamina gehiago beharko du organismoak.

Iturburu nagusiak haragiak, esnea eta esnekiak, zerealak, legamiak eta barazki berdeak dira. Beharrizanak asetzeko, egunero 1,1-1,4 mgr. bitarteko kopurua hartu behar da; haurdunaldian eta edoskitzean gehiago. Esan beharra dago, behar baino erriboflabina gehiago hartuz gero, soberakina iraitz aparatuaren bidez kanporatzen dela, organismoak ezpaitu metatzen.

Bitamina honen gabeziak begietako, ahoko eta azaleko arazoak sortzen ditu, zikatrizazio prozesuak mantsotu eta anemia sortu. Gabeziaren arrazoiak hainbat izan daitezke, hala nola, elikadura ez orekatua, alkoholismo kronikoa, diabetesa, hipertiroidismoa, ariketa fisiko gehiegi egitea, sukarraldi luzea, estresa, gehiegizko beroa, zenbait droga kontsumitzea edo edoskitze artifiziala.

Europar Batasunak onartutako elikagaien gehigarrien artean dago eta E-101 kodea du. Gehigarri moduan erabiltzen da zerealetan, pastetan, saltsetan, fruta-zukuetan, e.a.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muíños

**Muíños** Galiziako barnealdeko udalerri mugakidea da, Ourenseko probintziaren hego-mendebaldean eta A Baixa Limiako eskualdean kokatutakoa, Trás-os-Montes Garaiarekin (Portugal) mugan.

1.888 biztanle zituen 2008an.

## Ikus, gainera 
* Ourenseko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgune ofiziala.
Montalegre

**Montalegre** Portugalgo iparraldean dagoen udalerria da, Vila Realgo barrutian kokatutakoa.

12.150 biztanle zituen 2004an.

thumb|ezkerrera|Montalegreko gaztelua.

## Mugakideak 
Iparraldean Lobios, Muiños, Calvos de Randin, Baltar, Cualedro e Oimbrako udalerriak (Ourense), hegoaldean Boticas, Cabeceiras de Basto eta Vieira do Minho, ekialdean Chaves eta mendebaldean Terras de Bouro mugakide ditu.

## Freguesiak 
Udalerria 36 freguesiatan banatuta dago:

# Cabril
# Cambeses do Rio
# Cervos
# Chã
# Contim
# Covelães
# Covelo do Gerês
# Donões
# Ferral
# Fervidelas
# Fiães do Rio
# Frades do Rio
# Gralhas
# Meixedo
# Meixide
# Montalegre
# Morgade
# Mourilhe
# Negrões
# Outeiro
# Padornelos
# Padroso
# Paradela
# Pitões das Júnias
# Pondras
# Reigoso
# Salto
# Santo André
# Sarraquinhos
# Sezelhe
# Solveira
# Tourém
# Venda Nova
# Viade de Baixo
# Vila da Ponte
# Vilar de Perdizes

## Inguru naturala 
Peneda-Gerêseko Parke Nazionalak udalerri hau barne hartzen du, besteak beste.

## Kanpo estekak 
*  Montalegreko udal webgunea
George Pal

**George Pal** (1908ko otsailaren 1a; 1980ko maiatzaren 2a), benetako izenez **Julius György Marczincsák**, Hungarian jaiotako zinemagilea izan zen, zientzia-fikzioarekin hartu-eman handia izan zuen animatzaile, zuzendari eta ekoizlea.

Cegleden jaio zen 1908an, sasoi hartan Austria-Hungariako Inperioaren barnean. 1928an Budapesteko Arte Akademian graduatu zen. 1928tik 1931ra Hunnia Films ekoizpen etxean egin zuen lan. 1931n, ezkondutakoan, Berlinera joan zen lanean eta UFA estudioekin elkarlanean Trickfilm-Studio Gmbh Pal und Wittke produktora sortu zuen. Garai hartan sortu zituen *Pal-Doll* panpinak, AEBetan *Puppetoons* izan zirenak. Philips enpresak eskatuta, hainbat film labur ondu zituen Eindhovenen, bere teknikak erabiliz, eta 1939a baino lehen, teknika horiek ere baliatuz, bost film egin zituen Ingalaterrako Horlicks Malted Milk enpresarako. 1940an, AEBetara bizitzera joan zen, naziengandik ihesi, eta Paramount Pictures estudioetan lanean hasi. Walter Lantz lagunak hiritartasuna lortzen lagundu zion herrialde hartan.

1940reko hamarkadan *Puppetoons* sailetako kapituluak ezagun eta arrakastatsu bilakatu zituen Palek, eta 1944an ohorezko Oscarra eman zioten, lan horietan erabili zituen teknika eta metodoak aitortu eta saritzeko. Pal ezaguna izan zen batez ere 1950 eta 1960ko hamarkadetan Byron Haskin zuzendariarekin egindako eta bideratutako lanengatik. Bihotzekoak jota hil zen Beverly Hillseko bere etxean, 72 urte zituenean.

## Filmak 
* *The Great Rupert* (1950, ekoizle)
* *Destination Moon* (1950, ekoizle)
* *When Worlds Collide* (1951, ekoizle)
* *The War of the Worlds* (1953, ekoizle; Byron Haskinek zuzendua)
* *Houdini* (1953, ekoizle)
* *The Naked Jungle* (1954, ekoizle; Byron Haskinek zuzendua)
* *Conquest of Space* (1955, ekoizle; Byron Haskinek zuzendua)
* *Tom Thumb* (1958, ekoizle eta zuzendari)
* *The Time Machine* (1960, ekoizle eta zuzendari)
* *Atlantis, the Lost Continent* (1961, ekoizle eta zuzendari)
* *The Wonderful World of the Brothers Grimm* (1962, ekoizle eta zuzendari)
* *7 Faces of Dr. Lao* (1964, ekoizle eta zuzendari)
* *The Power* (1968, ekoizle; Byron Haskinek zuzendua)
* *Doc Savage: The Man of Bronze* (1975, ekoizle).

## Bukatu gabeko edo estreinatu gabeko proiektuak 
* *After Worlds Collide* (1955)
* *Odd John* (1967)
* ''Logan's Run* (1968)
* *When the Sleeper Wakes* (1972)
* *War of the Worlds* (~1974-75) Telebistarako amaitu gabeko saila
* *Doc Savage: The Arch Enemy of Evil* (1976)
* *The Time Traveller* (1977-78)
* *The Wonderful Wizard of Oz* (1979)
* *The Disappearance* (1980, aurrekoizpena)
* *Voyage of the Berg* (1980, aurrekoizpena)

## Bibliografia 
Gail Morgan Hickman. *The Films of George Pal* (South Brunswick, NJ: A.S. Barnes & Co., 1977) ISBN: 0498019608

## Kanpo estekak 
* *George Pal* Internet Movie Data Base webgunean
* *The Fantasy Film Worlds of George Pal* Arnold Leibovit-ek zuzenduriko dokumentala
* NNDB webgunea
* *George Pal Lecture on Fantasy in Film*
* *War Of The Worlds* filmaren gaineko informazioa
* *George Pal'' webgunea
Vinhais

**Vinhais** Portugalgo ipar-ekialdean dagoen hiria da, Iparraldeko eskualdearen, Alto Tras-os-Montes azpieskualdearen eta Bragançako barrutian kokatutakoa.

10.646 biztanle zituen 2001ean.

## Banaketa administratiboa 
### Mugakideak 
Iparraldean Zamorako probintzia, hegoaldean Macedo de Cavaleiros eta Mirandela, ekialdean Bragança eta mendebaldean Ourenseko probintzia, Chaves eta Valpaços mugakide ditu.

### Fregesiak 
## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Vinhaiseko webgune ofiziala
Mephitidae

**Mofeta** edo **Mephitidae** ugaztun haragijale familia bat da. Oso ezagunak dira mehatxupean isurtzen duen gai kirastunagatik. Mofetaren larrua, bestalde, oso preziatua da.

## Ezaugarriak eta jokaerak 
Ezaugarririk nabarmenena du usain txarra, kirastuna, uzkiko guruinek isurtzen dutena. Mofetak isurtzen du kirats hori bere burua arriskupean ikusten duenean. Isuri aurretik, mofeta bakoitzak jarrera bat hartuko du, espeziearen arabera: batzuek buztana jasoko dute, beste batzuek, ostera, atzeko hankak. Edozein modutan, arrisku egoeretan, espezie guztiek egiten dute soinu zorrotz bat.

Ile gehiena beltza eta distiratsua du, eta bizkarraren alde banatara bi zerrenda zuri ditu, lepotik buztaneraino. Omniboroa edo orojalea da, intsektuak jan ditzake, arrautzak, fruituak, ugaztun txikiak, txoriak eta eztia. Jeneralean, gauez ibiltzen da janari bila.

Mofeta emea 55 egun izaten da umedun, eta 1 eta 10 ume egin ditzake. Horiek amaren esnea edaten dute, 10 bat astez.

## Habitat edo berezko ingurunea 
Mofetak zuloetan bizi dira, emeek egiten baitituzte neguan, eta bertan igarotzen dute lozorro aldi bat, nahiz eta hori ez den iristen erabateko hibernaziora.

Zenbaitetan partekatzen dituzte zuloak otsoekin eta mapatxeekin.

## Generoak eta espezieak 
Garai batean adituek jo dituzte mofetak mustelidoen subfamiliakotzat, harik eta ADN ikerketa lan batek Mephitidaen familian kokatu zituen. Gaur egun, mofetak 11 familiatan sailkatzen dira, 4 generotan banatuta:
* **Generoa:** *Mephitis*
** *Mephitis mephitis* Mofeta arrunta edo marraduna
** *Mephitis macroura* Mofeta txanoduna
* **Generoa:** *Spilogale*
** *Spilogale gracilis* Mendebaleko mofeta motaduna
** *Spilogale putorius* Ekialdeko mofeta motaduna
** *Spilogale pygmaea* Mofeta orbandu pigmeoa
* **Generoa:** *Conepatus*
** *Conepatus mesoleucus*
** *Conepatus leuconotus*
** *Conepatus semistriatus*
** *Conepatus chinga*
** *Conepatus castereus*
** *Conepatus humboldtii*
** *Conepatus rex*
* **Generoa:** *Mydaus*
** *Mydaus javanensis* Teledu edo Malaiako mofeta kirastuna
** *Mydaus marchei* Palawango mofeta kirastuna