open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bornholm

**Bornholm** (danieraz  ahoskatua; antzinako eskandinavieraz: *Burgundaholmr*) Itsaso Baltikoko uharte bat da, Danimarkaren mendekoa. Danimarkako gainerako lurretatik ekialdera dago, Suediaren hegoaldean, Poloniaren iparraldean. Administratiboki, Danimarkako Hiriburu Eskualdearen barnean sartuta dago.

## Etimologia eta hizkuntza 
Uhartearen izenaren jatorria antzinako eskandinavierazko *Burgundaholmr* da, honek "Burgundiarren uhartea" esan nahi du. Hizkuntza berezia ere badute, bornholmera, danieraren dialektoa kontsideratzen dena. Bere ezaugarri gramatikalak direla eta, suediarrek hobeto ulertzen omen dute daniarrek baino.

## Demografia 
Rønne da uharteko herri handiena eta hiriburua. Hona hemen uharteko herri aipagarrienak:
# Rønne (12.887 biztanle)
# Nexø (3.700)
# Aakirkeby (2.108)
# Hasle (1.705)
# Allinge-Sandvig (1.683)

XX. mende hasieratik ez da uhartearen populazioa asko aldatu, hala ere azken hamarkadetan beheranzko joera erakusten ari da.

## Historia 
Danimarka beti izan da Bornholm uhartearen jabea, tarte motzetan Lübeckek (1525) eta Suediak (1645) kontrolatu izan badute ere.

Izenari kasu eginez, badirudi burgundiarren irla izan zela V mendearen inguruan. Ondorengo mendeetan Danimarkakoa zen Eskania eskualdearen barnean egon zen. Danimarkak eskualde hau galdu zuenean Kopenhagek hartu zuen bere kontrola, Itsaso Baltikoan zuen posizio estrategikoa zela eta.

Bigarren Mundu Gerran alemaniar naziek erraz konkistatu zuten irla. Beren helburua aliatuen urpekuntziak Alemaniara ez iristea zen. Hegazkin sovietarrek bonbardaketa ugari egin zituzten bertan agintean zegoen Von Kamft generala ez baitzen errenditzen, azkenean 1945eko maiatzaren 9an konkistatu zuten uhartea eta urtebetez okupaturik izan zuten.

## Geografia 
Danimarka ez bezala, uhartea oso aldapatsua da eta ongi bereizten diren hiru zati ditu; iparraldean Hammeren lurmuturra, erdialdean Almindingen basoa eta hegoaldean Dueoddeko hondartza zuriak. Hauetaz gain bereziki aipagarriak dira Jons Kapel eta Helligdomsklipperne itsaslabarrak.

## Klima 

## Ondasun nabarmenak 
### Natura 
* Hammeren lurmuturra
* Almindingen basoa
* Jons Kapel itsaslabarra
### Eraikinak 
* Hammershus gaztelua
* Østerlars eliza

## Iruditegia 

Irudi:Rønne Harbour - Bornholm.jpg|Rønneko kaia.
Irudi:Hammershus - view of Hammeren.jpg|Hammeren lurmuturra.
Irudi:110724-Bornholm-Ekkodalen-1.JPG|Almindingen basoa.
Irudi:Bornholm - Jons Kapel1.jpg|Jons Kapel itsaslabarra.
Irudi:Hammershus castle.jpg|Hammershus gazteluaren aztarnak.
Irudi:Oesterlars Kirke Bornholm Denmark.jpg|Østerlars eliza.

## Ikus, gainera 
* Danimarkako uharte nagusiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Eguzki-erradiazio

thumb|250px|

**Eguzki erradiazioa** eguzkiak igorritako erradiazio elektromagnetikoen multzoa da. Erradiazio hau, gehienbat izpi infragorriz, argi kusgaiz eta izpi ultramorez osatua dago, eta, intentsitate askoz apalagoan gamma izpiz, X izpiz, mikrouhinez eta irrati uhinez. Lurrazalera ez da erradiazio osoa heltzen, askotan atmosferan dauden gasek izpi ultramoreak xurgatzen baitituzte. Eguzkian segundoko 20 milioi Kelvin gradutan 600.000.000 tona hidrogeno fusionatzen dira eta 3,7x1023 kW-ren baliokide den energia igortzen du, hau da, eguzkiaren gainazaleko metro karratu bakoitzeko 64.070 kW igortzen ditu.

## Eguzki erradiazioaren efektuak atmosferako gasengan 
thumb|250px|
thumb|Egunsentiko eguzki-izpiak.

Lurraren atmosfera diatermikoa da, hau da, ez da eguzki erradiazioarekin soilik berotzen.

Fotoiak beraien energia eta edo uhin-luzeraren arabera hau egiteko gai dira:

* Atomoen kanpoko geruza fotonizatu.

* Atomo baten elektroien kanpoko geruza fotonizatu

* Geruza batetik beste geruza nagusi batera elektroiak bizitu.

* Molekula bat disoziatu.

* Molekula bat dardaratu.

* Molekula bat biratu.

## Eguzki erradiazioa energia iturri gisa 
Bi modu daude eguzki-erradiazioaz baliatzeko: pasiboa, hau da, eguzki-erradiazioa ahal den gehien aprobetxatzeko eraikinak orientatuz (faktore hau arkitektura bioklimatikoan erabiltzen da) edo modu aktiboa, eguzki-erradiazioa aprobetxatzeko gai diren elementu teknikoak erabiliz.

Eguzki-aprobetxamendu aktiboaren bidez elektrizitatea sortzen ahal da (eguzki-energia fotovoltaikoa) edo beroa lortu (eguzki-energia termikoa).

Eguzkiarena energia iturri berriztagarrien artean etorkizun handien duenetakoa da, hiri-ingurumenean integratzeko dituen aukerengatik. Proposatzen den energia-eredu aldaketan, energia iturri berriztagarrien artean herritarrek eta toki erakundeek eguzki energian dute, hain zuzen, protagonismorik handiena.

## Ikus, gainera 
* Eguzki-argitasuna
* Eguzki argi

## Kanpo estekak
Brooks Stevens

**Clifford Brooks Stevens** (Milwaukee, 1911ko ekainaren 7a, *ib.*, 1995ko urtarrilaren 4a) etxeko altzairu, tresna, auto eta moto diseinatzaile industriala zen. Baita ere diseinatzaile grafiko eta estilista moduan lan egin zuen. 
 
1944 urtean, Stevensek Amerikako Diseinatzaile Industrialen Elkartea (Industrial Designers Society of America) sortu zuen, Raymond Loewy eta beste zortzirekin batera.

## Bizitza 
Stevens Milwaukeen, Wisconsin, jaio zen 1991ko ekainaren 7an jaio zen. Txikitan polioa jasan zuen, eta gaixo egon zen bitartean marraztera bultzatu zuen bere aitak. Beranduago, 1929. urtetik 1933era, arkitektura ikasi zuen Cornell Unibertsitatean. 1934. urtean, Milwaukeen altzairu diseinu baltzua sortu zuen. Hil zenean, bere seme Kipp Stevens arduratu zen baltzuaz.

1959. urtean Mequonen, Wisconsin, autoen museo bat irekin zuen, non bere diseinuak eta beste batzuk gorde zituen. Museoa 1980ko hamarkadan Wienermobile enpresaren fabrikazio planta bat bihurtu zen. 1999. urtean itxi zuten.

Brooks Stevens 1995ko urtarrilaren 4an hil zen, Milwukeen.

## Zaharkitzapen programatua 
Nahiz eta askotan esan berak asmatu zuela *zaharkitzapen programatu* terminoa, berak egin zuen bakarra terminoa definitzea izan zen. Bere definizioak hau zioen: “Erosleak zerbait pixka bat berriagoa, pixka bat hobea, behar baino pixka bat lehenago erostera bultzatzea”.
= Diseinuak =
Bere etxe eta sukalde aparatuen diseinuak oso ezagunak egin ziren. Baita ere arkitektura diseinua eta diseinu grafikoa landu zituen. Bere diseinuen artean famatuenetarikoa Miller Brewingen logoa izan zen.

Auto diseinatzaile moduan, Stevensek 1962-eko Studebaker Gran Turismo Hawk-a berdiseinatu zuen, aurrekontu txiki batekin. Horren ondoren, Harley-Dadvison motorrak diseinatu zituen, eta gaur egungo diseinuak bere diseinuetan oinarrituta daude.

Stevensek Oscar Mayer Wienermobila diseinatu zuen, amerikar pop kulturaren sinboloetako bat izango zena. Briggs and Stratton-erako motoreak diseinatu zituen, eta baita ere Milwaukeeko Ingenieritza Eskolaren logoa, 1978 urtean, Diamante Urteurrena ospatzeko. Logo hori oraindik erabiltzen da.

Beste gauza askoren artean, Stevensek, Kaiser Motorsekin batera, "Excalibur" lasterketa-auto serie bat diseinatu zuen. 1960 hamarkadatik aurrera bera eta bere semeek "Excalibur" seriea produzitzen hasi ziren.

## Bibliografia 
60 Years of Industrial Design (ingelesez)
Xabi Solano

**Xabier Solano Maiza** (Hernani, Gipuzkoa, 1978ko urriaren 21a) Euskal Herriko musikari bat da.

Trikitia jotzen hasi zen, Jon Mari Beasainek 1994an eratutako Etzakit taldean. Etzakit taldearekin bi disko egin zituen: *Etzakit* (1998) eta *Goiz edo noiz* (1999).

2003an parte hartu zuen Fermin Muguruza Kontrabanda taldean, bere arreba ordezkatzen Kristina Solano. Talde horrekin egindako ibilaldiaren bitartean, Ferminek konbentzitu zuen rock-a eta trikitia nahasten zituen talde bat eratzeko.
 
Xabi Solano The Solanos taldea eratu zuen Oskar Benas eta Sergio Ordoñez-ekin eta haien lehenengo diskoa argitaratu zuten: *The Solanos*. Disko honetan Xabi Solanok konpositore, abeslari eta trikitilari jardun zuen.

Hori eta gero Fermin Muguruzarekin egin zuen topo berriro *Euskal Herria Jamaika Clash* grabatzeko eta album horren ibilaldian parte hartzeko.

2007an Fermin Muguruzarekin ibilaldia egiten zuen bitartean, Xabi proiektu berri bati bueltak ematen hasi zen, Esne Beltza ("Leche negra") izenarekin bukatu zuena Fermin Muguruzak gomendatuta. Urte berearen abenduan ibilaldi bat hasi zuten Euskal Herritik eta Kataluniatik."Hipokrisia Naiz Dub" leloarekin hasi zuten *Irun Lion Zion in dub* bilketan (Talka, 2007). Esne Beltzarekin hiru diska kaleratu ditu. *Made In Euskal Herria* (2008), *Noa* (2010) eta *3 Kolpetan* (2011). Laugarren batek, Gora, 2013 bukaeran ikusiko du argia.

## Diskografia 
### Etzakit taldearekin 
* *Etzakit* (Elkar, 1998)
* *Goiz edo Noiz* (Elkar, 1999)
### 4 itzal taldearekin 
* *Denek dakite* (Oihuka, 2001)
* *Sartu* (GOR, 2003)
### The Solanos taldearekin 
* *The Solanos* (Metak, 2005)

### Fermin Muguruzarekin 
* *Sala Apolo, Barcelona 21/01/04* (Metak-Kontrakalea, 2004)
* *Euskal Herria Jamaika Clash* (Talka, 2006)

### Esne Beltza taldearekin 
* *Made In Euskal Herria* (Gaztelupeko Hotsak, 2008)
* *Noa* (Baga Biga, 2010)
* *3 Kolpetan* (Baga Biga, 2011)
* Gora (5Gora, 2013)
* Esna 1-2 (5Gora, 2015-2016)
* Ni (5Gora, 2018)
Glory hole

[thumb|Glory hole bat [komun bateko paretan]]
**Glory hole** (literalki *zulo loriatsua*) pareta baten beste aldean dagoenarekin sexu erlazioak izateko helburuarekin pareta batean eginiko zulo bat da, normalki komun publiko edo bideokabina batean. Praktika honek anonimotasuna bermatzen du, batez ere homosexualitatea jazarria dagoen egoeratan. Gaur egun, harreman heterosexualetan ere praktikatzen da.

Izen hau ere panpina puzgarri baten zuloak izendatzeko erabil daiteke.

## Erabilera 
thumb|Atairen *Khamsa* lana, XVII. mendeko irudia.
Gizon batek zulotik sartzen du zakila, masturbazioa, aho sexua, uzki sexua edo bagina sexua jasotzeko, eta, aldi berean, nolabaiteko anonimotasuna du. Sexu-klubetan, X aretoetan, *sexshop*etan eta helduentzako liburu-dendetan egoten dira. Komun publikoetako zulo loriatsuak, nagusiki, begiluzeek (voyeurismo) erabiltzen dituzte, baina, toki batzuetan, jendeak, modu anonimoan, sexua praktikatzeko topalekuak dira. Nahiz eta jatorrizko praktika gay komunitatearena izan, heterosexualek ere hartu dute. Batzuetan, emakumeek ere parte hartzen dute sexu-praktika horietan, eta eduki pornografikoa duten web-gune askok heterosexualen irudiak eta bideoak ematen dituzte, zulo loriatsuak erabiliz.

Atxilotzeko edo jazarpenagatik akusatua izateko arriskua dela eta, gizon gutxik sartzen dute zakila zulo loriatsu batean, tabikearen edo hormaren beste aldean sexua praktikatuko duen pertsonaren gonbidapenik gabe. Prest dagoen parte-hartzaile baten seinale arrunt bat zulotik hatz bat edo gehiago sartzea da, oro har dei-keinuren batekin lagunduta.

HIESaren pandemiaren ondotik, praktikak jaitsiera izan zuen, arriskua zela eta.

## Egoera legala 
Edozein motatako sexu publikoa legez kanpokoa da munduko leku askotan, eta polizia operazio estaliak erabiltzen jarraitzen da lege horiek betearazteko.* Glory hole* jardueran parte hartzen dutenen ondorio pertsonalak hauek izan dira: poliziaren ikuskapena, prentsaren umiliazioa, sarritan lan ondorioekin, eta espetxeratzea, kondena kriminal baten ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zahato

thumb|300px|Zahatoa
**Zahatoa** zahagi txikia da, udare formakoa, ardoa eramateko, gordetzeko eta bertatik zuzenean edateko erabiltzen dena. Edan ahal izateko, tapoi batez horniturik dago alderik estuenean; horretatik oso zurrusta mehea eginez ateratzen da likidoa. Litro bat edo biko edukiera izan ohi du.  

Zahatoan, artzainek, baserritarrek eta marinelek edariak garraiatzen eta fresko atxikitzen zituzten. Oraindik baliatzen da, baina aire folkloriko batez askotan.

## Fabrikazio prozesua 
Zahatoa ahuntz larruz egindako zakutxoa da. Zahatogileak, lehenik, ondutako larrua moztu egin behar du; larrua iletsua izaten da alde batetik, eta leuna bestetik. Pieza bakar batetik zahato bat baino gehiago ateratzen da, kasurik onenean sei izan baitaitezke (bi litroko pare bat, litro eta erdiko bi); dena den, larruak akatsak izaten ditu, eta horregatik ezin izaten da osorik erabili. Larrua mozteko zur mehezko edo kartoizko txantiloiak erabiltzen dira.

thumb|280px|Zahatotik edaten
Fabrikazio prozesuaren hurrengo fasean, txantiloia larruaren gainean jarri (ilea beherantz) eta jostunek erabiltzen dituzten bezalako guraizeekin moztu egiten da larrua, zentimetroko tartea lagata betiere. Ondoren ilea mozten da, ilearen norabideari jarraiki, zeukan luzeraren erdikoa utziz, pazientzia asko eskatzen duen eginkizuna inolaz ere. Zahatoa biguntzeko ur ez beroegian sartzen da, lauzpasei ordutan, zahatoa mahai gainean zabaldu eta zimur guztiak kendu ahal izatearren.

Segidan, ilea kanpoalderantz dela, larrua josten da. Aldi berean begiteak jartzen zaizkio, horietatik zehar igaroko baita sorbaldan eramatea ahalbidetuko duen soka ohiz gorria. Josi ondoren buelta eman behar zaio zahatoari, ile aldea barnealderantz eta, kontrakoa, larru leuna, kanpoaldean gera daitezen.

Ondoren bikeztatu egiten da, iragazgaitza izan dadin. Bikea gai bigun eta beltxexka da, zahatoaren barnealdean ematen dena. Zenbait bike mota daude, eta garai batean zahatogileek berek prestatzen zuten. Gaur egun, bike birjina erosten dute merkatuan, eta olioarekin nahastu ondoren (5 kg bike eta litro bat olio) berotu, eta nahasketa hori zahato barruan isurtzen dute, inbutu bat erabilita. Barnealdea ondo inpregnatu ondoren, soberakoa kanpora isurtzen da, zahatoa honda dezakeen pikorrik egitea saihestearren; segidan eskulangileak berriro bustitzen du zahatoa ur berotan, eta behin betiko forma ematen dio.

Azken eginbeharrekoa zahatoari ahoa jartzea da; bi zentimetro inguru izaten ditu lodi, eta gehienez hiru zentimetroko diametroa, eta hariz lotzen zaio zahatoari; ixteko tapoia, berriz, kordoi gorri batez lotzen zaio larruari. Lehenbiziko ahokoak zurezkoak izaten ziren, eta XX. mendearen erdialdean hezurrezkoek ordezkatu zituzten. Gero goma gogorrezkoak etorri ziren, eta azkenean bakelitazkoak; azken hauen abantaila nagusiak aldatzeko aukera eta higienea dira. Azkenean eskuilatze leun bat eman, apainduraren bat gehitu ukitzeko unean atsegina izan dadin, eta lixatu egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Munduko XV. Pilota Txapelketa

{{Infotaula
| abovestyle = color: white; background: gray; padding: 4px; font-size:130%
| above = Munduko XV. Pilota Txapelketa
| image = {{#if:{}|250px|erdian }}
| label1 = Antolatzailea
| data1 = FIPV
| label2 = Egoitza(k)
| data2 = Mexiko Hiria
| label3 = Hasiera
| data3 = 2006ko irailaren 22a
| label4 = Bukaera
| data4 = 2006ko urriaren 1a
| label5 = Herrialdeak
| data5 = 18
| label6 = Parte-hartzaileak
| data6 = ?
| label7 = Partidak
| data7 = ?
}}
**Munduko XV. Pilota Txapelketa** 2006an jokaturiko nazioarteko pilota txapelketa izan zen. Txapelketaren egoitza Mexiko Hiria izan zen.

## Parte-hartzaileak 
Hauek diren txapelketan parte hartu zuten herrialdeen zerrenda:

## Txapelketak 
14 munduko txapelketa egin zituzten:

**Trinketea**:

**36 metroko pilotalekua**:

**30 metroko pilotalekua**:

**54 metroko pilotalekua**:

## Dominak 
## Kanpo estekak 
* XVI. Txapelketaren webgune ofiziala
Jamahiriya

**Jamahiriya** (arabieraz: جماهيرية; transkripzioa: *jamāhīriyyah*) arabierazko neologismo bat da, gehienetan «gizamultzoen estatu» moduan itzultzen dena. Termino orokor baten zentzua du, herri errepublikaren antzekoa; eta 1977tik aurrera Muammar al Kadafik Libian ezarritako estatu-eredua deskribatzen du. *Nisba* atzizki-adjektiboa جماهيرية («gizamultzo-», «gizamultzoena») Kadafiren *Liburu Orlegiko* (1979) hirugarren zatian agertzen da: إن الحركات التاريخية هي الحركات الجماهيرية, «higikunde historikoak gizamultzoen higikundeak dira».

Libiako Gobernuak bere burua demokrazia zuzentzat dauka, non ez dagoen alderdi politikorik. Alderdien ordez herri-batzarrak daude, maila desberdinetan antolatzen direnak. Libiako erregimenaren erretorikaren arabera, horrela, estatu-nazioaren ideiak ez du zentzurik Libian, bertako oinarria tribuak omen direlako nazioa bera baino.

*Jamāhīriyyah* hitza *jumhūriyyah* hitzetik eratortzen da, «errepublika» terminoaren arabierazko itzulpen ohikoa dena. *Jumhūr* —«publikoa»— osagaia bere pluralera aldatuz sortzen da :*jamāhīr* —«gizamultzoak». Gainera, estatu sozialisten «herri errepublika» terminoaren antzekoa da. Libiaren izen osoa itzultzerakoan, *jamahiriya* ez da aldatzen: *Libiako Arabiar Herri Jamahiriya Sozialista Handia.*

## Erreferentziak
Ameridelphia

**Ameridelphia** Amerikako martsupial guztiak *Dromiciops* ezik biltzen dituen ugaztun goiordena da. Gaur egun bi ordena ditu:

* Didelphimorphia (88 espezie)
** Didelphidae
* Paucituberculata (6 espezie)
** Caenolestidae
Metatheria

**Metatheria** (grezieraz *beste piztiak*) ugaztun klasearen barruko animalia taldea da. Thomas Henry Huxleyk proposatu zuen 1880an eta Marsupialiaren sinonimotzat har badaiteke ere, hau zabalagoa da, desagertutako hainbat talde eta espezie hartzen baititu bere baitan.

Karenagabeak edo karena txikikoak dira. Eme gehienek martsupioa izaten dute: martsupioa duten metaterioen kumeak ongi garatu gabe jaiotzen dira, eta garapena amaren martsupioan betetzen dute; martsupiorik ez duten metaterio emeek bizkarrean eramaten dute umea. Metaterio ezagunena kangurua da.

Ezagutzen den lehenengo ordezkaria, *Sinodelphys*. Txinako Behe Kretazeokoa da. Ahaiderik gertuena Eutheria da, Huxleyren sailkapeneko talde-ahizpa. Bi hauek Theria sortzen dute, Monotremata kenduta ugaztun guztiak biltzen dituen taldea.

Metatheria guztiek plazenta bat garatzen dute eta kume ez garatuak jaiotzen dira. Atzeko hankak ez dituzte oso garatuak jaiotzerakoan eta horregatik martsupiora mugitzen dira, hortxe ugatz bat aurkitzen dutelarik garatzen jarraitzeko. Jaio berriak direnean ahoa lateralki fusionaturik dago, baina medialki irekia dute, *O* formako ahoa sortuz.

## Irudi galeria 

File: Kangaroo and joey03.jpg|thumb|Kangurua
Image:Brushtail possum.jpg|Zarigueia virginiarra (*Didelphis virginiana*)
Image:Trichosurus vulpecula 1.jpg|Possum buztanlatz arrunta (*Trichosurus vulpecula*)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Marsupialia

## Kanpo estekak
Zarigueia

*Didelphimorphia* ugaztun martsupialen ordena bat da. Bertan sailkatzen dira Amerikan bizi diren martsupial gehienak. **Zarigueia** bezalako animaliak talde honetakoak dira. Gaur egun familia bakarra dago bizirik, Didelphidae, hain zuzen ere.

## Taxonomia 
* Didelphimorphia ordena (Gill, 1872)
** Didelphidae familia Gray, 1821
*** *Bistius* (†)
*** *Esteslestes* (†)
*** *Turgidodon* (†)
*** *Varalphadon* (†)
*** Didelphinae subfamilia (Gray, 1821)
**** *Andinodelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1988
**** *Coona* (†) Simpson, 1938
**** *Incadelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1988
**** *Itaboraidelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1984
**** *Marmosopsis* (†) Paula Couto, 1962
**** *Mizquedelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1988
**** *Pucadelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1988
**** Didelphini leinua (Gray, 1821)
***** *Chironectes* Illiger, 1811
***** *Didelphis* Linnaeus, 1758
***** *Lutreolina* Thomas, 1910
***** *Philander* Brisson, 1762
***** *Hyperdidelphys* (†) Ameghino, 1904
***** *Thylophorops* (†) Reig, 1952
**** Metachirini leinua Reig et al., 1985
***** *Metachirus* (Burmeister, 1854)
**** Monodelphini leinua (Talice et al., 1960)
***** Monodelphina azpileinua (Talice et al., 1960)
****** *Chacodelphys* Voss et al, 2004
****** *Cryptonanus* Voss et al, 2005
****** *Gracilinanus* Gardner & Creighton, 1989
****** *Hyladelphys* Voss et al., 2001
****** *Lestodelphys* Tate, 1934
****** *Marmosa* Gray, 1821
****** *Marmosops* Matschie, 1916
****** *Micoureus* Lesson, 1842
****** *Monodelphis* Burnett, 1829[1830]
****** *Thylamys* Gray, 1843
****** *Tlacuatzin* Voss y Jansa, 2003
****** *Thylatheridium* (†) Reig, 1952
***** Zygolestina azpileinua (†) (Marshall in Archer, ed., 1987)
****** *Zygolestes* (†) Ameghino, 1898
**** Caluromyinae subfamilia Kirsch,1977
***** *Caluromys* Allen, 1900
***** *Caluromysiops* Sanborn, 1951
***** *Glironia* Thomas, 1912
***** *Pachybiotherium* (†) Ameghino,1902
**** Alphadontinae subfamilia (†)
***** *Albertatherium* (†) Fox, 1971
***** *Alphadon* (†) Fox, 1971
**** Derorhynchinae subfamilia (†) McKenna & Bell 1997
***** *Derorhynchus* (†) Paula Couto, 1952
***** *Minusculodelphis* (†) Paula Couto, 1962
**** Eobrasiliinae subfamilia (†)
***** *Didelphopsis* (†)
***** *Eobrasilia* (†)
***** *Gaylordia* (†)
***** *Tiulordia* (†)
**** Herpetotheriinae subfamilia (†)
***** *Amphiperatherium* (†)
***** *Asiadidelphis* (†)
***** *Copedelphys* (†)
***** *Entomacodon* (†)
***** *Garatherium* (†)
***** *Herpetotherium* (†)
***** *Peratherium* (†)
***** *Swaindelphys* (†)
**** Peradectinae subfamilia (†)
***** *Alloeodectes* (†)
***** *Armintodelphys* (†)
***** *Mimoperadectes* (†)
***** *Nanodelphys* (†)
***** *Peradectes* (†)
***** *Siamoperadectes* (†)
** Sparassocynidae familia (†) (Reig, 1958)
*** *Sparassocynus* (†) Mercerat, 1898
Didelphidae

**Didelphidae** ugaztun martsupial familia bat da, Didelphimorphiaren barruan espezie bizidunak dituen bakarra gaur egun. Amerikan bizi dira guztiak eta lurrean zein zuhaitzetan bizi daitezke. Mutur luzea dute, buruhezur luzatua, hezurrezko gandor bat eta hagin ez espezializatuak.

Primateak ez diren ugaztun bakarrenetakoak dira behatz oposagarri bat dutenak azkazal batekin. Isatsa kiribildu daiteke eta horrekin adarretan zehar ibili.

## Kanpo estekak
Tlacuatzin canescens

***Tlacuatzin canescens*** Didelphidae familiako ugaztun martsupial bat da, bere generoko espezie bakarra. Mexikon bizi da, Sonoratik Oaxacara eta populazio batzuekin Yucatan penintsulan.

Garaiaren arabera gune lehorragoetan bizi da, 2.100 metroko altuerara arte.

Izena nahuatl hizkuntzatik dator, eta izen hori ematen zaio bere familiako hainbat animaliari Mexikon.

## Kanpo estekak
Lalleu

**Lalleu** (bretainieraz *An Alloz*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Landavran

**Landavran** (bretainieraz *Landavran*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Bazkazaneko serorategia

**Bazkazaneko serorategia** Nafarroa Behereko Ahatsa-Altzieta-Bazkazane udalerriko Bazkazane herrian kokatzen den serorategia da. 1997ko maiatzaren 30etik monumentu historiko sailkatu izendapena da. Serorategiak gaur egun ez du erabilpenik eta jabetza publikokoa da.

Etxea Bazkazaneko San Andres elizaren mendebaldean kokatzen da. Eraikina errektangularra da eta oin karratua da. Paretak kareharrizkoak dira eta ertzak errekarriz daude egina. Azken serora Marie Cadiou izan zen, 1991. urtean hil zena. Etxea XVIII. mende amaiera eta XIX. mende hasiera artean eraiki zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julian Iantzi

**Julian Iantzi Mitxelena** (Woodland, Kalifornia, 1967ko azaroaren 4a) telebista aurkezle euskaltzalea eta jeltzalea da.

## Bizitza 
1960ko hamarkadan, Julianen gurasoek —Angel Iantzi eta Txelo Mitxelena— Lesakatik Ameriketako Estatu Batuetara emigratu zuten, bizimodu hobe baten bila. Hogeita hiru urte igaro zituzten han, hamahiru artzaintzan eta beste hamar etxalde batean. Euren hiru seme-alabak Kalifornian jaio ziren eta Dixon udalerrian bizi izan ziren Lesakara itzuli arte. Bi arrazoi nagusitu ziren Lesakara bueltatzeko bidea hartzerakoan; batetik, familia Lesakan izatea, eta bestetik, seme-alabak eskolaratu behar izatea.

Telebista-aurkezleak zazpi urte zituela, euskaraz eta ingelesez baino ez zuen hitz egiten. Gainera, Espainian frankismoak gogor eraso zion euskarari. Segur aski garai hartako debekuek eranaraziko zioten gaur egungo euskal zaletasuna. Horrexek motibaturik, Mintzapraktika programaren partaide da eta euskararen aldeko hainbat hitzaldi eman izan ditu Euskal Herriko toki askotan.

## Lana hedabideetan 
Julianen telebistako ibilbidea Euskal Telebistako *casting* batean bere burua ezagutarazi zuenean hasi zen. Ondoren, Canal 4k eman zion bere lehen aukera. Harrezkeroztik, ETBn hartu zuen ospea askotariko *reality show*-ak aurkeztuz: *Basetxea*, *Begia gose*, *Sorginen laratza*, La flecha amarilla* eta *El conquistador del fin del mundo*.

Espainiako telebista kateetan ere aritua bada ere (Antena 3, Cuatro) *El conquistador* *reality''-aren bidez lortu du izena zabaltzea. Abentura-reality show-aren gidari, hamasei partaideak zuzentzen ditu Faro les Eclaireurseraino, munduaren azken muturreraino, hain zuzen ere. Partaideek (zortzi emakumezko eta zortzi gizonezko bi taldetan banatuta; nahiz eta azken urtealdian hogeita lau partaide eta hiru talde izan diren) Patagoniako klima gogorrari, bizi baldintzei zein proba gogorrei aurre egin behar diete. 2005ean lehen aldiz eman zen telesaioaren helburua ikurrina El Faro del Fin del Mundo-raino eramatea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Julian Iantzirekiko elkarrizketaren bideoa, Youtube.
Azkaineko erromatar zubia

**Azkaineko erromatar zubia** Azkainen (Lapurdi) kokaturik dagoen zubia da, Urdazuri ibaiaren gainean. Jatorria V. mendean duen arren, berreraikia izan da, 1994ko abenduan jazotako uholde baten ondorioz erdiko zutabea erori ondoren.

1925eko maiatzaren 19an izendatu zuten Frantziako monumentu historiko.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Ascain - Pont romain - 5.jpg
Fitxategi:Ascain - Pont romain - 2.jpg
Fitxategi:Ascain - Pont romain - 1.jpg
Fitxategi:Ascain - Pont romain - 3.jpg
Fitxategi:Pont_Ascain.jpg
Fitxategi:Ascain - Puente romano 04.jpg|Azkaineko erromatar zubia.

## Erreferentziak 
*  Frantziako Kultura Ministerioa - Mérimée datu-basea, Azkaineko erromatar zubiari buruzko oharra (2011-03-22an eskuratua)

## Ikus, gainera 
* Bidaxuneko erromatar zubia

## Kanpo estekak
Kunduz probintzia

**Kunduz** (Paxtueraz/Dariz: كندز) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen iparraldean dagoena. 8.040&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 900.300 biztanle zituen. Hiriburua Lashkar Gah da.

Kunduz ibaiak hegoaldetik iparralderantz zeharkatzen du probintzia eta Afganistan eta Tajikistanen arteko muga egiten duen Amu Dariarekin elkartzen da. Eskualde lehorra denez gero, ibaia bera, ibaiadarrak eta ubideak erabiltzen dira nekazal lurrak ureztatzeko. Sobietar inbasioa baino lehen herrialdeko probintzia aberatsenetako bat zen. Oraindik ere nekazal produkzioa (arroza, artoa, garia, meloia) emankorra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Kunduz Province

250px|thumb|ezkerrera
Buriatiako poni

**Buriatiako ponia**, (), Errusiako Siberiako Buriatiako errepublikan zabaldutako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Zaldi arraza hau antzinekoa da, eta ondo moldaturik dago bertako eguraldi zakarrari aurre egiteko, Siberiako neguetan, batzuetan, zeropeko 40 gradoko  tenperaturak izaten omen baitira gauetan.

Poni hauek trinko eta indartsuak dira. Antzineko poni arrazen zenbait ezaugarri dauzkate, hala nola zebra-arraiak hanketan.

Poni hauek oro har zelarako erabiltzen dira, baina baita garraiorako zein baserriko lanak egiteko.

## Etimologia 
Siberiako bertakoek zabaikal edo transbaïkal deitzen dute zaldi hau.

## Arrazaren historia 
Duela ehunka urte bouriate poniak Baikal lakuaren inguruko eskualde batean hedatzen dira lehen esan bezala Buriatia errepublikan.

Antza bouriate arraza mongoliar eta txinar ponien ondorengoa da. Arraza honek antzekotasun handia dauka mongoliar zaldiarekin.
thumb|350 px|Bouriate ponietan nabarmenak dira mongoliar zaldiaren hainbat ezaugarri

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* "International Encyclopedia of Horse breeds". Egileak; Bonnie Lou Hendricks eta Anthony A. Dent.

## Kanpo estekak
Cerdanya

**Cerdanya**  ; ; ; ) Katalunia aldeko Pirinioetako eskualdea da Segre ibaiaren sorburu aldekoa.

## Udalerriak 
thumb|Cerdanyako lurraldea.
## Ikus, gainera 
* Alta Cerdanya
* Baixa Cerdanya
* Puigcerdà

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cerdanyako Turismo bulegoa    
* Cerdanyako Parke Kulturala 
* Cerdanyako Turismoa    
* Tot Cerdanya
Didelphinae

**Didelphinae** Didelphidaeren barruko subfamilia bat da. Amerika osoan zehar aurki daitezke, baina bereziki Hego Amerika eta Erdialdeko Amerikan dira ohikoak.

## Sailkapena 
*Chacodelphys*
*Chironectes*
*Cryptonanus*
*Didelphis*
*Gracilinanus*
*Hyladelphys*
*Lestodelphys*
*Lutreolina*
*Marmosa*
*Marmosops*
*Metachirus*
*Micoureus*
*Monodelphis*
*Philander*
*Thylamys*
*Tlacuatzin*

## Kanpo estekak
Sakramentu

[thumb|299x299px|*Zazpi sakramentuen triptikoa*, [Roger van der Weyden margolariarena (Erregeren Arte Ederren Museoa, Anberes).]]

**Sakramentua** edo **ikurtona** dimentsio sakratua duen egintza erlijiosoa da, jasotzailea sagaratzen duena.

## Historia 
Antzinako gizarteetan baziren sakramentuen antzeko ospakizunak edo jardunak, hala nola, uzta ona edo eguraldi ona eskatzeko, bizitzan aldi berri bat hasteko, eta abarretarako; ohikune edo jai horietan aginpide sakratuari edo jainko ukiezin bati arrakasta edo emaitza ona eskatzen zitzaion.

Kristautasunak esanahi zehatzagoa eman zion sakramentuari. Sakramentua Jainkoaren eta gizakiaren arteko batasuna finkatzeko era da, eta Kristoren gorputz mistikoa den erakundearen, Elizaren, bidez eratzen da. Testamentu Berrian bataioa, oin-garbiketa, oliatzea, taldeko afaria eta antzeko errituak azaltzen dira; antzinako kristauek horietako batzuk gorde zituzten, beste batzuk galdu, eta berriak sortu ere. Baina hasierako kristauek ez zuten ez sakramentua zer zen, ezta zenbat ziren ere, garbi finkatu.

Katolizismoan zazpi dira sakramentuak: bataioa, sendotza, eukaristia, aitortza, gaixoen Oliadura, ordenazioa eta ezkontza, baina beste kristau bideetan sakramentuen zerrenda murritzagoa izaten da eta batzuetan Afari Santua edo Jesusen Azken Afaria ere sakramentutzat hartzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tolosako babarrunen "sakramentuak"

## Kanpo estekak
San Salbatore eliza (Altzieta)

**Altzietako San Salbatore eliza** Nafarroa Behereko Ahatsa-Altzieta-Bazkazane udalerriko Altzieta herrian kokatzen den eliza da. 1987ko apirilaren 28tik monumentu historiko sailkatu izendapena da. Eliza lehenengoz XII. mendean eraiki zuten eta ondoren, XVII. mendean berreraiki zen.

## Historia 
San Salbatore eliza Altzietako parrokia izan zen 1892ra arte. 1892ko ekainaren 11n Ahatsako parrokiarekin bateratu zuten. Salbatore eliza XII. mendeko eliza erromanikoa da. Badirudi XVII. mendean eliza berreraiki zutela. Frantziako Iraultzaren garaian eliza arpilatua izan zen. Ondorengo mendeetan ere hainbat eraberritze-lan eta konponketa eman ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Andres eliza (Bazkazane)

**Bazkazaneko San Andres eliza** Nafarroa Behereko Ahatsa-Altzieta-Bazkazane udalerriko Bazkazane herrian kokatzen den eliza da. 1997ko maiatzaren 30etik monumentu historiko sailkatu izendapena da. Eliza lehenengoz XII. mendean eraiki zuten eta ondoren, XVII. mendeko hirugarren lauhilekoan berreraiki zen.

## Historia 
San Andres eliza honen historia, arkitektura eta barne diseinua Altzietako San Salbatore elizarekin estuki lotua dago. Eliza mota erromanikokoa da, XII. mendean eraikia ziurrenik. 1302. urteko idatzi batean lehenengo aldiz aipatzen zen elizaren existentzia. Eliza honek jasotzen duen dirua Jesusen Kofradiaren gastuetarako erabiltzen da.

Frantziako Iraultzaren garaian eliza arpilatua izan zen eta 1862. urtean elizak parrokia titulua galdu zuen eta eliz-parrokia bihurtu zuten Ahatsako eliza nagusia indartzeko.

2004. urtean eraberritzeko lan garrantzitsuak burutu ziren elizan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
Laghman probintzia

**Laghman** (Paxtueraz/Persieraz: لغمان ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena. 3.843&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 403.500 biztanle zituen. Hiriburua Mihtarlam hiria da.

Paxtunak biztanleriaren %51 dira, tajikak %21 eta nuristani eta katak batuta %27.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Laghman Province
Antzinako ingelesa

**Antzinako ingelesa** edo **anglosaxoiera** (*Ænglisc, Anglisc, Englisc*) anglosaxoiek eta bere ondorengoek egungo Ingalaterra ia osoan eta egungo Eskoziako hego-ekialdean V. mendetik XII. mendera hitz egiten zuten hizkuntza da, ingelesaren arbasotzat hartzen dena. Egun, hizkuntza hartatik testu idatzi batzuk besterik ez zaizkigu geratzen.

Mendebaldeko Germaniar hizkuntza izan zen, antzinako frisieraren senidea zena. Bost kasu gramatikalak erabiltzen zituen (nominatibo, akusatibo, genitibo, datibo eta instrumentala, nahiz eta azkena arraroa izan) eta baita singularra eta plurala. Substantibo guztiek genero zuten: adibidez, *sēo sunne* (eguzkia) femeninoa zen, *se mōna* (ilargia) berriz maskulinoa. IX. mendetik aurrera, antzinako eskandinavieraren eragina jasan zuen, eskandinaviar hizkuntzetako bat zena.

## Adibideak 
Hona hemen Gure Aita anglosaxoieraz:

## Ikasketak gaiari buruz 
* Baker, Peter S.: *Introduction to Old English*, Oxford 2003, .
* Cercignani, Fausto: *The Development of */k/ and */sk/ in Old English*, Journal of English and Germanic Philology 82 (1983), 313-323.
* Crystal, David: *The Cambridge Encyclopedia of the English Language*, Cambridge University Press, .
* Hall, J. R. Clark - Merritt, H. D.: *A Concise Anglo-Saxon Dictionary*, Cambridge 1969.
* Hockett, Charles F.: *The stressed syllabics of Old English*, Language 35 (1959), 575-597.
* Jespersen, Otto: *A Modern English Grammar on Historical Principles*, Copenhagen 1909-1949.
* Kuhn, Sherman M., *On the Syllabic Phonemes of Old English*, Language 37 (1961), 522-538.
* Lass, Roger: *Old English: A historical linguistic companion*, Cambridge 1994, .
* Mitchell, Bruce - Robinson, Fred C.: *A Guide to Old English*, Oxford 2001, .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Logar probintzia

**Logar** (Paxtueraz: لوګر, Persieraz: لوگَر) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena. 3.880&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 354.900 biztanle zituen. Hiriburua Pul-i-Alam da.

Biztanle gehienak paxtunak dira (%60) eta gutxiengo tajik eta hazarak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Logar Province

250px|thumb|ezkerrera|Khoshi harana, Logar probintziaren ekialdean dagoena.
Giuseppe Mazzini

**Giuseppe Mazzini** (Genova, Italia, 1805eko ekainaren 22a – Pisa, Italia, 1872ko martxoaren 10a), filosofoa eta italiar politikari abertzale eta iraultzaile errepublikazalea izan zen. Haren ideia eta jarduera politikoek eragin nabaria izan zuten Italiako Erreinuaren sorreran; Italiako hainbat auzitegitan ezarri zizkioten kondenen ondorioz, ordea, ihesean ibili behar izan zuen hil arte. Mazziniren teoriak oso garrantzitsuak izan ziren XIX. mendeko Europan estatu demokratiko eta errepublikanoen aldeko mugimenduetan. Giuseppe Garibaldi, Viktor Emanuel II.a Italiakoa eta Camillo Bensorekin batera, aberriaren aitatzat hartua da Italian.

## Bizitza 
Genovan egin zituen abokatu ikasketak eta bertan ogibide horretan aritu zen, tarteka hainbat aldizkaritan idazten zuela. 1830ean *carbonari* elkartean sartu zen; atxilotu zuten baina alde egin eta Marsellara joan zen. *La Giovine Italia* elkartea sortu zuen han, 1831n. Italia batu, libre eta errepublika egiturakoa eskaintzen zuen elkarte horren programak. Italiako zenbait estatutako agintariak botatzeko bi matxinada ahalegin egin zituen 1831n eta 1834an, baina ez zitzaizkion nahi bezala atera eta Suitzara joan zen bizitzera. 1837an Londresa aldatu zen. Handik ere lehengoan segitu zuen. Frantziako 1848ko iraultzaren ondoren, Milana joan zen eta heroi gisa hartu zuten. Erromako Errepublikako hiru agintarietako bat izan zen. Erroma Frantziako gudarosteen eskuetan erori zenean, Londresa ihes egin zuen berriro. Beste matxinada batzuetan eta Garibaldirenetan ere hartu zuen parte. Italia batzeak poz eman zion baina monarkiaren kontra egon zen beti. Parlamentario ere izan zen, baina ez zen bileretara behin ere joan. 1870ean berriro atxilotu zuten, Garibaldiren matxinadan parte hartu zuela salaturik.

## Aberriaren kontzientzia 
"Nazioak elkarteak dira eta elkartze horren arrazoiak honakoak dira: hizkuntza, geografia, historian jokatu izan duten rola eta abar. Baina, betiere, printzipio bera onartzen dute eta batutako inperioaren eskubidearen bidean doaz zehaztutako helmuga bakarra lortzeko helburuarekin.

Mazziniren iritzira, nazio batek printzipio fisikoak, hautemangarriak, objektiboak ditu:

## Italia, Mazziniren arabera 
## Italiaren batasunari buruz 
## Erreferentziak
Nimruz probintzia

**Nimruz** edo **Nimroz** (Balutxieraz/Paxtueraz/Dariz: یمروز ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen hego-mendebaldean dagoena. 41.005&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 148.500 biztanle zituen. Hiriburua Zaranj da.

Sistan arroan dago eta Dasht-e-Margoh basamortuak probintziaren zati handia hartzen du. Horregatik oso biztanle dentsitate txikia du.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  argia.com: Karlos Zurutuza Afganistandik - Balutxeekin topo
*  NPS: Nimroz Province

250px|thumb|ezkerrera|Chakhansur, Nimruz.
Antzinako eskandinaviera

**Antzinako eskandinaviera** Eskandinaviako biztanleek eta bere diasporak Bikingoen Aroan eta 1300. urtera arte inguru hitz egiten zuten eskandinaviar hizkuntza izan zen.

Antzinako eskandinavieraren arbasoa zen aitzineskandinavieraren aldaketak VIII. menderako jadanik bukatuta zeuden. Handik XIV. mendera arte antzinako eskandinavierazko aroa izan zen. Datak, aldiz, ez dira absolutuak eta badaude XV. mendeko antzinako eskandinavierazko testuak.

Hizkuntzaren aldaera nagusiak ekialdeko antzinako eskandinaviera, mendebaldeko antzinako eskandinaviera eta antzinako gotlandiera ziren. Aldaeren arteko ez zeuden muga zehatzik ez bazeuden ere, ekialdekoa ekialdeko Norvegian eta mendebaldekoa mendebaldeko Suedian hitz egiten zuten. Hiztun gehienek ekialdeko aldaera hitz egiten zuten eta egungo Danimarkan eta Suedian bizi ziren. Antzinako gotlandiera batzuetan ekialdekoaren zatitzat jotzen dute adituek.

XII. mendeko islandiar *Grágás* legeen arabera, suediar, norvegiar, islandiar eta daniarrek hizkuntza bera menperatzen zuten , *dǫnsk tunga* izenekoa. Pixkanaka-pixkanaka hizkuntza islandiera, faroera, norvegiera, daniera eta suediera bilakatu zen baina elkarrekiko ulergarritasun ez da guztiz desagertu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akisgrango jauregia

**Akisgrango jauregia** edo **Aachengo jauregia** Karlomagno enperadoreak Karolingiar leinuaren bizileku eta egoitza politiko nahiz erliosoa izateko eraiki zuen eraikin multzo bat zen. Jauregi hau, zehazki, gaur egun Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatuan dagoen Akisgran edo Aachen hirian kokatzen zen.

Jauregiaren zati garrantzitsuenak VIII. mendeko azken hamarkadetan eraikiak izan ziren, baina eraikitze lanak Karlomagno bera hil zen 814. urterarte luzatu ziren. Jauregiaren diseinatzailea Eudes Metzekoa izan zen. Jauregi hau Karlomagnok aurreikusi eta eratzea nahi izan zuen erresumaren politika berriztapenaren barnean zegoen.

Jauregiaren zatirik handiena mendez-mende suntsituz joan zen, baina Palatinar kaperak oraindik zutik dirau, hau Karolingiar arkitekturaren altxorrik handienen artean kokatu ohi da, bai eta Karolingiar Pizkundea zeritzonaren adibide nabarmenetakoa ere. UNESCO erakundeak, kapera hau, Akisgrango katedralarekin batera, Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Aachener Dom BW 2016-07-09 13-53-18.jpg|Karlomagnoren tronua Palatinar kaperan.
Irudi:2007-05-01 11-40 Aachen 1-250 sec F4 38mm -001.JPG|Akisgrango udaletxea.
Irudi:2007-05-01 11-38 Aachen 1-500 sec F2,8 38mm -001.JPG|Akisgrango katedrala.

## Ikus gainera 
* Akisgrango katedrala

## Kanpo estekak 
* Palatinar kaperako hainbat irudi
W eta Z bosoi

**W eta Z bosoiak** elkarreragin nuklear ahularen partikula bitartekariak dira, naturako lau funtsezko elkarreraginetako bat. Masa handiko hiru partikula mota dira, oro har beste partikula batzuen (leptoiak eta quarkak) zaporea aldatzeaz arduratzen direnak.

CERNean aurkituak izan ziren 1983an, euren existentzia eta ezaugarri orokorrak askoz lehenago aurresanak izan ziren arren. W bosoiak izen hau ingelesezko weak hitzagatik jasotzen du, bereizten duen elkarreragin ahulagatik. Z bosoiak bere izena, aurkitua izan zen azkena izanagatik jasoko zuen, edo "zero" karga elektrikoa izateagatik agian. Tarteko bosoi bezala ere ezagutzen dira.

## Propietateak 
Bi W bosoi mota daude: bat karga elektriko positiboarekin, funtsezko kargaren parekoa, eta bestea karga berarekin baina negatiboa. W+ eta W- bezala irudikatzen dira, eta biak dira elkarren antipartikula. Z bosoia elektrikoki neutroa da, eta bera da bere antipartikula propioa.

Hiru bosoi motak oso masiboak dira funtsezko partikulak izateko. W bosoiek 80,4 GeV/c2eko masa dute, eta Z bosoiak 91,2 GeV/c2ekoa. Burdin nukleoak baino masiboagoak dira, elkarrekintza honen eragina hain distantzia txikietan gertatzea ongi azaltzen duena, 10-18 metroko neurrian.

Hiru bosoiek 1 spina dute, eta 10-25 segundoko batez besteko bizi iraupen oso laburra.

## Kanpo estekak
Monotremata

**Monotremak** (grezieratik μονός *monos* "bakarra" + τρῆμα *trema* "zulo", kloakari erreferentzia eginez) Prototheriaren barruan bizirik dauden ugaztun bakarrak dira. Kumeak bizirik erditu ordez arrautzak jartzen dituzte. Gaur egun Australia eta Ginea Berrian baino ez dira bizi, nahiz eta behinola askoz hedapen handiagoa zutenaren datuak dauden. Ornitorrinko eta ekidnak dira espezieak.

Monotrema ugaztunen klaseko Monotremata ordenako animaliez esaten da. Gaur egun bizi diren espezieak dituen prototerioen subklaseko ordena bakarra da. Uzkitik kanporatzen dituzte digestioaren hondakinak eta gernua. Arrautzez ugaltzen dira; emeek hartarako eratzen zaien martsupio edo zaku-antzeko batean berotzen dituzte arrautzak. Ez dute benetako ugatzik, baina esne-guruinak badituzte. Muturra moko-itxurakoa, zapala eta hezurtsua dute. Bi familia hartzen ditu, ornitorrinkidoak eta takiglosidoak (edo ekidnidoak).

## Erreferentziak
Platypoda

**Platypoda** ugaztun monotremen subordena bat da. Bertan hiru familia daude, horietatik bakarra bizirik gaur egun, espezie bakarrarekin, ornitorrinkoa.
Ornithorhynchidae

**Ornithorhynchidae** Monotremataren barruan gaur egun dagoen bi familietako bat da. Desagertu ez den espezie bakarra ornitorrinkoa da.

## Sailkapena 
* Ornithorhynchidae familia
** †*Obdurodon* generoa
*** †*Obdurodon dicksoni*
*** †*Obdurodon insignis*
*** †*Obdurodon/Monotrematum sudamericanum*
*** †*Obdurodon tharalkooschild*
** *Ornithorhynchus* generoa
*** *Ornithorhynchus anatinus* (egungo ornitorrinko)
Ornithorhynchus

***Ornithorhynchus*** Monotremataren barruan gaur egun dagoen genero bakarra da. Bizirik dagoen espezie bat ezagutzen da, *Ornithorhynchus anatinus* (ornitorrinkoa) eta desagertutako beste espezie fosil bat: *Ornithorhynchus maximus*
Talde (argipena)

**Talde** hitzak hainbat adiera ditu:
* soziologian, taldea edo gizarte-taldea, interes, asmo edo helburu komun bat partekatzen duen pertsona multzo bat da; ikus, gainera, gizataldea;
* lantaldea, enpresa edo beste erakunde batean lan edo proiektu jakin baterako osatu den pertsona-multzoa;
* kirol-taldea edo ekipoa, kirol batean jokalariek eta pertsona laguntzaileek osaturikoa;
* matematikan, taldea, egitura aljebraiko bat;
* kimikan, funtzio taldea;
* zoologian, taldea espezie bereko animalien multzoa da.

Izen propio moduan:
* Talde, arrisku-kapitaleko Euskal Herriko enpresa.
Toyotomi Hideyori

Toyotomi Hideyoshi jeneralaren semea eta oinordekoa izan zen. Bere ama, Yodo andrea, Oda Nobunagaren iloba zen.

Hideyoshi 1598an hil ondoren, hil aurretik bere oinordekotzarako izendatu zuen Bost erregeordeen kontseiluko kideak elkarren artean borrokan hasi ziren boterea lortzeko. Tokugawa Ieyasun herrialdea bere kontrolpean hartu zuen 1600ean, Sekigaharako guduan garaipena lortu ondoren. Hideyori Ieyasuren biloba zen Senhimerekin ezkondu zen, une horretan zazpi urte baino ez zituena, Tokugawa klanari bere leialtasuna adierazteko, baina Ieyasuk Hideyori oraindik mehatxu handi bat bezala ikusten zuen, eta, ondorioz, 1614ko neguan Osakako setioan erasotzea erabaki zuen. Setioak huts egin zuen, baina Hideyorik Osakako gazteluaren defentsak desegitea onartzen zuen hitzarmen bat sinatzea beste erremediorik ez zuen izan.

1615ean Ieyasuk Hideyori tropak biltzen ari zenaren eta gazteluaren lubakia ixtea eragozten saiatzen ari zenaren berri izan zuen, eta, beraz, bere tropei shogunaren armadari Osakatik gertu erasotzeko agindu zien. 1615eko ekainak 5ean, gudua galtzen ari zela, Hideyoriren tropak ahuldu egin ziren eta gazteluaren barnera jazarri zuten. Armada inbaditzaileari aurre egiteko modurik ez zuenez, seppukua egin zuen. Hau izan zen Tokugawa klanaren aurka gertatu zen altxamendurik garrantzitsuena klan honen shogunerriak ondoren iraun zituen 250 urteetan.

Hideyoriren semea, Kunimatsu, zortzi urtekoa, harrapatu egin zuten eta burua moztu zioten; bere alaba Tokei-jira eramana izan zen, Kamakurako komentu bat, non abadesa bihurtu zen.
Nangarhar probintzia

**Nangarhar** (Paxtueraz: ننګرهار ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena. 7.727&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 1.358.400 biztanle zituen. Hiriburua Jalalabad da.

Paxtunak biztanleriaren %90 dira, pashaiak %3,6 eta arabiarrak %2,6.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Nangarhar Province
Ekipamendu

thumb|300px|Suhiltzaileek darabilten **ekipamendua**.

**Ekipamendua** jarduera bat burutzeko behar diren tresna, gailu eta beste objektuen multzoa da.

## Ikus, gainera 
* Azpiegitura, jarduera bat burutzeko oinarrizko elementuen multzoa.
* Ekipo

## Kanpo estekak
Pomada (musika taldea)

**Pomada** taldea 1998an sortu zen talde euskalduna da, Carles Beldak eta Helena Casasek osatua. Carles Beldak trikitia jo eta abestu egiten du; Helena Casasek panderoa jo eta abestu egiten du.

Beren errepertorioan tema tradizionalak nahiz beren konposizioak eta egungo herri kantuak aurki daitezke.
Beste musika proposamen batzuetan ere lan egin dute bi musikariek, esate baterako, tex-mex, rumba, rock eta musika tradizionala, eta gaur egun Ensaladilla So Insistent proiektuan ari dira. Proiektu hori 2001ean sortu zen eta bat-bateko letrako abestia lantzen du.

## Kanpo estekak
2001eko Adiskidetasunezko Txinatar-Errusiar Ituna

[thumb|250px|[Vladimir Putin eta Jiang Zemin akordioa sinatzen.]]
**2001eko Adiskidetasunezko Txinatar-Errusiar Ituna** edo bere izen osoz **Txinako Herri Errepublika eta Errusiar Federazioaren arteko Aldameneko On eta Lagunarteko Kooperazio Ituna** (errusieraz: Договор о Добрососедстве Дружбе и Сотрудничестве Между Российской Федерацией и Китайской Народной Республикой, txinera traidizionalez: 中俄睦鄰友好合作條約, txinera sinplifikatuz: 中俄睦邻友好合作条约) Errusiak eta Txinako 2001eko uztailaren 16an sinatutako ituna izan zen. Bertan Vladimir Putin eta Jiang Zeminek 20 urteko itzun estrategikoa proposatzen zuten, bi potentziak indartzeko asmoz.

##  
* Txinaren aldetik, Askapenerako Herri Armada (Txinako gudarostea) indartu eta gaurkotzeko asmoa dago. Horretarako Errusiar militarren laguntza eta teknologia eskatzen du Itunak.
* Petrolio eta bestelako erregaien hornidura ziurtatu nahi du eta horretarako Trans-Siberiar petrolio hodiaren eraikuntza proposatzen da.
* Aldi berean Errusiari Taiwanen aurka laguntzeko eskatzen dio.

##  
Errusiak kapital iturriak bilatu nahi ditu akordioarekin, Sobietar Batasunaren erorrerarekin sorturiko espekulazioari aurre egiteko. Txinako kapitalak indar berezia hartzen du:
* Errusiar langile kualifikatuei lanpostu kualifikatuak emanez.
* Teknologia militarraren salmenta baimenduz.
* Petrolio eta gas natural erreserbak salduz.

## Kanpo estekak
Kloaka

thumb|250px|Hegazti baten kloaka
thumb|kloaka
**Kloaka** zoologian animalia askoren hestearen, ernalkuntza-aparatu eta iraizketa-sistemaren irekidura da. Latinetik dator eta *estolda* esan nahi du. Hegazti, narrasti eta anfibio guztiek dute zulo hau eta bertatik pixa zein kaka egiten dute. 

Hegaztien kasuan, askatzen dute gorotzari zirina esaten zaio. 

Ugaztunen artean Monotremata ordenak ere sistema bera du.

## Ikus, gainera 
* Cloaca Maxima

## Kanpo estekak