Ángela Restrepo Moreno

**Ángela Restrepo Moreno** (Medellín, Antioquia, Kolonbia, 1931ko azaroaren 28a – Ibidem, 2022ko otsailaren 3a) zientzialaria, mikrobiologoa izan zen, eta ibilbide luzea egin zuen ikertzaile eta irakasle lanetan. Bere ikerketa-lana mikrobiologian oinarritu zen, onddoek eragindako gaixotasunetan, horien diagnostikoan eta tratamenduan enfasia jarrita. Bere ibilbidean zehar hainbat sari eta aitorpen jaso zituen, eta erakunde garrantzitsuetako kide bihurtu zen, hala nola, Mikrobiologiako Elkarte Amerikarrekoa, Giza eta Animalia Mikologiako Nazioarteko Elkartekoa, Mikrobiologia Medikoko Batzorde Amerikarrekoa eta Barne Medikuntzako Elkarte Kolonbiarrekoa.

## Bizitza 
### Familia 
Medellinen jaio zen 1931n. Tulia Moreno Correa idazkariaren eta Gabriel Restrepo Coro manufaktura eta zerealen sortzailearen alaba, Medellín hirian. Bere aitona, Julio Restrepo Arango, kontsultategia etxean zuen medikua zen, non bere lanbidea egiten zuen eta erreaktibo kimiko asko egoten ziren, mikroskopio batekin batera analizatzeko. Kontsultategi hori, eta bertan zegoen guztia, gehi Paul de Kruif-en '''mikrobio-ehiztarien'* liburua. Horiek guztiak izan ziren Restrepo-ren inspirazioa mikroorganismoak aztertzeko orduan.  Askok deitzen zioten bezala, *doktorea* Medellinen hil zen 2022ko otsailaren 3an. 

### Prestakuntza akademikoa 
Antioquía departamenduko hiriburuan, Medellinen, jaio zen. Antioquíako Ikastetxe Nagusian hasi zuen bere lanbide-heziketa akademikoa, eta han Teknologia Medikoko titulua lortu zuen 1955ean. Bere lanbidean aitzindarietako bat bihurtu zen, emakumeek maila profesionalean jardun ohi ez zuten sasoi batean. 1958 eta 1960 urteen artean Ameriketako Estatu Batuetara joan zen, eta Tulane Unibertsitatean (New Orleans, AEB) zientzietako maistratasuna egin zuen. Geroago, 1965ean, Mikrobiologiako doktoretza-titulua lortu zuen unibertsitate berean, tesi honekin: *Propiedades bioquímicas y de reactividad de la piel de fracciones preparadas de cepas de Paracoccidioides brasiliensis* (euskaraz: Paracoccidioides brasiliensis-en anduien zatiki prestatuen larruazalaren propietate biokimikoak eta erreaktibotasun-propietateak); Ingelesez: *“Nature of the Skin-reactive Principle in Culture Filtrates Prepared from Paracoccidioides brasiliensis”* (erref. thesis Mikrobiologia Saila, Tulane University School of Medicine).

### Lan ibilbidea 
[thumb|Restrepok bere ikerketa lanaren zati handi bat [Latinoamerika|Latinoamerikan ohikoa den Paracoccidioidomicosis gaixotasuna aztertzera bideratu zuen.]]
1955. urtean, Estatu Batuetara joan baino lehen, Antioquiako Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko Mikrobiologia eta Parasitologia Saileko mediku teknologoa eta praktiketako monitorea izan zen. Geroago, 1958. urtean, Tulaneko Unibertsitatean maistra-ikasle zela, Nocardiako anduien —sasoi hartan onddotzat jotzen zen bakterio-talde bat— eta beste Actinomycetal aerobiko batzuen (erref. – researchgate) arteko lotura antigenikoa ebaluatu zuen. 1960. urtean Kolonbiara itzuli zenean, Mikologia Laborategia sortu zuen Antioquiako Unibertsitatean, eta 1970. urteko hamarkadaren erdialdera arte jardun zuen bertan. Geroago, Antioquíako Osasun Zerbitzu Sekzionaleko Osasun Publikoko Laborategiarekin elkartu zen, eta zuzendariorde eta laborategiko buru lanetan jardun zuen. Handik urtebetera, doktoretza-ikasketekin jarraitzea erabaki zuen Estatu Batuetan. Doktore-ikasketak egiten ari zenean, Parakotzididioide brasiliensis espeziea aztertu zuen Restrepok, Hego eta Erdialdeko Amerikako gaixotasun endemiko bat, Parakotzidiosomikosia eragiten duena. 

Ordura arte jakina zen onddoak Paracoccidioides brasiliensis-ekin infektatutako pazienteen larruazalean erreakzioak eragiten zituela, baina ez zen ezagutzen sortzen zuen agentearen izaera kimikoa, ezta hura ezartzeko metodologia ere. Restreporen doktore-tesian, besteak beste, onddo parakozidioidean larruazaleko erreakzioen eragile eragileak erauzteko metodologia eraginkorrena ezarri zuen.

1965. urtean, Antioquiako Unibertsitateko Mikologia Laborategira itzuli zen Restrepo. Laborategi horretan, Hego Amerikan onddoek eragindako gaixotasunak diagnostikatzeko proba serologikoak egiten aitzindaria izan zen. Restrepo eta Kolonbiako bere ikerketa-taldeak Paracoccidioides brasiliensis onddoa laborategiko ingurune sintetikoan mantentzeko teknikak garatu zituzten, eta, horri esker, sakon azter daiteke onddoaren biologia. Hala, Restrepok bere laborategia ezarri zuen onddoek sortutako gaixotasunak diagnostikatzeko erreferente nazional gisa. Gero, 70eko hamarkadaren hasieran, Ikerketa Biologikoetarako Korporazioa (CIB) sortu zuen, eta ikerketa-zuzendari izan zen bertan 1978. urtetik 2015. urtera, hau da, erretiratu zen arte. 

CIBen, bere karrera zientifikoa loratzen hasi zen, eta Restrepo aitzindaria izan zen teknika genetiko molekularrak erabiltzen Hego eta Erdialdeko Amerikako onddo patogeno endemikoen aniztasuna aztertzeko. Restrepo eta bere taldearen arabera, Parakokzidioide generoa gutxienez bost onddo espeziek osatzen dute, eta  horiek guztiek ezaugarri kliniko eta morfologiko bakarrak dituzte. Aurkikuntza horien ondorioz, Latinoamerikan parakozidioideak diagnostikatzeko teknika molekularrak garatu ziren. Detekzio-metodo zehatzagoak garatuta, mikosi desberdinek eskualdean duten intzidentzia- eta prebalentzia-zifrak ezartzen dira, eta, horiekin batera, gaixotasunak sarriago eragiten dien landa-komunitateentzako tratamenduen eta prebentzio-estrategien azterketa.  

Bere bibliografian aipagarriak dira 300 artikulu zientifiko baino gehiago eta 40 kapitulu baino gehiago argitaratu ditu liburuetan.

## Legatua 
1970eko hamarkadatik, bere ikerketa-lerroak onddoek eragindako bi gaixotasunen azterketan zentratu dira batez ere, *Histoplasmosis* eta *Paracoccidioidomycosis* izenekoetan. Ikerkuntza Biologikorako Korporazioa (CIB) sortu zuen, gero nazioartean aintzatespena izan duen ikerketa zentro ospetsua.&nbsp;César Gaviriaren gobernuko jakintsuen batzordeko emakume bakarra izan zen 1994 eta 1995ean. Kolonbiako lan zientifikoari heltzeko jarraibideak ematen zituen dokumentua eta doktorego programa ezberdinak ireki ziren. Bere ibilbidean, diagnostikorako proba serologikoak ezarri zituen eta&nbsp;mikosi ezberdinen tratamendua, paracoccidiomycosis onddoak eragindako gaixotasunei arreta berezia jarrita. Restrepo garapen zientifikoan lidertzat hartzen da Kolonbian eta mundu osoan. Hego Amerikan zehar 300 bat ikasleren irakaslea izan zen.

2007an, SCOPUS saria jaso zuen, argitalpen eta aipamen gehien jaso zituen zientzialariei ematen zaiena. Restrepok laguntza handia eman zuen Kolonbiako hezkuntza eta ikerketa politikak garatzeko. Bere omenez, 2007an Restrepo Moreno erakunde akademikoa sortu zen, bere jaioterrian, Medellinen dagoen San Antonio de Prado herrian (Kolonbia).  

Estatuko eta nazioarteko erakundeekin lan egin zuen; besteak beste, Kolonbiako Osasun Institutu Nazionalarekin eta Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzako Administrazio Sailarekin eta Stanford Unibertsitatearekin, Londresko Unibertsitatearekin eta São Pauloko Unibertsitate Federalarekin (Brasil). Restrepok 300 artikulu zientifiko baino gehiago argitaratu zituen, 40 kapitulu baino gehiago liburuetan eta 30 sari baino gehiago jaso zituen.  Hiru Honoris Causa Doktoretza jaso zituen Medellingo Pontificia Bolivariana Unibertsitatetik, Antioquiako Unibertsitatetik eta Kolonbiako Unibertsitate Nazionaletik.

## Sari eta aintzatespen nabarmenak 
* 1996 - *Honoris Causa* Doktoretza, Antioquíako Unibertsitatea.
* 2000 - Ohorezko kidea, Bakteriologoen Elkargo Nazionala.
* 2004 - Aintzatespen handiena Ikerketa Biologikoetarako Korporazioko zuzendari zientifiko gisa.
* 2007 - *Honoris Causa'' Doktoretza, Kolonbiako Unibertsitate Nazionala.
* 2008 - Antioquia departamenduko Urrezko domina, Antioquiako Gobernazioa.
* 2008 - Mycological Society of Americako (MSA) ohorezko kidea.
* 2008 - Kolonbiako Infektologia Elkarteko Kide Sortzaile gisa onartua.
* 2008 - Antioquiako armarria, Antioquia departamenduko gobernamendua.
* 2009 - Medikuntza Tropikaleko Elkartearen Sortzaileen Saria, Kolonbiako Parasitologia eta Medikuntza Tropikaleko Elkartea.
* 2010 - Merituaren Ordena Nazionaleko Ofizial Mailako Kondekorazioa, Kanpo Harremanetarako Ministerioa.
* 2010 - Espainiako Zientzia Zehatz, Fisiko eta Naturalen Errege Akademiako kidea.
* 2013 - Ohorezko Kidea, Zientzia Zehatzen, Fisikoen eta Naturalen Kolonbiako Akademia.
* 2014 - Bizitza eta lana saria Kolonbiako ikertzaile emerituei, Colciencias.

## Bibliografia 
* 1998 - Balioen eta Giza Hazkundearen Antologia (Bilduma berezia) Antologiak Ivan Dario Velez A. eta beste batzuk saila. ISBN 958-95384.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Angela Restrepo Morenoren profila EAFITen