Atlantoxerus getulus

***Atlantoxerus getulus*** Atlantoxerus generoko animalia da. Karraskarien barruko Xerinae subfamilia eta Sciuridae familian sailkatuta dago.

## Deskribapena 
Lurreko animalia zulatzailea da, urtxintxa gorriaren *(Sciurus vulgaris) a*ntza duena, diseinu desberdina badu ere. Burua proportzionalki handia gorputzaren gainekoarekin alderatuta eta kolore arre-gorrixka du, muturra iluna da eta masailezurrak ia zuriak dira. Belarriak txikiak dira eta ilerik gabeak. Gorputza eta buztana luzetara lau banda beltzez eta bi zuriz estalita daude. Ilea, oro har, motza da, buztana izan ezik, oso trinkoa baita, ile luze eta trinkoarekin eta kolore arre eta iluneko banda longitudinalekin. Emeak lau ugatz pare dituzte, genitalen eta ondorengo gorputz adarren eta aurrekoen arteko distantziaren hiru laurdenak arte banatzen dira. Arrak emeak baino zertxobait handiagoak dira, burua gehi gorputzaren luzera:170,0-200,0 mm; buztanaren luzera: 130,0-140,0 mm; atzeko oinaren luzera: 45,0-48,0 mm; pisua: 232,0-280,0 g, 209,0-250,0 g. Hortz formula: 1,0.2.3/1.0.1.3. Kromosoma kopurua (2n) = 38.

## Banaketa 
Afrikako Ipar-mendebalde muturrean dago banatuta: Marokon, Atlas Garai eta Ertainean, Agadir hegoaldetik Sahara iparraldera eta Aljeriako ipar-mendebaldean. Espainian, Fuerteventura uhartean bakarrik bizi da, 1965ean sartu zen bertan eta gaur egun zabal banatuta dago. Era berean, banakoak maiz harrapatzen dira beste uharte batzuetan, gatibutasunetik ihes egin dutenetan edo nahita sartu direnetan. Kanaria Handia uhartean, 1996 eta 1998 bitartean, 15 banako harrapatu ziren hainbat tokitan, ziurrenik ustekabeko askapenen eta borondatezko sarreren ondorioz, nahiz eta oraindik ezin den baieztatu populaziorik uhartean ezarri den ala ez.

## Aldaera geografikoak 
Espezie honentzat ez da azpiespezierik edo aldaerarik deskribatu.

## Habitata eta altuera tartea 
Fuerteventuran, itsas mailatik 300 metrora bizi da gutxi gorabehera. Batez ere landa eremuetan, amildegietan, soro abandonatuetan edo ekoizpenean daudenetan (gaviak), malpais-ak (landaretza urriarekin sumendi arrokazko eremuak) eta hareazko eremuetan bizi da, batzuetan itsasotik gertu.

## Ugalketa 
Ugalketa-jarduera otsailean hasten da, lehen sexu-harremanarekin eta arren kantuarekin. Eme heldu guztiak ernaldu egiten direla kalkulatzen da. Ernaldiak gutxienez 14 egun irauten du, nahiz eta antzeko espezieen ernalketa aldia 26 izan. Kume kopurua lau eta bederatzi bitartekoa da. Jaiotzean, 6 eta 9,5 gramo arteko pisua dute eta 5 eta 6 cm arteko tamaina. Bost edo sei asterekin, habia uzten hasten dira, eta zazpirekin, edoskitzeari uzten diote, nahiz eta zuloa erabiltzen jarraitzen duten. Lehenengo kumeak martxoa eta apirilaren artean ikusten dira. Maiatza eta ekaina bitartean, erditu duten emeen % 15etik % 30era bitartean bigarren kumaldi bat izaten dute. Azken gazteak uztailean eta abuztuan ikusten dira.

## Elikadura ohiturak 
Behaketa zuzenean eta urdaileko edukiaren analisian oinarritutako nutrizio-ikerketek adierazten dute animalia orojaleak direla, joera fitofago nabarmenarekin. Haien dietaren % 75 landareetan oinarritzen da eta gainerakoa animalietan. Gehien kontsumitzen dituzten landareen artean *Nicotiana glauca, Salsola vermiculara, Emex spinosa, Scilla sp. eta Asphodelus sp.* daude. Animalia-populazioen artean, lehorreko moluskuak dira nagusi.

## Ugaritasuna 
Fuerteventura uhartean, dentsitateak hektareako 2 eta 296 banako artekoak dira. 1982an kalkulatutako populazio-tamaina 200000 eta 300000 urtxintxa artekoa zen. Populazioa kutsakorra  da, hazkunde eta sakabanaketa tasa altuarekin. Aipatutako uharteko harrapariei buruzko datuak urriak dira, eta ez dute lehiakiderik, beraz populazioaren erregulazioa faktore intrintsekoen araberakoa da ziurrenik.

## Antolaketa eta portaera 
Kolonietan bizi diren animalia gregarioak dira, non ez dirudien egitura sozial edo lurraldetasun definiturik dagoenik. Otsailean eta martxoan, sexu-jolasak ikusten dira, bide okerretan geldialdi laburrekin egindako jazarpenetan datza. Garai honetan eta eguerdian, arrak oso toki nabarmenetan aurkitzen dira, atzeko hanken gainean zutik, luzatuta, besoak gurutzatuta, eta dei bereizgarria egiten dute (“txik-txik-txik-...”). Kopulazioa batez ere zuloan gertatzen dela dirudi, amak eta kume gazteenek partekatzen duten lekuan. Eguneko espeziea da, eta bere jarduera-erritmoa tenperaturaren eta haizearen intentsitatearen araberakoa da. Haien tenperatura-tarte gustukoena 18°C eta 25°C artekoa da. Goizeko 8:00etan, aterpeak uzten hasten dira eta jarduera 13:00ak arte handitzen da. 13:00etatik 15:00etara, eguzki-argiaren unerik gorenarekin bat eginez, banako gehienak aterpe hartzen dute. 15:00etatik 18:00etara, jarduera-aldi berri bat izaten da, goizean baino gutxiago bada ere. 19:00ak igaro ondoren itzultzen dira aterpeetara. Egunaren zatirik handiena jaten eta eguzkia hartzen ematen dute, 15-20 banakoko taldeetan bilduz.

## Interes ekonomikoa eta gizakiekin duen harremana 
Urtxintxa honek Fuerteventuran duen eragin sozioekonomikoa txikia eta garrantzi gutxikoa dela kontsideratzen  da. Hala ere, nekazariak  maiz kexatzen dira beren uztak kaltetzeagatik, kasu batzuetan, kalte hauek beste espezie batzuei egotz dakizkieke.

## Harraparitza 
Belatz gorriak (*Falco tinnunculus)* gazteak noizean behin harrapatzen dituen kasuak ikusi dira, eta sai zuriaren *(Neophron percnopterus)* dietaren parte da.

## Patologiak eta parasitoak 
Ez dago frogarik gizakien osasunerako arriskurik dakarren, nahiz eta bere hozkadaren ondorioz septicemia kasuak jakinarazi diren.

## Mehatxu faktoreak eta kudeaketa neurriak 
Espezie exotiko inbaditzailetzat hartu behar da, eta neurriak hartu behar dira beste uharte batzuetan ezartzea saihesteko, Fuerteventuran ezabatzea bideraezina izan daitekeelako. Zentzu honetan, ezinbestekoa da informazio eta sentsibilizazio kanpainak antolatzea gatibu dauden aleen edukitza eta uharteen artean lekualdatzea saihesteko. Era berean, Fuerteventurako flora eta faunan urtxintxa honek duen eraginari buruzko ikerketa berri bat egin beharko litzateke, baita bere banaketa eta populazio ezaugarriei buruzko informazioa eguneratu ere. Kanarian Handian, premiazkoa da ager daitezkeen ale guztiak kontrolatzen eta desagerrarazten jarraitzea. Urtxintxa hau ehiza-espezietzat hartzen da Fuerteventuran eta Kanaria Handian, lehenengoan populazioa kontrolatzeko neurri gisa eta bigarrenean behin betiko finkatzea saihesteko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Calabuig (1999), Machado (1979), Machado eta Dominguez (1982), Martin eta Lorenzo (2001)

## Ikus, gainera 
* Atlantoxerus
* Sciuridae

## Kanpo estekak 
* *Atlantoxerus getulus*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean