Zientziaren historia

**Zientziaren historia**k zientziaren garapena biltzen du antzinatik gaur egun arte. Zientziaren hiru adar nagusiak hartzen ditu: naturala, soziala eta formala.

Zientziaren lehen sustraiak Antzinako Egipton eta Mesopotamian daude, gure garaiaren aurreko 3000 eta 1200 urteen artean. Zibilizazio horiek matematikari, astronomiari eta medikuntzari egindako ekarpenek eragina izan zuten Antzinate klasikoaren geroagoko filosofia natural grekoan, non mundu fisikoko gertaerak kausa naturaletan oinarrituta formalki azaltzen saiatu baitziren. Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren, munduaren ikuskera grekoen ezagutza hondatu egin zen latinez hitz egiten zuen mendebaldeko Europan Erdi Aroko lehen mendeetan (gure garaiko 400-1000), baina aurrera egin zuen grezieraz hitz egiten zuen Ekialdeko Erromatar Inperioan (Bizantziar Inperioa). Greziar testuen itzulpenen laguntzaz, heleniar mundu-ikuskera kontserbatu eta garatu egin zuten musulmanek Urrezko Aro islamikoan. Greziako lanak eta islamiar ikerketak Mendebaldeko Europan X. eta XIII. mendeen artean berreskuratu eta asimilatzeak Mendebaldeko filosofia naturalaren ikaskuntza berpiztu zuen, ideia eta aurkikuntza berriak aurreko ikuskera eta tradizio grekoetatik urrundu ahala. Sortu zen Zientzia Berria mekanizistagoa zen munduari buruz zuen ikuspegian, matematikarekin integratuagoa eta fidagarriagoa eta irekiagoa, bere ezagutza metodo zientifiko definitu berri batean oinarritzen baitzen. Hurrengo mendeetan, beste "iraultza" batzuk gertatu ziren. XVIII. mendeko iraultza kimikoak, adibidez, metodo kuantitatibo berriak eta kimikarako neurketak sartu zituen. XIX. mendean, energiaren kontserbazioari, Lurraren adinari eta eboluzioari buruzko ikuspegi berriak sortu ziren. Eta XX. mendean, genetika eta fisikako aurkikuntza berriek azpi-diziplina berrien oinarriak ezarri zituzten, hala nola biologia molekularra eta partikulen fisika. Gainera, industriaren eta militarren kezkek eta ikerketa-lan berriak gero eta konplexuagoak izateak "zientzia handiaren" aroa inauguratu zuten, batez ere Bigarren Mundu Gerraren ondoren.

## Zientziaren historiari gerturapena 
Zientziaren historiaren izaera (eta, beraz, zientziaren definizioa bera) eztabaidagai da. Zientziaren historia aurrerapenaren historia lineal gisa ikusten da, baina historialariek frogatu dute historia konplexuagoa dela. Zientzia giza jarduera da, eta ekarpen zientifikoak jatorri eta kultura askotako pertsonek egin dituzte. Zientzia trukeen, gatazken eta lankidetzaren historia globalaren gero eta zati handiagoa da. Zientziaren historiaren ikerketari zientziaren historiografia deritzo.

Zientziaren eta erlijioaren arteko harremanak, besteak beste, "gatazka", "harmonia", "konplexutasuna" eta "elkarrekiko independentzia" izan ditu ezaugarri. Europan XVII. mendearen hasierako Galileo auziak, iraultza zientifikoari eta Argien Mendeari lotuta, John William Draper bezalako ikerlariak gatazkaren tesia postulatzera eraman zituen (1874), erlijioa eta zientzia historian zehar gatazka metodologiko, fakatual eta politikoan egon direla iradokiz. Harrezkero, gatazkaren tesiak jarraitzaileak galdu ditu zientzia garaikideko zientzialari eta historialari gehienen artean. Hala ere, gaur egungo filosofo eta zientzialari batzuek, hala nola Richard Dawkins, Lawrence Krauss, Peter Atkins eta Donald Protherok, tesi hau defendatzen jarraitzen dute.

Historialariek azpimarratu dute konfiantza beharrezkoa dela naturari buruzko baieztapenak adostuak izateko. Alde horretatik, zientziaren historiografiaren atal garrantzitsu bihurtu da Royal Societyren sorrera eta haren esperimentazio-kodea: bere kideek ikusi zutelako konfiantza zuen. Historia modernoko pertsona asko (gehienetan emakumeak eta pertsona ez-zuriak) eliteko komunitate zientifikoetatik baztertu zituzten, eta bigarren mailako pertsonatzat jo zituen zientziak. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, parte hartzeko egitura-oztopoak deskribatu zituzten historialariek, eta pertsona ezezagunen ekarpenak berreskuratzen hasi ziren. Historialariek munduko zientzia-praktikak ere ikertu dituzte, hala nola landa-lana eta espezimen-bilketa, korrespondentzia, marrazketa, erregistroen mantentze-lana eta laborategiko eta landako ekipoen erabilera.

## Historiaurrea 
Historiaurrean, ezagutzak eta teknikak belaunaldiz belaunaldi transmititzen ziren ahozko tradizioan. Adibidez, artoa nekazaritzarako etxekotzea duela 9.000 urte inguru datatu zen Mexikoko hegoaldean, idazketa-sistemak garatu aurretik. Era berean, proba arkeologikoek ezagutza astronomikoen garapena adierazten dute literaturaren aurreko gizarteetan.

Gizarte aurre-literarioen ahozko tradizioak zenbait ezaugarri zituen, horietako lehena arintasuna zen. Informazio berria etengabe xurgatzen zen eta komunitatearen egoera edo behar berrietara egokitzen zen. Ez zegoen ez artxiborik ez txostenik. Jariakortasun horrek lotura estua zuen uneak uneko egoera azaldu eta justifikatzeko behar praktikoarekin. Beste ezaugarri bat unibertsoa zeru eta lur gisa deskribatzeko joera zen, balizko azpimundu batekin. Hasieran kausak identifikatzeko joera ere bazuten, eta, hala, azalpen bat zuen jatorri historikoa ematen zuten. "Petrikilo" edo "emakume jakintsu" batez ere fidatzen zen sendatzeko, jainkozko edo deabruzko gaixotasunak ezagutzeko eta, kasu muturrekoagoetan, exorzismoa, igarpena, kantuak eta konjuruak bezalako errituetarako. Azkenik, garai modernoagoetan sinesgaitzak izan zitezkeen azalpenak berriz aztertu gabe onartzeko joera zegoen, baina, aldi berean, ez zen konturatzen portaera krudel horiek arazoak ekar zitzaketela. Ebersen eta Edwin Smithen papiroek osagai hauek erabiltzen zituzten gaixotasunak tratatzeko: azterketa, diagnostikoa, tratamendua eta pronostikoa, G.E.R. Lloyden arabera zientziaren oinarrizko metodo enpirikoarekin paralelismo handiak zituzten.

#### Egutegia 
Egutegi ofizial bat ere egin zuten: hamabi hilabete, hogeita hamar egunekoa bakoitza, eta bost egun urtearen amaieran. Garai hartako babiloniar egutegia edo greziar hiri-inguruneetan erabilitakoak ez bezala, Egiptoko egutegi ofiziala askoz errazagoa zen, finkoa baitzen eta ez baitzituen kontuan hartzen ilargi- eta eguzki-zikloak.

#### Mesopotamiako medikuntza 
Antzinako Mesopotamian ez zituzten bereizten zientzia arrazionala eta magia. Pertsona bat gaixotzen zenean, medikuek errezitatu beharreko formula magikoak eta tratamendu sendagarriak agintzen zizkioten. Lehenengo mediku-errezetak sumerreraz agertzen dira Urko Hirugarren Dinastian (K.a. 2112). Hala ere, testu mediko babiloniar zabalena *ummânū* erudito nagusiak, Borsippako Esagil-kin-apli, Adad-apla-iddina errege babiloniarraren erregealdian (K.a. 1069-1046) idatzitako diagnostiko-eskuliburua da. Ekialdeko kultura semitikoetan, medikuntza-autoritate nagusia āšipu deitutako exorzista-sanatzaile moduko bat zen. Lanbide hori gurasoengandik seme-alabengana transmititzen zen eta ospe handia zuen. Gutxiagotan, beste petrikilo mota bat erabiltzen zen, *asu* izenekoa, mediku modernoaren antz handiagoa zuena eta sintoma fisikoak tratatzen zituena, batez ere hainbat belar, animalia eta mineralez osatutako herri-erremedioak erabiliz, bai eta olerkiak, enemak eta ukenduak edo kataplasmak ere. Gizon edo emakume izan zitezkeen mediku horiek ere zauriak sendatzen zituzten, kideak konpontzen zituzten eta operazio errazak egiten zituzten. Garai bateko mesopotamiarrek ere egiten zuten profilaxia eta neurriak hartzen zituzten gaixotasunak zabal ez zitezen

Ekialde Hurbileko babiloniarrentzat eta beste kultura batzuentzat, jainkoen edo presagioen mezuak ezkutatzen ziren jarraitzaileek deszifratu eta interpreta zitzaketen fenomeno natural guztietan. Hala, jainko-jainkosek lurreko objektu guztien bidez hitz egin zezaketela uste zen (adibidez, animalien erraiak, ametsak, malformaziodun jaiotzak edo pertsona bati pixa egiten ari zen txakurraren kolorea), eta, noski, zeruko fenomenoen bidez. Gainera, astrologia babiloniarra banaezina zen astronomia babiloniarretik, eta iradokitzen du mesopotamiarrek Pitagorasen teoremaren berri izan zutela Pitagorasek baino milurteko bat lehenago.

## Antzinako Asia 
### India 
#### Indiako astronomia eta matematika 
#### Gramatika 
#### Medikuntza 
#### Politika eta estatua 
### Txina 
#### Txinatar matematika 
#### Behaketa astronomikoak 
#### Asmakuntzak 
## Antzinate klasikoa 
### Presokratikoak 
### Filosofia naturala 
### Greziar astronomia 
### Medikuntza helenistikoa 
### Greziar matematika 
### Bestelako garapenak 
### Greziar ikerketa Erromatar garaian 
## Erdi Aroa 
### Bizantziar Inperioa 
#### Greziar iturriak gordetzea 
#### Kolapsoa 
### Mundu islamiarra 
#### Itzulpengintza eta helenizazioa 
#### Hezkuntza eta ikerketaren helburuak 
#### Aurrerapenak matematikan 
#### Medikuntzaren erakundetzea 
#### Gainbehera 
## Pizkundea 
### Ikastearen berpiztea 
### Iraultza zientifikoa eta Zientzia Berria 
#### Heliozentrismoa 
#### Metodo zientifikoa 
## Argien Garaia 
### Zientzia Iraultzaren jarraipena 
#### Planetak eta orbitak 
#### Kalkulua eta Newtonen mekanika 
#### Emergentzia eta kimika 
#### Zirkulazio-aparatua 
#### Zientzia-elkarteak eta aldizkariak 
#### Geologiaren garapena 
### Zientzia Iraultzaren ostekoak 
#### Bioelektrizitatea 
#### Geologiaren hobekuntza 
#### Ekonomia modernoaren jaiotza 
#### Gizarte-zientziak 
## XIX. mendea 
### Fisikaren garapena 
### Neptunoren aurkikuntza 
### Garapena matematikan 
### Garapena kimikan 
### Lurraren adina 
### Eboluzioa eta herentzia 
### Germenen teoria 
### Ekonomia-eskolak 
### Psikologiaren sorrera 
### Soziologia modernoa 
### Erromantizismoa 
## XX. mendea 
Zientziak eboluzio nabarmena izan zuen XX. mendean. Fisikan zein biologian garapen iraultzaileak izan ziren, XIX. mendeko ideietatik abiatuta. 

### Erlatibitatearen teoria eta mekanika kuantikoa 
XX. mendearen hasieran iraultza gertatu zen fisikan. Newtonen teoriak egoera guztietan zuzenak ez zirela frogatu zen. 1900etik aurrera, Max Planck, Albert Einstein, Niels Bohr eta beste batzuek teoria kuantikoak garatu zituzten esperimentu-emaitza anomaloak azaltzeko, energia-maila diskretuak sartuz. Mekanika kuantikoak, mugimenduaren legeak eskala txikian baliozkoak ez zirela erakusteaz gain, Einsteinek 1915ean proposaturiko erlatibitate orokorraren teoriak frogatu zuen espazio-denboraren euskarri finkoa, zeinaren mende baitzeuden bai mekanika newtondarra bai erlatibitate berezia, ezin zela existitu. 1925ean, Werner Heisenbergek eta Erwin Schrödingerrek mekanika kuantikoa formulatu zuten, aurreko teoria kuantikoak azaltzen zituena. Gaur egun, erlatibitate orokorra eta mekanika kuantikoa bateraezinak dira, eta, beraz, bateratzen saiatzen ari gara, guztiaren teoria bat garatuz.

### Zientzia Handia 
[thumb| left |[Bonba atomikoaren sorrerarekin batera etorri zen Zientzia Handia deitu den garaia, laborategi erraldoi eta talde handiekin.]]
1938an, Otto Hahnek eta Fritz Strassmannek fisio nuklearra aurkitu zuten metodo erradiokimikoekin, eta 1939an, Lise Meitnerrek eta Otto Robert Frischek fisio prozesuaren lehen interpretazio teorikoa idatzi zuten, Niels Bohrek eta John A. Wheelerek hobetua. Bigarren Mundu Gerran aurrerapauso berriak eman ziren eta, ondorioz, radarra praktikan jarri eta bonba atomikoa garatu eta erabili zen. Garai hartan, Manhattan Proiektuak Chien-Shiung Wu kontratatu zuen, uranio metalikoa U-235 eta U-238 isotopoetan banatzeko prozesua garatzen laguntzeko, gas-difusioaren bidez. Beta desintegrazioan eta elkarreragin ahularen fisikan aditua zen. Wuk esperimentu bat diseinatu zuen, eta, horri esker, Tsung-Dao Lee eta Chen-Ning Yang fisikari teorikoek parekotasunaren legea esperimentalki ezeztatu ahal izan zuten, 1957an Nobel Saria eskuratuz.

Prozesua Ernest O. Lawrencek 1930eko hamarkadan ziklotroia asmatzen hasi zen arren, gerraosteko fisika historialariek "Zientzia Handia" deitu diotenaren fase batean sartu zen, eta makina, aurrekontu eta laborategi masiboak behar zituen bere teoriak probatzeko eta muga berrietara iristeko. Fisikaren mezenas nagusia estatuko gobernuak izatera pasatu ziren, eta onartu zuten "oinarrizko" ikerkuntzaren babesak, askotan, aplikazio militar zein industrialetarako erabilgarriak diren teknologiak ekar zitzakeela.

### Big Bang 
Edwin Hubblek 1929an egindako behaketaren arabera, galaxiek urruntzen diren abiadurak korrelazio positiboa du galaxien distantziarekin. Horrela, ulertu zen unibertsoa hedatzen ari dela, eta Georges Lemaîtrek Big Bangaren teoria formulatu zuen. George Gamow, Ralph Alpher eta Robert Hermanek kalkulatu zuten unibertsoaren hondoko tenperaturak Big Bangaren froga izan beharko litzatekeela. 1964an, Arno Penziasek eta Robert Wilsonek 3 Kelvin-eko sakoneko soinu bat aurkitu zuten Bell Laboratoriesen irrati-teleskopioan. Big Bangaren hipotesiaren horren froga bat izan zen, eta unibertsoaren adina zehazten lagundu zuten zenbait emaitzaren oinarri izan zen.

### Espazioaren esplorazioa 
### Genetikaren garapena 
### Neurozientziak diziplina gisa 
### Plaken tektonika 
### Zientzia aplikatuak 
### Zientzia politiko eta ekonomikoen garapena 
### Psikologia, soziologia eta antropologiaren garapena 
## XXI. mendea 
### Higgsen bosoia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Zientziaren historia.  A. C. Crombie  *Pentsamenduaren Klasikoak Corpuseko 72. liburua. Itzultzailea:* Koldo Morales Belda. 2002

## Kanpo estekak