Morgan zaldi

**Morgan zaldia** Estatu Batuetan garatutako zaldi arrazarik zaharrenetakoa da. 

Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik zaldi tamainako arrazen sailkapen taldean sartzen da

Figure, fundazioaren aitarengana joanez, (geroago Justin Morgan deitua bere jabe ezagunenaren ohorez) Morgan zaldiek XIX. mendeko Amerikako historian eginkizun ugari bete zituzten. zaldi-hezieran, trosta-lasterketetarako, zaldizko animalia orokor gisa eta, Amerikako Gerra Zibilean gatazkaren bi aldeetan, zalditeriako zaldi gisa erabili zen. Morgan zaldiak Amerikako beste arraza nagusietan izan du eragina, besteak beste, American Quarter Horse, Tennessee Walking Horse eta Standardbred arrazetan. XIX. eta XX. mendeetan zehar, beste herrialde batzuetara esportatu ziren, Ingalaterra barne, non Morgan garaño batek eragina izan zuen Hackney zaldiaren hazkuntzan. 1907an, AEBko Nekazaritza Sailak AEBko Morgan zaldi-haztegia sortu zuen Middlebury-ren (Vermont) inguruan, Morgan arraza iraunarazteko eta hobetzeko asmoz; haztegia Vermonteko Unibertsitatera eraman zuten gero. 1909an sortu zen lehen arrazen erregistroa, eta, orduz geroztik, AEB, Europa eta Ozeaniako hainbat erakunde garatu dira. 2005ean, mundu osoan, 175.000 Morgan zaldi baino gehiago zirela kalkulatu zen.

Morgan arraza trinko eta fina da, oro har, marroi-gorrixka, beltza edo gaztaina kolorekoa, nahiz eta kolore askotakoak izan hainbat pikart aldaera barne. Ingeles zein rodeo diziplinetan erabilia, arraza bere moldakortasunagatik da ezaguna. Morgan zaldia Vermont estatuko animalia, Massachusettseko estatuko zaldia eta Rhode Islandeko estatuko ugaztuna da. Haurrentzako idazle ezagunek, Marguerite Henry eta Ellen Feld barne, arraza irudikatu izan dute beren liburuetan; Henryren *Justin Morgan Had a Horse*, geroago, Walt Disneyren pelikula bihurtu zen.

## Arrazaren ezaugarriak 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/2008_KY_state_Fair_Morgan_Horse_Show.jpg/220px-2008_KY_state_Fair_Morgan_Horse_Show.jpg|ezkerrera|thumb| Morgan bat zaldi-ikuskizun lehiaketan
Ofizialki, Morgan motako arraza estandar bat dago, zaldi indibidualaren diziplina edo odol-linea edozein dela ere. Gorpuzkera trinko eta finez, Morganak hanka sendoak ditu, buru adierazkorra, profil zuzena edo apur bat ganbila eta kopeta zabala; begi handiak eta nabarmenak; ondo zehaztutako soin-gurutzea, sorbaldak atzera botata eta lepo tente eta nahikoa arkuduna. Bizkarraldea laburra du, eta atzeko aldea, gihartsua. Altueran, arrazaren estandarra 145 eta 157 cm bitartekoa da, banaka batzuk handiagoak edo txikiagoak izan badaitezke ere. Morgan batzuek pausua dute; hau da, trosta ez den tarteko abiadurako ibilaldi bat egin dezakete, hala nola *rack*a, *fox trot*a edo erritmoa. Estatu Batuetako Zaldi Federazioak dioenez: «Morgana bere sendotasunagatik, indarragatik, nortasunagatik, gogoarengatik eta mugitzeko modu natural sendoagatik bereizten da». Arrazak adimen, ausardia eta jarrera onagatik du ospea. Erregistratutako Morganak hainbat koloretakoak dira, nahiz eta gehienetan, marroi-gorrixka, beltza edo gaztaina izan. Hain ohikoak ez diren koloreak grisa, nabarra, «dun genearena», zilar genearena eta krema genearenak dira, hala nola palominoa, «buckskina», «cremelloa» eta «perlinoa».

Morgan arrazaren barruan, gaixotasun genetiko bat identifikatu izan da. Hori 1 motako polisakaridoen biltegiratze miopatia da, zentzurik ez duen GYS1 genearen mutazio batek eragindako gihar-gaixotasun autosomiko nagusi bat. Gaixotasunaren aleloa duten dozena bat arrazetako bat da Morgana, nahiz eta badirudien Morganak duen prebalentzia nahiko baxua dela zaldi arrunta eta zamaketa arrazekin alderatuta. Ikerketa batean, ausaz probatutako Morganen ehuneko batek baino gutxiagok zeraman afekzio horren aleloa, ikerketa horretako arrazen arteko ehuneko baxuenetako bat.

Morganetan aurkitutako ilearen koloreko bi gene ere nahaste genetikoekin lotu dira. Bata, sortzetiko begiko anomalia anitzeko (MCOA) begi-sindrome genetikoa da, jatorriz ekidoen aurreko segmentuaren disgenesia (ASD) deitua. MCOA begi-ehun batzuen garapen anormala da, eta horrek ikusmen kaltetua eragiten du, eta, nahiz eta orokorrean forma arina izan; gaixotasuna ez da progresiboa. Azterketa genetikoek erakutsi dute zilar genearekin estu lotuta dagoela. Morgan kopuru txiki batek zilar genearen aleloa darama, eta horrek kisteak eragiten ditu, baina, itxuraz, ez dute ikusmen-arazorik sortzen heterozigotoa bada; hala ere, homozigotoak ikusmen-arazoak sor ditzake. Sindrome zuri hilgarria genearentzako homozigotoak diren moxaletan ikusten den gaixotasun hilgarria den sindromea jasateko arriskua ere badago. Gaur egun, badago Morgan arrazako behor-lerro bat animalia heterozigoto osasuntsuak sortu dituena. American Morgan Horse Associationek proba genetikoak defendatzen ditu genetika horien eramaileak identifikatzeko, eta jabeei elkarren arteko koadroagatik heterozigotoak diren zaldien ugalketa saihestea aholkatzen die.

## Arrazaren historia 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/American_Morgan_Horse_cropped.jpg/220px-American_Morgan_Horse_cropped.jpg|ezkerrera|thumb| Morgan zaldia, zaldizkoa jantzi kolonialarekin jantzirik, Kentucky Horse Park-en. Irudiak Justin Morgan eta Figureren antza izan nahi du.

### Justin Morgan 
Morgan guztiak aita fundatzaile bakarretik datoz, Figure izeneko garañoa, 1789an West Springfield-en (Massachusetts) jaio zena- 1792an, Justin Morgan izeneko gizon bati eman zioten zorra ordaintzeko. Geroago, zaldia jabe jakin horren izenarekin identifikatu zen, eta arrazak, «Justin Morgan zaldia», izena hartu zuen. Hala ere, litekeena da zaldia Kanadako mugatik 7 miliara jaiotzea Vermonten, Justin Morganek aurkitu zuen tokian. Baliteke Figura 142 cm inguruko altuerakoa eta 450 kg pisukoa izatea. Bere  zen ezaguna, itxura, osaera, tenperamentu eta atleta bereizgarriak transmitituz. Bere pedigri zehatza ezezaguna da, nahiz eta bere gurasoak ezagutzeko ahalegin handiak egin diren. Historialari batek dio: «haren aita Beautiful Bay izeneko odol-garbi bat izateko aukerari buruzko idatziek "eleberrien 41 detektibe eta Gezurti Klubeko" kide izateko eskaera beteko lukete» 1821ean, beste zaldi batek Figure ostikatu zuen, eta, gerora, bere zaurien ondorioz hil zen. Tunbridgen (Vermont) lurperatu zuten.

Figure, ugaltzeko zaldi gisa oso erabilia izan bazen ere, bere semeetako seiren erregistroak soilik daude; horietako hiru Morgan arrazaren oinarrizko odol emaile gisa nabarmendu ziren: Woodbury, gaztaina kolorekoa, 150 cm-ko altuerakoa eta urtetan Ingalaterra Berriko haztegian egon zena; Bulrush, Figureren tamaina bereko marroi-gorrixka iluna, arnesean zuen erresistentzia eta abiaduragatik ezaguna zena, eta, ezagunena, Sherman izan zen, gaztaina koloreko beste zaldia, Figure baino apur bat txikiagoa, Black Hawk eta Ethan Allen zaldien aitona eta aita izan zena. Black Hawk, 1833an jaioa, Standardbred, American Saddlebred eta Tennessee Walking Horse arrazetako oinarrizko garaño izatera iritsi zen, eta trosta-lasterketetan zuen galdu gabeko errekorrarengatik zen ezaguna. Ethan Allen, 1849an Black Hawkek sortua, Morgan arrazaren historiako beste aita garrantzitsua da, eta trosta lasterketetan zuen abiaduragatik zen ezaguna.

### Arrazaren garapena 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/The_breeds_of_live_stock%2C_and_the_principles_of_heredity_%281887%29_%2814777961321%29.jpg/220px-The_breeds_of_live_stock%2C_and_the_principles_of_heredity_%281887%29_%2814777961321%29.jpg|thumb| Morgan zaldia, 1887
XIX. mendean, Morgana bere utilitarismoarengatik aitortu zen. Trosta-lasterketetarako erabiltzen ziren asko, baita zalgurditik tiratzeko ere arnesean arrazaren abiadura eta erresistentzia zela eta. Zamako zaldi eta, orokorrean, zaldi gainean ibiltzeko ere erabiltzen zen, baita lan arinetan gidatzeko ere. Kaliforniako Gold Rush-eko (1848–1855) meatzariek arraza hori erabili zuten, Armadak, Amerikako Gerra Zibilean eta ondoren, bai gainean ibiltzeko, bai arnesetarako ere egin zuen bezala.

Shepherd F. Knapp trostako Morgan garañoa, 1860ko hamarkadan, Ingalaterrara esportatu zen, non bere trostarako gaitasunak eragina izan zuen Hackney zaldien hazkuntzan. Aldi horretan, baliteke Morgan behor ugari mendebaldera eraman eta Texan zaldi-taldeetan sartu izana, eta horrek American Quarter Horse arrazaren garapenean eragina izan zuen Morgan zaldia Missouri Fox Trotterren arbasoa ere izan zen. 1870eko hamarkadan, ordea, hanka luzeko zaldiak modan jarri ziren, eta Morgan zaldiak beste arrazetakoekin gurutzatu ziren. Horrek, birtualki, Morgan jatorrizko estiloa desagertzea eragin zuen, nahiz eta gutxi batzuk eremu isolatuetan geratu.

Daniel Chipman Linsley-k, jaiotzez Middlebury-koa (Vermont), Morgan ugaltze-garañoen liburu bat bildu zuen, 1857an argitaratua. Joseph Battell koronelak, Middlebury (Vermont) jatorrikoa ere, Morgan Horse Register-en lehen liburukia argitaratu zuen 1894an, arraza-erregistro formal baten hasiera markatuz. 1907an, AEBko Nekazaritza Departamentuak, Morgan arraza iraunaraz eta hobetzeko asmoz, AEBko Morgan Zaldi Haztegia ezarri zuen Weybridgen (Vermont) Battellek dohaintzan emandako lurretan. Hazkuntza-programak zaldi osasuntsuak, sendoak, modu onekoak eta zaldi-zelan zein arnesean ondo aritzeko gai ziren zaldiak ekoiztea zuen helburu. 1951n, Morgan Zaldi Haztegia USDAtik Vermont Agricultural Collegera (gaur egun Vermont Unibertsitatea) transferitu zuten.

### Erabilera militarra 
Amerikako Gerra Zibilean, Morganak zalditeriako zaldi gisa erabili zituzten bi aldeek. Morgan sustraiak zituzten zaldien artean, Sheridan Winchester zegoen, Rienzi bezala ere ezaguna (Black Hawk-en ondorengoa). Stonewall Jackson-en Little Sorrel zaldia, bestalde, Morgan edo American Saddlebred gisa (Morganen eragin handia duen arraza) deskribatu izan da txandaka. Morganen zaleek esaten badute ere Komantxe zaldia (Morgan edo Mustang/Morgan nahasketa bat) izan zela Little Big Horneko guduan Custerren erregimentutik bizirik atera zen zaldi bakarra, AEBko zein Armadako erregistroek eta beste iturri goiztiar batzuek ez dute uste hori babesten. Kontu gehienek diote Komantxe zaldia Mustang leinukoa edo amerikar eta espainiar odolaren arteko nahasketakoa zela. Kansaseko Unibertsitateko Historia Naturaleko Museoak, Komantxeren gorpu disekatua ikusgai duenak, ez du bere arrazaren inguruko adierazpenik egiten. Iturri guztiek bat datoz Komantxe Oklahoma edo Texas eremuan sortu zela; beraz, baliteke Mustang jatorrikoa izatea.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/SilverMorgan.jpg/220px-SilverMorgan.jpg|ezkerrera|thumb| Morgan gazte bat arrazaren mota tipikoa erakusten duena

### Familiak 
Morgan arrazaren barruan lau odol-leinu nagusi daude gaur egun, Brunk, Government, Lippitt eta Western Working "familia" izenez ezagutzen direnak. Azpifamilia txikiagoak ere badaude. Brunk familiak, bereziki sendotasunagatik eta atleta osaeragatik nabarmentzen dena, Illinoisko Joseph Brunk-en hazkuntza-programa jarraitzen du. Lippitt familia edo "Lippitts" linea, berriz, Robert Lippitt Knight-en hazkuntza-programatik dator, Robert Knight industrialaren biloba eta Christopher Lippitt-en (Iraultza Gerrako ofiziala) amaren birbiloba eta Lippitt Errotaren sortzaile izan zena. Robert Lippitt Knight, bestalde, Ethan Allen II.aren ondorengoen zaldien kontserbazio-hazkuntzan zentratu zen, eta lerro hori lau lerroetatik «garbiena» bezala jotzen da; lerro gehienak Figure zaldiraino igotzen dira, eta, XX. edo XXI. mendeetan, ez ziren beste arraza batzuekin gurutzatu. Government da familiarik handiena, eta AEBko Morgan Zaldi Haztegiak 1905 eta 1951 artean hazitako Morganak dira. Lerro horren fundazio-aita General Gates garañoa izan zen bere hazkuntza-aziendaren zati handi bat ere erosi zuen, eta, gaur egun, aurrera darama programa. Working Western Familyk, 2WF laburtua, ez du hazle edo arbaso komunik, baina zaldiak aziendarako eta lanerako zaldiak izateko hazten dira; Gobernuaren haztegietako zaldietatik sortutako garaño batzuk mendebaldera bidali izan dira. 2012tik aurrera, elkartearen bizitzan, 179.000 zaldi inguru erregistratu ziren, urtero 3.000 moxal berri baino gehiago erregistratuz. Mundu osoan zehar, 175.000 eta 180.000 arteko Morgan zaldi daudela kalkulatzen da, eta, ezagunenak Estatu Batuetan diren arren, Britainia Handian, Suedian eta beste herrialde batzuetan ere badago populaziorik.

American Morgan Horse Association (AMHA) da arrazaren elkarterik handiena. AMHAz gain, 1996tik, Morgan Poney Erregistro Nazionala ere badago, 147 cm-tik beherako zaldietan espezializatua. Badaude Morgan arrazaren barruan odol-linea zehatzetan oinarritzen diren beste hainbat erakunde ere, besteak beste, 1990ean sortutako Rainbow Morgan Horse Association, ezohiko koloreko Morganak garatzeko eta sustatzeko AMHArekin lan egiten duena, adibidez, zilar genearena eta krema geneak dituztenak. American Saddlebred-ekin gurutzatzea ohikoa izan baino lehen, 1800eko hamarkadaren amaieran eta 1900eko hamarkadaren hasieran ikusitako zaldi sendoaren antzera hazitakoak,  Foundation Morgan Horse Associationek erregistratzen ditu . Badira kideetan oinarritutako beste bi erakunde ere, biak ere Morganen antzinako Vermont edo "Lippitt" anduia zaintzera bideratuta. Lehenengoa, Lippitt Kluba, 1973an sortu zen, eta, bigarrena, Lippitt Morgan Breeders Association, 1995ean sortua. Lippitt Morgan Horse Registry, Inc. 2011n sortu zen. Lippitt Morganen genealogiekin, ADN datu-base bat erregistratu eta mantentzen du. AEBz gain, Morganentzako elkarteak ere badaude hainbat herrialdetan, besteak beste, Kanada, Australia, Zeelanda Berria, Britainia Handia, Suedia, Austria eta Alemanian. Middlebury-n, (Vermont), arrazaren historiari eskainitako museo bat dago.

## Erabilerak 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Cream_Ridge_Marty_Morgan_stallion.jpg/220px-Cream_Ridge_Marty_Morgan_stallion.jpg|ezkerrera|thumb| Rodeotan erabiltzen den Morgan zaldia
Morgan arraza bere aldakortasunagatik da ezaguna, eta ingeles zaldiketarako zein rodeoko hainbat ekitalditarako erabiltzen da. Arrakastaz erakutsi izan dira diziplina askotan, besteak beste, zaldi-hezieran, jauzi-erakusketan, rodeotan, ebaketan eta zaldi-erresistentzian. Era berean, zaldi arrunt gisa eta plazer-paseotan ibiltzeko eta gidatzeko erabiltzen dira. Maiz, gidatze lehiaketetan ikusten dira, gidatze-konbinatu eta zalgurdi gidatze barne. Morgana izan zen World Pairs Driving lehiaketan parte hartu zuen lehen arraza amerikarra, AEB ordezkatuz. 4-H, Poney Klubeko eta zaldiketa terapeutikoko parte-hartzaileen programetan zela-abere gisa ikus daitezke, jarrera leuna eta mugimendu egonkorra duela eta.

AEBn Morgan soilik zuzendutako ikuskizunak daude, baita AMHAk zuzendutako «lehiaketa irekia» programa bat ere, arraza guztietako ikuskizunetan lehiaketako arrakastan oinarritutako puntuak ematen dituena. Lehenengo Grand National eta Morgan Horse Show Munduko Txapelketa 1973an ospatu zen Detroiten (Michigan), eta, 1975ean, Oklahoma City-ra (Oklahoma) ereman zuten jaialdia. Urtero, 1.000 zaldi baino gehiago lehiatzen dira ikuskizunean. 1961ean, Morgan zaldia Vermont estatuko animalia ofiziala izendatu zuten, eta, 1970ean, Massachusetts estatuko zaldi ofiziala.

### Literaturan eta zineman 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Lewis_and_Clark_Jacob2adaCropemail.jpg/220px-Lewis_and_Clark_Jacob2adaCropemail.jpg|thumb| Lippitt Morgan garaño bat
Marguerite Henryren *Justin Morgan Had a Horse*, haurrentzako liburua 1945ean argitaratua, Figure eta Justin Morganen fikziozko istorioa izan zen. 1946an, Newbery Honor Book izan zen. Liburuan oinarritutako pelikula bat egin zuen Walt Disney Studios-ek 1972an. Liburua zein filma hainbat zehaztasun ez-historiko edukitzeagatik eta Justin Morgan zein Figureri buruzko mito batzuk sortzea edo iraunarazteagatik kritikatuak izan dira. Zaldi-historialari batek esan zuen: «Hauek ez dira benetako gertakaritzat hartu behar, entretenimendurako bide gisa baizik». 

Ellen Feld, haurrentzako liburu-idazlea, bere *Morgan zaldia* serieagatik ere ezaguna da. *Blackjack: Dreaming of a Morgan Horse*k Children's Choice saria irabazi zuen 2005ean. Sari hauek Nazioarteko Irakurketa Elkarteak eta Haur Liburuaren Kontseiluak eman zituzten.

Morgan zaldi bat Robert Frosten *The Runaway* poemaren gaia da. Olerkian, hizlariak moxala ikusten du, «Morgan txiki bat», neguan, mendiko larre batean kanpoan geratu dena eta elurrari beldurra diona.

## Erreferentziak 
## Irakurketa gehiago 
* Mellin, Jeanne (1986), *The Complete Morgan Horse*, S. Greene Press (Viking/Penguin Imprint),
* Morgan, W. Robert (1987), *The Morgan Horse of the West*, Vantage Press,
* Spencer, Sally (1994), *The Morgan Horse*, JA Allen,

## Kanpo estekak 
* American Morgan Horse Association
* Kanadako Morgan Horse Association
* Morgan Horse Society Fundazioa
* Lippitt Kluba
* Rainbow Morgan Horse Association for Colorful Morgans
* Morgan Pony Erregistro Nazionala
* Lippitt Morgan Breeders Elkartea
* The Lippitt Morgan Horse Registry, Inc.