open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eysturoy

**Eysturoy eskualdea eta barrutia** (faroeeraz *Eysturoyar sýsla og valdømi*) Faroetako bigarren uharte handiena den **Eysturoy** uharteak osatzen duen eskualde eta barrutia da. Herri handienak iparraldean Fuglafjørður eta hegoaldean Runavík dira.

## Etimologia 
Eysturoy izenak (danieraz *Østerø*) ekialdeko uhartea esan nahi du.

## Geografia 
Eskualdeak 286.3&nbsp;km² ditu eta guztira 10.810 biztanle ditu. Uhartea menditsua da, 66 mendi kontatzen baitira, tartean Faroetako garaiena den Slættaratindur (882m).

Zubi batek elkartzen ditu Eysturoy eta Streymoy uharteak, hala ere Tórshavn hiriburura joateko ferria erabiltzen da. Ekialdean dagoen Leirvík herritik beste ferri bat doa Faroetako bigarren hiria den Klaksvíkera.

## Udalerriak 
* Runavík, 3.753 biztanle
* Eystur, 1.939
* Fuglafjørður, 1.584
* Sunda, 1.564
* Nes, 1.238
* Sjóvar, 1.027
* Eiði, 705

## Iruditegia 

Irudi:Harbour of Runavík, Faroe Islands.JPG|Runavíkeko kaia.
Irudi:Fuglafjordur, Faroe Islands, beach.jpg|Fuglafjørður.
Irudi:Slættaratindur, Faroe Islands.JPG|Slættaratindur.

## Kanpo estekak
Hirurehun eta hirurogeita hamasei

**Hirurehun eta hirurogeita hamasei** (376) hirurehun eta hirurogeita hamabostaren ondoren eta hirurehun eta hirurogeita hamazazpiaren aurretik doan zenbaki osoa da.

## Kanpo estekak
Hirurehun eta hirurogeita hemezortzi

**Hirurehun eta hirurogeita hemezortzi** (378) hirurehun eta hirurogeita hamazazpiaren ondoren eta hirurehun eta hirurogeita hemeretziaren aurretik doan zenbaki osoa da.

## Kanpo estekak
Hirurehun eta hirurogeita hamazazpi

**Hirurehun eta hirurogeita hamazazpi** (377) hirurehun eta hirurogeita hamaseiaren ondoren eta hirurehun eta hirurogeita hemezortziaren aurretik doan zenbaki osoa da.

## Kanpo estekak
Hirurehun eta hirurogeita hemeretzi

**Hirurehun eta hirurogeita hemeretzi** (379) hirurehun eta hirurogeita hemezortziaren ondoren eta hirurehun eta laurogeiaren aurretik doan zenbaki osoa da.
Hirurehun eta laurogei

**Hirurehun eta laurogei** (380) hirurehun eta hirurogeita hemeretziaren ondoren eta hirurehun eta laurogeita bataren aurretik doan zenbaki osoa da.

## Kanpo estekak
Zulueta (argipena)

**Zulueta** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Zulueta: Elortzibarreko herria.
* Zulueta: Kubako Villa Clarako probintziako herria.

## Deitura 
"Zulueta", "Zuloeta" eta "Ziloeta" Euskaltzaindiak onartutako deiturak dira. Azken deituratik *Silueta* (*Silhouette*) hitza eratorri zen.
 
### Euskal herritarrak 
* Étienne de Silhouette (1709 - 1767); *silhouette-silueta* hitza beragatik sortu zen.
* Arnaud de Silhouette, Biarritzen jaioa, aurrekoaren aita.
* Julián Zulueta (1814 - 1878), politikaria.
* Arantza Zulueta, ezker abertzaleko abokatua;
* Ivan Zulueta (1943-2009), zinema-zuzendari donostiarra.

### Beste herrialde batzuetakoak 
* Luis de Zulueta (1878 - 1964), politikari eta idazle katalana.
* Antonio de Zulueta (1885 - 1971), biologo katalana.
* Carmen de Zulueta (1916 - 2010), idazle espainiarra eta Luis de Zuluetaren alaba.

## Arkitektura 
* Zulueta jauregia, Gasteizko eraikina.

## Erreferentziak
Anotz

**Anotz** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Anotz: Ezkabarteko herria.
* Anotz: Ollarango herria.

## Deitura 
* Hermanos Anoz, Milagroko joteroak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anotzibar
Montearagongo gaztelua

**Montearagongo gaztelua** Huescako probintziako Quicena (Espainia) udalerrian dagoen gaztelu-monasterio erromanikoa da. 1931n monumentu nazional izendatu zuten.

Antso Ramirok 1085ean eraiki zuen Huesca Zaragozako taifaren eskuetatik konkistatzeko. Erregea bertatik gertu hil zen. 1095ean abadia bilakatu zen eta hainbat gorabeheren ondoren 1792ra arte iraun zuen.

Gazteluko monasterioan zegoen erretaula aberats bat, 21. mendean Huescako Elizbarrutiko Museoan dago.

## Galeria 

Fitxategi:Iglesia del Castillo de Montearagón.jpg|Eliza
Fitxategi:Arco de sala interior del Castillo Montearagón.jpg|Barneko arkua
Fitxategi:Torre iglesia del Castillo Montearagón.jpg|Eliza-dorrea
Fitxategi:Garita vigilancia Castillo Montearagón.jpg|Garita
Fitxategi:Retablo de Montearagón (Diocesan Museum of Huesca) 02.jpg|Harzurizko erretaula, Huescako Elizbarrutiko Museora eramana.

## Kanpo estekak
Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armada

**Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armada** (bosnieraz, kroazieraz: *Armija Republike Bosne i Hercegovine*, *ARBiH*; serbieraz: Армија Републике Босне и Херцеговине, АРБиХ) Bosnia-Herzegovinako errepublikako indar militarra izan zen, gobernu bosniarrak eratutako 1992an Bosniako gerra hasi ondoren. Gerran zehar, nagusiki bosniakoz osaturik egon zen. 1995ean Daytongo akordioak sinatu ondoren, eraldatu eta Bosnia-Herzegovinako Federazioko armada bihurtu zen, geroago gainontzeko etnien partaidetzarekin eraturiko Bosnia-Herzegovinako Indar Armatuetan integratu zelarik, entitate bakoitzeko armadei amaiera emanez.

## Kanpo estekak
Peñalen

**Peñalen** Argako Erriberako Funes udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erriberagoiena eskualdean.

XIV. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Azkoiengo Udalera pasa ziren.

Bertako biztanleak *peñalendarrak* ziren.

## Izena 
Peñalen toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Peñalén*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Penalene* (1154)
* *Peynnalen* (1266)
* *Peynalen* (1330)
* *Penaleni* (1638)
* *Peñalen* (1981)

## Historia 
1076ko ekainaren 4an, bertan Antso IV.a ehizaldian zebilela, Ermesinda bere arrebaren laguntzari esker Raimundo bere anaiak erregea amildegitik bota zuen. Hilketaren ondorioz, Alfontso VI.a Gaztelakoak Errioxa okupatu zuen eta Antso Aragoiko kondea Iruñeko errege bihurtu zen. Ekintza honen ondorioz, Antsok "Peñalengoa" eta Raimundok "fratrizida" ezizenak hartu zituzten.

Bertan zegoen herrixka (agirien arabera behintzat 1084tik aurrera) Huescatik gertu dagoen Montearagongo monasteriorena izan zen. XII. mendean Gartzia V.ak hiribildua eratu eta Calahorrako forua eman zion. Egun ez dago antzinako hiribilduko aztarnarik baina Altadill historialariaren ustetan amildegipean kokatuta zegoen. Arga ibaiaren erriberan zegoen herriak ibai-portu ospetsua zuen, Zaragoza eta Tortosatik merkataritza zetorkiona.

XIV. mendean Peñalen Alesbesek ordezkatua izan zen, ziur asko ibaiaren ur-goraldi baten ondorioz herria hondaratua izan zelako edo Izurri Beltzak hustu zuelako. Ordezkapena adierazteko, Vianako Printzeak bere kronikan toponimo biak erabili zituen. Gero Alesbes eta Martzilla Azkoienen gotortu ziren, gaztelarren konkista saihesteko, edonola ere, Gaztelako Erresumak 1378an Funes menderatu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Funes
* Argako Erribera
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Cameraria ohridella

***Cameraria ohridella*** lepidoptero txiki bat da, haren beldarrek indigaztainondoaren hostoak lehortzen dituena urteen buruan zuhaitza hiltzeraino. Intsektu hau 1980ko hamarkada baino lehen ezezaguna zen eta urte gutxi batzuetan, ezagunak ez diren arrazoiengatik, Europa mendebaldeko milioika indigaztainondo (*Aesculus hippocastanum*) izurritu ditu, hostoen lehortze goiztiarra eraginez.

## Erreferentzia
Judutegi

[thumb|200px|[Pragako Josefov judutegia.]]
**Judutegia** Erdi Aroan juduak bizi ziren auzoa izan zen. Hasieran kristauen intolerantziak eta juduen bere batasuna mantentzeko gurak sortuak, gero derrigorrezko bilakatu ziren. 1555ean Paulo IV.ak Erroman lehendabiziko judutegi legala sortu zuen. Hurrengo hiru mendeetan Europako herrialde askok bereak sortu zituzten, Frantziako Iraultzak sistema kendu arte. Erromakoa azkena izan zen, 1870ean Viktor Emanuel II.a Italiakoak kendu zuena.

Euskal Herrian hiribildu nagusi guztiek bere judutegia izan zuten: Balmaseda, Gasteiz, Guardia, Lizarra, Tutera edo Baionakoa ospetsuak izan ziren.

## Ikus, gainera 
* Aljama
* Ghetto
* Baionako judu hilerria
* Guardiako judutegia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eusa (argipena)

**Eusa** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Eusa: Ezkabarteko herria.
* Eusa (frantsesez *Eauze*): Okzitaniako udalerria.
* Eusa edo Enez Eusa (frantsesez *Ouessant*): Bretainiako uharte eta udalerria.

## Deitura 
* Martin Eusa, 1406-1407 artean Iruñeko apezpikua.
* Víctor Eusa (1894 - 1990), arkitektoa.
Logroñoko Forua

[thumb|[Logroñon dagoen Foruaren omenezko monumentua.]]
**Logroñoko Forua** Alfontso VI.a Gaztelakoa erregeak 1095ean Camerosko jauna zen Ximeno Fortunionek eskatuta Logroñori emandako hiri-gutuna izan zen. Tomas Urzainkiren arabera, une horretan Gaztelan kokatuagatik, Logroñoko Forua nafar-piriniar foru peto-petoa da, 1076ko Jakako Foruan oinarritua.

Gaztelar okupazioko une batean esleitu zen arren, 1127an Alfontso I.a *Batailatzailea*k, Aragoi eta Nafarroakoak, berretsi zuen 1127an, Antso III.a Gaztelakoak 1157an. Azkenik, Antso *Jakituna* errege nafarrak hobetu zuen 1168an. Bizkaiko jaunek Ebroz hegoaldeko Errioxa eskualdea bereganatu zutenez, beraiek hura lehenetsi zuten hiri gutun berrietan. Hain ospetsu bilakatu zen ezen Plentzia, Bilbo, Miranda Ebro, Castro Urdiales, Bermeo edo Balmasedako Foruak idazteko oinarria izan baitzen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak
Dieu et mon droit

[thumb|250px|eskuinera|*Dieu et mon droit* goiburua [Erresuma Batuko Errege Armarriaren azpialdean agertzen da.]]

**Dieu et mon droit** (euskaraz *Jainkoa eta nire eskubidea*) britainiar monarkiari loturiko goiburua da, XV. mendean Henrike VI.a Ingalaterrakoak hartua. Herrialde hartako armarrian ere ezarri zen.

Goiburua ingelesez beharrean frantsesez izatekoaren arrazoia garai hartan herrialde honetako goi klaseetan latina frantsesak ordezkatu zuela da, Henrike VI.a Ingalaterrako erregeaz gain Frantziakoa ere koroatu baizuten.

Esaldi hau ustez Rikardo I.a Ingalaterrakoak 1198an Girorseko guduan pasahitza gisa erabili omen zuen, gudu horretan errege honek frantziarrak garaitu zituen. Goiburuaren esanahia Rikardo I.ak bere erregetza Jainkoaren boterea eta errege honen ondareari zor ziolako ustean datza, eta honenbestez ez zegoela inongo botere lurtarrari atxikia.

## Bitxikeria 
*Dieu et mon droit* goiburua da The Beatles musika taldearen txantxetako esaldi baten oinarria: *Duit On Mon Dei* ahoskatuz, *Do It On Monday* (euskaraz «egin ezak/ezan astelehenean»).

## Kanpo estekak
Aljama

**Aljama** (arabierazko ''ŷāma'aʻ*, «komunitatea» hitzetik erakarria) Erdi Aroan herri bateko judu edo musulmanen multzoa adierazten zuen hitza izan zen. Zentzu juridiko eta fiskala zuen; izan ere, autogestionatzen zen komunitatea zen, nahiz eta hauek bizi ziren auzoari izena emateko ere erabili zuten. Arabiarrek *ŷāmiʻ'' edo aljama Al-Andalusko hirietako meskita nagusiei deitzen zieten, gero katedralek ordezkatuak izan zirenak.

## Ikus, gainera 
* Judutegi

## Kanpo estekak
McLean Park

**McLean Park** Zeelanda Berriko Napier hirian dagoen errugbi estadio bat da. 1911. urtean eraiki zen eta 22.000 eserleku ditu.

## Kanpo estekak
Arena Manawatu

**Arena Manawatu** Zeelanda Berriko Palmerston North hirian dagoen errugbi estadio bat da. 2005. urtean zaharberritua izan zen eta 18.000 eserleku ditu.

## Kanpo estekak 
* Arena Manawatu estadioaren webgunea
Nelson (Zeelanda Berria)

**Nelson** (maorieraz *Whakatū*) Zeelanda Berriko hiri bat da. 2010. urtean 45.500 biztanle zituen. Berez autoritate unitarioa da eta herrialdeko eskualdeetako bat osatzen du.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* New Plymoutheko Udal webgunea
Whangarei

**Whangarei** (maorieraz *Whangārei-terenga-paraoa*) Zeelanda Berriko Northland eskualdean dagoen hiri bat da. 2010. urtean 51.900 biztanle zituen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Whangareiko Udal webgunea
Palmerston North

**Palmerston North** (maorieraz *Te Papaioea*) Zeelanda Berriko Manawatu-Wanganui eskualdean dagoen hiri bat da. 2010. urtean 81.300 biztanle zituen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Napierko Udal webgunea
LoveGame

**LoveGame** Lady Gaga abeslari estatubatuarraren abesti bat da. Lady Gaga eta RedOne sortua, 2009. urtearen martxoaren argitaratu zen munduan zehar, The Fame albumeko laugarren eta azken abesti bezala.

## Kanpo estekak 
* LoveGame (Official Video) Youtube
Georg Kerschensteiner

**Georg Kerchensteiner** (Munich, 1854ko uztailaren 29a - Munich, 1932ko urtarrilaren 15a) alemaniar pedagogoa izan zen. Ezaguna da bereziki *lanaren eskola* izeneko eredua proposatzeagatik, non hezkuntza praktikoa eta bokazionala aldezten duen. Eredu hau Municheko eskola publikoetan jarri zuen martxan 1910-1914 urte bitartean.

## Kanpo estekak 
*  GEORG KERSCHENSTEINER, biografia bat.
Piknik

[thumb|300px|**Picnic** [Orioko Luzarbe atseden gunean.]]

**Piknik** (frantsesezko *pique-nique* esapidetik ekarria) bat aire librean egindako otordua da, familia edo lagunarteko giroan eta norberak ekarriko janariekin egiten dena. Piknik egiteko erakunde publikoek apropos prestatutako lekuak badaude, atseden leku izenekoak, mahai, aulki, komun eta bestelako instalakuntzekin.

## Kanpo estekak
Erresuma Batuko armarria

thumb|200px|eskuinera|Erresuma Batuko armarria.

**Erresuma Batuko armarria** (ingelesez *Royal Coat of Arms of the United Kingdom* eta euskaraz *Erresuma Batuko Errege Armarria*) Erresuma Batuko errege armarria da, bertan Ingalaterra, Eskozia eta Ipar Irlandako armarriak agertzen dira.

## Osaketa 
Armarri hau lau ataletan banaturik dago:

* 40px Lehen atalean Ingalaterrako armarriaren elementuak ageri dira.

* 40px Bigarren atalean Eskoziako armarriaren elementuak ageri dira.

* 40px Laugarren atalean Irlandako armarriaren elementuak ageri dira; berez, Ipar Irlanda ordezkatzen du.

## Kanpo estekak
Forsyth Barr Stadium

**Forsyth Barr Stadium** Zeelanda Berriko Dunedin hirian dagoen errugbi estadio bat da. 2011. urtean inauguratu zuten eta 36.000 eserleku ditu.

## Kanpo estekak 
* Forsyth Barr Stadium estadioaren webgune ofiziala
Skimboarding

thumb|300px|**Skimboarding** egiten.

**Skimboarding** itsasertzetik taula baten gainera oldartuz surfa egiteko modalitate bat da. Kalifornian sortu 1930eko hamarkadan. Euskal Herrian Hendaiako hondartza eta, olatu handiak daudenean Loretopea, Ondarretako hondartzan, dira skimboarding praktikatzeko gune aproposak.

## Kanpo estekak
Tongako errugbi selekzioa

thumb|eskuinera|thumb|250px|Tongako selekzioko errugbilariak *Sipi Tau* egiten.
**Tongako errugbi selekzioa** (tongeraz: *timi feohi ʻakapulu fakafonua ʻa Tonga*) Tongaren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. Herrialde txikia izan arren, selekzioa 9 aldiz sailkatu da Munduko Errugbi Kopa jokatzeko. Samoako, Fijiko eta Zeelanda Berriko selekzioek bezala, guda dantza bat egiten du partiden aurretik: *Sipi Tau*.

## Historia 
Misiolariek eta marinelek eraman zuten errugbia Tongara, XX. mendearen hasieran. Harrezkero, oso zabalpen handia izan du uhartedian, eta kirol nazional bilakatu da. Izan ere, herrialde txiroa da, eta errugbia gazte askoren itxaropena da: Zeelanda Berriko ikastetxe on batera joan ahal izatea eta, agian, All Blacksekin jokatzea. Selekzioaren estatistika ere argigarria da: Tongak 103.000 biztanle ditu bakarrik, baina hango errugbi selekzioa bederatzi aldiz sailkatu da Munduko Koparako.

## Palmaresa 
### Munduko Errugbi Kopa 
### Ozeano Bareko Nazioen Errugbi Kopa 
Honako hauek dira Ozeano Bareko Nazioen Errugbi Kopan lorturiko emaitzak:
* Txapelduna (0)
* Txapeldunordea (3): 2011, 2017, 2018
* Hirugarrena (5): 2012, 2013, 2014, 2015, 2016
* Ozeano Bareko Hiru Nazioak (3): 1984, 1990, 1994

### Elkano Kopa 
[thumb|eskuinera|250px|Tonga eta [Ameriketako Estatu Batuetako errugbi selekzioa|Estatu Batuen arteko partida Anoeta estadioan, 2016an.]]
2016ko Elkano Kopa irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saski

thumb|300px|Lau saski-mota.
**Saskia** edo **otzara** zumez, ihiz edo beste landare batzuen zuntzez egindako edukiontzia da. Gauzak alde batetik bestera garraiatzeko erabiltzen da, irekia edo itxia izan daiteke, eta gehienetan euskarririk ez badu ere, batzuetan helduleku bat du erdian erabilera errazteko. Euskaraz izen ugari ditu, eskualdearen eta erregistroaren arabera, hala nola **banasta**, **esporta**, **xextoa**, **zestera** edo **zestoa**.

Hedapenez, saski deritzo saskibaloian jokatzeko erabiltzen den uztai saredunari.

## Ikus, gainera 
* Otarre
* Otzara gazta

## Kanpo estekak
Roberto Goyeneche

**Roberto Emilio Goyeneche**, euskal grafiaz **Roberto Emilio Goienetxe** (Saavedra, 1926ko urtarrilaren 29a - Buenos Aires, 1994ko abuztuaren 27a) argentinar tango abeslaria izan zen. Euskal jatorria zuen, Nafarroakoa hain zuzen ere. *El Polaco* ("Poloniarra") ezizenaz ezaguna zen, ileoria eta mehea baitzen, garai hartako Argentinako poloniar emigrante ugariren antzera.

## Bizitza 
[thumb|220px|eskuinera|Roberto Goyeneche eta [Aníbal Troilo.]]
Hasieran Carlos Gardel ospetsuaren estiloan abesten hasi zen, baina gerora bere berezko estiloa garatu zuen. 1944an, hemezortzi urterekin, Raúl Kaplúnen orkestran sartu eta Radio Belgrano irratian abesten hasi zen. 1952an, Horacio Salgán musikari eta piano-jotzailearekin batera abesten hasi zen.

1956an bere lagunmina Aníbal Troiloren orkestran abesten hasi eta harekin 26 abesti grabatu zituen. 1963an, bakarkako ibilbideari ekin zion; garai hartan, Ástor Piazzollaren *Balada para un loco* abestu zuen lehen kantaria izan zen.

1980ko hamarkadan Fernando Solanas zinema zuzendariaren *El exilio de Gardel* eta *Sur* filmetan agertu zen. 1994ko abuztuaren 27an hil zenean, artean jardunean zirauen tango abeslaririk garrantzitsuena zen. Buenos Aires hiriko Saavedra auzoan haren omenezko kale bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  La historia del "polaco" Goyeneche, cultura.gob.ar
Otarre

thumb|Otarre

**Otarre** edo **zare** gauzak eramateko ontzia da, euskarriduna, saskia baino handiagoa. Berez zumez egindakoa da, baina gaur egun beste hainbat materialez ere egin ohi da.

Abeltzaintzan erabiltzen dute batez ere, eta egileak otarregile dute izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezkaba (argipena)

**Ezkaba** zenbait lekuren izena da, denak elkarri lotuak:

## Jatorrikoa 
* Ezkaba: mendia.
** Ezkabako edo San Kristobaleko gotorlekua: mendi horretan dagoena.

## Mendiaren hegoaldean 
* Ezkaba: Iruñeko auzoa.
* Ezkaba Plaza: Iruñeko Txantrea auzoko plaza.
* Ezkaba Ikastetxe Publikoa: Antsoainen.

## Mendiaren iparraldean 
* Ezkabarte: udalerria.
* Ezkaba: Ezkabarteko herria.
North Harbour Stadium

**Forsyth Barr Stadium** Zeelanda Berriko Auckland hirian dagoen errugbi estadio bat da. 1997. urtean inauguratu zuten eta 25.000 eserleku ditu.

## Kanpo estekak 
* North Harbour Stadium estadioaren webgune ofiziala
Erripa (argipena)

**Erripa** (euskaraz) edo **Ripa** (zenbait erdaratako grafia) hitzek adiera batzuk dituzte.

## Latinezko jatorrizko hitza 
*Ripa* hitzak ibaien ertza esan nahi du.

## Toponimia 
### Euskal Herrian 
* Erripa: Odietako herria, Nafarroan.
* Erripako kaia: Bilboko kalea.

### Beste herrialde batzuetan 
* Ripa: Arabako herri hustua, Donemiliagako goldean aipatua, 1025, Carastako aztarnategitik kilometro bat hegoaldera.
* Ripa: Erromako *rionea*.
* Ripa Teatina: Italiako Chietiko probintziako udalerria.

## Deitura 
### Euskal herritarrak 
* Vicente Ripa (1945 -), nafar politikaria.

### Beste leku batzuetakoak 
* Cesare Ripa (1555 -1622), Italiako artezale eta ikertzailea.
* Carlo Ripa di Meana (1929 -), Italiako politikaria.
* Kelly Ripa (1970 -), AEBetako aktore eta telebista aurkezlea.
* Adrián Ripa (1985 -), Aragoiko futbolaria.

## Ikus, gainera 
* Erripagaina
* Erripalda
Gelbentzu (argipena)

**Gelbentzu** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Gelbentzu: Odietako herria, Nafarroan.

## Deitura 
* Juan María Gelbentzu (1819 - 1886), piano jotzaile eta konpositore nafarra.
* José María Guelbenzu (1944 -), idazle espainiarra.

## Erreferentziak
Ostitz (argipena)

**Ostitz** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Ostitz: Odietako herria, Nafarroan.

## Deitura 
* María Ostiz (1944 -), kantaria.
* Miguel Sánchez-Ostiz (1950 -), idazle iruinsemea.

## Erreferentziak
Sorauren (argipena)

**Sorauren** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Sorauren: Ezkabarteko herria, Nafarroan.
** Soraurengo gudua: herri horretan gertatutako gudua.
* Sorauren Avenue: Kanadako Torontoko Roncesvalles auzoko etorbidea. Aipatu guduagatik horrela izendatu zuten.
** Sorauren Avenue Park edo Sorauren Park: auzo horretako parke publikoa.

## Deitura 
* Mikel Sorauren: historialaria.
Ikaskuntza aktibo

thumb|Ikaskuntza aktiboan ikaslea da protagonista nagusia. Irakasleak laguntzaile, bideratzaile, sustatzaile rolak hartzen ditu.
[thumb|Ikaskuntza aktiboan ikasleak [ikasgelatik irteteko aukerak ere badituzte.]]

**Ikaskuntza aktiboa** ikasleak berak bere ikaskuntza-prozesua zuzendu eta aurrera eramatea bultzatzen duen metodologia da, ikasleari bilaketa eta ikerketa eskatzen dizkioten ebazkizunak planteatuz. Adolphe Ferrière izan zen ikaskuntza aktiboa proposatu eta aldeztu zuen lehenetarikoa.

## Definizioa 
Ikasleak gelan jarrera aktiboa izan dezan ahalbidetzen du, esposaketa-metodo klasikoan ez bezala, bertan ikaslea arbelean ikusten duenari buruzko oharrak hartzera mugatzen baita. Ikasleak gauzak egitera eta egiten dituzten gauza horietan pentsatzera eramaten dituen prozesua da. Ikaskuntza aktiboa egon dadin, ikasleek entzun baino askoz gehiago egin behar dute: irakurri, zalantzan jarri, idatzi, eztabaidatu, kontzeptuak aplikatu, arauak eta printzipioak erabili, arazoak konpondu. Ikaskuntza aktiboak esan nahi du ikasleak etengabe egon behar duela agerian, bere borondatez edo irakasleak erabiltzen duen estrategiak hala eskatzen diolako, goi mailako eragiketa intelektualak eskatzen dizkioten egoeretan: analisia, sintesia, interpretazioa, inferentzia eta ebaluazioa. Ikaslea prozesu osoan zehar aktiboki eta arduraz aritzen da. Ikasten denaz, ikasi behar denaz eta oraindik ikasi ez duenaz jabetu behar du. Ikasleek ikusle izateari uzten diote, jardueretan konpromiso handiagoa hartzen dute, zenbat eta noiz behar duten informazio gehiago ikasten dute, trebetasunak garatzeari garrantzia ematen diote, egiten eta izaten ikasten dute, motibazio-maila handitzen dute, goi-mailako trebetasunak garatzen dituzte eta ikasitakoa arazo eta agertoki berrietara transferitzeko gai izaten dira.

## Irakaskuntza metodologia aktiboak 
Ikaslea ardatz hartu eta ikaskuntza eraikuntza-prozesu bat bezala hartzen dutenak dira. Psikologia kognitiboaren lan-ildoak jarraitzen dituzte: ikasteko informazio berria jada existitzen den sarera egokitu egiten da, jakintza erlazionatutako kontzeptu-sare semantikoetan egituratuta dagoelako. Konexio hori egiteko moduaren arabera, informazio berria arazoak konpontzeko edo egoerak ezagutzeko erabili ahalko da, beti ere, ikaskuntza informazioa jaso eta gordetze hutsetik haratagoko prozesu bat bezala hartuz. Ikaskuntza autonomoa zein metakognizioa sustatzen dute, talde-lana eta etengabeko eztabaida, argudiatze eta ebaluazioa. Gainera, mundu errealeko egoera, arazo edo praktika profesionalaren testuinguruan oinarritzen dira, motibazioa areagotzean ulermena ere hobetzen delakoan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ingrid Mosquera Gende, Metodologías, estrategias y herramientas para un aprendizaje activo. UNIR, 2020
Okara Park

**Okara Park** errugbi estadio bat da, Zeelanda Berriko Whangarei hirian dagoena. 1965. urtean inauguratu eta 2008. urtean zaharberritu zuten. 18.000 eserleku ditu.

## Kanpo estekak
Ziaurritz (argipena)

**Ziaurritz** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Ziaurritz: Odietako herria, Nafarroan.

## Deitura 
* Doroteo Ziaurritz, 1935-1951 artean EAJko EBBko lehendakaria.
* Luis Ziaurritz, Osasunako entrenatzaile-ohia.
* Javier Ziaurriz (1944 -), futbolari-ohia.
* Fermin Ziaurriz, EAko politikaria.

## Erreferentziak
Urraka Gartzeitz

**Urraka Gartzeitz** edo **Urraka Iruñekoa** (?, ? – ?, 1095eko otsailaren 1a eta gero) Iruñeko infanta eta Alberite, Lardero eta Logroñoko andrea izan zen.

## Biografia 
Gartzia Santxitz Iruñeko erregearen eta haren emazte Estefania Foixkoaren alaba zen.

1081 inguruan, Gartzea Ordoñez Naiara eta Grañongo kondearekin ezkondu zen. Bi alaba izan zituzten:
* Mayor, Gomez Pelaez kondearekin ezkondu zena.
* Elbira, Antso Santxitz Erroibar eta Tafallako kondearekin ezkondu zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tibalt Nafarroakoa

**Tibalt Nafarroakoa** (?, 1270/1271 – Lizarra, 1273) Nafarroako infantea izan zen.

## Biografia 
Henrike I.a Nafarroakoa Nafarroako erregea eta bere emaztea zen Zuria Artoiskoaren semea izan zen. Lehensemea izanik, aitaren oinordeko bilakatu zen.

Gurasoak 1269ko uztailean ezkondu ziren, orduan jaio zen goizenik 1270eko apirilean (ezkontzatik 9 hilabetetara), berantenik 1271ko apirilean (urte bat beranduago, 1272ko apirilean ama haurdun izan behar zen berriro, 1273ko urtarrilean erditzeko).

1272ko irailaren 25ean, Logroñon, itun bat izenpetu zen Nafarroako eta Gaztelako erregeen ordezkarien artean eta besteak beste Tibalten eta Alfontso X.a Gaztelako erregearen alaba zen Violanteren ezkontza aurreikusten zen.

Hala ere, itun honen denbora gutxira, Lizarrako gazteluko almenatan jolasten ari, dorre batetik erori eta hil zen.

1273ko urtarrilaren 14an jaio zen Tibalten arreba, Joana, eta Erresumeko oinordekoa bilakatu zen..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fijiko errugbi selekzioa

**Fijiko errugbi selekzioa** Fijiren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan, Fiji Rugby Unionen kontrolpean. Entzute handiko selekzioa da, 9 aldiz lortu baitu Munduko Errugbi Kopan parte hartzea. Zazpiko errugbiari dagokionez, bitan irabazi du Olinpiar Jokoetako urrezko domina.

[thumb|thumb|280px|Fijiko errugbilariak [cibi dantza egiten.]]
Partidak hasi aurretik, jokalariek cibi izeneko guda dantza egiten dute.

## Palmaresa 
### Munduko Errugbi Kopa 
### Ozeano Bareko Nazioen Errugbi Kopa 
* Txapelduna (6): 2013, 2015, 2016, 2017, 2018, 2024
* Txapeldunordea (5): 2009, 2010, 2014, 2012, 2019
* Ozeano Bareko Hiru Nazioak (9): 1983, 1985, 1986, 1995, 1996, 1998, 1999, 2002, 2004

### Olinpiar Jokoak 
Zazpiko errugbia 2016an sartu zen Olinpiar Jokoetako egitarauan.
* Txapelduna (2): 2016, 2021

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estanés iboia

**Estanés iboia** edo **Astanés iboia** (;  edo *Ibón de Astanés*; ) Aragoiko Pirinioetako iboi bat da, Anso ibarran dagoen Ansó (Huesca) udalerriko lursailetan kokatzen da, Jazetaniako eskualdean eta Frantziako mugan bertan.

1.754 metroko garaieran dago, 0,29&nbsp;km²-ko azalera eta glaziar jatorria ditu, halere urtegi gisara egokitua ere badago.

Candanchútik GR 11 ibilbidez hartu ezkero modu errazean bertara joan daiteke, Frantzia aldetik ere bertaratu daitekeelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estanés iboira bertaratzeko ibilbidea. Excursionesporhuesca.es
Arteta (argipena)

**Arteta** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Arteta: Ollarango herria, Nafarroan.
* Arteta: Bizkaia ibarreko herri hustua, Nafarroan.
* Arteta: Galdakaoko auzoa, Bizkaian.
* Arteta: mendia, Bizkaian.

## Deitura 
### Euskal herritarrak 
* Fermín Arteta (1796 - 1880), politikaria.
* Aurelio Arteta (1879 - 1940), margolaria.
* Aurelio Arteta Aísa (1945 -), filosofoa.
* Iñaki Arteta (1959 -), argazkilari eta zinema zuzendaria.
* Ainhoa Arteta (1964 -), sopranoa.
* Mikel Arteta (1982 -), futbolaria.
* Jose Antonio Oar-Arteta (1900 - 1979), euskal idazlea.

### Beste herrialde batzuetakoak 
* Diego de Noboa y Arteta, Ekuadorreko presidentea.
* Pedro José de Arteta, Ekuadorreko presidenteorde-ohia.
* Nicolás Joaquín de Arteta, aurrekoaren anaia eta Quitoko lehen artzapepikua.
* Miguel Arteta (1965 -), Puerto Ricoko zinema zuzendaria.

## Ikus, gainera 
* Artieta, administrazioz Burgosko probintzian baina Aiaraldearekin harreman estua duen herria.
Urraka Nafarroakoa

**Urraka Nafarroakoa** edo **Urraka Iruñekoa** Nafarroako Erresumako zenbait infantaren izena da:

* **Urraka Antso** (? - 956), Antso I.a Gartzearen alaba;
* **Urraka Gartzea** (?-1009), Gartzea I.a Nafarroakoaren alaba;
* **Urraka Antso** (X. mendea), Antso II.a Nafarroakoaren alaba;
* **Urraka Gartzea** (995-1041), Gartzea II.a Santxezen alaba
* **Urraka Antso** (?-1072 eta gero), Antso IV.a Nafarroakoaren alaba.
* **Urraka Gartzea** (?-1095 eta gero), Gartzea III.a Santxezen alaba;
Elisabet Frantziakoa (1292-1358)

**Elisabet Frantziakoa** (Paris, 1292 – Norfolk, 1358ko abuztuaren 22a) Frantzia eta Nafarroako infanta eta Ingalaterrako erregina ezkontidea izan zen. Ingelesek *She-wolf of France* (Frantziako otsemea) ezizena jarri zioten.

## Biografia 
Filipe I.a Nafarroakoa Frantziako erregea eta bere emaztea zen Joana I.a Nafarroakoa Nafarroako erreginaren hirugarren eta azken alaba izan zen.

10 urteko negoziaketa baten ondoren, 1308ko urtarrilaren 25ean Boulogne-sur-Merren Eduardo II.a Ingalaterrakoa ezkondu zuen. Londresko Gortera ailegatu zenean, denok bere edertasuna goraipatu zuten. Geoffrey Pariskoak *"ederrenen artean ederrena...Erresuman eta agian Europa osoan ere"* zela esan zuen. Hala ere, bere senarrak Piers Gaveston bere kutunenarekin egotea nahiago zuen. Hala eta guztiz ere lau seme-alaba izan zituen, tartean Eduardo III.a Ingalaterrakoa oinordekoa.

Senarrarekin liskarretan aritu eta 1326ko irailaren 21ean Ingalaterrako Erresuma inbaditu zuten. Erregea menderatu ondoren, semea jarri zuten tronuan, ama erregeordea izanik.

## Zuhaitz genealogikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peptona

**Peptonak** animaliengandik edo landareetatik datozen polipeptidoak dira, proteinak hidrolizatutakoan sortzen direnak. Proteinen hidrolisi hori entzima bereziak erabiliz (tripsina, pepsina...) osatzen da. Peptonak oso erabiliak dira mikrobiologian, hazkuntza-inguruak prestatzeko; izan ere, bakterioek behar dituzten karbonoa, nitrogenoa, sufrea, fosforoa eta beste mineral batzuk ere dauzkate peptonek.

Peptonen osagai nagusia, beraz, polipeptidoak dira. Hidrolizatzen diren proteinak kaseina, gelatina, sojaren irina, animalien haragia, etab. izaten ohi dira. Kaseinatik lortzen den peptona *triptona* izenekoa da.

Peptonak lortzeko gehien erabiltzen diren entzima hidrolitikoak tripsina, pepsina eta pankreatina izaten dira.

Peptona oso higroskopikoak dira. Horrek esan nahi du aire hezeak erraz hondatzen dituela. Hori dela-eta, biltegi lehorretan gorde behar dira.

Erabilerari dagokionez hauek dira ohikoenak:

* mikrobiologian, hazkuntza-inguruak prestatzeko

* industria kosmetikoan

* janari-industrian (gehigarri gisa)

* animalien elikaduran, etab

## Kanpo estekak
Kanadako errugbi selekzioa

**Kanadako errugbi selekzioa** Kanadaren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan, Canada Rugby Unionen kontrolpean.

## Palmaresa 
### Munduko Errugbi Kopa 
[thumb|250px|eskuinera|Kanadako errugbilariak [2007ko Munduko Errugbi Kopan]]

### Americas Rugby Championship 
2009tik aurrera hartu du parte Kanadako B selekzioak.
* Txapelduna (0)
* Txapeldunordea (3): 2009, 2010, 2012

### Ozeano Bareko Nazioen Errugbi Kopa 
2013 eta 2014an hartu zuen parte.
* Txapelduna (0)
* Txapeldunordea (1): 2013

## Kanpo estekak 
*  Kanadako Errugbi Federazioaren webgunea
Triple Crown

thumb|250px|eskuinera|''Triple Crown' edo *Koroi Hirukoitza*.

**Triple Crown** (euskaraz: *Koroa Hirukoitza*; irlanderaz: *An Choróin Triarach*; galeseraz: *Y Goron Driphlyg*) urtero Sei Nazioen Torneoan jokoan jartzen den saria da. *Home Nations* taldeak (Eskozia, Gales, Ingalaterra eta Irlanda) dira irabazteko hautagaiak eta gainerako hiruren aurkako partida guztiak irabazten dituenak jasotzen du.

Ez da urtero banatzen, selekzio hauen arteko partida guztietan garaipena lortzea zaila baita. Bestetik *Koroa Hirukoitza* eskuratzeak ez du esan nahi Sei Nazioen Txapelketa irabaziko denik, Frantzia eta Italia ere txapelketa irabazteko hautagaiak baitira.

## Bitxikeriak 
* 2006 arte ez zen garaikurrik ematen, ohorezko saria baino ez zen. Horregatik *invisible cup* (garaikur ikusezina) ezizena eman zitzaion.
* Galesek (1976-1979) eta Ingalaterrak (1995-1998) lau urtez jarraian irabazi dute, Irlandak eta Eskoziak gehienez bi urtez jarraian.
* Koroa hirukoitza irabazi arren, batzutan ez dira Sei Nazioen Txapelketako txapeldunak izan, Frantziak irabazi baitu. Hori gertatu da 1977, 1997, 1998, 2002, 2004, 2006, 2007 eta 2014an.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Kanpo estekak
Millennium Trophy

**Millennium Trophy** (euskaraz *Milurtekoaren Saria*, irlanderaz *Corn an Mhílaoise*) urtero Sei Nazioen Torneoan Ingalaterra eta Irlandaren arteko irabazleari ematen zaion saria da.

## Historia 
Beste sari batzuekin parekatuz gero nahiko sari berria da, 1988an ezarri zen, Dublin hiriaren milurtekoa ospatu asmoz. 1989tik aurrerako garaikurrak Sei Nazioen Txapelketako partidan banatu dira. Garaikurrak berez bikingoen buruaren itxura du.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Calcutta Cup
* Centenary Quaich
* Doddie Weir Cup
* Giuseppe Garibaldi Trophy
* Auld Alliance Trophy
* Cuttitta Cup

## Kanpo estekak
Giuseppe Garibaldi Trophy

thumb|260px|Frantziaren (zuriz) eta Italiaren (urdinez) arteko partida, Parisen 2012an.
thumb|260px|Italiak (zuriz) 2011n lehen aldiz eskuratu zuen Giuseppe Garibaldi garaikurra.
**Giuseppe Garibaldi Trophy** (euskaraz *Giuseppe Garibaldi Saria*, frantsesez *Trophée Giuseppe Garibaldi* eta italieraz *Trofeo Giuseppe Garibaldi*) urtero Sei Nazioen Txapelketan Frantzia eta Italiaren arteko partidako irabazleari eman ohi zaion saria da. Italiako errugbi selekzioa Sei Nazioen Txapelketara batu den azken selekzioa denez, beste sari batzuk baino ekitaldi gutxiago izan ditu oraindik.

## Historia 
Giuseppe Garibaldi iraultzailearen izena darama. Garibaldi Niza hirian jaio zen, garai hartan Sardiniako Erresumari zegokion gaur egun Frantzia da. Italiaren batasuna lortu zuen eta 1870an Frantzia-Prusia Gerran frantziako armadaren barnean egin zuen borroka. Guzti horregatik 2006an Frantziak eta Italiak urtero jokatzen zuten partidan garaikurra ematea erabaki zuten federazio biek. 2007an izan zuen aurreneko ekitaldia, Garibaldiren jaiotzaren bigarren mendeurrenean.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Calcutta Cup
* Millennium Trophy
* Centenary Quaich
* Doddie Weir Cup
* Auld Alliance Trophy
* Cuttitta Cup
* Solidarity Trophy

## Kanpo estekak
Centenary Quaich

thumb|270px|Irlanda eta Eskoziaren arteko partida.
**Centenary Quaich** (euskaraz *Mendeurrenaren Edalontzia*) urtero Sei Nazioen Torneoan Irlanda eta Eskoziaren arteko irabazleari eman ohi zaion saria da. Sari hau 1989ean ezarri zen.

Quaich delakoa, Eskoziako gaeleraz *cuach*, Eskoziako antzinako edalontzi mota bat da.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Calcutta Cup
* Millennium Trophy
* Doddie Weir Cup
* Giuseppe Garibaldi Trophy
* Auld Alliance Trophy
* Cuttitta Cup
* Solidarity Trophy

## Kanpo estekak
Grand Slam (errugbia)

**Grand Slam** (euskaraz: *Slam Nagusia*; frantsesez: *Le Grand Chelem*; galeseraz: *Y Gamp Lawn*; irlanderaz: *Caithréim Mhór*) Sei Nazioen Torneoko sari bat da, partida guztiak irabazten dituenari ematen zaiona. Saria berez izendapen edo titulu bat da, hots, ez da eskura ematen den trofeoa. Urtero ez da lortzen Grand Slama irabaztea.

## Historia 
Frantziako selekzioa 1911n *Home Nations* taldeei (Eskozia, Gales, Ingalaterra eta Irlanda) gehitu zitzaienean jarri zen abian. Aurrez 1908an eta 1909an Frantziaren aurkako partidak ere jokatu ziren, ofizialak izan ez arren, eta beraz urte haietan Galesek lorturiko Grand Slamak ere kontatzen dira.

Bi Grand Slam jarraian irabazteak esan nahi du joaneko eta bueltako partida guztiak irabaztea, urte bakoitzean itzuli bakarra jokatzen baita. Hori gutxitan gertatu da; Galesek 1908–1909an, Ingalaterrak 1913–1914an, 1923–1924an eta 1991–1992an eta Frantziak 1997–1998an.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Grand Slam itzuliak 
Grand Slam itzuli bat Hego Hemisferioko errugbi talde batek (Australia, Zeelanda Berria edota Hego Afrika) itzuli bakarreko 4 partidutan Britainiar Uharteetako errugbi talde guztiak garaitzen dituenean lortzen da (Ingalaterra, Gales, Eskozia eta Irlanda). Balentria hau hainbat alditan lortu izan da, Hego Hemisferioko taldeak orokorrean Iparraldekoak baino indartsuagoak baitira.

## Kanpo estekak
Cardigango gaztelua

**Cardigango gaztelua** (galeseraz *Castell Aberteifi* eta ingelesez *Cardigan Castle*) Galesko Cardigan hirian dagoen gaztelu bat da. 1100. urte aldera normandarrek eraiki zuten. Gaur egun gaztelu honen hondakinak daude eta zaharberritze lanetan daude.

## Kanpo estekak 
* Cardigango gazteluaren webgunea
Bioklimatika

**Bioklima** ekosistema eta izaki bizidunen bizitza, garapen eta hedapenerako terminoetan definitutako klima da.

## Ikus gainera 
* Bioma

## Kanpo estekak
Bodiam gaztelua

**Bodiam gaztelua** (ingelesez *Bodiam Castle*) Ingalaterrako hegoladean dagoen Bodiam herriko gaztelu bat da, Ekialdeko Sussex konderrian eta Robertsbridge udalerritik hurbil.

## Historia 
1385an Ehun Urteko Gerran zehar frantziarren ustezko eraso batetik defendatzeko asmoz eraiki zen.

## Iruditegia 

Irudi:Aerial photo of Bodiam Castle.jpg|Aireko ikuspegia.
Irudi:Castle Bodiam1 cz.jpg|Kanpoaldea.
Irudi:Castell de Bodiam - Interior.JPG|Barnealdea.

## Kanpo estekak 
* Bodiam gaztelua Erresuma Batuko Ondare Nazionalaren webgunean
Tregaron

**Tregaron** Galesko Ceredigion konderriko udalerri bat da. 2011ko erroldaren arabera 1.173 biztanle zituen, horietako % 68,8 galesera hiztuna zelarik.

## Iruditegia 

Irudi:Talbot ext.jpg|Talbot hotela.
Irudi:Tregaron prof.jpg|Herrigunea.
Irudi:Tregaron Market Place.jpg|Azoka plaza.
Irudi:TregMemhall.jpg|Memorial Hall eraikina.

## Udalerri senidetuak 
* Plouvien, 

## Kanpo estekak 
* Tregaron udalerria Ceredigiongo Turismo Bulegoaren webgunean
Edward Tyson

[thumb|260px|Tyson-en marrazkiak [pongo|orangutan eta txinpantze baten arteko anatomia alderatuz.]]

Edward Tyson (1650 &ndash; 1708ko abuztuaren 1a) anatomia konparatiboaren sortzaile izateagatik ezaguna den britainiar sendagile eta jakintzaria izan zen.

Oxford-eko unibertsitatean egin zituen lehen ikasketak (*bachelor of arts*) 1670 arte eta doktoretza-tesia (MD) 1677an eskuratu zuen Cambridgeko unibertsitatean. 1684ean Londresko Bethlem Ospitaleko sendagile eta buru izendatu zuten, Erresuma Batuko lehen ospitale psikiatrikoa. 1679an Royal Society-ko kide izendatu zuten.

1680an fozenidoak ugaztunak zirela argitu zuen eta 1698an txinpantze baten disekzioaren ostean *Orang-Outang, sive Homo Sylvestris: or, the Anatomy of a Pygmie Compared with that of a Monkey, an Ape, and a Man* argitaratu zuen. Bertan txinpantzeek gizakiekin tximuekin baino antza handiagoa zutela ondorioztatu zuen, bereziki burmuinen anatomia aztertzerakoan.

## Kanpo estekak
Aberdare

**Aberdare** () Galesko Rhondda Cynon Taf konderrian dagoen hiri eta industria gune bat da. Merthyr Tydfil hiritik 6,4 kilometro hego-mendebaldera eta Cardiff hiriburutik 39 kilometro ipar-mendebaldera dago. 2001ko erroldaren arabera 31.705 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Lezio magistral

thumb|250px|Irakaslea mezuaren igorlea, informazioaren igorlea.
thumb|250px|Ikasleak irakasleak igorritako mezuen hartzaile.
**Lezio magistrala**, **klase magistrala**, **eskola magistral** edo **irakastaldi magistrala** irakasle batek gela bateko ikasleei ikasgai bati buruz egiten dien hitzaldia da, ikasleek gaiari buruzko informazioa bereganatzeko. Hitzaldia bakarrizketa izan ohi da, nahiz eta, teorian behintzat, ikasleak gonbidatuta egon galderak edo iradokizunak egitera.

Irakaskuntza-metodo moduan, ikasleen eta irakaslearen arteko interakzio eskasa, indibidualizazio eza eta ikaslearen pasibotasuna aipa daitezke, eta horrela, asko kritikatu izan den metodoa da. Metodo honetan irakasleek bere eskolak "diktatu" bezala egiten dute eta ikasleek apunteak hartu. Gero ikasleek apunte horietatik ikasi beharko dute, irakasleak ziur aski irakastaldi magistraletan esandakoari buruz galdetuko duelako azterketan. Irakaskuntza-Metodologia honetan edukiak buruz ikastea izaten da helburu nagusi eta azterketetan edukiak noraino ikasi diren buruz neurtu ohi da. Honelakoetan ikasle batzuek txuletak egiteko joera izaten dute.

## Kanpo estekak
Bioklimatiko (argipena)

**Bioklimatiko** terminoak adiera zenbait ditu:

* arkitektura bioklimatikoa, tokiko klima eta baliabideak kontuan hartuz burutzen dena, ingurumenean duen eragina minimotuz;
* bioklima, izakin bizidunen bizitzaren terminoetan definitutako klima.
Cristina López Schlichting

**Cristina López Schlichting** (Madril, 1965eko apirilaren 2a) kazetaria eta COPE irrati-kateko esataria da. Ideologia katoliko, eskuindar eta espainolista batetik, nabarmenak izan dira euskararen, ikastolen eta abertzaletasunaren aurka egin dituen adierazpenak. Abortuaren eta homosexualen aurka ere jo izan du. 2010. urtean epaitegiek zigortu egin zuten Eroski banaketa-enpresa Arnaldo Otegiri ordaindutako fidantza batekin lotzeagatik.

## Erreferentziak
Metrika (argipena)

**Metrika** hitzak esanahi ugari izan ditzake:
* **Softwarearen metrika** - informatikan erabiltzen den neurria.
* **Metrika (olerkigintza)** - olerkien erritmoa aztertzen duen arloa da.
* **Metrika (matematika)** - distantzia-funtzio bat da.
* **Metrika (informatika)** - metodologia.
Manchester-Liverpool burdinbidea

thumb|1830eko lehenengo bidaia.
**Manchester-Liverpool burdinbidea** () hirien artean eta bidaiariekin egindako lehendabiziko burdinbidea izan zen. 

Lurrunezko tren-makinekin soilik funtzionatzen zuen lehen trenbidea izan zen, animaliek tiratutako tranbien trafikoa baimendu gabe; bere hedadura osoan bide bikoitzekoa izan zen lehenengoa ere izan zen; benetako seinaleztapen-sistema bat zuen lehena; zerbitzuaren ordutegiak argitaratu zituen lehena; eta posta arrunta eraman zuen lehena.

Estreinaldia 1830eko irailaren 15ean izan zen Liverpooletik abiatuta eta Manchesterrerantz (Ipar-mendebaldeko Ingalaterra). Jatorriz burdinbide hau eraiki zuten garraiobide azkarragoa emateko Liverpoolgo portutik Manchesterreko eta inguruko udalerrietako errotetara. 1845ean burdinbide hau Grand Junction Railway (GJR) delakoak barne hartu zuen, bazkide nagusia zenak. Hurrengo urtean GJR London and North Western Railway izeneko burdinbidearen barruan gelditu zen. 56 kilometroko burdinbidea izan zen, 64 zubi eta biadukturekin.

Hasierako bultzatzaileak Joseph Sandars, John Kennedy eta William James izan ziren, eta lehenengo urrats handia The Liverpool and Manchester Railway Company izeneko enpresa sortzea izan zen, 1823an eta Henry Boothen eskutik.

Istripuei dagokienez, nabarmentzekoak dira 1847an (Dee bridge) eta 1879an (Tay Bridge) jazotakoak.

## Kanpo estekak 
* "The Liverpool & Manchester Railway"
Gilda (argipena)

**Gilda** izenak hainbat esanahi ditu:

* Gilda, 1946ko filma, Rita Hayworth pertsonaia nagusi moduan.
* Gilda, pertsonaia batzuen izena:
** Gilda Buttà, italiar piano-jolea.
* Gilda, pintxo mota bat.
* Gilda, lanbide bereko merkatariek osatutako elkarteak.
Liverpoolgo portua

**Liverpoolgo portua** Britainia Handiko handienen artean dago, gaur egun ferry zerbitzuak eskaintzen dituena bidaiarientzat Irlandako itsasoan zehar Belfast, Dublin eta Man uhartera. Etorkizunean Atlantikoaz bestaldera joateko aukera ere egoteko aurreikusi dute.

Bestela, kai zaharrek osatutako multzoa (*Liverpool Maritime Mercantile City*: Pier Head, Albert Dock, Stanley Dock, Duke Street, Castle Street eta William Brown Street) UNESCOk izendatu zuen 2004an Gizateriaren Ondaretzat.

## Portuaren estatistikak 
## Argazki galeria 

Irudi:Albert dock at night.jpg|Albert Dock gauez.
Irudi:Liverpool Pier Head.jpg|Pier Head.
Irudi:Port of Liverpool Building at night.jpg|Portuaren eraikin historiko nagusia.
Irudi:Royal Liver Building.jpg|Royal Liver eraikina.

## Kanpo estekak 
* Portuaren webgune ofiziala
Mersey

**Mersey** Ipar-mendebaldeko Ingalaterran dagoen ibaia da. Tame eta Goyt errekek bat egitean sortzen da, Stockporten (Manchester Handia), eta itsasoratzen da Liverpoolgo badian.

## Ikus, gainera 
* Liverpoolgo portua

## Kanpo estekak
Ibero (argipena)

**Ibero** hitzak adiera batzuk ditu.

## Toponimia 
* Ibero: Oltza zendeako herria, Nafarroan.

## Deitura 
* Inazio Fermin Ibero (c.1530-1612), monje zistertarra eta idazlea.
* Inazio Ibero (1684 - 1766), arkitektoa.
* Frantzisko Ibero (1724 - 1795), arkitektoa; aurrekoaren semea.
* Luis Ibero (1949 -), politikaria.

## Ikus, gainera 
* Iberia.
* Iberiera.
* Iberiarrak.
Ikasgela

[thumb|300px|[Waldorf hezkuntzako **ikasgelak** haurren sormena eta ekimena landu eta ikasleen arteko komunikazioa errazteko eratzen dira, haurrak mahai baten inguruan bilduz.]]

Eskola batean, **ikasgela** ikasleak ikasi eta irakasleak irakatsi egiten duten gela bat da, horretarako behar diren materialez hornitua. Ikasgelen egungo diseinu arruntena, ikasleak ilarak osatuz irakasleari begira, hezkuntza sistema publikoak XIX. mendean nagusitzen hasi zirenekoa da, panoptiko egitura bati jarraiki, bijilantzia beharrezkotzat jotzen den beste espazioetan bezala. Pedagogia berritzaileek, ordea, kontzeptu hau gainditu eta ikasleari harrera hobea eta aukera handiagoak eskaintzen dizkioten ikasgelak diseinatu dituzte, ikaslearen sormena eta ekimena eta ikasleen arteko komunikazioa ahalbidetzen dutenak, aire zabalean ikastearen garrantzia ere nabarmenduz, Waldorf hezkuntzan bezala esate baterako.
Antilope Arroila

**Antilope Arroila** (; ) Ameriketako Estatu Batuetako Arizona estatuko Page hiritik hurbil dagoen arroila bat da. Beres herrialde honetako hego-mendebaldeko arroila estu guztietan argazki gehien atera eta bisitatuena dena da. Navajo herriaren lurraldean dago.

Arroila bi eremutan banaturik dago: Upper Antelope Canyon edo *The Crack* ("Goi Antilope Arroila" edo "Arraila"), navajoeraz Tsé bighánílíní (euskaraz "Ura haitz artean doan lekua" esan nahi du); eta Lower Antelope Canyon edo *The Corkscrew* ("Behe Antilope Arroila" edo "Kortxo-kentzekoa"), navajoeraz Hazdistazí ("Espiral haitz arkuak").

## Arriskuak 
Arroila hau soilik gidariz bisitatu ahal daitekeenaren arrazoietako bat leku honek bat-bateko uholdeak jasateko duen arriskua da, eskualde honetako euri-jasa handiek minutu gutxitan arroila urez gainezka egin arte erabat bete baitezakete (nagusiki garaiera handiagoa duten eskualdeetan sortutako ur korronteen ondorioz). Izan ere, arroila honek ospea irabazi izanaren arrazoietako bat 1997ko abuztuaren 12an hamaika turistek bertan hil izanean datza. Gertakari guzti honetan talde horretako gidariak bakarrik biziraun izan zuen.

## Iruditegia 

Image:20030820-antelope-canyon.jpg
Image:Antelope Canyon (1).JPG
Image:Antelope Canyon (3).JPG
Image:Lower_Antelope_Canyon_478.jpg
Image:Lower Antelope Canyon HDR 02.jpg
Image:Upper Antelope Canyon HDR 03.jpg
Image:Upper Antelope Canyon DRI 01.jpg
Image:Lower Antelope Canyon DRI 02.jpg
Image:USA 10096-7-8 HDR Antelope Canyon Luca Galuzzi 2007.jpg
Image:Lower_antelope_stairs_md.jpg
Image:Antelope_canyon_jh3.jpg

## Ikus gainera 
* Ortzadar Zubiaren Monumentu Nazionala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antilope Arroilaren webgunea 
* Antilope Arroilaren 360ºko ikuspegi panoramikoaz gozatzeko aukera
John Boorman

**John Boorman** (Shepperton, Surrey, 1933ko urtarrilaren 18a) ingeles zinema zuzendari bat da. Luzaroan Irlandan bizitu izan da. Bere filma ezagunenen artean *Point Blank*, *Deliverance*, *Zardoz*, *Excalibur*, *The Emerald Forest*, *Hope and Glory*, *The General* eta *The Tailor of Panama* daude.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* John Boorman zuzendariaren IMDBko fitxa ikusgai