open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mehmed II.a

**Mehmed II.a** edo **Mehmed** ***Konkistatzailea*** **sultana** (Edirne, 1432ko martxoaren 30a - Hünkârçayırı, 1481eko maiatzaren 3a) Otomandar Inperioko sultana izan zen 1444tik 1446ko irailera arte, eta, aurrerago, 1451tik 1481era arte. Hogeita bat urte zituela, Konstantinopla konkistatu zuen, eta Bizantziar Inperioaren azkena ekarri zuen.

Mehmedek Asian konkistak egiten segitu zuen. Anatolia bateratzea lortu zuen eta, Europan, Bosnia eta Kroazia. Mehmed II.a heroi nazionala da Turkian, eta Istanbulen dagoen Mehmed sultanaren zubia haren omenez izendatua da.

## Haurtzaroa 
Murad II.aren hirugarren semea zen, eta Edirnen jaio zen 1432ko martxoan. Ama ez zen Muraden lau emazteetako bat, haren ohaideetako bat, esklaboa, baizik, eta seguruenik ere jatorri xumeko greziarra.

Mehmed, txikitan, Edirneko haremean bizi izan zen, amaren ondoan. Umetan, setatsua eta oldarkorra zen, helduen esana egiteko edo kritikarik edo aholkurik onartzeko inolako joerarik ez zuena: lehen urteak aitarengandik banatuta bizi izan zenez, ez zen egiteko erraza hura kontrolatzea eta arrastoan sartzea. Kleriko kurdu bat izan zuen tutore, eta filosofia eta zientzia, historia eta literatura islamikoa, greziarra eta latindarra ikasi zituen.

thumb|ezkerrera|Mehmed II.aren tronuratzea Edirnen, 1451n

## Tronuratzea 
Murad aitak Edirnetik joan beharra izan zuela eta, Mehmed
utzi zuen erregeorde, eta Halil Pasha Candarli bisir handia printzearen aholkulari gisa. Janizariak altxatu egin ziren, eta Edirneko merkatua erre zuten.

Murad Edirnera itzuli zenean, bere semearen alde abdikatu zuen, eta 1444ko abenduan tronuratu zen Mehmed semea. Murad erretiratu nahi zuen lekura joan zen, Manisara, eta Inperioaren aginpidea artean 13 urte bete gabe zituen Mehmed semeari utzi zion. Aurrerago, ordea, Halil Pasha bisir handiak halaxe eskatuta, Murad Edirnera itzuli zen, eta berriz ere sultan izan zen, eta Mehmed Manisara erretiratu zen.

Mehmedek lehen semea 1448an izan zuen, bere ohaideetako batekin, Bayezid II.a sultana izango zena, hain zuzen ere.

Hainbat alditan ezkondu zen tribu boteretsuetako printzesekin, eta seme-alabak ere izan zituen; bigarren semea ohaideetako batekin, eta hirugarrena, Ibrahim II.a emirraren alabarekin. Ezkontza horiek Muraden estrategia ziren, Anatolian zituen arerioekin aliantzak sendotzeko.

Murad 1451n hil zen, 47 urte zituela, eta hiru hamarkadaz gobernatu zuen. Haren heriotza isilean mantendu zen, Mehmed semea Manisatik itzuli arte. Iristean, armadak segituan aldarrikatu zuen sultan izateko.

## Konstantinopla setiatzea eta konkistatzea 
Mehmedek 1452an jarri zuen martxan Konstantinopla setiatu eta konkistatzeko plana.

Setioa 1453an hasi zen, eliteko tropa otomandar ziren janizariek lagunduta. Sultanak gidatutako erasoek sei aste iraun zuten, tropa turkiar-otomandarrak 1453ko maiatzaren 29an sartu, eta haiek hiria konkistatu zuten arte.

Konstantinopla erori ondoren, Mehmed sultanak Erromako enperadore titulua hartu zuen, Bizantzio Erromatar Inperioaren ondorengoarena baitzen.

## Genealogia 
## Ikus, gainera 
* Konstantinoplaren erorialdia
* Topkapı jauregia

## Erreferentziak
Katrina urakana

**Katrina urakana** 2005eko abuztuaren 23an, Hondamena eragin zuen Katrina ekaitza lehertu zen Bahametan. 2005eko Atlantikoko urakan garaian suntsitzaileena eta hildako gehien eragin zituen urakana izan zen. Urakana bihurtuta, abuztuaren 29ko goizean iritsi zen AEBetako Louisianako kostara, eta ustez salbu zen New Orleans gogor jo zuen.

Agintari eta elite ekonomikoek egoera baliatu zuten shock doktrinaren bitartez sektore pribatuari presio fiskala murriztu, ingurugiro erregulazioak ezabatu eta pribatizazio politika neoliberalen bidez, gentrifikazio prozesu azkar bat abiatzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Wilma urakana (2005)
* 2005eko Atlantikoko zikloi tropikalen zerrenda
* Atlantikoko urakan denboraldien zerrenda

## Kanpo estekak 
* National Hurricane Center-ek emandako abisuak
* NASAko Katrina urakanari buruzko fitxategia
* Katrinak utzitako ondorioen argazkiak
Titan (mitologia)

[thumb|300px|Titan-burua, [Atenasko Museo Arkeologiko Nazionala]]

Greziar mitologian, **titanak** (antzinako grezieraz: Τιτάν, *Titan*), Olinpoko jainko-jainkosen aurretik gobernatu zuten alegiazko jainko-jainkosa ahaltsuak ziren.

Uranoren eta Gaiaren seme-alabak ziren. Hesiodoren *Teogonia*ren arabera, hamabi ziren: sei seme (titanak) eta sei alaba (titanideak; antzinako grekoa: Tιτάνις singularrean eta Tιτάνιδες pluralean). Apolodoro Atenaskoak, dena den, hamahirugarren bat aipatu zuen: Dione, Tea titanidearen bikoiztetik sortua.

Hauek ziren:

* Titanak
** Zeo
** Krio
** Kronos
** Hiperion
** Japeto
** Ozeano

* Titanideak
** Mnemosine
** Febe
** Rea
** Tea
** Temis
** Tetis

Titanak, berez, lehen belaunaldikoak baino ez badira ere, batzuetan haien ondorengo batzuei (bigarren belaunaldia) ere ematen zaie titan izena: Prometeo, Epimeteo, Atlas, Hesperos, Mentios, Hekate, Asteria, Leto, Eos, Helios, Selene; Perses, Palas, Astreos, Astrea, Eosforos eta abar.

Titanak Olinpoko hamabi jainkoen aurretik egon ziren agintean. Titanomakian («titanen gerra»), Olinpoko jainkoek, Zeus buru, garaitu egin zituzten; orduan, titan gehienak Tartaron, inframunduko eskualderik sakonenean, espetxeratu zituzten.

## Ikus, gainera 
* Greziar mitologia

## Kanpo estekak
Uretako eski

thumb|250px|Eslalom eskiatzaile bat biratzerakoan
**Uretako eski** edo **eski nautiko** abiadura handiko ontzi bati soka batez loturik eskiekin ur gainean egiten den eski-mota da. Surf eta eski nahasten dituen kirol hau kirol erakusgarria izan zen Municheko Olinpiar Jokoetan.

## Modalitateak 
* Klasikoa: Lau diziplina ditu (Eslalon, Irudiak, Jauziak eta Konbinatua).
* *Wakeboard* eta bere aldaerak (*Wakeskate* eta *WakeSurf*).
* Lasterketak
* *Barefoot* (oinutsik)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wushu

**Wushu** (武術/武术) izan daiteke:
* Txinako borroka-arteak izendatzeko izena.
* Wushu (kirola), borroka arte tradizionaletan oinarritutako borroka-kirol modernoa.
* Wushu (rol-jokoa), Creative Commons lizentziapean sortutako rol-jokoa.
* Wushu (filma), 2008ko filma.

## Ikus, gainera 
* Wuxia, borroka-artetan oinarritutako fikziozko generoa

## Kanpo estekak
Wushu (kirola)

thumb|300px|Wushu lehiaketa.

**Wushu**a (txinera tradizionalean, 武术; sinplifikatuan, 武術; pinyinez, *wǔshù*; euskaraz, borroka artea) Txinako borroka arte tradizionaletan oinarritutako borroka-kirol modernoa da. Txinan 1949tik aurrera sortu zuten arte tradizionalak araupetzeko asmotan. Handik nazioartera hedatu zen: Nazioarteko Wushu Federazioak (IWUF) bi urtetik behin munduko txapelketak antolatzen ditu.

Bi diziplinotan lehiatzen dira: *taolu* (套路, "formak") eta *sanshou* (散打, *sparringa*).

Euskal Herriak, Euskal Wushu-Kung Fu Federakundearen bitartez, bere selekzioa du, txapelketeta ofizialetan parte hartzen duena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nazioarteko Wushu Federakundearen webgunea
* Euskal Wushu-Kung Fu Federakundearen webgunea
Kung fu

**Kung fu**a (txineraz, 功夫, *gōngfu*) mendebaldean Txinako borroka-arteak izendatzeko erabilitako terminoa da: txinerazko terminoa *wushu* da (*wǔ*: gerra; *shù*: arte: *gerrako edo borrokako artea*). Taiwanen *kuoshu* (*guoshu*) izenaz ezagutzen da..

Hala ere, *kung fu* terminoa, urteen poderioz, ahalegin eta dedikazioa eskainiz, jasotako trebetasuna gisan definitzen da. Horregatik, ez da bakarrik borroka-arteei dagokien terminoa, ahalik eta hobekien egiten saiatzen garen beste edozelako ekintzari ere esaten zaio. Borroka-arteak izendatzeko erabiltzearen ohitura mendebaldeko herrialdeekiko harremanengatik sortu zen.
## Izenaren jatorria 
Kung fuaren jatorrizko izena *wu* *shu* da, hots, gerrako artea, baina *kung fu* izen sintagmak ordezkatu zuen, *maisutza* esanahia ere bazuelako. Gaur egun, terminoa Txinako borroka-arte tradizionala aipatzeko erabiltzen da; *wushu* izena, aldiz, kung fu modernoaren kirol-sistemari dagokio, hau da, olinpiadetara zuzenduta dagoen ahalegin handia eskatzen duen kirola.

Arte hori ezagutarazteko, oso garrantzitsuak izan ziren Bodhidharmaren agerpena (Ta-Mo, txineraz) eta Jackie Chan. Bruce Leek filmen bidez eman zion entzutea.

Kung fuan badago, eskuaren bitartez, aurkariari eztarria ateratzeko teknika bat, "tigrearen atzaparra" izenaz ezaguna da. Ez da nahitaezkoa izaten eztarria ateratzea, aurkaria hil edo larriki zauri dezakeen kolpe bat nahikoa izaten da. Txapelketetan debekatuta dago eta defentsa pertsonalean erabiltzea ere legez kontrakoa da, arriskutsuegia delako.
## Beste estilo batzuk 
* Tao yang chuan
* Shaolin kung-fu
* Kung-fu "defentsa pertsonala"
* Bugai pai
* lung ying kuen

## Erreferentziak
Mormonen liburua

***Mormonen liburua*** Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Elizak (Mormoien Eliza) eta mormonismotik ateratako beste mugimendu batzuek onartzen dituzten lau liburu kanonikoetako bat da.

Liburuak berak dioenez, antzinako Amerikako gizon santuek idatzia da, eta Bibliaren moduan idatzita dago. Liburuaren izena liburuan bertan agertzen den Mormon pertsonaiaren izenetik dator. Liburuak dioenez, liburuak idatzi zuten azken profetetako bat izan zen Mormon, gutxi gorabehera K.a. 390ean zenbait idazki eta agiri elkartu eta 2.500 urteko historia laburturik eman zituena.

*Mormonen liburua* Joseph Smith-ek argitaratu zuen lehen aldiz 1830ean, Palmiran (New York, AEB), eta esan zuen bera zela itzultzaile bakarra. Liburuaren sarreran aipatzen denez, liburuaren atalik garrantzitsuena Hirugarren Nefi liburuko 11. eta 28. kapituluen artean dago, han kontatzen baita Jesu Kristo, berpiztu ondoren, Amerikara joan zela.

## Egitura 
Liburua 15 atal edo liburukitan banatuta dago, eta liburukietako bakoitzaren idazle Lehiren ondorengo batek, edo, bestela, garaian gariko profetak izendatutako pertsonak, idatzia da. Hauek dira:

* Nefiren lehen liburua (Lehen Nefi)

* Nefiren bigarren liburua (Bigarren Nefi)

* Jakoben liburua

* Enosen liburua

* Jaromen liburua

* Omniren liburua

* Mormonen liburua

* Mosiahen liburua

* Almaren liburua

* Helamanen liburua

* Nefiren hirugarren liburua (Hirugarren Nefi)

* Nefiren laugarren liburua (Laugarren Nefi)

* Mormonen liburua

* Eterren liburua

* Moroniren liburua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Curie

**Pierre Curie** (Paris, 1859ko maiatzaren 15a - *ibidem*, 1906ko apirilaren 19a), frantses fisikaria izan zen.

Aitzindari izan zen erradioaktibitatea aztertzen, eta piezoelektrizitatea aurkitu zuen 1880an, haren anaia Jacques Curierekin batera. 1903ko Fisikako Nobel saria eman zioten.

1880an, piezoelektrizitatea aurkitu zuen, zenbait kristal tentsio mekanikoen eraginpean jartzean beren barnean dipolo elektrikoak eta azalean karga elektrikoak agertzean datzan fenomenoa.

1894an, simetriaren printzipio unibertsala enuntziatu zuen, fenomeno fisiko baten kausan dauden simetriek haren ondorioetan ere badaudela dioen printzipioa.

Doktoretza egiten ari zela, magnetismoa hartu zuen aztergai nagusi, ferromagnetismoa, paramagnetismoa eta diamagnetismoa, zehazki. Kuartzo piezoelektronikoaren propietateak ere anaiarekin batera deskribatu zituen, eta doitasun-balantza zehatz bat asmatu zuen fenomeno magnetikoak aztertzeko. Azterketa horien emaitza aipagarri bat tenperaturak paramagnetismoaren gainean duen efektua izan zen, gaur egun Curieren legea gisa ezagutzen dena. Horrez gainera, konturatu zen substantzia ferromagnetikoek izaera ferromagnetikoa galtzen dutela tenperatura jakin batetik gora; Curieren tenperatura deritzo horri.

1895ean, Marie Sklodowska fisikari poloniarrarekin ezkondu zen, gerora Marie Curie edo Madame Curie gisa ezagun egin zen zientzialariarekin. Handik aurrera, elkarrekin jardun zuten: erradioaktibitatea aztertu zuten, eta gogor lan egin zuten polonioa eta radioa isolatzeko.

Pierre eta Marie Curiek bi alaba izan zituzten: Irène Joliot-Curie eta Ève Curie. Lehenak gurasoek hasitako lanarekin segitu zuen, Frédéric Joliot-Curie senarrarekin batera. Kimikako Nobel saria eman zieten 1935ean. Ève Curie idazle- eta kazetari-lanetan aritu zen; *Madame Curie* amaren biografia idatzi zuen, besteak beste.

Pierre Curie gazterik hil zen, Parisko kaleetan zalgurdi batek azpian harrapatuta.

1903an, Fisikako Nobel saria eman zieten Pierre eta Marie Curieri eta Henri Becquereli, fenomeno erradioaktiboen inguruan egindako aurkikuntzengatik. Beste sari batzuk ere jaso zituzten, Londresko Royal Societyren Davy Domina, besteak beste.

1910ean, aktibitate erradioaktiboaren unitateari Curie (Ci) izena jartzea onartu zuen Erradiologia Batzordeak; 3,7×1010 becquerelen baliokidea da.

## Ikus, gainera 
* Pierre et Marie Curie (Parisko metroa)

## Kanpo estekak
Tatiana Kazankina

**Tatiana Vasilievna Kazankina** (errusieraz: Татья́на Васи́льевна Каза́нкина; Petrovsk, Errusiako SESF, 1951ko abenduaren 17a) iraupen ertaineko lasterketetan aritzen zen sobietar atleta ohia da. 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran munduko zazpi errekor hautsi eta Olinpiar Jokoetan urrezko hiru domina irabazi zituen.

1500 metroko lasterketa 4 minuturen azpitik egin zuen lehenbiziko emakumea izan zen (1976). 1980ko abuztuan 3:52,47an utzi zuen 1500 m-ko munduko errekorra, eta distantzia hori Paavo Nurmik baino lasterrago egin zuen aurreneko emakume bilakatu zen. Bere kirol ibilbidea bat-batean amaitu zen 1984ko irailean, dopinaren aurkako kontrol bat egiteari uko egin ziolarik. Arau hauste horregatik 18 hilabeteko zigorra ezarri zioten eta ez zen pistetara itzuli.

## Lortutako sari nagusiak 
### Markarik hoberenak 
* **800 metro** - 1:54.94 (Montreal, 1976)
* **1500 metro** - 3:52.47 (Zürich, 1980)
* **3000 metro** - 8:22.62 (Leningrado, 1984)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kazankina Tatyana Iaaf.org
Meseret Defar

**Meseret Defar Tola** (; Addis Abeba, 1983ko azaroaren 19a) distantzia luzeko lasterketetan aritzen den etiopiar atleta da. Atenasko eta Londresko Olinpiar Jokoetan 5.000 metroko lasterketako urrezko domina eskuratu zuen.

## Lortutako sari nagusiak 
### Markarik hoberenak 
* **3.000 metro** - 8:24.51 (Brusela, 2007)
* **3.000 metro indoor** - 8:23.72 (Stuttgart, 2007)
* **5.000 metro** - 14:12.88 (New York, 2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Defar Meseret Iaaf.org
Séamus Ó Néill

**Séamus Ó Néill** (1910-1981) Ipar Irlandako irlanderazko idazle bat izan zen. Belfasteko Queen's unibertsitatean lizentziatu ondoren, Dublingo Unibertsitatean Eoin MacNeill irakaslearen babespean ere ikasten egon zen. *An Iris* eta *Comhar* aldizkarietako argitaratzailea ere izan zen.

Bere *Dánta do pháistí* ("Haur olerkiak") idazlaneko azken olerkiak *Subh Milis* ("Marmelada gozoa") izenburua darama, bere amaren omenez idatzi zuen (*Ceann do Mhama*, "Amaren omenez"), bere olerki ezagunetako bat delarik:

Two of his novels, Tonn Tuile and Máire Nic Artáin, dealt with marital breakdown - the latter set in the religiously divided communities of Belfast during the First World War.

*Tonn Tuile* eta *Máire Nic Artáin*, ezkontzen etetea edo hausketari buruzkoak dira, aldiz, azkena Lehen Mundu Gerra garaian Belfast hiriko komunitate erlijiosoen banaketari buruzkoa da.

## Idazlanak 
* An Sean-Saighdiúir agus scéalta eile (*Beteranoa eta beste kontakizun batzuk*), 1945.
* An iris/eagarth (*An Iris/argitaratua*), 1945-1946.
* Colm Cille : drama i gceithre radharcanna (*Columcill: lau eszenatako drama*), 1946.
* Tonn tuile (*Itsasaldiren olatua*), Eleberria, Sáirséal agus Dill, 1947.
* Dánta *Poems*, 1949 aurretik.
* Iomramh an Ousel (*Ouselen Bidaia*), Olerkiak, 1949 aurretik.
* Buaidh an Ultaigh (*Ulstertarra Irabazle*), Drama, 1949 aurretik.
* Díolta Faoina Luach (*Kostu Baxuko Salmentak*), Drama, 1949 aurretik.
* Ní Chuireann siad Síol (*Hazirik gabe ereiten ari dira*), Drama, 1949 aurretik.
* Dánta do pháistí (*Haur olerkiak*), 1949.
* Súil timpeall (*Eye Around*), Essay, 1951.
* Oifig an tSoláthair ("Gora Matxinatuak"), 1954. Doiminic Ó Ceallaigh-en itzulpena.
* Ag baint fraochán: agus scéalta eile (*Masustak jasoz: eta beste kontakizun batzuk*), 1955.
* Máire Nic Artáin (*Maire McCartan*), Eleberria, Cló Morainn, 1959.
* Iníon Rí Dhún Sobhairce : tragóid trí ghníomh (*Dunseverick-eko Erregearen Alaba: hiru ekitaldiko tragedia*), 1967.
* Faill ar an bhFeart : dráma trí ghníomh (*Mirari baterako aukera: hiru ekitaldiko drama*), 1970 inguruan.
* An tSiúr Pól : dráma trí ghníomh (*Ahizpa Paul: hiru ekitaldiko drama*), 1973 inguruan.
* Rún an Oileáin (*Uhartearen Sekretua*), 1975 inguruan argitaratua. Damer Hall antzokian antzeztua, Dublin 5–10, 1961ko ekainean.
* Iníon Rí na Spáinne (*Espainiako Erregearen Alaba*), 1978.

## Kritika eta bibliografia 
* *The Oxford Companion to Irish Literature*, Welch, R. (argitarapena), The Clarendon Press, Oxford, 1996.
* *A Biographical Dictionary of Irish Writers*, Anne Brady & Brian Cleeve (argitarapenak), The Lilliput Press, 1985.
* *Dictionary of Ulster Biography*, in Newmann, K. (bilduma), The Queen's University of Belfast, 1993.
* Séamus Ó Néill-en bibliografia. James Hardiman Library, UCG
George Herbert de Carnarvon

**George Edward Stanhope Molyneux Herbert** Carnarvoneko bosgarren kondea (1866ko ekainak 26-1923ko apirilak 5), ohi **Lord Carnarvon** deitua, Egiptoko Erregeen Haranean dagoen Tutankamon faraoiaren hilobia den KV62aren indusketa finantzatu izanagatik ezaguna egin zen aristoktrata ingeles bat izan zen.

## Biografia 
Highclereko gazteluan jaio zen, Newburyn, Berkshire probintzian, 1866ko ekainak 26an. Henry Herbert Carnarvoneko 4. kondearen semea zen. George Herbertek Carnarvon titulua 1890ean jaso zuen. Carnarvon Almina Victoria Alexandra Wombwellekin ezkondu zen, Marie Boyerren alaba zena, eta hau Frederick Charles Wombwellen emaztea, baina bere aita, beharbada, Alfred Rothschild izan zen, senidea, Lady Carnarvon bere oinordeko bihurtu zuena. Dirutza handiarekin, Lord Carnarvon lasterketako zaldiak izateagatik eta lehen kotxeen gidari arduragabea izateagatik ezaguna zen, 1901ean, Alemanian ondorioak utzi zizkion istripu larri bat jasan zuelarik. Gaiztoturiko eltxo baten helketa batean bizarra mozteko laban batekin egin zuen zauri baten ondorioz hil zen, Tutankamonen hilobitik gertu zegoenez, madarikazio baten ondorioz izan zitekeela pentsatu izan zen arren.

## Egiptologo zaletua 
Lord Carnarvon egiptologiaren oso zalea zen, 1907an Howard Carterren mezenas bihurtu zelarik Tebasko nekropoliko errege hilobiak industeko. 1922an ireki zuten biek Erregeen Haranean dagoen Tutankamonen hilobia, arkeologiaren historian parerik ez zuten altxorrak aurkituz. Aurkikuntza egin eta zenbait hilabetera (1923ko apirilaren 5ean) Carnarvon bapatean hil zen Kairoko Savoy hotelean, Tutankamonen madarikazioaren kondaira soraraziz. Bere heriotza, ziuraski, erisipelaz infektaturiko eltxo baten helketak eragindako septizemia baten ondorioz izan zen. Bere kide eta babestua zen Howard Carter hamasei urte beranduago hil zen.

Carnarvonen hilobia, arkeologo bati dagokiona, Hampshireko Beacon Hilleko muino baten gainean dagoen antzinako gotorleku batean dago.

## Kanpo loturak
NGC 4526

**NGC 4526** galaxia lentikular barradun bat da, ia ertzez ikusten dena eta Virgo konstelazioan dagoena, Rho Virginisetik 3º eta 10' hego-mendebaldera dagoena. Lurretik 55 milioi argi-urteko distantziara dago, eta Virgoko kumuluko kide da, zehazki *Virgo B* azpitaldekoa, uste denez, kumuluko galaxiarik distiratsuena den M49ren talde berekoa.

Bertan SN 1969E eta SN 1994D supernobak aurkitu dira. Azken hau, Ia motakoa argi ikus daiteke eskuineko irudian, Hubble espazio teleskopioak lortu zuena, galaxiaren erdigunea inguratzen duen gas eta hautsezko disko nabarmena ikus daitekeen erdigune honetan izar eraketa aktibitatea ere badagoelarik.

## Ikus, gainera 
* Virgoko kumulua
* NGC objektuen zerrenda
* Galaxia zerrenda

## Kanpo estekak
Altaiko poni

**Altaiko ponia**, (), Asia Erdialdean kokatutako Altai mendi-multzoan garatutako bertako zaldi arraza bat da. Siberiako antzinakoenak diren zaldi arrazen artean dago. Izena,hain zuzen, Altai mendietatik hartu du.

Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.
Oso landatarra eta iraupen handikoa, mendeetan zehar bere ingurunearen baldintza latzei egokitu da, bertako nomadentzat ezinbesteko baliabidea izanik.

Errusiako Iraultza ondoren zaldi hauek asko gurutzatu ziren kanpoko arrazekin. Haren ondorioz arraza garbiko abere gutxi geratzen da. Oro har arraza garbiko zaldiak kolorez orbaindunak dira. Gurutzaketa hauen ondorioz Altaiko zaldi berria arraza sortu zen.

## Arrazaren historia 
Arraza zaharra da, eta Mongoliar zaldi zein Hutsul poniekin lotuta dago.

Altaiko ponia Siberiako arraza zaharrenetarikotzat hartzen da, Antzekotasun morfologikoak ditu zenbait Kurganetako ehorzketetan aurkitutako zaldi-hezurdurekin. Esate baterako Pazyryken aurkitutakoak, K.a.  V. eta III. mendeetan datatua.

## Ezaugarriak 
thumb|280 px|Arrazari buruzko aspaldiko marrazkia
Altai arraza bere bizilekua den Altai mendi-multzoaren eguraldi zakarrak eta baldintza gogorrek moldatu dute. Bertako larrekin bazkaltzen da soilik urte guztian zehar. Bertako mendiko tribu eta nomadek erabiltzeko zaldi aproposa da. Bere hezurdura sendoa da, giharrak, birikak eta bihotza bezala. Urrats segurukoak dira mendiko bidexka malkartsuetan. Arraza garbiko abereak, burua handi samarra dute, bizkar luzea eta hanka motzak. Ohikoak dira koloretan orbandun zaldiak. Hanka eta apatx seguruak ditu ibiltzerakoan.

* Gorpuzkera. Txikia eta sendoa
* Altuera: 130 cm eta 140 cm artean soin gurutzera
* Pisua: 350-400 kg.

## Arrazaren egoera 
thumb|290 px|ezkerrera|Altaiko poniak zamabereak bezala erabiliak
Altai zaldia gaur egun nahiko bakana da jatorrizko forman. Eskualdean bizi diren zaldi gehienak gurutzatuak dira. 2003an, 3.190 arraza garbiko abere baino ez ziren zenbatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikuloa
*  Arrazaren erreferentzia "Le site Cheval" Web gunean 

## Argazki galeria 

Saddled Altai horse.jpg
Aa ibaia

**Aa** izenarekin hainbat ibai ezagutzen dira Europan. Hitza hizkuntza germanikoetan ura izendatzeko *aha* errotik eratorria da:

* Aa ibaia, Frantziako iparraldean
* Aa ibaia, Ipar Brabanten, Herbehereak
* Aa ibaia, Weerijsen, Ipar Brabant, Herbehereak
* Drentsche Aa, Drenthe eta Groningen artean, Herbehereak
* Aabach, edo Ustermer Aa, Suitzako ibaia
* Sarnar Aa, Luzerna Lakuaren emailea, Suitzan
* Aabach, lehenago Grosse Aa deitua, Alemanian
* Aa (Möhne), Rhine-Westphaliako iparraldeko ibaia, Alemania
* Aa (Nethe), Rhine-Westphaliako iparraldeko ibaia, Alemania
* Aa (Werre), Rhine-Westphaliako iparraldeko ibaia, Alemania
* Aa ibaia, Belgikako Anberes hirian
* Engelberger Aa, Obwalden eta Nidwalden arteko ibaia, Suitzan
* Große Aa, Saxoniako ibaia, Alemania
* Münstersche Aa, Alemaniako ibaia
* Sarner Aa, Obwaldenen, Suitza

## Ikus, gainera 
* Aa
* Aar
Aa ibaia (Frantzia)

**Aa** Frantziako iparraldeko ibai labur bat da, Nord-Pas-de-Calais eskualdean. Bere urak Ipar Itsasora isurtzen ditu, baina parte handi bat kanalizaturik dago. Oso ibaia ezaguna da frantsesezko gurutzegramatan, alfabetikoki lehen ibaia delako.

## Izena eta etimologia 
*Aa* izenarekin hainbat ibai ezagutzen dira eta bere jatorria hizkuntza germanikoen artean dago, non *aha* hitzak ura esan nahi zuen. Hala ere Aa ibaiak beste izen batzuk izan zituen lehenago. Erdi Aroan **Enula** izena zuen, eta ondoren **Enela** izena hartuko zuen. Honek Gravelines inguruan dauden bi kanalei izena emango zien: Enna eta Grand Dena. Ptolomeok hau izan litekeen ibaia txiki baten berri eman zuen eta **Tabuda** izena eman zion. Pikardieraz ibaiak **Abbe** izena zuen, ziurrenik *ab-"eau" tik eratorria. Galoz **Agnona** izena zuen, 648an idatzi zenez eta izen hori zelten aurrekoa izan daiteke.

## Ikus, gainera 
* Aa ibaia

## Kanpo estekak
Aflatoxina

thumb|(–)-B1 aflatoxinaren egitura kimikoa
thumb|(–)-G1 aflatoxinaren egitura kimikoa

**Aflatoxinak** hainbat onddok ekoizten dituzten toxina kaltegarriak dira. Aspergillus generoko onddoek, batez ere, sortzen dituzte aflatoxinak, hainbat landare -zerealak, batik bat- infektatzen dituztenean.

Aflatoxinak oso toxikoak dira, eta tumoreak sortzen dituzte janari kutsatuak -zerealak eta beren aleak- jaten dituzten animaliengan. Gibeleko minbizia da kontsumo horren ondorioetako bat, eta ematen du gizakiarengan ere eragin dezaketela.

Aurkitutako lehen aflatoxina (*Aspergillus flavus* onddoak sortzen duena) 1960. urtean deskribatu zen. Urte hartan Eskozian 100.000 oilo inguru hil ziren aflatoxinaz kutsatutako pentsuak jatean.

Egitura kimikoari dagokionez, aflatoxinak oso oxigenatuak dauden molekula heteroziklikoak dira. Termoegonkorrak dira.

Aspergillus onddoz gehien kutsatzen diren landareak, eta aflatoxinak izateko arriskua handiena dutenak, zerealak dira (artoa, garia, arroza...) eta hazi oleaginosoak (ekiloreak, intxaurrak, kakahueteak, almendrak...). Esnean ere aflatoxinak aurkitu dira, behiek edo ardiek landare kutsatuak jatearen ondorioz.

## Kanpo estekak
Hungerford zubia

**Hungerford zubia** () Erresuma Batua eta Ingalaterrako Londres hiriburuan dagoen zubi bat da. Tamesis ibaia zeharkatzen du, Waterloo zubia eta Westminster zubiaren artean kokatua dagoelarik.

Berez, altzairuzko tren zubi bat da, batzuetan **Charing Cross zubia** deitua (*Charing Cross Bridge*), bere alboetan oraintxuki eraikitako oinezkoentzako bi pasabide ditu, hauei **Urrezko Jubileuaren zubiak** deitzen zaielarik ("Golden Jubilee Bridges").

1845an leku honetan lehenbiziko zubi eseki bat eraiki zen. Halerw, gaur egungo Hungerford tren zubia 1864an eraiki zen.

## Iruditegia 

Irudi:Hungerford Bridge from London Eye.jpg|Zubiaren aireko ikuspegia London Eye zubitik.
Irudi:Footbridge alongside Hungerford Bridge, Charing Cross, London - geograph.org.uk - 1599996.jpg|Urrezko Jubileuaren zubietako bat.

## Kanpo estekak 
* Hungerford zubia. Structurae.de
Josu Uribetxebarria

**Josu Uribetxebarria Bolinaga** (Arrasate, 1955 - *ib.*, 2015eko urtarrilaren 16a) ETA erakundeko kide ohia. 

## Biografia 
1997 urtean atxilotua izan zen, ETAk bahitutako José Antonio Ortega Lara Espainiako presondegietako funtzionarioa askatzeko Guardia Zibilak burutu zuen operazioan. Epaitua izan ondoren, Ortega Lara eta Julio Iglesias Zamoraren bahiketak eta beste hiru hilketa leporatu zitzazkion. 2005 urtean giltzurrunetako minbizia diagnostikatu zitzaion El Puerto de Santa Maríako espetxeko Puerto II kartzelan zegoelarik, gerora minbizia zabaldu eta atzera bueltarik gabeko egoeran, herri kanpaina zabala garatu zen Uribetxeberria aske uzteko. Bere askapenaren aldeko kanpainak atxikimendu ugari bildu zituen, ezker abertzaletik kanpo ere. 2009ko abuztuan, presoa Donostiako Ospitalean zegoelarik, hainbat euskal preso politikok gose-greba bati ekin zioten berarekiko elkartasunez eta bere askapena exijitzeko.

Espainiar nazionalismoaren, ETAren biktimen elkarteen eta hedabide zenbaiten aldetik Uribetxeberriaren aurkako kanpina zabala garatu zen, bere askatasuna epaitegietan erabakitzen ari zelarik.

Uribetxeberria 2012ko urriaren bukaeran ospitaletik atera eta Arrasateko bete etxera itzuli zenean, haren aurkako kanpaina berpiztu zen berriz ere. Bestalde, arrazoi garbirik gabe, Uribetxeberriari "*el etarra Bolinaga*" esaten zioten Espainiako hedabide gehienetan, bere bigarren abizena erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kallikore (satelitea)

**Kallikore** (grekoa: Καλλιχόρη), edo **Jupiter XLIV**, Jupiter planetaren satelite natural bat da.

## Ezaugarri fisikoak 
Kallichore satelite txikia da, 2 km-ko diametrokoa. Beste ezaugarri asko ez dira ezagunak. Jupiterren beste asteroide batzuena bezalako dentsitatea duela joz gero, haren masa 1,1  kg inguru izango da. Jupiter orbitatzen du batez beste 23,111 milioi kilometroko distantziatik, 717,8 eguneko orbitatze-periodoarekin, ekliptikarekiko 164,6º-ko inklinazioarekin, eta 0,2ko eszentrizitatearekin.
 

## Orbita 
Kallikore satelitea Karme-ren taldekoa da, hau da, Jupiterren inguruan modu erretrogradoan planetatik 22.900.000 eta 24.100.000 km bitarteko distantziatik orbitatzen duten sateliteen taldekoa.

## Aurkikuntza 
Hawaiiko Unibertsitateko astronomo-taldeak, S. Sheppard buru, aurkitu zuen 2003an. Aurkikuntzaren berri 2003ko martxoaren 7an eman zen, Jupiterren beste hiru sateliteren aurkikuntzaren berriarekin batera.

## Izendapena 
Kallikore satelite-izena mitologia grekoko Kallikore pertsonaian du jatorria; Kallikore ninfetako bat zen, Zeusen alaba.

Hasieran, S/2003 J 11 izendapen sistematikoa eman zitzaion sateliteari; kode horrek adierazten du 2003an lehen aldiz ikusitako Jupiterren hamaikagarren satelitea zela. Kallikore behin betiko izena 2005eko martxoaren 30ean eman zitzaion, Jupiterren beste 9 sateliterekin batera.

## Kanpo estekak
Boeing B-17 Flying Fortress

thumb|Boeing B-17 Flying Fortress hegazkin bat (1942).

**Boeing B-17 Flying Fortress** (euskaraz: "gotorleku hegalari") Bigarren Mundu Gerrako lau motorreko hegazkin bonbaketari astuna ospetsua.

1935an hasi ziren fabrikatzen, eta lehenengoz erabili zuten 1937an Ameriketako Estatu Batuetako aireko indarrek (USAAF) eta Erresuma Batuko Royal Air Forcek (RAF).

Misio ugari egin zituen aliatuekin Bigarren Mundu Gerran, batez ere Europan, nahiz eta Pazifikoko Gerran ere parte zuen; eta erakutsi zuen hegazkin bonbaketari fidagarria zela Consolidated B-24 Liberatorekin batera.

Boeing B-17 Flying Fortressen azkeneko betsioek, 12,7&nbsp;mm-ko 13 metrailadore zituzten eta ia 8.000&nbsp;kg bonba (modeloaren arabera).

## Operadoreak 
thumb|400px|B-17ko operadore militarrak.
thumb|400px|B-17ko operadore zibilak B-17.

*  Bolivia
*  Brasil
*  Kanada
*  Kolonbia
*  Danimarka
*  Dominikar Errepublika
*  Frantzia
*  Alemania
* 
*  Israle
* 
*  Mexiko
*  Nikaragua
*  Peru
*  Portugal
* 
* Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna
*  Suedia
* Erresuma Batua
*  Ameriketako Estatu Batuak

## Bibliografía 
* Jablonski, E. *Flying Fortress*, Doubleday, 1965.
* Green, W. *Famous Bombers of the Second World War, Volume One*, Doubleday, 1959.
* Bowers, P.M *Boeing Aircraft Since 1916*, Naval Institute Press, 1989.
* Swanborough, G. y P.M. Bowers. *United States Military Aircraft Since 1909*, Smithsonian Institution, 1989.
* Thompson, C.D. *Boeing B-17E and F Flying Fortress*, Profile Publications, 1966.
* Wagner, R. *American Combat Planes*, 3ª ed., Doubleday, 1982.
* AA.VV. ''Jane's Fighting Aircraft of World War II'', Military Press, 1989.

## Ikus, gainera 
* Boeing
* Boeing XB-15
* Boeing XB-38 Flying Fortress
* Boeing YB-40 Flying Fortress
* Boeing C-108 Flying Fortress
* Focke-Wulf Fw 200
* Heinkel He 177
* Junkers Ju 290
* Consolidated B-24 Liberator
* Piaggio P.108B
* Avro Lancaster
* Handley Page Halifax
* Short Stirling
* Vickers Warwick
* Petlyakov Pe-8

## Kanpo estekak 
*  B-17 modeloari buruzko informazioa
Bideoa
* B-17 Flying Fortress Bombing Mission on military.com
Liber Census Daniae

***Liber Census Daniae*** (euskaraz, **Danimarkako Zentso Liburua**; danieraz, **Kong Valdemars Jordebog**), XIII. mendeko liburua da. Bertan Valdemar II.aren Erret Kantzileriak erababiltzeko ohar partikoak agertzen dira, diru sarreren eta erregearen lurren jabetzaren inguruan. Liburua iturri oso garrantzitsua da Erdi Aroan Danimarka eta Estonian zeuden baldintza sozialak eta leku-izenak ezagutzeko garaian.

## Kanpo estekak
San Bernardo (txakurra)

**San Bernardo**, mendiko txakur handien arraza bat da.

Jatorriz, Suitzako Alpeetakoa eta Italiaren iparraldekoa da. Txakur itzain ezagunenetakoa da, Pirinioetako artzakurrarekin batera.

Elur-luizietan eta mendian, oro har, jendea bilatzeko hezten dituzte maiz. Horregatik irudikatzen da sarritan lepoan whisky-upeltxo bat duela; izan ere, elurretatik ateratako biktimak berotzeko-edo balio omen zuen edariak.

Txakur handia, dotorea eta indartsua da. 70-90 cm-ko garaiera izan ohi du, eta 64-120 kg-ko pisua. Moloso motako txakurra da, hau da, gihar sendoak, masailezur indartsua, buru handia eta mutur motza ditu. Ile ugari izaten du, tenperatura hotzetatik babesteko, eta ile gehiago izaten du lepo inguruan eta atzeko hanketan. Ile gorri-marroixka eta zuria tartekatzen dira, eta itzal beltz antzeko bat izaten du aurpegiaren gainaldean eta belarrietan. Buztan luze eta astuna du, beherantz begira dagoena. Begi beltzak edo ilunak izan ohi ditu.

Izaerari dagokionez, noblea, irekia eta sakrifikatua da. Horrez gain, lagunkoia, leiala eta baketsua omen da, eta horregatik esaten da on-puska dela.

San Bernardo Handia hospiziotik datorkio izena. Suitzako Alpeetako izen bereko mendatean dago aterpetxea (2.473 m-an), Italiako mugan. Hospizio hura XI. mendean fundatu zuten fraideek handik pasatzen ziren bidaiari eta erromesak hartzeko. Etxe hartan, San Bernardo arrazako txakurrak erabiltzen omen zituzten fraideek, beren burua defendatzeko eta zaintzeko, batetik, eta neguan bidaiari galduak bilatzeko, bestetik. San Bernardo arrazako txakurrak grafikoki dokumentatuak daude 1695az geroztik, eta haien aipamen idatzia egiten da hospizioko 1707ko kronika batzuetan. Beranduago, XIX. mendean, Napoleon Bonaparterekin mendi-lepo hura gurutzatu zuten soldaduen kontakizunek Europa osoan barrena zabaldu zuten San Bernardo txakurren izen ona.

## Kanpo estekak
Nazio Batuen Ingurumen Programa

**Nazio Batuen Ingurumen Programa** (**NBIP**) (ingelesez,UNEP, *United Nations Environment Program*) Nazio Batuen Erakundearen ingurumenarekiko jarduerak koordinatzen dituen programa da.

Stockholm-eko Konferentziaren ondorioz (1972), Konferentziak emandako aholkuak gauzatzeko, Nazio Batuen Erakundearen Biltzar Nagusiak NBIP programa sortzea erabaki zuen. Gaur egun, NBIP da Nazio Batuen Erakundeak ingurumen-arazoetarako duen erakunde nagusia. Nairobin du egoitza. Ingurumenaren eta baliabide naturalen egoera mundu osoan aztertu, txosten teknikoak argitaratu eta Nazio Batuen ingurumen-programak kudeatzen ditu.

Ingurumena zaintzeko eta garapen jasangarria sustatzeko lidergoa eman eta ahaleginak bultzatzea da NBIPren xedea. Horretarako, munduko estatuei informazioa eta laguntza eman behar die beren bizimodua hobetu dezaten hurrengo belaunaldien bizimodua arriskuan jarri gabe.

Haren jarduerak arlo askotara iristen dira:

* Mundu osoko ingurumenaren egoera ebaluatzea eta nazioarteko lankidetza behar duten arloak identifikatzea.

* Ingurumenari buruzko legeria formulatzen laguntzea, eta Nazio Batuen Erakundearen sistemako programa sozioekonomikoen politikan ingurumen-alderdiak sartzea.

* Ingurumena zaintzeko lankidetza zuzentzea eta sustatzea.

* Ingurumenari buruzko ezagutza zientifikoa eta informazioa sustatzea.

* Ingurumenaren egoerari buruzko eta etorkizunerako perspektibei buruzko estatu-mailako eta eskualdeko-mailako txostenak egitea.

* Nazioarteko ingurumen-itunen garapena sustatzea eta estatuei laguntza ematea ingurumen-arazoei aurre egin ahal izateko ahalmena handitzen.

## Kanpo estekak 
* NBIPren webgune ofiziala (ingelesez)
* United Nations Earthwatch (ingelesez)
* Reports on UNEP Meetings by Earth Negotiations Bulletin (ingelesez)
## Erreferentziak
Hawaii (uhartea)

**Hawaii** (, ingelesez  ahoskatua; hawaieraz: *Hawaiʻi*,  ahoskatua) Hawaii estatua osatzen duten Hawaii uharteetako handiena da. Uhartediaren hego-ekialdean dago.

 edo uharte handia izengoitiarekin ere ezaguna da, uhartearen eta uhartediaren izenen artean sortzen den nahastea saihesteko. Hawaii izenaren jatorriak bi azalpen ditu: alde batetik, uharteak Hawai’iloa legendazko nabigatzaileak aurkitu zituelakoa. Beste aldetik, Hawaiki edo Havaki legendazko lurraldearekin lotu izan da; bertatik etor omen zitezkeen polinesiarrak, eta bertara joan hildakoan.

Uharteak Hawaii konderria osatzen du. Hiriburua Hilo da eta punturik garaiena Mauna Kea sumendia (4.227 m). 10.433&nbsp;km²-ko azalera du eta 2010ean 185.079 biztanle zituen.

## Geografia 
Artxipelagoan, hegoaldean dagoen uhartea da. Hegoaldean hurbilen dituen uharteak Lerroko uharteak (ingelesez: *Line Islands*) dira. Iparraldean Maui uhartea du.

Hawaii uhartean izaera desberdineko bost sumendi daude: Kohala (itzalita), Mauna Kea (jarduerarik gabekoa), Hualalai (jarduerarik gabekoa), Mauna Loa (aktiboa), Kilauea (oso aktiboa). Azken biak Hawaiiko Sumendien Parke Nazionalean daude (''Hawai'i Volcanoes National Park*).

Uhartearen zabalera handiena 150 kilometrokoa da, eta 10.433&nbsp;km²-ko azalera du, Hawaii estatuaren % 63. Mauna Loa eta Kilauea sumendiak oraindik jardunean daudenez, uharteak hazten jarraitzen du. 1983ko urtarrilaren eta 2002ko irailaren artean Kilauea sumendiko labak 2,2&nbsp;km² erantsi zizkion, itsasaldeko kosta zabalduz. 29 kilometro hego-ekialdera Lo’ihi itsaspeko sumendia dago. Gaur egun, 975 metrora dago itsaspean, baina uste da jarduera bolkanikoak uretatik aterako duela, eta Kilauearekin bat egingo duela, uhartea asko handituz.

## Ekonomia 
Mende batean edo gehiagoan azukre-kanabera izan zen ekonomiaren oinarri. XX. mendearen erdialdean, ekoizpena gutxituz joan zen, eta 1996an azken plantazioa itxi zuten.

Gaur egun, turismoa da jarduera ekonomiko nagusia, batez ere, haizebe aldean, North Kona eta South Kohala distrituetan. Askotariko nekazaritza hazten ari da: intxaur-, papaia-, lore- eta kafe-plantazioak. Lore-plantazioak direla eta, uharteari *The Orchid Isle* ere esaten diote. Bestalde, *lehua blossom* lorea (*Metrosideros polymorpha'') Hawaiiko ikur bat da. Laban jaiotzen den zuhaixka batek ematen du lorea.

## Interesguneak 
* Hilo. 40.759 biztanle ditu (2000ko errolda), Hawaii uharteko hiririk handiena da, eta Estatuko bigarrena. Bertan dago Hawaiiko unibertsitatea.
* Kailua-Kona. Uharteko bigarren hiria da, hiri turistikoa.
* Hawaiiko Sumendien Parke Nazionala. Bertan sumendi aktiboak ere badaude: Kilauea eta Mauna Loa.
* Pu'uhonua O Hōnaunau. Parke Historiko Nazionala da.
* Hulihe’e Palace. Antzinako monarken erret jauregia, Kailua-Konan.
* Akaka Falls. Uharteko ur-jauzirik garaiena.
* Mauna Kea behatokia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  / Hawaii uharteko argazkiak
Yamaha

, japoniar konpainia ezagun bat da, produktu eta zerbitzu gama handia du, besteak beste, motozikletak, quadak, elurretako motorrak, uretako motorrak, bizpahiru gurpiletako ibilgailu-motorrak; musika tresnak, zirkuitu integratuak, hainbat produktu elektroniko, audio- eta bideo-gailuak, ordenagailuak eta periferikoak ekoizten dituzte. Bereziki famatuak dira Yamaha giltzadiak.

## Historia 
Torakusu Yamaha izan zen sortzailea: 1890. urtean Hamamatsun *Nippon Gakki Company, Limited* (japonieraz: 日本楽器製造株式会社, *Nippon Gakki Seizō Kabushiki Gaisha*)

## Arrakasta urteak 
Musika tresna ekoizpena dibertsifikatzen hasi zen eta kalitatea handitzen. 1930 Yamahak ikerketa akustikoko munduko lehen aretoa sortu zuen, eta 1931ean ingeniariek Japoniako Kabishiki eraikin berriaren akustikaz arduratzen hasi ziren.

## Logoaren eratorria 
Konpainia honen eratorria, hasieratik musika tresnetan oinarritzen zenez, logoak ondo adierazten digu, hiru diapasoi gurutzatuez osatuta dagoela.

## Izenaren eratorria 
Konpainiaren sortzailearen abizena da Yamaha.

## Aldaketa garrantzitsuak 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren konpainiaren lehendakaria, Genichi Kawakami-k gerran zehar lortutako makineriari erabilera berria ematea erabaki zuen, eta motozikletak egiten hasteko metalekiko konpainiaren trebetasuna erabili zuen.

## Erakundeak 
Yamaha musika erakundea 1966an sortutako fundazioa da, musika-heziketa bultzatzeko ezarritako japoniar antolaketa garrantzitsua. Honen segidan, 1945ko Yamaha Korporazioak musika-klaseetako programak ezarri zituen herrialde osotik.

## Yamaha taldearen beste konpainia batzuk 
* Bösendorfer Klavierfabrik GmbH, Viena, Austria.
* Yamaha Motor Company‎.
* Yamaha Fine Technologies Co., Ltd..
* Yamaha Livingtec Corporation.
* Yamaha Metanix Corporation.
* Yamaha Pro Audio.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Coliidae

**Collidae** edo **kolidoak** **Coliiformes** ordenako hegazti-familia bat da, bere ordenako bakarra. Saharaz hegoaldeko Afrikan baino ez dira bizi, eta sei espezie besterik ez dira.

Hegazti grisaxka edo marroixkak dira; luma leunak dituzte, gorputza mehea eta isatsa luze eta estua. Zuhaitzetan bizi dira, eta akrobatikoak dira; buruz behera daudela ere jan dezakete. Hostoen artean ibiltzen dira janari bila: baiak, fruta eta kimuak. Espezie guztiek erpe indartsuak dituzte, eta gandorra dute. Taldetan bizi dira.

## Sistematika 
Bi subfamilia daude, genero banarekin. Hauek dira:

* **Coliidae** familia
** *Primocolius* generoa (fosila)
** *Oligocolius* generoa (fosila)
** *Masillacolius* generoa (fosila)
** Coliinae subfamilia
*** *Colius* generoa
**** *Colius striatus*
**** *Colius leucocephalus*
**** *Colius castanotus*
**** *Colius colius*
**** *Colius hendeyi* (fosila)
** Urocoliinae subfamilia
*** *Urocolius* generoa
**** *Urocolius macrourus*
**** *Urocolius indicus*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mousebird videos (Internet Bird Collection)
Harpalize (satelitea)

**Harpalize** (grekoa: Ἁρπαλύκη), edo **Jupiter XXII**, Jupiter planetaren satelite natural bat da.

## Ezaugarri fisikoak 
Harpalize satelite txiki bat da (4,4 km-ko diametroa), irregularra, eta grisaxka. Uste da 0,04ko albedoa duela, Jupiterren beste satelite batzuen antzera.

Harpalize Anankeren taldekoa da, hau da, modu erretrogradoan 19.300.00 km eta 22.700.000 km arteko erradioarekin Jupiter orbitatzen duten sateliteen taldekoa. Talde horretako guztiak, jatorriz, asteroideak dira, Jupiterren grabitateak harrapatuak eta satelite bilakaraziak.

## Aurkikuntza 
Hawaiiko Unibertsitateko astronomo-talde batek, Scott S. Sheppard buru, aurkitu zuen 2000. urtean. Aurkikuntzaren berri 2001eko urtarrilaren 5ean eman zen, Jupiterren beste 10 sateliterenarekin batera.

## Izendapena 
Aurkitu zenean, **S/2000 J 5** behin-behineko izendapena eman zitzaion. Kode horrek adierazten du lehen aldiz 2000. urtean ikusitako Jupiterren 5. satelitea dela. Behin betiko izendapena 2002ko urriaren 22an jaso zuen, Jupiterren beste 10 sateliterekin batera.

Harpalize satelite-izena mitologia grekoko Harpalize pertsonaian du jatorria. Harpalize Klimenosen alaba zen, eta Zeusen maitalea.

## Kanpo estekak 
* David Jewitt-en satelite irregularrei buruzko orria.
* Scott Sheppard-en Jupiterren sateliteei buruzko orria.
Moschidae

**Moskidoak** (**Moschidae**) edo **orein musketadunak** Artyodactila ordenako familia bat dira. Hausnarkariak dira eta zerbidoen antzinako senideak dira. Familiak egun genero bakarra du, *Moschus*, eta 7 espezie besterik ez du. Zerbidoen aldean, moskidoek musketa daramaten guruin batzuk dituzte aurpegian. 80-100 cm luzeak izaten dira, eta 50-70 cm altuak (bizkarreraino); 7-17 kg-ko pisua izaten dute.

Orein musketadunen ezaugarririk nabarmenenak letaginak eta kanguru-aurpegia dira. Arrei letaginak hazten zaizkie, eta ez adarrak. Asiako hegoaldeko eskualde alpinoetan bizi dira, basoetan eta zuhaixkak dauden tokietan, batez ere Himalaian. Hostoak, loreak eta belarra jaten dute, oreinek bezala, baita likenak ere. Animalia bakartiak dira, eta beren lurraldea ondo mugatua izaten dute. Isilak dira, eta batzuk gautarrak dira.

## Taxonomia 
**Moschidae**
* *Hydropotopsis*
** *Hydropotopsis lemanensis*
* *Hispanomeryx*
** *Hispanomeryx aragonensis*
** *Hispanomeryx daamsi*
** *Hispanomeryx duriensis*
** *Hispanomeryx andrewsi*
* *Oriomeryx*
** *Oriomeryx major*
** *Oriomeryx willii*
* *Friburgomeryx*
** *Friburgomeryx wallenriedensis*
* *Bedenomeryx*
** *Bedenomeryx truyolsi*
** *Bedenomeryx milloquensis*
** *Bedenomeryx paulhiacensis*
* **Dremotheriinae**
** *Pomelomeryx*
*** *Pomelomeryx boulangeri*
*** *Pomelomeryx gracilis*
** *Dremotherium*
*** *Dremotherium cetinensis*
*** *Dremotherium guthi*
*** *Dremotherium quercyi*
*** *Dremotherium feignouxi*
* **Blastomerycinae**
** *Pseudoblastomeryx*
*** *Pseudoblastomeryx advena*
** *Machaeromeryx*
*** *Machaeromeryx tragulus*
** *Longirostromeryx*
*** *Longirostromeryx clarendonensis*
*** *Longirostromeryx wellsi*
** *Problastomeryx*
*** *Problastomeryx primus*
** *Parablastomeryx*
*** *Parablastomeryx floridanus*
*** *Parablastomeryx gregorii*
** *Blastomeryx*
*** *Blastomeryx gemmifer*
* **Moschinae**
** *Micromeryx*
*** *Micromeryx styriacus*
*** *Micromeryx flourensianus*
** ***Moschus***
*** *Moschus moschiferus* - orein mosketadun siberiarra
*** *Moschus anhuiensis*
*** *Moschus berezovskii* - orein musketadun nanoa
*** *Moschus fuscus* - orein musketadun iluna
*** *Moschus chrysogaster* - orein musketadun menditarra
*** *Moschus cupreus*
*** *Moschus leucogaster*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Riverboat Song

**The Riverboat Song** () Ocean Colour Scene ingeles rock musika taldearen abesti bat da. 1996an *Moseley Shoals* diskoaren barnean argitaratu zuten.

Abesti honek Led Zeppelin ingeles rock musika taldearen *Four Sticks* abestiaren eragin handia du.

## Kanpo estekak 
* *The Riverboat Song* abestia entzungai. Youtube.com
Falconidae

**Falconidae**, eguneko hegazti harraparien familia.

Familiaren barruan, bi subfamilia daude: batetik, Polyborinae, Caracarak and oihan-belatzak barne hartzen ditu; bestetik, Falconinae, non belatzak sartzen baitira. Guztira, 60 espezie inguru ditu familia honek.

Beste falkoniformeek —adibidez, Accipitridae familiakoek— ez bezala, atzaparrez gainera, mokoa erabiltzen dute harrapakina hiltzeko. Horretarako, protuberantzia adarkara bat izan ohi dute goiko mokoan. Haragijaleak dira, eta beste hegaztiak, ugaztun txikiak, narrastiak, intsektuak eta sarraskiak jaten dituzte.

Tamaina ertain eta txikiko hegaztiak dira: txikienak —Microhierax fringillarius— 35 g pisatzen du; handienetako batek —Falco rusticolus—, berriz, 2.100 g pisa ditzake.

Kako formako atzapar zorrotzak dituzte, eta ikusmen ezin hobea. Lumak marroiak, zuriak, beltzak eta grisak izan ohi dira. Ez dago alde handirik arren eta emeen luma-koloreen artean.

Mundu osoan barrena bizi dira familia honetako espezieak, Erdialdeko Afrikako oihanetan eta zirkulu artikoan eta antartikoan ez beste. Zenbait espeziek kokapen-eremu oso zabalak dituzte, belatz handiak, adibidez, zeinak Groenlandiatik hasi eta Fiji uharteetarainoko eremu zabala hartzen baitu.

Habitat-mota gehienetan bizi dira, tundran, basamortuan nahiz oihanetan, baina nahiago izaten dituzte belardi zabal eta irekiak.

Hegazti migratzaileak dira espezie gehienak: uda pasatzera iparraldeko leku freskoetara joaten dira, eta negua pasatzera, aldiz, hegoaldera.

Hauek dira Falconidae familiako generoak:
* Daptrius
* Ibycter
* Phalcoboenus
* Caracara
* Milvago
* Herpetotheres
* Micrastur
* Spiziapteryx
* Polihierax
* Microhierax
* Falco

## Kanpo estekak 
* *Internet Bird Collection*, Belatzen bideoak, argazkiak eta abar

## Argazki-galeria 

Image:Falco chicquera.jpg| *Falco chicquera* (Rajasthan, India)
Image:Aplomado Falcon portrait.jpg| *Falco femoralis* (Texas, AEB)
Image:USGS Prairie Falcon.jpg| *Falco mexicanus* (Hego Carolina, AEB)
Image:CernicaloPrimilla.jpg|*Falco naumanni* (Espainia)
Image:Falco peregrinus Morro Rock.jpg|*Falco peregrinus*, belatz handia (Kalifornia)
Image:Rock Kestrel RWD2.jpg|*Falco rupicolus* (Hego Afrika)
Image:Falco sparverius -Canadian Raptor Conservancy, Canada -flying-8a.jpg|*Falco sparverius* (Kanada)
Image:Common kestrel falco tinnunculus.jpg|*Falco tinnunculus*, belatz gorria (Alemania)

## Erreferentziak