Victoria (aintzira)

**Victoria** (luo hizkuntzetan: '**; kinyaruandaz eta bantueraz: **'; '** Ugandan) Ekialdeko Afrikako aintzira da, Uganda, Tanzania eta Kenya artean kokatua. 69.482 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.133 metroko garaieran dago. Luzera handiena 337 kilometrokoa da eta zabalera 240 kilometrokoa. Hedaduraren aldetik, Afrikako ur gezako aintziretan handiena da, eta mundukoetan bigarrena (Superiorren ondoren).

Izena John Hanning Speke britaniar esploratzaileak ipini zion Viktoria Erresuma Batukoaren omenez. 1858an Royal Geographical Societyk ordaindutako espedizioan, John Hanning eta Richard Francis Burton Nilo ibaiaren sorburua topatu eta ikertu zuten lehenengo europearrak bihurtu ziren. XX. mende hasieratik Victoria aintzirako ferrya garraiobide garrantzitsua izan da Uganda, Tanzania eta Kenya artean. Aintzirako portu nagusiak Kisumu, Mwanza, Bukoba, Entebbe eta Jinja dira.

Aintzirak sakonera gutxiko sakonune baten zati bat egiten du Afrikan, eta 82&nbsp;m-ko gehienezko sakonera eta 40&nbsp;m-ko batez besteko sakonera ditu. Bere eragin-eremuak 184.000 km² hartzen ditu. 4828&nbsp;km-ko itsasertza du, luzera horren %&nbsp;3,7&nbsp;osatzen duten uharteekin, eta hiru herrialdetan banatuta dago: Kenya (%&nbsp;6&nbsp;edo 4100&nbsp;km²), Uganda (%&nbsp;45&nbsp;edo 31.000&nbsp;km²) eta Tanzania (%&nbsp;49&nbsp;edo 33.700&nbsp;km²).

## Geologia
[thumb|ezkerrera|[Nilo|Nilo ibaiaren mapa, behean Victoria aintzira erakusten duena]]
ezkerrera|thumb|Satelite bidezko ikuspegia, gainjarritako mugekin.
[ezkerrera|thumb|ikuspegia [Espazio ontzi|Espazio-ontzitik ]].]]
[ezkerrera|thumb|Aintzira, Speke Resort-en ertzetatik ikusia [Kampala, Uganda.]]
Victoria aintziraren historia geologikoa bere egungo sakonune ez oso sakonetik doazen aldaketen bidez eman zen, aintzira askoz txikiagoak izan zitezkeenaren bidez. Behealdetik hartutako gune geologikoek erakusten dute Victoria aintzira, gutxienez, hiru aldiz lehortu dela. Lehortze-ziklo horiek iraganeko glaziazioekin lotuta daude ziurrenik, garai haietan euriteak behera egin baitzuen mundu mailan.​ Victoria aintzira duela 17.300&nbsp;urte lehortu zen azken aldiz, eta duela 14.700&nbsp;urte bete zen berriro. Geologikoki, Victoria aintzira nahiko gaztea da —400.000&nbsp;urte inguru—, eta mendebalderantz doazen ibaiak lurrazaleko bloke batek zapaldu zituenean sortu zen.

Historia geologiko horrek, segur aski, bere faunaren ezaugarri den ziklidoen espeziazio dramatikoa bultzatu zuen, baita Afrikako beste aintzira handi batzuena ere. Ikertzaile batzuek, hala ere, hori zalantzan jartzen dute argudiatuz Victoria aintzira 18.000&nbsp;eta 14.000&nbsp;urte bitartean bere punturik baxuenean egon arren –denbora horretan gutxienez behin lehortu zen–, ez dagoela ebidentziarik geratzen diren aintziren edo lehortutako arroaren barruan zingiren hondar arrastorik. Ezaugarri horiek izan balira, txikiak izango ziren, sakonera txikikoak, uherrak eta gatzdunak, eta, beraz, gaur egungo espezieak egokitu ziren aintziratik oso bestelakoak.

Victoria aintziraren sakonera txikiak, ibaiadar mugatuak eta bolumenaren aldean azalera handiko eremuak aldaketa klimatikoen eraginetarako zaurgarri egiten dute.

## Hidrografia eta limnologia
Victoria aintzirak uraren %&nbsp;80,&nbsp;zuzenenean, euritetatik jasotzen du. Aintziraren batez besteko lurruntzea 2,0&nbsp;eta 2,2&nbsp;metro (6,6&nbsp;eta 7,2&nbsp;oin) artekoa da urteko, ibaiertzetako euriteen ia bikoitza.​ Kenya aldeko adar nagusiak Sio, Nzoia, Yala, Nyando, Sondu Miriu, Mogusi eta Migori ibaiak dira. Guztiak konbinatuta, ibai horiek askoz ere ur gehiago ematen diote aintzirari sarrera bakarreko emaritsuenak baino, Kagera ibaiak, mendebaldetik aintzirara sartzen dena.

Victoria aintziraren irteera bakarra da Jinja (Uganda) inguruan aintziratik ateratzen den Nilo ibaia. Emandako urari dagokionez, Victoria aintzira da Niloren adar luzeenaren iturri nagusia; hala ere, Niloren arrotik urrunen dagoen iturria eta, beraz, ibai haren azken iturria, sarriago jotzen da Kagera ibaiaren ibaiadarra dela (ibaiadar zehatzak zehaztugabea izaten jarraitzen du), jatorria Ruandan edo Burundin duena. Nilo ibaiaren goiko atala, Albert aintzirara iritsi arte, Nilo Victoria izenez ezagutzen da. Nahiz eta Nilo Zuria izenez ezagutzen den ibai-sistema beraren zati bat izan eta, batzuetan, halakotzat hartzen den, zentzu hertsian, izen hori ez da erabiltzen ibaiak Uganda eta Hego Sudanen arteko muga, iparraldean, zeharkatzen duen arte. Aintzirak kondizio eutrofikoak ditu. 1990etik 1991ra, oxigeno-gainasetze ia etengabea gainazaleko uretan, geruza mistoko oxigeno-kontzentrazioak altuagoak izan ziren 1960tik 1961era bitartekoak baino. Oxigeno-kontzentrazioak ur hipolimniotan (hau da, termoklinaren azpian dagoen ur-geruza ez da mugitzen eta beti hotza dago) 1990etik 1991ra baxuagoak izan ziren 1960tik 1961erako denbora luzeago batean baino zeina litroko 1&nbsp;mg 40&nbsp;metro baino gutxiagoko sakoneratan gertatzen den 1961ean 50&nbsp;metrotik gorako sakonera txikiagoko uretakoekin alderatuz. Oxigenazioan gertatzen diren aldaketak bat datoz algen biomasa eta produktibitate handiagoaren neurketekin. Aldaketa horiek arrazoi askorengatik gertatu dira: bere arroan egindako bata bestearen ondorengo erreketengatik aintziraren eremu zabalean metatzen diren kedar eta errautsen ondorioz; ibaien bidez elikagai gehiago sartzearen ondorioz, eta haien ertzetan finkatzearekin lotutako poluzioa handitzearen ondorioz.

2010etik 2022ra, Victoria aintziraren azalera %&nbsp;15 handitu zen, eta erriberako komunitateak urez bete ziren.

## Batimetria
thumb|Victoria aintziraren eredu batimetrikoa.
Aintzira ez da oso sakona; bere eremu geografiko handia kontuan hartuta, 80&nbsp;metro inguruko gehienezko sakonera eta 40&nbsp;metroko batez besteko sakonera baino ez du. 2016ko proiektu batek aintziraren hamar mila gune digitalizatu zituen, eta aintziraren lehen mapa batimetrikoa sortu zuen.​ Aintziraren zatirik sakonena ekialderantz doa, Kenyatik hurbil; oro har, sakonera txikiagoa du mendebaldean, Ugandako bazterrean, eta, hegoaldean, Tanzaniako bazterrean.

## Geografia 
Victoria Ekialdeko Afrika aintzira-sistemaren barnean kokatzen da, Nyassa, Tanganyika, Turkana eta beste batzuekin. Aintzira horiek gizakiaren sorburua izan den faila-sistemaren adarretan kokatzen dira. Itsaso Gorritik Malawiraino luzatzen da sistema hori, eta, bere bihotzean, bi adar nagusien artean dago Victoria. Aintzira ekuatorearen gainean zabaldutako urezko laukizuzena da. 69.484**Victoria** (luo hizkuntzetan: **'; kinyaruandaz eta bantueraz: '**; **' Ugandan) Ekialdeko Afrikako aintzira da, Uganda, Tanzania eta Kenya artean kokatua. 69.482&nbsp;kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.133&nbsp;metroko garaieran dago. Luzera handiena 337&nbsp;kilometrokoa da eta zabalera 240&nbsp;kilometrokoa. Hedaduraren aldetik, Afrikako ur gezako aintziretan handiena da, eta mundukoetan bigarrena (Superiorren ondoren).

Izena John Hanning Speke britaniar esploratzaileak ipini zion Viktoria Erresuma Batukoaren omenez. 1858an Royal Geographical Societyk ordaindutako espedizioan, John Hanning eta Richard Francis Burton Nilo ibaiaren sorburua topatu eta ikertu zuten lehenengo europarrak bihurtu ziren. XX.&nbsp;mende hasieratik Victoria aintzirako ferrya garraiobide garrantzitsua izan da Uganda, Tanzania eta Kenya artean. Aintzirako portu nagusiak Kisumu, Mwanza, Bukoba, Entebbe eta Jinja dira.

Aintzirak sakonera gutxiko sakonune baten zati bat egiten du Afrikan, eta 82&nbsp;m-ko gehienezko sakonera eta 40&nbsp;m-ko batez besteko sakonera ditu. Bere eragin-eremuak 184.000 km² hartzen ditu. 4828&nbsp;km-ko itsasertza du, luzera horren %&nbsp;3,7&nbsp;osatzen duten uharteekin, eta hiru herrialdetan banatuta dago: Kenya (%&nbsp;6&nbsp;edo 4100&nbsp;km²), Uganda (%&nbsp;45&nbsp;edo 31.000&nbsp;km²) eta Tanzania (%&nbsp;49&nbsp;edo 33.700&nbsp;km²).kilometro koadro estaltzen ditu, eta ez da oso sakona, 80&nbsp;metro, doi-doi, tokirik sakonenean. Iparraldetik hegoaldera, 337&nbsp;kilometroko distantzia dago punturik urrunenen artean, eta, ekialdetik mendebaldera, 240&nbsp;kilometro. Esan bezala, faila-sistemaren ekialdeko eta mendebaldeko adarren arteko lautada handiaren erdiko sakonunean dago 1.134&nbsp;metroko altitudean. Uhartedi eta uharte ugari ditu; handiena Ukereue da,

Aintzira bera ez ezik, ertza ere ikusgarria da; bariatua eta txundigarria. Hegoaldean, 90&nbsp;metroko amildegi ikaragarriak daude; iparraldeko kosta, aitzitik, laua eta biluzia da. Ekialdeko ertzak zerra dirudi, hortzez josia baitago, eta mendebaldekoak, aldiz, ez du aparteko berezitasunik, papiroz estalitako Kagera ibaiaren delta izan ezik.
 
### Narrastiak 
Victoria aintziran eta inguruko hezeguneetan, nilotar krokodiloen populazio handia dago. *Pelomedusa subrufa*, *Pelusios rhodesianus* eta *Pelusios williamsi* dortokak ere bizi dira bertan.

### Arrain ziklidoak 
[thumb|250px|Victoria aintzirako beste ziklido endemiko batzuk ez bezala, *[Haplochromis nyererei* ez dago arriskuan.]]
Haplokrominoak dira Victoriako arrain aipagarrienak: 1970eko hamarkadan, 500&nbsp;espezie endemiko baino gehiago zeuden. Izan ere, aintziraren hondoko harri bat haplokromino espezie askoren habia izan daiteke. Arrain txiki horiek kolore askotakoak, pikartak, dira. Espezie batek hortz luzeak eta masail estua izan dezake, harriaren zirrikituetan dabiltzan krustazeo txikiak jateko aproposak. Beste batek, berriz, aho zabala eta hortz txikiak ditu, eta harriari itsatsitako algak alatuz dihardu. Beste haplokrominoek aintziraren biotopo jakin bat ustiatzeko moduko hortzak eta ahoak garatu dituzte, ur azaletan edo ur sakonetan. Aintziraren baitan, ehunka haplokromino espezie eboluzionatu dira, eta bakoitzak txoko ekologiko berezia bete du. Darwinismoaren lilura eta froga adierazgarria. Nola izan da hori posible?. Ur-hiazintoa oso azkar hedatu zen 1992–1998 bitartean, eta 20.000&nbsp;hektareako eremua zuen hartua azken urte horretan. Estalitako azalera asko murriztu zen 2001erako, baina urte batzuetan berriz zabaltzen da.

#### Niloko perkaren ugaltzea 
thumb|250px|Arrantzaleak Victoria aintziran
[thumb|250px|Niloko perka salgai [Kampalako azokan]]
1950eko hamarkadaren hasieratik, arrain aloktono batzuk sartuak izan ziren Victorian, hala nola *Coptodon rendalli*, *Coptodon zillii*, *Oreochromis niloticus* eta *Oreochromis leucostictus*. Sartutako arrain horiek aldaketa nabarmenak eragin zituzten aintzirako ekosisteman, haplokromino espezie batzuk galtzeko bidean jartzea barne. Hala ere, Niloko perkaren sarrera izan zen guztietan kaltegarriena.

Niloko perka 200&nbsp;kilogramo pisa ditzakeen harraparia da. Aintzirara iritsitakoan, haplokrominoak bilakatu ziren haren harrapakin. Haplokrominoak ez zeuden perkarekin bizitzen ohituak, eta, defentsa-mekanismorik ezean, perkaren gosearen asegarri erraz bihurtu ziren. Beraz, perka itxuragabe ugaldu zen. Adibidez, Kenyako uretan arrantza egindako arrainaren %&nbsp;0,5&nbsp;zen perka 1977an, eta %&nbsp;68&nbsp;izatera iritsi zen 1983an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Afrikako Aintzira Handiak

## Kanpo estekak