Sacagawea

**Sacagawea,** **Sakakawea** eta **Sacajawea** izenez ere ezaguna—  (Lemhi River, Idaho, AEB,1788ko maiatza — Ipar Dakota, AEB,1812ko abenduaren 20a) xoxone etniako emakume indigena izan zen, lemhi tribukoa, besteak beste, esploratzailea, interpretea, sendatzailea eta aitzindaria izan zen. 

[thumb|ezkerrera|Sacagawea (eskuinean), [Lewis eta Clarken espedizioa|Lewis eta Clarkekin. Montanako Ordezkarien Ganberako horma irudia.|305x305px]]

Lewis eta Clarken espedizioan Louisianako Lurraldea esploratzen lagundu zuelako da ezaguna —Meriwether Lewis eta William Clark buru zituen espedizioa—, Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko esplorazioan. Sacagawea 1804 eta 1806 bitartean joan zen espedizioarekin, Ipar Dakotatik gaur egungo Oregon estatuko kostalderaino. Espedizioko kide batzuek **Janey** deitzen zioten.

Sacagawea hil zela frogatzeko, Butterfieldek hauxe dio:*St. Louiseko Umezurtzen Erregistroko Gortean egindako adopzio-agiri batek dio: «1813ko abuztuaren 11n, William Clark Tousant Charbonneau-ren (hamar bat urteko mutikoa) zaindari bihurtu zen, eta Lizzete, urtebete inguruko neskatoarena». Garai hartan, Misuriko estatuko gorte batek haur bat umezurtz izendatzeko eta adopzioa baimentzeko, bi gurasoen heriotza berretsi eta dokumentatu egin behar zen.* 

*Sacagawearen existentzia aipatzen duen azken dokumentu erregistratua Clark-en jatorrizko oharrak dira, 1825 eta 1826 bitartean idatziak. Bertan, espedizioko kideen izenak eta une horretan duten egoera agertzen dira; Sacagaweari dagokionez, hauxe idatzi zuen: «Se car ja we au - Muerta».*

*Butterfield*

## Mitoak eta elezaharrak 
Sacagaweari buruzko informazio fidagarria oso mugatua da. Espedizioan duen rolaren eta erregistro urritasunaren ondorioz, inguruko zenbait mito sortu dira.

Amerikako ahozko tradizio batzuek diotenez, 1812an hil beharrean, Sacagaweak senarra utzi eta Lautada Handietako tribu batera joan zen, bere jatorrizko tribura iristeko bidea bilatzen ari zela. Esaten da tribu horretako norbaitekin ezkondu zela, eta senarra hil ondoren tribua utzi zuela. Wyomingen aurkitu zuen Lemhi xoxonerako itzulerako bidea. Porivo izeneko xoxone emakume bat Wyomingen hil zen 1884ko apirilaren 9an, Indiako Río Viento erreserban. John Roberts apaizak bere hileta egin zuen eta emakume hura Sacagawea izan zela zioen.

1925ean, Charles Eastman doktorea Dakota Sioux medikua kontratatu zuen Bureauk Sacagawearen gorpuzkiak aurkitzeko. Eastmanek hainbat tribu bisitatu zituen eta Sacagawea ezagutu edo entzun ahal izan zuten hainbat pertsona elkarrizketatu zituen. Porivo Sacagawea zela ondorioztatu zuen. Baieztapen horretan oinarrituta, 1963an, “Xoxoneen Sacagawea”-ren monumentu bat xoxone erreserba batean eraiki zuten Landerretik gertu, Wyomingen.

Sacagawea zahartzarora arte bizi izan zen ustea zabaldu zuen Grace Hebrad nobelagileak Estatu Batuetan, 1933an *Sacagawea* izeneko eleberria idaztean. Ideia hori berrogeita hamar urte geroago ustiatu zuen Anna Lee Waldoren *Sacagawea* eleberrian; kasu horretan, autoreak oso ondo ezagutzen zituen 1812ko bere heriotzaren froga historikoak, baina erabaki kontzientea hartu zuen zahartzarora iritsi zen historia mitikoa esploratzeko.

Espedizioari buruzko beste fikziozko lan batzuek Sacagawea Clark edo Lewisekin bidaia hartan erromantikoki nahastuta egon zen ustea iradokitzen dute. Egunerokoek, ostera, Clarkekin adiskidetasuna baino ez zela erakusten duten bitartean, uste da urte askoz geroago espedizioa kontatu zuten nobelagileek asmatu zutela idilio baten ideia.
## Izena: Sacagawea/ Sakakawea/ Sacajawea 
Bere izenaren idazkera, ebakera eta etimologiari buruzko eztabaida dago.

* Sacagawea. Hari buruz hitz egiteko modurik hedatuena da, "g"-n soinu indartsu batekin ahoskatzen da. Lewisek eta Clarkek, beren egunerokoetan, Sacagawea aipatzen dute 17 aldiz, beti «g»rekin idatzita. Izenaren forma hori Etnologiako Bureau Amerikarrak 1910ean ezarritakoa da eta dolar bateko txanponetan hartutako forma da. Eskritura hori asko erabiltzen dute bai Estatu Batuetako Batzordeak Izen Geografikoetan, bai Estatu Batuetako Parke Zerbitzu Nazionalak, bai historialari askok.ezkerrera|225x225px|thumb|Sakagawea estatua Ipar Dakotan, Leonard Crunellek egina, 2004
* Sakakawea. Hidatsatik dator «tsakáka wía», «emakume txoria», eta horixe da hurrengo modu onartuena eta forma ofiziala, Hidatsatarren hiru tribu afiliatuen arabera. Forma hori batez ere Ipar Dakotan erabiltzen da, non heroi lokaltzat hartzen den, eta hori nabarmena da Sakakawea aintziraren izenean, eta Hidatsa etimologia da espezialisten artean onartuena; izan ere, Lewisen egunkarietan Charbonneauk emaztearen izena «hegazti emakumea» zela esan zion.
* Sakajawea. Shoshone hitzetik dator, «poto edo txalupa-halatzaile» esan nahi duen hitzetik, eta Lehmi xoxonetarren idazkera gustukoena da, hau da, Hidatsatarrek lehengo xoxone izena, beren hizkuntzan, berriz interpretatu zutela besterik ez, eta beren euskalkiaren arabera ahoskatzen hasi zirela. Forma hori izan zen XX. mendeko azken urteotako hedatuena, baina XXI. mendean ez da egokia akademiko modernoentzat. Pocatelloko Idahoko Estatuko Unibertsitateko Sven Liljeblad hizkuntzalariak ondorioztatu duenez, «ez du ematen Sacajawea xoxone hitza denik... xoxoneen txalupa baterako terminoa Saiki da, baina izenaren ustezko konposizioaren gainerakoa ulertezina litzateke hizkera natiboko xoxone batentzat». Idazkera hori gutxitu egin da, oro har, baina «j» leunaren soinudun ebakuntzak iraun egiten du kultura amerikarraren artean.

## Aintzatespenak 
* Bere izeneko bi laku daude, lau mendi, baita Sacagawea izeneko ibai bat ere. 
* 1999. urtean dolar batean agertu zen, nahiz eta bere benetako irudia ezagutu ez, xoxone emakumezko baten irudia jarri zen eta horrexekin identifikatzen da.

* Judy Chicago, *The Dinner Party* artista feministaren instalazioko parte da Sacagawea. Mendebaldeko zibilizazioan emakumeak duen historia sinbolikoa da hau, historiako 1.038 emakume irudikatzen dituena; horietako 39 mahai-tresnek ordezkatzen dituzte, eta beste 999 The *Heritage* Floor-en (mahai gainean dago) inskribatuta dauden izenak. Estatu Batuetako emakume indigena bakarra zen, Judy Chicagok xoxone tribuko tradizio artistiko eta kulturalen bidez omenaldia egitea erabaki zuen. Patroi linealak mahai joko osoan erabiltzen dira, xoxone emakumeek arte geometriko abstraktua sortu baitzuten, eta gizonek, berriz, lan piktografikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak