Max Horkheimer

**Max Horkheimer** (Stuttgart, 1895eko otsailaren 14a - Nuremberg, 1973ko uztailaren 7an) filosofo eta soziologo alemaniarra izan zen. Ezaguna da gizarte ikerketarako institutuko zuzendari izan zelako (*Institut für Sozialforschung*), 1930 eta 1969 bitarteko Frankfurteko Eskola ospetsuaren aitzindaria, eta teoria kritikoaren (*Kritische Theorie*) sortzailetako izan zelako.

Horkheimer Schwieberdingerren hazi zen , fabrika-jabeen familia judu bateko seme gisa. Bere aita Moritz Horkheimer artile artifizialaren fabrikatzailea zen; bere ama Babette, Lauchheimer ezkongabea, Esslingen am Neckarretik zetorren. Max ez zen bigarren hezkuntza humanistikora joan, Realgymnasium batera baizik, ikasleak lanbide praktikoetarako prestatzeko diseinatua zegoena. Aitak eskatuta, 15 urterekin Stuttgarteko Dillmann-Gymnasium utzi zuen bigarren hezkuntzako ikasle gisa. Aitak enpresaren zuzendaritzako oinordeko izendatu zuen, eta bere aitaren lantegian sartu zen ikasle gisa. Garai hartan ezagutu zuen Friedrich Pollock, Stuttgarteko fabrika bateko jabe baten semea, baina oso bestelako familia-heziketa zuena. Horkheimer familia judu kontserbadore batean hazi zen , Pollocken gurasoak, aldiz, judaismotik zorrotz urrundu ziren. Pollockek mundu berri bat ireki zion tradizio erlijioso eta kontserbadoreetatik haratago. Ezagutza horrek bizitza osoa iraun zuen Pollock 1970ean hil zen arte. Haurtzaroko adiskidetasunaren hasieran, "adiskidetasun tratatu" formal bat idatzi zuten, bizitzan zehar behin eta berriz berrituko zena eta ebazpen eta memorandum bateratuekin osatuko zena. Bruselan ikasketak egin ondoren, Horkheimer bere aitaren enpresan junior kudeatzaile bihurtu zen 1914an. Operazio-kudeatzaile eta sinatzaile baimendu gisa, soldadutzatik askatu zuten Lehen Mundu Gerran. 1917ko udaberrira arte ez zioten armadara deitu, baina 1918ko udaberrian Armada Inperialean baja eman zioten "osasun arrazoiengatik" eta Municheko klinika batean sartu zuten. Biriketako gaixotasun baten ondorioz, hainbat hilabete eman zituen erietxe batean. 

## Karrera akademikoa 
1919ko udaberrian, armadako proba fisiko batean huts egin ondoren, Horkheimerrek Municheko Unibertsitatean eman zuen izena. Munichen bizi zela,  Ernst Toller antzerkigile iraultzailearekin nahastu eta atxilotu eta espetxeratu egin zuten.

Askatua izan ondoren, Horkheimer Frankfurt am Main-era joan zen, eta han filosofia eta psikologia ikasi zuen Hans Cornelius-en agindupean. Bertan, Theodor Adorno ezagutu zuen, eta harekin adiskidetasun iraunkorra eta lankidetza harremana izango zituen.  Cornelioren zuzendaritzarekin, filosofian doktoretza osatu zuen 78 orrialdeko tesiarekin, *Judizio teleologikoaren antinomia* (Zur Antinomie der teleologischen Urteilskraft) izenekoa.

1925ean, Horkheimerrek Kanten judizioaren kritika filosofia praktikoaren eta teorikoaren arteko bitartekaritza gisa izeneko tesia egin zuen (Über Kants Kritik der Urteilskraft als Bindeglied zwischen theoretischer und praktischer Philosophie). Hemen, Friedrich Pollock ezagutu zuen, Frankfurteko Unibertsitateko Gizarte Ikerketarako Institutuko lankidea izango zena. Hurrengo urtean, Max Privatdozent izendatu zuten. Handik gutxira, 1926an, Horkheimer Rose Riekherrekin ezkondu zen.

1930ean, Frankfurteko Unibertsitateak filosofia sozialeko irakasle titular izendatu zuen Filosofia Fakultatean. Urte horretan bertan, Ikerketa Sozialen Institutuko zuzendari bihurtu zen. 1923an sortu zen, Hermann Weilek eta bere seme Felix Weilek fundatu zuten, eta 1924an inauguratu zen ofizialki, Carl Grünbergen zuzendaritzapean, harik eta 1933an nazionalsozialistak boterera iritsi ondoren itxi zen arte.

## Gizarte Ikerketarako Institutua (Institut für Sozialforschung) 
1926an, Horkheimer soldatarik gabeko irakaslea zen Frankfurten. Handik gutxira, 1930ean, Filosofia irakasle izendatu zuten Frankfurt am Maineko Unibertsitatean. Urte berean, Gizarte Ikerketarako Institutuaren zuzendaritza hutsik geratu zenean, Carl Grünbergek alde egin ondoren, Horkheimer hautatu zuten kargurako, enpresari aberats baten dirulaguntza bati esker. Institutuak Felix Weilek, Frankfurteko zientzia politikoetako ikasle batek, hasitako ikerketa marxista talde batean izan zuen hasiera. Weilek bere herentzia erabili zuen taldea finantzatzeko, bere helburu akademiko ezkertiarrei laguntzeko. Pollock eta Horkheimer Weilekin elkartu ziren institutuko lehen jardueretan.

Horkheimerrek Institutua enpresa akademiko huts bihurtzeko lan egin zuen. Zuzendari gisa, institutua eskola marxista ortodoxo batetik ikerketa sozial kritikorako eskola heterodoxo batera aldatu zuen. Hurrengo urtean institutuko Zeitsklinft für Sozialforschung argitalpena hasi zen, Horkheimer editore zela. 

Horkheimerrek intelektualki birbideratu zuen institutua, talde sozial zehatzei (zehazki langile klaseari) zuzendutako ikerketa kolektiborako programa bat proposatuz, historiaren eta arrazoiaren arteko harremanaren arazoa agerian uzteko. Institutuak Karl Marx eta Sigmund Freuden iritziak integratu zituen. Frankfurteko Eskola saiatu zen materialismo historikoaren eta psikoanalisiaren egitura kontzeptualak sistematikoki lotzen.

1930ean Horkheimer Filosofia Sozialeko irakasle eta Institutuko zuzendari izendatu zuten bitartean, alderdi nazia Reichstageko bigarren alderdi handiena bihurtu zen. Nazien gorakadaren inguruko indarkeriaren erdian, Horkheimer eta bere kideak Institutua Alemaniatik ateratzeko prestatzen hasi ziren. Horkheimerren venia legendi kendu egin zuen nazien gobernu berriak, institutuaren ideien izaera marxistagatik eta elkarte judu garrantzitsuagatik. 1933an Hitler kantziler izendatu zutenean, institutuak Alemanian zuen kokapena itxi behar izan zuen.

Genevara (Suitza) emigratu zuen, eta gero New Yorkera hurrengo urtean. Horkheimer Columbiako Unibertsitateko buru zen Nicholas Murray Butlerrekin bildu zen institutua hartzeko. Horkheimerren harridurarako, lehendakariak Institutua erbestean hartzea onartu zuen, baita Horkheimerri instituturako eraikin bat eskaintzea ere.

1940an, Horkheimerrek AEBetako hiritartasuna jaso zuen eta Los Angelesko (Kalifornia) Pacific Palisades barrutira joan zen, non Adornorekin batera *Ilustrazioaren Dialektika* idatzi zuen. 1942an, Horkheimerrek Amerikako Batzorde Juduaren Dibisio Zientifikoaren zuzendaritza hartu zuen. 1949an eta 1950ean argitaratu ziren bost Aurreiritzi Ikerketa abiarazi eta antolatzen lagundu zuen. Horietako garrantzitsuena gizarte-psikologiako ikerketa aitzindaria izan zen, "Nortasun autoritarioa" izenekoa, Institutuak erbesteko lehen urteetan sortutako proiektu kolektibo batean jorratutako gai batzuen berrantolaketa metodologikoki aurreratua.

Ondorengo urteetan, Horkheimerrek ez zuen asko argitaratu, nahiz eta Filosofia eta Gizarte Zientzietako ikasketak argitaratzen jarraitu zuen, Zeitsklinten jarraipen gisa. 1949an Frankfurtera itzuli zen, non 1950ean Gizarte Ikerketarako Institutua berriz ireki zen. 1951 eta 1953 artean Horkheimer Frankfurt am Main Unibertsitateko errektorea izan zen. 1953an, Horkheimerrek Institutuko zuzendaria utzi eta paper txikiagoa hartu zuen institutuan, eta Adorno zuzendari bihurtu zen.

Horkheimerrek unibertsitatean irakasten jarraitu zuen 1960ko hamarkadaren erdialdean erretiratu zen arte. 1953an, Frankfurteko Goethe Plakaren saria jaso zuen, eta, geroago, Frankfurteko ohorezko hiritar izendatu zuten bizitza osorako. 60ko hamarkadaren amaieran, Horkheimerrek Paulo VI.a aita santuaren jarrera babestu zuen kontrazepzio artifizialaren aurka, zehazki pilula, maitasun erromantikoaren amaiera ekarriko zuela argudiatuz.

Figura garrantzitsua izan zen 1973an Nurenbergen hil zen arte. Max Horkheimerrek Theodor Adorno, Herbert Marcuse, Walter Benjamin, Leo Löwenthal, Otto Kirchheimer, Frederick Pollock eta Franz Neumannen laguntzarekin "Teoria kritikoa" garatu zuen. Larry Rayren arabera, "teoria kritikoa XX. mendeko teoria sozial eraginkorrenetako bat bihurtu da".

## Pentsamendua 
Horkheimerren lanaren xedea afektuaren (batez ere sufrimenduaren) eta kontzeptuen (arrazoimenaren adierazpen gidari gisa ulertuta) arteko erlazioa erakusteko da. Horretan, kritikoki erantzun zion neo-kantianismoaren (kontzeptuetan zentratuta) eta Lebensphilosophie-ren (adierazpenean eta munduaren dibulgazioan zentratuta) aldebakartasun gisa ikusten zuenari. Ez zuen uste ez bata ez bestea oker zeudenik, baina behin eta berriz esan zuen eskola bakoitzaren ikusmoldeek ezin zutela behar bezala lagundu gizarte-arazoak konpontzen. Horkheimerrek gizarte-egituren, sareen/azpikulturen eta errealitate indibidualen arteko loturak aztertu zituen, eta ondorioztatu zuen produktuak merkatuan ugaritzeak eragiten digula. 

### Teoria kritikoa 
Teoria kritikoaren bidez, gizartea birpentsatzea eta aldatzea ardatz duen teoria sozialaren bidez, Horkheimer "kritika sozial eta kultural erradikala biziberritzen saiatu zen", eta autoritarismoa, militarismoa, ingurumen-krisia eta masa-kulturaren pobrezia eztabaidatu zituen. 

Bere teoria kritikoa garatu zuen bere aberastasuna aztertuz, burgesen eta pobretuen elkarren ondoan egotearen lekuko zen bitartean. Teoria kritiko horrek gizartearen etorkizuneko aukerak bere egiten zituen, eta gizartea benetako bizitza aske eta bidezkoa bermatuko zuten erakunde arrazionaletara bultzatzen zuten indarrek kezkatzen zuten. 

 Konbentzituta zegoen "gizateriaren kultura material eta espiritual osoa aztertu" behar zela gizarte osoa eraldatzeko. Horkheimerrek langile klaseak bere boterea aldarrikatzea lortu nahi zuen faxismoaren amuari aurre egiteko. Horkheimerrek berak adierazi zuen "bere existentzia arautzen duen gizarte arrazionalki antolatua" beharrezkoa zela, "behar komunak ase" zitzakeen gizarte batekin batera. Horren bidez, teoria kritikoak "gizarte burgesaren kritika" garatzen du, zeinaren bidez "ideologiaren kritika" pentsamendu-sistema menderatzaileen "eduki utopikoa" kokatzen saiatzen den. Teoria kritikoak, batez ere, ikuspegi kritikoa garatu nahi zuen praktika sozial guztien eztabaidan.

## Obrak 
### Filosofia eta Gizarte Zientzien artean 
Filosofia eta Gizarte Zientzien artean 1930 eta 1938 bitartean agertu zen, Frankfurteko eskola Genevatik Columbiako Unibertsitatera joan zen bitartean. "Materialismoa eta morala", "Filosofia moralaren egungo egoera eta Gizarte Ikerketarako Institutu baten zereginak", "Egiaren arazoari buruz", "Egoismoa eta askatasunaren mugimendua", "Historia eta psikologia", "Ideologiaren kontzeptu berri bat", "Antropologia filosofikoari buruzko oharrak" eta "Arrazionalismoaren eztabaida filosofia garaikidean". "Gizarte Filosofiaren egungo egoera eta Gizarte Ikerketarako Instituturako zereginak", "Egoismoa eta Askatasun Mugimenduak" eta "Historiaren Filosofia Burgesaren hastapenak" ere biltzen zituen. "Filosofia eta Gizarte Zientzien artean" saiakerak Horkheimerren saiakerak izan ziren "gizabanakoa masa-kulturatik aldentzeko, filosofiarako funtzio bat dena eraldatzeko". Bere idazkietako batean honela dio: "Gizarte Filosofiaren egungo egoera eta Gizarte Ikerketako Institutuarentzako zereginak" liburuki honetan ez ezik, Horkheimerren inaugurazio-hitzaldi gisa ere erabili zen Frankfurteko Eskolako zuzendari gisa. Hitzaldi horretan talde ekonomikoak bizitza errealaren borroka eta erronkekin erlazionatu zituen. Horkheimerrek sarri aipatzen zuen giza borroka, eta adibide hori erabiltzen zuen bere hitzaldian, ongi ulertzen zuen gaia zelako.

"Egoismoa eta askatasunaren mugimenduak" eta "Historiaren filosofia burgesaren hastapenak" dira saiakeretan luzeenak. Lehenengoa Makiavelo, Hobbes eta Vicoren ebaluazioa da; bigarrenak burgesen kontrola aztertzen du. Historiaren Filosofia Burgesaren Hastapenetan, Horkheimerrek honela azaldu zuen: "Burgesengandik ikasitakoa boterera igo zen eta burgesengandik kontserbatzea merezi zuela uste zuena.

Liburukiak, gainera, filosofiaren erdigune gio aztertzen du banakoari. Horkheimerrek adierazi zuen ez dagoela "gizabanakoen, gizartearen eta naturaren arteko harremana denbora guztian definitzen duen formularik". Gizabanakoaren arazoa sakonago ulertzeko, Horkheimerrek banakoari buruzko bi kasu aztertu zituen: bata Montaigneri buruzkoa eta bestea bere buruari buruzkoa.

### Arrazoiaren eklipsea 
Horkheimerren liburua, Arrazoiaren eklipsea, 1941ean hasi eta 1947an argitaratua, bost ataletan banatzen da: Bitartekoak eta helburuak, Panaceas gatazkatsuak, Naturaren errebolta, Norbanakoaren igoera eta gainbehera eta Filosofiaren kontzeptuari buruzkoa. Arrazoiaren eklipsea arrazoiaren kontzeptuan zentratzen da, mendebaldeko filosofiaren historiaren barruan, zeinak pentsamendu askearen, kritikoaren eta, aldi berean, arrazoi instrumentalistarekin lotzen duen ingurune batean bakarrik susta baitaitezke. Arrazoimen objektiboa ekintza bat zuzena edo okerra dela agintzen duten egia unibertsalez arduratzen da. Kontzeptu konkretu bat da, eta munduko indarra, portaera espezifikoak eskatzen dituena. Arrazoimenaren ahalmen objektiboaren fokua helburuetan dago, bitartekoetan baino gehiago. Arrazoi subjektiboa arrazoimenaren kontzeptu abstraktua da, eta bitartekoetan zentratzen da nagusiki. Zehazki, ekintzaren xedearen arrazoizkotasunak ez du garrantzirik, helburuek subjektuaren helbururako bakarrik balio dute (oro har, norberaren aurrerabidea edo iraupena). Testuinguru honetan "zentzuduna" izatea helburu jakin baterako egokia izatea da, beste zerbaitetarako ona izatea.

### Ilustrazioaren dialektika 
*Max Horkheimerrek eta Theodor Adornok Dialectic of Illusttenment* argitaratu zuten, 1944an. Horkheimerrek eta Adornok Alemaniatik ihes egin behar izan zutenean, Hitlerren regimenagatik, New Yorkera joan behar izan zuten.  Hala ere, Ilustrazioaren Dialektikaren argudio nagusia Ilustrazioaren autosuntsiketaren kritika zabal bat egitea izan zen. Lanak kultura herrikoia kritikatzen zuen "gauza beraren kopia amaigabeekin masak txundituta uztea helburu zuen kultura-industria baten emaitza" bezala.  Horrekin batera, Horkheimerrek eta Adornok zenbait argudio zituzten; horietako bat da masifikatutako produktu horiek denborarekin bakarrik aldatzen direla dirudiela. Horkheimerrek eta Adornok adierazi zuten produktu horiek estandarizatuta zeudela kontsumitzaileei produktuak ulertzen eta estimatzen laguntzeko, arreta gutxirekin. "Emaitza gauza beraren etengabeko erreprodukzioa da" (Adorno eta Horkheimer, 1993 [1944]). Hala ere, azaltzen dute nola sustatzen den sasi-indibidualtasuna produktu horien artean kontsumitzaileak gehiago itzul daitezen. Eremu bereko produktuetan dauden alde txikiak onargarriak direla diote 

Herri-kulturaren edukian aurkitzen diren antzeko ereduek (filmak, herri-kantak eta irratiak) mezu nagusi bera dute; "dena lotuta dago gizarte kapitalista aurreratuetan masak hierarkia sozialari men egin beharrarekin". Trukean, kapitalismoak boterean jarraitzen du erosleek industriatik kontsumitzen jarraitzen duten bitartean. Hau arriskutsua da kontsumitzaileen ustea handitzen hasi delako teknologiaren ahalmenak askatzen ari direla. Horkheimerrek eta Adornok "antidoto bat proposatu zuten, ez bakarrik gauzen arteko erlazioak pentsatzea, baizik eta bigarren urrats bitartegabe bat, pentsamendu horren bidez gogoeta egitea, bere burua islatuz". Hau da, teknologiak ez du erreflexibitaterik. Hala eta guztiz ere, Horkheimerrek eta Adornok artea salbuespena zela uste zuten, "arau finkorik gabeko sistema mugagabea delako", eta, beraz, ezin zen industriaren objektu izan.

## Lanak 
* *Gesammelte Schriften*. Bände 1–19. Herausgegeben von Alfred Schmidt und Gunzelin Schmid Noerr. Frankfurt am Main: S. Fischer Verlag, 1985-1996.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Galfarsoro, Imanol (2012): “(Post)marxismoa, kultura eta eragiletasuna: ibilbide historiko labur bat” in Alaitz Aizpuru (et al.): *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 
* Galparsoro, Jose Ignacio (2008): "Teoria kritikoa" in Agustin Arrieta (koord.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Insausti, Xabier eta Oliden, Irati (2012): “Filosofia kritikoa” in *Konpromisorik gabeko filosofia. Alain Badiou*, Donostia, Jakin. 
* Telletxea, Marijose eta Insausti, Xabier (1997): "Sarrera" in Theodor W. Adorno: * Musikaren filosofia*, Donostia, Jakin. 

## Kanpo estekak