open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grand établissement

thumb|Collège de Franceko frontispizioa.
thumb|upright=0.8|Conservatoire national des arts et métiers sarrera.
« **Grand établissement** » delakoak, Frantziako izaera zientifiko, kulturala eta profesionala duten erakunde publikoak dira (EPSCP). Hezkuntza Ministerioaren pean daude eta hezkuntza kodearen VII. liburuaren xedapenen arabera arautzen dira. Goi mailako hezkuntza eta ikerketa zentro prestigiosoenak dira.

## *Grand établissement* zerrenda 
[thumb|Arts et Métiers ParisTech, [Angerseko zentroa]]
[thumb|Historia Naturaleko Museo Nazionala, [Paris]]

* Centre international d'études supérieures en sciences agronomiques (Montpellier Sup Agro) (Nekazaritza Ministerioaren pean).
* CentraleSupélec.
* Collège de France.
* Conservatoire National des Arts et Métiers (CNAM).
* École des hautes études en santé publique (Kanpo Harreman eta Osasun eta Gizarte Gaien ministerioen pean)
* École des hautes études en sciences sociales(EHESS).
* École nationale de l'aviation civile (ENAC).
* École nationale des chartes.
* École des ponts et chaussées (Sustapen Ministeritzaren pean).
* École nationale supérieure d'arts et métiers.
* École nationale supérieure des sciences de l'information et des bibliothèques.
* École nationale supérieure maritime (sous tutelle du ministre chargé de la mer.
* École nationale vétérinaire, agroalimentaire et de l'alimentation, Nantes-Atlantique (Oniris) (Nekazaritza Ministerioaren pean).
* École pratique des hautes études.
* Groupe des écoles nationales d'économie et statistique (Ekonomia eta Finantza Ministerioaren pean).
* Institut national supérieur des sciences agronomiques, de l'alimentation et de l'environnement (AgroSup Dijon) (Nekazaritza Ministerioaren eta Goi hezkuntza Ministerioaren pean);
* Institut de physique du globe de Paris.
* Institut d'enseignement supérieur et de recherche en alimentation, santé animale, sciences agronomiques et de l'environnement (Vet Agro Sup) (Nekazaritza Ministerioaren pean).
* Institut d'études politiques de Paris (Sciences Po Paris).
* Institut Mines-Télécom (sous la tutelle du ministre chargé de l'industrie et du ministre chargé des communications électroniques.
* Institut national des langues et civilisations orientales (INALCO edo Langues'O).
* Institut national d'histoire de l'art.
* Institut national du sport, de l'expertise et de la performance (Kirol eta Gazteria Ministerioaren pean).
* Institut des sciences et industries du vivant et de l'environnement (Agro Paris Tech) (Nekazaritza Ministerioaren pean).
* Institut polytechnique de Bordeaux (Bordeaux INP).
* Institut polytechnique de Grenoble (Grenoble INP).
* Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace (Defentsa Ministerioaren pean)
* Institut supérieur des sciences agronomiques, agroalimentaires, horticoles et du paysage (Agro campus Ouest) (Nekazaritza Ministerioaren pean).
* Muséum national d'histoire naturelle.
* Observatoire de Paris.
* Université de Lorraine.
* Université Paris-Dauphine.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantziako Hezkuntza nazionala, goi hezkuntza eta ikerketa Ministerioa

## Kanpo estekak
Asiako Errugbi Txapelketa

[thumb|thumb|250px|[Japoniako errugbi selekzioak irabazi ditu txapelketa gehienak, argazkian 2016ko garaipena ospatzen.]]

**Asiako Errugbi Txapelketa** (*Asian Rugby Championship*) Asiako errugbi selekzio onenen artean urtero jokatzen den txapelketa da. 1969an abiatu zen eta hainbat berregituraketa izan ditu historian zehar. 2017 artean final guztietan Japoniako errugbi selekzioa aritu zen eta 23 garaipen lortu zituen. 

Japoniak txapelketan parten hartzeari uko egin zionetik Hong Kong izan da txapelduna.

## Egitura 
1969an abiatu zen *Asiako Errugbi Txapelketa* Taipei, Hong Kong, Japonia, Korea eta Tailandiaren artean Tokion jokatu zena eta Japonia izan zen garailea. 1982 arteko ekitaldi guztiak berak irabazi zituen ondoren. Urte hartan Hego Korea nagusitu zen eta ordutik aurrera bi talde hauek izan ziren txapeldun bakarrak.

1969 eta 1996 artean maila bakarra izan zen bi multzotan banaturikoa, baina errugbia Asian gora zihoala ikusita bigarren maila bat gehitu zioten 1998an.

2008an berregituraketa bat izan zen. Lehen mailan bost talde finkatu ziren ea urtero azkenak maila galdu eta bigarren mailakoak hartzen zuen haren tokia. Japoniak irabazi zituen ekitaldi guztiak baina Hong Kong ere indartsu aritu zen.

2015 urtean berregituraketa berri bat egin zen eta maila nagusian hiru talde gelditu ziren.
* Hiru Nazioak:
**  Japonia
**  Hego Korea
** 25px Hong Kong
* Lehen maila:
**  Kazakhstan
**  Filipinak
**  Singapur
**  Sri Lanka
* Bigarren maila:
**  Taiwan
**  Arabiar Emirerri Batuak
**  Malaysia
* Hirugarren maila:
** Ekialdean: Txina, Guam eta Indonesia.
** Mendebaldean: Iran, Libano eta Jordania.
** Hego-erdialdean: India, Pakistan eta Uzbekistan.

2018 denboraldian Japoniak uko egin zion parte hartzeari eta bere tokia Malaysiak hartu zuen.
**  Hego Korea
** 25px Hong Kong
**  Malaysia

## Palmaresa 
### Asiako Errugbi Txapelketa (1969-2007) 
### Bost Nazioak (2008-2014) 
* Arabiar Golkoa errugbi selekzioa Persiar golkoaren inguruan daude herrialde arabiarrek osatzen dute.

### Hiru Nazioak (2015- ) 
*¹ 2020 eta 2021 ekitaldiak ez ziren jokatu COVID-19 pandemiaren eraginez.

## Emaitzak 
## Ikus, gainera 
* Emakumezkoen Asiako Errugbi Txapelketa

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Puma (generoa)

***Puma*** felidoen genero bat da. Egun Ameriketan jatorria duten bi kidek —puma eta ''*a, hain zuzen ere— osaturik dago baina Mundu Zaharrean kideak ere izan zituen (adibidez, Pliozenon Eurasian bizi zen *Puma pardoides*).

## Espeziea 
* *Puma concolor* (Linnaeus, 1771)&nbsp;– Puma
* *Puma pardoides* (Owen, 1846)

Jaguarundia ere genero honetan sailkatu zen aldi batez, baina 2017az geroztik *Herpailurus'' generoaren barruan sailkatuta dago, bera bakarrik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kosmogonia

**Kosmogonia** unibertsoaren, munduaren eta gizakiaren sorrerari buruzko narrazio mitikoa da. Batzuetan unibertsoaren sorrera ikuspuntu zientifiko batetik aztertzen duen jakintza arloari ere *kosmogonia* deritzo.

## Ikus, gainera 
* Munduaren sorrera (mitoa)

## Kanpo estekak
Bregmaceros

***Bregmaceros*** arrain gadiformeen generoa da, mundu osoko ur tropikal eta azpitropikaletan bizi dena. **Bregmacerotidae** familia monotipikoa osatzen duen bakarra da.

## Espezieak 
* *Bregmaceros arabicus* D'Ancona & Cavinato, 1965
* *Bregmaceros atlanticus* Goode & Bean, 1886
* *Bregmaceros bathymaster* D. S. Jordan & Bollman, 1890
* *Bregmaceros cantori* Milliken & Houde, 1984
* *Bregmaceros cayorum* Nichols, 1952
* *Bregmaceros houdei* Saksena & Richards, 1986
* *Bregmaceros japonicus* S. Tanaka (I), 1908
* *Bregmaceros lanceolatus* S. C. Shen, 1960
* *Bregmaceros mcclellandi* W. Thompson, 1840
* *Bregmaceros nectabanus* Whitley, 1941
* *Bregmaceros neonectabanus* S. Masuda, Ozawa & Tabeta, 1986
* *Bregmaceros pescadorus* S. C. Shen, 1960
* *Bregmaceros pseudolanceolatus* Torii, Javonillo & Ozawa, 2004
* *Bregmaceros rarisquamosus* Munro, 1950

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bryconidae

**Bryconidae** arrain karaziformeen familia da, ur gezetan bizi dena. Nahiko familia berria da, lehen Characidae barnean zegoena.

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 49 espezie ditu, 4 generotan banaturik:
* *Brycon* Müller & Troschel, 1844
* *Chilobrycon* Géry & de Rham, 1981
* *Henochilus* Garman, 1890
* *Triportheus* Cope, 1872

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bythitidae

**Bythitidae** arrain ofidiformeen familia da, Atlantikoko, Indiako eta Ozeano Bareko uretan (gutxi batzuk ur gezetan ere) bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 211 espezie ditu, 53 generotan banaturik:
* Brosmophycinae subfamilia
** *Alionematichthys*
** *Beaglichthys*
** *Bidenichthys*
** *Brosmodorsalis*
** *Brosmolus*
** *Brosmophyciops*
** *Brosmophycis*
** *Brotulinella*
** *Dactylosurculus*
** *Dermatopsis*
** *Dermatopsoides*
** *Diancistrus*
** *Didymothallus*
** *Dinematichthys*
** *Dipulus*
** *Eusurculus*
** *Fiordichthys*
** *Gunterichthys*
** *Lapitaichthys*
** *Lucifuga*
** *Majungaichthys*
** *Mascarenichthys*
** *Melodichthys*
** *Monothrix*
** *Ogilbia*
** *Paradiancistrus*
** *Porocephalichthys*
** *Typhliasina*
** *Ungusurculus*
** *Zephyrichthys*
* Bythitinae subfamilia
** *Acarobythites*
** *Anacanthobythites*
** *Bellottia*
** *Bythites*
** *Calamopteryx*
** *Cataetyx*
** *Diplacanthopoma*
** *Ematops*
** *Grammonus*
** *Hastatobythites*
** *Hephthocara*
** *Microbrotula*
** *Nielsenichthys*
** *Ogilbichthys*
** *Parasaccogaster*
** *Pseudogilbia*
** *Pseudonus*
** *Saccogaster*
** *Stygnobrotula*
** *Thalassobathia*
** *Thermichthys*
* Incertae sedis
** *Timorichthys*
** *Tuamotuichthys*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brachionichthyidae

**Brachionichthyidae** arrain lofiformeen familia da, hegoaldeko Australiako itsasoetan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 14 espezie ditu, 5 generotan banaturik:
* *Brachionichthys*
* *Brachiopsilus*
* †*Histionotophorus*
* *Pezichthys*
* *Sympterichthys*
* *Thymichthys*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brachaelurus

***Brachaelurus*** marrazo orektolobiformeen generoa da, ekialdeko Australiako itsasoetan bizi dena. **Brachaeluridae** familia monotipikoa osatzen duen bakarra da.

## Espezieak 
** *Brachaelurus colcloughi* Ogilby, 1908
** *Brachaelurus waddi* Bloch & J. G. Schneider, 1801

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bovichtidae

**Bovichtidae** arrain pertziformeen familia da, Australiako, Zeelanda Berriko eta Hego Amerikako itsasoetan (gutxi batzuk ur gezetan ere) bizi dena..

Azken ikerketa filogenetikoen arabera, Bovichtidae familia ez da talde monofiletiko bat.

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 11 espezie ditu, 3 generotan banaturik:
* *Bovichtus*
* *Cottoperca*
* *Halaphritis*

Lehen *Pseudaphritis* generoa (Castelnau, 1872) familiaren barnean sailkatzen zuten baina orain bere familia monotipikoa du, Pseudaphritidae izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cottoperca trigloides

***Cottoperca trigloides*** *Cottoperca* generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bovichtidae familian.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Cottoperca*
* Bovichtidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Bothidae

**Bothidae** arrain pleuronektiformeen familia da, Atlantikoko, Indiako eta Ozeano Bareko ur epel eta tropikaletan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 162 espezie ditu, 20 generotan banaturik:
* *Arnoglossus*
* *Asterorhombus*
* *Bothus*
* *Chascanopsetta*
* *Crossorhombus*
* *Engyophrys*
* *Engyprosopon*
* *Grammatobothus*
* *Japonolaeops*
* *Kamoharaia*
* *Laeops*
* *Lophonectes*
* *Monolene*
* *Neolaeops*
* *Parabothus*
* *Perissias*
* *Psettina*
* *Taeniopsetta*
* *Tosarhombus*
* *Trichopsetta*

File:Arnoglossus laterna larva.jpg|*Arnoglossus laterna* espeziearen larba
File:Bothus podas.jpg|*Bothus podas*
File:Laeops macrophthalmus.jpg|*Laeops macrophthalmus*
File:Monolene atrimana.jpg|*Monolene atrimana*
File:Monolene sessilicauda.jpg|*Monolene sessilicauda*
File:Trichopsetta ventralis.jpg|*Trichopsetta ventralis*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berycidae

**Berycidae** arrain beriziformeen familia da, itsaso epel eta tropikaletako ur sakonetan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 10 espezie ditu, 2 generotan banaturik:
* *Beryx* generoa (Cuvier 1829)
** *Beryx decadactylus* (Cuvier, 1829) - Bisigu ahogorria
** *Beryx mollis* (Abe, 1959)
** *Beryx splendens* (Lowe, 1834) - Bisigu ahobeltza

* *Centroberyx* generoa (Gill 1862)
** *Centroberyx affinis* (Günther, 1859)
** *Centroberyx australis* (Shimizu eta Hutchins, 1987)
** *Centroberyx druzhinini* (Busakhin, 1981)
** *Centroberyx gerrardi* (Günther, 1887)
** *Centroberyx lineatus* (Cuvier, 1829)
** *Centroberyx rubricaudus* (Liu eta Shen, 1985)
** *Centroberyx spinosus* (Gilchrist, 1903)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zapoteka

**Zapoteka** hitza honako kontzeptu hauei lotuta dago:
* Zapoteka zibilizazioa, Mexiko erdialdean europarrak iritsi aurretik sortutako zibilizazioa
* Zapoteka etnia, gaur egun Mexikon bizi diren herrien multzo bat
* Zapoteka hizkuntzak, Mesoamerikan hitz egiten diren hizkuntzen multzo bat
Bembridae

**Bembridae** arrain eskorpeniformeen familia da, Indiako eta Ozeano Bareko itsasoetan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 8 espezie ditu, 3 generotan banaturik:
* *Bembradium* generoa
** *Bembradium furici* Fourmanoir & Rivaton, 1979
** *Bembradium roseum* Gilbert, 1905
* *Bembras* generoa
** *Bembras adenensis* Imamura & Knapp, 1997
** *Bembras japonica* Cuvier, 1829
** *Bembras longipinnis* Imamura & Knapp, 1998
** *Bembras macrolepis* Imamura, 1998
** *Bembras megacephala* Imamura & Knapp, 1998
* *Brachybembras* generoa
** *Brachybembras aschemeieri* Fowler, 1938

ITISek *Parabembras* generoa gehitzen dio, FishBaseren arabera *Parabembridae* familia monotipikoaren kide bakarra dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bedotiidae

**Bedotiidae** arrain ateriniformeen familia da, Madagaskarko ur gezetan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 16 espezie ditu, 2 generotan banaturik:
* *Bedotia*
* *Rheocles*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bathysaurus

***Bathysaurus*** arrain aulopiformeen generoa da, ur sakonetan bizi dena. **Bathysauridae** familia monotipikoa osatzen duen bakarra da.

## Espezieak 
* *Bathysaurus ferox* Günther, 1878
* *Bathysaurus mollis* Günther, 1878

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bathylagidae

**Bathylagidae** arrain argentiniformeen familia da, ozeano nagusietako ur sakonetan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 22 espezie ditu, 8 generotan banaturik:
* *Bathylagichthys*
* *Bathylagoides*
* *Bathylagus*
* *Dolicholagus*
* *Leuroglossus*
* *Lipolagus*
* *Melanolagus*
* *Pseudobathylagus*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bathymasteridae

**Bathymasteridae** arrain pertziformeen familia da, Artikoko eta iparraldeko Ozeano Bareko itsasoetan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 7 espezie ditu, 3 generotan banaturik:
* *Bathymaster* generoa (Cope, 1873)
** *Bathymaster caeruleofasciatus* (Gilbert eta Burke, 1912)
** *Bathymaster derjugini* (Lindberg, Soldatov eta Lindberg, 1930)
** *Bathymaster leurolepis* (McPhail, 1965)
** *Bathymaster signatus* (Cope, 1873)
* *Rathbunella* generoa (Jordan eta Evermann, 1896)
** *Rathbunella alleni* (Gilbert, 1904)
** *Rathbunella hypoplecta* (Gilbert, Soldatov eta Lindberg, 1890)
* *Ronquilus* generoa (Jordan y Starks, 1895)
** *Ronquilus jordani* (Gilbert, 1889)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bathydraconidae

**Bathydraconidae** arrain pertziformeen familia da, Antartikoko itsasoetan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 17 espezie ditu, 11 generotan banaturik:
* *Acanthodraco*
* *Akarotaxis*
* *Bathydraco*
* *Cygnodraco*
* *Gerlachea*
* *Gymnodraco*
* *Parachaenichthys*
* *Prionodraco*
* *Psilodraco*
* *Racovitzia*
* *Vomeridens*

Ikerketa molekularrek hiru kladoetan banatzen diete:
* Bathydraconinae (*Bathydraco*, *Prionodraco*, *Racovitzia*)
* Gymnodraconinae (*Gymnodraco*, *Psilodraco*, *Acanthodraco*), eta
* Cygnodraconinae (*Cygnodraco*, *Gerlachea*, *Parachaenichthys*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbucca

***Barbucca*** arrain zipriniformeen generoa da, hego-ekialdeko Asiako ur gezetan bizi dena. **Barbuccidae** familia monotipikoa osatzen duen bakarra da.

## Espezieak 
* *Barbucca diabolica* T. R. Roberts, 1989
* *Barbucca elongata* Vasileva & Vasilev, 2013

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bathyclupea

***Bathyclupea*** arrain pertziformeen generoa da, Mexikoko golkoan, Indiako ozeanoan eta mendebaldeko Ozeano Bareko itsasoetan bizi dena. **Bathyclupeidae** familia monotipikoa osatzen duen bakarra da.

## Espezieak 
* *Bathyclupea argentea* Goode & T. H. Bean, 1896
* *Bathyclupea elongata* Trunov, 1975
* *Bathyclupea gracilis* Fowler, 1938
* *Bathyclupea hoskynii* Alcock, 1891
* *Bathyclupea japanotaiwana* Prokofiev, 2014 
* *Bathyclupea malayana* M. C. W. Weber, 1913
* *Bathyclupea megaceps* Fowler, 1938
* *Bathyclupea nikparini* Prokofiev, 2014 
* *Bathyclupea schroederi* Dick, 1962

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balitoridae

**Balitoridae** arrain zipriniformeen familia da, Europa eta hego eta ekialdeko Asiako ur gezetan bizi dena..

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 248 espezie ditu, 31 generotan banaturik. Hona hemen Kottelatek egindako sailkapena:
* *Balitora*
* *Balitoropsis*
* *Bhavania*
* *Cryptotora*
* *Hemimyzon*
* *Homaloptera*
* *Homalopteroides*
* *Homalopterula*
* *Jinshaia*
* *Lepturichthys*
* *Metahomaloptera*
* *Neohomaloptera*
* *Sinogastromyzon*
* *Travancoria*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Badidae

**Badidae** arrain pertziformeen familia da, hego-ekialdeko Asiako ur gezetan bizi dena..

## Genero eta espezieak 
FishBaseren arabera, familiak egun 22 espezie ditu, 2 generotan banaturik:
* *Badis* generoa
** *Badis assamensis* Ahl, 1937
** *Badis badis* (Hamilton, 1822)
** *Badis blosyrus* Kullander & Britz, 2002
** *Badis chittagongis* Kullander & Britz, 2002
** *Badis corycaeus* Kullander & Britz, 2002
** *Badis ferrarisi* Kullander & Britz, 2002
** *Badis kanabos* Kullander & Britz, 2002
** *Badis khwae* Kullander & Britz, 2002
** *Badis kyar* Kullander & Britz, 2002
** *Badis pyema* Kullander & Britz, 2002
** *Badis ruber* Schreitmüller, 1923
** *Badis siamensis* Klausewitz, 1957
** *Badis tuivaiei* Vishwanath & Shanta, 2004
* *Dario* generoa
** *Dario dario* (Hamilton, 1822)
** *Dario dayingensis* Kullander & Britz, 2002
** *Dario hysginon* Kullander & Britz, 2002

ITISek ez du familia onartzen eta kideak Nandidae familian sailkatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bortxazko lan

thumb|400px
**Bortxazko lana** edo **gatibu lana** pertsonek beren gogoz kontra eta mehatxupean egiten duten lana da. Lan egiteari uko eginda ezartzen diren diren zigorrak atxiloketa, desjabetze eta bestelako indarkeria ekintzak izan daitezke (batzuetan heriotzeraino). Historian izandako bortxazko lan egoeretako batzuk esklabotza, joputza eta bortxazko lanen esparruak eta presondegietako zigorrezko lana izan dira.
Lan esklabo garaikidea langilearen askatasunerako murrizketak sortzen dituen lan-esplotazioa da. 

Esklaboak maila ekonomiko baxukoak dira, babes-legeak ahulak diren herrialdeetatik hezkuntza, osasuna eta kreditu formala eskuratzeko aukera gutxi duten lekuetatik, beraz, errekrutatzaileen ekintza erraztu egiten da. Langileak zerbitzu bat eman behar du ordainsaririk jaso gabe edo bere beharretarako balio nahikoa jaso gabe. Lan-harreman horiek gehienak legez kanpokoak eta klandestinoak dira. Baldintza horien aurrean, langileek ez dute lanetik aldentzea lortzen, gehienak zorrak kitatzeko lan egitera behartzen dituzte, askotan arbaso batek erosita.

## Motak 
### Joputza 
Errentari hauek lursail bat lantzen zuten jabe baten lurretan haientzako, alokairu bat ordainduz, eta, lurjabearentzat lan egin behar zuten kobratu gabe, beren soro pribatuetan uzta bildu behar zuten. Bide honetan ez zuten zergak zuzenean ordaindu bahar truke horrekin ordaintzen zutelako, feudalaren arebera.

### Esklabotza 
Esklabotza, erakunde juridiko gisa, pertsona bat beste baten jabetza den egoera bat da. Esklabotza Antzinaroan hasi zen, baina ez modu baliokidean zibilizazio guztietan. Bere jatorri historikoa gerretan gatibu hartzen zituzten pertsonetaz aprobetzatuz lanetarako. Konkistatutako herri batzuen zortea ere izan zen. Esklabo izatera iristeko beste bide bat zor bidezko esklabotza edo banakako premiamendua zen.

## Gaur egun 
**Indian** esklabotza legez kanpokoa den arren, askoei esklabutzan lan egitera behartzen dituzte, beren arbasoen zorrak ordaintzeko. Txinako Herri Errepublikan salaketa ugari daude bortxazko lana dauden zelai asko egoteagatik.

Esklabo lanari eta pertsonen merkataritzari amaiera emateko nazioarteko hirurehun itun baino gehiago daude, eta esklabotza garaikideari aurre egiteko munduko hamabi konbentzio baino gehiago; hala ere, arazoak bere horretan dirau. UNESCOk Esklaboen Trafikoa eta haren Abolizioa Oroitzeko Nazioarteko Eguna abuztuaren 23an ezarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bagridae

**Bagridae** arrain siluriformeen familia da, Afrika eta Asiako ur gezetan bizi dena..

## Taxonomia 
Azken urteotan bere taxonomia asko aladatu da. 1990eko hamarkadatik honaino Olyridae, Claroteidae eta Austroglanididae sortu dira. Era berean, Auchenoglanididae batzuen ustez Claroteidae familiaren subfamilia bat da eta besteen ustez, familia osoa, Heptapteridae senide estua duena. Egun talde monofiletikoa dela esatea zaila da.

## Generoak 
FishBaseren arabera, familiak egun 227 espezie ditu, 20 generotan banaturik:
* *Bagrichthys*
* *Bagroides*
* *Bagrus*
* *Batasio*
* *Chandramara*
* *Coreobagrus*
* *Gnathobagrus*
* *Hemibagrus*
* *Hemileiocassis*
* *Horabagrus*
* *Hyalobagrus*
* *Leiocassis*
* *Mystus*
* *Nanobagrus*
* *Pelteobagrus*
* *Pseudobagrus*
* *Pseudomystus*
* *Rama*
* *Rita*
* *Sperata*
* *Tachysurus*
* *Eomacrones*&nbsp;†
* *Gobibagrus*&nbsp;†
* *Nigerium*&nbsp;†
* *Nkondobagrus*&nbsp;†

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alka-belar

**Alka-belar** (*Dactylis glomerata*) *Dactylis* generoko graminea da, Europa gehienetan, Asia epelean eta iparraldeko Afrikan jatorria duena.

Euskal Herrian oso erabilia da bazka-landare moduan. Zenbait adituen ustez, akelarre izena jatorrizko "alkelarre" hitzetik letorke, "alka" belarraren tokiko izena delarik. Kasu honetan, lehendabiziko azalpena Inkisizioaren manipulazio hutsa izango litzateke.

## Taxonomia 
Aditu batzuen ustez *Dactylis glomerata* *Dactylis* genero monotipiko baten espezie bakarra da, Espezie bakarraren alde egiten duten adituek eskualdeko azpiespezie hauek proposatzen dituzte:
* *Dactylis glomerata* subsp. *glomerata*. leku guztietan; Europan deskribatua.
* *Dactylis glomerata* subsp. *altaica*. Erdialdeko Asia.
* *Dactylis glomerata* subsp. *himalayensis*. (sin. *D. himalayensis*). mendebaldeko Himalaia.
* *Dactylis glomerata* subsp. *hispanica* (sin. *D. hispanica*). Mediterraneo eta hego-mendebaldeko Asia.
* *Dactylis glomerata* subsp. *ibizensis*. Balear uharteak.
* *Dactylis glomerata* subsp. *judaica*
* *Dactylis glomerata* subsp. *juncinella*. Espainia.
* *Dactylis glomerata* subsp. *lobata* (sin. *D. glomerata* subsp. *aschersoniana*, *D. aschersoniana*, *D. polygama*). Erdialdeko Europa.
* *Dactylis glomerata* subsp. *lusitanica*. Portugal.
* *Dactylis glomerata* subsp. *marina* (syn. *D. marina*). Mendebaldeko Mediterraneo, Iberiar penintsula, Kanariak.
* *Dactylis glomerata* subsp. *reichenbachii*. Italia.
* *Dactylis glomerata* subsp. *santai*
* *Dactylis glomerata* subsp. *slovenica*. Erdialdeko Europa.
* *Dactylis glomerata* subsp. *smithii* (sin. *D. smithii*). Makaronesia.
* *Dactylis glomerata* subsp. *woronowii* (syn. *D. woronowii*). Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parekotasun (argipena)

**Parekotasun** hitzak erabilera zenbati ditu:
* genero-parekotasuna, emakume eta gizonen trataera eta gizarte-roletan egon daitezkeen alborapenen aurkako diskurtso eta politika;
* diru-parekotasuna, dibisen arteko baliokidetasun erlazioa (baten unitatea eskuratzeko bestearen unitate bat eman behar da);
* erosteko ahalmenaren parekotasuna, kontzeptu ekonomikoa;
* interes-tasen parekotasuna.
Alpiste

**Alpistea** (*Phalaris canariensis*) *Phalaris* generoko graminea da, Mediterraneon jatorria duena.

Gariaren ordena bereko landarea. Txori txikiek oso elikagai gustukoa dute horren hazia. Kanarietan, Italian eta iparraldeko Afrikan giza-elikagai moduan erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jack O'Neill

'''Jack O'Neill''' (Denver, Colorado, 1923ko martxoaren 27a - Santa Cruz, Kalifornia, 2017ko ekainaren 2a) estatubatuar enpresaburua izan zen, neoprenoko bainujantzia asmatu zuena.

## Bizitza 
Jack O'Neill Denverren jaio zen 1923ko martxoaren 27an. Portlanden (Oregon) eta Kaliforniako hegoaldean igaro zuen haurtzaroa. 1930eko hamarkadaren amaieran, surf egiten hasi zen. Bigarren Mundu Gerran, pilotua izan zen.

1949 aldean, San Frantziskon finkatu zen, eta arrantzan hasi lanean. Aisialdia ere itsasoan ematen zuen gehienbat, surf egiten, bainujantzi arrunt bat soinean, Ozeano Bareko ur hotzak jasaten urte osoan zehar. Berehala hasi zen uretan bero eusteko zerbait asmatzeko ahaleginetan, eta PVCz egindako jantzia asmatu zuen lehenik. Handik gutxira, hegaldi batean, DC-3 hegazkinean neopreno izeneko materiala erabili zutela ikusi zuen, eta harekin esperimentatzen hasi zen. Neoprenozko jantzia sortu eta pixkanaka hobetu zuen.

Ordura arte, surf dendek oholak baino ez zituzten saltzen baina, 1952an, *O’Neill Surf Shop* zabaldu zuen eta, oholez gain, parafina eta berak asmatutako jantziak ipini zituen salgai. Ingurukoek porrota aurreikusi arren, O’Neillek surf denda modernoa sortu zuen, eta surf munduko inperio nagusietakoa abiatu. 1959an, Santa Cruzen (Kalifornia) bere izena zeraman surf denda San Frantziskotik 90 milia hegoaldera aldatu zuen, bertan eguraldia epelxeagoa zelako, eta olatuak hobeak.

1960ko hamarkadan, surfak loraldia izan zuen, baita Jacken negozioak ere. Neoprenozko jantziari nylon geruza bat erantsi zion errazago jantzi eta eranzteko, eta atzean lokarri baten bidez ixten zen kremailera ipini zion. 1971n, Jacken seme Pat O’Neillek surflarien orkatila eta ohola lotzen dituen lokarria asmatu zuen; handik gutxira, aitak istripua izan zuen lokarriarekin eta ezkerreko begia galdu zuen..

1980ko hamarkadan, O’Neill arropa ekoizten hasi zen, eta negozioa Europara zabaldu. 1985ean, semeen esku utzi zuen San Frantziskoko garaje batean zabaldutako negozio txiki hura, nazioarteko inperio bihurtua. Gainera, nahi izanez gero, surfaren mundua irauli eta negozioa handitu lezakeen edozein unetan; "surf shop" deituraren eskubideak zituen eta izendapen hori erabiltzen duten enpresa handi nahiz denda txiki guztiak auzipetu zitzakeen..

Azken urteetan, negozioa albo batera utzi zuen. Ingurumenari lotutako hainbat proiektu sortu zituen, baita bera bezalako haur dislexikoentzako eskola bat ere. 50 urte lehenago Santa Cruzeko hondartzan erositako etxe berean bizi izan zen, olatuei begi bakarrez begira. Haren helburua ez zen milioika eta milioika dolar fakturatzea: *"Nire asmo bakarra gustukoen dudana barrabilak izoztu gabe (sic) egitea zen"*. Eta surfean noiznahi eta nonahi aritu ahal izatea ahalbidetu zuen. Santa Cruzen hil zen 2017an, 94 urte zituela.

## Erreferentziak
Toshiba Brave Lupus

Japoniako errugbi talde nagusietako bat da, bost aldiz irabazi baitu Japoniako Errugbi Liga. Fuchūn du egoitza, Tokioko prefeturan.

## Palmaresa 
* All Japan Rugby (6): 1997, 1998, 1999, 2004, 2006.
* Japoniako liga (5): 2004-05, 2005-06, 2006-07, 2008-09, 2009-10.

## Kanpo estekak
Itsabalki

**Itsabalki** (*Melilotus*) Fabaceae familiako genero baten izen arrunta da. Europan eta Asian jatorria duten arren, egun mundu osotik zabalduta daude.

Marrubiarenaren antzeko hosto punta-zorrotza izaten dute, hiru hosto txikitan bildua eta horztuna; lorea berriz txikia, kolorez zuria edo horia eta buru luzexkatan antolatua.

## Espezieak 
*Melilotus* generoak egun hemeretzi espezie ditu:

* *Melilotus albus* Medik. (Itsabalki zuria)
* *Melilotus altissimus* Thuill.
* *Melilotus dentatus* (Waldst. & Kit.) Pers.
* *Melilotus elegans* Salzm. ex Ser.
* *Melilotus hirsutus* Lipsky
* *Melilotus indicus* (L.) All.
* *Melilotus infestus* Guss.
* *Melilotus italicus* (L.) Lam.
* *Melilotus macrocarpus* Coss. & Durieu
* *Melilotus officinalis* (L.) Lam. (Itsabalki arrunta)
* *Melilotus polonicus* (L.) Desr.
* *Melilotus segetalis* (Brot.) Ser.
* *Melilotus siculus* (Turra) B. D. Jacks.
* *Melilotus speciosus* Durieu
* *Melilotus spicatus* (Sm.) Breistr.
* *Melilotus suaveolens* Ledeb.
* *Melilotus sulcatus* Desf.
* *Melilotus tauricus* (M. Bieb.) Ser.
* *Melilotus wolgicus* Poir.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Japoniako Errugbi Liga

**Japoniako Errugbi Liga** edo **Japan Rugby League One**, 2021 arte **Top League** deitua, Japoniako errugbi txapelketa nagusia da. 2003an abiatu zen, eta Ōta hiriko Panasonic Wild Knights da garaipen gehien lortu dituen taldea.

Liga amaitzen denean All Japan Rugby Txapelketa jokatzen da, 1963an abiatu zena.

## Egitura 
[thumb|300px|[Panasonic Wild Knights (urdina) eta Toshiba Brave Lupus (gorria).]]
[thumb|300px|[Suntory Sungoliath 2017ko garaipena ospatzen.]]
Bi fase izaten ditu, fase erregularra, liga sisteman jokatzen dena, eta play-offak ondoren, finalean bukatzen direnak.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ligaren webgune ofiziala
Itsabalki zuri

**Itsabalki zuria** (*Melilotus albus*) Fabaceae familiako espezie baten izen arrunta da, bazka-landare eta sendabelar moduan erabilia.

Bi urteko landarea, luze samarra eta lore zuria duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsabalki arrunt

**Itsabalki arrunta** (*Melilotus officinalis*) Fabaceae familiako espezie baten izen arrunta da, bazka-landare eta sendabelar moduan erabilia.

Bi urteko landarea da, Eurasian jatorria duena. Metro bete luzeko zurtoin zuzen adartsua, lore horia eta oso usain gozokoa duena. Landare honen puntaldeak arropa zuriak eta gaztak urrintzeko erabiltzen dira. Oso ganadu janari ona da landarea bera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barauts

thumb|Barauts motak*:*• A: metal-barauts helikoidala,• B: zur-barauts helikoidala,• C: hormigoi-barautsa,• D: zur-barauts laua,• E: metal gogorrezko plakatxoa duen barauts unibertsala,• F: xafla-barautsa,• G: metala, zura eta plastikoak zulatzekoa

**Barauts**a biratuz eta txirbila harrotuz zulatzeko erreminta da. Zulagailu ala birabarki baten laguntzaz hainbat materialetan zuloak egiteko tresnak dira: zulo hori beti zilindrikoa da, barautsaren diametrokoa. Eskuarki, pieza zilindriko bat izaten da, mutur koniko bat duena, bi sorbatzez hornitua. Sorbatzek, biratzean, materialaren txirbila harrotzen dute eta, txirbilak kanpora bideratzeko, sorbatzetatik abiatzen diren bi arteka helikoidal eta diametralki aurkakoak daude barautsaren gorputz zilindrikoan.

Zuloa egin aurretik, barautsa aukeratu behar da, honako faktoreak kontuan hartuta: materialaren gogortasuna eta ebaketa-abiadura. Barautsak kamustu egiten dira, baina batzuetan berriro zorroztu daitezke, makinen bidez edo eskuz, txikiak baldin badira.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Zulagailu
* Tornu

## Kanpo estekak
Château-Pignongo gudua

**Château-Pignongo gudua**, Konbentzioaren Gerran, 1793ko ekainaren 6an frantziar eta espainiar armadak egindako gudua izan zen.

Baigorriko gudua baino hiru egun aurrerago, Eiheralarre inguruko mendietan, aurrekari moduan 700 frantziar baionetaz  espainiarren erasoari aurre egin zuten. Behe-lainoa aprobetxatuz, Pedro Caro jeneralak artilleria-zutabe batzuk bidali zituen frantziar kanpamenduaren aitzindari-talde ustekabez harrapatzera. Bertan Bon-Adrien Jeannot de Monceyk zuzendutako euskal ehiztariak zeuden. Honek lehenengo tiroketaz ohartu zenean, Genetière jeneral abisatu eta Mendihelza parean bidean sartu ziren.

Espainiar gudaroste batek, 6 kanoien laguntza zuena, mugimendua oztopatzeko ahalegina egin zuen baina Monceyk, Jean Boudet kapitainak zuzendutako Bordeleko konpainia batek lagundurik, aurreratu eta artilleroak eraso zituen.

Lainoa garbitu zenean, espainiarrek frantsesen kopuruaz ohartu ziren eta 4 kanoi eta obus bien laguntzaz erasoari ekin zioten. Lerroa zabaldu zuten frantziar gudarostea setiatzeko asmotan. Monceyk gorriak ikusi eta atzera egiteko agindua eman zuen. Château-Pignonen zegoen kanpamendua defendatzen zuten errekluta berriek espainiar obusen beldur zeuden eta ez zuten itxaron euskal ehiztariak ailegatu arte. Hala ere, granadari-konpainia batek etsaia aurre egin zuen eta hiru ordu mantendu zuen suaren bizkortasuna.

Espainiar infanteria arinak gudu-zelaiaren eskuinalderantz jo eta frantziar atzera-egite behartu zuen. Monceyk, Genetièrek lagunduta, alferrik saiatu zen iheslariak gelditzea. Frantziarrak setiaturik egotekotan ziren eta arrapaladan bilatu zuten babesa Donibane Garaziko kanoipean. Espainiar garaipena pirrikoa izan zen: Château-Pignon gotorlekua hartu zuten baina  soldadu galduz. Frantziarrek, berriz, 100 hildako eta 200 zauritu izan zituzten. Moncey kapitainak bere ibilbidearen gudu ospetsuenetariko bat izan zen. Carok ekainaren 18an utzi zuen gotorlekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lepoeder

**Lepoeder** Nafarroa Garaiko mendatea da, Luzaide eta Orbaizeta lotzen dituena. 1.429 metroko altueran dago, Nafarroa Behereko mugatik gertu.

Donejakue bidean eta Ab Asturica Burdigalam erromatar ibilbidean kokaturik, bertara ailegatzeko Ibañetara doan RD 428tik hasten den pista bat edo N-135 errepidea hartu behar dugu.

Orreagako guduaren balizko kokapen bat da.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Honto

**Honto** edo **Huntto** Eiheralarreko auzoa da, Garazi eskualdean.

Donejakue bidean eta antzinako Ab Asturica Burdigalam erromatar ibilbidean kokaturik dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iramendi (Beillurti)

**Iramendi** Nafarroa Behereko hegoaldeko mendi bat da. Izen bereko mendilerroan dago,, Eiheralarre eta Ezterenzubi artean.

## Abiapuntuak 
* Zuziniatetik: 1 ordu eta 45 minutu
* Ezterenzubitik: 1 ordu 1 eta 45 minutu

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroa Behereko mendiak

## Kanpo estekak
Japoniar uhartedia

Japonia bera Asia ekialdeko kosta parean dagoen uhartedia da. Lau uhartek osatzen dute (ipar-hego): Hokkaidō, Honshū (handiena), Shikoku eta Kyūshū. Hala ere, uhartediak beste 3.000 uharte gehiago ditu, askoz ere txikiagoak. Adibidez, Ryūkyū uhartedia (japonieraz *Ryūkyū rettō*) Kyūshū uhartetik 600 km hego-mendebaldera edo Chishimako uhartedia Hokkaidō uhartetik 1.200 km iparraldera (Errusiakoak izan 1945tik badira ere).

Hona hemen uharteak, azaleraren arabera:

## Ikus, gainera 
* Japoniako geografia

## Kanpo estekak
Japoniako mendiak

Japonia herrialdea oso menditsua da eta mendi garaiak ditu gainera. Gehienak sumendiak dira.

Hona hemen mendiak altueraren arabera:

## Ikus, gainera 
* Japoniako geografia

## Kanpo estekak
Rhizopus

**Rhizopus** Zygomycota taldean sailkatzen den onddo mota bat da. Onddoak, orokorrean, hiru talde nagusitan sailka daitezke, morfologiari dagokionez: legamiak (onddo zelulabakarrak), lizunak (hifa izeneko filamentuak dituztenak) eta perretxikoak (gorputz fruitu-emaile handiak dituztenak, kapela itxurakoak, askotan jan egiten direnak). Rhizopus onddoa lizunen taldean sailkatzen da, hifa luzeak baititu.

Onddo hauek habitat desberdinetan bizi dira: lurzoruan, hondatzen ari diren ogi, fruta eta landareetan, animalien gorotzetan, etab.

Era asexualean eta sexualean ugaltzen dira, bi ugalketa mota horiek txandakatuz. Era asexualean endosporak sortzen dituzte, esporangio izeneko egituretan. Era sexualean onddoaren bi hifa ezberdinak elkartzen dira, zigospora izeneko esporak sortuz. Zigosporak heltzen direnean espora asexualak ekoizten dituzte, airearen bidez barraiatzen direnak onddo mizelio berriak eratuz.

Rhizopus-en esporangioak ilunak izan ohi dira. Columela izeneko egitura baten muturrean daude, substratuari finkatzen dena errizoideen bidez (ikus irudia).

Rhizopus nigricans ogiaren lizuna da, ogi hezean agertu ohi dena elikagai hori hondatzen denean. Onddo hori erabilera industriala du kortisonaren ekoizpenean. Onddoak erreakzio kimiko espezifikoa burutzen du, kortisonaren aitzindari baten hidroxilazioa, hain zuzen ere. Aldaketa kimiko horri *bioeraldaketa* deritzo, mikroorganismo batek eragiten duelako. Bioeraldaketa horri esker, prozesu industrialetan kortisona molekula erraz lortzen da, botika gisa erabiltzen dena hantura prozesuei aurre egiteko.

Rhizopus batzuk landareen patogenoak dira, eta beste batzuk giza patogenoak. Azken hauek zigomikosi izeneko gaitza eragiten dute, batez ere immunitate-sistema ahulduta duten pertsonengan.

## Kanpo estekak
Eliezer Ben-Yehuda

**Eliezer Ben-Yehuda**, jaiotzez **Eliezer Yitzhak Perelman** —;  (ahoskera: )— (Luzhki, Errusiar Inperioa, 1858ko urtarrilaren 7a – Jerusalem, 1922ko abenduaren 16a), lexikografo eta egunkari argitaratzaile lituaniar-judua izan zen. Bere bizitza hebreeraren berpizkundearen alde jarri zuen. Haren ustez, hebreera, garai hartan soilik erlijio hizkuntzatzat erabilia, bizitzaren arlo guztietarako zen egokia; eta, Ben-Yehudaren ahaleginen ondorioz, berriro ere hizkuntza bizi eta ofizial bilakatu zuen.

## Biblografia 
* Jack Fellman: *The revival of a classical tongue: Eliezer Ben Yehuda and the modern Hebrew language*. La Haya, Holanda, 1973: Mouton 
* Robert St. John: *Tongue of the Prophets*. Doubleday & Company, Inc. Garden City, New York, 1952. 

## Kanpo estekak 
* : [Roni Goldberg(https://eu.wikipedia.org/wiki/Roni_Goldberg)en artikulua hebreeraren berpizteari buruz.(pdf)]
* : Eliezer Ben-Yehudaren biografia laburra.
Hebreeraren Akademia

**Hebreeraren Akademia**, (), Israelgo Parlamentuak edo Knessetek 1953an legez sortutako goi mailako instituzioa da. Akademiaren funtzioen artean gramatika, ortografia, transliterazio-arauak eta puntuazio diakritikoa ezartzea dago, beti hizkuntzaren garapen historikoa kontutan hartuta.

Akademiak 23 partaide ditu: hizkuntzalariak, Judaismo ikasketetan eta Bibliaren gaineko ikasketetan espezialistak, katedratikoak, idazleak, itzultzaileak, e.a. Akademiaren erabakiak Israelgo erakunde ofizial guztientzat derrigorrezkoak dira.

## Helburuak 
Hebreeraren Akademiaren helburuak, fundazio-aktaren arabera, hauexek dira:

# Hebreeraren lexikoa ikertzea eta biltzea, garai historikoen arabera.
# Hizkuntzaren historia eta egitura ikertzea.
# Egunerokotasunean zein bizitza akademikoan hebreeraren garapena zuzentzea eta bideratzea, haren izaeraren eta potentzialtasunaren arabera.

## Ikus, gainera 
* Hebreera
* Eliezer Ben-Yehuda

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Bederatzigarren Sinfoniaren zorigaitz

[thumb|[Bederatzigarren Sinfonia (Beethoven)|Bederatzigarren Sinfonia sortu ondoren zabaldu omen zen zoritgaitza.]]
**Bederatzigarren Sinfoniaren zorigaitza**ren sineskeria Ludwig van Beethovenen heriotzarekin sortu zen. Horren arabera inoiz ez zen hamargarrena konposatuko zuen egilerik izango. Ideiak ez du inongo oinarririk baina konpositore asko horren beldurpean bizi izan dira eta, sarritan, zorigaitza sahiesteko estrategiak erabili dituzte. Sineskeriaren arabera, Beethoven aparte, musikari hauek hil ziren hamargarrena sortu baino lehen: Franz Schubert, Antonín Dvořák, Anton Bruckner, Gustav Mahler eta Ralph Vaughan Williams. Dena dela, kasu horietan ez dirudi hamargarrena idazterakoan hil zirenik, kasu guztietan, Beethovenenean izan ezik, datua ez baitago batere garbi.

## Sineskeriaren jatorria 
Arnold Schoenberg kritikariaren arabera sineskeria Mahlerrekin jaio zen: Honek esan omen zuen "Ematen du bederatzigarrena muga dela. Inork ez daki handik haratago zer gertatuko den. (...) Bederatzigarrena idatzi dutenak beste bizitzatik gertuago zeuden, antza". Izan ere, ideiaren benetako sortzailea Mahlerren emaztea omen zen, Alma Mahler, eta honek konpositorea fobiaz kutsatu zuen.

## Hamar baino gehiago egin zituztenak 
Dena dela asko izan dira hamar sinfonia baino gehiago sortu dituzten musikariek. Hona hemen batzuk:
* Gian Francesco Malipiero
* Max Butting
* Joachim Raff
* Heitor Villa-Lobos
* Dmitri Xostakovitx
* Nikolaï Miaskovski
Antza, Mozarten, 68 sinfonia, eta Haydnen, 106 sinfonia, kasuak ez dira egokiak aipatzeko zeren Beethoven baino lehen hil baitziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Equus caballus antunensi

***Equus caballus antunensi*** egun desagertutako etxekotutako zaldi arraza,  bat izan zen. Vera Eisenmann eta J. L. Cardoso ikerlariek aurkitutako zaldi mota da.

Iberiar penintsulan bizi omen zen, eta antza tarpanaren adarrekoa zen. Bere lehen aztarnak Portugalen agertu ziren. Bere tamaina txikia zela eta, (141 cm. soin gurutzera) zein beste hainbat ezagugarriengatik, Equus caballus antunensis ponien sailkapen taldean sartu daiteke.

Bere arbaso zuzena Pleistozenoan Equus caballus torralbae izan zen. Equus caballus antunensis Iberiar penintsulan hedatzen zen jada holozenoan, baina Euskal Herriko hegoaldean Equus caballus gallicusekin elkarbizi zen, edo azken honek ordezkatzen zuen, Gipuzkoako Aitzbitarte eta Urtiagako arkeologia aztarnategietan ageri denez.

Equus caballus antunensi egungo Sorraia zaldiaren arbasotzat hartzen da.

## Taxonomia 
thumb|290 px|Sorraia zaldia. Equus caballus antunensis bere arbaso zuzena dela uste da
Abere honen taxonomiaren inguruko eztabaida ez dago erabat itxita. Hainbat ikerlarientzat animali hauek ez ziren etxekotuak, basatiak baizik, beraz beraien izena **Equus ferus antunensi** litzateke, *Equus caballus* izendapena soilik etxekotutako aberei ematen baitzaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikuloa
Deposizio (argipena)

**Deposizio** hitzak adiera zenbait ditu:
* geologian, **deposizio** edo jalkitzea, sedimentuak lurrazaleko puntu batean biltzeko prozesua eta horren ondorioa;
* fisikan, **deposizioa**, material edo partikulak puntu edo azalera batean biltzea;
* zuzenbide kanonikoan, deposizioa, kargutik kentze-figura bat.
Jalkitze

Geologian, **jalkitzea** edo **deposizioa** sedimentuak lurrazaleko puntu batean biltzen diren prozesua eta horren ondorioa da. Ibai, aintzira eta itsasoan gertatzen den sedimentazioa da jalkitze-prozesu nagusietako bat. Gehienetan grabitatez pisuaren eta marruskaduraren indarrek eragiten dute. Prozesu kimikoen bitartez ere gerta daiteke.

## Kanpo estekak
Israelgo Liburutegi Nazionala

**Israelgo Liburutegi Nazionala** (NLI; ; ; lehen **Unibertsitateko Liburutegi Nazional Judua**, ) Israelgo Jerusalem hiriburuan dagoen liburutegi bat da. Hain zuzen ere, Jerusalemgo Unibertsitate Hebrearreko Givat Ram kanpusean.

## Historia 
1892an B'nai B'rith Liburutegia sortu zuten, Palestinako lehenengo liburutegi publikoa izango zena. 1920an Unibertsitate Hebrearra sortzekotan zeudenean B'nai B'rithen bilduma Unibertsitate-Liburutegira pasa zen. 1960an egungo eraikina eraiki zuten. Gaur egun Liburutegi Nazionalak bost milioi liburu ditu, hebreerazko eta judaismoari buruzko munduko bilduma nagusienetariko bat izanik.

## Kanpo estekak 
* Israelgo Liburutegi Nazionalaren webgunea
The Far Horizons

**The Far Horizons** (euskaraz *Zeruertz Urrunak*) 1955eko Rudolph Maté austriar-hungariar zinema zuzendariaren abenturazko western filma bat da.

## Argumentua 
1803. urtea. Thomas Jefferson (1801-1809) AEBtako presidentearen idazkaria den Meriwether Lewis kapitaina (Fred MacMurray) etxalde bateko luxuzko ospakizun batean etxalde hartako nagusiaren alaba den Virginiari maite duela esatekotan da. Une hartan bertan AEBek Frantziari Louisiana erosi eta presidenteak misio garrantzitsu baterako dei egin diola jakingo du: mendebaldeko lurralde berriak esploratzea. Lewisek presidenteari bere maila militar berdina duen eta adiskidea den William Clark (Charlton Heston) berarekin joateko eskatuko dio.

## Aktoreak 
* Fred MacMurray: Meriwether Lewis kapitaina
* Charlton Heston: William Clark tenientea
* Donna Reed: Sacagawea
* Barbara Hale: Julia Hancock
* William Demarest: Sgt. Gass
* Alan Reed: Charbonneau
* Eduardo Noriega: Cameahwait
* Larry Pennell: Arrano Basati
* Julia Montoya: Crow emakumea
* Ralph Moody: Le Borgne
* Herbert Heyes: Thomas Jefferson presidentea
* Lester Matthews: Hancock jauna
* Helen Wallace: Marsha Hancock andrea
* Walter Reed: Cruzatte

## Kanpo estekak 
* *The Far Horizons* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Cerdá egitasmoa

thumb|450px|Cerdá egitasmoaren hasierako proiektua
**Cerdá egitasmoa** Ildefonso Cerdá y Sunyerrek Bartzelona berritzeko aurkeztu zuen egitasmoa izan zen.

## Testuingurua 
1859an, Bartzelona, Ildefonso Cerdá y Sunyer polifazetikoak –arkitektoa, ingeniaria, urbanista, jurista, ekonomialaria eta politikaria zen– hiria zabaltzeko proiektua aurkeztu zuen, eta zabalgunea hirigintza plan horri jarraituz eraikitzen hasi ziren, errege agindu baten bidez onartu ondoren.

## Cerdá egitasmoa 
Osasun baldintzak hobetzeko, erdian patio zabala zuten “etxebizitza uharteak” diseinatu zituen. Kaleek hamar metrotik gorako zabalera izango zuten –ordura artekoak gutxitan iristen ziren lau metrora– eta errailen gaineko zirkulazioa ere aurreikusi zuen. Ez da jakin egungo trafikoa aurreikusiko ote zuen, baina egun, Bartzelonako zabalguneko kaleek oraindik autoentzat egokiak direla erakusten dute. Etxebizitza blokeetan angelu zuzenak ebaki zituen. Hala, kale-gurutze guztiak plaza oktogonal modukoak bihurtu zituen. 20 edo 25 bloketik bat ekipamenduetarako bideratu zuen. Lana eta bertan bizitzea uztartzea ahalbidetzen zuen hiria diseinatzea izan zuen xede. Proiektu progresista zen, baina gizakiaren neurrira egina. Aldirietan antolatutako hiriak baino arrazionalagoa eta humanoagoa zen.

## Egitasmoaren eragina eta onarpen eza 
Hurrengo urtetan zenbait hirik Cerdáren plana aintzat hartu zuten Erdi Aroko harresiak bota eta zabaltzen hasi zirenean, besteak beste Donostiak (1864) eta Iruñeak (1901). Hala ere, oro har, Cerdáren ekarpenak ez zuen merezitako onarpenik jaso. Jarduera ekonomikoa eta atsedena uztartzeko ahalegina alde batera utzi eta hiri sateliteak bultzatu ziren, kasurik onenetan. Bartzelona bustitzen duen Mediterraneo itsasoaren kostaldean kontrolik gabeko urbanismo basatia nagusitu da gaur arte.

Hirigintza plan horren balioaz eta ordutik burutu diren gehiegikeriez jabetuta, Kataluniako instituzioek 2009a Cerdáren urtea izendatzea erabaki zuten.

Garaiko instituzioek ez zuten begi onez ikusi proiektua eta Espainiako gobernuak nahiz Bartzelonako Udalak ez zioten urtetako lan eskergagatik zor zioten soldata ordaindu. Ildefonso Cerdá sosik gabe hil zen 1876an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alubioi

thumb|300px
**Alubioia** sedimentu solte eta kontsolidatu gabea, ur-korronteak garraiatu eta moldatua eta itsasoa ez den lurrazaleko puntu batean metatu dena. Hare, hartxintxar eta errekarriz osaturik izaten da. Alubioi-konoetan, ur-lasterren ibilguetan, uholde-lautadetan eta deltetan pilatzen da.

## Ikus, gainera 
* Elubioi
* Kolubioi
* Alubioi-lautada
* Alubioi-kono

## Kanpo estekak
Kolubioi

thumb|300px
Geologian, **kolubioia** mendi eta beste maldetako higakin edo material solteen metaketa da, inguruko arroketatik higatuak eta grabitatearen eraginez, maldetako oinetan biltzen dena.

## Ikus, gainera 
* Alubioia

## Kanpo estekak
Elubioi

**Elubioia** inguruko arroka batetik higatutako materiala da, bertan metatu dena, urak edo haizeak garraiatu gabe.

## Ikus, gainera 
* Alubioi
* Kolubioi

## Kanpo estekak
Ilubiazio

**Ilubiazioa** lurzoruaren geruza bateko materialak beste geruza batera pasatzea da, euriaren edo prozesu kimiko baten eraginez. Mugitutako material horri **ilubioia** deritzo.

## Kanpo estekak
Pedologia

**Pedologia** lurzoruaren zientzia da, bereziki lurzoruaren sorrera, egitura, morfologia eta sailkapenarekin loturik. Lurzoruen zientzietako bat da, edafologiarekin batera.

## Kanpo estekak
Substratu (argipena)

**Substratu** hitzak adiera zenbait ditu:
* geologian, substratua, lurzoruaren azaleko geruzaren azpian dagoen geruza;
* loregintza eta baratzezaintzan, substratu edo lurrustela, landareak hazten diren lur edo lur-gai nahasketa;
* biologian, substratua, organismo bat bizi den azalera;
* kimikan, substratua, erreaktibo kimikoek eragiten duten substantzia kimikoa;
* hizkuntzalaritzan, hizkuntza-substratua, hizkuntzan antzinako hizkuntza batek duen eragin lexikala, fonetikoa eta gramatikala.
Online marketin

**Internet bidezko marketina** edo **online marketina** produktu eta zerbitzuak internet bidez saltzeko eta promozionatzeko tekniken multzoa da, hala nola klik bidezko ordainketak, online publizitatea, e-mailina eta gizarte-sare zerbitzuen erabilera.

## Kanpo estekak
Perkolazio

thumb|Perkolazioa kafe-makinen oinarria da.
**Perkolazioa** jariakin bat material porotsu eta iragazkor batetik pasatzeko fenomeno fisikoa da.

## Ikus, baita ere 
* Kafe-makina

## Kanpo estekak
Asia eta Ozeano Bareko Ekonomia Elkarlana

**Asia eta Ozeano Bareko Ekonomia Elkarlana** ( edo **APEC**) 1989an sortutako biltzar bat da Asia eta Ozeanian merkataritza askea bultzatzen duena.

## Parte-hartzaileak 

## 2014ko biltzarra 
APECen bilkura Pekinen izan zen eta Txinaren hazkundea eta AEBekiko lehia, eta ekonomia nagusien arteko gatazkak izan ziren landutako gai nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak