Zirku (Antzinako Erroma)

[thumb|300px|eskuinera|*Circus Flaminius* ([Erroma). Bartoli, 1699.]]
thumb|*Augusta Treverorum (egungo treveris)* hiriko maketa. Circus-a (luzea) eskuinean dago, eta anfiteatroa (zirkularra) ezkerraldean.
**Zirkua** (latinez: *circus*), Antzinako Erroman, herri-jokoetarako prestatutako aire zabaleko esparrua zen. Antzinako Greziako hipodromoaren antzekoa zen, bai forma aldetik, pista luze baten inguruan eraikitzen zelako, bai eta bere erabilpena berdina izan zelako: zaldizkoen lasterketak. Antzokiarekin eta anfiteatroekin batera, garai hartako ikuskizun gune nagusia zen. Bertan zaldi eta gurdi lasterketak jokatu (gladiadore borrokak anfiteatroetan egiten ziren) eta Inperioaren gertaera garrantzitsuak ospatzen ziren. Itsas guduak antzezteko zirkua urez betetzen zen.

Hiri garrantzitsu guztiek zuten *circus* bat. 

## Eraikinak 
Greziar hipodromoek ez zuten apenas egitura iraunkorrik izan, erromatar zirkua, ordea, eraikin monumentalak ziren.  

Garai zaharrenetan, aire librean egiten ziren lasterketak, topografia aprobetxatuz. Pixkanaka, behin behineko  egokitzapenak egiten hasi ziren, adibidez, egurrezko egiturak egiten. K.a. 174. uretan, errepublika garaian, Erromako Zirku Nagusiaren lehen egitura egonkorrak eraikitzearekin bat, erromatar zirkuaren egitura estandarra finkatzen hasten da.

Hasiera hasieratik oinplano laukizuzena du, eta alde bat zirkulu erdia da. Alde estu zuzenean, *carceres* delakoak zeuden. Beran egoten ziren gurdiak prest, lasterketa noiz hasiko zain. Harmailen artea, lur irabiatuaz osatutako pista bat zegoen, eta erdian, luzetarako ardatzean, *horma* behe bat (*spina*) gainean apaingarriak jartzeko: obeliskoak, estatuak, jainkoentzako tenplutxoak, iturriak, etab. Spinaren muturretan, *metae*-ak zeuden: forma biribila zuten egitura batzuk ziren, horien inguruan buelta ematen zuten gurdiek. Alde batean eta bestean *harmailak* zeuden (*cavea*), eta horietan, tarteka,  eskaileretara eramaten zuten arteka edo korridoreak.

Image:Circus Maxentius Plan.svg|A: harmailak, eserlekuak, B: enperadorearen tribuna (*pulvinar*), D: *spina*, E: *metae-ak*, H: *carceres*  O: garaipenaren atea.|alt=A : les tribunes, B : la loge impériale (Pulvinar), D : la spina, E : les metae, H : les carceres inscrite dans le bâtiment d'écuries nommé oppidum, O : la porte triomphale.

[erdian|thumb|362x362px|[Arles|Arleseko zirkuaren maketa, Arleseko museoan.]]
V. mendeko idazle latindarra izan zen Casiodororen iritziz, zirkuaren eraikin unibertsoaren metafora moduan uler zitekeen: pista lurra zen, spina-n zeuden o0beliskoak eguzkia eta ilargia, *carceres*-etako hamabi ateak, hamabi konstelazioak ziren, pistari eman behar zitzaizkion zazpi buletak, asteko egunak ziren, eta zazpi planeten orbitak, eta, azkenik, lasterketan parte hartzen zuten lau taldeek lau urtaroen ordezkariak ziren: zuria, negua; gorria, uda, berdea, udaberria eta urdina, udazkena.

Zalgurdien edo zehatzago esanda, koadrigen lasterketak *factiones* izena zuten elkarte pribatu batzuk antolatzen zituzten, ekiteak ziren pertsonai pribatuek osatuak.  Elkarte hauek egoitza bat izaten zuten, bere zaldiak zaintzeko eta prestatzeko langileak, eta gidariak  (*auriga*). Errepublika garaian, bi talde edo *factiones* besterik ez zeuden: zuria (*factio albata*) eta gorria (*factio russata*). Horrela esaten zitzaien kolore horietako tunikak janzten zituztelako. Inperioaren garaian, beste bi gehitu ziren: berdea (*factio prasina*) eta urdina (*factio veneta*). Berdearen aldekoak ziren aristokratak eta urdinaren aldekoak plebeioak. Talde bakoitzak koadriga bakarrarekin edo gehiagorekin parte hartu zezakeen. 
Gidariak (aurigak) esklaboak edo gizarte maila baxuko pertsonak izan ohi ziren, baina, inperioaren garaien, noble batzuk auriga aritu ziren, bai eta Neron enperadorea bera ere. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zirku Nagusia
* Iruña-Veleiako zirku erromatarra

## Kanpo estekak