Padaniar Etruria

thumb|333x333px|Etruskoen zibilizazioa eta bere zabalkuntza, K.a. 750-500 artean.
K. a. VIII. mendetik aurrera, Toscanan bizi ziren Etruskoek bere boterea Ipar eta Hego Italiara hedatu zuten, bereziki Emilia eta Campania aldera, non hiri berriak eratu zituzten, gaur egun *Padaniar Etruria* eta *Campaniar Etruria* izenez ezagutzen direnak. Etruskoen Dodekapoliseko iparraldeko hiri-estatuetatik abiatuta, Apeninoetako pasabideetatik zehar Po haranean sartu ziren.

## Historia 
Greziar eta latindar idazle zaharrek kontatzen dute Etruskoen hedapena hego italiara, gaur egungo Campania eskualdera, eta iparraldera Po haranera gertatu zela jada K. a. IX. mendean.

Ohiko metodoak jarraituz, kolono etruskoek kolonietako eremuetan konkistatutako lurraldeetako antzinako biztanleen gainera ezarri ziren, bere kultura eta erakunde politikoak ezarriz. Ondorioz, Toscanan bezala, Po haranean eta Adriatikoaren kostaldean sortu zituzten hiriak Dodekapolis bat osatu zuten (hamabi hiriren federazio edo liga bat), baina, jatorrizko Etrusko Dodekapolisaren kasuan bezala, ez dakigu zehazki zein hiri ziren haren parte. Padaniar Etrurian uste da hauek izan zirela: *Felsina* (Bolonia), Spina eta Marzabotto guztiz zehazturik; Ravenna, Cesena, Rimini, Modena, Parma, Piacenza, eta Mantua agian, eta azkenik Milan, baina ziurrenik ez.

Mitologia erromatarrean hiri hauen eta bere Ligaren sortzailea Oknus izan zen, Aulestes-en anaia edo semea, zenbait egileren arabera, edo Tarkon beste batzuen arabera. Aukera probableena, aztarna arkeologikoek erakusten duten moduan, bi tradizioak egiazkoak dira, baina Padaniar Etruriaren esparru politiko eta ekonomikoan izandako bi aldaketa sakoni dagozkie.

“Lehen Kolonizazio Etruskoa”, Tarkon mitikoari lotua, Burdin Aro goiztiarrean (K. a. IX. mendea) kokatzen da. Helburua lurralde berriak aurkitzea zen nekazaritzarako; “Bigarren kolonizazioa”, K. a. VI. mendearen erdialdean datatua, Oknusen figura mitikoari egotzi dakioke. Bigarren kolonizazio horrek Padaniar eskualde osoaren berrantolaketa ekarri zuen, Etruskoen merkataritza eta negoziorako erabilgarritasuna areagotzeko.

K. a. VI. mendean, Etrurian gizarte, politika eta ekonomia alorreko aldaketa garrantzitsuak gertatu ziren. Hiri-estatuen sorreraren prozesua amaitu zen, eta horien barruan familia aristokratiko handien boterea ordezkatu zuten merkataritzan oinarritutako aberastasun berriko gizonen klase berriek.

Prozesu honen protagonistak Toscana iparraldeko hirietako jendea izan ziren. Padaniar Etruria modu egokienean eraldatu zen helburu komertzial berriei zerbitzatzeko: merkataritza-bideak indartu eta garatu ziren, aurreko asentamenduak benetako hiri bihurtu ziren, elkarren artean lotura hobeak garatuz, Etrusko Dodekapolis eraginkor batean garatuz.

## Padaniar Etruriako hiriak 
K. a. IX. mendearen amaieratik aurrera, Behe Po haranean asentamenduak eratzen hasi ziren. Aurretik herrialde osoan zehar sakabanatutako txabola-talde txikietan antolatuta zeuden, gehienbat Umbriarrek edo beste herri italiar batzuek hemen biziz. Prozesuaren amaieran hainbat hiri nagusitan kontzentratu ziren, hala nola Bolonia (Padaniar Etruriaren hiri nagusia) eta Verucchio, Etrusko kolonizatzaileen ekimenez Romagnaren bihotzean garai hartan loratzen zen asentamendua.

### *Felsina* 
Boloniaren inguruko eremuan K. a. IX. mendetik aurrera arrastroak topatu dira, XIX. mendeko indusketa arkeologikoek Villanova inguruan erakusten duten bezala. Aro hori, eta VI. mendera artekoa, Villanovako kultura gisa ezagutzen da. Aurreko biztanleak hainbat gizatalde txiki zeuden inguruan sakabanatuta. K. a. VII–VI. mendeetan, Etruriak eragin handia izan zuen eremu honetan, eta biztanleria Umbriarra izatetik Etrusko izatera igaro zen. Hiria *Felsina* edo *Felsna* izenez berrizendatu zen.

### Verucchio 
K. a. XII–IX. mendeko asentamendu baten aztarnak aurkitu dira Verucchion, Villanoviar jatorrikoak izan zitezkeenak. Geroago, Etruskoen jabetzakoa izan zen. Gaur egungo hiriaren izena Vero Occhio (“Begia Egiazkoa”) izenetik dator, inguruko landa eta Romagnako kostaldearen ikuspegi zabal bat eskaintzen duen kokapen pribilegiatuari erreferentzia eginez.

### Mantua 
K. a. 2000 inguruan, Mintzio ibaiaren ertzean, lurrak babes naturala eskaintzen zuen uharte moduko batean asentamendu bat existitzen zen. K. a. VI. mendean Etruskoen herrixka bat zen, eta tradizio etruskoko arabera Oknusek berriz sortu zuen. Izena Mantus jainko Etruskoaren izenetik dator, Hadesekoa. Gero, Cenomaniar izeneko tribu galiarrek konkistatu zuten, eta geroago Erromatarrek, lehen eta bigarren gerra punikoen artean. Erromatarrek haren izena Manto-ri, Tiresiasen alabari, lotu zioten. Lurralde berria Augustoren soldadu beteranoek kolonizatu zuten. Mantuako hiritarrik ospetsuena *Publius Vergilius Maro* poeta da, egun Virgilio bezala ezagutua K. a. 70ean Mantuan jaioa.

### Adria 
Eremuan eraikitako lehen asentamenduak Venetiar jatorrikoak dira, K. a. XII–IX. mendeen artean. Garai hartan Po ibaiaren adar nagusia, Adria kanal izenekoa, itsasora isurtzen zen eremu honetatik. Villanovako kultura, Boloniako Villanova herrian aurkitutako gune arkeologiko baten izena daramana (Etruskoen Felsina), K. a. X. mendetik VI. mendera arte loratu zen. *Atria* klasikoaren oinarriak K. a. 530–520 artean datatuak dira. Etruskoek Adriako portua eta asentamendua eraiki zuten, kanala adar nagusia ez zenean jada. K. a. VI. mendearen amaieran portua oraindik bere loraldian zegoen. Greziarrek, Aegina eta gero Sirakusa-tik, Dionisio I.-aren garaian, hiria kolonizatu zuten eta *enporio* komertzial batean bihurtu zuten. Greziarrek jada merkataritza garatzen zuten Venetoekin K. a. VI. mendetik aurrera. Po haranean zelten inbasio masiboek Galiarren eta Etruskoen arteko gatazkak eta ezkontza mistoak ekarri zituzten, izen Etrusko eta Zeltak batera ageri diren inskripzioetan agerian geratzen den bezala.

### Spina 
Spina Adriatikoko Etruskoen portu-hiria izan zen, Po ibaiaren antzinako ahoan, Venezia izango zen lakuaren hegoaldean. Spinak agian biztanle hellenizatu indigenak izan zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Ciclo de conferencias Etruscos". *Fundación Juan March Madrid*.
* Moya Molina, Rafael G.  eta beste (2021) Etruscos el amanecer de Roma. Guía didáctica MARQ. Museo Arqueológico de Alicante (MARQ). ISBN: 9788409331635