open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Big Trees

***The Big Trees*** () 1952ko western filma da, Felix E. Feist estatubatuar zinemagileak zuzendu zuena. Kirk Douglas, Eve Miller, Patrice Wymore, Edgar Buchanan, John Archer, Alan Hale Jr., Roy Roberts, Charles Meredith, Harry Cording eta Ellen Corby izan ziren antzezle nagusiak.

## Argumentua 
1900ean, Wisconsinen egon ondoren, Jim Fallon (Kirk Douglas) gizaseme handinahi eta burugogorra eta Yukon Burns (Edgar Buchanan) laguntzaile zintzoa iparraldeko Kaliforniara iritsi dira. Sequoia basoak ustiatzea da Fallonen asmoa baina, tantai handi horien jabe izateko, bertan bizi diren kuakeroei egin beharko die aurre. 

## Aktoreak 
* Kirk Douglas: Jim Fallon
* Eve Miller: Ahizpa Alicia Chadwick
* Patrice Wymore: Daisy Fisher
* Edgar Buchanan: Yukon Burns
* John Archer: "Frenchy" LeCroix
* Alan Hale, Jr.: "Tiny"
* Roy Roberts: Crenshaw epailea
* Charles Meredith: Elder Bixby
* Harry Cording: Cleve Gregg
* Ellen Corby: Ahizpa Blackburn
* Duke Watson: Murdoch jauna
* Lane Chandler: Anaia Dorn
* Elizabeth Slifer: Ahizpa Wallace
* Lilian Bond: Daisyren neska
* Michael McHale: Keller jauna
* William Challee: Anaia Williams
Humboldt Estatu Unibertsitateko ikasleek kuakeroen kongregazioko eta abesbatzako kideen paperak antzeztu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  IMDBko fitxa irakurgai
NGC 91

**NGC 91** ustezko izar bat da, 14,4ko itxurazko magnitudea duena, Andromeda konstelazioan. Herman Schultzek aurkitu zuen 1886an. Izar honen existentzia eztabaidan dago, baina badago jendea ikusi duela dioena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Obake

eskuinera|thumb|200px|Obake Karuta.
**Obake**, japonieraz お化け, edo **bakemono**, 化け物, japoniar folkloreko yōkai motako naturaz gaindiko izakiak dira. Literalki "gauza aldakor" esan nahi du, izaki hauek beren itxura aldatzeko duten gaitasuna dela eta.

Maiz mamueki identifikatu ohi dira, baina nagusiki denboralki baterako beren itxura alda dezaketen izaki bizidunak edo naturazgaindiko izakiak dira, hildako espirituetatik ezberdinduz. Dena den, bigarren erabilera bezala, obake terminoa yurei bezala ere erabili daiteke, hots, hildako gizaki baten mamua.
Aspergillus oryzae

**Aspergillus oryzae**, baita **kōji** izenez ezaguna ere (japonieraz: ニホンコウジカビ edo 日本麹黴, Hepburn: *nihon kōji kabi*, Japoniako koji-lizuna), Japoniar gastronomian asko erabiltzen den onddo mota bat da.

Miso eta soja-saltsa ekoitzitzeko soja hartzitzen du. Arrozaren hartzidurarako erabiltzen da, batez ere sake eta shōchū edariak ekoizteko.
Sahara (2005eko filma)

***Sahara***, 2005eko Breck Eisner estatubatuarrak zuzendutako ekintza-abenturazko komedia film bat da. Clive Cussler idazlearen *1992ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Matthew McConaughey, Steve Zahn, Penélope Cruz, Lambert Wilson, Glynn Turman, Delroy Lindo eta William H. Macy aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Dirk Pitt (Matthew McConaughey) abenturazale eta esploratzaileak itsasondoak babesten dituen gobernu erakunde baterako lan egiten du, bere bizitzako abenturan zehar Afrika mendebaldeko eskualde arriskutsuenetan barna bidaiatuko du, "Heriotzaren Itsasontzia" deritzon altxirraren bila. Dirkekin batera Al Giordino (Steve Zahn) laguntzailea doa. Bie abenturazaleak altxorra heriotz misteriotsu batzuekin zerikusia izan dezakela ohartuko dira, kasu berdinean sartua dagoen Eva Rojas (Penélope Cruz) doktoreari laguntzeko beren adimen eta trebezia guztiak erabili beharko dituzte. Eva afrikar kontinenteaz gain mundu osoari eragin lekioken birus baten hedapena ikertzen ari da.

## Aktoreak 
* Matthew McConaughey: Dirk Pitt
* Steve Zahn: Al Giordino
* Penélope Cruz: Eva Rojas
* Lambert Wilson: Yves Massarde
* Lennie James: Zateb Kazim jeneral brigadierra
* William H. Macy: James Sandecker almirantea
* Rainn Wilson: Rudi Gunn komandantea
* Delroy Lindo: Carl
* Patrick Malahide: Polidori enbaxadorea
* Glynn Turman: Frank Hopperezabatutako eszenak)
* Robert Cavanah: Tombs kapitaina
* Paulin Fudouop: Modibo
* Jude Akuwudike: Imam
* Mark Aspinall: Abokatua
* Rakie Ayola: Nwokolo andrea
* Christopher Bello: Tren gidaria
* Nicholas Beveney: Kanoiontziko ofiziala
* Maurice Lee: Zakara

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Tones and I

**Toni Elizabeth Watson**, ezagunagoa **Tones and I** artista izenez (Mornington penintsula, Victoria, Australia, 1993?) australiar abeslari eta kantautorea da.

"Johnny Run Away" singlearekin egin zuen debuta, 2019ko martxoaren 1ean. Haren ondorengoa, "Dance Monkey", 2019ko maiatzaren 10ean atera zen, eta lehenengo postura iritsi zen, abesti arrakastatsuenen zerrendan, munduko 30 herrialde baino gehiagotan.

2019ko azaroaren 1ean 16 aste bete zituen Australiako *ARIA* *Singles Chart* zerrendako lehenengo postuan; gaurdaino inork ez du hain luze iraun, 1983. urtean zerrenda hori sortu zutenetik.  Era berean, "Dance Monkey" Australiako rock modernoan (1955etik hona) inoiz goreneko postuan denbora gehien eman duen abestia da, 3 aste iraun baitzuen bertan.

Tones and I-k estreinako EPa, *The Kids Are Coming*, 2019ko abuztuaren 30ean plazaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abeslariaren webgunea.
The Birdcage

***The Birdcage*** (euskaraz *Txorio Kaiola*), 1996ko Mike Nichols estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Jean Poiret eta Francis Veberren *La Cage aux Folles* (1978, *Ero Kaiola*) filmearen berregokitzapena da, biak ere Jean Poiret frantziar antzerkigilearen *1973ko izenburu berdineko antzezlanean* oinarrituak. Robin Williams, Gene Hackman, Nathan Lane, Dianne Wiest, Dan Futterman, Calista Flockhart, Hank Azaria eta Christine Baranski aktoreek antzeztu zuten.

Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen (Bo Welch eta Cheryl Caraski).

## Argumentua 
AEB, Miami, Albert (Nathan Lane) eta Armand Goldman (Robin Williams) bikote homosexualaren bizimodu lasaia Armaden semea den Val (Dan Futterman) eta senatari ultrakontzerbadore baten alaba den Louise Keeley (Dianne Wiest) ezkontzak hankaz-gora jarriko du. Kevin Keeley (Gene Hackman) politikariak familia bizimoduaren usadiozko baloreak defendatu nahi dituenez, senargaiaren familia bisitatzea erabakiko du, zer topatuko duen inolako susmorik izan gabe.

## Aktoreak 
* Robin Williams: Armand Goldman
* Gene Hackman: Kevin Keeley senataria
* Nathan Lane: Albert Goldman
* Dianne Wiest: Louise Keeley
* Dan Futterman: Val Goldman
* Calista Flockhart: Barbara Keeley
* Hank Azaria: Agador Spartacus
* Christine Baranski: Katherine Archer
* Tom McGowan: Harry Radman
* Grant Heslov: *National Enquirer* aldizkariko argazkilaria
* Kirby Mitchell: Keeleyren txoferra

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Egiptoko XXV. dinastia

**XXV. dinastia** edo dinastia kushita (K.a. c. 747-K.a. 664). Napata hiri-estatuan du jatorria (Kusheko lurraldean). Bertatik, dinastia honetako lehen erregeak, Alarak, Nubiaren zatiak inbaditu eta konkistatu zuen.

Hirugarren periodoaren azken dinastia izan zen. Erregea eta militarren harteko erlazioari esker, errege kushitak Egipto militarki kontrolatzea lortu zuten 80 urte baino gehiagoz. Militarki kontrolatzen zuten ezin zutelako politikoki kontrolatu, oso eremu handia baitzen.

Nubia aldeko nagusitasun politikoa indartu eta gero Piankhi subiranoak K.a 730 inguruan Egiptoko espedizio militarra burutu zuen, Nilo ibaiko hiri gehienetaz jabetu ziren Menfisez izan ezik.

## Dinastia XXV antzinako liburuetan 
Dinastia haonek monarka "etiopiar" hauek izan zituen: Piankhi, Shabako, Shabitko, Taharqo eta Tanutamani.

:**Piankhi**, Kushetik egiptora boterea hedatu zuena.
:**Shabako**, Bokkoris atxilotu eta gero, bizirik erre zuen eta 8 (edo 12) urtez erreinatu zuen.
:**Shabitko** (edo Sebikos), aurrekoaren semea, 14 (edo 12) urtez erreinatu zuen.
:**Taharqo** (Taracos edo Saraco), 18 (edo 20) urtez erreinatu zuen.
:**Tanutamani**, asiriarren inbasioagatik egipto uztera behartua.

## XXV. dinastiako faraoiak 
Dinastia honetan faraoi hauek egon ziren: Alara, Kashta, Piankhi /Piye, Shabako/Sabacon, Shabitko /Sebikos, Taharqo/Tarcos eta Tanutamani/Tenutamon.

## XXV. dinamitan egon ziren piramideak 
Shabako, Shabitko, Taharqo eta Tanutamani.

## Kanpo estekak
Mono (Benin)

**Mono** Beningo hego-mendebaldeko departamendua da. Mendebaldean Togorekin du muga, iparraldean Kouffo departamenduarekin, ekialdean Atlantiquerekin, eta hegoaldean Ozeano Atlantikoarekin. 1.605 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2013an 497.243 biztanle zituen. Lokossa da hiriburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El príncipe (2019ko filma)

***El príncipe*** () 2019ko Sebastián Muñozek zuzendutako drama film bat da. Alfredo Castro, Juan Carlos Maldonado eta Gastón Pauls aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1970, Txile, San Bernardo. Parranda gau batez, Jaime (Juan Carlos Maldonado), mutil gazte bakarti eta narzisistak mozkorturik itxuraz beroaldi batean bere lagunik onena labankadaz erailgo du. Espetxean, "Potroa" (Alfredo Castro) deritzon gizon nagusiagoa eta errespetatuarengana babes, goxotasun eta errekonozimendu bila hurbilduko da. Jaime giro horretan "Printzea" bilakatu eta espetxeko botere bereganatzearen borrokaren lekuko den bitartean maitasuna eta leialtasuna ezagutuko ditu.

## Aktoreak 
* Alfredo Castro: "*Potroa*"
* Juan Carlos Maldonado: Jaime "Printzea"
* Gastón Pauls: "Che Pibe"
* Sebastián Ayala: Abandonatua
* Lucas Balmaceda: Dany, "Rucio"
* Cesare Serra: "Ijitoa"
* José Antonio Raffo: López, espetxezaina
* Paola Volpato: Elena
* Catalina Martin: Mónica
* Jaime Leiva
* Nicolás Zárate
* Paula Zúñiga

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Zou

**Zou** Beningo hegoaldeko departamendua da. Mendebaldean Togorekin du muga, iparraldean Collines departamenduarekin, ekialdean Plateaurekin, hegoaldean Ouémé eta Atlantiquerekin, eta hego-mendebaldean Koufforekin. 5.243 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2013an 851.580 biztanle zituen. Abomey da hiriburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El inquilino (filma)

***El inquilino*** 1957an José Antonio Nieves Conde zuzendari espainiarrak egin zuen film kritikoa izan zen. Gaia etxebizitza aurkitzeko garaiko arazoak azaltzea zen. Kritika soziala nabarmena da; horregatik, nahiz eta egilea falangista izan, zentsurarekin arazo handiak izan zituen. Azkenik, aldaketa ugari onartuez gero, 1963an berriro ere plazaratu zen. Film dramatikoa izanik umorezko une batzuk baditu.

## Argumentua 
Filma Madril antzeko hiri batean kokatzen da. Familia bat, gurasoak eta lau seme-alaba txikiak, espekulatzaileek bota behar duten etxe batean bizi dira. Egoera ikusita aitak eguna ematen du etxe berri bat bila, inongo arrakastarik gabe: diru gutxi dauka eta kreditorik ez diote ematen. Bitartean langileak etxea botatzen hasten dira baina, familiaren egoera ikusita, haiei laguntzen saiatzen dira: lanekin beste tokitik hasten dira, familia solairuz aldatzen dute, ura eramaten diote... Langileen arteko elkartasuna filmaren benetako leiv-motiva izango da. Halaber, aberatsen eta eraikuntza-lantegiaren egoismoa nabarmenduko da kupidarik gabe.

## Aktoreak 
## Aldaketak 
Zentsurak filma debekatu ondoren urtetako negoziazio hasi zen. Azkenik, aldaketa asko egin ondoren, 1963an aretoetara berriro ere eramateko baimena jaso zuen. Agindutako aldaketa nagusiak bi izan ziren:
* Filmaren hasieran testu batek arazoa nazioartekoa zela adierazi behar zuen. Gainera, Espainiako Gobernuak arazoari aurre egiteko ahalegin handiak egiten zituela esan behar zuen.
* Amaiera erabat aldatu behar izan zuten. Jatorrizko bertsioan, langileen eta auzokideen laguntzaz, familiak kale kantoi batean altzari eta gauza guztiak etxe bat izango balitz jartzen zituzten nahiz eta kale gorrian egon, surrealismo kutsuko amaiera, alegia. Zentsuratutako amaieran azken momentuan emaztea seme-alabekin eta beste emakume batekin kamioi batean agertzen dira: emazteak etxe bat aurkitu du. Azken planoetan kamioia etxe berriaren bidean, urbanizazio berrien artean ikusiko dugu.

## Ondorioak 
Film honekin José Antonio Nieves Conderen ibilbidea erabat zapuztu zen. Ordura arte erregimen frankistaren ongi ikustitako zuzendaria izan bazen, El inquilino filmarekin kritikoen artean kokatu zitzaion. Hala ere, film gehiago egin zituen nahiz eta hain arrakasta handia ez izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Film osoa Youtuben. Bi bertsioak ikus daitezke, zentsuratua eta zentsuratu gabekoa.
Antonio de Montesinos

**Antonio de Montesinos** (Espainia, c. 1475 - Venezuela, 1540ko ekainak 27) fraile eta misiolari espainiar bat izan zen. Fray Pedro de Córdoba buru duen Amerikako Dominikarren lehen komunitatearekin batera, Espainiako kolonizatzaileek La Española uhartean bertako indigenen aurkako tratu txarrak eta gehiegikeriak salatu zituen.

Antonio de Montesino Predikatzaileen Ordenan gordailatu zen Salamancako San Esteban komentuan, eta han egin zituen bere ikasketa guztiak H astapen-urtearen amaieran, Dominikar erlijioso gisa egin zuen lanbidea 1502ko uztailaren 1ean. Geroago, teologia ikasketa bukatu ondoren  eta dagoeneko apaiz izendatuta, 1509an ,beste fraile askorekin, Santo Tomas de Ávila Errege Komentura bidali zuten, hartan, duela gutxi sortua.

1510ean, Mundu Berrira abiatu ziren Dominikar misiolarien lehen taldearen parte izan zen, 1509ko otsailaren 11ko Errege Dekretua eskuratu ondoren, 15 erlijioso eta 3 laikoren menpe eman zietena. Fray Pedro de Córdoba buru zuen dominikar talde aitzindari hau Fray Antonio Montesino, Fray Bernardo de Santo Domingo eta Fray Domingo de Villamayorek osatzen zuten. Santo Domingoko bidaian, Erlijiosoek bidaiatzen zuten Espíndola itsasontziak San Juan uhartean geldialdia egin zuen. Taldea Hispaniolako Ozamako Santo Domingoko portura iritsi zen, 1510eko irailaren azken egunetan. Ondorengo espedizioetan beste erlijiosoak iritsi ziren 15 fraileren kopurua osatu arte.

Montesino, Santo Domingo, kezkatuta zegoen bertakoak defendatzeagatik. Fray Pedro de Córdoba eta bere erlijio erkidegoaren izenean predikatu zituen bertakoak esklabo egiten zituzten lurzatietan, sistema kolonizatzaileei ezarritako betebeharrak saihestuz Diego Colón erregeordeak Fray Pedro de Córdobarekin hitz egitera joan zen Dominikar komentura Fray Antonio de Montesinos uhartetik kanporatzeko, eta hurrengo igandean Hitzaldia askoz ere beldurgarriagoa bota zuen eta bost printzipio zabaldu zituzten ahots ozen batez. Kolonoek Uharteko frantziskotarren goi mailako Fray Alonso de Espinar konbentzitu zuten auzitegira joateko beren interesak zaintzera. Dominikariek gauza bera egin zuten, Montesinori bidali zuten agintari kolonialen eta horien aldekoak argudiatzeko.

Polemika horren emaitza teologo batzordea eratzea izan zen, eta hortik dator 1512ko abenduaren 27an onartutako Burgoseko Legeak.

Gaur egun Antonio de Montesinos estatua garrantzitsu bat dauka Santo Domingon, Dominikar Errepublikan .Estatuan bost printzipioak zabaltzen irudikatuta dago.
Littoral (Benin)

**Littoral** Beningo hegoaldeko departamendua da, Ouémé eta Atlantique departamenduen eta Ozeano Atlantikoaren artean dagoena. 79 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2013an 679.012 biztanle zituen. Cotonou da hiriburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ouémé

**Ouémé** Beningo hego-ekialdeko departamendua da. Iparraldean Zou departamenduarekin du muga, ipar-ekialdean Plateaurekin, hego-ekialdean Nigeriarekin, hegoaldean Ozeano Atlantikoarekin, hego-mendebaldean Littoral departamenduarekin, eta mendebaldean Atlantiquerekin. 1.281 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2013an 1.100.404 biztanle zituen. Porto-Novo da hiriburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plateau (Benin)

**Plateau** Beningo hego-ekialdeko departamendua da. Iparraldean Collines departamenduarekin du muga, Nigeriarekin ekialdean, Ouémé departamenduarekin hego-mendebaldean, eta Zourekin mendebaldean. 3.264 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2013an 622.372 biztanle zituen. Sakété da hiriburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Molekula anfifiliko

thumb|Fosfolipidoa molekula anfipatikoa da, buztan apolarrak eta buru polar bat baititu.
**Molekula anfifilikoa** edo **anfipatikoa** mutur hidrofilo bat (polarra, urarekin harremantzen dena) eta mutur hidrofobo bat (apolarra, ura errefusatzen duena) dituen molekula da. Mutur bi hauek elkarrengandik urruntzeko joera izango dute baina loturik daudenez ezin dira banatu. Hainbat lipidoren kasua da, eta uretan aurkitzen direnean egitura bereziak eratzen dituzte, hala nola, mizelak, liposomak eta geruza bikoitzeko mintzak.

Mizelak eratzeko gaitasuna duten molekulei tentsoaktiboak esaten zaie, eta hauen artean ditugu xaboiak eta detergenteak. Izatez saponifikazioa jasan duten gantz-azidoak dira, hidrokarburo kate luze bat eta sodio atomoa duen karboxilo batez osaturik daudena. Uraren gainazaleko tentsioa jeisten dute eta olio orbana zatikatu egiten da mizela txikitan.

### Liposomak 
thumb|Liposomaren egitura.
Esfera itxurako burbuilak dira eta mizelak baino handiagoak izaten dira, 25-500 nm arteko diametroa izaten dute. Burbuilaren barruan ura dago. Fosfolipidoek eratzen dute burbuila hori eta burbuilaren mintza bi geruzatakoa izaten da. Ez dira modu naturalean agertzen, mintzen egiturak aztertzeko saiakeratan bakarrik lortu dira. 1960. hamarkadaren erdialdera deskribatu ziren aurreneko aldiz.

Egitura hauek sustantziak garraiatzeko erabil daitezke, hala hidrosolugarriak nola liposolugarriak. Terapia genikoan erabiltzen dira, gene mutanteak ordezkatuko dituzten gene osasuntsuak zelula ituetaraino eraman ahal izateko. Biomedikuntzan, botikak eta molekula aktiboak zeluletara garraiatzeko ere erabiltzen dira.

### Mintz bikoitzeko geruzak 
Zelula mintza lipido molekula anfipatikz osaturik dago. Fosfolipidoak, glukolipidoak eta kolesterola beren muturren izaeraren arabera orientatzen dira eta liposomen antzera bi geruzatako mintza osatzen dute.

## Molekula anfipatiko motak 
### Lipidoak 
Lipidoak dira izaera anfifilikoa duten molekula nagusiak. Hainbat taldetan aurkitzen ditugu:

* Lipido saponifikagarriak:
** Gantz-azidoak
** Monoglizeridoak eta Diglizeridoak
** Fosfolipidoak:
*** Fosfoglizeridoak
*** Esfingolipidoak
** Glukolipidoak
* Lipido ez-saponifikagarriak:
** Esteroide batzuk: kolesterola, behazun azidoak...
** Terpeno batzuk: erretinola, fitola, kafestola...

### Proteinak 
Proteinak ere badira anfifilikoak. Hirugarren egitura lortzen dutenean aminoazidoen erradikaletako kateen arteko loturak eratzen dira. Proteina globularretan erradikal hidrofobikoak (Gly-Pro, Ile-Pro-Met...) egituraren barnealdean kokatzen dira eta erradikal hidrofilikoak aldiz (Asp-Ser, Tyr-Glu...) proteinaren azalean.

## Erreferentziak
Martin Ruiz de Zubiate

**Martin Ruiz de Zubiate** (Arratzu) XVI. mendeko bizkaitar eskultorea, Joanes Antxetaren ikaslea izan zen, eta Burgosko erretaulen zirkuluan jaso zuen prestakuntza, Domingo Enberesrekin.

Durangoko Uribarriko Santa Maria elizako Erretaula Nagusia Martin Ruiz de Zubiatek egina da. Arkitekto horrek bertan lan egin zuen 1578tik 1590era. Antxietaren dizipulu hau Migel Angelen jarraitzaileen romanismoaren ordezkaria da Bizkaian XVI. mendearen azken herenean.

Arabako Urizaharrako erretaularen goiko aldea egin zuen, 1570ean, eta 1578 eta 1590 artean, haren maisu zena (Antxeta) ordeztu zuen, Uribarriko Santa Maria elizaren erretaula egiteko lanetan, Durangon. Uste da Briviescan ikasi zuela hori egiten erretaulak herri honetan dagoen baten antza baitu.

1579an Antxietarekin Burgosko Huelgas Reales monasterioaren kapitulua egin zuen. 1592an Martin Basaberekin, Deustuko San Pedro elizarena ere egin zuen. Haren estilo erromanistak apaingarri platereskoak gainditzen ditu, eta erabat nabarmena Olabarrietako Santo Tomasen erretaulan, Zeberion, 1592an amaitu zuena. Eskultore honek egin zuen baita ere Hondarribiko elizaren aldare nagusia. Halaber, 1603an Gasteizko San Pedro elizan esku hartu zuela jasota dago.

1578ko martxoan Juan Erretaularen diseinua egiteko, Beltran de Otazu, Martín Ruiz de Zubiate (eta honekin batera Joanes Antxeta), Pedro de Masaga, Juan Carranza eta Francisco de Uriza aurkeztu ziren. Azkenean Martin Ruiz de Zubiateren diseinua aukeratu zuten.

## Erreferentziak
Sejemkara

**Segemkara**, Antzinako Egiptoko bostgarren dinastiako chaty bat izan zen, Userkaf eta Sahuraren erregealdietan.

Kefren eta Hejenuhedjeteren semea izan zen. Sejemkararen hilobia G8154 (= LG 89) bezala ezagutzen da eta Gizako nekropoliaren eremu zentralean dago kokatuta. Hauxe Niakure anaiaren hego-mendebaldean eta Niusere eta Niankhreren hilobien ipar-mendebaldean dagoen mastaba bat da.

Arkaitzean zulatuta dagoen hilobia dauka eta Jentkaus I.a erreginaren piramidearen ipar-mendebaldean eta Jafra erreginarenaren hego-ekialdean dago.
Mastabaren sarrerako atean, hauxe irakurri ahal dugu: "erregearen semea, printze jaraunslea, kontularia, kontseilaria, Egipto Behereko erregearen zigiluaren eramailea, aitaren apaiz irakurle burua, lagun bakarra, Ganberako idazkaria, Duau jainkoaren laguntzailea eta aitaren idazkaria". Horrekin badakigu zer egiten zuen eta, gutxi gorabehera, nor zen.

Beste areto batean ikusi ahal da justizia buruko chatia izan zela eta jauregi horretako titulu gehigarriak zituela. Jauregiko gela batean, inskripzio batek gorteko karrera erregistratzen du hurrengo erregeen erregealdietan: bere aita, erregea, Jainko Handiaren aurrean errespetatua, Jafra Egipto Garaiko eta Behe Egiptoko erregearen aurrean.
* Egipto Mizerinoko Goi eta Behe Egiptoko erregearen aurrean
* Egipto Shepseskaf Goi eta Behe Egiptoko erregearen aurrean
* Userkaf Egipto Garaiko eta Behe Egiptoko erregearen aurrean
Temma Nomura

Japoniako futbolaria da.

Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Cerezo Osaka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
The Wreck of the Mary Deare (filma)

***The Wreck of the Mary Deare*** (euskaraz: "'Mary Dearen naufragioa"), thriller filma da,  Michael Anderson zinemagile ingelesak 1959an zuzendu zuena. Hammond Innes idazlearen 1956ko izenburu berdineko eleberrian oinarriturik dago. Gary Cooper, Charlton Heston, Michael Redgrave, Cecil Parker, Richard Harris eta John Le Mesurier izan ziren aktore nagusiak.

## Argumentua 
Mantxako kanala, John Sands (Charlton Heston) erreskateontzi bateko kapitainak Hong Kong portutik datorren *Mary Deare* zamaontzia itsasoan noraezean topatu berri du. Barnean, ezkutaturik, Gideon Patch (Gary Cooper) gizaseme misteriotsua dago, naufragioaren gertaera ikusi eta ontziak bere norabidea zergatik aldatu duen dakien lekuko bakarra. Gainera, ziur dago bere lekukotasunak ontziaren jabeek aseguruetxeari iruzur egitea ekidin dezakela.

## Aktoreak 
* Gary Cooper: Gideon Patch
* Charlton Heston: John Sands
* Michael Redgrave: Nyland jauna
* Emlyn Williams: Sir Wilfred Falcett
* Cecil Parker: Agintaria
* Alexander Knox: Petrie
* Virginia McKenna: Janet Taggart
* Richard Harris: Higgins
* Ben Wright: Mike
* Peter Illing: Gunderson
* Terence De Marney: Frank
* Charles Davis: Yules

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Going My Way

***Going My Way*** (euskaraz *Nire Bidea Jarraituz*), 1944ko Leo McCarey estatubatuarrak zuzendutako drama-komedia film bat da. Bing Crosby, Barry Fitzgerald eta Risë Stevens aktoreek antzeztu zuten.

Zazpi Oscar Sari irabazi zituen: Film onenaren Oscar Saria (Paramount Pictures, ekoizlea: Leo McCarey), Zuzendari onenaren Oscar Saria (Leo McCarey), Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Bing Crosby ), Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Barry Fitzgerald), Egokitutako gidoi onenaren Oscar Saria (Frank Butler eta Frank Cavett), Argumentu onenaren Oscar Saria (Leo McCarey), Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria (abestia: "Swinging on a Star", musika: Jimmy Van Heusen eta mitzak: Johnny Burke).

Gainera beste hiru izendapen ere izan zituen: Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Barry Fitzgerald), Argazkigintza onenaren Oscar Saria - Zuri-beltza (Lionel Lindon) eta Muntatze onenaren Oscar Saria (Leroy Stone).

''The Bells of St. Mary's'' (1945) jarraipena izan zuen.

## Argumentua 
AEB, New York, St. Dominic elizan Aita Chuck O'Malley (Bing Crosby) apaiza jatorrak parrokiaren aldeko lana egin eta bera baina zaharragoa den Aita Fitzgibbon (Barry Fitzgerald) apaiz zorrotzarekin hika-mikak izango ditu.

## Aktoreak 
* Bing Crosby: Aita Chuck O'Malley
* Barry Fitzgerald: Aita Fitzgibbon
* Frank McHugh: Aita Timothy O'Dowd
* James Brown: Ted Haines, Jr.
* Gene Lockhart: Ted Haines, Sr.
* Jean Heather: Carol James/Haines
* Porter Hall: Belknap jauna
* Fortunio Bonanova: Tomaso Bozanni
* Eily Malyon: Carmody andrea
* Robert Mitchell Boychoir: St. Dominic elizako abesbatza
* Risë Stevens: Genevieve Linden (Jenny Tuffel)
* Stanley Clements: Tony Scaponi
* William Frawley: Max Dolan
* Carl "Alfalfa" Switzer: Herman Langer
* Anita Sharp-Bolster: Quimp andrea
* Jack Norton: Musika argitaratzailea (Lilley jauna)
* William "Bill" Henry: Doktorea
* Martin Garralaga: Zuniga
* Julie Gibson: Taxi gidaria
* Gibson Gowland: Eliztarra

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Mintzeko proteina integral

300px|thumb|Mintzeko proteina integrala zelula mintzean txertatuta.
**Mintzeko proteina integralak** edo **proteina intrintsekoak** zelula mintzean txertaturik edo integraturik dauden proteinak dira. Lipidozko geruza bikoitzean sarturik daudenez berauek isolatzeko mintz plasmatikoa suntsitu beharra dago. Mintzari loturik baina bertan txertaturik ez daudenak Mintzeko proteina periferikoak dira.

## Funtzioak 
Proteina integral hauek hainbat funtzio betetzen dituzte:
* Zelula kanpoko matrizea eta barneko zitosolaren artean molekula polarrak igarotzea ahalbidetzen dute.
* Entzima funtzioa betetzen dute.
* Zelulen arteko loturak eratzen dituzte.
* Zelularen seinaleztapena egiten dute.

## Proteina integral motak 
[300px|thumb|[Fotosintesiaren argitako fasean *elektroien garraio katea* egiten da. Tilakoidetako mintzean dauden proteina gehienak integralak dira.]]
### Transmintzeko proteinak 
Transmintzeko proteinak zelula mintza alde batetik bestera zeharkatzen duten proteinak dira. Proteina hauetan hiru dominio bereizten dira. Proteinaren erdialdeko dominioa oso hidrofoboa da eta mintzeko lipidoen kate hidrofoboekin lotura eratzen ditu. Beste bi dominioek zelularen zitosolera eta matrize extrazelularrera ematen dute eta hauek oso hidrofiloak dira. Adibide tipikoa fosfatasa alkalinoa da.
* *Proteina prenilatuak*: Zitosolari begira dagoen lipido geruzan kokaturik daude eta terpeno bati loturik daude, farnesilari (15 karbonoko molekula) edo geranilari (20 karbonotakoa). Lotura hori proteinaren zisteina baten tiolaren (-SH) eta terpenoaren hidroxilo taldearen (-OH) artean gertatzen da. Ras GTPasa da adibide bat.
* *Proteina azilatuak*: Hauek ere zitosolari begira dagoen geruzan kokaturik dade baina gantz-azido bati lotzen zaizkio) edo palmitatoari (proteina palmitoilatuak) gehienetan. Gantz-azido hauek Golgi aparatuan gehitzen zaizkie mintzean behar duten tokian kokatu daitezen.

## Adibideak 
[thumb|[Ioien kanal baten funtzionamendua.]]
* Ioien kanalak
* Sodio-potasio ponpa
* Sodio-kaltzio trukatzailea
* ATP sintasa
* Glukosa garraiatzailea
* Intsulinaren hartzailea
* Zelulen arteko loturetan parte hartzen duten proteinak: kadherina, integrina, konexina...
* Errodopsina
* Zitokromoa
* Glikoforina

## Erreferentziak
Deep Blue Sea (1999ko filma)

***Deep Blue Sea*** (euskaraz *Itsaso Urdin Sakona*), 1999ko Renny Harlin finlandarrak zuzendutako zinetzia-fikzioko beldurrezko film bat da. Saffron Burrows, Thomas Jane, LL Cool J, Jacqueline McKenzie, Michael Rapaport, Stellan Skarsgård eta Samuel L. Jackson aktoreek antzeztu zuten.

*Deep Blue Sea 2* (2018) jarraipena du.

## Argumentua 
Susan McAlester (Saffron Burrows) doktoreak Naturaren makina hiltzaile azkar eta perfektuenetakoa den marrazo muturluzeak erabiliz giza garun-ehunen erregenerazioaren gakoa topatu eta Alzheimer gaitza sendatzeko moduren bat lortzea espero du. Bere helburua lortzeko kode etikoen mugak igaro eta marrazoen ADNa eraldatu du, oraindik eta adimentsu eta azkarragoak eginez, lantalde osoa arriskuan jarriko dituzten munstro harrapakariak bilakatuz.

## Aktoreak 
* Saffron Burrows: Susan McAlester doktorea
* Thomas Jane: Carter Blake
* Samuel L. Jackson: Russell Franklin
* Stellan Skarsgård: Jim Whitlock doktorea
* Jacqueline McKenzie: Janice "Jan" Higgins
* Michael Rapaport: Tom Scoggins
* LL Cool J: Sherman "Predikatzaile" Dudley
* Aida Turturro: Brenda Kerns

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Shaft (1971ko filma)

***Shaft***, 1971ko Gordon Parks estatubatuarrak zuzendutako blaxploitation ekintza film bat da,. Ernest Tidyman idazlearen *Shaft* (1970) eleberrian oinarritua. Richard Roundtree, Moses Gunn eta Charles Cioffi aktoreek antzeztu zuten.

Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria irabazi zuen (kanta*Theme from Shaft* da eta musikagilea, Isaac Hayes).

''Shaft's Big Score!* (1972), *Shaft in Africa* (1973), *Shaft* (2000) eta *Shaft'' (2019) jarraipenak ditu, bai eta 1973-1974ko izenburu bereko telesaila ere.

## Argumentua 
New Yorken, John Shaft (Richard Roundtree) detektibeak Vic Androzzi (Charles Cioffi) polizia tenientearen bisita jaso du, Harlemgo Bumpy Jonas (Moses Gunn) mafiaburuaz informazioa jakiteko. Handik gutxira, mafiaburuak berak Shafti laguntza eskatu dio: aurkari bazutek Marcy (Sherri Brewer) alaba bahitu dutenez, askatzen lagun diezaion nahi du. Shaft eta Ben Buford (Christopher St. John) lagunminak kasuan esku hartzea erabaki dute eta, neska aurkitzeko, gaizkileen munduan barneratu dira, baina Shaft ohartu da mafiaburuak bera darabilela.

## Aktoreak 
* Richard Roundtree: John Shaft
* Moses Gunn: Bumpy Jonas
* Charles Cioffi: Vic Androzzi tenientea
* Christopher St. John: Ben Buford
* Gwenn Mitchell: Ellie Moore
* Lawrence Pressman: Tom Hannon
* Victor Arnold: Charlie
* Tony King: Davies
* Sherri Brewer: Marcy Jonas
* Rex Robbins: Rollie
* Camille Yarbrough: Dina Greene
* Margaret Warncke: Linda
* Joseph Leon: Byron Leibowitz
* Arnold Johnson: Cul
* Antonio Fargas: Bunky

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
NGC 47

**NGC 47** (**NGC 58**, **MCG -1-1-55**, **IRAS00119-0726** edo **PGC 967**) galaxia espiral bat da, Cetus konstelazioan. Ernst Wilhelm Leberecht Tempelek aurkitu zuen 1886an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 30

**NGC 30** harremanik gabeko bi izar dira, Pegasus konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.

Izarrak, gertu daudela ematen badu ere, ez daude fisikoki lotuta. Distiratsuena 1107±14 argi-urtera dago eta ahulena 4888±31 argi urtera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 44

**NGC 44** bi izar dira, Andromeda konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.

Izarrak, gertu daudela ematen badu ere, ez dago argi fisikoki lotuta ote dagoen. Mendebaldekoa 3440±210 argi-urtera dago eta ekialdekoa 3440±210 argi urtera. Horrek gertu ematen badu ere, izan liteke diferentzia oso handia izatea, errore barra dela eta. Mugimendua, gainera, ez dator bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 33

**NGC 33** bi izar dira, Pisces konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.

Izarrak, gertu daudela ematen badu ere, ez dago argi fisikoki lotuta ote dagoen. Distiratsuena 5560±580 argi-urtera dago eta ahulena 4020±520 argi urtera. Euren mugimendua, hala ere, batera ematen da eta, horregatik, ez dago argi euren harremana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Jonathan Franzen

**Jonathan Earl Franzen** (Western Springs, Illinois, 1959ko abuztuaren 17a) estatubatuar idazlea da. Saiakera eta eleberrien egilea da. *The Corrections* eta *Freedom* dira bere eleberri ezagunenak.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *The Twenty-Seventh City*, 1988
* *Strong Motion*, 1992
* *The Corrections*, 2001
* *Freedom*, 2010
* *Purity*, 2015
* *Crossroads: A Novel*, 2021

### Istorio laburrak 
* *Facts*, 1987
* *Argilla Road*, 1991
* *Somewhere North of Wilmington*, 1996
* *How He Came to Be Nowhere*, 1996
* *Chez Lambert*, 1996
* *On the Nordic Preasure Lines Fall Color Cruise*, 1998
* *At the Party for the Artists with No Last Name*, 1999
* *The Failure*, 1999
* *The Fall*, 2000
* *When the new wing broke away from the old mansion*, 2003
* *Breakup stories*, 2004
* ''Two's Company*, 2005
* *Good Neighbors*, 2006
* *Agreeable*, 2010
* *Ambition*, 2011
* *The Republic of Bad Taste*, 2015

### Saiakerak 
* *How to Be Alone*, 2002
* *The Discomfort Zone*, 2006
* *Farther Away*, 2012
* *A Critic at Large: A Rooting Interest*, 2012
* *The End of the End of the World*, 2016
* *The End of the End of the Earth*, 2018
* *Why Birds Matter*, 2018
* *What If We Stopped Pretending'', 2019

## Kanpo estekak
The Lone Ranger (2013ko filma)

***The Lone Ranger***, 2013ko Gore Verbinski estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. Lone Ranger irratsaioan oinarritua dago. Johnny Depp, Armie Hammer, Tom Wilkinson, William Fichtner, Barry Pepper, James Badge Dale eta Helena Bonham Carter aktoreek antzeztu zuten.

Efektu berezi onenen Oscar Saria (Tim Alexander, Gary Brozenich, Edson Williams eta John Frazier) eta Makillaje onenaren Oscar Sariaren (Joel Harlow eta Gloria Pasqua-Casny) izendapenak jaso zituen.

## Argumentua 
Texasko Ranger talde batek bidelapur batzuen erasoa jasoko du. Toro (Johnny Depp) komantxeak erasoalditik bizirik atera den ranger bakarra topatuko du, Lone Ranger (Armie Hammer). Ordutik aurrera, Lone Ranger, Silver zaldia eta Torok Texas estatuan barna bidelapurren bila hasiko dira, haietaz mendekatu eta justizia ezartzeko asmoz.

## Aktoreak 
* Armie Hammer: John Reid / Lone Ranger
* Johnny Depp: Tonto
* William Fichtner: Butch Cavendish
* Tom Wilkinson: Latham Cole
* Helena Bonham Carter: Red Harrington
* James Badge Dale: Dan Reid
* Bryant Prince: Danny Reid
* Barry Pepper: Jay Fuller kapitaina
* Mason Cook: Will
* Saginaw Grant: Hartz Handia buruzagia
* Harry Treadaway: Frank
* Lew Temple: Hollis
* Leon Rippy: Collins
* Stephen Root: Habberman
* James Frain: Barret
* Damon Herriman: Ray

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Fonera

**Fonera** Niger-Kongo familiako hizkuntza da, batez ere Beninen mintzatzen dena. Hizkuntza isolatzailea da, SVO motakoa. 1.435.500 eta 2.020.000 hiztun artean ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fonera, gramateka.eus
Parentalia

**Parentalia** edo **Parentes festa** Antzinako Erromako hileta-ospakizuna zen. Otsailaren 13tik 21era familia baten (*parentes*) edo, batzuetan, herri baten hildakoen alde sakrifizioak eta zeremoniak antolatzen ziren.

## Ohiturak 
Egun horietan hilen ahaideak, senideak eta lagunak biltzen ziren hilobiak bisitatzeko eta bertan sakrifizioak egiteko. Halaber, eskaintzak (esnea, ardoa, eztia eta irina) eta oturuntzak egiten ziren.

Festen lehenengo egunean, otsailaren 13an, Vestaren birjin batek Tarpeyako Vestaren birjinaren hilobian erromatar *parentes* guztien erritu publikoen irekiera egiten zuen. Gainontzeko zeremoniak familia giroan egiten ziren.

Ovidiok egiten ziren eskaintza sakratuak deskribatu zituen (*sacrificia*). Hirietatik kanpoko nekropolietan, familien hilobien aurrean, loreen sortak, garia, gatza, ogia ardoaz bustita eta bioletak jartzen ziren. Produktu horiek "hilen itzalentzako" ziren (*manes* edo Festusen, *di manes* - "onak"); horrela hilen eta bizien arteko loturak eta elkarrekiko betebeharrak indartu nahi zituzten. Hau guztia *paterfamilien* (familia-buruen) betebehar legala zen..

*Parentaliak* otsailaren 21ean bukatzen ziren baina beste bertsioen arabera 22an zen azken egun hori. Amaiera gauerdiko errituekin ematen zitzaien; erritu horiek Feralia izena zuten; Feralia benetako hilen festa zen. Erromatarrek uste zuten egun horretan hilen arimak bizien artean libreki ibil zitezkeela. Orduan paterfamiliek *manes-*en alde gaiztoa azaltzen zutenean. Feralia hauek lasaitzeko konjurua zen. Ovidioren iritziz erritu hauek jatorria nekazari munduan zuten eta *Parentalia* bera baino zaharragoak ziren. Modu batez garbiketa erritua zen, hurrengo egunean Caristia festa ospatzeko: familia osoa biltzen zen oturuntza informala egiteko eta, horrela, hildakoenganako adiskidetasuna ospatzeko.

*Parentaliatik* *Caristia* arte tenplu guztiak ixten ziren, ezkontzak debekatuta zeuden eta magistratuek haien domeinik gabe agertzen ziren, horrela lan ofizialak egin ezin zirela adierazteko. W. Warde Fowler-en iritziz *Parentalia* "hileten errituaren urteroko berritzea zen."

Festen azken egunean manesak omentzen ziren (arbasoen espirituak) eta Mania Larunda jainkosari sakrifizioa eskaintzen zitzaion; jainkosa hori, nolabait, heriotzaren anderea zen. *Parentalia* zela eta, otsailean jarduera alaiak egitea ez zen batere egokia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* “La «Parentalia», la fiesta dedicada a los difuntos en la Antigua Roma”. *Primeros cristianos*
Auersperg jauregia

**Auersperg jauregia** () jatorriz **Palais Rosenkavalier** deitua, Josefstadt auzoko Auerspergstraße kalean dagoen jauregi barrokoa da, Vienan.

Auersperg jauregia 1706 eta 1710 artean eraiki zen Rottenhof zaharrean, Johann Bernhard Fischer von Erlach eta Johann Lukas von Hildebrandt arkitekto ezagunen planen arabera, Hieronymus Capece de Rofrano-rentzat, aurreko izenaren Rosenkavalier izenarekin. Jauregiaren erdiko atala 1720 eta 1723 artean aldatu zuten Johann Christian Neupauerreren arabera.

1749an, Josef Saxe-Hildburghausengoa printzearen jauregia neguko egoitza gisa erabiltzen hasi zen. Giuseppe Bonno kontratatu zuen jauregiko musika zuzendari gisa. 1754 eta 1761 artean, astero musika ikastaroak egin ziren neguan zehar.

1759tik aurrera, jauregia alokatu zuen eta Christoph Willibald Gluck kontratatu zuen bertan egiten ziren kontzertuen zuzendari nagusi gisa.

1777an Auersperg jauregiko Johann Adam printzeak, Frantzisko I.a eta Maria Teresa enperadorearen adiskide eta konfidentea, jauregia erosi zuen, garai hartan Palais Rofrano deitzen zena.

1940an, Ferdinand Auerspergek Palais heredatu zuen eta 1942an, bere arreba Christiane Croyk bere herentzia onartu zuen. Bigarren Mundu Gerran familiarekin bizi zen Auesperg jauregiaren goiko geletan. Bigarren Mundu Gerran bertan zeuden erresistentziako kideak ere ezkutatu zituzten. Auesperg jauregia Alliierte Kommandanturek, Aliatuen Kontrol Kontseiluaren indar poliziaren esku geratu zen eta gero haien egoitza gisa erabili zuten.

Konsul Alfred Weissek, Arabiako Kaffee fundatzaileak, erosi zuen Auesperg jauregia 1953an. 1953an eta 1954an Oswald Haerdtl arkitektoak zabaldu zuen, laranjeria, neguko lorategia eta gela funtzionalagoak gehitu zituena. Alfred Weissek 600 lagunentzako kafetegi handi bat ireki zuen Auesperg jauregian, ondoan terraza batekin.

2006 hasieran, Auesperg jauregia berriro saldu zen Europako familia zahar bati. Estatuak apartamentu berdinak izaten jarraitzen dute eta helburu musikaletarako erabiltzen dira oraindik. Datozen urteetan Auesperg jauregia zaharberrituko da eta museo txiki bat egitea aurreikusten da. Gaur egun, Auesperg jauregiak mota askotako musika ekitaldietarako erabiltzen da; hamaika logela ditu eta gehienez 1000 gonbidatu izan ahal dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adja

**Adja herria** mendebaldeko Afrikako talde etnolinguistikoa da. hego-mendebaldeko Beninen eta hego-ekialdeko Togon bizi dena. Adjera da haien hizkuntza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juduen kanporatzea Nafarroatik

**Juduen kanporatzea Nafarroatik** hitz horiek historiografian, Erdi Aroan eta Aro Modernoan Nafarroan eman ziren juduen komunitateen aurkako kanporatze prozesuak adierazten ditu.

Iberiar Penintsulatik juduak kanporatu zituztenean Baionak juduei ongi etorria eman zien. 1492an Espainiako eta Portugaleko erresumetatik kanporatu zituztenean Baionan eta Nafarroako Erresuman hartu zuten babesa judu asko. Ondorioz, juduen komunitateek garrantzi handia lortu zuten leku hauetan. 1498an, kanporatuko zituzten Nafarroatik Errege Katolikoaren presiopean baina jadanik juduen aurkako sarekadak aspaldikoak ziren.

XIII. mendearen bukaeran hasi zen juduen aurkako joera zabaltzen eta 1228an hasi zen Nafarroan juduen aurkako erasoaldia. 1333an Petri Ollogoiengoa fraide frantziskotarrak bideratu zuen egoera, Evreuxko etxeko erregeen etorrerarekin.

Juduen auzoa harresi batez inguratuta zegoen, Karlos Burusoilaren garaitik, ez juduak isolatzeko, baizik eta kristautik babesteko. XV. mendean zehar, judu batzuek bereizketa hesia zeharkatu zuten eta kristauen artean bizi izan ziren.

XIV. eta XV. mendeetako Comptos Erregistroek ziurtatzen dute Iruñeko judu auzoan 100 eta 150 familia artean bizi zirela. Juduek merkatu desberdinak zituzten kristauekin konparatuz eta Alcacería inguruan kokatzen ziren, ez da ondo ezagutzen Iruñean duen kokapen zehatza. Juduak Nafarroatik kanporatu zituzten 1498an eta asko Baionara bota zituzten, beste Euskal hiri batera, oraingoan Pirinioen iparraldera eraman zituzten.

Errege Katolikoen presiopean burutu zen kanporatzea. 1492an beren agintepean zeuden lurraldeetatik 1492an kanporatutako judu askok bezala, Nafarroan errefuxiatu ziren. Errege Katolikoen kanporatze dekretuaren ondoren, 1492an, juduen kontingente garrantzitsuak iritsi ziren Tuterara.

1498an, penintsulako erresumetan baino sei urte beranduago, Joanes III.a Nafarroakoa erregearen agintaldian juduak Nafarroako erresumatik kanporatu zituzten Errege Katolikoen presiopean. Nafarroan kanporatzeko dekretuak, 1498an juduen bihurketa ugari (hau da, kristau bihurtzea) eragin zituen.

## Kanpo estekak
Love in the Afternoon (1957ko filma)

***Love in the Afternoon*** (euskaraz: "Maitasuna arratsaldean") komedia erromantiko generoko filma da, Billy Wilder austriar-estatubatuar zinemagileak 1957an zuzendu zuena. Claude Anet frantziarraren *Ariane, jeune fille russe* (1920, "Ariane, errusiar neska gaztea") eleberrian oinarriturik dago, eta izenburu berdineko 1931ko alemaniar filmaren egokitzapena da. Gary Cooper, Audrey Hepburn eta Maurice Chevalier izan ziren aktore nagusiak.

## Argumentua 
Frantzia, Paris, Ariane Chavasse (Audrey Hepburn) neska gazte xaloa Frank Flannagan (Gary Cooper) estatubatuar playboy dirudunaz maitemindu da. Baina Flannaganek ez daki alabaren aita Claude Chavasse (Maurice Chevalier) detektibe pribatua dela.

thumb|center|300px|Trailerra

## Aktoreak 
* Gary Cooper: Frank Flannagan
* Audrey Hepburn: Ariane Chavasse
* Maurice Chevalier: Claude Chavasse
* John McGiver: X jauna
* Van Doude: Michel
* Lise Bourdin: X andrea
* Olga Valery: Hoteleko txakurdun gonbidatua
* Ijitoak: Beren buruak antzeztuz

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Christopher Tolkien

**Christopher John Reuel Tolkien** (Leeds 1924ko azaroaren 21a - Draguignan, 2020ko urtarrilaren 16a) J. R. R. Tolkienen hirugarren semea izan zen. Hil ondoren argitaratutako aitaren lan askoren (Silmarillion barne) argitaratzailea izan zen. Eraztunen Jaunaren jatorrizko mapak marraztu zituen.

## Bibliografia 
### Egilea edo itzultzailea 
* *The Battle of the Goths and the Huns*, 1953-1957
* *The Saga of King Heidrek the Wise*, *Hervarar saga ok Heiðreks* islandieraren itzulpena, 1960

## Kanpo estekak
Shaft (2000ko filma)

***Shaft***, 2000ko John Singleton estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Ernest Tidyman idazlearen *1970eko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Samuel L. Jackson, Vanessa L. Williams, Jeffrey Wright, Christian Bale, Dan Hedaya, Busta Rhymes, Toni Collette eta Richard Roundtree aktoreek antzeztu zuten.

*Shaft* (1971), ''Shaft's Big Score!* (1972) eta *Shaft in Africa* (1973) aurrekariak eta *Shaft* (2019) jarraipena dauzka, bai eta *1973-1974ko izenburu berdineko telesaila'' ere.

## Argumentua 
AEB, New York, Walter Wade (Christian Bale) gazte zuriak ikasle afroamerikar bat hiltzean, John Shaft (Samuel L. Jackson) detektibeak atxilotu egingo du. Baldintzapeko askatasuna hautsiz, Walterrek herrialdea utziko du. Halere, bi urtez itxoiten egon ondoren, Shaftek Walter AEBetara anonimoki sartzean saiatzean berriz atzemango du. Walterren aita den izen bereko (Philip Bosco) firudunak haren askatasun fidantza ordaintzean, Walter aske gelditu eta mendeku asmoz Shaft hiltzea beste desioriok ez du izango. Ez da bakarra izango: Jack Roselli (Dan Hedaya) eta Jimmy Groves (Ruben Santiago-Hudson) nahiz Peoples Hernández (Jeffrey Wright) dominikar droga-trafikatzaileak asmo berbera dute, azken honek ustez kontrolpean duen auzoan Shaftek jendaurrean umilatu zuelako.

## Aktoreak 
* Samuel L. Jackson: John Shaft II
* Vanessa Williams: Carmen Vasquez
* Jeffrey Wright: Peoples Hernandez
* Christian Bale: Walter Wade Jr.
* Dan Hedaya: Jack Roselli
* Trevor Smith Jr.: Rasaan
* Toni Collette: Diane Palmieri
* Richard Roundtree: John Shaft I, Shaften osaba
* Ruben Santiago-Hudson: Jimmy Groves
* Josef Sommer: Curt Flemming
* Lynne Thigpen: Carla Howard
* Philip Bosco: Walter Wade Sr.
* Pat Hingle: Dennis Bradford epailea
* Lee Tergesen: Luger
* Daniel von Bargen: Kearney tenientea
* Peter McRobbie: Cromartie tenientea
* Zach Grenier: Harrison Loeb
* Richard Cocchiaro: Frank Palmieri
* Ron Castellano: Mike Palmieri
* Mekhi Phifer: Trey Howard
* Sonja Sohn: Alice
* Andre Royo: Tattoo
* Elizabeth Banks as Treyren laguna (edota Elizabeth Maresal Mitchell)
* Gordon Parks: Lenox Lounge patroia
* Isaac Hayes: "Mr. P," (krediturik gabe)

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Joaquín Argamasilla

**Joaquín María Argamasilla de la Cerda Elío** (Madril, 1905eko apirilaren 4a - Bilbo, 1987ko maiatzaren 20a) Santacarako XI. markesa, espainiar noblea izan zen, 1920ko hamarkadan objektu opakuen bidez ikusteko ustezko gaitasun bat alegatzeagatik ezagunagoa zena; horretarako, garaiko pertsonaia ospetsuak konbentzitu zituzten erakustaldi batzuk eginez, hala nola Valle-Inclán, Gustav Geley edo Charles Robert Richet medikua. Ez zuen, hala ere, Houdini konbentzitu, nork 1924an iruzurgile bat zela salatu zuen.

## Biografia 
Joaquín Argamasilla Madrilen jaio zen 1905eko apirilaren 4an, Joaquín Argamasilla de la Cerda Bayonaren, Santacarako X. markesaren eta nafar karlismoaren buruzagiaren eta Ana María Josefa de Elío y Coig markesa ezkontidearen semea.

Bere aitak Joaquínen karrera parapsikologikoa bultzatu zuen, semeak metasomoskopia izeneko ahalmena, hau da, gorputz opakoen bidez ikusteko gaitasuna, zuela sinetsi zuena. Laster hasiko da Joaquín bere boterearen erakustaldiak egiten, kutxa hermetikoen barruan sartutako paper orriak irakurriz edo leku itxietan jarritako eta aldez aurretik manipulatutako erlojuen ordua asmatuz. Ikuskizun horietako ikusleen artean Valle-Inclan dago, psikikoaren aitaren laguna zena, eta gaztearen botereez konbentzitzera iritsi zen.

Bere ospeari esker 1924an New Yorkeko Pennsylvania Hotelean AEBetako publikoaren aurrean bere botereen erakustaldi bat egiteko prest agertu zen. Argamasillak inola ere txundituta utzi ez zuen ikusleetako bat Houdini magoa izan zen. Hau prestidigitazio trikimailu bat zela pentsarazten zuten xehetasun batzuez ohartu zen, adibidez, Argamasilla beti leiho baten ondoan kokatzen zen argiztapen ona izateko, hesgailuaren bidez ikusteko teknikak erabiltzen zituela edo kutxetan irekidura txikiak egin zituela (Argamasilla bereak ez ziren kutxekin ez zen trikimailua erreplikatzeko gai).

Argamasilla, frankismo garaian, Zinematografia eta Antzerki zuzendari nagusi bihurtuko zen (1952-1955), jada bere botereak desagerturik egonda.

Bere aita 1940an hil zen arren, 1959ra arte ez zuen Santacarako markesaren kargua hartu. Noblezia titulua, Bilbon 1987ko maiatzak 20an hil zen arte mantendu zuen.

Josefina Gonzalez de Kareaga Uriguen ezkondu zuen. Ezkontza horretatik alaba bat jaio zen: Maria Antonia Argamasilla de la Cerda Gonzalez de Kareaga jaio zen, haren oinordekoa eta Santacanako markesa 1988tik 2011ra arte.

## Fikzioa 
*El Ministerio del Tiempo* espainiar telesailaren 14. atalean Argamasilla eta Houdiniren arteko topaketaren fikziozko bertsio bat- non Argamasillaren botereak benetakoak diren- agertu zen. Atala, *Tiempo de magia* izenekoa, 2016ko martxoak 21ean eman zuten eta Miki Esparbék bere pertsonaia egin zuen.

## Erreferentziak