open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Egoera solidoaren fisika

**Egoera solidoaren fisika**k material solidoen propietate fisikoak aztertzen ditu, mekanika kuantikoa, kristalografia, elektromagnetismoa eta metalurgia fisikoa diziplinak besteak beste. Egoera solidoaren fisika materialen zientziaren oinarri teorikoa da, eta haren garapena funtsezkoa izan da mikroelektronikaren aplikazio teknologikoen esparruan, transistoreak eta material erdieroaleak garatzea ahalbidetzen baitu.

## Sarrera 
Gorputz solidoak dentsoki eta elkarrekintza-indar biziz paketatutako atomoz daude osatuta. Elkarrekintza horren ondorio dira solidoen propietate mekaniko, termiko, elektriko, magnetiko eta optikoak.

Solido gehienen ezaugarri garrantzitsu bat kristal-egitura da. Atomoak modu geometrikoan erregularki errepikatzen diren posizio erregularretan banatzen dira. Atomoen banaketa espezifikoa indar-sorta zabal baten ondorioa izan ohi da. Adibidez, solido batzuk, hala nola sodio kloruroa (edo gatz arrunta), lotura ionikoen bidez elkartuta mantentzen dira, ioien arteko erakarpen elektrikoaren ondorioz gertatzen dena, materiala osatzen duten ioien arteko interakzio elektrostatikoak eraginda. Beste batzuetan, hala nola diamantean, atomoek elektroiak partekatzen dituzte, eta lotura kobalenteak eratzen dituzte. Substantzia geldoek, hala nola neonak, ez dute lotura horietako bat ere. Van der Waals indar izeneko erakarpen-indar batzuen ondorio da haien existentzia. Indar horiek molekula edo atomo neutroen artean agertzen dira, polarizazio elektrikoarenondorioz. Metalak, bestalde, gas elektroniko deitutako efektuari esker mantentzen dira lotuta.

## Historia 
Solidoen propietate fisikoak ikerketa zientifikoko gaiak izan dira duela mende batzuetatik, baina egoera solidoaren fisika izen berezituarekin ez zen sortu 1940ko hamarkadaren amaiera arte, *American Physical Society* delakoak *Division of Solid State Physics* (DSSP) atala sortu baitzuen garai hartan. Solidoen gaineko ikerketari esker DSSP lotu zen aplikazio teknologikoekin, eta horrela 1960ko hamarkadaren hasieran fisikaren atal handiena zen.

Estatu solidoaren inguruan fisikarien komunitate handiak sortu ziren Europan ere Bigarren Mundu Gerraren ondoren, bereziki Ingalaterran, Alemanian eta Sobietar Batasunean. Estatu Batuetan eta Europan, egoera solidoa eremu nabarmena bihurtu zen erdieroaleei, supereroankortasunari, erresonantzia magnetiko nuklearrari eta beste hainbat fenomenoren inguruko ikerketei esker. Gerra Hotzaren lehen urteetan, egoera solidoaren fisikako ikerketa askotan ez zen solidoetara mugatzen, eta fisikako zenbait fisikarik, hirurogeita hamarreko eta laurogeiko hamarkadetan, materia kondentsatuaren fisikaren eremua sortu zuten. Materia kondentsatu hori solidoen, likidoen, plasmen eta abarren ikerkuntzarako erabiltzen ziren teknika komunen inguruan antolatu zen. Gaur egun, egoera solidoaren fisika materia kondentsatuaren fisikako azpieremu gisa hartzen da eskuarki, kristal erregularretako sareak dituzten solidoen propietateetan aztertuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Solido

## Kanpo estekak
Fernando López

**Fernando Martin López Pérez** (Buenos Aires,  1986ko martxoaren 14a) argentinar-espainiar errugbilaria da, harroin postuan aritzen dena. 

## Bizitza 
Fernando López Buenos Airesen jaio zen,  1986ko martxoaren 14an. Bertako San Marcos klubean hasi zen errugbian, 13 urte zituelarik. 2007-08 denboraldian Bera Berak kontratatu zuen, baina hurrengo urtean San Marcosera itzuli zen. 2009-2014 bitartean Buenos Airesko Club Pucará talde profesionalean aritu ondoren, Frantziako Pro D2ko RC Massyren deia jaso zuen; bi denboraldi egin zituen bertan.

2016an, Ordizia Rugby Elkarteak fitxatu zuen. Lau denboraldiz jokatu zuen Espainiako Ohorezko mailan Goierriko taldearekin. Beste urte bateko kontratua bazuen ere, 2020ko irailean, COVID-19 pandemiak eragindako ziurgabetasunaren ondorioz, Espainiako ligatik kanpo lan egiteko aukera bilatu behar izan zuen. Beraz, Stado Tarbesera joan zen, Championnat National sortu berrian aritzeko. Hurrengo urtean, CO Berre XVera aldatu zen. 

Espainiar arbasoak zituenez, Espainiako errugbi selekzioarekin jokatzeko eskubidea zeukan. 2015eko otsailaren 7an egin zuen debuta, Madrilen, Errusiaren kontra.

## Palmaresa 
### Espainiako errugbi selekzioa 
* Europako Nazioen Errugbi Kopa
** bigarrena: 2019, 2020

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaueko izar

'***Gaueko izar***'  Erein-ek *Euskal kantak* kantutegian 2000n argitaratu zuen gabon-kanta da .

## Hitzak 
[thumb|[Gau izartsua (Van Gogh)]]
Horrela dago jasota abestia, ahozko kantutegitik hartutako partituratik.

: *Gaueko izar argitsuena*
: *piztutzeakin batera,*
: *haurtxo eder bat etorri zaigu*
: *gaur arratsean etxera.*
: *Ordu ezkeroz etxeko danak*
: *poztuta zoratzen gera,*
: *haurra dalako zerutik honuntz*
: *datorren Jainko berbera.*

: *Alai ta pozik kanta dezagun*
: *haurtxo honen etorrera,*
: *gure iluna alaitutzeko*
: *jaio dan argi ederra.*
: *Gaurtik aurrera atzerri hontan*
: *zorionekoak gera,*
: *haurra dalako zerutik honuntz*
: *datorren Jainko berbera.*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Olentzero
* Gabon kanta
* :Kategoria:Euskal gabon kantak

## Kanpo estekak 
* Gabon-kantak Ahotxak.eus (100dik gora grabazio).
Gorputzen teoria

**Gorputzen teoria** matematikaren adar bat da, eta gorputzen propietateak aztertzen ditu. Gorputz bat entitate matematiko bat da, zeinaren bidez batuketa, kenketa, biderketa eta zatiketa ondo definituak baitira.

## Historia 
Niels Henrik Abel eta Évariste Galois-ek inplizituki erabili zuten *gorputz* kontzeptua ekuazioak ebazteko lanean.

1871n, Richard Dedekind-ek  "gorputz" deitu zion lau eragiketa aritmetikoetan ixten den zenbaki erreal edo konplexuen multzoari.

1881ean, Leopold Kronecker-ek "arrazionaltasunaren domeinua" definitu zuen, eta hori gaur egunean polinomioen gorputz  bat da.

## Zenbait teorema erabilgarri 
* Hedaduraren isomorfismoaren teorema
* Elementu primitiboaren teorema

## Bibliografia 
* R.B.J.T. Allenby. Rings, Fields and Groups.  Butterworth-Heinemann, 1991. . 
* T.S. Blyth and E.F. Robertson. Groups, rings and fields: Algebra through practice, Book 3.  Cambridge University Press, 1985. . 
* T.S. Blyth and E.F. Robertson. Rings, fields and modules: Algebra through practice, Book 6.  Cambridge University Press, 1985. . 

## Ikus, gainera 
* Eraztunen teoria
* Gorputz
* Espazio bektoriala

## Kanpo estekak 
* () https://web.archive.org/web/20080131155501/http://www.compsoc.nuigalway.ie/~pappasmurf/fields/index.php Gorputzen teoria Galderak eta erantzunak] Artxibatua
Zurruntasun

**Zurruntasuna** da gorputz elastiko batek kanpoko indarrek eragiten duten deformazioari aurre egiteko duen gaitasuna.

## Sarrera 
F indar apli*k*atu baten pean δ distantzia deformatzen den gorputz baten k zurruntasuna hau da

: k=\frac {F} {\delta} 

Nazioarteko sisteman, zurruntasuna normalean newtonetan metroko (N/m)  neurtzen da.

Zurruntasunaren beste definizio bat kθ bihurdurarekiko zurruntasuna da; zurruntasun hori antzera definituta dago gorputz elastiko batek M tortsio-momentu bat duenean eta errotazio-angelu bat (edo biraketa-angelu bat) agertzen denean.

: k_{\theta}=\frac {M} {\theta} 

Nazioarteko sisteman, bihurdurazko uholdea newtonetan radianeko neurtzen da (N·m/rad).

Zurruntasunaren alderantzizkoa **malgutasuna** da, normalean  metrotan newtoneko neurtzen dena.

## Erlazioa material baten elastikotasunarekin 
Dimentsio bakarreko sistemetan (adibidez, barretan edo habeetan), elastikotasun-modulua (Young-en modukua) materialaren zurruntasunaren neurri gisa uler daiteke.

Solido elastikoetan, zurruntasuna materialaren elastikotasun-moduluarekiko proportzionala da, baina elementuen dimentsioen araberakoa ere bada. Adibidez:

* trakzioaren edo konpresioaren eraginpean dagoen sekzio konstanteko elementu batean, zein da ardatz-zurruntasuna?

: k=\frac {A E} {L} 

non *A* z*e*harkako sekzioa baita, E elastikotasun-modulua, eta L elementuaren luzera.

* hegalkinean dagoen inertzia-habe konstante batean, karga puntual batekin, zurruntasun-flexio hau du:

: k=\frac {3 E I} {L^3} 

non I z*e*harkako sekzioaren inertzia-unea baita, E elastikotasun-modulua, eta L habearen landagunearen eta karga puntuala aplikatzeko puntuaren arteko distantzia baita.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Elastikotasuna
* Elastikotasun-modulua
* Hookeren legea
* Belazurruna (edo zurruna bakarrik)

## Kanpo estekak
Euskaraz eta kitto!

**Euskaraz eta kitto!** izenarekin ezagutzen da 1982an Eibarko Udalak, Mikel Larrañaga alkateak sinatuta, atera zuen udal bandoa, zeina 1982ko abenduaren 21ean egin zen publiko. Agiri eta aldarrikapen publikoaren azken hiru hitzak dira *euskaraz eta kitto*. Hitzok oihartzuna izan zuten eta hurrengo urtean Korrikaren lelo bilakatu ziren, eta oinarri izan ziren gainera Eibarko Eta Kitto euskara elkartea eta tokiko aldizkaria izendatzeko. Euskara sustatzeko ekintza bat entzutetsua izan zen bandoaren argitarapen eta hedapena.

## Sorkuntza 
1982an, Eibarko gau-eskola edo euskaltegia, eragile multzo bat eta Udala batzorde misto batean ari ziren elkarlanean, eta sentsibilizazio kanpaina bat antolatu nahi izan zuten. Iñaki Osoro zinegotziaren bidez kontaktatu zuten Bilboko Paradox diseinu-agentzia berriarekin, zeinak Txomin Barullo konpartsarentzat irudi-kanpaina erakargarri eta apurtzaileak egin izan zituen, eta halaxe sortu zen ideia: testu bat gaztelaniaz hasiko zena, euskaraz amaitzeko, eta letra tipoan txikitik handira joango zena. Kartel ikonikoa sortu zuten horrela, Times Roman letra tipoan idatzia.

### Testua 
## Ondorengoak 
Bandoak beste udal batzuetan ere oihartzunea eta zabalkundea izan zuen. Donostiako alkate Ramon Labaienek eibarko alkatea zoriondu zuen. Eta hurrengo urtean, 3. Korrikak lelotzat hartu zuen bandoaren amaieran, "euskaraz eta kitto" esamoldea. Alderdi grafikotik, Larrañaga alkateak aipatu izan duenez, Pompidou zentroan egon zen ikusgai bandoa.

2022an, Eibarko Udalak beste bando bat kaleratu zuen urteurrena markatzeko. Diseinua berreginez letra txikitik handira, News Roman tipora aldaketa bat gertatu zen, eta mezu desberdinarekin: lehenbizi agertzen da euskara hizkuntzaren izena 35 moldetan (alfabeto ez latinoak barne), eta gero erremate hau: "Euskeria, Euskara esaten dioguna: es mi lengua y tu lengua, eibartar guztiona". Eibarren egindako inkesta baten arabera, mintzatzen diren 70 ama-hizkuntzen artean 35 agertu ziren afixa berrian, tamainak hiztun kopurua adierazten zuelarik.

## Erreferentziak
Alaken

'***Alaken Alaken***'  1994an Donostian argitaratu zen gabon-kanta da. Aita Donostiak Hazparnen jasotakoa. gabon kanta honetan, artzainei buruzko jardunez eta lanez hitz egiten da eta garai hartan zuten garrantzia, adierazi eta aldarrikatzen du.

## Hitzak 
[thumb|[Alaken abestia. Ahozko kantutegitik hartutako partitura.]]
[thumb|[Olentzero eta Mari Domingi]]
Horrela dago jasota Alaken abestia, ahozko kantutegitik hartutako partituratik.

*Alaken,*
*alaken,*
*ala pikula tun paire,*
*errespunde la pikula tunpa*
*Jesus Maria Jainkoa zen.*

*(bis) Adizkideok!*
*Ikusi duzue*
*zelai horietan artzaia,*
*artzai txiki,*
*artzai handi,*
*artzai mutur leuna.*

*Alaken, alaken...*

*Lo leri lelo,*
*goxo dek goxo,*
*neguan etxe txokoa.*
*(bis) Gaur jaio da, gaur,*
*Jesus Haurtxoa.*
*Lo leri lelo,*
*hiru errege*
*izar baten arrastoan.*
*Lo leri lelo,*
*tranka, trankatran,*
*hirurak zaldiz badoaz.*

*Alaken, alaken...*

"Iru errege ziran ,
Mago jakintsuak,
Jesus adoratzera
Belenen sortuak.
Meltxor, Kaxpar, Baltaxar
ziran bere izenak,
intzentsua ta mirra
eskeñi dutenak.
Iru errege datoz 
kale nagusitik 
tripak ardoz beteta 
ezin egon txutik. 
Meltxorre'k eltzen diyon  
Kasparr'i besotik 
ez muturrez aurrera 
eroiziagatik."

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Olentzero
* Gabon kanta
* :Kategoria:Euskal gabon kantak

## Kanpo estekak 
* Gabon-kantak Ahotxak.eus (100dik gora grabazio).
Bariazioen kalkulu

thumb|Katenaria itxura duten kate esekiek. Katenaria da bere energia potentziala minimizatzen duen kurba. Bariazio kalkuluarekin lor daiteke.
Matematikan, **bariazio kalkulua** analisi funtzionalaren alor bat da, funtzioen funtzionalen maximoak eta minimoak bilatzeaz arduratzen dena. Bariazio kalkuluan aztertzen diren funtzionalek, funtzio multzoak izaten dituzte definizio eremutzat (eta funtzional guztiek bezala, zenbaki errealak koeremutzat). Bariazio kalkulua, funtzioen muturrak bilatzearen orokorpena da. Bariazio kalkuluko funtzionalak maximizatzen edo minimizatzen dituzten funtzioek bete behar dituzten baldintzak Euler–Lagrange ekuazioak dira. Baldintza horiek, funtzio deribagarrien kasuan funtzioen muturretan deribatua zero izatearen baldintza analogoak dira funtzionalen kasurako. Nahitaezko baldintza horiek erabiliz bilatzen dira funtzionalak maximizatzen eta minimizatzen dituzten funtzioak.

Bariazio kalkuluan, funtzionalak minimizatzen edo maximizatzen dituzten funtzioek derrigorrean bete behar dituzten baldintzak bilatzeko ohiko trikimailua da funtzioen zein funtzionalen bariazio (aldakuntza) txikiak egitea. Horrela, funtzionala funtzio batekin eralazionatu eta funtzioen muturrei buruzko emaitzak baliatu ahal izaten dira sarri. Aldakuntza edo bariazioen trikimailu horregatik du bariazio kalkulu izena arlo honek.

Bariazio kalkuluak aztertzen dituen problemen adibide sinple bat da bi puntu lotzen dituen luzerarik laburreneko kurba aurkitzea. Mugarik ez badago, puntuen arteko lerro zuzena da soluzioa. Baina kurba hori espazioko gainazal baten gainean egon behar bada, muga horrekin soluzioa ez da hain nabaria, eta soluzio asko ere egon daitezke. Soluzio horiei geodesika esaten zaie. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa María la Mayor kolegiata (Bolea)

**Santa Maria la Mayor kolegiata** XVI. mendeko eliza gotikoa da, Bolea herrian dagoena, Huescako probintzian (Aragoi, Espainia).

## Historia 
Antzinako arabiar gaztelu-jauregi baten lurretan dago eraikia; Al-Andalus iparraldeko kristau erresumetatik babesteko erabiltzen zen gaztelu hori. Dorrean eta horma batzuen oinarrietan eraikuntza horren aztarnak ikus daitezke oraindik. Eremu horretan, eliza erromaniko bat ere izan zen aurretik, eta kolegiatak haren zimenduak aprobetxatu zituen. Eraiki zenetik, Montearagongo Errege Kaperako priorato izan zen, 1571ra arte. Urte horretan, Huescako elizbarrutiko parte bihurtu zen, kolegiata gisa.

1983ko otsailaren 23an Monumentu Historiko Artistiko Nazional izendatu zuten. Gaur egun, ofizialki, Andre Maria Nagusiaren Eliza Parrokiala du izena. 1991n, Boleako Kolegiataren Lagunen Elkartea sortu zen, eraikinaren alderdi kulturalak eta turistikoak mantentzeaz, babesteaz eta sustatzeaz arduratzen dena.

## Eraikina 
1541 eta 1559 artean eraiki zen, Pedro Irazabalen proiektu baten arabera. Errenazimendurako trantsizioko eliza gotikoa da, izaera aragoiarra duena. Zaragozako San Salvador katedralaren eta Barbastroko katedralaren adibideak jarraituz, oinplano karratuko areto-eliza da; garaiera bereko hiru nabe ditu, erdi-puntuko arkuez eta arku zorrotzez banatuta.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Retablo_Mayor_de_la_Colegiata_de_Santa_María_la_Mayor_(Bolea,_Huesca).jpg|Erretaula nagusia (1490-1503), Gil de Brabante eta margolari anonimo baten lana.
Fitxategi:Colegiata_de_Bolea_-_Tracería.jpg|Barruko ikuspegia.
Fitxategi:Lamentación sobre Cristo muerto (Colegiata de Bolea).jpg|*Hildako Kristori buruzko aieneak*.
Fitxategi:Imágenes del Retablo de San Sebastián (Colegiata de Bolea).jpg|San Sebastianen erretaula.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Carlos Mestre

**Juan Carlos Mestre** (Vilafranca do Bierzo, Leon, Espainia, 1957ko apirilaren 15a), poeta, grabatzaile eta saiakeragile leondarra da. 2018an Gaztela eta Leon Letren Saria eman zioten bere bizi osoko lanaren omenez. Beste sari garrantzitsu batzuk ere baditu, hala nola 2009ko Poesía Sari Nazionala (2009), *La casa roja* liburuagatik.

## Biografia 
[ezkerrera|thumb|Mestre [Santa Cruz de La Palma|Santa Cruz de La Palman errezitatzen.]]
Juan Carlos Mestre Vilafranca do Bierzon jaio zen 1957an. Bere lehen poema-liburua *Siete poemas escritos junto a la lluvia* izan zen. Honen ostean, *La visita de Safo* argitaratu zuen. Hirugarren poema-liburuak, *Antífona del verano en el valle del Bierzo*k, 1986an idatzitakoa, Adonais Saria irabazi zuen.

1987an, Txilen bizitako egonaldi luzearen bitartean, *Las páginas del fuego* argitara eman zuen*.* Espainiara itzuli ostean, *La poesía ha caído en desgracia* plazaratu zuen eta honi esker 1992an Jaime Gil de Biedma saria eman zioten. La tumba de *Keats* idatzi eta argitaratu zuen Italian Espainiako Erromako Akademiako bekadun gisa, eta honi esker 1999ko Jaengo poesia-sariarekin golardatu zuten.

Grabatzaile jardunei dagokionez, 1999an Ohorezko Aipamena lortu zuen Kalkografia Nazionaleko Grabatuaren Sari Nazionalean (1999) eta Ourenseko Grabatuaren Nazioarteko VII. Biurtekoan        (2002) parte hartu zuen. Espainian, Europan eta Amerikan erakutsi du bere lan grafiko eta piktorikoa, artista-liburuak argitaratu ditu eta disko-grabazioak egin ditu Amancio Prada, Luis Delgado, José Zárate eta Pedro Sarmiento musikariekin batera. Bere errezitaldi poetikoetan, akordeoi bat edo beste edozein musika-tresnaren akonpainamendua izan ohi du.
thumb|Mestre bere eskaintza tipikoetako bat margotzen.

## Sariak 
* Adonais Olerki Saria (1985)
* Jaime Gil de Biedma saria (1992)
* Jaen poesia-saria (1999)
* Ohorezko aipamena Kalkografia Nazionaleko Grabatuko Sari Nazionalean (1999)
* Orenseko Nazioarteko VII. Grabatuaren Ohorezko Aipamena (2002)
* Urrezko Botilloa, bere jaioterriaren, El Bierzon, eskualdearen ordezkaritza lana eskertzeko
* Poesiako Sari Nazionala (2009), *La casa roja* poema-liburuagatik.
* Gaztelako Poesiaren Kritikaren Saria (2012), *La bici del panadero* poema-liburuagatik.

## Poetika 
«Poesia gaizkiari aurre egiteko modu bat da».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan Carlos Mestreren webgunea: olerkiak, marrazkiak, grabatuak, artikuluak...
* Miguel de Cervantes Liburutegi Birtualaren orrirako esteka. Bertan, poetaz eta XX. mendearen amaierako literaturan duen garrantziaz hitz egiten da.
* El País egunkariaren albistea, autoreak 1985eko Adonais saria irabazi duela jasotzen duena
* Juan Carlos Mestreren poema-liburu bateko heriotzari buruzko ikerketa filologikoa
* La Libélula programarako irrati-3aren grabazioa
* El Mundo egunkariko El Cultural n aipamena
* Kultura Ministerioaren prentsa-oharra, egileari Sari Nazionala ematen diona
* Sari Nazionalaren berria El País egunkarian
* Javier Rodríguez Marcos poetari buruzko artikulua
Hentai

[thumb|*Hentai* [Heterosexualitate|heterosexual ilustrazio baten adibidea; irudia aldatu egin da jatorrizko artelanean zegoen zentsura kentzeko.]]
 ''* japonieraz «perbertitua» edo «perbertsioa»  esan nahi duen hitz bat da.  Izan ere, eduki pornografikoa duen manga eta anime generoari egiten dio erreferentzia.  Bere sorrera eta garapenaren zergatia japoniarrek estetika eta sexualitatearekin duten harreman historiko eta kulturalarekin lot dezakegu. Horrez gain, Japoniako egoera legal eta ekonomikoak eragin argia izan du bere hedapenean. *Hentai* hitzaren erabilera asko hazi da mendebaldean, baina Japonian, ordea; maiz beste hitz baliokideak erabiltzen dituzte, hala nola, .

Ohiko animean bezala, hentai ekoizpen gehienak aurreko mangetan oinarritzen dira. Oro har, *hentai* animeak kalitate apalagokoak izan ohi dira animazio erregularrekin alderatuz gero, animazioaren eta grafikoen xehetasunak kaskarragoak baitira eta gainera, hainbat motatako parafiliak islatzen dituzte. Erabilitako bilbeak sinpleak eta soilak izan daitezke, baita korapilatsuak eta konplexuak ere. *Hentai* produkzioak ez dira telebista bidez transmititzekoak; beraz, OVA formatuan (bideoan kontsumitzeko ekoizpen animatuak) merkaturatzen dira. Ordenagailuko bideojoko eta  formatuan ere existitzen dira. Hentaiarekin zerikusirik izan ez arren, badira, gainera, eszena erotikoak edo txantxa sexualak( dituzten manga eta anime ugari.  

## Terminologia 
[thumb|265x265px|*Hentai* hitza, [Kanji|*kanjin* idatzia.]]
*Hentai* hitzak jatorriz "metamorfosia" edo "eraldaketa" esan nahi duen kanjitik dator. Sexu-testuinguruetan, perbertsioarekin lotutako esanahia izan dezake, batez ere adjektibo gisa erabiltzen denean. Erabilera horietan, «perbertsio sexuala» esan nahi duen hentseiyoku esaldiaren forma laburtua da  . 

*Hentai* modu desberdinean definitzen da ingelesez. Oxford Dictionary Online-k honela definitzen du: «Manga eta anime genero japoniarren azpigenero bat, argi eta garbi sexualki esplizituak diren pertsonaiak eta irudiak eta argumentu sexualak dituena». Ez dakigu ingelesezko hitzaren jatorria zein den, baina AnimeNation-en John Oppligerrek 1990eko hamarkadaren hasieran, *Dirty* Pair-en *H-Bomb'' izeneko dojinshi erotikoa merkaturatu zuenean, webgune askok ikus-eleberri eta joko erotiko japoniarren irudi hautatuak saldu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gulnaz Gubaidullina

**Gulnaz Radikovna Gubaidullina** () edo **Gölnaz Radik kyzy Gobäidullina** () (Novy Urengoi, Errusia, 1992ko otsailaren 14a) errusiar pentatleta modernoa da. 2017ko munduko pentatloi moderno txapelduna izan zen emakumezkoen banakako lehiaketan.

## Bizitza 
Gubaidullina Errusiako Novy Urengoi hirian jaio zen. Aita baxkirra eta ama Volgako tartaroa ditu Gubaidullinak.

2016ko eta 2020ko udako olinpiar jokoetan lehiatu zen emakumezkoen banakako pentatloi moderno lehiaketetan. 2017ko Munduko Pentatloi Moderno Txapelketan urrezko domina irabazi zuen emakumezkoen banakako lehiaketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Logan's Run (filma)

'''''Logan's Run'''* (euskaraz *Loganen Ihesa*), 1976ko Michael Anderson ingelesak zuzendutako zientzia-fikzio eta ekintza film bat da. William F. Nolan eta George Clayton Johnson estatubatuar idazleen *1967ko izenburu berdineko eleberrian* oinarrituta dago. Michael York, Jenny Agutter, Richard Jordan, Roscoe Lee Browne, Farrah Fawcett eta Peter Ustinov aktoreek antzeztu zuten.

Lorpen bereziaren Oscar Saria (L. B. Abbott, Glen Robinson eta Matthew Yuricich) irabazi zuen, efektu berezien arloan egindako ekarpenarengatik.

## Argumentua 
2274. urtea, XXIII. mendeko Megapoli batean bizitza lasaia da. Bertako biztanleak denbora gehiena bizitzaren atseginetaz gozatzen igarotzen dute eta bere izaera nahiz itxura fisikoa alda ditzaketen dendetara joan ohi dira, guztiak berehalako kirurgia estetiko plastikoari esker. Halere, 30 urte betetzean, hiltzera derrigortuak daude. Logan (Michael York) heriotza horretatik ihes egiten saiatzen direnak atzemateaz arduratzen den polizia bat da, baina filman zehar hark ere matxinatu eta hiria inguratzen duen basamortura ihes egitea erabakitzen du.

## Aktoreak 
* Michael York: Logan 5
* Richard Jordan: Francis 7
* Jenny Agutter: Jessica 6
* Roscoe Lee Browne: Box *(ahotsa)''
* Farrah Fawcett-Majors: Holly 13
* Michael Anderson Jr.: Doc
* Peter Ustinov: Agurea
* Randolph Roberts: Santutegiko 2. gizona
* Lara Lindsay: Emakume korrikalaria (eta krediturik gabeko Hiriko konputagailuaren ahotsa)
* Gary Morgan: Billy
* Ashley Cox: Neska lotsatia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
La Base

**La Base**  Pablo Iglesias Turrionek gidatzen duen Espainiako bideo podcasta da. 2021eko urtarrilean jarri zuten martxan, Iglesiasek politika instituzionala utzi ostean. 

Saioa analisi politikoan zentratzen da, astelehenetik ostegunera argitaratzen da, arratsaldeko 18:00etan. Publico hedabidearen sostengua dauka, indar berezia jartzen dute Hego Amerikako gaiak jorratzen, izan ere, bisiten erdiak bertako komunitateetatik jasotzen dituzte. 

## Parte hartzaileak 
* Pablo Iglesias Turrion (Zuzendaria).
* Sara Serrano.
* Manu Levin.
* Inna Afinogenova.

## Erreferentziak
Poincaréren aierua

**Poincaréren aierua** edo **Poincaréren hipotesia** (2003an frogatu zutenetik, Poincaré-ren teorema edo Perelmanen teorema ere deitzen zaio), matematikan, teorema bat da hiru dimentsioko esferaren (hiperesfera edo 3-esfera) karakterizazioari dagokiona.

1904an Henri Poincaré matematikari frantsesak aieru hau egin zuen: hiru dimentsioko barietate trinko batean kurba itxi guztiak puntu batera deformatu badaitezke, barietate hori hiru  dimentsioko esfera da. Errazago esateko, Poincarék proposatu zuen hiru dimentsioko esfera dela hiru dimentsioko espazio (itxi eta bornatu) bakarra non ez dauden kurba itxiek mugaturiko “zuloak”.

Zientzialariak ez zuen bere aierua frogatzerik lortu; urtetan, matematikari asko gogor saiatu ziren askatzen, baina 2003ra arte ez zen ontzat eman Grigori Perelman matematikari errusiarrak aurkeztutako proba konplexua.

Erraz adierazitako erronka zientifikoaren adibide zoragarria da, matematikaren adar askoren aurrerapena behar izan duena, eta piezak ahokatzea lortu duen jeinu bat azaltzea. Bide batez, Perelmanen azalpena sinplifikatzen jarraitzen dute, ez baita eskuragarria edozein matematikarirentzat.

2003. urtera arte frogatu ez zen arren, horren susmoa izan zuen Henri Poincarék, eta honela iragarri zuen 1904an:Beste era batera esanda, kontua da jakitea 3 dimentsioko edozein aldaera, itxia, soilik lotua eta ertzik gabea, 3-esfera bati homeomorfoa ote den. Emandako «hiru dimentsioko objektu» batek esfera baten propietate berak baditu (hau da, begizta guztiak puntu batean arrastatu eta itxi daitezke), orduan hiru dimentsioko esfera baten «deformazio» bat da (esfera arrunta, azalera espazio euklideoan, bi dimentsio baino ez dituena).

Kontuan izan behar dugu ez hiperesfera horiek ez \mathbb{R}^3-ko inongo mugatatik kanpo hiru dimentsioko beste espaziorik, hiru dimentsioko espazio arruntean ezin dela objektu gisa egoki *marraztu* . Aieruaren edukia buruz ikusteko arrazoietako bat da hori.

Grigori Perelmanek 2003an ebazpena iragarri arte, hipotesi horren froga ebatzi gabeko topologiako ohiko problema bat zen. Matematikaren adar honetako garrantzitsuentzat jotzen zen, eta Clayko Matematika Institutuaren  Milurtekoko Sariaren zazpi arazoetako bat zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claudia Schiess

**Claudia Elena Schiess Fretz** (Puerto Ayora, Galapagoak, Ekuador, 1989ko azaroaren 26a) ekuadortar ingeniari, edertasun modelo eta makillatzailea da. 2011n Miss Ekuador hautatua, bere herrialdea ordezkatu zuen urte bereko Miss Unibertso edertasun-lehiaketan. 2011ko urriaren 22an Miss Kontinente Batuak izendatu zuten.

## Bizitza 
Aita alemaniarra eta ama suitzarra ditu. Schiess negozio-ingeniaritzan graduatu zen Ekuadorko Pazifikoko Unibertsitatean. Gaztelaniaz, ingelesez, frantsesez eta alemanez egiten du.

Horrez gain, makillatzaile profesionala da.

## Kanpo estekak
Barietate (matematika)

Matematikan, **barietate** bat topologia-espazio bat da, puntu bakoitzetik hurbil dagoen espazio euklidearraren antzekoa. Zehatzago, n-dimentsio-barietate bat, edo n n-barietate laburtzeko, topologia-espazio bat da, non puntu bakoitzak auzotasun bat baitu, n n-dimentsioko espazio euklidianoaren azpimultzo ireki bati homeomorfoa dena. Dimentsio bakarreko kolektoreek lineak eta zirkuluak dituzte, baina ez lemniskatak. Bi dimentsioko barietateei ere azalera esaten zaie. Hona hemen adibide batzuk: planoa, esfera eta toroidea, Kleinen botila eta benetako plano proiektiboa.

Anizkoitzaren kontzeptua funtsezkoa da geometriaren eta fisika matematiko modernoaren alderdi askotan, espazio sinpleagoen propietate topologiko aski ezagunetatik abiatuta egitura konplexuak deskribatzeko aukera ematen baitu. Barietateak modu naturalean sortzen dira ekuazio-sistemen ebazpen-multzo gisa eta funtzioen grafiko gisa. Kontzeptuak aplikazioak ditu informatika grafikoan, irudiak koordenatuekin lotu behar baitira.

## Kanpo estekak
Sistema katadioptriko

[thumb| 5,6/250 mm-ko objektibo katadrioptikoa [Objektibo (argazkilaritza)|objektibo arrunt bat baino apur bat handiagoa.]]
**Sistema optiko katadioptrikoa** errefrakzioa eta islapena sistema optiko batean konbinatzen dituena da, normalean, leiar (dioptrikoak) eta ispilu kurbatuen (katopriko) bidez. Konbinazio katadioptrikoak fokatze-sistemetan erabiltzen dira, hala nola fokuak, farolak, argien lehen fokatze-sistemetan, teleskopio optikoetan, mikroskopioetan eta teleobjektiboetan. Leiarrak eta ispiluak erabiltzen dituzten beste sistema optiko batzuei katadioptrikoak deitzen zaie, adibidez, zaintzarako direnei. Sentsore katadioptrikoak.

**Reflex objektibo**ak, halaber **ispilu**-**objektibo** deituak, **objektibo katadioptrikoak** leiar eta ispilu kurboen konbinaziorekin diseinatuta daude, foku-distantzia handiak helburu txiki batean egiten ahalbidetzen dutenak.

## Lehendabiziko sistema katadioptrikoak 
Konbinazio katadioptrikoak lehen sistema optiko askotan erabili ziren. 1820ko hamarkadan, Augustin-Jean Fresnel-ek lanpara katadioptrikoetarako hainbat islatzaile garatu zituen. Léon Foucault-ek, berriz, mikroskopio katadioptriko bat garatu zuen 1859an, leiarren erabiltzeak potentzia handiko objektuak irudikatzeko dituen aberrazioei aurre egiteko. 1876an, A. Mangin ingeniari frantsesak Manginen ispilua deitu izan dena asmatu zuen, kristalaren atzealdean zilarrezko gainazala zuen kristalezko islatzaile ahurra. Bi islatzaile gainazalek erradio desberdinak dituzte, ispilu esferikoen aberrazioa zuzentzeko. Argia beiratik bi aldiz igarotzen da, eta sistema osoa leiar hirukoitz gisa jardutea eragiten du. Fokuetan, Mangin ispiluak erabiltzen ziren, ia benetako izpi paraleloa sortzen zutenak. Teleskopio katadioptriko askok lente negatiboak erabiltzen dituzte, atzealdean estaldura islatzailea dutenak eta *Mangin ispilu* izenez ezagutzen direnak, nahiz eta ez diren jatorrizko Mangin bezalako elementu bakarreko objektiboak, eta batzuk Manginen asmakuntza baino lehenagokoak ere badira.

## Ezaugarriak 
Oso objektibo arinak dira, oso txikiak beren foku-distantziarekiko; ez dute aberrazio kromatikorik sortzen, eta oso merkeak dira. Eragozpen gisa, diafragma irekidura finkoa dute; ez dira distiratsuak (ohikoa f:8 da), eta gutxi estimatzen den desfokuratze ezaugarri bat dute.

Diafragmaren irekiera finkoa izanik, eremu-sakonera ez da erregulagarria. Esposizioa obturadorearen abiaduraren bidez edo iragazki gris batekin doitzen da.

Formatu txikiko kameretarako, foku-luzera 200 mm-tik 2.000 mm-ra bitartekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bando (argipena)

**Bando** termimoak hainbat adiera du:

* **Bando** eta **banderizo** terminoek erreferentzia egiten diete Euskal Herriko Erdi Aroko **ahaide nagusiei** eta **leinu gerrei**.
* **Bandoa**, udal edo alkate batek argitaratzen duen agindu edo aldarrikapena da.
* **Bando**, Birmaniako arte martziala.

Toki izen gisa:
* **Bando (Italia)**, Pordenone probintziako herria.
* **Bando (Galizia)**, A Coruñako parrokia bat.

Pertsona izen gisa:
* **Ryuji Bando**, futbolari japoniarra.
Zenbakien eremu aljebraikoa

Matematikan, *F* **zenbaki-eremu aljebraiko** bat (edo, besterik gabe, zenbaki-eremu bat) zenbaki arrazionalen eremuko **Q** luzapen-eremu bat da. Horrela, *F* **Q** barnean duen zenbaki eremu bat da eta dimentsio finitua du **Q**rekiko espazio bektoriala kontsideratzen denean. 

Zenbaki aljebraikoen gorputzak eta, oro har, zenbaki arrazionalen luzapen aljebraikoak aztertzea da zenbaki aljebraikoen teoriaren gai nagusia.

## Kanpo estekak
Barietate aljebraiko

**Barietate aljebraikoak** geometria aljebraikoa aztertzeko objektu nagusiak dira, matematikaren azpieremu bat. Oro har, aldaera aljebraiko bat zenbaki errealen edo konplexuen gainean ekuazio polinomikoen sistema batek dituen ebazpen-multzoa da. Definizio modernoek kontzeptu hori hainbat modutan orokortzen dute, eta, aldi berean, jatorrizko definizioaren azpian dagoen intuizio geometrikoa zaintzen saiatzen dira. 

Barietate aljebraikoa definitzeko konbentzioak zertxobait ezberdinak dira. Adibidez, definizio batzuek barietate aljebraiko bat murriztezina izatea eskatzen dute, eta horrek esan nahi du ez dela Zariskiren topologian itxitako bi multzo txikiagoren batura. Definizio horren arabera, murriztu ezin diren barietate algebraikoak multzo aljebraikoak dira. Beste konbentzio batzuek ez dute murrizketarik eskatzen. 

Aljebraren oinarrizko teoremak lotura bat ezartzen du aljebraren eta geometriaren artean, frogatzen baitu zenbaki konplexuen koefizienteak dituen aldagai batean polinomio moniko bat (objektu aljebraiko bat) plano konplexuko erroen multzoak zehazten duela (objektu geometriko bat). Emaitza hori orokortuz, Hilberten Nullstellensatzek funtsezko korrespondentzia ematen du eraztun polinomikoen idealen eta multzo aljebraikoen artean. Nullstellensatz eta antzeko emaitzei esker, matematikariek elkarrekikotasun estua ezarri dute multzo aljebraikoei buruzko gaien eta eraztunen teoriaren artean. Korrespondentzia hori geometria aljebraikoaren ezaugarri bereizgarria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riemannen gainazal

Matematikan, batez ere analisi konplexuan, Riemann-en gainazal bat konektatutako dimentsio bakarreko aldaera konplexu bat da. Azalera horiek Bernhard Riemannek aztertu zituen lehen aldiz, eta hari zor diote izena. Riemann-en azalerak plano konplexuaren bertsio deformatutzat har daitezke: toki bakoitzean, puntu bakoitzetik gertu, plano konplexuko partzelen antzekoak dira, baina topologia orokorra oso desberdina izan daiteke. Adibidez, esfera baten, toroide baten edo elkarri itsatsitako xafla batzuen itxura har dezakete. 

Riemann-en gainazalen interes nagusia haien artean funtzio holomorfoak defini daitezkeela da. Riemann-en azalerak, gaur egun, agertoki naturaltzat hartzen dira funtzio horien portaera orokorra aztertzeko, bereziki funtzio multibaluatuak, hala nola erro karratua eta beste funtzio aljebraiko batzuk, edo logaritmoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julieta Pinto

**Julieta Pinto González** (Panama Hiria, (Panama), 1921eko uztailaren 31 &ndash; San José, Costa Rica, 2022ko abenduaren 22a) Costa Ricako idazle ospetsua izan zen. 101 urtez hil zen.

## Biografia 
1922ko uztailaren 31n jaio zen Panama Hirian, Costa Ricako Enrique Pinto Fernández eta Graciela González Ulloaren alaba. Bigarren mailako ikasketak egin zituen Costa Ricako Andereñoen Goi Mailako Ikastetxean, eta gero Costa Ricako Unibertsitatean sartu zen. Frantziara joan zen eta han literaturaren soziologiako ikasketak egin zituen. Unibertsitate Nazionaleko Literatura eta Hizkuntza Zientzien Eskolako zuzendaria izan zen. 1992tik 2012ra Academia Costarricense de la Lengua erakundeko kide izan zen.

Sari desberdinak jaso zituen:
* 1969an: Aquileo J. Echeverría eleberri sari nazionala.
* 1970: sari bera ipuinen arloan.
* 1993: berriro ere ipuinen saria.
* 1996an: Magón saria.

## Obra 
Ipuinak eta saiakerak argitaratu zituen nazioko eta atzerriko aldizkari eta egunkari handietan, «La Nación», «La República», «Áncora», «La Prensa Libre», «Revista de Cultura», «Contrapunto», «Kañina» eta beste asko aipagarrienen artean.

* *David* (1979)
* *El eco de los pasos* (1979)
* *Abrir los ojos* (1982)
* *Los marginados*. Editorial Costa Rica, 136 or.  (1984)
* *La lagartija de la panza color musgo* (1986)
* *Entre el sol y la neblina* (1987)
* *Historias de Navidad*  (1988)
* *Tierra de espejismos* (1993)
* *El despertar de Lázaro* (1994)
* *El lenguaje de la lluvia*. Editorial Costa Rica, 126 or.  (2000)
* *Detrás del espejo*. EUNA, 80 or.  (2000) 
* *El lenguaje de la lluvia* (2001)
* *El despertar de Lázaro*. Universidad de Costa Rica, 135 or.   (2003)
* *El niño que vivía en dos casas* (2002)
* *Tata Pinto*.  Vieja y nueva narrativa costarricense bilduma, 87.zk. EUNED, 228 or.   (2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metalgintza

**Metalgintza** da objektu utilitario, artistiko edo apaingarrien fabrikazioan metalak ekoizteko eta moldatzeko teknikak eta arteak. Langintza horrek barne hartzen ditu metal preziatuekin (hala nola zilarra eta urrea), gainontzeko metalekin bezala, egiten diren galdaketa- eta taila-teknikak. Errementari, urregintza eta bitxigintza biltzen ditu.

Metalgintza oso garrantzitsua izan da gizateriaren garapenean. Esaterako, historiaren azterketan, gizakiak hainbat metalen ekoizpenean eta lantzean nagusi izan ziren garaiei deitzen zaie modu berezi batean (Kobre Aroa, Brontze Aroa eta Burdin Aroa).

## Osatze teknikak 
Ziurrenik, metalak konformatzeko teknikarik zaharrena mailukatzea da. Kalkulatzen da K.a. 2500. urte inguruan hasi zela metal urtuan molde-isurtze teknika erabiltzen. Geroago, bihurritzeko, errematxatzeko eta soldatzeko teknikak erabili ziren.

## Historia 
[eskuinera|thumb| Horoztepe-n (Turkia) aurkitutako [Brontze|brontzezko estatua txikia.]]
Kobrea naturan *berezko* egoeran aurki daitekeen metal bakanetako bat da, hau da, beste elementu batzuekin konbinatu gabe. Horregatik, gizakiak erabili zuen lehenetarikoa izan zen. Beste *berezko* metalak urrea, platinoa, zilarra eta meteoritoetatik eratorritako burdina dira.

Historiaurreko garaietatik urrea eta zilarra fabrikatzen zirenez, hainbat tresneria (hala nola ontziak, apaingarriak, bitxiak, txanponak eta estatuak) garaiko estilo, apaingarri eta zaporeari jarraituz eta horiek ekoizten zituen nazioaren arabera, zibilizazio nagusietatik igaroz beha daiteke.

Urrea lantzeko erabiltzen ziren teknikak oso sinpleak ziren hasieran. Hotzean mailukatzeak forma desberdinak har zezaketen xaflak eta hariak ematen zituen. Geroago, baina oraindik goiz-aro batean, berotze eta urtze teknikak erabili ziren. Aurrerapen teknikoek formen dibertsifikazioa ekarri zuten.

Antzinako Egipton, kobrea lantzen zen, eta bere erabilera oso zabalduta zegoen Europan XVII. eta XVIII. mendeetan, batez ere, etxeko tresnak egiteko. Antzinako Grezian, brontzea eta letoia erabiltzen ziren, Erdi Aroan peltrezko platerak eta pitxerrak egiten ziren bitartean. XVI. mendetik aurrera, burdin forjatuaren erabilera egin zen ezagun erreja eta balustra apaingarriak egiteko.

## Ikus, gainera 
* Burdinola
* Errementari
* Urregintza
* Metalurgia
* Metal Aroa

## Erreferentziak
Ainhoa Elorriaga

**Ainhoa Elorriaga** **Baraiazarra** (Busturia, Bizkaia, 1980ko otsailaren 16a) kazetaria eta idazlea da. 

## Bizitza 
Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatua da, bi master ere baditu, eta han eta hemen jardun zuen praktikak egiten istripua izan arte. C2 mailako euskara titulua ere badu.*Autonomoa izatea da niretzako lasterketarik garrantzitsuena*2022an Euskaraz eta gaztelaniaz kaleratu zuen  'Bizitzeko gogoa' liburua Ediciones El Gallo de Orogaz argitaletxean. Bere gainditze pertsonalari buruz idatzitako liburua da, positibotasunez, bere ustez, hori baita modurik egokiena.

2004ko urriaren 15ean, 24 urte zituela, auto istripu larria eduki zuen, bere bizitzako unerik onenetariko batean zegoenean. Autzaganen izan zuen istripua, eta zorte handia izan zuen istripuaren unean anbulantzia bat pasatu zelako. Etapa desberdinetatik igaro ostean, bizitakoa kontatu dezake, eta pozik egiten du, gainera. Ainhoak bere historia kontatzen du hartutako kalte zerebrala beste pandemia isil bat delako Euskadin. Pentsatzeak ere min ematen dio, baina horrek bizirik dagoela esan nahi omen du.   

## Argitalpenak 
* *Bizitzako gogoa* (Ediciones El Gallo de Orogaz, 2022).
* *Ganas de vivir  (Ediciones El Gallo de Orogaz, 2022).*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Baikor hitz egin behar zaio buruari Berria, 2022.12.23

* Ainhoa Elorriaga YouTube
* Elkarrizketa, ETBn, bideoa2022.10.08
* Elkarrizketa Bizkaia Irratian: Baikortasunetik kontetan dau istripu larri baten ondorengo gainditze pertsonala
Elektroi askeko laser

[thumb|300x300px| FELIX, elektroi askeko laserra ([:en:en:Nieuwegein|Nieuwegein)]]
**Elektroi askeko laserra** edo FEL ingelesezko *free-electron laser-*en siglaz, ohiko laserren propietate optikoak partekatzen dituen laserra da, hau da, potentzia handia irits daitekeen erradiazio elektromagnetiko izpi koherente baten igorpena, baina printzipio fisiko guztiz desberdinean oinarritzen da sorta sortzeko: energia atomiko edo molekularreko maila desberdinetako elektroiak kitzikatu beharrean, FEL batek abiadura erlatibistan azeleratutako elektroi sorta erabiltzen du medio aktibo gisa laserra sortzeko; elektroi horiek ez daude atomoetara lotuta; eremu magnetiko batean, aske mugitzen dira, hortik *elektroi aske* terminoa.

John Madey-k 1976an eraiki zuen elektroi askeko lehen laserra. Gaur egun, dozena bat baino gehiago daude martxan edo eraikitzen. Elektroi askeko laserrek laser mota guztietako maiztasun-tarterik zabalena dute, eta erraz sintoniza daitezke. Gaur egun, espektro elektromagnetikoko zati zabal bateko uhin-luzerak eskura daitezke, mikrouhinetatik hasi eta erradiazio infragorriraino, ikusgarria, ultramorea eta baita X izpietakoa ere. Tresna horiek, fisikan, kimikan, biologian eta material eta teknologia berrien garapenean, ikerketa zientifikorako erabilgarriak dira, eta aplikazio praktikoak dituzte medikuntzan eta industria militarrean.

## Historia 
eskuinera|thumb| FELen funtzionamendu-diagrama
Elektroi askearen laserra John Madeyk asmatu zuen. Lehenengo prototipoa Stanfordeko Unibertsitatean eraiki zuten 1976an. Asmakizunaren inspirazioa Hans Motz-ek *wigglers* edo *inbertsore* izenez ezagutzen diren eremu magnetiko periodikoei buruzko ikerketatik sortu zen, elektroi-laserraren bitarteko aktiboa sortzeko funtsezkoak direnak. Madeyk -ko energia duen elektroi-sorta eta -ko luzera duen *wiggler* bat erabili zituen erradiazioa anplifikatzeko. Handik gutxira, beste laborategi batzuk mota horretako laser gehiago egiten hasi ziren. 1992an, X izpien FEL bat eraikitzeko aukera aztertzen hasi ziren. 2009an hasi zen lehenengoa lanean, LCLS (*LINAC Coherent Light Source*) SLAC National Accelerator Laboratory-n (Kalifornia). 2011n, SACLA (*SPring-8 Angstrom Compact Free Electron Laser*) jarri zen martxan Japonian, hirugarren bat, Europako XFEL, Alemanian eraikitzen ari den bitartean.

## Ikus, gainera 
* Sinkrotroi erradiazioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Cohen

**George Reginald Cohen** (Kensington, 1939ko urriaren 22a - 2022ko abenduaren 23a) ingeles futbolaria izan zen.

Bere ibilbide osoa Fulham FC taldean jokatu zuen 1956 eta 1969 artean. 
Gainera, 37 partida jokatu zituen Ingalaterrako futbol selekzio nazionalarekin. 1966ko Munduko Futbol Txapelketa irabazi zuen Ingalaterrako selekzioko kide izan zen.
Losers, Kings and Things We Don't Understand

'''Losers, Kings and Things We Don't Understand'* (euskaraz *Galtzaileak, Erregeak eta Gauzak ez Ditugun Ulertzen'') Less Than Jake taldearen lehen album biltzailea da. 1995eko apirilaren 22an plazaratu zuten. Taldearen lehen singleezko eginda dago. 

## Abestien zerrenda 
# Soundman/Soundcheck – 2:35
# 24 Hours in Paramus – 3:13
# Whipping Boy – 3:08
# Time and a Half – 2:00
# Econologed – 4:08
# Pez King – 2:29
# Where the Hell is Mike Sinkovich? – 2:18
# This is Going Nowhere – 3:00
# Laverne and Shirley – 0:52
# Fucked – 1:20
# 867-5309 (Jenny) – 2:17
# Dukes of Hazzard – 0:43
# Shotgun - 3:37
# Down in the Mission - 2:48
# St. James Hotel - 2:38
# Glumble - 2:08
# Lucky Day - 2:37
# Who Holds the Power Ring? - 2:13
# Wish Pig - 3:14
# Akward Age - 2:55
# Good Time for Change - 2:20

## Musikariak 
* Roger Lima- Baxu, Ahotsa
* Shaun Grief - Baxu (Good Time for Change)
* Chris Demakes- Gitarra, Ahotsa
* Vinnie Fiorello- Bateria
* Buddy Schaub- Tronboi
* Derron Nuhfer - Saxofoi baritono
* Jessica Mills - Saxofoi altu

## Kanpo estekak
The Order (2001eko filma)

***The Order*** (euskaraz *Ordena*), 2001eko Sheldon Lettich estatubatuarrak zuzendutako ekintza film bat da. Jean-Claude Van Damme, Charlton Heston, Sofia Milos, Brian Thompson eta Vernon Dobtcheff aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Rudy Cafmeyer (Jean-Claude Van Damme) arriskuan bizitzen ohitua dagoen gizasemea da, bai Bruselan dirua zuritzen nahiz errusiar mafiei gailu pribatuak lapurtuz. Bere aita, Oscar Cafmeyer doktoreak (Vernon Dobtcheff) antzinako eskuizkribu bat topatu berri duela azalduko dio, Israelgo sekta misteriotsuenetako batek gorderik izan duen liburu sekretu baten atal galdu bakarra, Jainkoaren Batasuna delako ordena.

## Aktoreak 
*Jean-Claude Van Damme: Rudy Cafmeyer / Charles Le Vaillant
*Charlton Heston: Walter Finley irakaslea
*Sofia Milos: Dalia Barr tenientea
*Brian Thompson: Cyrus Jacoben, lehen diszipulua
*Ben Cross: Ben Ner
*Vernon Dobtcheff: Oscar Cafmeyer
*Sasson Gabai: Yuri (edo Sasson Gabay)
*Alon Aboutboul: Avram
*Joey Tomaska: Joey
*Peter Malota: Amnon
*Sharon Reginiano: Bassam
*Sami Huri: Itsik tenientea
*Abdel Qissi: Arabiar Handia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Maarten Wynants

**Maarten Wynants** (Hasselt, 1982ko maiatzaren 13a) belgikar txirrindulari ohia da. 2005etik 2021ra izan zen profesionala. Bere lehenengo urtean profesionaletan 3. postua eskuratu zuen Volta Limburg Classic lasterketan, baina ezin izan zuena garaipena lortu bere ibilbidean. Erretiratu zenean, Jumbo-Visma taldeko zuzendaria bilakatu zen.

## Palmaresa 
**2005**
* 3. Volta Limburg Classicean
**2007**
* 3. Halle-Ingooigemen
**2012**
* 3. Franco-Belgikar Zirkuituan
**2017**
* 2. Houtlandeko Zirkuituan
* 3. Omloop Mandel-Leie-Schelden

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bert Scheirlinckx

**Bert Scheirlinckx** (Zottegem, 1974ko azaroaren 1a) belgikar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1999**
* 2. Zellik-Galmaardenen
**2002**
* Japoniako Itzuliko etapa bat
**2004**
* 3. Tro Bro Leonen
* 3. Tour du Finistèren
* 3. Druivenkoers Overijsen
**2005**
* 3. Marcel Kint Sari Nagusian
**2006**
* Stadsprijs Geraardsbergen
* 2. Polynormanden
* 3. Hel van het Mergellanden
**2008**
* Dwaars door het Hageland
**2011**
* Pino Cerami Sari Nagusia
* 2. Loire-Atlantique Klasikoan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luisana Lopilato

**Luisana Loreley Lopilato** (Buenos Aires, 1987ko maiatzaren 18a) zinemako eta telebistako aktore eta abeslari argentinarra da.

*Chiquititas*, *Rebelde Way* eta *Alma pirata* telesailetan lan egiteagatik da ezaguna. *Rebelde Way* telesailean oinarrituriko Erreway musika taldeko kidea izan zen.

## Biografia 
Bost urte zituela hasi zen iragarkiak egiten. 1998ean *Mi familia es un dibujo* telesailerako aukeratua izan zen, 11 urte baino ez zituen. Urte berean Chiquititas telesailerako castingera aurkeztu eta hartu egin zuten. Luisana Mazzaren papera bete zuen, bai eta ondoren egin zen filmean ere.

2002an *Rebelde way* telesailak arrakasta itzela eman zion. Mia Colucci neska aberatsaren papera egin zuen. Telesail honi lotuta filme bat eta Erreway pop musika taldea sortu ziren eta Luisana Lopilato protagonista izan zen. Urte horietan beste telesail arrakastatsu batzuk egin zituen, *Casados con hijos* eta *Alma pirata* dira aipagarrienak.

Ondoren telesailak egiten jarraitu du telebista kate aargentinarretan eta filmeak ere egin ditu. Aipatzekoa da Italian grabatu zuen telesaila, *Una buona stagione* (*Una buena temporada*) izena zuena.

## Bizitza pertsonala 
Michael Bublé abeslari kanadarrarekin ezkondu zen 2011n. Lau seme-alaba ditu, Noah, Elías, Vida eta Cielo.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telebista 
## Antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Luisana Lopilatoren webgunea 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai