Arango harana

**Aran harana** (araneraz ofizialki ''Val d'Aran*, katalanez *Vall d'Aran*) Kataluniako ipar-mendebaldeko eskualdea da, Pirinioetan eta Lleida probintzian dagoena. Okzitaniako lurraldea da.

620.47 km²-ko eskualde honetan 10.175 lagun bizi ziren (2020) eta 9 udalerri daude. Biztanle dentsitatea 16,09 biz/km²-koa da. Hiriburua Vielha e Mijaran da (5.500 bat biztanle).

## Geografia 
[thumb|Arango harana [Gaskoiniako hego-ekialdean dago, Okzitaniaren hegoaldeko erdiko aldean.]]
[thumb|Arango harana politikoki [Lleidako probintzia|Lleidan dago, Lleidako ipar-mendebaldeko mutur-muturrean.]]
Arango harana Okzitaniako Gaskoinian kokatu ohi da. Administrazio kontuetan, Okzitania ia osoa Frantzian sartu zuten bere garaian baina Arango harana Espainian sartu zuten.

### Inguru naturala 
Pirinioen ekialdean dagoen haran honen lurraldearen heren bat 2.000 metrotik gora dago. Montlude (2.518 m),  Comaloforno (3.033 m), Besiberri Nord (3.008 m), Tuc de Molières (3.010 m, eskualdeko mendirik altuena, baina iturri batzuen arabera Besiberri Nord horrek 3.018 metro omen ditu eta eskualdeko altuena da), Punta Alta (3.014 m), Feixan (2.955 m), Colomers (2.9333 m), Malh de Pois (2.883 m), Forcanada (2.883 m), Maubèrme (2.881 m), Tuc de Vacivèr (2.644 m), Montcorbison (2.172 m) eta Montardo (2.833 m) mendirik altuenen artean ditugu.

Bestalde, Garona eta Noguera Pallaresa ibaiak eskualde honetan sortzen dira, Garona ibaiaren sorburua alboko haranean, Benasque-Benásen badago ere.

Hauek dira inguru honetan desagertzear dauden animalia espezieak: hartz arrea (*Ursus arctos*), eper zuria (*Lagopus mutus*), ahuntz kataluniarra, *sargantana aranesa* (*Lacerta aranica*) eta ugatza (*Gypaëtus barbatus''). 
XX. mendean, Pirinioetako hartz-populazioak gainbehera handia izan zuen eta hartz arrea ia desagertu egin zen, baina Esloveniatik ekarri zituzten ale batzuk. 1973an 'espezie babestua' izendatu zuten haranean (Espainiako 2573/1973 Dekretua). 2004ko azaroan *Cannelle* emea hil zen Frantzian, bertako azken hartza. Orain dauden hartzak Esloveniatik ekarritakoak dira edo Esloveniakoen ondorengoak.

### Mugakideak 
Iparraldetik Frantzia estatuan kokaturik dauden Gaskoiniako beste hiru eskualderekin du muga, hego-mendebaldetik Huescarekin (Aragoi), hegoaldetik Goi Ribagorza eskualde katalanarekin eta ekialdetik Pallars Sobiràrekin.

### Udalerriak 
Arango haranean 33 mendiko herri txikik osatzen dute, eta 9 udalerritan antolatuta daude.

### Herriak 
Arango eskualdea 6 *terçons* edo 6 eskualde txikiagotan banatzen da: Quatre Lòcs, ipar-mendebaldean; Marcatosa, erdialdean, Pujòlo, ekialdean; Irissa, mendebaldean; Castièro, hego-ekialdean eta Aries e Garòs hego-ekialdean.

* Vielha e Mijaran. (900 m).
* Arres. (1267 m). (Arres de Jos, behekoa, eta Arres de Sus, goikoa).
* Arró.
* Arròs.
* Arties.
* Aubèrt.
* Bagergue.
* Baqueira eta (Plat de) Beret.
* Bausen. (931 m).
* Begós.
* Benós.
* Betlan.
* Betren.
* Bossòst. (710 m).
* Canejan. (906 m).
* Casarilh.
* Casau.
* Era Bordeta.
* Es Bòrdes. (852 m).
* Escunhau.
* Garòs.
* Gausac.
* Gessa
* Les. (634 m).
* Mont.
* Montcorbau.
* Montgarri.
* Pont d'Arròs.
* Pontaut.
* Salardú.
* Sant Joan de Toran.
* Tredòs.
* Unha.
* Vila.
* Vilamòs. (1255 m).
* Vilac.

## Politika 
Kataluniako Generalitateak eskualde honetako Conselh Generau d'Aran izeneko gobernuari hainbat eskumen berezi laga dizkio.

## Hizkuntzak 
Hizkuntza ofizialak aranera, katalana eta gaztelania dira. Gaur eguneko hizkuntzaren ikuspegitik, Aran harana Okzitaniako zati da.

Teoria onartuen arabera, Val d´Aran izena euskaratik ei dator, *Aran* horrek zuzenean *haran* esan nahi baitu, hau da, tautotoponimoa da.

[thumb|alt=ILVRBERRIXO / ANDEREXO|[Akitanieraren lekukotza: ***ILVRBERRIXO / ANDEREXO*** Escunhau elizan topatutako testua. (Gaur egun ikusten dena, Escunhauko elizan aurkitu zuten jatorrizkoaren testuaren kopia da).]]
XI. mendeko dokumentu batean, *Agengo Santa Feren kantua*n, Aran haraneko baskoiak aipatzen dira:

Bestalde, Val d´Aranen euskaratik azaldu daitezkeen zenbait toponimo mantendu dira.
[thumb|[Okzitania ia osoa Frantziako estatuan sartu zuten. Arango harana salbuespena da.]]
Aranera okzitanieraren dialektoa da. Arango harana Okzitaniako lurralde bakarra da non okzitaniera ofiziala den. Okzitanieraren eremuan oso zabala den arren okzitanieraren Arango  dialektoari bakarrik eman izan zaio estatus ofiziala. Arango okzitanieraren bertoko aldaera hizkuntza ofiziala da haran osoan, eta Espainiako Erresumako hizkuntza ofizialen zerrendan dago gaztelania, katalana, euskara eta galizieraarekin batera. (Okzitanierak ez du, oraingoz, hizkuntza ofizial estatusik Frantzian).

## Irudiak 

Irudi:TUC DE MOLIÈRES - VAL D'ARAN - IB-828.jpg|Tuc de Molières (3.010 m).
Irudi:P1100317 - Besiberri Nord.JPG|Ipar Besiberri (3.008 m).
Irudi:VIELHA - VAL D'ARAN - IB-399.JPG|Arango haraneko hiriburua: Vielha e Mijaran. (900 m).
Irudi:Bossost église (1).jpg|Bossost herriko eliza.
Irudi:SANT MIQUÈU DE VIELHA - IB-471.JPG|Sant Miquèu eliza, Vielha e Mijaran eskualdeko hiriburuan.
Irudi:Os Pyros latest foto.jpg|Piros hartzari egindako azken argazkia.
Irudi:Gentiana burseri, Valle de Arán 1981 73.jpg|Pirinioetako mendiak, basoak, belardiak.
Irudi:Valle de Arán 1981 77.jpg|Arango eskualdeko mendi eta laku batzuk.
Irudi:Bassa d´Oles DSC04356.JPG|Bassa d´Oles.
Irudi:Estanh dera Restanca.jpg|Estanh dera Restanca.
Irudi:Estany de Montcasau.jpg|Estanh de Montcasau.
Irudi:Tuc de Saslòsses.jpg|Tuc de Saslòsses.
Irudi:Estanh de Pòdo.jpg|Estanh de Pòdo.
Irudi:Estanys de Ribereta.jpg|Estanhs de Ribereta.
Irudi:Estanh Gelat e Tuc de Pòdo.jpg|Estanh Gelat eta Tuc de Pòdo.
Irudi:Santuari_de_Montgarri.jpg|Montgarriko Santutegia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kataluniako eskualdeak.

## Kanpo estekak 
*  Arango Kontseilu Orokorra 
*  Arango turismoa Val d'Aran
*  Turismo; Val d'Aran bisitatzeko aholku batzuk.
*   Val d'Aran: mendi-ibiltaritza.
*   Val d'Aran herriz herri.
*   Val d'Aran: mendi-ibiltaritza. Bide erraz batzuk.
*   "Bosques de mil colores en la Val d’Aran".
*   "Val d’Aran Natura Parketik ibilbideak".
*   turismo gidatxoak.