open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arequipako katedrala

**Santa Mariaren katedral-basilika** () Arequipako katedrala da. Bertoko plaza nagusian dago, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturiko Arequipako hirigune historikoan. 1621ean eraikitzea, Santa Mariari sagaratua dago.

## Iruditegia 

Irudi:Basílica_catedral,_Arequipa,_Perú,_2015-08-02,_DD_73-75_HDR.JPG|Kanpandorrea.
Irudi:Basílica_catedral,_Arequipa,_Perú,_2015-08-02,_DD_70-72_HDR.JPG|Fatxada.
Irudi:Catedral por dentro - panoramio.jpg|Barnealdeko ikuspegia.
Irudi:Organo de la Catedral de Arequipa.jpg|Organoa.

## Kanpo estekak
Woldemar Voigt

**Woldemar Voigt** (Leipzig (Alemania), 1850eko irailaren 2a- Göttingen (Alemania), 1919ko abenduaren 13a) alemaniar fisikaria izan zen eta *Voigt efektua* aurkitu zuen. Voigt, fisika teoriako irakasle izan zen Göttingeneko unibertsitatean. Tensore zehaztapenak erabili zituen lehena izan zen. Horrez gain, Voigt idazkera asmatu zuen elastikotasun teoriaren bigarren mailako tensoreetan erabiltzen zena.

## Voigten transformazioa 
1886 inguruan, Voigt, Albert Einsteinek erlatibitatearen teoriaren formulatzerakoan egin zuen eran, higiduran zeuden gorputzen perspektiba ikerketan hasi zen.

Lorentzen eraldaketaren antzeko eraldaketa ekuazioak deduzitzen lehena izan zen, Voigten eraldaketa, eta eraldaketa honetan uhin ekuazioaren aldaketa eza frogatu zuen. Zeharkako uhinen ekuazio bereizgarri partzial batekin eta Galileoren eraldaketa orokor batekin hasi zen.

Lorentzek azpimarratzen duen bezala, Voigtek Lorentzen eraldaketa aurreikusita dauka. Voigtek 1887an egin zuen lanak erlatibitatearen teoria modernoaren sortzaile izendatzeko balio beharko luke, 1903an lan hori *Annalen der Physik*-en aitatu baitzuten. 1887ko Lorenz Voigekin izandako gutunak ere badaude eta 1888ko Michelson eta Morleyren esperimentua ere bai.

Eraldaketa horrela idatz daiteke:

:x^{\prime}=x-vt,\quad y^{\prime}=\frac{y}{\gamma},\quad z^{\prime}=\frac{z}{\gamma},\quad t^{\prime}=t-x\frac{v}{c^{2}},
eta \gamma = 1/\sqrt{1 - v^2/c^2} zen Lorentz faktorea.
Ekologia industrial

**Ekologia industriala** alternatiba tekniko eta sozio-ekonomiko baten proposamena da, honetan ekosistemetan oinarritutako industria-sistemaren metafora bat aurkezten da. Ekonomia lineal baten ideiatik ekonomia zirkular batera igarotzeko eredua aurkezten du; ekonomia linealean baliabideak ekosistemetatik atera, giza jardueretako erabiliak eta azkenean modu degradatuan ekosistemetatik berbidaliak dira, aldiz, ekonomia zirkularretan natur baliabideen gaineko presioa arindu, erabilitako ondareak birziklatu eta hondakinak mugatu egiten dira.

## Kanpo estekak
Gainziklapen

**Gainziklapena** edota **sormenezko berrerabilpena** (ingeleses *upcycling* eta *creative reuse*) hondakinak, errefusa eta nahi ez den ala erabiltzen ez den materiala kalitate hobeagoko edota ingurumenarentzat onuragarriagoa den material edo produktu berrian bilakatzeko prozesua da.

Gainziklaketa azpiziklapenaren aurkako da, hura birziklapena.osatzen duten bi ataletako bestea da.

## Kanpo estekak
Michael Richards

**Michael Anthony Richards** (Culver City, 1949ko uztailaren 24a) Estatu Batuetako aktore eta umorista da.

## Filmografia
Olivia Lua

**Olivia Lua** (Filadelfia, Pennsylvania, Ameriketako Estatu Batuak, 1994ko irailaren 19a - Hollywood, Los Angeles, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 2018ko urtarrilaren 18a) estatubatuar aktore pornografikoa izan zen.
Albuminuria

**Albuminuria** albuminaren agerpena gernuan da.

Albuminuria giltzurrun-hutsegitearen ondorioz azaltzen da. Giltzurrunek ez dute proteina handi hori (albumina) iragazten, eta gernuarekin galtzen da. Asaldura hau ohikoa da ere diabetea duten gaixoengan.

Sarritan asintomatikoa bada ere, albuminuriak edemak eragin ditzake (odolaren presio osmotikoaren aldaketen ondorioz likidoen pilaketa egon daiteke likido interstizialean). Edemak eskuetan, oinetan, aurpegian edo sabelean agertu ohi dira.

Albuminuria proteinuriaren mota bat da.

## Kanpo estekak
Wasatch mendigunea

**Wasatch mendigunea** () Estatu Batuetako mendebaldeko mendigunea da. Ekialdean Mendi Harritsuak ditu, eta mendebaldean Arro Handia. 400 kilometro luze da, iparretik hegora, Idahoko hegoaldetik Utahko erdialdera. Nebo (3.636 metro) eta Timpanogos (3.582 metro) ditu gailurrik garaienak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inperio Aztekaren konkista

**Inperio Aztekaren konkista** Amerikako espainiar kolonizazioaren gertaera nabarmena izan zen. Kanpaina 1519ko otsailean hasi zen baina espainiarrak 1517an ailegatu ziren Yucatáneraino. Kanpainak 1521eko abuztuaren 13an lortu zuen garaipena, Hernán Cortés eta Xicotencatl Gazteak zuzenduriko hispano-tlaxcalar armadak Cuauhtemoc enperadorea eta Tenochtitlan hiriburua hartu zituenean.

Kanpainian zehar, Cortések hainbat azteken etsai eta mendekoen laguntza izan zuen, tartean Totonacak, Tlaxcaltecak, Texcocoak eta Texcoco aintziraren inguruan zeuden bere hiri-estatutako amerindiarrak. Zortzi hilabeteko gudu eta negoziaketen ondorioz, Moctezuma Xocoyotzinak 1519ko azaroaren 8an Cortés onartu zuen bere gotorlekuan. Veracruzen aztekek bere gizonetako batzuk erail zituela jakin zuenean, Cortések Moctezuma atxilotu zuen. Halako taktika, kazike atxilotzearena, ohikoa zen espainiarren artean, agian errekonkista garaian sortua.

Cortés Tenochtitlandik atera zen kostalderantz, Pánfilo de Narváez eta Pedro de Alvarado espezidioburuak utziz. Alvaradok azteken jaialdi bat baimendu zuen eta, hori aprobetxatuz, hainbat noble erail zituen. Sarraskiak hiriburuko biztanleen matxinada eragin zuen eta Moctezuma matxinadan zehar hil zuten. Cortés etorriberria zen Tenochtitlanen eta espainiarrek hiriburutik ihes egin zuten 1520ko ekaineko Gau Tristean. Espainiarrak tlaxcalarrekin batera urtebete geroago itzuli eta 1521eko abuztuaren 13an hiria konkistatu zuten. Ordurako, goseak eta baztangak amerindiar populazioa asko gutxitu zuten.

Behin hiriburua hartuta, Cortés eta bere kapitainek beste espedizio eta kanpainiak zuzendu zituzten egungo Mexikoko iparraldea, erdialdea eta hegoaldea bereganatzeko. Horrela, Espainia Berriko Erregeorderria sortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Turones

thumb|Turonesen txanponak.
**Turones-ak** (latinetik: "*Turoni*" edo "*Turones*") Zesarren garaiko Galia Zeltikako herria izan zen. Egungo Indre eta Loira departamenduan, Loira hegoaldean bizi ziren. Haien historiari buruzko informazio gutxi dago.

## Etimologia 
*Turoni/Turones* izenaren interpretazioa ez dago oso garbi eta hipotesi desberdinak daude. -nes eta ni latinezko morfemak dira plurala adierazteko; beraz, erroa "turo" da. Batzuentzat galierazko turo, "Indartsuak" edo "Puztuak" esa nahi du. Beste batzuek, ordea, "Aldakorrak" itzuli behar dela uste dute. *Turoni* hitzetik Turena lurraldearen eta Tours hiriaren toponimoak datoz.

## Informazio historikoa 
Turones herria , Galiako beste herri guztiak bezala, lehen aldiz agertzen da Historian Julio Zesarren lanei esker. K.a. 57 urteko kanpainaren ondoren Zesarren armadak Turonesen herriaren lurraldean negua igaro zuen. Geroago, Zesarrek berak aldameneko karnutesekin batera aipatzen ditu. Beste tokitan ere piktonesekin, kadurkosekin, aulerkosekin... Vercingetorixek K.a.52 urteko erreboltan turosenen laguntza jaso zuen: 8.000 soldadu joan ziren haren laguntza.

K.a. 21ean, Tiberioren garaian, Sacrovirren matxinadak ere turonesen laguntza jaso zuen baina berehala menperatuak izan ziren.

Ptolomeoren arabera, K.o. II. mendean idatzi zuena, haien hiriburua Tours edo Cesarodunum zen, erromatar administrazioak Lugdunense probintziaren barruan jarri zuena. Beranduago, Behe Inperioan, Lugdunense III (Lugdunense Tertia) probintziako hiriburua izendatu zuten. Asko eztabaidatu da ea Cesarodunum hori aurreko galiarren hiriburua izan zen edo ez argitzeko. Azken urteetako indusketek turoni-en asentamendu ugari topatu ditu, eta Tours hirian bertan horietako herri bat egon zela baieztatu, baina ezin da ziurtatu, herri hori tribuaren hiriburua izen ote zenik.

thumb|Marroiaz turosenen izan zitezkeen lurrak. Berdez, egungo Indre eta Loira departamendua.|erdian

## Txanponak 
Ezagutzen dira tribu horien txanponak. Zilarrezkoak dira eta alde batean emakume baten buruarekin "Turones" hitza dator. Ifrentzuan Cantorix agertzen da, lauhazka doan zaldi baten gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coloradoko goi-ordokia

**Coloradoko goi-ordokia** () Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko eskualde fisiografikoa da. Iparralde eta ekialdean Mendi Harritsuak ditu, Wasatch mendilerroa mendebaldean, eta Sonorako basamortua hegoaldean. Colorado, Utah, Arizona eta Mexiko Berria estatuetan zabaldurik dago, 386.242 kilometro koadroko eremuan. Oso lurralde lehorra da, Colorado ibaia bertatik igarotzen bada ere. Hoover urtegi handiari esker lortu da nekazari lurraldeak ureztatzeko ura. Turismogune garrantzitsua da, Grand Canyon batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mbanza-Ngungu

**Mbanza-Ngungu**, lehenago **Thysville** edo **Thysstad** gisa ezaguna, Kongoko Errepublika Demokratikoan dagoen hiria da, Kongo Zentral probintzian. Matadi-Kinshasha trenbidearen adarretako batean dago. 100.000 biztanle inguru ditu gaur egun.

## Kanpo estekak
Giza sakrifizio

[thumb|250px|eskuinera|[Polixenaren sakrifizioa, Troiako Gerra, K.a. 570-550]]
**Giza sakrifizioa**, jainko-jainkosa bati omenaldi, damu edo barkamen eske edo mesede baten truk gizaki bat eskeintzean datza. Zentzu zabalago batean, pertsona edo erakunde batek beste pertsona edo pertsona bat erritualki hiltzean datza.

Antzinaroan kultura eta herri askok giza sakrifizioak burutzen zituzten. Jainkoak baretu asmoz biktimak erritualki sakrifikatzen ziren.

Brontze Aroan zelta erlijioek giza sakrifizioak burutzen zituzten, eta Eskandinavian jainkoen gurtze erritualetan ere jasotzen ziren.

Antzinako Kartagon nahiz bere etsai porrokatua zen Erroman ere jaioberriak sakrifikatzea jainkoak baretzeko modu bat zen, izan ere, Antzinako Erroman goza sakrifizioak K.a. 140. urterarte burutu ziren.

Biblian bertan Jainkoak Abrahami bere seme Isaak sakrifika dezan eskatzen dion pasartea badago, azken unean Abrahamek Isaak sakrifikatzera doala eta fede proba bete duela ikusirik, Jainkoak Abraham geldiaraziko du.

Igor Stravinski konposatzailearen *Udaberriaren sagaratzea* musikalanean ere antzinako Errusian andereen sakrifizioak gertatzen zirenaren aipamena egiten da.

## Kanpo estekak
Antonio Carmona

**Antonio Carmona Amaya** (Granada, Andaluzia, 1965eko maiatzaren 21a) flamenko abeslari ijito bat da.

Ketama fusiozko flamenko taldearen kide izan zen, Juan José Carmona Amaya "El Camborio" (1960) anaia eta José Miguel Carmona Niño "Josemi" (1971) lehengusuarekin batera.

## Ikus gainera 
* Ketama
Yurizan Beltran

**Yurizan Beltrán Lebanue** (Los Angeles, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1986ko azaroaren 2a - 2017ko abenduaren 13a), **Yuri Luv** izen artistikoaz ezaguna, estatubatuar aktore pornografikoa izan zen.
Txakurrak pokerrean

***Txakurrak pokerrean*** () Cassius Marcellus Coolidge estatubatuarraren margolan sail bat da. 1894-1903 artean margotu zituen, eta hamasei olio-pinturaz osatuta dago. Txakur antropomorfo multzoa irudikatzen dute, gizakien jokaeran, horietako bederatzi margolanetan mahai inguruan pokerrean jokatuz. Gainerako margolanetan txakurrak zigarroa errez, dantzan, beisbolean jokatzen eta auzitegian deklaratzen ageri dira.

2005ean sail honetako *A Bold Bluff* margolana 504.400 dolarren truk saldu zen; horrenbestez, ordu arteko Coolidgeren margolanen salneurriaren errekorra gainditu zuen.

## Saila 
thumb|300px|erdian|*Poker jokoa*, olio-pintura, 1894, 2015ean 658.000 dolarren truk saldua.

* ''nedi'
* *jeancarlos
* *duban '
* *jessica and achuri*
* *His Station and Four Aces*
* ''New Year's Eve in Dog Ville*
* *One to Tie Two to Win*
* *Pinched with Four Aces*
* *Poker Sympathy*
* *Post Mortem*
* *The Reunion*
* *Riding the Goat*
* *Sitting up with a Sick Friend*
* *Stranger in Camp*
* *Ten Miles to a Garage*
* *Waterloo: Two''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shyla Stylez

**Amanda Friedland** (Britainiar Columbia, Britainiar Columbia, Kanada, 1982ko irailaren 23a - Britainiar Columbia, Britainiar Columbia, Kanada, 2017ko azaroaren 9a), **Shyla Stylez** izen artistikoaz ezaguna, kanadar aktore pornografikoa izan zen.
Ele geminatu

thumb|Ele geminatua katalanezko hiztegi batean.
**Ele geminatua** ⟨**l·l**⟩ katalanez erabiltzen den letra-talde bat da. Bokalen artean ele bikoitz edo luze baten soinua adierazteko erabiltzen da, bi silaba bezala ahoskatuz. Hau da, bi soinu berdin egin behar dira: [ɫ.ɫ]. ⟨l·l⟩ zeinua aragoierako Bielsako aldaeran ere erabiltzen da. Idazterakoan bi ele erdiko puntu batekin bezala idazten da.

Erdiko puntua erabiltzen ez denean, ⟨ll⟩ digrafoa egin behar da, /ʎ/ soinua duena. Erdiko puntuak, beraz, funtzio diakritiko bat du. ⟨l·l⟩ zeinua ez da, beraz, digrafo bat, ez baitu fonema bakar bat adierazten, baizik eta bi silaba ezberdin.

## Kanpo estekak
Txori (eleberria)

***Txori*** Salbador Zapirainek 1981ean plazaratutako liburua da, haurtzaroan entzundako ahozko kontakizun batean oinarritua. Pertsonaia nagusia "Txori" ezizenez ezaguna den gaztetxoa da.

## Kanpo estekak 
* Liburua Euskaltzaindiaren webgunean.
Cromm Cruach

**Cromm Cruach** edota **Cromm Crúaich**, baita **Cenn Cruach** edo **Cenncroithi** bezala ezagunak ere, Irlanda aurrekristau eta paganoaren garaiko jainko bat zen. Giza sakrifizioak eskeintzen zitzaizkion, eta kondairaren arabera San Patriziok haren inguruko kultua etenarazi zuen.

## Kanpo estekak
Lolita Flores

**María Dolores González Flores**, izen artistikoz **Lolita** edo **Lolita Flores** (Madril, 1958ko maiatzaren 6a) abeslari, aktore eta telebista aurkezle ijito bat da. Lola Flores flamenko abeslari, dantzari eta aktorea eta El Pescaílla flamenko abeslari eta gitarrajolearen alaba da, bai eta Antonio Flores eta Rosario Flores abeslarien arreba/ahizpa ere.

## Diskografia 
## Filmografia 
## Telesailak eta telefilmak 
## Telesaioak 
## Antzerkia
Antonio Flores

**Antonio González Flores** (1961eko azaroaren 14a, Madril &ndash; 1995eko maiatzaren 31, La Moraleja, Alcobendas) espainiar kantautore eta abeslari ijito bat zen. Lola Flores abeslari, dantzari eta aktorea eta El Pescaílla flamenko abeslari eta gitarrajolearen semea zen, bai eta Lolita Flores eta Rosario Flores abeslarien anaia ere.

Berak abestutako abesti ezagunenak honakoak dira: "No dudaría" (berak konposatua), "Libre" (Paco Ceperok konposatua, "Pongamos que hablo de Madrid" (Joaquín Sabinak konposatua), "Alba" (bere alabaren omenez berak konposatua), "Siete vidas" eta "Cuerpo de mujer".

1995eko maiatzaren 26an Iruñean bere azken zuzeneko kontzertua eskeini zuen.

## Diskografia 
### Bizialdian 
* 1980: *Antonio*
* 1981: *Al caer el sol*
* 1988: *Gran vía*
* 1994: *Cosas mías* ESP: 5x Platino (500 000 copias)
* 1995: *Antonio Flores en concierto*

### Antologiak/omenaldi diskoak 
* 1994: *Lo mejor de Antonio*
* 1995: *Una historia de amor interrumpida*
* 1996: *Antología* ESP: Platino (100 000 kopia)
* 1999: *Arriba los corazones* ESP: Oro (50 000kopia)
* 2002: *Para Antonio Flores: Cosas tuyas*
* 2005: *10 años: La leyenda de un artista* ESP: Oro (50 000 copias)
* 2015: *Cosas Mías 20 Aniversario (2Cd + DVD)*

## Filmografia 
* *El taxi de los conflictos* (1969) - José Luis Sáenz de Heredia
* *Colegas* (1982) - Eloy de la Iglesia
* *El balcón abierto* (1984) - Jaime Camino
* *Calé* (1987) - Carlos Serrano
* *Sangre y arena* (1989) - Javier Elorrieta
* *La mujer y el pelele* (1990) - Mario Camus
* *Chechu y familia* (1992) - Álvaro Sáenz de Heredia
* *Cautivos de la sombra* (1993) - Javier Elorrieta
* *Fiesta* (1995) - Pierre Boutron (Antonio Floresen film bateko azken agerpena)

## Kanpo estekak
Rosario Flores

**Rosario del Carmen González Flores**, izen artistikoz **Rosario Flores** (Madril, 1963ko azaroaren 4a) espainiar abeslari, kantautore eta aktore ijito bat da. Lola Flores flamenko abeslari, dantzari eta aktorea eta El Pescaílla flamenko abeslari eta gitarrajolearen alaba da, bai eta Antonio Flores eta Lolita Flores abeslarien arreba/ahizpa ere.

## Discografia 
### Diskoak 
### Bildumak 
### Singleak 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Shape of Water

**The Shape of Water** (euskaraz *Ur-Forma*) 2017ko Guillermo del Toro mexikar zinema zuzendariak zuzendutako fantasiazko drama film bat da. Gidoia Guillermo del Toro eta Vanessa Taylorrek idatzi zuten. Sally Hawkins, Michael Shannon, Richard Jenkins, Doug Jones, Michael Stuhlbarg eta Octavia Spencer aktoreek antzeztu zuten.

Veneziako Mostrako Urrezko Lehoia jaso zuen eta lau Oscar sari irabazi zituen, film onenaren saria eta zuzendari onenaren saria barne.

## Argumentua 
1963, Baltimore, Gerra Hotza garaia. Elisa (Sally Hawkins) laborategi batean atezain bezala lan egiten duen neska gazte mutu bat da. Bertatik irten ezinik bizi den gizon anfibio batez (Doug Jones) maiteminduko da.

## Aktoreak 
* Sally Hawkins: Elisa Esposito
* Michael Shannon: Richard Strickland kolonela
* Richard Jenkins: Giles
* Doug Jones: Gizon anfibioa
* Octavia Spencer: Zelda D. Fuller
* Michael Stuhlbarg: Robert Hoffstetler doktorea/Dimitri Mosenkov
* Lauren Lee Smith: Elaine Strickland
* Nick Searcy: Frank Hoyt jenerala
* David Hewlett: Fleming

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Phantom Thread

**Phantom Thread** (euskaraz *Mamu-Haria*) 2017ko Paul Thomas Anderson estatubatuar zinema zuzendari eta zinema gidoilariak zuzendu eta idatzitako amodiozko drama bat da. Daniel Day-Lewis, Lesley Manville eta Vicky Krieps aktoreek antzeztu zuten filma.

## Argumentua 
1950eko hamarkada, Bigarren Mundu Gerra osteko Londres hiria. Reynolds Woodcock (Daniel Day-Lewis) jostun ospetsua eta haren arreba Cyril (Lesley Manville) britainiar modaren buru dira, errege-familiak, zinemako izarrak eta garai hartako emakume dotore oro jantziz. Egun batez, Reynolds ezkongabeak Alma (Vicky Krieps) neska gaztearekin topo egingo du, eta berehala haren musa eta maitalea bilakatuko da. Orduan, ordurarte Reynoldsek kontu handiz kontrolpean eta planifikatua zuen bere bizitzak amodioaren agerpenaren ondorioz aldaketa jasango du.

## Aktoreak 
* Daniel Day-Lewis: Reynolds Woodcock
* Lesley Manville: as Cyril Woodcock
* Vicky Krieps: as Alma Elson
* Richard Graham: George Riley
* Camilla Rutherford: Johanna
* Harriet Sansom Harris: Barbara Rose
* Brian Gleeson: Robert Hardy doktorea
* Julia Davis: Lady Baltimore
* Nicholas Mander: Lord Baltimore
* Lujza Richter: Mona Braganza printzesa
* Gina McKee: Henrietta Harding kondesa
* Philip Franks: Peter Martin
* Phyllis MacMahon: Tippy
* Silas Carson: Rubio Gurrerro
* Martin Dew: John Evans
* Jane Perry: Vaughan andrea
* Paul Leasley: Festako gonbidatua

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Doug Jones (aktorea)

**Doug Jones** (Indianapolis, Indiana, 1960ko maiatzaren 24a) estatubatuar kontorsionista eta aktore bat da, mimikan espezializatua.

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude: *El laberinto del fauno* (2006), *Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer* (2007) eta *The Shape of Water* (2017).

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Inka Inperioaren konkista

**Inka Inperioaren konkista** Amerikako espainiar kolonizazioko prozesu bat izan zen, 1532–1572 bitartean gertatutakoa, Inka Inperioaren amaiera eta Espainiar Inperioko Peruko Erregeorderriaren sorrera ekarri zuena. 

## Historia 
Historiografiaren arabera, konkista Cajamarcako guduan hasi zen, 1532ko azaroaren 16an, Francisco Pizarroren agindupean zeuden 168 espainiar soldaduk, aliatu indigenekin batera, Sapa Inka Atahualpa harrapatu zutelarik.1533ko uztailaren 26an, espainiarrek Atahualpa hil zuten. 

Ondoren, espainiarrak, cañari, chachapoya eta beste amerindiar batzuen laguntza zutenak, Cuscorantz joan ziren. 1533ko  azaroaren 14an hamazazpi urteko Manco Inka ezarri zuten inken enperadore berri gisa. Mancok ez zuen denbora luzean onartu espainiarren eskumakila izatea. Konkistatzaileen diruzalekeriaz eta gehiegikeriez okaztatua, matxinatu zen, eta 1536an Cusco eta sortu berria zen Lima setiatu zituen. Baina Manco Inkaren indarrek ez zuten Cuzco hartzea lortu, herri inka anitz espainiarren alde borrokatu zirelako. 

1537ko apirilean, espainiar indar gehiago iritsi zirelarik, Diego de Almagro eta Alonso de Alvarado buru, Manco Inkak bertan behera utzi zuen Cuscoko setioa. Vilcabambako mendi malkartsuetan babestu zen, eta 1538an Inperio Berria ezarri zuen bertan.  

1542an, Peruko Erregeorderria sortzeaz gain, Lege Berriak promulgatu ziren, indigenak babesteko eta enkomendarien gehiegikeriei aurre egiteko. Enkomendariak, Gonzalo Pizarro buru zutela, altxatu ziren legedi horren aurka. Matxinada 1548ko apirilean amaitu zen, Pedro de la Gascaren armadak garaitu zituelarik.        

Inken Inperio Berria, berriz, 1572an amaitu zen, Francisco de Toledo Peruko erregeordeak Tupac Amaru I.a hilarazi zuelarik. Data hori hartzen da Inka Inperioaren konkistaren bukaeratzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manco Inka Yupanqui

**Manco Inka Yupanqui** (; 1516–Vilcabamba, 1544), **Manco Capac II.a** () ere deitua, Inken enperadorea izan zen. Huayna Capacen semea. Pizarrok enperadore egin zuen, baina konturatu zenean lurralde haiek aiseago konkistatzeko izendatu zutela, Cusco setiatu zuen (1536). Ezin eutsi izan zion setioari eta Ande mendietara ihes egin zuen. Diego Méndez-ek hil zuen Vilcabanban.

## Erreferentziak
Marie-Pierre Pruvot

**Marie-Pierre Pruvot** (Isser, Kabilia, Aljeria, 1935eko azaroaren 11), **Marie-Pierre Ysser** ezizenaz ere ezaguna, Aljerian jaiotako frantses artista eszenikoa da.

## Bizitza 
Marie-Pierre Pruvot, Jean-Pierre Pruvot jaiotza-izenaz, Aljerian sortutako emakume transgeneroa da. Antzezlekuetan **Bambi** izen artistikoarekin aritu zen. Ia 20 urtez antzeztu zuen *Madame Arthur* *Le Carrousel de Paris* kabaretetan.

1958an Bambi sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten, bere laguna Coccinelle baino bi urte geroago.

33 urte zituenean batxilergoa amaitu zuen. Ondoren Sorbonara joan zen unibertsitate-ikasketak egitera eta frantsesezko irakasle egin zen. 1976an Garges-lès-Gonesseko Pablo Picasso eskolan hasi zen irakasle eta bertan egin zuen lan 25 urtez. Palma Akademikoen Ordenarekin saritu zuten.

Gaur egun, Pruvot idazketan dihardu.

## Liburuak 
### Eleberriak 
* ''Marie parce que c'est joli* (2007, )
* *J'inventais ma vie, Tome 1* (2013, )
* *J'inventais ma vie, Tome 2. Madamme Arthur* (2013, )
* *J'inventais ma vie, Tome 3. Le Carrousel* (2013, )
* *J'inventais ma vie, Tome 4. La Chanson du Bac* (2014, )
* *J'inventais ma vie, Tome 4. Le Gai Cimitière* (2014, )
* *Comme autant de ronds dans l'eau...* (2013, )
* *Frissons au Carrousel* (2013, )

### Saiakera 
* *France, ce serait aussi un beau nom…'' (2012, )
Giza sakrifizioak kolonaurreko Amerikan

[400px|thumb|*[Magliabechiano kodexan* ikusgai den giza sakrifizioa.]]
**Kolonaurreko** munduan **giza sakrifizioak** Amerikako herri indigenen zenbait kultuen testuinguruan burututako erlijio jarduerak ziren. Gaur egungo historialari eta etnografoek jarduera honen izateari buruzko eztabaida dute. Sakrifizioak aipatzen dituzten agiri eta aipamen ugari daude. Halere, aipamen gehienak konkista jazo ondorengo kristaututako indigenek egindako kodexetan datozenak dira. Bi aldeen arteko adostasun puntu bat giza sakrifizioak beren testuinguru historiko eta kulturalean ulertu behar direlakoa da, eta ez modu sentsazionalistan, bereziki giza sakrifizioak mundu beste tokitan ere jazo zirelako, eta ez kolonaurreko herri indigenetan bakarrik.

## Kanpo estekak
Assault on Precinct 13 (2005eko filma)

**Assault on Precinct 13** (euskaraz "Erasoa 13. Barrutiko Komisaldegiari") 2005eko Jean-François Richet frantziar-estatubatuar zinema zuzendariaren ekintza film bat da. John Carpenter estatubatuar zuzendariaren *1976ko izenburu berdineko filmean* oinarritua dago. Ethan Hawke, Laurence Fishburne, John Leguizamo, Maria Bello, Ja Rule, Drea de Matteo, Brian Dennehy eta Gabriel Byrne aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Detroit hiriko 13. barrutiko komisaldegi zaharra behin betiko itxitzeko ordu gutxi gelditu dira. Elur ekaitz bortitz batek errepide asko moztu eta komisaldegian polizia gutxi batzuk bakarrik gelditzen dira, haciendo buru Jake Roenick (Ethan Hawke) sarjentua dago.

Goiz horretan bertan, Krimen Antolatuaren Aurkako Unitatearen Marcus Duvall (Gabriel Byrne) buruak Marion Bishop (Laurence Fishburne) mafiaburua atxilotu du. Bishop eta beste gaizkile batzuk autobusez espetxera garraiatuak izango dira: Beck yonkia (John Leguizamo), Smiley iruzurgilea (Jeffrey Atkins) eta Anna kale liskarzalea (Aisha Hinds). Baina elur-jasa hasi eta autobusa segurtasun goreneko espetxera iritsi ezinik geldituko da, hortaz 13. barrutiko komisaldegian geldiunea egingo du. Ustekabeko ailegatzeak Roenick nahiz Alex Sabian (Maria Bello) beren onetik aterako ditu. Halere, Iris Ferry (Drea de Matteo) komisaldegiko idazkari erakargarria eta Jasper O'Shea (Brian Dennehy) polizia beteranoa ez dira lan estra horrek beren Urteberri ospakizuna zapuztu dezan prest agertuko.

## Aktoreak 
* Ethan Hawke: Jake Roenick sarjentua
* Laurence Fishburne: Marion Bishop
* Gabriel Byrne: Marcus Duvall kapitaina
* Drea de Matteo: Iris Ferry
* Maria Bello: Alex Sabian doktorea
* Brian Dennehy: Jasper O'Shea ofiziala
* John Leguizamo: Beck
* Ja Rule: Smiley
* Currie Graham: Mike Kahane
* Aisha Hinds: Anna
* Matt Craven: Kevin Capra ofiziala
* Fulvio Cecere as Ray Portnow
* Dorian Harewood: Gil alguazila
* Kim Coates: Rosen alguazila
* Jessica Greco: Coral
* Hugh Dillon: Tony
* Titus Welliver: Milos
* Jasmin Geljo: Marko
* Peter Bryant: Holloway tenientea
* Tig Fong: Danny Barbero
* Roman Podhora: 3. polizia

## Ikus gainera 
* *Assault on Precinct 13 (1976ko filma)*

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
90. Oscar Sariak

**90. Oscar Sarien ekitaldia** 2018ko martxoaren 4ean Hollywoodeko Dolby Antzokian ospatu zen 2017. urtean zinemagintzan egindako lanik onenak saritzeko. Aurkezlea Jimmy Kimmel izan zen eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen.

## Sari eta izendapen laburpena 
*The Shape of Water* filmak 13 izendapen lortu zituen. Izendapen hauetatik 4 sari lortu zituen, film onenaren eta zuzendari onenaren sariak barne.

## Izendapen eta sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Falete

**Rafael Ojeda Rojas**, ezizen artistikoz **Falete** (Sevilla, Andaluzia, 1978ko urtarrilaren 9a) espainiar flamenko eta andaluziar kopla abeslari bat da.

Cantores de Híspalis taldearen kide zen Falín (1959-2008) zenaren semea, Sevillako Lope de Vega antzokian 17 urterekin La Chunga abeslariarentzako abestuz jendaurrean estreinekoz abestu zuen.

1990eko hamarkadan munduko hiri askotan barna *Danzas de España* ikuskizunean parte hartu zuen.

Jesús Quintero kazetariaren babesa izan zuen, bere diskografian Bambino, Lola Flores, Rocío Jurado, Chavela Vargas, Isabel Pantoja, José Antonio Labordeta, Javier Oliva Tortosa edo Paco Ibáñezen abestiak daude.

## Diskografia 
* 2004: *Amar duele* (urrezko diskoa +60.000 kopia)
* 2006: *Puta mentira*
* 2007: *Coplas que nos han matao*
* 2008: *¿Quién te crees tú?*
* 2012: *Sin censura*

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Joaquín Cortés

**Joaquín Pedraja Reyes**, izen artistikoz **Joaquín Cortés** (1969ko otsailaren 22a, Kordoba, Andaluzia) flamenko eta ballet dantzaria eta koreografo ijito bat da.

Txikitatik Madrilera bizitzera joan eta 12 urterekin dantza ikasketei ekin zien. 14 urterekin Espainiako Ballet Nazionalan kide bezala onartua izan zen. Konpainia honekin mundu osoan barna bidaiatu zuen. New York hiriko Metropolitan Opera House eta Moskuko Kremlingo Biltzar Jauregian dantzatuz.
Mudbound (filma)

***Mudbound*** 2017ko Dee Rees estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama historiko film bat da. Gidoia Dee Rees eta Virgil Williamsek idatzi zuten, Hillary Jordan-en izen bereko eleberrian oinarriturik. Carey Mulligan, Garrett Hedlund, Jason Clarke, Jason Mitchell, eta Mary J. Blige aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bigarren Mundu Gerrako bi beterano – bata zuria, bestea beltza – Mississippiko landa lurretara itzultzen dira. Bertan gerra osteko bizitza berrira eta inguruan nagusi den arrazakeriara moldatu beharko dira.

## Aktoreak 
* Carey Mulligan: Laura McAllan
* Garrett Hedlund: Jamie McAllan
* Jason Clarke: Henry McAllan
* Jason Mitchell: Ronsel Jackson
* Mary J. Blige: Florence Jackson
* Jonathan Banks: Pappy McAllan
* Rob Morgab: Hap Jackson
* Kelvin Harrison Jr.: Weeks
* Claudio Laniado: Dr. Pearlman
* Kennedy Derosin: Lilly May Jackson

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* IMDBko fitxa irakurgai
Anatoli Lamanov

**Anatoli Nikolaievitx Lamanov** (, 1889-1921) Kronstadteko militante maximalista izan zen. Berez ez zen kronstadtarra, hara itsas-ingeniaritza ikastera joan zen.

## Bizitza 
Kronstadteko Sobieteko lehendakari aukeratu zuten, Fiodor Raskolnikov boltxebikea bere ondokoa zuela. Kronstadteko Sobietaren *Izvestia* (“berriak”) egunkariaren zuzendari izan zen. Hasieran Lamanov “*Alderdirik Gabekoen Taldeko*” kidea zen. Baina laster talde honek (bere leloa “*Sobiet**ak, ez alderdiak*” zen) maximalistekin bat egin zuen. Israel Getzler historiagilearen arabera “*sobietismo hutsaren alde*” zeuden Lamanov eta bere kideak. Lamanoven arabera “*alderdien arteko istiluek iraultza hondatu zezaketen*”.

1917ko maiatzean, bera Kronstadteko Sobietaren lehendakari zela, honek Errusiako Behin-behineko Gobernua ez aintzatestea erabaki zuen (hala ere Israel Getzlerren arabera, Lamanov ez zen Errusiako Behin-behineko Gobernuarekin harreman oro haustearen aldekoa, eta boltxebikeek presionatuta hartu zuen neurri hori). Uztaileko Egunak izan zirenean, ordea, oso jarrera pasiboa izan zuen eta boltxebikeek hartu zuten langile eta marinelen gaineko kontrola (istilu gehienetaz berandu ohartu zen, eta praktikoki Raskolnikovek hartu zuen erreboltaren gidaritza).

1921ean berak esan zuenez, “*1919an maximalisten alderdia utzi egin nuen beste alderdi sozialisten aurkako izua onartezintzat jotzen nuelako*” (maximalistek komunisten kontrako atentatu bat egin zuten). 1920an, Lamanov Alderdi Boltxebikearen kide egin zen, baina gutxira alderdia utzi zuen eta Kronstadteko matxinadako egunetan (1921) maximalistengana itzuli zen antza. Paul Avrich, Kronstadteko matxinada ikertu duen historiagilearen arabera, “*hori hala zen antza, baina ez dago militantzia hau baieztatu edo gezurtatzen duen informaziorik*” (ñabartu egiten du esanez 1917an zehar “*agitatzaile maximalista ezaguna*” izan zela).

1921eko Kronstadteko matxinadan garrantzi handia izan zuen. Israel Getzler historiagilearen arabera, maximalistak izan ziren erreboltan paper handiena jokatu zutenak. Lamanoven ustez, Urriko Iraultza historikoki defendagarria bazen ere, gerora “*diktadura*” bat ezarri zen Errusia sobietarran, zeinak “*langileen irabazitako guztia honda zezakeen*”. Lamanovek Kronstadteko Behin-behineko Komite Iraultzailearen Izvestija (ez da nahastu behar Moskun ateratzen zen VTsIKen Izvestijarekin) egunkaria editatzen zuen. Paul Avrichek dionez “*Izvestijan ateratako programak maximalistenarekin bat egiten zuen (…) beraz honek mugimenduaren burutzan maximalistak eta Lamanov zeudenaren inpresioa ematen zuen*”: Lamanovek “*Sobietetarako hauteskunde askeak*” eta Txekaren disoluzioa eskatzen zuen. Lamanoven ustez “*hirugarren iraultza*” bat beharrezkoa zen. Gerora ordea, mugimenduaren atzean “*eskuina eta Goardia Zuria”* zeudela esan zuen eta *“akats”* bat izan zela.

Kronstadteko matxinadaren ostean exekutatu egin zuten.

## Erreferentziak
Roman J. Israel, Esq.

***Roman J. Israel, Esq.*** 2017ko Dan Gilroy estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. Denzel Washington, Colin Farrell eta Carmen Ejogo aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Roman Israel abokatu defendatzaile idealista bat da. Jazoera batzuen ondorioz krisian sartzen da, muturreko erabaki bat hartzera behartzen duena.

## Aktoreak 
* Denzel Washington: Roman J. Israel
* Colin Farrell: George Pierce
* Carmen Ejogo: Maya Alston
* Amari Cheatom: Carter Johnson
* Caitlin Carver: Nancy Kerrigan
* DeRon Horton: Derrell Ellerbee
* Amanda Warren: Lynn Jackson
* Nazneen Contractor: Melina Nassour
* Shelley Hennig: Olivia Reed
* Joseph David-Jones: Marcus Jones
* Andrew T. Lee: James Lee

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hime Tsukino

japoniar emakumezko aktore pornografiko transexuala da.

Bere ibilbide profesionalean hainbat film pornografikotan antzeztu du.
ISO 31-11

**ISO 31-11** ISO 31 nazioarteko estandarraren parte bat zen, zeinean «matematikako zeinuak eta sinboloak definitzen diren, zientzia fisikoetan eta teknologian erabil daitezen». Geroago, 2009an, ISO 80000-2 nazioarteko estandarrak ordeztu zuen ISO 31-11 araua.

## Logika matematikoa 
|}

## Multzoak 
## Denetariko zeinu eta sinboloak 
HEMENDIK ITZULTZEKO DAGO (aste honetan egingo dut)

## Eragiketak 
## Funtzioak 
## Funtzio esponentzial eta logaritmikoak 
## Funtzio zirkular eta hiperbolikoak 
## Zenbaki konplexuak 
## Matrizeak 
## Koordinatu-sistemak 
## Bektoreak eta tentsoreak 
## Funtzio bereziak 
## Erreferentziak eta oharrak 
## Kanpo estekak 
* Jose Ramon: *Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak*, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2011.
Aber Clydach

'''''', Galesko herrixka bat da, Powys konderrian. Brecon Beacons Parke Nazionalan dago.

## Kanpo estekak
Aberbrân

**Aberbrân**, Galesko etxalde txiki bat da, Powys konderrian. Usk ibaiaren ertzean dago, Brecon udalerritik 7 kilometro mendebaldera eta Cardiff hiriburutik 56 kilometrora.

## Kanpo estekak
Abercegir

'''''', Galesko baserri giroko udalerri bat da, Powys konderrian. Machynlleth udalerritik 4 milia ekialdera dago, eta Cardiff hiriburutik 131 kilometrora.

## Kanpo estekak
Abercraf

'''''', , Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Brecon Beacons Parke Nazionalaren mugan dago, Ystradgynlais udalerritik 4 kilometro ipar-ekialdera.

## Kanpo estekak
Abercynllaith

'***, batutzan **Aberkenllith*' deitua, Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Llangedwyn eta Pen-y-bont udalerrien artean dago, Ingalaterrako Oswestry udalerriaren hego-mendebaldean.

## Kanpo estekak
Paul Thomas Anderson

**Paul Thomas Anderson** (Los Angeles, Kalifornia, 1970eko ekainaren 26a) estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigile bat da.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Joaquín Lantziego

**Joaquín Lantziego Ruiz de Eskide**, **Aita Joakin Santa Barbara** eliz-izena hartu zuena, (Gorrebusto, 1752 - ?) arabar karmeldar idazlea izan zen. Logroñon, Iruñean eta Burgosen egin zituen eliz ikasketak, eta 1808an Fray Bartolome Santa Teresarekin batera egon zen Markinako komentuan. 1814an, beste fraideekin batera alde egin behar izan zuen frantsesak sartu zirela eta. Gero, Nafarroako Alesbeseko komentuan bizi izan zen. Harena da *Guía de Colmeneros o tratado práctico de abejas* izeneko liburua, 1827an, *Erle gobernatzailleen guidariya* izenburupean euskaraturik argitaratu zena. Itzultzailearen izena ez da ezaguna. Gipuzkeraz idatzia dago.

## Erreferentziak
Kolonaurreko Amerika

thumb|eskuinera|Bizibideak k. a. 1000eko Amerikan
**Kolonaurreko garaiak** Amerikako historia eta historiaurreko aro guztiak ditu bere barnean, Goi Paleolitoko jatorrizko populatzetik hasi eta Aro Modernoko europar kolonizazioraino.

Hitzez hitz, "kolonaurreko" hitza 1492ko Kristobal Kolonen bidaiari buruzkoa bada ere, praktikan amerindiar kultura guztiez ari gara, justu europarrek iraungi edota erabat aldatu arte; batzuetan Kolon ailegatu eta hamarkada edo mende asko geroago gertatu zena. Gainera, Estatu Batuetan 'historiaurreko' eta 'aurrekolonial' hitzak eta Latinoamerikan 'prehispaniko' hitza ere erabiltzen dituzte.

Kolonaurreko zibilizazio askok mugarri handiak ezarri zituzten: hiriak, nekazaritza, monumentu zibil eta erlijiosoak, lan publikoak eta gizarte hierarkia konplexuak sortuz. Batzuk aspaldi desagertuak ziren europarrak eta afrikar esklaboak ailegatu zirenerako (c. XVI. mendearen amaiera), baina arkeologia eta ahozko historiari esker ezagunak dira. Beste zibilizazio batzuk, berriz, garaikideak ziren europar kronikariekin; eta, gutxi batzuk, tartean maien zibilizazioak bere idatzizko agiriak zituzten.

Amerindiar kulturak kolonosteko garaietan ere garatu ziren eta ohitura tradizionalak aro berrietara egokitu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hayreddin Bizargorria

**Hayreddin Bizargorria** (, *Khayr ad-Din Barbarus*; ) edo **Bizargorri Hayreddin Pasha** ( edo *Hızır Hayreddin (Hayrettin) Paşa*; Mitilene, Lesbos,  - Istanbul, ) otomandar almirantea izan zen. Itsasoan lorturiko garaipenak Mediterraneon otomandar nagusitasuna eragin zuen XV. mendearen erdialdean, 1538ko Prevezako gudutik 1571ko Lepantoko gudura arte hain zuzen ere. Suleiman I.a sultan otomandarren mendekoa, Frantziarekin batera borrokatu zen Espainiako Karlos I.aren aurka.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oruç Reis Bizargorria

## Kanpo estekak
Kitana Kiki Rodriguez

**Kitana Kiki Rodriguez** estatubatuar emakumezko aktore transgeneroa da. Ezaguna da Sean Bakerrek zuzendutako *Tangerine* filman Sin-Dee-Rella pertsonaia antzezteagatik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
Ciaboga

**Ciaboga** arraunketari buruzko Donostiako urtekaria da.

1924an argitaratu zen lehen aldiz, eta 1962koa izan zen lehen aroko azken alea. Espainiako Gerra Zibila zela eta, urte batzuetan argitaratu gabe izan zen. Kontxako Banderaren estropadak zituen mintzagai nagusi, nahiz eta arraunketako eta, oro har, itsas giroko beste hainbat gai ere jorratzen zituen.

Beste argitaraldi bat izan zuen 1992an, baina iraupen laburra izan zuen ekimenak.

2017tik aurrera, berriro ere argitaratzen hasi ziren, Euskal Itsas Museoaren eskutik. Kontxako Banderaren datan ateratzen dute urtero, ehun urte lehenagoko bandera eta patroi irabazlea hizpide hartuta: Aita Manuel pasaitarra 2017an, Kiriko patroi donostiarra 2018an,Manuel Olaizola oriotarra 2019an, Kiriko berriro 2020an eta abar...

## Kanpo estekak 
* *Ciaboga* aldizkariaren 1924-1961 eta 1992-1993 aleak
* *Ciaboga* aldizkariaren 2017tik aurrerako aleak
Sati (hinduismo)

thumb|250px|eskuinera|Sati errituala irudikatzen duen margolana.
**Sati** delakoa, bere senar hil berriaren gorpuarekin batera sutan bizirik erretzen den emakumeari erreferentzia egiten dion sanskritozko hitza da. Indiako eskualde eta kasta jakin batzuetako emakume alargun batzuk haien gorputza sutara botatzen zuten senarren hileta-sura. Gayatri Chakravorty Spivak eta Rafia Zakaria idazle eta ikertzaileek *sati*-a ikertu eta kolono britaniarren interesak zalantzan jarri dituzte.

Rafia Zakaria idazle eta ikertzailearen arabera, praktika isolatu eta bolondresa zen, emakumeak alarguntzean geratzen ziren egoera sozioekonomiko latzari aurre egiteko jarrera ez ohikoa. Izan ere, Spivaken arabera, emakume alargunak ezin ziren berriro ezkondu eta sexu indarkeriaren zein ezkontzaz kanpoko haurdunaldien arriskuaren aurrean babesgabe geratzen ziren. 

Zakariaren arabera, britaniarrek praktika erlijiosoa zela demostratzeko ahalegina egin zuten, eta horretarako vedak arakatu zituzten. Era berean, misiolariak bidali zituzten Indian barrena praktika horiek dokumentatzeko. 1829an Elizaren Misiolari Elkarteko William Bowleyk *sati* bat ekidin zuela esan eta algarguna derrigortuta egin behar zuela deskribatu zuen. Urte horretan, Britaniarren koloniaren testuinguruan, praktika hori kriminalizatu zen. Zakariaren arabera, praktika horren debekua nahiko hipokrita eta interesduna suertatu zen, garai horretan europarrek sorgin-ehizak aurrera eramaten zituztelako. Praktika horren kriminalizazioaren bitartez, hinduismoaren moraltasuna gutxiezten zen eta horrekin batera indiarren, emakume zein gizonen gizatasuna. *Sati-*ari buruzko istorio sentsazionalista ugari zabaldu ziren Europan, eta hauek literaturan sartu ziren, besteak beste, Jules Verneren *Munduari bira 80 egunetan*.

## Ikus, gainera 
* Britainiar Raj
* Britainiar Inperioa
* Sati (jainkosa) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hugh Masekela

**Hugh Masekela** (Witbank, 1939ko apirilaren 4a - Johannesburg, 2018ko urtarrilaren 23a) Hego Afrikako jazz musikaria eta abeslaria izan zen.

## Diskografia
Philibert Tsiranana

**Philibert Tsiranana** (Ambarikorano, 1912ko urriaren 18a - Antananarivo, 1978ko apirilaren 16a) Madagaskargo lehenbiziko presidentea izan zen.

Bere gobernuaren hamabost urteetan zehar Madagaskar egonkortasun instituzionala izan zuen Afrikako gainerako herritatik aldenduz eta "Uharte Zoriotsua" bezala ezagutu zen. Hala ere ikasleen eta baserritarren grebak lehen errepublikarekin amaitu ziren. 1972ko urriaren 11n Gabriel Ramanantsoa jeneralarentzako bere boterea utzi zuen.
Baztango harri gorria

**Baztango harri gorria**, nagusiki Nafarroa Garaiko Baztan udalerrian topatzen den kolore arrosa-gorrixka duen harri mota bat da.

## Eremua 
Baztanaldea eskualdeaz gain, Malerreka eskualdearen iparraldean ere badago (bereziki Mendaur mendian, eta Zubieta, Sunbilla eta Bertizarana arteko eremuan). Baztanalde eskualdearekin muga egiten duten Lapurdiko hegoaldean Xareta azpieskualdea osatzen duten udalerrien eta Nafarroa Behereko Baigorri udalerriaren lursailetan ere badago (Auza eta Iparla mendien artean, Izpegi mendate inguruan).

Harri honek eremu honetako etxegintza eta hargintzan garrantzi historiko eta praktiko handia du, eskualdeko eraikinak beste eskualdetakoetatik ezberdindu, itxura dotorea eman eta berezko ezaugarri nabarmendua ematen die. Horregatik eskualde honetako jauregi, baserri, eliza, izkinarri eta armarri ugari harri honekin eginak daude. 21. mendeko eremu honetako landetxe, txalet eta etxe ugari harri honekin eraikiak dira.

## Kanpo estekak
Felix Elejalde

**Felix Elejalde Aldama** (Ezkurra, Nafarroa, 1929 &ndash; Donostia, 2014ko ekainaren 5a), irakasle, idazle eta dibulgatzaile bst izan zen.

## Biografia 
Bere aita, Regino Elejalde Gil irakaslea zen ere bai, baita publizitate-eragile ere. Magisteritza ikasketak Iruñean egin zituen, 1949an, eta Pedagogia lizentzia Valladoliden lortu zuen, 1953an. Laster Donostiara joan zen eta han irakasle bezala egin zuen bere ibilbide osoa. Maria Teresa Gerrarekin ezkondu zen eta bi seme izan zituen. Donostia hiriarekin lotura handia izan zuen. Bere pedagogia lanak zirela eta sari desberdinak jaso zituen. Haren liburuetan ere asmo pedagogikoa nabaria da, batez ere haurrei zuzentzen direnean. 1988an Eskola Publikazioen Sari Nazionala eman zioten.

## Lanak 
* *Somos guipuzcoanos*, Izarra, 1967.
* *Gipuzkoarrak gara*
* *Los caminos de la paz* (Prima Luce nazioarteko saria), 1969.
* *Fuenterrabía*. Donostiako Aurrezki Kutxa, 1970.
* *Pasai*. Donostiako Aurrezki Kutxa, 1971.
* *El bilingüismo en la educación*, argitaratu gabe, 1971.
* *El País Vasco: la tierra*, Burgos : Santiago Rodriguez, 1979.
* *El País Vasco: la historia*, Burgos : Santiago Rodriguez, 1979.
* *El País Vasco: la cultura*. Burgos : Santiago Rodriguez, 1979. 
* *Nuestra ciudad, Donostia, gure hiria*, 1983. 
* *San Telmo Museo. Gida didaktikoa*, 1984.
* *Parroquia Altza San Martzial, Centenario, 1390-1990*. Instituto Dr. Camino de Historia Donostiarra, 1990.
* *Parroquia de San Ignacio de Loyola*. Instituto Dr. Camino de Historia Donostiarra, 1996.
* *La aviación en Guipúzcoa (1908-1996)*. Donostia:Michelena, 1996.
* *Behin batean Loiolan. Pasado, presente y futuro de Loyola*. Donostiako Udala, Kutxa Fundazioa, 1988.
* *Cristóbal de Rojas y Sandoval: ilustre hijo de Hondarribia*. Hondarribiako Udala, 2002. .
* *Simón Berasaluce. El artista que embellecía la luz*. Debako Udala, 2003. 
* *La Parroquia de San Vicente de San Sebastián*, Jose Ignacio Tellechea Idigorasen hitzaurrea eta Rafael Munoaren marrazkiak. 2007.

## Juan Erentxunekin batera 
Herri desberdinen inguruko monografiak, 1970tik 1974ra:
* *Pasaia*
* *Alza y Astigarraga*
* *Elgoibar*
* *Segura*
* *Alegría de Oria*
* *Amezqueta*
* *Alzo*
* *Bedayo*

## Ikasleekin egindako liburuak 
* *Amara Berri y sus calles*, 1984
* *Inscripciones y lápidas históricas / Oroititz eta oritarri historikoak*, 1988.

## Erreferentziak
Herabe

**Herabe** 2013. urtean Iruñean sortutako trash metal musika taldea da.

## Diskografia 
* *Egiari zor* (2018, Tartalo Records)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Herabe taldearen webgune ofiziala
Arrano Pertxa eta Lengu Iluna

**Arrano Pertxa eta Lengu Iluna** Bilboko Hip hop taldea da. Urko Gonzalez eta David Rodriguezek osatzen dute.

## Ibilbidea 
Urko Gonzalez 2002. urtean FDLN (Fenómenos de la Naturaleza) taldearen sortzaileetako bat izan zen. 2015. urtean ekin zion bakarkako bideari. Urte hartan *Canciones al este de la brújula* diska kaleratu zuen. David Rodriguez 2004. urtean La Bandha del Patio taldearen ekoizle lanetan hasi zen.

2016 urtean biak elkartu eta *KID MIDI & BANG!VEGA* proiektua aurkeztu zuten, kasetean atera zena. 2017an *Arrano Pertxa eta Lengu Iluna* abiatu dute eta 2018. urtean lehen diska kaleratu dute.

## Diskografia 
* *Jaungoikoa, dirua eta erritmo zaharra* (2018, Taupaka)
* *Maitasunaren bilduma* (2020, Taupaka)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
West End antzokia

[
**West End antzokia** (ingelesez *West End theatre*) Ingalaterrako Londres hiriburu "Antzokien Eremua" ("Theatreland") delako eremuan dauden antzoki multzoak jasotzen duen izendapena da. New York hiriko Broadway etorbidearekin batera anglosaxoi munduko antzerki gune profesional nagusia da. Gainera, West End antzokiko ikuskizunak turista ugari erakartzen ditu, hiriko turismogune garrantzitsuenetako bat bilakatuz.

## Ikus gaineraq 
* Palace antzokia
* Lyceum antzokia
* Broadway

## Kanpo estekak
Sati (jainkosa)

**Sati**, hinduismoan, ezkontza zoriontasunaren eta bizitza-luzeraren jainkosa da. Deviren luzapena bezala, Shiva jainkoaren lehen emaztea da. Parvati bere haragitzea da.

## Kanpo estekak
Felin-fach

'''''', Galesko komunitate bat da, Powys konderrian. 2011ko erroldaren arabera 673 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Tawe Uchaf

'''''', Galesko komunitate bat da, Powys konderrian. Ystradgynlais udalerriaren ipar-ekialdean dago. Fforest Fawr geoparkea eta Brecon Beacons Parke Nazionalaren barnean dago.

2011ko erroldaren arabera 1.562 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Sara Azurza

**Sara Azurza Eskisabel** (Donostia, Gipuzkoa, 1997)  abeslaria da.

## Biografia 
### Formakuntza 
Familiatik zetorkion musikarako zaletasuna eta 15 urterekin hasi zen kantu klaseak hartzen, gitarra ere ikasitakoa da. Bartzelonan, Montrealen, Londresen ere egin ditu ikasketak.

### Musikari ibilbidea 
Oso gazte hasi zen, 17 urte zituenean, ETB1eko *Kantuan* izeneko programan parte hartu zuen, eta han ezagutu zuen Iker Lauroba epaimahaikidea lanetan ari zena. Berarekin kolaboratzen hastea proposatu, eta haren bidez ezagutu zituen artista eta lagun gehiago. Bereak ez ziren proektuekin hasi zen. 

Soula da bere gustuko estiloa, abesterako orduan.Txikitako erreferentea Amy Winehouse zen. Gustatuko litzaioke soularen ate hori irekitzea Euskal Herrian.

Arte garaikideko enpresa batean egiten du lan, hortaz, kulturarekin oso harreman estua dauka.

## Diskografia 
* *Hiri Ilunen Umeak* (2025, autoekoizpena) - 8 abestik osatua, emakuem abeslari bakarlarietan inspiratua
* *Theorein* (2018, autoekoizpena) - 5 abestiko EP-a 
* *Hemen berriro.* 

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: *Ez digute irakatsi emozioak kudeatzen* Berria, 2021.07.08
Cwm Grwyne

'''''', , Galesko komunitate bat da, Powys konderrian.

2011ko erroldaren arabera 738 biztanle zituen, horietako %9,4a galesera hiztunak.

## Kanpo estekak
Lilia Kisaragi

, musika munduan **KOKORO** izen artistikoaz ere ezaguna, japoniar emakumezko modelo eta abeslari transgeneroa da.

## Bizitza 
Ibarakiko prefeturan sortua, bere genero nortasunarekin bat ez zetorren gorputzean jaio zen. 19 urte zituenean sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten.

2014an emakume transgeneroentzako Miss International Queen edertasun lehiaketan parte hartu zuen bere herrialdea ordezkatuz.

2017tik  musika taldeko kide da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Whitton (Powys)

**Whitton**, , Galesko udalerri eta komunitate bat da, Powys konderrian. Knighton udalerritik 6,4 kilometro hegoaldera dago.

2011ko erroldaren arabera 348 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Treflys

'''''', Galesko komunitate bat da, Powys konderrian. Beulah udalerria komunitate honetan dago. Cardiff hiriburutik 248,5 kilometrotara dago.

2011ko erroldaren arabera 484 biztanle zituen, horietako %15,1a galesera hiztuna zen.

## Kanpo estekak
Yscir

'''''', , Galesko komunitate bat da, Powys konderrian. Cardiff hiriburutik 56,7 kilometrora dago.

2011ko erroldaren arabera 424 biztanle zituen, horietatik %17,9a galesera hiztuna zen.

## Kanpo estekak