1968ko mugimendua Mexikon

thumb|Ikasleak erretako autobus batean, 1968ko uztailan.
thumb|Manifestazioa abuztuaren 27an.

**1968ko mugimendua, Mexikon**, gizarte-mugimendu zabal bat izan zen. Hainbat unibertsitatetako ikasleez gain, irakasleek, intelektualek, etxekoandreek, langileek, nekazariek, merkatariek eta profesionalek parte hartu zuten Mexiko Hirian eta Coahuila, Durango, Michoacan, Nuevo León, Puebla, Oaxaca, Sinaloa eta Veracruz estatuetan. Mugimenduaren organo zuzendaria Grebaren Kontseilu Nazionala (CNH) deitu zen. Gobernuaren erantzuna mugimendua kriminalizatzea izan zen.

Unibertsitate hauetan zabaldu zen mugimendua: Unibertsitate Nazional Autonomoan, Institutu Politekniko Nazionalean, El Colegio de Méxicon, Chapingo Unibertsitate Autonomoan, Iberoamerikar Unibertsitatean, La Salle Unibertsitatean, San Nicolás de Hidalgo Michoacango Unibertsitatean, Pueblako Unibertsitate Autonomoan, Antropologia eta Historia Eskola Nazionalean...

Mugimenduak aldaketa demokratikoa bilatzen zuen herrialdean agintean zegoen alderdi beraren hamarkaden ondoren, askatasun politiko eta zibil handiagoak, desberdintasun txikiagoa eta Alderdi Iraultzaile Instituzionalaren (PRI) gobernutik irtetea, autoritariotzat jotzen baitzuen.

Mexikoko gobernuaren Errepublikako Prokuradoretza Nagusiaren Iraganeko Mugimendu Sozial eta Politikoetarako Fiskaltza Bereziak (FEMOSPP) 2006an, Mexikoko gizarteari aurkeztutako Txosten Historikoan, ondorioztatu zuen ikasle-mugimenduak «inflexio bat markatu zuela Mexikoko garai politikoetan», «independentea, erantzungarria eta erresistentzia zibilera jotzen zuena» izan zela, eta «munduko imajinarioan nagusi ziren eskaera libertarioekin eta demokratizazioarekin» indartu zela. Txosten horrek berak ondorioztatu zuen mugimenduan zehar gobernu mexikarrak bere kontrol- eta disuasio-mekanismoak aplikatu zituela, gizarte-disidentziaren aurrean erabili ohi zituenak, eta subertsibo gisa karakterizatu zuela, eta bidezko eskaerei erantzuteko moduak aurkitu beharrean, hura erreprimitzea eta agintariak eta borrokalaritzat jo zuen sektorea deuseztatzea erabaki zuela.

## Aurrekariak 
1968ko munduko testuinguru historikoa mugimendu sozialek zuzentzen zuten, batez ere langileek eta ikasleek. 68ko mugimendua Mexikon uztailaren 23an hasi zen, itxuraz garrantzi handirik gabeko istilu batzuekin, Hiriko Erdigune Historikoan kokatutako goi-mailako batxilergoko bi eskoletako ikasleen artean.

Istiluen aurkako poliziak modu basati eta guztiz neurrigabean esku hartu zuen, bi bandoak banatzeko aitzakiarekin. Emaitza izan zen bi eskoletako ikasleek bat egin zutela poliziari aurre egiteko. Poliziekin izandako liskarrek hurrengo egunean jarraitu zuten, eta Hiriko Zentroko batxilergoko beste eskola batzuetako ikasleak batu egin ziren. Hildako lehenengo ikasleei buruz hitz egin zen ordurako.

Azkenik, FNETek (Ikasle Teknikoen Federazio Nazionala), argi eta garbi gobernuaren aldeko erakundea izan arren, askoren harridurarako, uztailaren 26an, ostirala, manifestazio handi bat deitu zuen poliziaren basakeriaren aurka protesta egiteko.

### Probokazioa 
Hala ere, komunistek antolatutako Kubako iraultzaren aldeko ohiko manifestazioa ospatzen zen egun horretan, urtero bezala, Mexikon. Bi ibilbide horiek ez zeuden elkar jotzeko aurreikusita. Hala ere, une jakin batean, FNETen manifestazioak, ziurrenik probokatzaileen kontsignei men eginez, ibilbidea desbideratu eta zentrorantz jo zuen, non Kubaren aldeko talde ezkertiarren manifestazioarekin topo egingo zuen nahitaez. Bazirudien asmoa bi taldeen arteko liskarra bultzatzea zela. Buruzagien trebeziari esker, ez zen horrelakorik gertatu. Eta bi kontzentrazioak bakar batean batu ziren, Kubaren alde eta poliziaren basakeriaren aurka.

Azken mitina lasai egiten ari zen, baina berriz ere probokatzaileak, oihuka hasi ziren:  «Zocalora! Zokalora!». Manifestariak hiriko Plaza Nagusira eraman nahi izan zituzten. Plaza hori aspaldidanik debekatuta zegoen protestak egiteko. Gutxi batzuk, probokatzaileen atzetik joan ziren, baina hori nahikoa izan zen distantzia batera zegoen poliziak denen aurka kargatzeko seinalea.

Poliziaren jarrera inoiz ikusi gabeko indarkeria izan zen. Milaka manifestari jipoitu eta atxilotu zituzten. Erantzunez, identifikatu gabeko pertsonek harriekin apurtu zituzten Juarez etorbideko luxuzko dendetako erakusleihoak. Gau hartan Mexikoko Alderdi Komunistaren lokal klandestinoan poliziak esku hartu zuen, eta han zeuden buruzagiak atxilotu zituzten. Unibertsitateko beste buruzagi komunistak hiriko beste leku batzuetan preso hartu zituzten.

Ondorengo hiru egunetan, istiluak izan ziren hiriaren erdialde osoan. Ezezagunen taldeek autobusak erre eta hiriburuko erdialdeko kale asko itxi zituzten. Esan behar da prozedu osoan zehar inkontrolatuen, infiltratuen eta ezezagunen presentzia eta probokazioa konstantea izan zela.

### Armada kalean 
Uztailaren 29an, Filosofia Fakultatean bildu ziren, UNAMeko campus nagusian, ikasleen buruzagiak egoeraz hitz egiteko. Bilera hartan, goizeko ordu batean, jakin zen armada kalera irten zela, eta, UNAMen instalazioak okupatu zituela. Lehen aldiz hautsi zen unibertsitate-autonomiaren printzipioa, poliziei eta militarrei Unibertsitatearen instalazioetara sartzen uzten ez diena. Bilera momentuan desegin zen, eta bertan zeuden liderrak berehala irten ziren beren eskola eta fakultateetara, erresistentzia antolatzera.

## Lehen etapa: Hasiera eta garapena 
UNAMeko errektorea, Javier Barros Sierra ingeniaria, abuztuaren 1ean, Errektoretzako plaza handian egindako zeremonia baten buru izan zen, eta bandera nazionala altxatu zuen 1929tik indarrean zegoen autonomiaren urraketaren aurka protesta egiteko. Ondoren, manifestazio handi baten buru izan zen. Tanke eta arma astunez prestatutako armada zain geratu zen. Manifestazioa UNAMeko campusera itzuli zen liskarrik sortu gabe. Errektoretza plazan, gau hartan, ikasleek mitin handi bat eman zuten, mugimenduko lehena.

### Grebaren Kontseilu Nazionala 
Ondorengo egunetan bilera gehiago egin zituzten UNAMeko eta IPNko eskola eta fakultateetako ikasle buruek. Azkenik, ikasleen greba orokorrerako deia egin zen, eskola bakoitzeko batzar orokor bakoitzak berretsi edo baztertu beharrekoa, eta mugimendua zuzendu behar zuen organoa eratzen hasi zen: Grebaren Kontseilu Nazionala (CNH, gaztelaniazko siglak). Eskola guztiek babestu zuten greba-agindua, 70, eta erabaki zen batzar bakoitzean aukeratutako bakoitzak 3 ordezkari bidaltzea CNHra. Kontseilua, beraz, 210 kidek osatu zuten.
thumb|alt=Manifestazioa abuztuaren 13an.
Bilera horietan, mugimendu horri forma emateko premiaz eztabaidatu zen. Mugimenduaren eskaera-orri bat ezartzea erabaki zen baita ere. Dozenaka eta dozenaka aldarrikapen baztertu ziren, eta, azkenean, Eskaera Agiri ofiziala eta behin betikoa onartu zen. Eskaera haori ez litzateke aldatuko mugimendua garatu zen lau hilabete baino gehiagotan. Honako sei puntu hauek izan zituen:

* Preso politikoak aske uztea.
* Zigor Kode Federalaren 145. eta 145 bis artikuluak indargabetzea – artikulu horiek desegite sozialaren delitua ezartzen zuten, eta ikasleek jasandako erasorako tresna juridiko gisa balio izan zuten –.
* Granadari polizien gorputza desagertzea.
* Polizia-buruak kargutik kentzea.
* Gatazka hasi zenetik hildako eta zauritu guztien senideei kalte-ordaina ematea.
* Gertaera odoltsuen errudun ziren funtzionarioen erantzukizunak eskatzea.

Kontseilua ez zuten beti ordezkari berberek osatu. Nahiz eta kopuru osoa beti berdintsua izan, eskola bakoitzeko ordezkariak aldatuz joaten ziren, dela batzarrek kargua kendu eta berriak aukeratzen zituztelako, dela beraiek ezkutatzea nahiago zutelako, herrialde barrura edo atzerrira ihesiz. Beste batzuk poliziaren eskuetan erortzen ziren aldian-aldian, eta espetxeratu egin zituzten. Gutxi izan ziren mugimenduak iraun zuen bitartean ordezkaritza mantendu zutenak.

CNHa, funtsean, lau alderdi ikusten ziren:
* Alde batetik, ordezkari komunistak zeuden, hau da, Mexikoko Gazteria Komunistako (JCM) kideak, berrogei bat izango zirenak.
* «Concretitos» deiturikoak: JCMko kide ohiak, gerrilla mugimenduetako desplazatuak edo PRIko hegal disidenteak osatutakoak. Hogeita hamar inguru ziren, eta Raúl Álvarez Garín eta Sócrates Campos zituzten buru.
* Bestalde, ezker muturrekoak, trotskistak, maoistak eta espartakistak zeuden, eta hogeita bost inguru ziren. Bere liderrak Roberto Escudero eta Mario Núñez ziren.
* Azkenik, talderik handiena aurretiko lotura politikorik ez zutenena zen, Kontseiluaren ia erdia osatzen baitzuten, eta, nolabait, Luis Tomás Cabeza de Vacak eta Salvador Ruiz Villegasek zuzentzen zuten.

Esan behar da lau aldeak, batez ere azken hau, mugimenduan zehar aldatuz joan zirela, indar korrelazioaren funtsezko aldaketarik irudikatu gabe. Espetxean, proportzionaltasun hori, gutxi gorabehera, mantendu egin zen.

## Tlatelolcoko sarraskia 
1968ko irailaren 18an, Mexikoko armadak Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoa hartu zuen tankeekin. Olinpiar Jokoen atarian, ikasleak kalera atera ziren oposizioaren aurkako errepresioa gelditu eta herrialdearen demokratizazioan sakontzea eskatuz. 10.000 militarrek unibertsitatea okupatu, ikasle-mugimenduaren aurka kargatu eta 600 lagun atxilotu zituzten. 

Egun batzuk geroago, urriaren 2an, Poliziak, militarrek eta eskuin muturreko Batallón Olinpiak, mitin batean bildu ziren gazteak tirokatu zituzten, sarraskia gisa ezagutzen den Tlatelolco auzoko Tres Culturas plazan egindako sarraskia. 400 lagun inguru hil zituzten, eta haietako asko hegazkin militarrek Mexikoko Golkora jaurti zituztela uste da.

## Erantzunkizunak 
Erepresio ekintza horien biktima batzuk Tlatelolcoko sarraskia gizateriaren aurkako krimentzat eta genozidiotzat hartzen saiatu ziren, nazioko eta nazioarteko auzitegietan. Mexikoko fiskaltzak baieztapen horri eutsi zion, baina auzitegiek atzera bota zuten. Era berean, gertakarien egile materialak eta intelektualak justiziaren aurrera eramaten saiatu ziren. Sarraskiaren berrogeita hamargarren urteurrenean, Mexikoko gobernuak estatu krimen gisa onartu zituen gertakariak, eta biktimei ordaina emateko politika bat eratu zuen. 2024an, Claudia Sheinbaum presidenteak gertakariak gizateriaren aurkako krimentzat jo zituen, eta barkamena eskatu zien biktimei eta haien familiei gobernuaren izenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak