Jean Haritxelhar

[thumb|300px|eskuinera|Hainbat euskaltzain [Arantzazuko santutegia|Arantzazun, 1972. urtean. Goian ezkerretik eskuinera: Koldo Mitxelena, Iratzeder, Jean Haritxelhar, Alfontso Irigoien, Luis Villasante, Jose Maria Satrustegi, Patxi Altuna eta Imanol Berriatua. Behean: Juan San Martin, Jose Luis Lizundia, Joseba Intxausti eta Xabier Kintana.]]

**Jean Haritxelhar Duhalde** (Baigorri, Nafarroa Beherea, 1923ko maiatzaren 13a - Biarritz, Lapurdi, 2013ko irailaren 1a) euskaltzainburua, politikaria eta literatura ikerlaria izan zen. Haritxelharrek hainbat alorretan egin zuen lan, baina euskararen aldeko jardunagatik izan zen ezagun. Baionako Euskal Museoaren zuzendaria izendatu zuten. «Izatez nafarra eta politikoki frantziar hiritarra» zela esaten zuen berak.

Ibilbide akademiko sendoa izan zuen: Okzitaniako Tolosako Unibertsitatean, Sorbonan eta Saint Cloudeko irakasle eskolan ikasi ondoren, irakasle aritu zen Agenen eta gero Bordele-Montaigne Unibertsitatean, non gaztelania, euskara eta euskal literaturako katedradun izan zen 1962tik 1986ra. 1962an, euskaltzain oso izendatu zuten, 1966tik 1988ra euskaltzainburuorde izan zen, eta 1989tik 2004ra euskaltzainburu, Euskaltzaindiaren gidaritza urte askotan bere gain hartuz; 2006tik aurrera euskaltzain emeritua izan zen. Sorbonan doktoretza lortu zuen 1969an, eta euskal literaturaren azterketan ekarpen handiak egin zituen, bereziki Pierre Topet-Etxahun poeta zuberotarrari buruzko lanekin, baita beste hainbat ikerlan eta argitalpenekin ere. Horrez gain, Baionako Euskal Museoaren zuzendari izan zen, Eusko Jaurlaritzako Euskararen Aholku Batzordeko kide, eta Baigorriko auzapez 1971tik 1980ra. 1988an Euskal Herriko Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen, eta 2004an Manuel Lekuona Saria jaso zuen. Pilotazale sutsua ere bazen, errebotean aritu eta Frantzian txapeldun izatera iritsi zen, eta pilotaren inguruko artikuluak ere idatzi zituen. Bere bizitza osoan zehar euskararen ikerketa, sustapena eta erakundeen garapena uztartu zituen, eta ekarpen oparoa egin zuen arlo akademikoan zein kulturalean.

## Bizitza 
Okzitaniako Tolosako Unibertsitateko, eta Sorbonako unibertsitateetan eta Saint Cloudeko irakasle eskolan goi mailako ikasketak egin zituen. Irakaslea izan zen 1952tik 1959ra Ageneko lizeoan. Bordele-Montaigene unibertsitatean gaztelania, euskara eta euskal literaturako irakasle izan zen, 1962tik 1986ra bete duen Euskal Hizkuntza eta Literaturako katedratik. 1962an, euskaltzain oso izendatu zuten, eta euskaltzainburuorde 1966an (kargu horretan jardungo zuen, 1988an euskaltzainburu izendatu zuten arte). Letretan doktoretza lortu zuen 1969an Sorbonako Unibertsitatean.

Euskal literaturako aztertzaile nabarmena izan zen hasieratik. Berak idatzi zituen ''Deux chansons perdues d'Etchahun-Barkoche* (1961), *Le rythme poétique (4+7)-(4+6) dans la chanson «Intchauspeko alhaba dendaria»* (1962), *Etchahun et Chamisso* (1963) eta *Contribution a l'étude de la littérature basque: Martin Larralde-Bordachuri, le poète-galérien* (1963) azterlanak.

1967. urtean idatzi zuen *Etchahun eta Otxalde* idazlana eta 1969an Etxahuni buruzko doktoretza tesia: *Le poète Souletin Pierre Topet-Etchahun* (1969), *L'Oeuvre Poètique de Pierre Topet-Etchahun* (1970). 

Eusko Jaurlaritzako Euskararen Aholku Batzordeko kide izendatu zuten 1982. urtean, eta Baionako Erakustokiko zuzendari izan zen. Euskaltzainburua izan zen 1988an Aita Villasantek utzitako lekua hartu zuenetik 2004ra.

1988an Euskal Herriko Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen. 2004an Manuel Lekuona Saria jaso zuen. Baigorri jaioterriko auzapeza izan zen 1971tik 1980ra. EIZIEko ohorezko kide zen 1996az geroztik.
[thumb|erdian|300px|[Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiektuak 2010. urtean **Haritxelharri** eginiko elkarrizketaren laburpen bideoa.]]

## Euskaltzaina (1966-2013) eta Euskaltzainburua (1989-2004) 
1962az geroztik euskaltzain osoa, 1966. urtetik 1988ra bitartean euskaltzainburuorde izan zen, eta 1989tik 2004 arte seigarren euskaltzainburua. Euskaltzain emeritua zen 2006ko uztailaren 20tik.
thumb
[thumb|[Euskaltzaindia bilera 1992an]]

## Pilotaria 
Pilotazale amorratua zen eta bereziki joko luzeaz. Erreboteko txapelduna izan zen Frantzian Baigorriko taldearekin.

Egundainotik pilota maite zuen eta 1943an Zaharrer Segitaldeak luzeko xapelgoa irabazi zuela, Errekalde, Olçomendy anaiak, Petrikorena eta Haritschelharrekin. “Ikasleak” erreboteko taldean ere jokatu zuen besteak beste hauekin: Doyharzabal, Piztia, eskuin I. Larrea, Paul eta Jean Fagoaga eta Jimmy Etcheberry.

1968az geroz ordea Pilotako Federazioan ere sartua baitzen, 1970ean berriz Pilota aldizkaria sortua baitzuen. Hainbat artikulu argitaratu zituen, gehienak euskal pilotaz orokorrean baina erreboteaz eta laxoaz batez ere.

* «Le "lachua" aux Aldudes» (1964).

* Haritxelhar, Jean. *Le rabot et la longue. Contribution à l’histoire de la pelote au XIXe siècle.* (1994) Bulletin du Musée Basque, 1-24 or.

* *Laxotik errabotera.* (2002) ASJU.

Iparraldeko Pilotarien Biltzarra elkarteko lehendakaria izan zen 28 urtez 1980tik. Hegoaldeko Pilotarien Batzarra geroago sortu zen eta **Haritxelharri** omenaldia egin zion 1986an Markinan.

## Alkatea 
Baigorriko alkatea izan zen 9 urtez.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2004: Manuel Lekuona Saria jaso zuen.
* 1984: Hizkuntzen eta Eskualdeko Merkataritzaren 73. ataleko lehendakari hautatu zuten, Frantziako Unibertsitateen Kontseilu Gorenak sortu zuenean 1984an.
* 1988: Euskal Herriko Unibertsitateak Honoris Causa doktore izendatu zuen.

## Lanak 
### Liburuak 
Euskaraz argitaratu zituen 13 liburutan euskara bera, hizkuntzalaritza, eta literatur kritika jorratu zituen:

* *Euskal Literaturaren Antologia 1: Erdi Arotik Errenazimentura*    2015    Iñaki Aldekoa Beitia, Gorka Aulestia Txakartegi, Jon Casenave , Sebastian Garcia Trujillo, Jean Haritschelhar, Jon Batti Kortazar Uriarte, Karlos Otegi Lakunza, Txomin Peillen Karrikaburu, Iratxe Retolaza Gutierrez, Ana M. Toledo Lezeta, Patri Urkizu Sarasua       Arg.: Euskaltzaindia  
* *Euskalgintza XXI. mendeari buruz. XV. Biltzarra*    2006    Jean Haritschelhar Jose Luis Lizundia Askondo       Arg.: Euskaltzaindia  
* *Vasconiana: R. Lafonen lan hautatuak*    1999    Ricardo Gómez López, Jean Haritschelhar, Henrike Knörr Borràs, Joseba Lakarra Andrinua, Piarres Xarriton Zabaltzagarai (1921-2017)       Arg.: Euskaltzaindia  
* 1997an Federico Krutwigen omenez argitaratutako lanean parte hartu zuen
* 1995ean *Ponttokeriak *lana kaleratu zuen.  
* *Euskal gramatika: lehen urratsak II (2. argitalpena)*    1997  ; *Euskal gramatika: lehen urratsak I*    1991 ;*Euskal gramatika: lehen urratsak III*    1990 ; *Euskal gramatika: lehen urratsak I (Eraskina)*    1987 ; *Euskal gramatika: lehen urratsak I-II (Gai aurkibidea)*    1987; *Euskal gramatika: lehen urratsak II*    1987  Lino Akesolo Olibares, Patxi Altuna Bengoetxea, Miren Azkarate Villar, Andolin Eguzkitza Bilbao, Patxi Goenaga Mendizabal, Jean Haritschelhar, Alan Roy King, Jose Mari Larrarte Garmendia, Pilar Lasarte, Jose Antonio Mujika Casares, Beñat Oihartzabal, Karmele Rotaetxe Amusategi, Pello Salaburu Etxeberria, Piarres Xarriton Zabaltzagarai. Arg.: Euskaltzaindia     

* *Koldo Mitxelena: (1915-1987)*    1987  Jean Haritschelhar, Henrike Knörr Borràs, Martin Ugalde Orradre BIDEGILEAK
* *L'Oeuvre Poètique de Pierre Topet-Etchahun* (1970).
* 1969an Etxahuni buruzko doktoretza tesia: *Le poète Souletin Pierre Topet-Etchahun* (1969).
* 1967. urtean idatzi zuen *Etchahun eta Otxalde* idazlana
* *Etchahun et Chamisso* (1963)
* *Contribution a l'étude de la littérature basque: Martin Larralde-Bordachuri, le poète-galérien* (1963).
* *Le rythme poétique (4+7)-(4+6) dans la chanson «Intchauspeko alhaba dendaria»* (1962)
* *Deux chansons perdues d'Etchahun-Barkoche* (1961).

### Artikuluak aldizkarietan 
*Aldizkarietan Gure herria, Bulletin du Musée Basque, Revista de Etnografía, Euskera, Bulletin hispanique, Pilotari* eta *Estudios de Deusto* agerkarietan eman ditu argitara lan aipagarrienak. *Herria* astekarian idazten zuen astero (*Gexan Pontto* izengoitiaz).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko idazleak

## Kanpo estekak 
* *Jean Haritschelhar Manuel Lekuona Saria.* (pdf) Eusko Ikaskuntza.
* Elkarrizketa *Argia''n