open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1640ko krisia

**1640ko krisia** Austrien Hispaniar Monarkiak jasan zuen krisi politikorik larriena izan zen, dinastia honekin amaitzeko zorian egon baitzen. Izan ere, Portugalen banaketa gertatu zen. Filipe IV.a Espainiakoaren agintaldian gertatu zen, eta krisi honen arrazoi nagusien artean bere balido boteretsua zen Olivares konde-dukeak proposatutako Arma Batasuna egon zen. Guztia Hogeita Hamar Urteko Gerraren eta Zazpi Herbehere Batuen Errepublikako Holanda eta Zeelandako errebeldeen aurkako Laurogei Urteko Gerraren berrabiatzearen testuinguruan.

1640ko krisia XVII. mendeko krisia bezala ezagutzen denaren barnean dago, bereziki Europako erdialdeak eta hegoaldeak jasan zutena. Filipe IV.aren Monarkia Katolikoak, beste europar monarkia konposatu batzuk bezala, euren egitura politiko eta soziala zalantzan jartzen zuten barne eta kanpoko erronka garrantzitsuei aurre egin behar izan zien. Frantziar monarkia zen, ez zailtasunik gabe, absolutismora eboluzionatzeko hobekien kokatua zegoena, ingelesak, beste horrenbesteko une latzak bizitzen ari zena (ingeles iraultza), konponbide aurreratuago bat lortu zuen bitartean: monarkia mugatua.

## Kanpo estekak
Ariane Ochoa Torres

**Ariane Ochoa Torres** (Bilbo, 1998ko ekainaren 22a) surflaria da, Espainiako 18 urte azpikoen junior txapelduna, Europako txapeldunordea 18 urte azpiko selekziotan 2016an, eta brontzezko domina 2017ko munduko txapelketan Australian, junior kategorian.

## Biografia 
Ariane Ochoa Torres Bilbon jaio zen baina Etxebarrin bizi da. 5 urterekin hasi zen surf egiten.

## Bidea 
8 urterekin hasi zen lasterketetan lehiatzen. Europako Junior zirkuitua, Europako selekzioetan, Espainiako txapelketan eta euskal zirkuituan aritzen da orain.

2014. urtean Europako Txapelduna izan zen 16 azpikoetan: Europa Rip Curl Groms Search zirkuituan, Espainiako Txapelduna 18 azpikoetan, eta Euskadiko Txapelduna 16 azpikoetan.

2015ean bosgarrena izan zen, Brasilgo Maresias hondartzan jokatuko Rip Curl Gromsearch Nazioarteko txapelketan.

17 urterekin lortu zuen bere lehen garaipena bere karrera profesionalean, lasterketa junior,  azken txandan garaitu zuen Carol Henrique, Brasilgo jatorria duen portugaldarra. Praia da Baía-n (Portugal) antolatu zen Pro Junior Espinho txapelketa hori.

2016an Espainiako Junior Txapelduna izan zen junior 18 azpikoetan, txapeldunordea Europako selekzioetako 18 azpikoetan, eta brontzezko domina munduko junior txapelketan Australian.

2017an Ariane hirugarrena izan zen Munduko Junior Txapelketan, Australian Kiama-ko uretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Conoce a Ariane Ochoa elkarrizketa Markan
* 
*
Pala de Ip

**Pala de Ip**, , Pirinioetako mendi bat da. 2.779 metroko garaiera du eta Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago, Izas harana eta Ip haranaren artean.

Campanal de Izas (2.268 m), Punta de la Troquera (2.689 m) eta Punta Escarra (2.751 m) mendien artean dago.

## Kanpo estekak 
* Pala de Ip. Mendikat.net
Ipar Besiberri

**Ipar Besiberri** () Pirinioetako hiru-milako mendi bat da, 3.008 metroko garaiera baitu. Katalunian dago, Alta Ribagorça eskualdeko La Vall de Boí eta Vilaller udalerrien eta Arango haraneko Naut Aran udalerriaren artean, Aigüestortes eta San Maurizioko parke nazionalaren mugan.

## Ikus gainera 
* Kataluniar Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Comaloforno

'''''', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.029 metroko garaiera du. Kataluniako Alta Ribagorça eskualdeko La Vall de Boí udalerriaren lursailetan eta Aigüestortes eta San Maurizioko parke nazionalaren barnean dago.

## Ikus gainera 
* Kataluniar Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Eduardotar Aroa

[thumb|eskuinera|200px|[Eduardo VII.a Erresuma Batukoa, *Eduardotar Aroari* izena eman zion monarka.]]
**Eduardotar Aro**a (ingelesez *Edwardian era* edota *Edwardian period*) Erresuma Batuan Eduardo VII.aren erregealdia jazo zen denboraldiari deritzo, alegia 1901-1910 artean.

1901eko urtarrilean Viktoria Erresuma Batukoa hil zenean, Viktoriar Aro luzeari amaiera eman, eta haren seme Eduardo printzea errege bilakatu zen. Viktoriar nahiko etxezalea eta jendartean ibiltzearen oso zale ez izan arren, Eduardo VII.a XX. mendean Europa Kontinentaleko modaren eraginèan zegoen britainiar elitearen buru nagusia zen, bai eta jendartean ibiltzea eta parrandazale ospea zuen gizesemea ere. Aro horren ezaugarri nagusia britainiar gizartean gertatutako aldaketak izan ziren, batez ere ordu arte noble eta jauntxoek alboratu zituzten gizartearen gehiengoari dagokionez, tartean langileak eta emakumeak.

Aro horren amaiera Titanic ontziaren hondoratzea eta Lehen Mundu Gerraren hasiera izan ziren.

## Ikus gainera 
* Viktoriar Aroa

## Kanpo estekak
Joakin Madurga

**Joakin Madurga Oteiza** (Deikaztelu, Nafarroa, 1938ko urtarrilaren 24 &ndash; Logroño, 2017ko ekainaren 9) nafar apaiz, irakasle eta musikaria, oso ezaguna 1977tik Iruñeko Kontzejuaren Plazatik igarotzen den San Fermin Amienskoa prozesioan abesten den *Jota de San Fermín* abestiaren sortzailea bezala.
 
## Biografia 
10 urte zituela Iruñeko apaizgaitegian sartu zen; han ikasi zuen eta apaiza izateko formakuntza jaso zuen. 1961ko abenduaren 21ean ordenak hartu zituen. Erromako Pontificia Studiorum Universitas a Sancto Thoma Aquinate in Urbe unibertsitatean Filosofia ikasi zuen eta, ondoren, Valentziako Unibertsitatean Filosofia eta Letrak ikasketak egin zituen. Bolada bat Arguedasen eman ondoren, 1963tik, bere apaiz bizitza guztia Iruñeko Txantrea auzoko Done Jakue parrokian egon zen. Han, 1975an, Coral de Santiago (Done Jakue Abesbatza) sortu zuen; abesbatza horrekin disko batzuk grabatu zituen, gehienak musika erlijiosoarekin. 1978an elizaren erretore izendatu zuten.
Txantreako urteetan ere, Iruñeko Seminarioan eta Virgen del Camino Lanbide Heziketaren ikastetxean klaseak eman zituen. Erabat inplikatu zen auzoko aktibitateetan eta "Auzotegi" kulturgunea eta Txantreako lehenengo Olentzeroren antolaketan parte hartu zuen. Politikan ere hartu zuen parte.

1985an, bihotzeko arazoak zituela eta, elizako lana utzi behar izan zuen. Orduan, Madrilera bizitzera joan zen, komunitate erlijioso batera. Madrilen bere ikasketekin aurrera jarraitu zuen, bereziki Jesús Romo Raventós irakaslearekin. Azkenik Logroñora joan zen non San Pablo parrokian bosteko bat sortu zuen. Han, 2017ko ekainaren 9an, hil zen.

## Abesti ezagunenak 
* *Jota de San Fermín*
* *Himno de la Chantrea* zortzikoa (1975), auzoaren 25. urtemuga ospatzeko.
* *Dicen que se muere el mar* (1996), Torreviejako Habaneren Nazioarteko Lehiaketan konposizio lehen saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[*Jota de San Fermín(https://eu.wikipedia.org/wiki/Jota_de_San_Ferm%C3%ADn)* Youtuben.]
* :Biografia eta diskografia
* :Elkarrizketa musikariarekin *Txantrea Auzolan* aldizkarian.
Hipererraldoi hori

**Hipererraldoi hori** bat izar hipererraldoi mota bat da, bere espektru mota A eta K artean aldatzen dena eta 20 eta 50 eguzki masa arteko masa duena. Izar mota hau oso arraroa da, bere eboluzioaren oso fase goiztiarrean bait dago, eta bi mota daude: sekuentzia nagusitik supererraldoi hori fasera eboluzionatzen ari direnak (Magallanesen Laino Handian dagoen HD 33579rekin gertatzen den bezala) eta izar supererraldoi gorri oihen nukleotzat hartzen direnak, fase horretatik izar aldakor urdin argitsura eboluzionatzen ari direnak, edo Wolf-Rayet izarrera, edo baita aurresupernobara ere (Rho Cassiopeiae, IRC+10420 edo HR 8752rekin gertatzen den bezala) kasu honetan masa galera handia jasanez.

## Eboluzioa 
Izar hauek Hertzsprung-Russell diagraman *Hustasun Ebolutibo Horia* (Yellow Evolutionary Void ingelesez) bezala deritzon esparru baten daude, non nolabaiteko ezegonkortasuna erakusten duten, gutxienez supererraldoi gorri fasetik eboluzionatzen ari direnen kasuan, euren itxurazko argitasunaren eta euren azaleko tenperaturaren bariazioak dakartzana, izarraren argitasuna, gutxi gora-behera iraunkor mantentzen bada ere, baita materia galera suposatzen duten aldikako eztandak ere. Euren ondorengo eboluzioa materia galtzen jarraitzea da, masa baxuko izar aldakor urdin argitsu bihurtzeko, eta hortik Wolf-Rayet izar, supernoba bezala eztanda eginez amaitzeko, baina gerta daiteke, baita ere, supernoba bezala eztanda egitea oraindik hipererraldoi hori diren bitartean, aipaturiko beste etapa horietatik pasa gabe.

## Kanpo estekak
Beila (izena)

**Beila** euskarazko gizonezko izena da.

## Historia 
Gotikozko *Vigila* izenetik atera omen zen, Euskaltzaindiak zehaztu duenez. Izen hau nahiko erabilia izan zen Erdi Aroan. Lehen aldiz X. mendean aurkitu daiteke, Iratxen (*Ueila Gondesaluiz, Don Beila*).

*Beila*ren Erdi Aroko patronimikoa *Beilaitz* zen.

## Beste hizkuntzetan 
* Latinez: *Vigila*
* Gaztelaniaz: *Vela*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arkaitz Rodriguez

**Arkaitz Rodriguez Torres** (Donostia, 1979ko otsailaren 1a), Sortuk 2017ko urtarrilaren 21ean Bilboko Euskalduna jauregian ospatutako birfundazio kongresutik, Sortuko bozeramaile eta ekintza politikorako arduraduna da.

Haika eta Segi gazte antolakundeetan eta oro har ezker abertzaleko gazte mugimenduan aritua da, baita Herritar Batasunean ere. Jarrai-Haika-Segiko sumarioa dela eta, hainbat urte igaro du espetxean. Bateragune auziagatik ere sei urte igaro ditu kartzelan, Sonia Jacinto, Miren Zabaleta, Arnaldo Otegi eta Rafa Diez Usabiaga ezker abertzaleko kide eta lagunekin batera. Orotara, Arkaitz Rodriguezek hamar urteko espetxealdia egin du, hiru zatitan banatuta.

Arkaitz Industria-Elektronikako ingeniaria teknikoa eta Enpresa-zuzendaritza gradua amaitzear dago. Bitxikeri bezala, esan beharra dago Arkaitzek, Bateragune auziagatik espetxean egonda ere, estatu espainiar maila osoko Enpresa-zuzendaritza graduazioko notarik altuena atera zuela, kartzelan ikasteko baldintzak askoz ere txarragoak izanda ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gartzea

**Gartzea** euskarazko gizonezko ponte-izena da. Bere gaztelerazko idazkeran (*García*) oso ohikoa da Espainian deitura gisa, baina euskal jatorriko izena da. Abizen gisa, ordea, Gartzia forma hobesten du Euskaltzaindiak.

## Historia 
Nafarroako hainbat erregeren izena izanik, nahiko famatua izan zen Erdi Aroan.

*Gartzea*ren Erdi Aroko patronimikoa *Garzeitz* zen eta *Gartxot* bere hipokoristikoa.

Izen hau *Gasteiz* herri izenaren jatorria bide da.

## Beste hizkuntzetan 
* Gaztelaniaz: García

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garindo

**Garindo** euskarazko gizonezko izena da.

## Historia 
*Galind* izen germaniarretik atera bide zen. Izen hau nahiko erabilia izan zen Erdi Aroan.

*Garindo*ren Erdi Aroko patronimikoa *Garindoitz* zen.

Izen hau Garinoain eta Garindaine herri izenen jatorria da.

## Beste hizkuntzetan 
* Gaztelaniaz: *Galindo*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argarot Orratza

'''''', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.035 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Adnan Khashoggi

**Adnan Khashoggi** (, /ʕædˈnæːn xæːˈʃuqdʒiː/; Meka, 1935ko uztailaren 25-Londres, 2017ko ekainaren 6) enpresaburu, arma trafikatzaile eta munduko gizon aberatsenetarikoa izan zen.

## Biografia 
Saudi Arabiako Mekan jaioa, etnia turkiarraren partaidea zen. Aitak oso maila ona zuen Saudi Arabiako errege-familiako medikua izan baitzen. Khashoggik Stanford Unibertsitatean ekonomia ikasi zuen eta laster mendebaldeko zein arabiako eliteekin oso harreman onak izan zituen. Amerekitekako Estatu Batuetan eta Egipton ere ikasi zuen. 1960an Sandra Daly-rekin ezkondu zen; emakumea islamera egin zen, Soraya Khashoggi izena hartuz. 1980an berriro ezkondu zen, Laura Biancolini italiarrarekin, eta honek ere islamera egin zuen. Bizitzan zehar eskandalu eta ekintza biolentoekin lotura zuzena izan zuen, Iran-Contra eta Lockheed eskandaluaren afereekin, besteak beste. 1988an, Suitzan atxilotu zuten eta espetxean ere egon zen Filipinetako Ferdinand Marcos diktadorearekin negozio ilegalak izateagatik.

Nahiz eta bere biografia izan, erabateko inpunitatean bizi zen ondoren. Esaterako Espainiako Marbellan etxetzar bat zuen eta udara oro Puerto Banúsen atrakatzen zuen bere yate, *Nabila* izenekoa.
Londreseko St. Thomas Hospitalean hil zen 2017an, Parkinsonen gaixotasunerako tratamendurako ospitalaren sail batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Aberatsaren heriotza bere webgunean.
GR 1

thumb|Los Arcoseko bidea.
**GR1** edota **ibilbide historikoa**, Kataluniako Creus lurmuturrean hasi, Euskal Herriko Los Arcos udalerria zeharkatu eta Galiziako Finisterre lurmuturran amaitzen den ibilbide luze bat da. Alegia, Mediterraneotik Ozeano Atlantikorako bidea burutzen du.

Ziurrenik ibilbide historiko izendapena Erdi Aroan muga ziren udalerri asko igarotzen dituelako jaso du, Hispaniako Marka, Aragoiko Erresuma, Nafarroako Erresuma, Gaztelako Erresuma, Asturiasko Erresuma eta Galiziako Erresuma.

Denera **1.074,5 kilometro** luze ditu.

## Nafarroa Garaia 
Petilla Aragoi, Torre Añues, Gabarderal, Kaseda, Galipentzu, Uxue, Erriberri, Allo, Los Arcos, Torralba del Río, Genevilla, Cabredo, Marañón.

## Araba 
thumb|Arabako eta Nafarroako ibilbide historikoaren mapa.
Kanpezu, Antoñana ( **&nbsp;GR-282&nbsp;**rekin lotzen duen tokia), Bujanda, Durruma Kanpezu, Bernedo, Lagran ( **&nbsp;GR-38&nbsp;**arekin lotzen duen tokia), Pipaon, Urizaharra, Bergantzu, Berantevilla, Armiñon, Quintanilla Erriberabeitia, Salcedo, Fontecha ( **&nbsp;GR-99&nbsp;**rekin lotzen duen tokia), Gesaltza Añana, Espejo ( **&nbsp;GR-282&nbsp;**rekin lotzen duen tokia), Uribarri Gaubea, Tobillas eta Bóveda ( **&nbsp;GR-282&nbsp;**rekin lotzen duen tokia).

## Kanpo estekak
Tuc de Molières

'***, **Molière Tontorra** edota **Emakumeen Tontorra*', , Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.010 metroko garaiera du. Kataluniako Alta Ribagorça eta Arango harana eta Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Ribagorza eskualdeen artean dago.

## Ikus gainera 
* Kataluniar Pirinioetako hirumilakoen zerrenda
* Aragoiar Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Laketontzi

[thumb|Iot bat [Lorienten, Bretainian]]

**Laketontzia**, batzuetan **Iot** edo **Yate** izendatua, aisiarako edo kirolerako ontzia da, motorez edo belaz higitzen dena. Euskarazko hitza ingelesezko *yacht* hitzetik dator; eta hau, era berean, nederlanderazko *jacht* hitzetik, "ehiza" esan nahi duena. Diseinuaren jatorria, Herbehereetako Armadak piratak eta etsaiak jazartzeko erabiltzen zituen itsasontzietan oinarrituta dago.

Kroskobakarra edo kroskoanitzekoa izan daiteke eta herrialde batzuetan, tartean Espainian edo Frantzian, baimen administratiboa eskatzen dute gobernatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maladetako mendigunea

**Maladetako mendigunea**, Pirinioetan dagoen mendilerro bat da, Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintziaren ipar-ekialdean eta Kataluniarekin muga eginez.

Bertan, Pirinioetako mendirik garaiena den Aneto (3.403 m) dago, bai eta Pirinioetako hirumilako ugari ere, tartean Posets (3.355 m), Tontor Madarikatua (3.356 m), Maladeta (3.308 m), Ekaitzen Tontorra (3.290 m), Perdiguero (3.221 m), Russell Tontorra (3.185 m) eta Alba Tontorra (3.118 m).

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Gaspar Montoya Zarate

**Gaspar Montoya Zarate** Armiñonen (Araban) jaiotako apaiza, XVIII. mendean izan zen. Goi kartuak bete zituen elizan, besteak beste, Valladolideko Santa Cruzen kolegiokide nagusia, Bartzelonako Inkisidore eta Supremako partaidea. Salamankako apezpikua izendatu zuten baina kargua jaso baino lehen hil egin zen, 1763ko urtarrilaren 5ean. Bere anaia Manuel Montoya Zarate Valladolideko Errege Entzutegi eta Kantzelaritzako lehendakaria izan zen.

## Erreferentziak
Miren Zabaleta

**Miren Zabaleta Telleria** (Iruñea, 1981eko urriaren 26a) nafar politikaria da. Patxi Zabaleta politikariaren alaba da.

2006an Nafarroako Unibertsitate Publikoan Zuzenbidean lizentziatu zen, 2019an Giza Eskubideak eta Botere Publikoak Masterra burutu zuen EHUn eta emakumeen kontrako biolentziari eta bitartekaritza penalari lotutako adituaren titulua du. Halaber, filosofia graduari lotutako ikasketak burutu zituen.

Unibertsitate garaian Ikasle Abertzaleakeko bozeramailea izan zen. Iruñeko Abokatu Elkargoan kolegiatu dago 2007ko maiatzaren 28tik.

2009. urtean espetxera sartu zuten Bateragune auzia dela eta 6 urteko espetxealdia igaro zuen. 2015eko urriaren 11an atera zen Valladolideko espetxetik. 2018ko azaroaren 6an Europako Giza Eskubideen Epaitegiak epaiketa justua izan ez zela ebatzi zuen, bost kideak kondenatu zituen epaimahaiaren inpartzialtasunak Giza Eskubideen Europako Hitzarmena urratzen zuela iritzita. Europar epaitegiaren sententzia beteaz, 2019ko uztailaren 30an Espainiako Auzitegi Gorenak, dagoeneko osorik betea zuen zigorra anulatu zuen.

2016 eta 2018 bitartean Sortu alderdiaren Nafarroa Garaiko koordinatzaile eta bozeramailea aukeratu zuten, 2019tik ama da eta udal txiki bateko Idazkari-Interbentore gisa lan egin du azken urteotan.

2021ko ekainetik EH Bildu Nafarroako arduradun politikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Berriari eginiko elkarrizketa (2016-07-09)
Sekuentzia nagusia

[thumb|250px|[Hertzsprung-Russell diagrama.]]
**Sekuentzia nagusia**, Hertzsprung-Russell diagraman, izar gehienak dauden eremua da. Arrazoi honegatik izar hauek *sekuentzia nagusikoak* bezala deituak dira. Zerrenda edo kurba honetako izarrik hotzenak nano gorriak dira, masa baxukoak, tenperatura altuetaranzko joera dutenak erraldoi urdin supermasiboak direlarik. Hertzsprung-Russell diagrama izarren tenperatura efektiboa euren argitasunaren arabera erakusten duen diagrama estatistiko bat da. Diagramako beste eremu batzutan bizitza laburreko eta eboluzio azkarreko izar erraldoiak edo nano zuri oso egonkorrak daude.

## Ezaugarriak 
Izarrak sekuentzia honetan, tenperaturarekin lotu daitekeen espektru mota zein bere argitasuna bere masaren araberakoak (L \propto M^3) direlako daude. Baina hau soilik zero ordenean da hala, hau da, hidrogenoaren fusioaren etapan.

Izar gehienek euren bizitza "aktibo" gehiena sekuentzia nagusian ematen dute, motel eboluzionatuz grabitate uzkurtze kuasiestatiko prozesu batean. Sekuentzia nagusia, berez, eremu lainotsu bat da, masa barietatearen, gertuko lagunen, eremu magnetikoen presentziaren, errotazioaren eta behaketa zehazgabetasunen ondorioz, distantzia eta izarren argitasunaren ebaluazio zuzena kasu. Izarren osaketa kimikoa ere faktorerik garrantzitsuenetako bat da izar bat diagraman ezartzeko orduan. Izatez, diagramaren luzeran zehar banatzen diren metaletan pobreak diren izar mota ugari dago, nahiko ezberdindutako taldeetan banatzen direnak eta izar azpinano eta izar azpierraldoi deritzenak, hidrogenoaren edo elementu astunagoen fusioaren etapan dauden izarren arabera, hurrenez hurren.

## Kanpo estekak
Ur-jauziaren Erdiko Tontorra

'*** edota **Brulle Tontorra**, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.106 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.

Antzina, aragoieraz **Repunta de las Bruixas*' ("Sorginen Tontorra") deitzen zitzaion.

1877an Henry Russell eta Cèlestin Passet frantziar mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Escaleras Tontorra

'''''', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.027 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.

1802ko abuztuaren 2an Louis Ramond de Carbonières frantziar mendizaleak lehenbizikoz igo zuen.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Heid

'*** edota **Heid Tontorra*', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.028 metroko garaiera du. Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago.

Izena Maurice Heid (1881-1957) frantziar kartografo eta pirineistaren omenez darama.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
La Múnia

'''''', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.134 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzia eta Frantziako Pirinio Garaiak departamenduaren artean dago.

1864an Victor Paget eta Charles Packe frantziar mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.

thumb|500px|erdian|Ikuspegia La Múnia mendiaren gailurretik (3.134 m).

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Izar azpinano

[thumb|280px|[Hertzsprung-Russell diagrama:Abzisak: Espektru mota./
Ordenatuak: Magnitude absolutua0, Ia, Ib Supererraldoiak. II Erraldoi argitsuak. III Erraldoiak. IV Azpierraldoiak. V Sekuentzia nagusia. **VI Azpinanoak**. VII Nano zuriak.]]
**Izar azpinano** bat Yerkesen espektru sailkapenean VI klaseko argitasuna duena da. Batzuetan **sd** aurrizkiarekin adierazten da. *Azpinano* hitza Gerard Peter Kuiperrek sortu zuen 1939an aurretik "tarteko nano zuri" bezala sailkatuak izan ziren espektru anomalodun izar batzuei erreferentzia egiteko.

Izar azpinanoek sekuentzia nagusiko espektru mota bereko izarrek baino 1,5 eta 2 magnitude gutxiago argitasuna dute, azken hauek baino metaltasun txikiagoa bait dute. Hertzsprung-Russell diagraman sekuentzia nagusiaren azpian agertzen dira, irudian ikus daitekeen bezala.

## Azpinano hotzak 
Sekuentzia nagusiko izar normalek bezala, azpinano hotzek (G eta M arteko espektru motakoak) euren energia hidrogenoaren fusio nuklearraren bidez sortzen dute. Ohi II populazioko izar zaharrak dira, eta Esne Bideko haloko izarrak, gure eguzkiarekin alderatuta abiadura espazial altua dutenak. I populazioko izarrekin alderatuta argi ultramore portzentaia handiagoa igortzen dute, euren metaltasun txikiagoaren ondorioz, erradiazio mota honen proportzio handiago batek ihes egitea ahalbidetzen duena. Honela, izarraren kanpo geruzen opakotasun txikiagoak erradiazio presioa murrizten du, eta, beraz, masa jakin baterako izar txikiago eta beroagoak dira.

## Izar azpinano garrantzitsuenak 
Honako taulan mota honetako izarrik ezagunenetako batzuk agertzen dira:

* Mu Cassiopeiae izar bitar bat da

## Kanpo estekak
Belgrave Square

**Belgrave Square** Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen plaza bat da, Belgravia auzoan.

XIX. mendean Thomas Cubitt, Grosvenorreko 2. Kondeak, eraiki zuen. Bertako etxebizitza gehienak 1840ko hamarkadan eraikiak izan ziren.

## Kanpo estekak
Leicester Square

**Leicester Square** Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen plaza bat da, West End barrutian. Westminster Hiriaren barnean dago, Trafalgar Square (hegoaldean), Piccadilly Circus (mendebaldean), Covent Garden (ekialdean) eta Cambridge Circus (iparraldean) kokalekuen erdibidean.

## Kanpo estekak
Campbieil

'''''', , Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.173 metroko garaiera du. Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago.

1848an Loupot frantziar mendizaleak lehenbizikoz igo zuen.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Pale Crabounnouse

'*** edota **Pic de Crabounouse*', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.021 metroko garaiera du. Frantziako Pirinio Garaiak dapartamenduan dago.

1890eko abuztuaren 13an Henri Brulle, Célestin Passet eta François Bernat-Salles frantziar mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Néouvielle Tontorra

'''** edota **Aubert Tontorra**,  edota **Pic d'Aubert''', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.091 metroko garaiera du. Frantziako Pirinio Garaiak dapartamenduan dago.

1841eko uztailaren 10ean Vincent de Chausenque mendizaleak eta Bastien Teinturier gidariak lehenbizikoz igo zuten.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Reboul Vidal Tontorra

'''''', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.007 metroko garaiera du. Frantziako Pirinio Garaiak dapartamenduan dago.

Gailur honek izena Ernest Vidal mendizalearen omenez darama, alegia, Turon de Néouvielle mendia igo zuten hiru mendizaleetako baten izan zena.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Turon de Néouvielle

'''''', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.035 metroko garaiera du. Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago.

1787ko abuztuaren 2an Henry Reboul eta Ernest Vidal frantziar mendizaleek lehenbizikoz igo zuten. Gertaera honen omenez, Reboul Vidal Tontorrari mendizale horietako baten izena eman zitzaion.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Beerenberg

**Beerenberg**, Jan Mayen uhartean dagoen geruza-sumendi aktibo bat da, Groenlandiako itsasoa eta Norvegiako itsasoaren artean. 2.277 metroko garaiera du eta gailurrean kilometro inguru bateko diametroa duen kraterra dauka.

## Iruditegia 

JanMayen angepasst.jpg|Jan Mayen uhartea eta glaziarez eztalitako *Beerenberg* mendia.
18th century arctic whaling.jpg|XVIII. mendeko Jan Mayen uhartea eta *Beerenberg* mendiaren grabatua.

## Kanpo estekak
Bizkai Berria

**Bizkai Berria** honakoa izan daiteke:
* Bizkai Berria (Filipinak), Filipinetako probintzia.
* Bizkai Berria (Mexiko), Mexikoko lehengo probintzia.
Alfonso Castañeda

**Alfonso Castañeda** Filipinetako Bizkai Berriko laugarren motako udalerri bat da. 2010eko zentsoan 7.428 biztanle zituen. 1979an sortua Bizkai Berriko lehen gobernadorearen izena darama.

## Kanpo estekak
Kapteynen izarra

**Kapteynen izarra** (HD 33793/GJ 191) gure eguzki sistematik 12,8 argi urteko distantziara dagoen izar bat da. GJ 1061, 3,7 argi urteko distantziara, Kapteynen izarretik gertuen dagoen izarra da. Pictor konstelazioan dago, β Pictorisetik iparmendebaldera. +8,89ko itxurazko magnitudea du, eta, beraz, ez dago begi hutsez ikusterik.

## Aurkikuntza 
Kapteynen izarra 1897an aurkitu zuen Jacobus Kapteynek (bere izena jasoz) "Cape Photographic Durchmusterung"en lanean ari zen bitartean. Ordutik, astronomoen arreta erakarri du, neurri baten, gure eguzkiarekin alderatuta duen abiadura espazial altuagatik, 1909an aurkitu zena.

1924an, bere espektruan dituen TiO lerroengatik M1V espektru motako nano gorri bezala sailkatua izan zen, bere dizdira, bere motako izar batentzat esperoko litzatekeena baino bi magnitude baxuagoa delarik. Beranduago 1976an eginiko bere espektruaren azterketa batek CaH eta MgHren ondoriozko lerroen intentsitatea eta TiO lerroen ahultasuna utzi zuen agerian.

## Ezaugarri fisiko eta kimikoak 
Lehen hurbilketa baten Kapteynen izarrak gure inguruko beste hainbat bezalako nano gorri arrunt bat badirudi ere, izar hau zenbait arrazoigatik da salbuespena. sdM1V espektro motako izar azpinano bat da, 3570 ± 160 kelvineko tenperatura duena. Barnarden izarraren ondoren bigarren mugimendu propiorik altuena du, Esne Bidea alderantziz orbitatuz. Bestalde, metaltasun txikia du -M/H = 0,86, gure eguzkiarenaren %14a-, baita burdina (FE/H = -0,99) eta titanioa (Ti/H = -0,81) bezalako elementuen eduki erlatibo eskasa ere. Bere masa, gutxi gora-behera, 0,274 eguzki masakoa da, bere erradioa gure eguzkiarenaren %29,3 den bitartean.

## Jatorria 
Eguzkia ez bezala, Kapteynen izarra halo galaktikoko izar bat dela dirudi, gugandik gertuen dagoena mota honetakoen artean. Izar hauek (Groombridge 1830 bezala) apenas dira gure hurbileneko inguruko izar guztien %0,1 edo %0,2. Ohi, plano galaktikotik urrun eta nukleo galaktikorantz kontzentratuak daude, baina oso orbita eszentrikoekin. Haloko izarrak supernoba gutxi egon diren, eta, beraz, metal aberastasun baxuko galaxiako eremuetan edo garaietan sortzen dira. Honek, nano gorri batena baino kolore urdinxkagoa izatea eragiten du.

Ikerketa batek dioenez, Kapteynen izarra Esne Bidearen satelitea izan zen eta honekin fusionatu zen galaxia nano esferoidal baten sor zitekeen, fusio horretan galaxia nanoak bere masa gehiena galduz. Kapteynen izarra aipaturiko galaxia hori bere amaierako orbitara hurbiltzean atzean geratu zen izarra izan liteke. Bere egungo hondarra Omega Centauri kumulu globularra izan daiteke, bere alderantzikako orbita Kapteynen izarrarenaren antzekoa dena, kumulu horretako partaideek izar honenaren antzeko metaltasun maila dutelarik.

## Kanpo estekak
Plano galaktiko

Astronomian, **plano galaktiko** galaxia espiralak bezalako forma lauko galaxia bateko izar gehienak dauden planoari deritzo. Plano hau galaxiako masa-zentrotik igarotzen da.

Plano galaktikoarekiko elkarzutak diren norantzak galaxiako ipar eta hego poloetarantz begiratzen dute. Gure galaxia den Esne Bidearen kasuan:

* Ipar polo galaktikoa Coma Berenices konstelaziorantz dago, Arturo (α Bootis) izarretik gertu.
* Hego polo galaktikoa Sculptor konstelaziorantz dago.

## Ikus, gainera 
* Koordenatu galaktikoak

## Kanpo estekak
Sculptor

**Sculptor** edo **Eskultorea** —— hego hemisferioko konstelazio txiki bat da. Nicolas Louis de Lacaillek aurkeztu zuen. Jatorrian "Eskultorearen estudioa" deitu zuen, baina, beranduago, bere izena laburtua izan zen. Sculptor konstelazioan dago hego polo galaktikoa.

## Mitologia 
Konstelazio hau XVII. mendean gehitua izan zenez, ez du berarekin lotutako mitologiarik.

## Izar nabarmengarriak eta izen propiodunak 
Iturria: The Bright Star Catalogue, 5th Revised Ed., The Hipparcos Catalogue, ESA SP-1200

## Zeru sakoneko objektu nabarmengarriak 
[thumb|200px| [NGC 253 (Zilarrezko txanpon galaxia).]]
* Sculptorreko nanoa
* Gurdi Gurpil Galaxia
* NGC 7
* NGC 101
* NGC 253 (Zilarrezko txanpon galaxia)
* NGC 300
* NGC 418

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grus (konstelazioa)

**Grus** edo **Kurriloa** —— hego hemisferioko konstelazio bat da. Pieter Dirkszoon Keyserrek eta Frederick de Houtmanek 1595 eta 1597 artean sortutako hogei konstelazioetako bat da. Bere lehen agerpena Johann Bayerren Uranometria liburuan da, 1603an.

## Historia eta mitologia 
XVII. menderarte Piscis Austrinus konstelazioren zatitzat hartu zen. Bere izarretako askoren arabierazko izenek hala frogatzen dute. XVII. mendean sortua izan zenez, ez du berarekin lotutako mitologiarik.

## Ezaugarri nabarmengarriak 
α Gruis, Al Nair bezala ezaguna, eta β Gruis bigarren magnitudeko izarrak dira, konstelazio honetako dizdiratsuenak. Gainera, exoplanetak dituzten beste izar batzuk ere baditu, τ1 Gruis, HD 208487, HD 213240 eta Gliese 832 kasu.

## Izarrak 
### Izar nagusiak 
* α Gruis (Al Nair edo Alnair), 1,73 magnitudeko izar azpierraldoi zuri-urdinska, konstelazioko dizdiratsuena. 100 argi-urte baino gehixeagora dago.
* β Gruis, erraldoi gorria eta izar aldakor erdierregularra. Bere dizdira 2,0 eta 2,3 magnitudeen artean aldatzen da.
* γ Gruis (Aldhanab), 3,01 magnitudeko izar erraldoi zuri urdinska.
* δ Gruis, bi izar ezberdinek duten izendapena: δ1 Gruis, 3,97 magnitudeko erraldoi horia, eta δ2 Gruis, 4,12 magnitudeko erraldoi gorri eta aldakor erdierregularra. Bi izar hauek fisikoki lotuta ez daudela uste da.
* ε Gruis, 3,49 magnitudeko azpierraldoi zuria.
* μ Gruis μ1 Gruisi edo μ2 Gruisi erreferentzia egin diezaieke; hurrenez hurren 4,81 eta 5,12 magnitudeko erraldoiak dira biak.
* ο Gruis, e5,54 magnitudeko izar zuri-horia.
* π Gruis π1 Gruis, S motako izar aldakor erdierregularra, estalki batek inguratua, edo π2 Gruis izan daiteke, izar zuri-horia.
* τ Gruis, hiru izar ezberdinek jasotzen duten izena: τ1 Gruis, 109 argi urteko distantziara dagoen izar horia, non exoplaneta bat aurkitu den, τ2 Gruis, bi nano horik osatutako izar bitarra, eta τ3 Gruis, espektro berezi bat duen Am izarra.
* φ Gruis, 5,55 magnitudeko izar zuri-horia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lili Elbe

**Lili Elbe** (Vejle, Danimarka, 1882 &ndash; Dresde, Alemania, 1931) **Einar Magnus Andreas Wegener** izenarekin jaio zen artista izan zen. Danimarkar transgenero emakume hau, sexu berresleitze kirurgiari men egin zion lehenengo pertsona da. Einar Wegener izenarenekin margolari ospetsua izan zen, baina Lili bezala ere aurkezten zuen bere burua. Hasiera batean Einarren lehengusina zela Lili esaten zuen. 1930. urtean sexu aldaketa gauzatu zuenean izena ofizialki aldatu zuen eta margotzeari utzi zion.

Bere autobiografia 1933. urtean argitaratu zen, “Gizonezkotik emakumezkora” izenarekin. *The Danish Girl* filmak kontatzen du Lili Elberen istorioa.

## Lili eta Gerda 
Lilik, gizon bezela ezagutu zuen Gerda, ezkondu zenez geroztik, baita alargundutakoan ere, Gerda Wegener izena erabili zuen artista. Kopenhagueko arte eskolan ezagutu zuten elkar eta 1904. urtean ezkondu ziren, Lilik 22 urte zituela eta Gerdak 19. Biak ilustratzaile bezala egin zuten lan. Lili paisaien irudietan espezializatu egin zen eta Gerda liburu ilustratuetan eta moda aldizkarietan. Lilik soinekoengan zuen jaidura eta lilura nabaritzen hasi zen eta egun batean soineko bat jantzita, Gerdarentzat pausatzen ibili zen. Italia eta Frantziatik zehar bidaiatu zuten eta azkenik Parisen finkatu ziren, han Lilik betiko emakume bezala bizitzea erabaki zuen.

1907an Lilik Neuhausens saria lortu zuen, Kunstnernes Efterårsudstilling, Vejle Art Museum eta Pariseko Salon d'Automne-n erakutsi ondoren.

## Lili 
Behin Gerdak bere modeloa ordezkatzeko eskatu zion Einarri, haren hankak ordezteko soineko, galtzeta eta takoidun oinetako batzuk ipini behar izan zituen. Janzkera horrekin oso eroso sentitu zen Lili. Handik denbora gutxira, Gerda ospetsu egin zen kolore hurritzeko begiak zituen neska eder baten erretratuak egiteagatik. 1913an Gerdak margotzeko gustukoen zuen emakumea haren senarra zela desestali zen.

Horren ondoren 1920 eta 1930. urteen artean Lili erregularki jantziko da emakumez, jaialdietara horrela joanez eta haren etxera heltzen ziren bisiten aurrean Lili bezala aurkeztuz bere burua. Soilik haien lagunik hoberenak zekiten Lili emakume transgenero bat zela, gainerakoen aurrean, Lili, Einarren lehengusina zela esaten zuten.

## Kirurgia 
1930ean Alemaniara joan zen kirurgia burutzera, garai hartan oraindik oso esperimentala zena. 2 urteko aldian 5 operazio gauzatu ziren.

Lehenengoan genitalak erauzi zizkioten. Bigarrena obarioen transplante bat izan zen, 26 urteko beste emakume batengandik hartutakoak. Hirugarren eta laugarrenak obario horien erauzketak izan ziren, bere gorputzak arbuiatzen baitzituen. Azkenik umetoki baten transplantea egin zioten, helburua seme alabak eduki ahal izatea zen, zoritxarrez porrot bat izan zen.

## Heriotza 
1931. urtean hil egin zen, haren azken ebakuntzaren ondorioz.
Tau3 Gruis

**Tau3 Gruis** (τ3 Gru / HD 216823 / HR 8722) Grus (kurriloa) konstelazioko izar bat da. +5,72 itxurazko magnitudekoa, Tau bayerren izendapena beste bi izarrekin banatzen du, τ1 Gru y τ2 Grurekin. Hiru izarrak ez daude elkarren artean fisikoki lotuta, gure eguzki sistematik distantzia ezberdinetara daudelarik. Tau3 Gruis, hiruretatik urrunen duguna, 272 argi urteko distantziara dago.

Tau3 Gruis lerro metalikodun izar edo Am izar bezala katalogatua dago. Tau3 Gruisen errotazio abiadura oraindik neurtua izan ez den arren, Am izarrak A espektro motako beste izar batzuekin alderatuta motel biratzeagatik bereizten dira, elementuren batzuk erradiazio bidez azalera igotzea eta beste batzuk, grabitatearen ondorioz, barnera hondoratzea eragiten duena. Honek, espektroak zenbait metalen xurgapen lerro indartsu eta sarritan aldakorrak izatea eragiten du. Am izarrik ezagunenak Sirius (α Canis Majoris) eta Castor (α Geminorum) dira.

7735 kelvineko tenperatura efektiboarekin, Tau3 Gruisen argitasuna gure eguzkiarena baino 32 aldiz handiagoa da, bere erradioa 3,2 eguzki erradiokoa delarik.

## Kanpo estekak
Abeillé

**Abeillé**, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.029 metroko garaiera du. Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Iraultzaren plaza (Habana)

thumb|250px|Memorial José Martíri eskainitako oroitarria Iraultzaren Plazan.
Iraultzaren Plaza, gaztelaniaz **plaza de la Revolución** Habanako (Kuba) plaza nagusia da. Fulgencio Batista diktadoreak haren eraikuntza agindu zuen, orduan "plaza Cívica", euskaraz "Gizalegezko plaza" izenarekin, baina plazaren ospea 1959ko iraultzaren oroimenez eskainia izan ondoren zabaldu da, Fidel Castrok sortutako erregimenaren benetako ikurra izan baita. Iraultzaren plazak hiritarren mugimendu handiak ezagutu ditu eta, date berezietan, Castrok han egiten zituen bere hitzaldi luzeak. Plazaren kokapena Habanan estrategikoa da, Paseo eta Rancho Boyeros ibilbideetan, Vedado auzoan.

## Ezaugarriak 
Bere 72.000 m²ekin, munduko plaza handienetariko bat da. Plaza honetan elementu nagusia, zalantzarik gabe, Juan José Sicre eskultorearen José Martíri eskainitako oroitarria da. Beste lementu deigarria Barne Ministerioaren eta Banco Metropolitanoren fatxadetan ikusten diren irudiak. Biak Korda argazkilaritzaren lanetan oinarrituta daude eta Enrique Ávilak duten forma eman zien. Lehenengoa Che Guevararena izan zen, eta "Hasta la victoria siempre" (Garaipena lortu arte beti) lemarekin dago. 2009an Camilo Cienfuegosena, iraultzaren beste protagonista handia, inauguratu zen; bigarren hau Banco Metropolitanon dago kokatuta.

## Gertakizun batzuk 
Esan dugun bezala plaza hau mobilizazio handien testigu izan da baina baita ere beste motatako eginkizunen testigu:
* 2009ko irailaren 20an, Juanes abeslari kolonbiarrak bultzatuta, Mugarik Gabeko Bakea bigarre kontzertua egin zen hemen. Kontzertu hartan Juanesekin batera beste hamalau abeslari eta teldeek hartu zuten parte.
* 2015eko irailaren 20an Frantzisko aita santuak ia milioi bat pertsonen aurrean meza eman zuen. Raúl Castro eta Cristina Kirchner bertan egon ziren.
* 2016ko azaroaren 29an, Fidel Castroren heriotzaren ondoren, omenaldi erraldoia eskaini zitzaion plaza honetan. Omenaldi hartan, besteak beste, Raúl Castro, Jacob Zuma, Evo Morales, Nicolás Maduro, Alexis Tsipras, Rafael Correa, Roosevelt Skerrit, Salvador Sánchez Cerén, Daniel Ortega, Danilo Medina, Enrique Peña Nieto, Juan Carlos Varela, Hage Gottfried Geingob, Abdelmalek Sellal izan ziren. Hurrengo egunean, plazatik beratik Santiago de Cubako Santa Ifigenia hilerrira eramateko Fidelen errautsak atera ziren; bidai horrekin 1959an egin zuen Askatasunaren Karabana gogorarazi nahi zuten.

## Galeria 

Fitxategi:TeatroNacional de Cuba.JPG|Kubako Antzoki Nazionala.
Fitxategi:Che (3213359757).jpg|Che Guevararen irudia barne ministerioan.
Fitxategi:Fidel Castro9.jpeg|Fidel Castro Iraultzaren plazan.
Fitxategi:Relieve_escult%C3%B3rico_a_Camilo_Cienfuegos.jpg|Cienfuegosi omenaldia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Plazaren inguruko informazioa EcuRed webgunean.
Fi Gruis

**Fi Gruis** edo **Phi Gruis** (φ Gru / HD 219693 / HR 8859 / HIP 115054) Grus konstelazioan dagoen +5,55 magnitudeko izar bat da. Gugandik 113 argi urteko distantziara dago.

Fi Gruis F4V espektru motako sekuentzia nagusiko izar zuri-hori bat da. Bere tenperatura efektiboa, kontsultatutako iturriaren arabera, 6531 eta 6554 kelvin artekoa da. Bere erradioa gure eguzkiarena baino %89 handiagoa da, eta 19,9 km/sko proiektatutak errotazio abiadurarekin, itzuli bat 5,14 egun baino gutxiagoan ematen du. Bere errotazioari dagokionez, hidrogenoa fusionatzen duten sekuentzia nagusiko izarrak (eguzkia kasu), nahiko modu definituan 6500 kelvineko azaleko tenperaturan banatzen dira; hau baino azaleko tenperatura txikiagoa dutenek motel errotatzen dute, eta hau baino handiagoa dutenek askoz azkarrago. Horren arrazoia, izarrik hotzenek, non gasak modu zurrunbilotsuan goitik behera mugitzen diren haizeek eramaten dituzten eremu magnetikoak sortzen dituztela da. Eremu magnetiko hauek, miloika urtetan zehar eraginez, izarrik hotzenen errotazioa moteltzen dute. Fi Gruisek, bi taldeak banatzen dituen mugatik arinki gorago, gure eguzkiak baino hamar aldiz azkarrago errotatzen du, balio hau nahiko altuagoa izan daitekeen arren bere ardatzak Lurrarekiko duen okerduraren arabera.

Fi Gruisen metaltasuna gure eguzkiarenaren %81a da (Fe/H = -0,09). Gure eguzkia baino %42 masiboagoa, bere adina 2100 milioi urtetan estimatzen da.

## Kanpo estekak
Tenperatura efektibo

**Tenperatura efektibo** izena zientziaren zenbait adarretan erabiltzen da:

## Astrofisika 
Astrofisikan, izar baten **tenperatura efektiboa** (*T*eff) bere azalera ikusgarriaren tenperatura da. Alderatuta, tenperatura hau izarrak igortzen duen energiaren iturria den nukleokoa baino askoz txikiagoa da. Era berean, arrarotutako koroakoak ere gainditzen du, non ionizatutako gas ahula oso abiadura altuan mugitzen den izarren eremu magnetikoak eta talka uhin konbektiboek bultzatuta. Baina bi geruza hauek ikustezinak dira modu zuzenean. Hala, izar baten koloreak espektruan zehar bere tenperatura efektiboa adierazten du, batez ere infragorrian igortzen duten M espektru motako izar gorrietatik hasi eta euren erradiazio puntu gailena ultramorean duten izar urdin erraldoietaraino. Izar baten tenperatura efektiboak, izarrak, azalera unitate bakoitzeko igortzen duen beroa adierazten du. Azalerarik beroenetatik hasi eta hotzenetaraino, izarrak sailkatzen dituzten zenbait espektru mota daude: O, B, A, F, G, K eta M. Izar baten azaleko tenperatura efektiboa, ironikoki, gorputz beltzaren tenperatura bera da.

Tenperatura hau, honako ekuazio honen bidez izarraren argitasun eta erradioarekin lotuta dago:

T_\mathrm{eff} = \left(\frac{L}{4 \pi R^2 \sigma}\right )^{1/4}

non L izarraren argitasua den, R bere erradioa eta \sigma Stephan-Boltzmanen konstantea.

Izar gorri bat nano gorri ahul eta hotz bat, puztutako erraldoi gorri bat edo Antares eta Betelgeuse bezalako supererraldoi bat izan liteke. Izar hauek energia kopuru ikaragarria igortzen dute, baina hain azalera handitik igortzen dute azalera unitate bakoitzeko igortzen duten energia kopurua oso txikia dela. Espektruaren erdialdetik gertu dagoen izar batek, gure eguzkiak edo Capellak adibidez, nano gorri edo supererraldoi gorriek baino energia gehiago baina Vega edo Rigel bezalako izar zuri eta urdinek baino askoz energia gutxiago igortzen dute.

## Kanpo estekak
Viceko katedrala

**Viceko San Pedro Apostuluaren katedrala** (katalanez *Catedral de Sant Pere Apòstol*) Kataluniako Vic udalerrian dagoen katedral bat da, Bartzelonako probintzian.

Jatorrizko eraikina 1038an eraikitzen hasi zen, eta 1781-1803 artean zaharberritua eta handitua izan zen.

Erromanikoa eta neoklasikoa elkarnahasten dituen tenplua da, kanpandorrea erromanikoa, klaustroa eta aldare nagusia gotikoak eta San Bernaten kapera barrokoa ditu.

## Kanpo estekak
Tarragonako katedrala

**Tarragonako Santa Eliza Katedral Basilika Metropoliar eta Primatua** (katalanez *Santa Església Catedral Basílica Metropolitana i Primada*) Kataluniako Tarragona hiriko katedrala da, Tarragonako probintzian.

1170-1331 artean eraiki zen.

## Kanpo estekak
Llagosterako gaztelua

**Llagosterako gaztelua** (katalanez *Castell de Llagostera*) Kataluniako Llagostera udalerrian dagoen gaztelu bat da, Gironako probintzian.

1288an jada bere berri ematen duten agiriak badaude, baina garai hartako eraikinetik gaur egun arte hondakinak eta itxura boirobileko bi dorre besterik ez dira mantendu ahal izan. Hasiera batean Errege jabetza izan zen, 1314an Rocabert familiara igaro zen eta ondoren Ot de Montcada zenaren jabetzara.

## Kanpo estekak
Kölsch

thumb|Kölsch motako garagardoa
**Kölsch** garagardo alemaniar estilo bat da, esklusiboki Kolonia hirian eta bere inguruan ekoizten dena. Urre kolorekoa da, gutxi gorabehera 5 gradu alkohola, eta emeki fruta-gustukoa eta apur bat mingotsa. kölsch garagardoaren berezitasun nagusia prestatzeko metodoa da, beheko hartziduran egindako garagardo bat gisa (tenperatura baxuetan heldua, *lager*) baina goiko hartzidurako legamia (tenperatura altuetan hartzitua). Helburua da garagardo gardena lortzea *lager itxurakoa*, oso modan XX. mendearen hasieran, noiz beira erabiltzea oso popular bihurtu zen, baina ale garagardo motako zapore tradizionalari uko egin gabe. Berezitasun horrek lotzen du Düsseldorf hiriko garagardo estilo tipikoarekin, Altbier. Bi hiriek duten lehia tradizionala adierazten da, halaber, beren garagardoen kalitatean.

Kölsch garagardoa europako jatorrizko deitura da, eta bere ekoizpena arautzen da tokiko mailan Koelsch Konvention erakundearen arabera, eskualdeko garagardogileen arteko akordiotik sortua  Beraz, produktu bat da, kulturalki oso lotuta eskualdeari eta Kolonia hiriari, eta identitatea eta gizarte batasunaren sinboloa bihurtu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eriste I

**Eriste I**, **Eriste Iparraldea** edota **Beraldi Tontorra**, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.205 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak
Bayombong

**Bayombong** Filipinetako Bizkai Berria probintziako lehen mailako udalerria da. Bizkaia Berriko hiriburua da, eta 2010eko zentsuaren arabera 57.416 biztanle zituen.

Bayombongen dago Bizkaia Berriko Probintziako Kapitololioa. Izena gaddang hizkuntza "Bayongyong" hitzetik dator, ibai bat baino gehiagoren batura ematen den puntua.

## Kanpo estekak
Mallo Gorreta

**Mallo Gorreta** Pirinioetako mendi bat da, Aragoian dagoena. 2.266 metroko garauera du. Huescako probintziaren ipar-mendebaldean dago, Erronkaribar eta Echoko ibarraren artean.

## Kanpo estekak
Sortzetiko eritasun

**Sortzetiko eritasuna** gorputzaren egituran edo funtzioren batean, jaiotzean agertzen den akatsa da.

Jaiotzerakoan gaitz larriren bat duten haurren kopurua milatik 20koa bada ere, oso gutxi dira, inolako gaitz nahiz akats txikirik gabe jaiotzen direnak (orbainak adibidez). Enbrioi den bitartean du umegaiak gaitz larrienak jasateko arriskua, hots, ernalketaren unetik hasi eta hurrengo 8 asteetan, epe horretan definitzen baitira gizakiaren egitura, organoak eta ehunak. Ordutik eta jaiotzeko unea arte, umekia den bitartean alegia, umegaiak beste gaitzen batzuk paira ditzake, burmuinean batik-bat, begi edo belarri barnean, edo sifilisa.

## Kausak 
Kausak bi eratakoak izaten dira: herentziazkoak (transmisio genetikoa) edo ingurunekoak (ezbeharra edo infekzioa).

* Faktore genetikoak: herentziazkoak dira normalean, baina geneen bat-bateko aldaketa gerta daiteke, edota sexu zelulak zatitzerakoan kromosomak zelulen artean gaizki bana daitezke. Horrelako kasuetan oso haur gutxi dira, Down-en sindromedunak izan ezik, bizirik jaiotzen direnak. Heredentziazkoen kasuan, aipagarriak dira lehengusuen arteko ezkontzen ondorioak, eta batez ere hezurretan eta odoletan sortzen diren gaitzak, besteak beste, akondroplasia, osteogenesi osatu gabea, albinismoa, mikrozefalia, hemofilia, etab.

* Inguruneko faktoreak: umegaiak amaren sabelean dagoen bitartean jasan ditzakeen erasoak, amarengandik zuzenean jasoak, alegia. Elgorria da enbrioiari eraso diezaiokeen bakarra. Bereziki kaltegarria da haurdunaldiaren bosgarren eta zortzigarren asteen bitartean. Gorreria eta gandua, adibidez, umeki garaian nozitutako infekzioen ondorio dira. Bestetik, energia handiko irradak ere zelulei kalte egiten die, baita drogek eta beste eragileek ere, alkoholak edo tabakoak, besteak beste; nahiz eta gaitzik sorrarazi ez, zuzeneko kaltea dute umegaiarengan, amarengan izan dezaketena bezalakoa, edo okerragoa. HIESa ere amak umegaiari kutsatuz pasa diezaioke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peña Forca

**Peña Forca**, , Pirinioetako mendi bat da, Huescako probintziako Ansóko ibarra eta Echoko ibarraren artean. 2.391 metroko garaiera du.

## Kanpo estekak
Oturia

**Oturia**, , Pirinioetako mendi bat da, Huescako probintziako Gállego Garaia eskualdean dago, Serrablo eta Sobrepuerto artean, eta Sabiñanigo udalerritik hurbil. 1.920 metroko garaiera du.

## Kanpo estekak
Escarra Tontorra

**Escarra Tontorra**, aragoieraz eta gaztelaniaz **Punta Escarra**, Aragoiko Pirinioetako mendi bat da, Huescako probintziako Gállego Garaia eskualdean, eta Pala de Ip menditik hurbil. 2.748 metroko garaiera du.

## Kanpo estekak
Turbón

**Turbón**, , Pirinioetako mendilerro bat da, Aragoiko Ribagorza eskualdean. 2.492 metroko garaiera du.

## Kanpo estekak
Peraladako gaztelua

**Peraladako gaztelua**, , Kataluniako Peralada udalerrian dagoen gaztelu bat da, Gironako probintziako Alt Empordà eskualdean. Herrigunean dago, baina Erdi Aroko hiribildua inguratzen duen harresitik kanpo eta ekialdean.

IX. mendean Toló gaztelua izenez eraikia izan zen, eta Rocabertí bizkondeen eta Peraladako bi nodeen bizilekua izan zen. XIX. mendean franztiar gazteluen estiloan zaharberritua izan zen.

## Kanpo estekak
Tuca Forau de la Neu

'''''', Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.080 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak