Katamotz

**Katamotza** (*Lynx*) *Felidae* familiako ugaztun karniboro genero bat da. 

## Taxonomia 
Generoaren izena (*Lynx*) ingeles ertainean eratu zen, grezierako λύγξ (*lýnx*) hitza latin bidez eskuraturik: *leuk-* ('argia', 'argitasuna', 'zuria') erro indo-europarretik eratorria da eta katamotzen begi argi-islatzaileen ondoriozko luminiszentziari erreferentzia egiten dio.

### Espezieak 
* †*Lynx thomasi* 
* †*Lynx issiodorensis*
** Ipar-katamotza (*Lynx linx*).
*** Sardiniar katamotza (*Lynx lynx sardiniae*).
** Iberiar katamotza (*Lynx pardinus*).
*** † Kobako katamotza (*Lynx pardinus speleus* edo *Lynx spelaea).*
** Katamotz gorria (*Lynx rufus*).
** Kanadar katamotza (*Lynx canadensis*).

Fitxategi:Lynx lynx 1 (Martin Mecnarowski).jpg|Ipar-katamotza (*Lynx lynx*)
Fitxategi:Linces19.jpg|Iberiar katamotza (*Lynx pardinus*)
Fitxategi:Bobbie 2010 2.jpg|Katamotz gorria (*Lynx rufus*)
Fitxategi:Lynx Canadensis.jpg|Kanadar katamotza (*Lynx canadiensis*)

### Hibridazioa 
#### *Blynx* **a** 
*Blynx*a edo *lynxcat*a katamotzaren (*Lynx* gn.) espezie ezberdinen arteko hibridoei ematen zaien izena da, zehazki katamotz gorriaren (*Lynx rufus*) eta beste espezieen artean sortzen direnak. Sortzen diren ondorengoen itxura gurutzaturiko espezieen araberakoa da: ipar-katamotzek (*Lynx lynx*) orban gehiago dituzte, baina kanadar katamotza (*Lynx canadensis*) lauso eta argiagoa da. 

Hibridook gehienbat gatibutasunean sortu dira, baina naturan ere ager daitezke, katamotz gorriak bere espezieko bikoterik aurkitu ezean. Hibrido haietatik ez da aurkitu katamotz ar eta katamotz gorri emeen bikoteen ondorengorik. Denbora luzez uste izan zen *blynx*ak, mandoen antzera, antzuak zirela; baina banako eme baten jarraipena egin ostean, ondorengo ugalkorrak direla ikusi zen. 

#### Katamotz gorria × oihan katua 
Oihan katamotza katamotz gorriaren (*Lynx rufus*) eta oihan katuaren (*Felis chaus*) arteko gurutzapenaren ondorioa da, etxe-animalia exotikoa izateko sortua. Hurrego ondorengo belaunaldietan hainbat etxe-katurekin (savannah, mau egiptoarra, serengeti edo pixie-bob) zein karakalekin gurutza daitezke.

#### Katamotz gorria × ozelotea 
Ocelynx edo Ocebob izenekoa ozelote (*Leopardus pardalis*) eta katamotz gorriaren (*Lynx rufus*) arteko hibridoak sortu dira gatibutasunean. Izan ere, naturan espezie horien elkartea neketza litzateke, ingurune ezberdinak nahiago baitituzte: katamotzak arboladi, desertu eta zingiretan bizi dira, baina ozeloteak baso sarrietan dira. 

Antzeko tamainako espeziek izanik eta biak orbandunak, ondorengoak antzekotasun handia dute guraso-espezieekin. Katamotzekiko desberdintasun nagusia buztanaren luzera da, ozelotearen antzera, luzea baita*.*

#### Saiaturiko hibridazioak 
Probaturiko eta emaitza edo bideragarritasun eskaseko gurutzapenak dira; oro har, gurutzaturiko generoen arteko dibergentzia genetikoaren ondorioz.

* Etxe-katua (*Felis catus*) × kanadar katamotza (*Lynx canadensis*).
* Etxe-katua (*Felis catus*) × katamotz gorria (*Lynx rufus*). Katuen eta katamotzen arteko hibridazioen berri izan den arren, gertaera puntualak izan dira eta froga anekdotikoek alderatuak. *Pixie-bob* izenaz  ezagutzen den katu arraza  katamotz baten hibridazioaren ondorio dela pentsatzen da, baina froga genetikoek kontrakoa adierazten dute. Hala, gurutzapen horien ugalkortasuna ez dago zientifikoki frogatua.

### Eboluzioa 
Ezagutzen diren katamotzaren (*Lynx* generoaren) lau espezieak *Lynx issiodorensis* espeziearen ondorengoak direla uste da. Espezie horren arrastoak XIX. mendean aurkitu ziren Frantziako Perrier mendian. Antzinako katamotz hori Afrikan sortu omen zen Pliozeno berantiarrean, eta Europa, Amerika zein Afrikan bizi zen geroztik Pleistozeno goiztiarreko Azken glaziazioa arte. Issoireko katamotzak zuen tamaina eta formagatik (gorputz-adar mortz eta sendoagoak), etxeko-katu baten antzekoagoa izango litzateke.

Hala, Iberiar katamotzaren (*Lynx pardinus*) lehen formak Issoireko katamotzaren (*Lynx issiodorensis*) aztarnek adierazitakoen antzekoak izango lirake. Kobako katamotza (*Lynx pardinus speleus* edo *Lynx spelaea*), Pleistozenoan biziriko ustezko Iberiar katamotzaren azpiespeziea zen. Horrek ipar-katamotzaren (*Lynx lynx*) eta iberiar katamotzaren arteko ezaugarri morfologikoak izanik, proposatu da Issoireko katamotza Kobako katamotz bilakatu zela, eta ondoren, Kobako katamotza Iberiar katamotz bihurt zeboluzionatu zela.

Hipotesi berak aipatzen du ipar-katamotza, Issoireko katamotza eta egungo gainontzeko espezieak baino handiagoa izanik, eta hortzeria desberdina aurkeztuz, Europa zein Asian zehar zabaldu zela Iberiar katamotza penintsulara mugatuz.

## Anatomia eta fisiologia 
### Ne 
Katamotzen neurria espeziearen arabera aldatzen da, proportzioak manteduz. Lau espezieetatik txikienak amerikarrak dira (katamotz gorria eta kanadar katamotza), eta handiena ipar-katamotza da. Tamaina eragiten duen beste faktorea sexua da, dimorfismo sexual ageria erakusten baitute. Izan ere, batezbeste arrak emeak baino laurden bat handiagoak dira. 

### Gorputza 
Katamotzaren gorputz-forma oso bereizgarria da, felinoen artean parekotasuna duen genero bakarra karakala izanik (desertuko katamotza edo Afrikako katamotza izenez ere ezaguna). Atzeko gorputz-adarrak oso garatuak dituzte, muskulu indartsuenak gune lunbarrean, sorbaldetan eta lepoan egonik. Hala, pausu zabukatuarekin ibiltzen dira. Katamotzak digitigradoak dira: oinak gainontzeko gorputzaren noranzkoan dituzte, modu eraginkorragoan salto egiteko eta abiadura handiz mugitzeko eskuraturiko moldapena dena.'''''''''' Bost hatz dituzte aurreko hanketan eta lau atzekoetan. Haien urrats arrastoak zuzenak izaten dira, bereziki bizkor ibiltzean. Horregatik, erpeak zorrotz mantentzen dituzte behar denean mugitzen, zuhaitzak eskalatzen edo ehizatzen laguntzeko.
Fitxategi:Luchs - Vorderpfote.jpg
Fitxategi:Unterseite Pfote Lynx lynx Wildpark Alte Fasanerie Juni 2012.JPG
Fitxategi:Erpe atzeragarria.png

### Ilaje eta kolorazioa 
ezkerrera|thumb|319x319px|Katamotz gorria, klima beroagoetako espezie izanik ilaje gorrizka eta orban ilun ugari erakusten. Espezie guztiek amankomunean duten hanken barnealdeko ilaje zurixkagoarekin batera.
Gorputz guztia ilez estalia dute: horri ilaje esaten zaio. Masail inguruan ile luzeagoak dituzte, 'belarrondoko bizar' izenaz ezagutzen direnak eta aurpegiari itxura zabala ematen dietenak.

Katamotzen ilaje-kolorea marroitik, urrekara eta zurira alda daiteke: batzuetan orban ilun marroiak aurkezten dituzte gorputz-adarretan. Kolorazio hori, ilajearen luzerarekin batera, klimaren arabera aldatzen da; Estatu Batuetako hegomendebaldeko katamotzek ile motza, iluna eta tamaina txikia dute, baina klima hotzagoetako populazioek ilaje lodiagoa (9.000 ile/cm2), Orbanen banaketa eta morfologia banakoen arabera aldatzen den arren, espezie bakoitzak badu morfologia ohikoa: iberiar katamotzak orban ugariko ilajea aurkezten du, eta kanadar katamotzak orban gutxi ditu edo bat ere ez. Kasu askotan ikusi ezin den iduneko beltza ere izaten dute, tximileta-begizta baten antzekoa. Horrez gain, masailetan, kokotsean eta begi inguruan krema kolorreko ilea dute, eta kolore beltzeko ile-xorlak belarrien puntetan.
### Burua 
thumb|345x345pxBuruak forma biribila du eta lepo bereizgarri motz batez eusten da. Garunak, oro har, eta bereziki jokaerarekin zer ikusi duten hemisferio zerebralak handiak dira, felido txikiengan eta espezie gautarrengan bezala. 

Belarriek hiruki luze forma dute eta puntetan ile-xorla beltz batzuk dituzte, katamotz espezie guztietan, karakalek, oihaneko katuek eta etxe-katu arraza batzuek bezala. Ikerlariek ez dakite zer funtzio zehatz duten, baina entzumenaren hobekuntzarekin edo haizearen noranzkoa jakitearekin lotuta egon litezke. Ehuna koroidearen parte gisa eta erretinaren atzean dago. Egitura horrek funtzio katropikoa betetzen du, argia islatuz fotoerrezeptoreek argi gehiago xurga dezaten. Gauean edo argi txikia dagoenean ibiltzen diren animalia ugariren moldapena da. Katuen eta gainontzeko karniboroen kasuan, *Choroidal tapetum cellulosum* edo *tapetum cellulosuma* dago. *Tapetum* mota hori lerroetan erregularki kokaturiko (2-300 nm-ko distantziarekin) zuntz formako 6-12 zelulak osatzen dute. Zelula horien lodiera eta kolorea ezberdina da. Gainera, zelulen zitoplasman material islatzaile osmiofilikoa (zink zisteina edo taurina) aurkitzen da. 

Mingainak dastamen papilak ditu, zaporeak detektatzeko, baina, haiez gain, 'arantza papilak' (*filiform papillae*) ditu; janaria heltzeko, haragiaren ehunak deformatzeko, hezurretatik kentzeko eta haien burua garbitzeko erabiltzen direnak. Ehundaka papila horiek felinoek aurkezten dituzte mingainaren erdialdean, keratinaz osaturiko arantza kurbatu horiek punta hutsak dituzte eta bertatik listua helaraz dezakete gorputzeko azalera ilajea zeharkatuz. 

#### Hortzeria 
Animalia haragijaleen antzera, katamotzen hortzek forma konikoa dute. Baina gainontzeko felinoek ez bezala (30 hortz dituzte, ), haien hortzeriak 28 pieza ditu: haien arteko distantzia 2-3 cm-koa da. Hortzeri-formula  da, felinoek duten 3. goi-aurre haginetatik bana galdurik. Baraila laburragoak dituzte ondorioz, eta horrek hozkada indartsuagoa egitea ahalbidetzen die. Kasu batzuetan katamotzek (bereziki kanadar espeziekoek) gainezkako hortzeria gara dezakete, ebolutiboki galduriko bi aurreko haginak berreskuratuz.

Esne hortzeriak ez du haginik, hortzeri formula  da. Lehenik esnezko letaginak agertzen dira, ostera ebakortzak eta azkenik aurreko aginak. 5-6 hilabetetara behin behineko hortzak garatzen dituzte, lehenik ebakortzak ordezkatuz, ondoren letaginak, aurreko haginak eta azkenik haginak eskuratuz.  beraz, ezaugarri honen presentzia hortzeri motarekin batera erabili daiteke katamotz gazteek urtebete baino gutxiago edo gehiago duten bereizteko.

Barailak gainontzeko felinoekin alderatuta murrizpen proportzionala jasan du, hozkadaren indarra areagotuz. kortex bisualaren antzekoa da, ukimenaren bidez jasotako informazioarekin ingurunearen hiru dimentsioko mapa bat eratzea ahalbidetuz, ikusmen zehatza izateko beharrik gabe. Bigote bidez, gainera, distantzia gertuan (hor ez dute ikusmen onik) edo dagoeneko harrapatu dutenean harrapakinaren mugimenduei buruzko informazioa jaso dezakete. Ezaugarri horrek arazo gutxi dakartza, gauez zein egunez ehizatzen dutenez, mugimendua nabaritzeko gaitasuna nagusi da eta koloreak desberdintzearen funtsa, txikiagoa. Gainera, ehizan laguntzeko pupilek pitzadura bertikal eta forma biribila dute,

#### Usaimena 
Katamotzek rhinariuma edo 'sudur hezea' dute, animalia askok aurkezten dute sudur zuloen irekidura inguruko azal gunea da, espezie batzuetan hezea mantentzen dena. Bertatik feromona eta beste molekula kimiorrezeptoreak barneratzen dira eta organo bomeronasalaean dagoen usaimen-epitelioko nerbio-amaierekin kontaktuan jartzean, horiek informazioa garunera garraiatzen dute. Felino batzuen kasuan, garuneko usaimen-erraboilak beste karniboroenak baino txikiagoak dira eta usaimen-neuronen kantitatea ere txikiagoa da (Canidae familiako kideen erdia, baina gizakion bikoitza), ez baitu berebiziko garrantzirik haien biziraupenerako. txistatuak, karraskak eta marmarrrak; baina ez dira orro egiteko gai.

Halaber, katamotzak urrumatzeko gai dira; muskuluaren bibrazioek ahots-korden dardara azkarra eragiten dute. Horren ondorioz, guk urruma gisan detektatzen dugun 'r' soinu baxua (25 Hz) eratzen da. Urruma eratzeko beharrezko muskuluen morfologia (erraz bibratzeko gai diren ahots-kordak) dela eta, orroak eratzeko gai diren espezieak, ez dira gai urruma sortzeko.

* Leuzemia Felino A birusa (*Feline leukemia virus (FeLV) A*).
* Borna gaixotasuna.
* Aujeszky gaixotasuna. Pseudoamorru birusaren (PSB) gaixotsuna bezala ere ezagutzen da.
* Behi-tuberkulosia. 

Lehen aldiz detektatu zen Doñana Parke Naturaleko Iberiar katamotz basati batean, 2000. urtean. Beste animalia haragijale basatien kasuan bezala, dieta bidez infektazen dira; basurde, orein arrunt eta adarzabal (ungulatu) infektatuak jaterakoan transmiturik. Aldi berean, animalia belarjale hauek behi-azienden elika-guneak konpartitzearen ondorioz eskuratu dezakete gaixotasuna. Eta ur zein lur-bidezko kontaminazioa ere posibilitate bat da.

Katamotzetan azterturiko sintoma batzuk felino gatibuetan azterturiko tuberkulosi sintomekin bat datoz: lesio granulomatoso ugari (birika, glandula adrenal, barea, gibel eta nodulu linfatiko mesenterikoetan), emaziazioa (malnutrizioaren ondoriozko argaltze patologikoa) eta birika-lesio larriak (gune nekrotiko zabalak, makrofgo eta zelula epitelioidez inguratuak, fibrosia eta Langhans zelulen falta). Horrez gain, hidrotoraxarina, sorbalda handitua eta gune ezberdinetan zablduriko pneumonia nekrotikoa ere aurkezten zituen.

* Immunodefizientzia Birus Felinoa (*Feline immunodeficiency virus, FIV*).
* Leptospirosia.

### Estresa 
Estresa organismo baten ongizate orokorrarentzat kaltegarria izan daiteke, horregatik katamotzen kasuan estresak ugalketan, hazkuntzan eta sistema immunologikoan eduki dezakeen eragin kaltegarria aztertu da. Horretarako, entzima bidezko analisi immunologikoak (*Enzyme ImmunoAssays, EIA*) egin dira, organismo baten material organiko jakinaren (ilea, uzkia, gorotzak, etb.) hormona mailak aztertzen dituen froga. Katamotzen egoera babestua dela eta, proba ez-inbasiboak egin dira egoera adrenala aztertzeko, gorotzen metabolito glukokortikoideak (*faecal Glucocorticoid Metabolites, fGM*) monitor ), hormona adrenokortikotropikoa (*AdrenoCorticoTrophin Hormone, ACTH*) zein kortisola ilean neurtuz.

## Bizi-zikloa 
Katamotzaren bizi-zikloan ugalketa sasoikoa izaten da, baina estuki erlazionatuta dago bizi den inguruneko baldintza klimatikoetara. Katamotz emeek beren lehen urtean araldia dute, baina ez dira ugaltzen. eta banakoen pisuaren arabera determinatu daitekeena.  gorputz luteoak obarioetan mantentzen dira, aurreko zikloetako gorputz luteo (Luteal Bodies of Previous Cycles, LBPC) izenaz ezagunak. Ikusi da CL garaikidea LBPCekiko morfologikoki desberdina dela, bat datorrena urtean behin haurdun geratzen direlaren ezagutzarekin. Gorputz luteoak (CL) urteetan zehar mantentzeak ugaltze-ziklo mono-estrala eragiten du katamotzengan.[thumb|320x320px|Katamotzaren [Ziklo menstrual|ziklo menstruala. Hor, espontaneoki (batez ere harrpakin dentsitatea altuagoa denean, kumeen biziraupena altuagoa izan dadin) obulatzen hasten dira. Espezieek ziklo mestrual bera dute, oro har, kasu batzuetan izan ezik: adibidez, katamotz gorriak ziklo poliestrala erakusten duenean.thumb|Katamotz-ama eta kumea.Orohar animalia bakartiak izan arren, eme eta arren arteko bikoteak eratzen dira estalketa-denboraldian, non arrak emea bere desplazamenduetan jarraitzen duen. sedentarioago bilakatu eta gordeleku bat bilatzen dute. Kumaldiak 1-4 kume artekoak dira, kantitate ohikoena 2 edo 3 izanik. Ikusi denez, haurdunaldi erratioa baxuagoa izaten da 2 urteko emeetan (% 54.5), 3-7 urteko banakoetan baino (% 95.6), eta balio tartekoak eskuratuz 8-13 urte artean (% 75). bertatik atera eta kume gazteak amarekin bizi dira hurrengo negua arte (10 hilabete). Amarekin dauden bitartean ehizatzen ikasten dute eta hurrengo estalketa sasoiaren aurretik emantzipatuko dira, dagoeneko okupaturik dauden guneengandik gertu lurralde propioa eratuz. Defendaturiko lurraldeen tamaina (4 eta 2800 km2 artekoa, espezie eta habitataren arabera) Lurraldea definitzen duten markak usainkorrak (gernu latsak) edo ikuskorrak (urradura markak) izaten dira, normalean azalera edo gune ikusgarrien gain. Marka hauen dentsitatea lurraldearen erdialdan handiagoa izaten da periferian baino. Batez ere emeek giza-populazio edo jarduerak dituzten lurraldeak ekiditen dituzte, emeen artean kumedunak izanik gutxien hurbiltzen direnak giza-aktibitatedun guneetara.

Katamotzen aktibitatea gehienbat ilunabarrean, egunsentian eta hauen artean (gauez) ematen da. Egunsentiko edo ilunabarreko aktibitate maila sasoiekin aldatzen da. Orohar, ilunabarreko aktibitatea egunsentikoa baino altuagoa izan arren, udaberri eta udan (enperatura altuagoekin) ilunsentiko aktibitatea murrizten da, gehienbat tenperatura altuagoak ekidinez; eta neguan ordea, aktibitatea ilunsentian nagusitzen da.
### Ehiza 
thumb|268x268px|Katamotz kumea untxia ehizatzen.Normalean bakarka bizi diren arren, batzuetan talde txikietan biltzen dira migratzeko zein ehizatzeko. Taldekako ehizak bereziki arrakastatsuak izaten dira emeen kasuan (saiakeren % 60-70), askotan kumeekin ehizatzen dutenak txikiei erakusteko; ar eta gazteek taldeka ehizatzean arrakasta portzentaia askoz baxuagoa da (% 40-60 inguru ar helduen kasuan, eta % 10-20 gazteenean). 

Katamotzek segada bidez ehizatzen dute, erasoen % 1-5 artean harrapakina 200 metro baino gehiagoz jazartzen dutelarik. Hala, heriotza eragingo duten erasoak 20 metro baino distantzia motzagotik egiten dituzte. Beste felino askoren antzera, harrapakinak eskura daudenean lepoan (eztarri eta trakea) eginiko haginkada indartsu bidez asfixiatzen dituzte. Ezohikoa den arren, lepoa hortzez heltzeko gai ez direnean, zango eta atzaparrak ere erabili ditzakete harrapakina lepo atzealdetik eusteko.

Ehizatu ostean, harrapakin freskoez elikatzen dira, deskonposizio maila garatuagoetan dauden organismo edo arrastoak baztertuz. Horregatik normalean ez dute ehizaturikoa denbora luzez gordetzen, akaso partzialki estaliz denbora tarte txikian atxikitzen bad te ereBehin bakarrik daudenean (batzuetan zuhaitzpera aldenduz) jaten hasten dira. Zarataren bat badago gelditu eta harrapakina abandonatuezakete. Gainontzeko haragijaleen antzera, harrapakinaren parte bigun guztiez elikatuaitezke, baina haien hortzeria eta garezurraren egitura dela eta, ez dira hezurrak hausteko gai. Beraz, izter eta sorbaldak jaten hasten dira, enborraren zati handi bat (burua, lepoaren goialdea, kutxa torazikoa eta tripak) baztertuz. Katamotz batzuk, biz baldintzen arabera, ganadua jatera espezializatu dira (batez ere ardiak).|ezkerrera]]Ostera, katamotz espezie bakoitzaren harrapakin aukera eta lehentasuna aldatzen doa bizi diren ekosistemaren baldintzen arabera. Iberiar katamotzak untxi basatiak ehizatzen ditu gehienbat, ahate, orein gazte eta eperrez gain (untxien dentsitatea baxua denean).

Ipar katamotzak animalia apatxdunak ehizatzen ditu (orkatza, orein musketaduna, sarrioa), erbi, karraskari, hegazti eta hauen arrautzez gain.

### Habitata 
thumb|313x313px|Katamotzaren habitat guneak: ipar-katamotza *laranjaz;* Kanadar katamotza *morez*; Iberiar katamotza *gorriz* eta katamotz gorria *berdez.*
Katamotzak gehienbat taigatan eta baso kaduziofolio mixtoetan bizi dira, zuhaixkaz, ihiz eta belar altuz beteak, orohar altitude handietan. Espeziearen arabera inguruneak aldatzen dira. 

Katamotz gorriak eta kanadar katamotzak Ipar Amerikako klima epeleko guneetan dira. Katamotz gorriak gainontzeko espezieek baino habitat gehiago okupatzen ditu; basoak nahiago ditu eta elur gutxiko mendi, gune semi-desertiko zein bahia hezeetan ere bizitzeko ahalmena du. Hala, Kanada Hegoaldetik, Estatu Batuetan zehar eta Mexiko erdialdeko sastrakadietara zabaltzen da. 

Kanadar katamotza, ordea, Kanadako erdialdean eta Alaskako baso borealetan soilik bizi da, erbi amerikarraren (*Lepus americanus*) habitatarekin gainjartzen den guneetan.  Defendaturiko lurraldeen azalera 4 eta 25/70 km2 artekoa izan daiteke (sexuaren arabera, arrek zabalera handiagoa izanik). Halabaina, 2019tik Coloradoko estatuan populazio baten berrinsertzioa lortu da.

Ipar-katamotza Asian eta Europan agertzen da, gunearen arabera estepa-harritsu, baso mixtoan, taigan zein mendi ekosistematan aurki daiteke. Kasu askotan, otsoen (*Canis lupus*) kohabitazioa saihesten dute, harrapariak izan daitezkeelako. baina egun, desagertuta dago Europa mendebalde eta erdialdeko leku gehienetan, nahiz eta Eskandinavian, Herbehere eta Belgikan, Alpeetan zein Pirinioetan aleren batzuk geratzen direla dirudien.  

Iberiar katamotzak artzaintza irekiko guneak nahiago ditu, zuhaixka (gurbitza, legeltxorra edo ipurua) eta zuhaitz (artea edo artelatza) sarriekin. Orain, gune menditsuetara mugatua dago, altitude gutxiko baso eta maki guxi batzuetan, zein ur-korronteei loturiko landaredi mediterraneoetan ere aurki daiteke. Pinu zein eukalipto landa-guneak saihesten ditu. Iberiar penintsulan zonalde gutxi batzuetan da; Doñanako naturgune babestuan (Andaluzian)  eta Guadianako Parke Naturalean zein Malcata mendilerroko natura erreserban (Portugalen).

#### Katamotza Euskal Herrian 
Euskal Herrian historikoki ipar-katamotza (*Lynx lynx*) aurkitu izan da. Ipar-katamotzari buruz Iberiar penintsularen iparraldeko isurialdean buruz izandako aurkikuntza arkeologiko gehienak Euskal Herrikoak dira. Aipatzekoak dira Pagolusietako leizean (Gorbeia) aurkitutako arrastoak, Neolito garaikoak (K. a. 3.500. urtea). Baita Mezkirizko Zerpenteko Leizean (Erroibar), Rascaño, Santimamiñeko harpean eta Urratxan aurkiturikoak. 

Katamotzari buruzko testigantza eta datu historiko ugari aurkitu daitezke Euskal Herrian XVI. mendetik XIX. mendera. Agirietan katamotza *tiguere*, *pantera*, *leopardo*, *tigre*, *gato cerval* zein *onza* izenez agertzen da. 1936an ehizatu zen azken katamotza Euskal Herrian, Nafarroako Alaitz mendi-multzoan. 

Hala ere, badirudi oraindik Euskal Herriko Pirinioetan, Nafarroan zein Zuberoan aleak geratzen direla, azken urteetan arrasto-behaketak eta behaketa zuzenak aipatu baitira Iratin, Santa Grazin eta Pirinioetako beste hainbat lekutan.

## Kontserbazioa 
Katamotzen kontserbazioko arrisku nagusiak jarduera antropomorfikoen ondoriozko ingune-galera eta ehiza dira. Horregatik, hainbat erakundeek genero honen espezieen kontserbazio egoera aztertu dute. Haien artean nagusiena Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundea (*International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN*) da.eskuinera|frameless|178x178px
Erakunde horren katamotzen kontserbazio egoeraren inguruko analisien ostean, iberiar katamotza (*Lynx pardinus*) 1986. urtean arriskuan zegoen espezie moduan sailkatu zen. 2002. urtean arrisku maila handiagoa duen arrisku larri bezalako sailkapenera aldatu zen. Hortik aurrera, urteetako kontserbazio lanei esker bere kopurua egonkortu eta poliki-poliki berreskuratzen joan da. 2015. urtean, iberiar katamotza arrisku larriko sailkapenetik arrisku deritzon sailkapenera aldatu zen.
eskuinera|frameless|179x179px
Gainontzeko katamotz espezieak (ipar-katamotza, kanadako katamotza eta katamotz gorria) kezka txikiko egoeran agertzen dira. Baina hainbat populazio eta azpiespezie arriskuan daude.

Galzoriko Flora eta Fauna Espezie Basatien Nazioarteko Merkataritza Konbentzioa (*The Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, CITES*) Iberiar katamotza zerrendako I. eranskinean dago.

#### Estatus legala 
Katamotz espezieen estatus legala dagozkien lurraldeetan;

* **Ehiza debekatua da / Katamotza babestuta dago**: Albania, Alemania, Azerbaijan, Bielorrusia, Bulgaria, Espainia, Georgia, Grezia, Hungria, India, Ipar Mazedonia, Portugal, Saudi Arabia, Suitza, Tajikistan, Turkia, Txekiar Errepublika, Ukrania.
* **Ehiza debekatuta dago gune babestuetan**: Bhutan, Myanmar.
* **Ehiza erregulatuta dago**: Ameriketako Estatu Batuak, Armenia, Austria, Bosnia-Hezegovina, Errusia, Eslovakia, Eslovenia, Estonia, Errumania, Finlandia, Frantzia, Irak, Kanada, Latvia, Kazakhstan, Mexiko, Mongolia, Norvegia, Serbia, Suedia, Txina, Uzbekistan, Turkmenistan. 
* **Informaziorik ez**: Afghanistan, Ipar Korea, Liechtenstein, Siria.

#### Kontserbazio esfortzuak 
Nazioarteko komunitatean katamotzaren babes eta kontserbazio esfortzuak beharrezkoak direlako kontsentsu bat dagoen arren, hainbat erakunderen babes legalpean aurkitzen direlarik, kontserbazio esfortzuen eraginkortasuna herrialde bakoitzaren ardurapean erortzen dira.

* *Alemanian*, 100 urteko falta ostean ipar-katamotzaren birsartze bidez populazioen errekuperaketa eman da Alemania eta Txekiako mugan.
* *Erresuma Batuan*, katamotza ia 500 urtez galdurik egon ostean erreinu ezberdinetako gobernuek reinsertsio esfortzuak proposatu dituzte. *Eskozian*, 2015 planteatu da katamotzaren itzulera ekosistemara, eta 2021. urtean zehar 'Lynx to Scotland' erakundeak ikerketa bat aurrera eraman du Cairngorms National Park eta Argyll-eko komunitateen perspektiba kontuan izanik. Ikerketaren ostean, berrinsertzio proiektua onarpen zain dago.  *Galesen*, gobernuak lurjabeei diru laguntzak eskaini dizkie, haien jabetzan dituzten lurretan katamotzen berrinsertzioa bultzatzen badute.
* *Espainian*, Iberiar katamotzaren kontserbazio esfortzuak 70.hamarkadatik eman dira, katamtz espezie honek jasaten duen galzori-arrisku larriagatik. Gobernuak bultzaturiko kontserbazio proiektu ezberdinen artean nagusiena Doñanako Parke Naturalaren barnean 2003 eramanikoa izan zen; hala, parkeak sistema ezberdinak plazaratu zituen iberiar katamotzaren harrapakin nagusiaren (untx edo erbiak) populazioko zenbakiak katamotzaren biziraupenerako haina mantentzeko. Horrez gain, ziurtatu zen herrialdean barrena jaio eta aurkituriko edozein espezimen berrinsertatuko zela, eta hauen ehiza erabat debekaturik zegoela. Esfortzu hauei esker, gaur egun (2022) iberiar katamotzaren populazioko aktiboek zenbaki egonkorrak aurkezten dituzte. Horrez gain, 'LinxExSitu' proiektua eratu da.
* *Kanadan, Estatu Batuetan eta Mexikon*, non Katamotz kanadarra eta Katamotz gorria nagusi diren, espezimen asko zoologikoetan aurkitzen dira. Katamotz kanadarraren kasuan, hauen historia genealogikoa ezagutzeko intentzioarekin europar proiektu batek zoologikoetan dauden banako guztien zuhaitz genealogikoa eratzea proposatu du. Espezimen hauek zoologikoetan helburu didaktikoekin eta kulturalekin (zoologikoetara doan jendearen faborea eskuratzeko espeziearekiko) mantentzen dira.
* Pais Dinogad kunbrikoz edo gales zaharrez idatziriko sehaska-kantan katamotzaren aipamena egiten da. Abestiak gizon baten ehiza-trebeziari egiten dio errefrentzia, ehizaturiko harrapakinak izendatuz. Urte askoan *llewn* hitzaren esanahiari buruz eztabaida egon da, animalai basati bati erreferentzia egiten ziolakoan, amaieran animalia hori katamotza zela adostu zen. Izenaren etimologia, *Lugh* eguzki-jainkoarekin erlazionatuta dagoela dirudi, bi hitzek erro bera baitute; ustez, harreman hau katamotzen begiek dute islapen ezaugarriarekin erlazionatuta egongo litzateke.

### Atsotitzetan 
* «*Avoir des yeux de lynx*» frantsesez, «*Tener ojos de lince*» gaztelaniaz, «*Luchsaugen haben*» alemanieraz edo «*Lynx-eyed*» ingelesez. 'Katamotzaren begiak edukitzea' esan nahi du euskaraz, ikusmen ona izateari erreferentzia eginez.
* «*jemandem etwas abluchsen*» alemanieraz edo «*To wangle something out of someone*» ingelesez. 'Norbaiti zerbait kentzea' esan nahi duena, katamotza oso azkarra eta ehiztari ona delari egiten dio erreferentzia.

### Mitologian 
Katamotzaren irudia herrialde eta komunitate ezberdinetako mitologian agertzen da.

#### Greziako mitologia 
thumb|XIII. mendeko bestiario bat; katamotz baten gernua harribitxi (*lyngurium*) bilakatzen.
Teofrasto (*ca*. K.a. 371 – *ca*. K.a. 287) filosofo peripatetikoak *lapis lyncurius* edo *lyngurium* deituriko harribitxi mitikoa deskribatu zuen. Harri hau katamotzaren gernua gogortzean sortzen omen zen, anbar horiaren antzera ezaugarri sendagarriak (urolitiasia sendatzea adibidez) zituen, beste objektuak (metalak, esaterako) erakartzeko ahalmenaz gain. Harriaren kalitatea hobea zen gernua aske bizi zen katamotz ar batetik eskuratzean.

XVII. mendea arte harribitxi-liburu eta bestiario guztietan agertzen zen, bereziki Erdi Aroan zehar. Gaur egun, badakigu *Lyngurium*-a deitzen zena anbar, turmalina, hiazinto, safiro edo belemnite fosilak zirela. Katamotzekin eginiko lotura, ustez fosilak erretzean sortzen den katu-gernu usainagatik eman zen.

Ovidio (K.a. 47 - K.o. 17/18) olerkilari erromatarraren *Metamorphoseon* olerkian, Demeter jainkosak Triptolemeo munduan zehar bidaitzera eta jendeei nekazaritza erakustera bidaltzen du. Lyncus erregearen gortera heltzean, jainkosaren gogokoena bilakatzeko desira duena, erregeak Triptolemus lo dagoen bitartean hiltzea antolatzen du. Bere ezpata altxatu bezain laster, katamotz bilakatu dela konturatzen da.

#### Norvegiako mitologia 
##### Boskimanoen mitologia 
Laurens van der Post idazleak Boskimano edo San herriaren kulturan izar eta katamotzen artean dagoen harremana deskribatu zuen. Bere kontakizunen arabera, San herriarentzat goizeko izarra (ez dakigu Venus edo Marte den) ehiztaria eta lehen gizakietako bat zen. Izarra zerutik erori eta katamotz batekin maitemindu zen, hura ere gizaki-forman.

##### Amerindiar mitologia 
Ipar amerikako indigenen kultutra ezberdinetan katamotzaren figura aurkitzen da. Estatu Batuetan zehar folklore nazionalaren antologietan azaltzen delarik. Lévi-Straussen arabera, koiotearekin eta katamotza mundua desorekan mantentzen duten indar biki, desberdin eta kontrakoen errepresentazioa dira.

* Shawnee herriko mitologian, katamotza goizeko izarraren lau babesleetako bat da. Mitoetako batean, katamotza untxi batek engainatu zuen; zuhaitz baten ondoan katamotzak harrapatu zuenean, su bat eratzea gomendatu zion erreta jateko. Sua osatzen zuten txingarrak katamotzaren larruan zehar zabaldu ziren, bere orban marroiak eratuz.
* Mojaveek uste dute katamotza eta puma haien jainkotzat edukitzeak gainontzeko tribuek baino ehiza habilidade hobeak ematen dizkietela.
* Algonquian herrietan, *tigre* edo *katamotz errealaren (Lenapizha)* pertsonaia dute haien erlijioan.
* Maliseet, Passamaquoddy eta Micmac herriek *Lusifee* espiritua dute, katamotzak eta basakatuak errferentziatua. Espiritu hau orohar, pertsonaia gaizto eta guztiziatsua bezala aurkezten da.
* Ojibwa, Algonquin, Odawa, Shawnee, Cree eta Menominee herriek *Ur-pantera* edo *ur-katamotzaren* (*Mishipeshu*) figura dute haien mitologian.
### Heraldikan 
Katamotza Europako herrialde ezberdinen (Frantzia, Finandia, Erresuma Batua, Begika, Espainia) herri-heraldikan agertzen den irudi edo pertsonaietako bat da, azkar eta zorroztasunari erreferentzia egiten diona. Armarri ezberdinean aurrez aurre edo perfilez aurki daiteke, kasu batzuetan otsoarekin konfunditu daitekeelarik buztana hanka artean duenean. Adibidez, Normandiako Valogne herriko armarrian agertzen da.
Fitxategi:Blason ville fr Valognes (Manche).svg|Valogne herriko armarria (Normandia, Frantzia)
Fitxategi:Escudo de Lebrija (Sevilla).svg|Lebrija herriko armarria (Sevilla, Espainia). 
Fitxategi:Coat of Arms of Jēkabpils.svg|Jēkabpils herriko armarria (Latvia).
Fitxategi:Bergholtz CoA.png|Bergholtz familiako armarria (1882).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karakal
* Basakatua
* Lynx (konstelazioa)

## Kanpo estekak 
* Katamotza: Lan monografikoa 
* Katamotzari buruzko artikulua.