Azken Maximo Glaziar

thumb|Azken 40.000 urteko tenperaturen kalkuluekin egindako grafikoa.
**Azken Maximo Glaziarra** edo **Azken Glaziazio Periodo Hotzena** (maiz, **LGM**, ingelesezko **Last Glacial Maximum** esamoldetik), Azken Glaziazio Periodoko orainalditik gertuen dagoen garaia da, non izotz geruzek bere hedadura handiena orain dela 26.000 eta 20.000 urte bitartean iritsi zuten. Izotz-geruzek Ipar Amerikako iparraldearen, Europako iparraldearen eta Asiaren zati handi bat estali zuten, eta eragin handia izan zuten Lurreko kliman, basamortuen hedapen handia eragin baitzuten, itsas mailaren jaitsiera handiarekin batera.

Lurreko nukleido kosmogenikoen eta erradiokarbono bidezko datazioaren bidez datatutako izotz-geruzen ertzen posizio-aldaketetan oinarrituta, Hego hemisferioko izotz-geruzen hazkundea duela 33.000 urte hasi zen, eta estaldura maximoa duela 26.500 urte eta duela 20.000 urte bitartean gertatu zela kalkulatzen da. Ondoren, glaziarren urtzeak itsas mailaren igoera bortitza eragin zuen. Mendebaldeko Antartikako izotz-geruzaren gainbehera duela 14.000 eta 15.000 urte bitartean gertatu zen, eta hori bat dator duela 14.500 urte inguru itsas mailaren beste igoera malkartsu baten frogekin. Magallaes itsasartearen inguruko gorabehera glaziarrek iradokitzen dute glaziar-azaleraren maximoa orain dela 25.200 eta 23.100 urte bitartean gertatu zela.

Ez dago datarik adostuta LGM hasteko eta amaitzeko, eta ikertzaileek beren irizpideen eta kontsultatutako datu-multzoaren arabera hautatzen dituzte datak. Jennifer Frenchen arabera, Europako Paleolitoan espezializatutako arkeologoa, duela 27.500 urte hasi zen, izotz geruzak bere puntu gorenean duela 26.000 urte inguru eta urtzearen hasiera 20.000 eta 19.000 urte artean.

## Klima 
thumb|Azken Maximo Glaziarreko landarediaren mapa.
Duela 21.000 urte inguru, munduko batez besteko tenperatura egungoa baino 6 °C hotzagoa zen. Ameriketako Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuaren (USGS) arabera, udako izotz iraunkorrak Lurraren azaleraren %8 eta lehorreko azaleraren %25 inguru estaltzen zuen Azken Maximo Glaziarrean. Itsas maila gaur egun (2012) baino 125 metro baxuagoa zela ere dio USGSk. Oraingoarekin alderatuta, batez besteko tenperatura globala 2013-2017 eperako 15 °C izan zen. 2012an, Lurraren azaleraren %3,1 inguru eta lehorreko azaleraren %10,7 izotzez estalita zeuden urte osoan zehar.

Ozeano Australeko karbono-bahiketa, oso geruzatua eta produktiboa, funtsezkoa izan zen LGM ekoizteko. Izotz-geruza edo -kasketa eratzeko, hotz luzea eta prezipitazioak (elurra) behar dira. Hori dela eta, Ipar Amerikako eta Europako eremu glaziarren antzeko tenperaturak izan arren, Ekialdeko Asia glaziarrik gabe geratu zen, eremu altuenetan izan ezik. Alde horren arrazoia zen Europako izotz geruzek antizikloi zabalak sortzen zituztela haien gainean. Antizikloi hauek hain aire masa lehorrak sortu zituzten Siberia eta Mantxuriara iristean, non ezin izan zuten inoiz glaziarrak sortzeko adina prezipitaziorik sortu (Kamtxatkan izan ezik, non mendebaldeko haize hauek Japoniako Itsasotik hezetasuna altxatu zuten). Ozeano Barearen bero erlatiboa, Oyashio itsaslasterraren itxieraren ondorioz, eta ekialdetik mendebaldera mendikate handiak egotea, bigarren mailako faktoreak izan ziren, Asiako glaziazio kontinentalaren garapena eragotzi zutenak.

Mundu osoan, Azken Maximo Glaziarreko klimak hotzagoak ziren, eta ia beti lehorragoak. Muturreko kasuetan, Australiako hegoaldean eta Sahelen, adibidez, prezipitazioak % 90 ere murriztu zitezkeen gaur egungoekin alderatuta, eta flora Europako eta Ipar Amerikako glaziazio-eremuetan murriztu zen ia maila berean. Gutxien kaltetutako eskualdeetan ere, oihan tropikalaren estalkia nabarmen jaitsi zen, batez ere Mendebaldeko Afrikan, non aterpe gutxi batzuk belartza tropikalez inguratuta zeuden. Amazoniako oihana bi bloke handitan banatuta geratu zen sabana zabalez, eta Asiako hego-ekialdeko oihan tropikalek ere antzeko eragina izan zuten ziurrenik, haien ordez baso hostogalkorren hedapenarekin, Sundaland plataformaren ekialdeko eta mendebaldeko muturretan izan ezik. Erdialdeko Amerikan eta Kolonbiako Chocó eskualdean bakarrik mantendu ziren oihan tropikalak ia ukitu gabe, ziurrenik eskualde horietako euri-jasa izugarriaren ondorioz. Munduko basamortu gehienak zabaldu ziren. Salbuespenak gaur egun Estatu Batuetako mendebaldea den horretan eman ziren, non ur-lasterraren aldaketek eurite handiak ekarri zituzten orain basamortuak diren eremuetara eta euri-laku handiak sortu ziren, ezagunena Utahko Bonneville aintzira delarik. Gauza bera gertatu zen Afganistanen eta Iranen, non Dasht-e Kavirren aintzira handi bat sortu zen.

Australian, hareazko duna aldakorrek kontinentearen erdia estali zuten, eta Chaco eta Hego Amerikako Pampak ere antzera lehortu ziren. Egungo eskualde subtropikalek ere oihan estalki gehiena galdu zuten, batez ere Australiako ekialdean, Brasilgo Baso Atlantikoan eta Txinako hegoaldean, non baso irekiak nagusitu ziren baldintza askoz lehorragoen ondorioz. Txinako iparraldean, klima hotza izan arren glaziatu gabea, belardi eta tundraren arteko nahasketa zen nagusi, eta hemen ere zuhaitz-hazkuntzaren iparraldeko muga gaur egun baino 20° hegoalderago zegoen gutxienez. LGM aurreko garaian, basamortu erabat antzu bihurtu ziren eremu asko gaur egun baino hezeagoak ziren, batez ere Australiako hegoaldean, non aborigenen okupazioa 40.000 eta 60.000 urte bitarteko garai hezearekin bat datorrela uste den. Zeelanda Berrian eta Ozeano Barearen inguruko eskualdeetan, baliteke tenperaturak are gehiago jaitsi izana LGMaren zati batean, munduko erupzio superbolkaniko berrienaren ondorioz, Oruanuiko erupzioaren ondorioz, orain baino 25.500 urte inguru lehenago gertatu zena.

## Eragina 
Azken Maximo Glaziarrean, planetaren zati handi bat hotza, lehorra eta babesgabea zen, ekaitzak maiz izaten ziren eta atmosfera hautsez beteta zegoen. Atmosferako hautsak ezaugarri nabarmena du izotz-nukleoetan; hauts-mailak egungoak baino 20-25 aldiz handiagoak ziren. Hori, seguruenik, hainbat faktoreren ondorioz gertatu zen: landaredi murritza, haize global bortitzagoak eta atmosferako hautsa kentzeko prezipitazio gutxiago. Izotz geruza erraldoiek ura blokeatu zuten, itsasoaren maila jaitsi, plataforma kontinentalak agerian utzi, lur masak lotu eta kostaldeko lautada zabalak sortu zituzten. Izotz geruzek ere zirkulazio atmosferikoa aldatu zuten, iparraldeko Ozeano Pazifikoa eta Atlantikoa hoztea eraginez eta hodei gehiago sortuz, eta horrek hozte globala anplifikatu zuen, hodeiak are eguzki-argi gehiago islatuz. LGM garaian, duela 21.000 urte, itsas maila gaur egun baino 125 metro inguru baxuagoa zen. Planetaren zatirik handienean, ziklo hidrologikoa moteldu egin zen, eta horrek azaltzen du munduko eskualde askotan idortasunak izan duen gorakada.

### Afrika eta Ekialde Hurbila 
Afrikan eta Ekialde Hurbilean mendi-glaziar txikiago asko sortu ziren, eta Sahararen eta beste basamortu hareatsu batzuen hedadura nabarmen handitu zen. V22-196 Atlantikoko ur sakonetako sedimentuen nukleoak, Senegalgo kosten parean ateratakoak, Sahara hegoalderantz asko hedatzen dela erakusten du.

Persiar golkoak 35 metroko batez besteko sakonera du, eta Abu Dhabi eta Qatar arteko itsas ohea are sakonera gutxiagokoa da, zati handienean 15 metro baino gutxiagokoa. Milaka urtez, Xatt al-Arab ibaiak (Tigris eta Eufrates ibaien elkarguneak) ur gezaz hornitu zuen Golkoa, Ormuzeko itsasartean zehar Omango golkorantz zihoana. Datu batimetrikoek Persiako Golkoan bi paleokorronte daudela iradokitzen dute. Erdiko arroak 20.000 km2-ko azalera izan zezakeen, eta Afrikako Malawi bezalako lakuekin aldera daiteke bere hedadura handienean. Duela 12.000 eta 9.000 urte artean, Golkoko lur zati handi bat ez zegoen urez estalita, eta 8.000 urte BPren ondoren baino ez zen itsasoak urez bete.

Azken Maximo Glaziarrean, Afrikako hegoaldeko urteko batez besteko tenperaturak egungoak baino 6 °C baxuagoak zirela kalkulatzen da. Hala ere, tenperaturaren beherakada hori ez zen nahikoa izango Drakensberg mendietan edo Lesothoren lur garaietan glaziazio orokor edo permafrost bat sortzeko. Lesothoko lur garaietan urtaroaren arabera lurraren izozteak 2 metro edo gehiagoko sakonera izan zezakeen, azaleratik behera. Hala ere, LGMan zehar glaziar txiki batzuk garatu ziren, batez ere hegoaldera begira zeuden hegaletan. Hex ibaiko mendietan, Mendebaldeko Lurmuturrean, Matroosbergeko tontorretik gertu aurkitutako errekasto- eta terraza-blokeek iraganeko jarduera periglaziar bat erakusten dute, ziur aski LGMn gertatu zena. Proba paleoklimatologikoen arabera, Boomplaas kobazuloaren inguruko eskualdea hezeagoa izan zen, eta neguko prezipitazioak ugaritu egin ziren. Zambezi ibaiaren arroko eskualdea gaur egun baino hotzagoa izan zen, eta tokiko batez besteko tenperaturaren beherakada urtaroaren araberakoa izan zen.

Maurizio uhartean baso hezeko landaredi irekia zen nagusi, Holozenoko baso maurizianoen baso altu-estratifikatu itxiaren egoera menderatzailearen aldean.

### Asia eta Australasia 
[thumb|[Sundalandeko eta Sahuleko mapa Azken Maximo Glaziarrean. Itsas-maila 110 metro baxuago zela uste da.]]
Izotz geruzak zeuden gaur egungo Tibeten (nahiz eta zientzialariek oraindik eztabaidatzen duten Tibeteko goi-lautada zenbateraino zegoen izotzez estalita), baita Baltistanen eta Ladakhen ere. Asiako hego-ekialdean mendi-glaziar txikiago asko sortu ziren eta permafrostak Asia estali zuen Pekineraino. Itsas mailaren jaitsiera zela eta, gaur egungo irla asko kontinenteekin batu ziren: Borneo eta Balirainoko Indonesiako uharteak Sundaland izeneko lur masa batean batu zitzaizkion Asiako kontinenteari. Palawan ere Sundaland-en parte zen, Filipinetako gainerako uharteek kontinentetik banandutako uharte handi bat osatzen zuten bitartean, soilik Sibutuko pasabideak eta Mindoro itsasarteak banatzen zutena.

Hegoaldeko Txinako kostan zeharreko ingurumena ez zen gaur egungoaren oso bestelakoa, hosto iraunkorreko baso subtropikal hezeekin, Hegoaldeko Txinako Itsasoan itsas maila gaur egun baino 100 bat metro baxuagoa izan arren.

Australiako kontinenteak, Ginea Berriak, Tasmaniak eta uharte txiki askok lur masa bakarra osatzen zuten. Gaur egun, kontinente horri Sahul deitzen zaio. Bonaparte golkoan, Australiako ipar-mendebaldean, itsas maila gaur egun baino 125 bat metro baxuagoa zen. Australiako barnealdea idortu egin zen oro har, dunen jarduera handiagatik eta lakuen maila jaisteagatik. Queenslandeko kostaldeko North Stradbroke irlako aintziretako sedimentuek baldintza hezeak adierazten zituzten. Little Llangothlin aintziraren datuek erakusten dute, halaber, oihan tropikalak zeudela Australiako ekialdean garai hartan. Ibaien forma bihurgunetsua mantendu zen Australiako hego-ekialdean, eta sedimentuen jalkitze eoliko handiagoa gertatu zen gaur egungoarekin alderatuta. Flinders mendikateak ere baldintza hezeak izan zituen. Australia Mendebaldeko hego-mendebaldean, basoak desagertu egin ziren LGM garaian.

Sahul eta Sundaland artean Wallacea izenez ezagutzen den uharte-artxipelago bat geratu zen. Uharte horien arteko ur-eremuak, Sahul eta Sundaland, gaur egun baino askoz estuagoak eta urriagoak ziren. Zeelanda Berriko bi uharte nagusiak, beste uharte txiki batzuekin batera, masa kontinental bakar bat bezala batu ziren. Hegoaldeko Alpe ia guztiak izotz iraunkorrez estalita zeuden, eta Alpeetako glaziarrak handik inguruko lur garai gehienetara hedatzen ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak