Olatu horma

[thumb|Olatu horma [Donostian, Pasealeku Berrian, uhinei aurre egiten.]]
**Olatu horma** bat, edo uhin hausle bat, itsasoko obra bat da, harriak edo blokeak uretara isuriz egiten dena, olatuen edo itsaslasterren indarraren aurrean babes egitura bat eraikitzeko, dike edo ezponda moduan.

## Olatu hormen eginkizunak 
Olatu hormek itsasertzeko uretan olatuen indarra murrizten dute, eta, hala, itsasertzaren higadura mugatzen dute, portu barruan babesleku seguru bat eskaintzeaz gain. Eskala apalagoan, olatu hormak egitura txikiak ere izan daitezke, malda leunekoak, hondartza bat babesteko, sakonera txikiko uretan (30-90 m).

Itsasontzi baten ainguratzea bakarrik da segurua ontzia haize eta olatu indartsuen eraginetik babestuta badaude. Portu naturalak hala daude osatuta, esate baterako, lurmutur edo uharri artean egon ohi direnez. Portu mugikorrak, adibidez Normandiako Lehorreratze ekintzan erabilitakoak, olatuen babesle izan daitezke. Portu natural asko, berriz, indartu edo handitu egin izan dira, arrokaz egindako olatu hormen bidez; adibidez, Ondarroako edo Bermeoko portuak.
[thumb|[Mutrikuko kirol-portua|Mutrikuko portua; urrutian itsas energiaren instalazioak.]]
Batzuetan, gainera, olatu hormak erabili izan dira, babesle izateaz gain, beste xede batekin: olatuen indarra energia sortzaile bihurtzeko, Mutrikun bezala.

## Ondorio nahi gabekoak 
Olatu hormen eraginez itsasoaren energia barreiatuta gelditzen denez, alboko ur lasaietan sedimentuak errazago pila daitezke (olatu hormaren diseinuaren arabera). Horrela, sedimentu gehiegi pilatzen badira, tonboloak eratu edo indartu daitezke eta ondorio kaltegarriak eragin ditzake, hondartzako sedimentuen ahidura eta higadura handiagoa sortzen baita. Hori dela eta, beharrezkoa izan daiteke ingeniaritza diseinua zaintzea olatu hormen garapenean. Olatu hormek kalteak jasan ditzakete eta ekaitz gogorretan itsasoak gainezka egin dezake.

Olatu hormek itsas hondoko paisaiaren heterogeneotasuna murrizten dutenez, inguruko ekosistemetako espezieen ugaritasuna eta aniztasuna ere mugatu dezakete. Heterogeneotasuna murrizten denez eta sedimentuak metatzearen ondorioz ur sakonerak apaltzen direnez, UV izpien eraginak eta inguruko uren tenperaturak gora egiten dute. Alabaina, badira ingurumena errespetatzen duten olatu hormak, zutarri bertikalen gainean eraikitakoak.
## Eraikuntza 
Olatu hormak itsasertzari lotutako mutur batez eraiki ohi dira gehienetan, baina, baita ere, egin da8itezke jatorrizko kosta lerrotik 100-600 m ingurura.

Itsasertzari lotutako olatu hormen artean, bi mota daude:

* Bakana: etenik gabeko hesi bat da olatu horma, lehorretik ateratzen dena, behar den luzeraz. Halakoa da, esate baterako, Zurriolako olatu horma (Donostian, Urumea ibaiaren bokalean), 1995ean eraikia.
* Aniztuna: harri edo hormigoi bloke ilara bat baino gehiago ezartzen dira (2-20 bitarte), tartean 20-300 m utzita. Aurre egin beharreko itsas indarraren araberakoa izan ohi da tarteen zabalera. Hormak iragazgaitzak edo iragazkorrak izan daitezke, sedimentuak egituraren alde batetik bestera iragan daitezen, itsas mareen eta sakoneraren arabera.

Mota batean zein bestean, harritzar (granitoa, gehienetan) bloke handiz egiten dira, bloke bakoitza 10-15 t pisukoa. Hormaren norabidea ―lehorretik begiratuta― eta diseinua asko alda daitezke, aurre egin beharreko olatuen angeluaren eta ingurumen faktoreen arabera.
[thumb|Lazunarri olatu horma, [Lekeition.]]
Olatu hormen ondorioz sortzen diren formazioak hiru faktoreren mende daude:

* Itsasertzetik zein distantziatara eraikitzen den olatu horma.
* Zein norabidetan jotzen duen olatuak hormaren kontra.
* Zein angelu hartzen duen olatu hormak kostarekiko.

Hiru faktore horietatik, olatu horma eraikitzeko angelua da formazio berria eratzeko elementurik garrantzitsuena. Izan ere, hormaren angeluak zehazten du olatuen norabide berria (horma kolpatu ondoren) eta, horren ondorioz, sedimentua jariatu eta denboran zehar metatuko den norabidea.

## Motak 
Olatu horma baten egitura diseinatzen da eragiten dioten olatuen energia xurgatzeko, dela masa bat erabiliz (adibidez, bloke karratuak), dela estaldura malda bat erabiliz (adibidez, harrizko edo hormigoizko armadura unitateak erabiliz).

Kostaldeko ingeniaritzan, estaldura da lurrak bermatzen duen egitura bat; olatu horma da, berriz, itsasoak inguratzen duen egitura bat, hau da, bi aldeetatik ura duena.

### Arroka tontorrak 
Arroka pilaketaz edo tontorrez egindako olatu hormak dira ohikoenak. Egiturak berez hartzen dituen hutsuneak dira gakoa olatuen energia barreiatu eta geldiarazteko. Tamainaren arabera ordenatzen dira arrokak: harri txikiagoak egituraren muinean eta harri handiagoak kanpoaldean, muina olatuen erasotik babesten duen geruza armatu gisa. Egituraren kanpoaldeko harrizko edo hormigoizko blokeek energia gehiena xurgatzen dute; muineko legarrek edo hareak, berriz, bidea mozten diote olatuen energiari, olatu hormaren muina zeharkatu ez dezan. Arroka tontorren estalduraren maldak 1:1 eta 1:2 artean egon ohi dira, erabilitako materialen arabera. Sakonera txikiko uretan, arroka tontorrak nahiko merkeak izaten dira. Uraren sakonera handitu ahala, materialen eskakizunak ―eta, beraz, kostuak― nabarmen handitzen dira.

### Zimendu kaxa edo putzuak 
Zimendu kaxa edo putzuz egindako olatu hormek alde bertikalak izaten dituzte, barnealdean itsasontziak amarratzeko aukera izan dadin. Putzuaren masa eta haren barruko betegarria baliatzen dituzte olatuen iraultze indarrei aurre egiteko. Sakonera txikiko uretan eraikitzea nahiko garestia da, baina ur sakonagoetan, arroka tontorrez egindakoak baino askoz merkeagoak izan daitezke. Batzuetan, arroka tontorrez egindako beste horma bat jartzen da egitura bertikalaren aurrean, olatuen energia barreiatzeko eta, horrela, olatu horizontalek horma bertikalen aurka duten presioa murrizteko.
### Uhinak xurgatzeko kutxak 
[thumb|Olatuen mugimendu bera [Visbyko olatu horman, Suedian.]]
Antzeko kontzeptu bat, baina sofistikatuagoa, olatuak xurgatzeko kutxa bat da, aurrealdeko horman zulo batzuk dituena.

Halako egiturak maiz erabili izan dira itsas zabaleko petrolio industrian, baina baita ere itsasertzeko proiektuetan gandor apalagoko egiturak behar direnean, esate baterako, hiri pasealeku batean, itsasoaren gaineko ikuspegia alderdi garrantzitsua denean, adibidez Beiruten eta Monakon.

### Olatu indargabetzailea 
Olatu indargabetzaileak egiteko hormigoizko elementuak erabiltzen dira, kostarekiko lerro paraleloan kokatuta, behar bezala dimentsionatuak eta horizontalki, gainazal librearen azpian 30 cm ingurura kokatuak. Olatu indargabetzaileak lau harlauza ditu itsasoaren aldean (itsasorantz), lauza bertikal bat eta bi harlauza atze aldera (barrualderantz), elementuen artean 200 mm-ko tartea utzita. Itsasorantz orientatutako lau harlauzako eta lurrerantz orientatutako bi harlauzako ilarak itsas uhina kanpora bidaltzen du, beraren azpian dagoen ur bolumenaren eraginez, egitura jotzen duen olatuaren eraginez oszilatu egiten baita, eta olatuaren norabidearen aurkako uhinak sortzen baititu.

## Olatu hormaren blokeak 
Olatu hormen blokeak harrizkoak edo hormigoizkoak izan daitezke. Aurre egin beharreko itsas olatuen garaiera handitu ahala, jakina, bloke handiagoak behar dira. Harrizkoetan, estandar zabalduena 10-15 tonako blokeak dira; handiagoak ere erabil daitezke, baina, praktikan, neurria mugatuta dago arrokaren haustura naturalaren propietateengatik. Hormigoizko blokeak 40 tona ingurura iritsi daitezke gehienez, hortik aurrera piezaren zamak zaurgarri bihurtzen baitu, olatuen inpaktua eta forma konplexuen pitzadura termikoa jasan aurretik, hustean/sendatzean. Ur oso sakonetan eta itsasoaren indar handia jasan beharreko egoeretan, hormigoizko kubo erraldoiak erabili izan dira, 195 tonara bitartekoak.
 
## Kai muturrak 
[ezkerrera|thumb|[Ondarroako portua, airetik ikusta (2019).]]
### Kai muturrak ibai baten amaieran 
Kai muturrak ibaien bukaeran jartzen dira, estuariorik sor ez dadin; horrela, ibaia bideratu egiten da, itsasoan amai dezan.

### Kai muturrak portuetan 
Portuetan kai muturrak eraikitzeko ohitura oso aspaldikoa da. Euskal Herrian.

Kai komertzialetan ere jarri ohi dira kai muturrak edo malekoiak, hala nola Bilboko portuan. Halako kai muturrak baliatzen dira itsasontziak atrakatzeko edo ferry bidaiariak lehorreratzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Malekoia
* Dikea

## Kanpo estekak 
* Shapes of breakwater armour units and year of their introduction