Ramanuja

**Ramanuja,** (Sriperumbudur, India, 1077 - Srirangam, 1137), **Ramanujacharya** izenez ere ezaguna, Indiako hegoaldeko erlijio-gizon eta filosofo hindua, guru eta gizarte erreformatzaile bat izan zen. Sri Rangamgo tenpluan jardun zuen, bertako gurtza antolatu zuen eta tenplu berriak sortu zituen handik kanpora, Vishnu eta Sri haren emaztearen ohoretan betiere. Deboziozko liburuak idatzi zituen eta aipagarriak ditu bereziki Veda (*Vedarthasamgraha*), Brahma-sutra (*Sri-bhasya*) eta Bhagavadgita (*Bhagavadgita-bhasya*) liburuei buruzko iruzkinak. Giza arimaren batasuna aldarrikatu zuen eta *bhajti* edo gurtzaren balioa defenditu zuen. Sri Vaishnavism tradizioaren ordezkari garrantzitsuenetako bat da hinduismoan. Deboziozko praktikarako zituen oinarri filosofikoek eragin handia izan zuten Bhakti mugimenduan. 

Ramanujaren gurua Yādava Prakāśa zen, tradizionalki Advaita Vedānta zela esaten den jakintsua, baina ziurrenik Bhedabheda jakintsua izan zen. Sri Vaishnava tradizioak dio Ramanujak ez zegoela bere guruarekin eta Advaita Vedānta ez-dualistarekin ados, eta horren ordez Tamil Alvārs tradizioaren, Nāthamuni eta Yamunāchārya jakintsuen urratsak jarraitu zituela. Ramanuja Vedānta eskolaren Vishishtadvaita defendatzaile nagusi gisa da ezaguna, eta bere dizipuluak Shatyayaniya Upanishad bezalako testuen egileak izan ziren ziurrenik. Ramanujak berak idatzi zituen eragin handiko testuak, hala nola Brahma Sutrari buruzko sanskritozko bhāsya eta Bhagavad Gita.

Bere Vishishtadvaita (dualismo ez-kualifikatua) filosofiak Madhvāchāryaren Dvaita (dualismo teista) filosofiarekin eta Ādi Shankararen Advaita (dualismo ez-kualifikatua) filosofiarekin lehiatu da, bigarren milurtekoko hiru Vedanta filosofia eraginkorrenak izanik. Ramanujak bhakti-aren garrantzi epistemikoa eta soteriologikoa aurkeztu zuen, edo Jainko pertsonal bati (Vishnu Ramanujaren kasuan) debozioari askapen espiritualerako bide gisa. Bere teoriek baieztatzen dute Ātman (arima) eta Brahman (errealitate metafisikoa, azkena) artean aniztasun eta bereizketa bat dagoela, eta, aldi berean, arima guztien batasuna dagoela eta arima indibidualak Brahmanarekin identitatea gauzatzeko ahalmena duela baieztatu zuen.

## Gaztaroa 
thumb|*Shankaracharyaren solaskide handienetako bat: "Shri Ramanujacharya," Chitrashala Press, 1920ko hamarkada*
Ramanuja tamil brahmin komunitate batean jaio zen, Sriperumbudur izeneko herrixka batean (gaur egungo Tamil Nadu), Chola Inperioaren menpe. Vaishnava tradizioko bere jarraitzaileek hagiografiak idatzi zituzten, horietako batzuk haren heriotzaren mendeen ondoren idatzita,  eta tradizioak "aurre-balioan" daudela uste du.

Ramanujaren hagiografia tradizionalek diotenez, ama Kānthimathi eta aita Asuri Keshava Somayāji zituela jaio zen, Sriperumbudurren, Chennai modernoaren ondoan, Tamil Nādu-n. Chithirai hilabetean jaio zela uste da, Tiruvadhirai izarraren azpian. Bere bizitza 1017tik 1137ra kokatzen dute, 120 urteko bizi-itxaropena emanez. Hala ere, XI. eta XII. mendeko tenplu-erregistroetan eta Sri Vaishnava tradiziotik kanpoko eskualde-literaturan oinarrituta, aro modernoko adituek iradokitzen dute Ramanuja 1077tik 1157ra bizi izan zitekeela. Paul Syndorrek dioenez, "bere 'bizitza historikoa' berreraikitzea ia ezinezkoa da", eta Carmanen datazioak (1077-1157) bezalako ahaleginak, "ondo arrazoituak" izan arren, espekulatiboak eta "azkenean egiaztatu ezinak" dira.

Ramanuja ezkondu, Kānchipuramera joan zen bizitzera, eta Yādava Prakāśa guru gisa ikasi zuen. Ramanuja eta bere gurua sarritan ez zeuden ados Vediko testuak interpretatzerakoan, batez ere Upanishad-ak. Ramanuja eta Yādava Prakāśa banandu egin ziren, eta ondoren Ramanujak bere kabuz jarraitu zuen bere ikasketak.

XI. mendeko Yamunāchāryaren beste Vedanta jakintsu ospetsu batekin elkartzen saiatu zen, baina Sri Vaishnava tradizioak dio azken hau bilera baino lehen hil zela eta ez zirela inoiz elkartu. Ramanuja Yamunāchāryaren birbiloba zen biloba baten bidez. Hala ere, hagiografia batzuek diote Yamunāchāryaren gorpua mirari baten moduan altxatu zela eta Ramanuja izendatu zuela Sri Vaishnava sektako buruzagi berri, lehenago Yamunāchāryak zuzendua. Hagiografia batek dioenez, Yādava Prakāśa utzi ondoren, Ramanuja Sri Vaishnavismoan sartu zuen Periya Nambik, Mahapurna ere deitua, beste Vedanta jakintsu batek. Ramanujak bere ezkontza-bizitza uko egin eta monje hindu bihurtu zen. Hala ere, Katherine Youngek dio Ramanujak ezkontza-bizitza edo uko-bizitza izan zuen ala ez frogak ez daudela argi.

## Ibilbidea 
Ramanuja Varadharāja Perumal tenpluko apaiz bihurtu zen Kānchipuram-en (Vishnu jainkoari eskainia), eta han moksha (samsaratik askatzea) ez dela lortu behar nirguna Brahman metafisikoarekin, baizik eta jainko pertsonal eta saguna Vishnuren laguntzarekin irakasten hasi zen. Ramanujak uste zuen Vedak bezalako idatzi santuek jainkoa nirguna gisa deklaratzen dutenean, mina, atsekabea, hilkortasuna eta adina bezalako ezaugarriak jainkoan ez daudela esanez interpretatu behar zirela. Ramanujak aspalditik izan du autoritate nagusia Sri Vaishnava tradizioan.

### Hagiografiak 
Ramanujaren hainbat biografia tradizional ezagutzen dira, batzuk XII. mendean idatziak, beste batzuk mende batzuk geroago, hala nola XIV. eta XV. mendean, eta beste batzuk XVII. edo XVIII. mendekoak, batez ere Śrīvaiṣṇava komunitatea Vadakalai eta Teṉkalaietan banatu ondoren, non komunitate bakoitzak Ramanujaren hagiografiaren bere bertsioa sortu zuen aurreko idazki nagusietan oinarrituta.[29][33] Brahmatantra Svatantra Jīyarrek idatzitako Muvāyirappaṭi Guruparamparāprabhāva Vadakalai biografia zaharrena da, eta Ramanujaren ondorengo ondorengotzari buruzko Vadakalai ikuspegia islatzen du. Ārāyirappaṭi Guruparamparāprabhāva, berriz, Tenkalai biografia da. Beste biografia batzuen artean, Ramanujaren dizipulu zuzena izan zen Andhrapurnaren Yatirajavaibhavam dago.

## Testuinguru historikoa 
[thumb|Vaishnava tenplu nagusiak Ramanuja tradizioarekin lotuta daude, hala nola, [Tamil Naduko  Srirangam Ranganatha tenplua.]]
Ramanuja tamil kulturan hazi zen, Chola dinastiaren agintaldian gizarte egonkor batean.[34] Garai hau sinesmen pluralistakoa izan zen, non Vaishnava, Shaiva, Smarta tradizioak, budismoa eta jainismoa elkarrekin loratzen ziren. Hindu monastikoen tradizioan, Advaita Vedānta izan zen nagusi,[14] eta Ramanujaren guru Yādava Prākāsha tradizio horretakoa zen.[25] Ramanuja baino lehen, Sri Vaishnava sampradaya jada Yamunāchāryaren menpeko erakunde finkatua zen, eta bhakti abestiak eta deboziozko ideiak jada tamil kulturaren parte ziren hamabi Alvār-engatik.[35] Ramanujaren ospea handitu egin zen mendeetan Shankararen teoriak zalantzan jarri zituen lehen pentsalaria zelako, eta Upanishaden idatzien interpretazio alternatibo bat eskaini zuelako.

### Bizitzaren lehen urteak 
Ramanuja eta bere guru Yadava Prakaasa Vediko literatura interpretatzeko zituzten desberdintasunengatik banandu zirenean, Ramanuja Kanchiko Varadaraja Perumal tenpluaren deboto bihurtu zen. Garai hartan, Ramanujaren diskurtsoak eta ospea urrutira iritsi ziren. Yamunacharya, Vaishnavite acharya eta Srirangameko Ranganathasamy tenpluko erlijio-burua, Ramanuja oso gaztetatik jarraitu zuen gertutik. Legatua transmititzeko garaia iritsi zenean, acharya-k Mahapurna, tenpluko gaietan laguntzen zion dizipulua, Kanchira bidali zuen Ramanuja Srirangamera gonbidatzeko.

Mahapurnak Ramanujarekin topo egin eta bere guruaren nahiaren berri eman zionean, Ramanuja oso pozik jarri zen eta biak berehala joan ziren Srirangamera. Baina berri txarrak zain zituzten Srirangamen eta biek jakin zuten Yamunacharya hil zela. Bihotza hautsita, Ramanuja Kanchira joan zen eta Sri Ranganatha gurtzeari uko egin zion, Yamunacharya mundu honetatik eramatearen erantzule zela uste baitzuen. Mahapurnari dagokionez, Tiruvaranga Araiyarri, Yamunacharyaren semeari, tenpluko gaiak kudeatzen laguntzen hasi zen. Baina denbora aurrera joan ahala, Tiruvaranga Araiyarrek eta Vaishnavite ordenako beste kide nagusi batzuek sentitu zuten hutsune bat zegoela Yamunacharya hil ondoren eta Vedak eta Sastrak Yamunacharya bezala interpretatu zitzakeen pertsona bat falta zitzaiela. Beraz, azkenean erabaki zen Sri Mahapurnak berriro ere Ramanuja Srirangamera gonbidatzea.

Bitartean, Kanchin, Ramanuja aldizka biltzen zen Kanchipurna debotoarekin, bere kide batekin. Ramanujak erabaki zuen Kanchipurnaren dizipulu izatea, baina Kanchipurnak adeitasunez uko egin zion, esanez ez zela kasta berekoa eta Ramanujak guru egokiago bat aurkituko zuela. Kanchipurna Tirupatira joan zen Venkateswara gurtzera eta sei hilabeteren buruan itzuli zen. Itzuli zenean, Varadaraja Jaunak (Vishnuren forma bat) Ramanujak Srirangamera joatea eta Mahapurnan kontsolamendua aurkitzea nahi zuela adierazi zion.

### Vaishnavismoan sartzea 
Mahapurnak Ramanuja Srirangamera gonbidatzea erabaki ondoren, acharya Kanchira joan zen bere emaztearekin. Kanchira bidean, Mahapurnak eta bere emazteak Maduranthakamen atseden hartzea erabaki zuten, gaur egungo Chennaitik 40 km-ra dagoen leku batean. Patuak nahi izan zuen Ramanuja, Srirangamera zihoala, leku berera iritsi zen eta, bere poz handirako, Mahapurna aurkitu zuen. Laster elkar besarkatu zuten eta Ramanujak eskatu zion denborarik galdu gabe Vaishnavite ordenan hasteko. Mahapurnak berehala onartu zuen eta Ramanujak Panchasamskaras (bost sakramentuak) jaso zituen.

### Jazarpena 
[thumb|Ramanujaren irudia Upadesa Mudran, [Sri Ganganagar barrutia|Srirangam-eko Ranganathaswamy tenpluaren barruan. Uste da haren gorpuzki hilkorrak direla.]]
Ramanuja hil eta mende batzuetara idatzitako hagiografia batzuek diote Kulothunga II.a Chola errege batek[39] gorroto handia zuela Sri Vaishnavismoarekiko. Krimikanta Chola edo "zizare-lepoko Chola" deitzen zioten, horrela izendatua, erregeak lepoko edo eztarriko minbizia izan zuela esaten delako. Nilakanta Sastri historialariak Krimikanta Chola Adhirajendra Chola edo Virarajendra Cholarekin identifikatzen du. Erregearen asmo gaiztoak ezagututa, Ramanujaren dizipulu Koorathazhwanek Ramanuja konbentzitu zuen Chola erreinua uzteko. Ramanuja Hoysala erreinura joan zen, eta han 14 urte eman zituen. Garai hartan, Bitti Deva errege jain bat hinduismora bihurtu zuen, bere alaba mirariz sendatu ondoren. Bitti Devak bere izena Vishnuvardhana bihurtu zuen. Vishnuvardhana erregeak Ramanuja lagundu zion Thirunarayanaswamy jainkoaren tenplua eraikitzen Melukoten, gaur egun Karnatakako Mandya barrutiko tenplu herria dena. Ramanuja geroago bere kabuz itzuli zen Tamil Nādura Krimikanta Chola hil ondoren. Sastriren arabera, Krimikanta edo Adhirajendra Chola Vaishnaven tokiko matxinada batean hil zuten.

Srirangam tenpluko "Koil Olugu" (tenpluko erregistroak) arabera, Kulottunga III.a Krimikanta Chola edo Karikala Cholaren semea zen. Lehenengoa, bere aita ez bezala, damututako semea izan zela esaten da, Vaishnavismoa babestu zuena. Ramanujak Kulottunga III.a bere iloba Dasarathiren dizipulu bihurtu zuela esaten da. Ondoren, erregeak Ranganathaswamy tenpluaren kudeaketa Dasarathiri eta bere ondorengoei eman zien, Ramanujaren nahiaren arabera. Historialari batzuek diote Ramanuja jazarri zuen Krimikantak Ramanujarekiko etsaitasun pertsonala zuela eta ez zituela Vaishnavitarrak jazarri.

### Erreforma 
Ramanujaren aurreko Sri Vaishnavite ordenak ez zuen beste kasta batzuetako jendearekiko gaitzespenik, Kanchipurna eta Mahapurna ez baitziren brahmanak.[37] Ramanuja kasta sisteman sartu zen diskriminazioaren aurka matxinatu zenean, Alwarren ildo beretik zihoan, ukiezinak (dasa, dasulu, dasu) zirela uste zutenei Sri Vaishnava Bhakti Mugimenduan xurgatzen lagunduz, eta Sri Alwar Divyaprabandham irakatsiz argitasun espirituala lortzera animatuz. Zapaldutako klase hauei Tirukulattar deitu zien, "jatorri noblekoak" esan nahi duena tamileraz, eta funtsezkoa izan zen Melukoteko tenpluan onartzeko.[51][52]

Ramanujaren ikuspegi liberalek Srirangam-eko errituen berrantolaketa eta brahman ez diren pertsonak Vaishnava gurtzan inplikatzea ere ekarri zuten. Politika aldaketa honek artisauen eta brahman ez diren beste kasta talde batzuen gizarte-egoera hobetzen lagundu zuen, batez ere ehuleena (Sengunthar Kaikola Mudaliyar), onuradun nagusietako bat izan baitziren. Ramanujaren garaiaren ondoren, Sri Vaishnava komunitatea gai honen inguruan zatitu zen eta Vadakalai (iparraldekoa eta sanskritoa) eta Thenkalai (hegoaldekoa eta tamila) sektek sortu zituzten.[53] Bi sektek Sri Vaishnavismoan Pancha Samskararen bidezko hastapenean sinesten dute.[54] Zeremonia edo igarotze erritu hau beharrezkoa da Sri Vaishnava bihurtzeko. Brahmanek eta brahman ez direnek egiten dute Vaishnava bihurtzeko.[55]

## Idazkiak 
Sri Vaisnava tradizioak bederatzi sanskrito testu egozten dizkio Ramanuja-ri: Vedarthasamgraha (literalki, "Veden esanahiaren laburpena"), Sri Bhashya (Brahma Sutrari buruzko berrikuspena eta iruzkina), Bhagavad Gita Bhashya (Bhagavad Gitari buruzko berrikuspena eta iruzkina), eta Vedantadipa, Vedantasara, Gadya Trayam izeneko lan txikiak (Sharanagati Gadyam, Sriranga Gadyam eta Vaikuntha Gadyam izeneko hiru testuren bilduma dena), eta Nitya Grantham.[59]

Ikerlari batzuek gainerako idazki guztien benetakotasuna zalantzan jarri dute, Ramanuja-ri ​​egozten zaizkion hiru lan handienak izan ezik —Sri Bhashya, Vedarthasamgraha eta Bhagavad Gita Bhashya— eta Srirangamen konposatu zuen Gadya Trayam.[60][61]

## Eragina 
[thumb|Sri Ramanuja santutegia, [Sri Ganganagar barrutia|Srirangam-eko Ranganathasamy tenpluan]]
Harold Cowardek Ramanuja "Sri Vaisnavite idatziaren interprete sortzailea" bezala deskribatzen du.[95] Wendy Donigerrek "hinduismo debozionaleko pentsalari eraginkorrena" dela dio.[11] J. A. B. van Buitenenek dio Ramanujak eragin handia izan zuela, "bhakti" oinarri intelektuala emanez, eta bere ahaleginek bhakti hinduismoaren tradizio desberdinen indar nagusia bihurtu zutela.[25]

Vaishnava tenplu nagusiak Ramanujaren tradizioarekin lotuta daude, hala nola, Tamil Naduko goian aipatutako Srirangam Ranganatha tenplua.[25] Egungo adituek Ramanujaren garrantzia hinduismoan alderatu dute Tomas Aquinasko jakintsuaren (1225–1274) garrantziarekin Mendebaldeko kristautasunean.[96][97][98]

Ramanujak Srirangam Ranganathaswamy tenplu konplexua eraberritu zuen, India osoan zehar birak egin zituen eta bere erakundearen irismena zabaldu zuen.[32] Tenplu erakundea bere ideien eta bere dizipuluen gotorleku bihurtu zen.[99] Bertan idatzi zuen bere eragin handiko Vishishtadvaita filosofia testua, Sri Bhashyam.[100]

Ramanujak ez zituen teoriak garatu eta lan filosofikoak argitaratu bakarrik, baita Vishnu-Lakshmi gurtzarako tenplu sare bat antolatu ere.[11] Ramanujak bere filosofiarako ikasketa zentroak ezarri zituen XI. eta XII. mendeetan zehar, garai hartan Indian zehar bidaiatuz, eta hauek Bhakti mugimenduari dedikatutako poeta santuen belaunaldien eragina izan zuten.[11] Eskualdeko tradizioek diote bere bisitek, eztabaidek eta diskurtsoek jain eta budisten Vaishnavismora bihurtzea eragin zutela Mysore eta Deccan eskualdean.[11][62]

Ramanujaren jaioterrian, Chennai ondoan, tenplu bat dago eta Vishishtadvaita eskola aktibo bat dago. Bere doktrinek tradizio intelektual bizia inspiratzen dute, eta bere praktika erlijiosoak Vaishnava zentro nagusietan jarraitzen dute, hala nola Srirangam-eko Ranganātha tenpluan eta Tirupati-ko Venkateswara tenpluan.[25]

Hyderabad-eko Berdintasunaren Estatua, Chinna Jeeyar-ek diseinatua, Ramanujari eskainia dago.[101] Narendra Modi Indiako lehen ministroak inauguratu zuen 2022ko otsailaren 5ean.[102]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   , Project Gutenberg-en
*   Rāmānuja Literaturan, Surendranath Dasgupta, 1940.

## Ikus gainera