Endometriosi

thumb|Endometriosi

**Endometriosia** endometrioa umetokitik kanpo agertzean datzan gaixotasuna da; endometrioa, berriz, umetokia barrutik estaltzen duen ehuna da. Giza espeziearen eta hilekoa duten beste ugaztun espezie gutxi batzuen emeengan gertatzen da. Gehienetan, endometrosiaren fokuak pelbiseko eskualdean agertzen dira (peritoneoaren gainean, obulutegietan, hestean edo maskurian); baina, askoz maiztasun txikiagoarekin, larruazalean, biriketan edo halako lekuetan ager daitezke.

Foku horiek hilekoaren zikloko hormonen arabera garatzen dira, eta umetokiko arauzko mukosak bezala, modu ziklikoan eboluzionatzen dute eta odoljarioak sortzen dituzte.

Hanturazko patologiatzat, organoen arteko atxikidurak eragin ditzake.

## Etiologia 
Gaur egun oraindik ez da aurkitu zergatik garatzen den endometriosia. Izan ere, endometriosia garatu den lekuetan zenbait substantziak sintetizatu egiten dira eta hauek beste eremuetan tumoreen garapena areagotzen dute. Horretaz aparte, ikerkuntzak egin ondoren ikusi da endometriosia pairatzen duten emakumeen artean probabilitate handiagoak daudela gaixotasun autoimmuneak izateko. Hau guztia kontutan izanda, sistema immunitarioari eta endometriosiaren buruzko ikerketa zehatzagoa egiten bada endometriosiaren kausa argituko dela pentsatzen da.

Hala ere, beste ikertzaile batzuk hasi dira endometriosia sistema endokrinoaren gaixotasun bezala ikertzen, estrogenoek gaixotasunaren garapena areagotzen dutela eta.

Teoria guzti hauek aldea batera utzita, ikerkuntzak esker gaur egun bai aurkitu dira endometriosiaren arrisku faktoreak behintzat:
* **Sexu-harremanetan mina (dispareunia):** penetrazio baginalaren ondorioz endometriosiak kaltetuta dauden eremu batzuk presiona daitezke, obulutegiak, baginaren sabaia edo lotailu uterosakroak esaterako.

Bestalde, minaren intentsitateak ez du beti gaixotasunaren hedapena adierazten; izan ere, badago endometriosi arinean min handia sentitzen duenik eta endometriosi aurreratuan ia minik sentitzen ez duenik.

## Konplikazioak 
* Pelbisean apurtu daitezkeen kiste handiak sortzea.
* Batzuetan, endometriosiko ehunak hesteetan eta gernu-bideetan obstrukzioak sor ditzake.
* Endometriosiak obulutegiak kaltetu baditu, sortzen diren kisteek odola izaten dute eta hauei txokolatezko kisteak deritze, metatutako odolak duen koloreagatik. Hauek tronpetan estenosiak eragin ditzakete.
* Hala ere, endometriosiaren konplikazio nagusia **ugalkortasunaren narriadura** da, hau da, haurdun gelditzeko arazoak izatea. Ez dira oso sarritan ematen, baina emakume batzuetan, endometrio ehuna kokatzen den lekuaren arabera, obulutegietan edo Falopioren tronpetan adibidez, antzutasun eta ugalkortasun eza eragin ditzake. Ugalkortasun eza hainbat faktorek eragin dezakete; besteak beste, obulua eta espermatozoidearen bateratzea eragozten duen abdomeneko hantura batek edota Falopioren tronpen mugimendua traba dezaketen elementuek, obulutegietako atxikidurak edo orbainek esaterako. Bestalde, ugalkortasunean modu ez zuzenean eragin dezake, esperma edo obulua kaltetuz.

Gainera, endometriosia duten emakumeek abortuak izateko arrisku handiagoa dute.
thumb|Adenokartzinoma

* Ikerketa batzuen iritziz, endometriosiak obulutegietako minbizia izateko arriskua areagotzen du, nahiz eta arriskua oso txikia den. Bestalde, oso arraroa den arren, eritasun hau izan duten pertsonek aurrerago beste mota bateko minbizi bat garatu dezakete, adenokartzinoma alegia.

## Diagnostikoa 
Endometriosiaren diagnostikoa zaila da, haren etiologia ezezaguna delako. Patologia detektatzeko, espezialistek zenbait prozedura jarrai ditzakete:

# Lehendabizi, **galdeketa** bat egingo dio pazienteari, haren sintomak, minaren gradua, aurrekari familiarrak... ezagutzeko eta ulertzeko. 
# Gero, **miaketa ginekologikoa** egingo da. Horrela, baginan eta umetoki lepoaren anormaltasunak bilatuz, umetokiaren kanpoko eskualdean endometriosiaren agerpenaren seinaleak lortuko ditugu. Miaketa honetan, lagungarriak izan daitekeen ekografiak eta haztapenak egingo dira.  Normalean tratamendu kontserbatzailea gomendatzen da, eta honek funtzionatzen ez duen kasuetan ebakuntza egiten zaio pazienteari.

**Farmako** mota ezberdinak eman daitezke gaixotasuna tratatzeko. Endometriosiak eragiten duen mina tratatzeko analgesikoak ematen dira. Orokorrean preskripzio beharrik ez duten antiinflamatorio ez esteroideoak erabiltzen dira, hala nola, ibuprofenoa edo naproxeno sodikoa. Gainera, medikuak erlaxazio teknikak egitea gomendatu diezaioke pazienteari, horrela minari errazago aurre egiteko.

Beste aukera bat **hormonak** hartzea da. Hileroko zikloan zehar, hormona ezberdinak tarteko, ehun endometriala loditu eta degradatu egiten da, jarraian, odolaren bitartez kanporatzeko. Hormonak hartzean ehun endometrialaren hazkuntza geldotzen da eta dagoeneko sortutako ehunean gehiago txertatzea oztopatzen da. Lau motatako tratamendu hormonala bereizten da:

* Antisorgailu hormonalak
* Gonadotropinaren hormona askatzailearen agonistak eta antagonistak
* Progestinadun terapia
* Aromatasa entzimaren inhibitzaileak

alt=Antisorgailu hormonalak|thumb|Antisorgailu hormonalak
Farmako ezberdinekin esperotako erantzuna lortu ez bada, **praktika kirurgikoetara** jotzen da. Hiru praktika kirurgiko nagusitzen dira: laparoskopia, laparotomia eta histerektomia.

Laparoskopiaren bitartez ehun endometriala erauzten zaio pazienteari. Horretarako, zilborretik gertu zauri bat egiten da eta hemendik laparoskopio deritzon aparatua, eskualdea behatzea ahalbidetuko diguna, eta ehuna kentzeko beharrezko tresna oro murgiltzen da.

Histerektomiari dagokionez, ooforektomiarekin batera gauza daiteke. Histerektomia, hain zuzen ere, umetokiaren erauzketari deritzo eta ooforektomia obulutegiak kentzea da. Teknika inbasiboa da eta endometriosian adituak direnek ez dute gehiegi gomendatzen. Izan ere, obulutegiak kentzearen ondorioz emakumeak menopausiaren sintomak garatuko ditu, eta obulutegiek jariatutako hormonak desagertuko direnez arazo kardiobaskularrak zein arazo metabolikoak izateko arriskua edukiko du. Bestalde, histerektomia bakarrik gauzatzea ere ez da gomendagarria, epe luzera eragin desiragaitzak sor ditzakela ikusi baita.

Beti ere, kontuan hartu behar da hasiera batean emaitza onak lortu arren mina zein arazo nagusiak berriro agertu daitezkeela tratamendua bat batean utziz gero zein abiatu eta denbora batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak