Delia Akeley

**Delia Akeley** (Beaver Dam, Wisconsin, 1869ko abenduaren 5ean -Daytona Beach, Florida, 1970eko maiatzaren 22an), ***Mickie*** izenez ere ezaguna, estatubatuar esploratzaile, ehiztari, argazkilari eta idazlea  izan zen.  Afrikan ibili zen basa-fauna biltzen eta Estatu Batuetako natura-zientzietako hainbat museotarako azterketa antropologikoak egiten.  Ezagutzaren mugak eta esplorazioak ia gizonezkoenak baino ez ziren garaian, emakume aitzindari ausart bat bezala nabarmendu zen: Afrikan hogeita bat urtez senarrarekin ibili ondoren, berrogeita hamar urterekin bere bizitzako abenturari ekitea erabaki zuen, eta Afrikaren zati bat oinez eta bakarrik gurutzatu zuen Mendebaldeko lehen emakumea izan zen. 

## Bizitza 
1869ko abenduaren 5ean jaio zen Beaver Dameko (Wisconsin) etxalde batean. Margaret Hanberry eta Patrick Denning nekazari irlandarrek osatutako jatorri xumeko familiaren bederatzi seme-alaben artean txikiena izan zen. Helduaroan, bere haurtzaroari buruzko diskrezio handia mantendu zuen.

***Mickie***, bere familian deitzen zioten bezala, neska errebelde, konformagaitz eta urduritzat hartu zuten. Aitarekin liskarra izan ondoren, etxetik ihes egin zuen hamahiru urte zituenean. Berak zioenez, monotoniaz nekatuta zegoen eta abenturazko bizimodua izan nahi zuen. Ez zuen sekula bere familia berriro ikusi. Milwaukee-n, 14 urte zituela, Arthur Reiss ezagutu zuen, bizargin eta ehiztari afizionatua, lana aurkitzen lagundu ziona. Harekin maitemindu zen eta harekin ezkontzea erabaki zuen 1889an. Elkarrekin hainbat ehiza bidaia egin zituzten Estatu Batuetan eta Kanadan zehar, eta 1902an Afrikara egin zuten lehen espedizioari ekin zioten.

Baliteke ehizaldi hartan Carl Ethan Akeley ezagutu izana, Milwaukeeko Museo Publikoarentzat lan egiten zuena. Berehala liluratu zuen taxidermista, argazkilari eta ehiztari ospetsuaren lanak. Oso ezaguna zen, diorametan espezialista zelako. Dekoratu handi horiek margotuta eta argiztatuta zeuden, animalia-irudiak banatzen ziren ingurune naturalak imitatuz. 1902an, Reissekin hamahiru urtez ezkonduta egon ondoren, dibortzioa eskatu zion. 1902an, Delia berriro ezkondu zen Akeleyrekin. Garai hartan, Akeley Chicagoko Historia Naturaleko Field Museoko taxidermista nagusia zen, eta bere kolaboratzailerik leialena bihurtu zen.

thumb|Chicagoko Historia Naturaleko Field Museoa
Urteak aurrera joan ahala bikotea apurka-apurka bananduz joan zen. 1918an, Deliak erabat ekin zion gerra-ahaleginari, eta Nancyra (Frantzia) bidaiatu zuen, jangela batean lan egiteko, Lehen Mundu Gerran Europan borrokatzen ari ziren Estatu Batuetako Espedizio Indarraren boluntario gisa. Carlekin 21 urte zeramatzan ezkonduta, eta abandonatu egin zuela argudiatu zuen, baina gero jakin zen desleiala izan zela. 1923ra arte itxarongo zuten dibortzioa formalizatzeko.

Bere azken afrikar espediziotik itzuli zenean, Warren D. Howerekin ezkondu zen, Chicagon bizi zenetik ezagutzen zuen negozio gizon eta espedizionario ohi batekin. Bizitza publikotik erretiratuta, bi liburu autobiografiko idatzi zituen, "*Jungle Portraits"* (1930) eta "*All True"* (1931). Horietan Afrikako bizipenak, naturari eta bertako kulturei buruzko behaketak eta bizitzari eta abenturari buruzko gogoetak kontatu baitzituen.

Arrazoi naturalengatik hil zen 1970eko maiatzaren 22an Daytona Beach-en, Floridan.

### Esplorazioak 
thumb|250x250px|Delia Akeley eta bere tximua J.T.
1905 eta 1920 artean Deliak eta bere senar Carlek bost espedizio egin zituzten Afrikara. Lehena, 1905ean, New Yorkeko Historia Naturaleko Museo Amerikarrak antolatu zuen bere senarrak gidatua elefanteen aleak lortzeko. Lau urte geroago, 1909an, New Yorkera joan ziren bizitzera, eta elkarrekin Afrikara egin zuten bigarren bidaia, Museorako elefante gehiago ehizatu eta eramateko enkarguarekin. 1911 arte iraun zuen espedizio horretan, Carl-i eraso egin zion elefante batek, baina bere emaztearen erabakiari esker, lagundu egin baitzion, bizia salbatu ahal izan zuen. Handik gutxira, behazun-sukarrak jota gaixotu zen, eta erizainaren, safariaren zuzendariaren eta janari-hornitzailearen rola hartu behar izan zuen. Azkenik, onik eta onik itzuli ziren Estatu Batuetara 1911n. Han, heroi gisa hartu zituzten eta goi gizartearekin harremanak izaten hasi ziren.

Urte haietan interes handia zuen 1920an Afrikatik ekarritako tximu vervet batean, eta J.T. Junior izena jarri zion. Konpainia-animalia balitz bezala zaintzen zuen arren, tximinoak eraso egin zion eta azkenean zoologiko batera eraman behar izan zuten. Tximinoarengandik ikasitako guztia bere liburuan islatu zuen:  *"J.T. Junior: The biography of an african monkey"*. Etologia zientzia gisa existitu baino lehenagoko garai batean egin zituen animalien portaerari buruzko ikerketak.

Carl-engandik banandu ondoren, 1924 eta 1925 artean, Ekialdeko Afrikara eta Erdialdeko Afrikara egin zuen lehen bakarkako espedizioa, Brooklyngo Museoak finantzatuta, Afrikako kulturak aztertzeko eta ehiza larriko espezimen batzuk biltzeko.Espedizioan, laguntzaile bakarrak, gidaririk eta eskolta armaturik gabe, ohi bezala, berak aukeratutako pertsona afrikarrak izan ziren. 1925ean itzuli zen etxera, Brooklyngo Museora hogeita hamar ehiza-animalia espezimen baino gehiago ekarriz. Interes zientifiko eta kulturaleko ehun eta laurogeita hamar objektu ere saldu zizkion New Jerseyko Newark Museoari. 1929an, bakarkako bigarren espedizioa egin zuen, hau ere Brooklyngo Museorako. Euri jasak zirela eta, aurretik itzuli behar izan bazuen ere, 1524 metro baino gehiagoko pelikula eta 1500 argazki lortu zituen.

Bere espedizioei buruzko artikuluak The Saturday Evening Post-en argitaratu ziren, eta Collier's, Century eta The Literary Gest aldizkarietan.

### Taxidermia eta dioramak 
thumb|Afrikako ugaztunen Akeley aretoa. Historia Naturaleko Museo Amerikarra
Carlek egiten zuen taxidermia mota eta gero Deliak ikasi zuena, ez zen tradizionala. Larruak buztinetan zizelkatutako formen gainean muntatzen zituzten, animaliek bizirik izan zuten irudia eta gorputz-hizkuntza imitatzeko diseinatuak. Gero, figurak habitat artifizialetan kokatzen zituzten, eta ekosistema zehatzak erreproduzitzen zituzten, beren ingurune naturala imitatuz. Historia Naturaleko Field Museoan dioramak egiten hasi ziren, eta dioramen diseinua oso berritzailetzat jo zen garai hartarako. Eszenatokiak errealistagoak egiteko, hostoak eta beste landare batzuk biltzen zituzten edo erle-argizariz egiten zituzten, moldeak egiten zituzten eta gero hiru dimentsiotan imitatzen zituzten inguruneei argazkiak ateratzen zizkieten. Urte luzez elkarrekin lan egin zuten, ehizaren bidez, Field Museorako eta Historia Naturaleko Museo Amerikarreko Ugaztun Afrikarren Akeley Aretorako animalia-espezimenak lortzeko. Akeleytarrek euren burua ehiztaritzat zuten, ez kirolagatik, baizik eta AEBetako herriari Afrikaren ikuspegi naturala eskaintzeko, desagertuta zegoen mundu baten argazkia eginez. Helburu hezitzaileekin animalia basatiak ehizatzeak suposatzen duen eztabaidaz harago, hauek museoetan erakusteak, inguru errealista batean askatasunean inoiz miretsiko ez zituzten animaliak ikusteko aukera eskaini zien bisitari ugariri (gehienak ikasleak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Delia Akeley, Afrika oinez zeharkatu zuen lehen esploratzailea.