Nafar-aragoiera

**Nafar-aragoiera** Erdi Aroan Ebro arroan, Errioxan, Nafarroako Erriberan, Aragoin eta Valentzian ere, hitz egiten zen hizkuntza erromantzea izan zen. Nafarroako erresuman, administrazioaren hizkuntza arrunta izan zen. Egun Aragoiko Pirinioetako hainbat bazterretan oraindik mintzatzen dena, aragoiera izenarekin.

Latin arrunta oinarria izanda, euskarazko substratua inportantea da oso. Pirinioar-mozarabiar familiako hizkuntza hau aragoiera, nafarrera eta errioxaera erromantze kideak barnean ditu.

## Sorrera 
Iruñeko Erresumaren lurralde musulman eta kristauetara hedatzeak nafarrez birpopulatu zuen konkistatutakoa. Iruñeko Erresumak Aragoiko konderriak bereganatu zituenean, etorkizunean Aragoiko koroa osatuko zuten lurraldeetan eragina izan zuen. Hizkuntza honen lehendabiziko aipamena (baita euskararena ere) Donemiliaga Kukulako glosetan agertzen da.

Nafar-aragoiera Errioxa Garaia eta Ribagortza artean latin arruntaren bilakaera da. Sobrarbek bere erromantze ere bazuen, Ramón Menéndez Pidalek *"Orígenes del Español"* liburuan argitaratutako XI. mendeko agirian ikusten denez diptongatu ez zuena.

Latin arrunta oinarria izanda, inguruko hizkuntzek ere bere eragina izan zuten sorreran. Garatu zen eskualdeko jatorrizko hizkuntza euskara izan zen. Guillermo Fatásek dio VIII. eta IX. mendeen arteko zenbait historialari musulmanen esanetan (tartean Ibn Hayyan, Muqtabas, Al'Udri edo Tarsi) Erdialdeko Pirinioetan, antzinako Zeretanian, baskoiarekin lotutako herri bat bizi zela, *Certaniyyin* edo *Sirtaniyyin* izenekoa. Herri hau Gallego ibaiaren arroan bizi zen.

Egungo aragoieran arro zeltak euskarazkoak baino gutxiagoak dira. Batzuetan, zeltiberierarekin baino galiako zeltarekin du lotura estuagoa, adibidez, *bruco* (txilarra), *arañón* (elorri beltza), *artica*, *borda* (korta), *garmo* (mendiko larrea), garra. Horrek baskoiek Gaskoiniatik zetozela adierazi dezake.

## Erdi Aroko zabalkuntza 
Alfontso I.a Nafarroakoak Zaragozako taifa konkistatu zuenean, irabazlearen hizkuntza –nafar-aragoiera– egungo Zaragoza, Teruel, Castelló eta Valentziako probintzietara hedatu zen. Mediterranear itsasoaren kostaldea, berriz, katalanek birpopulatua zenez, nafar-aragoiera barnealdean geratu zen. Era berean, litekeena da nolabait egungo Soria eta Murtziara ere zabaltzea.

Nafar-aragoien hizkuntzak eta beste taldeenek laster elkar ukitu zuten bertan zeuden mozarabiar eta muladiak, barnealdea birpopulatu zuten okzitaniarrek, Sartaldeko Zerrendan bizi ziren katalanek... horrela bere nortasun ezaugarri asko galdu eta gaztelania errazago sartu zen eskualde berrietan.

## Eztabaidagaiak 
### Donemiliagako glosetako erromantze hitzen hizkuntza 
Hizkuntzalari batzuen ustez Donemiliagako glosetan agertzen diren erromantze hitzak ez dira gaztelaniazkoak, baizik eta Errioxan hitz egiten zen nafar-aragoieraren aldaerakoak. X. mendeko Errioxa Garaia ez zen Gaztelako konderriaren zatia, XI. mendean konkistatu zuelako. Gainera glosetan nafar-aragoieraren bilakaera fonetikoa azaltzen da –adibidez, *lueco* ("gero"), *get* ("da", egungo aragoieraz *ye*), *plicare* ("heldu"), *feito* ("egina")– gaztelaniaz agertu ez zirenak.

### Nafarroako Erresumako hizkuntzak 
Erdi Aroan, hasieran Iruñeko Erresuman, eta gero Nafarroakoan, lau hizkuntza mintzatzen ziren: euskaraz, iparraldean gaskoiz, mendebaldean gaztelaniaz, eta hegoalde eta ekialdean nafar-aragoieraz. Nafarroako toponiman oraindik nafar-aragoieraren arrastoak aurkitu ditzakegu:
* Puiu, latinez *Podium*, gaztelaniazko bilakaera jarraituz *Poyo* izango litzateke baina nafar-aragoieraz *Pueyo* bihurtu zen, egun gaztelaniaz duen izena.
* Xabier, euskaraz *Etxe berri* zena, nafar-aragoieraz hasieran *Xabierre* eta gero *Chabierre* bihurtu zen. Aragoierazko toponimoa gaztelaniaratu zenean egungo erdarazko *Javier* bihurtu zen.

### Nafar-aragoieraren aldaerak 
X. mendean Ribagortzako konderria –872 arte Tolosako kondeen eskupean zegoen– Aragoiko konderriarekin lotu zen. Lotura Boltaña musulmanen eskuetatik konkistatu zutenean gauzatu zen, Sobrarbe lurralde bien arteko lotura bihurtu baitzen. Gero, Andregoto Galindezek Gartzia I.a Nafarroakoa ezkondu eta Iruñeko Erresumak batu zituen lurraldeak.

Batzuek egungo aragoieraren aldaerak berriki gertatutakotzat hartu arren, ekialdea eta mendebaldearen arteko ahoskatze eta lexiko desberdintasunak antzinakoak dira, behintzat bertan bizi diren iacetani eta ilergetes bezain zaharrak. Beraz, egungo dialektoak jadanik nafar-aragoieran ere bazeuden, alde batetik Jaka inguruan (Echo eta Ansó ibarretan) eta, bestetik, Ribagortza inguruan aritzen zirenak.

## Desagerpena 
Nafarroako Erresuma eta Aragoiko Erresuma banatu ahala, nafar-aragoiera egungo aragoiera bilakatu zen. Era berena, XV. mendetik aurrera, gaztelaniak nafar-aragoiera ordezkatu zuen Nafarroa, Aragoi eta Castellón. Lehendabizikoz Gorteak izan zuen gaztelania ama hizkuntza, hortik Zaragoza bezalako erdialdeko hiri nagusien klase-garaietara pasa zen, handik erdialdeko, ekialdeko eta hegoaldeko herri xumera pasa zen, batez ere ondo komunikatutako eskualde lauetan. XVI. mendean Jalón eta Calatayudeko moriskoak oraindik aragoieraz mintzatzen ziren. XIX. mendean ia Huescako probintzia osoan (sartaldea izan ezik) eta Zaragoza inguruan mintzatzen zen. 1950 eta 1960ko hamarkadetan belaunaldi berriei eskualdatzeari utzi eta zuen hedadura urritik % 80 galdu zen. Egun galtzear dago eta apenas mintzatzen den zenbait ibar sakabanatutan, tartean Echo Ibarrean edo Gistaín-en.

## Ondareak 
Egungo gaztelaniak nafar-aragoierazko erroa duten zenbait hitz dauzka. Hona hemen adibide batzuk:

Oraindik badaude nafar-aragoierazko toponimo batzuk, adibidez Zaragozako Valdefierro auzoaren izena, nahiz eta gutxi izan, Nafarroan euskarazko jatorria eta Zaragoza eta Teruelen mozarabiar jatorria dutelako; izan ere bai "Zaragoza" bai "Teruel" hitzak mozarabiarrak dira. Nafar-aragoierak, gaztelaniak ez bezala, apenas aldatu zuen mozarabiar toponimia eta egungo "Castellote", "Tauste", "Caspe", "Jarque" toponimoek aragoieraz ez zuten bukaerako -*e*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aragoiera
* Nafar erromantzea
* Euskal Herriko hizkuntzak

## Kanpo estekak