Dialektika

[thumb|[Platon eta Aristoteles eztabaidatzen. Luca della Robbia, XV. mende, Florentzia, Italia.]]
Dialektika, grezieratik διαλεκτική (dialektikḗ), τέχνη (tékhnē), literalki: elkarrizketaren teknika; esanahi berarekin, latinez (ars) dialektika, filosofiaren adar bat da, historian zehar bere esparrua eta irismena nabarmen aldatu duena.

Filosofian, **dialektika** errealitatea interpretatu eta egia aurkitzeko metodo bat da. Horren arabera, errealitatearen ezaugarri funtsezkoena aldakortasuna da, elkarren aurka dauden entitateen artekoa: aurkakotasuna horrek hasierako izateak gainditu eta aldaketa dakar, izate berriak sortuz. Antzinako Grezian sortutako kontzeptua da; han, dialektika egia aurkitzeko metodo bat zen, aurkako proposizio eta iritzien eztabaidan oinarritua eta azkenik proposizio berriak onartzera eramaten duena.

Jatorrian, gaur egun logika deitzen denaren antzeko elkarrizketa edo argudiaketa metodo bat izendatzen zuen. XVIII. mendean, terminoak esanahi berri bat hartu zuen: kontrajarrien teoria gauzetan edo kontzeptuetan, bai eta kontrajarri horiek hautematea eta gainditzea ere.

Modu eskematikoagoan, dialektika honela defini daiteke: kontzepzio edo tradizio jakin bat, tesi gisa ulertuta, eta arazo eta kontraesanen lagina, antitesi gisa ulertuta, kontrajartzen dituen diskurtsoa. Konfrontazio horretatik, hirugarren une batean, sintesia deritzonean, arazoaren ebazpena edo ulermen berria sortzen da. Eskema orokor hori ezagutzaren teorian kontzeptuaren eta gauzaren arteko aurkakotza, eztabaida batean parte hartzen dutenen arteko aurkakotza eta naturan edo gizartean dauden aurkakotza errealak bezala gauza daiteke, besteak beste.

Terminoak erretorikaren eremura mugatu gabeko esanahia hartzen du, batez ere, G.W.F. Hegel filosofo alemaniarraren idazkiei esker. Bere obra handietako bat idazten duen garaian (*Gogoaren fenomenologia*, 1807), mundua, dirudienez, mugimenduan jarri zen, mendeetan zehar iraun zuena modu ikusgarrian eraldatuz. Ekoizpen kapitalistaren lehen uneak dira, aurrekoetan ez bezala, batez ere salgaien eta diruaren zirkulazioan oinarritzen direnak. Orduan aldaketaren arazo filosofiko zaharra areagotu egiten da: nola ulertu arrazionalki gauza batek itxura aldatu eta gauza bera izaten jarraitzea? Hegelek errealitatea aurkakoek osatzen dutela ulertzen du, sortzen den gatazka saihestezinean kontzeptu berriak sortzen dituztenak, errealitatearekin kontaktuan, beti zerbaitekin kontrajarrita. Eskema horrek ahalbidetzen du aldaketa azaltzea elementu bakoitzaren identitateari eutsiz, nahiz eta multzoa aldatu den.

Era berean, Karl Marxek errealitate soziala aztertuko du eta, 1842tik aurrera idatzitako idazkietan, errealitate gatazkatsutzat hartuko du, bateraezinak diren interes materialen aurkakotza dela eta. Honela esango du Manifestu komunistan (1848): "Orain arteko gizateriaren historia osoa klaseen arteko borrokaren historia da"; hau da, klase sozialen arteko borroka da aldaketa historikoaren eragilea.

XX. mendean Theodor W. Adorno filosofo alemaniarrak Dialektika negatiboa (1966) titulatu zuen bere obra nagusietako bat. "Formulazio dialektiko negatiboak tradizioaren aurka egiten du". Adornok, Platonen dialektikan edo Hegelen dialektikan, aurkakotza mugimenduaren emaitza, zerbaiten baieztapena dela esaten du, berak, gizarte zein kultura mailan, aurkakotza mugimenduaren edozein uneren amaigabeko izaera azpimarratu nahi duen bitartean.

## Historia 
### Dialektika espontaneoa Antzinaroan 
Hinduismoarentzat, inguratzen gaituzten gauza eta gertaera kontrajarrien aniztasuna, hain zuzen ere, guztiz ezberdinak diren adierazpenak dira, Brahman izenekoa. Honela, jainkoaren alderdi ezberdinei, antzinako Indian, azken errealitate bakar baten isla baino ez diren jainko ezberdinen izenak eman zizkieten, honela, adibidez, indar suntsitzailea eta indar sortzailea errealitate beraren bi adierazpen direlarik.

### Dialektika metodo gisa Greziako filosofia klasikoan 
Heraklito, mendebaldean, "Dialektikaren aitatzat" har daiteke, kontraesanak ez duela geldiarazten uste duen lehena da, dinamizatu baizik. Heraklitok iradokitzen du gauzak elkarren aurka bultzatzen direla. Aurkakotza orotan, bata bestearen ukapena da.

Efesoko Herakliton, dialektikaren ezaugarritzat hartu ditugun mugikortasuna eta negatibotasuna argiago ikus daitezke. Gauza jakina da "Efesoko Ilunbeak", antzinakoek deitu zioten bezala, "Dena gertatzen da" eta "gerra gauza guztien aita da" zioela. Lehen baieztapenari dagokionez, oso aipatua den zati batek, Heraklitoren arabera, "Ezin da bi aldiz jaitsi ibai berera, jaisten direnak beti ur ezberdinetan murgiltzen baitira euren jario etengabean". Baina hain aipatua ez den beste zati batean honela irakur daiteke: "Ibai berera jaisten gara eta ez gara jaisten, gara eta ez gara". Hau garrantzitsua da, Heraklito heraklitearra ez zela esan nahi baitu, hau da, ez zuela, eskuliburu batzuek esaten dioten bezala, gauzen jario etengabeak etengabe eta osoki bere nortasuna suntsitzen duenik. Ez da ibai bera, baina bada; gara eta ez gara. Heraklitok gauzak aldatzen eta aldatzen ikusten zituen.

Metodo dialektikoa aplikatzeko lehen adibideetako bat Platon filosofo greziarraren Elkarrizketak da, zeinak, gainera, prozedura honen funtzionamenduari eta norainokoari buruz hausnartzen duen, Gorgias, República VI eta VII eta Teeteto lanetan nabarmenki.

Elkarrizketa platoniko goiztiarretan, prozedurak gizabanako jakin batek mantentzen dituen sinesmen multzo jakin bat aztertzea ahalbidetzen du. Batez besteko elkarrizketetatik aurrera, horien irismena handitu egiten da, norbaitek nahitaez konprometituta ez dauden hipotesiak edo teoriak probatzeko. Azterketa, ohi, Sokratesek egiten du, nork, bere solaskideari, zenbait galdera egiten dizkion, bere esaldien artean funtsik ez ote dagoen aztertzeko. Galdera hauek, beraz, kritikoak eta konprometigarriak dira, eta objekzioen baliokidetzat har daitezke, jakina, kontraesankorra dela erakusten duen teoria bat ezin baita egiazkotzat onartu (ikus. Ezeztatua izan da). Bestalde, Platonen elkarrizketa askotan ikus daiteke Sokratesen solaskideak bere objekzioetatik defendatzen direla; batzuetan Sokrates bera da bere aurreko kritikei erantzuten diena. Horrela, galdera-erantzunen prozedurak eztabaida edo eztabaida arrazionala sortzen du, eta horren emaitza, sarritan, aztertzen diren ideiak ezeztatzea izaten da. Edonola ere, erroreak hautemanez eta ezabatuz, prozedurak egia identifikatzeko joera du – Edo, gutxienez, arrazionalki halakotzat onar daitekeena. Ezeztapena (grezieraz: elenchla) proba metodo bihurtzen da (Vlastos, g. Socratic Studies, Cap. 1)

Ia filosofo presokratiko guztiek profeta argiztatuak bezala idatzi zuten, beren ikuspuntuen baliozkotasunaren frogaren bat ematea ere pentsatu gabe (M. Détienne). Salbuespen garrantzitsu bat Zenon Eleakoa da, nork filosofian bere aurkarien teoriak arrazionalki ezeztatzearen ideia sartzen duen, paradoxetara daramatela erakutsiz. Hau da Sokratesek eta Platonek abiarazten duten aurrekaria, azken ideia urrats bat urrunago daramana. Aipagarria da Parmenidesen Platonek galdera konprometigarrien prozedura erabili izana bere fakturaren teoriak probatzeko (zehazki Formen teoria metafisikoa), horrela autokritika praktikatzen duen lehen filosofoa bihurtuz. Platon, agian, egiaren bilaketa bere posizioen defentsa baino zenbat gehiago interesatzen zaion erakusten saiatuko da horrela. Nolanahi ere, dialektika (adib., eztabaida, eta, batez ere, kritikarekiko esposizioa) ikerketa-prozedura gisa definitzen du.

Aristotelesen ustez, zientziaren oinarri filosofikoa (eta filosofia bera) bilatzeko, ariketa dialektikoa egin behar da. Metafisikan, IV. 4. Aristotelesek azaltzen du "printzipioen" froga baten bilaketa zergatik egin behar den frogapen ezeztatzaile baten bidez, eta, aldiz, ezinezkoa litzateke haietaz "frogapen" bat ematea (VG., horien froga positibo bat). Aristotelesek ere, topikoetako dialektikaz dihardu.

Jarduera dialektikoak klasikoen arabera lortzeko aukera ematen duen justifikazio edo froga mota horiek kontrako ikuspuntuei esker bakarrik gara daitezke. Hala ere, Ilustraziotik aurrera, David Humeren kontrako judizio bat hedatu zen zabal, nahiz eta, dirudienez, eztabaidarik gabe, kontrako judizio bat, giza ulermenari buruzko Ikerketan § 4, giza arrazoibide oro induktiboa (bere hitzetan "probablea" edo "morala") edo deduktiboa ("erakusgarria") dela besterik gabe baieztatzen duena; beraz, ez dialektikoa, monolektikoa baizik. Hau da, Humeren arabera, froga zientifiko edo filosofiko orok bere osotasunean eraikigarria izan behar du ikuspuntu bakar batetik. Ideia hori ez da behar bezala eztabaidatu, eta hipotesitzat har daiteke, kontrako ideia bezainbeste.

Ideien konfrontazioaz gain, kontzeptu edo arau logiko pare batek argumentu dialektikoak eta monolektikoak bereizten ditu. 1) argumentazio ex concessia, zeinaren arabera zilegi baita arrazoitzea antagonistaren premisa edo premisetatik abiatuta, eta, azken batean, ez da justifikatu behar (ez, behintzat, kontrako horri berari begira). Eta, bestetik, 2), froga-kargaren nozioa, eztabaidagaietako bati bereziki argudiatzen hasteko betebeharra egozten diona, bere tesiari arrazoizko prima facie babesa emanez. Interesdunak hori lortzen badu, horren bidez aurkariari erantzuteko betebeharra (edo zama) transferitzen dio, bere aurka argudiatuz. Dagokion unean betebehar horri behar bezala erantzuteari uzten dion edozein eztabaidagai galtzaile gertatzen da polemikan. Mendebaldean, hasierako frogaren zama berrikuntzak proposatzen dituenari dagokio, eta, jakina, usadio eta sinesmen tradizionalak edo oro har onartuak zalantzan jartzen dituenari. Erromatar zuzenbidearen maxima batek agintzen du: "Baieztatzen duenak frogatzen du".

Dirudienez, estoikoei zor zaie terminoaren geroko erabilera (zehazki, Erdi Arokoa), zeinaren bidez 'Dialektika' logikaren multzoari erreferentzia egiten baitzaio, gainerakoan estoikoek arrazonamendu deduktiboaren (beraz, monolektikoaren) ikerketa gisa landu zutena. Gramatika eta erretorikarekin batera, Dialektikak Erdi Aroko Triviuma osatzen du.

### Filosofia idealista alemaniarraren dialektika 
Immanuel Kantentzat, sentikortasunak a priori espazioa eta denbora ditu formatzat, eta giza arrazoimenak, berriz, esperientzia ororen aurrekoak ere bai, objektuak ulertzeko kategoria multzo bat du, baldin eta horiek eragiteko moduko fenomenoak badaude. Hori gertatzen ez denean, "Metafisikoak" deritzen objektuen kasuan bezala, adimena antinomia deiturikoetan eratortzen da, zeinetan egiazkotzat froga baitaiteke jarrera bat zein kontrakoa, tesien eta haien antitesien aldeko eta kontrako argudioak daude. Soluzioa ezin da dogmatikoa izan, arrazoimen hutsaren kritika baizik, “bere baitako gauza” mundu fenomenologikotik bereiziz, zeina ez baita existitzen gure errepresentazioetatik aparte.

Johann Gottlieb Fichte, Ni-atik, subjektutik dena eratortzen da eta identitatearen eta ezeztapenaren printzipio logikoen arabera, baieztatzen denez Niak aurkakotasun bidez sortzen du "ez ni" eta biak batasun osoaren printzipioaren menpe daude. Nia bere buruarekin kontraesanean sartzen den bezala, eta ezetza kokatzen duen bezala, aurkakotza hori ezabatzen du bien mugaketaren bidez, eta prozesu amaigabe bat sortzen da, hiru dialektikan formulatzen dena: tesia, antitesia eta sintesia.

Dialektikaren beste alderdi batzuen artean, Arthur Schopenhauerrek, dialektika, arrazoitzeko eta kritikatzen duen zerbaiten aurka eztabaidatzeko modu adierazgarritzat hartzen du, modu honetan, dialektika eudemonologia baten metodotzat hartzen du, eta, elkarrizketa saiakera bati dagokionez, eristikotzat: sofismaren eta falaziaren dialektika.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel filosofo alemaniarrak dialektika terminoa bere sistema filosofikoari eta bilakaeran, kontraesanean eta aldaketan zentratutako logikari aplikatzen die, zeinak identitatearen eta kontraesanik ezaren printzipioak ordezten baititu, gauzen etengabeko eraldaketarekin eta aurkakoen batasunarekin. Hegelek uste zuen Ideiaren eboluzioa prozesu dialektiko baten bidez gertatzen dela, hau da, kontzeptu batek bere aurkakoari aurre egiten dio eta gatazka honen ondorioz, hirugarren bat altxatzen da, sintesia. Sintesia aurreko biak baino gehiago kargatuta dago. Hegelen obra buru unibertsal baten kontzepzio idealistan oinarritzen da, zeinak, eboluzioaren bidez, autokontzientzia eta askatasunaren muga gorenera iritsi nahi duen.

Karl Marx filosofo alemaniarrak dialektika kontzeptua prozesu sozial eta ekonomikoei aplikatzen zien. Marxen materialismo dialektikoa deritzona, sarri, sistema hegeliarraren berrikusketatzat hartzen da. Honek hiru kontzeptuen bidez (tesia, antitesia eta sintesia) alderdi ekonomikoen arazo orokor bati irtenbidea ematea proposatzen zuen. Lehena, klase burgesean kontzentratutako kapitalaren jabetzaren arazoaren iturria zen. Bigarrenak, berriz, balioa sortzen duen klase proletarioa, bere lanarekin, eta ekoizpen-bide oro kentzen duena. Bi horiek komunismoa emango dute laburpen gisa, ekoizpen-bitartekoen jabetza soziala.

#### Hegelen dialektika 
[thumb|[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]
Hegelen dialektikan, ideien kontraesana da haien arteko harremanaren faktore erabakigarria. Dialektika hitzak ideia filosofiko, sozial edo historikoen arteko kontraesan horren zentzua hartzen du. Dialektikak hiru garapen-etapa ditu:

# Tesia: ideia baten formulazioa
# Antitesia: ukatu edo kontraesanean jartzen duen ideia honekiko erreakzioa.
# Sintesia: ideia berri bat, azken formulazio bat, aurreko bi puntuen arteko kontraesana konpontzen duena

Dialektikaren oinarria da ideia (tesi) batek, oro har historikoa, soziala edo filosofikoa, xehetasunez garatua izatean, elkarren artean gaizki sortzen diren hainbat alderdi irekitzen dituela (antitesia), baina, azkenean, ideia hori berriz ulertzeko modu bat sortzen da, itxuraz kontraesankorrak diren alderdiak bateratuz (sintesia). Hegelek tesi, antitesi eta sintesi terminoak inoiz erabili ez zituen arren, ondorengo zenbait analistek terminologia hau (H. M. Chalybäusengatik) hedatu zuten ideia edo tesi baten dialektika hegeliarraren garapena aztertzeko.

Ikuspuntu horren arabera, ideia edo korronte gogoetatsu asko kontraesan fase batetik igarotzen dira. Ezaugarri hau sakona eta funtsezkoa izango litzateke Hegelen analisian. Metaforikoki, esan liteke identitatea bitartegabe eta estatiko sinplearen determinazioa dela, eta kontraesana, berriz, higidura eta bizitasun ororen erroa, norberaren higidura ororen printzipioa, eta kontraesan bat duena bakarrik mugitzen da. Irudimen arruntak identitatea, desberdintasuna eta kontraesana atzematen ditu, baina ez batetik besterako trantsizioa, hori baita garrantzitsuena, nola bihurtzen den bata bestea.

Kausa eta efektua elkarrekiko menpekotasun orokorraren uneak dira, gertaeren elkarrekiko lotura eta kateatzearen uneak, materiaren eta gizartearen garapenaren katean dauden mailak: gauza bera agertzen da lehenik kausa gisa eta gero efektu gisa. Beharrezkoa da kontzientzia hartzea kausalitateaz, lotura orokor objektiboko legeez, aurkakoen borroka eta batasunaz, eta naturaren eta gizartearen trantsizio eta aldaketez. Egia fenomenoaren alderdi guztiek, errealitateak, fenomenoek eta elkarrekiko harremanek osatzen dute.

Errealitatea zerizanaren eta existentziaren batasuna da. Zerizana ez dago agerpenaren atzean edo harantzago, baizik eta esentzia existitzen den bezala, agerpenean zehazten da. Hor-izatea izatearen eta islapenaren bitartegabeko batasuna da. Ahalgarritasuna eta akzidentaltasuna errealitatearen uneak dira, erreal-denaren kanpokotasuna osatzen duten forma gisa ezarriak, eta, beraz, edukiari eragiten dion arazoa dira, zeren errealitatean barnekotasun hori higidura bakar batean biltzen baita, beharrezkotasuna beharrezkotasun bihurtzen da, eta, horrela, zirkunstantzia edo baldintzen multzo batek bitartekotzen du.

Kantitatea nolakotasun bihurtzen da eta aldaketak elkarren artean konektatzen eta eragiten dira. Matematikak ez du lortu trantsizioan oinarritzen diren eragiketa horiek justifikatzea, trantsizioa ez baita matematikoa edo formala, dialektikoa baizik.

Arestian azaldutako determinazio logikoak, izatearen determinazioak eta esentzia ez dira pentsatzearen determinazio soilak. Adigaiaren logika normalean zientzia formaltzat baino ez da hartzen, baina adigaiaren forma logikoak ontzi hilak, pasiboak, errepresentazioenak eta pentsamenduenak balira, bere ezagutza alferrikakoa litzateke. Egia esan, adigaiaren formak bezala dira, errealaren gogo bizia, eta, beraz, forma horien egia eta beharrezko lotura arakatu behar dira.

Ezagutzaren metodoa ez da kanpoko forma hutsa, baizik eta edukiaren arima eta kontzeptua. Adigaiaren izaerari dagokionez, analisia da lehena, emandako materia abstrakzio orokorren formara eraman behar duelako, gero metodo sintetikoaren bidez definizio gisa ezartzen direnak. Analisiak datu konkretua ebazten du, bere ezberdintasunak isolatzen ditu eta orokortasunaren forma ematen die, edo konkretua dena uzten du oinarri gisa eta oinarrigabeak diruditen berezitasunen abstrakzioaren bidez, orokor-den konkretu bat edo indarra eta lege orokorra nabarmentzen ditu. Orokortasun hori adigaiaren sintesiaren bidez ere determinatzen da bere formetan, definizioetan.

Giza jarduerak subjektiboa eta objektiboa lotzen ditu. Xede subjektiboa kanpoko objektibotasunarekin lotzen da, bien batasuna den bitartekoaren bidez, hau da, xedearen araberako jardueraren bidez. Horrela, gizakiak, bere tresnekin, boterea du kanpoko naturaren gainean, nahiz eta bere helburuei dagokienez sarritan bere menpe egon.

### Dialektika materialista 
[thumb|[Friedrich Engels|Engels]]
Materialismo dialektikoaren formulaziorik sinple eta eraginkorrena Engelsengan dago, honekin Marxengandik ez desbideratzea uste izan zuena, edo, nolanahi ere, Marx osatzea uste izan zuena. Engelsen formulazioa marxismoari gehitu zaio. Horrek ez du esan nahi marxistak bakarrik materialista dialektikoak direnik. Hori hainbat modutan gerta daiteke, eta horien artean bi nabarmentzen dira: marxismoa osatzeko eta sistematizatzeko saiakera gisa, gaur egun tradizionala den "Marx-Engels-Lenin" edo "Marxismo-Leninismo" konglomeratuaz bestelako modu batean; edo etorkizunerako aukera gisa, ustez zientzien ezaugarri den arrazoi analitiko eta positiboa erabat "xurgatu" denean eta horiek materialki edo dialektikoki eratu daitezkeenean.

Engelsek materialismo dialektikoa garatu zuen "la transformación de las Ciencias por el señor Dühring" obran (Herrn Dühring Umwälzung der Wissenschaften, 1878; Vorwärts!, 1877), Anti-Dühring izenaz ezaguna, eta baita 183tik 1825era bitarteko 1878tik aurrerako eskuizkribu batzuetan argitaratuak. Engels idealismoaren aurka agertu zen arren, Hegelen idealismoa barne, autore honengan materialismo mekanizista baztertu eta gaindituko zuen "naturaren filosofia" batentzako laguntza aurkitu zuen, fisika (mekanika) modernoaren zati handi baten ezaugarria eta, bereziki, XIX. mendean Ludwig Büchnerrek eta beste egile batzuek egindako zientzia modernoaren interpretazio filosofikoena. Materialismo hau, Engelsen arabera, azalekoa da, eta ez du kontuan hartzen eredu mekanikoak ez direla garapen zientifiko berrietan aplikatzen, kimikan eta biologian izan direnak kasu, eta bereziki espezieen eboluzioaren teorian agertzen diren bezala. Materialismo mekanizista "arruntak" ere ez du kontuan hartzen ezagutzaren izaera praktikoa eta zientziak ez direla independenteak gizarte-baldintzekiko eta gizartea iraultzeko aukerekiko.

Materialismo mekanizistak mundua gauzez eta, azken finean, euren artean modu "inertean" konbinatzen diren partikula materialez osatuta dagoela dioen ideian oinarritzen den bitartean, materialismo dialektikoak fenomeno materialak prozesuak direla baieztatzen du. Hegelek arrazoi izan zuen prozesu naturalen aldaketen izaera globala eta dialektikoa azpimarratzeko, baina huts egin zuen aldaketa horiek "izpirituaren" adierazpen bihurtzean. Ideia hegeliarra "inbertitu" behar da eta materia oinarrian jarri dialektikoki garatzen den heinean. Naturaren dialektika hiru lege dialektiko nagusien arabera dator:

* Kantitatetik nolakotasunera igarotzeari buruzko Legea,
* Kontrakoen intersarketari buruzko Legea
* Ukazioa ukatzeko legea

Naturan kontraesanak daudela ukatzea, Engelsen ustez, posizio metafisiko bati eustea da; kontua da mugimendua bera kontraesanez beteta dagoela. Kontraesan "objektiboak" eta "subjektiboak" dira. Aurkakoen etengabeko borrokarik gabe ezin dira aldaketak azaldu.

Kontrakoen borroka eta aurkakotza izaera, Engelsen arabera, unibertsala da. Gizartean eta naturan ez ezik, matematikan ere agertzen da. Ukapenaren ukapena agertzen da ernamuin batetik loratzen eta hiltzen den landare bat datorrela, berriro loratzen den beste ernamuin bat sortuz. Kantitate negatibo baten ukapenak positibo bat ematen duela ere adierazten da. Materialismo dialektikoa ez da, Engelsen ustez, zientzien emaitzen aurkakoa; aitzitik, emaitza horiek azaldu, justifikatu eta laburbiltzen ditu.

Naturaren Dialektikan, Engels ez zegoen ados zientziaren ikuspegitik interesgarria den gauza bakartzat beharrizana edo beharrezkoa dena hartzearekin eta zoria edo kasualitatea zientziarentzat axolagabetzat jotzearekin, horrela "zientzia oro amaitzen baita, honek, hain zuzen, ezagutzen ez duguna ikertu behar baitu". Metafisika halabeharraren eta beharraren arteko aurkakotzaren gatibu dagoela uste izan zuen, eta ez du ulertzen nola den beharrezkoa kasualitatea eta, aldi berean, beharrezkoa kasuala. "Determinismoa materialismo frantsesetik natur zientzietara igarotzen da, eta kasualitate hutsaren arazoa konpontzen saiatzen da. Ikuskera horren arabera, naturan premia zuzena da nagusi, besterik gabe ". Darwinek, aldiz, eboluzioaren beharra oinarritu zuen, "Kasualitate oinarri zabalenaren" gainean. Natura "gutxi gorabehera akzidentalki" moldatu da, "Baina halabeharrak berezkoa duen beharrarekin". Gaur egun, probabilitateen matematikan, ikuspegi dialektiko honen berrespena ikus liteke, natur zientzietarako eta gizarte zientzietarako dituen berezitasunetan.

Matematikan aipatutako adibidea gorabehera, sarritan galdetu izan da zientzia formalak, eta bereziki logika, zenbateraino diren dialektikoak eta zenbateraino dauden materialismo dialektikoak adierazitako legeen mende. Engels anbibalente samar mintzatu zen horri buruz; izan ere, erreferentziazko legeek, beren ustez, irismen benetan unibertsala duten bitartean, bestalde, lege dialektikoak berak elementu aldaezinak dira. Logika bera dialektikoa denez, badirudi ezin dela galdetu logika dialektikoa bera dialektikoa den ala ez; ez dirudi logika dialektikoa beste logika ez-dialektiko baten bidez uka daitekeenik. Bestalde, logika dialektiko hori ukatzeak logika dialektiko ustez "goragokoa" emango luke. Asko dira materialismo dialektikoaren barruan logika formalaren autonomiari edo heteronomiari buruzko eztabaidak.

Engelsen ondoren, autore askok jarraitu diote autore honi materialismo dialektikoaren bidean, nahiz eta hau hainbat modutan aldatu duten. Hala gertatzen da Leninekin, "Marxista-leninista" izeneko materialismo dialektikoaren tradizioa hasiz. Bere ustez, dialektika garapenaren doktrina da, bere formarik osoenean, sakonenean eta aldebakartasunetik aske, giza ezagutzari buruzko doktrina, beti garatzen ari den materiaren isla ematen diguna.

Leninek, hasiera batean, Engelsek baino gutxiago azpimarratu zuen "materia" nozioan, prozesu dialektiko baten arabera aldaketak jasaten zituen errealitate gisa, errealismo materialista Mach eta Avenarius bezalako egileen idealismo eta fenomenismoaren aurka defendatzea interesatzen zitzaiolako. Materialismo eta enpiriokritizismoan (1909), Leninek errealitate materiala "kanpoko" mundu errealaren errealitatearekin parekatu zuen, kontzientziak islatua, zeinak mundu hau pertzepzioen bidez "kopiatzen" duen. Horiek ez dira sinboloak edo zifrak, "Errealitatearen (materialaren) beraren" islak baizik.

Materialista dialektikoen arteko eztabaidetan, sarritan, alderdi materialista edo dialektikoa nabarmendu behar den arazoa sortu da. Lehen aipatutakoaren ondorengo idatzietan, eta, bereziki, Koaderno filosofikoetan (1915), Leninek alderdi dialektikoa azpimarratu zuen nabarmen, eta, horrekin batera, benetako metodo hegeliarra zela interpretatu zuen, baina hori ez da oraindik materialismoa alde batera uztearen parekoa, hura gabe idealismo bihurtuko baitzen:

Dialektika, ezagutza bizi, aldeaniztun gisa (beti handitzen ari den alderdi kopuruarekin), ezin konta ahala ñabardura jorratzeko moduan, errealitatera hurbiltzeko moduan (ñabardura bakoitzeko sistema filosofiko batekin, osotasun batean garatzen da): hona hemen eduki neurtezin aberatsa, materialismo 'metafisikoarekin' konparatuz, Bere zoritxar nagusia dialektika 'Reflejoren Teoria' ri, ezagutzaren prozesu eta garapenari, aplikatzeko gai ez izatea da.

#### Dialektikaren legeak 
Materialismo dialektikoak, beraz, errealitatearen interpretazio bat proposatzen du, prozesu material gisa ulertuta, non fenomeno ugari gertatzen diren, aurretik zeuden beste batzuetatik abiatuta. Oinordetza hori, hala ere, ez da ausaz edo arbitrarioki gertatzen, eta ez da ezerezera edo absurdura bideratzen: prozesu guztia legeek arautzen dute, forma sinpleenetatik konplexuenetara arteko bilakaera zehazten dutenak, eta errealitate natural eta gizatiar (historiko) osoari eragiten diotenak.

Materia mugitzen eta eraldatzen duten legeak lege dialektikoak dira. Aldi berean errealitatearen dinamismoaren metodo eta adierazpen den dialektika hegeliarrarekin gertatzen den bezala, Marx eta Engelsen dialektikak esanahi bikoitz hori bilduko du. Hala ere, dialektika ezin da prozesu mekaniko bihurtu, non mugimenduaren hiru uneak (tesia, antitesia eta sintesia), Hegelekin sarri egiten den bezala, inolako edukirik gabeko eskema mekaniko bihurtu. "Dialektika naturaren, giza gizartearen eta pentsamenduaren mugimenduaren eta bilakaeraren lege orokorren zientzia besterik ez da", dio Engelsek Anti-Dühring-en.

Dialektikak, beraz, lege orokorrak eskaintzen dizkigu, ez prozesu bakoitzaren berezitasuna. Lege orokorrak direla esan nahi du errealitatearen azalpen ororen oinarria direla, baina errealitate osoari eragiten diotela (natura, gizartea, pentsamendua) eta objektiboak direla, giza izaeratik independenteak. Marxek eta Engelsek dialektikaren hiru lege hauek adieraziko dituzte:

##### Kontrakoen batasunari eta borrokari buruzko Legea 
Heraklito eta Hegelen pausoak jarraituz, Marxek eta Engelsek errealitatea funtsean kontraesankorra dela uste dute. Naturan gertatzen diren agerpen guztiak izaki edo agerpen berean elkarturik dauden aurkako osagaien borrokaren emaitza dira, Naturan, gizartean eta pentsamenduan gertatzen diren higidura eta aldaketa guztien kausa direlarik. Lege horrekin higiduraren jatorria azaltzen da.

Azalpen hau justifikatzeko ematen diren argudioen artean zientzietatik datozenak dira nagusi (Fisika, Natur Zientziak, Matematika, Ekonomia), baina baita Historia eta filosofiatik datozenak ere. Adibide gisa jarritako kontrakoen bikoteen artean honako hauek aipa ditzakegu: erakarpena eta arbuioa, mugimendua eta atsedena, propietate korpuskularrak eta uhin-propietateak, herentzia eta egokitzapena, kitzikapena eta inhibizioa, klase-borroka, materia eta forma, kantitatea eta nolakotasuna, substantzia eta istripuak.

Baina dena erabat aldatzen da gauzak beren higiduran, eraldaketan, bizitzan eta elkarrekiko elkarrekintzetan aztertzen ditugun heinean. Orduan berehala egin genuen topo kontraesanekin. Higidura bera kontraesan bat da; tokiko higidura mekaniko soila ezin da egin gorputz bat, denboraren une batean eta berean, leku batean eta bestean dagoelako, leku berean dagoelako eta ez dagoelako. Eta kontraesan horren etengabeko eta aldi bereko soluzioa higidura da.

Tokiko higidura mekaniko soilak bere baitan kontraesan bat baldin badu, are gehiago baiezta daiteke materiaren higiduraren forma gorenez, eta bereziki bizitza organikoaz eta haren bilakaeraz. Lehenago ikusi dugunez, bizitza, lehenik eta behin, izaki bat une bakoitzean berbera eta beste ezberdin bat izatean datza. Bizitza, beraz, gauzetan eta egitateetan bertan dagoen kontraesan bat ere bada, etengabe ezartzen eta ebazten den kontraesan bat; eta kontraesana amaitzen den heinean, bizitza ere amaitzen da eta heriotza gertatzen da. Ikusi genuen, halaber, pentsamenduaren eremuan ere ezin ditugula kontraesanak saihestu, eta, adibidez, giza ezagutzarako gaitasunaren, barne-mugarik gabea, eta kanpoko gizaki mugatu eta ezagutza mugatuengan duen existentzia errealaren arteko kontraesana, guretzat, belaunaldientzat behintzat, ia amaigabea den aurrerabide mugagabean ebazten dela.

                                                                                                                                Friedrich Engels, Anti-Dühring, XII. Dialektika. Kopurua eta nolakotasuna.

##### Kantitatetik kualitatera igarotzeko legea 
Aldaketa kualitatiboaz ari gara gauza bat funtsean desberdina den beste bat bihurtzen denean. Zergatik bihurtzen dira gauza batzuk jatorrizko gauzez bestelako propietateak dituzten beste

batzuk? Kantitatetik kualitaterako trantsizio-legearen arabera, materia-kantitatea handitzeak edo murrizteak eragina du gauza bat beste bat bihurtzean. Materiaren metaketa edo gutxitzea progresiboa da, eta nolakotasun-aldaketak, berriz, gauza errotik aldatzea dakar, iraultza bat. Lege honen bidez izakien garapena eta fenomeno naturalak, sozialak eta abar azaltzen dira.

Naturako objektu guztiek ezaugarri neurgarriak dituzte, eta, beraz, haien esentzia, haien nolakotasuna ezin dira bereizi alderdi kuantitatiboetatik. Gauza batek ezaugarri bat izatetik beste bat izatera igarotzen denean, "Jauzi kualitatiboa" dela esaten dugu. Mugimendu oro kontrako elementuen borrokaren emaitza denez, jauzi kualitatiboak kontraesan bat konpontzea dakar, errealitate berri bat sorrarazten duena, naturaren garapenean aurrera egitea adierazten duena. Jauzi kualitatiboak ez du esan nahi nolakotasun bat beste batengatik aldatu behar denik, aurrekoa gainditzen duen beste batengatik baizik.

Lehen ere ikusi dugu, eskematismo unibertsalari dagokionez, erlazio dimentsionalen lerro nodal hegeliar honekin, non aldaketa kuantitatiboen puntu jakin batean aldaketa kualitatibo bat gertatzen den bat-batean, Dühring jaunak zoritxar txiki bat izan duela, ahulezia une batean berak ezagutu eta aplikatu duena. Bertan adibiderik ezagunenetako bat eman genuen, uraren agregazio-egoeren transformazioarena, presio normalean eta 0 ° C-tan fluidotik solidora pasatzen dena, eta 100 ° C-tan likidotik gaseosora igarotzen dena, hau da, bi flexio-puntu horietan tenperaturaren aldaketa kuantitatibo hutsak uraren egoera kualitatiboki eraldatua eragiten duena.

Lege horren alde, naturatik eta giza gizartetik hartutako ehunka gertakari gehiago argudiatu genitzakeen. Esate baterako, El Capital de Marx-en laugarren atal osoa — gainbalio erlatiboaren ekoizpena lankidetzaren, lanaren banaketaren eta manufakturaren, makineriaren eta industria handiaren eremuan — horrela kasu asko  lantzen dira, eta kasu horietan aldaketa kuantitatiboak aldatu egiten du gauzen nolakotasuna; beraz, Dühring jaunarentzat hain gorrotagarria den esamoldea erabiltzeagatik, kantitatea alderantzizkoa da, eta alderantziz. Horrela, adibidez, askoren lankidetzak, indar asko erabateko indar batean batzeak, Marxen hitzekin esateko, bere indar indibidualen baturatik funtsean ezberdina den "indar-potentzia berri" bat sortzen du.

                                                                                                                   Friedrich Engels, Anti-Dühring, XI, Morala eta eskubidea. Askatasuna eta beharra.

##### Ukazioa ukatzeko legea 
Ukapena ukatzeko legeak aurrekoa osatzen du, kontraesana nola konpontzen den azalduz, ukatutakoaren alderdi positiboak dituen errealitate berri bati bidea emanez. Higidura dialektikoaren lehen uneak, baieztapenarenak, errealitate baten existentzia soila suposatzen du; bigarren uneak, ezeztapenarenak, aurkako osagaiaren ekintza, zeina lehen unearekin kontrajarrita ukatzen duen. Hirugarren unea, bigarrenari ukatuz, zeina, aldi berean, lehenaren ukapena baitzen, adiskidetzearen, sintesiaren une gisa aurkezten da, aurreko bi uneen alde positiboa jasoz.

Behin mugimenduaren fase horretara iritsita, errealitate berri baten aurrean gaude, eta berriro ere eraldaketa dialektikoaren beste ziklo batean sartuko da; horrela, naturaren, giza gizartearen eta pentsamenduaren garapen progresiboa sortuko da. Errealitatearen forma osoagoetara, perfektuagoetara, integratzaileagoetara zuzentzen den garapena.

Dialektikan, ukatzeak ez du soilik ezetz esatea esan nahi, edo gauza bat existitzen ez dela adieraztea, edo edozein modutan suntsitzea. Spinozak esaten du: omnis determinatio est negatio, determinazio edo mugaketa oro ezeztapena da. Gainera, ezeztapen dialektikoaren izaera, lehenik, izaera orokorrak determinatzen du, eta, ondoren, prozesuaren izaera bereziak. Ukatu ez ezik, ezeztapena gainditu ere egin behar dut.

Beraz, lehen ukapena ezarri behar dut, bigarrena izaten jarrai dezan edo posible izan dadin. Nola? Kasu bakoitzaren izaera bereziaren arabera. Garagar ale bat jaten badut edo intsektu bat zapaltzen badut, lehenengo ekintza egin dut, baina bigarrena ezinezkoa bihurtu dut. Gauza-mota orok du ukatua izateko bere modu propioa, halako moldez non ezeztapen horretatik bere garapena sortzen baita, eta horrela gertatzen da errepresentazio eta kontzeptu mota bakoitzarekin ere ".

                                                                                                                                             Friedrich Engels, Anti-Dühring, XIII. Dialektika. Ukapena ukatzea.

### Sartreren kritika 
[thumb|[Jean-Paul Sartre, 1967.]]
Jean-Paul Sartre filosofo frantsesaren Arrazoi dialektikoaren kritika 1960an argitaratu zen Critique de la raison dialectique (Questions de méthode) izenburuarekin. Bertan, Sartrek bere buruari galdetzen zion nola eratu antropologia estruktural eta historiko bat, aztertutako objektuaren zehaztapena kontzeptuen sistema finko batean sakrifikatzen ez duena. Orduan azpimarratzen zuen antropologia marxistak bakarrik balio zezakeela horretarako, baina baldintza batekin: existentzialismoak, Izakiaren eta Ezergabearen dialektika fenomenologikoak dakarten gizatiartasuna ulertzea. Hala ere, Karl Marxen materialismo historikoa egia bada, orduan historia dialektikoa da, totalizazio bat: baina ba al dago arrazoi dialektikorik? Edo zientzien arrazionaltasun positibista nahikoa al da gizakia eta giza existentzia aztertzeko? Hauek dira Sartreren funtsezko galderak Arrazoi dialektikoaren kritika lanean. Nahiz eta "ariketa dialektikoa", modu klasikoan ulertua, eztabaida edo eztabaida bati dagokiona bezala, ez zen bere aztergaia izan, Sartre, batez ere, polemista izan zen, eta iritzien konfrontazioaren garrantziaren defendatzaile, ezagutzaren baldintza gisa eta bizitzaren eta gizartearen eraldaketa kontzienteen baldintza gisa.

## Dialektika eta zientzia garaikidea 
Dialektikaren erabilera, klasikoek erakusten dituzten aplikazioez haratago (Hegel, Marx, Engels), berriki eztabaidatu dute Lucien Seve, Jean Marie Bohm edo Jean Paul Sartre bezalako filosofoek ("arrazoi dialektikoaren kritika", non dialektikak giza taldeen azterketan duen interesa erakusten duen, baina naturaren ezagutzari aplikatzean duen balioa baztertzen duen). Hala ere, ezagutza zientifikoaren garapenak (eta dagokion aparatu matematikoaren aplikazioak) benetan estimulagarriak diren emaitzak ahalbidetzen ditu eremu horretan. Horrela, mundu osoan ezagunak diren zientzialarien lanak dialektika tresna errebelatzaile bihurtzen du. Oro har, dialektika fenomeno naturalak bilakaeran ulertzeko metodologia gisa aurkezten da, eta dialektikaren printzipioak eboluzioan dagoen zientziaren propietate orokorren jario gisa agertzen dira. Aipatzekoak dira John Haldane, Richard Lewontin eta Stephen Jay Gould, biologia eta eboluzioaren eremuan, baita Bertell Ollman eta Pascal Charbonnat ere, esparru epistemologiko askoz zabalago batean.

## Erreferentziak 
### Bibliografia (lehenengo mailako iturriak) 
* *Parménides*, Platón
* *Teeteto*, Platón
* *Gorgias*, Platón
* *Tópicos*, Aristóteles
* *Crítica de la razón pura*, Kant
* *Fundamento de la doctrina de la ciencia*, Fichte
* *Ciencia de la Lógica*, G. W. F. Hegel
* *Crítica de la razón dialéctica*, Jean-Paul Sartre
* *Tratado de la argumentación*, Chaïm Perelman y L. Olbrechts-Tyteca
* *A Systematic Theory of Argumentation*, Frans Eemeren y Rob Grootendorst
* *The New Dialectic*, Douglas Walton
* *Dialéctica de la Naturaleza*, Federico Engels
* *El Anti-Dühring* Federico Engels

### Bibliografia (bigarren mailako iturriak) 
* Détienne, Marcel. *Los maestros de verdad en la Grecia arcaica*. México: Sexto Piso Ediciones. 
* Détienne, M. "From Practices of Assembly to the Forms of Politics. A Comparative Approach", en *Arion*, Invierno 2000.
* Pardo Tovar, Andrés *Historia de la Filosofía y Filosofía de la Historia*. Bogotá: Ediciones Tercer Mundo, 1970.
* McKeon, R. (1954) "Dialectic and Political Thought and Action." Ethics 65, No. 1: 1-33.
* Postan, M. (1962) "Function and Dialectic in Economic History," The Economic History Review, No. 3.
* Biel, R. and Mu-Jeong Kho (2009) "The Issue of Energy within a Dialectical Approach to the Regulationist Problematique," Recherches & Régulation Working Papers, RR Série ID 2009-1, Association Recherche & Régulation: 1-21.
* Stump, Eleonore (1989). *Dialectic and Its Place in the Development of Medieval Logic* (en inglés). Cornell University Press. . Consultado el 21 de mayo de 2016.

* Sanchez-Palencia, Evariste, “*Paseo dialéctico por las ciencias”,* Editorial UC, Santander 2015 (traducción del original francés Hermann, París 2012; versión italiana Unicopli, Milán 2018)

## Ikus, gainera 
* Logika
* Materialismo dialektiko

## Kanpo estekak 
* Dialektika, Gizapedian.
* Esta obra contiene una traducción parcial derivada de «Dialectique» de la Wikipedia en francés, publicada por sus editores bajo la Licencia de documentación libre de GNU y la Licencia Creative Commons Atribución-CompartirIgual 3.0 Unported.
* Esta obra contiene una traducción parcial derivada de «Dialektik» de la Wikipedia en alemán, publicada por sus editores bajo la Licencia de documentación libre de GNU y la Licencia Creative Commons Atribución-CompartirIgual 3.0 Unported.