Euskal diaspora

[thumb|[Euskaldun|Euskal jatorriko gizataldeen presentzia, Amerikan.]]

**Euskal diaspora** hainbat arrazoi direla eta Euskal Herritik kanpo bizi diren euskal herritarren eta haien ondorengoen diaspora da. Horietariko batzuk euskaldunak dira (etxean euskara gorde dutelako edo euskal etxeetan ikasi dutelako), eta lotura berezia sentitu ohi dute euskal herritarrekiko edo Euskal Herriarekiko, nahiz eta diaspora horretako kide ugari duela hainbat belaunalditatik Euskal Herritik at bizi diren. Hori dela eta, bai bizi diren herrikotzat, bai euskal herritartzat dute beren burua diasporako kide askok. Kopuruaren aldetik, euskal diasporako gizatalde nagusiak Venezuelan, Argentinan, Kuban, Txilen, Uruguain, Mexikon, Kolonbian eta Ameriketako Estatu Batuetan bizi dira. Euskal diasporako kideetako asko euskal etxeetan eta nafar etxeetan biltzen dira, Euskal Herriko kulturari eta ohiturei eustearren.

Euskal diasporako kideei gertutasuna erakusteko asmoz, askotan *zortzigarren herrialdea* edo *zortzigarren probintzia* deritzo euskal diasporari.

## Eusko-amerikarrak 
[thumb|Euskal Jaialdia, [Ameriketako Estatu Batuak|AEBko Nevada estatuko Winnemucca udalerrian.]]
### Argentina 
Argentinako biztanleen %10 euskal jatorrikoak dira. Ipar nahiz Hego Euskal Herritik XIX. eta XX. mendeetan arrazoi ekonomikoengatik edo Karlistadetatik ihesi emigratu zuten helmuga nagusi izan zen Argentinara. Hartara, euskal herritarrek eragin handia izan dute Argentinako kulturan nahiz politikan. Esaterako, euskal leku izenak zein deiturak (herrialdeko hainbat presidente, adibidez) ugariak dira Argentinan. Euskal jatorriko argentinarrak duela hainbat belaunalditatik Ameriketako herrialde hartan kokaturik dauden arren, oraindik ere euskal nortasunari eusten diote euskotar-argentinar askok. Argentinako hiri nagusietan, hortaz, aise aurkituko duzu euskal etxeak.

### Mexiko 
Mexikoko euskal jatorriko biztanle gehienak bi lurraldetan bildu ziren herrialde hartara heltzean: Nuevo Leonen eta Nueva Vizcayan (gaur egun Durango izena duen estatua).

### Txile 
Txileko euskal immigrazioa oso zabala eta kualitatiboki esanguratsua da. Horrela, garai historiko desberdinak bereiz daitezke: *aurkikuntza* eta kolonia garaia; XVIII. mendeko migrazio fluxu handia; eta migrazio garaikideak (XIX. eta XX. mendeak). Gaur egun Txileko bi euskal etxek Eusko Jaurlaritzaren onarpena dute: 1943an sortutako Valparaisokoak eta 1959ko Santiagokoak. Bi horiekin batera beste euskal etxe batzuk ere badira: Valdivia, Linares, Temuco eta Iquique hirietan. Txilen, euskal toponimoak ugariak dira. Egungo Constitución hiriak Nuevo Bilbao izena zuen, eta bere armarrian Bizkaiko armarria dauka.

### Ameriketako Estatu Batuak 
[ezkerrera|thumb|[Boiseko Basque Center.]]
2000ko erroldaren arabera, Ameriketako Estatu Batuetan euskal jatorriko 57.000 lagun bizi dira: Kalifornian 20.868, Idahon 6.637, Nevadan 6.096, Washingtonen 2.665 eta Oregonen 2.627. Kopuru honi buruzko eztabaida handia da, hala ere, 1980ko errolda baino lehen "euskal" kategoria ez baitzen erroldan jasotzen. Hori dela eta, euskal jatorrikoak frantziar edo espainiar jatorrikotzat hartu ohi ziren. Alde horretatik, euskal jatorriko hainbat lagunek erroldetan euren burua frantziar, espainiar edo latinoamerikar gisa jasotzen dutela uste da.

Euskal jatorriko gizatalde handiena Boisen (Idaho) dago. Izan ere, hiri horretan, euskal jatorriko 15.000 bat gizabanako bizi ziren 2005. urtean.

### Saint-Pierre eta Mikelune 
[thumb|[Saint-Pierre eta Mikeluneko bandera ez ofiziala.]]

Kanadako kostaldean kokaturiko frantziar kolonia horretara euskal herritar, bretainiar eta normandiar arrantzale ugari iritsi zen. Euskal herritar gehienak Donibane Lohizunekoak ziren.

## Eusko-asiarrak 
Asiako euskal diaspora Amerikakoarekin alderatuz ezezaguna da. Asian, hala ere, euskal diaspora esanguratsua bada, Filipinetan batez ere.

Asiako lehen misiolari kristauetako batzuk euskaldunak ziren, hala nola Frantzisko Xabierkoa jesuita, Japoniatik Shangchuan uharte txikira (Txinako hegoaldean) lehorreratu zen 1552an eta hemendik Txinako kontinentera sartu nahi zuen misioak aurrera eramateko. Hala ere, bertan gaixo egon eta hil zen. Frantzisko Xabierkoa izan ezik, Aro Modernoan, euskal jatorriko pertsona gehiago agertu ziren Txinako lurraldeetan, besteak beste, Martín Aradakoa misiolari agustindarra 1575ean, Martín Leiolakoa misiolari frantziskotarra 1581ean eta 1585ean, Manuel Agote Filipinetako Errege Konpainiaren agentea 1790ko hamarkadan.

1990ko hamarkadatik, Txinako eta munduko merkatu-ekonomiaren, bigarren eta hirugarren sektorearen hazkundeak euskaldunak hartara joatea bultzatzen du. Enpresen presentziari dagokienez, 2015erako, 187 EAEar jatorriko enpresa zeuden bertan, fabrikak, merkataritza-sozietateak eta zerbitzuetakoak barne. Adibide aipagarrietako batzuk Mondragon Korporazioa, Orbea, Forjas, Iraeta eta Ormazabal izan daitezke. Geografikoki, enpresetako gehienak kostaldetik hurbil daude, hala nola, Jiangsu probintzian, Shanghai-n, Beijing-en, Tianjin-en, Hong Kong-en eta Shenzhen-en, hain zuzen, garapen ekonomiko eta kontzentrazio demografiko nabarmeneko zonaldeetan, non merkatu handia eta lan-esku ugari dauden. XXI. mendearen lehen hamarkadatik euskal enpresen presentzia handiagotuz joan da. Izan ere, 2003an, Eusko Jaurlaritzako *Sociedad para la Promoción y Reconversión Industrial* (SPRI) agentziak Shanghain ireki zuen ordezkaritza bulegoa, EAEko enpresen nazioartekotzea bultzatzeko Txinan. 2007an, Mondragon Korporazioak parke industriala inauguratu zuen Kunshan hirian (Zhejiang probintzia), hain zuzen, Shanghairen alboan. Kronologiari erreparatuta, EAEko enpresetako gehienak 2005 eta 2007 bitartean ezarritakoak dira, hain zuzen, 2008ko munduko krisi ekonomiko baino lehen eta EAE zein Txinako ekonomiaren hazkunde handiko urteetan.

Enpresez gain, zerbitzu arloetako langile kualifikatuak agertu dira Txinan, esate baterako, bankagintzakoak, gazteleraren irakasleak eta futbol entrenatzaileak (adibidez, Guangzhou Evergrande Futbol Klubaren harrobietan).

Are gehiago, gutxi badira ere, epe luzean bizi diren edo bizi izan diren bestelako profiletako euskal herritarrak ere badira, kazetariak, artistak eta akademikoak barne.

## Euskal etxeak eta nafar etxeak 
Euskal etxeak diasporako euskal herritarrak biltzeko guneak dira, nagusiki kultur helburuak dituztenak: hizkuntza eta dantza ikastaroetatik mus txapelketetaraino. Munduan zehar 150 euskal etxetik gora dago. Gehienak Argentinan daude (62 etxe), eta Buenos Aires aldean hedatzen dira batez ere. Izan ere, Argentinako biztanleen %10 inguruan euskal jatorrikoa da. Juan de Garay Fundazioak komunitate honekin lan nabarmena egiten du. Bilaketa genealogikoaren zerbitzua eskaintzen du, besteak beste. Ameriketako Estatu Batuak dira bigarren herrialdea zerrendan, 30 zentrotik gora dituztela, eta NABO (*The North American Basque Organizations*) erakundeak hauek guztiak koordinatzen ditu. Espainiakoan 10 euskal etxe daude, eta Frantziakoan bi.

Nafar etxeak, aldiz, hegoaldeko nafarrak biltzeko eta Nafarroa Garaiko kulturari eta ohiturei eusteko guneak dira.

## Euskal diaspora, herrialdeka/eskualdeka 
## Iruditegia 

Irudi:Euskal Diaspora. New York.jpg|Euskal etorkinei burututako omenaldia New York hiriko Ellis Island uhartean.
Irudi:Basque festival in Buenos Aires August 2011.jpg|Euskal Jaialdia Argentinako hiriburu Buenos Airesen.
Irudi:Comida vasca en Buenos Aires.JPG|Euskal taberna bat Buenos Airesen
Irudi:Ikurriña en el Centro histórico de la Ciudad de México..JPG|Ikurrina, Mexiko Hirian.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* ACORTA (G.), Bayonne-Buenos-Aires, aller et retour, dans Nations Basques, peuple mythique, aventure universelle, éd. Autrement, Paris, n°75, p. 185-190, 1994.
* BENASSAR (B.), Histoire des Espagnols, coll. Bouquins, éd. Robert Laffont, Paris, p. 1132, 1992.
* BOSSAVIE (L.) et coll, Les Basques et lAmérique dans Lettre mensuelle dinformation de la Chambre de commerce et dindustrie de Bayonne Pays Basque, n°415, 33 p, 1992.
* BLAZQUEZ (A.), à paraître, Hommage à Alexis Peyret à loccasion du premier centenaire de sa mort, colloque Alexis Perret, une personnalité et une oeuvre à (re)découvrir et à faire connaître, Serres-Castets, 20-22 octobre 2002.
* CHARNISAY (H. de), Lémigration basco-béarnaise en Amérique, J&D éditions, Biarritz, 1996 (1ère édition en 1930).
* DOUGLASS (W.), BILBAO (J.), Amerikanuak, Basques in the New World, University of Nevada Press, Reno, Nevada, page 145, 1975.
* EGUILEOR (J.-O. de), VALDES (E.), Donde durmieron los abuellos ? Los hoteles de inmigrantes en la ciudad de Buenos Aires, éd. Centro International para la Conservacion del patrimonio, Buenos Aires, Argentine, 2000.
* ETCHEVERRY (L.), Lémigration dans les Basses-Pyrénées pendant soixante ans, dans Association Française pour lAvancement des Sciences, XXIe session, Pau, p.1092-1104, 1892.
* GARAT (J.), Les émigrants basques, dans le Bulletin du Musée Basque, n°148,p.69-89, 1997.
* GARAIKOETXEA (C.), FEVA, Federacion de Entidades Vasco Argentinas, éd. Servicio central de publicaciones del gobierno vasco, Vitoria-Gasteiz, 1984.
* GOYHENETCHE (E.), Le Pays Basque, Soule-Labourd-Basse-Navarre, dans Société Nouvelle dEditions régionales et de Diffusion, p.432-446, 1979.
* IRIANI (M.), Los vascos y la inmigración temprana en la provincia de Buenos Aires. Su inserción en la estructura productiva, 1840-1880 dans Estudios Migratorios Latinoamericanos, Buenos Aires, p.110-111, 1992.
* LABORDE (P.), Lévolution de la population de la vallée dOssès, XIX-XXe siècles, dans le Bulletin du Musée Basque, n°52, p. 101-120, 1971.
* LEZAMA MONTORO (A.), 9 de junio de 1842, Naufragio de la Leopoldina Rosa, éd. A compte dauteur, Montevideo, Uruguay, 1992.
* LHANDE (P.), Lémigration basque, éd. Elkar, Bayonne, 1992 (1ère édition en 1910).
* MEHATS (C.), Les Basques de France aux Amériques, XIXe-XXe siècles. Recherche sur des aspects spécifiques dune émigration organisée, thèse de doctorat, Université de Bordeaux III, 1200 pages, 2004.
* MERKLEN (D.), Argentine, dans lEtat du monde 2005, éd. La Découverte, Paris, p. 430-435, 2004.
* PARONNAUD (J.-Cl.), THOMAS (R.), Emigrants des Pyrénées-Atlantiques et régions limitrophes aux XVIIIe et XIXe siècles, éd. Centre généalogique des Pyrénées-Atlantiques, Pau, 1991.
* PAPY (M.), Lémigration à partir du Pays Basque intérieur en 1900 daprès une enquête administrative, dans Bulletin de la Société des Sciences Lettres et Arts de Bayonne, numéro spécial du centenaire , p. 337-365, 1973.
* SAINT PIERRE (Mgr.), Trois mois avec les Basques dAmérique, Buenos-Ayres, dans Gure Herria, p.65-78,1951.
* SARRAMONE (A.), Les cousins basques dAmérique, J&D Éditions, Biarritz, 434 p., 1997.
* SARRAMONE (A.), Los abuelos vascos que vinieron de Francia, Editorial Biblos Azul, Azul, Province de Buenos Aires, 262 pages, 2000.
* URRUTIBEHETY (C.), Lémigration basque en Argentine et les frères Apheça, dans le Bulletin du Musée Basque, n°156, p.27-50, 2000.

## Ikus, gainera 
* Euskal etxeak
* Eusko-kanadar
* Eusko-uruguaitar
* Euskal Diaspora Taldea (internet)
* Ameriketako euskal kolonizazioa
* Euskaldunak
* Euskal Diasporaren Eguna
* Nafar etxeak
* Wikiproiektu:Euskal Etxeak Munduan Zehar

## Kanpo estekak 
* Euskal Diasporaren Eguna azaltzeko bideoa.
*  Euskalkultura.com Euskal diasporaren buletina
* Basqueheritage.com "Ipar Ameriketako Euskal Herriari buruzko webgunea"
* Euskal diaspora, zortzigarren herrialdea EKE
* '8 Probintziak Elkartea' - Baiona - Iparralde
* "Ohartu gabe baztertu ditugu emazteak euskal emigrazioaren historian" Argitxu Camus Etxekopar
* Euskal etxeak: erreleborik gabeko etorkizuna? Argiaren Larrun pentsamendu aldizkaria Euskal etxeen etorkizunari buruz (2008-02-24)
* Joseba Aurkenerena: Apezetxea anaiak eta Neska Ederren Uhartea. 
* Joseba Aurkenerena: Lorentza Gabikaren epaiketa. 

* Euskaletxeak.eus Munduko euskal etxe guztien ataria
* Kanpoko Nafar Komunitateen Erregistroa Nafarroako Gobernua
* Euskal diaspora arloko eragileen errepertorioa eta harreman-datuak. Euskal Kultur Erakundearen datu-basea.
* EuskoSare, Munduko Euskal Komunitatea: Eusko Ikaskuntzaren ekimena.
* Euskal etxeen zerrenda osoa
* Euskal diaspora, zortzigarren probintzia. Euskal Kultur Erakundea
* *Euskaldunen Argentina* . XIX. eta XX. mendeetan Argentinara joan ziren euskaldunen eta bereziki iparraldekoen atzerriratzeari buruz argibideak eta lekukotasunak.  Euskal Kultur Erakundea.
* *Hamaika zubi* Hasier Etxebarria idazleak zuzendu bideo-dokumentala. Zubiek josten dute Euskal Herria zatikatua. Hainbeste dira Euskal Herriak, eta beste hainbeste hauek josteko zubiak...
* IV. Mundu biltzarra