open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Álvaro de Rújula

**Álvaro de Rújula Galardón** (Madril, Espainia, 1944) zientzialaria, ikertzailea eta fisikaria da.

## Bizitza 
Filosofia eta fisikako ikasketak bere sorterrian egin ondoren, Triestera eta Parisa joan zen bere ezagutzak sakontzera. Espainiara itzuli zelarik, ikertzaile gisa jardun zuen Espainiako Energia Nuklearreko Batzordean. Geroago, Harvard Unibertsitatera aldatu zen, eta oinarrizko partikulei *(quark)* buruzko ikerketak egin zituen, arrakasta handiz; hainbesteraino, bera izan zen 1970eko hamarraldian energia garaien fisikan gertaturiko iraultzaren eragileetako bat. 1978. urtean, Partikulen Fisikaren Europako Laborategian (CERN) sartu zen, eta Fisikako Nobel saridun Carlo Rubbiaren zuzendaritzapean lan egin zuen. Gaur egun, CERNeko hamar teorialari iraunkorretako bat da Rújula, eta aldi berean eskolak ematen ditu Bostongo Unibertsitatean, irakasle titular gisa.

Álvaro de Rújularen proiektuen artean, aipagarriak dira gainerako partikulen masaren erantzule den Higgs bosoi partikulari buruzko ikerketa, eta Espainian partikula azeleragailu bat ezartzearen bideragarritasunari buruzko txostena. Ospe handiko ikertzailea da nazioartean, bai bere metodoen originaltasunagatik, eta baita Europako eta Amerikako aldizkari, egunkari eta liburuetan argitara emandako artikulu eta marrazkiengatik ere.

## Erreferentziak
Ignaz Pleyel

**Ignaz Pleyel** (Ruppersthal, 1757ko ekainaren 18a - Paris, 1831ko azaroaren 14a) Austriar musikagilea, musika-argitaratzailea eta pianogilea izan zen.

Bost urtez Joseph Haydnen ikaslea izan zen. 1789. urtean Estrasburgoko kapera-maisu izendatu zuten, eta hamar urtez egon zen zeregin hartan. Garai hartan idatzi zituen musika-lan gehienak (1787-1795). Frantziako iraultzak musikan eta erlijioan sortzen zituen etenen ondorioz, Londresa jo zuen, eta arrakasta handia lortu zuen, batez ere, sinfonia kontzertanteekin eta kuartetoekin. 1795. urtean Parisen hasi zen bizitzen, eta musika argitaletxe bat sortu zuen. Hogeita hemeretzi urtean lau mila lan argitaratu zituen, batez ere Luigi Boccherini, Beethoven, Muzio Clementi, Jan Ladislav Dussek eta Haydn musikagileenak. 1807. urtean Pleyelek piano-lantegi bat zabaldu zuen Parisen, urteak igaro ahala, gero eta ospetsuago bihurtu zena. Pleyelek hogeita bederatzi sinfonia idatzi zituen, berrogeita bost kuarteto harizko musika-tresnetarako, bi biolin-kontzertu, eta sei piano-sonata, besteak beste. 1815. urtean haren seme zaharrena, Camille (1788-1855), enpresako kide bihurtu zen; piano-jotzaile bikaina zen eta administratzaile ona. Chopin adiskide mina zuen, eta Pleyel aretoan egin zuen hark Parisko aurkezpena, baita azken kontzertua ere.
## Erreferentziak
Fez

**Fez** (,  ahoskatua; ) Marokoko iparraldeko hiria eta izen bereko eskualdeko hiriburua da. 946.815 biztanle ditu (2004).

Marokoko antzinako hiriburua da.

## Geografia 
Fas ibaiak gurutzatzen ditu Fez el Bali hiri zaharra, eta Fez Jdid berria. Eraikuntza berriko hiria hego-mendebalean dago.

### Klima 

## Historia 
Idris II.ak sortu zuen Fez el Bali 809an, eta Espainiatik eta Kairuandik etorritako jendea kokatu zuen bertan. XI. mendean, Marokoko lau hiri nagusietakoa egin zuten almorabideek, eta XII-XV. mendeetan marinien hiriburu izan zen. Horiek sortu zuten Fez Jdid hiri berria, eta Andaluziatik ihes zetozen arabiarrak finkatu ziren bertan.

1755eko azaroaren 27an, 6,5-7,0 magnitudeko lurrikara batek Fez eta Meknes hiriak suntsitu zituen, guztira 15.000 hildako inguru utziz. Horietatik 3.000 Fezen izan ziren.

1911. urtean, gudaroste frantsesak hartu zuen Fez. 1912ko martxoan, Fezeko Hitzarmena sinatu zuen sultanak, eta Maroko frantsesen manupeko ezarri. 1912ko azaroan, Marokoko iparraldeko zati bat eman zion Frantziak Espainiari (Rif) eta beste bat hegoaldean (Ifni eta Tarfaia).

## Ekonomia 
Larrugintza, zeta eta kotoi-lanak, estalkiak, musika-tresna eta zeramikagintza dira nagusi.

## Ondasun nabarmenak 
Meskitak eta unibertsitate musulmana ditu. Bertan dago Qarawiyin izeneko meskita ospetsua, 18 ate eta 366 habe dituena.

## Hiri senidetuak 
Fezek honako hiri senidetuak ditu:

## Pertsona ezagunak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko webgunea.
Boris Shakhlin

**Boris Anfijanovitx Shakhlin** (; Ishim, Ukraina, Sobietar Batasuna, 1932 - Kiev, Ukraina, 2008) gimnasta izan zen. Shakhlinek bere karreran zehar Olinpiar Jokoetako hiru edizioetan beste edozein gizonezko atletek baino domina gehiago eskuratu zituen, hamahiru domina, horietako zazpi urrezkoak. Eta Olinpiar Jokoak ez ezik munduko 14 txapelketa ere irabazi zituen.

## Bizitza 
12 urterekin umezurtz gelditu zen eta harrezkero aiton-amonekin hezi zen. Ospe handiko gimnasta izatera iritsi zen, eta kazetariek *Boris Burdin* ezizena ezarri zioten. 1956an Melbournen urrezko bi domina eskuratu zituen, horietako bat zaldi arkudunean, eta zortzigarren gelditu zen sailkapen nagusian. 1969an garaipena lortu zuen berriro arkudun zaldian, eta barra paraleloetan ere domina lortu zuen; urrezko bi haiez gainera, zilarrezko beste bi domina eskuratu zituen. Azken Olinpiar Jokoak 1964koak izan zituen, Tokion. 32 urte zituen ordurako, eta urrezko domina bakarra lortu zuen arren, sailkapen nagusian hirugarren gelditzea lortu zuen.

Tokioko jokoen ondoren kirolari profesional gisa jarraitu zuen, harik eta 1966an, Dortmundeko munduko txapelketan, huts egin eta erretiroa hartu zuen arte.

Gimnastika profesionaletik erretiratu ondoren Ukrainako Gimnasiako Federazioko lehendakari izendatu zuten.

## Erreferentziak
Fernando I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Fernando I.a Habsburgokoa** (Alcalá de Henares, Gaztelako Koroa, 1503ko martxoaren 10a - Viena, 1564ko uztailaren 25a) Austriako artxidukea (1521-1564), Bohemiako eta Hungariako erregea (1526-1564), Alemaniako erregea (1531-1564) eta, bere anaia Karlos V.ak koroa utzi ondoren, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea (1558-1564) izan zen.

## Bizitza 
Espainian hezi zen. Karlos V.ak habsburgotarren bost estatuen jabetza aitortu zion (Wormseko Hitzarmena) eta Hego Alemania, Tirol eta Goi-Alsaziako gobernadore izan zen. Hungariako Ana Jagellonekin ezkondu zen 1521. urtean, eta Bohemia eta Hungariako errege hautatu zuten Luis II.a hil ondoren (1526), Joan Szápolyairen ordez. Berehala aurre egin behar izan zion turkiarren erasoari (1529an setiatu zuten Viena). Budako gudua galdu (1541) eta zortzi urteko su-etena izenpetu zuen (1562). Turkiarrei zerga ordaindu eta Szápolyai Transilvanian onartu behar izan zuen. Humanismoak bultzaturik irekia zen protestanteekin. Horretarako, Suitzako bost kantoiekin Batasun kristaua osatu (1529) eta txekiarren matxinada zapaldu bazuen ere (1547), Eliza eraberritzen eta protestanteak eta katolikoak elkarri hurbilarazten saiatu zen. Ratisbonako Batzarrean (1524) parte hartu ondoren, Trentoko Kontzilioan bere ideia eraberritzaileak ezartzen saiatu zen. Augsburgoko Bakean parte hartu zuen (1555) eta protestanteen aldeko begiramena eskaini zuen.

## Zuhaitz genealogikoa 
## Erreferentziak
Michael Manley

**Michael Manley** (Kingston, Jamaika, 1924ko abenduaren 10a - 1997ko martxoaren 6a) politikaria, ekonomista eta kazetaria izan zen.

## Bizitza 
Norman W. Manley, Jamaikako Herriko Alderdi Nazionalaren (PNP) sortzaile eta lehen ministro izandakoaren semea zen. Lehenik kazetari gisa nabarmendu zen, baina PNP alderdiaren Jamaikako Langileen Batasun Nazionala sindikatuan murgildu zen ondoren, eta 1962an senatari izendatu zuten. Handik bost urtera Ordezkarien Ganberarako hautatu zuten, eta 1969an bere alderdiko buru egin zuten.

1972an lehen ministro kargua eskuratu zuen; kargu horretan iraun zuen garaian joera sozialistako programa finkatu zuen eta Jamaika-Kuba arteko harremanak sendotzen ahalegindu zen, Estatu Batuak kontra agertu ziren arren. Manleyk egindako lanari esker, Jamaikak indarra hartu zuen bertako bauxita-meategien gaineko interesa areagotu zelako, baina ekonomia oso egoera kaskarrean zegoen eta langabezia oso handia zen, eta aurrerapen handirik lortu ez zuenez, babesa galduz joan zen. 1980ko hauteskundeetan (istilu gogorrak izan ziren hauteskunde haietan) bere kargutik kendu zuten, baina 1989an berriro iritsi zen agintera, PNP bere alderdiak gehiengoa lortu zuelarik Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Azkenik, osasun-arazoak zirela eta, 1992an bertan behera utzi behar izan zuen bere kargua.
## Erreferentziak
Tontsura

thumb|alt=|Tontsura erromatarra

**Tontsura** zenbait erlijiotako sarrera-ospakizuna da, egoera berri batera igarotzen denari ilea moztea eskatzen diona. Eliza katolikoak eta ekialdeko eliza ortodoxoak erabili izan du erritu hori, kide batek bere burua Jainkoari eskaini nahi izan dionean. Eliza katolikoak 1973 arte erabili zuen, orduan utzi baitzuen indarrik gabe Paulo VI.a aita santuak. Ekialdeko eliza ortodoxoan irakurlea apaiz egiten denean erabiltzen da. Ekialdeko eliza batzuetan erritua monasterioko bizitzan onartua izateko ospakizunean egiten da. Noizkoa duen jatorria ez da garbi, baina antzinako kristauek bazuten ohitura hori, beharbada greziarrengandik eta semitengandik hartua, haiek ere jainkoei eskaintzen baitzizkieten ile-matazak. Budismoan, apaiz egiteko eta lekaime egiteko erabiltzen da. Birmanian eta Thailandian mutikoak zortzi urte inguru dituztenean, monasteriora joaten dira egunak edo hilabeteak han igarotzera, eta ilea moztea dute ospakizun nagusietako bat. Hinduismoan, hasierako erritua da, eta egoera-aldaketak adierazteko ere erabili izan da; bi urte inguru dituzten haurrei ilea mozten zaie, burugainean motots bat utzita, sakramentu baten gisako balioa du, eta lehenengo haurtzarotik bigarren aldira igarotzea adierazten du.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roman Cieślewicz

**Roman Cieślewicz**' (Lviv,  - Paris, ) ukrainar margolaria izan zen. Pintura Krakoviako arte ederretako eskolan ikasi zuen. Varsovian kartelen joera berrien ordezkari bihurtu zen. 1960-1963 urteen bitartean *Ty i Ja* (*Zu eta ni*), Poloniako kultura aldizkariko zuzendari izan zen, eta horretarako azalak diseinatu zituen 1975. urtera arte. Bere garaiko beste hainbat artistek bezala, herrialdeko bertako eta nazioarteko azoketarako standak prestatu zituen. 1963an Parisa joan zen eta marrazkilari eta zuzendari artistiko gisa aritu zen lanean. *Elle *eta*Vogue *aldizkarietarako lan egin zuen. Erakusketetako katalogo asko egin zituen, eta egunkarien eta liburu-sailen itxura aldatu zuen. 1985. urtetik aurrera arte grafikoetako irakasle izan zen Parisen. Publizitatearen alorrean egindako lanarekin batera, argazki-muntaiak egin zituen (*Klima aldaketa, *200 argazki inguruko saila). Bestalde, dekoratzaile eta eszenografo-lanak ere egin zituen, Iraultzaren bigarren mendeurrenean, 1989an. 1987an Parisen antolatu zuen *Pas de nouvelles, bonnes nouvelles *erakusketan espazioan urrunak ziren gertaeren irudiak era bortitzean hurbiltzen zituen. Ildo beretik aipatu behar dira *Kamikaze no 1* (1976) eta *Kamikaze 2 *(1991), berri izugarriak ematen dituzten aldizkariak.

## Erreferentziak
Jimmy Smith (musikaria)

**Jimmy Smith** (Norristown, Pennsylvania, AEB, 1925eko edo 1928ko abenduaren 8a - Scottsdale, Arizona, AEB, 2005eko otsailaren 8a) estatubatuar jazz-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Piano- eta baxu-ikasketak egin zituen 1948-1950 bitartean, eta 1951n organo elektrikoa jotzen hasi zen. Handik lau urtera, 1955ean, hirukotea osatu zuen eta debut ospetsua egin zuten 1956an New Yorkeko jazz-areto batean.

1956tik 1963ra jazz klasikoko zenbait disko eman zituen argitara, Blue Note disko etxearekin. Disko batzuetan jazz-taldeko buru gisa parte hartu zuen, eta beste batzuetan hainbat musika-jotzaile ospetsurekin (Lee Morgan, Kenny Burrell, Art Blakey, Lou Donaldson, Jackie McLean, Stanley Turrentine) egindako *jam session*ak bildu zituen.

Smith da Estatu Batuetako jazz-musikako organo-jotzaile handienetakoa; izan ere, Smithek iraultza eragin zuen jazz-musikaren baitan organoa jotzeko zuen tankera bereziarekin. Teklatuak jotzeko modua eta pedalaren erabilera berrizalea zabaldu zituen. Doinu-aberastasun handia lortu zuen, ordu arte organoarekin ez bezalakoa, eta eragin handia izan du harrezkeroko jazzeko organo jotzaileetan.

Bestalde, hainbat lan idatzi zituen, adibidez *The Sermon, Back at the Chicken Shack, Open House, Plain Talk*, etab. 1964an Grammy saria irabazi zuen *The Cat *lanarengatik. 1990eko hamarraldian zenbait emanaldi eta bira egin zituen. 2001 urtean, Smithek hainbat zuzeneko ekitaldi eta kontzertu eman zituen.

## Diskografika hautatua 
* 1956: *A New Sound, A New Star: Jimmy Smith at the Organ* (Blue Note)
* 1956: *The Champ* (Blue Note)
* 1957: ''Groovin' at Small's Paradise* (Blue Note)
* 1958: *The Sermon* (Blue Note)
* 1958: *Cool Blues* (Blue Note)
* 1960: *Crazy! Baby* (Blue Note)
* 1960: *Back at the Chicken Shack* (Blue Note)
* 1960: *Midnight Special* (Blue Note)
* 1960: *Prayer Meetin* (Blue Note)
* 1962: *Bashin: The Unpredictable Jimmy Smith* (Verve)
* 1966: *Peter and the Wolf* (Verve)
* 1966: *Jimmy & Wes: The Dynamic Duo*	(Verve)
* 1968: *Stay Loose...Jimmy Smith Sings Again*	(Verve)
* 1972: *Root Down* (Verve)
* 1972: *Bluesmith'' (Verve)
## Erreferentziak
Olivares konde-dukea

**Gaspar de Guzmán y Pimentel Ribera y Velasco de Tovar** (Erroma, 1587ko urtarrilaren 6a - Toro, 1645eko uztailaren 22a), gehienean **Olivares konde-dukea** deitua, espainiar noble eta politikaria izan zen. Filipe IV.a Espainiakoaren begikoa izan zen.

## Bizitza 
Haren anaia nagusia hil zenean, gortera joan zen, eta han Filipe printzearen, ondoren errege izango zenaren, adiskide egin zen. Filipe IV.ak aginpidea lortu zuenean, Gaspar de Guzmánen eskuetan utzi zuen gobernua, eta hark oso gobernu gogorra ezarri zuen. Aurreko agintaldiko pertsona garrantzizko guztiak baztertu zituen, aginpidea eskuratzeko orduan bere kontra inor ez izateko. Erresumako barne-politikaren eta ekonomiaren antolaketa aldatu nahi zituen, eta horretarako *La Unión de Armas* sortu zuen: harekin zergen sailkapena erreinuko lurralde guztietan berdina izango zen. Ekonomia-politika horren ondorioz, Kataluniako eta Portugalgo matxinadak gertatu ziren (1640).

Kanpo-politikan ez zuen luzatu izan nahi Herbehere Batuekin izenpeturik zegoen 12 urteko su-etena, eta horrek Probintzia Batuen burujabetasuna eragin zuen. Hogeita Hamar Urteko Gerran eta gero Frantziaren kontrako gerran sartu zen, eta horrela Espainiako monarkiak bost fronte desberdinetan borrokatu behar izan zuen (Flandrian, Frantzian, Germaniako Inperioan, Katalunian eta Portugalen). Azkenean, 1643an erregeak kargutik kendu behar izan zuen, eta Luis Mendez de Haro jarri zuen haren lekuan. Bazterturik hil zen.

## Erreferentziak
Javier Solana

**Javier Solana Madariaga** (Madril, Espainia,  -) espainiar politikaria da.

Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko idazkari nagusia izan da.

## Biografia 
Fisika-ikasketak egin zituen, Madrileko Unibertsitate Complutensean, 1964an. Urte hartan bertan Espainiako Langile Alderdi Sozialistako (PSOE) kide egin zen, eta Zientzia Ikerkuntzako Kontseilu Gorenean eta Estatu Batuetan egon zen ikasketak sakontzen. 1971tik aurrera alderdiaren ordezkaria izan zen Madrileko Koordinazio Demokratikoa izeneko plataforma antifrankistan. 1975ean Madrileko Unibertsitate Complutensean hasi zen lanean fisikako irakasle gisa.

1977-1996 bitartean Espainiako Diputatu Kongresuko kide izan zen. 1982an, PSOEk hauteskundeak irabazi zituenean, gobernuko lehendakari berriak, Felipe Gonzálezek, Kultura-ministro izendatu zuen, eta 1985ean gobernuko bozeramaile. 1988an Hezkuntza- eta Zientzia-ministro izendatu zuten. Lau urte geroago, Francisco Fernández Ordóñezen heriotzaren ondoren, González lehendakariak Kanpo Arazoetako ministerioa eskuratu zion.

1995ean NATOko idazkari nagusi hautatu zuten. 1997ko maiatzean garrantzi handiko akordioa lortu zuen Errusiarekin, Sobietar Batasun ohiko herrialdeei NATOko kide izateko aukera onartzen zielako. Hitzarmen hori "gerra hotzaren" amaieratzat har daiteke. NATOko idazkari nagusia izan 1999. urtera arte, eta 1999tik 2009ra Europar Batasuneko atzerriari eta segurtasunari buruzko politika bateratuko goi-ordezkari eta EUFORreko komandante-buru.

## Erreferentziak
Francis Collins

**Francis Collins** (Staunton, Virginia, 1950eko apirilaren 14a) estatubatuar sendagile eta genetista da.

Virginiako Unibertsitatean egin zituen kimikako ikasketak, eta Yaleko Unibertsitatean eskuratu zuen fisika kimikoko doktoregoa, 1974. urtean. Urte hartan bertan medikuntza-ikasketak hasi zituen Ipar Carolinako Unibertsitatean. 1984. urtetik 1993ra hainbat ikerketaren zuzendari eta irakasle gisa jardun zuen Michigango Unibertsitatean. 1994. urtean Giza Genomaren Ikerketarako Nazio Institutuko zuzendaritza hartu zuen; kargu horretan dagoenetik, Estatu Batuek Giza Genomaren Proiektuan betetzen duten lanaren ikuskatzailea da. Garrantzi handiko lanak egin ditu gizakiei eritasunak eragiten dizkieten geneak identifikatzeko eta kokatzeko egiten ari diren ikerketetan. 1989. urtean, adibidez, fibrosi kistikoa eragiten duen genea identifikatu eta gene hori kromosoman non dagoen kokatuta aurkitu zuen Collinsek bere lankideekin; lan talde hark neurofibromatosia eta Huntingtonen gaixotasuna zein genek eragiten duen ere aurkitu zuen, geroago. 2000. urteko ekainean Collinsek iragarri zuen Giza Genomaren Proiektuak, enpresa pribatu baten laguntzarekin, giza genomaren baseen sekuentzia zehaztu duela, eta horrenbestez, giza genomaren mapa osatzeko lehen urratsa egina dela. 2001. urtean, *Principe de Asturias saria* irabazi zuen, eta 2009. urtean, Academia Pontificia de las Cienciaseko kide izendatu zuten, eta Askatasun domina jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlo Maria Giulini

**Carlo Maria Giulini** (Barletta, 1914ko maiatzaren 9a - Brescia, 2005eko ekainaren 14a) italiar orkestra eta opera-zuzendaria izan zen.

Txikitan biolineko ikasketak egin zituen, eta 1930. urtean Erromara aldatu zen. Harrezkero, biola ikasten jardun zuen, eta konposizioko ikasketak egin zituen, orobat, *Accademia di Santa Cecilia*n. 1934. urtean Teatro Augustoko orkestran sartu zen, 1944an egin zuen debuta, eta 1953. urtea bitartean irrati estataletako zenbait orkestraren zuzendari izan zen Erroman eta Milanen. Urte hartan, 1953an, Milango La Scala antzokiko orkestraren zuzendari nagusi izendatu zuten, eta handik bi urtera Erromako operako antzokian hasi zen lanean. Bai Milanen eta bai Erroman zinemako zenbait ekoizpenetan parte hartu zuen Giulinik, Franco Zeffirelli eta Luchino Visconti zuzendariekin eta Maria Callas greziar sopranoarekin besteak beste. Bere karreran zehar errepertorio sinfoniko eta liriko zabala interpretatu zuen, baina azken urteetan orkestra zuzendaritzan espezializatu zen, opera-zuzendaritzan baino gehiago. 1968. urtean Chicagoko Orkestra Filarmonikoaren zuzendari gonbidatu nagusi izendatu zuten, eta 1978az gero Los Angelesko Orkestra Filarmonikoaren zuzendari nagusi izan zen. 1984an utzi zuen kargu hura, baina zuzendaritza-lanetan jarraitu zuen handik aurrera.
## Erreferentziak
Gabriel Ramos

**Gabriel Ramos Uranga** (Bilbo, 1939 - *ib.*, 1995eko abuztuaren 9a) bizkaitar pintore eta grabatzailea izan zen.

Arkitektura ikasketak Bartzelonan egin ondoren, Madrilgo San Fernando Arte Ederretako Eskolan ikasi zuen, 1965etik aurrera. Urtebete lehenago, egina zuen bere lehenengo bakarkako erakusketa, Bilbon. Grabatu ikasketak egin zituen Cuencan, eta 1972an Armintzan jarri zuen bere aurreneko grabatu-lantegia. 1986an, Marrazarri lantegi litografikoa ireki zuen, eta lan garrantzitsua egin zuen bertan, grabatuaren alorrean. 1985ean, grabatu-saileko Gure Artea saria eskuratu zuen, eta hurrengo urtean pinturari zegokiona. Urte berean eskuratu zuen, halaber, Bizkaiko Artea Grabatu eta Pintura Saria. 1980tik aurrera, kolorezko akuafortearekin hasi zen lanean, eta erakusketa ugari egin zituen hamarkada horretan, Bilboko eta Arabako Arte Ederretako Museoetan, Frankfurten HOSTOA euskal artisten kolektiboaren barruan, Baden-Badenen, Sevillan, Aachenen, Bilboko hainbat aretotan... Beiragintzan ere hasi zen, eta hark eginak dira, esaterako, Urkiolako San Antonio baselizako beirateak (1989) eta Lekeitioko Osakidetzaren eraikinekoak (1992). Bere muralak Zalla eta Lekeitioko udaletxeetan aurki daitezke. 1994an, Kalkografia Sari Nazionala eskuratu zuen, grabatzaile gisa egindako lanagatik.

## Erreferentziak
Jaime García Terrés

**Jaime García Terrés** (Mexiko Hiria, 1924ko maiatzaren 15a - *ibidem*, ) mexikar idazlea izan zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen Mexikoko Unibertsitatean, eta Erdi Aroko estetika eta filosofiakoak Frantzian. Grezian itzultzaile eta enbaxadore izan zen, eta intelektual gisa, kulturari buruzko interesa sustatzen saiatu zen. Zenbait literatura aldizkariren zuzendari izan zen: *México en el Arte, Revista de la Universidad de México, La Gaceta del Fondo de Cultura* eta *Biblioteca de México*. Halaber, Fondo de Cultura Económica argitaletxeko zuzendari izan zen.

Obra nagusiak, poesia-arloan: *Las provincias del aire* (1956, *Aireko probintziak*), *Los reinos combatientes* (1962, *Erreinu borrokalariak*), *Todo lo más por decir* (1971,* Esateko daukadan guztia*), *Corre la voz* (1980,* Zurrumurrua dabil*), *Las manchas de sol. Poesía 1956-1987* (1987, *Eguzki orbanak. 1956-1987 bitarteko poesia*), *Parte de vida* (1988, *Bizitza zatia*); eta saiakeran, *Sobre la responsabilidad del escritor* (1949, *Idazlearen erantzukizunaz*), *La feria de los días* (1953, *Egunen feria*), *Reloj de Atenas* (1977, *Atenasko erlojua*), *Poesía y alquimia: los tres reinos de Gilberto Owen* (1980, *Poesia eta alkimia: Giberto Owenen hiru erreinuak*) eta *El teatro de los acontecimientos* (1988, *Gertakarien antzerkia*).

## Erreferentziak
Julián García Valverde

**Julián García Valverde** (Madril, Espainia, 1946ko martxoaren 20a -) espainiar politikari eta ekonomista da.

## Biografia 
Ekonomia-ikasketak egin zituen, eta Espainiako Administrazioan sartu zen: Estatuko Ekonomisten Taldeko teknikaria izan zen 1976-1982 bitartean, batez ere industria- eta energia-alorreko enpresetan. Bere alderdiak, Alderdi Sozialistak, 1982an hauteskundeak irabazi ondoren, Industriako Institutu Nazionaleko presidenteorde izendatu zuten, eta Europako Ekonomia Erkidegoan sartzeko beharrezko ziren industria-birmoldaketetan parte hartu zuen (Mediterraneoko Labe Garaiak, ontzigintza...). 1985ean RENFEren presidente hautatu zuten.

1991n, Gobernu berria osatzean, Felipe González presidenteak Osasun-ministerioko buru izendatu zuen, bertako finantza-arazoak konpontzeko asmotan, baina urte hartan bertan, RENFEko lursail batzuen salmenten irregulartasunaren arazoa argitara atera, eta 1992an Espainiako Diputatuen Kongresuan agertu behar izan zuen, azalpenak ematera. Lursailen esleipen-moduak argi geratu ez ziren arren, eta Gobernuko presidentearen babesa izan arren, urte hartan bertan dimisioa eman zuen, hedabideen presioa zela-eta. Espainiako gobernuak Londresko Enbaxadako merkataritza gaietarako aditu izendatu zuen.

2006an Madrileko Auzitegi Probintzialak RENFEko auzian errugabetzat jo zuen.

## Erreferentziak
Idrissa Ouedraogo

**Idrissa Ouedraogo** (Banfora, Volta Garaia, 1954ko urtarrilaren 21a - Uagadugu, 2018ko otsailaren 18a) Burkina Fasoko zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Afrikako Zinemagintza Ikaskuntzetarako Institutuan egin zituen ikasketak, eta Parisa joan zen gero, ikasketak sakontzera. Frantzian telebistarako dokumental asko egin zuen hasieran, bere ikuste-estilo berezia leuntzeko balio izan ziotenak. Genero- eta narrazio-forma desberdinak saiatzea atsegin bazaio ere, bere film luzeen gai nagusia bidaia izaten da, hala bidaia fisikoa (herritik hirira, *Samba Traore* edo *Kini &amp; Adams* filmetan bezala) nola metaforikoa (afrikarren barne-odisea tradizioan eta kulturan zehar, *Tilai* filmean bezala). Bere filmetako estetika preziosista eta Afrikaz ematen duen ikuspegi nostalgiko exotikoa direla eta, eztabaida handiak sortu dira Ouedraogoren ikuspegia gaitzesten dutenen (europartzat jotzen dutelako) eta defendatzen dutenen artean (miseriatik ateratzeko eta irudi eta hots perfektutasuna bilatzeko ahaleginagatik). Bere filmak nazioarteko jaialdi inportantenetan lehiatu dira, arrakasta handiz: *Yaaba* eta *Talai* filmek, adibidez, Kritikaren Saria eta Epaimahaiaren Sari Nagusia irabazi zuten 1989. eta 1990. urteetan; *Samba Traore*k Zilarrezko Hartza irabazi zuen Berlinen, 1992an; eta *Le Cri de Couer*ek, Veneziako Mostran parte hartu zuen, 1994an.

## Filmografia 
### Film laburrak 
* *Pourquoi?* (1981)
* *Poko* (1981)
* *Les Écuelles* (1983)
* *Les Funérailles du Larle Naba* (1984)
* *Ouagadougou, Ouaga deux roues* (1985)
* *Issa le tisserand* (1985)
* *Obi* (1991)
* *Africa, mon Afrique* (1994)
* *Gorki* (1994)
* *Les Parias du cinemas* (1997)
* *Scenarios from the Sahel* (2001)

### Filmak 
* *Yam Daabo* (1986)
* *Yaaba* (1989)
* *Tilaï* (1990)
* *Samba Traoré* (1993)
* ''The Heart's Cry* (1994)
* *Kini and Adams* (1997)
* *Anger of the Gods* (2003)
* *Kato Kato* (2006)

### Telesailak 
* *Entre l'arbre et l'ecorce* (1999)
* *Kadi Jolie'' (2001)

## Erreferentziak
Jean-Guy Pilon

**Jean-Guy Pilon** (Saint-Polycarpe, Quebec,  - 2021eko apirilaren 28a) quebectar olerkari eta eleberrigilea izan zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen Montrealgo Unibertsitatean, eta han eskuratu zuen lizentzia. Ondoren Éditions de l´Hexagone eta Éditions de l´Actuelle argitaletxeetan lan egin zuen, eta 1958. urtean *Recontre Internationale Québécoise des Écrivains* kultura-foruma antolatu zuen Gaston Miron eta Louis Portugaisekin. 1959. urtean *Liberté* aldizkaria sortu zuen, André Belleau, Jacques Godbout, Gilles Hénault eta Fernand Ouellettekin batera. Hurrengo urtetik aurrera Kanada Irratiko kultura-saioen arduraduna izan zen. Pilonek hainbat sari lortu zituen bere karreran zehar, besteak beste Province de Québecena (1955), David saria (1956) etab. Bere olerkietan nabarmena da Alain Grandbois eta René Charren eragina. Hauek dira bere olerki lan nagusiak:* Les cloîtres de l´été* (1955, *Udako kanpandorreak*), *La fiancée du matin* (1953, *Goizaren andregaia*),* L´homme et le jour* (1957, *Gizona eta eguna*),* La mouette et le large* (1960, *Kaioa itsas barruan*), *Pour saluer une ville* (1963, *Hiri bat agurtzeko*), *Comme eau retenue: poèmes 1954-1963* (1968 *Ur geldia bezala: poemak 1954-1963*) bilduma. Pilonen lan aipagarria da, orobat, *Solange* (1965) eleberria.

## Erreferentziak
Muriel Spark

**Muriel Spark** (Edinburgo, Eskozia, 1918ko otsailaren 1a - 2006ko apirilaren 13a) ingelesezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Italiako judu familia batekoa zen jatorriz, eta Erroman eman zuen bere bizitza ia osoa. Bere eleberriak bizitza modernoari buruzko iruzkin ironikoak eta satirikoak dira, katolizismoaren ikuspegitik eginak (1954. urtean katolizismora bihurtu zen); ongiaren eta gaizkiaren arazoa haren obra askotan agertzen den kezka da. Hegoafrikara bidaiatu zuen eta zenbait urte egin zituen Rhodesian. 1938an S. O. Sparkekin ezkondu zen, eta harengandik bereizi zenean, 1944an, Ingalaterra itzuli zen. Kanpo Arazoetako ministerioan lan egin zuen, nazismoaren aurkako propaganda sailean.

Lanik aipagarrienak: *Kontsolatzaileak* (1957); *Memento Mori* (1959); *Pekham Ryeko balada* (1960); *Baliabide urriko andereñoak* (1963); *Mandelbaumeko atea* (1965). Bere eleberri ospetsuena, baina, *Jean Brodieren lehen urratsak* (1961) da: Edinburgoko irakasle xelebre baten historia da, ikasle baten ikuspegitik begiratuta. Obra antzerkirako eta zinemarako moldatu zen, arrakasta handiz. Azkeneko lanak:* Ibai ondoko berotegia* (1973); *Lurralde eskubideak* (1979); *Alfer hutsa* (1981); *Arazo bakarra *(1984). Ipuin-bilduma bat ere argitaratu zuen, *Muriel Sparken kontakizunak* (1985), eta poesia- eta literatura-kritika zenbait.
## Erreferentziak
Bảo Đại

**Bảo Đại**, **Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy** jaioa, (Huế, Frantziar Indotxina,  - Paris, Frantzia, ) Vietnamgo azken enperadorea izan zen, 1925etik 1945era bitartean. 

## Biografia 
1925ean Khải Định bere aita hil zelarik, enperadore-titulua heredatu zuen. Hala ere, 1932ra arte Frantzian segitu zuen ikasketak egiten. Hurrengo urtean bertan, bere agintea eskuratu nahiz, lehen ministroaren kargua kendu zuen, eta bera geratu zen enperadore. Hasieran herriarekin bateraturik nahi izan zuen gobernatu: monarkia konstituzionala eta mandarin-sistema aldarrikatu zituen, eta justizia eta irakaskuntza eraberritu nahi izan zituen. Hala ere, Frantziaren administrazio kolonialari men egin zion. 1945ean, japoniarrek Vietnam hartu zutelarik, Frantziarekiko itunak eten eta Asiako Sortalde Handiaren alde azaldu zen. Ho Chi Minhek errepublika aldarrikatu zuenean, bere kargua utzi eta Hong Kongera alde egin zuen. 1948an Frantziak Vietnamen burujabetasuna onetsi zuenean, gobernua antolatu nahi izan zuen berriro, baina huts eginik, Frantziara erretiratu zen, bere titulua galdu gabe, hala ere. 1954an, Estatu Batuetako gobernuak hala eskaturik, Ngo Dinh Diem gobernuburu izendatu zuten. Hark, 1955eko erreferendumean, monarkia ezabatu zuen. Orduz geroztik, Bao-Dai Frantzian bizi izan zen, erbesteraturik, eta 1997an hil zen, Nizatik gertu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio González González

**Antonio González González** (Santa Cruz Tenerifekoa, Kanariak, Espainia, 1917ko urriaren 27a - La Laguna, Kanariak, Espainia, 2002ko urriaren 11) espainiar biokimikaria izan zen.

## Biografia 
La Lagunako Unibertsitatean egin zituen kimikako ikasketak. Zientzia kimikoetako doktorea eta La Laguna Unibertsitatean kimika organikoko katedraduna zen. 1946an La Lagunako kimika organikoko eta biokimikako katedradun gisa ari zela Kanarietako landareetan agertzen diren gai elkartu naturalak ikertzen hasi zen. Garrantzi handiko ondorioak atera zituen, baina eten egin zituen bere lanak eta Cambridgeko Unibertsitateko laborategian lanean jardun zuen.

Espainiara itzuli ondoren La Lagunako zientzien fakultateko dekano izendatu zuten, eta kargu horretan aritu zen 1957. urtera arte. 1963an errektore kargua eskuratu zuen. Gonzálezen lan nagusiak kimika bio-organikoaren alorrekoak dira, batez ere, landareetatik eta itsasoko izakietatik ateratzen diren gaiei dagozkienak, eta lan horren baitan bereziki azpimarratzeko ekarpen bat hautatzekotan hamalau hezurdura karbonatu berriren aurkikuntza aipa daiteke. Lan horren berri jasotzen dute Espainian eta atzerrian argitara emandako bostehun lan baino gehiagok eta mundu guztian zehar eman zituen hitzaldiek.

Gonzálezek hainbat sari irabazi zituen, besteak beste, Asturiasko Printzea Saria, 1986. urtean.
## Erreferentziak
Daniel Sueiro

**Daniel Sueiro** (Ribasar, Coruña, 1931 &ndash; Madril, 1986ko irailaren 25a) espainiar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Lege-ikasketak egin zituen eta kazetari gisa jardun zuen. 1958. urtean eman zuen bere burua idazle gisa ezagutzera, *La rebusca y otras desgracias* ipuin-bildumarekin eta *La carpa* eleberriarekin. *Los conspiradores* (1964, *Konspiratzaileak*) eleberriarekin Literaturako Sari Nazionala irabazi zuen.

## Obra 
Espainiako gerra ondoko narratiba probintzianoaren mugak gainditzeko gaitasuna erakutsi zuen bere hurrengo lanetan: *La criba* (1961, *Bahea*), Madrilgo kazetaritzari buruzko eleberri soziala; *Toda la semana* (1964, *Aste osoa*); *Estos son tus hermanos* (1965, *Hauek dira zure anaiak*), erbesteratu baten itzulerari buruzkoa; *La noche caliente* (1965, *Gau beroa*); *Corte de la corteza* (1969, *Azalaren ebaketa*), mendebaldeko zibilizazioaren deskribapen beldurgarria; *Solo de moto* (1967, *Moto soloa*), zientzia fikziozkoa. Bestalde, zinema eta telebistarako gidoiak ere idatzi zituen: *El arte de matar* (1958, *Hiltzearen artea*), *Historia del franquismo o La flota roja* (1983, *Frankismoaren historia edo flota gorria*). Beste zenbait lan aipagarri: *El cuidado de las manos* (1974, *Eskuak nola zaindu*); *Servicio de navaja* (1977, *Labana zerbitzua*); *Balada de Manzanares* (1987, *Manzanaresko balada*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermann von Helmholtz

**Hermann von Helmholtz** (Potsdam, Alemania, 1821eko abuztuaren 31 &ndash; Charlottenburg, Alemania, 1894 irailaren 8a) fisikaria eta fisiologoa izan zen.

## Bizitza 
Potsdamen sendagile militar izan zen (1843), eta gero anatomia eta fisiologia irakasten jardun zuen Könisbergen (1849), Bonnen (1855) eta Heidelbergen (1858). Azkenik, fisikako irakasle izan zen Berlinen, 1871. urtetik aurrera. 1847an argitaratu zuen txosten batean, energiaren iraupenaren hastapena azaltzearekin batera, fenomeno fisikoak energia-motaren aldaketa besterik ez direla frogatu zuen. Energia potentzialaren kontzeptua azaldu eta energiaren iraupen-hastapena aldarrikatu zuen. Helmholtzen zientzia-ekarpenak hainbat alorretara hedatu ziren: elektrizitatea, dinamika, optika, akustika, etab.

1858an isurkarietako zurrunbiloen legeak azaldu zituen. Hotsen tinbrea elkarrekiko harmonikoen bidez definitu zuen (1862). Argiaren barreiadura aztertu zuen (1875), eta alor horretako lanak garrantzi handikoak ziren Lorentzen elektroien teoria moldatzerakoan. Difrakzioak mikroskopioan zuen eragina ere ikertu zuen. Geometria sailean, berriz, zientzia horren alderdi enpirikoari buruzko liburu bat idatzi zuen (1868). Fisiologiaren alorrean, ikustezko eta entzutezko sentipenak aztertu zituen, nerbio-bulkaden abiadurari dagokiona batez ere.

## Eragina 
1960ko hamarkadan, Eibarko ingeniari batzuek Helmholtz enpresa sortu zuten Eibarren organo elektronikoak egiteko, eta fisikariaren omenez aukeratu zuten izena. Organoez gain, telebistak ere egin zituzten.

## Erreferentziak
Paloma Díaz-Mas

**Paloma Díaz-Mas** (Madril, 1954ko maiatzaren 9a) Gasteizen bizi den madrildar idazlea da.

## Biografia 
Kazetaritzan lizentziatu eta Filologian doktore egin ondoren, hizkuntza eta literatura sefardian espezializatu zen, eta kultura horri buruzko lan ugari egin eta argitaratu ditu. Bere lehenengo lana 1973an argitaratu zuen *Biografías de genios, traidores, sabios y suicidas, según antiguos documentos*, eta orduz geroztik argitara eman dituen lanik gehienek sari garrantzitsuak eskuratu dituzte: Rojas Zorrilla antzerki-lan laburren saria *La informante*rekin 1983an; Herralde eleberri sariko finalista *El rapto del Santo Grial*ekin 1984an; Cáceres eleberri saria 1985ean *Tras las huellas de Artorius*ekin; Saiakera sari nazionaleko finalista 1986an *Los sefardíes: historia, lengua y cultura* saiakerarekin; Narratiba sari nazionaleko finalista 1987an *Nuestro Milenio* ipuin-bildumarekin; *Los judíos* saiakera 1992an; Herralde sariaren irabazle *El Sueño de Venecia *eleberriarekin; *Una ciudad llamada Eugenio* eleberria 1992an. 2000. urtean, Eusko Jaurlaritzak ematen duen Euskadi Literatura saria eskuratu zuen, gaztelaniazko narratibari zegokion atalean, 1999ko *La tierra fértil* nobelarekin. Ipuinak (*La visita del Comendador*, 2008) eta saiakerak (*La construcción de una escritora*, 2003) ere idatzi ditu. Euskal Herriko Unibertsitateko Gasteizko campusean irakasle izan da, eta gaur egun, Madrileko Instituto de la Lengua Española del Consejo Superior de Investigaciones Científicaseko (CSIC) ikertzaile titularra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zikladeak

**Ziklade**ak edo **Ziklade uharte**ak () Egeo itsasoko Greziako uhartedia da. 2.572 km2 ditu, eta 112.615 biztanle (2001). Hiriburua Ermoupoli da (Syros uhartea). Hogeita hamar bat uhartek osatua da; haietatik garrantzitsuenak hauek dira: Amorgos, Andros, Delos, Ios, Kea, Kimolos, Kithnos, Milos, Mikonos, Naxos (uhartea), Paros, Santorini (Thera), Serifos, Sifnos, Syros, Tinos, Sikinos, Anafi, Kimolos, Antiparos, Folegandros. Uharteak itsaspeko mendietako gailurrak dira. Izena Delos uharte sakratuaren inguruan moldatzen duten zirkulu-itxuratik datorkie (*kyklos*). Ekoizpen nagusiak hauek dira: ardoa, tabakoa, fruituak, mineralak, marmola. XX. mendean uhartedia bizkor husten ari zen, harik eta turismoa garatu zen arte.

## Historia 
Antzinatean Brontze Aroko kultura-gunea izan zen (K.a. 3000 urte), Zikladeetako kultura Kretakoa eta Mizenaskoa baino ehunka urte lehenago garatu baitzen bertan

K.a. 479an Atenasko Itsas Konfederazioan sartu ziren. 

Erdi Aroan Bizantzioren mende egon ziren, eta 1204an Veneziako dukerri bihurtu ziren. 1566an turkiar otomandarrek hartu zituzten uharteak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Odd Hassel

**Odd Hassel** (Christiania, egun Oslo, 1897ko maiatzaren 17a - *ibidem*, 1981eko maiatzaren 11a) norvegiar kimikaria izan zen. Osloko Unibertsitatean gradua lortu ondoren, Alemaniara joan zen 1922an, eta Munich eta Berlineko unibertsitateetan ere aritu zen. 1925ean Osloko Unibertsitatera itzuli zen, eskolak ematera, eta 1934-1964 bitartean unibertsitate horretako kimika saileko zuzendari izan zen. Kimikako Nobel Saria jaso zuen 1969an, Derek Bartonekin batera, erreakzio kimikoak eta molekulen hiru dimentsioko itxura lotzen zituen ikerketengatik. Lan hori garrantzi handikoa izan zen atomoak molekulan nola dauden antolatuta jakiteko, eta antolaketa horrek kimika portaeran duen eragina ezagutzeko. 1930etik aurrera molekulen egitura aztertzen hasi zen, batez ere "cyclohexane"rena. Hasselek elektroi-difrakzioa eta gisa horretako teknikak erabili zituen horretarako: teknika horren bidez zientzialariek elektroi sorta bat igaroarazten dute gai batean zehar, eta gaiaren egitura atomikoa aztertzen dute, gaian zehar igaroarazitako sortan gertatu diren aldaketen arabera. Hasselek "cyclohexane"rekin lotutako gaien egitura zehaztu zuen, eta molekula horien balizko "konformazioak" (antolaketa espazioan) argitu zituen. 1934an *Kristallchemie* (*Kristal kimika*) argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes Salisachs

**Mercedes Salisachs Roviralta** (Bartzelona, 1916ko irailaren 18a - Bartzelona, 2014ko maiatzaren 8a) espainiar eleberrigilea izan zen. *A. Dan *eta *María Ecín *ezizenak erabili izan zituen.

Ikasketak moja-komentu batean eta merkataritza-eskola batean egin zituen. Aldizkari, egunkari, irrati eta telebistan aritu zen lanean. Hainbat literatura-saritako epaile izan zen, eta hitzaldi ugari eman zituen. Bere lanak Frantzia, Portugal, Ingalaterra, Estatu Batuak, Suedia, Alemania, Finlandia eta Italian argitaratu dira, itzulita. Besteak beste, Bartzelona Hiriko Saria eman zioten 1956an, Planeta Saria 1975ean, Bilboko Bankuko Zilarrezko Arrosa domina 1976an, Sevillako Ateneo saria 1983an, eta Fernando Lara saria (2004). Salisachsen eleberrietan abstrakzioa da nagusi, eta sentimenduen erretratuen gainetik daude satira eta ironia. Idatzi dituen eleberrien artean aipagarriak dira: *Primera mañana, última mañana* (1954, *Lehenengo goiza, azken goiza*); *Carretera intermedia* (1955, *Bitarteko errepidea*); *Una mujer llega al pueblo* (1957, *Emakume bat hirira iristen da*); *El declive y la cuesta* (1966, *Malda eta aldapa*); *La última aventura* (1967, *Azken abentura*); *La sinfonía de las moscas* (1982, *Eulien sinfonia*); *La danza de los salmones* (1985, *Salmoien dantza*); *El secreto de las flores* (1997, *Loreen sekretua*), *La voz del árbol* (1998, *Zuhaitzaren ahotsa*), *El último laberinto* (2004) eta ''*Goodbye, España* (2009).

## Lanak 
* *Los que se quedan*, 1942
* *La heroína de Betulia*, 1948. Antzerkia
* *Primera mañana, última mañana*, 1955. Eleberria
* *Carretera intermedia*, 1956. Planeta sariko finalista (1955)
* *Una mujer llega al pueblo*, 1956. Eleberria
* *Más allá de los raíles*, 1957. Eleberria
* *Adán helicóptero*, 1957. Eleberria
* *Pasos conocidos*, 1957. Ipuinak
* *Vendimia interrumpida*, 1960. Eleberria
* *La estación de las hojas amarillas*, 1963. Eleberria
* *El declive y la cuesta*, 1966. Eleberria
* *La última aventura*, 1967. Eleberria
* *La decoración*, 1969
* *Adagio confidencial*, 1973. Eleberria. Planeta sariko finalista (1973)
* *La gangrena*, 1975. Eleberria. Planeta saria (1975)
* *Viaje a Sodoma*, 1977. Eleberria
* *El proyecto y otros relatos*, 1978. Ipuinak
* *La presencia*, 1979. Eleberria
* *Derribos: crónicas íntimas de un tiempo saldado*, 1981. Biografia
* *La sinfonía de las moscas*, 1982. Eleberria
* *El volumen de la ausencia*, 1983. Eleberria
* *Sea breve, por favor*, 1983. Rosa Navarro saria
* *Feliz Navidad, señor Ballesteros*, 1983. Ipuinak. Hucha de Oro Sariko finalista (1983)
* *La danza de los salmones*, 1985. Eleberria
* *Bacteria mutante*, 1996
* *El secreto de la flores*, 1997. Eleberria
* *La voz del árbol*, 1998. Eleberria
* *Los clamores del silencio*, 2000. Eleberria
* *La Conversación*, 2002.
* *Desde la Dimension Intermedia*, 2003
* *La palabra escrita. Radiografía de mis novelas*, 2003.
* *El último laberinto*, 2004. Eleberria
* *Reflejos de luna*, 2005. Eleberria
* *Entre la sombra y la luz*, 2007. Eleberria
* *Goodbye, España*, 2009. Eleberri Historikoa Alfontso X.a Jakintsua saria (2009)
## Erreferentziak
John Vincent Atanasoff

[thumb|220px|John Vincent Atanasoffen omenezko oroitarria, [Sofian, Bulgaria.]]

**John Vincent Atanasoff** (Hamilton, New York, 1903ko urriaren 4a - 1995eko ekainaren 15a) estatubatuar fisikaria izan zen. Elektronika digitalaren erabileran aitzindaria eta ENIAC lehen ordenagailu elektroniko digitalaren gurasoetako bat.

## Biografia 
1927-1942 bitartean irakaslea izan zen Iowa State Collegen, eta 1939an bere laguntzaile Clifford E. Berryrekin batera, hilabete gutxi batzuetan, erabilera orokorreko makina txiki baten eredua egin zuen. ABC izena eman zioten (Atanasoff-Berry Computer). 1939an hasi ziren ordenagailua bera egiten, eta 1942an Bushen analizagailu diferentziala (garai hartako ordenagailu analogiko zehatzena) baino 100 aldiz zehatzagoa zela frogatu baldin bazen ere, Bigarren Mundu Gerraren eraginez bertan behera utzi zen proiektua.

Atanasoffek bere diseinuan oraindik ere gaur egungo ordenagailu modernoetan erabiltzen diren zenbait elementu erabili zituen: kondentsadoreak (memoria RAM askok erabiltzen dute prozesu hori), edota aritmetika bitarra. Elektronika digitala erabiltzen zuen lehen ordenagailua, ENIAC, aurkeztu zenean ez zen aitortu Anatasoffekiko zuen zorra, eta 1967an Sperry Rand Corporationek auzitara eraman zuen Honeywell Inc., ordenagailu hori aspaldiagoko ABCren diseinuan oinarritzen zela argudiaturik. 1973an baliorik gabe utzi ziren ENIACen patenteak.

## Erreferentziak
James Callaghan

**Leonard James Callaghan**, Callaghan Cardiffeko baroia, (Portsmouth, 1912ko martxoaren 27a - Ringmer, Ekialdeko Sussex, 2005eko martxoaren 26a) britainiar politikaria izan zen. Langile-familia batean sortu zen, eta gazterik, 17 urte zituela, hasi zen lanean administrazio publikoan. 1936an buru-belarri ekin zion sindikalgintzari. Bigarren Mundu Gerran, britainiar itsas armadan aritu zen, eta hori amaitzean heldu zion politikagintzari, Alderdi Laboristan betiere. 1945ean diputatu hautatu zuten Galesen, eta 1951 arte hainbat kargu izan zituen garraio-ministerioan. Harold Wilson laboristaren agintaldian hasi zen Callaghanen etengabeko gorako bidea: Finantza-ministro izan zen 1964-67 bitartean, dimititu egin behar izan bazuen ere, Erresuma Batuaren egoera ekonomiko eskasa zela-eta. Hurrengo agintaldian (1974-76) Atzerri-ministro izan zen. Alderdi Laboristaren buru hautatu zuten 1976an, Harold Wilsonen ordez, eta, horren ondorioz, Lehen ministro kargua ere bereganatu zuen. Britainiar ekonomiaren egoera txarrak, sindikatuek bultzatutako grebek eta Alderdi Kontserbadorearen oposizio gogorrak gobernuaren gainbehera eragin zuten, eta zentsura-mozio bat zela medio 1979an agintea galdu zuen. Margaret Thatcher kontserbadoreak bereganatu zuen Lehen ministro kargua. 1980an utzi egin zuen Callaghanek Alderdi Laboristaren idazkaritza nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isaias Afewerki

**Isaias Afewerki** edo **Afwerki** (tigrinyeraz: ኢሳይያስ ኣፈወርቂ; Asmara, Eritrea, 1946ko otsailaren 2a) eritrear gerrillari eta buruzagi politikoa da. Eritreako presidentea 1993ko maiatzaren 24tik.

## Bizitza 
1966an, 20 urte zituela, lotu zitzaion Afewerki Eritrea Etiopiatik askatzeko borrokari. Addis Abebako Unibertsitatean ikasten hasia zen, baina ikasketak utzi, eta Eritrearen Askapenerako Frontean (EAF) sartu zen. Txinara bidali zuten gero, trebatzera, eta handik itzultzean, eskualde baten ardura eman zioten. 1970ean, zatiketa gertatu zen EAF barruan. Afewerki Eritrearen Askapenerako Herri Frontean (EAHF) kokatu zen, eta guda-unitate baten agintaritza eman zioten.

1977an, EAHFren idazkari nagusiaren ordezko izendatu zuten, eta, hamar urte geroago, idazkari nagusi. 21 urte Etiopiaren aurkako gerrillan aritu ondoren, Afewerki armada garaile baten buru zela sartu zen Asmaran, Eritreako hiriburuan. 1991n behin-behineko gobernu baten buru hautatu zuten; gobernu hark Eritrearen etorkizuna erabakitzeko erreferenduma antolatu behar zuen bi urteko epean. Nahiz eta bera independentzia osoaren aldeko izan, Afewerkik ez zuen erabat baztertu konfederazio bat egitea Etiopiarekin, herri horren mendean baitzen egona Eritrea 1952az gero. 1993ko erreferendumean, Eritreak Etiopiatik bereiztea erabaki zuen, eta Isaias Afewerki izendatu zuten estatu jaioberriaren lehendakari.

## Erreferentziak
Éric Tabarly

**Éric Tabarly** (Nantes, 1931ko uztailaren 24a - 1998ko ekainaren 12an Irlandako itsasoan desagertua) Bretainiako itsasgizona izan zen.

thumb|ezkerrera|Pen Duick II

Itsas Eskolan ingeniari ikasketak egin zituen eta teniente izan zen itsas armadan (1966). 1964-1971 urteen bitartean Gazteria eta Kirolen ministro izan zen. 1982an fragatako kapitain izendatu zuten, 1988an itsasontziko kapitain eta 1990ean Itsas Akademian sartu zen. Hainbat bidaia egin zituen *Pen Duick* ontziarekin; horien artean aipagarria da Plymouth-Newport bidea, hogeita zazpi egunetan bakar-bakarrik egin zuena. 1976an bide hori bera hogeita hiru egunetan egin zuen. Ozeano Barea zeharkatzeko bidaian txapeldun izan zen 1969an, eta Los Angeles-Tahiti bidaian ere garaile izan zen 1972an. Munduko birako lehiaketan parte hartu zuen 1974an. 1968an trimaran bat eraiki zuen: Pen Duick IV. 1980an abiadura-errekorra eskuratu zuen, hamar egun eta hamalau minututan zeharkatu baitzuen Atlantikoa. Itsasoan egin zituen bidaietan oinarrituta hainbat lan idatzi zituen: *Victoire en solitaire* (1964, *Bakarkako garaipena*), *De Pen Duick en Pen Duick* (1970), *Du Tour du monde à la Transat *(1976, *Munduko biratik Transtera*), *Histoire d´un record ou l´Atlantique en 10 jours* (1981, *Errekor baten historia edo Atlantikoa 10 egunetan*) eta *Pen Duick *(1990).
## Erreferentziak
John Milnor

**John Willard Milnor** (Orange, New Jersey, AEB, 1931ko otsailaren 20a) estatubatuar matematikaria da.

## Bizitza 
Lehenengo ikasketak Princetongo Unibertsitatean egin zituen, eta 1951n jaso zuen titulua. Graduatu ondoren, Princetonen hasi zen ikerlanean, eta 1953an, doktoregoko ikasketak bukatu baino lehen, irakasle hartu zuten. Tesia, *Isotopy of Links* ("Loturen isotopia"), Ralph Foxen zuzendaritzapean egin zuen, eta 1954an aurkeztu zuen. 1962an Henry Putmanen katedra eskuratu zuen Princetongo Unibertsitatean. Zazpi dimentsioko esfera batek estruktura diferentzial ugari izan ditzakeela da Milnorren aurkikuntzarik garrantzitsuena, eta horri esker arlo berriak sortu zituen topologia diferentzialean.

1950eko hamarkadan Milnorrek topologia aljebraikoa landu zuen, eta gaur egun batez ere dinamikan dihardu. Bere lanari esker ohore asko jaso du: 1962ko Stockholmeko Nazioarteko Kongresuan Fields domina jaso zuen; Zientzietako Domina Nazionala (1967) eta Leroy P. Steele sariaren hiru modalitateak jaso ditu 1982, 2004 eta 2011n.

Bestalde, Zientzietako Akademia Nazionaleko kidea da, Amerikako Arte eta Zientzietako Akademiakoa eta Amerikako Filosofia Elkartekoa. 1962tik aurrera *Annals of Mathematics* aldizkariko zuzendari izan zen, eta 1988az gero New Yorkeko Estatuko Unibertsitatean lan egiten zuen.

## Erreferentziak