open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muntiacus montanus

***Muntiacus montanus***, Sumatrako muntiako izenez ere ezaguna, Indonesiako Sumatra uharteko jatorrizko zerbidoa da. 1914an aurkitu zuten, baina 1930era arte ez zen beste alerik ikusi, ehiztari batek haietako bat harrapatu eta gero aske utzi baitzuen. 78 urte igaro behar izan zituzten, 2008an espeziea aurkitu zuten arte, bi aleri argazkia atera baitzieten.

Zenbait autoreren iritziz, *Muntiacus muntjak*-en azpiespezie bat da.

## Habitata eta ezaugarriak 
Muntiako hau mendiko basoetan bizi da, baina oraindik ezin izan da xehetasunez aztertu, oso ale gutxi ikusi baitira. Espeziea Indonesian bakarrik dago, Kerinci Seblat parke nazionalean, besteak beste.

Genero bereko espezie gehienek bezala, uste da ez dela arrisku larrian dagoen espezie bat, nahiz eta gehiegi kezkatzen duen bere habitata suntsitzea, batez ere basoak zatitzea eta, bereziki, tokiko populazioen ehiza-ohiturak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Chasen, F. N. 1940. A handlist of Malaysian mammals; a systematic list of the mammals of the Malay Peninsula, Sumatra, Borneo and Java barne. Bulletin of the Raffles Museum, Singapore 15: 1-209.
* Holden, J., Yanuar, A. and Martyr, D. (2003). The Asian tapirs in Kerinci Seblat National Park, Sumatra: Evidence collected through photo-trapping. Oryx 37(1): 34-40.
* Miller, G. S. 1942. Zoological results of the George Vanderbilt Sumatran Expedition, 1936-1939: Part V.-Mammals collected by F. A. Ulmer, Jr. on Sumatra and Nias. Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia 94: 107-165.

## Kanpo estekak
Sareokre ezkatatsu

**Sareokre ezkatatsua** (*Cortinarius Causticus*) *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria. Errefauaren zapore desatsegina du.

Sinonimoa: *Pholiota humicola*, *Cortinarius humicola*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, konikoa, azkenean zabaldu egiten da, baina titi puntazorrotz handi batekin. Okre kolorekoa edo okre-horixka kolorekoa eta *Pholiota* baten antzeko ezkata eta xerlo arreek estaltzen dute guztia.

**Orriak:** Zabal eta nahikoa lodiak, itsatsiak; okre-horixka kolorekoak hasieran, bukaeran esporengatik herdoil kolorekoak.

**Hanka:** 6 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1,3 cm bitarteko lodierakoa, irmoa, batzuetan bihurritua, zilindrikoa, oinarrian zabalduz eta puntan bukatuz; kapelaren kolorekoa, eta kapela bezala, ezkata arrez estalia dago, goitik oinarriraino.

**Haragia:** Ertzean mehea, lodia titiaren azpian; hasieran okre antzeko kolorekoa, azkenean arrexka edo gorrixka. Usain atsegina du eta errefau zaporea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, zapore desatsegina duelako.

### Nahasketa arriskua 
*Pholiota* baten antzekoa denez, *Pholiota squarrosa* delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, haritzen eta pagoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Kaukasia, Appalacheak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sare mingots

**Sare mingotsa** (*Cortinarius Causticus*) *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ezin da sukaldaritzan erabili, azala mikatza duelako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm arteko diametrokoa. Gaztetan ganbil-kanpai itxurakoa, gero zabaldu egiten da erdian titi batekin, okre zurbil kolorekoa. Hasieran, zuntz zuriz eta iheskorrez egindako errezel batek azpian dagoen kolore okrea estaltzen du; zahartzean erdian okre-laranja kolorea. Azal likatsu oso mingotsa, mihiaren puntarekin egiazta daitekeena.

**Orriak:** Ez oso estu, kolore okre-hori argikoak, esporek marroi-kanela kolorekoak bihurtzen dituzte.

**Hanka:** Berdina edo fusiformea, zurruna, sustrai antzekoarekin, zurixka, 3 -8 x 0,4 - 1,2 cm-koa.

**Haragia:** Mehea, hori-limoi kolorekoa edo okre antzekoa, batzuetan zuria kapelan. Zaporea ez du mikatza, azala bakarrik, usain sendokoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, Gortinarik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Causticus* epitetoa latinetik dator, kaustikoa esan nahi duen "Causticus" hitzetik. Haragiaren koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius ochroleucus* delakoarekin, honek haragia mikatza du eta azala berriz ez.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, koniferoen eta hostogalkorren basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius torvus

***Cortinarius torvus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria, usain txarra du eta toxikoa den susmoak ere badaude.

Sinonimoak: *Agaricus umbrinus*, *Cortinarius umbrinus*, *Telamonia torva*, *Gomphos torvus*, *Hydrocybe torva*, *Cortinarius torvovelatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 9 cm arteko diametrokoa, lehenik hemisferikoa, gero ganbila, azkenean zabaldu egiten da, ertza makurtua. Azala erabat bereizgarria, nahiko lodia, ez oso trinkoa, lehorra. Hasieran gaztaina kolore argikoa, eta gero arre-gris-arrosakara, azkenik haritsu-ezkatatsua eta zetadun bilbe antzeko batez estalia, ertzean zurixka.

**Orriak:** Zabal, orritxoekin, lodiak, eskotatuak edo ia itsatsiak, arrexka kolorekoa lila koloreko orbanekin eta azkenik kanela kolorekoa.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Espeziea gaztea denean, 2 cm arteko lodiera duen erraboil handi batean beherantz lodituta, azkenik luzanga eta oinarrira mehetua; betea, sendoa, zetaduna eta goiko aldean tonu moreak ditu. Beheko 2/3ak lila kolorez zikindutako zorro zurixka batez estalia dago, eta goiko aldean eraztun bereizgarri bat geratzen da. Gortina ez du oso lodia, zurixka eta iheskorra.

**Haragia:** Zurixka, apur bat morea, arrosa samarrekoa oinaren oinarrian. Usain sendoa du eta nazkagarria.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Es da jangarria usain txarra duelako.

### Nahasketa arriskua 
Oinaren ezaugarriengatik erraz ezagutzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkeneko espeziea, hostogalkorren basoetan ateratzen da, betez ere pagoen azpian.

### Banaketa eremua 
Europa, Ipar Amerika, Japonia, Errusia, Mongolia, Turkia, Kaukasia, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Street Fighter II: The World Warrior

1991ko Capcomek egindako bideo-jokoa da, 1987ko bideo-jokoaren jarraipena zena. Mundu mailan ospea lortzen zuen *Street Fighter* saileko lehen jokoa izan zen eta borroka generoan aitzindaria. Aurrekoan baino jolas-abiadura motelagoa izan zuen, eta 8 pertsonaia ditu aukeran, 4 amaierako *boss* eta amaiera-kolpe ezberdin bat pertsonaia bakoitzeko. Era berean, kontrol bat zuen, bere aurrekoak bezala, palankaren konbinazioak eta 6 botoi erabiltzen zituen borrokan zehar eraso bereziak egiteko, hala nola su-bolak jaurtitzeko (behean, diagonala behetik aurrera).

## Kanpo estekak
John Gurdon

Sir **John Bertram Gurdon** (Dippenhall, Surrey, 1933ko urriaren 2a – 2025eko urriaren 7a) britainiar biologoa izan zen. 2012ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Shinya Yamanakarekin batera zelula helduak zelula ama bihur daitezkeela aurkikuntzagatik.

Eton Collegera joan zen eta Oxfordeko Unibertsitatean zoologia ikasi zuen. 1971tik 1983ra Biologia Molekularreko Laborategian lan egin zuen eta 1983tik Zoologia Sailean. Aitzindaria izan zen transferentzia nuklearreko eta klonazioko lanetan.
Ms. Pac-Man

1982ko Namcok egindako bideo-jokoa da, 1980ko bideo-jokoaren jarraipena zena.

## Jokoa 
Jokoa jatorrizko *Pac-Man*en ia berdina da. Jokalariak puntuak jan eta mamuak saihestu behar ditu (batekin kontaktuan, bizitzak galtzen dira). Mamuak iraultzeko aukera ematen duten puntuek kontrako norabidean ibiltzea eta aparteko puntuak ematea eragiten dute (200, 400, 800 eta 1600 puntu, mamu guztiak normaltasunera itzuli aurretik harrapatzen badira). Fruten aparteko puntuek mailaz pasatzeko aukera ematen dute. Maila handitu ahala, zailtasuna areagotu egiten da.

## Kanpo estekak
Ziza zuri-more

**Ziza zuri-morea** (*Rugosomyces ionides*) *Lyophyllaceae* familiako onddo espezie bat da. Kalitate kaskarrekoa eta, gainera, babestu egin behar da. Urria.

Sinonimoak: *Lyophyllum ionides*, *Calocybe ionides*, *Gyrophila ionides*, *Melanoleuca ionides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm arteko diametrokoa, hasieran ganbila eta gero zabaldu egiten da, titi apur batekin, gaztetan ertz flokonosoa edo malutatsua du. Kolore more oso bereizgarria du eta zahartzean kolorea apur  bat galtzen joaten da.

**Orriak:** Oso meheak eta ugari, dekurrente samarrak edo eskotatuak eta kolore zurixka-horixkakoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Mehea, haritsua, kapelaren kolore berekoa.

**Haragia:** Zurixka edo zertxobait morea, zapore gozokoa eta aza eta irina nahastearen usaina du.

**Etimologia:** *Calocybe* terminoa grekotik dator, eta ederra edo polita eta burua esan nahi du. Esanahia: kapela edo buru eder batekin. *Ionides* epitetoa grekotik dator, bioleta esan nahi duen "iono" hitzetik. Kapelaren koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jan daiteke, baina ez du balio gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
Kapelaren eta oinaren kolore morea dela eta, erraz antzematen da *Calocybe* hau.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenaren hasieran hazten da, humus asko duten lurretan, batez ere pago basoetan, baina koniferoetan ere bai.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marmosa isthmica

***Marmosa isthmica*** Didelhipdae familiako ugaztun espezie bat da. Kolonbian, Ekuadorren eta Panaman bizi da. Fruituz eta intsektuez elikatzen da, eta adarretatik mugituz ehiza dezake, isats prentsilaren laguntzaz. Lehenago, *Marmosa robinsoni*ren azpiespezie bat zen, eta seguru asko antzeko bizimodua izango zuen. Izen espezifikoa, *isthmica*, latinez 'istmikoa' esan nahi du.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
Virtua Fighter (bideo-jokoa)

1993ko Sega AM2ek egindako bideo-jokoa da, Sega Saturn, Sega 32X eta Microsoft Windows plataformetarako sortua.

Jokagarritasuna nahiko sinplea zen, direkzio-palanka batekin eta 3 botoirekin: bat ukabilkadarekin, bestea ostikadarekin eta bestea blokeoarekin. Horien konbinazioekin kolpe bereziak eta giltzak egin zitezkeen, baina ez *Street Fighter II* bezalako jokoen fikziozko motakoak. Pertsonaia bakoitzak arte martzialeko estilo erreala eta bakarra zuen. Adibidez, Wolf pertsonaia amerikar borroka librean aditua zen, Jacky eta bere arreba Sarah Jeet Kune Do, Kage-Maru eta jiu jitsu eta abarretan nagusi ziren.

## Kanpo estekak
Defender (bideo-jokoa)

***Defender*** 1981eko Williams Electronicsek egindako bideo-jokoa da. Bi dimentsioko mundu batean tiro egiteko bideo-joko bat da. Fikziozko planeta batean dago, eta jokalariak estralurtarren uholdeak gainditu behar ditu, gainazalean dauden astronautak babesten dituen bitartean.

Garapena Eugene Jarvisek zuzendu zuen, Williamsen pinball programatzaile batek; Defender Jarvisen bideo-jokoen lehen proiektua izan zen eta *Space Invaders* eta *Asteroids* jokoetan oinarrituta zegoen. Williamsek Amusement & Music Operators Association (AMOA) erakustazokan erakutsi nahi izan zuen jokoa. Jokoaren garapena atzeratu zenez, taldeak bertan lanean aritu behar izan zuen azokaren hasierara arte.

*Defender* komertzialki arrakastatsua izan zen, gutxi gorabehera 55.000 ale salduz eta konpainiaren arkade salduena bihurtuz. Kritikariek jokoaren ikusizko efektuak eta jokagarritasuna goraipatu zituzten. Jarvisek bideo-jokoaren industriari egindako ekarpenik onenetako bat da maiz, baita bideo-jokorik zailenetako bat ere. Jokoa plataforma askotara eraman zuten, beste joko batzuen garapenean inspiratuta, eta arrastoek eta imitazio askok jarraitu zioten.

## Kanpo estekak
Tekken 2

1995eko Namcok egindako bideo-jokoa da, arkade eta PlayStation plataformetarako sortua. Tekken saileko bigarrena izan zen.

## Sinopsia 
Altzairuzko Ukabilaren Erregearen lehen Torneoaren amaieran, Kazuya Mishimak bere aita Heihachi Mishima garaitu zuen; mendeku gisa, Kazuyak Heihachiren gorpua haurtxoa zenean bota zuen labar berera jaurti zuen. Kazuyaren aitak jokoaren irekieraren sekuentzia euritsuan amildegia igotzen du, hondoa jotzen duen ekaitzarekin. Orduan Kazuyak Zaibatsu Mishimaren kontrola hartu zuen.

Kazuyak Mishima Zaibatsuren gainean duen agintea bi urtez luzatu da, baina honek ez du erakusten aita baino onberagoa denik. Kazuyaren agintaldia hilketek, ustelkeriak, legez kanpoko ikerketek eta abarrek markatzen dute. Hori guztia, Gen Diabolikoak Kazuyarengan gero eta eragin handiagoa duelako.

Heihachi bizirik dagoela entzutean, Kazuyak Altzairuzko Ukabilaren Erregearen II. Txapelketa iragartzea erabaki du, lehenengotik bi urtera.

Txapelketan edozein arerio kanporatzen dutela ziurtatzeko, Kazuyak bere agindupeko borrokalari ugari bidaltzen ditu txapelketan parte hartzera: Lee Chaolan, Anna Williams, Baek Doo San, Bruce Irvin, etab. Hala ere, horietako inork ez du lortu Heihachi, txapelketako finalista, menderatzea.

Txapelketan, Kazuyak Jun Kazama izeneko polizia bat ezagutuko du, eta, azkenean, maitemindu egingo da, «alde on» bat sortuko da Kazuya barruan, Junekiko sentitzen duen maitasunaren adierazgarri. Bestalde, Heihachik bere semearen aurka jokatuko duen txapelketako finalera iristea lortu du. Bere semearen barne borrokaz baliatuz, Heihachik Kazuya garaituko du. Gene Diabolikoa bere barnean sortutako ontasunari gailentzen zaio azkenean, eta Kazuya bere deabruzko bertsio bihurtzen da: «Devil Kazuya» deitua. Heihachik, orduan, bere semearen forma berriari aurre egin behar dio, bera ere garaituz.

Bere semea bidean berriro ez dela agertzen ziurtatzeko, Heihachik bere gorpua sumendi batera botatzen du. Bitartean, Jun, Kazuyaren semeaz haurduna, Mishima Zaibatsuren atzaparretatik ihes egitea erabakitzen du eta helmuga ezezagunarekin alde egiten du bere jaioberri semea hazteko.

## Kanpo estekak
Salobreñako gaztelua

**Salobreñako gaztelua** Salobreña herrian kokaturik dagoen gaztelua da, Granadako kostaldean. Espainiako Kultura ondasun eta Ondare historiko izendapenak ditu.

X. mendean dagoeneko gotorleku bat egon bazen ere gaztelu hau nazarien garaian eraiki zen. Garrantzia militar estrategikoa bazuen ere nazariek aisialdirako jauregi gisa eta errege familiakoen presondegi gisa erabili zuten. Harkaitz haren gainean eraiki zen gaztelua. 

XIII. mendean Yaqut al Rumi geografo egipziarrak Salobreñako gaztelua deskribatu zuen. Honela zioen hark: "Itsasertzean dagoen *hisn* (gaztelu) bat da bananondoz, azukre-kanaberaz eta artez inguratuta dagoena". Garrantzia militar estrategiko nabarmena bazuen ere, nazariek aisialdirako jauregi gisa erabili zuten eta baina herbesteraturiko pertsona garrantzitsuen presondegia ere izan zen; Yusuf III.a, Muhammad VIII.a, Muhammad IX.a, Abu Nasr Sad eta Muley Hacen Granadako erregea. Yusuf III.a hamabost urtez izan zen salobreñako gazteluan preso, anaiak zuen Granadako tronutik aldenduta. Kondairak dioenez xake partida bat amaitu izanak salbatu zuen heriotzatik. Nazarien garaian Salobreñaren garrantzia estrategikoa handia zen, hori erakusten dute sultan nazarien ohiko presentziak eta herriaren hedapen urbanistikoak.

Hurrengo mendeetan Salobreñako gazteluak toki estrategikoa izaten jarraitu zuen eta XVIII. mendean berrikuntza handiak egin zitzaizkion. Ondoren ordea garrantzia militarra galdu zuen eta bertan behera gelditu zen. XX. mendearen amaiera aldera berrizte lanak egin ziren. 2014-2015 bitartean Erdi Aroko, Aro Modernoko eta XVIII. mendeko egiturak berreskuratu ziren. Dorreak eta harresiaren zatiak berriztu ziren eta jauregiaren bainu eremua azaleratu zen. 

## Arkitektura 
Hiru altuera maila dituen gaztelua da, oinplano trapezoidala duela, harkaitzaren beharrei egokitua. Nazariek lau dorre ezarri zituzten harresian; dorre nagusia, dorre berria, dorre zaharra eta polboraren dorrea. Gaztelarrek bi dorre berri gehitu zizkioten, kuboa eta bateria. Harresietatik kanpo bi dorre berri aurkitzen dira, uraren dorrea eta *Coracha* dorrea, azken honen babes funtzioa zeukan.

Goiko mailako eremua da zabalena. bertan kokatu zen nazarien jauregia eta 2014-2015ean burutu zen indusketa eta berriztatze lanetan jauregiko bainuen eremua azaleratu zen.

## Iruditegia 

Irudi:Castillo Salobreña 1.jpg|Gaztelua eta Salobreñako alde zaharra.
Irudi:Castillo de Salobreña 02.jpg|Goiko eremua.
Irudi:Castillo de Salobreña 03.jpg|Nazarien bainuak.
Irudi:Salobreña Vista desde el castillo.jpg|Gaztelutik dagoen ikuspegia.
Irudi:Castillo de Salobreña y paseo de las Flores.jpg|Loreen pasealekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tekken 3

1996ko Namcok egindako bideo-jokoa da, arkade eta PlayStation plataformetarako sortua. Tekken saileko hirugarrena izan zen.

## Sinopsia 
*Tekken 2*ko gertakarietan (20 urte lehenago sagaren sekuentzia kronologikoan), Jun Kazama Kazuya Mishiman bizi den barnealdeko gaizkiaz ohartzen da. Junekiko maitasunak piztutako bere «Gen Diaboliko»aren eta bere «alde on»aren arteko barne-borroka batean murgilduta, Kazuya garaitu egin du bere aitak, Heihachi Mishimak, Mishima Zaibatsuren kontrola berreskuratu eta semea sumendi batera bota ondoren.

Kazuyako Jun haurdun dago, eta Kazuyako Gen Diabolikoko izpirituak eraso egiten dio, bere sabelean dagoen haurra harrapatu nahian. Junek deabruaren izpiritua garaitzea lortzen du eta Yakushimako basoetara erretiratzen da, non Jin Kazama bere semea bakarrik hazten duen.

Altzairuzko Ukabilaren Erregearen II. Txapelketa jokatu zenetik 15 urte igaro direnean, Heihachik botere gehiago lortu nahi izan du. Bere belarrietara, Mesoamerikako hondakin zahar batzuetan bizi den indar misteriotsu baten zurrumurruak iristen dira. Heihachik Tekken Indarrak bidaltzen ditu, Zaibatsu Mishimako indar militarrak, hondakinak ikertu eta han zer botere dagoen ezkutatzeko. Hala ere, kontaktua galdu dute tropekin irrati-mezu baten ondoren: «... denak hilda daude... Ogre ...» Heihachi bera indusketara iristen da, gorpu pila bat aurkituz, baina ohartuta han aurkitutako bizimodua izan litekeela botere gorena lortzeko bere asmoen irtenbidea.

## Kanpo estekak
Track & Field (bideo-jokoa)

***Track & Field***, Europan eta Japonian  deitua, 1984ko Konamik egindako bideo-jokoa da. Arkade hau 1984ko Olinpiar Jokoen produktu ofiziala izan zen.

Joko-sistema botoiak azkar eta intuitiboki sakatzean datza ("botoiak txikitzea" edo  ere esaten zaio), proba bakoitzaren arabera, marka bat gainditu eta beste kirol batera joateko. Jokatzeko modu hori jokalarien artean ezartzea lortu zen, eta Olinpiar Jokoetan eta kirol-probetan oinarritutako beste joko batzuetan imitatu zen.

## Ekitaldiak 
"Track & Field" -en sei ekitaldi daude:

* 100 metroko lasterketa: azkar egin korrika botoiak sakatuz. Hiru irteera faltsu egiten dituzten edo denbora amaitu baino lehen helmugara iristen ez diren jokalariak deskalifikatzen ditu.
* Luzera-jauzia: korrika eta salto egitea une egokian. Faltatzat hartuko da oso berandu jauzi egiten badu, zoladurara erortzen bada edo hondar-kaxarekin estropezu egiten badu. Sakatu jauzirako botoia angelua doitzeko. Jauziaren distantzia kalkulatzen du eta ezarritako distantzia gainditzen ez duten jokalariak deskalifikatzen ditu. 3 saiakera baino ezin dira egin.
* Xabalina jaurtiketa: une egokian korrika egitea eta jaurtitzea. Jaurtiketaren distantzia kalkulatzen da. Baliteke gauza arraroak erortzea, altuera handiegian jaurtiz gero. Luzera jauziaren antzera, 3 saiakera baino ezin dira egin.
* 110 metroko hesi-lasterketa: korrika egin eta hesiak saltatu. Jokalariak hesi bat salto egin gabe jotzen badu, zorabiatuta geratuko da eta denbora asko beharko du osatzeko. 100 metroko lasterketetan bezala, 3 irteera faltsu baino ez dira baimentzen.
* Mailu-jaurtiketa: jaurtitzailea biraraztea, korrika egiteko botoiak sakatuz, eta mailua une egokian jaurtitzea. Faltatzat hartuko da mailuak hormak kolpatzen baditu edo baimendutako eremuaren mugetatik kanpo erortzen bada. Luzera jauzia eta xabalina bezala, 3 saiakera baino ez dira baimentzen.
* Gorako jauzia: korrika egin eta botoiari une egokian eragitea. Airean dagoenean, botoiak presionatu daitezke korrika egiteko eta altuera gehiago irabazteko. 3 hutsegite bakarrik egin daitezke. 3. hutsegitearen ondoren lortutako altuera kalkulatzen da, eta baimendutako altuera gainditzen ez duten jokalariak deskalifikatzen ditu.

## Kanpo estekak
Ponts Couverts (Estrasburgo)

**Ponts Couverts** (, ) Frantzia ekialdeko Estrasburgo hirian dagoen zubi multzo bat da. Lau dorrek eta hizu zubik osatzen dute. Ill ibaia lau adarretan zatitu berritan hauek zeharkatzeko egiturak dira, XIII. mendean eraikiak. 

1988an UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zuen Petite France auzoan daude. Aurrez 1928. urtean Frantziako monumentu historiko izendatu zituzten

## Historia 
Estrasburgo hiriaren babeserako egitura gisa eraiki ziren Ill ibaiaren adarren gainean. 1230. urtean abiatu zituzten lanak eta 1250an amaitu. Zubi hauek egurrezko estalkia zuten eta hortik datorkie izena. 1332an egurrezko zutabeen ordez harlanduzkoak ezarri zituzten. Hiriaren aldera irekia zen baina kanpo aldera artileriarentzako zirrikituak baino ez zeuden.

Bost dorre altu ere eraiki ziren XIV. mendean hiriaren defentsa egitura sendotzeko, gaur egun lau baino ez daude. 1570. urtean burdinezko hesiak jarri ziren azpian, etsaiei ibiaitik sartzea eragozteko.

1681ean frantziarrek Estrasburgo berenganatu zuten eta 1690an zubien parean 100 metro ibaian gora Barrage Vauban eraikina altxatu zuten babes egituraren gehigarri. Egitura honen bidez ibaiaren emaria erreguka zezaketen.

1784. urtean zubiei egurrezko estalkia kendu bazitzaien ere izenak bere horretan jarraitu zuen. 1865ean egurrezko zubiak bota eta harrizko berriak eraiki ziren haien tokian.

## Dorreak 
Lau dorreak honako hauek dira (iparraldetik hegoaldera):

* *Stöckelsturm* ("borreroaren dorrea")
* *Heinrichsturm* ("Henrikeren dorrea")
* *Hans von Altheimturm* ("Altheimgo Joanen dorrea")
* *Französische Turm* ("Frantsesen dorrea")

## Ill ibaiaren adarrak 
Ill ibaia Estrasburgoko alde zaharrera iristean lau adarretan banatzen da. Iparraldekoa da zabalena eta gainerako hirurek berehala bat egiten dute hegoaldeko adarra osatuz. Adar biek aurrerago bat egingo dute Estrasburgoko alde zaharra uharte bihurtuz. Hegoaldeko hiru adarrak *Zornmühle*, *Disenmühle* eta *Spitzmühle* dira eta horiek zeharkatzen dituzte zubi estaliek. Alemanierazko *mühle* atzizkiak "errota" esan nahi du, izan ere ubide horietan errota ugari kokatu baitziren.

## Iruditegia 

Irudi:Belvédère du barrage Vauban (32096240321).jpg
Irudi:Ponts Couverts, Heinrichsturm ou Tour de l'Éclusier ou la Tour Henri, Hans von Altheimturm ou Tour Jean de Altheim Strasbourg 20200124 003.jpg
Irudi:Strasbourg PontsCouverts n03.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Virtua Fighter 2

1994ko Sega AM2ek egindako bideo-jokoa da, Sega Saturn eta Microsoft Windows plataformetarako sortua. Aurreko urteko bideo-jokoaren jarraipena izan zen.

## Pertsonaiak 
; Jatorrizkoak
*  Akira Yuki
*  Pai Chan
*  Lau Chan
*  Wolf Hawkfield
*  Jeffry McWild
*  Kage-Maru
*  Sarah Bryant
*  Jacky Bryant
*  Dural
; Berriak
* Shun Di
* Lion Rafale

## Kanpo estekak
Flehmen erreflexu

thumb|Flehmen erreflexu zaldi batean
**Flehmen erreflexua** edo **Flehmen erantzuna** (hitza *flehmen* alemanezko aditzetik dator) ungulatu, felino eta beste ugaztun askok egiten duten ahoko uzkurtze mugimendu mota berezi bat da, organo bomeronasalean edo Jacobsonen organoan produktu kimiko usaintsuen transferentzia errazten duena. Flehmen erreakzioan edo erreflexuan, animaliek ezpainak atzera eramaten dituzte, imintzio bat eginez. Keinu hori organo bomeronasala erakusteko eta usainaren molekulak bertara erakartzeko erabiltzen dute.

Portaera horri esker, animaliek beren espezieko beste kide batzuen odoranteak hauteman ditzakete, adibidez, gernuarenak. Animaliek hainbat faktore zehaztea ahalbidetzen du, besteak beste, araldia egotea edo ez egotea, animaliaren egoera fisiologikoa eta animalia zenbat denbora igaro den gertu. Erantzun berezi hori da paradako zaldiei gehien antzematen zaiena, araldian dagoen behor baten gernua usaintzen baitute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shinya Yamanaka

japoniar sendagilea da. 2012ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen John Gurdonekin batera zelula helduak zelula ama bihur daitezkeela aurkikuntzagatik.

Kobeko eta Osakako unibertsitateetan ikasi zuen. San Frantziskoko Gladstone Institutuetan eta Narako Zientzia eta Teknologia Institutuan lan egin zuen. Kyotoko Unibertsitateko irakaslea da.

Zelula ama plurierakingor induzituak garatu zituen, enbrioietako zelula amen antzekoak.
Namco

japoniar enpresa izan zen, bideo-jokoak garatzen eta banatzen zituena. 1955ean Masaya Nakamurak Tokion sortua, 2005ean Bandai jostailu-enpresarekin bat egin zuen eta en Bandai Namco Holdings, Inc. bilakatu zen. Horrela, herrialdeko entretenimendu enpresa nagusienetariko bat bilakatu zen.

## Lan nabarmenak 
* Galaxian (1979)
* Pac-Man (1980)
* Ms. Pac-Man (1981)
* Galaga (1981)
* Dig Dug (1982)
* Pole Position (1982)
* Xevious (1984)
* Dragon Ball (1984)
* Macross (1985)
* Metrocross (1986)
* Penny Racers (1987)
* Ace Combat (1992)
* Ridge Racer (1993)
* Tekken (1994)
* Tales of Phantasia (1994)
* Tales of Symphonia (1995)
* Klonoa (1997)
* Soulcalibur (1998)
* Mr. Driller (1999)
* Star Fox: Assault (2005)
* Time Crisis
* Xenosaga
* Eternal Sonata
* Dead to Rights
* Splatterhouse
* Inversion (2012)
* The Idolmaster
* Super Smash Bros. (3DS/Wii U) (2014)

## Kanpo estekak
San Petri eliza zaharra (Estrasburgo)

**San Petri eliza zaharra** (, ) Estrasburgoko eliza bat da, eliza katolikoa eta luteranoa eraikin berean dituena.

## Historia 
San Petri eliza 1130. urtean aipatzen da aurreneko aldiz. Erdi Aroan Estrasbugoro elizbarrutiko bederatzi elizetako bat zen. 

1398ko maiatzaren 22an Honau abadetxeko kapera ekarri zen, aurrez zegoen Rhinauk uholdea jasan ondoren, eta mezatarako aldare nagusia izan zen.

1529ko otsailaren 20an Estrasburgo hiriak Erreformaren alde egin zuen eta eliza luteranoa bihurtu zen. 1535ean eskola latindarra ireki zen elizan.

1681ean Frantziak Estrasburgo anexionatu zuen eta bi urte beranduago Luis XIV.a Frantziakoak elizaren zati bat katolikoi itzultzeko agindua eman zuen. Harrizko hesi bat eraiki zen kultu biak banatzeko. 2012 arte ez zen eliza biak konektatuko zituen aterik eraiki harresi horretan.

XIX. mendean elizaren alde katolikoa handitu egin zen. Conrath arkitektuak diseinatu zuen eta 1867an ireki zen.

## Erlikiak eta artelanak 
Eliza katolikoak Brigit Kildarekoaren erlikiak ditu, bai eta monumentu historiko izendapena duten hainbat artelan ere. 
* "Kristoren pasioa": Heinrich (edo Henri) Lutzelmann-ek (1485) egindako hamar irudi gotikoko seriea.
* "San Piterren bizitzaren eszenak": egurrean egin dako pizkundeko lau erliebe lan.
* "Pizkunde ondorengo Kristoren bizitzako eszenak": 1504ko margolanak.

Eliza luteranoak ere baditu artelanak:
* "Familia sakratua": Hans Wydyz (1520. hamarkadakoa)

## Iruditegia 

Irudi:Portail de l'église Saint-Pierre-le-Vieux catholique de Strasbourg.jpg|Eliza katolikoaren ataria.
Irudi:StPierreVieuxC23.JPG|Eliza katolikoaren gangak.
Irudi:Eglise St-Pierre-le-Vieux protestante-Intérieur (6).jpg|Eliza luteranoa.
Irudi:StPierreVieuxC11.JPG|"Kristoren pasioa".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estro

[thumb|240px|[Inpala arrak araldian borrokatzen]]
**Estroa** edo **araldia** animaliez mintzatuz, ernaltzeko grina da; grina horrek irauten duen denbora.

Ugaztunen emeen kasuan, araldia sexualki harkorrak diren garaia da, hau da, arra onartzen duten unea. Etapa honetan obulazioa gertatzen da. Gertaera hau ezberdina da espezie bakoitzean, iraupena aldatzen baita.

Arretan testosterona gehitu eta dimorfismo sexuala handitu egiten da, baita  oldarkortasun eta emeekiko ere.

## Araldia iraupenaren edo maiztasunaren arabera 
Estro mota asko daude:

* Urtekoak: urtean behin gertatzen da. Espezie basati gehienek horrelako zikloak dituzte. Hori horrela da kumeen jaiotza eta eskura dagoen elikagai kantitate handieneko, klima beroeneko edo migrazio-une egokienetako garaia bat etor daitezen. Adibidez, zerbidoak, hegazti basatiak, hartzak, otsoak, fokak, etab.
* Aldizkakoak: aldian-aldian gertatzen dira. Etxeko animalietan (txakurra, katua), klima erregularreko animalietan (ia aldaezina) eta animalia sedentarioetan gertatzen da. Gizakiari dagokionez, ziklo horri hilekoaren zikloa ere esaten zaio, hilekoarekin hasten dena, eta 28 egunetik behin gertatzen dena, gutxi gorabehera.
* Iraunkorrak: araldia iraunkorra da edo, hobeto esanda, ez da existitzen. Beti dira emankorrak. Hori, batez ere, etxeko hegaztietan gertatzen da, adibidez, oiloan. Animalia horiek ia egunero arrautzak erruten dituzte (hau da, ia egunero obulatzen dute), eta, beraz, beti emankorrak dira, eta, gainera, espermatozoide-sako-gordailu bat dute beren umetokian, eta, horri esker, arraren hazia zenbait egunez kontserbatu daiteke (hori da, era berean, oilar batek bere ardurapean beti ernaldutako oilo asko izateko arrazoia). Hau, lehen esaten den bezala, ez da benetan estroa.

## Araldian izandako portaera 
Portaera askotarikoa da espeziearen arabera. Funtsezkoa da araldian dagoen emeak ezohiko kitzikapena izaten duela, eta ia beti eragiten diola arren portaerari. Adibidez, behiaren araldia edo oreinen orroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Regra 34

***Regra 34*** 2022ko Júlia Murat zinema zuzendari brasildarraren film dramatikoa da. Locarnoko Zinemaldian Urrezko Lehoinabarra eskuratu zuen.

## Sinopsia 
Filmak Simone pertsonaiaren istorioa kontatzen du: batetik, Zuzenbide ikaslea da, emakumeak defendatu nahi dituelako abusu kasuen aurrean; bestetik, bere interes sexualek indarkeriazko mundu batean murgilduko dute.

## Aktoreak 
* Sol Miranda: Simona
* Lucas Andrade: Coyote 
* Lorena Comparato: Lucia
* Isabela Mariotto: Nat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niktali handi

**Niktali handia** (*Asterophora lycoperdoides*) *Lyophyllaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da inola ere jangarria.

Sinonimoak: *Helvella clavus*, *Agaricus lycoperdoides* (Basionimoa), *Merulius lycoperdoides*, *Sphaeropus fungorum*, *Asterophora trichioides*, ''Asterophora physaroides', *Asterotrichum ditmarii*, *Nyctalis lycoperdoides*, *Hypolyssus lycoperdoides*, *Artotrogus lycoperdoides*, *Asterophora clavus*, *Nyctalis agaricoides*, *Ugola physaroides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Zurixka, 0,5 eta 2 cm arteko diametrokoa, hemisferikoa eta klamidosporek osatutako hauts irintsu arrexka batez estalia. Kapela honek orri errudimentarioak ditu, tolestura sinple batzuk, zuri kolorekoak eta antzuak.

**Hanka:** Oin motz batek eusten dio kapelari, mehea, zurixka, 2 eta 4 cm arteko altuerakoa.

**Haragia:** Usain higuingarrikoa, mehea eta zuria.

**Etimologia:**

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako interesik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Asterophora parasitica* delakoarekin nahas daiteke, baina honek ez du gainazalean hautsik eta klamidospora leunak ditu.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, *Russula* generoko *nigrescens* taldeko deskonposatzen ari diren espezietan, bereziki *Russula nigricans* perretxikoan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Erdialdeko Amerika, Europa, Errusia, Turkia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Laos, Hego Korea, Japonia, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donkey Kong Jr.

1982ko Nintendok egindako bideo-jokoa da, Aurreko urteko bideo-jokoaren jarraipena zena.

Oraingoan Mariok Donkey Kong du preso (Mario antagonista izan den aldi bakarra), eta bere semeak, Donkey Kong Jr izeneko gorila txiki batek, erreskatatu behar du.

## Kanpo estekak
Soumaya museoa

**Soumaya Museoa** 1994an sortutako irabazi-asmorik gabeko kultur erakundea da. Hiru esparru ditu Mexiko Hirian: Loreto plaza, Carso plaza eta Guillermo Tovar de Teresa Etxe Museoa. Bere zeregin nagusia Carlos Slim Fundazioaren bilduma partekatzea da; bilduma horrek hiru mende baino gehiagoko arte amerikar eta europarra eskaintzen du. Guztiontzako topaguneetan, Latinoamerikako kultura-panoraman gogoeta eta elkarrizketa eragiteko, konpromisoaren eta gizarte-ekintzaren bidez helburutzat du. Arte-bilduma kontserbatu, babestu eta ikertzen du eta, aldi berean erakusketa ibiltariak, nazionalak eta nazioartekoak, sustatzen ditu. Museoaren izenak Carlos Slim museoaren sortzailearen emaztea zen Soumaya Domit oroitzen du. Soumaya 1999an hil zen. Carso Plazan duen egoitza Fernando Romero arkitekto mexikarrak diseinatu zuen. 2011ko martxoaren 29an inauguratu zen. Urteko 365 egunetan dago zabalik eta sarrera doakoa da

## Museoaren funtsak 
Museoak 70.000 objektu inguru gordetzen ditu. Azpimagarriak dira Auguste Rodin eskultore frantsesaren lanak, margolari inpresionistask (Monet, Renoir eta Degas), Europako aintzinako margolariak (Grekoa, Tintoretto, Brueghel, Cranach, Zurbarán eta Murillo), margolari novohispanoak (Correa, Villalpando eta Cabrera). Museo honetan Mexikon dauden Vincent Van Goghen margolan bakarrak. Halaber, badira beste artista handien lanak, besteak beste, José María Velasco, Agustín Arrieta, Dr. Atl, Diego Rivera, José Clemente Orozco eta David Alfaro Siqueiros.

## Iruditegia 

Fitxategi:Museo Soumaya en Plaza Carso, CDMX (detalles).jpg|Soumaya museoa, Carso plazan.
Fitxategi:Museo Soumaya-Fachada - panoramio.jpg|Aluminiozko hexagonoak, Carso plazaren kanpoaldean.
Fitxategi:Int_10Museo_Soumaya_FREE_Fernando_Romero_EnterprisE_photo_by_Adam_Wiseman.jpg|Museoa barrualdean.
Fitxategi:Casa Museo Guillermo Tovar de Teresa Valladolid colonia Roma alcaldía Cuauhtémoc CDMX 18.jpg|Miguel Cabreraren *San Rafael goiaingerua* (1745-1768 ingurukoa), Guillermo Tovar de Teresa Museoko atarian.
Fitxategi:El_Greco_-_Las_lágrimas_de_San_Pedro.jpg|Grekoaren *San Pedroren malkoak*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Museoaren webgune ofiziala.
Cephalophus rubidus

***Cephalophus rubidus*** antilope indartsu baina txikia da, eta Ruwenzoriko mendietan baino ez dago, Uganda eta, ziurrenik, Kongoko Errepublika Demokratikoaren artean. *Cephalophus rufilatus* edo *Cephalophus nigrifrons* azpiespezie bat izan daiteke.

*Cephalophus rubidus* 15 kg pisatzen ditu eta inguruko altuera du sorbaldan. Ile lodiak dituzte, arinagoak behealdean eta ilunagoak bizkarrean. Haren adar laburrek 8 cm inguruko luzera dute.

3.000 metrotik gorako eremu menditsuetan daude, belarrak jaten dituzten tokietan. Egunez bizi dira.

## Kanpo estekak
Egur-orin hori

**Egur-orin horia** (*Bisporella citrina*) *Helotiaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du behar adina haragi jateko. *Bisporella* generoko onddoak, asko eta zehazteko zailak dira, hankadun espezie txikiak dira eta kopa itxura daukate, eta hauen errezeptakulu ilegabeak, azkenean lauak edo sabeldunak geratzen dira. Zuriak, kremak, horiak, arreak, gorrixkak eta berdexkak izan daitezke.

Sinonimoak: *Octospora citrina*, *Peziza cyathoides*, *Peziza flava*, *Peziza citrina var. ß filicina*, *Calycina citrina*, *Helotium citrinum*, *Phialea citrina*, *Calycella citrina*, *Helotium flavum*, *Helotium alaskae*, *Hyalinia subaurantia*, *Calycella flava*.

## Deskribapena 
Fruktifikazioak: 2 eta 4 mm arteko diametrokoak, erregularrak, hasieran kopa sesil eta zapal itxuran, zahartzean disko forma hartzen dute, ia zulorik gabea eta himenioak goiko aldea estaltzen du. Hori-gorringo distiratsu kolorekoa, kanpoaldea leunagoa eta zurbilagoa du.

**Hanka:** Mehea, sarritan laburra, horixka.

**Etimologia:** *Citrina* epitetoa latinetik dator, bere kolore horiagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Phaeohelotium* espezie horiekin eta baita *Hymenoscyphus calyculus* delakoarekin ere.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, taldeka, askotan oso ale ugarikoak izaten dira eroritako adar hiletan, eta batzuetan, erabat hilda ez dagoen egurrean ( *Fagus* - pagoa, *Quercus* - haritza, *Alnus* - Altza, *Corylus* - hurritza).

### Banaketa eremua 
Afrika, Asia, Europa, Amerika, Ozeania.

## Galeria 

Fitxategi:Bisporella citrina 3.jpg
Fitxategi:Bisporella citrina 4.jpg
Fitxategi:Bisporella citrina 5.jpg
Fitxategi:Bisporella citrina 6.jpg
Fitxategi:Bisporella citrina 7.jpg

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Kobus anselli

***Kobus anselli*** Bovidae familiako ugaztun artiodaktilo espezie bat da. Upembako sakonuneko hezeguneetan bakarrik bizi da, Kongo ibaiaren goiko arroan, Kongoko Errepublika Demokratikoan. 2005ean, *Kobus anselli* gisa deskribatu zuten, 1926 eta 1947-48 artean bildutako 35 museo-espezimen aztertu ondoren. Lehen ez zitzaion kasurik egin *Kobus leche*ren antza zuelako, batez ere *Kobus leche smithemani* azpiespeziearena. Hala ere, UICNren 2008ko Zerrenda Gorrian, oraindik ere *Kobus leche*ren azpiespezietzat hartzen zuen, eta galzorian zegoela katalogatzen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sorex sclateri

***Sorex sclateri*** ugaztun espezie bat da, Soricidae familian. Endemikoa da Mexikon.

*Sorex sclateri* bi herritatik baino ez da ezagutzen Chiapasen, 1.700 metroko altueran dagoen Tumbalan, eta Guatemalatik gertu dagoen beste toki batetik. Aurkitu den eremua 7 km2 besterik ez da, habitataren erabilgarritasuna kontuan hartuta. Bere habitata mendiko hodeien basoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mukibotoi beltz

**Mukibotoi beltza** (*Bulgaria inquinans*) *Leotiaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi urria eta larrukara, ez du janaria prestatzeko balio.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Mamitsua, 4 cm arteko diametroa duen masa gelatinakara trinkoa bezalakoa da. Kopa baten forma du, baina ez oso nabarmena, batzuetan zulo gabe, laua, ertzak ferra-forma du. Barrualdea beltza da eta kanpoaldea, arre iluna. Zahartzean, dena beltz, likatsuagoa eta gelatinakara bihurtzen da.

**Hanka:** Ez du oin garbirik. Karpoforoa bera dago hildako adarrei lotuta.

**Haragia:** Arre-karamelu kolorekoa, gelatinakara, zaila, trinkoa, elastikoa.

**Etimologia:** *Inquinans* latinez da eta "kutsatzaile" esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez du balio sukalderako.

### Nahasketa arriskua 
*Exidia glandulosa* delakoarekin, honen himenioak papila konikoak ditu, haragia ez da arre-karamelu kolorekoa, grisaxka baizik eta esporak ez dira fuliginosak, zuriak baizik.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean oso ohikoa, sarritan, hostogalkorren zuhaitz edo adar hiletan talde handiak osatzen dituzte, batez ere haritzetan. Karpoforoak kolore beltzeko esporaz inguratuta egoten dira.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Maroko, Himalaiako eremua, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Indonesia.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Izarputz higrometro

thumb|Izarputz higrometroa.
thumb|Izarputz higrometroak.

**Izarputz higrometro**, **izarputz**, **lurrizar** edo **lur-izarra** (*Astraeus hygrometricus*) *Diplocystaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jateko modukoa, larrukara delako.

Higroskopikoa: hezetasunarekin ireki egiten da (esporak jariatzeko) eta lehorrarekin itxi egiten da (bere esporen zakua  babesten du, kamuflatu egiten da arriskuetatik ihes egiteko eta beste leku baten bila biraka joateko aukera ematen dio), 

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 3 eta 5 cm artean ireki aurretik, 6 eta 10 cm artean exoperidioa irekita; normalean arre kolorekoa, lore baten itxurakoa, 8-10 lore-hostokoa.

Exoperidioa: Bi geruzako bilgarri batek osatzen du: kanpoaldea, zaila eta lehorra, eta barrualdea, lodiagoa eta mamitsuagoa. Eguraldi hezean, izar edo lore moduan irekitzen da, endoperidioa erakutsiz, eta lehorrean itxi egiten da, higrometro gisa.

Endoperidioa: 2 eta 3 cm arteko diametrokoa, globo itxurakoa eta konprimitua poloen aldetik. Goitik zulatzen da, eta espora ugari jariatzen ditu.

Gleba: Zuria gaztetan, ondoren esporak heltzean belztu egiten da.

**Etimologia:** *Astraeus* terminoa grekotik dator, izartua esan nahi duen "astráios" hitzetik. *Hygrometricus* epitetoa grekotik dator, "hygros" hitzetik, hezetasuna esan nahi du eta "metros" hitzetik, neurria esan nahi du. Bere portaera arraroagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, larrukara da.

**Oharrak**

Espezie hau guztiz zabaltzen da denbora hezea denean, eta itxi eta bildu lehortearekin. Erreakzio higroskopiko hau *Geastrum* batzuetan ere nabaritzen da, baina ez hain nabarmen. Ia higrometro bat bezala.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan, batez ere koniferoetan.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Afrika, Erdialdeko eta Hegoaldeko Amerika, Asia, Australia.

## Galeria 

Fitxategi:Astraeus hygrometricus 3.jpg
Fitxategi:Astraeus hygrometricus 4.jpg
Fitxategi:Astraeus hygrometricus 8.jpg

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Onddo azpilimoi

**Onddo azpilimoia** (*Aureoboletus gentilis*) *Boletaceae* familiako onddo espezie bat da. Toxikoa ez bada ere, tamaina txikikoa, kalitate gastronomiko eskasekoa eta espezie urria denez, bere edertasunagatik argazkiak ateratzea gomendatzen da, baina ez biltzea.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, gorri-andere-mahats kolorekoa, arrosa edo marroi-gorrixka; esferaerdi formakoa, gero ganbila; gainazal likatsua du, izpi txiki-txiki ilunekin.

**Tutuak:** Itsatsiak edo zertxobait dekurrenteak, luzeak eta hori argi kolorekoak.

Tutu dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten tutuak.

**Poroak:** Kolore hori bizi eder batekoak, handiak eta angelutsuak.

**Hanka:** Zilindrikoa, bihurgunetsua edo fusiformea, hori argi kolore eder batekoa, behealdean gorrixkaz tindatuak, eta gainazala luzetarako zuntz finekin ildaskatua.

**Haragia:** Biguna, zuria, horiz jaspeztatua, pixka bat gorritzeko joera duena, zapore garratz samarrekoa eta fruta usain ahul batekin.

**Etimologia:** *Gentilis* epitetoa bere itxura segailagatik du.

## Jangarritasuna 
Mingotsak ez diren *Boletus* gehienak bezala jan daiteke, baina sukaldaritzan ez du balio handirik.

### Nahasketa arriskua 
*Boletus versicolor* eta *Xerocomus rubellus* delakoekin.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, onddo azpilimoia desagertzeko arriskuan dauden onddoen Euskal Herriako-Kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Nahiko urria da eta hostogalkorren basoetan aurkitzen da, 2 edo 3 aleko talde txikietan, ia oinaren oinarritik elkartuta.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Guatemala, Kanariak, Europa, Errusia, Israel, Hegoafrika.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Lerdeki marroi

**Lerdeki marroia** (*Chroogomphus rutilus*) *Gomphidiaceae* familiako onddo espezie bat da. Egostean, malba kolorea hartzen du, eta itxura desatsegina ematen dio. Azala kendu egin behar zaio, gisatua mindu egiten du eta gainera laxante samarra da.

Sinonimoa: *Gomphidius viscidus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm arteko diametrokoa, mamitsua, kanpai itxurakoa, konikoa edo zabaldua, titiduna, likatsua, leuna, arre-kobre kolorekoa edo marroi-gorrixka. Ertz biribildua, onddoa gaztea denean errezel haritsu batek orriei lotua.

**Orriak:** Oso dekurrenteak, zabal eta lodiak; gris horixkak edo arre-purpura kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Luzanga, okre iluna edo kanela kolorekoa, oinarrian mehetua, haritsua eta likatsua. Errezel haritsuaren hondarrekin edo gortina iheskorrarekin, eraztun batekin, batzuetan hautematen ez dena, goiko aldean.

**Haragia:** Horixka, hori-sufre kolorekoa oinaren oinarrian, lodia, trinkoa, zapore gozokoa eta usain gabea.

**Etimologia:** *Viscidus* epitetoa latinetik dator eta gainazal likatsua esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Gomphidius glutinosus* delakoarekin, hau askoz likatsuagoa da eta oinaren oinarria hori bizi kolorekoa du, ez du errezel haritsurik, baizik mintz gelatinakara eta garden moduko bat. *Chroogomphus helveticus* espeziarekin, artilea bezalako batez estalia, ez da likatsua, ez eta oso hezea, adreilu kolorekoa edo arrosa-okre kolorekoa. *Gomphidius maculatus* perretxikoarekin grisaxka edo arrexka kolorekoa tindu arrosekin. *Gomphidius roseus* kolore gorri-arrosakoa edo gorri-laranja.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Azoreak, Kanariak, Europa, Errusia, Israel, Turkia, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia, Txina, Australia eta Hegoafrika. 

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Atzapar zimur

**Atzapar zimurra** (*Clavulina rugosa*) *Clavulinaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du zaporerik eta, beraz, ez du interes gastronomikorik.

Sinonimoak: *Clavaria cornu-alces*, *Clavaria damicornis*, *Clavaria elegans*, *Clavaria rugosa var. γdamicornis*, *Clavaria rugosa var. ß cornu alces*, *Clavaria rugosa var. a elegans*, *Ramaria rugosa*, *Holocoryne rugosa*, *Clavaria gregalis*, *Clavaria pseudoflava*, *Clavaria clavaeformis*, *Ramaria rubescens*, *Clavaria rubescens*, *Clavaria gigantula*, *Clavaria obtusiuscula*, *Ramaria macrospora*, *Clavaria fragiliformis*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 4 eta 10 cm arteko fruituak. Tamainarik arruntena 4-6 cm-koa da, sinplea edo adar urritan zatitua, oinarrian mehetua eta goialdean zabalak, gainazal zimurtsu-tuberkulosoa edo tolesduraduna. Zuria, zuri zikina edo okre kolorekoa, batzuetan grisa, *grisea* aldaeran edo fuliginosoa *fuliginea* aldaeran

**Hanka:** Himenoforoaren luzapena da, zimurtasun gutxikoa edo ia leuna.

**Haragia:** Elastikoa, hauskorra eta biguna, gutxi definitutako zaporea eta usain fungikoak ditu.

**Etimologia:**

## Jangarritasuna: 
Jangarri oso kaskarra.

### Nahasketa arriskua 
*Clavulina cristata* delakoarekin, hau txikiagoa da eta oso adarkatua.

## Sasoia eta lekua 
Arrunta, uda bukaeratik udazkenaren bukaerara arte, urriagoa udaberrian, koniferoen eta hostogalkorren basoetan, bakarrik edo taldean, gutxitan soropildua.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Himalaiako eremua, Txina, Mongolia, Japonia, Hego Korea, Taiwan, Australia.

## Galeria 

Fitxategi:Clavulina rugosa 1.jpg
Fitxategi:Clavulina rugosa 2.jpg
Fitxategi:Clavulina rugosa 3.jpg

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Onddo-ardagai iraunkor

**Onddo-ardagai iraunkorra** (*Coltricia perennis*) *Hymenochaetaceae* famialiako onddo espezie bat da. Ez du balio sukaldaritzarako, larrukara delako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 9 cm arteko diametrokoa. Laua edo inbutu itxurakoa eta belus-tomentu fin batez estalia dago, marroi-gorrixka kolorekoa, argiagoa edo ilunagoa. Perretxikoa gaztea denean gehiago edo gutxiago markatutako eremu zentrokideak ditu eta ertza zurixka.

**Tutuak:** Laburrak eta estuak.

**Poroak:** Txikiak, biribilak eta kolore argikoak, baina zahartzean angelutsuak bihurtzen dira eta gris-arre edo gris-marroi kolorekoak.

**Hanka:** 2 - 5 x 0,5 - 1 cm-koa. Hasieran horixka, gamuza kolorekoa edo kanela kolorekoa, gero ilundu egiten da, eta kapelaren antzeko tonalitatea hartzen du.

**Haragia:** Mehea, elastikoa, larrukara.

**Etimologia:** *Coltricia* terminoak aulkiari, jarlekuari dagokio. *Perennis* epitetoa latinetik dator, iraunkor esan nahi duen "Perennis" hitzetik. Asko irauten duen perretxikoa delako

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Coltricia cinnamomea* delakoarekin, baina hau txikiagoa da, kanela kolorekoa eta hainbat aleren kapelak elkartuta egoten dira.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan aurki daiteke, basoetako lurzoruan, batez ere sua egon den lekuan.

### Banaketa eremua 
Europa, Ipar Amerika, Islandia, Kanariak, Australia, Sri Lanka, Taiwan, Mongolia, Himalaiako eremua, Zeelanda Berria, Hegoafrika, Japonia, Hego Korea, Brasil, Panama eta Errusia.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak