open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kultura-ondare

**Kultura-ondarea** komunitate baten iraganaren berezko jaraunspen kulturala da, gaur egun arte mantendu dena eta gaur egungo belaunaldiei helarazi zaiena.

Azken urteetan kontzeptua hedatu den heinean, aberastu egin da eta kultura espresio berriak onartu ditu, eta besteak bete, kultura ondarea bi azpikategoria nagusitan sailkatzen da: materiala eta immaterial edo ukiezina.

Kultura ondarea, kultura ondasunen multzoa da.

## Kultura ondarearen kontzeptuaren garapena 
thumb|*Linguae Vasconum Primitiae*. Azala (facsimile).
Kultura ondarea, azken mendeetan, batez ere Europan garatu den kontzeptua da. Horren aurretik, eta horren jatorri bildumazaletasuna eta antzinazaletasunen (antikuarioen) jarduera izan dela esan daiteke.

Josep Ballart autoreak (1997) kultura-ondasunei eman dakizkiekeen balio-motak definitu ditu, hiru kategoria nagusitan banatuta: erabilera-balioa, balio formala eta balio sinboliko-esanguratsua. Azkenik, bai eskualde-mailako bai nazioarteko erakunde publikoek hainbat sailkapen eta izendapen proposatu dituzte kultura-ondarea osatzen duten elementuetarako, baina izendapen, sailkapen eta definizio horiek beti bat ez datoz bate lege guztietan.

UNESCOk, Gizateriaren ondare sailkapenaren izendapena ematen du. Estatu bakoitzak, bere kultura ondasun eta sailkapen mailak garatu ditu. Adibidez, Frantziak Monumentu historiko irudi legala dauka, eta Espainiak, aldiz, Kultura Intereseko Ondasuna (BIC). Erresuma Batuan, *Scheduled Monument* irudia erabiltzen da.

Estatu barruko lurralde batzuk ere bere legedia garatu dute, hala nola Euskadiko Autonomia Elkargoak eta Nafarroako Foru Erkidegoak.
thumb|Jeonju jaialdia, Kultura ondasun ukiezina izendapena duen adierazpen kulturala Korean.
Kultura ondasunak fisikoak edo ukiezina izan daiteke. Azken kasu horretan Kultura Ondare Immaterial izena ematen zaio, eta babes maila altuena ematen du UNESCOk irudi honetaz baliatuta: Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial. Kultura ondare materialen artean, ondare arkitektonikoa izaten da ezagunena. Bestalde, aurretik garrantzia ematen ez zitzaion industria ondareari balio handiagoa eman zaio azken urteetan. Beste azpikategoria gisa ikus dezakegu ondare arkeologikoa, batzuetan, bere balioa ez baita agerikoa.

Beste ondare mota batzuek ere ezagutza ofiziala lortu dute, hala nola natura ondareak.

## Ikus, gainera 
* Kultura ondarea Euskal Herrian
* Monumentu
* Natur ondare

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Patrimonio. Indicadores UNESCO de Cultura para el desarrollo. Manual metodológico. UNESCO, 2014. 
*  Esatur servicios. Patrimonio cultural: concepto y tipos. Esatur Servicios. 2018-08-03
* Kultura Ondarea - Zer da Kultura Ondarea. Kultura ondarea. 2013-11-24
* Modulu-lana. 2011-12-08
*  Altuna, Jesus. El Patrimonio arqueológico. Kulturaren Euskal Kontseilua. Kulturaren euskal plana. Txostenak. Área 1- Patrimonio Cultural 1. Arloa- Kultura Ondarea 2003ko otsaila.
Asha Ismail

**Asha Ismail** (Garissa, 1968ko irailaren 27a) Kenyako giza eskubideen aldeko ekintzailea da 2007an *Save a Girl Save a Generation* elkartea sortu zuena. Bere eginkizuna da emakumezko genitalen mutilazioa, dote-sistema, behartutako ezkontza eta beste batzuk abusu batzuk amaitzea. Afrikan eta Asian emakumeen aurkako gehiegikeriak. Amnesty International-en *Valiant* kanpainan sartu zen, 2017ko maiatzean abian jarri zena eta honen helburua munduan giza eskubideak defendatzen dituzten pertsonen errekonozimendua eta babesa handitzea zen.

## Ibilbidea 
Ismail oso sentikorra da mutilazio genitala duen emakumezkoen arazoarekin, bost urte zituenean infibulatu egin baitzuten , hau da, emakumezkoen mutilazio genitalaren lau motetako bat da. Praktika horretan klitoria kendu zitzaion, labia eta ezpain txikiak moztu zizkioten eta bagina ia guztiz josi zioten.

2016ko azaroaren eta 2017ko uztailaren artean, Emakumeen Mutilazio Genitalen Prebentzio eta Sentsibilizaziorako Proiektuaren koordinatzailea izan zen, "Ez moztu haien ametsak" izenburupean.Ablazioaren praktika salatzen duen José Manuel Colónek zuzendutako 2017ko *La manzana de Eva* dokumentalean parte hartu zuen.

## Aitorpenak 
2017ko martxoaren 8an, Emakumeen Nazioarteko Eguna dela eta, Ismailek Atenea de Alcobendas saria jaso zuen, emakumeen eskubideen defentsan egindako lana aitortzen zuena.

2018ko maiatzean, Amnesty Internationalek Brave kanpaina abiatu zuen: giza eskubideen defendatzaileen presentzia handitzea helburu zuen Wikipedian. Hala, Ismail sartu zen beste ekintzaile batzuekin batera, hala nola Alba Teresa Higueras, Kolonbiako giza eta emakumeen eskubideen defendatzailea; Alba Villanueva, adierazpen askatasunaren eskubidearen aldeko espainiar aktibista; Alejandra Jacinto, etxebizitza eskubidea lortzeko Espainiako abokatua; Arantxa Mejías, etxebizitza eskubidea lortzeko Espainiako aktibista; La Colectiva, Kolonbiako eta Espainiako emakume errefuxiatu, erbesteratu eta migratzaileen elkartea; eta Leonora Castaño, Kolonbiako nekazaria eta emakumeen eskubideen defendatzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Berria egunkarian. Jone Bastidak (2020.02.07)
* "La Manzana de Eva" dokumentalaren trailerra
* Save a Girl Save a Generation webgunearen webgune ofiziala
Hermodike II.a

**Hermodike II.a** txanpon grekoaren asmatzailea dela uste da, Aristotelen arabera, aurretiazko ezagutza teknikoa Lidiatik Antzinako Greziako gizartera igorriz Eolia bidez. Beste historialari batzuek Hermodice, Damodice edo Demodike bezala itzuli dute, Polluxen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tapputi

[thumb|eskuinera|thumb|260px|[K. a. 1200|K. a. 1200. urteko taulatxoa mesopotamiar bat, non Tapputi-Belatekallim aipatzen den.]]
**Tapputi** edo **Tapputi-Belatekallim** (Babilonia,  K. a. XII. mendea - ?) perfumegilea izan zen eta ezagutzen den lehen kimikaria. "Belatekallim"-ek gaztelu baten emakumezko gainbegiraleari egiten dio erreferentzia, ezagutzen den lehen izan zen kimikaria zen.  

Tapputi Mesopotamia babiloniarreko, K. a. 1200. urteko, taulatxo kuneiforme batean aipaturiko lurrin-egile bat izan zen. Loreak, olioak, lasturrina, ziperoak, mirra eta baltsamoa erabiltzen zituen. Ura edo beste disolbatzaile batzuk gehitzen zituen, gero destilatu eta hainbat aldiz iragazten zituen. Hau ere alanbike baten erreferentzia zaharrena da.

Bestalde, bere izenak adierazten duen bezala Errege Jauregiko gainbegirale bezala jarduten zuen eta (—)-ninu (izenaren lehen zatia galdu egin da) deituriko ikertzaile batekin egiten zuen lan. Bi emakumeak lurringile gisa deskribatzen dira.

Garai hartan, pertsona dirudunen erabilera pertsonalaz gain, erlijio-eskaintza gisa erabiltzen zen lurrina, eta hura egiteko trebetasun bereziak behar ziren. Bere lozioak egiteko, emakume hauek loreak, olioa, kalamua, altzifrea, mirra eta baltsamoa erabiltzen zituzten.

Tabletan ere esaten da Tapputik historian lehen alanbikea erabili zuela, bere destilazio-sistemak garatu zituela eta lurringintzari buruzko tratatu bat idatzi zuela, baina, zoritxarrez, ez dela gorde. Trebetasun horiek guztiak, zalantzarik gabe, kimikako lehen esperimentutzat har daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akne arrosa

**Akne arrosa** laruazaleko gaitz kronikoa da, aurpegiari erasaten diona. Eritema, pustulak, edema eta azaleko kapilarren dilatazioa dira ondoriorik ohikoenak, eta sudurrean, masailetan, kopetan eta kokotsean agertu ohi dira. Kasurik larrienetan sudurra handitu, gorritu eta deformatu egiten da (errinofima).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Drury

**James Child Drury Jr.** (New York, 1934ko apirilaren 18a - Houston, 2020ko apirilaren 6a) estatubatuar aktorea izan zen. Arrakasta ezagutu zuen *The Virginian* telesailan egindako emanaldiarekin. *Ride the High Country* edo *Maverick* bezalako westernetan antzeztu zuen.

## Filmografia 
* 1955: Blackboard Jungle extra
* 1956: Forbidden Planet
* 1956: The Last Wagon
* 1956: Love Me Tender
* 1958: Decision "The Virginian piloto"
* 1960: Toby Tyler, or Ten Weeks with a Circus
* 1962: Ride the High Country
* 1962: The Virginian telesaila {62-71}
* 1970: Breakout telefilma
* 1971: The Devil and Miss Sarah telefilma
* 1985: All American Cowboy telefilma
* 1991: The Gambler Returns: The Luck of the Draw telefilma
* 1994: Maverick
* 2000: The Virginian
Korina

**Korina** (grezieraz Κόριννα) greziar poeta lirikoa izan zen K. a. V. mendean. Tanagrakoa zen (Beozia). Pindaro poetaren garaikidetzat hartu izan zuten eta, ondorioz, K. a. VI mendearen bigarren erdialdetik aurrera kokatuko zen. Baina Korinaren beoziar dialektoaren berezitasunek eta berari buruzko bestelako aipamenik ezak K. a. 200. urtean bizi izan zela suposatzera eraman dute ere bai. Korina bere odengatik da ezaguna. Bere lana ez da osotasunean kontserbatu. Esaten da Pindarorekin ekitaldi atletikoetan oda lehiaketetan lehiatu zuela eta hainbat aldiz irabazi zuela. Pausaniasek aipatzen du Tanagran bere omenezko eskultura bat zegoela erdigunean eta erretratoa gimnasioan (ἐν τῷ γυμνασίῳ). 

Beste klasizista batzuek, aldiz, beranduagoko data proposatzen dute, horretarako bere erreferentzia mitologikoetan eta Pindaroren gaineko garaipena frogatzen duten dokumentu garaikideen faltan oinarrituta. Gainera, ezagunak diren Corinaren lanaren lehenengo zatiak K. a. II. mendekoak dira. Korinaren lan zatien analisi filologikotik, bai plano kontzeptualean bai formalean olerkariarentzat data zahar bat postulatzen dute.

### Obra 
Bere obran gai mitologikoak eta tokiko ipuinak aipatzen ditu: Zazpiak Tebasen aurka, Edipo, Herakles, Asoporen alabak eta abar. *Veroîa* izeneko kontakizun zaharrak berak abesten zituen bakarlari gisa, abesbatza batekin lagunduta, neska gazteek dantzatzen zituzten bitartean.

### Estiloa 
Korinaren formulazio linguistikoek lotura estua dutela Homeroren kondairaren edukien klixe tradizionalekin. Formula homerikoak eta epiteto epiko apaingarriak erabiltzen ditu. Era berean, estilo arkaikoaren ezaugarriak dira τε... καί motako adierazpen arkaizantea eta esaldien arteko loturen sinpletasuna. Ikuspegi metrikotik, Korinak, bi bertsoen arteko *brevis in longo* eta hiatoa saihesten ditu. Hau ere arkaismoaren beste zantzu bat da.
* Lope de Vega- k "*Nueva Corina*" deitzen zion Ana de Castro Egas garaikidea zuen poetari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
EFE agentzia

**EFE agentzia**, , Espainiako albiste agentzia bat da.

1939ko urtarrilaren 3an Burgos hirian sortua izan zen, garaiko Ramón Serrano Suñer barne ministro frankistak bultzatua, eta José Antonio Jiménez Arnau, Manuel Aznar Zubigaray eta Vicente Gállego kazetarien parte hartzearekin.

Gaur egun egoitza nagusia Madril hiriburuan du.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
San Joan Bataiatzailearen eliza (Iribas)

**San Joan Bataiatzailearen eliza**, Nafarroa Garaiko Iribas kontzejuan dagoen eliza bat da, Larraun udalerrian.

XIII. mendearen hasieran eraiki zen eta dorre luze bat izateaz gain, babestutako atari eder bat ere badu.
GOL PLAY

thumb|250px|eskuinera|GOL PLAY telebista kanalaren logoa.
**GOL PLAY** Espainiako telebista-kanal kirol bat da, nagusiki futbolari buruzkoa.

2016ko ekainaren 16ean aireratzen hasi zen eta Mediapro ikusentzunezko taldearen jabetzakoa da. Egoitza Bartzelona hirian du eta Espainia osoan eta Andorran aireratzen da.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Vaduzko gaztelua

**Vaduzko gaztelua** () Liechtenstein estatuan zutik gelditzen diren bi gazteluetatik bat da. Herrialdearen hiriburua den Vaduz hiriaren gainean dago. Beste gaztelua Gutenberg gaztelua da.

## Historia 
Jatorrizko eraikina XII. mendekoa da, Erdi Arokoa. XVII. mendean handitu egin zen. XX. mendean aldaketa ugari egin ziren, garaiko beharrei erantzuteko: kalefakzioa jarri zen, komunak berritu ziren, igogailuak egin ziren e.a. 130 gela ditu. Egun Jon Adam II.a Liechtensteingoaren egoitza ofiziala da; aurretik, 1938 arte, errege familia Vienan bizi zen baina berak erabaki zuen egoitza aldatzea, bere herrian egoteko.

## Artea 
Gaztelua bisitatu daiteke. Barruan arte-bilduma pribatua garrantzitsua gordetzen da.

## Iruditegia 

File:Schloss Vaduz.jpg|Vaduzko gaztelua
File:Eastern Facade of Vaduz Castle.jpg|Neguan Vaduz gazteluaren ekialdeko aldea
File:Vaduz_-_31032014_-_Painted_window_shutters_on_the_Vaduz_castle.jpg|Gazteluaren zehaztasuna.
File:Liechtenstein asv2022-10 img01 Vaduz Schloss.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Turismo informazioa.
San Joan Bataiatzailearen eliza (Lekunberri)

**San Joan Bataiatzailearen eliza**, Nafarroa Garaiko Lekunberri udalerrian dagoen eliza bat da. Erromaniko eta gotiko arkitektura estilokoa da.

XIII. mendekoa da. Bi arkibolta puntadun dauzka, eta fatxadan kanpoaldeko hormabular sendoak. Hormabular hauek eraikuntza harria gehitua dute, eta kanpandorrearen alboan baita etxe bat ere. Dorreak laukizuzen oinplanoa du, eta honetan bi kanpai dauden bi bao.
Jiří Weil

**Jiří Weil** (Praskolesy, Austria-Hungariako Inperioa, 1900eko abuztuaren 6a - Praga, Txekoslovakia, 1959ko abenduaren 13a) judu jatorriko idazle bat izan zen, Holokaustotik bizirik atera zena.

Devětsil artisten elkarte abangoardistako kide izan zen, bai eta eleberrigile, itzultzaile eta kazetari ere. 1921ean Gazte Komunistetan sartu zen eta laster bere liderretako bat izan zen. Sobietar Batasunera hainbat aldiz bidaiatu zuen eta errusiar autore batzuk txekierara itzuli zituen, Lenin barne. Mosku lan egin zuen Kominternentzat baina 1934an Asia Erdialdera erbesteratu eta alderdi komunistatik bota zuten Purga Stalinistetan. 1935ean Pragara itzuli zen eta 1937an *Moskva-hranice* (*Mosku-muga*) argitaratu zuen, sobietar purgak kontatzen zituena. Nazien okupazioan Pragako Judu Museoan lan egin zuen. 1942an Terezínen barneratua izateko deitua izan zen, baina bere heriotzaren itxura egin zuen eta gerra osoa ezkutuan pasa zuen. Gerra amaitzean bizitza kulturalera itzuli zen.

Bere bi eleberri aipagarrienak *Život s hvězdou* (*Bizitza izar batekin*) eta *Na střeše je Mendelssohn* (*Mendelssohn teilatuan dago*).

## Lanak 
* *Ruská revoluční literatura*, 1924
* *Kulturní práce sovětského Ruska*, 1924
* *Češi stavějí v zemi pětiletek*, 1937
* *Moskva-hranice*, 1937
* *Makanna, otec divů*, 1946.
* *Barvy*, 1946
* *Vzpomínky na Julia Fučíka*, 1947
* *Life with a Star*, 1949
* *Mír*, 1949
* *Vězeň chillonský*, 1957
* *Harfeník*, 1958
* *Žalozpěv za 77 297 obětí*, 1958
* *Na střeše je Mendelssohn*, 1959
* *Hodina pravdy, hodina zkoušky*, 1966
* *Moskva-Hranice*, 1991
* *Dřevěná lžíce*, 1992
Jaione Camborda

**Jaione Camborda Coll** (Donostia, Gipuzkoa, 1983ko martxoaren 1a) zinema gidoigilea eta zinema zuzendaria da. 2023ko iraileko Donostiako 71. Zinemaldian galizierazko *O corno* filmaz Urrezko Maskorra lortu zuen. 

2024ko iraileko Donostiako 72. Zinemaldiko Sail Ofizialeko epaimahaiburua izan zen, Leila Guerriero, Fran Kranz, Christos Nikou, Carole Scotta eta Ulrich Seidlekin. 

## Biografia 
Jaione Donostian jaiotako zinemagilea da, duela urte batzuetatik Galiziako lurretan bizi eta lan egiten duena.

Praga eta Municheko zinema eskoletan trebatua, Novo Cinema Galegorekin lotuta egon da bere ibilbidea, arte zuzendari edo ekoizle gisa lan eginez, besteak beste honako lanetan: *O ouro do tempo* Karlovy Varyn (Txekia) estreinatua, *Verengo* (*première* Baficin) edota *Las Altas Presiones,* 2015ean, Sevillako Zinemaldiko Las Nuevas Olas saria irabazi zuena. 

2019an lehen Film luzea egin zuen, *Arima* izenekoa eta berriz aurkezten zen Sevillako Zinemaldira, baita saria jaso ere.

2023an Cambordak *O Corno* bere bigarren film luzearekin Donostiako 71. Zinemaldiko sari nagusia, Urrezko Maskorra eskuratu zuen. Galizieraz filmatua, 1971. urtean kokatua, haurdunaldietan emakumeei laguntzen dien emakume bat du protagonista. Une batean, gertaera lazgarri baten ondoren, ihes eta beste emakume batzuen laguntza jaso duen emakumea.

### Gidoilari, arte-zuzendari edo produkzio-diseinatzaile gisa 
* *O ouro do tempo*
* *Las altas presiones*
* *Los fenómenos*

### Film luzea 
* *Arima* (2019) Zuzendaritza eta gidoia.
* *O corno* (2023)  zuzendaritza eta gidoia.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015ean Las Altas Presiones' laburmetraiak Las nuevas olas Sevillako Europar Zinemaldiko saria jaso zuen.
* 2019an Arima luzemetraiak Las Nuevas Olas saileko Zuzendari Onenaren Saria jaso zuen Sevillako Europar Zinemaldian.
* 2023an Donostiako 71. Zinemaldiaren Urrezko Maskorra eskuratu zuen, galizierazko *O corno* filmarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Urrezko Maskorrak toki bat eman dit sortzen jarraitu ahal izateko  Berria, 2024.01.24

* Jaione Cambordari elkarrizketa. Arima filmaz
* Jaione Camborda. Facebook
* Jaione Camborda. Twitter
Liechtensteiner Vaterland

**Liechtenstein Vaterland** (euskaraz Liechtensteindar Aberria) Liechtensteinen zabalkunde handiena duen egunkaria da. Egoitza nagusia Vaduzen dago. 50 langile inguru ditu.

## Historia 
XX. mendeko 30. hamarkadan Liechtenstein bi aldetan sakabanatuta zegoen: katolikoak eta liberalak. Alde bakoitzak bere aldizkaria zuen baina ez zegoen egunero plazaratzen zen hedabiderik. 1935ko abenduan sektore desberdinek ados jarri ziren egunkaria sortzeko. Talde desberdinen aldizkariak ere elkartu ziren eta, oso azkar, 1936ko urtarrilaren 1an, *Liechtensteiner Vaterland* egunkariaren lehen zenbakia plazaratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Borsch

thumb| Ukrainako borscha.
***Borsch***-a beterraban oinarritzen den barazki zopa da.

## Jatorria 
thumb| Borscharen osagaiak.
Borscha, jatorriz, urdanaza hezeguneetako landarearen zurtoin, hosto eta unbelaz eginiko zopa zen. Denborarekin prestatzeko era desberdinak garatu ziren, eta haien artean beterraban oinarritutakoa nagusitu zen.

Urdanaza-borscha pobreen janaria zen, gaur eguneko esamolde batzuetan oraindik ageri dena: Polonian zerbait "borscha bezain merkea" dela esaten da, hura gutxiesteko; eta "borschari bi perretxiko botatzea", berriz, neurriz kanpoko gastua egitea da.

## Etimologia 
* "*Borsch"* izena eslaviar zaharreko **бърщь** **hitzetik** etor daiteke, urdanazaren **борщівник** (borschivnyk) izenarekin lotua. Landare honen hostoak usain sendoa du, besteen gainetik nabarmentzen dena.

* Beste teoria baten arabera, txiribiaren **пастернак** ("pasternak") izenaren aldaera litzateke. Patata iritsi aurretik oinarrizko janaria zena.

* Hirugarren aukera beterrabaren **буряк** ( "buryak") izenaren erro beretik etortzea da. Gaur egun osagarririk adierazgarriena izan arren, osagai hau duela denbora gutxitik erabiltzen da.

## Aldaerak 
Plater honen bi aldaera nagusi daude, beroa eta hotza. Era desberdinean zerbitzatu eta prestatzen dira, krema garratzez, ezamihiluz eta perrexilez onduta. Harekin batera berakatz ale bat (aparte, eta gordinik), "*kascha*" (suge-ilarrezko orea) edo "*panpuxka*" izeneko ogitxoak jan ohi dira, vodkaz lagunduta.

## Borscha munduan 
Borscha Ukrainan asko jaten da, jatorria hura baita. Halere, plater hau Ekialdeko eta Erdialdeko Europako sukaldaritzan oso hedatua dago. *Barščiai* esaten zaio lituanieraz; *Borschtsch* alemaniarrez (Ekialdeko Prusian *Bartsch*); *Barszcz* Polonian;  *borshch* ukraineraz, eta *borş* errumanieraz . Ekialdeko Europatik joandako komunitate juduek Ameriketara eraman dute, batez ere Argentinara ("*manjar de betabel de bobelicha*").

## Erreferentziak
Margaret Burbidge

**Margaret Burbidge**, jatorriz **Eleanor Margaret Peachey** (Davenport, Ingalaterra, 1919ko abuztuaren 12a - San Francisco, Estatu Batuak, 2020ko apirilaren 5a),  britainiar astronomo bat izan zen, Albert Einstein Munduko Zientzia Sariaren irabazlea .

## Ibilbidea 
Londresko Unibertsitateko Behatokiko zuzendari (1950–1951) jardun zuen. 1955ean, bere senarra, Geoffrey Burbidge ( 1925 ), ikerlari bihurtu zen Mount Wilson Behatokian, eta Margaretek Caltechen onartu zuen postu bat.

Gero, San Diegoko fakultatean sartu zen, eta Greenwicheko Behatokiko zuzendaria izan zen (1972-1973). Han, Fisika Saileko Astronomia irakaslea izan zen. UCSDko Astrofisika eta Espazio Zientzien Zentroko (Center for Astrophysics and Space Sciences at UCSD) zuzendaria izan zen. Hubble Space Teleskopioaren garatzaile nagusietako bat izan zen.

Senarrarekin batera, ekarpen aipagarriak egin zituen quasarren teoriari eta fusio nuklearraren bidez ( nukleosintesia ) izarrei barruan elementuak nola sortzen diren ulertzeko.

## Sariak 
1988an Albert Einstein Munduko Zientzia saria irabazi zuen Munduko Kultur Kontseiluaren eskutik . 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Astronomo ospetsuak
* Zerrenda:Fisikariak
Upe

[thumb|300px|Soraken hiriko gazteak upe eramaten. Argazkia [Sarah Chinnery 1929an egin zuen.]]
**Upea**, **upia** ere deitzen zaiona, Buka eta Bougainville uharteetan, Papua Ginea Berriaren Bougainvilleko Eskualde Autonomoan, buruan mutil gazteek daramaten kapela tradizionalari esaten zaio. 1975ean sortu zenetik Bougainvilleko banderan agertzen da baita ere. Kapela lasto txirikordatutaz egiten da. Hedapenaz, Upe hitzak txanoa, erritua eta parte-hartzailea izendatzen ditu

## Iragate-ohikune 
Upea uhartean aurrera eramaten den iragate-ohikunearen elementu adierazgarria da. Nerabezaroaren amaieran, Upe eramaten duten gizon gazteek urtebete baino gehiagoko ikasketa tradizionalak egiten dituzte: medikuntza, ehiza eta arrantza, lurra lantzea eta abestiak barne. Denbora horretan emakumeek ezin dituzte ikusi. Hau horrela izanda, 2019ko azaroan eta abenduan independentzia-erreferenduma egin zen eta, araua ez puskatzeko, gizonezkoek soilik zituzten hauteslekuak sortu ziren, horrela bozketan parte hartu ahal izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
My Blueberry Nights

***My Blueberry Nights*** (euskaraz *Ahabi Gauak*), 2007ko Wong Kar-wai hongkongdarrak zuzendutako amodiozko drama film bat da. Jude Law, David Strathairn, Rachel Weisz, Natalie Portman eta Benjamin Kanes aktoreek antzeztu zuten.

2007ko Cannesko Zinemaldian Urrezko Palmaren izendapen jaso zuen.

## Argumentua 
Elizabeth (Norah Jones) AEBetan barna bidai espiritual bati ekin dion emakume gazte bat da, mutilagunarekin hautsi berritan bere bizitza berrosatzeko saiakera batean. Bidean, New Yorkeko hiri paisaia magikotik 66 Autobide ospetsuaren Nevadako ikuspegi ikusgarrietara joango da, eta bidai horretan lagunduko duten pertsonaia enigmatiko sail batekin topo egingo du.

## Aktoreak 
* Norah Jones: Elizabeth (Lizzie/Beth)
* Jude Law: Jeremy
* David Strathairn: Arnie Copeland
* Rachel Weisz: Sue Lynne Copeland
* Natalie Portman: Leslie
* Chan Marshall: Katya
* John Malloy: Afariaren antolatzailea
* Demetrius Butler: Gizonezko bezeroa
* Frankie Faison: Travis
* Adriane Lenox: Sandy
* Benjamin Kanes: Randy
* Michael Hartnett: Sunglasses
* Michael May: Aloha
* Chad Davis: Mutilaguna
* Katya Blumenberg: Neskalaguna

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Margaret Sullavan

**Margaret Brooke Sullavan** (1909ko maiatzaren 16a - 1960ko urtarrilaren 1a) aktore estatubatuarra izan zen. 1929an ekin zion lanari, eta 1933an
John M. Stahl zuzendariak haren zinemarako lehen lanean zuzendu zuen (*Only Yesterday*). Antzerkia zinema baino gustukoago izan zuen, eta 16 filmetan baino ez zuen jardun.

## Filmografia 
[thumb|Sullavan zinemarako egin zuen azken lanean: *[No Sad Songs for Me*, 1950.]]

## Kanpo estekak 
* Margaret Sullavan IMDB atarian
* Testuak Margaret Sullavanen gainean
Carlos Itoiz

**Carlos Itoiz Agirre** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1932ko abuztuaren 10a - *ib.*, 2020ko apirilaren 6a) euskal herritar gitarra-jotzaile bat izan zen.

Flamenko musika espezializatu zen, Agustin Castellon "Sabicas" eta Mario Escudero herrikideek eraginda. Parisen eta Japonian bizi izan zen, eta hainbat disko sortu zituen. 1971ean itzuli zen Iruñera.

Mundu osoan kontzertu asko eskaini eta musikari nabarmen askorekin batera jo zuen, tartean Niño Ricardo, Enrique de Melchor, Cristina Hoyos, Charles Aznavour, Shirley Bassey eta Raphael.

Mikel Laboa donostiar musikari eta lagunarekin batera ere jo zuen. "Sei" (1985) eta "Hamalau" (1994) estudiko diskoetan eta "Zuzenean" (1997) zuzenezkoan parte hartu zuen, bai eta azkenekoan ere, "Xoriek 17" (2005).

Maisua izan da hainbat nafar musikarientzat: Javier Colina kontrabaxu jolea, Javier Ruz gitarra jotzailea, "Barricada" eta "Tahures Zurdos"-eko musikariak. 2018an, "Flamenco on Fire" jaialdiak omendu zuen, haren hirian.

87 urterekin hil zen, asaldura kognitibo batek jota, Iruñeko San Juan de Dios ospitalean.

## Erreferentziak
The Woodsman (2004ko filma)

***The Woodsman*** (euskaraz *Basozaina*), 2004ko Nicole Kassell estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Steven Fechterren izenburu bereko antzezlanean oinarritua dago. Kevin Bacon, Kyra Sedgwick, Eve, Mos Def, David Alan Grier, Michael Shannon eta Benjamin Bratt aktoreek antzeztu zuten.

Izenburuak Txano Gorritxo ipuinean otsoa hiltzen duen basozainari aipamena egiten dio.

## Argumentua 
AEB, haurren aurkako sexu-abusuak egiteagatik 12 urtez egon ondoren espetxetik ateratzean, Walter (Kevin Bacon) Philadelphia jaioterrira itzuli da, lana topatu eta bizimodu normal bat egiten saiatuko da, baina bere iraganak atsekabetzen du. Bere familiak bizkar emango dio, eta soilik Carlos (Benjamin Bratt) jaurtzaroko adiskidearen laguntza izango du. Oso barnerakoia den arren, Vickie (Kyra Sedgwick) ezagutuko du, Walterren iragana kontuan ez hartzeko prest dagoen emakumea. Baina Walterrek ezin izango ditu bere koinataren kontrolpea, arrebaren mespretxua nahiz Lucas (Mos Def) poliziaren mesfidantza saiestu. Auzoko neskato baten lagun egitean, bere sen arriskutsua berpiztuko ote den beldur izango da.

## Aktoreak 
* Kevin Bacon: Walter
* Kyra Sedgwick: Vicki
* Mos Def: Lucas sarjentua
* Benjamin Bratt: Carlos
* Eve: Mary-Kay
* David Alan Grier: Bob
* Hannah Pilkes: Robin
* Kevin Rice: "Candy"
* Michael Shannon: Rosen
* Carlos Leon: Pedro
* Jessica Nagle: Annette
* Liam Daniels: Jolaslekuko mutikoa
* Joey Hazinsky: Cherub
* Aunt Dot: Saltzailea
* Spencer Ross: Kirol berriemailea
* Ashley C. Coombs: Autobuseko neska
* Clara Infinity Daniels: Autobuseko neskatoa
* Floraine Maniscloux: Merkatalguneko neska
* Nicole Gibson: Baloi gorridun neska

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ivermectina

**Ivermectina** sendagai bat da, bizkarroi mota askok eragindako gaitzen tratamenduan erabiltzen dena. Besteak beste, eraginkorra da pediculosis capitisa, hazteria, miiasia, elefantiasia, onkozerkosia, estrongiloidiasia, askariasia eta trikuriasia tratatzeko. Aho bidez har daiteke, edo larruazalean eman kanpoko infestazioei aurre egiteko. Munduko Osasun Erakundearen funtsezko sendagaien zerrendan dago. 1975ean aurkitu eta 1981ean hasi zen medikuntzan erabiltzen; aurkitzaileek, William C. Campbellek eta Satoshi Ōmurak, Medikuntzako Nobel saria jaso zuten 2015ean.

## Historia 
Satoshi Ōmura izan zen avermectina garatzeko lehen pausoa eman zuen ikertzailea. Mikrobiologoa izaki, eta gai naturaletatik konposatuak isolatzen aditua, lurrean bizi diren *Streptomyces* bakterioetan jarri zuen arreta, ezaugarri antibiotikoak dituzten konposatu ugari sortzen dituztelako. Bakterioak laborategian hazteko metodologia findu zuen, eta konposatu eraginkorrenak sortzen zituzten espezieak aukeratu zituen; guztira, 50 espezie. Tartean *Streptomyces avermitilis* zegoen, avermectinaren iturria, hain justu.

William C. Campbell biologoak eman zion jarraipena Ōmuraren lanari. *Streptomyce-*kulturak eskuratu, eta haien eraginkortasuna aztertu zuen. Haietako bat abereen bizkarroiei aurre egiteko bereziki eraginkorra zela ohartu zen. Isolatu zuen, eta avermectina deitu zion. Gerora, kimikoki eraldatu, eta beste konposatu bat sortu zuen, are eraginkorragoa: ivermectina. Gizakietan egindako probetan frogatu zuten benetan eraginkorra zela filariasia, onkozerkosia, eta era horretako gaixotasunak tratatzeko, eta, geroztik, ivermectinan oinarrituta sortu dira bizkarroiek eragindako gaitzak tratatzeko hainbat botika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zela (bizikleta)

[eskuinera|thumb|200x200px| [Brooks England|Brooks larruzko zela ]]
[eskuinera|thumb|200x200px| Emakumeentzako [gel|gel-zela ]]
Bizikletaren **zela**, askotan **aulkia** deitzen dena, bizikleta batean dauden hiru ukipen-puntuetako bat da, besteak pedalak eta eskulekua dira. Bizikletaren zela "hobby-horse" bizikletaren aitzindaria izan zenetik izan da ezaguna. Bizikletaren zela zaldiaren zela baten antzeko funtzioa egiten du, zaldunaren pisu guztia ez daramana, ukipen-puntuek ere zamaren zati bat hartzen baitute. Bizikletaren zela, normalean, zela-tutuarekin lotzen da, eta, orokorrean, zelaren altuera, zela-tutu teleskopikoaren bidez doitu daiteke zelaren hodiaren barnean.

Zelak hainbat motatakoak izan ohi dira, batzuk errepideko txirrindularitzarako; meheak, gogorrak eta arinak pisua murrizteko, normalean larruzkoak edo plastiko forratuzkoak izaten dira, beste eredu batzuk pelbiseko hezurran presioa murrizteko pentsatuta dauden anatomikoak dira, eta ziklistaren formara egokitzen den gel elastopolimeroz eginak egon ohi diren bigunenak, erosoenak eta handienak. Zela arin eta meheen kasuan, kilometroak igaro ahala, zure ipurdia gogortu egiten da, eta erosotasuna handitu. Larruzko zelerako, 800 kilometro inguru behar dira gidatzeko, otsandutzeko, baina, ordutik aurrera, oso erosoak izan daitezke, eta, azkenik, emakumeentzako zelak, orokorrean, gizonezkoen aulkiak baino zabalagoak dira, emakumeek, pelbiseko hezur handiagoak baitituzte. Gaur egun, ikerketek erakusten dute bizikletaren gainean eserita denbora luzez joateak zirkulazio-arazoak eragin ditzakeela pelbis-eremuan. Horretarako, fabrikatzaileek zela-lerroak atera dituzte erdian hutsuneak dituztenak eremu horretako hodien gaineko presioa saihesteko. Aireztapena hobekuntza horiekin hobetzen den beste alderdi bat da, leku horretan airea igarotzea ahalbidetzen baitu, gorputzeko tenperatura egonkorra mantentzen lagunduz.
Monte Bubonia

**Monte Bubonia** Mazzarino udalerrian dagoen 595 metroko muino handi bat da, Gela hiritik 20 kilometrora. Mendebaldetik ekialdera okertzen diren hiru plataformek osatzen dute, eta horietatik mendebaldekoena da altuena.

## Tokia 
SS 117 Gela-Cataniako errepidetik jarraituz, Piazza Armerinarako bidegurutzea hartu behar da. 9 kilometroren ondoren, ezkerrera bidegurutze bat irekitzen da Mazzarinorako errepidearen ardatz zaharrean. Hori seinale turistiko egoki batek adierazten du. Errepide hori *Antoninoren Ibilbidea* izenekoa zen, errepide mapa erromatar zahar batek zehazten zuenez.

Ikuspegi geologiko batetik, lurraren eraketa nahiko berria da muinoan, Miozenoaren garaiko kareharrizko oinarrizko oinplanoaz gain, beheko Pleistozenoan marga lohitsuek eta kuartzenitek eta, azkenik, muino altu, hauskor eta hautseztatu batek estaltzen dute. Mendiaren ekialdean zehar doan eta akropolirantz altxatzen den lurrezko bide baten ertzean, 2,20 metroko luzera duen ganbera-trikuharri bat ikus daiteke. Monumentuaren formak Sardinian eta Apulian aurkitutako antzeko arkitekturak gogorarazten ditu. Mendiaren tontorrean, Paolo Orsik aurkitu zuen, antzinako hiri bat, beranduago, Piero Orlandini arkeologoak uste zuen Maktorion Sicana zela (Herodoto VII, 53). Hala ere, ez dirudi Monte Buboniako aurriak K.a. VI. mendea baino lehenagokoak direnik, eta gertaera honek zailtzen du antzinako populatutako eremuaren identifikazioa.

## Iruditegia 

File:Aryballoi corinzi con decorazione fitomorfa.jpg|Aryballoi korintoarra ikusgai Caltanissettako Arkeologia Museoan.
File:Dolmenmontebubbonia.jpg|Trikuharria
File:Monte Bubbonia 1.JPG|Antzinako hiriaren aztarnak
File:Monte Bubbonia 2.JPG|Antzinako hiriaren aztarnak.
File:Monte Bubbonia 3.JPG|Antzinako hiriaren aztarnak.
File:Panorama da Monte Bubbonia.JPG|Panorama Bubbonia menditik hegoalderantz.

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* ORSI, P. eta PANCUCCI, D.: *Esplorazioni a Monte Bubbonia dal 1904 al 1906*, in *Archivio storico Siracusano*, N.S.II,1972-73, 5–60 orr.
* PANCUCCI, D.: *Monte Bubbonia. Scavi nel quadriennio 1972-75*, in *Kokalos*, XXII-XXIII,1976-77, II,1, 470–478 orr.;
* PANCUCCI, D.: *Monte Bubbonia. Scavi nella Necropoli*, in *Sicilia Archeologica*, VI, 23,1973, 49–55 orr.

## Kanpo estekak 
* Monte Bubonia
* Monte Buboniako trikuharria
Gurpil (bizikleta)

eskuinera|thumb|225x225px| Bizikleta gurpila.
**Bizikleta gurpila** bizikletentzako diseinatutako gurpila da. Kautxuzko pneumatiko batek osatzen du, baita erdiko abatz batek eta biak lotzen dituzten erradioek ere. Pneumatiko horren barruan aire-ganbera bat dago (kautxuzkoa ere bai), hagun baten gainean muntatuta,

Bizikleta normalek 36 erradio erabiltzen dituzte. Gurpil arinagoak lortzeko 32 erradioko hagunak eta abatzak erabiltzen dira, eta tandemean edo banaketako bizikletan 40 eta 48 erradioko gurpilak erabiltzen dira. Erradioak erradialki edo tangentzialki finka daitezke.

Gurpilak zenbat eta arinagoak izan, orduan eta azkarragoa da bizikleta baten maneiua, eta bizkorragoa azelerazioa. Beraz, errepideko bizikletek eta pistakoek gurpil arinak eta finak eta pneumatiko estuak dituzte; mendiko bizikletek, berriz, lurreko arrokak eta depresioak salto egiteko erabiltzen direnak, gurpil zabalagoak eta astunagoak eta pneumatiko sendoagoak erabiltzen dituzte. Tarteko ñabardura asko daude espektro horretan, eta, erabiltzen duen gurpil motaren arabera, ezaugarri desberdinak izan ditzake bizikleta batek.

## Gurpilaren zatiak 
Ohiko gurpil moderno batek aleazio-haguna (edo karbono zuntzezkoa), abatz bat, tentsiopeko erradioak, eta gomazko pneumatiko bat ditu.

Fitxategi:Felge-querschnitt.jpg|thumb|150x150px| Haguna
Fitxategi:Spokes.jpg|thumb|150x150px| Erradioak
Fitxategi:Bicycle_spoke_nipples.jpg|thumb|150x150px| Erradio-buruak
Fitxategi:Nabe_01_KMJ.jpg|thumb|189x189px| Shimano Dura-Ace abatza
Kill Your Friends (filma)

***Kill Your Friends*** (euskaraz *Hil Dizatzu Lagunak*), 2015eko Owen Harris britainiarrak zuzendutako thriller komedia beltz bat da. John Niven eskoziar idazlearen *2008ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Nicholas Hoult, James Corden, Georgia King, Craig Roberts, Jim Piddock, Joseph Mawle, Ed Skrein, Tom Riley, Ed Hogg, Rosanna Arquette eta Moritz Bleibtreu aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1997, Londres, Steven Stelfox (Nicholas Hoult) talentu-bilatzailea britpoparen hurrengo musika talde arrakastasuaren bila ipurdia galduz dabil.

## Aktoreak 
* Nicholas Hoult: Steven Stelfox
* James Corden: Roger Waters
* Georgia King: Rebecca
* Craig Roberts: Darren
* Jim Piddock: Derek Sommers
* Joseph Mawle: James Trellick
* Ed Skrein: Danny Rent
* Tom Riley: Tony Parker-Hall
* Ed Hogg: DC Woodham
* Rosanna Arquette: Barbara
* Moritz Bleibtreu: Rudi
* Damien Molony: Ross
* Al Weaver: Bill
* Bronson Webb: Rob Hastings
* Ella Smith: Nikki
* David Avery: Fisher

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Scarface (1932ko filma)

***Scarface***, ***Scarface: The Shame of the Nation*** eta ***The Shame of a Nation*** (euskaraz *Scarface: Nazioaren Lotsa* edo *Nazioaren Lotsa*), 1932ko Howard Hawks estatubatuarrak zuzendutako gangster film bat da. Armitage Trail idazlearen eta Al Caponen oinarritutako *1929ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Paul Muni, Ann Dvorak, Osgood Perkins, Karen Morley, George Raft eta Boris Karloff aktoreek antzeztu zuten.

AEBetako Kongresuaren Liburutegiaren Film Erregistro Nazionalan erregistratua dago. Gainera, *1938ko izenburuko berregokitzapena* ere egin zen, Martin Scorsesek zuzendu eta Al Pacino eta Michelle Pfeiffer aktoreek antzeztua.

## Argumentua 
AEB, Chicago, Tony Camonte (Paul Muni) italiar etorkina eta pistolaria, eskolagabea eta eskrupulorik gabea, South End barrutiko Johnny Lovo (Osgood Perkins) italiar mafiaburu boteretsuaren morroia da. Handigura eta ankerra, Camontek aurpegian zauria duenez Scarface ("Aurpegi-ebakia") ezizena du, eta piskanaka-piskanaka bere arerioak hiltzen joan eta hiriaren jaun eta jabe egingo da. Floridan oporretan egon ondoren, Cesca (Ann Dvorak) arrebak Guino Rinaldo maitalerarekin maitasun istorio nahasi bat duela jabetuko da.

## Aktoreak 
* Paul Muni: Antonio "Tony" Camonte
* Ann Dvorak: Francesca "Cesca" Camonte
* George Raft: Guino Rinaldo
* Osgood Perkins: John "Johnny" Lovo
* Karen Morley: Poppy
* Boris Karloff: Tom Gaffney
* C. Henry Gordon: Ben Guarino inspektorea
* Vince Barnett: Angelo
* Purnell Pratt: Garston
* Tully Marshall: Manaring argitaratzailea
* Inez Palange: Camonte andrea
* Edwin Maxwell; DEtektibe burua
* Harry J. Vejar: Big Louis Costillo (krediturik gabe)
* Howard Hawks: Gizona ohean (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Manannán mac Lir

**Manannán**, **Manann** edo **Manannán mac Lir** (), Irlandako mitologian Beste Munduko gerlari edo erregea da, itsasoarekin lotzen da eta itsasoaren jainkotzat jotzen da, Tuatha Dé Danann jainkozko herriaren kide bezala ere.

Uharte-paradisu bat gobernatzen zuen, marinelak babesten zituen eta uzta ugari ematen zituen. Hilezkortasuna eman zien jainko-jainkosei bere txerriaren bidez, eta hil egin zutenean berpiztu zen; txerritik jan zutenak ez ziren inoiz hil. Armadura zeharkaezina  eta ezpata garaiezina zeramatzan, olatuak gurdi zoragarri batean zeharkatu zituen. Bera eta haren baliokide galesa, Manawydan, Brân jainkoaren anaia, itxuraz jainko zelta goiztiar batetik eratorria direla uste da.

Lug jainkoaren aita dela aipatzen da, beste batzuetan, Goibhniu errementaria dela esaten bada ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo Estekak
Ezkabia

**Ezkabia** edo **dermatofitosia** larruazaleko eritasuna da, onddo dermatofitoek sorrarazia, *Trichophyton*, *Microsporum* eta *Epidermophyton* generoetako onddoek, hain zuzen. Lesioak, oin eta iztondoetan bereziki, eritemak, papulo-besikula txikiak, fisurak eta ezkatatzeak izan ohi dira; atleta-oina da adibide ezagun bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Dermoût

**Maria Dermoût** (Pekalongan, Java, 1888ko ekainaren 15a - Haga, 1962ko ekainaren 27a) indo-europar jatorriko nederlanderazko idazlea izan zen. Javan jaio zen, Herbehereaetan hezi eta Javara itzuli eta bertan ezkondu zen. Senarrarekin Java eta Molukak zeharkatu zituen. 1933an, senarra erretiratu egin zen eta Herbeheretara itzuli ziren.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Nog pag gisteren*, 1951 (*Atzo oraindik*)
* *De tienduizend dingen*, 1955 (*Hamar mila gauzak*)
### Ipuinak 
* *Spel van tifa-gongs*, 1954
* *De juwelen haarkam*, 1956
* *De kist en enige verhalen*, 1958
* *De Sirenen*, 1963
* *Donker van uiterlijk*, 1964

### Bibliografia 
* *Geheim Indië. Het leven van Maria Dermoût 1888-1962*, Kester Freriks, 2000.

### Kanpo estekak
GNOME Evolution

***GNOME Evolution*** (lehenago ***Novell Evolution*** eta lehenago, oraindik, ***Ximian Evolution***,) GNOMErentzako informazio pertsonalen kudeatzaile ofiziala da. Evolution 2.0 2004ko irailean GNOME 2.8 bertsioarekin sartu zenetik GNOMEren proiektu ofiziala izan da. Posta elektronikoa, helbide liburua, egutegia, zereginen zerrenda eta oharrak hartzeko funtzioak konbinatzen ditu. Erabiltzailearen interfazea eta funtzionaltasuna Thunderbird edo Microsoft Outlook-en antzekoak dira. Evolution software librea da, GNU Gutxieneko Lizentzia Publiko Orokorra (LGPL) baldintzapean.
thumb| GNOME Evolution-en egutegiko pantaila-argazki bat.

***GNOME Evolution***, GNOME proiektu gehienak bezala, euskaraz lokalizatuta topa daiteke.

## Banaketa 
GNOMEren proiektu gisa, Evolution iturburu irekiko kode gisa argitaratu da. Linux banaketak GNOMEren paketeak eskaintzen dizkie erabiltzaileei. Evolution E lehenetsi gisa erabiltzen da GNOME erabiltzen duten Linux banaketa askotan, Debian eta Fedora bereziki. Ubuntu-k, ordea, Evolution ordezkatu du, Mozilla Thunderbird hobetsi du 2011. urtetik Ubuntu 11.10 Oneiric Ocelot bertsiotik aurrera.

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak 
*  GNOME Evolution - Webgune ofiziala.
Gnumeric

**Gnumeric** kalkulu-orriak eskaintzen dituen programa bat da, GNOME software librearen mahaigaineko proiektuetako bat da. Gnumeric 1.0 bertsioa 2001eko abenduaren 31n argitaratu zen. Gnumeric software librea bezala banatzen da GNU GPL lizentziapean; Microsoft Excel bezalako kalkulu-orri jabedunak ordezkatzeko asmoa egon da hasiera-hasieratik, OpenOffice eta LibreOffice bulegoko paketeetako kalkulu-orriekin bezala. Gnumeric Miguel de Icazak sortu eta garatu zuen, baina gero sortzaile nagusia beste proiektu batzuetara joan da. Proiektuaren arduradun nagusia, 2002. urtetik aurrera, Jody Goldberg izan da.

## Ezaugarriak 
Gnumeric-ek datuak hainbat fitxategi formatutan inportatu eta esportatzeko gaitasuna du: CSV, Microsoft Excel (.xls, `.xlsx` ), Microsoft Works-eko kalkulu orriak (`.wks` ), HTML, LaTeX, Lotus 1-2-3, OpenDocument eta Quattro Pro ; bertako formatua *Gnumeric file formatua* ( `.gnm` edo `.gnumeric` ) da, gzip- ekin konprimitutako XML fitxategia. Microsoft Excel-en kalkulu-funtzio guztiak biltzen ditu  eta Gnumeric-en propio diren beste hainbat funtzio.

Gnumeric-ek beste kalkulu-orri batzuetatik bestelako den grafikoak sortzeko eta editatzeko interfazea du. Grafikoak editatzeko, Gnumeric-ek leihoa bistaratzen du eta grafikoko elementu guztiak zerrendatzen dira. Beste Kalkulu-orriko programa batzuek normalean erabiltzaileak grafikoko elementu jakin batzuk hautatu behar ditu editatu ahal izateko.

## Erreferentziak
A Journal of the Plague Year

***A Journal of the Plague Year*** (), Daniel Defoe ingeles idazlearen liburu bat da. 1722an idatzi zuen eta Londresko Izurri Handiaren (1665-1666) gertakizunak azaltzen ditu.

## Argumentua 
Londresko Izurri Handian (1665-1666) jazotako gertaerak zehaztasun handiz azaltzen dira. Dafoe hiriko biztanleen giza-jokaeren lekuko izango da, bai heroi jokaera nahiz doilorrenak ere: beren nagusiak leialtasun handiz zaintzen dituzten morroiak, beren seme kutsatuak abandonatzen dituzten gurasoak, gaixoak barnean daudela hormatutako etxeak, beren landetxetera ihes egindako aberatsak eta izurria hiriaren harresietatik haratago hedatuz.

## Kanpo estekak 
* Ingelesezko testua irakurgai, Gutenberg proiektua
Ana Ramos

**Ana Ramos Sarriugarte** (Eibar, Gipuzkoa, 1973) gipuzkoar kirol kazetaria da. Kazetaritza ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta kirol albistegiak aurkeztu izan ditu Euskal Telebistan.

## Bizitza eta ibilbidea 
Eibartarra da baina Bilbon jaio zen, bere amak hor baitzuen medikua. Kirol zaletasun handiko familia batean jaio zenː beti joaten ziren ziklo-krosa, txirrindularitza eta bestelako emanaldiak ikustera. Aita Eibarko bazkidea zen. Anak gaztetatik gustoko zuen kirola egitea, eta kazetaritza ikastea erabaki zuenean argi zuen ahal izanez gero kirol kazetaritzan arituko zela.

Kazetaritza ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean. 1994 eta 1997 bitartean *Euskaldunon Egunkarian* ibili zen lanean, kirol albisteak idazten. 1995ean Euskal Telebistako kirol erredakzioan sartu zen bekadun. Telebistan egin zuen lehen saioetako bat *Txapelboom* saioa izan zen, ETB 1en, 1997an. Zazpi urtez Osasuna taldeari buruzko albisteak emateaz arduratu zen Euskal Telebistaren bi kateetan.

2007an ETB 2ko *Teleberri* albistegietako kirol tartea aurkezten hasi zen, eta bi urtez iraun zuen bertan. 2009-2010 denboraldian ETB 1era igaro zen, *Gaur egun* albistegietako kirol tartea aurkeztera. 2015 urteaz geroztik *Gaur Egun Kirolak* albistegia aurkeztu izan du. 2016-2017 denboraldian *Oreka* saioa aurkeztu zuen, emakumeen kirola bultzatzea helburu zuena, eta *Ahoz aho* saioan ere kolaboratu zuen kirolei buruz hizketan. 2019-2020 denboraldian *Helmuga* kirol saioa aurkezten hasi zen, egunerokoan tarte gutxi izaten duten kirol zein kirolariei buruzkoa. 2020-2021 denboralditik aurrera *Gaur Egun Kirolak* albistegian editore lanak ere egiten ditu.

Uribe Kosta eskualdeko *Hiruka* aldizkarian kolaboratu izan du, kirolen atalean, "Galtza motzetan" izeneko zutabeak idatziz.

## Bizitza pertsonala 
Gaur egun Algortan bizi da, Getxon. Jon Elortza kazetariarekin ezkonduta dago. 2008an Eibarko Bakailoaren Kofradiak ohorezko kofradiakide izendatu zuen. 2017an Gure Esku Dagok antolatutako herri galdeketan parte hartzera deitu zuen.

## Lanak 
* *Txapelboom* (1997)
* *Teleberri Kirolak* (2007-2009)
* *Gaur Egun Kirolak* (2009-2021)
* *Ahoz aho*
* *Oreka*
* *Helmuga* (2019-2021)

## Erreferentziak
Londresko Izurri Handia

**Londresko Izurri Handia**, 1665-1666 artean Ingalaterran hedatutako izurri pneumonikoaren epidemia handi bat izan zen. Europako bigarren pandemiaren testuinguruaren barnean gertatu zen, 1331an Txinan sortutako noizbehinkako izurri buboniko garaian, izurri beltzaren lehenbiziko urtea, beste askoren artean biriketako izurria bezalako agerraldi barne hartu zuen, eta 1750. urtera arte luzatu zen.

Epidemiak hemezortzi hilabetetan zehar 100.00 lagun hil zituen, garaiko Londresko biztanleriaren ia laurdena, izurria *yersinia pestis* bakteriak eragin zuen, orokorrean kutsatutako arratoien arkakusoen hozkaden bidez transmititzen zen.

1665-1666ko epidemia aurreko izurri beltzarekin parekatuz gero askoz ere eskala txikiagoan jazo zen, izurri "handia" bezala oroitua bada, nagusiki Ingalaterran laurehun urtetako izurri bubonikoaren bigarren pandemiaren azken agerraldia izan zelako da.

## Literatura 
* *Izurriaren urtearen egunkaria* (1722, Daniel Defoe)
Moll Flanders

***Moll Flanders***, Daniel Defoe ingeles idazlearen eleberri bat da. 1722an idatzi zuen eta Moll izeneko emakumearen bizitza kontatzen du, jaiotzetik zahartzaroraino.

## Argumentua 
Londres, Mollen ama Newgate espetxean dagoen preso bat da. Bihotz oneko ama orde batekin nerabetzaro zoriontsua izan ondoren, etxe batera neskame bezala sartu eta etxekojaunaren semeetako batek haurdun utziko du. Handik ihes egin, eta nere anai ordearekin zorigaiztoko ezkontza bat izan ondoren, bere semeak abandonatu, eta Mollek bere xarma ahal bezainbeste aprobetxatu eta gizon aberatsen bat maitemintzen saiatuko da. Halere, bere estrategia berriak ez dio gauz onik ekarriko, harremanak dituen gizon guztiek modu batera ala bestera hutsegingo baidiote. Etsitua, Mollek jende zintzoaz aprobetxatuko den lapur "alproja" batean bilakatzea erabakiko du. Handik gutxira, atxilotua eta maitemindu izan den gizon bakarrarekin espetxean preso sartuko dute. Lortuko ote du Mollek betidanik bizkarra ematen diola dirudien gizartearekin bakeak egitea?

## Zinema 
* *Moll Flanders* (1996)

## Kanpo estekak 
* Ingelesezko testua irakurgai, Gutenberg proiektua
Jesus Rikardo Urteaga Repullés

**Jesus Rikardo Urteaga Repullés** "Txetxu" (Azkoitia, 1958-Caracas, 2020ko apirilaren 2) ETAren militantea, Frantziak atxilotu zuen eta Venezuelara deportatu zuen 1984an. Espainiako Auzitegi Nazionalaak haren estradizioa eskatu zuen 2006an baina Venezuelako agintariek ez zuten onartu. Gaixotasun luze baten ondorioz hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie Hankel

**Marie Hankel** (Schwerin, 1844ko otsailaren 2a - Dresden, 1929ko abenduaren 15a) Esperanto literaturako alemaniar idazlea izan zen. *Esperantista Literatura Asocio* (*Esperanto Literatura* Elkartearen) sortzailea izan zen baita emakumeen sufragioaren defendatzailea ere.

## Biografia 
Marie Hankel 1844an jaio zen Schwerinen, Alemanian. 1905ean Esperantoa ikasi zuen eta gerora poesia eta prosa idatzi zituen hizkuntza honetan. Haien izenburuak ''La simbolo de l 'amo* (Maitasunaren sinboloa), *Tri unuaktaj komedioj* (Hiru komedia lehen pertsonan) eta *Sableroj* (Hareak) daude. 1909an *Internaciaj Floraj Ludoj'' (Nazioarteko Lore Jokoak) literatura lehiaketan parte hartu eta irabazi egin zuen. 1910ean, emakumeen sufragioaren alde hitz egin zuen Washingtonen, DCko Esperantol Kongresu Unibertsalean. 1911n, Esperantista Literatura Asocio (Esperantoaren Literatura Elkartea) sortu zuen eta lehen presidentea izan zen urte hartako Esperantoko Kongresu Unibertsalean, Anberesen.

## Sariak eta ohoreak 
* 2003.urteaz geroztik Dresdengo Laubegast auzoan kale batek haren izena darama.

## Erreferentziak
Tandem (bizikleta)

thumb| Tandem bat
thumb| 1989ko Tandem bat
**Tandema** bizikleta bat da, non pertsona batek baino gehiagok pedalei eragin diezaiekeen. Tandemak, pisu gehiago garraiatu behar duenez, osagai sendoagoak izan ohi ditu.

Tandemean pedalei eragiteko indarra bikoitza da, eta transmisioan marruskadurak eragindako galeren kopurua pixka bat handitzen da. Badira bi bizikleta baino gutxiago pisatu dezaketen tandemak ere, eta, beraz, pisu-potentzia erlazioa banakako bizikleta batena baino hobea izan daiteke. Eremu lauetan eta maldan behera, tandemak askoz azkarragoak dira; igoeretan, berriz, pedalei eragiteko kadentzia koordinatzeak errendimendua gutxitzea eragin dezake.

Garraio mota hau bi txirrindularirekin lotzen den arren, egia esan, edozein kopururentzat daude, eta munduko errekorra 40 txirrindularirentzako tandema da, 1984an Queanbeyanen, Australian eraikia. Tandem batean, aurrean dagoenak norabidea, balaztak eta martxa aldaketak gobernatzen ditu; atzean doazen txirrindulariek, berriz, pedalei besterik ez diete eragiten.

Hasieran tandemak bi bizikleta markoak elkarrekin soldatuz eraikitzen ziren. Gaur egun, osagaiak eta koadroak hobetu egin dira eta gama handiko tandemak, errepidekoak zein mendikoak, eraikitzen ari dira.