Zuberoako maskaradak

[thumb|300px|2009ko Maskaradak [Barkoxen.]]
thumb|300px|Zibozeko maskaradak, 2019. Goizeko barrikadak.
[thumb|300px|[Pagolako maskarada 2023. Beltzen taldeko pertsonaia batzuk.]]

**Zuberoako maskaradak** Zuberoako neguko inauteria dira, ikuskizun zehatz eta antzerkiko baliabidez osatua eta goizetik egun ia osoz luzatzen dena. Jatorri zahar bezain ezezagunekoa da. 

Garai batean laurogei bat dantzarik parte hartzen bazuten ere, gaur egun, hogei batek osatzen dituzte maskaradak eta, lehen ez bezala, emakumeek ere parte hartzen dute. Dantzak, bertsoak eta kantuak leku berezia dute eta, pastoralean bezala, beti errepikatzen diren pertsonaia finko batzuetan gorpuzten da ikuskizuna.

## Historia 
### Euskal Herriko maskarada 
XVI. mendean Ingalaterran sortu zen, eta arrakasta handia izan zuen XVII. mendean. Mozorroak eta agertokiak ikusgarriak izaten ziren, eta alegoria aldetik oso landuak ziren. Maskarada-egilerik ezagunena Ben Jonson, gorteko olerkaria, izan zen, 1605-1631 urteetan. Hura erretiratu zenean, maskaradak literatura-balioa galdu zuen, eta ikuskizun huts bihurtu zen. Ukaezinezkoa da maskaradak balletean, operan eta pantomiman izan duen eragina.

### Zuberoako maskaradak 
Euskal Herrian, europar usadioarekin bat eginik, Zuberoan sartu zen XVI. mendean. Inauterietako igande guztietan gazteak bildu eta maskaradak prestatzen zituzten, eta herriz-herri ibiltzen ziren mozorroz jantzirik. Euskal Herrian ezagunak ziren ofizio jakinetakoak ziren pertsonaiak eta taldeak. Dantzaz, musikaz, mintzoaz eta mimoaz baliatzen ziren lanbideak antzezteko. XXI. mendean oraindik bizirik diraute, eta orain dela hirurehun eta laurehun urte bezalaxe antolatzen dira.

## Kokapena 
Basabürüa eskualdeko Altzai, Urdiñarbe edo Atharratzek antolatutakoek ospea badute ere, urtero inauteri garaian eta lau hilabetean Zuberoako herri batek maskarada prestatzen du, lan horretan festa berezi bat sortuz.

## Pertsonaiak 
 eta Iruriko maskaradak, Zalgize, 2014-02-02. Kantiniersa, Entseinaria eta Zamaltzain jauzian.  Argazkia: Iñaki Zugasti - Dantzan CC-BY-SA]]
[thumb|[Aintzindaria (maskaradako pertsonaia)|Aintzindariak. Gorrien taldekoak. Ezkerretik eskuinera: entseinari, zamalzain, kantiniersa, gatüzain eta txerrero.]]
Normalean, 25 bat lagunek osatzen dute segizioa, eta bi alde kontrajarritan banatzen dira: alde batetik, Gorriak, dotore eta ordenatuak eta, fanfarreak banatuta, Beltzak, zikinak, baldarrak eta zaratatsuak. Maskaradako bost dantzari hoberenak, Aitzindariak deitutakoak, gorrien taldean daude: Txerrero, Gatüzain, Kantiniersa, Zamaltzain eta Entseinaria. Batzuetan aitzindari beltzak ere izaten dira.

Hona hemen Zuberoako maskaradaren pertsonaia nagusiak:
[thumb|350px|Zamaltzain-dantza (*Le dance du Chibalet*), Paul-Adolphe Kauffmann, [1906.]]
* Gorrien maskarada:
** Txerreroa: Muturrean zaldi buztana itsatsia duen makila du. Gerrian brontzezko sei zintzarriak daramatza.
** Gatuzaina: Pantografo itxura duen instrumentuarekin (sorgin-guraizeak) edozer har dezake, publikoa gogaituz.
** Kantiniersa: XIX. mendearen moduan jantzitako kantinera da.
** Zamaltzaina: Gerrian zaldi gonadun baten itxura darama. Maskaradaren pertsonaia nagusia da, dantzaririk trebeena.
** Entseinaria: Zuberoako banderaren zutoihala duena.
** Marexalak: zamaltzainen errementariak, hiru edo lau. Patroiak, kurrika eta mailua ez ezik, larruzko amantala ere erabiltzen du.
** Jauna eta Anderea: jauntxoek dantzan egiten diren lanak zuzentzen dituzte. Gizonak praka janzten du, eta bastoi eta sable daramatza. Andreak zurizko soineko arina du.
** Laboraria eta Laborarisa: nekazariak, ilunez jantzita. Gizonak akuilua erabiltzen du; andreak, berriz, saskia.
** Kükülleroak: dantzari gazteenak. Bi lerrotan ibiltzen dira.
** Kauterak: sei dira, horietako bat (Bedezia) mediku-jantzita. Sustraiz egindako makilak dituzte, kaskabiloekin apaindurik daudenak. Arropa zahar eta txikitua erabiltzen dute, maila apala adierazteko.
** Khestuak edo Kherestuak: zamaltzainen bi zikiratzaileak: patroia eta mutila, bearneraz egiten dute.

## Zatiak 
[thumb|300px|2010eko [Larraineko maskarada: bi Txerrero, Kantiniersa, Gatuzain eta Zamaltzain dantzan.]]
Maskaradak hiru parte ditu, egun sinplifikatuak daudenak:

### Barrikadaren haustea 
Behin herrira helduta, erakustaldia prestatzeko segizioa herrian zehar ibiltzen da. Arribadaren soinuari jarraituz, etxe nagusiak bisitatzen dituzte, non jateko eta edateko ematen dizkieten. Horrela, herriko nagusiak omentzen dituzte.

### Ofizioak 
[thumb|300px|[Buhame (maskarada)|Buhameak 2006ko Urdiñarbeko maskaradan.]][thumb|Maskaradak. [Zalgize. 2014]]
Ofizioak deitzen zaio arratsaldeko saioari. Maskaradan parte hartzen duten ofizio bakoitzak. Zati honetan pertsonaia bakoitzak bere antzerki-dantza saioa egiten du, bere ofizioa ardatz duen antzerki-erritual bat eskainiz. Txorrotxek dute ofizio bakoitza kantuz aurkezteko ardura, plazari itzulika, eta ofizioen artean tartekatzen dira dantzarien emanaldiak. Honela egiten du ofizioa bakoitzak:

Hego Euskal Herrian, *Gaztedi*k 1954ko maiatzaren 9an egin zituen Zuberoako dantza batzuk lehen aldiz, *Dindirri* dantza taldeak irakatsita. *Gaztedi*k 1994ko otsailean egin zuen Santutxun bere lehen maskarada osoa. Ordu arte Donostiako *Argia* taldeak soilik lortu zuen Zuberoako maskarada oso bat kaleratzea 1980ko hamarkadan. *Argia*k jatorrian egiten den modu berberean aurkeztu zuen, baina 1994an, *Gaztedi*k Bizkaiko lurraldera egokitutako antzezpen bat prestatzea lortu zuen, termino soziologiko eta linguistikoetan. Ordutik aurrera, maskarada ugari era horretan oinarrituta egin dira. Horietako batzuk, Lamiakoko maskarada, esate baterako, urtero-urtero ospatu dira denbora luzean zehar.

## Ikus gainera 
* Gabota dantza.
* Godaleta dantza.
* Satan dantza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Marcel BEDAXAGAR, Jean Dominique LAJOUX, Thierry TRUFFAUT, François FOURQUET, Kepa FERNANDEZ DE LARRINOA: Maskaradak. Xiberoko herri ihauteriak Carnivalkingofeurope.it
* Literatura Terminoen Hiztegia: Maskarada. *Euskaltzaindia.eus*
* Zuberoako Maskaraden egutegia* Dantzan.eus*
* Joseba Aurkenerena: Maskarada Atharratzen
* Joseba Aurkenerena: Sohütako maskaradak eta bühamina paregabeak.
* Joseba Aurkenerena: Pettarreko maskarada, berpizte baten seinale.
* Joseba Aurkenerena: Atharratze eta Aloze maskaradan elkarturik.
* Aritz Ibañez Lusarreta: Manexaren gida. 10 gomendio maskaradetan ez galtzeko. (*dantzan.eus*)