Tren geltoki

[thumb|[Durango|Durangoko tren geltokia]]
[thumb|250px|eskuinera|[Donostiako geltokia.]]
**Tren geltokia**, trenak iritsi eta ateratzen diren eta burdinbideak dituen garraio instalakuntza edo eraikin bat da. Gutxienez burdinbide bat du, eta gehienetan bi edo gehiago ere, tren geltokiaren garrantzia eta bertatik igarotzen den tren trafikoaren arabera. Itxaronlekua eta eserlekuak ere baditu, bai eta bidai txartelak erosteko saltokia eta makinak ere.

Geltokiaren arabera, eraikin handi batek ere osatu dezake, nagusiki udalerri handi eta hirietan, aldiz udalerri txiki edo herrietan geltokiak nahiko xumeak izaten dira, maiz, geralekuak.

## Geltokien zeregina trenbidearen ustiapenean 
Trenbide-seinaleak ugaritu baino lehen, trenen zirkulazioa kontrolatzeko modu bakarra (haien arteko talkak saihesteko) geltokietan bertan trenen etorrera eta espedizioa kontrolatzea zen, bide berean bi tren egon ez zitezen. Horren ondorioz, geltokiak funtsezko puntua izan dira zirkulazioa kudeatzeko, eta beti kantoiaren hasiera edo amaiera izan dira. Gainera, trenen ibilbideak geltokietan hasi eta bukatu behar dira, eta ez bide erdian.

Geltokien garrantzia murriztu egin da gaur egun, blokeo automatikoko sistemak ugaritu egin direlako. Sistema horiek bide erdian seinaleak jartzea eta urrutiko trenbide-ustiapena kontrolatzea ahalbidetzen dute, eta, beraz, behar den geltoki kopurua askoz txikiagoa da.

Blokeo berriak izan arren, desbideratzeak eta seinaleak metatu egiten dira estazioetan, eta, beraz, horietan kokatzen da oraindik ere zirkulazioaren kudeaketaren zatirik handiena. Geltokien barruan trenen zirkulazioa kontrolatzeko, katigamendua izeneko gailu bat erabiltzen da.

Tren batek geltoki bat zeharkatzen duenean, seinale hauek aurkitzen ditu:

* Seinale aurreratua: Geltokira iritsi baino lehen kokatzen da, trenari sarrerara iritsi baino lehen gelditzen uzteko adina distantziara. Geltokira iristen diren bide guztiak egon daitezke. Geltokiaren sarreraren kokapena adierazten dio trenari.
* Sarrera-seinalea: Geltokiaren sarreran kokatzen da, eta bertan sartzeko baimena duen adierazten dio trenari. Geltokian dauden bide adina bide egon daitezke.
* Irteera-seinalea: geltokiaren irteeran kokatzen da, eta geltokitik irteteko baimena duen adierazten dio trenari. Geltokian dauden bide adina bide egon daitezke.

### Geralekuen eta kargategien papera 
Geralekuak eta kargalekuak bidaiariak eta salgaiak trenbidera sartzeko guneak ere badira, baina ez dira bereizten bidearen erdian dauden geltokietatik, eta ez dute eraginik zirkulazioaren kudeaketan, eta ez dute desbideratzerik edo seinalerik behar.

## Historia 
Urtaroek gero eta garrantzi handiagoa hartu dute historian, soziologian eta estetikan, eta horrek funtzio tekniko soila gainditzen du. Trenbidea bera bezala (1825-1830, lurrunezko lehen trenak Ingalaterran), XIX. mendeko industria- eta hirigintza-garapenaren elementu bereizgarrietako bat dira. Tren-geltokiak Erresuma Batuan agertu ziren 1820ko hamarkadan; ondoren, Frantzian garatu ziren, eta, azkenik, herrialde industrializatu guztietan. Lehenengoak, zentzu modernoan, 1830ean agertu ziren Manchester-Liverpool linean, zerbitzu erregularra izan zuen lehena.

Geltokiak erronka garrantzitsua izan ziren garaiko arkitekturarentzat, eraikinaren egiturari dagokionez; izan ere, espazio handiak behar zituzten, eta, lokomotorretatik zetozen ke asko zegoenez, altuera handiak. Horrek metalezko ganga handiak eraikitzea eta burdinaren arkitektura garatzea ekarri zuen. Eta industria-iraultzak eman zituen material berriak ezinbestekoak izan ziren material horiek eraikitzeko.

Denborarekin urtaroak erabat funtzionalak bihurtu ziren. 1950eko hamarkadan nortasuna galdu zuten, baina, neurri batean, 1980ko hamarkadaren hasierako abiadura handiko trenei esker eta hiri inguruko tren-zerbitzuaren garapenari esker, geltokiek berrikuntza arkitektoniko berri bat ezagutu zuten. Hiri gehienen garapenaren ondorioz, estazioak modernizatu egin dira xehetasun arkitektonikoak gehituz edo lurpeko nasak sortuz, hala nola Madrilen edo Logroñon, Espainian, eta Buenos Airesen, Argentinan.

## Konfigurazioa 
Estazio gehienak bi motatakoak dira:

* Urgazleak: lerro baten erdian kokatzen dira
* Terminalak: lerro baten amaieran kokatzen dira.

Estazio batzuek konfigurazio bereziak dituzte, hala nola bi lineen elkargunean sortzen diren estazio triangeluarrak, edo maila desberdineko gurutzaketa duten estazioak, Berlingo estazio zentralean bezala.

## Irisgarritasuna 
[thumb|[Japonia|Japoniako segurtasun ateak]]
Desgaitasuna duten pertsonentzako irisgarritasuna nahitaezkoa da, legez, zenbait herrialdetan. Kontuan hartu beharrekoak:

* Plataforma bakoitzeko igogailuak edo arrapalak beharrezkoak dira eskailerak erabili ezin dituzten gurpildun aulkietako pertsonentzat, eta kotxetxoak, bizikletak eta ekipajea dituzten pertsonak nasetara errazago eta seguruago iristea ahalbidetzen dute.
* Trenaren eta nasaren arteko espazioa minimizatzea, bai altuerari bai zabalerari dagokionez. Horretarako ere material gurpilduna behar da, neurri egokikoa. Geltoki batzuetan, trenbideko langile batek aldi baterako arrapala bat jar dezake pertsonak gurpil-aulkietan sartu ahal izateko, nahiz eta arrapala horien mende egoteak gurpil-aulkietan dauden pertsonak hondoa jotzea eragin dezakeen, baldin eta langileren bat arrapala horiek zabaltzeko agertzen ez bada.  
* Geltokiko instalazioak, hala nola komun irisgarriak, telefono publikoak eta iragarki entzungarriak.
* Ukipenezko zoladura, ikusmen-urritasuna duten pertsonei plataforma baten ertzera hurbiltzen direla ohartarazteko. Plataformako nasa-ateek ere fisikoki saihesten dituzte pertsonak ertzetik erortzea.
* Erresuma Batuan, tren-operadoreek ordezko garraio-sistema bat — normalean taxi bat — antolatzen dute txartelaren titularrarentzat, bidaiatzeko asmoa duen geltokia irisgarria ez bada.

## Ikus gainera 
* Geraleku

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak