Energia eoliko

[thumb|Energia eolikoa ustiatzeko, gaur egun [haize-sorgailuak erabiltzen dira gehienbat; irudian, Fustiñanako (Nafarroa Garaia) haize-sorgailu batzuk.]]

**Energia eolikoa** haizearen energia zinetikoa da. Gizakiak energia eolikoa aprobetxatzen du, aerosorgailuen bitartez, energia mekanikoa eta energia elektrikoa sortzeko. Hainbat arlotan erabil daiteke, eta soberan geratzen den energia biltegiratzeko aukera ere badago.

Energia eolikoaren funtzionamendua aski sinplea da. Eguzkiak Lurra berotzen du; baina, lurrazalaren forma irregularren eraginez, tenperatura desberdineko aire-masak sortzen dira, hots, dentsitate eta presio desberdinekoak. Desberdintasun horiek alde baterako eta besterako aire-korronte horizontalak sortzen dituzte: haizea, alegia. Haize horren abiadurak (energia zinetikoa) higiaraziko ditu bere bidean jarritako errotaren palak.

Historian, energia eolikoari etekina ateratzeko, gizakiak sistema berriztagarriak erabili izan ditu, gehienbat zurez eta harriz eginak: haize errotak. Gaur egun energia eolikoa gehienbat argindarra lortzeko erabiltzen da, eta erabiltzen diren sistemak ez dira berriztagarriak. Izan ere, sistema horiek fabrikatzeko, garraiatzeko, beharrezko azpiegiturak eraikitzeko, mantentze lanak egiteko, eta bizitza baliagarriaren bukaeran desegiteko, erregai fosil ugari erabili behar izaten da. Horrez gain, berriztagarriak ez diren material kutsagarriz eginak dira: altzairuz, aluminioz, plastikoz, zementuz, kobrez, lur arraroz... Eta, gainera, energia eolikoa aprobetxatzeko haize-sorgailuak mendietan jarri ohi dira, ingurumen inpaktu handiarekin: sorgailuak han instalatzeko eta mantentzeko bideak, handik argindarra kontsumo lekuetara eramateko linea elektrikoak...

## Historia 
Gaur egun, energia eolikoa da gehien erabiltzen den energia berriztagarrietako bat. Energia eolikoaren lehen aprobetxamendua K.a. 4000. urtean izan zen: itsas nabigaziorako, hain zuzen ere. Persian, Iraken, Egipton eta Txinan bazituzten errotore bertikaleko makinak, zurezko palez osatuak.

Europan, Erdi Aroan hasi ziren haize errotak erabiltzen, aurrena Grezian, Italian eta Frantzian. 1883an, Steward Perry estatubatuarrak pala anitzez osatutako egitura bat diseinatu zuen: 3 metro inguruko diametroko haize-errota hori historian gehien saldu dena da, bai eta egungo aerosorgailuen aitzindaria ere. 1920ko hamarkadatik aurrera, hegazkinen hegaletarako eta helizeetarako diseinatutako profil aerodinamikoak aplikatzen hasi ziren haize errotoreetan.

1927an, A.J. Dekker herbeheretarrak sekzio aerodinamikoko palez hornitutako lehen errotorea eraiki zuen. Sistema horretaz baliatuz, palaren puntan haizearen abiadura baino lau edo bost aldiz handiagoko abiadura eskuratzeko ahalmena zegoen. Asmakizun horrekin, errotazio abiadura gero eta handiagoa izanik, palen kopuruak gero eta munta txikiagoa zuela frogatu zen.

1990ean, aerosorgailuek 225 kW-eko potentzia ematen zuten; egun, aldiz, 500 kW-tik hasi eta 1,2 MG-era irits daiteke. Izan ere, fabrikatzaileak —besteak beste, Siemens Gamesa Euskal Herriko enpresa— gero eta aerosorgailu handiagoak egiteko lasterketa bizian ari dira; eta, aerosorgailurik handienak merkaturatzeko presarekin, arazo handiak izaten ari dira aerosorgailu handienen matxurekin.

## Energia eolikotik argindarra sortzea 
Gaur egun, haize-energiaren erabilera nagusia argindarra sortzea da. 1970eko hamarkadako petrolio-krisiaren eraginez, haize-energiaren ustiapenaren inguruko ikerketa sakonak hasi ziren: XXI. mendearen lehen laurdenean izugarrizko garapena izan du; eta, egun, energia berriztagarrien herena energia eolikotik dator. Haizearen energia zinetikoa aprobetxatuz, argindarra lortzeko, zentral eolikoak erabiltzen dira. Zentral eoliko horiek haize-sorgailuak (aerosorgailu ere deituak) dituzte.

Zentral eoliko bateko haize-sorgailu bakoitza lurpeko kableen bidez lotuta dago. Kable horiek energia elektrikoa azpiestazio transformatzaile batera daramate eta hortik, etxeetara, lantegietara edo eskoletara iristen da, besteak beste, konpainia elektrikoen banaketa-sareen bidez.

Zentral eolikoak kokatzeko bi eremu nagusi daude:

* Lurreko zentral eolikoak: lehorrean egiten duen haizearen indarra ustiatuz argindarra lortzen da. Horretarako, lurrean zenbait aerosorgailu jartzen dira: haizearen energia zinetikoa baliatuz, energia elektrikoa eskuratzen dute eta ondoren, energia elektriko hori kontsumorako erabiltzen da.
* Itsasoko zentral eolikoak: itsas zabalean egiten duen haizearen indarra ustiatuz argindarra lortzen da. Haizearen abiadura handiagoa eta konstanteagoa da itsasoan, ez baitago oztoporik. Hala ere, garestia da itsasoan instalazio guztia egitea; eta, itsasoko ur gaziaren korrosioaren eraginez, hor instalatutako azpiegiturak ez du luzaro irauten. Gainera, korrosio horren eraginez, itsasoan jarritako zentral eolikoek urtero milaka tona metal kutsagarri askatzen dituzte itsasoan (adibidez, aluminioa, zinka eta indioa).

### Haize-sorgailuak 
Haize-sorgailuek edo haize-errotek, haizearen energia erabiliz, sorgailu elektriko baten ardatza birarazten dute, palak birarazita.

Haize-sorgailuak norberaren argindar kontsumorako izan daitezke, edo sare elektriko orokorrera konektatuta egon daitezke.

Haize-sorgailuek hiru zati nagusi dituzte: errotorea, kaxa biderkatzailea eta sorgailua.

* Errotorea: haizearen indarra aprobetxatuz, errotazioko energia mekaniko bihurtzen du.
* Kaxa biderkatzailea: ardatz batez motorrari lotuta egoten da eta biraketa-abiadura handitzeko funtzioa du.
* Sorgailua: errotazioko energia mekanikoa energia elektriko bihurtzeaz arduratzen da.

Ardatza nola jarrita dagoen, bi haize-sorgailu mota bereizten dira: ardatz horizontalekoa eta ardatz bertikalekoa.

#### Ardatz horizontaleko haize-sorgailuak 
Ardatz horizontaleko aerosorgailuak erabilienak dira, 1 MW-eko potentziatik gora ekoiztera irits baitaitezke. Zentral eoliko handietan ikusten dira. Ardatz horizontaleko aerosorgailuak errotazio-ardatza lurzoruari buruz paralelo daude. Eraginkorragoak dira ardatz bertikaleko aerrosorgailuekin alderatuta eta proiektuaren arabera, hainbat potentziatara egoki daitezke.

Haizearen norabidean orientatu behar dira, ardatz bertikalekoak ez bezala. Horretarako, anemometroa ezartzen zaie, une oro haizearen norabidean kokatuta egon daitezen.

#### Ardatz bertikaleko haize-sorgailuak 
thumb|Savonius motako aerosorgailuaren simulazioa

Ardatz bertikaleko aerosorgailua, funtsean, turbina eoliko bat da: errotorearen ardatza posizio bertikalean jarrita dago eta elektrizitatea sor dezake, haizearen norabidea edozein dela ere, ez baitu orientazio-mekanismorik behar. Aerosorgailu bertikalen abantaila nagusia da elektrizitatea sortzen dutela baita haize gutxi dagoen lekuetan ere. Gainera, eraikuntza-araudiak ardatz horizontaleko aerosorgailuak instalatzea debekatzen dituzten hiriguneetan instala daitezke. Zenbait gabezia ere baditu: desabantaila nagusia da ardatz horizontaleko haize-sorgailuek baino energia kantitate gutxiago sortzen dutela. Hedabideetan asko aipatzen diren arren, haize-sorgailu hauek praktikan ez dute erabilera handirik, eta gehienbat modelo teorikoak edo esperimentalak dira. Hiru mota bereizten dira: savoniusa, giromilla eta darrieusa.

ezkerrera|thumb|Darrieus motako aerosorgailua

* Savoniusa: ardatzarekiko distantzia jakin batera desplazatuta dauden bi zirkulu erdiz osatuta dago. Energia potentzia apalak sortzen ditu.

* Giromilla: pala bertikal multzo batek osatzen du, ardatz bertikaleko barrekin lotuak. 10-20 kW-ko potentzia inguru sortzeko gaitasuna du.

* Darrieusa: bi edo hiru pala ganbilbikoz osatuta dago: goi eta behe aldetik ardatz bertikalari lotuta joaten direnez, haizea abiadura banda zabal baten barruan aprobetxatzeko aukera ematen du. Beraien kasa ez dira pizten eta savonius errotore bat behar dute horretarako.

## Betz-en legea 
Turbina baten bidez haizearen energia zinetikotik teorian atera daitekeen energia-ehuneko maximoa %&nbsp;59 dela zehazten duen legea da. Turbina zeharkatzen duen haizea atzealdetik kanporatu behar da, ezin baitzaio energia zinetiko guztia kendu. Lege hori Albert Betz fisikari alemaniarrak adierazi zuen 1919an. Praktikan, %&nbsp;30-40 bitarteko errendimenduak lortzen dira.

## Argindarra sortzeko potentzia instalatu handiena duten estatuak 
Ondorengo zerrendan, munduan energia eolikoaren bidez argindarra lortzeko instalaturiko potentzia handiena duten hogei estatu burujabeen azken urteetako datuak bildu dira (datuak megawattetan ageri dira):

2020an, energia eolikotik argindarra lortzeko potentzia instalatua %&nbsp;53 handitu zen, Global Wind Energy Council (GWEC) erakundearen arabera, guztira 743&nbsp;GW-era iristeko. Azken urte hori historiako onena izan zen energia eolikoaren garapenari dagokionez, potentzia instalatua 93&nbsp;GW handitu baitzen. Txinak, Amerikako Estatu Batuek, Alemaniak, Indiak eta Espainiak ekoizten dute gehien.

Txinak 26,1&nbsp;GW baina gehiago instalatu zituen 2020an: guztira 236&nbsp;GW-eko gaitasuna zuen urte horren bukaeran, eta munduko potentzia instalatuaren %&nbsp;35. Atzetik AEB zetorren, urte hartan 9,1&nbsp;GW instalatuta, guztira 105&nbsp;GW. Europari dagokionez, Erresuma Batuak, Espainiak eta Alemaniak 15,4 GW instalatu zituzten 2020an; horrela, 205 GW-era iritsi ziren, eta guztira Europar Batasuneko 74 milioi etxebizitzaren energia eskaria ase zuten. Gainera, energia eolikoari esker, 271 milioi CO2 tona isurtzea eta erregai fosilen kopuru handi bat inportatzea saihestuta, guztira 16.000 milioi euro aurreztu zirela adierazi zen. Nahiz eta Europako energia eolikoaren inplementazioa handia dirudien, espero zena baino %&nbsp;19 txikiagoa izan zen. Atzerapenaren arrazoi nagusitzat, zentral eolikoak eraikitzeko behar diren baimenik eza aipatu zen,  baimenak lortzeko eragozpen handiak baitzeuden.

Afrikari dagokionez, egoera ekonomiko zaila dela eta, bere energia eolikoaren potentzialaren %&nbsp;0,01 bakarrik aprobetxatzen du, 2020an 7&nbsp;GW baitzituen instalatuta. Gainera, ehuneko horren zati oso handi bat Hegoafrikari dagokio. Gainontzeko herrialdeek ia ez dute zentral eolikorik.

Etorkizunari begira, energia eolikoak pisu handia hartzea espero da. *Offshore* motako zentral eoliko ugari egiteko asmoa agertu da. Zentral eolikoen mota hori itsas zabalean egiten da, haize errotak itsasoan eginiko egituretan ezarrita. Lurreko haize errotak bezalakoak dira, eta potentzial handia dagoela baieztatu da. Hala ere, ikusteko dago ea asmo horiek gauzatuko diren. Izan ere, garestia da itsasoan instalazio guztia egitea; eta, itsasoko ur gaziaren korrosioaren eraginez, hor instalatutako azpiegiturak ez du luzaro irauten. Gainera, korrosio horren eraginez, itsasoan jarritako zentral eolikoek urtero milaka tona metal kutsagarri askatzen dituzte itsasoan Haize errota handiek kalte handiagoa egiten diete hegaztiei.

* Airea pisu espezifiko txikiko fluidoa denez, sorgailu eolikoek handiak izan behar dute. Gainera, haizearen intentsitateak eta norabideak aldaketa konstanteak jasaten dituzte, eta horiek aerosorgailuen eraginkortasunean eragin handia dute. Energiaren sorkuntza haizearen mende dago: aldakorra denez, energiaren sorkuntza ere aldakorra da, haizerik egon ezean ez baita energiarik. Haize gehiegi baldin badabil, palek beren abiadura nominala igaro dezakete, eta horren ondorioz aerosorgailua erre edo honda daiteke.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Energia berriztagarriak Euskal Herrian
* Energia eolikoa Euskal Herrian

## Kanpo estekak 
*