Samoera

**Samoera** (*Gagana Sāmoa*, [ŋaˈŋana ˈsaːmoa]) Samoa uhartediko hizkuntza da eta, ingelesarekin batera, Samoa eta Amerikar Samoako hizkuntza ofiziala. Austronesiar hizkuntzen kidea da; samoeraren hizkuntza hurbilena tongera da eta samoerarekin ahaidetasuna duten beste hizkuntzak, adibidez, indonesiera, hawaiiera eta Taiwaneko jatorrizko hizkuntzak dira (hau da, amisera eta bununera, adibidez).

Samoeraren dialektoen arteko desberdintasunak oso txikiak dira; beraz, hiztunek zailtasunik gabe ulertzen dute elkar, eta gehienetan ez da esaten samoerak dialektoak dituela, baina hizkuntza formala eta hizkuntza informala ez dira berdinak. Zeelanda Berriak (batez ere Auckland hiriak) samoar kopuru handia du –114 000 gutxi-gorabehera– eta haien artean 81 000k samoeraz dakite. Zeelanda Berrian gehien hitz egiten den hirugarren hizkuntza da, ingeles eta maorieraren ostean. 2016an egindako erroldaren arabera, 44.875 hiztun Australian bizi ziren.

Samoeraren astea (*Vaiaso o le Gagana Sāmoa*) samoar hizkuntzaren Zeelanda Berriko jai ofiziala da, bertako jaurlaritzak eta beste erakunde ugarik (UNESCO haien artean) euskarritua; jai hori lehen aldiz Australian 2010an egin zen. George Pratt britainiar misiolariak argitaratu zituen samoerazko lehen gramatika eta hiztegia 1862an.

## Idazketa 
1834an Samoeraren ortografia ez dago oraindik ere guztiz errotua, beraz, ikurrak (adibidez, makron ikurra bokal luzeak (Ā, Ē, Ī, Ō, Ū) adierazteko) sarritan ez dira idazten; ikur hauek hitzak bereizteko erabiltzen dira sarritan bakarrik (alderaketa moduan, *o* eta *‘o* hitzek esanahi ezberdinak dituzte).

|

|}

## Historia 
Polinesiako hizkuntza guztiek (rapa nui izan ezik) bezala, Europarren etorreraren aurretik samoerak ez zuen idazketarik. 1777an William Andersen Eskoziako naturalistak, James Cooken hirugarren bidaian, lehenengo samoerazko hitzak idatzi zituen. Honako hauek ziren:

* *Tama‘loa* («gizonezko buruzagi»),
* *Tamae‘ty* («emakumezko buruzagi»),
* *Solle* («ohiko gizaki»).

Hitz hauek, zalantzarik gabe, samoar jatorria zuten. Gaur egungo samoeran oso hitz antzekoak –*tamāloa* («gizon»), *tama‘ta‘i* («emakume» (begirunearekin esanda)), *sole* («mutila!» (deitzeko))– aurkitzen baititugu.

Piter Turner misiolariak samoerarekin ere lan egin zuen: hainbat ereserki eta Katiximaren zatia itzuli zituen, baita 1836an Itun Berriaren zatia ere. Erabiltzen zuen ortografia bestelakoa zela ezaguna da. XIX. mendearen erdian samoerazko erlijio liburuak ez zituzten bakarrik misiolariek argitaratzen, samoarrek ere bai.

## Sendia 
Samoera polinesiako hizkuntzen kidea da, austronesiar sendikoa. Morfologiari dagokionez, hizkuntza analitiboa da eta, horren ondorioz, euskararen antzekoa ez dena.

«*Ethnologue*»aren arabera, 1999an hizkuntzak 413 257 hiztun zituen eta haien erdia Samoar uharteetan bizi zen.

### Diglosia 
Gaur egun samoerak bi aldaera ditu, «hizketa ona» (*o le tautala lelei*) eta «hizketa txarrak» (*o le tautala leaga*) izenekoak, hau da, hizketa formala eta informala. Hizketa informalean *k* beti idazten da *t*-ren ordez (horregatik haiei «T-hizkuntza» eta «K-hizkuntza» deritze batzuetan) eta *g* — *n*-ren beharrean, baita maileguetan *r* hizkia ere ez da inoiz erabiltzen: ***t**upe* — ***k**upe* «diru», ***n**ofo* — ***g**ofo* «egon», *Ki**r**isimasi* — *Kilisimasi* «Eguberria» (en. *Christmas*).

«T-hizkuntza» (formala) eliza, eskola, abesti eta irratian erabiltzen da; samoar gehienek hizketa formala samoeraz dakiten atzerritarrekin hitz egiterakoan erabiltzen dute. «K-hizkuntza» (informala) lagunarte eta sendian erabiltzen da. Samoerak begirunea adierazteko hitz bereziak ere baditu. Adibidez, ohiko «jan» esanahia duen hitza '''ai* da eta begirunea adierazteko erabiltzen dena *tausami* edo *taumafa* da.

**

### Dialektoak 
Samoeraren dialektoen arteko bestelakotasunak oso txikiak dira, beraz, gehienetan ez da esaten samoerak, beste munduko hizkuntza asko ez bezala, dialektoak dituela.; bi ([r] eta [h]) maileguetan bakarrik erabiltzen dira:

Batzuetan hiztunek hitzetako kontsonanteak tokiz aldatzen dituzte: ***m**ā**n**u —* ***n**ā**m**u* «usaimen», ***l**a**v**a’au —* ***v**a**l**a’au* «deitu, hel egin» etb. [h] eta [r] hotsak maileguetan bakarrik erabiltzen direnez, hiztun askok [h] inoiz ez dute ahoskatzen eta [l] hotsa [r]-ren ordez ahoskatzen dute; hitz jatorretan erabiltzen ez diren hotsak (atzerriko gizakien izenetan, adibidez) hots antzekoez ordezkatzen dira: *Makerita* — en. *Mar**g**aret* ([g] hotsa samoeran ez da erabiltzen samoerazko *g* hizkiak [ŋ] hotsa adierazten baitu), *Tāvita* — en. ***D**avid*.

[t] hotsa *i*-ren aurretik [ts]-ren antzekoa da; alofonoak dira. [p], [t] eta [k] hotsak bokalen artean ahostun bihur daitezke. [ʔ] bi bokal berdinen artean ez da ahoskatzen sarritan. [r] hotsa [ɹ] gisa ahoskatua izan daiteke hots hau ingelesetik eratorri baitzen. /l/ hotsa *a*, *o* eta *u*-en ostean [r] biguna, [d] hotsaren antzeko gisa ahoskatzen da, baita *i*-ren aurretik ere.
* Bokal luzeen kopurua hitz batean ez da mugatua, baina bokal luze batekin amaitzen diren hitzei *-ga* atzizkia eransten zaie, azken bokala labur eginaz: *mālōl**ō** → mālōl**oga***.
* Bi bokal berdin [ʔ] hotsaz zatitzen dira askotan.

### Morfologia 
#### Izenak 
Samoerazko izenek bi numero izan ditzakete: singulara eta plurala (izenordainek duala ere dute, hau da, «gu biak», adibidez, adierazten duena). Artikulu definitea («-a» atzizkia euskaran) –*le*– singularraren adierazle nagusia da, eta plurala, izen zehatzak esan nahi badira, artikuluaren ezaz adierazten da: ***le** tama* «mutila» — *tama* «mutilak».

Bederatzi hitzek singularra eta plularean forma ezberdinak dituzte:

* *tamaitiiti* (singularra) — *tamaiti* (plurala) «haur, mutil»,
* *teinetiiti* — *teineiti* «neska»,
* *matua* — *mātua* «guraso»,
* *lo‘omatua* — *lo‘omātutua* eta *olomatua* — *‘olomātutua* «atso»,
* *toea‘ina* — *toe‘i‘ina* «gizon zahar»,
* *tuafafine* — *tuafāfine* «arreba, ahizpa»,
* *tamāloa* — *tamāloloa* «gizon»,
* *tauele‘ale‘a* — *taulele‘a* «pertsona».

Izen ez zehatzak esan nahi badira, artikulua aldatzen da «ez zehatz» bihurtuz:

* *le tama* «mutila (mutil zehatza)»,
* *tama* «mutilak (mutil zehatzak)»,
* ***se** tama* «edozein mutil (ez zehatz)»,
* ***ni** tama* «edozein mutilak (ez zehatz batzuk)».

Artikulu «ez zehatza» aginte, galderazko eta ezezko esaldietan erabiltzen da.

#### Kasuak 
Samoerazko kasuak partikula eta preposizio ugarien bidez adierazten dira.

* *‘O* partikulua nominatiboaren adierazle nagusia da.
* *Mo* и *ma* partikulak datiboaren («-ri» adierazlea duenaren euskaran) adierazleak dira: *au mai lea **ma** a’u* «eman hau niri». *O* eta *a* partikulen aukeraren arauak *mo* eta *ma* partikulekin ere erabiltzen dira.
* Inesibo eta adlatiboaren («-n» eta «-ra» adierazleak dituzte euskaran) adierazlea *i* partikula da, izenaren aurretik beti jartzen dena: *Sā nofo le teine **i** le fale* «Neska etxea**n** egoten da», *Alu **i** fafo!* «Irten zaitez (joan zaitez kanpo**ra**)!» etab.; esaldien hasieretan eta hizketa motelean *i* horren aurretik [ʔ] hotsa ahoskatzen da batzuetan. Horrez gain, samoeran kokalekuak adierazten dituzten izenak daude, adibidez, *tua* «atzeko zatia, atzean»: *Va‘ai i **tua** o le fale* «Etxearen atzean begira ezazu». Partikula hau izenordainekin erabiltzen bada, *iā* edo *iate* (sarritan *ia te* gisa idazten dena) bihurtzen da; *iā* izenordainekin plurala eta dualean erabiltzen da eta *iate* (*ia te*) izenordainekin singularrean erabiltzen da. Horrez gain, *i* partikula sentimenduaren «norabidea» adierazteko erabiltzen da: *Le tama alofa **i** le teine* «Mutilak neska maite du», baita aditz batzuekin –*mana’o* «nahi izan», adibidez– ere.
* Partitiboaren («-rik» adierazlea duenaren euskaran) *sina* partukulaz adierazten da: *‘o **sina** vai* «ura pixka bat» (euskaran ez dugu kasu honetan partitiboa erabiltzen, baina samoeran beharrezkoa da).
* Bokatiboa *e* partikulaz adierazten da, baina ez da erabiltzen sarritan.:

* *alu* (singulara) — *ō* «ibili» (plurala),
* *sau — ō* *mai* «etorri»,
* *la’itiiti — lāiti* «txikia izan»,
* *pu’upu’u — pupu’u* «laburra izan»,
* *uliulu — uli* «beltza izan»,
* *’ena’ena — ’e’na* «marroia izan»,
* *pa’epa’e — papa’e* «zuria izan»,
* *oti — feoti* «il (aditza)»,
* *inu — feinu* «edan»,
* *tipi — tatipi* «ebaki».

Bai aditzek, bai izenek numero berdina izan behar dute: *’O le **tamaitiiti moe** ’umi* «Luzaroan lo egiten duen haurra» — *’O le **tamaiti momoe** ’u’umi* «Luzaroan lo egiten duten haurrak». Batzuetan pluraleko aditzak singularraren adierazlea duten izenekin erabiltzen dira, adibidez, *’o **le** ’āiga* «sendi» eta *’o **le** fānau* «haurrak» izenekin (euskaran pluraleko esanahia izan arren, azken hitza singularrean dago samoeran).

##### Denbora 
Samoerazko denbora partikula ugariz adierazten da; aditzen aurretik jartzen dira. Adibidez, *sā* partikulak lehenaldiko ekintza bat adierazten du: ***Sā** siva le tama* «Mutilak dantzatzen zuen» — ***Sā** sisiva tama* «Mutilek dantzatzen zuten».
* *E* (edo *’e*) partikulak orainaldi edo etorkizuneko ekintza bat adierazten du, etengabe jazotzen dena: ***E** alu le pasi i Apia* «Autobusa Apiara (beti) doa». Kopularen ordez ere erabiltzen da (baina «da» / «dago» eta «dira» / «daude» formetan bakarrik): ***E** leaga* «Txarra da», ***E** pisi tele le fafine* «Emakumea lanpetuta dago».
* Aldaketak eta perfektua *’ua* partukulaz adierazten dira: ***’Ua** lelei* «Orain ondo (txarra zen lehenago)», ***’Ua** timu* «Euri egiten hasi da», ***’Ua** tumu le pasi* «Autobusa betea da orain (baina lehenago hutsa zegoen)» etb.
* Oraindik amaitu gabeko ekintza bat *’olo’o* (*o lo’o* edo *o loo* ere) partikulaz adierazten da (ekintzak oraindik irauten duela adierazten du): ***’O lo’o** siva la teine* «Neska oraindik dantzan dago». Ahozko hizketan *’o lā e* edo *lā e* gisa ahoskatzen da batzuetan.
* *’ole’ā* (sarritan *’o le ’a* edo *o le a* gisa idazten dena) eta *’ā*, lehenengoaren forma laburra (galderazko esaldietan nagusiki erabiltzen dena), eten ezinezkoa den edo berehalakoa den ekintza bat adierazten dute: ***’Ole ’ā** malemo le tama!* «Umea hondoratuko egingo da orain!».

##### Inperatiboa 
Samoerazko aditzak inoiz ez dira aldatzen inperatiboan: *siva* «dantzatu» (singulara) — *siva!* «dantzatu!», *sisiva* «dantzatu (plurala)» — *sisiva!* «(zuek) dantzatu!».

Bai izenak, bai aditzak izenondoen ordez idatz daitezke: *‘o le mama auro* «urrezko eraztuna» («eraztuna urrea» zehazki itzuliz); *’o le la’au ola* «zuhaitz bizia (bizirik dena)».

Superlatiboaren beharrean aditzondoak erabiltzen dira: *aʻiaʻi*, *naʻuā*, *tasi* etb., adibidez: *ʻua lelei **tasi*** «Gauza hau oso ona da».:

Forma «zirraragarria» laguntza eskatu beharra dagoenean erabiltzen da, adibidez.

Hurrengo izenordainak denborazko partikulen ostean eta aditzen aurretik beti jartzen dira; izenordainen atal berezia osatzen dute:

##### Galderazkoak 
Galderazko esaldi batek artikulua ez duenean *ai* galderazko izenordaina erabiltzen da, «nor?» esanahia ere duena: *’O ai lou igoa* «Zein da zure izena?» («Nor da zure izena?» zehazki itzuliz); artikulua dagoenean *ā* «zer?, zein?» hitza erabiltzen da: *’O le ā le mea lea?* «Zer da hau?» («Zer (da) gauza hau» zehazki itzuliz).

##### Jabetza adierazten dutenak 
Samoerak bi partikula –*a* eta *o*– ditu jabetza adierazteko ditu. Lehenengo partikula gauza ez zatigarriak eta fenomenoak adierazten dituzten hitzekin erabiltzen da:

* *’o le 'upu **a** le ali’i* «buruzagiaren hitza»,
* *’o le tusi **a** le teine* «neskaren liburua»,
* *’o le naifi **a** le fafine* «emakumearen labana»,

eta bigarren partikula ahaidetasuna (salbuespen ugariekin) eta zerbaiten zatiak adierazten dituzten hitzekin erabiltzen da, baita eraikinak, jantziak, sentipenak adierazten dituzten hitzekin ere

### Zenbakiak 
Europarren etorreraren aurretik 10 000 baino handiago diren zenbakiak ez zituzten erabili samoarrek; horrelako gauzak «zenbaezintzat» hartzen ziren.

Hainbat izate era berezi batean zenbatzen dira. Adibidez, gizakiak zenbatzean *toʻa* aurrizkia gehitzen zaie zenbakiei: ***toʻa**tasi* «gizaki bat», eta kokoak zenbatzean *oa* atzizkia gehitzen da: *fāga**oa*** «zortzi koko».

#### Zenbaki ordinalak 
Samoerazko zenbaki ordinalak ohiko zenbakien berdinak dira: *ʻo le lua* «bi, bigarren», «lehenengo» esanahia duen hitza izan ezik – *ʻo le muamua* (edo *ʻo le uluaʻi*).

### Joskera (sintaxia) 
Samoeraren hitz ordena nagusiak *VSO* («aditz-subjektu-objektu») eta *SVO* («subjektu-aditz-objektu») dira. Txineran bezala, hitzak ia inoiz ez dira aldatzen; horren beharrean, samoerazko izenek eta aditzek partikula ugari dituzte, haien aurrean jartzen direnak; izen bat bere partikulekin beti aditz baten ostean jartzen da.

*ʻO* partikula izenaren ostean erabiltzen da hurrengo hitza gizaki baten izena bada: *ʻo le fafine **ʻo Makerita*** «Makerita izeneko emakumea».

Artikulua izenaren aurretik jartzen da beti; kasuen adierazleak artikuluaren aurretik jartzen dira beti: *Sā nonofo i le fale* «Etxean bizi ziren», *sā* lehenaldiaren adierazlea da, *nonofo* «bizi (pluralean)», *i* inesiboaren adierazlea da, *le* artikulu definitea da, *fale* «etxea». Modu eta denbora adierazleak aditzaren aurretik jartzen dira beti.

## Lexikoa 
Samoeraren lexikoa beste polinesiako hizkuntzen lexikoaren antzekoa da; erro berdinetatik eratorritako hitz asko dituzte, adibidez, samoeraz *atua*, hawaiieraz *akua*, maorieraz *atua'' «jaungoiko» etab.

Maileguen artean ingelesetik hartutako hitzak nagusitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak