open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Basilio Martín Patino

**Basilio Martín Patino** (Lumbrales, Salamanca, 1930eko urriaren 29a - Madril, 2017ko abuztuaren 13a) espainiar zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Filosofia eta letretako ikasketak egin zituen Salamancan, eta *Cinema Universitario* aldizkaria eta zinema-klub bat sortu zituen bertan. Madrila aldatu zen geroago, Zinemako Eskola Ofizialean zuzendaritza ikastera. Hasieran telebistarako eta publizitateko lanak egin zituen, baina ondoren zinemagintzan hasi zen. Bi film labur zuzendu zituen lehenik, eta 1965ean egin zuen lehenengo film luzeak, *Nueve cartas a Berta* (*Bederatzi gutun Bertari), *Donostiako Zinemaldian Zilarrezko Maskorra irabazi zuen. Garai hartako film espainiar onenetakoa izan zen, eta bere lanetan azpimarratzekoa da Frantziako *Nouvelle Vague*ren eragina. Baina Martín Patinok ideia aurrerazaleak aldeztu izan zituen, eta horrek arazoak sortu zizkion zentsurarekin, adibidez *Canciones para después de una guerra* (1971,* Gerra ondoren baterako kantuak*) filmean, zeina debekatuta egon baitzen Francoren diktaduraren garaian. Geroago egin zituen *Queridísimos verdugos* (1974,* Borrero maiteak*) edo *Caudillo* (1976), artxiboko irudien bitartez (irudi horietako batzuk aurretik Espainian sekula ikusi gabeak ziren), Espainiako azken urteetako historiaren ikuspegi kritikoa eskaintzen duten filmak. Dena dela, batetik zentsuraren eraginez, eta bestetik eskakizun komertzialen aurrean amore eman ez izanaren eta une jakinetako gertaeren arrakasta (turismoa, etab.) baliatu nahi ez izanaren eraginez, ez zen oso zinemagile oparoa izan. 2007. urtean Salamancako Unibertsitateak doctor honoris causa izendatu zuen.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Amos Tutuola

**Amos Tutuola** (Abeokuta, Nigeria, 1920ko ekainaren 20a - Ibadan, Oyo, Nigeria, 1997 ekainaren 8a) nigeriar idazlea izan zen.

## Biografia 
Denbora labur batez joan zen eskolara. Gaztetan kobrearen galdaketan lan egin zuen, Laosko gobernuaren zerbitzura, eta gero Nigeria Irratiaren biltegi batean zaindari aritu zen, Ibadanen. Bigarren Mundu Gerran, Britainia Handiko Aireko Armadan jardun zuen.

1952an, Nigeria Britainia Handiaren kolonia zela, "Palma-ardoaren edalea" eleberria argitaratu zuen, eta jende askoren arreta erakarri zuen bere fantasia eta originaltasunagatik. Nigeriar literatura, poesia eta haur-ipuinen halako nahasketa bat da, palma-ardoa zerbitzatzen zion pertsona hil zenean, hura aurkitzeko hamaika proba gainditu behar dituen heroi mitiko baten gorabeherak kontatzen dituena. Eleberri haren ondoren, beste zenbait obra idatzi zituen: "Nire bizitza espirituen basoan" (1954); "Simbi eta oihan beltzeko satiroa" (1955); "Afrikar ehiztari adoretsua" (1958); "Urrutiko hiriko sorgina" (1962).

Tutuola herri-kontakizunetan oinarritzen da bere narrazioak sortzeko: ahozko tradizioa afrikar kulturen historiaren barruan topatzen da literaturarekin. Magiaren goraipamenak eta mitoaren tratamenduak halako freskotasun eta originaltasun berezi bat ematen diote, gainera. Tutuolaren obra joruberaz (Nigeriako hizkuntza ofiziala) eta ingelesez idatzia dago. Bere herrikide eta etnia-kide Wole Soyinka idazlearen arabera, 1986ko Literaturako Nobel Saria, Amos Tutuolaren obra Afrikako kulturak XX. mendeko literaturari eginiko ekarpenik handienetako bat da.
## Erreferentziak
José García Nieto

**José García Nieto** (Oviedo, 1914ko uztailaren 6a - Madril, 2001eko otsailaren 27a) espainiar olerkaria izan zen. 1996an Cervantes saria eman zioten.

## Bizitza eta lanak 
Oviedon jaioa zen arren, Madrilen egin zituen lan nagusiak. Kazetaritzako Eskola Ofizialean graduatu zen. 1940ko hamarkadan, García Nietok eta Falange Española mugimenduarekin loturiko zenbait olerkarik (Jesús Juan Garcés, Pedro de Lorenzo, Jesús Revueltas, Víctor García de la Concha eta abar) *Garcilaso* aldizkaria sortu zuten (1943), espainiar literatura atzerriko eraginetatik libre mantentzeko helburuarekin.

García Nieto ideia kontserbadoreko olerkaria zen, eta hori erakutsi zuen bere obra gehienetan. Espainiako gerra ondoko poesia klasizistako olerkigile handienetakoa izan zen, eta obra originala eta pertsonala osatu zuen.

Obra nagusiak, *Vísperas hacia ti* (1940, *Zure omenezko bezperak*), *Poesía, 1940-43* (1944, *Olerkiak, 1940-1943*), *Del campo y soledad* (1946,* Landaz eta bakardadeaz*), *Tregua* (1951, *Su-etena*), *Juego de los doce espejos* (1951, *Hamabi ispiluen jokoa*), *Sonetos para mi hija* (1953, *Nire alabarentzako sonetoak*); *La red* (1955, *Sarea*); *El parque pequeño* (1959, *Parke txikia*); *Geografía es amor* (1961, *Geografia maitasuna da*), *La hora undécima* (1963, *Hamaikagarren ordua*), *Memorias y compromisos* (1966, *Oroitzapenak eta konpromisoak*), *Hablando solo* (1968, *Bakarrizketan*), *Los cristales fingidos* (1984, *Beira itxuratuak*); *Galiana* (1986) eta *Carta a la madre* (1988, *Gutuna amari*) dira. 1983an Espainiako Erret Akademian sartu zen, eta 1996an Cervantes saria eskuratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  José García Nieto: biografia eta olerkiak Amediavoz.com
Kabala

thumb|260px|right|Bizitzaren Zuhaitz kabalistikoa.
[thumb|260px|right|Kabalako otoitz liburua, Italia, [1803.]]
[thumb|260px|right|Kabalista juduak, 1641eko [xilografia paperean. Saxon Unibertsitateko Liburutegian, Dresden.]]

**Kabala** edo **kabalah** (hebreeraz: קַבָּלָה‎, "jasotakoa", "tradizioa") mistika juduaren metodo, diziplina eta pentsamendu-eskola esoterikoa.

Kabala terminoak, zehazki, Erdi Aroan hedatutako mistizismo juduaren forma adierazten du. Hala ere, azken hamarkadetan juduen pentsamendu mistiko osoaren termino generiko bihurtu da. Kabalaren esanahi literala "jasotzen dena" da, eta Bibliako garaietakoak diren eta gaur egun oso bizirik jarraitzen duten tradizio esoterikoak biltzen ditu. Hainbat gai jorratzen ditu, adibidez: munduaren sorrera, Jainkoaren izaera, estasiaren esperientzia mistikoa, hurrengo aro mesianikoa, eta haraindiko natura. Azken buruan, tradizio mistiko guztiek bilatzen dutenaren aldaera judua irudikatzen du kabalak; jainkotasunaren ezagutza zuzena eta intimoa, adimenetik haratago.
## Historia 
Kabala hitza, berez, hebreerazko  aditzetik eratorria da. Jatorriz aro geonikoan, Mishnan agertzen zen Tora ez beste juduen idazki sakratuak izendatzeko (Nevi'im eta Ketuvim). Horrekin adierazi nahi zuten *tradizio onartua* edo *tradizioaren katea* zirela.

Bestalde, mistizismo juduaren sustraiak Bibliaren garaira eramaten gaitu, Elias eta Ezekiel pertsonaia profetikoen, ikuskari eta topaketa jainkotiarretara. Tradizio honek garai apokaliptikoan jarraitu zuen, non 1 Enoch eta Danielen Liburuareno testuek gai angelologiko eta eskatologiko konplexuak sartu zituzten. 

Heikhalot eta Merkabah literaturak, II. mendetik Erdi Aroko lehen garaira bitartekoak, gai mistiko horiek garatu zituen, zeruko jauregietara eta jainko-gurdira egindako igoera bisionarioetan zentratuz.

Kabalarekin zerikusia duen testu zaharrena *Sefer Yesira* ("Kreazioaren liburua") dela dirudi, Palestinan hebreeraz III. edo IV. mendean idatzia. Liburu horretan munduaren sorkuntza *sefirot *izeneko oinarrizko hamar zenbakien existentziari dago lotua, eta hebrear alfabetoko 22 letren konbinazioei. 1180aren inguruan agertu zen Frantzian *Sefer ha-Bahir* ("Distiraren liburua"), Kabalako lehen liburutzat hartzen dena; iritzi teosofikoz osatua dago; iritzi horiek Bibliako iruzkin gisa daude moldatuak eta Talmudeko iturrietatik hartuak dira.

Hurrengo mendean agertu ziren Gaztelan *Sefer ha-Temuna* ("Irudiaren liburua") eta *Sefer ha-Zohar* ("Aintzaren liburua"), kabalako libururik garrantzitsuentzat jotzen direnak. Moises de León espainiar errabinoarena dela uste da; eleberri filosofiko eran moldaturik Bibliako testuei buruzko iruzkinek osatzen dute liburua.

XVI. mendean pentsalari juduek aztertu zuten kabala, horien artean Moises Cordoverok eta Ishaq Luriak, Safeden, Palestinan. Azkenean, ordea, kabalaren filosofia-edukia kabalaren praktikak ezkutatu zuen, praktika horrek magiarekin zerikusi gehiago baitzuen teosofiarekin baino.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morarji Desai

thumb|alt=|Morarji Desai 1978an.

**Shri Morarji Ranchhodji Desai**, ezagunagoa **Morarji Desai** gisa (Bhadeli, Gujarat, Britainiar Raj, 1896ko otsailaren 29a - Mumbai, India, 1995eko apirilaren 10a), indiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Mumbaiko Unibertsitatean ikasketak egin ondoren, funtzionario gisa hasi zen lanean, 1918an. Gandhiren ideia nazionalisten jarraitzaile izanik, 1930ean, lantokia utzita, independentziaren aldeko borroka zibilari lotu zitzaion. Hori zela eta, preso sartu zuten, bost aldiz gutxienez, 1930 eta 1940 bitartean.

Ondoko urte gatazkatsu haietan, Mumbaiko administrazioan lan egin zuen, eta 1942an sailburu izendatu zuten. 1956an, Indiako gobernuak Merkataritzako eta Industriako ministro izendatu zuen, eta 1963. urtera arte eutsi zion karguari, dimisioa aurkeztu zuen arte.

1967an, gobernuan parte hartu zuen ostera, lehen ministrorde gisa, baina 1969an utzi zuen kargua, Indira Gandhiren Kongresuko Alderdiaren oposizioa gidatzeko. 1975ean, Indira Gandhik larrialdiko gobernua ezarri zuenean, atxilo hartu zuten bere jarduera politikoarengatik, eta kartzelan sartu zuten. 1977an kartzelatik irten zenean, lau alderdi txiki batu zituen Janata alderdi kontserbadorean, eta, bi hilabete geroago, hauteskundeak irabazi zituen. Garaipen horrekin, Indira Gandhiren lekua hartu zuen, Indiako Lehen ministro gisa, Indiaren independentziaz geroztik Kongresuko Alderdiko kide ez zen aurrena. Bi urte geroago, 1979ko uztailaren 15ean, Janata koalizioko kideen arteko tirabirek eta zentsura-mozioaren mehatxuak karguaren dimisioa ematera behartu zuten. Harrezkero, jarduera politikoa ere alde batera utzi zuen.

## Erreferentziak
Lurraren Adiskideen Sarea

**Lurraren Adiskideen Sarea** mundu osoko erakunde nazionalak biltzen dituen nazioarteko erakundea, helburu nagusitzat ingurumena babestea duena. 1971n sortu zuten Frantzia, Alemania, Suedia, Erresuma Batua eta Estatu Batuetako talde nazionalek. Egoitza nagusia Amsterdamen du. 1994rako 14 milioi kide zituen 50 herrialdetan. Erakundea talde nazional autonomoetan dago egituratuta, eta hauek federazioak agindutakoa onartzen eta betetzen dute.

## Helburuak 
Erakundeak adierazitako helburuak: gizakiak ingurumenean eragindako kalteak konpontzea, munduko ekologia-, kultura- eta etnia-aniztasuna zaintzea, jendearen parte-hartzea handitzea eta eremu guztietan garapen sostengarria bultzatzea. Hori guztia jendea heziz, presio politikoaren bidez, propagandarekin, protesta bakezaleak eginez eta batzuetan ekintza zuzenak eginez ere lortu nahi dute. Horrez gainera, ezinbestekotzat jotzen dute koordinazioa. Nazio bakoitzak informazio desberdina jasotzen duela eta ikuspegi desberdina duela kontuan harturik, erakundea gune garrantzitsua da horiek denak bildu, eztabaidatu eta nazioarteko ekimenak proposatzeko. Informazioa bata besteari adierazteaz gainera, esperientziak, ezagutzak eta baliabideak ere trukatzen dituzte, eta kide nazional bakoitzaren garapenei laguntza eskaintzen diete. Nazioarteko kanpainetan airearen eta uraren kutsaduraz, ozono-geruzako kalteaz, klimaren aldaketaz, arrisku nuklearraz, oihan galtzeaz, eta itsas bizitza galtzeko arriskuaz ohartu nahi dute jendea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Article of Friends of the Earth France "Multinationals : Ecologists See Red"
* :Friends of the Earth International YouTube channel
* :Webgune ofiziala
Shankar Sharma

**Shankar Sharma** (Jaiotza-izena: **Shankar Dayal Sharma** ; Bhopal, Madhya Pradesh, 1918ko abuztuaren 19a - New Delhi, 1999ko abenduaren 26a) indiar politikaria izan zen.

Agrako St. Johns Collegen eta Lucknow Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Doktoregoa Ingalaterrako Cambridgeko Unibertsitatean eskuratu zuen, zuzenbidean, eta orobat ikasi zuen Lincoln's Inn eskolan eta Harvardeko legeen eskolan. Cambridgen eskolak eman zituen. 1940an abokatu gisa hasi zen lanean Lucknowen, eta garaitsu hartan hasi zen, halaber, Indiaren askatasunaren aldeko mugimenduan lanean. 1947an Indiak burujabetasuna lortu zuelarik Indiako Kongresu Nazionalari lotu zitzaion. Besteak beste, India Osoko Batzarraren Batzordeko kidea izan zen 1950az gero 32 urtez, eta Bhopalgo Estatuko Batzarreko kide izan zen. Estatu hartako Lehen Ministro ere izan zen 1952-1956 bitartean. 1971n Herritarren Etxeko edo goi-ganberako kide izendatu zuten eta 1977 arte iraun zuen bertan, lehenengoz, eta 1980tik aurrera berriro. 1972-1974 urteetan Indiako Kongresu Nazionaleko lehendakari izan zen. 1987an Indiako lehendakariorde izendatu zuten, eta bost hamarraldiko jarduera politiko eta askatasunaren aldeko borroka aipagarriaren ondoren iritsi zuen lehendakari-kargua 1992an, 1997 arte. Bere agintaldian erlijio guztientzako begirunea aldarrikatu zuen nazio-helburuak lortzeko bide gisa, baina ez zuen lortu bere herriko erlijio-taldeen erasoak, etnien arteko gatazkak, kasten zapalkuntza, pobrezia, ezjakintasuna eta osasun-egoera kaskarra gainditzea.

## Erreferentziak
Christopher Hogwood

260px|thumb|eskuinera|Christopher Hogwood 2014an.

**Christopher Hogwood** (Nottingham, 1941eko irailaren 10a - Cambridge, 2014ko irailaren 24a) britainiar orkestra-zuzendaria izan zen.

Bere garaiko musika jotzen hasi zuen zuzendari-karrera, baina Erdi Aroko musikara aldatu zen gero: Londresko Early Music Consort taldearen sortzaile eta kide izan zen, 1967-1976 bitartean. Garai hartan, barrokoko musika-zuzendari gisa espezializatu zen, eta partitura historikoak berreskuratzeaz ere arduratu zen. 1973an Academy of Ancient Music akademia sortu zuen Britainia Handian musika barrokoa eta klasikoa bere garaiko tresnekin jotzeko sortu zen lehenengo orkestra, eta orkestra hartako zuzendari izan da harrezkero. Ospe handiko orkestra da, hainbat disko grabatutakoa, eta mundu zabalean kontzertu asko eskainitakoa. Orkestra-zuzendari gisa, London Philarmonic Orchestrako zuzendari izateaz gainera, Europako eta Estatu Batuetako beste musika talde askotan lagundu zuen: Bostongo Sinfonikoan, Chicagoko Sinfonikoan, Clevelandeko Orkestran, Los Angelesko Filarmonikoan& 1988an Minnesotako (Estatu Batuak) Saint Paul ganbera-orkestraren musika-zuzendaritza onartu zuen, programazio-orokorraren eta orkestraren politika artistikoaren arduradun gisa. Oso ezaguna da, baita ere, XVIII. mendeko musikagile handiez egindako bertsioengatik; erromantizismoaren garaiko eta XX. mendeko obrak jotzen zituen, eta klabezinista bikaina zen. Musikologo eta musika-jotzaile gisa, musika barrokoaren eta klasikoaren soiltasuna adierazteaz arduratu zen batez ere. Musikari buruzko zenbait liburu idatzi zituen.

## Erreferentziak
Gonzalo Herralde

**Gonzalo Herralde** (Bartzelona, Katalunia, 1949ko urriaren 22a) kataluniar zinema zuzendaria da.

## Biografia 
Psikologia- eta medikuntza-ikasketak egin zituen, baina bukatu gabe utzita, antzerkigintzan hasi zen lehenbizi eta zinemagintzan gero, Parisen. 1970ean egin zuen lehen film laburra, *Cartel*. Bien bitartean, semiotikako eta artearen historiako ikasketak egin zituen Bartzelonako Unibertsitatean.

1971 eta 1974 bitartean, zenbait film labur egin zituen: *Bocaccio va a New York* (1971, "Bocaccio New Yorkera doa"), *Un cochero impertinente* (1973, "Zalgurdi-gidari lotsagabea") eta *Mi terraza* (1974, "Nire terraza"). Azken urte horretan bere produkzio-etxea sortu zuen, eta debuta egin zuen film luzeen zuzendari gisa: *La muerte del escorpión *(1975, "Arrabioaren heriotza"). Bi urte geroago, esperimentu bat egin zuen *Raza, el espíritu de Franco* ("Arraza, Francoren espiritua") filmarekin: Alfredo Mayo eta Pilar Francori egindako elkarrizketak tartekatu zituen Saenz de Herediaren film horren sekuentzien artean. 1978an, *El asesino de Pedralbes* ("Pedralbesko hiltzailea") filmean, Bartzelonako goi-burgesiako senar-emazte batzuen hilketa kontatu zuen. Filmak gaztelaniazko ekoizpen onenaren Kantauriko Perla saria irabazi zuen Donostiako Zinemaldian.

Beste lan batzuk: *Vértigo en Manhattan* (1980, "Zorabioa Manhattanen"), *Últimas tardes con Teresa* (1983, "Azkeneko arratsaldeak Teresarekin"), *Laura, del cielo llega la noche* (1986, "Laura, zerutik dator gaua"), eta *Proceso al azar *(1989, "Halabeharraren araberako auzia").

## Filmografia 
* 1975. *La muerte del escorpión*
* 1977. *Raza, el espíritu de Franco*
* 1978. *El asesino de Pedralbes*
* 1980. *Vértigo en Manhattan*
* 1983/4. *Últimas tardes con Teresa*
* 1986. *Laura a la ciutat dels sants*
* 1991/3. ''La febre d'or''

## Erreferentziak
Luis Gordillo

**Luis Rodríguez Gordillo** (Sevilla, Espainia, 1934ko abuztuaren 24a), **Luis Gordillo** gisa ezaguna, espainiar margolaria da.

## Bizitza 
Zuzenbidea ikasten hasi zen, baina karrera hura alde batera utzi eta 1955ean Sevillako Arte Ederretako Eskolan sartu zen, pintura-ikasketak egiteko. Bi urtez ikasi zuen eskola hartan, eta ondoren Parisa aldatu zen. Parisen Europako abangoardiako mugimenduak ezagutu zituen, eta Wols, Dubuffet eta Fautrierren obrarekin zaletu zen. Orduan margotu zituen bere lehenengo obra informalistak, Art Autre eta Dau al Set abangoardiako joeraren eraginpean. Bide horri jarraituz egindako lanak erakutsi zituen bere lehenengo erakusketan, 1959an, Sevillan.

1962. urte inguruan, ordea, figurazioaren bideari heldu zion, eta 1970eko hamarraldian Espainian eragin gehien izan zuen mugimenduetako baten aitzindari bihurtu zen, madrildar figuratibismoaren aitzindari hain zuzen. Bacon eta Giacomettiren eragina, Ameriketako Poparena eta normatibismo geometrikoaren eragina jaso zuen, hurrenez hurren. Garai hartakoak ditu, beste zenbait lanez gainera, *Buruak *eta *Automobilistak* sailak, kontsumoko gizartearen aurrean zuen jarrera kritikoaren eta ironikoaren erakusgarritzat har daitezkeenak. 1980 eta 1990eko hamarraldietan margolaritza *hotza* izan da Gordillorena, bai koloreei dagokienez, bai bere koadroetako gaiekiko loturarik ezari dagokionez; estiloari dagokionez, berriz, garai hauetako bere koadroak figurazioaren eta abstrakzio postmodernoaren artean daudela esan daiteke.

## Obra hautatua 
* *Gran bombo duplex* (1967)
* *Choque* (1968)
* *Caballero cubista con lágrimas* (1973)
* *Suicida triple* (1974)
* *Sistema lábil* (1975-76)
* *Serie Luna* (1977)
* *Salta-ojos (conejitos)* (1980)
* *Despectivo en campo verde* (1981)
* *Segunda serie roja* (1982)

## Erreferentziak
Salvatore Accardo

**Salvatore Accardo** (Turin, ) italiar biolin-jotzailea da. Napoliko Kontserbatorioan ikasi zuen, eta 1956ko azterketetan lehen saria lortu ondoren, Sienako Academia Chigiana ikastetxera joan zen hobekuntza ikasketak egitera. Ordurako Vercelli (1955) eta Genevako (1956) Nazioarteko Lehiaketetan saritua zen, eta 1958an Italiako Irrati Difusioaren saria eta Genevako Biolin Lehiaketa Nazionaleko lehen saria bereganatu zituen. Sari hauek lorturik, Europako eta Ameriketako herrialde guztietara eramango zuten nazioarteko emanaldiak eskaintzen hasi zen. Ganbera-musikaz interesaturik, Italiako Ganbera Orkestra sortu zuen 1968an; 1972an *I Musici* taldearen eraketan parte hartu eta 1977 arte jarraitu zuen taldean, urte hartan hasi baitzen biolin-jotzaile bakarlarien errepertorio handia interpretatzen. Bakarlari gisa, Accardok Bachen obratik eta Vivaldiren kontzertuetatik hasi eta egungo musikarainoko obrak interpretatzen ditu, baina osperik handiena Paganiniren lan guztien joaldi eta grabazioek eman diote. 1987az geroztik zuzendari-lanetan ere hasi da, baina ez da horregatik bere bakarlari jarduera alde batera utzi. Rossiniren *L´occasione fa il ladro* opera komikoa izan zen Accardok zuzenduriko lehen obra. Lehen ikasle aritutako lekuan, Academia Chigiana ikastetxean, irakasle ere izan zen 1973 eta 1980 bitartean. Accardok bere jabetzako bi Stradivarius erabiltzen ditu normalean: 1717ko *Reiffenber* izenekoa bata, eta 1718ko *Suzko Txoria* bestea. 1992. urtean *Cuarteto Accardo* taldea sortu zuen.

## Erreferentziak
Giulio Andreotti

**Giulio Andreotti** (italieraz  ahoskatua; Erroma, 1919ko urtarrilaren 14a - *ib.*, 2013ko maiatzaren 6a) italiar politikaria izan zen. Italiako lehen ministro izan zen hiru aldiz (1972-1973, 1976-1979, 1989-1992).

## Bizitza 
Alderdi demokrata-kristauaren diputatu aukeratu zuten 1946an, eta hurrengo urtean Alcide de Gasperiren kabinetean sartu zen. Gasperi hil zenean Italiako eskuin-joerako politikari nagusia bilakatu zen, eta bera izan zen, bata bestearen ondoren, ministerio gehienen buru. Hogeita bat aldiz izan zen ministro, sei aldiz Kanpo Arazoetarako ministro eta zortzi aldiz Defentsa-ministro, besteak beste.

Italia Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearen (NATO) kide izan arren, herri komunistekiko eta herri arabiarrekiko jarrera irekia bultzatu zuen. 1960ko hamarkadan zentroko eta zentro-eskuineko koalizio-gobernu guztietan parte hartu zuen. Ondorengo hamarkadan zentro-ezkerreko zenbait kabinetetako kide izan zen, eta Italiako Alderdi Komunistaren lankide izan zen 1976-1979 bitartean. 1992ko hauteskundeetan demokristauek izan zuten porrotaren ondoren Giuliano Amato sozialistak kendu zion lehen ministro kargua.

Bere garaiko eskandalu politiko guztiekin lotu izan da Andreottiren izena eta 1995ean, mafiarekin zerikusia izatea leporatu zitzaiolarik, Palermoko auzitegiaren aurrera agertu behar izan zuen. Hala, ospe politikoa guztiz galdu zuen salaketa haren ondoren. 1998-1999an berriz ere izan zituen istiluak justiziarekin, Aldo Mororen kasuan zerikusia izan zuela-eta; azkenean, 1999ko irailean errugabe aitortu zuten Perugian.

2008. urteko Paolo Sorrentinoren *Il divo* filmean Andreottiren jarduera politikoa azaltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Violet Robinson

**Joan Violet Robinson** (Camberley, Surrey, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1903ko urriaren 31 &ndash; Cambridge, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1983ko abuztuaren 5a) ekonomialaria izan zen. Keynesen ekonomia-teoriaren garapenean eta zabalkundean eman zituen urteak.

## Bizitza 
Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta bertan aritu zen irakasle-lanetan, 1931tik eta 1971ra. 1926. urtean, Ekonomiako Cambridgeko Eskolako ekonomialaria zen Austin Robinsonekin ezkondu zen. Begirune handia lortu zuen 1933. urtean argitaratu zuen *The Economics of Imperfect Competition* idatziarekin; bertan, besteak beste, baliabideen banaketa eta esleipena aztertu zituen, ustiakuntzaren kontzeptuarekin lotuz.

1930. urte inguruan, Cambridgen Keynesen ekonomia-teoria iraultzailearen gainean izan zen eztabaidan parte hartu zuen. Keynes bere adiskide minaren ekonomia-teoria irakasteaz gainera, liburu asko idatzi zituen, horietako asko ekonomia-gaietan aditu ez direnentzat ekonomiaren hastapen- eta gida-liburuak. 1940. urte aldera, ordea, Keynesen teoria bere ikuspuntutik garatzen hasi zen, zenbait ideia marxista erabiliz; hala idatzi zituen, besteak beste: *An Essay on Marxian Economics* (1942) eta *Marx, Marshall, and Keynes* (1955). Robinsonen ikuspuntu ez-ortodoxoak eta sistema ez-kapitalistei zien sinpatiak eman zuten zeresanik Ekonomiako Cambridgeko Eskolan. Idatzi zituen obren artean aipagarriak dira, besteak beste: *The Acumulation of Capital* (1956), *Economic Philosophy* (1936), *Introduction to Modern Economics* (1973), eta bost aletan atera zuen *Collected Economics Papers* (1951-79).

## Erreferentziak
Severo Moto

**Severo Matías Moto Nsá** (Río Muni, Ekuatore Ginea, 1943ko azaroaren 6a -) Ekuatore Gineako kazetaria eta politikaria da.

## Biografia 
Erregimen autonomikoaren azken urteetan (1964-1967), artikulu iraultzaileak idatzi zituen *Poto-poto* aldizkarian. Artikulu horietako batzuk Batako irratiko saio baterako erabili zituzten. Irrati horretan kultura- eta folklore-saio bat zuzendu zuen, eta gaztelaniazko saioen esatari izan zen aldi berean.

1967an beka bat eman zioten Madrilgo Leon XIII.a Fundazioan Kazetaritza ikasteko. Kazetaritza-ikasketak amaitu zituenean, *Ebano *aldizkarian hasi zen lanean Ekuatore Ginean. Aldizkari horretako zuzendari eta lehendakaritzako prentsa kabineteko nagusi zela, sei urtez Macías Nguemaren kontra aritu zen. Gineako beste hainbat intelektual bezala, esetsi egin zuten eta 1975ean Malaboko poliziak espetxera eraman zuen.

1979an, estatu-kolpearen ondoren, espetxetik atera zuten eta garrantzizko lekua izan zuen informazio- eta turismo-munduan. 1981ean Obiang Nguema presidenteak herrialdetik irtetera behartu zuen, eta Espainiara joan zen. Handik bost urtera Espainiako gobernuak babes politikoa eman zion.

Moto Ekuatore Gineako Garapenaren Alderdi demokristauaren sortzaile eta presidente da (1983). 1993. urtean bilera politiko bat egitea lortu zuen 3.000 lagunen aurrean; hala ere, Motoren alderdia ez dute legeztatzen. 1995ean espetxeratu egin zuten berriz ere presidentearen kontra hitz egiteagatik. Baina 1996an aske utzi zuten salaketa bera zuten beste hamalau ginearrekin batera. Gaur egun, Espainian bizi da.

## Erreferentziak
Ove Nyguist Arup

**Ove Nyguist Arup** (Newcastle upon Tyne, 1895eko apirilaren 16a - Londres, 1988ko otsailaren 5a) britainiar ingeniaria izan zen.

thumb|ezkerrera|alt=|Sidneyko Opera antzokia
thumb|ezkerrera|alt=|Durham ibaiko oinezkoentzako zubia
Daniarrak zituen gurasoak, eta Kopenhagenen egin zituen lehenik filosofiako eta gero ingeniaritzako ikasketak (1922). Aldi labur batean Alemanian egon ondoren, 1925ean Britainia Handira itzuli zen, ingeniaritza zibilean lan egitera. Urte batzuk geroago, hormigoi armatuaren erabileran aintzindaria izan zen Berthold Lubetkin arkitektoarekin lan egin zuen. Lankidetza horren emaitzak dira, besteak beste, Highpoint izeneko etxebizitza-eraikina (1933) eta Londresko zoologikoko pinguinoen uhaska (1939). 1946an, partzuergo gisa lan egiten duen ingeniaritza-elkartea sortu zuen, Ove Arup & Partners; munduko enpresarik garrantzitsuena da, ingeniaritza zibilaren eta eraikuntza metalikoaren alorretan. 1963az geroztik, arkitektura-sail bat du, unibertsitateko arkitektura-esparruan arrakasta handienak lortu dituena. Enpresa horrek azken hamarkadetako eraikin ezagun gehienetan lan egin du: Sidneyko Opera antzokia, Coventryko katedrala, Parisko Beaubourg Zentroa, Hong Kongeko Bankuaren eta Londresko Lloyds enpresaren egoitzak, Durham ibaiko oinezkoentzako zubia eta abar. Egituren originaltasuna da, hain zuzen, eraikin horien guztien ezaugarri nagusia. Britainia Handian arkitektura-arloko urrezko domina jaso zuen 1963an, eta Sir izendatu zuten 1971n. Danimarkan ere, sari ugari jasotzeaz gainera, 1965ean zaldun eta 1975ean Daniarren Ordenako komandante izendatu zuten.

## Erreferentziak
Joseph Leonard Goldstein

**Joseph Leonard Goldstein** (Sumter, Hego Carolina, AEB, 1940ko apirilaren 18a) estatubatuar sendagile eta genetista da.

## Biografia 
Washington eta Leeko unibertsitateetan egin zituen ikasketak, eta Texasko hego-mendebaldeko Unibertsitateko Medikuntza Eskolan eskuratu zuen doktoregoa. 1966. urtetik 1968ra Massachusetts General Hospital erietxean lan egin zuen, eta han ezagutu zuen gerora lankide izan zuen Brown sendagilea.

Erietxeko lana amaitu ondoren Washingtongo Unibertsitateko National Heart Instituten bihotzeko eritasunak izateko arriskua areagotzen duten eragile genetikoei buruzko ikerketak egiten jardun zuen; besteak beste *The Metabolic Basis of Inherited Disease* (1983, "Eritasun Genetikoen Oinarri Metabolikoa") liburua idatzi zuen.

1972. urtean Texasko Unibertsitatera itzuli zen, eta kolesterolari buruzko garrantzi handiko ikerketak hasi zituen Brownekin batera. 1985ean Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuten biek, kolesterolaren metabolismoari buruz eta kolesterolak eragiten dituen eritasunen tratamenduari buruz egindako ikerketengatik. Hain zuzen ere, Goldsteinek eta Brownek aurkitu zuten kolesterola arterietan pilatzen dela, eta horrek bihotzekoa izateko arriskua areagotzen duela; hiperkolesterolemia eritasuna ikertu zuten, eta kolesterolaren maila zelulen gainaldeko LDL-hartzaileek kontrolatzen dutela aurkitu zuten; horrela ondorioztatu zuten kolesterol asko duen dieta batek hartzaile horien kopurua murrizten duela eta bihotzekoa izateko arriskua handitu egiten dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mack Sennett

**Mack Sennett** (**Michael Sinnott** jaioa; Richmond, Quebec,  – Woodland Hills, Kalifornia, ) Estatu Batuetako zinemagilea izan zen. Antzezlea, zuzendaria eta produktorea izan zen. Music-hallean lan egin zuen zineman hasi aurretik. 1909an eta 1910ean, Griffithen film barregarrietan lan egin zuen, antzezle gisa. 1912an, Keystone Comedies Corp. produkzio-etxea sortu zuen, Estatu Batuetako zinema mutu barregarriaren eskolan garrantzi handia izan zuena. 1915ean, Triangle-Keystone enpresa sortu zuen, Griffithekin eta Incerekin batera. Antolatzaile bikaina izan zen, talentu handiko antzezle berriak ezagutarazi zituen, eta umore estilo berezi bat sortu zuen, basatia eta absurdoa, egunerokotasunari atxikia, harrapaketan eta ihesean, bata besteari lotutako gag-etan eta etengabeko txikizioan oinarritua. Ospe handia izan zuten antzezleak kontratatu eta ezagutarazi zituen: Charles Chaplin, Roscoe Arbuckle (Fatty), Ben Turpin, Harry Langdon, Wallace Beery... Polizia-talde bat (Keystone Cops) eta suhiltzaile-talde bat sortu zituen, benetako gertakizunetara bidali ondoren, bere film barregarrietan agertzen zirenak. Berak sortutako *Bathing Beauties* emakume-taldeak (Gloria Swanson tartean, besteak beste) erotismo kutsua eman zien bere film askori. Arrakasta handia izan zuen, eta eskandalua ere sortu zuen. 1914tik aurrera, zuzendaritza utzi, eta filmak gainbegiratzeari ekin zion. Zinema soinuduna hasi zenean, haren zinemagintza gainbeheran zegoen, eta 1935ean, zinema utzi zuen. 1100 bat film egin zituen.

## Erreferentziak
Jean Delannoy

**Jean Delannoy** (Noisy-le-Sec,  - Guainville, ) frantses zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Antzezle izan zen zinema mutuan, muntatzaile zinema ahostuna hasieran, eta 1932an kameraren atzealdera igaro zen film labur bat egiteko, *Franches Lippées. *Handik hirurogeita hiru urtera, Marokon, *Marie de Nazareth* (1995) lana egin zuen.

Gerra aurretik, ''Macao, l'enfer du jeu* (1939, *Macao jokoaren infernua*) lanak teknikari trebea eta antzezle-zuzendari izugarria zela erakutsi zuen. Okupazioan, sekulako arrakasta lortu zuen *Pontcarral, colonel d'Empire *(1942, *Pontcarral, Inperioaren koronela*) lanarekin. *L'Éternel Retour *(1943,* Betiereko itzulera*) lanean, Tristan eta Iseoren mitoaren bertsio modernoa egiten du.

Ondoren arrakasta handiko lanak egin zituen, eta horietako askok hainbat sari irabazi zituzten. Aipagarriak dira *La Symphonie pastorale* (1946, *Sinfonia pastorala*), *Dieu a besoin des hommes* (1950, *Jainkoa gizakien beharretara*), *Le Garçon sauvage* (1951, *Mutiko basatia*), *Chiens perdus sans collier* (1955, *Lepokorik gabe galdutako zakurrak*), *Marie-Antoinette* (1956), *Notre-Dame de Paris* (1956, *Parisko Notre-Dame*), *La Princesse de Clèves* (1961, *Clèveseko printzesa*), *Les Amitiés particulières* (1964, *Adiskidetasun partikularrak'').

Jean Anouilh, Jean Cocteau, Jacques Prévert eta Jean-Paul Sartrerekin lan egin zuen eta Michèle Morgan, Jean Marais, Pierre Fresnay, Pierre Blanchar eta Jean Gabinen mailako artistak zuzendu zituen. 1985ean ohorezko César Saria eman zioten.

## Filmografia hautatua 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak
Magdalena Abakanowicz

**Marta Magdalena Abakanowicz-Kosmowska** (Falenty, 1930eko ekainaren 20a - Varsovia, 2017ko apirilaren 20a) poloniar eskultorea izan zen.

ezkerrera|thumb|alt=|Magdalena Abakanowiczen eskultura; Poznaneko zitadela

Aristokrata-familia batean jaio zen, eta Bigarren Mundu Gerraren eta Gerra Hotzaren gertakari gogorrenak bizi izan zituen. 1950-1954 bitarteko urteetan Varsoviako Arte Ederretako eskolan ikasi zuen, eta pinturaren munduan sartu zen. 1962an Maria Laskiewicz eskultoreak Lausannako Tapizen Nazioarteko Bi Urteko erakusketarako proposatu zuen Abakanowicz eta *Forma zurietako konposizioa *lanarekin aurkeztu zen. Haren lanak berehala izan zuen arrakasta, izan ere, bere erliebe formek hautsi egiten zuten frantses tradizioa. Aipagarriak dira materialarekin egin zituen berrikuntzak eta lortzen zituen kontrasteak. 1970eko hamarraldiaren hasieran, ordea, soketan oinarritu zen haren lana. 1973. urtetik aurrera gai landugabeak erabili zituen bere eskulturetan: zaku ehunak, jutea. Teknika-aldaketa horrekin aldi berri bat hasi zuen, *Alterazioak *(1973-1982) lanak erakusten duenez. 1985. urtetik aurrera, ustel daitezkeen gaiak baztertu gabe, aire libreko eskultura handiak egiten hasi zen, brontzea, harria eta zura erabiliaz; hogeita hamar irudi osatu zituen brontzez *(Katarsis). *1986-1991 urteen bitartean *Jendetzak *saila osatu zuen, berrogeita hamar-hirurogei irudi azefaloz osatua. Zenbait urte eta gero, lan erraldoiak egin zituen: *Dragoiaren espazioa *(1988, Seuleko olinpiar parkerako). Abakanowiczek, oinarrian, lan originala osatu zuen, ezin sar daitekeena joera eta moda jakinen barruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Vajiravudh

**Phra Bat Somdet Phra Poramentharamaha Vajiravudh Phra Mongkut Klao Chao Yu Hua** (), **Phra Bat Somdet Phra Ramathibodi Si Sintharamaha Vajiravudh Phra Mongkut Klao Chao Yu Hua** () edo **Rama VI.a** (Bangkok, Siam, 1880ko urtarrilaren 1a - *ibidem*, 1925eko azaroaren 25a) Siamgo erregea izan zen 1910etik 1925era bitartean.

## Bizitza 
Rama V.aren semea eta ondorengoa izan zen, Chakkri dinastiako seigarren erregea. Oxfordeko Unibertsitatean ikasi zuen, eta ikasketa militarrak egin zituen Britainia Handiko armadan. 1903an Siama itzuli zen, eta 1910ean hartu zuen aitaren lekua. Aitaren maila izan ez zuen arren, erreforma garrantzitsuak egin zituen: monogamiaren legearen araberako ezkontza bakarra, gregoriotar egutegia, baztangaren aurkako txertoa ezarri zituen, Thailandiako Gurutze Gorria sortu zuen, eta biztanle guztiak abizena erabiltzera behartu zituen. 1917an Bangkoken Txulalongkor Unibertsitatea sortu zuen, Siamgo lehena, eta lehen mailako nahitaezko hezkuntza ezarri zuen.

Beste neurri batzuek (joko- eta opio-etxeak debekatzea, adibidez) herriaren haserre bizia piztu zuten, ordea. Britainiarren modu eta ohiturei zien gehiegizko atxikimenduak gero eta urrunago ezarri zuen Siamgo herriarengandik. Bere herriaz fidatzen ez zela, bere babeserako guardia sortu zuen, eta absolutismoaren aldera jo zuen. Kanpo-politikan, aliatuen alde jardun zuen Lehen Mundu Gerran, eta haien esanetara mugitu zen alde guztietan.

Idazle eta itzultzaile oparoa izan zen, bestalde. Dramak ondu zituen, batez ere; berrogeita hamar obratik gora idatzi zuen, eta ingeles eta frantsesez idatziriko ehun obra pasa (Shakespeareren obra batzuk, besteren artean) itzuli zituen thaierara.

## Erreferentziak
Max Scheler

**Max Scheler** (Munich, Alemania, 1874ko abuztuaren 22a - Frankfurt am Main, Alemania, 1928ko maiatzaren 19a) alemaniar filosofoa izan zen. Edmund Husserlen fenomenologia garatu zuen bere lanetan. Jenako Unibertsitatean ezagutu zuen Husserlen obra.

## Biografia 
1907tik 1910era bitartean, Municheko Unibertsitateko irakaslea izan zen, eta 1910. urtetik aurrera, Berlinen hartu zuen bizilekua, idazteko asmoz. 1917. urtea baino lehen idatzi zituen bere obra garrantzitsuenak, eta urte hartan hasi zen diplomatiko gisa Alemaniako Kanpo Arazoetarako Ministerioarentzat lanean, Genevan eta Hagan. 1920. urtean teoria bakezaleak azaldu zituen eta katoliko bihurtu zen, eta 1924an munduaren ikuspegi panteista aldarrikatu zuen.

Schelerrek bihotzaren (*Fühlen*) edo senaren emozioen fenomenologia landu zuen; objektuak "etikoak" dira aldez aurretik, balio objektibo aldaezina dute, eta hierarkia baten arabera ordenatzen dira. Kanten filosofian ez bezala, formen etikaren ordez balioen etika materiala da nagusi Schelerrenean. Jainkoa edo goreneko pertsona da Schelerren sistemaren giltzarria. Geroko urteetan, ordea, ikuspegia aldatu eta gizakia ezarri zuen Jainkoaren lekuan.

Obra nagusiak: *Der Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik* (1913-1916, "Formalismoa etikaren alorrean eta balioen etika materiala"), *Wesen und Formen der Sympathie* (1923, "Sinpatiaren izaera eta formak"), *Die Wissensformen und die Geselschaft* (1926, "Ezagutzaren formak eta gizartea"), *Die Stellung des Menschen im Kosmos* (1928, "Gizakiaren lekua munduan").

## Erreferentziak
Donna Summer

**Donna Summer**, jaiotze izena **LaDonna Adrian Gaines** (Boston, Massachusetts, 1948ko abenduaren 31 &ndash; Florida, 2012ko maiatzaren 17), estatubatuar abeslaria izan zen.

Haurretan *gospel*-abesbatza batean kantatu zuen. 1967an Bostongo rock talde batean (The Crow) kantari izan zen denboraldi labur batez, *Hair* (*Ilea*) musikalean garrantzizko papera jokatzera Alemaniara joan baino lehen. 1973rako Municheko Musicland estudioetan hasi zen lanean, eta Giorgio Moroder eta Pete Bellote ezagutu zituen. Handik gutxira *Hostage* eta *Lady Of The Night* grabatu zituzten, eta 1975ean *Love to Love You Baby*. Estatu Batuetako Casablanca Records diskoetxeak kontratatu zuen, eta berehala *Love To Love You Baby* abestia zerrendetako bigarren posturaino igo zen Estatu Batuetan, eta laugarreneraino Ingalaterran. 1979an bi Grammy sari irabazi zituen. Urte hartan bertan *Bad Girls* disko bikoitza argitaratu zuen, eta zerrendetako lehen lekuari eutsi zion sei astez. 1980an beste Grammy bat irabazi zuen eta *On The Radio* (*Irratian*) bilduma argitaratu zuen, Casablanca Recordsek argitaratua azkena. Urtea bukatu baino lehen Geffen Records etxearekin egin zuen kontratua, eta *The Wanderer* kanta kaleratu zuen, arrakasta handikoa hau ere. Izen bereko diskoak, baina, ez zuen harrera onik izan, eta 1987. urtea arte itxaron behar izan zuen aurreko urteetako arrakasta izateko. Beste zenbait lan aipagarri: *I Feel Love* (1977); *Last Dance*; *McArthur Park *(1978); *Another Place & Time* (1989); *Mistaken Identity* (1991); *Christmas Spirit* (1994).

Bost aldiz irabazi zituen Grammy sariak. Bere ibilbidean 150 milioi kopia baino gehiago saldu zituen mundu osoan, eta, ondorioz, garai guztietan salmenta handienak izan dituen abeslarietako bat da.

## Diskografia 
### Estudioetan grabatutako albumak 
* 1974 Lady of the Night
* 1975 Love to Love You Baby
* 1976 A Love Trilogy
* 1976 Four Seasons Of Love
* 1977 I Remember Yesterday
* 1977 Once Upon a Time
* 1978 Live and More
* 1991 Mistaken Identity
* 1993 The Donna Summer Anthology
* 1994 Christmas Spirit
* 1994 Endless Summer
* 1996 I'm a rainbow
* 1999 Live & More Encore!
* 2004 The Journey*The very best of Donna Summer
* 2008 Crayons

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Erromatar zuzenbide

**Erromatar zuzenbidea** Antzinako Erromako legedia, Erromako Inperioa sortu zenetik Sortaldeko Inperioa desagertu zen bitartean indarrean iraun zuena. Lege-sistema horrek eragin handia izan du bai mendebaleko herrietako legedietan eta baita ekialdeko herri batzuetan ere.

Erromatar legediaren lehenengo bilduma *Hamabi Taulak* dira (K.a. 451-450); horien bidez, ordura arte patriarken familiako pontifizeen eskuetan egon ziren arauak ezagutzera eman ziren. Erromako Foroan ezarri zituzten zurezko eta brontzezko taulak, herritar guztien eskura. Erromatar zuzenbideak ondareei buruzko gaiak hartzen ditu kontuan (oinordekotzak), betebeharrei buruzkoak (hitzarmenak, maileguak...), ondasun eta jabetzazkoak, eta pertsonei buruzkoak.

Hasieran, Erroma hiri txikia zenean, legeak hiritarrentzat izaten ziren (*ius civile*) eta ez atzerritarrentzat. K.a. III. mendearen erdian Erromak indar hartu zuen, eta jende (*peregrini*) mota asko bertaratu zen. Horientzat legedi berriak egin zituzten (*ius gentium*). Hala ere, mende horretan zehar batu egin ziren bi legediak, eta hiritar guztientzat legedi bakarra erabili zen. Harrezkero Zuzenbide Erromatarra korapilatu, ugaritu eta zaildu egin zen, eta legegizonak behar izan ziren legeak argitzeko.

K. o. V. mendera arte legeak bildu eta errazteko zenbait ahalegin egin ziren arren, Justiniano I.a enperadoreak lortu zuen 529an lege guztiak *Codex Constitutionum*ean biltzea, eta hori da Erromatar Zuzenbidearen iturri nagusia.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Günter Herburger

**Günter Herburger** (Isny, Allgäu, 1932ko apirilaren 6a - Berlin, 2018ko maiatzaren 3a) alemaniar idazlea izan zen.

Sanskrito-, soziologia-, filosofia-, literatura- eta antzerki-ikasketak egin zituen, Munichen eta Parisen. 1964an *Eine gleichmäßige Landschaft* *(Paisaia uniformea) *argitaratu zuen, bere lehenengo kontakizun-bilduma. Liburuan herri-giro ukigabea deskribatzen du, aldaketetarako lekurik ez baina isilpeko desioz eta beldurrez betea. Eguneroko bizitzako esperientziak kontatzen zituen, giro politikoa eta soziala tartekatuz, lagunarteko tonuan, eta prosa aberatsa erabiliz bere formetan eta gaietan. Gai horiek berak erabiltzen zituen bere poesia-lanetan ere: *Ventile* (1966, *Balbulak*). Arrakasta handia izan zuen, baita ere, haurrentzat idatzi zituen abentura liburuekin: *Birne kann alles* (1971, *Bonbilla edozertarako gauza da*). Mundu modernoan bizi den eta era guztietako arazoei aurre egiteko gauza den kale-argi bat da liburu horretako protagonista. Baina Günter Herburgerren literaturaren funtsa bere eleberriak dira: *Die Messe *(1966, *Meza*) probintzietako mundu burges txiki batean bizi den pertsona baten ihesaldi ahaleginaren deskribapena; *Jesus in Osaka* (1970, *Jesus Osakan*), esperantza bakarra haurrak dituen etorkizuneko gizarte bati buruzkoa. 1997an bere trilogiaren lehenengo liburukia argitaratu zuen: *Flug ins Herz* *(Ihesaldia bihotzera)*. Bigarren liburukian *Die Augen der Kämpfer* (1982, *Borrokalarien begiak*) gauzatutako utopia gisa aurkeztu zuen Alemaniako Errepublika Demokratiko ohia.

## Erreferentziak
Mariano Rumor

**Mariano Rumor** (Vicenza, 1915eko ekainaren 16a - Asiago, 1990eko urtarrilaren 22a) italiar politikaria izan zen.

Maisu-ikasketak egin zituen Paduako Unibertsitatean, eta maisu izan zen, harik eta, 1939an Bigarren Mundu Gerra piztean, italiar armadan sartu zen arte. 1943an, faxisten aurkako erresistentzian sartu zen. Politika-kargu garrantzitsuak bete zituen: 1948an, parlamentu demokratikoan Demokrazia Kristaua alderdiko diputatu aukeratu zuten; 1959-1963ko gobernu-aldian, Nekazaritzako ministro izan zen, eta barne ministro izendatu zuten, 1963an; Demokrazia Kristauko idazkari nagusi kargua hartu zuen 1964-1968 epean, eta gobernuburu izan zen 1968tik 1970era bitartean. Garai zaila izan zuen: batetik, bere alderdia urte luzeetako agintaldiak ahituta zegoelako, eta bestetik, ezker- nahiz eskuin-muturreko taldeen indarkeria ikaragarri areagotu zelako. Epe horretan, alderdi barruko joeretatik urrundu, eta zentrotik agintzen saiatu zen. Ondoren, ordea, Aldo Moro politikariaren lagun zelarik, ezker-alderako joera hartu zuen. 1973tik 1974ra bitartean, berriro ezarri zuten gobernuburu, eta 1974-1976ko gobernu-aldian Kanpo Arazoetarako ministroa izan zen. Azken urte hartan ustelkeriaz salatu zuten arren, 1978an parlamentuko ikerketetan ardura guztietatik libre geratu zen. Harrezkero, Italian zuen indar politikoak behera egin zuen, baina Europako parlamentario-karguan jarraitu zuen, 1974tik 1984ra arte.

## Erreferentziak
Robert Delaunay

**Robert Delaunay** (Paris, 1885eko apirilaren 12a - Montpellier, 1941eko urriaren 25a) frantziar margolaria izan zen. Sonia Delaunay-ren senarra izan zen.

Gauguin eta Seuraten neoinpresionismoaren eraginpean lanean hasi ondoren, 1908tik aurrera, Cezanneren obrak balio berezia hartu zuen, eta ikerketa kubisten bidetik abiatu zen, Gleizes, Metzinger, Le Fauconnier eta Légerrekin batera. Formen bereizketa egin zuen *Saint-Sevérin* (1909), *Les Tours de Laon* (1910-1912), *La Ville de Paris* (1910-1912) eta *La Tour Eiffel* (1910) sailetan. Kubistek ez bezala, argiak formak hautsi eta dinamismoa kolorearen bidez jasotzen duela proposatu zuen Delaunayk, bere burua kubismoko heretikotzat joaz. Delaunayren obrek Kandinsky eta Kleeren interesa piztu zuten.

1911 eta 1912. urteetan, erakusketa batzuk egin zituen Munichen, *Der Blaue Reiter* taldearen eskutik, eta Berlinen 1913an, *Sturm* talde espresionistak deituta. *Fênetres et Disques circulaires* saila dela eta (1912), Delaunayk gai figuratiboak eta ikuspuntu espazialak utzi eta kolorea, diskoetan barneraturiko kolorea, bihurtu zuen konposizioaren osagarri nagusi, era horretan arte abstraktuari sarrera eginez. 1930era arte, irudiak eta gaiak erabili zituen batzuetan (*Portraits*, *Coureurs,* 1924-1926). Arte ez-figuratiboan, sail polikromoak gero eta konplexuago bihurtu zituen (*Hélices*, 1923; *Joie de vivre*, 1930; *Rythmes sans fin*, 1933-1934). Delaunayren obrak bizitasun berria eman zien muralei (*Décoration des pavillons des chemins de fer et de l´air*, 1937).

## Iruditegia 

File:Robert Delaunay L'homme à la tulipe (Portrait de Jean Metzinger) 1906.jpg|''L'homme à la tulipe*, 1906
File:Delaunay - Tour Eiffel.jpeg|*Tour Eiffel'', 1911,Solomon R. Guggenheim Museum,New York

## Erreferentziak
Edmundo Flores

**Edmundo Flores** (1919ko maiatzaren 20a - 2003) mexikar ingeniaria eta idazlea izan zen.

Ingeniari agronomo ikasketak egin zituen Nekazaritza Eskola Nazionalean. Ekonomia doktore egin zen Wisconsineko Unibertsitatean (1944). Unibertsitateko irakaslea eta Nazio Batuetako Erakundeko aholkularia izan zen. Víctor Paz Estenssororen agintaldiko Boliviako gobernuan aholkulari izan zen nekazaritza erreformarako gaietan. Bestalde, hainbat erakunde eta enpresa pribatutako aholkulari izan zen, eta hainbat kargu bete zituen. Zientzia aldizkarietan ere parte hartu zuen, bai Mexikon bai Mexikotik kanpora. Bere idazlanetan behaketa zorrotza da ezaugarri nagusia, eta Mexikoko giroa batetik eta bestetik, bere pentsamendua, bere ikuspegia eta bere egoera erakusten ditu. Saiakera lanen artean aipagarriak dira: *Vieja revolución, nuevos problemas* (1969, *Iraultza zaharra, arazo berriak*), *Desarrollo agrícola* (1972, *Nekazaritzaren bilakaera*), *La alimentación, problema mundial* (1975, *Elikadura, mundu osoko arazoa*), *La ciencia y la tecnología en México* (1982, *Zientzia eta teknologia Mexikon*), *¿Por qué la crisis y cómo remediarla?* (1984, *Zergatik krisia eta nola konpondu*). Autobiografia batzuk ere idatzi ditu:* Historias de Edmundo Flores. Autobiografía 1919-1950 *(1983, *Edmundo Floresen Istorioak. Autobiografia 1919-1950 *), *Antesalas del poder. Autobiografía 1950-1973* (1986, *Aginpidearen bezperak. Autobiografia 1950-1973*). Ipuin liburu bat ere badu: *Las moscas* (1967, *Euliak*).
## Erreferentziak
Gustavo Gutiérrez

**Gustavo Gutiérrez** (Lima, Peru, 1928ko ekainaren 8a – *ibidem*, 2024ko urriaren 22a) teologoa izan zen. 1959an apaiztu zen. Teologia-ikasketak egin zituen Lyon eta Lovainako unibertsitateetan. Gero teologiako eskolak eman zituen Limako Unibertsitate Katolikoan. 1971n *Teología de la liberación* *(Askapenaren teologia)* argitaratu zuen, XX. mendeko bigarren erdiko obra teologiko zabalduena eta eztabaidatuena, segur aski. Obra horretan Gutiérrezek dio justiziaz aritzea dela kristauaren eginbide nagusia eta salbamena lortzeko bidea. Justiziaz aritzeko gizabanakoek elkartasuna agertu behar diete injustizia pairatzen dutenei: pobreei. Liburua marxismoak pobretasunaz egiten duen azterketan oinarritzen da. Horrek, batetik, eta klase borrokaren alde agertzeak, bestetik, Vatikanoaren haserrea piztu zuen. Gutiérrezen lanak gero eta babes gutxiago izan du erakundeen aldetik, batez ere Liman artzapezpiku berria izendatu zutenez geroztik, Gutiérrezen ikuspegiaren guztiz kontrakoa baita hura. Lan nagusiak: *Reinventar el rostro de la Iglesia* (1968, *Elizaren aurpegia berrasmatu*), *Teología de la liberación* (1971, *Askapenaren teologia*), *La fuerza histórica de los pobres* (1979, *Pobreen indar historikoa*), *La liberación por la fe* (1983, *Askapena fedearen bitartez*), *Job. Hablar de Dios a partir del sufrimiento del inocente* (1986, *Job. Jainkoaz hitz egitea hobengabearen sufrimendutik*) eta *Dios o el oro de las Indias occidentales: 1492-1992* (1989, *Jainkoa edo Mendebaldeko Indietako urrea: 1492-1992*). 2009. urtean, Yaleko Unibertsitateak doctor honoris causa izendatu zuen.

## Sariak 
* 2003 Premio Príncipe de Asturias de Comunicación y Humanidades
* 2014 Premio Capri San Michele 

## Obra 
* *Líneas pastorales de la Iglesia en América Latina* (Montevideo, 1969)
* *Teología de la liberación* (Lima, 1971)
* *La fuerza histórica de los pobres* (Lima, 1979)
* *Beber un su propio pozo. En el itinerario espiritual de un pueblo*' (Lima, 1983).
* *Hablar de Dios desde el sufrimiento del inocente. Una reflexión sobre el libro de Job* (Lima, 1986)
* *La verdad los hará libres* (Lima, 1986)
* *Dios o el oro de las Indias* (Lima, 1989).
* *El Dios de la vida* (Lima, 1989).
* *Entre las calandrias. Un ensayo sobre José María Arguedas* (Lima, 1990)
* *En busca de los pobre de Jesucristo, el pensamiento de Bartolomé de Las Casas* (Lima, 1992).
* *Gustavo Guitérrez. Textos esenciales. Acordarse de los pobres* (Lima, 2004).

## Erreferentziak