Mendebaleko euskara

[thumb|300px|eskuinera| Euskalkien mapa, [Koldo Zuazoren XXI. mendeko sailkapenari jarraituz.]]

**Mendebaleko euskara** euskalkirik sartaldekoena da, usadioz **bizkaiera** deitua. *Mendebalekoa* izendapena zehatzagoa da, euskalki hori zer lurralde eremutan hitz egiten den kontuan hartuta. 

Izan ere, Bizkaian ez ezik, Gipuzkoako Debagoiena eta Debabarrena eskualdeetan eta Arabako Aramaio eta Legutio udalerrietan ere erabiltzen da. 

Horrenbestez, euskalkirik hedatuena da. Gainera, Arabako euskara zena euskalki horren barruan sailkatzen da, eta Burgosko eta Errioxako euskararen arrastoek mendebaleko euskararen ezaugarriak dituzte.

## Azpieuskalkiak eta hizkerak 
[thumb|Mendebaleko euskararen gaur egungo mapa ([Koldo Zuazo, 2015).]]
[thumb|[Ines Osinaga arrasatearra, Gose taldeko abeslaria, Koldo Zuazorekin berbetan, Arrasaten egiten den mendebaleko euskararen erakusgarri.]]

Mendebaleko euskara ez da homogeneoa: azpieuskalki bi (sartaldekoa eta sortaldekoa) eta zortzi hizkera nagusi ageri dira. Garbia da azpieuskalki bien arteko aldea, nahiz eta oharkabean egiten den batetik besterako bidea: Busturialdeko hizkerek, iparraldean, eta Otxandio-Oleta-Ubide aldekoek, hegoaldean, egiten dute bien arteko lotura.

Sartaldeko azpieuskalkiak lurralde eremu hau hartzen du: Uribe-Kosta, Mungialdea, Txorierri eta Nerbioi ibarra, Zeberio, Arratia eta Orozko. Sortaldekoak, aldiz, beste hau: Lea-Artibai, Durangaldea, Aramaio, Debagoiena eta Debabarreneko Mallabia, Ermua, Eibar eta Soraluze.

Mendebaleko euskalkiak, bestalde, tarteko hizkera hauek ditu: (gaur egungo euskalarien arteko tesi nagusiaren arabera, gainerakoak XI-XII. mendeetan bereizi ziren). Goi Erdi Aroan, mendebaleko euskara Bizkaian eta Araban hitz egiten zela badakigu, dokumentuen eta toponimoen bidez; gainera, Errioxa Garaian eta Burgosko probintziako ekialdean ere hitz egiten ei zen, toponimiak utzitako arrastoei begiratzen badiegu.

Hainbat adituren ustez —Koldo Zuazo, Kike Fernandez de Pinedo eta Xabi Otsoa de Alda, kasu—, mendebaleko euskalkiaren ezaugarriak sortzeko gune nagusia Gasteiz izan zen XII. eta XIII. mendeen bitartean, eta handik Araba osora, Bizkaira, Deba ibarrera eta Errioxara zabaldu ziren; bai eta, ahulago, Urolaldera, Goierrira eta Nafarroa Garaiko mendebaleko hiru ibarretara (Burunda, Ameskoak eta Lana) ere.

thumb|Gautegiz Arteagako elizaren atea, gainean bizkaierazko inskripzioak daukana.
Geroztik, mendebaleko euskalkiaren mugek oso atzera egin dute hegoaldean: lehendabizi Burgosen eta Errioxan galdu zen, eta gero Araban (Legution eta Aramaion izan ezik). Bestetik, ekialdean, erdialdeko euskalkiaren iparraldeko azpieuskalkiarekiko muga ere aldatuz joan da, dela inguru horretako hizkerek izandako aldaketengatik, dela sailkatze irizpideen arteko aldeengatik. Kontuan hartu behar da, izan ere, hizkera biziek izaten dituzten aldaketez gainera, dialektoen sailkapena ezarri duen euskalarietako bakoitzak bere irizpideak erabili dituela horretarako, eta irizpide horiek gero eta zehatzago eta zientifikoagoak direla, oro har. Hala, bada, euskalariek honela ikusi dituzte euskalki bien arteko mugak gaur arte:

* Larramendik Elgoibar hartu zuen bi euskalkien arteko lotura eremutzat, mendebaleko euskara Eibarren hasita:

* Luis Luziano Bonapartek, 1864an taxututako sailkapenean, mendebaleko euskalkikotzat du Elgoibar, eta erdialdekokotzat, berriz, Deba, Mutriku eta Mendaro.
* Pedro Irizarrek, 1970eko datuekin, Bonaparteren sailkapenari aldaketa bakarra egin zion, Elgoibarko euskara gipuzkeratzat sailkatuta (*Príncipe* = Luis Luziano Bonaparte, *variedad de Azpeitia* = Urolaldeko gipuzkera):

* Koldo Zuazoren 2008ko mapan, Deba, Mutriku, Mendaro eta Elgoibar bi azpieuskalkion arteko lotura eremutzat ageri dira —Deba, ez osorik: udalerriaren iparraldea, kostaldeko zerrenda (hirigunea barne), gipuzkeratzat markatzen du; eta gainerakoa, lotura eremutzat—, 1999an Deba ibarreko euskararen gaineko azterketan esandakoa berretsiz. 2015eko mapan, aldiz, Deban jadanik bete-betean Urolaldeko gipuzkera egiten dela ageri da.

## Ezaugarriak 
### Fonologia (ahoskera) 
* [thumb|271x271px|[Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiektuko testigantzekin osatutako bideoa. ]]Hitz askotan, ***u*** vs. *i*: ***u**ri / hiri, **u**r**u**n / irin, **u**le / ile, **u**rten / erten / irten, **u**ger egin / igeri egin, **u**zen / izen*... Ez dakigu bi aldaeretatik zein den zaharrena.
* -*a* amaieradun hitzei *-a* artikulua eranstean: -*a* + -*a* > -*ea*: neska + -a > *neskea*, -*ea *horretatik, hizkeren arabera -*ia*, -*ie*, -*i* edo -*e* sortzen dira: *neskia*, *neskie*, *neski*, *neske*.
* Lau txistukariak bitara ekartzea: batetik, *s *eta *z *> ***s** *kontsonantean berdintzen dira; bestetik, *tz eta ts *> ***tz ***dira beti. Gipuzkoako iparraldeko herri askotan ere halaxe gertatzen da.
* Hitz askotan, gainerako euskalkietan *e* dagoenean, mendebalean ***a*** dago: *b**a**rri */ berri, *andr**a** */ andre, ***a**lkar */ elkar.
* Aditzetan, **g** mendebalean: *eraba**g**i */ erabaki, *ja**g**i */ jaiki.
* *itz *> ***tx***: (h)aritz > *are**tx***, (h)aitz > a**tx**, gaitz > *ga**tx***.
* *iz *> ***x***: (h)aize > *a**x**e*, goizean > *go**x**ean*, eleiza > *ele**x**a*.

### Izen morfologia 
* Soziatiboa: ***-gaz*** singularrean eta ***-kaz*** p**luralean*: laguna(ga)z* eta* lagunakaz.* Pluraleko -*kaz* hori sartaldean sortaldean baino gehiago entzuten da. Sortaldeko hiztun batzuek -*kin* bakarrik erabiltzen dute, singularrean zein pluralean.
* Destinatiboa: '*-*rantz(a)*** sartaldean eta **-*runtz*** sortaldean.
* Aditz izenak mugimenduzko aditzen osagarri direnean eta norabidea edo helburua adierazten dutenean, **-*ten'''* mendebal gehienean: *afalten* *goiaz* = afaltzera goaz, *eitten* *noie* = egitera noa.
* Partitiboa esapide batzuetan erabiltzen da: *kalerik kale*, *etxerik etxe*, *mendirik mendi* vs. kalez kale, etxez etxe, mendiz mendi.
* Sarritan, ***onetan***, «honetan» nahiz «hauetan» adierazteko erabiltzen da, azentua gorabehera; pluralean, *oneitan* ere entzuten da. *Onék* eta *ónek*, *onégaz* eta *ónekaz*, *aretara* eta *áretara*, singularra eta plurala, hurrenez hurren.
* Izenordainak zehaztugabeak: ***zeozer***, ***nonor***, ***nonoz ***lakoak, eta horietatik eratorritako ***zeozelan***, ***nonogaz***, ***nonondik ***mendebaleko berrikuntza da. Dena den, ***edozelan***, ***edonor ***eta ***edonoiz ***ere mendebalean esaten dira.
* Izenordain indartuak: ***neu***, *'(*h*)*eu***, ***zeu***, ***geu***, ***zeuok *'*vs. neroni / nihaur, herori / hihaur, zerori / zuhaur...
* Gaztelaniatiko -*ción *atzizkia > *'-*iño*'*: *erlaz**ino***,** ***konfes**ino** *(erdialdeko euskaran *konfesioa*, ekialdean eta Iparraldean, *konfesionea*).

### Aditz morfologia 
thumb|300px|eskuinera|Aditz laguntzailearen taula osoa, bizkaiera batuan.

* NOR-NORI-NORK saileko adizkietan, *eutsi* errotik hartutako formak: *deutsat* «diot», *deust* «dit», *deusku* «digu»... aldaera askorekin.
* Antzinako idatzietan **ezan* erroa ohikoa zen, baina egungo mendebaleko euskaran *egin*-ek ordezkatu du: *daigun* «dezagun», *leikezu *«dezakezu», *ekarri eixu* «ekar ezazu», e.a.
* **edun *iragankorreko orainaldiko adizkietan (dut, dute...), -*o*- eta -*au*-: *nik dot, hik don, zuk dozu, hak dau, guk dogu, zeuok dozue, hak dabe ( -eb-: nik* *neban*, *(h)ak eban* (hark) zuen, *(h)ak* *eben* (haiek)zuten*... *baina hiztun gehienek *zuk zenduan, guk* *genduen, zuek* *zenduen.*
* NOR-NORI: *jat(a), jak/n, jako, jaku, jatzu, jatzue, jake*. Hasierako *j-*, sartaldean *y-*, erdialdean *dx-* eta sortaldean [x] igurzkari belarra ahoskatzen dute (gaztelaniazko *jamón* hitzean bezalakoa).
* **-io-* aditzeko formak mendebalean honela dira: *dinot, dinozu, dino,* e.a. Beste euskalkietan ez bezala, NOR-NORI-NORK sailekoak gorde ditu: *zuk niri dinostazu* («zuk niri esaten didazu»).
* Partizipioak gaztelaniatiko mailegu berrietan:
:a) -*ado *> *'-*au*'*: *pentsau*, *akabau*, *amenazau* eta abar. Bestela da mailegu berriak ez direnetan: *barkatu / parkatu*, *bukatu*, *bekatu / pekatu*, eta abar.
:b) -*ido* > *'-*idu*'*: *korrejidu*, *sentidu*, *mobidu / mogidu*, eta abar.

## Hiztegia 
Hiztegian hainbat alde daude eskualdetik eskualdera, baita herri batetik bestera ere askotan (adibidez, bizkaieraz egiten duten hainbat tokitan *nahi* eta *gaizki* berbak erabiltzen dituzte; horiek ere badira bizkaiera, nahiz eta zerrenda honetan euskara batuko azalpentzat agertu). 

Hemen hitz ezagun batzuk baino ez ditugu bistaratuko. *Hiztegia.net* webguneko «Herriz herri» atalean, tokian tokiko hiztegi batzuk kontsultatzeko modua dago. Azken urteotan gai horretaz lan gehien egin eta argitaratu duen ikerlaria Iñaki Gaminde da.

## Literatura 
### Historia 
XVI. mendean, Esteban Garibai (1533-1599) arrasatear historialariak jasotako balada eta eresiak mendebaleko euskararen lekuko zaharrenetakoak dira. Joan Perez de Lazarraga arabarrak gutxi gorabehera 1567tik 1602ra bitartean idatzitako lanak biltzen dituen eskuizkribu bat 2005ean aurkitu zen, Madrilgo liburu zaharren denda batean. *Lazarragaren eskuizkribua* Hego Euskal Herriko euskarazko idazlan literario zaharrena da; eta haren euskara mendebaleko euskaratik —eta, zehazkiago, Debagoiengo euskaratik— hurbil dago, nahiz eta beste euskalkietako ezaugarri asko ere badituen (Rosa Miren Pagolaren hitzetan, «mugako hizkera denik ere zail da ukatzen»). 

XVIII. mendean, Pedro Ignazio Barrutia (1682-1759) Arrasateko eskribau aramaioarrak idatzitako *Acto para la nochebuena* ("Gabonetako ikuskizuna"), ezagutzen den Hegoaldeko antzezlan zaharrena da.

Mendebaleko euskara literatur euskalki moduan XIX. mendetik aurrera hasi zen gorpuzten, bereziki Juan Antonio Mogel eta Pedro Antonio Añibarroren lanetatik abiatuz. Mogelek Markinako euskara hartu zuen eredutzat eta Añibarrok, berriz, Arratiakoa.

XX. mendean, Jaime Kerexetak Biblia bizkaierara itzuli zuen, 1976an.

### Idazleak 
Bizkaierazko idazle aipagarrien artean, hauek ditugu ezagunenetarikoak:
* **Joan Perez Lazarraga** (1547-1605), Arabako Larrea herrian jaioa, *Lazarragaren eskuizkribua*ren egilea.
* **Joan Antonio Mogel** (1745-1804), eibartar apaiza, *Peru Abarka* eleberriaren egile.
* **Pedro Antonio Añibarro** (1748-1830), Areatzan jaiotako frantziskotar idazlea.
* **Bartolome Madariaga** (1768-1835) euskal idazle eta karmeldarra izan zen.
* **Felipe Arrese Beitia** (1841-1906), Otxandion jaiotako olerkari eta idazlea.
* **Txomin Agirre** (1864-1920), ondarroarra. Bere lan nagusi biak euskalki banatan idatzi zituen: *Kresala* bizkaieraz eta *Garoa* gipuzkeraz.
* **Ebaristo Bustintza "Kirikiño"** (1866-1929), mañariar idazle eta kazetaria.
* **Estepan Urkiaga "Lauaxeta"** (1905-1937), Xabier Lizardi eta Nikolas Ormaetxea garaikideekin batera, euskal poesia irauli eta berritu zuen laukiztarra.
* **Eusebio Erkiaga** (1912-1993), lekeitiar irakasle eta kazetaria.

## *Hiperbizkaiera* 
*Hiperbizkaiera* terminoa Koldo Mitxelenak asmatu zuen, XX. mendearen hasieran Bizkaiko idazle garbizaleak erabiltzen hasi ziren euskara eredua izendatzeko.

Itzulpena: 

Idazle haiek mendebaleko euskarak gainerako euskalkiekin dituen ezaugarri komunak saihesten ahalegintzen ziren, horiek euskara giputzetik "kutsatutako" forma arrotzak zirelakoan. Hala, soilik Bizkaian (edo Bizkaiko txoko batzuetan) erabiltzen ziren adizkiak eta hitzak aukeratzen zituzten: *gura* (latinezko *gula(m)*-etik), mendebalekoa ere baden *nahi*-ren ordez; *jagon*, *zaindu* ohikoagoaren ordez; *eragon*, Orozko eta Zeberion bakarrik erabilitako aditza, *jardun*-en ordez, besteren artean.

Joera horren hasiera, Juan Mateo Zabala bilbotarrak 1848an argitara emandako *Verbo regular del dialecto vizcaíno* gramatika-lanean dagoela dirudi. Geroago, Resurreccion Maria Azkueren *Euskal Izkindea-Gramática Euskara* lanak, aranazaleei garbizalekeriaren bidea ireki zien, nahiz eta gero Azkuek berak bide hura gaitzetsi. 

Juan Mateo Zabalak bizkaiera bizitik aditz forma "erregularrenak" aukeratzen zituen, horiek forma zaharrenak zirela iritzita. Beraz, Zabalari *gintzazan* bezalako formak *giñean* bezalakoak baino "jatorragoak" zirela begitantzen zitzaion, batzuk besteak baino erregularragoak zirela-eta. Azkuek, berriz, urrats bat gehiago eman eta forma horien biziaz harago egin zuen eraikuntza, hau da, inoiz izan gabeko aditz formak asmatu zituen: hark eraikitako *jatorrizko euskaran*, *izan*-en orainaldiko adizkiak honako hauek ziren: *ni nai, i ai, a dai, gu gaiz, zu zaiz, arek daiz*.

Ia beti, hiztunek analogiaz sortutako adizki berriagoak ziren jatortzat hartzen zirenak, eta muturrera eramandako joeretan, herriak darabiltzan adizkiak baztertu eta berriak asmatzen ziren. Hala, ordu arte bizkaiera idatziaren tradizioan erabat arruntak ziren *ditut*, *ditudaz*, *ditugu*, *dituez* eta antzekoen ordez, hiperbizkaierazaleek adizki analogikoak hobetsi zituzten: *dodaz*, *doguz*, *dozuz* eta abar. Era berean, Mendebaleko literaturan erabat orokorra zen *ditu(z)* formari, herri gutxi batzuetako *dauz* berrikuntzak hartu zion tokia testu idatzietan, ia erabat ordezkatzeraino.

Egungo egoeran, mendebaleko euskararen eredu literarioa bultzatu eta zabaldu nahi duten taldeen barruan, oraindik bizirik dirau euskara horren ezaugarri bereziak nabarmentzeko gogoak. Batzuetan, batasunaren kalterako.

## Elkarteak 
Labayru ikastegiak mendebaleko euskara era akademikoan lantzen du 1970etik, informazio zabal-zabala eskainiz, eta horren inguruko ikastaroak ere antolatzen ditu. Egoitza Nagusia eta Hizkuntza Arloa Bilbon dauka eta Etnografia Arloa eta Euskal Biblioteka, Derion.

Mendebalde Kultura Alkarteak euskalkiaren inguruan era zehatzean lan egiten du, helburuak hauexek izanda, haien hitzetan:

## Hedabideak 
### Irratiak 
* Bizkaia Irratia: programazio guztia euskara hutsean da eta *bizkaiera batuan,* ezaugarri bi horiek dituen irrati bakarra izanda. Egunero emititzen dute etengabean irrati-saioekin edo musikarekin.
* Anboto irratia FM 107.1 (Anboto Komunikabideak, Durangaldea).
* Arrakala Irratia. FM 106 (Lekeitio).
* Arrate Irratia. FM 87.7 (Eibar).
* Arrasate irratia. FM 107.7 (Debagoiena).
* Bilbo Hiria Irratia. FM 96.0 (Zenbat Gara elkartea, Bilbo).
* Itsuki Irratia. FM 107.3 (Bermeo).
* Matrallako Irratixa. FM 102.8 (Eibar).
* Radixu Irratia. FM 105.5 (Ondarroa).
* Tas-Tas irrati librea. FM 97 (Bilbo).

### Aldizkariak 
* *Aikor* hilabetekaria (Txorierri).
* *Anboto* aldizkari elektronikoa (Durangaldea).
* *Bagabiz Aldizkaria* (Gernika).
* *Barren* astekaria (Elgoibar).
* *Begitu* aldizkaria (Arratia).
* *Berton* hilabetekaria (Mahatserria - Bilbo).
* *Bizkaie* aldizkari elektronikoa: 2001etik online, Bizikai Kultura Alkartearen ekimena da.
* *Drogetenitturri* aldizkaria (Ermua).
* *Eta kitto!* aldizkaria (Eibar).
* *Kalaputxi* hilabetekaria (Mutriku).
* *Pil-pilean* aldizkaria (Soraluze).
* *Prest!* aldizkaria (Deustu - Bilbo).

### Telebistak 
* GOITB telebista (Debagoiena).
* Urdaibai Telebista (Gernika).

### Egunkariak 
* *Goiena*. Debagoiena (Gipuzkoa).

### Blog komunitateak 
* *Bizkaie* aldizkari elektronikoaren blog komunitatea, euskalkidun egileek osatua.

Hortik kanpo, Bizkaiko eta Deba ibarreko blogari bakan batzuek ere mendebaleko euskara erabiltzen dute.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko idazleen zerrenda
* Euskalkiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Labayruren hiztegia, on-line (euskara-gaztelania)
* Bizkaiera.com, Bizkaiko Foru Aldundiak eta Bizikai Alkarteak abiatutako webgunea. Informazio zabala ematen du mendebaleko euskararen ezaugarri gramatikalei buruz, bai eta datu historikoak, literaturari buruzkoak, bibliografia interesgarria eta eredu estandarraren inguruko proposamenak ere. Hori da, hain zuzen ere, guztiz osatzeke dagoen lana: eredu batu finkoa, idazterako orduan zalantzarik emango ez duena. Azpieuskalkiei dagokienez, beste sailkapen bat erabiltzen dute webgune horretan.
* Badihardugu Euskara Elkartea. Deba Ibarreko Euskara Elkartea
* Bizkaiera hiru.com webgunean
* Mendebalde Kultur Alkartea
* Bizkaiera hiztegitxoa
* Koldo Zuazo, «Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz», Berria 2007-12-09.
* Bizkaierazko euskalduntzeari buruzko erreportajea, *Argia*, 2006-10-01.
* Getxoko bizkaiera ikasleei buruzko erreportajea, *Argia*, 2008-04-20.
* Koldo Zuazo, «Euskara Araban», *Uztaro* 21. zenbakia.
* Mikel Hernandez Abaitua, «Euskara batua, bizkaiera eta zuberera».
* Hiperbizkaierari buruz, *Argia'' astekarian.

## Kanpo estekak