Bizkaia

**Bizkaia** Euskal Herriko zazpi herrialdeetako bat da, Euskal Herriko ipar-mendebaldekoa. Iparraldean Kantauri itsasoa (Bizkaiko golkoa) du mugakide; hegoaldean Burgos eta Araba; mendebaldean, Kantabria eta Burgos, eta ekialdean Gipuzkoa. 2.217&nbsp;km² eta 1.158.439 biztanle ditu Bizkaiak. Euskal Herriko herrialderik populatuena da, eta Bilboaldeak osatzen du Euskal Herriko konurbazio garrantzitsuena. Administratiboki, Euskal Autonomia Erkidegoko foru lurraldea edo lurralde historikoa da.

Hiriburua Bilbo da.

## Geografia 
ezkerrera|start=0|thumbtime=0|thumb|**Bizkaiaren** gaineko zortzi datu.

### Kostaldea 
[thumb|300px|eskuinera|Kostaldea [Plentzian. Inguruak oso labartsuak dira, baina Butroek laugune bat sortzen du Plentzia eta Gorliz artean]]
Bizkaiko kostaldea malkartsua da, baina orokorrean hondartza handiak daude. Gainera bi itsas-adar daude bertan: Nerbioiko itsasadarra eta Urdaibai.

Bizkaiko kostaldean bost alde nagusi egin ditzakegu errazago aztertzeko. Lehenengoa Muskizetik Abrara doa, bigarrena Abratik Plentziara, hirugarrena hortik Urdaibaira, laugarrena Urdaibai bera litzateke, eta bosgarrena Urdaibaitik Ondarroara. Gune hauetariko bakoitzak bere ezaugarriak ditu, nahiz eta oro har, nahiko antzekoak izan.

Bizkaiko kostan Euskal Herrian iparralderen dagoen lekuetako bat dago, Matxitxako lurmuturra. Gainera, hainbat irla eta irlatxo daude, Billano, Izaro edo Aketxe besteak beste.

Kostako gune batzuetan itsasoak hegi handiekin topo egiten du, adibidez, Ogoño lurmuturran, 200 metro baino gehiago dituena.
[thumb|300px|eskuinera|[Gaztelugatxe, Bermeon]]

Kostaldean uharte gutxi batzuk daude, baina ez da inor bertan bizi: Billano (Gorliz), Aketxe (Bermeo), Gaztelugatxe (Bermeo), Txatxarramendi (Sukarrieta), Izaro (Bermeo) eta Garraitz (Lekeitio). Gainera, artifizialki sortutako Zorrozaurre uhartea ere badago Bilbon.

#### Hondartzak 
Bizkaian hondartza ugari eta luzeak daude. Ezagunenak Urdaibaiko Laida eta Laga, Sopelako Barinatxe eta Atxabiribil-Arriatera, Plentziako hondartza, eta Ispasterreko Ogeia eta Mendexako Karraspio dira.

### Mendiak 
Bizkaia menditsua da eta kostaldean ere garaiera erlatiboki handiko mendiak ditu. Mendi guztiak Euskal Herriko arkuko parte dira. Honela Oizko mendilerroa, Gorbeiako mendilerroa edo Anbotoko mendilerroa aipa ditzakegu mendilerro garrantzitsu bezala.

Mendi gehienak kareharrizkoak dira eta Jurasiko-Kretazeo aldian sortu ziren. Besteak Eozenoan sortu ziren orogeniarekin batera.

Bizkaiko punturik altuena Gorbeia da, Arabarekin batera duen mugan.

### Hidrografia 
thumb|300px|Bizkaiko ibaien mapa, arroen arabera koloreztatuta.
Bizkaiko ibaiak laburrak dira, eta urte osoan dute ura. Ibaizabalen arroak hartzen du ur gehien, baina badira garrantzia duten beste ibai batzuk, hala nola Lea, Oka eta Butroe.

Noizbehinka gertatzen dira uholdeak: 1983an, adibidez, uholde handia izan zen Bilbon.

### Klima 
Bizkaiko klima klima ozeanikoa da, tenperatura ertainekin eta urte osoan zehar banatutako euriarekin. Barnealdea hotzagoa da, eta Otxandion edo Urduñan, adibidez, klima kontinentalerako trantsizioa dago. Elurra gehiagotan egiten du mendietan.

Foehn efektuak askotan izaten da hego haizeak jotzen duenean, batez ere Bilbon.

Bilbon, 1.200 mm ur erortzen dira urtero, eta batez besteko tenperaturak 9&nbsp;°Ctik 20&nbsp;°Cra bitartekoak dira.

Beste bi puntu hartuta klimaren estremoak ikusiko genituzke. Horretarako klima hotza eta euritsua duen Otxandio eta klima epelagoa eta haizetsuagoa duen Galea Lurmuturra hartuko genituzke:

Fitxategi:Otxandioko tenperatura.png|Otxandioko batez besteko tenperaturak eta tenperatura maximoen eta minimoen batezbestekoa adierazten duen grafika. Ikus tenperatura tartea -5etik 30era dela eta minimoa eta maximoaren artean diferentzia handia dagoela.
Fitxategi:Punta Galeako tenperatura.png|Punta Galean tenperaturak leunagoak dira eta haize ufada handiak izaten dira, batez ere negu partean. Ikusi batez besteko tenperaturak ez direla normalean 0tik behera ez 25etik gora joaten eta aldeak txikiak direla.

### Natura 
[thumb|Bizkaiko [Natura 2000 sarea.]]
Natura 2000 sareak babesa eta kontserbazioa behar duten guneak zerrendatzen ditu. Bizkaian badaude horietako gune batzuk, mendiguneak zein ibai bazterrak babesten dituztenak.

Kontserbazio Bereziko Eremuen artean daude Gorbeiako natura parkea eta Urkiolako natura parkea hegoaldean, baita Zadorra ibaiaren urtegietako zati bat, Otxandio inguruan. Karrantzan Ordunteko mendilerroa eta Armañongo natura parkea nabarmenak dira, baita hegoaldean eta bestea iparraldean. Kostaldean Barbadungo itsasadarra, Astondoko haremunak, Lea eta Artibai ibaiak. Urdaibai inguruan gune asko daude babestuak: Gaztelugatxeko Doniene, Urdaibaiko artadi kantauriarrak eta Urdaibaiko ibai sarea bera.

Babes Bereziko Eremuak bi dira: Gorobel mendilerroa, Urduñako hegoaldean, Arabatik ere hedatzen dena. Urdaibaiko itsasadarra bera babestuta dago, natura gune nagusia baita.

Basogintza jarduera nabarmena da Bizkaian. Bertako zuhaiztiak moztu ziren aspaldi eta pinua zein eukaliptoa erruz landatu dira, papergintza industrian erabiltzeko, batik-bat. Hori dela eta, mendi askotan aurki daitezkeen espezieak ez dira bertakoak.

Pinuak Bizkaian.jpg|Pinuak
Quercus Bizkaian.jpg|*Quercus* generoa (haritzak eta arteak)
Pagoak Bizkaian.jpg|Pagoak
Eukaliptoak Bizkaian 01.jpg|Eukaliptoak

## Historia 
Bizkaiko historia paleolitikoan hasi zen, hainbat kobazulotan aurkitu ziren margoek adierazten duten bezala. Erromatarrek eragin eskasa izan zuten lurraldean eta hori dela eta euskarak bizirik dirau gaurdaino.

Bizkaia bera Erdi Aroan eratu zen, eta 1200. urtean Gaztelak konkistatu zuen arte nafarra izan zen. Nafarroako lehen errege-leinu xemenotarren lurraldea izan zen.

Aro Modernoan gune komertziala eta industriala bilakatu zen, batez ere Bilboko Portuazela, Gaztelako portua bilakatu baitzen. XIX eta XX. mendeetan burdinak eta feudalismo ezak industrializazio azkarra garatzea erraztu zuten.

### Antzinaroa 
Gizakien lehenengo aztarnak Bizkaian (Neanderthalak) garai honetan gertatu ziren. Musteriar tresnak aurkitu ziren Venta Laperran, Kurtzian eta Muruan. Geroago, Santimamiñen Châtelperroniar kultura sortu zen. Hori *Homo sapiens*ei edo Neanderthalei egotzi zaie.

Homo sapiensekin zuzenki loturiko aztarnategi garrantzitsuenak hauek dira:
* Aurignaciarra: Venta Laperra, Kurtzia eta Lumentza.
* Gravettiarra: Santimamiñe, Bolinkoba eta Atxurra
* Solutrearra: Santimamiñe eta Bolinkoba
* Magdaleniarra: Santimamiñe eta Lumentxa.

Paleolitoko artea ere sortu zen. Benta Laperran bisonteak eta hartzak irudikatuta daude. Areatzan eta Santimaminen ere hainbat animalia daude: lehenengoan gizakiak, batez ere emakumeak, ikusten dira eta bigarrenean bisontea, zaldiak, ahuntzak...

Neolitoaren lehenengo aztarnak K. a. 4. milurtekoak dira Euskal Herrian, baina aldaketek beste milurteko bat behar izan zuten guztiz gauzatzeko. K. a. 3. milurtekoan abeltzaintza eta nekazaritza sortu ziren. Hala ere, Bizkaian ez zen izan aldaketa handirik eta Kobeaga, Santimamine eta Arenatzan aurkitu ziren abeltzaintzaren lehenengo aztarnak: ardiak eta ahuntzak.

Buztingintza sortu zen, dekorazio gabekoa, Beaker kultura azaldu zen arte. Bizkai osoan hedatu zen biztanleria, gune irekietan kanpamentuak ezarri zituena, nahiz eta kobazuloak ere erabiltzen jarraitu zuten.

### Klasizismoa, erromatarren garaia 
300px|eskuinera|Foruko aztarnategi arkeologikoa|thumb
Erromatar geografoek hainbat datu eman zituzten antzinako bizkaitarren inguruan. Euren esanetan bi euskal tribu zeuden gaur egungo Bizkaian: Karistioak eta Autrigoiak. Karistioak Bizkaiaren erdigunean bizi ziren, Bilbotik ekialdera, Arabako iparraldean eta Deba ibarrean. Autrigoiak, berriz, Bizkaia eta Arabako mendebaldean bizi ziren, Kantabria, Errioxa eta Burgosen ere bai. Toponimia aztertuta uste da euskaraz hitz egiten zutela. https://web.archive.org/web/20070106022222/http://www.gara.net/idatzia/20060616/art169077.php.Beraz, badirudi Bizkaieraren muga Karistioen eremuan zegoela.

Ez dago inongo berririk euskaldunek erromatarrekiko erresistentzia izango zutela esaten duenik, feudalizazioaren garaian izan ezik. Flaviobriga eta Portus Amanus nonbait egongo ziren Bizkaian, baina ez dira orain arte inon aurkitu. Foruan, berriz, Gernikatik gertu, erromatar presentzia argia aurkitu da https://web.archive.org/web/20070312054054/http://www.gara.net/idatzia/20060616/art169085.php.

Erromatarren garaiko azken aldian, feudalizazioa gertatu zen, eta, badirudi erresistentzia izan zela aldaketa horrekiko, matxinada batzuk tartean.

### Erdi Aroa 
300px|eskuinera|thumb|Bizkaia Nafarroako Erresumaren barruan 1030. urtean.
Erdi Aroaren hasieran Bizkaiko historia ezin da Euskal Herriko historiatik banandu. Bisigodo eta Frankoak behin baino gehiagotan saiatu ziren konkistatzen baina ez zuten lortu eta *de facto* lur independentea izan zen. Garai honetako hainbat agintarik *domuit vascones* jartzen zuten euren txanponetan, nahiz eta egia ez zen.

905. urtean Leongo kronikalariek Iruñeko Erresuma mendebaldera hedatu zela diote, gaur egungo Euskal Autonomia Erkidegoko lurrak, Errioxa eta Aragoiko lurrak hartuz. Nafarroako Erresumaren barnean egon zen urte luzetan Bizkaia.

#### Bizcahia 
***Bizcahia*** toponimoa topa daiteke 24 aldiz Donemiliaga Kukulako *Becerro Galicano*an, (gehi sei aldiz *Bizcahie*, gehi 3 aldiz *Bizcahiam*...). Esate baterako -fol. IIIv-, 934. urtean datatuta (baina adituen ustez beranduagokoa):

{{Esaera2|{A}lava, cum suis villis ad suas alfoces pertinentibus, id est, de Losa et de Buradon  usque Eznate: ferrum. Per omnes villas, inter domus decem, una reia.
De rivo de  Galharraga usque in flumen de Deba, id est, tota **Bizcahia**, et de ipsa Deba usque  Sanctum Sebastianum d'Ernanni, id est, tota **Ipuzcua**, a finibus **Alava** usque ad ora  maris. Quicqud infra est de unaquque alfoce: singulos boves.
|Donemiliaga Kukulako *Becerro Galicano*. -fol. IIIv- (14-18. lerroak), (934. urteko data faltsuarekin)}}
Donemiliaga Kukulako *Becerro Galicano*an, 574. folioan, 1070. urtean datatuta, honako pasartea irakur daiteke: 

Kodex edo behi-larruzko agiritegi berean, *Becerro Galicano*an, hogeita lau aldiz aipatuko da **Bizcahia**, behin eta berriro garai hartako grafiaren koherentzia hura zainduz. Bizcahia dokumentatzen da: 574. folioan (1070. urteko datarekin), 570. folioan (1072. urteko datarekin), 226. folioan (1075. urteko datarekin), 579. folioan (1081. urteko datarekin), 571. folioan (1082. urteko datarekin), 68. folioan (1083. urteko datarekin), 516. folioan (1083. urteko datarekin), 566. folioan (1085. urteko datarekin)... Hiru aldiz dokumentatzen da 1087. urtean, bi aldiz 1088. urtean, berriro ere 1195. urtera aldera, eta azkenik, berriro ere, 1210. urtean... *Bizcahie* ere sei aldiz topa daiteke *Becerro Galicano*an, *Bizcaia* behin, *Bizcaye* beste behin, *Bizcahiam* hiru aldiz eta *Bizcaico* beste behin.

Gaztelako Erresumarekin egoniko gatazkak handiak izan ziren XI. eta XI. mendeetan. Gaztelarrak Errioxako lurjabe handiek lagunduta erreboltak egin zituzten, Gaztelako feudalismoak euren interesak babesten zituelako. Gaztelaren aldekoek Haron zuten euren zentroa, Haroko jaunek lortu baitzuten sortu berri zen Bizkaiaren agintea. Bizkaia honek hasiera batean Uribe, Busturia, Markina, Zornotza eta Arratiako eskualdeak hartzen zituen, eta Urduñako hiria ere. X. mendean *Momo Biscahiensis* izeneko Bizkaiko konde baten aipua badago ere, hautsi gabeko konde (eta gero jaunen) lerroa 1043. urtean hasten da, Eneko Lopez lehenengoz aipatzen denean. Hala ere Bizkaia azkar izan zen Nafarroarekin berbatua eta 1199-1200era arte Bizkaiko Jaunek ezin izan zuten euren titulua egonkortu.

Herentziaz Iñigo Lopezen hurrengoek jaso zuten titulua eta 1370an Joanes I.a Gaztelakoak infanteak lortu zuen eta beraz Gaztelako erregeek jaso zuten titulua zuzenean. Horrela Karlos I.ak Espainiako erregearen titulura gehitu zuen, beti ere Bizkaiko foruen zina egiten bazuen. Foru horietan esan behar zuena zen subiranotasuna bizkaitarrengan zetzala, eta beraz Jaunaren kontra erabakiak har zitzaketela.

Jaunek Gernikako Arbolaren azpian zin egin behar zituzten foruak bertan egiten zelarik Batzar Nagusia.

### Aro Modernoa 
Aro Modernoan komertzioak garrantzi itzela hartu zuen, batez ere Bilboko Portua zela eta, 1511an Espainiak eskumena eman baitzion merkataritzarako. Bilbo Gaztelako portu garrantzitsuena izan zen, bertatik garraiatzen zelarik artilea Flandriara.

### Historia Garaikidea 
[thumb|300px|[Tomas Zumalakarregi buruzagi karlista]]
Bizkaiko kostaldeko herriek itsasontzi nahi zituzten, gehienak arrantzara eta merkataritzara dedikatuak. Lapurdi eta Gipuzkoako beste herri batzuekin batera Bizkaiko golkoan baleen desagertzearen erantzuleak izan ziren. Era berean Ternuan egon ziren lehen Europar asentamenduak sortu zirela uste da. Ingalaterrarekin hainbat tratu ere egin zituzten.

Napoleonen gerren ostean euskal probintziek euren forua galtzeko arriskua ikusi zuten Espainiar Gorteen tendentzia liberala zela eta. Honek Gerra Karlistak sortu zituen, non Bizkaiak karlistak babestu zituen. Herri batzuek, batez ere Bilbok, Madrilekin bat egin zuten. Gerraren bukaeran Bizkaiak zuen autonomia murriztu zen.

1850eko hamarkadan burdin meatze handiak aurkitu zituzten Bizkaian. Honek kanpoko dirua ekarri zuen, batez ere Frantzia eta Ingalaterratik. Industrializazioan Ibarra, Txabarri eta Lezama-Legizamon burges familiak agertu ziren. Altos Hornos de Vizcaya, Iberdrola eta Banco Bilbao Vizcaya Argentariaren parte diren Banco Bilbao eta Banco Vizcaya sortu ziren.

### XX. mendea 
Espainiako Bigarren Errepublika, Euzko Alderdi Jeltzaleak agindu zuen herrialdean. Espainiako Gerra Zibila hasi zenean Bizkaiak Errepublikaren alde egin zuen eta Francisco Francoren aurka. Gerra hasi ondoren lehenengo autonomia estatutua onartu zen Euskal Autonomia Erkidegoan baina Bizkaiko herri batzuetan baino ezin izan martxan jarri. Nafarroatik faxista eta erreketeak Bizkairantz zetozenez, Burdin Hesia eraikiarazi zuen Jaurlaritzak Bilboren inguruetan. Hesiak akats ugari zuen, eta faxistek laster konkistatu zuten Bilbo. 1937an Gernikako bonbardaketa egin zuten Hitlerren hegazkinek eta aste batzuk lehenago Durango eta Otxandion berdina egin zuten. Momentu horretan Eusko Gudarostea Santoñara joan eta Mussoliniren Italiaren aurrean errendizioa aurkeztu zuten.

Francoren diktaduran Bizkaia eta Gipuzkoa *herrialde traidore* izendatu zituzten eta edozein autonomia mota ukatu zitzaien.

1975n Francoren heriotzaren ondoren 1978ko Espainiako Konstituzioak Hego Euskal Herriko foruak onartu eta 1979an Gernikako Estatutua onartu zen Euskal Herriko mendebaldeko hiru herrialdeentzat. Ondoren egoniko hauteskunde guztietan Bizkaian Euzko Alderdi Jeltzaleak irabazi zuen.

## Demografia 
2009an 1.152.658 biztanle zituen Bizkaiak (1.148.871 b. 2013-01-01ean). Dentsitatea 519,90 biz/km2ekoa da. Bi datu hauekin Euskal Herriko herrialderik populatuena da. Espainiako probintzien artean dentsitate altuena dutenetatik hirugarrena da, eta populazioari dagokionez bederatzigarrena.

### Biztanleriaren bilakaera 
{{#tag:mapframe|
[{
  "type": "ExternalData",
  "properties": {
        "stroke": "#666",
        "stroke-opacity": 1,
        "stroke-width": 0.4,
        "fill-opacity": 0.9
      },
  "service": "geoshape",
    "query": "SELECT ?item (?item as ?id) (SAMPLE(?fill) as ?fill) ?itemLabel ?dif (concat(str(?dif)) as ?diferentzia) (concat(':eu:', ?itemLabel, ': ', ?diferentzia) as ?title)  WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2074737; (wdt:P131*) wd:Q93366;. ?item p:P1082 ?pop. ?pop ps:P1082 ?population. ?pop pq:P585 ?date. ?pop wikibase:rank wikibase:PreferredRank. BIND(YEAR(?date) as ?year). BIND (?year - 10 AS ?years_minus_10) OPTIONAL { ?item p:P1082 ?pop10. ?pop10 ps:P1082 ?population10. ?pop10 pq:P585 ?date10. BIND(YEAR(?date10) as ?year10). FILTER (?year10 = ?years_minus_10) } BIND(FLOOR(((?population - ?population10) / ?population)*10000)/100 AS ?dif) BIND( if(?dif>= 10, '#2478b7', if(?dif>= 5, '#69aadb', if(?dif>= 1, '#a9ceea', if(?dif>= 0, '#e9f2f9',  if(?dif>= -2.5, '#fb7676', if(?dif>= -5, '#e33f3f', '#d21d1d'))))) ) as ?fill). SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'eu'. } } GROUP BY ?item ?itemLabel ?population ?year ?population10 ?year10 ?dif"}]
|text=Biztanleria aldaketa Bizkaian azken 10 urteotan
*&nbsp;>%10
*&nbsp;%5-10
*&nbsp;%1-5
*&nbsp;%0-1
*&nbsp;%-2,5-0
*&nbsp;%-5 - -2,5
*&nbsp; I: Uria > hiria, UrUne > irina, Urten > irten.
* **E** > A: Eurrera > aurrera, aitE > aita.
* **A** > E: bArri > berri, andrA>andre, Alkarte > elkarte.
* **G** > K: erabaGia > erabakia, jaGi > jaiki.
* **TX** > ITZ: areTX > haritz, aTX > haitz, gaTXa > gaitza.
* **X** > IZ: aXe > haize, goXean > goizean, eleXa > eleiza.
* **P** > B: Parkatu > barkatu, Pakea > bakea.
* **G** > H: uGarte > uharte, zuGatx > zuhaitz.

Bestalde:
* -A+A=-**EA** /-IA/ -IE/ -I/ -E (aldearen arabera): arreba + a= arrebEA / arrebIA / arrebIE / arrebI / arrebE.
* Z=**S** (hiztun batzuk): zazpi=SaSpi, zapatua=Sapatua.
* TS=**TZ**: arratsalde > arraTZalde, deutsat=deuTZat.
* IT=**ITX**/**ITT** (aldearen arabera): aitite=aiTXiTXe/aiTTiTTe, beitu (begiratu): beiTXu/beiTTu.

;Morfologia:
Hona hemen bizkaieraren morfologiako zenbait ezaugarri:
* **NOGAZ**>Norekin: lagunaGAZ > lagunarekin. Pluralean: lagunaKAZ > lagunekin Sartaldean, lagunEKIN=lagunekin Sortaldean.
* **NORANTZA/NORU(N)TZ** > Norantz: etxeRANTZA (Sartaldean) / etxeRU(N)TZ > etxerantz.
* **-TEN** > -TERA: izeko ikusTEN noia > izeba ikustera noa.
* **-RIK** > -Z: mendiRIK mendi > mendiz mendi.
* **ZEOZER**, NONOR, NONOZ... > ZERBAIT, NORBAIT, NOIZBAIT...
* **NEU**, NEURE, ZEU, ZEURE,... > NI, NIRE, ZU, ZURE,...
* **-INOA** > IOA: erlazINOA > erlazioa, konfesINOA >konfesioa.
* **EGOAN**, ebilen, ekien,... > zegoen, zebilen, zekien.

### Literatura 
Bizkaiko idazleen artean euskal literaturarentzat garrantzitsuak izan ziren eta diren hainbat aurkitzen ditugu. Klasikoen artean Mogel, Lauaxeta eta Kirikiño daude, eta geroago, Gabriel Aresti eta Andolin Eguzkitza. Gaur egun produkzio handia duten Joseba Sarrionandia, Edorta Jimenez eta Unai Elorriaga ditugu aipagai, besteak beste, idazle bizkaitarren artean.

Gazteleraz idatzi zutenen artean Miguel de Unamuno edo Blas de Otero dira balio kultural handieneko batzuk.

### Durangoko Azoka 
Durangoko Euskal Liburu eta Disko Azoka Euskal Herriko handiena eta garrantzitsuena da. Urtero, abenduaren lehenengo hamabostaldian, lurralde osoko argitaletxeak batzen diren topagunea da, non bai nobedadeak baita aurreko urteetako liburu eta diskoak ere salgai baitaude.

1965etik antolatu izan da, eta hasieran txikia bazen ere, geroz eta handiagoa den ekimena bilakatu da. Eliza ataritik merkatura igaro zen, gero merkatutik karpa batera, eta gaur egun Landako Erakustazokan antolatzen da.

Bizkaian erreferente kultural nagusi bat da gaur egun.

### Musika 
Bizkaian hainbat talde eta musikari nabarmendu dira: Oskorri taldea eta Kepa Junkera folkean, Mikel Urdangarin kantautorea, Eskorbuto, Zarama, MCD eta Parabellum rock radikalean, Exkixu, Ken 7, Etsaiak, Gatibu, Atom Rhumba, Zea Mays, Fito & Fitipaldis, Doctor Deseo ... azken bi hamarkadetan.

### Gastronomia 
Bizkaiko gastronomia Euskal Herriko gastronomia osatzen dutenetariko bat da. Herrialde honetako jaki tipiko batzuek 'Bizkaiko erara' izena dute. Bizkaiko sukaldaritzak barazkiak eta itsaskiak uztartzen dituen errezeta asko ditu.

### Museoak 
Museo ugari daude Bizkaian. Garrantzitsuenak Bilbon daude baina bestelakoak ere badira.

#### Guggenheim Bilbao Museoa 
thumb|300px|Bilboko Guggenheim museoa
1997. urtean zabaldua, arte modernoaren azken obrak biltzen ditu, bai kanpokoak, bai Euskal Herriko bertakoak ere. Txillida eta Oteizaren lanak erakutsi izan dira museoan. Frank Gehry arkitektoak diseinatu zuen titaniozko eraikina. Zabaldu zenetik mundu osotik etorritako milaka turistak bisitatu dute museoa, eta hiriaren ikur berri bihurtu dute. 2005. urtean 900.000 bisitari izan zituen.

#### Bilboko Arte Ederretako Museoa 
1945. urtean zabaldua, Bilbok Estatu mailako arte ederretako museorik onenetarikoa duela esaten dute aditu askok. Fernando Urrutia arkitekto bilbotarrak disenaitu zuen eraikin klasikoa. Ordutik hainbat areto eta eraikin berri gehitu zaizkio museoari. Azken zabalpena 2001. urtean egin zen.

Arte erakusketak egiteaz gain, Bilbon egingo diren hainbat proiektuen erakusketak ere antolatzen dira noizbehinka. Horrez gain, Zinemateka delako programaren barnean garai ezberdinetako zine emanaldiak eskaintzen dira.

#### Euskal Abertzaletasunaren Museoa 
Euskal Abertzaletasunaren Museoa Sabino Arana Fundazioak kudeatzen du. Euskal Herriko historiako azken mendearen inguruko gaiak jorratzen ditu: Sabin Aranaren sasoitik eta Gernikako Estatuturaino, Espainiako Gerra Zibila, frankismoa...

#### Abra Aquarium Getxo 
Getxoko Kirol Portuan Bizkaiko aquariumik handiena dago. Bertan Mediterraneoko eta Atlantikoko arrainak aurkitu daitezke eta eskolentzako ibilbideak ere antolatzen dituzte.

#### Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoa 
Gallartan 1986an sortua Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoak Euskal Herriko meatzaritzaren kultura eta historia ikertzea eta hedatzea du helburu, bereziki Bizkaiko Meatzaldeari dagokionez. Museoa dagoen lekua Euskal Herri osoko altuera gutxieneko puntua da (aire zabalean), itsas mailaren azpitik 20 metrora.

### Ondarea 
Bizkaian dago Euskal Herrian dagoen UNESCOk izendatutako Gizateriaren ondare bakarra eraikin indibidual moduan: Bizkaia Zubia. Industria Iraultzarekin lotutako bakarra da halaber, espainiar estatu osoan.

UNESCOren sailkapenean, Santimamiñeko kobazuloa ere ageri da.

Bizkaiko kultura ondasunak Euskal Kultura Ondareari buruzko uztailaren 3ko 7/1990 legeak ezartzen dituen eta Bizkaian dauden kultura ondasunak dira.

### Hedabideak 
thumb|300px|Euskal Irrati Telebistaren Iurretako egoitza

#### Egunkariak 
Probintzia honetan egunkaririk irakurrienak *El Correo Español* eta *Deia* dira. Biak gaztelaniaz argitaratzen dira (atalen bat izan ezik), eta biek Bizkaian daukate egoitza nagusia.

Irakurle gutxiago dituzten beste batzuk ere badaude, hala nola, *Uribe Kosta Digitala* (gaztelaniaz gehienbat), *Busturialdeko Hitza* (euskaraz) eta *Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza* (euskaraz).

#### Irratiak 
* Bizkaia Irratia
* Anboto Irratia
* Radio Bilbao (SER Katea)
* Radio Popular
* Radio Nervión
* Gorbeialde Irratia

#### Telebista-kateak 
* TeleBilbao
* Tele 7
* Canal Bizkaia
* Bilbovisión
* Uribe Kosta Telebista
* Euskal Telebista
* Durango Telebista
* Oizmendi Telebista
* Hamaika Telebista

## Bizkaitar ospetsuak 
* Mogel, Juan Antonio (1745-1804), euskal idazlea.
* Casilda Iturrizar (1818-1900), filantropoa.
* Balendin Berrio-Otxoa (1827-1861), fraidea eta santua. Erromatar Eliza Katolikoak Bizkaiaren bigarren zaindaria du izendatua.
* Eulalia Abaitua (1853 -1943), argazkilaria.
* Txomin Agirre (1864-1920), euskal idazlea.
* Resurreccion Maria Azkue (1864-1951), apaiza, idazlea eta euskaltzaina.
* Kirikiño (1866-1929), euskal idazlea.
* Maria Goiri (1873-1954), idazlea.
* Karmele Errazti (1885-1954), euskal idazlea.
* Dolores Ibarruri (1895-1989), politikoa.
* Lauaxeta (1905-1937), euskal idazlea.
* Ramon Rubial (1906-1999), politikari sozialista.
* Eusebio Erkiaga (1912-1993), euskal idazlea.
* Carmelo Bernaola (1929-2002), konpositorea.
* Ignacio Ellacuria (1930-1989), jesuita.
* Gabriel Aresti (1933-1975), euskal idazlea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaia Berria (Filipinak)
* Bizkaia Berria (Mexiko)
* Labetze-Bizkai

## Kanpo estekak 
*  Bizkaiko Foru Aldundia
*Bizkaipourri  OSKORRI - HAUXE DA DESPEDIDIA - Kontzertua. Oskorriren azken kontzertuan, Elkar argitaletxea, Youtube