Eguzkiaren piramidea

**Eguzkiaren piramidea** () Teotihuacango eraikinik handiena da,  eta Mesoamerikako handienetakoa. Piramidea "Hildakoen galtzadan" dago, Ilargiaren piramidea eta Ziudadelaren artean, eta Cerro Gordo mendiaren itzalean, antzinako hiriaren artean.

## Historia 
Eguzkiaren Piramidea izena aztekengandik dator, eta eraikitze-lanak Tzacualli garaian hasi zituzten, Teotihuacan Ertamerikako hiri nagusi bezala garatzen hasi zenean. Bi fasetan eraiki zen. Lehenengo eraikuntza fasean, K.o. 200. urte inguruan, piramidea gaur egun duen tamainara iritsi zen ia, 63,4 metroko altuerara iritsiz. Bigarren eraikuntza txandan, 225 metroko zabalera eta 75 metroko altuera lortu zituen, munduko piramide handienetako bat bihurtuz, nahiz eta Gizako Piramide Handiaren (146 metro) altueraren erdia baino zertxobait gehiago izan. Bigarren fasean, piramidearen tontorrean aldare bat eraiki zen, tamaina handiko idolo baten tenplu bat eta estatua bat zeuden; orain, gainazal irregularreko plataforma karratu bat baino ez da geratzen. Bere nukleoa, adobezkoa da, eta antzina dena iztuku gaineko margoz estalita zegoen.

Garai baten teotihuacanoek egituraren gainean, inguruko eremuetatik inportatutako karezko igeltsuz amaitu zuten piramidea, eta gainean kolore biziko muralak margotu zituzten. Piramideak mendeetan zehar iraun duen arren, pintura eta igeltsua ez dira jada ikusten. Jaguar buruak eta hankak, izarrak eta sugearen txisteak piramideekin lotutako irudi gutxien artean daude.

Uste da piramideak Teotihuacango gizarteak barruan jainko bat gurtzen zuela. Hala ere, hipotesi hori babesteko froga gutxi dago. Piramidearen gainean zegoen tenplua suntsitu izanak, aztarnategiaren azterketa arkeologikoa egin aurretik, nahitako zein indar naturalen ondorioz piramidea jainko jakin batekin identifikatzea eragotzi du orain arte.

## Egituraren neurriak, kokapena eta arkitektura 
thumb|Aurretik ikusita|300x300px
Piramidea arretaz hautatutako leku batean eraiki zen, eta bertatik iparraldeko Cerro Gordo nabarmenarekin eta, norabide perpendikularretan, Mesoamerikako hainbat arkitektura-orientaziok erregistratutako data zehatzetako egunsenti eta ilunabarrekin lerrokatzea posible zen. Teotihuacaneko hiri-sarearen erdigune osoak, Hildakoen Etorbidea barne, Eguzki Piramidearen orientazioa erreproduzitzen du. Hegoaldeko zatiak, berriz, orientazio apur bat desberdina erakusten du, Ciudadela-k agintzen duena.

Eskailerak jatorriz 260 maila zituen (gaur egun 238 ditu), eguzki edo aro bakoitzeko 52 mailari dagozkionak, eta bosgarren eguzkian gaudenez, horrek maila kopuru hori dakar. Bere diseinuak atalen arteko lurreratzeak sartu zituen igoera erosoagoa izan zedin.

Ez dago harrizko bloke karratuz egina. Bost mailaz osatutako eta laba harriztatu zati txikiz estalita dagoen lurrezko tumulu bat da. Eraikuntza-material hau, gorri, marroi eta beltz tonu ezberdinetan, Teotihuacan osoan erabili zen, eta eraikin garrantzitsu guztiak modu berean eraikita daude.

## Topografia 
thumb|Eguzkiaren Piramidea (airetiko ikuspegia)|300x300px
Piramidearen lerrokatzea ikerketa sakonen gaia da. Faktore astronomikoak ez dira baztertzen. Adibidez, egituraren ardatz nagusiak abuztuaren 12ko eta apirilaren 20ko ilunabarra adierazten du, hurrenez hurren, maien egutegian garrantzi handia duten datek.

Piramidearen azpian kobazulo bat aurkitu zuten, tunel artifizial baten bidez irisgarria. Kobazuloa jatorri naturalekoa zela pentsatu bazen ere, azken ikerketek gizakiak egina zela iradokitzen dute. Tunelean zizelak aurkitu izanak eta esku-aztarnen arrastoek berresten dute hori. 

Arkeologoek susmatzen dute hemengo hilobiek aurreko agintarien errege-ehorzketak dituztela, eta orain arte gutxi edo ezer ez dakigun horiei buruz. Hainbat erlikia aurkitu dira, eta hilobi asko irekitzear daude.

## Piramidearen azpian egindako indusketak 
1959an, Rene Millon arkeologoa eta bere ikertzaile taldea izan ziren Eguzkiaren Piramidearen azpiko tunel sistema aztertu zuten lehenengo arkeologo taldeetako batzuk. Tunel horietako batzuk Teotihuacanen eta azteken erorketaren ondoren egin baziren ere, zibilizazio horien garaian egindako tunel eta kobazuloekin lotzen ziren. Millonek zuzendutako ikerketek agerian utzi zuten tunel nagusi gehienak zigilatuta zeudela, eta hori helburu bat izan zen ala ez interpretazioaren araberakoa da. Piramidearen azpiko tuneletan beste kultura batzuetako zeramika zatiak, sutondoak eta beste gauza zehatz batzuk aurkitu ziren, Teotihuacanen beste leku batzuetan ere frogak erakutsi zituztenak. Millonek eta bere taldeak, azkenean, ikerketa eta indusketa ahaleginetatik ondorioztatu zuten piramidea Teotihuacaneko jendeak denbora-tarte desberdinetan zehar eraiki zuela, bere zimenduak eta kobazulo-sistema bereizita eginda lehenagoko denbora batean. Banaketa hori kultura ezberdinek eragin adierazgarria izan dutelako da, piramidearen azpiko tuneletan aurkitutako tramankuluen adierazten dutela. Millonek eta bere taldeak uste zuen Teotihuacaneko piramideak esklaboek eraikitzearen lehen irudikapenak okerrak zirela, piramidearen beraren artisautzagatik eta Teotihuacanen ospeagatik bertako jendearen artean. Piramide hauek eraiki zituzten pertsonek motibazioa zuten horretarako, Mesoamerikako beste leku batzuetatik emigratu arren. 
thumb|Piramidearen eredu bat.|300x300px

Piramidearen azpian dagoen haitzuloa egituraren erdigunetik sei metrora dago. Hasieran, laba-hodi natural bat zela uste zen, eta Chicomoztoc-en lekua izan zitekeela interpretatu zen, nahua kondairaren arabera gizakiaren jatorria. Indusketa berriagoek iradoki dute espazioa gizakiak egina dela eta errege-hilobi gisa balio izan zezakeela. Duela gutxi, zientzialariek muoi-detektagailuak erabili dituzte piramidearen barrualdean beste ganbera batzuk aurkitzen saiatzeko, baina lapurreta handiak ganberen funtzio bat aurkitzea eragotzi du Teotihuacango gizartean.«Antzinako bandalismoaren ondorioz, hezurdura-hondakinak eta ikatza ez daudenez haitzuloan, ezinezkoa da lekuaren lehen erabilera erritualetarako edo igarotze-errituetarako datatzea. Zeramikak eta diskoak tunel naturala santutegi bihurtu eta mende batzuetara jar zitezkeen. Piramidearen haitzuloaren gainean kokatuta dagoenez, badirudi foku-gunea izan zela eta gurtza-leku primitiboa, eta gero piramidea eraikitzeko lekua zehaztu zezakeela».Heydenek goian adierazi bezala, arkeologoentzat argi dago Eguzkiaren Piramidearen azpian eraikitako kobazuloa ez zela ustekabean eraiki. Izan ere, kobazuloak berak garrantzi astronomikoa du azteken herriarekin eta haien erlijioarekin lotuta. Kobazuloa sorkuntzaren, bizitzaren beraren sinboloa zen; Mesoamerikako erlijio-historia osoan zehar gai bat izan zen. Kobazuloak berak Mesoamerikako mitologiaren alderdi erabakigarri bihurtu ziren, talde etniko desberdinak kobazuloetatik eta barrunbeetatik sortzen zirela uste baitzen. Horrela, kobazuloak "Lurraren umetokiak" zirela uste zen. Gainera, arkeologoek kobazuloen sinboloa erabiltzen duten glifo ugari aurkitu dituzte, haien garrantzia adierazten dutenak. Hainbat jainko eta jainkotasun lotzen dira kobazuloekin, hala nola Tepeyolotl, Lurraren jainko bat, eta Xiuhtecuhtli suaren jainkoa, Lurraren erdian zegoen kobazulo bati bere bizilekua deitzen ziola. Horrek azaltzen lagunduko luke zergatik kobazuloak praktika eta eskaintze erlijiosoen gune bihurtu ziren. Adibidez, Etzalcualiztli festan, Tlaloc euriaren jainkoa irudikatzen zuen eskaintza erlijiosoa ospatzen zuen, egutegi bat sakrifikatu eta gero kobazulo batean jartzen zen.

## Berreskuratutako gauzak 
thumb|Eguzkiaren Piramidearen profila eraikin piramidal edo ia piramidal aipagarri batzuekin alderatuta.|300x300px
Piramidearen barruan eta inguruan objektu gutxi batzuk baino ez dira aurkitu. Obsidianazko gezi-Ziudadelan, Ilargiaren Piramidean eta Lumadun Sugearen Piramidean. Objektu hauek sakrifizio-biktimak irudika ditzakete. XIX. mendearen amaieran piramidearen oinaren ondoan aurkitutako objektu historiko berezi bat Teotihuacaneko Ozelotea izan zen, gaur egun British Museumaren bilduman dagoena. Horrez gain, haurren ehorzketa-guneak aurkitu dira piramidearen izkinetan egindako indusketetan. Uste da ehorzketa hauek piramidearen eraikuntza dedikatzen zuen sakrifizio-erritual baten parte zirela.

## Erreferentziak 
## Irakurketa gehiago 
Wikimedia Commons-ek Pirámide del Sol-i buruzko multimedia dauka.

* Evans, Susan Toby (2004). Antzinako Mexiko eta Erdialdeko Amerika.
* Gwin, Peter (2005eko otsaila). "Hormetatik ikustea". National Geographic.
* Šprajc, Ivan (2000). "Teotihuacan-eko lerrokatze astronomikoak, Mexiko". Latin American Antiquity. 11. liburukia, 4. zk., 403–415 or.
* Sugiyama, Saburo (2005). "Gobernantza eta politika Teotihuacan klasikoan". Mesoamerikako Arkeologia.
* Leibsohn, Dana, eta Barbara E. Mundy, “Kolonaurrekoaren zentzua ematea”, Vistas: Kultura bisuala espainiar amerikan, 1520–1820 (2015). 

## Kanpo estekak 
*  Mesoamerikako piramideen zerrenda

*  XX. mendea baino lehen eraikitako egiturarik altuenen zerrenda
*  Arkitektura amerindiarra
*  Ilargiaren Piramidea

## Ikus gainera