Baskoien hiriak erromatar garaian

thumb|400x400px|Baskoien hedadura geografikoa
Baskoien hirien zerrenda da hau. Ptolomeok bere Gida Geografikoan aipatutako baskoien 16 hirietatik zazpi segurtasunez identifikatuta daude (*Pompailon*, *Andelo*, *Gracouris*, *Kalagorina*, *Kaskonton*, *Segia* eta *Alavona*) eta 9 ez daude konfirmatuta epigrafiarekin edo bestelako dokumentu sinesgarriekin (*Oiasso*, *Etourisa*, *Bitouris*, Nemeturissa, Kournónion, Iska, Ergaouí(k)a, Tarraca edo Tarraga eta Mouskaria).

## Iturriak 
Baskoien erromatar garaiko hiriak identifikatzeko zenbait iturri iritsi zaizkigu, hala nola, eta kronologikoki zerrendatuta, Estrabonen Geografia (K.a. 20. urtean idazten hasi eta K. o. 7. bukatuta eta grezieraz idatzia), Livio (K.a. 59 – K.o. 17), Plinio (K.o. 23-79) o Klaudio Ptolomeoren Geografia (K.o. II. mendea, grezieraz ere),  Antoninoren Ibilbidean (IV. mendea) eta Ravennako anonimoa (VII. mendean II eta IV mendeetako testuak bildu zituen).

Salustio, Livio eta Estrabon dira baskoiak berariaz aipatzen dituzten lehen egileak, baina Salustiok ez du erreferentzia zehatzik egiten betetzen duten espazioari eta beste biek osatu gabe ematen dute informazioa. Livio Calahorra eta Varea-Viana arteko hegoaldeko lurraldeei buruz idazten du. Esplizituena Estrabon izan zen. Beari esker hiru hiri ezagutzen ditugu (gaur egungo Calahorra, Iruña eta Oiartzun-Irun) eta galtzada bat zegoela Oiasso eta Tarragona lotzen zituena, baskoien lurraldea zeharkatuz. Konkista garaia kontatzen duten testuek K.a. 76-74 urteen artean Sertorioren gerran egindako operazioak aipatzen dituzte eta hor gerran nola edo hala parte hartu zuten hiriak aipatzen dira. Horietan baskoiak nahiko aktibo egon ziren, baina Estrabonek deskribatu zuen galtzada geroago eraiki zen. 

Albisteak ugariagoak dira K.o. I-III mendeetan. K. o. II. mendean idatzi zuen Ptolomeok. Gainerako iturriek beste alderdi batzuk ezagutzen laguntzen digute, baina ez dira hain sistematikoak, beren helburuetarako interesatzen zaizkien hiriak bakarrik jasotzen dituztelako: Pliniok nabarmenenak direla uste dituenak aipatzen ditu eta Ibilbideak (Antoninoren ibilbidea eta Ravennako anonimoa) berriz, bide garrantzitsuenetan daudenak. Egoera horiek informazio-hutsuneak sortzen dituzte, eta, zenbait kasutan, zenbait hiriren kokapen zehatza ezagutzea eragozten dute.

thumb|470x470px|Erromatar garaiko Nafarroako bide, landetxe eta hiriak. 1996ean egindako mapa.

## Izenen aniztasuna 
Iturri ezberdinetan izen ezberdinean ager daitezke, antzinako grekoz zein latinez, eta horregatik, hiri bakoitzak izenaren aldaera bat baino gehiagorekin aipatu ohi dira filologo eta historialarien edo arkeologoen lanetan.

## Hiriak, mansio, foro 
beherago aipatzen diren guztiak ez ziren hiriak izan. Foro bat, inguruetako herriak biltzeko lekua zen, egiturak izan zezakeena, Bizkaiko Forua aztarnategian ikusi den bezala. *mansio* bat ibilbidean bidaiariek eta bere abereek atseden hartzeko leku ofizial bat zen, administrazio publikoaren ardurapekoa. 

## Alabona/Alauona 
Alabona, Alavona edo Alaouna. Gaur egungo Alagon izan zitekeela proposatu da, Zaragozatik gertu (Ebro eta Jalon arteko lautada batean), Antoninoren ibilbideak bertan kokatzen baitu. Beste batzuen arabera, ordea, Ptolomeoren Alabona, Iruñearen mendebaldean zegoen Alantonerekin identifika daiteke, eta Alantone bera, egungo Atondorekin. Claudio Ptolomeok dio hiri horretan pretoreak bizi zirela bertara egindako bisitetan.

## Alantone 
*Alantone* edo *Allantone*, egungo Atondori dagokiona, Itza udalerrian, Ochovi eta Itzako Eritzetik gertu, Iruñeko ipar-mendebaldean. Antzinako *Aracilum* eta *Pompelon* artean zegoen eta erromatar bideko *mansio* bat izan zen, Arakil ibaiaren ibilbideari jarraituz, Oskiako pasabidetik Iruñerrira sartzen zena.

## Andelo/Andelos 
thumb|300x300px| AndeloAndelos edo Andelo gaur egungo  Arguedasko lautadan, Mendigorriaren hegoaldean. Aztarnategia eta museo txikia daude bertan. Nekazaritzari eskainitako hiria zen.

## Aracilum 
thumb|Zamartze monastegia
*Aracilum* edo *Araceli*, gaur egungo Uharte-Arakil edo, zehatzago esanda, Zamartzen zegoen. *Mansio* bat bezala aipatzen da,  Aralar mendizerrak iparraldean zuen Arakil bailarako baratze emankor batean zegoena eta Arakil ibaitik gertu zegoena. Eskualdea batez ere abeltzaina zen. XXI.  mende hasierako indusketek erromatar garaiko kokapena baieztatu zuten.

## Balsio 
*Balsio* edo *Balsione*, *Belisone* (edo *Bellisone*) eta *Belsione* izenekin agertzen den Ibilbideetan aipatutako baskoien hiria izan zen. "España Sagrada" lanean José de la Canal, Pedro Sainz de Baranda eta Vicente de la Fuentek Nafarroako Cortes herriarekin identifikatu zuten hiria.

## Barbanana 
Barbanana *Mansio* moduan agertzen da ibilbideetan, izen horrekin edo Barbariana edo Barberana izenekin. Corellatik 32.000 pausora (8 liga inguru) zegoela adierazi dute.

## Bituris 
Bituris edo Bitouris hiria Ptolomeok bakarrik aipatzen du. Fonetikaren antzekotasunagatik, milaka urteko bilakaera fonetikoen osteko argudio bakar gisa, batzuek Bidaurretarekin identifikatzen dute, Etxauribarrean, Iruñearen mendebaldean, Beraskoain eta Etxauri artean, Arga ibaiaren eskuinaldetik, Gareserako bidean, marrazten duen mendi arteko pasabidean. Hala ere, Irunberriko arrolaren inguruan duen kokapenarekin ere espekulatzen da.

## Calagurris 
Calagurris muino batean zegoen, Ebro ibaiaren ertzean, Cidacos ibaiaren alde batean, *Caesaragusta* (Zaragoza) eta *Legio VII Gemina* (Leon) arteko bidean, lursail lau, gazia eta sendo batean, non zerealak, frutak eta barazkiak landu zitezkeen, eta, ziurrenik, baita mahastiak eta olibondoak ere.
thumb|300x300px|Carako aztarnategia.

## Cara 
*Cara*  Santakara dela uste da, lautada batean kokatua, Aragoi ibaiak bustitako eremu batean.

## Cascantum 
Cascantum gaur egungo Cascante da zalantza izpirik gabe. Hiria -antzinako *Kaiskat* izenekoa- hiri zeltiberiarra izan zen, eta ondoren erromatarra, bi aldietan txanpona egin zuena, Kaiskata errotuluarekin lehen kasuan, eta *Mun(icipium)* Cascantum elezaharrarekin bigarrenean, Tiberioren garaiko serieetan. Zeltiberiar garaian lusoien tribukoa izango zen, hauek Queiles eta Huecha haranak eta Moncayoko eremua kontrolatu zituztelarik. Ptolomeoren arabera, erromatarren garaian baskoien lurraldeko parte zen (Ptol. 6-67).  Quilez ibaiaren ezkerraldean zegoen, kalamua, zerealak, barazkiak eta frutak ekoizten zituen lur emankorrean, eta olibondoak eta mahatsondoak ere bazeuden. Hiri garrantzitsua izan behar zuen, Tiberioren garaian txanponak egin baitzituen,e ta *municipium* estatutua lortu bazuen.

## Curnonium 
*Curnonium* Ptolomeoren Geografia lanaren baskoien hirien zerrendan agertzen dena.

Kokapen desberdinak proposatu zaizkio; Cornagon (Errioxa); Josef Moretek Los Arcosen kokatzen zuen Cornabako Oya batean (berez Vianan kokatua dagoena); edo egungo Mendabiatik gertu, 1120an Mendabia eta Villamezquina (egungo Mendabia mugarteko toki bat) egin zen mugaketari bati buruzko testu batean, Almuza, Curnonio eta Lazagurria herrixkekin muga egiten duela esaten baita. Duela gutxi, zenbait autorek Tafallan kokatzen dute.

Erdi Aroko bi dokumentu ezagutzen dira, egungo Los Arcosen kokagune bat adierazten dutenak: Alfontso I.a Batailatzailearen diploma bat, 1113. urtean, “*Cornonia de illos Arcos*” izena erabiliz aipatzen du Los Arco hiribildua, eta Antso VI.a Jakituna erregeak 1176an emandako foruan, Los Arcosko “castro”ko bizilagunei erreferentzia egiten zaie. Kokapen horretan laguntzeko, inguru horretako indusketetan adituak diren arkeologoak daude. José Luis Ramírez Sádabak, ordea, Ergavica izena erabiltzen du. Etorisssa edo Turissa ezin izan da ziur identifikatu, eta Iruñea eta Pirinioen artean kokatzen zen, Astorgatik Akitaniarako bidean, seguruenik egungo Espinaletik gertu. Antoninoren Ibilbidetik (Turissa deitzen zaion lekua, Astorga eta Bordele arteko bideko mansio bat zela jakina da). Bere izenak "Iturritza" izan zitekeen, eta beraz, "iturri asko dituen lekua".

## Muscaria 
Muscaria edo Mouscaria, muskel- (kimu), moskildi (baso txiki), eta Muzkitz Nafarroan eta Muskiz Bizkaian, Musker-Iriberri, Muskilda eta antzeko toponimoetan ikusten direnak (Arrasateko Musakola, Zuberoako Muskildi).

Lodosa Ebro ibaiaren ertzean, Ebro inguruko ekoizpenak dituen lur emankorrean (zerealak, kalamua (Cannabis sativa.), fruta, barazkiak, mahastiak, olibondoak), eta antzinako zubi erromatar baten aztarnak daude oraindik.

## Nemanturissa 
thumb|300x300px|Santa Criz erromatar hiria. Nemanturisa?
Nemanturissa edo Nemanturista, agian, gaur egungo Sofuentesetik mendebaldera zegoen, Cabeza Ladrero aztarnategian.Bertan Burdin Aroko eta erromatar garaiko aurri batzuk aurkitu dira: eraikin handien hondarrak eta zutabeen aztarnak, bai eta inskripzio batzuk ere. Ptolomeok *Iaca* eta Iruñea artean kokatzen zuen. Hipotesi gisa ere ez da baztertzen Santa Criz de Eslavako aztarnategia, hiri honekin edo Biturisekin lotu izan den.

## Oiasso 
Oiasso edo Olarso, gaur egungo Irunen zegoen itsas portua izan zen, eta burdin mehatzetatik gertu zegoen, baskoien *saltusean*; hau da: baskoien lurraldeko meatzari distrituan.

## Pompelon 
*Pompelon* edo *Pompaelo* izan zen gaur egungo Iruñearen izen erromatarra. Adostasun handiena duen teoriaren arabera, hiria Ponpeiok sortu zuen K.a. 75. urtean (ez dago gariko iturririk hori baieztatzeko) eta baskoien hiriburua izan zen. Hiria handituz joan zen, zonalde osoaren erdigune bezala eta biztanleria handitzearen ondorioz. Pompelonetik Astorgatik Bordelera zeraman bidea Donibane Lohitzunera iristen zen, Orreaga zeharkatuz, zalantzarik gabe.

## Setia 
*Setia* edo *Segia* baskoien antzinako hiria izan zen, agian gaur egungo Ejea de los Caballeros. Ptolomeok *Setia* izanaz aipatzen du (transkripzioen arabera) baina oker bat dela uste da (izatez Betikan Setia bat zegoen) eta benetan *Segia* esan behar zuela.

Hiria Arba de Luesia eta Arba de Biel ibaiek bat egiten duten lekuan kokatuta egon behar zuen, maldan gora doazen muinoren batean.

## Tarraca edo Tarraga 
Pliniok *Tarraga* edo *Tarraca* aipatzen du *Conventus Caesaraugustanus*eko mugen barruan zegoen hiri federatu bakartzat, eta horrek garrantzi handiagoa ematen dio. Historiografia tradizionalean egungo Larragarekin lotzen zen argudio fonetikoetan oinarrituta (Caro Baroja, Mitxelena). Gaur egungo Larraga herria Arga ibaiak ureztatutako lautada baten ondoan dago, olio eta irin errotak dituen eremu batean. 

*Segia* eta Cara arteko *mansio* gisa aipatzen du Ravenatek. Gaur egungo historiografiak hiri hau Zaragozako probintziako Los Bañales aztarnategiarekin identifikatzen du.

## Tutera 
thumb|Vareiako aurriak
*Tutela* gaur egungo Tutera da, segur aski Erromak sortutako hiria, zeltiberiarrek, baskoiek, iberiarrek eta beste talde batzuetakoek populatua, oso erromanizatuak. Erromatarren garaiko aztarna ugari aurkitu dira, mendebaldean egon zen gotorleku bat barne. Ebroren eskuinaldean eta Cierzo mendien ekialdean dago, sakan batzuek (Las Limas eta San Gregorio), Mediavilla errekak eta Queiles ibaiak (Ebro ibaian amaitzen da) ureztatzen duten zelai batean. Ebro ibaia zeharkatzen zuen harrizko zubia erromatarrek eraiki zuten eta bi aldeetako bide batetik luzatzen zen.

## Vareia 
*Vareia* gaur egungo Varea da, Logroñotik gertu dagoena, Briviescatik Astorgarako erromatar bidean zegoen, Ebro eta Iregua ibaien eskuinaldean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* Sayas Abengoechea, Juan José (1984) El poblamiento romano en el área de loa vascones *Veleia*, 1. 289-310 or.

## Kanpo loturak 
*