Ezkarai

**Ezkarai** (gaztelaniaz eta ofizialki, *Ezcaray*) Errioxako mendebaldeko udalerri bat da. 2020an 2.045 biztanle zituen. Udan, 15.000 biztanle ere izatera iristen da, bertako industria turistikoak erakarrita.

## Toponimoa 
Eduardo Aznar ikertzailearen esanetan, Ezkarai toponimoak «haitz garaia» esan nahi du: San Torcuatoko haitzaren azpian dago Ezkarai, eta Aznarrek uste du izenak hari egiten diola erreferentzia. Euskal «toponimo horrek ahaide batzuk baditu Araban, Ipar Euskal Herrian, Bizkaian... Bilbotik gertu, bada Azkarai izeneko herri bat».

Ezkarai inguruko toponimian oso nabarmena da euskararen presentzia: *Altuzarra*, *Ayabarrena*, *Azárrulla*, *Cilbarrena*, *Bonicaparra*, *Turza*, *Urdanta*, *San Antón*, *Zaldierna*.

## Historia 
### Antzinaroa 
Neolito aroan dagoeneko populatua izan zen inguru hau, aizkora landuak aurkitu baitzira Ezkarain, Ojacastron eta Tres Fuentesen (Valgañón), azken honetan bizileku izan zen leize bat ere badago.

Beroien eta Autrigoien lurraldea izan zen.

1076. urtean Gaztelak bereganatu zuen eta 1312. urtean Fernando IV.ak forua eman zion. XV. mendean Gaztelako Gerra Zibila izan ondoren Leiva eta Manrique de Lara familiei eman zitzaien harana, eta bigarrenak lehenengoaren lurrak erosi eta Manrique de Laratarrak Valdezkaraiko jaun bihurtu ziren.

### Aro modernoa 
XVI. mendean artileari loturiko hainbat tailer sortu ziren Ezkarain eta sona hartzen hasi zen. XVII. mendean beheraldi bat izan zuen baina XVIII. mendean Ensenadako Markesaren eraginez bultzada berria jaso zuen. Santa Barbarako Erregeren Ehun Fabrika (*Real Fábrica de Paños de Santa Bárbara*) izan zen Ezkaraiko ekonomiaren garapenaren arduraduna eta populazioa hirukoiztu egin zuen. Euskaldun ugari, katalanak eta belgiarrak ere iritsi ziren Ezkaraira. 1790 eta 1801 artean Ezkarai *Real Sociedad Económica de La Rioja* Ilustrazioaren ideiekin sorturiko elkartean sartu zen.

### Aro garaikidea 
XIX. mendean Kataluniako ehungintza industria modernoarekin ezin lehiatu eta gainbehera etorri zen. Iberiar Penintsulako Gerra garaian posizio estrategikoa izateagatik eta industria garrantzitsua izateagatik konfliktoak bete betean harrapatu zuen. Napoleondarren tropak Haron ezarri ziren eta ezkarairi abereak, ehunak, dirua eta bestelakoak eskatu zizkioten. Santo Domingo de la Calzadan ere Suitzako tropak ezarri ziren eta eskaera berak egin zizkioten. Gerra luzatzen hasi zen eta Ezkaraiko udaletxeak lurrak saldu behar izan zituen eskaera guztiei aurre egiteko. Azkenean frantziarren tropak bertan ezarri ziren harik eta 1813an kanporatuak izan ziren arte.

Lehen Karlistaldian ere kalte ugari izan zituen, Negri kondeak herriari setioa ezarri baitzion. Gerra haiek amaitzean ehun fabrikak porrot egin zuen, eta 1845ean itxi behar izan zuten.

XX. mendean turismoak garapen ekonomiko handia ekarri zion, Valdezcaray eski estazioa dela eta bereziki.

## Herrixkak 
## Biztanleriaren bilakaera 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:550 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2005 text:2005
  bar:2011 text:2011
  bar:2020 text:2020

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1900 from:0 till: 2150
  bar:1910 from:0 till: 2259
  bar:1920 from:0 till: 2148
  bar:1930 from:0 till: 2321
  bar:1940 from:0 till: 2234
  bar:1950 from:0 till: 2368
  bar:1960 from:0 till: 2506
  bar:1970 from:0 till: 2052
  bar:1980 from:0 till: 1710
  bar:1990 from:0 till: 1819
  bar:2000 from:0 till: 1861
  bar:2005 from:0 till: 2048
  bar:2011 from:0 till: 2049
  bar:2020 from:0 till: 2045

PlotData=
  bar:1900 at: 2150 fontsize:S text: 2.150 shift:(-8,5)
  bar:1910 at: 2259 fontsize:S text: 2.259 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 2148 fontsize:S text: 2.148 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 2321 fontsize:S text: 2.321 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 2234 fontsize:S text: 2.234 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 2368 fontsize:S text: 2.368 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 2506 fontsize:S text: 2.506 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 2052 fontsize:S text: 2.052 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 1710 fontsize:S text: 1.710 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 1819 fontsize:S text: 1.819 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 1861 fontsize:S text: 1.861 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 2048 fontsize:S text: 2.048 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 2049 fontsize:S text: 2.049 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 2045 fontsize:S text: 2.045 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria - Espainiako Estatistika Institutu Nazionala

## Ondasun nabarmenak 
250px|thumb|Santa Barbara Errege Fabrika.
* Andre Maria Nagusiaren eliza (Iglesia de Santa María la Mayor): XVI. mendekoa, aragoitar gotiko estiloan eraikia. Erretaula ere XVI mendekoa da eta sakristian museo bat du.
* Santa Barbara Errege Fabrika: 1752. urtean sortu zen, eta 1773an Errege Konpainia pribilegioa jasotzean *Compañía Real de San Carlos y Santa Bárbara de la villa de Ezcaray* izena hartu zuen.
* Aingeruaren jauregia (XVIII mendekoa)
* La Virgen de Allende baseliza
* Santa Barbara baseliza
* Barroeta jauregia
* San Lazaroren gurutzadura

## Kultura 
Hainbat jaialdi egiten dira Ezkarain:

* Las Habas de San Benito: Santa María de Ubagako monjeek Ezkaraiko pobreei babak banatzen zizkiela omentzen den jaialdia da, martxoaren 21ean ospatzen dena.
* Las aleluyas: Pazko igandean ospatzen da. Udaletxetik goxokiak eta dirua botatzen da eta haur eta gazteek harrapatu egin behar dituzte.
* Santa Barbara jaiak: Santa Barbara baselizara prozesioa egiten da.
* San Lorenzo jaiak: Herriko patroiaren jaiak dira, abuztuaren 10ean ospatzen direnak.
* Allendeko Andre Mariaren jaiak, irailaren 24ean. La Virgen de Allendeko baselizara prozesioa egiten da.
* San Juan eguna.

Herriko kirol taldea Club Deportivo San Lorenzo da. Hirugarren mailan ibili izan den arren gaur egun maila apalagoan jokatzen du.

## Ezkaraitar ospetsuak 
* Antonio Armando García Barrios, *Armando Buscarini* (1904-1940), idazlea.
* Cecilio Valgañón (1987–), esku huskako pilotaria.
* Gorka Esteban (1990–), esku huskako pilotaria.
* Víctor Esteban (1993–), esku huskako pilotaria.
* Darío Gómez (1996–), esku huskako pilotaria.
* Daniel García Arnaiz (1997–), kazetaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ezkaraiko Udalaren webgunea  
* :Ezkarai eta inguruko toponimiari buruzko artikulua euskomedia.org webgunean