Zaldibia

**Zaldibia** Gipuzkoako hego-ekialdeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa. . urtean  biztanle zituen. Hegoaldean mugakide du Aralarko mendilerroa, eta hor hiru barrendegi ditu: Martxabaleta, Matxitxane eta Atxuripea. Zaldibia UEMAko kidea da.

## Geografia 
### Mugakideak 
Mugakide ditu iparraldean Arama eta Gaintza, hegoaldean Aralarko mendilerroa eta Ataun, ekialdean Abaltzisketa eta Aralar, eta mendebaldean Ordizia, Lazkao eta berriz ere Ataun.

### Ibaiak 
thumb|Amundarain ibaia Zaldibian
Udalerrian Arkakan iturburua duen Amundarain ibaiari Urtsuaran ibaiak bat egiten dute, ondoren Amundarain ibaia Ordizia eta Aramako mugaraino jarraitzen du, bertan Oria ibaiari batzen zaio.

## Historia 
### Lehen aipamenak 
Antzina, Zaldibia bi auzo edo gunetan banatzen zen: bata, Saturdi auzoa, izen berdineko baselizaren inguruan, santu horrek bere lehen menpekotasuna Nafarroako Erresumari izan zela adierazten du; eta bigarrena, XII. mendetik aurrera *Santa Fe de Champayn* edo Kanpain izenez agertzen da (1134an Iñigo Taxoarekoak Aralarri dohaintzan emana). XIII. mendearen hasieran bi hauek ziren herriaren guneak.
thumb|Zaldibia, 36ko gerra ostean

### Donejakue bidea 
Zaldibia, bere izenak ongi adierazten duen bezala (*Zaldi* eta *Ibi*), Gipuzkoa eta Nafarroa arteko zaldizkoen bidea zen, eta Goi Erdi Aro osoan Nafarroako Erresumaren barnean eta Donejakue Bidearen bigarren mailako bide baten pasagunean egon zen, Santa Fe santa frankoaren izenak ulertzera ematen duenez. Gaur egun ere oraindik Zaldibia eta Nafarroa elkartzen zituen Aralarko galtzadaren zati bat gorde da.

### Ausa-Gaztelu 
1200an Gipuzkoa Nafarroako Erresumatik banandu eta Gaztelako Erresumara igarotzean, Nafarroako muga berriak gotortu egin ziren, eta muga horretako guneetako bat Ausa Gaztelu mendiaren gailurra izan zen. Bertan, gaztelu bat eraiki zen, hortik mendiaren izena, eta gaur egun eraikin honen aztarnak oraindik gailurrean ikusgai daude.

### Ordiziarekiko batasuna 
Zaldibia izena agirietan lehenbiziko aldiz 1399an agertzen da, hain zuzen ere, Ordiziarekin elkartu zeneko garaian. 1399ko apirilaren 8an Zaldibia eta beste zenbait herri Ordiziara elkartu ziren, eta 1402ko abuztuaren 5ean Henrike II.a Gaztelakoak batasun hau berretsi zuen. Jurisdikzio zibil eta kriminala Ordizian zetzan, halere Zaldibiak auzo eta mendiak bere jabetzan gorde zituen, bai eta bere berezko administrazio ekonomikoa ere. Batasuna mugan ohikoak ziren nafarren erasoez defendatzeko eta herrigune nagusi eta indartsuago bat osatzeko helburuz gauzatu zen, bai eta XIV. mendean zehar maiz jazotako jauntxoen liskar eta gipuzkoar banderizoen alde ezberdinen arteko borrokei aurre egiteko ere.

### Banaketa eta udalerria 
Jada denboraren poderioz batasuna mantentzeko arrazoiak desagertzean, Zaldibia Ordiziatik banandu zen, eta 1615eko otsailaren 13an Filipe III.a Espainiakoak udalerri titulua eman zion. Udalerri titulua bereganatzean berezko jurisdikzio zibil eta kriminala ere eskuratu zuen. Guzti hau orduko 143 biztanleko 25 dukat ordaindu eta gero. Bere udalerri estreinaldia 1615eko Elgoibarko Batzarrean egin zuen, horretan Joan Urtesabel eta Joan Gartzia Estensoro ordezkariek Zaldibia ordezkatu zuten.

## Azpiegiturak 
### Kirola 
* Plazako frontoia
* Eskola eremuko frontoi estalia
* Osasun zirkuitua

### Kultura 
* Karrerane kultur etxea

### Aisialdia 
* Parke botanikoa

### Garraioa 
Zaldibia Donostiatik 45,5 kilometrora eta barruti judizialeko hiriburua den Tolosatik 20 kilometrora dago. Tren geltoki hurbilena Ordiziako geltokia du. Zaldibiatik Ordiziara doan eskualde errepidearen bidez N-1 autobidearekin lotuta dago. Gainera, Ordiziara doan errepide horretatik ateratzen den beste errepide baten bidez Gaintza udalerriarekin ere badu lotura. Aldiz, eskualde errepide horren bestaldetik maldan gora igo, Larraitzetik igaro eta Abaltzisketa udalerriarekin lotuta dago. Arkakara doan errepidea hartuz gero ere, herrigunearen irteeratik ateratzen den errepidea hartu eta maldan gora eginez lotura du Lazkaomendirekin, eta hortik Lazkao eta Ordizia udalerrietara ere joan daiteke.

## Demografia 
2019an herriak 1.630 biztanle zituen, horietatik %20,67k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %13,07 ziren.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %3,5. Bigarren sektorea %29,2. Hirugarren sektorea %60,8. Eraikuntza %6,6. Kultura Ondasun gisa 2005ean monumentu izendatua.
* Ermentariko ferratokia.
* Zaldibiako udaletxea: Herrigunean.
[thumb|[Mondeju zuria Zaldibiakoa da.|143x143px]]

## Gastronomia 
* Mondeju

## Jaiak 
* Santa Fe jaiak, urriaren 6a (aurreskua).
* Saturdi auzoko jaiak (San Saturnino), Berpizkude Astelehenean (erromeria).

## Zaldibiar ospetsuak 
[thumb|[Joan Ignazio Iztueta zaldibiar folklorista|178x178px]]
*Joan Ignazio Iztueta (1767-1845), euskal idazlea. Euskal Herriko lehen folkloristatzat hartu izan da.
*Pedro Argaia Mendizabal (1777-1835), fraidea.
*Frantzisko Ignazio Lardizabal (1806-1855), euskal idazlea eta erretorea.
*Angel Sukia (1916-2006), Erromatar Eliza Katolikoko apaiza, kardinala eta artzapezpikua.
*Xalbador Garmendia (1932-2018), euskal idazlea.
*Fernando Mendizabal (1934-2011) euskaltzain urgazlea.
*Rufino Iraola (1945-2019) euskal idazle, kazetari eta bertsozalea.
*Jose Nazabal (1951-), txirrindulari ohia.
*Koldo Zubeldia (1957-), euskal idazlea.
*Agustin Mujika *Takolo* (1960-), irakaslea, enpresaburua, pailazoa eta euskaltzalea. Lasarten jaioa. Pirritx eta Porrotx-ekin ibili zen pailazo moduan. Zaldibian bizi da aspaldiko urteetan, eta Zaldibiako Udalean zinegotzi izan zen.
*Tere Irastortza (1961-), euskal idazlea.
*Izaro Garmendia (1969-), soinu-jotzailea eta pailazoa.
*Izaro Iraeta (1973-), telebista-aurkezlea.
*Saroi Jauregi (1978-), euskal filologoa eta telebista-aurkezlea.
*Aitziber Garmendia (1982-), aktorea.
*Aratz Mendizabal (1983-), esku huskako pilotari ohia.[thumb|[Tere Irastortza idazle zaldibiarra|140x140px]]
thumb|Zaldibiako frontoia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zaldibiako Udalaren webgunea
*Zaldibiako Herri Atariaren webgunea
*Zaldibiako Lardizabal herri eskolaren webgunea
* Zaldibiako Iztueta Fundazioaren webgunea
*  «Zaldibia», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.