Maya zibilizazioa

## Sarrera 
Mende luzez, oihan tropikalaren bihotzean, maiek zibilizazio harrigarria eraiki zuten. Ez zuten inperio bakarra osatu, baizik eta hiri-estatuen sare trinkoa, bakoitza bere erregearekin, jainkoekin eta identitate kulturalarekin. Zibilizazio hau, Mexikoko hegoaldean eta Erdialdeko Amerikako hainbat herrialdetan hedatu zena, Mesoamerikako kultura sofistikatuenetakoa izan zen.
thumb|330x330px
Maiek astronomia zehatza, idazkera konplexua eta arkitektura ikusgarria garatu zituzten, eta, hala ere, naturaren oreka zaintzen saiatzen ziren. Haien ondarea ez da iraganeko orrialdeetan geratu: gaur egun oraindik milioika maia hiztun bizi dira, beren hizkuntza eta ohiturak bizirik mantenduz.

## Lurraldea eta geografia 
Maien mundua kontrastez betea zen. Iparraldean, Yucatán penintsulako lur kareharrizko eta lehorrak; hegoaldean, Guatemalako oihan trinko eta euritsuak; eta mendebaldean, sumendi eta ordoki emankorrak.

Lurralde horiek guztiek baldintzatu zuten haien bizimodua: batzuk oihanaren babesean bizi ziren, beste batzuk mendien magalean edo kostaldeko lautadetan.

Urak garrantzi berezia zuen maien bizitzan. Ibai handirik ez zuten Yucatánen, eta horregatik cenote izeneko iturburu naturalak erabili zituzten sakratutzat jotzen zituzten putzu naturalak, bizitzaren eta erlijioaren ardatz bihurtuak.

## Garai historikoak 
Maien historia luzea eta konplexua da, milaka urtetan zehar moldatu zena.

### Garai Preklasikoa 
Lehenengo komunitateak K. a. 2000 inguruan sortu ziren. Lurra lantzen hasi ziren eta artoa bihurtu zen elikadura eta bizitzaren sinbolo nagusi. Poliki-poliki, herrixka txikiek hiri-egitura hartu zuten, eta lehen tenplu eta piramideak altxatu ziren.

### Garai Klasikoa 
Garai honetan (K. o. 250–900) maien kultura bere gorenera iritsi zen. Oihanaren erdian, Tikal, Palenque, Copán edo Calakmul bezalako hiri ikusgarriak altxatu ziren.

Erregeek beren boterea erakusten zuten monumentu handien bidez; astronomoek izarren mugimendua jarraitzen zuten zehaztasun matematiko harrigarriz; eta artistak estelak zizelkatzen zituzten jainkoen eta heroien irudiekin.

Hiri bakoitza besteekin lehiatzen zen, baina aldi berean kultura bera partekatzen zuten: hizkuntza, mitoak eta mundu-ikuspegia.

### Garai Postklasikoa 
Klasikoaren amaieran, hiri handiak utzi egin ziren. Ingurumenaren gainkarga, lehorteak eta gerrak izan ziren arrazoi nagusiak. Baina maien bizitza ez zen desagertu: Yucatán penintsulan Chichén Itzá eta Uxmal bezalako hiri berriak sortu ziren, eta kultura maia beste herri batzuekin nahastu zen, hala nola toltekenarekin.

Azken hiri handiaren, Mayapánen, gainbeherarekin, maien mundua sakabanatu egin zen.

## Gizartea eta egitura politikoa 
Maien gizartea hierarkizatua zen, baina guztiek bazuten bere funtzioa. Goialdean **ajaw** edo erregea zegoen, botere politikoa eta jainkozko agintea uztartzen zituena. Haren inguruan noblezia, apaizak eta idazleak zeuden, jakintza eta erritualen zaindari.

Behean, nekazariak eta artisauak bizi ziren, lurra lantzen eta hiriaren eguneroko bizitza sostengatzen. Gerrako presoek eta esklaboek lan astunak egiten zituzten, baina baita erritu sakrifizialetan ere parte hartzen zuten.

Politikoki, maiek ez zuten inperiorik sortu: hiri bakoitza bere estatu txikia zen, askotan elkarren aurka borrokan, baina kultura eta sinesmen komunak lotuta.

## Ekonomia 
Maien bizimodua lurrarekin lotuta zegoen. Artoa zen haien elikaduraren oinarria, eta milpa sistemari esker uzta birakariak egiten zituzten, lurrari atseden emanez.
thumb
Nekazaritzaz gain, maiek merkataritza-sare oparoa garatu zuten. Itsasertzetik oihanaren bihotzeraino, bide eta ibaietan zehar bidaiatzen zuten, obsidiana, jadea, kakaoa edo oihalak trukatzeko.

Kakao aleak, hain zuzen, **moneta gisa** erabiltzen ziren eta luxuzko edari baten oinarri ziren, eliteen artean oso estimatua.

## Erlijioa eta mitologia 
Maien unibertsoa magiaz eta sakraltasunez betea zegoen. Lurra, ura, eguzkia eta ilargia ez ziren elementu soilak, baizik eta jainkoen presentziaz beteriko izaki bizidunak.
thumb
Maiek uste zuten gizakiak jainkoen eta naturaren arteko zubi zirela. Horregatik, erritualak ezinbestekoak ziren oreka kosmikoa mantentzeko. Odol-emateak, dantza erritualak eta sakrifizioak egiten zituzten, zeruaren eta azpimunduaren arteko komunikazioa bizirik mantentzeko.

Mitologia aberatsa zuten: **Itzamná**, sortzaile handia; **Kukulkán**, suge lumaduna eta jakintzaren jainkoa; **Chac**, euria ekartzen zuena; edo **Ix Chel**, ilargiaren eta bizitzaren jainkosa.

Haien sinesmenak bilduta daude **Popol Vuh** izeneko testu mitikoan, gizakiaren sorreraren eta jainkoen borroken kontakizun poetikoan.

## Zientzia eta jakintza 
Zientzia eta erlijioa maien artean ezin ziren banatu. Izarrek eta planetek jainkoen mezua zekarten, eta haien mugimenduak zehaztasunez aztertzen zituzten. Eguzkiaren, Ilargiaren eta Venus planetaren zikloak neurtzeko **egutegi konplexuak** garatu zituzten: *Haab’* eguzki-egutegia eta *Tzolk’in* egutegi sakratua.

Matematikaren alorrean, maiek **zeroaren kontzeptua** erabili zuten, gizateriaren historiako lehen zibilizazioetako bat izan zena hala egiteko. Horrek aukera eman zien data astronomikoak kalkulatzeko eta monumentuak zehaztasun matematiko handiz orientatzeko.

Haien jakintza ez zen soilik teorikoa: medikuntza tradizionalean, landare sendagarriak erabiltzen zituzten eta gorputzaren oreka espirituala zaintzen zuten.

## Arkitektura eta artea 
Maien arkitekturak harridura sortzen jarraitzen du gaur egun ere. Oihanaren erdian altxatutako tenplu piramidalak, jauregiak eta plaza erraldoiak boterearen eta erlijioaren adierazle ziren. Eraikinak kareharriz eginak ziren, kolore bizi eta erliebe landuekin apainak.

Tikaleko tenpluek, Palenqueko jauregiak edo Uxmaleko Adivinoaren Piramideak maien ingeniaritzaren eta sormenaren lekuko dira.
thumb|307x307px
Artea ez zen apaingarri hutsa: mundu espiritualaren ispilu zen. Zeramikan, muraletan eta estelatan erregeen irudiak, jainkoak eta mitoak ageri dira, kolore eta sinboloz beterik.

## Idazkera 
Maien idazkera bere garaiko harribitxietako bat da. 800 hieroglifo inguru erabiltzen zituzten, ideiak eta silabak uztartuz. Horrela, izenak, data historikoak eta gertakari sakratuak harrian grabatzen zituzten, baita **kodeks** izeneko liburuetan ere.

Kodeksak amate-paper berezian egiten ziren eta tintaz margotzen. Zoritxarrez, konkistatzaile espainiarrek gehienak erre zituzten, “idoloen liburu” gisa hartuta. Hiru bakarrik iritsi dira gure garaira: Dresdeko, Madrileko eta Parisko kodeksak, maien astronomia eta errituak jasotzen dituzten altxor paregabeak.

## Gainbehera eta konkista 
Zergatik desagertu ziren hiri handi haiek? Arrazoi bakarra ez, faktore ugari izan ziren: gehiegizko populazioa, basoen desagerpena, gerrak eta lehorte gogorrak. Hiriak hustu egin ziren, baina herriak ez ziren desagertu. Maiek beren hizkuntza eta bizimodua mantendu zituzten, beste eremu batzuetan bizirik iraunez.

XVI. mendean espainiarrek iritsi zirenean, hiriak jada sakabanatuta zeuden. 1524an Pedro de Alvaradok Guatemalako maia lurraldeak konkistatu zituen, eta azken gotorlekua, Tayasal, 1697an erori zen. Hor amaitu zen maien garai politikoa, baina ez haien kultura.

## Ondarea eta gaur egun 
Gaur egun, milioika maia hiztun bizi dira Mexikon, Guatemalan, Belize eta Hondurasen. Haien hizkuntzak —K’iche’, Yucateko, Mam, Tzotzil, besteak beste— oraindik bizirik daude, eta tradizioak belaunaldiz belaunaldi transmititzen dira.

Maien arkitektura eta artea munduko ondarearen parte dira. Tikal, Palenque edo Chichén Itzá UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu ditu, eta urtero milaka bisitari erakartzen dituzte.

Baina maien benetako ondarea ez dago harrietan bakarrik: dago oraindik ere haien hizkuntzan, musikan, nekazaritzan eta bizitzaren ikuspegi espiritualean, munduarekiko errespetu sakonean.