open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sami Mustakallio

**Sami Kimmo Kalervo Mustakallio** (Helsinki, 1958ko urriaren 13a) finlandiar artzain luterotarra eta politikaria da.

## Bizitza 
Marita Nordberg aktorearen eta Kimmo Mustakallio mediku eta irakaslearen semea da. 1992an teologiako masterra lortu zuen Helsinkiko Unibertsitatean. Garun-paralisia du eta horregatik bederatzi urte itxaron behar izan zituen ordinazioa jasotzeko, Finlandiako Eliza Luterotar-Ebanjelikoak zalantzan jarri baitzuen bere eginkizunak betetzeko zuen gaitasuna. Mustakallioren esanetan, Tampereko orduko apezpikuak uste zuen Mustakallioren ordinazioak ez zuela zentzurik izango. Gainera, eztabaida bat sortu zen artzain desgaitu batek bere laguntzailearen eskuak erabil zitzakeen ala ez. Azkenean, apezpiku-konferentziak ondorioztatu zuen desgaitasuna duen pertsona batek artzain gisa jardun zezakeela kargurako egokia zela uste bazen. Ondoren, Mustakalliok elizak bere desgaitasunarekiko zuen jarrera kritikatu zuen.

Artzain bihurtu aurretik, gizarte-terapeuta gisa aritu zen Finlandiako Pertsona Desgaituen Prestakuntza Zentroan Tampereko katedralean, Juha Pihkalaren eskutik. Karguan egon zen bitartean, Gizarte Gaietarako eta Osasun Batzordeko kide izan zen.

2000ko hamarkadaren amaieran, Lahtitik Helsinkira itzuli zen. Arabianranta barrutiko Esklerosi Anizkoitzaren Elkartearen zerbitzu-zentroan bizi da eta hainbat elizatan predikatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Complexe Desjardins

**Desjardins Complex** Kanadako Montrealen dagoen etxe orratz multzoa da. Bere izena gunean bulegoak dituen korporaziotik hartzen du: Desjardins Credit Unions. 1976an eraiki zen. Léviseko Desjardins Complex-ekin batera, egoitza nagusia dagoen tokian, Desjardins Credit Unions-en eraikin nagusia da.

Hegoaldeko dorreak 152 metro eta 40 solairu ditu, eta hiriko 8. eraikinik altuena da. Ekialdeko dorrea, 130 metro eta 32 solairukoa, Montrealeko 13. eraikinik altuena. Bere iparraldeko dorrea, 108 metro eta 28 solairukoa, Quebeceko 28. altuena da.

Ville-Marie barrutiko Sainte-Marie auzoan dago, Montrealen. Lur azpiko hiriarekin eta bi metro-geltokirekin lotuta dago. Sortzailea Jean-Claude La Haye hirigilea da

## Irudiak 

Fitxategi:Complexe_Desjardins_événement.JPG|link=Archivo:Complexe_Desjardins_événement.JPG|Ekitaldia Complexe Desjardins-ko Grand Place-n
Fitxategi:Complexe_Desjardins_Salon_du_livre.jpg|link=Archivo:Complexe_Desjardins_Salon_du_livre.jpg|*Complexe Desjardins Gourmand* Liburu Azokan
Fitxategi:Complexe_Desjardins_intérieur.jpg|link=Archivo:Complexe_Desjardins_intérieur.jpg|Merkataritza-gunearen barruan
Fitxategi:Complexe_Desjardins_Montréal_en_Lumière.jpg|link=Archivo:Complexe_Desjardins_Montréal_en_Lumière.jpg|Complexe Desjardinsen barrualdea Montréal en Lumière jaialdian

## Kanpo estekak 
* Complexe Desjardins-en webgune ofiziala
* Skyscraperpage
* Retail Concourse projectcredits.com
* Kanpo-argiztapena projectcredits.com
YUL Condos

**YUL Condos** (Condominiums-etik) multzoa Kanadako Montreal hirian eraikitzen ari diren etxe orratzen bizitegi-gune handia da. Dorreak René-Lévesque bulebarrean egongo dira, Bishop eta Mackay-ko izkinan, merkataritza elektronikoaren lekutik eta Bell-eko erdigunetik gertu.

Dorreek 38 solairu eta 120 metroko (390 oin) altuera izango dute, eta 873 kondominio. YUL Condos enpresak Overdale etorbidean 17 etxe eraikitzea ere aurreikusten du. Proiektuaren sustatzailea Brivia Group-eko Kheng Ly da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dihidroxibentzeno

Kimika organikoan **dihidroxibentzenoak** konposatu organiko aromatikoak dira zeinean bentzeno-eraztun baten bi hidroxilo talde dauden ordezkatzaile gisa. Fenolen klasekoak dira.

Hiru egitura-isomero daude. 1,2-dihidroxibentzenoari (*orto* isomeroa) katekol esaten zaio, 1,3-dihidroxibentzenoari (*meta* isomeroa) erresortzinol eta 1,4-dihidroxibentzenoari (*para* isomeroa) hidrokinona. Hirurak solidoak dira eta izaera azido ahula dute.

## Erreferentziak
Kerryann Ifill

**Kerryann F. Ifill** (1973ko abenduaren 20a) barbadostar politikaria da. Barbadosko Senatuko presidente izan zen 2012tik 2018ra.

## Bizitza 
Lau urterekin ikusmena galdu zuen begi-lausoengatik. Aldi baterako eskola utzi behar izan zuen, eta sei urterekin itsuen eskola batera joan zen.

1999an, Mendebaldeko Indietako Unibertsitatean graduatu zen lehen pertsona itsu bihurtu zen, Soziologia eta Psikologian lizentziatu baitzen Barbadosko Cave Hill campusean. Ondoren, masterra lortu zuen Ingalaterrako Durham Business Schoolen. Hasieran zuzenbidea ikastea pentsatu zuen, abokatu izateko helburuarekin, baina itsu izateagatik ezingo zuela hori lortu uste zuen, eta geroago damutu zen sinesmen horretaz.

Barbadosko Desgaitasuna duten Pertsonen Kontseiluko presidente gisa ere aritu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
En ö i havet (telesaila)

***En ö i havet*** () suediar telesaila da, Annika Thorren *En ö i havet* (1997), *Näckrosdammen* (1997), *Havets djup* (1998) eta *Öppet hav* (1999) eleberri laburretan oinarritua eta Tobias Falkek zuzendua. 2003ko urriko 11tik azaroaren 29ra estreinatu zen Sveriges Television katean, astean behin. Batez ere haur eta gazteei zuzenduta dago.

## Argumentua 
Steiner ahizpak, hamabi urteko Steffi eta zortzi urteko Nelli, Vienatik Göteborgera iristen dira 1939ko abuztuan, nazien jazarpenetik ihes egiteko. Uharte txiki bateko arrantzale familiarekin bizitzen hasten dira. Gerra hasten denean, gero eta zailagoa egiten zaie gurasoekin berriro elkartzea.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hedvig Posse

**Hedvig Amalia Posse** (Stockholm, 1861eko abuztuaren 8a – Uppsala, 1927ko abenduaren 22a) suediar misiolaria, hizkuntzalaria eta erlijio ereserkien egilea izan zen. Hegoafrikan aritu zen, eta zuluen musika eta ahozko historiaren itzultzaile eta grabatzaile ospetsuenetako bat izan zen, hainbat istorio, ipuin eta poesia itzuli baitzituen zulueratik suedierara. Suedierazko ereserkiak ere itzuli zituen zuluera, abesti tradizionalak kristau testuekin ordezkatzeko helburuarekin.

## Bizitza 
1861eko abuztuaren 8an jaio zen Stockholmen, Betty Ehrenborg-Posse idazlearen eta Johan August Posse abokatu eta parlamentariaren alaba.

Uppsalan hil zen 1927ko abenduaren 22an, 66 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabier Eizagirre Gesalaga

**Xabier Eizagirre Gesalaga** (Zarautz, Gipuzkoa, 1966)  *Jakin* aldizkariko erredakzio burua da. Filosofia ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta ondoren EHUko Logika eta Zientziaren Filosofia Saileko irakaslea izan zen. Hainbat argitalpen egin ditu zientziaren filosofiaren esparruan. 1999tik *Jakin* aldizkariko erredakzio arduraduna izan da, eta 2014tik aurrera erredakzio burua da. 

2018az gero Eizagirre da *Jakin* aldizkariak euskarazko liburugintzaz urtero egiten duen azterketaren arduraduna.

## Liburuak 
Liburu hauetan parte hartu du idazle edo argitaratzaile gisa: 
* *Zer da zientzi teoria delako hori? Egungo zientziaren filosofiarako sarrera.* Patxi Baztarrika, Andoni Ibarra eta Jabier Oiangurenekin batera (UPV/EHU, 1992).
* *Zientzi razionaltasun berriranzko urratsak: Popper ala Kuhn?* Andoni Ibarrarekin batera (UPV/EHU, 1998).
* *Dogmak zientzian? Feyerabend, Kuhn, Popper*. Juan Bautista Bengoetxearekin batera (Jakin, 2003).
* *Karlos Santamaria gaiez gai*. Paulo Agirrebaltzategi, Xabier Apaolaza, Joan Mari Torrealdai, Andoni Ibarra eta Joseba Intxaustirekin batera (Jakin, 2013).
* *Pentsamendu bat gure munduari. Joxe Azurmendi Kongresua*. Argitaratzaile, Iñaki Zabaleta Gorrotxategirekin batera (Jakin eta EHU, 2021).
* *Moderniaren hastapenak Euskal Herrian. XVI. mendea: Elkanoren ingurune kulturala.* Argitaratzaile*,* Ekai Txapartegirekin batera (Jakin eta EHU, 2022).

## Euskal liburugintzaren azterketa urtez urte 
Euskal liburugintzaren azterketa soziologikoari ekin zion Joan Mari Torrealdaik 1976an. Euskaraz argitaratutako liburuen katalogoa prestatu zuen urtero. Eta hortik abiatuta euskarazko produkzioari buruzko hausnarketa egiten zuen, indarguneak eta ahulguneak seinalatuz. Azterketaren txostena *Jakin* aldizkarian argitaratzen zuen artikulu moduan. "*Euskal liburugintza 1976an*"... "*Euskal liburugintza 2017an*" izenburuko artikuluak izan ziren. Azkena, 2017koa, 2020an argitaratu zuen.

Torrealdai 2020an hil zen eta **Xabier Eizagirrek** hartu zuen lekukoa.
Fitxategi:Torrealdai Euskal Liburugintza1976 01.png|Lehen orrialdea
Fitxategi:Torrealdai Euskal Liburugintza1976 02.png|3. orrialdea
Fitxategi:Torrealdai 2017 liburuen Taula.png|2017ko euskarazko liburuak gaika
Fitxategi:Eizagirre Euskal Liburugintza2023.png|2023ko euskarazko liburuak gaika

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Xabier Eizagirre Gesalaga Jakin.eus
* Xabier Eizagirre Gesalaga Inguma.eus (2025ean: 9 hitzaldi, 8 artikulu, 6 liburu, 5 ikastaro)
Kálmán Tisza

**Kálmán Tisza** (Nagyvárad, 1830eko abenduaren 16a – Budapest, 1902ko martxoaren 23a) hungariar politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1875etik 1890era.

Hungariako erlijio kalbindarrako nobleziako familia batean jaio zen. 1848ko Hungariako Iraultzaren ondoren, postu bat jaso zuen gobernu iraultzailearen instrukzio ministerioan. Iraultzaren porrotaren ondoren, Tiszak atzerrira ihes egin zuen familiarekin. 1855ean Hungariara itzuli zen.

1861ean Tisza parlamentuko kide hautatu zuten eta alderdi erradikaleko buru bihurtu zen. 1867an Austria-Hungariako Konpromisoa onartzeko negoziazioetan parte hartu zuen eta 1875ean Alderdi Liberala sortu eta Hungariako lehen ministro aukeratu zuten.

Hamabost urtez egon zen boterean, gobernuaren boterea sendotu zuen burokraziaren aurrean eta erreforma ekonomikoak egin zituen, herrialdearen porrota saihestuz eta zergen bidez estatuaren diru-sarrerak handituz. 1878an Bosnia eta Herzegovinaren okupazioa gertatu zen eta 1879an Alemaniarekin aliantza sinatu zen.

Nazionalitate hungariarrari buruzko lege bat onartu zuen, atzerrian hamar urte baino gehiago eman zituztenei hungariar nazionalitatea kentzeko. Kaltetuetako bat Lajos Kossuth zen, Turinen bizi zena. Legearen aurkako protestek Tiszaren dimisioa eragin zuten 1890. urtean. Tiszak 1901era arte jarraitu zuen parlamentuan.
Leonor Châtelleraultekoa (1103-1130)

**Leonor Châtelleraultekoa** (Châtellerault, Vienne, Frantzia, 1103 – Talmont-sur-Gironde, Frantzia, 1130eko martxoa) noblea izan zen, Akitaniako dukesa ezkontidea Gilermo X.a Akitaniako Poitierskoarekin ezkontzean. Batez ere ezaguna da XII. mendean Mendebaldeko emakumerik boteretsuena izan zen Leonor Akitaniakoaren ama izateagatik.

## Bizitza 
Leonor Châtellerault 1103 inguruan jaio zen Akitania Berria eskualdeko Vienne departamenduko Châtellerault hirian. Gurasoak Châtellerault-eko bizkonde Amalariko I.a Châtellerault-ekoa eta bere emazte Dangerosa de L'Isle Bouchardekoa, Gilen IX.a Akitaniako dukearen maitalea.

### Ezkontza eta ondorengoak 
Guillermo X.a Akitaniakoarekin (1099-1137) ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituen:

# Leonor Akitaniakoa (1122-1204), Frantziako eta Ingalaterrako erregina ezkontidea izan zen, Luis VII.a Frantziakoarekin eta Henrike II.a Ingalaterrakoarekin ezkontzean.
# Petronila Akitaniakoa (1125-1153), Raul I.a Vermandoiseko kondearekin ezkondu zen.
# Aigret, lau urte zituela hil zen, garaia baino lehen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Jane Wray

**Margaret Jane Wray** (Bexar, Texas, 1962ko abenduaren 17a – 2025eko abenduaren 2a) estatubatuar soprano dramatikoa izan zen, Richard Wagnerren lanen interpretazioengatik ezaguna.

Wrayk Metropolitan Operaren Young Artist programako kide gisa hasi zuen bere ibilbidea, 1980ko hamarkadaren bukaera aldera. 1987an egin zuen debuta konpainiarekin, Verdiren *La Traviata-n* Annina paperean. Berehala jo zuten arloko artista gazte talentuduntzat, eta laster etorri zitzaion arrakasta. 1989an Richard Tucker Saria eman zioten. 

Wrayk munduko opera-konpainia garrantzitsuenetan parte hartu du; besteak beste, Metropolitan Operan, Pittsburgh Operan, Cincinnati Operan, Seattle Operan, La Scalan, Bavariako Estatuko Operan, Berlingo Estatuko Operna, Parisko Opera Nazionalean, La Monnaie operan, L'Opéra de la Bastillen, Oper Frankfurten, Teatro Region (Turin), Théâtre du Capitolen, Massimo Bellinin, Welsh eta Galesko Operan.

Ibilbide oparoa izan du abeslari lanetan, eta munduko zuzendari onenetako askorekin ari izan da; honako kauekin, esate baterako: Daniel Barenboim, Mariss Jansons, Seiji Ozawa, Kwun Chung eta James Conlon-ekin. 

Horrez gain, munduko orkestra handi askorekin lan egin du, hala nola New Yorkeko Orkestra Filarmonikoarekin, Bostongo Orkestra Sinfonikoarekin, Chicagoko Orkestra Sinfonikoarekin eta AEBetako Orkestra Sinfoniko Nazionalarekin.

## Rolak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Springsteen: Deliver Me from Nowhere

***Springsteen: Deliver Me from Nowhere*** 2025eko Scott Cooper estatubatuar zinema zuzendariaren film biografikoa da.

## Sinopsia 
Bruce Springsteenen 1982ko *Nebraska* albumaren grabazioari buruz egindako kontakizunaren zinemarako egokitzapena da. Filmak The Boss-i jarraituko dio, noiz-eta mundu zabalean ospetsu bilakatzear zen musikari gazte bat zela eta arrakasta izateko presioa eta iraganeko mamuak mendean hartu nahian zebilela. New Jerseyko bere logelan lau pistako kasete zahar batean grabatua dago *Nebraska* eta abeslariaren bizitzako garai garrantzitsu bat islatzen du.

## Aktoreak 
* Jeremy Allen White: Bruce Springsteen
* Matthew Anthony Pellicano: Bruce Springsteen (umea)
* Jeremy Strong: Jon Landau
* Paul Walter Hauser: Mike Batlan
* Stephen Graham: Douglas Springsteen
* Odessa Young: Faye
* Gaby Hoffmann: Adele Springsteen
* Marc Maron: Chuck Plotkin
* David Krumholtz: Al Teller
* Johnny Cannizzaro: Steven Van Zandt
* Harrison Gilbertson: Matt Delia
* Chris Jaymes: Dennis King

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Es Capdellà

**Es Capdellà**, Espainiako Calvià udalerrian dagoen herri bat da, Balear Uharteetako Mallorka uhartean.

2024an 1.088 biztanle zituen.
Ianire Aranzabe

**Ianire Aranzabe Garmendia**  (Altzaga, Gipuzkoa, 1999) Esanezin taldeko abeslari eta gitarra-jotzailea da.

## Bizitza 
Ianire Aranzebe Ordiziako Musika Eskolan hasi zen eta aurrera eraman zuen ia ikasle guztien ibilbidea: musika hizkuntza, kantua, eta instrumentua aukeratzeko orduan  ikasturte oso bat itxaron behar izan zuen  gitarrar ikasteko, ez zegoen plaza librerik eta. Bitartean, urte batean biolontxelo klaseetan jardun zuen.

Prestatu beharreko emanaldietako batean Oriol Flores (Bartzelona) bateria-jotzailearekin bat egin zuen. Geroago 'Esanezin' musika-proiektua sortu zen, Ianire Aranzabek eta Oriol Floresek osatutako bikotea. Bi kantu sortu zituen Ianirek '*Altzagarate*' eta '*Esan Ezin*'. Abesti horiei beteranotasuna jarri zien Oriolek, besteak beste, Izaro, Iker Lauroba, Gozategi, Olimpia eta Miqui Puigekin bateria ñanak egindakoa. Grabazioak Bartzelonan eta Zestoan egin ziren.

2023an eszenatokietatik pixka bat urrundu eta «Erretratu Bat» izenburupean lehen lan luzea kaleratu zuen, ingurura begiratzeko moduari erreferentzia eginez. Abestien atzean egunerokotasunaren erretratua egiteko beharra aurkitu ahal da, pribilegioena, hautuena, beldurrena, zauriena; begiek ikusten dutenarena eta batzuetan ikusten ez dutenarena, ezinbestean. Inguruko horren guztiaren artean leku bat eduki nahi izatearen desira eta ezintasuna, dena zalantzan jarri eta hain urrun sentitzen den horretan norbere burua ikusi nahi izatearena, minutu batez bada ere. Plegu, Esti Markez eta Postal kolekzionistak taldearekin ere egin ditu lankidetzak.

2025eko ekainean Izaro Andresek Bilbao Exhibition Centre-n (BEC) egin zuen *Cerodeenero* bira amaiera emateko kontzertuan parte hartu zuen. *Er(h)ori* abestia kantatu zuten elkarrekin.

## Diskografia 
* *Aireratzen* 
* *Erretratu bat*
* *Hormetan idazten* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yamuna Krishnan

**Yamuna Krishnan** (; Chennai, 1974ko maiatzaren 25a) indiar kimikari eta unibertsitateko irakaslea da, kimika organikoaren arloan egindako lanengatik ezaguna.

Krishnan beti egon da zientziak liluratuta, eta eskolan irakurtzen zituen esperimentu guztiak egiten zituen etxean. Kimikan lizentziatu zen, eta gero Kimika Organikoan doktoretza egiteko hautatu zuten. Orain bere laborategia sortu du AEBetako Chicagoko Unibertsitatean, eta han DNAren egiturak sortzen ditu nanoteknologia erabiliz. Aitzindaria da DNAren arloko nanoteknologiaren eta zelulen biologiaren arteko interfazean.

Krishnanek 2013an zientzia eta teknologiako Shanti Swarup Bhatnagar saria irabazi zuen, Indiako Zientzia Kimikoko sari nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clariant

**Clariant AG** hainbat industria-sektoreko produktu kimikoak ekoizten dituen enpresa multinazional suitzarra da. Ekoizpen plantak ditu bost kontinenteetan. Produktu kimikoei espezialitateko kimikoak esaten zaizkie, lehengaien arloan berariazko aplikazioetarako diseinatzen baitira. Clariantek 100 konpainia inguru ditu eta 2013an 22.000 langile inguru zituen munduan. Bulego nagusiak Muttenzen ditu, Basileatik gertu.

Clariantek zazpi negozio-unitate ditu:

* gehigarriak
* katalizatzaileak
* oinarrizko mineralak
* industria- eta kontsumo-espezialitateak
* Kolore-kontzentratuak
* petrolio eta gasa
* pigmentuak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegoaldeko kitxua

**Hegoaldeko kitxua** (*Qichwa*, *Qhichwa*, *Runasimi*) kitxua familiako makro-dialekto bat da, eta hizkuntza horretako barietate multzo batek osatzen du. Barietate horiek Peruko hegoaldean, Boliviako mendebaldean, eta Bolivia/Txile/Argentina mugan daude, baita Argentinako Santiago del Estero probintzian ere.

Sei milioi eta zazpi milioi erabiltzaile artean ditu, eta, horregatik, kitxua familiakoetan eta Amerikako jatorrizko hizkuntzetan hedatuena da. Gaur egun, hizkuntza ofiziala da Perun, nagusitzen den edo erabiltzen den zonaldeetan (indarrean dagoen Konstituzioaren arabera), eta maila nazionalean Bolivian.

## Sailkapena 
**Hegoaldeko kitxua** Chinchay izenez ezagutzen den kitxua familiaren adarrekoa da, eta batez ere iparraldeko kitxuarekin ahaidetuta dago, batez ere Ekuadorren eta Peruko iparraldeko oihanean hitz egiten dena.

## Dialektoak 
Hegoaldeko kitxua Quechua IIC edo Chinchay adarreko hizkuntza bakarra da, gainerako kitxua euskalkiek baino ulergarritasun handiagoa eta dibergentzia txikiagoa duena. Sistema honek dituen euskalkiak (aldaera geografikoak) honako hauek dira:

* Quechua ayacuchano
* Cuzco-Collao
** Cusco
*** Quechua cuzqueño
*** Arequipa-La Unión
*** Ekialdeko Apurimaka
** Collao
*** Caylloma
*** Kitxua puneñoa
*** Kitxua norboliviarra
*** Kitxua hegoboliviarra
* Quichua Santiagueño

Badira Cuzco-Collaoren baitan proposaturiko beste euskalki batzuk, hala nola puniera edo apurimeroa, hemen eztabaidaturiko aldaeretako batean sartzea edo ez sartzea eztabaidagarria delarik.

## Idazkera 
Hegoaldeko kitxuaren ortografia Peruko eta Boliviako erakunde askok erabiltzen dute gaur egun, baita hezkuntzan ere. Bolivian eta Argentinan dagoen desberdintasuna da «j» erabiltzen dela [h] soinurako «h» erabili beharrean. Arauak II-C kitxuaren ahozko aldaeren jatorrizko egiturak ditu (batez ere kitxua ayacuchanoa eta kitxua cuzquetarra). Adibideak:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Rodolfo Cerrón-Palomino (1994). *Quechua sureño, diccionario unificado quechua–castellano, castellano–quechua*. Lima, Biblioteca Nacional del Perú.
* Óscar Chávez Gonzales (2017). *Urin Qichwa. Siminchik allin qillqanapaq: chankakunapaq qullawkunapaqwan*. Lima, Editorial Textos. 72 pp., ISBN 9786124686832
* César Itier (2017). *Diccionario Quechua Sureño - Castellano*. Lima, Editorial Commentarios. 303 pp., 3900 entradas, ISBN 9789972947094

## Kanpo estekak 
* P. Carreno, Runasiminet kitxua idazteko proposamena.
*  Kitxua normalizatuaren bost atzizki batu
* Kitxua ortografia - Letra guztiak, ondo eta gaizki idatziak Idazkera ortografiaren arabera *Kitxua Normalizatua*.
* Ortografia ofiziala eta eskualde-bariazioa Idazkera estandarizatua hegoaldeko euskalki kitxuarrentzat.
* Kitxuaren ahoskera eta idazkera *Hegoaldeko Kitxua* Normalizatuaren literatur estandarrerako idazkerari buruzko zenbait galderaren azalpena
* Cuscoko alfabeto ofiziala
* Kitxua ayacuchanoaren eta cuzquetarraren muga dialektala zehaztea Apurímac Vidal César Carbajal Solís departamenduan.
* Aymarismos en el Quechua de Puno Willem Adelaar (1987).
Ida Collu

**Ida Collu** (Carbonia, 1948ko azaroaren 18a – Verona, 2025eko abuztuaren 28a) italiar aktibista eta politikaria izan zen. 

## Bizitza 
Familiako hamaika seme-alabetatik seigarrena, bost urterekin gor geratu zen meningoentzefalitisaren ondorioz. Cagliariko Irakasle Prestakuntza Institutuan ikasi zuen. Unibertsitateko ikasketak egiten zituen bitartean lan egitea erabaki zuen, lehenik Cagliarin eta gero Veronan. Veronako gizon batekin ezkondu zen eta seme bat izan zuen.

Italiako Alderdi Sozialistako kide izanik, Veronako udal zinegotzia izan zen 1990etik 1994ra.

1970eko hamarkadatik Gorren Elkarte Nazionalaren jardueretan parte hartu zuen 2016tik 2022ra, Berdintasunaren Aldeko Gorren Mugimendua elkarteko idazkaria izan zen. 2019an, hautagai independente gisa aurkeztu zen Europako Parlamenturako hauteskundeetan, Italiako Erdialdeko hauteskunde-barrutian, Italiako Anaiak alderdiaren zerrendan. 2022az geroztik, Gorren Eskubideen Aldeko Italiar Mugimendua alderdiko idazkaria izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Givaudan

**Givaudan** (frantsesez  ahoskatua) zaporeak, aromak eta osagai kosmetikoak ekoizten dituen enpresa multinazional suitzarra da.

Givaudanek aroma eta zaporeak janari eta edarien, etxeko produktuen eta lurrinen fabrikatzaileentzat sortzen ditu. Produktuak neurrira egin eta konfidentzialtasun-kontratuen bidez saltzen dira. Givaudanek ScentTreck erabiltzen du, landareen usainaren aztarna kimikoa atzematen duen teknologia. Enpresak Europan, Afrikan eta Ekialde Hurbilean, Ipar Amerikan, Iberoamerikan eta Asian ditu egoitzak. 2024an Givaudanek 7.412 milioi CHF-ko salmentak izan zituen. Merkatuko kapitalizazioari dagokionez, Suitzako hogeita hamar enpresa handienetako bat da. Givaudan Zapore eta Aromen Europako Elkarteko kidea da. Bere lehiakide nagusiak Firmenich, International Flavors and Fragrances eta Symrise dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sika AG

**Sika AG** eraikin eta ibilgailu motordunen industriak hornitzen dituen enpresa multinazional suitzarra da, Baarren egoitza duena. Lotu, zigilatu, moteldu, indartu eta babesteko sistemak eta produktuak garatu eta ekoizten ditu. 34.500 langile ditu, filialak mundu osoko 103 herrialdetan eta 400 lantegi baino gehiago.

Sika AG da holdingeko erakunde juridikoa, mundu mailan, Sika Technology AG eta Sika Services AG enpresak barne hartzen dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cascade Investment

**Cascade Investment** estatubatuar holding eta inbertsio-sozietatea da, egoitza nagusia Kirklanden duena. Bill Gatesek kontrolatzen du eta Michael Larson da kudeatzailea. Bill Gatesentzat diru-sarrerak sortzeko bitarteko bat baino gehiago, beste enpresa batzuetan inbertitzen laguntzen duen enpresa bat da, enpresen hazkunde ekonomikoa hobetzeko eta beste leku batzuetan hedatzeko, nabarmenena Microsoft enpresa teknologiko estatubatuarra izanda. Cascade Dominion Income Management konpainiaren ondorengoa da, lehen Gatesek bere inbertsioetarako erabiltzen zuen enpresa zena eta aurretik Andrew Evansek kudeatzen zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Herrero

**André Herrero** (Puisserguier, 1938ko urtarrilaren 28a – 2025eko urriaren 24a) frantziar hamabosteko errugbilaria izan zen, bigarren lerroko eta hirugarren lerroko postuetan aritzen zena.

RC Toulon taldean jokatu zuen 1957 eta 1971 artean, eta RRC Nice taldean 1971 eta 1978 artean. 1963 eta 1967 artean 22 partida jokatu zituen Frantziako errugbi selekzioarekin eta 1967ko Bost Nazioen Txapelketa irabazi zuen.

Ondoren, RC Toulon entrenatzaile eta lehendakaria, Frantziako selekzioko managerra eta Frantziako errugbi federazioko zuzendaria izan zen.
Judith Suminwa

**Judith Suminwa Tuluka** (Kongo-Central, 1967ko urriaren 19a) kongoar politikaria da, 2024az geroztik Kongoko Errepublika Demokratikoko lehen ministroa dena, eta lehen emakumea da kargu horretan. Lehen ministro izan aurretik, Estatu ministroa eta Plangintza ministroa izan zen.

## Bizitza 
Judith Suminwa Tuluka Kongo-Central probintzian jaio zen 1967ko urriaren 19an. Bere aita Txaden aritu zen enbaxadore gisa Mobutu Sese Sekoren presidentetzan. 

Monseko Unibertsitate Katolikoan lizenntziatu zen Zientzia Ekonomiko Aplikatuetan eta masterra Bruselako Unibertsitate Askean egin zuen.

2024ko otsailaren 21ean, Sama Lukonde lehen ministroak dimisioa eman zuen, eta Judith Suminwa herrialdeko lehendabiziko emakumezko lehen ministro bihurtu zen.

Suminwak Ruanda kritikatu du Kongoko Errepublika Demokratikoko ekialdeko eremuak okupatzeagatik, eta Kongo Ibaiaren Aliantza bezalako matxino taldeei laguntzea leporatu dio.

Roger Tulukarekin ezkonduta dago, 1990eko hamarkadan Belgikan ezagutu zuen Félix Tshisekediren ikaskide ohiarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezten (lanabesa)

**Eztena** edo **puntzoia** larrua zulatzeko erabiltzen den tresna da, zapatariek eta beste artisau batzuek asko erabiltzen dutena. Punta oso fina eta egurrezko edo plastikozko heldulekua dituen burdina da. Larrua edo zura josteko eta zulatzeko erabiltzen da. Hainbat tamainatakoak daude, hariaren lodieraren edo sartu beharreko tiretaren zabaleraren arabera.

## Historia 
Israelgo Tel Tsafeko hilobi bateko kobrezko ezten txiki bat da gaur egun Ekialde Hurbilean aurkitutako metalezko objekturik zaharrena.

Ekialdeko eta Erdialdeko Dakotak (Sioux) eta Ibai Gorriko herriek- tartean Ibai Gorriko metisek, anishinaabeek, Lautadetako creek eta salteauxek- eztenak erabiltzen zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ellen Willmott

**Ellen Ann Willmott** (Heston, Middlesex,  1858ko abuztuaren 19a - Warley Place, 1934ko irailaren 27a) ingeles botanikari eta baratzezaina izan zen. 100.000 landare-espezie baino gehiago landatu zituen, eta espezie berriak aurkitzeko espedizioak babestu zituen.

## Bizitza 
Ellen Willmott 1858ko abuztuaren 19an jaio zen Heston-en, Middlesex-en, Frederick Willmott eta Ellen Fell-en hiru alabetatik zaharrena. Berak eta bere bi ahizpak, Rose eta Adak, Gumley House komentu katolikoko eskola esklusiboan ikasi zuten hainbat urtez.

1875ean, familia Warley Place-ra joan zen bizitzera Great Warley-n, Essex-en, 33 hektarea (130.000 m2) lur zituena; hau izango zen Ellenen bizitza osorako etxea. Familian lorezain sutsuak ziren eta Warley Placeko lorategiak elkarrekin garatu zituzten. Garapen handinahienetako bat lorategi alpino bat izan zen, arroila eta harkaitz-eremu bat barne, Ellenen aitak baimena eman zion hura sortzeko bere 21. urtebetetzean.

Willmott-ek 104 lorezain kontratatu zituen, eta enpresaburu zorrotza izateagatik zen ezaguna; loreen artean belar txarrak hazten uzten zituen lorezain oro kaleratzen zuela esaten zen. Gizonezkoak bakarrik kontratatzen zituen bere lorategian; behin esan zuen "emakumeak hondamendia izango liratekeela mugan".

Willmott Royal Horticultural Society-n sartu zen 1894an eta kide nabarmena bihurtu zen, nartziso eta tulipen batzorderako hautatua izan baitzen 1896an, baita loreen (B taldea) eta lilien batzordeetarako ere.
thumb|ezkerrera|Rosa willmottiae
Willmott izan zen Gertrude Jekyll-ekin batera Ohorezko Victoria Domina 1897an jaso zuten bi emakumeetako bat (urte hartan sortua Victoria erreginaren Diamantezko Jubileurako).
thumb|Willmott-en lorategiaren akuarela, Alfred Parsons-ek egina (bilduma pribatua)
## Beste interes batzuk 
Lorezaintzako bere ibilbideaz gain, Willmottek beste lorpen ezezagun batzuk ere izan zituen, batez ere argazkilaritzan eta apaingarrien torneatzean. 1932an, Willmottek bere Holtzapffel tornua, bere apaingarri-tornugintzako zenbait adibide eta lorezaintzako gaiei buruzko hainbat argazki eta diapositiba aurkeztu zizkion Oxfordeko Zientziaren Historiaren Museoari.

## Azken urteak 
Willmottek bizitzan egindako gastu izugarriak zailtasun ekonomikoak eragin zizkion bizitzaren amaieran, eta horrek bere frantziar eta italiar ondasunak eta, azkenean, bere ondasun pertsonalak saltzera behartu zuen.

1934an, ateroma batek eta arteria koronarioaren enboliak jota hil zen, 76 urte zituela. Geroago, gerriko berde izendatu zuten eta 6,5 ​​hektarea (16 akre) Essex Wildlife Trust-ek gainbegiratutako natura-erreserba bihurtu ziren. Gainerakoa Warley Place Kudeaketa Batzordearen zaintzapean dago eta lorategi abandonatu gisa mantentzen da.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Royal Horticultural Society-ko kide eragingarria.
* 1897 - *Baratzezaintzako lehen Victoria Domina* jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Micheline Ombae

**Micheline Ombae Kalama** (Isiro, 1984ko abuztuaren 23a) kongoar politikaria da, 2025eko abuztuaz geroztik Genero, Familia eta Haurren ministroa dena.

## Bizitza 
thumb|Do Nsoseme, Bintou Keita, Micheline Ombae eta Nelly Mbangu *Crossed Perspectives Women Marching for Peace* erakusketan.
Micheline Ombae 1984an jaio zen Rungun (edo Isiron, beste iturri batzuen arabera). Finantzetan lizentziatu zen Isiroko San Kizito institutuan.

2021ean hasi zen emakumeen eskubideen alde borrokan eta 2025ean Emakumerik Gabe Ezer Ez mugimenduaren buru bihurtu zen. Munduko Elikadura Programan parte hartu du. Gentiny Ngobila kongoar enpresaburuak eta Haut-Uéléko gobernadore den Jean Bakomitok ondo hartu zuten ministro berri gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Lang

**Richard Lang** (Memphis, AEB, 1939 uztailaren 27a - Los Angeles, AEB, 1997ko apirilaren 23a) telebista eta zinema zuzendari estatubatuarra izan zen. Bertzeak bertze, Kung Fu telesail arrakastatsua zuzendu zuen. Walter Lang (eta ez Fritz Lang) zinema zuzendariaren eta Madalynne Field aktorearen semea zen.

## Filmografia aukeratua 
* *The Streets of San Francisco* telesaila (1972)
* *Kung Fu* telesaila (1972)
* *Tales of the Unexpected* telesaila (1977)
* *The mountain men* (1980)
* *A Change of Seasons* (1980)
* *Kunf Fu* filma (1986)
* *Perry Mason: The Case of the Sinister Spirit* (1987)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elektritxka

**Elektritxka** ( ,  ) Sobietar Batasuneko eta Ekialdeko blokeko unitate aniztun elektrikoz osatutako aldiriko bidaiari-trena da. Elektritxkak Errusian, Ukrainan eta Varsoviako Ituneko estatu kide ohietan aurki daitezke. Lehenengo elektritxka trena 1926ko uztailaren 6an jarri zuten zirkulazioan Azerbaijango Baku eta Sabunçu arteko trenbidean.

Elektritxka izena errusieraz tren elektriko esan nahi duen *elektropoiezd* ( ) hitzaren laburdura da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laurent-Emmanuel Calvet

**Laurent-Emmanuel Calvet** (Les Lilas, Frantzia, 1969ko otsailaren 28a) ekonomialaria eta Finantzetako irakaslea da. European Finance Association elkarteko lehendakaria da.

Calvet SKEMA Business School ikastetxeko Finantzetako irakaslea da. Aurretik, Harvard Unibertsitatean, HEC Parisen, Imperial College Londonen eta EDHEC Business Schoolen irakaskuntza-karguak izan ditu.

Calvet Ekonomia Politika Ikerketarako Zentroaren sortzaileetako bat da. Europako Arrisku Sistemikoaren Batzordeko Aholku Batzorde Zientifikoan dihardu.

## Lehen urteak 
Calvet 1969ko otsailaren 28an jaio zen. Parisko Lycée Janson de Sailly eta Lycée Louis-le-Grand-en ikasi zuen. Ingeniaritza tituluak École polytechnique-n lortu zituen 1991n eta École nationale des ponts et chaussées-en 1994an. Ondoren, masterra, filosofiako masterra eta ekonomiako doktoretza (1998) Yale Unibertsitatean egin zituen.

## Ibilbide akademikoa 
Calvet irakasle laguntzailea izan zen Harvard Unibertsitatean, eta geroago Gizarte Zientzietako John Loeb irakasle elkartua izan zen 1998tik 2004ra. Finantzak irakatsi zituen HEC Parisen 2004tik 2016ra, Imperial College Londonen 2007tik 2008ra, eta EDHEC Business Schoolen 2016tik 2023ra. Aktiboen prezioen, etxeen finantzaketaren eta bolatilitatearen modelizazioaren espezialista, Laurent Calvet SKEMA Business Schoolen sartu zen 2023an finantzen irakasle gisa.

2006an, Calvetek "40 urtetik beherako finantza ikertzaile onena" saria jaso zuen *Le Monde* eta Europlace Institute of Finance egunkarietatik.

2025ean, Calvetek *European Finance Association* urteko biltzarraren programaren buru izango da.

## Ekarpenak 
Calvet finantza-ekonomian, etxebizitzen finantzetan eta ekonometrian egindako ikerketagatik da ezaguna. Adlai Fisherrekin batera, finantza-bolatilitatearen Markov-switched eredu multifraktala aitzindari izan zen, finantza-akademikoek eta profesionalek bolatilitatea aurreikusteko, arrisku-balioa kalkulatzeko eta deribatuak prezioan jartzeko erabiltzen dutena. Ikuspegi hau "Multifractal Volatility: Theory, Forecasting, and Pricing''" (2008) liburuan laburbiltzen da.

2007ko argitalpen batean, Laurent E. Calvetek, John Y. Campbellek eta Paolo Sodinik frogatu zuten etxeek finantza-aktiboen zorro ondo dibertsifikatuak dituztela, zorroaren teoriaren iragarpenekin bat etorriz. Emaitza honek kapital-aktiboen prezioen ereduaren hipotesi gako bat berresten du. Ondorengo ikerketek berresten dute etxeek finantza-teoriaren beste printzipio garrantzitsu batzuk jarraitzen dituztela, hala nola zorroaren birbalantzea eta ohituren eraketa.

Calvetek iragazketa estatistikoaren teorian ere lagundu du. Veronika Czellar eta Elvezio Ronchettirekin batera, ereduaren zehaztapen okerrak eta muturreko balioak jasan ditzaketen iragazketa-teknika sendoak garatu zituen. Iragazki sendoak Gordon, Salmond eta Smith partikula-iragazkiari eta haren luzapen askori eragiten dion endekapen-arazoa konpontzen du modu naturalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hessen Estatuko Museoa (Kassel)

**Hessen Estatuko Museoa**, , Alemaniako Kassel hirian dagoen museo bat da, Hessen estatuan. Arteari buruzko bildumak ikusgai ditu, Paleolito arotik hasi eta gaur egun arte.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Élise Thérèse Gamassa

**Élise Thérèse Gamassa** (jaiotzez '''M'Boumba'*; Ndigui, Sibiti, 1942ko otsailaren 3a – Longjumeau, Essonne, 2023ko irailaren 23a) kongoar politikaria izan zen, emakumeen eskubideen alde borrokatu zena.

## Bizitza 
Élise Thérèse Gamassa Sibitiko familia xume batetik zetorren. Mouyondziko (Bouenza) pedagogia eskolan ikasi zuen. 1962tik 1974ra Brazzavilleko École des Cadres eskolan lan egin zuen, eta ondoren Pointe-Noirreko Félix-Tchikaya eskolan 1976ra arte. Gaztea zela, Kongoko Ikasleen Batasun Nagusian sartu zen.

1984tik 1991ra, Kongoko Lan Alderdiko batzorde zentraleko kide izan zen.

2010eko uztailaren 28tik 31ra, Brazzavilleko Emakumeen Foro Nazionala koordinatu zuen, eta foroa amaitu zenean *La place et le rôle des femmes dans la société congolaise de 1960 à 2010 : bilan et perspectives'' liburua idatzi zuen Jeanne Dambendzet eta Scholastique Dianzingarekin elkarlanean.

## Sariak eta omenaldiak 
* 1988ko otsailaren 4an, Kongoko Meritu Ordenako Ofizial Nagusi izendatu zuten.
* 2023ko urriaren 6an, omenaldi bat egin zioten. Denis Sassou-Nguesso presidentea eta Hortance Bouanga Kongoko Lan Alderdiko batzorde zentraleko kidea bertaratu ziren, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeanne d'Arc Debonheur

'''Jeanne d'Arc Debonheur''' (1978ko apirilaren 19a) ruandar legelari eta politikaria da. Hondamendien Kudeaketa eta Errefuxiatuen ministroa izan zen 2017tik 2020ra.

## Bizitza 
1978ko apirilaren 19an jaio zen, eta unibertsitate aurreko hezkuntza Ruandako eskoletan jaso zuen. 2012an Zuzenbide masterra lortu zuen Ruandako Unibertsitate Nazionalean.

Bere ibilbide profesionala 2008an hasi zuen, Musanze eta Nyarugengeko Merkataritza Auzitegiko idazkari gisa, eta 2011ra arte jardun zuen kargu horretan. 2011tik 2012ra, Ruandako Parlamentuaren Diputatuen Ganberako lege-idazle eta aholkulari gisa aritu zen. Hiru hilabetez, 2013ko urtarriletik apirilaren 23ra, Ruandako Ingurumen Kudeaketa Agintaritzako lege-ofiziala izan zen.

2013ko apirilaren 24tik aurrera, testu parlamentarioak idazteko espezialista eta Ruandako Senatuaren aholkulari juridikoa izan zen, kargu hori 2017ko abuztuaren 29ra arte mantenduz.

Jeanne d'Arc Debonheur ezkonduta dago eta hiru seme-alaben ama da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Chivite

**Laura Chivite Ezkieta** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1995eko azaroaren 5a) idazlea eta kazetaria da.

Granadan literatura konparatua ikasi eta ondoren literatura eta zinemaren arteko harremanean espezializatu zen. Gaur egun irakaskuntzan eta idazketan jarduten du, eta *Cuadernos Hispanoamericanos* aldizkarian eta RTVEko La 2 kateko *Un país para leerlo* saioan kolaboratu du.

## Idazlanak 
* *Gente que ríe* (Caballo de Troya, 2022), Narrazio saileko Ojo Crítico Saria eta Nafarroako Talentu Artistikoaren Promozioaren Saria.
* *El ataque de las cabras* (Random House, 2025), Zilarrezko Euskadi saria - Gaztelaniazko literatura

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tefta Cami

**Tefta Cami Cani** (Dibër, 1940ko abuztuaren 15a) albaniar politikaria da, Albaniako Lanaren Alderdiko kidea. 1976tik 1987ra Kultura ministro eta Hezkuntza, Kirol eta Gazteria ministro izan zen aldi berean.

## Bizitza 
Tefta Cami 1940ko abuztuaren 15ean jaio zen Dibërren, Albanian. Bere aita Ahmet Cani partisanoa zen.

1959an Peshkopiko pedagogia eskolan graduatu zen eta 1964an Tiranan graduatu zen albanieran eta literaturan. 1972an filosofiako goi mailako ikastaroa amaitu zuen eta 1988an zientzietako hautagai titulua lortu zuen.

1964tik 1967ra Peshkopiko Demir Gashi pedagogia institutuko zuzendari gisa aritu zen. 1970ean Albaniako Lan Alderdiko kide eta idazkari bihurtu zen. 1976an, Enver Hoxhak Kultura eta Hezkuntza ministro izendatu zuen. Kargu horiek 1987an utzi zituen, Hoxha hil eta bi urtera.

Kargua utzi ondoren, eskola-zuzendari izan zen berriro 1987tik 1991ra. 1993tik 2006ra eskola bateko arte-batzordeko presidente eta zuzendaritza-batzordeko presidente izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ester Vilarrubla Escales

**Ester Vilarrubla Escales** (La Seu d'Urgell, 1965) andorratar politikaria da, Demokratak Andorraren Alde alderdiko kidea. Andorrako Hezkuntza ministroa izan zen 2019tik 2023ra.

## Bizitza 
La Seu d'Urgellen (Katalunia) jaioa, Vilarrublak Hezkuntza ikasketak egin zituen Bartzelonako Ramon Llull Unibertsitatean. 1985etik 1991ra katalaneko irakaslea izan zen Bartzelonan, eta 1991tik 2011ra Andorran. 

2010 eta 2015 artean Andorrako Eskola Departamentuko zuzendaria izan zen. 2019ko maiatzaren 22tik 2023ra Andorrako Hezkuntza ministroa izan zen Xavier Espot Zamoraren gobernuan. 

Ezkonduta dago eta bi seme-alaben ama da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Flock (filma)

***The Flock***, 2007ko Andrew Lau hongkongdar zuzendutako thriller film bat da. Richard Gere, Claire Danes, KaDee Strickland eta Avril Lavigne aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Errol Babbage (Richard Gere) espetxetik atera eta sexu delituak burututako gaizkileen zainketa lanbide duen eskarmentudun polizia da. Bere lana zorrotzegi hartzen duenez, bere buruzagiek erretiroa ematea erabaki dute. Allison Lowry (Claire Danes), bere ordezkoa 27 urteko polizia gazteak, Errolekin aste batzuz lan egingo du, hark lanbidea irakatsi diezaion. Egun batez, Harriet Wells (Kristina Sisco), 17 urteko neska, arrastorik utzi gabe desagertu, eta Errolek desagerketaren atzean bere "mutiletako bat" dagoela usteko du. Poliziak Errolek kasuan parte hartzerik nahi ez duen arren, Allisonek Errolekin batera erruduna topatzeko ikerketan elkarlanean jardutea erabakiko du. Ikerketan zehar, mota guztietako aztarnak topatuko dituzte, horietako asko faltsuak; gainera, batere gomendagarria ez den jentilajearekin nahastu beharko dira.

## Aktoreak 
* Richard Gere: Errol Babbage agentea
* Claire Danes: Allison Lowry
* Avril Lavigne: Beatrice Bell
* KaDee Strickland: Viola
* Paul McGowen: Grant P. Stockdale
* Matt Schulze: Custis
* Carmen Serano: Colette
* Kristina Sisco: Harriet Wells
* Ray Wise: Robert Still
* French Stewart: Haynes Ownsby
* Russell Sams: Edmund Grooms

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Esteban de Valdaracete

**Esteban de Valdaracete**, sortzez **Estebania** (Valdaracete, Madril, 1496 – ?) eskrima irakaslea izan zen, indar nabarmeneko pertsona. Jaiotzean emakume izendatu zuten. XV. eta XVI. mendeetan bizi izan zen pertsona intersexuala izan zen.

## Bizitza 
Esteban 1496an jaio zen Madrilgo probintziako Valdaracete udalerrian. Emakume izendatu zuten eta Estebania izena jaso zuen.

### Indar nabarmena 
Txikitatik bere indar eta abiadurarengatik nabarmendu zen, eta tradizioz gizonezkoenak ziren jarduerak praktikatzen zituen.

Bere probintzia utzi ostean, Granadan jarri zen bizitzen, eta bere ustezko ekintza heroikoengatik hainbesteko ospea lortu zuen, non hiriko Kantzelaritzako agintariek deitu zioten, ez baitzuten uste emakume batek horrelako balentriarik egin zezakeenik. 

### Azterketa, hermafrodita 
Emagin batzuek aztertu zuten, eta hermafrodita zela esan zuten, eta bizitza osorako sexu bat aukeratzeko agindu zioten. Estebanek gizon bizitzea aukeratu zuen, bere izen eta identitate berria hartuz.

Gizon bezala emakume batekin ezkondu zen eta eskrima irakasle lanean hasi zen. Are ospe handiagoa lortu zuen Karlos I.a Espainiakoa eta V.a Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadoreak hirira egindako bisita baten ostean, haren ofizialik onenen aurka borrokatu eta garaitu zituenean.

Azkenean, Esteban gazterik hil zen. Hiletan bai bere amak bai emazteak negar egin zuten bere heriotzarengatik, bere amak «alaba» eta emazteak «senarra» aipatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Margarida Borras
* Katalina Erauso
* Fernanda Fernández
* Eleno de Céspedes
## Kanpo estekak
Phoebe Hessel

**Phoebe Hessel**, sortzez **Smith** (Stepney, Britainia Handia, 1713 – 1821eko abenduaren 12a) soldadu izan zen emakume ingelesa izan zen, Britainiar Armadan zerbitzatzeko gizon jantzi zelako ezaguna, ziurrenik bere maitalearekin, Samuel Goldingekin, egoteko.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Phoebe Smith Londresko Stepney auzoan jaio zen 1713an. Herriko elizan, St Dunstan's-en, bataiatu zuten 1713. urteko apirilaren 13an. Iturri batzuen arabera, bere aita soldadua zen, eta alargun geratu zenean berarekin eraman zuen haurra zela, mutiko jantzita eta konpainiarako txistua eta danborra joz. 

### Maitalearekin batera soldadu 
Gizon jantzita Infanteriako 5. Erregimentuan sartu zen bere maitale soldaduarekin batera zerbitzatzeko. Elkarrekin zerbitzatu zuten Mendebaldeko Indietan eta Gibraltarren. Biek hamar urte baino gehiago eman zituzten britainiar armadan, eta 1745. urtean Fontenoyko guduan borrokatu eta zauritu egin zituzten. Azkenean, bere benetako jeneroa errejimenduko koronelaren emazteari jakinarazi zion, eta biak armadatik alta eman eta ezkondu egin ziren. Errejimenduko sarjentu baten arabera, bere generoa agerian geratu zen azotatua izateko biluztu zutenean, eta esan zion: "Jo ezazu, madarikatu hori!" Ez zuen zigorrik jaso, baina beste edozein soldaduk bezala ordaindu behar izan zuen bere soldata.

### Bikotea eta ondorengoak 
Senar-emazteak Plymouthen bizi izan ziren, bederatzi seme-alaba izan zituzten, horietatik zortzi haurtzaroan hil ziren, eta bederatzigarrena gazte hil zen itsasoan. Golding hil ostean, Brightonera joan zen, eta han arrantzale batekin ezkondu zen, Thomas Hesselekin. Bigarren senarra hil zenean, laurogei urte zituen eta Brighton eta inguruetan mantendu zen arraina saltzen; bere testigantza funtsezkoa izan zen James Rooke bide-lapurraren kondena eta exekuzioa ziurtatzeko.eskuinera|thumb|200x200px|Phoebe Hesselen hilarria.

Oso zaharra zela, gauza txikiak saltzen zituen kale kantoi batean, Brightoneko Errege Pabilioitik hurbil, laranjak eta jengibrez egindako ogia, besteak beste. Oso ezaguna egin zen hirian, bai bere bizitza luzearengatik, bai bere esperientzia militar ezohikoarengatik. Azkenean, asilo batean sartzera behartu zuten, baina 1808. urtean Jurgi printze erregeordeak ginea erdiko pentsioa eman zion asteko. 1820. urteko urtarrilean Brightonen bere koroatzearen desfilean hartu zuen parte. Ia bi urte geroago hil zen, ehun eta zortzi urte zituela. Brightoneko St. Nicholas elizako hilerrian lurperatu zuten.

## Aintzatespenak 
* Batzuetan "Stepneyko amazona" deitzen zioten; Amazon Street bat eta Hessel Street bat (kale biak bere omenez izendatuak) oraindik existitzen dira Stepneyn (London Borough of Tower Hamlets delakoaren zati bat).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phoebe Hessel
* The AmazonStepney
## Kanpo estekak 
* Linda Grant De Pauw: Batle Cries and Lullabies: Women in War from Prehistory to the Present[1]
Wiesbadengo Museoa

**Wiesbadengo Museoa**, , Alemaniako Wiesbaden hirian dagoen museo bat da, Hesse estatuan. Arte eta historia naturalari buruzko bildumak ikusgai ditu.

1921ean inauguratu zen.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Abdullah al-Hagri

**Abdullah al-Hagri** (1911 – Londres, 1977ko apirilaren 10a) Yemengo Arabiar Errepublikako lehen ministroa izan zen 1972tik 1974ra, Abdul Rahman al-Eryani presidenteak izendatua.

Hagri 1978ko uztailaren 10ean hil zuten Londresen, emaztearekin eta Yemengo enbaxadorearekin batera. Scotland Yardek Palestinaren Asapenerako Herri Fronteko kide bat susmagarritzat jotzen zuela jakinarazi zuen prentsak.pistol.

## Erreferentziak
Max Lorenz

**Max Lorenz** (Bremen, 1939ko abuztuaren 19a – *ibidem*, 2025eko urriaren 24a) alemaniar futbolaria izan zen, erdilari postuan aritzen zena.

Bere ibilbide gehiena Werder Bremen taldean jokatu zuen, 1960tik 1969ra 250 partidarekin. Gero, hiru denboraldiz jokatu zuen Eintracht Braunschweigen.

1965 eta 1970 artean 19 partida jokatu zituen Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin. Alemaniako taldean aritu zen 1966ko Munduko Futbol Txapelketan, baina ez zuen partidarik jokatu. 1970eko Munduko Futbol Txapelketan ere parte hartu zuen.

## Palmaresa 
**Werder Bremen**
* Bundesliga: 1964–65
* DFB-Pokal: 1960–61

**Mendebaldeko Alemania**
* 1966ko Munduko Futbol Txapelketa: txapeldunordea
1970eko Munduko Futbol Txapelketa: brontzezko domina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aal de Dragonder

**Aal de Dragonder** (XVII. mendea – Rotterdamen, Herbehereak, 1710 aurretik) Rotterdamen eraildako emakume soldadu bati emandako izena da. Bere eskeletoa Rotterdameko anfiteatro anatomikoan erakutsi zen.

## Heriotza 
1710. urtea baino lehen, eta Rotterdamen seguru asko, soldaduen arteko borroka batean sartuta egon zen eta bizia galdu zuen. Hil ostean baino ez zen jakin biologikoki emakumea zela.  

### Gorpua medikuntzarako 
Bere gorpua ez zuten lurperatu, 1642. urtean sortutako Rotterdamgo medikuntza eskolari eman baitzioten. Bere gorpua anatomia ikasteko erabili zen. 

#### Erakusgai 
Azkenean bere eskeletoa eta azala anfiteatro anatomikoan erakutsi ziren, bere eskeletoa ezpata bati eusten zebilela zaldi eskeleto baten gainean eserita. 1710. urteko azaroan, anfiteatro anatomikoko bisitari alemaniar bati, Zacharias Conrad von Uffenbachi, esan zioten zaldigaineko pertsona denbora luzez dragoietan ("dragonder", nederlanderaz) lan egin zuen emakume bat zela eta kamarada batek sastakatu zuela. "Aal de Dragonder" izeneko kapela zeramala idatzi zuen Uffenbachek. Haren eskeletoa mende bat baino gehiagoz egon zen ikusgai, 1817. urtean mediku bisitari batek jakinarazi zuen une hartan armadura jantzia zeramala. Bilduma, ziur aski, 1828. urtean zatitu zen. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sam Sunderland

**Sam Sunderland** (Poole, 1989ko apirilaren 15a) Ingalaterrako motoziklista bat da, Dakar rallya birritan irabazi duena.

## Kirol ibilbidea 
2010ean eta 2011n UAEko txapelketa irabazi ondoren 2012an egin zuen debuta Dakar rally ezagunean, baina hirugarren etapan utzi egin behar izan zuen matxura elektriko baten ondorioz. Hurrengo urtean ez zuen parte hartu eskumutur biak hautsi zituelako entrenamenduetan.

2014ko ekitaldian etapa bat irabazi zuen. 16 urteren ondoren lehen britainiarra izan zen etapa bat irabazten. Ez zuen ordea lasterketa amaitu. 2015ean KTM taldeak fitxatu zuen. 2017a izan zen Dakar rallya amaitu zuen lehen urtea eta txapelduna izan zen gainera. 2019an eta 2021ean hirugarren egin zuen. 2022an Gas Gas kataluniar taldeak fitxatu zuen eta biarren aldiz irabazi zuen Dakar rallya.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak