Miguel Unamuno

**Miguel Unamuno Jugo** edo, berak euskaraz sinatu ohi zuenez, **Migel Unamunokoa** (Bilbo, Bizkaia, 1864ko irailaren 29a - Salamanca, 1936ko abenduaren 31) idazlea eta filosofoa izan zen, bere garaiko Espainiako nabarmenetako bat. Orduko pentsamenduaren eta politikaren joeretan, jarrera desberdinak eta, batzuetan, kontraesankorrak agertu zituen. 

Salamancako Unibertsitateko errektore izendatu zuten 1901ean, eta bertan hil zen Espainiako Gerra Zibilaren lehen hilabeteetan. Haren heriotzaren benetako kausak hizpidea jarri eta eztabaida piztu du azken urteotan. Bilbo jaioterriko Zazpikaleetan bere omenezko Miguel Unamuno plaza dago, eta Bilboko zabalgunean, Institutu Zentralean, bigarren hezkuntzako ikastetxe publikoa.

## Biografia 
[thumb|ezkerrera|160px|Bilboko [Zazpikaleak|Zazpikaleetako Erronda 16. Unamuno bertan jaio zela gogoratzen duten bi plaka.]]
### Haurtzaroa eta gaztaroa 
Bilboko Zazpikaleetako Erronda kalean jaio zen, gaur egun 16. zk. duen etxean. Bost senideetatik hirugarrena zen. Bere aita, Félix de Unamuno Larraza, bere iloba zen Salomé Jugo Unamuno-rekin ezkondu zen. Telesforo Arantzadi antropologoa lehengusua zuen.

Migel Unamunokoak hamar urte zituela, Bigarren Karlistaldian Bilbo hiriak izandako setioaren lekuko izan zen. Eta esperientzia hori islatu zuen *Paz en la guerra* bere lehen nobelan.
  
Madrilen egin zituen Filosofia eta Letra ikasketak, eta hemeretzi urterekin lortu zuen titulua, 1883an. Hurrengo urtean eskuratu zuen doktoregoa, Euskal Herria, euskara eta euskaldunen historia gaitzat zituen tesia aurkeztuta: *Crítica del problema sobre el origen y prehistoria de la raza vasca* (*Euskotar arrazaren etorkiari eta historiaurreari buruzko auziaren kritika*), 1958ra arte argitaratu ez zena.

1884an, ikastetxe batean hasi zen lanean, latineko eta psikologiako eskolak ematen. Urte berean, «Del elemento alienígena en el idioma vasco» artikulua eta «Guernica» ohitura-testua argitaratu zituen. 1886an, *El Noticiero Bilbaíno* egunkarian artikulu gehiago argitaratzen hasi zen, eta Sabin Aranarekin polemika biziak izan zituen.

1888an, Bizkaiko Foru Aldundiak Bilbon sortu berria zen euskal katedrarako lehiaketa deialdia egin zuen, eta katedra eskuratzeko asmoekin aurkeztu zirenetako bat izan zen Unamuno, nahiz eta bere euskara maila aski apala izan. Sabin Arana eta Resurreccion Maria Azkue izan ziren beste bi hautagaiak. Hondarrean, Azkuek lortu zuen katedra.

1889an, beste oposizio batzuetarako prestatu eta Suitza, Italia eta Frantzian zehar bidaiatu zuen, eta Eiffel Dorrea inauguratu zeneko Erakustaldi Unibertsalean izan zen, Parisen.

### Ezkontza eta katedra 
1891ko urtarrilaren 31n Concha Lizarraga Ezenarrorekin ezkondu zen, umetandik maite zuen emakumearekin. Bederatzi seme-alaba izan zituzten: Fernando, Pablo, Raimundo, Salomé, Felisa, José, María, Rafael eta Ramón. Urte berean, Salamancako Unibertsitateko Grezierako katedrarako oposizioetara aurkeztu zen, eta postua bereganatu zuen. 1901ean, unibertsitate bereko errektore izendatu zuten.

1894ko urriaren 11n, PSOEren Bilboko sekzioan () izena eman eta *La Lucha de Clases* Bilboko egunkari sozialistan hasi zen idazten. 1897an utzi zuen alderdia, depresioak jota.

### Euskara baztertzeko deia 
1901ean, Bilbon egindako Lore Jokoen ospakizuneko presidente zela, Unamunok hautsak harrotu zituen hitzaldi ezaguna eman zuen. Hor, euskarari hileta duina egitearen alde agertu baitzen:

Euskaldunei honela mintzatu omen zitzaien:

[thumb|Unamunoren erretratua, [Ramon Casasek egina (MNAC).]]Xabier Kintanaren ustez, euskara maitatu eta duintasunez erabili nahi izateagatik esan zuen hori, «hots, euskara hilik ikusi nahiago zuelako, guztien irrigarri izan baino», bere bizialdian euskara ziztu bizian gainbehera ikusi baitzuen Unamunok. Gainera, Kintanaren iritziz, euskaldunei zirika ari zitzaien Unamuno, euskara goi-mailako jakintzetara eraman zezaten: «ez baitirudi oso zuzena, Unamuno, 1901eko Lore-Jokoetan, besterik gabe probokatzaile agertu zela pentsatzeak. [...] Zentzuzkoagoa litzateke kritika horien bidez Unamunok, sibilak bezain maltzurki, bere herritarrei erronka egiten ziela pentsatzea, euskararen aurkako erasoekin min emanez, hala, haserrez eta kontrakarrean, haiek, eginekin, euskara zientziaren zehaztasuna eta filosofi mintzabidearen xehetasunak oro adierazteko egiazki gai zela frogatzen ahalegin zitezen, bera oker zegoela erakutsi arte».

Joxe Azurmendien ustez, aldiz, 1901eko Lore Jokoetako hitzaldia euskararen biziraupenari zuzen-zuzenean egindako erasoa izan zen. Unamunok erabili zuen oldarkortasuna Espainiari buruzko gogoeta berri batek azal lezake, hau da, Azurmendiri jarraituz, Unamunok hautu politiko bat hizkuntzaren gaineko gogoeta batekin ezkutatu zuen Bilbon.

Unamunok jada bere doktore-tesian (*Crítica del problema sobre el origen y prehistoria de la raza vasca*, 1884) iradoki zuen modernitaterako eta aurrerakuntzarako euskararen gaitasun eza. Aurreragoko hitzaldietan (*Espíritu de la raza vasca*, 1887) uste horretan sakonduz joan zen. Euskararekiko gogoeta hori bere fase positibistan, aurrerakuntzaren gogoetaren baitan, garatu zuen Unamunok. Bilboko Lore Jokoetan parte hartu zuenerako, bada, euskararekiko eta Euskal Herriarekiko kezkak baztertuak zituen ikuspegi politiko jakin baten alde.

 
"*The problem of language does not matter, for if a Catalan likes to write Castilian, he will do so then as he does now, in the same manner as a Catalan can write in French and get a wider public still. Unamuno put the case: why not write in Castilian? If it comes to that, I prefer to write in English, which will give me a wider public than Castilian; and I am as  much Castilian as I am English in blood and much more English than Castilian since my education is English. Unamuno’s argument is really an argument for writing in English, since that is the most widespread language in the world. If I am to abstain from writing in Portuguese, because my public is limited thereby, I may just as well write in the most widespread language of all. Why should I write in Castilian? That U[namuno] may understand me? It is asking too much for too little*."

### Agintariekiko desadostasunak 
[thumb|[Joaquín Sorolla|Sorollak Unamunori egindako erretratua (circa 1912).]]
thumb|Unamuno Madrilgo zezen plaza zaharrean emandako mitin batean (1917ko maiatza).
1914an, Hezkuntza Publikoko ministroak errektore postua kendu zion Unamunori, arrazoi politikoak zirela medio. 1920an Filosofia eta Letra Fakultateko dekano izendatu zuten bere lankideek. Hamasei urteko espetxe zigorra ezarri zioten erregea iraintzeagatik, baina sententzia ez zen betearazi. 1921ean errektoreorde egin zuten. Erregearen aurkako bere etengabeko erasoengatik, Miguel Primo de Riverak Fuerteventurara erbesteratzeko agindua eman zuen 1924ko otsailean. Uztailaren 9an indultua eman zioten, baina Unamuno bere borondatez joan zen erbestera. Lehenik, Parisera heldu zen eta, 1925eko abuztuaren 23an, Hendaiara etorri zen, Ortega y Gassetekin batera diktaduraren kontra mintzatzera.

Unamuno arratsalde erdialdera hil zen. Dokumentalak (2020) aditzera eman du Bartolomé Aragón falangistak hil zuela Unamuno, harekin gelan zegoela. Hildakoan, agintariek familia alboratu eta gorpua eta zerraldoa bahitu zituzten. Haren hiletan, «heroi falangista» gisa goraipatu zuten. Antonio Machadok, ordea, Unamuno hil zenean hau idatzi zuen: «Señalemos hoy que Unamuno ha muerto repentinamente, como el que muere en la guerra. ¿Contra quién? Quizá contra sí mismo; acaso también, aunque muchos no lo crean, contra los hombres que han vendido a España y traicionado a su pueblo. ¿Contra el pueblo mismo? No lo he creído nunca ni lo creeré jamás». Zentzu horretan
Salamancako Unibertsitateko lantalde bat sortu da idazlearen heriotza ikertzeko. Testuinguru horretan Unamunoren ondorengoek haren gorpuzkiak lurpetik ateratzeko eskatzea azterzen ari dira.

Tesi horiek eta dokumentala, hala ere, gezurtatu egin dituzte beste egile batzuek, Antonio Heredia Soriano katedradunak adibidez, "hilketaren teoria oso gertagaitza baita".

Gaztaroan garai euskaltzalea edo dei genezakeena bizi izan zuen. Foruak ezabatu ondorengo sasoi hartan Antonio Trueba, Navarro Villoslada, Juan Benanzio Arakistain, Vicente Arana eta horien euskal kontakizunak irakurriak zituen.

1880an, Madrilera iristearekin batera, fase berri bat hasi zen Unamunoren pentsamenduan. Sasoi horretan ohikoa zen XIX. mendeko arrazionalismo eta filosofia positibistari heldu eta gaztaroko aro erromantiko zein euskaltzalea betirako baztertu zuen. Periodo horretan Herbert Spencer zuen autore estimatuen artean.

Mendea amaitzear zela, Unamunok erlijio krisi moduko bat pairatu zuen. Positibismoak jada ez zion balio eta Schopenhauer-en ildotik abiatu zen. Azkenean, Kierkegaard-en eraginpean, bere berezkoa zuen pentsamendua garatzen hasi zen XX. mende hasiera horretatik aurrera.

Bere pentsamenduan garrantzi berezia zuen berak *bizitzaren sentimendu tragikoa* deitu zuenak. Bizi nahi eta hil beharrak bultzatzen du sentimendu tragiko hori. Egoera horrek arrazoimenak konpondu ezin dituen auziak azaleratzen ditu, arrazoimena bizitzarekin etengabeko gatazkan lotuz. Hilkortasunaren aurrean etsi ezinik, betiko bizinahiaren poderioz, arrazoimenak absurdotzat baztertzen duena sentimenduak sinetsi nahi du. Sinesmenera lerratzen da Unamuno. Sinesmen horrek ez du badagoen zerbait aitortzen, baizik eta ez dagoen zerbait sortzen du: hilezkortasuna, Jainkoa.

## Harrera Euskal Herrian 
[thumb|Unamunoren erretratua, [Ascensio Martiarenak 1926an egina.]]
Unamunok euskara, Euskal Herria eta euskal kulturaren aurka bereak eta bi esan arren Unamuno-zale ugari izan dira euskaltzale eta abertzaleen artean. Gerraosteko euskal pentsamendua Unamuno-zalea izan da eta, nolabait esatearren, Unamunoren filosofia baliatu du Unamunoren aurka jotzeko.

Joxe Azurmendiren ustez, Unamunok XIX. mendeko ikuspegiarekin aztertu eta baztertu zuen euskal arazoa. Era berean, Unamunok berak gainditu zuen hoberen XIX. mendeko filosofia positibista hura, baina Euskal Herriarekikoak utziak zituenez, ez zion bere filosofia berria euskal arazoari aplikatu. Azurmendiren ustean, gerraondoko euskal pentsamenduak aplikatu dio euskal arazoari Unamunoren filosofia.

Azurmendik Unamunoren hiru berreskurapen modu azaltzen ditu. Lehena katolizismo frankista ofizialaren aurkako Unamunoren berreskurapena litzateke, benetako katoliko gisa. Unamunoren fede angustiatu existentzialista goraipatu nahi da. Horretan saiatu zen, adibidez, Karlos Santamaria.
thumb|Unamunoren autorretratua (*Revista Ibérica*, 1902ko irailaren 30a).
Bigarren berreskurapenak Unamuno euskaldun gisa ulertu nahi du. Euskalduntasuna ulertzeko modu berriaren ordezkari gisa hartu nahi da Unamuno hor. Unamuno tragikoa da, eta ordura arteko euskaldun idealizatuaren aurka, eredu berria eraikitzeko baliagarria zen. Horretan aritu zen Salbatore Mitxelena bere *Unamuno ta Abendats* (1958) saiakeran, adibidez.

Hirugarren berreskurapena Unamuno kritikoa, egiatia, mito eta uste onen apurtzailea eta ezkertiarra litzateke. Ikuspegi hori hartu zutenen artean ezagunena Txillardegi da. Txillardegik berak aipatzen du, *Unamuno eragille* (1957) artikuluan, Unamuno eta bere existentzialismoak gazteen artean izan zuen eragina.

## Obra 
[thumb|230px|Unamunori eginiko omenaldia, haren omenezko estatuaren aurrean, Bilboko [Zazpikaleak|Zazpikaleetako Miguel Unamuno plazan.]]
Literaturaren arloan, 98ko Belaunaldia izeneko idazle taldearen barnean kokatzen da. Unamunoren obra oparoa izan zen, batez ere nobelagintzan, eta liburu guztien artean *Niebla* (lainoa) da nabarmenena, egile askoren ustez. Gaztelaniaz idatzi zituen ia lan guztiak. Gaztetan euskaraz ere argitaratu zituen bi lan: «Agur, arbola bedeinkatube!» artikulua (1888) eta gabon kanta euskaltzale bat. Horiexek ditugu ezagutzen zaizkion euskarazko testu bakarrak.
 
Halaber, poesia, saiakera eta antzerkia ere landu zituen, lehenengo bietan gai berdinak jorratzen zituelarik: bere larritasun espirituala, Jainkoaren isiltasunak eragiten zion mina, denbora eta heriotza.

### Nobela 
* *Paz en la guerra* (1897).
* *Amor y pedagogía* (1902).
* *Niebla* (1914). Mikel Garmendia Ugartek *Laino* izenburuarekin euskaratua (1998).
* *El espejo de la muerte* (1913).
* *Abel Sánchez* (1917). Euskaratua: *Abel Sánchez*. Aintzane Atela eta Miren Arratibel. Ibaizabal, 1992.
* *Tulio Montalbán* (1920).
* *Tres novelas ejemplares y un prólogo* (1920).
* *La tía Tula* (1921).
* *Cómo se hace una novela* (1927).
* *San Manuel Bueno, mártir* (1931).
* *Don Sandalio, jugador de ajedrez* (1930).

### Filosofia 
* *En torno al casticismo* (1895).
* *Vida de Don Quijote y Sancho* (1905).
* *Por tierras de Portugal y España* (1911).
* *Del sentimiento trágico de la vida* (1912). Euskaratua: *Bizitzaren sentimendu tragikoaz*. Xabier Kintana. KLASIKOAK, Pentsamendu unibertsala, 1994.
* *La agonía del cristianismo* (1925).

### Poesia 
* *Poesías* (1907).
* *Rosario de sonetos líricos* (1911).
* *El Cristo de Velázquez* (1920).
* *Andanzas y visiones españolas* (1922).
* *Rimas de dentro* (1923).
* *Teresa. Rimas de un poeta desconocido* (1924).
* *De Fuerteventura a París* (1925).
* *Romancero del destierro* (1928).
* *Cancionero* (1953).

### Antzerkia 
* *La esfinge* (1898).
* *La venda* (1899).
* *La princesa doña Lambra* (1909).
* *La difunta* (1909).
* *El pasado que vuelve* (1910).
* *Fedra* (1910).
* *Soledad* (1921).
* *Raquel encadenada* (1921).
* *Sombras de sueño* (1926).
* *El Otro* (1926).
* *El hermano Juan o el mundo es teatro* (1929).
* *Razón y fe*.

### Bestelakoak 
* *Crítica del problema sobre el origen y prehistoria de la raza vasca* (1884). Doktorego-tesia. 1958an argitaratua.
* *Recuerdos de niñez y de mocedad* (1908). Obra autobiografikoa.
* *Diario íntimo*. 1897 inguruan idatzia eta 1970ean argitaratua.
* *La raza vasca y el vascuence. En torno a la lengua española* (1974).

### Euskal Herriari buruzko idazki, artikulu eta konferentziak 
* "La unión hace la fuerza", El Noticiero Bilbaíno, 1879-12-27. 15 urte zituenean idatzitako artikulu foruzalea.
* "Guernica. Recuerdos de un viaje corto", El Noticiero Bilbaíno, 1885-08-31.
* "Del elemento alienígena en el idioma vasco" (I eta II), Revista de Vizcaya, 1886-02-16 eta 1886-03-01.
* ¿Vasco o Basco?, Revista de Vizcaya, 1886-04-01, 399-404 orr.
* "Más sobre el vascuence", Revista de Vizcaya, 1886-04-16, 422-426 orr.
* "Orígenes de la raza vasca", Bilboko El Sitio elkartean 1886ko apirilaren 9an emandako konferentzia.
* "Espíritu de la raza vasca", El Sitio elkartean 1887ko urtarrilaren 3an emandako konferentzia.
* "Gabon-abestia". Euskaraz idatzitako gabon kanta.
* "¡Agur, arbola bedeinkatube!", Euskal-Erria, 19. liburukia, 1888, 299-300 orr. Euskaraz idatzitako testu euskaltzale eta foruzalea.
* "La sangre de Aitor", El Nervión, 1891-09-14. Foruzaleen aurkako idazki satirikoa.
* "Alma vasca", Alma Española, 10, 1904, 3-5 orr.

## Miguel Unamuno zineman 
* 1964an Miguel Picazok *La Tía Tula* eleberria zinemara eraman zuen. Emaitza Espainiako 1960. hamarkadako film garrantzitsuenetariko bat izan zen. Aktore nagusiak Aurora Bautista, Tularen paperean, Carlos Estrada eta Irene Gutiérrez Caba izan ziren.
* 2019an, Alejandro Amenábar zuzendaria espainiarrak *Mientras dure la guerra* filma zuzendu zuen. Espainiako Gerra Zibilaren hasieran Unamunok izan zituen zalantzak kontatzen dira eta, azkenean, frankistekin izan zuen liskar ospetsua. Filma polemikoa izan zen.
* 2020an, Manuel Menchón zuzendari espainiarrak *Palabras para un fin del mundo* film luze dokumentala zuzendu zuen, II. Errepublikan politikan agertu zituen ideia eta jarrerak erakutsiz. Filmaren puntu nagusia intelektual espainiarraren azken hilabeteak, 1936ko urriaren 12ko hitzaldia eta heriotzaren inguruabarrak dira.

## Plaza eta hezkuntza zentroa 
*  Miguel Unamuno plaza, Bilbo.
*  Miguel de Unamuno Batxilergo Heziketako Institutua, Bilbo.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Azurmendi, Joxe (2006): "Unamuno, *Völkerpsychologie*", "Euskal Herri gogoaz" eta "Hizkuntzaren izpiritua, edo hizkuntza eta izpiritua" in *Espainiaren arimaz*, Donostia: Elkar. 
* Azurmendi, Joxe (2012): *Bakea gudan*, Tafalla, Txalaparta. 
* Azurmendi, Joxe (2012): "Unamunoren atarian" in Alaitz Aizpuru (koord.), *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 
* Etxaniz, Maider (2011): “Existentzialismoaren ekarpena euskal literatura modernoan” in Joxe Azurmendi (arg.): *Filosofia eta poesia*, Donostia, Jakin, 
* Kintana, Xabier (2000): «Unamuno eta euskara», *Jakin*, 121. zenbakia, azaroa-abendua, 65-80.
* Mitxelena, Salbatore "Iñurritzak" (1958): *Unamuno ta Abendats*, Baiona, Euzko Gogoaren separata.
* Penades, Josu: *Lauaxeta eta Unamuno*. - Egan, 2005-3/4, 65-81.
* Soto, Iñaki eta Soto, Mikel (2006): *Unamuno*, Donostia, Elkar.
* Torrealdai, Joan Mari (1998): *El libro negro del Euskara*, Donostia, Ttarttalo.
* Txillardegi (1957): *Unamuno eragille*, Egan, 3/4, 170-177.
* Txillardegi (1966): *Unamuno ala Jammes?*, Jakin, 21, 81-84.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko erdal idazleak
* Bizkaiko idazleen zerrenda
* Espainiar nazionalismo

## Kanpo estekak 
* Bideoa: Joxe Azurmendiren solasaldia Unamunori buruz
* Unamunori buruzko dossierra *Jakin* aldizkariaren webgunean
* ["Unamuno gutarra zen" Igor Estankona(https://eu.wikipedia.org/wiki/Igor_Estankona)ren artikulua, *Bilbao* egunkarian, 2021/07.]