Hannah Adams

**Hannah Adams** (New York, 1755eko urriaren 2a - *Ibidem*, 1831ko abenduaren 15a) erlijio konparatuari eta Ameriketako Estatu Batuetako lehen historiari buruzko liburuen idazle estatubatuarra izan zen. Medfield-en (Massachusetts) jaio eta Brooklin-en hil zen. Adams idazle profesional gisa lan egin zuen AEBko lehen emakumea izan zela uste da.

Thomas Adams eta Elizabeth Clarken-gandik jaiotako bost seme-alabetatik bigarrena izan zen. Urruneko herrialde bateko herri batean "iluntasun apalean" jaioa, neurri batean autodidakta, Ingalaterra Berriko emakumeak oso gutxitan hezten ziren garaian bizi izan zen. Osasun txarra zuen, askotan txiroa eta bere mantenurako hainbat lanbidetara jotzera behartua, eta bere ikasketak buru-belarri jarraitu zituen.Bere aitak, Harvard College-n hezia, landa denda txiki bat mantendu zuen, besteak beste liburuetan jorratuz. Jainkotasunaren ikasle batzuk ere bereganatu zituen, eta haiengandik Adamsek grekoa eta latina ikasi zituen, ondoren irakatsi zituenak. [4]

Adams-en lehen lana, *Erlijioen ikuspegia*, 1784an argitaratu zen, bigarren edizio batekin eta 1791n handitua. Hortik eratorri zuen emolumentuak, egoera erosoan kokatzeaz gain, bere eta bere ahizparen gaixotasunean hartutako zorrak ordaintzeko aukera eman zion, eta dirutza txiki bat mailegatu zuen interesetarako. 1799an "*A Summary History of New-England*" [Ingalaterra Berriko historiaren laburpena]  argitaratu zuen. Lan horretarako materialak biltzean, eskuizkribu zaharren artean, ikusmena larriki hondatzen zuen, eta amanuensis [ Laguntzaile] bat erabili behar izan zuen inprimagailuetarako kopia prestatzeko. Bere lanik landuena,*The History of the Jews* *since the destruction of Jerusalem*, [Juduen historia Jerusalem suntsitu ondoren], London-en ber-inprimatu zen 1818an, Juduen Artean Kristautasuna Sustatzeko London-go Elkartearen kontura eta haren mesedetan. Autobiografia bat hasi zuen, eta Hannah Farnham Sawyer Leek argitaratu zuen hil ondoren. Bere bizitzako azken urteetan, bere lagunek egindako urteroko eroso batez gozatu zuen.

## Haurtzaroa eta hezkuntza 
ezkerrera|thumb|Hannah Adams-en jaioterria
Adams bere jaioterrian belaunaldiz belaunaldi konfiantza handia izan zuen familia batekoa zen. Bere arbasoa, *Henry Adams*, herriko sortzaileetako bat izan zen. [6] Bere aitona lur jabea zen. Harvard College-rako bere seme bakarra zen Thomas prestatu ondoren — Hannah-ren aita —, gogor egin zuen hura uztearen aurka, konstituzio delikatua zuenez, bere etxalde handian finkatu nahi baitzuen. Berez ikaslea, eta ez bereziki nekazal jazarpenen zalea, Thomas baserrian geratu zen eta liburu eta ondasun ingelesak saltzeko denda bat ireki zuen. 1750ean, Elizabeth Clark-ekin ezkondu zen, eta Hannah-k 11 urte zituenean hil zen, bost seme-alaba utzita. Hannah eta ahizpa gazteago baten zaintza Elizabeth alaba zaharrenaren gain erori zen, "Betty" ezizena zuena.   Hannah oso ume lotsatia zen. Osasun aldetik delikatua zenez, ez zen auzoko eskolara joaten, baina, aitaren zaintzapean, etxean ikasten zuen, hau da, irakurtzen, idazten eta aritmetika. Poesiarekin liluratuta geratu zen, bere poeta gogokoenen lan asko eginez: Milton, Thomson, Young eta beste batzuk. ez zuen alde batera utzi historia ezta biografia, non, esan zuen bezala, funts agortezin bat aurkitu zuen "bere burua ospatzeko eta bere gustua asetzeko" Eleberrien zalea zen, eta horien irakurketak, bere lehen urteetako ilusioan, bizitzaren ideia faltsuak ematen zizkion, geroago esan zuenez, "bere irudimenak egiten zuen mundua ez zen benetako mundua" Izan ere, bere bizitza osoan sumatu zuen gaztetan prestakuntza sakonik eza.   20 urte zituenerako emakume gutxik irakurtzen zuten berak baino gehiago garai hartan. Bere zaletasun nagusia literatur lanetan aritzea zenez, gogo biziz onartu zuen bere aitaren etxera zihoazen zaldun batzuen eskaintza, latina, grekoa, geografia eta logika irakasteko. 

Ama hil eta urte gutxira, aitak porrot egin zuen negozioetan. Bere ahizpa Elizabeth-en laguntzarekin bedeinkatua izan arren, Hannahk familiaren laguntzari bere zatia gehitzeko beharra sentitu zuen. Joskintzara, trikotatzera eta irutera jo zuen, irabazirik handiena, hala ere, bobbin parpailak [Encaje de bolillos]ehuntzean aurkitu zuen. Hala ere, Gerra Iraultzailearen ondoren, parpailak inportatu zirenean, baliabide horrek porrot egin zuen, eta egoera etsigarrian geratu zen. Garai hartan aurkitu zuen diru-laguntza bere etxe inguruan bizi ziren hiru gazteri grekoa eta latina irakasteko. Horietako bat, Pitt Clarke, Norton-go (Massachusetts) elizako artzaina izan zen 40 urte baino gehiagoz. "Norton-en Historian" argitaratutako bere autobiografian, Adams-i buruz esan zuen: "Bere matrikulapean, batez ere, unibertsitatera egokitu nintzen, eta Cambridge-ko Unibertsitatean onartu zuten, 1786ko uztailean."
. bere aitak kontsolamendua aurkitu zuen liburuetan bere zorte txarraren bidez, eta zoriontsuagoa izan zen Harvard College-ko Liburutegira bidaiak egiten zituenean. Behin batean, eraikinera sartzean, esan zuen: "Nahiago dut Harvard Collegeko liburuzaina izan, Errusia guztietako enperadorea baino". 

## Ekarpen literario nagusiak 
### *A View of Religions*  [ Erlijioen ikuspegi bat] 
ezkerrera|thumb|Erlijio guztien eta izen erlijiosoen hiztegia, judua, mahometarra, aintzinakoa eta modernoa
A *View of Religions* 1784an argitaratu zen lehen aldiz,Sekta ezberdinen laburbilduma alfabetikoa, munduan *kristau aroaren hasieratik gaur egun arte* agertu direnak: Eranskin batekin, orain gizadiaren artean besarkatutako erlijioaren eskema ezberdinen kontakizun labur bat jasotzen duena. : Egile onenengandik jasotako multzoa, antzinakoa eta modernoa. (Boston, B. Edes & Sonsek inprimatua, ez. 42, Cornhill). Bigarren edizioa 1791n argitaratu zen, *Erlijioen ikuspegia* izenekoa, eta laugarrena, berriz, *Erlijioen hiztegia*.   *Erlijioen ikuspegia* izan zen Adams-en lana garrantzitsuena. Bertan, munduko erlijio ezberdinei buruzko inkesta zabala egin zuen. Lan aitzindaria izan zen, izendapenak haien atxikimenduen ikuspegitik irudikatzen baitzituen, bere lehentasunak inposatu gabe. *Erlijioen ikuspegia* hiru zatitan banatu zen:

# *Kristau Aroaren hasieratik gaur egunera arte agertu diren hainbat sektaren bilduma alfabetikoa*
# *Paganismoari, mahomatismoari, judaismoari eta deismoari buruzko kontakizun laburra*
# *Munduko erlijio desberdinen kontakizuna*

Adams-en lehen literatura-lana idazle gehienek erlijio-sektetan zuten aurreiritziarekin pozik ez egotearen emaitza izan zen. ''Broughton's Dictionary-*ko [Hiztegia] eskuizkribu bat irakurrita zuzendu zitzaion gogoa gaira, sekta arruntenetako batzuen berri emanez. 1784an *Erlijioen Ikuspegi bat* argitaratu zen, garai hartako ohiturari jarraituz, lanaren proposamenerako harpidetzak lortu ondoren, kopuru nahikoa bere jaulkipena ziurtatzeko. Nahiko errentagarria izan zen, baina inprimagailuarekin izandako tratu txar baten ondorioz, Adams-en itzulerak arinak izan ziren, Bigarren edizioa, egile-eskubideek segurtatua, gero legeak ezarri berria, 1791n argitaratu zen, lehen zenbakiak berarentzat egin zituen Bostongo eragin handiko lagunen instantzian. Edizio hau John Adams-i eskainia izan zen, garai hartan Estatu Batuetako lehendakariordea zena, bere harpidedunen zerrendaren buru izan zena, Samuel Adams, John Hancock, Joseph Willard presidentea Harvard College-koa, Rt Rev John Carroll bezalako izen nagusiak biltzen zituena.  Baltimoreko apezpiku katoliko erromatarra, Rev. Henry Ware, eta Rev. Adoniram Judson. Aita liburuaren saltzaile sutsua zen, herrialdean zehar zaldiz bidaiatzen zuen bolumenez betetako zakuekin. Bere lehen lanaren laugarren edizioa, gehigarri gehiagorekin, 1817an agertu zen,*A Dictionary of All Religions and Religious Denominations* [*Erlijio eta* Konfesio Guztien Hiztegia izenburu zabalagoarekin].   Jared Sparks-ek bere onespen zigilua eman zion.

### *(Ingelesez) New-Englandeko historiaren laburpena* 
thumb|Lehenengo kolonoen kokalekutik Plymouth-en Kontstituzio Federalaren onarpenera, Gerra amerikarraren eskema orokorra barne.
Adams-en bigarren lana, *A Summary History of New-England*, 1799an argitaratu zen landa eskola baten irakaskuntzaren esperientziaren ondoren. 1801ean, bere lehen lanaren hirugarren edizio bat atera zen, are gehiago handitua. Ondoren, hainbat egileren aukeraketak prestatu zituen *Kristau Erlijioaren Egia eta Bikaintasuna* izenburupean, eta Boston-go liburu-dendetan landu zuen bere materiala, ezin izan baitzituen erosi edo maileguan hartu kontsultatu nahi zituen liburuak. 1805ean, Ingalaterra Berriko historiaren laburpena agertu zen, eta horrek Apokalipsiaren aurkako gatazka piztu zuen. Jedidiah Morse, AEBetako lehen geografiaren egilea, antzeko lan bat argitaratu zuena. Polemika handia sortu zen, eta emakumearen alde hainbat lagunek egin zuten xanpain, horien artean nagusia Shaw, Anthology Clubeko gizonetako bat.

### *History of the Jews and Letters on the Gospels*  [Juduen historia eta ebanjelioei  buruzko gutunak] 
thumb
Bere *Juduen Historia* (1812) libururako materiala, Boston-go Ateneoan bildu zen gehienbat, Shaw-ren baimenarekin. Gainera, Buckminster jaunaren laguna eta laguntzailea aurkitu zuen, ministroa, Brattle Street Church-ekoa, Anthology Club taldeko beste bat, bere ikasketa eta liburutegiaren askatasuna eman ziona. John Adams presidenteak ere bere liburutegiaren erabilera eman zion, orduan Quincyko bere etxean. Historia hori aurrera zihoan bitartean, lastoa txirikordatzen lan egin behar izan zuen bere sostengurako. Baina azkenean, Boston-go estazioko emakume batzuen kemenari esker, urteroko txiki bat berarentzat sinatu zioten, eta horrek bere itxiera urteak erosoagoak egin zituen.
thumb
Bere azken liburua,*Letters on the Gospels* [Ebanjelioei buruzko gutunak], 70 urte zituenean idatzi zuen. Zahartzarora pozik joaten zen. Bere saloi txikian biltzen ziren lagunak neskatan ikasitako poesiaren errezitaldiekin entretenitzen zituen. 

### *A Memoir of Miss Hannah Adams*   [Hannah Adams andereñoaren oroitzapen bat] 
Josiah Quincy III andrea, Boston-go alkatearen emaztea, izan zen Adams-i bere autobiografia idazteko eskatu zion "estimu handiko laguna". Bere bizitzaren kontakizun zatikatzaile hau, —50 orrialde baino gutxiagokoa—, Lee andreak hil eta hurrengo urtean argitaratua, urte askotan bere irabazi txikiak partekatu zituen ahizpa zahartu eta gaixo batentzat diru-onura bihur zitekeelakoan idatzi zen. Adams-en erretratuaren litografia bat du, Chester Harding-ek (margolaria) hil baino urte batzuk lehenago margotu zuena, Elizabeth Peabody-k eta beste lagun batzuek eskatuta. Erretratua Boston-go Ateneoan jarri zen, Adams-en liburu guztiak ere biltzen dituena.

### Bizitza pribatua 
Adams gonbidatu ezaguna izan zen Ingalaterra Berriko gizartean, eta behin bi astez egon zen bere urruneko lehengusuaren etxean, John Adams presidentearenean. Bere burua kristau unitario bezala definitzen zuen.  Shaw eta bere lagunek harpidetza bat hartu zuten Adams-i laguntza ekonomiko batzuk emateko eta bere izenean esku hartu zuten 1804an Rev-Jedidiah Morse-kin izan zuen gatazkan. . 

Bostonera egindako bisita hartan, ustekabeko adimena jaso nuen, alegia, jaun onbera batzuek urterokoa ezarri zidatela, ordura arte jasandako lotsak arintzeko. Hon. Josiah Quincy, Stephen Higginson, Esq. eta William Shaw, Esq. haren lehen sustatzaileetako batzuk izan ziren. Esku-sartze probidentzial horrek nire ongile eskuzabalei nire esker onik biziena eragin zien, eta espero dut ongi guztien iturriarekiko nire betebehar sakona zentzuz sentitu izana. 

Lee-k, Adamsen memoriarekin lagundu zuen lagunak, gehitu zuen:

Rev. Joseph Stevens Buckminster doktorea Brattle Street Church-eko artzain bihurtu ondoren, berak, Higginson jaunarekin, eta Shaw jaunak Athenæum-en sortzaile aktiboarekin, Adams andereñoari proposatu zion, zeina, konstituzio ahul batetik,  gaixotzen hasia zen,  Boston-era erretiratzea, baina aldi berean, jauntxo gutxi batzuen harpidetza liberalaren bidez, bizitza osorako urteroko bat lortuz. 

### Lan hautatuak 
thumb|Rev. Jedidiah Morse Doktorea eta bere arteko polemikaren narratiba

* *View of Religious Opinions*   [Erlijio iritzien ikuspegia] (1784)
* *A Summary History of New England*  [Ingalaterra Berriko historia laburra](1799)
* *Evidences of Christianity*  [Kristautasunaren aztarnak] (1801)
* *The Truth and Excellence of the Christian Religion*  [Kristau erlijioaren egia eta bikaintasuna] (1804)
* *An Abridgment of the History of  New-England: For the Use of Young People: Now Incorporated to the Principal Schools in this Town* [New-Englandeko historiaren laburpena: gazteen erabilerarako, gaur egun herri honetako eskola nagusiei atxikia]  (1807)
* *History of the Jews*  [Juduen historia] (1812)[11]
* *Controversy with Dr. Morse* [Polemika Morse doktorearekin] (1814) (Honek 1801ean Morserekin izan zuen eztabaida juridiko bati egiten dio erreferentzia. )[18]
* *A Dictionary of All Religions and Religious Denominations* [Erlijio eta erlijio-konfesio guztien hiztegia] (1817)
* *Letters on the Gospels* [Ebanjelioei buruzko gutunak] (1824; bigarren edizioa 1826)[12]
* *A Memoir of Miss Hannah Adams* (1832; autobiografia)

## Ikus, gainera 
* *Who Was Who in America: Historical Volume'' (1607-1896). [Nor zen nor Estatu Batuetan] Chicago: Marquis Who's Who, 1963.
* "Embury, Emma Catherine"*American Authors 1600–1900*, [Estatubatuar egileak  1600–1900]. H. W. Wilson konpainia, 1938
* Adams, O. F. "Hannah Adams."  *The Christian Register*. [Kristau Erregistroa.] 1912ko abuztuaren 29a. 827–829.
* "Hannah Adams" [D*ictionary of American Biography.* [Diccionario de Biografía Americana.] New York: Charles Scribner-en semeak, 1936.
* Schmidt, G. D. *A Passionate Usefulness: The Life and Literary Labors of Hannah Adams*. [Erabilgarritasun sutsua: Hannah Adamsen bizitza eta literatura-lanak.] Charlottesville: University of Virginia Press, 2004.

### Bibliografia 
* Artikulu honek argitalpen publikoan dauden textua dauka: Wilson, J.G.; Fiske, J., (1900) ''"Adams Hannah". Appleton's Cyclopedia of American Biography. N.Y*. 
* Gilman, D. C. ; Peck H. T.; Colby, F. M.,  (1905) *" Adams, Hannah" New International Encyclopedia N.Y. Dodd, Mead.*
* Wolff, Katherine (2009) *"A Woman Framed"*  [Emakume bat markoztatuta] *Culture Club: The Curious History of the Boston Athenaeum.* [ Boston Ateneoren historia bitxia] *University of Massachusetts Press*.  ISBN 978-1-55849-714-6

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Hannah Adams-i buruz edota bere lanak   Interneteko  Artxiboan
* "Hannah Adams" Artxibatua   Sheolan, Noah Boston Athenaeum Egileak, Boston Athenaeum.  2016ko uztailaren 10ean kontsultatua.
* Adams, Hannah eta Hannah Farnham Sawyer Lee. *A Memoir of Miss Hannah Adams.* [Hannah Adams andereñoaren oroitzapen bat.] Boston: Gray and Bowen, 1832. googlebooks.com 2007ko urriaren 16an sartu zen
* Biografia Unitarian Universalist Association webgunean Archibatua 2006ko urtarrilaren 18an 
*  Henry Gardiner Adams (1857)*."Adams Hannah". A Cyclopaedia of Female Biography: 7*.  Wiki data Q115296044 [Emakumeen Biografien Enziklopedia]
*  *"Adams, Miss Hannah". A Woman of the Century:* 6-7 (1893)  [Mendeko emakumea] 
*  " Adams, Hannah". Appletons Cyclopaedia of American Biography. 1: 14. (1900) Wikidata Q83399796
*  "Adams, Hannah". The Biographical Dictionary of America- 1. 39. (1906) Wikidata Q115296241.
* *" Adams Hannah". New International Encyclopaedia'' (1902 -1905)1. 103. 1905 Wikidata Q115296397

## Kanpo estekak