Al-Ghazali

**Abu Hāmed Mohammad ibn Mohammad al-Ghazzālī** (); (Tus, Khorasan, gaurko Iran, 1058 - Tus, Khorasan, 1111ko abenduaren 19a) edo **Al-Ghazali**, Erdi Aroan, mendebaldean, **Algazel** izenarekin ezagunagoa; persiar sunita musulman jakintsua zen. Historia islamikoko legelari, zuzenbide-teoriko, filosofo, teologo, logiko eta mistiko nabarmen eta eragingarrienetakotzat hartzen da.

XI. mendeko *mujaddid*tzat hartzen da, fedearen berritzaile bat, zeina, *hadith *profetikoaren arabera, 100 urtean behin agertzen den komunitate islamikoaren fedea zaharberritzeko. Al-Ghazaliren lanak hain txalotu zituzten bere garaikideek, ezen *Ḥujjat al-Islām* (Islamaren froga edo buruzagia) ohorezko titulua eman baitzioten. Al-Ghazali, Xaafi zuzenbide eskolan, *mujtahid *nabarmena izan zen.

Al-Ghazaliren lanaren zati handi bat bere krisi espiritualen inguruan sortu zen, Bagdadeko Nizzamiyya Unibertsitateko buru izendatu ondoren; garai hartan, mundu musulmanaren kargu akademikorik ospetsuena zen. Horrek, azkenean, 10 urtetik gora mundu musulmanetik desagertzea ekarri zuen, Jainkoaren bidea beharrean, estatusaren eta egoarena aukeratu zuela konturatuta.
. Garai horretan idatzi zituen bere lan handi asko. Sinesmen *horrek Iḥyā* *ulūm ad-dīn* (Erlijio Zientzien Pizkundea) izeneko bere obra nagusia idaztera eraman zuen. Bere beste lanen artean, *Tahāfut al-Falāsifa* (Filosofoen inkoherentzia), mugarri da filosofiaren historian, XIV. mendeko Europan geroago garatu zen zientzia aristotelikoaren kritika aurreratzen baitu. Persiar jatorriko jakintsu musulmana izan zen, zuzenbide arrazionalista eta espiritualistan aditua. Tabaran jaio zen, Tus barrutiko herri batean, Khorasanen (gaur egun Iran dena), al-Qa'im kalifarekin ezkondu zuen, 1056an.

Hil osteko tradizio batek (azken azterketetan benetakotasuna zalantzan jarri dena) dio bere aita pobrezian hil zela eta al-Ghazali gaztea eta bere anaia Ahmad sufi baten ardurapean utzi zituela. Al-Ghazaliren garaikide eta lehen biografoak, Abd al-Ghafir al-Farisi-k, soilik dio al-Ghazali *fiqh* (jurisprudentzia islamikoa) irakaskuntza jasotzen hasi zela Ahmad al-Radhakani (tokiko irakaslea) eta Abu ali Farmadi (Tuseko sufi naqxbandia) irakaslerekin, agian, Gorganen egindako ikasketa aldi baten ondoren. 1085ean, al-Juwayni hil ondoren, al-Ghazali Nixapurretik abiatu, eta Nizam al-Mulk-en, (Seljuktar Inperioko bisir boteretsua) gortera joan zen, egoitza, ziurrenik, Isfahanen zeukana. «Erlijioaren distira» eta «Erlijioen buruzagien artean Eminentzia» tituluak eman ondoren, Nizam al-Mulk-ek, 1091ko uztailean, garai hartako irakasle postu entzutetsu eta suspergarrienera goratu zuen al-Ghazali: Bagdadeko Nizamiyya madrasan. Bere karrera utzi, eta Bagdadetik alde egin zuen Mekara erromesaldian joateko aitzakian. Bere familiarentzako moldaketak egin; bere aberastasunaz libratu, eta bizimodu aszetikoa hartu zuen. Duncan B. Macdonald biografoaren arabera, eskola-lana alde batera uztearen helburua zen esperientzia espirituala eta «hitza eta tradizioaren» ulermen arrunta aurrez aurre jartzea. Damaskon eta Jerusalemen denbora bat igaro ondoren, 1096an, Medina eta Meka bisitatu zituen; ondoren, Tusera itzuli zen hurrengo urteak *uzlan* (itxialdia) igarotzeko. Itxialdia estatuak sustatutako erakundeetan ez irakasteko izan zen, baina argitaratzen, bisitariak jasotzen eta berak eraikitako zawiya-n (madrasa pribatua) eta khanqah-n (logia sufia) irakasten jarraitu zuen.

Fakhr al-Mulk, Ahmad Sanjar-eko bisir handiak, al-Ghazali presionatu zuen Nixapur-eko Nizamiyyara itzul zedin. Al-Ghazalik gogoz kontra amore eman zuen 1106an, berak eta bere irakaspenek erresistentzia eta polemikarekin talka egingo zuten beldurrez, Jurisprudentzia islamiarraren eskola Xaafian eta teologia-eskola Axaritan egon zen. Al-Ghazalik titulu asko jaso zituen, hala nola Zayn al-Dīn (زين الدين) eta Ḥujjat al-Islām (حجة الإسلام).

## Lanak
Guztira, 70 lan inguru egotzi dakizkioke Al-Ghazaliri.[63][36][64] Ezaguna da ere Al-Andaluseko Taifa erregeen aurkako *fatwa *bat idatzi zuela, printzipiorik gabeko, gobernatzeko ez egoki eta boteretik kendu behar zirela deklaratuz. *Fatwa *hori Yusuf ibn Taxfinek erabili zuen al-Andalusen konkista justifikatzeko.

### Filosofoen inkoherentzia
Al-Ghazaliren XI. mendeko *Tahāfut al-Falāsifa* (Filosofoen inkoherentzia) izenburuko liburuak bira handia eman zuen epistemologia islamikoan. Eszeptizismoarekin egindako topaketak eraman zuen al-Ghazali okasionalismo teologikoaren edo kausa-gertaera eta elkarrekintza guztiak ez direla uztartze materialen produktua forma bat ikertzera, baizik eta Jainkoaren berehalako eta oraingo borondatearena.

Hurrengo mendean, Ibn Ruxdek (edo Averroesek) al-Ghazaliren inkoherentziaren errefusa luze bat idatzi zuen *Tahāfut al-Tahāfut*, تهافت التهافت (Inkoherentziaren inkoherentzia) izenekoa; hala ere, pentsamendu islamikoaren bide epistemologikoa jada ezarrita zegoen. Al-Ghazalik kausa-lege independenteen ilusioaren adibide gisa jarri zuen kotoia, suarekin kontaktuan jartzean, erre egiten dela. Lege natural bat zela bazirudien ere, behin eta berriz gertatu zen Jainkoak nahi zuelako; gertaera «Jainkoaren esku-hartzearen produktu zuzena zen, arreta gehiago erakartzen zuen edozein mirari gisa». Averroesek, aitzitik, azpimarratu zuen Jainkoak lege naturala sortu zuen bitartean «gizakiak, modu erabilgarriagoan, esan zezakeela suak egin zuela kotoia erretzea, zeren sorkuntzak antzeman zezaketen eredua baitzuen».

Inkoherentziak ere inflexio-puntua izan zuen filosofia islamikoan, Aristoteles eta Platonenganako errefusa zorrotzean. Liburuak *Falāsifa*-renganantz jotzen zuen, VIII. mendetik XI. mendeen arteko filosofo islamiar talde bat (artean, nabarmenenak Avizena eta al-Farabi), zeinak, intelektualki, antzinako greziarrengan inspiratzen ziren.

Oraindik, Al-Ghazaliren liburuaren eragina eztabaidan dago. George Salibak 2007an argudiatu zuen XI. mendean zientziaren gainbehera gehiegi puztu dela, azpimarratuz XIV. mendera arteko etengabeko aurrerapenak, bereziki, astronomian.

Nuh Aydin irakasleak 2012an idatzi zuen, ezen mundu islamikoan zientziaren gainbeheraren arrazoi garrantzitsuenetako bat izan zela Al-Ghazalik filosofoei (zientzialariak, fisikariak, matematikariak, logikoak) egindako erasoa. Erasoak bere *Tahāfut al-Tahāfut* (Inkoherentziaren inkoherentzia) liburuan izan zuen gailurra, non okasionalismo teologikoaren ideia zentralak esan nahi duen filosofoek ezin dietela azalpen arrazional eman ez galdera metafisikoei ez fisikoei. Ideiak popularra egin, eta pentsamendu kritikoa bereganatu eta baliogabetu zuen islamiar munduan.

Bestalde, 2012an, Hassan Hassan idazle eta kazetariak argudiatu zuen Islamaren pentsaera zientifikoa XI. mendean itota egon bazen ere, errudun nagusia ez dela al-Ghazali Nizam al-Mulk baizik.

### ''Ihya' Ulum al-Din* (Erlijio-zientzien pizkundea)
Al-Ghazaliren beste lan nagusietako bat *Ihya' Ulum al-Din* edo *Ihya'u Ulumiddin* (Erlijio Zientzien Pizkundea) da. Islamiar zientzien ia alor guztiak hartzen ditu: fiqh (jurisprudentzia islamikoa), kalam (teologia) eta sufismoa.

Lau atal nagusi ditu: Gurtza-ekintzak (*Rub' al-'ibadat*), Eguneroko Bizitzaren Arauak (*Rub' al-'adatat*), Galtzeko bideak (*Rub' al-muhlikat*) eta Salbaziorako bideak (*Rub' al-munjiyat*). Koranaren eta haditharen ondoren, *Ihya * gehien errezitatutako testu islamiarra bihurtu zen. Bere lorpen handiena izan zen teologia sunita ortodoxoa eta mistizismo sufia elkartzea musulmanen bizitzaren eta heriotzaren alderdi guztietarako gida erabilgarria eta zabal batean. Liburuak oso harrera ona izan zuen Nawawi eta beste jakintsu islamiarren artean: «Islamaren liburu guztiak galduko balira, nahikoa litzateke *Ihya* haiek guztiak ordezkatzeko».

### *Kīmīyā-yi Sa'ādat* (Zorionaren Alkimia)
*Kīmīyā-yi Sa'ādat* (Zorionaren alkimia)  *Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn*-en (Erlijio Zientzien Pizkundea) bertsio berridatzia da. Bizitzeko modua eta erlijioarekiko zuen ikuspegia erabat berriro aztertzera eraman zuen krisi existentzialaren ostean, al-Ghazalik *Kīmīyā-yi Sa'ādat* osatu zuen.

### «*Arima diziplinatuz*»
Ghazaliren *Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn*-en atal nagusietako bat da «*Arima Diziplinatuz*», musulman bakoitzak bere bizitzan zehar izango dituen barne-borroketan zentratzen dena. Lehenengo kapituluak bere burua ezaugarri positiboak eta ezaugarri pertsonal onak dituen pertsona batean nola garatu daitekeen aztertzen du nagusiki. Bigarren kapituluak ardatz zehatzagoa du: asebetetze sexual eta jalea kalam-en, filosofia islamikoa eta ismailismoaren argudioak aztertu eta menperatu zituen. Lehenengo bietan baliozkoa zena balioetsi bazuen ere, gutxienez, hiru ikuspegiak desegokiak zirela eta azken balioa soilik aurkitu zuen sufi praktikak jarraitzearen ondorioz lortutako esperientzia mistiko eta ikuspegian. William James-ek, *Varieties of Religious Experience*n, autobiografia dokumentu garrantzitsutzat jo zuen «kristaua ez den beste erlijioen barnekotasuna ezagutu nahiko lukeen literatura-ikasle hutsarentzat», garai horretan kristau-tradiziotik kanpo erregistratutako erlijio-aitorpen pertsonalen eta literatura autobiografikoen urritasunagatik.

### Persierazko obrak
Al-Ghazalik persieraz eta arabieraz idatzi zituen bere lan gehienak. Bere lanik garrantzitsuena *Kimiya-yi sa'adat* (Zorionaren alkimia) da. *Ihya' 'ulum al-din* (Erlijio Zientzien Berpizkundea) persiar bertsioa da, Al-Ghazali berarena, baina lan laburragoa da. XI. mendeko persiar literaturako lan nabarmenetako bat da. Liburua hainbat aldiz argitaratu zuen, Teheranen, Hussain Khadev-jam iraniar jakintsu ospetsuak. Ingelesera, arabierara, turkierara, urduera, azerbaijanera eta beste hizkuntzetara itzulita dago. Testua 503/1109 urtean bere gortean harrera ofiziala egin ondoren eta hark eskatuta idatzi zen. Al-Ghazali Sanjarera deitua izan zen bere aurkarien intrigengatik eta *al-Mankhul min taʿliqat al-usul* (Oinarriei buruzko ohar bahetuak) liburua arabieraz egindako bilketari egindako kritikak zirela-eta, baita Nixapur-eko Nizamiyan irakasten jarraitzeari uko egiteagatik ere. Harreraren ondoren, badirudi al-Ghazalik entzunaldi pribatu bat izan zuela Sanjarrekin, eta, bertan, Koraneko 14:24 bertsoa aipatu zuen: «Ez al duzu ikusi nola Alak esaldi eder bat (izan) zuhaitz ederraren parabola bat azaltzen duen, zeinaren sustraiak sendoak diren eta adarrak Zeruan dituen». *Nasihat al-muluk* zeina, benetan, epistola bat den, bere frontisean *al-Manḵul*i buruzko azalpen-ohar labur bat gehituta.

Gainerako testu persiar gehienak, bere ospeari eta aginteari esker berari egotziak, batez ere Printzeentzako Ispiluen generoan, nahita egindako faltsutzeak dira, helburu ezberdinekin egindakoak edo faltsuki egotzitako bildumak. Horien artean ospetsuena *Ay farzand* da (O ume!). Zalantzarik gabe, al-Ghazali hil eta belaunaldi bat edo bi beranduago pertsieraz egindako faltsutze literarioa da. Faltsutzeko erabilitako iturriak al-Ghazaliren jatorrizko bi gutunez osatuta daude (4. zenbakia, zati batean, eta 33. zenbakia, osotasunean); biak *Fazaʾil al-anam*en agertzen dira. Beste iturri bat da *Ayniya *izenez ezagutzen den eta Muhammaden anaia gazteak Majd al-Din Ahmad al-Ghazalik (520/1126) bere ikasle ospetsuari, Ayn al-Quzat Hamadaniri, (492-526/1098-1131) idatzitako gutuna da; gutuna* Majmuʿa-yi athar-i farsi-yi Ahmad-i Ghazali* aldizkarian argitaratu zen (Ahmad Ghazaliren persiar idatzien bilduma). Bestea ʿAyn al-Quzat-en beraren gutuna da, *Namaha-yi ʿAyn al-Quzat Hamadani*-n (ʿAyn al-Quzat Hamadani-ren gutunak) argitaratua. Beranduago, *Ay farzand* arabierara itzuli zen, eta *Ayyuha al-walad* izenez ezaguna egin zen, persiar tituluaren baliokide arabiarra. Arabierazko itzulpena duten lehen eskuizkribuak XVI. mendearen bigarren erdikoak dira, eta beste gehienak XVII.ekoak. Arabieratik otomandar turkierara ezagutzen den bigarren mailako itzulpenik zaharrena 983/1575 urtean egin zen. Garai modernoetan, testua arabieratik Europako hizkuntza askotara itzuli zen, eta, Turkian, hainbat aldiz argitaratu zen *Eyyühe'l-Veled* edo *Ey Oğul* izenarekin.

Aholku-literaturaren generoan ere idatzitako Pand-nama (Kontseilu liburua) hain famatua ez den bat egile ezezagun baten beranduko gutun konpilatorioa da, formalki agintari bati zuzendua eta al-Ghazaliri faltsuki egotzia, maileguan hartutako zati ugariz osatuta baitago, gehienak *Kimiya-yi saʿadat*-eko hainbat tokitakoak.

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Bibliografia osagarria 
* Macdonald, Duncan B. (1899). "The life of al-Ghazzali", in *Journal of the American Oriental Society*. 20, p.&nbsp;122 sqq.
* Laoust, H: *La politique de Gazali*, Paris 1970
* Campanini, M.: *Al-Ghazzali*, in Seyyed Hossein Nasr and Oliver Leaman, History of Islamic Philosophy 1996
* Campanini, Massimo, Ghazali, in *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God* (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. 
* Watt, W. M.: *Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazali*, Edinburgh 1963
* Zwemer, S. M. *A Moslem Seeker after God*, New York 1920
* Nakamura, K. "Al-Ghazali", *Encyclopedia of Philosophy*
* Dougan, A. *The Glimpse: The Inner teaching of Abu Hamid Muhammad al-Ghazzali's Mishkat al-Anwar (The Niche for Lights)'' by Abdullah Dougan 
* A comparison between the philosophy of Ghazali and the Copenhagen Interpretation: 
* 

## Ikus, gainera 
* Arabiar musika

## Kanpo estekak