Zenturien batzarra

**Zenturien batzarrak edo hauteskundeak (**latinez'*, *Comitia centuriata*),*' Antzinako Erroman, erromatar herritarren batzarra izan zen, (latindar *comitia* pluralezko izena, *comire* aditzetik eratorria da*,* "bildu" esan nahi duena, eta *centuria*, "ehunekoa, ehun gizoneko taldea, alegia") . Batzarreko boto-emaileek zenturiak izeneko taldeetan banatuta zeuden, eta zenturia, erroldaren arabera antolatutako talde bakoitza zen.

Errepublika ertainaren garaian, Erroman martxan zeuden batzarren artean zaharrena eta garrantzitsuena zen. Biltzar guztien artean, Zenturien batzarra zen boteretsuena, gauza gehiago egiteko gai zena, baina baita geldoena eta "gogaikarriena" ere, eta, beraz, normalean, beste ezein batzarrek jorratu ezin zitzakeen gai oso garrantzitsuetarako baino ez zen deitzen. Funtsean, batzar hau erromatar hiritarrak armada gisa biltzen zituen botoa emateko; "armada" ordezkatzen zuen bozketa-organo gisa, eta, beraz, eskumen berezia zuen gai militarretan. Izan ere, batzuetan Zenturien batzarra esan ordez, *exercitus* (armada) esaten zitzaion. Baina izaera militar hori ere aldaketak izan zituen.

Jatorrian, erromatar hiritarrak ehun gizoneko taldetan banatzen zituen. Zenturiek hasieran estatus militarra islatzen zuten, hiritarrek armadan zuten lekuaren arabera antolatzen zirelako,  baina geroago kideen aberastasunaren arabera  antolatu ziren. Hasieran, helburu militarrekin erabiltzen ziren, legioak eratzeko eta zergak biltzeko. Edozein zenturiatako botoen gehiengoak zenturia horren botoa erabakitzen zuen. Zenturia bakoitzak boto bat ematen zuen, hautesle-kopurua edozein zela ere. Zenturiarik gehienek neurri jakin bati buruz berdin bozkatzen zutenean, bozketa amaitu egiten zen eta auzia erabakitzat hartzen zen.

Errepublikaren garaian (K. a. 509 - 27) batzar honek bakarrik deklaratu zezakeen gerra edo maila goreneko magistratu erromatarrak aukeratu: kontsulak, pretoreak eta zentsoreak.  Gainera, zenturien batzarra apelazio-auzitegi nagusi aritzen zen zenbait kasu judizialetan (bereziki, perduellio kasuetan), eta errolda berria egiten zenean, emaitzak berresten zituen.

Antzinako Erroman bozkatzeko ezarritako biltzarretako bat zen, erromatar sistema politikoaren muina, kurien batzarra (*comitia curiata*)), tribuen biltzarrarekin *(tributa comitia*) eta plebeen biltzarrarekin (*concilium plebis*) batera.

## Jatorria 
Tradizioaren arabera, Servio Tulio Erromako seigarren erregeak sortu zituen Zenturien batzarra (K.a. 578 - K.a. 534), erromatar herria zenturiatan zatitua izan zenean. Sistema horren arabera, zergak ordaindu eta soldadutza egiten zutenak sei klasetan biltzen ziren, beren ondarearen arabera. Kargak jasateko ondasunik ez zutenak *infra classimen* barruan jartzen ziren.

Uste da ziurrenik ez zirela K.a. V. mendea baino lehenago sortuko. K. a. 450 baino lehen ziur existitzen ziren, Errepublika garaian, Hamabi Tauletako Legeak *comitiatus maximus* izenaz aipatzen baititu.

Zenturiatan banatze horrek jatorri militarra izan zuen seguruenik, baina biltzar hautestle hoenk berehala botere politikoak eskuratu zituen. K.a. 427an, (lehenago ez bada ), biltzar honek gerra deklarazioak onartu edo atzera botatzen zituzten (*Lex de bello indicendo*), eta gero bake itunen edo kolonien sorreraren inguruko erabakietan esku hartzen zuen.

Apio Klaudio zentsoreren garaira arte (K. a. 312tik 308ra bitartean izan zena), bakarrik ondasun higiezinak kontuan hartzen ziren gizon bati zegoekion klasea esleitzeko. Magistratu horrek, ordea, ondasun higigarriak ere sartu zituen klasifikatze irizpideetan, eta guztia dirutan baloratu zuen. Horrela, lur jabe jandiak ez ziren merkatari eta bestelako abertsei botere politiko handiagoa eman zitzaien. 

Batzar zenturiatuak Erromako hiritik kanpo egiten ziren, Marteren Zelaian, herriak armal eskutan zituela bozkatzen zuelako.

## Eginkizunak 
### Hauteskunde-eginkizunak 
K.a. V. mendearen amaieratik, Zenturien batzar-hautesleak goi-magistratuen hautapen-batzar jarduten zuten. Aukeratzen zituen:[7]

* Goi magistratu arruntak, hau da, kontsulak eta pretoreak urtero, eta zentsoreak bost urtean behin.
* K. a. V. menderen amaieran eta K. a. IV. mendearen hasieran kontsul-botereak zituzten tribuno militarrak hautatzen zituzten, kontsularrak ordezkatzen zituztenean.
* Salbuespen gisa, K. a. 451 eta 450 urteetan, hauteskunde zenturiatuek erromatar legeak idazteko ardura eman zitzaion kolegioko kideak aukeratu zituzten, *decemviri legibus scribundis* delakoak.

### Eginkizun judizialak 
Zenturien batzarraren funtzioetako bat delitu larriak leporatzen zitzaizkien hiritarren kondena edo absoluzioa bozkatzea zen, esaterako, gorago aipatutako goi traizioa (*perduellioa*).

## Funtzio legegileak 
Pietro de Francisci, jurista eta akademikoaren arabera,  legeak bozkatzea proposa zitekeen, bai zenturein biltzarrari, bai tribuen biltzarrari,  baina, zenturien hauteskundetan bakarrik onar zitezkeeen lege espezializatuak, hala nola:

* Gerra deklaratzeko legeak (*Lex de bello indicendo*) edo bake itunak berrestekoak.
* Zentsoreen botereak berresteko legeak (*Lex de censoria potate*).

Errepublikaren hasieratik Lex Hortensia aldarrikatu zen arte (K.a. 287), funtsean, politikoak eta konstituzionalak ziren lege proposamenak (*rogationes*) zenturien biltzarrek bultzatu eta bozkatu zituzten, hala nola *Lex Aternia Tarpeia*, Hamabi taulak, *Leges Valeriae Horatiae*, *Leges Publiliæ Philonis*, 300. urteko *Lex Valeria*, eta, azkenik, Lex Hortensia bera.

Hortensia Legearen ondoren (K.a. 286), zenturien batzarraren funtzio legegilea bigarren maila batera pasa zen eta arua handietarako gorde zen, adibdiez *Lex* Valeria ezatabidatu eta onartzeko. Lege horren bidez, K. a. 82. urtean, Silari diktadore konstituziogile izateko boterea eman zitzaioan Zenturien batzarrak ere, Zizeron erbestetik itzuli arazi zuen K. a. 57. urtean.

Hauteskundeetan onartu ondoren, Senatuak (*patrum auctoritas*) berretsi behar zuen handik zetorkien *rogatio-a,* arau izeera emateko eta aplikatu ahal izateko, harik eta *Lex Publilia Philonisek* (K. a. 339) beste hau agindu zuen arte: *Ut legum, quae komitiis centuriatis frentur, ante initum suffragium patres auctor fierent* (Bozketa hasi baino lehen, "Aitak" ("*Patres"*: Herriaren aitak, Senatua, alegia) izan daitezela, bozketa hasi baino lehen, zenturien batzarretan onartu behar diren legeen egielak.)

## Osaera 
Zenturiak sei klasetan sailaktzen zituen zenturiak: zaldun klase bat eta aberastasunaren arabera banatutako bost klase.. Erroman, hiritar bat bere kontura ekipatzen zen soldadua zen. Erromatar batentzat (atenastar batentzat bezala), ahal zuen herritar orok gai izan behar zuen bere hiriaren alde borrokatzeko eta politikan iritzia emateko. Jatorrian, lurraren jabetzak balio zuen hiritarrak zein klasetakoak ziren definitzeko.

Zenturien batzarretan parte hartzen zuten zenturia kopuru zehatza oraindik eztabaidatzen da. Historialari modernoek, oro har,   defntdatzen dute, 193 zenturia izan zirela,baina Christolek eta Nonyk 193 edo 194 izan zirela diote, eta ingeniarien (ingeniari militarrak) menpeko zenturiak gehitzen zitzaizkien, baita *capite censi* izeneko zenturiak ere, burua beste aberastasunik ez zuten soldaduak. Hortaz, zaldunen eta I. klaseko 97 (edo 98) zenturien batasunarekin gehiengo absolutua lor zitekeen, hau da, hiritar aberatsenen botoak batzen zituzten zenturiak, hain zuzen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Lehen mailako iturriak 
* Tito Livio, ''Histoire romaine. Livres I à V – De la fondation de Rome à l'invasion gauloise*, Ed. Flammarion, 1995, ISBN: 9782080708403. 3. liburua, 31 - 58 or.
* Varron, *De la langue latine*, IV, 88
* Aulo Gelio, *Atikako gauak*, XV, 27, 5.

## Bibliografia 
*  Abbott, Frank Frost (1901). *A History and Description of Roman Political Institutuak*. Elibron Classics, ISBN 0-543-92749 0.
*   Christol, Michel; Nony, Daniel (2003). *Rome et son empire, des origines aux invasions barbares*. Paris: Hachette. ISBN 2011455421.
*  Clemente Fernández, Ana Isabel (2020ko apirila) Ante initium suffragium  *Revista Internacional de Derecho Romano (RIDROM*).
*   Deniaux, Élisabeth (2001). *Rome, de la Cité-État à l'Empire, Institutions et vie politique*. Paris: Hachette. ISBN 2010170288. 
*  Devereaux, Bret. (2023-07-27). “Collections: How to Roman Republic 101, Part II: Romans, Assemble!” *A Collection of Unmitigated Pedantry* (kontsulta data: 2026-03-09).
*   Hollard, Virginie (2010). *Le rituel du vote. Les assemblées du peuple romain*. Paris: CNRS Éditions. ISBN 978-2271069252. 
*  Le Glay, Marcel (1990). *Rome, Grandeur et Déclin de la République*. Perrin. ISBN 2262018979.
* 
*  Nicolet, Claude (2001). *Rome et la conquête du monde méditerranéen I*. Paris: Presses universitaires de France. ISBN 2130358500. 
*  Smith, William (1870). *The Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*. Digitalizazioa: Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Library, 2005. Boston: C. Little, J. Brown.
*  Taylor, Lily Ross (1966). *Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar''. The University of Michigan Press. ISBN 0-472-08125 X.

## Kanpo estekak