Junon

**Junon** (,  ahoskatua) antzinako Erromako erlijioan jainkosarik nagusienetariko bat izan zen eta Jupiter eta Minervarekin batera garai klasikoetako Kapitolioko hirukoa osatzen zuen eta Estatuaren kontseilaria eta babeslea zen. 

Hera greziar jainkosaren baliokidetzat hartzen da maiz, *interpretatio graeca*-ri esker. Heraren eragina jaso zuen eta baita etruskoen Uni-rena, eta Erromako emakumeak zaintzen zituela esaten zen. Berari kontsakratutako animalia, Heraren kasuan bezala, pauma zen.

Erromako eta Erromatar Inperioko jainkosa zaindari bezala, Juno, *Regina* ("erregina") deitua izan zen, eta Kapitolioko Hirukoaren (*Juno Capitolina*) kide izan zen, Erromako Kapitolio muinoan zentratua, Jupiter eta Minervarekin batera.

Junok erromatarren artean batzuetan zuen gerlari izaera janzkeran islatzen da. Sarritan erakusten zuten armatuta eta ahuntz-larruzko kapa jantzita. Gerra itxura honen irudikapen tradizionala, Atenea jainkosa greziarrarengandik asimilatua izan zen, hark ahuntz larru bat edo ahuntz larruzko ezkutu bat baitzeraman, Egis (Egida) izenekoa.        

Baina, gehienetan, Junon, buruan diadema duela agertzen da askotan, Hera bezala. Berez, greziar eraginpeko erromatar probintzeitan, inperioaen ekiladen, alegia, Junon eta Hera erabat nahstatua zeuden.       

## Etimologia 
Juno izena, garai batean, Iove (Jove) hitzarekin  lotuta zegoela uste izan zen, jatorriz, *Diuno* eta *Diove* bezala, **Diovana izeneik*. Nahiz eta etimologia horrek oraindik babesa apur izan, geroago, *iuven*-etik deribazio bat proposatu zen (latinez *iuvenis*, "gaztaroa" esan nahi du), forma laburtu baten bidez (*iūnix*, "txahala" edo "bigantxa"  eta *iūnior*, "gazteagoa"). Etimologia hori oso onartua izan zen Georg Wissowak germaniar filologoak berretsi zuenean.

*Iuuen*- latinezko *aevum* eta grezierazko *aion* (αἰών) -ekin erlazionatzen da indoeuropar erro komun baten bidez, bizi-energiaren edo "garai emankorraren" kontzeptuari erreferentzia egiten diona. Inskripzio batzuetan Jupiter berari *Iuuntus* izena ematen zaio, eta Jupiterren epitetoetako bat *Ioviste* da, iuu- erroa erabiltzen duen forma superlatibo bat,  "gazteena" esan nahi duena. Bestalde, eta tradizioaren arabera, Iuventas, "Gaztetasuna" jainkosa, Kapitoliotik irteteari "uko egin" zioten bi jainkoetako bat izan zen, Jupiter Kapitolinoko tenplu berriak, jada, beste jainkoen tenpluek okupatzen zuten leku berean eraiki nahi baitzuten erromatarrek, eta horrek, Kapitoliotik beste jainkoak kentzea eskatzen zuen.

## Genealogia 
Saturno eta Opsen  alaba, Jupiterren arreba eta emaztea zen, eta, seme-alaba hauen ama:, Marte, Vulkano, eta iturriaren arabera, Bellona, Lucina eta Juventas.

## Jatorria 
[thumb|Junon, urrezko tronuan eserita, Alectori eskatzen dio troiatarrak nahas ditzala (Edeina, VI. liburua). circa 1530–35. [Eskuizkribu argiztatu|Argiztatzaile ezezaguna, Eneidako maisua izendatzen dena.]]
Junon ez zen beti Jupiterren emaztetzat hartua izan. Marcel Renard etruakologo eta latinista baelgiarrak Junonio bezala deskribatutako Janorekin alderatu zuen. Jupiter eta Junok osatutako bikotea, beranduago sortu zen, erromatarrek greziar panteoiko bikote subiranoaren irudira antzeratu nahi izan zutenean, horrek, Juno, Heraren eraginpean, ezkontzaren jainkosa bihurtu bide zuelarik.

Bere izenak gaztetasunaren eta bizi-indarraren ideia gogorarazten du: *iuuen*- ak (*iuuenis*) gizakia bere bizi-indarra bere gorenean dagoen unean dagoela esan nahi du. Bere izenaren esanahiagatik, Juno gaztaroko jainkosa izan zitekeen jatorrian. Jean Haudry indeeuropera hizkuntetan espezializattuako hizkuntzalariak Aurora (egunsenti) indoeuropara iksuten du bere izenean, eta zehazkiago, bizitzaren buru den eta aberastasuna dakarren Aurora gaztetzat.

Beste batzuentzat, jatorrian, eta tradizio erromatarrean, ilargi-zikloa ere pertsonifikatzen du. 

## Epitetoak 
Junonek hainbat epiteto izan zituen:
* *Interduca* (‘emaztegaia ezkontzara eramaten duena’)
* *Domiduca* (‘emaztegaia bere etxe berrira eramaten duena’)
* *Cinxia* (‘emaztegaiaren gerrikoa askatzen duena’)
* *Regina* (‘erregina’)
* *Moneta* (‘ondarearen babeslea’)
* *Lucina* (‘umeak erditzen dituena’)
* *Lucetia* (‘argia ekartzen duena’)
* *Pomona* (‘frutarena’).
* *Pronuba* (‘emagina’).
* *Ossipagina* (‘hezurrak indartzen dituena’)
* Quiritis edo Curto Curitis (lantzaduna)
* Martialis (Marteren ama, militarra)
* *Sospita* ("salbatzailea")
* Sororia (femeninoa, pubertaroaren jainkosa (Dumézil 1987: 66 n.1)

## Funtzioak 
[thumb|Ahuntz adarrak eta belarriek dituen emakume baten buruaren itxura duen K.a. 500 - 475. Mota honi Junon Sospita motakoa dela esaten da. [Louvre museoa|Louvre museoa.]]
Erroma klasikoan, jainko-jainkosen erregina zen, zeruko eta lurreko andrea eta erreinuen eta inperioen babeslea.  Haren presentzia ez zen inoiz falta jaiotzetan eta ezkontzetan, eta babes berezia ematen zien emazte bertutetsuei. Erregetasuna beraren irudia da, eta gaztetasunarekin, eta horren bidez, soldaduekin. Hasieren erregina ere bada, eta horrek Janorekin lotzen du.

### Iuno Sororia 
Bere funtzio nagusietako baten arabera, Junonek, *Iuno Sororia* gazteriaren jainkosa bezala, neska gazteen hastapena gainbegiratzen zuen, etorkizuneko ama gisa betetzen zuen eginkizuna eta neskatila izateari utzi eta gazte  ezkongai izatera pasatzen deneko unean parte hartzen zuen.

Bizi-indarraren jainkosa gisa, bere ekintza onuragarria lurraren fruituetara hedatzen du. Ekainean, latinez bere izena zeraman hilabetea (*mensis Iunii*), uzta biltzeko erritual ugari daude. Abelgorriek eta ahuntzek ere zeregin garrantzitsua dute beren kultuan.

Argiaren jainkosa ere badela uste dute batzuk.

Erromatar gizon bakoitza, jaioetzen zen momentututik, jeinu bat ziaten zuen bera babesteko. Neskek eta emkumeek ez zuten halakorik, baina Junon egiten zuen futnzio hori.

### Iuno Moneta 
Jean Haudry Indoeuropar hizkuntzetako hizkuntzalari frantsesaren arabera, Iunon Monetaren forman, aberastasunak banatzen dituen antzinako «jainkosa lepokodun» baten garapena da. Lepoa, aurreko garai historikoan erabiltzen zen torkea litzateka, jakina baita, torkeak, txanpon moduan erabili zirela. Horregatik,  Hundryren esanetan, K.a. 390. urtean  galiarren senoiek Erroma erasotu zutenen, zeharka inplikatuta egon zen orduan, erreskate bat ordaindu baizen. Garai hartakoa da bere tenpluaren eraikuntza. Ovidioren esanetan, Marko Furio Camilo tribunoak eraiki arazi zuen Manliok galiarrak uxatu ondoren, tribunoak Manlioren etxearen lekuan tenplua eraikitzea agindu baitzuen. Erromatarrek moneta-lantegi bat ezarri zuten tenplu honen ondoan, eta bertan monetaren lanak zuzentzen zituen. Hau ez da ordea, iturri kalsikoetan eta jainkosaren epiteto horren inguruko azalpen gehienetan agertzen dena, Moneta, "ohartarazten duena" hitzekin itzultzen baita.      

Horrela, txanpontze lanak gainbegiratzen zituen.       

### Txanponetan 
Iuno Regina izena idatzita duten txanpon erromatar askok Junon zutik irudikatzen dute, batzuetan burua estalita, esku batekin lantza bati eutsiz eta bestearekin patera batekin sakrifikatuz, beste batzuetan indioilar bat oinetan duela. Beste batzuek, Ivno Victrix iorudikatzen da, "Juno garaile" bat erakusten dute, kasko bat buruan jarrita eta lantza bati eusten, ezkutu batekin eta batzuetan oinetan gatibu bat duela.      
erdian|thumb|266x266px|Juno Lanuvina edo juno Sospita: buraun kaskoa du, ahuntz larrua, lantza, eskutua eta putnadun oinetakoak.

### Juno Regina 
Regina eman bide zitzaion Jupiterren emaztea zelako, jainkoen eta gizakien erregea zena. Tanponetan gertzen denena, izen horrekin idatzita, serie inperialeko txanponetan, agertzen den irudia emakume bat da, zutik edo eserita, beloa jantzita, eskuineko eskuan patera bat duela, eta ezkerrekoan, berriz, lantza bat, zehazki "*hasta pura*" motakoa, edo, agian, zetro bat; eta sarritan haren ondoan pauma dago, hari eskainitako hegaztia, Hera greziar jainkosari kopiatua.

## Irudia eta atributoak 
Eskultore batzuek tronu batean eserita irudikatu dute, bere kopetan diadema bat eta bere eskuan urrezko zetroa izanik. Bere oinetan indioilar bat edo gehiago agertzen dira. Batzuetan, bi indioilar ere ikusten dira gurdia arrastatzen, eta, haren atzean, ortzadarraren kolore desberdinak zabaltzen ditu Irisek. Uztailaren 7an, *Nonas Caprotinas* jaiek ere Junon zuten patroi. Latinez bere izena daraman ekaina (*Iunius*) ezkontzeko hilabeterik aproposena zen antzinako erromatarrentzat, batez ere kalendak.

Junon Janorekin  Kalenda egunetan, egutegi erromatarreko hilabete bakoitzeko lehen egunean gogoratzen zen eta haie esakinia zen egun hori. Hastapenetan eta trantsizioetan buru den jainkoaren lana errazten zuen, daukan bizi-indarrari esker. Hortik dator Jano eta Junoren arteko lankidetza eraginkorra, paraleloan lan egiten baitute hilabete batetik hurrengo hilabeterako trantsizioa bultzatzeko, hau da, ilberriaren jaiotza zoriontsua,. Horrek azaltzen du Junori egindako ia kultu guztien urteurrenak zergatik erortzen diren hilabeteetako 1ean: Iuno Sospita otsailaren 1ean, Iuno Lucina martxoaren 1ean, Iuno Moneta ekainaren 1ean, Iuno Regina irailaren 1ean, Iuno Sororia urriaren 1ean eta Iuno Couella urteko hilabete bakoitzeko lehen egunean. Horrela, *pontifex* txikiak Calendak iragartzen dizkio *Iuno Couella*ri, ilberria ikusgai egiten den unean.
[thumb|[Iupiter Dolichenus eta Jino Regina. Vienako Kunsthistorisches Museum. II/III. mendea.]] 

## Juno Caelestis 
[thumb|Juno Caelestisen tenplua [Dougga|Douggan, Tunisia.]]
Juno kultu garrantzitsu izan zuen Afrikako iparraldean, non Tanit jainkosa indigenarekin identifikatu eta bat egin zuen.

Juno Caelestisen tenplua, Juno Caelestis hiriko jainkosa babesleari eskainia, Kartagoko monumentu eraiki handienetako bat izan zen, eta leku sakratu bihurtu zen Afrikako iparraldeko eta Hispaniako erromesentzat. Erromatar Inperioko leku santu handienetako bat izan zen. Erromatar inperioko leku santurik handiena zen bere garaian.

## Antzinaro ondorengo artean. Iruditegia 

Fitxategi:Amsterdam - Rijksmuseum - Late Rembrandt Exposition 2015 - Juno 1662-1665.png|Juno. Rembrandt. Rijksmuseum. Amsterdam
Fitxategi:Juno Sospita Statue.jpg|Erroman bertan aurkitutako Juno Sospitaren estatua erraldoia. Ahuntz larrua darama buruan eta soinean.
Fitxategi:North Italian School - Juno appearing to Io and Argus.jpg|Junon Io eta Argusen aurrean azaltzen. Margolari ezezaguna.
Fitxategi:Juno suspended in the air, set within a frame, from the 'Loves, Rages and Jealousies of Juno' MET DP812661.jpg|"Juno airean eskegita", *Amori sdegni et gielosie di Giunone. amori di Giunone*. Giulio Bonasone-ren (- 1576) iraralana . Metropolitan Museum of Art.
Fitxategi:Juno, Mars and Cupid, set within an elaborate frame, from the 'Loves, Rages and Jealousies of Juno' MET DP812662.jpg|"Juno, Mars eta Cupid". *Amori sdegni et gielosie di Giunone. Amori di Giunone*. Giulio Bonasone-ren (- 1576) iraralana . Metropolitan Museum of Art.
Fitxategi:Juno Sanssouci.JPG|Junoren estatua modernoa Sansoucciko jauregiko lorategian. Postdam, Alemania. bere aberearekin azaltzen da, paumarekin.
Fitxategi:Jupiter and Juno - Annibale Carracci - 1597 - Farnese Gallery, Rome.jpg|Jupiter eta Juno. Annibal Carrache, 1597

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* Warburg Institute Iconographic Databaseko irudiak.
*  Cartwright, Mark ( 2016-01-23) "Juno Sospita".  *World History Encilopedia.*
*  Wasson, Donald L. (2015-04) "Juno". *World History Encilopedia.*
* Rua, Miriam F. (2021-06-23) "La diosa Juno se reencuentra en el Museo Arqueológico". *Hoy*.
* «Juno».*Tesauro Hi**storia y Mitologia*

## Bibliografia osagarria 
* 
*