open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mazama nemorivaga

***Mazama nemorivaga*** *Mazama* generoa osatzen duten espezieetako bat da, oreinen familiakoa. Hego Amerikako iparraldean aurki daitezke.

## Deskribapena 
48 cm garai eta 15 kg pisatzen du. Kolore uniforme grisaxka du, eta ile marroi horixkekin nahasten da, bereziki saihetsetan. Belarriak nahiko txikiak eta oso zorrotzak dira; plano nasolabiala handia da. Izterren atzealdean ile grisak ditu.

## Taxonomia 
*Mazama nemorivaga* 2000. urtera arte *Mazama gouazoubira*ren azpiespezietzat hartzen zen, benetan espezie baliagarria zela frogatu zen arte. Gero, obra batean, akats baten ondorioz, *M. gouazoubira*ren mende jarri zen; bi espezieak parapatrikoak dira.

## Ohiturak 
### Habitata 
Habitat bereizgarria Amazonasko oihan ekuatoriala da. Tokian-tokian, baso hostogalkorretan, tropikaletan eta subtropikaletan ere aurkitu direla esan da, baita sastrakadi xerikoetan ere, 1.500 metro arteko altitudeetan, nahiz eta azken erregistro horiek, berez, ahizpa espezieari esleitu dakizkiokeen: *M. gouazoubira*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crocidura makeda

***Crocidura makeda*** Eulipotyphla espeziea da, Soricidae familian. Etiopiako endemikoa da, eta 3.121 eta 3.783 metro arteko altueran bizi da. Bere habitat naturala belardi afrikarrak dira, arroka bolkanikoak, sastrakadi txikiak eta *Lobelia* generoko landareak dituena. 68–83 mm-ko luzera du, zerra 31–50 mm-koa, 8,5–15 g-ko pisua eta ilajea marroi grisaxka. Bere izen espezifikoa, *makeda*, Sabàko erregina etiopiarrari erreferentzia egiten dio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anoura fistulata

***Anoura fistulata*** Ekuador eta Boliviako saguzar filostomido endemikoa da. 2005ean deskribatu zen.

## Deskribapena 
Guztira 6 cm luze da eta 12 g inguruko pisua du; mutur laburra du, isatsak 5 mm-ko luzera du eta uropatagioak V alderantzikatuaren forma du. *Fistulata* izena latinezko fistula hitzetik dator, hodi edo kanal hitzetik, goiko ezpainetik 3,3-4,8 mm-ra hedatzen den saguzar honen beheko ezpainaren eraginez, eta hodi moduan bildua. Ezpainaren tutu-formako funtzio zehatza ezezaguna da. Bere mihia *Anoura* generoko beste espezie batzuena baino bi aldiz luzeagoa da, eta 8 cm luze da (bere gorputzaren luzera osoaren %150), saguzar honek mihirik luzeena du ugaztun guztien gorputzaren tamainari dagokionez.

Eboluzio konbergentearen ondorioz, espezie honek, pangolinek eta hartz inurrijale erraldoiak (*Myrmecophage tridactyla*), beren hezur hioideetatik bereizitako mihiak dituzte, eta faringean barrena zabaltzen dira toraxean; hedadura hori esternoiaren eta trakearen artean dago.

## Elikadura 
Batez ere landare batzuetako nektarrez eta polenaz elikatzen da, eta bere dieta intsektuekin osatzen du. Bere mihiaren luzera bikaina polinizatzen dituen lore luzeekin batera eboluzionatu zitekeen, bereziki *Centropogon nigricans*-ekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Microcebus bongolavensis

***Microcebus bongolavenolsis*** Madagaskarreko primate estrepirrino endemiko espezie bat da. Mendebaldeko baso hostogalkorretan bizi da, Bongolava eta Ambodimahabibo basoak barne, Sofia eta Mahajamba ibaien artean. Lemur txikia izateko, handi samarra da, 26 eta 29 cm arteko luzera du, eta horietatik 15 - 17 cm isatsekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moschiola kathygre

***Moschiola kathygre*** Tragulidae familiako artiodaktilo espezie bat da. 2005ean deskribatu zen. Sri Lankako hezeguneetan bizi da. Antzina, animalia hori *Moschiola meminna*ren subespezie gisa sailkatuta zegoen, baina espeziearen kontzeptu filogenetikoan oinarrituta bereizi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irina Baraksanova

**Irina Baraksanova** (Taskent, Uzbekistan, 1969ko uztailaren 4a) gimnasta artistiko uzbeka da.

## Biografia 
### Lehen urratsak 
Zazpi urte zituela hasi zen gimnasian, eta berehala egin zuen topo Moskutik kanpoko zentro nazionalerako bidearekin. Bere nazioarteko lehena Espainian izan zen, Blume Memorialean 1983an, eta bigarren lekuan amaitu zuen all-arounda

### 1984 
Hurrengo urtea loriatsua izan zen Irinarentzat, 1984ko Junior europearrak irabazi zituen, eta dominak lortu zituen nazioarteko partida entzutetsu batzuetan (adibidez, 1984 Chunichi - 3 AA, 1984 Moscow News - 2 AA). Irinaren zoru-ariketako talentuak distira egiten zuen, eta boteretsuak konbinatzeko gai izan zen, pieza klasikoak interpretatuz eta dantzatuz. "Sentsazio zoragarria da musika entzuten dudanean eta ikusleek egiten dudanari arretaz jarraitzen diotela jakitea" esan zion Irinak Mundo de gimnasia aldizkariari. 

1984ko Los Angelesko Olinpiar Jokoetan ekitaldi nagusian izan behar zuten gimnasian; hala ere, sobietarrek boikotatu egin zituzten Jokoak eta Baraksánova eta haren taldekideak, Olomouc-en, Txekiar Errepublikan, "Joko alternatiboetan" lehiatu ziren. Espero zitekeen bezala, emakume sobietarrek menderatu zuten; Irinak taldearen urrezko domina eskuratu zuen.

### 1985 
1985ean, Irinak laugarren postua lortu zuen sailkapen nagusian, taldekako lehiaketaren ondoren, Natalia Yurchenko, Olga Mostepanova eta Ekaterina Szabo errumaniar taldekideen atzetik. Herrialde bakoitzeko gehienez ere hiruk egin zezaketen aurrera all-around-en amaierara, eta Irinak hirugarren sobietar leku hori irabazita zuen. Sobietar entrenatzaileek beste plan batzuk zituzten, ordea, eta haren ordez Elena Shushunova eta Oksana Omelianchik jarri zituzten.

### 1986 
Irina 1985etik aurrera agortu egin zen. AEBetara joan 1986ko Amerika Kopan parte hartzeko, baina ez zegoen behar besteko sasoian. Hirugarren amaitu zuen. Nazioarteko Bikote Mistoen lehiaketara itzuli zen. Urte hartako gertakizun handienetako bat, 1986ko Borondate Oneko Jokoak, galdu zituen, eta ordezkoen taldean geratu zen.

### 1987 
Moskuko 1987ko Izarretan lehiatu zen 80 Web guneei egindako omenaldian, baina bere buruaren itzala baino ez zen izan. Handik gutxira erretiratu zen.

### Erretiroa 
Erretiratu ondoren Irina Moskuko haurtzaindegiko maistra egin zen. Seme bat du lehen senarrarekin, eta bikiak bigarren senarrarekin.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irina Baraksanova 1986  Youtube
Aurelia Dobre

**Aurelia Dobre** (Bucarest, Errumania, 1972ko azaroaren 16a) 1987an gimnasia artistikoko banakako proban munduko txapeldun izan zen gimnasta ohia da.

## Kirolari ibilbidea 
### 1980 
Daniela Silivasekin batera, Dobre 1980ko Errumaniako gimnastarik onena izan zen. 1987ko Munduko Txapelketetan, Rotterdamen, banakako txapelduna izan zen, eta, gainera, Errumaniarrek taldeka ere irabazi zuten,  munduko txapelketetako aurreko hiru edizioetan irabazle izan ziren sobietarren aurretik jarriz.

Banakako txapelketan, Dobrek egin zuen gogoratzen diren emanaldirik onenetako bat, eta lau aparatuetan puntuazio altuena lortu zuen gimnastak. Zilarrezko domina Yelena Shushunova sobietarrarentzat eta brontzea Daniela Silivas errumaniarrarentzat izan zen.

Aurelia Dobrek 14 urte eta 352 egun besterik ez zituen. Luzaroan izan zen historiako munduko txapeldun gazteena, baita Guiness Liburuan ere. Urte batzuk geroago, ordea, beste gazteago bat zegoela ikusi zen, sobietar irabazle bat 1981ean: Olga Bicherova. Haren adina faltsifikatu egin zuten lehiatzeko, eta 13 urte besterik ez zituela titulua irabazi zuenean.

Rotterdamen, Dobrek hiru domina lortu zituen aparatuen finaletan: urrea oreka-barran, eta brontzea lurrean eta jauzi proban

### 1988 
Munduko txapelketa horietan izandako arrakastari esker, 1988ko Seuleko Olinpiar Jokoetako banakako titulu olinpikoa eskuratzeko faboritotzat jotzen zen. Baina itxaropenak ez ziren bete Jokoetan. Taldekako lehiaketan errumaniarrek ezin izan zituzten oraingoan sobietarrak gainditu eta urrea haientzat izan zen; Errumaniak, zilarra eskuratu zuen eta Ekialdeko Alemaniak, berriz, brontzea.

Banakako lehiaketan, Aurelia Dobre-k porrot egin zuen, eta laster baztertu egin zuten dominetarako. Yelena Shushunova sobietarraren eta Daniela Silivas errumaniarraren arteko borroka bihurtu zen, eta azkenean lehenaren alde ebatzi zen. Dobrek 6. postua besterik ez zuen lortu.

### 1989 
Bere azken lehiaketa handia 1989ko Mundialak izan ziren Stuttgarten, non taldekako zilarrezko domina irabazi baitzuen.

### Erretiroa 
1991n Estatu Batuetara joan zen bizitzera, eta 1992an Boz Mofidekin ezkondu zen. Harekin lau seme-alaba izan ditu: Cyrus, Darius eta Lucas eta Marcus bikiak.

Dobre koreografoa eta dantza-irakaslea da senarrak Maryland-en duen gimnasioan.

Gimnasta gisa ibilbide laburra izan zuen arren, oso estimatua izan zen bere teknika handiagatik eta bere ariketen dotoretasunagatik. Oraindik ere fan asko ditu.

## Emaitzak 
* Ríminiko Europar Junior 1984 - 15. banakakoa
* Karlsruheko Europar Junior 1986 - 3. banakakoa, 1. jauzia, 1. asimetrikoa
* Munduko txapelketa, Rotterdamekoa, 1987 – 1. taldekakoa, 1. banakakoa, 1. oreka-barrakoa, 3. mailakoa zoruan, 3. jauzia
* Seulgo Joko Olinpikoak 1988 - 2. taldekakoa, 6. banakakoa, 7. asimetrikoak
* 1989ko Stuttgarteko mundialak - taldekako 2. maila

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aurelia Dobre Seulgo Olinpiar Jokoetan 1988 YouTube
* www.romanian-gymnastics
* www.fig-gymnastics
Pekari erraldoi

**Pekari erraldoia** (*Pecari maximus*) balizko laugarren pekari espeziea da, 2000. urtean Brasilen Marc van Roosmalen naturalista neerlandarrak aurkitu zuena. 2003. urtean, berak eta Lothar Frenz historia naturaleko zinemagile alemaniarrak talde bat filmatzea eta materiala biltzea lortu zuten, geroago tipo gisa balioko zuena.

Nahiz eta duela gutxi ikusi duen zientziak, lokalek aspaldi ezagutzen dute "caitetu munde" izenarekin, "bikoteka bizi den pekari handia" esan nahi duena. Formalki deskribatu zen 2007an, baina, ordutik, zalantzan jarri dira espezie gisa zuen estatusaren froga zientifikoak. Hori da arrazoietako bat, UICNk datu nahiko ez dituen espezie gisa zerrenda dezan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Philantomba walteri

***Philantomba walteri*** Cephalophinae subfamiliako artiodaktilo ugaztun moduko bat da, eta Mendebaldeko Afrikan bizi da. 2010ean aurkitu eta sailkatu den genero horretako azken espeziea da. 4 kilotik 6 kilora bitarteko pisua du, eta batez beste 40 zentimetroko altuera. Bobido-mota hori osatzen duten hiruetatik txikiena da.

Haren izenak Walter Verheyen zoologoa omentzeko balio du, ugaztun afrikarrei buruz egindako lan biziagatik eta Togon 1968an espezie horri buruz egin zen lehen lagina jaso zuelako. Dirudienez, animalia hango okela-merkatu batean hauteman zen, eta horrek erakusten du ikertzaileek ugaztunen ahalmen izugarria dutela, oraindik deskribatu eta sailkatu gabe daudenak eta, hala ere, komunitate askoren ohituren parte direla, baita elikagaien alorrean ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oradour-sur-Glaneko sarraskia

**Oradour-sur-Glaneko sarraskia** () Bigarren Mundu Gerran, Overlord operazioaren aldi berean, Alemania naziko Waffen-SSko konpainia batek egin zuen zibilen sarraskia izan zen. Okzitaniako iparraldeko Oradour-sur-Glane herrian gertatu zen, 1944ko ekainaren 10ean.

2019. urtea arte, guztira 643 gizaki hil zenbatu ziren. Naziek 190 gizon fusilatu zituzten, eta 245 emakume eta 207 haur metrailatu eta erre elizan, ia herritar guztiak.

Alemanak harrapaketan eta su ematen aritu zirenez, herriak, gainera, bere eraikin eta azpiegitura gehienak galdu zituen, erabat hondatuta geratu zen. Muncheko abadian babestu ziren herritarrak izan ziren bizirik atera ziren bakanak; izan ere, abadiak lubaki bat eta zubi altxagarri bat zituen. Monjeek ama talde bati eta haien seme-alabei lagundu zieten, bai eta 6 juduri ere. Herritar horiek ia 800 metroko hustubidetik ihes egin zuten, erabateko iluntasunean.

Bizirik atera ziren biktima urrien testigantzari esker, gertaerak berreraiki ahal izan ziren, baina sarraskian parte hartu zuten soldadu eta ofizial gehienak ondorengo borroketan hil edo desagertu izanak teoria desberdinak sortu ditu, ea herri hori zergatik hautatu zuten edo erasotzaileen motibazioak zein ziren. Teoriarik sinesgarriena da SSko kapitain bat hil zutela partisanoek, haren ibilgailura esku-granada bat jaurtiz. Nolanahi ere, Oradour ez zen garrantzitsua ikuspegi militarretik, eta ez zuen zuzeneko harremanik inolako aurretiazko ekintzarekin. Mendebaldeko frontean, naziek erabateko gudako politikaren esparruan aplikatutako izu- eta indarkeria-praktika berezien adibide bat izan zen, biztanleria zibilaren oposizioa eta Frantziako Erresistentzia deituriko partisanoen eta gerrillarien ekintza beldurtzeko.

Gerraren amaieran, Charles de Gaulleren gobernuaren aginduz, herriaren hondakinak bere egoeran mantendu ziren, nazien okupazioak eragindako sufrimenduen ikur eta krimenaren oroigarri gisa, antzeko erasoak jasan zituzten Europako beste herri batzuk (hala nola Lidice edo Marzabotto) bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milu (komikia)

**Milu** Hergéren komiki sailetako fikziozko txakurra da. 1929ko *Tintin sobieten herrialdean* albumean sortua, Milu ile gogorreko grand fox terrier zuri bat da. Bere jatorrizko izena (Milou) 18 urte zituela Hergék lehen neska-lagunari (Marie-Louise Van Cutsem, maitekiro "Milou" deitua) zor dio. Horregatik askok erruz Milu eme bat dela uste dute. Hala ere, maskotaren jarrerek eta  hitza () etengabe erabiltzeak argi uzten dute Milu arra dela. Tintin ugazaba eta txakurra hain dira banaezinak, ezen erreportari ausartaren abenturei buruzko sailak "Tintin eta Miluren abenturak" izenburua izan baitzuen urte askoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hela (mitologia)

**Hela** edo **Hel** (antzinako eskandinavieraz  ahoskatua), eskandinaviar mitologian, ohorerik gabeko hilen arduraduna. Loki eta Jotunheimdik etorritako Angrboða erraldoiaren alaba, Helheimgo erregina da eta Yggdrasilen sustraietako baten azpian bizi da.

Gorputzaren alde bata benetan ederra da, baina beste aldea usteltzen ari zen gorpu batena bezalakoa da, eta usain nazkagarria zerion. Adituek gizakiek heriotza ikusteko duten moduagatik  Hela horrela irudikatzen dela uste dute.

## Kanpo estekak
Hellblade: Senua's Sacrifice

'''''Hellblade: Senua's Sacrifice''''' 2017an Ninja Theoryk garatutako ekintzazko bideo-jokoa da, PlayStation 4 eta Microsoft Windows plataformetarako sortua.

## Sinopsia 
Eskandinaviar mitologiak eta zelta kulturak inspiratuta, Senua, Hela jainkosatik hildako maitalearen arima erreskatatzeko, Helheimera beste mundu bateko erakundeak garaituz eta bere erronkei aurre eginez iritsi behar duen gerlari piktoa da. Aldi berean, jokoak pertsonaiaren eta psikosiaren arteko borrokaren metafora gisa jokatzen du; izan ere, Senuak, afekzioa jasan arren madarikazioa dela uste duenak, "Iluntasuna" izenez ezagutzen den entitate batek jazartzen du, bere buruan "Furiak" eta bere iraganeko oroitzapenak bezala ezagutzen diren ahotsak. Psikosia behar bezala irudikatzeko, garatzaileek lankidetza estuan lan egin zuten neurozientifikoekin, osasun mentaleko espezialistekin, irabazi-asmorik gabeko erakundeekin eta gaixotasun hori pairatzen zuten pertsonekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
LocoRoco

***LocoRoco*** 2006an Japan Studiok garatutako logika bideo-jokoa da, PlayStation 4 eta PlayStation Portable plataformetarako sortua.

## Sinopsia 
Oso urrutiko planeta batean bizi zirela, LocoRoco eta Mui Mui bere lagunek landaredia hazten eta natura zaintzen laguntzen zuten, planeta egunero bizitzeko, jolasteko eta abesteko leku atsegina bihurtuz, baina egun batean Moja armada kanpoko espaziotik iritsi eta planeta inbaditu zuen. LocoRocoek nola borrokatu ez dakitenez, jokalariak bere gain hartzen du "planeta" rola, eta ingurua okertu ahal izango du LocoRocoak mugitzeko, Mojak garaitu eta planeta salbatu ahal izateko. Jokalariak, gainera, pertsonaia asko ezagutuko ditu abenturan zehar, onak edo txarrak izan daitezkeenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unravel

***Unravel*** 2015ean Coldwood Interactivek garatutako plataforma bideo-jokoa da, Microsoft Windows, PlayStation 4 eta Xbox One plataformetarako sortua.

## Sinopsia 
Jokoak Yarny du protagonista, artilez egindako izaki antropomorfiko txikia. Jokalariak bere ingurutik nabigatzen du, artile deskorapilatua erabiliz, Yarnyk buru-hausgarria konpon dezan, izaki arriskutsuak saihesteko eta oztopoak zeharkatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esneki hankazulatu

**Esneki hankazulatua** (*Lactarius scrobiculatus*) *Russulaceae* familiako onddo *basidiomizeto* espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus torminosus*, *Agaricus crassus*, *Agaricus theiogalus var. ßß luteus*, *Agaricus theiogalus*, *Agaricus intermedius*, *Agaricus foveolaris*, *Galorrheus scrobiculatus*, *Lactifluus scrobiculatus*.

## Deskribapena 
Eremu menditsuetako koniferoen basoetan hazten da, eta perretxikoa, edo gorputz emankorra, udatik udazkenera agertzen da. Haren basionimoa *Agaricus scrobiculatus*. Berariazko epitetoa, *scrobiculatus*, "hobi txikiak dituena" da. Onddo honen perretxikoaren haragia ez da jangarritzat jotzen zapore minagatik. Haien kontsumoak intoxikazioak eragin ditzakeela uste da.

Haren perretxikoak 10-20 zentimetroko diametroa duen txapela du, eta 30 zentimetrora irits daiteke. Kutikula ehundura feltroduna da, erdian leuna eta tonu horixkak ditu, gune zentrokideekin. 

Ale gazteetan txapela ganbila da, eta heldu ahala irekitzen da, zapaldu arte eta azkenean inbutitu arte. Ertza biribilduta geratzen da, eta nabarmenagoa da perretxiko gazteetan. Oina zuria, hutsa, gogorra eta zulo hori txikiak dituena da. 4-6 zentimetroko altuera eta 1,5-3,5 zentimetroko zabalera du. Haragia gogorra da, eta sufre kolore horia hartzen du ebakitzean. 

Fruta-usaina du eta oso zapore garratza. Askatzen duen latexa zuria da, baina airearekin kontaktuan kolore hori berekoa bihurtzen da. Xaflak dekurrenteak dira eta estututa daude. Zuriak dira, eta helduaroan kolore horixka krematsua hartzen dute. Espora-jalkina okre argia da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Honduras, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia, Taiwan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geoplanoidea

**Geoplanoidea** ur gezako eta lurretako trikladiden superfamilia bat da, Geoplanidae eta Dugesiidae familietako espezieak biltzen dituena.

Dugesiidaek eta Geoplanidaek 18S RNA erribosomikoa kodetzen duen konglomeratuaren bikoizketa partekatzen dute.

## Filogenia 
2009an egindako kladograma proposamena:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Humbertium covidum

***Humbertium covidum*** lehorreko zizare-lau harraparia da, Frantzian eta Italian bizi dena. 2022an deskribatu zen lehenengo aldiz, eta COVID-19 pandemia oroitzen duen izena jarri zitzaion.

## Deskribapena 
*H. covidum* tamaina txikiko mailu-burua duen zizare lau bat da, 20-30 mm-ko luzerakoa. Bizkarraldea erabat beltza da, metalikoa, marrarik eta apaingarririk gabea. Buruaren plaka giltzurrun-formakoa da. Sabelaldea gris argia – marroi grisaxka da, eta ekorketa-zola argiagoa du. *H. covidum*-ek begiak ditu errenkada hirukoitz batean, aurreko plakaren inguruan, bizkar-aldean, aurreko plakan, sabelaldean, infulen atzean, eta gorputzaren bi aldeetan jarraitzen du, ondoren mailakatutako errenkada batean. Guruin biszitua arren eta emeen hodi eferenteen aurreko kuxin genitalean dago. Hodi eferenteak horizonte estuko kanal genital guruindunean irekitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Planarioidea

**Planarioidea** ur gezako trikladen superfamilia bat da, Dendrocoelidae, Kenkiidae eta Planariidae familiak biltzen dituena.

## Filogenia 
Sluys et al., 2009an proposatutako zuhaitza:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Torchon brûle

***Le torchon brûle*** *Mouvement de libération des femmes* (MLF) (euskaraz Emakumeen Askapenerako Mugimendua) talde feministak 1971ko maiatzetik 19731ko ekainera bitartean argitaratutako egunkaria da, eta zero zenbakia du 1970eko abenduan.

## Historia 
***Le torchon brûle***ren ideia MLFren batzar orokor batean sortu zen; MLFko militanteak Parisko Arte Ederren Eskolan elkartzen ziren, asteazkenero hamabostean behin, 1970eko udazkenetik.

Zero zenbakia 1970eko abenduan agertu zen, Jean-Edern Hallierrek zuzendutako ''L'Idiot Liberté*ren lehen zenbakian txertatuta. Orrialdeak puntuz mugatuta zeuden, irakurle interesdunek moztu eta libreta batean bildu ahal izateko.

***Le torchon brûle***ren lehen zenbakia kioskotan 1971ko udaberrian saldu zen libera1eko prezioan, 16 orrialde zituen eta 35.000 ale kaleratu ziren.

Martine Franck argazkilariak (1938-2012) ***Le torchon brûle***ren lehen edizioaren itxiera betikotu zuen 1971ko maiatzean, eta bertan egunkariko partaideak ikus daitezke: Marie Dedieu, bera ere argazkilaria, Juliette Kahane, Marielle Burkhalter, Nadja Ringart, eta Sylvina Boissonnas.

Sei zenbaki eta gehigarri baten ondoren, 5. zenbakian sartutako "Amen Eguna ale berezia".

## Ildo editoriala 
Marie Dedieuk bere gain hartzen du argitalpen-zuzendari titulua, baina "zuzendu" gabe, zenbaki bakoitza talde berri batek egiten baitu; horri esker, mugimendu feministaren ñabardurak eta orientabide ezberdinak islatzen dira. Marie Dedieuren aburuz, egunkaria "kazetaritzarekiko hausturan marrazten da", eta honela definitzen da: "askatze-bidean dauden emakumeen egunkaria", bertan, "kontua ez da idaztea, baizik eta oihu idatziak sortzea, norberaren gorputzaren erditzean ere gerta daitekeen bezala, eta, zorionez, bizi-garrasi bat da". 

"Hilekoa" da egunkaria, hilekoaren zikloei erreferentzia eginez, irregularra baita.

Artikulu gehienek ez dute sinadurarik edo sinadura kolektiboak dira.

*J'accuse* egunkari maoistari iseka eginez, ***Le torchon brûle**'' egunkariko editorialistak nahiago du honako hau idatzi: "Dei egiten diet amei, amamei, ez baitakite haurtzaindegi basatiak sortzea beren alaben lana dela, estatuak uzten dituen haurrak babesteko."; aldiz, Vichyko gobernuaren agindupean sortutako amaren festa salatzen dute, amaren balioa handitzea ezinbestekoa zenean (gizon hilak, presoak, izena emandakoak...), Philippe Petainen azken asmakizunetako bat izan zen alemaniarren okupaziopean.  

## Artxibo-fitxategiak 
Marguerite-Durand liburutegiak (Parisko 13. barrutia) zenbakiak gordetzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kenkiidae

**Kenkiidae** ur gezako Tricladida familia bat da. Espezieak aurki daitezke kobazulotan, akuiferoetan eta Erdialdeko Asia, Ekialdeko Asia eta Ipar Amerikako laku sakonetan. 

## Filogenia 
Sluys et al., 2009an proposatutako zuhaitza:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Continenticola

**Continenticola** lehorreko zizare-lauak (Geoplanidae) eta ur gezako trikladidoak (Dendrocoelidae, Dugesiidae, Kenkiidae eta Planariidae) barne hartzen dituen klado bat da .

## Filogenia 
Froga molekularrak oinarri hartuta, Carranzak eta kolaboratzaileek 1998an iradoki zuten Continenticola sortu zuten talde monofiletiko batean bildu behar direla lehorreko eta ur gezako hainbat zizare-lau. Talde hori Ronald Sluys-ek onartu zuen 2009an. Froga molekularrak izan arren, ez dago apomorfiarik klado hori bermatzen duenik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Planariidae

**Planariidae** ur gezako Tricladida familia bat da.

Genero tipoa *Planaria* Müller, 1776 da.

## Generoak 
Planariidaen hamabi genero ezagutzen dira:

* *Atrioplanaria*
* *Bdellasimilis*
* *Crenobia*
* *Digonoporus*
* *Hymanella*
* *Ijimia*
* *Paraplanaria*
* *Phagocata*
* *Plagnolia*
* *Planaria*
* *Polycelis*
* *Seidlia*

## Filogenia 
Sluys et al., 2009an proposatutako zuhaitza:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eder Sarabia

**Eder Sarabia Armesto** (Bilbo, 1980ko irailaren 27a-) bizkaitar futbol-entrenatzailea da. Manuel Sarabia Athleticeko jokalari historikoaren semea da.

## Jokalari ibilbidea 
Ibilbide laburra egin zuen jokalari gisa, 2000 eta 2005 artean hain zuzen ere. Bizkaiko talde apaletan ibili zen.

## Entrenatzaile ibilbidea 
2003an Gurutzetako gazte mailako taldea entrenatzen hasi zen, 2005 eta 2011 artean Danok Bat taldeko gazte mailako taldea eta 2011ean Villarreal taldeko gazteak. 2015ean Quique Sánchez Floresen laguntzailea izan zen Las Palmas taldean, lehen mailan, eta Quiqueren talde teknikoan jarraitu zuen Betisen eta Bartzelonan ere.

2021eko urtarrilaren 18an 1. RFEF mailan zegoen Andorra Futbol Klubaren ardura hartu zuen eta harekin bigarren mailara igotzea lortu zuen.

## Kanpo estekak 
* Entrenatzaile ibilbidea
Microcebus gerpi

***Microcebus gerpi*** primate estrepirrino espezie bat da, Sahafina basoan bizi dena Madagaskarreko ekialdean, Mantadia parke nazionaletik gertu. Horren berri eman zuen ikertzaile alemaniar eta malgaxeek 2012an. Sahafina basoa 2008an eta 2009an baino ez zen aztertu, Madagaskarreko ''Groupe d'Étude et de Recherche sur les Primates* (GERP) ikerketa eta kontserbaziorako elkarte malgatxe batek baso horretako lemureen inbentarioa egin zuenean. Espeziearen izen arrunta, Gerp, talde honi zor zaio.

Azterketa genetikoetan, neurketetan eta argazkietan oinarrituta, ikertzaileek egiaztatu zuten Gerp-eko sagu-lemurra deskribatu gabeko espezie bat zela, *Microcebus lehilahytsara*ren desberdina, 58 km-ra egon ez arren. Espezie berria askoz handiagoa da, eta batez beste 68 g pisatzen du, 44 g baino nabarmen gehiago. *Microcebus jollyae'', kokalekuaren hegoaldean dagoena, Gerp-en saguarekin lotura handiena duen espeziea da, baina handiagoa da eta genetikoki eta isatsaren luzeran desberdina da.

Duela gutxi aurkitu den espeziea denez, gutxi ezagutzen da haren portaera, komunikazioa, ekologia eta ugalketa. Itxuraz, altitude txikiko oihan-eremu txiki batera mugatuta dago espeziea, eta arriskuan dago haren habitata suntsitzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Under Suspicion (2000ko filma)

***Under Suspicion*** (euskaraz *Susmopean*), 2000ko Stephen Hopkins britainiarrak zuzendutako thriller film bat da. John Wainwright ingeles idazlearen *Brainwash* (1977) eleberrian eta *Garde à vue* (1981) frantziar filmean pinarritua dago. Gene Hackman, Morgan Freeman, Monica Bellucci eta Thomas Jane aktoreek antzeztu zuten.

2000ko Cannesko Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua 
Puerto Rico uhartea, San Juan hiria, Henry Hearst (Gene Hackman) abokatu aberatsa uharteko pertsonsia sozial nabarmenetako bat da, gainera Chantal (Monica Bellucci) emazte erakargarriarekin ezkondua dago.

Neskato baten bahiketa eta erailketa jazo berri da, aurrez, hilabeteko epean eraildako bi neskatoen zantzu berdinekin. Kasua argitzeko arduraduna ta Hearsten laguna den Victor Benezet (Morgan Freeman) polizia ikertzaileak Hearst komisaldegira bertaratzeko zitatuko du. Halere, itxuraz  lagunen arteko bilera errutinarioa zirudiena ezustez beteriko galdeketa latz batean bilakatuko da, Hearst susmagarri nagusia bihurtuko baita.

## Aktoreak 
* Gene Hackman: Henry Hearst
* Morgan Freeman: Victor Benezet kapitaina
* Thomas Jane: Felix Owens detektibea
* Monica Bellucci: Chantal Hearst
* Nydia Caro: Isabella
* Miguel Ángel Suárez: Superintendentea
* Pablo Cunqueiro: Castillo detektibea
* Isabel Algaze: Camille Rodriguez
* Jacqueline Duprey: Maria Rodriguezit
* Luis Caballero: Paco Rodriguez
* Patricia Beato: Darlita
* Soledad Esponda: Reina
* Hector Travieso: Peter
* Marisol Calero: Arias sarjentua
* Vanessa Shenk: Sue Ellen Huddy
* Noel Oscar Alicea Colon: Inauteriko jantzi zuridun emakumea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Championnat Fédéral Nationale 2

**Championnat Fédéral Nationale 2** Frantziako errugbi txapelketaren laugarren maila da, profesionaletan azken maila. 2022-23 denboraldian izan zuen lehenengo ektaldia.

## Egitura 
Frantziako 24 taldek hartzen dute parte txapelketa honetan 12 taldetako bi multzotan banatuta. Multzo bakoitzeko lehenengo biak igoera faserako final laurdenetara sailkatzen dira eta 3 eta 6. postuan gelditu direnek kanporaketak izaten dituzte final laurdenetara sartzeko. Multzo bakoitzeko azken bi sailkatuek maila galtzen dute.

## Palmaresa 
## Euskaldunak 2025-26 denboraldian 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egur-ziza zola zuri

**Egur-ziza zola zuria** (*Gymnopilus penetrans*) *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Mingotsegia. Zerbait toxikoa ere bai, ondorio emetiko eta purgatzaileekin.

Sinonimoak: *Flammula penetrans*, *Dryophila penetrans*, *Naucoria penetrans*, *Fulvidula penetrans*, *Flammula croceolamellata*, *Gymnopilus subsapineus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 8 cm arteko diametrokoa, ez da haragitsua, hori-urreztatu kolorekoa, lehoi kolorekoa edo gorrixka, batzuetan ilunagoa erdian eta horixka ertzean. Luparekin ikusita gainazala zuntzezkoa da.

**Orriak:** Estu, Itsatsiak, hori argi kolorekoak, ondoren hori-lehoi kolorekoak eta amaieran hori-herdoil kolorekoak.

**Hanka:** Kapelaren kolore berekoa, oinarrian pixka bat zurixka.

**Haragia:** Mehea, zurixka edo horiz edo lehoi kolorez tindatua. Usain ahula du, pixka bat iodoaren antzekoa eta zapore oso mingotsa.

**Etimologia:** *Gymnopilus* hitza “gymn” aurrizkitik dator, biluzia esan nahi du eta “polis” atzizkiak, txapela esan nahi du. Kapela biluziak edo burusoilak. *Penetrans* epitetoa latinetik dator, intsinuatu egiten dela, sarkorra, esan nahi duen "Penetrans" hitzetik. Substratuan txertatzen delako.

## Jangarritasuna 
Ezin da jan, mingostasunagatik.

### Nahasketa arriskua 
*Gymnopilus sapineus* delakoarekin: *Pholiota* txikiekin eta *Galerina marginata* espeziarekin (hilgarria), eraztundun espezie txikia eta kapela oso higrofanoa duena, oina luzetarako zuntz txiki zuriz estalita du, eta haragiak irin usain handia du.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean ohikoa, bakarrik edo taldean hazten da, koniferoen motzondoetan, pinaburuetan eta adarretan.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Jamaika, Hegoafrika, Australia, Zeelanda Berria, Papua Ginea Berria, Europa, kanariar uharteak, Errusia, Japonia, Himalaiako mendikatea eta Brasil.

## Galeria 

Fitxategi:Gymnopilus penetrans 1.jpg
Fitxategi:Gymnopilus penetrans 2.jpg
Fitxategi:Gymnopilus penetrans 3.jpg
Fitxategi:Gymnopilus penetrans 4.jpg
Fitxategi:Gymnopilus penetrans 5.jpg
Fitxategi:Gymnopilus penetrans 6.jpg
Fitxategi:Gymnopilus penetrans 7.jpg
Fitxategi:Gymnopilus penetrans 8.jpg
Fitxategi:Gymnopilus penetrans 9.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marasmiellus candidus

***Marasmiellus candidus*** *Marasmiaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi hutsala eta inolako balio gastronomiko gabea. Egia esan, oraindik ez dakigu benetan jangarria den.  

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 6 cm arteko diametrokoa, haragi gabea, elastikoa, zeharrargitsua, lehenengo ganbila, gero laua, leuna. Zuri-argizari kolorekoa, 

**Orriak:** Oso zabal, lodiak, zuri-argizari kolorekoak, Itsatsi-dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Mehea, laburra, 0,5 eta 1,5 cm artekoa, zuria goialdean eta tonu grisaxka-beltzaxkak behealdean.

**Haragia:** Zuria eta usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Marasmiellus* terminoa grekotik dator, ahulgarria esan nahi duen "marasmus" hitzetik. *Candidus* epitetoa berriz latinetik dator, zuri distiratsua esan nahi duen "candídus" hitzetik

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Marasmiellus ramealis* delakoarekin,  arrosa zurbil kolorekoa edo arrosa-okre kolorekoa. Adar edo adartxoetan hazten diren espezie batzuk ezagutzen dira, eta horiekin nahas daiteke, baina *Marasmiellus candidus* espezieak kolore zuri oso bereizgarria du.

## Sasoia eta lekua 
Zuhaitz, zuhaixka edo sasien adar hiletan hazten da talde handietan. Urteko edozein garaitan ager daiteke, baldintzak onak badira.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan Afrika eta Ekialde Hurbila izan ezik.

### Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urbeltz mikadun

thumb|Urbeltz mikaduna goitik ikusita.
thumb|Urbeltz mikadun taldea.

**Urbeltz mikaduna** (*Coprinellus micaceus*) *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da. Baliorik gabea eta, gainera, toxikoa alkoholarekin (Sindrome konprinikoa)

Sinonimoak: *Coprinus micaceus*, *Coprinus micaceus var. hyalinus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm arteko diametrokoa. Lehenengo oboidea, gero kanpai itxurakoa, inoiz ez zabaldua, ia puntatik ertzeraino doazen ildo sakonekin. Azala horixka-lehoi kolorekoa du, edo arre zikina, ilunagoa erdian eta gaztaroan mika gogorarazten duten orritxo gardenez estalita dago. Ertza oso ildaskatua ikusten da heldua denean.

**Orriak:** Libreak, estuak, estu, lehenik zurixkak, gero grisaxkak, azkenean beltzaranak eta ez oso delikueszenteak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zurixka, zilindrikoa, barnehutsa, leuna, pixka bat zetaduna eta eraztunik gabea.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, zuri zikina, usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta esan nahi du: simaurrari dagokiona, simaurrean hazten dena. *Micaceus* epitetoa berriz latinetik dator, distira esan nahi duen "micare" hitzetik. Kapelaren estalki tipikoagatik.

## Jangarritasuna 
Pozoitsua ez den arren, ez du sukaldaritzarako interesik.

###### Nahasketa arriskua 
Coprinellus radians delakoarekin, baina honek kapela argiagoa du, zur hilaren gainean isolatuta hazten da eta oinaren oinarria hori-lehoi koloreko mizelioarekin bat eginda egoten da. Badira beste batzuk ere antzekoak, behaketa mikroskopikoa behar da zuzen klasifikatzeko.

## Sasoia eta lekua 
Maiatzetik aurrera taldeetan estu, deskonposatzen dauden motzondoetan eta hostoerorkorren basoetako belarretan eta goroldiotan, baina neguko zatirik gogorrenean  izan ezik, urteko edozein garaitan aurki daiteke, espezie arrunta eta ugaria izanik.

### Banaketa eremua 
Ipar Afrika, Hego Afrika, Europa, Ipar Amerika, Erdialdeko eta Hegoaldeko Amerika, Asia, Australia, Zeelanda Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Coprinus micaceus 4.jpg|alt=
Fitxategi:Coprinus mucaceus 5.jpg|alt=
Fitxategi:Coprinus micaceus 5.jpg
Fitxategi:Coprinus micaceus 6.jpg
Fitxategi:Coprinellus micaceus 7.jpg
Fitxategi:Coprinellus micaceus 8.jpg
Fitxategi:Coprinellus micaceus 9.jpg
Fitxategi:Coprinellus micaceus 10.jpg
Fitxategi:Coprinellus micaceus hamaika.jpg
Fitxategi:Coprinellus micaceus hamabi.jpg
Fitxategi:Coprinellus micaceus hamairu.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urbeltz ugari

**Urbeltz ugaria** (*Coprinus disseminatus* edo *Coprinellus disseminatus*) *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria izan daiteke, baina haragi gutxi du eta laster belzten dena. 

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 12 cm arteko diametrokoa, hasieran borobildua, gero kanpai itxurakoa, ez da inoiz erabat zabaltzen. Ez oso haragitsua, orrien bizkarra ikusi egiten da gardentasunagatik, eta horrek ildaskatu itxura ematen dio. Ez da delikueszentea. Kolorea nahiko aldakorra da: zurixka, krema, okre-lehoi kolorekoa, okre argia, ilunagoa erdian. Ale oso gazteetan pikor batzuk ikus daitezke, gorrixka ilunak edo beltzak, oso sakabanatuta.

**Orriak:** Zabal, oso meheak, ia orritxorik gabe, ez dira delikueszenteak, nahiko zabalak, sabeldunak, atxikiak, zurixkak hasieran, gris-moreak gero, eta azkenean arre-beltzaxka-moreak, ertz zurbilagoarekin.

**Hanka:** 1,5 eta 4 cm arteko luzera, ia zilindrikoa, barnehutsa, zurixka, gardena, erabat ilaunduna lupaz ikusita.

**Haragia:** Oso mehea, usaingabea eta ez da delikueszentea.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta esan nahi du: simaurrari dagokiona, simaurrean hazten dena. *Disseminatus* epitetoa berriz latinetik dator, sakabanatuta esan nahi duen "diseminado" hitzetik. Ale asko sakabanatuta agertzen direlako.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Bere tamaina txikiagatik eta pilan agertzeak, batzuetan izugarriak, zaila egiten du nahastea.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean agertzen da, kantitateetan, batzuetan izugarriak, motzondoak, enborrak eta inguruak kolonizatzen. Lurperatutako sustraietan ere irteten du, eta horrek lurrean hazi den itxura ematen dio.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urbeltz zuri-beltz

thumb|Urbeltz zuri-beltza.

**Urbeltz zuri-beltza** (*Coprinopsis picacea*) *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da. *Coprinus comatus* delakoak ez bezala, ez du interes gastronomikorik, nahiz eta ez duen toxikotasun egiaztaturik.

Sinonimoak: *Agaricus picaceus*, *Coprinus picaceus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm arteko diametrokoa. Hasieran oboidea, gero kanpai-itxurakoa, azkenik ertza altxatuta. Azala marroi iluneko kolorekoa edo beltz fuliginosoa. Gaztetan, errezel orokor zuriarekin guztiz bilduta, gero, kapela irekitzean, plaka irregular, erorkor eta zuri handietan hausten da.

**Orriak:** Libreak, sabeldunak, estu, hasieran zuriak, gero errauts-arrosa kolorekoak, azkenik beltzak eta delikueszenteak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zuria, liraina, hauskorra, barnehutsa, erraboilduna oinarrian, hasieran, zetadun ezkata arinez estalita, gero ilegabea, leuna, eta distiratsua. Oinarriko erraboilak felpa itxurako biloz batez estalita dago.

**Haragia:** Mehea, urria, hauskorra, zuria eta usain desatseginekoa.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "cóprinus" hitzetik, eta esan nahi du: simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena. *Picaceus* epitetoa berriz, latinetik dator, mika esan nahi duen "pica" hitzetik. Bere kapelaren kolore beltzaxkagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Zaila da nahastea, oso espezie bereizgarria baita, kapela iluna baitu pintzelkada zuriekin.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, hostozabalen basoetako humusean, batez ere pagadietan, espezie hau ez da oso ohikoa eta ez da ugaria gure eskualdean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Alaska, Hegoafrika, Namibia, Maroko, Kenya, Eswatini, Kanariak, Europa, Israel, Turkia, Iran, Kaukasia, Errusia, Australia, Zeelanda Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Coprinopsis picacea 3.jpg
Fitxategi:Coprinopsis picacea 4.jpg
Fitxategi:Urbeltz zuri-beltzak2.jpg
Fitxategi:Coprinopsis picacea 5.jpg
Fitxategi:Coprinopsis picacea 6.jpg
Fitxategi:Coprinopsis picacea 7.jpg
Fitxategi:Coprinopsis picacea 8.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ling Jie

**Ling Jie** (Hengyang, Hunan, Txina, 1982ko urriaren 22a) Txinako gimnasta artistikoa da, 2000ko txapeldunorde olinpikoa barra asimetrikoetan eta 1999an munduko txapelduna oreka-habean.

## Kirolari ibilbidea 
### 1999 
Tianjingo 1999ko Munduko Txapelketan, oreka habean lortzen du urrea —Andreea Raducan errumaniarraren eta Olga Roschupkina ukrainarraren aurretik—, eta brontzezko domina asimetrikoetan, Svetlana Khorkina errusiarraren eta Huang Mandan txinatarraren ondoren.

### 2000 
Sidney 2000ko Olinpiar Jokoetan, berriz  zilarrezko domina eskuratu zuen asimetrikoen proban, Svetlana Khorkina errusiarraren atzetik eta Yang Yun herrikidearen aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moko-balea beltz

**Moko-balea beltza** (***Berardius minimus***) *Berardius* generoko zetazeo odontozeto espezie bat da, moko-baleen familian sailkatua. Ipar Ozeano Bareko itsasoetan bizi da. 

## Deskribapena 
Hokkaidoko (Japonia) baleontziek bi balea-moko espezie bereizten zituzten: grisa eta handiagoa dena (*Berardius bairdii* espeziearen antzekoa) eta kolore ilunagoko beste bat, komunitate zientifikoak jada deskribatuta zituen espezieen ezaugarriekin bat ez zetorrena. Analisi filogenetiko molekularrek erakutsi zutenez, kolore beltzeko moko-balea unitate taxonomiko desberdinekoa da —berezko espeziearen mailaren araberako korrespondentzia du—, eta taxon grisetik eta handiagoa denetik bereiz daiteke. Fisikoki helduak diren indibiduoetan, moko-balea beltza txikiagoa da *Berardius* generoko beste biekiko, eta gehienez 630 eta 690 cm arteko luzera neurtzen du. Gorputzak ziri-forma markatuagoa du, mutur laburragoa eta kolore ilunagoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crocidura narcondamica

***Crocidura narcondamica*** Eulipotyphla espezie bat da, satitsuen familiakoa (Soricidae). Narcondam uharteko (India) endemikoa da. Bere habitat naturala itsasertzeko basoak dira, itsas mailatik hurbil bizi direnak. 63-67 mm-ko luzera du, isatsa 55,6–58,5 mm-koa da eta atzeko hankak 12,4-13,4 mm-koak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patañjali

**Patañjali** (), **Gonardiya** edo **Gonikaputra** (India,  IV. eta VI. mendeen artean) indiar 	hizkuntzalari, matematikari, filosofo eta idazlea izan zen. Oso gutxi dakigu hari buruz.

Sanskritikozko hainbat obra idatzi eta konpilatu zituela uste da.

Aditu askok, Louis Renou barne, iradoki dute bi Patañjali desberdin egon zirela, bata Yogari buruz idatzi zuena eta bestea gramatikari buruz. 1914an, James Woodek pertsona bera izatea proposatu zuen. 1922an, Surendranath Dasgupta-k zenbait argudio aurkeztu zituen gramatika-testu ospetsua eta Yogaren testuaren egilea berdin-berdinak izan daitezen tentuz proposatzeko.

Oro har, onartzen da bi autore desberdin izango zirela ziur aski, baina mendebaldeko zenbait adituk entitate bakartzat hartzen dituzte.

Batzuek, tradizio indiarrean, Patañjali batek gramatikari, medikuntzari eta yogari buruzko tratatuak idatzi zituela esan dute. Shivaramaren XVIII. mendeko testuan aurkitutako hurrengo bertsoa hori adierazten du:

### Tradizio gramatikala 
Tradizio gramatikalean uste da Patañjali K.a. II. mendean bizi izan zela. *Mahabhasya* idatzi zuen. Lan horrek eragina du sanskritoko gramatikan eta linguistikan. 

Testuak eragina izan zuen literatura gramatikal budistan, bai eta Indiako bidaiarien memorietan ere. Adibidez, I-tsing erromes txinatarrak aipatzen du *Mahabhasya* Indian ikasten dela eta ikertzaile aurreratuek hiru urtean ikasten dutela.

### Yogaren tradizioa 
Yogaren tradizioan, Patañjali izen beneratua da. Patañjaliren lan honetan sartzen dira Yoga (*Yogasūtra*) obraren gaineko sotrak eta sotrei egindako iruzkin integrala, *Bhāṣya* izenekoa.

#### Yoga Sūtra 
Yogaren 196 indiar sutra osatzen dute (aforismoak). Erdi Aroko indiar testurik itzuliena izan zen, berrogei hizkuntza inguru haien artean: kawi edo javera zaharra eta arabiarra. XIX. mendearen amaieran inndarra hartu zuen berriz, Swami Vivekananda eta beste batzuen ahaleginengatik.

XX. mendea baino lehen, historiak adierazten du yoga indiarraren eszenan Yogaren beste testu batzuk zirela nagusi, hala nola *Bhagavad Gita*, *Yoga Vasistha* eta *Yoga Yajnavalkya*.  Patañjaliren testua Hinduismoaren Yogaren filosofia klasikoaren oinarrietako bat dela uste da.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Patañjali11.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Pata%C3%B1jali11.JPG/250px-Pata%C3%B1jali11.JPG|alt=
Fitxategi:Patanjali.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Patanjali.jpg/180px-Patanjali.jpg|alt=
Fitxategi:Patanjali_Statue.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Patanjali_Statue.jpg/220px-Patanjali_Statue.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Yoga
* Hinduismoa

## Kanpo estekak
Mitra malgu

**Mitra malgua** (*Helvella elastica*) ascomycota dibisioko onddo zuria da, garatzen duen fruitu gorputzak nahiko kolore eta forma berezia daukala. Sindrome hemolitikoa. Jan behar bada, denbora luzez egosi behar da.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 1 eta 3 cm artekoa, muntatzeko aulki baten itxurarekin, erdian hondoratua, alboetan bi intergune osatuz; gainazal biluzia, zuri grisaxka edo lehoi kolorekoa.

**Hanka:** 6 eta 8 cm arteko altuerakoa eta 1 eta 3 cm arteko diametrokoa; barnehutsa, luzetara hondoratuta, ildo bereizgarri batekin, elastikoa, zuria edo apur bat arrosa.

**Haragia:** Mehea, argizari itxurakoa, elastikoa.

**Etimologia:** *Helvella* hitza latinetik dator, eta lekale, barazkiak, esan nahi du, oro har, belar usaintsua. *Elastica* epitetoa ere latinetik dator, elastikoa esan nahi duen "elasticus" hitzetik. Bere trinkotasunagatik.

## Jangarritasuna 
Espezie hau ez da jangarria eta, gainera, toxikoa izan liteke gordinik kontsumituz gero.

### Nahasketa arriskua 
*Helvella láctea* delakoarekin nahastu daiteke, hau zuria da eta oina saihetsekin.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean hostozabal eta konifero basoetan, batez ere lur buztintsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Islandia, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Iran, Himalaiako eskualdea, Mongolia, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Txina, Papua Ginea Berria, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Jacques Sempé

**Jean-Jacques Sempé** (Peçac, 1932ko abuztuaren 17a - Ampus, 2022ko abuztuaren 11) marrazkilari frantsesa izan zen.

*The New Yorker* aldizkariaren azalak ilustratu zituen eta *Paris Match*-erako ilustrazioak egin zituen. Nikolas Txiki pertsonaiaren marrazkilaria izan zen, René Goscinnyrekin batera sortua. *Sud Ouest* egunkarian hasi zen, eta *Pilote* eta ''L'Express* agerkarietan ere egin zuen lan.

## Lanak 
* *Rien n'est simple* (1961)
* *Tout se complique* (1962)
* *Sauve qui peut* (1964)
* *Monsieur Lambert* (1965)
* *La grande panique* (1966)
* *Saint Tropez* (1968)
* *L'information consommation* (1968)
* *Marcelin Caillou* (1969)
* *Des hauts et des bas* (1970)
* *Face à face* (1972)
* *Bonjour bonsoir* (1974)
* *L'ascension sociale de Monsieur Lambert* (1975)
* *Simple question d'équilibre* (1977)
* *Un léger décalage* (1977)
* *Les musiciens* (1979)
* *Comme par hasard* (1981)
* *De bon matin* (1983)
* *Vaguement compétitif* (1985)
* *Luxe, calme et volupté* (1987)
* *Par avion* (1989)
* *Vacances* (1990)
* *Ames sœurs* (1991)
* *Insondables mystères* (1993)
* *Raoul Taburin* (*une bicyclette à propos de son père*) (1995)
* *Grands rêves* (1997)
* *Beau temps* (1999)
* *Multiples intentions* (2003)
* *Sentiments distingués* (2007)
* *Sempé à New York'' (2009)
### Bildumak 
* En avant −1967 – Pauvert
* Quelques manifestants  –  1983 – 	
* Quelques enfants  –  1983 – 
* Quelques jours de congé  –  1984 – 	
* Quelques vices impunis  –  1986 – 
* Quelques romantiques  –  1986 – 	
* Quelques représentations  –  1987 – 	
* Quelques concerts  –  1987 – 	
* Catherine Certitude (Patrick Modianorekin)  –  1988 – 
* Quelques artistes et gens de lettres  –  1989
* Quelques citadins  –  1989 – 
* Quelques sentiments de culpabilité  –  1991 – 
* Quelques meneurs d'hommes  –  1991 – 
* L'histoire de Monsieur Sommer (Patrick Süskindekin) – 1991 – 
* Quelques forces obscures, éditions Denoël, 1994 
* Quelques mystiques  –  2000  –  
* Quelques philosophes  –  2002 – 
* Le monde Sempé	–  2002 – 
* Un peu de Paris – 2001
* Un peu de la France – 5 November
* Sempé : livre édité en tirage limité à 500 exemplaires en 1998, reproduisant 51 dessins inédits ou couvertures du "New Yorker"; format 30x25 cm (édition galerie Martine GOSSIEAUX à Paris)
* Sempé : livre édité en tirage limité à 500 exemplaires en 2000, reproduisant 61 dessins inédits; format 28x22 cm (édition galerie Martine GOSSIEAUX à Paris)
* Sempé : Enfances – livre édité en tirage limité à 900 exemplaires en 2004, sans texte, reproduisant 40 dessins en partie inédits; format 33x24 cm (édition galerie Martine GOSSIEAUX à Paris)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Buruxka biltzaileak

***Buruxka biltzaileak*** () Jean-François Millet margolari frantsesak olio teknikaz 1857an egindako lan ospetsua da. Margolan hau baserritarren bizitza ilustratzen duten Milleten koadro sortaren parte da.

## Gaia 
Margolaritza XIX. mendeko landa-gizartearen errealitatea modu oso gizatiarrean erakusteagatik da ezaguna. Frantziako goi klaseak gaizki hartu zuen hori. 1857ko Parisko Aretoan erakutsi zutenean, «Arriskutsutzat» jo zuten. Ondoren, frantziar abertzaletasunaren sinbolo bihurtu zen, Lehen Mundu Gerran izena ematea bultzatzeko erabili zelarik.

## Deskribapena 
Jabeek eta baserritarrek atzealdean gurdietan kargatutako gari uztaren itxurazko aberastasunean, Milletek txori-talde bat irudikatzen du zeruan, ahaztutako aleak jateko prest ere. Lehen planoan dauden espilatzaileak. 

*Moissonneurs* (1852) margolanarekin bezala, Milletek gai izan zen, Chaillyko baserritar emakumeak behatzen zituen bitartean, Bibliako pasarte bat gogoratzeko, Boaz eta Ruth agertzen zirenak, lehenak bigarrenari bere eremuan biltzeko baimena emanez, gero langileak otorduak partekatzeko.

## Historia 
Margolanak bi aurrekari izan zituen: 1854an irudi bertikala margotu zuen; 1855an zirriborroa prestatu zuen. 1857ko Parisko Saloian aurkeztu zuen. Jules Dupréren aholkuz Isle-Adameko Binder jaunak 2.000 frankotan erosia, *Des gleneuses* Louvreko bilduman sartu zen 1890ean Pommery andrearen opariari esker, eta Orsay Museora esleitu zuten 1986an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak