Matematika Nafarroan

[thumb|[Nafarroako Unibertsitate Publikoa, Nafarroan matematikaren epizentroa]]**Matematika Nafarroan** formalki landu zuen lehen pertsonaren aipamena X. mendekoa da. Harrezkero historian zehar jakintza-arlo horretan aritu diren pertsonen zerrenda luzea izan da.

XIX. mendetik aurrera, gertakari horietako batzuek eragina izan zuten Nafarroako politikan, gizartean eta garapenean, baita matematikan ere, nazio- eta nazioarteko mailan.

## Historia 
### Hasierako urratsak (1089-1700) 
Nafarroan matematikaren agerpena X. mendean hasi zen. Abraham ben Ezra intelektual nafar ospetsua Tuteran jaio zen 1089an, zero zenbakiren erabilera ospetsu egin zuelako ezaguna izan zena, berak *galpal* deitzen ziona.

1284. urte inguruan, Nafarroako Erresumako armarria zuten jetoiak agertu ziren. Jetoiak unitateak, hamarrekoak, ehunekoak edo milakoak adierazteko erabiltzen ziren, eta lekuz aldatzen ziren batuketak, kenketak edo kalkulu konplexuak egiteko. Funtsezko tresnak izan ziren Comptos Ganbera (Espainiako zerga-erakunderik zaharrena) eta Errege Tesolategia bezalako erakundeentzat; bertan, ofizialek erresumako baliabideen kontabilitate zorrotza eraman behar zuten. Jetoi horietako batzuek kontulariarentzat aholku zuzenak diren kondairak dituzte grabatuta, adibidez: 'Et qui bien getera buen compto trovara' (Eta kontuak ongi ateratzen dituenak, emaitza ona aurkituko du).

Erdi Aroan zehar, Nafarroan oinarrizko hezkuntzako zenbait forma agertu ziren, eta gero instituzionalizatu ere egingo ziren. Iturri gutxi daude horri dagokionez, baina jakina da Antso III.a Gartzeitz matematikako prestakuntza izan zuela Leireko monasterioan, abadea horrela aipatzen zuten: *domino et magistro meo*.

1564ko otsailaren 9an Andres Urdanetak bere bidaia egiteko bost agustindar aukeratu zituenean, Martin Arrada Kruzat nafar matematikariaren inguruan hau esan zuen: "*matematikari, geometra eta astrologi handia, munduko handienetako bat, liburu bat idatzi duena nabigazioari buruz*". Honela kontatzen du Urdanetak:

Arradaren neurriak Espainiak erabili zituen Filipinak ez ezik, Molukak ere bere lurraldearen parte zirela aldarrikatzeko. Gaur egun badakigu kalkulu hori okerra zela eta Filipinak argi eta garbi Portugalen parte zirela, baina Arradaren ospea hain handia zen, ezen portugaldarrek ere haren neurriak sinetsi zituzten.

### XVIII. mendea 
Tuterako Herrialdearen Adiskideen lehen Elkarte Ekonomikoa () Gipuzkoako noble ilustratuen ekimena izan zen (Euskalerriaren Adiskideen Elkartea, "Caballeritos de Azcoitia" izenarekin ere ezagutzen dena), eta 1748an "Junta Akademikoa" izeneko foroa osatu zuten, matematika ere barne zegoela.

1706an, Izaban Miguel Hualde jaio zen, 1775ean *Arithmética* liburua argitaratu zuena, bertan, aritmetikaren lau arauen zenbait kontakizun praktikoren bidez, gazteak aritmetikan irakasteko arrazoiak erakusten ditu.

1799ko uztailean, matematika-ariketak zituen 12 orrialdeko eskuliburu bat Iruñean argitaratu zen gaztelaniaz: *Exercicio de matemáticas puras y mixtas, que tendran don Luis de Hevia y Laganá y Don Ramon Rodriguez de Arellano. asistidos por su preceptor Don Josef Vedeilhie, presbitero. El día __ de julio por la tarde*. Izenburuak dioenez, Luis de Hevia y Laganá jaunak eta Ramon Rodriguez de Arellano jaunak ebatzi behar izan zuten ariketa hura, Josef Vedeilhie apaiz jaunak lagunduta.

### XIX. mendea 
1846an Iruñean Zoel García de Galdeano jaio zen, nafar matematikaria ospetsua eta Espainiako Matematikako Errege Elkartearen sortzaileetako bat izan zen, gaur egun ere existitzen dena, 1916tik 1920ra izan zen elkarteko presidentea. Galdeanok matematika ikasi zuen eta Matematika Espainiako egindako ekarpena hain handia izan zen, non eragina izan baitzuen matematikan nazioartean. Jose Yanguasen biloba zen, Nafarroako historiako pertsonaia ospetsua, eta, ziurrenik, ospea eta dirua jaso zituen. Zoelek Espainiako ordezkari gisa parte hartu zuen 1900eko Matematikarien Nazioarteko Biltzarrean Parisen, Zaragozako Unibertsitateko Jose Riosekin eta Leonardo Torres Quevedorekin batera, Kongresuan parte hartu zuen hiru espainiarretako bat izan zen, eta *Note sur la critique mathématique izenburuko* komunikazioa aurkeztu zuen. 2024ko apirilaren 7an, Heraldo de Aragón egunkariak gehigarri berezi bat argitaratu zuen Zoel García de Galdeanoren heriotzaren mendeurrena gogoratzeko. Iruñeko Garcia Galdeano ikastetxea publikoak bere izena darama.

### XX. mendea 
1904an Iruñeko Elizbarrutiko seminarioetan irakasten zen apaizgo ikasketa-plana hiru ziklo nagusitan egituratuta zegoen: Gramatika, Filosofia eta Teologia. Matematika bigarren zikloaren parte zen, hau da, Filosofiakoaren parte.

XX. mendearen erdialdean Nafarroako Unibertsitatea sortu zen, eta Unibertsitateko irakasle batzuk matematikan aritu ziren zientzia-ikasketetako ikasleei irakasteko. Wolfgang Strobl, 1964tik 1990era, Naturaren Filosofiako irakaslea izan zen, eta, aldi baterako, Filosofia patristiko, Erdi Arokoaren filosofia eta Logika Matematikoaren Historiakoa, Nafarroako Unibertsitatean (Iruñea) eta bi urtez "Logika Matematikoarena".

José Javier Etaio Mikeo nafar matematikaria Espainiako Matematikako Errege Elkarteko presidentea izan zen 1976 eta 1982 artean. Javier Peraltak esan zuen Etaiok berarekin hitz egingo zuela Nafarroako jotari buruz (eta Aragoiko jotari buruz ere bai), baita Osasunari buruz ere; baita bere jaialdiei buruz […] eta gastronomiari buruz ere, eta gogoratzen duela Matematikaren Mundu Urtearen harira idatzitako *Matemáticos madrileños* libururako idazteko eskatu zioten prologoan, Budapesteko jatetxe bateko menuan behin "nafar erara egindako amuarrain" bat aurkitu zuela aipatu zuela, eta ez zuela eskatu, eta azaldu zuela: "ez hainbeste Iratin harrapatutako amuarraina izango ez zelako, baizik eta nork daki zer nolako haragi giharra erabiliko zuten eta, batez ere, nola prestatuko zuten". 2021ean, bere bilobak, Ujué Etaio iruindarrak, Rubio de Francia Saria jaso zuen Espainiako Matematikako Errege Elkartetik.

1977an Udako Euskal Unibertsitateak Iruñean argitaratu zuen euskaraz bere lehen liburua matematikari buruz, Algebra zen titulua eta autoreak Elhuyar Fundazioak izan ziren. Bide horretatik jarraituta, Udako Ikastaroak Iruñean antolatu ziren XX. mendeko azken 23 urte haietan, hainbat ikastaro eta hitzaldi antolatu ziren Matematika sailean. Jarduera horri esker, urte tarte horretan 23 liburu argitaratu zituen UEUk Iruñean matematikari buruz.

Udako Euskal Unibertsitateak 1980an Iruñean antolatu zituen udako ikastaroetan Karlos Santamaria matematikariak sarrera-hitzaldia eman zuen izenburu honekin: "*Euskal Unibertsitatearen inguruan*". Sei urte geroago, 1986an, Mikel Zalbidek aurkeztu zuen sarrera-hitzaldian "*Euskararen indar-neurpideak*" gaia landu zuen matematikaren ikuspuntutik jorratuta. 1990ekoan, Maria Jesus Esteban Galarza matematikariak "*Matematikaren eragina gaurko gizartean*" landu zuen. 2000ko sarrera-hitzaldian, Iruñean beti ere, Anjeles Iztueta Azkue matematikariak "*Matematikak: zenbaki eta eredu bizidunak*" gaia aztertu zuen*.*

1989ko maiatzaren 10ean Matematika Irakasleen Nafarroako Elkarteko lehenengo Batzar Orokorra egin zen, eta horren bidez oinarritzen da. Jesús Javier Jiménez Ibáñez da gaur egun elkartearen presidentea. José Ramón Pascual Bonis izan zen elkartearen lehen presidentea.

1996an, nafar matematikari eta filosofo Xabier Etxeberria Ezpondak *Calculamos: matemáticas y libertad* liburua argitaratu zuen matematikari buruz.

1988 eta 1991 artean, Gabriel Urralburu Nafarroako Gobernuko lehendakariaren kabineteburua Joaquín Pascal Lozano nafar matematikaria zen.

1992ra arte, nafar ikasleek, hala nola María Teresa Lozano matematikariak, parte hartu zuten Espainiako Matematika Olinpiadetan, eta 1992an, Nafarroako Matematika Olinpiadaren abiarazpena egin zen, Gustavo Ochoa irakasleak koordinatuta. 1992 baino lehen, Daniel Lasaosa Medarde nafarrak ia brontzezko domina irabazi zuen Nazioarteko Matematika Olinpiadetan. 2018an, Matematika Olinpiadaren prestaketa saioak hasi ziren Nafarroako Unibertsitate Publikoan.

### XXI. mendea 
Eneko Yurramendi Alemán nafar matematika-irakasle 2002ko otsailean atxilotu zuten Euskadi Ta Askatasunako Urbasa eta Ekaitza komandoetako kide zelakoan.

2005eko Nafarroako Matematika Olinpiada irabazlea, Javier Fresán Leal, 2007an Espainiako Gobernuko Zientzia Ministerioaren Arkimedes Lehiaketan saria irabazi zuen, eta zenbakien teoriako irakaslea da Parisko Sorbona Unibertsitatean.

2007tik 2015era, Nafarroako parlamentari izan zen Nekane Perez Irazabal matematikaria.

2009an eta 2010ean Nafarroako Matematika Olinpiada irabazlea, Ander Lamaisón domina irabazi zuen Nazioarteko Matematika Olinpiadetan. 2010an Nafarroako Gazteriaren Sarien, Nafarroako Gobernuak emandakoetan, bi irabazleetako bat izan zen, Estellés del año sarirako izendatua izateaz gain.

2011ko martxoan Espainiako Matematika Olinpiadak Iruñean egin ziren, Espainiako Matematikako Errege Elkartearen mendeurrenaren barruan.

2011ko ekainean, Javier Bergasa Liberal nafar matematika-irakasle eta historialariak antolatu zuen *Imaginary matematika* erakusketa.

Hiru matematikari izan dira Unibertsitate Publikoko errektore berau sortu zenetik: Antonio Pérez Prados (1995-2003), Pedro Burillo López (2003-2007) eta Julio Lafuente López (2007-2015). Hirurak aritu izan dira Nafarroako Matematika Olinpiadan lanean.

2017an, Humberto Bustince matematikari nafarra Karlos III.a Noblearen Gurutzearekin kondekoratu zuten.

2019tik 2025era, Ana Burusco matematikaria izan zen Nafarroako Gobernuko Unibertsitateen zuzendari nagusia. Adelante Caparroso Aurrera zinegotzia ere izan zen Carlos Ukar nafar politikaria eta matematikaria.

2019an, Nafarroako Unibertsitateko katedradun bat, Jesús López Fidalgo, Espainiako Estatistika eta Operazio Ikerketaren Elkarteko presidente izendatu zuten.

2020ko otsailaren 2an, Iruñeko ikasleak Nicolás Atanes Santos Virus Matemático gizarte-mugimenduarekin ekin zion matematikaren zabalkundeari. 2021ean Navarra Televisión Sarietarako izendatu zuten.

2021etik nafar matematikaria Inmaculada Lizasoain Unibertsitateko Komunitatearen Arartekoa da.

2022ko maiatzean, Nafarroako Unibertsitate Publikoa Aitzol Lasa irakasleak Iruñetik ibilbide matematikoaj sortzeko CalleMath izeneko proiektu bat estreinatu zuen Iruñeko Udalarekin.

2023ko otsailean, María Dolores Ugarte nafar matematikaria Institute of Advanced Materials and Mathematicseko zuzendari bihurtu zen.

2023an, Paula Gordaliza Pastorrek, Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasleak, Vicent Caselles Saria jaso zuen Espainiako Matematikako Errege Elkartearen eskutik.

2023ko irailean, Matemágicos taldeak Matematikako Ikasleen Elkarte Nazionalak antolatzen duen Liga Matemátican parte hartu zuen. María Virto Martínez, 2023tik NUPeko Ikasleen Kontseiluko presidentea, izan zen bere lehen ordezkaria.

2023ko abenduan, txosten baten arabera, DBHko 3. mailako bost ikasle nafarretik batek matematika bertan behera uzten zuen.

2024ko urtarrilaren 22tik urtarrilaren 26ra, Iruñean antolatu zen 2024ko Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Biltzar Bienala. Gainera, horrekin batera, Nafarroako Matematika Olinpiadari buruzko ekitaldi bat antolatu zen, eta Gustavo Ochoari egindako omenaldia ere bai, Nicolás Atanesek sustatua. Bertan izan ziren Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektore Ramón Gonzalo García; María José Asiain, Unibertsitateko Estatistika, Informatika eta Matematika Saileko zuzendaria; eta parte hartzaile olinpiko ohietako asko, hala nola José Sebastián Ochotorena (2011), José María Armendáriz (2019), David Lecumberri (2020, 2021) edo Mikel Pérez de Gracia (2023, 2024), nahiz eta beste askok beren bideoak bidali, Ander Lamaisón (2009, 2010), Iñigo Urtiaga Erneta (2012), Sergio Cía Luvecce (2016), Alejandro Basilio Galván (2017, 2018) edo Ander Miranda Zapata (2022) kasu. Eskerrak emateko bideoak ere bidali zituzten María Gasparrek, Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Olinpiaden Batzordeko presidentak; Daniel Lasaosak, Nafarroako Matematika Olinpiadaren prestatzaileak; Jorge Casanovak, olinpiko ohiak eta Zaragozako Unibertsitateko Matematika eta Fisika ikasleak; eta Elma Saizek, Espainiako Gobernuko Inklusio, Gizarte Segurantza eta Migrazio ministroak. Nafarroako Gobernuko lehendakariak, María Chivitek, testu bat bidali zuen non honakoa zioen: «[Gustavo Ochoak] ez dezala inoiz galdu matematikekiko duen grina. Hezkuntza tartean dagoenean eta ezagutzak transmititzeko esfortzu osoa jartzen diozunean, edozein omenaldi merezitakoa da». Nafarroako Matematika-Talentu Tailerra aurkeztu zen.

2025ean, Rubén Medina Sabinok, Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasleak, Vicent Caselles Saria jaso zuen Espainiako Matematikako Errege Elkartearen eskutik.

2025eko azaroaren 22an, Lizarran, magiaren eta matematikaren arteko harremanari buruzko hitzaldia antolatu zen, Dictel elkarteak antolatuta. Jesús Javier Jiménez Ibáñezek, Matematika Irakasleen Nafarroako Elkarteko presidentea, Juan Carlos Martín Sendín eta Fernando Martín Sendín parte hartu zuen jardueran.

2026. urtearen hasieran, Javier Fresán Leal nafar matematikari 2026ko Fields Domina irabazteko hautagai sendoenetako bat bezala hartzen zen.

2026ko martxoaren 28an, Nafarroako Unibertsitate Publikoak omenaldi bat antolatu zuen José Javier Etaio Mikeo matematikari nafarraren jaiotzaren mendeurrena eta Zoel García de Galdeanoren heriotzaren 102. urteurrena gogoratzeko. Juan Luis García Martín, Nafarroako Gobernuko Unibertsitate, Berrikuntza eta Eraldaketa Digitaleko kontseilariak, parte hartu zuen ekitaldian, Begoña Pérez Eransus Ikasleen, Unibertsitate Bizitzaren eta Gizarte Konpromisoaren errektoreordearekin; María José Asiáin Estatistika, Informatika eta Matematika Saileko zuzendariarekin; eta Nicolás Atanes matematika-komunikatzaile eta ekitaldiaren antolatzailearekin batera. Olivos eraikineko Nicolás García de los Salmones aretoan egindako ekitaldian bi espezialistei eskainitako laudorioak egin ziren. Galdeanoren laudorioa Pedro José Miana Sanzek, Zaragozako Unibertsitateko Analisi Matematikoko irakasleak, eman zuen. Mikeoren laudorioa José Javier eta Fernando Etaio Gordejuelak eman zuten, omendutako matematikariaren semeek, biak matematikariak eta Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko eta Kantabriako Unibertsitateko irakasleak, hurrenez hurren. Aurreko egunean, Iruñeko katedralaren bisita matematikoa antolatu zen, Matematika eta Adimen Artifizialaren inguruko hitzaldiekin batera Salesas Monasterioko Pinaquy Aretoan, Sonia Elizondo zientzia-komunikatzaileak moderatuta, eta Mikel Galar, Edurne Barrenechea eta Marisol Gómez Fernández ikertzaileekin. Miguel Matellanes zinegotziak eta Nicolás Atanesek eman zuten hasierako hitzaldia, eta matematikak jasan duen eraldaketa sakona eta eguneroko bizitzan duen presentzia gero eta handiagoa azpimarratu zituzten. Matellanesek Etayo Miqueoren garrantzia azpimarratu zuen tokiko pertsonaia gisa.

## Unibertsitate ikasketak 
Nafarroan Matematikako Gradua eskaintzen ez bada ere, 2020ko uztailean Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionalak iragarri zuen Iruñeko campusean graduaren lehen ikasturtea emango zuela. UNED Iruñeko Matematika graduko programak ikasle kopuru aldakorra izan du 2020az geroztik. 2020-2021 ikasturtean 60 ikasle izan ziren (44 gizon eta 16 emakume). 2021-2022 ikasturtean 51 ikasle izan ziren (41 gizon eta 10 emakume). 2022-2023 ikasturtean 48 ikasle izan ziren (36 gizon eta 12 emakume). 2023-2024 ikasturtean 61 ikasle izan ziren (45 gizon eta 16 emakume). 2024-2025 ikasturtean 50 ikasle izan ziren (37 gizon eta 13 emakume).
ImageSize  = width:500 height:400
PlotArea   = left:50 bottom:100 top:50 right:30
AlignBars  = justify
Period     = from:0 till:70
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = increment:10 start:0

Colors =
  id:guztira    value:black
  id:gizonak    value:blue
  id:emakumeak  value:rgb(1,0.4,0.7)

TextData =
  pos:(110,370)
  fontsize:M
  textcolor:black
  text:Matematika Graduko matrikulazioa (UNED Iruñea)
  
  pos:(80,50)
  textcolor:guztira
  text:■ Guztira
  
  pos:(180,50)
  textcolor:gizonak
  text:■ Gizonak
  
  pos:(280,50)
  textcolor:emakumeak
  text:■ Emakumeak

PlotData=
  color:guztira width:25
  bar:2020-21 from:0 till:60
  bar:2021-22 from:0 till:51
  bar:2022-23 from:0 till:48
  bar:2023-24 from:0 till:61
  bar:2024-25 from:0 till:50

  color:gizonak width:15
  bar:2020-21 from:0 till:44
  bar:2021-22 from:0 till:41
  bar:2022-23 from:0 till:36
  bar:2023-24 from:0 till:45
  bar:2024-25 from:0 till:37

  color:emakumeak width:7
  bar:2020-21 from:0 till:16
  bar:2021-22 from:0 till:10
  bar:2022-23 from:0 till:12
  bar:2023-24 from:0 till:16
  bar:2024-25 from:0 till:13

2024-2025 ikasturtean 4 ikasle izan ziren UNED Tuteran.

2011n, 2011ko Nafarroako Matematika Olinpiadako irabazleen harreran, gurasoek damua adierazi zuten Nafarroako Unibertsitate Publikoak Matematika Gradurik eskaintzen ez zuelako, eta irakasleak, berriz, bat etorri ziren hiruretako bat unibertsitate honetan geratzea pozgarria izango litzatekeela esatean. Horren harira, Matematika Saileko buruak, Esteban Indurainek, adierazi zuen unibertsitateak doktorego programak eskaintzen zituela, eta gaineratu zuen, gradu programarik ez egon arren, zituzten doktorego kopurua oso handia eta kalitate handikoa zela. 

2021ean, Navarra Suma koalizio politikoak proposamen bat aurkeztu zuen Nafarroan Matematika gradua eskaini ahal izateko. Proposamenaren arabera lan-merkatuan izandako aldaketek justifikatzen dute ekimen hori. Matematikako Graduak "interes handia piztu du, tituludunen aldakortasunari lotutako enplegagarritasun handia dela eta, sektore gehienetako enpresetan lana aurkitzeko aukera ematen dielako". 

Ez Nafarroako Unibertsitateak ezta Nafarroako Unibertsitate Publikoak ere ez dute Matematikako Gradua, eta horixe kritikatu du maiz Nicolás Atanes nafar matematika dibulgatzaile, 2022ko abuztuan Diario de Navarra egunkarian argitaratutako gutun batean esan baitzuen Nafarroa dela Matematikako titulurik ez duen erkidego bakarra. 2024ko Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Biltzar Bienalaean, ironikoki azpimarratu zuen hiriak 3 edo 4 urte barru matematika izan zezakeela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak