open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Argia Ituarte Arkotxa

**Argia Ituarte Arkotxa** (Ondarroa, Bizkaia, 1961eko abuztuaren 29a) Ondarroako emakumezko lehen alkatea izan zen 2011 eta 2015 urteen artean ezker abertzaleko ordezkari gisa.  Biologia ikasketak egin zituen EHUn, Leioako Zientzia eta Teknologia Fakultatean, euskarazko lehenengo taldea izan zen eurena. Lanbidez biologia irakaslea da bigarren hezkuntzan.  

2011ko maiatzaren 2ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, Bildu koalizioaren izenean hautatu zuten alkate, bere alderdiak lortutako bederatzi zinegotziei esker. EAJ alderdiak lau zinegotzi eskuratu zituen.  

Bere legegintzaldian zabaldu zuten Etxelila, emakumeentzako topalekua, Lea-Artibai eskualdean zabaldutako gisa honetako lehen espazioa. Bere legegintzaldian beste proiektu hauek ere gauzatu ziren: Futbol zelaian belar artifiziala ipini, Kamiñazpi kalea berritu, udalaren artxibo historikoa digitalizatzen hasi, Ipar Kalea konpondu eta baita udaletxe zaharreko teilatua eta Radixu Irratiaren egoitza, Arrigorri ostatua martxan ipini.  

Bere laguntzarekin Gabeko izarrak sortu zen 2013an, Ondarroako herri aldizkaria.

2015eko udal hauteskundeetan Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bilduk zinegotzi bat gutxiago eskuratu zuen eta Euzko Alderdi Jeltzaleak bat gehiago, baina hala ere lehenak gehiengoari eutsi zion. Euskal Herria Bilduko Josu Arrizabalaga hautatu zuten alkate orduan.thumb|Etxelila, Argia Ituarte alkate zela zabaldu zen|alt=|erdian|411x411px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lords of Dogtown

***Lords of Dogtown*** 2005ean Catherine Hardwickek zuzendutako eta Stacy Peralta skater profesional ohiak idatzitako filma da. Z-Boys skateboard talde kaliforniarra da, 1970eko hamarkadan Ameriketako Estatu Batuetako hainbat txapelketa irabazi zituena.

Heath Ledger, Rebecca De Mornay, John Robinson, Emile Hirsch, Victor Rasuk, Michael Angarano, Johnny Knoxville eta Nikki Reed aktoreek antzeztu zuten. Mitch Hedberg ere agertzen da, filmean rol txiki bat izan zuen komiko estatubatuarra, eta hura estreinatu aurretik hil zena; beraz, haren memoriari eskainia dago.

Catherine Hardwicke zuzendariak, 2003an Sundanceko Zinemaldian Zuzendari Onenaren Saria irabazi zuena "Thirteen" filmagatik, skateboardingaren hiru mitoen istorioa zineman hilezkor bihurtzen saiatzen den film honen zuzendaria da. Stacy Peraltak, Tony Alvak eta Jay Adamsek, 1970eko hamarkadan zehar eboluzionatu zuten nerabeek, bakoitzak bere eszenak edukitzeaz gain, modu aktiboan parte hartu dute AFI zinema jaialdian dokumental onenaren saria jaso duen ekoizpen honen errodajean.

## Erreferentziak
Lore Zumeta

**Lore Zumeta Olaskoaga** (Zarautz, 1994) matematikari euskalduna da.

## Biografia 
Txikitatik gustoko izan zituen matematika eta zientziak eta 2016an Matematikako gradua atera zuen Euskal Herriko Unibertsitatean. Ondoren *Estatistika eta Ikerkuntza Operatiboko* masterra UPC-UBn, Bartzelonan, eta horrela matematikaren arlo aplikatua hobetsi zuen. Bioestatistika arloan ari da lanean. BCAM ikerketa zentroan ikertzaile laguntzaile lanetan aritu da urtebetez eta orain doktoretza tesia egiten ari da, kiroletako lesioen arrisku faktoreen inguruan.

Programazioaren munduan genero berdintasunaren alde lan egiten duen R-ladies taldeko kidea ere bada Bilboko taldean.

## Erreferentziak
Rosa Elizburu

**Rosa Maria Elizburu Oianguren** (Arrasate, Gipuzkoa, 1958ko apirilaren 5a) ezker abertzaleko politikaria da, Atxondoko emakumezko lehen alkatea izan dena. Politikari izateaz gain, irakasle, zuzendari eta pedagogia arduraduna ere izan da.

Gaur egun Kolonbiako Nasa indigena komunitatearekin lanean dihardu.

## Biografia 
Lehen ikasketak  Angiozarko herri-eskolan egin zituen, eta oinarrizko batxilerrekoak, berriz, Bergarako Mariaren Lagundian ikastetxean eta Bergarako institutuan. Magisteritza ikasketak Eskoriatzako Fakultatean burutu zituen.

### Ibilbide profesionala 
Irakaslea izanik, Haur Hezkuntzako zikloan 27 urte egin ditu lanean Eskoriatzako Arizmendi-Jose Arana ikastolan. Tarte horretan Ikastolen Elkarteak Haur Hezkuntzako Hezkuntza Proiektua garatzeko 6 urtez liberatu zuen. Durangoko Ibaizabal Ikastolan Lanbide Heziketako Haur Hezkuntzako Goi Zikloaren diseinua egiteaz gain, bertoko ikasketaburua eta irakaslea izan da erretiroa hartu arte (2007-2020). Guztira 41 urtetan aritu da ikastolen munduan.

### Hizkuntza lankidetza 
Lankidetzan ere aritu da 2013. urtetik aurrera Garabide Elkartearen eskutik Kolonbiako Kauka Departamentuko Çxab Wala Kiwe-Asociación de Cabildos Indígenas del Norte eta Toribio udalerriko Sek Sxab- Plan de Vida Proyecto Nasa erakunde indigenekin, batez ere Haur Hezkuntza eta Lehen Hezkuntzako irakasleak trebatzen. Sek Sxab-ek eskatuta, 2021etik aurrera hamaika laguneko talde bat prestatzen ari da jatorrizko hizkuntzan murgilketa eredua abian jar dezaten, eta horretarako Lehen Hezkuntzako metodologia eta baliabide didaktikoak sortu ditzaten.

### Politikari ibilbidea 
thumb|250px|Rosa Elizburu eta David Cobos
2011ko maiatzaren 2ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, Bildu koalizioaren izenean hautatu zuten alkate.

2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz David Cobos Sarraoa (EH Bildu) izan zen Atxondoko alkatea, Rosa Maria Elizburu Oiangurenen (Bildu) ondotik. Cobosek alkatetza lortu zuen bere taldearen baiezko botoei esker, gehiengo osoaz.

Apurka - apurka udalak aurretik zuen zorra kitatzea lortu zuten legealdiko lau urteetan.
thumb|250px|Rosa Elizburu eta Rosi Oleaga 2016 Ibilaldiko omenduak
## Ohoreak 
* 2016 Ibilaldian omenaldia jaso zuen Rosi Oleaga lankidearekin batera egindako ibilbide oparoagatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rosa Elizburu Anboto aldizkariko artikuluetan (>20)
Zaloa Fuertes

**Zaloa Fuertes Urrutxi** (Mexiko, 1983ko otsailaren 12a) argazkilaria da.

## Biografia 
Zaloa Fuertes Mexikon jaio eta hazi bazen ere, bere sustraien bila Durangaldeko Abadiñora aldatu zuen bizitokia 2009an. Mexikotik Euskal Herrira etorri eta, 10 urteko lan fotoperiodistikoa maletan sartuta, hutsetik hastea erabakita, lan pertsonalagoan murgildu zen.

Harrezkero hainbat argazki erakusketa egin ditu bai jaioterrian baita Euskal Herrian ere. Zenbait euskal idazleren liburuetarako argazkiak ere egin ditu.

### Lehen urratsak 
Komunikazio zientzietan lizentziatu zen ITESMko Querétaro Kanpusean. Argazkigintza masterra egin zuen Escuela Activa de Fotografían (Querétaro, Mexiko) eta New York Institute of Photographyn (NY, AEB). Argazkigintzako hainbat tailerretan parte hartu du, besteak beste, Oscar Molina, Ricky Davila, Eduardo Momeñe, Iñaki Domingo, Vicente Paredes, Juan Valbuenarekin eta Antoine d'Agatarekin. Bere proiektuak, inguru geografiko diferenteetan, bere burua bilatzearekin lotuta daude.

### Erakusketak 
* *Más allá de las ilusiones* (Mexiko, 2003).
* 06:04 (Mexiko, 2004).

* *Ram Memoria* (Euskal Herria, 2012).
* *Azala* (Begira Photo, 2013).
* *Egun bat argazki bat* (Durango, 2013).
* *Begira Photo 2014*, koordinazio lana.
* *Bera* (Durango, 2015).
* *La NUU Argazki Festibala, Rubi* (katalunia, 2015).
* *Nightmares, Monterreyko (Mexiko) Unibertsitate Teknologikoan* (2019).

### Bestelakoak 
* *Beltza naiz* dokumentala. Irudiak.
* *Black is Beltza.* Irudiak eta ahotsa (Fermin Muguruzaren filma).

* Juan Mari Irigoienen "Nor bere bidea" liburuaren ilustrazioa.
* Katixa Agirreren "Amek ez dute" liburuko argazkia.
* D´Capicho bikotearen "Andrazkubak diskoko argazkiak.
* Kirmen Uriberen liburuko argarkiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zaloa Fuertes. Azala proiektua.Eitb kulturan. 
* Zaloa Fuertes. Instagram
* Zaloa Fuertes. Facebook
* Zaloa Fuertes. Euskadi Irratian
* Zaloa Fuertes. Hegats Aldizkaria 54
Matxus Perugorria

**Maria Jesus "Matxus" Perugorria Montiel** (Bera, Nafarroa Garaia, 1981ko urtarrilaren 12a) biokimikari euskalduna da, Biodonostia Osasun Ikerketa Institutuko Ikerlaria.

## Biografia 
Biologia eta biokimika ikasketak egin zituen Iruñean. Doktoretza tesia hepatokartzinomaren inguruan burutu zuen. Doktoretza ondorengoa egitera Ingalaterra iparraldeko Newcastle hirian egin zuen. Ikerbasque beka baten bidez Euskal Herrira itzuli zen eta Biodonostian ari da gaur egun ikerketa lanetan, Gaixotasun hepatiko eta gastrointestinalen arloan. Ramón y Cajal beka bat ere eskuratu du.

Parisko Unibertsitatean eta Vienako Unibertsitatean ere ibilia da ikerketan.

Perugorriak Biodonostia OIIko gibeleko eritasunen taldean dihardu, eritasun hepatiko eta gastrointestinalen atalean. Gibeleko gaixotasun kronikoaren, fibrosiaren eta zirrosi hepatikoaren zabalkundean eta gibeleko tumore primarioen garapenean parte hartzen duten mekanismo molekular eta zelularren ikerketan esperientzia handia eta nazioarteko aitorpena dauka.

## Sariak eta aitorpenak 
* Europako Gastroenterologia Elkarteak *Rising Star* saria eman zion, urtero Europako 6-8 ikerlari kliniko gazte saritzen ditu, eta 2019ko urrian jaso zuen Bartzelonan.
* Ikerlan fundazioak Matxus Perugorria Berako ikerlariaren lana aitortu du.Gibeleko kalte kronikoaren alorrean eta minbizi primarioen garapenean egindako ekarpenagatik saritu dute.
* 2022an Gibelaren Ikerketaren Europako Elkarteak Emerging Leader Award (Etorkizuneko Liderren Saria) eman zion ikerlari beratarrari. Londresen egin zen Gibelaren Nazioarteko Biltzarrean jaso zuen saria. Sari horrek ikerlariek beren karrerako lehen urteetan egindako ikerketa lana aitortzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Matxus Perugorriari #Ikerbasque10urte "Ezagutza da libre egiten gaituena"
Nekane Intxaurtza

**Nekane Intxaurtza Etxebarria** (Igorre, Bizkaia, 1965eko uztailaren 12a) politikaria eta editorea da. Dimako (Bizkaia) emakumezko lehen alkatea izan da, eta Udako Euskal Unibertsitateko argitalpenen arduraduna da 1990etik.

## Bizitza 
Nekane Intxaurtza Etxebarria Igorren jaio zen, Urkizu auzoan Ostatu Behekoa etxean. 1988an Dimara joan zen bizitzera.

Lehen ikasketak Igorreko Ignazio Zubizarreta ikastetxean egin zituen. Administrari laguntzaile ikasketak Zeanuriko Zulaibar Ikastetxean egin zituen. Basauriko AEK-ko Bolintxu euskaltegian alfabetatu zen.

## Dimako alkatea (2015-2019) 
[ezkerrera|thumb|[Dima herria, Arratian eta Bizkaian kokatua.]]
2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, EH Bildu koalizioaren izenean hautatu zuten alkate.

Dimako Udalak 2015ean zuen milioi bi eta erdiko zorra kitatu zuen, Intxaurtza alkate izan zen lau urtean.

2015etik 2019ra bitarte, Dimako alkatea zela, UEMAren eragileetako bat ere izan zen. UEUk 440 liburu argitaratu ditu 2020 urtera arte, 300 liburu 1990tik, batez beste urtero hamar.

*Uztaro* aldizkari zientifikoaren idazkaria ere bada **Intxaurtza**.
Fitxategi:Robotika-azala-UEU-2011.jpg|Robotikaz (2011)
Fitxategi:Maite Idirin liburua 2023.jpg|Maite Idirinena (2023)
Fitxategi:Irudiz eta euskaraz.jpeg|Zinemagintzaz (2021)
Fitxategi:Latinoamerikaren-zain-urratuak azala.jpg|Latinoamerikaz (2022)
Fitxategi:Erleekin solasean.jpg|Erleez (2020)
Fitxategi:Uztaro aldizkaria.jpg|Uztaro aldizkaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskadiren Aldeko Libreak

**Euskadiren Aldeko Libreak** (**EaL**), gaztelaniaz ***Libres por Euskadi*** (**LxE**), 2018an sortutako alderdi politikoa da, bere jarduera Euskal Autonomia Erkidegoan gauzatzen duena. Egoitza nagusia Gasteizen du, eta "dogmarik gabeko" alderdi gisa definitzen du bere burua, helburu gisa euskal gizartearen ongizatea izanik. Lehen aldiz 2019ko udal eta foru hauteskundeetan aurkeztu zen, eta 2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetara aurkeztuko da.

## Historia eta ideologia 
Alderdia 2018ko irailaren 21ean erregistratu zen. Gizarte zibileko pertsona ezberdinek osatutako alderdi gisa aurkezten dute euren burua. Ezkerreko zein eskumako jendeak eta jende abertzale zein ez-abertzaleak osaturik, ideologiak atzean utziz Euskadiko herritar guztien ongizatearen alde lan egiteko helburua dutela adierazten dute. EaL-k 2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan parte hartuko du, hiru herrialdeetan zerrendak aurkeztu ondoren.

## Erreferentziak
José León de Carranza zubia

**José León de Carranza zubia** edo **Carranza zubia**, Espainiako Cádiz hiria eta Puerto Real udalerriak elkarlotzen dituen zubi bat da, Andaluziako Cádizko probintzian. Cádizko badia zeharkatzen du, bertatik N-443 errepidea doalarik.

1967-1969 artean eraiki zen eta 1.400 metroko luzera du.
Vanessa Angel

**Vanessa Madeline Angel** (Londres, 1966ko azaroaren 10a) Ingalaterrako aktorea eta modelo izana da, *Weird Science* telesailean *Lisaren* rola betetzeagatik da ezaguna. *Kingpin* filmean *Claudia* izan zen.

## Biografia 
Oso gaztea zela modeloen agente batek aurkitu zuen eta 16 urterekin Ford Models agentziarekin kontratua sinatu eta New Yorkera joan zen. *Vogue* eta *Cosmopolitan* aldizkarietan agertu zen eta *Diet Pepsi* "neska" izan zen. *Vogueren* kasuan neska britainiar bat azalean agertzen ez zela sei urte ziren.

## Aktore ibilbidea 
1985. urtean Spies Like Us filmean egin zuen aktore gisako lehen lana. Sobietarren misil bat zaindu behar zuen espia zen eta Dan Aykroydek egiten zuen pertsonaiarekin egiten zuen lo. 1990. urtean *King of New York* filmean paper txiki bat bete zuen eta hurrengo urteetan telesail ezagunetako kapitulu batzutan agertu zen, *Baywatch* (1991, 3 kapitulu). Azken honetan supermodelo ero, bisexual eta drogazalea antzeztu zuen. Bitartean 1995ean *Hercules: The Legendary Journeys* telesailean 3 kapitulutan *Xena*-ren papera egiteko aukeratu izan zen, baina gaixotu eta uko egin behar izan zion. Lucy Lawlessek ordezkatu zuen, eta gerora *Xena*-ren telesaila ere egin zen. 1996. urtean Kingpin filmean *Claudia*-ren papera bete zuen.

Hurrengo urteetan hainbat filme eta telesailetan hartu zuen parte, geheinetan komedia batean neska ederraren rola betez. 2000 urtean zientzia fikziozko *Stargate SG-1* telesailean *Anise-Freya* izan zen hiru kapitulutan. 2005ean *Entourage* telesailean kameo bat egin zuen beraren papera eginez.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telesailak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Rakel Elu Bengoetxea

**Rakel Elu Bengoetxea** (Ondarroa, Bizkaia, 1963ko ekainaren 29a) politikaria eta irakaslea da. 

## Ibilbide politikoa 
thumb|250px|Ezkerretara|Etxelila. Ondarroa
Ondarroako Udaleko zinegotzia izan zen 2011tik 2019ra, Berdintasuneko Kontseilu burua 2011-2015 bitartean ( garai hartan Etxelila izeneko emakumeentzako topalekua zabaldu zuten, Lea-Artibai eskualdean zabaldutako erreferentziazko gune garrantzitsua bilakatu delarik) eta Ongizateko Batzordeburua 2011-2019ra Bildu eta EH Bildu koalizioekin aurkeztuz.  Lea Artibai Amankomunazgoko emakumezko lehen lehendakaria izendatu zuten 2015ean eta 2015etik 2019ra bitartean burutu zuen bere kargua.

2023-2027 legegintzaldian,  Bizkaiko Batzar Nagusietako EHBilduko Batzarkidea da. 

Lanbidez irakaslea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edurne Lasa

**Edurne Lasa Amorebieta** euskal idazlea, aktorea eta antzerki zuzendaria da. Elgoibarko Taupada antzerki taldeko zuzendaria. Antzerkigintzako irakaslea.

Lagun-talde batek antzerkia euskaraz egiteko konpromisoa hartu zuen 1977an, eta bide horri eusten dio Edurne Lasak, Jose Mari Larrañagarekin batera. Edurne Lasak betidanik izan du antzerkia bihotzean, eta bere bizitza arte eszenikoei lotuta egon da beti.

Inguma euskal komunitate zientifiko-intelektualaren datu-basean, Lasaren 26 idazlan ageri dira zerrendatuta (2020ko martxoko datua).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal antzerkigintza
* Euskal Herriko antzerki taldeak

## Erreferentziak
Omara Portuondo

**Omara Portuondo** (Habana, Kuba, ) kubatar abeslaria da, filin estiloko ikurretako bat dena.

## Biografia 
Omara Portuondo 1930ean jaio zen Habanan. Bere aita Bartolome Portuondo zen, eta ama Esperanza Peliez. 1945ean dantzan hasi zen Tropicana lokalean, Habanan, bere ahizpa Haydeerekin batera. 1952an Las d'Aida laukotean hasi zen abesten, eta han egingo zituen 15 urte.

1959an bakarkako lehen lana atera zuen, *Magia negra*, Kubako musika eta jazz-a nahastuz. Eta 1967an bakarkako karrera hasi zuen. 1996an grabatu zuen Buena Vista Social Club diska, Kuban. 1998tik aurrera kontzertuak eman zituen talde horrekin munduko leku askotan.

## Sariak 
* 1970: Varaderoko jaialdiko saria
* 1988: Alejo Carpentier medaila
* 2002: Felix Varela saria
* 2008: Disko tropikal onenaren saria Grammy latinoetan
* 2011: Gran Teatro de la Habana saria
* 2014: La Mar de Músicas saria

## Diskografia 
* 1958: *Magia negra*
* 1966: *Como un milagro*
* 1967: *Esta es Omara Portuondo*
* 1967: *Omara Portuondo*
* 1974: *Omara Portuondo y Martín Rojas*.
* 1981: *Y tal vez*
* 1983: *Omara Portuondo*
* 1984: *Jorrín*
* 1984: *Omara Portuondo canta el son*
* 1991: *Soy cubana*
* 1995: *Pensamientos*
* 1995: *Omara Portuondo*
* 1995: *Cuarteto Las D’Aída*
* 1995: *Palabras*.
* 1996: *Amigas*
* 1997: *La novia del feeling*
* 1997: *Desafíos*
* 2000: *Buena Vista Social Club presenta: Omara Portuondo* (WCD059).
* 2000: *Omara Portuondo - La colección cubana*
* 2000: *Veinte años*
* 2004: *Flor de amor.*
* 2005: *Lágrimas negras*
* 2007: *Duets*
* 2007: *Singles*
* 2008: *Gracias*
* 2008: *Omara Portuondo e Maria Bethania*
* 2008: *Omara Portuondo e Maria Bethania ao vivo* (DVD).
* 2009: *Gracias*
* 2018: *Omara Siempre* (Egrem)

## Kanpo estekak
John Trunley

**John Thomas Trunley** (1898ko urriaren 14a - 1944ko irailaren 30a) britainiar music Halleko artista eta azoka fenomenoa famatua izan zen bere obesitateagatik eta *The Fat Boy of Peckham* bezala aurkeztu zuten. Pisua azkar irabazi zuen, zazpi hilabeterekin 13 kg izatera iritsiz. Lau urterekin 76 kilo pisatu zituen eta Sir Frederick Treves mediku ospetsuak aztertu zuen. Sei urterekin eskolan hasi zenean 1.100 mm-ko soina eta 1.200 mm-ko gerria zituen. Nazioarteko protagonismoa lortu zuen Lord Northcliffe-k Londresko Konderriko Kontseiluak 370 metro tranbia linean zabaltzeko erabakiaren inguruko istorio kritikoa argitaratu zuenean, Trunley-k ezin zuelako gehiago oinez Reddins eskolara joan.

Handik gutxira, Ingalaterran bira egiten hasi zen Fred Karno bezalako sustatzaileen administraziopean. Trunley musika aretoko aretoetan agertu zen ikusleen aurrean abesten "I want to be a jockey ". Lehen Mundu Gerraren ondoren , hainbat kontratu negoziatu zituen rol txikietan filmetan agertzeko. Florence Weeden alargunarekin ezkondu zen, seme bat zuena, eta beste bat izan zuten elkarrekin Trunley tuberkulosiak jota hil aurretik 1944an. Camberwell-eko Hilerri Berrian lurperatuta dago.
Venezuelako krisia

**Venezuelako krisia** herrialdeak 2013. urtearen hasieratik pairatzen duen krisi politiko, ekonomiko eta sozialari egiten dio erreferentzia.

Herrialdearentzat, krisiak hainbat arazo ekonomikoen pilaketa ekarri zituen: finantza krisia, oinarrizko produktuen eta botiken eskasia, enpresa pribatuen itxierak eragindako langabeziaren gorakada eta eskualdeko beste herrialdeetarako migrazio masiboa. Era berean, bankuek enpresa pribatuari emandako kredituaren murrizketa, hiperinflazioa eragin zuen gobernu zentralak Venezuelako Banku Zentralaren (BCV) bidez egindako diru-politikaren esku-hartzea, ustelkeria politikoa, produktibitatearen eta lehiakortasunaren narriadura, petrolioaren prezioen beherakada (industria honek Venezuelan izan duen krisirik handiena eragin zuena) eta beste arazo batzuek krisia larriagotzea eragin dute.

Krisiak bi protesta mugimendu sozial gogor sortu ditu, bata 2014an eta bestea 2017an. Nazio Batuen Giza Eskubideetarako Goi Mandatariaren Bulegoaren arabera, polizia-aparatuek eta para-polizialek gogor zapaldu zituzten protestak, eta parte-hartzaileen giza eskubideak behin eta berriz urratu zituzten, arrazoi politikoengatik hainbat biktima eta preso utziz.

Aldi honetan bertan Venezuelak krisi politiko sakona jasan du. 2015eko abenduan, oposizioak eserlekuen bi herenak eskuratu zituen Asanblea Nazionalean. 2016ko urtarrilean, Auzitegi Gorenak- 2015eko abenduan chavismoaren aldeko Asanblea Nazionalak hautatua- Amazonas estatuko diputatuen aukeraketan irregulartasunak aipatuz, Asanblea Nazional berria "men egin gabe" zegoela deklaratu zuen eta bere erabaki guztiei balio juridikoa ukatu zien. Urte horretan bertan, Batasun Demokratikoaren Mahaia alderdiak (MUD) Nicolás Maduro presidentearen aurkako errebokazio-erreferendum bat hasi zuen, eta 2016ko urrian Hauteskunde Kontseilu Nazionalak (CNE) mugarik gabe bertan behera utzi zuen erreferenduma.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaskarot (antzezlana)

**Kaskarot** ATX teatroak sortutako antzezlana da. 2019ko abenduaren 8an antzeztu zuten lehen aldiz, Basauriko Social Antzokian. Gartxot Unsainek idatzi eta musikatu du eta taula-zuzendaria Iñaki Ziarrusta da.

## Pertsonaiak 
* Kaskarot: Maryse Urruty.
* Ilunzaku eta Aner heldua: Natxo Montero.
* Aner: Jon Koldo Vázquez
* Musikaria eta nagusia: Gartxot Unsain

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal antzerkigintza
* Euskal Herriko antzerki taldeak
Jockey

thumb|380x380px| Jockey
***Jockeya*** zaldi lasterketetan lehiatzen den zaldizkoa da.

## Etimologia 
*Jockey* hitza jatorriz eskoziarra zen Jack izenaren txikigarria zen. Beraz, Joantxu edo Jontxu bezala itzul zitezkeen. "Mutil edo bikotekidea" modu orokorrean ere erabiltzen da, 1520ko hamarkadatik aurrera behintzat. 1660ko hamarkadaz geroztik "lasterketetan zaldia gidatzen duen pertsona" izendatzeko erabili da, hau da, zaldizkoa. Ingelesaren argot amerikarrean, jock ("gizon atletikoa") hitzaren txikigarri bezala erabiltzen da.

## Ezaugarri fisikoak 
Batez besteko jockeyak gorpuzkera arina baina atletikoa du eta normalean 49 eta 54 kg arteko pisua du. Lasterketaren araudiaren eta lasterketaren arabera, zaldiak 48 eta 61 kg arteko pisua eramaten dute, *jockeyaren* ekipoa barne.

Jockeyentzako altuera mugarik ez dagoen arren, orokorrean nahiko baxuak dira pisu mugak direla eta. Normalean 1,47 m eta 1,68 m artean neurtzen dute.

Jockey-eskola batzuek onartzeko gehienezko muga hau ezartzen dute: 22 urte, 1,60 metroko altuera eta 50 kg-ko pisua.

## *Jockeyaren* lana 
Normalean ez dira enplegatuak izaten, baizik eta entrenatzaileek eta zaldi jabeek aukeratzen dituzte soldata bat gehi garaipen bakoitzeko aparteko kopuru baten truke. Lasterketetan zalditegiaren koloreak erakusten dituzte.

Sariak daude Sari Nagusiak eta Estatistika Nazionalak irabazi dituzten jockeyentzat.
Chavismo

[thumb|eskuinera|[Hugo Chávez, Venezuelako Bolibartar Errepublikako presidentea (2012).]]
**Chavismoa** Hugo Rafael Chávez Fríasen figuraren inguruan Venezuelan sortutako ideologia eta ezkerreko mugimendu politikoa da. Era berean, chavismoa bera orientazio sozialista eta bolibartarreko mugimendu zibiko-militar gisa identifikatzen da. Bestalde, chavismoak abiarazitako gobernu eta oinarrizko politikei Bolibartar Iraultza deitu izan zaie, "itsasaldi arrosa"ren fenomeno politiko latinoamerikarraren barruan kokatu dena.

Mugimendu horrek Venezuelako politika menderatu du Chávez beraren (1999-2013) eta Nicolás Maduroren (2013-egun) gobernuen bidez, hau da  zehar.

Gaur egun chavismoa nagusiki Nicolás Maduroren aldekoen eta kontrakoen artean banatzen da. Askotan, Maduroren jarraitzaileak «madurista» bezala izendatzen dira, Madurok berak arbuiatutako terminoa.

## Erreferentziak
Bolibarianismo

**Bolibarianismoa** inperialismoaren, desberdintasun ekonomikoaren eta ustelkeriaren bidegabekerien aurka ezarritako ideal panamerikanista, sozialista eta abertzaleen pentsamendu politikoaren korronte bat da, Simón Bolívarren omenez izendatua. Simón Bolívar, XIX. mendeko jeneral venezuelarra eta espainiar monarkiaren askatzailea, Hego Amerikaren independentziaren alde borrokatu zuen.

Bolibarianismoa, ideologia gisa, São Pauloko Foroan elkartutako alderdi latinoamerikarrek garatu eta sustatu dute. Alderdi horiek abertzaletasun hispanoamerikarra, errepublikanismo zibiko-humanista eta sozialismoa batzen dituzte, 1823ko Monroe doktrinaren aldean. Hainbat buruzagi politikok, talde komunitariok eta gizarte mugimenduk Bolivarren idealen interpretazioetan oinarritzen dituzte beren proiektuak, hala nola Hugo Chávez Venezuelako presidente ohiak, Rafael Correa Ekuadorko presidente ohiak eta Evo Morales Boliviako presidente ohiak, XXI. mendeko sozialismoa deiturikoaren barruan.

## Erreferentziak
Aldi baterako enpresa-elkarte

**Aldi baterako enpresa-elkartea** (ABEE) helburu jakin bat lortzeko, bi enpresak edo gehiagok eratzen duten aldi baterako elkartea da. Enpresek, eskuarki, elkarren osagarri diren ezaugarriak eta baliabideak izaten dituzte, eta beren jakintza, teknologia edo baliabideak daramatzate elkarte berrira. Arriskuak zein irabaziak partekatzen dituzte.

ABEEek ez dute beren kideez bestelako nortasun juridikorik, eta hortik ondorioztatzen da enpresa kideek modu subsidiarioan erantzungo dietela ABEEaren zorrei, eta modu solidario eta mugagabean haien artean.

## Erreferentziak
Sozietate taldeaniztun

**Sozietate taldeaniztuna** () enpresa batek edo gehiagok batera kudeatzen duten baltzua da. Zenbait enpresak helburu jakin bat lortzeko (ekonomikoa, finantzarioa, teknologikoa...) sortzen duten baltzu berria da. Enpresa sortzaileek enpresa berriaren kudeaketa elkartua egiten dute, hau da, erabaki guztiak enpresa sortzaile guztien artean hartzen dira, nahiz eta enpresa bakoitzak duen partaidetza ezberdina izan. Horrela gerta dadin, enpresa sortzaile bakoitzak enpresa berriari dagokion edozein erabakiri ezetz esateko eskubidea izan behar du, eta baltzu taldeaniztunaren estatutuetan kudeaketa elkartua egin behar dela ezarri behar da.

Ez dago elkarrekin jarduteko moduari buruzko eskakizunik. Enpresek lankidetza-kontratu bat izenpetu dezakete (baita elkartze-kontratu bat ere), ABEEa eratu dezakete, edo baita bien partaidetza duen baltzua ere.

## Erreferentziak
Famili enpresa

**Famili enpresak** edo **familia-enpresak** familia bateko edo gehiagoko kideek osatutako merkataritza-erakundeak dira. Familia bateko kideek eta haien interesek eragiten dute erabakiak hartzerakoan. Enpresa horien ikuspegi estrategikoaren zati bat da ondorengo belaunaldiek jarraipena ematea enpresari, enpresaren kontrola hartuta. Beraz, parte hartzen duen kide bakarra jabea eta administratzailea diren enpresak ez dira familia-enpresatzat hartzen.

## Erreferentziak
Public company

**Public company** enpresa mota bat da, bere balore-tituluak (akzioak, bonuak, etab.) publikoari balore-burtsa baten bidez edo, noizbehinka, burtsaz kanpoko merkatuaren bidez saltzeko baimena duena. Ikuspuntu horretatik, Europa kontinentalean sozietate anonimo gisa ezagutzen denaren parekoa izango litzateke. Jurisdikzio batzuetan, nolabaiteko tamaina baino gehiagoko enpresa publikoek burtsan kotizatu behar dute. Enpresa publiko bat kotizatu daiteke (kotizatutako enpresa) edo kotizatu gabea (kotizatu gabeko enpresa publikoa). Enpresa mota hori ez da nahastu behar enpresa publiko batekin, hau da, Estatuaren jabe denarekin.
Societas Europaea

**Societas Europaea** (SE) Europar Batasuneko estatu guztiek komunean duten sozietate anonimo mota bat da, Europar Batasuneko zuzenbideak haren estatus juridikoa arautzen duena. 2004an onartu zuten Europako Parlamentuaren eta Kontseiluaren legegintzako erregelamendu baten bidez, Europan jarduten duten konpainiei araubide juridiko bakarra aplikatzea errazteko helburua zuena. Zenbait abantaila eta malgutasun handiagoa ematen diete.

## Erreferentziak
Gunnel Ahlin

**Gunnel Maria Ahlin** (lehen *Hellman*) (Orsa församling, Dalarna, 1918ko ekainaren 1-Stockholm, 2007ko urtarrilaren 7) suediar idazle eta maistra izan zen.

## Datu biografikoak 
John Hellman errektorearen eta Aina Albihn emaztearen alaba zen. 1946an Lars Ahlin egilearekin ezkondu zen. Seme bakararra izan zuten Per Ahlin astronomoa.

## Obra 
* *Röster en sommar*, 1960
* *Här dansar*, 1962
* *Puls*, 1964
* *Refuge*, 1967
* *Hannibal sonen*, 1974
* *Hannibal segraren*, 1982
* *Lars Ahlin växer upp*, 2001
* *Nu ska vi ta pulsen på världen*, 2005

## Sariak 
* 1982– Kellgrenpriset
* 1983 – Aniarapriset
* 2001 – De Nios Vinterpris
* 2002 – Birger Schöldströms pris

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Lujambio

**Amaia Lujambio Goizueta** (Goizueta, 1982ko urtarrilaren 16a) biologo euskalduna, ikertzailea eta atleta ohia da. 2000ko Nafarroako Matematika Olinpiadaren irabazlea. New York hiriko Mount Sinai ospitalearen Icahn Medikuntza fakultatean gibeleko minbizia ikertzen du bere izena daraman *Lujambio Laboratory* laborategian.

## Biografia 
Nafarroako Unibertsitatean egin zituen biologia ikasketak eta tesia Madrilgo Unibertsitate Autonomoan burutu zuen. 2004. urtean Ikerketa Onkologikoetarako Zentroan (CNIO) praktikak egiteko beka bat eskuratu zuen eta minbizia ikertzeari ekin zion. Aldaketa epigenetikoetan zentratu zuen bere ikerlana.

2010. urtean New Yorkeko Mount Sinai ospitalean hasi zen lanean eta 2015etik aurrera bere laborategi propioa dauka, *Lujambio Laboratory*. Sei ikerleritako taldea gidatzen du bertan. Saguekin egiten dute lan gibeleko minbiziaren aurkako tratamendu bila eta 2019ko ekainean *Cancer Discovery* aldizkarian bere ikerketak argitaratu zituen.

Jaioterriko Erran.eus euskarazko komunikabidean ekarpenak egiteko tartea ere hartzen du.

## Erreferentziak
Irati Romero

**Irati Romero Garmendia** (Ordizia, 1990) biologo euskalduna da.

## Biografia 
Euskal Herriko Unibertsitatean biologia ikasketa egiten ari zela Pragako laborategi batean lan egiteko aukera izan zuen.

2019. urtean *Global training* beka eskuratu eta gaur egun Bordelen ari da lanean minbizia ikertzen, glioblastomak bereziki.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2017: Ikergazte saria zientzien arloan
* 2020: gonbidatua UEUko udako ikastaroen irekiera-jardunaldian: “*ZientziaK eta Euskara. Esperientzietatik etorkizunera*.

## Erreferentziak
Lidia Txukovskaia

**Lidia Korneievna Txukovskaia** (,  ahoskatua; San Petersburgo, Errusia, 1907ko martxoaren 24agreg./martxoaren 11jul. - Mosku, Errusia, 1996ko otsailaren 8a), idazlea eta literatur kritikaria.

## Biografia 
Maria Borisovna Goldfiels zuen ama, eta Kornei Txukovski aita (umeentzako idazlea, itzultzailea eta kritikaria zena).

1927an lanean hasi zen Detgiz argitaletxean, Samuil Yakoclevitx Marxaken zuzendaritzapean. Han argitaratu zuen bere lehen lana, *Leningrado-Odesa* izeneko istorio motza.

Bere bigarren senarra Matvei Bronstein fisikaria izan zen, zeina 1937an atxilotu eta 1938an fusilatu baitzuten. SESBeko purga horietan Detgiz argitaletxeko hainbat kide ere atxilotu eta hil zituzten. Hortik aurrera, Txukovskaiak bizitza nomada eduki zuen urte askoan. Orduan idatzi zuen *Sofia Petrovna* obra ezaguna.

1950. hamarkadan Txukovskaiak izen ona irabazi zuen literatur adituen artean, *Literaturnaia Moskva* hileroko kulturalaren editorea zelako. Hamarkada horren amaieran *Sofia Petrovna* obra asko zabaldu zen sobietar literatur zirkuluetan, eskuizkribu klandestino lez. Parisen argitaratu zen lehen aldiz, 1965ean, baina autorearen baimenik gabe eta aldaketekin. Hurrengo urtean New York hiriko argitaratzaile batek kaleratu zuen, oraingo honetan autorearen baimenarekin.

1960. hamarkadan hainbat idazle disidenteren alde hitz egin zuen, tartean Solzhenitsinen alde.

1974ko urtarrilaren 9an Idazleen Elkartetik bota zuten, eta 1979an *Bazterketa prozesua* lana argitaratu zen mendebaldeko herrialdeetan. Bere liburuak eta artikuluak ez ziren berriro argitaratu SESBen 1988ra arte.

## Sariak 
* 1990, Andrei Sakharov saria

## Liburuak euskaraz 
* *Sofia Petrovna*, Katakrak Liburuak, 2019, Iruñea. Liburu hau 1937-38ko SESBeko purgei buruzkoa da, eta 1939an idatzi zuen. Josu Zabaletak euskaratu zuen.
* *Urpean murgildu,* Katakrak Liburuak, 2021, Iruñea. Itzultzailea: Josu Zabaleta.

## Erreferentziak
Anuska Esnal Oliden

**Anuska Esnal Oliden** (Orio, Gipuzkoa, 1980ko abenduaren 1a) Orioko emakumezko bigarren alkatea izan da. Gizarte langintzan graduduna da, eta Gizarte Larrialdietarako Foru Zerbitzuko koordinatzailea zen Gipuzkoan, 2019ko maiatzaren 26ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, Bildu koalizioaren izenean alkate hautatu zuten arte.

2023ko ekainaren 17an Orio udalerriko alkate bilakatu zen, bigarren aldiz, 2023ko maiatzaren 28ko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz.

## Biografia 
Anuska Esnal Oliden gizarte langilea da, eta Gipuzkoako Foru Aldundiko gizarte larrialdi zerbitzuko burua izan zen 2014tik 2019ra. Bere lanean gertutik ezagutu ditu bazterketaren eta bortxaketaren ondorioak, eta horiek jasaten dituzten lagunak. Horrez gain, kudeaketan eskarmentua, administrazioarekin harreman zuzena eta herrigintzan esperientziaduna da. Orioko Herri Ikastolako lehendakaria ere izana da.

## Politikari ibildea 
thumb|250px|ezkerrera|Anuska Esnal Oliden, 2023.06.17
2019ko udal hauteskundeetan, historian lehenengo aldiz, Euskal Herria Bildu koalizioak, 6 zinegotzi lortuta, EAJ/PNV alderdiari boto eta zinegotzi kopuruan gailentzea lortu zuen. PSE-EE eta ORAIN Orioko Aukera Independentea herri plataformak eserleku bana lortu zuten. 2019ko ekainaren 15ean, PSE-EEren eta ORAINen abstentzioekin, Anuska Esnal hautatu zen alkate.

2023ko otsailaren 23an Orioko EH Bilduren hautagaia maiatzeko udal hauteskundeetan alkate karguan zegoen Anuska Esnal izango zela jakinarazi zuten Arraunetxen egindako ekitaldian.

2023ko ekainaren 17an hamar aldeko boza jaso zituen EH Bilduko zerrendaburu Anuska Esnal Olidenek alkatea aukeratzeko bozketan, hiru boto zuri ere izan ziren. Beraz, datozen lau urtetan ere Esnalek jarraituko du alkate karguan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Anuska Esnal Karkara aldizkariko artikuluetan (>30)
* Anuska Esnal Oliden OrioLand
* Anuska Esnal alkatearen mezua herritarrei 2020.0.20
* Elkarrizketa:Gure helburua izan da gauzak egiteko modu berri bat ezartzea   Karkara, 2021.07.16
Marie-Antoinette Etxebarren

**Marie-Antoinette Etxebarren** (Urepele, 1947) euskal herritar politikari abertzalea izan zen, ezaguna batez ere Urepeleko (Nafarroa Beherea) auzapeza edo alkatea 31 urtez izan zelako (1977-2008).

Politikan hastean, Etxebarren bihurtu zen Marie-Andrée Arbelbiderekin (Urepele) batera Ipar Euskal Herriko emakumezko alkate bakarra.

Elkargoa sostengatu zuen 2015ean euskal departamenduaren aldeko beste 65 auzapez ohirekin batera.

1995ean zaila izan zuen auzapez karguari eusteko. Egoera bitxia bizi izan zuten Urepelen, Marie Antoinette Etxebarren auzapezaren kontrako bi zerrenda sorturik, oposizioko zerrenda horien artean liskarrak sortu baitziren. Ildo horretatik auzapezak jendarmeen laguntza eskatu zuen hauteskundeetako igandean zehar ez zedin arazorik izan bozemaile ezberdinen artean. Oposizioko bi zerrendek batzeko nahia azaldu zuten aurretik, RPRko auzapeza kanpora eramateko, baina azkenean ez zuten lortu.

Baigorriko Baleako sindikatuaren lehendakaria izan zen 1989tik. 2000. urtean, eskuineko kantonamendurako hautagaia izan zenean  funtsezkoa jo zuen herriaren husteari aurre egitea, lanpostuak sortuz . Eskuineko hautagaia izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marie-Antoinette Etxebarren Euskaldunon egunkariaren hemerotekan (8 albiste)
Maria Eugenia Arrizabalaga

**Maria Eugenia Arrizabalaga Olaizola** (Zumaia, 1967ko urtarrilaren 15a) Euzko Alderdi Jeltzaleko gipuzkoar politikaria da.

## Bizitza 
Zumaian jaio zen zen 1967ko urtarrilaren 15ean. Zuzenbidean lizentziaduna da. 1996tik Euzko Alderdi Jeltzaleko kide da.

2003 eta 2007 bitartean Zumaiako alkatea izan zen. 2009 eta 2015 bitartean, IX. Eta X. legegintzaldietan, EAJren Gipuzkoako legebiltzarkide egon zen Eusko Legebiltzarrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jack Brabham

Sir **John Arthur Brabham** (Hurtsville Hegoaldeko Gales Berria, 1926ko apirilaren 2a - Gold Coast, Queensland, 2014ko maiatzaren 19a) australiar auto-gidari izan zen. Bi 1 Formula txapelketa irabazi zituen Cooper Car Company taldearekin 1959an eta 1960an. 1962an bere taldea sortu zuen Ron Tauranacekin batera eta izena eman zion. 1966an berriro irabazi zuen txapelketa eta bere autoa gidatzen irabazten zuen lehen gidaria izan zen. Brabham taldeak beste bi txapelketa irabazi zituen Nelson Piquetekin 1981 eta 1983an.

## Kanpo estekak
1812ko Konstituzioaren zubia

**1812ko Konstituzioaren zubia**, Espainiako Cádiz hiria eta Puerto Real udalerria zeharkatzen duen zubi bat da, Andaluziako Cádizko probintzian. Cádizko badia zeharkatzen du, bertatik CA-25 errepidea doalarik.

2015eko irailaren 24ean inauguratu zen eta 3.092 metroko luzera du. Javier Manterola iruindar ingeniariak diseinatu zuen.
MotherFatherSon

***MotherFatherSon*** Tom Rob Smithek sortutako britainiar telesail dramatikoa da.

## Sinopsia 
Munduko inperio mediatiko nagusietako baten jabe da Max Finch, eta bere ahalmena baliatuko du lanean eta etxean. Aita eredugarriaren presioa gainditu behar duen gaztearen inguruko istorioa da, boterearen gehiegikeriei eta gainbehera pertsonalari loturikoa.

## Aktoreak 
* Richard Gere: Max Finch
* Helen McCrory: Kathryn Villiers
* Billy Howle: Caden Finch
* Pippa Bennett-Warner: Lauren Elgood
* Sinéad Cusack: Maggie Barns
* Joseph Mawle: Scott Ruskin
* Paul Ready: Nick Caplan
* Danny Sapani: Jahan Zakari
* Sarah Lancashire: Angela Howard
* Ciarán Hinds: Walter Finch
* Peter Sullivan: Tate
* Steven Cree: Andrew Bentham
* Angélica Aragón: Verónica
* Elena Anaya: Sofia
* Niamh Algar: Orla

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tantaka (telesaila)

***Tantaka*** euskal websail komikoa da. Kanaldude, Txintxua Films eta Tabakalerako 2deo egitasmoaren bultzada izan du. Anestesia taldeak aparteko pisua du telesailean: talde zarauztarraren kantuetatik hartu dituzte saioaren eta atal bakoitzaren izenak.

## Sinopsia 
1999ko udazkena. Jenofa, Andoni eta Arantxa, 15 urteko hiru lagun gazte Anestesiaren urteko azken kontzertura joateko irrikitan dira. Bidean direla, Jenofak istripu bat badu eta koman sartzen da. 2019 urtean, bere ospitaleko ohean berriz irazartzen da. Bere bi lagunen sustenguarekin, 20 urtez errotik eraldatu den gizartearen kodeak bereganatu beharko ditu.

## Atalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tel Aviv on Fire

***Tel Aviv on Fire*** () 2019ko Sameh Zoabi palestinar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Salem Abbas Jerusalemen bizi den gazte palestinarra da. Egunero, lantokira ailegatzeko, armadaren kontrol zorrotza pasatu behar izaten du. Era horretan, komandante israeldar bat ezagutuko du, eta harenganako adiskidantza baliatuko du bere lan egoera hobetzeko.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Who Killed Malcolm X?

***Who Killed Malcolm X?*** Rachel Dretzin eta Phil Bertelsenek sortutako estatubatuar telesail dokumentala da, Malcolm Xen heriotzan oinarrituta.

Sei ataleko dokumentalak aparteko balioa du, beltzen komunitatearen espiritua eta nortasun kulturala islatzen dituelako. Baita garaiko AEBetan arnasten zen giro soziopolitikoa ere. Eta, bereziki, erakusten duelako Malcolm Xk gizarteratu zituen postulatuek duela mende erdiko indar berbera dutela egun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indietako Ontziteria

[thumb|eskuinera|350px|[Espainiar Inperioaren merkatal itsas ibilbide nagusiak. Gorriz espainiarrak eta berdez portugaldarrak.]]
**Indietako Ontziteria** edo **Espainiar Altxorraren Ontziteria**,  edo *Flota del Tesoro Español*, Espainiar Inperioaren barnean, Espainia eta Amerikako merkatal monopolioa ahalbideratzeko ontziteri sistema zen. Alegia, Espainiako nabigazioan oinarritutako ekonomia motorra eta Amerikaz gain beste hainbat munduko lekuetako ondasuank Espainiaratzeko modua ere, tartean Filipinak.

XVI-XVIII. mendeetan Indietako Ontziteriak Ameriketako espainiar erregeordetzetako aberastasunak Gaztelako Korora garraiatzen zituen. Garraiatutako produktuak zilarra, urrea, harribitxiak, espeziak, kakaoa eta bestelakoa ziren. Galeoiak Mexikoko golkoan dagoen Veracruz hiriko portutik itsasoratu eta Guadalquivir ibaian sartuz Sevilla hirira iristen ziren, beranduago Cádiz hirira.

Indietako Ontziteriek Espainia Berria (gaur egungo Mexiko) eta Filipinen arteko merkatal itsas ibilbidea zuten, Manilako galeoia bezala ezaguna.

## Kanpo estekak
PharmaMar

**PharmaMar** industria farmazeutiko eta bioteknologiko espainiarra da eta Colmenar Viejon, Madril du bere egoitza. 1986. urtean sortu zen eta Zeltia enpresa-taldearen oinordekoa da, 2015ean bat-egite baten bidez xurgatu baitzuen. Madrilgo balore-burtsaren indize orokorrean (IGBM) eta Ibex Mini Caps indizean kotizatzen du.

Bere jarduera nagusiena minbiziaren aurkako sendagaiak itsas lehengaiekin garatzea, ekoiztea eta merkaturatzea da. Genomica enpresa filialaren bidez molekuletan oinarritutako kitak kaleratu ditu gaixotasun infekziosoak, adibidez COVID-19, diagnostikatzeko. Gainera, Espaniako merkatuan genetika-analisiak egiten aitzindari da. Bestalde, beste filial batek, Sylentis izenekoa, gene-itzaltzean oinarritutako terapiak garatzen ari da, batez ere ribointerferentzia (RNAi), oftalmologian erabilgarri direnak.
Operación Camarón

***Operación Camarón*** 2020ko Carlos Therón espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da, ''Song'e Napule'' italiar filmean oinarrituta.

## Sinopsia 
Sebas polizia hasiberriari misio berezi bat emanen diote: "Los Lolos" izeneko musika taldean piano jotzaile moduan infiltratu beharko du, trafikatzaile bat harrapatzeko asmoz. Trafikatzailearen alabaren ezkontzan jo behar du Flamenkoa eta trapa nahasten dituen taldeak.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ushuaïa Ibiza Beach Hotel

**Ushuaïa Ibiza Beach Hotel** Eivissako Playa d'en Bossa hondartzan dauden bi hotel eta diskoteka bat dira. 2011n sortua, lehenengo hotela Club Ushuaïa eta bigarrena Torre Ushuaïa dira. Guztira, 415 gela dituzte. Diskotekak 4.000 lagunentzako tokia du. Bere jai handiengatik eta bere kabinetatik igaro ziren nazioarteko proiekzioko DJ kopuruagatik ospetsu bilakatu zen. David Guetta, Armin van Buuren, Axwell, Sebastian Ingrosso, Avicii, Hardwell, Martin Garrix edota Oliver Heldens handik pasa dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berghain

**Berghain** ( ahoskatua) Berlingo diskoteka bat da, Friedrichshain-Kreuzberg barrutian dagoena. Egungo diskotekarik ospetsenetariko bat da techno arloan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fabric

**Fabric** Londresko Farringdon auzoan dagoen diskoteka bat da. 1999an inauguratu zuten eta orduz geroztik bere estiloari leial zaio oraindik, ostiraletan 'FabricLive' gau mitikoa izanik, non drum & bass, dubstep eta musika elektronikoaren aldaerak entzun daitezkeen. Larunbatetan 'Fabric' gauak dira, eta mota guztietako musika entzuten da: techno, minimal, progressive, hip hop, etab.

## Kanpo estekak
Longchamp hipodromoa

**Longchamp hipodromoa** () Parisko (Frantzia) Bois de Boulogne auzoan dagoen 57 hektareako zaldi lasterketa gune bat da. Sena ibaiaren ertzean eraikia, zaldi lasterketetarako erabiltzen da, eta bere ezaugarri nagusia, bere askotariko pista gurutzatuak eta lehiatzen diren odolgarbientzako benetako erronka eskaintzen duen muino ospetsu bat dira. Lasterketetarako hainbat pista ditu, 1.000 eta 4.000 metro arteko luzera dutenak, 46 abiapuntuko postu ezberdinekin. Frantzian egiten diren lasterketen erdia baino gehiagoren gunea da. Egutegiaren puntu gorena ''Prix de l'Arc de Triomphe'' da. Urriko lehen asteburuan ospatzen da, eta munduko zaldi onenetako batzuk erakartzen dituen ekitaldi entzutetsua da.

## Ikus, gainera 
* Hipika
* Kirol-instalazioa
* Hipodromoa
Izozki frijitu

**Izozki frijitua** postre bat da, ohikoa baino askoz tenperatura baxuagoan dagoen izozki-bola bat hartuz egiten dena, arrautza gordinetik pasa, arto malutekin edo gaileta birrinduekin estaliz eta pixka bat frijituz. Izozkiaren tenperatura baxuak frijitzen den bitartean urtu ez dadila eragiten du. Kanela ehotua edo azukrea bota ohi zaio gainetik, baina krema irabiatuz edo eztiz estalita ere ager daiteke.

Frijitu aurretik izozkia arrauztaztatzeko arrautza gordina erabiltzen bada, baliteke frijitzeko prozesuan ez egostea, izozkiaren tenperatura baxua delako, eta horrek osasun-arriskua dakar.

Mexikar eta asiar aldaerak daude, txinatar eta japoniar jatetxe ezberdinetan postrea bezala ezaguna delarik. Horietan, tenpura erabili ohi da, arto malutak, fruitu lehorrak edo gailetak erabili beharrean. Gainera, Mexikoko bertsioek izozki bola handi bat erabili ohi dute, Asiako bertsioak baino hotzagoa den zentro batekin.

## Kanpo estekak
E-Werk

**E-Werk** Berlingo diskoteka bat izan zen, Checkpoint Charlietik gertuko azpiestazio elektriko baten eraikinean zegoena. 1993 eta 1997 artean, diskotekarik ospetsuenetariko bat da techno arloan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azpiestazio elektriko

thumb|Azpiestazio elektriko «jasotzailea».
**Azpiestazio elektrikoa** energia elektrikoa banatzen duen sarea elikatzeko, estalpean edo estalpez kanpo ezartzen diren hainbat transformadore, etengailu, ebakigailu, eta abarrez osatutako instalazioa da. Normalean sekzioetan banatuta daude, normalean hiru nagusi (neurketa, paseko hortzak eta etengailua), eta gainontzekoak eratorriak izaten dira. Eratorritako sekzioek hainbat motatako etengailuak izaten dituzte transformadoreetarantz.

Oro har, energia elektrikoa sortzen duten zentralen inguruan kokatutako azpiestazio elektriko «jasotzaileez» hitz egin daiteke. Azpiestazio horien funtzioa 132, 220 edo 400 kV-ko tentsio-maila handitzea da, energia garraio-sareari eman aurretik; eta azpiestazio elektriko «murriztaileez» hitz egin daiteke, tentsio-maila murrizten baitute, normalean 10 eta 66 kV arteko balioetaraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Platja d'en Bossa

'''Platja d'en Bossa''' Eivissako hondartza da, Sant Josep de sa Talaia udalerrian dagoena. 2,7 kilometroko luzera du, uharteko hondartzarik luzeenetako bat delarik, eta oso urbanizatua dago, gehienak hotel, jatetxe, txikizkako denda eta egoitza gune handiak direlarik. Udako hilabeteetan zehar, eremuak uharteko lekurik okupatuenetako bat eratzen du. Hondartza honetan dago munduko jatetxerik garestiena, Paco Roncero sukaldari madrildarraren "Sublimotion" izenekoa. Platja d'en Bossa bertako taberna, klub eta diskotekengatik ospetsua da.
Karmele Urresti Iturrioz

**Karmele Urresti** **Iturrioz** (Ondarroa, Bizkaia, 1916 - *ib.*, 2010eko maiatzaren 23a) erizaina eta Eresoinkako kidea izan zen. 

Gerra ostean Venezuelan erbesteratu zen eta, Franco hil ondoren, Herri Batasuneko zinegotzia izan zen Ondarroan. 

Txomin Letamendiren emaztea zen.

## Biografia 
Ondarroako Antzosolo etxean jaio zen. Aita Frantzisko Urresti zuen, eta ama Karmen Iturrioz. Sei anai-arreba ziren. Bilboko Basurtun hasi zen lanean, erizain. Gero Valladolidera joan zen, erizain ikasketak egitera. Han, 36ko gerrak atrapatu zuen, eta Ondarroara bueltatu zen. Baina bere familia abertzalea zenez, herritik kanporatu zituzten. Eusko Gudarostean laguntzen hasi zen, erizain lanetan. Bizkaia kolpisten esku geratu zenean, txalupa hartu zuen Santoñan (Kantabria, Espainia) Iparraldera ihes egiteko. Eusko Jaurlaritzak Larresoron (Lapurdi) eraikitako ospitalean lanean hasi zen. Eresoinka kultur elkartearekin bat egin zuen, eta Europan ibili zen ikuskizunak eskainiz. Eresoinkarekin Parisen zela, Txomin Letamendi Murua ezagutu zuen, bilbotar erbesteratua, tronpeta jolea. 1939an lehen umea eduki zuen bikoteak, Ikerne.

1940an Marseillatik Venezuelara joan ziren hiruak, txalupan. Venezuelan Urresti erizaini lanean hasi zen berriro, eta bigarren umea erditu zuen: Txomin. 1943an Agirre lehendakaria Venezuelara joan zen eta Urresti eta Letamendiri laguntza eskatu zien. Hala, familiak Atlantikoa zeharkatu zuen berriro. Bartzelonara eta, gero, Bilbora. Senarra klandestinitatean sartu zen, frankismoaren kontrako borrokan aritzeko. 1946tik aurrera bi aldiz atxilotu zuten senarra, eta kartzelan jasandako torturen ondorioz hil zen 1950ean. Karmelek hirugarren umea erditu zuen, Patxi.thumb|Karmele Urresti Iturrioz 1979ko udal hauteskundeetara aurkeztu zen Ondarroan Herri Batasunaren zerrendan|266x266pxSenarra hilda, berriro Venezuelara joan zen Karmele Urresti 1952an, erizain-lana egitera Aranguren doktorearen ospitalean. Seme-alabak Bilbon geratu ziren, eta ez ziren berriro elkartu 1958ra arte. Karmele Urresti Mobil enpresaren ospitaleetan lanean ere ibili zen. Caracaseko Euskal Etxeko kidea izan zen eta hango Emakume Abertzale Batzako lehendakari postua ere bete zuen.
1975ean itzuli zen Ondarrura, eta Herri Batasunera hurbildu zen. 1979 eta 1983ko udal hauteskundeetan Ondarroako Herri Batasunaren zerrendetan aurkeztu zen eta herriko zinegotzia izan zen 1981etik aurrera. Telesforo Monzonen laguna zen.

Cikautxo kooperatiban lan egin zuen, erizain lez, eta kontsulta propioa ere zabaldu zuen.

## Bibliografia 
* URIBE, Kirmen (2016), *Elkarrekin esnatzeko ordua*, Susa

## Erreferentziak