Basagaingo herri harresitua

**Basagaingo herri harresitua**, Anoetako Basagain mendian dagoen Burdin Aroko herrixka gotortua da, Oria ibarraren gaineko ikuspegi zabala duena, iparraldean Donostialde eta Tolosaldearen arteko mugatik hasi eta hegoaldean Tolosaldea eta Goierri arteko mugaraino. Herrixka honen irudikapena Anoetako armarri berrian ageri da.

Berez, Oria ibar guztian mendi kazkoetan kokatutako Burdin Aroko herrixka multzoetako bat da, Buruntza, Intxur eta Murumendiren antzera.

Basagain herrixka ikertzen dihardu Aranzadi zientzia elkarteak, 1994tik. Urtero, irailean hiru astez, boluntarioen laguntzaz indusketak egiten dituzte bertan.. 
[erdian|thumb|400x400px|**Basagainen** aurkitutako beira-orezko lepoko-aleak. [Burdin Aroa|Burdin Aroan Europako erdialdetik ekarriak ziren.]]

## Ezaugarriak 
Burdin Aroko herrixka gotortua mendiaren gailurrean dago, 295 metroko garaieran. Malda handiak ditu alde guztietara, eta horrek zaildu egiten du bertaraino iristea. Herrixkaren mugak erraz antzematen dira, haren perimetroan eraikitako harresi exentuaren arrastoak ikus daitezkeelako eta harresiak herrixka osoa ixten duelako. Harresitik barnera igarotzeko, ateren batek behar zuen ekialdeko hegalean.

Fitxategi:Basagain 08, Anoeta, Euskal Herria.jpg|Hegoaldeko ikuspegia, urrutira Txindoki eta Aralar.
Fitxategi:Basagain 07, Anoeta, Euskal Herria.jpg|Ipar-ekialdeko ikuspegia, behealdean Villabona-Amasa.
Fitxategi:5-21 Basagaingo herri harresitua.jpg|Indusketa
Fitxategi:Basagain-Drom-2-8- 02.jpg|Indusketa

### Harresia 
Harresiaren egitura, oro har, erraz igartzen da denboraren poderioz beraren gainean amildutako materialak sortzen duen goititzeari erreparatuta. Gaur egun egitura zuzenean ikus daiteke ekialdeko bi tokitan egin diren indusketa arkeologikoei esker. Paramentu bikoitzeko lana da, hau da, bi horma eta hauen arteko barnea material betegarriz osatua. Paramentu biak lehorrean hartutako kareharrizko harlauzaz eginak daude, baina barrualdekoak kanpokoak baino handiagoak dira. Horma barruko betegarria irregularragoa da.

### Landaredia gaur egun 
Herrixkaren hormaz barrualdeko gunean garoa eta belarra hazten dira gehien bat (salbu eta erdialdean iparralderanzko lur-zerrenda txiki batean, non bertako espezieak hazten baitira), inolako basogintza-ustiapenik gabe alegia. Horrenbestez, basoa bera da (pinuak, pagoak, haritzak...) argi eta garbi harresiaren kanpoaldeko lerroa markatzen duena. Herrixkaz kanpoaldera dagoen ia lur guztia, hesitik bertatik hasita, basogintzarako erabiltzen da.

Gailurreraino pista baten bitartez irits liteke, ekialdetik. Behin tontorrera helduta, erdibitu egiten da, eta hainbat bide sortzen dira herrixkan zehar ibiltzeko, baita gunea inguratuz ere.

### Etxeen ezaugarriak 
[thumb|252x252px|Paretak egiteko adar-bilbea jartzen zuten eta ondoren, adar sare hori buzitnez estali. Groß Raden (Mecklenburg ). K.o IX. mendeko [eslaviar etxe baten berreraikuntza.]]
Hemen egindako indusketa sistematikoetan aurkitu diren lurpeko aztarnek erakusten dute nola moldatzen ziren orduko gizaki haiek beren etxeak egiteko, nolako ekoizpen-moduaz baliatzen ziren eta nolakoa zen haien bizimodua. Badakigu, adibidez, hormak adar-bilbe batez eginda daudela; bilbe hori buztinezko geruza batez estalita dago, eta kanpoalderantz azalera leuna erakusten du. Gainera, seguruenik pintatuta egongo zen azalera hori, Euskal Herriko mota honetako beste eraikin batzuetan ikusten den moduan.

## Indusketak 
Aranzadi zientzia elkartea 1994an hasi zen Anoetako Basagaingo Burdin Aroko herrixkan indusketak egiten. Ordutik, irailero hiru aste egiten ditu lanean boluntario talde batek, Xabier Peñalver arkeologoaren zuzendaritzapean. Hogei lagun inguruan aritzen dira aztarnategian, goizean hasi eta iluntzera arte.

2020ko abenduan dibulgaziorako liburu bat kaleratu zuten Aranzadiko kideek, eta Anoetan aurkeztu zuten. 2021ean Gipuzkoako Foru Aldundiaren babespean beste argitalpen bat egin zuten, zehatzagoa eta 300 marrazki, plano eta irudi baino gehiago zituen.

Udalak eskatuta Aranzadik diseinatu zuen armarri berria honako elementu hauekin:

* Behean Oria ibaia eta Basagain mendia
* Erdian Basagain mendiko tontorrean Basagaingo herri harresitua, Herrixka honen garrantzia zalantzaz kanpo uzten duten indusketek aurrera jarraitzen dute. Armarrian mendia erliebe berde batekin eta herrixka egur eta harriz eginiko defentsarako elementuak dituen harresi batez inguratutako egurrezko etxetxo multzo batekin islatzen dira urrenez urren.
* Goian Kukua: Anoetarren errepresentazioa da. Herriko ahozko literaturaren arabera, kukua, edo “cuculus canorus” Anoetarrei ezizena eman diena da. Kukuaren hegaldia armarrian agertzeak denboraren joan-etorria islatzen du, geografia zeharkatu duten belaunaldiak eta gaur egunera arteko historia. Kukua kolore beltzekin jarri dute, ar asko gris kolorekoak eta emeak marroiak direlako, ondorioz, kolore neutral bat aukeratzea erabaki zen, sexu arrazoiak direla medio, inongo berezitasunik egin ez dadin. 

Udalak herritarrei galdeketa bat egin zien eta azken armarri hori aukeratzea erabaki zen 2004an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Peñalver, Xabier; Uribarri, Eloisa.  (2021). «Basagain - burdin aroko herri harresitu indigena (anoeta, gipuzkoa) = un poblado fortificado indigena de la edad del hierro (Anoeta, Gipuzkoa).» (Gipuzkoako Foru Aldundia.
* 
* Peñalver, Xabier, (2001) El habitat en la vertiente atlántica de Euskal Herria. El Bronce Final y La Edad de Hierro. KOBIE anejos 3. Bizkaiko Foru Aldundia.
* Peñalver, Xabier, (2014) LOS BRAZALETES DE VIDRIO EN EUSKAL HERRIA. CONTEXTO ARQUEOLOGICO.KOBIE. Bizkaiko Foru Aldundia.

## Ikus, gainera 
* Buruntza
* Intxur (edo Iruntxur)
* Murumendiko herri harresitua
* Munoaundiko herri gotortua
* Euskal Herriko kastroak

## Kanpo estekak 
* Izendapena EHAAn
* Burdin aroko herri harresituak Gipuzkoan. Bertan bildumako 20.zenbakia.
* Basagain: burdin arotik gero eta gertuago Leire Zubeldia. Erreportaia. (Galtzaundi, 2009-10-02)
* Basagain: burdin aroko herrixka. Basagainen bertan jarritako paneletako kartelak. Anoetako udala eta Eusko Jaurlaritza (Euskadi atsegin handiz)
* Basagain - Anoeta. Burdin Aroa. Diptikoa, Anoetako udala eta Eusko Jaurlaritza (Euskadi atsegin handiz)
*  De cuando la edad de Hierro imperaba en Euskal Herria. Teresa Zarco. Argazkiak: Lamia, Conny Beyreuther. (Zazpika, 2011)
* Anoeta-Basagain-Anoeta 2023. Nekane Aramendia. Bidea neguan, zuhaitzak biluzi, orbela lurrean, mendiak, herrixka harresituaren kartelak... 100 argazki CC-BY-SA lizentziarekin. (2023-12-29)