Esklabotza Afrikan

alt=Afrikako esklabo bide nagusiak Erdi Aroan.|thumb|Afrikako esklabo bide nagusiak Erdi Aroan.
**Esklabotza** historikoki zabalduta egon da **Afrikan**, eta gaur egun hainbat herrialdetan dirau.

Esklabotza eta esklabotza sistemak ohikoak ziren Afrikako alde batzuetan, antzinako munduko leku askotan bezala. Afrikako hainbat gizartetan, non esklabotza nagusi zen, esklaboak ez ziren jabego-esklabo gisa tratatuak, eta zenbait eskubide ere bazituzten, munduko beste leku batzuetako ordaindu gabeko langileen gisan. Arabiarren esklabo merkataritza eta Atlantikoko esklaboen merkataritza hasi zirenean, tokiko esklaboen sistema askok gerrako esklaboak hornitu zituzten Afrikatik kanpoko merkatuetarako.

Afrikako historian esklabotza hainbat era desberdinetan praktikatu zen: zorraren esklabotza, gerrako gatibuen esklabotza, esklabotza militarrak eta esklabotza penala Afrikako hainbat lekutan gauzatu ziren. Etxeko eta gorteko gaietarako esklabotza hedatuta zegoen Afrikan zehar. Sailetan lan egiteko esklabotza Afrikako ekialdeko kostaldean eta Mendebaldeko Afrikako zenabit alderditan gertatu zen batez ere. Nekazaritza-esklabotzaren garrantzia igo zen XIX. mendean zehar, Atlantikoko esklabotza merkataritzaren abolizioa zela-eta. Nazioarteko esklabotza-merkataritzaren menpe zeuden hainbat estatu afrikarrek esklaboek egindako merkataritza legitimora bideratu zituzten haien ekonomiak.

## Esklabotza motak 
[alt=Zanzibarreko esklabo talde bat|thumb|[Zanzibarreko esklabo talde bat (1889)]]
Historian zehar esklabotzaren eta morrontzaren askotariko formak egon dira Afrikan, eta hainbat esklabotza motak eman diete forma: esklabotzaren praktika indigenak, esklabotza instituzio erromatarra (eta ondoren, esklabotzaren ikuspegi kristauek), esklabotzaren erakunde islamiarrak esklaboen merkataritza arabiarraren bidez, eta, azkenean, Atlantikoko esklaboen merkataritza. Sahara azpiko Afrikan, esklaboekiko harremanak sarritan konplexuak izan ziren, esklabotzan zeuden pertsonei eskubide eta askatasunak emanez eta haien jabeei salerosketarako eta tratamendurako mugak ezarriz. Komunitate askok hierarkiak izan zituzten esklabo mota desberdinen artean: esate baterako, esklabotzan jaio eta gerra bidez harrapatu zituztenen artean ezberdintzen zuten.

Afrikako esklabotza motak ahaidetasun egiturekin harreman zuzena zuten. Afrikako komunitate askotan, non lurrak ezin zuen jabetzarik izan, gizabanakoen esklabotza pertsona baten eragina eta konexioak handitzeko bitarteko gisa erabiltzen zen. Horrek esklaboak jabearen leinuaren zati parte iraunkorra izatea zekarren eta esklaboen seme-alabek lotura estua izan zezaketen familia handiaren leinuarekin. Jabego esklabotza Nilo ibaiaren bailaran eta Iparraldeko Afrikan historikoki existitu zenaren frogak daude, baina ez dago jabego esklabotzaren zabalpen zein praktikaren ebidentzia nahikorik kontinentearen gainontzeko lurretan, edo ez gutxienez merkatari arabiar edo europarren idatzizko erregistroen aurretik.

### Esklabotza militarra 
Esklabotza militarra unitate militarrak erostea eta trebatzea zen, non esklabo militarrek esklabo identitatea mantentzen zuten baita zerbitzuaren ondoren ere. Soldadu talde esklaboak patroi baten agindupean zebiltzan, orokorrean gobernu baten buru edo gerra gizon independente bat zena. Bere tropak dirua eta bere interes politikoak lortzeko erabiltzen zituen. Sudango unitate militarrak 1800. urtean sortu ziren eskala handiko eraso militarren bidez, gaur egun Sudan eta Hego Sudan dauden zonaldean.

Bubi talde etniko osoa antzinako Afrika Erdiko talde etnikoetatik ihes egindako tribu ezberdinetako esklaboen ondorengoek osatzen dute.

## Esklabotza praktikak Afrikan zehar 
Munduaren beste eskualde gehienetan bezala, esklabotza eta lan behartua Afrikako erresuma eta gizarte askotan existitu izan ziren milaka urtez. Esklabotza edo esklabotzaren instituzio politiko eta ekonomikoen froga zehatzik ez dago eskuragarri Arabiar edo Atlantikoko esklabo merkataritzaren aurretik.

Afrikako esklaboen praktiken ebidentziarik onenak erresuma garrantzitsuenetakoak dira, batez ere kostaldekoak, eta esklabotza-praktika hedatuen froga gutxi dago estatu gabeko gizarteetan.]]
Erdi Aroko esklaboen merkataritza europarra ekialderantz eta hegoalderantz izan zen batez ere: Bizantziar Inperioa eta musulmanen mundua ziren helmugak, eta Erdialdeko zein Ekialdeko Europa esklaboen jatorria. Erdi Aroan Europan esklabotza hain zegoen hedatua, ze eliza katoliko erromatarrak behin eta berriz debekatuta zuela, edo, gutxienez, esklabo kristauen esportazioa lur ez-kristauetara debekatu zuen. Neurri hau Koblenzen kontzilioan 922an, Londresko kontzilioan 1102an eta Armagheko kontzilioan 1171. urtean hartu zen. Erlijiozko mugak direla eta, esklaboen merkataritza Europako zati batzuetan judu iberiarrek egin zuten (radaniak izenaz ezagunak), Europa Erdialde paganotik esklaboak Al-Andalus eta Afrikako herrialde musulmanetara pasa ahal zituztenak.

Mamelukoak islamera bihurtu ziren soldadu esklaboak ziren eta kalifa musulmanak eta Aiubtar sultanak zerbitzatzen zituzten Erdi Aroan. Lehen mamelukoek Abasidar kalifak zerbitzatu zituzten IX. mendean Bagdaden. Denborarekin, kasta militar indartsu bihurtu ziren, eta behin baino gehiagotan boterea bereganatu zuten, adibidez, Egiptoko gobernua 1250. urtetik 1517 .urtera. 1250. urteaz geroztik Bahri dinastiak izan zuen Egiptoko agintea. Kaukasoko esklabo zuriek osatzen zuten armada eta tropen elite talde bat osatu zuten, handik debora batera Egipton matxinatu zirenak Burji dinastia osatzeko.

Robert Davisen arabera 1 milioi eta 1,25 milioi europar artean harrapatu zituzten pirata berberek eta esklabo gisa saldu Ipar Afrika eta Otomandar Inperiora, XVI eta XIX. mendeen artean. Hala eta guztiz ere, bere zenbakiak estrapolatzeko, Davisek pirata berberek harrapatutako esklabo europarrak 250 urteko epean konstante mantendu zirela asumitzen du:*"Ez dago erregistrorik zenbat gizon, emakume eta haur bihurtu ziren esklabo jakiteko, baina gutxi gorabehera kalkulatu ahal izango da zenbat gatibu berri beharko liratekeen populazioak egonkor mantendu eta hiltzen ziren, ihes egiten zuten edo islamera bihurtzen ziren esklaboak aldatzeko. Honen arabera, 8.500 esklabo inguru inguru behar izan ziren urtero zenbakiak berreskuratzeko, hau da, 850.000 gatibu inguru 1580. eta 1680. urteen artean. Horretan oinarriturik, 1530 eta 1780 urte bitarteko 250 urteetan, 1.250.000 bezain altua izan liteke kopurua."*Davisen zenbakiak beste historialari batzuek ezeztatu dituzte, David Earlek kasu. Earleren arabera, kontu handiz eman behar dira zenbakiak, izan ere, esklabo europarren benetako irudia dela nahastua dago, kortsarioek Europa ekialdeko ez-kristau zuriak eta Afrika mendebaldeko beltzak ere hartzen baitzituzten preso.

Italiako, Portugalgo, Espainiako eta Mediterraneo uharteetako kostaldeko herriak askotan erasotu zituzten piratek eta Espainiako zein Italiako kostaldeko lur zati handiak ia abandonatuta utzi zituzten bertako biztanleek. 1600. urtetik aurrera pirata barbaroak noizean behin Atlantikoan sartzen ziren eta Islandiaraino iritsi ziren. Kortsario ospetsuenak otomandar Barbarossa ("Bizargorri") eta bere anai zahar Oruç, Turgut Reis (Dragut bezala ezaguna), Kurtoğlu (Curtogoli bezala ezaguna), Kemal Reis, Salih Reis eta Koca Murat Reis. 1551. urtean, Dragutek Gozo uharteko biztanleria osoa esklabo bihurtu zuen, 5.000 eta 6.000 pertsona artean, Libiara bidaliz. Piratek 1554ean Italiako hegoaldeko Vieste hiria hartu zutenean 7.000 esklabo inguru egin zituzten. 1555. urtean, Turgut Reisek Korsikara bidaiatu eta Bastia suntsitu zuen 6000 preso hartuz. 1558. urtean, kortsarioek Ciutadellako herria harrapatu, suntsitu, biztanleak hil eta 3.000 biztanle eraman zituzten Istanbulera esklabo gisa. 1563. urtean Turgut Reisek Granada probintziako kostaldean barrena lurreratu zen eta Almuñécar bezalako kostaldeko herriak harrapatu zituen, 4.000 presoekin batera. Pirata barbariek maiz eraso egin zuten Balear Uharteetan, kostaldeko begiraleku eta eliza gotortu ugari eraikiz. Mehatxua hain larria zen ezen Formentera biztanlez hustu baitzen.

1798. urtearen bukaeran, Sardinia ondoko uhartea erasotu zuten Tunisiarrek eta 900 biztanle baino gehiago esklabo gisa hartu zituzten.

Mendebaldeko Afrikako Saharako gizartea tradizionalki (eta oraindik ere, neurri batean) tribu kasta ezberdinetan estratifikatua zegoen. Hassane gerlari tribuak ziren agintariak eta zerga -horma deitua- ezartzen zieten haien azpiko znaga tribuei, berbereen ondorengoak zirenak. Horien azpian Haratin bezala ezagutzen diren morrontza taldeak zeuden.

### Afrikako adarra 
*Artikulu nagusia: Esklabotza Etiopian*
[alt=Mogadiscion “morroi-esklabo" emakume bat (1882-1883)|thumb|[Muqdisho|Mogadiscion “morroi-esklabo" emakume bat (1882-1883)]]
Afrikako adarrean, Etiopiako Inperioko errege kristauek sarritan esklabo nilotar paganoak esportatzen zituzten mendebaldeko muga lurraldeetatik, edota konkistatu edo berreskuratutako barneko lurretatik. Somaliako eta Afar sultanerriak, esate baterako Erdi Aroko Adal sultanerriak, beren portuetan Zanj (Bantu) esklaboak saltzen zituzten, barnealdean harrapatu zituztenak.
alt=Etiopiako esklaboak, XIX. mendea|ezkerrera|thumb|Etiopiako esklaboak, XIX. mendea
Etiopian praktikatzen zen esklabotza funtsean etxekoa zen. Esklaboak, beren maisuen etxeetan zerbitzatzen zuten eta ez ziren helburu produktiboetarako erabili neurri handitan. Honela. esklaboak, jabeen familiako bigarren mailako kide gisa ikusten ziren. Etiopian esklabotza ezabatzeko lehenengo ahalegina Tewodros II.a enperadoreak (1855-68) egin zuen arren, esklabotza 1923ra arte ez zen legez kanporatu, Etiopia Nazioen Ligan sartzearekin batera. Anti-Esklabotza Elkartearen arabera, 2 milioi esklabo zeuden,1930eko hamarkadaren hasieran, 8 eta 16 milioiko populazioa zegoelarik. Esklabotzak Etiopian jarraitu zuen 1935. urteko urriko Italiaren inbasiora arte, instituzioa Italiako okupazio indarren aginduz indargabetu zenean. II. Mundu Gerrako Aliatuen presioari erantzunez, Etiopiak ofizialki abolitu zituen esklabotza eta behartutako morrontza 1942. urtean bere independentzia berreskuratu ondoren. 1942ko abuztuaren 26an, Haile Selassie-k aldarrikapen bat ezarri zuen esklabotza legez kanpo utziz.

Somaliako lurraldeetan esklaboak esklabo merkatuan erosten ziren esklusiboki plantazioetan lan egiteko. Haien Somaliako agintarien kontrolpean eta haietatik bereizi egin zuten lan. Arlo juridikoari dagokionean, Bantu esklaboen tratamenduari buruzko ohiturak sultanek eta tokiko buruzagiek dekretuak ezarri zituzten. Gainera, esklabo horiek askatasuna lortzen zuten sarritan emantzipazio, ihes eta erreskatearen bitartez. Lehen idazki portugaldarrek erakusten dute Erresumak esklabotza izan zuela haien kontaktua baino lehen, baina gehienak Ndongoko erresumako gerra gatibuak ziren. Londreseko Etnologia Elkarteari 1866. urtean irakurritako paper batean, Lokoja jaunaren erregeordeak. Valentine Robinsek, 1864an HMS Investigator barkuan Niger ibaitik egindako espedizioan eskualdeko esklabotza deskribatu zuen:Esklabotzaren inguruan, Mr Robins-ek ohartarazi zuen ez zela Ingalaterrako jendeak uste zuena. Afrikako zati honetan honako esanahia zuen: familiako talde batekoa izatea- behartutako lanik ez dago, jabeak eta esklaboak elkarrekin lan egiten dute, elikagai berdinak jan, arropa berdinak jantzi eta etxe berdinetan lo egiten dute. Esklabo batzuek emazte gehiago dituzte haien maisuek baino. Esklaboei babesa eta bere iraupenerako beharrezkoak diren elikagaiak eta jantziak ematen dizkie. Gizon askea esklaboa baino okerrago bizi da; ezin dio bere janaria inori erreklamatu.Atlantikoko esklabo merkataritzaren hastearekin batera, esklabotza eskaera handitu egin zen Mendebaldeko Afrikan eta zenbait estatu esklabo merkataritzan zentratu ziren eta etxeko esklabotza izugarri handitu egin zen.

Senegambian, XIV. mendearen eta XX. mendearen artean, ia biztanleriaren herena izan zen esklabo. Mendebaldeko Sudaneko lehenengo estatu islamikoetan, Ghana (750-1076), Mali (1235-1645), Segou (1712-1861) eta Songhai (1275-1591) barne, populazioaren heren bat inguru zen esklabo. XIX. mendean Sierra Leonako biztanleriaren erdia esklaboak ziren. XIX. mendean, gutxienez biztanleriaren erdia bihurtu zen esklabo Kameruneko Duala leinuan, eta baita eta Nigerreko, Kongoko eta Kasanje erresumako eta Angolako Chokwe beste hainbat biztanle. Ashanti eta Joruba etnietan biztanleen herena esklaboek osatzen zuten. Kanemeko biztanleriaren (1600-1800) herena ere esklaboa izan zen. Bornun agian %&nbsp;40ra iristen ziren. (1580-1890). 1750. eta 1900. urteen artean Fulaniko jihad estatuetako biztanleriaren heren batetik bi herenetara esklaboek osatzen zuten. Ipar Nigerian eta Kamerunen Hausa etniak sortutako Sokoto kaliferriko populazioaren erdia esklaboa zen XIX. mendean.

Sokoto kaliferrian eta Nigeria iparaldeko ondoko lurraldeetan XX. mendearen bukaeran britainiar agintea lehen aldiz ezari zenean, gutxi gorabehera 2 milioi eta 2,5 milioi pertsona zeuden esklabotuak. Nigeria iparraldean esklabotza 1936an utzi zen legez kanpo.

### Afrikako Aintzira handiak 
[alt=Zanzibargo esklabo merkatari Tippu Tipek 10.000 esklabo zituen|thumb|[Zanzibargo Tippu Tip esklabo merkatariak 10.000 esklabo zituen]]
Afrikako Aintzira Handien ekialdeko eskualdeek, Persia, Txina eta Indiarekin lehen milurtekoan zehar eginiko itsas-merkataritzan, urrea eta marfilarekin alderatuta esklaboak bigarren mailako ondasun gisa aipatzen dira. Aipatzen denean, esklaboen merkataritza eskala txikian agertzen da eta, batez ere, emakumeak eta haurrak izaten ziren esklabo, Kilwa Kisiwani, Madagaskar eta Pemba uharteetakoak. Campbell eta Alpers historialariek argudiatu zuten Hego-ekialdeko Afrikan lan eta morrontza mota desberdinak zeudela eta esklabo eta gizabanako askoren arteko bereizketa ez zela bereziki garrantzitsua gizarte gehienetan. Hala ere, XVIII. eta XIX. mendeetan nazioarteko merkataritza handitzearekin batera, hego-ekialdeko Afrika nabarmen parte hartzen hasi zen Atlantikoko esklabo merkataritzan. Adibidez, Kilwa uharteko erregeak, 1776.an merkatari frantsesekin itun bat sinatu zuen urtean 1.000 esklabo garraiatzeko. Plantazio horietarako langileak lortzeko, esklabotza gero eta garrantzitsuagoa bihurtu zen zonaldean eta esklabo merkatariak (batez ere Tippu Tip) eskualdeko giro politikoan nabarmentzen hasi ziren.

Afrikako Aintzira Handien eskualdean (egungo Uganda inguruan), hainbat motatako esklabotzaren ebidentzia linguistikoak daude: gerra bahiketa, salerosketa eta zor-esklabotza ehunka urtez. Hala ere, forma horiek, batez ere zorraren morrontza, nabarmen hazi ziren XVIII. eta XIX. mendeetan.

## Esklabotzaren eraldaketak Afrikan 
Afrikako esklabotza hiru eskala handiko prozesuen bidez eraldatu da: arabiarren esklabo merkataritza, Atlantikoko esklabo merkataritza eta esklaboen emantzipazio politika eta mugimenduak XIX. eta XX. mendean. Prozesu horietako bakoitzak esklabotzaren forma, maila eta ekonomia nabarmen aldatu zituen Afrikan.

Afrikarrek bazekiten Mundu Berrian esklaboek jasango zuten esklabotza gogorra. Afrikako elite askok Europa bisitatu zuten esklabo-ontzietan, Mundu Berriko haizeak jarraituz. Horren adibide bat Antonio Manuel, Vatikanon Kongoko enbaxadorea, 1604an Europara joan zenean gertatu zen, Bahian (Brasilen) lehen geldialdi bat eginez. Bertan, lur jabedun bat askatzea lortu zuen, era okerrean esklabo bihurtua izan zena. Afrikako erregeek ere beren seme-alabak bidali zituzten esklabo bideetatik Europan hezteko, eta milaka esklabo ohi Liberia eta Sierra Leonara itzuli ziren. Swahili kostaldean, afrikar arabiar esklabo jabeek barnealdeko Bantu herrietatik jendea hartu eta itsasertzera eraman zituzten. Han, esklaboak pixkanaka landa eremuetan geratzen joan ziren, batez ere Unguja eta Pemba uharteetan.

1814an, Johann Burckhardt esploratzaile suitzarrak honakoa idatzi zuen bere Egipto eta Nubiako bidaietan, non esklaboen merkataritza praktikatzen ikusi zuen: "Askotan zantarkeria lotsagabeenaren lekuko izan naiz, zeinetan merkatariek, aktore nagusiak zirenak, bakarrik barre egiten zuten. Ausar naiteke honakoa esatera: haien hamargarren urtea gainditu duten emakume esklabo gutxi batzuk soilik iristen dira Egipto edo Arabiara birjintasun egoeran".

David Livingstonek honakoa idatzi zuen esklabo merkataritzari buruz: "bere gaiztotasuna gainditzea ezinezkoa da… Tirokatutako edo gorputzean zehar labankatutako emakume esklabo bat igaro genuen, bidexkan botata zegoena. [Lekukoek] esan zuten goiz hartan pasatu zen arabiar batek egin zuela, berarengatik emandako prezioa galtzearen haserrea zela eta, jada ez zuelako ibiltzerik. Zuhaitz bati lepotik lotutako eta hildako emakume bat igaro genuen... Goseak hildako gizon batekin egin genuen topo... Herrialde honetan ikusi dudan gaixotasun arraroena benetan bihotz haustea dela dirudi, eta esklabo bihurtu diren gizon libreak erasotzen ditu ". Livingstonek kalkuluen arabera 80.000 afrikar inguru hiltzen ziren urtero Zanzibarko esklabo merkatuetara iritsi baino lehen. Zanzibar izan zen Ekialdeko Afrikako esklabo-merkataritza portu nagusia garai batean, eta Oman arabiarren agintepean XIX. mendean, 50.000 esklabok zeharkatzen zuten urtero hiria.

### Atlantikoko esklabo merkataritza 
*Artikulu nagusia: Atlantikoko esklabo merkataritza*
alt=Afrikako esklaboak XVII. mendean Virginian lanean, artista ezezagun batek egina, 1670. urtean|thumb|Afrikako esklaboak XVII. mendean Virginian lanean, artista ezezagun batek egina, 1670. urtean
Atlantikoko esklabo merkataritza edo esklabo merkataritza transatlantikoa Ozeano Atlantikoan zehar eman zen, XV. mendetik XIX. mendera. Atlantikoko esklabo merkataritzak eragin zuen XVI. mendean esklaboen populazioaren ehuneko txiki bat izatetik afrikarrak XIX. mende hasieran erabateko gehiengoa izatea. Esklaboen merkataritza ekonomiaren alderdi marjinala izatetik sektore nagusia izatera pasa zen epe laburrean. Gainera, nekazari landaketak nabarmen igo ziren eta gizarte askotan funtsezko alderdi bihurtu ziren.
alt=Esklabo merkataritza Senegal ibaian zehar, Cayor erresuma|ezkerrera|thumb|Esklabo merkataritza Senegal ibaian zehar, Cayor erresuma
Espainiarrak izan ziren lehenak Mundu Berrian esklabo afrikarrak erabiltzen, besteak beste, Kuba eta Hispaniola bezalako uharteetan. Izan ere, bertako biztanleen heriotza tasa kezkagarriak populazio natiboa babesten zuten lehen errege legeak egitea ekarri zuen (Burgoseko Legeak, 1512 -13). Lehen esklabo afrikarrak 1501. urtean iritsi ziren Hispaniola uhartera, 1493. urteko aita santuaren buldak ia Mundu Berri osoa Espainiari eman berritan.

Atlantikoko esklabo merkataritzak XVIII. mendearen bukaeran iritsi zen puntu gorenera, esklabo gehienak Afrika Mendebaldean barneratzeko espedizioetan harrapatzen zituztenean. Europako potentzia kolonialak Ameriketan zabaltzearen ondorioz, esklaboen eskaera areagotu zen. Honek Mendebaldeko Afrikako agintarientzat esklabo merkataritzaren irabaziak handitu zituen. Horrela, hainbat inperio ezarri ziren Mendebaldeko Afrikan esklabo merkataritzan oinarrituak. Hauen artean Oyo Inperioa (Joruba), Kong Inperioa, Futa Jallon Imanerria, Futa Toro Imanerria, Koya Erresuma, Khassoko Erresuma, Kaabu erresuma, Fante Konfederazioa, Ashanti Inperioa eta Dahomey erresuma zeuden. Erreinu hauek gerra konstantean oinarritutako kultura militaristan zuten oinarria, europarrekin salerosketetarako beharrezkoak ziren giza gatibu kopuru handia sortzeko. Praktika anker honen oroigarri garratz bat XIX. mendean Ingalaterran egin ziren Esklabotzaren Eztabaidetan aurkitu daiteke: "Idazle zahar guztiek gerra horiek esklabo bihurtzeko xede bakarra baizik ez dutela esaten dute, baina ez hori bakarrik, gerra horiek europarrek bultzatzen dituzte, xede horrekin bat". Inperio kolonial europarretan XIX. mendean gradualki esklabotza indargabetzeak inperio afrikar horien gainbehera eta kolapsoa ekarri zuen. Europar potentziak Atlantikoko esklabo merkataritza gelditzen hasi zirenean. Afrikako esklabo jabe handien eraldaketa ekarri zuen berriro: esklaboak hasi ziren erabiltzen plantazio edo beste era bateko nekazaritzan.

### Abolizioa 
Esklabotzaren azken eraldaketa nagusia XIX. mendearen erdialderako emantzipazio-ahaleginekin hasi zen. 1870 urtetik aurrera, Europako agintariak Afrika barnealdeko zati handiak kolonizatzen hasi ziren, eta kolonia hauetako legeak askotan nahasgarriak izaten ziren gai honen inguruan. Esate baterako, esklabotza legez kanpokotzat jotzen zenean ere, agintari kolonialek ihes egindako esklaboak haien jabeei itzultzen zizkieten. Afrikako borroka anti-kolonialek maiz esklabo eta esklabo ohiak esklabo-jabe eta jabe ohiekin elkartu zituzten independentziaren alde borrokatzeko. Hala eta guztiz ere, lankidetza honek gutxi irauten zuen eta independentziaren ostean alderdi politikoen sorrera esklaboen eta maisuen estratifikazioan oinarritzen zen.
alt=Esklaboen oroitarria Zanzibarren|thumb|Esklaboen oroitarria Zanzibarren
Esklabotzaren eta esklabo merkataritzaren aurkako europarren ahaleginak XVIII. mendearen bukaeran hasi ziren eta Afrikako esklabotzan eragin handia izan zuten. Portugal izan zen kontinenteko lehenengo herrialdea esklabotza deuseztatzen. 1761eko otsailaren 12an emandako agindu baten bidez debekatu zuen esklabotza Portugalen metropolietan eta Portugaldar Indian, baina horrek ez zuen eraginik izan Brasilgo eta Afrikako kolonia portugaldarretan. Frantziak 1794. urtean abolitu zuten esklabotza. Hala ere, Napoleonek 1802an berriro onartu zuen esklabotza eta 1848. urtera arte ez zen behin betiko indargabetu. 1803an, Danimarka eta Norvegiako erresuma izan zen esklabo merkataritza debekatu zuen Europako lehen herrialdea. Esklabotza bera ez zuten debekatu 1848. urtera arte. Britainia Handiak 1807an debekatu zuen Esklabo Merkataritzaren Abolizio Akta onartuz legebiltzarrean. Lege horrek esklabo ontzien kapitainei isunak jartzea ahalbidetzen zuen, isuna garraiatutako esklabo kopuruaren arabera handituz. Honen hondoren, Esklabotzaren Aboliziorako Akta onartu zuen 1833an, Britainiar Inperioko esklabo guztiak askatu zituena. Beste herrialde batzuetan britainiarrek egindako presioek Afrikan esklaboen merkataritzari amaiera ematea ekarri zuen. Esate baterako, Esklabo merkataritzari buruzko AEBetako 1820. urteko legeak esklabo merkataritza pirateria zela ezarri zuen, heriotza zigorra ezarriz legea hausten zutenei. Horrez gain, Otomandar Inperioak Afrikako esklabo merkataritza abolitu zuen 1847an presio britainiarraren ondorioz.

1850. urtean esklabo merkataritzaren azken partehartzaile handiak (Brasilek) Eusébio de Queirós legea onartu zuen esklabo merkataritza debekatuz. Urte horretarako, jadanik esklabo merkataritza nabarmen jaitsi zen eta, oro har, legez kanpoko merkataritzak bakarrik jarraitu zuen aurrera. Brasilek esklabotza praktikatu zuen eta legez kanpoko merkataritzaren iturri nagusia izan zen 1870. urtera arte gutxi gora-behera. 1888. urtean ezabatu zen esklabotza behin betiko, Brasilgo Isabel I.a Bragantzakoak eta Rodrigo Silva ministroak (Eusebio de Queiroz senatariaren suhiak) debekatu zutenean. Esklabotza legez kanpo uzten zuten britainiar legeekin bat egin nahi ez zuten buruzagi afrikarren aurka ere eragin zuten, esate baterako, 'Lagoseko errege usurpatzailearen' aurka, 1851. urtean tronutik kendua. Esklabotzaren aurkako itunak 50 agintari afrikar baino gehiagorekin sinatu ziren.
alt=Emanuela esklabo itsasontziaren harrapatzea HMS Brisk itsasontziaren esku|ezkerrera|thumb|Emanuela esklabo itsasontziaren harrapatzea HMS Brisk itsasontziaren esku
Afrikan bertan esklabotzak izaera mugatu bat izan zuen arren, baita esklabo merkataritza arabiarraren eta Atlantikoko esklabo merkataritzaren urte gorenetan ere, hau XIX. mendearen azken erdian aldatu zen. Patrick Manning-k azaltzen duenez, "baldin eta garai batean Afrikako gizarteak esklabotzan oinarrituriko ekoizpenaren inguruan antolatu badira, 1850-1900 urteetan izan zen hori". Presio horri erantzunez, Etiopiak ofizialki abolitu zuten esklabotza 1932an, Sokotoko kaliferriak 1900. urtean , eta Sahelek 1911an. Garai kolonialaren amaieran arrakasta handia izan zuten orokorrean helburu horretan, nahiz eta esklabotza Afrikan oso aktiboa den oraindik ere. Hala ere, pixkanaka-pixkanaka soldata ekonomiara mugituz joan da. Europa harritzen saiatzeko, hainbat nazio independentek batzuetan esklabotzaren ezabapenaren irudia landu zuten, nahiz eta, Egiptoren kasuan ikus daitekeenez, Samuel White Baker bezalako soldadu europarrak kontratatu Nilo ibaiko espedizioetarako. Esklabotza ez da inoiz desagertu Afrikan, eta Afrikako zenbait estatuetan ohikoa da. Esate baterako, Txad, Etiopia, Mali, Niger, eta Sudanen, non legea eta ordena ez diren betetzen.

Gaur egun esklabotza herrialde guztietan legez kanpo dagoen arren, sekretupean egiten mantentzen da munduko leku askotan. Esklabotzaren biktimak mundu osoan 30 bat milioi direla kalkulatzen da. Mauritanian bakarrik, 600.000 gizonezko, emakumezko eta ume, edo biztanleriaren %&nbsp;20, esklabo dira, eta horietako asko behartutako lanean erabiltzen dira. Mauritanian esklabotza 2007ko abuztuan kriminalizatu zen. Sudango Bigarren Gerra Zibilean zehar jendea esklabo hartu zuten; kalkuluen arabera 14.000 eta 200.000 bitarte esklabotu zituzten. Nigerren, non esklabotza praktika 2003an debekatu zen, azterketa batean topatu zuten biztanleen ia %&nbsp;8a esklaboak direla oraindik ere.

## Esklabotzaren eragina 
### Eragin demografikoa 
[alt=Surinameko esklaboak, XIX. mendearen hasieran|thumb|[Surinameko esklaboak, XIX. mendearen hasieran]]
Esklabotza eta esklabo merkataritzak eragin handia izan zuen populazioaren tamaina eta genero distribuzioan Afrikan zehar. Aldaketa demografiko hauen eragin zehatza eztabaida mamitsu baten gaia izan da. Atlantikoko esklabo merkataritzak 70.000 pertsona hartzen zituen urtero, batez ere Afrikako mendebaldeko kostaldetik, XVIII. mendearen erdialdean. XVI. mendean, puntu gorenean, urtero 10.000 esklabo bidaltzen ziren. Atlantikoz zeharreko esklabo merkataritzaren datu basearen arabera, Atlantikoko esklabo merkataritzak 12,8 milioi pertsona inguru hartu zituen 1450 eta 1900 artean. Saharaz zeharreko eta Itsaso Gorriko esklabo merkataritzaren eragina, Saharatik, Afrikako Adarretik eta Afrika ekialdetik hartutako esklaboekin, 600 eta 1600 urteen bitartean 6,2 milioi pertsonatan estimatu da.

#### Eragin demografikoaren inguruko eztabaida 
Esklabo merkataritzaren efektu demografikoa gai eztabaidatuenetakoa da. Walter Rodneyk argudiatu zuen hainbeste pertsonen esportazioa hondamendi demografikoa izan zela eta Afrika behin betiko atzeratua utzi zuela munduko beste leku batzuekin alderatuta eta kontinentearen pobrezia jarraitua azaltzen dela. Afrikako biztanleriak garai horretan garatzeari utzi ziola erakusten duten zenbakiak aurkezten ditu, Europako eta Asiakoak nabarmen hazten ziren bitartean. Rodneyren arabera, ekonomiaren beste eremu guztiek ere eragin negatiboa pairatu zuten. Izan ere merkatari nagusiek industria tradizionalak alde batera utzi zituzten esklabotzara bideratzeko eta biztanleriaren behe-mailak esklabotzak berak suntsitu zituen.

Beste batzuek ikuspegi hau zalantzan jarri dute. J. D. Fagek kopuruak kontinenteko osoan izan zuen eragina alderatu zuen. David Eltisek garai hartan Europako emigrazio tasarekin konparatu zituen kopuruak. XIX. mendean soilik 50 milioi lagun baino gehiagok utzi zuten Europa Ameriketara joateko, Afrikan orotara hartu ziren pertsonak baino kopuru askoz handiagoa dena.

Beste batzuek, aldiz, ikuspegi hau ere zalantzan jarri zuten. Joseph E. Inikorik argudiatzen du eskualdearen historia erakusten duela ondorioak nahiko kaltegarriak izan zirela. Afrikako ekonomiaren eredua oso desberdina zen Europakoarekin alderatua, eta ezin zituen horrelako biztanleria galerak jasan. Populazio murrizketek ere arazo ugari sortu zituzten. Inikorik ere azaltzen du nola esklabo merkataritza kentzearekin bat Afrikako biztanleria ia berehala handitzen hasi zen, sendagai modernoen sarrera baino lehen ere.

### Afrikako ekonomian eragina 
alt=Maskorrak diru gisa erabiltzen ziren esklabo merkataritzan|thumb|Maskorrak diru gisa erabiltzen ziren esklabo merkataritzan.
Eztabaida luze bat dago ikerlari eta akademikoen artean eskabo merkataritzaren eragin destruktiboen inguruan.
alt=Apur bat ezberdinak diren bi Okpoho manilla, esklaboak erosteko erabiltzen zirenak|ezkerrera|thumb|Apur bat ezberdinak diren bi Okpoho manilla, esklaboak erosteko erabiltzen zirenak
Argumentu hauei kontra eginez, J. D. Fagek baieztatzen du esklabotzak ez zuela eragin guztiz kaltegarririk izan Afrikako gizarteetan. Esklaboak merkantzia garestiak ziren, eta merkatariek esklabo bakoitzaren truke ordainketa ona jasotzen zuten. Esklabo merkataritzaren gailurrean, ehun milaka moskete eta oihal, bolbora zein metal kantitate oso handiak bidaltzen ziren Gineara. Diru honetako gehiena britainiarrek egindako suzko armetan (oso kalitate txarrekoak) eta alkohol industrialean gastatzen zen. Esklabo merkataritzaren gailurrean, Europarekin egiten zen merkataritza – urre eta marfil esportazio esanguratsuak ere barnebiltzen zituenak -, urtero 3.5 milioi libera esterlinetan baloratzen da. Konparatzeko, Erresuma Batuaren merkataritza, garai hartako superpotentzia ekonomikoa, urte bakoitzeko 14 milioi libera ingurukoa zen XVIII. mendearen amaierako garai berdinean. Patrick Manningek adierazi duenez, esklaboen trukean jasotzen ziren artikulu gehienak ohikoak ziren, ez luxuzkoak. Ehunak, burdina, moneta eta gatza izan ziren esklabotza merkataritzaren ondorioz inportatutako artikulu garrantzitsuenak, eta artikulu hauek gizartean zehar zabaldu ziren, bizi-maila orokorra igoz.

Eric Williamsek Afrikarren ekarpenari buruz idatzi du esklaboen merkataritzaren eta esklabotzaren irabazien arabera, eta irabazi horiek britainiar industrializazioa finantzatzeko erabili zirela argudiatzen du. Afrikarren esklabotza Industria Iraultzaren funtsezko osagaia zela defendatzen du, eta Europako aberastasuna, neurri batean, esklabotzari esker sortua zela. Abolizioaren garaian ordea, errentagarritasuna galdu zuen eta Ingalaterraren ekonomiarako ona bihurtu zen debekatzea. Joseph Inikorik idatzi du esklabo merkataritza ingelesak Williamsen kritikoek uste dutena baino aberasgarriagoa izan zela. Beste ikertzaile eta historialariek biziki argudiatu dute "Williamsen tesia" bezala ezagutzen denaren aurka: David Richardsonek ondorioztatu du esklabo merkataritzaren irabaziak britainiarren barne-inbertsioaren % 1 baino gutxiago izan zirela eta Stanley Engerman historialari ekonomikoaren arabera, nahiz eta esklabo merkataritzari lotutako kostuak (esate baterako, itsasontzien gastuak, esklaboen hilkortasuna, zurien hilkortasuna Afrikan, defentsa gastuak) zein esklabo merkataritzan berriro inbertitutako irabaziak kendu gabe ere, esklabotza merkataritzaren eta Mendebaldeko Indiako landaketen irabaziak britainiar ekonomiaren % 5a baino gutxiago izan ziren industri iraultzaren edozein urteetan.

Richard Pares historialariak, Williamsen liburuaren aurretik idatzitako artikulu batean, Mendebaldeko Indiako landaketek sortutako aberastasunaren eragina Industri Iraultzaren finantziazioan gutxitzen du. Bere esanetan, Mendebaldeko Indian lorturiko irabazien fluxu nagusiak industriara emantzipazioaren ostean iritsi ziren, ez lehenago. Findlay eta O'Rourkek adierazi zuten O'Brienek "periferia periferikoa zela" argudiatzeko aurkeztutako datuek kontrakoa iradokitzen dutela. Izan ere, 1784-1786 urteen artean periferiaren irabaziak 5.66 milioi liberakoak izan ziren eta 10.30 milioi liberako inbertsio gordina egin zen britainiar ekonomian. Haien usten, ez du zentzurik gizakien esklabotzaren irabaziak alde batera uztea "errenta nazionalaren zati txiki bat" izan zirelako. Argudio berdinarekin, iraultza industrialik ez zela egon argudiatu liteke, industria modernoak errenta nazionalaren zati txiki bat besterik ez baitziren, eta beraz, tamaina txikiak eragin txikia esan nahi duela ondorioztatzea akats bat dela uste dute. Findlay eta O'Rourkek, halaber, adierazi zuten esklaboek sortutako merkantzien esportazio amerikarren kuota 1501-1550 urteetan %&nbsp;54 izatetik %&nbsp;82,5era igo zela 1761-1780 urteetan.

Seymour Drescher eta Robert Ansteyk diote esklabo merkataritzak errentagarria izaten jarraitu zuela bukaerara arte, nekazaritzan berrikuntzak zirela eta; eta erreforma morala izan zela, ez pizgarri ekonomikoak, abolizioaren arduradun nagusia.

Europako beste nazio batzuetan antzeko eztabaida eman da. Esklabo merkataritza frantsesak, beste inbertsio domestikoak baino errentagarriagoa zela argudiatzen da, eta seguruenik kapital pilatzea bultzatu zuen Industria Iraultza eta Napoleondar gerren aurretik.

### Arrazismoaren ondarea 
Maulana Karengaren esanetan Afrikako gatibuen esklabo merkataritzaren ondorioa *“Afrikako gizateria mundura birdefinitzeko aukeraren suntsiketa morala izan zen. Besteekin ditugun iraganeko, oraingo eta etorkizuneko erlazioak pozoitu zituen, estereotipo horren arabera ezagutzen gaituztelako bakarrik eta ondorioz gaur egungo pertsonen arteko erlazio humanoak kaltetzen ditu.”* Kultura, hizkuntza, erlijioa eta giza aukera suntsitu zituela defendatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak