Manchester

**Manchester** Ingalaterrako ipar-mendebaldeko hiri bat da, North West England eskualdean. 2018ko erroldaren arabera 547.627 biztanle ditu eta Ingalaterrako hiririk handienetan zazpigarrena da. Metropoli eremuak 3'2 milioi biztanletako populazioa du.

Manchester Industria Iraultzaren erdiguneetako bat izan zen XIX. mendean eta kotoi ekoizpenagatik *Cottonopolis* ezizena hartu zuen. Gaur egun ere ekonomia jarduera handia du eta Manchesterretik hurbil, Liverpoolgo portua dago, Europako garrantzitsuenetako bat. UNESCOren Gizateriaren ondare izateko hautagaietako bat da Manchesterreko Alde Zaharra, bertako kanal eta errotengatik.

## Etimologia 
*Manchester* izenak erromatarren garaiko *Mamucium* izeneko gotorlekuan du jatorria. Izen zeltiar baten latinizazioa dela pentsatzen da. Agian *Mamm* hitzak "bularra" esanahia du, ondoko mendilerroak ugatzen itxura baitu. Gaur egun, gaeleraz ere esanahi bera du. Antziningelesezko *ceaster* hitza latinezko castrum ("gotorlekua") hitzaren aldaera bide da.

## Historia 
### Antzinaroa eta erromatarren garaia 
Brigantiarrak ziren nagusi Ingalaterra iparraldeko eremuetan zeltiar garaian. Beraien gotorleku nagusietako bat Irwell ibaiaren ertzean zegoen, gaur egun Manchesterreko katedrala kokatzen den toki berean.

K.o. I. mendean erromatarrek Britania konkistatu zuten. Gnaeus Julius Agricola general erromatarrak *Mamucium* izeneko gotorlekua eraikitzeko agindua eman zuen 79. urtean. Briganteen erasoen aurrean, *Deva Victrix* (Chester) eta *Eboracum* (York) hiriak babestea zuen helburu. Erromatarrek III. mendea arte iraun zuten Mamuciumen. Herria bera bertan behera utzi zutela pentsatzen da, baina IV. mendea arte soldadu talde bat izan zen gotorlekua zaintzen. Ondoren saxoiak iritsi ziren eta Manchesterren erdigunea Irwell eta Irk ibaiek bat egiten duten ingurura aldatuz joan zen.

### Erdi Aroa 
XI. mendean, normandiarrek konkistatu zuten Ingalaterra iparraldea, *Iparraldeko sarraskia* deitzen den kanpaina multzoari esker. 1086ko *Domesday liburuan* esaten denez Manchester Salfordeko hiriaren menpeko lurretan zegoen eta Roger Poitoukoa haren teniente zen.

1184an, Manchesterreko gaztelua aipatzen da eta 1215ean Greslé familiak agintzen zuen bertan. Ondoren gaztelua jauregi bihurtu zuten. 1282an Manchesterrek merkatua egiteko eskubidea lortu zuen eta XIV. mendean ehule flandriarrak iritsi ziren bertara eta ehungintza industria abiatu zuten. Manchester berehala bihurtu zen artile eta liho merkataritzako erdiguneetako bat eta horrek oparotasuna ekarri zion hiriari. 1421ean Thomas de la Warrek kolegiata bat eraiki zuen, gerora manchesterreko katedrala izango zena, eta 1540rako Lancashire konderriko hiri populatuena eta ongien erakita zegoena zen, John Leland poetaren esanetan. Burtsa 1729an ireki zen eta baita biltegi eta merkatalgune ugari ere. 1780an  Richard Arkwrightek lehen kotoi errota ireki zuen. Gaur egun oraindik *manchester* esaten zaie Australian, Zeelanda Berrian eta Hegoafrikan izara, zapi eta mantelei. Populazioak gorakada izugarria izan zuen, Eskoziatik, Galestik, Irlandatik eta Ingalaterrako beste tokietatik langile ugari etorri baitziren hiriko lantegietan lan egitera eta 1835ean munduko hiri industrial handiena zen Manchester, eta 1845ean Friedrich Engelsek *Die Lage der arbeitenden Klasse in England* ("Ingalaterrako langileen egoera") lana idatzi zuen aurreko urteetan Manchesterren egon ondoren. Karl Marx ere Manchesterren izan zen eta Chethamgo liburutegian elkartu zen Engelsekin. 1868ko ekainaren 2 eta 6 artean Trades Union Congress (Sindikatuen Biltzarra) egin zen bertan.

Bestelako ideologiak ere sortu ziren ingurumaria honetan. Manchesterreko Eskolak merkatu askea eta *laissez faire* bultzatu zituen eta gizartean sortu ziren klase berriek erlijio sektak ere erakarri zituzten. Hezkuntza eta berrikuntza sistema berriak ere sortu ziren, garaiko esaera batek laburbiltzen du egoera: "Manchesterrek gaur egiten duena, munduak bihar egingo du". Manchesterren urrezko aroa XIX. mendearen bigarren erdia izan zen eta ordukoak dira gaur egun ikusten ditugun eraikin aipagarrienak, Manchesterreko udaletxea esate baterako. Ordurako kotoiaren ekoizpena gainbehera zihoan, Bolton eta Oldham hiriek gainditu egin zuten, baina Manchester eskualdeko finantza hiri bihurtua zen.

### XX. mendea 
250px|thumb|Oxford Road, Manchester 1910, Pierre Adolphe Valettek margotua.
1913an Ingalaterra iparraldean munduko kotoi guztiaren % 65 prozesatzen zen. Hogei urte behar izan ziren katedrala berreraikitzeko.

1963an Manchesterreko kaia Erresuma Batuko hirugarren handiena zen baina industria krisialdi berri batean sartu zen, besteak beste Margaret Thatcherren gobernuak hartutako erabaki batzuen ondorioz, eta 1982an kaia itxi egin zen. 1961 eta 1963 artean Manchesterren 150.000 lanpostu galdu zirela estimatzen da.

1996ko ekainaren 15ean Behin-behineko Irlandako Armada Errepublikarrak atentatu bortitza egin zuen hirian: kalte ekonomiko ugari ekarri zituan, hildakorik egon ez arren.

### XXI. mendea 
2002an, hirian Commonwealth Jokoak antolatu zirenez, azpiegituren berrikuntza handia egin zen.

Historian, Ingalaterrako bigarren hiri handiena Birmingham izan da, baina Manchesterrek titulu hori eskuratzeko saiakerak egin izan ditu.

2017ko maiatzaren 22an Ariana Grande abeslariaren kontzertu batean atentatu terrorista bat izan zen: bonba leherketak 23 ikusle hil zituen. Estatu Islamikoak aldarrikatu zuen.

## Geografia eta klima 
### Geografia 
Manchester Londrestik 260 km iparraldera kokaturik dago haran ahur batean. Iparraldean eta ekialdean Penino mendiak ditu eta hegoaldean Chesireko lautada. Ipar-ekialdean Liverpool hiria du eta ipar-mendebaldean Sheffield, biak ala biak 56 kilometrotara.

Hiriaren erdigunean Irwell ibaiaren ekialdeko ertzean kokatzen da, Irk eta Medlock ibaiek harekin bat egiten duten puntutik gertu. Manchester hegoaldean Mersey ibaiak zeharkatzen du. Hiriaren eremua oso laua da eta itsas mailatik 35-42 metroko altueran dago. Lancashire konderriaren barnean zegoen. XIX. mendean, ordea, hiria asko handitu zen: 1846an Borough Kontseilu bat eratu zen eta 1853an hiri estatusa eskuratu zuen. 1885ean inguruko hainbat herri barneratu ziren Manchesterren, Bradford, Harpurhey, Rusholme eta Moss Side eta Withingtoneko zati batzuk. 1889an Borough konderria bihurtu zen eta Lancashiretik banandu zen. Horren aurrean, Londrestik kanpora multi-milionario gehien dauden hiria da.

## Ondasun nabarmenak 
[250px|thumb|[Manchesterreko katedrala.]]
Manchesterreko eraikin historikoen artean Katedrala dago. 1421ean hasi ziren eraikitzen eta 1882an amaitu. bigarren Mundu gerrako bonbaketek kaltetu ondoren, berreraiki egin behar izan zen. Kotoi errota ugari ere kontserbatzen dira oraindik, batzuk bizileku izateko moldatuak. Chetham's liburutegia ere eraikin historiko aipagarria da.

Dena dela Viktoriar Aroko eraikinak dira Manchesterreko aipagarrienak, orduan izan baitzuen "urrezko aroa" hiriak. Manchesterreko udaletxea, Albert enparantza eta Manchesterreko Viktoria tren geltokia dira aipatzeko eraikin batzuk. 

1960. eta 1970. hamarkadetan, hainbat etxeorratz eraiki ziren. 2000. hamarkadan handiagoak eraiki ziren, Deansgate Square South Tower (201 m) eta  Beetham Tower (158 m).

## Kultura 
250px|thumb|Manchesterreko Arte Galeria.
250px|thumb|Whitworth Hall, Manchesterreko Unibertsitatearen egoitza.
250px|thumb|Manchester hiriko derbia.
### Ikuskizunak 
Ikuskizun ugari izaten dira Manchesterren eta hainbat areto aipagarri ditu, esate baterako Opera Etxea, Palace antzokia eta Royal Exchange antzokia, kotoi burtsa zaharrean kokaturik dagoena eta Erresuma Batuko itzulinguruko antzoki handiena dena. Beste areto batzuk Cantact antzokia, Dancehouse eta HOME dira.

2007tik *Manchester International Festival* biurteko jaialdia ospatzen da.

### Museoak 
Manchesterreko museo garrantzitsuenetan hiriaren garai erromatarra eta industria iraultza ikus daiteke. *Mamucium* gotorleku erromatarraren berreraikitako egiturak ikusgai daude Castlefield inguruan. Zientzia eta Industria museoa Liverpoolerako tren geltokian dago kokatuta.

Beste museo batzuk: Manchesterreko Museoa, Egiptologian oinarritzen dena,  Manchesterreko Arte Galeria eta Garraioaren museoa dira.

### Literatura 
UNESCOk Literaturaren Hiria izendatua du "literatura erradikalaren historia" aintzat hartuta. Elizabeth Gaskellek *Mary Barton* idatzi zuen, Charles Dickensek *Garai latzak*, Charlotte Brontë Manchesterren hasi zen *Jane Eyre* idazten eta historiaren atalean Engelsen liburua ere aipatu dugu.

### Hezkuntza 
Hiru unibertsitate nagusi daude hirian, Manchesterreko Unibertsitatea, Manchesterreko Unibertsitate Metropolitarra (eskola politekniko gisa sortu zena) eta Iparraldeko Erret Musika Eskola.

### Kirolak 
Manchester United (*The Red Devils*) eta Manchester City (*The Citizens*) hiriko futbol talde nagusiak dira. Bi taldeen artean 29 aldiz irabazi dute Premier Leaguea (azkena, 2024an City-k). Azken urteetan City nagusitu da, 2012tik aurrera 8 Liga irabazi baititu. Europan ere talde handiak dira, batez ere United, Txapeldunen Liga hiru aldiz eta Kontinente artekoa bi aldiz irabazi baitu.

### Musika 
1970eko hamarkadatik, besteak beste Joy Division, Buzzcocks, The Smiths, New Order, The Stone Roses, Inspiral Carpets, Oasis eta The Chemical Brothers taldeak nabarmendu dira nazioartean.

Bakarlarien artean, Morrissey, Simply Red eta Lisa Stansfield aipatzekoak dira.

## Manchestertar ezagunak 
* Thomas De Quincey (1785-1859), idazlea. 
* Frances Hodgson Burnett (1849-1924), idazlea.
* John Henry Poynting (1852-1914), fisikaria. 
* Elihu Thomson (1853-1937), ingeniaria.
* David Lloyd George (1863-1945), poltikaria, Erresuma Batuko Lehen Ministroa izandakoa. 
* Harry Edwin Wood (1881-1946), astronomoa. 
* Robert Edwards (1925-2013), Medikuntzako Nobel Saridun biologoa.
* David Warner (1941-), aktorea.
* Nobby Stiles (1942-2020), futbolaria, Munduko txapelduna selekzioarekin. 
* Morrissey (1959-), The Smiths taldeko abeslaria.
* Lisa Stansfield (1966-), abeslaria.
* Noel Gallagher (1967-), Oasis taldeko abeslari eta gitarra-jotzailea.
* Simon Yates (1992-), txirrindularia.

## Erreferenztiak 
## Kanpo estekak 
*  Manchester hiriko webgune ofiziala