Lothal

**Lothal** Indo haraneko zibilizazio zaharreko hiri garrantzitsuenetariko bat izan zen. Gujarat estatu modernoan dago, K.a. 2400. urtean. Gaur egun, Indiako aztarnategi arkeologikorik garrantzitsuenetakoa da. 1954an aurkitu zuten, eta 1955eko otsailaren 13tik 1960ko maiatzaren 19ra bitartean induskatu zuen ASIk (Archaeological Survey of India: Indiako Arkeologia Zerbitzua).

Lothal dartsena munduko zaharrena da. Hiria Sabarmati ibaiaren antzinako ibilgu batekin lotzen zuen, Sind eskualdeko Harappa hiriaren eta Kathiawar penintsularen arteko merkataritza-ibilbidean integratuta zegoena. Antzina merkatal gune oparo eta bizia izan zen, perlak, metalak, harribitxiak eta Ekialde Urruneko eta Afrikako bazterrik urrunenetara iristen ziren apaingarri erdi-preziatu eta baliotsuekin trafikatzen zuten. Lothalgo biztanleek artearen eta eskulturaren lehen irudikapen artistiko errealistak egin zituzten, eta gaur egun Indian ezagutzen diren fabuletako batzuk sortu zituzten. Iparrorratza oskol batekin erabili zuten, zeruertza 8 edo 12 zatitan banatuz, eta ziurrenik aitzindariak izan ziren izarren azterketan eta nabigazioan, greziarrek baino 2000 urte lehenago. Bere teknika metalurgikoek bizirik iraun dute eta 4000 urte baino gehiagotan erabili dira.

Saragwala herrixkatik gertu dago Lothal, Dholkako Tehsilaren barruan, Ahmedabad barrutian. Ahmedabad-Bhavnagar trenbideko Lothal-Bhurkhi tren geltokitik sei kilometro hego-ekialdera dago. Halaber, errepidez lotuta dago, urte osoan ibiltzeko modukoa, Ahmedabad hiriarekin (85 km-ra), Bhavnagar, Rajkotekin eta Dholkarekin. Hurbilen dauden hiriak Dholka eta Bagodara dira. Indusketak 1961ean hasi ziren berriro. Arkeologoek lubakiak ireki zituzten mendixkaren iparraldeko, ekialdeko eta mendebaldeko hegaletan zehar, eta kaia ibaiarekin lotzen zuten dartsenara sartzeko kanalak eta nullah-ak ("sakana" edo "ubidea") argitara atera zituzten. Aztarna arkeologikoak dituen muinoa bera, gotorlekua, azoka plaza eta kaia dira aurkikuntza nagusiak. Induskatutako guneen ondoan Arkeologia Museoa dago, eta bertan Indian ikusgai dauden antzinako gauzen bilduma garrantzitsuenetako batzuk daude.

2014ko apirilaren 15ean, «Lothal, harappa hiri-portu baten aztarna arkeologikoak» Indiako Zerrenda Adierazgarrian —Gizateriaren Ondare izendatu aurreko urratsa— inskribatu ziren, kultura-ondasunaren kategorian (zk. 5918 erref.).

## Arkeologia 
Gujarateraz, Lothalek ‘hildakoen muinoa’ esan nahi du. Izen hau ez da ezohikoa, Mohenjo-Daro hiriaren izenak, sindhiz, gauza bera esan nahi baitu. Lothalen inguruko herrietako jendeak aspalditik zekien inguru hartan hiri zahar bat eta giza hondakinak zeudela. Duela gutxi, 1850ean, ontziek muinoraino nabiga zezaketen, eta 1942an egurra garraiatzen zen ontziz muinoa inguratzen duten kanaletan, aztarna arkeologikoekin, Bharuchetik Saragwalaraino. Lothalen kanal zahar batetik geratzen dena Bholad modernoa Lothalekin eta Saragwalarekin lotzen duen erreka zingiratsu bat da. India 1947an banandu zenean, aztarnategi arkeologiko gehienak, Mohenjodaro eta Harappa barne, Pakistango estatuaren lurraldean geratu ziren. Indiako Arkeologia Zerbitzuak esplorazio eta indusketa programa berri bat planifikatu zuen Gujarateko leku askotan. 1954 eta 1958 artean, Kutch eta Saurashtra penintsuletako 50 aztarnategi baino gehiagotan induskatu zen, eta horrek Indoko haraneko Kulturaren mugak 500 kilometro handitu zituen, Kim ibairaino iristen zela deskubrituz, non Bhagatrav aztarnategiak Narmada eta Tapti ibaien haranerako sarbidea gordetzen duen. Lothal Mohenjodarotik 270 kilometrora dago, Sind-en dagoen hiria. Lothal, hiri nagusiaren tamaina txiki samarra zela eta, kokaleku handi bat ez zela ere espekulatu da, eta bere "kaia" ureztaketarako urmael handi bat besterik ez zela agian. Hala ere, ASIk eta beste arkeologo garaikide batzuek diotenez, Gujaraten Sind eta Saurashtra arteko lurraldeko antzinako herriek mantendutako ibai motako merkataritza ibilbide handi batean integratuta egon zen hiria. Garai hartatik aurkitu diren ehorzketetan, herri horiek seguruenik drabidikoak, protoaustraloideak edo mediterranearrak zirelako zantzuak daude. Lothalek eman du Indiako arkeologia modernoko antigoaleko gauzen bildumarik handiena. Funtsean, kultura bakar bati dagokion aztarnategia da, Harappakoa. Beste kultura bat ere aurkitu da inguru horretan, Harappakoa baino lehenagokoa, zeramika gorriaren kultura deritzona. Lothalgo aztarnategian bi azpialdi bereizten dira argi eta garbi, K. a. 2400 eta 1900 bitarteko elementu estaligabeak Harappa eta Mohenjodaro kultura oparoarekin bat datoz.
[thumb|250x250px|Lothalen ipar-mendebaldean [Kathiawar penintsula dago. Khambhat-eko golkoa gertu zegoenez, Lothal ibaiak itsas ibilbideetarako sarbide zuzena eman zuen beti. Orain Lothal itsasotik isolatuta dagoen arren, topografiak eta geologiak bere itsas iragana frogatzen dute.]]
Mohenjodaro eta Harappako Indo haraneko zibilizazioaren erdigunea gainbeheran sartu ondoren, Lothal oraindik ere oparo egon zen urte askoan. Hala ere, azkenean, uholdeek eta ekaitz tropikalek kalte izugarriak eragin zizkioten, eta, ondorioz, suntsitu eta bertan behera utzi zuten. Zenbait azterketa topografikok erakutsi dutenez, Lothal utzi eta suntsitu zutenean, eskualdeak lehorte eta basamortutze garai bat bizi izan zuen, montzoi-euriteen urritasunagatik. Beraz, hiria utzi izanaren arrazoia klima-aldaketengatik izan zitekeen, hondamendi naturalengatik bezala. Lothal, itsasaldiek urperatutako paduren zonalde batean zegoen muino baten gainean eraiki zen. Indiako zientzialariek 2004an *Indiako Batasunaren Geofisikako* Aldizkari Ofizialean argitaratutako teledetekzioak eta azterketa topografikoek agerian utzi zuten Lothaletik gertu dagoen meandro zahar bat, 30 km luze, Bhogavo ibaiaren adar baten hedadura zen. 10-300 m-ko zabalerako kanal txikiak egoteak iradokitzen du, beheko zatietan 1,2 eta 1,6 km-ko zabalerakoak direnekin konparatzean, mareen ura hiritik harantzago ere sartzen zela lurrean. Horren ondorioz, Lothalgo biztanleek edateko ura eskuratu behar izan zuten ibaian gora.

### Ekonomia eta hiri-kultura 
Hiria antolatzeko eredu uniformeak eta bere erakundeek erakusten dute Harappako kulturako jendea oso herri diziplinatua zela. Merkataritza eta administrazio-lanak ezarritako arauen arabera egiten ziren. Udal administrazioa oso zorrotza zen, adibidez, kale gehienen zabalerak berdina izaten jarraitu zuen denbora luzez, eta egiten joan ziren eraikuntzek errespetatu egiten zuten. Etxe bakoitzak bere estolda-zuloa zuen, hondakin solidoak gordetzeko gela bat, hiriko hustubideak ez buxatzeko moduan. Drainatze, ikuskatze aho eta putzu beltzek hiria garbi mantentzen zuten eta hondakinak ibaira botatzen ziren, itsasgoran arrastatuak izan zitezen. Lothalen aitzindariak izan ziren arte eta pintura estilo berri batean, eta errealismoaren ikuspegi berriak eman zizkieten animalien pinturei beren ingurune naturalean, ipuinen eta folklorearen irudikapena barne. Su sakraturako aldareak eraiki ziren leku publikoetan. Metalak, urreak, bitxiek eta apaingarriek, guztia gustu onez apainduta, Lothal herriaren kulturaren eta oparotasunaren lekukotasuna ematen dute.

Bere ekipamendu gehiena, metalezko erremintak, pisuak, neurri-ereduak, zigiluak, zeramika eta apaingarriak barne, estandarra izan zen, baita kalitatezkoa ere, Indoko zibilizazio osoan. Lothal merkataritza gune garrantzitsua izan zen, Mohenjo-Daro eta Harappako kobrea, silexa eta harri erdi-preziatuak bezalako lehengaien inportazio masiboak, ler, aukera ematen zuen ondoren, eta baita masiboki ere, fabrikatzen zituzten produktu bukatuak barnealdeko hiri eta herrietara banatzeko. Erreminta eta brontzezko beste objektu asko ere egiten zituzten, amuak, zizelak, lantzak eta apaingarriak. Lothalek bere perlak, harribitxiak, marfila eta maskorrak ere esportatzen zituen. Etxeko beharrei erantzuteko harrizko tresnak egiteko industria indartsua zuten, silexa Sukkur haranetik eta Bijapur haranetik inportatzen zuten, Karnataka modernoan. Bhagatravek harri erdi-bitxiak ematen zizkien, eta *chank* maskorrak, berriz, Dholavira eta Dwarkatik zetozen. Ibilbide komertzialen sare zabal batek oparotasun handia eman zien Lothalgo biztanleei, sare hau Egipto, Barein eta Sumerreraino hedatzen zen. Lothalen merkataritza-jarduerei buruz aurkitutako frogetako bat Pertsiar golkoaren inguruko zigilu tipikoen aurkikuntza da; zehazki, zigilu horietako bat botoi biribil formako zigilu bat da.

### Gainbehera urteak 
Indo haraneko Zibilizazioaren amaierari buruzko eztabaida zabalak jarraitzen duen bitartean, ASIk jasotako aztarna arkeologikoek hondamendi naturalak seinalatzen dituzte, bereziki uholdeak eta ekaitzak, Lothalen desagerpena eragin zuen kausa bezala. Uholde handi batek hiria urperatu eta etxe gehienak suntsitu zituen, hormak eta plataformak oso kaltetuta utziz. Akropolia eta gobernariaren egoitza suntsitu egin zituzten (K.a. 2000-1900), baita merkatariek berriki eraikitako etxebizitzak ere. Hiriarentzat kaltegarriena ibaiaren ibilbidea aldatzea izan zen, ontziei kaira sartzeko bidea moztu baitzien. Hiriko agintariak ihes egin bazuen ere, jendeak, liderrik gabe, dartsena berri bat eraiki zuen, baina ez hain sakona, ibaiaren ibilbide berriarekin lotzeko kanala ireki zuen, itsasontziei berriro sarbidea emanez, baina tamaina txikikoei bakarrik. Ontzi handiak ainguraleku urrunagoetan ainguratzen ziren. Etxeak berreraiki egin ziren, baina urak eragindako hondakinak ez ziren kendu, eta horrek esan nahi zuen eraikin berriak kalitate txarrekoak zirela eta berriro kalteak jasateko aukera handiagoa zutela. Estolderia publikoko sistemaren ordez hobi septikoak jarri ziren. Lidergo faltak jarduera berreskuratzeko eta ondorengo mantentze-lanak behar bezala ez egitea ekarri zuen. Kaltetutako biltegi handia ez zen inoiz behar bezala konpondu, eta merkantziak zurezko markesinekin bakarrik babesten ziren, eta horrek uholdeen eta suteen arriskupean uzten zituen. Hiriaren ekonomia eraldatu egin zen. Izugarri murriztu zen merkataritzaren bolumena, baina ez modu katastrofikoan; hala, baliabideak kopuru txikiagotan zeuden eskuragarri. Enpresa independenteek hartu zuten kontrola, eta prozesu osoa zentralizatu zuten. Hala, fabrikak antolatu ziren, eta ehunka artisauk hornitzaile eta finantzatzaile berarentzat egiten zuten lan. Fabrikak hamar areto eta lanerako patio handi bat zituen. Kobre-lantegiak bost labe zituen, baita artisau askok aldi berean lan egiteko behar zuten azpiegitura ere.

Hiriaren oparotasuna gutxitzeari, baliabide urritasunari eta administrazio txarrari uholdeek eta ekaitzek eragindako aldizkako zorigaitzak gehitu zitzaizkion. Lurraren gazitasuna handitzeak laboreak eta bizia ezinezko bihurtu zituen. Hori ondoko hirietan ere nabari da: Rangpur, Rojdi, Rupar eta Harappa (Panjaben), eta Mohenjo-Daro eta Chanhudaro Sindh-en. K. a. 1900 inguruan, uholde masibo batek hiria erabat suntsitzea eta kolpe batez desagertzea eragin zuen. Egindako ikerketa arkeologikoek erakusten dute ibaiaren eta kaiaren ibilguak sedimentuz estalita geratu zirela eta eraikinak suntsitu egin zituztela. Uholdeak Saurashtra eskualde osoa, Sindh, eta Gujarat hegoaldea kaltetu zituen, baita Indo eta Sutluren goialdea ere, non herrixka, herri eta hiri ugari suntsituta geratu ziren. Biztanleek barrualdeko eskualdeetara ihes egin zuten.

### Harappa berantiarreko kultura 
thumb|Aztarnategiaren beste ikuspegi bat .
Aztarna arkeologikoek erakusten dutenez, leku horretan jendea bizi zen oraindik, baina askoz ere biztanle gutxiagorekin eta inolako eraginik gabe. Lothalera itzuli ziren pertsona bakanek ezin izan zuten beren hiria konpondu eta berreraiki, baina, harrigarria bada ere, txabola-txaboletan bizitzen jarraitu zuten, txabola horiek gaizki eraikita baitzeuden eta beren erlijio-tradizioei eusten baitzieten. Jakina da Harappako kulturakoak zirela beren ehorzketengatik. Hiriko merkataritza eta baliabideak, praktikan, desagertuak baziren ere, bizirik iraun zutenek beren idazkera erabiltzen jarraitu zuten, eta tresna eta zeramika mota bera eraikitzen. Garai horretan, ASIko arkeologoek Panyab eta Sindhetik Saurashtra eta Sarasvati bailarara etorritako errefuxiatuen mugimendu masiboa antzeman dute, K.a. 1900 eta 1700 urteen artean gutxi gorabehera. Herri honi gaizki hornitutako ehunka asentamendu egotzi zaizkio eta Harappa berantiarreko kultura bezala izendatu dute, ezaugarri hauek dituena: urbanizaziorik eza, analfabetismoaren unibertsalizazioa, dibertsifikatu gabeko ekonomia, administrazio oso sinplea eta pobrezia handia. Indoko zibilizazioko zigilu tipikoak erabiltzeari utzi bazioten ere, pisu-unitateen sistemak gorde egin zuen, eta oinarrizko unitatea 8,573 gramokoa zen. K. a. 1700 eta 1600 artean, merkataritza berpiztu egin zen. Lothalen, Harappa motako zeramikaren industria berpiztu zen, eta ontziak, platerak eta pitxerrak masan ekoitzi ziren. Merkatariek bertako materialak erabiltzen zituzten, hala nola kaltzedonia, suharriaren ordez, harrizko xaflak egiteko. Hareharrizko pisuek suharrizko pisu kubiko klasikoak ordezkatu zituzten. Idazkera sofistikatua sinplifikatu egin zen pintura-sinboloak erabiltzeari utzi ziotenean, eta pinturaren estiloa lerro izurtu, kiribil eta hostozabaletara mugatu zen.

## Oharrak eta erreferentziak 
## Kanpo estekak