Bernart Etxepare

**Bernart Etxepare** (Sarasketa, Nafarroa Beherea, 1480 inguru – heriotza leku ezezaguna, 1560 inguru Seme bat izan zuela jakinarazi zen 2024an, ikerketa batean aurkitutako datuetan oinarrituta. Seme hori Johana Aranburu izeneko emakume batekin ezkontzen saiatu zen, eta horren inguruko hainbat dokumentu judizial aurkitu dira.

Hala ere, Etxeparek ozen aldarrikatu zuen bere errugabetasuna. Horren ondoren, poema liburua idatzi eta argitaratu egin zioten. Sasoi hartarako ez zen gutxi, euskarazko lehenbizikoa zela kontuan izanik. Bordelen plazaratu zen liburua 1545ean, *Linguae vasconum primitiae* izenburuarekin. Izenburuan bertan, hitzaurrean eta amaierako poemetan agerian uzten du Etxeparek lehen euskal idazlea dela. Euskarari "kanpora, plazara dantzara" irteteko agintzen dio, eta euskaldunek ere bide berriak urra ditzaten nahi du, moldiztegiaren bitartez, euren burua erakutsiz.

## *Linguae vasconum primitiae* 
thumb|200px|*Linguae vasconum primitiae* liburuaren azala.
Hamabost poemaz osatutako bilduma bat da, 52 orrialde guztira, eskaintza moduko hitzaurre labur batekin. Latinezko izenburu horrek «euskararen hastapenak» esan nahi du. Lehenengo poeman luzean gai erlijiozkoa darabil, hurrengo hamaiketan amodiozkoa, sarri gordintasun betean azaldua. Hamahirugarren poema autobiografikoa da (kartzelako egonaldia), eta azken bietan euskararen goraipamena egiten du, lehen aldiz inprimategira eramaten zelako bozkarioz betea. Euskara Garazikoa da ia oso-osorik, eta neurkerari dagokionez, gehienetan, 15 silabako bertso-lerro luzeak ontzen ditu bi ataletan banatuak. Bertso-moldea eta gaien erabilera herrikoia da erabat, eta antz handia du herri-lirikarekin.

Aurelia Arkotxak egindako analisi paratestual eta materialaren arabera, liburuaren estalia XVI. mendekoa zen, eta bi azaletan agertzen zen armarria Luis I.a Borboi-Condéko gerlari kalbinistarena zen, Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginaren koinatua zena.

Zenbaitek Hitako artziprestearen eta Etxepareren arteko kidetasuna azpimarratu du. Hain zuzen ere, Eduardo Gil Beraren arabera, Yon Etxaide izan zen bi idazleak lotzen lehenbizikoa bere ''Amasei seme Euskalerri'ko* liburuan (1955), ondoren Koldo Mitxelenak jarraitu ziolarik, azkenerako literatura historiografian ohiko iritzi bilakatu arte. Villasanteren arabera, *«Quien lee a Dechepare y conoce por otra parte a otra gran figura de la literatura castellana medieval, al famoso arcipreste de Hita y su Libro del Buen Amor, no se puede resistir a la idea del gran parecido o analogía que existe entre ambos. El arcipreste de Hita canta en su libro los dos amores, el amor bueno o de Dios, pero canta y describe también, y en forma bien libre por cierto, el amor malo o mundano. Lo mismo viene a hacer Dechepare»*. Baina, eraginei dagokienez, ezin dira ahaztu beste zenbait poeta ere, François Villon, Clément Marot eta Proventzako trobadoreak, esaterako.

Etxepareren lana Patxi Altunak honela laburbildu zuen:

### *Heuscara ialgui adi campora* 
thumb|Bernart Etxepareren omenezko oroitarriaren inaugurazio ekitaldia, haren sorterriko udalerrian (2023ko iraila)
[thumb|Bernart Etxepareren omenezko plaka, [Eiheralarren (digitalki ukitua)]]

*Linguae vasconun primitiae* lanaren amaierako kontrapasaren hasierak honela dio:

*Heuscara ialgui adi campora*
*Garacico herria*
*Benedica dadila*
*Heuscarari eman dio*
*Behar duyen thornuya.*
*Heuscara*
*Ialgui adi plaçara*
*Berce gendec vste çuten*
*Ecin scriba çayteyen*
*Oray dute phorogatu*
*Enganatu cirela.*

*Heuscara*
*Ialgui adi mundura*

Xabier Letek 1960ko hamarkadan musikan ezarri zion, nahiz eta disko eran geroago ikusi zuen argia (*Xabier Lete* diskoan, Elkar, 1974). Harrezkero, *Kontrapas* euskal literaturan eta kantuan klasiko handia bilakatu da.
Fitxategi:Oskarbi Mosen Bernat 20250523 193847.jpg
Fitxategi:Oskarbi -Sautrela - 20250523 193642.jpg
Fitxategi:Oskarbi Bernat Etxepare 2 20250523 193551.jpg
Fitxategi:Oskarbi Izioqui dugu 20250523 191334.jpg
Fitxategi:Oskarbi Bernat Etxepare 20250523 193436.jpg

## Hizkera eta euskara 
Etxepareren hizkerak hizkuntzalari eta aditu askoren interesa piztu du. Etxeparek, Leizarragak ez bezala, ez zuen euskara batu batekiko kezkarik. Beraz, bere obra idazteko, zekien euskara bakarra aukeratu zuen: ekialdeko behe-nafarrera. Etxeparek berezko ezaugarri batzuk zituen:

* Bokalarteko *r* eta *h* mutu egiten ditu batzuetan.
* Hasierako *h* mutu egiten du batzuetan.
* Ez du -*a* mugatzailea ipintzen.

Oro har, Etxepareren ortografia nahiko irregularra da, eta hori ahozko hizkuntzan oinarritu den seinale da; izan ere, haren liburua euskaraz argitaratutako lehena izan zenez, ez zuen euskara idatziaren eredurik.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Azurmendi, Joxe (2020): *Pentsamenduaren historia Euskal Herrian*, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. 
*Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  *Euskal pentsamenduaren garabideak*, Bilbo, UEU. 
* Urkizu, Patri: *Bernat Etxepare: albiste gehiago bere bizitzaz eta Linguae Vasconum Primitiae (154) liburuaren berrirakurketa*. - Egan, 2015-3/4, 17-44

## Ikus, gainera 
* *Linguae vasconum primitiae*
* Euskal literatura
* Nafarroa Behereko idazleak
* Etxepare Euskal Institutua
* Mosen Bernat Etxepare 1545 diskoa Oskorrirena (1977).

## Kanpo estekak 
* *Linguae vasconum primitiæ*, testu osoa
* *Linguae Vasconun primitiae. Euskaldunon Hizkuntzaren Hasikinak,* euskara batuan.
* *Beñat Dardo*, nobela osoa
* Mosen Bernat Etxepare 1545 diskoaren datuak badok webgunean (hitzak, abestien datuak, Sautrela kanta entzungai...)
* Uxue Rey Gorraiz: "Bernart Etxeparek izandako amodio eta politika bizipenak azaleratu ditu Danserie Ensemble taldeak", *Berria*, 2024/11/20.
* Aitor Ortiz de Pinedo: "Hasiera ahulek fortuna ugariagoa dute: euskararen lehen fruituak". *Elinberri'', 2025/11/18.