open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heinrich Anton Dähling

**Heinrich Anton Dähling** (1773ko urtarrilaren 19a – 1850eko irailaren 10a) Hannoveren jaiotako margolaria izan zen. 1794. urtean Berlinera joan eta miniaturazko pinturari ekiteaz gain, marrazketa irakasle aritu zen. 1802. urtean Parisera joan eta olioz pintatzeko grina piztu zitzaion. 1811 urteaz geroztik eta bere heriotza egunera arte, Berlin Akademiako kide izan zen eta 1814. urtetik aurrera bertako irakasle ere. Potsdamen zendu zen 1850. urteko irailak 10ean. Bera margolanik ezagunena *Gurutzetik jaitsiera* da Potsdameko Garrison Elizako aldareko pieza bat hain zuzen ere. Berlingo Altenational museoan berak egindako  *Estatuko Sarrera* margolana dago ikusgai.

## Erreferentziak 
*Artikulu hau "DAEHLING, Heinrich Anton" *Bryan da Hiztegi Margolari eta Grabatzaile* testutik atera da, Michael Bryan*-ek idatzia,* Robert Edmund-ek eta Sir Walter Armstrong-ek editatua, egun argitalpen publikoa.*

## Ikus, gainera 
* Alemaniar margolari zerrenda
Gurutze (argipena)

**Gurutze** hitzak adiera eta erabilera zenbait ditu:
* gurutze, forma geometrikoa;
* Gurutze, Bilboko auzunea;
* Gurutze, Donostiako auzunea;
* Gurutze, Oiartzungo auzoa;
* Gurutze, pertsona-izena.
Mount Hagen

**Mount Hagen** Papua Ginea Berriko hiria da, Mendebaldeko Lur Garaiak probintziako hiriburua. Wahgi haranean dago, Ginea Berria uhartearen erdi-ekialdean, 1.677 metroko garaieran. Garrantzi handiko merkataritza eta garraio gunea da. 2013an 46.256 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mateo Pariskoa

**Mateo Pariskoa** (latinez *Matthæus Parisiensis*, -1259) ingeles beneditar fraide eta historialari bat izan zen. St Albans udalerriko abadian bizi izan zen, Hertfordshire konderrian.

## Biografia 
Ingalaterran jaio zen, baina bere izena Parisen ikasi eta frantsesa zekielako jaso zuen.

*Chronica Majora* lana idazten jarraitu zuen, errege politikaren ikuspegi ezkorra, eta 1253 inguruan *Historia Anglorum* idatzi zuen, haren pasarte kritikoak kendu zituztelarik. Elizgizon sekular eta eskeko fraideen aurrean monasterioko ordenen defendatzaile porrokatua izan zen. Aita Santuaren gortea ere modu argian kritikatu zuen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Llywelyn the Great.JPG|Llywelyn oHandia eta bere semeak, Gruffydd eta Dafydd, 1259
Fitxategi:BritLibCottonNeroDiiFol183vPersecutedJews.jpg|Juduen aurkako jazarpena. Britainiar Liburutegia, Cotton Nero D. I., 183v orrialdea.
Fitxategi:Paris.elefant.jpg|Elefanteak Chronica Majora II idazlanean, 1235–1259. Parker Library, Corpus Christi College, MS 16, ivr orrialdea.
Fitxategi:DublinTrinityCollegeMSEi40LifeAlbanFol45rMartyrdomAmphibalus.jpg|San Anfibaloren martirioa, San Albanoren bizitzari buruzko XIII. mendeko idazlana. Biblioteca do Trinity College, MS E. I. 40, 45r orrialdea.
Niseo Sirakusakoa

thumb|260px| Antzinako Siziliako hiriak

**Niseo** (Sirakusa K.a. IV. mendea) Sirakusako tiranoa izan zen K.a. 351-347 artean.
Niseo Dionisio I.aren eta Aristomakeren semea zen. Haren anaiak Hiparino eta Dionisio II.a ziren.
Dionisio I.a gaixotu zenean, Dionek, Aristomakeren nebak, agindu zion tiranoaren semeen ondorengotza erregulatuko zuela (Hiparino, Dionisio eta Niseo). Hala ere, ahalginak alferrikakoak izan ziren. Dionisio hil ondoren, K.a. 367an, Dionisio II.ak, 30 urte zituela, boterea hartu zuen eta urte bat beranduago, Filisto filosofoaren laguntzarekin, Dion osaba Sirakusatik egotzi zuen, diktadura ankerra ezarriz, aitaren antzekoa.
Dionisio II.a Caulonian zegoela, K.a. 357an, Dionisiok Sirakusako boterea berreskuratu ondoren, K.a. 354 arte tirania bat ezarri zuen. Urte horretan Kalipok hil zuen.
Aldi honetan, Hiparino eta Niseo Lentinin errefuxiatu ziren eta han egon ziren Hiparinok boterea hartu arte.
Dion hil ondoren, borrokaldi bat gertatu zen Kaliporen (Dionen hiltzailea) eta Hiparinoren artean.
K.a. 352an, Hiparinok Sirakusako kontrola lortu zuen hiria ustekabean erasotzean, honela Dionisioren leinua berrezarri zuen. Hiparinok berak agindu zuen baina ez dago argi zeintzuk ziren Dionisio II.aren eskakizunak, jadanik Lokriko tiranoa zena. Hiparinok urte batez agindu zuen. Horren erailketaren ondoren, Niseo anaiak ordezkatu zuen.
Iturriek diotenez, Niseo gehiegi edaten zuen eta emakumeekin eskuzabala zen. Herriak maite ez zuen arren, lau urtez agindu zuen. K.a. 347an, Dionisio Gazteak ekarritako mertzenarioen armada egonkortasun politikoa berregin zuen Niseo erbestera bidaliz.

## Ikus, gainera 
* Sirakusako tiranoak
* Sirakusako tiranoen familia zuhaitza
Jesus Ariño Maruri

**Jesus Ariño Maruri** (Zalla, Bizkaia, 1900eko otsailaren 10 &ndash; Zalla, Bizkaia, 1976ko abenduaren 10a) EAJ-PNVren zerrendaren eskutik Zallako zinegotzia lehenik eta ondoren alkatea izan zen.

## Politika 
### Hastapenak 
1931ko maiatzaren 31n Zallako Udalean EAJko zinegotzi izendatua izan zen . EAJko zinegotzi gisa 1937ko apirilaren 8ra arte jardun zen, egun horretan gauzatu zen ohiko udal batzan alkate izendatu zen arte.

EAJko kide izateaz gain, ELAko kidea ere 1930-1976 tartean izan zen.

### Gerra Zibila 
thumb|ezkerrera|200px|Jesus Ariñoren heriotz zigorra bertan behera utzi eta derrigorrezko lanetara kondenatzen duen Gerra Kontseiluaren epaia.
Zallako alkate gisa oso egoera zailetan jardun zen. Herriko hainbat guneen babesa antolaketan jardun zen, hala nola, Maristas ikastetxea, herriko eliza zein matxinatuen aldekoen etxeak babestuz. Herriko hainbat eskubitarrei ziurtagiriak eman zizkien matxinatuen zonaldera ihes egin zezaten. Gerra Zibilaren kontestuan izan zuen jardueraren berri, heriotz zigorrera kondenatu zuen gerra kontseiluan eman zen.

1937ko udaberrian Zallako herrigunea Arratia, Morga, Gernika zein Bakiotik etorritako gerrako errefuxiatuz lepo betea zegoelarik, Jesus Ariñok beraiei eta beraien ganadu haziendei herriko baserri eta etxeetan ostatu bilatzeko ardura hartu zuen. 1937ko ekainaren 21, 22 eta 23an Zallak jasandako bonbardaketetan hilik suertatutakoen gorpuzkinen ehorzketetan ere lagundu zuen.

Matxinatuak Zallan 1937ko ekainaren 29an sartu ziren. Aurreko egunean herritik ihes egin zuelarik, Avellaneda Batailoiarekin bat egin zuen.

Avellaneda batailoian gudari zegoela, Santoñan atxilotua eta heriotz zigorra ezarri zioten. 1939. urtean heriotz zigorra bertan behera utzi eta langileen batailoi batean bi urtez jardutea kondenatua izan zen. Han azalerazi zen baita ere gerran gudari izan aurretik hainbat herritarren alde egindakoa. Castejon-Zuera noranzkoaren bigarren trenbidearen eraikuntzan jardun zen, gerra-kontseiluan jarritako zigorra betetzeko, eta 1940ko irailean askatu zuten.

## 2016ko omenaldia 
thumb|300px|2016ko azaroaren 16an Zallako Euzkotarrak Kultur Elkarteak eta Zallako EAJ-PNVk Jesús Ariño Maruri, Zallako alkate ohiari antolaturiko omenaldiaren kartela.
Jesús Ariño Marurik Zallako alkate gisa izandako jarduna goraipatze aldera, 2016ko azaroaren 10ean Zallako Euzkotarrak Kultur Elkarteak eta Zallako EAJ-PNVk omenaldia antolatu zioten Zallako Batzokian.

Omenaldirako Jesús Ariño ezagutu zuten hainbat Zallako herritarren testigantzak jasotzen dituen bideo dokumentala prestatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konkomitante (argipena)

**Konkomitantea** beste zerbaitekin batera agertzen dena da. Konkomitantearen nolakotasuna **konkomitantzia** da. Termino horiek erabilera zenbait dituzte:
* estatistikan, **konkomitantzia**, bi aldagai loturik agertzen direneko egoera, haien artean lotura kausalik izan gabe (ikus, erlazio estatistiko faltsua);
* medikuntzan, gaixotasun konkomitanteak, aldi berean gertatzen direnak.
Lactobacillus casei

***Lactobacillus casei*** Lactobacillus generoko bakterioa da, gure mikrobiotaren partaidea dena (hesteetan dago). Bakterio laktikoen taldean sailkatzen da, hots, glukosa hartzitzen du azido laktikoa sortuz. Hartzidura laktiko horrek garrantzia handia du zenbait industri-prozesutan, jogurgintzan eta gaztagintzan, esaterako (Lactobacillus casei jogurt eta gazta askotan dago, beste mikrobioekin batera).

Probiotiko naturaletan (jogurt, Yakult...) ez ezik, probiotiko artifizial (pilulak) askotan ere erabiltzen den mikrobioa da Lactobacillus casei, bere ustezko osasun-onurak direla eta. Hauen artean, honako hauek dira aipagarrienak:

* umeengan beherakoak sendatzen laguntzen du 

* Lactobacillus casei shirotak "in vitro" saioetan Helicobacter pylori bakterio patogenoaren hazkuntza inhibitzen du , "in vivo" saioetan emaitzak hain garbiak izan ez badira ere

* kolitis pseudomenbranosoaren agerpena gutxitzen du, antibiotikoak luzaro hartu dituzten gaixoen artean 

* translokazio bakteriarra ekiditen du, oso onuragarria dena gaitz batzuen ondorio gaiztoak (pankreatitis batena, adibidez) prebenitzeko. 

* heste-iragazkortasuna galarazten du, heste-hesia indartzen duelako  . Heste-iragazkortasuna hainbat gaixotasun autoimmuneen atzean dagoela proposatu da.

* Lactobacillus casei shirota kolangitis esklerosatzaile primarioa tratatzeko erabili da kasu batean arrakasta handiz 

Actimel markak Lactobacillus casei-ren andui berezi bat (DN-114001, *immunitas* izenekoa) erabiltzen du, immunitate-sistema sendotzen omen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trintxerpe Kirol Elkartea

**Trintxerpe Kirol Elkartea** Pasaiako (Gipuzkoa) futbol klub bat da. Izenak berak dioenez, Pasaiako Trintxerpe barrutian du egoitza. 1927an sortu zen kluba, eta hainbat  kategoriatako taldeak ditu, haur kategoriatik hasita. Gizonezkoen talde nagusiak, gaur egun, Gipuzkoako Erregional Preferentean jokatzen du.

## Historia 
1926an Trintxerpeko *Cosmopolita de Oleta* eta *Stadium* taldeek bat egin zuten eta *Pasaitarra* sortu zen. Lehenengo denboraldian junior mailako txapelketa irabazi zuen. Pasaian bazen ordea *Unión Pasaitarra* izeneko beste talde bat, eta horregatik 1927an taldea *Club Deportivo Trincherpe* izenarekin birsortu zuten.

## Gizonezkoen talde nagusiaren datuak 
2020/2021 denboraldia barne.
* Lehenengo Mailan egindako denboraldiak: 0
* Bigarren mailan egindako denboraldiak: 0
* Bigarren B mailan egindako denboraldiak: 0
* Hirugarren mailan egindako denboraldiak: 0

### Azken urteetako emaitzak 
### Lorpenak 
* Gipuzkoako Erregional Preferenteko txapeldun (2): 1986, 1990

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catherine Dickens

[260px|thumb|eskuinera|Catherine Dickens [Samuel Lawrencek marraztua (1838)]]

**Catherine Thomson "Kate" Dickens** (Edinburgo, Eskozia, Erresuma Batua, 1815eko maiatzaren 19a - London, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1879ko azaroaren 22a) Charles Dickens eleberrigilearen emaztea eta bere hamar haurren ama izan zen.

## Biografia 
1836an ezkondu zen Charles Dickensekin eta hamar seme-alaba izan zituzten. Badirudi, ordea, liburuaren salmentek gora egiten zuten bitartean, senar-emazteen arteko harremana gainbehera zetorrela. Senarraren esanetan, Catherine ama eta etxekoandre ezgauza zen eta hainbeste haur izatea leporatzen zion, horrek buruhauste ekonomikoak eragin zizkiolako. Buruko arazoak zituela ere esan zuen.

1851ean, Londonen, *What shall we have for dinner?* (Zer afalduko dugu?) izenburuko liburua argitaratu zen. Lady Maria Cuttlerbuck-ek sinatutako lanak afaltzeko 42 menu jasotzen zituen, askotarikoak, bi lagunentzako afari xumeetatik hasi eta hamazortzi afaltiarrentzako oturuntza oparoetaraino. Londres viktoriarrean gastronomiarekiko interesa gora ari zen, atzerriko sukaldaritza lantzen zuten jatetxe kopurua bezala. Errezeta bilduma hura best-seller bihurtu zen berehala. Liburuaren jatorrizko ediziorik ez da gorde eta, horregatik, ez da jakin zehazki urte hartako zein garaitan argitaratu zen. Baina urrirako agortua zegoen, bigarren edizioa orduan argitaratu baitzen. Gutxienez bost berrargitalpen egin zituzten 1860. urtea bitartean. Gerora jakin zen Lady Maria Cuttlerbuck izengoitia zela –frantziar komedia bateko pertsonaia baten izena da– eta liburua Charles Dickens idazle ospetsuaren Devonshire Terraceko etxean idatzi zela. Adituek uste dute hitzaurrea nobelagileak berak idatzi zuela, baina zalantzarik ez dute edukia Catherine Dickens emazteak idatzi zuela.

1858ko ekainean banandu ziren eta Catherinek etxea eta zaharrena ez beste seme-alaba guztiak utzi behar izan zituen. Eta hala ere, senarrarekiko leialtasuna agertu zuen hil arte.

## Komunikabideetan 
Azken urteotan Catherine Dickens hizpide duten hainbat lan kaleratu dira. *What shall we have for dinner?* berrargitaratu zuten 2005ean, hari buruzko bi ikerlan argitaratu dira eta BBCk dokumental bat ekoiztu zuen 2011n.

## Erreferentziak
Nerea Lizarralde

**Nere Lizarralde** (Donostia) *Irutxuloko Hitza* egunkariko zuzendaria da 2016tik. Ordura arte, kazetaria eta egunkari bereko kultura saileko arduraduna izan zen. Ikasketaz, kazetaritzan lizentziaduna da.

## Kanpo estekak 
* Nerea Lizarralderen artikuluak Irutxuloko Hitzan
Papuako Lurraldea

**Papuako Lurraldea** australiar jabetza izan zen, Ginea Berria uhartearen hego-ekialdea hartzen zuena. 1883an, Queenslandeko gobernuak beretu zuen lurraldea Britainiar Inperioarentzat. Erresuma Batuko gobernuak uko egin zion anexioa berresteari, baina 1884an babes herri bat eratu zuen, **Britainiar Ginea Berria** izenarekin. 1905ean, Australiaren agindupean gelditu zen. Lehen Mundu Gerran, australiarrek uhartearen ipar-ekialdea (Alemaniar Ginea Berria) hartu zuten. Gerra ostean bi lurraldeak australiarren esku gelditu ziren, eta 1949an batu ziren, *Papua eta Ginea Berriko Lurraldea* eratuz. 1975ean, lurralde hori independizatu zen Australiatik, Papua Ginea Berria izenarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sirakusako tiranoen familia zuhaitza

Jarraian, K.a. 485-212 urteen arteko Sirakusako tiranoen familia zuhaitzak ikusgai daude, hau da, Erromatar dominazioa arte.
Zuhaitza hiru adar nagusitan banatuta dago:
* Dinomenideak, Trasibuloren tiraniarekin amaitzen dena eta Sirakusako Bigarren Errepublikarekin jarraiturik.
* Dionisio I.a Sirakusakoa, Dionisio II.aren tirania bukatu arte. Horren ostean Timoleon korintoarrarena ageri zen.
* Hieron II.aren tiraniatik K.a. 212 arte, erromatarrek Sirakusa konkistatu zutenean.

Adar hauetatik kanpo atenastar Kalipo geratu da (K.a. 354-353); Agatokles Sirakusakoa (K.a. 316-289), Karzino Regioko atzerriratuaren semea; Hizetas Sirakusakoa, honen jatorria ezezaguna da (K.a. 288-279); Tinion eta Sosistrato leinu bat eratu ez zutenak eta Sirakusako tiranoak (K.a. 279-277); azkenean Hipokrates eta Epizides anaiak, aita ezezaguna da, eta Sirakusako azken tiranoak (K.a. 354-353).

## Dinomenideak 
## Dionisioren leinua 
## Hieron II.a eta tiraniaren amaiera (K.a. 270-212) 
Azken tiranoak, Hipokrates eta Epizide, anaiak ziren eta kartagotar eta sirakusar baten semeak. Sirakusan bi urtez agindu ondoren, haiekin amaitzen da hiri honen tirania erromatarrek zuzenean hiria gobertatu zutelako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
Sirakusako tiranoak

## Kanpo estekak
Nolito

**Manuel Agudo Duran "Nolito"** (Sanlucar de Barrameda, Andaluzia, 1986ko urriaren 15) espainiar futbolaria da. Sevilla futbol klubean dihardu.

## Ibilbidea 
Bere ibilbidea Sanluqueño-n hasi zuen. Han denboraldi bakarrean 39 partida jokatu eta 24 gol sartu zituen. Ondoren, 2006an Ecija-ra joan zen eta bertan 2 denboralditan 71 partida jokatu eta 15 gol sartu zituen. 2008an, Bartzelona B-ra joan zen. Han 2011 arte egon zen eta jokatutako 106 partidetan 29 gol sartu zituen.

Bartzelonako 1. taldearekin 2 partida jokatu zituen. 2011n, jada 25 urterekin, Benficak fitxatu zuen eta han 2 denboralditan 35 partida jokatu eta 12 gol sartu zituen, 2013. urtea Granadan utzita eman zuen arren. Granadako etapa horretan 17 partida jokatu eta 3 gol erdietsi zituen eta urte horretan bertan, hau da 2013an, Celta de Vigo taldeak fitxatu zuen. Han 2016ko urrirarte, 100 partida jokatu eta 39 gol sartu zituen.

2016an Celtan eman zuen maila ona zela eta Manchester Cityk fitxatu zuen, Guardiola zela entrenatzaile. Han ordea, ez zuen aukera handirik eduki, eta Cityk Sevillakoei uztea erabaki zuen. Denboraldi erdian emandako maila altuagatik erosi zuten. 2020an Celtara itzuli zen.
El sexto sentido (Sobrevila)

*** El sexto sentido*** (euskaraz *Seigarren zentzumena*) 1929ko Nemesio Manuel Sobrevila bilbotar zinema zuzendariaren zinema mutuko drama film bat da. Filma Madrilen egin zen, 1929ko apirilean eta maiatzean. Film abangoardista eta surrealista da, kostunbrismoaren eta foilletoien zenbait elementuez nahasturik.

## Argumentua 
Filmak bi bikoteen historia narratzen du. Gizonezkoak bat baikorra eta bestea ezkorra dira. Lehenengoaren bikoteak bizitzaz disfrutatzen du, besteak, bitartean, beti daude aspertuta. Ezkorraren neska-lagunak bere aitari zezenketak ikusteko sarrera bat erosi dio. Bikotekideak susmo txarrak ditu: nondik atera du dirua? Egoera argitzeko Kamus doktorearengana joango dira. Kamus artista mozkortia eta filosofoa da. Haren ustez zinema seigarren zentzumena da.
   
## Aktoreak 
Gehienak Soldevilaren lagunak ziren. Guztien artean Eusebio Fernández Ardavínek 1949an Bilbon egin zen beste film batean hartu zuen parte, *Neutralidad*. Hauek izan ziren aktoreak:

* María Anaya: Atezaina
* Ricardo Baroja: Kamus
* Faustino Bretaño: Carmenen aita
* Enrique Durán: Carlos, baikorra
* Antonia Fernández Ardavín: Carmen
* Eusebio Fernández Ardavín: Leon, ezkorra
* Gertrudis Pajares : Luisa
* Felipe Pérez
* Francisco Marti: aberats burusoila

## Filmaren ibilbidea 
Filma estreinatu zenean ez zuen arrakasta handirik izan. Donostiako Zinemaldiaren bigarren edizioan, aldiz, filma berreskuratua eta proiektatua izan zen. Une horretatik ezagutzera eman zen eta film gurtua bihurtu zen.
 
## Bibliografia 
* Alberto López Echevarrieta: "El sexto sentido, el experimento de un bilbaíno". *Bilbao* aldizkaria, 2016ko urrian, 34.or.

## Kanpo estekak 
* : [Film osoa RTVE(https://eu.wikipedia.org/wiki/RTVE)ren filmotekan.]
Homero Aridjis

**Homero Aridjis** (Contepec, Michoacán, Mexiko, 1940ko apirilaren 6a) mexikar poeta, nobelagile, ingurugiroaren aldeko ekintzaile eta diplomatikoa da; bere independentzia intelektuala, literatur sormena eta originaltasun poetikoagatik ezaguna.

1996an Bartzelonan Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen.[https://web.archive.org/web/20170329141138/http://www.linguistic-declaration.org/versions/angles.pdf ]
M. Aram

**Muthkumaraswamy Aram Valarthanatan doktorea** (1927ko urtarrilaren 14a - 1997ko maiatzaren 24a) Indiako hezitzaile eta abokatua izan zen.

1996an Bartzelonan Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen.[https://web.archive.org/web/20170329141138/http://www.linguistic-declaration.org/versions/angles.pdf ]
Ronald Harwood

Sir **Ronald Harwood**, jaiotzez **Ronald Horwitz**; (Lurmutur Hiria, Hegoafrika, 1934ko azaroaren 9a - Sussex, Ingalaterra, 2020ko irailaren 8a) idazle, antzerkigile eta gidoilaria izan zen. Britainia Handian antzerkigintzan egindako ibilbideagatik da bereziki ezaguna; baita *Dresser* (Oscar baterako izendatua) eta *Pianista (*2003ko Oscar Saria gidoi onenari) filmen gidoiengatik*. Eskafandra eta Tximeleta* (2007) filmagatik egokitutako gidoi onenaren Oscar sarirako izendatua izan zen.

1996an Bartzelonan Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen.

## Zinemarako gidoiak 
* *Private Potter* (1962)
* *A High Wind in Jamaica* (1965)
* *Diamonds for Breakfast* (1968)
* *Eyewitness* (1970)
* *One Day in the Life of Ivan Denisovich* (1971)
* *Operation Daybreak* (1975)
* *The Dresser* (1983)
* *The Doctor and the Devils* (1985)
* *The Browning Version* (1994)
* *Cry, the Beloved Country* (1995)
* *Taking Sides* (2001)
* *The Pianist* (2002)
* *The Statement* (2003)
* *Being Julia* (2004)
* *Oliver Twist* (2005)
* *Love in the Time of Cholera* (2007)
* *The Diving Bell and the Butterfly* (2007)
* *Australia* (2008)
* '' Quartet (2012)
Ricardo María Carles Gordó

260px|alt=Ricardo María Carles Gordóren armarria|thumb|
Ricardo María Carles Gordóren armarria

**Ricardo María Carles Gordó** (Valentzia, 1926ko irailaren 24a – Tortosa, 2013ko abenduaren 17a) Eliza katolikoko kardinala eta Bartzelonako artzapezpiku emeritua. Valentzia jaio zen eta 1951n ordenatu zuten apaiz. 1969an Tortosako gotzain izendatu zuten eta 1990ean Bartzelonako artzapezpiku. 2004ra arte iraun zuen postu horretan. 1994ko Otsailaren 28an Juan Paulo II.a Aita Santuak kardinal izendatu zuen. 2005ean Benedikto XVI.a Aita Santua hautatu zuen konklabean parte hartu zuen.

1996an Bartzelonan Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen.[https://web.archive.org/web/20170329141138/http://www.linguistic-declaration.org/versions/angles.pdf ]
László Tőkés

**László Tőkés** ( ahoskatua; (Cluj-Napoca, 1952ko apirilaren 1a) Errumanian jaiotako politikaria, hungariar etniakoa. Gaur egun Europako Parlamentuko kidea da (2007tik). Europako Parlamentuko lehendakariordea izan zen (2010-2012) Hirugarrena izan zen Fidesz zerrenda hungariarrean, 2014ko europar hauteskundeetan.

Timișoarako apaiz baten laguntzaile postutik eta elizaren etxebizitza batetik bera kaleratzeko ahalegina Nicolae Ceauşescuren botere gabetzea eta Errumanian komunismoaren aroaren amaiera ekarri zuen Errumaniako Iraultza leherrarazi zuten gertakizunak izan ziren.

1996an Bartzelonan Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen.

## Kanpo estekak 
* Webgune pertsonala
* Europako Parlamentuko profila
CIEMEN

**Centre Internacional Escarré per a les Minories Ètniques i les Nacions** **(CIEMEN)** Aureli Argemik 1974an sortutako gobernuz kanpoko erakundea da. Nazio katalanaren zein Europa eta munduko gutxiengo nazionalen ezagutza eta errekonozimendua sustatzen du. Gutxiengo nazional eta etnikoen dokumentazio gune funtzioa betetzen du eta hitzaldiak eta simposiumak antolatzen ditu, Katalunia mailan eta nazioartean.

Nazio Batuen Erakundean berezko hizkuntzarako eskubide unibertsala errekonozitzeko proposamena aurkeztu zuen[4]. Hizkuntza Eskubideen Munduko Konferentzia antolatu zuen, beste erakunde batzuekin batera, 1996an; bertan aurkeztu zen Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala. Europa Mendebaldeko Estaturik Gabeko Nazioen Konferentzia (CONSEU) ere antolatu zuen.

Mercator sareko kide da, bereziki legegintzaz eta hizkuntza eskubideez arduratzen delarik. Hizkuntza Berdintasunerako Europar Sareko (ELEN) kide ere bada.

Gaur egun David Minoves da bere lehendakaria.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Nationalia Estaturik gabeko nazioen gaurkotasuneko aldizkari digitala
* Mercator sarearen webgunea
* ELENen webgunea
* Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsalaren webgunea
Aureli Argemi

**Aureli Argemí i Roca** (Sabadell, 1936ko otsailaren 1a – *ibidem*, 2024ko apirilaren 1a) *CIEMEN* gobernuz kanpoko erakundearen sortzaile 1974an eta lehendakari emeritua izan zen, baita 1996an Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsalaren sustatzaile eta idazleetako bat ere.  

Gutxiengo Etniko eta Nazioentzako Escarré Nazioarteko Zentroa da CIEMEN erakundea (), Aureli Maria Escarré-ren omenez sortua.

Euskal Herrian erreferentea eta lankide bat izan zen Txillardegirentzat, EKBrentzat eta Iñigo Urrutiarentzat.

Frankismoaren aurkako hainbat ekimenetan parte hartu zuen eta 1974an CIEMEN sortu zuen. 1970etik 1974ra bitartean, Vatikanoaren eta Francoren erregimenaren arteko akordioen aurkako lan kritikoak argitaratu zituen, izengoiti batekin. María Pilar García Negro galizierarakin, Lluís Vicent Aracil, eta  Joan Coromines katalanarekin, eta okzitanierarekin ere Coromines bera.

William McKey-rekin ere harremanetan egon ziren.
Fitxategi:Timo Riiho Euskalontzi2019.png|Timo Riiho
Fitxategi:Joan Coromines i Vigneaux (1980) (cropped).jpg|Joan Coromines (1980)
Fitxategi:Txillardegi.jpg|Txillardegi
Fitxategi:Pilar García Negro e Queremos Galego.JPG|Pilar García Negro eta Queremos Galego .

## Sariak eta aitortzak 
* 2016. urtean Sanduzelaiko Gurutzea jaso zuen. Gizalegezko Jarduketaren saria.
* Bartzelonako Ohorezko Domina ere jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* CIEMENen webgunea
* Nationalia egunkari digitala
* Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsalaren webgunea
* Erabakitzeko Eskubidearen Aldeko Plataformaren webgunea
Klaketa

thumb|Pre-aldaketa tradizionalak egur.
thumb|Pre-elektronikoak fabrikatzen duen enpresa Denecke.
**Klaketa** bideoa eta zinema ekoizteko erabiltzen den gailu bat da. Irudiaren eta soinuaren sinkronizazioan laguntzen du, eta argi eta garbi identifikatzen du zer eszena edo hartualdi grabatzen ari den.

Klaketa batean egon behar dira, besteak beste:
* produkzioaren izenburua
* zuzendaria edo egilearen izena
* argazki zuzendariaren izena
* data
* sekuentzia zenbakia
* plano kopurua
* toma kopurua (plano bakoitza zenbat aldiz grabatzen den).

Informazio gehiago ere izan dezake, adibidez, kameraren zenbakia (kamera bat baino gehiagorekin filmatzen denean), argiaren efektua (egun edo gau), fotograma kopurua segundoko, eta abar.

## Kanpo estekak
Protreptiko

**Protreptikoa** bereziki Antzinako Grezian landutako literatura-generoa izan zen, ikasleei aholkuak edo erreguak egiten dizkiena, gehienetan jarrera moral edo etiko bati buruz.

## Kanpo estekak
Judit Mascó

**Judit Mascó i Palau**: [ʒuˈðid məsˈko] (Bartzelona, 1969ko urriaren 12a) kataluniar modeloa, idazlea eta telebista aurkezlea da.

1996an Bartzelonan Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen.[https://web.archive.org/web/20170329141138/http://www.linguistic-declaration.org/versions/angles.pdf ]

## Kanpo estekak 
Webgune ofiziala

 IMDbn
Julio Villar

**Julio Villar Gurrutxaga** (Donostia, 1943ko maiatzaren 26a) bidaiari, mendizale eta idazle donostiarra. Bakarrik bidaiatzea da bere mendiko edo itsasoko ibilbideen ezaugarri nagusia. "Alde egiten bizi naiz" esaldiarekin azaldu izan du bere filosofia eta isiltasuna nahiz paisaia elementu sakratu gisa aldarrikatzen ditu.

## Biografia 
### Hastapena 
Donostian jaio zen, 1943an, sei senideko familia batean. 1962an hasi zen eskaladan eta ikasketak erabat utzi zituen bere denbora mendizaletasunari eta bidaiei emateko. Bere familiak bere erabakia babestu zuen.

Alpeetan eta Pirinioetan mendi-gidari gisa jardun zuen. 1966an istripu larria izan zuen Aiguille Blanche de Peuterey mendira igoera integrala saiatzerakoan. Zaurietatik errekuperatzen zegoen bitartean lau urteko itsas-bidaia planifikatu zuen.

### Munduari bira belauntzian 
25 urterekin, 1968an, Bartzelonatik abiatu zen 7 metro eslorako Mistral belaontzian. Magrebiar kostaldea zeharkatuz Atlantiar Ozeanoa zeharkatu zuen; Antilletan eta Karibean geldialdiak egin zituen eta Panamako kanala gurutzatu. Galapagoak, Markesak, Tahiti, Hebrida Berriak eta Fiji irletan ibili zen. Ozeaniara heldu eta Zeelanda Berria, Australia eta Koral itsasoaren ertzetik pasa zen. Indiar Ozeanorantz zuzendu ostean, Madagaskar eta Mozambikeko kostaldeak igaro zituen. Lurmutur Hiriaren paretik pasa ostean Santa Helena irla eta Brasilgo kostaldetik iparralderuntz egin zuen. Handik Euskal Herrirako bidea hartu zuen eta Lekeitioko portuan lurreratu zen 1972an. Lau urte eta erdiko bidaian 38 000 miliako ibilbidea egin zuen, inoiz munduari buelta eman dioten untzi arinenetako batekin. Bidaiaren kontakizuna, egunerokoa, *¡Eh, Petrel! Cuaderno de un navegante solitario* liburuan jasota utzi zuen; itsas abenturako liburu klasiko bat bihurtu da.

### Hurrengo bidaiak 
1974an Everest igotzeko helburua zuen Tximist espedizioaren kide izan zen. Honek aukera eman zion Nepal, India, Pakistan eta Afganistanen zeharreko bidaia bakarti eta noraezekoa burutzeko.

1986an *Viaje a pie* liburua argitaratu zuen. Bertan Karrika auzotik mediterranear kostara oinez egindako bidaia kontatu zuen. Euskal Herriko, Aragoiko eta Kataluniako mendiak zeharkatu zituen bakarka eta inguruari erreparatuz, "Bashōren ikasle umila bezala".

## Liburuak 
## Libros 
* *E, Petrel! Nabigatzaile bakarti baten koadernoa (gaztelaniaz: ¡Eh, Petrel! Cuaderno de un navegante solitario* (1974). 2022an Ibon Gaztañazpik euskaratu zuen.
* * Viaje a pie* (1986).

## Bere bizitza antzeztokietara 
2015ean, Astrolabium Teatroa taldeak Julio Villarren *E, Petrel! Cuaderno de un navegante solitario* liburua oinarri hartuta, *E, petrel! Julio Villarrekin solasean* antzerki obra aurkeztu zuen euskaraz eta gaztelaniaz (*Eh, Petrel! Conversando con Julio Villar*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Hirutxuloko Hitzan, 2022/11/25/, 2336. zk., 16-17 or.
Aiguille Blanche de Peuterey

**Aiguille Blanche de Peuterey** Alpeetako mendia da, Mont Blanc mendigunean (Alpe Graioak) kokatua. Peuterey multzoan, Peuterey ertzaren gainean, Aiguille Noire de Peuterey eta Grand Pilier d'Angle artean.

## Historia 
1885ean Emile Rey, Ambros Supersaxo, Alois Andenmatten eta H. Seymour King eskalatzaileek lehen aldiz igo zuten Aiguille Blanche de Peuterey.

## Iruditegia 

Fitxategi:AiguillesPeuterey0002.jpg|Aiguilles de Peuterey Val Venytik ikusita. Aiguille Blanche de Peuterey (ezkerrean, goian), Aiguille Noire de Peuterey (eskuinean).

## Kanpo estekak
Baserritar neskato krabelin gorriduna

***Baserritar neskato krabelin gorriduna*** () margolana Adolfo Guiard artistaten lan ezaguna da. Margolari honek marrazkiari garrantzi handia eman zion baina lan honetan margoak difuminatzen ikusten ditu.

## Deskribapena 
Lan honetan ez dago irudia inguratzen duen marrazkia eta plastikotasuna koloreekin lotuta dator. Margolanean kolore deigarriena krabelinena da, zalantzarik gabe: gorria eztanda egiten du lanaren erdian. Kolore nagusiak, bestetik, urdinak eta arreak dira. Irudi nagusia hamar urte baino gutxiago izango dituen neskatxarena da, buruan esneontzi handia bat daramana. Goizeko orduak dirudite eta protagonistak etxetik kanpo daude. Atzealdean itxura kostunbrista duen eszena ikus daiteke: haur batzuk jolasten, emakume zahar bat etxearen kanpoaldean eserita lanean, fondoan itsasontzi baten belak, zuhaitz bat... Irudi horiek difuminatuagoak daude. Krabelinak sentsualitate kutsu bat ematen dio neskatxari; hala ere, bere begietan melankolia, agian nekea, da nagusi, haren pentsamenduak eszena horretatik kanpo egongo balira bezala.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Margolana Bilboko Arte Ederren webgunean.
Gilemina Prusiakoa, Herbeheretako Erregina

**Federika Luisa Gilemina Prusiakoa** (; 1774ko azaroaren 18a – 1837ko urriaren 12a). Gilen I.a Herbehereetakoaren lehendabiziko emaztea izan zen. Hortaz, Herbehereetako Erregina.

## Biografia 
Wilhelmine printzesa Potsdam-en jaio zen. Zortzi seme alabetatik laugarrena, gurasoak Frederiko Gilen II.a Prusiakoa erregea eta Frederika Luisa Hesse-Darmstadtekoa erregina izaki. Frederick Handia osabak heziketa zorrotza eman zion baina oro har gutxi dakigu haren gaztaroaz.

1791ko urriaren 1ean,  Berlinen ezkondu zen Herbereetako Gilen I.a lehengusuarekin, Stadtholder William V,  Orange Printzearen semea bera. Ezkontza Prusiako Orange Etxearekin aliantza modura antolatu izan zen baina maitasuna ere tartean izan zen, hala bada, zoriontsu ezkondu omen ziren. Ezkonberriak Hagako Noordeinde Jauregiara joan ziren bizitzera. 1795 urtean  Frantziak Holandako Errepublika inbaditu zuen eta sendia erbestera joan behar izan zuen. Lehendabizi Ingalaterran izan ziren eta 1796 urteaz geroztik Berlinen. 1806 urtean, berriro ere, frantziako armadak derrigortuta ihes egin behar izan zuen eta Poloniara egoera ekonomiko latzetan joan zen. 1814 urtean printzesa Hagara itzuli zen.

1815 urtean Herbeeretako Erregina bihurtu zen. Garai hartan Herbeerak gaur eguneko Belgikaren lur eremua ere hartzen zuen. Erreginak xume aritu zen eta ez zuen nabarmekin gobernatu. Ez zen erregin ospetsua izan eta errege familia gehiegi bakartzeagatik kritikatua izan zen baita alemaniar janzkerak motak erabiltzen zituelako ere.

Margolaritza gustoko zuen eta erakusketa askotan parte hartu izan zuen, baita museo eta artistei laguntza eman ere. Arteari buruzkoak ikastea gustoko zuen eta Arte Ederrek Errege Akademiako ohorezko kide izendatu zuten.

1820 urte aldera bera osasuna okerrera jo zuen eta 1829 urtez geroztik gutxitan agertu zen jauregitik kanpoko ekitaldietan. 62 urte zituela, 1837 urtean Hagako Noordeinde Jauregian zendu zen eta  Delfteko Eliza Berrian hobiratu zuten.

## Erreferentziak 
* Wilhelmina van Pruisen (nederlanderaz)

## Kanpo estekak 
* Errege Etxea Prusia at Wayback Makina (artxibatu azaroa 18, 2006) * Errege Etxea, Herbehereak eta Grand Ducal Etxea Luxenburgo
Anna Freixas

**Anna Freixas Farré** (Bartzelona 1946ko uztailaren 21a, ) Kataluniako idazle feminista eta unibertsitateko irakasle ohia da. Aipatzekoa da *Mujer y envejecimiento. Aspectos psicosociales* entsegua, La Caixa Fundazioak ematen duen Rogeli Duocastella Gizarte Zientzietan saria jaso zuena 1993an.

## Lan nabarmenenak 
* *Mujer y envejecimiento. Aspectos psicosociales* (Fundación La Caixa, 1993).
* (Ed.) *Abuelas, madres, hijas: La transmisión sociocultural del arte de envejecer* (Icaria Editorial, 2005).
* *Demà més: dones, vides i temps* (Institut Català de les Dones, 2006).
* *Nuestra menopausia: una versión no oficial* (Paidós, 2007).
* *Tan frescas. Las nuevas mujeres mayores del siglo XXI* (Paidós, 2013).
* *Sin reglas. Erótica y libertad femenina en la madurez* (Capitán Swing, 2018).
**Yo, vieja*.(2021) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa La Vanguardian (2020.05.22) Hay más libertad en la cárcel que en algunas residencias
Ate birakari (politika)

**Ate birakaria** sektore publikoko kargu altu batean dagoen langilea enpresa pribatu batera joatean datza. Honek, enpresa pribatuak emandako etekinekin batera, bere aurreko lanbideko etekinak jasotzen jarraituko du, sektore publikoari kaltetuz.

Ekintza horrek etengabeko liskarrak sortu izan ditu eta sortzen jarraitzen du gaur egun, hori dela eta herrialde askotan delitu gisa hartzen hasi dira.

## Ikus, gainera 
* Ustelkeria

## Kanpo estekak
Thor: The Dark World

**Thor: The Dark World** (euskaraz *Thor: Mundu Iluna*) 2013ko Alan Taylor estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako superheroi film bat da. Stan Lee, Larry Lieber eta Jack Kirby komikigileen *Thor* komikian oinarritua dago. Chris Hemsworth, Natalie Portman, Tom Hiddleston, Anthony Hopkins, Stellan Skarsgård, Idris Elba, Christopher Eccleston, Adewale Akinnuoye-Agbaje, Kat Dennings, Ray Stevenson, Zachary Levi, Tadanobu Asano, Jaimie Alexander eta Rene Russo aktoreek antzeztu zuten.

*Thor* (2011) filmaren jarraipena da, era berean *Thor: Ragnarok* (2017) jarraipena izan du.

## Argumentua 
Thorrek (Chris Hemsworth) kosmoan ordena berrezartzeko borrokatuko du, baina berriz ere unibertsoa ilunpetan barneratu nahi duen eta Malekith (Christopher Eccleston) mendekuzalea buru duen antzinako arraza bat itzuliko da. Asgardek eta Odin berberak (Anthony Hopkins) aurre egitea ausartzen ez diren etsaia da, horregatik, Thorrek bidai arriskutsu bati ekin beharko dio, hartan Jane Fosterrekin (Natalie Portman) berrelkartu mundua salbatzeko dena sakrifikatzera behartuko du.

## Aktoreak 
* Chris Hemsworth: Thor
* Natalie Portman: Jane Foster
* Tom Hiddleston: Loki
* Anthony Hopkins: Odin
* Idris Elba: Erik Selvig doktorea
* Christopher Eccleston: Malekith
* Adewale Akinnuoye-Agbaje: Algrim / Kurse
* Kat Dennings: Darcy Lewis
* Rene Russo: Freyja
* Ray Stevenson: Volstagg
* Zachary Levi: Fandral
* Tadanobu Asano: Hogun
* Jaimie Alexander: Sif
* Jonathan Howard: Ian
* Chris O'Dowd: Richard
* Alice Krige: Asgardiar zientzialaria
* Richard Whiten: Kemper
* Russell Balogh: Einherjar
* Tony Curran: Bor
* Richard Brake: Einherjarren kapitaina
* Brett Tucker: Einherjar zaindaria
* Glen Stanway: Poliziako ofiziala
* Chris Evans: Steve Rogers / Captain America
* Ophelia Lovibond: Carina
* Stan Lee: Ospital psikiatrikoko gaixoa (kameoa)

## Kanpo estekak 
* *Thor: The Dark World* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* Webgune ofiziala 
* *Thor: The Dark World* filmaren IMDBko fitxa irkaurgai
Erreostato

thumb|alt=Photographie d'un rhéostat|1900eko erreostatoa
**Erreostatoa** erresistentzia aldakor gisa erabiltzen den aparatua da, zirkuitua ireki eta erresistentziaren balioa aldatzeko aukera ematen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las maravillosas curas del Doctor Asuero

*** Las maravillosas curas del Doctor Asuero*** () 1929an Nemesio Manuel Sobrevila bilbotar zinema zuzendariaren zinema mutuko dokumental bat da. Filma Donostian egin zen, 1929ko maiatzean, baina bere garaian debekatua izan zen eta urte asko igaro behar izan ziren lehen aldiz pantailaratzeko. Debekuaren arrazoia Asuero doktorearen kontsultara joateko bil zitekeen jendetza izan zen, dokumentalak Donostiako Fernando Asuero medikuak egiten zituen sendaketa harrigarriak azaltzen baitzituen. Dena dela, ez dago oso garbi, zeren eta debekatzeko agindua Asuerok berak eskatu baitzuen.

## Asuero kasua 
[thumb|Jendetza bildu zen Asuero agurtzera, [Donostiako (Gipuzkoa) Loiola kalean, 1929an.]]
Fernando Asuero oso ospetsu egin zen 1929. urtearen inguruan berak gaixotasun asko sendatzeko metodo berri bat asmatzeagatik. Metodo horren bidez mina kentzen zuen eta, horrela, ibili ezin zutenak, esaterako, gai ziren berriro ere ibiltzeko. Teknikaren oinarria nerbio trigeminoaren manipulazioan zetzan. Askoren ustez ideiak ez zuen inongo oinarririk baina oraindik ere badira planteamendu horren defendatzaileak. 1929an Fernando Asuerok Donostiako hotel batean. Hotel del Príncipe zelakoan, Ramon Maria Lili pasealekuan, klinika bat antolatu zuen eta haren aurrean egunero mundu bat biltzen zen, sarritan histeria gertaerak eta iskanbilak izanik. Filmak, bere laburtasunean, fenomenoa ondo erakusten du.

## Filmaren ibilbidea 
Debekatua izan ondoren, filma Espainiako Filmotekan gordea izan zen eta urtetan erabat baztertuta gelditu zen. Azkenik, berreskuratua izan zen eta Donostiako Zinemaldiaren 42. edizioan estreinatu zen, 1994ko irailaren 18an. Estreinatu aurretik, aurkitutako filmaren jatorriaren bila ikertzen aritu behar izan zuten, ezen filmean bertan informaziorik ez zen agertzen. Azkenik, prentsaren bidez dokumentatu ahal izan zen lanaren egilea Sobrevila zela.

## Bibliografia 
* Luis Fernández Colorado: *Nemesio Sobrevila o el enigma sin fin. A propósito del film *Las maravillosas curas del Doctor Asuero. Euskadiko Filmategia-Filmoteca Española, 1994, 60 or. ISBN: 84-88452-05-5.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Estreinaldiaren albistea, *El País* egunkarian.
Potentziometro (neurtzeko tresna)

**Potentziometroa** korronte zuzeneko potentzial-diferentzia doitasun handiz neurtzeko tresna da, galvanometro batez eta errerresistentzia aldagarri batez osatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gengis Khanen hilobia

[thumb|200px|Mongoliako [Onon ibaia udazkenean, non Temüjin jaio eta hazi zen.]]
**Gengis Khanen hilobia**ren kokalekua oraindik ezezaguna da, nahiz eta espekulazio eta ikerketa asko egin diren.

## Gengis Khanen heriotza 
1227ko abuztuaren 18an, Xi Xia inperioan (egungo Txina), Gengis Khan Mongoliar Inperioaren sortzailea, erregeen erregea, hil zen, 65 urte inguru zituela, historiako inperiorik zabal eta iraunkorrenetakoaren oinarriak jarri ondoren. Baina heriotzaren kausak ez daude garbi.

Kronika batzuek diote zalditik erorita hil zela, beste batzuek mendebaldeko xiatarren aurkako guduan hil zutela eta, Marko Poloren arabera, “*Caaju izeneko gazteluari eraso zion, geziz belaunean zauritu zuten eta zaurien ondorioz hil zen. Tamalgarria izan zen, gizon ausarta eta jakintsua baitzen*”.

## Hilobiari buruzko kondaira 
Gengis Khan Temüjin –hori zuen jatorrizko izena– Borjigin tribukoa zen eta tribu horretan hildakoak leku sekretuetan ehorztea zen ohitura. Mongoliarren erregeak ere ohitura zaharrari eutsi nahi izan zion. Kondairak dio haren gorpua Mongoliara eraman zutela, Khentii Aimag jaioterri ingurura. Prozesioak bidean aurkitzen zuen pertsona oro hil omen zuten. Hilobia eraiki zuten esklaboak, amaitutakoan, sarraskitu omen zituzten, eta haiek hil zituzten soldaduek ere amaiera bera izan zuten. Ibai baten bidea aldatu omen zuten kokalekua are sekretuago egiteko. Ondoren zaldi batzuk ere ehortzi omen zituzten, hilobiaren zigilu modura, eta hainbat zuhaitz landatu, kokalekua hobeto ezkutatzeko asmoz.

## Hilobiaren kokalekuaren inguruko hipotesiak 
Bada haren omenezko mausoleo bat, baina Khan ez zuten han ehortzi. Txutxu-mutxuek diote 1937an sobietarrek haren hilobirako bidea erakuts zezaketen zantzuak aurkitu zituztela monasterio budista batean, edota bi arkeologo frantziar bilaketan hil zirela, hilobia madarikatuta dagoelako. Baina hilobiaren zantzurik ez dago oraindik.

2004an Genghis Khanen jauregia aurkitu zuten, eta horrek hilobia aurkitzeko itxaropenak eta grina piztu zituen. Maury Kravitz arkeologo amateurrak berrogei urte eman zituen horretan, eta azken urteetan ahalegin berezia egin arren, 2012an hil zen ezer lortu gabe. Bere ondoren, Kaliforniako Unibertsitateko Albert Yu-Min Lin arkeologoa hasi zen hilobiaren bila, teknologia berriak eta ingurua kaltetzen ez duten metodoak erabiliz. 2015eko urtarrilean proiektu bat jarri zuten martxan, espaziotik ateratako argazkien bidez hilobiaren kokalekua aurkitzea xede duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Doctor Strange (filma)

**Doctor Strange** 2016ko Scott Derrickson estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako superheroi film bat da. Steve Ditko komikigilearen *Doctor Strange* komikian oinarritua dago. Benedict Cumberbatch, Chiwetel Ejiofor, Rachel McAdams, Benedict Wong, Michael Stuhlbarg, Benjamin Bratt, Scott Adkins, Mads Mikkelsen eta Tilda Swinton aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Stephen Strange (Benedict Cumberbatch), munduko neurozirujau onenak, auto istripu latz bat jasan eta bere osaketaldian Agurea (Tilda Swinton) izeneko azti batek ezkutuko munduko dimentsio magikoak erakutsi eta arte mistikoak irakatsiko dizkio.

## Aktoreak 
* Benedict Cumberbatch: Stephen Strange doktorea / Doctor Strange
* Chiwetel Ejiofor: Karl Mordo / Baron Mordo
* Tilda Swinton: Agurea
* Benedict Wong: Wong
* Michael Stuhlbarg: Nicodemus West doktorea
* Rachel McAdams: Christine Palmer
* Mads Mikkelsen: Kaecilius
* Amy Landecker
* Scott Adkins
* Stan Lee: Autobusean Aldous Huxley idazlearen "Pertzepzioen Ateak" liburua irakurtzen doan bidaiaria (kameoa)

## Kanpo estekak 
* *Doctor Strange* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Doctor Strange* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Thor (komikia)

**Thor** Marvel Comics estatubatuar komiki argitaletxeko superheroi bat da. Stan Lee eta Jack Kirby komikigileek sortu zuten eta lehenbiziko aldiz 1962ko *Journey into Mystery #83* komiki alean agertu zen, berehala Avengers superheroi taldeko kide bilakatu zen. Berez, eskandinaviar mitologiako Thor jainkoak oinarritua dago.

Eskandinaviar mitologiako Thor jainkoaren antzera, Thor superheroia ere Odin eta Freyja jainko-jainkosen semea da, Mjölnir mailu magikoaren jabea da, Asgarden jaio eta hezitua izan zen, bere haurtzaroko jolaskide eta lagunik onena Loki anaiordea izan zuen, baina laisterrera arerio eta etsaio porrokatuak bilakatu ziren.

Baina mitologiako jainkoa ez bezala, Thor superheroia gizakien munduan bizitzen jarri eta New York hirian Donald Blake mediku mainguaren nortasunarekin bizi da.

## Zinema 
Zineman Chris Hemsworth aktoreak antzeztu du.

* *Thor* (2011)
* *Thor: The Dark World* (2013)
* *Thor: Ragnarok* (2017)

## Kanpo estekak 
* Thor - Marvel Comics
City of Joy (filma)

**City of Joy** (euskaraz *Alaitasunaren Hiria*) 1992ko Roland Joffé frantziar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. 1985eko Dominique Lapierre idazlearen *izenburu berdineko best-seller eleberrian* oinarritua dago. Patrick Swayze, Pauline Collins, Om Puri, Shabana Azmi eta Art Malik aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Max Lowe (Patrick Swayze) estatubatuar zirujauak gaixo bat galdu, heriotz horren ondorioz erabat lurjota gelditu eta Indiara bake espiritualaren bila abiatuko da. Jada, Kalkuta hirian dagoela, jipoitua eta lapurtua izango da, orduan Hazari Pal (Om Puri) nekazariak lagundu eta hiriko gune txiroenetako bat den "Alaitasunaren Hiria" deritzon eremuko ospitalera eramango du.

## Aktoreak 
* Patrick Swayze: Max Lowe
* Om Puri: Hazari Pal
* Pauline Collins: Joan Bethel
* Vishal Slathia: Joey Barton
* Shabana Azmi: Kamla H. Pal
* Ayesha Dharker: Amrita H. Pal
* Santu Chowdhury: Shambu H. Pal
* Imran Badsah Khan: Manooj H. Pal
* Shyamanand Jalan: Ghatak jauna, aitajauna
* Anjan Dutt: Sunil doktorea
* Art Malik: Ashok Ghatak
* Nabil Shaban: Anouar
* Debatosh Ghosh: Ram Chande
* Sunita Sengupta: Purmina
* Loveleen Mishra: Shanta
* Pavan Malhotra: Ashish
* Chitra Sen: Emakume haserretua

## Kanpo estekak 
* *City of Joy* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *City of Joy* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Ildaska

thumb|Hainbat ildaska mota.
[thumb|[Évora-ko  Diana Templu erromatarraren ildaskak korintoar zutabeetan.]]
Arkitekturan ildaskak goitik behera egindako zirrikituak dira, gehienetan bertikalak eta erdi-zirkular sekziokoak. Harrizko zutabe batean landutakoak izan ohi dira, baita pilastra edo triglifo batean egindakoak izan daitezke. Ildasken arteko tarteari listela deritzo.

Doriar zutabeetan ildaskak ertz zorrotz batez banatuta daude; joniar eta korintioar ordenetan ordea, nerbiodurak deritzo ildasken arteko tarteei. Toskanar ordenak ez du ildaskarik eta beste orden batzuetan aukerakoak dira. 

Zeramikan ere erabiltzen dira ere, azaleko painketak egiteko.
erdian|thumb|Lepoan, apainketa ildaskatua duen buztinezko ontzia; eskuz egina.

## Kanpo estekak 
* Definizioa (ingelesez).
Burgiko arroila

**Burgiko arroila** Nafarroa Garaiko Pirinioak eskualdean kokatutako arroila bat da, Ezka ibaiak zeharkatutakoa. Burgi eta Obelba herrien artean dago, 3,30 kilometroko luzerarekin eta 6,20 kilometro koadroko azalerarekin. Zatirik sakonenetan, 600 metroko aldea dago ibaiaren mailaren eta gailurrik altuenen artean, eta azpimarratzekoak dira eskuinaldeko Belbun eta ezkerraldeko Virchen de Penya mendiak.

Natura 2000 sarekoa da, Natura Erreserba gisa.

## Izena 
Izen ofiziala *Burgiko arroila* da, Burgi udalerriko toponimia txikia ofizialtzen duen apirilaren 18ko 149/1991 Foru Dekretuaren arabera. Izen hori Geografia Institutuak ere jasotzen du. Ez da nahastu behar Zigozeko arroilarekin; Salbaterra Escak ere parte hartzen du, eta, kasu honetan, Zigoze herrian dago.

2020ko ekainaren 10ean, Aragoiko Gobernuak turismo-informazioko seinaleak jarri zituen A-137 errepidean, arroilaren hegoaldetik eta Euskal Herria eta Aragoi arteko mugan sartzeko, "Salbaterra Ezkako iparraldeko arroila" izenarekin. Hala ere, izen ez-ofiziala da, eta, gainera, ez du erabilera historikorik, ezta egungoik ere. Hainbat adituk erantzun diote, besteak beste, Mikel Belaskok, toponimia helburu kulturalekin manipulatzea dela iritzita. Filologoak frogatu zuen bezala, urte horretara arte erregistrorik ez duen izena da, eta *Burgiko arroila* formarekin kontrastatzen du, ofiziala izateaz gain, XIX. mendean eta gaur egun kartografia ofizialetan erabiltzen zena, izen zehatzagoa izateaz gain, nahasmendura bultzatzen ez duena.

## Eraketa 
Ibaia honako material hauen gainean sartu da: kareharrizko dolomiak, goi-kretazikoko kareharrizko eta dolomitikako hareharriak, eta beheko Paleozeno-Eozenoko tuparriak, dolomiak eta kareharriak. Antiklinal bikoitzeko egitura osatzen dute, hegoalderantz zamalkatuta.

## Ezaugarriak 
Landaredi naturalak erreserba estaltzen du: artea, erkametza, pinu gorria eta pago arruntak, ezpel arruntak, ipurua, feniziar sabina, gurbitza eta gogortxua.

Fauna ugariaren multzoan, hegazti harkaiztarrek habia egiten dute labarretan, Pirinioetako sai arreen bigarren koloniarekin, 1984. urtean 90 bikoteko erroldarekin, arrano beltza, belatz handia, sai zuria, ugatza, belatz gorria, erroia, belatxinga mokogorria, beletxikia, malkar-sorbeltza, haitz-enara, txoloma eta harkaitz-zozo urdina.

## Irudiak 

Fitxategi:Burgi - ikuspegia.jpg|Ikuspegia Burgitik
Fitxategi:Burgui.jpg|NA-137 errepidea
Fitxategi:Foz burgui.jpg|Ikuspegia Obelbatik
Fitxategi:Salvatierra de Esca (Julio06).JPG|Obelba eta arroila

## Erreferentziak 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Ezka

## Kanpo estekak
Euri erradioaktibo

**Euri erradioaktiboa** leherketa edo istripu nuklear baten ondorioz atmosferara jaurtikiak izan diren partikula erradioaktiboen erorketa edo jalkitzea da. Leherketaren ondoren hondakin-erradioazioaren arriskua suposatzen du, honela deitua, leherketa edo istripu nuklearraren eraginez atmosferan hedatu eta bertatik erortzen delako.

Arma nuklear bat lehertzean sortzen den hauts erradioaktiboa izendatzeko erabiltzen den izendapena ere bada. Hauts erradioaktibo hau partikula beroez osatua dago, eta kutsadura erradioaktibo mota bat da. Animali nahiz gizakien elikatze-kateari ere eragin dakioke.

## Ikus gainera 
* Euri azido
* Babesleku nuklear

## Kanpo estekak