Buruntza

**Buruntza** (441 m) Donostialdeko mendi bat da. Andoain (hegoaldera), Lasarte-Oria (iparraldera) eta Urnieta (ekialdera) herrien artean dago, hango herriguneetatik ere nahiko hurbil. Mendia ipar-ekialdetik hego-mendebalderako norabidean luzatzen da. Ikusgarriak dira mendiaren ekialdeko magalean dauden harrobiak, neurri handi batean mendia desitxuratu dutenak. Gailurretik gertu, Burdin Aroko herri harresitu edo antzinako herrixka gotortu baten aztarnategia dago, *monumentu-multzo* izendatua. 2013 urtetik Euskal Y sareko trenbideak zeharkatzen du tunel batez mendebaldetik ekialdera. Gertuko gailur nabarmenak Andatza (mendebaldera) eta Adarra (ekialdera) dira.

## Kondaira 
Kondairaren arabera, Buruntza menditik Sansonek habailaz botatako harri handiak sortu zuen *Aballarri* izeneko gailurra Adarra mendian. Hona kondaira jasotzen duen testigantza:

## Historia 
### Burdin Aroko herrixka 
Burdin Aroko garaiko herrixka gotortua txikia da (ez da hektarea batera iristen) eta 441 metroko garaieran kokatua dago, babeserako moldaturiko haitz batean, iparralderantz malda handiarekin. Hegoaldetik 200 metro inguruko harresia dago. Herrixkaren kokapena Buruntza mendiak eskaintzen duen ikuspegi zabalagatik eta babeserako aukerengatik aukeratu zela uste da. Emaitza ikusirik, indusketa kanpaina abiatu zuten Andoaingo Udalak babestuta eta Gipuzkoako Foru Aldundiak diruz lagunduta.
Fitxategi:Indusketa lanak2 (94-265).jpg
Fitxategi:Indusketa lanak2 (94-264).jpg
Fitxategi:Indusketa lanak1 (94-263).jpg
Fitxategi:Buruntza mendiko burdin aroko herrixkaren indusketa arkeologikoa.jpg

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.077789, 43.171213]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.0167, 43.2381]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.1471, 43.116]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
        {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.20222, 43.09167]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {"stroke": "#F80303","stroke-width": 3},
      "geometry": {
        "type": "LineString",
        "coordinates": [
          [-2.20222, 43.09167], [-2.1471, 43.116], [-2.0167, 43.2381], [-2.077789, 43.171213]
        ]
      }
    }
  ]
}

### Oria ibarra Burdin Aroan 
Oria ibaiaren ibarrean Burdin Aroko lau herrixka topatu dira: Buruntza Andoainen, Basagain Anoetan, Intxur Tolosa-Albizturren eta Murumendi Beasainen. Lau herriak, begi kolpe batean, bata bestearekin lotuta daude.

### Buruntzako mendiko buzoia 
[thumb|Buruntzako [Mendiko buzoi|mendiko buzoia]]
Buruntzako mendiko buzoia 1936koa da, gerra aurrekoa. *Basabide* blogeko Fernando J. Pérez-en esanetan Euskal Herrian zutik irauten duen mendiko buzoirik zaharrena izan liteke. Euskal Herriko lehen mendiko buzoia Anboton jarri zuen Bilboko Kirol Klubak 1915eko maiatzaren 30ean mendizaletasuna bultzatzeko asmoz, baina aste batzuetara apurtuta agertu zen.

### Gerra zibila 
#### Testuingurua 
Andoainerantz jo aurretik, Nafarroatik Gipuzkoara sartutako bi zutabe frankistek bat egin zuten Jose Iruretagoyena Solchaga koronelaren aginduetara: batetik, Lizarratik abiatu, uztailaren 20an Altsasu hartu, eta Oria bailaratik sartu ondoren, abuztuaren 10ean Tolosa hartu zuten Pablo Cayuela Ferreira teniente koronelaren tropak, eta bestetik, Berastegitik Tolosa inguratuz Leaburutik etorritako Latorre-renak. Bi helburu zituzten: Donostia estutu eta Oiartzungo sektoreko indarrekin bat egitea, eta Tolosa segurtatzea, jeltzaleek defentsa-lerro bat ezarria baitzuten Azpeitiko errepidea moztuz.

Bitartean, Andoaingo errepublikarrek defentsa prestatu zuten, eta gudariak Belabietarantz abiatu ziren Berastegitik eta Leitzaranetik zetozen kolpistei bidea moztu asmoz. Lehen borrokaldia abuztuaren 11an izan zen, eta hiru errekete eta Andoaingo Nicolas Agirre, Kaxtro, hil ziren. Tolosa erori ondoren, hurrengo egunean, Andoainerantz abiatu ziren frankistak eta errepublikarrak Buruntza - Santa Barbara - Oriamendi - Santiagomendi ilarara erretiratu ziren. Ilara horrek Astigarraga - Errenteriakoarekin bat egiten zuen, Donostia hegotik eta ekialdetik babestuz. baina ez oroigarritzat jarri zuten plakak, 1960ko hamarkadan ezezagunek txikitu baitzuten. Testu hau zuen plaka horrek:

thumb|Gurutzearen oinean dagoen zementuzko bankuko inskripzioa "ju 1939"

#### Eraikitzea 
1939ko uztailaren 26an Andoaingo Udalbatzak baiezkoa eman zion Falange Española Tradicionalista y de las Jonsek gailurrean gurutzea jartzeko egindako eskaerari eta Gipuzkoako baso-bulegoari jakinaraztea erabaki zuten. Udal korporazioak bat egin zuen erakunde falangistak emandako arrazoiarekin: "*En memoria de los caídos en esta Santa Cruzada que gracias a Dios y a nuestro invicto Caudillo terminó felizmente*" (Gurutzada Santu honetan eroritakoen oroimenez, zeinak amaiera zoriontsua izan duen Jainkoari eta gure Buruzagi garaitu gabeari esker). 1939ko abuztuaren 21ean Gipuzkoako baso-bulegoaren agiria jakinarazi zen Andoaingo Udalbatzan, baimena berresteaz gain, poza agertu zuten ekimenagatik.

#### Eraistea 
thumb|2021eko abendu hasieran ezezagunek gurutzea eraisteko egindako saiakeraren ondorioak
2021eko abenduaren hasieran ezezagun batzuk gurutzea eraisten saiatu ziren tresneria profesionala erabiliz: oinarrian dagoen porlana bi aldetatik puskatu ondoren, barruko burdin batzuk errotaflexarekin ebaki zituzten. 2021eko abenduaren 17tik 18rako gauean eraitsi zuten.

Buruntzaldeko Ernaik Kronikari bidali zion oharrean adierazi zuenez Buruntzako gurutzeak izaera eta helburu faxistak zituen eta herri honek jasandako zapalkuntzaren eta inposizioaren aldarria zen, 1936ko kolpe militarrean parte hartuz hil zirenak omentzeko eraiki zelako inguruko herri guztietatik ikus zitekeen leku estrategiko batean. 2021ean Euskal Herrian horrelako ikur frankistak egoteak faxismoari gorazarre egitea zilegi zela erakusten zuela esan zuten eta garrantzitsua iruditzen zitzaiela ikur horiei dagokien esanahia ematea eta ezabatzea.
Fitxategi:Buruntzako gurutzea eraitsi ondoren (ikuspegi orokorra).jpg|Moztutako oinarria eta gurutzea eraitsita
Fitxategi:Buruntzako gurutzea eraitsi ondoren ote artean.jpg|Gurutzea ote artean
Fitxategi:Buruntzako gurutzearen oinarria eraitsi ondoren.jpg|Moztutako oinarriaren xehetasuna
Fitxategi:Eraitsitako Buruntzako gurutzearen mozketaren xehetasuna.jpg|Gurutzearen mozketaren xehetasuna
Fitxategi:Buruntzako gurutzea eraitsi ondoren ote artean puskatuta (xehetasuna).jpg|Gurutzearen xehetasuna
Fitxategi:Eraitsitako Buruntzako gurutzearen oina, ondoan zementuzko bankua, atzean Donostia.jpg|Gurutzearen oina eta zementuzko bankua

#### Erreakzioak 
PSE-EE eta EAJk osatutako Andoaingo Udaleko Gobernu Taldeak adierazpen bat argitaratu zuen gurutzearen aurkako erasoa gogor gaitzetsiz eta Andoainek errespetuan eta bizikidetzan oinarritutako udalerria izan behar duela nabarmenduz. Gurutzeak andoaindarrentzat duen balio sinboliko garrantzitsua ere azpimarratu zuten eta gurutzearen jatorriarekin bat ez etorri edo arbuiatu arren, alde bakarreko inposizio-ekintzak arbuiatzen dituztela adierazi. Gertatutakoa bizikidetzaren mahaira eramateko asmoa agertu zuten. Aurretik Udalean ordezkatutako alderdi guztiekin adierazpen instituzional bat adosten saiatu zirela gaineratu zuten, baina EH Bildu eta Elkarrekin Podemosek ezezkoa eman zietela.

Andoainen frankismoak eragindako biktimen eskubideen alde lan egiten duen "Oroituz, Andoainen" elkarteak agiria zabaldu zuen. Andoaingo Udal artxiboko dokumentuek, prentsa historikoak eta lekukotza pertsonalek gurutzearen jatorriaren gaineko zalantzarik ez dutela uzten adierazi zuten. Gurutzea Buruntzako punturik altuenean jarri ordez inguruko herrietatik gehien ikusten den lekuan jartzea erabakitzean, bando frankistako hildakoak ohoratzeaz gain, nork irabazi zuen eta nork agintzen zuen ikusarazi nahi izan zutela, biktimak umiliatuz. Elkartea 2007ko memoriaren legearekin oso kritikoa da, baina beren ustez egokiena ikur frankistak kentzea agintzen duen kapitulua aplikatuz Buruntzako gurutzea dagoeneko erretiratuta egotea litzateke, aldi berean Buruntzaldeko herritarren artean pedagogia eginez, gurutzearen historiari buruzko ezjakintasuna handia delako.

Lasarte-Oriako PSE-EEk, EAJk eta ELOPek (Elkarrekin Lasarte-Oria Podemos) adierazpen bateratua bidali zioten Txintxarri herri aldizkariari gertaera arbuiatuz. Gurutzea frankistek estatu-kolpearen ondorengo gerra garaitzean eraiki zuten arren, herritarrek esanahi berria emanez onartua zutela eta Buruntzaldean esanguratsua zela adierazi zuten, eta azpimarratu zuten gurutzea eraistea errespetu falta iruditzen zitzaiela gurutzeari beste esanahi bat ematen zietenekiko.

Memoria historikoa berreskuratzearen alde lan egiten duen Lasarte-Oriako Islada Ezkutatuak taldeak ere oharra bidali zuen Txintxarri herri aldizkarira. Buruntzako gurutzea demokraziaren aurka altxatutakoek gerra irabazi ondoren eraikitako monumentua zela zalantzarik ez dagoela adierazi zuten, eta helburua erregimena sortzen lagundu zutenen glorifikazio eta oroitzapena zela. Elkarteak gogorarazi zuen 2007ko abenduaren 26ko 52/2007 Memoriaren Legearen arabera herri-administrazioek horrelako oroigarriak kentzeko eskumena izan arren, ez dutela horrelakorik egin. Sinbolo frankista hauek aspaldi desagertuta egon beharko luketela esan zuten eta horren ardura administrazio publikoak hartu beharko lukeela bere gain, ez beste edozein erakundek. Beren ustez eraisketa inguruko biztanle gehienen iritzia kontuan hartu gabe egin zen eta gurutzearen iraupena ikusita, kanpaina pedagogiko bat egin behar zen sinboloaren jatorria eta esanahia ezagutzera emateko.

#### Espainiako Abokatu Kristauen salaketa 
2022ko uztailaren 18an Tolosako 3. Instrukzio Epaitegiak bideokonferentzia bidez deklaratzera deitu zuen Ernairen legezko ordezkaria, Espainiako Abokatu Kristauen Fundazioak salaketaren ondorioz. "Erlijio sentimenduen aurkako delitua, gorrotoa bultzatzea, ondareari kalteak eragitea" eta "legez kanpoko elkartzearen larrigarria" aipatzen ziren salaketan. Ez zen epaiketarik egin.

#### Ernairen plaka 
thumb|Ernaik jarrita plaka, eraitsitako gurutzearen ondoan
2022ko uztailaren 18an Ernaik plaka bat jarri zuen gurutzea egondako hormigoizko plataformaren ertz batean. Sare sozialetan zabaldu zuten bideo batean, Buruntzakoaz gain, frankismoan zutitu eta Ernaiko kideek eraitsitako gurutzeak egondako hainbat lekutan plakak jartzen ageri dira: Ondarroa, Lemoa, Barakaldo...

Testu hau du plakak: 2021eko abenduan Ernaiko kideek eraitsi zuten arte gurutzea egondako lekuan. Ikurrina eta masta zuria metalezkoak dira. Prestaketa lanak astean zehar egin zituzten. Ikurrina eta masta bizkarrez igo eta Buruntzako tontorrean bertan muntatu zuten egitura. Urriaren 28an ikurrina zutitu zuen Andoaingo talde abertzaleak ekintzaren irudiak dituen bideoa zabaldu zuen.

#### Anarkisten, komunisten eta Espainiako Errepublikaren banderak gehitzea 
thumb|Anarkisten, komunisten eta Espainiako Bigarren Errepublikaren banderak ikurrinaren ondoan
2023ko apirilaren 11an Andoaingo herrikide antifaxista batzuk beste oihalezko hiru bandera gehitu zituzten ikurrinaren ondoan: anarkistena, komunistena eta Espainiako Bigarren Errepublikarena. "Ekintza sinboliko inklusiboa" izan zela adierazi zuten Andoaingo Aiurri hedabideari helarazitako oharrean. Nabarmendu zuten "abertzaleek, ezkerreko errepublikanoek, komunistek eta anarkistek bat egin zutela zilegitasun demokratiko errepublikanoa eta askatasunaren, justiziaren eta berdintasunaren baloreak defendatzeko orduan, Buruntzakoa bezalako defentsa-lubakietan". Horregatik, zabaldutako oharrean diote "aurreko belaunaldi antifaxistei aitortza publikoa egin nahi badiegu, lau banderak mastan ordezkatuta egotea da zilegiena". Gehitutako hiru banderek ez zuten luzaroan iraun, ezezagunek kendu zituztelako.

#### Ikurrina eraistea 
thumb|Buruntzako ikurrina eraitsita
2025eko otsailaren 1 eguerdian Buruntzara igo ziren mendizaleek ikurrinari eusten zion masta lurrean aurkitu zuten, errotik moztuta. Inork ez zuen ekintzaren egiletza aitortu. Otsailaren 5eko arratsalderako erretiratuta zegoen botatako egitura, eta ebakitako oinarria bakarrik geratu zen. Andoaingo EAJk gogor kritikatu zuen ekintza eta herriko udal gobernuari beste ikurrina bat jartzeko eskatu zion.

#### Andoaingo udal plenoko eztabaida 
thumb|2025eko otsailaren 26ko Andoaingo udalbatzaren osoko bilkura
2025eko otsailaren 26an ordubetez eztabaidatu zuten Andoaingo udal plenoan eraistearen harira. Aiurri komunikabidearen arabera PSE-EEko Maider Laniezen eta EAJko Imanol Goenagaren arteko "ika-mika beroa" nabarmendu zen. 2019-2023 legealdian bi alderdi horiek osatu zuten udal gobernu koalizioaren garaiko jokabide eta erabakiengatik kargu hartu zioten elkarri. Desadostasunak agerian geratu ziren, legealdi horretako bi gertakariren inguruan erantzun bateratua emateko orduan: 2021eko abenduko Buruntzako gurutzearen eraistea eta 2023ko urrian ikurrina zutitzea.

EAJk eta EH Bilduk mozio bana aurkeztu zuten. Alderdi jeltzalearenak lau puntu zituen: lehena ikurrinaren aurkako sabotaje ekintza gaitzestea, bigarrena ikurrina andoaindar guztiak ordezkatzen dituen ikurra dela berrestea, 2013an udalbatzak ikurrinaren aldeko adierazpena onartu zuelako, hirugarrena gorroto mezuak eta ekintzak salatzea, eta laugarrena udalak "elkarlanean, Buruntzako gailurrean berriz ere ikurrina jartzeko konpromisoa" hartzeko eskatzea. Soilik EAJren hiru boto jaso zituen jatorrizko mozio honek. Jardun Koordinadorak beregain hartu zuen erantzukizuna, apirilaren 20an Gernikan antolatutako Aberri Egunerako deia eginez Andoaingo Aiurri komunikabidera bidalitako oharrean. Masta berrian Aberri Eguna iragartzeko pegatinak jarri zituzten.

2025eko apirilaren 16an lekuz aldatuta agertu zen bi banderadun mastaren zati handi bat. Litekeena da ezezagunek mastari zatia propio kendu izana. Hogei egun baino gutxiago egin zituen mastak zutik. Apirilaren 26an masta lau zatitan puskatuta agertu zela iragarri baitzuen Aiurrik, ikurrinarekin baina bandera gorririk gabe.
Fitxategi:Ikurrina-eta-bandera-gorria-buruntzan.jpg|Jardun Koordinadorak jarritako ikurrina eta bandera gorria
Fitxategi:Aberri Egunera dei egiten duten Jardun koordinakundearen pegatinak mastan.jpg|Aberri Egunera dei egiten duten pegatinak mastan
Fitxategi:Buruntza-bi-banderadun-mastaren-zati-bat-lekuz-aldatuta.jpg|Mastaren zati nagusia lekuz aldatuta
Fitxategi:Bi banderadun mastaren zati nagusia botatako gurutzearen oinarrian finkatuta.jpg|Mastaren zati nagusia botatako gurutzearen oinarriaren kontra finkatuta
Fitxategi:Jatorrizko kokapenean dagoen bi banderadun mastaren zatia.jpg|Jatorrizko kokapenean geratutako mastaren zatia
Fitxategi:Buruntzako masta lau zatitan moztuta, eta bandera gorririk gabe.jpg|Lau zatitan moztuta, bandera gorririk gabe

### Buruntzako ikurrinaren berrezarpena 
2025eko maiatzaren 18an abertzale talde batek komunikatua argitara eman zuen, Buruntzan berriz ere masta batean ikurrina jarri izana aldarrikatuz. Bertan irakur daitekeenez, "herri bat besteetatik ezberdintzen duena herri horren ikurra da. Ikur honek, nortasuna, subiranotasuna, identitatea, hizkuntza, kultura eta herritarren izaera jasotzen ditu", "1936an, Ikurrina Euskadiren sinbolo bezala onartua izan zen" eta Andoainen "2013an udalbatzaren gehiengoarekin Ikurrina andoaindarron sinbolo bezala". Mastan ezarritako plakak testu hau du:
Fitxategi:Buruntzan berrezarritako ikurrina.jpg|Buruntzan berrezarritako ikurrina. Ondoan aurreko mastaren hondarrak
Fitxategi:Buruntzan berrezarritako ikurrinaren mastan dagoen plaka.jpg|Mastan dagoen plaka

## Ekonomia 
### Buruntzako harrobiak 
Buruntzan bi harrobi daude: bat Andoaingo lurretan kokatua, 1910ean hasi ziren ustiatzen, bestea Andoain eta Urnieta artean zatitua, 1956an.

1910ean Rezola zementu lantegiak errentan hartu zuen Andoaingo herri-lurretan kokatutako harrobia. Urtean 2.000 metro kubiko eskuratzen zituzten. Añorgako fabrikatik urrun egon arren, garai hartan proiektuan zegoen Donostia eta Tolosa arteko tranbia erabiltzen hasi ziren laster, konboi berezietan ontziratze erregularrak eginez.

1950eko hamarkadan harriaren lehen haustura egiteko eraikin bat jarri zuten harrobian. Ordura arte Añorgako fabrikan egiten zuten lan hori. Une hartan egunean 400 tona ekoizten zituen harrobiak batez beste.

## Ondasun nabariak 
### San Roke baseliza 
San Roke baseliza 340 metroko altueran dago, Buruntza mendiko tontorretik gertu, harrobiaren gainean. Zementuzko eraikin txiki bat da. 4,3 x 3 metroko barne azalera du, eta 3,8 metroko altuera. "ERROKE DEUNA" idazkuna duen burdin forjatuzko ate batek ixten du eraikina. Barrualdea azulejo zuriz apaindua dago. San Rokeren hiru irudi egon dira baselizan. Baselizatik gertu mahaiak eta tximinia dituen zementuzko babeslekua dago.

Tradiziozkoa zen abuztuaren 16an, San Roke egunean meza errezatzea. Data horretan Andoaingo Buruntza auzoko jaiak ospatzen dira.
Fitxategi:Buruntzako San Roke baseliza.jpg|San Roke baseliza
Fitxategi:Buruntzako San Roke baselizaren barrualdea.jpg|San Roke baselizaren barrualdea
Fitxategi:San Roke ermita eta Buruntzako tontorreko gurutzea.jpg|San Roke baseliza eta atzean Buruntzako gurutzea (Indalecio Ojangurenen argazkia)

## Kultura 
### Urtezahar eguneko erromeria 
Lasarte-Oriako Ostadar Saiarre Kirol Taldeak eta Ttakun Kultur Elkarteak hamaiketakoa eta erromeria antolatzen dute urteko azken egunean Buruntzako San Roke ermitan. 2020 eta 2021ean bertan behera utzi zuten ospakizuna COVID-19 pandemiagatik.

## Igoera 
Ohiko igoera Azkorteko lepoan hasten da (210 m), non baseliza bat dagoen, eta ongi markatutako bidezidor batetik jarraitzen du gailurreraino, non porlanezko kristau gurutze handi bat dagoen. Gailurretik hego mendebaldera San Roke baseliza txikia eta aterpe bat daude.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak
* Basagaingo herri harresitua
* Intxur (edo Iruntxur)
* Murumendi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Mendikat" webgunean.
* Buruntza Lasarte-Oriatik - Berria egunkariak Ibilkari atalean argitaratutako ibilbide zirkularra
* *Burdin Aroko herri harresituak Gipuzkoan*, Gipuzkoako Foru Aldundia. Xabier Peñalver eta Sonia San José Santamaría. Argazkiak: Lamia eta beste batzuk.
* “165. Buruntzako San Martin aztarnategi arkeologikoa (Andoain)” Done Jakue bidea. Barrualdeko bidea. *Kultura eta Hizkuntza Politika Saila. Eusko Jaurlaritza*