James Dewar

**Sir** **James Dewar** (Kincardine on Forth, Eskozia, 1842ko irailaren 20a - Londres, Ingalaterra, 1923ko martxoaren 27a) eskoziar fisikari eta kimikaria izan zen. Huts-matraze bat (Dewar matraz, Dewar botila edo termo bezala ere ezaguna) asmatzeagatik da ospetsua, gasen likuefakzioari buruzko ikerketan erabili baitzuen. Espektroskopia atomikooa eta molekularra ere aztertu zituen, eta 25 urte baino gehiagoz lan egin zuen arlo horietan. Dewar 8 aldiz izendatu zuten Nobel Sarirako — 5 aldiz Fisikan eta 3 aldiz Kimikan —, baina ez zuen inoiz ohorea jaso.

## Gaztaroa 
James Dewar Kincardinen jaio zen, Perthshiren (gaur egun Fife-n), Ann Dewar eta Thomas Dewar ardogilearen sei semeetatik gazteena. Kincardine Parish School-en eta gero Dollar Academy-n hezi zen, eta gurasoak 15 urte zituela hil zitzaizkion. Edinburgoko Unibertsitatean ikasi zuen kimika Lyon Playfair-ekin (geroago Playfair baroia), Playfair-en laguntzaile pertsonala bihurtuz. Geroago, Dewarrek August Kekulé-rekin ere ikasi zuen Ganteko Unibertsitatean.

## Ibilbidea 
1875ean, Dewar Cambridgeko Unibertsitateko filosofia esperimental naturaleko Jacksonian irakasle hautatu zuten, Peterhouseko kide bihurtuz. Royal Institution-eko kide bihurtu zen eta geroago, 1877an, John Hall Gladstone doktorea ordezkatu zuen Kimikako Fullerian irakasle gisa. Dewar Industria Kimikoko Elkarteko presidentea ere izan zen 1887-88 bitartean, Elkarte Kimikoko presidentea 1897an, Zientziaren Aurrerapenerako Britainiar Elkarteko presidentea 1902an, Londresko ur-hornikuntza aztertzeko sortutako Batzorde Errealean. eta Lehergailuen Batzordean parte hartu zuen 1893tik 1894ra. Lehergailuen Batzordean ari zela, berak eta Frederick Augustus Abelek kordita garatu zuten, kerik gabeko bolboraren alternatiba bat.   

1867an, Dewarrek bentzenoaren hainbat formula kimiko deskribatu zituen, 1869an argitaratuz. Formuletako bati, bentzenoa behar bezala adierazten ez duena eta Dewarrek defendatu ez zuena, batzuetan oraindik ere Dewar bentzenoa deitzen zaio. 1869an, Edinburgoko Errege Elkarteko kide hautatu zuten, bere tutore ohiak, Lyon Playfairrek, izendatu ondoren.thumb|Sir James Dewarren erretratua|ezkerreraBere lan zientifikoak arlo zabala hartzen du barne – bere aurreneko artikuluek gai hauek jorratzen dituzte: kimika organikoa, hidrogenoa eta haren konstante fisikoak, tenperatura altuko ikerketa, eguzkiaren tenperatura eta txinparta elektrikoa, espektrofotometria eta arku elektrikoaren kimika.

Glasgowko Unibertsitateko J. G. McKendrick irakaslearekin batera, argiaren ekintza fisiologikoa ikertu zuen eta erretinaren egoera elektrikoan haren eraginpean gertatzen diren aldaketak aztertu zituen. Cambridgeko Unibertsitateko bere lankideetako bat zen G. D. Liveing ​​irakaslearekin batera, 1878an behaketa espektroskopikoen serie luze bat hasi zuen, eta azken horiek oso baldintza hotzetan aire atmosferikotik bereizitako hainbat elementu gaseosoen azterketa espektroskopikoari eskaini zizkioten. Londresko University Collegeko J. A. Fleming irakaslearekin ere bat egin zuen tenperatura oso baxuetara hoztutako substantzien portaera elektrikoa ikertzeko.

Bere izena batez ere gas iraunkor deiturikoen likidotuari buruzko lanarekin eta zero absolutura hurbiltzen diren tenperaturetan egindako ikerketarekin lotuta da ezaguna. Fisika eta kimikaren adar honetan zuen interesa gutxienez 1874ra artekoa da, British Association-en aurrean "Gas likidoen bero latentea" eztabaidatu zuenean. 1878an, ostiral arratsaldeko hitzaldi bat eskaini zion Royal Institution-en, orduan berria zen Louis Paul Cailletet eta Raoul Pictet-en lanari, eta lehen aldiz erakutsi zuen Britainia Handian Cailletet aparatuaren funtzionamendua. Sei urte geroago, berriro ere Royal Institution-en, Zygmunt Florenty Wróblewski eta Karol Olszewski-ren ikerketa deskribatu zuen, eta lehen aldiz jendaurrean oxigenoaren eta airearen likuefakzioa ilustratu zuen. Handik gutxira, makina bat eraiki zuen, eta bertatik gas gas likidotua balbula baten bidez atera zitekeen hozte-agente gisa erabiltzeko, oxigeno likidoa meteoritoekin lotutako ikerketa-lanetan erabili aurretik; garai berean, oxigenoa egoera solidoan ere lortu zuen.
[thumb|Dewarrek proposatutako bentzenoaren zazpi [isomero posible]]
1891rako, Royal Institution-en oxigeno likidoa kantitate industrialean sortzen zuen makinaria diseinatu eta eraiki zuen, eta urte horren amaieran, imanek oxigeno likidoa eta ozono likidoa indartsu erakartzen dituztela erakutsi zuen. 1892 inguruan, gas likidoak gordetzeko hutsean estalitako ontziak erabiltzea bururatu zitzaion: Dewar matrazea (Termo edo huts-matraz bezala ere ezaguna). Asmakuntza horrek eman zion ospea. Huts-matrazak hain zuen eraginkortasuna beroa kanpoan mantentzeko, ezen likidoak denbora luzez kontserbatzea posible zela ikusi baitzen hozkailurik gabe, haien propietate optikoak aztertzea posible eginez. Dewarrek ez zuen etekinik atera bere huts-matrazaren hedapen zabaletik. Termoaren aurkako auzi bat galdu zuen bere asmakizunaren patenteari dagokionez. Asmatzaile gisa aitortua izan arren, ez zuen modurik Termoaren bere diseinua erabiltzea eragotzi, ez baitzuen bere asmakizuna patentatu.

1905ean, berak eta J. A. Flemingek ikatzaren gasa xurgatzeko ahalmena ikertzen hasi ziren tenperatura baxuetara hozten zenean, eta bere ikerketa hutsune handi bat sortzeko erabili zuten, fisika atomikoko esperimentu gehiago egiteko erabili zelako. Dewarrek elementuen propietateei buruzko ikerketa-lana jarraitu zuen tenperatura baxuetan, zehazki tenperatura baxuko kalorimetrian, Lehen Mundu Gerra hasi zen arte. Royal Institution-eko laborategiek langile ugari galdu zituzten gerra ahaleginean, bai borrokan bai zientzian, eta gerra ostean, Dewarrek ez zuen interes handirik izan gerra aurretik egindako ikerketa-lan serioa berrabiarazteko. Adituen eskasiak arazoak areagotu zituen nahitaez. Gerra garaian eta ondoren egindako ikerketak batez ere xaboi-burbuilen gainazaleko tentsioa ikertzea eta atmosferako infragorri erradiaziooa tenperatura baxuetan detektatzea izan ziren, materiaren propietateei buruzko lan gehiago egitea baino.

## Azken urteak 
Dewar 1923ko martxoaren 27an hil zen, 80 urte zituela, eta Londresko Golders Green krematorioan erraustu zuten. Bere errautsak zituen urna bat oraindik ere han dago.

## Familia 
[thumb|Dewar-en huts-[Matraze aforatu|matrazea Royal Institution-eko museoan]]
1871n Helen Rose Banksekin ezkondu zen. Ez zuten seme-alabarik izan. Helen Charles Dickson, Lord Dickson eta James Douglas Hamilton Dicksonen koinata zen Dewarren iloba, Thomas William Dewar FRSE doktorea, Sir James Dewarren erretratua margotu zuen artista amateurra zen. Seguruenik, James Dewarren testamentuan exekutore gisa aipatutako Thomas William Dewar bera da, azkenean Dewarren emazteak "kontrakorik gabe" ordezkatu zuena.

## Errege Erakundeko Gabonetako Hitzaldiak 
Dewar Errege Erakundeko Gabonetako hainbat hitzaldi ematera gonbidatu zuten:

* Xaboi Burbuila Bat (*A Soap Bubble)* (1878)
* Atomoak (*Atoms)* (1880)

* Alkimia Zientzia Modernoarekin Harremanean (*Alchemy in Relation to Modern Science)* (1883)
* Meteorito baten Istorioa  (*The Story of a Meteorite)* (1885)
* Argiaren eta Argazkigintzaren Kimika (*The Chemistry of Light and Photography)*  (1886)
* Hodeiak eta Hodei Lurraldea  (*Clouds and Cloudland)* (1888)
* Izotza eta Sua (*Frost and Fire)*  (1890)

* Aire: Gaseosoa eta Likidoa (*Air: Gaseous and Liquid)*  (1893)
* Gabonetako Hitzaldien Epilogoak (*Christmas Lecture Epilogues)*  (1912)

## Ohoreak eta sariak 
Dewar Suediako Akademiak inoiz aitortu ez arren, beste hainbat erakundek aitortu zioten bai hil aurretik zein ondoren, Britainia Handian eta atzerrian. Royal Society-k bertako kide hautatu zuen 1877ko ekainean eta Rumford (1894), Davy (1909) eta Copley domina (1916) eman zizkion bere lanengatik, baita Bakerian hitzaldia ematera gonbidatu ere 1901ean. 1899an, Washington DCko Smithsonian Institution-eko Hodgkins urrezko domina jaso zuen lehena izan zen, aire atmosferikoaren izaera eta propietateak ezagutzeko egindako ekarpenengatik. Urte berean, Amerikako Filosofia Elkarteko kide hautatu zuten, eta 1907an Estatu Batuuetako Zientzien Akademia Nazionaleko kide hautatu zuten.

1887tik 1888ra Industria Kimikoko Elkarteko presidentea izan zen.

## Izaera 
Dewarren umore txarra mitikoa zen. Rowlinsonek (2012) "gupidagabea" zela esan zuen, batez ere bere lankide Siegfried Ruhemannekin.

## Argitalpen hautatuak 
* G. D. Living and J. Dewar, Cambridge University Press, 1915

* Pippard, Brian. 1993. "Siegfried Ruhemann (1859-1943), F.R.S. 1914-1923." Notes and Records of the Royal Society of London 47 (2): 271–76.
* Rowlinson, Sir J. S. 2012. Sir James Dewar, 1842–1923: A Ruthless Chemist. Ashgate Publishing, Ltd.

## Erreferentziak 
## Irakurketa gehiago 
*   Armstrong, H. E.; Perkin, A. G.; Armstrong, Henry E. (1928). "James Dewarren hil-oharra" (*Obituary of James Dewar*). Journal of the Chemical Society: 1056–1076. doi:10.1039/JR9280001056.
*   Bellis, Mary, "Sir James Dewar asmatzailea" (*Inventors Sir James Dewar*). about.com.
*   Meiklejohn, William, "Tulliallan: Lau bikotekide: Sir James Dewar (1842–1923)" (''Tulliallan: Four lads o' pairts: Sir James Dewar, 1842–1923)*. Kincardine Local History Group.
*   Sella, Andrea (2008). "Dewarren matrazea" (*Dewar's Flask'') Chemistry World.
*   Sloane, Thomas O'Conor (1900). "Aire likidoa eta gasen likuefakzioa." (*Liquid Air and the Liquefaction of Gases)* Norman W. Henley and Co., New York, 1900, bigarren edizioa 

## Kanpo estekak 
*  Biografia laburra, Britainia Handiko Errege Erakundetik.
*  "James Dewarri buruzko artxibo-materiala". Erresuma Batuko Artxibo Nazionalak. 
*  Dewar kriogenikoaren biltegia  
*  Hidrogeno teknologien kronologia 
*  Tenperatura baxuko teknologiaren kronologia 

## Ikus gainera