Kirol egokitu

**Kirol egokitua** desgaitasunen bat, fisiko zein intelektuala, duten pertsonek egin ahal izateko egokitu diren arauak dituen kirol diziplina da. Kirol egokitu batzuk ezintasunik gabeko kiroletatik egokitutako jarduera fisikoen moduak dira; beste batzuk, berriz, berariaz sortu dira, ezintasun bat duten pertsonentzat, eta ez dute ezintasunik gabekoentzako baliokiderik. Desgaitasuna lau kategoriatan sailkatzen da: fisikoa, mentala, iraunkorra eta aldi batekoa. Txapelketa garaian, urritasunaren araberako sailkapenak egiten dira, horren arabera, gaitasun desberdineko pertsonek antzeko aurkariari aurre egin ahal izateko.

## Historia eta antolakuntza 
Urritasunen bat duten pertsonentzako kirol antolatua maiz hiru desgaitasun kategoriatan banatzen da: entzumen-urritasuna, urritasun fisikoa eta adimen-urritasuna. Talde bakoitzak bere historia du, bere erakundeak, bere lehiaketak, eta kirolari eta honen onurei buruz duen ikuspegia. 1988an, Nazioarteko Batzorde Olinpikoak Paralinpiar Jokoak izenekoak sartu zituen bere jardueretan. Joko horiek Joko Olinpikoak egiten diren herrialde berean egiten dira, hauek bukatu ondoren.

### Adimen urritasuna 
Adimen urritasuna dutenentzako kirola 1960ko hamarkadan hasi zen antolatzen, *Special Olympics* («Olinpiar Joko Bereziak») mugimenduaren bidez. Lehiaketa horiek Eunice Kennedy Shriverrek 1962tik aurrera antolatutako udalekuetan hasi ziren, eta nazioarteko lehen *Special Olympicak* Chicagon izan ziren 1968an.

Adimen Desgaitasuna duten Pertsonen Nazioarteko Kirol Federazioa 1986an sortu zen, adimen-atzerapen mailaren bat duten atletekin goi mailako kirola sustatu eta garatzeko. Federazio honek “guztiontzako kirola” deiturikoan indar gutxiago jartzen du, *Special Olympicsek* jartzen duena baino. Izan ere, Adimen Desgaitasuna duten Pertsonen Nazioarteko Kirol Federazioaren lehiaketa ahalik eta parekatuena izatean zentratua dago, urritasun intelektualen benetako egoera ebaluatzeko aukera ematen duten hautagarritasun irizpideekin.

2000. urtera arte, desgaitasun intelektuala zuten atletek eragozpenik gabe parte hartu ahal izan zuten Paralinpiar Jokoetan. Frantziako Kirol Egokituaren Federazioak eta Adimen Desgaitasuneko Nazioarteko Kirol Federazioak egindako lanaren ondorioz, Paralinpiar Jokoen baliokide bat dago adimen urriko pertsonentzat: *Global Games* jokoak, Suediako 2004ko jokoekin hasi ziren eta Txekiar Errepublikako 2009ko jokoekin jarraitu zuten. Egite honek 2.000 kirolari bildu ditu diziplina hauetan: atletismoa, igeriketa, mahai-tenisa, judoa (2009an), saskibaloia eta futbola.

### Entzumen urritasuna 
Nazioarteko mailan, entzumen urritasuna duten kirolarien parte hartzea 1924ko Parisko “Joko Isilekin” hasi zen, Entzumen Urritasuneko Nazioarteko Kirol Batzordeak antolatuta. Joko haiek *Deaflympics* modernoan eboluzionatu zuten, CISSek (*Comité International des Sports Silencieux*) zuzentzen dituenak. CISSek bereizitako jokoak mantentzen ditu entzumen urritasuna duten atletentzat, komunikazioan dituzten behar espezifikoak kontuan hartzeko, baita parte-hartzaileen arteko interakzio soziala bultzatzeko ere, kirolaren funtsezko alderdia baita. 

1924az geroztik, mundu mailako joko hauek lau urtean behin egin dira (Bigarren Mundu Gerran ezinbesteko etenaldi batekin). Melbourneko (Australia) 2005eko Jokoek 75 herrialdetako 2300 atleta bildu zituzten.

### Urritasun fisikoa 
Kirol egokitua beti erabili izan da helburu terapeutiko batekin, desgaitasun bat edo batzuk dituzten pertsonak berriz hezteko. Planteamendu horren lehen proposatzaileetako bat Ludwig Guttmann neurokirurgialaria izan zen, Stoke Mandevilleko ospitaleko zuzendaria. Londrestik gertu dagoen ospitale horretan, paraplegiko zeuden Bigarren Mundu Gerrako beteranoak babesten eta tratatzen ziren. Modu ludiko batean berreziketa bultzatzeko, hainbat kirol joko antolatu ziren: *netball-*a gurpil-aulkian, gurpil-aulkiko saskibaloia 1955etik aurrera, eta arkularitza egokitua, besteak beste. 1948tik antolatutako «Stoke Mandevilleko Joko» hauetatik sortu ziren 1960an Joko Paralinpikoak.

Kirol egokitua aisialdiko eta dibertimenduko jarduera gisa hasi zen lehenik, baina berehala bihurtu zen ondo ezarritako eta araututako lehiaketa-jarduera.

1989an, Nazioarteko Batzorde Paralinpikoak desgaitasunen bat zuten lehiakideen kirol-egitura guztiak bildu zituen.

Gaur egun, desgaitasunik ez duten pertsonek ere egin ditzakete kirol egokitu batzuk, hala nola gurpil-aulkiko saskibaloia. Eta kirol egokitua kategoria orokorreko kirolean integratzeko etapa garrantzitsu hau oraindik ez da amaitu. Gaur egun, pertsona askok desgaitasunen bat duten pertsonengan pentsatzen dute hasiera batetik, kirol arloan pentsatu beharrean, eta horien artean daude desgaitasuna duten eta ez duten pertsonak.

## Kirolak 
Kirol mota asko egokitu dira urritasun ezberdinak dituzten pertsonek egin ditzaten, eta beste kirol batzuk, urritasuna duten pertsonentzat bakarrik dira, adibidez, goalball-a. Mugimendu bakoitzaren barruan, kirol ezberdinak maila ezberdinetan egiten dira; adibidez, munduko kirol egokitu guztiak ez dira Joko Paralinpikoen parte. Gainera, kirol asko urritasunen bat duten pertsonek egiten dituzte, kirol mugimendu formaletatik kanpo.

Kirol egokituak desgaitasunari buruz ikasten laguntzen dio gizarteari. Horrez gain, urritasun bati lotutako estigmaren bat kentzen ere lagun dezakete.

Espero da 2027an Birminghamen (Ingalaterra) egingo diren Invictus Jokoetan, Pickleballa sartzea. Gaz Golightly militar beterano anputatuak, gurpil-aulkiko hainbat kirol probatu ondoren, kirolaren inklusiorako presioa egin zuen, eta hain zuzen ere Pickleballaren aldeko erabakia hartu zuen. Izan ere, kirol honek jada gurpildun-aulkian zeuden jokalarientzat arau espezifikoak zituen, eta gurpildun-aulkien erabiltzaileentzat inklusiboena zen alde handiarekin.

### Udako kirol egokituak 
### Neguko kirol egokituak 
## Entrenamendua 
Desgaitasun bat duten kirolarien gaitasun aerobikoa, arnas funtzioa eta bizi-kalitate orokorra areagotzeko intentzioari dagokionez, ebidentzia dago arnasa hartzeko muskuluen entrenamendua (IMT) entrenamendu interbentzio gisa inplementatu daitekeela. Batez ere, IMTk arnas muskuluen funtzioa hobetzen duela eta esfortzuan disnea murrizten lagun dezakeela frogatu da. Ezintasunen bat duten kirolarien artean, entrenamendu luzearen bidez, epe luzerako egokitzapen fisiologikoak gertatzen direla frogatu da, ondorengo abantailak eraginez: arnas bolumena handitzea, funtzio exekutiboa hobetzea eta erreakzio-denbora areagotzea adin bereko atleten artean, besteak beste. Nahiz eta kirol egokituak eragin positiboa izan dezakeen desgaitasunen bat duten kirolariengan, zenbait egilek, hala nola Marques eta Alvesek, kirol egokituko atleta baten bizitzak alde onak eta txarrak dituela aurkitu zuten.

## Inklusioa 
1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990ekoaren hasieran, hainbat herrialde eta erakunde lanean hasi ziren desgaitasunen bat pairatzen duten atletak desgaitasunen bat duten pertsonentzako kirol-sisteman sartzeko. Horrekin batera desgaitasuna duten atletentzako ekitaldiak sartzea joko garrantzitsuetan, hala nola Joko Olinpikoetan eta Commonwealtheko Jokoetan, bai eta atleta horiek desgaitasuna duten pertsonentzako kirol erakundeetan integratzea ere. 1984az geroztik, Olinpiar Jokoetan atleta paralinpikoentzako erakustaldi ekitaldiak sartu dira. Hala ere, dominekin saritzen diren ekitaldiak ez dira integratu, eta desgaitasuna duten atleten egoera oraindik ere eztabaidagarria da mugimendu olinpikoan. Desgaitasuna duten atletak 1990eko Aucklandeko Commonwealth Jokoetan sartu ziren lehen aldiz, gero 1994ko erakustaldietan eta 2002ko Manchesterreko Commonwealth Jokoetan beren talde nazionalen eskubide osoko kide gisa sartu ziren, eta nazioarteko lehen kirol anitzeko joko erabat inklusiboak bihurtu ziren. Politika horrek Melbourneko Commonwealth Jokoetan jarraitu zuen 2006an, non Chantal Petitclerc kanadarra desgaitasuna zuen lehen atleta bihurtu zen bere herrialdeko bandera eramaten.

2013an, FIFAk Martin Hofbauer jokalari austriarrak protesiekin futbolean lehiatzen jarrai zezakeela erabaki zuen, minbizi baten ondorioz eskuin hankaren behealdea galdu ondoren. 

Autodeterminazioaren teoria izan da gehien frogatu den teorietako bat, atletek maila honetako lehiaketetan nola parte hartzen duten aztertzen duena. Ikerketek babestu egin dute, batez ere desgaitasun intelektuala edo garapenekoa duten atletetan. Ikerketek zalantzan jartzen jarraitu dute Joko Olinpiko Bereziak eta Paralinpiar Jokoak bezalako lehiaketetan parte hartzeko motibazioa. Badaude estrategia espezifiko batzuk desgaitasuna duten pertsonak kirolean gehiago txertatzeko erabil daitezkeenak. Horien barruan sartzen da arauak aldatzea edo jarduerak norbanako bakoitzarentzat egokitzea. Era berean, ikuspegi ez-lehiakorra mantentzeak desgaitasuna duten parte-hartzaileen inklusioa areagotzen laguntzen du.

Desgaitasun intelektuala duten haurrak desgaitasunik gabeko haurrekin jolasteko kirol programetan sartzeak aukera ematen die kirol tradizionaletan gehiago parte hartzeko, eguneroko bizitzan jarduera fisiko gehiago sartzeko eta desgaitasunik gabeko haurrekin interakzioak areagotzeko. Garrantzitsua da desgaitasuna duten haurrek laguntzak jasotzea kirol-programetan parte hartzen duten bitartean, hala nola entrenatzaileen eta beste atleta batzuen laguntza zuzena, gurasoen zeharkako laguntza eta terapia-txakurren laguntza. Jarduerak haurren gaitasun ezberdinetara egokitu behar dira, eta inklusioa errazagoa da jarduerak lehiakorrak ez direnean. 1990eko hamarkadaz geroztik, Kirol Olinpiko Bateratu Bereziak, gizarteratzea sustatzen ari dira kirol entrenamendu eta lehiaketa partekatuen bidez. Ekimen hau mundu osoan zehar zabaldu da, eta jadanik 700.000 jokalari baino gehiago daude mundu osoko 127 herrialdetan. Kirol bateratuek printzipio sinple bat jarraitzen dute: elkarrekin entrenatzen eta jokatzen aritzea adiskidetasunerako eta ulermenerako bide azkarra da.

NBA kirol bateratuen sustatzaile sutsua izan da, urtero egiten den Olinpiada Berezietako Saskibaloi Partida Bateratua babesten baitu NBAko izarrek jokatzen duten partida garrantzitsuaren asteburuan. Walt Disney enpresa, ESPN eta Olinpiada Bereziak ere, bi urteko ekimen global batean ari dira lanean, kirolaren ahalmenaz aprobetxatuz, inklusio eta onarpen sozialeko ingurune bat sustatzeko asmoz. ==

## Erreferentziak