open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zumar ziza

**Zumar ziza** (*Hypsizygus ulmarius*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ale gazteak jangarri nahiko onak dira, ugariak diren lekuetan preziatuak dira; zaharrak, berriz, gogor samarrak dira eta zapore fuerteegia dute.

Sinonimoak: *Agaricus decastes var. ß dasypus*, *Pleuropus ulmarius*, *Agaricus austerus*, *Pleurotus ulmarius*, *Tricholoma ulmarium*, *Gyrophila ulmaria*, *Dendrosarcus ulmarius*, *Micromphale ulmarium*, *Lyophyllum ulmarium*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 25 cm bitarteko diametrokoa, batzuetan pitzatuta egoten da eta krema koloretik marroi zikinera doan kolorea du.

**Orriak:** Zurixkak, ez dira dekurrenteak, itsatsiak izan daitezke, baina baita eskotatuak oinetik hurbil.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Zuri-krema kolorea du, leuna edo pixka bat ildaskatua eta, oro har, albokoa eta kurbatua izaten da.

**Haragia:** Zuria eta gogorra, irin zaharraren usaina du eta zapore garratz samarrekoa.

**Etimologia:** *Pleurotus* terminoa grekotik dator, "pleuron", "otós" hitzetatik, belarriaren antzeko kapela alboan jarrita, esan nahi du. *Ulmarius* epitetoa berriz latinetik dator, zumarra esan nahi duen "ulmus" hitzetik. Zumar enborretan agertzen delako batez ere.

## Jangarritasuna 
Jangarria da, baina ez oso bilatua.

### Nahasketa arriskua 
Espezie honen ezaugarri morfologikoak eta habitata kontuan hartzen badira ia nahastezina da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostozabalen enbor bizietan, batez ere zumarretan eta batzuetan bakartia izaten da, eta beste batzuetan taldeak eratzen ditu.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sareoliba arbiusain

**Sareoliba arbiusaina** (*Cortinarius venetus*) *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria, errefauaren zaporea du.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran ganbila, gero zabaldu egiten da, titi pixka batekin, gaztetan hori-berdexka edo hori-oliba kolorekoa, ondoren okre-oliba kolorekoa. Azal lehorra du, belus-ezkatatsua.

**Orriak:** Ez oso estu, itsatsiak, lehenbizi hori-oliba kolorekoak, gero marroi-oliba kolorekoak.

**Hanka:** Fibrilosoa, zuzena, irmoa, mehea, 5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1,2 cm bitarteko lodierakoa, hori-oliba kolorekoa. Gortina hori iheskorra du. Eremu kortikala gutxi-asko markatua.

**Haragia:** Mehea, hori-oliba kolorekoa, ilunagoa oinarria. Errefauaren usaina eta zaporea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Venetus* epitetoa latinetik dator, itsas koloreko berdea, esan nahi duen "venetus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius cotoneus* delakoarekin, baina hau handiagoa da. *Cortinarius venetus*, *Cortinarius montanus* aldaera ere badago, honek kapela, marroi-berdexka kolorekoa du, ohikoa goi-mendietan, baina lautadan ere ager daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wynne marasmio

**Wynne marasmioa** (*Marasmius wynneae*) *Marasmiaceae* familiako onddo espezie bat da. Sukaldaritzarako ez du balio. Zapore desatsegina du.

Sinonimoa: *Marasmius wynnei*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, kanpai itxurakoa edo ganbila. Lehorrean kolorea, arrexkatik gris-bioletara doa, erdian okre samarrekoa izaten du. Ertza higrofanoa eta zeharrargia du.

**Orriak:** Lehenbizi gris-more kolorekoak, gero bioleta ilunak; zabal, libreak, meheak, orritxo ugarirekin.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,2 eta 0,5 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, pixka bat mehetua oinarrirantz, zurbila goialdean, arrosakara-arrexka oinarrian, pixka bat korneoa.

**Haragia:** Zurixka, urtsua, oso mehea, almendra mikatzen usaina du.

**Etimologia:** *Marasmius* hitza grekotik dator, "marasmius" hitzetik, eta lehortzea esan nahi du. *Wynnei* epitetoa, naturalista ingeles baten omenez da.

## Jangarritasuna 
Ez du balio sukaldaritzarako.

### Nahasketa arriskua 
*Collybia confluens* delakoarekin. *Marasmius cohaerens* espeziearekin ere bai, hau oso antzekoa da, baina oin lakatua eta oso iluna du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Mendiko pagadietan, erdi usteldutako orbeletan, ale asko pilatutako taldeetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Turkia, Israel, Malaysia eta Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinudi-ziza marroi

**Pinudi-ziza marroia** (*Tricholoma pessundatum*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Urdail-esteetako sindrome larria eragiteko arriskua duen *Tricholoma* toxikoenetako bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, berehala laua, titi apur batekin, ertz inkurbatuekin. Eguraldi hezean azal likatsua, kakao kolorekoa, marroi-gorrixka, *Tricholoma ustale* delakoaren antzekoa, zain erradialekin eta orban ilunagoekin zipriztinduta.

**Orriak:** Eskotatuak, nahiko estu, zuriak, tartekatutako orritxoekin.

Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, betea, solidoa, haritsua, zurixka, goiko aldean ezkata zuriagoak ditu, eta arrez koloreztatzen da, pixkanaka, oinarritik hasita.

**Haragia:** Zuria, pixka bat arrosa oinaren oinarrirantz. Usaina eta zaporea irinaren atzekoa.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak. *Pessundatum* epitetoa berriz latinetik dator, azken beltz egoeran nago, azken beltz egoerara noa, esan nahi duen "pessundo" hitzetik.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Tricholoma fracticum* delakoarekin, hau gorriagoa da eta ez du irin usainik. *Tricholoma populinum* espeziearekin, hau jangarria da eta makaletan bakarrik ateratzen da. *Tricholoma ustaloides* perretxikoarekin, honek oso azal likatsua du. Azala likatsu samarra duen *Tricholoma batschii* ere antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Uruguai, Europa, Errusia, Thailandia, Australia, Zeelanda Berria, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txirla arrunt

**Txirla arrunta** (*Crepidotus variabilis*) *Crepidotaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxiegi du eta balio gastronomikorik gabea da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa. Maskor formakoa, tomentu fin-fin batekin, iletsua edo zetaduna, ertza biribildua.

**Orriak:** Meheak, zabal, tartekatutako orritxoekin. Hasieran zuriak, gero okre argira pasatzen dira.

**Hanka:** Errudimentarioa, zuria. Batzuetan ez dago.

**Haragia:** Zurixka, mehea, lodiagoa erdian, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Crepidotus* terminoa sandalia esan nahi duen latinezko "crépida" hitzetik eta belarria, esan nahi duen grezierazko "oûs" "otós" hitzetik dator. Sandalia formako belarriarekin. Bere kapelaren formagatik. *Variabilis* epitetoa bere formaren aldakortasunetik dator.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
Genero bereko beste espezie batzuekin: *Crepidotus cesatii,* *Crepidotus luteolus*.

## Sasoia eta lekua 
Oso ohikoa ekainetik azarora, hostozabalen adartxo hezeetan eta normalean adartxo hiletan. 

### Banaketa eremua 
Kosmopolita da, bost kontinenteetan ateratzen da. Ugaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tripaki hankagabe

**Tripaki hankagabea** (*Hericium cirrhatum*) *Hericiaceae* familiako onddo espezie bat da. Jan daiteke, baina sukaldaritzarako balio handirik gabea da.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 10 eta 15 cm bitartekoa, mamitsua, pisu inbrikatuetan jarritako zenbait kapelaz osatua, banatu eta denak oinarri batetik ateratzen dira. Zurixka-horixka kolorekoa da eta bai goialdean zein behealdean eztenak dituzte.

**Eztenak:** Pruinadunak, antzuak eta errudimentarioak dira goiko azalean, eta luzeak eta emankorrak barrualdean.

**Haragia:** Lodia, Suberosoa edo biguna, zuria eta gero krema kolorekoa. Usain fungikoa du eta zapore gozoa.

**Etimologia:** *Hericium* terminoak multzo honetako arantza emankorrei egiten die erreferentzia, eta triku baten antzekoa dela esan nahi du. *Cirrhatum* epitetoak ere arantzei egiten die erreferentzia. Kiribilak dituela.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina garrantzi gutxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Hericium erinaceus* eta *Hericium coralloides* delakoekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, hostozabalen enbor hiletan hazten da, batez ere haritzetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Ekuador, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia eta Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zedro-katilu

**Zedro-katilua** (*Geopora sumneriana*) *Pyronemataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da kontsumitzen, batez ere kanpotik itsatsitako lur kantitate handia garbitzea zaila delako. Bestalde, haragiaren kalitatea eskasa da.

Sinonimoa: *Sepultaria sumneriana*.

## Deskribapena 
**Errezeptakulua:** 2 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, esferikoa, barnehutsa, hasieran lurperatuta egoten da, ondoren, azaleratu egiten da eta izar formako lobulu irregularretan irekitzen da.

**Himenioa:** Karpoforoaren barruko aldea  estaltzen du eta kolore gris argia edo okre kolore argia du. Kanpoko aldea marroi gorrixka kolorekoa da, arre koloreko Ile luzez tapizatua.

**Hanka:** Ez du.

**Haragia:** 1 eta 2 mm bitarteko lodierakoa, zuria, zaporetsua eta usaingabea.

**Etimologia:** *Geopora* terminoak lurreko poroa esan nahi du. Bere hazteko moduagatik. *Sumneriana* epitetoa, Sumner pertsona izenetik dator.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
Bere espora handiengatik eta habitatagatik ez da erraza beste espezie batekin nahastea. *Sarcosphaera crassa* delakoak badu antza.

## Sasoia eta lekua 
Udaberriko espeziea da, parke eta lorategietako zedroen azpian.

### Banaketa eremua 
Brasil, Aljeria, Maroko, Tunisia, Europa, Errusia, Turkia, Pakistan eta Kirgizistan ( Itsaso Beltzako eremua, Kaxmir.).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hydridae

**Hydridae** edo **hidridoak** knidarioen adarreko animalia-familia bat da, hidrozooen taldekoa. Beste knidarioak bezala, nahiko animalia sinpleak dira, ur-inguruneari dagozkionak; han daude, besteak beste, koralak, itsas anemonak eta marmokak).

Beraien artean, *Hydra* generoloak dira espezie ezagunenak.

## Kanpo estekak
Txanogorritxu (onddoa)

**Txanogorritxua** (*Sarcoscypha coccinea*) *Sarcoscyphaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria, baina balio handirik gabea.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, kopa erdi baten itxurakoa. Kolore gorri-eskarlata eder bateko barrualdea, zurixka eta iletsua kanpotik. Ertz bihurgunetsua eta horixka.

**Hanka:** Zilindrikoa, trinkoa, 1 eta 2 cm bitarteko luzerakoa, iletsua zurari finkatzen den oinarrian.

**Haragia:** Zuria edo arrosakara, urria, mehea eta *Aleuria aurantia* baino hauskortasun txikiagoa du.

**Etimologia:** *Sarcoscypha* hitza, grekotik dator eta edateko katilua, esan nahi du. *Coccinea* epitetoa berriz latinetik dator, gorri-eskarlata, esan nahi duen "coccineus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako balio handirik gabea, baina kontsumi daiteke.

### Nahasketa arriskua 
*Aleuria aurantia* delakoarekin, honek laranja kolorea du eta lurrean hazten da. *Caloscypha fulgens* espeziearekin ere bai, honek ez du oinik eta laranja kolorekoa da eta koniferoen basoetan ateratzen da, lur karetsuetan.

## Sasoia eta lekua 
Abendutik martxora, zenbait hostogalkorren lurperatutako adarretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Japoniako eta Australia.

## Galeria 

Fitxategi:Sarcoscypha coccinea bat.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea bi.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea hiru.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea lau.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea bost.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea sei.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea zazpi.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea zortzi.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea bederatzi.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea hamar.jpg
Fitxategi:Sarcoscypha coccinea hamaika.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zarakar-kimo

**Zarakar-kimoa** (*Kretzschmaria deusta* edo *Ustulina deusta*) *Xylariaceae* familiako onddo espezie bat da. Oso haragi latza eta zaila kontsumorako.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Itxura askotakoa, garapen-fasearen arabera. Hasieran, zarakar zuri txikien gisa agertzen da, ertz konkortu samarrekin eta erdian gris-berdexka kolorea duela. Masa txiki hauek elkartzen eta gehiago handitzen joaten dira, zarakar beltz bat osatuz, material erretakoaren edo ikatzaren itxurarekin, gainazal irregularrekoa, anpoiladuna eta latza, errauts hautsez estalita bezala. Ebakiduran esporak dauden 1 mm diametroko espazio hutsak ikusten dira.

**Etimologia:** *Deusta* epitetoa latinetik dator, erreta, esan nahi duen "deustus" hitzetik. Bere kolore beltzaxkatik.

## Jangarritasuna 
Ezin da jan.

### Nahasketa arriskua 
Espezie honen ezaugarriak direla eta nahastezina da.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan aurki daiteke, batez ere, pagoen motzondo eta sustrai hiletan.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Kretzschmaria deusta bat.jpg
Fitxategi:Kretzschmaria deusta bi.jpg
Fitxategi:Kretzschmaria deusta hiru.jpg
Fitxategi:Kretzschmaria deusta lau.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atzapar hori

**Atzapar horia** (*Ramaria flava*) *Gomphaceae* familiako onddo espezie bat da. Jan daiteke, nahiz eta pertsona batzuei beherakoa eragiten dien.

Sinonimoak: *Clavaria fastigiata*, *Clavaria flava*, *Clavaria coralloides*, *Clavaria flava var. ß divaricata*, *Merisma flavum*, *Corallium flavum*, *Clavariella flava*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 8 eta 10 cm bitarteko altuerakoa. Oinarri zabal eta motz zuriz osatua dago, zenbait aldiz adarkatzen da, eta, azkenean, adar zilindriko batzuk geratzen dira, irregularki dikotomikoak hauskorrak, hori-sufre zurbil kolorekoak eta kolore bereko gorputz-adarrekin, koskadunak.

**Haragia:** Zuria, marmol itxurakoa, samurra, zapore gozoa du eta usain atsegina eta leuna.

**Etimologia:** *Ramaria* terminoa latinetik dator, "ramus" hitzetik, adar, esan nahi du. *Flava* epitetoa ere latinetik dator, hori, esan nahi duen "flavus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jan daiteke, baina ale zaharrak bota egin behar dira.

### Nahasketa arriskua 
*Ramaria sanguinea* delakoarekin, honen haragiak tonu gorrixkak hartzen ditu. *Ramaria aurea* espeziearekin ere bai, honek hori-hurre kolorea du, argitxoagoa  edo iluntxoagoa. *Ramaria flavescens* perretxikoarekin, honen adarkadura hori-arrosa kolorekoa da. Espezie hauek jangarriak dira, baina *Ramaria formosa* toxikoarekin nahasteko arriskua ere badago.

## Sasoia eta lekua 
Udatik udazkenera, lurrean hazten da, koniferoen eta hostozabalen basoetan. 

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Japonia, Australia, Himalaiako eremua, Txile, Argentina.

## Galeria 

Fitxategi:Ramaria flava 1.jpg
Fitxategi:Kollane harik.jpg
Fitxategi:Nouvel atlas de poche des champignons comestibles et vénéneux (Pl. 53) (6459647535).jpg
Fitxategi:Bresadola - Clavaria flava.png

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argiontzi

[thumb|upright|175px|[Keroseno argiontzia.]]
thumb|175px|Paperezko argiontzi bat, japoniarra.
**Argiontzia** erregairen bat edo elektrizitatea erabiliz argi egiten duen ontzia da. Maiz eramangarria izaten da, babes gardenarekin argi-iturriarentzako (historikoki, kandela bat edo olio-metxa bat, eta, askotan, garai modernoetan bateriaz elikatutako argi bat), garraiatzeko eta zintzilikatzeko errazagoa izan dadin, eta haizea bada fidagarriagoa izan dadin.

## Historia
Argiontziak antzinatik erabili dira , apaintzeko baino gehiago argiztatzeko. Batzuek olio-metxa erabiltzen zuten, eta beste batzuek, berriz, kandela babestuak. Euskal Herrian ohikoa izan zen erregaitzat lumera erabiltzea. Argia pasarazteko, babesgarri gardena edo zeharrargia behar izaten da. Beirazko xaflak garatu aurretik, animalia-adar mehetua eta xaflatua erabili izan zen leiho zeharrargitzat. Batzuetan, metalezko argiontzia zulotxoz betea zegoen argia pasarazteko. Ekialdean papera eta zeta ere erabiltzen da oraindik ere.

Erdi Arotik aurrera, Ekialde Erdiko hiriek gauzainak kontratatu zituzten gauez kaleak patruilatzeko, krimena uxatzeko asmoz . Gauzain bakoitzak argiontzi bat zeraman ilunpetik babesteko eta gutxienez XVIII. mendera arte iraun zuen.

XVI. mendetik aurrera, espazio publikoak gero eta gehiago argiztatu ziren argiontzi finkoekin , batez ere beirazko leihodun argiontziak asmatu ondoren, argiztapena izugarri handitu baitzuen. 1588an, Parisko Udalbatzak kale-kantoi bakoitzean zuzi bat ezarri eta pizteko agindua eman zuen , eta 1594an poliziak argiontziengatik ordeztu zituen. 1667tik aurrera, Luis XIV.aren erregealdian, milaka kaleargi jarri ziren Parisko kale eta kantoietan. Sistema horri esker, 18 metroro zeuden argiontziak, kale erdian soka batetik 6 metrora esekita.

## Ikus, gainera
*Kaleargi
*Eskuargi
*Argiontzi festa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toki ona

### **Kokapena:** 
Toki ona, Beran  Eztegara pasalekuan kokatuta dago. 1967. urtean eraiki zuten.  

### **Deskribapena:** 
Insitutu bat da, non DBH, batxiller eta moduloa egiteko aukera duzun. Moduloan, instalazio eta mantentze lanak egiten dira. DBH-en A ereduan B ereduan eta D ereduan ikasteko aukera ematen du. Batxillerren berriz zientifiko eta humanitate eta gizarte zientziak egiteko aukera ematen du. Hezkuntza berezia egiteko aukera ere dago, klase bat dago EBO izena duena eta ikasle berezi batzuentzat egina dago.

### **Berriak:** 
2022an patioan portxe bat egin zuten uria egiten duen egunetan bertan egoteko. Gainera, Gorputz hezkuntza egiteko, Berako udalak, Bertako kiroldegia uzten diete bertako irakasle eta ikasleei.
Philip Dybvig

**Philip Hallen Dybvig** (1955eko maiatzaren 22a) estatubatuar ekonomialaria da. 2022ko Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen Douglas Diamond eta Ben Bernankerekin batera bankuei eta finantza-krisiei buruz egindako ikerketengatik.

Yaleko Unibertsitatean eta Princetongo Unibertsitatean irakasle, Nazioarteko Finantza Elkarteko presidente eta Finantza eta Ekonomiako Hego-mendebaldeko Unibertsitateko Finantza Ikasketen Institutuko presidentea izan zen. Finantza-aldizkari ugaritako editorea ere izan zen.

Finantza-ebaluazioan, bankan, inbertsioetan eta enpresen gobernuan espezializatuta dago. Banku eta finantza irakaslea da Saint Louiseko Washingtongo Unibertsitatea Saint Louisengo Olin Negozio Eskolan.
Brnoko ituna (1920)

**Brnoko Ituna** 1920ko ekainaren 7an sinatu zen Brnon, Austria eta Txekoslovakiako ordezkarien artean. Itunaren arabera, bi nazioek adostu zuten beren hizkuntza-taldeetako biztanle guztiak naturalizatzea. Adibidez, Austriako egoiliar ofiziala zen (hau da, *Heimatgemeinde*) edozein pertsona automatikoki austriartzat jotzen zen. 1914ko liskarren aurretik Austrian bizi ziren pertsonek tratu berezia jasotzen zuten naturalizatzen ziren bitartean. Talde juduek izan ezik, Austriara emigratu zuten txekiar, eslovakiar eta italiar askok erraz eskuratu ahal izan zuten herritartasuna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franco Arizala

**Franco Faustino Arizala Hurtado** (Magüí Payán, Nariño, Kolonbia; 1986ko ekainaren 4a) Mexikoko futbolari kolonbiar naturalizatua da. Muturreko jokalaria da eta gaur egun Boliviako Lehen Mailako Real Tomayapo kirol-klubean dago.

Aurrelari indartsua da, baloiarekin trebea, eta oso azkarra izan daiteke, oso baloi kolpekatze ona du buruarekin, bai asistentzia emateko, bai aurkako arean errematatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Ficha del Jugador - BDFA
* Ficha en Soccerway
Javier Arizala

**Javier Arizala** (1984ko apirilaren 21a) Kolonbiako futbolaria da. Defendatzaile edo erdilari gisa jokatu zuen, Peruko futbol ligako León de Huánuco-rentzat.

## Kanpo estekak 
* BDFA profile
Pago-azal ubel

**Pago-azal ubela** (*Chondrostereum purpureum* edo *Stereum purpureum*) *Meruliaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria, okela larrukara du.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 1 eta 3 cm artean, erresupinatua, goiko ertza hutsik, goiko aldea itsatsi gabe, uhindua eta zurbila, ertz biribilduko edo erdizirkularreko kapelutxo edo bisera irtenak eratuz, elkargunean edo inbrikatuak. Goiko aldea iletsua eta purpura kolorekoa.

**Himenioa:** Leuna, hasieran purpura kolorekoa eta zahartzaroan grisaxka.

**Haragia:** larrukara, mehea, 0,5 eta 1 mm bitarteko lodierakoa, marroi-purpura kolorea du kapelaren tomentuaren azpian.
thumb|Pago-azal ubelak1
thumb|Pago-azal ubelak2
**Etimologia:** *Chondrostereum* terminoa grekotik dator, kartilago esan nahi duen "chondrós" hitzetik eta solidoa, sendoa, zurruna, esan nahi duen, "stereum" "stereós" hitzetik. Bere sendotasunagatik. *Purpureum* epitetoa berriz latinetik dator, purpura, gorri bizia, esan nahi duen "purpureum" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Stereum* generoaren antzekoa da. *Trichaptum abietinum* delakoak himenioan poroak ditu (ez leuna)

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan, behar adina hezetasun badago, enbor eta adar hiletan: *Pinus*, *Betula*, *Quercus*, *Crataegus*, *Fagus*, *Aesculus*, etab.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, batez ere klima-zona epeletan, kontinente guztietan zehar, Afrikan eta Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziza ubelska-puntadun

**Ziza ubelska-puntaduna** (*Tricholoma virgatum*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Toxikoa den susmoa dago.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, konikoa edo titi irten batekin, ertza irregularki biribilduta edo lobulatu samarra. Azala erradialki fibrilosoa, hasieran pixka bat zetaduna, gris-zilar kolorekoa, oro har argia eta distiratsua edo zuntz txiki beltzaxkez marratua, hondo gris-okre antzeko batean.

**Orriak:** Nahiko estu, ez oso zabalak, ertzerantz makurtuta eta zorrotzak, oso eskotatuak, ertz bihurri samarrarekin, beltzez punteatu gabe, oso zaharra denean izan ezik. Gris-horixka zurbil kolorekoak.

Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, gris-zurixka kolorekoa eta zertxobait haritsua.

**Haragia:** Haritsua oinean, zuria kapelan, pixka bat grisaxka azalaren azpian. Biltzerakoan usain fungiko arin bat du, gero pixka bat errefauarena; zapore mikatza, azkar akre zaporea hartzen du, baina *Tricholoma sciodes* delakoak baino mingostasun txikiagoarekin.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten  iledun kapelak. *Virgatum* epitetoa berriz latinetik dator, berga esan nahi duen "virga" hitzetik. Kapela apaintzen duten zuntzexkengatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, mikatza, latza, pikantea eta digeritzen zaila delako.

### Nahasketa arriskua 
*Tricholoma sciodes* oso antzekoa da,  eta ertza puntu beltzaxkez markatuta duelako bereizten da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, batez ere koniferoen basoetan aurkitzen da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Kaukaso, Himalaiako eremua, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pago-kimo biribil

**Pago-kimo biribila** (*Diatrype disciformis*) *Diatrypaceae* familiako onddo espezie bat da. Tamaina txikia du, ez du sukalderako balio.

## Deskribapena 
**Peritezioak:** 0,2 eta 0,4 mm bitarteko diametrokoak, kolore beltzekoak, geruza baten edo batzuen azpian estroma baten sartuak, kanpoaldetik arre kolorekoak eta zurixkak barrualdetik. Estroma laua da, zuhaitzaren adarraren azala hautsi egiten du, eta askotan biribildua eta isolatua agertzen da, gutxiago talde txikietan. Gainazala nahiko latza da, eta peritezioetako ostioloek punteatuta agertzen da.

**Etimologia:** *Diatrype* terminoa grekotik dator, zehar, esan nahi duen "d??-dià" hitzetik eta zulo esan nahi duen "t??p? trype" hitzetik. Zulatu egiten duela (zura). *Disciformis* epitetoa, karpoforoak disko forma duelako du

## Jangarritasuna 
Ez du sukalderako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Melogramma bulliardii* delakoarekin, honek igitai formako esporak ditu. Baita *Diatrypella verrucaeformis* espeziearekin ere.

## Sasoia eta lekua 
Negutik udaberrira, pagoen adar hiletan; gutxitan beste hostogalkor batzuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Costa Rica, Erdialdeko Amerika, Europa, Israel, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinotxa-kolibia

**Pinotxa-kolibia** (*Baeospora myosura*) *Marasmiaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi eta zaporegabea.

Sinonimoa: *Collybia conigena*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, fina, lehenik ganbila, gero zabaldu egiten da; matea, okre argi kolorekoa, baina arre-haragi kolorera irits daitekeena.

**Orriak:** Oso estu, estuak, hasieran zurixkak, ondoren krema kolorekoak.

**Hanka:** 4 eta 6 cm bitarteko luzerakoa eta 0,1 eta 0,2 cm bitarteko lodierakoa. Zurruna, zaila, luzanga, kapela, lurperatuta egon ohi den pinaburuaren gainetik altxatuz. Pruinaduna goialdean, oinarrian sustrai antzeko bat duela. Kapelaren koloreko erreflexuekin, belus fin batekin.

**Haragia:** Fina, biguna, zuria. Usaingabea.

**Etimologia:** *Collybia* antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Ez du sukalderako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Collybia conigena* delakoarekin, honek kapela lehoi-horixka-okre antzeko kolorekoa du eta 15 cm arteko luzerako oina eta udaberrikoa da. Baita *Collybia esculenta* delakoarekin ere, hau izeien pinaburuetan ateratzen da eta handiagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Oso ohikoa da *Pinus sylvestris* pinuaren pinaburuetan.

## Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Argentina, Groenlandia, Islandia, Europa, Errusia, Turkia, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia, Taiwan, Australia, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinotxa-kolibia min

**Pinotxa-kolibia mina** (*Strobilurus tenacellus* edo *Collybia tenacella*) *Physalacriaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi du eta mikatza, ez du sukalderako balio.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, ez oso mamitsua, hasieran ganbila, gero zabaldu egiten da titi txiki batekin. Azal leuna du, ez likatsua, okre koloretik marroi ilunera doana.

**Orriak:** Zurixkak, estu samar, nahiko lodiak, sabeldunak, libretik sinuadoetara doazenak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Mehea, lerdena, barnehutsa, kapelaren kolore berekoa edo argixeagoa, goiko aldea zurixka du, sustrai antzeko bihurgunetsu eta iletsuarekin eta oso errotuta pinu edo izeien pinaburuetan.

**Haragia:** Hutsala, zaila, elastikoa, zuria, usaingabea eta zapore mingotsekoa.

**Etimologia:** *Strobilurus* terminoa grekotik dator, ziba, pinaburu, esan nahi duen "stróbilus" hitzetik eta pinaburuen isatsa esan nahi duen, "ourá" hitzetik. Hau da, pinaburuen zurtoinetan hazten dena. *Tenacellus* epitetoa, zaila, esan nahi duen "ténax" hitzaren txikigarritik dator. Bere haragi zail eta elastikoagatik.

## Jangarritasuna 
Ez du sukalderako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Strobilurus stephanocystis* oso antzekoa da, mikroskopikoen bidez bereizten dira bereziki. *Baeospora myosura* ere pinaburuetan ateratzen da.

## Sasoia eta lekua 
Lurperatutako pinaburuetan hazten da. *Pinus sylvestris*, *Pinus nigra* eta *Pinus mugo* pinuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Turkia, Kirgizistan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinu-azal odoltsu

**Pinu-azal odoltsua** (*Stereum sanguinolentum*) *Stereaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du sukalderako balio.

## Deskribapena 
**Fruktifikazioa:** Resupinatua edo efuso-erreflexua, hasieran adabaki biribiletan hazten da, eta gero batzuk besteekin elkartzen dira. Efuso-erreflexu karpoforoetan pileoaren gainazala eremu zirkularrekin dago, pubeszentea da eta kolore zurixkakoa tindu zurixka-gamuza kolorekoekin. Himenoforoa leuna edo irregularki izurtua da, horixka, gris-arrosa, arre-okre kolorekoa, sarritan oliba koloreko tinduekin, ertzerantz zurbilagoa. Ertz zuria du gaztaroan, bihurgunetsua eta erabat mugatua. Alea freskoa denean, azazkalarekin hondatzean latex gorrixka bat exudatzen du.

**Etimologia:** *Stereum* terminoa grekotik dator, solidoa, irmoa, zurruna, esan nahi duen "stereós" hitzetik. Sendotasunagatik. *Sanguinolentum* epitetoa, odola esan nahi duen "sanguis" hitzetik dator. Karpoforoak eremu gorrixkak dituelako, odol orbanak bezalakoak.

## Jangarritasuna 
Ez du sukalderako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Stereum gausapatum* delakoarekin, hau haritzetan azten da. *Stereum rugosum* espeziearekin ere bai, hau hostozabaletan agertzen da.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan zehar hazten da eta ugaria da, koniferoen zur hiletan, hala nola: *Abies*, *Pinus*, *Picea*, *Larix*, sarritan eroritako adar eta enborretan

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Guyana, Ekuador, Brasil, Txile, Argentina, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Kazakhstan, Kirgizistan, India, Himalaiako eremua, Mongolia, Hego Korea, Japonia, Txina, Australia, Zeelanda Berria, Réunion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziza erroluze

**Ziza erroluzea** (*Tephrocybe rancida*) *Lyophyllaceae* familiako onddo espezie bat da. Zapore zaharmindua du eta ez da komeni kontsumitzea.

Sinonimoa: *Lyophyllum rancidum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, zabalduta eta titi batekin, irregular samarra, gris-errauts kolorekoa edo gris zurbila. Azal lehorra eta satinatua du.

**Orriak:** Libreak, estu, gris-hauskara kolorekoa.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Luzea, zilindrikoa, pixka bat eszentrikoa, 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa  eta 3 eta 7 mm bitarteko lodierakoa; gris-errauts kolorekoa, kapela bezala; ildaskatua, zetaduna, sustrai luze antzeko batekin. Oinarria, tormentu zuri batekin estalia.

**Haragia:** Mehea, gris kolorekoa, irin zaharraren usain handikoa.

**Etimologia:** *Rancida* epitetoa latinetik dator, ustel, zaharmindu, esan nahi duen "rancidus" hitzetik. Bere usainagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jatekoa, zapore zaharmindua duelako.

### Nahasketa arriskua 
*Tephrocybe confusa* delakoarekin, antzekoa da, baina honek ez du *Tephrocybe rancida* espezieak duen sustrairik.

## Sasoia eta lekua 
Udazken berantiarrean edo neguaren hasieran, erretxinadunen eta hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua eta Uganda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cataplana à algarvia

thumb|Cataplana
**Cataplana à algarvia** Portugalgo Algarbeko eskualdeko plater tradizionala da naiz eta gaur egun herrialde osoan zabaldua dagoen. Musulmanek Portugalen utzitako herentzia da. “ Cataplana “ gainera errezeta hau prestatzeko erabiltzen den ontziari ere esaten zaio. Plater honek konbinazio desberdinak izan ditzake, arraiarekin bakarrik, arraia eta itsaskia edo txerrikiarekin ere prestatzen da batzuetan.  Hornigai moduan bestelako barazki eta bejetalak ( patata, piper gorria, piper berdea, baratxuria ....) ere eramaten ditu.
Klymentyna Popovytx-Boiarska

**Klymentyna Karlivna Popovytx-Boiarska** (ukraineraz: Климентина Карлівна Попович-Боярська; Veldizh, 1863ko otsailaren 3a - Babyntsi, 1945eko maiatzaren 7a) Galitzian jaiotako idazle, poeta eta Ukrainako lehen hezkuntzako irakaslea izan zen. Ukrainako emakumeen mugimenduan aktiboki parte hartu zuen eta Ivan Franko eta Nataliya Kobrynskarekin batera idatzi zuen.

## Biografia 
1863an jaio zen Veldizhen, Galitziako herri batean (Shevchenkove bezala ezaguna, egungo Ukrainako Kalusheko Raionen). Alemanez eta polonieraz hitz egiten ikasi zuen, garai hartan austriar-poloniar abertzaletasunarentzat ohikoa zena. Leonpolisko bigarren hezkuntzako eskola batera joan zen, eta hirian ikasten ari zela ukrainerazko idazkera maite zuela jakin zuen.

Berak lehenik idatzi eta gero Ivan Frankorekin ikasi zuen. Adiskidetasuna sortu zuten eta bera izan zen bere idazkietako batzuen argitaratzailea. 1884an, Popovytxen lehen olerkiak, Frankok argitaratuak, *Zorya-*n argitaratu ziren (ukraineraz: ''*). Frankoren maitaleetako bat izan zen, hiru emakumez osatutako talde batean.

1944an Armada Gorriak bere elizako atean tiro eginda senarra hil ondoren, Popovytx Ternopil eskualdeko Babyntsi herrira joan zen bizitzera. 

Popovytxek *Ukrainako Musa* almanaka ere lagundu zuen (ukraineraz: ) eta  *Akordeak'' Antologia (ukraineraz: ). Ukrainako brodatuaren azterketa etnografiko bat ere idatzi zuen.

## Legatua 
1952an, M. Wozniak akademikoak Ivan Franko eta Popovytx-en artean bidalitako 28 gutun argitaratu zituen, Frankorekin lotutako materialen bilduma batean. Popovytxen poemak 1968ko ukrainar poeten antologia batean ere sartu ziren.

1988an, Popovytx Babyntsin bizi izan zen etxean oroitzapenezko plaka bat jarri zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erregistro akashikoak

**Erregistro akashikoak**, Teosofia eta Antroposofiaren arabera, arima bakoitzaren karma eta berraragitzeei buruzko informazioa metatzen den unibertsoko toki bat izango litzateke. Arimaren liburutegia gisa ere deskribatua izan da. 

Nolabait, erregistro horiek iraganean, orainean edo etorkizunean emango diren gertaera, pentsamendu, hitz, emozio eta asmo unibertsal guztiak (informazio unibertsala) biltzen dituzte. Erregistroetan entitate eta bizimodu guztien informazioa bilduko litzateke, ez soilik gizakiari dagokionez. Teosofoen ustez erregistro horiek existentzia ez-fisikoaren plano batean kodetuta daude, plano mentala bezala ezagutzen dena, alegia. 

Kontzeptua sekten munduan eta sasizientzietan oso erabilia izan da.

## Etimologia 
*Akasha* hitzak sanskritoz () zera esan nahi du: 'Eter', 'Espazio' edo 'Zeru zentzu mitologikoan'. Kintaesentzia edo soinu sakratu ere baderitzo.

## Elkarte Teosofikoa 
Akasha hitz sanskritoa H. P. Blavatskyren (1831-1891) bitartez sartu zen teosofiaren hizkuntzan. Bere ustez, nolabaiteko bizi-indarra zen; giza pentsamenduaren eta ekintzaren iragana zein etorkizuna erregistratzen zuten, "argi astralaren taula suntsiezinak" ere aipatu zituen, baina ez zuen "akashiko" terminoa erabili. Erregistro akashiko baten nozioa Alfred Percy Sinnettek zabaldu zuen *Budismo esoterikoa* (1883) liburuan, Henry Steel Olcotten *Katekismo budista bat* (1881) lana aipatzen zuenean. Olcottek hauxe idatzi zuen: "Budak bi gauza betierekoak direla irakatsi zuen, hau da, "Akasha" eta "Nirvana": dena Akashatik atera da berari atxikitako mugimendu-lege bati men eginez, eta, gero, hil egin da. Ezerezetik ez da ezer ateratzen». Olcottek azaltzen duenez, gainera, «budismo primitiboak, orduan, argi eta garbi eusten zion erregistroak Akashan irauteari, eta gizakiak erregistro horiek irakurtzeko gaitasun potentzialari, benetako argiztapen indibidualaren egoeraraino eboluzionatzen zuenean».

## Rudolf Steiner 
Rudolf Steiner austriar teosofoak, Antroposofia sortu zuenak, erregistro akashikoen kontzeptua erabili zuen batez ere *Lucifer-Gnosis* aldizkariaren artikulu batzuetan, 1904tik 1908ra bitartean. Bertan, Atlantida eta Lemuriari buruz idatzi zuen, ustezko historia eta zibilizazioari buruzko gaiak, alegia. Gainera, 1913an eta 1914an, Bosgarren Ebanjelioari buruz egindako hitzaldien izenburuan erabili zuen terminoa, Elkarte Antroposofikoa sortu eta gutxira, Steiner Adyarreko Elkarte Teosofikotik baztertu izan zenean justu.

## Erregistroen errealitatea 
Erregistro akashikoei buruz kontakizun anekdotikoak besterik ez daude. Ez dago erregistro akashikoen existentziaren froga edo datu zientifikorik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anamnesi (filosofia)
* Inkontziente kolektibo
* Oroimen kolektibo

## Kanpo estekak
Myroslava Sopilka

**Myroslava Sopilka**, izen erreala **Yulia Semenivna Mysko-Pastushenko** (Vynnyky, Austria-Hungaria, 1897ko abuztuaren 29a &ndash; Kyiv, Ukraina, 1937ko azaroaren 28a) poeta eta eleberrigile ukrainarra izan zen.

## Biografia 
Vynnykyn jaio zen, Leopolisko oblasten, 1897an, bost seme-alabetako nekazari familia batean.

Bere lanak 1928an argitaratu ziren lehen aldiz *Vikna*, *Syaivo* eta zenbait egunkaritan. 1930aren amaieran, bere senarrarekin eta bi seme-alabekin Sobietar Batasuneko Ukrainara joan zen bizitzera, lehenik Kamianets-Podilskyi hirira, non bertako historiaren museoan lan egin zuen. 1932an, Kharkivera joan zen bizitzera. Mendebaldeko Ukrainako literatur erakundeko kide izan zen. 1931n *Esku langileak* poema liburua argitaratu zuen. *Sineskerien hiri abegikorra* eleberria ere argitaratu zuen.

1929ko maiatzaren 12an, Myroslava Sopilka *Gorno* literatur taldearen sortzaileetako bat izan zen - berarekin zeuden Vasyl Bobynskyi, Andriy Voloshchak, Oleksandr Gavrylyuk, Yaroslav Galan, Petro Kozlanyuk, Yaroslav Kondra, Nina Matulivna eta Stepan Tudor. Luzaroan, ez zen ezer jakin bere patuari buruz. 1942ko azaroaren 18an erbestean hil zela uste zen ofizialki.

## Aintzatespenak 
* Hil ondoren birgaitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artze (Donamaria)

## Historioa: 
Donamariako historia Ibargoiara haranekoarekin lotuta dago 1845. urtera arte, Askarraga, Artze, Donamaria, Gaztelu eta Igurin tokiek Donamaria udalerria osatzen duten urtera arte, Donamaria hiriburutzat hartuta eta Artze Donamariako auzo bat bezala izendatuta.

## Geografia: 
Nafarroako iparraldeko udalerrian kokatutako auzoa da Atze, Malerreka eskualdean kokatua. Doneztebetik, 3 kilometrotara eta Iruñetik 50 km ingurura. Muganteak: Iparraldean Doneztebe, Ekialdean Bertizarana eta Baztan, Mendebaldean Oitz eta Hegoaldean Ultzama Ibarra. Eguraldia, epela eta euritsua da normalean.

Artzeko biztale kantitatea 2022an 105ekoa da.

## Hizkuntza: 
Artzen, euskeraz hitz egiten da, esaten ahal da %100 ak euskeraz hitz egiten dakiela.

## Artzeko iturria: 
Juan Bautista Iribarrenen oroigarri bezela izan zen, 1909ko urtean eraikia eta 2009an berritua.

## Artzeko kantera: 
Artze auzoan kokatutako errekari kantera deitzen zaio. Mendiko ibilbide bateko zati polit bat da.

## Artzeko bazkaria: 
Irailaren 9an ospatzen den bazkari bat urtero egiten dena auzoaren erdian.

Artze auzoko biztanle guziak elkartzen diren eguna da.
Bulkada (fisika)

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Elastischer_sto%C3%9F_2D.gif/300px-Elastischer_sto%C3%9F_2D.gif|thumb|300x300px|[Talka elastiko|Talka elastikoa, mugimendu-kantitatearen aldaketak eragindako **bulkada** erakusten duen animazioa.]]
Mekanikan, **bulkada** (*I*) deritzo magnitude bektoriala bat da, sistema itxi batean objektu fisiko batek jasaten duen momentu linealeko aldaketa gisa definitua. Terminoa ez dator bat eguneroko bulkada gisa ezagutzen dugunarekin, eta Isaac Newtonek sortu zuen bigarren legean, *vis motrix* izenekoan, mugimenduaren indar antzeko bati buruz ari zela.

## Definizioa 
### Formula 
Newtonen bigarren legea indarraren kontzeptua kuantifikatzeaz arduratzen da. Gorputz bati aplikatutako indar garbia gorputz horrek hartzen duen azelerazioarekiko proportzionala dela esaten digu. Proportzionaltasun-konstanteak gorputzaren masa dira; beraz, erlazioa honela adieraz dezakegu:{{Ekuazio|\mathbf{F} = m \mathbf{a} = m\frac{\mathrm{d}\mathbf v}{\mathrm{d}t}=\frac{\mathrm{d}(m\mathbf v)}{\mathrm{d}t} = \frac{\mathrm{d}\mathbf p}{\mathrm{d}t}||left}}bi kideak bider \mathrm{d}t biderkatzen baditugu,{{Ekuazio|\mathbf {F}\,\mathrm{d}t = \mathrm{d}\mathbf{p}||left}}Horrek adierazten du mugimendu-kantitatearen aldaketa proportzionala dela partikulari denbora-tarte batean aplikatutako indarrarekiko:{{Ekuazio|\Delta \mathbf{p} = \int_{t_1}^{t_2} \mathbf {F}\,\mathrm{d}t ||left}}Bulkada deitzen diogu indarraren integralak denboran duen balio horri:{{Ekuazio|\mathbf{I} = \int \mathbf {F}\,\mathrm{d}t |1|left}}

### Sinpleago 
Bulkada-kontzeptua kalkulu diferentzial eta integralari buruzko ezagutza baino askoz lehenago sar daiteke, zenbait kontsideraziorekin. Indar konstante baten eraginpean denboran aldatzen ez den masa bat hartzen badugu, mugimenduaren kantitatea abiaduraren (\mathbf{v}) eta masaren (\ m) arteko biderkadura bakartzat har daiteke. Newtonen bigarren legearen arabera,\ m masa bati \mathbf{F} indarra aplikatzen bazaio, masak \mathbf{a} azelerazioa hartzen du, adierazpen honen arabera:{{Ekuazio|\mathbf{F} = m \mathbf{a}||left}}bi kideak adierazitako indarra aplikatzen den\ \Delta t denboraz biderkatuz:{{Ekuazio|\mathbf{F}\,\Delta t=\,m\, \mathbf{a}\,\Delta t||left}}Eta \mathbf{a}\,\Delta t = \Delta \mathbf{v} denez, orduan:{{Ekuazio|\mathbf{F}\,\Delta t = m\,\Delta \mathbf{v}||left}}eta, azkenik:{{Ekuazio|\mathbf{I} = \mathbf{F}\,\Delta t||left}}(1) dena, indarra denboraren araberakoa denean.

## Kanpo estekak
Kaija Saariaho

**Kaija Anneli Saariaho**, **Laakkonen** jaioa (Helsinki, 1952ko urriaren 14a - Paris, 2023ko ekainaren 2a) finlandiar musikagilea izan zen.

Konposizioa ikasi zuen Helsinku, Freiburg eta Parisen eta Frantziako hiriburuan kokatu zen 1982an. IRCAMen egindako ikerketak bere lana serialismo zorrotz batetik espektralusmora aldatzea eragin zuen. Bere lanaren testura aberatsa eta polifonikoa zuzeneko musika eta musika elektronikoa konbinatuz sortzen du. Lan gehiena ganbera-musika izan arren, operak eta ahots-musika ere konposatu ditu.

Lincoln Center, IRCAM, BBC, New Yorkeko Filarmonika, Salzburgoko Musika Jaialdia, Parisko Théâtre du Châtelet eta Finlandiako Opera Nazionalaren enkarguak jaso ditu, besteak beste.

2019an, BBCk konpositoreen artean egindako bozketa batek konpositore bizidunik handiena izendatu zuen.

## Lan hautatuak 
* *Verblendungen* (1984; orkestra, elektronikoak)
* *Lichtbogen* (1986; txirula, perkusioa, piano, harpa, hariak, zuzendu elektronikoak)
* *Io* (1987; large ensemble, elektronikoak)
* *Nymphéa* (1987; hari-laukote, elektronikoak)
* *Petals* (1988; txelo, elektronikoak)
* *Du cristal...* (1989; orkestra, zuzendu elektronikoak)
* *...à la Fumée* (1990; txirula altua bakarlaria, txelo, orkestra)
* *NoaNoa* (1992; txirula, zuzendu elektronikoak)
* *Graal théâtre* (1994; biolina, orkestra)
* *Folia* (1995; baxu bikoitza, zuzendu elektronikoak)
* *Oltra Mar* (1999; koro eta orkestra)
* ''L'Amour de loin* (2000; 
* *Sept Papillons* (2000; txelo bakarlaria)
* *Orion* (2002; orkestra)
* *Asteroid 4179: Toutatis* (2005; orkestra)
* *La Passion de Simone* (2006; oratorio/opera)
* *Adriana Mater* (2006; opera, Amin Maaloufen libretoa)
* *Notes on Light* (2006; txelo kontzertu)
* *Terra Memoria* (2007; hari-laukote)
* *Laterna Magica* (2008; orkestra)
* *Émilie* (2010; opera)
* *D'Om le Vrai Sens* (2010; klarinete kontzertua)
* *Circle Map* (2012; orkestra)
* *Maan varjot* ("Lurraren itzalak") (2013; organo eta orkestra)
* *True Fire* (2014; baritonoa eta orkestra)
* *Trans* (2015; harpa kotzertua)
* *Only The Sound Remains* (2015; *Always Strong* eta *Feather Mantle*)
**Innocence'' (2018; opera)

## Kanpo estekak
Cristian Echavarría

**Cristian David Echavarría Vélez** (Antioquia, Kolonbia , 1997ko uztailaren 10a) Kolonbiako futbolari profesionala da, Independiente Medellín taldean jokatzen duena.

## Karrera 
### Kluba 
2017ko ekainean, Echavarríak SJK-rekin sinatu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Eudalio Arriaga

**Eudalio Eulises Arriaga Blandón** (1975eko irailaren 19a) kolonbiar futbolari ohia da, aurrelari gisa jokatu zuena.

## Karrera 
Turbon (Antioquia) jaioa, Arriaga futbol profesionalean jokatzen hasi zen Envigadorekin. Ligan debuta egin zuen Gabriel Jaime Gómez entrenatzailearen gidaritzapean, eta bigarren zatiko ordezko gisa aritu zen Deportivo Caliren aurka 1995eko martxoaren 23an. Ligako lehen gola sartu zuen América de Caliren aurka 1996ko martxoaren 11n. 

Arriagak Kolonbiako hainbat klubetan jokatu zuen Juniorra barne, non 100 partida baino gehiago jokatu zituen. Mexikon ere jokatu du Puebla, Ekuadorko Barcelona Sporting Club, Uruguaiko Danubio eta Peruko Universidad San Martín taldeekin. Ospetsua da korrika egiteko bere ibilaldi bereziagatik, bere hanka bat bestea baino laburragoa baita, Garrincha futbolaren kondairaren antzekoa, hainbat narratzailek "Bamboleo" deitzen baitzion.

Arriagak 14 aldiz jokatu zuen Kolonbiako selekzioarekin 2001 eta 2004 artean. 2001ean Amerikako lehen Kopa irabazi zuen Kolonbiako selekzioko parte izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Puntu kritiko (termodinamika)

[thumb|300x300px|Fase-diagrama tipikoa. Kurba gorriak substantzia baten sublimazio-tenperaturaren aldaketa erakusten du. Kurba berdeak izozte-puntuaren aldaketa markatzen du (puntudun kurba berdeko zatiak uraren portaera anomaloa adierazten du), eta kurba urdinak, irakite-puntuarena. Ikus daitekeenez, sublimazio-tenperatura, izozte-tenperatura eta irakite-tenperatura aldatu egiten dira presioaren arabera. Hiru kurben arteko lotura-puntua. gorria, berdea eta urdina, [Puntu hirukoitz|puntu hirukoitza da. Puntu kritikoa kurba urdinaren eskuineko muturrean ikusten da.]]
Termodinamikan eta fisikokimikan, **puntu kritiko** bat da likido baten bolumena lurrun-masa berdina den muga bat, edo, bestela esanda, likidoaren eta lurrunaren dentsitateak berdinak dituena. Likidoaren eta lurrunaren dentsitateak tenperaturaren arabera neurtzen badira eta emaitzak adierazten badira, tenperatura kritikoa zehaztu daiteke bi kurben elkargunetik abiatuta.

## Puntu kritikoaren matematika-baldintzak 
Puntu kritikoan hau egiaztatzen da:

\left ( {	\partial P \; \over \partial v\;}\right)_{T=T_c}=0

\left ( {\partial^2 P \; \over \partial v^2\;}\right)_{T=T_c}=0

non P kontuan hartutako sistemaren presioa, v bolumen molarra, Ttenperatura eta T_c tenperatura kritikoa diren.

## Kanpo estekak
1886ko Madrilgo tornadoa

**1886ko Madrilgo tornadoa** maiatzaren 12an izandako ekaitz bortitza izan zen. Espainiako hiriburuko hegoaldean, tornado batek garai hartan independentea zen Carabanchel Alto udalerria kaltetu zuen, Carabanchel Bajo udalerriari eta Madrilgo hiriari berari ere eragin ziena. Ekaitzak HM-IE ibilbidea jarraitu zuen. Kalte material larriak eta hildakoak eragin zituen (47, zenbait iturriren arabera). Augusto Arcimís andaluziar meteorologo aitzindariak — 1886ko maiatzaren 22an *La Ilustración Española y Americana* aldizkarirako egindako kronikan — egun horretan bi tornado bereizi gertatu zirela zehaztu zuen; bata 18:50ean hasi zen Carabanchel Alto inguruan, eta bestea 19:01ean gertatu zen. 
Garaiko zientzialariek fenomeno meteorologikoa tornado gisa baino gehiago «zikloi baten igarotze»tzat hartu zuten.

Benito Pérez Galdósek *Misericordia* bere eleberrian honela azaldu zuen gertakaria:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Joy Crisp

**Joy A. Crisp** (Colorado, AEB, XX. mendea) Marteko geologian espezializatutako geologo planetario estatubatuarra da. NASAk Martera egindako misioetan egindako lanagatik da ezaguna, besteak beste, Mars Exploration Rover eta Mars Science Laboratory misioetan.

## Biografia 
### Lehen urteak eta hezkuntza 
Crisp Colorado Springsen (Colorado, AEB) jaio zen. 1979an Carleton Collegen geologian lizentziatu zuen, eta maisutza bat (1981) eta doktoretza bat (1984) lortu zituen Princetongo Unibertsitatean. Geroago, Crisp doktoratu ondoko ikertzailea izan zen UCLAn bi urte baino gehiagoz. Bere ikerketek Kanariar Uharteetako arroken ikerketa barne hartu zuten, sumendien antzeko baldintzetan. MSL Curiosity rover misiorako proiektuaren alboko zientzialaria da.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
1890eko Dreuxko tornadoa

**1890eko Dreuxko tornadoa** abuztuaren 18an izandako ekaitz bortitza izan zen. 22:00 izan baina zertxobait aurretik, tornado batek Dreux udalerria, Blaise eta Eure ibaietako ibarrak eta Brissard herrixka kaltetu zituen.

Lekukoek emandako deskribapenen arabera, 22:00ak aldera, hegoaldetik zetozen kumuluninbo beltz handiak hirirantz mugitzen ziren. Hodei hauek tximistak jaurtiki zituzten etengabe, eta gero trumoiak jotzen hasten zen txingor gogor batek lagunduta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak