Mohammad Hidayatullah

**Mohammad Hidayatullah**, OBE (  ; 1905eko abenduaren 17a - 1992ko irailaren 18a) Indiako jurista eta estadista izan zen, bi aldiz behin-behineko Indiako presidente gisa aritu zena, 1969an eta 1982an. Aldi berean, Indiako Auzitegi Goreneko presidente gisa aritu zen 1968tik 1970era, eta ondoren Indiako presidenteorde gisa 1979tik 1984ra.   

## Biografia 
Hidayatullah 1905ean jaio zen Hafiz Mohammed Wilayatullah Khan Bahadur-en familia ezagunean. Bere aitona, Munshi Kudartullah, abokatua zen Benaresen.   Bere aita India osoko poeta ospetsua zen, urdueraz poemak idazten zituena, eta ziurrenik berarengandik jaso zuen Hidayatullah epaileak hizkuntzarekiko eta literaturarekiko maitasuna. Hidayatullah Aligarh Unibertsitate Musulmaneko urrezko domina izan zen 1897an, Sir Ziauddin Ahmad matematikari ospetsua gaindituz, Syed Ahmed Khanen gogokoena. Wilayatullah ICSn aritu zen 1928ra arte eta Batzar Legegile Zentraleko kide izan zen 1929tik 1933ra. Hidaytullah-en anaia zaharrenak, Mohammed Ikramullah (ICS, geroago Pakistango Kanpo Arazoetarako idazkaria) eta Ahmedullah (ICS, Tarifa Batzordeko presidente gisa erretiratu zena), jakintsuak eta kirolariak ziren. Bestalde, urduerazko poesian nabarmendu zen.  

1922an Raipur-eko Gobernuaren Bigarren Hezkuntzako Eskolan lehen hezkuntza amaitu ondoren, Hidayatullah-ek Morris College-n ikasi zuen Nagpur-en, eta han ''Phillip's Scholar'' izendatu zuten 1926an. 1926an graduatu zenean, Malak Urrezko Domina eman zioten. Indiarrek atzerrian britainiar zuzenbidea ikasten zuten joerari jarraituz, Hidayatullah-ek Cambridgeko Unibertsitateko Trinity College-n ikasi zuen 1927tik 1930era, eta bertan lortu zituen B.A. eta M.A. tituluak. Bertan, 2. meritu ordena lortu zuen eta urrezko domina eman zioten bere errendimenduagatik 1930ean. 25 urte besterik ez zituela Lincoln's Inn-en Abokatuen Elkargoan sartu zen. Filipinetako Unibertsitatean LL.D. (Honoris Causa) eta Bhopaleko Unibertsitatean (gaur egun Barkatullah Unibertsitatea) eta Kakatiyako Unibertsitatean D. Litt. (Honoris Causa) eman zioten. Cambridgen zegoela, Hidayatullah Indiako Majliseko presidente hautatu zuten eta 1929an izan zen. Bertan zegoela, Ingelesa eta Zuzenbidea ikasi zituen Lincoln's Inn ospetsuan. Horrez gain, abokatu postua lortu zuen 1930ean.  

## Karrera 
[thumb|[Zakir Husain presidentea M. Hidayatullah epailearen zin egiteko ekitaldian, Rashtrapati Bhavanen]]
Graduatu ondoren, Hidayatullah Indiara itzuli zen eta 1930eko uztailaren 19an Nagpurren Erdialdeko Probintzietako eta Berarreko Auzitegi Nagusiko abokatu gisa matrikulatu zen. Jurisprudentzia eta Mahomedan Zuzenbidea ere irakatsi zituen Nagpurren Zuzenbide Unibertsitateko Fakultatean, eta Ingeles Literaturako Hedapen irakaslea ere izan zen. 1942ko abenduaren 12an, Gobernuaren Abokatu izendatu zuten Nagpurren Auzitegi Nagusian. 1943ko abuztuaren 2an, Erdialdeko Probintziak eta Berarreko (gaur egun Madhya Pradesh) abokatu nagusi bihurtu zen, eta kargu horretan jarraitu zuen 1946an Auzitegi Nagusi horretako epaile gehigarri izendatu zuten arte. Indiako estatu bateko, Madhya Pradesh-eko, abokatu nagusi gazteena izatearen ohorea izan zuen.   

1946ko ekainaren 24an, Hidayatullah Erdialdeko Probintzietako eta Berarreko Auzitegi Nagusiko epaile gehigarri izendatu zuten, eta 1946ko irailaren 13an Auzitegi Nagusiko epaile iraunkor izendatu zuten, eta han aritu zen 1954ko abenduaren 3an Nagpurko Auzitegi Nagusiko epaile nagusi izendatu zuten arte, Auzitegi Nagusiko epaile nagusirik gazteena izanik. 1956ko azaroan, Madhya Pradeshko Auzitegi Nagusiko epaile nagusi izendatu zuten.  1958ko abenduaren 1ean, Indiako Auzitegi Goreneko epaile izendatu zuten. Bere garaian, Indiako Auzitegi Goreneko epailerik gazteena izan zen. Ia 10 urtez epaile gisa aritu ondoren, 1968ko otsailaren 28an Indiako epaile nagusia izendatu zuten &#x2013; Indiako lehen Epaile Nagusi musulmana bihurtuz.

1970eko abenduaren 16an erretiratu zen kargu horretatik.     Auzitegi Gorenean egindako ibilbidean zehar, Hidayatullahek epaiketa eman zituen eta 1.220 epaimahaitan parte hartu zuen. 

## Indiako presidentea (1969) 
Indiako epaile nagusiaren karguan zegoela, orduko Indiako presidentea, Zakir Husain, bat-batean hil zen, oraindik karguan zegoela, 1969ko maiatzaren 3an. Orduko Indiako presidenteordea, VV Giri jauna, presidente bihurtu zen. Geroago, Girik presidente eta presidenteorde karguak utzi zituen 1969ko presidentetzarako hauteskundeetan hautagai izateko. Ondoren, Hidayatullah Indiako presidente izan zen denbora laburrean, uztailaren 20tik abuztuaren 24ra. Richard Nixon Estatu Batuetako presidenteak Indiara egindako bisitak historiko bihurtu zuen bere presidentetza-agintaldia. 

Erretiroa hartu ondoren, Hidayatullah Indiako presidenteorde hautatu zuten alderdi ezberdinen arteko adostasun bidez, eta kargu altu hori bereizgarri gisa bete zuen 1979tik 1984ko abuztura arte. Presidenteorde gisa aritu zen bitartean, guztien errespetua irabazi zuen bere inpartzialtasunagatik eta independentziagatik.

1982an, Zail Singh orduko presidentea Estatu Batuetara joan zenean tratamendu medikoa jasotzera, Hidayatullah presidenteordeak izan zuen presidente kargua 1982ko urriaren 6tik 31ra. Horrela, bi aldiz izan zuen presidente kargua. 

Hidayatullahi buruzagi batzuek 1982an presidentetzarako hautagaitza aurkezteko eskatu zioten. Hala ere, adeitasunez uko egin zion eskaintzari, hauteskundeetara aurkeztea ez zela koherentea esanez, bai balio pertsonalen aldetik, bai irudi publikoaren aldetik.  

Kargu horietan guztietan aritu izanak Hidayatullah berezia bihurtu zuen Indiako historiako beste kideen artean. Indiako Auzitegi Goreneko presidente, Indiako presidente eta Indiako presidenteorde karguak bete zituen pertsona bakarra bihurtu zen.  

Auzitegi Gorenean denbora luzez egon zen bitartean, hainbat epaiketa garrantzitsutan parte hartu zuen, besteak beste, *Golaknath Punjab estatuaren aurka* auzian, zeinak Parlamentuak ez zuela Oinarrizko Eskubideak konstituzio-zuzenketaren bidez murrizteko ahalmenik ikusi baitzuen. *Ranjit D. Udeshi*  kasuan, lizunkeriaren legeari buruzkoa, literaturarako dohaina erakutsi zuen eta bereziki aipagarria da.

### Karrera Nagpurren 
Auzitegi Nagusiko epaile izendatu aurretik, Hidayatullah tokiko eta estatuko gaietan parte hartu zuen. Hauek dira bete zituen batzordeko kargu batzuk:

* Nagpurko Udal Batzordeko kidea (1931–1933)
* Nagpur Unibertsitateko Zuzendaritza eta Kontseilu Akademikoetako kidea (1934–1953)
* Nagpur Hobekuntzarako Fundazioko kidea (1943–1945)
* Nagpurko Abokatuen Kontseiluko kidea (1943–1946)
* Madhya Pradesh-ko *Bharat Scouts and Guides* elkartearen komisario nagusia (1950–1953)

Kargu horietako asko, baita Auzitegi Goreneko epailearenak ere, Indiako Independentzia baino lehen izan ziren, eta Britainia Handiari egindako zerbitzutzat hartzen ziren guztiak, beraz, Hidayatullahi Britainiar Inperioko Ordenako Ofizial gisa ohorea eman zion George VI.a erregeak 1946ko Erregearen Urtebetetze Ohoreetan . 
### Irakaskuntza eta beste elkarte batzuk 
[thumb|[Bangalore|Bangaloreko Indiako Unibertsitateko Zuzenbide Fakultate Nazionalean, Mohammad Hidayatullah epailearen auzitegi simulatuko aretoaren sarrera,]]
Garai hartako lege-erakunde nagusietako batean hezi ondoren, Hidayatullah-ek karrera akademiko batera ekin ahal izan zion Indiara itzuli eta gutxira. 1935ean, irakasle postua lortu zuen Zuzenbide Unibertsitateko Fakultatean, eta han 1943ra arte irakatsi zuen. Geroago, Nagpurko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultateko dekanoa izan zen 1949tik 1953ra. Horrez gain, Zuzenbide Fakultateko beste hainbat erakundetan aritu zen 1950eko hamarkadan zehar: Sagar Unibertsitatean, Court Vikramgo Unibertsitatean eta Aligarheko Unibertsitate Musulmanean. 1968tik 1970era Delhiko Unibertsitateko errektoreordea izan zen, 1969tik 1985era Jamia Millia Islamiako errektore, 1979tik 1984ra Delhiko eta Punjabeko Unibertsitateetako errektore eta 1986tik 1990era Hyderabadeko Unibertsitateko errektore. Indiako Zuzenbide Institutuko presidentea izan zen 1963tik 1970era, Nazioarteko Zuzenbide Elkarteko (Indiako adarra) presidentea 1968tik 1970era eta Indiako Nazioarteko Zuzenbide Elkartekoa 1969-70ean.  

Garai batean, Epaileen Munduko Batzarreko Kontseilu Exekutiboko eta Nazioarteko eta Konparazioko Zuzenbide Britainiarreko Institutuko Zuzendaritza Batzordeko kide izan zen. Bruselako Eskaut eta Gida Ohien Nazioarteko Kontseiluko kidea eta Indiako Eskaut Elkarteko Eskaut Burua izan zen. Erretiroa hartu ondoren, Hidayatullahek Eskautekiko interesa berreskuratu zuen eta India Osoko Eskaut Elkarteko Eskaut Burua izan zen 1982tik 1992ra. Bombayko Historia Naturalaren Elkarteko presidentea eta Indiako Eskizofreniaren Ikerketa Fundazioko eta Indiako Commonwealth Elkartearen babesle karguak izan zituen. Umezurtz eta Haur Abandonatuen Munduko Elkarteko kidea eta Jawaharlal Nehru-Cambridge Unibertsitateko Fundazioko sortzailea ere izan zen. India ordezkatu zuen hainbat herrialde eta hiritan egindako nazioarteko biltzarretan, hala nola Washingtonen, Londresen, Genevan, Sydneyn, Hagan, Tokion, Stockholmen, Belgradon, Kairon eta Bangkoken.  

### Jakintsua eta hizkuntzalaria 
Hidayatullah hindi, ingeles, urdu, persiera eta frantsesaren jakintsua zen. Indiako beste hizkuntza batzuen ezagutza praktikoa zuen, besteak beste, sanskritoa eta bengalera. 

## Erakundeak 
Hidayatullah Indiako Zuzenbide Institutuko, Nazioarteko Zuzenbide Elkartearen (Indiako adarra) eta Indiako Nazioarteko Zuzenbide Elkarteko presidentea izan zen 1968tik 1970era. Indiako Gurutze Gorriaren Elkarteko presidentea ere izan zen 1982an. Estatu Batuetako Hunger Project-ekin, Umezurtz eta Haur Abandonatuen Munduko Elkartearekin (Geneva) eta Nazioarteko Gai Humanitarioei buruzko Batzorde Independentearekin (1982–84) lotura estua izan zuen.

Naya Raipur-eko Hidayatullah Zuzenbide Unibertsitate Nazionalak haren izena darama.

## Liburuak 
* *Democracy in India and the Judicial Process*, 1966, Asia argitaletxea (1967).
* *The South-West Africa Case*, Asia argitaletxeak argitaratua 1967an (1966).
* *Judicial Methods Published for the Institute of Constitutional and Parliamentary Studies by National Publishing House* (1970).
* ''A Judge's Miscellany*, NM Tripathi (1972).
* *USA and India*: All India Reporter (1977).
* *A Judge's Miscellany (Second Series)* N. M. Tripathi(1972).
* *Indiako Konstituzioaren bosgarren eta seigarren eranskinak*, Ashok Pub. House
* *My own Boswell* (Autobiografia) Arnold-Heinemann (1980).
* *Editorea, Mullaren lege musulmana*
* *Constitutional law of India*: Bar Council of India Trust (1984).
* *Right to property and the Indian Constitution*: Kalkutako Unibertsitatea (1984).
* *Justice Hidayatullah on commercial laws*: Deep & Deep (1982).

## Sariak eta ohoreak 
### Ohore nazionalak 
* India Britainiarra:
** 50x50px Britainiar Inperioko Ordena, *Officer'' (1946)

### Atzerriko ohoreak 
* Jugoslavia:
** 50x50px Jugoslaviako Bandera Ordena Gerrikoarekin (1970)

### Hiriko giltza. 
* Manila, Filipinak:
** Hiriko giltza. (1971)

### Beste sari batzuk 
* Merezimenduaren domina eta plaka Philconsa, Manila, 1970
* Mark Twainen Zalduna, 1971;
* "Allahabad Unibertsitateko Ikasle Ohien Elkartea" elkarteko 42 kideen zerrendan "Proud Past Alumni" saria jaso zuen, NCR, Ghaziabad (Greater Noida) 2007-2008 kapitulua, 1860ko gizarte legearen arabera erregistratua, 407/2000 erregistro zenbakiarekin.   
* Lincoln's Inn-eko ohorezko epaimahaikidea, 1968; Indiako Inns of Courts Society-ko ohorezko presidentea.
* Gerra Zerbitzuko Intsignia, 1948;
* Shiromani Saria, 1986;
* Indiako Arkitektoen Saria, 1987;
* Banarasko Hindu Unibertsitateko Dashrathmal Singhvi Memorial Saria.  

1970 eta 1987 artean, Indiako 12 unibertsitatek eta Filipinetako Unibertsitateak Zuzenbideko Doktore edo Literaturako Doktore ohorezko titulua eman zioten.  

## Legatua 
[alt=HNLU BUILDING|eskuinera|thumb|[Hidayatullah Zuzenbide Nazionaleko Unibertsitatea]]
Bere omenez, Hidayatullah Zuzenbide Unibertsitate Nazionala sortu zen 2003an, bere jaioterrian, Raipurren, Chhattisgarh estatuan.  Unibertsitateak Hidayatullah epailearen oroimenezko auzitegi simulatuen lehiaketa nazionala (HNMCC) ere antolatzen du, eta 2024an Hidayatullah epailearen oroimenezko nazioarteko auzitegi simulatuen lehiaketa (HIMCC) izatera aldatu zen, haren oroimenez. 

## Bizitza pertsonala 
1948an, Hidayatullah Pushpa Shah-ekin ezkondu zen, familia jain batekoa.  Aitaren izena A. N. Shah zen eta Errentaren gaineko Zergaren Apelazio Auzitegiko presidentea zen. Familiako alaba zaharrena zen. 1948ko maiatzaren 5ean ezkondu zen Hidayatullah-ekin 

Haien semea, Arshad Hidayatullah, Indiako Auzitegi Goreneko aholkulari nagusia da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* J. Hidayatullah-ren