open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kristau-demokrazia

[thumb|[Alemaniako CDU alderdi kristau-demokrataren propaganda, Konrad Adenauerren aldeko botoa eskatzen.]]
**Kristau-demokrazia** XIX. mende bukaeran sortutako korronte politikoa da. Leon XIII.a aita santuak gizarte arazoari zein sozialismo edo komunismoaren indartzeari erantzuteko argitaratutako *Rerum Novarum* entziklikako irakatsiak hartzen ditu oinarri.

Gehienetan zaila izaten da kristau-demokraziaren ideologia zehatz definitzea. Orokorrean esan daiteke moral, tradizio, gizarte ordena eta kulturan kontserbadoreak direla, baina gizartearen inguruan duten ikuspuntuak ezkerrera hurbiltzen ditu, bereziki pobreziaren aurka eta ongizate estatuaren alde lan egiten dute eta. Azkenik, giza eskubideak eta ekimen indibiduala defendatzen dituztenez, joera liberalak ere hartzen dituzte.

Kristau-demokrazia Europan, Hego Amerika eta Erdialdeko Amerikan da fenomeno esanguratsua. Europako alderdi kristau-demokratak joera kontserbadoreagokoak izan ohi dira bere kide amerikarren aldean, bereziki gai ekonomikoetan.

## Historia 
XIX. mendearen amaieran, Leon XIII.a aita santuak *Rerum Novarum* entziklika kaleratu zuen; bertan, herrialde industrialetako langileek bizi zuten egoera larriaren aurrean, Elizak zerbait egin behar zuela aldarrikatzen zuen, sozialismoak zein komunismoak izan zitzaketen balizko arrakastei aurre egiteko. Doktrina horrek indar berezia hartu zuen 1931n, Pio XI.ak kaleratutako *Quadragesimo Anno* entziklikarekin.

Kristau-demokrazia, urteen joanean, ideologia katoliko izatetik mugimendu zabalagoa izatera igaro da. Zentzu horretan, populazio protestante handiko herrialdeetan katoliko eta protestanteak biltzen dira alderdi kristau-demokrata handietan (Alemaniako CDU esaterako). Eskandinaviar herrialdeetan, aldiz, populazio katolikoa oso txikia izan ohi da, eta alderdi kristau-demokrata gehienak joera kontserbadoreko protestanteek osatzen dituzte.

Kristau-demokrazia Europar Batasunaren eraikuntzarako oinarrizko ideologia izan da. Eraikuntza horretan parte hartu zuten, besteak beste, Robert Schuman, Alcide de Gasperi eta Konrad Adenauerrek.

Alderdi politikoei dagokienez, beraien buruak kristau-demokratatzat dituzte, besteak beste, hauek: Alemaniako CDU eta CSUk, Norvegiako Alderdi Kristau-Demokratak, Irlandako Fine Gaelek, Suediako Kristau-Demokratek, Maltako Alderdi Nazionalistak, Kataluniako Batasun Demokratikoak, Txileko Alderdi Kristau Demokratak, etab.

## Kanpo estekak
Budva

**Budva** (serbieraz Будва, *Budva*,  edo  ahoskatua; italieraz: *Budua*) Montenegroko kostaldeko herri bat da, 10.918 biztanlerekin (2003ko zentsuan). Era berean izen bereko munizipalitatearen hiriburua da, 15.909 biztanlerekin.

## Biztanleria 
## Turismo 
Budva Montenegroko turismoaren hiriburua da. Budvatik gertu hotel esklusiboak daude (Sveti Stefan eta Miloere), ospetsu askok. Montenegroko enpresaburu eta politikariek erabiltzen dituzten lekuak dira horiek.

## Senidetutako hiriak 

Budva hiri hauekin senidetutako dago:
* Banská Bystrica, Eslovakia
* Belgrad, Serbia
* Bijeljina, Bosnia eta Herzegovina
* Celje, Eslovenia
* Čukarica (Belgrad), Serbia
* Eastern AO (Mosku), Errusia
* Kamnik, Eslovenia
* Kyiv, Ukraina
* Laktaši, Bosnia eta Herzegovina
* Makarska, Kroazia
* Novi Sad, Serbia
* Ohrid, Ipar Mazedonia
* Pakrac, Kroazia
* Petacciato, Italia
* Petropavlovsk-Kamchatsky, Mosku, Errusia
* Praga 4 (Praga), Txekia
* Rimini, Italia
* Stari Grad (Sarajevo), Bosnia eta Herzegovina
* Valašské Meziříčí, Txekia
* Velika Plana, Serbia
* Vrnjačka Banja, Serbia
* West Palm Beach, AEB
* Yalova, Turkia
* Zigong, Txina

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sveti Stefan

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala.
* Budva turismoa.
* :Turismo Montenegron.
Pechina

**Pechina** Almeriako udalerria da. 2006an 3.473 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
* Pechina - Pechinako Udala. web orri ofiziala
* Pechina -Andaluziako Juntaren informazioa
* Pechina - Almeriako Probintzia Aldundia
Porvoo

{{Finlandiako udalerri infotaula
| sorrera = 1346
| izena = Borgå / Porvoo
| kolorea = #0000FF
| berezko izena = Borgå stad (suedieraz)Porvoon kaupunki (finlandieraz)
| armarria = Porvoo.vaakuna.svg
| nongo = Porvooko
| kodea2 = FIN
| eskualdea = Nilandiako eskualdea
| barrutia = Porvooko azpieskualdea
| alkatea = Jukka-Pekka Ujula
| kokapena = Porvoo.sijainti.suomi.2010.svg
| koordenatuak = {{Koord|60|23|35|{}|25|39|50|{}|kodea=CN|display=inline,title}}
| azalera = 2.139,81 km² 
| ur-azalera = 1.485,30 km² (%69,4)
| biztanleria = 49.622 (2014.04.30) 
| dentsitatea = 75,82 bizt/km²
| urtea = (2012) 
| besterik7 = Finlandiera
| besterik7balioa = % 64,7 (ofiziala)
| besterik8 = Suediera
| besterik8balioa = % 30,7 (ofiziala)
| besterik9 = Besteak
| besterik9balioa = % 4,6
| besterik3 = Webgune ofiziala
| besterik3balioa =  
}}
**Borgå** edo **Porvoo** Finlandiako udalerria da, Helsinki hiriburutik 50 km-ra. Bere izena suedieratik dator: *borg* (gaztelua) eta *å* (ibaia). Izan ere, Porvoo erdi aroko finlandiako 6 herrietako bat izan zen eta lehen aldiz XIV. mendean izan zen aipatua apaizen eskuizkribuetan. Porvoo ibaiaren hertzeko herria, betidanik oso fededuna izan da eta bertan Finlandiako eliza luteranoko egoitza nagusia dago.

thumb|250px|none|Ibai ertzeko eraikuntzak.

## Historia 
eskuinera|thumb|200px|Porvooko katedrala.
Porvoo 1346. urtean izan zen fundatua. Suediak, 1721. urtean Viipuri finlandiar hiria galdu zuenean, Porvoo, ekialdeko kostan garrantzi handia hartzen hasi zen. Gainera, Finlandiako bigarren hiri nagusia zenez, Errusiak 1809. urtean konkistatu zuenean, Suediak amore eman zuen eta Finlandia osoa eskaini zien.
Handik aurrera, Porvoo, erdi aroan izandako garrantzia alde batera utzi eta bigarren mailako hiria bihurtu zen, Helsinki hiria hurbiltasunez hazten ikusi duen bitartean.

## Hiriaren garapena 
Herria bere zahartasunagatik da ezaguna, izan ere oraindik erdi aroko azpiegiturak eta zurezko eraikuntzak mantentzen jarraitzen ditu. Porvooko erdigunea bertako katedrala da, erdi arokoa. 2006ko suteak igaro ondoren UNESCOren babes osoa dauka eta konpontze eta mantentze lanak erakundearen esku daude. 

XX. mende bukaeran hiria berregituratzeari ekin zioten; zubiak eraiki zituzten, etxe eta azpiegiturak hobetu zituzten. Honen ondorioz, gaur egun, aitzineko eta etorkizun erdibideko hiria aurki dezakegu, bi garaien nahasketa lortu duelarik. 

## Hiri senidetuak 
## Pertsonaia ezagunak 
* Sami Hyypiä, Liverpool FC-go futbolaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maitalea

***Matailea*** (frantsesez ''L'amant*) Marguerite Duras idazle frantziarraren eleberri autobiografikoa da, 1984an argitaratua. Liburu honekin idazleak Goncourt Saria irabazi zuen.

Frantziaren kolonia zen Indotxinan dago girotuta eta maitasun-harreman bat aztertzen du, 15 urteko neska frantziar baten eta 32 urteko gizon txinatar baten harremana, hain zuzen.

## Zinema 
1992an Jean-Jacques Annaudek liburua izenburu berdineko filmean* zinemaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* [Peru Azpillaga(https://eu.wikipedia.org/wiki/Peru_Azpillaga) *Berrian*, 2018ko uztailaren 1.a]
Agurea eta itsasoa

***Agurea eta itsasoa*** (ingelesez *The Old Man and the Sea*) Ernest Hemingway idazle estatubatuarrak idatzitako eleberria da. Kuban idatzi zuen 1951n eta 1952an argitaratu zen. Ernest Hemingwayren azken fikziozko lana izan zen, baita entzutetsua ere. Liburuak 1953an Pulitzer Saria jaso zuen.

Argudioa erraza da: Kubako arrantzale zahar batek (*Santiago*) borroka luzea edukiko du oso arrain handi batekin. XX mendeko fikziozko liburu garrantzitsuenetarikotzat hartzen da.

Liburua askotan zinemaratu da. Filmik ezagunena John Sturgesek 1958an zuzendutakoa *izenburu berdineko filma* da, Spencer Tracy antzezlea Santiagoren papera jokatzen.

## Euskarazko bertsioak 
1960ko abuztuaren 21ean, Ernest Hemingway-k *Agurea eta itsasoa* eleberria euskaratzeko baimena eman zion Jose Artetxeri. Liburuaren hitzaurrean kontatzen du Artetxek idazle estatubatuarrarekin izandako enkontrua, nola egon zen hura zezenketetatik itzuli zain eta nola gerturatu zitzaion Donostiako Maria Cristina hotelean. Asmoa azaldu zionean, euskaraz zelako, adierazi ziola eskubideengatik ezer kobratuko. 1963an argitaratu zen Anjel Goenagak itzulitako eleberria.

Euskaraz bi bertsio daude, beraz. Bata, aipatutako Anjel Goenagak itzulia eta Itxaropena argitaletxeak argitaratua 1963an, Kuliska Sorta bilduman. Bigarrenik, 1990ean Elkarrek bigarren itzulpena argitaratu zuen, Joxemari Iturraldek egindakoa.

## Zinema 
* *The Old Man and the Sea* (1958)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://www.susa-literatura.eus/emailuak/ernest/ Susa argitaletxearen webgunean.
Bijelo Polje

**Bijelo Polje** (,  ahoskatua) Montenegroko iparraldeko herri bat da, 15.883 biztanlerekin (2003ko zentsuan). Era berean izen bereko munizipalitatearen hiriburua da, 50.284 biztanlerekin.

#### Herritar ezagunak 
Dusko Ivanovic, saskibaloi entrenatzailea.

## Kanpo estekak
Miguel Okendo

**Miguel Okendo Segura** (Donostia, 1534 &ndash; itsasoan, 1588) itsasgizon eta militar gipuzkoarra zen, Antonio Okendo amiral ezagunaren aita.

## Biografia 
* 1575 - Bere ontziarekin Orango jardunean parte hartu zuen.
* 1582 &ndash; Gipuzkoako eskuadrako kapitain nagusi zela, Terceira uharteko guduan parte hartu zuen Álvaro de Bazán amiralaren agindupean. Bertan Frantziako ontziak bereganatu eta banderak ezarri zizkion.
* 1583 - Terceira uharteaz jabetu zen, kosta begiztatu eta bertan lehorreratu ondoren.
* 1588 &ndash; Juan Martinez de Rekalde bilbotarrarekin batera Itsas Armada Garaiezineko lotinant izendatu zuten, Medina Sidoniako dukearen itsasoko ezagutza falta osatu zitzaten. Okendoren ontziak su hartu zuen eta bertan behera utzi beharrean aurkitu zen. Zoritxarreko egun horretatik itzultzean, Donostian hil zen gaixorik, urriaren 1 edo 2an.

## Kanpo estekak 
* ''Catálogo de la Exposición Histórico Naval Oceanográfica Vascongada 1913an egindako erakusketa.
Níjar

**Níjar** Almeriako hego-ekialdean dagoen udalerria da.2006ean 24.435 biztanle zituen.

## Herriak 
Udala populazioaren hurrengo nukleoetan zatitzen da.

## Demografia 
## Inguru naturala 
Udalerrian Gatako lurmuturra kokatuta dago, Natura Parketzat izendaturik.

## Kanpo estekak 
* Nijar - Nijarko Udala. web orri ofiziala
* Nijar -Andaluziako Juntaren informazioa
* Nijar - Almeriako Probintzia Aldundia
* Níjar - Nijar turistiko portalea
* Nijar(San Jose) - San Jose turistiko portalea
Pirinioetako Ibilbide Garaia

right|300px|thumb|Euskal Herriko Pirinioetako Ibilbide Garaiaren mapa.
**Pirinioetako Ibilbide Garaia** edo **HRP** (frantsesezko akronimoagatik: *Haute Randonnée Pyrénéenne*) Pirinioak mendebaldetik ekialdera zeharkatzen dituen ibilbide bat da, GR 10 eta GR 11 ibilbide ezagunen gisara. Azken horiek, ordea, erdi-mailako altutasunean ibiltzen dira eta HRPa, berriz, goi-mendian, gailurrik gailur. mendi hegian ahalik eta gehien ibiliz.

Ibilbidea balizatu gabe dago eta zailtasun une batzuk ere baditu, baina GR 10k eta 11k ez bezala ez du desnibel handirik egun bakoitzeko ibilian. Mendian zaildutakoentzakoa da. 45 etapa ditu.

1906tik aurrera hasi ziren ibilbide hau egiten. Jean Bepmale frantziarrak deskribatu zuen lehen aldiz 1907an, baina erabat berregin eta deskribatu zuen 1968an Georges Veron herrikideak. Geroztik, tarteka-tarteka eguneratzen da hark idatzitako gida (Rando-Editions argtaletxea, *Haute randonnée pyréenne* https://web.archive.org/web/20070922213752/http://www.pyrenees-pireneus.com/BIBLI-HRP.htm.

## Kanpo estekak 
*  La Haute route des Pyrénées (HRP)
*  Jean Bepmale et la première traversée des Pyrénées en 1906
*  Galerie des arrivées
Higer

**Higer** Gipuzkoako lurmutur bat da, Hondarribian kokatua, herrigunetik 4 kilometro iparraldera. Itsasargi garrantzitsua du. Lurmuturretik gertu dago Amuitz uhartea.

## Historia 
Gizakiaren historiaren aztarnategi garrantzitsua da:
* Goi Paleolitoko aztarnak aurkitu dira lurmuturrean.
* Inguruetan, Jaizkibel mendiaren itsasertzeko hegalean 2003an egindako indusketetan, M. J. Iriartek eta A. Arrizabalagak giza hilobi bat aurkitu zuten, duela 8.300 urtekoa, Mesolitoko maskortegi batean.
* Badian, erromatarren aztarnak aurkitu dira (*Higerko brontzeak* izenez ezagunak)

## Ibilbideak 
### GR 11 ibilbidea 
GR 11 ibilbidearen abiapuntua da. Ibilbide horrek Pirinioak zeharkatzen ditu mendebaldetik ekialdera —edo alderantziz, norberak egindako bidearen arabera—, betiere mendilerroaren hegoaldeko isurialdetik.

### GR 121 ibilbidea 
Lurmutur honetatik Gipuzkoa osoari itzulingurua egiten dion GR 121 ibilbidea ere igarotzen da. Hain zuzen ere, ibilbide horretako zatia den eta Gipuzkoako kostaldea zeharkatzen duen Talaia ibilbidearen Hondarribia eta Pasai Donibane arteko etaparen abiapuntua edo helmuga da (norberak egindako bidearen arabera).

## Kanpo estekak
Cetinje

**Cetinje** (serbieraz Цетиње / *Cetinje*;  ahoskatua) Montenegroko hego-mendebaldeko herri bat da, 15.137 biztanlerekin (2003ko zentsuan). Era berean izen bereko munizipalitatearen hiriburua da, 18.482 biztanlerekin.

Hiria ingurune karstiko batean dago eta ondoan Lovcen mendia dago, Mendi Beltza, Montenegroren izena datorren lekua.

## Kanpo estekak
Danilovgrad

**Danilovgrad** (,  ahoskatua) Montenegroko erdialdean dagoen herri bat da, 5.208 biztanlerekin (2003ko zentsuan). Era berean izen bereko munizipalitatearen hiriburua da, 16.523 biztanlerekin.

## Kanpo estekak
Ilunpeen bihotzean

***Ilunpeen bihotzean*** () Joseph Conrad idazlearen eleberririk ospetsuena da, 1902an argitaratua. Idazlea sei hilabetez egon zen Belgikako Leopoldo II.a erregeak suntsitutako Kongon, eta egonaldi horretan oinarrituta dago liburua.

## Argumentua 
Eleberrian Charlie Marlow marinel zaharrak, urte batzuk lehenago, Kurtz jaunaren bila Kongo ibaian zehar egindako ibilaldia kontatzen du. Kurtz boli-ustiategi bateko nagusia zen eta Kurtzekiko topaketa jarrera kolonialista hipokritaren baieztapena izango da. Halaber, kolonialismoaren zuribidea (gurutzada moral eta merkataritzakoa zela) guztiz gezurtatuta geratuko da.

## Euskarara itzulpena 
1990 urtean Ibaizabal argitaletxeak euskarara ekarri zuen Literatura Unibertsala bilduman, Iñaki Ibañezek itzulita. 2014 urtean Elkar etxeak berrargitaratu zuen Urrezko Biblioteka bilduman. 

## Zinema 
Francis Ford Coppola eleberri honetan inspiratu zen *Apocalypse Now* (1979) filmaren gidoia prestatzean. Gaur egun ere, eleberriak film eta telesail ugari inspiratzen dit

## Ikus, gainera 
* Eleberri ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Euskarara ekarria Armiarman
James Cain

**James Mallahan Cain** (Annapolis, Maryland, Ameriketako Estatu Batuak, 1892ko uztailaren 1a - 1977ko urriaren 27a) ingelesezko idazlea eta kazetaria izan zen. Eleberri beltzaren ordezkari gorenetarikoa izan zen, Raymond Chandler eta Dashiell Hammettekin batera.

Irlandar jatorrikoa, bere aita irakaslea eta bere ama opera kantaria izan ziren. Bere amarengandik jaso zuen Cainek bere musikazaletasuna.

1917an Ameriketako Estatu Batuetako Armadan sartu zen, Lehen Mundu Gerran Frantzian borrokatzeko. Han hasi zen idazten Armadaren aldizkari baterako. AEBetara itzultzean, kazetaritza lanarekin jarraitu zuen, fikziozko liburuak idazten hasi arte.

Bere idazlanen argudio nagusia zera da: gizon bat hondoratzen da emakume baten erruz eta kriminal eta emakumearen konplize bihurtzen da. Bere musikazaletasuna ere idazlan batzuetan nabarmentzen da.

**Cain**ek bizitza osoa eman zuen idazten, baina arrakasta lehen urteetan bakarrik lortu zuen. 85 urterekin hil egin zen alkoholak jota.

## Idazlanak 
* *Our Government* (1930)
* *The Postman Always Rings Twice* (1934)
* *Serenade* (1937)
* *Mildred Pierce* (1941)
* ''Love's Lovely Counterfeit* (1942)
* *Career in C Major and Other Stories* (1943)
* *Double Indemnity* (1943)
* *The Embezzler* (1944)
* *Past All Dishonor* (1946)
* *The Butterfly* (1947)
* *The Moth* (1948)
* *Sinful Woman* (1948)
* *Jealous Woman* (1950)
* *The Root of His Evil* (1951)
* *Galatea* (1953)
* *Mignon* (1962)
* *The Magician's Wife* (1965)
* *Rainbow's End* (1975)
* *The Institute* (1976)
* *The Baby in the Icebox* (1981)
* *Cloud Nine* (1983)
* *The Enchanted Isle* (1985)

### Euskaraz 
* *Galbidea (*The Root of His Evil*)* (2001). Igela argitaletxea. Itzultzailea: Xabier Olarra.
* *Iruzurgilea *(*The Embezzler*) (2002). Igela argitaletxea. Itzultzailea: Xabier Olarra.
* *Postariak bi aldiz deitzen du beti* (*The Postman Always Rings Twice'') (2003). Igela argitaletxea. Itzultzailea: Xabier Olarra.

## Ikus, gainera 
* Literatura amerikarra
* Ingelesezko literatura
Konakry

**Konakry** (; susueraz: '''') Gineako hiriburua eta hiri nagusia da. 2007ko erroldaren arabera 1.857.153 biztanle zituen.

## Kokapena eta ezaugarriak 
Ozeano Atlantikoaren kostaldean dago kokatuta, herrialdeko hego-mendebaldean, Tombo edo Tumbo izeneko uhartean, Kaloumeko penintsulan, Los uharteen parez-pare. Nazioarteko aireportua eta portua ditu. Burdinkia, bauxita, fruituak, kafea eta arraina esportatzen dira portutik. 1950az gero garatu da industria (ehungintza, janari industria, tabakogintza, zapatagintza, leherkariak). Eraikuntzen artean aipagarriak dira Legebiltzarreko egoitza (Herriaren Jauregia), frantses kolonialismoaren aurka borrokatu ziren martirien omenez eginiko estatua, meskita nagusia eta katedral katolikoa.

## Klima 

## Iruditegia 

Fitxategi:Street (3325488529).jpg|Konakryko kale bat.
Fitxategi:Conakry (3171692174).jpg|Txalupak Konakryn.
Fitxategi:Conakry (3170873709).jpg|Bertako emakumeak.
Fitxategi:Conakry beach (3329203370).jpg|Itsasertza eta hondartza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bissau

**Bissau** Ginea Bissauko hiriburua eta hiri nagusia da. Ozeano Atlantikoaren kostaldean dago, herrialdeko mendebaldean.

Kakahuete, palmondo olioaren eta zur tropikalen esportazioa industria nagusia du. Nazioarteko aireportua du (Bissalanca).

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
Bissau ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko mapa.
Jaunde

**Jaunde** (frantsesezko izen ofiziala, **Yaoundé**,  ahoskatua) Kamerungo hiriburua eta bigarren hiri nagusia da, Douala ondoren. Mefouko departamentuan dago, estatuaren erdialdean, muino ugariko lurralde batean, Sanaga eta Nyong ibaien artean. Unibertsitatea eta administrazio-zerbitzuak. Merkataritza handia du. Doualako hiriarekin burdinbidez lotua dago.

Hiria 1888an sortu zen, Kamerun alemaniarren protektoratu zen garaian. 1915ean belgikarrek hartu zuen, eta 1925ean Kamerun frantsesaren hiriburu izendatu zuten. 1960tik aurrera, Kamerun estatu burujabearen hiriburu izendatu zuten.

## Geografia 
Hiria, Mbam Minkom (1295 m) eta Nkolodom (1221 m) mendiak ipar-ekialdean, eta Eloumden (1159 m) mendia hego-ekialdean dituen muino multzo batean kokatzen da.

Bere auzoak hiriko erliebe menditsuaren arabera banatzen dira. Orokorrean, muino gainetan eraikinak eta errepideak daude eta, behekaldean, nekazaritza lurrak, landaretza eta ur-korronte txiki ugari. Hauetako ibai batzuk Mfoundi, Biyeme eta Mefou dira. Hainbat parke eta lorategi publiko ditu, hala nola, Charles Atangana monumentua, alkatearen bulegoaren eraikina edo Kongresuko Jauregia inguratzen dituztenak.

Administrazio erdigunean Udal Aintzira dago, 1951-1952an sortua.

### Klima 

## Historia 
### Jatorria 
Baso eremuan barneratzeko, Alemaniako administrazio kolonialak Kamerungo kostaldeko barnealdera bi espedizio antolatu zituen. Eugen Zintgraffen agindupean zegoen espedizioa ipar-mendebaldera zuzendu zen bitartean, Richard Kund eta Hans Tappenbeck tenienteak Kribira joan ziren eta ekialdeko Sawa herriaren eraginaren eremua ekidin zuten.

1888ko otsailean, Grand Batangatik abiatuta, Kund eta Tappenbeck tenienteak, Sanagako ibaiertzetik 100 kilometro baino gutxiagora iritsi ziren. Kakahuete landatzaileak ikusi zituzten, Ewondoak, eta ea non zeuden galdetu zieten. Landatzaileek, zihurrenik ezer ulertu gabe, beraien hizkeran *Mia wondo* zirela erantzun zuten, baina alemaniarrek planteatu zuten galderaren erantzuntzat hartu zuten eta lekuaren izena uste zutena idatzi zuten, *Jaundo* edo *Jaunde*. Beste historialarentzat, hesia Epsum herria ( "Essomba-enea") edo N'tsonum ("Essono Ela-enea") babestu zuena da, garai hartan Jaunderen lekuan zegoena. 1916an aliatuek alemaniarrak ordezkatu zituzten eta 1919tik aurrera lurraldea ofizialki Frantziako agintepean geratu zen.

Hiriaren hazkundea hasieran mantxoa izan zen baina 1957tik aurrera, kakaoaren krisialdiak Doualan izan zuen eraginaren ondorioz, asko bizkortu zen.

## Demografia 
Jaunde hiriak 304 km2-ko azalera du, horietatik hiriguneak 183 km2-ko azalera duena eta 2005. urteko datuen arabera 1.817.524 biztanle inguru, batez beste km2-ko 5.691 biztanleko dentsitatearekin.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
*  (2007)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jaundeko Unibertsitatearen webgunea
Herceg Novi

**Herceg Novi** (,  ahoskatua; ) Montenegroko kostaldean dagoen herri bat da, Kotorreko badiaren sarreran eta Kroaziarekin mugan. 12.739 biztanle ditu. (2003ko zentsuan). Era berean izen bereko munizipalitatearen hiriburua da, 33.034 biztanlerekin. Turismo gune garrantzitsu bat da, duen klima eta egoera dela eta.

## Historia 
Lušticaren emaitza arkeologikoek eskualde honetako zibilizazioaren printzipioak adierazten dituzte, Brontze Aro neolitiko eta goiztiarretik datozela diruditenak. Herceg Novin bizi izan ziren lehenengo gizakiak iliriarrak izan ziren. Merkataritza-aukerek merkatari greziarrak erakarri zituzten k.a. V. mendean. Erromak konkistatu ondoren, Inperioak bere gain hartu zuen eremu horren kontrola. Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren, 476an, Bizantziok sei mendez gobernatu zuen.

K.o. VII. mendean. C., tribu esloveniarrak eskualde horretan bizi izan ziren, eta Herceg Novi eremuaren inguruan Dračevica udalerria eratu zen. X. mendean, Dračevicak independentzia galdu zuen, eta Zetako dukerriaren probintzia bihurtu zen. Dušan tsarra hil zenean, Vojislav Vojinoviĉek gobernatu zuen Drade Evica. Herceg Novi hiria 1382an sortu zen, Tvrtko Kotromanić bosniar banak, Topla badian ezarri zuenean, merkataritza, itsaso eta gizarte itxura emateko asmoz, eta Sveti Stefan izena eman zion.

Adriatikoko kostaldeko hiririk gazteenetako bat bezala, Novi ('berria') deitu zuten, latinez *Castrum Novum* (*Castel Nuovo*, italieraz, literalki «Gaztelu Berria») izena zuena. Izen hau *Herceg* (Duke), Stjepan Vukčić Kosača erregealdian jaso zuen, non hiriak aurrerapen handia izan zuen. Otomandarrek 1482an konkistatu zuten hiria, etenaldi txiki batekin, 1538 eta 1539 artean, Espainiak okupatu zuenean. Turkiarrek 1687ra arte mantendu zuten, noiz veneziarrek hartu zuten. 1797an Veneziako Errepublika amaitu zen arte, Austriaren kontrolpean geratu zenean. 1806an Errusiar Inperioan sartu zen, honek 1806ko irailaren 30ean galdu zuelarik Frantziaren mesedetan. Montenegrok kontrolatu zuen, Kotorreko Ahoekin batera, 1813 eta 1814 artean. 1815ean, Vienako Kongresuarekin, hiria austriarren eskuetara itzuli zen.

Ondoren, Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresuman batu zuten 1918an. 1941ean italiarrek hiria okupatu eta naziengandik askatu zuten 1944an.

## Herceg Novi udalerriko herriak 
Herceg Novi udalerriak 27 herri ditu:

## Klima 
## Herri senidetuak 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Postariak bi aldiz deitzen du beti

***Postariak bi aldiz deitzen du beti*** (*The Postman Always Rings Twice*) 1934an James M. Cainek idatzitako eleberri beltza da.

Liburuak arrakasta handia lortu zuen eta XX. mendeko eleberri beltz garrantzitsuenetarikotzat hartzen da. Argudioak sexua eta bortxakeria nahasten ditu. Eleberriak hiru pertsonaia nagusi ditu: Nick Papadakis *Greziarra*, jatetxe bateko nagusia; Cora, bere emazte gaztea; eta Frank, hasieran jatetxeko bezero eta gero langilea. Frank eleberriaren narratzailea da. Cora eta Franken artean maitasun-harreman sutsua sortuko da.

Liburua bitan zinemaratu da. 1946an Tay Garnettek zuzendutako filmean Lana Turner eta James Garfield jokatu zituzten Cora eta Franken paperak. 1981 Bob Rafelsonek zuzendutakoan, aldiz, Jessica Lange eta Jack Nicholson.
Bamako

**Bamako** Maliko hiriburua eta hiri nagusia da. Herrialdeko hegoaldean dago, Niger ibaiaren bazterrean. 2009an 1.809.106 biztanle zituen. Bamakoren hiri-hazkundea Afrikako handiena da eta munduko seigarrena. Maliko zentro administratiboa izateaz gain, eskualdeko merkataritza-gunea eta ibai-portu garrantzitsua da. Herrialdeko banaketa administratiboan Bamakok *"barruti"* maila du eta sei udaletan dago zatiturik, bakoitza bere alkatearekin.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
*  (1974)
* 
* 
* 
*  (1975)
*  (2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brazzaville

**Brazzaville** Kongoko Errepublikaren hiriburua eta hiri nagusia da. Ibai portua da, Kongo ibaiaren eskuinaldean kokatua. Kongoko Errepublikako hego-ekialdean dago Brazzaville.

Artzapezpiku egoitza da, eta ekonomia jarduera nagusiak janari industria eta eraikuntza metalikoak dira. Nazioarteko aireportua du.

## Historia 
Pierre Savorgnan de Brazza frantses esploratzaileak eraiki zuen Brazzaville, 1880an. Ekuatore aldeko Afrika Frantseseko hiriburu bihurtu zen 1910. urtean.

1944ko urtarrilaren 30ean De Gaulle jeneralak Frantziako Inperioko ordezkari guztiak Brazzaville hirian bildu eta *Union Française*ko (Frantziar Batasuna) oinarriak azaldu zituen (burujabetasuna ukatuz, metropoli ez ziren herri eta estatu guztien frantses integraziorako bideak).

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marien Ngouabi Unibertsitatea
São Tomé (uhartea)

thumb|Sao Tome uhartea, hegoaldean kokatuta.

**São Tomé** Afrikako mendebaldeko kostaldean uhartea da, Ozeano Atlantikoan kokatutakoa.

Sao Tome eta Principeko herrialdearen irlarik handiena da, 854 km2-ko azalera duela eta 133.600 pertsona bertan bizi direla (36 biz./km2).

## Kanpo estekak
Sao Tome

**Sao Tome** () Sao Tome eta Principeko hiriburu eta hiri nagusia da. 2015ean 71.868 biztanle zituen, herrialdeko biztanleriaren herena.

## Geografia 
São Tomé uhartearen ipar-ekialdean dago kokaturik.

## Klima 
## Ekonomia 
Portuko merkataritza jarduera (kakaoaren esportazioa eta makineria eta lehengaien inportazioa) eta arrantza dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 

## Irudi galeria 

Fitxategi:Sao_Tome_9_(16061450608).jpg|Hirigunea
Fitxategi:Forte_de_Sao_Sebastiao_(20026107129).jpg|São Sebastião gotorlekua
Fitxategi:São_Tome_DSC_8084_(32755448031).jpg|Ana Chaves badia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Príncipe uhartea

thumb|Principe uhartea, iparraldean kokatuta.

**Príncipe** Afrikako mendebaldeko kostaldean uhartea da, Ozeano Atlantikoan kokatutakoa.

Sao Tome eta Principeko herrialdearen irlarik txikiena da, 136 km2-ko azalera duela eta 5.000 pertsona inguru bertan bizi direla (36 biz./km2).

## Kanpo estekak
Maltako belatza

***Maltako belatza*** (*The Maltese Falcon*) Dashiell Hammettek 1930ean idatzitako eleberri beltza da. Polizia-elaberriaren eta elaberri beltzaren ikonoa da.

Istorioa San Frantziskon gertatzen da. Gaizkile batzuk Maltako belatza izeneko estatua txiki baten bila doaz. Estatua Maltako Ordenaren zaldunek Karlos V.a enperadoreari oparitzeko egin omen zioten 1530ean.

Protagonista Sam Spade detektibea da, Dashiell Hammetten pertsonaiarik ezagunena, zalantzarik gabe.

Liburua 1941ean John Hustonek The Maltese Falcon (1941eko filma) filman zinemaratu zuen. Humphrey Bogartek jokatu zuen Sam Spaderen papera.

## Ikus, gainera 
* Eleberri ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak
Dakar

**Dakar** () Senegalgo hiriburua eta hiri nagusia da. 83,38 kilometro koadroko eremua du, eta 2013an 1.146.053 biztanle zituen. Hala ere, 2021ean 3,94 milioi biztanle zituela kalkulatzen zen.

Unibertsitatea dauka, Afrika frantseseko zaharrena; artzapezpikuaren egoitza da.

## Geografia 
Ozeano Atlantikoren ertzean dago, herrialdeko mendebaldeko muturrean, Cap-Vert penintsulan. Afrikako hiririk mendebaldekoena da.

### Klima 

## Historia 
Dakar ingurua XV. mendean populatu zen. Portugalek Gorée uhartean ezarri zuen merkataritza gune bat, bereziki Atlantikoko esklabo merkataritzan aritzeko. Frantziak uhartea 1677an konkistatu zuen. Esklabotza ezezatatu eta gero Frantziak lur lehorra ere konkistatu zuen XIX. mendean eta Frantziako inperio kolonialaren parte garrantitsu bilakatu zen.

Gotorleku militarra izatetik aurrera egin zuen 1862an, non hasi zen eraikitzen hiria.

1902tik aurrera Mendebaldeko Afrika Frantsesaren hiriburu bilakatu zen, Saint-Louisen ordez. Garrantzi handiko militar portua izan zen Bigarren Mundu Gerran.

1959 eta 1960 artean Dakar Maliko Federazioaren hiriburua izan zen, baina Senegalen independentzia eta gero, herrialde horren hiriburu izan zen.

20. mendearen amaieran, nazioarteko ibilgailuen rally baten amaiera puntu bilakatu zen, Paris-Dakar izenarekin, 1979an izandako lehen rallyarekin. Harrezkero, Granada-Dakar edo Paris-Lurmutur Hiria bezalako bideak izan ditu rally horiek, eta jada 21. mendean ez da rallya tradizionalki Senegalgo hiriburuan amaitzen, baina *Le Dakar* esaten zaio oraindik kirol probari.

## Ekonomia 
Burdinbidegune garrantzitsua da, eta sartu-irten handiko portua eta aireportua ditu. Petrolio findegia dauka.

## Hezkuntza 
* Kedge Business School

## Herri eta hiri senidetuak 
Dakar ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko webgune ofiziala, villededakar.org
Freetown

**Freetown** Sierra Leonako hiriburua eta hiri nagusia da. Herrialdearen mendebaldeko muturrean dago kokaturik, Cap-Verteko penintsulan. Afrika osoan mendebaldeen dagoen hiria da. Rokol ibaiaren ondoan dago.

## Historia 
1788an Ameriketatik aske alde egin eta bertara joan ziren antzinako esklaboentzat eraiki zen.

## Klima 

## Ekonomia 
Merkataritza portua dauka, Afrikako mendebaleko handiena. Burdinbide lotunea. Janari industria (arroza, olioa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Titan (argipena)

**Titan** izenak adiera hauek ditu:
* titan, greziar mitologiako pertsonaiak;
* Titan, Saturno planetaren ilargia;
* Titan, estatubatuar suzirien klasea;
* Titan, Bukaresteko auzoa;
* *Titan A.E.*, 2000. urteko marrazki bizidunetako estatubatuar filma.
Antella

**Antella** Valentziako Erkidegoko udalerria da, Ribera Alta eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.

17,60&nbsp;km²-ko azalera du eta 2006an 1.427 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Valentziako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*   Udalaren webgunea
Michael Jordan

**Michael Jeffrey Jordan** (New York, 1963ko otsailaren 17a-) saskibaloi jokalari estatubatuarra izan zen, gaur egun erretiratua, NBAko inoizko hoberenetarikoa. Areago, XX. mendeko AEBetako kirolaririk onena izan zela ere erran izan dute. 1993 zein 1999 urteetan iragarri zuen erretiroa hartuko zuela, baina bi aldietan itzuli egin zen geroxeago. Azkenean, 2003an saskibaloia behin betiko utzi zuen. *Air Jordan* ezizena hartu zuen, bere jauzi ikaragarri handietan inork baino denbora luzeagoa ematen baitzuen airean.

## Bizitza 
Jordan Brooklyn newyorktar auzo marjinalean jaio zen, afroamerikar familia xehe batean. Bost anaia-arrebetatik azken-aurrekoa zen eta oso haur ahula izan zen. Ipar Karolinako institutu bateko saskibaloi talde batean sartu nahi izan zuen, baina ez zuten onartu, txikia zelako; hala ere, ez zuen amore eman eta bere ametsa betetzeko prestatzen hasi zen. 1982an, unibertsitateko talde batean jokatzeko beka bat lortu eta txapelketa nazionala irabazi zuen. Geroago, 1984ko Olinpiar Jokoetan Estatu Batuetako selekzioarekin jokatu eta Chicago Bulls Saskibaloi Elkarte Nazionaleko (NBA) taldeak fitxatu zuen. Harez geroztik,  izugarrizko arrakasta lortu zuen: NBAko sei titulu, lehiaketako jokalari baliotsuena askotan, saskiratzaile onena hamar denboralditan eta abar. Gizartean, oso jende gutxik du berak lortu duen onarpena eta ospea: Estatu Batuetako kirolaririk ospetsuenetarikoa eta saskibaloiaren historiako jokalaririk entzutetsuena. Kirolaz aparte ere, ikur garrantzitsua bihurtu da. 1992an Txinan egindako inkesta baten arabera, Jordan bigarren pertsonaiarik ezagunena zen han.

## Kirol ibilbidea 
### Saskibaloia 
* **Chicago Bulls**: 1984-1993 eta 1995-1998.
* **Washington Wizards**: 2001-2003.

### Beisbola 
1993an, bere aitaren heriotza eta gero, Jordanek agur erran zion saskibaloiari lehenbizikoz eta Chicagoko White Sox beisbol klubaren Birmingham Barons bigarren taldearekin 127 partida jokatu zituen. Aitaren ametsa omen zen semea beisbolaria izatea. Garai hartan, Chicago Bullsen eta White Soxen jabea pertsona bera zen, Jerry Reinsdorf, eta Jordanek saskibali jokalari baten soldata kobratzen jarraitu zuen.

### Golfa 
2003an, saskibaloitik erretiratu ondoren, golfean hasi zen, baina modu apalean aritu zen.

## Palmaresa 
* NBA ligako txapelduna sei aldiz: 1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998.
* NBAko All-Star partidako Jokalari Baliotsuenaren Saria hiru bider.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Afroamerikar

## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila NBAren entziklopedian
Benifaió

**Benifaió** (valentzieraz eta ofizialki) Valentziako Erkidegoko udalerria da, Ribera Alta eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.

20,10&nbsp;km²-ko azalera du eta 2006an 12.208 biztanle zituen.

## Hiri senidetuak 
* Valmontone, Italia 

## Kanpo estekak 
*   Udalaren webgunea
Shaquille O'Neal

'''Shaquille O'Neal'* (Newark, New Jersey, Ameriketako Estatu Batuak, 1972ko martxoaren 6a) saskibaloi jokalari profesional ohia da. NBAren historiako jokalaririk menderatzaileena, askoren ustez. 1992. urtean, Orlando Magicek NBAko drafteko lehenengo postuan aukeratu zuen. NBAko lau txapelketa irabazi zituen (Los Angeles Lakersekin hiru urtez jarraian, eta Miami Heatekin bakarra, 2006. urtean). Gainera, bi aldiz txapeldunorde izan zen (1995ean, Orlando Magicekin; eta 2004. urtean, Los Angeles Lakersekin).

Ezizen ugari ditu, besteak beste *The Shaq Attack, Shaq, The Diesel, Superman O'Neal​, Shaq Fu, The Godfather, Big Cactus, Big Aristotle''.

## Kirol ibilbidea 
* Orlando Magic: 1992-1996.
* Los Angeles Lakers: 1996–2004.
* Miami Heat: 2004-2008.
* Phoenix Suns: 2008-2009.
* Cleveland Cavaliers: 2009-2010.
* Boston Celtics: 2010-2011.

2011ko ekainaren 1ean iragarri zuen bere erretiratzea.

## Palmaresa 
* NBA ligako txapeldun 4 aldiz.
* NBA ligako txapeldunordea 2 aldiz.
* Olinpiar Jokoen urrezko domina AEBetako selekzioarekin behin: 1996 (Atlanta).
* NBAko Jokalari Baliotsuenaren Saria behin: 2000.
* NBA All-Star taldean 14 aldiz aritutakoa.
* NBA All-Star partidako Jokalari Baliotsuenaren Saria birritan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila NBAren webgunean
*  Jokalarien zaleen webgunea
Aspe (Bearno)

**Aspe** (; ) Pirinioetako harana da, Bearnon kokatua. Pirinioetako Parke Nazionalaren atarietako bat da.

## Geografia 
Bearno Garaia (Pirinioetako eremua) osatzen duten hiru bailaretako bat da, Ossaukoarekin eta Baretosekoarekin batera. Aspeko uhaitzaren ibilbideari jarraiki, 40 km-ko luzera du haranak, Escot herrian hasi eta Somporteko mendateraino (1662 m). Hortik landa, Aragón ibarra hasten da (Huesca, Espainia).

13 udalerrik osatzen dute. Iparraldetik hegoalderako zentzuan zerrendatuta : Escot, Lourdios-Ichère, Sarrança, Bedous, Osse-en-Aspe, Aydius, Accous, Lees-Athas, Laskun, Cette-Eygun, Etsaut, Borce eta Urdos.

Ez da haran batere populatua (2.500 biztanle inguru ditu).

## Hizkuntza 
Gaskoiera.

## Zer ikusi 
* Ekomuseoak Lourdios-Ichere, Sarranca, Accous eta Borce herrietan.
* Borcen bertan animalia-parkea: inguruetako basabereak (sarrioak, marmotak...) eta etxabereak (Bearnoko behia, euskal artzain-txakurra, Pirinioetako astoa...) ikuskizun erdi-aske
* harkaitzean irekitako Masteriaren Bide ederra
* Portaleteko gotorlekua
* Copen harana (9 ha), Pirinioetako eremu babestuen artean sailkatua.
* Laskungo zirkua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* lebearn.net
* Done Jakue bidea eta Aspe harana
Art Spiegelman

**Art Spiegelman** (Stockholm, 1948ko otsailaren 15a-), jaiotzez suediarra den komikigile estatubatuarra da.

Familia judu batean jaioa, Vladek Spiegelman eta Anja Zylberberg guraso poloniarrek New Yorken hazi zuten, Queens barrutian.

1960ko eta 1970eko hamarkadak igaro zituen "underground" komikigintzan, *"Real Pulp"*, *"Young Lust"* eta *"Bizarre Sex"* izenburuko lanak eginez, bai eta *"Arcade"* eta *"Raw"* antologiak ere.

1986an argitaratu zuen *"Maus"* bere lanik ezagunena izango zenaren lehen zatia: ''"Maus I: A Survivor's Tale"* edo *"My Father Bleeds History"*. 1991n bigarren zatia kaleratu zuen, *"Maus II: And Here My Troubles Began"*. Bi liburukiek arreta handia jaso zuten, tartean MoMA museoan erakusketa bat burutuz. Hurrengo urtean Pulitzer saria eskuratu zuen. 2022an Julen Gabiriak itzuli zuen euskarara eta Astiberri-k argitaratu zuen.

Urte hartan "The New Yorker" aldizkarirako hasi zen lanean, eta bertan egon zen 10 urtez. 2001eko irailaren 11ko atentatuak gertatu zirenean, eta berak egin zuen hilabete haren azala. Honen haritik, 2004an *"In the Shadow of No Towers"* argitaratu zuen.

2005etik *"Portrait of the Artist as a Young %@?*!"* seriea argitaratzen du "The Virginia Quarterly Review" aldizkarian.

Gaur egun Manhattanen bizi da, eta bi ume ditu. Izan ere, haurrentzako *"Little Lit"* antologia egin du.

## Ikus, gainera
* Ingelesezko literatura

## Kanpo estekak 
* Biografia *Britannica''-ren webgunean.
Pirinioetako Parke Nazionala

**Pirinioetako Parke Nazionala** () frantziar Estatuaren hegoaldean dagoen eremu babestu bat da, Pirinioetako mendikatean. Parke nazional gisa izendatua dago frantses legediaren arabera. Pirinio Garaietako departamenduaren (Midi-Pyrénées eskualdea) eta Bearnoren (Akitaniako eskualdea) artean dabil dantzan.

Estatu frantsesean parke nazional izendapena dute 9 eremuetako bat da. Hegoaldean, Ordesa eta Perdidoko parke nazionalarekin egiten du muga (Espainiako lurretan); ekialdean, berriz, Neouvielleko Natur Erreserbarekin.

## Geografia 
Pirinioetako Parke Nazionalak 45.707 ha-ko hedadura du eta 1967an izendatu zuten. Aspa bailaratik (Mendebaldean) Aure bailarara arte (Ekialdean) zabaltzen da. Eremuaren %60 Pirinio Garaietako (Bigorra) departamenduko lurretan dago; gainerakoa Bearnon. Horren babes neurri zorrotzak ez dituen 206.000 ha-ko periferia-eremua du parke nazional honek, 86 udalerri biltzen dituena.

Altuerako 230 laku daude parkearen lurretan, bai eta Pirinioetako 3.000 m-tik gorako gailur ezagun asko ere.

## Fauna eta flora 
Flora eta fauna aldetik Estatuko gunerik aberatsenetako bat da (bertako floraren %12 endemikoa da). 150 landare-espezie, 1.000 kakalardo-espezie, 300 tximeleta-espezie, sarrioak - parkearen irudi-ikurra - eta desagertze arriskuan dauden hainbat hegazti harrapari bizi dira bertan: ugatzak, sai zuriak eta arrano beltzak. Sai arreen eta marmoten populazioa, berriz, - Alpeetatik ekarritakoak azken horiek - ugaltzen ari dira. Munduan bakarra den uretako ugaztun bat bada bertan (Pirinioetako ur-satorra, ikusten benetan zaila). Horiez gain, katamotza, katajineta eta mendikateko azken hartz basatiak ere bizi dira bertan.

## Ikus, gainera 
* Pirinioetako eremu babestuak
* Perdidoko mendigunea
* Neouvielleko mendigunea
* Gavarnieko zirkua
* Pont d'Espagne
* Pirinioetako flora

## Kanpo estekak 
*  Parkearen gune ofiziala
*  Parkearen atlasa
*  Frantziako parke nazionalak
Jordi Villacampa

**Jordi Villacampa Amorós** (Reus, Baix Camp, Tarragona, 1963ko urriaren 11) inoizko saskibaloi jokalari kataluniarrik hoberenetarikoa izan da.

Gaur egun, hamazazpi urte (1980-1997) jokalari moduan ibilitako taldearen presidentea da, Badalonako Joventutena hain zuzen ere. Hegaleko posizioan jokaturik, 8 zenbakiduna, hainbat marka hautsi ditu: 12.000 minuturena, 750 baloi lapurturena eta 8.365 punturena. Kamiseta erretiratu zioten, Josep Maria Margall eta Rafael Jofresarekin egin zuten bezala.

Espainiako selekzioarekin 158 aldiz jokatu zuen, eta lorpenik handiena 1991an eskuratu zuen talde harekin EuroBasketen, brontzezko dominarekin.

## Palmaresa 
* Europako Kopa (1): 1994.
* Espainiako Liga (2): 1991 eta 1992.
* Korać Kopa (2): 1981 eta 1990.
* Espainiako Kopa (1): 1997.
* Espainiako Superkopa (2): 1986 eta 1987.

## Kanpo estekak 
*  Villacamparen profila ACBren webgunean
Alberto Ortega

**Alberto Ortega Anllo** (Gasteiz, 1960ko maiatzaren 8a) saskibaloi jokalaria izan zen, gaur egun erretiratua.

Saski Baskonia taldekiderik nabarmenenetarikoa da.

## Kirol ibilbidea 
* Saski Baskonia: 1977-78 eta 1983-1991.
* Caja Bilbao: 1991-92.

## Markak 
Saski Baskonia taldean puntu gehien sartu dituen bigarren jokalaria da (3.298 p.) eta partida gehien jokatu dituen hirugarrena (273 p.).
 
## Kanpo loturak 
*  Jokalariaren profila ACBren webgunean
Ramón Rivas

**Juan Ramón Rivas Contreras** (Carolina, ), saskibaloi jokalari ibilitakoa da, pibot posizioan.

Saski Baskonia taldekiderik nabarmenenetariko bat da. Bestela, Puerto Ricoko selekzioarekin aritu zen.

## Kirol ibilbidea 
* Temple Owls: 1985-88
* Boston Celtics: 1988-89
* Saski Baskonia: 1989-1996.
* F.C. Barcelona: 1996-97.
* AEK Atenas: 1997-98.
* Zara Imballaggi Fabriano: 1998-99.

## Palmaresa 
* Euroleague: Txapelduna 1996-97an.
* ACB Liga: Txapelduna 1996-97an.
* Errege kopa: Txapelduna 1994-95ean eta txapeldunordea 1993-94an.
* Europako Errekopa: Txapelduna 1995-96an eta txapeldunordea 1993-94an eta 1994-95ean.

## Markak 
Errebote gehien (2.006 er.) lortu duen Saski Baskoniaren taldekidea da historia osoan.

## Kanpo loturak 
*  Jokalariaren profila ACBren webgunean
Aspe (enpresa)

**Aspe** —izen osoa: **ASPE Jugadores de Pelota S.L.**— esku huskako pilotako kirol-enpresa bat da, 1998an sortua. Pilota sustatu eta bultzatzea du helburu nagusi. Asegarcerekin batera, esku huskako pilotako enpresarik garrantzitsuena da. Bien artean antolatzen dituzte profesional mailako hiru txapelketa nagusiak: lau eta erdikoa, binakakoa eta buruz burukoa.

## Pilotari nabarmenenak 
Jokalari hauek hiru txapelketa nagusietako final bat behintzat jokatu dute:

|-
|
; Egun Aspen dihardutenak
Altuna III.a
Elezkano II.a
Ezkurdia
Irribarria
Rezusta
Untoria
Zabaleta
|
; Erretiratuak
Barriola
Eulate
Gonzalez
Fernando Goñi
Mikel Goñi
Laskurain
Martinez de Irujo
Merino II.a
Titin III.a
Xala
Zubieta
|}

## Egungo pilotarien zerrenda osoa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asegarce

## Kanpo estekak 
* Aspe
* Youtube
Oka (fisiologia)

**Oka**, **okada**, **goitika**, **goitikin**, **gonbito** edo **goitigale** urdailean dagoena ahotik indarrez berriro egoztea da. Oka burmuinetako gune berezi batek kontrolatzen du; gune horri eragiten dioten drogen bidez edo urdaileko, hesteetako eta barne-belarriko kirioen kitzikaduren bidez oka eragiten du. Diafragma eta abdomeneko giharrak uzkurtzen dira eta urdaileko sarrerako giharra lasaitzen.

Oka egitean baino aurreneko egoerak goragale du izena, batzuetan okarik gabe ere agertzen dena. Goragalea eta okada ekiditeko sendagai antiemetikoak erabiltzen dituzte.

## Ikus, gainera 
* Zorabio-poltsa

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Bălți

**Bălți**, lehenago **Beltsy** izena zuena, (errusieraz, *Бельцы*, errumanieraz, *Bălți* eta moldavieraz *Бэлць*) Moldaviako hiria da, herrialdeko hirugarren populatuena dena. 2005ean 175.000 biztanle zituen.

## Klima 

## Demografia 
## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bălţi Udalaren webgunea
Iñaki Ezkerra

**Iñaki Ezkerra Greño** (Bilbo, Bizkaia, 1957ko otsailaren 9a) gaztelaniazko idazlea, kazetaria eta Ermuko Foroko lehendakari ohia da, ETA eta eusko nazionalismoa gogor kritikatzeagatik ezaguna. *La Razón* espainiar egunkari eskuindarrean zutabea idazten du.

2003an, Gotzone Morarekin batera, Iñaki Ezkerrak Julio Medem zinema zuzendariari eskatu zion haiei egindako elkarrizketak *Euskal Pilota. Larrua harriaren kontra* filmetik ken zitzan, dokumentalean Euskal Herriko gatazkaren inguruko iritzien artean orekarik ez zegoela argudiatuta. Zinemategietarako bertsioan ezin izan zituzten bi parte-hartze horiek kendu, beranduegi zelako; baina DVDko bertsioan, bai, kendu zituzten.

Ermuko Foroko kide fundatzaileetako bat izan zen, 1998an. 2007ko irailean, Foroko presidente izendatu zuten, Inma Castilla de Cortázar eta Jon Juaristi presidenteorde zituela, Mikel Buesak dimisioa aurkeztu ondoren. 2008an, zuzendaritza hartan zatiketa bat gertatu zen: alde batetik, Iñaki Ezkerra buru zuen taldea, Alderdi Popularreko Antonio Basagoitiren ildoari jarraitzearen aldekoa; eta bestetik, Inma Castilla de Cortázar buru zuen taldea, Alderdi Popularreko Jaime Mayor Orejaren ildoari jarraitzearen aldekoa. Auzitegietara eraman zuten liskar gogor baten ondoren, Inma Castillaren taldea nagusitu zen, eta Foroko hainbat kide kanporatu zituzten, besteak beste Iñaki Ezkerra bera.

## Lanak 
### Poesia 
* *Mítica* (1978)
* *La ciudad de memoria* (1984)
* *Museo de reproducciones* (1991)
* *Casi anónima sonríes* (1996)
* *Otra ribera* (1998)
* *A tu lado en Islandia* (2009)
* *Los sonetos marítimos* (2010)

### Eleberriak 
* *El zumbido* (eleberria, 1983)
* *La caída del Caserío Usher* (ipuinak, 1991)
* *Historias de amor y de odior* (ipuinak, 2010)

### Saiakerak 
* *Marginalias* (1996)
* *Estado de excepción* (2001)
* *ETA pro nobis* (2002)
* *Sabino Arana o la sentimentalidad totalitaria* (2003)
* *Exiliados en democracia* (2009)

## Erreferentziak
Essie Hollis

**Essie B. Hollis** (Erie, Pennsylvania, 1955eko maiatzaren 16a), saskibaloi jokalari ibilitakoa da, hegaleko posizioan. "Helikoptero" ezizena hartu zuen.

Saski Baskonia taldekiderik nabarmenetarikoa da. Bestela, Puerto Ricoko selekzioarekin aritu zen.

## Kirol ibilbidea 
* Saski Baskonia: 1983-1985.
* Askatuak: 1977-78 eta 1985-86 .
* CB Granollers: 1980-1982.
* CB Hospitalet: 1989-1990.

## Markak 
Espainiako Ligan saskiratzailerik onena izan zen Askatuak talde donostiarrarekin 1977-78ko denboraldian: 862 puntu (39.18 puntu/part.)

ACB Ligan puntu gehien lortu zuen bigarren jokalaria izan zen Arabatxo Basconia (Saski Baskonia) taldearekin: 761 puntu (1983-84).
  
## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila ACBren webgunean
Ainhoa Murua Zubizarreta

**Ainhoa Murua Zubizarreta** (Zarautz, 1978ko uztailaren 18a - ) igerilari eta triatleta euskalduna da.

Zarautz Triatloi Elkarteko taldekoa, 1,60 metroko altuera eta 47 kiloko pisua ditu.

Olinpiar Jokoetan lau aldiz hartu du parte: 2004an, 2008an, 2012an eta 2016an.

## Palmaresa 
### 2001 
* Europako 23 azpiko Txapelketan 3.
### 2004 
* Munduko Kopan 4.
* Espainiako Txapelketan 3.
### 2005 
* Europako Kopako ITU probako garaile (Italia)
* Europako Txapelketan 4.
* Espainiako Txapelketan 2.
### 2006 
* Iberoamerikako Txapeldun
* Espainiako Txapelketan 2.
### 2007 
* Europako Txapelketan 17.
* Donostiako Triatloian garaile
* Getaria-Zarautz igeriketa proban garaile
* Espainiako Txapeldun

## Ikus, gainera 
* Zarauztar ospetsuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Fitxa www2.triathlon.org
* Elkarrizketa *Berria* egunkarian
* Elkarrizketa *Argia* astekarian
Gastronomia

[thumb|300px|[Mugaritz jatetxeko bitxi **gastronomiko** bat.]]
:*Artikulu hau ondo jan eta edateko arteari buruzkoa da. Janari eta edarien prestaketa gaitzat duena beste hau da: Sukaldaritza (janari eta edarien prestaketa);  sukaldaritza kontzeptu kultural gaitzat duena beste hau da: Sukaldaritza*

**Gastronomia** janari eta edari onak eskuratu, prestatu eta zerbitzatzeaz arduratzen den jakintza-arloa da, sukaldaritza arte, luxu, filosofia nahiz zientzia moduan hartzen duena.

## Ikus, gainera 
* Sukaldaritza (kultura)
* *Sukaldaritza (janari eta edarien prestaketa)*

## Kanpo estekak
Pablo Prigioni

**Pablo Prigioni** (Río Tercero, Cordoba, 1977ko maiatzaren 17a) saskibaloi jokalari argentinar-italiarra da.

Antolatzaile postuan jokatzen du, NBA-n 4 denboraldi egon zen eta 10 denboraldiz ACB-n jokatu du eta 10 horietatik, 6 denboraldiz Saski Baskonian jardun izan ditu.

## Kirol ibilbidea 
* 1999 &ndash; 2001 : CB Fuenlabrada
* 2001 &ndash; 02 : CB Alicante
* 2002 &ndash; 03 : CB Alicante
* 2003 &ndash; 09: Saski Baskonia
* 2009 &ndash; 11: Real Madrid
* 2011 &ndash; 12: Saski Baskonia
* 2012 &ndash; 15: New York Knicks
* 2015 &ndash; 15: Houston Rockets
* 2015 &ndash; 16: Los Angeles Clippers
* 2016 &ndash; 17: Saski Baskonia

## Palmaresa 
* 2002: Munduko Txapelketa Argentinako selekzioarekin.
* 2003: Joko Panamerikarrak (Argentinarekin).
* 2004: Errege kopa.
* 2005: ACB Ligan eta Euroleaguen txapeldunorde.
* 2006: Errege kopa eta Superkopa. ACB Ligan txapeldunorde.

## Markak 
Saski Baskonian, hirugarren jokalaria da taldeko historia osoan asistentzia gehien eman duena, Pablo Laso eta Elmer Bennett ostean.

## Kanpo loturak 
*  Jokalariaren profila ACBren webgunean