Mea

[thumb|[Burdina mea.]]
Meatzaritzan, **mea** meategi batean minerala modu errentagarrian ustiatzeko biltzen duen arroken multzoa da. Mineral metalikoez esan ohi denez gehienetan, metala biltzen duen mineralaz mintzatzen gara; adibidez, kalkopiritaz, kobrearen kasuan.

Mea material natural bat da, mineralak edo metalak gordetzen dituena, etekin ekonomiko bat lortzeko xedez erauz daitezkeenak.

## Mea mineralak, ganga mineralak 
Mea osatzen duten mineralen erauzketak onura ekonomikoa eragiten du, baina haiekin batera balio ekonomikorik gabekoak ere egon ohi dira, edo aprobetxamendu garestiegia dutenak. Balioa dutenei **mea mineral** esaten zaie, eta balio gabekoei, berriz **ganga mineral**. Esate baterako, Zn-Pb-Cu erako meategi baten mea batez ere mineral hauek osa dezakete: esfalerita (ZnS), galena (PbS) eta kalkopirita (CuFeS2) mea mineralak, eta kuartzoa (SiO2) eta kaltzita (CaCO3) ganga mineralak.

Mea mineralak, hau da, interes ekonomikoa dutenak, mineralurgia prozesuen bidez bereizten dira ganga mineraletatik, eta prozesu horien bidez lortzen dira mea mineralen kontzentratuak. Holaxe, adibidez, Zn-Pb-(Cu-Ag) meategi polimetaliko batean, oro har zink eta berun kontzentratu bana ateratzen ahal dira. Zink kontzentratua batez ere esfaleritaz osatua egoten da eta, kopuru apalagoan, galenaz, kalkopiritaz, eta beste ganga mineral batzuez. Berunezkoa batez ere galenaz osatua egoten da, eta kopuru txikiagoetan, tetrahedritaz, tennantitaz, esfaleritaz, kalkopiritaz, eta beste ganga mineral batzuez. Kontzentratuak, gero, galdategietara edo metalak erauzteko erabiltzen diren beste industria batzuetara bidaltzen dira. Adibidez, zink kontzentratutik zinka aterako da, baina beste metal batzuen kopuru txikiagoak ere atera daitezke (Pb, Cu, Bi, Ge, Cd, In, ...). Berunezko kontzentratutik zilarra ere atera daiteke (tetrahedritaz eta tennantitan batez ere), beste metal batzuekin batera.

Beraz, mena material *naturala* da, arroka edo sedimentua, batzuetan konposizio konplexuak dituzten mineral batez edo gehiagoz osatua egon daitekeena. Adibidez, kobre mea arroka edo sedimentu bat da, kobre ugariko mineral bat edo gehiago dituena (besteak beste, kalkopirita, kalkozita, bornita), beste zenbait mineralekin batera. Bandeatutako burdinazko formazioen mea —burdina iturri nagusia munduan— batez ere magnetita eta hematite mineralek eta kuartzo ganga mineralak osatzen dute.

## Ganga 
Mearen kontzeptuarekin lotuta dago ganga. Mearen barruan interes ekonomikorik gabeko mineralak dira ganga. Ganga mineralak bereizi egiten dira ganga mineraletatik kontzentrazio metalurgikoko prozesuaren bidez. Salbuespen bakan batzuetan izan ezik, meak ganga mineralak izan ohi dituenez, mean metalaren legea apalagoa da mineraletan metalaren edukia baino. Esate baterako, Chuquicamatako kobre meategi handiko mearen legeak %&nbsp;1 baino gutxiago du Cu (eta Mo eta Au kopurua askoz txikiagoak), batez ere kalkopirita eta bornita mineralen forman. Gainerako %&nbsp;99 ganga da: kuartzoa, pirita, feldespatoa eta mika dira ganga mineral nagusiak.

Gangaren kontzeptua ez nahasi behar da harri antzuarekin, hau da, mineralizatu gabeko edo gutxi mineralizatutako arrokarekin, azken hori erauzi egin behar baita mea ustiatu ahal izateko. Adibidez, aire zabaleko meategi batean, askotan, ehunka metro lur erauzketa egin behar izaten da, ustiatu nahi den meara iritsi arte.

## Mea mineralen adibideak 
Mea mineralak, batik bat, sulfuroak, oxidoak, sulfatoak, karbonatoak eta silikatoak dira, baita ere berezko urrea eta berezko kobrea.

Kontuan izan behar da zerrenda hau interes ekonomikoko mineral batzuen adierazgarri baino ez dela. Horrela, adibidez, germanioaren iturri nagusia ez da germanita mineral arraroa, esfalerita baizik, sarritan germanio aztarnak dituen minerala.

## Arriskuak 
Mineral batzuek metal astunak, toxinak, isotopo erradioaktiboak eta beste konposatu batzuk izan ohi dituzte, ingurumenerako edo osasunerako arriskutsuak izan daitezkeenak. Mineral baten eta haren hondakinen eragin zehatzak kasu bakoitzeko mineralen araberakoak dira. Kezka berezia sortzen dute meategi zaharretako hondakinek; izan ere, garai batean ez zegoen xehe-xehe ehotako hondakin solido urarekin eta azpiproduktu kimikoekin nahastuei eusteko edo bideratzeko metodorik, eta horrek lixibiazio maila handiak sortzen zituen inguruko lurretan. Merkurioa eta artsenikoa mearekin lotutako bi elementu dira, biak oso arriskutsuak. Organismoetan osasunari kalte egin diezaioketen elementu osagarriak   izan daitezke burdina, beruna, uranioa, zinka, silizioa, titanioa, sufrea, nitrogenoa, platinoa eta kromoa. Elementu horiekiko esposizioak arnasketa arazoak eta eritasun kardiobaskularrak edo neurologikoak eragin ditzake. Ura kutsatzen denean, konposatu horiek hondakinen gordelekutik urrun garraia ditzake, eta, hala, asko handitu erasandako esparrua.

## Historia 
Metalurgia berezko metalak (urrea, beruna eta kobrea) zuzenean landuz hasi zen. Esate baterako, plazer gordailuak izan ziren, ziurrenik, berezko urrea eskuratzeko lehen iturriak. Ustiatutako lehen mineralak kobre oxidoak izan ziren, hala nola malakita eta azurita, duela 7000 urte baino gehiago Çatal Höyüken (Turkia). Izan ere, halako mineralak ziren lantzen errazenak, meatzaritza teknika nahiko mugatuz eta galdaketa egiteko oinarrizko baldintzaz. Beruna ekoizteko galena galdatzea ere une hartan gerta zitekeen.

Kobre eta artseniko sulfuroen galdaketak sortuko zituen lehen brontze aleazioak. Hala ere, brontze sorkuntzak gehienetan eztainua eskatzen zuen, eta horrela hasi zen eztainu iturri nagusia zen kasiterita ustiatzen. Duela 3000 urte inguru, burdin mineralen galdaketa hasi zen Mesopotamian. Burdin oxidoa nahiko ugaria da gainazalean, eta prozesu ugaritatik sortzen ahal da.

XVIII. mendera arte, urrea, kobrea, beruna, burdina, zilarra, eztainua, artsenikoa eta merkurioa izan ziren erauzitako eta erabilitako metal bakarrak.

XIX. mendearen lehen hamarkadatan, lur arraroetako elementuak gero eta gehiago ustiatzen hasi ziren goi teknologiako zenbait aplikaziotarako. Hori dela eta, lur arraroetako mineralak aurkitzeko gero eta saio gehiago egiteaz gain, halako elementuak erauzteko modu berriak bilatu ziren.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Banderz badgrund hg.jpg|Alemaniako Bad Grund meatze zaharraren zain bateko mea. Galena (beltza) eta esfalerita (marroi iluna) ditu mea mineral nagusiak, eta kaltzita zein beste karbonato batzuk ganga (kolore argiak).
Fitxategi:Jaspilite banded iron formation (Soudan Iron-Formation, Neoarchean, ~2.69 Ga; Stuntz Bay Road outcrop, Soudan Underground State Park, Soudan, Minnesota, USA) 20 (19219005412).jpg|Bandeatutako burdinazko formazioa, Minnesotan. bandatuaren eraketa. Zilar-koloreko zerrendak batez ere magnetitaz osatuta daude, gorriak kuartzo mikro-kristalinoz, hematite kopuru txikiagoekin, eta argiak kuartzo mikro-kristalinoz.
Fitxategi:Huaron rhodochrosite sl proust DSCF0194crop.jpg|Huarongo (Peru) aztarnategi polimetalikoko zain bateko mea. Mea mineralak dira esfalerita (gris iluna), tetraedrita (gris iluna) eta proustita (puntu gorriak). Ganga mineral nagusia rodokrosita da (laranja).
Fitxategi:Pyrite-arag-elba hg.jpg|Pirita ganga mineral bat da meategi gehienetan; kasu batzuetan, sufrea ateratzen zaio.
Fitxategi:BauxiteUSGOV.jpg|Bauxita (leundua), aluminioaren mea. Bauxita nagusiki böhmitak, gibbsitak eta diasporak osatzen dute.
Fitxategi:Anglesite-Galena-249200.jpg|Galenaz eta anglesitaz osatutako berunezko mea (tamaina: 4,8 × 4,0 × 3,0 cm),
Fitxategi:CassiteriteUSGOV.jpg|Kasiterita, eztainua lortzeko mea nagusia.
Fitxategi:Mineral Cinabrio GDFL016.jpg|Zinabrioa, merkurioaren mea minerala.
Fitxategi:Calcite-Galena-elm56c.jpg|Galena, berunaren mea nagusia.
Fitxategi:Mineral Silvina GDFL105.jpg|Silbita, potasio mea nagusia.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Ganga (meatzaritza)
* Zain (geologia)

## Kanpo estekak 
*