open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yoko Tawada

Berlinen (Alemania) bizi den idazle japoniarra da. Japonieraz eta alemanieraz idazten du eta literatur sari ugari irabazi ditu, hala Japonian nola Europan.

## Biografia 
Tokio erdialdeko Nakano auzoan jaio zen. Aita liburu saltzailea eta itzultzailea zuen.

1979an hemeretzi urte zituela Transiberiar Trenbidea hartu eta Alemaniaraino iritsi zen. 1982an Waseda Unibertsitatean graduatu zen, Errusiako literaturan espezializatu zelarik, eta ondoren Hanburgora joan zen aitaren liburu banaketa enpresan lan egitera. Laister utzi zuen lana eta Hanburgoko Unibertsitatean Alemaniako literaturako ikasketak egin zituen. 2000an Alemaniako literaturan doktoregotza lortu zuen Zuricheko Unibertsitatean. 2006an Berlinera joan zen bizitzera.

## Literatura ibilbidea 
1987an *Nur da wo du bist da ist nichts—Anata no iru tokoro dake nani mo nai* poesia liburua atera zuen bi hizkuntzetan, alemanieraz eta japonieraz. 1991ean idatzi zuen lehenengo eleberria *Kakato o nakushite* eta idazle berrien Gunzo Saria irabazi zuen.

2005ean Goethe domina jaso zuen, alemaniarrak izan gabe alemaniar kultura sustatzeko egiten duten lanarengatik jasotzen duten domina da.

2011n Knut izeneko hartz zuri umezurtzaren istorioa aintzat hartuta *Yuki no renshūsei* ("hartz zuri eme baten memoriak") izeneko eleberria atera zuen. Bertan hartz zurien hiru belaunaldi jartzen ditu gizakien arteko gizartean bizitzen eta gizaki eta animalien arteko harremanetan sakontzen du. Noma Saria eta Yomiuri Saria eskuratu zituen. 2014an alemanierazko bertsioa atera zuen, *Etüden im Schnee*. 2016an ingelesezko bertsioa atera zen.

2014an etorkizun distopiko batean kokaturiko *Kentoshi* eleberria argitaratu zuen. Bertan aitona gero eta indartsuagoa bihurtzen da iloba gero eta ahulago den heinean. 2018an ingelesezko bertsioa kaleratu zen, *The last children of Tokyo*.

## Lan hautatuak 
* *Nur da wo du bist da ist nichts* / *Anata no iru tokoro dake nanimo nai*, 1987, Konkursbuch Verlag Claudia Gehrke, OCLC 55107823 - japonieraz eta alemanieraz
* *Inu muko iri*, Kodansha, 1993, 
* *Arufabetto no kizuguchi*, Kawade Shobō Shinsha, 1993,  - japonieraz
* *Seijo densetsu*, Ōta Shuppan, 1996, 
* *Futakuchi otoko*, Kawade Shobō Shinsha, 1998,  - japonieraz
* *Hinagiku no ocha no baai*, Shinchōsha, 2000,  - japonieraz
* *Opium für Ovid: Ein Kopfkissenbuch von 22 Frauen*, 2000, Konkursbuch Verlag Claudia Gehrke,  - alemanieraz
* *Yōgisha no yakō ressha*, Seidosha, 2002,  - japonieraz
* *Das nackte Auge*, Konkursbuch Verlag Claudia Gehrke, 2004,  - alemanieraz
* *Yuki no renshūsei*, Shinchōsha, 2011,  - japonieraz
* *Etüden im Schnee*, Konkursbuch Verlag Claudia Gehrke, 2014,  - alemanieraz
* *Kentoshi*, Kodansha, 2014,  - japonieraz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Books from Japan
2021eko Paris-Niza

**2021eko Paris-Niza** , Paris-Niza lasterketaren 79. edizioa izan zen. Saint-Cyr-l'École eta Niza lotu zituen, 1.238,9 kilometroko ibilbidearekin, zortzi etapatan banatua. Garailea Maximilian Schachmann izan zen.

## Talde parte-hartzaileak 
## Etapak 
## Lasterketaren garapena 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 
### 8. etapa 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Kanpo estekak
Gwendolyn Brooks

**Gwendolyn Elizabeth Brooks** (Topeka, Kansas,  - Chicago, Illinois, ) estatubatuar poeta, idazle eta irakaslea izan zen. Bere lanean pertsonen ospakizunak eta komunitateko herritar arrunten eguneroko bizitzari buruz idatzi zuen. 1950ean *Annie Allen* lana idatzi zuen, eta liburu horregatik Poesiaren Pulitzer Saria irabazi zuen. Pulitzer saria jaso zuen lehen afroamerikarra izan zen.

Bere idazle ibilbidean zehar sari eta merezimendu asko irabazi zituen. Chicagon bizi zela, Illinoisko poeta laureatu izendatu zuten 1968an, 32 urtez mantendu zuen ardura. 1976an lehenengo emakume afroamerikarra izan zen Ameriketako Estatu Batuetako Artearen eta Letren Akademian sartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rebeca Allen

**Rebecca Allen** (1954) nazioarteko artista entzutetsua da mugimenduaren estetikan, portaeraren azterketan eta teknologia aurreratuaren potentzialean inspiratuta dagoena. Gaur egun irakaslea eta irakaslea da UCLA Design Media Arts-en. 2008tik 2011ra Hollywoodeko Nokia Ikerketa Zentroko zuzendaria izan zen, eta han diseinatu eta eraiki zituen, bere taldearekin batera, mugikorretarako hurrengo belaunaldiko prototipoak, gailu eramangarriak eta interfaze berritzaileak. 2010ean Fast Company-ren 100 Pertsona Kreatiboenen artean irabazi zuen titulua eta Emmy saria jaso zuen Diseinuan lortutako banako lorpen bikainagatik.

## Erreferentziak
Bienvenida Agirrezabala Esnaola

**Bienvenida Agirrezabala Esnaola** (Tolosa, 1916 &ndash; Mutriku (Saturrarango emakumeen kartzela), 1938ko abuztuaren 28a) gerra garaiko tolosar emakume errepresaliatua izan zen. Francoren tropak Tolosan sartzerakoan, ilea moztu zioten. Gero Bilbora joan zen ihesean mutil lagunarekin batera. Bilboko antzoki batean faxistek ilea nola moztu zioten erakutsi zuen, haien jokabidea erakusteko. Ama eta ahizpa Bilbon zituen eta hirurak barku bat hartu zuten. Bilbotik gertu zeudela, barku faxista batek harrapatu eta atxilotu zituen (*Cervera* itsasontzia, agian). Donostiara eraman eta han gerra kontseilua egin zioten.

Harreman marxistak zituela egotzita, epaiketa sumario azkarra egin zioten eta Saturrarango emakumeen kartzelara eraman zuten preso. 1937ko urriaren 15eko sententziaren arabera, 30 urte eta egun batera kondenatu zuten. Kartzelan hil zen tifusagatik 1938ko abuztuaren 28an, izan ere, espetxeratze baldintzak hain ziren txarrak, ohikoak zirela tankera horretako eritasunak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alba Redondo

**Alba María Redondo Ferrer** (Albacete, 1996ko abuztuaren 26a) albacetear futbolaria da. Aurrelari postuan jokatzen du Espainiako Emakumezkoen Futbol Ligako lehen mailako Levante Union Deportiva klubean eta baita Espainiako selekzio nazionalean ere.

2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketan Espainiako selekzioaren partaide izan zen Australian eta Zeelanda Berrian. Espainiako emakume futbolariek bere historian lehen aldiz Munduko Txapeldunak izatea lortu zuten finalean Ingalaterrari irabazita. 

## Futbolari ibilbidea 
Redondo bere hiriko klubaren, Albacete Fundazioaren, gazte-taldean aurrera egin zuen. 2014. urtean, 17 urteko Redondok bi gol markatu zizkion UD Granadilla Tenerife Sud taldeari 2-0 irabazita eta Lehen Mailarako igoera ziurtatuta. 

2019ko ekainean, Redondo Levantera Union Deportivara joan zen, eta bi urteko kontratua sinatu zuen urtebeteko aukerarekin. 2019ko azaroan bi gol markatu zituen EdF Logroñoren aurka, baina konorterik gabe geratu zen partidaren amaieran. Arauzko denbora beterik zegoenean, erorketa ikaragarri baten ondoren, jokalaria posizio txarrean eta buruz behera erori zen. Une hartan, Javi Torres Orriols Levante klubeko fisioterapeuta Albari laguntzera joan zen eta kanporatua izan zen. Azkenik, Redondo bere onera etorri eta jokalekutik oinez atera ahal izan zen. Hurrengo hilabetean, Levanteren zaleek estimatu zuten Redondo, hiriko derbiko garaipenaren gol bakarra markatu zuenean.

### Selekzioa 
Albacete Fundazioa Klub txiki samar rean jokatu arren, goleatzaile trebea bihurtu zen eta Espainiako futbol-selekzioan atentzioa eman zuen. Senior selekzioarekin, eta Algarve 2019 Koparako ere deitu zuten. 2018-2019 denboraldian desengainua hartu zuen Redondok, Ligako 15 golek ez zutenean eragotzi Albacete Fundazioa sailkapenaren amaieran eta ondoren jaistea. Jorge Vilda hautatzaile nazionalaren 23 jokalariren zerrendatik kanpo gelditu zen FIFA 2019ko Emakumezkoen Munduko Kopan jokatzeko. 2023ko unduko Txapelketarako, ostera, zerrendan egon zen.

## Taldeak 
## Nazioarteko ibilbidea 
### Nazioarteko golak 
## Nazioarteko Txapelketak 
## Sariak eta intzatespenak 
* 2022-2023 denboraldiko Pichichi saria irabazi zuen Futbol Ligako  golegile nagusia izateagatik.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskal Telebista
Rebeca Allen (saskibaloi jokalaria)

**Rebecca "Spida" Allen** (Wangaratta, 1992ko azaroaren 6a) australiar saskibaloi jokalaria da. Valentziako taldean jolasten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rebeca Allen Euskal Telebistan
2021eko Tirreno-Adriatiko

**2021eko Tirreno-Adriatiko** Tirreno-Adriatiko lasterketaren 56. edizioa izan zen. Martxoaren 10a eta martxoaren 16a bitartean jokatu zuten. Lido di Camaiore eta San Benedetto del Tronto lotu zituen, guztira 1104,1 km eginez zazpi etapatan. 2021eko UCI WorldToureko bostgarren ekitaldia izan zen. Garailea Tadej Pogačar esloveniarra izan zen.

## Talde parte-hartzaileak 
## Ibilbidea 
## Etapak 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 

## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
## Kanpo estekak
Marina Arismendi

**Ana Marina Arismendi Dubinsky** (Montevideo, Uruguai, 1949ko maiatzaren 30a) uruguaitar politikaria eta eskola-irakaslea da. Fronte Zabala koalizioa osatzen duen Uruguaiko Alderdi Komunistako kidea da. Uruguaiko Gizarte Garapeneko ministroa izan zen bi legegintzalditan: 2005 eta 2010 bitartean, eta 2015 eta 2020 bitartean.

## Kanpo estekak
Carmen Garayalde

**Carmen Garayalde Zubizarreta** (Montevideo, Uruguai, 1913ko abuztuaren 8a - *ibidem*, 2002ko irailaren 8a) uruguaitar irakaslea, artista plastikoa eta militante politiko erbesteratua izan zen.

1938an José Luis Massera ingeniari eta matematikariarekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituen: Ema Julia Massera (1941) eta José Pedro Massera (1942). Bigarren Mundu Gerran zehar senar-emazteak Uruguaiko Alderdi Komunistako kide egin ziren.

1970eko hamarkadan, Uruguain diktadura militarra ezarri zen. Erregimenak militante politikoak jazartzen eta desagerrazten hasi zen. Hori dela eta, Bartzelonara ihes egin zuen eta handik Atzerriko Fronte Zabalan militatu zuen.

Bere artelan plastikoen zati bat erakusketa kolektibotan egon zen ikusgai. Zenbait sari irabazi zituen erakustareto ofizialetan. 1991n bakarkako erakusketa antolatu zuen lehenengo aldiz.

Montevideoko kale bati bere izena eman zioten.

## Kanpo estekak
Melinda Gates

**Melinda Ann Gates** (jaiotza abizena, **French**; Dallas, Texas, 1964ko abuztuaren 15a - ) estatubatuar filantropo eta Microsofteko gerente orokor ohia da. 2000. urtean berak eta bere senarra den Bill Gatesek Bill & Melinda Gates Fundazioa sortu zuten, munduko elkarte filantropikorik handiena 2015ean. Melinda urtez urte Forbesen munduko emakume boteretsuenen zerrendan agertu da. *The Washington Post* egunkariko zuzendaritza taldeko kidea da.

## Biografia 
1964ko abuztuaren 15ean jaio zen Dallasen, Texas. Duke Unibertsitatean Informatika eta Ekonomia gradua eskuratu zuen 1986an. Graduatu eta gutxira Microsoften lanean hasi zen, munduko informatika enpresa handienetako bat. Bertan Publisher, Bob, Encarta edo Expedia produktuetan lan egin zuen.

1994an Bill Gatesekin ezkondu zen, Microsoft Coroporationeko sortzailea eta presidentea. Berarekin hiru sema-alaba ditu, eta hortik aurrera Melinda Gates izenarekin ezaguna izan zen.

2005eko abenduan Melinda eta Bill Gates *Time* aldizkariak urteko pertsona izendatu zituen. 2006an Asturiasko Printzesa Sariak jaso zuten.

Silicon Valleyko industria teknologikoan emakume eta gizonen arteko soldata-arrakala erakusten lagundu du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nevado (txakurra)

[thumb|Nevado eta Tinjacák eraikia daukaten eskultura; [Mucuchíes herria, Venezuela.]]
**Nevado,** "Simoncito" gisa ere ezaguna, Mucuchies arrazako txakur bat izan zen Simon Bolivarri opari eman ziotena, Mérida eskualdean, Venezuelako Andeetan. 1813ko garaipen baten ondoren eman zioten, eta zortzi urtez bere ondoan izan zuen Bolivarrek bere kanpainetan.

Txakurra Tinjacá izeneko amerindiar batek zaintzen zuen, eta Bolivarren ofizialek kargua baleuka bezala ezizena jarri zioten, *edecán del perro*, "txakurraren laguntzailea".

Txakurra eta Tinjacá bere zaindaria Caraboboko guduan hil ziren 1821eko ekainean. Txakurra salbatzeko ahaleginean eman zuen bizitza gizonak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pilar Gartziandia

**Pilar Gartziandia Antzin** (Tolosa, 1919 &ndash; Donostia, 2019ko ekainaren 24a), familiak idatzi bezala **Pilar Garciandia Ancín**

## Bizitza 
Gazte Sozialistetara afiliatua, Tolosako Cooperativa Internacional-en lanean hasi zen 15 urte zituenean, bere mutil-lagunarekin batera, Andrés Ponga tolosarra, sozialista bera ere.

Faxistak Tolosara gerturatzen ari zirela familiarekin Donostiara ihes egin zuen, 1936ko udan. Donostiatik berehala Bilbora joan behar izan zuten eta han gerra zuzenean bizitzea tokatu zitzaien. Horrela, faxistengandik ihesi, Santanderrera iritsi ziren. Santanderren ikusi zuen azken aldiz Andrés, bere bikotea; Andrés 1939an fusilatu zuten Donostian.

Santanderren Pilar eta bere lagun bat atxilotu zituzten bi erreketek; horietako bat *Mataburros* ezizeneko bizilagun ezagun bat zen. Handik Tolosara bidali zituzten, Tolosara iristean Pilar gela batetara eraman zuten galdeketa egitera eta handik Guardia Zibilaren Tolosako kuartelera. Bertan, galdeketarekin jarraitu eta gogor kolpatu zuten. Handik Tolosako kartzelara eraman zuten, beste 6 emakume ingururekin elkarbanatu zuen zelda batetara; 17 urterekin, bera zen gazteena. Tolosako kartzela hartatik Ondarretako espetxera lekualdatu zuten 1937ko irailaren 20an.

Sei hilabete beranduago, Larrialdiko auzitaratze sumarisimo militarra (gerra-kontseilua) egin zioten. Matxinada militarrari laguntzeagatik hamabi urte eta egun bateko kartzela zigorra ezarri zioten, adin txikikoa zelako. Pilarrek berak adierazi duenez, gezurretan oinarritutako akusazioak egin zizkioten.

Ondorengo urteetan Pilar ezkondu egin zen eta bi seme izan zituen. 2019an hil zen, 100 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peruko Armada

**Peruko Armada** () Defentsa Ministerioaren organo exekutiboa da, herrialdearen lurralde defentsaz arduratzen dena. Peruko Indar Armatuen zati da, eta, beraz, Peruko Indar Armatuen Komando Bateratua osatzen du. Horrez gain, aktiboki parte hartzen du nazioarteko hondamendietan laguntzeko zereginetan eta bake-misioetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peruko Errepublikako Indar Armatuak

**Peruko Errepublikako Indar Armatuak** () nazio horretako Armadak, Itsas Armadak eta Aireko Indarrak osatzen dituzte. Oro har, Defentsa Ministerioaren mende daude.

## Kanpo estekak
Zut (argipena)

**Zut** hitzak honako esangura bi hauek dauzka euskaraz:

# berun-hariaren norabidean doana (ik. **zut**);
# beste lerro edo plano batekin angelu zuzena egiten duena (ik. **elkarzut**).

## Erreferentziak
Jennifer Ulrich

**Jennifer Ulrich** (Ekialdeko Berlin, 1984ko urriaren 18) alemaniar aktorea da, *Die Welle* ("Olatua") eta *Wir sind die Nacht* ("Gaua gara") filmetako protagonista izateagatik ezaguna.

## Biografia 
Berlin hiriaren ekialdeko Lichtenberg barrutian jaio zen hiria bitan zatiturik zegoen garaian, Alemaniako Errepublika Demokratikoan beraz. Ordutik aurrera film alemaniar ugaritan egin du lan, aipagarrienak *Die Welle* (2008) eta *Wir sind die Nacht* (2010), bietan ere Dennis Gansel zuzendariaren esanetara.

Alemaniako telesail ugaritan gonbidatu gisa hartu du parte atal bakarretan.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
José Gervasio Artigas

**José Gervasio Artigas** (Montevideo, Peruko erregeordetza , 1764ko ekainaren 19a - Quinta Ybyray de Asunción, Paraguai, 1850eko irailaren 23a ) Rio de la Platako Probintzia Batuen Independentzia Gerran parte hartu zuen militar eta estadista platatar bat izan zen, gaur egun Argentina eta Uruguai direnetan federalismoaren heraldoa izateagatik nabarmendu zena. "Ekialdeko herrialdeetako buru" eta "herri libreen babesle" tituluak jaso zituen. Rio de la Platako bi ertzetan ohoratua da, Uruguaiko prozer gorena eta Argentinan ere prozerra delarik.

## Kanpo estekak
Jazz tradizional

[thumb|160px|[Humphrey Lyttelton, jazz tradizionalaren aldarrikatzailea]]
**Hot** () edo **Jazz tradizionala**, musikologoek 1930 aurretik garatutako jazzari deitzen diote. Urte askoan Hot eta Jazz sinonimoak ziren. Hot barruan, data hori arte, sailkapen horretan estilo guztiak sartzen dira: New Orleans, Dixieland, Chicago eta New York. Bakarrik kanpoan swing estiloa uzten da. Kontzeptuaren inguruko eztabaida ugari izan dira XX. mendearen bukaeran zeren eta, askoren ustez, jazz-musikologo kontserbadoreenek (Hughes Panassié, Ortiz Oderigo...) ideologikoki erabili baitute. Dena dela, antolaketaren ikuspuntutik, kontzeptu erabilgarria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :New Orleanseko Jazz Tradizionalaren Jaialdia.
* :New Orleanseko jazz musikariak.
Autorickshaw

[thumb|350x350px| Tuk tukak Maha Rat kalean, [Bangkok, Thailandia.]]
**Autorickshaw** (hizkera arruntean **auto ricksha**, **auto**, **tuk-tuk**, **tuctuc**, **mototaxi** eta eskualdeko aldaera ugari bezala ere ezaguna) motordun triziklo ibilgailua da. Rickshaw tradizionalaren (pertsona batek tiratutako bi gurpileko gurditxo txikia) eta ziklotaxi (pedalen bidez mugitutako hiru gurpileko ibilgailua) bertsio motorizatua da.

Asiako eskualde desberdinetan oso erabiliak, tuk-tukak poliki-poliki ezaguna egin ziren mundu osoan. Maiz erabiltzen dira taxi eta salgaiak bidaltzeko ibilgailu gisa, nahiz eta zenbait lekutan ia soilik funtzio turistikoa duen. Motogurdia (edo garraio arineko motorreko trizikloa) izeneko aldaera dago, atzeko aldea zama-ibilgailu gisa jarrita dagoena, nahiz eta Kolonbian garraio publikoko autorickshaw-ei *mototaxiak* deitzen dieten.

Lehenengo modeloak 1960ko hamarkadan sortu ziren rickshawak eta motorrak konbinatuz, Japonian ekoiztu eta urte batzuk geroago Asiako herrialde askotara esportatu ziren. Azkar lortu zuten sartze eta onarpen handia India eta Thailandia bezalako herrialdeetan. Hala ere, 1948az geroztik Italian zirkulatzen zituzten motogurdiak*, ape* bezala ezagutzen direnak (Piaggio Ape markak fabrikatua) eta noizbehinka bidaiariak garraiatzeko erabiltzen ziren.

Izen desberdinak dituzte munduko hainbat lekutan, eta zenbait lekutan saltzen duen markaren izen berarekin deitzen zaie maiz, hala nola, Indiako Bajaj enpresa, desagertutako Tempo konpainia alemaniarra (unitate handiagoak eraikitzen zituen) edo marka Jinan Qingqi (hortik datorkio Pakistanen eman zitzaien izen arrunta, *txingtxia*).

## Kanpo estekak
Piaggio Ape

**Piaggio Ape** () Piaggio fabrikatzaile italiarraren motogurdia da. Lehen Ape 1948an eraiki zen. Ibilgailuak hainbat konfigurazio har ditzake, hala nola, furgoia, kutxa eta bidaiarien garraioa (Autorickshaw). Dituzten dimentsio txikiak direla eta, oso gomendagarriak dira ibilgailu horiek hiriko banaketarako, mantentze kostu baxuagatik eta maniobrabilitateagatik.

Lehenengo Ape-ak funtsean 125 cc, 150cc edo 175cc motorreko Vespa motozikletak izan ziren, atzeko ardatz bikoitza gehituta eta gainean karga plataforma. Denborarekin bere ezaugarriak hobetzen joan ziren gidariaren kabina gehituz.

Gaur egun, muntatzen dituzten motorrak 50cc eta 220cc dira gasolina bertsioetan eta 425cc diesel bertsioan. 700 kg arte kargatu ditzakete, bertsioaren arabera, atzeko konpartimenduan.

## Kanpo estekak
Emma Morano

**Emma Martina Luigia Morano** (Civiasco, Italiako Erresuma, 1899ko azaroaren 29a - Verbania, Italia, 2017ko apirilaren 15a) ehun urtetik gorako italiar emakumea izan zen. 117 urte eta 137 egun zituela hil zenean, ordu hartan bere adina egiazta zitekeen pertsona bizirik zaharrena zen. Horrez gain, inoiz luzaroen bizi izan den Italiako pertsonarik adintsuena da, eta Europako bigarrena Jeanne Calment frantsesaren ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ingrid Christensen

**Ingrid Christensen** (1891ko urriaren 10a - 1976ko ekainaren 18a) norvegiar esploratzaile polarra izan zen. Antartika kontinentea ikusi eta han lehorreratu zen lehen emakumea izan zen. Bere omenez izendatu zuten Antartikako Ingrid Christensen kosta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maison Blanche (Parisko metroa)

**Maison Blanche** Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 13. barrutian dagoena.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 7. linea (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
Ally Sheedy

**Alexandra Elizabeth Sheedy** (New York, 1962ko ekainaren 13a) aktore estatubatuarra da. 1980. hamarkadan hainbat filme arrakastatsutan agertu zen, *WarGames* (1983), *The Breakfast Club* (1985), ''St. Elmo's Fire* (1985) eta *Short Circuit* (1986), esaate baterako.

## Biografia 
Ally Sheedy New Yorken jaio zen. Ama idazlea zuen, emakumezkoen eskubide zibilen aktibista eta judua, aita aldiz ejekutiboa eta arbaso irlandar katolikoak zituena. 1971ean gurasoak banandu egin ziren.

Sei urte zituela hasi zen dantzan eta dantzari karrera egiteko asmoa zuen arren aktore ikasketak egin zituen Harold Guskin irakasle zuela. 12 urte zituela *She Was Nice to Mice* liburua idatzi zuen eta McGraw-Hill Education-ek argitaratu zuenean best-sellerra bihurtu zen.

1980an, 18 urte zituela, Los Angelesera joan zen eta 1981ean telesail batzutan agertu zen, *Hill Street Blues* telesail arrakastatsuan hiru ataletan agertu zen esate baterako. Zineman 1983an egin zuen debuta, *Bad Boys* filmean, eta paper garrantzitsua izan zuen. Urte berean *WarGames* filmeko protagonista izan zen Mathew Broderick-ekin batera. Hamarkada honetako film ezagun askotan agertu zen, *The Breakfast Club* (1985), *St. Elmo's Fire* (1985), *Short Circuit* (1986), *Maid to Order* (1987)...

1990, 2000 eta 2010 hamarkadetan ere filma ugaritan agertu da, bai eta telebistan ere, baina arrakasta mugatua izan du. 1999an *High Art* filmean egindako lanagatik hainbat sari jaso zituen *Independent Spirit Awards*, *Los Angeles Film Critics Association* eta *National Society of Film Critics* emandako sariak hain zuzen ere. 2005ean *The Breakfast Club'' filmeagatik MTV Movie Awards saria irabazi zuen.

## Bizitza pertsonala 
1980. hamarkadan Richie Sambora gitarjolearekin ibili zen, baina harremana eten zuten, Ally Sheedyren esanetan harremanaren ondorioz droga kontsumitzen hasi zelako. 1992. urtean David Landsburyrekin ezkondu zen eta sema izan zuten, Beckett. 2008an dibortziatu egin ziren.

## Filmografia 
### Filmeak 
## Telebistan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Charles Fort

**Charles Hoy Fort** (Albany, 1874ko abuztuaren 6a - Bronx, 1932ko maiatzaren 3a) ikertzaile estatubatuar bat izan zen, fenomeno bitxiak biltzeagatik batez ere ezaguna, hala nola igel-euriak, elur beltza, desagerpen misteriotsuak, itsasoan ustez ikusitako argizko arroberak, eta abar. Ingelesez *Fortean* erabiltzen da batzuetan halako fenomenoak izendatzeko, euskaraz *Fortarra* litzatekeena. Bere lanik ospetsuena *The Book of the Damned* dugu (). Lovecraft-ek maisutzat zuen eta nolabaiteko eragina izan du zientzia fikzioan. Miresle ugari ditu oraindik, beren buruari "Fortarrak" deitzen diotenak; adibidez, *International Fortean Organization* delakoa  edo *Fortean Times* aldizkaria .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tour Ariane

**Tour Ariane** (euskaraz: "Ariane dorrea"), Frantziako Puteaux hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 1975an eraiki zen eta 152 metro zituen.

1975ean *Tour Générale* izenarekin eraiki zen, Société Générale-k espazio erabilgarria gehienak okupatzen zituelako. 152 m altu da ; erabat berritu zen 2008an.

Dorrea Unibail-Rodamco taldearena da 1999an eskuratu zuenetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tour Ariane
Paul von Lettow-Vorbeck

**Paul-Emil von Lettow-Vorbeck** (Saarlouis, Rhingo probintzia, Prusiako Erresuma, 1870eko martxoaren 20a - Hanburgo, 1964ko martxoaren 9a) alemaniar militarra izan zen. Alemaniar tropak zuzendu zituen Ekialdeko Afrikako Frontean Lehen Mundu Gerran. Lau urtez, 14.000 (3.000 alemaniar eta 11.000 afrikar) gizonekin aurre egin zion 300.000 (britainiarrak, indiarrak, belgikarrak eta portugaldarrak) baino gehiagoko armada bati. Lehen Mundu Gerran Britainiar Inperioaren zati bat arrakastaz inbaditu zuen alemaniar bakarra izan zen. Edwin Palmer Hoytek honela deskribatu zituen bere balentriak: "Historiako gerrilla operazio indibidualik handiena, eta arrakastatsuena."

Pomeraniako nobleziako familia batean jaio zen. Karrera militarra jarraitu zuen eta 1900ean Txinara bidali zuten Boxerren matxinada zapaltzeko. 1904an gaur egungo Namibiara bidali zuten Herero matxinadaren aurka borrokatzeko. 1906an zauritu egin zen eta begi baten ikusmena galdu zuen. 1907an Alemaniara itzuli zen, eta han egon zen 1914 arte. Afrikara itsasontziz egindako bidaian, Karen Blixen ezagutu zuen eta azkeneraino mantendu zuen bere adiskidetasuna.

## Lehen Mundu Gerran 
thumb|ezkerrera|upright|Von Lettow-Vorbeck poster batean.
Lehen Mundu Gerran, bere asmoa britainiar tropak okupatuta mantentzea izan zen, europar frontera eraman ez zitzaten. Lau urtez gerrilla gerra bat egin zuen Ekialdeko Afrikan. 1918ko azaroaren 25ean baino ez zen errenditu, Europan gerra amaitu ondoren.
thumb|*Schutztruppe* Askarien Konpainia (1914).
thumb|*Königsberg*-en kanoiak lurrean.
[thumb|ezkerrera|[Ngomanoko gudua 1917ko azaroan.]]
thumb|von Lettow-Vorbeck Jenerala eta Heinrich Schnee Gobernadorea.
ezkerrera|thumb|Lettow-Vorbecken errendizioa Abercornen.
## Gerraostea 
1919an Alemaniara itzuli zen eta heroi gisa hartu zuten.
thumb|Lettow-Vorbeck desfile batean Berlinen 1919an.
Armadan jarraitu zuen eta Altxamendu Espartakista zapalketan parte hartu zuen. 1920an armada utzi zuen Kappen Putschen parte hartu ondoren. 1928tik 1930era Reichstageko diputatua izan zen. Hitlerrek Erresuma Batuan enbaxadore izatea eskaini zion, baina Von Lettow-Vorbeckek errefusatu egin zuen eta ez zuen naziekin kolaboratu.

## Lanak 
* Lettow-Vorbeck, Paul Emil von, *Heia Safari! Deutschlands Kampf in Ostafrika*. Leipzig: Hase & Köhler. 1920.
* Lettow-Vorbeck, Paul Emil von, *Meine Erinnerungen aus Ostafrika*. Leipzig: Hase & Köhler, 1920.
* Lettow-Vorbeck, Paul Emil von, *Mein Leben*. Biberach an der Riss: Koehlers Verlag. 1957.

## Kanpo estekak
Letitia Mumford Geer

**Letitia Mumford Gee**r (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1852- New York, 1935eko uztailaren 18a) erizain eta asmatzaile estatubatuarra izan zen, 1899an osasungintzak erabiltzen duen egungo xiringa hipodermikoaren eredua diseinatu eta patentatu zuena.

## Biografia 
Letitia Mumford New Yorken jaio zen. Bere gurasoak George Warren Geer eta Cornelia Matilda Geer izan ziren. Lau neba-arreba zituen eta New Yorken bizi izan zen bere bizitzaren zatirik handienean.

Ez ziren garai errazak asmatzaileentzat, nahiz eta atzean geratu senarraren izenean sorkuntza bat erregistratzen zuten urteak. Garai hartan, Estatu Batuetan emandako patenteen %1 baino ez ziren emakumeentzat. Zientziaren eta teknologiaren sektoreetan emakumeen partaidetza txikia izatea zen zifra txiki hori lortzeko arrazoietako bat, baina burokraziak ere zerikusi handia zuen. Emakumeek froga gehiago eman behar zituzten, patentea eskatzeko erabili zuten objektua beraiek asmatu zutela egiaztatzeko. Une horretan, XVIII. eta XIX. mendeetan bezala, emakume baten lekua etxea zela uste zen, eta asmatzaileen lehen sorkuntza gehienak etxearekin lotuta zeuden. Geerrek, aldiz, bere lanbiderako pentsatutako gailu bat aurkeztu zuen.

Bere aurkezpenean, hainbat marrazki sartu zituen patentearen eskaerarekin batera, xiringa manipulatzeko moduaren adibide batetik hasi eta objektuaren deskribapeneraino. Nola funtzionatzen zuen eta zer gertatzen zen likidoarekin azaldu zuen. Bi lekukok sinatu zuten eskaera, Hubbard W. Mitchellek eta Eugene Frederick Hoytek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bizitzaren Basoa

**Bizitzaren Basoa** Leioako Arboretumean kokatutako hilerri eta monumentu bat da, gorputza zientziari eman diotenen errautsak eta memoria gordetzeko egina. Euskal Herriko Unibertsitateari gorputza donazio gisa eman dutenei omenaldia egiteko tokia da. 2010eko otsailean ireki zen.

## Ezaugarriak 
Lertutxe urtegiaren ondoan, zuhaitzak irudikatzen dituzten altzairuzko 20 habe dira monumentuaren muina: 14 eta 18 metro arteko altuera dute, 45 zentimetroko diametroa, eta denak desberdinak dira. Zade + Vilà Associats arkitektura bulegoak irabazi zuen proiektuaren lehiaketa, eta haiek eraiki zuten Basoa. Inspiraziorako Eduardo Txillidak marraztutako esku batzuen irudian oinarritu ziren.

Metalezko zuhaitz horien barruan errautsak gordetzeko tokiak daude. Gorputzaren donazioa egin dutenen errautsak gorde daitezke hor, familiak hala nahi badu, gorpuaren erabilpenak berea zikloa bete duenean Euskal Herriko Unibertsitatean anatomia eta medikuntza praktiketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nevado (argipena)

**Nevado** izenak hainbat adiera du:

*Nevado* terminoak, Ameriketako gazteleraz, elurrez estalitako mendi garai edo gailurra adierazten du, eta ondorioz mendi izen askotan ageri da. Adibidez:

* **Nevado del Ruiz**, Kolonbian; Los Nevados parke nazionalean, non beste mendi hauek ere badauden:
** **Nevado el Cisne**,
** **Nevado del Tolima,**
** **Nevado de Santa Isabel**,
** **Nevado de Quíndio**.
* **Nevado Anallajsi**, Bolivian.
* **Nevado del Huila**, Kolonbian.
* **Nevado del Valle del Cauca**, Kolonbian.
* **Nevado de Longaví**, Txilen.
* **Nevado Ojos del Salado**, Argentina eta Txile artean.
* **Nevado Sajama**, Bolivian.

* **Nevado de Toluca**, Mexikon.
* **Nevado de Tuco**, Perun.
* **Nevado de Cachi**, Argentinan.
* **Nevado Pisco**, Perun.

Beste toponimo batzuk:

* **Valle Nevado**, Santiagotik gertu dagoen eski zentroa, Txilen.
* **Cerro Nevado** uharte antartikoa.

Eta gainera:
* ***Nevado***, Simon Bolivarren txakurra.
* **Nerea Nevado**, bizkaitar futbolaria.
Kontsonante ahokari

**Kontsonante ahokaria** kontsonante bat da, aire-emaria ahotik ateraraziz ahoskatzen dena. Kontsonantea ahoskatzean, airea sudurretik atertzen bada, kontsonante sudurkaria da. Kontsonante ahokariaren soinua egiteko, aho osoak moldatzen du airearen ibilbidea. Airearen bidearen aldaketa hau, ahoa eta ezpainak erabiliz, hotsaren uhin formari eragiten dio, airea zapatuz eta hedatuz. Ahoaz gain, ahots tolesdurek eta birikiek parte hartzen dute soinuaren ozentasuna eta tonua kontrolatuz. Ahots tolesduren mugimenduak zehaztuko du kontsonante bat ahostun edo ahoskabea den. Kontsonante gehienak ahokariak dira, adibidez /p/, /b/, /t/, /d/, etab. Besteak sudurkariak dira, adibidez /m/ edo /n/.

Euskara batuaz, bokal guziak ahokari eta ahostunak dira. Ahoskunea eta ahosmoldea kontuan hartuz, bost bokal ditugu euskaraz: /i, e, a, o, u/. Hala ere, zubereraz bokal sudurkariak aurki daitezke.

### Kontsonante ahokari motak 
Fonema batzuk ahokariak dira, baina badituzte beste ezaugarri batzuk ere.

#### Ezpainkariak 
Hersketa ezpainetan gertatzen da; beraz, herskari ezpainkaria dugu.

Adibidez: /p/ eta /b/

#### Horzkariak 
Hersketa mihi puntaz hortzen kontra gertatzen da; beraz, herskari horzkaria dugu.

Adibidez: /t/ eta /d/

#### Sabaikariak 
Hersketa mihi lepoaz aho-sabaiaren kontra gertatzen da, beraz, herskari sabaikaria dugu.

Adibidez: /c/ eta /ɟ/

#### Belarrak 
Hersketa sabai bigunaren kontra gertatzen da; beraz, herskari belarra dugu.

Adibidez: /k/ eta /g/

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cantoblanco-Alcobendas burdinbidea

**Cantoblanco — Alcobendas burdinbidea** Iberiar Penintsulako burdinbide bat da, Cantoblanco–Unibertsitatea eta Alcobendas-San Sebastian de los Reyes geltokiak lotzen ditu.

Burdinbidea 2001eko irailaren 22an inauguratu zen Cantoblanco–Unibertsitatea eta Alcobendas-San Sebastian de los Reyes geltokien artean.

ADIFen arabera, 104 kodea dagokio.

## Historia 
1970eko hamarkadaz geroztik, Alcobendas eta San Sebastian de los Reyes udalerriek huts egin duten hainbat proiektu ikusi dituzte bi herri horietan trenbidea sartzeko, eta, historikoki, hiribide batek bereizten ditu hiriguneak. 1990eko hamarkadaren amaieran behin betiko onartu zen proiektu bat, Cantoblancoko saihesbidetik abiatzen zen Madril-Burgos burdinbidearen bide elektrifikatu bikoitzeko adar baten bidez udalerria trenbidez hornitzea ahalbidetuko zuena. Adar hau lur gainean zihoan Alcobendasko hirigunearen hasieraraino, non lurpera itzultzen zen Espainiako etorbidera iritsi arte, bi udalerrien banalerroa egiten duena eta hiriguneetatik oso urrun dagoena.

Hala, azkenean, geltokia osatzen duen adarra 2001ean ireki zen jendearentzat, eta Madrilgo Renfe Aldirietako trenen sartu zen. Horrek zuzenean lotzen ditu Madrilgo Unibertsitate Autonomoa, Madrilgo iparraldea, erdialdea eta hego-ekialdea eta Henares korridorea osatzen duten udalerriak.

## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak 
* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
Kontsonante hobikari

Fonetikan, **kontsonante hobikaria** hobiosteko kontsonantea da, ia beti txistukaria. Apur bat sabaikarituak dira, mihia kakotuz ahoskatzen direla. Izan ere, artikulazio gunea gaineko matrailaren hobi eta sabaiaren artean den junturaren heinean kokatzen da. Kontsonante sabai-hobikariak soinu arruntak dira, esate baterako, ingelesez ***sh**ip* eta ***ch**ip*, edo frantsesez ***ch**at* eta ***j**us.*

Nazioarteko Alfabeto Fonetikoan kontsonante igurzkari hobikari ahoskabea ⟨ʃ⟩ ikurrarekin transkribatua da eta bere kide ahostuna ⟨ʒ⟩ ikurrarekin, eta kontsonante hobikari afrikatu ahoskabea ⟨tʃ⟩ ikurrarekin adierazia da eta bere kide ahostuna ⟨dʒ⟩ ikurrarekin. Afrikatuak ⟨t͡ʃ⟩ eta ⟨d͡ʒ⟩ sinboloekin transkribatuak agertzen ahal dira edo Unicode ikur hauekin ⟨ʧ⟩, ⟨ʤ⟩, bereziki afrikatua eta leherkari + igurzkari kontsonante multzoa bereizten dituzten hizkuntzetan.

## Ezaugarriak 
thumb|226x226px|Hobikari igurzkaria

* Kontsonante hobikaria ahoskatzeko mihia ganbila eta kakotua izan behar da, hau da, gako itxura ukan behar du. Alabaina, kontsonante hobi-sabaikariari konparatuz, mihia sabaitik doi bat urrunago izan behar da, beraz, sabaikaritzea maila apalago batean gertatzen da.
* Kontsonante koroari gehienak bezala, sabai-hobikariak mihiaren puntarekin edo mihiaren lepoarekin ahoskatuak izaten ahal dira, hau da, apikariak edo bizkarkariak izan daitezke.

## Euskaraz 
Euskaraz bi hobikari ditugu, [ʃ] txistukari igurzkaria eta [t͡ʃ] txistukari afrikatu ahoskabea, besteak beste. Hauetaz gain, euskalki zenbaitetan (bizkaieraz edo zubereraz, esaterako) hauen kide ahostunetako bat ere aurkitzen dugu: [ʒ] edo [d͡ʒ]. Kontsonante horien ahoskunea goiko matrailaren hobi eta ahosabai gogorraren artean den juntaduraren heinean kokatzen da, erran nahi baita kontsonanteak hobiostekoak direla.

### Kontsonante bakoitzaren ezaugarriak 
* [t͡ʃ]: afrikatu hobikari ahoskabea euskalki guztietan agertzen da. ⟨tx⟩ ikurraren bidez irudikatzen da (adibidez, *e**tx**e*, *a**tx**o*, ***tx**ori*).

* [ʃ]: igurzkari hobikari ahoskabea euskalki guztietan agertzen da. ⟨x⟩ ikurraren bidez irudikatzen da (adibidez, ***x**ume*, ***x**ehe*).

* [ʒ]: igurzkari hobikari ahostuna euskalki zenbaitetan agertzen da, gehien bat lehen [j] hurbilkari sabaikari ahostuna zenaren indartzearen ondorioz. ⟨j⟩ ikurraren bidez irudikatzen da (adibidez, bizkaieraz *mendi**j**e*, *txiki**j**e* eta zubereraz ***j**in*, ***j**inko*).

#### Berezitasun batzuk 
/ʒ/, /ʃ/-ren kide ahostuna, *j zaharraren ondorengoa da. Zuberoaz gain Bizkaian ere aurkitzen dugu fonema hori (Lekeition, Bermeon, etab.): *mendia* [men̪d̪iʒa], *harria* [ariʒa]. Esaldi hastapenean afrikatzen da.

Mendebaldean, oro har [t͡s̺] zena [t͡s̻] bihurtu da, hizkera batzuetan horren ordez [t͡ʃ] aurki daitekeela.

 /ʃ/ eta /t͡ʃ/ -ren banaketa desberdina da euskalki batetik bestera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pim Doesburg

**Willem "Pim" Doesburg** (Rotterdam, 1943ko urriaren 28a - Berkel en Rodenrijs, 2020ko azaroaren 18a) herbeheretar futbol atezaina izan zen. 1962 eta 1987 bitartean Sparta Rotterdam eta PSV Eindhoven taldeetan 687 partida jolastu zituen, errekorra Holandako ligan. 1967an Herbehereetako futbol selekzio nazionalean debutatu zuen eta 8 aldiz jolastu zuen. Bere azken partida selekzioarekin 1981ean izan zen. 1978ko Munduko Futbol Txapelketan txapeldunorde izan zen, baina ez zuen partidarik jolastu.

## Palmaresa 
### Club 
;Sparta
* KNVB Cup: 1965–66
;PSV
* Eredivisie: 1985–86, 1986–87
### Selekzioa 
* Munduko Futbol Txapelketa: 1978, txapeldunordea

## Kanpo estekak
Manuel Blanco Encalada

**Manuel José Blanco y Calvo Encalada** (Buenos Aires, Rio de la Platako erregeordetza, 1790eko apirilaren 21a - Santiago, Txileko Errepublika, 1876ko irailaren 5a) Txileko militar, politikari eta diplomatikoa izan zen. Txileko Armadako forjatzaileetako bat eta bere lehen komandantea izan zen, eta, ondoren, politikaren esparruan sartzean, Txileko Errepublikako presidente titulua lortu zuen lehena izan zen.

## Kanpo estekak
José Fernando de Abascal

thumb|250x250px| José Fernando de Abascalen sinadura Concordiako markes izendatua izan baino lehen; une horretatik aurrera markes gisa sinatzen hasi zen.
**José Fernando de Abascal y Sousa** (Oviedo, 1743ko ekainaren 3a &ndash; Madril, 1821eko uztailaren 31) espainiar noblea, armadako ofizierra eta politikaria izan zen. 1806tik 1816ra, Peruko erregeordea izan zen, Ameriketako espainiar lurraldeen independentzia gerren garaian. 1812an, Peruko Concordia Españolako lehenbiziko markes izendatu zuen Fernando VII.ak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piaggio

**Piaggio** Italian egoitza duen konpainia da, autoak, motorrak eta scooterrak (Vespak) fabrikatzen dituena.

## Historia 
Rinaldo Piaggiok sortu zuen 1884an, Piaggio-k hasieran lokomotorrak eta tren-autoak fabrikatzen zituen. Lehen Mundu Gerran konpainiak hegazkinen fabrikazioan jarri zuen arreta.

Bigarren Mundu Gerran, konpainiak borrokarako hegazkinak fabrikatu zituen, baina Piaggio gerratik atera zen Pontederako lantegiarekin erabat eraitsita bonbardaketengatik. Kaltetutako Italiako ekonomiak eta errepideen egoera txarrak ez zuten automobilen merkatua birsortzen lagundu. Enrico Piaggio, Piaggio-ren sortzailearen semea, sektore aeronautikoa uztea erabaki zuen garraiobide moderno eta, aldi berean, ekonomikoa lortzeko Italiako premia larriari aurre egiteko. Ideia masentzako ibilgailu merkea diseinatzea zen.
thumb| Vespa
Corradino D'Ascanio ingeniari aeronautikoa, Agustako lehen helikoptero modernoa diseinatu eta eraikitzeaz arduratu zena, Enrico Piaggik aukeratua izan zen ibilgailu sinple, sendo eta ekonomikoa diseinatzeko. Ibilgailuak gidatzeko erraza izan behar zuen, bai gizonentzat, bai emakumeentzat, bidaiaria garraiatzeko gai izan behar zuen (gidariaz gain) eta gidariaren arropetan zikinkeriarik ez uzteko. Ondorioz, 1946an Piaggik Vespa scooter-a (Vespa = "liztorra" italieraz) jarri zuen martxan, eta 10 urtean milioi bat unitate baino gehiago fabrikatu ziren zegoeneko.

## Garapena 
Piaggio Vespa-ren arrakastaren ondorioz diru-fluxu sendoa izaten hasi zen, eta beste produktu batzuk garatzea erabaki zuen. 1957an Vespa 400 egin zuten, bidaiarien auto txiki bat.

1959an, Piaggio Agnelli familiak kontrolatzen zuen, eta, aldi berean, Fiat autoaren fabrikatzailea zen. Ondorioz, bi dibisioak (aeronautika eta motorrak) banandu ziren 1964an bi enpresa independente eratzeko; dibisio aeronautikoak IAM Rinaldo Piaggio izena hartu zuen. Gaur aeronautikako konpainia Piaggio Aero da, eta Piero Ferrari familiak kontrolatuta dago, eta hori, gainera, Ferrari auto fabrikatzaile ospetsuaren % 10en jabea da.

1969an, motozikleten konpainiak Gilera erosi zuen.

## Markak eta modeloak 
### Taldeko markak 
* Aprilia - motozikletak eta scooterrak
* Derbi - motozikletak eta scooterrak
* Gilera - motozikletak
* Ligier - mikro ibilgailuak
* Moto Guzzi - motorzikletak
* Piaggio - scooterak
* Piaggio Aero - hegazkinak
* Vespa - scooters
* Laverda - super sport motozikletak

## Kanpo estekak 
* webgune ofiziala
Liudmila Markianova

**Liudmila Fiodorovna Markianova** () (Olonets, Sobietar Batasuna, 1941eko uztailaren 14a) kareliar hizkuntzalaria eta irakasle emeritua da. "Karjalan kielen muamo" deitu izan diote, hau da, karelieraren ama.

Lan eskerga egin du kareliera ikertzen eta horren erakusle dira argitaratu dituen hizkuntzalaritza-liburuak. Horrez gain, jo ta ke aritu zen kareliera eskoletan irakas zedin, hasieran Kareliako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoan eta ondoren Kareliako Errepublikan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dulcie September

**Dulcie Evonne September** (Lurmutur Hiria, Hegoafrika, 1935eko abuztuaren 20a - Paris, Frantzia, 1988ko martxoaren 29a) apartheidaren aurkako hegoafrikar ekintzaile politikoa izan zen.

1976an Afrikako Kongresu Nazionaleko kide egin zen. 1983an Afrikako Kongresu Nazionalaren Frantzia, Suitza eta Luxenburgorako goi-ordezkari izendatu zuten.

1988ko martxoaren 29an erail zuten Parisen, 52 urte zituela. Hil aurretik Hegoafrika eta Frantziaren arteko arma-trafikoa ikertzen zebilen. Bere hilketak Parisko herriaren erantzuna eragin zuen eta 20.000 lagundik gora bildu ziren bere hilketa deitoratzeko.

## Kanpo estekak
José Santiago Aldunate

**Jose Santiago Aldunate y Toro** (Melipilla, 1796ko apirilaren 21a - Santiago, 1864), Txileko militar eta politiko bat izan zen.

## Biografia 
Santiago de Aldunate y Larraín eta María Mercedes de Toro-Zambrano y Valdés, Conde de la Conquistaren alaba, seme zaharrena izan zen. Ana Josefa Avaria y Ortiz de Zárate-rekin ezkonduta, 1817an.
Ayumi Hamasaki

abeslari eta konpositore japoniarra da. Bere disko eta singleen artean, 75 milioi kopia baino gehiago saltzea lortu du, Japoniako historian disko gehien saldu dituen hirugarren artista eta emakume bakarlarien artean arrakastatsuena. Japoniako historian single gehien saldu dituen artista da, 1998an hasi zenetik 40 milioi kopia inguru saldu baititu.

Fukuokan jaioa eta hazia, Hamasaki Tokiora joan zen 1993an, abeslari eta aktore karrera bat asteko asmoz. 1998an, Max Matsuuraren Avexeko zuzendari exekutiboaren babespean, Hamasakik "*Poker Face*" lehen singlea eta "*A Song for XX*" albuma kaleratu zituen. Albuma Oriconen lehen postura iritsi zen eta 5 astez mantendu zen milioi bat kopia inguru salduz. Bere hurrengo 10 albumek milioi bat kopia saldu zituzten Japonian. Bere hirugarren albumarekin, *Duty*, ia 3 milioi saldu zituen. *A BEST*, bere lehen disko konpilazioa, Japonian 4 milioi kopia baino gehiago saldu zituen, eta gaur egun bere albumik salduena da. 2006tik aurrera, bere *Secret* albuma kaleratu ondoren, bere albumen eta singleen salmenta murriztu egin da.
2006an, "''Startin'/ Born To Be...''" bere 39. singlearekin kaleratzearekin batera, Ayumi Hamasaki Japoniako historian single gehien dituen emakumezko abeslaria bihurtu zen, baita rankingetako Top 10ean single gehien zituen artista ere, Seiko Matsudaren aurreko errekorra hautsiz. 2000. urtean belarriko infekzio bat izan zuen eta gor geratu zen ezkerreko belarritik urte baten ostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erin Brockovich

**Erin Brockovich** (**Pattee** jaioa; Lawrence, 1960ko ekainaren 22a) legelari eta ingurumen ekintzaile estatubatuarra da, 1993an Kaliforniako Pacific Gas & Electric Company (PG&E) enpresaren aurkako auzi arrakastatsuaren eragilea izan zen, Julia Robertsek protagonizaturiko bere izena duen 2000ko filmean kontatzen dena. Geroztik, Brockovich komunikabideetako pertsonaia bihurtu da.

## Kanpo estekak
Arthur Honegger

**Oscar-Arthur Honegger** (Le Havre, 1892ko martxoaren 10a - Paris, 1955eko azaroaren 27a) suitzar musikagilea izan zen.

Parisen jaio zen guraso suitzarrekin eta ia bizitza osoa Parisen eman zuen. Zurich eta Parisko kontserbatorioetan ikasi zuen eta Charles-Marie Widorren eta Vincent d'Indyren ikaslea izan zen. Frantziako Erresistentziako kide izan zen.

*Les Six* (*Seiak*) taldeko kide izan zen. Beste kideak Georges Auric, Louis Durey, Darius Milhaud, Francis Poulenc eta Germaine Tailleferre izan ziren.

Bere lanik ezagunena *Antigone* da, Jean Cocteauren libretoarekin eta bere lanik interpretatuena *Pacific 231*, lurrunezko tren-makina baten soinuak inspiratua.

## Lanak 
### Orkestra musika 
* *Symphonie nº 1* (1930)
* *Symphonie nº 2 (1941)
* *Symphonie nº 3 (1946)
* *Symphonie nº 4 (1946)
* *Symphonie nº 5 (1950)
* ''Pastorale d'été* (1920)
* *Chant de joie* (1923)
* *Pacific 231 (mugimendu sinfonikoa)* (1923)
* *Rugby* (1928)
* *Mouvement symphonique nº 3* (1933)
### Concerto 
* Concertino pour piano et orchestre H. 55 (1924)
* Concerto pour violoncelle (1929)
* Concerto da camera, pour flûte, cor anglais et cordes (1948)
### Ganbera-musika 
* *Intrada* (1947)
* Quatuor à cordes n° 1 H. 15 (1916-17)
* Quatuor à cordes nº 2 H. 103 en ré majeur (1934-36)
* Quatuor à cordes nº 3 H. 114 en mi-majeur (1936-37)
### Pianorako musika 
* Prélude, Arioso et Fughette sur le nom de BACH
### Ballet 
* *Le dit du jeu du monde*, ballet pour orchestre de chambre en 12 actes, 1918
### Opera 
* *Judith*, René Morax-en libretoa, 1925
* *Antigone*, Jean Cocteauren libretoa, 1927
* *L'Aiglon''

## Kanpo estekak
Julie Doucet

**Julie Doucet** (1965eko abenduak 31) marrazkilari eta artista underground kanadarra da, *Dirty Plotte* eta *My New York Diary* lan autobiografikoengatik ezagunagoa. Bere lanak "sexua, indarkeria, hilekoa eta gizonezkoen eta emakumezkoen kontuak" bezalako gaiak jorratzen ditu.

## Biografia 
Doucet Quebeceko Montreal hirian jaio zen. Lehenik neskentzako eskola katoliko batean ikasi zuen, ondoren *Cégep du Vieux Montréal*-en (ikastetxe *txiki bat) eta geroago Montrealeko Université du Québec-en. komiki-argitaletxe txikietan argitaratu zuen eta bere komiki propioa argitaratu zuen, Dirty Plotte* izenekoa. Fotokopiatutako fanzinea erabiltzen zuen "egunerokotasuna, ametsak, larritasunak eta fantasiak" erregistratzeko, harik eta Robert Crumben *Weirdo* aldizkarian argitaratu zen arte. Doucet 1991ko urtarrilean argitaratu zuen *Drawn & Quarterly*k *Dirty Plotte* izeneko tamaina erregularreko komiki sail batean. Hurrengo urtean Seattlera joan zen arren, New Yorkeko bere esperientziak izan ziren *My New York Diary* lan ospetsuaren oinarria (bere istorio asko *Dirty Plotte*tik atereak izan ziren). Seattletik Berlinera joan zen 1995ean, azkenean 1998an Montrealera itzuli aurretik. Berlingo egonaldian, ''L 'Association* de Parisek *Ciboire de criss* izeneko liburu bat argitaratu zion, frantsesezko lehen liburua. Montrealera itzulita, *Dirty Plotte*ren hamabigarren eta azken alea argitaratu zuen komikiaren munduan parentesi labur bat hasi aurretik.

2000. urtean itzuli zen *The Madame Paul Affair* lanarekin.. Aldi berean, eremu esperimentalago batean sartu zen, 2001ean *Long Time Relationship* grabatuen bilduma bat argitaratu zuenean amaitu zena. 2004an, Doucet-ek egunkari ilustratu bat argitaratu zuen frantsesez (Journal), bere bizitzako urte bateko kronikarekin eta, 2006an, aldizkari eta egunkarietako hitz laburtuekin egindako autobiografia batekin (*j comme Je*). 2006ko udaberrian bere bakarkako grabatuen lehen erakusketa erakutsi zuen, Montrealgo B-312 galerian 2007ko abenduan, *Drawn & Quarterly*k *365 Days: a Diary by Julie Doucet* argitaratu zuen, non bere bizitza urte betez kontatzen zuen, 2002tik aurrera.

2006an poesia-liburu bat argitaratu zuen *L 'Oie de Cravan* izenekoa. Orduan ere, linograbatuak, *collage*ak eta paperezko eskulturak egiten hasi zena dira. 2007an.

## Egindako lanak 
### Ingelesez 
* *My New York Diary* (May 1999)
* *The Madame Paul Affair* (2000)

### Gazteleraz 
* *Diario de Nueva York'' (2001)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cameron Redpath

**Cameron Redpath** (Narbona, Okzitania, 1999ko abenduaren 22a) eskoziar errugbi jokalaria da, Ingalaterrako Bath taldean lehen erdiko postuan aritzen dena.

## Ibilbidea hamabosteko errugbian 
### Ibilbidea errugbi profesionalean 
Sale Sharks taldeko harrobian aritu zen, eta 22 partida jokatu zituen lehen taldearekin. 2020ko otsailean Bath-ek fitxatu zuen.

### Ibilbidea selekzio nazionalean 
Bi herrialdetako taldeetan aritu da. 20 urtez azpiko kategorian, 2018ko Sei Nazioen Txapelketako Ingalaterrako talderako hautatu zuten. Txapelketa hartan zehar, entsegu bana egin zuen Gales eta Frantziaren aurkako partidetan.

Nagusien kategorian, 2021eko urtarrilean Sei Nazioen Txapelketako Eskoziako talderako hautatu zuen Gregor Townsendek. Otsailaren 6an debutatu zuen, Ingalaterraren aurka Twickenhamen. Egun horretan Eskoziak Calcutta Cup eskuratu zuen 6-11 irabazita.

## Bizitza pertsonala 
Cameron Bryan Redpath errugbi jokalari ohiaren semea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak