open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Josep Pla

**Josep Pla i Casadevall** (Palafrugell, Baix Empordà, 1897ko martxoaren 8a, - Llofriu (Palafrugell), 1981eko apirilaren 23a) idazle eta kazetari katalana izan zen.

Bere literatura-obra zabala eta originalak 6 hamarkada hartzen ditu eta 30.000 orrialde baino gehiago. Katalan hizkuntzaren modernizazioan funtsezkoa izan zen, baita bertako tradizioak zabaltzen ere. Bere iritzi-artikuluak, kazetari kronikak eta hainbat herrialdetan egindako erreportaje sozialak XX. mendeko historiaren testigantza bikainak dira. Horregatik guztiagatik, aho batez literatura katalan garaikidearen prosa egile nagusitzat jotzen dute adituek.

## Bizitza 
Bartzelonako Unibertsitatean zuzenbide-ikasketak egin ondoren, kazetari-lanak egin zituen Europan Madrilgo eta Bartzelonako egunkarientzat. Kronikak, biografiak, saiakerak, kontakizunak eta eleberriak eman zituen argitara. Katalanez eta gaztelaniaz idazten zuen.

## Lanak 
*Cartes de lluny* (1928, *Urrutiko gutunak*), *Viatge a Catalunya* (1934, *Kataluniara bidaia*), *Francesc Cambó* (1928-1930), *Llanterna màgica* (1926, *Linterna miresgarria*), *Els pagesos* (1952, *Baserritarrak*) eta *El carrer estret* (1951, *Kale estua*).

Harenak dira, halaber, *Les hores* (1953, *Orduak*), *Els anys* (1953, *Urteak*), *Els moments* (1954, *Uneak*) trilogia, *Articles sense cua* (1975, *Isatsik gabeko artikuluak*), *Notes del capvestre* (1979, *Arratseko oharrak*), *Veure Catalunya* (1979, *Ikus Katalunia*) eta *Obres de museu* (1981, *Museoko obrak*), azken hori Salvador Dalí-rekin egina. Azterlari zorrotza eta estilo zuzenekoa zen; kronika eta egunkari-moldeetan nabarmendu zen bereziki.

1980an Kataluniako Generalitateak Urrezko domina eman zion.

## Ikus, gainera 
* Katalanezko literatura

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*    Josep Pla Fundazioaren webgune ofiziala
Hazkunde (argipena)

**Hazkunde** izenak hainbat erabilera ditu:
* demografian, hazkunde begetatiboa edo berezko hazkundea, jaiotza eta heriotza kopuruen arteko aldea;
* ekonomian, hazkunde ekonomikoa, BPGaren gehikuntza;
* hazkunde pertsonala edo garapen pertsonala.
Zatiketa (argipena)

**Zatiketa** terminoak erabilera ezberdinak ditu:

* matematikan, zatiketa, eragiketa aritmetiko bat;
* biologian, zatiketa zelularra.
Talka inelastiko

**Talka inelastikoa**, edo erabilera urriagoa duen **talka ez-elastikoa**, talka mota bat da, zeinetan energia zinetikoa ez den kontserbatzen.

Talka inelastikoetan bi gorputzak itsatsirik geratzen dira edo masa transferentzia bat gertatzen da. Leherketak talka inelastiko mota bat dira.

frame|erdian|Berdinak diren bi masen arteko talka inelastikoa.

## Deskribapen matematikoa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Talka elastiko

## Kanpo estekak
Georges Pompidou Zentroa

**Arte eta Kulturaren Georges Pompidou Zentro Nazionala**, **Pompidou Zentroa** edo **Beaubourg Zentroa** () Frantziako Paris hiriburuan dagoen eraikin bat da. Hiri hartako 4. barrutian dago, 75191 Paris cedex 04 helbidean.

## Eraikina 
Eraikin honetan Europa osoko arte modernoko museorik handiena kokatzen da: Musée national d'Art moderne. IRCAM edo musika eta akustikako ikerketa zentroa eta liburutegi publiko baten egoitza ere bada.

## Historia 
Renzo Piano eta Richard Rogers arkitektoek diseinatu zuten, eta 1977an amaitu eta urte hartako urtarrilaren 31n ireki zen. Georges Pompidou frantziar presidentearen agintaldian zehar eraiki zuten, baina eraikina amaitu baino lehen hil zela-eta, 1977an haren ondorengo izan zen Valéry Giscard d'Estaing presidenteak inauguratu zuen.

1997tik eta 1999ko abendura bitartean zaharberritu egin zuten, eta 2000ko urtarrilaren 1ean ireki zuten berriro. Frantzia osoko eraikin bisitatuenetako bat da, urtero 6 milioi inguru pertsonak bisitatu ohi dute. Zentro berak Malagan (Espainia) ere Malagako Pompidou Zentroa ireki zuen 2015ean.

## Iruditegia 

|Urrutira.
Irudi:Centre Pompidou Artlibre jnl 4.jpg|Eraikinaren inguruko enparantza eta etxeak.
Irudi:(I) une sculpture-performance au Centre Georges Pompidou (9276129150).jpg|Barnealdea.
|Gauez.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: Centre Pompidou, 75191
* Ordutegia: 11:00 - 22:00
* Geltokiak:
** 15px15px Rambuteau
** 15px15px15px15px15px15px Les Halles
** 15px15px15px15px Châtelet – Les Halles

## Kanpo estekak 
* Pompidou Zentroaren webgunea
Zuzen (argipena)

**Zuzen** hitzak adiera zenbait ditu:

* geometrian, zuzen, kurbadurarik ez duen objektu geometrikoa,
** zuzen baten ekuazioa;
* fisikan, zuzen izenondoa, denboran zehar noranzkoa aldatzen ez duen magnitudea,
** higidura zuzen uniformea,
** higidura zuzen uniformeki azeleratua.
* Musikan, bertsolaritzan, antzerkian eta jendaurrean aurkeztu ahal diren komunikazio ekintzetan, zuzenean jotzea, zuzenean ikustea, "bat-bateko, zuzeneko, saioa" eta antzeko esamoldeak erabiltzen dira. Zuzenean entzun, **zuzeneko saio**... eta antzeko esamoldeak erabiltzen dira, grabatu eta geroago ikusi edo entzungo diren saioetatik bereizteko.
* Beste esanahi batzuk.

## Kanpoko erreferentzia
Baliabide (argipena)

**Baliabideak** ekintza bat burutu edo prozesu bat garatzeko behar den elementuak dira. Terminoak erabilera ezberdinak ditu:
* **baliabide ekonomiko** edo ekoizpen-faktoreak, ekoizpen prozesu baterako behar diren elementuak;
* baliabide naturalak, naturan dauden elementuen multzoa, nolabait aprobetxagarriak edo baliozkoak direnak;
* giza baliabideak, erakunde bat osatzen duten pertsonen multzoa eta horien ahalmenak.
* Baliabide literario, baliabide erretoriko, figura erretoriko, estilo-figura edo diskurtsoko-figura, diskurtso bati, testu edo hizketa bati alegia, adierazkortasuna ematen dioten hizkuntza-baliabideak dira.
Escurès

**Escurès** (okzitanieraz *Escuras*) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.

## Ikus, gainera 
* Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Heptarkia

**Heptarkia** (grezieraz επτά *hepta*, "zazpi", eta αρχία *arkhía*, "boterea") britainiar historian V. mendetik 927rarte izan ziren zazpi erreinuei ematen zaien izena da. Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori eta 70 urtetara hainbat taldek okupatu zuten lurra.

Anglosaxoiek lur horiei **Angleland** izena jarri zieten, hau da *Angloen Lurraldea* eta hortik dator Ingalaterra izena. Zazpi erresumak Kent, Sussex Erresuma, Wessex, Essex Erresuma, Northumbria, East Anglia eta Mercia ziren. Erreinu hauek behin eta berriz elkartu eta etsaitu ziren eta batzuetan euretariko erregeren batek besteen gainetik zegoela zioen Bretwalda izena jartzen bere buruari, hau da, *Britainiarren Erregea*. VIII. mendean vikingoen inbasioak jasan zituzten eta guztiak elkarturik Ingalaterrako Erresuma osatu zuten 927. urtean.

Heptarkia izena XII. mendean jarri zuen Huntingdoneko Hendrikek eta nahiko ohikoa da bere erabilera XVI. mendetik aurrera. Hala ere ez da zuzena, bertan 7 erreinuez gain bazirelako beste hainbat lurralde, kategoria ezberdinetakoak, paper garrantzitsua jokatu zutenak.

## Kanpo estekak
La Défense Arkua

**La Défense Arkua** (frantsesez **Arche de la Défense** edota **Grande Arche de la Fraternité**) Frantziako Paris hiriburutik hurbil dagoen Puteaux udalerrian kokatzen den monumentu bat da, hain zuzen ere, La Défense barrutian kokatzen da.

## Historia 
Otto von Spreckelsen daniar arkitektoak diseinatu zuen, 1989ko uztailean inauguratua izan zelarik.

## Eraikina 
Grande Arche arkuko kubo hutsak 35 solairu ditu. Ia perfektua den hiperkubo bat da, zabaleraz 108 metro, garaieraz 110 metro eta sakoneraz 112 metro ditu. Bere 300.000 tonak bi zutabeen gainean ezarrita doaz. Zutabe eta megaegituraren artean dardarak eta dimentsio aldaketak absorbitzen dituzten neoprenozko bi plaka kokatzen dira. Hormigoi aurretentsatutako hagek 70 metroko luzera dute eta hektarea bateko teilatua jasaten dute. 110 metroko garaieran milimetrotako zehaztasunez ezarriak izan ziren.

Kanpoaldeko aurpegiak 5 milimetrotako lodiera duten beirazko 2.800 panel ilunez estalirik doaz, deformoazio optikoak eta haize bolada indartsuak sahiezteko asmoz jarriak daude. Barnealdeko aurpegiak Carrarako marmol zuriz eta granito grisez estalirik doaz.

## Arkua barnealdetik 
Eraikinaren zatirik garaienak hitzaldi areto bat, informatika museo bat eta La Défense barrutia eta Paris hiriko mendebaldea ikus daitezkeen behatoki bat du.

Instalakuntzak jendeari irekiak daude eta hauetara arkuaren zati hutsean topa daitezkeen beirazko igogailuz bertaratu daiteke.

Bi hormek gobernuaren bulegoak dauzkate.

## Iruditegia 

Irudi:Paris - Blick vom großen Triumphbogen.jpg|La Défense Arkua urrutitik ikusita.
|Arkupea.
Irudi:Grande Arche de La Défense et fontaine FOPed grey.jpg|Gauez.
Irudi:DefenseDusk.jpg|Iluntzean urrutira.
Irudi:Christmas decoration at the Grand Arche.jpg|Eguberrietako apaindua.
|Jendea aurkupean eserita.

## Ikus gainera 
* Parisko Garaipen Arkua

## Kanpo estekak 
* La Défense Arkuaren webgune ofiziala (eleanitza)
Serratia

**Serratia** generoa bakterio Gram negatiboz osatua dago, Enterobacteriaceae familia barnean sailkatzen direnak. Anaerobio fakultatiboak dira eta mugikorrak. Bazilo txikiak dira eta ez dute esporarik sortzen.

Ekologiaren aldetik genero honetako bakterioak oso kosmopolitak dira: ingurune askotan daude (lurzoruan, uretan, landareetan, intsektuen erraietan...), eta baita gizakiarengan ere, patologia batzuk sortuz.

Genero honetako ezaugarri nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak, Enterobakterio guztien antzera
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* laktosaren hartzidura (-)
* urearen hidrolisia (-)
* gelatinaren hidrolisia (+)

Genero honetan hainbat espezie daude, Serratia marcescens ezagunena izanik. Espezie honek berezko ezaugarria dauka, prodigiosina izeneko pigmentu gorri baten ekoizpena, hain zuzen ere. Prodigiosina horrek gorri kolorea ematen dio Serratia marcescens-en hazkuntzari (*ikus irudia*), eta garai bateko hainbat "mirari"ren atzean dago: bakterioa irinean hazten denez (almidoia erabiltzen baitu), "odoletan" zeuden ostien mirariaren atzean Serratiaren hazkuntza besterik ez zegoela esan daiteke egun.

Serratia marcescens ez da patogeno hertsia, oportunista baizik. Horrek esan nahi du patologia sortzen duela immunitate-sistema ahula duten pertsonengan soilik. Hori dela eta, ohikoa da klinika eta ospitaletan, bertako gaixoen artean infekzio nosokomialak sortuz.
Tuileriak

**Tuileriak** (, *Teileriak* esan nahi du) Frantziako Paris hiriburuko barruti bat eta era berean lorategi publiko bat ere bada. Louvre museoa eta Concorde plazaren artean kokatzen da. Bere hegoaldetik Sena ibaia igarotzen da. Aintzina, gaur egun desagertutako Tuileries jauregiaren zati zen. Bertan Carrouselgo Garaipen Arkua ere kokatzen da.

## Izena 
Bere izena aintzina bertan kokatzen zen teila lantegi batetik datorkio (), hortaz *Tuileries* euskaraz *Tuileriak* edo *Telletxeak* litzateke.

## Iruditegia 

Irudi:Tuileries gardenview.jpg|Tuileriak lorategia, atzealdean oso urrutira Concorde plaza eta Parisko Garaipen Arkua daudelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Tergat

**Paul Tergat** (Baringoko barrutia, Rift Harana, 1969ko ekainaren 17a-) atleta ohi kenyarra da, distantzia luzeetan espezializatua eta inoizko hoberenen artean dagoena.

2003tik 2007ra mantendu zuen maratoiaren munduko markarik hoberena (2:04:55), eta bestelako markak eduki izan ditut crossean, errepidean eta pistan, hainbat titulu irabaziz.

## Palmares hautatua 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda

## Kanpo loturak 
* "Paul Tergat, a runner like nobody else"
Lestelle-Bétharram

**Lestelle-Bétharram** (frantsesez  ahoskatua; ) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da. Paueko uhaitzak eta bere ibaiadarrek udalerria zeharkatzen dute.

## Historia 
Lestelle Gaston Foixkoak, Roger Bernart Foixkoaren eta Margarita Biarnokoaren semeak, 1335ean Assongo lurraldean (Artigauxko auzoa) sortutako bastida izan zen. Lestellek, urtero, Assoni hiru libra ordaintzen zizkion.

1832an, Mixel Garikoitz kanbotarrak Notre-Dame de Bétharram ikastetxea, Bétharramgo Jesusen Bihotzeko apaizak ordenaren egoitza, sortu zuen.

1940ko uztailaren 5ean, Carl Einstein alemaniar idazle, ekintzaile eta arte kritikariak bere buruaz beste egin zuen. Espainiako Gerra Zibileko beterano anarkista hau Frantzian erbesteratu zen matxinoen garaipenaren ondoren. Alemaniar inbasioaren ondoren ihes egin bazuen ere, heriotza aukeratu zuen ezinezko egoera baten irtenbide.

## Demografia 
## Ikustekoak 
* Andre Mariaren santutegia
* Bétharramgo leizeak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eric Liddell

**Eric Henry Liddell** (Tianjin, 1902ko urtarrilaren 16a- Shandong, 1945eko otsailaren 21a) eskoziar korrikalari, errugbi jokalari eta misiolaria izan zen.

Txinan jaio zen eskoziar familia baten barruan, eta gaztetatik kirolari onaren itxura hartu zuen. Halaber, kristautasuna nabarmenki erakutsi zuen. Edinburgheko unibertsitatean ikasi eta 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, Parisen, non norgehiagoka ibili baitzen Harold Abrahams judu ingelesaren aurka. Urte hartako entrenamendu eta lasterketen istorioa "Chariots of Fire" pelikulak jaso zuen, bi korrikalarien ezaugarri desberdinen arteko talka alegia.

Weihsiengo esparru-gunean hil zen Bigarren Mundu Gerran, buruko tumore batek jota.

## Palmaresa 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* "The Eric Liddell Centre"
Judu-hizkuntzak

[thumb|270px|[XVI. mendea|XVI. mendeko Elia Levitak egindako yiddish-hebreera-latin-alemanezko itzulpena.]]
**Judu-hizkuntzak** judu-elkarteek munduan zehar erabilitako hizkuntza eta dialektoak dira.

Nahiz eta mende askotan zehar hebreeraz mintzatu, V. mendean aramerak hebreerarekin bat egin zuen Judean eta III. menderako diasporako juduek grezieraz baino ez zuten egin. Ordutik aurrera hebreera ez zen ama hizkuntza izan eta hamasei mendez hizkuntz-liturgiko bilakatu zen. 1880ko hamarkadan Eliezer Ben-Yehudak Palestinan hizkuntza berpiztu eta Israelgo hizkuntza ofizial bihurtu zen.

Judu-hizkuntzetarik mintzatuenak yiddisha, ladinoa eta judu-arabiar hizkuntzak ziren. Yiddisha Erdialdeko Europan bizi ziren askenaziek erabilitako judu-alemana da, eta ladino edo *judezmo*a, berriz, Iberiar penintsulan bizi ziren sefardiek erabilitako judu-gaztelania. Elkarte bakoitzaren bilakaerak eta holokaustoak hizkuntza asko desagerrarazi zituzten.
 
Yiddisha izan zen inoiz judu gehienek erabilitako hizkuntza. Hala ere, egun, juduek gehien hitz egiten dituzten hizkuntzak ingelesa, hebreera eta errusiera dira.

Euskal Herrian hizkuntza haietako bat ere agertu zen, judu-aragoiera hain zuzen ere: nafar-aragoieratik eratorritako hizkuntza edo dialekto erromantze bat, Nafarroako Erresumaren eta Aragoiko Koroaren lurretako hainbat tokitan mintzatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lliga Regionalista

**Lliga Regionalista** (euskaraz *Liga Erregionalista*) 1901 apirilaren 25an Unió Regionalista eta Centre Nacional Català taldeek sorturiko alderdi politiko bat izan zen. Bere buruzagi nabarmenena Francesc Cambó izan zen. Bere egunkaria ofiziala La Veu de Catalunya izan zen. 1936an desegin zen.

## Kanpo estekak
Harold Abrahams

**Harold Maurice Abrahams** (Bedford, 1899ko abenduaren 15a - Enfield, London, 1978ko urtarrilaren 14a) abiadura lasterketetan aritzen zen britainiar korrikalari judua izan zen.

Gaztetatik kirolari onaren itxura hartu zuen. 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, Parisen, non norgehiagoka ibili baitzen Eric Liddell eskoziar kristauaren aurka. Urte haietako entrenamendu eta lasterketen istorioa "Chariots of Fire" pelikulak jaso zuen, bi korrikalarien ezaugarri desberdinen arteko talka alegia. Harold Abrahams atleta gaztea Ben Cross aktoreak antzeztu zuen.

## Palmaresa 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda

## Kanpo loturak 
*  Informazio zabala
Marita Koch

**Marita Koch** (Wismar, Mecklenburg-Aurrepomerania, 1957ko otsailaren 18a-) atleta ohi alemaniarra da.

Haren ibilbidean zehar 16 munduko marka ezarri zituen kanpoaldeko probetan eta beste 14 barrualdekoetan.

## Palmares hautatua 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda
Óscar de Paula

**Óscar de Paula Gamero** (Durango, 1975eko maiatzaren 31- ) euskal herritar futbolari ohia da, Ponferradinan erretiratu zena, aurrelari gisa.
De Paula Estremaduran hasi zen, gurasoak hangoak ziren eta. 1995ean errealak sinatu zuen. 2006 arte ibili zen klube gipuzkoarran, Cadizera joan zen urtea. Egun Ponferradinan jokatzen du, espainiako bigarren B mailan.

## Ibilbidea 
*2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Profila, errealaren webgunean
* Estatistikak
Things to Come

***Things to Come*** Alexander Kordak ekoiztu eta William Cameron Menziesek zuzendutako 1936ko zientzia fikziozko filma da. Gidoia H. G. Wellsena da, berorren *The Shape of Things to Come* (1933) eleberrian eta * The Work, Wealth and Happiness of Mankind* (1931) saiakeran oinarritutakoa. Antzezlanetan Raymond Massey, Ralph Richardson, Cedric Hardwicke, Pearl Argyle eta Margaretta Scott aritu ziren.
Alegiazko gizarte baten berri ematen du lan honek, 1940 eta 2036 urte bitarteko epea deskribatzen duena, Everytown deritzon fikziozko hirian girotua.

## Argumentua 
1940ko Gabonak dira, eta halako batean egunkariek mundu gerra hasi delako berria ematen dute, hogeita sei urtean iraungo duena. Etsaiak mendean hartuta daudela uste dutenean birus gaizto batek populazioaren erdia hil egingo du.
  
## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
*  ***Things to Come*** **IMDb** atarian
Sussex Erresuma

**Sussex Erresuma** edo **Hegoaldeko Saxoien Erresuma** (antzeinako ingeleraz: *Sūþseaxna rīce*) kolonia saxoi bat izan zen eta geroago Ingalaterrako hegoaldeko kostaldeko Erresuma. Bere mugak aurreko Regnenses Erresumarekin eta geroagoko Sussex konderriarekin bat egiten zuten gutxi gorabehera. Garai hartan lurraldearen zatirik handiena Andredeko basoak estaltzen zuen.

477an sortu zen, Kronika Anglo-Saxoiak dioenaren arabera. Urte horretan Ælle Cymenshore izeneko leku batera iritsi zen hiru itsasontzitan bere hiru semeekin. Bertakoak Andredeko basora bota zituen. Kronikaren arabera 485ean britainiarrak garaitu zituen Mercredesburnen eta Pevensey setiatu zuen 491an bertako herritar guztien sarraskia eginez. Hala ere hau kondairatzat har daiteke.

Erreinuak 825an Ecgberht Wessexkoaren esku geratu zen eta, beraz Mendebaldeko Saxoien dinastiari lotuta. Kent Erresumarekin bateratua izan zen geroago hainbatetan.

## Ikus, gainera 
* Heptarkia

## Kanpo estekak
Essex Erresuma

**Essex Erresuma** edo **Ekialdeko Saxoien Erresuma** (antzinako ingeleraz: *Ēast Seaxna rīce*) Heptarkia osatzen zuten zazpi erreinuetako bat izan zen. VI. mendean sortu zen beranduago Essex, Hertfordshire, Middlesex eta Kent (denbora batez) izango ziren konterrietako lurretan. Essexko erregeak askotan kanpoko beste errege baten zerbitzariak ziren. Essexeko azken erregea Sigered izan zen , 825an. Bere ondoren Egbert Wessexkoa izango zen errege eta Wessexen barnean geratu ziren lurrak.

## Kanpo estekak
Jakako ezarpenak

**Jakako ezarpenak** (dokumentuko erromantzean, *establimentz de Iacca*) Jaka hiriko XIII. mendeko ordenantzak dira. Antonio Ubietok dioenez, 1220an idatzi zituzten, eta 1238an berritu; eta 1336an handitu eta berriz ere berritu zituzten. Jakako Udal Artxiboan gordeta duten *Jakako katearen liburua*n daude jasota, 30-35. folioetan.

*Establimentz*en garrantzia honetan datza: liburu horren gainerakoa latinez idatzia bada ere, *establimentz*ak erromantzean daudela idatzita. Ez dago garbi zer erromantze aldaera den. Aragoieraren zenbait ezaugarri dituen arren (*vienga, tiengan, nueit* eta abar), ezaugarri gehien-gehienak katalanarenak edo okzitanierarenak —edo bienak— dira (*millor, entro, baralla, aplega, fill, altres, perjuri, poble, pot, dampnage*, eta abar). Hizkuntza aldaera hori oso eztabaidatua da adituen artean, eta oso zabaldua dago XIII-XIV. mendeetako Jakako eta Nafarroako dokumentuetan. M. Molhoren iritziz, Jakako ezarpenak okzitanieraren gaskoiera aldaeran idatzita daude, funtsean. Joan Corominesen ustez, ordea, «okzitanieraren eta katalanaren arteko koiné moduko bat da, aragoieraren ezaugarriren batekin», eta ugari ditu katalanarenak baizik ez diren elementuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jakako ezarpenen 1238ko bertsioaren testu osoa: «Establiments de Jaca de 1238», Arxiu Virtual Jaume I: documents d'època medieval relatius a la Corona d'Aragó, Universitat Jaume I.
Espekulazio (argipena)

**Espekulazio** terminoak erabilera ezberdinak ditu:
* filosofian, espekulazioa teoriak eratzeko metodo bat da, hausnarketa eta ustezko edo balizko baieztapenetatik osatzen joaten dena;
* ekonomian, espekulazioa ondasunak erosi eta saltzeko jarduerari deritzo, helburua prezioetan izandako gorabeheretatik etekina ateratzea denean soilik.
Donald Sutherland

**Donald McNicol Sutherland** (Saint John, Brunswick Berria, Kanada, 1935eko uztailaren 17a – Miami, Florida, 2024ko ekainaren 20a) aktorea izan zen. Ospetsua da gerrako eta beldurrezko hainbat film famatutan parte hartu zuelako 1960ko hamarkadan eta 1970eko hamarkadan. Eskoziar jatorriko familia batean jaio zen. Haren semeetako bat Kiefer Sutherland aktore eta zuzendaria da.

Donald Sutherland New Brunswicken sortu zen, eta aktore izan baino lehen irrati bateko albistegietako esatari aritu zen. Ondoren, 1957an, Kanada utzi eta Londresera jo zuen, Musika eta Arte Dramatikoen akademian estudiatzearren. Horrek Erresuma Batuko telebista eta zinemako ateak zabaldu zizkion. Lan oparoa izan zuen, film sonatu askotan parte hartu baitzuen, besteak beste hauetan: *The Dirty Dozen*, *Klute*, ''Don't Look Now*,  *Animal House*, *Invasion of the Body Snatchers*, *The Hunger Games* eta *M*A*S*H''. Azken film horretan, hain zuzen, "Hawkeye" Pierce zirujauaren rola antzeztu zuen, eta haren interpretaziorik gogoratuenetako bat da. Arte eta Zientzia Zinematografikoen Akademiak ohorezko Oscar saria eman zion 2017an, bere ibilbide oparoaren omenez. Gidoi lanetan eta antzerkigintzan ere aritu zen. 2019an Donostia saria jaso zuen Donostiako Zinemaldian, eta, besteak beste, moldakorra izatea goraipatu zioten. «Milesker, Euskal Herria» ozen eta sendoak esanez eskertu zuen saria.

## Filmografia 
### Film
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zuhaitz Gurrutxaga

**Zuhaitz Gurrutxaga Loiola** (Elgoibar, 1980ko azaroaren 23a) euskal herritar telebista aurkezle eta futbolaria ohia da. Erdiko atzelari lanetan aritzen zen. Futbolari karrera amaituta, Euskal Telebistako hainbat telebista saioko aurkezle izan da.

Errealako harrobian hasi zen futbolean baina ez zuen lehengo taldean lekua aurkitu. 2003an Algezirasera joan zen mailegu moduan, eta handik aurrera hainbat klubetan jokatu zuen. 1997an 17 urte azpiko Europako txapelketa irabazi zuen Espainiako selekzioarekin.

Herri txiki infernu handi (telebista saioa) saio arrakastatsuaren aurkezleetako bat izan da lehen zortzi denboraldietan (2015-2023).

## Kirol Ibilbidea 
*2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Musikari gisa 
Gurrutxaga, futbolaz gain musikan ere aritzen da. Van Popel izeneko musika taldearen abesle eta sortzailea da.

## Telebistako lanak 
* *Tumatxak* (2013-2014: aurkezlea)
* *Hizkamizka* (2013-2014: aurkezlea)
* *Goenkale* (2014: aktore gonbidatua)
* *Irrikitown* (2014: aktore gonbidatua)
* '''*Herri Txiki Infernu Handi* (2015-2022 (8 denboraldi) eta 2025 (atal bat): aurkezlea):'*
* *Herri Txiki Kantari* (2015-2018: ETBko Gabon Gaueko saio bereziak: aurkezlea)
* *Asko maite zaitut* (2016-2017: aurkezlea)
* *ETBko Urte zaharreko kanpaiak:* (2017-2021: aurkezlea)
* *Herri City* (2018: aurkezlea)
* *Handitzen handitzen* (2019: aurkezlea)
* *Herri Txiki Zirku Handi* (2021 eta 2022: ETBko Gabon Gaueko saio bereziak: aurkezlea)
* *Herri Txiki Amerika Handi* (2023: aurkezlea)
* *Superra* (2026: aktorea)

## Antzerkian egindako lanak 
* *Hiru*
* *Lehendakarigaia*
* *Konpromisoa*
* *FutbolisTOK*
* *Escape Room''

## Kanpo estekak 
* BDFutbol profila
* Futbolme profila
* Van Popelen webgune ofiziala
Morfologia (argipena)

**Morfologia** terminoak erabilera ezberdinak ditu:
* hizkuntzalaritzan, morfologiak hitzen egitura eta osaketa aztertzen duen arloa da;
* biologian, morfologia organismo baten forma edo bere atal baten azterketa da;
* **nekazaritza morfologia** edo nekazaritza paisaia.
Mercia

**Mercia** gaur egungo Ingalaterran egon zen Heptarkiako zazpi erreinuetako bat izan zen. Trent ibaiaren bailaran zentratua zegoen eta Midlands izeneko eskualdea zuen tributario. Antzinako ingeleraz **Mierce** edo **Myrce** izena zuen, hau da, *mugako jendea*.

Merciaren mugetan Northumbria, Powys, Gales, Wessex, Sussex, Essex eta East Angliako Erresumak zituen. Mercia izena gaur egun erabiltzen da, batez ere hainbat unitate militar, komertzial edo boluntarioen taldeak izendatzeko.

918ko abenduaren 4an Wessexekin batu zen Ingalaterrako Erresuma osatzeko.

## Kanpo estekak
Sergio Boris

**Sergio Boris González Monteagudo** (Avilés, 1980ko maiatzaren 26a-) futbolari espainiarra da, Numancian jokatzen duena.

## Ibilbidea 
Real Oviedon hasi zen profesionalki, 1999an. 2002an, Oviedok maila galtzean, Real Sociedaden jokalaria bilakatu zen. Errealan 2006 arte egon zen, bitartean Cordoban jokatzen, mailegu moduan. Egun Numancian jokatzen du.

## Kanpo estekak 
* Profila eta estatistikak
Jarrera (argipena)

**Jarrera** terminoak erabilera ezberdinak ditu:
* psikologian, jarrera jarduera edo ekintza bat burutzerakoan pertsona batek duen gogo, portaera edo motibazioa da;
* hezkuntza, jarrera ikasleek euren ikaskuntzan erakusten duten gogoa edo motibazioa da, ezagutza, gaitasun eta konpententzien eskuratzearekin batera ebaluatzen dena;
* sexu-jarrera edo koito-jarrera, bikote batek sexu harremanetan gorputzak lotzeko duen era.
Aksumgo Erresuma

**Aksumgo Erresuma** (Ge'ez: አክሱም) Afrikako ipar-ekialdean eta Arabiar Penintsulan K.a. IV. mendetik I. mendera indartu zen estatua izan zen. Erromatar Inperioaren eta antzinako Indiaren arteko trukean paper garrantzitsua jokatu zuen. Axumeko erregeek salerosketak hobetzeko euren txanpon propioa ezarri zuten. Kuxitar Erresumaren dekadentziaren ondoren pisua hartu zuen, Himyaritar Erresuma konkistatzeraino.

Ezana erregearen pean Kristautasuna onartu zuen lehenengo inperioa izan zen eta Manik Persia, Erroma eta Txinarekin batera lau botere handienen artean kokatu zuen. VII. mendean Mekan predikatzen hasi ziren musulmanek gotorlekua aurkitu zuten Qurayshen persekuziotik Axumen, eta garai honi Lehen Hejira deitzen zaio. Bere antzinako hiriburua Etiopian kokatzen da eta erresumak IV. mendetik erabili zuen izen hori.

## Erregeen zerrenda 
## Kanpo estekak
Jokin Aperribay

**Jokin Aperribay Bedialauneta** (Deba, Gipuzkoa, 1966ko maiatzaren 27a) enpresaburua da, armagintzan diharduen SAPA enpresako lehendakaria. Real Sociedaden 30. presidentea da 2008ko abenduaz geroztik. Bere aita Joaquín Aperribay Elosua da, Realeko presidenteorde izandakoa Iñaki Alkizaren agintaldian.

Euskal Herriko mugimendu antimilitaristak salatu duenez, eragin handia du politikarien artean, dirulaguntza ugari jasotzen ditu, bere fabriken lurren birkalifikatzeak lortu ditu, Hiriko auto elektrikoaren eskandaluan tartean izan zen, eta arma esportazio susmagarrien ondorioz epaiketak egin dizkiote Ameriketako Estatu Batuetan.

## SAPA armagintza enpresako lehendakari 
Jokin buru duen enpresa, SAPA Placencia, Aperribay familiarena da, eta Espainiako Defentsa Ministerioa du bezero bakarra. Enpresaren webguneak dioenez, «mende askoan, Soraluze defentsa sektoreari lotuta egon da, eta Espainiako Armada zerbitzatzeari».

SAPAk fabrikak ditu Gipuzkoan eta Michiganen (Ameriketako Estatu Batuak).

## Realeko presidentea 
2008ko abenduaren 20an ospatutako akziodun biltzarrean hautatu zuten presidente. *Realaren lagunak* izena eman zion proiektuaren bitartez lortu zuen taldeko presidente izatea. 2009ko udan Martín Lasarte izendatu zuen entrenatzaile, eta lehenengo mailara igotzea lortu zuen taldeak 2010eko ekainean. Ekonomikoki ere klubaren egoera nabarmen hobetu du, 2010ean prozesu konkurtsala utzi zuelarik Realak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shuadit

***Shuadit*** edo **judu-proventzera** XI. mendetik XX. mendeko amaiera arte hegoaldeko Frantzian mintzaturiko judu-erromantze hila izan zen. Inkisizioa Frantziako Erresuman hasi zenean, beherakada zorrotza izan zuen. Hala ere, 1977an azken hiztun Armand Lunel frantziar idazlea hil zen arte eutsi zuen.

Bi aldaera zituen: herriko prosarena eta erlijio-testuena. Erlijio testuek antzinako frantses, frankoprovenzera, greziera, hebreera, aramera eta latinezko maileguak zituzten. Idazteko hebrear alfabeto erabiltzen zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zagwe dinastia

**Zagwe dinstia** Etiopian 1137tik 1270ra gobernuan egon zen leinua izan zen. Urte horretan Yekuno Amlakek azken Zagwe enperadorea hil zuen. Baliteke izena Ge'ez hizkuntza *Ze-Agaw* hitzetik etortzea, *Agawtarrak*, eta Agaw herriari egingo lioke erreferentzia. Bere erregerik ezagunena Gebre Maskal Lalibela izan zen, Lalibelako Eliza Rupestreak eraiki zituenak. Hiriburua gaur egungo Lalibela da, garai hartan **Roha** izena zuena, Lastan.

## Kanpo estekak
Miami Beach

**Miami Beach** Ameriketako Estatu Batuetako Florida estatuan dagoen hiri bat da. Hain zuzen ere, Miami-Dade konderrian kokatzen da, Miami hiriaren alboan. Uharte harresi moduko batean kokatzen da, Biscayne Bay eta Ozeano Atlantikoaren artean. 2009ko erroldaren arabera 88.065 biztanle zituen, horietako %55a inguru atzerrian jaiotakoak zirelarik.

## Klima 

## Iruditegia 

Fitxategi:Miami Beach.gif|Miami Beach hiriaren kokapen mapa.
Fitxategi:South Beach 20080315.jpg|Negu aldeko eguna South Beach hondartzan.
Fitxategi:North Beach Miami Beach.jpg|Hiriaren iparraldeko eremua.
Fitxategi:Building in Miami Beach.JPG|Art Deco motako eraikin koloretsua.

## Hiri senidetuak 
Miami Beach ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Miami Beach hiriko Udal webgunea
Etiopiako Inperioa

**Etiopiako Inperioa**, batzuetan **Abisinia** deitua, gaur egungo Etiopia eta Eritrean kokatutako erresuma zen. Goren aldian, Somaliako iparraldea, Djibuti, Egiptoko hegoaldea, Sudango ekialdea, Yemen eta Saudi Arabiaren mendebaldea ere hartu zituen. Zagwe dinastiaren ostean sortu zen, 1270. urtean eta 1974ra arte iraun zuen, monarkia estatu kolpe batekin bukatu zenean. Bere garaian munduko estaturik zaharrenen artean kokatzen zen, eta XIX. mendean Afrikaren kolonizazio prozesuak osorik mantendu zuen estatu bakarra izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judu-erromantze hizkuntzak

**Judu-erromantze hizkuntzak** erromantze hizkuntzetan eratorritako judu-hizkuntzak dira, eskualde horietako juduen komunitateek sortuak.

## Hizkuntzak 
* Judukatalana, katalan juduek mintzaturiko hizkuntza edo katalanaren aldaera izan zen. Orain galdurik dago.
* Judu-italiera, italiar juduek mintzaturiko hizkuntzak dira, egun 200 hiztun baino gutxiago dituztenak.
* Juduen nafar-aragoiera, nafar eta aragoiar juduek mintzaturiko hizkuntza izan zen. Orain galdurik dago.
* Judu-latina, Erromatar Inperioaren juduek mintzaturiko hizkuntza izan zen. Orain galdurik dago.
* Judu-portugesa, portugaldar juduek mintzaturiko hizkuntza izan zen. Orain aztarnak baino ez dira geratzen Belmonte inguruan eta Algarven.
* Ladino, lehen Espainiako juduen hizkuntza izan zen eta egun bere ondorengoak diren sefardiena. Guztietan hedatuena izan zen eta bada.
* *Shuadit*, okzitaniar juduek mintzaturiko hizkuntza izan zen. Orain galdurik dago.
* Judu-frantsesa, iparraldeko Frantzia, Herbehereak eta mendebaldeko Alemaniako juduek mintzaturiko hizkuntza izan zen. Orain galdurik dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carrouselgo Garaipen Arkua

**Carrouselgo Garaipen Arkua** () Frantziako Paris hiriburuko 1. barrutian dagoen garaipen arku bat da. Carrousel plazan Louvre museoa eta Tuileries lorategien artean kokatzen da. 1807-1808 bitartean Napoleon Bonaparteren aginduz Pierre-François-Léonard Fontaine eta Charles Percier arkitektoek eraiki zuten.

## Ezaugarriak 
Monumentuak 19 metrotako altuera, 23 metrotako zabalera eta 7,3 metrotako lodiera dauka. Erdiko arkuaren altuera 6,4 metrotakoa da eta alboan dituen txikiena 2,7 metrotakoa.

Eraikinean zortzi arku korintiar daude, bakoitzak soldadu bat du gainean. Monumentuaren gainean dagoen koadriga Veneziako San Marko basilikaren ate nagusian dagoen koadrigaren kopia da.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: Place du Carrousel, 75001
* Geltokiak:
**  Palais-Royal–Musée du Louvre
**  Tuileries

## Kanpo estekak
Armand Lunel

**Armand Lunel** (Aix-en-Provence, 1892ko ekainaren 9a – Monako, 1977ko azaroaren 3a) frantziar idazlea eta *shuadit* edo judu-proventzeraren azken hiztuna izan zen. Darius Milhaud musikagile eta lagun minarentzat, *Esther de Carpentras* eta *Les malheurs d’Orphée* operen libretoak idatzi zituen.

## Biografia 
Monakon zuzenbide eta filosofia irakaslea izan zen. 1920an Rachel Suzanne Messiah ezkondu zuen, Aron Messiah arkitektoaren alaba zena.

1926an Renaudot Saria jaso zuen.

## Lanak 
* ''L'Imagerie du cordier*, La Nouvelle Revue Française, Paris, 1924.
* *Nicolo-Peccavi* edo *L'affaire Dreyfus à Carpentras*, Gallimard, Paris, 1926.
* *Le Balai de sorcière*, Gallimard, Paris, 1935.
* *Jérusalem à Carpentras*, Gallimard, 1937.
* *Les Amandes d'Aix*, Gallimard, Paris, 1949.
* *La Belle à la fontaine*, A. Fayard, Paris, 1959.
* *J'ai vu vivre la Provence*, A. Fayard, Paris, 1962.
* *Juifs du Languedoc, de la Provence et des États français du Pape*, Albin Michel, Paris, 1975.
* *Les Chemins de mon judaïsme et divers inédits'', L'Harmattan, Paris, 1993.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Hilda edo hilzorian dauden hizkuntzen azken hiztun ezagunak
Northumbria

**Northumbria** edo **Northhunbria** (Antzinako ingeleraz *Norþanhymbra* / *Norþhymbre*) gaur egungo Ingalaterran eta Eskoziako hegoaldean zegoen erresuma anglosaxoi bat izan zen Erdi Aroan. Humber ibaiaren estuarioaren iparraldean kokatzen zuen bere hegoaldeko muga, hortik bere izena.

Northumbriako lehen erregea Aethelfrith izan zen. VII. mendearen hasieran Bernicia eta Deira erresumak batu zituzten. XII. mendeko Henry Huntingdonekoaren testuan Heptarkiaren barruan kokatu zuen. Bere garairik hoberenean Humber estuarioaren iparraldetik Mersey ibaira eta Fortheraino hedatzen zen (Edinburgo izango zena barne). Baliteke iparralderantz handiagoa izana ere.

Deira izan zena Danelawek konkistatu zuenean Wessexekin batera Ingalaterrako Erresumara osatzera iragan zen. Bernicia izan zena Bikingoen Erresumaren esku geratu zen. 954. urtean daniarrak egoztea lortu zuten baina 1018. urtean Tweed ibaietik iparraldera zeuden lurrak Eskoziaren menpe geratu ziren, bi nazio hauen arteko muga ordutik aurrera ibai horretan aurkitzen delarik. Aurrerago eztabaida gehiago egon ziren baina Yorkeko Anglo-Eskoziar Tratatuak 1237an muga ofizialki zegoen lekuan uztea erabaki zuen, Northumbriaren hegoaldea Ingalaterraren esku geratu zelarik.

Gaur egungo Northumberland konderriaren izena erresuma honetatik dator, nahiz eta bere mugak askoz ere txikiagoak izan.

## Kanpo estekak
Etiopiako Herri Errepublika Demokratikoa

**Etiopiako Herri Errepublika Demokratikoa** (EHED, ingelerako siglak: PDRE; amhareraz: የኢትዮጵያ ሕዝባዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ) Etiopiaren izen ofiziala izan zen 1987tik 1991ra, Mengistu Haile Mariamen Etiopiako Langileen Alderdiak gobernu komunista ezarri ondoren. Sorrerak Dergaren deuseztea ekarri zuen eta berarekin batera aurretik zegoen diktadura militarra. Alderdi bakarreko gobernua osatu zen, orduan, nahiz eta lehengo Derg horretako 6 ministrok euren postuak mantendu zituzten.

EHED ofizialki 1987ko otsailaren 22an sortu zen, 1987ko konstituzioa onartu eta hiru astetara, nahiz eta Derga boterean mantendu zen irailerarte, ekainaren 14an *Shengo*ko kideak bozkatzeko hauteskundeak baino denbora nahiko gehiago.

EHEDaren bizitza motza izan zen, baina denbora horretan Eritreako independentisten erasoak jaso zituen, baita Tigrayren Askapenerako Herri Frontearenak ere.

1991ko maiatzean desagertu zen, Mengistuk alde egin eta Etiopiako Herritar Fronte Demokratiko Iraultzailea Addis Abebara sartu zenean.

## Kanpo estekak
Enric Prat de la Riba

[260px|thumb|eskuinera|Enric Prat de la Riba Bartzelonako Aldundiaren presidente gisa irudikatua. [Josep Gallés i Malats margolariaren lana.]]

**Enric Prat de la Riba i Sarrà** (1870eko azaroaren 29a, Castellterçol &ndash; 1917ko abuztuaren 1a, Castellterçol) kataluniar politikari eta abokatu bat izan zen. Unió Catalanista elkarte politikoaren sortzaileetarikoa izan zen (1892). *Manresako Oinarriak* idatzi zituen Kataluniako lurralderako konstituzioa bideratzeko, eta handik sortu zen Lliga Regionalista. Bartzelonako Diputazioko presidente izan zen 1907. urteaz gero, eta lan handia egin zuen Kataluniako Mankomunitatea lortzeko; hala, 1914tik 1917ra bitarteko urteetan presidente izan zen. *La Veu de Catalunya* egunkariko zuzendari ere izan zen. 1902an espetxean hartutako gaitz baten ondorioz hil zen. Harenak dira *La Nacionalitat Catalana* doktrina politikoa eta *Per Catalunya i l´Espanya Gran* manifestua.

## Erreferentziak
Tigrayren Askapenerako Herri Frontea

**Tigrayren Askapenerako Herri Frontea** (; ingelerazko siglak: TPLF) batzuetan modu iraingarrian Etiopian **Woyane** edo **Weyane** deitua, Etiopiako alderdi politiko bat da. Azken hauteskunde legegileetan alderdia Etiopiako Herriaren Fronte Demokratiko Iraultzailearen parte izan zen.

2005ko abuztuan Tigray eskualdean eginiko hauteskundeetan jokoan zeuden 152 eserlekuak lortu zituztela aldarrikatu zuten.

TAHFk *politburo* edo Komite Zentral bat du. Etiopiako Gerra Zibilean irabazi ondoren lau antolakunde erregionaletan zegoen banatua, horietako 3 Tigrayn bertan eta laugarrena Tigraytik kanpo. Kanpo komite honek Sudan, Ekialde Hurbila, Europa eta Ipar Amerikako militatne tigrinyak koordinatzen ditu.

## Kanpo estekak
Bigarren hezkuntza

[thumb|[Baxoa euskaraz egiteko eskubidea aldarrikatzeko prentsaurrekoa (2021)]]
Hezkuntza sistema ofizialetan, **bigarren hezkuntza** 12 urteko haurrek, kasu gehienetan, hasten duten hezkuntza-maila da, 16-18 urte izan arte. Lehen hezkuntzaren ondorengo maila eta ikasleak unibertsitate edo lanbide heziketara zuzentzen ditu. Bigarren hezkuntzaren helburu orokorra ikaslea pertsona heldu moduan prestatzea da, bukaeran gizartean harremanak modu egokian izan ahal ditzan; zehatzago, aldi honetan kultura modernoaren oinarrizko irakasgaiak bereganatu behar ditu, arlo tekniko, zientifiko, humanistiko zein artistikoan. 

Hego Euskal Herrian, bigarren hezkuntza DBH edo Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza, zeinaren ondoren Lanbide Heziketan has daitekeen, eta Batxilergoa osatzen dute, ikasleari unibertsitaterako sarbidea ematen diona, unibertsitatera sartzeko hautaproba, selektibitatea izenaz ezagunago, proba gainditu ondoren.

Ipar Euskal Herrian *collège*ak lau urtez hartzen ditu ikasleak, gehienetan hamaika urtetik hamabostera, eta hezkuntza derrigorrezkoa da hemezortzi urtera arte. Lizeoak hegoaldeko institutuen parekoak dira. Badira lizeo orokorrak, teknologia-institutuak eta lanbide heziketakoak. Iparraldean Baxoa izenez ezagutzen den proba daukate Goi Mailako ikasketak egin ahal izateko. Goi mailako ikasketak egin ahal izateko ezinbestean eskuratu behar den titulua da Baxoa. Ez da hegoaldeko unibertsitatera sartzeko hautaproba horren pareko.

## Ikus, gainera 
* Batxilergoa.
* Baxoa.
* Brebeta.
* DBH.
* Lanbide heziketa.
* Selektibitatea.

## Kanpo estekak
Chromium

**Chromium** kode irekiko web nabigatzaile bat da. Google-en Chrome nabigatzaileak bertatik hartzen du iturburu kodea.

Bien arteko alderik nabarmenenak hauek dira: Chromiumek ez du erabiltzen Google-en marka, ez da automatikoki eguneratzen, ez du Adobe Flash Player integratua, ez dio Google-i erabilpen estatistikarik ez erroreen txostenik bidaltzen eta HTML5eko audio eta bideo-etiketetan bakarrik onartzen ditu Vorbis, Theora eta WebM codecak (Google Chromek horietaz gain H.264, ACC eta MP3 onartzen ditu).

Chromium nabigatzaileak BSD lizentzia librea du. Windows, Linux eta Mac OS X plataformetan funtzionatzen du.

## Ikus, gainera 
* Web nabigatzaile
* Iridium (nabigatzailea)
* Ungoogled Chromium

## Kanpo estekak
Dʿmt

**Dʿmt** (Hego Arabiar alfabetoa: 10px10px10px10px), **Diamat**, **Damot** edo **Diʿamat** ahozkatua, gaur egungo Eritrea eta Etiopiako iparraldea dauden lekuetan kokaturiko erresuma izan zen. K.a. VIII. mendetik K.a. V. mendera bitarte existitu zen. Inskripzio gutxi iritsi dira eta lan arkeologiko gutxi egin da. Ondorioz dakigun bakarra da zibilizazio gisa desagertu zela Axumeko Erresumak bere lehen pausoak eman aurretik, edo bera izan zela Axumeko Erresumaren aurrekaria. Baliteke ere Axumeko Erresumara batu izana geroago.

## Kanpo estekak
Rûmeko Sultanerria

**Rûmeko Sultanerria** (gaur egungo turkieraz: *Rum Selçuklu Devleti*, *Anadolu Selçuklu Devleti*, *Türkiye Selçuklu Devleti* edo *Konya Selçuklu Devleti*) Anatolian Seljuq Inperio Handiak izan zuen jarraipena izan zen, leinu jarraituarekin, 1077tik 1307ra. Hiriburuak İznik eta Konyan egon ziren. Sultanaren gortea asko mugitzen zenez Kayseri eta Sivas ere baziren hiriburu noizean behin. Bere momenturik gorenean Antalya-Alanyaraino iristen zen Mediterraneoko kostaldean eta Sinoperaino Itsaso Beltzan. Ekialdean beste Turkiar estatu batzuk absorbitu zituen eta Van lakura iritsi zen. Mendebaldean Denizliraino iritsi zen, ia-ia Egeoraino.

*Rûm* hitza arabierazko Erromatar Inperiotik dator. Seljuqtarrek lurralde honi Rum jarri zioten arabiarrentzat lurralde horiek erromatarrak baitziren, hau da, Bizantziarrak.

Sultanerriak egoera ona bizi izan zuen XII. mendetik XIII.era. Hainbat *karabansarai*rekin Iran eta Asiako erdialdetik itsasora iristeko bidea errazten zuten. Genoarekin harreman handiak sortu zituzten garai honetan. Manzikerteko guduaren ostean Anatolian ezarri ziren beste estatu batzuk ere bereganatu zituzten: Danishmendiarren Erresuma, Mengücek, Saltuklu eta Artuklu. Gurutzadak ondo eraman zituzten, baina 1243an Mongolen aurka ez zuten mantentzea lortu. Garai honetan Mongoliarren menpeko bilakatu ziren eta horren ondorioz XIII. mendearen bigarren erdialdean sultanerriaren indarra desagertu zen eta 1310eko hamarkadan jada estatuaren arrastorik ez zen geratzen.

Hala ere hainbat printzerri edo *beylik* sortu ziren, horietako bat Osmanoğlu izenekoa, geroago Otomandarrak izena hartuko zuena hainbat lurralde menderatzeko.

## Kanpo estekak
Derg

**Derg** (Amharera:ደርግ) edo **Dergue** junta militar komunista baten izena izan zen, Etiopian. Haile Selassieren erorrerarekin batera sortu zen eta 1987an Konstituzioa idatzi eta Etiopiako Herri Errepublika Demokratikoa sortu zen arte iraun zuen. Derg hitzak *komitea* esan nahi du Ge'ez hizkuntzan.

Garai honetan Etiopiako Gerra Zibila izan zen, Terrore Gorria izeneko ekintzekin hasi zena. Dergak Somaliar inbasioa 1977an gelditzea lortu zuenean gerra hasi zen Gobernua eta aurkari anitzen artea: Eritrearen independentzia eskatzen zutenak, Tigrayn oinarritutako Tigrayren Askapenerako Herri Frontea, Etiopiar Batasun Demokratikoa izeneko talde monarkiazalea eta ezker muturreko Etiopiar Herriaren Alderdi Iraultzailea, besteak beste. Garai honetan Etiopia bilakatu zen Bloke Sozialistaren aliaturik hoberena Afrikan eta armarik hoberenak zituen herrialdeen artean kokatu zen. Sobietar Batasuna, Ekialdeko Alemania, Kuba eta Ipar Korearen laguntza jaso zuen.

## Kanpo estekak
Espezializazio (argipena)

**Espezializazio** terminoak jarduera edo jakintz-arlo bateko ezagutza eta praktika zehatza izateari deritzo. **Espezialitate** terminoak ezagutza eta praktika zehatz horri deritzo. Termino hauek erabilera ezberdinak dituzte:

* medikuntzan, espezialitate medikoa, medikuntzaren arloetako bakoitza;
* hezkuntzan, espezialitate akademikoa, goi mailako ikasketetan burutzen diren irakasgai multzo berezia, ikasketa-plan nagusitik kanpo, prestakuntza berezia lortzeari begira;
* ekonomian, espezializazioa, ekoizpen-prozesu batean egin beharreko jarduerak zatitu (lanaren zatiketa) edo erakunde edo sistema ekonomiko batean helburu bereziak planteatu eta jarduera zehatzagoak burutzea.
Online publizitate

**Online publizitatea** Internetez zabaldutako mezuek osaturiko publizitatea da, hala nola bilatzaileek ematen dituzten zerrendak eta euren ordena, *banner* direlakoak eta marketing-emailak. Publizitate tradizionalaren aldean, online marketing-mezuek zabaltzeko erraztasuna eta kostu txikiagoek mota guztietako iragarleen aukerak zabaldu dituzte. Aldi berean, mezu horien hedapen potentziala mundu osora zabaldu du, internet sarearen erabilera globalari esker. Beste alde batetik, online publizitateak publizitate tradzionalaren krisia ere ekarri du, publizitate euskarrietan izandako sakabanatze itzela eta interneteko kostu txikiagoak direla eta.

## Kanpo estekak
Tiya

**Tiya** Etiopia hegoaldeko herri bat da, Hegoaldeko Nazioen, Nazionalitateen eta Herrien Eskualdean kokatua.

Ezaguna da duen arkeologia gunea dela-eta. Bertan 36 zutarri daude, horietako 32 ikur enigmatikoz irarriak, batez ere ezpatak. Historiaurreko lurperatze leku handia zen.

Alemaniar etnografo batzuek aurkitu zuten 1935ean, zeunden tokitik ordubeteko ibilia egin ondoren, lehenago Neuville eta Azaïs Aitak ikus zituzten leku berean. Arkeologia gunea Gizateriaren Ondare izendatu zuten 1980an.

Tiya inguruko beste interesguneak Melka Awash, Hera Shetan krater aintzira eta Agesoke dira. Azken honetan, berez lerrokatutako harriak ikus daitezke.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Roger Joussaume (argitaletxea), ''Tiya, l'Éthiopie des Mégalithes, du Biface a l'Art Rupestre dans laCorne d'Afrique'' (Paris: UNESCO/CNS, 1995).

## Kanpo estekak
Paul Koech

**Paul Koech** (Uashin Gishuko barrutia, Rift Harana, 1969ko ekainaren 25a – Nairobi, 2018ko irailaren 4a) atleta kenyarra izan zen, distantzia luzeetan espezializatua, hala nola maratoia edo 3.000 metroko hesi-lasterketa.

1996ko Udako Olinpiar Jokoetan (Atlanta) parte hartu zuen, 1998an IAAFren Maratoi Erdiaren Munduko Txapelketa irabazi zuen, 1999an "Parelloop" 10 K lasterketa irabazi zuen Herbehereetan eta Cross txapelketetan sarritan gelditu zen lehenengo bost lasterkarien artean, besteak beste Zornotzako proban.

## Kanpo estekak 
* IAAFren webgunean informazioa
Louvigny (Pirinio Atlantikoak)

**Louvigny** (okzitanieraz *Lobinhèr*) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.

## Ikus, gainera 
* Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Konstantinoren arkua

**Konstantinoren arkua** (italieraz *Arco di Costantino*) Italiako Erroma hiriburuan dagoen garaipen arku bat da. 312. urtean eraikitzen hasi eta 315. urtean amaitu eta sagaratua izan zen. Koliseoa eta Palatino mendiaren artean kokatzen da. Konstantino I.a Handiak Milvio Zubiko guduan izandako garaipenaren ohorez eraikia izan zen.

## Kanpo estekak
Kallikrates programa

[thumb|Greziak [2011ko urtarrilaren 1etik aurrera duen egitura administratiboaren mapa.]]

**Kallikrates programa** (grezieraz: Πρόγραμμα Καλλικράτης), Greziako gobernuak estatuaren egitura eta gastuak gutxitzeko 2010ean onartutako lege multzoa da. Hartutako neurri garrantzitsuenen artean, udalerrien batzea eta enpresa publikoen gutxitzea daude. Udalerri berrien egitura 2011ko urtarrilaren 1ean jarri zen indarrean, bi hilabete lehenago ospatutako udal hauteskundeetan eratutako udalbatzekin.

Estatuaren egituraren eraberritzea, 2008an hasitako krisialdi ekonomikoak Greziako finantzen egoeran eragindako ondorio da, eta 2010ean Europar Batasunak eta Nazioarteko Moneta Funtsak herrialdean eginiko eskuartzearen ondoren hartutako neurrietako bat da.

## Udalerrien batzea 
Kallikrates programaren aurretik 910 udalerri eta 124 komunitate zeuden Grezian. Udalerrien batzen ostean 325 udalerri baino ez dira geratzen.

Udalerriak batzerakoan irizpide ezberdinak jarraitu ziren: Atenas eta Tesalonikako hiriguneetan gutxieneko biztanle kopurua 25.000 izan zen, baina gainontzeko guneetan 10.000 biztanlekoa. Bestalde, Grezia iparraldeko gune menditsuetan 2.000 biztanleko udalerri berriak sortu ziren.

Hegoalde eta hego-ekialdeko uharteetan, udalerri bakarra sortu zen uharte bakoitzeko, Kreta eta Evia uharte handienetan izan ezik.

## Ikus, gainera 
* Udalerrien batzea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kallikrates programaren ezaugarriak.