Standardbred

**Standardbred** Ameriketako Estatu Batuetako zaldi arraza bat da, arnes-lasterketetan duen trebetasunagatik ezaguna, non arrazako kideak trostan edo pausuan lehiatzen diren. Ipar Amerikan garatua, Standardbred zaldia mundu osoan da ezaguna, eta arrazaren odol-leinuak XVIII. mendean aurki daitezke Ingalaterran. Ondo eraikitako zaldi sendoak dira, jarrera onekoak. Arnes-lasterketez gain, Standardbreda hainbat zaldi-jardueratarako erabiltzen da, zaldi ikuskizunak eta plazer ibilbidetarako barne, batez ere, Estatu Batuetako Mendebalde Ertainean eta Estatu Batuetako Ekialdean eta Ontarioko hegoaldean.

## Historia 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Hambletonian10.jpg/220px-Hambletonian10.jpg|ezkerrera|thumb| Hambletonian 10 zaldia
XVII. mendean, lehenengo trosta-lasterketak egin ziren Ameriketan; normalean zela gainean, zelaietan. Dena den, XVIII. mendearen erdialderako, ibilbide ofizialetan egin ziren trosta lasterketak, zaldiek arnesa zutela. Standardbred arrazaren oinarri izan diren arrazak hauexek izan dira: Narragansett Pacer, Canadian Pacer, Odolgarbia, Norfolk Trotter, Hackney eta Morgan.

Standardbreden oinarrizko odol-lerroak 1780an Ingalaterran jaiotako Odolgarbi baten arrastoa du, Messenger izenekoa. 1788an Estatu Batuetara inportatutako garaño grisa zen. Ordoki-lasterketako zaldi ugari sortu zituen, baina, batez ere, bere birbilobagatik egin zen ezaguna, Hambletonian 10engatik, Rysdyk's Hambletonian bezala ere ezaguna; 1849an jaio zen; arrazaren oinarrizko aitatzat hartua, eta Standardbred guztien sorburua da. Hambletonian 10 Norfolk Trotter-eko ama batetik zetorren, eta behorra eta moxala William Rysdyk New York estatuko baserritarrak erosi zituen, moxalak, hiru urte zituela, beste zaldi batzuen aurka lasterketa arrakastatsua egin zuenenean. Zaldiak 1.331 kume sortu zituen, eta horietatik 40k milia bat 2 minutu eta 30 segundo azpitik egin zuten.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Danpatch1.jpg/220px-Danpatch1.jpg|thumb| Dan Patch, Standardbreden pausuko aita esanguratsua, 1900 *inguruan*
Eragin handiko beste aita bat Diomed odolgarbia izan zen, 1777an jaioa. Diomed odolgarbiaren-bilobak, American Star-ek, 1822an jaioa, eragin handia izan zuen arrazaren garapenean American Star 14aren bidez bere ondorengoen behorretan, zeinak Hambletonian 10rekin gurutzatu baitziren. Kirola, izan ere, ospea hartzen hasi zenean, hazkuntza selektiboagoa egin zen arnes-trosta azkarrago ekoiztu ahal izateko.

Lehen Standardbred arrazen erregistro nazionala Trotting Horse Breeders Elkarteak sortu zuen Estatu Batuetan, 1879an. Izena ugalketarako eskatzen zen «estandarra» zela eta sortu zen, hau da, denbora-muga jakin batean kilometro bat trostan edo pausoan ibiltzeko ahalmena. Standardbred bakoitzak, bi minutu eta 30 segundo baino gutxiagotan, trostan milia bat egiteko gai izan behar zuen. Gaur egun, Standardbred asko jatorrizko estandar hori baino azkarragoak dira, hainbatek 1 minutu eta 50 segundotan egiten baitute milia, eta pausu-zaldiak baino segundo batzuk motelago egiten dute trostan. Trosta-zaldietan odol-lerro apur bat desberdinak aurkitzen dira pausu-zaldiekin alderatuz, nahiz eta biek beren ondarea Hambletonian 10eraino daramaten.

## Ezaugarriak 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Standardbred_Hunter.jpg/220px-Standardbred_Hunter.jpg|eskuinera|thumb| Standardbreda Odolgarbia baino astunagoa da, baina, hala ere, kalitatea eta fintasuna erakusten du
Standardbreda Odolgarbia baino gihartsuagoa eta gorputz luzeagokoa izan ohi da. Era berean, jarrera lasaiagoa du estrategia handiagoa behar duten lasterketetan eta odolgarbien lasterketetan baino abiadura aldaketa gehiago. Standardbreda pertsonei zuzendutako zaldia da, eta entrenatzeko erraza.

Oro har, apur bat astunagoak dira Odolgarbiak baino, baina hanka fin eta sendoak eta sorbalda eta atzealde indartsuak dituzte. Standardbredak altuera zabala du, 142tik 173 cm-ra doana, nahiz eta gehienak 152 eta 163 cm artekoa den izaten dira, nahiz eta, adibidez, gaztaina, grisa eta nabarra ere aurkitu daitezkeen.

Standardbredak, normalean, 360 eta 450 kg arteko pisua du. Haren burua fina eta zuzena da, kopeta zabalekin, sudur-zulo handiak eta aho txikikoa. Standardbreden gorputz tipikoa luzea da, eta gurutzea, ondo definituta; sorbalda sendoak ditu, eta muskuluak luzeak eta astunak dira, eta horrek urrats luzeetan laguntzen du. Standardbreden lepoa gihartsua da, eta apur bat arkuduna izan behar du, luzera ertaina eta luzea duena. Hankak gihartsuak eta sendoak dira; orokorrean, oso apatx gogorrak eta iraunkorrak ditu.

### Ibilera 
Bakarkako Standardbredak trosta edo pausora jo ohi dute lasterketan. Trostarien lasterketa-ibilerarik gogokoena trosta da, non zaldien hankak diagonalean binaka mugitzen diren; eskuineko aurreko hanka aurrera egiten duenean, ezkerreko atzeko hanka ere aurrera egiten du, eta alderantziz. Pausua alboko bi taupadako ibilaldia da; pausu-zaldien aurreko hankak alde bereko atzeko hankekin batera mugitzen dira. Hala ere, arrazak beste zaldi-ibilera batzuk egiteko gai da, lauhazka barne, nahiz eta ibilera hori arnes-lasterketetan zigortua den.

Pausu-zaldiek, oraindik, trosta egiteko gaitasuna mantentzen dute, eta erregulartasunez egiten dute; hala ere, lasterketa egiten duten ibileraren arabera daude etiketatuta. Gainera, trostari batzuk pausoan joateko gai dira, baina nahiago dute trostan aritu. Gaur egungo Standardbredak bere ibilbide osoan ibilera berean egiten du lasterketa, salbuespen arraroekin. Eta ibilerak antzekoak diren arren, pausua trosta baino azkarragoa da. Bereziki, bai pausua eta bai trostako American Standardbredak finkoak dira DMRT3 aldaerarako. Horrek Standardbreden trosta eta pausua kontrolatzen dituen aldaera genetiko gehigarri bat, gutxienez, badagoela iradokitzen du. Hala ere, Europako Standardbreda ez dago, oraindik, konponduta *DMRT3* aldaera horretarako, nahiz eta homozigotoek errendimendu-erregistro hobeak dituzten.

## Hazkuntza praktikak 
1939an, United States Trottin Associationen fundazioan, erregistro liburu-itxi bat proposatu zen. Genero liburua ez zen, ofizialki, 1973ra arte itxi, baina litekeena da, aurretik, behin betiko, itxi izana. 2009an, arrazaren barnean aniztasun genetikoaren galera murrizteko ahaleginean, United States Trottin Associationek, urteko, 140 behorrera mugatu zuen jaio berri guztientzat Trostariak pausuko bat ekoiztea posible den arren, ibileraren berariazko hazkuntza-praktika hauek Standardbreda bi azpipopulaziotan bereizten ari da, ibilera motan oinarrituta, beste arraza batzuetan baino bereiziago.

## Osasuna 
### Garapenaren gaixotasun ortopedikoak (DOD) 
Osteokondrosia (OC), osteokondrosia disekatua (OCD) eta erlazionatutako beste garapen ortopediko gaixotasunak (DOD) maiztasun handian agertzen dira Standardbreden. OC/OCD baldintza moderatua, eta oso heredagarria da Standardbred eta antzeko arrazetan, eta arrisku-faktore genetikoak identifikatu dira. Aurkikuntza horiek hazkuntza-praktiken aldaketa batek arrazaren barneko prebalentzia murriztu dezakeela iradokitzen dute; hala ere, lesioak bere kabuz edo kirurgikoki konpondu edo zuzendu daitezke.

## Erabilerak 
### Arnes lasterketa 
Standardbredak ezagunak dira arnes-lasterketetan duten trebetasunagatik, munduko zaldi azkarrenak baitira. Abiadura dela eta, Standardbreda mundu osoko beste arnes-arraza batzuk berritzeko erabiltzen da, hala nola Orlov Trotter eta French Trotter.

Australian, Kanadan, Zelanda Berrian, Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan lasterketak egiten dira, bai trostarientzat, bai pausu-zaldientzat ere. Europa kontinentalean, arnes-lasterketa guztiak trostari artean egiten dira. Ipar Amerikako trostarientzako lasterketa nagusiak barne hartzen dituzte Peter Haughton Memoriala bi urtekoentzako, eta World Trotting Derby, Yonkers Trot, Hambletonian eta Kentucky Futurity hiru urtekoentzat. Hambletonian lasterketari, batzuetan, «Kentucky Derby of Harness Racing» deitzen zaio. Trosta Koroa Hirukoitza Yonkers Trot, Hambletonian Stakes eta Kentucky Futurity-k osatzen dute.
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Lancaster_County_Amish_03.jpg/220px-Lancaster_County_Amish_03.jpg|thumb| Standardbred [Amish|amix zalgurdi bati tiraka]]
Ipar Amerikako pausu-lasterketa garrantzitsuenetako batzuk dira: Woodrow Wilson eta Metro Stake bi urteko zaldientzat eta Little Brown Jug, Meadowlands Pace, North America Cup eta Adios Pace hiru urtekoentzat. The Little Brown Jug, Messenger Stakes eta Cane Pace-k Pausuko Koroa Hirukoitza osatzen dute. Australiako eta Zeelanda Berriko lasterketa nagusien artean, New Zealand Trotting Cup, Miracle Mile Pace eta Inter Dominion serieak daude.

1968an, Zeelanda Berrian hazitako Cardigan Bay zaldia milioi bat dolar irabazi zituen lehen Standardbred zaldia izan zen, eta bederatzigarrena mundu osoan (lehen zortziak Odolgarbiak ziren). Estatu Batuetan ezaguna zen, eta Stanley Dancer-ekin Ed Sullivan Show-en agertu zen «milioi dolarreko zaldi» gisa.

### Beste erabilera batzuk 
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Standardbred.png/220px-Standardbred.png|thumb| Standardbred arrazaren [Zaldi-heziera klasiko|zaldi-heziera]]
Standardbreda zaldi ikuskizunetan ere erabiltzen da, baita plazer ibilalditarako ere. Zalgurdi arinekin ere ezagunak dira Amix herriarentzat, motordun ibilgailuak baztertzen baitituzte. Erretiratutako Standardbred askok bigarren ibilbidea aurkitzen dute pistatik kanpo, Standardbred Pleasure Horse Organization bezalako erakundeen laguntzarekin.

Arraza nahiko ona da jauzietan, eta kirol-zaldi diziplinetarako egokiak dira ehiza-eserleku, oztopo-jauzi, ehiza-ikuskizun eta ekitaldietarako. Arraza zaldi-heziera ikuskizunetan ere ikusten da, eta haien tenperamentu bikainak bideetan ibiltzeko eta ganadutegirako zaldi onak egiten ditu.

Horrez gain, arrazaren genetika dela eta, ibilaldi leunak egiteko ere animatu eta trebatu daitezke, batez ere rack-a eta pausoz pausokoa. AEBn etengabe hazten ari da Standardbred ibiltarien kopurua, eta haztegi batzuk ezaugarri hori duten animalien hazkuntzara zuzenduta daude. Standardbreda Australian ospea lortzen ari da erresistentzia zaldi gisa ere, 20 km-tik aurrerako ibilaldi sozial eta 40km-ko entrenamendu ibilalditik, 80 km arteko erresistentzia ibilalditaraino. Beren hezur sendo eta trinkoengatik dira ezagunak, konformazio egokiagatik eta denbora luzez trosta abiadura handian eroso mantentzeko gaitasunagatik. Arrazaren izaera atsegina eta maneiagarria ere bere ospea mantentzen laguntzen du. Ezaugarri horiek bereziki erakargarriak dira lehiakorra izateko hazitako arabiar zaldien aurka lehiatu nahi ez duten zaldizaleentzat, zeinak, askotan, gainean ibiltzeko zailagoak eta lehiakorragoak diren.

## Erreferentziak 
## Iturriak 
* Lynghaug, Fran (2009). *The Official Horse Breeds Standards Book: The Complete Guide to the Standards of all North American Equine Breed Associations*. Minneapolis, MN: Voyageur Press.   

## Kanpo estekak 
* USTA arrazaren informazio eta aldakortasun programa