Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (Pisa, Florentziako Dukerria, 1564ko otsailaren 15a - Arcetri, Toscanako Dukerri Handia, 1642ko urtarrilaren 8a) matematikaria, fisikaria eta astronomoa izan zen. Pizkundeko gizona, haren interesa zientziaren eta artearen esparru gehienetara zabaldu zen (musika, literatura eta pintura, besteak beste). Haren lorpenen artean daude teleskopioaren hobekuntza, behaketa astronomiko ugari, mugimenduaren inguruko lehenengo legea, eta Kopernikoren iraultzari emandako babes erabakigarria. «Astronomia modernoaren aita», «fisika modernoaren aita» eta «zientziaren aita» dela jo da. 

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Galileo zazpi anai-arrebako familia batean jaio zen Pisan; aita, Vincenzo Galilei, musikagilea zen. Pisako Unibertsitatera hamazazpi urterekin iritsi zen, eta han medikuntza, matematika eta fisika ikasi zituen. Unibertsitate hartako ikasle zela, katedraleko lanpara bati begira geratu zen, lanpararen mugimendu erregularrari zehatz esanda. Etxera itzuli eta berunezko bolatxoekin eta luzera desberdineko hariekin esperimentuak egiten hasi omen zen. Bolatxoen pisua edozein izanda ere, joan-etorria egiteko bolatxoek denbora berdina behar zutela konturatu zen; denbora hariaren luzerak baino ez zuen aldatzen. Diotenez, horrela hasi zen penduluaren historia.

Txikitatik ikasteko gaitasun handia erakutsi bazuen ere, ikasle bihurriaren fama izan zuen. Besteak beste, Pisako Unibertsitatean zegoela arropa akademikoak janzteari uko egin zion, lana egokiro egiteko traba egiten ziola argudiatuz. Ukapen hori larrutik ordaindu zuen, unibertsitatetik bota egin baitzuten. Hala ere, Florentzian matematika ikasten jarraitu, irakaskuntza pribatuan hasi eta bere lehenbiziko lanak argitaratu zituen. 1589an, Guidobaldo del Montek lagundurik, lortu zuen nahikoa kostata Pisako Unibertsitatean Matematikako katedra.

[thumb|200px|ezkerrera|[Ilargiaren faseak Galileok marraztuak]]
Mugimendua ikertzen denbora asko pasa bazuen ere, Galileok beti azaldu izan zuen interes handia astronomiarekiko. XVII. mendearen hasieran, herbeheretar batzuek lente ahur bat eta beste ganbil bat elkartuz objektuak zeuden baino hurbilago ikustea lortu zutela entzun zuen. Ideia horretaz baliatuz, objektuak hogeita hamar aldiz handitzen zituen teleskopioa egin zuen, baita 1609an erakustaldi publikoa eskaini ere. Galileoren aurkikuntza nagusia, dena dela, ez zen teleskopioa egitea izan, zeru izartsura begira jartzea, baizik. Horrela, bera izan zen ordura arte ikusezinak ziren izar eta sateliteak ikusten lehen pertsona. eta azkenik Arcetrin. Horrezaz gainera, bere ideiak eztabaidatzea, bileretan parte hartzea eta bisitak izatea debekatu zioten. Hernia mingarria zuenez, Florentziako sendagile batengana joateko baimena eskatu zuen; baina Inkisizioak, baimena ukatzeaz gain, berriro eskatzen bazuen kartzelaratuko zutela jakinarazi zion. Denborarekin zigorra arinduz joan zen, eta azken urteetan Vincenzo Viviani eta Evangelista Torricelli izan zituen ikasle.

## Teleskopioaren hobekuntza 
Hans Lippershey Holandako optikariak largabista asmatu zuen 1608an. Hasieran, jostailu gisa erabili zen, gauzak zazpi aldiz handiago ikusteko aukera ematen zuelako, baina bazterretatik aldaketa handiak eraginda. Galileori 1609ko maiatzean heldu zitzaion tresna haren berri, eta handik abiatuta eraiki zuen bere lehen errefrakzio-teleskopioa. Gisa hartan lortu zuen teleskopio astronomikoa sortzea. Gauzak 30 aldiz handiago ikusteko aukera eman zuen.

Asmakuntza hark aldaketa handia eragin zuen Galileoren bizitzan, ordura arte fisikaria zena astronomo bihurtu baitzen. Zeruko gauzak ikusteko gaitasuna lortu zuen, eta izarren mugimenduak estrapolatzen hasi zen.

1609ko abuztuaren 21ean bukatu zuen bere bigarren teleskopioa, eta Veneziako senatuan aurkeztu zuen. Ikusleak txunditu zituen, teleskopioarekin Murano uhartea ikustean. Uhartea, berez, 2,5 kilometro urrunago dago, baina 300 metroko distantzian balego bezala ikusi zuten. Galileok tresna hori Veneziako Errepublikari oparitu zion. Azken hau oso interesatuta zegoen tresna hark izan zezakeen erabilera militarrarekin. Eskaintza horren trukean, Galileok bizitza osorako lortu zuen Paduako Unibertsitateko postua, eta soldata bikoiztu zioten.

Dena den, Galileok eraiki zituen teleskopio asko ez ziren kalitate onekoak. Zurezko edo kartoizko hodi batzuetan sartzen zituen lenteak.

## Galileok aurkeztutako sistema heliozentrikoaren inguruko frogak 
Bertrand Russell-en arabera, Galileo eta eliza katolikoaren arteko gatazka, arrazoimen induktiboaren eta arrazoimen deduktiboaren arteko gatazka izan zen. Indukzioa, errealitatearen behaketan oinarritua, Galileok metodo zienfikoan lehen aldiz erabli zuena, proba esperimental eta baieztapenak eskaini zizkion. Horrela, teoria heliozentrikoarekin lotura eginez, Galileo beti behaketa esperimentaletatik ateratako datuetan oinarritzen zen, zeintzuk bere argumentuen baliotasuna frogatzen zuten. Laburbilduz, nahiz eta batzuetan Galileoren Lurraren mugimenduaren inguruko teoria zalantzan jarri den, hark argitaratutako proba esperimentalak hurrengo hauek dira:

### Mendiak Ilargian 
Galileoren lehenengo aurkikuntza izan zen, teleskopioaren laguntzaz, 1610. urtean *Sidereus nuncius*-en argitaratua izan zena. Proba horrekin, zeruak perfektuak direlako eta Ilargia esfera lisu eta aldaezina delako tesi aristotelikoa gezurtatu zuen. Horren aurre, Galileok bere behaketako hainbat marrazki aurkeztu zituen, eta gainera mendien altueren inguruko estimazioak.

1610eko udazkenean asmatu zuen gauzak hogei aldiz handitzen dituen teleskopioa, eta Ilargiaren fase guztiak adi begiratu ondoan, ondorioztatu zuen ez zela esfera lau eta aldaezina zuen zerbait. Hori izan zen haren lehenengo aurkikuntza. Gisa hartan, tesi aristotelikoa gezurtatu zuen. Alabaina, Aristotelesen arabera, bi mundu bereizten ziren: Ilargiaren azpikoa eta Ilargiaren gainekoa. Ilargiaren azpikoa ez zen perfektua, eta aldakorra zen. Ilargia eta Ilargitik haragoko eremuan, aldiz, esfera perfektu eta leunak baizik ez zeuden.

Galileok, ordea, itzalaren eta argiaren arteko trantsizio gune bat ikusi zuen, eta ohartu zen Ilargiaren formak ez zirela erregularrak. Gisa hartan ondorioztatu zuen, Aristotelesen teoriak baliogabetzeaz gainera, Ilargian mendiak bazeudela. 7.000 metroko mendiak zeudela ere ondorioztatu zuen. Garai hartan, oraindik ez zen neurtu Lurreko mendi altuena, beraz pentsatu zuen Ilargiko mendiak Lurrekoak baino garaiagoak zirela.

Emaitzak Sidereus nuncius-en argitaratu zituen.

### Izar berriak 
Aste gutxiko epean aurkitu zuen Esne Bidearen izaera. Orion konstelazioko izarrak zenbatu zituen, eta ohartu zen begiz ikusten ziren izarrak izar metak zirela. Haren bigarren aurkikuntza izan zen; hori ere *Sidereus nuncius*-en argitaratu zuen. Teleskopioari esker, izarren kopurua bikoizten zela behatu zuen. Gainera, teleskopioak ez zituten tamainaz handitzen, planeta, Eguzki eta Ilargiaren kasuetan ez bezala. Izarren tamaina berdintasun hori Kopernikoren hipotesiaren (Saturno eta izar finkoen artean ikaragarri handia den zulo bat egotea) aldeko froga bat zen. Froga horrek, halaber, teoria geozentrikoaren argumentu baliagarriena ere ezeztatzen zuen.

### Jupiterren sateliteak 
Seguraski Galileoren aurkikutza ospetsuena. 1610. urteko urtarrilaren 7an gauzatutakoa, eta Europa osoan astindu handia eragin zuen. Cristobal Clavio-k, jesuiten Eskola Errromanoko astronomoa, adierazi zuen: “*Todo el sistema de los cielos ha quedado destruido y debe arreglarse*”. Froba garrantzitsu bat zen, zeruko gorputz guztiak ez zirela Lurraren inguruan mugitzen frogatzeko, Jupiterren inguruan lau planetek (garai hartan Ilargia eta Eguzkia “planeta” kontzeptuaren barruan sartzen ziren) biratzen baitzuten.

### Eguzki-orbanak (lehenengo froga) 
Zeruen perfekzioa gezurtatzen zuen beste aurkikuntza bat, 1610. urtean Erroman, haren argitalpena 1612. urte arte egin ez bazen ere, Eguzkiak dituen orbanen aurkikundea izan zen. Christoph Scheiner jesuitak, Aita Apelles seudonimoaren azpian, Eguzkia eta Lurraren artean dauden planetoide batzuk direla argumentatuz. Horren kontra, Galileok, “versenos”en teoria matematikoaren laguntzaz, Eguzkiaren gainazalean dauden orbanak direla frogatzen du. Gainera, beste aurkikuntza garrantzitsu bat ere egin zuen Eguzkia errotazio mugimendua duela frogatzean, Lurrak ere mugimendu berbera egin lezakeela iradokituz.

### Venus-en faseak 
Froga hau metodo zientifikoaren adibide bikain bat da, Galileok lehen aldiz erabili zuena. Behaketa 1610. urtean egin zuen, nahiz eta argitalpena 1623. urtean egin, El Ensayador-ekin batera. Bere autoritatea finkatzeko, kriptograma zifratu baten bidez berri ematen. Venus Eguzkiaren inguruan biratzen dela teoriaren froga, Venusen tamaina aldaketen argumentua izan zen: Fase betea eta handia, Fase berria (Eguzki eta Lurraren artean dagoenean, hain zuzen ere). Froga honek Ptolomeo-ren sistema guztiz ezeztatzen du, geroago defendaezina bilakatu zena. Eskola Erromanoko jesuitek ez zuten beste biderik izan eta haien teoria alde batera utzi behar izan zuten, Tycho Brahe-ren sistema onartuz, garai hartara arte ez zuenak onarpenik eduki.

### Mareen argudioa 
*Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo tolemaico e copernicano* ("Bi mundu sistema nagusiei buruzko elkarrizketa, ptolomeokoa eta kopernikarra") izenburuko laugarren jardunaldian aurkeztua. Galileoren argumentu propio eta bikain bat da; hala ere, huts egin zuen argumentu bakarra da. Galileoren arabera, Lurraren errotazioak, Eguzkiaren inguruan mugitzean, Lurraren lurzoruan azelerazio eta dezelerazioak gertatzea hamabi ordutik behin, mareen eragileak direnak. Funtsean, argumentua zuzena da, eta indar hori dago errealitatean, baina haren intentsitatea Galileok kalkulatu zuen baino askoz ere txikiagoa da, eta gainera, ez da mareen kausa. Newton-ek arazo horri erantzun bat eman zion, indarraren jatorria eta kalkulu direfentziala, handidura bikoitzak azaltzeko. Baina, oraindik teoria horrek ere porrot egin zuen, bere testuinguruan, Galioren tesiak arazo gutxiago aurkezten zituen eta mareen azalpenerako onargarriagoa zen.

### Eguzki-orbanak (bigarren froga) 
Berriro ere, bere lanean, munduko sistemen elkarrizketa, Galileok Eguzki-orbanen argumentua hartu zuen, Tycho Brahe-ren sistemaren aurkako argumentu indartsu bat bilakatua, geozentristen azken babesa zena. Galileok Eguzkiaren errotazio-ardatza inklinatuta dagoela behatu zuen, Eguzki-orbanek urtaro aldaketak izatea eginarazten duena. Orbanen mugimendua Lurrak eragiten badu, Galileok inertziazko mugimenduen azalpena ematen du: Lurra tranlazioan dagoenean, eta Eguzkia; berriz, errotazioan. Azken horren kontran, Eguzkia bakarrik mugitzen bada, bi ardatz desberdinen baitan, fisikaren onargarritasun gabeko motoreek eraginda. Argudio hori, berriz ere, froga berri bat da, Venus-en faseekin batera, izaera positibo eta esperimentalekoak Lurraren mugimendua frogatzen dutela.

## Azken urteak 
1633. urteko abendutik 1638. urte arte Galileo Florentzian bizi izan zen. Han bisita batzuk jaso zituen, bere hainbat obrak mugaldea gurutzatzea baimendu zuena. Liburu horiek Estrasburgo eta Parisen agertu ziren, latinez.

1636. urtean, Luis Elzevier-rek *Discorsi e dimostrazioni matematiche, intorno a due nuove scienze attenenti alla meccanica & i movimenti locali* ("Mekanikari eta mugimendu lokalei dagozkien bi zientzia berriri buruzko diskurtso eta erakustaldi matematikoak") liburuaren zirriborro bat jaso zuen florentziar maisuaren partez. Galileok idatzitako azken liburu izan zen; han fisika aristotelikoaren bukaera adierazi zuen. Liburua justu eskuineko begiko erabilera galdu baino lehen bukatu zuen, 1637. urteko abuztuaren 4ean.

1638. urteko urtarrilaren 2an, Galileok bista guztiz galdu zuen. Zorionez, Dino Peri-k, Aita Ambrogetti-rekin batera, haren etxean bizitzeko baimena lortu zuten, azken horrek *Discorsi* laneko seigarren eta azken atalen oharrak hartu zituen.

Liburu osoa 1638. urteko uztailean argitaratu zen Leiden (Herbehereak) eta Parisen. Garaiko pertsona handienek irakurri zuten. Descartes-ek adibidez, paristar argitaratzaile Mersenne-ri liburua irakurri ondoren egindako behaketa eta oharrak bidali zizkion.

Galileok, bitartean, itsasotik gertu kokatzeko baimena jaso zuen, San Giorgio-ko bere etxean. Han hil arte egon zen, bere dizipuluek (Viviani, Torricelli, Peri, eta abar) inguratua, astronomian eta beste hainbat zientziatan lan eginez. 1641. urte bukaeran, Galileok penduluaren oszilazioa erlojuen mekanismora ezartzen saiatu zen.

Egun batzuk geroago, 1642. urteko urtarrilaren 8an, Galileo Arcetri-n hil zen 77 urterekin. Haren gorpua Florentzian urtarrilaren 9an ehortzi zen. 1736. urteko martxoaren 13an, Florentziako Santa Croce elizan haren ohorez mausoleo bat eraiki zen.

## Elizaren jarrera XX. eta XXI. mendeetan 
### XX. mendea: erreabilitaziorik gabeko omenaldia 
Pio XXI-aren ondoren, Galileo jakintsu handiari omenaldiak egiten hasi ziren. 1939. urtean, aita santu horrek Academia Pontificia de las Ciencias-ri eginiko lehen hitzaldian, aita santu izendatu baino hilabete gutxi batzuk lehenago, Galileoren deskribapena hurrengo hitzak erabiliz egiten du: “*Ikerketako heroi ausartena... aurrez ezarritakoaren eta bere bidean dauden arriskuen beldurrik gabe, ezta monumentuak hausteko beldurrik ere*”. Haren 40 urteko biografian, Robert Leiber irakasleak idatzi zuen: “*Pio XII.ak oso kontuz ibili zen zientziari goizegi aterik ez ixteko. Puntu horretan oso aktiboa izan zen eta Galileoren kasua penatu zuen*”.

1979 eta 1981. urteetan, Juan Pablo II.ak batzordeari XVI. eta XVII. mendeetako Ptolomeo-Kopernikoren eztabaida ikertzearen enkargua eman zion. Juan Pablo II.ak ez zuen errehabilitazio bat kontsideratzen.

1992ko urriaren 31n, Juan Pablo II.ak, berriz ere, jakintsuari omenaldi bat egin zion Academia Pontificia de las Ciencias1-eko bilerako partaideentzat ematen ari zen hitzaldian zehar. Hitzaldi horretan, XVII. mendeko teologo batzuek egindako akatsak argi asko aitortzen ditu.

Juan Pablo II.ak historian zehar, Elizgizonek egindako akatsen inguruko barkamena eskatu zuen. 1979. urtean, Galileoren kasuan, berraztertze zintzo eta aurreiritzi gabea proposatu zuen, baina batzordeak, beste behin, Galileoren tesiak heliozentrismoa frogatzeko argumentu zientifikoez faltan zegoela eta Elizaren errugabetasunari, instituzio bezala, eutsi zion eta Galileok bere irakasleei obedentzia aitortu, haren zigorra justifikatuz eta errehabilitazioa osoa saihestuz. Ratzinger kardinalak, Fedearen Doktrinarako Kongregazioako prefektua, 1990. urteko otsailaren 15ean “Erromako La Sapienza unibertsitatean argi adierazi zuen, bere hitzaldian Paul Feyerabend-en baieztapena berea egin zuenean.

Adierazpen horiek 2008. urtean eztabaida garrantzitsu baten gaia bihurtu zen, orduko Benedicto XVI aita santuak Erromako Universidad de La Sapienza-ko bisitari uko egin behar izan zioenean.

Ratzingerren autoreen aipuak egitea ohikoa da, a priori Elizak proposatutako kontrakoak, bere tesia indartzeko, Paul Feyerabend aipatzen zuen antzera, “filosofo agnostiko eta eszeptiko”a bezala kalifikatzen duenean, Ernst Bloch ere aipatzen du, “marxista erromantiko” bezala izendatzen duena, Galileoren zigorraren zuzenketa ez bakarrik haien garaira testuingururatzen, baita gure garaira ere.

Dudarik gabe, zientzialarientzako bieztapena asko ere eskandalagarriagoa dela iruditzen zaie, baita C. F. von Weizsäcker-en hitzak bereak egiten ditu:

Ratzinger-rek Galileok Pandoraren kutxa zabaldu zuela kontsideratzen badu, ezin da ahaztu Inkisiizio erromatarrak Galileo zigortu zuela.

### XXI. mendea 
#### Balantze zientifikoa 
1633. urtean, Ofizio Santuak “*Diálogo*” debekatu zuen, 1632. urtean Galileok idatzitako lana eta espetxeratua izateko ordena eman zuen, baina zigorra ez zen betetzera iritsi.

Galileoren ekarpen zientifikoekin lotura eginez, Kopernikok eta Keplerrek ekarpenez gain, astronomiaren esparru zabalean, iraultza zientifikoaren izenpean ezagutzen dira, zeintzuk zientzia modernoari (matematikak, mekanismoa eta esperimentazioa) hasiera eman zioten, eta paradigma aldaketa bat suposatu zuten bai astronomian baita beste hainbat diziplinen lan egiteko moduan ere.

Stephen Hawking-entzat, Galileo zientzia modernoaren jaiotzaren erantzule nagusia izan zen; Albert Einstein-ek zientzia modernoaren aita deitu zuen.

#### Zientzia eta fedearen arteko elkarrizketa 
Bere kondena eta liburuen debekua eta 376 urte geroago, Astronomiaren Nazioarteko Urteko ekitaldietan, “*Federación Mundial de Científicos*”ek Galileoren omenez meza bat ospatu zuen, 2009ko otsailaren 15ean egin zena Gianfranco Ravasi monsinoreak (“*Consejo Pontificio de la Cultura*”ko presidentea) buruturik.

Egoitza Santua ospakizun horretaz baliatu zen legatu zientifikoa doktrina katolikoaren barne sentitzeko.

2009. urtean ere, Astronomiaren Nazioarteko Urtearen barruan, Egoitza Santuak Galileo Galileiren nazioarteko biltzar bat antolatu zuen.

Martxoan, Erroman “Galileo y el Vaticano” deituriko liburua aurkeztu zen, italieraz idatzia, zeinetan astronomo eta Elizaren arteko harremana azaltzen den. Liburu hau aurkeztean, “Consejo Pontificio de la Cultura”ko presidenteak, Gianfranco Ravasi artzapezpikua, liburu honek Elizak zientziarekiko "harreman bizi eta lasaiago bat” errazten ziola aintzakotzat hartu zuen.

Uztailan, Galileori egindako prozesuaren inguruko behaketen argitalpen berri bat aurkeztu zen. Liburuki berri honen izenburua “*Documenti vaticani del processo di Galileo Galilei*” (Vatikanoko dokumentuen Galileo Galileiren prozesua), *Archivo Secreto Vaticano*. Liburuki hau *Archivo Secreto Vaticano*-ko prefektuaren esku egon zen, Sergio Pagano monseinorea.

## Zientziari egindako ekarpena 
### Metodo zientifikoak 
Galileok ekarpen originalak egin zituen mugimenduaren zientzian esperimentuaren eta matematikaren arteko konbinazio berritzaile baten bidez. Garai hartan zientzian ohikoagoak ziren William Gilbert-en ikerketa kualitatiboak, magnetismoari eta elektrizitateari buruzkoak. Galileoren aitak, Vincenzo Galilei laute-jole eta musikaren teorizatzaileak esperimentuak egin zituen fisikan ezagutzen den erlazio ez-linealik zaharrena ezartzeko: korda luzatu baterako tonua tentsioaren erro karratuaren arabera aldatzen da. Behaketa hauek musika-tradizio pitagorikoen esparruan kokatzen dira, instrumentu-egileentzat oso ezagunak direnak, besteak beste, hari bat zenbaki oso batez banatzeak eskala harmonikoa sortzen duelako. Horrela, matematiken kopuru mugatuak musika eta zientzia fisikoak lotuta zituen aspalditik, eta Galileo gazteak bere aitaren oharrak tradizio horretan zabaltzen ikusi zituen.

Naturako legeak matematikoak direla argi eta garbi adierazi zuen lehen pentsalari modernoetako bat izan zen Galileo. *The Assayer*-en idatzi zuen: "Filosofia liburu handi honetan, unibertsoan, dago idatzita... Matematikaren hizkuntzan dago idatzita eta bere pertsonaiak triangeluak, zirkuluak eta bestelako irudi geometrikoak dira ..."

Bere lanak beste urrats bat suposatu zuen zientzia filosofiatik eta erlijiotik bereizteko; giza pentsamenduan garapen handia izan zen. Behaketaren arabera iritziak aldatzeko prest zegoen askotan. Bere esperimentuak egin ahal izateko, Galileok luzera eta denbora estandarrak ezarri behar zituen, egun desberdinetan eta laborategi desberdinetan egindako neurketak modu erreproduzigarrian alderatu ahal izateko. Horrek oinarri fidagarria eskaintzen zuen arrazoibide induktiboak erabiliz lege matematikoak baieztatzeko.

Galileok matematikaren, fisika teorikoaren eta fisika esperimentalaren arteko harreman egokiarekiko estimu modernoa erakutsi zuen. Parabola ulertu zuen, bai sekzio konikoen aldetik, bai  abszisaren karratuaren arabera (x) aldatzen den ordenadaren (y) aldetik. Galileok, gainera, baieztatu zuen parabola zela airez erresistentziarik edo bestelako asaldurarik gabe uniformeki azeleratutako jaurtigai baten ibilbide teorikoki ideala. Teoria honen baliozkotasunak mugak zituela onartu zuen, eta oinarri teorikoengatik ohartarazi zuen Lurraren pareko tamainako jaurtigaien ibilbidea ezin zela parabola izan.

### Astronomia 
Galileok 1604an Keplerren supernobaren behaketan egin zuenean eta urrutiko izar talde bat zela ondorioztatu zuenean, zeruaren aldaezintasunaren nozio aristotelikoa deuseztatu zuen.

Bere teleskopio errefraktorea erabiliz, Galileok 1609 amaieran ikusi zuen Ilargiaren gainazala ez dela leuna. Hurrengo urte hasieran, Jupiterren lau ilargi handienak ikusi zituen. Geroago, 1610ean, Artizarraren faseak —heliozentrismoaren froga— eta Saturnorenak behatu zituen, planetaren eraztunak beste bi planeta zirela uste zuen arren. 1612an, Neptuno behatu zuen eta bere mugimendua adierazi zuen, baina ez zuen planeta gisa identifikatu.

Galileok eguzki orbanen inguruko azterketak egin zituen, Esne Bidea, eta izarren hainbat behaketa egin zituen, haien itxurazko neurria teleskopiorik gabe nola neur zitekeen ere aztertu zuen.

## Lanak 
* *La bilancetta*, 1586 (hil ondoan argitaratua)
* *De motu*, 1590
* *Le operazioni del compasso geometrico et militare*, 1606
* *Le meccaniche*, 1600
* *Sidereus nuncius*, 1610, Ibon Plazaolak euskaratua
* *Lettera a Madama Cristina di Lorena granduchessa di Toscana*, 1615 (1636an argitaratua)
* *Discorso del flusso e reflusso del mare*, 1616
* *Discorso delle comete*, 1619
* *Il saggiatore*, 1623
* *Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo tolemaico e copernicano*, 1632
* *Discorsi e dimostrazioni matematiche, intorno a due nuove scienze attenenti alla meccanica & i movimenti locali*, 1638

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bandres Unanue, Luis, *Mugarri bat: Galileo Galilei*, zientzia.eus