Aita santu

[thumb|thumbtime=0|start=0|[Erromatar Eliza Katolikoa|Eliza Katolikoaren agintari gorena da **aita santua**. Bideo honetan horren santu ere izan ez diren zortzi jasotzen dira.]]
**Aita santua** (latinez *Papa*, «aita»; grekeraz παπάς, *pappas*, «apaiza»), ***pontifex maximus*** modura ere ezaguna, Erromako apezpiku eta Eliza Katolikoko buru erlijiosoa da, bai eta Egoitza Santuaren estatuburu. 1929. urtetik aurrera, aita santuak Vatikano Hiriko Jauregi Apostolikoan du erresidentzia ofizial, Erromako (Italia) barrendegi den hiri-estatua. Gaur egungo aita santua Leon XIV.a da, 2025eko maiatzaren 8ean hautatua, Frantziskoren ondoren.

Apezpiku-egoitzaren eskumenari Egoitza Santua deritzo, Vatikano Hiriarenegitasmo burujabea dena eta nazioarteko zuzenbidean parte hartzen duena, 1929. urtetik aurrera, urte horretan Italiak eta Vatikano Hiriak sinaturiko Laterango Itunen ondorioz, independentzia diplomatiko eta espiritual tenporal bat emanez hiri-estatuari.

Katolikoen arabera, zeregin hori San Petri apostoluaren ondorengo izatetik datorkio, Kristoren ordezko baita lurrean (*Vicarius Christi*). Aulki Santuaren burua da (*Sancta Sedes*). Jatorriz "Pedroren ordezko" titulua zeukaten, baina 495. urteko sinodoaren ondoren Gelasio I.a aita santuak "Kristoren ordezko" titulua sortu zuen, Pedroren ondorengoak Elizako patriarken gainean zuen estatusa agertarazteko. *Aita santu* titulua Martzelinok erabili zuen lehen aldiz 304. urtean. XI. mendetik aurrera, titulua Erromako apezpikuarentzako bihurtu zen soilik (Gregorio VII.aren ondoren). Aita santuek garrantzi oso handia dute, gehien iraun duen egitasmoetarikoa delarik Egoitza Santua. Garai zaharretan, aita santuek Kristautasuna hedatzen lagundu zuten, bai eta doktrina-arazoen konponbideak bilatu ere. Erdi Aroan, funtsezko funtzio sekularra bete zuten Europako Ekialdean, errege katolikoen arteko jokozain modura, askotan. Gaur egun, fede kristauaren zabaltzearen defentsaz gain (bai eta doktrina kristauarena ere), aita santuak ekumenismoan, erlijioen arteko elkarrizketetan, karitatean eta giza eskubideen defentsan lan egiten dute.

Historiako zenbait tartetan, aita santuak garrantzia edukiaz at, botere tenporala eduki du: gobernanteekin berdinen arteko erlazioa lortu zen, botere sekularrari dagokionez. Halere, azken mendeetan, botere tenporal hori murrizpen joan da: egun, ia modu esklusiboan afera erlijiosoetara mugatzen da aita santutza. Era berean, mundu osoko eta Gobernu baten kide ez den hezkuntza-hornitzaile nagusia da, bai eta osasun-hornitzaile handi zein karitate-sare izugarriduna.

Aita santua kardinalek Kapera Sixtinoan osatutako konklabean erabakitzen da. Behin hautaketa egin eta gero, jendaurrean iragartzen da, *Habemus Papam* formula erabiliz.

## Historia 
### Titulua eta etimologia 
Ingeleseko *pope* terminoa grekozko πάππας (*páppas*, hots, *aita*) izenetik dator. Kristautasunaren lehen mendeetan, titulu hori apezpiku eta bestelako elizjende zahar guztiei jartzen zitzaien, bereziki ekialdean, XI. mendean Erromako Apezpikuaren titulu bereizgarria bilakatu zen arte. Gaur egun duen ñabardurarekin aita santu titulu bereizgarri modura eduki zuen lehen gizona  Alexandriako Heraclas da (232–248), garai hartarako jada hilik zegoen arren. Ingeleseko *pope* terminoaren lehen erabilerara iristeko, X. mendearen erdi-alderaino joan beharko da: hor  Vitalianori egin zitzaion erreferentzia, VII. mendeko aita santu erromatarrari, Beda-ren *Historia ecclesiastica gentis Anglorum* obraren Ingeles Zaharrean dagoen itzulpen batean.

### Elizaren barruko kokapena 
Eliza Katolikoak esaten duen legez, ekintza pastorala (Elizaren artzaintza, nolabait esatearren) apostoluek burutzen zuten, Petri buru zuten talde edo "eskola" bat osatzen zutenak. Gaur egun, talde hori apostolu horien ondorengoek osatzen dute, apezpikuek, Erromako apezpikua (aita santua) buru gisan. Hemendik, hain zuzen ere, eratortzen da aita santuaren beste izenetako bat: *goreneko apezpiku* edo, latinez, *pontifex maximus*.

Eliza Katolikoaren irakaskuntzekin jarraituz, Eliza Katolikoaren arabera Jesusek berak izendatu zuen Petri Elizaren buru. Era berean, Eliza Katolikoaren dogma *Lumen gentium*ak argi uzten du apostoluen eta apezpikuen arteko ezberdintasuna, azkenekoak lehenengoen ondorengo modura aurkeztuz, aita santua Petriren ondorego modura, Petri apostoluen buru zen moduan aita santua apezpikuen buru izateko. Petri Erromako lehen apezpikua izan zelako ideia tradizioz onartua baztertu edo, gutxienez, zalantzan jartzen dute historialari batzuek, Erromako Egoitza Santuaren inguruko datu zaharrenak III. mendekoak direla kontuan harturik. Elizako Guraso den Ireneo Lyongoak idatzi bezala (K.a. 180. urtean, gutxi gorabehera), Petrik Erromako Eliza "eraiki eta antolatu" zueneko ustea agertzen da. Era berean, San Irineo kontuan hartu gabe, hasierako Eliza Erromatarrean jada Petriri buruz hitz egiten da. Hala, Klemente I.ak, 96. urte aldera korintoei idatzitako gutun batean, Erroman ematen den kristauen aurkako jazarpenak "gure garaiko gatazka" modura izendatzen ditu, korintoei bere heroiak aurkeztuz: "lehenik, hoberenak eta, sinpleki oinarrienak", Petri eta Paulo, "apostolu onak". Ignazio Antiokiakoak, Klemente I.ak baino gutxi ostera, Smyrna-ko hiritik mezu bat idatzi zuen ere erromatarrei, berak, Petri eta Paulo ez bezala, aginduko ez zienaren mezua helaraziz. Froga horietan eta bestelakoetan oinarriturik, Konstantino Handiak eraikitako "San Petri Zaharraren Basilika" bezala, Petriren hilobiaren kokalekuan, aditu askok bat egiten dute Neronen boterepean martirizatua izan zela pentsatuz, baina beste batzuek martiria Palestinan jasan zuela defendatzen dute.

I. mendeko Kristau-komunitateek, presbitero-apezpiku talde bat edukiko luke euren maila lokaleko elizen buru modura. Pixkanaka, apezpikutzak metropoli-mailan instituzionalizatzen hasiko dira, modu finkoan. Ustez, Antiokia hiriak (Antzinako Siria) Erroman baino lehen garatu zukeen halako lehen estruktura mailakatu bat. Idazle batzuen arabera, Erromako apezpiku bakarraren figura ez zen II. mendearen erdialdean arte agertu. Euren ustetan, beraz, Lino, Kleto eta Klemente I.a ez dira, antza, adiera hertsian, aita santu, presbitero-apezpiku talde horretako izen nabariak baizik. *nagusitasun* horrek zer eman nahi duen aditzera, gaur egunarte, ezjakina den arren.

### Kristautasun goiztiarra (c. 30–325) 
Hasiera batean bada ere, "apezpiku" eta "presbitero" sinonimotzat hartzen ziren. Lehen eta bigarren mendeen artean, maila lokaleko eliztarrak apezpiku eta presbiteroek kontrolatzen zituzten, bi karguen arteko solapazio bar sortuz. Batzuren ustez, "ez dago aurkituko, Erroman, apezpiku 'monarkikorik' II. mendearen erdialdetik atzera... eta seguraski beranduago [joan beharko gara hura aurkitzeko]". Beste jakitun batzuen ustez, bestalde, eta Ignazio Antiokiakoak zein San Irineok idatzita utzi zuten aita santuen ondorengotza-lerroari erreferentzia eginez, posizio honekiko modu kontrajarrian azalduko dira. Dena dela, aipagarria da ere bi apezpiku horien helburua, erregistro 'historiko' horiek idazterakoan, aita santuen etengabeko ondorengotza-lerro bat erakustea bazen, zentzua dauka pentsatzeak halako idazleek euren ideien defentsarako erregistroa burutuko luketela. Hala, esan beharra dago ez dagoela dokumentu objektibo substantzialik horren inguruan. Ondorengotza-lerro horren defentsan, aipagarria da, lehenengo elizbatzar ekumenikoetan ere, elizbatzarrak Erromako apezpikuei aitortzen dien garrantzi berezia.

Aro Kristau goiztiarrean, Erroma eta bestelako hiri gutxi batzuek mundu-mailako Elizaren buru zirela aldarrikatzen dute. Santi Zintzoak (*James the Just*), "Jainkoaren anaia" modura ezaguna, Jerusalemeko Elizaren buru modura jokatu zuen, tradizio Ortodoxoaren "Ama Eliza" modura ezaguna gaur eguneraino. Bestalde, Alexandria, ikasketa juduetako zentro bat izatetik, kristautasunaren ikasketarako zentro bilakatuko da. Baina Erromak du, bereziki, hasierako era apostolikoan jendetza handiena, Paulo apostoluak, *Erromatarrei egindako epistola* liburuan (Bibliako Itun Berriko zatia) aipatu bezala.

Lehen mendean zehar (c. 30–130), Erroma mundu-mailako Kristautasunaren erdigune modura aintzatetsia izan zen, berebiziko garrantziduna. Klemente I.ak, lehen mende honetan, Korintoar Elizari epistola bat idazten dio, gatazka nagusi batean hitza hartuz eta lehenago ezer ere ez egiteagatik barkamena eskatuz. Dena den, erreferentzia oso gutxi agertzen dira garai hartako Erromako Egoitza Santuaren aita santuaren primatuaren inguruan (*authoritative primacy* modura ere ezaguna).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aita santuen zerrenda

## Kanpo estekak 
* *Aita santuen izenak* (Euskaltzaindiaren 129. araua)