Bulgaria

**Bulgaria** (,  ahoskatua), ofizialki **Bulgariako Errepublika** (,  ahoskatua), Hego-ekialdeko Europako estatu burujabea da. Iparraldean Errumania du, Serbia eta Mazedoniako Errepublika mendebaldean, Grezia eta Turkia hegoaldean, eta Itsaso Beltza ekialdean. 110.994 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2024an 6,4 milioi biztanle zituen. Hiriburua Sofia du.

Otomandar Inperioaren mende egon zen 1908 arte. Mundu gerretan parte hartu eta galtzaile atera zen, eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren Sobietar Batasunaren eraginpean gelditu zen. 1991 arte komunisten agintepean egon zen, eta Sobietar Batasuna desegin zenean politikan demokrazia, eta ekonomian merkatu ekonomia ezartzeko ahaleginak hasi ziren. Europar Batasuneko estatua da 2007ko urtarrilaren 1etik.

## Geografia 
### Mugak 
Bulgaria hego-ekialdeko Europan dago, Balkanetako penintsularen ekialdean. 110.994 kilometro koadroko eremua dauka. Iparraldean Errumania du (608 kilometroko muga), hegoaldean Grezia (494 km) eta Turkia (240 km), mendebaldean Serbia (318 km) eta Ipar Mazedonia (148 km), eta ekialdean Itsaso Beltza (354 kilometroko itsasertza).

### Erliebea 
thumb|320px|eskuinera|Bulgariako mapa topografikoa
600 metro baino gutxiagoko garaiera duten ordoki eta muinoek hartzen duten lurraldearen bi heren. Erliebe unitate nagusiak zerrenda paralelotan hedaturik daude. Iparraldetik hegoaldera hauek dira: Danubioren ordokia, Errumaniako mugaren ondoan; Balkanetako mendikatea; Traziako ordokia; eta Rodope mendiak. Rodopeen hego-mendebaldean Pirin eta Rila mendiguneak daude. Musala (2.925 metro), Bulgariako eta Balkanetako penintsulako mendirik garaiena, Rila mendigunean dago. Ekialdean Itsaso Beltzaren kostaldea dago. 870ean, Boris I.aren agintaldian, kristautasun ortodoxoa hartu zen inperioko erlijiotzat; horrek bizantziar eta eslaviar eragina areagotu zuen.

### Otomandar agintea eta independentzia 
[thumb|ezkerrera|200px|[Konstantin Makovski|Makovskiren *Bulgariar martiriak*. Otomanoen errepresioa 1876ko altxaldiaren ostean]]
Otomandarrek desegin zituzten bulgariar estatuaren egiturak, eta Bulgariako Eliza Ortodoxoa Konstantinoplako patriarkaren mendean jarri zuten. Aldian behin odol zerga kobratzen zuten: mutiko kristatuak bahitu, islamera bihurrarazi eta jenizaroen unitatean sartzen zituzten. 1870ean, otomandarrek onartu zuten Bulgariako Eliza Ortodoxoaren burujabetza. Alexandro I.a 1886an kendu zuten kargutik, eta Fernando I.ak ordeztu zuen. 1908an erdietsi zuen herrialdeak erabateko burujabetza, Bulgariako Erresumaren sorrerarekin. 1943ko abuztutik aurrera, Boris III.aren heriotzaren ostean, gobernua saiatu zen bakea sinatzen Aliatuekin, baina 1944ko irailean Sobietar Batasunak herrialdea inbaditu zuen.

Gerra ostean, monarkia ezeztaturik, Bulgaria alderdi bakarreko herri errepublika komunista bilakatu zen. Georgi Dimitrov (1946-1949), eta Valko Txervenkovek (1950-1956) erregimen estalinista ezarri zuten; kolektibizazioa eta industralizazioa oso azkarrak izan ziren, ez errepresioa latza, milaka disidente hilarazi baitzituzten. 1954an, Todor Zhivkov hautatu zuten Alderdi Komunistako idazkari nagusi, eta 1962an lehen ministro bilakatu zen. Haren agintaldi luzean errepresioa gutxitu zen, eta gizarte ongizatea hobetzeko neurriak hartu ziren, beti Sobietar Batasunaren gerizpean. 1980ko hamarkadan, turkiar gutxiengo etnikoaren aurkako neurriak hartu ziren.

### Azken urteak 
Sobietar Batasunaren gainbehera zetorrenean, bulgariarrek bidez bide segitu zioten 1987tik aurrera Gorbatxov lider sobietarrak abiarazitako perestroikari. Horrela, 35 urtean Bulgariako estatuburu egon ondoren, Todor Zhivkov komunista alderditik bota zuten, kargua utzi behar izan zuen, eta erreformari ekin zioten, 1989an, Petar Mladenov komunisten buruzagi berriaren zuzendaritzapean. Alderdi anitzeko sistema antolatzen hasi zen eta bulgariar turkiarren eskubide zibilak aitortu ziren. 1990an hauteskunde libreak antolatu ziren; Bulgaria izan zen hauteskunde libreen bidez legebiltzarra hautatu zuen erregimen komunista ohiko lehen herrialdea. Komunista erreformazaleen alderdi sozialista atera zen irabazle, eta komunismo garaiko disidenteak biltzen zituen zentro-eskuineko Indar Demokratikoen Batasuna izan zen bigarren.

[thumb|200px|eskuinera|[Zheliu Zhelev, Bulgariako Errepublikako lehen presidentea (1990–1997)]]
1991ko urriko hauteskundeetara hirurogei alderdi politikotik gora aurkeztu ziren, eta Indar Demokratikoen Batasunak irabazi zuen, turkiarren ordezkari zen Eskubideen eta Askatasunen Mugimenduaren laguntzarekin; alderdi sozialista gelditu zen bigarren. Horrela, Zheliu Zhelev oposizioko burua izendatu zuten lehendakari, eta 1992an hark irabazi zuen berriro. Baina merkatu ekonomiara egokitzeko zailtasunak, ustelkeriak eta pobreziak (biztanleen erdia baino gehiago zen pobrea) egoera larritu zuen, eta erreformari aurre egin ezinik, legebiltzarrerako hauteskunde aurreratuak egin ziren 1994an. Sozialistak izan ziren garaile, baina finantzen gainbehera ekarri zuten (soldatak murriztu ziren, inflazioa areagotu zen, eta banku eta kreditu erakundeek hondoa jo zuten).

1996 amaieran krisi politiko larria sortu zen, eta egoera larritu egin zen 1997an Indar Demokratikoen Batasuneko Petar Stoianov hautatu zutenean Zheleven ordezkari. Stonianov presidenteak sozialisten kontrako politika bideratu zuen, eta 1997ko hauteskunde aurreratuetan gehiengo absolutua eskuratu zuen (Ivan Kostov izendatu zuten lehen ministro, Zhan Videnovek bere kargua utzi ondoren). Politika ekonomiko neoliberala bideratu zuen gobernu berriak, Nazioarteko Diru Funtsaren irizpideei jarraituz, inflazioa kontrolatzearren (enpresa publiko asko pribatizatu ziren, alor publikoan lanpostu asko kendu ziren…); horrekin batera, 1990 hasieratik nabarmendu zen ustelkeria eta kriminaltasuna desagerrarazteko neurriak hartu behar izan zituzten agintariek.

Bulgariak Europar Batasunean eta NATOn sartzeko eskaerak egin zituen, eta Balkanetako egoera egonkortzen lagun zezakeen segurtasun eremu bat antolatu nahi izan zuen Grezia, Turkia eta Bulgariaren artean. Bestalde, Balkanetako Gerran ez zuen parte hartu, eta 1992an ezagutu zuen Mazedoniako Errepublikaren burujabetasuna; liskar handiak izan zituen, ordea, Mazedoniako gobernuarekin, ez baitzuen onartzen mazedoniarrek nazio bat osatzen zutenik, ezta mazedoniera Mazedoniako hizkuntza nazionala izatea ere.

2001eko hauteskundeak irabazirik, Simeon II.a errege ohia izan zen lehen ministro 2005 arte. 2004ko martxoaren 29an, Bulgaria NATOn sartu zen, eta 2007ko urtarrilaren 1ean, Europar Batasunean.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
[thumb|eskuinera|300px|Bulgariako Biltzar Nazionalaren egoitza, [Sofian]]
Bulgaria errepublika parlamentarioa da. Presidentea estatuburua eta Indar Armatuen komandante nagusia da, eta herri-boto zuzenaz hautatzen da bost urteko eperako; behin bakarrik hauta daiteke berriz. Presidentea Segurtasun Nazionalaren Kontsulta-Biltzarraren burua da eta, legegintza-ekimenak aurkez ez baditzake ere, beto jartzeko aukera dauka eta ekimena Parlamentuari itzul diezaioke. Honek gehiengo soila baino ez du behar betoa deuseztatzeko.

Parlamentuak ganbara bakarra du: Biltzar Nazionala (), lau urteko eperako herri-boto zuzenaz hautaturiko 240 diputatuk osatuta. Bederatzi banaketa administratiboetako bakoitzak bere hautagai zerrenda aurkezten du. Parlamentuan sartzeko, partidu edo koalizio bakoitzak botoen % 4 behar du. Legeak aldarrikatu, nazio-aurrekontua onartu, presidentziarako hauteskundeak moldatu, presidentea eta bestelako ministroak kendu, guda-adierazpenak azaldu, Bulgariako tropak herrialdetik kanpo hedatzea baimendu eta nazioarteko itunak berretsi behar ditu Parlamentuak.

2017ko martxoko legebiltzarrerako hauteskundeetan, Boiko Borisov lehen ministro izandakoaren GERB alderdi kontserbadorea nagusitu zen, botoen % 33,5 eta 95 eserleku lortuta. Alderdi Sozialista (PBS) izan zen bigarren (80 eserleku, % 27,9), Obedineni Patrioti (Abertzale Batuak) koalizio ultraeskuindarra hirugarren (% 9,3 eta 27 eserleku) eta Eskubideen eta Askatasunen Mugimendua (DPS) laugarren (% 9,2 eta 26 parlamentari).

### Banaketa administratiboa 
Bulgaria 28 probintziatan banaturik dago:

## Demografia 
### Biztanleria 
2016an Bulgariak 7,1 milioi biztanle zituen, Balkanetako gainerako herrialdeetan baino gehiago, eta banaketa nahiko uniformea da lurralde guztian, Sofian izan ezik. Adineka, berriz, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %&nbsp;14,5 dira, 15-24 urte bitartekoak %&nbsp;9,7, 25-54 urte bitartekoak %&nbsp;43,3, 55-64 urte bitartekoak %&nbsp;13,4 eta 65 urtetik gorakoak %&nbsp;19

Ekialdeko Europan aldaketa politikoak hasi arte, Bulgariako kanpo merkataritza Sobietar Batasunarekin eta gainerako herri sozialistekin batera egiten zen, baina 1991z gero Europar Batasunarekin ekonomia harremanak sendotzen ahalegindu zen. 2015ean, Alemania (%&nbsp;12,5), Italia (%&nbsp;9,2), Turkia (%&nbsp;8,5), Errumania (%&nbsp;8,2), Grezia (%&nbsp;6,5) eta Frantziara (%&nbsp;4,2) saldu zuen gehien, eta Alemania (%&nbsp;12,9), Errusia (%&nbsp;12), Italia (%&nbsp;7,6), Errumania (%&nbsp;6,8), Turkia (%&nbsp;5,7), Grezia (%&nbsp;4,8) eta Espainiatik (%&nbsp;4,8) erosi.

## Kirola 
Bulgariako Tourra, 1929. urtean egin zen lehenengoz. Urte batzuetan egin ez den arren, herrialdeko txirrindularitza lasterketarik handiena da. 1500 kilometro inguru izaten ditu eta 2 asteko luzeera. Sofiatik hasten da. Irabazle gehienak, bulgariarrak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak