open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kondentsazio

thumb|Kondentsazioa leiho batean.
**Kondentsazioa** edo **likidotzea** egoera gaseosotik likidora igarotzean datzan materiaren egoera aldaketa da. Alderantzizko prozesua lurrunketa bezala ezagutzen da.

Nahiz eta gasetik likidorako aldaketa presio eta tenperaturaren menpe egon, normalean kondentsazioa ingurune presioan ematen den prozesuari esaten zaio. Egoera aldaketa hau bultzatzeko gainpresio handia erabiltzen denean, likuefakzio deritzo prozesuari.

Kondentsazioa gasa bere irakite-punturaino hozten denean ematen da. Hala ere, puntu honetara presioaren aldaketa bidez iristea ere posible da, lehen aipatu bezala presioa faktore garrantzitsua baita. Prozesu hau era artifizialean lortzeko erabiltzen den laborategiko edo industriako ekipoa kondentsadorea da.

Distilaziorako, laborategiko lanean oso garrantzitsua den prozesua, ezinbestekoa da kondentsazioa.

## Kanpo estekak
Ukita Hideie

Japoniako historiako Sengoku aroko Bizen probintzia eta Mimasaka probintziako (gaur egun Okayama prefektura) samurai eta daimyō bat izan zen. Hideie Ukita Naoieren semea izan zen eta Maeda Toshiieren alabarekin ezkondu zen.

Hideiek aktiboki parte hartu zuen Toyotomi Hideyoshik antolatutako Korearen japoniar inbasioetan, eta Bost erregeordeen kontseilua deritzon taldekideetako bat bezala izendatua izan zen, Hideyoshik eratu zuena bera hil ondoren goberna zezaten bere seme Toyotomi Hideyori adin nagusikoa izan eta honek hala gobernuaren ardura hartu ahal izan arte.

Tokugawa Ieyasuk, aipaturiko kontseiluko beste kideetako bat zena, herrialdea gobernatzeagatik borrokatu zuen eta ondorioz herrialdea bi alde handitan banatu zen, Sekigaharako guduan amaituko zena. Gudu honetan Hideieik Ieyasuren aurkaria zen Ishida Mitsunariren alde egin zuen. Tokugawa klana gudu honetan garaile izan ondoren, Hideiek ihes egin zuen eta erbestean egon zen zenbait urtez.

Hideie 1655ean hil zen.
Bost erregeordeen kontseilua

**Bost erregeordeen kontseilua** edo **bost agure handien kontseilua** (japonieraz 五大老, go-tairō) Toyotomi Hideyoshik bera hil ondoren eta bere seme Toyotomi Hideyorik gobernuaren ardura hartzeko haina adin izan arte osatu zuen kontseilu bat da. Hideyoshik betebehar honetarako bere bost daimyōrik boteretsuenak aukeratu zituen: Maeda Toshiie, Ukita Hideie, Uesugi Kagekatsu, Tokugawa Ieyasu eta Mori Terumoto.

Bost pertsonak osatutako kontseiluaren eraketarekin, Hideyoshik partaide ezberdinak orekatzea espero zuen, horietako bakar batek ere gobernuaren agintea lortzea eragotziz. Baina, Hideyoshi 1598an hil eta gutxira, erregeordeak bi taldetan banatu ziren: Tokugawa alde batetik eta gainontzeko laurak bestetik. Gerra, baina, ez zen 1600 erdialderarte hasi, urte berean amaituz Sekigaharako guduan, Hideyori bizirik eta Osakako gazteluaren kontrolaz utzi zuen bake zail bat adostu zen.

## Kanpo estekak
617 Patroklo

**617 Patroklo** asteroide gerrikoan aurkitutako 617. asteroidearen izena da. 1906ko urriak 17an aurkitu zuen August Kopff astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izena **1906 VY** zen.

Johann Palisak iradokitako izena da, greziar mitologiako Patroklo pertsonaiagatik, Akilesen laguna zena eta Hektorrek hil zuena. Aipaturiko beste bi pertsonaiek ere badute euren izeneko asteroide bana, 588 Akiles eta 624 Hektor.

Patroklo Eguzki-Jupiter sistemako L5 Lagrangeren puntuan kokatua dago, eta asteroide troiarren artean ilargi handi bat duen lehen asteroide ezaguna da. Biak, asteroidea zein bere ilargia antzerako tamainakoak dira, distiran ezberdintzen direlarik, 0,2 magnitude inguruan. Ilargi hau 2001eko irailak 22ko arratsaldeko ordu biak aldera aurkitu zen Hawaiiko Mauna Keako behatokitik Gemini North teleskopioarekin, 8,1 metroko zabalera duena. Aurkitzaileak Southwest Research Instituteko W. J. Merline, Arizonako Unibertsitateko L. M. Close eta N. Siegler eta Hawaiiko unibertsitateko D. Potter izan ziren.

2021ean martxan izango den Lucy espazio-ontziak Orus bisitatuko du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toneri printzea

Nara aroko printze inperial bat izan zen, Tenmu enperadorearen semea. **Sudoujinkei Enperadorea** (崇道尽敬皇帝, Sudōjinkei Kōtei) hil ondorengo izena jaso zuen Junnin Enperadorearen aita bezala. Nara Aroaren hasieran Nagaya Printzearekin batera botere politikoa lortu zuen familia inperialeko buruzagietako bat bezala.

## Garrantzi historikoa 
Japoniako bigarren libururik antzinakoena den Nihon Shokiren bilketa gainbegiratu zuen.

## Genealogia 
Toneri Printzea Tenmu Enperadorearen semea izan zen. Bere ama Nītabe Printzesa izan zen, Tenji enperadorearen alaba zena.

Bere ezkontidea Taima no Yamashiro (edo Tagima-no-Yamashiro) izan zen honekin zenbait seme-alaba izan zituelarik: Mihara printzea, Mishima printzea, Fune printzea, Ikeda printzea, Moribe printzea, Miura printzea eta beranduago Junnin Enperadorea izango zen Ōi printzea.

Bere ondorengo batzuk Kiyohara abizena hartu zuten. Horietako batzuk Kiyohara no Natsuno, Mihara printzearen biloba zena, Kiyohara no Fukayabu, Kiyohara no Motosuke eta azken honen alaba zen Sei Shōnagon

## Ikus, gainera 
* Nara Aroa
* Japoniako familia inperiala
Jadeita

thumb|270px|Jadeita
**Jadeita** (formula kimikoa: NaAlSi206) jadea osatzen duen bi mineraletako bat da. Sistema klinoerronbikoan kristalizatzen den silikato aluminikosodiko bat da, kolore zuri berdexka eta testura zuntztsua duen piroxeno zeharrargitsu bat da. Bitxigintzan erabiltzen da eta nagusiki Birmanian, Tibeten eta Txinako tokiren batzuetan topa daiteke. Jadeita iturriak Guatemalan ere badira, Erdialdeko Amerikan.
thumb|Jadeíta

## Kanpo estekak
Onfalos

250px|thumb|Museoan erakusten den Delfoseko onfalosa
**Onfalos** (grezieraz Oμφαλoς) zilborra esan nahi duen hitz greziar bat da.

## Deskribapena 
Zilborra oso antzinako garaietatik erdiaren ikurra izan da. Erdi horretatik abiatuta sortuko zen mundua. Ikur honen existentzia ezagutzen da herri ezberdinetan. Hautatutako toki batean jartzeak sakratu eta munduaren erdia bihurtzen zuen. Pausanias geografo greziarrak onfalosari buruz idatzi zuen eta honi buruz erdigune kosmikoaren ikurra dela, non gizakien munduaren, hildakoen munduaren eta jainkoen munduaren arteko komunikazioa sortzen den.

Delfoseko toki sakratuan XIX. mendean barruti sakratuko aztarnategi handia aurkitu zen, Apolo jainkoari eskainia. Aurkitutako txataletako asko aurkikuntza hauentzako sortu zen museora eraman ziren, horien artean toki hartan gordetzen zen onfalosaren erromatar kopia bat. Jatorrizkoa Apoloren tenpluan zegoen eta haitzurdinezko kopietako bat izan zen Pausaniasek ikusi zuena eraikinaren parean. Onfalosa inguratzen zuen artile zerrenda sarea erliebean irudikatua dago harria estaliz. Jatorrizkoan korapiloak Gorgona buru eran apaindutako harribitxiz apainduta zeuden, goikaldean bi arrano zituela.

Elezaharrak dioenez Zeusek bi arranori unibertsoko bi kontrako puntutatik hegan egiteko agindu zien. Arranoek Delfosen topo egin zuten, non onfalos izeneko kono formako harri batek tokia erakusten duen lekuan. Harria, arraultza erdi formakoa, Apoloren tenplutik gertu eginiko indusketetan aurkitu zen. Munduaren zilborra irudikatzen zuten harri hauek erdigunearen ikur ziren, munduaren sorrera hasiko zen tokiarena. Toki zehatz batean jartzean, toki hau sakratu eta erdigune erlijiosoa bihurtzen zuen. Delfoseko onfalosaren kasuan hala izan zen eta santutegi hau Grezia osoko zilbor edo erdigune erlijiosoa bihurtu zen.

Barrutian aurkitutako txanpon batzuetan onfalosaren irudia ikus daiteke, eskematizatua eta zirkulu baten erdian dagoen puntu batez irudikatua.

## Kanpo estekak
Xianren

**Xianren leizea** (txineraz: 仙人洞, pinyineraz: *Xiānrén Dòng*, literalki "Hilezkorren leizea") Txinako Herri Errepublikako Jiangxi probintziako Wannian Konderrian dagoen leize txikia da.

## Aurkikuntzak 
Leizean eta inguruko lurretan, historiaurreko hainbat aztarna arkeologiko aurkitu dira, bai gizakiak egindako objektuak eta arroz haziak.

Xianren izena, txinerazko "xian" hitzetik dago eratorria, Xian hitzaren esanahia "hilezkor" da.

## Ikus, gainera 
* Txinako geografia

## Kanpo estekak
Tianyuan leizea

**Tianyuan leizea** (txinera sinplifikatuz: 田园洞, txinera tradizionalez: 田園洞; pinyineraz: *Tiányuán Dòng*), Txinako Herri Errepublikako Beijing udaltasunetik gertu dagoen leizea da.

## Tianyuango gizona 
Tianyuan leizean, duela 40.000 urte inguruko "Tianyuango gizona" izenekoaren arrastoak aurkitu ziren. Arrasto hauek, ekialdeko Asian aurkitutako giza arrastorik antzinakoenak dira, eta gizakia Asia ekialdera uste baino lehenago ailegatu zirela frogatzen du.

## Ikus, gainera 
* Txinako geografia

## Kanpo estekak 
*  Tianyuango gizonaren aurkikuntzari buruzko albistea BBCren webgunean.
Junnin enperadorea

Japoniako 47. Enperadorea izan zen oinordekotza ordena tradizionalaren arabera. Krisantemo Tronura iritsi aurretik, bere izen pertsonala (imina) **Ōi Printze Inperiala** zen (Ōi-shinnō).

## Genealogia 
Tenmu enperadorearen semeetako bat zen Toneri printzearen zazpigarren semea izan zen.

## Biografia 
Bere aita berak hiru urte zituenean hil zen, eta ez zuen titulurik jaso gortean. Bere patua 757an aldatu zen bere hirugarren mailako lehengusina eta adopziozko ama zen Kōken enperatrizak Koroako Printzea izendatu zuenean Funado Printze Inperialaren ordez, hasiera batean bere oinordeko izendatua izan zena Shōmu enperadorea hil ondoren.

758an enperadore izendatua da 25 urterekin enperatrizak bere kargua utzi ondoren. Junnin enperadorea bezala izendatua da.

Hala ere, bere erregealdia oso ahula izan zen eta erretiratutako enperatrizaren gobernari txotxongilo bat zen. Azkenik 764an enperadorea tronutik kendua izan zen enperatrizaren presioen ondorioz eta berau bihurtzen da berriz enperatriz, oraingoan Shōtoku enperatriza izenarekin.

Teknikoki errege bezala aritu zen arren, ez zen enperadoreen zerrenda tradizionalean egon 1870 arte, Meiji enperadoreak gaur egun ezagutzen zaizkion hil ondorengo izena eta titulua eman zizkionean, Junnin enperadorea alegia.

Hori baino lehenagoko dokumentuetan, enperadorea Haitei (廃帝) "tronutik kendutako enperadorea" bezala aipatua izan zen.

## Kugyōak 
* Taishi: Fujiwara no Oshikatsu, Emi-no Oshikatsu bezala ezaguna (antzina Fujiwara no Nakamaro).Brown, 275. orrialdea
* Taihō: Fujiwara no OshikatsuBrown, 275. orrialdea
* Daijō Daijin: Fujiwara no Oshikatsu Brown, 275. orrialdea
* Sadaijin: Fujiwara no Toyonari Brown, 275. orrialdea
* Udaijin: Fujiwara no Toyonari Brown, 275. orrialdea
* Nadaijin:
* Dainagon:

## Aroak 
* Tenpyō-hoji aroa (750-765)
Ameriketako Estatu Batuetako Nekazaritza Saila

**Ameriketako Estatu Batuetako Nekazaritza Saila** —**USDA** akronimoaz ezaguna— Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuko departamentu federaletako bat da. Ameriketako Estatu Batuetako nekazaritzaz, abeltzaintzaz eta elikaduraz arduratzen den gobernuko saila da. Helburu nagusitzat ditu nekazarien beharrak asetzea, nekazalgo merkataritza sustatzea, elikagaien segurtasuna ziurtatzea, baliabide naturalak babestua, landa-komunitateak zaintzea eta Ameriketako Estatu Batuetan gosetearen aurka jardutea.

Saileko burua nekazaritza idazkaria da; 2025eko otsailaren 13az geroztik, Brooke Rollins ari da kargu horretan.

## Lantaldeak 
* Nekazaritzako Marketing Zerbitzua (AMS)
** Programa Organiko Nazionala (NOP)
* Nekazal Ikerketen Zerbitzua (ARS)
** Nekazaritzaren Liburutegi Nazionala (NAL)
* Animali eta Landareen Osasun Ikuskaritza Zerbitzua (APHIS)
** Animalien Zainketa (AC)
** Bioteknologia Arautzeko Zerbitzuak (BRS)
** Nazioarteko Zerbitzuak (IS)
** Landareen Babesa eta Koarentena (PPQ)
** Albaitaritza Zerbitzuak
** Basabizitza Zerbitzuak
* Elikaduraren Politika eta Sustapenerako Zentrua (CNPP)
* Ikerketa Ekonomikoen Zerbitzua (ERS)
* Landetxeentzako Zerbitzu Agentzia (FSA)
* Elikagai eta Elikadura Zerbitzua (FNS) [thumb|eskuinera|300px|Sailaren egoitza [Washington|Washington Hirian]]
* Elikagaien Segurtasun eta Ikuskaritza Zerbitzua (FSIS)
* Atzerriko Nekazal Zerbitzua (FAS)
* Baso Zerbitzua (FS)
* Aleen Ikuskaritza, Paketari eta Eskorta Administrazioa (GIPSA)
* Nekazal Estatistika Zebritzu Nazionala (NASS)
* Finantza Zentru Nazionala (NFC)
* Baliabide Naturalen Kontserbazio Zerbitzua (NRCS)
* Arrisku Kudeaketa Agentzia (RMA)
* Landa Garapena (RD)
** Komunitateen Garapen Bulegoa (OCD)
** Landetxe Zerbitzua(RHS)

## Kanpo estekak 
* Nekazaritza Sailaren webgunea
Fuyang aireportua

**Fuyang Aireportua** (txineraz: 阜阳机场; pinyineraz: Fuyang Jīchǎng), (NAGE: FUG, NAZE: ZSAM), Txinako Herri Errepublikako Anhui probintziako Fuyang hirian dago.

Aireportua hirigunetik bederatzi kilometrora dago eta 2007an 1.186 bidaiarik baino ez zuten erabili.

## Hegazkin konpainiak 
* China Southern Airlines

## Ikus, gainera 
* Txinako Herri Errepublikako aireportuen zerrenda

## Kanpo estekak
Yuexiu Barrutia

**Yuexiu Barrutia** txinera sinplifikatuz: 越秀区), Guangzhou osatzen duten barrutietako bat da. 2006ko erroldaren arabera, 1.151.481 biztanle bizi ziren 32,82 kilometro koadroko azaleran, hortaz, barrutiaren dentsitatea 35.085 biztanle/km2 da. Guangzhouko barrutirik jendetsuena eta biztanleri dentsitaterik handienekoa da.

## Inguru naturala eta kokapena 
Yuexiu Guangzhou erdigunea osatzen duten barrutietako bat da, bertan daude, hiriko gobernuaren egoitza eta enpresa garrantzitsuenak.

Barrutiaren mugak honakoak dira: Baiyun Barrutia iparraldean, Liwan Barrutia mendebaldean, Tianhe Barrutia ekialdean, eta Haizhu Barrutia hegoaldean.

## Ikus, gainera 
* Guangzhouren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Yuexiu barrutiko gobernuaren webgunea.
Liwan Barrutia

**Liwan Barrutia** txinera sinplifikatuz: 越秀区), Guangzhou osatzen duten barrutietako bat da. 2006ko erroldaren arabera, 705.262 biztanle bizi ziren 62,40 kilometro koadroko azaleran, hortaz, barrutiaren dentsitatea 11.302 biztanle/km2 da.

## Inguru naturala eta kokapena 
Barrutiaren mugak honakoak dira: Baiyun Barrutia iparraldean, Yuexiu Barrutia ipar-ekialdean, Haizhu Barrutia ekialdean, eta Panyu Barrutia hego-ekialdean.

## Ikus, gainera 
* Guangzhouren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Liwan barrutiko gobernuaren webgunea.
Checkpoint Rock

***Checkpoint Rock*** 2009 urtean Fermin Muguruza eta Javier Corcuerak zuzendu eta idatzitako euskal film dokumentala da, Palestinako musika «iluntasunetik» ateratzeko helburuarekin.

Filma Tel Aviveko auzo arabiarretan, Israelgo hirietan eta Zisjordaniako eta Gazako errefuxiatu esparruetan grabatu zuten.

Eusko Jaurlaritzaren, Ikus-Entzunezko Euskal Ekoizle Burujabeen Elkartearen (Ibaia) eta Zinematografia eta Ikus-entzunezko Arteen Espainiako Institutuaren (ICCA) laguntza jaso du.

## Aurkezpenak 
Lehendabizikoz, 2009ko apiril Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldian estreinatu zuten.

Uztailaren hasieran Euskal Herria Zuzenean jaialdian ere aurkeztu zuten.

Abuztuaren 21an Ramalan, Zisjordanian, eman zuten Al-Kasaba antzokian. Gero, Haifa, Akka eta Nazaret hirietan ere eman zuten.

Zinemaldian "Zinemira-Euskal Zinemaren Panorama" atalean estreinatu zuten, irailaren 26an hain zuzen ere.

Areto eta zinematan urrian izango da.

## Sinopsia 
Dokumentalak zenbait musikari palestinarren egoera ez ezik, bertako eguneroko bizitza ere erakusten ditu. DAM, Amal Murkus, Safaa Arapiyat, Khalas, Walla'at, Muthana Shaban, Suhell, Habib Al-Deek, Ayman PR, Shadi Al-Assi, Sabreen eta Le Trio Joubran dira agertzen diren artistak. Manu Chaok ere parte hartu zuen.

## Ezaugarri teknikoak 
## Ikus, gainera 
* Arabiar musika
* Dokumentalak Euskal Herrian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Youtube: Trailerra
Nyuserra-Iny

**Nyuserra-Iny** Egiptoko V. dinastiako faraoi bat izan zen, K. a. 2420 eta K. a. 2380 bitartean gobernatu zuena Jürgen von Beckerathen arabera.

Neferirkara Kakai eta Khentkaus II.aren balizko semea zen, *Reput-Nebu* eta *Khentikus*ekin ezkondua egon zen eta bere semea *Khamerernebti* izan zen.

Sexto Julio Afrikanok Manetoni kopiatuz, Rathures deitzen du eta 44 urteko erregealdia ematen dio. Bere Eguzki Tenpluaren idazkunen arabera 30 urteko erregealdia izango zuen agian. Zati askotan kaltetua dagoen Turineko Errege Kanonak 10 urte baino gehiagoko erregealdia erakusten du. Abidoseko Errege Zerrendan **Nyuserra** bezala erregistratua dago.

Bere erregealdian eguzkiaren gurtzak bere dizdirarik handiena izan zuen eta goi funtzionarioek botere asko lortu zuten, hilobi handi eta ondo apaindutakoetan lurperatuak izanik.

Nyuserrak Punt lurraldearekin komertziatu zuen, *Gebel el-Asr*eko gneiss meatzeak eta Uadi Magharako turkesa meatzeak esplotatzea agindu zuen eta Sinain eta libiarren aurkako kanpainak antolatu zituen.

## Eraikinak 
Bere Eguzki Tenplua Abu Guraben (Abusirretik iparraldera) eraikitzea agindu zuen, V. dinastiako tenplurik handiena eta erabat harriz eraikitako bakarra.

* Eguzki Tenplua, 20 metroko idulki baten gainean dagoen 36 metroko obelisko batekin, harzurizko aldaredun patio bat, ofrenda kapera, *Urtaroen Ganbera* (Nyuserraren irudikapenekin Heb Sed jaian, urtaroen eta Egiptoko eskualdeenak), eguzki txalupa handi bat eta biltegiak.
* Haraneko tenplua galtzadara iristeko arkupe monumental bat zen harresi sendoko barruti baten barnean.
* Galtzada (100 metro inguruko luzera duena) bi tenpluen artean.

Hil Multzo bat eraiki zuen Abusirren, bere piramideak osatutakoa, baita hil tenplu bat ere, galtzada baten bidez Haraneko tenpluarekin lotua.

* Piramidea, 52 metroko altuera duena eta kareharriz egina, Abusirren eraikitako azkena, hil ganberarekin eta gurtza piramide batekin.
thumb|250px|Nyuserraren piramidea Abusirren.
* Hil tenpluak (piramidetik ekialdera) papiro formako kapiteldun granitozko zutabeekin arkupetutako patio bat eta izarrez apainduriko sabai bat zituen, harzurizko aldare bat, kaperak eta biltegiak.

Nyuserrak Neferirkara-Kakairen Haraneko Tenplua bereganatu zuen eta Sahuraren Eguzki Tenpluko blokeak berrerabili zituen.

## Bere garaiko testigutzak 
* Shepsep-ib-Ra izeneko piramidearen eta Eguzki Tenpluaren multzoa, Abu Guraben
* Idazkunak Uadi-Magharan (Sinai) (Gardiner/Peet/Cerný)
* Faienzazko plaka Satisen tenpluan, Elefantina (Dreyer)
* Biblosen aurkitutako objektua (Dunand)
* UC11103 zigilua (Petrie Museoa)

## Kanpo estekak
Zhoukoudian

**Zhoukoudian** (txineraz: 周口店, pinyineraz: Zhōukǒudiàn), Txinako Herri Errepublikako Beijing udaltasunean dagoen leize sarea da. Bertan, Txinako arkeologiaren aurkikuntzarik garrantzitsuenak egin dira, tartean, duela 700.000 eta 200.000 urte bitarteko "Pekingo gizakia".

## Lehen arrastoak 
thumb|250px|ezkerrera|Kobazuloaren inguruko landarediaren ikuspegia.
Pekingo gizakia dagoen gunea Johan Gunnar Anderssonek aurkitu zuen 1921ean eta ondorengo bi urteetan, Otto Zdanskik lehen giza arrastoak atera zituen bertatik.

## Ikus, gainera 
* Txinako geografia

## Kanpo estekak 
*  Zhoukudiani buruzko informazioa Unescoren webgunean.
Haizhu Barrutia

**Haizhu Barrutia** txinera sinplifikatuz: 海珠区), Guangzhou osatzen duten barrutietako bat da. 2006ko erroldaren arabera, 890.512 biztanle bizi ziren 90,40 kilometro koadroko azaleran, hortaz, barrutiaren dentsitatea 9.851 biztanle/km2 da. Guangzhouko erdigunea osatzen duten barrutietako bat da.

## Inguru naturala eta kokapena 
Barrutiaren mugak honakoak dira: Liwan Barrutia mendebaldean, Yuexiu Barrutia ipar-mendebaldean, Tianhe Barrutia ipar-ekialdean, eta Huangpu Barrutia ekialdean, eta Panyu Barrutia hegoaldean.

## Ikus, gainera 
* Guangzhouren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Haizhu barrutiari buruzko webgunea.
Brooklyn Museum

[thumb|[Askatasunaren Estatuaren kopia]]
**Brooklyn Museum** museoa New Yorkeko Brooklyn auzoko Eastern Parwayko 200. zenbakian kokatua dago. Hiriko bigarren museorik handiena eta herrialde osoko handienetako bat da.

Munduko lehen arte instituzioetako bat da eta bere bilduma iraunkorrean milioi t'erdi objektu baino gehiago daude, Antzinako Egiptoko maisu lanetatik hasi eta arte garaikidea eta kultura ezberdinetako lanetararte.

Museoak 52.000 metro karratuko hedadura hartzen du eta urtero 500.000 bisitari inguru jasotzen ditu.

## Historia 
1897an inauguratu zen eta McKim, Mead eta White arkitektoek diseinatu eta Carlin Construction Companyk eraikitako harri-horma klasikodun altzairuzko egitura bat da.

## Artea eta bildumak 
Brooklyn Museumek bere bilduman kultura ugaritan oinarritutako bilduma aberats bat du (Arte afrikarra, egiptoarra eta 17, 18 eta 19. mendeko margolanak...).

## New Yorkeko beste museo batzuk 
* Solomon R. Guggenheim Museum
* Whitney Museum of American Art
* Skyscraper Museum
* Neue Galerie
* Intrepid Sea-Air-Space Museum
* Hispanic Society of America
* Albright-Knox Museoa
* Art of this Century
* Morgan Liburutegi eta Museoa
* Frick Bilduma
* Metropolitan Museum of Art
* Natura Historiaren Estatubatuar Museoa
* King Mansioa
* New Yorkeko Judu Museoa
* Cooper-Hewitt Diseinuaren Museo Nazionala
* New Yorkeko Arte Moderno Museoa

## Kanpo estekak
Tianhe Barrutia

**Tianhe Barrutia** txinera sinplifikatuz: 天河区), Guangzhou osatzen duten barrutietako bat da. 2006ko erroldaren arabera, 645.453 biztanle bizi ziren 141,0 kilometro koadroko azaleran, hortaz, barrutiaren dentsitatea 4.578 biztanle/km2 da. Guangzhouko erdigunea osatzen duten barrutietako bat da.

Bertan, hiriko finantza barrutirik berriena dago.

## Inguru naturala eta kokapena 
Barrutiaren mugak honakoak dira: Baiyun Barrutia iparraldean, Luogang Barrutia ipar-ekialdean, Huangpu Barrutia hego-ekialdean, Haizhu Barrutia hegoaldean, eta Yuexiu Barrutia mendebaldean.

## Eraikinak 
Tianhe barrutian, hiriko eraikinik altuenetakoa dago, CITIC Plaza

## Ikus, gainera 
* Guangzhouren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Tianhe barrutiko gobernuaren webgunea.
La Clotildeko leizea

**La Clotildeko leizea** edo **La Lorako leizea** Kantabriako Gobernuaren jabetzapean dagoen leize-zulo bat da. Kantabriako Reocín udalerriko Quijas auzoan dago, bertara herriko FEVE trenbidetik irteten den bidezidor baten bidez iristen delarik.

1906an aurkitu zuen Hermilio Alcalde del Rio eta Henri Breuilek, leize-zulo honi buruzko lehen erreferentziak ere argitaratu zituztenak bost urte beranduago. Bertan Magdaleniar garaiko (duela 16.000 urtetik duela 12.000 urtera arte) okupazio zantzuak aurkitu dira, baita Aurignaciar garaiko (duela 28.000 urtetik duela 23.000 urtera arte) labar agerpen batzuk ere.

Labar agerpen horiek pixkat kaltetuak daude buztin bigunetan eginak izateagatik. Deszifratu gabeko ikurrak eta animali irudikapen batzuk ditu, orokorrean guztiak trazatu latz eta perspektiba okertuekin. Ez da oso arrunta, ez du inguruetan aurkitutakoaren antzik.

Gaur egun leizea publikoarentzat itxia dago soilik espezialistak sar daitezkeelarik.

## Kanpo estekak
Kratos

Greziar mitologian **Kratos** (antzinako grezieraz Κράτος Krátos, latinez *Cratus*) indarra eta boterearen pertsonifikazio maskulinoa zen. Palas titanaren eta Estigiaren semea zen, eta Zeus jainkoaren segizioko partaidea zen bere anai-arreba Bia, Niké eta Zelorekin batera. Erromatar mitologian **Potestas** izena jasotzen du.

Jainkoek erraldoien aurka izan zuten gerran parte hartu zuen, eta Hefesto eta Bia Prometeo kateatzen eta itsutzen lagundu zituena izan zen, aipaturiko azken titan hau jainkoen sua gizakiei emateko lapurtzen harrapatua izan zenean.

Antzerkigileek abstrakzioaren inguruan ematen duten ideia irudikatzen du.

## Kanpo estekak
Filigrana (urregintza)

[thumb|240px|[Harkaitz kristalez eginiko pitxer baten txori formako estalkia, hegoak urrezko filigranaz eginak dituena.]]
**Filigrana** metal preziatu batekin (urrea edo zilarra arruntki) hari biziki finak egitean datzan urregintza tekinika bat da, ondoren hari hauekin bitxigintza lan delikatuak egiteko.

Filigranazko bitxia da bitxi arin bereizgarriena. Berez aipaturiko filigrana bere apaindura beste mota batean laua urre grabatuz edo grabatu gabeaz egingo litzatekeena biziki ahula den soka bat imitatuz kurriken bidez aldi berean okertutako urre edo zilarrezko bi hariren bidez egiten den bitxi bat da. Lehen begiratu batean, soka horrek hari grabatu bat dirudi.

## Historia 
Filigrana Kristobal Kolonen aurreko Amerikako zenbait herrik ezagutu zuten. Horien artean, mixtekak aipatu behar dira; haien lanek Erdialdeko Amerikan hedapen handia izan zuten urreginak zirenak. Urrezko filigranaz landutako objektu ugari aurkitu dira Mixteka Eskualdean, Coixtlahuaca eta Yanhuitlan bezalako tokietan, Kolonen aurreko bitxien suntsipena gora-behera askotan Europara bidali ziren urre lingoteak egiteko urtuak izan zirenak. Mixtekar filigranako bitxigintzaren bitxirik ezagunenetako bat Oaxacako Alban Mendiko 7. hilobian aurkitutako Mictlantecuhtli Heriotzaren Jauregiaren paparraldea da.

## Kanpo estekak
Homo homini lupus

''''''''* latinezko esaldi bat da, euskaraz "gizona gizonarentzat otsoa [da]" esan nahi du. Tito Marcio Plauto (254 K.a. - 184 K.o.) erromatar komediografoaren *Asinaria* idazlanean agertzen da, honetan zehazki hau aipatzen du:

*"Lupus est homo homini, non homo, quom qualis sit non novit."*

*(Otsoa da gizona gizonarentzat, ez gizona, bestea zein den ezagutzen ez duenean)*
[thumb|200px|[Thomas Hobbes *Leviathan* liburuaren azala, (1651)]]
XVII. mendeko Thomas Hobbes ingeles filosofoak bere *Leviatán* liburuaren bidez bilakatu zuen esaldi hau ospetsu; liburu honetan berekoikeria gizakion jokabidean oinarrizkoa dela dio, nahiz eta gizartea jokabide hau konpontzen saiatu, elkarbizitzaren mesedetan. Sarritan, eta hutsegitez, filosofo honi egotzi izan zaio esaldi honen sorkuntza.

Askotan gizateriak berekiko gauza ditzakeen izugarrikeriak islatzeko esaldi hau aipatu ohi da.

Gramatikalki, nominatibo eta datibo batez osaturik dago: *homo, -inis* (gizon), eta *lupus-i* (otso).

Plautoren esaldiaren kontrapuntu gisa Senekak "*gizona gizonarentzat zeozer sakratua da''". esaldia aipatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrastaria

[thumb|250px|[Nerbioi ibaiko jaiolekutik Arrastaria Harana ikusgai]]

**Arrastaria** harana Arabako udalerri ohi bat da, hainbat mendez berezko egitura administratiboa izan zuena.

Bizitza ekonomiko-soziala gehienbat Bizkaiko Urduñarekin egiten badu ere, Arrastaria Araban izanik frankismoaren garaian suertaturiko fusioen artean 1976an Amurrio udalerriaren kontrolpera pasarazi zuten, Lezamarekin batera. Ostera ere bereizteko saiakerak egin badira ere, gaur egun Amurrio barruan segitzen du. Arrastariako lau herriak (kontzeju bana dute) hauexek dira, bere 2007ko biztanleriarekin:

* Aloria - 24 biztanle.
* Artomaña - 79 biztanle.
* Delika - 161 biztanle. Berau zen udalerriaren hiriburua.
* Tertanga - 83 biztanle.

## Kanpo estekak 
* Arabako dantza batzuei buruzko artikulua *Hiru.com*-en, tartean Arrastariakoek egiten duten "Urduñako entradillak"
Achille Zo

**Jean-Baptiste Achille Zo**, ezagunagoa **Achille Zo** izen-deiturez (Espiritu Saindua, Baiona, 1826ko uztailaren 30a - Bordele, 1901eko martxoaren 2a) margolaria izan zen. Haren seme Henri-Achille Zo (1873-1933) ere margolari aipagarria izan zen.

## Bizitza 
Oso gaztea zelarik Parisera bizitzera joan zen eta bertan egon 1871 arte; han Thomas Couture frantziarraren ikaslea izan zen. Baionako (1871ean) eta geroago Bordeleko (1889an) Arte Ederretako Eskoletako zuzendaria izan zen.

Ekoizpen handiaren egile, gehienbat gai «exotiko»ez margotzen gailendu zen: zezenketak, «espainiar giroko irudiak» edota Ipar Afrikako emakumeak, kasurako.

Zoren artelanak, besteak beste, Parisko Orsay museoan eta bereziki Baionako Léon Bonnat museoan daude ikusgai. Achille Zoren jaioleku Baionak margolaria omendu du René Cassin parkean dagoen estatuaren bidez.

## Obra nagusiak 
* *Sinestunaren ametsa*: olio-pintura ehunaren gainean. 1870eko Saloian aurkeztu zen eta nahiko ezaguna bihurtu zen Goupil delako konpainiak koadroari ateratako argazkia posta-txartel bihurtu eta hedapen handia izan zuenean.
* *Ibilaldia Getariaren inguruan*
* *Sevillako katedrala*: olio-pintura ehunaren gainean. Léon Bonnat museoan ikusgai.
* *Urreliliak eta beste lore batzuk ontzi batean*: olio-pintura ehunaren gainean.
* *San Rafael ostatua, Kordoban*: 1861eko olio-pintura; hau ere Baionako Bonnat museoan ikusgai.
* *Ijitoak: arratsaldeko atsedenaldia*: 1861eko olio-pintura ehunaren gainean. Arroxelako Arte Ederretako museoan ikusgai.

Kordobako San Rafael ostatua, 1861, Achille Zo.jpg|*Kordobako San Rafael ostatua* (1861)
Achille zo reve du croyant 1870.jpg|''Le Rêve d'un croyant* (1870 inguru)
Jean-Baptiste Achille Zo - The Dwarf Tomas Montoto.jpg|*Tomas Montoto ipotxa''

## Erreferentziak
De agri cultura

[thumb|300px|*De agri cultura* (XV sec., [Biblioteca Medicea Laurenziana, pluteo 51.2)]]
***De agri cultura***, euskaraz *Nekazaritzaren gainean*, Katon Maior erromatar idazlearen tratatu bat da, nekazal ekonomiari buruzkoa. Estilo labur eta sinplean idatzirik dago. Bi atal nagusi ditu: lehenengoan lurren kudeaketaz aritzen da modu ordenatuan; bigarrena, berriz, nekazaritzari buruzko datu bilketa hutsa da, non askotan aurretik emandako informazioen errepikapenak agertzen diren.

## Kanpo estekak
618 Elfriede

**618 Elfriede** asteroide gerrikoan aurkitutako 618. asteroidearen izena da. 1906ko urriak 17an aurkitu zuen K. Lohnert astronomoak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 VZ** zen. C motako asteroide bat da, ziuraski karbonoz osatua dagoena.

## Kanpo estekak
619 Triberga

**619 Triberga** asteroide gerrikoan aurkitutako 619. asteroidearen izena da. 1906ko urriak 22an aurkitu zuen August Kopff astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 WC** zen. Bere orbita zehazki 4 urtetik behin errepikatzen denez, Ilargiaren masa kalkulatzeko erabil daitekeela iradoki da.

Bere izena Alemaniako Triberg herriagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
620 Drakonia

**620 Drakonia** asteroide gerrikoan aurkitutako 620. asteroidearen izena da. 1906ko urriak 26an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalf astronomo estatubatuarrak herrialde honetako Massachusetts estatuko Taunton izeneko herriko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 WE** zen.

## Kanpo estekak
623 Chimaera

**623 Chimaera** asteroide gerrikoan aurkitutako 623. asteroidearen izena da. 1907ko urtarrilak 22an aurkitu zuen K. Lohnert astronomoak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1907 XJ** zen. Bere izena greziar mitologiako Kimera izeneko izakiagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
624 Hektor

**624 Hektor** asteroide gerrikoan aurkitutako 624. asteroidearen izena da. 1907ko otsailak 10ean aurkitu zuen August Kopff astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1907 XM** zen.

Ezagutzen den asteroide troiarrik handiena da. Hectorren dizdira hiru magnitudetan aldatzen da 6,92 ordutik behin bere inguruan bira egiten duen heinean. Argi kurbak Hector oso luzea dela adierazten du, 150x300 kilometro; alternatiboki pisu forma izan dezake, edo elkar ukitzen edo elkarrengandik oso gertu dauden bi asteroide izatea. D klaseko asteroidea da.

Johann Palisa astronomo austriarrak proposatu zuen izen hau Priamo troiar erregearen semea eta Andromakaren senarra zen Hektorgatik.

## Kanpo estekak
Plauto

**Plauto**, latinezko izen osoa *Titus Maccius Plautus* izanik , (Sarsina, c. K.a. 254, Erroma, K.a. 184) latinezko komedia egile bat izan zen. Bere komediak arrakasta handikoak izan ziren bere garaiko Antzinako Erroman eta baita gerora ere. Horri esker, ia osotasunez eta jatorrizko idazketan gaurdaino heldu diren latinezko literatura lan zaharrenak direla esan daiteke, bere garaiko latinezko idazleetatik zati batzuk bakarrik heldu direla ikusirik . **Plautoar** izenondoaz ezagutzen dira Plautoren beraren edo Plautoren estiloaz idatziriko lanak.

## Komediak 
130 bat komediaren ustezko egiletzat jo izan da, baina Varronen *De Comoediis Plautinis* lanari esker ziurtasunez honako 21 komedia hauek bereak direla esan daiteke: ''*Amphitruo*, *Asinaria*, *Aulularia*, *Captiui*, *Curculio*, *Casina, Cistellaria*, *Epidicus*, *Bacchides*, *Mostellaria*, *Menaechmi*, *Miles gloriosus* (euskaratua *Militar harroputza* izenburupean),. *Mercator*, *Pseudolus*, *Poenulus*, *Persa*, *Rudens*, *Stichus, Trinummus*, *Truculentus, Vidularia* (azken honen zati batzuk bakarrik). Haien artean ezagunena *Miles Gloriosus* da. Bertsio batzuk daude, bai filmetan, bai antzerkian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Plautoren biografia.
* :Plautoren obra.
Henri-Achille Zo

**Henri-Achille Zo** (Baiona, Lapurdi, 1873ko abenduaren 2a - Onessa e Laharí, Landak, Okzitania, 1933ko irailaren 9a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Léon Bonnat eta Achille Zo margolarien ikaslea izan zen; aita Achille Zok bezala, «espainiar giroko irudiak» eta zezenketa landu zituen bere artelanetan, Euskal Herriko gaiekin eta besterekin batera.

Parisen Opera Komikoaren Antzoki Nazionala delakoaren margotze-lanetan esku hartu zuen. Rosa Bonheur saria irabazi zuen 1903an; 1910ean Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten. Euskal Herriarekin lotura handia izan zuen. Pierre Lotiren *Ramuntcho* eta Raymond Roussel paristar idazlearen ''Nouvelles Impressions d'Afrique* (Afrikako inpresio berriak, 1932koa) liburuen ilustrazioak egin zituen.

1924ko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, arte kategorian lehiatuz.

1933ko irailaren 9an Landetan hil zen, auto-istripuz.

*Un siècle de vie à Bayonne, 1901-2001* (Bizitza-mende bat Baionan, 1901-2001) egitarauaren barruan Léon Bonnat museoan Henri-Achille Zoren *Léon Bonnat bere ikasleen erdian'' artelana zaharberritu zen.

## Erreferentziak
Irlandako ingelesa

**Irlandako ingelesa** Irlandan ingelesa XVI. mendean Normandar Kolonizazioarekin batera sartu zen, ingeles eta eskoziarrek barneratu zutelarik. Halere, baziren mendeak uhartera ailegatu zela eta irlandera edo gaeleraren eragina izan du. Irlandako ingelesaren adarrak *hiberno-ingelesa* edota *anglo-irlandarra* deritzo. Britainiar ingelesa estandarra eta Irlandako ingelesaren arteko ezberdintasun handiena herri mailako hizkeran datza. Nahiz eta *hiberno-ingelesa* XX. mendearen lehen zatiarte hitz egin izan den, gaur egun Irlandan mintzo ohi den ingelesa Ingalaterran hitz egiten denaren bertsio arrunt bat besterik ez da, Estatu Batuetan hitz egiten den ingelesaren ezaugarri asko dituelarik.

## Kanpo estekak
Maider Luengo

**Maider Luengo Lasa** (Donostia, 1980ko maiatzaren 31 - ) euskal belar hockey jokalari ohia da. Madrilgo *Club de Campo* taldean atezain gisa aritutakoa da. Enpresa-ikasketak egin zituen.

Atenasko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. 2004an Espainiako Ligaren txapelduna izan zen.

## Erreferentziak
Mostellaria

***Mostellaria***, euskaraz ***Mamuarena***, Plauto idazle erromatarraren komedia bat da. K. a. 193. urtea baino beranduago antzeztu zela dirudi eta Filemonen izen bereko lanean (*Phasma*, egun galdua), oinarritutako lana omen da .

## Haria 
Teopropides aita Atenastik kanpo dagoen bitartean Filolakes bere semea parrandan ibiltzen da. Filematio izena duen neska batekin bikotea osatu egin du. Filematio esklaboa izanik, bere askatasuna erosteko dirutza handia hartu du maileguan. Egun batean, bere lagunekin festa bat ospatzen ari dela aitaren etxean, Tranio bere esklaboa sartzen da extera bere aita iristear dagoela ohartaraziz. Tranioren aholkuz, denak etxera korrika eta presaka sartu eta etxeko atea itxi egiten du Traniok. Aita iristen denean, Tranio etxera sartzea arriskutsua dela ohartarazten dio, etxea sorginduta baitago. Baina, une horretan Filolakesi dirua utzi ziona agertzen da. Traniok dirua ondoko Simo zaharraren etxea erosteko dela esaten du, baina azkenean ondoko etxeko nagusia agertzen denean, eta Tranio bere trikimailuekin jarraitu arren, egia azaltzen da. Azkenean ordea, errudun guztiek aitaren barkamena lortzen dute semearen laguna den Kalidamatesen parte hartzeari esker.

## Kanpo estekak 
*  Playing house: stage, space, and domesticity in Plautus''s Mostellaria..2009-10-02.

## Erreferentziak
Luis Carrera

**Luis Alberto Carrera Gortazar** (Gipuzkoa, 1948ko azaroaren 27a - ) euskal belar hockey jokalari ohia da. Donostiako *Atlético San Sebastián* taldean aritutakoa da.

Munich eta Montrealgo Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Jorge Camiña

**Jorge M. Camiña Borda** (Getxo, 1947ko uztailaren 21a - ) euskal belar hockey jokalari ohia da. Getxoko *Jolaseta* taldean aritutakoa da. Anaia Rafael belar hockey jokalaria ere bazen.

Municheko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

Getxoztarrak, belar hockey utzi ondoren, tenisari ekin zion non emaitza onak lortu zituen senior mailan.

## Erreferentziak
Julio Solaun

**Julio Solaun Garteizgogeaskoa** (Getxo, 1942ko otsailaren 1a - 2019ko abenduaren 11) euskal belar hockey jokalaria izan zen. Donostiako *Atlético San Sebastián* taldean aritutakoa da. Ingeniaria izan zen.

Tokio eta Mexikoko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. Munichetara ere joatekotan izan zen.

## Erreferentziak
Rafael Camiña

**Rafael Camiña Borda** (Getxo, 1944ko abuztuaren 16a - ) bizkaitar belar hockey jokalari ohia da. Getxoko *Jolaseta* taldean aritutakoa da. Anaia Jorge belar hockey jokalaria ere bazen.

Mexikoko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Baiyun barrutia (Guangzhou)

**Baiyun barrutia** (txinera sinplifikatuz: 白云区), Guangzhou osatzen duten barrutietako bat da. 2006ko erroldaren arabera, 767.688 biztanle bizi ziren 825,0 kilometro koadroko azaleran, hortaz, barrutiaren dentsitatea 930,53 biztanle/km2 da. Guangzhouko erdiguneren inguruko barrutietako bat da.

## Inguru naturala eta kokapena 
Barrutiaren mugak honakoak dira: Huadu barrutia iparraldean, Luogang barrutia ekialdean, Conghua Konderria ipar-ekialdean, Tianhe eta Yuexiu barrutiak hegoaldean, eta Liwan barrutia hego-mendebaldean.

## Ikus, gainera 
* Guangzhouren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Baiyun barrutiko gobernuaren webgunea.
Jaime Etxebarria

**Jaime Etxebarria Artetxe** (Getxo, 1937ko urriaren 31 - ) euskal belar hockey jokalari ohia da. Egun Espainiako Batzorde Olinpikoaren diruzaina da. Anaia Jose Maria belar hockey jokalaria ere bazen.

Tokioko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Huangpu Barrutia (Guangzhou)

**Huangpu Barrutia** (txinera sinplifikatuz: 黄埔区), Guangzhou osatzen duten barrutietako bat da. 2006ko erroldaren arabera, 193.641 biztanle bizi ziren 122,0 kilometro koadroko azaleran, hortaz, barrutiaren dentsitatea 1.587,22 biztanle/km2 da. Guangzhouko erdigunearen inguruko barrutietako bat da.

## Inguru naturala eta kokapena 
Barrutiaren mugak honakoak dira: Conghua Konderria ekialdean, eta Baiyun Barrutia hegoaldean.

## Ikus, gainera 
* Guangzhouren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Huangpu barrutiko gobernuaren webgunea.
Jaime Allende

**Jaime Allende Maíz** (Bilbo, 1924ko uztailaren 27a - 2003ko urriaren 19a) euskal belar hockey jokalaria izan zen. Anaia Gabriel arkitektoa ospetsua izan zen.

Londresko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Juan del Campo Esteibar

**Juan del Campo Esteibar** (Donostia, 1923ko otsailaren 1a - *ib.*, 2010eko otsailaren 2a) euskal belar hockey jokalaria izan zen.

Londresko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Kizil leizeak

**Kizil leizeak** (txinera sinplifikatuz: 田园洞, txinera tradizionalez: *Qizil Ming Öy*), Txinako Herri Errepublikako Xinjiang eskualde autonomoko Beicheng konderrian dagoen 230 leizek baino gehiagok osatzen duten sarea da.

## Leize barruko aurkikuntzak 
Leize gehienetan duela ehundaka urteetako margo eta artelan budistak aurkitu dituzte. Nahiz eta ondareak kalte eta lapurretak jasan dituen, oraindik ere Jatakako istorioak kontatzen dituen 1.000 metro koadroko margoak ikus daitezke kobazuloetako batean.

## Ikus, gainera 
* Txinako geografia

## Kanpo estekak 
*  Leize eta inguruneari buruzko webgunea.
Hukou ur-jauzia

250px|thumb|Ur-jauzi nagusiaren ikuspegia.

**Hukuo ur-jauzia** (txinera tradizionalez: 壶口瀑布; txinera sinplifikatuz: 壶口瀑布; pinyineraz: Hǔ Kǒu Pù Bù), Txinako Herri Errepublikako Shanxi eta Shaanxi probintzien artean dagoen ur-jauzia da.

Ibai Horiko ur-jauzirik handiena da.

## Ezaugarriak 
Ur-jauzia naturlaki sortzen da, Ibai Horiaren urek Jinxiako urekin bat egitean. Ur-jauziaren tamaina aldatu egiten da urtaroaren arabera, eta normalean 30 metroko zabalera dauka. Eurien urtaroan zabalera 50 metrokoa ere izan daiteke.

## Ikus, gainera 
* Txinako geografia

## Kanpo estekak 
*  Ur-jauziari buruzko informazioa Txinako gobernuaren webgunean.
Changbai ur-jauzia

250px|thumb|Ur-jauzi nagusiaren ikuspegia.

**Changbai ur-jauzia** (txinera sinplifikatuz: 長白瀑布), Txinako Herri Errepublikako Changbai mendietako Baitou mendian dagoen ur-jauzia da.

## Ezaugarriak 
Ur-jauziak 68 metroko altuera dauka, eta emaririk handiena udaberrian izaten du, inguruko mendietako elurra urtzean.

## Ikus, gainera 
* Txinako geografia

## Kanpo estekak 
*  Ur-jauziari buruzko informazioa Baike Baidu entziklopedian.
Diaoshuilou ur-jauzia

**Diaoshuilou ur-jauzia** (txinera sinplifikatuz: 吊水楼瀑布; pinyineraz: Diàoshuǐlóu Pùbù), Txinako Herri Errepublikako Heilongjiang probintziako Jingpo lakuaren iparraldean dagoen ur-jauzia da.

## Ezaugarriak 
Ur-jauziak berrogei metroko jauzia egiten du. Emaririk handiena uda garaian izaten du, eta neguan Heilongjiang probintziako tenperatura hotzak direla eta, erabat izozten da. Urtaro lehorrean, ur-jauzia ia erabat lehor daiteke.

## Ikus, gainera 
* Txinako geografia

## Kanpo estekak 
*  Ur-jauziari buruzko informazioa Chinaculture.org webgunean.
*  Urtaro lehorrean ur-jauziak duen itxura.
William Wallace Campbell

**William Wallace Campbell** (1862ko apirilak 11-1938ko ekainak 14) espektroskopian espezializatutako ingeniari eta astronomo estatubatuar bat izan zen. Royal Astronomical Societyko urrezko domina eta Henry Draper domina lortu zituen 1906an eta Bruce domina 1915ean.

## Prestaketa garaia 
Campbellek bere ikasketak bere sorlekua zen Ohio estatuko eskola landatarrean hasi zituen. Bigarren hezkuntza amaitu ondoren urte betez lan egin zuen haurren irakasle bezala, Michiganeko Unibertsitatean ingeniaritza zibila ikasten hasteko sartu aurretik. Ikasten ari zen bitartean bere bizitzak bira bat eman zuen Unibertsitateko behatokiko laguntzaile bezala lanean hasi zenean. Astronomiarekin txunditua geratu zen, eta gai honi buruzko ahal bezain beste kurtso hartu zituen.

## Karrera akademikoa 
1886an graduatu ondoren Campbellek ezin izan zuen astronomiarekin zerikusia zuen lanik lortu, eta ondorioz Coloradoko Unibertsitatean matematika irakasle postu bat onartu zuen. Bi urte beranduago Michiganeko Unibertsitatera itzultzea eskaini zioten ingeniarientzako oinarrizko astronomia kurtso bat ematera, eta laguntzaile bezala behatokian, Coloradon jasotzen zuen soldataren erdiagatik. Campbellek onartu egin zuen.

1890eko udan borondatezko bezala lan egin zuen Lick behatokian. Han, James E. Keelerren babespean espektroskopia ikasi zuen. Hurrengo urtean Keeler ordezkatu zuen behatokiko astronomo karguan.

1900 eta 1930 bitartean Lick behatokiko zuzendaria izan zen, eta 1923 eta 1930 bitartean Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatea|Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko presidentea izan zen.

Lick behatokiaren estazio bat sortu zuen Txilen.

Zenbait espedizio egin zituen eklipseak jarraitzeko, 1922an gertatutako horietako bati esker gorputz masibo baten presentziaren ondorio den argiaren deflekzioa frogatu zelarik, Albert Einstein fisikari alemaniarraren Erlatibitate orokorraren teoriak aurresan zuena.

Bere buruaz beste egin zuen 1938ko ekainak 14an, 76 urte zituela.

## Sariak eta ohoreak 
* Henry Draper domina (1906)
* Royal Astronomical Societyko urrezko domina (1906)
* Bruce domina (1915)
* Campbell ilargi kraterra
* Campbell Martitzeko kraterra
* 2751 Campbell asteroidea.
Chlamydia

**Chlamydia** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, zelula barneko parasito hertsiak direnak. Koko txikiak dira, prokariotoen artean txikienetarikoak, haien tamaina birus handienen parekoa izanik.

*Rickettsia* generoko bakterioen antzera, Chlamydia ez da hazten laborategiko hazkuntza-inguruetan, zelula barneko parasitoa delako. Horregatik -birusekin gertatzen den moduan- kultibo zelularrak behar dira bakterio hori laborategian hazi dadin.

Klamidien metabolismoa oso mugatua da, molekula asko behar baitituzte bizirik irauteko. Molekula horiek guztiak zelula ostalariarengandik hartzen dituzte, ez baitira gai bere kabuz sintetizatzeko (azetil-CoA, NAD, FP, entzima batzuk...). Duela gutxi arte ATP bera ostalariarengandik hartzen zuela uste bazen ere, azken ikerketa genetikoek zalantzan jarri dute alde hau.

Metabolismoaren aldetik esan liteke klamidiak birus eta bakterioen artean kokatzen direla, prokariotoak izan arren.

Bizi-ziklo berezia dute klamidiek, bi zelula mota baitaude: *funtsezko gorputz* deritzona (partikula infekziosoa) eta *gorputz erretikularra* (zelula ostalariaren barnean agertzen dena). Funtsezko gorputza txikia da, zelulatik kanpo dago eta infektatzeko ahalmena du; gorputz erretikularra, aldiz, handiagoa da, zelula barnean dago eta ez du infektatzeko ahalmenik. Funtsezko gorputzaren aldean, gorputz erretikularrak erdibiditzeko gaitasuna du.

Hiru Chlamydia espezie onartzen dira egun (2009an): *Chlamydia trachomatis*, *Chlamydia muridarum* eta *Chlamydia suis*. Garai batean Chlamydia generoan sailkatzen ziren beste espezie batzuk (*C. pneumoniae* eta *C. psittaci*, kasu) genero berri batean sailkatzen dira egun: *Chlamydophila* generoan, hain zuzen ere.

*Chlamydia trachomatis* patogenoa da. Bakterio honek bi gaitz eragiten ditu: trakoma izenekoa (begien infekzio larria) eta klamidiasia (traktu urogenitaleko infekzioa, harreman sexualen bidez kutsatzen dena). *Chlamydia trachomatis*-en serotipo desberdinak daude, gaitz bat ala bestea sortuko dutenak.
Campbell (Marteko kraterra)

**Campbell** izenekoa Marte planetan dagoen talka krater handi bat da. Virrat kraterraren hegoaldean eta Tugaske kraterraren mendebaldean dago, 54,7º hegoaldean eta 194,6º ekialdeko koordenatuetan. Talkak 129 kilometroko diametroa duen zulo bat eragin zuen. Izena 1973an onartu zuen Nazioarteko Astronomia Elkarteak, William Wallace Campbell ingeniari eta astronomo estatubatuarraren omenez.

## Kanpo estekak
Detian-Banyue ur-jauziak

**Detian-Banyue ur-jauziak** ( eta 板約瀑布;  eta *Thác Đức Thiên*), Txinako Herri Errepublika eta Vietnam bitartean dauden bi ur-jauziak dira. Izen bana dute ur-jauziek txineraz, vietnameraz, ordea, ur-jauzi bakar bat bezala izen bakarra dute

## Kokapena 
Ur-jauziak Txinako Guangxi probintziako Daxing konderrian eta Vietnamgo Cao Bằng probintziako Trung Khanh barrutian zehar hedatzen dira, Hanoitik 272 kilometro iparraldera.

## Ikus, gainera 
* Txinako geografia
* Vietnamgo geografia

## Kanpo estekak 
*  Ur-jauzien argazki galeria..
Melite

Greziar mitologian **Melite** izeneko zenbait pertsonaia daude:

# Hoplesen alaba bat, **Meta** ere deitua, Atenasko errege Egeoren lehen emaztea izan zena. Bere senarrari oinordeko bat eman ezinik, honek arbuiatu egin zuen eta Kaltzioperekin ezkondu zen, honekin ere semerik izatea lortu ez zuelarik. Honegatik Egeok Afrodita jainkosa berarekin haserretuta zegoela pentsatu zuen eta aipaturiko jainkosaren gurtza sartu zuen Atenasen mesede egin ziezaion.
# Egeo ozeanidaren alaba bat, naiadea Kortziran. Herakles feaziarren herrialdera joan zenean Nausitook bere seme-alabak hil izanagatik purifika zezan, Meliterekin topo egin zuen eta honekin Hilo izan zuen, hilearren heroi eponimoa
# Erasino ozeanidaren alaba bat, Britomartis Argosen hartu zuena.
# Nereidetako bat, Nereo eta Dorisen alaba.
Kortzira

Greziar mitologiaren arabera **Kortzira** Asopo ozeanidaren eta Metoperen alaba bat zen, egungo Korfu uharte greziarrari (Joniar itsasoan kokatua) izena eman ziona, Akelooren lorategiengatik eta han Odiseo heroia Troiako Gerraren ondoren egin zuen itzuli luzean hondoratu zelako ezaguna.

Maitasunaren jainkoek, Afroditak eta Erosek, jainko nagusiei Asoporen alabak liluratzea gomendatu zieten. Poseidon izan zen bere begirada Kortziragan jarri zuena eta ordutik aurrera bera bezala ezagutua izango zen uhartera eraman zuena. Asopok, bere alaben etengabeko desagerpenengatik arduratua, non eta han bilatu zituen Akafron igarleak haien patua zein izan zen esan zion arte, oso gogo txarrez hartu zuena atsekabetutako Asopok.

Poseidonekin Feaxen ama izan zen, feaziar herriari, aipaturiko uharteko biztanleei izena eman zien heroia.

## Kanpo estekak
Tebe

**Tebe** greziar mitologiako hiru pertsonairen izena da:

* Amazona bat
* Prometeo titanaren alaba bat, honengandik Beoziako Tebas hiriaren izena zetorrela esaten zelarik.
* Asopo ozeanidaren eta Metoperen alaba bat, Tebas ere deitua, honi buruz ere aurrekoaren gauza bera esaten zelarik.

Pertsonaia hauengatik jasotzen du Jupiter planetaren ilargi batek Thebe izena.

## Kanpo estekak