Fruitu

[thumb|270px|Fruta salgai [Bartzelonako azoka batean.]]
**Fruitu**, Botanika arloan,  landare loredunek emandako aleak dira, lorearen ondoriozkoa; haziak ditu hazi horiek heldu arte, eta gero zabaltzen laguntzen du. Eguneroko hizkeran eta sukaldaritzan, mamitsua edo jateko ona dena da bereziki. Azken horri, hegoaldean, fruta ere deritzo sarri. Ikuspuntu ontogeniko batetik, fruitua landare loredunen obulutegi garatu eta heldua da. Obulutegiko pareta loditu egiten da fruituaren pareta bihurtzean, eta horri Perikarpo deritzo, haziak babestea dute eginkizun. Sarritan, obulutegiaz gain, lorearen beste zati batzuek ere parte hartzen dute fruituaren eraketan, adibidez, mimiko edo errezeptakulua.

Fruitua da angiospermen arrakasta ebolutiboan, loreekin batera, lagundu duen beste egokitzapen bat. Loreek polena garraiatzeko intsektuak erakartzen dituzten gisa berean, fruitu askok ere animaliak erakartzen saiatzen dira haziak sakabanatu ditzaten. Animalia batek fruitu bat jaten badu, honek dituen hazi askok animaliaren digestio-traktua zeharkatzen dute eraginik izan gabe, gero, ernamuintzeko leku egoki batean eror daitezen. Hala ere, fruitu guztiak ez dira jangarri izatearen menpe sakabanatzeko. Beste batzuk, hala nola *Opuntia pubescens* espeziekoak, animalien ilajeari helduta sakabanatzen dira. Batzuk hegodun egiturak osatzen dituzte haizearekin barreiatu ahal izateko, astigarrak kasu. Angiospermek eboluzioaren bidez garatu dituzten fruitu moten aniztasunak lurreko habitat posible guztiak inbaditu eta bereganatzeko aukera eman die.​

Landare gimnospermoetan eta lorerik gabeko landareetan ez dago benetako fruiturik; hala ere, ugaltze-egitura batzuk, hala nola pinaburuak, fruitutzat hartu ohi dira.

Landare asko landatzen dira fruitu jangarri batzuk ematen dituztelako, eta, askotan, usaintsuak, gozoak eta mamitsuak.

Fruitua polinizatua izan den loretik eratzen da. Itxura askotakoa izan daiteke: drupa, baia, leka, kapsula, akenioa...

## Forma eta tamaina
Fruituek hainbat forma izan ditzakete, espezieen arabera: globo-itxurakoak, udare-formakoak, zilindrikoak, kiribilduak, moniliforme edo arrosario formakoak, lentikularrak, hegodunak eta abar. Oro har, espezie bakoitzaren ezaugarria bere fruituen forman datza. Gainazala leuna, garatxoduna, arantzatsua, glokidiatua, lausotua, ilaunduna, eta abar izan daiteke.

Obulutegia superoa denean (obulutegi gainekoa, hala nola tomatea), normalean, horrek bakarrik hartzen du parte fruituaren eraketan. Hala ere, inferoa denean (obulutegi azpikoa, irasagarra), obarioarekin batera garatzen diren beste lore-egitura batzuk ere izan ohi dira, fruituaren parte direnak. Obulutegi infero bateko fruituen kasuan, karpelo kanpoko zatiari klamidokarpo deritzo.

Espezie askotan, lorearen edo infloreszentziaren beste zati batzuk ginezeoarekin lotzen dira fruitua ekoizteko. Fruituan dirauten lorearen zatiak harekin konkreszente ez direnean, indubia deritze.

Hainbat espezietako loreek fruituan irauten duten brakteak dituzte, eta horiei «inbolukru» deritze. Zenbait landaretan, braktea horiek hosto-forma dute (hosto itxurako brakteak, hala nola hurretan); beste batzuetan, berriz, gogorrak dira, eta kupula —fagazeoa— edo triku formako estalki bat eratzen dute, hala nola gaztainetan eta *Opuntia pubescens* espeziekoetan. Beste kasu batzuetan, dipsakazeoetan bezala, fruitua inguratzen duen inbolukrua oso txikia da, eta inbolukru izena hartzen du. Bestelako lore-egitura batzuek ere parte har dezakete, hala nola infloreszentziaren adarrak makilatxo gozoan (*Hovenia dulcis*), edo anakardoaren (*Anacardium occidentale*) fruituko pedunkuluaren antzera. Xigortuta kontsumitzen den anakardo-gaztaina, hazia da; Pedunkulu mamitsua jangarria da fresko dagoenean, eta, Brasilen, gozokiak, zukuak, izozkiak eta likoreak egiteko erabiltzen da.

**Endokarpoa** barne-geruza da, eta karpeloaren gainazal adaxialari dagokio. Haziak zuzenean inguratzen ditu, eta, askotan, haziak babesteko balio du, eta, batzuetan, oso gogorra eta harri trinkotasunduna izan daiteke, drupa motako fruituetan hezurra (pireno) deiturikoa eratuz. Mamitsua ere izan daiteke, hala nola mahatsetan; zimurtua, zalke leketan (Pisum); gogorra, olibatan (*Olea europaea*), edo ile zukutsuekin, fruitu zitrikoetan. Espezie batzuetan, hala nola algarroboak (*Prosopis*), endokarpoaren zelulek haziak inguratzen dituen mami gozoa sortzen dute.

## Eboluzioa
Kretazeoko eta Tertziarioko angiospermak dibertsifikatzearekin batera, hainbat ezaugarritako dibertsifikazio leherkor batez lagunduta gertatu zen. Adibidez, polinizazio-sistemen dibertsifikazio azkarra, intsektuen dibertsifikazioarekin batera gertatu zena.​​ Hala ere, angiospermen beste ugalketa-ezaugarri batzuk, hala nola fruituen eta hazien aniztasuna, nahiko egonkorrak izan ziren Kretazeoan.​ Fruitu sinkarpikoak, elkarren artean fusionatutako karpeloak zituzten loreetatik zetozenak, Albiar-Cenomaniar Kretazeoaren erdialdean agertu ziren, duela 97 milioi urte inguru. Kretazeo goiztiarretik Erdi Kretazeora bitarteko fruitu fosil guztiak lehorrak ziren, eta ez zuten inolako estrategia argirik erakusten barreiatzeko.​ Hala ere, Kretazeo osoan ustez animaliek barreiatutako fruitu mamitsuen proportzioa hazi egin zen, baina, hala ere, haizeak barreiatutako fruitu lehorren maiztasuna ez zen murriztu forma erlatiboan; aitzitik, denboraldi berean gorabeherak izan zituen, eta maiztasun maximoen zenbait «gailur» ere erakutsi zituen. Hori ikusita, baztertu egin zen haziak barreiatzen dituzten animaliekin koeboluzionatzeak lotzen edo eragiten zuela fruitu motaren bilakaera zioen hipotesia, eta iradokitzen du fruitu-motaren eboluzio-joerak klima-aldaketek eta landarediak eragindakoak izan zirela, zeinak Kretazeoaren eta Zenozoikoaren arteko mugan gertatu ziren, gutxi gorabehera.​ Klimaren aldaketa hori (hazi txikiagoak zituzten landareei laguntzen zieten Kretazeoko ingurune lehorretatik hazi handiagoak zituzten landareei laguntzen zieten baso-eremu heze zabaletaraino) talde gisa angiospermoen hazien eta fruituen tamainaren bilakaera eragin zuen faktore nagusitzat hartu izan da.​​ Hazi handiagoak zituzten landareek (basoetako kanopeo itxietako giroetan hazten zirenek) haziak barreiatzeko ahalmen txikiagoa zuten bigarren maila batean eboluzionatu ezean, animalien bidezko barreiatze-mekanismoek. Animalia frugiboroen bilakaera, hala nola saguzarrak, hegaztiak eta karraskariak, gehiago izan zen hazi handien ugaritasunarekin lotutako bigarren mailako fenomenoa, elikadura-baliabide gisa, angiospermetako hazien eta fruituen tamaina handitzearen kausa nagusia baino.​

### Harreman filogenetikoak
Ondorengo kladogramak giza kontsumorako erabiltzen diren fruitu nagusien arteko erlazio filogenetikoak erakusten ditu. Zerrenda honetan sartzen dira fruta mamitsu, lehor, kariopsi (pikorrak), lekale eta fruitu eterieo baten (marrubia) arteko ordezkari ezagunenak.
{{clade|style=font-size:100%;line-height:100%
| label1=
| 1={{Clade
  | label1=magnolidak
  | 1=
  | 2={{Clade
    | label1=monokotiledoneoak
    | 1=
    | label2=eudicotyledoneaeak
    | 2= }} }} }}

## Fruitu motak 
### Botanikan 
Botanikoki, hauek dira fruitu motak:
* Mamitsuak:
** baia: mahatsa, tomatea, ahuakatea, laranja etab.
** drupa: arana, mertxika, oliba, gerezia etab. Ezaugarri nagusia da haziak, babesteko, hezur gogorra duela (endokarpo gotorra).
* Fruitu lehorrak:
** fruitu lehor dehiszenteak (zabaltzen direnak) :
*** folikulua: *Helleborus*, *Paeonia* etab.
*** leka: *Fabaceae* familiako fruitua, hau da, lekadunak: ilarra, soja, *Robinia*, argi-belarrra etab.
*** kapsula:
**** arrakaladun kapsula dehiszentea: kolkikoa, tabakoa, *Gentianaceae* etab.
**** kapsula lokulizidoa: tulipa, zitoria, bioleta etab.
**** silikua, dehiszentzia paraplazentarioa, brassicaceae fruitua: aza, koltza etab.
**** pixidioa, dehiszentzia biribila: pasmo-belar loregorri etab.
**** dehiszentzia apikala: krabelina, mitxoleta etab.
** fruitu lehor indehiszenteak (zabaltzen ez direnak):
*** akenioa: txikori-belarra, belar bedeinkatua, marrubia etab.
*** kariopsidea: *Poaceae* fruitua (gramineak): garia, artoa etab.
*** samara: astigarra, lizarra, zumarra etab.
*** eskizokarpoa, akenio askoz osatua : azenarioa, menda etab.

## Fruituen erabilpen gastronomikoa 
### Sukaldaritzan eta gozogintzan fruitu ohikoenak 
Hona hemen fruitu batzuk, sukaldaritzan erabiliak:
* Fruitu lehorrak: Arbendola, Ezkurra, Gaztaina, Hurra, Intxaurra, Kakahuetea, Pistatxoa
* Fruitu lehortuak: Mahaspasa
* Mamitsuak: Banana, Pikua
* Hezurdunak: Abrikot edo arbeletxekoa, Gerezia, Mertxika edo muxika
* Pipitaduna: Laranja, Madari edo udarea, Mahatsa, Mandarina, Mingrana, Meloia, Sagarra, Sandia edo angurria

### Fruituen aurkezpen komertziala 
**Fruitu freskoak:** Haragidunak eta urtsuak momentuan jateko prest daudenak.

**Fruitu lehortuak**: Eguzkiaren bitartez edo modu mekanikoen bitartez, lehortuak izan diren fruituak. 

**Fruitu izoztuak**: Ongi garbituak eta poltsetan saltzen diren fruituak, bai osorik edo pure eginak.

**Fruitu ontziratua**: Normalean fruitu freskoa almibarretan egosi eta ontziratu ondoren esterilizatzen direnak.

### Fruitu freskoen nutrizio ezaugarriak. 
Fruitu motaren eta honen heldutasunaren arabera nutrizio ezaugarriak asko aldatzen badira ere, orokorrean, fruituak gehien duena ur kantitatea izaten da, pisuaren % 80tik % 93 (meloi eta angurria) bitarte. Karbohidrato eta azukreetan ere aberatsak izaten dira ( % 5 eta % 18 bitartean). Bitaminetan, berriz, C bitamina aipatuko genuke, baita A eta B taldekoak ere, udakoak eta kolore biziena dutenak aberatsenak. Gatz mineraletan potasioa eta magnesioa aukeratuko genuke. Mantenugaia ez izan arren, fruituetan ezin aipatu gabe utzi zuntza: % 5 arte izatera irits daiteke eta gure hesteetarako bikaina. Zuntzean ere oso aberatsa dugu.

### Fruituaren kontserbazioa 
10º C inguruko tenperaturan kontserbatuko ditugu. Beti ontzi itxi batean sarturik. Jan aurretik, zuritu behar direnak garbitu egin behar dira, eta azala ere, jaten den kasuetan, desinfektatu egin behar da.

### Fruitu nagusien urtaroak 
**Udaberria**: Sagarra, udarea, laranja, platanoa, marrubia, mugurdia, andere-mahatsa, gerezia. 

**Uda**: Platanoa, marrubia, mugurdia, andere-mahatsa, gerezia, mangoa, arana, meloia, angurria, mertxika, abrikota, mahatsa. 

**Udazkena**: Mahatsa, pikua, irasagarra, masusta, klementina, mandarina, sagarra, udarea.

**Negua**: Mandarina, sagarra, udarea, laranja.

### Fruitu freskoak jan eta kozinatzeko moduak 
#### Gordinik, bere horretan. 
Garaikoa eta naturalki heldutakoa da fruta jateko modurik egokiena. Azala eta guzti gordinik jango den fruitua ondo garbitu behar da, eta, zerbitzatu beharrez gero, arautegiak dio desinfektatu egin behar direla.

#### Gordinik, zukuak eginda. 
Fruitu batekin edo ugarirekin, zuku bikainak presta daitezke, bere horretan jateko edo gozogintza eta saltsa desberdinak bustitzeko balioko duena.

#### Egosita, pure eginda eta haragi plateren hornigai moduan. 
Fruitua purea egiteko zatitu ondoren, sutan edo mikrouhine labean egosi, azukrearekin edo gabe. Ongi egosita eta lehortuta daudenean, birrindu, eta pure bat lortu. Labean berriz sagarra osorik ur pittin batekin erre daiteke, behin egosirik, azala eta bihotza erretiratu eta sardexka batekin desegingo dugu, kasu honetan ere pure bat lortuz. Bereziki ehiza edo haragien lagungarri moduan erabiltzen da. Sagar purea, mertxika purea, aran purea....

#### Saltsa desberdinen hornigai moduan. 
Fruitu zatituak , ehiza, behiki eta txerriki haragi  gisatuen eta erregosien saltsan  hornigai moduan erabiltzen dira. Anana, mertxika, aranak, mahatsak, fruitu lehorrak.

#### Egosita azukre ugarirekin edo gabe gozogintzako prestaketetarako 
Gozogintzan fruitua azukre ugarirekin egosten badugu, marmelada edo konfitura egingo dugu, bere horretan erabiltzeko edo beste prestaketa batzuen aurre lana izan daiteke, pastel batzuen estalkia ere, izozkiak eta sorbeteak...

#### Azukreztatutako fruituak gozogintzako prestaketa erabiltzeko. 
Fruitu zatituak, almibarrean egosi eta lehorturik fruitu azukreztatuak lortuko ditugu, eta horiek ondoen gozogintzako prestaketa ugaritan erabil litezke. Esaterako, errege opilean gainetik jartzeko, cakeak egiteko....

### Fruitu freskoen motak eta haien ezaugarriak 
### Rosaceae familia 
# Arbeletxekoa edo Abrikota *Prunus armeniaca*
# Aran *Prunus domestica*
# Gerezia *Prunus avium* edo *Prunus cerasus*
# Irasagar*Cydonia oblonga*
# Mertxika *Prunus persica*
# Nektarina *Prunus persica var. Nucipersica*
# Paraguaioa/Mertxika zapala *Prunus persica var. platycarpa*
# Mizpira *Mespilus germanica*
# Sagarra *Malus sp.*
# Udarea *Pyrus communis*

### Zitrikoak 
# Laranja *Citrus × sinensis*
# Lima *Citrus × aurantiifolia*
# Limoia *Citrus × limon*
# Klementina *Citrus × clementina*
# Mandarina *Citrus reticulata*
# Panpelmusa *Citrus maxima*
# Uglia *Citrus reticulata × Citrus paradisi*
# Pomeloa edo arabisagarra *Citrus x paradis*
# Tangeloa *C. × tangelo*

### Azukre askokoak
# Mahatsa, *vitaceae*.
# Meloi *Cucumis melo.*
# Angurri  *Citrullus lanatus*.

### Basa frutak edo fruitu gorriak 
# Mugurdi edo masusta gorriak *Rubus idaeus*
# Andere mahatsa *Ribes*
# Garangorria *ArbutusArbutus unedo*
# Marrubi arrunt *Fragaria vesca*
# Masusta edo martxuka *Morus* eta *Rubus*
# Ahabia *Vaccinium myrtillus*

### Fruta tropikal exotiko 
# Anana *Ananas comosus*
# Datila *Phoenix dactylifera*
# Mingrana edo Granada *Punica granatum*
# Guaiaba *Psidium*
# Kiwanoa *Cucumis metuliferus*
# Kiwia *Actinidia deliciosa*
# Mangoa *Mangifera indica*
# Marakuia edo pasio fruitua *Passiflora edulis*
# Japoniako mizpirondoa *Eriobotrya japonica*
# Kaki *Diospyros kaki*
# Papaia *Carica papaya.*
# Piku *Ficus carica.*
# Banana edo platanoa   *Musa paradisiaca*, Platanoa *Musa balbisiana*
# Zuhaitzeko tomatea edo tamarillo *Solanum betaceum* .
# Tamarindoa *Tamarindus indica*.
# Txirimoia *Annona cherimola*.
# Karanbola *Averrhoa carambola.*
# Pitahaya. *Selenicereus megalanthus*.
# Pomarrosa.  *Syzyygium jambos*
# Badea edo Granadilla. (Passiflora quadrangularis)
# Guanabana. 
# Zapotea. *Manilkara zapota*
# Piñuela  Bromelia pinguin
# Feijoa. Acca sellowiana
# Makadamia. *Macadamia integrifolia*

### Fruitu lehor 
# Arbendol, *Prunus dulcis*
# Anakardo, *Anacardium occidentale*.
# Brasilgo edo Bolibiako intxaurra, *Bertholletia excelsa*
# Ekilorea hazia, *Helianthus annuus*
# Ezkur *Quercus suber*
# Kalabaza hazi, *Cucurbita maxima, C. moschata eta C. pepo*
# Gaztain, *Castanea*
# Intxaur, *Juglans*
# Kakahuetea, *Arachis hypogaea*
# Macadamia, *Macadamia integrifolia*
# Pinazi, *Pinus koraiensis* eta *Pinus gerardiana*
# Hur, *Corylus avellana*
# Pistatxoa, *Corylus avellana*
# Txufa, *Cyperus esculentus*
# Mahaspasa
# Aranpasa
# Ahabigorri pasa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Drupa
* Sasifruitu

## Kanpo estekak