open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azido arakidoniko

**Azido arakidonikoa** (**AA**) edo **azido eikosatetraenokoa** Omega 6 azido taldeko gantz-azido poliasegabea da, 20 karbonozko kate batez osatua lau cis lotura bikoitzez 5,8, 11 eta 14 posizioetan, honegatik da 20:4 (5, 8, 11, 14) azidoa.

## Egitura 
CH3–(CH2)4–**CH=CH**–CH2–**CH=CH**–CH2–**CH=CH**–CH2–**CH=CH**–(CH2)3–COOH

Lotura bikoitzen presentziak molekulari oxidazio, enzimatiko eta kimiko zenbait toki potentzial ematen dizkio, ondorengo berrantolakuntzarekin aktibitake biologiko ezberdindun lipido ezberdinak eratzea ahalbidetzen duena. Hortaz, molekula ezberdinen aurrekaria da.

Azido arakidonikoa zelulen mintzetan dago, eta eikosanoideen ekoizpenean aurrekaria da. Ugaztun gehienek behar dituzten koipe azido esentzialetako bat da. Ugaztun batzuk azido linoleikoa azido arakidoniko bihurtzeko ahalmen urria dute, edo ez dute halako ahalmenik, bere dietaren funtsezko zati bihurtzen delarik. Landareek azido arakidoniko urria dutenez, edo batere ez, animali hauek harrapariak dira derrigorrez, katua adibide bereizgarri bezala.

## Metabolismoa 
Azido arakidonikoaren bi bide oxidatibo garrantzitsuenak honako hauek dira:

* Lipoxigenasaren bidea (LOX): honen produktu nagusiak leukotrienoak, HETEak, HPETEak eta lipoxinak dira.
* Ziklooxigenasaren bidea (COX): honen produktu nagusiak prostaglandinak eta tronboxanoak dira.

Bi entzima hauek ez dute esterifikatutako AAgan eragiten, eta beraz lehena mintzeko fosfolipidoetatik aske dagoen koipe azido bezala askatu behar da fosfolipaen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido linoleiko

[300px|eskuinera|thumb|[Kartamo oliotan da ugariena, gantz azidoen %78a osatzen baitu.]]
**Azido linoleikoa** edo **Azido 9,12-oktadekadienoikoa** kate luzeko gantz-azido poliasegabe bat da, C18H32O2 formula duena. Giza gorputzak bere kabuz sintetizatzerik ez duenez janariaren bidez hartu behar da.

## Jatorria 
Landareen oliotan ugaria da.

## Egitura eta deribatuak 
Hemezortzi karbono ditu eta bederatzi eta hamabigarrenean lotura bikoitzak azaltzen du (18:2∆9,12). Molekula anfipatikoa da.

Azido linoleikoak eta bere deribatuek Omega-6 gantz azido multzoan osatzen dute. Honako hauek dira dribatu nagusiak:
* Azido γ-linolenikoa (18:3ω-6)
* Azido arakidonikoa (20:4ω-6)
* Azido dokosapentaenoikoa edo DPA (22:5ω-6)

## Garrantzia biologikoa 
Hainbat aparatu eta sistematan eragin onuragarria du azido linoleikoak.
* Babes inmunologikoa indartzen du.
* Gorputzeko gantz kopurua jeisten du.
* Zirkulazio aparatuaren funtzionamendua hobetzen laguntzen du: presio arteriala gutxitzen du kolesterol eta triglizeridoak kontrolatzen baititu.
* Nerbio sistemaren funtzionamenduan ere laguntzen du.

## Erabilerak 
Oso erabilia da kondoien industrian.

Industrialki prozesatutako elikagaietan azido honen zati bat hidrogenoarekin saturatu behar da jakia egonkorragoa izan dadin, gantz hidrogenatuak eta trans gantz-azidoak sortzen dituena, gure gorputzean koipe saturatu bezala funtzionatzen dutenak. Hemen dago munduko industriak planteatzen duen arazoa koipe "txar" gantz-azido ase|aseak edo partzialki hidrogenatuak ezabatzen saiatzerakoan.

Azken urteotan kosmetika industrian oso erabilia izan da, larruazalarentzako onuragarria baita. Aknea gutxitzen du, efektu antiinflamatorioa dauka eta larruazaleko likido errententzioa bultzatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Si vis pacem, para bellum

''''''''* latinezko esaldia da, euskaraz "Bakea nahi baduzu, prestatu gudarako". Nahiz eta batzuetan modu okerrean esaldi hau Julio Zesarri egotzi, benetan gai militarren inguruko Vegezio erromatar idazlearen aipamena da: "*Igitur qui desiderat pacem, praeparet bellum*" (III. liburua, aurresolasa). Esaera *Epitoma rei militaris'' bere lanean oinarritzen da, ziurrenik K.o. 390. urtean idatzia.

Hertzainak musika taldeak esaldi hau titulutzat daukan abestia egin zuen.

## Kanpo estekak
Mens sana in corpore sano

'''''''''', Iuvenalisen latinezko esaldia da. Bere jatorrizko esanahia gorputz orekatu batean izpiritu orekatu bat egon behar duela da; hortaz, ez da gaur egun aipatu ohi den "buru argia gorputz osasuntsuan" esaldiaren zentzu berdinekoa. Gimnasia y Esgrima La Plata eta Asociación Atlética Argentinos Juniorsen leloa da.

## Kanpo estekak
Robert Gallo

**Robert Charles Gallo** (Waterbury, Connecticut, 1937ko martxoaren 23a-) AEBetako ikertzaile biomedikoa da. Batez ere GIBaren aurkikuntzagatik da ezaguna, HIESaren eragilea dena, nahiz eta aurkikuntza honetan izan zuen partaidetza nahiko zalantzagarria izan. Bere jarduna oso garrantzitsua izan da ondorengo urteetan ikerkuntzaren arloan.

Italiar etorkinen semea delarik, Biologia ikasi ondoren Chicagoko unibertsitatean espezialitate medikoa burutu zuen, hasieran minbiziaren arloan ibiliz.

Gaur egun, Baltimoreko (Maryland) Giza Birologiaren Institutuaren zuzendaria da, 1996an sortu zuena Robert R. Redfield eta William A. Blattner lankideekin batera, eta 2005ean Profectus BioSciences izeneko zentroa sortu zuen, giza birusek sortutako gaixotasunen ondorioak gutxitzeko asmoarekin, GIBa barne.

Polemika piztu zen GIBaren aurkikuntza dela-eta Luc Montagnier frantziarrarekin 1980ko hamarkada horretan.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda.

## Kanpo loturak 
* Biografia ofiziala
Arthur Auwers

**Georg Friedrich Julius Arthur von Auwers** (1838ko irailak 12-1915eko urtarrilak 24) astronomo alemaniar bat izan zen.

Königsbergen lan egin zuen (egun Kaliningrado). Astrometrian espezialdu zen, izarren posizio eta mugimenduaren neurketa oso zehatzak eginez. Sirius eta Procyonen izar laguna detektatu zuen izar nagusian zuen eraginagatik, teleskopioak hori behatu eta ikusteko bezain boteretsuak izan aurretik.

## Ohoreak 
### Sariak 
* Royal Astronomical Societyko urrezko domina (1888)
* James Craig Watson domina (1891)
* Bruce domina (1899)

### Beragatik hala izendatuak 
* Ilargiko Auwers kraterra
Ave, Caesar, morituri te salutant

[thumb|150px|[Gladiatore|Gladiadoreen arteko borroken berregitea Carnuntumen.]]
**Ave, Caesar, morituri te salutant** (literalki *Agur, Zesar, hiltzera doazenak agurtzen zaituzte*) usadioz gladiadoreek enperadoreari borroka hasi aurretik zuzentzen zioten latinezko esaldia da.

## Kanpo estekak
Erin Go Bragh

300px|thumb|*Erin Go Bragh*.
thumb|200px|eskuinera|*Erin Go Bragh* esaldia daraman bandera.

**Erin Go Bragh** (batzuetan baita **Erin Go Braugh** ere) irlanderazko esaldi baten anglifikazioa edo ingelestea da. Esaldiaren euskarazko esanahia *Irlanda betiko* da. Betidanik irlandar oihu abertzalea izan da.

## Eratorriak 
Esaldiak hainbat aldaera ere baditu: *Éirinn go Brách*, *Éire go Brách*, *Erin go Bragh*, *Érin go Breá* edota gaurko *Éire go breá*... Haien oinarria *Go bhfanad in Éirinn go brách* (hitzez hitz, "Irlandan egon nadila") edota *Go bhfanad in Éirinn go brách* ("Irlandan betiko egon nadila") esaldietan dago. Eskoziako lelo nazionalista edo independentista *Alba gu bràth* da.

## Ikus gainera 
* Alba gu bràth
* Cymru am byth

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muskulu ziliar

**Muskulu ziliarra** kristalinoa bere dilatazio edo uzkurtzearen bidez egokitze mugimenduetan mugitzeaz arduratzen den begiko muskulu edo giharra da. Kornearekin lotua dago, eraztun forma du eta lotailu batzuen bidez inguratzen du. Muskulu ziliarrak eta inguruko ehunek gorputz ziliarra eratzen dute, eta egitura horrek kristalinoa lautzen edo biribiltzen du, eta horrela bere luzera fokala aldatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Is geal leis an bhfiach dubh a ghearrcach féin

**Is geal leis an bhfiach dubh a ghearrcach féin** irlandera edo gaelerazko esaldi zahar edo atsotitza herrikoia da. Euskaraz bere esanahia honako hau da: *Bele beltzarentzat bere ondorengoak diztiratsuak dira*.

## Kanpo estekak
Ar mhaite leis féin a dheinneann an cat crónan

*Ar mhaite leis féin a dheinneann an cat crónan* irlandera edo gaelerako atsotitza edo esaera herrikoia da. Euskaraz honako hau esan nahi du: *Katuak bere onerako miau egin ohi du*.

## Kanpo estekak
Hartzaile muskariniko

Muskarinak (*Amanita muscaria* bezalako onddoei toxikotasuna ematen dien alkaloidea) azetilkolinaren akzio estimulatzaileak imitatzen ditu gihar lau eta guruinetan. Arrazoi honegatik, muskarinarekin lotutako hartzaileak **hartzaile muskariniko** deituak izan ziren, atropinak blokeatzen dituenak.

**Hartzaile muskariniko**ak G proteina batetara, adenilziklasa eta fosfolipasara lotutako serpentina forma du.

Burmuineko hartzaile kolinergiko mota nagusia da, non oroimenean eta ikaskuntzan zerikusi handia dutela dirudien (depresioa eta mania bezalako gaitz mentaletan zerikusi handia izan dezakete). Hartzaile muskarinikoak hartzaile nikotinikoak baino hamar edo ehun aldiz ugariagoak dira.

## Motak 
Bost hartzaile muskariniko azpimota ezagutzen dira, M batekin (muskarinikoa) eta honen atzean zenbaki batekin izendatzen direnak:

* M1 hartzaile muskarinikoa: entzefaloan dago ugarien, baita ECLtan ere (enterokromafinen antzeko zelulak). Kaltzioa eta Inositol trifosfatoa igotzen ditu.
* M2 hartzaile muskarinikoa: bihotzean dago ugarien (Adenosin monofosfato ziklikoa jaisten du).
* M3 hartzaile muskarinikoa: guruinetan eta gihar lauetan dago ugarien.
* M4 hartzaile muskarinikoa: pankrea eta biriketan
* M5 hartzaile muskarinikoa: listu-guruinetan eta gihar ziliarrean lan egiten duela uste da.

## Kanpo-estekak
Nankingo Segurtasun Gunea

**Nankingo Segurtasun Gunea** (; *, Nankin Anzenku*, edo , *Nankin Anzenchitai*), Txinako Herri Errepublikako Nanjing hirian japoniarren inbasioa eta hilketetatik babesteko 1937an sortutako gunea da.

## Segurtasun gunea 
Shanghain jesuitek sortutako segurtasun gunearen eredua jarraituz, John Rabe alemaniarrak eta beste atzerritar talde batek, Nankingo Segurtasun Gunea sortu zuen, Nanjing hiriko enbaxadetan eta hiriko unibertsitatean. Gunea sortzeko nazioarteko batzorde bat sortu zuten, eta batzorde horren lanak, milaka txinatar salbatu zituen Nankingo sarraskia gertatu bezala.

## Ikus, gainera 
* Nankingo sarraskia
* John Rabe

## Kanpo estekak
Galerako gizakia

[thumb|[Iberiar penintsula|Iberiar Penintsularen mapa K. a. 1500ean non Argartar kulturaren eragin eremua ikus daitekeen beti meatokien inguruan garatzen zen]]
[thumb|El Argarreko kulturako [zilarrezko diademadun burezur baten hondarrak, 62 hilobian aurkitua]]
**Galerako gizakia** edo **Galerako gizona** gizon momifikatu baten gorpua da, K. a. 1400 inguruan datatua dagoena eta El Argarreko kulturakoa zena, Brontze Aroan, eta Historiaurre osoko hobekien kontserbaturiko gorpuetakotzat hartua dena, Ötzirekin batera.

## Aurkikuntza eta historia 
"Galerako gizakia" Granadako Unibertsitateko Historiaurre eta Arkeologia Saileko Katedraduna eta indusketaren zuzendarietako bat zen Fernando Molinak eta Jaengo Unibertsitateko Historiaurre irakaslea zen Maria Oliva Rodriguez-Arizak zuzendutako arkeologo talde batek aurkitu zuen 121 hilobian, arraultza formako kobazulo baten barnean, pertsonaren bizilekua izan zela uste den tokian lurperatua, 2002ko azaroan, Argartar kulturako El Castellón Alto nekropolian, Baza-Huescar goi ordokian kokatua, Andaluziako Granadako probintziako Galera herrian. Gorpuaren ondoan tresna eta zeramika ezberdinak eta bere semea izan zitekeen 4 urteko ume baten gorpua agertu ziren.

Lurperaketa lurrez estalitako pinuzko taulez babestu izana, harrizko harresi bat eraiki izana eta tokiko lehortasun baldintzek, mikro-organismoek euren lana egitea eragotzi zuten eta honela gorpua modu naturalean momifikatzea eta kontserbatzea lortu zen.

## Ezaugarriak 
* Momifikazio naturala
* Jatorrian gorpua bi aldetatik hermetikoki itxitako poltsa batekin estali zen.
* Gizon honek 28 urte inguru zituen hil zenean eta ondoan ume baten hezurdura aurkitu zen, bere semea izan zitekeela susmatzen dena.
* 1,60 metroko altuera zuen
* Ez ziren borroka zantzuak edo heriotza eragin zezaketen lesiorik aurkitu, eta beraz neumonia bategatik edo beste halako gaixotasun baten ondorioz hil zela uste da.
* Gorpuak bizarra zuen, hiru mototx, horietako bat hain luzea gerritik behera iristen zela, prakak zeramatzan, baita oihalezko kapela bat ere.
* Gainera zenbait tresna eta objektu aurkitu ziren:
** zeio bat
** sastakai bat
** lepoko baten hiru ale
** zilarrezko zenbait eraztun
** lau zeramika txatal
** kobrezko bi besoko
eskuinera|178px|thumb|El Argarreko kulturako bigarren faseko pitxerrean eginiko lurperaketa tipikoa
[thumb|Argartar kulturako lurperaketa baten grabatua, [1921ean N. Ábergek egina]].

## Kanpo loturak 
* Galerako udaletxearen webgunea.
* Granadako Unibertsitatearen webgunea.
Guido Westerwelle

**Guido Westerwelle** (Bad Honnef, Alemania 1961eko abenduaren 27a - Kolonia, 2016ko martxoaren 18a) Alemaniako politikaria izan zen, Alderdi Demokratiko Askeko lehendakaria 2001etik, eta 2009ko Alemaniako hauteskunde orokorren ondotik, Alemaniako kanpo arazoetarako ministro bihurtu zen, FDP eta CDU alderdien arteko gobernu akordioaren arabera.

## Ikus, gainera 
* Alderdi Demokratiko Askea

## Kanpo estekak 
*  Guido Westerwelleren webgune pertsonala.
*  Bere profila Deutsche Welle webgunean.
De facto

***De facto*** "izatez" esan nahi duen latinezko esapidea da. Zuzenbide arloan, "egiatan, baina ez legeak agindua" edo "jardunean, baina ez ofizialki eratua" esan nahi du. Kontrako esamoldea *de iure* da ("legeak agindua" esan nahi duena) eta normalean legeak, gobernuak edo gertaerak definitzeko erabiltzen da. Egoera legala adierazteko, *de jure* legeak agindutakoa azaltzen du; *de facto*, aldiz, egiatan gertatzen dena.

Gobernuak definitzeko esamolde hori Argentinako Konstituzioak erabili zuen lehendabizikoz, antzinean izandako zenbait gobernu definitzeko.

Analogia erabiliz, beste gizarte zientziek ere esamoldea erabili dute: adibidez, ekonomian *de facto*zko monopolioa ekoizle asko duen baina merkatuaren menderatzaile bakarra duen sistema da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itzulpengintzaren Nazioarteko Eguna

**Itzultzaileen Nazioarteko Eguna** urtero irailaren 30ean ospatzen da, San Jeronimo egunarekin bat, hura jotzen baita itzultzaileen aitzindari eta zaindaritzat, Biblia latinera itzuli zuenez geroztik. Ospakizun hau, besteak beste Nazioarteko Itzultzaileen Federazioak (FIT) bultzatu du 1953az geroztik. 1991n, itzultzaileentzat ofizialki onartutako nazioarteko egun bat izatea proposatu zuen, mundu zabaleko itzultzaileen arteko elkartasuna adierazi eta itzulpengintzaren lanbidea sustatzearren munduko herrialde guztietan.

Geroztik, urterik urte irailaren 30eko ospakizuna indartuz joan da leku askotan, eta egokiera on bat izaten da globalizazioaren garaian berebiziko garrantzia duen baina isilekoa izan ohi den lanbide hori jendaurrean agertzeko.

## Iturriak eta kanpo loturak 
## Kanpo estekak 
*  L. Katschikak FITek Italian, 1997an, egindako biltzarrean egindako mintzaldia
*  Itzultzaileen Nazioarteko Egunari buruzko artikulua Prozwiki webgunean
Koilararen jarrera

thumb|300px|**Koilararen jarrera**.

Sexu harremanetan, **koilararen jarrera** edo **99 jarrera** gizon baten eta emakume baten artean koitoa edo sarpen baginala edo anala edo gizon homosexualen artean sarpen anala burutzeko jarrera bat da. Jarrera honetan gizona eta emakumea alboka etzanda daude, emakumeak gizonari bizkarra emanez eta gorputza kuzkurtuta duela (hortik dator *koilara* edo *99* izendapena) . Koitoan zehar emakumea eroso masturba daitekeela du abantaila jarrera honek. Emakume gizenei eta haurdun dauden emakumeei gomendatzen zaien jarrera da, sarpena erraztu egiten baita misiolariaren jarrerazko sarpenaren aldean. Isurtze azkarra duten gizonezkoen kasuan ere gomendatzen da, gizonak hobeto kontrolatzen baitu isurtze gogoa jarrera honetan.

## Kanpo estekak
Tsuchiya Masatsugu

Japoniako historiako Sengoku Aroan Takeda klanaren zerbitzari bat izan zen.

Masatsuguren aita legitimoa zen Kanamaru Torayoshi hil ondoren, Takeda Shingenen agintaritzapean zerbitzatzen hasi zen halako garrez Takeda Shingenen hogeita lau jeneraletakotzat hartua izan zela. Masatsuguk aktiboki parte hartu zuen bere maisuaren gudu guztietan, nabarmena izan zelarik 1561eko Kawanakajimako laugarren guduan izan zuen parte hartzea, Takeda klana hain ospetsu egin zuen zalditeriaren komandante bezala aritu zena. Shingen 1573an hil ondoren, Masatsuguk bere buruaz beste egitea pentsatu zuen, baina Kōsaka Masanobuk Takedatarren alde borrokatzen jarraitzeko konbentzitu zuen.

1575eko Nagashinoko guduan, Masatsugu zalditeriako komandante nagusietako bat bezala aritu zen, non Oda Nobunagaren arkabuzariei aurre egin zieten. Masatsugu beste jeneral handi batzuekin eta bere tropetako soldadu askorekin batera hil zen gudu honetan, bitartekaritzat jo izan zena Japoniako gerra metodoetan suzko armen erabileraren igoerarekin.

Masatsuguk hiru seme-alaba izan zituen arren, hirurak hil ziren 1582an eginiko Kai probintziaren inbasioan, honela leinua galdu zelarik.
Lighttpd

**lighttpd** arina, ziurra, malgua eta estandarrei atxikia izateko diseinatua den web zerbitzari bat da. Abiadura garrantzitsua den inguruetan funtzionatzeko optimizatuta dago, eta horregatik beste zerbitzari batzuek baino CPU eta RAM memoria gutxiago behar du. Eskaintzen duena kontuan hartuta, lighttpd zama handia daukan edozein zerbizaritan erabiltzeko egokia da.

Lighttpd software librea da eta BSD lizentziapean banatzen da. GNU/Linuxen eta UNIXen erabili daiteke ofizialki. Microsoft Windowsen erabiltzeko badago Lighttpd For Windows deritzon distribuzio bat.

## Zerbitzariaren lengoaiak 
lighttpd-ek kanpoko programekin komunikatzea ahalbidetzen du FastCGI edo SCGIren bitartez, bi hauek jatorrizko CGIaren hobekuntzak izanik (jatorrizko CGIa ere onartuta dago). Modu honetan, edozein programazio-lengoaiatan idatzitako programak erabili daitezke.
PHP-k garrantzi handia du, eta hobekuntza espezifiko asko egin dira berarentzat. Ohikoa da, era berean, Ruby on Railsekin batera erabiltzea.

## Kanpo estekak 
* Gune ofiziala
600 Musa

**600 Musa** asteroide gerrikoan aurkitutako 600. asteroidearen izena da. 1906ko ekainak 14an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalf astronomo estatubatuarrak herrialde honetako Massachusetts estatutko Taunton herriko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 UM** zen.

## Kanpo estekak
601 Nerthus

**601 Nerthus** asteroide gerrikoan aurkitutako 601. asteroidearen izena da. 1906ko ekainak 21ean aurkitu zuen Max Wolf astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 UN** zen.

## Kanpo estekak
603 Timandra

**603 Timandra** asteroide gerrikoan aurkitutako 603. asteroidearen izena da. 1906ko otsailak 16an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalf astronomo estatubatuarrak herrialde honetako Massachusetts estatuko Taunton izeneko herriko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 TJ** zen.

## Kanpo estekak
606 Brangäne

**606 Brangäne** asteroide gerrikoan aurkitutako 606. asteroidearen izena da. 1906ko irailak 18an aurkitu zuen August Kopff astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 VB** zen.

## Kanpo estekak
Gaio Popilio Laenas

**Gaio Popilio Laenas** erromatar kontsul bat izan zen K.a. 172 eta K.a. 158 urteetan.

Izenak Popiliotarren familiakoa zela diosku, etruriar jatorrikoa.

Mezulari bezala bidali zuten Antioko IV.a Epifanes seleuzidar erregea eta Ptolomeotar Egiptoren arteko balizko gudua eragozteko. Antioko, Alexandriaren aurkako bere erasoa eteteko erromatar exigentziei aurre eginez, denbora irabazten saiatu zen.

Popilio Laenasek zirkulu bat marraztu zuen seleuzidar erregearen inguruan azukre kanabera batekin, eta erromatar exigentziei erantzun bat eman arte zirkulutik ez mugitzeko agindu zion. Azkenik, Antiokok erretiratzea erabaki zuen.
Ptolomeo IV.a

**Ptolomeo IV.a Filopator** () Antzinako Egiptoko ptolomeotar dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 222 eta K.a. 204 bitartean gobernatu zuena.

## Biografia 
Ptolomeo III.a Egiptokoa eta Berenize III.a Zirenekoaren semea. Magas izeneko anaia bat zuen honen aldekoekin batera hil zuena tronura errazago heldu ahal izateko. Bere arreba Arsinoe III.arekin ezkondu zen.

Bere erregealdian erresumaren gobernuan modu kaltegarrian eragin zuten azpijoko dinastikoak gertatu ziren. Arrakasta handi bat lortu zuen Seleuzidar Inperioko erregea zen Antioko III.a Handiaren armada garaitu zuenean.

Baina urte hauetan Tebaida galdu zuten (Goi Egiptoko eskualde bat) non Horunnefer izeneko errege errebelde batek herrialdearen zati baten kontrola hartu zuen (K.a. 206-K.a. 200); ordutik Tebaida nubiar jatorriko erregeek gobernatu zuten.

Ptolomeo IV.a ustekabean hil zen, eta gertaera hau denbora askoz ezkutatu zuten bere ministroek. Bere seme Ptolomeo V.a Epifanes izan zen bere oinordekoa

[260px|thumb|[Uadyet eta Horus jainkoen baxuerliebea (hierakoesfingea) Ptolomeo IV.aren titulaturaren albo banatan Egiptoko Edfuko tenpluko kapera batean.]]

## Bere garaiko testigutzak 
* Mut-Antarentzat santutegi berri bat eraiki zuen (Arnold 1999:173-174)
* Min jainkoaren tenpluarentzako pronaosa Panopolisen (Arnold 1999:174)
* Nemtyren tenplua Qau el-Kebirren (Antaeopolis) (Arnold 1999:174)
* Jaiotzaren etxea (?), mammisia Medamuden (Arnold 1999:174)
* Hathor jainkosarentzako tenplua Deir el-Medinan (Arnold 1999:174-176)
* Monturen tenpluaren berrikuntza Toden (Arnold 1999:176-177)
* Osirisen hilobia Elefantinan (Arnold 1999:178)
* Arsnoufisentzako tenplua Filen (Arnold 1999:178)
Yoichiro Nambu

japoniar jatorriko fisikari estatubatuarra izan zen. 2008. urtean Fisikako Nobel Saria jaso zuen fisika azpiatomikoaren simetria-haustura espontaneoaren mekanismoa aurkitzeagatik.

## Biografia 
Nambu Tokion jaio zen 1921. urtean. Fukui Bigarren Hezkuntzako Ikastetxean graduatu ondoren, Tokioko Unibertsitate Inperialean fisika ikasi zuen. 1949. urtean, irakasle lagun bezala sartu zen Osaka Hiriko Unibertsitatean eta hurrengo urtean irakasle bezala hasi zen lanean.

1952. urtean Princetongo Goi Mailako Ikasketako Institutuak ikasten jarraitzera gonbidatu zuen. 1954. urtean Chicagoko Unibertsitatera aldatu zen eta 1958an irakasle izendatu zuten. 1970ean estatubatuar hiritartasuna hartu zuen.

## Kanpo estekak
Bukharako Emirerria

**Bukharako Emirerria** (persieraz: *امارت بخارا*; uzbekeraz: *Buxoro amirligi*) hiriburu bezala Bukhara izan zuen Asia Erdialdeko estatu bat izan zen. 1868tik Errusiar protektoratu bat izan zen.

Persiako Nadir Sahk Bukharako Khanerria konkistatu ondoren sortu zen eta Mangit dinastiako emirrek gobernatu zuten. 1920an Bukharako Sobietar Errepublika Popularra bihurtu zen eta bere lurraldea gaur egun Uzbekistan eta Tadjikistan artean banatua dago.

## Historia 
Bukharako Emirerria ofizialki 1785ean sortu zen Mangit dinastiako Shah Murad emirra gobernari bezala hartu ondoren. XVIII. mendean zehar, emirrek pixkanaka Bukharako khanerriaren izatezko kontrola lortu zuten, ataliq bezala erabilera militarretik. 1740ko hamarkadan, khanerria Persiako Nadir Sahk konkistatu zuenean, argi geratu zen emirrek zutela benetako boterea Bukharan.

## Bukharako emirren zerrenda (1785–1920) 
*Errosaz khanen tutore (*ataliq*) edo bisir.*
*Berdez janidarren eskuetatik botere hartu eta khan txotxongiloak ezarri zituztenak*.

## Ikus, gainera 
* Shaybanidak
Neferefra-Isi

**Neferefra-Isi** edo soilik **Neferefra** Egiptoko V. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2431 eta K.a. 2420 bitartean gobernatu zuena Jürgen von Beckerathen arabera.

Neferirkara faraoiaren eta Khentkaus II.aren semea eta bere ondorengo faraoia izan zen Nyuserra-Inyren anaia zen.

Abidoseko Errege Zerrendan **Neferefra** bezala aipatzen da eta **Khaneferra** bezala Saqqarako Errege Zerrendan. Manetonek **Keres** deitzen du Sexto Julio Afrikanoren arabera, eta hogei urteko erregealdia ematen dio.

## Bere garaiko eraikinak 
* Piramidearen multzoa Abusirren soilik Hil Tenpluak eta "Amaitu gabeko piramidea" deritzonak soilik osatua, azken hau mastaba handi bat delarik.

Tenpluaren gela hipostiloan, loto formako kapiteldun zutabeekin eta izarrekin apaindutako sabaiarekin, Neferefraren estatuen zatiak, zurezko eta dioritazko irudiak eta zurezko itsasontziak aurkitu ziren. Gainera tenpluak papiro ugari aurkitu ziren biltegiak zituen.

Piramidean sarkofagoaren zatiak, lau ontzi kanopo eta harzurizko pitxerrak aurkitu ziren, momia baten hondarrez gain.

* Eguzki Tenplu bat eraikitzea agindu zuen, Hetep-Ra, baina ez dira bere hondarrak aurkitu.
Serpentina (minerala)

**Serpentinak**, pseudomorfismo kasuan izan ezik, kristal eran ez agertzeagatik bereizten diren mineral talde bat dira. Magnesio silikato batzuen eraldaketa produktuak dira, bereziki olibinoa, piroxenoak eta anfibolak.

Konposaketa: Magnesio eta Burdina silikatoa. Bere formula kimikoa:

* hedatua: Mg_6[Si_4O_{10}(OH)_2](OH)_6\,
* sinplifikatua: (MgFe)3Si2O5(OH)4

Sistema monoklinikoan kristalizatzen diren hiru mota polimorfo daude: lizardita, antigorita eta krisotiloa. Azken biek, gainera, polimorfo ortoerronbikoak dituzte.

Antigorita eta lizardita orokorrean trinkoak eta bikor finekoak dira, krisotiloa asbesto formako itxurakoa eta zuntztsua den bitartean.

Bost serpentina mota daude:

# Antigorita, berde ilun kolorekoa eta zeharrargitsua
# Krisotiloa edo asbestoa. Zuntz fin eta paraleloz osatua, erraz banatzen direnak (isolatzaile termikoa)
# Serpentina arrunta: kolore ilunekoa, batzuetan koloreanitza
# Serpentina noblea: kolorea berde eta hori bitartekoa da
# Serpentina masiboa berde antrikoa: berdexka jaspeatua, apainketarako erabilia.

## Mineralogia 
* Oinarrizko mota: Sedimentarioa
* Taldea: Magnesio silikatoak
* Azpiklasea: Filosilikatoak
* Kristal sistema/Egitura: Monoklinikoa, laminatxo eran
* Konposaketa kimikoa: Silizioa, oxigenoa, berilio zati bat eta aluminioa ditu.
* Eraketa: Meatokietan.
* Gogortasuna mohs eskalan: 2
* Testura: Hauskorra ildotzeekin
* Dentsitatea: 2.6
* Kolorea: Berde esmeralda metalikoa, gorria, morea, marroia, beltza eta zuria
* Dizdira: tintaroia
* Propietateak: Burdin altzairutua lortzeko 1535&nbsp;°Cko tenperaturan.
* Erabilerak: Eskultura eta objektuak zizelkatzea
* Legenda edo historia: Duela 5.000 urte inguru egiptoarrek hematitea erabiltzen zuten baina ez zekiten burdina banatzen eta euren tresnak kobrezkoak ziren.
* Ohar bereziak: Meatokietan daude

## Kanpo estekak
Errare humanum est

thumb|250px|*Errare Humanun Est*.

**Errare humanum est** latinezko esaldi bat da, euskaraz literalki *huts egitea gizatiarra da* izango litzateke, hots, *gizon-emakumeok huts egiten dugu, noiz edo noiz* edota *gizaki orok egiten du huts*. Esamolde labur hau esaldi luzeago baten zatia litzateke.

## Jatorria 
Batzuetan, Seneka Gazteari egozten zaio, baina ez dago lekukotasunik. Senekaren aurretik jasoa zen ideia, esate baterako, Zizeronek zioen *Cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare* (“Izakiak berezkoa du  huts egitea, baina inork ez du berezkoa, leloa ez bada, huts egiteari eustea") (Filipikak XII, 5).

Zizeronek, greko zaharra ondo zekienez, lau mende lehenagoko Euripidesen Hipolito obraren aipamena egin zezakeen.

300 urte geroago, Agustin Hiponakoak ideia berrerabili zuen bere Sermoietan (164, 14): *Humanum fuit errare, diabolicum est per animositatem in errore manere ("Huts egitea izakiak berezko izan arren, deabruzkoa da harrokeriagatik huts egiten jarraitzea* .")

## Esanahia 
Giza izaera ez da perfektua, gizakiarena akatsak egitea da, ez baita orojakilea. Hala ere, latindar esaldiaren arabera, horrek ez du zabarkeria aitzinatu behar; akatsa hobetzeko aukera bat da. Orduan, auto-hobekuntzarako tresna interesgarri bihurtzen da. Bigarren zatiak esaten du bere akatsetan murgiltzen dena, zuzentzen saiatu gabe, barkaezina dela.

## Baliokideak 
Bertsio laburrak badu euskarazko baliokidea: Ez dago akatsik gabeko pertsonarik (434) edo Akatsik gabeko laguna, aurkitu ezin duguna (8608).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jade

**Jade** deritzon minerala silikatoen familiakoa da. Sarri kolore berdexka hartzen du kromozko ezpurutasunen ondorioz.

Jade bi ezaugarri batzen dituen izen bat da. Ez da berez mineral baten izena. Ezaugarri hauek eduki minerala eta egitura dira. Jade izenak bi mineral izendatzen ditu: jadeita eta nefrita. Jade deitu ahal izateko biek egon behar dute bikortxo fin edo elkarloturiko zuntz bidez agregatu bezala. Jadeitak oso gutxitan eratzen ditu benetako kristalak.

## Erabilpena 
Duela 5.000 urte baino gehiagotik erabiltzen da jadea Txinan eta Erdialdeko Amerikan tresnak eta apaingarriak egiteko material bezala. Denboran zehar jadearen benetako gurtza bat garatu zen. Jadezko objektuek zorte ona erakartzen duten kuttun ospea zuten (eta dute). Jatorrian jadea beste edozein material baino gogor eta erresistenteagoa zen. Horregatik tresnak egiteko ere erabiltzen zen.

Ia hasieratik beste mineral batzuk saltzen saiatzen ziren jadea bailiran. Hau modu hobean lortu zen serpentina izeneko mineralarekin ("Txinako jadea", "jade berria"). Serpentinak ez du soilik jadearen itxura bera, baizik eta jadeita eta nefritaren meatoki berberetan ere agertzen dela. Jadea baino mineral bigunagoa da, eta ez hain erresistentea. Jadea baino hobeto lantzen denez, jadearen ordezko gogokoena bezala ezarri da azken urteetan. Guatemalako Montagua ibaiaren haranean dago munduko meatokirik aberatsenetako bat, eta kolorerik berrien iturria da, Ostadar jadea, Jade beltza eta *Urre galaktikoa** kasu, urre, zilar eta platinozko inkrustazio naturalak dituen jade beltz bat dena.

Txinatar mitologiaren arabera jadea herensugearen semen lehorra da. Maien arabera jadea sorrerako harria zen.

**Berde jadea*' txinatar olerkaritzan erabili zen.

## Kanpo estekak
Menerdiga

**Menerdiga** Gorobel/Salbadako mendilerroan dagoen ataka edo mendatea da. Toponimo honen ahoskerari dagokionez, azentua bigarren silaban ezarri behar da.
thumb|Menerdigako txabolak

Aiarako lurretan kokatuta dago; udalerri honetako Agiñiga herritik hasten da Menerdigarako igoerarik arruntena. Aiaraldea eta Gaztelako Lausa Harana historikoki lotu izan dituzten pausuetakoa izan da; gaur egun, aldiz, batez ere mendizaleek erabiltzen dute oinezkoentzako ataka hau, bereziki Iturrigorri edo Tologorri (Menerdigatik ekialdera) eta Ungino (ipar-mendebaldera) mendietara igotzeko.

Ingurumarian ondo kontserbatutako izen bereko txabola taldea dago, garai batean artzaintzak eremu horretan zuen indarraren lekuko.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak
Excusatio non petita, accusatio manifesta

''''''''* jatorria Erdi Aroan duen esaldia da. Euskaraz hitzez hitz *Eskatu gabeko aitzakia, salaketa agerian'' da: inork barkamenik eman dezan eskatu gabe, barkamena eskatzen duen edonor hutsegitearen egiletzat bere burua nabarmentzen duela esan nahi du.

## Kanpo estekak
John Rabe

**John Rabe** (Hanburgo, 1882ko azaroaren 23a - 1950eko urtarrilaren 5a), negozio gizon alemaniarra izan zen, Japoniako armadak Txinako Nanjing hirian burututako sarraskia eragozten saiatzeagatik ezaguna. Bera eta Nanjingen garai hartan bizi ziren beste atzerritar askoren laguntzari esker milaka biztanle salbatu ziren.

Nanjingo Segurtasun Gunean 200.000 txinatar inguruk hartu zuten babesa, hirian japoniarrek Nankingo sarraskia izenaz ezagututako hilketak burutzen zituzten bitartean.

## Biografia laburra 
1882an jaio zen Alemaniako Hanburgo hirian eta gaztetatik Afrikako enpresetan aritu zen lanean, azkenik Siemens enpresaren Txinako sailean lan egiteko. Bertan zegoela, Shenyang, Beijing, Tianjin, Shanghain eta azkenik Nanjingen bizi izan zen.

Garai hartan, eundaka atzerritar bizi ziren hirian, bai negozio gizonak, zein misiolariak. 1937an Japoniak Txina inbaditzean, atzerritar gehienek hiria utzi zuten. 1937ko azaroaren 22an, Japoniako armada Nanjing hiria inguratzen ari zela, Rabek, eta hiriko beste atzerritar batzuek Nanjingo Segurtasun Gunea sortzen lagunduko zuen nazioarteko batzordea sortu zuten. Segurtasun gunea, hiriko enbaxadetan eta Nanjingo unibertsitatean zegoen kokatua.

Ekintza hark, milaka txinatar salbatu zituen, eta hori dela eta John Rabe "Txinako Schindler" ere deitu izan dute askotan, Oskar Schindlerrek juduak nazien hilketetatik salbatu zituelako.

1950eko urtarrilaren 5ean hil zen bihotzekoak jota.

## Museoa 
2005ean, John Raberen Nanjingeko etxea, eraberritu eta "John Rabe eta Nazioarteko Segurtasun Gunea gogoratzeko aretoa" zabaldu zuten urtebete beranduago.

Horrez gain, 1997an John Raberen hilarria Berlindik Nanjingera eraman zuten, hirian dagoen Nankingo sarraskiari buruzko oroitarriaren ondoan jartzeko.

## Filma 
2009an, Florian Gallenbergerrek zuzendutako *John Rabe* film alemaniarra estreinatu zen Berlingo zinemaldian.

## Ikus, gainera 
* Nankingo sarraskia
* Oskar Schindler

## Kanpo loturak 
*   John Raberen Heidelbergeko erakundearen webgunea.
Josu Olalla

**Josu Olalla Iraeta** (jaoitza izenez **Jesús**; Irun, 1971ko uztailaren 15a - ) euskal herritar eskubaloi jokalari ohia da, egun *Club Balonmano Atlético Boadilla* taldeko presidentea dena. 1,96 metroko altuera eta 95 kiloko pisua ditu.

Bidasoa Kirol Klubeko harrobian sortutako jokalaria da, eta Irungo taldearekin jokatzeaz gainera, hiru urte eman zituen F.C. Barcelonan. Gero Bidasoara itzuli zen, eta 1998. urtean Portland San Antonio talde nafarrak fitxatu zuen. Olallak ez du nolanahiko palmaresa lortu bere kirol-ibilbidean; besteak beste, titulu hauek lortu ditu bere taldeekin: 1996. urteko Europako Kopa; 1994, 1995, 1997 eta 2000. urteetako Europako Errekopa eta 2000. urtean, Sydneyko Olinpiar Jokoetan, Brontzezko Domina Espainiako Eskubaloi Selekzioarekin.

## Palmaresa 
### Klubekin 
* 2 Kopa EHF (2003/04 eta 2001/02)
* 2 EHF Txapelketa (1998/99 eta 2000/01)
* 2 Europako Eskubaloi Errekopa (1997/98 eta 1999/00)

### Espainiako selekzioarekin 
* Fitxategi:Med 3.png :1996ko Udako Olinpiar Jokoak
* Fitxategi:Med 3.png :2000ko Udako Olinpiar Jokoak

## Erreferentziak
Miguel Ángel Zuñiga

**Miguel Ángel Zuñiga Álvarez** (Irun, 1959ko urriaren 19a - ) euskal herritar eskubaloi jokalari ohia da. Egun kafetegia du Irunen.

Seulgo Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Taldeak 
* Elgorriaga Bidasoa (1978-1984)
* Club Balonmano Cantabria (1984-1986)
* Elgorriaga Bidasoa (1986-1991)
* Cadagua Gáldar (1992-1996)

## Palmaresa 
* Espainiako Liga (1986-87)
* Espainiako Kopa (1990-91)

## Erreferentziak
Susana Fraile

**Susana Fraile Zelaia** (Zumarraga, 1978ko uztailaren 4a -) euskal herritar eskubaloi jokalaria da. 1998an BM Alsa Elda Prestigio talderekin debutatu eta egun talde berean jarraitzen du.

2004ko Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte.

## Erreferentziak
Aitor Etxaburu

**Aitor Iñaki Etxaburu Castro** (Eibar, 1966ko ekainaren 17a - ) euskal herritar eskubaloi jokalari ohia da. 1,94 metroko altuera eta 100 kiloko pisua ditu.

2001ean eskubaloia utzi eta Elgorriaga Bidasoa entrenatu zuen.

## Ibilbidea 
* Arrate Kirol Gaztedia
* FC Barcelona
* Club Balomnano Cantabria
* Club Balonmano Granollers
* Elgorriaga Bidasoa

## Palmaresa 
### Klubekin 
* 3 Espainiako Liga
* 3 Errege Kopa
* 1 Europako Eskubaloi Kopa
* 1 Europako Eskubaloi Errekopa

### Espainiako selekzioarekin 
* Fitxategi:Med 3.png :1996ko Udako Olinpiar Jokoak
* 5.a :1992ko Udako Olinpiar Jokoak

## Erreferentziak
La Hazako leizea

**La Hazako leizea** edo **El Hazako leizea** Kantabriako Ramales de la Victoria udalerrian dagoen leizezulo bat da. Hermilio Alcalde del Riok eta Lorenzo Sierrak aurkitu zuten, aurkikuntzen argitalpena Henri Breuilekin batera egin zen arren. Kobazulo txiki bat da, baina bere kokapenak eta bere hondarrek oso interesgarri bihurtzen dute eta horregatik ikertua izaten jarraitzen du.

Kobazulo honek garrantzi bikoitza du, batetik espeleologo eta arkeologoek ikertzen baitute. Bestetik, baina, interes are nabarmenagoa du, kobazuloan Solutrear garaiko hondarrak aurkitu baitira, margo mordoaz gain. Margo hauen artean zaldiak, ahuntzaren familiako animaliak, orein bat, elur-orein bat, identifikatu gabeko lau hankako animalia bat eta zeinuren batzuk daude. Badaude identifikatu gabeko animalia zatiak ere, hau, zein lehen deskribaturiko margo guztiak, Leroi-Gourhanen III Estiloko margo gorrizkoak diren arren.

Gaur egun publikoarentzako bisita mugatua dago kontserbazio arrazoiengatik. Soilik arkeologo, espeleologo eta geografoek bisita dezakete, baina aurretik Kantabriako gobernuari baimena eskatu badiote.

2000ko hamarkadara arte itxitura metalezko atetzar batekin egina zegoen, margoentzako kaltegarria izan zena, kobazuloaren orientazioagatik honek Eguzkitara jarria ordu asko igarotzen baititu eta baldintza negatiboak sortzen ziren, tenperatura altuarekin. Ordutik, ateak kontserbazioa egokia ahalbidetzen duten zulo ugari ditu.

## Kanpo estekak
Zelo

Greziar mitologian **Zelo** (grezieraz Ζηλος) grina eta dedikazioaren edo etsaitasuna eta ika-mikaren pertsonifikazioa zen. Estigia eta Palasen semea zen, eta beraz Niké (Garaipena), Kratos (Indarra) eta Bia (Indarkeria)ren anai-neba. Hauekin Zeusen segizioa eratzen zuen. Esku batean lanpara bat eta bestean zartailu bat zeramatzan apaiz bat bezala irudikatzen zen.

Uste denez beranduago Eliza Katolikoak pertsonifikazio hau bere doktrinara egokitu zuen (grina erlijiosoarekin lotutako zatia soilik kontutan hartuz), Zelori hegoak jarriz eta lanpara eta zartailua ebanjelio bat eta suzko ezpata bategatik aldatuz.

## Kanpo estekak
INRI

[thumb|200px|[Jesus Nazaretekoa|Jesus gurutziltzatua, goialdean INRI sigla duela.]]

**INRI** sigla bat da, latinezko ''* esaldia laburbiltzen duena, .

Biblia kristauko Itun Berrian, Mateo (), Marko (); Lukas () eta Joanen () ebanjelioetan ageri da. Gurutze askotan eta gurutze irudi askotako plaketan ageri da INRI sigla; batzuetan, gurutzean zuzenean garbatuta dago, eta sarritan Jesusen irudiaren gainaldean.

Joanen (19:19–20) ebanjelioan honela azaltzen da:

Sortaldeko zenbait eliza ortodoxok gurutzean grezierazko *INBI* sigla ezartzen dute, esaldi hau laburbiltzen duena: .

Batzuek diote siglaren azalpena ὁ Bασιλεὺς τοῦ κόσμου («munduaren errege») dela, argitu gabe ea benetan hori idatzi zen ala idatzita egon behar lukeena den. Beste eliza ortodoxo batzuek (Errumaniakoak, adibidez), aldiz, INRI sigla darabilte.

Hebreeraz esaldia  (*Yeshu'a HaNatserat Melech HaYehudim''', AFI: [\jeʃu'ə\ \hɑ\ \nɑʦeratʰ\ \meleχ\ \hɑ\ \jehuðiːm]) idazten da. Baliteke sibla arameraz idatzita egotea, hebreera ez bezala arameoa Jesusen ama hizkuntza baitzen.

Masoi batzuk diote sigla honen jatorria jentilen artean edo paganismoan dagoela, hots, kristautasuna baino antzinako garaietan. Sigla horren azalpena *IGNE NATVRA RENOVATVR INTEGRA* dela diote, .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Medici Riccardi jauregia

**Medici jauregia** edo **Medici Riccardi jauregia** () Florentzian dago, Via Largan, gaur egun Via Cavour 3. Michelozzo di Bartolomeok egin zuen 1444 eta 1460 bitartean Cosimo de' Medici *zaharra*ren enkarguz. Egun, Probintzia Kontseiluko egoitza da.

## Ezaugarriak 
Pizkundetar oinplanoduna, bere inguruan logelak jartzen diren patio bat da.

Florentziar tradizioa barne patioan ikus daiteke, karratua dena, eta batez ere esgrafiatuaren erabileran, gotikotik hartua. Han tondo batzuk elkartzeko balio duten girlandak irudikatzen ditu. Bi gorputzez osatua dago, behekoak arku batzuk ditu ordena konposatuko zutabe batzuen gainean, goikoa trinkoa den bitartean. Goiko honetan bao batzuk irekitzen dira.

Fatxada hiru solairutan banatua dago aparailu errustikoen tratamendu ezberdinaren eta bere harresiaren kuxinduaren bidez. Harlandu kuxindu baten gradazioa dago behealdean kuxindu leun eta landuago batera eboluzionatzen duena goialdean. Solairu bakoitza erlaitz irten bidez banatzen da.

Garrantzitsua da dobelajea. Honen barnean bao biforoak ikus daitezke, antzinaro klasikotik hartua.

Harlandu kuxinduaren erabilera aberastasun eta botere ikur bezala erabili zen, oso nekeza eta egiteko zaila baitzen.

Eraikin honek Pizkundeko toskanar jauregientzako oinarriak jartzen ditu. Honela adibide oso antzekoak ikusiko dira, Rucellai jauregia eta Pitti jauregia kasu.

## Kanpo estekak 
* Gune ofiziala
* Palazzo Medici Riccardi, Provincia di Firenze
* ''Progetto Giardini di Toscana', Medici Riccardi jauregiko lorategia
Sic transit gloria mundi

''''''''* latinezko esaldia da eta literalki euskaraz hau esan nahi du: "*Honela igarotzen da munduaren loria*". Garaipenen iragankortasuna adierazteko erabili ohi da.

## Jatorria 
Esaera honen jatorria Tomas Kempiskoaren (1380 - 1471) *Jesukristoren Imitazioa* idazlaneko pasarte batean dago (1.3.6: "*O quam cito transit gloria mundi*"). Euskarara honela itzul daiteke: "*Oi, zeinen azkar igarotzen den munduaren loria*".

## Erabilera 
* Aita Santu berrien koroapen ospakizunetan erabiltzen den esaldia da, honetan fraide batek ospakizuna eten, garretan dauden liho adar batzuk erakutsi eta hauek erabat kiskaldu ondoren "*Sancte Pater, sic transit gloria mundi*" (*Aita Santua, honela igarotzen da munduaren loria'') aipatzen du, honela Aita Santu berriari zera oroitarazten zaio: nahiz eta ospakizunak usadio handia eta goratasuna izan, bera hilkorra izaten jarraitzen duela.
* Esaera hau hilerrietan topa daitezkeen garaiko pertsonaia ospetsu eta sonakoen hilarrietan idatzirik aurki daiteke.

## Kanpo estekak
Beleak zozoari ipurbeltz

300px|Thumb|eskuinera|Zozoak beleari ipurbeltz
**Beleak zozoari ipurbeltz** euskarazko esaera eta atsotitz herrikoi ospetsu bat da. Esaldi hau norberaren akatsak beste norbaiti egoztean aipatzen da, hots, norberarenak besteratzea, normalki akatsak izan ohi dira.

## Erabilerak 
* Zozoak beleari ipurbeltz, zuria onduko den baino lehen txangurruak aurreraka ibiliko dira eta igelei bizarra jaioko zaie.
ELIZONDO, J. Alkate ona, 1912.

* Zozoak beleari..., dakiguna
LIZARDI, X. (1896-1933)
Biotz-begietan, 1932.

* Zozoak beleari iñoiz deitu izan dio ipurbeltz!
ANDUAGA, G. (Bertsolaria, 1877-1965)
Egunsentiko txoria.

* Zozuak esan zion beleari: "ipurdia daudak beltza"
ANDUAGA, G. (Bertsolaria, 1877-1965)
Bertso bilduma.

* Zozoak beleari: ipur-beltz
HERRI MINTZOA
Azkue, R. M. Euskalerriaren Yakintza III.

* Xoxoak beleri: epur beltz
HERRI MINTZOA
Intza, D. Naparroako euskal-esaera zarrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gotzon Garateren Atsotitzen Bilduma
Jantoki

[thumb|Antzinako [eskola bateko jantokia.]]

**Jantokia** pertsona-talde bati otorduak zerbitzatzeko toki bat da. Ohikoak dira ikastetxe, fabrika, ospitale, espetxe eta oro har jende multzo handia biltzen den tokietan. Askotan, nolabait diruz lagundutako zerbitzuak dira, jantokiko erabiltzaileek otorduengatik ordaindu beharreko dirua egiaz kostatzen dena baino txikiagoa izan dadin, ohiko jatetxeetan ez bezala. Halaber, jantokietan ez da mahai-zerbitzurik izaten: oro har, norberak hartu behar izaten ditu kontsumituko dituen janaria eta edaria, eta bukatutakoan ontziak jaso.
Yamagata Masakage

Japoniako historiako Sengoku aroko samurai japoniar bat izan zen eta Takeda Shingenen hogeita lau jeneral ospetsuetakotzat hartua izan zen. Masakage bere armajantzi gorriagatik eta borrokan zuen trebeziagatik zen ezaguna.

Masakage Takeda Shingenen lagun pertsonala eta Obu Toramasaren anaia txikia zen hau ere Takedaren zerbitzaria eta "su unitate" ospetsuko buruzagia zelarik. Bere anaiak Takeda Yoshinoburen huts egindako matxinadaren ondoren seppuku egin ondoren, Masakagek "su unitatea"ren titulua hartu zuen eta bere zalditeria propioa gorri dizdiratsu koloreko armajantziez jantzi zuen. Esaten denez bere unitateak beti egiten zuen lehen erasoa, nahasmena eta beldurra ergainez aurkarian. 1569ko Mimasetogeko guduan parte hartu eta Yoshida gaztelua hartu zuen, Tokugawa klanaren esku zegoena Mikatagaharako kanpainetan (1572-1573) eta beraz honen ondorengo Mikatagaharako guduan. Bere azken kanpaina 1575eko Nagashinoko guduan izan zen, non gudu zelaian hil zen bere su unitate ospetsu guztiarekin batera.

Tokugawa klaneko Ii Naomasa Masakageren unitate gorrian inspiratu zen eta honen omenez izendatu zuen bere "Deabru Gorriaren Brigada".
George William Hill

**George William Hill** (1838ko martxoaren 3a - 1914ko apirilaren 16a) astronomo eta matematikari estatubatuar bat izan zen.

Hill New Yorken jaio zen, eta bere familiarekin West Nyackera joan zen bizitzera berak zortzi urte zituenean. Bigarren hezkuntzako eskolara joan ondoren, Hill Rutgers Unibertsitatean graduatu zen 1859an. 1861ean Massachusetts estatuko Nautical Almanac Office delakoan lan egin zuen, Cambridge hirian. Bere lana hiru gorputzen problema deskribatzen duten matematiketan zentratu zen. Ondoren Jupiter eta Saturno planetek Ilargiak Lurraren inguruan egiten duen orbitagan eragiten duten perturbazioa ikertu zuen.

American Mathematical Societyko presidente izatera iritsi zen 1894an, kargu hau bi urtez betez. Edinburgoko Errege Elkarteko kide aukeratua izan zen 1908an, baita Belgika (1909), Kristiania (1910) eta Suediako (1913) akademietakoak ere beste batzuen artean.

## Ohoreak 
### Sariak 
* Royal Astronomical Societyko urrezko domina (1887)
* Damoiseau Prize, Frantziako Institutukoa (1898)
* Copley domina (1909)
* Bruce domina (1909)

### Bere izena jaso dutenak 
* Ilargiko Hill kraterra
* 1642 Hill asteroidea

## Ikus, gainera 
* Hillen esfera
Ezpurutasun

**Ezpurutasuna** gas, likido edo solido baten bolumenaren barruan dagoen substantzia da, materiaren konposaketa kimikoarengandik desberdina dena.

Substantzia kimiko baten sintesian modu naturalean agertu edo gehituak izaten dira ezpurutasunak. Beraz, istripuz ager daitezke edo nahita gehituak izan daitezke.

Materiaren ezpurutasun maila ezartzeko termino erlatiboak erabiltzen dira. Erakunde desberdinek arauak ezarri dituzte substantzia batek izan ditzakeen ezpurutasunak zehaztuz. Ondorioz, materia baten purutasuna honek duen ezpurutasun mailaren araberakoa izango da.

Substantzia baten ezpurutasunak deuseztea posible da hauek traba egiten dutenean. Ezpurutasunen desagepena kimikoki burutzen da oro har. Hala ere, ezpurutasun batzuk metodo fisikoen bidez ere deuseztu daitezke, esaterako distilazio bidez.

Edozein metodo erabilita ere, gehienetan ezinezkoa da ezpurutasun bat materia batetik erabat erauztea. Horregatik, ezpurutasunak kentzearen helburua materiaren purutasuna ahalik eta gehien handitzea da.

## Kanpo estekak
Livio Androniko

**Luzio Livio Androniko**, latinez *Lucius Livius Andronicus* (iturri zaharretan *Livius* izen hutsez ezaguna), (c. K.a. 284 - c. K.a. 204) latinezko antzerkigile eta olerkari epikoa izan zen. Latinezko lehenengo antzerki lana sortu izana egozten zaio eta horrela latinezko literaturaren fundatzailetzat jo izan da, greziar tradizio literarioaren eskutik betiere .

## Bizitza 
Haurra zelarik, K.a. 272. urtean, preso hartu zuten Tarento hirian. Erroman Livio  izeneko baten esklabo bihurtu zen. Bere semeen maisu jarri zuen eta geroago manumisioa eman zion nagusiak. Horrela, ohi bezala, bere lehengo nagusiaren izena hartu zuen Livio Andronikok, *Andronicus* goitizen grekoaz lagunduta. Livio Andronikok eskola bat zabaldu zuen, non grekerazko literatura lanak ikasten ziren. K.a. 240. urtean bere lehenengo antzezlana (ez da jakina komedia edo tragedia zen) plazaratu zuen. Bere antzerki lanetan aktore gisa ere aritu zen. K.a. 207. urtean abesbatza bat prestatu zuen ereserki bat kantatzeko. K.a. 200. urtea baino lehen hil zen.

## Idazlanak 
Ondoren zehazten diren lanak idatzi zituela ziurra bada ere, lan horien zati zenbait bakarrik heldu dira gaurdaino:

* *Odusia*, *Odisea* poema epikoaren latinezko egokitzapena, saturnio izeneko bertsoetan;
* Tragediak: *Achilles, Aegisthus, Aiax Mastigophorus, Andromeda, Antiopa, Danae, Equos Troianus, Hermonia, Tereus*;
* Komediak: *Gladiolus, Ludius*.

## Erreferentziak
609 Fulvia

**609 Fulvia** asteroide gerrikoan aurkitutako 609. asteroidearen izena da. 1906ko irailak 24an aurkitu zuen Max Wolf astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 VF** zen.

## Kanpo estekak
611 Valeria

**611 Valeria** asteroide gerrikoan aurkitutako 611. asteroidearen izena da. 1906ko irailak 24an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalf astronomo estatubatuarrak herrialde honetako Massachusetts estatuko Taunton izeneko herriko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 VL** zen.

## Kanpo estekak
612 Veronika

**612 Veronika** asteroide gerrikoan aurkitutako 612. asteroidearen izena da. 1906ko urriak 8an aurkitu zuen August Kopff astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 VN** zen.

*B 612* izenekoa Antoine de Saint-Exupéryren Printze txikia eleberriko irudizko planeta da, ustez astronomo turkiar batek aurkitu zuena eta diametro askoz txikiagoa duena.

## Kanpo estekak
614 Pia

**614 Pia** asteroide gerrikoan aurkitutako 614. asteroidearen izena da. 1906ko urriak 11n aurkitu zuen August Kopff astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1906 VQ** zen. C motako asteroide bat da, ziuraski karbonoz osatua dagoena.

## Kanpo estekak