2022ko Ukrainako inbasioko fosforo zuriko bonben erabilera

2022ko Errusiaren Ukrainako inbasioan zehar, Ukrainako agintariek behin eta berriz leporatu zioten Errusiari urte bereako martxoko **Kiev eta Kramatorskeko guduetan fosforo zuriko bonbak erabili** izana, bai eta maiatzeko Mariupolgo Azovstal altzairu-fabrikako defendatzaileen aurka ere. Bestalde, Errusiako Defentsa Ministerioak ere behin baino gehiagotan adierazi zuen Ukrainako Indar Armatuek fosforozko munizioa erabili zutela Hostomel hiriko aireportuaren defentsan, otsailaren amaieran.

Hala ere, komunikabideek elkarrizketatutako aditu independenteek adierazi zutenez, datu-falta zela eta ezinezkoa da, egun, erabilitako munizio mota zalantzarik gabe finkatzea. 

## Araudia eta araudi-aplikazioa 
[thumb|[Ameriketako Estatu Batuetako Aireko Armada|AEBetako Aire Indarren Douglas A-1 Skyrider hegazkin bat, 45 kilogramotako fosforo zuriko M47 bonba bat jauritzen FNLaren base batean, Hego Vietnamen (1966).]]
Munizio su-eragilea Genevako Hitzarmenek debekatzen dute, zeinaren xedapenak gatazka militarretan parte hartzen duten herrialde guztientzat lotesleak diren. Baina fosforo zuriak erabilera legalak dituenez, gai honekin betetako bonbak ez daude zuzenean debekaturik, egun, nazioarteko zuzenbide humanitarioan. Adituek ez dituzte su-eragiletzat hartzen; izan ere, munizio mota horiek helburu nagusia ke-pantaila bat sortzea baita.

Fosforo zuria oxigenoarekin elkarreragitean pizten da, errekuntzan ke-kopuru handia askatuz. Sortutako gortina erabilita, militarrek tropen mugimenduak ezkutatzen dituzte. Hala ere, substantziaren ezaugarri kimikoek fosforo-bonbak bereziki arriskutsu bihurtzen dituzte: fosforoaren erretze-tenperatura 800-2500°C-koa da, hainbat gainazaletara itsasten da, azal eta arropetan barne eta erretzen den substantzia zaila da itzaltzen. Fosforo zuriak erredura sakonak eragin ditzake hezurretaraino; gainera, ehunetan geratutako substantzia-hondarrak berriro piztu daitezke hasierako tratamenduaren ondoren. Horren ondorioz, mediku militarrentzat zaila da, normalean baliabide mediko mugatuak baitituzte, biktimei laguntza puntuala eta osoa ematea. Erretako bizirik daudenak ere hil daitezke organoen-hutsegiteagatik, fosforo zuriaren toxikotasuna dela eta. Horrez gain, su-proiektilek eragindako suteek eraikin zibilak eta ondasunak suntsitu ditzakete, bai eta laboreak eta aziendak kaltetu ere. Hori guztiaren ondorioz, *Human Rights Watch* bezalako erakunde humanitarioek gobernuei dei egiten diete fosforo-munizioak Zenbait Arma Konbentzionalei buruzko NBEren Hitzarmenaren barruan sartzeko.

## Ustezko bonba-erabilerak 
2022ko martxoaren 25ean, NATOko buruzagien aurrean egindako agerraldian, Volodymyr Zelensky-k, Ukrainako Presidenteak, Errusiako Armadari zibilen aurka fosforozko obusak erabiltzea leporatu zion: "gaur goizean, bide batez, fosforo-bonbak erabili dituzte [errusiarrek], Errusiako fosforo-bonbak. Helduak berriro hil zituzten berriro ere, haurrak hil zituzten berriro ere ere". Hilaren amaieran, Kieveko Poliziaren buruordeak Kramatorskeko bonbardaketa jakinarazi zuen, non fosforo zuriko bonba su-eragileak erabili zirela adierazi zuen. Era berean, hedabide ezberdinetan, Kiev-gaineko munizio su-eragileen distira bereizgarriak erakusten zituzten argazkiak ikus zitezkeen. Garai hartan erakunde independenteek fosforo-bonben erabiltzea baieztatu ezin bazuten ere, adituek aukera hori zegoela onartu zuten,Ukrainaren erresistentzia aktiboaren eta errusiar erasoaldiaren aurrerapen eskasen ondorioz.

Anna Malyar-rek, Ukrainako Defentsa Ministroordeak, esan zuen Ukrainako Gobernua arma kimikoen balizko erabilerari buruzko informazioa egiaztatzen hasi zela Mariupolgo setioan zehar; horien artean, bereziki fosforozko-bonbak. Donetskeko Eskualdeko Administrazio Buru eta Ukrainako politikari den Pavlo Kyrylenko-k baieztatu zuenez, drone batek mota ezezaguneko lehergailu bat bota zuen Mariupolgo metalurgia-lantegiaren inguruan; informazioek dioetenez, lehertze-ostean hiru pertsona gaixo sentitu eta ospitaleratuak izan ziren.

Maiatzaren erdialdean, Ukrainako Giza Eskubideen Arartekoak, Lyudmila Denisova-k, errusiar indarrei leporatu zien Mariupolgo Azovstal altzairutegia 9M22S bonba su-eragileekin eta fosforo-bonbarekin erasotzea. Informazio hori berretsi zuen planta-lurraldearen gaineko *flash* bereizgarriak erakusten dituen bideo batek, sare sozialetan argitaratu zuen Aleksandr Khodakovski Errusia-aldeko Donetskeko HEko komandanteak. Errusiako komandoak ez zuen komentatu zein arma erabili zen, zehazki, erasorako. Errusiako hedabideek, gainera, iradoki zuten Azovstaleko bideoak Grad-proiektilak erakusten zituela, betegarri piroteknikoarekin, eta ez fosforo-bonbak.

*Indian Defense View* eta Samir-rek, kode irekiko inteligentzia-analista batek, azaldu zuten, ziurrenik, *NPO Splav*ek 1971n garatutako 9M22S motako bonba su-eragileak erabili zituztela, 9M22 motako bonbak oinarritakoa. Leherketa-gaitasun handiko ojibaren ordez, 9M22S koheteak 9N510 motako ojiba bat darama, 180 elementu su-eragile bereizi dituena; izan ere, bonba hauek landaredia, biltegiratze-instalazioak edota erregaiak pizteko diseinatuak daude. Elementu su-eragile hauek, bestalde, *ML5* deritzon magnesio-aleazioz egindako prisma hexagonalez osatuta daude, termita-antzeko konposizio pirotekniko batez beterikoak. Elementu bakoitzak 40 mm-ko luzera nominala eta 25 mm-ko zabalera du, bai eta gutxieneko bi minutuko su-iraupena ere. Era berean, nabarmentzen da munizio su-eragile hauen eragina –baita argiztapen konbentzionaleko munizioena ere; gauez, batez ere)– kanpotik, askotan, fosforo-munizioen erabileraren antza duela, nahiz eta munizio mota berdinak ez izan.

Serhii Haidai-k, Luhansk Oblasteko Gobernadoreak, erasotzaile errusiarrak gerra-kriminaltzat jo zituen, haien ekintzak naziek burututakoekin alderatuz. Maiatzaren 16an, Ukrainako Fiskaltzak Azovstalgo defendatzaileen aurka arma su-eragileen usteko erabilerarengatik ikerketa bat abiatu zuen.

## Ikus, gainera 
* 2022ko Ukrainako inbasioko gerra-krimenak 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak