São Paulo

**São Paulo** Brasilgo eta Amerika kontinenteko hiririk jendetsuena da. São Paulo estatuko hiriburua eta São Paulo metropoli eskualdeko hiri nagusia da, herrialdearen hego-ekialdeko eskualdean. Hiriak 11.451.372 biztanle zituen 2021ean, eta metropoli-eremuak 22.048.504 biztanle urte berean,​ Amerikako eta mendebaldeko hemisferioko hiririk eta metropolirik populatuena osatzen dute; gainera, munduko hiri-aglomerazio jendetsuenetako bat da. Portugesez hitz egiten den munduko hiri/metropolirik handiena da. Sãopaulotarrei *paulistano* esaten zaie; aldiz, São Paulo estatuko herritarrei, *paulista*. Hiriak 1.523 kilometro koadro dauzka, eta, kilometro koadroko 7.175 biztanle dituelarik, munduko hiririk jendeztatuenetako bat da.

Agertoki globalean, São Paulo da eragin handiena duen Brasilgo hiria, 2016an, planetako hamaikagarren hiri globalizatuena izanik, *Globalization and World Cities Study Group & Network*-ek (GaWC) hiri global *alfa* gisa sailkatu zuen. Halaber, portugesez hitz egiten duen munduko hiri populatuena eta garrantzitsuena da, bai demografiari, bai kulturari eta ekonomiari dagokienez.

Latinoamerikako finantza-zentro garrantzitsua da; iturri batzuen arabera, Latinoamerikan negozioak egiteko hiririk onena da. Brasildarrek «gelditu ezin duen hiria» deritzote, eta *Alfa* motako hiri global gisa katalogatua izan da. Brookings, América Economía eta PriceWaterhouseCoopers aholkularitza-enpresek egindako azterketen arabera, Latinoamerikako hiririk aberatsena da BPGaren (EP) arabera. 2017an, São Paulo Latinoamerikan eta Hego Amerikan milioidun gehien dituen hiritzat eta kontinenteko laugarren gisa katalogatu zuten.

São Paulo mundu mailako kultura, entretenimendu, moda eta negozio gune handienetako bat da. Bovespa munduko hamahirugarren balore-burtsa handiena da (merkatu-balioan), eta Latinoamerikako handiena. Bovesparen webgunearen arabera, merkatu horretan, 500 konpainiak baino gehiagok kotizatzen dute.​ Pizza hiriko jakirik gustukoenetako bat da; egunean milioi bat unitate inguru ekoizten dira, salmenta nazionalen % 30; New Yorkek bakarrik gainditzen du.

## Historia
### Lehenengo herriak
São Paulo *handia* dagoen eremuan, Cabral aurreko garaian (Pedro Alvares Cabral-i erreferentzia egiten dion aurreko garaia), guyanar tribu indigena bizi zen nagusiki, gaur egungo Ribeira haraneko eskualdean ere nagusi izan zen herria.​ Guyanako indiarrak ehiztari-biltzaile nomadak ziren. Ez ziren hutsuneetan bizi, eta animalien larruz eta adarrez estalitako putzuetan bizitzeko ohitura zuten. Herri indigena hori, XIX. mendearen hasieran desagertu zen.

### Sorrera
São Paulo dos Campos de Piratininga herrixka (*arrain lehor* esan nahi duen toponimo indigena, ibaiaren ur-goraldiagatik),​ halaber, 1554ko urtarrilaren 25ean sortu zen hamabi apaizek jesuiten ikastetxe bat (orain Pátio do Colégio) eraiki zutenean (haien artean Manuel da Nóbrega eta José de Anchieta) muino aldapatsu baten gainean, Anhangabaú eta Tamanduateí ibaien artean. Kolegio horrek (lokatzez egindako estalpe batean funtzionatzen zuena) helburu zuen Piratiningako planalto eskualdean (itsasertzetik Serra do Mar-ek banandua, indiarrek *Serra de Paranapiacabada* deitzen zutena) bizi ziren indigenen katekesia.

São Paulo izena aukeratu zen eskola urtarrilaren 25ean sortu zelako, Eliza katolikoak Pablo Tarsokoa apostoluaren konbertsioa ospatzen duen egun berean, Aita Jose Antxietak Jesusen Lagundiari bidalitako gutun batean esan zion moduan: «1554ko Jaunaren urteko urtarrilaren 25ean, lehen meza eman genuen etxe txiro eta estu batean, San Paulo Apostoluaren konbertsio egunean, eta, beraz, gure etxea eskaini genion!».

Pátio do Colégio eskualdearen populatzea 1560an hasi zen, Mem de Sá Brasilgo gobernadore nagusiak São Vicenteko kapitaintzara egin zuen bisitan; Santo André da Borda do Campo herrixkako biztanleak lekualdatzeko agindu zuen. Herrixka 1553an João Ramalhok sortua eta itsasorako bidean kokatua (egungo ABC São Paulo eskualdea),​​ indigenen erasoetatik hobeto babesteko, «São Paulo de Piratiningako kolegioa» izeneko eskolaren kanpoaldera aldatu zen, leku altuago eta egokiago bat (lautada alubial handi baten ondoan dagoen muinoko itsaslabar bat; alde batetik, Várzea do Carmo eta, bestetik, Vale do Anhangabaú lur beheretako harana). 

1562an, ordea, tupinikinen eta portugaldarren arteko aliantzaz kezkaturik, tupinambá indigenak, Tamoiosen Konfederazioan elkartuta, hiribilduaren aurkako hainbat eraso jaurti zituzten uztailaren 9an, Piratiningaren Setioa deritzon jazoeran. Tibiriçak eta João Ramalhok antolatutako defentsak urte bereko uztailaren 10ean erretiratzera behartu zituen indigenak.​ 1590ean, beste eraso bat hastear zegoela eta, hiria defentsarako lanekin prestatzen ari zen berriro.

XVII. mendearen bueltan, indigenen erasoek behera egin zuten, eta populatzea sendotu egin zen, Alcântara Machadoren hitzetan: «Azken finean, auzoko jentilen erretiratze, mendetasun eta sarraskiarekin, São Pauloko herriaren izaera lasaiago bihurtu da, eta lurraren erabilera erregularra».

### Kapitaintzako hiriburua
São Paulok, hurrengo bi mendeetan, koloniaren grabitate-zentrotik, itsasertza, isolatutako herri pobre gisa iraun zuen, eta bizirauteko laboreen bidez bizi ahal izan zuen. São Paulo izan zen, denbora luzez, Brasil barruko herri bakarra. São Pauloko isolamendua batez ere gertatu zen Vila de Santos edo Vila de São Vicentetik Piratiningako goi-lautadaraino Serra do Mar oinez eskalatzea oso zaila zelako. Igoera, Caminho do Padre José de Anchietak egiten zen.​ Mem de Sá-k, São Vicenteko Kapitaintzara egindako bisitan, *Caminho do Piraiquè* (gaur Piaçaguera) erabiltzea debekatu zuen indioen erasoak ohikoak zirelako bertan.

XVII. mendean, hego-ekialdeko eskualdean mineralen ustiapenarekin, indigenen esklabotzarekin eta esklabo iheslarien harrapaketarekin lan egiten zuten pertsonak, garai batean «paulista» edo «sertanista» izenez ezagutu zirenak,​ hasiera eman zieten *Bandeirak* espedizioei. Oro har, São Paulo hiritik ateratzen ziren ibaien bideari jarraituz, eta bidexkak eta babesguneak sortzen zituzten gero hiri bihurtzeko. Esplorazio horiek, azkenean, Brasilgo Estatuko koloniaren lurraldea hedatu zuten, eta, herrixketan eta jesuiten misioetan egindako erasoen bidez, esklabotzarako indigenak harrapatzea zuten helburu nagusi. Bandeirante nagusiak, beranduago izen horrekin ezagutu baitziren pertsona horiek, hauek izan ziren: Fernão Dias Pais, Manuel de Borba Gato, Bartolomeu Bueno da Silva (Anhanguera), Domingo Jorge Velho, Antônio Raposo Tavares, Nicolau Barreto eta Manuel Preto.

1681eko martxoaren 22an, Cascaisko markesa, São Vicenteko kapitaintzako dohaintza-emailea, kapitaintza São Vicente hiriburutik Vila de São Paulora aldatu zuen, eta *Cabeça da Capitanía* bihurtu zen. Hiriburu berria 1683ko apirilaren 23an jarri zen ospakizun publiko handiekin.

### Inperioaren garaia
Brasilgo Independentziaren ondoren, gaur egun Ipirangaren monumentua dagoen lekuan gertatu zena, Brasilgo Petri I.ak São Paulori Hiri Inperial titulua eman zion 1823an. 1827an, zuzenbide-ikastaroak ematen hasi ziren São Francisco komentuan (gerora Faculdade de Direito do Largo do São Francisco sortuko zuena), eta horrek beste bultzada bat eman zion hiriaren hazkundeari ikasle eta irakasleen fluxuarekin; horri esker hiriak Hiri Inperial eta São Paulo de Piratiningako Burgo dos Estudantes izena hartzen du.

### Errepublika Zaharra
Bigarren erregealdiaren amaierarekin eta errepublikaren hasierarekin, São Paulo hiriak eta São Paulo estatuak hazkunde ekonomiko eta demografiko handia dute, *cafe com leite* politikak eta Europako politika handiak eta Asiatik São Paulora iritsitako immigrazioak lagunduta. Hiriburu paulistaren immigrante-kopuru handiari dagokionez, Cornélio Piresek, *Sambas e Cateretês* liburuan, 1911ko Dino Ciprianoren *modinha* bat jaso zuen, barnealdeko gizakiak Sao Pauloko hiriburuaz zuen irudipena deskribatzen duena: «Dagoeneko konturatu naizen gauza bat bakarrik hemen S. Polen, ikusten duzun bakarra atzerritarra da, brasildarra oso arraroa!».​

Errepublika zaharraren garaian, São Paulo eskualde-gune izatetik nazio-metropoli izatera pasatu zen; industrializatu egin zen, eta, 1928an, lehen milioi biztanle izatera iritsi zen. Aldi horretako hazkunde erlatibo handiena, 1890eko hamarkadan izan zuen biztanleria bikoiztu zenean. «Kafe-garaia»ren unerik gorena (XIX. mendearen amaieran) irudikatzen da bigarren Estação da Luz (gaur egungo eraikina) eraikitzearekin eta, 1900ean, Paulista hiribidearen eraikitzearekin, non jauregi asko eraiki baitzituzten.

Bigarren Mundu Gerran beste industria-gorakada handi bat izan zen, 1930eko hamarkadako kafearen krisiaren eta gerran nazioarteko merkataritzan izandako murrizketen ondorioz, hiriak hazkunde ekonomikoaren tasa oso altua izan zuen, gerraostean ere altu mantendu zena.

1947an, São Paulok bere lehen errepide zolatua egin zuen: Anchieta hiribidea (Caminho do Padre Jose de Anchietaren ibilbide zaharraren gainean eraikia), hiriburua eta São Pauloko itsasertza lotzen zuena. 1950eko hamarkadan, São Paulo geldiarazi ezin den hiri gisa ezagutzen zen, eta munduan hazkunde azkarrena duen hiri gisa *

## Hiriko barruti eta auzoak 
São Pauloko hiria bost barrutitan banatzen da, eta horiek hainbat auzotan:
* Erdialdea
* Ekialde eremua
* Iparralde eremua
* Mendebalde eremua
* Hegoalde eremua

## Alkateak 
## Pertsonaia ezagunak 
* Fernando Meirelles (1955-), zinema zuzendaria.

## Herri eta hiri senidetuak 
São Paulo ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* PORTA, Paula (org); *História da cidade de São Paulo - 3 volumes*; São Paulo: Editora Paz e Terra, 2004
* TOLEDO, Benedito Lima de; *São Paulo: três cidades em um século*; São Paulo: Editora Cosac e Naify, 2004; ISBN 85-7503-356-5
* PORTA, Paula (org); *História da cidade de São Paulo - 3 volumes*; São Paulo: Editora Paz e Terra, 2004
* TOLEDO, Benedito Lima de; *São Paulo: três cidades em um século*; São Paulo: Editora Cosac e Naify, 2004; ISBN 85-7503-356-5
* VILLAÇA, Flávio; *As ilusões do Plano Diretor*; São Paulo: edição do autor, 2004; disponível em https://web.archive.org/web/20060517221105/http://www.usp.br/fau/fau/galeria/paginas/0508_a_ilusao_do_pd_villaca.pdf (arquivo PDF)
* Gamarra, Nelson--Las calles de São Paulo. Arca, Montevideo, Uruguay, 1995
* WILHELM, Jorge. *Projeto São Paulo''. Estudos Brasileiros, vol. 62. Paz e Terra, Río de Janeiro, 1982.

## Ikus, gainera 
* São Paulo estatua
* São Paulo Futebol Clube
* São Paulo-Guarulhos aireportua
* São Pauloko arte museoa
* São Pauloko metroa
* São Pauloko artxidiozesia

## Kanpo estekak 
*  São Pauloko prefetura
*  Turismoarentzako webgunea
*  Turismoa egitera doazenentzako informazioa