open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bergara dorrea

**Bergara dorrea** edota **Bergarako jauregia** dorretxe bat da, Arizkungo Bergara auzoan dagoena, Nafarroa Garaiko Baztan udalerrian. Elizondotik Arizkungo Ordoki auzoaren arteko errepidearen bihurgune batean dago. Baztango harri gorrixkaz eginiko eraikina da.

Nafarroako kultura ondasun izendatua dago. XIV. edo XV. mendean eraikia izan zen.

Harlandu erregularraz osatutako fuste prismatiko forma du, oinplano karratukoa, eta gezi-leiho luze eta estuek ditu, baita ere hegalpean, gotiko berantiarreko leiho zatikatuak.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Bergara dorrea 1, Arizkun, Baztan. Nafarroa, Euskal Herria..jpg|Alboko ikuspegia.
Fitxategi:Bergara dorrea 2, Arizkun, Baztan. Nafarroa, Euskal Herria..jpg|Atzealdea.

## Kanpo estekak 
* Bergara dorreari buruzko artikulua. Haizegoa, baztanargazkitan.wordpress.com
Xavier Vinader

**Xavier Vinader Sánchez** (Sabadell, Katalunia, 1947ko otsailaren 17 &ndash; Bartzelona, Katalunia, 2015eko apirilaren 9) kazetaria izan zen, 1978tik Grupo Zeta taldeko partaidea, Mugarik Gabeko Kazetarien elkarteko lehendakaria 1993. urte arte, eta PSUC alderdiko kidea. Ezaguna egin zen *Interviú* aldizkarian salatu zituelako bai Euskal Herrian aritzen ziren eskuin-muturreko taldeak, eta bai talde horiek Espainiako poliziarekin zituzten loturak. 1979an, militante horien zerrenda bat argitaratu zuen; eta, handik gutxira, ETAk horietako bi hil zituen. Ondorioz, Vinader epaitua eta espetxeratua izan zen. 2007an, Kataluniako Generalitateak San Jordi Gurutzearen saria eman zion, erakunde horren ohore handienetarikoa. 2015ean hil zen, pneumoniaz, Bartzelonako Vall d’Hebrón ospitalean.

## Bizitza 
Sabadellgo klaretarretan ikasi zuen, irakasleetako bat Pere Casaldàliga izanik. 1965etik aurrera, Sabadellgo *Can Oriach* eta *TS* aldizkarietan kolaboratu zuen, eta Sabadellgo Radio Juventud irratian programa bat aurkeztu zuen. 1969an, Bartzelonako Unibertsitateko kazetako korrespontsal izendatu zuten, eta *Diario de Sabadell*en sartu zen erredaktore.

Kazetaritza munduan hasia bazen ere, ez zen 1973/1974 ikasturtera arte Eskola Ofizialean diplomatu. *Mundo Diario* eta *El Correo Catalán* agerkarietan eskuin muturraren zigorgabetasunaz idatzi zuen urte berean. 1975eko uztailaren 9an, bere etxean lehergailu su-eragile batekin egindako atentatu ultra baten biktima izan zen. 

Haurtzaroko polio baten ondoriozko minusbaliotasunaren eta beste hainbeste gaitzen ostean ere, Afganistango gerrara joan zen, gerra kazetari.

## Vinader kasua 
1980ko urtarrilean, ETAk Alfredo Ramos eta Jesús García hil zituen. Biak Vinaderrek argitaratutako eskuin muturreko aktibisten zerrendan agertzen ziren. Antza denez, Vinaderrek aurretik ezagunak ziren informazioak bildu zituen; hala ere, heriotza horien eragiletzat auzipetu zuten. Horiek horrela, kazetariak penintsulatik ihes egin zuen. 1981ko azaroaren 7an itzuli zen eta Audientzia Nazionalak, Ricardo Varón epailaren eskutik, errudun hartuta, zazpi urteko espetxe zigorra ezarri zion. Ondorioz, adierazpen askatasunaren aldeko kanpaina zabaldu zen. Azkenik, 1984an, Felipe Gonzálezen gobernuaren barkamena jaso zuen.
* *Operación Lobo: memorias de un infiltrado en ETA*. Madril: Ediciones Temas de Hoy, 1999.
* *Quan els obrers van ser els amos. Una setmana de vaga general política a Sabadell el febrer de 1976*. Lleida: Pagès editors, S.L., 2012. ISBN 10:8499752446.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* 
* 
*  Vinaderren artikuluak, *Rebelión* aldizkari digitalean.
*
Aglutinazio (biologia)

[thumb|300px|eskuinera|[Odol taldea ezagutzeko egindako testa. A taldearen aurkako antigorputzak erabiliz aglutinazioa sortzen da lehenengo zirkuluan; odol taldea A da.]]

**Aglutinazioa** antigorputzek zelula baten antigenoekin topo egiten dutenean sortzen den erreakzio immunologikoa da. Antigorputzek zelula horien pilaketa eta bilketa eragiten dute zelularen antigenoekin erreakzionatzerakoan, begi-bistan dauden pikorrak agertuz. Pilaketa horri esker leukozitoek haien lana errazago burutzen dute zelula arrotzak suntsitzeko.

Antigorputzekin harremanetan jartzen direnean aglutinatzen duten zelulak bakterio edo beste mikrobio batzuk izan daitezke, baina baita eritrozitoak ere (eritrozitoen aglutinazioari hemaglutinazio deritzo). Hemaglutinazioa, besteak beste, odol talde desberdinak (A, B, O) daudelako gertatzen da, hots, antigeno desberdinak daudelako eritrozitoen gainazaletan.

Aglutinazio-erreakzioak laborategian usu erabiltzen dira antigenoak edo antigorputzak hauteman ahal izateko. Esaterako, bakterioak edo birusak identifikatzeko antigorputz jakin batzuk erabiliz; edo pertsona batek gaixotasun infekzioso bat duen ala ez jakiteko antigeno mikrobiar batzuk usatuz (pertsonak gaixotasuna badu, mikrobio patogenoaren aurkako antigorputzak izango ditu odolean). Era berean, odol taldeak eta Rh faktorea ere aglutinazio-erreakzioen bidez ezagutu ahal dira.

Aglutinazio-erreakzioa immunoanalisi merke, espezifiko eta azkarra da; horregatik test klinikoetan sarri erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Miosina

thumb|300px| Miosinaren molekulak beren konformazioa aldatuz; irudia mikroskopio atomikoak eta fluoreszenteak erabiliz lortu da

**Miosina** gihar-zeluletan dagoen proteina da, aktinarekin batera gihar-uzkurdura eragiten duena.

Gihar ildaskatuan miofibrila izeneko egitura luzeak daude, aktina eta miosina proteinez osatuak. Miosina %70eko proportzioan dago, gihar-zelulen proteina nagusia izanik (aktinaren proportzioa gihar-zeluletan txikiagoa da, %25 ingurukoa).

Gihar-uzkurdura aktinaren harizpiak mugitu eta miosinaren harizpien artean kokatzen direnean gertatzen da. Prozesu hau burutzeko ATPa hidrolizatu behar da, energia askatuz. Miosinak jarduera ATPasikoa du, hots, ATP hidrolizatzeko gaitasuna.

Miosinak aktina eta ATP lotzen ditu bere molekularen buruan. Molekula horiek lotzerakoan, miosinak bere konformazioa aldatzen du eta aktina askatu. Konformazio berriko miosinak jarduera ATPasikoa du, ATP hidrolizatu egiten du eta jatorrizko konformaziora itzultzen da, aktina eta ATP berriz lotuz. Gero, ziklo osoa errepikatzen da.

Aktinaren loturek eta desloturek harizpien mugimendua eragiten dute, miosinak ATParen energia kimikoa energia mekaniko bihurtuz.

## Ikus, gainera 
* Gihar-uzkurdura

## Kanpo estekak
Espainiako Futbol Federazioaren Kopa

**Espainiako Futbol Federazioaren Kopa** edo **Federazioaren Kopa** () Espainiako Futbol Federazioak antolatzen duen txapelketa da.

## Egitura 
Bigarren B eta hirugarren mailetako taldeek hartzen dute parte, Errege Kopa jokatu ez dutenek edo lehenengo kanporaketan galtzaile atera direnek. Bi fase izaten ditu: lehenengoa autonomia erkidegoaren barrukoa da, eta bigarrena Estatu osokoa. Estatukoan, autonomia erkidego bakoitzeko txapeldunek hartzen dute parte.

Kanporaketa guztiak bi partidara jokatzen dira, bai eta finala bera ere.

## Historia 
1944/1945 denboraldian abiatu zen baina zazpi ekitaldi baino ez ziren jokatu, azaldu zuen interes faltaren erruz. Partidu bakarrera jokatu izan zen lehen aldi hartan. Bigarren ekitaldia Deportivo Alavések irabazi zuen.

1993an berriz antolatzea erabaki zen eta ordutik urtero jokatu izan da. 2015ean Real Uniónek irabazi du txapelketa. Lemoa Kirol Elkartea birritan izan zen finalista (2011 eta 2012).

## Irabazleen zerrenda 
### Lehenengo aroa (1944–1953) 
### Bigarren aroa (1993az geroztik) 
* (luz) luzapenaren ondoren.
* (pen) penalti jaurtiketak.

## Garaipenak 
### Euskal Herrikoak 
* Irabazle:
** Deportivo Alavés (1): 1946
** Real Unión (1): 2015
* Finalista:
** Lemoa KE (2): 2011, 2012
** Barakaldo CF (1): 1951
** CD Tudelano (1): 2020

## Kanpo estekak 
*  Federazioaren webgunea.
Ivanhoe

***Ivanhoe*** Walter Scott idazle erromantiko eskoziarrak idatzitako eleberri historikoa da. Generoaren lehendabiziko adibideetako bat izan zen. 1820an hiru liburukitan argitaratua, Erdi Aroko Ingalaterran girotuta dago, XII. mendean zehar hain zuzen ere. Protagonista nagusia Wilfredo Ivanhoe, zaldun gazte eta kementsua, da.

## Kanpo estekak
Marko Valerio Mesala Corvino

*Artikulu hau mezenas eta jeneralari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko»*

**Marko Valerio Mesala Corvino** (; K.a. 64 - k. o. 8) erromatar jeneral eta mezenas izan zen.

## Biografia 
Marko Valerio Mesala Ruforen semea, Atenasen ikasi zuen Horazio eta Zizeronen semearekin batera. K.a. 43ko gerra zibilean jada politiko ezaguna zen. Marko Bruto eta Kaio Longinorekin bat egin zuen eta hauen heriotzaren ondoren, errepublikazaleen eta Marko Antonioren arteko hitzarmena lortu zuen.

Hasieran pretore eta gero kontsul  izendatua, K.a. 28an Akitaniako prokontsul izendatu zuten eta hurrengo urtean akitaniarren matxinada zapaldu zuen. Herri parea sortu zuten Pirinioetako mendate biren oinetan: *Imus Pyrenaeus* (Donazaharre) Ibañeta aldean eta *Beneharnum* (Leskarre) Somport aldean. Handik gutxira, politika utzi zuen eta arteari ekin zion.

## Erreferentziak
Luzio Manlio Azidino Fulviano

**Luzio Manlio Azidino Fulviano** () K.a. II. mendeko erromatar jeneral eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Luzio Manlio Azidinok semetzako hartua, K.a. 188an pretore eta k .a. 186an Hispania Ziteriorreko gobernadore izendatu zuten. Zeltiberiarrak matxinatu zirenean, Calagurris ondoan menderatu zituen. K.a. 179an Kinto Fulvio Flaco bere anaiarekin batera kontsul bilakatu zen. Aldi bakarra izan zen anaia bi aldi berean kontsulak izan zirenak.

## Erreferentziak
Geoffrey Lewis

**Geoffrey Bond Lewis** (1935eko uztailaren 31, San Diego, Kalifornia &ndash; 2015eko apirilaren 7a, Los Angeles, Kalifornia) estatubatuar aktore bat izan zen. Juliette Lewis aktorearen aita zen.

Filma ezagun askotan bigarren mailako pertsonaiak antzetuz ezagun egin zen, tartean Robert Redford eta Clint Eastwood aktoreekin batera aritu zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Geoffrey Lewis aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Joan Carreras

**Joan Carreras i Goicoechea** (Bartzelona, ) kazetari, gidoilari eta idazle katalana da. Blanquernaren Kazetaritza Fakultateko irakaslea da. *Café Barcelona * eleberriak 2014an Bartzelona Hiriko Saria jaso zuen. Urte berean Sant Jordi saria ere jaso zuen ''L'Aguila Negra* eleberriari esker.

## Lanak 
### Ipuin bildumak 
* 1990 — *Les oques van descalces* (Quaderns Crema)
* 1993 — *La bassa del gripau* (Quaderns Crema)

### Eleberriak 
* 1998 — *La gran nevada* (Empúries)
* 2003 — *Qui va matar el Floquet de Neu* (Empúries)
* 2009 — *L'home d'origami* (Amsterdam)
* 2012 — *Carretera secundària* (Proa)
* 2013 — *Cafè Barcelona* (Proa)
* 2015 — *L'àguila negra''

## Erreferentziak
Shutter Island (filma)

**Shutter Island** (euskaraz *Shutter Uhartea*) 2010ean Martin Scorsese estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako suspensezko thriller filma da. 2003ko Dennis Lehane estatubatuar idazlearen izen bereko *Shutter Island* eleberrian oinarrituta dago. Leonardo DiCaprio, Mark Ruffalo, Ben Kingsley, Michelle Williams, Patricia Clarkson eta Max von Sydow aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1954ko uda, Teddy Daniels (Leonardo DiCaprio) eta Chuck Aule (Mark Ruffalo) USMSko agenteak Bostongo badiako uharte urrun bateko ospitale psikiatriko batera bidali dituzte, preso zegoen emakume hiltzaile arriskutsu baten (Emily Mortimer) desagerketa ikertzera. Eroetxe horretako John Cawley (Ben Kingsley) zuzendaria doktore iluna da. Laster, bi agenteak eroetxeak sekretu asko gordetzen dituela eta uharteak ero arriskutsuez gain, beste zerbait ere ezkutatzen duela ohartu dira.

## Aktoreak 
* Leonardo DiCaprio: Edward "Teddy" Daniels/ Andrew Laeddis
* Mark Ruffalo: Chuck Aule / Sheehan doktorea
* Ben Kingsley: John Cawley doktorea
* Max von Sydow: Jeremiah Naehring doktorea
* Michelle Williams: Dolores Chanal
* Emily Mortimer: Rachel Solando
* Patricia Clarkson: Rachel Solando doktorea
* Jackie Earle Haley: George Noyce
* Ted Levine: zaindaria
* John Carroll Lynch: McPherson zaindariburua
* Elias Koteas: Andrew Laeddis (irudipenetan)
* Jill Larson: esku bilurratutako atsoa
* Ken Cheeseman: 1. doktorea
* Ruby Jerins: neskatoa
* Robin Bartlett: Bridget Kearns
* Christopher Denham: Peter Breene
* Matthew Cowles: ferryko kapitaina

## Kanpo estekak 
* *Shutter Island* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Shutter Island* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* Filmaren webgunea
Espainiako Ligako Kopa

**Espainiako Ligako Kopa** (gazteleraz, *Copa de la Liga de España*) Espainiako Futbol Federazioak 1983 eta 1986 artean antolatu zuen txapelketa da.

## Egitura 
Maila bakoitzeko taldeen artean jokaturiko txapelketa izan zen, beraz urtero honako txapelketa hauek jokatu ziren:
* Lehen mailako Ligako Kopa.
* Bigarren mailako Ligako Kopa.
* Bigarren B mailako Ligako Kopa (I taldea).
* Bigarren B mailako Ligako Kopa (II taldea).
* Hirugarren mailako Ligako Kopa.

1986an lehen mailako Ligako Kopa bakarrik jokatu zen baina bigarren mailako taldeek ere jokatu ahal izan zuten.

## Palmaresa 
### Lehen mailan 
### Bigarren mailan 
### Bigarren B mailan 
* **I taldea:**

* **II taldea:**

### Hirugarren mailan 
## Kanpo estekak
Covilhã

**Castelo Branco** Portugalgo ekialdeko hiria eta Castelo Branco barrutian dagoena. Erdialdeko eskualdeko Cova da Beira azpieskualdean dago. 1.438&nbsp;km²ko azalera du eta 2011n 51.797 biztanle zituen, erdigunean 34.772.

## Geografia 
Serra da Estrela mendizerran kokaturik dago eta udalerrian dago Portugal kontinentaleko punturik garaiena, Torre (1.993m). Hiria bera 450-800 metrotan kokatzen da.

## Historia 
Artzai lusitaniarrek populatu zuten lurraldea eta ondoren erromatarrek *Cava Juliana* edo *Silia Hermínia* gotorlekua altxatu zuten.

Mendi arteko toki estrategikoa izanik 1186an Antso I.a Portugalgoak herri forua eman zion eta gaztelu eta harresiak eraiki zituen. 1755eko Lisboako lurrikararen eragina iritsi zen Covilhãraino eta gaztelua behera erori zen.

1763an ehungintza lantegia ezarri zen eta industrializazioaren ondorioz 1870an hiri estatusa lortu zuen. Garai hartan "Portugalgo Manchester" ezizena izan zuen. Lanak erakarrita 1930 urterako 50.000 biztanletara iritsi zen, eta 1960rako 70.000 ere bazituen, inguruko handiena bihurtuz. Dena dela, Portugalgo gerra kolonialen eraginez eta mendialdetik itsasertzeko hirietarako migrazioek biztanleria jeitsi zuten, eta honekin batera Covilhãren garrantzia.

## Fregesiak 
## Ondasun nabarmenak 
* Andre Mariaren eliza.

## Iruditegia 

Irudi:Covilha-CCBY.jpg|Andre Mariaren eliza.
Irudi:Capela Românica de S. Martinho, Covilhã.jpg|San Martin kapera.
Irudi:Serracovilha.JPG|Mendialdea.
Irudi:RealFbricadePanos Fachada.jpg|Ehun fabrika zaharra.
Irudi:Praça do Município à noite.jpg|Udaletxea.
Irudi:Parkurbis science park in Covilhã, Portugal.jpg|Zientzia parkea.

## Kanpo estekak 
*  Udal Ganbararen webgunea
Arverni

thumb|Gudari bat irudikatzen duen arvernien txanpona, k. a. V edo I. mendekoa.
***Arverni*** edo **arveniarrak** egungo Auvernian, Frantziako Erdialdeko Mendigunea inguruan, bizi zen herri galiarra izan zen. Erdialdeko Galiako herri nagusienetariko bat izan zen, zenbait aldiz erromatarrak borrokatu zituena.

Galietako Gerra eta gero, egungo Clermont-Ferranden zegoen Gergovia zuten hiriburu baina lehen Corent eta Gondole ak omen ziren. Aztarnategietan topaturiko aztarnen arabera, zaldiz eta zaldunez osaturiko hilobi kolektiboak, erregeek erabiltzen zituzten tenpluak edo txanponak egiten zituzten.

Vercingetorix galiar buruzagia (K.a. 46an hila) arveniar leinukoa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
HAPzko munduaren hipotesia

**Bizitzaren jatorriari buruzko HAPzko munduaren hipotesiak**, hidrokarburo aromatiko poliziklikoen (HAPen) erabilera, ARNaren, aurre-munduan bizitzaren sorrerarako oinarriak eratu zituen erdibideko urratsa izan zela proposatzen du. Simon Nicholas Plattsek 2005ean proposatu zuen. Orain arte ez da frogatua izan, nahiz eta 2007an, Cassini-Huygens sondak, Titaneko atmosferaren gainekaldeko eremuetan, tolinan ioi negatiboen presentzia aurkitu zuen.

Hainbat esperimentuk, Millery eta Ureyrena bezalakoek, zalantzan jartzen dute era errazean molekula organiko aintzindariak, aminoazidoak barne, sor daitezkenik. ARNaren munduaren hipotesiak, nola ARNa bere katalizatzailea (erribozima bat) izan daitekeen erakusten du, eta era honetan, bizitzaren agerpenaren oinarriak ezarri ziren. Hala baina, aldi berean, zenbait argitu gabeko pausu ageri dira, lehen ARN molekulak nola eratu ziren azaltzen duena bezalakoak.

Jakina da, jatorrizko ozeanoaren osagai probableak hidrokarburo aromatikko poliziklikoak (HAPak) direla. HAPak normalean ez dira oso disolbagarriak itsasoko uretan, baina eguzkiaren izpi ultramoreen bezalako erradiazio ionizatzailearen eraginpean jartzean, gainazaleko hidrogenoaren atomoak deuseztatu egin daitezke, eta hidroxilo taldeengatik ordezkatu, hauek askoz ere disolbagarriagoak uretan izatea eraginez.

HAPak anfifilikoak dira, hau da, alde hidrofoboak eta baita hidrofiloak dituzte. Beraz, disoluzioan egoterakoan, lipidoek bezala, joera dute metaketetan antolatzeko bere burua, zati hidrofoboak babestuz.

Auto-antolaturiko metaketa hauetan, eraztunen arteko banaketa 0.34 nm-koa da. Hau, ARNan eta ADNan aurkitzen den banketa distantzia berdina da. Molekula txikiak, bere kabuz batu litezke HAPen eraztun hauetara. Hala baina, eraztun hauek eratzen daudela, bere artean biratzeko joera dute, zeinek beste konposatuekin edo beheragoko posizio batekoekin talka egin luketen elakrtutako konposatuak desplazatzeko joera bat sortzen duen. Era honetan, horrek, base puriko eta pirimidinikoak bezalako molekula planareen lehentasunezko elkarketa estimulatzen du. Base hauek ere anfifilikoak direnez, antzeko metaketetan lerratzeko joera daukate. Eta honek, azido nukleikozko eskeleto bat baseekin batera eratzeko andamiaje eraginkor bat sortzen bukatzen du.

Azidotasunaren aldaketa txiki batek baimendu ahal izango luke orduan, baseak PAHen jatorrizko metaketatik askatzea, eta era honetan, ARNa bezalako molekulak eratzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pays de Buch

thumb|Eskualdeko ikuspegia
**Pays de Buch** () Okzitaniako lurralde historikoa da, Gaskoiniako Landetan dagoena. Hamazazpi udalerrik osatzen dute, Arcachongo badian eta Eyre ibaiaren ibarrean daudenak. Porge herrixkak bere iparraldeko muturra, La Teste de Buchek hegoaldekoa eta Belin-Bélietek ekialdekoa osatzen dute.

Antzinaroan boiati akitaniar herria bizi zen. Bere buruzagiak  zuten izena, Erdi Aroko gaskoieraz  izango zena.

## Kanpo estekak
Rafael Berrio

**Rafael Berrio** (Donostia, 1963 &ndash; ibidem, ), donostiar kantaria eta musikagilea izan zen. UHF taldearekin hasi zen, punk musikaren estetikatik gertu. Poch-ekin batera aritu zen 1980ko hamarkadan eta Amor a traición eta Deriva taldeetako kidea izan zen.

## Diskografia 
* Rafael Berrio
:“Diarios″
:Warner Music Spain, 2013
:Ed. Warner-Chappell.
:Ekoipena eta konponketak: Joserra Senperena

* Rafael Berrio
:“1971″
:Warner Music Spain, 2010
:Ed. Warner-Chappell.
:Ekoipena eta konponketak: Joserra Senperena

* Deriva
:“Harresilanda”
:Autoekoizpena/Hotsak, 2005
:Ed. Hotsak Ediziogunea. Ekoizlea: Ignacio de Lucas.

* Deriva
:“Planes de fuga”
:Criminal Discos, 2001
:Ed. AGV Ediciones. Ekoizlea: Ignacio de Lucas.

* Amor a traición
:“Una canción de mala muerte”
:Galerna, 1997
:Ed. Hotsak Ediziogunea.

* Amor a Traición “Amor a traición”
:Gasa-Warner, 1994
:Ed. Vortex Music S.L. Ekoizlea: AaT.

* UHF
:Shanti Records, 1981
:Maxisingle.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Karmele Jaio(https://eu.wikipedia.org/wiki/Karmele_Jaio)ren iritzia Rafa Berriori buruz, *Berria* 2020/07/23an.]
* :Auñamendi Entziklopedia
Savès

**Savès** () Okzitaniako lurralde historikoa da, egungo Gers eta Garona Garaia departamenduen artean dagoena.

Mendebaldean Astarac, hego-mendebaldean Nébouzan, ekialdean Volvestre, ipar-ekialdean Gimois, iparraldean Lomagne eta hego-ekialdean Bourjac ditu.

## Kanpo estekak
Astarac

**Astarac** () Okzitaniako lurralde historikoa da, egungo Gers eta Pirinio Garaiak departamenduen artean dagoena.

Ipar-mendebaldean Armañac, mendebaldean Rivière-Basse eta Bigorra, hego-ekialdean Magnoac eta ekialdean Savès ditu. Mirande, Masseube, Miélan, Pavie, Idrac-Respaillès, Castelnau-Barbarens, Berdoues, Ponsampère, Mont-d'Astarac, Miramont-d'Astarac, Laas d'Astarac eta Fontrailles udalerriek osatzen dute.

## Kanpo estekak
Guardako katedrala

**Guardako katedrala** () Portugalgo Guarda hirian kokatzen den katedrala da.

## Historia 
Guarda Antso I.a Portugalgoak sortu zuen 1199 urtean, diozesia Egitaniatik bertara pasatzerakoan eta katedrala eraikitzeari ekin zion. Erromanikoa zen baina ez zuen asko iraun, beste bat eraiki baitzuten bere lekuan, hau ere nahiko xumea. 1390an Katedral handia eraikitzen hasi ziren, gaur egungoa, eta 1540an bukatu zuten.

Hasieran egindako habearteak gotikoak ziren baina XVI mendean manueldar estiloa nagusitu zen.

Hurrengo mendeetan elementu berriak gehitu zitzaizkion, denetan aipagarriena organo barrokoa.

## Iruditegia 

Irudi:Sé da Guarda - Nos telhados (2).jpg|Katedrala alde zaharraren barnean.
Irudi:Sé da Guarda - Fachada principal.jpg|Aurrealdea.
Irudi:Sé da Guarda - Interior.jpg|Barnealdea.
Irudi:D. Sancho I à "sombra" da Sé da Guarda.jpg|Antso I.aren estatua.

## Kanpo estekak
Julen Iriarte

**Julen Iriarte Villanueva** (Azkoitia, ) euskal herritar futbolaria da, Eibar KE taldeko aurrelari izandakoa.

## Estatistikak 
*2015eko maiatzak 18n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Aitor Ortega

**Aitor Ortega Asenjo** (Ermua, Bizkaia, 1993ko abuztuaren 13a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Eibar eta Athleticen harrobietan hezia, puntaerdi lanetan aritu ohi da. Eibar B taldean bi denboraldiz jokatu ostean, bigarren talde armaginaren desagerpenarekin zenbait lagapen bizi zituen, adibidez Barakaldora. Geroago bigarren talde armagina izan zen Vitorian aritu bazen ere, ez zuen lehen talde armaginarekin debuta egiteko aukerarik izan.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Miguel Angulo

**Miguel Angulo** (Baiona, Lapurdi, 1953ko abenduaren 28a) euskal herritar mendizale, idazle, kartografo, argazkilari, diseinatzaile eta irakasle bat da. Euskal Herrian mendiko gidaliburu eta mapa ugari idatzi eta argitaratu izanagatik mendizaleen artean ezaguna da.

Paris-Sorbonako Unibertsitatean Arte eta Arkeologia ikasketak egin zituen. Gaur egun, Landetako Saint-Martin-de-Seignanx udalerriko ikastetxean arte plastikoetako irakaslea da.

Hamasei urterekin mendiko lehen oharrak hartzen hasi zen eta 1953az geroztik *Bulletin de la Société des Sciences Lettres et Arts de Bayonne* izeneko aldizkarian argitaratzen ziren.

## Kanpo estekak 
* Miguel Anguloren webgunea
Lea T

**Lea Cerezo**, modaren munduan **Lea T** izenez ezaguna, (Belo Horizonte, 1981eko apirilaren 17a) emakumezko modelo transexual brasildarra da.

## Biografia 
Lea, antzina *Leandro Medeiros Cerezo*, gizon jaio zen Brasilgo Belo Horizonte hirian. Lea, Toninho Cerezo futbolari brasildar ezagunaren alaba da eta Italian hazi zen. 2011an emakume bihurtzeko nahia adierazi zuen eta 2012ko martxoan sexua berriz esleitzeko ebakuntza egin zioten Thailandian.

2014an ilea zaintzeko Redken produktu-lerroaren aurpegia bihurtu zen, kosmetiko-marka baten aurpegi komertziala izandako lehen modelo transexuala bilakatuz.
Brachypodium retusum

***Brachypodium retusum*** Poaceae familiako landare belarkara da, Mediterraneoko eremu epeletatik, tartean Bardeetatik, zabalduta dagoena. Eremu karedunetan tipikoa da eta 40–140 zentimetroko altuera izan ohi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basalapatx

**Basalapatxa** (*Xanthium strumarium*) Asteraceae familiako landarea da, Ipar Amerikan jatorria duena. Europan landare inbaditzailea da eta 120 zentimetroko altuera ere izan dezake.

## Deskribapena 
Landare usaintsua da, urtebeteko zikloa betetzen duena eta tentea, 1'20 metroko altuera har dezakeena. Adarrek kolore moreko lerroak edo puntuak dituzte. 

Hosto triangeluarrak ditu, ertzak horzkatuak dituztenak. Hostoek 10 cm-ko peziolo luzea dute. 

Infloreszentziak ardatz baten inguruan kokatzen dira. More koloreko lore txiki ugariz osaturik dauden infloreszentzia esferikoak dira. Uztaila eta iraila artean loratzen da. Lore horietatik sortzen diren fruituak oso arantzatsuak dira. 1-1'5 cm-ko luzera dute.

## Kokapena 
Ibaiertzeko basoen irekiguneetan azaltzen da. Horretaz gain hondartza ertzetan, baratzetan ur irteeratan ere bai.

## Erabilera 
Txinako eta Asia hegoaldeko herrialdeetan antzinatik erabili izan da sendabelar gisa. Ez da komeni ordea hazi kopuru handia jatea toxinak bait ditu.

## Iruditegia 

Irudi:Xanthium strumarium s. str. sl1.jpg|Landarea.
Irudi:Atlas roslin pl Rzepień pospolity 10242 8235.jpg|Hostoak.
Irudi:Chota Gokhuru (Hindi- छोटा गोखुरू) (11982914683).jpg|Infloreszentziak.
Irudi:Xanthium indicum 02.JPG|Fruituak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europarrek ezagutzen zituzten lurraldeak XV.mendean

XV.mendeaaren hasieran, Europarrek Europa eta Mediterraneoaren eta Itsaso beltzaren inguruko lurraldeak soilik ezagutzen zituzten ondo.

Bazekiten lurralde gehiago zeudela (India,Txina eta Japonia), Erdi aroko hainbat bidaiarik bidaiak egin zituztelako, (Marco Polo, adibidez) eta merkataritza-bideak zeudelako, zeta, espeziak eta beste produktu batzuk salerosteko.Hala ere,

lurralde horiei buruzko ezaguera ez zen batere zehatza.

Munduko gainerako lurraldeak ezezagunak ziren Europako bizatanlerientzat. Afrika eta Asia barrualdeko lurraldeei buruz ez zekiten ia ezer, eta ez zuten amerikaren eta Ozeaniaren berririk.

## Fra Mauro 
Fra Mauro, monje eta kartografo veneziar bat izan zen. Bere lan taierra San Michele Di Murunoko monasterioan aurkitzen zen. 1457. urtean, mapa ikaragarri bat egin zuen eta zehastasun osokoa zen. Gaur egun, mapa hori Fra mauro mapa moduan ezagutzen da. Beraren bi mapa oraindik daude, horietako bat robert almagiak aurkitu zuen baina 1984.urtean subasta baten bidez saldu egin zen.

## Marco Polo 
Esploratzaile eta merkatari veneziarra izan zen. Bere aita eta bere osabarekin hasi zen bidaia orienterantz 1255.urtean. 1271. urtean, Gregoria X. baimenarekin beraien bigarren bidaia hasi ziren egiten polo familiak,Marco kontuan hartuta, Alemania eta Israel gurutzatu zituzten eta gero Georgiarantz joan ziren eta gero golko persikora joan ziren. Ortik, Iparralderantz joan ziren, Persia gurutzatu ziren eta gero Asia barrurantz sartu ziren. Lob Nor inguratzen duten Basamortuak gurutzatu ondoren Kancheura iritzi ziren. Han, urte bat geratu ziren eta komertziora dedicatu ziren.

## Juan de la Cosa 
nabigatzaile espainiar bat zen eta oso ospetsua egin zen Ameriketako 7 bidaietara joan zelako eta berak marraztu zuelako oraindik kontzarbatzen den Ameriketako maparik zaharrena. Paper garrantztsua izan zuen lehenengo eta bigarren bidaian Kristobal Kolonekin eta 1499. urtean piloto nagusia izan zen Alonso Ojedaren espedizioan.

## Americo vespucio 
Portugaleko erresumarako eta gaztelako koroarentzako lan egin zuen italiar nabigatzaile bat zen. Bera izan zen konturatu zena Kristobal Kolonek deskubritutako lurraldeak biltzen, kontinente berri bat sortzen zela. Horregaitik, Martín Waldseemüllerek beraren mapari America izena jarri zion, juanen ohorez.

## Pinzon anaiak 
Martín Alonso,Vicente Ñáñez, Francisco Martín anaiak ziren eta hauek Kristobal Kolonen lehen bidaian parte hartu zuten. hulbakoak ziren eta lehenengo bidai horretan Amerika aurkitu zuten

## Kristobal Kolon 
Nabigatzailea,Kartofagoa eta gobernatzailea izan zen gaztelako koroaren menpe. Ezaguna da Amarika aurkitu zuelako 1492.urtean. Esaten da Genobakoa zela baina diskutitzeko gaia da. Polemika hau dator bere semea hernan Kolonek ez zuelako esan nongoa zen eta horregaitik jendeak pentsatzen du Katalana, Judioa, Galiziarra edo Portugesa.

Hauek guztiak nabigatzaileak bakarrik ziren eta hauek bakarrik ezagutzen zituzten lurraldeak eta haiei esker ere guk ezagutzen ditugu.
Màrius Serra

**Màrius Serra i Roig** (Bartzelona, 1963ko maiatzaren 1a - ), idazle katalanez, itzultzaile ingelesetik, kazetari eta hitz gurutzatuen egile kataluniarra da. Ingelesa filologia ikasi zuen Bartzelonako Unibertsitatean. "Sant Jordi" saria irabazi zuen, 2012 urtean, *Plans de futur* eleberriaz.

## Lanak 
### Kontakizun laburrak 
* 1987 *Línia* (Barcelona: Columna, 1987)
* 1988 *Amnèsia* (Barcelona: Pòrtic, 1988) premi El Brot
* 1991 *Tres és massa* (Barcelona: Columna, 1991)
* 1993 *Contagi* (Barcelona: Cafè Central, 1993)
* 1998 *La vida normal* (Barcelona: Proa, 1998) premi Ciutat de Barcelona de Literatura Catalana

### Eleberriak 
* 1990 ''L'home del sac* (Barcelona: Columna, 1990)
* 1996 *Mon oncle* (Barcelona: Proa, 1996) premi Fundació Enciclopèdia Catalana de narrativa.
* 1999 *Ablanatanalba* (Barcelona: Edicions 62, 1999)
* 2003 *Monocle* (Barcelona: Mòbil Books-La Vanguardia, 2003)
* 2006 *Farsa* (Barcelona: Planeta, 2006)
* 2008 *Quiet* (Barcelona: Empúries, 2008)
* 2013 *Plans de futur'' (Barcelona: Proa, 2013) premi Sant Jordi.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Màrius Serraren webgunea (katalanez, gaztelaniaz eta ingelesez)
John de Lancie

**John Sherwood de Lancie, Jr.** (Filadelfia, 1948ko martxoaren 20 - ), Estatu Batuetako aktorea da.

Telebistan askotan egin du eta zenbait bideo-jokotarako ahotsa ere jarri du.

## Filmografia
## Kanpo estekak
Kantore (argipena)

**Kantore** hitzak, zubereraz **khantoria**, adiera zenbait ditu:
* abestia,
** *Bereterretxen khantoria*, Zuberoako balada;
* abeslaria,
* elizako atril handia, kantu-liburuak jartzeko erabilia eta koruan egoten dena.

## Ikus, gainera 
* Khantoria, antzinako musikako Euskal Herriko taldea.
Khantoria

:*Artikulu hau musika taldeari buruzko da. Beste adierak gaitzat dituena beste hau da: Kantore (argipena).*

**Khantoria** 2010ean sortutako antzinako musikako Euskal Herriko taldea.

## Kideak 
* Virginia Gonzalo, klabea.
* Ander Berrojalbiz, bibolina.
* Maider López, biola.

## Kanpo estekak 
*  Khantoriaren bloga
Gurutziltzaketa

thumb|250px
[thumb|Erroman dagoen [Santa Sabina basilika|Santa Sabina, basilika paelokristauko ateko paneletako bat, Jesus eta lapurren gurutziltzaketa irudikatzen duena. V. mendeko lehen erdia.]]
**Gurutziltzaketa** edo **gurutziltzatzea** pertsona bat zurezko gurutze bati (batzuetan zutoin bati) lotu edo iltzatuz exekutatzeko modu bat da. Antzinatik praktikatzen da eta egun ere indarrean dago herrialde batzuetako ordenamenduan. Jesusen gurutziltzaketa sinbolismo handiko gertakaria da kristautasunean, eta gurutzefika eta hainbat artelanetan irudikatzen da.

## Kanpo estekak
Antonio Mourelos

**Antonio Mourelos** (Lugo, Galizia, 1959ko uztailaren 12a) aktorea da, *El secreto de Puente Viejo* telesailean León Catro pertsonaia antzezteagatik ezaguna.

## Filmografia 
* *Galáctea: A conquista da via láctea* (Cora Peña, 2001; film labur)
* *Entre bateas* (Jorge Coira, 2002; TV)
* *O alquimista impaciente* (Patricia Ferreira, 2002)
* *Los lunes al sol* (Fernando León de Aranoa, 2002)
* *Autopsia*, (Milagros Bará, 2003)
* *O lapis do carpinteiro* (Antón Reixa, 2003)
* *Secuestrados en Xeorxia* (Gustavo Balza, 2003; TV)
* *1939, un berro no silencio* (Alicia Conchas, 2004)
* *Pepe Carvalho - A rosa de Alexandría* (Rafael Moleón, 2004)
* *O ano da carracha* (Jorge Coira, 2004)
* *1939. Un berro no silencio* (Alicia Conchas, 2005; film labur)
* *Para que non me esquezas* (Patricia Ferreira, 2005)
* *Diario de un skin* (Jacobo Rispa, 2005; TV)
* *Latidos* (Carles Pastor, 2006; TV)
* *O Hospital* (Iván Seoane, 2007; film labur)
* *Pradolongo* (Ignacio Vilar, 2007)
* *O elixido* (Chema Gagino, 2009; film labur)
* *Os mortos van á présa* (Ángel de la Cruz, 2009)
* *18 Comidas* (Jorge Coira, 2010)

## Kanpo estekak 
* «Antonio Mourelos», IMDb.
Valpuestako kartularioak

**Valpuestako kartulario**ak Santa Mariaren kolegiatan (Burgosko iparraldean) aurkitu diren Erdi Aroko kartulario bi dira. XII. mendeko agirien bildumaz gain, IX. mendeko zenbait agiriren kopiak dituzte. Testuen jatorria zalantzan jarri bada ere, ofizialki antzinako gaztelaniazko lehendabiziko hitzak dituztela onartzen da. Testu gehiena latinez dagoen arren, baditu zenbait erromantzezko hitz ere. Hitz horietan euskararen eragina nabaria da.

Bi kartularioek, idazkeraren arabera, Gotikoa () eta Galiarra () dute izena. Espainiako Agiritegi Nazionalean daude eta 1900. urtean *Revue hispanique* frantziar aldizkarian zati batzuk argitaratu zituzten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donemiliaga Kukulako Becerro Galicano.

## Kanpo estekak
Valpuesta

**Valpuesta** Burgosko probintzian (Gaztela eta Leon) dagoen herri txiki bat da. Merindadeak eskualdean dago kokatuta, Berberana udalerrian, hain zuzen.

Valpuesta geografikoki Arabako Gaubeako haranean egon arren, gehienetan Gaztela Zaharraren barnean zegoen. Bertoko kolegiatan Valpuestako kartulario ospetsuak topatu zituzten, aditu batzuen arabera agian antzinako gaztelaniazko lehenengo hitzak dituztenak. Izen bereko elizbarrutiko hiriburua, Valpuestak, Oviedoren ondoren, Asturiasko Erresumako bigarren gotzaintza izan zuen, Alfontso II.a Asturiaskoak sortua. Merindadeetako hiribilduetako bat, Antzinako Erregimena amaitzean udalerri bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Valpuestako kartularioak
* Valpuestako kolegiata

## Kanpo estekak
Albitz

**Albitza** edo **albitz-belarra** (*Brachypodium pinnatum*) Poaceae familiako landare belarkara da, Ipar Hemisferioko eskualde epeletan zabalduta dagoena. Eremu karedunetan tipikoa da eta 70–120 zentimetroko altuera izan ohi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El ministerio del tiempo

***El ministerio del tiempo*** TVE 1 telebista katerako egindako espainiar zientzia fikziozko telesaila da.

## Sinposia 
Espainiako Gobernuak erakunde autonomo sekretu bat du: Denboraren Ministerioa. Erakundearen helburua historia bere horretan mantentzea da. Horretarako patruilak ditu.

## Aktoreen zerrenda 
* Amelia Folch (Aura Garrido)
* Julián Martínez (Rodolfo Sancho)
* Alonso de Entrerríos (Nacho Fresneda)
* Ernesto Jiménez (Juan Gea)
* Irene Larra (Cayetana Guillén Cuervo)
* Salvador Martí (Jaime Blanch)
* Angustias (Francesca Piñón)
* Lola Mendieta (Natalia Millán)
* Diego Velázquez (Julián Villagrán)
* Maite (Mar Ulldemolins)
* Paul Walcott (Jimmy Shaw)
* Armando Leiva (José Antonio Lobato)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Kantore (euskarria)

thumb|250px|Eliza ingeles bateko kantorea.
**Kantore**, **atril** (Hego Euskal Herrian, gaztelaniatik), **kantader** (Ipar Euskal Herrian) edo **librai** bat (liburuetarako soilik) euskarri bat da, mahaitxo edo plataforma inklinatu erakoa, liburu, partitura eta kidekoak gainean jarri eta erosoago irakurtzeko erabiltzen dena. Goratua egoten da maiz, zutik eta jendaurrean irakurtzeko.

## Ezaugarriak 
Elizako alde anitzeko atril handiak, liburu batzuk batera zabalik izateko erabiltzen direnak, **kantore** izena dute eta koruan egoten dira. Tradizio kristau europarrean, bereziki deigarriak dira arrano formako kantoreak, zeinaren adibideak badiren Euskal Herriko elizetan ere.

Elizako kantoreak tradizionalki intxaurrondo zurezkoak ziren, eta hiru forma ohiko izaten zuten: mahaigaineko lagungarria, zutikakoa, eta alde anitzekoa edo fazistola (*facistol* gaztelaniaz, *badalone* italieraz). Era honetakoek lau alde izan ohi zituzten, lau fraidek edo elizgizonek lau kantu-liburu aldi berean irakurri edo kantatzeko modukoak. Ezpeletako Jondoi Eztebe elizan bada era honetako bat, 18. mendekoa, ondare babestu gisa izendatua.

Kristatutasuneko beste kantore mota eliza kristau ortodoxoko analogion direlakoena da, ikonoak erakusteko erabiltzen diren atrilak.

### Atril laikoak 
Elizako irakurketak ematetik, erabilpen zibilera hedatuak dira atrilak. Zutikako hitzaldi bat eman behar denean era bateko edo besteko atrilak erabiltzen dira, hitzaldi eta ekitaldi akademikoetan, mitin politikoetan, zenbait legebiltzarretan...

Oro har, formalki bi eratakoak izaten dira 21. mendeko atril erlijoso eta laikoak: zutoin baten gainean dago liburu edo irakurgaiari eusteko plataforma, edo altzari osoago bat izan daiteke, zeinak barrualdera (hau da, irakurlearen posiziora) apalak dituen liburuak eta gainerakoak gordetzeko.

## Iruditegia 

Fitxategi:Hillsborough Parish Church, County Down, October 2010 (38).JPG|Arrano erako kantorea, liburuari eusten.
Fitxategi:Pisa.Baptistery.lectern.jpg|Harrizko kantorea, Pisako bataiotegian.
Fitxategi:Entrega de los premios Euskadi de Literatura 2017 04.jpg|Arantxa Urretabizkaia atril batean 2017ko sari emanaldi batean.
Fitxategi:2020ko Gasteizko Legebiltzarrerako hauteskundeak 20200629 (50059067623).jpg|Joseba Egibar mitinean atrilean, 2020an.
Fitxategi:LecternCourt.jpg|AEBetako epaitegi bateko atrila, altzari osoa apalekin.
Fitxategi:Église Saint-Vincent d'Irouléguy - Pupitre.jpg|Irulegiko elizako kantorea, bestaldean apalak dituena ziurrenik.
Fitxategi:Espelette-Église Saint Étienne-Lutrin-20180224.jpg|Ezpeletako kantore goratua, aurpegi anitzekoa, fazistol bat alegia.
Fitxategi:鹿沼正教会2.JPG|Hiru *analogion* eliza ortodoxo batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Allí abajo

***Allí abajo*** (eusk. "Hor behean") espainiar telesaila da, Plano a plano ekoiztetxeak Antena 3rako egina. *Ocho apellidos vascos* filmaren antzekoa, jatorrizko ideia aurrekoa izan zen eta ''Bienvenue chez les Ch'tis'' frantziar filmarekin oinarriturik zegoen. Lehenengo atala 2015eko apirilaren 7an estreinatu zuten eta oso emaitza onak lortu zituen.

## Sipnosia 
Euskal Herritik inoiz atera ez den Iñaki tabernaria telesailaren protagonista da. Maritxu bere ama matriarka azpiratzailea da, Iñaki umetzat jotzen duena. Baina biek Sevillarako bidaia egin beharko dute eta bertan harrapaturik geratuko dira.

## Aktoreen zerrenda 
* María León - Carmen Almonte Morales
* Jon Plazaola - Iñaki Iratzabalbeitia Galartza
* Mariano Peña - Don Benito Benjumea
* Gorka Aginagalde - Koldo Intxaustegi
* Beatriz Cotobal - Isabel Pereira
* José María del Castillo - Walter
* Alazne Etxeberria - Nekane
* Carmen Frigolet - Merche
* Ane Gabarain - Maria "Maritxu" Galartza
* Iker Galartza - Peio
* Rocío García Molina - Irene Escobar
* Antonia Gómez - Piedad
* Alfonso Sánchez - Roberto "Rober" Almenar
* Mari Paz Sayago - Dolores Ocaña
* Santi Ugalde - Sabino Goikolea
* Óscar Terol - Antxon Oleaga
* Noemí Ruíz - Trinidad "Trini" Lozano
* Maribel Salas - Begoña "Bego" Galartza
* Salva Reina - Jozé
* Alberto López - Rafael "Rafi" Almonte Morales
* Carmina Barrios - Lucía "Luci"
* Paula Rodríguez - Rosa "Rosita"
* Teresa Quintero - Ángela
* Joseba Apaolaza - Mikel Iratzabalbeitia
* Pepo Oliva - Antonio Almonte
* David Arnáiz - Cristóbal Benjumea
* Nerea Garmendia - Gotzone Abaroa
*Gorka Otxoa - Horacio Basauri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* antena3.com > Webgune ofiziala
True Detective

**True Detective** () AEBko polizia drama generoko telesaila bat da. Nic Pizzolatto idazle, gidoigile eta ekoizleak sortu eta 2014ko urtarrilaren 22an HBO telebista katean estreinatu zuten.

Lehen denboraldi horren ondoren, telesailak jarraipena izan zuen, baina denboraldi bakoitza istorio beregain independentea da. Ezaugarri amankomunak dituzte istoriek, ordea: bi ikertzaile edo polizia, ohikoan bata kasu zahar batekin kezkatua, bestea kasu berriago batekin; eta bien arteko loturek elkarrekin kolaboratzera eramango dituzte. Halaber, ikertzaileek sekretu pertsonal eta profesionalak dituzte, eta ikerketa legearen barruan zein kanpoan garatzeko prest egongo dira.

## Denboraldiak 
* 1. denboraldia (2014), arrakastatsua, telesailaren jarraipena erabakitzeko baliagarri izan zena.
* 2. denboraldia (2015); kritikarientzat porrota.
* 2019an, lehen denboraldiaren arrakasta berreskuratu nahian, Nic Pizzolatto showrunnerra jatorrira itzuli zen hirugarrena kudeatzera.
* 4. denboraldia 2024ko urtarrilean estreinatu zen, zenbaketaz gain, aparteko izenburu batekin izendatua: *True Detective: Night Country.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *True Detective* telesailaren webgunea 
* *True Detective* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai
San Joan eliza (Cabanillas)

**San Joan Jerusalengoaren eliza** Nafarroako Cabanillas udalerrian dagoen eliza bat da. Herrigunearen hego-ekialdean dago eta Nafarroan hegoaldeena dagon monumentu erromanikoa da.

Jada trantsizio garaikoa da, XII. mendearen amaieran eta XIII. mendearen hasieran eraikia. Eraikin erromanikotik absidea, nabearen hormak, eta XX. mendearen hasieran tenpluaren oinetik hegoaldeko hormara lekualdatutako ataria gorde izan dira.

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak 
* San Joan Jerusalengoaren elizari buruzko artikulua. arquivoltas.com
Ordalia

thumb|Su-ordalia baten irudia duen Erdi Aroko miniatura.
**Ordalia** edo **Jainkoaren epaia** bereziki Erdi Aroan akusatutako pertsonei aplikatzen zitzaizkien erritu eta proba magikoak ziren, emaitza ikusita haien errugabetasuna edo erruduntasuna erabakitzeko, hala nola burdina gorizko objektuak hartuz, besoa irakiten dagoen urtean sartuz edo bi pertsonen arteko auzien kasuan, biak duelu batean parte hartuz.

## Kanpo estekak
Goritasun

:***Gori** hitzak artikulu honetara dakar. Hitz horren beste esanahietarako ikus, Gori (argipena).*
thumb|250px
**Goritasuna** gorputz edo objektu bat berotuta emititzen den argiaren fenomeno fisikoa da. Argi horren kolorea tenperaturaren mendean dago: 1-600&nbsp;°C-tan berotutako gorputzak argi gorri edo laranja emititzen du, baina 5.000&nbsp;°C-tan berotuta, zuria izaten da.

## Kanpo estekak
Juanjo San Sebastian

**Juanjo San Sebastian Arroyo** (Bilbo, 1955) euskal alpinista da, 1980ko hamarkadan eta 1990ekoan ezagunenetarikoa.

1979an lehenengo igoerak egin zituen Alpeetan Europako Erdialdean eta Andeetan Hego Amerikan. 2 urte geroago lehenengo aldiz Himalaiara joan zen Asia aldera, eta ordutik zortzimilako batzuetara igotzen lortu egin zuen.

Afrikan (Kilimanjaro eta Ruwenzori), Kanadan (Lotus Flower Tower, Cirque of the Unclimbables-en, Northwest Territories-en; Nahanni eta Yukon ibaien jaitsierak kanoan), AEBetan (Zodiac eta North America Wall, Yosemiteko El Capitán-en), Argentinan (Aconcagua), Brasilen (Pão de Açúcar) eta Zeelanda Berrian ere ibili izan da mendian edo bestelako kiroletan.

## Ibilbidea 
17 urterekin ekin zion eskaladari. 1981ean egin zuen lehendabiziko espedizioa Himalaiara eta Karakorumera. Horien artean nabarmentzen dira Everesteko hegoaldeko zutabera egindako saiakera, Makalu eta Cho Oyuko igoerak eta Shisha Pangmako erdialdeko tontorra. 1986an saiatu zen Broad Peakera igotzen, Chogolisako ipar-ekialdeko ertzean bide berri bat zabaldu ostean. Halaber, K2ko mendebaldeko aurpegian bide japoniarra egiten saiatu zen. Mendi hartara beste hiru aldiz itzuli zen, Cessen bidetik, bide normaletik eta azkenik 1994an tontorra lortu zuen iparraldetik, Atxo Apellanizekin batera. Espedizio horretan Atxo bere sokakide eta laguna hil zen, erreskatatzen saiatu arren. Bizipen garrantzitsu hauek *"Cita con la cumbre"* liburuan jaso zituen.

## Zortzimilakoak 
# Makalu (8.463 m)
# Cho Oyu (8.201 m)
# Shisha Pangma (8.027 m)
# K2 (8.611 m)

## Dokumentalgilea 
RTVEko lantaldekoa izan zen 1983tik 2004ra, *"Al filo de lo imposible"* saioan hain zuzen ere. *"Bájame una estrella"* dokumentala ere egin zuen 1992an, Miriam Garcia Pascual eskalatzaile aitzindariari buruzkoa eta hark idatzitako egunerokoan oinarriturik.

Halaber, *"El Viaje"* izenburukoa egin du, bai eta euskal alpinismoaren historiari buruzko sorta bat ere.

## Idazlea 
Liburuen arloan, *"Cuando la luna cambie. Historia de una expedición al Karakorum"* (Desnivel, 2000), *"Cita con la cumbre. Una historia de tragedia y amistad en el K2"* (Desnivel, 2011) eta *"¿Cuánto es mucho tiempo? Retazos del camino"* (Desnivel, 2020) idatzi ditu bestela.

## Sariak 
2018ko abenduan Bilbon, Mendi Film Festivalen WOP fundazioaren saria jaso zuen, alpinista moduan bere ibilbideagatik eta eredu moduan superazio, ausardia eta konpromisoan.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko alpinismoaren historia
* Bilbotar ospetsuen zerrenda
* Dokumentalak Euskal Herrian

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Biografia laburra "Desnivel" argitaletxeko webgunean
Max Euwe

**Machgielis (Max) Euwe** (Watergraafsmeer, 1901eko maiatzaren 20a - Amsterdam, 1981eko azaroaren 26a) nederlandar xake jokalaria izan zen, munduko xake txapelduna 1935etik 1937 arte. Matematika ikasketak burutu eta matematika irakasle izan zen, Rotterdamen lehenengo eta Amsterdamen ondoren; bere matematika ezagutzak erabili zituen xake problemak ebazteko.

Herberehetako xake txapelduna izan zen 1921etik 1935 arte. 1935ean, 30 partidako lehiaren ostean, orduko munduko txapeldun zen Alexander Alekhine garaitu zuen. Txapeldun titulua Alekhineren beraren aurka galdu zuen 1937an. 1946an, Alekhine hil zenean, batzuek uste zuten automatikoki Euweri zegokiola txapeldun titulua, baina Euwek, titulua eskuratzeko, Hagan beste lau jokalarirekin batera jokatu zen torneo batean parte hartzea onartu zuen. Azken lekuan geratu zen, eta Mikhail Botvinnik izan zen txapeldun berria.

1970 eta 1980 artean FIDEko presidente izan zen. Xakeari buruzko hainbat liburu ere idatzi zituen.

## Kanpo estekak 
*  Chessgames
Lur Jareak

thumb|300px|Lur Jareak barrutia osatzen duten udalerrien mapa
**Lur Jareak** () XVI. mendetik aurrera Gaztelako Koroaren azpian zeuden Arabako hainbat lurrei eman zitzaien izena da. Lur Jareak ziren Gasteiz eta hogei Erdi Aroko herriak ez ziren lur guztiak. XVIII. mendetik aurrera Gasteizko kuadrilla kenduta Arabako beste lurralde guztiak izendatzeko erabiltzen zen.

1987tik aurrear "Lur Jareak" izena Arabako Biltzar Nagusietako hiru hauteskunde-barrutietako baten izena da. Hautaketa kudarillaka antolatu beharrean beste eredu bat jarraitzen du: Gasteizko kuadrilla, Aiaraldea eta Lur Jareak. Bertan biltzen dira Zuia-Gorbeialdea, Aguraingo kuadrilla, Añanako kuadrilla, Arabako mendialdea eta Arabako Errioxako kuadrilla. 2003. urterarte 6 biltzarkide hautatzen zituzten. 2007ko hauteskundeen ostean 51 biltzarkideetatik 7 hautatzen dituzte.

## Hauteskunde emaitzak 
* 2015eko foru hauteskundeak:
** EAJ: 3
** EH Bildu: 2
** PP: 1
** Podemos-Ahal Dugu: 1

* 2011ko foru hauteskundeak:
** EAJ: 2
** Bildu: 2
** PP: 2
** PSE-EE: 1

* 2007ko foru hauteskundeak:
** EAJ: 3
** PP: 2
** Eusko Abertzale Ekintza: 1
** PSE-EE: 1

## Kanpo estekak
Jamestown (Santa Helena)

**Jamestown** Erresuma Batuaren menpe dagoen Santa Helena, Ascension eta Tristan da Cunha lurraldearen hiriburua eta aldi berean Santa Helena uhartearen hiriburu ere bada, 714 biztanlerekin. Uhartearen ipar-mendebaldeko kostan dago eta itsas portu bat du. Uharteko errepide eta komunikazio-sarearen erdigunea da. Hiria 1659an sortu zuten ingelesek; Bermudaren ondoren Erresuma Batuaren menpeko bigarren lurralde zaharrena izanik.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Obskurantismo

[thumb|[Johannes Reuchlin humanista erlijio obskurantismoaren aurka borrokatu zen.]]
**Obskurantismoa** jendartean ezjakintasuna zabaltzen duen edonolako ideologia da, jakintza elite baten esku utzita. Elite horrek aginte politiko eta soziala izaten du.

## Kanpo estekak
Oier Barrado

**Oier Barrado Sarria** (Leioa, Bizkaia, 1988ko abuztuaren 8a - ) euskal herritar futbolari ohia da, Leioako kapitaina izandakoa. Zentral postuan jokatzen zuen.

## Estatistikak 
*2020ko maiatzak 18an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Odol-analisi

**Odol-analisia** odolaren azterketa fisiko-kimikoan datza, gizabanako baten hainbat gaixotasun antzeman ahal izateko edo bere organoen funtzionamendua aztertu ahal izateko. Odola besoaren zain batetik atera ohi da, xiringa esteril baten bidez.

Balio handiko tresna diagnostikoa da odol-analisia. Sarritan, hori da sendagileak eskatzen duen lehenengo froga analitikoa gaixotasun bat hauteman ahal izateko. Pazienteak, eskuarki, baraurik dago odola ateratzen zaionean, elikagaiak hartzeak parametro biokimiko batzuk (glukosa, triglizeridoak...) aldatzen dituelako.

## Parametroak eta maila normalak 
Odol-analisi batek aztertzen dituen ohiko parametroak beheko tauletan agertzen dira. Bertan, kontzentrazio normalak azaltzen dira, eta baita hainbat gaixotasunek sortzen dituzten aldaketak maila horietan:

## Hemograma 
## Biokimika 
## Beste azterketa batzuk 
Goian aipatutako parametroez gain, odol-analisi baten bidez gauza gehiago jakin daitezke:

* Odol taldea (A,B,AB,O) eta Rh-a
* serologia: antigorputzen ikerketa (gizabanako batek gaixotasun infekziosoa duen jakiteko)
* hemokultiboa
* hormonen ikerketa
* autoantigorputzen ikerketa (gaixotasun autoimmuneak hautemateko)
* markatzaile tumoralen bilaketa (hainbat minbizi antzemateko; PSA, esterako)

## Kanpo estekak 
* Odol-analisiak deszifratu nahian