open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zortziko hiruna

[thumb|Zortziko hiruna, Vallseko Haurren Talde Zaharrak kargatua, III. [Jorba-Preciados Txapelketa Handia|Jorba-Preciados Txapelketa Handian, Bartzelonan, 1966an. 1957ko Santa Ursula festatik, gaztelua ez zela lortzen.]]
[thumb|[Sabadell|Sabadelleko Castellers de Sabadelleko 2011ko Jai Nagusian egindako zortziko hiruna.]]
**Zortziko hiruna** () 8 solairuko altuerako *castell* bat da, 3 pertsona dituena solairu enborrean, goiko hiru solairuak izan ezik. Azken horiek, gaztelu gehienetan bezala, *doso* bikote batek, *aixecador* batek eta *enxaneta* batek osatzen dituzte.  ere esaten zaio; izan ere, castellen egitura ugarien oinarria da (horren mende daude zenbait gaztelu garrantzitsu ere, hala nola zortziko bostena edo bederatziko hiruna forruarekin), eta  talde batek lortzen duenean, talde errespetagarritzat hartzen da.

Goiko heldulekuak gazteluaren gainean duen funtzionamendua zutabe bakoitzak definitzen duena da, eta haurrak dira hiruko erreferentzia nagusiak markatzen dituen puntua: Zutoin bakoitza *rengla*, *eskuina/betea* eta *ezkerra/hutsa* izenarekin bereizten da, nahiz eta izen horiek aldatu egiten diren gauden eremu geografikoaren arabera. Goiko dosoetako bat (eskumako bikoa) *rengla* izenez ezagutzen den bosgarren zutabearen sorbaldaren gainean jartzen da erabat; beste *bi*koa (*bi irekia*), berriz, hanka irekiz jartzen da, oin bakoitza beste bosten sorbaldaren gainean duela. *Aixecadorea* rengla ezkertiarretik/hutsetik igotzen da, eta enxaneta eta bi irekia eskuinetik/betetik muntatzen dira. Horrek azaltzen du zergatik betetzen eta husten diren eskuineko eta ezkerreko pilareak. Azkenik, enxaneta beti jaisten da renglatik.

Gaur egun, zortziko hirunakoa da forruaren eta/edo eskulekuaren laguntzarik gabe inoiz deskargatu den hiruko egitura maximoa (altuerari dagokionez). Valls-eko Haurren Talde Zaharrak eta Valls-eko Haurren Koadrila Gazteek bederatziko hiruna forrurik gabe egitea lortu zuten 2019ko Vallseko Santa Ursula jaian; Castellers de Vilafrancakoek, saiatu arren, ez dute lortu kargatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guy Fawkesen maskara

thumb|315x315px|Manifestari bat maskara batekin.
**Guy Fawkesen maskara** Guy Fawkes-en irudikapen estilizatua da. Bolboraren Konspirazioko kiderik ezagunena da Guy Fawkes, 1605eko azaroaren 5ean Lorden Ganbera suntsitzeko saiakera.  Maskararen erabilpenak erro sakonak ditu Guy Fawkes Gaueko ospakizunen artean.

David Lloyd ilustratzaileak aurpegi irribarretsu bat, masail gorriak, bibote handi bat gorantz bi muturretan, eta bizar bertikal puntazorrotz mehe bat estilizatu zituen; diseinua protesta batean erabiltzen zen, *V for Vendetta* lanean (1982 – 1989) eta 2005ean oso ezaguna egin zen filmean erabili ostean. Web foroetan agertu ondoren, Anonymous talde hacktibistarentzat ezaguna zen sinbolo bihurtu zen, eta horregatik **Anonymous Maskara** ezizena ere jaso du.

## Jatorria 
1605eko Bolboraren Konspirazioa aspaldi ospatzen hasi zen, gogoko ez zituzten pertsonen panpinak errez. XVIII. mendearen amaieran, Guy Fawkes-eko efigie grotesko maskaratuekin dirua eskatzen zuten haurren inguruko informazioak agertu ziren, eta azaroaren 5ean Guy Fawkes Gaua izenez ezagutu zen, nahiz eta askok nahiago duten "Bonfire Night" terminoa. 
 
1847an, *The Lancetek* "*Notes of A Case of Death From Fright*" argitaratu zuen. Bi urteko mutiko baten heriotza Guy Fawkes maskara gorria erabiliz haur bat ikusteak eragindako izuagatik gertatu zela esanez.

XX. mendean, Erresuma Batuan, Guy Fawkes kartoizko edo paperezko maskara merke ugari saldu zizkieten haurrei udazkenero, edo doan komikietan banatu; 1980ko hamarkadan, gero eta ezagunagoa egin zen Halloween, Guy Fawkes Gauaren ordez. 1958an, Guy Fawkes-en maskarak erabiltzea aipatu zuten, Mendebaldeko Australiako Parlamentuan egindako eztabaida batean, gauez aurpegi-maskara bat eduki izanaren adibide gisa (teknikoki legez kanpokoa izan arren). J.J. Bradyk hau esan zuen: "une batean, ohikoa zen Guy Fawkesen gauean maskarak erabiltzea. Beraz, gaur gauean norbait Guy Fawkes maskara erabiltzen ari bada, nik, polizia-ministro gisa, behar bezala aitzakiatuta dagoela ikusiko dut".

Istorioa garatzean, David Lloyd ilustratzaileak eskuz idatzitako ohar bat egin zuen: "Zergatik ez dugu Guy Fawkes berpiztu gisa erretratatzen, osorik papier-mâché maskaretako batekin, kapa batekin eta kapela koniko batean? Oso arraroa irudituko litzaioke Guy Fawkesi urte hauetan guztietan merezi duen irudia. Ez genuke tipoa erre beharko azaroaren 5ean, baizik eta Legebiltzarra lehertarazten saiatu dela ospatu!" Alan Moore idazleak esan zuen, Lloyden ideiaren ondorioz, "Nire buruaren zati guztiak bat-batean erori ziren, Guy Fawkes maskara baten irudi bakarraren atzean elkartuta". Era berean, "ikonografia ingelesaren memoriatik purgatzen ari zen puntuan hartu zuen irudia interesgarria zela" adierazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Desgaitasuna duten Pertsonen Nazioarteko Eguna

1992ko abenduaren 3an, Nazio Batuen Ezinduen Hamarkadaren amaieran (1983-1992), Batzar Nagusiak, 47/3 Ebazpenaren bidez, abenduaren 3a **Desgaitasuna duten Pertsonen Nazioarteko Eguna** izendatu zuen. Hamarkada hura desgaitasuna duten pertsonen egoera etengabe hobetzera eta haien aukera-berdintasuna lortzera zuzendutako sentsibilizaziorako eta ekintzarako neurrien garaia izan zen. Ondoren, Asanbladak dei egin zien estatu kideei Egunaren ospakizuna nabarmentzeko, eta horrela, desgaitasuna duten pertsonen gizarteratze handiagoa sustatzeko. 2017. urteko abenduaren 3an, Nazio Batuen Erakundeak hilabete lehenago sortutako ezintasunaren bandera jaso zuen.

### Urte bakoitzeko gaiak eta oroitzapenak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Down Sindromearen Nazioarteko Eguna
* Giza Eskubideen Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* Desgaitasuna duten Pertsonen Nazioarteko Egunaren webgune ofiziala. (ingelesez)
Aribeko udaletxea

**Aribeko udaletxea** Aribe nafar udalerriko udaletxea da.

Aribeko Udalaren egoitza da eta herrigunean kokatuta da.

## Eraikina 
Egitura inguruko arkitekturarekin identifikatzen da. 1958an eraiki zuten. Hiru solairu eta lau fatxada ditu. Beste erabilera batzuetarako ere balio du, hala nola albaitaritzako kontsultategia eta etxebizitza. Udalak aurretik beste egoitza bat izan zuen, gaur egun Gardia Zibilak erabiltzen duena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Aribe

## Kanpo estekak
Amazonomakia

thumb|Atikako erliebe bat, Atenasko museoan.

**Amazonomakia,** literalki amazonen borroka, gai ikonografiko ohikoa da antzinate greko eta erromatarrean, eta bai ontzi zeramikoetan, bai monumentuen edo sarkofagoen erliebeetan sarri irudikatuta dago.

Emakume gudarien herri mitiko honen eta greziarren arteko borroken irudikapenak dira, eta, batez ere, honako pertsonaia hauek agertzen dira eszenetan: Teseo, Hipolita erregina harrapatu zuen heroia (edo Antiope, autoreen arabera); Akiles, Pentesilearen aurka irabazi zuena Troiaren aurrean, edo Herakles.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Horst Eckel

**Horst Eckel** (Vogelbach, 1932ko otsailaren 8a - Landstuhl,  2021eko abenduaren 3a) alemaniar futbolaria izan zen.

1. FC Kaiserslautern taldean jokatu zuen eta Bundesliga irabazi zuen 1951n eta 1953an.

32 aldiz jokatu zuen Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin. 1954ko Munduko Futbol Txapelketa irabazi zuen eta 1958koa ere jokatu zuen. 1954ko finaletik bizirik atera zen azkena izan zen, "Bernako miraria" deitua.
Olimpia Fulvia Morata

**Olimpia Fulvia Morata** (Ferrara, 1526 &ndash; Heidelberg, 1555eko urriaren 26a) italiar humanista eta protestantea izan zen, eta erlijioarekin eta pentsamenduarekin lotutako hainbat lan idatzi zituen.

## Ibilbidea 
### Prestakuntza 
Bere aita, Fulvio Pellegrino Morato, Este Etxeko tutorea zen, eta horregatik, ezagutzaz inguratuta hazi zen, Ferrarako dukearen seme-alaba gazteei ematen zizkien aitaren klaseak aprobetxatuz. Bere ama Lukrezia Gozzi zen. Hamabi urte zituela, jariotasunez hitz egiten zuen antzinako latina eta grekoa, eta Ana de Esteren lankide izendatu zuten. Elite intelektualarekin harremana izan eta Zizeronen edo Kalbinoren obretarako sarbidea izan zuen gortean.

### Helduaroa 
1546an, aita gaixoa zaintzeko utzi zuen gortea, eta neba-arreben heziketaz arduratu zen. Aita protestante egin zen, eta Moratak berehala besarkatu zituen Lutero eta Kalbinoren doktrinak. Gortera itzultzean, Ana de Este Francisco de Guisarekin ezkondu zen, eta berak denbora eman zuen filosofia ikasten eta Gasparo Sardirekin, De *Triplici Philosophia* eskaini zionarekin, korrespondentzia izaten.

Ana de Esteren egoera berriarekin, eta 1548an aita hil ondoren, gortea utzi zuen.

Urtebete geroago, medikuntza eta filosofiako ikasle gazte bat, Andreas Grundler von Schweinfurt, ezagutu zuen Bavarian eta harekin ezkondu zen 1550ean eliza protestantean. Italian urte gutxi batzuk bizi eta gero, bikotea Alemaniara joan zen, Moratak ikasketak jarraitzeko, testu klasikoetan eta Biblian sakonduz. 1554an, senarra Espainiako tropak sendatzeko jaioterrira bidali zuten eta lagundu egin zion.

1553an Brandeburgoko Albertok Schweinfurten jabetza hartu zuen, Karlos V.aren tropa inperialek hiri horretan egindako erasoaren ondoren. Heidelberg-era ihes egin behar izan zuten Moratak erreforma protestantearen alde egiteagatik. Europako hainbat gortetan babesa bilatu zuten, eta Erbach-ekoan lortu zuten.

Heidelbergo Unibertsitatean katedra bat bete zuen.

Morata 1555eko urriaren 26an, 29 urte zituela, hil egin zen Heidelbergen, Europako hainbat hiritan izandako izurritearen ondorioz.

Haren lana hil ondoren, 1558an, Celio Curionek argitaratu zuen Basilean: gutunak, olerkiak eta gutunak latinez eta grekoz.

## Lanak 
* *Olympiae Fulviae Moratae Foeminaw doctissimae ac plane divinae Opera omnia quae hactenus invenire potuerunt; cum erudotorum testimoniis et laudibus. Hippolitae Taurellae Elegia elegantissima. Quibus Coelii S. C. selectae Epistolae ac orationes accesserunt*, Basilae, apud Petrum Pernam MDLXX
* Lettere, in «Opuscoli e *lettere* di riformatori italiani del Cinquecento», Bari 1927
* *Epistolarioa* (1540-1555)
* Opere, a cura di Lanfranco Caretti: vol. I, *Epistolae*; II, Orationes, Dialogi et Carmina, Ferrara, Deputazione Provinciale Ferrarese di Storia Patria 1954

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araceli Sánchez Urkixo

**Araceli Sánchez Urkixo** (Sestao, Bizkaia, 1920 &ndash; Cabuérniga, Kantabria, 2010) Espainian bide, ubide eta portuetako ingeniari gisa 1957an lan egin zuen lehen emakumea izan zen.

## Ibilbide profesionala 
Araceli Sánchez Urkixo obra hidraulikoetako ingeniari zibil gisa graduatu zen Moskuko Energia Institutuan, 1949an. Uzbekistanen hasi zen ingeniari lanetan. Bost urtez aritu zen Erdialdeko Asian zentral hidraulikoak eta linea elektrikoak eraikitzen. Akordio bat izan zen Espainiako Gerra Zibilean erbesteratutako Errusiako haurren titulu sobietarrak aitortzeko. 1956aren amaieran, Araceli Sánchez Urkixo Espainiara itzuli zen. 1957an Isodel enpresan hasi zen lanean Madrilen, eta 1987an erretiroa hartu zuen arte lan egin zuen.

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak
Ariako udaletxea

**Ariako udaletxea** Aria nafar udalerriko udaletxea da.

Ariako Udalaren egoitza da eta goialdean kokatuta da.

## Eraikina 
Eraikina eraiki berria da. Sotoa, hiru solairu goratuak eta arkupea ditu. Kanpoko fatxadetan, emokadura eta harria tartekatzen dira elementu gisa. Bere arkitektura inguruko tradizioan integratzen da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Aria

## Kanpo estekak
Surasundari

[thumb|350x350px|Surasundari bat [Khajuraho|Khajurahoko tenplu batean]]
Indiako artean, **surasundari** bat ("zeruko edertasuna", hitzez hitz) dontzeila gazte bat da, emakumeen edertasuna eta sentsualitate dotorea bereizten dituena.

Santutegi budistek eta jainistek *yakshi* eta beste espiritu batzuen itxurako irudi sentsualak aurkeztu dituzte K.a. II. mendetik. Hala ere, surasundari motiboak protagonismo handiagoa hartu zuen Indiako tenpluaren arkitekturan IX. mendearen hasieran. *Shilpa-Prakasha*, XIX. mendeko arkitektura-tratatu tantrikoa surasundaririk gabeko tenplu edo monumentu bat behe-mailako eta alferrikako gisa deskribatzen zuen. XV. mendeko *Kshirarnava* testuak dio surasundariak beherantz begira (*adho-drishti*) irudikatu behar direla, norbaiti begiratu gabe.

Tenpluko eskulturetan, surasundariak jainko-jainkosen laguntzaile gisa irudikatzen dira maiz. Dantzariak ere badira. Salabhanjika bat edo zuhaitz-ninfa bat surasundari baten beste aldaera bat da.
 
Hainbat modutan interpretatzen da surasundarien presentzia santutegi erlijiosoetan. Interpretazio espiritual bat shakti (emakumeen energia kosmikoa) ordezkatzen dutela da, eta ausarta eta ahalduntzailea dela esan daiteke. Interpretazio sekular bat da tenplua enkargatu zuen erregearen oparotasuna irudikatzen dutela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koldo Alijostes

**Koldo Alijostes Bordagarai**. (Amezketa, 1962). Teknologia irakaslea eta IKT arduraduna izan da urtetan Gasteizko Koldo Mitxelena Institutuan. Historia eta Euskal Herriko mitologia du maite. Memoria historikoa landua du Interneten, baita euskal mitologia ere. *Euskal Herriko mitologiaren jainkoak eta jeinuak* liburuaren egile da, eta gai bereko *Euskal Herriko Pertsonaia Mitologikoak*. "Gure historia etxez etxe" proiektuan ekarpenak egin ditu: *Bizitzak* liburuan (Pamiela, 2020) bere familiako istorioak, bere familiako historia kontatu zuen.

## Erreferentziak
María Josefa Larunbe

**María Josefa Larunbe Goñi** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1700- Ibidem, 1757ko abenduaren 4a) inprimatzailea eta liburu-saltzailea izan zen. 1721ean Pedro José Ezkerro Sainz de Etxabarrirekin ezkondu zen, Juan José Ezkerro inprimatzaile eta liburu-saltzailearen semea. 1755ean senarra hil zenean, negozioaren eta liburutegiaren titular gisa agertu zen, bi urte geroago hil zen arte.

## Biografia 
Aitaginarreba hil ondoren, Juan José Ezkerro, 1727an, Pedro José Ezkerro Sainz de Etxabarri senarrak hartu zuen familiaren negozioaren ardura, 1755ean hil zen arte.

Maria Josebaren neba Vicente de Larunbe Goñi hamabi urterekin hasi zen ikastun gisa bere koinatuaren inprimategian, eta bertan jarraitu zuen ofizial inprimatzaile maila lortu zuenean.

Senarrak Cadizera 1746 eta 1753an egindako bidaietan, senarrari eta anai-arrebei senitarteko batek utzitako herentzia kobratzeko, inprenta eta liburu-dendaren negozioaren buru jarri zen, eta, ondorioz, Nafarroako Errege Kontseiluan tramitatu behar ziren inprimatze-baimenen eskaera sinatu zuen. 

Senarra hil zenean, 1755ean, bere ordez izendatu zuten negozioaren titular, bere seme eta oinordeko José Miguelek baitzuen zuzendaritza. Horregatik, 1755 eta 1756 bitartean, bere tailerrean inprimatutako lanen inprenta oinetan “Pedro José Ezkerroren alarguna” gisa agertu zen.

1757ko abenduaren 4an hil zen, “La Tejeria kalean, istripu baten ondorioz eta inolako sakramenturik jaso gabe”, eta Nafarroako hiriburuko mertzenario komentuan lurperatu zuten. Haren seme José Miguel izan zen negozioaren burua, eta 26 urtez kudeatu zuen.

## Bibliografia 
*  *Escribir e imprimir: el libro en el Reino de Navarra en el siglo XVIII*. Pamplona, Gobierno de Navarra, 2007.
*  *Los libros de un Reino. Historia de la edición en Navarra (1490-1841)*. Pamplona, Gobierno de Navarra, 2015.
*  *Ensayo de Bibliografía Navarra : Desde la creación de la imprenta en Pamplona hasta el año 1910*. Pamplona, Institución Príncipe de Viana, etcétera, 1947-1964, IX v.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BINADI Nafarroako Liburutegi Digitala
* Nafarroako Ondare Bibliografikoaren Katalogo Kolektiboa
* Espainiako Ondare Bibliografikoaren Katalogo Kolektiboa (EKPB)
Mercatorren serie

Matematikan, **Mercator seriea** edo **Newton–Mercator seriea** logaritmo naturalen Taylorren seriea da:

: \ln (1+x) \;=\; x \,-\, \frac{x^2}{2} \,+\, \frac{x^3}{3} \,-\, \frac{x^4}{4} \,+\, \cdots.

Idazkera batukaria erabiliz idatzia,

: \ln (1+x) \;=\; \sum_{n=1}^\infty \frac{(-1)^{n+1}}{n} x^n.

Serieak logaritmo naturalarekin bat egiten du (aldagaia 1 mugitua) &#x2212;1&nbsp;\frac{d}{dx} \ln x = \frac{1}{x} baldintzatik hasiz.

Bestela

: 1 - t + t^2 - \cdots + (-t)^{n-1} = \frac{1 - (-t)^n}{1+t}

serie geometriko finituarekin has daiteke (*t*&nbsp;≠&nbsp;&#x2212;1) eta hau lortzen da:

: \frac{1}{1+t} = 1 - t + t^2 - \cdots + (-t)^{n-1} + \frac{(-t)^n}{1+t}.

Beraz:

: \int_0^x \frac{dt}{1+t} = \int_0^x \left( 1 - t + t^2 - \cdots + (-t)^{n-1} + \frac{(-t)^n}{1+t} \right)\, dt

eta gaiz gai integratuz,

: \ln(1+x) = x - \frac{x^2}{2} + \frac{x^3}{3} - \cdots + (-1)^{n-1}\frac{x^n}{n} + (-1)^n \int_0^x \frac{t^n}{1+t} \,dt.

Baldin eta &#x2212;1&nbsp;n \to \infty doanean.

Adierazpen hori *k* aldiz gehiago integra daiteke iterazioz, hau lortzeko:

: -xA_k(x)+B_k(x) \ln (1+x) = \sum_{n=1}^\infty (-1)^{n-1}\frac{x^{n+k}}{n(n+1)\cdots (n+k)},

non

: A_k(x) = \frac{1}{k!}\sum_{m=0}^k{k \choose m}x^m\sum_{l=1}^{k-m}\frac{(-x)^{l-1}}{l}

eta

: B_k(x)=\frac{1}{k!}(1+x)^k

x-ren polinomioak diren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pretty Yende

**Pretty Yende** (Mpumalangako probintzia, 1985eko martxoaren 6a) Hego Afrikako abeslari lirikoa (sopranoa) da. 

## Datu biografikoak 
La Scalako akademia lirikoan ikasi zuen. Kantu lirikoko nazioarteko zenbait lehiaketatan parte hartu zuen, eta horietako batzuk irabazi egin zituen, besteak beste,  Operalia 2011n. Bi urte berandutago, 2013an, Ikhamangaren Ordenaren zilarrezko domina eman zioten. Urte berean  New Yorkeko Metropolitan Opera Housen hasi zen.

1985ean jaio zen, Hego-Afrikako erregimenak oraindik apartheidaren politika segregazionista aplikatzen zuenean. Thandukukhanyan hazi zen, Piet Retief-en, Transvaal-eko hiri batean. Léo Delibesen *Loreen* Bikoteak irudiztatutako publizitate-iragarki bati esker ezagutu zuen Opera. Hamasei urte zituela, kantu-lehiaketa bat irabazi zuen, eta horri esker, entzunaldi batean sartzeko aukera izan zuen Lurmuturreko Unibertsitateko Hego Afrikako Musika Eskolan.

## Lanak eta sariak 
Hans Gabor Belvedere eta Montserrat Caballé nazioarteko lehiaketetan jaso zuen saria 2009an. George Gershwinen *Porgy* and Bessen obraren Clararen pertsonaia interpretatu zuen Lurmutur Hiriko () opera-taldeak Erresuma Batuan egindako biran. Urte bat beranduago, Vincenzo Bellini nazioarteko kantu-lehiaketako lehen saria lortu zuen. Garai hartan hasi zen Scalako akademia lirikoan ikasten.  2011n, Operalia kantu-lehiaketako lehen saria lortu zuen sopranoak. 

Pretty Yendek lNew Yorkeko Metropolitan Operan kantatu zuen lehen aldiz 2013ko urtarrilean. Emanaldiak hasi baino hilabete lehenago, Nino Machaidze ordezkatzeko deitu zioten.  Adèle-ren rola interpretatu zuen Rossiniren El *Comte Ory operan*.  

City Press astekariak ezarritako "100 World Class South Africans"-en zerrendan ere badago. 

[6] 2014. urtean, Opera Awards nazioarteko kantari gazteen kategoriarako izendatu zuten. Metropolitan Operara itzultzeko, Pamina interpretatu zuen Mozarten Txirula magikoan. New York-eko Carnegie Hall-en eta Washington-eko  Kennedy Center-en eskaini zituen emanaldiak. Horiez gain, Rosinaren pertsonaia interpretatu zuen *El barbero de Sevilla operan*, Bastillako Operan, Parisen, 2016ko otsailean. Beranduago, Gaetano Donizettiren *Lucía de* Lammermoor operaren protagonista izan zen 2016ko urrian eta azaroan Bastillako Operan. Arrakasta handia izan zuen.

## Goraipamenak 
2013. urtean, Jacob Zuma Hegoafrikako presidenteak Ikhamangaren ordenaren zilarrezko domina eman zion sopranoari. Nazioarteko arrakastengatik nabarmendu zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pretty Yende✮♫ "Il Bacio"/Kusswalzer von Luigi Arditi
Transbaikal

**Transbaikal**, **Transbaikalia** edo ***Zabaikal*** (, *Zabaikalie*), **Dauria** izenez ere deitua, Baikal aintziraren ekialdean dagoen erregioa da Errusian (izena ematen dio), Errusian. Dauria izena daur herriaeren jatorrizko lurraldea delako da. Emakume batek animalia berezi batzuei ematen die izena. Erregioak hartzen ditu Buriatiako errepublika, Zabaikal krai administratiboa eta Irkutsk probintziaren zati bat.

1.000 km inguru ditu iparraldetik hegoaldera, Patomeko mesetatik eta Iparraldeko Baikaleko mesetatik Errusia eta Mongolia arteko mugaraino. Eta, halaber, 1.000 km mendebaldetik (Baikal lakutik) ekialdera, Xilka ibaiaren eta Argun ibaiaren arteko elkargunera, Amur ibaia osatzen dutelarik puntu horretan. Transbaikaleko estepak eta hezeguneak Dauriako Erreserba Naturalak babesten ditu. Erreserba hori «Dauriako paisaiak» izeneko lekuaren parte delarik halaber, UNESCOk Gizateriaren Ondare gisa inskribatua 2017an.

## Historia 
Tsarren garaian, Nertxinsk (lehenbizi) eta Txita geroago hiriburua zituen oblast eskualde bat izan zen.

Iraultza sobietarra gertatu ondoren, Errusiako Gerra Zibilaren kontestuan, 1918ko maiatzean, ataman kosako batek, Grigori Semenovek (1890-1946) Transbaikalko behin-behineko gobernu bat osatu zuen, buriatiarrek sorturiko Buriat Ulus izeneko entitatearekin batera. Estatu Batuen, Frantziaren eta Japoniaren laguntzarekin, sobietar komunisten kontrako kontrabotere pseudo-independente bat (japoniarren babes militarrarekin) izan zen 1920ko apirilera arte, non sobietar kontrolpean geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mongoliako goi-lautada

**Mongoliako goi-lautada** Erdialdeko Asiako goi-lautadaren zatia da eta 3.200.000 kilometro koadroko (1,200.000 m2) azalera du gutxi gorabehera. Ekialdean Khingan Handiko mendiak ditu, hegoaldean Yin mendiak, mendebaldean Altai mendiak eta iparraldean Saian eta Khentii mendiak. Lautadan Gobi basamortua eta estepa lehorreko eskualdeak kokatzen dira. 1.000tik 1.500 metrora bitarteko altuera du, Hulunbuir izanik punturik baxuena eta Altain altuena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asiako geografia.

## Kanpo estekak 
* 
*
Abiatze (informatika)

thumb|Abiatze-prozesuaren urrats kontzeptualak.
Informatikan, **abiatzea, hasieratzea** edo **abioa** (ingelesez: ***bootstrapping***, boot edo ***booting***) konputagailua martxan jartzen denean abiatzen den prozesua da, BIOS memoriatik bideratuta. Prozesu horren ondorioz sistema eragilearen nukleoa (kernel) kargatzen da memorian, eta gailuak erabiltzeko prest geratzen dira.

## Abiatze-kargatzailea 
[thumb|GNU/Linux ([Knoppix) abiatzen.]]
*Abiatze-kargatzailea edo -kudeatzailea* (ingelesez: *bootloader*) programa sinple bat da, funtzio nagusitzat sistema eragilea memorian kargatzea duena. Hori lortzeko, normalean, urrats anitzeko abiatze-kargagailuak erabiltzen dira, zeinetan zenbait urrats sinple ematen dira sistema eragilea memorian kargatu ahal izateko.

Sistema memorian kargatzeaz ohiko funtzionamendurako beharrezkoak diren gailuen eta bestelako programen kontrolatzaileak (driver) kargatu ohi dira ere.

Linux sistema eragilean LILO edo Grub dira sistema eragilea memorian kargatzeko erabiltzen diren ohiko kargatzaileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeta Reticuli

**Zeta Reticuli** (ζ Ret / ζ Reticuli) izar-sistema bitar zabala da Lurretik 39,5 argi-urtera (12 parsecs) dagoena, Reticulum konstelazio australean. Bisualki, bi osagaien arteko tartea 310 arku-segundokoa da; beraz, parea begi hutsez desberdin daiteke, hegoaldeko hemisferiotik izar bikoitz gisa, zeru oso ilunetan.

Sistemaren bi osagaiek antzeko distira dute —magnitudeak +5,54 eta +5,24—, eta, hain zuzen, oso antzeko izarrak dira. Bi izarrek antzeko ezaugarriak dituzte Eguzkiarekin, baina Zeta 2 Reticuli (HD 20807 / HR 1010) da Eguzkiaren antzekoena, G0V motako espektro-mota du eta 5795 K-ko azaleko tenperatura. Distira ere ia eguzki-argitasunaren berdin-berdina den argiarekin, eta izar-zatien disko batek orbitatzen du. Zeta 1 Reticuli (HD 20766 / HR 1006) G2V motakoa da eta 5675 K tenperaturakoa; haren argitasuna Eguzkiarena baino % 90 handiagoa da.

Bi izarren arteko angelu-distantzia eta eguzki-sistemarekiko distantzia kontuan hartuta, bien arteko benetako bereizketa 3.750 UA da. Sistemaren periodo orbitala 170.000 urtetik gorakoa da; beraz, ez da harritzekoa inolako mugimendu orbitalik ez izatea. Hala ere, espazioko mugimendu komunak erakusten du benetako sistema bitarra osatzen dutela. Jatorri bera duten Zeta Herculis izar-elkarteko kideak dira.

Gliese 118 Zeta Reticuli izar-sistematik hurbilen dagoen izarra da, 2,8 argi-urtera.

## Ufologia 
Betty eta Barney Hill senar-emazte estatubatuarrak famatu egin ziren, 1961eko irailaren 19tik 20ra ustezko izaki estralurtarrek bahitu zituztela esan ondoren. Bikoteak kontatutako istorioari “Hillen abdukzioa” esaten zaio, eta, batzuetan, “**Zeta Reticuli** afera”. Era berean, Carlos Jesús espainiar igarle ezagunak, izar honen izena aipatu ohi zuen, nahiz eta **Raticulín** gisa ahoskatu, eta bertan jaio zela aipatzen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saúl Lisazo

**Saúl Gustavo Lisazo Oscoidi** (Los Toldosen, Argentinako Buenos Aires probintzian, 1956ko ekainaren 1ean jaioa) argentinar aktore eta futbolari ohia da.

## Biografia 
Saúl Gustavo Lisazo Oscoidi 6 anai-arrebetako bat da: Maria, Fernanda, Araceli, Alejandro, Mauricio eta Vanina. Bere haurtzaroko gertaera bat markatu zuen bere aitaren heriotza izan zen 12 urte besterik ez zituela. Futbola da bere pasioetako bat; bere aitarekin futbolean jolasten hasi zen ume txikia zela eta bere kirol gogokoena izatera iritsi zen eta munduko beste herrialde batzuetara eramango zuena. Espainian, bere bizitzako emakumea izango zena ezagutu zuen, Mónica Viedma modelo ohia, harekin ezkondu zen. Bikoteak bi seme ditu, Paula, 1999ko ekainaren 4an jaiotakoa eta Martin, 2003ko azaroaren 11n jaioa.

Sarmienton jokatu zuen 10 urtez. Argentinako Atlantan, SK Beveren eta Belgikako KV Mechelen ere jokatu zuen; eta Brasilgo Juventusen . Saulek kirola utzi behar izan zuen baina Bartzelonan jokatzen saiatu zen, belauneko lesio batek erabat uztera behartu zuen arte. 1983an, modelo izatea erabaki zuen.

1988an, Espainian arte dramatikoa ikasten hasi zen, Cristina Rotta aktore argentinarraren akademian. Bi urte eta erdi prestatzen aritu ondoren bere lehen aukera izan zuen, "El Regreso a la Isla del Tesoro" filmean. 1990eko hamarkadaren hasieran, Saúl Mexiko Hirira joan zen hegazkinean, non nazioartean ospea eman zion likore konpainia oso garrantzitsu baten irudia izan zen. Bitartean, "La Fierecilla Domada", "Tartufo" eta beste zenbait antzerki ikuskizunetan jardun zuen.

Telenobelaren lehen etenaldia 1990ean izan zen, Lucía Méndez aktore mexikarrak " Amor de Nadie " telenobela berrian bere kide izatea eskatu zuen, Latinoamerikan arrakasta handia izan zuena. Horren ostean beste telenobeletan hasi zen, hala nola, " Acapulco, Cuerpo y Alma " eta " La Jaula de Oro ", besteak beste.  Tenias que ser Tu, eta Prisionera de Amor ekoizpenetan ere izan zen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://www.telemundo.com Telemundo webgunea
* https://web.archive.org/web/20090121135730/http://msnlatino.telemundo.com/novelas/Tierra_de_Pasiones/ "Tierra de Pasiones" Webgune Ofiziala
Ilunabarra harri-lubetan III

***Anochecer en la escollera III*** Ignacio Pinazo Camarlech-en olio-pintura da, 1898 eta 1900 artean egina. Valentziako Arte Modernoaren Institutuaren bildumaren parte da, eta museoaren funtsezko lantzat hartzen da, bai eta autoreak egindako lan handienetakotzat ere. Esperanza Pinazo Martínezek utzi zion museoari, eta bisita birtual gehien jasotzen dituen zazpigarren lana da.

Obra, 1895ean artista Godellan finkatu ondoren sortu zen, bai eta Kubako porrotaren ondoren ere. Gai horren gainean lan egin zuen artistak 76. koadernoan, soldaduen eta haien zaurien efektuetan arreta jarriz.  *Anochecer en la escollera III* oso gai desberdina da, baina horiekin bat datoz konposizio- eta forma-alderdiak, hala nola eserita dauden irudien kokapena eta portuko irudiak. Hainbat emakume, bi apaiz eta ondoko beroki griseko gazte bat ikusiko ditugu. Konposizioan Caspar David Friedrich margolari alemanaren eragina ikusi da, Pinazok oso aintzat hartzen zuena, eta, bereziki, Ilargiaren irteera itsasoan ikusgai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alteritate

**Alteritatea** diziplina askotan erabiltzen den kontzeptua da, hala nola filosofia, antropologia, etnologia eta geografia. Angelo Turcoren arabera, baina baita Levy eta Lussaulten hiztegiari jarraituz ere, hauxe da alteritatea: 

 

Hitza latin berantiarreko *alteritas*etik dator, eta horrek diferentzia esan nahi du; “alteritate”ren antonimoa “identitatea” da, edo bestea bere ezberdintasunean onartzea, hala kulturaz nola erlijioz. Alteritatearen auzia eremu intelektual zabal batean agertzen da: filosofia, morala eta zuzenbidea, baita gizakiaren eta gizartearen zientziak ere. Gai hori hainbat gizarte-zientziatan aztertu da bereziki, askotan sortu zirenetik, adibidez, antropologian, edo garai klasikotik, adibidez, soziologian. Era berean, ez da esparru estetikotik at geratu; izan ere, literatura-lanekin, lan plastikoekin eta musikalekin batera, irakasgai zabal bat eskaintzen du bestearekiko harremana eta horren irudikapena aztertzeko, batez ere irudimenaren formez ari garenean. Adibide gisa aipa daitezke Edward Saïd literatura-teorikoaren lanak, batez ere Ekialdean interesatzen direnak, edo Tzvetan Todorovek gogoeta frantsesari buruz egindako lanak.

Kontzeptua Emmanuel Levinas filosofoak ere landu zuen 1967tik 1989ra bitartean idatzitako saiakera batzuetan, 1995ean argitaratutako *Alteritatea eta* *transzendentzia* bilduman jasoak. Hor, besteekiko harremanari buruzko ikerketa bat egin zuen. Larritasunezko etsipen edo isolamendu gisa deskribatzen duen bakardade horretatik ateratzeko, gizakiak bi bide har ditzake, ezagutzatik edo soziabilitatetik. Hala ere, ezagutza ez da nahikoa benetako bestea aurkitzeko, eta ezin du inola ere ordeztu soziabilitatea; berau alteritateari zuzenean lotuta dago, eta bakardadetik irtetea ahalbidetzen du. Levinas asko interesatu zen soziabilitateak alteritatearekin duen harremanarekin *Éthique et Infini* idazlanean. 1982an argitaratu zen bilduma hori, eta Emmanuel Levinas eta Philippe Nemoren arteko elkarrizketak biltzen ditu. Baieztatu du Bestea aurpegia dela, eta onartu egin behar dela. Une horretan jartzen den begiradak Bestearekin benetako topaketa sortzen du. Alteritate-erlazio batean, elkarrekiko konpromisoa dago, batak bestearekin du erantzukizuna. Autore horren irudiko, Bestea haren aurpegian aurkitu ondoren, konturatzen gara haren erantzule garela: beraz, hurbiltasun berri bat dago Besteekiko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Grollet Philippe, 2005, *Laïcité : utopie et nécessité* [archive], coédition des Éditions Labor & Espace de Libertés.
* Jodelet Denise, 2005, Formes et figures de l'altérité, in ''"L'Autre : regards psychosociaux"'' dirigé par Margarita Sanchez-Mazas et Laurent Licata, chapitre 1, , Les Presses de l'université de Grenoble, Grenoble.
* Lévinas Emmanuel, 1982, *Éthique et Infini*, Fayard, France.
* Lévinas Emmanuel, 1995, *Altérité et transcendance*, Fata Morgana, Paris.
* Lévy Jacques et Lussault Michel, 2003, ''Dictionnaire de la géographie et de l'espace des sociétés'', Paris, Berlin.

## Kanpo estekak
Adolf, der Übermensch. Schluckt Gold und redet Blech

***Adolf, der Übermensch. Schluckt Gold erredet Blech*** (euskaraz: *Adolf, supergizakia. Urrea jan eta txorakeriak esan*) John Heartfielden fotomuntaketa da, 1932ko uztailaren 17an Arbeiter-Illustrierte-Zeitungen argitaratua. Valentziako Arte Modernoaren Institutuaren funtsaren parte da.

Adolf Hitler gobernuan sartu baino lehentxeago argitaratu zen, eta diktadore izango denaren aurpegia erakusten du X izpietako gorputz batean. Gorputz horren barruan, svastika bat ikusten da bihotzean eta urrezko txanponez betetako urdaila. Bertan, autoreak argazkilaritza zientifikoa eta erradiografiak erabiltzen ditu fotomuntaketaren oinarri gisa, satira politikoa egiteko bitarteko gisa. Pertsonaiaren tripak marko alemanez eginak daude, eta NSDAPen ustezko hizkuntza antikapitalistaren kontraesana argi uzten dute.

Arbeiter-Illustrierte-Zeitung-ean argitaratu zen. KPDri lotutako argitalpena da, eta Heartfieldek 240 irudi eta portada asko egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilda Lizarazu

**Hilda María del Pilar Lizarazu** (1963ko urriaren 12a), **Hilda Lizarazu** izenez ezaguna, argentinar rock and roll abeslari eta musikagilea da.

Lizarazu Curuzú Cuatian (Corrientes) jaio zen. 1988 eta 1999 artean, Man Ray bikoteko abeslari eta teklatu nagusia izan zen, Tito Losavio gitarristarekin. Aldi berean, Charly Garcíaren taldean abeslaria izan zen. *Larga distancia* (1999) diskoaren ostean utzi zuen Man Ray, eta bere bakarkako lehen diskoa kaleratu zuen, *Gabinete de curiosidades*, 2004an.

Lizarazuk polizia aditu baten papera egin zuen *1995eko Geisha* film argentinarrean .

## Kanpo estekak 
* Man Ray Rock.com.ar webgunean
Blanc i negre

**Blanc i negre** (euskara: zuria eta beltza) ogitarteko valentziarra da. Osagai nagusiak hestebete-barietate bi direlako deitzen da horrela: lukainka (zuria) eta botifarra (beltza).

Ogitartekoa erraz prestatzen da, hestebeteak plantxan edo frijituta prestatzen baitira. Askotan, *pataketa* izeneko ogi-mota erabiltzen da.

Erabili ohi den odolkia tipularekin egiten da, baina arrozarekin ere erabil daiteke. Ohikoa da beste osagai batzuk gehitzea, hala nola aliolia, tomate frijitua, pistoa edo babak baratxuri freskoekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Nazioarteko Konbentzioa

**Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Nazioarteko Konbentzioa** Nazio Batuen Giza Eskubideen Nazioarteko Ituna da, desgaitasuna duten pertsonen eskubideak eta duintasuna babesteko helburua duena. Konbentzioa onartzen duten alderdiek sustatu, babestu eta bermatu behar dute desgaitasuna duten pertsonek giza eskubideak gozatzeko erabateko aukera dutela, eta legearen aurreko berdintasun osoa dutela.

Konbentzioa desgaitasuna duten pertsonen eskubideen aldeko mundu-mugimenduaren katalizatzaile garrantzitsua da. Horri esker, desgaitasuna duten pertsonak kontsideratzeko moduan aldaketa nabarmena gertatu da, karitate, tratamendu mediko eta gizarte-babeseko objektu gisa ikusiak izatetik, gizarteko kide oso eta berdintzat hartuak izatera, giza eskubideak dituztenak.

## Kanpo estekak
Billy Preston

**William Everett Preston** (1946ko irailaren 2a - 2006ko ekainaren 6a) musikari estatubatuarra izan zen, eta R&B, rock, soul, funk eta gospel  musika landu zituen. Preston estudioko teklista puntakoa izan zen 1960ko hamarkadan, eta Little Richard, Sam Cooke, Ray Charles, Everly Brothers, James Cleveland, Rolling Stones eta Beatles taldeak lagundu zituen organoan. Artista bakarlari gisa ospea lortzen jarraitu zuen, besteak beste, "''That's the Way God Planned It*", "*Outa-Space*", "*Will It Go Round in Circle*", "*Space Race*", "*Nothing from Nothing*" eta "*With You I'm Born Again*" abestiekin. Gainera, Prestonek "*You Are So Beautiful*" idatzi zuen, eta arrakasta #5 bihurtu zen Joe Cockeren ahotsean.

Preston da Beatlesen grabazio batean kreditua jaso zuen taldeko kidea ez zen musikari bakarra; 1969ko "*Get Back''" singlea taldearen "The Beatles with Billy Preston" gisa sinatu zuten. Beste artista batzuekin grabatzen eta jarduten jarraitu zuen, batez ere George Harrisonekin Beatlesak hautsi eta gero, eta ondoren Eric Clapton eta Rolling Stones taldeekin. 2021eko maiatzaren 12an, Rock and Rollaren Famaren Aretoak iragarri zuen Preston Musika Bikaintasunaren Sariarekin sarituko zuela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel Güell i López

**Isabel María Francisca de Paula Luisa Clementina Güell** **y López** (Bartzelona, 1872ko azaroaren 23a- ibidem, 1956ko maiatzaren 8a) konpositore katalana izan zen.

## Biografia 
Bartzelonan jaio zen 1872ko azaroaren 23an. Kuban jaiotako Isabel López Morenoren (Antonio López y López Comillasko lehen markesaren alaba) eta Eusebi Güell Bacigalupi, Güelleko lehen kondearen alaba.  Isabel María Francisca de Paula Luisa Clementina Güell y López izenekin inskribatu zuten.

Txiki-txikitatik izan zuen musikarako zaletasun handia, pianoa eta organoa jotzen zituen eta Francesca Bonnemaisonek zuzentzen zuen Emakumearen Kultura Institutuko abesbatzako partaidea ere izan zen. Pianoa eta organoa ikasi zituen Bartzelonan eta Parisen.

Bere dedikazio nagusia karitatea eta ongintza izan ziren, bere gizarte-klaseko emakume bati zegokion bezala. Bartzelonan hil zen 1956ko maiatzaren 8an. 

## Obra 
Zenbait pieza konposatu zituen, batez ere erlijio-musikakoak, eta une desberdinetan interpretatu ziren; adibidez, 1911ko apirilaren 23an, Sant Jordiren festarako Güell Kolonian egindako meza batean.  Jacint Verdaguerren olerkiak musikatu zituen eta *Te Deum* (1918) eta *Stabat Mater* (1917) ere idatzi zituen.

## Diskografia 
* "Konpositore katalanak. Sorkuntza modernista ". María Teresa Garrigosa (sopranoa) eta Heidrun Bergander (pianoa). Gidariaren eskua. Leg.Atala B-45.116-2008.

## Bizitza pertsonala 
Gaudiren mezenasa izan zen aita, eta Palau Güell edo Güell parkea bezalako lanak enkargatu zizkion. Palau Güell-en bizi izan zen gurasoekin eta anai-arrebekin nerabezarotik, 1901ean Carlos Sentmenat eta Sentmenatekin, Castelldosriuseko IX. Markesarekin ezkondu zen arte. Gaudik Merkataritza Batzordearen kaleko bikote gaztearen etxea apaindu zuen. Gaudik, Isabelen isats-pianoa sartu ezin zuenez, biolina jotzeko gomendatu zion pasadizoa kontatzen da. Hori Josep Carner-ek *Auques y abanicos, en una auca* liburuan jaso zuen gertaera hau.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Albert Corp, Esteve (1900). *Isabel Güell López. Castelldosriuseko markesa*. Andorra la Vella: Pirene.

## Kanpo estekak 
* Family Search genealogia duen orria
Andrea Ixchíu

**Andrea Ixchíu** (Guatemala, Totonicapán, 1987ko irailaren 11an, Jun K’iej) Maya Kitxe herriaren parte den herri kazetaria, autoritate komunitario eta giza eskubideen defendatzailea. *Hackeo Cultural* eta #*CuraDaTerra* proiektuen sortzailea eta *Festivales Solidarios* ekimenaren parte.

## Biografia 
Pedro Ixchíu, abokatua, eta Auri Hernández, gizarte langileak ditu guraso.

Andrea Ixchíu Biologian, Zientzia Juridikoetan eta Zinemagintzan ditu ikasketak, kazetaria da eta hainbat komunikabideetan egin du lan, besteak beste, Nomada, el Peridico eta Prensa OPAL Chile, edota Brasileko Midia Ninja-n. 

2012an Alaskako sarraskia bizi eta gero gizarte mugimenduen antolakuntzan hasi zen, komunikabideen aurrean bozeramaile izan zen eta kasua ezaguratazteko sare sozialak kudeatu zituen ere, basoaren zaindari hain zuzen ere.

Giza eskubideen defentsan aritzeagatik erasotua izan da, adibide dira 2019an korrupzioaren kontrako mobilizazioen barnean pairatutako erasoa eta 2020. urtean, egur-mozketa ilegal baten kontra egin eta gero, bere ahizpekin, Gabriela eta Lucia Ixchíu, eta Carlos Ernesto Canorekin batera erasotua izan zela salatu zuen. Urte berean, latinoamerikako emakume indigenen topagunea (ELLA) antolatzen aritu zen.

2021.urtean Glasgow-en ospatutako COP26an parte hartu du beste hainbat emakume indigenekin batera *Cura da Terra* proiektuaren baitan. Bertan ikerketa dokumentala eramaten dute aurrera, aldaketa klimatikoari lotuta Guatemalako beste emakume esanguratzuen testigantzei ahotsa emanez, Thelma Cabrera, Maggie García eta María Choc dira horiek.

## Obrak 
* Cho Ukayib’al (begirada sakona) - #ElijoDignidad (The Rules, 2019)
* Cura da Terra (2021)

## Sariak eta Aitortzak 
* 2014an Myrna Mack Fundazioaren izendapenari esker Ottawa-ko Nobel Women Initiative-ean parte hartu zuen, Sister-to-Sister Mentorship Programan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Andrea Ixchíu - Una indigena del siglo XXI
*Andrea Ixchíu - El Estado primero nos olvida y luego nos agrede
*Activist Ashram - The Collective Fire (The Rules, 2017)
*Web - Cura Da Terra
*COP26-aren harira Democracy Now!-ri emandako elkarrizketa
Deklinabide (argipena)

**Deklinabide** terminoak orri hauetara eraman gaitzake Wikipedia honetan:

* Gramatika: **Deklinabidea** hizkuntza baten izen sintagmen flexioa da. Esate baterako:
**Euskal deklinabidea.
**Latinaren deklinabidea.
* Astronomia: **Deklinazioa** zeru-esferaren gainean astro baten posizioa zehazten duen bi koordenatu ekuatorialetako bat da.
Deklinabide (gramatika)

**Deklinabidea** izenen flexioa da hizkuntzalaritzan; hau da, izenetan kategoria gramatikalak adierazteko (hala nola zenbakia, kasua, generoa) erabiltzen diren flexio moduak.
Latinaren deklinabidea

[thumb|[Linguae vasconum primitiae: euskarazko lehen liburuaren izenburua latinez dago eta izenak deklinatuta daude: *Linguae* 1. deklinabideko genitibo singularra da eta *vasconum*, 3. deklinabideko genitibo plurala.]]

**Latinaren deklinabidea**n bost deklinabide eredu bereizten dira izenetan, genitiboaren bukaeraren arabera. Deklinabide bakoitzean, hitzen lexemei edo erroei hainbat bukaera gehitzen zaizkie. Sei kasu gramatikal ditu: nominatiboa, bokatiboa, akusatiboa, genitiboa, datiboa eta ablatiboa.

## Bost deklinabideak 
### 1. deklinabidea 
Lehen deklinabideko hitzen genitiboaren bukaera -*ae* da. Genitiboaren forma izen enuntziatutik har dezakegu; adibidez, *poeta*, *poetae*, m ~ euskaraz, "poemagile, koplari"; lehen hitza (*poet-a*) nominatibo kasuan dago; bigarrena (*poet-ae*), berriz, genitiboan. Lehen deklinabideaz izen femeninoak deklinatzen dira, gehienbat.

### 2. deklinabidea 
Bigarren deklinabideko hitzen genitiboaren bukaera -*i* da. Adibidez: *dominus*, *domini*, m ~ euskaraz, "jauna". Bigarren deklinabideaz baliatuz, izen maskulino zein femeninoak deklina daitezke; neutrozko forma ere badago.

Bigarren deklinabidean, *magister*, *magistri*, m ~ ("irakasle") bezalako izenak daude, nahiz eta maskulinoa izan erromatarrentzat hitz egiterako orduan errazago zelako aldaketa batzuk jasan dituztenak.

Haiez gain, bigarren deklinabidean izen neutroak daude: *templum*, *templi*, n ~ ("tenplua").

### 3. deklinabidea 
### 4. deklinabidea 
### 5. deklinabidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Gay

**John Gay** (Barnstaple, Devon, 1685eko ekainaren 30a - Londres, 1732ko abenduaren 4a) ingeles olerkari eta antzerkigilea izan zen.

1712an idatzi zuen bere lehen antzezlana. 1713an liburu bat eskaini zion Alexander Poperi eta lagun egin ziren. Urte horretan biak *Scriblerous Club*-era batu ziren, Tory Alderdia babesten zuten idazle satirikoz osatua.

Bere lanik ezagunena 1728ko ''The Beggar's Opera* (*Eskalearen opera*) da.

## Lan hautatuak 
* *Wine* – 1708
* *The Present State of Wit* – 1711
* *The Wife of Bath* – 1713
* *The Rural Sports'' – 1713
*' 'The Shepherd's Week* – 1714
* *The What D'Ye Call It* – 1715
* *Trivia, or The Art of Walking the Streets of London* – 1716
* *Three Hours After Marriage* – 1717
* *Acis and Galatea* – 1718
* *Dione* – 1720
* *Poems on Several Occasions* – 1720
* *The Captives* – 1724
* *Fables* (*Fifty-one Fables in Verse* edo *Fables of John Gay*) – 1727 (*Part the Second* – 1738)
* *The Beggar's Opera* – 1728
* *Polly* – 1729
* *Achilles* – 1733
* *The Distress'd Wife'' – 1743

## Kanpo estekak
Kuxin-laba

[thumb|[Hawaii|Hawaiiko kanpoaldean itsasoan berriki egindako kuxin-laba]]
[thumb|Kuxin-laba baten profila [Oamaru|Oamarun, Zeelanda Berrian]]
**Kuxin-laba** edo **pillow-laba** arroka mota bat da, kuxin edo zaku gisa sortzen dena, laba ozeano, laku sakon edo glaziar baten barruan urez betetako barrunbe baten hondora ateratzen denean. Kuxin-labak normalean basaltoz osatuta daude, baina komatita, pikrita, boninita, andesita, andesita basaltiko eta baita dazitazko "kuxinak" ere ezagutzen dira. Oro har, konposizioak kuxinen tamainari eragiten dio, labaren biskositatea aldatzen baitu.

## Gertaldia 
Fenomeno hau gertatzen da tarteko labak edo mafikoak uretan estrusionatzen direnean; adibidez, dortsal ozeaniko batean, non sumendi-kate bat baitagoen ozeanora laba botaz. Kanpora ateratzen den laba lurrazal kontinental berri bihurtzen da. Lurrazal ozeaniko berria etengabe sortzen denez, geruza berriak sortzen dira dortsalaren erdigunetik, eta ganbera magmatikoaren gainean dauden dikeak elikatzen dituzte. Pillow-labak eta dike-forma konplexuak ofiolita sekuentzia klasikoaren parte dira. Sekuentzia hori azal ozeanikoaren zati bat lurrazal kontinentalaren gainean obduzitu denean ikus daiteke.

Lurrean ditugun sumendien hondar zaharrenetan (Isuako gerriko suprakortikala eta Barbertongo gerrikoa) "labazko kuxinak" egoteak Arkearren Lurraren azalean ur-gorputz handiak zeudela berresten du. Oro har, kuxin-labak urpeko bulkanismoa berresteko erabiltzen dira, gerriko metamorfikoetan.

Kuxin-labak sumendi subglaziarrekin ere lot daitezke erupzio baten lehen etapetan. Euskal Herrian ikus daitezke kuxin-labak, Maltzaga eta Soraluze inguruetan, adibidez.
## Sorrera 
Pillow-labak magma azalera iristen denean sortzen dira, baina labaren eta uraren arteko tenperatura-diferentzia handia dela eta, labaren mihia oso azkar hozten da, eta azala sortzen dute inguruan. Mihiak hazten eta laba gehiagoz puzten jarraitzen du, lobulu bat osatuz, magmaren presioa nahikoa bihurtzen den arte azala hausteko eta beste lobulu bat sortzen hasteko. Prozesuak lobulu formako irudi batzuk sortzen ditu. Azala barrualdea baino askoz azkarrago hozten da, eta hortik dator oso ale fina, kristal-testura duena. Barruko magma askoz mantsoago hozten da, eta horrek handitu egiten du pikorren tamaina barrurantz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araknologia

[thumb|[Ernst Haeckelen araknidoen marrazkia.]]
**Araknologia** (grekotik: áροχνnaut, arachne, 'armiarma', eta λόγοος-etik, *logoak*, 'ezagutza') zoologiaren adar bat da, eta armiarmak, eskorpioiak, akaroak eta araknido izenez ezagutzen diren beste organismo batzuk aztertzen ditu. Artropodo horiek lau hanka-pare dituzte; kelizero izenarekin ezagutzen den egitura duen aho-aparatua dute, pedipalpo pare bat, eta gorputza zefalotoraxean eta abdomenean zatitua.

## Historia 
Lehen armiarmak duela 250 urte deskribatu zituen Carl Alexander Clerckek. Linneoren garaikidea eta herrikidea zen, eta lehen araknologotzat har daiteke.

## Diziplinak 
Araknidoak aztertzeko hainbat alderdi hartzen dira kontuan. Oinarrizko diziplinak taxonomia dira, hau da, espezie bakoitza eta sistematika deskribatu eta izena ematea, espezie horiek araknidoen esparru sistematikoan sailkatuz. Oinarrizko lana egin ondoren, araknidoen ezagutzaren beste alderdi batzuk landu daitezke, hala nola anatomia eta fisiologia (pozoiaren azterketa barne), ingurunearekin eta beste izaki bizidun batzuekin duten harremana (ekologia), portaera (etologia), banaketa geografikoa (biogeografia), etab. Bereziki interesgarriak dira armiarmak nekazaritzako izurrien kontrol biologikoko agente gisa erabiltzeko azterketak.

## Kanpo estekak
Kumarajiva

**Kumarajiva** (*Skt; Jpn Kumaraju*) (344-413) Antzinako Indian intelektual, filosofo eta itzultzaile ospetsua izan zen. Bere lan nagusia budismoaren testuak txinerara eramatea izan zen.

## Biografia 
Aita, Kumarayana, Indiako erresuma baten ministroaren semea izan zen baina herentziari uko egin zion monje egiteko. Ama, Jivaka, Kusana erresumaren erregearen arreba gazteena zen. Kumarajiva zazpi urte zituenean, moja egin zen eta semearekin batera, Indian zehar ibili zen. Horri esker Kumarajivak budismoaren ikaskuntzan sakontzeko aukera izan zuen. Lehendabizi Hinayana budismoa ikasi zuen eta, ondoren, Shuryasoma maisuarekin, Mahāyāna budismoa ikasi zuen. Etxera itzuli zenean bere lana Mahayana budismoa zabaltzea izan zen. Haren ospea Txinaraino heldu zen.

328 urtean, Fu Chien, Jin dinastiaren gobernatzailea, Li Kuang jeneralari Kusan inbaditzeko, Kumarajiva harrapatzeko eta berarekin Xi'an hiriburura eramateko agindua eman zion. Li Kuangek Kumarajiva preso hartu zuen baina bueltatzeko bidean Jin dinastiaren erorketaz jakin zuen. Orduan, Li Kuangek Liang-choun gelditzeko erabakia hartu zuen. Han Kumarajiva hamasei urtez preso izan zuen. Azkenean, Kumarajiva, Yao Hsing gobernatzaileak gonbidatuta, 401 urtean, Xi'anera heldu zen. Han nazioaren maisua izendatu zuten eta buru belarri budismoaren testuen itzulpenari ekin zion.

## Itzulpenak 
Pāli Kanonen arabera, Kumarajivak 35 obra 294 liburukietan itzuli zituen. Lan erraldoi hori hamar urtetan egin zuen. Garrantzitusak dira itzuli zituen Sutrak: Jakinduria Handiarena, Jakinduria Txikiarena, Amida Sutra, e.a. itzulpen hauek oso garbiak omen ziren, eta mendeetan erabili ziren. Horri esker budismoa Txinan eta Japonian zabaldu zen. Halaber, Kumarajivak jarraitzaile asko izan zituen, iturri batzuen arabera, 300 baino gehiago. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Kumarajivaren biografia eta obra.