Dionisio Martiarena Lekuona

**Dionisio Martiarena Lekuona** (Oiartzun 1898ko urriaren 9a – Ib- 1972ko uztailaren 5a) Gaitasun eta ofizio ugarikoa, arlo askotan nabarmendu zen, baina, batez ere, elizako sakristaua eta txistularia izateagatik izan zen ezagunagoa herrian.

## Biografia 
Benito Martiarena Iñarra eta Josefa Ignacia Lekuona Olano oiartzuarrek izandako sei seme alabetatik bosgarren izan zen Dionisio. Bera baino zaharragoak ziren Juana (1887), Meltxora (1890), Kontxi (1892) eta Migel (1895) eta gazteagoa Pepita (1902). Aita alpargatagilea zen.

Familia Donibane kaleko Mitxelena-enean (gerora Xixeroenea izango zena) bizi izan zen baina elizaren aurreko San Anton edo Santispiritu etxera aldatu ziren, Mendiburu kalean.

Gazte gaztetatik eliz-mutil edo monagiloa izan zen. 1909ko parrokiako “Cuentas de Fábrica” deritzan liburuan azaltzen denez 15 pezeta ordaindu zioten Dionisiori, artean 10-11 urte zituenean. Kanpaiak jotzeagatik ere ordaintzen zioten. Liburu berean, baina 1917 eta 1918. urteetan azaltzen direnez, 40 pezeta ordaindu zioten urte bakoitzean kanpaiak jotzeagatik.

Eliz-mutil soila izatetik sakristaua izatera pasa zen eta horrela jarraitu zuen bizitza guztian. Donostiako Gotzaindegia Elizbarrutiko Historia Agiritegiko Bataioa eta Ezkontza saileko M262 bilkarian agertzen denez 1919ko Urtarrilan 23an (21 urte zituela) lehenengo aldiz bataio batean testigu egin zuen. 1926ko abuztuaren 12an M626 bilkarian, berriz, lehenengo aldiz ezkontza batean testigu egin zuela agertzen da, ordurako 28 urte zituenean.

Gizon xumea bezain iaioa zen, arlo askotan nabarmendu zena. Honela idatzi zuen 1965eko urtekarian. “Con fondo de txistu”. Antonio Valverde (Ayalde). *Misa mayor en el pueblo* artikuluan:*... van sucediéndose las ceremonias. Dionisio el sacristán- y además tañedor de ocarina, chistu y armónica, fotógrafo, escritor recopilador de viejos versos etc. etc.- el diligente Dionisio después de incensar a los monagos inciensa al pueblo...*Dionisio Martiarena sakristaua izateaz gain, ofizio eta afizio zabalekoa izan zen:
thumb|269x269px|Sakristau lanetan. Hileta-segizioa.1962

* Txistularia izan zen Lartaun txistulari taldean. Txistuaz gain, gitarra, akordeoia, aho-soinua     eta okarina ere jotzen zituen.

* Kanpai-jolea zen.
* Irakaslea: solfeo, txistu, gitarra, akordeoi, aho-soinu, kanpaiak...
* Musika kopia eta obra errezetan armonizatzailea, txisturako batez ere.
* Bildumagile edo biltzaile: Abesti, bertso, izkirimiri, ipuin.
* Dantza lehiaketako epaimahai: Xanistebanetan eta inguruko herrietan.
* Abeslari: Oiartzungo Schola Cantorum eta Lartaun abesbatzan.
thumb|264x264px|Lartaun txistulari taldea 1963. Xanixteban eguneko kontzertua Kontsejupean. Ezk-esk: Juanito Oñatibia, Juanito Arozena, Joxe Mendizabal, Manolo Goikoetxea, Manolo Oñatibia, Martin Gaztelumendi, Dionixio Martiarena, Julian Lekuona, Joxe Arozena.

* Antzezlari: "Mendiburu" taldeko partaide eta zenbait saiotako zuzendari. antzerkigile
thumb|Herritarrekin Gernikan

* Idazle: "Euskal Esnalean", Oiartzungo urtekarian.

* Itzultzaile: Antzerkiak, herriko egitarauak...
* Argazkilari etxez-etxe eta baserriz-baserri.
* Margolari.
* Zapatagile.
* Postalari.
* Okin.
* Uretako kobratzailea udaletxean.

### Idazle, itzultzaile eta idazki-biltzaile 
Gizon kultua eta euskaltzale sutsua zen. Euskaraz idazten zuen, antzinako eran r gogorra kakotxarekin idatzita. Idatziak izenpetzeko modu desberdinak erabili zituen. “Dionisio Martiarena”, “Martiarena” eta “Martiarena t’ar Dunixi”, azken hau “Euskal Esnalea” aldizkarian batez ere. “Euskal Esnalea” aldizkariko kolaboratzailea zen eta bertan argitaratu zituen hainbat lan. Hauen artean daude:

* 1926ko otsailan – 266 zenbakia 43. orria: “Uxo-Txuriya” idazkia.

* 1926ko apirilan – 268-69 zenbakia 93. orria “Gure oroigarririk ederrena” 1926ko uztaila – 271. zenbakian 140. orrian “Otoitzaren indarra” Hiru ipuin.

* 1930 apirila, 316. zkia. 84. orr. Izkirimiak.
* 1930 uztaila, 318. zkia. 140 orr. Izkirimiak  
* 1930 uztaila, 318. zkia. 164 orr. Izkirimiak
* 1930 uztaila, 319. zkia. 188 orr. Izkirimiak
* 1930 Urria, 322. zkia. 221 orr. "Sendagai ona” ipuintxoa.

Oiartzungo urtekarian ere beste hainbat idazki eta kolaborazio izan zituen, besteak beste:

* 1957ko Oiartzungo urtekaria (11.orr) “Eruak bat....!” Ipuina.
* 1957ko Oiartzungo urtekaria. (7.orr) “Ikustaldi bat” ipuina.

Abesti, bertso, izkirimiri, ipuin... Bildumagile edo biltzaile izan zen, baita itzultzaile ere. “Karmeleren etorkizuna” antzerkia dago berak egindako itzulpenen artean eta horrez gain herriko egitarauak ere euskaratzen zituen. Lan horregatik udal batzako eskerrak jaso zituen 1933ko uztailaren 31ean egindako plenoan. (Oiartzungo udala. Uztailaren 31ko plenoa – *Sección AA Negociado 1 Libro 17*).

### Musikari 
Instrumentu askotariko musikaria izan zen, baita musika kopia eta obra errezetan armonizatzailea, txisturako batez ere.
ezkerrera|thumb|269x269px|Dionisio Kanpaiak jotzen eta kanpai doinuaren pentagrama
1964. urtean Jon Oñatibiak sortu zuen Lartaun txistulari taldeko partaide izan zen Juanito Arozena, Joxe Mendizabal, Manolo Goikoetxea, Manolo Oñatibia, Martin Gaztelumendi, Julian Lekuona, Joxe Arozena eta Felix Arozenarekin batera.

Kanpai jolea ere izan zen eta solfeoko irakaslea izateaz gain berak jotzen zekizkien instrumentu askoren irakasle izan zen, hara nola, txistu, gitarra, akordeoi, aho-soinu eta kanpai.

Kanpai joleari Xabier Letek idatzitakoa da honokoa:“Kanpan-saioa bi kategoritakoa izan zitekeen. Igande soil eta mailla apaleko festetan, Dionixiok jardunaldi bakarreko saio ordinarioa eskaintzen zuen; festa nagusi eta igande haundietan (bazko igande, etabar) bi zatiko saioa, hau da, Oiartzunen betiko esaeraz «kanpan doblik» izenarekin ezagutzen zena. Bi denboradun concerti horrek ospakizunari nagusitasun berezi bat ezartzen zionik ezin uka eta Martiarenak, zalantzarik gabe, horrelakoetan bere betekizuna «ofiziatu» egiten zuen”.1967 Lartaungo boletinean idatzi zabal bat argitaratu zuen Oñatibia tar Yonek “Martiarena’tar Dionixio” izenburupean, “Oyartzun’go kanpai otsak” doinua eta pentagrama azalduz.
thumb|281x281px|Oiartzungo Schola Cantorum.1933

### Abeslari eta antzezle 
1922an Oiartzungo Parrokiako Schola Cantorum sortzailetakoa izan zen eta bertako idazkaria. Kantarien eskola hau Elizak sortu zuen liturgia kantuak zaintzeko eta abesteko. Zuzendaria D. Pablo Irigoien apaiza izan zen eta eskolan musika dohainik erakusten zitzaien zaletasuna zuten eta Scholakoak izan nahi zuten gazteei. Schola Cantorumek iraun zuen Vatikano II. Kontzilioko eraberritzea etorri zen arte.

Mendiburu Oiartzungo batzokiko antzerki taldeko kide izan zen eta hainbat saiotan zuzendari. Antzeztutako obren artean, bi bederen egin ziren ezagun:
thumb|276x276px|Mendiburu antzerki taldea 1935

* Martin eta Manuel Lekuona anaiek idatzitako “Eun dukat”. antzerkiarekin lehenengo saria jaso zuten 1935eko apirilaren 28an Donostian ospaturiko II. Eusko Antzerti Egunean. Saria 500 pezetakoa izan zen. (Yakintza14. 1935eko martxoa-apirila, 158. orr. II. Eusko Antzerti Eguna 1935eko apirilaren 28a). Harrera paregabea izan zuen obrak, Gipuzkoan ez ezik mugaz haraindiko Lapurdin ere.

* “Karmeleren etorkizuna”, Dionisio Martiarenak itzulitakoa. ("Pueblo Vasco" 1935eko apirila.)

### Jasotako sariak eta aintzatespenak 
* Literatur lehiaketak:
thumb|262x262px|Lexoti, Uztapide, Mitxelena eta Lizaso, herriko bertsolariekin omenaldi egunean 1969.10.19
# 1926. Lehiaketa Irungo Udalak San Pedro eta San Martzial jaietako antolatuta. Olerki (Kopla zarrak. Urte zar) . Lehenengo saria 50 pezeta.
# 1926. Lehiaketa Euskal Esnaleak antolatua Euskera-zaletasuna piztu-eraztekoak sailean, “Gure oroigarririk ederrena” idatziarekin 2. saria 25 pezeta.

* Oiartzungo Udala 1933ko uztailan 31ko bileran – 21. puntuan: “Zorionak Dionisio Martiarenari aurtengo festetako programa euskaratu duelako.
thumb|228x228px|Dionisiori hil agurra. 1972

* 1969ko urriaren 19an. Omenaldi herrikoia Dionixio Martiarena (sakristauari). Antolatzailea: Parrokia (Jabier Lezeta eta Juan Mari Artola apaizak) eta Schola Cantorumgo zenbait partaide: D. Pablo Irigoien zuzendaria eta organista, Juan Mari Lekuona apaiza, Jose Mendizabal, Inozentzio eta Antonito Irastortza anaiak, Jose Mari Gallastegi eta abar. Egitaraua: Meza Nagusia Schola Cantorumgo abeslariak abestuta. Lau bertsolari aldare Nagusitik: Jose Luis Lekuona “Lexoti”, Manuel Olaizola “Uztapide” Joxe Joakin Mitxelena eta Koxme Lizaso; txistularien alardea eliz inguruko plazan eta bazkari herrikoia kontzejupean. (1969ko Urria, Azaroa, Abenduko Txistulari aldizkaria 60. zkia. SASKI-NASKI saila.)

* “DIONISIO TXISTULARI” Dionixio gogoratuz agurra Yon Oñatibia. 1972 Txistulari aldizkaria uztaila-abuztua-Iraila. 71. alea 29. orrian.

* 1979 Oiartzungo urtekarian 90. orrian “Juanito eta Dionixiori” Jose Joakin Mitxelenak sortutako bertsoak:
"Beste gizon bat ba zen erriyan/ zure parekua zana/ orain dala urte batzuak/ gure erriyan illzana/ Dionixio sakristaua/ deitzen geniyon izena/ erri guziyan serbitzurako/ aingerutxo bat izana/ inork etzuen ura esango/ zure anaia etzana.

Beste mundua nor gertatuko/ baziñazte alkarrekin/ zuen asmoak zer izan laike/ esango nuke beñepein/ goiz partetikan eliz barruko/ lanak beintzat zintzo egin/ urrengo beren dibersiyua/ beren txistu ta danbolin/euskal erriko jende guztiya/ ondo dibertitu dedin."

## Erreferentziak 
## Erabilitako dokumentazio osagarria 
Juan Antonio Arozena Egimendiaren bilduma:

* 1909, 1917 eta 1918ko parrokiako “Cuentas de Fábrica” deritzan liburua. 150, 186, 189 orr. hurrenez hurren.
* 1919ko Urtarrilan 23ko Donostiako Gotzaindegia Elizbarrutiko Historia. Agiritegia, bataioa eta ezkontza saileko M262 bilkaria.
* 1926ko Abuztuaren 12ko Donostiako Gotzaindegia Elizbarrutiko Historia. Agiritegia, bataioa eta ezkontza saileko M626 bilkaria.
* 1926. Euskal Esnalea 266. zkia.
* 1930. Euskal Esnalea. 316, 318, 319, 322 zkiak.
* 1933. Oiartzungo udala. Uztailaren 31ko plenoa – *Seccion AA Negociado 1 Libro 17.*
* 1935. Yakintza14. Martxoa-apirila, 158. orr.
* 1957 urtekaria. Oiartzun.
* 1958 urtekaria. Oiartzun.
* 1965 urtekaria. Oiartzun.
* Ayuntamiento de Irun. Resultado Certamen Literario-Musical. 26/06/1926
* “Musica de txistu”. “Banda de txistularis Lartaun de Oyarzun” diskoa. Usandizaga diskoetxea.
* 1969ko Urria, Azaroa, Abenduko Txistulari aldizkaria.
* 1979 urtekaria. Oiartzun.

## Kanpo estekak