Jordania

**Jordania** ( '**), ofizialki **Jordaniako Haxemi Erresuma'* Hiriburua Amman da. 

## Geografia 
### Mugak 
Jordania Ekialde Hurbilean dago, ipar latitudeko 29° eta 34° artean, eta ekialdeko longitudeko 34° eta 40° artean. Muga hauek ditu: iparraldean, Siria; ekialdean, Irak eta Saudi Arabia; hegoaldean, Saudi Arabia eta Itsaso Gorria (Aqabako golkoa); eta mendebaldean, Israel eta Palestina (Zisjordania).

### Eskualde naturalak 
Hiru eskualde nagusi bereizten dira Jordanian: 
* Basamortua zabaltzen da iparraldean eta ekialdean, Siria eta Saudi Arabia aldera. 
* Erdialdean, Jordan ibaiaren ekialdean, goi-lautadak eta mendiak daude; iparraldetik hegoaldera hedatzen diren lurralde horiek 600–900 metro arteko garaiera dute, batez beste. Aqabako golkoaren ertzeko lurretan dago herrialdeko mendirik gorena: Jabal Umm ad Dami (1.854 metro). 
* Ekialdean Jordango harana dago, munduko sakonena; izan ere, bertako Itsaso Hila itsas mailaren azpitik 428 metrora dago. Hau da Jordaniako eremurik oparoena eta jendetsuena.
Jordain Trail ibilbideak berrogei egun oinez egiten den basamortutik mendirainoko ibilaldia da, hegoaldetik abiatuta, Itsaso Gorritik. 650 kilometroko ibilbidea da, Wadi Rum basamortuko mendietan hasi, planetako puntu baxueneraino jaitsi eta Jordania iparralde jori eta menditsurantz jarraitzen duena. 52 herri eta hiri baino gehiagotik igaroz. Zortzi etapa ditu, Um Qais-etik Aqaba-raino.

Saudi Arabia, Irak, Siria, Palestina, Israel eta Egiptok inguratuta, Jordaniaren mugak afrikar mosaikoa margotu zuen artista berak margotu zituela dirudi. Hainbat etnia mutilatu zituzten muga zorroztu horiek; esaterako, beduinoen etnia, nahiz eta horiek lerro zatitzaile bihozgabe horiei jaramon handirik egin gabe jarraitzen duten, ezta urruneko hiriburuari ere.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
[thumb|200px|right|[Abdullah II.a Jordaniakoa|Abdullah II.a erregea.]]
Jordaniako gobernu era monarkia da; errege-kargua oinordetzaz jasotzen da, erregeak lehen ministroa aukeratzen du eta hark, gobernua. Erregea estatuburua da eta haren esku dago aginpide betearazlea eta legegilearen parte bat. Parlamentuak bi ganbera ditu: Senatua (, *Majlis al-Ayan*; 65 kide) eta Ordezkarien Ganbera (, *Majlis al-Nuwaab*; 130 kide). Erregeak Senatuko 65 ordezkariak aukeratzen ditu. Ordezkarien Ganberakoak, berriz, hauteskunde bidez hautatzen dira, lau urtetik behin; 15 aulki emakumeei dagozkie eta beste 12, kristau, txetxen eta zirkasiarrentzat. Konstituzioa 1952koa da, baina zenbait erreforma izan ditu harrezkero, azkena 2016an.

### Banaketa administratiboa 
Jordania *muhafazah* (, *muhafazah*) izeneko 12 probintziatan banaturik dago, bakoitza erregeak izendatutako gobernadore batek gobernaturik. Aldi berean, gobernoratoak *liwa'' () izeneko barrutietan azpibanaturik daude. 

## Demografia 
### Biztanleria 
thumb|250px|right|Eskola umeak irakurtzen.
Jordaniak 10.806.000 biztanle zituen 2020an, adinari dagokionez, honela banaturik: 0-14 urte bitartekoak, %&nbsp;33; 15-24 urte bitartekoak, %&nbsp;19,8; 25-54 urte bitartekoak, %&nbsp;38,4; 55-64 urte bitartekoak, %&nbsp;5,1; eta 65 urtetik gorakoak, %&nbsp;3,7. Bizi itxaropena 75,8 urtekoa da: 74,2 urtekoa gizonezkoena eta 77,4 urtekoa emakumezkoena (2021eko zenbatespenak). Biztanleen %&nbsp;92 hirietan bizi dira.

### Banaketa etnikoa 
[thumb|250px|right|Zaatari [iheslarien esparrua.]]
Biztanle gehienak arabiarrak dira: %&nbsp;69,3 jordaniarrak, %&nbsp;13,3 siriarrak, %&nbsp;6,7 palestinarrak, %&nbsp;6,7 egiptoarrak, %&nbsp;1,4 irakiarrak (2015eko zenbatespena); zirkasiarrak eta armeniarrak ere daude. 

Jordaniako jatorrizko biztanleak beduinoak dira, 20 leinutan banaturik, eta asko nomadak dira. Gerren eraginez, ehunka mila iheslari hartu ditu, palestinarrak nagusiki; izan ere, azken 40 urteetan zenbait olde jaso izan ditu, adibidez 1948ko Arabiar-israeldar Gerraren, 1967ko Sei Eguneko Gerraren eta 1990eko Golkoko Gerraren ondoren.  

### Hizkuntzak 
Arabiera hizkuntza ofiziala da eta gehien erabiltzen dena. 

### Erlijioa 
Jordaniarren %&nbsp;97,1 musulman sunitak dira, eta %&nbsp;2,1 kristauak (2020ko zenbatespena). 
 
### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
[thumb|250px|right|[New Abdali, Amman.]]
Jordania arabiar herrialde txiki bat da, baliabide urrikoa; ez du ur eta gas aski eta petrolioa eta ikatza ereoso urriak dira, halaber. Industria ez da oso aurreratua, eta lurrak nekazaritzarako idorregiak dira; langile askok dihardu, bestalde, zerbitzuen alorrean (barne produktu gordinaren %&nbsp;66,6 2017an). Nekazaritzan, laboreak, olibondoak, barazkiak eta abar lantzen dira, baina ez da oso jarduera oparoa. Abeltzaintzak garrantzi handiagoa du, batez ere ardi- eta ahuntz-aziendak. Meatzaritzari dagokionez, fosfatoa azpimarratzekoa da, esportaziorako gai nagusia eta ekonomian berebiziko garrantzia duena. Industrian, elikagai-industria, ehungintza, tabakogintza eta petrolio-finketa jarduera aipagarrienak dira. 

Herrialdea ez da bere beharrak asetzeko lain, eta arabiar herrialdeen laguntza jaso behar izan zuen 1970-1980 bitartean, petrolioa duten herrialde arabiarrena hain zuzen (Saudi Arabia eta Kuwait). Barne produktu gordina %&nbsp;10 igo zen laguntza hari esker, baina laguntza hori jasotzeari utzi zionean, ekonomia-hazkundeak nabarmen egin zuen behera, batez ere Golkoko Gerraren eraginez. Oso egoera zaila bizi izan zuen, ez baitzuen Kuwaiten laguntza galdu nahi baina, aldi berean, ez zuen Iraken kontra agertu nahi, harekin baitzituen merkataritza-harreman nagusiak. Hain zuzen ere, 1990ean Irakeko gudarosteak Kuwait hartu zuelarik, Iraken kontrako enbargoa ezarri zen, eta Jordaniak galera handiak izan zituen Irakekiko merkataritza eten behar izanaren eraginez. Orduan jaso zituen iheslari-saldo handienak ere, eta horrek gorabehera ekonomiko larriak sortu zituen. Egun, kanpo-zorra, pobrezia eta langabezia (2019ko ofiziala %&nbsp;19 zen baina benetakoa %&nbsp;30 ingurukoa), arazo larriak dira.

## Kultura 
[thumb|center|upright=4|[Jeraxeko plaza obala.]]
Arabiar kultura nagusi da. Ahozko literaturak garrantzia du oraindik. Mustafa Wahbah at-Tal, XX. mendeko arabiar poeta onenetakoa, jordaniarra da. Ibrahim Abu Naab, Fawda Tuqan eta Samira Azzan Bigarren Mundu Gerraren ondoko idazlerik ospetsuenak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak