Txinatar karaktere

thumb|廣場 (*guǎngchǎng*) karaktereek *plaza* esan nahi dute
**Txinatar karaktereak** () dira txinera idazteko erabiltzen diren hizki edo ikur propioak. Idazkera sistema hori, logogramatan oinarritzen denez, maia hizkuntzen eta egiptoar idazkeraren sistemen antzekoa da. Txinako kulturaren ezaugarri bereizgarrienetako bat da. Badira milaka karaktere, gutxienez hiru mila urtez idatzizko forma gisa erabili direnak, eta Asiako beste hizkuntza batzuek ere hartu zituztenak, bereziki japonierak, koreerak eta vietnamerak. Azken bi hizkuntza horiek ia erabat alboratu zuten karaktereen idazkera XX. mendearen bigarren erdian; japonieraz, berriz, oraindik ere erabiltzen dira, kanji izeneko sistemaren barruan.

## Historia eta tradizioa 
Txinerazko idazkirik zaharrenak Shang dinastiaren garaikoak dira (K.a. XVI. mendea), hezurretan nahiz dortoka oskoletan egindakoak, jiǎgǔwén izenekoak (, «oskol eta hezur idazkera»). Orakulu hezurretan, batik bat idien edo ardien sorbalda hezurretan edo dortoka oskoletan egindako arraildurak dira, eta horregatik kontserbatu ahal izan dira gaur egunera arte. Inskripzioetan, arbasoen espirituek erregeri bidalitako mezua osatzen zuten igarpen erritualen kontsultak eta emaitzak jasotzen dira. XX. mendean zehar hezur eta oskol mota hauen aurkikuntza arkeologikoak ugariak izan dira, mandarineraren karaktereen jatorriaz eta eboluzioaz askoz ere jakintza zientifikoagoa lortzen lagundu dutenak.

Txinako tradizioak Cang Jie ospetsuari egozten dio txinatar karaktereen asmakuntza, Huang Di «enperadore hori» mitikoaren ministroari. Kondairaren arabera, esan ohi da Cang Jiek 字 (zì) izeneko ikurrak asmatu zituela animalien arrastoak, paisaiak eta zeruko izarrak aztertuta. Lehen karaktereak sortu ziren egunean, zerutik gari euria egin omen zuen, eta, gau hartan, jendeak mamu-deabruen negarra entzun omen zuen, gizakiak jada engainatuak izan ezin zirela deitoratuz.

Badira beste kondaira batzuk, ez hain zabalduak, karaktereen jatorriari buruz. Laozik bildutakoaren arabera, sokekin egindako korapiloen sistema batean kokatzen du karaktereen jatorria. Beste kondaira batek karaktereen aitzindaritzat *I Ching* () edo *Mutazioen Liburua*ren zortzi hexagramak aipatzen ditu, Fu Xi jakintsu legendarioak asmatutakoak.

K.a. III. mendean, Erresuma Borrokalarien aroaren amaieran eta Qin dinastiaren gobernupean erresuma bakar batean batu zenean, Qin Shi Huang lehen enperadoreak 3300 karaktere xiǎozhuàn () estandarizatu sortu omen zituen, erresuma osoa idazkera bakar batean bateratzeko. Idazkera sistema hura azkar zabaldu zen, idazketa hedatzen joan zen neurri berean.

## Txinatar karaktereen egitura 
Txinatar idazkeraren sistemak milaka karaktere ditu; hamarka mila zenbatu daitezke, forma aldaerak, ikur arkaikoak edo oso arraroak kontuan hartuz gero. Gaur egungo txinatar hiztegi gehienek 5.000 eta 10.000 karaktere artean dituzte.

Karaktere gehienak osagai txikiagoz () eratutako konposatu gisa azter daitezke egiturari dagokionez, eta, askotan, berezko eskubidez independenteak diren eta konposatuan posizio jakin bat hartzeko doituta dauden karaktereak dira. Karaktere baten barruko osagaiek funtzio jakin baterako balio dezakete: osagai fonetikoek karakterea ahoskatzeko aztarna bat ematen dute, eta osagai semantikoek karakterearen esanahiaren elementuren bat adierazten dute. Bi funtzioetako bat ere betetzen ez duten osagaiak zeinu puru gisa sailka daitezke, esanahi berezirik gabekoak, haien presentziak karaktere bat beste batetik bereizten baitu.

Egiturazko sailkapen eskema sinple hirukoitz bat izan daiteke hori, semantografoak, fonografoak eta zeinuak, hau da, osagai semantikoak, fonetikoak eta formazkoak dituzten karaktereak, hurrenez hurren, baita osagai moten konbinazio bakoitzari dagozkion sailak ere. Txinera estandarrean maizenik erabiltzen diren 3.500 karaktereetatik, uste da semantografo hutsak direla arraroenak, lexikoaren %&nbsp;5 inguru, eta, ondoren, %&nbsp;18 zeinu hutsak; semantika eta fonetika forma konposatuak batera hartuta, %&nbsp;19 dira. Gainerako %&nbsp;58 konposatu fono-semantikoak dira.

Azaldutako egituraren arabera, txinatar karaktereen oinarrizko sailkapenak hiru kategoriatan banatzea ditu: piktogramak, ideogramak eta fonogramak.

### Piktogramak 
Karaktere zaharrenak piktogramak dira, hau da, irudikatzen duten kontzeptuaren marrazkiak. Adibidez:

link=Fitxer:Ejemplo_de_pictogramas_chinos.png|alt=Pictogrames xinesos|Txinatar piktogramak
Lehenengo karaktereak, mandarinera modernoan *ren* ahoskatua, «pertsona» esan nahi du, eta giza profil baten marrazkitik dator. Karaktere hau benetako hitz monosilaboa da eta txinera modernoan erabiltzen da. Bigarren adibideak, *mu* ahoskatuta, «zuhaitz» esan nahi zuen antzinatean, eta enborra, adaburua eta zuhaitzaren adarrak irudikatzen ditu modu estilizatuan. Txinera modernoan, karaktere horrek «egurra» esan nahi du, aldiz «zuhaitza» *shu* (树/树) esaten da.

### Ideogramak 
thumb|Adibidez, 好 (*hao*, ongi/ona) karaktere konposatua da: 女 (*nǚ*, emakumea) eta 子 (*zi*, haurra) karaktereen batura da, emakumeek haur bat edukitzea ontzat jotzen denez.
Bigarren karaktere mota ideogramak dira. Karaketere hauetan, piktogramak konbinatu egiten dira, ideiak elkarketaren bidez iradokitzeko. Adibidez:
link=Fitxer:Ejemplo_de_ideogramas_chinos.png|alt=Ideogrames xinesos|Txinatar ideogramak

Lehenengoa, *qiu* ahoskatua, «gatibu» esan nahi du, irudiak pertsona itxitura batean iradokitzen baitu. Txinera modernoan, «gatibu» esateko hitz arrunta *qiúfàn* (囚犯) da, silaba biko forma bat, oraindik karaktere hori daukana. Irudiaren bigarren karaktereak «basoa» esan nahi du, zuhaitzaren errepikapenak iradokitako ideia. Kasu honetan, txinera modernoak ere forma bisilabikoa eman du, gaur egungo hitza *sēnlín* (森林) baita, non hiru zuhaitzen antzeko beste ideograma bat ere agertzen den.

### Fonogramak 
Hirugarren karaktere mota fonogramak dira. Mota honek gaur egungo txinatar karaktere gehien-gehienak biltzen ditu. Ahoskera partekatzen duen beste karaktere bat aldatzen du, bereizten duen beste osagai bat gehituz. Gehitutako osagaia, maiz, *erradikal* deiturikoetako bat da, karaktere berriak irudikatutako esanahi motari buruzko ideia semantiko bat ematen duena. Ikus ditzagun bi adibide:

link=Fitxer:Ejemplo_de_fonogramas_chinos.png|alt=Fonogrames xinesos|Txinatar fonogramak

Bi karaktereetan hiru marra ikusten dira ezkerrean. Marra horiei «hiru ur tanta» edo «uraren erradikala» esaten zaie, eta ura esan nahi duen piktogramatik datoz. Hiru ur tanta horiek dituzten karaktereek urarekin edo likidoekin lotutako esanahia izan ohi dute. Lehenengoa, *qiu* ahoskatua, *qiu* ideograman oinarritzen da ahoskera bera duen egitate hutsagatik. Esanahi klasikoa «igeri egitea» du, eta gutxi erabiltzen da txinera modernoan. Karaktere hori duen hitz bat *qiúdù* da (泅渡, «gurutzatu igerian»). Bigarren karakterea *lin* ahoskatzen da, eta kointzidentzia fonetiko horregatik oinarritzen da basoaren karakterean. Hiru ur tantek adierazten digute, baina, urarekin lotutako terminoa dela, «bustitzea, blai egitea». Txinera modernoan aditz monosilabiko gisa erabil daiteke, edo konbinazio bisilabiko batzuetan, hala nola, *linyù* (淋浴, «dutxa»).

Litekeena da hizkuntzaren antzinako estadio batean fonograma horiek  idazten hastea partekatzen duten soinuaren karaktere berarekin, eta erradikala geroago gehitzea, esanahia argitzeko. Era berean, eta aldeak alde, esan daiteke hizkuntza erromantzeetan diakritiko izeneko glifoen bitartez bereizten direla, batzuetan, hitz monosilabikoak; esate baterako, katalanez *si/sí* edo *te/té*.

Karaktere txinatarren sistema, beraz, ez da hitz monosilabikoen inbentario bat, batzuetan esan ohi den bezala, baizik eta silabario ikaragarri bat, hizkuntza mintzatuaren hitzen hotsak irudikatzeko erabiltzen dena.

## Txinatar karaktereen funtsezko ezaugarriak 
* Zeinu bakoitzak gutxieneko esanahi unitatea (morfema) adierazten du.
* Lexikoari dagokionez, gaur egungo hitz gehienak bi monemaren elkarketaz osatutako bisilaboak dira, normalean identitate eta esanahi propioak dituztenak, adibidez,  欢迎 (ongi etorri).
* 50.000 karaktere inguru daude inbentariatuta, horietatik 10.000 hizkuntza jasoan erabiltzen direnak eta 3.500 inguru hizkuntza arruntean.
* *Hànzi* gutxi dira ideogramak, eta antzinatik dute balio fonetikoa zeinuek, nahiz eta zeinu horiek ez duten soinua zehazki adierazten eta, beraz, oso zaila den jakitea karaktereak nola ahoskatu behar diren.
* Karaktere gehienak erradikal semantiko batez (esanahi gutxi-asko arruntekoa) eta fonetiko batez osatuta daude, eta hori baliatzen da hiztegietan ordenatzeko.
* Karaktere bakoitza zatiezina eta aldaezina da, baina arrazoi tekniko nahiz akademikoengatik, honela sailkatzen dira: idazkera trazuen arabera, bakunak eta konposatuak; ideografikoak (osagaien edo irudiaren arabera ulergarriak) eta fonetikoak (ahoskerari buruzko adierazpen lausoren bat badute).
* Historian zehar, zenbait grafismo estilo erabili dira karaktereak idazteko, oraindik kaligrafia arte tradizionalean gordetzen direnak: lehen idazkera estiloa, Shang dinastian sortua, zigilu handiko idazkeratzat () hartzen da. Beste estilo batzuk dira: zigilu txikiko idazkera (), idazkera administratibo edo klerikala (), idazkera kurtsiboa edo higidurazkoa (), edo belarrezko idazkera ().
* *Wenyan* izeneko estilo literarioak (), antzinako txinatarretik sortutakoak, edozein garaitako testuak ulertzeko aukera ematen du.
* *Baihua* estiloak (), hurbilago zegoenez budismoaren hizkeratik, *wenyan* baztertu zuen pixkanaka, eta erabat ordeztu zuen XX. mendeko Txinako hezkuntza erreformarekin.

* Idazteko modu tradizionala bertikalean eta eskuinetik ezkerrera zen, baina gaur egun horizontalean eta ezkerretik eskuinera egiten da.

* 1956tik aurrera, Txinako Herri Errepublikako gobernuak karaktereak sinplifikatu zituen, eta 1979an hartu zuen ofizialki Hanyu pinyin transkripzio sistema. Singapurrek ere gauza bera egin zuen.

## Txinako idazkera gaur egun 
1950eko hamarkadaren amaieran hasi zuen Txinako Herri Errepublikako gobernuak idazkera erreformatzeko prozesua. Txinatar karaktereen trazuak sinplifikatzeko prozesu horrek eten sakon bat sortu zuen txineraren idazkeran; gaur egun, karaktere sinplifikatuetan idazten da Txina kontinentalean, Singapurren eta Malaysian, eta karaktere tradizionaletan Taiwanen, Hong Kongen eta Macaon, baita munduko gainerako txinatar komunitate gehienetan ere.

Txinera erromanizatzearen ―hau da, latindar alfabetoarekin idaztea― aldeko iritziak nahiko adierazgarriak izan baziren ziren ere XX. mendean, gaur egun ia desagertu egin dira. Alde batetik, teknologia informatiko berriei esker, txinera oso erraz idatzi eta irakur daiteke ordenagailuetan eta telefono mugikorretan. Beste aldetik, Txinan kultura tradizionalaren aldeko jarrera hedatuz doa. Horrela, badirudi karaktereetan oinarritutako idazketa sistema tradizionala indartu egin dela azken hamarkadatan.

### Sinplifikazioa Txinan 
[thumb|Sinplifikatutako karaktereen lehen zerrenda ofiziala, 1935ean emana, 324 karaktere biltzen zituena. esaterako.

Txinako Herri Errepublikak karaktereen sinplifikazio ofizialen lehen seriea bi dokumentutan eman zuen, lehenengoa 1956an (*Txinatar Karaktereak Sinplifikatzeko Eskema*) eta bigarrena 1964an (*Txinatar karaktere sinplifikatuen zerrenda orokorra*; ). Karaktereen sinplifikazioen bigarren erronda (*Erjian* bezala ezagutzen dena, edo karaktere sinplifikatuen bigarren erronda) 1977an aldarrikatu zen. Gaizki hartua izan zen, ordea, eta 1986an agintariek erabat baliogabetu behar izan zuten, 1964ko zerrendaren sei berrikuspen egin zituen bitartean, sinplifikatu ziren hiru karaktere tradizionalen berrezarpena barne: 叠 *dié*, 覆 *fù*, 像 *xiàng*.

Karaktere sinplifikatu gehienak forma laburtu konbentzionaletatik eta antzinako formulario normalizatuetatik atera dira. Adibidez, sinbolo ortodoxoa, 來 *lái* (etorri), 来 karakterearekin idazten zen [Han dinastia|Han dinastiaren garaiko idazkera klerikalean (). Forma klerikal horrek marra bat gutxiago erabiltzen duenez, forma sinplifikatu gisa hartua izan zen.  雲 *yún* karakterea (hodeia), 云 karakterearekin idazten zen Shang dinastiaren garaian hezurretan egindako orakulu idazkeran, eta geroago mailegu fonetiko gisa gelditu zen, «esan» zentzuaz, aldiz 雨 txinatar erradikala gehitu zen esanahiak bereizteko. Forma sinplifikatuak jatorrizko karakterea hartzen du.

### Kanji japoniarrak 
Bigarren Mundu Gerraren osteko urteetan, Japoniako gobernuak ere ortografia erreforma batzuk ezarri zituen. Karaktere batzuei *shinjitai* (新字体, «forma sinboliko berriak») izeneko forma sinplifikatu bat eman zien, eta antzinako formak *kyūjitai* (旧字体, «forma sinboliko zaharrak») gisa izendatu zituen. Karaktere arrunten kopurua murriztu egin zen, eta eskolan ikasi beharreko ikurren zerrenda formalak ezarri ziren, lehenik 1850 karaktereko  *tōyō kanji* (当用漢字), 1945ean; *jōyō kanji* (常用漢字) 1981ean, eta bertsio berreratua 2010ean, 2.136 ikurrekin. Ofizialki, bazter utzi ziren sinboloen aldaera asko eta sinbolo arrunten alternatiba ez oso argiak. Haurrei ikaskuntza errazteko eta literaturan nahiz hedabideetan kanjiaren erabilera sinplifikatzeko helburuarekin egin zen erreforma. Jakina, erreformak gidalerro hutsak ezarri zituenez, estandar horietatik kanpoko karaktere asko oraindik oso ezagunak eta erabiliak dira, batez ere onomastikoetan eta toponimoenak.

### Txinera tradizionalaren, txinera sinplifikatuaren eta japonieraren arteko konparazioa 
Jarraian, karaktere nazionalen formularioan agertzen diren txinatar karaktereen alderaketa bat erakusten da: Taiwanen erabiltzen den txinera tradizional estandarra (); Txina kontinentalean erabiltzen den estandarra, txinera sinplifikatuaren () karaktereekin; eta  *jōyō kanji* () kanji japoniarrerako estandarra. Sinplifikatuak adierazten du Taiwanen arauarekin alde nabarmenak izateari dagokio, eta ez da nahitaez karaktere berri bat edo berriki egindako ordezkapen bat. Hong Kongen forma estandar gisa erabiltzen den txineraren eta *Kangxi* *Hiztegia*ren karaktereak ere tradizionaltzat jotzen dira, baina ez dira erakusten.

[a] Taula hau adibide huts bat da, ez zerrenda osoa.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
*  Txineraren idazketaren historia, Pinyin.info.
*  Chinese character etymologies.
*  Evolution of Chinese characters, Omniglot.
*