Tlingitera

[thumb|Tlingiterazko bi hiztun, [Ameriketako Estatu Batuak|AEBetan grabatuak.]]
**Tlingitera** (ingelesez, /ˈklɪŋkɪt/  ''* ) Ipar Ameriketako kostaldeko hizkuntza da, Hego Ekialdeko Alaskako eta Kanadako Mendebaldeko tlingit herriak hitz egiten duena, eta na-dene familiako adarra dena. Hego mendebaldeko Alaskan ahalegin bizia egiten da, tlingiten hizkuntza eta kultura berpiztu eta mantentzearen alde.

Errusiako Eliza Ortodoxoko misiolariak izan ziren tlingiteraren bertsio idatzia garatu zuten lehenak, idazkera zirilikoa erabiliz, Errusiar Inperioak Alaskarekin eta Ipar Amerikako kostaldearekin harremana izan zuenean Sonoma konderrira (Kalifornia) grabatzeko eta itzultzeko. Alaskako Erosketaren ondoren, Estatu Batuetako misiolari ingeles-hiztunek hizkuntzaren bertsio idatzia garatu zuten, latindar alfabetoarekin.

## Historia 
Tlingiteraren historia gutxi ezagutzen da, gehienbat ez dagoelako erregistro idatzirik 1790eko hamarkadaren inguruan europarrekin lehen kontaktua izan zen arte. Dokumentazioa urria eta irregularra izan zen XX. mendearen hasiera arte. Dirudienez, hizkuntza iparralderantz hedatu zen Ketchikan-Saxman eremutik Chilkat eskualderantz, zenbait ezaugarri kontserbadore hegoaldetik iparraldera gradualki murrizten baitira. Kobre ibaiaren deltaren inguruan aurkitzen den eyakeraren eta Portlandeko kanaletik gertu dagoen Tongass tlingiteraren arteko ezaugarri partekatuak are deigarriagoak dira bereizten dituzten distantziengatik, geografikoak zein linguistikoak.

## Sailkapena 
Egun, tlingitera na-denearen adar bereizi eta bereizi gisa sailkatzen da, Ipar Amerikako hizkuntza indigenen familia bat. Edward Sapirrek (1915ean) na-dene familian sartzearen alde egin zuen, ondoren Franz Boasek (1917) eztabaidatu zuen aldarrikapena, P. E. Goddard (1920), eta garai hartako beste hizkuntzalari nabarmen asko. Tribu hori ezaguna da "izpiritu hartz hunkigarriaren" zati handi bat izateagatik.

XX. mendearen bukaerako ikerketa batzuek (Heinz-)Jürgen Pinnowk (1962, 1968, 1970, int. al.) eta Michael E. Krauss (1964, 1965, 1969, int. al.) lotura handia erakutsi zuten eyakerakin eta, beraz, athabaskan hizkuntzekin.

Sapirrek hasiera batean tlingitera eta haidaren arteko lotura proposatu zuen, baina na-deneari buruzko iritziak pixkanaka eztabaidatik kanpo utzi zuen haida. Egun, haida isolatutzat hartzen da, batzuk tlingiterarekin duen hurbiltasun luzetik mailegatzen direlarik. 2004an, John Enrico hizkuntzalari haidak argudio berriak aurkeztu zituen, eta eztabaida ireki zuen berriro. Victor Gollak 2011ko *California Native Languages* ("Kaliforniako jatorrizko hizkuntak") zera idatzi zuen: "John Enricok, haidaren ezagutza sakonena duen hizkuntzalari garaikideak, segitzen du sinesten benetako harreman genetiko batek, urrunekoa bada, haida na-denerekin lotzen duela".

## Banaketa geografikoa 
Tlingitera Copper ibaiaren bokaletik gertu banatzen da Alaskako golkoko kostalde irekian eta Alaskako hego-ekialdeko Alexander uhartediko uharte ia guztietan zehar. Lauzpabost dialekto ezberdinek ezaugarritzen dute, baina gehienbat elkar ulertzeko modukoak dira. Tlingitera bertakoa den eremu ia osoa Alaskako egungo mugen barruan dago.

Salbuespena "Barruko tlingitera" izenaz ezagutzen den eremu bat da, Taku ibaian gora eta Columbia Britainiarreko iparraldean eta Atlin aintziraren (*Áa Tleen* "Laku Handia") eta Teslin aintziraren (*Desleen* h kontsonante hasperenkari batekin, eta Vʔ bokal glotalizatu bat simetrikoa da Cʼ kontsonante ejektibo (glotalizatu) batekin. Horrek esan nahi du bi sistemek ez dutela familia-harremanik. Leer-ek (1978) espekulatu zuen Tongass tlingiterazko aurredoinu-sistemaren mantentzea Portland Kanalaren bokaletik gertu dagoen Cape Fox eremuaren inguruan dituen hiztunek kostaldeko tsimshianezko hiztunekiko duten hurbiltasunak eragin zuela, justu hegoalderantz.

## Fonologia 
Tlingiterak sistema fonologiko konplexua du, hizkuntza indoeuroparrekin alderatuta. Bere kontsonante geldiarazle, frikari eta afrikariekin batera, kontsonante ejektiboen multzo ia osoa du: hor falta zaion bakarra [ʃ] da. Hizkuntza ere aipagarria da hainbat albokari dituelako, baina  ozenik ez eta dialekto gehienetan ez duelako ezpainbikaririk, ingelesetiko mailegu berri-berrietan  eta  izan ezik.

### Kontsonanteak 
Taulako kontsonanteak IPAn ematen dira (ortografia hedatuenaren baliokideak kortxeteetan daude). Parentesi artean dialektalak, zaharkituak eta bazterreko kontsonanteak eman dira.

a. ^ *a b* Marginala [1 2]. Leer-rek (1991) bi kontsonante glotal ezpainzati daudela argudiatzen du, [ʔʷ] eta [hʷ], herri ortografiaz *.w* eta *hw* moduaz idatz litezkeenak. Bigarrena hiztun batzuen hizkeran agertzen da, baina *oohwaan* hitz aldakorrean bakarrik ("lehen pertsona pluraleko izenordain independentea"). Hitz hori *oohaan*, *hoowaan* eta *oowaan* ere ahoskatzen da (eta beraz, idazten da), beste aldaera batzuen artean. Eten glotal ezpainbikaria ez da tlingiterazko transkripzio edo grabazioetan agertzen, hiztunak, eskatuz gero, ahoskatzeko gai direla dirudien arren.

b. ^ *m* kontsonantea barnealdeko dialektoko *w*-ren aldaera da; *amsikóo* "(hark maskulinoa) bazekien" kostaldeko dialektoetan *awsikóo* izango litzateke. Ez da hertsiki alofonoa, barnealdeko hiztunek biak bereizten dituztelako; litekeena da bereizketa alomorfikoa izatea.

c ^ *ll* kontsonantea *n*-ren alofonoa da, egun ia zaharkitua, baina oraindik ere noizean behin adinekoei entzuten zaiena, batez ere barnealdeko dialektoan. Hala ere, *n*-rekiko haren aurreko aurreko alofonia oraindik agerikoa da tlingiterazko mailegu askotan: hor, *n*-k jatorrizko hizkuntzako [l] ordezkatzen du, hala nola *sgóon* (

d **^** *ÿ* kontsonantea (/ɰ/) duela gutxi (/j/) *y* edo (/w/) *w*-rekin batu da, ingurune fonologikoaren arabera: *w* bokal biribilduen eta kontsonante ezpainbikarien ondoan agertzen da eta *y*, beste testuinguruetan. Batzuetan *g* gisa agertzen da XVIII. eta XIX. mendeetan tlingiteratik eratorritako leku-izenetan, baita lehenagoko antropologoek egindako transkripzio orokor batzuetan ere: "Gan Gulihashee Hit" *Ÿan Ÿuliháshi Hít*-erako, "Itsasalderdiko Etxea" Olson-ek jaso zuen bezala, egun *Yan Wuliháshi Hít* idatzia. Testuinguruan aurreikus daitekeenez, *y*-ren eta *w*-ren erabilera jatorriz *ÿ* zen, grafo hori etengabe erabiltzen da transkripzioetan, baina ez idazkera arruntean. Kontuan har bedi kontsonante horretaz hitz egitean "gamma" deitzea oker dagoela, antzeko [ɣ]-arekin nahasia (frikari belar ahostuna da, ez hurbiltzailea).

Dialekto guztietako hiztunek arruntki  sudurkariaz leherkari belar eta ubularrak asimilatzea ohikoa da. Esate baterako, *ng* () segida maiz entzuten da,  eta *ngh'' () bezala . Irakaskuntza-egoeran dauden jatorrizko hiztunek ikasleei kargu har diezaiekete forma asimilatu horiek sortzen dituztenean, "ez tlingiterazkoa" edo "ingelesegia" bezala ezabatuz, baina ohikoa da gero hiztun horiek forma horiek beraiek ekoizten entzutea. Ez da ziurra asimilazio hori autoktonoa den edo ingelesarekiko harremanetik sortu zen, baina lehena probableagoa da ikuspegi artikulatorio hutsetik.

Hiztun gazteak eta bigarren hizkuntzako ikasleak gero eta gehiago ari dira kontsonanteen artean ahots/ahots gabeko bereizketa egiten, aspiratu/aspiratu bereizketa tradizionalaren ordez. Hori ingelesaren eraginagatik da, antzeko bereizketa egiten baitu. Ahots/ahots bereizketa egiten duten hiztunen kasuan, banaketa simetrikoa da beste hiztunen arteko aspiratu/aspiratu gabeko bereizketarekin.

Analisi fonetikoak erakusten du tlingiterazko hitzaren amaierako geldialdi ez-ejektibo guztiak fonemikoki ez-aspiratuak direla, nahiz eta hizketa arruntean aldaera zabala dagoen,  askatugabetik [t:h] aspirazio oso atzeratura doana.

## Erreferentziak 
## Irakurgai osagarriak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Revision of the Naish-Story dictionary of 1963.)
* 
* 
* 
* 

## Kanpoko loturak 
* Lingít Yoo Ľatángi: The Tlingit language
** A Grammar of the Tlingit language
* Tlingit Adibidea Sentences with Audio Tlingit ahozko adibide esaldien 1.500 audio grabazio baino gehiago bildu ditu, Sealaska Heritage Institute proiektuaren barruan, Administration for Native Americans erakundeak 2005 eta 2009 artean finantzatua. (Internetez, 2022ko urritik aurrera).
* Tlingit Irakaskuntza eta Ikaskuntza Laguntzak
** Tlingit hiztegi berria
** Tlingit aditz hiztegia (bukatu gabe)
** Tongass testua
* Alaskako testu ortodoxoak (Tlingit), 1812–1920 (cf. Alaskako testu ortodoxoen proiektuak 10 urte bete ditu, 2015eko maiatza)
* Errusiako Eliza eta Alaskako jatorrizko kulturak: bertako hizkuntzak zaintzen
* Yukon Jatorrizko Hizkuntza Zentroa
* Sinesmenei buruz hizketan: Alaskako tlingit hizkuntza gaur egun
* Tlingit oinarrizko lexikoa Global Lexicostatistical Databasean
* Anash Interaktiboa
* Tlingit (Kontinentearteko Hiztegi Saila)
* Tlingit informazioa Languagegeek-en
* Tlingiten hiztegia, 2009, Keri Edwards, Sealaska Ondare Institutua, Juneau, Alaska; Tlingit-English/English-Tlingit, gramatika amaieran