Kongoko Errepublika Demokratikoa

**Kongoko Errepublika Demokratikoa** (, kikongoz: *Repubilika ya Kongo Demokratiki*, swahiliz: *Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo*, lingalaz: *Republíki ya Kongó Demokratíki*, tshiluberaz: *Ditunga dia Kongu wa Mungalaata*), batzuetan **Kongo-Kinshasa** deitua, Erdialdeko Afrikako estatu burujabea da. Afrika Erdiko Errepublika eta Hego Sudanekin du muga iparraldean, Uganda, Ruanda, Burundi eta Tanzaniarekin ekialdean, Zambia eta Angolarekin hegoaldean, eta Kongoko Errepublika, Kabinda (Angola) eta Ozeano Atlantikoarekin mendebaldean. 2.345.409 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 91,9 milioi biztanle zituen 2019an. Kinshasa da hiriburua eta hiri nagusia.

Afrikako herrialderik zabalenetan bigarrena da, Aljeriaren ondotik, eta zatirik handienean Kongo ibaiaren arroan kokaturik dago. 200 etnia baino gehiago bizi dira bertan, gehienak bantuak. Frantsesa da hizkuntza ofiziala, baina hizkuntza eta dialekto ugari mintzatzen dira; horietako lau nazio hizkuntzatzat harturik daude: lingala (*lingua franca*), swahilia, kikongoa eta tshilubera.

Baliabide naturalei dagokienez, Afrikako eta munduko herrialde aberatsenetakoa da. Oparotasun natural hori, ordea, bedeinkapena baino gehiago zigorra izan da. Garai kolonialean, Belgikako errege Leopoldok haren jabetza pribatua balitz bezala agindu zuen. Agintariek helburu bakarra zuten: mineralak ustiatu esklaboen lan eskua erabiliz. 1960an independentzia lortu zuenetik, formalki gutxienez hiru gerra zibil pairatu ditu herrialdeak, baina gobernu zentralaren eta hainbat miliziaren arteko gatazkak etengabeak izan dira.

## Izena 
Kongo hitzak *ehiztari* esan nahi du eta Bakongo herriaren deituratik dator. Kolonia-garaian, 1908-1960 bitartean, Kongo Belgikarra izena eman zitzaion, eta baita *Kongo-Léopoldville* ere, 1966 arte Léopoldville deitu baitzitzaion hiriburuari Kinshasa beharrean. 1971-1997 bitartean, berriz, Zaire izena hartu zuen herrialdeak.

## Geografia 
### Mugak 
Kongoko Errepublika Demokratikoa Erdialdeko Afrikan dago, 6°N eta 14°S latitudeen, eta 12° eta 32°E longitudeen artean. Ekuatoreak zeharkatzen du herrialdea; heren bat Hego hemisferioan dago, beste bi herenak Ipar hemisferioan. Ipar-mendebaldean Kongoko Errepublikarekin du muga, iparraldean Afrika Erdiko Errepublikarekin, ipar-ekialdean Hego Sudanekin, ekialdean Uganda, Ruanda eta Burundirekin, eta baita Tanzaniarekin ere, Tanganyika aintziraren bitartez, hego-ekialdean eta hegoaldean Zambiarekin, hego-mendebaldean Angolarekin, eta mendebaldean Ozeano Atlantikoarekin eta Angolako Kabinda exklabearekin.

### Erliebea 
Kongo ibaiaren arroak hartzen du herrialdearen erdialdea. Oso sare hidrografiko zabala da, batez beste 520 metroko garaiera duena, eta euri-oihan tropikalez eta zingirez estalirik dago. Mai-Ndombe aintzira (338 metro) da punturik beherena, eta iparraldean dago gunerik garaiena, Mobayi-Mbongo eta Zongoko muinoetan (700 metro).

Goi-ordokiz inguraturik dago Kongoren arroa. Iparraldean Ueleko goi-ordokia (915-1.220 metro) dago, Kongo eta Ubangiren arteko uren banalerroa. Ekialdea, berriz, Rift Haranak zeharkaturik dago. Arraildura erraldoi horren barnean aintzirak daude: Albert, Eduardo, Kivu, Tanganyika eta Mweru, iparraldetik hegoaldera. Herrialdeko eskualderik menditsuena da; Rwenzori mendigune granitikoa (Stanley mendia, 5109 metro) dago Albert eta Eduardo aintziren artean; Kivu aintziraren iparraldean, Ruandako mugan, Virunga mendietako kono bolkanikoak nabarmentzen dira; eta hegoalderago, Tanganyika aintziraren mendebaldean, Mitumba mendiak (Kahuzi, 3.308 metro) daude. Mai-Ndombe eta Tumba dira arroko aintzira handienak; ibai-adar aipagarrienak, berriz, Lomami, Aruwimi, Ubangi eta Kasai dira. Lukuga ibaiak mendebaldeko Rift Haranarekin lotzen du. Azkenik, mendiko klima dago ekialdeko goi-ordoki eta mendiguneetan. Bukavun, adibidez, 18&nbsp;°C da batez besteko tenperatura, eta 1.320 mm urteko prezipitazioa.

Bederatzi parke nazional eta natura erreserba bat daude; horietako bost gizateriaren ondare izendaturik daude: Garamba, Kahuzi-Biega, Okapi, Salonga eta Virunga.

[thumb|[Kahuzi-Biega Parke Nazionala]]
[thumb|[Loxodonta africana|Sabanako elefantea eta bufaloak]]
[thumb|[Salonga Parke Nazionala]]
[thumb|[Oihan primarioa Virungan]]
[thumb|[Ekialdeko gorila (*Gorilla beringei*)]]

## Historia 
### Kolonia aurreko garaia 
[thumb|220px|[Kongoko Erresumaren mapa.]]
Erdi Aroan, bantu herriak barreiaturik zeuden ekuatore inguruan, eta ehiza, arrantza eta burdin eta kobre meatzeak zituzten bizibide. Laboregintzak garrantzi handia zuen, eta aurrerago artoa eta mandioka ere sartu zituzten. Nekazaritzari esker biztanle kopuru handia elika zitekeen, eta han izan zuten sorrera Lualaba haraneko erresumak.

Luba Erresuma (1585–1889) Kamalondoko sakongunean sortu zen, egungo Katangan, luba erregearen agintepean. Buruzagi guztiak leinu berekoak ziren. Erreinu hartako aginpideak odolaren tasun sakratua zuen oinarri; tasun hori gizonen bidezkoa zen eta naturaz gaindiko agintea ematen zien buruzagiei. Erresuma Indiako ozeanorantz hedatu zen, baina zenbat eta zabalago, orduan eta batasun gutxiago zuen, eta pixkanaka-pixkanaka sakabanatuz joan zen. Lunda Erresumak XVII. eta XVIII. mendeetan izan zuen goraldia, Katanga, Zambia eta Angolaren arteko lurraldean; hango gatz eta kobre baliabideak kontrolatzen zituen, eta aberastu egin ziren Zambezi beherean kokatuta zeuden portugaldarrekin zituzten merkataritza harremanei esker. Kuba Erresuma XVI. mendean sortu zen, Lulua eta Sankuru ibaien artean; hango erregeak erabateko aginpidea zuen, jainkozkoa; erreinu hark, Lunda Erresumak bezala, gatzaren eta kobrearen merkataritzaren kontrola zuen irabazpide nagusia.

Berlingo Konferentzian (1884-1885), Kongo ibaiaren arroko 2 milioi kilometro koadroko eremua bereganatu zuen Belgikak, Leopoldo II.aren jabetza pertsonal gisa (*Domaine Privé*). Kongoko Estatu Burujabea deitu zion Leopoldok II.ak Afrika erdialdean ezarritako odolezko erregimen kolonialari. Stanleyk hasitako bidetik, herritarrak esklabo bihurtuz eta zigor krudel eta sistematikoak eraginez –eskuen mutilazioak, *chicotte* deituriko zartailuarekin kolpeak…– erauzi zituzten hango kautxua eta natura baliabideak. Sarritan, familiei haurrak bahitzen zizkieten kautxu kopuru baten truke. Orduko lekukoek eta ondorengo ikerlariek ondorioztatu dutenez, lurralde haietako biztanleen erdia hil zen genozidioan.
thumb|Kongo Belgikarreko probintziak (1933-1960)
Kongoko Estatu Burujabean egindako sarraskiak hain ziren lazgarriak Londres eta Brusela inarrosi zituztela. 1904an Roger Casement britainiar kontsulak egindako txostenak baieztatu zuen gehiegikeria horiek egiazkoak zirela. Horiek horrela, 1908an Leopoldok Belgikako gobernuaren esku utzi behar izan zuen bere jabetza; aurrerantzean, Kongo Belgikarra izena eman zitzaion koloniari. Gobernadore nagusia zen administrazio kolonialaren burua; haren egoitza Boman egon zen hasieran, 1926an Léopoldvillera lekualdatu zuten arte. Baliabide naturalen esplotazioak jarraitu zuen izaten belgikarren helburu nagusia, eta trenbideak eraiki ziren Katangako mineralak, kobrea batez ere, garraiatu ahal izateko. Baina, estatus berriarekin, biztanleen bizi baldintzak hobetu ziren.

### Independentzia eta Mobuturen agintaldia (1960-1997) 
[thumb|220px|[Patrice Lumumba 1960an.]]
[thumb|220px|[Joseph Mobutu eta Herbehereetako Bernhard printzea 1973an.]]
1950eko hamarkadaren amaieran, Europako indarrak Afrikatik ateratzen hasi ondoren, liskar bortitzak piztu ziren Kongon, eta Belgika behartu zuten independentzia ematera. 1960ko ekainaren 30ean sortu zen Kongoko Errepublika Demokratikoa, Patrice Lumumba lehen ministro eta Joseph Kasa-Vubu presidente zirela. Bi aste geroago, Moïse Tshombek Katangako estatuaren banakuntza adierazi zuen, Belgikaren sostenguarekin. 1961ean, Patrice Lumumba lehen ministroa harrapatu, torturatu eta hil zuten Joseph Mobuturen aldeko tropek. Iturri batzuen arabera, Belgika eta Estatu Batuek babestu zuten hilketa, Lumumbak ez zituelako Mendebaldearen interesak defendatu nahi.

Hurrengo lau urteetan Kongo berriz batu zen baina ezegonkortasun politiko handiaz jarraitu zuen, Kasa-Vubu presidente eta Mobutu armada buru zirela. Besteak beste, 1963 eta 1965 urteen artean, Pierre Mulele buru izandako Kwilu probintziako matxinada, eta Simba matxinada, Kongoko ekialdean, Láurent-Desiree Kabila buru. Hauei laguntzen ibili zen Che Guevara, kubatar talde batekin, Tanganyka lakuaren aldean, 1965eko apiriletik azarora.

Bitartean Tshombé Espainiako erbestetik itzuli zen, eta 1964an Kasa-Vubuk lehen ministro izendatu zuen.

1965eko azaroan, Mobutuk beste estatu kolpe bat eman zuen; Joseph Kasa-Vubu presidentea kargutik kendu, eta agintea bereganatu zuen. Zaire izena jarri zion estatuari. 2003ko amaiera ezkero, egoera zertxobait baketu zen, eta trantsizioko gobernua osatu zen. Hala ere, leku askotan liskarrek bizi-bizi iraun zuten, hala Ituriko gatazkarengatik nola Herriaren Defentsarako Batzar Nazionalak (CNDP) Ipar Kivu eta Hego Kivu probintzietan egin zituen erasoengatik (Kivuko Gerra).

[thumb|250px|Kongotar iheslariak, [Ipar Kivu, 2012.]]
2006an egin ziren hauteskundeetan, alderdi askok parte hartu ahal izan zuten. Lehenengo itzulian, bi hautagai gelditu ziren: Joseph Kabila (%45) eta Jean-Pierre Benba lehendakariorde ohia (%20). Bi hautagaien jarraitzaileak borrokan aritu ziren Kinshasako kaleetan; hamasei lagun hil ziren, harik eta nazioarteko soldaduek egoera kontrolatu zuten arte. Bigarren itzulian, Kabila hautatu zuten lehendakari. Ipar Kivun, Herriaren Defentsarako Batzar Nazionalak eta gobernuak 2009an sinatu zuten bake akordioa, eta matxinoak armadara itzuli ziren. 2012ko apirilean, ordea, CNDPko kide ohiak berriz matxinatu ziren, M23 mugimendua sortuta. Borroken ondorioz, milaka ehunka hil ziren, eta 140.000 inguruk etxea utzi behar izan zuten. M23 taldeak 2013ko azaroan utzi zuen matxinada.

Kongoko konstituzioak presidente berak hiru agintaldi egitea debekatzen duenez, Joseph Kabilak ezinezkoa zukeen 2016an egitekoak ziren hauteskundeetara aurkeztea. Alabaina, Kabila luzamendutan ibili zen, eta 2018ko abendura arte ez ziren bozketak egin. Dena dela, herrialdeko hiru probintziatan bozak atzeratu ziren, osasun eta segurtasun arrazoiak argudiatuta. Izan ere, Ipar Kivun ebola izurrite larria pairatzen ari zen, eta etnien arteko istiluak zeuden, Ipar Kivun, Hego Kivun eta Mai-Ndomben. 2019ko urtarrilaren 10ean jakinarazi zenez, Félix Tshisekedi nagusitu zen presidentetzarako hauteskundeetan, botoen %38 eskuraturik.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
Indarrean dagoen 2005eko konstituzioaren arabera, errepublika erdi-presidentzialista da; presidentea da estatuburua, eta lehen ministroa gobernuburua. Parlamentuak bi ganbera ditu: Senatua (108 kide) eta Nazio Biltzarra (500 kide). , eta 40 urte geroago berri bat egiteko martxan den prozesuaren emaitzen zain, ematen diren kopuruak zeharka egindako proiekzioen bidez atera ohi dira.

Datu iturri baten arabera, 2025eko irailean 105.220.283 biztanle zituen. Beste baten arabera, 112.763.155 biztanle, eta 2019an 91.931.000 ziren.

### Banaketa etnikoa 
Kongoko Errepublika Demokratikoko biztanleen artean hamabi etnia edo gizatalde handi bereizten dira, eta beste 190 txikiagoak. Lau etnia nagusiak hauek dira: mongo, luba, kongo (hirurak bantu multzokoak) eta mangbetu-azande.

Herrialdean 242 hizkuntza inguru hitz egiten dira, eta horietako lauk daukate nazio hizkuntza estatusa: kikongoak, lingalak, tshiluberak eta swahiliak. Belgikako kolonia zenean, lau hizkuntza nazionalak erabiltzen ziren lehen hezkuntzan. Horren ondorioz, europar kolonialismoaren garaian jatorrizko hizkuntzetan alfabetatzen ziren Afrikako herrialde bakarrenetarikoa izan zen. Lingala izan zen armada kolonialaren (*Force Publique*) hizkuntza ofiziala, Belgikaren agindupean, baina, azken urteetako matxinaden ondoren, armadaren parte batek, batez ere ekialdean, swahilia erabiltzen du.

### Erlijioa 
2014ko datuen arabera, biztanleen %93,7 kristauak dira (%29,9 katolikoak, %26,7 protestanteak, %36,5 beste kristau sinesteen jarraitzaileak). Bertako sinesmenak kristautasunarekin nahasten dituzten erlijio sinkretikoren bateko kideak dira gainerako gehienak. Musulmanak %1,3 dira.

### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
[thumb|220px|[Kindura iritsi zen lehenbiziko trena.]]
2017an Kongoko Errepublika Demokratikoko Barne produktu gordina 68.600 milioi dolarrekoa zen (munduko 103.a) eta per capita errenta 800 dolarrekoa (munduko 226.a). Kopuru horrek adierazten duen bizi maila apala ez dator bat Kongoko Errepublika Demokratikoa Afrikako herrialde aberatsenetako bat izatearekin, baina independentziaren ondoren piztu diren gerra zibilen, administrazio eta gestio kaskarraren eta ustelkeria politikoaren ondorioa besterik ez da hori. 2003ko bake akordioen ondoren egoera zertxobait hobetu bazen ere, egonkortasunik eza, burokrazia eta ustelkeria oztopo handiak dira garapen ekonomikorako.

Hiru biztanletik bi nekazaritzatik bizi dira. Kongo ibaiaren arroan lur emankorreko oso eremu zabalak daude, baina %3 besterik ez da lantzen. XX. mendearen azkeneko urteetan gai hauek lantzen ziren batez ere: azukre kanabera, manioka, fruituak eta barazkiak, artatxikia, patata, garia, basartoa, arroza, egoskariak, kafea, kautxua, kotoia eta kakaoa. Kanpora saltzeko gaien produkzioa asko murriztu zen 1975etik aurrera, atzerritarren esku zeuden sailak nazionalizatu zirenean. Gai horien ordez bizibidea ateratzeko oinarrizko gaiak lantzen hasi ziren. Abere hazkuntzak nolabaiteko garrantzia du, baina goialdeetan bakarrik, tse-tse euliak bizitzerik ez duen aldeetan.

Basoetatik ateratzen den zura erregai gisa erabiltzen da batez ere. Mea baliabideak dira herrialdeko aberastasun iturri nagusia. Kongo da munduko kobalto eta diamante ekoizlerik handiena, baina kobrearen produkzioa da irabazi handienak ematen dituena. Mea horiez gainera, koltana, uranioa, eztainua, urrea, zilarra, zinka, manganesoa,wolframioa eta kadmioa ere ustiatzen dira. Industria gehienak, beraz, meatzaritzarekin lotuta daude. Kobrea urtzeko eta fintzeko industria da inportanteena. Horrezaz gainera, aipagarriak dira, baita ere, petrolio findegiak, eta zementua eta azido sulfurikoa egiteko lantegiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kongo, argia.eus