Andrea M. Ghez

**Andrea** Mia **Ghez** (New York, 1965eko ekainaren 16a) astrofisikari estatubatuarra da, Nobel sariduna eta irakaslea Kaliforniako Unibertsitatean Los Angelesen, Fisika eta Astronomia Sailean. Haren ikerketa Esne Bidearen galaxiaren erdigunean oinarritzen da.

2020an, laugarren emakumea izan zen Fisikako Nobel Saria lortzen, eta sariaren erdia Reinhard Genzelekin partekatu zuen (beste erdia Roger Penroseri eman zioten). Ghezi eta Genzeli eman zitzaien Nobel Saria, Esne Bidearen Erdigune Galaktikoan objektu trinko supermasibo bat aurkitzeagatik izan zen, orain zulo beltz gisa ezagutzen dena.

## Bizitza goiztiarra 
Ghez New Yorken jaio zen. Aita, herentzia judukoa, Erroman jaio zen, Italian, Tunisiako eta Frankfurteko familia batean, Alemanian. Ama North Attleborough-eko (Massachusetts) familia katoliko irlandar batekoa zen.

Familia New Yorketik Chicagora joan zen haurra zela, eta Ghez Chicagoko Unibertsitateko Laborategi Eskolara joan zen. Bere rol femeninoaren eredu eraginkorrena Bigarren Hezkuntzako kimikako irakaslea izan zen.

Unibertsitatea matematikako graduan hasi zuen, eta gero, fisikara aldatu zen. Massachusettseko Teknologia Institutuko fisikako BS (zientzia diplomatura) bat jaso zuen 1987an. Han zegoela, St. Anthony Halleko senitarteko kide zen. Gerry Neugebauer-en zuzendaritzapean doktoretza bat jaso zuen Kaliforniako Teknologia Institutuan, 1992an.

## Ibilbide profesionala 
Ghez-en ikerketak bereizmen espazialeko irudi-teknikak erabiltzen ditu, hala nola optika egokigarriaren sistema Keck teleskopioetan, Esne Bidearen erdiko izar-sorkuntza eskualdeak aztertzeko, bai eta Sagittarius A* gure galaxiaren erdiko zulo beltz supermasiboa aztertzeko ere. Izarren arteko zinematika erabiltzen du, Esne Bidearen erdigunetik gertu, eskualde hori ikertzeko zunda gisa. Keck teleskopioen bereizmen handiak hobekuntza nabarmena ekarri zuen Galaxia-erdigunearen zinematikaren lehen azterketa garrantzitsuan, Reinhard Genzizelen taldeak egina.

2004an, Ghez hautatu zuten Zientzien Akademia Nazionalerako, eta 2012an Amerikako Filosofia Elkarterako hautatu zuten. 2019an, Amerikako Fisika Elkarteko (APS) kide hautatu zuten.

Ghez BBC, Discovery Channel eta The History Channel sareek ekoitzitako telebistako dokumental askotan agertu da. 2006an, PBS Nova serieko atal batean agertu zen. “Nire heroia” proiektuak zientzia-heroi izendatu zuen. Keplerren hirugarren legea erabiliz, Ghez-en taldeak mugimendu orbitala erabili zuen Sgr A*-ren masa 4.1±0.6 milioi eguzki-masa dela erakusteko. Hoberen frogatutako kasuetako bat da Sgr A* zulo beltz supermasiboarena, honen kokapena den Galaxia-erdigunea ehun aldiz gertuago dagoelako hurrengo zulo beltz supermasiboaren (M31) kokapenarekin alderatuz.

2020an Fisikako Nobel Saria eman zioten Roger Penroseri eta Reinhard Genzeli zulo beltzekin lotutako aurkikuntzengatik. Aurretik, Marie Curie (1903), Maria Goeppert Mayer (1963) eta Donna Strickland (2018) izan zituen
* Packard Fellowship saria(1996)
* Eslobeniako ikerketa-beka saria
* AEBetako Astronomia elkarteko Newton Lacy Pierce saria astronomian (1998)
* AEBetako fisika elkarteko Maria Goeppert-Mayer saria (1999)
* Sackler saria (2004)
* Bikaintasun Akademikoarengatik Fakultateko Urrezko Armarriaren saria (2004)
* Marc Aaronson Memorial Lectureship (2007)
* MacArthur Fellowship (2008)
* Crafoord saria astronomian (2012)
* Suediako Zientzietako Errege-Akademia saria (2012)
* Royal Society Bakerian Medal (2015)
* Oxford Unibertsitateko Zientziatako Doktore Ohoreduna (2019)
* Amerikako Fisika Elkarteko Kide (2019)
* Fisikako Nobel saria (2020) Andrea Ghez ohiko igerilaria da UCLAko (Kaliforniako unibertsitateko) Master Igeriketa Taldean.

## Bere ikuspuntuak 
Andrea Ghezen motibazioa pasioa da. Bere ustez, pasioz egiten den edozer gauzatan oztopoak agertuko dira. Ghezek hori ikasteko eta bere lana hobetzeko aukera bat bezala ikusten du, beste zientzialarien ikuspuntuak aztertuz. Adibidetzat jartzen du Nobel Saria jaso zuen esperimentua, hasieran atzera bota ziotena. Ideia onartua izan zedin berriro aurkeztu behar izan zuen, bere lana berriz aztertuz, zailtasunei konponbideak emanez eta bere argudioak hobetuz.

Horrez gain, Andrea Ghezen ustez beti izan da garrantzitsua neska eta emakume gazteak zientzia-munduan sartzera motibatzea. Beraz, Nobel Saria irabaztea aukera eta erantzukizun bat izan da hurrengo belaunaldi zientzialariak zientzia-munduan lanean jarrai dezaten motibatzeko. Izan ere, norberaren itxura duen jendea eredutzat izatea, bai eta desberdina dena ere, garrantzitsua dela uste du, honek erakusten baitu badagoela arrakasta izateko aukerarik, eta tokirik baduela batek arlo horretan.

## Ikusi gainera 
* Fisikako Nobel saridunen zerrenda (wikipedia artikulua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* UCLA Faculty Research Lecture: Unveiling a Black Hole at the Center of the Milky Way
* Finkbeiner, Ann (March 20, 2013), "As an early adopter of astronomical technology, Andrea Ghez is revealing secrets about the giant black hole at the Galaxy's centre", *Nature*, **495** (7441): 296–298, Bibcode: doi:10.1038/495296a PMID 23518544
* Andrea Ghez at TED