Ibn Khaldun

**Ibn Khaldun** (arabieraz: ابن خلدون, *Ibn Ḫaldūn;* izen osoa: **Abū Zayd ‘Abdu r-Raḥman bin Muḥammad bin Khaldūn Al-Hadrami;** arabieraz: ولي الدين عبد الرحمن ابن محمد بن محمد بن أبي بكر محمد بن الحسن, *Walī ad-Dīn ʿAbd ar-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Muḥammad ibn Abī Bakr Muḥammad ibn al-Ḥasan*) (Tunis, 1332ko maiatzaren 27a- Kairo, 1406ko martxoaren 17a) Ifrikija eskualdeko historialari, filosofo eta politikari bat izan zen, jatorria Al-Andalusen zuena.

Historiografia modernoaren eta soziologiaren nahiz ekonomiaren sortzaileetako bat izan zen. Bere lan nagusia *Muqaddima* izenekoa da (arabieraz: *المقدمة*, *Al-muqaddima*, «Aitzinsolasak»), izatez beste lan zabalago baten sarrera dena, *Kitab al-ibar* edo *Ebidentziaren liburua, arabiarren, persiarren eta berbereen egunen aztarna eta gertakarien eta haien garaikide ahaltsuen erregistroa*; historia unibertsal bat da, bereziki arreta jartzen duena berbere nomaden gertakarietan eta haien bizimodu urbanoarekiko harremanetan.

Alderdi soziologikoari dagokionez, azpimarratzekoa da nola deskribatzen duen populazio nomada kementsuak sedentarismora eramaten dituen prozesua. Denboraren poderioz, nomada izaera hori galtzen dute, eta prozesua ziklikoki errepikatzen da, bizitza urbanoak erakarritako beste nomada batzuekin.

Ibn Khaldunek krisia eta aldaketa egiaztatzen ditu, horren azalpen arrazionala bilatzen du aristotelismoaren barruan, ezaugarri partekatuetan oinarritutako sailkapenaren bidez, eta giza zibilizazioaren azterketan aplikatzen du.

Ekonomiaren arloan, merkatuen dinamika eta biztanleriaren, prezioaren, irabazien eta kapitalaren eraketaren kontzeptuak aztertzen ditu.

## Biografia 
Ibn Khaldunen bizitza aski ongi dokumentatuta dago garai hartarako; izan ere, autobiografia bat utzi zuen idatzita (*التعريف بابن خلدون ورحلته غربا وشرقا*, *At-taʿrīf bi-ʾbni Ḫaldūn wa-riḥlatu-hu ġarban wa-xarqan*), dokumentu asko biltzen dituena haren bizitza publikoaz, baina informazio urriaz bizitza pribatu eta familiarraz.

Tunisen jaio zen, 1332an, Banu Khaldun izeneko goi mailako familia batean. Familiaren erroak Al-Andalusen zeuden; Sevillaren erorketaren ondoren, XIII. mendearen erdialdean, Ceutara joan zen Khaldun familia. Ifrikija eskualdeko hafsidar leinuaren garaian, familiako kide batzuek kargu politikoak izan zituzten; adibidez, birraitona finantza ministro izan zen, Abu-Zakariyya Yahya ibn Abd-al-Wàhid emirraren agindupean, baina aitona eta aita bizitza politikoa utzi eta ordena mistiko batean sartu ziren. Yahya Ibn Khaldun anai historialariak, abdalwadiden dinastiari buruzko liburu bat idatzi zuen; arerio batek hil zuen, gorteko historialari ofizial izateagatik.

Bere autobiografian, Ibn Khaldun bere aurreko ahaideetan Mahoma profetaren garaietaraino heldu zen, Hadramaut aldeko Yemengo tribu arabiar baten adar baten bidez. Tribu hori Al-Andalus aldera joan zen, VIII. mendean islama hedatu zenean. Hala ere, Muhammad Hozien ikerlariaren arabera, arabiar nortasun faltsuaren auzia hala izanik ere, Ibn Khaldunen arbasoek Al-Andalus utzi zutenean Ifrikijara joateko, ez zuten aldatu arabiar izateko asmoa, nahiz amazigek agintzen zuten eskualde osoan.

1350. urtearen inguruan, Fezera joan zen, garai hartan Magrebeko jakinduria zentro nagusia baitzen, eta Abu-Enan marindar sultanaren idazkari diplomatiko bihurtu zen. 1388. urteaz geroztik Kairon kokatu zen eta unibertsitate islamiarretan edo madrasatan irakatsi zuen.

Ospe handia izan zuen eta Gaztelako Petri I. Gaztelakoaren (1363) nahiz Tamerlanen (1401) aholkulari politiko gisa aritu zen.

## Teoriak 
### Historia zientzia gisa 
#### Aurrekariekiko haustura 
Bere aurrekariei dagokienez, Ibn Khaldunek benetako haustura epistemologikoa sortu zuen. Lehen pausoa izan zen historiari leku bat ematea jakintzaren antolamenduan, ordura arte kanpo baitzegoen:

Aipu horrek ondo erakusten du Ibn Khaldun bere aurrekoekin hausten saiatu zela. Egia esateko, aurretik haren ideia batzuk jorratu izan ziren batzuetan, baina oso modu ahulean. Adibidez, Avizenak jadanik definitu zuen XI. mendean gizarte antolakuntzaren beharra, erregulatzaile baten lankidetza eta kontrolean oinarritua. Alabaina, Ibn Khaldunek oso aurreratutzat jo daitekeen lan bat egin zuen. Hain zuzen, arabiar eskola historikorekin apurtu zuen, eta bere garaiko historialariei aurpegiratu zien gertaerak azaltzen zituztela kritikarik egin gabe erabiltzen zituzten iturriei. Aurpegiratzen zaien ez bakarrik jakin minik ez izatea, baizik ere erabiltzen zituzten metodoak. Historialari arabiarrak, hain zuzen, boterean zeuden familien genealogiak ezartzera mugatzen ziren. Ibn Khaldunek hadith bera auzitan jartzen zuen, gertaera historikoak egiaztatzeko bidea ematen duena iturri ugari kontsultatu ondoren.  Zernahi gisaz, batez ere salatzen zuen gertaeren berri ematera mugatzea, inolako azalpenik emateko ahaleginik egin gabe, beren testuinguru sozialean txertatuta. Jakina, ordura arte historia gertaera politikoen eta dinastien oinordekotzen kontakizun huts bat besterik ez zen izan; hori bai, dotore aurkeztuta da eta aipuz jantzia. Horrela, adierazten zuen: «historiak beste esanahi bat du. Meditatzeko da, egia aurkitzen saiatzeko, delikatuki azaltzeko gertaeren kausak eta jatorria, gertaeren zergatia eta nola gertatzen diren. Historia, haziak, filosofian oinarritzen da, eta horren adarretako bat izango da».

#### Hausnarketaren abiapuntua 
Pentsamendu historiko eta politiko tradizionala birplanteatuz, Ibn Khaldunek gogoeta bat egin zuen, era horretan bere arazoei erantzuteko oinarriak jarrita. Hala, Magrebeko estatuei eragiten zien ezegonkortasun kronikoaren arrazoi sakonen bila setatu zen, intrigak eta hilketa etengabeen arrazoia ulertzearren. Historiografian nagusitzen zen gertaeren hurrenkera horren inkoherentzia salatzeaz batera, ikuspegi zabalago bat hartu beharra aldarrikatzen zuen, argitasuna aurkitzeko bide bakarra. dena dela, azterketa soil bat baino gehiago, berak proposatu nahi zuen historiaren «ikuskera orokor bat, egitura sozial eta politikoen arakatze bat, haren bilakaeraren azterketa bat».

Bestalde, Magrebeko errealitateen ezagutza zehatza lortu zuen, eta horrek pentsarazi zion gosea edo hirietako jarduera ez zirela elkarren artean harremanik gabeko arazoak, baizik orotara aztertu beharreko auziak:

Garatzen duen sistemak Ipar Afrikak pairatzen zituen nahasteen jatorria arrazoiz azaltzeko aukera ematen dio; historia zientzia gisa ulertu zuen, beraz.

Ibn Khaldunek honela definitzen zuen historia:

Horrenbestez, Ibn Khaldunek zientzia berri bat sortzeko beharra sentitu zuen, haren objektu nagusia zibilizazioa delarik. Historia, beraz, zientzia «noble eta burujabe» bat da, bai filosofiaz bai politikaz bereizia. Bere *Muqaddiman* obran aurkitu zuen zientzia berriak bere irudikapena. Ibn Khaldunentzat, diziplinaz, azterketaz eta gertaeren egiaztapenaz egindako zientzia da historia, XIX. mendeko europar positibismoa baino aski lehenago, Skander Houidiren arabera. eta Afrika hegoaldeko zenbait beltz animaliengandik hurbilago daudela gizakietatik baino, beren bizimodu  primitibo eta barbaroagatik. Horrela azaldu zuen:

Ibn Khaldun esklabotzaren eta islamaren arteko bateragarritasunaz ere mintzatzen da, batez ere hirugarren eta laugarren liburukietan; adibidez, honako hau adierazten du: «beltzak dira esklabotza onartzen duten herri bakarra, gizadiaren maila apalagoan oinarrituta, animalien estadiotik hurbilago baitaude».
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
### Frantsesez 
* Abdesselem, Ahmed (1992)  *Ibn Khaldûn et ses lecteurs*. PUF, Paris. ISBN 978-2130381570. 
* Boisnard, Magali  (1930) *Le Roman de Khaldoun*. Piazza, Paris. 1930.
* Chabane, Djamel (2000) ''La pensée de l'urbanisation chez Ibn Khaldûn (1332-1406)''. L'Harmattan, Paris. ISBN 978-2738461797.
* Cheddadi, Abdesselam (2006) ''Ibn Khaldûn. L'homme et le théoricien de la civilisation*. Gallimard, Paris. ISBN 978-2070764969.
* Fahmy, Jean Mohsen  (2003) *Ibn Khaldoun. L'honneur et la disgrâce''. L'Interligne, Ottawa. ISBN 978-2921463669.
* .
* Horrut, Claude (2004) *Ibn Khaldûn, un islam des « Lumières » ?*. Complexe, Paris. ISBN 978-2870279984.
* 
* Martinez-Gros, Gabriel (1998) ''Ibn Khaldûn et les sept vies de l'islam*. Actes Sud, Arles. ISBN 978-2742761142. 
* Nassar, Nassif  (1997) *La pensée réaliste d'Ibn Khaldûn*. PUF, Paris. ISBN 978-2130481553.
* Pomian, Krzysztof (2006) *Ibn Khaldûn au prisme de l'Occident*. Gallimard, Paris. ISBN 978-2070781591.

### Ingelesez 
* Al-Azmeh, Aziz (1982) *Ibn Khaldun. A Reinterpretation*. Routledge, New York. ISBN 978-1136279492.
* Baali, Fuad (1988) *Society, State, and Urbanism. Ibn Khaldun's Sociological Thought* . State University of New York Press, New York. ISBN 978-9670526492.
* Brett, Michael (1999) *Ibn Khaldun and the Medieval Maghrib*. Variorum Collected Studies, Great Yarmouth. ISBN 978-0860787723.
* Fischel, Walter Joseph  (1952) *Ibn Khaldūn and Tamerlane, their historic meeting in Damascus, 1401 a.d. (803 a. h.) A study based on Arabic manuscripts of Ibn Khaldūn's "Autobiography"* . Université de Californie, Berkeley.
* Fischel, Walter Joseph  (1967) *Ibn Khaldun in Egypt*. University of California Press, Berkeley, 1967.
* Issawi, Charles (1987) *An Arab Philosophy of History*. Darwin Press, Princeton. ISBN 978-0878500567.
* Lawrence, Bruce  (1997) *Ibn Khaldun and Islamic Ideology*. Brill Academic Publishers, Leiden. ISBN 978-9004075672.
* Schimdt, Nathaniel (1930) *Ibn Khaldun. Historian, Sociologist and Philosopher*. Columbia University Press, New York.
* Rosenthal, Franz  (1997) EBN ḴALDŪN, ABŪ ZAYD ʿABD-AL-RAḤMĀN. Encyclopaedia Iranica.

## Ikus, gainera 
* Ibn Hazm
* Nasir al-Din al-Tusi

## Kanpo estekak 
* Ibn Khaldūn, *Britannica''.