Sokol Baci

**Sokol Baci** Gruda tribuko buruzagia izan zen, Podgorica inguruan (gaur egun Montenegro ) bizi zen iparraldeko Albaniako tribu bat. Hasieran, Otomandar sultanari zerbitzatu zion bere guardia pertsonalean, baina tratu txarrak jaso ondoren alde aldatu zuen, eta Otomandar indarren aurka borrokatu zen Scutariko Sanjakatuan . Bere klana garaitu eta menperatu ondoren, erbesteratu egin zuten eta Montenegron bilatu zuen babesa, nahiz eta lehenago 1870eko hamarkadan haien aurka borrokatu, eta Podgorican bizi izan zen 1884tik aurrera gutxi gorabehera. Nikolas I.a Montenegroko printzeak bere estatusa onartu eta kontratatu egin zuen. 1911ko Albaniako Matxinadako buruzagietako bat izan zen, Ded Gjo Luli, Mehmet Shpëndi, Mirash Luca eta Luigj Gurakuqi bezalako buruzagiekin batera. 1912an, Gruda eta Hoti tribu osoek, Kastrati, Shkreli eta Kelmendi tribuen zati handiekin batera, Montenegrori babesa eman zioten Balkanetako Gerretan . 1913an, Montenegroko Nikolas I.a erregeak Scutariko komandante gisa aitortu zuen.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Sokol Baci Ivezaj Bacen semea zen, horregatik bere izenik erabiliena ( *Sokol Baci* ) da, eta Grudako Ivezaj anaitasuneko Precaj familiakoa zen. Ivezaj anaitasunak Ivezaren ondorengoak zirela aldarrikatzen zuen, Vuksan Gela (Vuksan Gelja idatzita ere agertzen da) jakin baten semea, Shkodër azpiko Sumatik zetorrena.

Gaztetan, Sokol otomandar agintariek Istanbulen trebatu eta hazi zuten. Bere adimena eta gaitasun atletikoak zirela eta, Sokol Parisko (Frantzia) Sorbonako Unibertsitateko akademia militarrera joateko hautatu zuten. Otomandarrentzat borrokatu zituen gudu askoren ondorioz, azkenean, beste bost gazte ospetsurekin batera, sultanaren guardia pertsonalerako hautatu zuten.

1877an, serbiar-turkiar eta errusiar-turkiar gerren garaian, etxean baimenarekin zegoela, iparraldeko albaniar tribuak ("Malissori") desarmatzeko agindua eman zen. Grudak obeditzeari uko egin zion, eta bere herriaren traidore izateari uko eginez, bere klana otomandar indarren aurkako guduan gidatu zuen. Bi goi-mailako otomandar ofizialen burua moztea lortu zuen, baina klana garaitua izan zen, eta ihes egitera behartuta egon zen. Iheslari eta legez kanpo geratu zen, Montenegron erbesteratuta, 1870eko hamarkadan lehenago haren aurka borrokatu baitzen. Emaztearen tribuan babestu zen Zatrijebačen, Montenegroko Printzerriak anexionatu zuena Montenegroko-Otomandar Gerraren ondoren. Baci Montenegroko agente bihurtu zen albaniar katolikoen artean. Mašo Vrbica *vojvodaren*, Barne ministroaren, bidez hasi zen lankidetzan. Bacik Vrbicari Albaniaren konpromiso politikoaren eta Malesian Otomandar indarren mugimenduaren berri eman zion. Shkodërreko Frantziako kontsulatuak 1879ko irailaren 21ean datatutako dokumentu batek erakusten du Sokol Bacik eta Hoti eta Grudako beste buruzagi batzuek memorandum bat aurkeztu zietela Potentzia Handiengana, beren lurrak Montenegrori ez emateko eskatuz.
thumb|Sokol Baci bere adin ertainean.
Nikolas Montenegroko printzeak aitortu egin zuen, etxe bat eta lur bat eman zizkion, eta Montenegroko gobernuan kontratatu zuen iparraldeko Albaniako gaietarako. 1883tik aurrera, Nikolas printzeak Malissorirekin zuen diplomazia Sokol Baciren bidez joan zen batez ere. 1891ko azaroan datatutako Montenegroko dokumentu batek, Herzegovinako eta Albaniako buruzagien zerrenda batekin, erakusten zuen Sokol Bacik Montenegroko gobernuarengandik ordainketa handiena jasotzen zuela: 540 florin eta 967 neurri irina urtero bere zerbitzuagatik. 1902ko uztailaren erdialdean, Sokol Bacik Malissoriko buruzagien eta haien eskolten zerrenda bat eman zien Nikolas printzeari, eta printzearen aginduz 1.190 florin eman zizkieten. Sokol Bacik Podgorican eliza katoliko baten eraikuntza finantzatu zuen 1904an (1944ko maiatzeko bonbardaketa batean suntsitu zutena). Sokol Baci Grudara itzuli zen laburki Turkiar Gazteen erregimena Otomandar gobernuan sartu zenean 1908an, baina arazoak sortu ziren eta Podgoricara itzuli zen.
thumb|Sokol Baci (1902)

### 1911tik 1913ra 
1911ko Albaniako Matxinadako buruzagien artean, beren armak eta klanak otomandarrei zuzendu zizkietenak, "... Sokol Baci adimentsua" zegoen  (Gruda-tik). Beste buruzagi batzuk zeuden: Mirash Luca (Kastratikoa); Ded Gjo Luli (Hotitik);  Ton Nika (Shkreli-koa); Mehmet Shpendi (Shalarena); Selcako Luc Mark Gjeloshi, [Mirash Pali] eta [Fran Pali] (Nikci-koa) eta Luigj Gurakuqi intelektuala ere bai, besteak beste. Britainia Handiko Kanpo Arazoetako inteligentzia dokumentu batek, aurretik sailkatutakoak, adierazten du Sokol Baci, Ded Gjo Luli eta Mirash Lucarekin batera, izan zirela 1911ko Albaniako Matxinadaren bultzatzaile nagusiak. Sokol Baci "kultura jakin bateko eta adimen handiko gizona" bezala deskribatzen du. 1911ko Albaniako Matxinadan, "trebetasun handiz antolatu zuen matxinoei hornidura zerbitzua". Nikolak Sokoli, tribuko kideek oso errespetatua, albaniar katolikoak Montenegrora kopuru handitan migratzera bultzatzeko ardura eman zion, turkiarren aurka matxinatzen baziren, emazteek eta seme-alabek aterpea eta babesa izango zutela turkiarren lurra askatu arte, eta arma eta munizio nahikoa jasoko zutela aginduz. Nikolak berak independentzia agindu zien tribuko kideei.
thumb|Sokol Baci sinatzaile nagusiarekin Greziako Memorandumaren (1911) kopia
thumb|Gërçe Memorandumaren oroigarrizko plaka, Gërçen, Albanian
Sokol Bacirekin Corrlere d'Italia egunkari italiarrak egindako elkarrizketa bat hainbat argitalpenetan argitaratu zen 1911ko maiatzean, besteak beste, Los Angeles Herald eta Washington DCko Evening Star egunkarietan. Artikuluaren irudiak Kongresuko Liburutegiak eman zituen.
"*Albaniako Iraultza Erbesteko Buruzagi batek Zuzentzen Du* " "Erroma, Maiatzak 7. - "Albaniako gai guztiei buruz bereziki ondo informatuta dagoen "Corrlere d'Italla" klerikalak Sokol Beg Batcho buruzagi albaniarrarekin egindako elkarrizketa garrantzitsu bat argitaratzen du. Buruzagi hau Montenegron erbesteratuta egon da hainbat urtez, non bizi den orain eta nondik zuzentzen duen Albaniako matxinada. Cettinjen pertsonaia ezaguna den gerlari zahar fin honek albaniarren eskaerak honela formulatzen ditu: gure vilayeten autonomia administratiboa, albaniar edo europar gobernadore nagusi baten menpe dagoen albaniar biztanleria dutenak; Europako kontrola urte batzuetan, probintzia autonomo berria oinarri sendo baten gainean jarri arte; albaniar hizkuntza erabiltzea, latindar karaktereekin dokumentu ofizial guztietan; albaniarrek Albanian bertan zerga gisa bildutako kopuru guztiak gastatzea, eta zerbitzu militarra Albaniako barrutietara mugatzea, beraz, Arnaut bat ere ez da Yemenera soldadutza egitera bidaliko, orain gertatzen den bezala."

1911ko ekainaren 24an, Montenegroko otomandar ministroa, Saddridin Bey, Malissoriekin negoziatzera etorri zen, eta armistizioaren luzapena eta kalte-ordainen diruaren igoera agindu zituen; Sokol Bacik, ordea, Malissoriei ez amore emateko eskatu zien, esanez: "*Non dago Europako bermea?*". 1912an, Gruda eta Hoti tribuak Montenegrorekin aliatu ziren, eta Kastrati eta Shkreli tribu gehienen eta Kelmendi tribuaren zati baten laguntza ere etorri zen.

Edith Durhamen arabera, 1912an Montenegrok gogor lan egin zuen Malissori altxatzeko armen eta askatasunaren truke, eta Montenegrok "bere anaiak askatzeko" zuen asmoa sinesten zuten. 1913ko neguan gerrako korrespondentzian, Durhamek Sokol Bacirekin eta bere seme Kole Sokolirekin izandako elkarrizketaren xehetasunak ematen ditu, eta hauek Albania otomandarrengandik askatzeko borrokan ari zirela esan zuten. Montenegroko Scutari konkistatu ondoren (1913), Nikolas I.ak Sokol Baci izendatu zuen Scutariko komandante (*vojvoda*) eta brigadier. Izendapenagatik zoriondu zutenean, Sokolek erantzun zuen: "Pantailaren bidez ikusten ez duenari, begiak eror diezazkioke!". 1913ko maiatzaren 26an, Gruda, Hoti, Kelmendi, Kastrati eta Shkreliko 130 buruzagiek eskaera bat bidali zioten Cecil Burneyri Shkodër-en, beren lurraldeak Montenegron sartzearen aurka. Sokolek Nikolas I.arekin harremanak hautsi eta Shkodërren bizi izan zen bere bizitzaren gainerakoan. 1918ko azaroaren 14an, Luigj Gurakuqi, Anton Harapi eta Gjergj Fishtak Hoti eta Grudako buruzagiak Montenegrotik Shkodërrako martxa batean gidatu zituzten, eta han Bardy de Fourton koronel frantsesari memorandum bat aurkeztu zioten. Memoranduma Washington, Londres, Paris eta Erromako Kanpo Arazoetarako ministroei zuzendu zitzaien, Hoti eta Gruda Albaniarekin bat egiteko eskatuz, Grudako buruzagiek sinatuta, Sokolen lehengusu hurbilenak barne: Dede Nika Ivezaj, Zef Martini Ivezaj, Mirash Hasi Ivezaj eta Marash Pllumi Ivezaj.

## Legatua 
Edith Durham bidaiari ingeles eta albanofiloa, oso harreman estua zuen Sokol Bacirekin. Bere *The Struggle for Scutari* liburuan, honako hau azaldu zuen:

## Kanpo estekak