Joy Harjo

**Joy Harjo** (Tulsa, Oklahoma, AEB,  1951ko maiatzaren 9a) estatubatuar poeta, musikagile, dramaturgo eta idazlea da. Estatu Batuetako Olerkari Saridunen artean dago, XXIII.a izan zen, eta ohore hori zuen lehen amerikar indigena. Harjo Muscogee Nazioko kidea da.

Mende amaierako amerikar indigenen literatur berpizkundearen bigarren olatuan egile garrantzitsua izan zen. Estatu Batuetako Arte Indigenen Institutuan ikasi zuen, Mexiko Berriko Unibertsitatean lizentziatura egin zuen 1976an eta Iowako Unibertsitatean Arte Ederretan masterra osatu zuen sormenezko idazketa programan.

Liburuak eta bestelako argitalpenak idazteaz gain, Harjok Estatu Batuetako unibertsitate ugaritan irakatsi zuen, nazioartean jardun zuen poesia irakurketetan eta musika ekitaldietan, eta bere jatorrizko musikaren zazpi album kaleratu zituen. Harjok bederatzi poesia liburu eta bi haur liburu saritutakoak argitaratu zituen, *The Good Luck Cat* eta *For a Girl Becoming*. Bere liburuen artean daude *Poet Warrior* (2021), *An American Sunrise* (2019), *Conflict Resolution for Holy Beings* (2015), *Crazy Brave* (2012) eta *How We Became Human: New and Selected Poems 1975–2002* (2004). 2017ko Ruth Lilly poesia saria jaso zuen, Estatu Batuetako Olerkarien Akademiaren Wallace Stevens saria, National Endowment for the Arts-en bi beka, Guggenheim beka bat eta Tulsako artistentzako beka bat, besteak beste. 2019an, Poeta Estatubatuarren Akademiako buru aukeratu zuten. Harjok For Girls Becoming sortu zuen, Mvskokeko emakume gazteentzako arte-tutoretzako programa bat, eta batzordeko kide sortzailea eta Native Arts & Cultures Foundation-eko presidentea izan zen.

AEBetako Poeta Saridun gisa bere proiektu bereizgarria "Nazio biziak, hitz biziak: jatorrizko herrien poesiaren mapa" deitu zen, eta "AEBetako mapak egitea zuen ardatz jatorrizko nazioetako poetekin eta poemekin".

## Bizitza 
thumb| Harjo 1986an.
Harjo 1951ko maiatzaren 9an jaio zen Tulsan, Oklahoman. Aita, Allen W. Foster, Muscogee zen, eta ama, Wynema Baker Foster, Cherokee eta Arkansasko estatubatuar-europarra. Muscogee Nazioko (Creek) kide bezala, Harjok bere aitaren aldeko amonaren abizena hartu zuen.

16 urte zituela, Harjo Ameriketako Arte Indigenen Institutura joan zen, Santa Feko (Mexiko Berria) BIAko barnetegira, bigarren hezkuntzako ikasketak egitera. Harjori asko gustatzen zitzaion margotzea, eta adierazteko modu bat eskaintzen ziola konturatu zen. Harjok bere izeba Lois Harjo Ball izan zuen inspirazio iturri, margolaria baitzen.

Medikuntza aurreko ikasle gisa matrikulatu zen Harjo Mexiko Berriko Unibertsitatean. Baina arte ikasketetara aldatu zen lehen urtearen ondoren. Ikasketa horien azken urtean, idazketa sortzailea landu zuen eta amerikar jatorrizko nazioetako idazle ezberdinetan inspiratu zen. 1976an graduatu zen. Harjok Iowako Unibertsitatean lortu zuen arte ederretako masterra sormenezko idazketan, 1978an. Zinema eskolak ere hartu zituen Santa Fe-ko Anthropology Film Center-en, Mexiko Berrian.

## Ibilbide profesionala 
Harjok Estatu Batuetako Arte Indigenen Institutuan irakatsi zuen 1978tik 1979ra eta 1983tik 1984ra. Arizonako Estatu Unibertsitatean, Coloradoko Unibertsitatean, Arizonako Unibertsitatean eta Mexiko Berriko Unibertsitatean ere eskolak eman zituen. 

Harjok saxofoi altua jo izan du Poetic Justice bandarekin, aldizkari literarioak argitaratu eta gidoiak idatzi. 1995ean, Harjok Lifetime Achievement Award saria jaso zuen, Native Writers' Circle of the Americas-ek emandakoa.

2002an, Harjok PEN/Beyond Margins saria jaso zuen *A Map to the Next World: Poetry and Tales* lanagatik. 2008an, Arte eta KulturaIndigenen Fundazioaren sortzaile eta zuzendari gisa parte hartu zuen, eta bertako Aholku Batzorde Nazionaleko kide izan zen. Harjo Illinoiseko Unibertsitateko Amerikako Indiar Ikasketen Programako fakultatean sartu zen 2013an, Urbana Champaign hirian.

2016an, Harjo Knoxvilleko Tennessee Unibertsitateko Ingeles Departamentuko Bikaintasun Katedra betetzeko izendatu zuten. 2019an, Estatu Batuetako Poeta Sariduna izendatu zuten. Sari hori jaso zuen lehen amerikar indigena izan zen.

### Literatura 
Harjok lan ugari idatzi zituen poesia, liburu eta antzezlan generoetan. Harjoren lanek askotan norberaren izatea, arteak eta justizia soziala bezalako gaiak azaleratzen zituzten.

Harjok amerikar jatorrizko nazioen ahozko historia erabiltzen zuen arazo horiek erakusteko mekanismo gisa, eta "*idatzizko testua ahozkotasun finkoa*" dela uste zuen. Ahozko tradizioaren erabilera gailentzen zen Harjok zuzendutako hainbat literatur irakurketen eta musika emanaldien bidez. Ahozko tradizioarekin jarraitzeko bere metodoen artean ipuin kontaketa, kantua eta ahotsaren inflexioa zeuden publikoaren arreta erakartzeko. Poesia irakurtzen zuen bitartean, "[bera] ez zen irudi batekin hasten, soinu batekin baizik", eta hori interpretazioan adierazten zituen ahozko tradizioen adierazle zen.

1975ean argitaratu zuen lehen liburua, *The Last Song* izenekoa, eta bederatzi poema zituen. Harrezkero, bederatzi poesia liburu idatzi zituen, tartean *An American Sunrise* ( 2019) oso txalotua, Oklahoma Book Award 2020 saria irabazi zuena; *Conflict Resolution for Holy Beings* (2015), Griffin Sarirako aurrehautatua izan zena eta Liburutegien Elkarte Estatubatuarrak urteko Liburu nabarmena izendatu zuena; eta *In Mad Love and* *War* (1990)  American Book Award eta Delmore Schwartz Memorial Award sariak jaso zituena. Bere lehen memoria-liburuak, *Crazy Bravek*, PEN USA literatur saria jaso zuen eta American Book Award saria; eta bigarrena, *Poet Warrior*, WW Nortonek argitaratu zuen 2021eko udazkenean.

Hainbat liburu argitaratu zituen: saritutako bi haur-liburu, *The Good Luck Cat* eta *For a Girl Becoming*; Stephen Strom argazkilari/astronomoarekin lankidetza bat; Ipar Amerikako jatorrizko nazioetako emakumeen idazkeraren antologia bat; hainbat gidoi eta prosazko elkarrizketen bilduma; eta, hiru antzezlan, *Wings of Night Sky*, *Wings of Morning Light, A Play*.

Harjoren poesia sarien artean, Poetry Foundationek ibilbideari emandako Ruth Lily Saria, AEBetako Poeten Akademiaren Wallace Stevens Saria, New Mexikoko Gobernadorearen Arteen Bikaintasunaren Saria, PEN USAren Literatur Saria, Lila Wallace-Reader's Digest Fund Writers saria, Poets & Writers Jackson Poesia saria, Rasmuson US Artist Fellowship beka, bi NEA beka eta Guggenheim beka bat. Bere poesia LUCY espazio-ontziko plaka batean dago, NASAk 2021eko udazkenean jaurtitakoa eta Jupiterren troiarren lehen aitortza.

### Poesia 
[alt=Harjo standing|ezkerrera|thumb| Harjo, [Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuaren Liburutegia|Kongresuko Liburutegiak 2019an ateratako argazkia, Ohorezko Poeta edo Poeta Sariduna izendatu ondoren]]
Joy Harjoren nerabezaroko lehen etapetan zailak izan ziren, aitaren alkoholismoagatik eta aitaordearen  abusuengatik. Hortik aurrera hasi zuen arteetan zeharreko bidaia. Gauzak adierazteko modu bat bezala pintatzen hasi zen. Aitaordeak 16 urte zituela etxetik bota ondoren, Mexiko Berriko Arte Natibo Amerikarren Institutuan egon zen eskolan, eta bertan lan egin zuen amerikar arte indigena aurkezteko modua aldatzeko. Hortik aurrera, idazketa sortzailean espezializatu zen unibertsitatean, eta amerikar jatorrizko poetak entzun ondoren poesiarekiko zuen grinari heldu zion. Hogeita bi urterekin hasi zen poesia idazten, eta *The Last Song* izeneko bere lehen poema liburua argitaratu zuen, idazle ibilbideari hasiera emanez.

### Musika 
Musikari gisa, zazpi CD kaleratu zituen Harjok. Horiek beren musika nahiz amerikar jatorrizko nazoioetako beste artista batzuena aurkezten zuten.

*Letter From the End of the Twentieth Century* (2003) hitz mintzatuko klasiko bat eta *Native Joy for Real* (1998) bakarkako albuma kaleratu zituenetik, Harjok sari eta aintzatespen ugari jaso zituen bere musikagatik, Native American Music Award (NAMMY) bat barne. 2008ko *Winding Through the Milky Way* albumari esker, urteko emakumezko artista onenaren saria jaso zuen. *I Pray for My Enemies* Joy Harjoren zazpigarren albuma izan zen, 2021ean kaleratua.
thumb| Harjo saxofoia jotzen Kongresuko Liburutegian, 2019an
Harjo saxofoia eta flauta jotzen zituen, bakarrik eta askotan Arrow Dynamics Band taldearekin. Europan, Hego Amerikan, Indian eta Afrikan jo izan zuen, baita Ipar Amerikako hainbat eszenatokitan ere, Vancouverreko Musika Folklorikoaren Jaialdian, Atlantako 1996ko Udako Olinpiar Jokoetako Kultur Olinpiadan, Vancouverreko 2010eko Olinpiar Jokoetan, DEF Poetry Jam-en eta AEBko Liburutegiko Kongresuan, Washington D. C.-n ere bai.

40 urterekin hasi zen saxofoia jotzen. Harjoren ustez, bere poemak irakurtzean, musika gehituz gero saxoa jota entzulearen bihotzera beste modu batera iritsi daikeela. Bere poemak irakurtzean, ahotsean tonu musikal batekin hitz egiten du, poema bakoitzean abesti bat sortuz.

### Aktibismoa 
Bere sormenezko idazkeraz gain, Harjok Estatu Batuetako eta amerikar indigenen gai politikoez idatzi eta hitz egin izan du. Muscogee Nazioko kide aktiboa ere izan da, eta poesia idazten zuen "herri indigenen ahots bat" izateko asmoz.

Harjoren poesiak inperialismoa eta kolonizazioa arakatzen zituen, eta horrek emakumearen aurkako indarkerian izan zituen eraginak ere bai. Honela idatzi zuen Mishuana Goeman akademikoak: "Harjoren poemen testuartekotasun aberatsak eta beste batzuekin dituzten lotura biziek eta indigenen arazoen kontzientziak, hala nola subiranotasunak, arrazak eta baldintza sozialek, oinarria ematen dute lurralde berrien barruan kolonoen egitura kolonialek espazio global ordenatu gisa duten funtzioa argitu eta lotzeko". 

Bere olerkietan, Harjok maiz arakatzen zuen bere Muskogee/Creek jatorria eta espiritualtasuna, nagusi zen kulturaren aurka. Iowako Unibertsitateko tesi batean, Eloisa Valenzuela-Mendozak honako hau idatzi zuen Harjori buruz: "Amerikar indigenak kolonizaziotik babestea Harjoren poetikaren oinarria da, poesiaren, musikaren eta interpretazioaren bitartez". Harjoren lanak amerikar indigenen lurrerako eskubideak eta "bere jendearen" desagerpenaren larritasuna jorratzen zituen, euren istorioak ezabatu zituzten aurreko narratibak baztertzearekin batera.

Harjoren lanaren zati handi batek balioak, mitoak eta sinesmenak islatzen zituen. Irakurleengana eta publikoarengana iristen zen iraganeko akatsak ikusteko, ez bakarrik komunitate indigenenengana, baita komunitate zapalduengana ere, oro har. Amerikar indigenen eskubideen eta feminismoaren aldeko bere aktibismoa eratortzen zen gizakien, animalien, landareen, zeruaren eta lurraren arteko banaketa faltatik eta horien arteko batasunarekiko zuen sinesmenetik. Izaki bizidun guztien arteko lotura ulertzen dugunean gizakiago bihurtzen garela uste zuen Harjok. Berak uste zuen kolonialismoaren ondorioz bertako emakume amerikarrak beren komunitateetan zapalduak izan zirela, eta sexuen arteko berdintasun politiko handiagoa sustatzeko lan egin zuen.

Poesia estatubatuar garaikideaz, Harjok esan zuen: "Poesia egiten duten belaunaldien presentzia ikusten eta entzuten dut Amerika adierazten duten kultura ugarien bidez. Ahozkotasun zeremonialetik hasi eta europar forma finkoetaraino iristen dira, kultura guztietan gertatzen diren tradizio klasikoetaraino, baita forma teoriko-abstraktuak ere, orri edo irudien oihartzuna aurkitzen dutenak. Poesiak beti islatzen du, zuzenean edo oharkabean, estatuaren egoera. Terrance Hayesen soneto amerikarrak hauteskunde osteko amodiozko poemak dira. Layli Long Soldierren poemak Lakotako zelaietatik sortzen dira, non mendeak pilatu eta odolustu egiten diren abesti berriak sortuz. Sakratua eta profanoa dena Sherwin Bitsuiren poesian lau mendi sakratuek zaindutako lurretan nahasi eta kiribiltzen dira. Amerika beti izan da multikulturala, terminoa nonahi bihurtu aurretik, kolonizazioaren aurretik, eta gerora ere hala izango da".

## Bizitza pertsonala 
1969an, Estatu Batuetako Arte Indigenen Institutuan, Harjok Phil Wilmon ikaskidea ezagutu zuen, eta harekin seme bat izan zuen, Phil Dayn (1969an jaioa). 1971n amaitu zen bien arteko harremana. 1972an Acoma Pueblo nazioko Simon Ortiz poeta ezagutu zuen, eta harekin alaba bat izan zuen, Rainy Dawn (1973an jaioa). Ama ezkongabe gisa hazi zituen bi seme-alabak.

Owen Chopoksa Sapulparekin ezkondu zen eta haren seme-alaben amaordea da.

## Lanak 
#### Poesia 
*  1975
* 1979
* .1981
* ; W. W. Norton & Company, 2008, .
* .
* In Mad Love and War.
* .1992
* 1994
* 2000
* 2004
* . (shortlisted for the 2016 Griffin Poetry Prize) 2015
* 2019
* *Perhaps the World Ends Here*, Kalliope, 1999.

#### Editore gisa 
* .1998
* 
* 2021

#### Antologian 
* 2018

**Antzezlanak**

* 

#### Ez fikzioa 
* 2011
* 
* 2012
* 2021

#### Haur literatura 
*  2000
*  2009

### Diskografia 
#### Albumak bakarka 
* *Letter from the End of the Twentieth Century* (2003)
* *Native Joy for Real* (2004)
* *She Had Some Horses* (2006)
* *Winding Through the Milky Way* (2008)
* Red Dreams, A Trail Beyond Tears (2010)
* *This America* (2011)
* *I Pray For My Enemies* (2021)

#### Joy Harjo eta justizia poetikoa 
* *Mende amaierako gutuna* *XX* (1997)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak