Traktore

[thumb|300px|[Goldea arrastaka daraman traktorea.]]
**Traktorea** abiadura txikian trakzio-indar handia egiteko bereziki diseinatuta dagoen ibilgailua da, batez ere nekazaritzan edo eraikuntzan erabiltzen dena. Hizkera arruntean, traktorea baserri eta beste mota batzuetako nekazaritza ustiapenetan lan gogorrak mekanizatzeko beharrezkoa den indarra eta trakzioa ematen duen ibilgailua da, batez ere lursailetan lurra goldatzeko erabiltzen dena baina beste hainbat zereginetarako ere balio duena.
thumb|John Deere traktorea
Traktoreek lanabesak arrastatzeko gaitasuna izateaz gain, potentzia-iturri gisa ere jardun dezakete, tresna mekanizatuak elikatzeko. Lanabes horiek traktorearen atzealdean atoian eraman daitezke edo traktorearen egituran bertan muntatu. Horrek aukera ematen du hainbat lan mekanizatzeko, hala nola lurra lantzea, belarra moztea, uzta jasotzea, zamak mugitzea edo produktu ongarriak ortuan aplikatzea. 

Traktoreak funtsezkoak dira nekazaritza modernoan, eskuz egin beharreko lana errazten dute, eraginkortasuna, produktibitatea eta lan-denboraren optimizazioa handituz. Horrez gain, traktoreek segurtasuna eta erosotasuna bermatzen diete erabiltzaileei, bereziki kabina itxiak dituzten traktoreek. Normalean, kabina horiek teknologia aurreratuekin hornituta daude, barruan doanaren esperientzia ahalik eta erosoena izan dadin. 

Horrez gain, traktore modernoek teknologia aurreratuak integratzen dituzte, hala nola sistema hidraulikoak, automatizazio-funtzioak eta satelite bidezko gidatze-sistemak (GPS), lanak zehaztasunez eta eraginkortasunez egiteko.

Bestalde, energia-iturri alternatiboak dituzten traktoreak gero eta ohikoagoak dira. Diesel motor tradizionalak nagusi diren arren, merkatuan gero eta gehiago garatzen ari dira traktore elektrikoak, hibridoak eta biodiesel bidezkoak, eta ingurumenarekiko errespetu handiagoa bilatzen da. Helburua etorkizunean nekazaritza jasangarriagoa eta “berdeagoa” lortzea da.

## Etimologia 
Traktore hitza latinetik dator, *trahere* (“tira egin”) hitzetik. 1896an erabili zen lehen aldiz, “atoiak edo goldeak tiratzeko motorra edo ibilgailua” adierazteko, aurreko *trakzio-motorra* (1859) terminotik abiatuta.
thumb|Traktorea atoiarekin

## Historia 
XIX. mendearen hasieran, lehen nekazaritza-tresna mekanizatuak lurrunezko makinak izan ziren, gurpilen gainean muntatutakoak, eta uhal malguen bidez beste makina mekanikoak mugiarazteko erabiltzen ziren. 1812an, Richard Trevithick-ek nekazaritzarako lehen lurrun-makina diseinatu zuen, “aletegi motorra” izenez ezagutzen dena, eta aleak garbitzeko eta prozesatzeko makina bat mugiarazteko erabili zen.

1839an, William Tuxford-ek lehen makina mugikorra asmatu zuen, lokomozio-estiloko galdara horizontal batekin. Motor horrek inertzia-bolante handi bat zuen, eta larruzko uhal baten bidez energia transmititzen zuen ekipo mekanikora.
thumb|Lehen traktoreetako bat
1850eko hamarkadan, John Fowlerrek Clayton & Shuttleworth-en makina mugikorra erabili zuen lehen erakustaldi publikoetan, laborantzan kable bidezko golde-sistema nola aplikatzen zen erakusteko.

Makina mugikorren garapenarekin batera, ingeniari askok autopropultsatuak izateko saiakerak egin zituzten trakzio-motorren aurretik. Gehienetan, birabarkiaren muturrean pinoi bat egokituz eta kate baten bidez atzeko ardatzera konektatuz lortzen zen mugimendua. Saiakera horiek emaitza desberdinak izan zituzten: batzuk arrakastatsuak, baina beste askok ez zuten funtzionatu espero bezala.

1859an, Thomas Aveling ingeniari britainiarrak Clayton & Shuttleworth-en makina mugikorra aldatu zuen autopropultsatu bihurtzeko, birabarkiaren eta atzeko ardatzaren artean kate luze bat egokituz. Hori izan zen lehen trakzio-motor erabilgarria.

1860ko hamarkadaren amaieran, trakzio-motorraren diseinu estandarra finkatu zen, eta hurrengo sei hamarkadetan ia ez zuen aldaketarik izan. Nekazaritzarako oso erabilgarriak bihurtu ziren traktoreak. Lehen traktoreak lurrunezko golde-makinak ziren, bi lagunen artean erabiltzen zirenak: zelaiaren alde banatan kokatzen ziren eta alanbrezko kable baten bidez goldea aurrera eta atzera mugitzen zuten.

Britainia Handian, Mann eta Garrett enpresek lurrun-traktoreak garatu zituzten goldatzeko, baina lurzoru astun eta hezeetan zaldiak erabiltzea merkeagoa zen. Estatu Batuetan, lurzoruaren baldintzak egokiak zirenez, lurrun-traktoreak golde zuzenetarako erabili ziren. Lurrunez elikatutako nekazaritza-makinak XX. mendean zehar ere erabiltzen jarraitu zuten, barne-errekuntzako motor fidagarriak garatu arte.

## Traktoreen hedapena 
thumb|Traktorea lurra lantzen
Ekonomia-historialariek adierazi dute baserriko traktorea “nekazaritza modernoaren historian egon diren berrikuntza teknologiko iraultzaileenetako bat” dela, landa-eremuetan lan-indarra eta eraginkortasuna nabarmen handitu, produktibitatea areagotu eta paisaia eraldatu zuelako. Hasieran, traktorearen teknologiaren hedapenak zenbait oztopo izan zituen.

## Diseinua eta potentzia 
Traktoreak, oro har, gurpil kopuru edo ardatz-konfigurazioaren arabera sailkatzen dira. Mota nagusiak bi gurpileko traktoreak (ardatz bakarrekoak) eta lau gurpilekoak (bi ardatz dituztenak) dira. Lau gurpileko traktore gehienak atzeko trakziokoak dira, baina badaude aurreko gurpileko laguntza duten modeloak ere, hau da, lau gurpileko trakzio osoa dutenak.

Traktore tradizionalak kabina irekikoak ziren: atzeko bi gurpilek trakzioa ematen zuten, aurreko bi gurpilak txikiagoak ziren neurriz, direkzioa hobeto kontrolatzeko, eta motorra gidariaren aurrean kokatuta zegoen. Diseinu hori urte askoan mantendu zen, baina gaur egungo traktore gehienak kabina itxikoak dira, segurtasuna eta erosotasuna bermatzeko, bestela konfigurazioa nahiko mantendu da urteetan zehar.

## Erregai motak 
Traktore modernoen aurrekariek, trakzio-motorrek, lurrunezko motorrak erabiltzen zituzten energia-iturri gisa. XX. mendearen hasieran, ordea, barne-errekuntzako motorrak estandar bihurtu ziren.

### **Gasolina eta kerosenoa** 
1900 eta 1960 artean gasolina izan zen erregai nagusia, kerosenoa alternatiba gisa erabiltzen hasi zen. Rumely Oil Pull traktorea mota honetako ezagunenetakoa izan zen. Motor askok bi erregai horiekin funtziona zezaketen, nahiz eta abiarazte hotzetarako gasolina erabili ohi zen. Horregatik, traktoreek sarritan gasolinarentzako tanke txiki bat eta keroseno edo beste erregaientzako tanke handiago bat izaten zuten.

### Diesela 
1960ko hamarkadatik aurrera Diesel motorrak nagusitu ziren, eta gaur egun traktore gehienek diesela erabiltzen dute. Potentzia 18 eta 575 zaldi bitartekoa da (15 eta 480 kW), eta tamainaren arabera aplikazio desberdinetarako erabiltzen dira: traktore txikiagoak belarra mozteko, lorategiak eta baratzeak zaintzeko; traktore handiagoak, berriz, laborantza estentsiborako, hala nola garia, artoa eta soja lantzeko.

## Transmisioa 
Traktore zaharrago gehienek eskuzko transmisioa erabiltzen zuten, hainbat martxa-erlaziorekin, normalean hiru eta sei artean. Egitura horrek abiadura-tarte diskretuak eskaintzen zituen, eta azeleragailuaren doikuntzarekin batera, azken trakzioko abiadurak ahalbidetzen zituen: 1,6 km/h eta errepidean 40 km/h abiadurara arte. Horrek lurra lantzeko beharrezko abiadura motela eta errepideko abiadura handiagoa konbinatzen zituen.

Abiadura motelak eta kontrol zehatzak ezinbestekoak dira traktorearekin egiten diren lan gehienetan, nekazariari kontrol handiagoa ematen diote egoera konplexuetan, hala nola landa-lanetan. Hala ere, bide publikoetan abiadura motelek arazoak sor ditzakete, auto-ilarak eta atzerapenak eragin ditzakete, eta auto eta kamioi gidarien artean ezinegona sor dezakete. Horregatik, herrialde batzuetan (adibidez, Herbehereetan) trafiko seinale bereziak erabiltzen dira errepide jakin batzuetan traktoreen zirkulazioa debekatzeko.

Traktore moderno batzuk gaur egun gai dira errepidean 80 km/h inguruko abiadurak lortzeko, transmisio aurreratuen eta diseinu berrikuntzen ondorioz. 

## Traktore-fabrikatzaileak 
Mundu osoan traktore-marka ugari daude. Hona hemen aipagarrienetako batzuk:

* John Deere
* Ebro
* Kubota
* Lanz Bulldog
* Claas
* Case
* New Holland
* Lamborghini
* Same
* Massey Ferguson
* Renault
* Fiatagri
* Ford
* Landini
* Valtra
* Mercedes-Benz
* Pauny
* Ferrari
* Caterpillar
* Mccormick

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak