Maria Matos

**Maria da Conceição de Matos Ferreira da Silva**, ezagunagoa **Maria Matos** izenez  (Lisboa, Portugal, 1886ko irailaren 29a – ib., 1952ko irailaren 19a) portugaldar aktore, zuzendari, dramagilea, idazlea, irakaslea eta enpresaria izan zen. XX. mendeko antzerki- eta zine-aktore famatuenetako bat bihurtu zen.

## Biografia 
Rua da Penha de Françako (Calçada Engenheiro Miguel País) 22. zenbakian jaio zen, Lisboan, 1886ko irailaren 29an. José de Matos Ferreira da Silva, etxeko langilea eta sukaldaria, eta Carolina da Conceição Caldas. João Maria de Matos e Silvaren arreba zen, bederatzi urte zaharragoa. Lisboako São Mamede elizan bataiatu zuten. Haren aitabitxia Manuel de Oliveira Amor lorezaina izan zen, eta haren amabitxia, Antónia Augusta Costa, D. María Isabel Raposo de Sousa d'Alte Espargosa, Fonte Arcadako bizkondesaren neskamea. Bizkondesa hori, nebaren amabitxia zen. Encarnaçãoko Komendadoreen Komentuan sartu zen Bizkondesaren eskutik, komentu horretako ama nagusia Bizkondesaren lehengusina baitzen. Hantxe egin zituen ikasketak. Haurtzaroko zati handi bat Rua do Monte Oliveteko bizkondeen etxean eman zuen. Gurasoek bertan lan egiten baitzuten. Familiaz eta zerbitzariez inguratuta, sentibera, ederra eta adimentsua zela esaten zuten, txikitatik arte-dohainak erakutsiz. Laster ikasi zuen pianoa jotzen, eta aitona harritu egin zuen,  Errege Eguneko afari bateanvGiovanni Ludovicen ''Rêve d'un ange* jotzean.  

### Ibilbide artistikoa 
ezkerrera|thumb|293x293px| María Matos 29 urterekin (*Ilustrazio* portugaldarra, 1916ko urtarrilaren 17a).
Kontserbatorioan pianoa, kantua eta arte dramatikoa egin zituen, João da Câmara, José António Moniz eta Augusto de Melo irakasleen zuzendaritzapean. Ikasle saritua, *Rosas de Todo o Año* lanarekin aurkeztu zen azken azterketara. Lan hori berariaz idatzi zuen Júlio Dantasek horretarako, eta antzerki-ikastaroa 1907an Interpretazioaren Artearen 1. Sariarekin amaitu zuen. João da Câmara maisu eta lagunaren eskutik jardun zuen areto aristokratikoetan.    

Profesionalki 1907ko azaroaren 20an egin zuen debuta, Augusto de Lacerdaren *Judas* drama lanarekin,  Dona Maria II Antzoki Nazionalean. 1908an, Portugalgo antzerki-panoramako irudi garrantzitsuak zituen antzoki hartan sartu zen, hala nola Eduardo Brazão eta Adelina Abranches. D. María II arte-gizartean egon zen.  1910era arte, Lucinda Simγes konpainiarentzat lan labur bat eginda, *A Tia Leontina* antzezlanarekin, Aveirense antzokian. Garai hartan hasi zen harremanetan Francisco Mendonça de Carvalho aktorearekin, Porton jaioa, antzoki berean zegoen. Harekin izan zuen alaba bakarra, María Helena Matos, 1910eko azaroaren 6an  jaio zen.     

1911n, Gymnasio antzokian fitxatu zuen. Han zuzendari izatera iritsi zen, eta bere ibilbideko arrakasta handienak bertan lortu zituen. Urtarrilaren 28an egin zuen debuta *Sherlock* lanarekin. Urte bereko maiatzaren 4an, ezkontza zibila egin zuen Mendonça de Carvalhorekin, eta hamarkada berean, 1914-1915 inguruan, Companhia Maria Matos-Mendonça de Carvalho sortu zuen, egoitza Gymnasion zuela. Egiten zituen lan gehienak entseatzen, zuzentzen eta muntatzen ere hasi zen. Pertsonaien paperetan espezializatu zen, eta, askotan, helburu komikoak zituzten gazteen freskotasuna erakusten zuen. 1911n 40 antzerki-lanetan hartu zuen parte.      

1917an, Lehen Mundu Gerran mobilizatutako soldadu portugaldarrei laguntzeko konpromisoa hartu zuen, Gimnasioko aktore-taldearen laguntzarekin berogtzko arropa ekoizteko ekimena hartuta. Urte bereko abenduaren 10eko edizioak, *Illustração* Portuguesa aldizkariak, gertaera hau kontatu zuen: *"Gimnasio antzerki-konpainiaren keinu interesgarri eta adeitsua, O Seculo lanaren alde, María Matos aktore famatua, soldadu mobilizatuen aldeko kanpainan dihardu. Emakumearen bihotz bikoitza,* *ama eta emazte maitekorra, oraindik gehiago eta hobeto nobletzen duen altruismo-kutsua du. Artista gisa duen izen handia hazi egiten da. Senarrak lagunduta, Mendonça de Carvalho aktore ospetsuak laguntza eskatu zien aktoreei, antzerki dotorean lan egiten dutenei, ideia solidario, humanitario eta patriotiko batean, atseginez entzunda. Ordutik, bere konpainiako emakume taldeak, bere denbora librean, Bufandak egiten lan egin zuen. Lehen bidalketa Seculon entregatu da, Frantziara bidaltzeko"*.

#### Antzerkia 
ezkerrera|thumb|322x322px| María Matos (Liburutegia-Artxibo Teatro Nacional D. María II, 20ko hamarkada).
thumb|370x370px| Maria Matos (erdian), Mendonça de Carvalho (eskuinean) eta haren alaba Maria Helena Matos (behean) Companhia do Teatro Gymnasioko aktoreekin (*Ilustración portuguesa*, 1917ko abenduaren 10a).
Ehunka antzezlan egin zituen. Besteak beste, drama, komedia, opereta, opera komikoa, aldizkaria, bakarrizketa, fartsa eta vodevilen artean, hauxek nabarmentzen dira: *O Senhor Roubado, Em boa hora o diga, A vizinha do lado, A Doida, Domador de sogras, A Dama das Camélias, Isabel de Inglaterra e Benilde, A madrinha de Charley, A severa, A força do mal, Uma velha estrangeira, A Madrasta, O crime da Avenida 33, Primo Basílio, Soror Mariana, La donna é mobile, Casa de boneca, O Inferno, As pupilas do Senhor Reitor, Os fidalgos da casa mourisca, O conde barão, A lei dos Morgados, O pinto calçudo, A casa de Bernarda Alba, Zázá, O comissário de polícia.*

Ikusleen benetako idoloa bihurtu zen, lehenengo Gymnasio antzokian eta gero Avenida antzokian. Probintzietan, uharteetan eta Brasilen birak egiteaz gain, Maria Matosek Apolo Antzokiko Alfacinha, Variedades, Maria Vitoria, Politeama, São Carlos, Trindade eta Coliseu dos Recreativo antzokietan ere parte hartu zuen, eta Portora ere aldian behin bisitak egin zituen, banderako Sá antzokian. Maria Matos-Mendonça de Carvalho konpainiaz gain, enpresa hauek ere sortu zituen: Nascimiento Fernandes, Vasco Santana eta Piero Bernardon. Honako hauetan ere lan egin zuen: Companhia Rey Colaço-Robles Monteiro, Companhia José Ricardo, Companhia de Lucília Simνes, Companhia Maria das Neves, Empresa José Loureiro, Companhia da Comédia, Companhia Companesa de Revista, rande Companhia Dramática Portuguesa, A Companhia dos Cómicos Populares, Empresa Portuguesa de Espectáculos Lda. eta Organizaciones Teatrales. 

### Ibilbide literarioa 
Aktore komiko gisa, bai antzerkian bai zinean, zuen ospeak bigarren mailan utzi zuen idazle-lana. Kronika eta bertsoei buruzko bi liburu idatzi zituen: *África* eta *Dizeres de Amor e Saudade*, biak 1935ean argitaratuak. Hiru antzerki-lan ere egin zituen: *A Tia Engrácia* (1936), hiru ekitaldiko komedia; *Escola de* *Mulheres* (1937), hiru ekitaldiko komedia; eta *Direitos de Coração* (1937), ekitaldi bateko komedia, dramagile handi egin zuena, Frondaie, Jacinto Benavente eta Émile Zola eta Pirandelloren zenbait antzezlan itzuli ondoren. 1940an, Ivo Cruzek Lisboako Kontserbatorio Nazionaleko irakasle-postua betetzeko gonbita egin zion, 1945era arte Antzerki Estetika eta Hitz egiteko Artea irakasgaiak emanez. Portugalgo eta Brasilgo Autoreen Elkarteko kide ere izan zen.   

### Azken urteak 
ezkerrera|thumb|323x323px| Maria Matos "Mafalda da Silveira" lanean, *O Costa do Castelo* filmean (1943).
*Boletin Ofizialean'' argitaratutako aipamena jaso zuen, Antzerkirako zerbitzuengatik (1915) eta Sant'Iago da Espadako Ordena Militarreko Ofizial mailarekin, 1934ko maiatzaren 9an.    

1947ko urtarrilaren 21ean, senarrarengandik banandu zen, eta handik gutxira erretiroa hartu zuen. 1950eko urtarrilaren 3an, Variacionesen  gaixorik egon zen aktoreari omenezko ikuskizuna egin zitzaion *Mary Matosen O Processo* lanarekin. Aktore guztiek hartu zuten parte, María Matosek izan ezik, hura baitzen auzipetua, eta epaile, akusatzaile, defendatzaile, kargu- eta defentsa-lekukoen eginkizunak betetzen zituen. 

Azken bi emanaldiak Três Geraçονen (Ramada Curtoren bakarrizketa), 1951ko apirilaren 14an Avenida antzokian, eta  José López Rubioren *Están celosos en el aire.*.. komedia, José Galhardok eta Luís Galhardok itzulia, Avenida Antzokian, 1951ko maiatzaren 30etik ekainaren 11ra. Bertan, Brunilde Júdice, Maria Lalande, Alves da Costa eta João Villaretekin batera aritu zen. 

### Heriotza 
Fontes Pereira de Melo etorbideko 33. zenbakiko lehen solairuan hil zen, Lisboako São Sebastião da Pedreira parrokian, 1952ko irailaren 19an, 65 urte zituela, arteriosklerosiaren biktima zela. Gaixotasun hori hiru urte lehenagotik zuen. Lisboako Alto de São João hilerrian lurperatuta dago. Hil zenean, memoria-liburu bat idazten ari zen, baina ez zuen amaitu. Hil ondoren, 1955ean *Memorias de la actriz Maria Matos* argitaratu ziren, Alice Ogandok berrikusita.[thumb|314x314px| María Matosen azken erretratua (Liburutegia-Antzerki Nazionaleko Artxiboa D. María II, Silva Nogueira, *[Circa|c*. 1950).]]
## Filmografia 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1915ean, *Boletin Ofizialean* argitaratutako aipamena jaso zuen Antzerkirako zerbitzuengatik.
* 1934ko maiatzaren 9an Sant'Iago da Espadako Ordena Militarreko ofizial maila jaso zuen. 
* 1953ko apirilaren 17an plaka oroigarri bat jarri zen jaio zen eraikinean, Lisboako Calçada Engenheiro Miguel Paisen.
* 1969ko urriaren 22an inauguratu zen Lisboan María Matos Antzokia.

* Bere izeneko kaleak daude herri hauetan: Albufeira, Almada (Caparicako Charneca parrokia), Barreiro (Laveiroko parrokia), Caldas da Rainha (Santo Onofre eta Serra do Bouro), Cascais (São Domingo de Rana), Lisboa Matosinhos (parroquia de Senhora da Hora ), Moita, Montijo, Odivelas (parroquias de Odivelas y Ramada ), Oeiras (parroquia de Linda-a-Velha ), Portimão, Seixal (parroquia de Arrentela ), Sesimbra (parroquia de Castelo y Quinta do Conde ), Sintra (parroquia de Algueirão Mem-Martins ) y Vila Franca de Xira    

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak