Eskuzuri

thumb|*Lupinus albus*
**Eskuzuria** (*Lupinus albus*) lekadunen familiako landare belarkara eta urterokoa da, jatorria Mediterraneoan duena. Ale zapala du, abereen bazkan erabiltzen dena. Gizakientzat ere jangarria da, baldin eta aldez aurretik garratza kentzen bazaio gutxienez ordubetez ur gazitan beratu ondoren. Eskuzuri gozoak deiturikoak, zuzenean jan daitezke aurretiaz beratu gabe.

## Ezaugarriak 
Landare belarkara urterokoa edo biurterokoa da, batzuetan autogamoa, eta 30 cm eta 1,2 m bitartekoa. Udaberrian, usain atsegineko loreak ditu, zuriak edo batzuetan urdinxkak, tximeleta formakoak, eta galburu luzeen itxuran antolatuak. Fruituak leka luzeetan hazten dira babarrun, baba eta ilarren antzera.

Eskuzuri landareak nitrogenoa finkatzen du, eta sustrai pibotatzaile sakona du. Lekadun gehienak ez bezala, lur azidotako landarea da.

Modu naturalean hazten da Balkanetan, Sizilian eta Turkian, baina guztiz bertakotua dago Mediterraneo eskualde osoan, Afrikako iparraldean, Europan, Britainia Handiko iparraldean, Alemanian, Baltikoko Estatuetan eta Errusiako mendebaldean, baita Indiako azpikontinentean ere. Australian eta Txilen ere populazio bertakotuak ezagutzen dira. Belardietan, larreetan eta mendi-mazela belartsuetan hazten da, lurzoru hareatsuetan zein azidoetan. Nekazaritzan erabiltzen da alea lortzeko, eta munduko hainbat eskualdetan landatzen da: eskualde mediterraneo osoan eta Egipto, Sudan, Etiopia, Siria, Europa, Hego Amerika eta Afrika tropikal eta hegoaldean.

Espezie honek aldakortasun intraespezifiko handia du bere propietate fisiologikoetan: bernalizazioaren eta hazkunde-aldiaren iraupena, sentsibilitate fotoperiodikoa, lehortearekiko eta hotzarekiko erresistentzia. Neguko eta udaberriko eskuzuri barietateak daude. Udaberriko ereintzaren hazkunde-aldiaren iraupena 106-180 bitartekoa da, landare bakoitzeko hazi-masa 2,2 g eta 40 g bitartekoa, hazi bakoitzeko masa berdearen errendimendua 9 g eta 250 g bitartekoa, haziaren proteina-edukia % 35,0 eta % 53,7 bitartekoa eta olio-edukia % 6,2 eta % 12,0 bitartekoa.

## Historia
Antzinatean eskuzuria lantzen hastea Antzinako Egiptoekin lotzen da. Hala ere, litekeena da eskuzuria lehen aldiz Antzinako Grezian landu izana, han biltzen baita biodibertsitaterik handiena eta han gorde baitira jasa-landareak (ssp. *graecus*). Balkanetako penintsulan, beste azpiespezie bateko ordezkariak (ssp. *termis* eta ssp. *albus*) basokotu ziren, eta orain ingurune naturaletan hazten dira. Era berean, landutako eskuzuriaren greziar jatorria egiazta daiteke bere izen grekoaren bidez, *thermos*, gutxi gorabehera "bero" bezala itzultzen dena. Denborarekin, eskuzuria Greziatik ondoko eskualdeetara hedatu zen, bereziki Egiptora eta Antzinako Erromara. Hazi zuriak eta lore urdin-arrosak edo arrosa argiak zituzten eskuzuri formak  (*L. termis*) hegoalderantz hedatu ziren nagusiki (Egipto, Libia eta Palestina), eta hazi zuriak eta lore urdin-grisaxkak edo zuriak zituztenak (*L. albus*) mendebalderantz hedatu ziren (Apeninoetako penintsulara eta haratago).

## Erabilera
Eskuzuria proteina eta karbohidrato ugari dituelako landatzen da. Oso elikagai preziatua da, eta Mediterraneoko herrialde batzuetan landatzen da, batez ere Egipton. Bazka berde edo lehor gisa erabil daiteke, edo ongarri berde gisa. Laborantza-eremu tradizionaletan, haziak giza kontsumorako ere erabiltzen dira, gai mingotsak ezabatzeko prozesatu ondoren. Herrialde askotan, eskuzuri hazi beratuak eta egosiak merkatuetan saltzen dira, eta mokadu gisa eskaintzen dira kafetegietan (ekilore-hazien antzera). Italian, Espainian, Portugalen eta Brasilgo eskualde batzuetan oso ezaguna den mokadua da.

## Taxonomia 
# Subsp. *graecus* (Boiss. et Spun.) Franko et Silva
# Subsp. *termis* (Forsk.) Ponert.
## Var. *abissinicus* Libk.
## Var. *subroseus* Libk.
## Subsp. *albus* L.
# Var.* albus*
# Var.*vavilovii* (Atab.) Kurl. et Stankev.
# Var *vulgaris* Libk.
## f. *libkindae* Kurl. et Stankev.

## Erreferentziak 
* Kurlovich B.S. (2002) Lupins. Geography, classification, genetic resources and breeding , St. Petersburg, “Intan”, 468p.
* Gladstones, J.S. 1974. Lupinus of the Mediterranean region and Africa. Bull. West. Austr. Depart. of Agr. 1974. N 26. 48 p.
* Gladstones, J.S. 1998. Distribution, Origin, Taxonomy, History and Importance. In: J.S. Gladstones *et al.* (eds.), Lupin as Crop Plants. Biology, Production and Utilization, 1-39.
* Zhukovsky, P.M. 1929. A contribution to the knowledge of genus Lupinus Tourn. Bull. Apll. Bot. Gen. Pl.-Breed. , Leningrad-Moscow, XXI, I:16-294.
* Zohary, D. and Hopf, M. (2000) *Domestication of plants in the Old World*, third edition. Oxford: University Press.

## Kanpo estekak 
* Classification for Kingdom Plantae Down to Species *Lupinus albus* L.
* http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lupinus+albus