Hititen Inperioaren biziraupenerako gerrak

**Hititen Inperioaren biziraupenerako gerrak** Arzawa, Kaskak eta Hayasa-Azzi barne, Hititen Inperioaren eta haren auzokoen artean izandako gerra sorta bat izan zen. Gerra hauek, K.a. 1400 ingurutik K.a. 1350 ingurura bitartean iraun zuten, Hititentzat garaia oso garrantzitsua izan zelarik; izan ere, inbaditzaileek Hattusa hiriburua suntsitu zuten eta Inperioaren lurraldea Samuha inguruko eremu txiki batera mugatu zen. Hala ere, Hititen jenerala eta geroko errege Shubiluliuma I.ak galdu zituzten lurralde guztiak berreskuratu zituen eta kontraeraso-kanpaina punitiboak abiatu zituen, Hititak berriro Anatoliako indar nagusi gisa ezartuz.

## Aurrekariak 
Arnuanda I.aren agintaldian, Hititek ezin izan zuten Mendebaldeko Anatolia modu sendoan kontrolatu. Hori *Madduwattaren salaketa* gisa ezagutzen den dokumentu batek frogatzen du, non Hititekin bat egitea zin egin zuen menpeko errege batek behin eta berriz traizioak egin zituen kontatzen den. Hititei leialtasuna zin egin arren, Madduwatta etengabe arazoak sortzen zituen Arzawa bezalako Anatoliako beste erregeekin, eta Hititek tropak eskualdera bidaltzera behartuta egon ziren. Richard H. Bealek adierazi du Tudhalia III.a eta Hayasa-Azzi-ko Mariyak hitzarmen bat sinatu zutela, eta Mariya Hititen lurraldean zerga ordaintzera iritsi zenean, Tudhaliak Mariya exekutatu zuela palazioako emakume batzuekin flirtatu zuelako.

## Gerra 
Gerra honek denbora luzea iraungo zuen, baina zehazki zenbat denbora iraun zuen ez da ezagutzen; normalean Arnuanda I.aren agintaldian hasi eta Shubiluliuma I.aren hasierara arte datatzen da.

### Hasierako fasea 
Arnuanda I.aren agintaldian, Kaskak Hititen hiri-sakratu asko erasotu, hartu eta suntsitu zituzten, hala nola Tapikka, Sarissa eta Sapinuwa, Hattusa hiriburutik 100km ingurura zeuden. Arnuandak arrakasta mugatua lortu zuen Kaskak kanporatzean, baita diplomatikoki ordaintzen saiatuz ere, baina Hattiko lurralde askok oraindik Kasken kontrolpean jarraitu zuten. Garai horretan, Hittite Erresuma egitura ahula zen, baliabide eta giza baliabide nahikorik gabe, horrelako gertakizunei modu eraginkorrean erantzuteko.

### Aldi-bereko inbasioak 
Tudhalia III.a tronura igo zenean, egoera okerrera egin zuen. Auzoko herri-estatu askok Hititen Inperioa erasotu zuten, gaur egun “aldi-bereko inbasioak” bezala ezagutzen den borrokari hasiera emanez. Geroko zenbait testu hititak erasotzaile hauek konspirazio koordinatu gisa aurkezten dituzte, baina Hititologoek uste dute toki geografikoki bananduta eta askotan analfabetoak ziren taldeek ez zutela koordinazio maila hori lortzerik izango.

Erasotzaile berriek Hititen mendebaldeko lehiakide Arzawa barne hartu zuten, eta inperioaren lurralde-eremu zabalak konkistatzea lortu zuten, askotan inperioaren sorreratik (200 lehenago) galdu izan ez zirenak. Are okerrago, ekialdeko frontean Isuwako estatu Hurritak Kizzuwadna suntsitu zuen.

Eraso hauek oso eraginkorrak izan ziren, eta Hattusa hiriburua bera suntsitu edo abandonatu egin zen, eta erregeak Samuha hirira erretiratu ziren, aldi baterako hiriburu bihurtuz eta kontrerasoetarako oinarri gisa erabiliz. Hititen Inperioa kolapso totalaren zorian zegoen. Hiriburua Samuhara mugitzen aurretik, Šapinuwa-ra eraman zuten, non Tudhaliak kontraeraso hutsak egiten saiatu zuen. Gainera, Nerikeko hiri sakratua Kasken eskuetan erori zen. Aurreko hamarkadetan Kaska eta Hititen arteko hitzarmenetan egindako akordio ezegokiek, non Kaskei artaldeak Hititen lurretatik kanpo soilik izan zezaketela agindu zieten, eta komertzioa soilik Hititen zenbait hiritan egin zezaketen, bien arteko erlazio txarrak bermatu ziren.

Garai honetan, Amenofis III.a faraoiak Arzawako Tarhuntaraduri idatzi zion harremanak irekitzea helburu zuela. Trukaketa konplexua izan zen, Arzawakoek ez baitzuten akadera idazteko edo irakurtzeko gaitasunik, akadtar hizkuntza diplomatikora egokitu beharra baitzegoen. Hala ere, gutunak Hititen hizkuntza luvita idatzi ziren, eta Arzawako erregeek ezagutzen zuten, eta Egiptoko idazleek hurbilketa egokia egin zuten gramatika-akats batzuk kontuan hartuta. Gutun bi gorde dira Amarnako eskutitzen multzoan. Gutun batean, Amenhotepek adierazi zuen “Dena bukatua dela eta Hattusako lurraldea guztiz gelditurik dagoela”.

### Hititen garaipena 
Samuhako hiriburutik Tudhaliak zenbait kanpaina abiatu zuen galdutako lurralde guztiak berreskuratzeko. Kontraeraso honek hogeita hamar urte inguru iraun zuen eta bere ondorengo Shubiluliuma I.ak amaitu zuen.

Birkonkistaren lehen helburuak Kaska iparraldean eta Hayasa-Azzi ipar-ekialdean hartu zuten lurraldeak izan ziren, Samuhatik hurbilen zeudelako. Bereziki Kaskak hainbat aldiz erasotu zituzten fase honetan. Hayasa-Azzi-rekin Kumahan gudu bat eman zen Kaskak kanporatu ostean. Guduaren ondorioz, Hititen garaipena izan zena, Hayasa-Azziko estatuak Hititekin menpekotasun-hitzarmen bat sinatu behar izan zuen.

Birkonkista horien ondoren, Hititen armadak Arzawara biratu ziren. Tudhalia gaixotu zen eta Shubiluliumari kanpainaren gidaritza utzi zion. Arzawako kanpaina luzeagoa izan zen Kaska eta Hayasa-Azziren aurkakoak baino, baina azkenean garaipen osoa lortu zuen. Hititek Shubiluliumaren aginpean Sallapare, Tuwanuwa eta Tarhuntassako gotorlekuak berreskuratu zituzten. K.a 1350 inguruan, Anzapahhadu Arzawakoa Hititen jeneral bat, Himuili, garaitu zuen, baina azkenik Shubiluliumak garaitzea lortu zuen. Horrela Anzapahhadu eta Arzawa osoa Hititen Inperioaren menpe geratu zen.

## Ondorioak 
Gerra hauetan Hititen lurralde eta hirien zati handiak suntsitu ziren, batez ere Hititen nekazal lurrak. Hala ere, lurralde hauek berriro indartu eta populatu ziren.

Tudhalia III.a hil zenean, tronua printze nagusi Tudhalia Txikiari ondorengotzan ematea aurreikusita zegoen. Hala ere, Shubiluliumak erreinuaren berreskurapenean izandako rolaren ondorioz bere burua errege izendatzea erabaki zuen. Bere anaia hil zuen, armadaren laguntzarekin, eta tronua bereganatu zuen. Shubiluliumak Inperioaren buruzagirik handienetako bat izatera iritsi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak