Dorothea Klumpke

**Dorothea Klumpke Roberts** San Frantzisko, 1861eko abuztuaren 9a - Ibid. 1942ko urriaren 5a) astronomo estatubatuarra izan zen, Pariseko Behatokian Neurketa Agentzia zuzendu zuena. Ohorezko Legioa jaso zuen egindako lana aitortzeko.

## Biografia 
Bere aita, John Gerard Klumpke (1825-1917), etorkin alemaniarra izan zen, 1850ean Kaliforniara iritsi zen Urre sukarrak sortutako aberastasun itxaropenak erakarrita eta gero San Frantziskoko higiezinen agente arrakastatsua bihurtu zen. 1855ean Dorothea Mathilda Tolle-rekin ezkondu zen eta bost alaba eta bi seme izan zituzten.

Dorothea Parisera ( Frantzia) joan zen bizitzera 1877an, eta bere lau ahizpak Alemaniako eta Suitzako eskoletan hezi ziren. Ahizpa guztiek ibilbide bikainak izan zituzten: Anna Elizabeth Klumpke, margolaria eta Rosa Bonheur animalia margolari frantziarraren bikotekide sentimentala; Julia Klumpke, biolinista eta konpositorea; Mathilda, piano jotzaile ospetsua eta Marmontel-en ikaslea, eta Augusta neurologoa, Joseph Jules Dejerine senar sendagilearekin klinika bat sortu zuen eta argitalpen ugari idatzi zituen.

Pariseko Unibertsitatean matrikulatu ondoren, Dorothea ere musika ikasten hasi zen, baina geroago astronomiara jo zuen. 1886an lizentziatura lortu zuen eta 1893an doktoretza. 1887an Pariseko Behatokian kargua onartu zuen. Han Guillaume Bigourdan eta Léopold Schulhof- ekin lan egin zuen, eta gero Paul eta Prosper Henry astrofotografo aitzindariekin, 34 cm-ko errefraktorearekin lan egin zuten planeta txikiei (asteroideak) argazkiak egiten. Bere lana izarren posizioak neurtzean, astrofotografiak prozesatzean eta izarreko espektroak eta meteoritoak aztertzea izan zen.

## Lana 
1886an *Sir* David Gillek zeruko atlasa eraikitzea proposatu zuen. Ideiak oso laguntza gogotsua jaso zuen, batez ere Pariseko Behatokiko zuzendariaren, Amédée Mouchez almirantearen aldetik eta honek nazioarteko topaketa deitu zuen Parisen. Horrek Carte du Ciel proiektua sortu zuen, zeru osoari argazkiak ateratzea behar izan zuena, magnitudea 14 bezain ahulak ziren izarrak erakutsiz. Parisko Behatokiak zeruaren zatirik handiena egiten lagundu zuen. 11 magnitude arteko izar guztien katalogoa marrazten ere saiatu zen.

Emakumea izan arren, eta 50 gizonekin lehia bizian, Neurketa Agentziako zuzendari kargua lortu zuen Pariseko Behatokian.

1896an Norvegiara abiatu zen *Norse King* norvegiar itsasontzian, 1896ko abuztuaren 9ko eguzki eklipsea grabatzeko asmoz. Eklipsearen behaketak ez zuen arrakastarik izan hodeien ondorioz, hala ere, bidaian Isaac Roberts ezagutu zuen, 67 urteko enpresaburu alargun galestarra, astronomiaren aitzindari bihurtua.

Roberts-ek, Parisko *Carte du Ciel*go kongresuan parte hartu zuenak, bere behatoki pribatua 50 islagailuz hornitua zuen..

1899an, astronomoek meteorito zaparrada handia iragarri zuten, gaur egun Leonidak bezala ezagutzen dena. Frantzian, Dorothea Klumpke astronomoa aukeratu zuten meteoro zaparrada ikustera puxika batean igotzeaz arduratzeko, baina saiakerak huts egin zuen, erabat.

Elkar ezagutu eta bost urtera, 1901ean Dorothea eta Isaac ezkondu egin ziren eta Sussexen finkatu ziren. Dorotheak Pariseko Behatokiko lana utzi egin zuen Isaacekin egoteko, eta honi Herschelen 52 "nebulositate eremuei" argazkiak ateratzeko proiektu batean lagundu zion. Haien ezkontza laster amaitu zen 1904an Isaac hil zenean, bere emaitza astronomiko guztiak eta dirutza dezente jaso zituen Dorotheak.

Sussexeko bere etxean jarraitu zuen eta 52 eremuen argazkia osatu zuen, eta ondoren, bere ama eta Anna ahizparekin batera Rosa Bonheur gaztelura joan zen bizitzera, argazki plaka guztiak berarekin eramanez. Pariseko Behatokira itzuli eta 25 urte eman zituen Isaaken plakak eta oharrak prozesatzen, aldian behin emaitzak argitaratzen. 1929an bere datu-bilketaren katalogo osoa argitaratu zuen, *Isaac Roberts-en 52 eskualdeetako atlasa, William Herschel-en A Guide of Areas of Haze izeneko gida* . Hèléne-Paul Helbronner saria eman zion 1932an Frantziako Zientzien Akademiak argitalpen horregatik.

Dorothea-k bere senarraren omenez egindako dohaintzaren bidez, Société astronomique de France-k (Frantziako Astronomia Elkarteak) Dorothea Klumpke-Isaac Roberts saria sortu zuen. Biurteko sari hau 1931an eman zen lehen aldiz eta gaur egun ematen jarraitzen da. 

Dorothea Klumpke 1942ko urriaren 5ean hil zen, urte batzuetan osasun delikatuaren ondorioak jasan ondoren. (1) (3)

## Ohoreak 
* Société astronomique de France (Frantziako gizarte astronomikoa) erakundearen "Prix de Dames" -en lehen hartzailea izan zen 1889an, eta 1893an Frantziako Zientzien Akademiako Akademiako Ofizial izendatu zuten. Ordura arte, ohore horiek ez zitzaizkion inoiz emakumeari eman.

* 1893ko abenduaren 14an, ''L'étude des Anneaux de Saturne* ( *Saturnoren eraztunen azterketa* ) doktorego tesia irakurri zien Sorbonako jakintsu entzule *ugariri* eta Zientzietako Doktore titulua eman zioten; lortu zuen lehen emakumea izanik. Bere gai nagusiak matematika eta astronomia matematikoa izan ziren. Azterketa batzordeko Jean Gaston Darboux Felix Tisserandek eta Marie Henri Andoyerrek doktoree aho batez goraipatu zuten. Bestalde, Harvardek astronomian lehen doktoretza Cecilia Helena Payne-Gaposchkin-i eman zion 1925ean.

* 1934ko otsailaren 22an, Ohorezko Legioaren Dama hautatu zuten Gurutzea eman zion Frantziako presidenteak berak. Saria lortu eta gutxira, bere ahizpa Annarekin San Frantziskora joan zen eta han pasatu zituzten bizitzako gainerako egunak. Pariseko Behatokia , Ozeano Bareko Astronomia Elkartea eta Kaliforniako Unibertsitatea dohaindu zituen astronomo aspiranteei laguntzeko.

## Eponimia 
* Asteroideak (339) Dorothea eta (1040) Klumpkea izendatu zituzten haren omenez, baita Pazifikoko Astronomia Elkartearen Klumpke-Roberts saria ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Trabajos de o acerca de Dorothea Klumpke
* JH Reynolds: *Obituary Notice: Dorothea Klumpke Roberts.* Royal Astronomical Society-ren hileko oharrak, 104. liburukia (1944), or. 92.
* RG Aitken: *Dorothea Klumpke Roberts - Esker ona.'' Pazifikoko Astronomia Elkartearen argitalpenak, 54. liburukia (1942), 321. zenbakia, or. 217.