Panax ginseng

thumb|Ginseng eztiarekin
**Ginseng** izenarekin *Panax* landare generoaren barruan dauden hainbat espezie izendatzen dira, baina txinatar medikuntzan erabiltzen dena espreski ***Panax ginseng*** da. Medikuntzan estimulagarri gisa erabiltzen da.

*Ginseng* (*Panax ginseng*) Araliaceae familiako landare belarkara txiki bat da eta medikuntza txinatarrean sustraia funtzio askotarako erabiltzen da. Asiako eremu epeletan hazten da, hala nola Txinan, Ipar Korean eta Errusiako ekialdean. Hala ere, gaur egungo ekoizpen guztia laborantzaren bidez egiten da eta ez dago ia ale basatirik.

## Etimologia 
*Panax* grekozko *panakos* ("panazea") hitzetik dator, eta "gaitz guztien erremedioa" esan nahi du. Eskulapioren alaba mitikoaren omenez jarri zitzaion izen hori, gaitz guztiak sendatzeko gai baitzen. *Ginseng* terminoak, aldiz, jatorri txinatarra du: *jin* (gizakia) eta *chen* (triada), gizakiaren triada (gizakia, zerua eta ginseng) esan nahi du, landare honen sustraiak duen forma antropomorfikoari erreferentzia eginez.

## Habitata eta banaketa geografikoa 
*Ginseng*-a Txina, Indotxina, Korea, Vietnam eta Japoniakoa da jatorriz. Leku ilun eta menditsuetan hazten da; izan ere, *Ginseng* landareak ez ditu ondo jasaten eguzki-argi zuzena dituzten tokiak, ezta konifero ugariko basoak ere. Gaur egun, esan daiteke ez dagoela ale basatirik, eta Korea, Txina, Japonia, Bulgaria eta ekialdeko Errusiako laborantzan sortzen dela.

Laborantzari dagokionez, ezaugarririk onenak dituzten eskualdeak 36. eta 38. paraleloen arteko eremu epelean daudenak dira; zehazki, Ipar Koreako eremu horretan ekoitzitako ginseng-ak kalitate gorena du, hazkunde-baldintza egokiak baititu.

## Deskribapena 
Landare belarkara eta iraunkorra da, 30 eta 70 cm arteko altuera du, poliki hazten da eta zurtoina zilindrikoa, harroa eta berdea da. Sustraia fusiformea, axonomorfoa, lodia eta haragitsua da, 2 cm-ko diametroa eta 20-30 cm-ko sakonera du, zurixka da, eta sustrai oso fin eta haritsuak ditu. Loreak ugariak eta txikiak dira, kolore hori-berdekoak.

## Farmakologia 
### Erabiltzen den zatia (farmakoa) 
Landare honetatik erabiltzen den zati bakarra sustraia da. 4-6 urte bitarte dituenean jasotzen da eta ez da heldutzat hartzen 20 urte izan arte. Sustraia jaso ondoren lehortzen uzten da eta egiten zaion tratamenduaren arabera bi mota desberdin lortzen dira, *ginseng* gorria edo *ginseng* zuria. Biak sendagarri bezala erabili arren, zuria Europako farmazietan saltzen da, aldiz, gorria Japonia eta Asiako beste herrialde batzuetan.

### Konposizio kimikoa 
* Ginsenosidoak: (% 2-3): 
** Protopanaxadiolaren deribatuak: Ra, Ra2, Ra3, Rb1, Rb2, Rb3, Rc, Rd, Rh2
** Protopanaxatriolaren deribatuak: Re, Rf, Rg1, Rg2, Rh1
** Azido oleikoaren deribatuak: Ro-ginsenosidoa
* Olio esentzialak: limoia, zitrala, terpineola, poliazetilenoak
* Bitaminak:
** B taldekoak: B1, B2, B12, nikotinamida, azido pantotenikoa, azido folikoa
** C bitamina
* Fitoestrogenoak (jatorri basatikoetan): estrona, estriola, sitoesterola…
* Aminoazidoak: prolina, glizina, alanina, zisteina, lisina, leuzina, serina…
* Gatz mineralak: Cu, Al, Mg, P, Co
* Gluzidoak: polisakarido heterogeneoak (A-1 panaxansak)
* Entzimak: amilasa, glikolasa…
* Azido organikoak: azetikoa, zitrikoa, malikoa, pirubikoa

### Ekintza farmakologikoak 
* Hipogluzemiatzailea: intsulina-jariaketa areagotzen du eta glukogeno eraketa erregulatzen du, horregatik esaten da gluzido, lipido, proteina, DNA eta RNAren metabolismoa handitzen duela, batez ere gibel mailan. Horregatik, erabilgarria da pertsona diabetikoetan edo glukosarekiko intolerantzia dutenen tratamenduetarako.
* Hipolipidemiatzaile: “lipopreteina lipasa” izeneko entzima estimulatzen du, odoleko kolesterol eta triazilglizerido mailak murrizten dituena.
* Nerbio-estimulazioa: gorputz-tenperaturaren erregulazioa hobetzen du, hotzarekiko, beroarekiko eta erradiazioekiko tolerantzia handituz. Baita ere, gibeleko erribosomen ekoizpena estimulatzen du.
* Egokitze-ekintza: nerbio-sistema zentrala estimulatzen duenez gaixotasunen aurkako erresistentzia inespezifikoa areagotzen du, ondorioz; estresaren aurkako eragina duela esan daiteke.
* Jarduera antihipnotikoa: garunaren jarduera areagotzen du eta haren funtzioak hobetzen ditu. Gainera, garuneko odol-fluxuaren zirkulazioa hobetzean zahartze prozesu eta arterioesklerosi gaixotasunaren sintomak dituzten pazienteetan eragin positiboak ditu. Baita ere, nerbio-sistema zentraleko depresoreekiko (alkohola, barbiturikoak eta opiazeoak) efektu antagonista du.
* Immunomodulazio-jarduera: makrofagoen eta linfozitoen fagozitazio-ahalmena handitzen du. Onkologian, tumore-zelula kultiboetan inhibizio-efektua duela frogatu da.
* Eliteko kirolarietan frogatutako kirol-errendimenduari dagokionez, nekearekiko erresistentzia-denbora luzatzen du, homeostasia mantentzen duelako esfortzu handiko ekintza baten ostean. Hau ematen da, azido askorbikoaren jaitsiera inhibitzen delako esfortzu-egoeretan, baita azido laktikoaren ekoizpena eta hemoglobinaren birsaturazio-denbora murriztu egiten delako. Ondorioz, oxigeno-eskasia murriztu egiten da egoera horietan, erradikal askeen sorrera murriztuz.
* Presio-arterialaren kontrola: bihotz-toniko ona da, tonua eta muskulatura leunaren anplitudea handitzen ditu. Gainera antioxidatzailea, antianemikoa, eta eragin detoxifikatzaileak ditu, substantzia toxikoek eragindako kalteen prebentziorako ezaugarri garrantzitsuak direnak.
* Odol-sisteman eragina: hemoglobina-tasak eta hematokritoa handitzeaz gain, globulu zuri eta gorri kopurua ere handitzen du, hezur-muinean RNAren sintesia estimulatzen duelako.
* Ezaugarri afrodisiakoak: espermatozoideen kopurua eta mugikortasuna handitzearekin batera, testosterona askearen, dihidrotestosteronaren eta horrekin lotutako beste hormona batzuen maila igotzen dituela frogatu da.
* Jarduera estrogenikoa: menopausia duten emakumeetan klimaterioari lotutako sintomak hobetzen ditu saponinen ondorioz.

## Ondorio kaltegarriak/toxikoak 
Japonian egunero *ginseng* kantitate handiak hartzen zituzte. 500 pertsonekin ikerketa bat egin zen eta ondorio toxiko garrantzitsurik frogatu ez zen arren, eragin desiragaitz batzuk, maiztasun handiagokoak edo txikiagokoak, deskribatu dira.

*Ginseng*-a neurriz hartuz gero, ongi toleratu daitekeela eta ondorio toxiko garrantzitsurik ez duela frogatu da. Hala ere, *Ginseng* gehiegikeriak eragindako sindrome bat deskribatu da: GASA (Ginseng Abuse Syndrome). Honek, hipertentsio arteriala, insomnioa, azaleko erupzioak eta goizeko beherakoa eragiten ditu. Proportzio txikiagoan, amenorrea, depresioa, gosearen murrizpena, arteria-hipotentsioa eta edemak ere eragin ditzake. Gainera, sintoma horiek larriagotu daitezke kafeinarekin batera hartuz, aldiz, sintomak arintzen dira kafea hartzeari uztean.

Digestio-arazoak ere izan dituzte, hala nola; beherakoa, dispepsia, goragaleak eta gorakoak. Oso gutxitan, asaldura kardiobaskularrak (adibidez, takikardia) asaldura hematologikoak (epistaxia) eta neurologikoak, horien artean urduritasuna, eta oso gutxitan, zefalea.

## Sendagaien arteko elkarrekintzak 
* Animalietan egindako entseguetan *ginseng*-ak farmako antidepresiboen eragina murrizten duela ikusi da (fenobarbitala eta anfetaminak). Bestalde, fenilalaninaren eta garun-kortexetik aske dagoen fosforo inorganikoaren garraioa areagotzen du.
* Mitomizina antineoplasikoarekin eragin sinergikoa dauka
* Fenelzina farmakoarekin konbinatuz gero, sintoma maniakoak ager daitezke
* Magnesio glizerolfosfatoarekin sortzen dituen agregatuek heste-xurgapen ona, ekintza antiagregatzailea eta hipogluzemiatzailea eragiten dutela ikusi da. Hori dela eta, ez da heparina edo warfarinarekin batera hartu behar, hemorragia arriskua areagotzen baitute.
* Nozizepzioari dagokionez, eragin nozizeptiboa inhibitzen du, pentazozina edo aspirinaren jarduera indartuz. Diazepam-arekin elkartzean, efektu antikonbultsibatzaileak ditu.
* Kontu handiz ibili behar da beste garun-estimulatzaileekin hartzean (kafeina, guarana…), gehiegizko estimulazioa eragin daitekelako.
* Sortzen duen efektu hipogluzemiatzailea oso handia ez den arren, intsulina edo sulfonilureekin batera hartuz gero, hipogluzemia pairatzeko arriskua handitzen da.
* Ez da gomendatzen Monoamino-oxidasaren inhibitzaileekin batera kontsumitzea, hipertentsio-krisia, zefaleak eta maniak ager daitezkelako.

## Kontraindikazioak 
*Ginseng*-a ez da gomendagarria gaixotasun akutuen tratamenduan, tronbosi koronarioan, bihotzeko gaixotasun larrietan, hipertentsio arterialean eta hemorragietan. Era berean, ez zaie agintzen  nerbio-hipersentsibilitatea, eskizofrenia, histeria edo mania duten pazienteei. Bere saponinen ondorioz, ez dago gomendatuta urdaileko eta duodeno-ultzeraren aurrekariak dituzten pertsonentzat, gastritis, dibertikulu-gaixotasun edo dizenteria-koadroak dituztenentzat. *Ginseng*-ak haurdunaldian eta edoskitzaroan dituen eraginak ez daude behar beste aztertuta, baina uste da, balizko efektu estrogenikoen ondorioz, batzuetan berezko abortuak eragin ditzakeela.

## Elikadura 
Europako Kontseiluak N2 kategorian sartu du *ginseng*-a elikagai-ongarrien iturri naturalen zerrendan. Elikagaiei *ginseng* kopuru txikiak gehi daitezkeela ezartzen du kategoria honek, hala ere, nabarmentzekoa da beste produktu baten printzipio aktiboaren eraginkortasuna mugatu dezakeela.

## Ginseng izena izan dezaketen beste landare batzuk 
*Panax* generoan:
* *Panax japonicus*
* *Panax pseudoginseng*
* *Panax quinquefolius*
* *Panax trifolius*
* *Panax vietnamensis*
** *Panax vietnamensis var. fuscidiscus*

Beste genero batzuen barruan:
* *Eleutherococcus senticosus*
* *Pseudostellaria heterophylla*
* *Pseudostellaria heterphylla*
* *Angelica sinensis*
* *Lepidium meyenii*
* *Gynostemma pentaphyllum*
* *Withania somnifera*
* *Pfaffia paniculata*

## Ikus, gainera 
* *Panax*
* Sendabelar

## Erreferentziak