SAVAK

**SAVAK** (, hots, **Inteligentzia eta Segurtasun Nazionalerako Erakundea** ) Irango barne-segurtasun- eta inteligentzia-zerbitzua izan zen 1957 eta 1979 artean, Mohammad Reza Pahlaviren erregealdian. Islamiar iraultzan deseginda, VEVAKek ordezkatu zuen, 1984an, eta *Vaja* izena hartu zuen ondoren.

## Historia 
Erakundeko lehen zuzendaria Teymour Bakhtiar jenerala izan zen, 1961ean Hassan Pakravanek ordezkatu eta gero hil zuena. Pakravan 1965ean Nematollah Nassiri jeneralak ordezkatu zuen, xaharen sustapen militarreko kide izandakoa, eta zerbitzua berrantolatu egin zen, eta gero eta "eraginkorragoa" bihurtu zen oposizio islamiar eta komunistaren (Tudeh) aurrean, gero eta mugituagoa. Haren zerbitzu sekretuen ospe txarra zela kausa, 1978ko ekainean, xahak Nassiri kaleratu zuen, eta Nasser Moghaddamek ordezkatu: 1979ko otsailean monarkia deuseztatzearekin batera, zerbitzua desegin arte bere lekuan segitu zuen.

### Aurrekaria 
Irango lehen polizia politikoa Mohammad Mossadegh lehen ministroak ezarri zuen. 1952ko azaroaren 11n, gutun bidez jakinarazi zion Irango Parlamentuari (*Majlis*) Iranek denbora zeramala *Amniat* *Edxtemai* (*Babes Soziala*) izeneko polizia politikoaren jabe: batez ere, istilu politikoak eta legez kanpoko grebak eragotzi behar zituen. Gutun hartan, hiru arrazoi eman zituen polizia politiko hori sortzeko:

# Atxilotutako aurkari politikoen errugabetasun-presuntzio: haren arabera, kaudimenpean aske gera daitezkeenez, akats bat da legedian, eta amaitu egin behar da.
# Oinarrizko erreformek beti sortzen dute nolabaiteko aurkakotasuna. Erreforma horiek egiteko, oposiziogileak kendu egin behar dira.
# Gobernuaren aurkakoak indarrez atxilotu behar dira, segurtasun publikoa mehatxatzea saihesteko. Berehala zigortu behar dira, konplot gehiagorik egon ez dadin.

*Amniat Edxtemai*k bere kartzelak sortu zituen: bertan, prozesu judizial baten ondoren presoak kondenatzen zituzten. Abokatuek, akusatuak legezko ordezkariak izanik ere, ez zuten bertan sartzeko baimenik.

### Sorrera eta zuzendaritza 
*Amniat Edxtemai* sortu zen arte, Iranen inteligentzia militarreko egitura bakarra G2 zen eta, britainiar eta estatubatuar inteligentziako adituen ideia baten arabera, Mossadegh boteretik kendu ondoren, Iranen inteligentzia zibileko zerbitzu batekin osatu behar zen. Turkiako zerbitzu sekretuak —hor, zerbitzu sekretu nazionalak eta atzerritarrak aginte bakar baten pean batzen ziren— SAVAK sortzeko eredu izan ziren. Mossadeghen polizia politikoa desagertua zen erori zenean, eta azken horrek gerra legearen aplikazioa iraunkor bihurtu zuen 1953an. Jatorrizko kontzeptuaren arabera, SAVAK arduratu zen politiken garapenari buruzko informazioa biltzeaz eta txostenak egiteaz. SAVAK ezartzen zuen legea Senatuak 1957ko urtarrilaren 20an onartu zuen eta Parlamentuak, martxoaren 20an. Legearen arabera, SAVAKek "Estatuaren interesak babestu eta interes publikoaren aurkako edozein konplot eragotzi" behar zuen. Zerbitzu sekretuen ezarpena, batez ere, CIAren eta Mossaden laguntzaz egin zen, baita Mendebaldeko beste hainbat zerbitzu sekreturenarekin ere.

Lehen zuzendaria Teymur Bakhtiar jenerala izan zen. Mossadegh boteretik kendu ondoren, Bakhtiar Errege Guardiako komandante eta Teherango gobernadore militar bihurtu zen, gerra legearen aplikatzaile. Gobernadore militar gisa, ia ezerezean utzi zuen Tudeh alderdi komunista 1953tik 1957ra, orduan ezarri baitziren zerbitzu sekretuak, eta gerra legea indargabetu. Beraz, SAVAK berriaren arduradun gisa gomendatu zuten. SAVAKeko zuzendari gisa, Bakhtiarrek bere esanetara zeuden ofizial asko sartu zituen erakundean, eta horiek ez zuten inteligentzia lana ikasi formakuntza esplizitu bati esker, baina gehiago "pilari buruzko formakuntza" baten bidez. Laster, Bakhtiarren gidaritzapean, inteligentzia zerbitzua garatu zen estatuan estatu bat osatzeko, eta, ondoren, Teymour Bakhtiarren botere pertsonalerako tresna bat. Handik denbora batera, SAVAKeko agenteak Iran osoan ezarri zituzten, eta Teymur Bakhtiar herrialdeko subirano sekretu moduko bat bihurtu zen. 1961ean, Bakhtiar kaleratu zuten, xahak estatu kolpe bat prestatzen ari zela uste baitzuen eta, 1962an, herrialdetik kanporatu zuten. 1970eko abuztuaren 11n hil zen Bakhtiar Iraken, egoera misteriotsuan. Dirudienez, Gerard de Villiersek idatzi bezala, *berak sortutako arma baten biktima* izan zen.

Bakhtiarren ondorengoa bere laguntzailea izan zen, Hassan Pakravan. Haren lehen erabakietako bat izan zen tortura debekatzea edozein galdeketa motatarako. Gainera, Pakravanek erabat aldatu zuen SAVAKen jarduteko modua. Hein handi batean, Pakravani esker, Ruhola Khomeini ez zuten exekutatu 1963ko ekaineko manifestazio bortitzetan parte hartzeagatik atxilotu eta kondenatu ondoren, baizik eta 1964an kartzelatik askatu, eta gero, berriz ere hari buruz hitz egin zuenean, erbestera bidali zuten Turkiara, eta gero Irakera deportatu. 1965eko urtarrilaren 22an, iraultza zuria abiatu zeneko urteurrena baino egun batzuk lehenago, Mohammad Reza xaharen erreforma programak, kleroak 1963an antolatutako istiluetara eraman zuena, Hassan Ali Mansur lehen ministroa Fedayin-e Islameko kide batek egindako atentatu baten biktima izan zen eta haren ondorioz, 1965eko urtarrilaren 27an hil zen. Horren ondoren, xahak argi ikusi zuen Hassan Pakravanek gehiegi liberalizatu zuela SAVAK, eta horrek bere erantzukizuna zuela lehen ministroaren hilketan. Nematolla Nassiri jenerala SAVAKeko buruzagi berria bihurtu zen. Pakravanen erreleboa, Villiersen arabera, "hezitako intelektual baten ordez gizon iletsu bat jartzea zen". Ondoren, Nassiri jeneralak antolakuntza egin zuen, SAVAK zapaltzailea guztion beldur, eta oposizioaren txosten ugaritan deskribatua.

1976ko ekainaren 13an, hamahiru urtean SAVAKeko buru izan ondoren, xahak Nassiri ordezkatu zuen Nasser Moghaddamekin. Nassiri, bere agintaldian, Irango gizonik bortitzena zela uste zen, krudeltzat eta sadikotzat hartua. Islamiar Iraultzan, 1979ko otsailaren 16an exekutatu zuten SAVAKeko lehen kideetako bat izan zen.

## SAVAKeko zuzendariak 
* Teymur Bakhtiar (1957-1961)
* Hassan Pakravan (1961-1965)
* Nematolla Nassiri (1965-1978)
* Nasser Moghaddam (1978-1979)

Fitxategi:Temyourbachtiar.jpg|link=Fichier:Temyourbachtiar.jpg|Teymur Bakhtiar
Fitxategi:Hassan_Pakravan.jpg|link=Fichier:Hassan_Pakravan.jpg|Hassan Pakravan
Fitxategi:General_Nasiri_(2).jpg|link=Fichier:General_Nasiri_(2).jpg|Nematolla Nassiri

## Funtzionamendua 
Ofizialki, SAVAK lehen ministroaren agindu zuzenen pean zegoen, eta lotura estuak zituen armadarekin. Berez, zuzendariak edo xahak hautatutako informazioa baino ez zuen jasotzen lehen ministroak, eta armadak ez zuen begi onez ikusten inteligentzia zerbitzuarekin kolaboratzea. Astean bitan, xahak bere bulegoan hartzen zuen SAVAKeko zuzendaria, eta haren txostena entzuten zuen.

SAVAKek birtualki zituen atxiloketa eta atxilotze ahalmen mugagabeak. Bere atxilotze zentroetan ziharduen, Evin-go kartzela ezagunean bezala.

Kide gehienak hirugarren bulegokoak ziren, Barne Inteligentziari buruzkoak. Bulego hori oposizioaren eta, bereziki, mugimendu komunisten jarraipenaz arduratzen zen, eta SAVAKen irudia moldatu zuen, barrutik eta kanpotik, batez ere bere existentziaren azken urteetan eta hirugarren bulegoko buru Parviz Sabeti erakundeko gizonik boteretsuena bihurtu zen. Irudi txar horren ondorioz, erabat ahaztuta geratu ziren atzerriko espioitza zerbitzuen arrakastak, hala nola Ahmad Mogharebi jenerala agefrian geratu izana —Sobietar Batasuneko soldatapean zegoen—.

### Zainketa 
SAVAKeko kideak oposizioko ia talde guztietan infiltratu ziren Iranen, Mossadeghek batera sortutako Fronte Nazionaletik Tudeh alderdi komunistara, Irango herri marxistako mujahiddinetatik Islameko fedayinetara, Ruholla Khomeini aiatolarekin lotutako kleriko xiitaren kideen gertukoak. Talde txikiagoak, hala nola Irango Komunisten Batasuna (*Sarbedaran*) maoista edo talde garrantzitsuagoak, hala nola, Irango Herriaren Fedayinen Gerrillen Erakundearen borroka armatuak egindako talde terroristak, Irango Herriaren Fedayin gerrilla edo Irango Herriaren Fedayinen Erakundea etengabe zelatatzen zituzten. Talde horietako kide ziren milaka pertsona atxilotu, galdekatu, eta, oro har, torturatu egin zituzten, jarduera terroristekin zerikusia zutenean, batez ere ezkerreko, islamiar edo marxista-islamiar erregimeneko kritikari politizatuak. 1977an, Amnesty Internationalek kalkulatu zuen Iranen arrazoi politikoengatik atxilotutako jendearen kopurua milaka zirela. Oposizioko beste iturri batzuek 25.000-100.000 preso politiko jakinarazi zituzten. Hala ere, kopuru hori ez dute inoiz baieztatu erakunde independenteek.
[thumb|[Mohammad Reza Pahlavi|Mohammad Reza Xah Pahlavi eta Nematollah Nassiri Sahebqaraniyeh jauregian, Niavaranen.]]
Etxeko jarduerez gain, zerbitzua arduratzen zen atzerrian irandarrak zaintzeaz (hala nola atzerriko ikasle bekadunak, bereziki Frantzian, Estatu Batuetan eta Erresuma Batuan).

### Epaitze-prozesua 
Epaiketak auzitegi militarren esku zeuden, 1931ko traizioari buruzko paragrafoaren arabera, espioitza frogak edo torturapean lortutako aitorpenak froga ukaezin gisa ezartzen zirenean. Akusatuak ez zuen ofiziozko abokatua izateko eskubiderik. Armadaren ardura zen akusatuaren defentsa. Xahak onartu egin zezakeen helegitea aurkezteko eskaera baten bidez —indultu esku—, sei egunean. Deia atzera botatzen bazen, heriotza zigorra 48 orduko epean ezartzen zen, fusilamenduaz.

Estatu telebistaz erakutsi zen Khosrow Golsorkhi idazlearen bideo-klip batek —ekintzaile komunista hori irandar Che Guevara gisa aurkeztu izan da— bideoklip batek epaiketaren zati bat erakusten du. Khosrow Golsorhiri Printze oinordekoa (eta agian baita xah eta erregina ere) bahitu eta bahitzeko saiakera baten plangintzan parte hartzea leporatu zioten, herriaren Mujahiddinetako kide gisa.

### Zentsura 
Xaharen oposizio politikoaren jarraipen zuzenaz gain, SAVAK hedabideen eta literaturaren zentsuraren arduraduna ere izan zen. 1955eko uztailaren 30eko Prentsa Legea erlijioaren eta monarkiaren aurkako adierazpen kritikoak auzitegiaren agindu baten bidez debekatu ahal izateko moduan diseinatu zen. 1963aren ondoren, aurre-zentsura Informazio Ministerio berriaren menpe zegoen (geroago Hassan Pakravanek zuzendu zuena, zentsura indargabetzen saiatu zen SAVAKeko zuzendari ohia).

#### Prentsa eta literatura 
Egunkariek ez zuten gertaerei buruzko iruzkinik egiteko baimenik, ezta ofizialak ez ziren inkestak soilik inprimatzeko baimenik ere. Arau horiek hausteak, batzuetan, torturaz zigortzeko modukoak ziren arduradunentzat. Politikoki kritikoak ziren lanak aurkezten zituzten idazleek ere debekuei aurre egin zieten. 1970ean, Irango prentsak 60 egunkari desberdin baino ez zituen; SAVAKek, geroago, beste 37 debekatu zituen, haien salmentak eskasak zirela argudiatuta. Argitaletxeen industriak ere antzeko tratamendua jasotzen zuen. 1970ean 4.000 liburu berrietatik argitalpen berrien kopurua jaitsi egin zen, 1975ean 1000 lan berri izatera iritsi arte. SAVAKek liburuak zentsuratzen zituen editatu ondoren; hasieran liburu bat ateratzen zen, eta zerbitzu sekretuen bulegoetara bidaltzen zen. Liburua gustukoa ez bazuten, berehala debekatuta zegoen, nahiz eta argitaletxeak zozketa asko aurreikusi, eta, beraz, balizko irabazirik gabe moldatu behar zuen inpresioa, liburua debekatuta zegoela ikusita. Horrela, argitaletxeen merkatua azkar murriztu zen Iranen.

#### Zinema eta antzerkia 
SAVAKen zentsura inoiz sinestezina zen: Shakespeareren antzezlanen antzezpenak debekatu zituen, errege hilketa gogora ekarriz. Hala ere, debeku hori laster indargabetu zuten.

### Tortura 
Oso ezaguna zen SAVAKek bere atxilotu zitalak tortura fisikoaren mende jartzen zituela. Ryszard Kapuścińskik, xaharen biografia baten egileak, tortura Persia/Iranen errepikatzen zen fenomenoa zela idatzi zuen, 600 urte eta Tamerlanen garaian eboluzionatu ez zuena. Kapuścińskik, hala ere, ez zuen informazio hori torturatutako preso ohiena berena, preso ohiena baizik, «haien berri izan baitzuten». Simone de Beauvoirrek "Irango emakumeen ahotsak" artikuluan "SAVAKeko borreroek errudun egiten zituzten atxiloketa arbitrarioak, torturak, hilketak" ere aipatu zituen. SAVAKek ospe handia zuen tortura-metodo bereziki krudeltzat jotzen zituelako deskarga elektrikoak ematea, beira xehatua edo ur irakina ondestean sartzea, barrabilekiko pisu-lotura eta hortzak eta azazkalak erauztea. *The Daily Mirror* egunkariak 1979ko urtarrilean honako hau jakinarazi zuen: "Biktimen testigantzek frogatzen dute haurren bortxaketa gurasoen aurrean, biktimak elektrikoki berotutako burdinazko oheetan saretzea, ur-enemak uzkian irakiten, azazkalak eta hortzak erauztea. Reza Baraheni poeta irandarrak xaharen kartzeletako bere oroitzapenen berri ematen du liburu batean, kanibalismo ekintzak ere gogora ekarriz».

Parviz Sabetik salaketa horiek ukatu zituen *The Washington Post*-ekin izandako elkarrizketa batean, eta xahak tortura oro debekatu zuela esan zuen, sei urteko espetxe zigorraren mehatxupean. Sabetik adierazi zuen, gainera, 1970era arte ez zela inor arrazoi politikoengatik espetxeratu. Hori ez zen 1971 arte aldatu, Iranen terrorista armatuak aktibo bihurtu ziren arte, Siahkaleko gertakariaren eta gerrilla mugimenduen hasieraren ondoren. *The* *Guardian* egunkariko Martin Woollacott kazetari britainiarrak oposizioko taldeak ikertu zituen, SAVAKen tortura eta eraso basatien salaketak bilduz, baina ezin izan zituen baieztatu.

### Giroa 
SAVAKeko agenteek  elkarren aurkako operazioak egiten zituzten. Teymur Bakhtiar SAVAKeko agenteek hil zuten 1970ean, eta Mansur Rafizadehek, AEBetako SAVAKeko operazio zuzendariak, jakinarazi zuen. Nassiri jeneralaren telefonoa zulatuta zegoen. Hussein Fardust, xaharen ikaskide ohia, SAVAKeko zuzendari ordezkaria izan zen, Ikuskaritza Inperialeko buru izendatu zuten arte, Inteligentzia Bulego Berezia bezala ere ezaguna, goi mailako ofizialak zaintzeaz arduratzen zena, besteak beste, SAVAKeko zuzendariak.

## Preso ospetsuak 
[thumb|[Haxemi Rafsanjani|Haxemi Rafsandjani, 1970eko hamarkadan Evin-go espetxean preso egondakoa.]]

* Mohammad Behexti, Irango Kontseilu Iraultzaileko presidente bilakatua eta Iraultza Islamikoaren ondoren Irango epaile gorena.
* Ruholla Khomeini, 1963ko ekaineko manifestazio bortitzetan bere rolaren harira atxilotu eta kondenatu ondoren. Kartzelatik atera eta Turkiara eta geroago Irakera erbesteratu zuten. Atxiloaldian, Hassan Pakravan zerbitzu sekretuetako buruari agindu omen zion Khomeinik etorkizunean politikatik at geratuko zela. Islamiar iraultzaren ondoren, Khomeini Erregimen Berriaren Gida Gorena bihurtu zen.
* Homa Darabi, alderdi pan-iranistako kidea 1958an.
* 1979ra arte preso egondako Ashraf Dehghani, Irango Herriaren Fedayin Gerrillarien Erakundeko kidea, erregimen berriak atxilotu zuen Irango Herriaren Fedayin gerrillaren kide sortzailea eta, bi urtez preso egon ondoren, erbestera ihes egitea lortu zuen. 1983an *Torture and Resistance in Iran* liburua argitaratu zuen.
* Khosrow Golsorkhi, idazlea, herriaren mujahidinetako kidea. Errege familiaren bahiketaren plangintzan parte hartzea leporatu zioten, Keramat Danexianekin batera. Telebistan eman zuten Golsorkhiren aurkako epaiketa. Golsorkhi hiltzera kondenatu zuten eta Daneshianekin batera exekutatu zuten otsailaren  18an.
* Alī Akbar Hāxemī Rafsanjānī, Ruholla Khomeiniren ikasle bat, behin baino gehiagotan espetxeratua, batez ere 1965eko urtarrilaren 22an Hassan Ali Mansur lehen ministroa hil zutelako, Errepublika Islamikoko presidente eta Iraultza Islamikoaren ondoren Zaindarien Kontseiluko presidente bihurtuta.
* Saidi aiatola, Qom-go seminarioko zuzendaria, 1970eko apirilean hil zen, torturaren ondorioz.

## Antolakuntza 
### Bulegoak 
Bederatzi zuzendaritza orokorrek osatzen zuten SAVAK:

* I. Zuzendaritza orokorra: Partaideak, agenteen prestakuntza, zeremoniak, posta eta idazkaritza
* II. Zuzendaritza orokorra: Atzerri-harremanak herrialde komunistekin, Afganistanekin, Irakekin eta Yemenekin
* III. Zuzendaritza orokorra: Barneko behaketa eta zaintza, *Tudeh* alderdiaren, Fronte Nazionalaren eta atzerriko ikasleen jarduera subertsiboaren aurkako borroka (ikus Parviz Sabeti)
* IV. Zuzendaritza orokorra: Gastuak eta Erosketak
* V. Zuzendaritza orokorra: Ingeniaritza Saila
* VI. Zuzendaritza orokorra: Administrazioa
* VII. Zuzendaritza orokorra: Politika eta trukeak, aliantzak beste inteligentzia zerbitzu batzuekin. Herrialde hauetako lotura-ofizialak zeuden bertan: Alemaniako Errepublika Federala, Frantzia, Erresuma Batua, Israel, Italia, Jordania, Pakistan, Saudi Arabia, Turkia eta Estatu Batuak. Egoitza finkoa Teheranen zuten.
* VIII. Zuzendaritza orokorra: Kontraespioitza
* IX. Zuzendaritza orokorra: Artxiboa, Pasaporte zerbitzua

### Finantza-baliabideak 
1972-1973 urterako, SAVAKen aurrekontua 255 milioi dolar estatubatuarrekoa zela kalkulatu zen, eta hurrengo urterako, 310 milioikoa.

### Langileak 
1974ko otsailaren 4an egindako elkarrizketa batean, xahak esan zuen ez zekiela zenbat langile zituen SAVAKek, baina 2.000 agente baino gutxiago zeudela kalkulatu zuen. Galdetu ziotenean ea bazekiela bere herrian tortura egiten ari zela edo uzten ari zela, «Ez» erantzun zuen. Iranen torturari buruz erakundeek eta egunkariek egindako txostenak gezurrak direla salatu zuen. 1974ko urriarren 14ko *Newsweek*-en arabera, *30.000 eta 60.000 pertsonak etengabe lan egiten dute SAVAKerako, baina aldamioa baino ez dute osatzen, askoz ere handiagoa den gailu baterako*. *Gutxienez hiru milioi irandar* *SAVAKeko noizbehinkako informatzaileak dira, hotel, taxi, eskola, enbaxada, enpresa eta bulegoetan, medikuak, baita logeletan eta kutxazain automatikoetan ezkutatuta ere, hor ikasle irandarrik baldin bada*.

1980an David Frost-ek Panaman egindako elkarrizketa batean, xahak jakinarazi zuen 1978an langile finkoen kopurua 4.000 zela. Iraultzaren ondoren, zenbait dokumentu ibili ziren —hasieran, zalantzazkoa zen—, SAVAKek 15.000 ofizial eta langile ez-ofizial asko enplegatzen zituela aurreratuz. Andrew S. Cooper-ren-ren arabera, SAVAKek 5.000 langile zituen gehienez. Garai hartako teknologiaz, ezin zen aldi berean 50 deitik gora batera grabatu.

## Iraultzaren ondorengoa 
1978-1979ko Irango Iraultzan, SAVAK iraultzaileen aurka borrokatzen saiatu zen; hala ere, ustezko eraginkortasun beldurgarria izan arren, ez zuen lortu erakunde klerikal eta iraultzaileak antolatzea eragoztea. Forfaita ugari ere leporatu zizkioten, Jaleh plazako sarraskia edo zerikusirik izan gabe, Rex zinemako sutea .

1979ko urtarrilean Xahak erbestera alde egin ondoren, SAVAKeko ustezko 15.000 agenteak errepresalia itsu eta bortitzen jomuga izan ziren. Buruzagirik gehienak erailak izan ziren, eta enplegatu asko arbitrarioki exekutatuak. nahi], Ruhollah Khomeiniren aginduz, urte bereko otsailean boterea hartu zuenetik. Khomeinik iragarria zuen erregimen zaharreko jendeak bere burua aurkeztu beharko zuela "justizia islamikoaz" baliatzeko eta hain errugabeak diren "aske uzteko". Baieztapen horri buruz, savakitarren kopuru handi batek [erref. nahi] errenditu eta exekutatu egin ziren. Kalkulatu dutenez, botere berriak dekretatutako arazketaren lehen bi hilabeteetan hildakoen % 80 armadarenak edo SAVAKenak ziren. Khomeini hiltzera kondenatu beharrean erbesteratzea aholkatu zuen SAVAKeko zuzendari ohietako bat, Pakravan, Iranera joan zen, eta fusilatu egin zuten. Alexandre de Marenchesen arabera, Khomeinik ez zuen nahi bizitza zor ziola esan ahal izatea. Nassiri zuzendari ohi gorrotatua, ondoko zuzendaria bezala, Moghaddam, atxilotuak eta oso azkar exekutatuak izan ziren epaiketen parodiak egin ondoren.

SAVAK desegin eta SAVAMAk ordezkatu zuen, ''Sāzmān-e Ettelā'āt va Amniat-e Melli-e Irān* ("Irango Nazioaren Inteligentzia eta Segurtasunaren Erakundea"). SAVAMAk VEVAK izena hartu zuen, *Vezārat-e Ettelā'āt va Amniat-e Keshvar* ("Inteligentzia eta Segurtasun Nazionaleko Ministerioa"). Agentzia berriko goi kargudunetako bat Bulego Bereziko zuzendari ohia zen, eta xaharen txikitako laguna, Kontseilu Iraultzaileak errekrutatutako Hossein Fardoust. 1985era arte egon zen karguan, eta 1987an bere memoriak agertu eta gutxira hil zen. Iturri batzuek, hala ere, aurreratzen dute errepublika islamikoak exekutatu zuela hainbat arrazoirengatik, SESBera ihes egiten zuen lekura, non harremanak zituela uste zen.

Iraultza islamiarraren ondoren presoen tratamendua nabarmen okertu zen. Ervand Abrahamian-ek idatzi zuen Khomeini-ren menpeko lau hilabeteko gatibualdia xaharen menpeko lau urteren parekoa zela. Beste preso batek adierazi zuen errepublika islamikoko kartzela egun batek hamar urteko espetxe zigorra zekarrela xaharen garaian. Xaharen menpeko presoen txostenetan «asperdura» eta «monotonia» aipatu izan dira. Iraultzaren ondoren, presoek "beldurra", "heriotza", "izua", "izugarrikeria" eta "amesgaiztoa" aipatzen zituzten.

## Biktimen kopurua 
Hogeita bi urteko ibilbidean SAVAKen preso eta biktima kopurua asko aldatzen da iturriaren arabera. Oltmannsek jakinarazi duenez, erakundeak 100.000 preso zituen 1970eko hamarkadan, eta 300 exekuzio egin zituen 1972rako. Amnesty Internationalen txosten batetik datozen 100.000 presoren kopurua aurreratu ohi da, baina oposizioko taldeetatik datozen datu estatistikoetan eta Abolhassan Bani Sadren eta xaharen aurkako beste propagandista nabarmen batzuen informazioan oinarritutako prentsa-txostenetan oinarrituta. 1977an presoen egoerari buruzko ikerketa bat egin zuen Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordeak, Shah Mohammad Reza Pahlavik gonbidatuta -bere zerbitzu sekretuekiko akusazioen aurrean-. 1977ko ekainean argitaratutako ikerketa txostenean 3.087 preso politiko zenbatu zituzten, 1975ean baino 700 gutxiago. Gurutze Gorriak emandako informazioa Irango giza eskubideen egoerari buruzko CIAren txosten batean berretsi zuten: «Giza eskubideen egoerak hobera egin du Iranen. Aurkari politikoak erregimena bortizki iraultzeko deitzen dutenean edo jarduera terroristetan parte hartzen dutenean bakarrik atxilotzen dituzte”.

Khomeinik, iraultzan, xaharen erregimenaren biktima izan ziren 60.000 martiri ekarri zituen gogora. Tudeh alderdiko kide Mostafa Fatehek 18.000 hildakoren inguruan hitz egin zuen. Abrahamian-en ikerketek 1970eko hamarkadan SAVAK-eko geoietan preso zeuden preso politikoak 7.500era zenbatzen dituzte. 1990eko hamarkadaren amaieran, Emad al-Din Baghi, Irango "Martirien Fundazioko" kidea (*Bonyad Xahid va Omur-e Janbazan*) eta erregimen berriak erregimen inperialaren biktimen benetako kopurua zifratzeko enkargua jaso zuena, Iraultza Islamikoaren ondoren Fundazioak bildutako datuetan oinarrituta. Ondorioztatu zuen 1963tik (Khomeini eta bere jarraitzaileentzako iraultza islamiarraren hasiera 1963ko istiluekin) 1979ra bitartean, guztira 3.164 irandar hil zirela erregimenaren aurkako borrokan, horietatik 2.781 (talde armatu palestinarrek lagundutako iraultzaileen matxinada armatuak kontuan hartuta) 1977/78ko istilu iraultzaileetan. Era berean, talde marxista ezberdinetako kide ziren biktimen kopurua zifratuz —1971tik aurrera—, 341 zenbatu zituen, horietatik 171 segurtasun indarren aurkako borrokan hil ziren, 91 exekutatu zituzten, 15 desagertuta zeuden eta 42 espetxean hil ziren, ziurrenik torturen ondorioz. 341eko zifra orain arte frogatutako hildakoen kopuru errealari dagokio (horietatik 91 exekuzioak, 42 espetxean hildakoak), modu batera edo bestera egotz daitekeena, 1978ko istilu iraultzaileen aurretik Irango erregimen inperialaren errepresioa du.  

## Oharrak eta erreferentziak 

## Bibliografia 
* Yves Bomati eta Houchang Nahavandi:  *Mohammad Reza Pahlavi, le dernier shah - 1919-1980*, 3. kapitulua *La SAVAK, un instrument du puovoir*, Perrin, Paris, 2013, 243-261 or. (ISBN )
* Teymour Bakhtiar (Hrsg.): *Black Book on Tudeh Officers Organization*. Teheran, 1956.
* Parvin Darabi eta Romin Thomson: *Du* *wolltest fliegen*. Ingelesetik ialemanera tzulia, Peter A. Schmidt, Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1997, Taschenbuchausgabe ebenda 1999, S. 141–152 (*Aux prises avec la SAVAK*).
* Ashraf Dehghani: *Folter und Widerstand im Iran*. *Das Zeugnis des Kampfes einer führenden Volksfedayie Guerillera vom Iran*. Londres, 1983.
* Amad Farughy, Jean-Loup Reverier: *Persien, Aufbruch ins Chaos?* *Eine Analyse der Entwicklung im Iran von 1953–1979*. Goldmann-Taschenbuch, Band 3846. Goldmann, Munich, 1979, (ISBN: 3-442 03846-4).
* Harald Irnberger: *SAVAK oder der Folterfreund.* *des Westens. Aus den Akten des iranischen Geheimdienstes*. Rororo, Band 4182. Rowohlt, Reinbek, 1977.  (ISBN )
* Ryszard Kapuściński: *Schah-in-schah*. Eichborn-Verlag, Frankfurt am Main 2007, (ISBN: 978-3-8218-5672-8). (Erste Auflage 1986 erschienen: (ISBN: 3-462-01739-X).
* Bahman Nirumand: *Persien, Modell eines Entwicklungslandes* oder *Die Diktatur der freien Welt*. Rororo, Band 945. Rowohlt, Reinbek, 1967.
* Peter Koch, Reimar Oltmanns: *Der Pfauenthron hat tausend Augen*. In: *Die Würde des Menschen – Folter in unserer Zeit*. Gruner + Jahr, Hanburgo 1977, (ISBN: 3-570-00061-3)
* Gérard de Villiers: *Le Shah, l'irrésistible asecension de Mohammad Reza Pahlavi'', Wien/Düsseldorf (Econ) 1975.  (ISBN )

## Ikus, gainera 
* Inteligentzia zerbitzuak

## Kanpo estekak