Orkoien

**Orkoien** ([oɾko.ien]) Nafarroa Garaiko erdialdeko udalerri bat da, Iruñerrikoa. . urtean  biztanle zituen.

## Izena 
Orkoien izenaren esanahia ezezaguna da, baina Luis Michelena hizkuntzalariak "en"-en ere amaitzen diren Nafarroako beste herri batzuen izenekin lotzen du, Labaien, Ituren, Ihaben edo Lozen kasu, baina zalantzan dago "en" Euskal genitiboa ote den. Ramón Menéndez Pidalek, aldiz, pertsona izenarekin lotzen du, Orcuius, zeinari "en" atzizkia gehitzen zaion, mundu iberiarrean oso hedatua. "Urkiak", "Larreak" edo "gailur isurialdea" bezala itzuli izan da.

Historian zehar, Nafarroako Euskal Izendegian (NEN) jasotzen den bezala, herriaren izena modu ezberdinetan idatzi da; Orcheia edo Orcheian 1097 eta 1109 urteen artean, 1099 eta 1153 urteen artean Orcheien edo Orcheyen bezala agertzen da 1366an Orcoyen bezala, 1099 eta 1153 artean Orkeian edo Orkeien bezala, 1226an Orqueienco bezala, 1350 eta 1366 artean Orqueyan bezala, 1345 eta 1393 artean Orqueyen bezala eta 1244an Orquoyen bezala.

Herriaren izen ofiziala Orcoyen izan zen, gutxienez 1842tik, Espainiako Estatistika Institutua lehen errolda argitaratu zenetik (non 1842ko eta 1857ko errolden artean udalerri gisa agertzen den) Orkoienagatik aldatu zen arte Nafarroako Gobernuak onartu ondoren.

## Sinboloak 
### Armarria 
thumb|180x180px|Orkoiengo armarria
Orkoien honako armarria dauka:

Armarri hau Charles Artiedakoa Orkoieneko jauna izandakoari dagokio.
thumb|150x150px|Orkoiengo bandera

### Bandera 
Herriko bandera 2017an ofizialdu zen. Bandera Marian Fernandezek, Txema Lestonek eta Jose Osetek egin zuten 1988an egin zen lehiaketa publiko baterako. Ofiziala ez izan arren, bandera 1990eko Gure Jokoa frontoi zaharreko hormetako batean margotuta zegoen. Banderak hiru zerrenda ditu, bat urre nagusi kolorekoa, guztizkoaren bi heren hartzen dituena eta mies irudikatzen duena, eta beste bi zerrenda berdin; bat berde kolorekoa, herria inguratzen duten zelaiak irudikatzen duena, eta bestea gorri kolorekoa, Nafarroako kolorearen gisa. Ezkerreko aldean kolore zuriko irudi poligonal bat ere badago, barruan urrezko galburu bat duena, Oltza zendeako kontzejuen ikurra. Kontzeju horietakoa izan zen independizatu eta udalerri propio bihurtu aurretik. Azkenik, banderaren erdialdean armarria dago.

## Geografia 
### Kokapena 
Orkoienek 5,26 kilometro koadro ditu. Iruñeko metropoli-eremuaren ipar-mendebaldean dago, Iruñetik sei kilometro mendebaldera.

### Inguru naturala eta klima 
Orkoienek klima azpi-mediterraneoa dauka, udaberri eta udazken euritsu eta uda lehorrekin. Oro har, klima Iruñerriko beste herri batzuetan baino hotzagoa eta euritsuagoa da. Urteko batez besteko tenperatura 10-12 gradu ingurukoa eta prezipitazioak 900 eta 1.000&nbsp;mm bitartekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak 100 dira.

## Historia 
Orkoieni buruzko historiako lehen aipamena XIII. mendekoa da, Orkoiengo Andreak Leireko monasterioari eginiko dohaintza bat, alegia. Erdi Aroan zehar, Karlos III.a Noblea erregeak San Migel eta San Esteban basilikak konpontzeko laguntzak eman zizkion herriari.

XVIII. mendearen hasieran, Independentzia Gerratearen Gasteizko borrokaren ondoren, Wellington jeneralaren armadaren egoitza nagusia Orkoiengo "Apaizaren etxean" izan zen, Iruñeko konkista prestatzen zuen bitartean.
thumb|250x250px|Oltza Zendeako partaide zeneko Orkoiengo kartela
Geografikoki Oltza zendean dago; zenbait urtez, 1857ko errolda arte, bere udalerria izan zuen, gero beste hainbat herrirekin Oltza zendea osatu zuena. 1970eko hamarkadatik aurrera, biztanleria izugarri hazi zen, Iruñerriaren industrializazio prozesuaren barnean. 1973. urtean Orkoienek 273 biztanle zituen, eta 1981. urtean 1.091. Hazkunde horrek eragin zituen aldaketak -eta beharrak- herriaren desanexioa ekarri zuen 1992an.

Ekonomian ere aldaketa nabarmena izan zen, nekazaritzatik industria eta zerbitzuetara igarotzean. Industriaren alorrean eta Volkswagen automobilgintza enpresaren Landabengo fabrikarekiko hurbiltasuna dela eta, autoen osagaiak ekoizten dituzten enpresak garatu dira.

## Demografia 
### Populazio-piramidea 
2011ko biztanleria-piramidearen datuak honela laburbil daitezke:

* 20 urtetik beherako biztanleria guztizkoaren % 26,92 da.
* 20-40 urte artekoa % 39,35 da.
* 40-60 urte bitartekoa % 24,75 da.
* 60 urtetik gorakoa % 8,99 da.

### Biztanleriaren bilakaera 
Orkoiengo populazioaren bilakaera 1900etik goranzko joera izan du, baina 1980ko hamarkadatik aurrera hazkunde demografiko handiena gertatu zen. 1900tik 2017era hazkundea %267,3koa izan zen. 1970 eta 1981 artean % 35,97koa eta 1981 eta 2017 artean %26,51koa.

Azken 17 urteetako udal-erroldak modu orokorrean aztertuz gero, populazioa %20,86 igo dela ikus daiteke 2000 eta 2017 urteen artean.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 243 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %9,69 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

## Politika 
### Udal hauteskundeak 
1991n udalerri bihurtu zenetik Orkoiengo kolore politikoak ezaugarri berezia du: zenbait agintalditan NEBk izan duen alkatetza bakarra izan da.

1991tik 2011 arte alkatea Casimiro Larrea Ruiz izan zen. 2007 arte NEBren barruan aukeratuta baina etxebizitza promozio batekin egondako salaketak direla eta gertatutako eztabaida izan zela eta, urte horretan alderdia utzi eta *Unión de Izquierdas de Orkoien* (Orkoiengo Ezkerren Batasuna, UIO) taldea sortu zuen. 2007an UIOk sei zinegotzi lortu zituen, Nafarroa Baik bi zinegotzi, PSNk bi zinegotzi, UPNk zinegotzi bakarra eta Eusko Abertzale Ekintzak bat ere ez.

Baliogabeko botoak 9 izan ziren (emandako guztien %0,65) eta 18 boto zuri izan ziren (botoen %1,30). Abstentzioa %23,48koa izan zen.

2011ko udal hauteskundeetan ere UIO izan zen nagusi, baina 5 zinegotzirekin gehiengo osoa galdu zuen; Casimiro Larreak alkatetza utzita, kargua Carlos Arróniz Loiolak hartu zuen. Nafarroa Bain oinarrituta eratutako  Orkoien Egunero taldea (3 zinegotzi) eratu zen; UPNk eta Bilduk ere ordezkaritza lortu zuten, PSNk zuena galdu egin zuen eta PPk ere ez zuen hautetsi bat ere erdietsi.
[thumb|250x250px|[Orkoiengo udaletxea|Orkoiengo Udaletxea]]

### Udaletxea 
* HELBIDEA: Iturgain kalea, 1

### Alkateen zerrenda 
## Azpiegiturak 
Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zaborra biltzeaz, ura hornitzeaz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz, Iruñeko metropolitar guneko beste hainbat herritan bezala.

### Gizarte-ongizatea 
#### Hezkuntza 
Haur hezkuntzarako (0-3 urte), herrian Ostadar Haur Eskola dago, 2002ko urriaren 11n inauguratu zena eta G (gaztelania) eta D (euskara) hizkuntza-eredua eskaintzen duena. Haur eta Lehen Hezkuntzarako (3 urtetik 12 urtera), Orkoiengo San Miguel Ikastetxe Publikoa, G (gaztelania) eta A (gaztelania) hizkuntza-ereduak eskaintzen dituena eta Auzalar Ikastetxe Publikoa D eredua eskaintzen dituena daude.thumb|1990eko Gure Jokoa frontoia barrutik|225x225px
#### Kirolak 
**Udal futbol zelaia**

2011ko martxotik, Orkoien udal futbol zelai berri bat dauka, belar artifizialarekin eta harmaila batekin. Kanpoaldean, kirol-pista libre bat eta aparkaleku bat ere baditu.

**Mendikur Kirol Gunea**

2000ean, kiroldegiaren ondoan, neguko eta udako igerilekua, saunak, gimnasioa, berdegunea eta taberna-jatetxea dituen kirol-gune bat eraiki zen. 
**Udal pilotalekua**thumb|Gaur egungo frontoia|225x225px1990ean frontoi berri bat eraiki zen 1951ko estali gabeko frontoi zaharraren ordez. Honek, udal kirol jarduerak eta pilota eskola bat biltzen zituen. Kanpoaldean ere kirol-pista libre bat zuen. Gure Jokoa frontoi zaharrak 12 dutxa zituen, eta harmailetan 240 lagunentzako lekua zeukan harmaila finkoa zeukan. Frontoi horrek, izan ere, taberna txiki bat zuen goiko eskuinaldean.

1990eko Gure Jokoa frontoia, 2016ko urtarrilaren 11n inauguratu zuten frontoi berri batengatik ordezkatu zen. Gaur egun, pista handiago bat, haurrentzako parke bat eta belarra duen eremu bat dauka.

### Osasuna 
#### Lehen mailako arreta 
Orkoien udalerria Nafarroako iparraldeko I. Osasun Eremuan eta Orkoiengo Oinarrizko Osasun Eremuan dago. Azken eremu horrek honako udalerri hauek hartzen ditu barnean: Orkoien, Oltza, Etxauri, Bidaurreta, Goñerri, Ziritza, Zabaltza, Ollaran, Etxarri, Belaskoain eta Itza udalerriko Itza eta Lete kontzejuak. Orkoienen osasun-zentro bat dago.

Orkoiengo osasun-zentroa 1989an inauguratu zen, eta 2006an birmoldatu zen, oinarrizko eremuko biztanleriaren gorakada nabarmenak agerian utzi zituen behar berrietara egokitzeko. 4.673 osasun-txartel ditu esleituta, eta hiru mediku orokor, pediatra bat, lau erizain, bi administrari eta gizarte-langile batek osatutako plantilla dauka.

#### Ospitaleko arreta 
Orkoien Iruñeko eremuan dago, eta, bertan, hirugarren sektoreko 2 ospitale orokor daude: Bideko Ama Birjina Ospitalea eta Nafarroako Ospitalea. Biak Iruñean daude, eta Nafarroako Ospitale Gunean daude. Ortopediako eta errehabilitazioko ospitale monografiko bat, Elkanon dagoen Ubamin klinika eta laguntza espezializatuko lau zentro anbulatorio dauka (horietako 3 Iruñean eta bat Tafallan).

### Garraioa 
Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 2 linea daude:

Horrez gain, La Pamplonesa autobus konpainiak Orkoien Iruñea eta inguruko herri txikiagoekin batzen ditu. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Etxauri - Ibero - Ororbia - Orkoien eta Iruñea

Konpainia beraren beste linea batek, Iruñea eta Ibero bitartekoa, honako ibilbidea egiten du:

* Ibero - Izkue - Lizasoain - Ororbia - Aratzuri - Orkoien eta Iruñea

## Kultura 
[thumb|225x225px|[San Migel eliza (Orkoien)|San Migel Eliza]]
### Jaiak 
Orkoiengo jaiak ekaineko azken aurreko asteartean hasten dira, eta sei egun irauten dute. Horrez gain, urtean zehar bestelako jaiak ere antolatzen dira, besteak beste, Kupueta auzoko jaiak, maiatzaren 1ean San Jose langilearen jaia, eta irailaren 29an San Miguel, herriko patroia dena.
## Ondasun nabarmenak 
* San Migel eliza: Erdi Aroko eliza da eta herrigune historikoan dago.
* Orkoiengo udaletxea: Udalaren egoitza da.
[thumb|168x168px|[Eusebio Untzue]]
## Orkoiendar ospetsuak 
* Eusebio Untzue (1955-), Movistar txirrindulari talde nafartarraren zuzendaria.
* Juan Carlos Unzue (1967-), Osasuna, Bartzelona, Sevilla, Tenerife eta Oviedo futbol taldeetako atezain ohia.
* Carlos Armendaritz (1969-), esku huskako pilotaria.
* Enrique Sanz (1989-), txirrindularia.
* Josune Ilundain (1990-), sortzaile, ekintzaile eta idazlea.
* Nico Serrano (2003-), futbolaria.
* Paula Ostiz (2007-), txirrindularia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroa Garaiko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Orkoiengo Udalaren webgunea.
*  Orkoieni buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
* San Migel kalea, Google Street View zerbitzuan.