open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Quitéria de Jesus

**Maria Quitéria de Jesus** (Feira de Santana, Brasil, 1792ko uztailaren 27a – Salvador de Bahia, Brasil, 1853ko abuztuaren 21a) emakume militarra izan zen, Brasilgo Independentziaren heroia. Brasilgo tropekin batera Portugalgo soldaduen aurka borrokatu zuen, gizon jantzita "*Medeiros soldadua*" izenez.

## Bizitza 
Maria Quitéria 1792an Feira de Santanatik gertu zegoen finka batean jaio zen, gaur egungo Bahia estatuan. Inguruko lur-jabe txiki baten alaba izan zen. Inolako ikasketa formalik gabe, Maria Quitéria analfabetoa izan zen, baina aitaren etxaldeko giroan ikasi zuen zaldiz ibiltzen, su-armak erabiltzen eta ehizatzen. Bere garaiko landa-giroan ohikoak ziren jarduera horiek, baina ez oso ohikoak inguruko emakume batentzat.

### Soldadu ibilbidea 
Maria Quitéria gaztea ezkontzear zegoen 1822ko uztailean, Bahia probintzia Brasilen independentzia aldarrikatzen zuen Pedro de Braganza printzearen alde agertu zenean, eta jarrera horri eusteko, Bahiako agintariek mezulariak bidali zituzten armen edo soldaduen atxikimendu bila probintzia osoan zehar; ordezkaritza bat Feira de Santanara heldu zenean, Maria Quitéria de Jesusen aita libre geratu zen alargun eta seme-alaba adingabeak izateagatik.  

#### Gizon jantzi 
Aitaren baimenik izan ez arren, Maria Quiteriak tropa independentistekin bat egin zuen. Horretarako, Maria Quitéria de Jesusek bere ahizpa-erdiaren etxera ihes egin zuen eta ilea moztu zuen, gizon jantzi zen eta gertu zegoen Cachoeira hiribildura joan zen, bertako artilleria erregimentuan "Medeiros soldadu" ezizenez izena emateko.  

#### Aitak deskubritu eta gona jantziarazi 
Handik gutxira, bere aitak deskubritu zuen eta bere benetako sexua ezagutzera eman zenean, *Printzearen Boluntarioen Batailoiko* tropetan geratzea lortu zuen, armekin zuen diziplina eta trebetasunarengatik, bere uniformeari eskoziar erako gona bat gehituz. 

1822. urteko urritik 1823. urteko ekainara, Maria Quitériak Bahia probintzian zeuden soldadu portugaldarren aurkako hainbat borroka eta segadatan parte hartu zuen, bere fusila bere kideek bezain trebeki erabiliz eta etsaien suaren aurrean ausardia erakutsiz. 1823. urteko uztailean kadete mailara igo zen, eta Bahiako gerra kanpainen bukaeraren ostean, 1823ko abuztuaren 20an Petri IV.a enperadoreak Rio de Janeiron hartu zuen, bertan kondekoratua eta alferez mailara igotzeko.

Maria Quitéria de Jesus Feira de Santanara itzuli zen, aitak barkatu egin zion eta ezkondu egin zen. Alargundu zenean eta aitaren herentzia erreklamatu ostean, Salvador de Bahiara joan zen bizitzera alabarekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* María Remedios del Valle
* Manuela Sáenz
* Maria Felipa de Oliveira
* Juana Azurduy
## Kanpo estekak 
* Maria Quitériaren biografia "Vidas Lusófonas" webgunean.
Thrasyvoulos Zaimis

**Thrasyvoulos Zaimis** (; Kerpini, Kalavryta, 1822ko urriaren 29a – Atenas, 1880ko urriaren 27a) greziar politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1869ko urtarriletik 1870eko uztailera era 1871ko urritik abendura.

Zaimisek Zuzenbidea ikasi zuen Frantzian eta 1850ean aukeratu zuten lehen aldiz Greziako parlamentuko kide. Lau aldiz izan zen parlamentuko presidente, eta baita hainbat gobernutako ministro ere.

1864an greziar ordezkaria izan zen britainiar gobernuak Joniako Uharteak utzi zituenean. Opari hori Jurgi I.a Greziakoa erregearen tronuratzearekin batera gertatu zen.

Zaimis bi aldiz izan zen lehen ministro, 1869tik 1870era eta 1871n. Alexandros Zaimis semea ere Greziako lehen ministroa izan zen.
Helena Santano

**Helena Santano  Cid** (Altsasu, Nafarroa Garaia, 1970) diziplina anitzeko artista da. Bere ikerketa artistikoan, hainbat teknika eta diziplinarekin lan egiten du, teknika artistikoaren kontzeptuari jarraituz. Eskultura, eraikin, argazki eta margoan aritzen da gehien. Arte Ederretako lizentziako ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatearen Leioako campusean. 1992/1993 ikasturtean, Erasmus beka bati esker, Parisko Arte Ederretako Goi Eskolan jarraitu zituen ikasketak.

## Sariak 
* 2016an, OEPE erakundeak (Observatorio de Educación Patrimonial en España) eta Alberto Jimenez-Arellano Alonso Fundazioak deitutako bi lehiaketetan, sari bana jaso zuen: Ondarerako Gaituak lehiaketan, lehen saria; eta Irakaskuntza Berrikuntza Ondarea lehiaketan, bigarren saria.

## Erreferentziak
Maite Perurena Zubitur

**Maite Perurena Zubitur** (Leitza, Nafarroa Garaia, 1982) txalekogilea da, txalekoak diseinatzen ditu. Txalekoa sinboloa da Maiteren etxean, lanaren eta familiaren sinboloa.  

Maite Perurena Zubiturrek amaren aldeko familiaren josteko tradizioa jarraitu eta kirol-txaleko pertsonalizatuak egiten hasi zen artisau-eran, harri-jasotzaileenetan inspiratutakoak. Harri-jasotzaileen behar-beharrezko jantzi horiek diseinu tradizionala errespetatzen dute, eta ehun berriak, osagarriak eta beste hobekuntza batzuk erabili ditu Maitek, erosotasuna, funtzionaltasuna eta irudi berriagoa emateko. Gero kaleko txalekoak ere bai, 301 K —301 kg jaso zitueneko— markakoak. Hiru urteren buruan, Leitzako plazan bertan dira 301K txalekoak, Harri-hari Tokin. Bertan josten ditu Maite Perurenak bere txalekoak eta kalerako arropa ere, 301K markakoa. Enpresak aitaren eta amaren tradizioak batzen ditu, ama baitzen aitaren txalekoak egiten zituena eta harri horiek altxatzen lagundu ziona. , 2025eko Euskal Herriko harri-jasotzaile txapelduna, Maite Perurena Zubiturren 301K txaleko pertsonalizatuarekin]]
Besteak beste, Bilbon bizi den Patricia Martín Playá galiziar zirujau eta 2025eko Euskal Herriko harri-jasotzaile txapeldunak erabiltzen ditu Perurenak jositako txaleko pertsonalizatuak.

### Nolako harria, halako txalekoa 
Harri-jasotzailearen txalekoak hiru ezaugarri nagusi ditu. Batetik, betegarriz egindako jantziak dira, babesa eman behar dute eta. Bigarrenik, lepoak moko forma behar du, mugikortasuna emateko. Mokoaren luzera desberdina izaten da harri baterako edo besterako. Bola denean, itxixeagoa nahikoa da, baina kubikoa denean, zabalagoa behar du, mugikortasun handiagoa izan behar du eta. Hirugarren ezaugarria, albokoak estutu eta zabaltzeko modukoak behar ditu, malgutasuna eta mugikortasuna emateko. Plazan ondo ikusten da. Harri kubikoa jasotzeko kirolariek izugarri laxatzen dute txalekoa eta zilindrikorako pixka bat estutu. Koadrorako, berriz, oso estu jartzen dute, batere ez mugitzeko. Aukera hori ematen du alboak sokarekin irekiak izateak. Pentatloi probetarako, ostera, atzean kremallera dute arin batean kendu ahal izateko.

Maite Perurenaren hitzetan, «Txalekoaren funtzio bakarra ez da babestea. Harria jasotzeko erreminta bezala irudikatu behar da, indar gutxiagorekin pisu gehiago jaso ahal izateko. Erreminta eraginkorra da txalekoa. Indarrik ez du ematen, baina jasoaldiaren eraginkortasunean lagundu egiten du. Kirol praktikaren parte garrantzitsua da».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Özkonak

**Özkonak** Erdialdeko Anatoliako Kapadozia eskualdean, Turkian, dagoen lurpeko hiri abandonatu bat da. Avanosetik 14 km iparraldera dago. Özkonak 1972an aurkitu zuten, eta hiria oraindik partzialki oztopatua dago. Barrutik harkaitzez blokea zitezkeen hamalau gela aurkitu dira, bi gela segur aski ukuiluak izango zirenak; sukalde eta jantoki batzuk

Ikatz-hondakinen karbono erradioaktiboaren datazioak 3000 urteko data eman zuen. Hiriak 7000 urteko antzinatasuna duela kalkulatzen da. 

## Erreferentziak 
## Irudi galeria 

Fitxategi:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_35.jpg|link=Archivo:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_35.jpg
Fitxategi:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_36.jpg|link=Archivo:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_36.jpg
Fitxategi:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_37-39_HDR.jpg|link=Archivo:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_37-39_HDR.jpg
Fitxategi:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_40-42_HDR.jpg|link=Archivo:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_40-42_HDR.jpg
Fitxategi:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_43-45_HDR.jpg|link=Archivo:Ciudad_subterránea_de_Özkonak,_Capadocia,_Turquía,_2024-10-01,_DD_43-45_HDR.jpg

## Bibliografía 
* 

## Kanpo estekak
Joanna Zubr

**Joanna Zubr** (Berdíchiv, Ukrainia, 1770ko maiatzaren 24a– Wielun, Polonia, 1852ko uztailaren 9a) Napoleondar gerretako soldadu poloniarra izan zen, poloniar-austriar gerrako beteranoa, eta Virtuti Militari Ordena jaso zuen lehen emakumea, maila altueneko kondekorazio militar poloniarra eta ofizialki sari militarra jaso zuen munduko lehen emakumeetako bat.

## Ibilbidea 
Napoleonen gerrak hasi eta 1808an Varsoviako Dukerri Handia sortu ostean, Joanna Colubr bere senarrarekin, Michaicarekin, Austriak gobernatzen zuen Volinia utzi zuen. Biak Dukerri berriaren armadara bildu ziren, Joanna hasieran kanpamenduko jarraitzaile zela (atzeguardian laguntzen zieten soldaduen emazteak, baita prostitutak ere, zerbitzuak eskatzen zituztenentzat). 

### Soldadu 
Senarrarekin armadan izena eman eta lasterrera bihurtu zen boluntario Infanteriako 2. Erregimentuan (4. konpainia, 2. batailoia), gizon jantzi eta bere benetako jeneroa nagusiei eta soldadu lagunei ezkutatuz.

1809. urtean, Joannak Galitziako Kanpainan parte hartu zuen, eta urte hartako maiatzaren 19an Zamoă-ko Guduan nabarmendu zen. Erakutsitako ausardiarengatik, Jose Poniatowski printzeak Virtuti Militari Ordenaren domina eman zion; Joanna izan zen kondekorazioa eman zioten lehen soldadua eta guduan erakutsitako ausardiarengatik ofizialki sari militarra jaso zuen munduko lehen emakumeetako bat.

Kanpainaren ondoren, 17. Infanteria Erregimentuarekin bat egin zuen Dąbrowski dibisioan, Jan Henryk Dąbrowskiren agindupean. Senarra alfereza zen erregimentu berean, eta Joanna Żubr sarjentu, Poloniako armadan gradu hori izan zuen lehen emakumea. Bere dibisioak, 'poloniar dibisio handiena' deitua, Errusiako inbasio napoleondarrean parte hartu zuen, gero Bielorrusia izan den kanpainan.

Batailetan eta Napoleonen erretiroan, bere dibisiotik bananduta geratu zen, baina Joanna Zubrek bere kabuz Errusiatik irtetea lortu zuen. 1813ko udan, Józef Poniatowski printzearen indarrek Krakovia utzi eta aste batzuetara, Poloniako unitateak harrapatu zituen Saxonian, eta Fontainebleauko Ituna sinatu eta gerraren amaierara borrokan jarraitu zuen.

### Itzulera 
Joanna eta senarra Poloniara itzuli ziren. Austriak eta Errusiak okupatutako Poloniako eremuetara itzultzerik ez zutenez, Wieluńen geratzea erabaki zuten. 

### Heriotza 
Wieluńen hil zen kolera izurrite batean, 1852an, gutxi gorabehera laurogei urte zituela.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Virtuti Militari Ordena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Fernández Latour de Botas

**Olga Elena Fernández Latour de Botas** (Buenos Aires, 1935eko martxoaren 27a – 2025eko urriaren 19a) argentinar idazle, historialari eta folklorista izan zen.

## Bizitza 
Buenos Airesen jaio zen 1935eko martxoaren 27an. Buenos Airesko Unibertsitateko Filosofia eta Letren Fakultatean ikasi zuen, eta Buenas Airesko Salbadorren Unibertsitatean Letretan doktoretza lortu zuen.

Bere jardueren artean, Dantza Eskola Nazionalean irakatsi zuen eta Nazioko Hezkuntza Artistikoaren arloa zuzendu zuen. Unibertsitate mailan, hainbat katedra izan zituen Salbadorren Unibertsitatean eta Argentinako Unibertsitate Katolikoan.

Argentinako Letren Akademiako, Argentinako Errepublikako Historiaren Akademia Nazionaleko eta Argentinako Errepublikako Belgraniar Akademiako kide izan zen. Bere ekarpenen artean, Robert Lehmann-Nitschek Argentinan egindako ikerketan bildutako dokumentu batzuk aurkezten dituen lan bat dago, «Liburutegi Kreole» deiturikoaren parte direnak eta Berlingo Iberoamerikar Institutuan gordetzen direnak.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Litchfield parke nazionala

**Litchfield parke nazionala** Australiako parke nazionala da, Batchelorretik gertu dago, Darwin hiritik 100 kilometro hego-mendebaldera, Ipar Lurraldean. Frederick Henry Litchfield esploratzaile aitzindariaren izena du.

## Iruditegia 

Blythe-Homestead.JPG|Blythe homestead
Lost-city-Litchfield.jpg|Lost city formazio harritsua
Litchfield National Park-Termite mounds.jpg|Termitategiak
Litchfield National Park-31.jpg|Basoa
Florence falls.jpg|Florence ur-jauziak
TOLMER FALLS - LITCHFIELD NATIONAL PARK.jpg|Tolmer ur-jauzia
Buley Rockhole.jpg|Buley Rockhole
Wangi falls5456.jpg|Wangi ur-jauziak

## Kanpo estekak
Xuanzang

**Xuanzang**, , Wade-Giles: Hsüan-tsang, (602ko apirilaren 6a, Luoyang - 664ko otsailaren 5a, Tongchuan), jaiotze izenez **Chen Hui or Chen Yi** (陳褘 / 陳禕), txinatar fraide txan budista nabarmen bat izan zen.

Eskoladun familia batean jaio zen, lau anaietatik gazteena izanik.

629an Indiara erromesaldian joan eta sanskritozko testu ugariekin itzuli zen, Txinan ordurarte eskuragai zegoen literatur budista nabarmen handituz. Enperadorearen laguntzaz Xi'an hirian itzultzaile departamendu garrantzitsua sortu zuen, Ekialdeko Asiako ikasle eta kolaboratzaileen bizileku bilakatuz.
Kaymaklı

**Kaymaklı** (**Kaymakli** izenez ere ezaguna) Erdialdeko Anatoliako Kapadozia eskualdean (Turkia) dauden lurpeko hiri (Derinkuyu, Mazi eta Özkonak) abandonatuetako bat da. V. eta X. mendeen artean eraiki zela uste da, nahiz eta apaingarri eta dokumentazio faltak data horiek ezartzea zaildu, eta hainbat kulturek okupatu izan dute mendeetan zehar. Bere funtzio nagusia eskualdeko biztanleak inbasioen kasuan babestea zen. Kapadozia eskualdearen erdialdean zuen kokapen estrategikoak (Nevşehirretik 20 kilometro hegoaldera), bertakoek erraz lor zezaketen babesleku bihurtzen zuen.

Hiria Kapadoziako lurpeko lur ahul eta errautstsutik induskatu zuten. Tamaina handikoa zen, non ehunka pertsona hartu zitzakeen, sei hilabetera arte babestuz. Orain arte bederatzi lurpeko maila aurkitu dira, eta horietatik goiko laurak turismoarentzat irekita daude. Beheko mailak partzialki oztopatu edo ikertzaileentzat gordeta daude oraindik. 1964an aurkitu zuten.

Sarrera bakarra du; baina lur azpian sartu ondoren, 2,5 km²-ko azalera du. Barrualdean, janari-biltegi, ukuilu, zisterna, upategi, sukalde, eliza eta baita hilobi gisa erabiltzen diren eremuak daude, tunel eta eskaileren labirinto batean antolatuta. Sukaldeetan, hormak eta sabaiak kedarrez estalita daude. Elizetan, garai batean apaintzen zituzten freskoen aztarnak daude.

Hiriak aireztapen-zuloak ditu. Sarrera disko-formako harri batek babesten du, pasabidea guztiz blokeatzeko biratua, eta barrutik bakarrik biratu zitekeen. Bigarren disko batek hiria babesten du, sarrera-tunelaren gainetik metro batzuk aurrerago: lehenengo sarrera hausten bada, "aseguru bikoitz" gisa. Lurpeko tunel bat dago ondoko Derinkuyu lurpeko hirira (9 km hegoaldera kokatua), nahiz eta tunela ez den guztiz induskatu, beraz, ez dakigu benetan lurpeko komunikaziorik ba ote zegoen bi aterpe hauen artean.

Kaymaklı eta ondoko Derinkuyu Göreme Parke Nazionalaren eta Kapadoziako labar-guneen multzoaren parte dira, UNESCOk 1985ean Gizateriaren Ondare izendatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Derinkuyu

**Derinkuyu** () Erdialdeko Anatolia (Turkia) Nevşehir probintzian dagoen hiri eta barrutia da. 2000ko erroldaren arabera, barrutiko biztanleria 24.631 zen, eta horietatik 11.092 Derinkuyu herrian bizi ziren. Barrutiak 445 km²-ko azalera du, eta batez besteko altuera 1.300 m da, Ertaş mendia 1.988 m-tan izanik punturik altuena.

Kapadozia eskualdean kokatua, Derinkuyu eskualde honetako 37 lurpeko hiri abandonatuen artean erakargarri turistiko handiena izateagatik da ezaguna.

Derinkuyu Nevşehirretik 29 km hegoaldera dago, eta bere izenak 'putzu sakona' esan nahi du. Lehen *Melengübü* deitzen zen, eta uste da gunea VII. mendetik okupatua izan dela, nahiz eta arkeologo batzuek espekulatzen duten Kaymaklı baino zaharragoa dela, inguruko beste lurpeko hiri ospetsu bat; izan ere, lehen maila hititek induskatu baitzuten K.a. 1400. urte inguruan.

Derinkuyu lurpeko hiria eta bere ondokoa den Kaymaklı Göreme Parke Nazionalaren eta Kapadoziako labar-guneen multzoaren parte dira, UNESCOk 1985ean Gizateriaren Ondare izendatu zituenak. 

## Historia 
Xenofonte greziar militar eta historialariak Kapadoziako lurpeko hiriak aipatzen ditu bere *Anabasia* lanean. K.a. 399an Persiar Inperiora hamar mila mertzenarioren espedizioaren kontakizun horretan, azaltzen du Anatoliako biztanleek etxeak lur azpian zulatu zituztela eta familia bat, etxeko animaliak eta gordetzen zituzten janari-hornigaiak hartzeko adina ostatu handitan bizi zirela. 

Eremu horretako lur bolkanikoa hondeatzeko erraztasunak Derinkuyuko biztanleak lurpeko hainbat maila zituen hiri bat sortzera bultzatu zituen, Kapadoziaren okupazio-aldi desberdinetan maiz gertatzen ziren inbasioetatik babesleku gisa erabilia izan zena.

Indusketa arkeologiko modernoak 1963an hasi ziren eta 40 metroko sakonerara iritsi dira, 18 eta 20 lurpeko maila artean daudela agerian utziz, nahiz eta goiko zortzi mailak bakarrik dauden bisitarientzat irekita. Gainerakoak partzialki blokeatuta edo ikerketa arkeologiko eta antropologikoetarako gordeta daude. 1969an ireki zen bisitarientzat, eta gaur egun arte lurpeko hiriaren % 10 baino ez da turistentzat irisgarria.

Hiri barruan, ukuiluak, jantokiak, gurtza-gelak, sukaldeak (oraindik sutondoetako kedarrarekin belztuta), ardo-dolareak, upategiak, ur-tangak eta bizilekuak ikus daitezke. Hiriak ur-putzuak eta lotura-galeriak ere baditu.

Guztira, 52 aireztapen-zulo identifikatu dira. Kalkulatzen da instalazio hauek hamar mila pertsona babesteko nahikoak zirela. Korridoreen labirintoak hiru puntu estrategikoki hautatu ere baditu, eta horietarako sarbidea ondoko harkaitzak mugituz blokeatu daiteke, horrela intrusoak sartzea eragotziz. Gainera, hiriak ia 8 km-ko tunel bat du, eta uste da hiria ondoko Kaymaklı lurpeko hiriarekin lotzen zuela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Derinkuyu-ren informazio geografikoa
* Derinkuyuri buruzko informazio orokorra
* Derinkuyu barrutiko webgune ofiziala 
* 
* Derinkuyuko administrazio-mapa
* Turkiako informazio estatistikoa
* Turkiako informazioa
* Kapadozia eta Derinkuyu
Eula (erreka)

**Eula,**  Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa. Beasaingo Zarate mendiaren mendebaldean eta Pagorriaga gainaren ekialdeko hegalen artean eratutako sakanean sortzen da.   Ibaieder errekan isurtzen ditu bere urak. Bere luzera 2.500 metrokoa da.

Ibaieder eta Eula erreken elkargunean daude Azpeitia, Beasain eta Beizama. Mugarri dotore batek adierazten zuen lehen hiru herrien arteko muga. Gaur egun berriz,  mugarri hori Ibai-Eder urtegiak estaltzen du. 

Eularen ibilgurako azken 1000 metroak,  Beasain eta Beizama udalerrien arteko muga-lerroa da.

## Erreferentziak
Leap gaztelua

**Leap gaztelua**,  eta , Irlandako Roscrea udalerrian dagoen gaztelu bat da, Offaly konderrian. Roscrea udalerritik 6 kilometro iparraldera eta Kinnitty udalerritik 10 kilometro hegoaldera.

Gazteluaren dorre nagusia 1250 urte inguruan O'Bannon klanak eraiki zuen.
Milė Šablauskaitė

**Milė Šablauskaitė-Juškėnienė** (Juodagalviai, 1944ko irailaren 1a – 2025eko urriaren 1a) lituaniar aktorea izan zen.

## Bizitza 
1962tik 1967ra antzezpena ikasi zuen Lituaniako Estatu Kontserbatorioan Vytautas Čibiras eta Zenonas Buožis irakasleen eskutik. 1967az geroztik Kaunasko Estatu Antzoki Dramatikoan aritu zen. 2025eko urriaren 1ean hil zen eta Kaunasko Petrašiūnai auzoko hilerrian lurperatuta dago.

## Lanak 
### Antzerkia 
### Telebista 
### Zinema 
## Sariak 
* 1990: denboraldiko emakumezko paper onenaren saria
* 2002: Kaunasko Udalaren diploma
* 2003: Fortuna saria
* 2004: Kaunasko Udalaren diploma
* 2006: Urrezko Eszenatokiko Gurutzea
* 2006: Fortuna diploma

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franziska Kloos

**Aloisia Kloos** (Altmannshofen, Leutkirch im Allgäutik gertu, 1941eko abuztuaren 24a – 2025eko urriaren 10a), ***Maria Anna Franziska Salesia*** erlijio-izena zuena, alemaniar moja beneditarra izan zen, Eichstätteko Santa Walburga komentuko abadesa.

## Bizitza 
Kloos nekazari familia bateko sei seme-alabetatik laugarrena zen. Bere ahizpa zaharragoa, Irene (Kreszentia), 1953an sartu zen Friburgoko/Breisgauko Santa Urtsula komentuan, eta neba zaharragoa, Alois (Ulrich), 1961ean apaiztu zen.

1962an, Eichstätteko Santa Walburga beneditar abadian sartu zen eta irakasle izateko ikasi zuen  Eichstätteko Hezkuntza Unibertsitatean. 1966ko ekainaren 2an botoak eman zituen eta 1966az geroztik Eichstätten lehen eta bigarren hezkuntzako irakasle gisa lan egin zuen, eta Santa Walburga eskolako zuzendariordea ere izan zen. 1985eko otsailaren 16an, komunitateak abadesa hautatu zuen, Augustina Weihermüllerren ordez.  Hildegard Dubnickek hartu zuen bere lekua 2019an. Kloos 2025eko urriaren 10ean hil zen, 84 urte zituela.
* 2009: Bavariako Monumentuen Babeserako Domina
* 2012: Bavariako Meritu Ordena
* 2014: Eichstätteko ohorezko herritarra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bonbona

**Bonbona** metalezko ontzi hermetikoa da, gas konprimatuak edo isurkari lurrunkorrak gordetzeko eta garraiatzeko erabiltzen dena. Honakoa izan daiteke:
* Gas-bonbona
* Oxigeno-bonbona

## Erreferentziak
Erregai-andel

**Erregai-andela**, **erregai-depositua**(Heg.) edo **erregai-tanga** likido sukoietarako edukiontzi seguru bat da, motorraren sistemaren parte dena. Bertan biltegiratzen da erregaia, ibilgailu batek aurrera egin dezan propultsatzen dena (erregai-ponparen bidez) edo motor batean askatzen dena (presiozko gas gisa). Erregai-andelak asko aldatzen dira tamainaz eta konplexutasunez, hasi metxero batentzako butano-andel txiki batetik eta transbordadore espazial baten kamera anitzeko erregai kriogenikoaren kanpo-andeleraino.

Normalean, erregai-andel batek ezaugarri hauek izaten ditu:
* Erregaiaren biltegiratze segurua.
* Betelanak arriskurik gabekoa izan behar du (adibidez, txinpartak).
* Ihes- edo lurrunketa-galerarik gabe biltegiratzea.
* Andelean erregai-maila une oro zehazteko metodo batez hornitzea. Horretarako, erregai-mailaren adierazle bat erabiltzen da.
* *Venting* (gainpresiorik izanez gero, erregai-lurrunak balbulen bidez desbideratu behar dira).
* Motorra elikatzea (ponpa baten bidez).
* Kalte eta arrisku posibleak aurreratzea, bizirauteko potentziala handitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gas-bonbona

**Gas-bonbona** petrolio-gas likidotua banatzeko ohiko sistema da, butanoz eta propanoz osatua. Gasen arteko proportzioa jatorriaren arabera aldatu egiten da, baina gutxi gorabehera % 40 butanoa eta % 60 propanoa dira.

Erregaia likidoa da, eta lurrundu egiten da tangaren barruan, kontsumitu ahala, eta gasaren irteera-presioari eusten zaio mekanismo erregulatzaile baten bidez.

## Baliokidetasun kalorikoa 
10 kg-ko butano-bonbona batek (Espainian 12,5 kg-koak dira) 4 m³ gas hornitzen du, gutxi gorabehera. Berotze-ahalmena 28.000 kcal/m³ denez, bonbona batek 112.000 kcal (12,7 kWh/kg) du.) Gutxi gorabehera, honek esan nahi du:
* 12,5 m³ metano (gas naturala)
* 20 l etil alkohol
* 11 l gasolio, edo keroseno
* 11,5 l gasolina
* 127 kWh elektrizitate
* 28 ordu 4000 kcal-eko erregailu bat funtzionatzen

PGLak gas naturalak baino hiru aldiz berotze-ahalmen handiagoa duenez, erregailuak egokitu egin behar dira, puntak aldatuz, fluxuaren herena izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mario Kart

Mario frankizian oinarritutako karrera-bideojoko saila bat da, Nintendok garatu eta argitaratua. Jokalariak kart-lasterketetan lehiatzen dira, *power-up* edo indartzaileak erabiliz. Mario saileko pertsonaiak ditu protagonistak, Mario unibertsoko pistetan lehiatzen. Bideo-joko batzuetan Nintendoren beste frankizia ospetsu batzuetako pertsonaiak ere sartu dira, hala nola *Pac-Man*, *The Legend of Zelda*, *Animal Crossing* edota *Splatoon*.

Saila 1992an debuta egin zuen, Super Nintendo Entertainment System (SNES) plataformarako *Super Mario Kart* bideo-jokoa ateraz. Oso arrakastatsua izan zen. Mario Kart sailak hamazazpi joko ditu: zortzi etxeko kontsoletarako, hiru kontsola eramangarrietarako, bost arkade joko Namcorekin batera garatuak eta bat telefono mugikorretarako. Sailak 189 milioi kopia baino gehiago saldu ditu mundu osoan.

*Mario Kart 8*, 2014an Wii Urako merkaturatua eta 2017an  Nintendo Switchera egokitua, bideo-joko salduenetako bat da, bi bertsioetan 76,66 milioi unitate salduta. *Mario Kart Live: Home Circuit*, errealitate mistoko jokoa, 2020ko urrian atera zen Switch-erako. Azken titulua, *Mario Kart World*, Nintendo Switch 2rako merkaturatu zuten 2025eko ekainaren 5ean.

## Bideo-jokoak 
### Sail nagusia 
**Super Mario Kart* - (1992; Super Nintendo) 
**Mario Kart 64* - (1996; Nintendo 64)
**Mario Kart: Super Circuit* - (2001; Game Boy Advance) (Intelligent Systemsekin batera garatua)
**Mario Kart: Double Dash!!* - (2003; Nintendo GameCube)
**Mario Kart DS* - (2005; Nintendo DS)
**Mario Kart Wii* - (2008; Wii)
**Mario Kart 7* - (2011; Nintendo 3DS) (Retro Studiosekin batera garatua)
**Mario Kart 8* - (2014; Wii U)
**Mario Kart 8 Deluxe* - (2017; Nintendo Switch)
**Mario Kart Live: Home Circuit* - (2020; Nintendo Switch)
*Mario Kart World - (2025; Nintendo Switch 2)

### Arcadeak 
**Mario Kart Arcade GP* - (2005; Arcade) (Namcorekin batera garatua)
**Mario Kart Arcade GP 2* - (2007; Arcade) (Bandai Namcorekin batera garatua)
**Mario Kart Arcade GP DX* - (2013; Arcade) (Bandai Namcorekin batera garatua)
**Mario Kart Arcade GP VR* - (2017; Arcade) (Bandai Namcorekin batera garatua)

### Mugikorrerako saila 
**Mario Kart Tour* - (2019; iOS; Android)

### Bertan behera utziak 
**VB Mario Kart* - (1995; Virtual Boy)
**Mario Motors* - (2006; Nintendo DS)

### Demo teknikoak 
**Mario Kart for Nintendo GameCube* - (2001; Nintendo GameCube)
**Mario Kart XXL* - (2004; Game Boy Advance)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxigeno-bonbona

**Oxigeno-bonbona** dioxigeno biltegiratzeko ontzi bat da, bai presiopean bonbonatan, bai oxigeno likidoan biltegiratze-tanga kriogenikoetan.

Oxigeno-bonbonak gasa biltegiratzeko erabiltzen dira:

* Prozesu industrialak, hala nola siderometalurgia eta metanolezko manufaktura.
* Soldadura oxiazetilenikoetarako eta oxigeno bidez ebakitze batzuetarako ekipamendua.
* Suzirietarako eta suzirien motorretarako propultsatzaile likidoak.
* Oxigenoterapia eta bestelako asistentzia medikoak.
* Arnasketa altitudeetan (hegazkinetarako, adibidez).
* Arnasketako lehen laguntzarako botikinak.
* Gasak nahastea urpekaritzarako nahasketak sortzeko, hala nola nitrox, trimix eta heliox.
* Urpekaritza-ekipoak, batez ere urpekaritzan erabiltzen diren deskonpresio azeleratuko tekniketan.

Presio atmosferikoko dioxigeno likidoa -183 ° C-tan lurruntzen denez, dioxigeno-bonbona batek dioxidoa tenperatura horretan biltegiratu behar du, eta isolatzaile termiko ona izan behar du. Dioxigenoa oso gutxitan mantentzen da 200 bar-etik edo 3000 PSI-tik gorako presioetan, prozesu adiabatikoren batek eragindako tenperatura altuaren ondoriozko sute-arriskuak areagotu egiten baitira gasaren presioa aldatzen denean ontzi batetik bestera mugitzean. Dioxigenoak presio altuetan ukitzen dituen ekipamendu orok "oxigeno garbirako" eta "oxigenoarekin bateragarria" izan behar du, sute-aukerak murrizteko. "Oxigeno garbiarentzat" esan nahi du erregai edo su-iturri gisa jardun dezakeen edozein substantzia ezabatzea. "Oxigenoarekin bateragarria" hitzak esan nahi du barne-osagaiak ezin direla azkar erre edo erraz degradatu presurizazio handiko dioxigeno-giroan.

Zenbait herrialdetan legezko eta segurtasuneko eskakizunak daude, eta dioxigeno puruaren erabileran, biltegiratzean eta garraioan murrizketak daude. Oxigeno-bonbonak normalean aireztapen ona duten lekuetan biltegiratzen dira, sute-iturrietatik eta jende-kontzentrazioetatik urrun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bắc Ninheko elizbarrutia

**Bắc Ninheko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1883ko ekainaren 1ean ezarri zen Iparraldeko Tonkingo bikariotza apostoliko gisa, 1924ko abenduaren 3an Bắc Ninheko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Bắc Ninhen dago. Egun apezpikua Joseph Đỗ Quang Khang da.

## Ordinarioak 
### Iparraldeko Tonkingo bikario apostolikoak 
* Antonio Colomer (1883-1902)
* Maximino Velasco (1902-1924)
* Teodoro Gordaliza Sánchez (1924)

### Bắc Ninheko bikario apostolikoak 
* Teodoro Gordaliza Sánchez (1924-1931)
* Eugenio Artaraz Emaldi (1932-1947)
* Dominique Hoàng Van Ðoàn (1950-1955)

### Bắc Ninheko apezpikuak 
* Paul Joseph Phạm Ðình Tụng (1963-1994)
* Joseph-Marie Nguyễn Quang Tuyến (1994-2006)
* Cosme Hoàng Văn Ðạt (2008-2023)
* Joseph Đỗ Quang Khang (2023-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Maximino Velasco (1889-1902)
* Teodoro Gordaliza Sánchez (1915-1924)
* Joseph-Marie Nguyễn Quang Tuyến (1988-1994)
* Joseph Đỗ Quang Khang (2021-2023)

## Apezpiku laguntzailea 
* Dominic Ðinh Huy Quang (1975-1992)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hanoiko artxidiozesia

**Hanoiko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar artxidiozesia da. 1659an ezarri zen Tonkingo bikariotza apostoliko gisa, 1678ko uztailaren 24an Mendebaldeko Tonkingo bikariotza apostolikoa izena hartu zuen, 1924ko abenduaren 3an Hanoiko bikariotza apostoliko egin zen eta 1960ko azaroaren 24an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Hanoin dago. Egun artzapezpikua Joseph Vũ Văn Thiên da.

## Ordinarioak 
### Tonkingo bikario apostolikoa 
* François Pallu (1659-1678)

### Mendebaldeko Tonkingo bikario apostolikoak 
* François Pallu (1678-1679)
* Jacques de Bourges (1679-1714)
* Edme Bélot (1714-1717)
* François-Gabriel Guisain (1718-1723)
* Louis Néez (1738-1764)
* Bertrand Reydellet (1764-1780)
* Jean Davoust (1780-1789)
* Jacques-Benjamin Longer (1789-1831)
* Joseph-Marie-Pélagie Havard (1831-1838)
* Pierre-André Retord (1838-1858)
* Charles-Hubert Jeantet (1858-1866)
* Joseph-Simon Theurel (1866-1868)
* Paul-François Puginier (1868-1892)
* Pierre-Marie Gendreau (1892-1924)

### Hanoiko bikario apostolikoak 
* Pierre-Marie Gendreau (1924-1935)
* François Chaize (1935-1949)
* Joseph-Marie Trịnh Như Khuê (1950-1960)

### Hanoiko artzapezpikuak 
* Joseph-Marie Trịnh Như Khuê (1960-1978)
* Joseph-Marie Trịnh Văn Căn (1978-1990)
* Paul Joseph Phạm Đình Tụng (1994-2005)
* Joseph Ngô Quang Kiệt (2005-2010)
* Pierre Nguyễn Văn Nhơn (2010-2018)
* Joseph Vũ Văn Thiên (2018-)

## Apezpiku lagunkideak 
## Apezpiku laguntzaileak 
* François Xavier Nguyễn Văn Sang (1981-1990)
* Paul Lê Ðắc Trọng (1994-2006)
* Laurent Chu Văn Minh (2008-2019)
* Joseph Vũ Công Viện (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mazı

**Mazı** Kapadozian, Turkia erdialdeko lurpeko hiri zahar bat da. Ürgüp-etik 18 kilometrora eta Kaymaklı lurpeko hiritik 10 kilometrora ekialdera dago.  Hiria Kapadoziako lurpeko hiri askoren artean bat da, besteak beste, Özkonak, Derinkuyu eta Kaymaklı.

## Historia 
Hiriaren antzinako izena Mataza zen. Hiriaren presentzia erromatarren garaikoa da. Hiriak erromatarren hasierako hilobiak ditu, eta Bizantziar garaiko alderdiak ere baditu.

## Deskribapena 
Mazi herriaren mendebaldean dago zizelkatuta, haranaren magalean perpendikularra dena. Hirira sartzeko eta irteteko lau sarbide puntu zituen, eta guztiek areto zentral batera eramaten zuten. Hiriko sarrera nagusia errota-harriz egina dago, eta harri bat gainetik pasa eta sarrera estaltzeko erabil zitekeen.  Arkitekturak korridoreen arteko sareak lotzen dituzten tunel malkartsuak ditu. Hiri barruan, ukuilu gisa balio zuten eremuak egin ziren, eremu bakoitza espezialitate desberdinetarako izendatuta. Hiri barruko espazioan upategi bat ere bazegoen, upategi gisa balio zuen eremuen artean. Upategian mahatsak lortzeko, gainazalera eramaten zuen tximinia bat zegoen, eta horrek mahatsak behera erortzen uzten zituen.  Horrez gain, hiriak eliza bat du, korridore labur baten bidez sar daitekeena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mazirako Turkiako Museoaren Pasabidea - *ingelesez, bereizmen handiko mapa duen pdf baterako esteka barne*.
* Avanosevi.com: Kapadozia lurpekoa — *ingelesez*.
* Kapadoziako lurpeko hiriak - Mitoa eta errealitatea — *alemanez*.
* Mazi herriko lurpeko hiria - *ingelesez*.
Dioxigeno

**Dioxigenoa**, **oxigeno molekularra**, **oxigeno diatomikoa** edo **oxigeno gaseosoa** (normalean **oxigeno** bakarrik deitua) 2 oxigeno atomoz osatutako molekula diatomikoa da. Gas koloregabea, usaingabea eta zaporegabea da (presio- eta tenperatura-baldintza normaletan). Oxigenoaren beste aldaera alotropiko bat ere badago, hiru atomoz osatua: O3, ozono izenekoa. Atmosferan duen presentziak Lurra babesten du Eguzkitik datorren erradiazio ultramorearen eraginetik.

Oxigeno likidoak eta solidoak kolore urdinxka arina dute, eta bi egoeretan oso paramagnetikoa da. Oxigeno likidoa, normalean, aire likidoaren destilazio zatikatuaren bidez lortzen da, nitrogenoarekin batera.

Ia metal guztiekin erreakzionatzen du (metal nobleak izan ezik), eta korrosioa eragiten du.

## Aplikazioak 
Oxigenoaren erabilera nagusia suziri motorretan oxigeno likidoa erabiltzen dute; prozesu industrialetan eta garraioan, berriz, errekuntzarako oxigenoa airetik zuzenean hartzen dute. Beste industria-aplikazio batzuk soldadura eta altzairuaren eta metanolaren fabrikazioa dira.

Medikuntzak oxigenoa ere erabiltzen du, arnasa hartzeko zailtasunak dituzten pazienteei gehigarri gisa emanez; eta oxigeno-bonbonak erabiltzen dira hainbat kirol-praktikatan, hala nola urpekaritzan edo lan-jardueretan, leku itxietara edo gutxi aireztatutako lekuetara sartzean, atmosfera kutsatuekin (biltegien barruko garbiketa, pintura-geletan lan egitea, etab.). Aireontzietan ere erabiltzen da, fuselajea deskonprimituz gero ("oxigeno-maskarak" deiturikoak).

Oxigenoak euforia eragiten du arnasten dutenengan; horregatik, historikoki dibertimendu gisa erabili izan da, eta praktika horrek gaur egun ere irauten du. XIX. mendean, oxido nitrosoarekin nahastuta, analgesiko gisa ere erabili zuten.

## Historia 
Oxigenoa, grezierazko ὀξύς «azido» da, eta -geno, berriz, γεν «sortu» hitzetik ekarria, Lavoisierrek 1774an emandako izena, azken finean oxigenorik ez duten azido asko dauden neurrian zehaztugabe bilakatu dena, Carl Wilhelm Scheele botikari suediarrak aurkitu zuen 1771n, baina bere lanak ez zuen berehalako errekonozimendurik lortu, eta batzuetan Joseph Priestleyri egozten zaio, zeinek 1774ko abuztuaren 1ean modu independentean aurkitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bordeauxko espetxea

**Bordeauxko Espetxea** () Quebeceko probintzian dagoen Montreal hiriko espetxe probintziala da, Kanadako ekialdean. 800 Gouin Bulebarrean dago, Ahuntsic-Cartierville auzoan. Jean-Omer Marchand arkitektoak eraiki zuen espetxea 1908 eta 1912 artean, Pied-du-Couranteko espetxea ordezkatzeko. Kartzelan bi urte baino gutxiagoko zigorra duten gizonezko presoak daude. Epaiketaren zain dauden presoak ere baditu. Quebeceko espetxe probintzialik handiena da, eta 1.189 preso hartzeko edukiera du gehienez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erresortzinol

**Erresortzinola** edo **erresortzina** edo **1,3-dihidroxibentzenoa** konposatu organiko aromatikoa da, C6H6O2 formula duena dihidroxibentzenoen taldekoa eta fenolen klasekoa. Bi egitura-isomero ditu katekola eta hidrokinona. Solido kristalino kolorgea da. Uretan, dietil eterretan, azetonatan eta etanoletan disolbagarria da. Toxikoa eta narritagarria da.

Produktu naturala da eta landareetan agertzen da, haritz gorrian (*Quercus rubra*) esaterako.

## Sintesia 
Erresortzinola industrian azido m-bentzenosulfoniko sodio hidroxidoarekin urtuz ekoizten da. Sodio sulfitoa azpiproduktu gisa sortzen da.

432x432px|Resorcin (Alkalischmelze) 2

Bentzenotik abiatuta sintetiza daiteke bi urratsetan. Lehenengoan m-diisopropilbentzenoa sintetizatzen da eta, segidan, oxidatu egiten da. Industrian tindagai, leherkari, erretxina, adhesibo eta kosmetikoen ekoizpenean usatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irlandako landetxeen suntsiketa (1919-1923)

**Irlandako landetxeen suntsiketa**, , Irlandako iraultza garaian (1918-1923) IRAk gutxienez 275 landetxe erre, lehertu edo suntsitu arazi zituzten. 

[thumb|250px|right|[Leap gaztelua, Irlandako Gerra Zibilan suntsitua eta ondoren berreraikia.]]

Landetxe hauek nagusiki jatorri protestanteko anglo-irlandar goi mailako jauntxoen jabetzakoak xiren, baina baita zenbait katoliko unionistak, britainiarren informatzaileak izatearen susmagarriak edo Irlandako Estatu Askearen aldekoenak ere.

IRAk landetxeak Irlandaren Independentziako Gerran hasi arren, eraikin gehienak Irlandako Gerra Zibilan (1922-1923) suntsitu ziren.

Gaur egun eraikin hauetako gehienak hondakinak dira edo erautsiak izan dira. Gutxi batzuk bere jabeek zaharberrituak edo tamaina txikiagoz berreraikiak izan dira.
Katekol

**Katekola** edo **1,2-dihidroxibentzenoa** konposatu organiko aromatikoa da, C6H6O2 formula duena dihidroxibentzenoen taldekoa eta fenolen klasekoa. Bi egitura-isomero ditu erresortzinola eta hidrokinona. Solido kristalino kolorge da. Uretan, dietil eterretan, azetonatan eta etanoletan disolbagarria da. Kartzinogenoa da.

Produktu naturala da eta landare-metabolito gisa agertzen da. Tabakoaren kean ere egoten da.

## Sintesia 
Industrian katekola hidrokinonarekin batera ekoizten da fenola zuzenean hidroxilatuz peroxidoak usatuta. Katekola eta hidrokinona destilazioz separatzen dira.

C6H5OH + H2O2 -> C6H4(OH)2 + H2O

Klorofenola sodio hidroxidoz tratatuz sintetiza daiteke katekola.

Synthesis Pyrocatechol A

## Erabilera 
Katekolaren erabileren artean, argazkilaritzan errebelatzaile gisa ageri da da. Antioxidatzaile eta desinfektatzaile moduan ere baliatzen da. Sintesi organikoan, koloratzaileak, pestizidak, lurrinak eta botikak prestatzeko usatzen da. Halaber, karboniloen talde babesle gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hải Phòngeko elizbarrutia

**Hải Phòngeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1678ko uztailaren 24an ezarri zen Ekialdeko Tonkingo bikariotza apostoliko gisa, 1924ko abenduaren 3an Hải Phòngeko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Hai Phongen dago. Egun apezpikua Vincent Nguyễn Văn Bản da.

## Ordinarioak 
### Ekialdeko Tonkingo bikario apostolikoak 
* François Deydier (1678-1693)
* Raimondo Lezzoli (1696-1706)
* Juan de Santa Cruz (1716-1721)
* Tommaso Sextri (1721-1737)
* Ilario Costa (1737-1754)
* Santiago Hernández (1757-1777)
* Manuel Obellar (1778-1789)
* Feliciano Alonso (1790-1799)
* Ignacio Clemente Delgado Cebrián (1799-1838)
* Jerónimo Hermosilla (1839-1861)
* Hilarión Alcázar (1861-1870)
* Antonio Colomer (1870-1883)
* José Terrés (1883-1906)
* Nicasio Arellano (1906-1919
* Francisco Ruiz de Azua Ortiz de Zarate (1919-1924)

### Hải Phòngeko bikario apostolikoak 
* Francisco Ruiz de Azua Ortiz de Zarate (1924-1929)
* Alejandro García Fontcuberta (1930-1933)
* Francisco Gómez de Santiago (1933-1952)
* Joseph Trương Cao Ðại (1953-1960)

### Hải Phòngeko apezpikuak 
* Pierre Khuất Văn Tạo (1960-1977)
* Joseph Nguyễn Tùng Cương (1979-1999)
* Joseph Vũ Văn Thiên (2002-2018)
* Vincent Nguyễn Văn Bản (2022-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Tommaso Sextri (1716-1721)
* Ilario Costa (1735-1737)
* Ignacio Clemente Delgado Cebrián (1794-1799)
* Domingo Henares (1800-1838)
* Romualdo Jimeno Ballesteros (1839-1845)
* Domingo Martí (1847-1848)
* Hilarión Alcázar (1848-1861)
* Gaspar Fernández (1863-1869)
* José Terrés (1874-1883)
* Francisco Ruiz de Azua Ortiz de Zarate (1917-1919)
* Francisco Gómez de Santiago (1932-1933)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Operation Dumbo Drop

***Operation Dumbo Drop***, 1995eko Simon Wincer australiarrak zuzendutako gerra komedia film bat da. Danny Glover, Ray Liotta, Denis Leary, Doug E. Doug eta Corin Nemec aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Vietnamgo Gerran zehar, T.C. Doyle (Ray Liotta) kapitaina herri estrategiko batera ailegatu berri da, bertan dagoen Sam Cahill (Danny Glover) kapitaina ordezkatzeko. Bere lehen misioa Vietcongeko gerrilariek herritarrek estatubatuar soldaduekin kolaboratzeagatik haien aurka errepresaliaz hil duten elefantearen beste ordezko elefante bat topatzea izango da. Elefantea berehalako ospakizun bat burutzeko ezinbestekoa da, hortaz estatubatuar soldaduak ordezko elefantearen bilaketari ekingo diote.

## Aktoreak 
* Danny Glover: Sam Cahill kapitaina
* Ray Liotta: T.C. Doyle kapitaina
* Denis Leary: David Poole ofizial burua
* Doug E. Doug: Harvey Ashford espezialista
* Corin Nemec: Lawrence Farley espezialista
* Tcheky Karyo: Goddard
* Dinh Thien Le: Linh
* James Hong: Y B'ham
* Hoang Ly: Nguyen brigadierra
* Vo Trung Anh: Captain Quang
* Marshall Bell: Pederson maiorra
* Tim Kelleher: Morris maiorra
* Raymond Cruz: Adams pertsonal sarjentua
* Tai: Bo Tat

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Calayan uhartea

**Calayan uhartea** Babuyan uhartediko uharte handiena da, Filipinetan. Herrialdearen iparraldeko muturrean kokaturik dago, Luzongo itsasartean daudenak. Cagayan probintziaren parte da. 2020ko erroldaren arabera 9.648 biztanle ditu uharteak.

## Geografia 
Babuyan uharteak Filipinen iparraldean kokaturiko bost uharte dira. Denetan handiena Calayan uhartea da.

Kostaldea arriskutsua da, harkaitz ugari baititu eta itsasaldietan agerian gelditzen diren uharriak. Hondartza batzuk ere badaude. Lau ibai ere baditu. Calayan herria (uhartediko herri handiena) eta gainerako populaturiko tokiak uhartearen hegoaldean kokatzen dira.

## Historia 
Espainiarrek kolonizatu zuten uhartea eta 1722an misio bat ezarri zuten.

Bigarren Mundu Gerraren barnean, 1940an, *USS Princeton* hegazkin-ontzi estatubatuarra iritsi eta uhartea okupatu zuten. Botikak, jantziak eta bestelakoak ekarri zituzten eta eskola bat ere ezarri zuten. 1941ean japoniarrek okupatu zuten uhartea, baina 1944an filipinarrek eta estatubatuarrek bat eginda kanporatu egin zituzten.

1981ean *Datu Kalantiaw* gerraontzi filipinarrak istripua izan zuen. Clara tifoiak eraginda uhartearen iparraldeko kostalde harritsua jo zuen. 79 marinel hil ziren eta eguraldi traketsaren ondorioz 49 gorpu soilik errekuperatu ahal izan zituzten.

## Ekonomia 
Arroza, banana, guaiaba, kokoa, tabakoa, artoa eta bestelako landareak lantzen dira uhartean.

Azken urteetan turismoa asko hazi da, xibarta baleak ugaltzen baitira uhartearen inguruan. Sibang leizea ere ezaguna da, hilobi ugari aurkitu baitira barruan, bai eta Lussok leizea ere, lurpean aintzira bat duena.

## Azpiegiturak 
Uhartearen hegoaldean Calayan uharteko itsasportua dago eta Calayan aireportua ere hurbil du.

## Flora eta fauna 
Uhartearen erdialdean kokatzen den Calayan mendiaren magalak baso hertsi batek estaltzen du. Basoko zuhaitzak nahiko baxuak dira eta kogon belarra ugaria da.

Calayaneko uroiloa bizi da uhartean, hegan egiten ez duen hegazti espezie endemikoa da. Dragoitxo endemiko bat ere badu.

## Iruditegia 

Irudi:Nagudungan Hill and Lighthouse.jpg|Nagudungan muinoa.
Irudi:Aerial view of the capsized Philippine frigate BRP Datu Kalantiaw (PS-76) on Calayan Island, Philippines, on 22 September 1981 (6365749).jpg|*Datu Kalantiaw* gerraontzia, iparraldeko kostalde arriskutsuan.
Irudi:Lussok Cave and Underground Lagoon.jpg|Lussok leizeko aintzira.
Irudi:Calayan rail.jpg|Calayaneko uroiloa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hà Tĩnheko elizbarrutia

**Hà Tĩnheko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 2018ko abenduaren 22an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Hà Tĩnhen dago. Egun apezpikua Louis Nguyễn Anh Tuấn da.

## Ordinarioak 
* Paul Nguyễn Thái Hợp (2018-2021)
* Louis Nguyên Anh Tuan (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lạng Sơn eta Cao Bằngeko elizbarrutia

**Lạng Sơn eta Cao Bằngeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1913ko abenduaren 31n ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 1939ko uztailaren 11n bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara. Apezpikuaren egoitza Lạng Sơnen dago. Egun apezpikua Joseph Châu Ngọc Tri da.

## Ordinarioak 
### Lạng Sơn eta Cao Bằngeko prefektu apostolikoak 
* Bertrand Cothonay (1914-1924)
* Dominique Maillet (1925-1930)
* Félix Hedde (1931-1939)

### Lạng Sơn eta Cao Bằngeko bikario apostolikoak 
* Félix Hedde (1939-1960)
* Réginald-André-Paulin-Edmond Jacq (1960)

### Lạng Sơn eta Cao Bằngeko apezpikuak 
* Vincent de Paul Phạm Văn Dụ (1960-1998)
* Joseph Ngô Quang Kiệt (1999-2005)
* Joseph Ðặng Ðức Ngân (2007-2016)
* Joseph Châu Ngọc Tri (2016-)

## Bikario apostoliko lagunkidea 
* Réginald-André-Paulin-Edmond Jacq (1948-1960)

## Apezpiku laguntzailea 
* Vincent de Paul Phạm Văn Dụ (1960)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hưng Hóako elizbarrutia

**Hưng Hóako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1895eko apirilaren 15ean ezarri zen Tonkin Garaiko bikariotza apostoliko gisa, 1924ko abenduaren 3an Hưng Hóako bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Hưng Hóan dago. Egun apezpikua Dominic Hoàng Minh Tiến da.

## Ordinarioak 
### Tonkin Garaiko bikario apostolikoa 
* Paul-Marie Ramond (1895-1924)

### Hưng Hóako bikario apostolikoak 
* Paul-Marie Ramond (1924-1938)
* Gustave-Georges-Arsène Vandaele (1938-1943)
* Jean-Marie Mazé (1945-1960)
* Pierre Nguyễn Huy Quang (1960)

### Hưng Hóako apezpikuak 
* Pierre Nguyễn Huy Quang (1960-1985)
* Joseph Phan Thế Hinh (1985-1989)
* Joseph Nguyễn Phụng Hiểu (1990-1992)
* Antoine Vũ Huy Chương (2003-2011)
* Jean Marie Vũ Tất (2011-2020)
* Dominic Hoàng Minh Tiến (2021-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Gustave-Georges-Arsène Vandaele (1936-1938)
* Joseph Phan Thế Hinh (1976-1985)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Jean Marie Vũ Tất (2010-2011)
* Alphonse Nguyên Huu Long (2013-2018)
* Paul Nguyễn Quang Ðĩnh (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Corin Nemec

**Joseph Charles Nemec IV** (1971ko azaroaren 5a, Little Rock, Arkansas), zinema eta telebistako aktore bat da. 

Euskal Herrian nahiz mundu mailan 1990eko hamarkadan ETB1n euskaraz emititutako *Parker Lewisek ez du sekula galtzen* (1991-1993) telesailaren protagonista izateagatik ezaguna egin zen. *The Stand* eta *Stargate SG-1* telesailak ete antzeztu zituen.

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Whole Truth (2016ko filma)

***The Whole Truth***, , 2016ko Courtney Hunt estatubatuarrak zuzendutako thriller film bat da. Keanu Reeves, Gabriel Basso, Gugu Mbatha-Raw, Renée Zellweger eta Jim Belushi aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Richard Ramsey (Keanu Reeves) abokatuari kasu zaila suertatu zaio. Mike Lassiter (Gabriel Basso) 17 urteko nerabea hilketa epaiketa batean defendatu beharko du, Boone Lassiter (Jim Belushi) aita aberatsa erailtzea leporatu baidiote. Ramseyk Janelle Brady (Gugu Mbatha-Raw) abokatu gaztea erreklutatuko du, bere lanean lagundu diezaion, hilketa egunean benetan zer gertatu zen jakiteko asmoa baitu.

## Aktoreak 
* Keanu Reeves: Richard Ramsay, abokatu defendatzailea
* Renée Zellweger: Loretta Lassiter, Miken ama
* Gugu Mbatha-Raw: Janelle Brady, abokatu gaztea
* Gabriel Basso: Mike Lassiter, bere aitaren hiltzailea izatearen 17 urteko seme susmagarria
* Jim Belushi: Boone Lassiter, Miken aita abusatzailea
* Jim Klock: Leblanc, fiskala
* Sean Bridgers: Arthur Westin, Boonen lagun ohia
* Christopher Berry: Jack Lagrand
* Dana Gourrier: Auzitegiko langilea

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ronny Cox

**Daniel Ronald Cox** (1938ko uztailaren 23a, Cloudcroft, Mexiko Berria), estatubatuar aktore eta musikari bat da.

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude, *Deliverance* (1972), *The Car* (1977), *Beverly Hills Cop* (1984), *Beverly Hills Cop II* (1987), *RoboCop* (1987) eta *Total Recall* (1990).

## Diskografoa
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Dan O'Herlihy

'''Daniel Peter O'Herlihy''' (1919ko maiatzaren 1a, Wexford, Wexford konderria - 2005eko otsailaren 17a, Malibu, Kalifornia), irlandar aktorea izan zen. Gavan O'Herlihy aktorearen aita zen.

Antzeztutako film eta telesaila nabarmenen artean honakoak daude, *Robinson Crusoe* (1954), *Fail Safe* (1964), *Waterloo* (1970), *Halloween III: Season of the Witch* (1982), *The Last Starfighter* (1984), *RoboCop* (1987), *RoboCop 2* eta *Twin Peaks* (1990-1991).

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai