Antonio de Literes

**Antonio de Literes Carrión** edo **Antoni Lliteres i Carrió** (Artá, Mallorca, 1673ko ekainaren 18a - Madril, 1747ko urtarrilaren 18a) konpositore espainarra izan zen, zarzuelako autore barroko nagusietako bat.

## Biografia 
Baliteke Madrilera joan izanak zerikusia izatea Mallorcako *Juan Massanet Terrassa* Errege Kaperan egotearekin, bera ere Artan jaioa zen eta Erregearen aldareko kaperaua. Antoniok 1688an hasi zuen bere formakuntza errege-kaperan koruko haur gisa, biolontxeloa  ikasten. Errege-kaperako dokumentazioak argitzen duenez, Literes 1690etik aurrera bertako konpositore izan zen,  1693an erakunde bereko biola-baxu izendatu zuten; 1696an, Aste Santuko Corpus eta *Deitorazioak* festarako gabon-kantak konposatzeko enkargua eman zioten. Laster nabarmendu zen zarzuelaren alorrean, *Acis eta Galatea* bezalako lanekin''*. Giza kantaten konpositore gisa ere nabarmendu zen. 1719an Lisboako katedraletik  San Vicenteri buruzko oratorio bat konposatzeko enkargua jaso zuen. 1720an, errege-kaperako instrumentistarik trebeenetakotzat jo zuten, baita konpositore gisa zuen trebetasuna ere. Bi aldiz ezkondu zen: 1710ean Manuela Sánchezekin eta 1976an Luisa Montalvorekin eta  lau seme-alaba izan zituen. Horietako bi musikariak izan ziren: *José Literes Sánchez*, Madrilen 1746ko irailaren 26an hila, Osunako dukesaren gorteko musikaria, eta *Antonio Literes Montalbo*, Madrilgo Errege kaperako organista.

1734an, abenduaren 24an Madrilgo Errege Jauregian izandako sute ikaragarriaren ondorioz galdutakoa ordezkatzeko, José Nebra eta José de Torres kapera-maisuarekin batera, bilduma berreraiki eta musika berria konposatzeko ardura eman zitzaion.

Bere beste jarduera bat hainbat zarzuelatarako musika konposatzea izan zen, baita beste lan eszeniko batzuk ere, hala nola Los elementos, “italiar estiloko opera harmoniko” gisa deskribatua, zeinaren partitura lau zarzuelarena bezala kontserbatzen baita. Lurra, airea, ura eta sua lau elementuen borrokak eragindako kaosaren azken harmonizazioa kontatzen da lan honetan. Juan March Fundazioan taularatu zen modernoki 2018ko apirilean, Aarón Zapico-ren zuzendaritzapean.

XVIII. mendeko lehen urteetan hainbat lan argitaratu zituen Jose de Torresen inprimategian, horietako asko aristokraziako kideek enkargatutako kantatak. *Los elementos*, adibidez, Medina de las Torreseko dukeei eskainita daude.

Gortetik kanpo, Madrilgo antzoki ezberdinetan antzeztu ziren zarzuelentzako musika ere konposatu zuen, errege-kaperako musikariei kanpoko jarduerak egiteko aukera ematen zien Borboien politika berriaz baliatuz.

Bere arrakastaren neurria Benito Jerónimo Feijoo nobatore fraidearen laudorioak eskaintzen du *Teatro critico universal* izeneko bere lanean

: *Atzerritar batzuk zoriontsu izan ziren horretan, baina inor ez zen izan gure Antonio de Literes baino zorionekoagorik, lehen mailako konpositorea eta beharbada musika zaharraren dotorezia eta gozotasun guztia modernoaren zalapartarekin elkartzen jakin duen bakarra; baina puntu aldakorren erabileran berezia da, sartzen dituen aldiro letraren esanahiari dagokion energia ematen baitiote musikari, eta horrek liluratu egiten du. Honek zientzia eta sormena eskatzen ditu, baina askoz sormen gehiago zientzia baino [...] Espainian ez dira falta modari erabat amore eman ez dioten konpositore jakintsu batzuk, edo horrekin batera Antzinako Musika gozo eta handientsuaren hondar preziatuak konposatzen dakitenak, hauen artean ezin dut Literes guztiz jatorrizkoaren oroitzapena bigarren aldiz egiteaz libratu, haren obra guztietan bere talentuari dagokion gozotasun maila altua agertzen baita, bere maitasun-hizkeretan soilik inspiratzen dena. Zenbaitek, besteengan ospatzen duten erraztasun zaratatsu hura berarengan faltan nabaritzen duen arren, neroni horrexegatik, ordea, egokiagoa iruditzen zait.*

**Juan Francisco de Corominas** musika-teorikoak, bere *Aposento anti-crítico* lanean Litereren bikaintasuna aitortzen du. Baina, erreginarengandik babestutako konpositore italiar berrien etorrerarekin, bere garrantzia gutxitu egin zen. Hil zenean egin zen inbentarioan,  bere ondasunen artean Cremonan egindako Stradivarius biolontxelo bat dago. Izan ere, hiltzean dituen ondasunen artean “*Stradibariusek egindako Kremonako bioloi bat, egoera txarrean*” agertzen da.

2003an, *Antoni Pizá* musikologoari bere obren eta Guatemalako katedraleko artxiboan aurkitutako kantata argitaragabeen multzoaren katalogazioa eskatu zitzaion.Felipe Pedrellek ahots eta pianorako moldatu zuen1709an bi jardunalditan egindako *Acis eta Galatea* zarzuelatik zetorren  bere *Fiado jilguerillo* kanta

## Obrak 
### Zarzuelak 
:* *Júpiter y Yoo, los cielos premian desdenes* (1699) [atribuzio eztabaidatua]. Marcos de Lanuza Mendoza y Arellano-ren libretoarekin.
:* *Jupiter y Danae* (1700), hiru ekitaldiko zarzuela, Tomás Añorbe y Corregel-en libretoarekin, 1700eko urtarrilaren 6an Madrilgo Buen Retiroko koliseoan estreinatua.
:* *Acis y Galatea* (1708), bi ekitaldiko zarzuela, José de Cañizaresen testuarekin, 1708ko abenduaren 19an Madrilgo Buen Retiroko koliseoan estreinatua.
:* *Coronis*, bi ekitaldiko zarzuela.
:* *Con música y con amor* (1709).Juan de Navasekin batera, 
:* *Antes difunta que ajena* (1711).
:* *Hasta lo insensible adora* (1704), J. de Cañizares [atribuzio eztabaidatua].
:* *El estrago en la fineza o Júpiter y Semele* (1718), José de Cañizaresen testuarekin, 1718ko maiatzaren 9an Madrilgo Gurutzearen Koliseoan estreinatua.
:* *Celos no guardan respeto* (1723), Antonio de Zamoraren libretoa duen zarzuela.

### Operak 
:* *Los elementos* "opera harmonikoa italiar estiloan" lehen edizioan, "zarzuela" bigarrenean (*c*. 1718), Medina de las Torreseko dukesari eskainia bere urteurrenagatik.
:* *Dido y Eneas*, bi ekitaldiko opera harmonikoa [atribuzio eztabaidatua].

### Erlijio-lanak 
:* 3 Facistoleko meza (Madrilgo Errege Jauregiko artxiboa).
:* Bezperak.
:* Gabon-kantak.
:* 5 kantata sakramental.
:* 10 ereserki latinez (Madrilgo Errege Jauregiko Artxiboa).
:* 8 Magnificat (Madrilgo Errege Jauregiko Artxiboa).
:* Salmoak: Miserere (El Escorialeko monasterioa); 14 Bezpera guztietako salmoak (Madrilgo Errege Jauregiko artxiboa).
:* Kantatak: *Ah del rústico pastor,* cantada de reyes (El Escorialeko monasterioa); *Aliento humano desvelo,* cantada al Santisimo (Salamancako katedrala); 5 Cantadas al Sacramento (Guatemalako katedrala).
:* Bakarkakoak: *El pan de los cielos, al Santísimo*  (Segoviako katedrala).

### Obra profanoak 
:* 10 giza kantata. Horietako bat  *Estaba Fili hermosa* (Valentziako katedrala)
:* Bakarkakoak: *Venid moradores, solo humano* (Segoviako katedrala).

## Edizioak 
* González Marín, Luis Antonio (2002). *Acis y Galatea. Zarzuela en dos jornadas.* Madrid: Instituto Complutense de Ciencias Musicales. ISBN 84-8048-361-X. 
*  Angulo Díaz, Raúl; Pons Segui, Antoni (2013). *Ópera armónica al estilo italiano: Los elementos.* Santo Domingo de la Calzada: Fundación Gustavo Bueno. ISBN 979-0-801266-64-4. 
* “Ah del rústico pastor. Cantada de Reyes, edición de A. Martín Moreno”, in *Tesoro Sacro musical* (1978).

## Diskografia 
* 1998 - *Los Elementos*.  Italiar estiloko opera harmonikoa. Al Ayre Español. Deutsche Harmonia Mundi 05472 77385 2
* 2001 - *Acis y Galatea*. Al Ayre Español. Deutsche Harmonia Mundi  05472 77522 2
* 2003 - *Júpiter y Semele o El estrago en la fineza*.Al Ayre Español. Deutsche Harmonia Mundi 987036.37 (2 CD)
* 2004 – *Jupiter eta Danae*. Capella de Ministrers / Blau CD 190 (2 CD)
* 2021 - Antonio Literes: Sacred Cantatas for Alto. Carlos Mena (kontratenorra), Concerto 1700, Daniel Pinteño (zuzendaria). 1700 Classics (170003)

## Bibliografia 
:* Antoni Pizà. *Antoni Literes*:  *Introducció a la seva obra'' (Palma de Mallorca: Edicions Documenta Balear, 2002) ISBN 84-95694-50-6

## Erreferentziak