open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apalpador

**Apalpador** edo **Pandigueiro** Galiziako eguberrietako pertsonaia bat da.

Haren itxura Olentzeroren oso antzekoa da. Tradizioaren arabera, mendietan bizi da urte osoa, ikatz egiten eta eguberrietako gauan menditik herrira jeisten da haurren sabela haztatzeko eta ondo jan duten ikusteko; gaztain pila bat utzi eta "Hola izan zaitezte urte osoa" esaten die.

## Kanpo estekak 
* O Apalpador, personagem mítico do Natal galego a resgate, *Portal Galego da Língua*-ren pdf dokumentua
* O Apalpador, Apalpadorearen marrazkia

## Ikus, gainera 
* Esteru, Kantabriako eguberrietako pertsonaia.
Salvador Dalí basamortua

**Salvador Dalí basamortua** edo soilik **Dalí** (gaztelaniaz: *Desierto de Salvador Dalí*), Boliviako basamortu bat da, Potosí departamenduaren hegoaldean dagoena, Eduardo Abaroa Andetar Faunaren Erreserba Nazionalaren barnean eta Chalviri gatzagaren hegoaldean. Gutxi gorabehera, 110 kilometro koadroko hedadura dauka.

## Inguruko beste basamortu batzuk 
* Siloli basamortua
* Atacama basamortua

## Kanpo estekak
Siloli basamortua

**Siloli basamortua** (gaztelaniaz: *Desierto Siloli*), Boliviako Potosiko departamenduaren hego-mendebaldean dagoen basamortu bat da. Bere ezaugarria, eskualdeak jasaten dituen haize indartsuen ondorioz sortutako eraketa harritsuak dira. Ibilbide turistikoen zati izaten da ohi, Eduardo Abaroa Andetar Faunaren Erreserba Nazionalerako sarrera baita. Bere inguruetan, koloreetako aintzira ederrak daude, baita Uyuniko gatzaga ere.

Atacamako basamortuaren zatitzat hartzen da, munduko basamorturik idorrena.

## Inguruko tokiak 
* Harrizko zuhaitza
* Salvador Dali basamortua
* Aintzira gorria

## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak

**Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak** (ingelesez: *United States Armed Forces*), Ameriketako Estatu Batuak babesten dituen erakunde militarren multzoa da. Buruzagi Gorena Barack Obama Presidentea da, Defentsa Idazkaria Robert Gates eta Defentsaren Agintari Gorena Michael Mullen amirala da. Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak honela banatzen dira:
* Aire Armada
* Itsas Armada
* Lehor Armada
* Kostazainak
* Marineen Gorputza

Konstituzioaren arabera, Buruzagi Gorenaren kargua, Ameriketako Estatu Batuetako presidenteari esleitzen zaio eta bigarren Buruzagitza Defentsa Idazkariari.

## Kanpo estekak 
*  Defentsa Sailaren webgunea
Planta (argipena)

**Planta** hitzak adiera zenbait ditu:

* arkitekturan, **planta** edo oinplanoa;
* industrian, **planta**, jarduera jakin baterako eraikin eta instalakuntzen multzoa.

## Kanpo estekak
Mugarik Gabeko Ingeniariak

**Mugarik Gabeko Ingeniariak** (*Engineers Without Borders* ingelesez) edo EWB nazioarteko Gobernuz Kanpoko Erakundea da, munduan garapena sustatzeko sortutakoa.

AEBetan dute egoitza nagusia eta bulegoak daude Mexiko, India, Belgika eta Egipton ere bai.

## Kanpo estekak 
* EWBren webgunea
Manos Unidas

**Manos Unidas**, Espainiako Eliza Katolikoak sustatzen duen garapenerako Gobernuz Kanpoko Erakunde bat da, bere jarraitzaileez osatua. Bere helburua, gosearen, pobreziaren, azpigarapenaren eta horiek eratzen dituzten fenomenoen aurka jardutea da.

## Historia 
1960. urtean sortu zen, *Acción Catolica Española* taldeko emakumeen eskutik, eta Elikadura eta Nekazaritza Erakundeak (FAO) gosearen aurka borrokatzeko deia egin zuenean, Ekintza Katolikoko emakumeek gosearen aurkako kanpaina sortu zuten.Eta horren bitartez, Afrikara eta Indiara dirua bidaltzeko diru bilketa egitea lortu zuten, eta ordutik aurrera, otsaileko bigarren igandean egiten dute diru bilketa.

Erakunde hau, Espainiako herrialde osoan zehar banaturik dago 71 delegazioen bitartez. Eta erakunde honek orain arte iraun duen izena 1978an hartu zuen, gosearen aurkako kanpainari esker. Gainera urte hauetan zehar, jendea hirugarren munduko egoeraz kontzientziatzea lortu du.
Bere diru iturriak hiru dira: lehen aipatu bezala, urtean behin egiten den diru bilketa, dohaintzak eta bertan dauden bazkideen kuotak. Ondorioz hortik ateratako diru gehiena, Afrikara, Asiara, Ozeaniara eta Amerikara bideratzen da, baina baita hegoaldeko beste zenbait herrialdeetara ere.

Hala ere, sortu zenetik lehentasun batzuk ezarri ziren herrialdeei laguntzak emateko orduan, lehentasun horiek proiektuak baieztatzeko dira, ala nola: Nekazaritzaren garapena; Hezkuntza promozioa; Osasun atentzioa; Emakume eta gizarte promozioa, etab. Eta helburu guzti horiek lortzeko, 2008an, 96.000 pertsonek osatzen zuten erakunde hau eta bakar bakarrik 203 langileekin funtzionatzen zuen.

Harrigarria bada ere, sortu zenetik egin zen lehenengo diru bilketan 3.000 euro lortu zituzten, baina 2005ean 60.000.000 euro irabazi zituzten. Eta diru horri esker 1.206 proiektu sortu zituzten 64 herrialdeetan.

Esku batuak, Pablo VI.ak 1971ean sorturiko Pontifize kontseiluaren menpe dago, horregatik erakunde hori eliza katolikoaren eskuetan dago. 1998. urtetik aurrera, Esku Batuak KIGSren (Kooperazio Internazionala Garapenerako eta Solidaritaterako) bazkide bihurtu da, eta 14 elkarte katolikoz osaturik, guztiak Europan eta Ipar Ameriketan ezarririk.

Azkenik esan beharra dago, Esku Batuak, Caritasekin eta Inbestigazio eta Dokumentazio Zentro Afrikarrarekin batera, 2003an beste erakunde bat sortu zuen, SUR fundazioa, Afrikako arazo sozial, ekonomiko eta politikoak aztertzeko eratua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gosetea

## Kanpo estekak 
*  Manos Unidasen webgunea
Semerkhet

**Semerkhet** Egiptoko I. dinastiako zazpigarren faraoia izan zen. K.a. 2861etik K.a. 2853 arte gobernatu zuen. Usurpatzailetzat hartzen da, objektu ugaritatik, Adyib faraoiaren izena nahita ezabatu baitzuen, eta bere izena, Saqqarako Errege Zerrendatik ezabatua izan zen, bere oinordeko izan zen Qaaren aginduz.

Manetonen arabera, 18 urteko erregealdia izan zuen, eta **Semempses** deitzen du, Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera, edo **Mempses**, Eusebioren bertsio armeniarrean. Abidoseko Errege Zerrendan **Semsu** bezala agertzen da. Turineko Errege Kanonean **Semsem** izena du, 72 urteko erregealdia ematen diolarik.

Zenbaki hauek, ez dira Palermoko Harrian azaltzen direnak bezain fidagarritzat hartzen, Palermoko Harria denboran askoz hurbilagokoa baita. Toby Wilkinsonek, Harriaren bere azterketan, Kairoko I. txatalean eta III. erregistroan, honako hau aurkitu zuen: "''Semerkhet 8 urte t'erdi (zenbaki hau benetakoa da, erregealdi guztia erregistratzen baita (hemen).''" Honek, bere erregealdiko 9. urtean idatzitako serekh batekin bat datorrenez, Wilkinsonek, Semerkheten erregealdia 9 urte baino zertxobait gutxiagokoa izan zela ebazten du.

Palermoko Harrian agertzen diren gertakari bakarrak, bere erregealdi laburra dela eta, dirudienez erlijiosoak dira. Bere izena eta Henukarena, dirudienez, Semerkhet eta Qaa faraoien zerbitzuan egon zen dignatario bat, aipatzen dituen bolizko taulatxo bat existitzen da. Aipaturiko Kairoko txatalean, faraoiaren ama zen Batiritesi buruz ere hitz egiten da.

Manetonek, aurreko faraoia izan zen Adyiben semea zela dio, baita, bere erregealdian, "mirari ugari gertatu zirela eta Egipton izurrite handi bat erori zela" ere, baina hori, Semerkhet usurpatzaile bat zelako gertatu zela argudiatzen du. Adyiben emazte zen Batirites erreginaren semetzat ere hartzen du (baina ez dirudi izendaturiko oinordekoa denik, esan bezala, usurpatzailetzat hartzen baita).

## Bere garaiko testigutzak 
Lurperatuta dagoen tokia, Abidosko Umm el-Qaabeko errege nekropoliko U hilobia da. Bere erregealdia laburra izan zen arren, hilobi hau, bere aurrekoarena baino handi eta luxuzkoagoa da.

* Errege zigiluen idazkunak Umm el-Qaabeko hilerrian (Dreyera 1985-95)
* Umm el-Qaabeko U hilobian zulatutako idazkuna (Petrie Museoa UC36756)
* Potoetan zulatutako idazkunak eta Helwaneko katilu bat (Saad)
* Palermoko Harria
Melvyn Douglas

**Melvyn Edouard Hesselberg** (1901eko apirilaren 5a; 1981eko abuztuaren 4a), Ameriketako Estatu Batuetako aktorea izan zen, **Melvyn Douglas** izenarekin ezaguna. Aita Rigan jaiotako musika konpositore letoniarra izan zen, eta urte askoan irakasle ibilitakoa. Melvynek, baina, ez zuen ikastetetan aurrera egin. Amamaren abizena hartuta (Douglas) aktore lanei ekin zien, aurrena antzerkian, geroxeago zineman. Itxura oneko aktorea, galaiarena osatu zuen behin baino gehiagotan: film askotan Joan Crawforden parean ikusi ahal dugu -''A Woman's Face* (1941) filmean esaterako-, eta hirutan izan zen Greta Garboren antzezlagun -*As You Desire Me* (1932), *Ninotchka* (1939) eta *Two-Faced Woman* (1941)-. Bigarren Mundu Gerra amaituta eta handik itzulita, dagoeneko helduaroan sartuta, adinari egokitutako pertsonaiak gorpuztu zituen, eta tarteka telebistarako sailetan ere jardun zuen. Hirurogei urte beteak Oscar saria eskuratu zuen *Hud* filmean egindako lanagatik (1963), ostera ere 1979an irabaziko zuena Hal Ashbyren aginduetara *Being There* ekoizpenean. Douglas Helen Gahagan aktorearekin ezkondu zen, politikan aritu zen emakumearekin. Ezagunak dira andre honek Richard Nixonekin izan zituen tirabirak, bata bestearen aurkari sutsu izan baitziren Kalifornian senaturako jarleku baten lehian; Nixonek komunistatzat jo zuen, izan ere Gahagan irmo aritu baitzen amerikarren aurkako ekintzen komiteari aurre egiten.

Melvyn Douglas minbiziak jota hil zen 1981an New Yorken.

## Oscar sarietarako izendapenak 
* 1980 - Irabazle- Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria: *Being There*
* 1971 - Izendatua- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria: *I Never Sang for My Father*
* 1964 - Irabazle- Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria: *Hud*

## Filmografia hautatua 
* *Tonight or Never* (1931)
* *The Wiser Sex* (1932)
* *As You Desire Me* (1932)
* *The Old Dark House* (1932)
* *The Vampire Bat* (1933)
* *Counsellor at Law* (1933)
* *She Married Her Boss* (1935)
* *Annie Oakley* (1935)
* *The Gorgeous Hussy* (1936)
* *Theodora Goes Wild* (1936)
* *Captains Courageous* (1937)
* *I Met Him in Paris* (1937)
* *Angel* (1937)
* *There's Always a Woman* (1938)
* *Fast Company* (1938)
* *The Shining Hour* (1938)
* *Ninotchka* (1939)
* *Too Many Husbands* (1940)
* *Third Finger, Left Hand* (1940)
* *That Uncertain Feeling* (1941)
* *A Woman's Face* (1941)
* *Two-Faced Woman* (1941)
* *They All Kissed the Bride* (1942)
* *The Sea of Grass* (1947)
* *The Guilt of Janet Ames* (1947)
* *Mr. Blandings Builds His Dream House* (1948)
* *A Woman's Secret* (1949)
* *Billy Budd* (1962)
* *Hud* (1963)
* *Advance to the Rear* (1964)
* *The Americanization of Emily* (1964)
* *Rapture* (1965)
* *Hotel* (1967)
* *Companions in Nightmare* (1968)
* *I Never Sang for My Father* (1970)
* *The Candidate* (1972)
* *The Tenant* (1976)
* *Twilight's Last Gleaming* (1977)
* *The Seduction of Joe Tynan* (1979)
* *Being There* (1979)
* *The Changeling* (1980)
* *Tell Me a Riddle* (1980)
* *Ghost Story'' (1981)
Aldagai kuantitatibo

Estatistikan, **aldagai kuantitatiboa** zenbakizko balio ezberdinak hartzen dituen edo neurketa egiten duen aldagaia da. Adibidez, pertsona baten altuera metrotan, ekintza baten iraupena minututan, ... aldagai kuantitatiboak dira. Aldagai kualitatiboak ez bezala, aldagai kuantitatiboetan datuak ordenatu eta bestelako eragiketa matematikoak egin daitezke; aldagai kuantitatiboei berariazko teknika estatistikoak ere aplikatzen zaizkie.

## Kanpo estekak
Batezbesteko aritmetiko haztatu

**Batezbesteko aritmetiko haztatua** edo **batezbesteko haztatua** datuei *haztapen* edo pisu ezberdina ematen dien batez besteko aritmetikoa da, batez besteko aritmetiko sinplean ez bezala, non datu guztiek haztapen, pisu edo garrantzi berdina duten. Datu bakoitzaren haztapena edo pisua datuaren garrantziaren edo adierazgarritasunaren araberakoa da.

## Kalkulua 
Datu hauetarako,
:*X* = { *x*1, *x*2, ..., *x**n*}

dagozkien pisuak hauek izanik
:*W* = { *w*1, *w*2, ..., *w**n*},

batez besteko aritmetiko haztatua honela kalkulatzen da:

:
\bar{x}_h = \frac{ \sum_{i=1}^n x_i w_i }{\sum_{i=1}^n w_i}

Era honetan ere kalkula daiteke, h_i=\frac{w_i}{\sum_iw_i} eginez:

:\bar{x}_h=\sum_ih_ix_i

Horrela adierazitako h_i haztapen koefizienteen batura 1 da.

## Adibidea 
Ikasle batek bi azterketa egin ditu. Lehenengoan 4 puntu eta bigarrenean 7 puntu lortu ditu. Azterketetan ikasgai osoaren %30 eta %70eko edukiak sartzen baziren hurrenez hurren, zenbatekoa da bere batez besteko kalifikazioa?

Batez besteko aritmetiko sinplea erabiltzen bada, batez besteko kalifikazioa (4+7)/2=5.5 puntukoa da, baina horrela bi datuei garrantzi berdina (%50ekoa alegia) ematen diogu. Egokiagoa da batez besteko aritmetiko haztatua erabiltzea, azterketa bakoitza edukiaren arabera haztatuz:

::\bar{x}_h = \frac{4 \times 30+7 \times 70}{30+70}=6.1

## Aplikazioak 
Batez besteko aritmetiko haztatua maiz erabiltzen prezio indizeak kalkulatzeko orduan, ondasun ezberdinen prezio igoerak ondasun bakoitzaren kontsumoaren arabera haztatu behar baitira. Batez besteko tasak edo ehunekoak kalkulatzeko ere erabiltzen da.

Adibidez, eskualde bateko bi udalerrien langabezi tasak %6 eta %10 badira hurrenez hurren ezin da besterik gabe esan batez besteko langabezi tasa %8koa denik, batez besteko aritmetiko sinplea erabiliz, bi udalerriek biztanleria aktibo ezberdinak dituztelako. Batez bestekoa kalkulatzeko orduan biztanleria aktiboaren arabera haztatu behar da beraz. Biztanleria aktiboak 1000 eta 3000 pertsonakoak badira hurrenez hurren, honela kalkulatzen da batez besteko langabezi tasa, batez besteko aritmetiko haztatua erabiliz:

::\bar{x}_h = \frac{6 \times 1000+10 \times 3000}{4000}=9

Beraz, batez besteko langabezia tasa %9koa da.

Batez besteko aritmetiko haztatuaren formula erabili gabe ere eman daiteke batez bestekoa, langabezi tasaren beraren definizioa erabiliz (langabetu kopurua/biztanleria aktiboa, alegia). Bi udalerrietako langabezi tasak kontuan hartuz, langabetu kopuruak 60 eta 300 dira, guztira 360 langabetu. Beraz, langabezi tasa 360/4000=0.09=%9. Batez besteko aritmetiko haztatuaren formularen ordezko prozedura hau ohizkoa da batez besteko ehunekoak kalkulatzeko orduan.

## Ikus, gainera 
* Batez besteko geometriko haztatua
* Batez besteko harmoniko haztatua
* Batez besteko aritmetiko sinplea

## Kanpo estekak
Objektu

**Objektu** bat, norberak bere gogora erabil dezakeen eta ekintza autonomiarik ez duen gauza bat da.

Zerbait objektutzat hartzea, objektua bera definitzen den arloaren araberakoa da. Honela, objektuak hiru mota hauetakoak izan daitezke:

* Objektu fisikoak edo gauzakiak, forma zehatzeko materia baldin badute.
* Objektu abstraktuak, erabil daitezkeen kontzeptuak baino ez badira.
* Eta eragina izan daitekeen edozer gauza, objektu semantiko bat da.

## Kanpo-estekak
Teodolito

250px|thumb|Gaur egungo teodolitoa.
** Teodolitoa** neurgailu mekaniko-optiko unibertsala da, angelu bertikalak eta, batez ere, horizontalak neurtzeko balio duena, prezisio oso handiarekin. Beste tresna laguntzaile batzuekin lagunduta distantziak eta desnibelak neur ditzake.

## Ezaugarriak eta erabilerak 
Eramangarria eta eskuzkoa da, topografiarako eta ingenieritzarako erabiltzen da, triangulazioetan batez ere. Mira baten laguntzaz eta takimetriaren bidez distantziak neur ditzake. Tresneria modernoago eta sofistikatuago bat teodolito elektronikoa da, estazio total bezala ezagunagoa dena.

Oinarrian, gaur egungo teodolitoa tripode baten gainean montatutako teleskopio bat da, bi biribilekin graduatua, bat bertikala eta bestea horizontala. Hauekin angeluak neurtzen dira lenteen laguntzaz.

Kontuan izan behar diren ezaugarri garantzitsuenak hauek dira: xehetasun-maila, objektiboko lentearen handitzen zenbakia eta ia konpentsadore elektronikoa duen ala ez.

## Sailkapena 
Teodolito errepikagailuak, errepikatzaileak eta iparrorratz-teodolitoa.

### Teodolito errepikagauiluak 
Huek eraiki dira linboko angelu horizontal berdinaren bata bestearen ondorengo neurrien bilketarako. Horrela metatutako angelua zatitu ahal izateko eta neurketa kopurua ere.

### Teodolito errepikatzaileak 
Direkzionalak ere deitzen zaie, teodolito errepikatzaileek linbo finko bat izatearen berezitasuna dute eta alidada bakarrik mugi daiteke.

### Iparrorratz-teodolitoak 
Izenak dioen bezala, ezaugarri berezi batzuk dituen brujula bat du barneratuta. Hau imantatuta dago zirkulo horizontalaren noranzko berean. 0 tik 180 gradurainoko diametroaren gainean prezisio handiz.

### Teodolito elektronikoa 
Teodolito optikoaren bertsioa da, elektronika gehitu duena biribil bertikal eta horizontalaren irakurketak egiteko. Hau, angeluak pantaila batean desplegatuz eta apreziazio-akatsak eliminatzen dituenez, sinpleagoa da bere erabileran, eta pieza gutxiago behar izateagatik sinpleagoa da bere eraketan eta kasu batzuetan bere kalibrazioan ere.

## Kanpo estekak
Diferentzial (mekanika)

thumb|Diferentzial zaharra, moztua bere atalak ikusteko.
thumb
**Diferentziala** elementu mekaniko bat da, zeinek auto baten gurpilen erreboluzio kopurua alde bakoitzean desberdina izatea uzten duena.

Auto batek bihurgune bat hartzen duenean, adibidez eskumatara, eskumako gurpila eskerrekoa baino bide laburragoa egiten du, ezkerrekoa bihurgunearen kanpoko partean dagoelako.

Lehenaldian, autoen gurpilak finko muntaturik zeuden ardatza baten gainean. Honek gurpiletako batek ondo ez biratzea sortzen zuen, autoa desestabilizatuz. Diferentzialaren bitartez gurpil bakoitza ondo biratzea lortzen da baina horregatik ez da galtzen ardatzarekiko finkatzea.

Diferentziala engranajez osatua dago "U" forman ordenatuak daudenak ardatzaren gainean. Autoa lerro zuzenean doanean eta gurpilak bide berbera egiten dutenean, engranajea forma neutroan geratzen da. Baina bihurgune batean engranajeak mugitzen dira gurpilen abiadura desberdinak kontrolatuz.

Biraketaren diferentzia bi ardatzen artean gertatzen da. Biraketa gurpilak biratzen ez duten gurpilak baino erradio zirkunferentzial handiagoa egiten dute, horregatik diferentziala erabiltzen da.

Mendirako ibilgailu batek hiru diferentzial izan ditzake.

Bi ardatzak birakariak izatekotan, biratzeko angelu handiena duena erradio handiagoa marraztuko du.

## Funtzionamendua 
# Irteerako ardatzak (ezkerrean gorriz, eskuinean horiz) abiadura berean biratzen dira. Biraketa esfortzua berdin banatzen da eta tarteko pinoi berdea ez da biratzen.
# Ardatz gorria mantso doa eta tarteko pinoiak biraketa gehigarria bidaltzen dio ardatz horiari, azkarrago biraraziz.

## Kanpo estekak
Koloreetako aintzirak

**Koloreetako aintzirak**, izenak dioen bezala, Boliviako Potosiko departamenduaren hegoaldean aurkitzen diren kolore ezberdinetako aintzirak dira. Azpimarragarrienen artea, honako hauek daude:

* Aintzira gorria
* Aintzira berdea
* Aintzira urdin argia
* Aintzira zuria

Beste batzuen artean, berde ilunetik zurira et urdin argitik urdin ilunera doazen koloreetako aintzirak daude.

## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputza

**Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputza** edo **USMC**, Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak osatzen dutenaren armadetako bat da. Honen helburua, herrialdea itsasotik zaintzea da, Itsas Armadaren laguntzaz. Munduko marine talderik handienetakoa da. Armada honetako soldadu bakoitzari *Marine* deitzen zaio.

Indar armatu honen ereserki ofiziala ''Marines' Hymn'' delakoa da.

ezkerrera|250px|thumb|Armadaren uniformeak

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak
* NCIS

## Kanpo estekak 
*  Marineen Gorputzaren webgunea
*  AEBetako Defentsa Sailaren webgunea
Sol de Mañana

thumb|Geiser baten ikuspegia Sol de Mañana izeneko gunean.
*Artikulu hau Boliviako gune bolkanikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sol».*

**Sol de Mañana** (euskaraz: Goizeko eguzki) izenekoa, 2 kilometro karratu inguruko hedadura duen gune bat da. Boliviako Potosiko departamenduan dago, Aintzira gorriaren hegoaldean, Txalbiriko Gatz Lautadaranzko bidean, 4.850 metroko altueran.

Gune honen ezaugarria, aktibitate bolkaniko eta fumaroliko handia izatea da, hau da, sumendiak eta geiserrak. Toki honetan aurkitzen diren kraterretan, laba biziki irakiten ikus daiteke, gainera, fumarola edo geiserrek, 10 eta 50 metro arteko altuerara iristen diren ur eta lurrun nahasketazko zurrutadak botatzen dituzte, altuera hori, gasak jaurtiak diren presioaren ondorio delarik. Fenomeno hauek, Lurraren eraketa gogorarazten duen paisaia bat ikustea ahalbidetzen dute.

## Kanpo estekak
Itti-marduk-balatu

**Itti-marduk-balatu** Isingo errege bat izan zen, bere aita Marduk-Kabitahheshuren oinordekoa. K.a. 1138 inguruan hartu zuen erregetza, eta ustez Babiloniatik gobernatu zuen lehen erregea izan zen.

K.a. 1135ean, Babilonia bereganatu zuen, bere hiriburua bertara eramanez. Negoziaketa edo armen bidez, Elameko Silkhak-Inshushinaki aurre egin zion (K.a. 1120 inguru arte hil ez zena), eta bere seme zen Ninurta-nadin-shumi izan zen bere oinordekoa K.a. 1132 inguruan.

Bere erregealdiari buruz, asiriar iturrien bidez, Arbela eraso zuela ezagutzen da.
Qaa

**Qaa** (edo '''Qa'a**), Egiptoko I. dinastiako zortzigarren eta azken faraoia izan zen. K.a. 2853tik K.a. 2828 arte gobernatu zuen, Jürgen von Beckerathen arabera.

Manetonen arabera, 26 urteko erregealdia izan zuen, eta **Bienekes** deitzen du, Sexto Julio Afrikanoren arabera, **Ubientes** Eusebio Zesareakoaren arabera edo **Vibentis** Eusebioren bertsio armeniarraren arabera.

Abidoseko Errege Zerrendan **Qebeh** bezala agertzen da, eta Saqqarakoan, **Qebehu** bezala.

Turingo Errege Kanonak, **...beh'''ren erregealdia 63 urtekoa izan zela dio (txatala)

Palermoko Harria zatitua dago garai honi dagokion idazkunean, eta Qaaren erregealdiaren lehen urtea baino ez da agertzen. Bi Heb Sed ospatu zituen, non, errege boterea, hogeita hamar urtetik behin berritzen zen.

Bere aurreko faraoia izan zen Semerkheten izena ezabatu zuen monumentuetatik, tronuaren usurpatzailetzat hartu baitzuen, Semerkhetek berak, Adyibekin egin zuen bezala.

## Bere garaiko eraikuntzak 
* Saqqarako bere hil multzoa, egiptoar historian, hil tenplua duen lehena da, ondorengo faraoien hil multzoko ezinbesteko zatia izango zelarik.
* Bere lurperaketa gunea, Q hilobia, bere garairako nahiko zabala zena, Abidoseko Umm el-Qaaben dago.

## Testigutza arkeologikoak 
Bere izena, honako toki hauetan idatzia aurkitu da:

* Abidoseko Umm el-Qaabeko Q hilobian (erregearen hilobia) (Petrie)
* Saqqarako 3120, 3121, 3500, 3504 eta 3505 hilobiak (Emery)
* Helwaneko harri txatal batean (Saad)
* Abidoseko Umm el-Qaabeko nekropolian (Dreyer)
Parametro (estatistika)

Estatistikan eta probabilitate teorian, **parametroa** eredu estatistiko bat erabat zehazten duten balioak dira, orohar ezezagunak, eta ondorioz, zenbatesleen bitartez koantifikatu behar direnak, inferentzia prozesuan.

Ohizko parametroak dira:
* \mu, populazio batezbestekoa edo itxaropen matematikoa;
* \sigma^2, populazio bariantza.

Parametroak hizki grekoez izendatu ohi dira. **Parametro** baterako zenbatesleak parametroari dagokion hizki grekoaz, ^ ikurrarekin batera, adierazten dira. Zenbatesleak zehazteko latindar letrak erabiltzen dira. Adibidez:

::parametroa:\mu;\ zenbateslea:\hat{\mu}=\overline{x}
::parametroa:\sigma;\ zenbateslea:\hat{\sigma}=s

Inferentzia estatistiko klasikoan parametroak finkoak, baina ezezagunak dira. Estatistika bayestarrean berriz, parametroak probabilitate banaketa baten araberakoak dira.

## Kanpo estekak
Arapha

350px|eskuinera|thumb|Arapharen kokapena
**Arapha**, Tigris ibaiaren ekialdeko zatiko erresuma hurritar bat izan zen. K.a. 1800ean aipatua da, Nawarretik gertu eta Urkeshetik ekialdera zegoena. Arapha, gaur egungo Kirkuketik oso gertu zegoen. Izena, antzinako asirierako Arabkhatik dator.

Hurritak, inguru honetan ezarri ziren K.a. 2000. urte inguruan, Akad erori ondoren. Babiloniaren erorketak K.a. 1600 igaro eta gutxira, denbora batez mesede egin zion erresumari, baina K.a. 1500 inguruan, jada Mitanniren basailua zen, erresuma honetara erantsia izan zelarik K.a. 1450ean, Shaushtatar erregearen erregealdian. Antzinako Nuzi den Yorgan Tepeko indusketek, hurritar objektu ugari argitara eman dituzte.

1948an, North Oil Companyk langileen bizigune bezala eraikitako Kirkukeko auzo bat, Arapha izenarekin bataiatua izan zen. Gaur egun, bertako biztanle gehienak, asiriarrak dira.

## Erregeak 
* Kipi-Teshup?
* Iti-Teshup

## Kanpo estekak
Aintzira berdea (Bolivia)

**Aintzira berdea** (gaztelaniaz *Laguna Verde*) Boliviako Potosiko ordoki andetarrean dagoen aintzira bat da, Fernando Abaroa Andetar Faunaren Erreserba Nazionalaren barnean.

## Geografia 
3,7 kilometro luze, 2,3&nbsp;km zabal eta 5,2 kilometro karratuko hedadura dira bere neurriak. Aintzira zuriarekin, itsasarte txiki baten bidez lotuta dago. Bere kostaldeak, 10 kilometroko ingurubira edo perimetroa du.

## Kolorea 
Esmeraldaren moduko berde kolorea du, bertako urak duen magnesio ugariagatik.

## Turismoa 
Gainera, toki turistiko ospetsu bat da, Likankabur sumendiaren oinean baitago, munduko sumendi aktiborik handienetako bat, bere kraterrean, gainera, munduko aintzirarik altuenetako bat duena.

## Inguruko tokiak 
* Aintzira gorria
* Aintzira zuria
* Aintzira urdin argia
* Harrizko zuhaitza
* Sol de Mañana

## Kanpo estekak
Lantzeko inauteria

[thumb|[Miel Otxin]]
[thumb|[Ziripot]]

**Lantzeko inauteria** Nafarroa Garaiko eta Euskal Herriko inauteririk ezagunena da eta Lantz udalerrian ospatzen da. Tradiziozko ospakizun hau hausterre-egunaren aurreko egunetan egiten da. Astelehen eta astearte inautean herriko kaleak pertsonaia ezberdinen jantziak daramatzaten herritarrez betetzen dira. Miel Otxin lapurra harrapatzea dute helburu.

## Pertsonaiak 
Pertsonaien artean honakoak nabarmentzen dira:

* **Miel Otxin**: Espiritu txarrak itxuratzen dituen lapur gaiztoa da, erraldoi handia. Astelehenean atzeman ostean, herriko kaleetan zehar pasearazten dute, txistu eta danbolin soinua lagun dutela. Asteartean, goizeko ibilaldi baten ondoren, tiroz hil eta sutan erretzen dute, herritarrek suaren inguruan zortzikoa dantzatzen duten bitartean.

* **Ziripot**: Belarrez betetako zakuekin jantzitako pertsonaia lodia da. Kaleetan zehar dabilen bitartean, Zaldikok lurrera botatzeko ahaleginak egiten ditu.

Espainiako gerra zibilaren ondotik, ihauteriak debekatuak izan ziren. 1964an ihauteriak berreskuratzeko ekimena abiatu zuten herritarrek, hainbat historialarien laguntzaz, tartean Julio Caro Baroja eta haren anaia Pio Caro Baroja.

## Iruditegia 

Fitxategi:Lantz Inauteriak 2017 by Maite Irizar Dantzan webgunean 20.jpg|Miel Otxin pertsonaia
Fitxategi:ZaldikoLantz.JPG|Zaldiko
Fitxategi:ArotzakLantz.JPG|Arotzak
Fitxategi:TxatxoakLantz.JPG|Txatxoa
Fitxategi:Lantz Inauteriak 2017 by Maite Irizar Dantzan webgunean 10.jpg|Lantzeko plazan 2017
Fitxategi:Lantz Inauteriak 2017 by Maite Irizar Dantzan webgunean 09.jpg|Lantzeko plazan 2017
Fitxategi:Lantz Inauteriak 2017 by Maite Irizar Dantzan webgunean 02.jpg|Lantzeko plazan 2017
Fitxategi:Lantz Inauteriak 2017 by Maite Irizar Dantzan webgunean 06.jpg|Lantzeko plazan 2017
Fitxategi:Lantz Inauteriak 2017 by Maite Irizar Dantzan webgunean 12.jpg|Ziripot arrastaka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lantzeko Inauteriak.
* Lantzeko inauteria
Pittsburgh

**Pittsburgh** ( ahoskatua) Pennsylvaniako hiri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan kokatua. Bere estatuko bigarren hiri handiena izateaz gain, Allegheny konderriko hiriburua da.

2000. urteko datuen arabera bere biztanleria 334.563koa zen, baina 2006rako 312.819 biztanletara jaitsi zen. Udalaren esanetan, 2009an hiriaren %20 hutsik edo abandonaturik dauden eraikin eta etxebizitzez osaturik dago. Pittsburgheko erdialdeak nolabaiteko influentzia ekonomikoaz gozatzen du, nazioko 25. sailkatuz erdialdean lan egiteko aukeratan (6.a lan dentsitatean).

Erdialdearen forma hiruki karakteristikoa inguratzen duten Allegheny eta Monongahela ibaien eraginez da, eta bi hauek elkartzean Ohio ibaia osatzen dute. Hiriak 151 etxe orratz ditu, 446 zubi, mendian gora doazen bi funikular eta iraultza aurreko gotorleku bat.

## Historia 
Pittsburghi lagunartean «Zubien Hiria» () edo «Altzairuzko Hiria» () deitzen zaio, dituen zubi kopuruarengatik eta izan zuen altzairu industria garrantzitsuagatik. Hiria oraindik izan zuen altzairu industriagatik ezaguna bada ere, gaur egun bere ekonomia osasun sailean, hezkuntzan, teknologian, robotikan eta finantza zerbitzuetan oinarritzen da. Hiriak aldaketa izugarria jasan du utzita zeuden industrialdetan etxebizitza, denda eta bulego berriekin ordezkatuz, SouthSide Worksen gertatu den bezala adibidez.

1980 urtean zegoen krisi ekonomiko larriak jotako Pittsburgh gaur egun ekonomikoki indartsua den hiri batean bilakatu da. Hiriko etxebizitzen merkatuak orekan mantendu da nahiz eta nazioan subprime maileguen krisiak jota ibili, eta langabezia txikitu egin zen nazioa krisian sartzen ari zen heinean. Gaur egungo oparotasunak ez dauka 80. hamarkadetan jasandakoarekin zerikusirik. Garai hartan galera handiak egon ziren altzairu fabrikazioan, elektronikan, petrolio, kimika eta defentsa industrian, kanpotik inportatzea merkeagoa bihurtu zen eta. Nahiz eta Pittsburghek zituen korporazioen egoitza kantitateagatik 3. postuan zegoen New York eta Chicagoren ostean gauza okertu zenean, gaur egun indartsu bueltatu da, hainbat egoitza berreskuratuz hala nola Westinghouse Electric Company edo berriak erakarriz, Google, RAND, American Eagle Outfitters, Guru.com... Hiria PNC Financial Ameriketako Estatu Batuetako 5. banku handienaren zuzendaritzaren egoitza da.

2007an, Forbes aldizkariak Pittsburg hiria AEBetako 10. hiririk garbiena bezala sailkatu zuen, eta 2008an berriz ikasketadun gazteak bizitzeko 13. hiria bezala sailkatu zen. Etengabe bizi kalitatea neurtzen duten sailkapenetan goreneko postuetan agertu ohi da.

2009ko irailaren 24an G20 herrialdeen bilera egin zen bertan.

## Klima 
## Kirolak 
Pittsburgh Steelers taldea, Superbowl txapelketa sei aldiz irabazi duen futbol amerikarraren taldea bertakoa da.

## Hiri senidetuak 
Pittsburgh ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rudolf Diesel

**Rudolf** Christian Karl **Diesel** (Paris, 1858ko martxoaren 18a - Mantxako Kanala, 1913ko irailaren 29a) ingeniari alemaniarra zen, bere izena daraman errendimendu handiko barne-errekuntzako motorraren sortzailea. Garraioari aplika dakiokeen motorra da eta Parisko ferian aurkeztu zen lehen aldiz: olio minerala errekuntzarako erabiltzen zuen lehena zen eta geroago barne errekuntzako motor izendatu zen. Azkenean, bere asmatzailearen izena hartu zuen.

## Biografia 
### Gaztaroa 
Gurasoak bavariarrak izanik ere, Parisen jaio zen 1858an. 1870. urtean, frantses hiriburua utzi zuten, franko-prusiar gudak eztanda egin zuenean, eta semea Augsburgora bidali. Hozkailuaren asmatzaile Karl von Linderen dizipulua izan zen 1875. urtetik aurrera Munichen.

### Pariserako itzulera 
Parisera itzuli zen bere maisuaren hozkailuen enpresaren ordezkari gisan. 1893 eta 1897, artean MANen eraiki zuen landare-olioa erretzen zuen munduko lehenengo motorra. Ingeniari Mekanikoen Institutuak Merituaren Ordena eman zion, bere inkerketengatik eta kakahuete-olioa erabiltzen zuten motorren garapenengatik. Motor horiek geroxeago petroleoa erabiltzen hasi ziren, merkeagoa zelako.

Gizarte-filosofo gisan ikusten zuen bere burua, nahiz eta bere liburuaren 200 kopia soilik saldu zituen.

## Heriotza 
Ustez, 1913ko 29tik 30erako gauean hil zen itota, Antwerpendik (Belgika) Inglaterrara zihoan itsasontzitik erori zelako. Handik bi egunera, bere gorpua aurkitu zuen kosta-zaintzaileen ontzi batek. Garai hartan egiten zen moduan, bere jabetzak hartu eta gorpua itsasora bota zuten. Hainbat hipotesi daude haren heriotzaz: bataren arabera, bere burua hil omen zuen, bere egoera txarrarengatik, nahiz eta familiaren esanetan, hilketa izan, ideiak lapurtzeko asmoarekin egina; bestearen arabera, agente alemaniar batzuek hil omen zuten, bere asmakizunak zabal ez zitzan, gudaren hain hurbil egonik, berdin zitzaiolako bere patenteak edonori (besteak beste, Frantziari zein Erresuma Batuari) saltzea.
Asurnasirpal II.a

**Asurnasirpal II.a** K.a. 883tik K.a. 859ra Asiriako erregea izan zen. Ezaguna da kupidagabeko konkista militarrengatik eta Asiriar Inperioa sendotu izanagatik. Haren ekintza ospetsu eta dokumentatuenetako bat, Kalhu hiria sortzea izan zen, gaur egungo Nimrud (Irak), erresumako hiriburu bihurtu zuena.

## Biografia 
Asurnasirpal II.a Asiriako Inperio Berriko hirugarren erregea izan zen, Tukulti-Ninurta II.aren seme eta ondorengoa. Tukulti-Ninurta II.aren erregealdian egin ziren kanpaina militarren ondorioz, Asurnasirpalek aski inperio handia jaso zuen, eta baita armada ikaragarria osatu ahal izateko baliabideak ere.

Bere erregealdian gertatutako hamalau kanpaina militar daude dokumentaturik. Hauetako batzuk, iparralderantz zuzendu ziren, Bit-Zamani estatu aramaikoaren aurka, gaur egungo Turkiaren hego-ekialdean, bi aldiz matxinatu zena eta Asiriar armadak suntsitu zuena. Inguruan bere nagusitasuna sendotzeko, Tushhanen asiriar kolonoen ezartzea erraztu zen, Amedi hiriaren ibilbidean zegoen hiria, Bit-Zamaniren hiriburua, gaur egungo Diyarbekirretik gertu, eta non tenplu bat eraikiarazi zuen. Ekialderantz eta Kilizi hiritik abiatuz, Asiriar nagusitasuna sendotu zen Zagros mendien inguruan, Dur Assurren gotorleku bat eraikiz. Babilonia hegoaldean eta Bit-Adini Eufratesen arroaren erdialdean, Asiriaren mugakide ziren estatu txikiak, Asiriaren aurkako matxinadaren bultzatzaileak izan ziren; Asurnasirpalek matxinada errukirik gabe geldiarazi eta, ondoren, arreta Bit-Adini erasotzean jarri zuen. Ekialdean, Mediterraneoranzko norantzan, Aribua hiria hartu zuen, non asiriar kolono gehiago ezarri zituen, eta, geroago, kostaldetik Libanorantz jarraituz, itunak egin ezarri zituen feniziar hiriekin. Izan ere, hauek bizilagun boteretsuarekin harremanetan jartzeko irrikitan zeuden, hari zergaordaina emanez.

Espedizio hedatzaile hauek, Asurnasirpalen hiriburu berria zen Kalhu hiriaren eraikuntzarako baliabideak eman zituzten, nahiko utzia zegoen antzinako hiriaren hondakinen gainean erabat berreraikia. Konkistatutako lurraldeetatik biztanleak ekarrarazi zituen, Kalhun koka zitezen. Kalhu 16.000 biztanle izatera iritsi zen, oturuntzaren hilarriaren arabera (hau erregeak, hiri berriko biztanleei, atzerriko dignatarioei, bere lurretatik zetozen gonbidatuei eta erregearen gorteari eskainitako oturuntza erregistratzen duen dokumentua zen). Kalhun eraikitako errege jauregian, lehen aldiz agertzen dira erliebe eskultorikoak, erregearen kanpaina eta ehizaldiak deskribatzen dituztenak. Erliebeak, ordutik aurrera, asiriar jauregien ohiko apaindura bihurtu ziren; horien adibide ugari daude, Europa eta Ipar Amerikako zenbait museotan banatuak.

## Erreferentziak
Petralanda

**Petralanda** Dimako Lamindao izeneko auzoan kokatuta dagoen baserria da, bertan akelarreak egiten ziren antzina. Baserritik hurbil Sugoi izeneko pertsonaia mitologikoa bizi den kobazuloak daude.

## Ikus, gainera 
* Lamindao

## Kanpo estekak
Auguste Piccard

**Auguste Antoine Piccard** (Basilea, 1884ko urtarrilaren 28a - Lausana, 1962ko martxoaren 24a) suitzar asmatzaile, fisikari eta esploratzailea izan zen. Zürich eta Bruselako unibertsitateetan fisika irakaslea izan zen eta Tintinen abenturatako Tornasol profesorearen sorrerarako inspirazioa izan zen Hergérentzat.

## Biografia 
Auguste Antoine Piccard Basilean jaio zen 1884ko urtarrilaren 28an. Aita kimika irakaslea izan zen Basileako Unibertsitatean eta Augustek Zuricheko Tecnologia Institutu Federalean ikasi zuen Baita Basileako Unibertsitatean ere.

1904an, lehen lan zientifikoa argitaratu zuen: *Nouveaux essais sur la sensibilité géotropique des extrémités des racines*.

1910ean, doktoretza lortu zuen eta, 1922an, berriz, Bruselako Unibertsitate Askean Zientzia Aplikatuen Fakultateko fisikako irakasle izan zen eta hantxe egin zituen lehen hegaldi entsegua globoz, Estratosferan, aireontzi presurizatua erabili zuelarik lehenengo aldiz

AEBetara bidaiatu eta Chicago eta Minnesotako unibertsitateetan eman zuen klase.

Suitzara itzuli eta Lausanan egon zen hasieran, baina, Belgikara joan zen gero eta hantxe burutu zuen bere lanaren gehiengoa. 1922 eta 1954 artean, fisikako irakasle izan zen Bruselako Politeknikoan.

1931ko maiatzaren 27an, Augsburgetik irten zen bere laguntzailea zen Paul Kipferrekin batera eta 15.971 m-ra iritsi zen. Jeannette emazte argazkilariarekin batera, ospea eman zion estratosferara igo zelako globo batetik zintzilik zegoen kapsula presurizatu batean.

1932ko abuztuaren 18an, Dübendorfen errepikatu zuen esperimentua Max Cosynsekin eta 16.200 metroko errekor berria ezarri zuten, Lurraren kurba inoiz aurretik ikusi ez bezala ikusteko aukera izan zutelarik.

Estratosferako edo atmosferaren goi geruzaren izpi kosmikoak eta estratu ionizatuak ikertu zituen.

1937an, batiskafoa aurkeztu zuen eta, 1947an, batisfera eta batiskafoa erabili zituen sakonera handietako ikerketak egiteko. 1953ko irailaren 30ean, 3.150 metroko sakonerara iritsi zen Cabo Verde artxipielagoan.

Familiak jarraipena eman zion Auguste Piccarden grina esploratzaileari eta, Jacques Piccard semea da horren adibide, batiskafoz sakonera handiena lortu duena, 1960an, 10.916 metrora iritsiz. AEBetako itsas armadako tenientea zen Donald Walshen konpainian egin zuen, Marianetako itsas hobian. Oraindik, Lurraren tokirik sakonenera iritsi diren bi pertsona bakarrak bezala mantentzen dira. Inork ez du halako bidaiarik errepikatu.

Bertrand Piccard iloba ere, Brian Jonesekin batera, aerostatoz eta geldiunerik gabe munduari bira ematen lehenak izan ziren 1999an.

## Erreferentziak
Amuriako plaka

**Amuriako plaka** (edo **Amurreko plaka**) proposaturiko plaka tektoniko kontinental bat da, Mantxuria, Korea, Japoniako mendebaldea eta Primorie kraia hartuko lituzkeena. Oraindik ez da ezaguna ea plaka independentea den ala Eurasiako plakari lotuta dagoen. Independentea dela baieztatuko balitz, 1976an, Txinako Hebei probintzian kalte izugarriak eragin zituen Tangshaneko lurrikarari lotua egongo litzateke. Plaka hauek ditu mugakide:

* Iparraldean, Eurasiako plaka
* Hegoaldean, Filipinetako plaka
* Ekialdean, Okhotskeko plaka
* Mendebaldean, Eurasiako plaka, mugatzat Baikal aintzira izanik.

## Kanpo estekak
Tempo di massacro

***Tempo di massacro***, 1966ko spaghetti western italiar bat da. Lucio Fulcik zuzendu eta ekoitzi zuen (geroago, beldurrezko zinearen maisu izan zen). Protagonista nagusiak Franco Nero eta George Hilton dira. Genero horretako filmik onenetako bat da, generoan hain ohikoak ez diren misterio eta iluntasun kutsu oso interesgarri batekin.

## Sinopsia 
Tom (Franco Nero) itzultzeko eskatu dion bere herriko lagun baten mezua jaso duen urre bilatzaile bat da. Itzulitakoan, tokia Scott Jaun (Giuseppe Adobbati) aberatsak eta haren seme odolzale Jasonek (Nino Castelnuovo) domeinatua ikusten du, inor, bi hauen metodoei aurre egiten ausartzen ez delarik. Informazioa eman liezaioketen pertsona guztiak, gutuna bidali zion laguna barne, zigorrik gabe erailak dira, bata bestearen atzean.

Egoera zein den ikusita, Tomek herrian gertatzen dena ikertzea erabakitzen du, eta Scottarren etxetzarrean sartu da anaia Jeffekin (George Hilton) batera; hura mozkor bihurtu da.

## Aktoreak 
* Franco Nero: Tom Corbett
* George Hilton: Jeff Corbett
* Linda Sini: Brady
* Giuseppe Addobbati: Scott Jauna
* Nino Castelnuovo: Jason Scott "Junior"
* Tom Felleghy: Murray
* Tchang Yu: Lurperatzailea.

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Kermadeceko itsas hobia

300px|thumb
**Kermadeceko itsas hobia**, Lurreko itsas hobirik sakonenetako bat da, 10.047 metroko sakonerara iristen delarik. Pazifiko Plaka Indoaustraliar Plakaren azpian subduzitzean eratutakoa da. Mila kilometro baino gehiagoz doa paraleloki Kermadeceko dortsaletik eta uharte arkutik, Zelanda Berriko Ipar uhartearen ipar-ekialdereneko muturreraino Louisville itsaspeko mendilerroraino, Monowai itsaspeko menditik ipar-ekialdera. Tongako fosak adierazten du subdukzioaren jarraipena puntu honetatik aurrera.

## Kanpo estekak
Louisville itsaspeko mendilerroa

**Louisville itsaspeko mendilerroa**, Ozeano Barearen hegomendebaldean dagoen 70 itsaspeko mendi baino gehiagoz osatutako itsaspeko mendilerro bat da. Lurreko itsaspeko mendilerrorik luzeenetako bat da, 4300 kilometroz hedatzen baita, Pazifiko-Antartika dortsaletik ekialde-iparrekialdean, Tonga-Kermadeceko fosaraino, non Indoaustraliar plakaren azpian subduzitzen den, Pazifiko plakako zati bezala. Mendilerroa, Pazifiko plakaren Louisville puntu beroaren gaineko mugimenduaren ondorioz eratua dago.

## Kanpo estekak
Dinamo (argipena)

**Dinamoa** hitzak hainbat esanahi izan dezake:

## Ingeniaritza 
* Dinamoa, elektrizitatea sortzeko gailu magnetiko bat.

## Futbol taldeak 
### Europa 
* Albania: KS Dinamo Tirana
* Alemania:
** Berliner FC Dynamo
** SG Dynamo Dresden
* Austria: FC Dynamo Meidling
* Bielorrusia:
** FC Dinamo Minsk
** FC Dinamo Brest
* Erresuma Batua:
** Shepshed Dynamo F.C.
** Loughborough Dynamo F.C.
** Pentwyn Dynamo F.C.
* Estonia: Dünamo Tallinn
* Georgia: FC Dinamo Tbilisi

* Kirgizistan: Dordoi-Dynamo Naryn
* Kroazia: NK Dinamo Zagreb
* Letonia: FK Dinamo-Rīnuži/LASD
* Moldavia: FC Dinamo Bender
* Errumania: FC Dinamo Bucureşti
* Errusia:
** FC Dynamo Moscow
** FC Dynamo Barnaul
** FC Dynamo Bryansk
** FC Dynamo Makhachkala
** FC Dynamo Stavropol
** FC Dynamo Saint Petersburg
* Tadjikistan: Dynamo Dushanbe
* Txekia: SK Dynamo České Budějovice
* Ukraina:
** FC Dynamo Kiev
*** FC Dynamo-2 Kiev
*** FC Dynamo-3 Kiev
* Uzbekistan: FK Samarqand-Dinamo

### Afrika 
* Hegoafrika: Dynamos F.C. (Hegoafrika)
* Zambia: Power Dynamos F.C.
* Zimbabwe: Dynamos F.C.

### Amerika 
* Estatu Batuak:
** Carolina Dynamo
** Houston Dynamo
Seleuko IV.a Filopator

**Seleuko IV.a Filopator** ("bere aita maite duena"), Seleukotar dinastiakoa, Siriako errege izan zen K.a. 187tik K.a.175 arte. Pontoko Erresumako Laodize III.a eta Antioko III.a Handiaren semea zen, eta bere aitaren oinordekoa izan zen seleukotar tronuan. Bere ministro zen Heliodorok eraila, bere oinordekoa, bere anaia Antioko izan zen, bere seme Demetrio, ondoren Demetrio I.a Soter izango zena, Erroman bahitu bezala aurkitzen baitzen.

Antioko III.ak Erromaren aurka eginiko gerragatik ahuldua zegoen arren, Seleuzidar Inperioa oraindik zabala zen, eta, Siriaz gain, Zilizia, Palestina, Mesopotamia eta egungo Iranen zati bat hartzen zituen. Baina, erromatarrek exijitutako kalte ordain garestiaren ordainketak, Seleuko IV.aren erregealdi osoan zailtasun ekonomikoak sortu zituen. Bere semea bahitu bezala bidaltzera behartu zuten.

Seleukok, bere ministro Heliodoro, Jerusalemera bidali zuen K.a. 176tik K.a. 175 arte, Jerusalemeko tenpluko altxorra bereganatzeko. Misio hau bete eta itzuli ondoren, Heliodorok Seleuko erail zuen. Zentzuzkoa da ministroak, armadaren zati bat erosteko haina aberastasun aurkitu izana. Antiokok, Seleukoren anaiak, egoera berriz hartu zuen Erromatik itzuli zenean, eta, Heliodoro hil ondoren, Antioko IV.a Epifanes izenarekin tronuratu zen.

Izan zuen seme bakarra, Demetrio izan zen.
Objektu abstraktu

**Objektu abstraktua**, materiarik ez duena, baina bere gain ekintzak defini daitezkeena da. Objektu materialengan edo beste izaki mota batengan aplikatutako abstrakzioaren ondorio dira.

Objektu abstraktuak, eurengan ekintzak defini daitezkeen kontzeptu zehatzak dira. Eurengan ekintzaren bat egin nahi den izaki multzo zehatz baten banakako ezaugarrien ezabaketaren ondoren sortzen dira, soilik, multzo osoan elkarrekin diren ezaugarriak utziz.

## Ikus, gainera 
* Abstrakzio

## Kanpo estekak
Itsaspeko mendi

390px|thumb|Munduko itsaspeko mendi handienen kokapena
**Itsaspeko mendia**, ozeanoaren hondotik altxatzen den baina itsasoaren mailatik gora egiten ez duen mendi bat da. Itzalitako sumendiz osatuta daude, modu malkartsuan altxatzen direnak, eta, ohi, itsas ohantzean daude, 1000 eta 4000 metro bitarteko sakoneran. Ozeanografoek, itsaspeko mendiak, erliebe ozeanikotik gutxienez 1000 metro altxatzen diren ezaugarri independente bezala definitzen dituzte. Euren tontorrak, sarri, lurrazaletik ehundaka eta milaka metro beherago daude, eta, beraz, itsaso sakonean aurkitzen direla uste da. Uste denez, 30.000 itsaspeko mendi daude Lurreko itsasoetan, horietatik, oraindik gutxi batzuk baino aztertu ez direlarik. Hauetako gehienak, talde txikietan biltzen dira, urperatutako uhartediak bezala.

## Baliabide naturalak 
Itsaspeko mendiek, oso sakonak ez diren eta itsas bizitzarako egokiagoak diren tokietan altxatzeko joera dute, itsas ohantzearen toki sakonagoetan aurkitzen ez diren habitatak eskainiz itsasoko espezieentzako. Itsaspeko mendiak, elkarren artean isolatuak daudenez, "itsaspeko uharteak" eratzen dituzte, gune biogeografiko berezi bat sortuz. Arroka bolkanikoz eratuta daudenez, substratua, mendia inguratzen duen sedimentuzko ohantzea baino astunagoa da, erliebe ozeanikoan dagoenarekiko fauna ezberdin baten existentzia eragiten duena, eta, honek, ondorio bezala, endemismo maila altu bat dakar. Gainera, itsaspeko mendiak, baleak bezalako animalia migratzaileentzako ezinbesteko geldialdi tokia dira, hemen, elikatu eta harrapariengandik ezkuta baitaitezke.

Beste alde batetik, itsaspeko mendiek inkrustazio metalanitzak dituzte, eta batzuk, kobaltoa eta platinoa bezalako mineraletan aberatsak dira, baliabide hauen giza esplotazioa oso urria den arren.

## Munduko multzorik handienak 
Itsaspeko mendi garrantzitsuenak, euren tamaina eta ugaltzearen arabera, Ozeano Barean daude, nagusiki Hawaiiko kostaldean, Alaskako golkoan, Peru-Txileko fosan eta Koral itsasoan. Beste ozeano batzuetan, itsaspeko mendi multzoak daude Eskoziako kostaldean, Brasilgo erdialdeko kostaldean, Azoreetan, Kanarietan eta Ozeano Atlantikoaren hegoaldean.

## Ikus, gainera 
* Guiot
* Ozeano dortsal
* Itsaspeko sumendia

## Kanpo estekak
C. Aubrey Smith

**Sir Charles Aubrey Smith** (1863ko uztailaren 21a, Londres – 1948ko abenduaren 20a, Beverly Hills), zineman **C. Aubrey Smith** izen laburduraz ezagunagoa, aktore ingelesa izan zen. Antzezle lanetan nabarmentzeaz gainera, cricket kirolean ere gailendu zen. 1895ean hasi zen antzerkian lanean, Londresko agertokietan. Sasoi hartan Anthony Hopek sortutako *Zendako presoa* eleberrian oinarritutako antzerkirako egokitzapenean aritu zen bikain. Gerora, 1937an, eleberri horren zinemarako bertsioaren filmazioan ere hartuko zuen parte. Hollywoodera ailegatutakoan film askotan aritu zen, gehienetan armadako ofizialarena edo *gentleman*en karakterizazioak osatuz, Ingalaterratik etorritako beste zenbait aktorek egin zuten legez, Ronald Colmanek, Patric Knowlesek edota David Nivenek kasurako. Pneumoniak jota hil zen 1948an.

## Filmografia hautatua 
* *The Rejected Woman* (1924)
* *The Bachelor Father* (1931)
* *Just a Gigolo* (1931)
* *Surrender* (1931)
* *Polly of the Circus* (1932)
* *Tarzan the Ape Man* (1932)
* *No More Orchids* (1932)
* *The Barbarian* (1933)
* *Adorable* (1933)
* *Morning Glory* (1933)
* *Bombshell* (1933)
* *Queen Christina (1933)
* *The House of Rothschild* (1934)
* *Gambling Lady* (1934)
* *Bulldog Drummond Strikes Back* (1934)
* *The Scarlet Empress* (1934)
* *Caravan* (1934)
* *Cleopatra* (1934)
* *Clive of India* (1935)
* *The Lives of a Bengal Lancer* (1935)
* *The Gilded Lily* (1935)
* *China Seas* (1935) ... Mr. Dawson
* *The Crusades* (1935)
* *The Tunnel* (1935)
* *Little Lord Fauntleroy* (1936)
* *Romeo and Juliet* (1936)
* *The Garden of Allah* (1936)
* *Lloyd's of London* (1936)
* *Wee Willie Winkie* (1937)
* *The Prisoner of Zenda* (1937)
* *The Hurricane* (1937)
* *Thoroughbreds Don't Cry* (1937)
* *Four Men and a Prayer* (1938)
* *Kidnapped* (1938)
* *Five Came Back* (1939)
* *Eternally Yours* (1939)
* *Another Thin Man* (1939)
* *The Four Feathers* (1939)
* *Rebecca* (1940)
* *Beyond Tomorrow* (1940)
* *Waterloo Bridge* (1940)
* *Dr. Jekyll and Mr. Hyde* (1941)
* *Forever and a Day* (1943)
* *Madame Curie* (1943)
* *The White Cliffs of Dover* (1944)
* *And Then There Were None* (1945)
* *Cluny Brown* (1946)
* *Unconquered* (1947)
* *An Ideal Husband* (1947)
* *Little Women'' (1949)
Lagin-espazio

Probabilitate teorian, **lagin espazioa** edo **lagin espazio unibertsala** zorizko saiakuntza batek dituen emaitza elemental guztien multzoa da. Ω, *S* edo *U* hizkiez izendatu ohi da. Adibidez, seiko edo dado bat botatzen bada, lagin espazio hauek ezar daitezke:
:\Omega:\{1,2,3,4,5,6\}
:\Omega:\{bakoitia,bikoitia\}

## Kanpo estekak