Greziera

**Greziera** edo **greko**a Grezian hitz egiten den hizkuntza da. Herrialde horretaz gain, Zipren ere nagusi da, eta, beste hainbat herrialdetan, gutxiengo aipagarriak daude: Italiako grikozko nahiz grekokalabrerazko hiztunak, Albaniakoak, eta abar.

Hizkuntza indoeuroparra da, familia hartako adar heleniar berezia osatzen duena. Grezia, Zipre, Italia (Calabria eta Salento), Albaniako hegoaldea eta Balkanetako Kaukasoko, Itsaso Beltzeko kostaldeko, Asia Txikiko eta Ekialdeko Mediterraneoko beste eskualde batzuetan hitz egiten da. Dokumentatuta, indoeuropar hizkuntzaren historiarik luzeena du, gutxienez, 3.400 urteko idatzizko erregistroak baititu 

Haren idazkera sistema alfabeto grekoa da, gutxi gorabehera, 2.800 urte dituena: lehenago, B lineala eta Zipreko silabarioa gisako idazkera-sistemetan erregistratzen zen. Alfabetoa feniziar idazkeratik sortu zen, eta, aldi berean, latindar, ziriliko, kopto, gotiko eta beste idazkera askoren oinarri izan zen.

Grezierak oso leku garrantzitsua du mendebaldeko munduaren historian. Homeroren epopeietatik hasita, Antzinako Greziako literaturak garrantzi iraunkorreko obra ugari biltzen ditu Europako kanonean. Zientziaren eta filosofiaren oinarrizko testuetako asko, jatorriz, grezieraz idatzi ziren. Kristau Bibliaren Itun Berria ere, jatorriz, grezieraz idatzi zen. Erromatar munduko latinezko testu eta tradizioekin batera, Greziako testuek eta antzinateko greziar gizarteek osatzen dute Klasikoen diziplinaren ikasgaiak.

Antzinaroan, greziera zen, alde handiz, Mediterraneo aldean gehien hitz egiten zen *lingua franca*. Azkenean, Bizantziar Inperioko hizkuntza ofizial bihurtu zen, eta Erdi Aroko greziera bihurtu zen. Forma modernoan, Greziako eta Zipreko hizkuntza ofiziala da, eta Europar Batasuneko 24 hizkuntza ofizialetako bat. Gaur egun, gutxienez, 13,5&nbsp;milioi pertsonak hitz egiten dute Grezian, Zipren, Italian, Albanian, Turkian eta Greziako diasporako beste herrialde askotan.

Haren sustraiak aspalditik oso erabiliak dira hitz berriak sortzeko, baita beste hizkuntza batzuetan ere; greziera eta latina nazioarteko hiztegi zientifikoaren iturri nagusiak dira.

[thumb|upright=0.8|[Homero, egilearen irudikapen idealizatua.]]

## Historia 
Greziera Balkanetan mintzo da K.a. bigarren milurtekotik. Aztarnarik antzinakoena Kretako «Gurdiaren Taulen Gela»n aurkitu zuten. K.a. XV. mendekoa izanda, greziera lekukotasunik zaharrenetakoak dituzten munduko hizkuntzetako bat dugu. Antzinatasun hori, indoeuropar hizkuntzen artean, Vedaken sanskritoak bakarrik berdin dezake.

Alfabeto grekoa, berriz, ez da hain zaharra, eta feniziar alfabetotik eratorria da. Hizkuntzalarien aburuz, greziera bost arotan bana daiteke:
* **Greziera mikenikoa**: Zibilizazio mikenikoaren hizkuntza da. Aztarnarik zaharrenetakoa da.
* **Greziera klasikoa** (halaber, antzinako greziera deitua): haren dialektoak Antzinako Grezian erabili ziren. Erromatar Inperioan hedatua oso, Mendebaldeko Europan Erdi Aroan galdu zen, baina otomanak Konstantinopolis hartu zutenean, greziarren atzerriratzeak berriro hedatu zuen.
* **Greziera helenista** (*koinē* edo greziera komuna izenez ere aguna): atikoa greziar dialektoekin batu zenean, halako *lingua franca* sortu zen Mediterraneoan. Nahiz eta gero latinak garaitu, zeharo erabilia zen: adibidez, kristautasunaren hasieran, apostoluek *koinē*a erabiltzen zuten beren hitzaldietan.
* **Erdi Aroko greziera**: Bizantziar Inperioan erabili zenez, Bizantziar greziera izenaz ere ezaguna zen.
* **Aro berriko greziera**: Bizantziar grezieratik bilakatua da.

Erdi Aroko grezieratik aurrera, bi hizkeratan banatu da hizkuntza: *dhimotikí* (δημοτική), herri hizkera, eta *katharévusa* (καθαρεύουσα), klasikoen erara itxuratutako hizkera jasoa, testu literario, juridiko, administratibo eta zientifikoetan erabilia XIX. eta XX. mendeetan. Diglosia arazo hori 1976ko 306 Legeak irtenbideratu zuen, *dhimotikí*a ofizial bihurtu zuenean. Bi hizkerek greziera batua (κοινή νεοελληνική edo Aro Berriko greziera amankomuna) sortu dute.

Batzuek diote Aro berriko grezierazko hiztun jasoak antzinako testuak uler ditzakeela; dena den, arrazoia, ziur aski, kultura da, eta ez hizkuntzen arteko antzekotasuna. Hala ere, *koinē*a erraza da oso egungo hiztunentzat.

Euskarak, Europako beste hizkuntzek bezala, hitz asko hartu dizkio, normalean zeharka, hau da, frantsesaren edo gaztelaniaren bitartez: *astronomia*, *demokrazia*, *filosofia*, *foka*, eta abar. Gainera, oraindik, greziar hitz eta morfemak erabiltzen dira hitz berriak sortzeko: *antropologia*, *auto*mobila, *fotografia*, *hiper*merkatu, *hidro*masaje, *dinosauro*, (*elektro*)*entzefalograma*, *aromaterapia*, *biomekanika*... eta, latinezko hitzekin batera, egungo hiztegi zientifiko eta teknikoaren erroak dira.

### Diglosia
Aro modernoan, greziera diglosia egoera batean sartu zen: herri-hizkuntzen eta forma arkaikoen idazkera elkarbizitzan. Grezieraren auzitzat ezagutu zen greziera modernoaren bi barietate lehiakideen arteko polarizazioa izan zen: *dhimotiki* (greziera modernoaren herri-hizkuntza), eta *katharevousa* (arautua, garbitua),  XIX. mendearen hasieran garatu zen *dhimotiki* eta antzinako grezieraren arteko konpromisoa, Greziako estatu sortu berrian helburu literario eta ofizialetarako erabiltzeko. 1976an, *dhimotiki*a, *katharevousa*ren ezaugarriak sartu ondoren, Greziako hizkuntza ofizial aitortu zuten, eta horrela sortu zen greziera moderno estandarra, gaur egun helburu ofizial guztietarako eta hezkuntzarako erabiltzen dena.

### Batasun historikoa
thumb|left|upright=1.1|Greziera modernoaren dialekto nagusien banaketa
Grezieraren etapen arteko batasun historikoa eta etengabeko nortasuna azpimarratu ohi dira. Beste hizkuntzetan ikusten direnen pareko aldaketa morfologiko eta fonologikoak izan baditu ere, antzinate klasikotik ez da eten bere tradizio kultural, literario eta ortografikoa hizkuntza berri bat sortzen ari dela esateko adina. Egungo hiztunek, oraindik ere, antzinako grezierazko literatura-lanak beren hizkuntzaz egindakotzat hartzen dituzte, eta ez atzerriko hizkuntza baten zatitzat Sarritan esaten da aldaketa historikoak txikiak izan direla beste hizkuntza batzuekin alderatuta. Estimazio batek dio greziera homerikoa, ziurrenik, demotikotik hurbilago dagoela gaur egungo ahozko ingelesa XII. mendeko ingeles ertainetik baino.

## Hedadura geografikoa
[thumb|Grezieraren banaketa geografikoa [Errusiako Inperioa|Errusiar Inperioan (1897ko zentsua)]]

Gaur egun, gutxienez, 13 milioi lagunek hitz egiten dute greziera, batez ere Grezian, Zipren eta Greziako eta Albaniako mugatik gertu (Albanian) dagoen greziera hiztunen gutxiengo handi batekin batera. Albaniako biztanleriaren ehuneko esanguratsu batek greziera ezagutzen du, hein batean, Greziara 1980ko eta 1990eko hamarkadetan albaniarren immigrazio-olatuak eta herrialdeko greziar komunitatea dela eta. Grezia-Turkia gerra eta 1923ko ondoriozko biztanle-trukearen aurretik, greziera hiztunen populazio oso handia zegoen Turkian, nahiz gaur egun oso gutxi geratzen diren

### Estatus ofiziala
Greziera, bere forma modernoan, Greziako hizkuntza ofiziala da: hor, ia biztanleria osoak hitz egiten du. Halaber, hizkuntza ofiziala da Zipren (teorian, turkierarekin batera) eta Akrotiri eta Dhekelian Britainia Handiko itsasoz haraindiko lurraldea (ingelesarekin batera). Grezia eta Zipre Europar Batasuneko kide direnez, greziera erakundearen 24 hizkuntza ofizialetako bat da. Greziera hizkuntza gutxitutzat aitortzen da Albanian, eta modu koofizialean erabiltzen da bertako zenbait udalerritan, Gjirokastër eta Saranda barrutietan. Italiako Apulia eta Calabria eskualdeetan ere hizkuntza gutxitu ofiziala da. Eskualdeetako edo Hizkuntza Gutxituen Europako Gutunaren esparruan, greziera, ofizialki, babesten eta sustatzen da eskualdeko eta hizkuntza gutxitu gisa: Armenian, Hungarian, Errumanian eta Ukrainan. Turkian, hizkuntza gutxitutzat aitortzen da, eta babestuta dago 1923ko Lausanako Hitzarmenaz.

## Maileguak beste hizkuntza batzuetan
Grezierazko hitzak beste hizkuntza batzuetan mailegatu dira, euskara barne: *matematika*, *fisika*, *astronomia*, *demokrazia*, *filosofia*, *atletismo*, *erretorika*, *bataio*, *Ebanjelio*, etab. Gainera, grezierazko hitz eta elementuak oraindik ere emankorrak dira hitz berriak egiteko oinarri gisa: *antropologia*, *telefono*, *isomero*, *biomekanika*, *zinematografia*... Latinezko hitzekin batera, nazioarteko hiztegi zientifiko eta teknikoaren oinarria osatzen dute.

## Sailkapena 
Greziera indoeuropar hizkuntza familiaren adarretako bat da. Hurbilen zituen antzinako hizkuntzak antzinako mazedoniera (agian grezierazko dialektoa zena) eta frigiera ziren, baina hori ez dago dokumentatuta. Egun, hurbilen dituen hizkuntzak armeniera eta indoirandar hizkuntzak dira.

## Idazkera 
Greziera alfabeto grekoaz idazten da K.a. IX. mendetik. Greziera klasikoan, latin klasikoan bezala, letra larriak baino ez zeuden. Letra xeheak Erdi Aroko eskribek sortu zituzten arinago idazteko. Egun erabiltzen den alfabetoa joniera berankorrarena bera da, K.a. 403an sortua, atiko klasikoa idazteko.

Aro berriko alfabeto grekoak 24 letra ditu, bakoitza letra larriko eta letra xeheko formetan. Sigmak beste xehezko forma du (ς), hitzaren bukaeran erabiltzeko.

Gainera, alfabeto grekoak zenbait ikur diakritiko ditu: hiru ahoskera, arnasa hartzeko markak eta dieresia. Ikur horiek guztiek aro helenistan zehar sortu ziren, baina, egun, alde batera utzi dira. 1982tik aurrera, sistema monotonikoa izenekoa erabiltzen da, hau da, dieresia baino erabiltzen ez duena: antzinako sistema edo politonikoa greziera klasikoa idazteko erabiltzen da.

## Aro berriko grezieraren adibideak 
* Greziar (gizon): Έλληνας [].
* Greziar (emakume): Ελληνίδα [].
* Greziera: Ελληνικά [].
* Egun on: καλημέρα [].
* Arratsalde on: καλησπέρα [].
* Gabon: καληνύχτα [].
* Agur: χαίρετε [] (formala); αντίο [] (erdiformala); γεια σου [] edo γεια σας [] (informala).
* Mesedez: παρακαλώ [].
* Barkatu: συγγνώμη [].
* Eskerrik asko: ευχαριστώ [].
* Hau: αυτό [], (ε)κείνο [].
* Hori: αυτό [], (ε)τούτο [].
* Bai: ναι [].
* Ez: όχι [].
* Bejondeizula!: εις υγείαν! [] (hitzez hitz, "osasunerako") edo arruntean: γεια μας! [] (hitzez hitz, "Gure osasuna").
* Zukua: χυμός [].
* Ura: νερό [].
* Ardoa: κρασί [].

## Ikus, gainera 
* Antzinako greziera
* Grezierazko literatura.
* Grikoa (edo Italiako greziera).

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Irakurketa gehigarriak
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak