Deinonychus

***Deinonychus*** (grezieraz *δεινός*, "ikaragarri""*,* eta *ὄνυχος*, *ὄνυξ* hitzaren genitiboa, "atzapar") Dromaeosauridae familiako dinosauro haragijale generoa izan zen. Espezie bakarra ezagutzen da, *Deinonychus antirrhopus*. 3,4 metroko luzera zuen eta Kretazeoan bizi izan zen, orain dela 115-108 milioi urte inguru, Aptiar erdialdetik Albiarraren hasierara. Ameriketako Estatu Batuetako Montana, Wyoming eta Oklahoma estatuetan aurkitu dira fosilak, Cloverly Formazioa eta Antler Formazioan. Marylanden hainbat hagin aurkitu dira, baliteke horiek ere *Deinonychus*enak izatea.

John Ostrom paleontologoak 1960ko hamarkadan egin zuen ikerketak dinosauroak ulertzeko modua guztiz aldatu zuen, ikerketaren bizi-berritzea ekarriz eta dinosauroak odol-hotz edo odol-berokoak ziren eztabaida piztu zen. Horren aurretik zegoen jarrera zera zen; dinosauroak narrasti erraldoi eta geldoak zirela. Baina Ostromek ondo ikusi zuen *Deinonichus*en gorputza txikiagoa, finagoa, lirainagoa eta horizontala zela, eta batez ere aldaka eta bizkarraren egitura ezberdinak zirela. Haren ustetan, horrek harrapari oso aktibo baten aurrean geundela zekarren.

*Atzapar ikaragarria* izena bere atzaparrak zuen tamaina handiari zor zaio, atzeko hanketako bigarren behatzari, zehazki. YPM 5205 fosilak bereziki kurbaturiko ungularra du. Bizi zirenean, hezurraren gainean zuten egiturak are luzeagoa egiten zuen atzaparra. Ostromek egindako ikerketaren arabera, 120 milimetroko luzera zuen atzaparrak.

Bi formazio geologikoetan *Deinonychus*a oso lotuta agertu da *Tenontosaurus*arekin. Baliteke lehenengoa bigarrenaren ehiztaria izatea, edo espezie horren sarraskijalea izatea.

## Deskribapena 
[ezkerrera|thumb|Tamainaren alderaketa [gizaki batekin]]
Ezagutzen den *Deinonychus*ik handiena oinarri hartuta 3,4 metro neur zitzaketen luzeran, burezurrak 410 mm-ko tamaina izan zezakeen eta aldakaren altuera 0,87 metrokoa zen. Egindako kalkuluek diote 73 kilogramo inguruko pisua zutela. Burezurrean baraila boteretsuak zituzten, 60 bat hagin zorrotzekin. Buruaren forma *Allosaurus*en antzekoa zen Ostromen arabera. Geroago egindako hiru-dimentsiozko ikerketekin ikusi denez buruaren forma ez zen horrelakoa, baizik eta ikusmen estereoskopikoa ematen zuen bat, mutur estuago batekin. *Velociraptor* batekin alderatuta, ordea, pixka bat sendoagoa zen, *Dromaeosaurus* baten antzekoa, eta ez zituen sudurzuloen inguruko sarguneak. Bai buru-hezurrean zein beheko barailan finestrak zituen hezurraren pisua txikiagotuz. *Deinonychus*en leiho antorbitala, begi eta sudurzuloen artean zegoen irekidura, handia zen.

Orain arte aurkitutako fosilen artean ez da lumarik aurkitu. Hala ere, Dromeosauridae familian lumadunak ziren ebidentziak daude. *Microraptor* generoa geologikoki eta filogenetikoki zaharragoa da *Deinonychus* baino eta familia berekoa da. *Microraptor*en hainbat fosiletan gaur egungo hegaztiek beso, hanka eta isatsean dituzten lumen antzeko egiturak aurkitu dira.

## Sailkapena 
thumb|250px|*Deinonychus* baten eredua, lumekin
*Deinonychus* Dromaeosauridaeren barruan hobekien ezagutzen diren dinosauroetako bat da. *Velociraptor*en ahaide gertukoa da, Asiako Goi-Kretazeoko arroka formazio gazteagoetan aurkitu dena. Sortzen duten kladoaren izena Velociraptorinae da. Izena Rinchen Barsboldek jarri zion 1983an, baina hasiera batean *Velociraptor* ez zegoen barruan. Gero Phil Curriek beste dromaeosaurido gehienak sartu ziten. Goi Kretazeoko Mongoliako *Tsaagan* Troodontidaerekin batera dromaeosauridoek Deinonychosauria kladoa sortzen dute eta hori hegaztien klado ahizpa izan liteke. Filogenetikoki, Deinonychosauria da; beraz, dinosauro ez-hegaztien artean, gaur egungo hegaztien ahaiderik gertukoena da.

## Aurkikuntza eta izena ematea 
*Deinonychus*en arrasto fosilak Cloverly Formazioan aurkitu dira Montana eta Wyomingen Cloverly Formazioa Aptiarraren bukaeran eta Albiarraren hasieran kokatzen da, orain dela 115 milioi urtetik orain dela 108 milioi urtera. Horietaz gain, haginak aurkitu dira Arundel Formazioan (Aptiar erdialdekoa), Potomac Formazioaren barruan, Atlantikoko Kostaldeko Lautadan, Maryland. Hagin hauek genero honetakoak direla uste da.

Lehenengo fosilak 1931n induskatu ziren Montanako hegoaldean, Bridger herritik gertu. Barnum Brown paleontologoak *Tenontosaurus* ornitopodoaren arrastoak aurkitu nahi zituen eskualdean, baina American Museum of Natural Historyra bidali zuen mezuan azaldu zuenez haragijale txiki baten arrastoak aurkitu zituen *Tenontosaurus*aren hezurdura batetik gertu, "baina kareharrian sartua eta zaila prestatzen". Hasiera batean "Daptosaurus" izena eman zion eta lanari ekin zion fosila atondu eta erakusketa batean jarri ahal izateko, baina inoiz ez zuen lan hori bukatu. Brownek Cloverly Formaziotik beste hezurdura bat ere ekarri zuen, teropodo txiki batena, baina hagin oso handiak zituena. "Megadontosaurus" izena jarri zion modu informal batean. John Ostromek hamarkada batzuk geroago fosil horiei erreparatuz haginak *Deinonychus*arenak zirela ohartu zen, baina hezurrak beste animalia batenak zirela. Bigarren dinosauro horri *Microvenator* izena jarri zion*. Urte horretan bertan, *Deinonychus*en beste ale bat aurkitu zen Montanan, Farish Jenkinsek abiatutako Harvard Unibertsitateko espedizio batean. Aurkikuntza honetan beste elementu garrantzitsu batzuk gehitu ziren puzzlera: femurrak, pubisa, sakroa, ilia hobe bat eta hainbat metatartso. Ostromek espezimen hau deskribatu zuen eta bere alearen deskribapena hobetu zuen. Orain oso pubis luzea zuen eta Ostromek lehenengo ideia eman zuen: pubis hori atzerantz jar zitekeen, hegaztiek dutenaren antzera.

*Deinonychus*en bi hezurdurarik osoenak American Museum of Natural Historyn eta Harvard Unibertsitateko Museum of Comparative Zoologyan daude. Bi hezurdura horietan bularrezurra, kanpoko saihetsak, furkula eta gastralia falta dira.

Ostromen lan guztiaren ostean ere hainbat hezur oraindik atera gabe geratzen ziren kareharrien barruan Amerikako Museoan. Batez ere hezur isolatuak eta hezur zatitxoak ziren, hasierako matrizea barne. Gerald Grellet-Tinner eta Peter Makovickyk ikertzaileek 2000. urtean lana egin zuten arrasto horien gainean. Hasiera batean tendoi osifikatuak ziruditen egitura batzuk, Ostromen ustez isatsa mugitzeko balio zutenak gastraliuma ziren benetan. Oraindik garrantzitsuago, hasierako *Deinonychus*aren inguruan hainbat arrautzen arrastroak aurkitu ziren.

Horren ondoren Grellet-Tinner eta Makovickyk ikerketa handiagoa egin zuten arrautzen inguruan eta euren ondorioa zera izan zen: ziurrenik *Deinonychus*arenak berarenak zirela, eta hura izan zen ezagutu zen lehenengo dromeosaurido baten arrautza. Gregory Ericksonek eginiko beste ikerketa batean ikusi zuten ale fosil horrek hamahiru edo hamalau urte zituela hil zenean eta bere hazkuntza jada geldirik zegoela. Ikertu diren beste teropodoak ez bezala, hil zenean jada ez zen hazten.

### Inplikazioak 
[thumb|ezkerrera|Besoak antza handia zuen *[Archaeopteryx*arekin eta horregatik John Ostromek dinosauro eta hegaztien arteko loturaren ideia berpiztu zuen]]
1969an Ostromek egin zuen *Deinonychus*en deskribapena XX. mendearen bigarren erdialdean egin zen paleontologiako aurkikuntzarik garrantzitsuena dela esaten da. Dinosauro horren aurkikuntzak dinosauroekiko zegoen pentsamendu zientifiko eta herritarraren aldaketa ekarri zuen, dinosauro aktiboa, txikia eta arina baitzen. Hortik aurrera, dinosauro batzuk odol-berokoak izan zitezkeelako eztabaida piztu zen. Horrek dinosauroen berpizkundea eragin zuen. Urteak pasa ziren eta Ostromek *Deinonychus* eta hegaztien artean hainbat antzekotasun zeudela aurkitu zuenez, bere teoria proposatu zuen: hegaztiak dinosauroen ondorengoak zirela, alegia. 40 urte geroago ideia hori nahiko onartua da.

Anatomia gaur egungo hainbat hegaztirenareen oso antzekoa denez, eta beste dromaeosaurido batzuen oso ahaide gertukoa denez gero, *Deinonychus*ek lumak zituela uste dute hainbat paleontologok. Beste dromaeosaurido batzuek gaur egungo hegaztien antzeko lumak zituztela nahiko argia da, baita *Velociraptor* eta *Microraptor*engan ere, nahiz eta *Deinonychus* batentzat ebidentzia zuzenik aurkitu ez den. Phil Senter paleontologoak, adibidez, mugimendua ikertu du eta aurreko hanketan mugimendua hobetzeko lumak izan zitzaketela proposatu du.

## Paleobiologia eta paleoekologia 
Ikerketa geologikoek adierazten dutenez, *Deinonychus* uholde-lautadatan bizi zen, leku paduratsuetan. Marylanden aurkitu diren haginak *Deinonychus*enak baldin badira, orduan *Astrodon* eta *Priconodon* ere berarekin bizi ziren. Cloverly Formazioaren oinarria orain dela 115 ± 10&nbsp;Ma sortu zen eta gaina orain dela 108.5 ± 0.2&nbsp;Ma. 2001ean eginiko ikerketa batean 43 esku eta 52 hanka hezur ikertu ziren presioarekin sorturiko hausturak aurkitzeko, baina bat ere ez zen aurkitu.

### Bizitza harrapakaria 
#### Haginen indarra 
thumb|ezkerrera|Buruhezur baten moldea
Haginkadaren indarraren kalkulua lehen aldiz 2005ean egin zen, berregindako barailako giharren gainean. Ikerketa horrek adierazi zuenez, *Deinonychus*ak gaur egungo *Alligator mississippiensis*en haginkadaren %&nbsp;15 izan liteke. Paul Gignacek 2010ean eginiko ikerketa batean ere saiatu zen indar hori neurtzen, batez ere aurkitu berria zen *Deinonychus* batek *Tenontosaurus* baten hezurren gainean egindako marketan oinarriturik. Marka horiek ale handi batenak ziren, eta *Deinonychus*ek hezurretan zehar egin zezakeenaren lehenengo froga eman zuen. Hagin marka horiek erabilita, Gignacek ondorioztatu zuen indarra aurreko ikerketan baino handiagoa zela. Haren ikerketaren arabera, 4.100 eta 8.200 Newtonekoa bide zen, hienarena baino handiagoa eta tamaina horretako krokodilo baten antzekoa.

Alabe4, Gignac eta bere kideek ikusi zuten, hala ere, *Deinonychus*en hagin markak askoz arraroagoak direla *Tyrannosaurus*enak baino, adibidez. Ziurrenik, normalean *Deinonychus*ek ez zukeen hezurren barneko haragia jango. Ziurrenik euren hagin indarra ehizatzerakoan edo defentsarako landuko zuten, baina ez jateko garaian.

#### Gorputz-adarren funtzioa 
thumb|upright|Hanketako hezurren moldea.
Ziurrenik *Deinonychus*en atalik nabarmenena atzapar luze eta kurbatua da, baina oso aldakorra da ale ezberdinengan. Ostromek 1969an deskribatu zuen espezimen tipoak oso atzapar kurbatua zuen, baina 1976an aurkitutako espezimen berri batean zegoen kurbatura askoz txikiagoa zen, beste hatzek zuten kurbaturaren antzekoa. Ostromek proposatu zuen alde hori indibiduala, sexuala edo adinaren araberakoa izan zitekeela, baina inongo ziurtasunik ez zuela gehitu zuen.

Froga anatomiko eta aurkitutako ibilbideen arrasto fosilek erakusten dute aztala edo orpoa gorantz eramaten zutela oinez zebiltzan, bitartean atzaparrek lurrarekin kontakturik ez izateko.

Ostromek proposatu zuen *Deinonychus*ek bere atzaparra bortizki mugi zezakeela bere harrapakina moztu eta hiltzeko. Beste ikerketa batzuek proposatu dute atzapar horiek ez zirela erabiltzen haragia mozteko, biktimari labankadak sartzeko baizik. Manning eta beste batzuek 2005ean eginiko ikerketa batean, *Deinonychus* eta *Velociraptor*en erreplika errobotiko zehatzak egin zituzten eta tresna hidraulikoak erabili zituzten txerri baten gorpua kolpatzeko. Froga horietan ikusi zuten hatzaparrek ez zutela gaitasunik haragia ebakitzeko, baina bai zulatzeko. Autoreek proposatu zuten atzapar horiek askoz eraginkorragoak zirela eskalada egiteko eta harrapakinari atxikitzeko, bera hiltzeko baino.

Ostromek *Deinonychus* ostruka eta kasuarioekin alderatu zuen. Nabaritu zuen bi hegazti espezie hauek min handia egin dezaketela euren oineko bigarren hatzean duten atzaparrarekin. Ostromek Gilliard aipatu zuen, atzapar horrek gizaki bat hautsi eta zati zezakeela esanez. Kofronen (1999 eta 2003) 241 kasuario eraso dokumentatu ikertu zituen eta aurkitu zuen gizaki bat eta bi txakur hil zirela, baina ez zegoela frogarik kasuario batek animalia bat zati zezakeenik. Animalia horiek atzaparra erabiltzen dute beren burua defendatzeko, balizko erasotzaileengandik babesteko eta jarrera agonistikoetan.

Kenneth Carpenterrek 2002an eginiko ikerketa biomekanikoek baieztatu zuten aurreko besoen erabilera ohikoena ehizarako garaian heltzea izan zitekeela, luzeak baitziren eta beste teropodo batzuenak baino urrunago hel baitzitezkeen. Korakoide luze eta handiak gihar handi eta boteretsuak zeudela esan nahi du, interpretazio hori sendotuz. Carpenterrek ikerketa biomekanikoek proposatzen du *Deinonychus*ek ezin zituela bere besoak gorputzaren aurka tolestu hegazti batek egiten duen moduan, 1985an Jacques Gauthierrek egiten zuen proposamenean esan zen bezala eta 1988an, Gregory S. Paulek.

### Arrautzak 
thumb|300px|eskuinera|Errute posizioaren inpresio artistikoa
*Deinonychus*ekin elkarturik egon daitezkeen 2.000 arrautza aurkitu zirenetik beste teropodo batzuen arrautzekin alderatzeko aukera egon zen, bai egitura, errute eta birsortzeren aldetik. 2006an Grellet-Tinner eta Makovickyk egin zuten aleen ikerketan aztertu zuten ea dromaeosauridoak arrautzak erruten aritu zitezkeen, edo arrautzak hor ote zeuden, *Deinonychus*ekin batera, zori hutsez. Lehen ideia baztertu zuten, aurkitu ziren arrastoak justu hainbat saihets klaberekin kontaktuan zeudelako; hau da, ezin zirela izan euren urdaileko edukiak. Gainera, fosilak erakusten zituen apurketa patroiek adierazten zuten ez zela hautsi fosilizatze prozesuaren aurretik. Arrautza zoriz hor asoziaturik geratu zela ere ez zen aukeren artean agertzen; arrautzen inguruan zeuden arrautzak ez zeuden desartikulaturik ez apurturik, eta bizitzan zehar izan zitzaketen posizioak mantentzen zituzten gutxi gorabehera, hau da, arrautzak aurkitu ziren hezurren ingurua ez zela gehiegi aldatu preserbazioaren aurretik. Gainera hezur hauek gastraliak ziren, eta horiek oso gutxitan aurkitzen dira artikulaturik. Grellet-Tinner eta Makovickyren arabera, beraz, datu guztiek adierazten dute arrautzak apurtu gabe zeudela *Deinonychus*aren azpian hau lurperaturik geratu zenean. Ziurrenik Troodontidae eta Oviraptoridaetan ematen zen antzeko portaerak zituzketen, edo bestela baliteke ere arrautza obiduktoan egotea animalia hil zenean.

*Deinonychus*en arrautzen mikroegiturari eginiko ikerketak argi uzten du teropodo baten arrautzak direla, talde honetako beste arrautza ondo ezagun batzuekin aldekotasunak erakusten dituztelako, eta ornitiskio eta sauropodoen arrautzekin ezberdintasun nabariak dituztelako. Beste maniraptora teropodoen alderatuta, *Deinonychus*en arrautza Oviraptoridae eta Troodontidaeren antzekoak dira, nahiz eta azken hauek oso antzekoak diren *Deinonychus*en ahaideak diren Dromaeosauridaerekin alderatuz. Arrautzen tamaina ezin izan zen kalkulatu, nahiko apurturik agertzen zirelako, baina Grellet-Tinner eta Makovikyk euren tamaina 7 cm-koa izango zela zenbatetsi zuten, hodi pelbikoaren diametroa aztertuz. Tamaina hori *Citipati*ren 7,2 zentimetroak baino txikiagoa da. *Citipati* eta *Deinonychus* antzekoak dira gorputzaren tamainari dagokionez. Gainera, *Citipati* eta *Deinonychus*en arrautzen lodiera ia bera da, eta lodiera eta arrautzaren bolumena normalki harreman zuzena dutenez gero, bi animalien arrautzak tamaina berekoak bide zirela baieztatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dromaeosauridae Palaeos.com webgunean (azalpen teknikoak)
* Dromaeosauridae *Thescelosaurus'' orrialdean

__FORCETOC__