open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lactarius quieticolor

***Lactarius quieticolor*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Kalitate oneko haragia, zapore bikainekoa; irabiatze neurrigabeak egiten dira arrasteluekin, helburu komertzialekin. *Dapete* ataleko *Lactarius* guztiak esnegorri gisa biltzen dira, baina aztertzera joaten bazara hauen arteko desberdintasunak nabariak dira. Zorionez, guztiak jangarriak dira.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, Hasieran ertza biribildua, oso erregularra, ondoren lau-ganbila eta deprimitua erdian, ertza inkurbatua mantenduz, amaieran infundibuliformea ertz izurtuarekin edo lobulatuarekin. Eguraldi hezearekin azal likatsu samarra; egoera normalean lehorra eta opakua, orduan nabaria da pruina zuri  moduko bat, batez ere ale gazteetan; laranja-grisaxka kolorekoa edo marroi-laranja-gorrixka kolorekoa, beti motela, *Lactarius deliciosus* perretxikoaren desberdina.

**Orriak:** Estu, tartekatutako orritxoekin, urkilatuak, zabalak eta meheak, hasieran itsatsi-dekurrenteak, ondoren dekurrenteak, laranja motel kolorekoak, zaurietan berdez zikintzen da.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa edo pixka bat puztua erdian, batere ez edo gutxi eskrobikulatua, lehenbizi kotoizko barrua, gero barnehutsa, kapelaren kolore berekoa edo zertxobait zurbilagoa, kapelan duen pruina zurixka bera izaten du.

**Haragia:** Lodia, trinkoa, hauskorra, horixka, baina laranja kolorekoa bihurtzen du latexaren etorrerak; 15 edo 20 minutu igaro ondoren ardo kolorea hartzen du. Latexa berde bihurtzen da eta zaurietan gardinga kolorea hartzen du. Gordinik akre zaporea du eta fruta usain atsegina.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa lac, lactis, esnetik dator; esneari dagokio. Latex-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina *Lactarius deliciosus* perretxikoak baino kalitate apalagokoa du.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius deliciosus* delakoarekin nahas daiteke, honek tonu biziagoak ditu, laranja kolorekoa. *Lactarius hemicyaneus* espeziearekin ere bai, honek kapelan eremu urdin-beltz bat izaten du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean koniferoetan. Espezie hau oso arrunta da Euskal Herrian, *Lactarius* *deliciosus* baino ugariagoa baita.

### Banaketa eremua 
Europa, Brasil, Argentina, Txile. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vera Lewis

**Vera Lewis** (New York, 1873ko ekainaren 10a-Woodland Hills, Los Angeles, Kalifornia, 1956ko otsailaren 8a) antzerki eta zinema emakume aktore estatubatuarra izan zen. Bere ibilbide nagusia zinema mutuan garatu zuen. 1915 eta 1947 artean 183 filmetan lan egin zuen. Ralph Lewis aktorearekin ezkondu zen.

## Biografia 
New Yorken jaioa, antzerki aktore gisa hasi zen hiri horretan. Zineman bere ibilbidea [[1915] urtean hasi zen 'Hypocrites' filmarekin, [Myrtle Stedman eta Courtenay Foote protagonista zituelarik. 1915etik 1929 63 ekoizpen mututan aritu zen, horien artean klasikoa den *Intolerance* filman (1916). Iturri batzuek diotenez, 1915eko *The Birth of a Nation* filmean ere jardun zuen, baina hori ez da zehatza.

Zinema mutuko beste izar askok ez bezala, Lewisek erraz gainditu zuen zinema soinudunerako trantsizioa, *Wide Open* filmetik hasita, non Patsy Ruth Miller eta Edward Everett Horton ekin zion. Inoiz lehen izartzat hartua ez bazen ere, guztira 58 filmetan parte hartu zuen 1930eko hamarkadan eta beste 60tan 1940koan.

Vera Lewis 1947an erretiratu zen, Woodland Hillsen (Los Angeles, Kalifornia) bizi zela. 1956ko otsailaren 8an hil zen.

## Filmografia aukeratua 
* *Hypocrites* (1915)
* *Intolerance* (1916)
* ''Peg o' My Heart* (1922)
* *Ella Cinders* (1926)
* *Resurrection* (1927)
* *Ramona* (1928)
* *The Iron Mask* (1929)
* *Just Imagine* (1930)
* *Night Nurse*  (1931)
* *King Kong* (1933)
* *Way Down East* (1935)
* *Man on the Flying Trapeze* (1935)
* *Mr. Smith Goes to Washington* (1939)
* *The Roaring Twenties* (1939)
* *The Courageous Dr. Christian* (1940)
* *Million Dollar Baby* (1941)
* *Yankee Doodle Dandy* (1942)
* *The Cat Creeps'' (1946)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Vera Lewis IMDb webgunean.
Grete Stern

**Grete Stern** (Elberfeld, Alemania, 1904ko maiatzaren 9a — Buenos Aires, Argentina, 1999ko abenduaren 24a) alemaniar-argentinar diseinatzailea, argazkilaria eta irakaslea izan zen, Bauhaus eskolako ikaslea.

## Biografia 
1930eko hamarkadan, Ellen Auerbach-ekin (ezkongabetan Ellen Rosenberg) lan egin zuen. Geroxeago, Hitler boterera iritsi zenean, emigratu egin behar izan zuen, judu jatorriarengatik eta ezkerreko ideologiarengatik. Hasieran, Londresera joan zen, eta 1934an estudio bat ireki zuen, baina Horacio Coppola argazkilari argentinarrarekin zuen harremana sendotu ondoren (Bauhausen ikasi zuen argazkilari argentinarrarekin, eta harekin ezkondu zen azkenean), Argentinara joan zen. 1935eko abuztuan iritsi zen herrialde horretara, eta hantxe egin zuten biek beren argazki-legatu gehiena. 1943an banandu zen arren, bere burua argentinartzat hartzen zuen, eta 1958an nazionalitate hori hartu zuen. Emakumearen arazoak argazki eta fotomuntaketaren bidez azaleratu zituen Latinoamerikako lehen argazkilaria izan zen.

Sentsibilitate handikoak dira, halaber, erretratuak, irudi dokumentalak, Buenos Airesi edo Argentinako indigenei buruzko erreportajeak.

## Liburuak 
* *Buenos Aires*, 1953an Peuserrek argitaratua.  (1952tik 1953ra bitartean egindako argazkiak. Horretarako, hiri-paisaiaren eta ohituren 1.500 argazki inguru egin zituen).
* *Aborígenes del Gran Chaco. Fotografías de Grete Stern/Txako Handiaren aborigenak. Grete Stern-en argazkiak,* Antorchas Fundazioak eta CEPPA Fundazioak argitaratua, 2005ean.

## Erakusketak (Hautaketa) 
* 1985: *La photographie du Bauhaus*, Montrealeko Arte Garaikideko Museoa (Kanada)
* 1998: *Arte Madí* (Kolektiboa), Arte Garaikideko Extremadurako eta Iberoamerikako Museoa MEIAC, Badajoz (Espainia)
* 2001: *Sueños*, Presentation House Gallery - PHG, North Vancouver, BC (Kanada)
* 2003: *Arte Abstracto Argentino* (Kolektiboa), Proa Fundazioa, Buenos Aires (Argentina)
* 2005: *Culturas del Gran Chaco* (Individual), Proa Fundazioa, Buenos Aires (Argentina)
* 2011: *Los sueños* 1948 - 1951 (Banakakoa), Buenos Aireseko Latinoamerikako Arte Museoa (Argentina)

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1982an, Konex Saria, Argentinako historiako 5 emakume-argazkilari onenetarikoari emandako Meritu Diploma Saria lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Revista poética Almacén
* Fundación Proa
Eliza Schneider

**Eliza Jane Schneider**, ezagunagoa **Eliza Schneider** izenez (Los Angeles, AEB,1978ko otsailaren 3a) estatubatuar aktorea, ahots-aktorea, antzerkigilea, abeslaria, historialaria eta idazlea da. Hainbat ahots egiten ditu. Comedy Centraleko telesail animatuan entzun daiteke: *South Park*, *Wendy Testaberger*, *Shelly Marsh*, Victoria zuzendaria, alkatea, Cartman andrea Crabtree, Stanen ama eta Kennyren ama, besteak beste.  MTV 3-South-eko show animatuko emakumezko pertsonaia gehienen ahotsak ere egin zituen. 

## Ibilbidea 
Schneiderrek munduan zehar ibili da, 1.000 dialekto grabazio baino gehiago bilduz.  Horietako batzuk bakarkako CD eta Showsetan  erabili ditu. Hainbat pertsonaia irudikatu ditu NBC, *Spy* TVn, eta Mel Gibson-en *Lo que ellas quieren* filmean, bideojokoetan (*Kingdom Hearts*, adibidez) eta Disneyren filmetan (*Buscando a Nemo*). Prentsaren arabera "*Larunbat goizetako erregina*" izan da CBSko bi telesailetako protagonista, Emmy Sarien irabazlea izan zen *Beakmanen mundua* eta Howie Mandelen *The Amazing Live Sea Monkeys*eta, azken horren musika ere idatzi zuen.

Debi Derryberry eta E.G-Dayli-rekin batera idatzi eta ekoiztu zuen umeentzako "*Rusty, Lulu and Magical Izzy*" albuma. Bakarreko *USA 911* izeneko Show-a  California Arts Council's Touring ArtistRoster sarirako izendatu zuten, eta *Road* Tripek, berriz, kritikarien saria jaso zuen jarduera harrigarriarengatik, "*beti* lanean" estatusa gorabehera.

Schneider *Freedom of Speech* izeneko show solista 317,000 miliako bidaiako 34 pertsonaiari buruzko dokumentala da, Estatu Batuetan barna, anbulantzia mozorrotu batean, herrialde horretako kultura definitzeko misio batean. UCLAko munduko arte-ikasle bat eta Kultura Sailean eta Eastman musika-eskolan, Elizak abestu eta biolina jotzen du hainbat bandatan, besteak beste, country Honeyeoden hirukotea, LA *Gefilte Fuck* taldearen punk taldea eta *Electric Skychurch eta Bluegirl* berak idatzitako rock operak  "New Timel 2000"-erako izendatu zuten.

Rol nagusia zuela, dozenaka lanetan aritu da, hala nola,  Antigone (Chicago) eta Agnes of Goden (New York). Gutxienez bi lan zuzendu ditu. Robert Easton dialektologoarekin lankidetzan aritu da dialektoen ikerketa sakona argitaratzen.

## Bideojoko ahotsak 
## Telebista 
## Ahotsak 
Schneiderren ohiko pertsonaien zerrenda partziala da hau:

## Bideojokoak 
## Sariak eta aintzatespenak 
* Bakarreko *USA 911* izeneko Show-a California Arts Council's Touring ArtistRoster sarirako izendatu zuten.
* *Road* Tripek kritikarien saria jaso zuen.
* Idatzitako *Bluegirl* rock operak  "New Timel 2000"-erako izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Biografia bere leku ofizialean: Eliza's Bio 
* Eliza Schneider Eliza Janeren gune ofiziala
* Pictures-en argazkiak
* Eliza Schneider Interneten Movie Database
Esneubelkor

***Esneubelkorra*** (*Lactarius uvidus*) *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria, haragiak zapore akrea duelako.

Sinonimoak: *Agaricus lividorubescens*, *Agaricus livens*, *Agaricus acris var. ß lividorubescens*, *Agaricus acris var. a fuligineus*, *Galorrheus uvidus*, *Agaricus luridus lactescens*, *Lactarius uvidus*, *Agaricus argematus*, *Lactarius livescens*, *Lactarius azonus*, *Lactifluus uvidus*, *Lactarius lividorubescens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, gero lautua, azkenik deprimitua; gris-more kolorekoa, gris-arrosa, gris-lila, batzuetan ia zuria, eremu zirkularrik gabe. Erabat lubrifikatutako azala edo likatsua eguraldi hezean. Ertz mehea, leuna, biribilkatua.

**Orriak:** Estu, zuri-krema kolorekoak edo krema-horixka kolorekoak; ukitzean morez zikintzen dira, onddoaren gainerako gainazaletan bezala.

**Hanka:** 5 eta 12 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 2 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, hasieran betea, baina laster barnehutsa; kapelaren kolore berekoa edo zertxobait zurbilagoa.

**Haragia:** Biguna, zurixka, aireak ukitzean morexka. Latex zuria, aireak ukitzean morea bihurtzen da; hur-pastelaren zapore atsegina du, gero garraztu egiten da, usaingabea.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa lac, lactis, esnetik dator; esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Uvidus* epitetoa latinetik dator, bainatua esan nahi duen "uvidus" hitzetik.  Batez ere habitat honetan ateratzen delako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, zapore akrea du.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius violascens* delakoarekin nahas daiteke, hau handiagoa da, kapela ilunagoa du eta eremu zirkularrak ditu. *Lactarius aspideus* espeziearekin ere bai, honek tindu orokor horixka du, esne oso akrea eta haragia more bizi kolorekoa bihurtzen da berehala. *Lactarius repraesentaneus*-arekin ere bai, honek *Lactarius scrobiculatus* espeziea gogorarazten du, kapelaren ertz iletsuagatik eta oin eskrobikulatuagatik, latexa more bihurtzen da airearekin kontaktuan, eta ez da oso mikatza.

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieran eta udazkenean, pinudi hezeetan eta hotzetan agertzen da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Groenlandia, Islandia, Svalbard, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Lindemann

**David Lindemann** (Hanburgo, Alemania, 1976ko apirilaren 22a) hizkuntzalaria, itzultzailea, ikerlaria eta irakaslea da. Egun, EHUko eta UEUko irakasle dihardu. Bi unibertsitate gradu lortu eta gero, bi lizentziatako tituluez gain, baditu masterrekoa (Hizkuntzalaritza eta Euskal Filologia, EHU) eta doktoretzakoa (Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua programakoa, EHU) ere. Doktore tesia Miren Azkarateren gidaritzapean egin zuen.

EHUn irakasle atxiki dihardu, Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak Sailean, Gasteizko Letren Fakultatean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «David Lindemann», *Zotero.org*.
Lactarius fulvissimus

***Lactarius fulvissimus*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Kozinatzeko kalitate txarra, zapore mikatza.

Sinonimoak: *Lactarius ichoratus*, *Lactarius subsericatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero lau-deprimitua, eremu zirkularrekin edo ez, gorri-laranja kolorekoa edo arre-gorrixka ertz horixkarekin edo argiagoarekin.

**Orriak:** Hasieran argiak, gero krema-haragi kolorekoak, zikindu samarrak.

**Hanka:** Zimurtsua, kapela baino argiagoa.

**Haragia:** *Lactarius quietus* delakoaren usain arin bat du. Zapore ia gozoa edo mikatza, esne zuria eta ugari, zapi batean, mantso-mantso sufre-hori kolore bizia hartzen du.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa lac, lactis, esnetik dator; esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Ichoratus* epitetoa grekotik dator, odolaren zati urtsua, serum, esan nahi duen, "ichor" hitzetik. Latex urtsua duelako

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
Forma tipoa koniferoetan ateratzen da, *Lactarius fulvissimus* delakoarenen esnea ez da kolorez aldatzen, inoiz ez sufre-horia.

## Sasoia eta lekua 
Nahiko ohikoa udazkenean hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Uzbekistan, Iran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albaniar Alderdi Faxista

**Albaniar Alderdi Faxista** (Partia Fashiste e Shqipërisλ, PFSh)  Bigarren Mundu Gerran erakunde faxista aktiboa izan zen, eta Albanian  botere nominala mantendu zuen 1939tik, herrialdea Italiak konkistatu zuenetik, 1943ra arte, Italiak aliatuen aurrean kapitulatu zuen arte. Ondoren, Albania alemaniar okupazioaren pean erori zen, eta PFSh Albania Handiko Guardiak erakundeak ordezkatu zuen. 

## Historia 
### Ezartzea 
1939ko martxoaren 25ean, Benito Mussolini diktadore italiarrak ultimatuma eman zion Albaniako Zog I.a erregeari, Albania italiar protektoratu militar gisa onartzeko. Zogek ez zuen onartu nahi izan. Apirilaren 7an italiarrek herrialdea inbaditu egin zuten eta erregea boteretik kendu zuten. Zogek, orduan, herrialdetik ihes egin zuen. Ondoren, italiarrek Albaniako estatua Italiako Erresumaren menpe berrezarri zuten.

Apirilaren 11n, Galeazzo Cianok, Italiako Kanpo Arazoetako ministroak, albaniar talde bat antolatu zuen bertako alderdi faxista gisa (PFSh). Apirilaren amaieran, Italiako Gobernuak haren sorrera onartu zuen. Apirilaren 23an, Achille Starace alderdi faxistako idazkari italiarra, bi gerraontzi italiar lagun zituela, Albaniara iritsi zen, ekainaren 2an sortua zen PFSh delakoaren berri ofiziala emateko. Hala ere, ekainaren 6ra arte ez zen eratu, eta ez zitzaion zuzendaritza antolatu bat eta kontseilu nagusi bat aurkeztu 1940ko martxora arte.

### Italiako kontrola 
PFSh-k juduak presentzia eragozten zuen legeak aldarrikatu zituen eta hezkuntza bezalako lanbideetatik kanpo utzi zituen. Albanian bizi ziren albaniar eta italiar etnikoez osatua, alderdia Italiako alderdi faxistaren adar bat bezala antolatu zen (italiarra Partito Nazionale Fascista zen, PNF); kideek Mussoliniri leialtasuna zin egin behar zioten. Herrialdeko legezko alderdi politiko bakarra bihurtu zen, bestetik.

### Buruzagiak 
Albaniar Alderdi Faxistaren idazkariak:
* 1939-1941 - Tefik Mborja
* 1941-1943 - Jup Kazazi
* 1943 - Kol ΚMirakaj

Albania Handiko Guardiako idazkariak:
* 1943 - Maliq Bushati
* 1943 - Ekrem Libohova

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atzean zuloa

**Atzean zuloa** 2017tik 2023ra sortutako euskarazko umorezko esketx-sorta da. Hiru damatxok sortu eta Bagerak babestutako ekimena izan zen. Gaztelaniazko Pantomima Full saioan oinarritu ziren formatua sortzeko. Bi aktore nagusi izan zituen sortak: Nerea Aranburu eta Ivan Aizpurua.

## Gaiak 
Hauek izan ziren satirarako gaiak:

## Amaiera 
Bost denboraldi eta 42 bideoren ostean, **Azken zuloa** dokumental satirikoarekin eman zioten amaiera proiektuari 2023ko ekainaren 8an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Youtubeko kanala
Rosemarie Trockel

**Rosemarie Trockel** (Schwerte, Alemania, 1952ko azaroaren 13a) alemaniar artista eta irakaslea da. Figura garrantzitsua nazioarteko arte garaikidean. Kolonian bizi eta lan egiten du, eta Düsseldorfeko Arte Ederren Akademiako irakaslea da. Bere obrek kulturak eta tradizioak adostutako kode, irudi, zeinu eta mezuen kontraesana eta urraketa erakusten dute. Ironiaz eta umorez aldarrikatzen du emakumeak gure gizartean duen eginkizuna.

## Biografia 
1970etik 1978ra, Trockelek antropologia, soziologia, teologia eta matematika ikasi zituen Kolonian (Alemania). Geroago, pintura ikasi zuen Kölner Werkschulen-en, Koloniako unibertsitate batean. 1971ra arte, arte bisualetan, arkitekturan eta diseinuan artistak sortu zituen. 

## Lan ibilbidea 
1983an bakarka azaldu zen lehen aldiz, Bonnen eta Kolonian. Gai garaikideei heltzen die, batez ere emakumeari gure gizartean izendaturiko rolari.

[ezkerrera|thumb|315x315px|[Rosemarie Trockel|Rosemarie Trockelen *Frankfurteko Aingerua*, 1994]]
Bere lanak sexualitatearen, kulturaren eta ekoizpen artistikoaren hainbat kontzepturi aurre egin zien. XX. mendeko laurogeiko hamarkadan, Ameriketako Estatu Batuetarako banakako erakusketa garrantzitsuak egin zituen, adibidez, New Yorkeko MoMAn.

1992an, Madrilgo Sofía Erregina Museoak atzera begirako erakusketa bat eskaini zion. 1995ean, nazismoak hildako homosexualei eskainitako *Frankfurteko Aingerua* memoriala sortu zuen. Trockelek lehiaketa artistikoa irabazi zuen 1994an Frankfurten jarri zen estatuaren diseinua erabakitzeko. Bartzelonan, Antoni Estrany galeriako Fondo, figura eta euria erakusketan ikusi ahal izan zen bere lana 1996an.

MoMAn, bere *Knitting Pictures* (pintura josiak) erakutsi zuen. Artilezko piezak dira, makinaz eginak, eta ordenagailuz sortutako diseinuen barruan kokatzen dira, motibo geometrikoak eta logo ezagunak erreproduzitzen dituzte. Bartzelonako Arte Garaikideko Museoaren bilduman, MACBAn badaude bere lanak. 1995ean, Berlingo Arte Akademiako kide hautatu zuten.

alt=|thumb|268x268px|*Less Sauvage than Others*
## Sariak eta aintzatespenak 
* 1985 ars viva-Preis des Kulturises der deutschen Wirtschaft im BDI e.V., Berlin
* 1989 *Karl-Ströher-Preis*, Frankfurt
* 1992 Konrad-Von-Soest-Preis des Landschaftsverbandes Westfο-Lippe
* 1998 Staatspreis des Landes Nordrhein-Westfalen
* 1999 *Internationalee Kunstpreis* de *Kulturstiftung Stadtsparkasse*, *Munich*
* 2004 Wolfgang-Hahn-Preis der Gesellschaft für Moderne Kunst Kölner Museum Ludwig
* 2008 Kunstpreis der Landeshauptstadt Düsseldorf
* 2010 Peter-Weiss-Preis der Stadt Bochum
* 2011 Goslarer Kaiserring
* 2011 Wolf-Preis
* 2014 Prix Haftmann

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Penelope Lea

**Penelope** **Lea** (Oslo, 2005) Norvegiako klima-aktibista bat da, eta 15 urterekin UNICEFen bigarren enbaxadore gazteena izan zen.

## Aktibismoa 
Lea Kjelsås-ekoa da, Oslokoa. Bere ama haurrentzako liburuen idazlea da.

2018an, Lea *Frivillighetsprisen* sarirako izendatutako gazteena izan zen 14 urterekin. 

2019an, Lea Knut Storbergeten aholkulari klimatikoa izan zen, eta Norvegiako gazteen enbaxadore izan zen UNICEFek Haurren Nazioarteko Egunerako egindako goi-bileran. 2019ko urrian, Lea UNICEFen lehen klima-enbaxadore bihurtu zen; 15 urte zituela, UNICEFen historiako bigarren enbaxadorerik gazteena izan zen. Norvegiako bosgarren enbaxadorea izan zen, eta 2007tik izendatu zuten lehena. 2019ko Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen Konferentzian (COP25), Lea izan zen UNICEFek eta OHCHRk antolatutako ekitaldi batean hitz egin zuten bost haur ekintzaileetako bat.

## Liburuak 
* Lea, Penelope (2021)*. I hverandres verden. 11 samtaler om klima, natur, aktivisme, politikk og menneskerettigheter* [''In Each Other's World. 11 talks on climate, nature, activism, politics and human rights''].

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Penelope Lea, borondate oneko enbaxadorea Ozeano Bakarraren Espedizioan
* Aktibista gazte batek ekintzara deitu du. Penelope Lea
* 
* 
*
Isabel May

**Isabel May** (Santa Monica (Kalifornia), 2000ko azaroaren 21a) aktore estatubatuarra da. Netflix plataformako *Alexa & Katie* telesailean debuta egin zuen Katie Cooper protagonistaren papera betez eta ondoren *Young Sheldon* telesailean ere atera zen. Filmeak ere egin ditu, *Run Hide Fight* filmean protagonista izan zen.

## Biografia 
Hiru urtez hainbat audizio egin zituen baina ez zuen zorterik izan. Isabel Mayk eta haren gurasoek erabaki zuten aktore eskola batean sartzea eta sei hilabete beranduago *Alexa & Katie* telesaileko protagonista bihurtu zen. Ondoren *Young Sheldon* telesailean ere ohiko aktorea izan zen, Georgie anaiaren neskalagunaren papera betez.

2020an Isabel May protagonista zuen *Run Hide Fight* filmea esterinatu zen. Zoe Hull-en rola bete zuen.

2021ean *1883* telesaileko protagonista bihurtu zen Elsa Duttonen paperean eta haren jarraipena den *1923* telesailean ere egiten du lan, narratzaile gisa.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Carmen Matute

**Carmen Margarita Matute Monzón** (Guatemalako Hiria, 1944ko urtarrilaren 7a) Guatemalako idazle, poeta eta akademikoa da, 2015ean Miguel Ángel Asturias Literatura Sari Nazionala jaso zuen, saria jasotzen duen bostgarren emakumea izanik. Poesia eta narrazio liburuak argitaratu ditu. Academia Guatemalteca de la Lengua eta Real Academia Españolako kidea da. Guatemalako Emakume Kazetari eta Idazleen Elkarteko (AMPEG) zuzendariordea izan zen. Fundación Mario Monteforte Toledo elkarteko kidea da ere.

## Biografia 
1974an Guatemalako San Carlos Unibertsitatean lizentziatu zen, Hizkuntza eta Literatura Hispanoamerikarrean. Bere lanak ingelesera, italierara, suediera eta frantsesera itzuli dira. Besteak beste, Israel, El Salvador, Nikaragua eta Estatu Batuetan poeta eta egile gisa parte hartu zuen.

RIN-78 argitalpen-taldeko kide izan zen, 1978an Rafael Landívar Unibertsitateko ikasleek sortutako taldea. Taldeak Guatemalako autoreak argitaratu zituen, besteak beste, Luz Méndez de la Vega, Dante Liano, Ana María Rodas eta Franz Galich. Taldeak literatur bildumak sortu zituen ere, besteak beste, Colección Literatura, Colección Rescate, Colección Texto eta Colección Ensayo. 1990ean, taldeak Palo de Hormigo argitaletxea sortu zuen Juan Fernando Cifuentes idazlearekin batera (1936-2006), Guatemalako tipografia nazionalaren zuzendari ohia.

Carmen Matutek Estatu Batuetako enbaxadako kultura-sailean lan egin zuen, kultura-gaietako aditu gisa, eta zinemari, arteari eta kulturari buruzko artikuluak idatzi zituen El Imparcial, El Gráfico, Siglo 21 eta La Hora egunkari nazionaletan argitaratu dira.

## Obra 
### Poesia 
* Que te llamen hoguera (2015) Bere senarrari, Carlos Foncearen omenez.
* Memoria intemporal del fuego (Cultura, 2013)
* El cristo del secuestro (Elizabeth Andraderekin, 2006)
* Vida Insobornable (Palo de Hormigo, 2004)
* En el filo del gozo (Palo de Hormigo, 2002)
* Abalorios y Espejismos (Antología) (Artemis & Edinter, 1997)
* Los designios de Eros (Van Color, Guatemala, 1994)
* Ecos de casa vacía (Grupo RIN 78, 1990)
* Poeta solo (1986)
* Círculo vulnerable (1981)

### Narratiba 
* Casa de piedra y sueño (Cultura, 1997)

### Ipuina 
* Muñeca mala (2008)

## Sariak eta Aitortzak 
* 2015ean Miguel Ángel Asturias Literatura Sari Nazionala.

## Bibliografia 
* Francisco Alejandro Méndez (1964). Aporte para la Descentralización Cultural (ADESCA). *Diccionario de autores y críticos literarios de Guatemala*. Guatemala: La Tatuana, 2009.
* Aida Toledo (1988). *Para conjurar el sueño*. Ciudad de Guatemala, Guatemala: Editorial Abrapalabra.
* Ana Lizett Celis Juárez (2018). *La violencia de género en la literatura guatemalteca de Carmen Matute*. Tesis. UVG.

## Erreferentziak
Diario de España

**Diario de España** irabazi-asmorik gabeko elkarte batek kudeatutako egunkari orokor bat da. Huelvan (Andaluzia) eta Bartzelonan (Katalunia) du egoitza.

## Historia 
**Diario de España** 2022ko maiatzaren 5ean sortu zen Espainiako irabazi-asmorik gabeko elkarte baten bidez. Googlek bere orrian partekatutako analitika baten arabera, egunkariak batez beste 40.000 erabiltzaile bakar lortzen ditu hilean.  

2022ko Andaluziako hauteskunde kanpainan Herritarrak militanteek gehien irakurri zuten hedabideetako bat izan zen, eta Herritarrak gertu dagoen hedabidetzat jotzen dute.

David Gonzalezen zuzendaritzapean, Diario de Españak Huelvan (Andaluzia) izan zuen bere lehen erredakzioa, nahiz eta David Muñozi helbidea aldatu ondoren, poliziaburua eta zuzendariordea izandakoa, egoitza Bartzelonara aldatu. Bere aurkezpena hiri honetan egin zen, non politikariak eta jende ezaguna hartu zituen Katalunian eta Espainian. 2022ko irailaren 29tik, zuzendaria David Muñoz da. 

### Ideologia 
Beren jarrera politikoa zehaztu ez duten arren, beren argitalpenek eta editorialek liberalismoa, zentralismoa eta europeismoa gidatzen dituzte.

## Laguntzaileak 
Kolaboratzaile nagusien artean, Sonia Reina, Miguel Urra, Edmundo Bal (Herritarrak Diputatuen Kongresuan duen diputatua), Soraya Rodriguez (Europa Berritzeko eurodiputatua) eta Eva Poptcheva (Europa Berritzeko eurodiputatua) daude. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala: www.diariodeespana.es
* Telegram: t.me/diariodeespana
Renato Longo

**Renato Longo** (Vittorio Veneto, 1937ko abuztuaren 9a - Conegliano, 2023ko ekainaren 8a) italiar ziklo-kroslaria izan zen.

Italiako ziklo-kross txapelduna izan zen hamabi aldiz (1959, 1960, 1962, 1964-72) eta bost munduko txapelketa irabazi zituen (1959, 1962, 1964, 1965 eta 1967).

Profesionalki lehiatu zen 1960tik 1972ra, eta 230 karrera baino gehiago irabazi zituen. Felice Gimondiren Salvarani taldeko kidea izan zen eta Rolf Wolfshohl alemaniarraren aurkari nagusia.
Jean Lesquibe

**Jean Lesquibe** (Angelu, Lapurdi, 1910eko urtarrilaren 17a - Baiona, 1995eko uztailaren 22a) beirate eta mosaiko egile lapurtarra izan zen.

## Biografia 
1928an urtebetez William Marcel aritektoarekin ikasi zuen eta beirateak egiten zaletu zen. 1935ean Angeluko San Leon elizan Errege Magoen inguruko mosaiko erraldoi bat egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyakim Gatwech

**Nyakim Gatwech** (Gambela, 1993ko urtarrilaren 27a) etiopiar modelo ezaguna da, Hego Sudango errefuxiatuen alaba, eta gaur egun Estatu Batuetan bizi dena. Instagramen oso ezagun egin da duen azal kolore beltz berezia dela eta.

## Biografia 
Gurasoak Maiwut hirian bizi ziren baina Sudango Bigarren Gerra Zibilari ihes eginez Etiopiara joan ziren eta bertan jaio zen Nyakim Gatwech. Handik Kenyako errefuxiatuen eremu batera joan ziren eta azkenik 14 urte zituela Estatu Batuetara iritsi zen. Hasiera batean Buffalo (New York) hirian ezarri ziren eta gero Minneapolisen. Hainbeste tokitan bizi izan bada ere eta Hego Sudanen inoiz ez, hegosudandartzat du bere burua.

St. Cloud Estatu Unibertsitatean moda desfile batean parte hartu zuenean erabaki zuen modelo izatea. 2017ko *Jigsaw* filmaren posterrean azaldu zen.

Duen azal kolore beltzagatik eskolan bazterketa jasan bazuen ere gaur egun oso ezagun egin da Instagramen eta dagoeneko ia milioi bat jarraitzaile ditu. Instagramen darabilen ezizena *Queen of the Dark* ("Iluntasunaren erregina") da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Instagrameko kontu ofiziala
Meottomyces dissimulans

***Meottomyces dissimulans*** onddo espezie bat da. Ez du interes gastronomikorik.

Sinonimoa: *Phaeogalera oedipus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Lirdingatsua, 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero lau samarra eta pixka bat hondoratua, arre-horixka kolorekoa, arre-oliba antzekoa, okre-arrexka, ertz ildaskatu argiagoarekin, eta errezelaren hondar zurixkekin, kapelaren ertzean gutxienez ikus daitezkeenak.

**Orriak:** Itsatsitik dekurrenteetara, zabal, hasieran zurixkak, gero arre-grisaxkak ertz zurixkarekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 0,2 eta 0,5 cm bitarteko lodierakoa, zurixka-arrexka kolorekoa, eraztun kortiniforme edo mintzezko samarrarekin.

**Haragia:** Usain eta zapore berezirik gabea.

## Jangarritasuna 
Ez du balio sukaldaritzarako.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan; hostozabalen eta koniferoen hostoetan eta egur hondarretan. Leku oso hezeetan.

### Banaketa eremua 
Mendebaldeko Kanada eta Ameriketako Estatu Batuak, Brasil, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fagor (txirrindularitza taldea)

**Fagor** Euskal Herriko txirrindularitza talde profesionala izan zen, 1966 eta 1969 artean. 
1970ean Mercier-BP-Hutchinson taldearekin bat egin zuen eta aurrerantzean *Fagor-Mercier-Hutchinson* izena hartu zuen.

Laurogeikoen hamarkadan, izen bereko txirrindularitza talde frantziarra profesionaletan aritu zen, Euskal Herriko talde honekin zerikusirik ez zeukana

## Itzuli handietako sailkapen orokorreko posturik onenak 
## Garaipen garrantzitsuenak 
* Setmana Catalana: José Manuel López Rodríguez (1966), Txomin Perurena (1967), Mariano Díaz (1968), Luis Ocaña (1969)
* Andaluziako Itzulia: Jesús Aranzabal (1966), Ramón Mendiburu (1967)
* Errioxako Itzulia: Gabino Ereñozaga (1967), Ramón Mendiburu (1968), Luis Ocaña (1969)
* Levanteko Itzulia: Mariano Díaz (1968)
* Udaberriko Klasika: Eusebio Vélez (1968)
* Eibarko Bizikleta: José María Errandonea (1968)
* Kataluniako Volta: Mariano Díaz (1969)
* Midi Libreren Sari Nagusia: Luis Ocaña (1969)

### Itzuli handiak 
* **Espainiako Vuelta**
** 4 parte-hartze (1966, 1967, 1968, 1969)
** 15 etapa garaipen:
*** 4 1966an: José María Errandonea, Ramón Mendiburu, Luis Otaño, Txomin Perurena
*** 2 1967an: Txomin Perurena, Mariano Díaz
*** 3 1968an: Txomin Perurena, José María Errandonea, Luis Pedro Santamarina
*** 6 1969an: Luis Ocaña (3), Txomin Perurena, José Manuel López Rodríguez, Mariano Díaz
** 0 sailkapen orokorra:
** 3 (beste sailkapen):
*** Mendiko sailkapena: Mariano Díaz (1967), Francisco Gabika (1968), Luis Ocaña (1969)

* **Frantziako Tourra**
** 2 parte-hartze (1966, 1969) 
** Etapa garaipen 1:
*** 1 1966an: Luis Otaño
** 0 (beste sailkapen):

* **Italiako Giroa**
** 1 parte-hartze (1968)
** 2 etapa garaipen:
*** 2 1968an: José Antonio Momeñe, Luis Pedro Santamarina
** 0 (beste sailkapen):

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fagor taldea - “firstcycling.com”
* Fagor taldea - “memoire-du-cyclisme.eu”
Russula anthracina

***Russula anthracina*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Bere haragi beltzaxkak ez du kontsumora gonbidatzen.

Sinonimoak: *Russula semicrema*, *Russula anatina*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Gaztetan ganbila, ertz inkurbatuarekin eta depresio txiki batekin, gero zabaldu egiten da depresio zabal batekin; ertz mehea. Hasieran zuri zikin kolorekoa da, baina laster arre-beltzaxka tonu bat hartzen du, zahartzean ikatz kolore beltzera iristen da (antrazita). Azal lehorra, distiratsua; denbora hezearekin lubrifikatua.

**Orriak:** Itsatsiak, oso estu, tartekatutako orritxo ugarirekin, arrosa-haragi zurbil kolorekoak, ertza gainerakoa baino lehenago belzten da, igurtzita edo zahartzean.

**Hanka:** 4 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 2,5 cm bitarteko lodierakoa, laburra, zilindrikoa, oinarrian borobildua, zuri zikin kolorekoa, ukitzean belztu egiten da.

**Haragia:** Lodia, gogorra, trinkoa, ebakitzean zuria, baina aireak ukitzean poliki poliki belztu egiten da. Zaporea orrietan baino ez du akrea, gainerakoan leuna. Frutaren antzeko usaina du.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok. 

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria da. Haragiaren itxura beltzak ez du jateko gogorik ematen. 

### Nahasketa arriskua 
*Russula anthracina var. Carneifolia* aldaerarekin nahas daiteke, baina honek arrosa-haragi koloreko orriak ditu, espezie tipoak baino kolore biziagokoa. *Russula anthracina var. insipida* aldaera, haragi gozokoa da, baita orrietan ere. *Russula densifolia* delakoak badu *Russula anthracina*-ren antza, baina honen orriak betik zuriak izaten dira. *Russula albonigra* espezieak ere badu antza, baina honek ere zuriak ditu orriak eta pixka bat zabalago.

## Sasoia eta lekua 
Udatik udazkenera, koniferoen eta hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Txina, Indonesia, Australia, Kamerun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaume Alomar Florit

**Jaume Alomar Florit** (Sineu, 1937ko abenduaren 24a - Petra, 2024ko abuztuaren 6a) Mallorcako txirrindularia izan zen, profesionala 1959 eta 1968 artean.

Kirol ibilbideko lorpenik aipagarriena 1963ko Giroko etapa garaipena izan zen, Bari eta Campobasso artean jokatutakoa. Urte horretako Giroko etapa bat lortu zuen atzerritar bakarra izan zen eta sailkapen orokorreko posturik onena lortu zuena (15. amaitu bait zen).

Anaia Francesc ere, txirrindulari profesionala izan zen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak 
* Peugeot-BP-Dunlop (1959-1962)
* Cité (1963-1964)
* Ferrys (1965)
* Fagor (1966-1968)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Jaume Alomar - *sitiodeciclismo.net*
Filomela eta Prokne

**Filomela eta Prokneren elezaharra** Ovidio poeta latindarraren *Metamorfosiak* lanean aurki daitekeen greziar mitologiako ipuina da. Euskaraz, Juan Mari Mendizabalek itzuli zuen *Ipuin Ankerrak* bilduman, *Filomela eta Prokne* izenburuarekin. Xerezaderen Artxiboa literatur podcast-ean grabatu zuen halaber Ana Morales itzultzaileak.

## Istorioa 
Ahizpak ziren Filomela eta Prokne, Pandion Atenasko errege mitikoaren alabak. Prokne Trazian zelarik hango Tereo erregearekin ezkondua, ahizpa Filomela joan zitzaion bisitan, eta Tereok Filomela bortxatu egin zuen, eta bortxatu ondoren, mihia moztu krimena sala ez zezan. Baina tapiz bat ehunduz Prokne ahizpari jakinarazi zion gertatua Filomelak, eta ahizpek mendekua egin zuten. Proknek Tereorekin zuen semea hil egin zuten, eta sukaldatu erregeari jaten emateko. Oturuntza antropofagikoa amaitzeko, jakin zezan Tereok zer gertatu zen, semearen burua zerbitzatu zioten plater batean.

Tereok, amorruak erotuta, aizkora bat hartu eta ahizpak hil nahi izan zituen. Ihes egin zuten Filomelak eta Proknek basorantz, eta ihesi zihoazela laguntza eta barkamena eskatu zieten jainkoei, txori bihurtzeko, arren, ihes egiteko. "Filomela basoetako urretxindor bilakatu zen; Prokne, berriz, enara bihurtu eta bere jauregiko dorrean pausatu zen", dio Ovidiok. Jainkoek, gainera, Tereo bortxatzailea ere txori bihurtu zuten, minik gehiago egin ez zezanː argi-oilar bihurtu zuten.

## Eragin kulturala 
Bortxaketaren gaia hainbat mito greziarretan ohikoa bada ere (Medusarenean adibidez, edo Europaren bortxaketaren kasua), ezaugarri bereziak ditu istorio honetan. Batetik, mendekua beren esku hartzen dute bi emakumeek, ahizpatasun ekintza batean. Greziarren ikuspegi klasikoan "emakume arriskutsuen" rol estereotipatuaren adibide izan zitezkeen, hortaz, baina irakurketa feminista berriagoetarako ere bide ematen du. Batetik, bortxaketaren ondorioa mututasuna dela azpimarra daiteke, eta hala ere, ekintza koordinatu eta erantzuteko gauza da Filomela.

Dela motibo batzuengatik edo besteengatik, artearen historian sarri erabili den motiboa izan da istorio hau. Adibidez:

Fitxategi:Tereo.jpg|*Tereo* margolana, Rubens, 1636-38, El Prado museoa.
Fitxategi:Procne e Filomela mostrano a Tereo la testa del figlio Iti - Artemisia Gentileschi.jpg| Artemisia Gentileschi (Galleria nazionale della Puglia).
Fitxategi:Gardner-Philomena and Procne.jpg|Elizabeth Jane Gardner (1837–1922).
Fitxategi:Les metamorphoses d'Ovide - en latin et en françois (1767) (14579931247).jpg|Ovidioren Metamorfosien ale ilustratu frantses batean (1767).
Fitxategi:Grandville - Fables de La Fontaine - 03-15 . Philomèle et Progné.jpg|Filomela urretxindor eta Prokne enara bihurtu ziren unea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filomela eta Prokne, Xerezaderen Artxiboa podkastean.
* Filomela eta Prokne euskaraz, Juan Mari Mendizabalek itzulia, Milabidai bilduma, Erein, 1994 eta Armiarma.eus.
2023ko Nafarroako Itzulia

**2023ko Nafarroako Itzulia**, Nafarroako Itzuliko LX. ekitaldia izan zen. Lau etapaz osaturik zegoen eta azkena Muskildan amaitu zen. Laboral Kutxak eta Nafarroako Gobernuak babestu zuten ekitaldi hau.

Garailea Finisher taldeko Hugo Aznar nafarra izan zen.

## Taldeak 
* Eibar 
* Gomur-Cantabria infinita
* Finisher 
* Super Froid 
* C.C. Padronés-Cortizo 
* Bicicletas Rodríguez 
* Torres 
* Caja Rural-Alea 
* Telco
* Essax 
* Arabay Cycling Friendly Balear 
* Eiser Hirumet 
* Baque Team 
* Jira Bira Nuuk - Grupo Eulen 
* Zamora 
* Drone Hopper-GSport Grupo Tormo 
* Laboral Kutxa-Fundacion Euskadi 
* Hostal Latorre-Ederlan
* ASD Aries 
* Basso Team Flanders 

## Etapak  
## Sailkapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filipe I.a Orleanskoa

**Filipe I.a Orleanskoa** (Saint-Germain-en-Laye gaztelua, 1640ko irailaren 21a - Saint-Cloud jauregia, 1701eko ekainaren 9a) frantziar printze bat izan zen.

Luis XIII.a Frantziakoaren eta Ana Austriakoaren semea eta Luis XIV.a Frantziakoaren anai gaztea izan zen.

Jaio zenetik Anjouko duke titulua izan zuen eta 1660an Orleansko duke bihurtu zen bere osaba Gaston hil ondoren. 1661az geroztik, gainera, Valois eta Chartresko dukea izan zen, eta 1671az geroztik Nemoursko dukea.

Bi aldiz ezkondu zen, lehenengoan Henriketa Ingalaterrakoa eta bigarrenean Elisabet Karlota Palatinatukoa eta hainbat seme-alaba izan zituen. Hala ere, bere gizonezko maitaleak nahiago izan zituen, bereziki Filipe Lorrenakoa, eta emetzea izan zen. Orleans etxearen sortzailea izan zen.

Militar ospetsua ere izan zen, guduetan izan zuen balioagatik ezaguna.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Ion Luca Caragiale

**Ion Luca Caragiale** (Haimanale, 1852ko otsailaren 13a Greg./otsailaren 1aJul. - Berlin, 1912ko ekainaren 9a) errumaniar idazlea izan zen, Errumaniako antzerkigilerik handiena.

Antzezlanak, ipuinak, poesia eta eleberri laburrak idatzi zituen, eta antzerki-enpresari, politikari eta kazetari ere izan zen. Bere lanak, lau hamarkadatan hedatu zenak, neoklasizismoa, errealismoa eta naturalismoa hartu zituen barne, nazioko eta atzerriko eraginen arteko sintesi originalarekin. Mihai Eminescu, Ioan Slavici eta Ion Creangărekin batera, Junimea taldeko kidea izan zen.

Caragialek Errumaniako erresumaren politikan ere esku hartu zuen eta liberalismoaren eta kontserbadurismoaren artean ibili zen, eta errepublikano liberalen eta nazional liberalen aurkako lan satirikoak idatzi zituen.
Rafaela Rada

**Rafaela Rada Herrera** (La Paz, 1979ko apirilaren 24a) boliviar ilustratzaile, gidoilari eta istoriotxogile autodidakta da.

## Hastapenak 
Radak ilustrazioan eta istoriotxoetan garatu zituen bere gaitasunak, modu independentean. Marco Guzmán istoriotxogileak eta Radak *Trazo tóxico* aldizkaria sortu zuten 2000ko hamarkadan.

Rada 1999. urtearen inguruan jaio zen Boliviako istoriotxoarekin lotutako mugimendu baten parte izan zen, baina ez zen izan Boliviako istoriotxoren eszena menderatu zuten kolektiboetako parte.

Radak, 2017ra arte, gutxienez 46 argitalpen zituen *Axcido* argitaletxearekin batera, zeina Corven Icenail lankide sortzailearekin koordinatzen baitu.

## Obra 
Radak lan handia egin izan du tokiko kulturako pertsonaiei, fanartei eta fantasiazko pertsonaiei buruzko irudiekin, ilustrazioak egiten ditu eskariz, eta proiektu pertsonalak garatzen ditu, izaera historiko edo sozialeko gaietan oinarrituta. Mangaren eta amerikar estiloaren eraginak ditu.' Bere lanen artean daude, besteak beste, *la Guerra del Chaco*, Luis García Mezaren gobernu diktatorialaren errepresio-aldia, eta baita  erreferentzia autobiografiko arinak dituzten gaiak ere (*Soy Dibujante*, adibidez). Radak, artista talde zabal batekin batera, laguntza eman zion Rilda Paco artistari, 2018an Socavongo Birjinaren ilustrazio bati buruzko polemikaren kasuan. Hainbat proiektutan parte hartu izan du, besteak beste, Lourdes Belsyren azterlan batean, Alison Speddingen eta Andamios aldizkarian. Artista boliviarrek, hala nola Álvaro Ruilovak, aitortzen dute Rada arteaz bakarrik bizi den Boliviako istoriotxogile bakanetako bat dela. Bolivian artista gutxi batzuek lortu izan dute hori.

2015ean, *Boquerón* nobela grafikoa izan zen La Pazeko Nazioarteko Azokan gehien saldu zen komiki-lanetako bat.

Besteak beste, argitalpen hauek ditu:

* *Aquella jaula llamada vida* 2011
* *Una última sonata de la oscuridad eterna*
* *Mi dulce, dulce Lolita*
* *Soy Dibujante*
* *La Dictadura y sus víctimas*, nobela grafikoa 2017

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Begin Again (filma)

***Begin Again*** (euskaraz *Berriz Hasi*), 2013ko John Carney estatubatuarrak zuzendutako musikal drama-komedia film bat da. Keira Knightley, Mark Ruffalo, Hailee Steinfeld, Adam Levine, James Corden, Yasiin Bey, CeeLo Green eta Catherine Keener aktoreek antzeztu zuten.

2013ko Torontoko Zinemaldian estreinatu zen. Jatorrizko abesti onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen *Lost Stars* ("Izar Galduak") abestiarengatik.

## Argumentua 
Gretta James (Keira Knightley) eta Daave Kohl (Adam Levine) institutu garaitik bikotea diren eta musika munduan arrakasta izateko asmoz New York hirira joan diren bi gazte dira. Baina Davek arrakasta lortzean Gretta utzi egingo du, eta Gretta guztiz lurjota geldituko da. Gaur batez, bere lanetik kaleratu berria izan den Dan Mulligan (Mark Ruffalo) musika ekoizleak Gretta taberna batean abesten entzun, haren talentuaz erakarria sentitu eta musika ibilbideari ekiteko laguntzea erabakiko du. 

## Aktoreak 
* Keira Knightley: Gretta James, kantautorea
* Mark Ruffalo: Dan Mulligan, musika ekoizlea
* Adam Levine: Dave Kohl, Grettaren mutillagun ohia eta arrakastadun musikaria
* Catherine Keener: Miriam Hart, Danen emaztea
* Hailee Steinfeld: Violet Mulligan, Dan eta Miriamen 14 urtetako alaba
* James Corden: Steve, Grettaren lagunmina
* CeeLo Green: Troublegum, Danel topatutako rap abeslari arrakastaduna
* Yasiin Bey: Saul, Danen ekoizle lankidea
* Rob Morrow: CEO
* Maddie Corman: Phillis
* Aya Cash: Jenny
* Jennifer Li: Mim

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Énia Lipanga

**Énia Stela Lipanga** (Maputo, Mozambike, 1977ko apirilaren 4a), Énia Wa Ka Lipanga bezala ezaguna, mozambiketar poeta, aktibista eta kultur asaldatzailea da.

## Ibilbidea 
2015ean, Portugalgo hizkuntza artearen bidez sustatzeko eta herrialde lusofonoetako lotura kulturalak batzeko *6 Continentes* Kulturaren Nazioarteko Jaialdiaren antolatzaileetako bat izan zen.

2018an, Munduko *Slam Poetry* Jaialdian parte hartu zuen, eta *Moz Slam* slam lehiaketaren bultzatzailea izan zen. Urte horretan bertan, Mozambikeren ordezkaria izan zen Portugesezko Poeten V. Topaketan.

2019an, *Memoria Viva* Nazioarteko Jaialdiaren 6. edizioan parte hartu zuen Burgosen, Espainiako jaialdi artistiko-kultural nagusietako bat baita.

2021ean, Lipanga Raul de la Fuenteren *Woman* film labur dokumentalaren protagonistetako bat izan zen, eta Mozambikeko emakumeek bizi duten errealitatea erakusten du. Horien artean Josina Machel, Dama do Bling, Iveth Mafundza, Natalia Malembe, Graça Julio eta Onelia Filipe ​daude. 

## Proiektuak 
*Revolução Feminina* hip hop talde femeninoko kidea da, Mozambikeko *H2N* elkartearekin ere lan egiten du, Mozambikeko herritarren artean osasunaren eta nutrizioaren arloko komunikazioa sustatzeko, eta *Forum Mulherrek* emakumeen eskubideen alde antolatutako jardueretan parte hartzen du.

## Argitalpenak 
*Orgia no Mercado Janete* eta *Vida de Moçambique* lanak argitaratu ditu.

2020an, Braillearen Munduko Egunean, Lipangak *Sonolência e alguns rabiscos* (Logura eta zirriborro batzuk) liburua aurkeztu zuen, maitasunari, generoari eta inklusioari buruzkoa. Gainera, Mozambiken braillez argitaratutako lehen poesia liburua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Woman*, film dokumentala Vimeo
Avenida Brasil

***Avenida Brasil*** Brasilgo telenobela da, TV Globok ekoitzitakoa. 2012ko martxoaren 26an estreinatu zen eta 179 atal ditu.

Arrakasta handia izan zuen. Sei hilabetetan, 106 herrialdetan lizentziatua izan zen, eta ondoren, 24 herrialde gehiagotan. Atzerrian gehien saldutako Brasilgo telenobela bihurtu zen.

## Aktoreak 
## Soinu-banda 
### *Nacional 1* 
Lehen diskoa 2012ko apirilaren 19an kaleratu zen. Azalean Murilo Benícioren irudia ikus daiteke futbol zelai betean.

### *Nacional 2* 
Bigarren diskoa lehena eta gutxira kaleratu zen. Azalean Débora Falabellaren irudia ikus daiteke.

### *Internacional* 
### *Instrumental* 
2016ko abenduan kaleratu zen musika instrumentalekin osatutako diskoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kakhovkako presaren haustura

**Kakhovkako presaren haustura** Dnieper ibaiaren Ukrainako zatian jazo zen, 2023ko ekainaren hasieran. Kakhovkako presaren erdialdeko tartea urratu eta hondoratzearen ondorioz, ur kantitate handiak askatu ziren ibaian behera, eta alimaleko uraldia zein kalteak eragin zituen ibaiaren arroan. (edo 230 milia karratu inguruko) lurraldea geratu zen uholdearen pean, eta milaka biztanlek utzi behar izan zuten bizilekua. Hondamendi ekologikoa ere ekarri zuen eta, ukrainar agintariek adierazi zutenez, presaren hausturak "zabortegi bat eta animalien hilerri bat" bihurtu du Itsaso Beltza. 

Presa Ukrainako inbasioaren gerran hautsi zen, eta urtegia, presa zein Dnieper ibaia gerrako frontearen banalerroan zeuden; datu sismikoek agerian utzi zutenez, presa leherketa batek zartatu zuen. Ukrainar eta errusiar agintariek elkarri leporatu zioten hondamendiaren errua. Kremlingo buruzagien esanetan, haustura ukrainarrek eragin zuten errusiarrak eta Krimea edateko urik gabe uzteko, urtegi hori haien ur hornidura iturri nagusia baita. 

Lehenago Ukrainar agintariek adierazi zutenez, berriz, errusiarrek eragin zuten hondamendia abiatzear zen ukrainarren kontraeraso bat zapuzteko; Haustura horrek inplikazioak izan ditzake urtegiko Zaporizhiako zentral nuklearrean, 120 kilometro uraz gora. Izan ere, urtegiak hozteko ura hornitzen dio.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera 
* Brumadinho presako hondamendia
* 2022ko Oderreko hondamendi ekologikoa
* 2022ko Nord Streameko gas isurketa
* Zaporizhia Oblasteko errusiar okupazioa

## Kanpo estekak