Malayali

**Malayali** (malabareraz: ​[mɐlɐjɐːɭi]), **Malayalee** edo **Keralite,** egungo Indiako Kerala estatuan sorturiko talde etnolinguistiko drabidikoa dira, hego-mendebaldeko Malabar kostan aurkitu daitezke. Gehienbat malabareraz hitz egiten dute, Indiako sei hizkuntza klasikoetako bat.

35 milioi biztanle ditu, gehi beste batzuk, diasporan bizi diren 4 milioi pertsona, batez ere Ekialde Hurbileko herrialdeetan, eta horietara emigratzen dute aukera ekonomikoen bila, hala nola Arabiar Emirerri Batuetan edo Saudi Arabian. Malaysian ere kolektibo garrantzitsua dago, eta komunitate txikiak mendebaldean, Angloesferako herrialdeetan batez ere. Malayaliak askotarikoak dira: keraliteen % 56.84 hinduistak dira, % 26.53 musulmanak eta % 16.62 kristauak.

## Banaketa geografikoa eta biztanleria 
Malabarra edo malayalama Indiako hego-mendebaldeko bertakoek (Mangaloretik Kanyakumariraino) eta Arabiar Itsasoko Lakshadweep uharteek hitz egiten duten hizkuntza da. 2001eko Indiako erroldaren arabera, Keralan 30.803.747 malayalam hiztun zeuden, hau da, Indiako malayalami hiztun guztien % 93,2 eta estatuko biztanleria osoaren % 96,7. Beste 701.673 (kopuru osoaren % 2,1) Tamil Nadun zeuden, 557.705 ( % 1,7) Karnatakan eta 406.358 ( % 1,2) Maharashtran. Lakshadweep-eko malayalam hiztunen kopurua 51.100 da, hau da, kopuru osoaren % 0,15, baina Lakshadweep-eko biztanleriaren % 84 adina da. Guztira, malayaliak biztanleria indiar osoaren % 3,22 ziren 2001ean. 2001ean Indiako 33.066.392 malayalam hiztunetatik 33.015.420k dialekto estandarrak hitz egiten zituzten, 19.643k Yerava dialektoa hitz egiten zuten eta 31.329k estandarrak ez ziren eskualde aldaerak hitz egiten zituzten, "Eranadan" adibidez. 1991ko erroldako datuen arabera, Indiako malayalam hiztun guztien % 28,85ek bigarren hizkuntza bat hitz egiten zuten, eta % 19,64k hiru hizkuntza edo gehiago ezagutzen zituzten. Malayalam zen gehien hitz egiten zen hizkuntza Tamil Naduko Nilgiris barrutiko Gudalur zaharrean (gaur egun Gudalur eta Panthalur), populazioaren % 48,8, eta bigarren hizkuntza nagusia zen Mangaloren eta Hego Kanarako Puttur taluksen, % 21,2 eta % 15,4, hurrenez hurren, 1951eko erroldaren arabera.

Independentzia baino lehentxeago, Malaysia britainiarrak malaysiar asko erakarri zituen. Malayalia ugari finkatu dira Chennai (Madrás), Delhi, Bangalore, Mangalore, Coimbatore, Hyderabad, (Andhra Pradesh), Mumbai (Bombay), Ahmedabad eta Chandigarhen. Malayalia askok Ekialde Ertainera, Estatu Batuetara, Kanadara, Australiara, Zeelanda Berrira eta Europara ere emigratu dute. Malayali jatorriko 84.000 pertsona zeuden Estatu Batuetan, eta 40.000 inguru New Yorkeko metropoli-eremuan bizi dira. Malayalami-hiztunak 7,093 ziren Australian 2006an Kanadako 2001eko erroldak 7.070 pertsonaren berri ematen zuen, eta horiek malayalama aipatu zuten beren ama-hizkuntza gisa, batez ere Torontoko metropoli-eremuan eta Ontarioko hegoaldean. 2010ean, Singapurreko biztanleriaren zentsuak Singapurren 26 348 malayalia zeudela adierazten zuen. Zeelanda Berriko 2006ko erroldak 2 139 hiztun eman zituen. Malayalam hizkuntzako 15 134 etxe agertu ziren 1956an Fiyin. Pertsiar Golkoko eskualdeetan ere malayali ugari dago, batez ere Barein, Maskate, Oman, Doha, Dubai, Abu Dabi, Kuwait eta Londresen. Chennai hiriak du malayali-populaziorik handiena Keralatik kanpoko metropoli-eremu batean, eta Bangalore du atzetik.

Gainera, Malaysiako malayaliak 229.800 izango dira 2020an, eta Malayaliseko atzerriratuak, berriz, 2.000 inguru. Malaysiako indiar guztien % 10 inguru dira.

## Historia eta kultura 
Antzinako garaian, egungo Keralaren herria Chera Tamilakam dinastiak gobernatu zuen, hiriburua Vanchin zuela. Dinastiak eskualdeari bere izena eman zion, kostalde osoa bere subiranotasunaren pean elkartuz. XV. mendean Chola dinastiak Cheras erori zuenean, malayali identitate desberdin baten katalizatzailea izan zen, milurteko batzuetan tamil eragin kulturalaren esparrutik urrunduz.

Malayaliak Malabarreko kostaldea bezala ezagutzen den eremu historiko batean bizi dira, milaka urtez espezieen nazioarteko merkataritzaren gune garrantzitsua izan dena, gutxienez erromatarren arotik Ptolomeorekin lan eginez Ptolomeoren munduko mapan 150ean dokumentatuz. C. Horregatik, oso kultura desberdina sortu zen malayalien artean, espezien merkataritzaren bidez atzerriko kulturekin harremanetan egon zen mendeetan. Cochingo juduen etorrera, Santo Tomaseko kristauen sorrera eta Mappila komunitate musulmanaren hazkundea, bereziki, oso esanguratsuak izan ziren malayali modernoaren eraketan. Kulturak Berandu, Portugalgo kristau latindarrek, Herbehereetako malabareek, Mahe frantsesek eta angloindio britainiarrek ere, 1498tik aurrera iritsi zirenak, euren arrastoa utzi zuten Kerala anitzagoa eginez.

2017an, Singapurreko Malayali komunitateak 100 urte baino gehiagoan izan duen bilakaeraren azterketa zehatza argitaratu zen liburu gisa: from Kerala to Singapore: Voices of the Singapore Malayalee Community. Keralatik kanpo Malayali komunitate baten presentziari buruzko lehen azterketa sakona dela uste da.

## Hizkuntza eta literatura 
Malabarra edo malayalama Indiako 22 hizkuntza ofizialetako bat da. Hizkuntza hori, bai ahoz bai idatziz, oso lotuta dago tamil hizkuntzarekin. Malayalama bere alfabetoan idazten da, malayalam alfabetoan.

## Arte eszenikoak eta dantza 
Los malayalis usan dos palabras para denotar la danza, que es ‹attom› y ‹thullal›.​ Las formas de arte de los malayalis se clasifican en tres tipos: religiosas, como el Theyyam y Bhagavatipattu; semirreligioso, como Sanghakali y Krishnanattom; y seculares, como Kathakali, Mohiniyattam y Thullal.​ Kathakali y Mohiniyattam son las dos formas de danza clásica en Kerala.​ Kathakali es en realidad una danza dramática, mientras que Mohiniyattam es una forma de baile muy sensual y elegante que se realiza tanto en solitario como en grupo por mujeres.​ Kutiyattam es otra forma de arte escénica tradicional de Kerala, reconocida por la UNESCO como Obra Maestra del Patrimonio Oral e Inmaterial de la Humanidad.​

## Sukaldaritza 
Malayaliko sukaldaritza ez da homogeneoa, eskualdeko aldaketak ikus daitezke zonaldearen zati batzuetan. Espeziek osagai garrantzitsua osatzen dute ia kurrie guztietan. Kerala ezaguna da bere sadhyas tradizionalengatik, arroz egosiarekin eta hornigai ugarirekin zerbitzatzen den janari begetarianoa. Sadhya pailasamarekin osatzen da, Keralako esne-postre gozo batekin. Sadhya, ohituraren arabera, banana hosto batean zerbitzatzen da. Plater tradizionalen artean, sambar, aviyal, kaalan, theeyal, thoran, injipully, pulisherry, appam, kappa (tapioca), puttu (arroz-hautsa lurrunetan) eta puzhukku daude. Kokoa funtsezko osagaia da elikagai gehienetan, eta eskuzabal erabiltzen da.

Puttu sukaldaritzako espezialitatea da Keralan. Baporeko arroz-pastela da, malayalia gehienen gosaririk gogokoena. Saltsa minean egositako garbantzu marroiekin, papadamekin eta egositako dilista berde txikiekin, edo Keralako platano heldu horiekin zerbitzatzen da. Goiko lurretan ere puttu barietate bat dago, paaniaz (ahur-ardoak irakindako xarabea) eta banana gozoz egosita. Lurrunetan egosteko, puttu kutti izeneko tresna berezi bat erabiltzen da. Bi atal ditu. Beheko aldean biltzen da ura, lurrunetan prestatzeko. Goiko zati desmuntagarria beheko aldetik bereizita dago, estalki zulatuen bidez, lurrunak arroz hautsa igaro eta laberatu dezan.

Appam ore hartzituaz egindako pankea da. Masa arroz-irinez eginda dago eta legamiarekin edo toddy-arekin hartzituta, likore lokala. Appa-chatti izeneko zartagin berezi batean frijitzen da eta arrautza-kurrya, oilasko-currya, arkume-erregosia, barazki-currya eta garbantzu-currya erabiltzen dira.

Inguruko Halal sukaldaritza Kerala, Iran, Yemengo eta Arabiako kultura gastronomikoen nahasketa da.

Ottros plater dira, adibidez, Unnakkaya (platano-ore heldua egosita eta anakardoak, mahaspasak eta azukrea nahasten dituen frijitua), 25/pazham nirachathu (platano heldua koko arrailduarekin, melazarekin edo azukrearekin beteta), 25/Muttamala arrautzaz egina, 24/Chattipathiri, irinez egindako postrea, "Kapar bat" irinez egina "

## Arte martzialak 
Kalaripayattu Indiako hegoaldean jatorria duen arte martziala da. K.a. V. mende inguruan du jatorria. C. Arte martzial honen mugimenduak felino motakoak dira: guardian, erasoan eta erasoan, baita behaketa, pazientzia eta baretasuna ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak