open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joanes de Artaza

**Juanes de Artaza** 1535. urtean jaio zen, eta Tucumán konkistako kapitaina izan zen.

## Biografia 
Juan Perez de Zuritak altxatu zuen lehen Londresen (1558) bizilagun fundatzailea, gero San Miguel de Tucumán-en (1565) fundazioan aurkitu zen. Hiri honetan auzotar feudatarioa eta prokuradore nagusia izan zen (1570), beste hainbat kontzeju-kargu betetzeaz gain. Singuil eta Gastona herrien mandataria izan zen. 

Carlos Luque Colombresek dio, Pedro Lozano historialari jesuitari jarraituz, Gaspar de Medina Txilera joan zela Francisco de Aguirre gobernadoreak aginduta, 1564an, Argentinako ipar-mendebaldeko aurkikuntza, konkista eta baketze kanpainarekin jarraitzeko laguntza bila. Medina La Serenatik itzuli zen bere familia eta 22 soldadu ekarriz. Gainera, 9 dontzeila umezurtz zeramatzan, konkistatzaileekin ezkontzeko asmoz. Haien artean Françoise de Cuellar andrea zegoen, gero Juanes de Artaza kapitainarekin ezkondu zena. 

Artaza kapitaina XVII. mendearen hasieran hil zen eta Tucumango San Migel eliza nagusian (gaur egun katedrala) lurperatu zuten.

## Kanpo estekak
Londres (Argentina)

**Londres**, Argentinan, Catamarca probintziako herri turistikoa da, Belén departamenduan dagoena, Ruta Nacional 40 ondoan eta Shincal mendilerroaren oinean, 1.276 m-tan, Quinmivil ibaiaren inguruan.

Espainiarrek sortutako lehen herria izan zen Catamarcan, eta bigarrena gaur egungo Argentinako lurraldean, Santiago del Esteroren ondoren. Probintziako hiriburutik 281 km-ra dago (Aimogasta, Errioxako probintzia).

## Kanpo estekak
Tomás Zurueta

**Tomás Zurueta** militar argentinarra Itsas Armadako ministro izan zen Hipolito Yrigoyenen lehen Presidentetzan.

## Biografia 
1888an hasi zuen bere ibilbidea Untzi Eskolatik egresatuz, eta hurrengo urtean Ushuaia inguruan zerbitzua ematen zuen Comodoro Py abisuaren agintea hartu zuen. Vicente Montes ofizialarekin lankidetzan aritu zen Fagnano aintzira ofizialki ezagutzeko aukera eman zuen espedizioan, Suaren Lurraldeko Uharte Handiaren erdian dagoena. Bere agindupeko ontzia suntsitu egin zuten ekaitz batean kostaldearen kontra amildu zenean, eta, ondorioz, Zurueta Buenos Airesera itzuli zen, eta hirugarren geratu zen Itsas Elkargoko agintean. 1890eko Parkeko Iraultzan parte hartu zuen, eta horrek kostatu egin zitzaion berriki izandako igoera bat galtzea eta bere itsas ibilbidea atzeratzea.

Bere ibilbidea XX. mendearen hasierara arte bere historian izan zuen orbanak oztopatu zuen; nahiz eta igoerak lortu, ez zuen aginte handirik lortu 1903. urtera arte, Armadako Torpedoen Dibisioko agintea hartu zuen arte. 1902an, ARA Patria gurutzaontziaren buru zela, espedizio bat egin zuen Estatuen Uhartera, kartzelako matxinada bat erreprimitzera, eta handik gutxira Hegoafrikara egin zuen bidaia. 1903an Italiara bidali zuten, eta Rivadavia eta Moreno korazatuen eraikuntza ikuskatu zuen. Bi urte beranduago Buenos Aireseko Arsenal Navaleko Armamentu Burua izan zen. Urte horretan bertan, Argentina eta Paraguairen arteko muga gisa erabiltzen den Pilcomayo ibaiaren ibilbide zehatza zehaztuko zuen batzordeko kide izan zen.

1906an Colegio Navaleko zuzendariordea izan zen eta hiru urte beranduago Rio de la Platako Batzorde Hidrografikoko burua. Ondoren, Armadako ofizialentzako Gerra Kontseiluko buru izan zen, eta, azkenean, Itsas Elkargoko zuzendari izatera iritsi zen. 1918an, kontralmirante mailara igo zuten.

1916an Presidentetza hartu zuenean, Hipolito Yrigoyenek ez zuen konfiantzazko gizonik Argentinako Armadan; bestalde, espero zuen Itsas Ministerioa merkataritza-ontzidia sustatzeko politika nazional baten koordinatzaile gisa erabili ahal izatea. Horregatik, zibil bat izendatu zuen ministro kargurako: Federico Alvarez de Toledo. Baina Armadan oso gogorra izan zen, eta, bestalde, ez zuen aurrerapen handirik lortu merkataritza-ontzidian, eta, azkenean, uko egin zion 1919ko otsailean.

Yrigoyenek uko egin zion kargu hori betetzeari, eta Julio Moreno gerra ministroaren eta funtzionarioen ardura bateratupean geratu zen. Azkenik, 1921eko otsailean, ministro izendatu zuen Batasun Zibiko Erradikalari leialtasuna noizbait adierazi zioten itsasgizonen artean entzutetsuena: Parkearen Iraultzan parte hartu zuen Zurueta kontralmirantea.

1921eko urriaren 29ko presidentetza-dekretu baten bidez, Itsas Abiazioko Eskola eta Portu Militarreko Aire-basea sortu zituen, egungo Puerto Belgranon, eta horixe izan zen haren neurri gogoratuenetako bat. Dekretu horrek ere sinatu zuen. Dekretu horrek, Marcos Zarekin batera, "*Itsas Abiazioaren* Fundatzaile" izendatzea balioko luke.

Yrigoyenen bigarren presidentetzan, 1928 eta 1930ean boteretik kendu zutenean, berriro ministro izan zen. Buenos Airesen hil zen, 1931n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurma (hizkuntza)

**Gurma** edo **gourmantxe** gurma herriaren ama hizkuntza da. Oti-Volta adarreko hizkuntza hau Burkina Fasotik Togo eta Benin iparralderaino mintzatzen da, baita Niger bezalako leku urrunetan ere. Hizkuntza honetako izen guztiak zortzi klase-motatan sailkatzen dira, aurrizkiez eta atzizkiez singularrean eta pluralean identifikatuta.

## Alfabetoa 
Hona hemen gurmazko alfabetoa:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mande

**Mande** izan daiteke:

* Mande edo mandingo herriak, mendebaldeko Afrika etniak
* Mande hizkuntzak, Niger-Kongo hizkuntzetako adarra
* Mande, Bosnia-Herzegovinako ibaia
* Mandé, Maliko hiria

## Abizena
* Hendrik Mande (?-1431), herbeheretar idazlea
* Jerold Mande (1954-), estatubatuar nutrizionista.
Gurunsi

**Gurunsi** edo **grunshi** mendebaldeko Afrikako etnia da, iparraldeko Ghanan eta hego-erdialdeko Burkina Fason bizi dena.

Gurunsien ahozko tradizioen arabera, Saheletik igarotzen den mendebaldeko Sudanen dute jatorria. Migrazioa noiz gertatu zen ez dakigun arren, uste da gurunsiak 1100. urtean jada bere egungo lurraldean zeudela. XV. mendetik aurrera, iparraldean Mossi Erresumak ezarri zirenean, mossi zaldizkoek gurunsi esklabotzat hartzen zuten, baina gurunsiak ez ziren inoiz erabat azpiratuak izan, eta independente mantendu ziren.

## Talde etnikoak 
"Gurunsi" terminoa "meta-termino" moduan erabiltzen dugu oso harreman lasaiak dituzten herriak izendatzeko. Gurunsi gisa sailkatutako talde etnikoek ez dute hizkuntza komun bat partekatzen eta praktika kultural ezberdinak dituzte. Gurunsi etnia handienetako batzuk Frafra, Nabt eta Talensi dira Ghanan, baita Ko, Lyele, Nuna eta Sisaala ere Burkina Fason. Kassena eta Nankani azpitaldeak Ghanan eta Burkina Fason bizi dira.

## Artea eta arkitektura 
Kassena herria ezaguna da bere buztinezko etxeengatik, gizonek eraikiak. Emakumeek eredu geometrikoz apaintzen dituzte etxeen kanpoaldeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Manuel Urtubey

**Juan Manuel Urtubey** (Salta, Argentina, 1969ko irailaren 6a) politikari eta abokatu argentinarra da, Saltako gobernadore ohia.

2007an aukeratu zuten lehenengoz gobernadore, 38 urte zituela. 2011n eta 2015ean berrautatua izan zen, botoen %57 eta %51 inguru eskuratuta, hurrenez hurren. Aurretik, Diputatu Nazionala izan zen 1999tik 2007ra. Kargu hori betez, Konstituzio Gaietarako Batzordeko presidente eta Bloke Justizialistako presidente izan zen.

Urtubeyk kudeatuta, Salta Argentinako lehen probintzia bihurtu zen, errolda osoan boto elektroniko bakarrarekin hauteskundeak izan eta Lehen Haurtzarorako Ministerio bat sortu zuena. Haurren eta amen heriotza-tasaren adierazle probintzialak historiako baxuenetara jaistea lortu zuen. 2019. urtearen amaieran, haurren heriotza-tasa 9,6koa zen bizirik jaiotako mila haurreko, eta  1,5ekoa 10.000 haurreko amen heriotza-tasa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wilson Pinheiro bi nazioarteko zubia

**Wilson Pinheiro bi nazioarteko zubia** (, ) Acre ibaia zeharkatzen duen zubia da Boliviako Cobija herria eta Brasilgo Brasiléia herriak lotzen dituena. Peruko muga ere oso hurbil dago.

Aduanarik ez dago zubian, *Zofra Cobija* merkataritza libreko gunea ezarri zutelako.

## Historia 
2004ko abuztuaren 11n inauguratu zuten eta hiru presidente izan ziren ekitaldi hartan: Carlos Mesa (Bolivia), Lula da Silva (Brasil) eta Alejandro Toledo (Peru). Portugesezko izenak Wilson Pinheiro omentzen du, Brasiléan erail zuten ingurugiro aktibista.

2012an Acre ibaiaren uholdeek Cobija eta Brasiléia hartu zuten, zubirako sarrerak ezgaituz. 2024ko otsailaren 22an uholde berriak izan ziren eta 13.000 pertsona ebakuatu behar izan zituzten.

## Deskribapena 
150 metrotako luzera duen tirante-zubi bat da. 8,60 metrotako zabalera du eta autoentzako errepidea eta oinezkoentzako pasabidea ditu.

## Iruditegia 

Irudi:Cobija border.JPG|Bolivia eta Brasil arteko muga.
Irudi:Puente La Amistad.jpg|Dorrea.
Irudi:Rio Acre sobe e alaga 95% de Brasileia.jpg|Acre ibaiaren uholdea 2012an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Senufo

**Senufo** Maliko hegoaldetik eta Burkina Fasoko mendebaldetik Katiolara (Boli Kosta) hedatzen den eremu batean bizi diren hainbat azpitaldek osatutako talde etnolinguistikoa dira. Talde bat, Nafana izenekoa, Ghanako ipar-mendebaldean sortu zen. Zenbatetsitako senufo kopuru osoa 1,5 eta 2,7 milioi artekoa da (iturri desberdinak daude kopuru horretan). Senufoek senufo hizkuntza desberdinak hitz egiten dituzte. Senufoen hiriburua Korhogo da, Boli Kostako iparraldeko oso antzinako herria, XIII. mendekoa. Bere nekazaritza artatxikia, ñamea, kakahuetea eta arroza landatzean oinarritzen da batez ere.

Senufo herria animista da batez ere, musulman batzuekin. Erregionalki, artisautza lanengatik dira ospetsuak, eta horietako askok gai kulturalak eta sinesmen erlijiosoak irudikatzen dituzte.

Mali eta Burkina Fasoko komunitate senufoen balafonari lotutako praktika eta adierazpen kulturalak Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zituen Unescok 2012an. 2012ko abenduaren 6an, Boli Kosta gehitu zitzaion hautagaitza plurinazional horri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lobi

**Lobi** Burkina Fasoko Gaoua eta Diébougou hirien inguruan eta Boli Kostan bizi den talde etniko bat da. Jatorrian, Ghanan bizi ziren, Volta Beltza eta Zuria ibaien arteko eremuan, eta 1700. urtearen amaieran, lur hobeen bila joan behar izan zuten gaur egungo lekuetara. Orain eskualdean sakabanatuta daude. Bere hizkuntza lobiera da. Lobi zenbait talde etniko izendatzeko termino orokorra da.

Gaoua Lobiko hiriburutzat jotzen da. Komunitateetan antolatzen dira, bakoitza bere nortasuna duelarik. Ondorioz, ordura arte museo eta bildumagile pribatuen arreta gutxi jaso zuen talde etniko horrek arreta handiagoa jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izaro Gabonetan

***Izaro Gabonetan*** Izaro Andres kantariaren seigarren disko luzea da, *Limones de oro* kolaboraziozko bilduma kontutan hartuta.

## Musikariak 
Honako musikari hauek hartu dute parte diskoan:

* Izaro Andres (ahotsa)
* Iker Lauroba (gitarra)
* Julen Barandiaran (baxua)
* Mattin Arbelaitz (bateria)
* Garazi Esnaola (teklatuak)

## Grabaketa eta abestiak 
*Cerodenero* birako kontzertuetan abixatu zuen eguberrietarako disko berezia aterako zuela. Abenduaren 2an egin zuen aurkezpena eta abenduaren 22an eta 23an egin zituen Kursaalean aurkezpen kontzertuak. Kontzertu horietan gabonetako familia afari bat irudikatzen du.

"Gure gabon gaua" izan zen lehenengo singlea, azaroaren 1ean atera zuena, eta bigarrena "Olentzero", Pirritx, Porrotx eta Marimotots pailazoekin elkarlanean egindako bideoklipa hain zuzen ere.

## Azala 
Izaro bera ageri da soineko gorri-beltzez jantzita, argiztaturiko zuhaitz baten azpian eta gabonetako afarirako prestatuta dagoen mahai baten alboan.

## Kantuen zerrenda 
# *Gure gabon gaua* - 3:20
# *Olentzero* (Pirritx, Porrotx eta Marimototsekin elkarlanean) - 3:01
# *Hartu lerak maldan behera* - 3:09
# *Elurra* - 3:21
# *Falta zarenetik* - 3:23
# *Dir-dir* - 3:17
# *Ura eskutik eskura* - 4:03
# *Urte berri on* - 3:33

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Izaroren webgune ofiziala
Rómulo Etcheverry Boneo

**Romulo Agustín del Corazón de Jesús Etcheverry Boneo** (Dolores, 1884ko maiatzaren 5a - Buenos Aires, 1947ko azaroaren 10a) abokatu eta legelari argentinarra izan zen, Justizia eta Instrukzio Publikoko ministro gisa jardun zuena Edelmiro J. Farrell *de facto* presidente izan zen bitartean.

## Biografia 
Dolores herrian jaio zen, Romulo Eren semea zelarik. Etcheverry, Buenos Aires Probintziako Gorte Goreneko eta Maria de las Mercedes Boneoko epailea. Julia Justina Barrios Vazquezekin ezkondu zen 1911n.

1902an Buenos Aires hiriko Salbatzailearen Ikastetxeko urrezko domina lortu zuen. Abokatu ikasketak egin zituen Buenos Airesko Unibertsitatean eta 1909an hartu zuen. Azken erakunde horretan irakasle lanetan aritu zen 1921etik Zuzenbide Zibilaren arloan hil zen arte.

1943 eta 1944 artean, Litoral Unibertsitate Nazionaleko kontu-hartzaile izendatu zuten, eta kargua utzi zuen Justizia eta Instrukzio Publikoko ministro izateko.

Buenos Aires probintziako Gorte Goreneko epailea izan zen, besteak beste, botere judizialean. Militante katoliko aktiboa izan zen, zuzenbidearen gaineko ikusmolde iusnaturalista eta tomistak defendatu zituena. Bere seme Luis apaiz ordenatu zen eta Argentinako Unibertsitate Katolikoa sortzen lagundu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristrún Frostadóttir

**Kristrún Frostadóttir** (Reykjavik, 1988ko maiatzaren 12a) islandiar ekonomialari eta politikaria da. Islandiako lehen ministroa da 2024ko abenduaren 21etik.

Islandiako Unibertsitatean graduatu zen, eta nazioarteko ikasketetan masterra egin zuen Yale Unibertsitatean, eta ekonomian masterra Bostongo Unibertsitatean.

Kazetari gisa lan egin zuen negozio-egunkari batean eta, ondoren, Arlon Bankeko analisi-sailean. Morgan Stanleyrentzat ere lan egin zuen, lehenik New Yorken eta gero Londresen. 2017an, Islandiako Merkataritza Ganberako ekonomialari buru izendatu zuten, eta 2018an, ekonomialari buru Kvika Banken.

2021ean Alþingiko kide aukeratu zuten Aliantza Sozial Demokrataren hautagaitzan. 2024ko azaroko hauteskundeen ondoren koalizio gobernua osatu ahal izan zuen eta 2024ko abenduaren 21ean lehen ministro karguaren zina egin zuen.
Yennenga

**Yennenga** afrikar printzesa mitikoa izan zen, Burkina Fasoko mossi herriaren amatzat hartua. Naa Gbewaa Dagbongo Erresumaren sortzaile ospetsuaren alaba izan zen. Printzesak beste patu bat nahi zuen, eta erreinua uztea erabaki zuen. Zaldiarekin ihesi zihoala, ehiztari gazte bat ezagutu zuen, Riale, eta harekin Ouedraogo izeneko semea izan zuen. Ouedraogo abizen ospetsua da Burkina Fason, eta "paradako zaldi" esan nahi du, printzesa eraman zuen zaldiaren omenez. Yennenga edo bere seme Ouedraogo Mossi Erresumen fundatzailetzat hartzen dira. Hainbat bertsio daude printzesaren ihesari buruz.

## Biografia 
Yennenga mendebaldeko Afrikako printzesa bat izan zen, duela 900 urte baino gehiago bizi izan zena, Naa Gbewaa erregearen eta Napoko erreginaren alaba. Naa Gbewaa Dagbongo Erresumako erregea izan zen XII. mendearen hasieran, gaur egun Ghanako iparraldea den horretan. Bere aitak hazi zuen ehiztari eta borrokalari trebea izan zedin. Ederra zen (bere izenak, Yennenga, "argala" esan nahi du dagbaniz) eta ikono kultural bihurtu zen, izaera indartsu eta burujabe eta printzesa maiteko emakumea, 14 urte zituenetik bere aitaren aldeko guduetan mandingen aurka borrokatu zuena. Aitari bere nahigabea adierazteko, Yennengak gari soro bat landatu zuen. Uzta hazi zenean, usteltzen utzi zuen, eta aitari azaldu zion horrela sentitzen zela ezkondu ezin zenean.

Erregearen zaldizkoetako batek Yennengari, gizonez mozorroturik, bere zaldian ihes egiten lagundu zion. 2017tik, Uagadugutik gertu hiri berri bat eraikitzeko proiektua abian da, Yennenga izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilda Clelia Aguirre

**Hilda Clelia Aguirre de Soria** (La Rioja, 1960ko apirilaren 11) Alderdi Justizialistako psikologo sozial eta politiko argentinarra da, eta 2019tik La Rioja probintzian diputatu nazional gisa aritzen da, 2007 eta 2011 artean aurretik agintea zuela. Senatari nazionala ere izan zen probintzia berean, 2011 eta 2017 artean.

## Karrera 
1997 eta 1999 bitartean, La Riojako Hirugarren Adinekoen Kontseiluko idazkariordea izan zen, eta, 2000 eta 2004 artean, Kultura Agentzia Probintzialean Baliabideen Administrazioko gerentea izan zen. Ricardo Quintela La Riojako intendente aukeratu zutenean, uko egin zion eta Udal Kultura zuzendari izendatu zuten. Angel Eduardo Mazaren kargugabetzearekin Udalean zuen karguari uko egin zion, eta Luis Beder Herreraren gobernuko La Riojako Kultura Agentziako presidente izendatu zuten.

2007ko hauteskunde legegileetan, La Riojako diputatu nazional izendatu zuten. Garaipenerako Frontearen blokea osatuz. Kultura batzordeko bigarren presidenteordea izan zen; eta Desgaitasun, Epaiketa Politiko, Hirugarren Adin eta Etxebizitza eta Hiri Ordenamenduko batzordeetako kidea.

2011ko hauteskunde legegileetan, senatari nazional izendatu zuten Errioxatik (Errioxako Fronte Popularra aliantzatik), eta Carlos Saul Menem doktoreari lagundu zion zerrendan, 2017an agintaldia osatuz. Administrazio eta Udal Gaietarako batzordeko presidenteordea izan zen; eta batzordekide Azpiegitura, Etxebizitza eta Garraioa; Biztanleria eta Giza Garapena; Zientzia eta Teknologia; Hezkuntza eta Kultura; Osasuna; Emakumearen Banka; eta Nazioaren Kongresuko Liburutegiko batzorde administratzailea. Japoniarekiko adiskidetasunaren talde parlamentarioko buru ere izan zen.

Jaime Linares eta Ada Rosa del Valle Itúrrez de Cappellini senatariekin batera, Brisa Legearen bultzatzailea izan zen.

2019ko hauteskunde legegileetan, berriro hautatu zuten Nazioko Diputatuen Ganberarako, Sergio Casas buru zuen Guztion Frontearen zerrendako bigarren postuan kokatu zelako. Zerga eta Aurreikuspen Arauen Analisi eta Jarraipen Batzordeko presidenteorde lehena da, eta Kultura, Giza Eskubide eta Berme, Aurreikuspen eta Gizarte Segurantza, Turismo, eta Etxebizitza eta Hiri Antolamenduko batzordekidea.

2020ko abenduan, Haurdunaldiaren Borondatezko Etenduraren Legearen alde bozkatu zuen bere probintziako diputatu bakarra izan zen.

Alderdiari dagokionez, 2020ko martxoan Alderdi Justizialistaren Hauteskunde Batzordeko kide aukeratu zuten. Arlo pribatuan, emakume kalteberei eta LGBT kolektiboari laguntzen dien fundazioa du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kiritimati

**Kiritimati** edo **Christmas Uhartea** Ozeano Barean dagoen atoloi bat da, Lerroko Uharteetan. Kiribatiko Errepublikaren parte da. Hitza ingelesezko *Christmas* (Eguberri) hitzetik eratortzen da, kiribatieraz idatzia. Hizkuntza horretan *ti* konbinazioa  /s/ ahoskatzen da eta, beraz, atoloiaren izena [kiˈrɪsmæs] ahoskatzen da. Kiritimati Ekuatoretik 232 kilometrora dago iparraldean. Eta munduko lehen ordu-eremuan dago, UTC+14:00, eta horregatik bertako biztanleak dira egutegi gregorianoaren urte berri eguna munduan ospatzen duten lehenbizikoak, Caroline uhartearekin batera. Hala ere, 180. meridianoa baino 2.460 kilometro ekialderago dago. Nazioarteko egun aldaketa lerroa 1995ean aldatu zuen Kiribatik, lerroa mendebaldera mugituz.

Munduko atoloi handienetako bat da lur eremuaren arabera, 312,38 kilometro koadro lehor eta beste 328 kilometro koadro itsasertzeko urmaelekin. Atoloiaren perimetroa 150 kilometro da, eta kostak 48 kilometro ditu barnealdean. Kiribatiko lur lehorraren %70 atoloi honen parte da.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido fenilsulfiniko

**Azido fenilsulfinikoa** edo **azido bentzenosulfinikoa** konposatu organiko aromatikoa da, C6H5SO2H formula duena, organosufre konposatuen familiakoa eta azido sulfinikoen klasekoa. Solido kristalino garden-zurixka da. Airetan erraz oxidatzen da.

Azido fenilsulfinikoa azido sendoa da. 

## Sintesia 
Azido fenilsulfinikoa sintetizatzeko bentzenosulfonil halogenuroen erredukzioa usatzen da. Bi maneratan egin daiteke.

Bentzenosulfonil kloruroa zink- edo burdina-hautsez tratatzen da eta ondoren sodio karbonatoa erantsiz azido fenilsulfinikoaren sodio-gatza lortzen da, hots, *sodio fenilsulfinatoa* (C6H5SO2Na ). Horrela egiten da gatza egonkorragoa delako.

    2 C6H5SO2Cl + 2 Zn -> (C6H5SO2)2Zn + ZnCl2

    (C6H5SO2)2Zn + Na2CO3 -> 2 C6H5SO2Na + ZnCO3

Azidoa lortu nahi bada, bentzenosulfonil kloruroa edo fluoruoa sodio sulfitoz tratatzen da.

    C6H5SO2Cl + Na2SO3 + H2O -> C6H5SO2H + NaCl + NaHSO4

## Erabilera 
Azido fenilsulfonikoaren erabilera nagusia sintesi organiko asimetrikoa da, karbono-karbono loturak sortzea helburu duena, karga negatiboak egonkortzen dituelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
General Alvear (Buenos Aires)

**General Alvear** izen bereko udalerriko hiri nagusia da, Buenos Aires probintzian dagoena, Argentinan.

## Toponimia 
Carlos María de Alvear jeneralaren izena darama 1869ko uztailaren 22ko Probintzia Dekretu bidez, askoz ere jatorri zaharragoarekin, 1853an Agustin Noguerak *Fortín Esperanza* fundatu zuelarik, eta gero Pueblo Esperanza herria.

## Udalerriaren sorrera 
General Alvear udalerria 595 zk.ko probintzia-lege bidez sortu zen. 1869ko uztailaren 19an zehatu zen lege hori, eta 1869ko uztailaren 22an aldarrikatu zen. 

## Herria 
9812 biztanle ditu (2010), hau da, % 2,7ko igoera, aurreko erroldaren 9,548 biztanleekin alderatuta (2001).General Alvear abeltzaintza jarduera ekonomiko nagusia duen zonalde bateko zerbitzu zentroa da, nekazaritza, untxi-hazkuntza eta erlezaintza ere garrantzitsuak diren arren. Industria sektoreak ere lanpostuak sortzen ditu herrian, industria sektoreko enpresa txiki eta ertainekin.

General Alvear Buenos Aires probintziako espetxe-unitaterik handienetako bat da (30. unitatea), eta 1500 lagunentzako tokia du, 900 langile baino gehiagorekin. Gutxieneko segurtasuna duen kartzela bat ere badu (erregimen irekia), eta landa-eremuan kondenatuak errekuperatzeko aukera, 100 presorentzako tokiarekin (14. unitatea).

Hirian sektore publikoko langile asko daude, eta segurtasun-indarrak dira biztanle gehienen enplegu-iturri nagusia.

Halaber, bulego judizial garrantzitsuak ditu, hala nola, Zigor Betearazpeneko Epaitegi bat (jurisdikzio aldetik Azuleko Sail Judizial osoa hartzen duena) eta Zerga Laguntzaile bat.

## Historia museoa 
Bertako historiari eta aztarna arkeologiko eta paleontologikoei buruzko "Megafauna de la región del Vallimanca" museoa duela 8 milurteko baino gehiagoko faunaren hondakin fosilak erakusteaz eta gordetzeaz arduratzen da.

## Erakarpen guneak 
* "Museo Chacra El Retiro": dokumentuak, bibliografia, arkeologia. Behi kreolearen itzulipurdia, parkea, sua eta leku asko.
* Plaza Nagusia
* Alveareko historia museoa
* Espainiar antzerkia

## Kanpo estekak 
* Hiriko datuak dituen gunea
* General Alvear hiriko egunkari digitala
* Koord. geografikoak eta satelite bidezko Gral irudiak. Alvear
Waitangi

**Waitangi** honakoa izan daiteke:
* Waitangi (Northland), Zeelanda Berriko lekua, Waitangiko ituna sinatu zen lekua.
* Waitangi (Chatham Uharteak), Zeelanda Berriko Chatham Uharteetan.
* Waitangiko Ituna, dokumentu konstituzional bat.
Waitangi (Chatham Uharteak)

**Waitangi** edo **Waiteki** Chatham Uharteetako portu nagusi eta herririk populatuena da. Petre badiaren hegoaldeko kostaldean dago, uhartediaren mendebaldeko eremuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen, uhartedian bizi diren 663 biztanleren  %27 inguru.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara

**Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara** edo **APY Lands** Hegoaldeko Australiako ipar-mendebaldean dagoen eremu urrun bat da, Australiako aborigenek kudeatzen dutena. Aṉangu herriaren parte bat, Mendebaldeko Basamortuko bloke kulturalaren parte, eta bereziki Pitjantjatjara, Yankunytjatjara eta Ngaanyatjarra taldeak bizi dira bertan. 

Gobernua Anangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara Lurraren Eskubideen Legeak arautzen du, 1981ean sinatua, eta bertako hautatutako gobernu exekutiboak Hego Australiako gobernuari zuzenean hitz egiten dio. Hiriburua Umuwan dago.

## Kanpo estekak
Sodio hidroximetilsulfinato

**Sodio hidroximetilsulfonatoa** konposatu organikoa da, CH3NaO3S formula duena, organosufre konposatuen familiakoa. Solido kristalino-zuria da. Uretan eta alkoholetan disolbagarria da.

Sodio hidroximetilsulfonatoa eta bere deribatuak ehungintzan lixiba gisa baliatzen dira. 

## Sintesia 
Sodio hidroximetailsulfonatoa sintetizatzeko sodio ditionitoa eta formaldehidoa erreakzionarazten dira.

    Na2S2O4 + 2 CH2O + H2O -> HO-CH2-SO3Na + HO-CH2-SO2Na.

## Erabilera 
Sodio hidroximetilsulfonatoaren erabilera nagusia ehungintzan dago, lixiba gisa.

Emultsio-polimerizazioan ere usatzen da erredox-hastarazle sistemen osagai gisa. Tipikoa izaten da t-butil peroxidoarekin osatzea bikotea.

Nitxo erabileren artean arrainontzietan ura-arazteko aditibo gisa baliatzea da. Kloroa eta kloramina oso azkar erreduzitzen ditu eta uretako amoniakoarekin erreakzionatzen du aminometanosulfinato ioi kaltebera sortuaz.

Sintesi organikoan prozesu berezietarako erabiltzen da, kimika berdean esaterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendebaldeko Basamortuko bloke kulturala

**Mendebaldeko Basamortuko bloke kulturala** ( edo **WDCB**) Australiako erdialdeko eskualde kultural bat da. 600.000 kilometro koadro inguru ditu, eta Australiako aborigenen hizkuntza talde baten eremu kulturala izendatzeko erabiltzen da. Bertan 40 bat talde aborigen ezberdin bizi badira ere, guztiek hitz egiten dute Mendebaldeko Basamortuko hizkuntzaren dialektoren bat. 

Geografiaren eremutik Mendebaldeko Australia, Hegoaldeko Australia eta Iparraldeko Lurraldean barrena hedatzen da. Gibson basamortua, Victoria Basamortu Handia, Hondarrezko Basamortu Handia eta Hondarrezko Basamortu Txikia eremuaren parte dira. 

Australiaren kolonizazio europarra hasi zenean, 10.000 biztanle inguru zituen, baina 1950eko hamarkadaren amaierarako 1.371 eta 2.200 artean zeudela kalkulatzen zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fleet (Dorset)

**Fleet**, Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean dagoen herri txiki bat da, Dorset konderrian.

2013an 60 biztanle zituen.
Juan José López Aguirre

**Juan José López Aguirre** (General Alvear, 1924 - La Plata, 1979) Herritarren Batasun Erradikala alderdiko abokatu eta politikaria izan zen, Ricardo López Murphy egungo diputatu nazionalaren aita.

## Biografia 
"Juanjo" López Aguirre abokatua Unión Cívica Radical erakundean afiliatu zen, Brígida Murphyrekin ezkonduta zegoen eta seme-alabak izan zituen, horietako bat Ricardo López Murphy ministro ohi eta egungo diputatu nazionala, erradikalismoko kidea eta gaur egun Republicanos Unidos alderdiko kidea dena. 1924an jaio zen General Alvear hirian, Jose Francisco López Badioa eta Elena Maria Aguirre Lecuonaren semea izanik, biak euskal etorkinen seme-alabak

### Ibilbide politikoa 
1958ko Argentinako Hauteskunde Legegileetan, Hiriburu Federaleko diputatu nazional hautatua izan zen 1958-1962 epealdirako. Legegile gisa egindako kudeaketan, Anselmo Mariniren laguntzaile nagusietako bat izan zen, erradikalismoaren diputatu nazionalen blokeko presidentea zena. Marini Buenos Aires probintziako gobernadore hautatu dutenean, Buenos Airesko Poliziaren buruzagitza hartzeko proposatu dio Lopez Aguirreri, esanez: "Juanjo, nahi al duzu Polizia probintzialaren kargu egin?", galdetu zion Buenos Airesko gobernadore hautetsiak diputatu ohiari. Erronka gustatzen zait. -Onartzen dut- erantzun zuen Lopez Aguirrek-.

Poliziaren buruzagitza hartu zuen 1963ko urriaren 12an, 1966ko estatu kolpera arte. "Uniformerik janzten ez zuen azken buruzagia" deitzen diote.Lopez Murphy semeak “Libertad, Patria y Vida” liburuan esandakoaren arabera, bere aita historia gustuko zuen gizon bat bezala deskribatzen du, lider sendo baten izaera tipiko batekoa. Ildo Nazionaleko “Balbinista” zen, 1973an Ricardo Balbínen kanpainaburua izan zen, eta gainera Balbín Ricardo López Murphyren aitabitxia zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jabo

**Javier Sa Pasarín** edo futbolean ezagunagoa **Jabo** bezala, (Barakaldo, Bizkaia, ) bizkaitar futbolari ohia da, aurrelari lanetan aritzen zena. 

## Biografia 
Retuerto Sporten hasitakoa, Athletic Cluben jokatu zuen Lehen mailan, Iribar entrenatzaile zela.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jabo Athletic Clubaren webgunean
Carlos Merayo

**Carlos Merayo Delgado** (Barakaldo, Bizkaia, ) bizkaitar futbolari ohia da, erdilari lanetan aritzen zena. 

## Biografia 
Barakaldon bikain aritutakoa, Athletic Clubarekin jokatu zuen Lehen mailan. Anaia Luis María Merayo futbolaria izan zen ere.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jabo Athletic Clubaren webgunean
Claude Ross

**Claude Ross** (Caulfield, 1893ko maiatzaren 13a - Frantzia, 1917ko abuztuaren 19a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1912ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albert Rowland

**Albert Rowland** (Christchurch, 1885eko urriaren 26a - Marfaux, 1918ko uztailaren 23a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Striezelmarkt

**Striezelmarkt**, Alemaniako Dresden hirian egiten den eguberri merkatu bat da, Saxonia estatuan. Altmarkt plazan kokalekua du.

1434an egun bakarreko azoka gisa sortua izan zen, 2019ean bere 585. urteurrena bete zuen. Denera, 240 postu eta mundu osoko 3 milioi biditari izan zituen.
Josu Lobato

**Josu Lobato Eguren**, (Bilbo, Bizkaia, ) bizkaitar futbolari ohia da, atezain lanetan aritzen zena. Athletic Cluben harrobian hezitakoa, nahiz eta lehen taldearen parte izan, ez zuen partida ofizialik jokatu.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Josu Lobato Athletic Clubaren webgunean
William Stewart

**William Stewart** (Tasmania, 1889ko urriaren 22a - 1958ko apirilaren 29a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1912ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harvey Sutton

**Harvey Sutton** (Castlemaine, 1882ko otsailaren 18a - Rose Bay, 1963ko ekainaren 21a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles Swain

**Charles Swain** (Brisbane, 1885eko urtarrilaren 16a - Brisbane, 1974ko otsailaren 9a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Youcef Abdi

**Youcef Abdi** (Azazga, 1977ko abenduaren 7a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicholas A'Hern

'''Nicholas A'Hern''' (Swansea, 1969ko urtarrilaren 6a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Achurch

**James Achurch** (Epping, 1928ko urtarrilaren 21a - Nambour, 2015eko azaroaren 5a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liam Adams

**Liam Adams** (Melbourne, 1986ko irailaren 4a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ted Allsopp

**Ted Allsopp** (Edenhope, 1926ko abuztuaren 15a - Melbourne, 2024ko urtarrilaren 18a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony Alozie

**Anthony Alozie** (Aba, 1986ko abuztuaren 18a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judy Amoore

**Judy Amoore** (Melbourne, 1940ko ekainaren 25a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Anderson

**David Anderson** (1965eko abenduaren 8a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Justin Anlezark

**Justin Anlezark** (Katherine, 1977ko abuztuaren 14a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Port Vilako lurrikara

**Port Vilako lurrikara** sismoa izan zen, 2024ko abenduaren 17ko 12:47:26an (tokiko ordua), eta portu horri eragin zion, Vanuatuko hiriburuari, 7.3 magnitudearekin. Mugimendu telurikoak 16 hildako eta 200 zauritu baino gehiago eragin zituen, eta hori izan da hilgarriena Vanuaturen historian. Hiriko agintariek larrialdi-egoeran deklaratu zuten 2024ko abenduaren 24ra arte.

Lurrikararen ondoren 5.5 graduko erreplika izan zen, eta azpiegituretan, bizilagunetan eta eskualdeko bidaietan eragina areagotu zuen. Gertaera sismikoak suntsipen hondamendia eragin zuen, eraikinak erori ziren, enbaxadek kalteak jasan zituzten eta bidaia-azpiegiturak nabarmen eten ziren. Lekukoek Port Vilako eszena latzak jakinarazi zituzten larrialdi zerbitzuak egoera baloratu eta kaltetutakoei laguntza eskaintzeko ahalegina egiten ari zirela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kabestru

eskuinera|thumb|280px|Sokazko kabestrua
**Kabestrua** edo **kaprestua** lokarri bat da, etxe aberearen buruaren edo lepoaren inguruan jartzen dena, hura estekatzeko edo eramateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autobidea A3 (Portugal)

**A3** edo **Entre-Douro-e-Minho autobidea** Portugalgo autobidea da, Porto eta Valença lotzen dituena, eta Espainiako mugaraino jarraitzen du, Ipar Eskualdeko do Porto, Ave, Cávado eta Minho Garaiko metropoli-eremuak lotuz, guztira 112 km-ko luzerarekin.

Brisa emakidadunak A3 operazioa egin du eta Oporto, Braga eta Viana do Castelo barrutietatik igarotzen da. Bidesaria da, eta A 3 handitzeak 8,15 € balio du 1 motako ibilgailu batentzat.

1998an amaitua, Espainiako iparraldea eta Galizia lotzen dituen funtsezko ardatza da, 112 km-ko luzerarekin. Autobidea Via de Cintura Interna-n hasten da, Porto hiriaren bihotzean, eta A4 tik irten ondoren, ekialderantz, Aguas Santas eta Ermesinde-n, Maia eta Alfenako polo industrial eta ekonomikoetatik hurbil, Santo Tirso, Trofa eta Famalicão eskualde emankorra zeharkatzen du, Artzapezpikuen hirira hurbilduz. Bragatik Limako Ponte dotoreraino doa eta han hasten da Argako Serra zeharkaldi bikaina, Valençako Miño haranera, Galizia topo egiten duen tokira.

2012ko urrian, Maiako ordainleku plazaren eta Trofa/Santo Tirso bidegurutzearen arteko 2tik 3ra zabaltzea osatu zen.

A3a E01 Europako errepidearen parte da, eta A Coruñaraino jarraitzen du.

## Kanpo estekak
The Woman King

***The Woman King*** 2022ko Gina Prince-Bythewood estatubatuar zinema zuzendariaren abenturazko film hisotrikoa da.

## Sinopsia 
Mendebaldeko Afrikako Dahomeyko erresuman, 1823an, Nanisca jeneralak, *agojie* gerlarien erregimentuko buruzagiak, askatu egiten ditu Oyo Inperioak esklabotzarako bahitu zituzten emakume dahomeytarrak. Horrek Dahomeyko Ghezo erregea Oyoren aurkako gerra baterako prestatzen du. Hri dela eta, Nanisca gerlari belaunaldi berri bat entrenatzen hasiko da *agojie*ekin bat egiteko, erresuma babesteko. Gerlari hauen artean, Nawi dago, borondate sendoko neska bat, jipoituko zuten gizonekin ezkontzeari uko egin zionean bere aitak erregeari eskaini ziona. Nawi Izogieren laguna da, *agojie* beteranoa. Naniscari ere erakusten dio adoptatua dela eta orbain bat erakusten duela ezkerreko sorbaldan.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leccinellum griseum

***Leccinellum griseum*** *Boletaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Boletus griseus*, *Leccinum griseum*.

## Deskribapena 
Boletacea familiako onddo basidiomiceto bat da . Ez da genero honetako handienetakoa; liraina, oinarekiko oso kapela txikia duena.

**Kapela:**12cm-ko diametroa izan dezake.

**Hanka:** 15 cm-tik gorako altuera.

**Etimologia:** *Leccinum* hitza latinetik dator, arte azpian hazten, esan nahi du

## Jangarritasuna 
Ezin da esan onddo jangarri ona denik, kapela bakarrik erabiltzen baita, oinaren haragia oso zuntzezkoa da. Egositakoan gris bihurtzen da, ia beltz. Euskal Herrian udazkenean estimatuak dira.

### Nahasketa arriskua 
*Leccinum scabrum* baino maizago aurkitzen da eta askotan nahasten da horrekin.

## Sasoia eta lekua 
Uztailetik urrira hostozabalen basoetan lur mota ezberdinetan hazten da, batez ere urkiak, makalak eta arteak nahiago izaten ditu, oso gutxitan hazten da pagoen azpian. Leku hezeetan aurkitu ohi da. Altubeko Arabako eremuan, Salbada mendilerroan, Gorbeiako zelaietan aurki daitezke.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia, Taiwan, Papua Ginea Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ardrako Erresuma

**Ardrako Erresuma**, **Alladako Erresuma** ere deitua, mendebaldeko Afrikako kostaldeko erresuma bat izan zen, egungo Beningo hegoaldean zegoena. Historikoki erresuma subirano bat izan den bitartean, gaur egun monarkia Beningo Errepublikaren barneko monarkia ez subiranoa da.

Bere hiriburua Allada modernoa zen, erresumako hiri nagusia eta portu nagusia.

Hiria eta erresuma, ustez, XII. edo XIII. mendean adja etniako migratzaile talde batek sortu zituen, Mono ibaiaren ondoan zegoen Tado herritik atera zirenak. Bere erregeek "herriaren agureen baimenarekin gobernatu zuten".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autobidea A20 (Portugal)

**A 20** - **Barnealdeko Zirkularra do Porto** (CRIP) Portugalgo autobidea da, eta Porto hiria inguratzen du iparraldetik eta ekialdetik. Luzeraren zatirik handienean Barne Zinturako bidea (Porto ingurabide-karieta) sartzen du, eta gainerakoetan Porto hirirako ekialdeko sarbide gisa balio du, hegoaldetik datorren trafikorako, A1, A29 eta A32 autobideen bidez.

A 20aren lehen zatia 1989an osatu zen, Frankoen eta Amalen arteko Barne Gerriko Bidearen luzapenarekin. Une horretan, aurreratuta zeuden Duero ibaiaren gaineko zubi berri bat eraikitzeko planak eta azterlanak, hiriaren ekialdean, eta Lisboarekin lotuko duen etorkizuneko autobide nagusia igaro beharko luke, Arrábidako zubiaren ordez. 1994an, VCI Antasera hedatu zen, D. João II hiribidea xurgatuz eta Manuel I.aren Praçako biribilgunea ordezkatuz, Fernão de Magalhães etorbidearen erdian, errepide-gurutze baten bidez. Hurrengo urtean, iparraldeko autobiderako sarbideak osatu eta Freixoko zubia inauguratuko da, eta bertan VCI luzatzen da, hegoaldetik datorren trafikoa jasotzeko.

Amaitu ondoren, eta Errepideen Plan Nazionala berrikusita, orain A 20k hainbat izen jaso zituen: Pedroso eta Ponte do Freixo artean IP 1 izan zen, Freixo eta Antas IP 1 eta IC 23 artean, eta handik Francosera IC 23. Urte batzuk geroago, autobideen sare nazionala eguneratuta, tarte horiek guztiak egungo izenarekin sailkatu ziren. Hala ere, seinaleak gutxi aldatu dira eta gaur egun seinale gutxik adierazten dute A20.

Porto zirkuluerdi-formako garrantzi naturalaz gain, une honetan, hiriaren iparraldean eta hegoaldean dauden hirien arteko lotura nagusia da.

AEDL eman zion, eta horri Litoral Dueroaren Emakida esleitu zitzaion.

## Kanpo estekak
Luísa Viqueira Landa

**María Luísa Viqueira Landa** (Coruña, Galizia, 1918ko martxoaren 18a – Mexiko, 2014ko azaroaren 3a) coruñar biologoa, aktibista eta errepublikar komunista izan zen.

## Bizitza 
ezkerrera|thumb|258x258px| Gurasoekin 1919an.

### Familia 
Coruñan jaio zen, 1918an, eta Jacinta Landa Vaz maistra badajoztarraren eta Xoán Vicente Viqueira filosofo eta pedagogo galiziarraren alaba nagusiena izan zen. Aitak Psikologia, logika eta etika katedra zuen Eusebio da Guarda Institutuan. Coruña eta Vijoiko (Bergondo) aitaren familiaren jaurerriaren artean hazi zen. 

### Ikasketak 
Irakaskuntza Erakunde Askean hezia izan zen, non bere aita-amak jada heziak izan ziren, zuzenean Francisco Giner de los Riosekin.

Galegoz hitz egiten eta irakurtzen ikasi zuen, aitak asmatutako hezkuntza metodo bat erabiliz, testuak eta marrazkiak nahasten zituena. Familia aberats batean hazi zen, giro kultu eta liberal batean. Hiri horretan, Viqueira Landak neba-ahizpekin batera ikasi zuen Madrilgo lehen ikastetxe eleanitzean, Espainiako Nazioarteko Eskolan; 1928an sortu zuen Jose Castillejo Duartek, Ikasketa eta Ikerketa Zientifikoak Zabaltzeko Batzordeko idazkari ohiak, eta 1929 eta 1932 artean bere amak zuzendu zuen.

Han, Viqueira Ebakuatutako Haurren Kontseiluan hasi zen lanean. 1938an, gerrako haurrak Mexikora eta Sobietar Batasunera eraman zituzten. Boluntario gisa, Sobietar Batasunera zihoan haur talde batekin itsasoratu zen.

1939an, bere ama Jacinta Landak deituta, Londresen elkartu zen haurrideekin, eta handik New Yorkera eta handik autobusez Mexikora joatea lortu zuten. 1939ko abuztuaren 6an iritsi ziren Tamaulipas estatuko Laredo Berrira.

### Mexikon 
Mexikon berehala ekin zion faxismoaren aurkako jarduera politikoari, Espainiako preso politikoei lagunduz. 1950eko hamarkadaren hasieran galiziar gaualdiak antolatu zituen Centro Republicano Españolen, non galiziar hizkuntza, historia eta tradizioak irakasten ziren. *Vieiros* aldizkaria sortzen lagundu zuen —erredakzio idazkaria izan zen—, eta *La hora de Galicia* irratsaioa aurkeztu zuen. Galiziako Diputazioko Ordezkaritzako idazkaria izan zen. 2015eko apirilaren 18an errautsak lurperatu zituzten Coruñako Bergondo herriko Ouceseko hilerrian, aitarenarekin batera.

## Aintzatespenak 
* 2010ean Coruñako Memoria Historikoa Berreskuratzeko Batzordearen omenaldia jaso zuen, faxismoaren aurkako borrokarengatik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Matilde Landa Vaz 
* Jacinta Palerm Viqueira

## Kanpo estekak 
* Viqueira Landa, Luisa (1918-2014)
Allada

**Allada** Beningo hiria da, Atlantique departamenduan dagoena. 2013an 127.512 biztanle zituen, horietatik 23.287 Alladako *arrondissement*ean bizi zirelarik.

Allada Ardrako Erresumaren hiriburua zen, XII. edo XIII. mendean adja etniako migratzaile talde batek sortutako monarkia. 1724an Dahomeyko Erresumak Allada konkistatu zuen.

## Banaketa administratiboa 
Allada honako *arrondissement*tan banaturik dago:
* Agbanou
* Ahouannonzoun
* Allada
* Attogon
* Avakpa
* Ayou
* Hinvi
* Lissègazoun
* Lon-Agonmey
* Sékou
* Togoudo
* Tokpa-Avagoudo 

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ioannis Rallis

**Ioannis Rallis** (; Atenas, 1878 – *ibidem*, 1946ko urriaren 26a) greziar politikari bat izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1943tik 1944ra.

Dimitrios Rallisen semea eta Georgios Rallisen aita izan zen. Hirurak Greziako lehen ministroak izan ziren. Ioannisek zuzenbidea ikasi zuen Atenasen, Alemanian eta Frantzian, eta abokatu gisa lan egin zuen. 1905ean diputatu hautatu zuten, eta berriro hautatu zuten 1936ko atzerapena indargabetu arte.

Herriaren Alderdi kontserbadore eta monarkikoko kide izan zen, eta Marina, Ekonomia eta Kanpo Arazoetako ministro izan zen 1920ko eta 1930eko hamarkadetan. 1941eko udaberrian Alemaniak Grezia inbaditu ondoren, Rallis nazien kolaboratzailea bihurtu zen. Segurtasun-Batailoien sortzaileetako bat izan zen eta greziar erresistentzia taldeen aurka borrokatzeko erabili zituen.

1943ko apiriletik 1944ko urrira gobernu txotxongilo kolaboratzaileko lehen ministro izan zen. Grezia askatu ondoren, atxilotu eta biziarteko kartzela-zigorra ezarri zioten kolaborazionismoagatik eta traizioagatik. 1946an hil zen kartzelan.
Bostongo Unibertsitatea

**Bostongo Unibertsitatea** (; **BU**) Bostonen dagoen unibertsitate pribatua da. 1869an ofizialki Bostonen ezarri zen arren, Eliza Metodista Batuak 1839an Vermonteko Newburyko Institutu Bibliko izenarekin sortu zuen.

Klaustroan 3.000 irakasle baino gehiago eta 30000 ikasle inguru izanik, Bostongo Unibertsitatea Estatu Batuetako laugarren unibertsitate pribatu handiena da, eta Massachusetts osoan enplegu gehien ematen dituen laugarren erakundea.

Unibertsitateak gradu, master eta doktorego tituluak eskaintzen ditu 18 eskola eta fakultateren bidez. Eskola eta fakultate horiek bi hiri-campus bereizitan jarduten dute. Campus nagusia Charles ibaiaren ibaiertzean dago, Bostongo Fenway-Kenmore auzoan, eta Bostongo mediku-campus unibertsitarioa, berriz, South End auzoan.

Bere ikasle ohien eta egungo irakaslegoaren artean, Unibertsitateak zortzi Nobel sari, 23 Pulitzer Sari, 10 Rhodes Scholars, sei Marshall Scholars, 48 Sloan Fellows, bederatzi Oscar Sari eta Emmy eta Tony Sarien irabazleak ditu. Bostongo Unibertsitateak, gainera, MacArthur, Fulbright, Truman eta Guggenheim bekak jaso ditu, baita Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia eta Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionala elkarteetako kideak ere. 1876an, garai hartan irakaslea zen Alexander Graham Bellek telefonoa patentatu zuen eta Bostongo Unibertsitateko laborategietan lan egin zuen bere garapenean.

## Kanpo estekak 
*  Bostongo Unibertsitatearen webgunea
Charles (ibaia)

**Charles ibaia** (; massachusettez: *Quinobequin*) Massachusetts estatuko ibaia da, Hopkintonen jaio eta Bostongo portuan, Maineko golkoan, isurtzen den arte ipar-ekialderantz doana. 129 kilometro luze da, eta azken zatian Boston (eskuinaldea) eta Cambridge (ezkerraldea) arteko muga osatzen du.

23 hiri zeharkatzen ditu, eta arroa, oso urbanizatua, 798 km²-koa da. Bertako uren kutsadura-mailak arreta berezia eskaini dio agintarien aldetik. Unibertsitateko hainbat campusek bi ertz hauek hartzen dituzte: Harvard, Bostongo Unibertsitatea, Brandeis Unibertsitatea eta Massachusetts Institute of Technology ospetsua.

## Historia 
Kolonaurreko garaian amerindiarrek Charles ibaia erabiltzen zuten garraiorako eta arrantzarako. XVII. mendean, John Smithek egungo izena eman zion Ingalaterrako Karlos I.a erregearen omenez. Boston hiriaren sorrerarekin eta garapenarekin, bertako urak (Mother Brookeko kanala) desbideratzen dira errotak hornitzeko eta, horrela, sutegietarako eta ehungintzarako ezinbestekoa den energia lortzeko. XIX. mendean, Charles Eliot eta Arthur Shurcliff paisajistek, Frederick Law Olmsted arkitekto ospetsuaren ikasleek, ibaiaren ertzak egokitu zituzten 30 bat kilometrotan. Hogei parke eta azalera natural diseinatu dituzte Watertown plazako Charlestown zubitik.

## Galeria 

File:Charles River Cambridge USA.jpg|Harvard Unibertsitateko campusa Cambridgen.
File:Weeks Footbridge Cambridge, MA.jpg|John W. Weeks zubia.
File:Boston20040307-02.jpg|Bostonen ikuspegia
File:Ducks on the Charles River.jpg|Ibaiaren goialdea
File:USA-Charles River Esplanade1.jpg|Ikuspegia
File:USA-Charles River Esplanade6.JPG|Ikuspegia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peder Kolstad

**Peder Ludvig Kolstad** (Borge, Østfold, 1878ko azaroaren 28a – Oslo, 1932ko martxoaren 5a) norvegiar politikaria izan zen. Norvegiako lehen ministroa izan zen 193tik hil zen arte.

Norvegiako Nekazaritza Unibertsitatean ikasi zuen eta nekazaritza eskoletan irakasle aritu zen.

Nekazal sindikatuetan eta udal politikan hasi zuen bere ibilbide politikoa. Zentroko Alderdiko kide izan zen eta 1921ean diputatu hautatu zuten. Eserlekuari eutsi zion hil arte.

1931ko maiatzean, koalizio-gobernu bateko lehen ministro eta Finantza ministro hautatu zuten. 1931ko uztailaren 10ean gobernuak Norvegiarentzat Groenlandiako Erik Gorriaren Lurraldea erreklamatu zuen. Norvegiako nekazarien aldeko neurriak hartu zituen eta arto-ekoizleentzako dirulaguntzak onartu zituen.
Brandeis Unibertsitatea

**Brandeis Unibertsitatea** (;  ahoskatua) Boston Handian dagoen unibertsitate pribatua da, arte liberalen hezkuntzan espezializatua. Waltham hiriko hego-mendebaldeko mugan dago, Bostondik 14 kilometrotara. Unibertsitateak 3200 unibertsitario inguruko matrikula du eta 2100 ikasle graduatu. 2010ean, U.S.News and World Report erakundeak 34. postuan sailkatu zuen Estatu Batuetako unibertsitate nazionalen artean.  Forbesek 2010ean Brandeis 57. postuan kokatu zuen unibertsitate nazional eta arte liberaletako fakultate guztien artean. 

Brandeis University 1948an sortu zen erakunde misto ez-sektario gisa, Middlesexeko Unibertsitate zaharraren ordez. Unibertsitateak Louis Dembitz Brandeisen izena darama, judu jatorriko Estatu Batuetako Gorte Goreneko lehen epaile elkartua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Brandeis Unibertsitatearen webgunea