open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sorgina, banaiz!

**Sorgina, banaiz!** sorgin ehizari buruzko dokumental da, 2025eko irailaren 14an estreinatua Ataunen, urtero antolatzen den Mitoaldia ekimen multzoaren barruan, Hamaika telebistan, Kanalduden, eta Xaloa telebistan. Ipar Euskal Herrian, Urruñako Itsas Mendi zinema aretoan egin zen aurrestreinaldia urriaren 17an.

Dokumentalak ez zuen dirulaguntza publikorik jaso eta herritarren laguntzaz finantzatu zen, Goteo plataforma tresna erabiliz. Ekoizpen garaian, "Ni ez naiz sorgina" izenburua eman nahi zitzaion proiektuari, baina estreinaldiko izenburua aldatu zioten.

## Ildoa 
Dokumentalak oinarri hartzen du sorgin ehizaren lehen kondena kolektiboaren 500. urteurrena. Euskal Herrian sorginkeriagatik izan zen Auritzeko lehen exekuzio kolektiboa. Sorginkeria santanismoarekin lotu eta pertsona multzo bat kondenatu eta hiltzera zigortu zuten lehen aldiz Nafarroan 1525ean. Kondenatuei zigor eredugarria ezarri zitzaien: urkamendian akabatu ondoren gorpua erretzea. Sarraski hark hasiera eman zion mende oso bat iraun zuen jazarpenari, non milaka pertsona akusatu eta bidegabeki kondenatu zituzten.

Prozesu historiko haiek argitu nahi dituzte egileek, eta horretarako lan-hipotesia bat lantzen da: "sekta satanikoaren" teoria europar elite intelektualaren eraikuntza artifizial bat izan zela, auzitegi laiko zein erlijiosoetatik ateratako ingeniaritza juridiko hutsa: sorginkeria demoniakoa ez zen “herria izutzeko  koartada” baino izan (Francisco Peña, *Directorium Inquisitorum* -"Inkisidoreen eskuliburua", 1578- ), "herri gaiztoa, zeina behar bezala mendekatu baitu berorrek" (Jean d'Espagnet-en sonetoa Pierre De Lancre-ri, ''"Tableau de l 'inconstance*", 1612).

Makineria eraginkor horrek komunitate-espiritua birrindu egin zuen, herri-lidergorako aukera guztiak eragotzi, presentzia ikusezinaren politika eta beldurraren pedagogia inposatu zituen: inor ez zen akusatua izatetik libratzen, eta, era berean, edonork salatu zezakeen, isilpean... Eta hasi bezain brauki, giza ehizaldia 1620ko Isiltasun Ediktuarekin amaitu zen, Inkisizio Gorenaren Kontseiluak idatzitako dekretu sekretua.

## Ekoizpena 
Bisualki, narrazioak, irudikapen historikoak eta marraztutako irudiak uztartzen dira. Teknika horri esker, kaltetutako pertsonen testigantzekin konektatu nahi dute egileek. Gainera, Euskal Herriko zein nazioarteko adituen edo ikerlarien elkarrizketak tartekatzen dira hasierako tesia indartzeko: Natalia Silva Prada, William Monter, Sophie Houdard...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ASISKO URMENETA: "SORGINA BANAIZ" dokumentalaz Ziliport Kolektiboa
* (2024-12-06) Iparraldearen Orena: Ni ez naiz sorgina dokumentala ...  *EITB [Youtube]*
* (2025eko ira. 9a) ASISKO URMENETA: "SORGINA BANAIZ" dokumentalaz. *Ziliport Kolektiboa* *[Youtube]''
Celtia Figueiras

**Celtia Figueiras Rama** (Esteiro, Muros, Coruña, Galizia, 1986) aktorea, antzerkigilea, monicrequeira (txontxongilolaria) eta antzerki-ekoizlea da. *A Xanela do Maxín* 2007an sortu zuen eta bere ibilbidean zehar 30 antzerki-lan baino gehiago ekoitzi, idatzi eta zuzendu ditu.
## Ibilbidea 
Bere ibilbide profesionala "*Chincha Rabincha-rekin"* hasi zuen, *Xanela do Maxín* antzerki-konpainiaren sorrerako ikuskizunarekin. Familia osoarentzako obrak sortzea eta txotxongiloen genero eszenikoa ditu helburu. Handik aurrera, egile, zuzendari, dramaturgo edo interprete gisa aritu zen konpainia horretako ekoizpenetan, hala nola *"En busca del arte"* (2008), *"Os libros do titiriteiro"* (2009), "*A caixa de Nuk"* edo "*A pequena Lúa"* (2009).  

Bere ibilbidean antzerki *lanak* daude, hala nola, "*O rei destronado"* (2010), "*O murmurio do mar"* (2013), "*Só lles falta falar"* (2014) edo "*O Bigote de Mimí"* (2016), baita esku-hartze sozialeko proiektuak ere, hala nola "*Pasando a Bóla"* (2023) eta "*Rachando* *co Guión"* (2025). Azken urteetan bere konpainiaren ekoizpenak ere bultzatu ditu, hala nola, "*As aventuras de Gale"* (2017), "O *Apalpador* e *a nena sen medo"* (2018), "*A toupiña que quería saber quen lle fixera aquilo na cabeza"* (2019), "*Leonardo e os biosbardos"* (2021), "*Lúa quere viaxar* a *Marte!"*  (2022) edo "*Coliño"* (2023).    

*Xanela do Maxínekin* egindako lanaz gain, Celtia Figueiras beste konpainia eta artista batzuekin aritu zen lankidetzan, besteak beste, Teatro Buratini, Títeres Alakrán eta Art-Monium taldeen ikuskizunetan. 2021ean "*O soño musical dos mapas celestes*" lanean parte hartu zuen, Uxía eta Germán Díazekin batera. Ahozko narratzaile gisa, hainbat proiektutan parte hartu du  eta Luis Vallejllo bezalako artistekin kolaboratu zuen "*O Bigote de Mimi"* (2016) edo "*Cantamos?"* (2018) bezalako piezetan .

### Ikus-entzunezkoa 
Bere antzerki lanaz gain, Celtia Figueirasek ikus-entzunezko ekoizpenean egin zituen sartu-irtenak. 2020an, "Os *Toupiconsellos"* minisaila ekoitzi eta zuzendu zuen Galiziako Xuntaren Kultura Proiektuen Funtserako, eta, 2021ean,  gauza bera egin zuen "*Toupiciencia-rekin"* . Bi ekoizpen horietan aktore eta gidoilari lanak ere egin zituen.

### Literatur Alderdia 
Egile gisa, Celtia Figueirasek haur eta gazteentzako ipuinak idatzi ditu, tartean "*U-la Lúa"* (2018), "*Cantamos?"* (2018), "*O Apalpador e a nena sen medo"* (2019), "*Pasando a Bóla"* (2020), "*A Viaxe de Saira"* (2021), "*Toupiciencia"* (2021), "*Lúa quere viaxar a... Marte!"* (2022) eta "*O Libro da Toupiciencia"* (2022). Izenburu horiek Guindastre Edicions zigilupean argitaratu ziren, eta argitalpen-zuzendaria ere bada bertan.

## Antzezlanak 
## Argitaratutako lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainhoa Irazustabarrena Barriola

**Ainhoa Irazustabarrena Barriola** (Hernani, Gipuzkoa,1975) itzultzailea da.

## Ibilbidea 
Zuzenbidean lizentziaduna da, eta itzultzaile-interpretea Nafarroako Parlamentuan. Lehenago itzultzaile ibilia da Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuan, eta Nafarroako Unibertsitate Publikoan. 

Zenbait literatur lan ditu itzuliak euskarara, tartean Literatura Unibertsala bildumako Arthur Schnitzlerren *Hildakoek ez dute hitz egiten* eleberria, eta Janoschen zenbait haur ipuin.

Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkarteko kidea da.

## Argitaratutako itzulpenak 
### Eleberriak 
**Hildakoek ez dute hitz egiten* (eLiburutegia, Euskadiko Liburutegi Digitala. 2016).
* *Hildakoek ez dute hitz egiten* (Alberdania; Elkar, 2009)

### Haurrentzakoak 
* *Krokodilo, Jirafa eta egundoko sorpresa*. Egilea: Daniela Kulot (Pamiela, 2023)
* *Tigre eta Hartz eta zirkulazio-arauak.* Egilea: Janosch (Pamiela, 2023)
* *Lagun berriak*. Egilea: Tomi Ungerer. 

* *Bat bi hiru gabonak datozkigu* (Pamiela argitaletxea; Txalaparta 2022) 
* *Krokodilo Txikia, Jirafa Altua Eta Neurri Kontuak. Egilea:* Daniela Kulot (Pamiela, 2019)
* *Krokodilo Txikia Maitemindu Da*. Egilea: Daniela Kulot (Pamiela, 2019)

* *Muskuiluak afaltzeko* (Pasazaite, 2012)
* *Posta tigrearentzat* (Pamiela, 2011)
* *Zein polita den Panama!* Egilea: Janosch (Pamiela, 2010)
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josepa Narbaiza

**Josepa Narbaiza Bilbao** (Mallabia, Bizkaia, 1867 – Berriz, Bizkaia, 1949ko abuztuaren 6a) irrintzilaria izan zen, Josepa Goti bezala ezaguna zen baserritarra.

## Biografia 
Mallabiko Zengoitte auzoko Goti (Zengotita Goiti) baserrian jaio zen eta Berrizko elizan izan zen bataiatua. Beraz, udaletxez mallabitarra zen eta elizaz, ostera, berriztarra

Domingo eta Rufina ziren haren gurasoak. Bera baina, ezkongabea izan zen eta bi urte zaharragoa zen Maria ahizparekin, haren senar Agustin Agirrebeitia eta bikotearen seme-alabekin bizi izan zen beti.'''  

1944. urtean Goti utzi eta Berrizera eraman zuen bizitzak, Etxaburu Aurrekoa baserrira. Han eliza ondoko leku jakin batera joateko ohitura zuen irrintziok ganoraz egiteko, soinua hobeto entzuten zela irizten ziolako. Umeek bat botatzeko eskatzen bazioten, lar erregutu barik asetzen zituen. Mariaren familiarekin Etxaburu baserrian biz izan zen, harik eta 1949an zendu zen arte. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gonio gotorlekua

**Gonioko gotorlekua** (), lehen **Apsarus** edo **Apsaros** deitzen zena ()  eta **Apsyrtus** edo **Apsyrtos** (Ἄψυρτος) , erromatar gotorlekua da Adjaria estatuan, Georgian, Itsaso Beltzean, Batumitik 15 km hegoaldera, Çoruh ibaiaren bokalean. Herria Turkiako mugatik 4 km iparraldera dago. Bere antzinako izena Medea eta bere anaia Apsyrtusen mitoarekin lotuta zegoen. 

## Historia 
Gotorlekuaren erreferentzarik zaharrena Plinio Zaharrarena da *Historia Naturalean* (K.o. I. mendea). Apianok gerra mitridatikoetan  (K.o. II. mendea) lekuaz zuen antzinako izena ere aipatzen du. K.o. II. mendean, Kolkidaren barnean ondo gotortutako erromatar hiria izan zen. Antzokiagatik eta hipodromoagatik ere ezaguna egin zen hiria. Prokopiok, VI. mendeko idazleak, bere eraikin publikoen hondarrez hitz egiten zuen, noizbait nolabaiteko garrantzia izan zuen leku baten froga gisa.
alt=|thumb|250x250px| Gonioko gazteluko atea.
Ondoren, bizantziarren eraginpean geratu zen. "Gonio" izena Miguel Panaretok egiaztatu zuen lehen aldiz . mendean. Gainera, Genovako merkataritza fabrika bat egon zen gunean, iraupen laburrekoa. 1547an, otomandarrek Gonio hartu zuten eta 1878ra arte mantendu zuten, San Stefanoko Itunaren bidez, Adjaria Errusiar Inperioaren parte bihurtu zenean. 1647ko udazkenean, Evliya Çelebiren arabera, Gonio 70 txaikeko armada kosako batek harrapatu zuen, baina berehala berreskuratu zuen Ghazi Sidi Ahmedek, Tortum sanjakeko agintariak, 1000 turkiar eta 3000 "mingreliarreko" indarrarekin.

### San Matiasen hilobia 
San Matiasen hilobia, hamabi apostoluetako bat, Gonio gotorlekuaren barruan dagoela uste da. Hala ere, hori ezin da egiaztatu, Georgiako gobernuak ustezko hilobitik gertu indusketak egitea debekatzen baitu. Beste indusketa arkeologiko batzuk gotorlekuko lurretan egiten dira, erromatar geruzetan zentratuz.

### Turismoa 
Boom turistikoa izan du Goniok. Turista gehienek Tbilisitik bidaiatzen dute udako hilabeteetan, normalean Batumikoak baino garbiagotzat jotzen diren hondartzez gozatzeko (15 km iparraldera).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gonio gazteluaren argazkiak
John Lodge (musikaria)

**John Charles Lodge** (Birmingham, 1943ko uztailaren 20a – 2025eko urriaren 10a) ingeles musikaria izan zen, *The Moody Blues* taldeko baxu-jotzaile, abeslari eta egile abeslaria.

Birches Green Infant and Junior School eta Central Grammar School-en hezi zen Birmingham College of Advanced Technology-n ingeniaritza ikasketak egin aurretik. Hamalau urterekin Ray Thomas ezagutu zuen. Birminghamen hasi ziren jotzen eta *El Riot and the Rebels* taldea osatu zuten.

1966an Lodge *The Moody Blues* taldean sartu zen baxu-jotzaile eta abeslari gisa. Taldearen abesti asko ere idatzi zituen.

## Bakarkako diskografia 
### Estudioko albumak 
* *Blue Jays* (1975) Justin Haywardekin
* *Natural Avenue* (1977)
* *10,000 Light Years Ago* (2015)
* *Days of Future Passed - My Sojourn* (2023)

### EPak 
* *Love Conquers All* (2025eko otsailaren 14a)

### Zuzeneko diskoak 
* *Live from Birmingham: The 10,000 Light Years Tour* (2017)
* *The Royal Affair and After* (2021)

### Bilduma-diskoak 
* *B Yond – The Very Best of* (2019)

## Kanpo estekak
Elise Maul

**Elise Maul** (Praddau, Königsbergetik gertu, 1844ko abuztuaren 10a – Elbing, 1920ko maiatzaren 9a) alemaniar idazle eta irakaslea izan zen.

## Bizitza 
1874an irakasle titulua lortu zuen eta 1883ra arte irakatsi zuen. Urte bat eta erdi Londresen eman zuen. Alemaniara itzuli ondoren, bere idazlanak argitaratzen hasi zen, hasieran antologietan eta aldizkarietan. 1920an hil zen, 75 urte zituela.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Hansen

**Robert Christian Boes Hansen**, (1939ko otsailaren 15a, Estherville, Iowa - 2014ko abuztuaren 21a, Anchorage, Alaska), estatubatuar serie-hiltzaile bat da.

Bere jarduera kriminala 1972-1983 artean Anchorage hiriaren inguruan burutu zuen, gutxienez hamazazpi emakume bahitu, bortxatu eta erailez. Hansenek horietako asko basoan askatu, ehizatu eta fusil tiroz edo lanbankatuz hil zituen.

1983an atxilotua izan eta 461 urteko espetxera zigortua izan zen, zigorrakdi osoa bete eta inolako askatasun apelaziorik izateko aukerarik gabe. 2014an heriotz naturalez zendu zen.

## Zinema 
* *The Frozen Ground* (2013), John Cusack aktoreak antzeztua.
Txuburkhinji

**Txuburkhinji** (georgieraz: ჭუბურხინჯი); abkhazieraz: Ҷубурхьынџь; erromanizatua: Chuburjindj) Abkhazia Errepublikako herri bat da, Gali barrutian, nahiz eta Abkhazia Errepublika Autonomoko Gali udalerriaren zati izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frida von Kronoff

**Frida Hummel** (Cannstatt, Stuttgart, 1853ko otsailaren 19a – *ibidem*, 1929ko azaroaren 30a), ***Frida von Kronoff*** izengoitiaz ezagunagoa, alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Frida Hummel margolari baten alaba zen. Oso gaztetan piztu zitzaion literaturarekiko interesa, eta idaztearei ekin zion. 1871n aita hil zitzaionean, arte akademia batean ikasteko asmoa zuen bertan behera utzi behar izan zuen. Familia sustatzen lagundu zuen, aldizkarietan kolaboratuz; gainera, gaixo zegoen ahizpa bat zaindu zuen. 1890etik aurrera, haurrentzako ipuin, irudi-liburu eta antzezlan ugari argitaratu zituen Frida von Kronoff izengoitipean, besteak beste, Konstantzako C. Hirsch argitaletxean.

## Lanak 
## Itzulpenak 
* Philip Glendower Peabody. *Bericht über Treiben und Ausdehnung der Vivisektion in verschiedenen Ländern* (1896)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sophie von Niebelschütz

**Sophie von Niebelschütz** (Beschine, 1850eko maiatzaren 27a – Schweidnitz, 1911ko abuztuaren 30a), ***E. Werner*** izengoitiaz ere ezaguna, alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Sophie von Niebelschütz lur-jabe baten alaba zen. Txikitatik osasun kaskarra zuen, eta horrek bizimodu isolatua eramatera behartu zuen. 1887an idazteari ekin zion. Haurrentzako liburuak, eleberriak eta ipuinak idatzi zituen eta igandeko aldizkari kristauetan kolaboratu zuen. Schweidnitzera joan zen bizitzera eta han hil zen 1911n.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albert DeSalvo

**Albert Henry DeSalvo**, ezizenez **Bostongo Itotzailea**, (1931ko irailaren 3a, Chelsea, Massachusetts - 1973ko azaroaren 25a, Walpole, Massachusetts), estatubatuar serie-hiltzaile eta bortxatzaile bat izan zen.

Bere jarduera kriminala 1962ko ekainaren 14a eta 1964ko ekainaren 4a artean Boston hirian egin zuen. Hamahiru emakume hil zituen; halere, gaur egun ere haren aitormena nahiz hilketen kopurua eztabaidan dago.

## Zinema 
* *The Boston Strangler* (1968), Tony Curtis aktoreak antzeztua.
* *Boston Strangler* (2013), David Dastmalchian aktoreak antzeztua.
Ida Oppenheim

**Ida Oppenheim** (Eibenschütz, 1864ko abuztuaren 28a – Berlin, 1935eko urriaren 19a), ***I. Oppen*** izengoitiaz ere ezaguna, alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Ida Oppenheim Joachim Heinrich Oppenheim errabinoaren alaba zen. Thornen hazi zen, bere aitak 1868an lanpostu bat lortu baitzuen hiri horretan. Irakasle titulua zuen Danzigen eta hiru urtez irakasle lanetan aritu zen. *Mode und Haus* aldizkarian kolaboratu zuen, eta han argitaratu zuen bere lehen ipuina 1888an. Bere artikuluak *Zeitung des Judentums*, *Neuzeit* eta *Österreichische Wochenschrift* aldizkarietan ere agertu ziren. Oppenheimek eleberri historikoak eta ghettoei buruzko ipuinak idatzi zituen, batez ere.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziztadak (dokumentala)

**Ziztadak** ( eta batzuetan, **Ziztadak-Tábanos** izenaz aurkeztua) dokumentala Euskal herriko desobedientzia zibila eta ekintza zuzena ez bortitzari buruzko dokumentala da.  

Filmak gertakari eta pentsamolde sorta erreala biltzen du, eta gure herriaren inguruko hausnarketa sustatu nahi du, bizitzaren, bakearen, indarkeria-eza aktiboaren, herri partaidetzaren, giza eskubideen eta askatasun eta justizia soziala xede dituen aldaketaren alde.

Etxe partikularretan legez kanpo sorturiko lehen ikastoletatik Kukutzara. Lemoizi eginiko oposizio baketsutik Demo mugimendura. Elkarrizketaren aldeko apustutik Ipar Euskal Herrian laborantza ganbara gauzatzera. Mugimendu hauen eta beste askoren protagonistek euren aldarrikapenen leku gogoangarrienetara itzuli dira bertatik mugimendu haiei buruz hitz egiteko eta indarkeria-ezaren balioaz eta indarraz hausnartzeko.

Bidea Helburu euskal gizarte mugimenduak eta Fora de Quadre talde katalanak ekoiztu zuten Bidea Helburu taldearen ideia batetik abiatuta. Zuzendariak Fora de Quadreko Oriol Andrés, Carles Castro eta Gemma Garcia izan ziren, eta gidoia Sabino Ormazabal, Oriol Andrés eta Gemma Garciak idatzi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Satanjoko gotorlekua

**Satanjoko gotorlekua** (georgieraz: სათანჯოს ციხე) izen bereko mendiaren tontorrean eraikitako defentsa-eraikina izan zen, gaur egun Txuburkhinji herritik gertu, Gali barrutian (*de iure* Georgiako zati da, baina *de facto* Abkhaziako Errepublika izendatuaren barnean). Gotorlekua VIII. eta X. mendeen artean eraiki zuten.  

Satanjoko defentsa-barruti hau itsasotik ondo ikusten zenez, erreferentzia-puntu gisa erabili zen. Ikertzaile batzuek oker iradoki dute XIII-XV. mendeetan genoar merkataritza-kolonia bat zegoela hemen. Gotorleku hori dagoen eremua Dijazurga herriarena da, eta muga hori Dikhazurga eta Txuburkhinji artekoa da; Satanjo mendiaren iparraldeko hegaletik igarotzen da (lubakian hondeatutako ikatz moduan, luzera osoan).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kapitulu-gela

[thumb|[Wellseko katedrala|Wellseko katedraleko kapitulu-gela,  urtean eraikia]]
**Kapitulu-gela** monasterio, katedral edo kolegiata baten gela da, oro har klaustroaren ekialdeko hegalean edo galerian eraikia. Oso pieza zabala izan ohi da monje edo kabildoko kide guztiei lekua egiteko, eta apaingarri arkitektoniko onekin egiten dute. Erromaniko edo gotiko estiloko monasterio batzuetan, sarrera batetik sartzen da gela horretara. Sarrera hori fatxada txiki bat da, arkiboltadun atea eta dekorazio asko dituena.

Kapitulu-gelako galeria monasterioko klaustroan eraikitzen zuten lehena zen. Elizaren burualdea altxatu eta gutxira hasi ziren eraikitzen.

## Erabilera 
Monasterioetan, gela horretan monje-komunitatea biltzen zen abadearekin kapitulua egiteko, hau da, ordenaren arauaren eskriturak gogoratzeko eta monasterioari eta bertako biztanleei buruzko gaiei buruz hitz egiteko. Bilerak, normalean, meza ondoren egiten zituzten, goizean. Monjeak hormetan zehar esertzen ziren, antzinatasun-ordena zorrotz bati jarraituz. Ekitaldia monjeen aitorpen publikoarekin amaitzen zuten, egindako hutsegiteak beren buruari leporatu nahi zizkiotenak edo beste kideren bat salatu nahi zutenak, kasu horretan izenik gabe. Era berean, isiltasun-botoa hausten zen gela bakarra zen, hala araututa zuten komunitateetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mathilde Paar

**Mathilde Lisette Marie Paar** (Kassel, 1849ko apirilaren 6a – Leipzig, 1889ko ekainaren 23a), ***Josef Trieb*** izengoitiaz ere ezaguna, alemaniar idazle eta irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Adolph Paar funtzionario judizialaren alaba zen. Osasun-arazoak zirela eta, 14 urte bete arte bakarrik joan zen eskolara, eta 27 urterekin Davosera joan zen tratamendua jasotzera. Literatura eta artearen historiako irakasle bihurtu zen. 1878tik 1879ra, gaixorik zeuden ahizpa Elisabethen ordez aritu zen Berlinen irakasle partikular gisa, eta ondoren, gurasoengana itzuli zen. 1886an Leipzigera joan zen bizitzera. Han Salomon Hirzel argitaratzailearekin eta haren familiarekin harreman estua izan zuen. Leipzigen, irakasle partikular gisa lan egin zuen eta Holstein Fundazioko buru bihurtu zen. 40 urte zituela hil zen.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baionako San Bernardo abadia

**Baionako San Bernardo abadia** Lapurdiko hiriburuko izen bereko auzoan zegoen zistertar monasterioa izan zen. RD 309 errepidea eta Bordele-Irun burdinbidearen artean dago, Aturriko bokalearen eskuinaldean.

## Historia 
1168an, Cagnotteko abadia beneditarrak priore-etxe bat sortu zuen Mugerren, Baionatik kilometro gutxira. Priore-etxe hau 1200ean zistertar ordenaren eskuetara pasa eta emakume komunitate bat hartu zuen bere barnean. 1245ean, mojak, beren komunitatearendako leku egokiagoaren bila, Baionara aldatu ziren. Inozentzio IV.aren  1245eko pontifize-bulda batek mojen pribilegioak berretsi zituen Baionan, baina toki horretan eraikinik eta komunitaterik zituela zioen lehen aipamen idatzia 1268koa da.

Abadia 1790ean itxi zuten. Baionako setioan egindako operazio militarrek eraikinen zati handi bat kaltetu zuten. XIX. mendean zehar, Primo Feliciano Martinez de Ballesteros errioxar frantsestuak hasieran tabako eta ondoren botila-lantegi bihurtu zuen.

## Arkitektura 
Abadiaren eraikina hein handi batean desagertu da: XX. mende hondarrean iraun zuten eraikin zaharrak etxebizitza gisa berritu zituzten 2008an. Zatirik zaharrenak kapitulu-gela bati eta sakristia bati dagozkie (XIX. mende bukaeran sakristia bera kapera bihurtua). Pulpitutik ikus zitekeen bi areto horiei itsatsitako jangela berriagoa da; hiru aretoen multzoa XIII. mendearen bigarren erdialdekoa da, eta lehiatil distiratsuak ditu ezaugarri.

## Dependentziak 
Baionakoa Cagnotteko abadiaren filial bat izan zen. Abadiaren eranskin bat (Montoriko priore-etxea edo etxaldea) 1264an sortu zuten Aturri ibaiaren estuarioaren bestaldean, eta abadiaren kartularioak agertzen da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 

## Kanpo estekak
Albertina Paraíso

**Albertina de Sousa Paraíso** (Porto, 1864ko urtarrilaren 11 – Lisboa, 1954ko otsailaren 25a) portugaldar feminista, kazetari, saiakeragile, itzultzaile eta poeta izan zen.

## Bizitza 
Albertina Paraíso Portoko klase ertaineko familia batean jaio zen. Bere aita, Guilherme Augusto de Sousa Paraíso, bankuko zuzendaria zen eta ama, Sofia Isilda Freitas de Sousa Paraíso, eskolako zuzendaria. Garai hartako beste literaturgile batzuk ezagutu zituen, hala nola António Nobre, Eduardo Coimbra, Joaquim de Araújo Rangel Pamplona e Castro eta António Fogaça.

Gaztetan hasi zen politikan eta Portoko 1891ko urtarrilaren 31ko martxinadan parte hartu zuen, errepublikarrek Portugalgo monarkia eraisteko huts egin zutenean. Porton emakumezkoen aldizkarien sorreragatik egin zen ezaguna, batez ere. *Almanaque das Senhoras Portuguesas e Brasileiras* (1885-1887) eta *Almanaque das Senhoras Portuenses* (1889) zuzendu zituen.

Ateriosklerosia pairatzen zuen, eta horren ondorioz hil zen Lisboako São Paulo auzoko Ataíde kaleko 17. zenbakian, 90 urte zituela. Prazeres hilerrian lurperatuta dago.

## Lanak 

;Poesia bildumak
* *Musgos e Rosas* (1896)
* *Derradeiros versos* (1938)
;Aldizkarietako argitalpen hautatuak
* *Os Noivos* (*A imprensa: revista scientifica, literária e artística*, 1885)
* *Boiando...* (*A illustração portugueza: semanario: revista litteraria e artistica*, 1888)
* *Libro Del Alma* (*Branco e Negro: semanario illustrado*, 1896)
* *Lês inspiratrices* (*Álbum das meninas*, 1899)
* *A uma creança* (*Elegancias*, 1913)
* *Secção Feminina* (*Contemporânea*, 1915)
* *Joias e Flores* (*O Dia*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bartzelonako Kirol Jauregia

**Bartzelonako Udal Kirol Jauregia**, , Kataluniako Bartzelona hirian dagoen wrabilera anitzeko kirol eraikin bat da. Lleida kalean dago, Montjuïc mendiaren magalean.

Kirolaz gain kontzertuetarako ete erabili zen.

## Historia 
1956an eraikia izan zen eta Josep Soteras eta Lorenzo García-Barbón arkitektoek diseinatu zuten. Hasiera batean 8.000 pertsonentzako edukiera zuen baina 1986an 6.500era murriztu zen.

1971n Palau Blaugrana eraiki zen arte hiriko bere ezaugarritako pabilioi bakarra izan zen.

1992ko Bartzelonako Udako Olinpiar Jokoetan gimnasia erritmiko lehiaketen egoitza izan zen bai eta boleibol lehiaketako aurre faseko partiduena ere. 

2008an segurtasun neurrien aldaketen ondorioz ateak itxi zituen, ordutik abandonatua eta hondatze fasean dagoen, erabilpen berri bat izateko esperoan.
Hemiziklo

[thumb|[Taorminako greziar antzokia, hemiziklo itxura duena.]]

**Hemizikloa** (grezierazko εμι *emi*, erdi eta κuκλοs *kyklos* zirkulu hitzen lotunea) jardunaldi, hitzaldi, biltzar edo kidekoetarako aretoa da, bereziki legebiltzarrekoa, eserlekuak, zirkuluerdia osatzen duten ilaretan eta erdira begira dauzkana. Terminoak, oro har, forma arkitektoniko konkaboa adierazten du, hala nola Plebiszituaren plaza (Napoli) edo Errepublikaren plaza (Erroma) ospetsuarenak. Askotan, absidearen forma izendatzeko ere erabiltzen da.

Arrazoi estetikoek, sinbolikoek, praktikoek edo estilistikoek justifika dezakete forma kurbatua duen oinplanoa aukeratzea, zuzena aukeratu beharrean. Hala, forma zirkularrak edo obalak eszenografia-efektua eman diezaioke plaza bati. Hori da Erromako San Petri plazaren kasua. Beste batzuetan, eskakizun praktikoak nagusitzen dira, hala nola hemizikloa greziar antzokietan erabiltzean. Eszenatokiaren inguruan eraikitako harmaila (*cavea*) batean eserita egonez gero, jendea hobeto zegoen.

Bestalde, argi dago angeluaren irekierak ez duela zertan zirkuluerdiarenarekin bat etorri. Antzerki grekoaren kasuan, adibidez, 180 gradutik gorakoa zen.

Antzerki grekoaren hemiziklotik dator, modu metaforikoan, hitz hori erabiltzea parlamentu bat edo antzeko areto bat adierazteko (adibidez, Madrilgo Diputatuen Kongresua edo Parisko Nazio Biltzarra) edo areto horretan biltzen diren organoak adierazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idi-begi (arkitektura)

Arkitekturan, **idi-begia** leihatila biribila edo obala da. XVI. mendeko arkitekturako ohiko leiho zirkular edo obalatuei idi-begiak esaten zaie. Ganbaretako sabai-leiho moduko irekidura zirkularrei (,  ahoskatua, edo ) ere, XVII. mendeko arkitektura klasiko frantsesaren ezaugarriak, izen horretaz diete.

Okuluak baino txikiagoak izaten dira. Horma bertikaletan ezarri ohi dira, okuluak ez bezala; ganga eta kupuletan ageri dira, gehien bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstantinos Kanaris

**Konstantinos Kanaris** (; Psara, c. 1790 – Atenas, 1877ko irailaren 2a) grezia politikaria izan zen. Bost aldiz izan zen Greziako lehen ministroa.

Merkataritza Armadako kapitaina zen eta 1821 eta 1824 artean Greziako Independentzia Gerran erabili zituen bere itsasontziak. 1822an, Kiosen Otomandar intsignia ontzia erretzea lortu zuen, Kiosko sarraskiaren errepresalian. 1825ean, Alexandrian egiptoar flotari su ematen saiatu zen, baina ez zuen lortu.

Gerra ostean, Ioannis Kapodistriasen aliatu politikoa izan zen, eta 1831n erretiratu zen, hura hil ondoren. Kanaris bizitza publikora itzuli zen 1843ko irailaren 3ko iraultzaren ondoren. Alderdi Errusiarreko kide izan zen eta 1844an, Greziako Erresumako bigarren lehen ministroa. Oto erregearen monarkia konstituzionalean, Greziakoa lehen ministro izan zen berriro 1844an, eta Itsas Armadako ministro izendatu zuten 1854an, Krimeako Gerra hasi ondoren. 1862an, Oto erregea boteretik kentzean paper garrantzitsua izan zuen.

Jurgi I.a Greziakoaren erregealdian bi aldiz lehen ministro izan zen 1864an. 1877ko ekainean, Errusia–Turkia Gerra zela eta, koalizio handiko gobernu bat zuzendu zuen berriro, eta, hiru hilabete geroago, karguan zegoela hil zen.
Yésica Marcos

**Yésica Patricia Marcos**, ezizenez **La Leona** edo **El Bombón Asesino** (San Martin, Argentina, 1986ko martxoaren 5a)  boxeolari ohia da. 2009. urtean WBA-ko superoilar pisuko munduko txapeldun izendatu zen eta 2011. urtean WBOko munduko txapeldun, maila berean.

## Bizitza 
2008. urteko irailaren 5ean egin zuen debuta profesional gisa, Mendozako probintziako San Pedro de San Martín kiroldegian, eta Cristina Pachecori irabazi zion aho batez.

2009. urteko martxoaren 14an Adriana Herrera gainditu zuen puntuka San Martin de Mendoza Atletico Klubean. Urte bereko urriaren 20an dibisioko argentinar titulua lortu zuen, Marisa Johanna Portilloren aurka irabazi zuenean.

2010. urteko apirilaren 9an, WBAko superoilar pisuko munduko bitarteko txapeldun izendatu zuten, aho batez Simone Da Silva Duarteri irabazi baitzion San Martingo Juan Pablo Segundo, Mendoza, Greziar Antzokian. Gero, hiru aukera izan zituen koroa defendatzeko, 2012. urteko urriaren 6an, Dayana Corderori knock-out teknikoz irabazi ondoren, 2013. urtera arte defentsa arrakastatsu bat egin zuen arte.

Halaber, 2011. urteko urriaren 8an, WBOko superoilar pisuko bitarteko munduko txapeldun titulua ere lortu zuen, aho batez Simone Da Silva Duarte garaitu baitzuen, 2012ko martxoaren 16an behin betiko berretsi zuen titulua, Ana Julaton garaituta. Titulu horretatik beste bi defentsa arrakastatsu egin zituen, 2013 amaierara arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idi-begi (argipena)

**Idi-begia** izan daiteke:
* Idi-begia, itsasontzien leihatila biribila edo obala;
* Idi-begia, XVI. mendeko arkitekturako ohiko leiho zirkular edo obalatua;
* Idi-begia (*Anacyclus clavatus*), kamamilaren familiako landarea;
* Idi-begi lanpara edo idi-begia, paretan edo sabaian itsatsita jartzen den lanpara trinko, zapal eta hankarik gabea, biribila edo obala.
Creran aintzira

**Creran aintzira**, , Eskoziako mendebaldeko kostaldean dagoen itsas aintzira bat da, Argyll eta Bute eskualdean.

10 kilometro luze ditu, Invercrerandik bere Lynn of Lorneko bokalera, eta handiagoa den Linnhe aintziraren atal bat da.
Barcaldine gaztelua

**Barcaldine gaztelua** edo **Black gaztelua**,  edo *Black Castle*, Eskoziako dorretxe bat da, Argyll eta Bute eskualdean. Barcaldine herrixkan dago, Oban udalerritik 9 milis iparraldera.

1601-1609 artean Duncan Campbell Glenorchykoak eraiki arazi zuen. 1692an, Glencoeko sarraskian zehar, erasotua izan zen.

XIX. mendean Barcaldine etxea familiaren egoitza nagusia bilakatzean gaztelua abandonatua izan zen. 1897-1911 artean zaharberritua izan zen.

Eraikinetik Creran aintzira eta Glen Coe haraneko mendien ikuspegi bikainak daude.
Idi-begi (landarea)

**Idi-begia** (*Anacyclus radiatus*) kamamilaren familiako landarea da, lore-horia.

## Deskribapena 
Asteraceae familiako landare hau mendebaldeko Mediterraneon du jatorria. *Siphona*, *Tachina* edo *Cyclyrius webbianus* espezieko intsektuek bisitatzen dute. 40 cm-ko altuera ere izan dezakete. ekualdeko Mediterraneora eta Javara sartu dituzte.

*Anacyclus radiatus ssp. radiatus* espeziea Kanariar Uharteetan bizi da, Lanzarote, Fuerteventura, Tenerife eta Gomera uharteetan, kolore horiko ligulak dituena; *Anacyclus radiatus ssp. coronatus*, berriz, Lanzarote, Kanaria Handia eta Tenerife uharteetan, kolore zuriko ligulak eta ziape hori koloreko erdiko floskuluak dituenak. Sastrakak dira hainbat laboretan. Espezie heterokarpikoa da, kapituluko akenio periferikoak eta zentralak morfologikoki bereizgarriak dira eta portaera begetatibo desberdina dute.

## Sinonimia
**Anacyclus radiatus subsp. radiatus
**Anacyclus radiatus var. sulphureus* Braun-Blanq. & Maire
**Anthemis valentina'' L. (1753)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albert Fish

**Hamilton Howard "Albert" Fish**, (1879ko maiatzaren 19a, Washington Hiria - 1936ko urtarrilaren 16a, Sing Sing espetxea), estatubatuar serieko-hiltzaile, bortxatzaile, haur sexu-abusatzaile eta kanibal bat izan zen. Hainbat ezizen jaso zituen, *Gizon Grisa*, *Wysteriako Otsogizona*, *Brooklyngo Banpiroa*, *Ilargiaren Maniakoa* eta *Boogey Man*. Ehundik gora haurren aurkako sexu-abusuak burutu egin omen izana aipatu zuen.

1924ko uztaila eta 1928ko ekaina artean gutxienez hiru haurren erailketak burutu zituen. Bere bizialdi osoan gutxienez hamar erailketa egin izanaren susmagarria izan zen baina poliziak soilik hiruen egiletza egiaztatu eta aitortu araztea lortu zuen. Beste bi pertsona labankatu izana ere aitortu zuen.

1935ean Grace Budden erailketarengatik hedabideetan oihartzun handia izandako epaiketan heriotzera zigortu eta 1936ko urtarrilaren 16an Sing Sing espetxean aulki elektrikoan exekutatu zuten.
Jilson Bango

**Jilson Luis Antonio Bango** (Sumbe, 1999ko urtarrilaren 6a), angolar saskibaloi jokalaria da. 2,08 metrotako altuerarekin pibot postuan jokatzen du. 2025ean Euroliga irabazi zuen eta Angolako selekzioarekin Afrikako txapelduna izan zen.

## Kirol ibilbidea 
### Klubak 
Angolako itsas-armadako C.D. Marinha de Guerra taldean hasi zen jokatzen eta ondoren C.D. Primeiro de Agosto taldean aritu zen. Bi urtetan Angolako Ligako MVP izendatu zuten.

2022ko irailaren 9an Alemaniako Ligako Braunschweig taldeak fitxatu zuen. Ligako lehenengo partidan 16 puntu sartu zituen eta 9 errebote eskuratu zituen. Hiru urte egin zituen Alemaniako Ligan.

2024ko maiatzaren 25ean Espainiako ACB Ligako Basket Zaragoza taldera joan zen. Abenduko ACB Ligako jokalari onena izan zen eta denboraldian zehar partidako 13,9 puntu sartu eta 5,6 errebote jaso zituen. 

Egindako denboraldi onarengatik Europako talde handi batek fitxatu zuen 2025eko otsailean, Turkiako Fenerbahçe taldeak eta iritsi bezain laister Euroliga irabazi zuen. Europako txapelketa nagusia irabazi duen lehen jokalari angolarra izan zen.

### Angolako selekzioa 
2019ko Afrikako txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen. 2023ko Munduko Kopan ere jokatu zuen baina Angolak ez zuen lehen fasea gainditu. 2025ean Afrikako txapelketa irabazi zuen.

## Palmaresa eta sariak
*  C.D. Primeiro de Agosto
** Angolako Liga (1): 2020-21
*  Fenerbahçe
** Euroliga (1): 2024-25
** Turkiako Liga (1): 2024-25
** Turkiako Kopa (1): 2025
** Turkiako Superkopa (1): 2025
*  Angolako saskibaloi selekzioa
** AfroBasket (1): 2025

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cagnotteko abadia

**Cagnotteko abadia** () Landetako izen bereko udalerrian zegoen monasterioa da.

## Historia 
Akizeko apezpikuak Maria Korfediaren hilobiaren zaintza agindu ondoren, 780an Salviok eta bere zerbitzari Mauriziok San Benediktoren erregelapean zegoen monasterio bat sortu zuten. XI. mendean, monasterio hau, behin-behinean, zazpi kilometro ekialdera mugitu zuten eta 1097an abade-eliza berri bat eraiki zuten, zeinen aztarnak gaur egungo Pouillongo elizan dauden.

Normandiarren eraso baten ondorioz Cagnottera itzulirik, komunitateak zistertar araua hartu zuen 1141an, Aspremonteko bizkondeek oheburu laua eta zurezko armazoia zituen abadia bat eraikitzeari ekin ziotenean, 1180 inguruan ojiba-gangek ordeztua. 1217an, Gaillard Aspremontekoa apezpikuak bigarren eliza bat sagaratu zuen fraideentzat.

Abadia 1570 inguruan desagertu zen, Erlijio Gerren ondorioz. Orduan, abadiaren gainbehera hasi zen: 1629an 14 monje izatetik 1739an 5 izatera pasa zen eta, kanpoaldea, erortzeko zorian zegoen. 1756an, bertokoek monumentuaren hondarrak inbaditu zituzten eta 1776an Luis XV.ak eraisteko baimena eman zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veruelako monasterioa

**Veruelako Santa Mariaren errege-monasterioa** (; ) egungo Vera de Moncayon zegoen zistertar monasterioa izan zen.

## Historia 
1141ean, Pedro Atareskoak eta bere amak Veruela eta Maderuela haranak- Huecha ibaiaren inguruan eta Borjatik ipar-mendebaldera kilometro gutxira- Escaladieuko abadiako fraideei eman zizkieten, Ama Birjinaren izenpean monasterio bat sor zezaten. Hala ere, zistertarrek ez zuten 1146ra arte fundazioa egiteko baimena izan. Hala ere, Aragoiko Erresumako monasterio zistertar zaharrena izan zen. 1155ean Erramun Berenger IV.ak dohaintza berretsi zuen.

Zenobioaren eraikuntza 1171. urtean behar bezain aurreratua egongo zen, monje zistertarrak bertara joateko. Garai hartan, Moncayo inguruko baso hostotsuen lekua zen, eta, horrekin batera, bere fraide-arauak eskatzen zituen isiltasuna eta bakardadea, zistertarren bizitzarako funtsezkoak ziren beste elementu batzuez gain: harriak (inguruko harrobiak) eta ura (Huecha ibaiarena). Ibai hori izan zen, hain zuzen ere, Veruelako jaurerriaren artikulazioaren ardatza. Hala ere, elizaren obrak 250 urtez luzatuko ziren. XVII. mendean, banakako gelaxkak zituen klaustro barroko berri bat eraiki zuten.

Desamortizazioaren ondorioz, monje zistertarrek 1835ean utzi behar izan zuten zenobioa. Horrek monasterioko ondasun gehienak galtzea eta hondamen partziala ekarri zuen. Hala ere, Borja eta Tarazonako jendeak osatutako kontserbazio-batzorde batek erabat hondatzea eragotzi zuen, eta ostatu bat sortzeari esker, monumentua kontserbatu ahal izan zen. Ostatu horretara Zaragozako goi-klaseko pertsonak eta beste pertsona ospetsuak joan ziren XIX. mendearen bigarren erdian, hala nola Bécquer anaiak, Gustavo Adolfo eta Valeriano – margolaria –, Veruelan beren lanetako pasarte asko inspiratu zituen leku erromantikoak aurkitu zituzten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Mirentxu Larrañaga

**Mirentxu Larrañaga Sueskun** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1966) itzultzailea da.

## Bizitza 
### Ikasketak 
Euskal Filologiako eta Itzulpengintza Masterreko ikasketak egin zituen. 

### Lan ibilbidea 
Ikasketak bukatuta, etxean bere kasa hasi zen itzultzaile lanean. Itzultzaile aritzeak berarekin dakar zuzentzaile lana, haren hitzetan, "itzultzaileak bere burua etengabe zuzendu eta orraztu behar duelako".

## Argitalpenak 
Mirentxu Larrañagaren zenbait argitalpen:

### Literatura 
* *Kapitalaren lantegi ezkutuak: mapa bat ezkerrarentzat,* (Susa, 2021, Lisipe bilduma), Nancy Fraser-ena. Danele Sarriugarte, Irene Arrarats, eta Maialen Berasategirekin.

* *Pentsamendu heterozuzena,* (Susa, 2017, Lisipe bilduma), Monique Wittig-ena. Danele Sarriugarte, Irene Arrarats, eta Maialen Berasategirekin. 
* *Pijama marradunaz jantzitako mutikoa (*Alberdania*).*Jatorrizko titulua: The boy in the striped pyjamas. John Boyne-rena.
* *Peaceful soldadua.* (Alberdania)*.* Jatorrizko titulua: *Private Peaceful*, Michael Morpurgo-rena.

* *Hona hemen gu biok.* Doroty Parker-rena

### Haur eta gazte literatura 
* *Bostak karabanan* (Elkarlanean, 1988), Enid Blyton-ena

### Ez-literatura 
* *Industri iraultza* (Gaiak, 1990) Jatorrizko titulua: The first industrial revolutions Mathias, Peter, Landes, D.S. 

* *Industri iraultza* II (Gaiak, 1990) Jatorrizko titulua: The first industrial revolutions Mathias, Peter, Landes, D.S. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mirentxu Larrañaga Sueskun: «Gizaseme haietariko asko obus-shockak jota geratu zen» Argia, 2006.11.12
Naîgnouma Coulibaly

**Naîgnouma Coulibaly**, ezizenez **"Mima"** (Bamako, 1989ko maiatzaren 31), Maliko saskibaloi jokalaria da. 1,91 metrotako altuerarekin pibot postuan jokatzen du. Mariam Coulibalyren ahizpa nagusia da. 2007an Maliko selekzioarekin Afrikako txapelduna izan zen eta 2008ko Pekingo Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte.

## Bizitza 
Malin emakumezkoek kirola egiteko oztopoak dituzte. 2003an, 14 urte zituela, aita hil zitzaion arte ezin izan zuen arratsaldetan kirola egiten hasi. Mariam Coulibaly ahizpa gaztea ere saskibaloian aritzen da.

## Kirol ibilbidea 
Maliko *AS Commune* taldeko harrobian hasi zen eta 2006an Frantziara joan zen, Okzitaniako Tolosara jokatzera. Maliko selekzioarekin debuta egin zuen Afrikako Txapelketan eta irabazleak izan ziren.

Maliko selekzioarekin Afrikako Txapelketako 2007ko garaipenaren ondoren 2009an finalista izan zen eta 2011n eta 2017an brontzezko dominak eskuratu zituen. 2015ean Afrikar Jokoak irabazi zituen.

## Palmaresa 
### Taldeak 
* Espainiako Liga (0): bigarren 2025-16, 2016-17
* Espainiako Kopa (0): finalista 2025-16, 2016-17, 2019-20
### Selekzioak 
* Afrikako txapelketa:
**  Txapeldun (1): 2007
**  Txapeldunordea (1): 2009
**  Hirugarrena (2): 2011, 2017
* Afrikako Jokoak:
**  Txapelduna (1): 2015

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pyralis farinalis

***Pyralis farinalis*** Pyralidae familiako lepidoptero espezie bat da. Munduan zehar aurkitzen den sits bat da, merkatal bdaietan nahi gabe eramanda, Euskal Herrian ere ikusten da.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean, *Systema Naturae* liburuan. Espeziearen *farinalis* izenak adierazten du irinetan aurkitzen dela.

## Deskribapena 
Tximeleta txikia da, 18-30 mm arteko hegal-zabalera du. Kolore gris ilunak eta argiak tartekatzen ditu hegaletan, horrekin kamuflatzea lortzen du. Bitxikeria gisa ohikoa izaten da abdomena gorantz begira edukitzea, 80º inguru.

## Habitata eta bizi zikloa 
Argi artifizialak erakartzen du eta etxe eta biltegietan sartzen da. Emeak 250 arrautza jartzen ditu irinaren, aleen eta biltegian dauden elikagaien gainean. Beldarrek zetazko zuntzak erabiliz tunelak eta galeriak egiten dituzte eta irin eta aleez elikatzeko soilik ateratzen dira. Helduak nektarraz elikatzen dira.

## Iruditegia 

Irudi:Day 224 - Meal Moth - Pyralis farinalis, Woodbridge, Virginia.jpg
Irudi:Pyralis farinalis01.jpg
Irudi:Pyralis farinalis - Meal moth - Огнёвка мучная (39415842670).jpg
Irudi:(1417) Pyralis farinalis (28005113180).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aspremonteko gaztelua

**Aspremonteko gaztelua** () Peirahoradan zegoen mendi-kaskoa da. Gazteluaren XI. mendeko hondarrak dagoen mendixka, Paueko eta Oloroeko uhaitzen elkargunearen gainaldean dago, bi kasko artifizialekin osatu da, ziur asko, eta haien ordokitik hurbilen dagoena zazpi solairuko dorre nagusi batez koroatua dago.

## Historia 
XI. mendearen lehen laurdenean Ortheko bizkondeek, Akizeko bizkondeen familiakoek, Aspremont («*asper mons*» : mendi garai) izeneko lehen mendi-kasko bat eraiki zuten. lehenbizikotik ez urrun eta gaztelua Ortheko bizkondeen egoitza bilakatu zen, XV. mendetik XVI. mendera. Gazteluak hainbat eraso jasan zituen, eta ondorioz asko degradatu zen. Ortheko bizkondeek, azkenean, XVI. mendean abandonatu zuten, beste nonbait ezartzeko.

## Deskribapena 
Aztarnategiak XIII. mendearen erdialdeko kasko baten gainean hondatutako dorre bat du, ondoan beste kasko bat duena, zeinaren gainean dorre berriago bat baitzegoen, mendebalderago, gazteluari esleitutako eremuaren kanpoaldean, agian eraikin murritzago batenak.

XIII. mendearen erdialdean, lehen gaztelua ordezkatu zuen zazpi solairuko dorre nagusia 1569an hondatu zuten. Oinplano nabarmena du, eta zati bat hego-ekialdera begira dago, angeluzuzena; ipar-mendebaldera begira dagoena, berriz, ordokiaren aurrean dago, eta lau ataleko ezproia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Steve (2025eko filma)

***Steve***, 2025eko Tim Mielants belgikarrak zuzendutako drama film bat da. Max Poter ingeles idazlearen *Shy* (2023) eleberrian oinarritua dago. Cillian Murphy, Tracey Ullman, Jay Lycurgo, Simbi Ajikawo eta Emily Watson aktoreek antzeztu zuten.

## Sinopsia 
1996, Ingalaterra, Somerset konderriko Bath hiria, Steve (Cillian Murphy) mutil gatazkatsuen erreformatorio baten zuzendaria da, bere osasun mentala kontrolatzen saiatzen den bitartean haren betebeharrarekin aurrera egiten ahaleginduko da. Une berean, Shy (Jay Lycurgo) ikasle gatazkatsuak bere joera oldarkorra eta izaera hauskorrarekin bizi beharko du, haren iragana eta etorkizun perspektiben artean banandua egonik.

## Aktoreak 
* Cillian Murphy: Steve
* Tracey Ullman: Amanda 
* Jay Lycurgo: Shy
* Simbi Ajikawo: Shola
* Emily Watson: Jenny
* Douggie McMeekin: Andy
* Youssef Kerkour: Owen
* Luke Ayres: Jamie
* Joshua J Parker: Riley
* Araloyin Oshunremi: Benny
* Tut Nyuot: Tarone
* Tom Moya: Paul
* Ahmed Ismail: Nabz
* Joshua Barry: Ash
* Archie Fisher: Posh Cal
* Ben Lloyd-Hughes: Julian
* Priyanga Burford: Kamila
* George Fouracres: Angus
* Marcus Garvey: Geoff
* Ruby Ashbourne-Serkis: Charlotte
* Roger Allam: Sir Hugh Montague Powel

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Lingayen-Dagupango artxidiozesia

**Lingayen-Dagupango artxidiozesia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar artxidiozesia da. 1928ko maiatzaren 19an ezarri zen Lingayengo elizbarruti gisa, 1954ko otsailaren 11n Lingayen-Dagupango elizbarrutia izena hartu zuen eta 1963ko otsailaren 16an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Dagupanen dago. Egun artzapezpikua Socrates Villegas da.

## Ordinarioak 
### Lingayengo apezpikuak 
* Cesar Maria Guerrero (1929-1937)
* Mariano Madriaga (1938-1954)

### Lingayen-Dagupango apezpikua 
* Mariano Madriaga (1954-1963)

### Lingayen-Dagupango artzapezpikuak 
* Mariano Madriaga (1963-1973)
* Federico Limon (1973-1991)
* Oscar Cruz (1991-2009)
* Socrates Villegas (2009-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Federico Limon (1972-1973)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Francisco Raval Cruces (1968-1970)
* Jesus Aputen Cabrera (1980-1985)
* Renato Mayugba (2005-2012)
* Jose Elmer Mangalinao (2016-2018)
* Fidelis Layog (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alaminosko elizbarrutia

**Alaminosko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1985eko urtarrilaren 12an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Alaminosen dago. Egun apezpikua Napoleon Sipalay da.

## Ordinarioak 
* Jesus Aputen Cabrera (1985-2007)
* Marlo Peralta (2007-2013)
* Ricardo Baccay (2016-2019)
* Napoleon Sipalay (2024-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Marlo Peralta (2006-2007)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suzeranotasun

[thumb|[Eduardo I.a Ingalaterrakoa 1290ean Eskoziako suzerano onartuta. James William Edmund Doyle (1864)]]
**Suzeranotasuna** (antzinako frantsesezko  "gainean" +  "nagusi" hitzen elkartea) eskualde edo herri batek erakunde boteretsuago bati zergak ordaintzen zizkion egoera bat zen, zergadunari nazioarteko harremanak izateko etxeko autonomia mugatua ematen ziona. Suzeranotasuna harremaneko entitate boteretsuenari, edo erakunde boteretsu horretako estatuburuari, **suzerano** esaten zaio.

Suzeranotasuna hitza, jatorrian, Otomandar Inperioaren eta bere inguruko eskualdeen arteko harremana deskribatzeko erabiltzen zuten. Subiranotasunetik bereizten da zergapekoak autonomia mugatua duelako.

Zuzenbide feudalean, suzeranoa jaun feudal bat zen, feudatario batzuek omenaldia egiten zioten feudo bat zuena, beste jauntxo feudal batzuengandik bereiziz, non suzeranoa erregearen basailu zuzena zen, eta hari omenaldia egin behar zion. 

1911n, Britainia Handiak Simlako Konferentzia (1913) antolatu zuen, eta han tibetar ordezkariek — ingelesen interesek bultzatuta — lehen aldiz «Tibeten independentzia» aldarrikatu zuten, baina txinatar gobernuak atzera bota zuen. Orduan, britainiar ordezkariek «aurrez ezarritako konpromisoaren» plan bat sartu zuten, Txinak Tibeten gainean zuen subiranotasuna aldatzeko eta «suzeranotasuna» ezartzeko, Tibet Txinako gobernuaren jurisdikziotik aska zedin, «autonomia»ren izenean.

Suzeranotasun kontzeptua inperioei aplikatzen zaie historian, eta ez du lekurik XXI. mendeko nazioarteko zuzenbidean. Horren ordez, batasun pertsonala (britainiar agindupeko luren kasuan, 1931 arte bakarrik nominalki independenteak) edo estatu satelitearena edo estatu libre elkartuarena edo bere gobernu txotxongilo gutxiesgarria (Mantxukuoko gobernua Japoniarekiko 1930eko hamarkadan bezala) bezalako kontzeptuak agertzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Independentzia
* Burujabetza

## Kanpo estekak
Cabanatuango elizbarrutia

**Cabanatuango elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1963ko otsailaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Cabanatuanen dago. Egun apezpikua Prudencio Andaya Jr. da.

## Ordinarioak 
* Mariano Gaviola y Garcés (1963-1967)
* Vicente P. Reyes (1967-1983)
* Ciceron Santa Maria Tumbocon (1983-1990)
* Sofio Guinto Balce (1990-2004)
* Sofronio Bancud (2004-2024)
* Prudencio Andaya Jr. (2024-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Ciceron Santa Maria Tumbocon (1982-1983)
* Sofio Guinto Balce (1988-1990)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Pedro de Guzman Magugat (1979-1981)
* Sofronio Bancud (2001-2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Fernando de La Uniongo elizbarrutia

**San Fernando de La Uniongo elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1970eko urtarrilaren 19an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza San Fernandon dago. Egun apezpikua Daniel Presto da.

## Ordinarioak 
* Victorino Cristobal Ligot (1970-1980)
* Salvador Lazo (1981-1993)
* Antonio Realubin Tobias (1993-2003)
* Artemio Lomboy Rillera (2005-2011)
* Rodolfo Fontiveros Beltran (2012-2017)
* Daniel Presto (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Joseko elizbarrutia (Filipinak)

**San Joseko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1984ko otsailaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza San Josen dago. Egun apezpikua Samuel Naceno Agcaracar da.

## Ordinarioak 
* Florentino Ferrer Cinense (1984-1985)
* Leo M. Drona (1987-2004)
* Mylo Hubert Vergara (2005-2011)
* Roberto Mallari (2012-2024)
* Samuel Naceno Agcaracar (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urdanetako elizbarrutia

**Urdanetako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1985eko urtarrilaren 12an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Urdanetan dago. Egun apezpikua Jacinto Jose da.

## Ordinarioak 
* Pedro de Guzman Magugat (1985-1990)
* Jesus Castro Galang (1991-2004)
* Jacinto Jose (2005-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak