open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José Ignacio Wert

**José Ignacio Wert Ortega** (Madril, 1950eko otsailaren 18a - ) espainiar politikoa eta, 2011 urtetik 2015era bitartean, Espainiako Gobernuko hezkuntza, kultura eta kiroletako ministroa izandakoa. Zuzenbidean lizentziatua eta soziologian berezitua, enpresa pribatuan eta administrazio publikoan jardun du hainbat urtetan. Espainiar trantsizioan zehar, eskuineko alderdi zenbaitetan militantea izan da eta 1986 urtean Espainiako Kongresuko diputatu ere aukeratu zuten, 1987 urtean kargua utzi bazuen ere. Ministro moduan, polemika sorrarazi duen politikaria izan da, bere ekimenengatik eta horiek sustatuz egindako adierazpenengatik.

Edurne Uriarte katedradun eta ABC egunkariaren zutabegilearen lagun sentimentala izan da. Gaur egun, Montserrat Gomendio politikariarekin ezkonduta dago.

## Kanpo estekak
Klima polar

thumb|300px|Klima polar duten eskualdeak.
**Klima polar** ia etengabe 0&nbsp;°C baino gutxiagoko tenperatura eta prezipitazio urriak dituen klima da. Airearen hezetasuna hutsala eta haizea oso gogorra da, egoera oraindik latzago bilakatuz.

Batez ere bi poloen inguruko eskualdeetan (Zirkulu Polar Artikoa eta Ipar Polo artean eta Zirkulu Polar Antartikoa eta Hego Polo artean) dugu klima mota hau. Antartika kontinentea delako, Ipar Poloa baino tenperatura hotzagoak ditu, -70&nbsp;°C, -80&nbsp;°C eta baita -89,5&nbsp;°C (Lurreko errekorra) izanik. Mendilerro altuenen klima Poloena bezalakoa da eta Himalaiako, Andeetako edo Alaskako mendikateko tontorretan antzeko klima dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manzanares

**Manzanares** izan daiteke:
* Manzanares, Ciudad Realgo udalerria.
* Manzanares el Real, Madrilgo Erkidegoko udalerria.
* Manzanares de Rioja, Errioxako udalerria.
* Hoyo de Manzanares, Madrilgo Erkidegoko udalerria.
* Manzanares, Retortillo de Soriako auzoa.
* Manzanares (ibaia), Madril zeharkatzen duena.
* Vicente Calderón estadioaren ezizena.
Zerebrosido

400px|eskuinera|thumb|Galaktozerebrosido bat
**Zerebrosidoak** glukosa edo galaktosa duten glukolipidoak dira, batez ere burmuinetako neuronetan eta, oro har, nerbio-ehunaren zeluletan daudenak.

## Egitura eta motak 
Molekula anfipatikoak dira. Zerebrosidoak zeramidaz (esfingosina + gantz-azidoa) eta monosakarido batez (glukosaz edo galaktosaz) osaturik daude. Horren arabera bi multzotan sailkatzen dira:
* Glukozerebrosidoak
* Galaktozerebrosidoak

## Biosintesia 
Zeluletako erretikulu endoplasmatikoan zeramida eratzen da eta Golgi aparatuan monosakaridoa gehitzen zaio. Nukleotido batek, UDP-galaktosak edo UDP-glukosak, transferitzen dio monosakaridoa.

## Garrantzi biologikoa 
Glukolipidoak direnez zelula mintzeko kanpoaldeko geruzan kokatzen dira.

Galaktozerebrosidoak neuronetan ugari azaltzen dira eta substantzia gris deshidratatuaren masaren %2 eta substantzia zuriaren %12. Neuronaren axoia biltzen duten mielinazko zorroetan ere ugariak dira.

Glukozerebrosidoak animalietan ez ezik, landareetan ere egon badaude. Giza gorputzean bareko zeluletan eta eritrozitoetan agertzen dira eta larruazaleko lipidoen artean ere agertzen dira, azala iragazgaitz bihurtzen duen geruza korneoaren osagai baitira.
## Kanpo-estekak
Manzanares (ibaia)

**Manzanares** erdialdeko Espainiako ibaia da, eskuinaldetik Jaramaren ibaiadarra dena. Bere ibilbidea osoa Madrilgo Erkidegotik egiten du, Cuerda Largan jaio eta 92 kilometroko ibilbidea egin ondoren Rivas-Vaciamadriden bokalea duelako.

Bere goikaldea 52.796 hektarea dituen natura-gune babestua da eta baita behealdean ere. Babestua ez dagoen tarte bakarra Madrilgo hirigunekoa da.

## Ibaiadarrak 
* Abroñigal erreka
* Butarque erreka
* Culebro erreka
* Gavia erreka
* Manina erreka
* Meaques erreka
* Trofa erreka
* Samburiel ibaia

## Kanpo estekak
Mao Anying

**Mao Anying** (; Changsha, Hunan, Txinako Herri Errepublika, 1922ko urriaren 24a - Ipar Korea, 1950eko azaroaren 25a) Mao Zedong txinatar liderraren seme zaharrena izan zen. Moskun hezi zen eta abioi erasoaldi batean hil zen, Koreako gerran boluntario zegoela.

## Biografia 
thumb|260px|ezkerrera|Mao Anying txikitan
thumb|260px|eskuinera|Mao Anying eta Liu Songlin emaztea
**Mao Anying** Changshan, Hunan (Txinako Herri Errepublika) jaio zen 1922ko urriaren 24an. Gurasoak Mao Zedong txinatar liderra eta bere bigarren emaztea zen Yang Kaihui izan zituen .

1930ean, aita klandestinitatean zegoen eta Kuomintangeko indarrek ama atxilotu zioten, 8 urte besterik ez zituen umearen aurrean torturatu eta asasinatu zutelarik. Anaia gaztea eta biek Shangaitik alde egitea lortu zuten eta, eskale ibili baziren ere, Alderdi Komunistako kide klandestinoen babesa izan zuten .

1936an, Parisera eraman zuten eta Moskura gero. Beste lider komunista batzuen antzera, Stalinen erregimenaren babesean ikasi zuen . Armada Gorrian sartu zen eta II. Mundu Gerran parte hartu zuen, ekialdeko frontean. Garai horretan, *Xie Liaosha* (謝廖沙) ezizena erabili ohi zuen.

1946an, Txinara itzuli zen eta, 1949ko urrian, Liu Songlinekin ezkondu zen.

## Heriotza 
1950ean, Koreako Gerran parte hartuko zuen bolondres txinoz osatutako armadan sartu zen eta, Peng Dehuairen agindupean, urriaren 25ean, Yalu ibaia zeharkatu zuen. Hilabete geroago, azaroaren 25ean, errusiera itzultzen ari zen bitartean, airezko erasoaldi batean hil zen. 28 urte zituen.

Maoren jarreraren beldur, ez zuten berehalakoan eman albistea. Zhou Enlaik eman zion aitari semearen heriotzaren berri. Zartarako bikaina jaso zuen buruzagiak eta hauek izan omen ziren bere hitzak:

## Erreferentziak
Kanon (literatura)

[thumb|Mendebaldeko kanon literarioan aipatu ohi diren zenbait idazle:  [Homero, Virgilio, William Shakespeare, John Milton, James Joyce,  Miguel de Cervantes, Fernando Pessoa, Molière, Victor Hugo, Marcel Proust, Lev Tolstoi, Fiodor Dostoievski, Dante Alighieri, Nikolas Makiavelo, Alessandro Manzoni,  Mark Twain, Ernest Hemingway, Goethe, Friedrich Schiller eta Thomas Mann]]
Literaturan, **kanona** garaian garaiko ospe handiena dituzten idazlanen multzoa da. Ospe hori denboran zehar aldatzen den heinean, kanona ere aldatu egiten da. Mundu akademikoak eta kritikariak izaten dira kanona zein den ebazten dutenak. Zenbait literatura-sarik ere idazlan batzuk goraipatzeko ahalmena duten heinean, idazlan batzuk kanoniko bihurtzen dituzte denboraren lerroaren une jakin batean.

Literaturan, garai bateko kanona zein den eztabaidatu ohi da. Historiari begiratzen zaionean, eztabaidatzen da zeintzuk diren garai jakin bateko libururik esanguratsuenak, zeintzuk bihurtu diren literatura klasikoak. Behin baino gehiagotan gertatu izan da bere garaian kanonetik kanpo zeuden idazlanak, geroago bere baitan biltzea.

Literaturaren kanonean maiz sartu izan diren obra batzuk beren balio historikoengatik, beren balio literario bainoago. Halaber, hainbat hizkuntzetako literaturen kanonetan, jatorriz hizkuntza horretan sortutako obrak sartu ohi dira, baina literatura batzuetan itzulpenak ere sartu egin dira, literatura horretara ekarritako itzulpen batzuk kanonikoak bilakatu dira.

Etorkizuneko kanonean sartzeko aukera handia aurreikusten zaien idazlanei abangoardia etiketa jarri izan zaie XX. mendetik aurrera.

## Kanonean zer sartu 
Kanonean zeintzuk obrak sartu eta zeintzuk baztertu eztabaidagarri izan da beti. Zenbait *instituzio*tan sortzen den dialektikaren edo eztabaidaren emaitza da kanon literarioa baina 'erabaki' guztiak behin-behinekoak izan ohi dira. 

## Ondorioak 
Idazlan bat kanonaren baitan edo kanonetik kanpo kokatzea, ondorio handiak ditu lan horren hedapenean. Kanonean kokatutako lanak izan ohi dira arlo akademikoan irakurtzeko aholkatzen direnak, gehien editatu eta hedatzen direnak. Kanonetik kanpo geratzea baztertuta eta agian betiko ahaztuta geratzea ekar dezake.

## Ikus, gainera 
* Klasiko.
* Mendebaldeko kanona.

## Bibliografia 
* Gabilondo, Joseba: “Kanonaren sorrera egungo euskal literaturan: ETIOPIA-z”, *Egan* 1993 (2), 33-65. or.
* ATUTXA, Ibai: *Kanonaren gaineko nazioaz*, Utrisque Vasconiae, 2012.
*  BLOOM, Harold: *The Western Canon: The Books and School of the Ages Riverhead*, 1995.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glaziar aintzira

**Glaziar aintzirak** goi mendietako lakuak dira. Aintzira hauek Kuaternarioko izotz-aroko glaziarrek eragindako higaduraren ondorioz sortu ziren. Garai haietan mendietan elur-kantitate handiak zamatu ziren eta haiek higatzeko ahalmen handia zuten

Aragoi aldean glaziar aintzirek iboi izena dute.

[thumb|300px| Estatu Batuetako eta Kanadako [Great Lakes edo "Laku Handiak" munduko jatorri glaziarreko aintzira handienak dira.]]
## Euskal Herriko glaziar aintzira 
Mota honetako aintzira bakarra dugu, Ezkaurreko iboia. Dena dela, bere jatorria ez dago oso garbi eta egile batzuen ustez haren jatorria ere karstikoa izan daiteke, agian bi faktore horiek iboi horren sortzaileak izan daitezke.

## Erreferentzia zerrenda 
## Bibliografia 
* Mikel Estonba: *Euskal Herriko hezeguneak*. Usurbil: Elhuyar, 2002. ISBN:84-95338-31-9.

## Ikus, baita ere 
* Iboi

## Kanpo estekak
Sole Handia

**Sole Handia** edo **Grande Sole**

* *Sole Txikia* (ICES Statistical Division VIIh)
** 48°N 5°W
** 49°30'N 5°W
** 49°30'N 7°W
** 50°N 7°W
** 50°N 9°W
** 48°N 9°W
** 48°N 5°W

* *Sole Handia* (ICES Statistical Division VIIj)
** 48°N 9°W
** 9°W Irlandako hegoaldeko kostaldean
** 52°30'N Irlandako mendebaldeko kostaldean
** 52°30'N 12°W
** 48°N 12°W
** 48°N 9°W

## Ikus gainera 
* Bizkaiko golkoa
* Kantauri Itsasoa
* Zelta Itsasoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lombardiar

thumb|300px|eskuinera|Lombardiarren burdinezko koroa, 1946 arte Italiako erregeak koroatzeko erabili zena.
**Lombardiarra** edo **langobardoa** () germaniar herria izan zen, 569-774 urteetan Italiar penintsulan erresuma bat eratu zuena.

## Historia 
Lombardiarrak sueboen familiako herri bat ziren eta Germaniako ipar-mendebaldean bizi ziren K. o. I. mendean. IV. mendean hasi ziren lombardiarren hegoalderako migrazioak eta V. mendearen bukaeran egungo Austria aldean kokatu ziren, Danubio ibaiaren bazterretan. 546. urtetik aurrera, Audoin buruzagi nagusi zela, antzinako klan egitura utzi eta Erromako inperioko gizarte eta aginte moldeak hartu zituzten. Hurrengo hogei urteetan gepidiarren aurka borrokatu ziren eta 567an menderatu zituen Audoinen ondorengo Alboinok.

568an Alpe mendiak igaro eta Italiako penintsulako iparraldera jo zuten eta 572. urtetik aurrera Italiako penintsulako erdialde eta hegoaldera zabaltzen hasi ziren. 584an frankoak sartu ziren Italiako penintsulan eta, Pavia aldean gogor iraun zuten arren, Italiako penintsulan okupaturiko lurralde asko galdu zuten lombardiarrek, frankoen eta bizantziarren arteko aliantzagatik. 590ean berriro ere nagusitu ziren lombardiarrak Italiako penintsulako lurralde askotan eta VII. mendean kristau ortodoxo bihurtu ziren, arrianismoa utzita.

Errege dinastia berri batek hartu zuen agintea 700. urtean. Liutprando, dinastia horretako bigarren erregearen garaian (712-744), jo zuen gorena lombardiarren aginteak eta guztiz murriztu zen bizantziarren eragina Italian. Ondoko erregeek, Aistulfok (749-756) eta Desideriok (756-774), aurrez aurre jo zuten Aita Santuen Lurraldearen aurka. Adrian I.a aita santuak Karlomagnoren laguntza baitzuen, urtebeteko setio baten ondoan, 774an sartu ziren frankoak Pavia hirian. Betikoz amaitu zen lombardiarren erresuma urte horretan, baina aztarna sakonak utzi zituen haien egonaldiak Italiako iparraldean, arte, hizkuntza eta zuzenbide alorretan.

## Ikus, gainera 
* Lombardiarren Erresuma

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edurne Uriarte

**Edurne Uriarte Bengoetxea** (Fruiz,  - ) politologo, unibertsitateko irakasle eta idazlea da. PSE-EE alderdiko eta Ermuko Foroa eta Aski da! erakundeetako kidea izan da. PSE-EE alderdia utzi ondoren, eskuin politikora jo zuen. 2000. urteko abenduan, ETA erakundea bere aurka atentatua egiten saiatu zen, EHUko Leioako kanpuseko igogailu batean lehergailua jarriz. 2002 urtean, Zientzia Politikoetako Katedra eskuratu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean. Horren ondoren, katedra horretarako lehiatzen zen Francisco Letamendiak errekurtsoa jarri zuen izendapen horren aurka, gerora onartu zena. Auzia espainiar hedabideetara zabaldu eta Euskal Herriko gizartean bizi zen izuaren erakusgarri moduan azaldu zen espainiar nazionalismoaren aldetik. Egun Rey Juan Carlos unibertsitatean katedraduna eta *ABC* egunkarian eta beste zenbait hedabidetan idazten du. José Ignacio Wert hezkuntza eta kultura ministroaren lagun sentimentala izan zen.

## Lanak 
* *Un futuro para Euskadi. Alternativas políticas a los problemas vascos*, Bilba, 1994; F.J. Llerarekin batera.
* *Los intelectuales vascos*, EHU, 1995.
* *Mujeres en política: Análisis y práctica*, Ariel, 1997; Arantxa Elizondorekin batera
* *Democracia, nacionalismo y terrorismo*, FAES, 2001.
* *Introducción a la Ciencia Política*, Tecnos, 2002.
* *Cobardes y rebeldes*, Temas de Hoy, 2003.
* *España, patriotismo y nación*, Espasa, 2003)
* *Terrorismo y democracia tras el 11-M*, Espasa, 2004.
* *Contra el feminismo*, Espasa, 2008.
* *Desmontando el progresismo*, Gota a Gota (FAES), 2012.
Luganoko aintzira

**Luganoko aintzira**  (italieraz: *Lago di Lugano* edo *Ceresio*, latinez: *Lacus Ceresius*) Suitzako Ticino eta Italiako Lonbardia eskualdeen arteko mugan dagoen glaziar aintzira da.

Brè (925 m), San Salvatore (912 m) eta Generoso (1.701 m) mendiek inguraturik dago, Comoko eta Maggiore aintziren artean. 48,7 km²ko eremua hartzen du, %63 Suitzan eta %37 Italian . Tresa ibaiak Maggiore eta Luganoko aintzirak lotzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskatologia

[thumb|250px|*Apokalipsiaren Lau Zaldunak*, [Albrecht Düreren lana (1497–1498).]]

**Eskatologia** (, *eskatos*, eta , *logia*, hitzetatik, eusk. 'amaieraren estudio') munduaren amaiera eta gizateriaren patua gaitzat hartu eta aztergai dituen teologia, filosofia eta fisikaren arloak dira.

Honelako kontuak aztertzen ditu: heriotza, azken auzia, saria, zigorra, munduaren amaiera…

Bi ikuspuntutan antolatzen da:
* Eskatologia orokorra edo anteposhistorikoa (hau da, historiaren amaiaera baino lehen). Gizateriaren eta unibertsoaren azken patuaz arduratzen da.
* Eskatologia partikularra edo hil ondorengoa. Hil ondoren gizakiaren egoeraz arduratzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kristau eskatologia
* Infernu
* Beste mundua
* Psikoponpo
* Azpimundua
* Zerua

## Kanpo estekak 
* :José Antonio Sayes: *Escatología*, Madril: Palabra argitaletxea, 2006. Liburuak katolizismoaren ikuspuntutik aztertzen du gaia.
Leonen Orroak

***Leonen Orroak*** Ibon Koteron albokariaren eta Kepa Junkera trikitilariaren 1996ko diskoa da, beste hainbat musikariren lankidetzaz egina, Leon Bilbao albokariaren omenez.

## Abestiak 
# *Odolaren Boza*
# *Adar Okerra*
# *Arrana-Karran*
# *Zizta-Dantza*
# *Sugoiren Dantza*
# *Itxinako Behe-Lainoak*
# *Zirkinipez*
# *Zenarruzako Sekretua*
# *Dringilin Dango*
# *Hamaika Kolore*
# *Baltzolara Bidean*
# *Leonen Orroak*
# *Zummâra*
# *Barakaldotik Arratiara*
# *Txirikila*
# *Atxular Atea*

## Kanpo estekak 
* *Leonen Orroak* diskoaren abesti guztiak entzungai. Los40.com
Zizta-Dantza

**Zizta-Dantza** Ibon Koteron albokajolea eta Kepa Junkera trikilariaren abesti bat da. 1996ko *Leonen Orroak* diskoaren barnean argitaratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *Zizta-Dantza* abestia entzungai. Youtube.com
Syracuse (New York)

**Syracuse** Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. New York estatuko erdialdean kokatuta dago, eta Onondaga konderriko hiriburua da. 145.170 biztanle ditu (2010eko datua), eta 66,4&nbsp;km²-ko azalera; beraz, 2,12 biztanle/km²-ko dentsitatea du. 116 m-ko altitudean dago.

Erie kanaleko portu garrantzitsua da, eta New York estatuko erdialdeko nekazaritza-eskualdeko banaketa-gunea da. Botikak eta produktu elektronikoak ere ekoizten dira hirian.

Hiriko irakaskuntza-erakunde nagusiak Syracuseko Unibertsitatea eta Le Moyne College dira.

## Klima 

## Historia 
Hiriaren izenak Siziliako Sirakusa hirian du jatorria. Hiriaren lehenengo izena *Salt Point* izan zen (1780), eta beste zenbait izen izan zuen geroago. 1824an *Syracuse* izen hautatu zen, Italiako hiriak bezala gatz-industriak dituelako.

Orain hiria dagoen ingurura frantsesak iritsi ziren XVII. mendean, baina leku zingiratsua zenez eta bertako indiarrak erasokorrak zirenez, ingurua ez zen kolonizatu 1786 arte. Gatz-findegi bat ezarri zen handik gutxira, eta 1870 arte bertatik atera zen Estatu Batuetan kontsumitzen zen gatz gehiena.

Hiriak 22.271 biztanle zituen 1850ean, 51.792 biztanle 1880an eta 108.374 biztanle 1900ean: 1950. urtean iritsi zen gorenera: 220.583 biztanle. Harrezkero, populazioa etengabe murriztuz joan da: 197.208 (1970. urtean), 163.860 (1990. urtean), 147.306 (2000. urtean) eta 145.170 (2010. urtean).

## Hiri senidetuak 
*  **Fuzhou**, Txina
*  **Jiayi**, Taiwan
*  **Tampere**, Finlandia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* City of Syracuse, New York
Buhame (maskarada)

**Buhameak** Zuberoako maskaradetako pertsonaiak dira, Maskarada beltzeko kideak. Lau edo bost ijito izaten dira, zakarrak eta harroak, eguna pitokeriak egiten pasatzen dutenak. Baratxegarai (beste batzuetan Basagaitz edo Baratxugaitz) izeneko buhame-erregea da taldeburua. Janzki koloretsuez bezti azaltzen dira, eta oihal berdinarekin egindako txapela daramate buruan. Honen ertza borla txikiz apaindurik egoten da. Eskuan zurezko ezpata erabiltzen dute.

Plazan garrasika eta ezpatak astinduz sartzen dira. Ezpata-dantza basa egin ostean, buhame-erregeak, mintzaira zakarra erabiliz, bere sermoi edo pherediküa egiten du.

[thumb|center|300px|[2009ko Barkoxeko maskaradetako buhameak.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andie MacDowell

**Rosalie Anderson "Andie" MacDowell** (Gaffney, Hego Carolina, 1958ko apirilaren 21a) AEBetako modelo eta aktorea da.

## Biografia 
Rosalie Anderson MacDowell Gaffneyn jaio zen, Hego Carolinan (AEB) 1958ko apirilaren 21ean. Aita, Marion St. Pierre MacDowell, zerrategi baten jabea zen eta ama, berriz, Pauline Johnston, musika irakaslea izan zen. Bikotea Andiek 6 urte zituenean banandu zen. Ama 1981ean hil zen eta, aurrez, alkoholarekin arazoak izan zituen .

Winthrop Collegen ikasi zuen 1978ra arte eta, ondoren, New Yorkera joateko erabakia hartu zuen; zerbitzari eta saltzaile lanetan ibili ondoren, *Elite*rentzak modelo izatea lortu zuen. Ez zen denbora asko pasa arrakasta lortzeko eta L'Oréalentzako hasi zen lanean. Denbora luzez izango zen haren irudi .

Calvin Kleinentzako egin zituen spot batzuen ondoren, zine industriak begia bota zion eta, 1984an, lehen papera eman zioten *Greystoke* filmean, Christopher Lamberten ondoan lan egin zuelarik. Hasiera bikaina izan zuen artistak, baina ekoizleek ez zuten bere hegoaldeko hizkera gustuko izan eta Glenn Close kontratatu zuten ingeles aristokrataren papera goitik behera doblatzeko .

Hurrengo urtean, ''St. Elmo's fire* filmean paper txiki bat lortu zuen, baina ez zuen aurrera egingo zuenik ematen.

Lau urte geroago, 1989an, protagonista izan zen *Sex, Lies, and Videotape* filmean eta, emakume ederra izateaz gain, interpretaziorako gaitasuna erakusteko aukera izan zuen.

Hurrengo urtean, *Green Card* filma etorri zen eta, aurrekoarekin bezala, Urrezko Globoentzako izendapena jaso zuen. Hala ere, arrakastarik entzutetsuena Hugh Grantekin egin zuen *Four Weddings and a Funeral'' filma izan zen .

1986an, Paul Qualleyrekin ezkondu zen eta bikoteak 1999ra arte iraun zuen. 3 seme-alaba izan zituzten: Rainey Qualley, Sarah Margaret Qualley eta Justin Qualley.

2001ean, Rhett Hartzogekin ezkondu zen eta, 2004an, berezitu egin ziren.

## Filmografia 
thumb|250px|eskuinera|Andie MacDowell

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* L´Oreal
Kristo aurreko

**Kristo aurreko** —labur **K.a.** adierazia— Kristoren ustezko jaioturtea (*Anno Domini*, A.D.) baino lehenagoko datak adierazteko erabiltzen den adjektibo sintagma da. Adibidez, K.a. 146. urtea, Kristo ondorengo lehen urtea baino 146 urte lehenagoko urtea da.

Arkeologian, batez ere, laborategian lortutako datentzat, adibidez karbono 14 teknika erabiliz, BP (Before Present) (orainaldia baino lehenago) erabiltzen da askotan. Biana Karbono 14 teknikak ez ditu data zehatzak eskaintzen eta, beraz, ahal bada, data horiek kalibratu egiten dira, hau da, aldez aurretik aukeratutako faktore batzuk kontuan hartuta, data kronologiko zehatzago bat lortzen da. Orduan, *cal.* jarriko zaio aurretik; *cal.* horrek «kalibratua» esan nahi du. Teorikoki, kalibratutako datak, letra larriz adierazi behar dira (BP); eta kalibratu gabekoak, letra xehez (bp).

Kristautasunari hain lotuta ez dagoen ikuspegi neutralagoa emateko asmoz, bestelako formulazioak erabiltzen hasi ziren, hala nola Johannes Keplerrek 1615ean, latinez: ''* («gure oraingo aroko urtea»). 2000. urtetik aurrera, munduko hizkuntzetan asko zabaldu da halako formulen erabilera. Ingelesez, esaterako, *Common Era* erabiltzen dute; galesez, berriz, *Oes Cyffredin.*

*Kristo aurretik* esamoldearen alternatibatzat, euskaraz **Oraingo Aroaren Aurreko** —labur **o.a.a.** adierazia— proposatu dute *Berriaren estilo liburua*n.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Anno Domini*
* Oraingo Aroa
* *Before Present* («oraina baino lehen»)

## Kanpo estekak 
* José Ramón ZUBIMENDI: *Ortotipografia''. Eusko Jaurlaritza - Euskara Zerbitzua. Vitoria-Gasteiz. 2004
Kastor eta Polux

thumb|300px|Dioskuroak Campidoglion (Kapitolino muinoan), Erroman

Greziar mitologian, **Kastor eta Polux** (, *Kástôr*; eta  *Polydeúkês*, «oso gozoa») edo **Dioskuroak**.  Ohiko bertsioaren arabera, Castor Tyndareus-en semea zen, eta, beraz, hilkorra; Pollux, berriz, Zeus-en semea zen (Zisne moduan Leda seduzitu baitzuen).

Latinez, *Gemini*, «bikiak», izena eman zieten, eta, batzuetan, «kastoreak».

Kastor ospetsua zen zaldiak bezatzeko eta zamalkatzeko trebetasunagatik, eta Polux, berriz, eskuz kolpeka borrokatzeko abileziagatik. Kalidoneko basurdearen ehizan (ikus Meleagro).

## Mitoak 
Teseok eta Piritook haien ahizpa Helena bahitu eta Afdanara eraman zutenean, Dioskuroek Atika inbaditu, ahizpa askatu egin zuten, eta, mendekatzeko, Teseoren ama, Etra, hil zuten. Phoebe and Hileira, Leucippusen alabak, bahitu zituzten eta Leucippusen semeek, Idas eta Lynceusek bere atzetik abiatu ziren. Borroka egin zutenean, Idasek Castor hil zuen eta Pollusek Lynceus. Mendeku hartzeko, Zeusek Idas hil zuen tximista batez. Ondoren Zeusek bi aukera eman zizkion Polusi: betirako Olinpoan bizitzea, ala bere hilezkortasunaren erdia anaiarekin partekatzea. Modu horretan txandaka bizirik egongo ziren. Polusek bizia anaiarekin elkarbanatzea aukeratu zuen Postumius kontsulak (Lucio Postumio Albino) boto bat egin zuelako eraiki zen. Kondairaren arabera, bataila hartan, Dioskuroak erromatarren ondoan borrokatu ziren eta garaipenaren berri Erromara eraman baitzuten. Zaldizko gisa, bereziki erakargarriak ziren erromatar zaldunen (*Equites*) klase sozialekoentzat, eta armadaren zalditeriako soldaduentzat. Artean bikiak bi gaztek bezala irudikatzen dituzte, normalean zaldiekin, lantzarekin eta kaskoarekin; haien irudia lehen txanpon erromatarretan agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errizoma

[thumb|Jengibrearen errizoma (*[Zingiber officinale*).]]
[thumb| *[Phragmites australis* landarearen errizoma.]]

Biologian, **errizoma** lurpeko zurtoin eraldatu bat da, zenbait begi dituena eta luzetara hazten dena. Haren adabegietatik sustraiak eta kimu belarkarak hazten dira.

Errizomak etengabe hazten dira; urteen poderioz, parterik zaharrenak hil egiten dira, baina kimu berriak ematen ditu, eta, hala, eremu handia har dezake.

Ugalketa begetatibo (sexurik gabe ugalketa) mota hau espezie askok dute, hala nola lirioak eta jengibreak. Errizomak zatitu egin daitezke, baldin eta bakoitzak gutxienez begi bat badauka, eta bakoitza bere aldetik landatu.

Landare errizomadunak bizikorrak dira; klima hotzeko eskualdeetan, aireko partea galtzen dute, eta lurpeko parteak bizirik jarraitzen du, mantenugaiak atxikiz, hurrengo sasoirako.

Hazteko eta adarkatzeko moduaren arabera, errizomak bitan sailkatzen dira: sinpodialak eta monopodialak.
:- Errizoma sinpodialetan, atal bakoitza ondoz ondoko begi axilarren hazkundeari dagokio. Atal bakoitzaren amaierako begiak kimu epigeoa ematen du. Halakoak dira, adibidez, *Sanseviera thyrsiflora* eta *Paspalum nicorae* espezieen errizomak.
:- Errizoma monopodialetan, berriz, amaierako begiak jarraipena ematen dio errizomaren amaigabeko hazkundeari, eta begi axilarrek ematen dituzte kimu epigeoak. Halakoak dira espezie inbaditzaile askoren errizomak; adibidez, *Sorghum halepense*.

## Kanpo estekak
Abraham Zacuto

**Abraham Zacut** edo **Abraham Ben Zacuto** —hebreeraz: אברהם זכות; portugesez: Abraão ben Samuel Zacut— (Salamanca, Gaztelako Koroa, 1452ko abuztuaren 12a - Damasko, 1510 inguruan) judu matematikari, astronomo eta historialaria izan zen.

## Biografia 
thumb|300px|eskuinera|Abraham Zacutoren *Almanach Perpetuum* astronomiarik buruzko lana
**Abraham Zacut** edo **Abraham Ben Zacuto** Salamancan jaio zen, 1452an. Samuel Zacutoren seme izan zen eta Isaac Aboab izan zuen maisu.

Astronomia ikasi zuen Salamancako Unibertsitatean eta, gaztaroan, Salamancako gotzain eta errektore zen Gonzalo de Viveroren adiskide izan zen; honek animatu zuen Abraham *El gran Tratado*edo *Compilación Magna* argitaratzera. 1478an atera zuen eta hebreeraz idatzia zegoen . 1481ean, Juan de Salaya Astronomiako katedradunak itzuli zuen gaztelerara eta, 1496an, José Vicinh izan zen latinerara itzuli eta argitaratu zuena *Almanach Perpetuum Celestium Motuum* izenburupean. Zacutoren testuak garrantzi handia hartuko zuen Atlantikoan egingo ziren nabigazioetan.

Rabino izan zen bere komunitatean eta astronomiako irakasle unibertsitatean; ziurrenik, 1486an, Kristobal Kolonen Mendebaldeko Indietara joateari ezetza eman zioten Unibertsitateko Kontseiluko kideetako bat izan zen.

Zehaztasun hobea izango zuen astrolabioa garatu zuela ere badakigu.

1492an, juduak bidali zituzten Espainiatik eta Portugalen bilatu zuen babesa. Joan II.a Portugalgoak *errege historialari eta astronomo* izendatu zuen, eta Manuel I.aren garaian ere kargu horretan izan zen.

1497 inguruan, Portugaldik ihes egin beharrean izan zen, han ere kristautzera behartzen baitzuten. Otomandar Inperioan ezarri zuen egoitza eta hantxe hilko zen 1510 inguruan.

Behartutako erbesteratze hartan, Tunisian egon zen eta *El libro del linaje* (Sefer Yuhassin, hebraieraz: ספר יוחסין) lan gistoriografikoa osatu zuen hebraieraz. Bertan, juduen belaunaldien kontadizo kronologikoa egin zuen, Mundua sortu zenetik bere garairaino. 1581ean berrargitaratu zuten Krakovian, 1717an Amsterdamen eta 1857an Königsbergen. Ingelesez, berriz, ez zen 2005era arte aterako.

## Bitxikeriak 
* Salamancan, Zientzietako kanpuseko liburutegiak *Abraham Zacut* izena darama .
* Hori gutxi balitz, parean juduak bota aurreko sinagoga zegoen tokian eraikin bat dago eta, bertan, Zientzietako Fakultateko Matematika Saila dago. Barruan, sinagoga horri aipamen egiten dion plaka dago.

## Lanak 
* *Hasafot leséfer ha–‘Aruk* (obra lexicografikoa),
* *Séfer Yugasin* (histórica)
* *Haajibbur hagadol* (*El gran Tratado* edo *Hibbur ha-gadol*, *Almanach perpetuum* edo *Almagesto*,
* *Tratado de las influencias del cielo y Juicio de los eclipses*,
* *Mix paté ha-cisteganin*.

## Erreferentziak 
## Enlaces externos 
* Jewish Encyclopedia 1901-1906
* perpetuum* (Inkunablea. 1496) Espainiako Liburutegi Nazionala
Haztapen (argipena)

**Haztapena** terminoak esanahi eta erabilera zenbait ditu:

* medikuntzan, **haztapena** edo haztaketa, eskuarekin gorputza ukituz diagnostikorako proba;
* matematikan eta estatistikan, haztapena edo **ponderazioa**, balio zenbaitek fenomeno baten neurketan duten garrantzi desberdina kuantitatiboki kontuan hartzeko metodo eta tekniken multzoa.
Haztaketa (medikuntza)

[thumb|180px|Hau baten [abdomenaren **haztaketa**.]]

Medikuntzan, **haztaketa** pazientearen gorputza eskuaz ukituz egiten den proba diagnostikoen multzoa da.

## Kanpo estekak
Nikolas Soraluze

**Nikolas Soraluze Zubizarreta** (1820ko abenduaren 5a, Zumarraga, Gipuzkoa &ndash; 1884ko urriaren 19a, Donostia, Gipuzkoa) euskal herritar historialari, politikari eta enpresaburu bat izan zen. Euskal Herriko historiari buruz ikertu eta idazten buru-belarri jardun zuen, bereziki Gipuzkoakoaz. Gaztelaniaz egin zituen idazlanak.

Serapio Muxika historialariak Soraluzeri buruz honako hau esan zuen:

## Senitartekoak 
Hirugarren Karlistaldi garaian Donostiako alkate izan zen. Bere anaia Kandido Soraluze musikaria izan zen, bere semea berriz, Pedro Soraluze historialari eta kazetaria. Bestalde, Jose Maria Usandizaga musikari ospetsuaren aitona (bere alaba haren ama izan zen) ere izan zen.

## Idazlanak 
* *Biografía del ilustre conquistador de Filipinas, Miguel López de Legazpi*, Tolosa, 1863.
* *Historia de la M. N. y M. L. Provincia de Guipúzcoa, precedida de la guía descriptiva y, plano de la misma*, Madril, 1864.
* *Biografía del ilustre Don Javier María de Munibe e Ydiáquez, Conde de Peñaflorida*, Irun, 1866.
* *Fueros de Guipúzcoa, Títulos adicionales y consideraciones. Reglamento, Sumario histórico, etc.*, Madril, 1866.
* *Historia general de Guipúzcoa, Madrid, 1869;
* *Más biografías y catálogo de obras vasco-navarras*. Gasteiz, 1871.
* *Real Compañía Guipuzcoana de Caracas*, Madril, 1876.
* *Introducción. Capítulo I y otras descripciones de la Memoria acerca del origen y curso de las pescas y pesquerías de ballenas y de bacalao así que sobre el descubrimiento de las bancos e Isla de Terranova*, Gasteiz, 1878.
* *Los Iberos o sean Eúskaros y el Euskara*, Iruñea, 1879.
* *Real Sociedad Bascongada de los Amigos del País. Sus antecedentes y otros sucesos con ella relacionados. Historia compendiada por ...*, Donostia, 1880.
* *Defensa del apellido familiar de Juan Sebastián del Cano*, Donostia, 1881.
* *Gloria y, gratitud al inmortal autor del "Primus me circundedisti": Juan Sebastián del Cano, su escudo de armas y facsímile de la firma del testamento*. Gasteiz, 1882.
* *Las Excmas. Juntas y Diputaciones de Guipúzcoa y Juan Sebastián del Cano, inmortal protorodeador del mundo ante la historia'', Gasteiz, 1883.

## Kaleak 
Donostian zein Zumarragan Nikolas Soraluzeri eskainitako kaleak daude gaur egun.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Nikolas Soraluzeren biografia irakurgai. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org
Fuencarral-El Pardo

**Fuencarral-El Pardo** Madrilgo hiria osatzen duten 21 barrutietako bat da, El Pardo, Fuentelarreina, Peñagrande, El Pilar, La Paz, Valverde, Mirasierra eta El Goloso auzoek osatzen dutena.

Madrilgo barrutirik handiena den arren, ez da jendetsuena barnean El Pardo mendia duelako.

Hona hemen barrutiaren helmugak:
* Las Rozas de Madrid, Torrelodones, Colmenar Viejo, Tres Cantos, San Sebastián de los Reyes eta Alcobendas mendebaldean, iparraldean eta ekialdean.
* M-40 eta M-605, Moncloa-Aravaca barrutiarekin.
* Valle de Mena, Guecho, Elgóibar, Deusto, Príncipe de Viana eta Camino de Casaquemada kaleak, Ilustración eta Fuentelarreina etorbideak Moncloa-Aravaca barrutiarekin.
* Sinesio Delgado kalea eta Monforte de Lemos etorbidea Tetuán barrutiarekin.
* Castellana pasealekua eta M-30 Chamartín barrutiarekin.
* Burgosko etorbidea (A-1) Hortaleza barrutiarekin.

## Kanpo estekak
Latina (Madril)

**Latina** Madrilgo hiria osatzen duten 21 barrutietako bat da, Los Cármenes, Puerta del Ángel, Lucero, Aluche, Campamento, Cuatro Vientos, Las Águilas eta Batán auzoek osatzen dutena.

Izena herrikoia baino administratiboa da, Madrilen Latina aipatzean ez direlako barrutiaz aritzen Centro barrutiko La Latina auzoaz baizik. Barrutia baino ezagunagoak dira bere auzoak: Campamento, Aluche, Lucero, eta abar.

Barrutia A-5 autobidearen parean dago, Casa de Campo parkearekin muga sortzen duena.

## Kanpo estekak
Pedro Soraluze

**Pedro Manuel Soraluze Zubizarreta** (XIX. mendearen erdialdera, Donostia, Gipuzkoa &ndash; 1919ko abenduaren 1a, Donostia, Gipuzkoa) euskal historialari, kazetari eta iragarkigile bat izan zen.

Nikolas Soraluzeren semea eta Kandido Soraluze musikariaren iloba izan zen, baita Jose Maria Usandizaga donostiar konposatzaile ospetsuaren osaba ere (bere arreba haren ama baitzen).

## Ibilbidea 
Gaztetatik hainbat egunkari eta aldizkarietan lan egin zuen. 1902an Donostiako San Telmo museo sortu berriaren lehenbiziko zuzendaria izen zen, kargu honetan lan bikaina eginez bere heriotzararte egon zelarik. 1914an Espainiako Errege Akademiako Euskal etnografia saila sortu eta 1919ko azaroaren 5an Donostiako Kronikaria izendatu zuten. Bere idazlan ugarien artean *Euskal-Erria* aldizkarian Gipuzkoako erromatar arkeologia, biografiak, itsasoa eta arrantzaleei gaiak eta artxibategiei buruzko ikerketen artikuluak nabarmentzen dira, orokorrean, historia gaitzat zituzten atal guztiak ukitu zituelarik.

## Kanpo estekak 
* Pedro Soraluzeren biografia irakurgai. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org
Martxea albokagaz

**Martxea albokagaz** (euskara batuan *Martxa albokarekin*) Maurizia Aldeiturriaga panderojole eta abeslaria, Leon Bilbao albokalaria, Bonifazio Arandia *Fasio* trikitilaria eta Basilio Undagoitia trikitilariaren abesti herrikoi bat da.

## Kanpo estekak 
* *Martxea albokagaz* abestia entzungai. Youtube.com
Udaberrian

***Udaberrian*** Faustino Azpiazu *Sakabi* eta Joxe Mari Urkola *Egañazpi* trikitilarien abesti bat da. Mutil eta neska baten arteko amodio kontuen berri ematen du.

## Kanpo estekak 
* *Udaberrian* abestia entzungai. Youtube.com
Maximiliano I.a Habsburgokoa

**Maximiliano I.a Habsburgokoa** (Wiener Neustadt, Austria, 1459ko martxoaren 22a - Wels, Austria, 1519ko urtarrilaren 12a) 1486-1519 bitartean Erromatarren erregea (Alemaniako erregea), 1493-1519 bitartean Austriako artxidukea eta 1508-1519 bitartean Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea izan zen. Haren erreinaldian finkatu zen Habsburgotarren nagusitasuna.

## Bizitza 
Frederiko III.aren eta Leonor Trastamarakoaren semea zen. Borgoinako etxeko oinordekoarekin, hots, Karlos Izukaitzaren alaba Maria Borgoinakoarekin, ezkondu zen Ganten. Ezkontza horren bidez, Herbehereak eta Franko Konderria eskuratu zituen; Borgoinako dukerria eta Pikardia, berriz, frantziarren esku geratu ziren. Maximiliano eta Mariak bi seme-alaba izan zituzten: Filipe I.a Gaztelakoa (1478-1506) eta Margarita Austriakoa (1480-1530). Maria 1482an hil zen.

1490ean Ana Bretainiakoarekin ezkondu zen ahalordez. Ezkontza horren ondorioz Erromatarren erregina titulua hartu zuen Anak. Ondorio larriak ekarri zituen elkartze horrek, Frantziako erregeak ez baitzuen bere onarpena eman, eta frantsesek probokaziotzat jo zuten. Aurrerago, ezkontza baliogabetua izan ostean, Ana Karlos VIII.a Frantziakoarekin ezkondu zen. 1494an, Maximiliano Blanka Maria Sforzarekin ezkondu zen.

1493an, Frederiko III.a hil eta berehala, Karlos VIII.a Frantziakoa Italia erasotzen hasi zen; horrek gatazka-ziklo luze bati hasiera eman zion. Maximiliano Veneziarekin aliatu zen 1495ean, eta Liga Santuarekin gero, frantsesei eutsi ahal izateko. 1496an semea Espainiako Joana Eroarekin ezkonarazi zuen eta hala bere erresuma Espainiakoari lotu zion.

1508an, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore titulua hartu zuen, Julio II.a aita santuaren baimenarekin; horrela enperadorea aita santuak koroatzeko mendetako ohiturari amaiera eman zion. Maximiliano ezaguna da *Reichstagen* erreforma egin izanagatik; Inperioaren eraketa sakonki eraldatu zuen.

1519ko urtarrilean hil zen Welsen (Austria). Biloba zuen Karlos V.a izan zen haren ondorengoa, Filipe semea 1506an hila baitzen

## Zuhaitz genealogikoa 
## Erreferentziak
Joxe Mari Urbieta

'*Joxe Mari Urbieta *Egañazpi'''* (Aizarna, Zestoa, Gipuzkoa, 1920ko martxoaren 30a &ndash; Zestoa, Gipuzkoa, 2006ko apirilaren 21a) euskal trikilari bat izan zen. Faustino Azpiazu *Sakabi*rekin batera Sakabi eta Egañazpi trikitilari bikote ospetsua osatu zuen.

*Egañazpi* Aizarnako izen bereko Egañazpi baserrian jaio zen, jaiotetxetik hartu zuen panderojole gisa ezagun egin zuen goitizena. Hamalau bat urterekin hasi zen panderoa jotzen, etxean besterik ez eta uherrak hartutako erretilu batekin ikasita.

1963an *Trikitixa de Azpeitia* izenburupean lau abesti banadun bi disko txiki argitaratu zituzten. 1970an Espainiako Gerra Zibila ondorengo lehenbiziko Euskal Herriko Trikiti Txalpeketa irabazi zuten. 1973an Columbia diskoetxean *Trikitixa - Zure Urte Betetzia* diskoa argitaratu zuten eta 1975an Edigsa-Herri Gogoa diskoetxearekin *Sabaki eta Egañazpi trikitilariak* diskoa.

Aizarnan jaioa izan arren, Egañazpi ezkondu eta urte luzez Zestoan bizi izan da. 2006ko apirilaren 21an zendu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sakabi eta Egañazpi

## Kanpo estekak 
* Joxe Mari Urbieta *Egañazpi'' panderojolea hil da. 2006ko apirilaren 21a. Berria.info
Alberto Handia

**Alberto Handia** (; Lauingen, Bavaria, 1193/1206 - Kolonia, 1280ko azaroaren 15a) alemaniar teologo, filosofo, apaiz eta apezpiku katolikoa izan zen. Teologian, geografian eta filosofian aditua izan zen; kimikaren arloan ere izen handia izan zuen eta, oro har, Erdi Aroko zientzietan oso trebaturik zegoen. Hori zela eta, *doctor universalis* eta *doctor expertus* ezizenak eman zitzaizkion. Haren apaltasuna eta pobrezia nabarmentzekoak ziren. Elizako doktore izendaturik dago.

## Bizitza 
Bolonian hasi zen Legeak ikasten; Venezia jarraitu eta Paduan amaitu zituen ikasketak. Bertan Jordan Saxoniakoa domingotarra ezagutu zuen, eta haren lanarekin liluraturik gelditu zen. Hori zela eta, 1224an Predikatzaileen Ordenan sartu zen. Horren ostean, Kolonia, Hildesheim, Friburgo, Ratisbona, Estrasburgo eta Parisko Sorbonan teologia irakaslea izan zen; azken unibertsitate horretan San Tomas Akinokoa izan zuen ikasle.

Parisko Unibertsitatean antzinako testuak, bereziki Aristotelesenak, itzuli eta sailkatu zituen; testuei bere oharrak ere erantsi zizkien. Lan entziklopediko handi honek bere dizipulu Tomas Akinokoaren lanerako oinarriak ezarri zituen. Botanikan eta alkimian ere lan egin zuen, eta aipatzekoa da artsenikoaren aurkikuntza 1250ean. Geografiaren eta astronomiaren arloan, oso argudio sendoak erabilita, Lurra biribila zela esan zuen.

1249 Koloniako Unibertsitateko errektore izendatu zuten, 1254 Alemaniako domingotarren probintziala, eta 1260an Ratisbonako apezpiku; bi urteren buruan apezpikutza utzi zuen, elizbarrutiak zituen arazo batzuk konpondu ostean. Urbano IV.a aita santuak onartu egin zuen haren ukoa, eta Würzburgeko komentura itzuli zen. 1263an Gregorio X.a aita santuak Zortzigarren Gurutzada Alemania eta Bohemian predikatzeko agindu zion. 1274an Lyongo II. kontzilioan parte hartu zuen.

Kolonian hil zen 1280an, eta bertako San Andres elizaren kriptan hobiraturik dago. 1622an beatifikatu zuten, eta 1931an, Pio XI.a aita santuak Elizako doktore izendatu zuen; kanonizatzearen parekoa da. Jaia azaroaren 15ean ospatzen da.

## Lanak 
Jakinduria zabalekoa, peripatetismoa eta zenbait neoplatonikoren ideiak sartu zituen bere irakaspenean, Aristotelesen arabiar iruzkingileak eta autore juduak ezagutaraziz eta kritikatuz. Ez zuen, alabaina, elementu hain desberdinen benetako sintesia lortu, ezta teologia eta filosofia adostu ere.

Obra nagusiak *Summa de creaturis* (1245 inguruan), *Summa theologica* (burutugabea, 1270 inguruan), *De unitate intellectus contra Averroistas*. Ikertzaile ausarta izan zen gainera, kimika alorrean zenbait lan utzi zituelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sakabi eta Egañazpi

**Sakabi eta Egañazpi** gipuzkoar trikitilari bikote ospetsu bat izan zen. Bikote hau Faustino Azpiazu "Sakabi" lasturtar trikitilariak eta Joxe Mari Urbieta "Egañazpi" panderojoleak behinola Santa Engraziara joan ziren batean osatu zuten.

Egañazpik Iñigo Aranbarri idazleari aipatuaren arabera: *"Bikote bezala ibiltzen Sakabi eta biok hasi ginen aurrena. Lehenago soinujolea panderoa soinutik zintzilik zuela joaten zen festara, eta norbait aldamenean jartzen bazen, ondo. Baina Sakabik esaten zuen trikitirik ez zela panderorik gabe, eta hala hasi ginen"*. Santa Engrazin trikitilariak eta panderojoleak bat egin eta egun hartatik "esklusibitate kontratu" antzeko bat izan zuten.

1970an, Trinitate plazan jokatu zen Euskal Herriko trikitixa txapelketan, bikote hoberenaren saria eskuratu zuten.

1975ean "Trikitilariak" diskoa grabatu zuten Iñaki Beobidek grabatuta.

## Diskografia 
* Trikitilariak (1975)

## Abestiak 
***Trikitilariak (1975):***

# Urruti nere menditik
# Azpeitiko fandangoa
# Tristerik nago
# Basatxoritxu
# Mendizaleak
# Arin ariña
# Biribilketa
# Durangon bazkalduta
# Amatxo laztana
# Neskatxa gaztea
# *Udaberrian*
# Txertubi

## Kanpo estekak
Metal Aroa

eskubira|start=0|thumbtime=18|thumb|**Metal Aroa** azaltzen duen bideoa.
[thumb|250px|[Varna|Varnako nekropolia, ezagutzen den lehen urre landua.]]
**Metal Aroa** edo **Metalen Aroa** Eurasiako historiaurreko aro teknologiko bat da, Kalkolito edo Kobre Aroa, Brontze Aroa eta Burdin Aroa barne hartzen dituena, hurrenik hurren. Metalurgia asmatu zutenean hasi zen, eta idazkera asmatzean Historiaurrea bukatuta, Historiako aldian sartzearekin batera amaitzen dela esan liteke, baina, egiaz, Brontze Aroa etapa arkeologikoa, Asia mendebaldeko eta Egiptoko zibilizazioei buruz hitz egiteko erabiltzen da historialarien artean. Metal Aroa izan duten lurralde guztietan aro hori ez zen batera hasi, ez eta batera bukatu ere: Metal Aroa Anatolian eta Zagros mendietan hasi zen lehenik, K.a. VI. milurtekoan; eta Europako zati handi batean K.a. I. milurtekoan bukatu zen.
[thumb|Anatolia hego-erdialdean aurkitutako kobrezko gurdia. K.a. 4500 - 2200. [Neues Museum, Berlin.]]
Lehenengo kobrea erabili zuten. Kobrea erabiltzea, harria eta zura erabiltzearen aldean, sekulako aurrerakuntza izan zen. Ondoren brontzea lortu zuten, kobrea eta eztainua nahasiz. Brontzea ere aurrerakuntza handia izan zen kobrearen aldean, gogorragoa baitzen, eta ez baitzen hain errez herdoiltzen. Eztainua ez zen erraz aurkitzen, eta hainbat zibilizaziok, merkataritza sareak indartu seta zabaldu behar zian zituzten eztainu mehatzetara iristeko. Horrela, hainbat kultura harremanetan jarri ziren. Horren lekuko, Uluburun ondoratutako itsasontzia izan da. Ontzia Turkiako kostaldea parean agertu zen, baina bertan arkeologoek aurkitu zuten eztainua Europatik ekarri bide zela uste dute.

Gero burdina lantzea lortu zuten, are gogorragoa eta geografikoki askoz hedatua dagoena. Horrela, gero eta arma hobeak eta metalezko beste objektu baliotsu batzuk egin ahal izan zituzten.

## Metalen Aroen kontzeptuaren asmakizuna 
thumb|Brontze Aroko kaskoak Danimarkako museo nazionalean.
XIX. mendearen lehen herenean, ideia bat formulatu zen, arkeologiaren funtsezko ideia bat, gizakiaren kulturaren bilakaera aldi identifikagarriak erabiliz klasifikatzeko. garaiko arkeologo-antropologoen aburuz, gizakiak, sorreratik gaur egun arte, garapen teknologikoko zenbait etapa igaro zituen, bere kultura-hondarretan identifika daitezkeenak. Danimarkan, aldi horiek Kopenhageko Unibertsitateko Museoko bilduma materialetan ikus zitezkeela adierazi zuten: Lehenik, Harri Aro bat izan zen, ondoren Brontze Aro bat eta azkenik, Burdinaren Aro bat. Ideia horri Hiru Adinen Sistema deitu zitzaion eta Christian Jurgensen Thomsenek  museoko bilduma antolatzean proposatu zuen 1819 inguruan. Kopenhageko Unibertsitateko museoa, Danimarkako Museo Nazionala bilakatu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laja eta Landakanda

**Laja eta Landakanda** Iñaki Garmendia "Laja" trikitilariak eta Ramon Zubizarreta "Landakanda" pandero jotzaileak osatutako bikotea izan zen. 2001an Landakandak bikotea utzi eta txanda Mikel Alustiza "Mikel" pandero jotzaileak hartu zuen, 2002an Laja eta Mikel izenpean *Eguzki begi* diskoa kaleratu zutelarik.

## Euskadiko Trikitxa Txapelketa 
* Euskadiko Trikitxa Txapelketa, Erdi Bukaera (AA). Laja eta Landakanda. 1979.
* Euskadiko Trikitxa Txapelketa, Bukaera (AA). Laja eta Landakanda. 1979.
* Euskadiko Trikitxa Txapelketa, Azpeitia (AA). Laja eta Landakanda. 1980.
* Euskadiko Trikitxa Txapelketa, Donostia (AA). Laja eta Landakanda. 1980.
* Euskadiko Trikitxa Txapelketa, Azpeitia (AA). Laja eta Landakanda. 1982.
* Euskadiko Trikitxa Txapelketa, Donostia (AA). Laja eta Landakanda. 1982.

## Diskografia 
* Trikitixa. Laja eta Landakanda. 1977.
* Laja eta Landakanda. Laja eta Landakanda. 1981.
* Pepe Yanciren omenez. Laja eta Landakanda. 1986.
* Trikitza! An introduction (AA). Laja eta Landakanda. 1991.
* Betiko trikitixa (AA). Laja eta Landakanda. 1994.
* Gure oroitgarria. Laja eta Landakanda. 1994.
* Aisterrazu da plaza (AA). Laja eta Landakanda. 1997.
* Trikitixa! (AA). Laja eta Landakanda. 1998.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Verónica Forqué

**Verónica Forqué Vázquez-Vigo** (Madril, 1955eko abenduaren 1a - *ibidem*, 2021eko abenduaren 13a) espainiar aktorea izan zen. Lau Goya sari eskuratu zituen, besteak beste, *La vida alegre* (1987) eta *Kika* (1994) filmetan egindako lanagatik. 

## Bizitza 
Verónica Forqué Vázquez-Vigo 1955eko abenduaren 1ean jaio zen Madrilen. Gurasoak José María Forqué ekoizle eta zuzendaria eta Carmen Vázquez-Vigo izan zituen. Álvaro Forqué zuzendariaren arreba izan zen, eta José Vázquez Vigo musikari eta musikagilearen iloba. 

Arte Dramatiko eta Psikologia karreretan hasi zen, azken hau bukatu gabe utzi bazuen ere. 17 urterekin egin zuen debuta zineman, 1972an, *Mi querida señorita* filmean. Arrakasta, baina, 1984an lortu zuen, Pedro Almodovarren *¿Qué he hecho yo para merecer esto?* filmeko *Cristal*-en rola egin zuelarik. 

Fernando Truebarekin *Sé infiel y no mires con quién* eta *El año de las luces* filmetan lan egin zuen, eta azken horretan Goya saria lortu. 1987an, bi Goya sari jaso zituen: emakumezko aktore onenarena, Fernando Colomok zuzendutako *La vida alegre* filmean egindako lanagatik, eta taldeko emakumezko aktore onenarena, Luis García Berlangaren *Moros y cristianos* filmagatik.

1990eko hamarkadaren hasieran, Manuel Gómez Pereirarekin hasi zen lanean, eta *Salsa rosa* eta *¿Por qué lo llaman amor cuando quieren decir sexo?* komediak egin zituen. 2005ean, *Reinas* filma egin zuten elkarrekin. 1993an, bere laugarren Goya saria irabazi zuen, Pedro Almodóvarren *Kika*-n egindako protagonista lan bikainarengatik.

Telebistan ere aritu zen. 1982an, arrakasta handia lortu zuen *Ramón y Cajal* telesailean; 1983an *El jardín de Venus* egin zuen, 1988an *Platos rotos*, 1990-1991n *Eva y Adán, agencia matrimonial* eta 1995ean *Pepa y Pepe*.

Antzerkian, berriz, José Sanchis Sinisterraren 1986ko *Ay, Carmela* lana aipagarria da. 1984ko *Sublime decisión*, 1985eko *Bajarse al moro*, 2004ko *Doña Rosita la soltera*, 2009ko *La abeja reina* eta 2011ko *Shirley Valentine* ere garrantzitsuak izan ziren.

1981-2014 bitartean, Manuel Iborra zinema zuzendariarekin egon zen ezkondua, eta alaba bat izan zuten, María Clara izenekoa. 

2021eko abenduaren 13an, hilik aurkitu zuten etxean; bere buruaz beste egin zuen, Poliziaren ustetan.

## Zinema 
thumb|300px|eskuinera|Pedro Almodóvar

## Antzerkia 
;Actriz

(*) Festival Iberoamericano de Teatro de Bogotá.

;Zuzendaria

## Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2007an eginiko elkarrizketa
* 2010an eginiko elkarrizketa