San Joan ante Portam Latinam (aztarnategia)

**San Joan ante Portam Latinam** (**SJAPL** gisa laburtuta) Neolito garaiko ehorztoki kolektiboa da, Guardian dagoena,  Araban. Bertan 300 gorpu baino gehiago ehortzi ziren, K. a. 3365-3035 urteen artean, haietako asko bortxaz erailak.

Tamaina txikiko harpe naturala izan zen, hilobi kolektibo gisa erabilia, interes berezikoa Euskal Herriko historiaurrean. Batetik, ehorzketa egiteko aukeratu zen lekua ez da ezohikoa, baina bai hain ondo kontserbatu izana, ehorzketa egin eta denbora gutxira, harpeko hutsunea estaltzen zuen harria puskatu, erori eta ehorztokia zigilatu baitzuen; bestetik, bertan aurkitutako hildakoen kopurua oso handia da: 300 pertsona baino gehiago. Hala ere, arreta gehien eman dute gorpuen hondarretan aurkitu diren gezi-punta zauriek eta bestelako indarkeria-seinaleek: gorpuetako batzuek suharrizko gezi bat sartuta daukate, Euskal Herrian eta Europan berezi egiten duena.

San Joan ante Porta Latinam Neolito Berantiarrean Europa osoan dokumentatutako bortizkeriazko gertakari handiena da. Litekeena da presio demografiko handiko garaia izatea, eta kultura desberdinetako taldeen arteko lehia eta gatazka sortu izana. Garai hartan, inguruko beste leku batzuetan ere aurkitu dira bortizkeria-zantzuak (geziak, traumatismoak garezurrean, hausturak…); horrek iradokitzen du talde etsaien arteko bortizkeria antolatuta zegoela. Bestalde, hezurretan nabariak dira desnutrizioaren seinaleak. Beraz, egoera hark eragindako ondorio sozialak beste inon baino zabalagoak eta sakonagoak izan bide ziren Guardiako aztarnategi horren inguruan.

## Toponimia 
Aztarnategiaren izena Elizarekin eta nekazaritzarekin lotuta dago, mahastiekin, hain zuzen ere, antzina, gune horretan San Joan ante Portam Latinam izeneko kofradia batek mahastiak izan baitzituen Antzinako forma zein zen ez dakigu, gaineko arrokak erori zirelako eta zati batzuk ondorengo giza ustiapenarekin mugitu eta apurtu zirelako. Gainera, ez dakigu zein zen sarreraren eta ehorzketa lekuaren arteko distantzia. Hala ere, bertako polenarekin egindako ikerketak dio ehorzketa K.a. 3334-3043 artean izan zela eta babeslekuko sabaia K.a. 2900 eta 2500 artean erori zela. Erradiometria bidez egindako ikerketak ere antzeko datak ematen ditu, K.a. 3338 eta 3095 arteko ehorzketa eskaintzen duelako. Trikuharrien artean daude San Martin trikuharria, Alto de la Huesera, Sorginaren Txabola, El Encinal eta Los Llanos. Jada Nafarroa Garaiko lurretan dago Longarreko hipogeoa, pixka bat urrunago, baina bertan ere sukarrizko gezien zauriak dituzten lau gorpu aurkitu ziren, K.a. 2360an datatuta. Gorpuak metatuta zeuden, ordenarik edo ehorzketan ohikoak izan zitezkeen posizioetan jarri gabe. Neolitoko garai horretan ehorzketa errituak aldatzen ari ziren, eta aldakortasun handian zegoen. Hezur guztiak identifikatzea zaila zen, gorpuek zortzi geruza arte hartzen zituztelako, bata bestaren gainean, arroka handia erori zelako gainean, eta alboetan hondeamakinek hainbat hezur apurtu edo mugitu zituztelako.. Bestalde, buruko traumak dituztenen artean, 53 sendatuta daude eta bat sendatu gabekoa da, eta gezien inpaktua jaso zutenen artean zortzik ere sendatuta dauzkate, animalia handiagoen arrastoak badaude. Txakur txiki bat aurkitu zen, Suitzako neolitoan deskribatutakoak bezalakoa, gaur egungo spitz txakur baten antzekoa. Burua soilik aurkitu zen, eta ez gorputzeko beste hezurrak; gainera, badirudi hezur batzuk kaltetuta daudela, eta horregatik adituek uste dute txakurrari burua moztu ziotela. Aurkitutako industria litikoaren artean, 61 gezi punta daude. Beste pieza batzuk ere aurkitu dira, hiru karrakailu, zulakaitz bat eta bi aizkora. Hezurrez egindako tresna batzuez gain, zeramikazko zazpi pieza ere aurkitu dira. Animaliei buruzko atalean aipatu bezala, hezurrez egindako apaingarri ugari daude, eta oso ohikoak dira basurdeen letaginekin egindako zintzilikarioak, baina beste elementu batzuk ere badaude, harri bereziekin zein lignitoarekin egindakoak bezala. Basurdeen letaginak elkarrekin jartzen zirela uste dute adituek, lepo osoa estaltzen zuen babes moduko bat eratuz.

SJAPL - aizkora.jpg|thumb|Aizkora eta karrakailu bat.
SJAPL - industria litikoa.jpg|Gezi puntak.
SJAPL - lepokoa.jpg|Lepoko bat.
SJAPL - lepokoak.jpg|Lepokoetan erabiltzeko harriak eta dekorazioak.

## Interpretazioa 
2023an Aranzadiko, Oxfordeko, Aix-Marsellako eta Kantabriako Unibertsitateko ikertzaileek osatutako lantaldeak beste ikerketa bat egin zuen gizabanakoen hezurretan ezaugarri fisiologikoak sakonki ikertzeko. Era berean, ezin da jakin pertsona guztiak aldi berean hil ote ziren, tarte batez egondako gatazka batean baino gehiagotan, edo batzuk naturaz hil ziren tarte horretan. Erradiokarbono bidez egindako ikerketak ezin du hain zehaztasun handiz ebatzi lurperatze garaia, baina baliteke aurretik aipatu diren bi motatakoak egotea, eta ez izatea dena gudu bakar batean gertatu. Hezurretan markarik uzten ez duten zauriengatik hildakoak hausturekin hildakoak baino gehiago izan litezke. Horrela, Europa osoan erregistratutako Neolitoko gezien bidez hildakoen kopururik handiena biltzen du SJAPLko aztarnategiak. Sarraski bat izan balitz, demografia askoz orekatuagoa izango litzateke, populazio orokorrarekin bat. 

Urrunetik jasotako geziez gain, banako asko, batez ere arrak, kolpe zuzenen ondorioz erori ziren. Aurrez aurreko kolpekako guda batean kolpe gehienak ezkerreko aldean jasotzen dira, jende gehienak eskumarekin kolpatzen duelako. Baina buruko traumatismo asko atzetik emanda daude, eta ezker zein eskuin ikusten dira; beraz, baliteke ihes egiten ari ziren edo jada lurrean zeuden pertsonak izatea, agian jada gezi bat jasota. Horrelako kolpeek ere ohikoagoak ematen dute gizonezkoen artean emakumezkoen artean baino.

Baina SJAPLeko aztarnategian umeak eta emakumeak ere aurkitu dira zaurituen artean, Europan Neolitoan beste leku batzuetan ikusi den bezala. Emakumeen eta neska gazteen arrastoak gutxiago dira, eta gutxi dira zaurien ondorioz hildakoak, askok sendatutako hausturak baitituzte. Ez dago argi zergatik, baina Aranzadiko kideek egindako ikerketan proposatu dute agian zauri horiek ere talde barneko bortizkeriaren, emakumeen aurkako bortizkeriaren, umeen aurkako zigorren eta defentsaren ondorioz izan zirela. Hezurretako askok hiperostosi poritikoa dute, elikagai faltari lotutakoa, oso altua, oro har, garai horretan aurkitzen denarekin alderatuta. Elikadura eskasari lotutako beste gaixotasun batzuen aztarnak daude, bereziki umeengan, eskorbutoa eta errakitismoa kasu, gertuko Alto de la Huesera trikuharrian ikusten den bezala.

### Gatazkaren arrazoia 
Gatazkaren arrazoia ez da argia, dauden frogekin oso zaila delako jatorria azaltzea. Maiz esan da garai horretan gertatu ziren hilobiratze ohituren aldaketek kultura berrien iritsiera adieraz zezakeela. Kobazulo eta harpeak erabiltzen zituzten eta monumentu megalitikoak egiten zituzten taldeak egon litezke. Baina ehorzketa errituen aldaketak ez du esan nahi, derrigor, kultura desberdinak daudenik: kultura baten barruan egondako gatazka baten isla izan liteke. Gezi-puntek ez dute argitzen bi talde oso desberdin zeudenik, moten aniztasuna oso handia delako. Bestetik, esmalteetan ez da antzeman urruneko talderen baten etorrera. Horrela, Aranzadiko taldeak proposatu du beharbada talde baten hazkuntzari lotutako barne-gatazkak izan zirela, urrunetik etorritako beste talde baten aurkako borroka baino.thumb|Gaur egungo seinaleztapena SAJPL aztarnategian.
## Kontserbazioa eta gizarteratzea 
Indusketaren eta ikerketen emaitzak hainbat aldizkari zientifikotan eta dibulgaziozkotan argitaratu dira; 2023ko gorpuen ikerketa, nazioarte mailako *Nature* aldizkarian. Aztarnategia bera, gaur hustua, seinaleztatuta dago, eta berreskuratutako hezur eta piezak Arabako Arkeologia Museoan, Bibat museoan, gordetzen dira.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
## Kanpo estekak