Berria hondartzako fusilamenduak

thumb|Berria hondartza, Santoñan.
**Berria hondartzako fusilamendu**ak 1937ko urriaren 15ean gertatu ziren, Espainiako gerra zibilaren barruan, Santoñako (Kantabria) Berria hondartzan, herriko El Duesoko espetxetik hamalau euskal herritar preso berariaz aukeratuta. Hainbat alderditakoak ziren, indar frankistek bereziki hautatuak, eskarmentu eta mendeku gisa, Euskal Herrian gerra zibilaren borroka fasea amaitu eta gero.

Santoñako hitzarmenak porrot egin izanaren ondorioa izan ziren fusilatzeak. Hitzarmena abuztuan izan zen eta euskal indar armatu askoren atxiloketa gertatu zen Santoñan. Epaiketa bermerik gabekoetan heriotza zigor ugari ezarri zituzten frankistek. Asko 1937ko urrian egin zituzten, 57 guztira, eta hamalau exekuzio, denak batera, euskal militanteenak, urriaren 15ean.

## Fusilatzeak 
thumb|Polentzi Markiegi alkate fusilatuaren omenezko oroigarria Deban.
Proba gisa edo, Santoñako lehen exekuzioa Manuel Egidazu Garairena izan zen, urriaren 4an, Perezagua batailoiko buruzagi komunistarena. Ondoren, zazpi erakunde apropos aukeratu zituzten, bina militante hiltzeko. Batzuen partaidetza bikoitza zen (Eusko Gudarostekoa eta jeltzalea, adibidez), baina erakundeari lotutako zigor gisa egin zuten aukeraketa frankistek. Jaiotzez ez bada, bizilekuz eta lanbidearen kokapenez, denak ziren euskal herritarrak.

Bezperan, bi ziegatan banatu zituzten. Gutunak idatzi ahal izan zituzten: Sabino Arana Fundazioan gordeta daude. 15ean, egunsentiarekin, binaka hartu zituzten espetxetik, eta Berria hondartzan fusilatu.

Hildakoak hauek izan ziren:

* Felipe Markaida Maurika (EAJkoa eta ELAkoa, *Bou Gazteiz* ontziko makinista, Eusko Itsas Gudarostekoa).
* Ramón Azkue Gorostiaga, EAJko BBBkoa eta Eusko Gudarosteko buruzagi nagusietakoa.
* Felipe Tomás López Otamendi (Eusko Jaurlaritzako karguduna, Lehendakaritzako gabineteko telegrafikoko burua).
* Polentzi Markiegi (EAJkoa, Debako alkatea)
* Jesús Zabala Iriondo (ELAko buruzagi bizkaitarra)
* José Ibarbia Unzueta (ELA sindikatuko buruzagi gipuzkoarra).
* Críspulo San Miguel Cubero (González Peña batailoiko komandantea, PSOE eta UGTkoa, sozialista)
* Manuel Natividad López (sozialista).
* Francisco Rabaneda Postigo (komunista, Errepublikako Iparraldeko Armadako 15. gorputzeko brigada-burua, Paco Rabanne jostunaren aita). Malagakoa izatez, Gipuzkoan kokatua.
* Martín Subtil Sanz (komunista). Segoviakoa izatez, Tolosan bizi zen.
* Federico Sánchez Martin (Izquierda Republicanakoa eta UGTko batailoi batekoa)
* Ciriaco Sanz Casamayor, Burgoskoa, IR-koa.
* Isidro Nieves Sagasti (anarkista, Malatesta batailoikoa, CNTkoa)
* Martín Ramos de la Viuda (donostiar anarkista, Valladolidekoa izatez).

### Ondorengoak 
Hilketak gertatu eta hurrengo igandean, El Dueson meza egin zuten presoentzat, ohi zen bezala, eta une batean preso batek, Saturnino Gantxegik, arrosarioa altxatu eta hildakoen omenezko otoitz bat esan zuen ahotsa altxatuta (hildako jeltzaleak, bederen, kristauak baitziren). Inkomunikazioko hilabetera zigortu zuten, "gorri separatista miserable batzuei balio eternalak egozteagatik". Lore eskaintzan politikari eta sindikalistak izan ziren, eta baita Rabanedaren seme Paco Rabanne. Ez ordea, PP alderdiko ordezkaririk, eta Falange Españolakorik (zinegotzi falangistak zeuden Santoñan 1997an). Orduko Kantabriako presidentea PPko Juan Hormaechea zen, eta haren sailburu-ohi eta PPko eledun José Martín Solaetak esan zuen "historia desitxuratu" nahi zela ekitaldiarekin.

Erakusketa bat ere antolatu zen, *Espetxean*. *1937-1942. Semilla de libertad* izenburuarekin, eta boikota iragarri zioten Santoñako zenbait zinegotzik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak