open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Franz Werfel

**Franz Viktor Werfel** (Praga, 1890eko irailaren 10a - Beverly Hills, Kalifornia, 1945eko abuztuaren 26a) alemanezko idazle austro-txekiarra izan zen.

Familia judua izanik, ikastetxe katolikoetan hezi zen eta katolizismoaz, teologiaz, islamaz eta erlijio konparatuaz interesatu zen. Gazterik hasi zen idazten, eta 1911n idatzi zuen lehen poema liburua. Garai hartan Pragako beste idazle judu batzuekin harremanak izan zituen, hala nola Max Brod eta Franz Kafkarekin. 1911n Leipzigera joan zen editore lanetan eta hiru urte geroago Austohungariar armadarekin bat egin zuen Ekialdeko Frontean telefono operadore gisa borrokatzeko.

Garai honetan poema espresionistak, antzezlanak eta gutunak idatzi zituen. Bere idazkietan humanismoa, konfesionalismoa, autobiografia, mitologia eta erlijiotasuna nahastu zituen. 1917ko udan, beste idazle batzuekin batera, Vienako propaganda-bulegoan sartu zen. Alma Mahlerrekin maitasun-harremanak izan zituen eta 1929an ezkondu ziren. 1930ean Palestinara bidaiatu zuten eta armeniar erbesteratuen komunitatea ezagutu zuen. Horren inspirazio iturri izan zen *Die vierzig Tage des Musa Dagh* liburua idazteko.

1938ko Anschlussaren ondoren, Frantziara ihes egin zuen eta Lurdan aurkitu zuen babesa, eta santutegia bikoitza idatziko zuela agindu zuen esker onez. Urte batzuk geroago *Das Lied von Bernadette* argitaratu zuen. Pirinioak zeharkatu eta Lisboara iritsi zen, eta handik Londresera eta gero Los Angelesera.

thumb|Franz Werfelen hilobia, Vienan
Los Angelesen hil zen, eta 1953an haren gorpuzkiak Vienako hilerri batera eraman zituzten.

## Lan hautatuak 
### Eleberriak 
* *Verdi. Roman dern Oper*, 1924
* *Der Abituriententag. Die Geschichte einen Jugendschuld, 1928
* *Barbara oder die Frömmigkeit, 1929
* *Die Geschwister von Nepael, 1931
* *Die vierzig Tage des Musa Dagh, 1933
(Armeniar genozidioarren gaineko eleberria)
thumb|Armeniako zigilua. Werfel eta Musa Daghen berrogei egunak
* *Höret die Stimme*, 1937
* *Der erunfreute Himmel*, 1939
* *Das Lied von Bernadette*, 1941
* *Stern der Ungeborenen*, 1946

### Ipuinak 
* *Der Tod des Kleinbürgens*, 1927
* *Eine blaßblaue Frauenschrift*, 1941
### Antzerkia 
* *Juarez und Maximilian*, 1925
* *Paulus unter den Juden*, 1926
* *Das Reich Gottes in Böhmen*, 1930
* *Der Weg des Verheißung*, 1936
* *Jakobowsky und der Oberst*, 1944

## Kanpo estekak
Guy Lusignangoa

**Guy Lusignangoa** (Lusignan, Poitou, 1150 inguruan - Nikosia, 1194ko uztailaren 18a) Jerusalemgo Erresuma eta Zipreko erregea izan zen, Sibila Jerusalemgoa erregina bere emaztearekin batera.
thumb|150px|Guy Lusignangoaren armarria

Hugo VIII.a Lusignangoaren semea izan zen. 1180an Lur Santura iritsi eta Sibila Jerusalemgoarekin ezkondu zen. 1186an Jerusalemgo tronura igo zen bere emaztearekin batera. 1187ko uztailean, Saladinok Hattingo guduan garaitu zuen, non Guy harrapatu zuten. Handik gutxira Saladinok Jerusalem konkistatu zuen.

Damaskon urtebete preso eman ondoren, 1189an askatu zuten eta Akre hiria setiatu zuen. Setioan emaztea hil zitzaion. Jerusalemgo koroa galtzeagatik ordain gisa, Zipreko erresuma jaso zuen 1192an, eta bertan errege izan zen 1194an hil zen arte.
Dolu

[thumb|[George Bush Joan Paulo II.aren hileta elizkizunetan.]]
thumb|Dolua adierazteko begizta.

**Dolua** gizarte mailan heriotza baten aurrean galera adierazteko era da. Elementu adierazgarri desberdin batzuen bitartez, pertsonak eta gizarteak galeraren sentipena adierazten eta azaltzen dute. Herrialdeen arabera elementu formal horiek desberdinak dira; gurean hori egiteko hilobien bidez, eskelen bidez eta arropaz edo beltz kolorearen bidez (doluzko arropa) erabiltzen dira. Denborarekin adierazpen horiek asko aldatu dira.

## Ikus gainera 
* Dolu (psikologia)
* Hileta
* Hilerri
* Hilobi
* Errauste
* *Lorak eskeintzen*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Dolu ofizialaren protokoloa.
Gogar

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren mendebaldean dagoen eta nagusiki baserri girokoa den auzo eta herri bat da.

## Kanpo estekak
Gogarloch

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren mendebaldeko South Gyle auzoan dagoen etxebizitza auzune bat da.

## Kanpo estekak
Goldenacre

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzo bat da. Ferry Road hiribidea eta Trinity barrutiaren hegoaldean dago.

## Kanpo estekak
Gorgie

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren mendebaldean dagoen auzo bat da. Biztanleria dentsitate handiko auzoa da, eta Murrayfield, Ardmillan eta Dalry auzoekin muga egiten du.

## Kanpo estekak
The Grange (Edinburgh)

**The Grange**, jatorriz ''St Giles' Grange'', Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da.

## Kanpo estekak
Grassmarket

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko merkatu plaza historikoa eta ikuskizun eta jarduera gune bat da. Edinburgheko Hiri Zaharran dago.

## Kanpo estekak
Gorgie-Dalry

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko komunitate-kontseilu bat da. Gorgie eta Dalry auzoek osatzen dute. Eremuak Tynecastle eta Ardmillan auzoetako zenbait zati ere barne hartzen ditu.

## Kanpo estekak
Greenhill (Edinburgh)

**Greenhill**, Eskoziako Edinburgh hiriburuaren hego-mendebaldean dagoen auzo txiki bat da.

## Kanpo estekak
Hermiston (Edinburgh)

**Hermiston**, Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzo bat da, iraganean etxaldea edo herria izandakoa.

## Kanpo estekak
Holy Corner

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzo txiki bati deitzeko erabiltzen den izen kolokiala da, eta berez Burghmuirhead auzoaren barnean dago.

## Kanpo estekak
Holyrood (Edinburgh)

**Holyrood**,  eta , Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzo bat da. Hiriaren erdigunearen ekialdean dago.

## Leku interesgarriak 
Azuo honetan eraikin eta leku interesgarri hauek daude:

* Eskoziako Legebiltzarra
* Holyrood jauregia
* Holyrood parkea
* Our Dynamic Earth

## Kanpo estekak
Ingliston

'''''', , Eskoziako Edinburgh hiriburuaren mendebaldean dagoen auzo bat da.

Bertan, Edinburgheko aireportua dago.

## Kanpo estekak
Hunter's Tryst

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren hegoaldean denbora luzez irekia daraman ostatu historiko bat da. Bere inguruko gune edo auzoari izen ematen dio, eta Swanston eta Fairmilehead auzoen artean dago.

## Kanpo estekak
Kaimes

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. Alnwickhill auzoaren hegoaldean dago.

## Kanpo estekak
Portobello (Edinburgh)

**Portobello**, , Eskoziako Edinburgh hiriburuko kostaldeko auzo bat da, Fortheko fiordoaren ertzean. Joppa eta Craigentinny auzoen artean dago. Hiriburuaren erdigunetik 5 kilometro ekialdera dago.

Historikoki udalerria izan den arren, gaur egun Edinburgh hiriburaren auzune bialaktu da. Hondartza eta malekoia ditu.

## Kanpo estekak
Portobello

**Portobello** hau izan daiteke:

## Leku izenak 
# Portobello (Dublin), Irlandako Errepublikako hiriburuan dagoen auzoa.
# Portobello (Edinburgh), Eskoziako hiriburuan dagoen auzoa.
# Portobello Road, Londresko Notting Hill auzoan dagoen kalea.
# Portobello Road Market, Londresko izen berdineko kalean egiten den kale-merkatua.

Bestelakoak:

# Portobelo, Panamako hiri-portua.
# Porto Belo, Brasilgo udalerria.

## Hedabideak 
* Portobello (Euskadi Irratia), Euskadi Irratiko musikari buruzko irratsaio bat da.
* Portobello (telesaila), franko-italiar telesail laburra.
Portobello (Euskadi Irratia)

**Portobello**, Euskadi Irratiko musikari buruzko irratsaio bat da. Asier Leoz esatariak aurkezten du.

Larunbat eta igandetan aireratzen da, *Hiru Erregeen Mahaia* irratsaioaren ondoren. Asteburuez gain, jaiegunetan ere aireratzen da.

## Kanpo estekak 
* *Portobello* irratsaioaren orrialdea, Eitb.eus
Asier Leoz

**Asier Leoz Aizpuru** (Donostia, Gipuzkoa, 1970) euskal herritar irakasle eta irrati esatari bat da.

Deustuko Unibertsitatean Humanitateak eta Komunikazio Zientzientzietan lizentziatua da. Gaur egun, Deustuko Unibertsitateko Donostiako Campusean Komunikazio Gradua irakasten du.

Bestalde, Euskadi Irratiko *Portobello* irratsaioaren aurkezlea ere bada.

## Erreferentziak
Lucy (Australopithecus)

start=0|thumbtime=38|thumb|Nola eta noiz hasi zen gizakia bi hanken gainean ibiltzen?
***Lucy*** (AL 288-1) *Australopithecus afarensis* espeziearen hominido baten hezur multzoa da. Hezurrok Donald Johansonek aurkitu zituen 1974ko azaroaren 24an Awash haranean, Hadar herritik hurbil, Etiopian. 3,2-3,5 milioi urte dituzte eta 20 urteko emakumezko baten hezurduraren % 40 dira. 

Morfologiari dagokionez, 1,10 metro luze zen eta 27 kg-ko pisua zuen. Burezur xumea zeukala ikusi da, txinpantzeenaren antzekoa; gainera, bipedoa zela ondorioztatu da, pelbisa eta belaunaren artikulazioa aztertu ondoren. Ezaugarri horiek hominizazio prozesuaren eredu dira.

*Lucy* izena jarri zitzaion, The Beatlesen *Lucy in the Sky with Diamonds* kantarengatik, aurkikuntzaren lehen egunean kanta hori langileen kanpamentuan entzun zelako. Hala ere, Etiopian ድንቅ ነሽ (*Dinkinesh*) izena du, amhareraz "Zoragarria haiz" esan nahi duena.

## Aurkikuntza 
1971ko azaroan, hezurrak aurkitu baino lehen, tente ibiltzen ziren beste hominido batzuen hezurrak aurkitu ziren 2,5 km-ra. Hezur horiek ordu arte ezagutzen zirenak baino antzinagokoak ziren.

Handik hiru urtera, 1974an, Johansonek sakan baten beheko partean *Lucy*ren lehenengo hezurrak aurkitu zituen. Aurrena, besoaren zati bat ikusi zuen; ondoren, buru-hezur txiki baten atzeko partea; handik metro batera, gutxi gorabehera, izterrezur baten zatia behatu zen. Ingurua gehiago esploratu zuten heinean, hezur gehiago aurkitu zituzten: ornoak, pelbisaren zatia, saihets-hezurrak eta barailaren puskak.

## Ezaugarriak 
### Ibilera mota 
*Lucy*ren eskeletoaren ezaugarri nabarietako bat valgus-belauna da. Hain zuzen ere, ezaugarri horrek eraman ditu ikertzaileak tente ibiltzen zela ondorioztatzera. Izterrezurrak ezaugarri eratorriak eta asabenak ditu: buru txikia eta lepo laburra. Hala ere, trokanter nagusia, laburra eta *Homo sapiens*enen antzekoa dauka, baina femurraren burua baino gorago dago. Azken ezaugarri horri plesiomorfia deritzo. *Lucy*k lordosia azaltzen du, hau da, bizkarrezurraren aurreranzko kurbadura, eta ezaugarri hori hankabikotasunaren beste adierazle bat da.

### Pelbisa 
*Lucy*k distantzia azetabular handia azaltzen du, eta pubis-arkuak 90º baino gehiago ditu, hots, gaur egungo emakumezkoenaren antzeko tamaina. Hala ere, azetabulua txikia eta primitiboa da.

### Burezurra 
Neurokranioa primitiboa eta txikia da; letaginek, aldiz, tximinoenek baino espatula-forma handiagoa dute. *Lucy*ren garezur-edukiera 375-500 cc ingurukoa da.

### Kutxa torazikoa eta dieta 
*Australopithecus afarensis*ek egungo tximinoek dituzten bezalako kutxa toraziko konikoa daukate, oro har, txinpantzeen eta gorilen antzekoa. Tamaina handi horrek urdail handia eta heste luzea izateko aukera ematen die; izan ere, luzera hori garrantzitsua da landareen digestioa egiteko. Buru-hezurraren eta burmuinen funtzioak mugatuta daude, digestioa eta barailaren muskulatura direla eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Pompas de papel

**Pompas de papel** (euskaraz *Paperezko punpuilak*), Radio Euskadiko kulturari buruzko irratsaio bat da. Kulturaren inguruko arlo guztiak jorratzen ditu: literatura, zinema, antzerkia, komikiak, erakusketak, elkarrizketak eta abar. Félix Linares eta Kike Martín esatariek aurkezten dute.

Irrati kate honetako irratsaio beteranoetako bat da, 1987an sortua izan baitzen. 2012ko azaroaren 28an bere 25. urteurrena bete zuen, hori ospatzeko zuzeneko irratsaioa Bilbo hiriko Bidebarrietako Udal Liburutegian burutu zuten.

## Kolaboratzaileak 
Bere ibilbide luzean zehar kolaboratzaile eta esatari ugari izan ditu: Roberto Moso, Jon Uriarte, Patricia Gaztañaga, Manu Narváez, Iñigo Lejarza, Txani Rodríguez, Goizalde Landabaso eta abar.

## Emakumeen tertulia 
1990eko hamarkadan munduko bost hirietan bizi edo berriemaileak ziren bost emakumez osatutako orotariko gaiez mintzatzeko tertuliaz osatutako atala ere bazuen: Marili Martínez (Berlin, Berlingo Unibertsitateko irakaslea), Luisa Futuransky (Paris, idazlea), Jan Farley (Edinburgh. Eskoziako BBCeko kazetaria), Josebe Martínez (Kalifornia eta Mexiko, literatur tesiaren egilea) eta Marlene Mericaetxeberria (Erroma, kazetaria).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Pompas de papel*. Radio Euskadi   
* *Pompas de papel* irratsaioari buruzko artikulua irakurgai. Bilbao.eus
Anaidi

[300px|eskuinera|thumb|[Marinelen San Telmo kofradia (Zumaia)|Zumaiako marinelen kofradiaren etxea.]]
**Anaidia** edo **kofradia** xede erkideak erdiesteko elkartu den pertsonen (gehienetan eta tradizionalki gizonen) elkarte bat da. Adigaia kristautasunaren testuinguruan garatu zen Mendebaldean, batez ere Eliza Katolikoaren erlijio-ordenei lotuta Erdi Aroan. Laster ideia beste esparru batzuetara hedatu zen: eskulangileetara, merkatarietara, etab. Azkenerako, klubak, harginbelzgoa, anaiarteak eta beste garapen batzuk izan zituen. Euskal Herrian aipagarria da elkarte gastronomikoen sorrera.

Gaur egun, anaidien konnotazioak ugariak dira testuinguruaren arabera, aintzat edukita beren xedea erlijioari lotutakoa, lanbideari lotutakoa, intelektuala edo soziala izan daitekeela. Zenbaitetan isilpeko elkarteen itxura izan dezakete, adibidez, hargin beltzen kasuan.

Anaidien kide izateko aukera mugatua izan ohi da, eta askotan gizonei soilik uzten zaie kide izaten; hala ere, azken urteetan asko ireki da emakumeak ere kide izateko aukera.

Euskal Herrian oraindik arrantzaleen elkarteek *kofradia* izenari eusten diote.

## Ikus, gainera 
* Anaiarte

## Kanpo estekak
ORCID

thumb|ORCID logo
**ORCID** **iD** (**Open Researcher and Contributor ID** ingelesez**)** jabetzarik gabeko kode alfanumeriko bat da, argitalpen zientifikoen egileak identifikatzeko erabiltzen dena. Arazo bat gertatzen da egile baten ekoizpen osoa bildu nahi denean, bizitzaren zehar egile baten argitalpenetan egile-izen diferente batekin azal daiteke. Izena aldatu duelako, idazkera sistema diferente batean idatzita dagoelako, ezkontzean izena aldatu duelako... ORCID kode honek pertsonak identifikatzeko modu iraunkor bat ematen du, antzekoak dira jakintza-edukiekin lotutako entitateak erreferentziatzeko sortu izan diren objektu-identifikatzaile digitalak (DOI, Digital Object Identifier).

ORCID erakundeak, ORCID Inc., erregistro ireki eta independente bat eskaintzen du, *de facto* estandarra izan nahi duena argitalpen akademikoetako egile-identifikazioa egiteko. ORCIDek 2012ko urriaren 16an abian jarri zuen bere erregistro-zerbitzuak eta hasi zen erabiltzaile-identifikatzaileak erabiltzen.

Hamasei digituk osatzen dute ORCID bat.

## Adibideak 
Stephen Hawking britaniar fisikari eta astronomoaren ORCID identifikatzailea 0000-0002-9079-593X da.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Autoritate-kontrola
* OpenID
* Virtual International Authority File (VIAF)
* ISNI

## Kanpo estekak
Lisaketa

thumb|300px|Alkandora bat lisatzen.
**Lisaketa** arropa garbitu ondoren jantzietan sortzen diren zimurdurak kentzeko operazioa da. Hori egiteko berotzen den tresna bat erabiltzen da, lisagailua edo lisaburdina alegia. Lisatzea teknika gisa ulertuta, antzinakoa da. Hala eta guztiz ere, historialariak ez dira ados jartzen noizkoa den esateko garaian, baina oro har txinatarren asmakizuna izan zela esaten da. Lisaburdina beroarekin arropa gainean presio egiten da.

## Lisatzeko tenperatura egokiak 
* Azetato: 143°C
* Akriliko: 135&nbsp;°C
* Kotoi: 204&nbsp;°C
* Artile: 148&nbsp;°C
* Likra/Spandex: 135&nbsp;°C
* Liho: 230&nbsp;°C
* Nylon 6.6: 135&nbsp;°C
* Poliester: 148&nbsp;°C
* Zeta: 148&nbsp;°C
* Triazetato: 200&nbsp;°C
* Biskosa: 190&nbsp;°C

## Arropa ez itsasteko trukua 
Arropa lisatzean, sarritan lisaburdina itsatsi egiten da jantzietan. Horrelakorik ez gertatzeko, lisaburdinaren azpia beroa dagoenean xaboi zati lehor batekin igurtzi. Ondoren, egunkari orri batekin ondo lehortu. Hurrengo aldian, arropak lisatzea errazagoa izango da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lisaburdina
* Lisatzeko ohola

## Kanpo estekak 
* "Arropa lisatzeko lanaren garapena".
* Lisatzeko ohitura zaharrak. Ahotsak webgunea.
* :Ondo lisatzeko aholkuak.
Kingsknowe

'''''', , Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. Craiglockhart auzoaren hego-mendebaldean dago.

## Kanpo estekak
Kirkliston

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren mendebaldean dagoen udalerri eta parrokia auzo bat da.

## Kanpo estekak
Liberton (Edinburgh)

**Liberton**, Eskoziako Edinburgh hiriburuaren hegoaldean dagoen auzune bat da.

Auzo hau behinola Arthur Conan Doyle idazle ospetsua zenaren bizilekua izan zen, Braid Burn gunetik hurbil dagoen cottage etxe batean bizitu baitzen. Gaur egun, Cameron Toll auzoko merkatalgunearen aparkalekuko lursailen barnean dago, eta eskola txiki bat da.

## Kanpo estekak
Little France

''''*, (euskaraz *Frantzia Txiki''), Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. A7 errepidean dago, hiriburuaren erdigunetik 4 milia hegoaldera.

## Kanpo estekak
Lochend (Edinburgh)

**Lochend**, Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzo bat da. Leith auzoaren hegoaldean dago, Edinburgh hiriburuaren erdigunetik bi miliatara.

## Kanpo estekak
Longstone (Edinburgh)

**Longstone**, Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. Saughton, Wester Hailes, Slateford, Kingsknowe eta Parkhead auzoekin mugan egiten du.

## Kanpo estekak
Marchmont

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. Edinburgheko Hiri Zaharratik milia bat hegoaldera dago, hartatik The Meadows eta Bruntsfield Links parkeek banatzen dute.

## Kanpo estekak
Maybury

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren mendebaldean dagoen auzo bat da, South Gyle eta Ingliston auzoetatik hurbil.

## Kanpo estekak
Meadowbank (Edinburgh)

**Meadowbank**, , Eskoziako Edinburgh hiriburuaren ekialdeko auzune bat da. Bertan, Meadowbank estadioa dago.

## Kanpo estekak
The Meadows (parkea)

**The Meadows**, Eskoziako Edinburgo hiriburuaren hegoaldean dagoen parke publiko bat da.

## Kanpo estekak
Mayfield (Edinburgh)

**Mayfield**, Eskoziako Edinburgh hiriburuaren hegoaldean dagoen auzo bat da. Erdigunetik milia batera dago.

## Kanpo estekak
Morningside (Edinburgh)

**Morningside**, Eskoziako Edinburgh hiriburuaren hego-mendebaldean dagoen barruti bat da.

## Kanpo estekak
Moredun

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko barruti bat da. Liberton auzoaren ekialdean eta Craigour auzoaren hegoaldean dago.

## Kanpo estekak
Muirhouse

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren iparraldean dagoen auzunea eta izen berdineko jauretxe bat da.

1830ean R & R Dickson anai arkitektoek Davidson familiaren egoitza izateko diseinatu eta 1832an eraiki zen.

## Kanpo estekak
Murrayfield

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren erdigunean dagoen auzo bat da.

Bertan, izen berdineko Murrayfield estadio ospetsua dago, munduko errugbi edstadio garrantzitsuenetako bat dena.

## Kanpo estekak
Uragheko harrien zirkulua

**Uragheko harrien zirkulua** () Irlandan, Kerry konderriaren Tuosist dagoen harrespila da.

## Ezaugarriak 
Monumentu megalitiko honek 2,4 metroko zirkulua osatzen du. Bost dira megalitoak, handiena 3 metrokoa. Aztarnategia oso inguru ederrean dago: Beara penintsulan, Gleninchaquin parketik gertu eta Gleninchaquin lakutik ondoan.

## Ikus, gainera
* Irlandako monumentu megalitikoak
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :The Megalithic Portal webgunea.
Kitosano

**Kitosano** kitinarekin batera hainbat artropodoren kanpo-eskeletoan dagoen polisakaridoa da.

## Etimologia eta historia 
Kitina eta Kitosanoa frantsesezko grekerazko χιτών izenetik datoz, "estalkia" edo "oskola" esan nahi du. 1859 urtean aurkitu zen.

## Egitura 
Kitosanoa batez ere Glukosaminaz osaturiko homopolisakaridoa da tarteka ausaz N-Azetilglukosamina molekulak ere badira, glukosamina azetilatuak hain zuzen ere. Monomero horiek β(1→4) lotura glukosidikoen bidez elkarturik daude.

[220px|ezkerrera|thumb|*Pandalus borealis* [izkiraren oskoletan kitosano ugari dago.]]
Naturan berez aurkitzen da zenbait artropodoren exoeskeletoa osatuz, komertzialki ekoizteko ordea kitina desazetilatzen da.

## Erabilerak 
Nekazaritzan erabiltzen da gehienbat, landarea indartu eta azkarrago hazteko, onddoen infekzioen aurka egiteko gaitasuna baitu. Toxizitate txikia duenez albo ondoriorik ez zaio ezagutzen.

Gaztategietan kaseina koagulatzen du eta kaloria gutxiko gaztak ekoizteko erabiltzen da.

Likidoak arazteko ere erabiltzen da, bain ur zikinak garbitzeko eta baita upategietan ardoak dituen ezpurutasunak prezipitatzeko ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Consuelo Gallastegi

**Consuelo Felicitas Gallastegi Uriarte** (Bilbo, Bizkaia, 1900eko azaroaren 5a - Elorrio, Bizkaia, 1980ko irailaren 23a) Bilboko Emakume Abertzale Batzako kidea izan zen, bere familiako beste kide batzuk bezala (bere neba Elias Gallastegi adibidez). Bizkaiko Irakasle Eskola Normaleko ikaslea izan zen, 1916an sarrera azterketa egin eta gero. Bere tribunaleko partaideak Maria Berasategi Sandalia Elisa de la Casa eta Martina Casiano izan ziren. 1919an irakasle titulua lortu ondoren, maistra bezala aritu zen.

## Biografia 
1900ean Bizkaiko Bilbon jaio zen Euzko Ikastola Batzako Gobernu Batzarreko kidea izan zen, Concepcion Gangoitirekin batera: emakume bakarrak ziren biak, Concepcion lehendakariordea eta Consuelo idazkariordea. 1931ko ekainean Emakume Abertzale Batzako idazkariorde izendatu zuten.

Irakaskuntzaz gain ekintzaile politikoa ere izan zen Maria Jesus: Emakume Abertzale Batza erakundean ere parte hartu zuen hasiera hasieratik, diruzaina izanik. 

1979an Espainiako Boletin Ofizialean bere izena aurkitzen da Laudioko Galmaka auzoko eskola partikular bati lotuta: orduantxe desagertu baitzen auzo horretako eskola Maria Jesus Ibaseta irakasle titularra zelarik 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Begoña Bilbao, Gurutze Ezkurdia, Karmele Perez Urraza, Josu Chueca: "EMAKUMEAK Hitza eta Bizitza". *Euskal Herriko Unibertsitatea*, 2012 , 225.or.

## Kanpo loturak 
* Bizkaiko Foru Aldundiaren ekimena Martxoaren 8rako Consuelo GallastegiBizkaiko Maistrak Etorkizuna Zabaltzen izenburuarekin
* Bizkaiko Foru Aldundiaren orri-markatzailea Martxoaren 8rako sortua
Olive Schreiner

**Olive Schreiner** (Wittebergen Reserve, Lurmuturreko Kolonia, 1855eko martxoaren 24a - Wynberg, Lurmutur Hiria, 1920ko abenduaren 11) hegoafrikar idazlea izan zen.

Wesleyan Society-ko misiolarien alaba izan zen, baina berak erlijioan sinesteari utzi zion gaztetan. Hogeita bost urterekin Ingalaterrara joan zen erizaintza ikastera. Ez zituen ikasketak amaitu, baina idazteari ekin zion. 1886an Suitza, Frantzia eta Italiara bidaiatu zuen eta 1889an Hegoafrikara itzuli zen. Bertan politikan murgildu zen eta herrialdeko gaurkotasunari buruzko artikuluak idatzi zituen. Hasieran Cecil Rhodesen alde egin zuen, baina gero desilusionatu egin zen eta gogor kritikatu zuen. Boerren interesak eta bakea defendatu zituen gerran.

1913an Ingalaterrara joan zen asma sendatzera eta ezin izan zuen Hegoafrikara itzuli Lehen Mundu Gerraren ondorioz. Han bakezaletasunean sakondu zuen eta Gandhirekin harremanetan jarri zen. Azkenean Hegoafrikara itzuli zen eta han hil zen.

Bere lanean garai hartako gaiak jorratu zituen: agnostizismoa, existentzialismoa, indibidualismoa, emakumearen asmo profesionalak eta muga kolonialeko bizitzaren oinarrizko izaera. Sozialismoaz, bakezaletasunaz, begetarianismoaz eta feminismoaz interesatu zen.

## Lan hautatuak 
* *The Story of an African Farm*, 1883, "Ralph Iron" izengoitiz
* *Dreams*, 1890
* *Dream Life and Real Life*, 1893
* *The Political Situation in Cape Colony*, 1895, S. C. Cronwright-Schreinerekin
* *Trooper Peter Halkert of Mashonaland*, 1897
* ''An English South African Woman's View of the Situation, a critique on the Transvaal difficulty from the pro-Boer position, 1899
* *A Letter on the Jew*, 1906
* *Closer Union: a Letter on South African Union and the Principles of Government, 1909
* *Woman and Labour*, 1911
* *Thoughts on South Africa*, 1923
* *Stories, Dreams and Allegories*, 1923
* *From Man to Man, 1926
* *Undine*, 1929

## Kanpo estekak
Azido hialuroniko

**Azido hialuronikoa** edo **AH** glikosaminglukano unitatez egindako polisakaridoa da. Gizakiaren larruazalean ugaria da baina beste hainbat tokitan ere agertzen da, humore beirakaran, zilborrestean, likido sinobialean, hezur-ehunean, bihotzeko balbuletan... 70 kilogramoko pisua duen gizaki batek batazbeste 15 gramo azido hialuroniko ditu eta egunero heren bat degradatu eta birsortzen da.

## Historia 
1934 urtean Karl Meyer eta John Palmer botikariek isolatu zuten azido hialuronikoa behien begietako humore beirakaran. Ikusi zuten osagaietako bat azido glukuronikoa zela eta *hialoide* hitzaren esanahia "berirakara" izanik, horregatik eman zioten hialuroniko izena.

Behien begietatik azido hialuronikoa ekoiztea teknikoki zaila zen baina 1942. urtean Endre Balazs hungariarrak teknika bera erabili zuen oilarren gandorrekin eta ordutik hau da ekoizpen industrialaren oinarriizko produktua. Endre Balazs berak egin zuen azidoaren lehen patentea, pastelgintzan arrautza zuringoaren ordezko gisa erabiltzeko.

Gaur egun oilarren gandorraz gain, marrazoen hegatsak, arrainen hondarrak, behien artikulazioak eta zilborresteak erabiltzen dira.

## Egitura 
Azido hialuronikoa glikosaminglukano unitatez egindako polisakaridoa da, eta hau aldi berean β (1→3) lotura duten azido glukuronikoaren eta N-Azetilglukosaminaren disakaridoen errepikapenez osatzen da. Espiralak osatzen dituzten makromolekula da, 50.000 disakarido inguru baititu. Ur kopuru handiak hartzeko gaitasuna du.

Zimurren aurkako krematan erabiltzen da beraz, bai eta zauri eta ultzerak orbaintzeko krematan ere. Kirurgia estetikoan ere betegarri gisa erabiltzen da, esate baterako ezpainetan eta masailetan.

Ehunak berreraikitzeko ere egokia da. Hainbat gaixotasunek larruazalari eragindako kalteak konpontzen ditu eta artroskopietan galdu den likido sinobiala ordezkatzeko ere erabiltzen da.

Kirolariek ere asko erabiltzen dute, artikulazioak berrekuratzeko. Kanadan egindako esperimentu batean orkatiletan esgintzeak egindako kirolariak azido hialuronikoz tratatu zirenen %90a zortzi egunetan berriz entrenatzen hasi ziren, plazeboa jaso zutenen %71aren aurrean.

## Inpaktu ekonomikoa 
Kirurgia estetikoan erabiltzen denez garrantzi handia hartu du. 2004 urtean azido hialuronikoaren kilogramo batek 5.000 eurotako prezioa zeukan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Dolores Juliano

**María Dolores Juliano Corregido** (Necochea, Buenos Airesko probintzia, Argentina, 1932ko  irailaren 22a &ndash; Bartzelona, 2022ko azaroaren 26a) antropologo sozial argentinarra izan zen.

## Biografia 
María Dolores Julianok magisteritza eta pedagogia ikasketak burutu zituen haren jaioterrian, Argentinan Bertan espezializatu zen  gutxiengo etnikoen ikerketan eta generoko ikasketetan, besteak beste, emakumeen bazterketa jendartetan. 1976an Videlaren diktadura militarra ekarri zuen estatu-kolpearen ondoren bere burua erbesteratzeko beharrean aurkitu zen.

Orduan Bartzelonara joan zen bizitzera. 1977an antropologiako irakasle bezala hasi zen lanean Bartzelonako Geografia eta Historia Fakultatean eta hor jarraitu zuen erretiroa hartu arte 2001an.

Ikerketa ugariak argitaratu ditu ondoko gaiei buruz: hezkuntza-antropologia, mugimendu migratzaileak, gutxiengo etnikoak, genero-ikerketak eta gizarte-bazterketa. Bere ekoizpen zientifikoetan nabaria da duen konpromiso feminista eta soziala.

2002an Senadoko Komisioan agertu zen prostituzioari buruzko azken txostenaren idazketa-taldekide giza.

2010an Sant Jordi Gurutzea hartu zuen bere ibilbide akademiko eta  ikerketa baliotsuen emaitzengatik.

## Lana 
* *Cultura popular (Kultura herrikoia).1986.*
* *Chiapas, una revolución sin dogmas (Chiapas*, *dogmarik gabeko  iraultza)*. 1995.
* *La causa saharaui y las mujeres (Saharar herriaren auzia* *eta emakumeak).* 1999.
* *La prostitución: el espejo oscuro (Prostituzioa*: ispilu iluna). 2002.
* *Excluidas y marginales: una aproximación antropológica (Baztertuak eta marjinalak*:* hurbilketa antropologiko bat*). 2004.
* *Marita y las mujeres de la calle (Marita eta kaleko emakumeak).* 2004.
* *Las otras mujeres: la construcción de la exclusión social* *(Beste emakumeak: gizarte-bazterketaren eraikuntza)*. 2005.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2010an Sant Jordi Gurutzea hartu zuen.
* 2022 “Pioneras // Aitzindariak” dokumentala.

## Erreferentziak 
## Kanpoko loturak 
* Modelos de sexualización femenina: del estigma al reconocimiento (Emakumeen sexualizazio ereduak: estigmatik onarpenetara). Emakumeen berdintasunerako eta jabekuntzarako eskola (2014).
* “Si la prostitución no fuera acompañada del rechazo social, podría resultar atractiva para más personas”. Itziar Abad. *Pikara magazine*. 2014.
* "Las construcciones de género en canciones populares" (Ondoko liburukoa: *Las que saben. Subculturas de mujeres*, Madrid: horas y Horas, 1998). Dolores Juliano. *Pensamiento Crítico*.
* Antropologoaren begirada feminista Amaia Alvarez Uria, Onintza Irureta Azkune, Josune Muñoz. Argia. 2013ko abenduaren 29a.
Amiloide

thumb|eskuinera|Heste meharraren ehunaren mikroargazkia, egitura amiloideak (arrosaz) erakusten dituena

**Amiloideak** edo **proteina amiloideak** zuntzezko proteina bereziak dira, disolbaezinak, patologia batzuk eragiten dituztenak ehunetan edo organoetan pilatzen direnean.

Amiloideek sortzen dituzten patologia horiek amiloidosi izenarekin biltzen dira. Amiloidosi batzuk endekapenezko gaitz batzuekin lotu dira, Alzheimer bezalako neuronen endekapenezko gaixotasunekin, esaterako .

Amiloide izena oker batetik dator: hasiera batean zientzialariek uste zuten ehunetan pilatzen zen material patologiko hori almidoia zela; geroago konturatu ziren material horrek egitura proteikoa zuela 

Amiloideen berezitasunik nabarmena da erresistenteak direla proteolisiarekiko. Hots, entzima proteolitikoek ez dituztela degradatzen. Pisu molekular txikiko proteinak dira amiloideak, egitura tridimensional berezia hartzen dutenak, tolestura bitxiekin (beta lamina antiparaleloa). Egitura tridimensional berezi horrek amiloideen ezaugarri fisiko-kimikoak baldintzatzen dituzte hein handi batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jill Evans

**Jill Evans** (Ystrad Rhondda, Gales, 1959ko maiatzaren 8a) politikari galestar abertzalea da, Plaid Cymru alderdiaren burua izandakoa (1994-1996).

Alderdi horrekin lau aldiz aukeratua izan da europarlamentaria izateko (1999an, 2004an, 2009an eta 2014an). Horretaz gain, Europako Aliantza Askearen lehendakariordea da 2014tik.

## Kanpo estekak 
*   Jill Evansen webgunea
Portaeraren zientziak

**Portaeraren zientziak** arreta jokabidean jartzen duten diziplinen multzo bat da. Beste pertsonen jarrerek, portaerek eta beharrek eragiten dioten neurria aztertzen dute. Portaera zientzien artean diziplina hauek sartzen dira: antropologia, pedagogia, zientzia politikoak, psikiatria, psikologia, kriminologia eta soziologia.

Talde hau zabalago den beste baten barruan kokatzen da: gizarte-zientziak. Hauek gizartearen jatorria estudiatzen dute, bere funtzionamendua eta erakundeak. Gainera, kategoria zabalago honek portaera zientziak eta beste batzuk hartzen ditu besteak beste zuzenbidea, ekonomia, historia eta geografia.

## Aplikazioa 
Portaeraren zientziak diagnostikatzeko aplikatzen dira eta giza jokabidea asmatzeko, adibidez, zundaketetan eta inkestetan  (politikoak, merkatu-azterketak, galde sortak eta jarrerako probak), eta helburu psikologikoekin, gaitasun-probak estudiatzen eta egiten, baita trebetasun-, ahalmen-, eta nortasun-probak.

## Sailkapena 
Portaera-zientziek bi kategoria zabal hartzen dute barnean: neurologikoa (erabakiaren zientziak) eta  soziala (zientifikoa).

Erabakiaren zientziek erabakiaren prozesuari buruzko diziplinak lantzen dituzte baita organismo batek gizarte-ingurune batean irauteko erabiltzen dituen mekanismo indibidualak ere. Horien artean antropologia sartzen dute, psikologia, zientzia kognitiboa, erakundetze-teoria, psicobiologia eta neurozientzia soziala.

Bestalde komunikazio-zientziek komunikazioaren estrategiak estudiatzen dituzten eremuak tratatzen dituzte, eta erakundeen arteko dinamikak ingurune batean. Horien artean antropologiako arlo batzuk, portaera antolatzailea, antolatzeari buruzko ikerketak, soziologia eta sare sozialak.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Gizarte-zientziak
* Antropologia
* Pedagogia
* Politika zientzia
* Psikiatria
* Psikologia

## Kanpo estekak
Lope de Vega Institutua

**Lope de Vega Institutua** () 1933ko abuztuaren 26an irekitako Madrilgo eskola publikoa da, Madrilgo Hezkuntza Kontseilaritzaren menpe egonik. Institutuaren izena Barrokoko idazleari eginiko omenaldia da. Eraikinak balore artistiko berezia du.

## Eraikina 
Eraikina San Bernardo eta Daoiz kaleen artean dago, izkina eginez, Unibertsitatean auzoan, Madrilgo erdigunean. 1999ko martxoaren 26an kultura-intereseko ondasuna izendatu zuten, monumentuko kategoriarekin. Eskola, jatorriz, XVIII. mendeko jauregia da. Jabea Castromonteko Kondea zen. Fernando VII.a erregearen garaietan moja-komentua izan zen. 1839an bertan Irakasleen Eskola Pablo Montesinosek zuzentzen zuen Pedagogia Museoa egokitu ziren. Gaur egun ere, 2005-2006 ikasturtetik, museo txiki bat dago eskolan.

## Helbidea 
San Bernardo kalea, 70. 28015 Madril. Telefonoak: 915 321 362 / 915 325 413.

## Kanpo estekak 
* :Institutuaren webgune ofiziala.
* :Institutuaren historia Youtuben.
Glikosaminglukano

[thumb|250px|[Azido hialuronikoaren disakaridoa.]]
[thumb|250px|[Kondroitinaren disakaridoa.]]
**Glikosaminglukanoak** edo **Mukopolisakaridoak** aminoazukre batez eta azukre uroniko batez osaturiko disakaridoaren polimerizazioz osaturiko polisakaridoa da. Aldi berean polisakarido handiagoen osagaia da, hala nola proteoglikanoak, azido hialuronikoa eta kondroitina.

## Egitura 
Disakaridoa osatzen duen aminoazukrea glukosamina, N-Azetilglukosamina edo galaktosamina izan ohi da eta azido uroniko ohikoena azido glukuronikoa izaten da. Dimero bakoitza β(1→4) lotura glikosidikoarekin elkartzen dira.

## Funtzioaren arabera 
Glikosaminglukanoen polimerizazioz glikosaminglukuronanoak eratzen dira eta funtzioaren arabera honela sailkatzen dira:
* Egiturazko glikosaminglukuronanoak: β(1→4) eta β(1→3) loturak tartekatzen dituzte. Adibidez azido hialuronikoa eta kondroitina.
* Isurketa glikosaminglukuronanoak: α(1→4) eta α(1→3) loturak tartekatzen dituzte. Adibidez heparina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lapa de Gargantáns

**Lapa de Gargantáns** Galiziako Pontevedrako probintzian Moraña udalaren Gargantáns herrian dagoen neolitoren (K.a.3000-2000 urtetan) menhir bitxia da zeren eta Galizian oso gutxi baitaude. 1958an Carlos Paratcha Vázquez maisua aurkitu zuen. Megalitoak zuen itxura bereziari esker berehala Morañako ikono bezala onartua izan zen.

## Etimologia 
Galizieraz “lapa” hitzak, beste esanahien artean, hilobi bat markatzen duen harria da. Dena dela, kasu honetan, ez dago garbi menhir honen funtzioa zein zen: hilobia markatzea, tribuen arteko muga bat ezarri, gertaera bat gogorazteko sinboloa...

## Ezaugarriak 
Menhirrak garaierako 1'92 metro du eta diametroko 50 zentimetro. Itxura konikoa du eta euskarria karratua; euskarria moztuta dago eta, horregatik, lehen altuagoa zela pentsatzen da. Harriaren gainean hogei petroglifo inguru daude grabatuta. Baita ere angeluak eta bi suge-lerroak ikusten dira.

Menhir hau eta San Martiño de Gargantáns eliza erromaniko artean, bestetik, Parañosen kastroa dago. Zoritxarrez kastro hau oso desitxuratuta dago eta egun zuhaitzen landaketa bat dago inguruan.

1980an monumentua lekuz aldatua izan zen. Hasieran San Martiño de Gargantáns eta Santa Xusta de Moraña herrien arteko mugarria zen eta 500 metrotara eraman zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Galicia Maxica webgunea.
Ramnosa

**Ramnosa** (C6H12O5) hexosa bat da, azken karbonoan oxigenorik ez duenez desoxiazukreen taldekoa.

*Rhamnus frangula* zuhaixkan aurkitu zen lehen aldiz eta horregatik du *Ramnosa* izena.

## Ezaugarriak 
Gluzidoetan ohikoa ez bada ere naturan L-ramnosa agertzen da. Manosaren desoxiazukrea dela ean daiteke, baina metilpentosa bat ere kontsideratu izan da.

## Garrantzia biologikoa 
Hemizelulosaren eta pektinaren osagaietako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido galakturoniko

**Azido galakturonikoa** C6H10O7 formula duen azido organikoa da.

## Ezaugarriak 
Galaktosaren deribatu bat denez sei karbonotako kate bat da eta hidroxiloak hark bezala kokaturik ditu. Lehenengo karbonoan aldehidoa mantentzen du baina azken karbonoko hidroxiloaren ordez karboxilo talde bat du.

Sustantzia honen gatzak galakturonatoak dira.

## Garrantzia biologikoa 
Azido galakturonikoaren polimerizazioz pektinak eratzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantzisko Antonio Elortza Agirre

**Frantzisko Antonio Elortza Agirre** (Oñati, Gipuzkoa, 1798ko urtarrilaren 3a - Madril, 1873ko azaroaren 3a) Espainiako Armadaren militarra eta ingeniaria, Trubiako Armen Lantegia zuzendu zuen eta Asturiasko burdingintza industria bultzatu zuen. Liberala izan zen eta, horregatik, erbestea ezagutu zuen. Oviedon kale bati bere izena eman zioten.

## Biografia 
Araotz elizatean jaio zen (Oñati), Araotz Urruti auzoko Agarre etxean.

1811an artilleria eskolan sartu zen. 1814an tenienteorde gradua lortu zuen. Ideologikoki liberala zen eta 1820an sortu zen 1812ko Espainiako Konstituzioaren aldeko mugimenduan hartu zuen parte. 1823an erbesteko bidea hartu behar izan zuen liberala zelako. Lieja erbesteratua, ingeniaritza eta metalurgia ikasketak egin zituen. 1828an Espainiara itzuli zen eta han beste ingeniaritza ikesketekin jarraitu zuen. Ondoren, Marbellako El Pedrosoko (Sevilla) lantegiak zuzendu zituen. 1845tik 1867 arte Trubiako Armen Lantegiaren zuzendaria izan zen. Urte horiek lantegi horretarako oso onak izan ziren. Elortzak lantegia berritu zuen eta, 1850ean, Lanbide Heziketa Eskola sortu zuen. Elortzak bultzatu zituen berrikuntzak, besteak beste, hauek izan ziren: sail artistikoa sortu zuen eta lantegian teknikak berrienak ezarri zituen. 1855tik 1859ra Oviedoko Su-armen eramangarrien Lantegia zuzendu zuen. Siderurgia pribatuan ere aritu zen. 1864an landa-mariskal izendatu zuten, 1874an koronel, eta ondoren jeneral. Bere eragina hain handia izan zenez, metalurgiako enpresa pribatuaren esparrura igaro zen.
thumb|Elorza jeneralaren oroigarria Trubiasen. |ezkerrera
Estatuko eta atzerriko sari ugariren jabe, Elorza Madrilen hil zen 1873an. Oñatin 1880an Casto de Zavala diseinatutako bustoa jarri zioten Foruen Enparantzako iturri gainean. 1887ko maiatzaren 28an, Donato Argüelles y Álvarez alkatea zela, Oviedoko Udalak Elorza Jeneralaren Kalea izena ematea erabaki zuen, Norteko Geltokia eta Vegako Armen Fabrika lotzen zituen errepideari, hiriari emandako zerbitzuen oroimenez.

1923an, Oviedoko Udalak Jose Piquer Duartek brontzez egindako Elorza jeneralaren monumentua inauguratu zuen Trubiako Arma Fabrikako lorategietan. Monumentuan Jeneralaren bustoa dago, gurutze bat osatzen duten bi kanoiren elkargunearen aurrean, eta bustoaren parean artilleriako piramide bat.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
Oñati, herritar ezagunak

## Kanpo estekak 
* Oviedoko altxorra.
* Auñamendi Entziklopedia.
*  Nucleosa
Kondroitin sulfato

thumb|350px|Kondroitin sulfatoaren egitura.
**Kondroitin sulfatoa** polisakarido bat da, glikosaminglukanoen taldekoa. Kartilago ehunaren egituran hartzen du parte, hortik bere izena.

## Ezaugarriak 
100 monosakarido inguruko katea da. N-azetilgalaktosamina eta azido glukuronikoa tartekatzen dira kate honetan. Monosakarido hauek sulfatatuta daude, batzuetan bi sulfato ere izaten dira.

Kondroitina kateak proteoglikanoei lotuta edo haien barnean agertzen dira, zehatzago esanda serina aminoazidoaren erradikaleko hidroxilo taldeei lotuta.

## Erabilerak 
Medikuntzan erabiltzen da, artritisaren tratamendutan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elurzuloko harrespila

**Elurzuloko harrespila** Adarra-Mandoegiko mendilerroaren Amunola inguruan dagoen monumentu megalitiko garrantzitsua da. Urnietako lurretan dago. Aztarnategia Burdin Arokoa da. 1951an Luis Peña Basurtok aurkitu zuen.

## Ezaugarriak 
Gutxi gorabehera 8 metroko diametroa duen tumulu formako harrespil bat da. Ikus daitekeen lekukorik ez du iparraldeko arkuan, baina hegoaldeakoan, bloke formako 0,1 eta 0,65 m arteko 7 lekuko ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Leitzaran.net webgunea.
* : Gipuzkoako historia.
* : Ibilbidea.
* : *Munibe* aldizkariaren informazioa.
Martxel Aizpurua

**Martxel Aizpurua Agirre** (Alegia, Gipuzkoa, 1949) biologoa, hiztegigile, erlezale eta erlezaina da. Erlezaintza-munduko elkarte hauek sortzeko eragilea izan da: Gipuzkoako Erlezain Elkartea (GEE,  1986), Eztiaren Eusko Labela (1992), Zarauzko eztitegia (1992, sei bat urtez, han ontziratu zen Gipuzkoako Eusko Labeleko ezti guztia), Getariako eztitegi handia (1998), eta GIEZ-BERRI elkartea. Meteorologia eta Enpresa hiztegiak sortzen parte hartu zuen. Geroago euskal hiztegigintza utzi eta, menturazale izaki, munduari bira ematekotan egon zen. Amets hark, babesle gabe geratuta, porrot egin zuenean, Gineako Golkoan aritu zen euskal arrantzaleekin. Geroago erlezaintzan aritu izan da. *Erlezaintza hiztegian* (Eusko Jaurlaritza, 2019) ere parte hartu du.
erdian|thumb|250x250px|UZEI hiztegi batzuk.

## Erlezaina 
Bera ere erlezain izanik, erlezaintzako hainbat elkarteko kide eta eragile izan da, besteak beste Gipuzkoako erlezainen elkartekoa. Erleen izaera eta bizimodua dibulgatzeko asmoz hainbat liburu argitaratu ditu, azkena 2020an, *Erleekin solasean*. Liburuaren haria ez da zientzia deskribapen hutsa, informazio guztia erleek eurek ematen diote fikziozko kazetari bati etengabeko galdera eta erantzunen bidez. Estilo bera erabili izan zen Peru Abarka liburuan edo Duvoisinen *Laborantzako liburuan* non azalpen guztiak aita semeren solasean ematen ziren.
[erdian|thumb|540x540px|[Martxel Aizpurua erlezain]]

## Erlezain-bizitza 
### Haurtzaroa 
Ama Alegiakoa zen (Gipuzkoa) eta bere hiru anaiek bazituzten erleak, haietako batek amaren jaiotetxean (Eguzkitza baserrian). Umetatik, bada, ezagutzen zituen amak erleak, eta Martxel eta anai-arrebek ere ezagunak zituzten, amarekin Eguzkitzara joaten ziren eta. Aitak ere (Alegiako Langatu baserrikoa) erle bat (erlauntz erleduna) izan zuen Alegiako Bazurka aldeko sagastian. Iraun zuen urte batzuk, eta sortzen zuen eztia etxera eraman, eta modu tradizionalean ateratzen zuten eztia abarasketatik; alegia, esku artean abaraskak estutuz, eta tarteka eskuak miazkatuz.[thumb|400x400px|[Jesus Mari Txurruka 2018an UEUko Natur Zientzietako sailaren sorrera aurkezten .|alt=|erdian]]
## Lanak 
Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 50 lan baino gehiago azaltzen dira, besteak beste 14 liburu, lau ikastaro eta 6 artikulu. Hauek dira bere liburu aipagarri batzuk:

# *Erletxo, Erletxo nagusia hil da* (UEU, 2023)
# Iturrarango erlategia (GFA, 1992)
# Erleen bizitza ezkutua. (Gaiak, 1989)
# Eboluzioaren norabideak (Elhuyar, 1985)
# Ardi-izenak. (UEU, 1985)
# Arbaiun. Gida-liburua 2. argitarapena (UEU,1981)
# Irurtzun projektua (UEU,1981)
# Ura eta Lurra (UEU,1978)
UZEI hiztegiak:

* Biologia,

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jesus Mari Txurruka
* Kepa Altonaga
* Jose Ramon Etxebarria

## Kanpo estekak 
*
* Erleen komunikazio-sistema, hizkuntza al da? EiTB blogak (Kike amonarriz2016-11-16)
* Martxel Aizpurua atalkan. Zarauzko Arraio Irratia (2012-02-02).
* Martxel Aizpurua: Erle-produktuak eta osasuna. HABE Ikasbil.eus
* ARAOTZERA IRTEERA, Arantzazu izenaren jatorria (Martxel Aizpurua), Youtube, Asier Aldalur, 2017-11-29
* Berria Martxel Aizpuruaren iritzi-artikuluak
Cuevas Blancasko haize errota

**Cuevas Blancasko haize errota** Santa Cruz Tenerifekoan, Kanarietan, Santa María del Mar auzoan dagoen eraikina da.

## Ezaugarriak 
Cuevas Blancaskoa Espainiako betiko haize errota dugu: tronkokoniko itxurakoa, teilatu konikoa, ardatz batez hegalak ditu eta kontrako aldean "lema" izeneko makila.

Eraikinaren barrualdea umila da. 4 metro diametroko zilindroa da hiru solairutan antolatuta. Garaiera osoa haman metrokoa da. Beheko solairua lurraren parean dago eta *cabuco* izena zuen; espazio hori biltegi moduan erabiltzen zen eta, batzutan, errotariak bertan lo egiten zuen. Lehenengo solairura igotzeko metro bateko zabalera zuen eskailera zegoen. Solairu horretan bezeroek gofio edo irinaren irteera espero zuten. Irina bezeroek beraiek jasotzen zuten. Hirugarren solairuan errotaren makinaria zegoen eta errotariak hantxe lan egiten zuen.

## Eraikinaren egoera 
1974ko bukaeran zaharberritua izan zen baina egun berriro ere bere egoera ez da batere ona. 2007an Kanarietako Gobernuak kultura-intereseko ondasuna izendatu zuen baina, hala ere, eraikina ez dago ondo: eraikin materialen lantegi batean kokatuta dago eta jendea ezin da hurbildu.

## Iruditegia 

File:Molino de Cuevas Blancas 01.jpg
File:Molino de Cuevas Blancas 03.jpg
File:Molino de Cuevas Blancas 04.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Antiguo molino de viento de Cuevas Blancas
Azido butiriko

**Azido butirikoa** kate laburreko gantz-azido ase bat da, CH3CH2CH2COOH formula duena. Lau karbono baino ez ditu (4:0).

Hainbat mikroorganismok hausnarkarien errumenean karbohidratoen hartzidura egin ondoren sortzen dute eta hauen esnetik ekoiztutako gurinean agertzen da. Gure heste-florako bakterio batzuek ere hesteetan sortzen dute.

## Historia 
Michel Eugène Chevreul kimikari frantsesak aurkitu zuen 1814 urtean eta 1818rako purifikatzea lortu zuen. Gurinari usain txarra ematen dion sustantzia aurkitu zuela baieztatu zuen. 1823an argitaratu zituen bere ikerketaren emaitzak. Azido butiriko izena eman zion, latinez "gurina" *butyrum* baita. 1861 urtean Louis Pasteurrek bakterio anaerobio hertsien hartzidura prozesua deskribatu zuen eta bide metaboliko honen azken produktua azido butirikoa da.

## Ezaugarriak 
Gantz azidoa den arren oso kate laburra du eta horregatik uretan erraz disolbatzen da. Disolbatzaile organikoetan (etanola, eterra) ere bai. Uretatik banatzeko disoluzioa kaltzio kloruroz saturatzen da.

Azido butirikoa azido ertain-gogorra da eta baseekin eta oxidatzaileekin erreakzionatzen du. Metalak ere erasaten ditu.

Azido buitirikoz osaturiko triglizeridoak gurinaren %3-4 osatzen du. Gurina galtzen doan heinean triglizeridoa hidrolisatu egiten da eta azido butirikoaren kontzentrazioa handitzen denez usain desatsegina sortzen du.

## Erabilerak 
Arrantzan erabiltzen da. Azido butirikoaren usain gogorraz baliatuz amuan dagoen beitari gehitzen zaio arrainak erakartzeko.

Azido butirikoak ez bezala, metil butaratoak usain atsegina du. Lurrin eta janari gehigarrigisa erabiltzen da. Animalien elikagaietan ere gehitzen da, bakterio patogenoen kolonizazioa ekiditen baitu.

## Erreferentziak 
## Ikus,gainera 
* Hartzidura butirikoa

## Kanpo estekak
Marrakex Estadioa

**Marrakex Estadioa** () Marrakexen dagoen erabilera anitzeko estadio marokoar bat da. Gregotti Associati International diseinatu zuen eta 2011ko urtarrilean amaitu zen. Nagusiki futboleko partiduentzat erabiltzen da. KAC Marrakech-ren estadioa da. Estadioa, 45 240 ikusleentzarako gaitasuna dauka.

Esparrua, Stade El Harti ordezkatzen du, hiriko estadio nagusia da. Haren inaugurazioan 2011ko urtarrilaren 5an txapelketa lagunkoi bat egin zuten Kawkab De Marrakechen  eta Wydad Casablanca marokoar kluben artean eta  Olympique De Lyonen eta Paris Saint-Germain frantsesen aurrean.

## Geroko planak 
Gaur egungo gaitasuna 41,245 jarlekukoa da, inguratzen duen pista batekin, lan nagusi guztiak Marokoko gobernuak finantzatuko ditu, eta estadio guztia hondeatzea planeatzen da, pista kanporatzeko eta gaitasuna 69 565 ikuslentzaraino handitzeko.

## Txapelketa egoitza 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bezard haize errota

**Bezard haize errota** () Guadalupe eskualdean (Kariben) dagoen Marie-Galante uhartean, Capesterre-de-Marie-Galante herrian dagoen eraikina da. 1979tik babestua dago.

## Historia 
Eraikin hau Marie-Galante uhartearen zaharrenetariko eta azkenetario errota da. Errota 1840an eraiki zuten. Haren funtzioa azukre-kanabera prestatzea zen era mekanikoaz. 1920an haren erabilera bertan behera gelditu zen. 1956ko zikloi tropikal larriki kaltetu zuen. 1979ko uztailaren 25ean Frantziako Gobernuak monumentu historikoaren izendapena eman zion. 1995an zaharberritua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Errota zaharberritzearen dokumentua.