open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Francisco Lasa

**Francisco Lasa Echarri** (Altza, 1921eko ekainaren 4a - Donostia, 2006ko apirilaren 6a) ingeniaria, enpresaria eta politikaria izan zen, Donostiako alkatea 1974 eta 1977 urteen artean.

## Biografia 
**Francisco Lasa** 1921ean jaio zen Altzan, garai hartan udalerri independentea zen Donostiako auzo batean. Bere aita ontzigintza eta konponketa tailer baten jabea zen Trintxerpen. Familiaren negozioa zabaldu egin zen gero, arrantzarako ontziteria txiki batekin.  Lasa gazteak itsas ingeniaritza ikasi zuen Madrilen, eta 1945etik aurrera hasi zen itsas proiektugile lanetan. 1953an aita hil zitzaionean, "José Antonio Lasa, S.A." enpresa sortu zuen anai-arrebekin, legatza eta bakailaoa arrantzatu eta izozteko. Bakailaoaren arrantzaren boomaren urteak dira, eta Lasatarren enpresak hamabost bat arrantza-ontzi eta izozteko instalazioak zituen Pasaiako Portuan. Itsas proiektugile gisa, bere bulegoak 1500 proiektu baino gehiago egin zituen. 

12 urtez Lasa Gipuzkoako arrantza armadoreen sindikatuko buru izan zen. 

### Donostiako alkatea 
Lasa 1970ean sartu zen zinegotzi Donostiako udalbatzan, sindikatuaren izenean. Udal korporazioaren barruan Lasa Ogasun batzordeko buru izatera iritsi zen. 1974ko otsailaren hasieran kargua utzi zuen Felipe de Ugarte alkateak —hirian nahiko ezezaguna zen figura—, eta Arabako gobernadore zibil izendatu zuten. Ugartek kargua utzi eta berrogeita hiru egunera izendatu zuten azkenean Lasa haren ordezko.

Agintari politikoei kosta egin zitzaien Lasa konbentzitzea kargua onar zezan. Lasa enpresari donostiarra, euskalduna eta erregimen frankistarekin lotura nabarmenik ez zuena zen, antza, animoak baretzeko eta hiria gobernatzeko egokiena, politikoki oso tirabiratsuak ziren garaietan. Hilabete gutxi igaro ziren ETAk Carrero Blanco hil zuenetik. 

Urte batzuk lehenago udal gobernuan pentsaezinak ziren keinuak egin zituen alkateak, hala nola jendaurrean euskaraz hitz egitea eta hizkuntza horren alde egitea udal batzarretan edo ikurrina legeztatzearen alde egitea; Lasak berak 1977ko San Sebastian Egunaren bezperan altxatu zuen bandera lehen aldiz udaletxe zaharreko balkoian, Martin Villa Barne ministroari zegokion baimena borrokatu ondoren. Egun horretan bertan, ordea, plazan pilatutako jendeak "Lasak dimititu, herriak ez zaitu onartzen" oihukatu zuen; eta alkateak, jendearen jarrerarekin etsita, hurrengo udalbatzan aurkeztu zuen dimisioa.

Bere agintaldia, hala ere, ondorengo gertaera historiko eta politikoek gainditu zuten; frankismoaren azken fusilamenduak, Francisco Francoren heriotza 1975eko azaroan, Trantsizio Politikoaren hasiera, ETAren atentatuak, Gobernuak dekretatutako salbuespen-egoerak, etab. Alkateak berak kontatu zuen bere bizitzako urterik txarrenak izan zirela.

Alkatetzak utzi zuen legatu gisa aipatzekoak dira Añarbeko Urtegiaren inaugurazioa, Donostiako eskualdean ur horniduraren arazoak konpondu zituena, eta Haizearen Orrazia eraikitzeko proiektua, dimisioa eman eta hilabete batzuetara bere ondorengoa inauguratuko zuena. 

1977an, politikan bere etapa itxi zuen behin betiko, eta bere negozio partikularretara itzuli zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beatrice Duodu Owusu

**Beatrice Duodu Owusu** (Ghana, 1996ko abenduaren 13a) ghanar jatorriko kazetaria da, gizarte kazetaritzan espezializatua.

## Ibilbidea 
4 urterekin iritsi zen Iberiar Penintsulara, baina ez zuen espainiar nazionalitatea jaso 2020ra arte. Vicen bizi da (Katalunia). Bere lana arrazakeriaren aurkako borrokan oinarritzen da, eta moderatzailea eta hizlaria izan da horri lotutako hainbat ekitalditan.

Ohoreekin lizentziatu zen Kazetaritzan, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, 2018an. *On són les dones negres?* *Feminisme africà i la presentació de les dones africanes a la premsa catalana* (Non daude emakume beltzak? Feminismo afrikarra eta emakume afrikarren ordezkaritza Kataluniako prentsan), genero ikuspegia duen onenetako bat bezala saritu zuten unibertsitateak ematen dituen sarietan. Kataluniako egunkarietan emakume beltzek duten infraordezkaritzari eta agertzen direnean ematen zaien ikusgarritasun txarrari buruzkoa da.

Duodu TV3ko saio bat aurkezten duen lehen emakume beltza da, 3/24 kanaleko gaueko gurpila, hain zuzen ere, 2022ko urriaren 3tik. Gertaera hura parekatu izan da Maria Bouabdellah Shaimi SX3 haur telebista katean berehala sartzearekin. Aurretik, 2019an, *Planta Baja*-n parte hartu zuen Duoduk, eta erreportari, esatari eta erredaktore lanak egin zituen RAC1 eta RTVE hedabideentzat, Kataluniako Kazetarien Elkargoaren aldizkariarentzat eta El 9 Nou egunkariarentzat, besteak beste. Media.cat eta Teatre Barcelonarekin ere kolaboratu izan du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carin Bondar

**Carin Bondar** (New Westminster, Columbia Britainiarra, Kanada, 1975eko maiatzaren 20a) kanadar biologoa, idazlea, zinemagilea, hizlaria eta telebistako pertsonalitatea da. Outrageous Acts of Science, Stephen ''Hawking's Brave New World* eta *Worlds Oddest Animal Couples* telebista saioetako aurkezlea da.

## Liburuak 
* The Nature of Human Nature: Lulu Press
* The Nature of Sex: The Ins and Outs of Mating in the Animal Kingdom (Orion, UK)   
* *Wild Sex* (Pegasus, United States)
* *Wild Moms* (Pegasus United States)

## Telebistako serieak 
## Web seriea 
## Sariak eta aintzatespenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sitio web oficial
* Carin Bondar on *Internet Movie Database''
* Netflix Canada
Fermín Trueba

**Fermín Trueba Pérez** (Torrelavega, 1914ko abuztuaren 26a -  Madrid, 2007ko maiatzaren 1a) txirrindulari espainiarra izan zen, profesionala 30koen eta 40koen hamarkadetan.

1938ko Espainiako errepideko txapelketa irabazi zuen eta  4 aldiz eskuratu zuen Espainiako mendiko txapelketa. Horretaz gain, Espainiako lehen Itzulietako protagonista nagusietako bat ere izan zen, hiru etapa irabaziz, baita 1941eko Vueltako mendiko sailkapena ere. Ekitaldi honetan bigarren amaitu zuen, Julián Berrendero irabazlearekin lehia estua izan ondoren, eta sailkapen nagusiko liderra 12 egunez izan ostean.

Bere hiru anaiak, horien artean Vicente Trueba, txirrindulari profesionalak izan ziren.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
X: Ez zen jokatu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Borrelia burgdorferi

**Borrelia burgdorferi** Borrelia generoko bakterioa da, Gram negatiboa, Lymeko gaitza sortzen duena. Willy Burgdorfer  mikrobiologo estatubatuarrak 1982an laborategian isolatu zuen estreinakoz infektatutako akain batetik, eta Lymeko gaitzaren eragilea zela frogatu. 

Bakterio honen ezaugarri orokorrak honako hauek dira:

*espiroketa itxurakoa
*mugikorra
*katalasa (-)
*oxidasa (-)
*mikroaerofiloa
*O/F: (-/+)

Berezitasun biokimiko nabarmena dauka bakterio honek: ez du burdina behar beste bakterioetan dauden eta burdina behar duten entzimentzat. Burdinaren ordez, manganesoa erabiltzen baitu entzima horiekin . Beraz, burdinik gabe hazten den patogeno bakarrenetakoa da. 

Borrelia burgdorferi-ren genoma ere oso berezia da: kromosoma lineala duen prokarioto bakarra da , eta plasmido ugari ditu, batzuk linealak eta beste batzuk itxiak.

## Bizi-zikloa 
right|250px|thumb|**Borrelia burgdorferi**ren bizi-zikloa.

Borrelia burgdorferik bizi-ziklo konplexua dauka. Lymeko gaitzaren bektorea akain mota bat da, Ixodes izenekoa: Ixodes ricinus da Europan gaitza hedatzen duena, eta Ixodes dammini AEB-etan. Akain horiek dira bakterio patogenoaren eramaileak, eta gizaki bati ziztada egiten diotenean Borrelia burgdorferi injektatzen diote. 

Bakterio patogenoaren gordailu naturalak hainbat animalia ugaztun dira: oreinak (batez ere, AEB-etan), txakurrak, karraskari txikiak...., akainak infektatzen dituztenak hauek haien odola zurrupatzen dutenean.

## Lymeko gaitza 
Borrelia burgdorferiren infekzioak Lymeko gaitza sortzen du. Gaixotasun horren lehenengo kasuak 1975ean agertu ziren AEBetan, Old Lyme izeneko herrian, eta 1982an isolatu zen bakterio eragilea. Harrezkero, gaitza Hego Amerikara, Europara eta Asiara zabaldu zen, Euskal Herrian lehenengo kasuak XX mendeko 80ko hamarkadaren erdialdean agertuz. 

Akain infektatuaren ziztadaren ondoren (7-9 egunetan) larruazaleko lesioa agertzen da ziztadaren tokian ("*eritema migrans*"). Gaitza garaiz tratatzen ez bada, infekzioa sistemiko bihur daiteke: artritisa, miokarditisa edo meningitisa izanik haien ondorioetako batzuk, bakterio eragilea artikulazioetara, bihotzera edo nerbio-sistemara, hurrenez hurren, hedatzen denean.

Infekzioa ohikoagoa da udaberrian eta udan, akaina aktiboagoa dagoenean. Antibiotikoak erabiltzen dira patologia honi aurre egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leila Ahmed

**Leila Ahmed** (; Kairo, Egipto, 1940ko maiatzaren 29a) emakumeen ikasketetan eta erlijioan aditua den emakume egiptoar-estatubatuarra da. 1992an argitaratu zuen *Women and Gender in Islam* («Emakumeak eta generoa islamean») liburua, gizarte arabiar musulmanetan emakumeek duten posizioaren azterketa historiko aitzindaritzat jotzen dena.

## Lan hautatuak 
* *Women and Gender in Islam* (1992).
* ''A Border Passage: From Cairo to America – A Woman's Journey* (1999).
* *A Quiet Revolution: The Veil's Resurgence, from the Middle East to America'' (2011).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jessica Abel

**Jessica Abel** (Chicago, 1969ko azaroaren 15a) estatubatuar komikigilea da.

## Bizitza 
Chicagoko Unibertsitatean hasi zen komikiak marrazten. 1992an, *Artbabe* komixaren etxeko inpresioa aurkeztu zuen Fantagraphics-en *Chicago Comics* *Convention*-en, arrakastarik gabe. 1994an, Xeric fundazioaren sari bat jaso zuen, eta, 1996an, *Artbabe* argitaratzen jarraitu zuen (urtean ale bat), eta Fantagraphics argitaletxearen arreta erakartzea lortu zuen, ordutik haren editore baita. 2005ean, *La Perdida* amaitu zuen, Mexikon gertatzen den fikziozko istorioa.

Autore-lanarekin batera, Jessica Abelek New Yorkeko Arte Bisualen Eskolako komiki sailean irakasten du. Matt Madden egilearekin ezkonduta dago, eta hura ere irakaslea da eskola berean. Bi komiki-eskuliburu sinatu dituzte elkarrekin: *Drawing Words & Writing Pictures* eta *Mastering Comics*. Bikoteak zuzentzen du urteroko *Best American Comics* bilduma.

2015ean, zuzenean frantsesez idatzitako zientzia-fikziozko trilogia berri baten lehen liburukia argitaratu zuen, *Trish Trash, rollergirl sur Mars*, Dargaud edizioetan. Trishek amets bakarra du: enpresa handi bateko aginduek gaizki tratatutako planeta hautseztatu honetatik ateratzea. Beraz, irtenbide bakarra du: roller derby izar bihurtzea. 2017an, komikia eta Eisner sarietarako Nerabeentzako argitalpena (13-17 urte) kategorian izendatua.

## Argitalpenak 
### Albumak 
* *Radio : An Illustrated Guide*, Jessica Abel eta Ira Glass, WBEZ Alliance, 1999, 
* *Mirror, Window : An Artbabe Collection*, Jessica Abel, Fantagraphics Books, 2000, 
* *Soundtrack : Short Stories 1989-1996*, Jessica Abel, Fantagraphics Books, 2001, 
* *La Perdida*, Jessica Abel, Pantheon Books, 2006, 
* *Ouvert la nuit*,  Jessica Abel, Gabe Soria eta Warren Pleece, Dargaud, 2008, 
* *Life Sucks*, Jessica Abel, Gabe Soria eta Warren Pleece, First Second, 2008, 
* *Trish Trash : Rollergirl of Mars*, Jessica Abel, Dargaud, 2015, 

### Komiki-eskuliburuak 
* *Drawing Words and Writing Pictures*, Jessica Abel eta Matt Madden, First Second, 2008 ( )
* *Mastering Comics*, Jessica Abel eta Matt Madden, First Second, 2012, ( )

## Sariak 
* 1994: Xeric Fundazioaren saria
* 1997: Talentu Onenaren Harvey Saria
* 1997: Talentu berri onenaren Kimberly Yale saria *Artbabe* lanarekin
* 2006: Telesail berri onenaren Harvey saria *La* *Perdida* lanarekin

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Xavier Guilbert, *Artbabe*, ''L'Indispensable* 3. alean, 1999ko urtarrila, 81. or.
*  Patrick L. Hamilton, *Lost in Translation*, Frederick Luis Aldama (zuz.), *Multicultural Comics. From *Zap* to *Blue Beetle, Austin: University of Texas Press, kol. *Cognitive Approaches to Literature and Culture'', 2010 ()

## Kanpo estekak 
* Site officiel
*  Interview sur le site du9
Jill Stein

**Jill Ellen Stein** (Chicago, AEB, 1950eko maiatzaren 14a) mediku eta aktibista estatubatuarra da. 2012ko, 2016ko eta 2024ko hauteskundeetan Ameriketako Estatu Batuetako presidente izateko Alderdi Berdeko hautagaia izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marutei Tsurunen

Finlandian jaiotako japoniar politikaria da. Europar jatorriko lehen diputatu bihurtu zen Kokkain. Japoniako Alderdi Demokratikoko kidea da eta alderdi horretako Nazioarteko Saileko zuzendari nagusi izandakoa. 2001etik 2013ra aritu zen Kontseilarien Biltzarrean.

## Bizitza 
Tsurunen, edo Martti Turunen, Lieksako Höntönvaara herrian jaio zen, Finlandian, eta Jaakonvaaran hazi zen. Jarraipenaren Gerra amaitzean, Tsurunen, orduan lau urte zituena, eta bere familia eraso sobietar batetik bizirik atera ziren herritar gutxien artean zeuden.

1967an, 27 urte zituela, Tsurunen Japoniara joan zen misiolari luterotar gisa, bere lehen emazte finlandiarrarekin batera, baina geroago dibortziatu zen. Japoniar bihurtzea erabaki zuen eta 1979an japoniar herritartasuna lortu zuen.

## Ibilbide politikoa 
1992an aurkeztu zen lehen aldiz Yugawaramachiko udalbatzarako eta eserleku bat lortu zuen, 1.051 botorekin laugarren postuan geratuz.

1995ean Goi Ganberarako hautagai izan zen alderdien babesik gabe, Kanagawa prefektura ordezkatuz. 339.484 boto jaso zituen eta laugarren geratu zen, 371.889 boto lortu zituen hautagai sozialistaren aurrean eserlekua galduz. 1998an berriro saiatu zen, 502.712 boto jaso zituen, eta 8.000 bakarrik falta zitzaizkion eserlekua lortzeko. «Mesedez, bozkatu niri eta begi urdineko lehen herritar japoniarra goiko ganberara bidali» eta «Alda dezagun Japonia botere ekonomiko izatetik hiritarren aldeko nazio izatera, non zahartzaroaz eta kutsaduraz kezkatu beharrik ez duzun» esan zien hautesleei. Organo legegileentzako sexu kuotak ere proposatu zituen. 2000n, Japoniako Alderdi Demokratikoaren hautagai gisa aurkeztu zen behe ​​ganberako eserleku baterako, eta 2001ean berriz goi ganberako eserleku baterako, baina arrakastarik gabe. 2001ean, 159.920 boto lortu zituen, eta 14.036 falta zitzaizkion eserlekua lortzeko. Hala ere, 2002an Kyosen Ohashik, dimisioa eman zuen eta Tsurunenek eserlekua irabazi zuen.

2007an berrautatua izan zen 242.742 botorekin, baina 2013ko hauteskundeetan eserlekua galdu zuen 82.858 boto soilik lortu ostean.

## Hedabideetan 
2006an, Markus Kajok elkarrizketatu zuen *Nousevan auringon Kajo* telesail dokumentaleko hirugarren atalerako.

2015ean, Tsurunenek bere autobiografia kaleratu zuen: *Sinisilmäinen samurai*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zillah Branco

**Zilhah Murgel Branco** (São Paulo, 1936) brasildar aktibista eta soziologoa da, hiru herrialde ezberdinetan (Brasil, Txile eta Portugal) hiru estatu kolpe ikusi dituelako,   Portugalgo Nekazaritza Erreformaren inguruan egindako lan teorikoagatik eta Cabo Verden egindako lanagatik ezaguna.  

## Bizitza 
São Paulo hirian jaio zen 1936an, Brasilen, eta Gizarte Zientzietan lizentziatu zen São Pauloko Unibertsitatean.  

11 urte zituenean, Brasilgo Alderdi Komunistako kide egin zen, eta harekin harremanetan jarri zen bere osaba Catullo Branco ingeniari eta komunistaren diputatu izateko kanpainan parte hartu zuenean. Kanpainan zehar, irinarekin egiten zuen kartelak itsasteko erabiltzen zen kola.

1964an Brasilen diktadura militarra ezarri zuen estatu kolpearen lekuko izan zen. Klandestinitatera pasatu zen, eta erregimen berriak jazarri zituenei herrialdetik ihes egiten lagundu zien. 1969an, segurtasun arrazoiengatik, Brasil utzi eta Txilen erbesteratzea erabaki zuen bere seme-alabekin.

Seme-alaben bidez izan zuen Apirilaren 25aren berri, eta Portugalera joatea erabaki zuen. PREC (abian den prozesu iraultzailea) bete-betean bizi izan zuen. Portugalgo alderdi komunistan afiliatu zen, eta Portugalgo nekazaritza erreforman inplikatu zen; horren inguruan garatu zuen bere lan teorikoa.

## Lanak 
Idazlan hauexek idatzi ditu: 
* 1995 - *Reportagens sociológicas no interior da reforma agrária: uma época de participação transformada em utopia* 
* 1990 - *Em defesa do socialismo: o vendaval de mudança na União Soviética* (co-autor Miguel Urbano Rodrigues), Caminho,   
* 1976 - *Os sindicatos na vanguarda da luta*. *A conquista da regulamentação do trabalho rural*
* 2018 - *Enriquecer os ricos e matar os pobres*

Hainbat argitalpenetarako ere idazten du, besteak beste: *o Século* Seara Nova eta Avante egunkarirako.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jim Abrahams

**James S. Abrahams** (Shorewood, Wisconsin, 1944ko maiatzaren 10a – Santa Monica, Kalifornia, 2024ko azaroaren 26a) estatubatuar zinema zuzendari eta gidoilaria izan zen.

Wisconsinen jaio zen, familia judu batean. David Zucker eta Jerry Zucker anaiekin batera idatzi eta ekoitzi zituen parodia filmengatik nabarmendu zen.

## Filmografia 
### Ekoizlea bakarrik 
* *Cry-Baby* (1990)
* *The Naked Gun 2½: The Smell of Fear* (1991)
* *Naked Gun 33 1/3: The Final Insult* (1994)

### Aktorea 
## Kanpo estekak
Ana Eurídice Eufrosina de Barandas

**Ana Belmira da Fonseca Barandas** (Porto Alegre, 1806ko irailaren 8a – Paraíba do Sul, 1863ko ekainaren 23a), ***Ana Eurídice Eufrosina de Barandas*** izengoitiaz ezagunagoa, brasildar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Ana de Barandas Porto Alegren jaio zen 1806an. Joaquim da Fonseca Barandas zirujau portugaldarraren eta Ana Felícia do Nascimentoren alaba, erdi-mailako klaseko familia kontserbadore batetik zetorren. 1822an, 16 urte zituela, José Joaquim Pena Penalta abokatu portugaldarrarekin ezkondu zen, eta harekin hiru edo lau alaba eta haurtzaroan hil zen seme bat izan zituen. 1835ean Zatarren Gerra hasi zenean, Rio de Janeirora joan zen senarrarekin, eta han geratu zen 1841era arte. José Joaquim Portugalgo kontsula izan zen Rio Grande eta Santa Catarina probintzietarako, baina bizitza kaotikoa eraman zuen. Eskandalu batean sartuta geratu zen, Rio de Janeiron atxilotu zuten, eta 1843ko abuztuaren 8an senar-emazteak dibortziatu ziren.

Litekeena da Nísia Floresta idazle feminista ezagutu izana. Zatarren Iraultzan inperioaren alde egin zuen eta iraultzaileen separatismoaren aurka. Bi liburu argitaratu zituen: *Filósofa por amor* (1845), kronikak, poemak eta ipuinak biltzen dituena, eta *O ramalhete, ou flores escolhidas no jardim da imaginação* (1845), bederatzi hamalaudun, oda bat, Apolo txakurren heriotzari buruzko hamasei lauko, bi laukoko poema bat, glosa bat, endecha bat eta prosazko lau testu (*Eugênia ou a filósofa apaixonada*, *Uma lembrança saudosa*, *A queda de Safo ou O Cinco de Maio* eta *Diálogos*) biltzen dituena. 1990ean, Hilda Floresek *O ramalhete* berrargitaratu zuen.

Sérgio Barcellos Ximenesen ustez, *Eugênia ou a filósofa apaixonada* Brasilgo lehen fikziozko idazlana da, eta *Diálogos* antzerki nazionaleko lehen testu feminista. Hilda Floresen esanetan, «kontrakoa frogatu arte, herrialdeko lehen emakume poeta, kronikagile eta eleberrigilea da».

## Lanak 
* *Filósofa por amor* (1845)
* *O ramalhete, ou flores escolhidas no jardim da imaginação* (1845)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarah Friedland

**Sarah Friedland** (1992) zuzendari eta koreografo estatubatuarra da. 2024ko bere debut filma, *Familiar Touch*, Veneziako Mostran estreinatu zen, non Orizzonti ataleko Zuzendari Onenaren saria irabazi zuen, eta filmak Luigi de Laurentis Etorkizuneko Lehoia saria irabazi zuen, debut film luze onenagatik.

## Bizitza 
Friedland Kalifornian jaio zen, familia judu askenazi batean, «klase mistoko identitateetatik eta identitate juduaren interpretazio dibergenteetatik» zetozen gurasoekin.

## Lanak 
## Sariak 
* 2024 Venezia Orizzonti Film Onenaren Sarirako izendatua (*Familiar Touch*)
* 2024 Luigi De Laurentis Debut Film Onenaren Saria (*Familiar Touch*)
* 2024 Venezia Orizzonti Zuzendari Onenaren Saria (*Familiar Touch*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paquita Martín

**Francisca "Paquita" Martin Isidro** (Madril, 1925eko maiatzaren 4a - *ib.*, 2020ko azaroaren 8a) Izquierda Unidako sortzaileetako bat eta Espainiako Alderdi Komunistako militante historikoa izan zen.

## Biografia 
Madrilen jaio zen 1925ean, Primo de Riveraren diktadura garaian, ezkerrarekin eta errepublikarekin konprometitutako familia batean, eta langile giroan bizi izan zen beti.

9 urterekin egon zen lehenengo manifestazioan, eta inoiz ez zion utzi ekintzaile eta konprometitua izateari. Langile Komisioetako (CCOO) eta Alderdi Komunistako militantea izan zen klandestinitatearen garaietatik, betiere Marcelino Camacho orduko buruzagi sindikalaren ingurutik gertu. 1986an Izquierda Unida sortzen lagundu zuen, baina beti oinarritik, inoiz ez baitzuen kargu garrantzitsurik izan. Bere bizitzako azken urteetan Chamberiko Izquierda Unidako Batzarrean militatzen zuen eta CCOOko Exekutibako kidea zen.

Mingainean herdoilik gabe mintzatzeko zuen gaitasunak telebistako ospea ekarri zion,  pentsio duinen aldeko manifestazioak direla eta, 2016an La Sextako eztabaida saio batean parte hartu ondoren.Aktibista historiko honek , telebista kate horretako audientzia goreneko saio batean, bere *91* urterekin : “*¡Tengo 91 años pero no soy gilipollas!*” aurpegiratu zion ekonomialari bati  . Esaldi honekin ospera salto egitea eta sare sozialetan biralizatzea eragin zuen .

## Sari eta aintzatespenak 
* 2017. Zapeando sariak.
* 2018. Chamberiko Kultur Etxearen omenaldia."Emakume, borrokalari eta bizilagun gisa".

## Ibilbide pertsonala 
“Berandu” ezkondu zen, 49 urterekin, bestela lana utzi behar izango zuelako. Haren senarra, ekintzailea hura ere, 2000. urtean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Paquita, 91 urte borrokan, CCOO, 2016ko irailaren 4a
* Contextame/Paquita Martín, CCOOko militantea, 2018ko abuztuaren 8a
* Paquita Martín, pentsiodunen eskubideen alde borrokan 94 urterekin,  La Sexta, 2019.eko urtarrilak 31ean
Shulamith Firestone

**Shulamith Bath Shmuel Ben Ari Firestone** (Ottawa, Kanada, 1945eko urtarrilaren 7a - New York, AEB, 2012ko abuztuaren 28a) idazle eta ekintzaile feminista erradikal kanadar-estatubatuarra izan zen.

Bigarren olatuko feminismo erradikalaren eta feminismoaren garapen goiztiarrean figura zentrala izan zen Firestone, eta hiru talde feminista erradikalen kide sortzailea: New York Radical Women, Redstockings eta New York Radical Feminists.

1970ean, *The Dialectic of Sex* liburua argitaratu zuen eta eragin handiko testu feminista bihurtu zen. *The Dialectic of Sex* eta bertan aurkeztutako ideiak garrantzitsuak bihurtu ziren ziberfeminismoan zein xenofeminismoan, bere ideiak teknologiarekin eta generoarekin lotutako beste gai batzuen aitzindariak baitziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barsø uhartea

**Barsø** Danimarkako uharte txiki bat da, Aabenraa udalerrikoa (danieraz, *kommune*), Jutlandia penintsulako ekialdeko kostaldean.

Barsø-k 2,5 km²-ko azalera hartzen du eta 26 biztanle ditu (2006).

## Erreferentziak
Entzefalomielitis mialgiko/neke-sindrome kroniko

**Neke-sindrome kronikoa**, **entzefalomielitis mialgikoa/neke-sindrome kronikoa** edo **esfortzuarekiko intolerantziaren gaixotasun sistemikoa** bezala ere ezagutzen dena, gaixotasun kronikoa da, oraindik guztiz ezaguna eta konplexua, eta neke iraunkorra eta zailtasun kognitiboen presentzia ditu ezaugarri, arrazoi argirik gabe.

Sistema immunitarioan, neurologikoan, kardiobaskularrean eta endokrinoan eragin dezake pixkanaka, eta haren berezitasun kaltegarria da neke bizia, febrikula edo sukarra eragitea, lo ez-indarberritzailea, argiarekiko (fotofobia), soinuarekiko (hiperakusia) eta tenperatura-aldaketekiko intolerantzia, zefalea, giharretako eta artikulazioetako mina, gripe-egoeraren sentsazio iraunkorra, faringitis kronikoa, kontzentratzeko zailtasunak eta hurbileko oroimenaren galera, desorientazio espaziala, estres emozionalarekiko eta jarduera fisikoarekiko intolerantzia, besteak beste. non neurona talde batzuen, bereziki minaren sentsazioarekin lotutakoak, hiperkitzikapena gertatzen den. Tesi honen defendatzaileek sentsibilizazio zentraleko sindromeen kontzeptua erabiltzearen alde egiten dute, gaixoengan askotan komorbilitateak eragiten dituzten entzefalomielitis mialgiko eta fibrmialgoa bezalako gaixotasunen azalpena eta diagnostikoa bideratzeko baliagarria izango litzatekeen paradigma berri gisa.

## Epidemiologia 
Gaur egun, munduko biztanleriaren %0,5 inguruk gaixotasuna jasaten duela kalkulatzen da, eta sexuen araberako proportzioa emakumeetan gizonetan baino 1,5 handiagoa dela. Gaixotasun hau forma arinetatik hasi eta oso larrietaraino ager daiteke. Komorbilitatean agertzen da fibromialgiarekin, Ehlers-Danlos-en sindromearekin, heste minberaren sindromearekin, Sjögrenen sindromearekin eta sentsibilitate kimiko anizkoitzarekin.

Berez gaixotasun hilgarritzat hartzen ez den arren, litekeena da heriotza asko egotea gaixotasun horren ondorioz; izan ere, gaixo horien heriotzaren kausak bihotz-gutxiegitasunarekin, minbiziarekin edo suizidioarekin lotuta egon ohi dira, eta, beraz, zaila da heriotza horiek jatorrian ezagutzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ellen Clark Sargent

**Ellen Clark Sargent** (Massachusetts, AEB, 1826 – San Frantzisko, Kalifornia, AEB, 1911ko uztailaren 11) emakume estatubatuarren sufragista aktiboa izan zen. Eragina izan zuen AEBko Konstituzioari egindako hemeretzigarren zuzenketaren sustapenean, emakumeei boto eskubidea ematen saiatzen baitzen.

## Haurtzaroa 
Ellen Clark Massachusetts-en jaio zen 1826an. Newburyport-en, Massachusetts-en, nerabe zela, Aaron Augustus Sargent-ekin maitemindu zen, bera baino urtebete gazteagoa, kazetari eta politikari izateko hautagaia. Biek irakatsi zuten bertako eskola eliza metodistan igandeetan.

1847an, Aaron Sargent-ek Ellen utzi eta mendebaldera jo zuen. 1849rako, Nevada City-ra (Kalifornia) joan zen urre bila. Lau logelako etxe bat eraiki zuen Broad Street-en, eta 1852. urtearen hasieran Newburyport-era itzuli zen, han bera eta Ellen martxoaren 15ean ezkondu ziren. Nevada hirira urri hartan iritsi ziren. Ellen-ek hauxe idatzi zuen haren etorreraz:

: "Nire senar onak, ni iritsi baino lehen, etxe bat zeukan, planta bateko etxea lau gelakin, tamaina oneko janaritegi bat barne, non irinezko poltsa bat, kalabaza pare bat eta erabiltzeko prest zeuden beste hainbat jangarri gordeta baitzeuzkan". Ellen bere diruzaina bihurtu zen.

### Susan Anthony-ren adiskidetasuna 
Susan B. Anthony Sargent-en lagun mina zen, eta Sargent-en Kaliforniako eta Washington Hiriko etxeetan gonbidatu ohi zuten. 1872an, Aaron Estatu Batuetako Senaturako hautatu zuten, eta Sargent familia Washington-era joan zen bizitzera. Hain harreman estua izan zuen, ezen Anthony Sargent familiarekin joan baitzen herrialde osoan zehar.

### Hemeretzigarren zuzenketa 
1878an, Aaron-ek, senatari zela, emakumeei bozkatzeko eskubidea ematen zien zuzenketa konstituzional bat proposatu zuen, baina ez zen onartu. Proiektua 1919an sartu zen berriro, eta 1920an aldarrikatu zen Estatu Batuetako Konstituzioari Hemeretzigarren Zuzenketa gisa.

## Aurrerago 
Sargent Washington-en bizi izan zen, aldika 12 urtez. Bera Aaron-ekin joan zen Alemaniara, AEBko Ministro izendatu zutenean. Aaron 1887an hil ondoren, San Frantzisko-ra itzuli zen, non Sargent-arrak etxe bat erosi zuen Senaturako hautatua izan baino lehen. Kalifornia-ko Sufragioaren Elkartearekin eta Estatu Batuetako Emakume Sufragisten Elkarte Nazionalarekin jarraitu zuen lanean. Century Club ere sortu zuen, San Frantziscoko emakumeen lehen kluba, oraindik existitzen dena.

74 urterekin, manifestari fiskala bihurtu zen. Sinplea zen haren jarrera: zergatik ordaindu behar zizkion zergak bozkatzen utziko ez zion gobernu bati? Bere kasu judiziala galdu zuen, baina protesta fiskalak aurkezten jarraitu zuen. Haren ekintzek protesta eragin zuten beste emakume dirudun zerga-ordaintzaileen artean ere. Azkenik, 1911n, Kaliforniako erreferendum batek Kaliforniako Konstituzioa zuzendu zuen, emakumeei bozkatzeko eskubidea emateko.

Ellen 1911ko uztailaren 13an hil zen San Frantziskon, kanpainan. San Frantzisko Hiriak lehen monumentu publikoa egin zuen emakume batentzat, eta Estatuaren banderak masta-erdira aireratu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iraupen luzeko oroimen

**Iraupen luzeko oroimena** informazioa oroimenean denbora luzean gordetzeko aukera ematen duten funtzio mentalen multzoa da. Egiturari eta funtzioari dagokienez, iraupen laburreko oroimenetik eta lan-oroimenetik bereizten da. Memoria horrek elementu batzuk denbora laburrean (20 eta 30 segundo artean, gutxi gorabehera) gordetzeko funtzioa betetzen du. Biologikoki, iraupen laburreko oroimen konexio neuronalen aldi baterako indartze bat da, errepikapen- eta asoziazio-prozesu esanguratsu baten bidez iraupen luzeko oroimena bihur daitekeena.

Iraupen luzeko oroimenaren azpiko mekanismo biologikoak ez daude zehaztuta, baina epe luzerako potentziazio-prozesua, konexio neuronalen egituran aldaketa fisikoa dakarrena, proposatu da denbora-oroitzapenak epe luzerako oroitzapenen biltegira eramateko funtzio handiena duen mekanismo gisa.

Iraupen luzeko oroimenean gordetako oroitzapenak ahanzturaren prozesu naturalaren barruan desager daitezkeenez, denbora luzez oroitzapenak mantentzea informazioa prozesatu den sakontasunaren araberakoa da, bai eta biltegiratutako edukietan aldizka egiten diren berreskurapenen araberakoa ere. Banakako berreskuratze horiek goranzko tarteetan gerta daitezke, errepikapen tartekatuaren printzipioaren arabera. Hori modu naturalean gerta daiteke, edo nahita egindako gogorarazpenen bidez ("laburpenak" ere esaten zaie), askotan gogoratu beharreko materialak duen garrantziaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lan-oroimen

Psikologia kognitiboan, **lan-oroimena** konstruktu teoriko bat da, informazioa aldi baterako biltegiratzeko (iraupen laburreko oroimena) eta informazioa lantzeko erabiltzen diren egiturei eta prozesuei buruzkoa.

Horrekin, iraupen laburreko oroimena ez bezala, teorikoki berrartzen da memoria ez dela «oroitzapenen kutxa» hutsa, baizik eta informazioa prozesatzeari lotutako prozesu aktiboa dela.

Kontzeptua Alan Baddeleyk eta Hitchek erabili zuten lehen aldiz 1974an, eta geroago, zati batean, 1986an berregina, gizakiok zeregin jakin batzuk egiteko eta arazo jakin batzuk konpontzeko erabiltzen dugun "online"ko denbora-oroimena deskribatzeko. Termino horrekin, oroimen aktiboaren forma horrekin lotutako eragiketa kognitiboen teoria ere sartu zen: oroimen operatiboa edo iraupen laburreko oroimena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstruktu

**Konstruktu** izan daiteke:

* Konstruktu epistemologikoa;
* Konstruktu filosofikoa;
* Konstruktu psikologikoa;
* Konstruktu soziala.
Maria Angélica Ribeiro

**Maria Angélica Ribeiro**, jaiotzez **Maria Angélica de Sousa Rego**, (Paraty, 1829ko abenduaren 5a – Rio de Janeiro, 1880ko apirilaren 9a) brasildar antzerkigilea izan zen, herrialde horretako antzerkirako lan bat sortu zuen lehen emakumea.

## Bizitza 
Maria Leopoldina de Sousa Rego eta Marcelino de Sousa Regoren alaba zen. Urte bat zuela, aita hil zitzaion, eta familiako laguna zen Antônio Joaquim Bracetek hezi zuen, baina hiru baino ez dira iraun, Rio de Janeiroko Arte eta Lanbide Goi Eskolan izandako sute baten ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anjana Vasan

**Anjana Vasan** (Madras, India, 1987ko urtarrilaren 31) aktore indiarra da. Singapurren hazi zen eta gaur egun Erresuma Batuan dago finkatuta. *We Are Lady Parts* telesaileko protagonista da eta BAFTA sari baterako izendatu zuten. Bi sari irabazi ditu *Desio izeneko tranbia* antzezlanean egindako paperagatik, horien artean Laurence Olivier Saria.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richborough

**Richborough**, Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen herri bat da, Kent konderrian. Thanet uhartetik hurbil dago.
Rockabill

**Rockabill**, , ezizenez *The Cow and The Cald* ("Behia ta Zekorra"), Irlandako ekialdeko kostaldean eta Irlandako itsasoan dagoen populatu gabeko uharte parea da (Rock eta Bill), Skerriesa herritik 6 kilometro ipar-ekialdera.

Bertan, 1855-1860 artean itsasargi bat eraiki zen, 1989an automatizatua.
Frome ibaia (Dorset)

**Frome ibaia**, Ingalaterrako hegoaldeko Dorset konderrian dagoen ibai bat da. 48 kilometro luze ditu.

Evershot herriaren lursailetan jaio eta Poole udalerrisn Mantxako kanalan itsasoratzen da.
Hanan Kattan

**Hanan Fuad Tewfic Kattan** (1962ko maiatzaren 22a) Jordanian jaiotako eta Erresuma Batuan finkatutako ekoizle palestinarra da. Horrez gain, Enlightenment Productions multimedia entretenimenduko konpainiaren jabekidea da, Shamim Sarif autore eta zinemagilearekin batera.

## Filmografia 
* ''I Can't Think Straight* (2008)
* *The World Unseen* (2008)
* *The House of Tomorrow* (2011)
* *Despite the Falling Snow* (2015)
* *Polarized'' (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaldia Abubakra

**Jaldia Abubakra** (Gaza, 1967ko otsailaren 28a) palestinar ekintzailea da, espainiar Estatuan Palestinako borrokaren erreferentea.  

## Bizitza 
Errefuxiatuentzako eremu batean jaio zen, Gazan, 1967an, eta bertan bizi izan zen bederatzi urte bete arte. Beerseba okupatuaren auzokotzat du bere burua, Naqab (Néguev) basamortuko hiririk garrantzitsuena, eta bertatik kanporatu zuten bere familia 1948ko Nakban garaian Gazako Zerrendara. Jaldia eta bere ahizpa familiarik gabe geratu ziren Gazan eta Kairon bizi ziren senideekin bidali zituzten. Handik Madrilera joan zen, eta erbesteratu politiko gisa iritsi zen bertara 1985ean. Espainiar nazionalitate du, Eta *Masar Badilen* "Palestinako Ibilbide Iraultzaile Alternatiboaren Mugimendua"(‘Movimiento Ruta Revolucionaria Alternativa Palestina")  bultzatzaileetako bat izan da, ezkerreko eta laikoen mugimendua, Palestinako diasporako hainbat elkarte eta kolonialen arteko aliantza ehuntzen saiatzen dena, okupazio kolonialaren aurkako borroka bizirik mantentzeko eta erresistentziari babesa emateko.

### Ibilbide politikoa 
Ahora Madrideko primarioetara aurkeztu zen, Mauricio Valienteren hautagaitzapean, baina ez zuen sartzerik lortu. 2015eko urrian, Ahora en Comúneko primarioetara aurkeztu zen, eta bigarren bozkatuena izan zen. Horri esker, Senaturako bigarren hautagaia izan zen Alberto Garzón buru zuen hautagaitzan. Ezin izan zuen bere hautaketa ospatu, ezta kanpainan parte hartu ere, eta hauteskunde-hitzordua galtzeko zorian egon zen, Israelgo agintariek 2015eko abuztutik abendura arte atxiki baitzuten.

## Bizitza pertsonala 
Espainiar batekin ezkonduta dago, eta bere lau seme-alabak espainiarrak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jaldía Abubakra: "Erresistentzia palestinarrak zutik dirau", ''AraInfo Diario Libre d'Aragón'', 2024ko azaroaren 18a
José Pascual Santamaría

**José Pascual Santamaría**, ***Popeye*** ezizenez ezaguna (Madril, 1916 - Stalingrado, SESB, 1942ko abuztuaren 27a) pilotu eta militar espainiarra izan zen. Espainiako Gerra Zibilean, Bigarren Errepublikaren defentsan borrokatu zuen, Espainiako Errepublikako Aireko Indarren barruan. Bigarren Mundu Gerran Sobietar Aireko Armadako kide ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Alberdi Gonzalez

**Manuel Alberdi Gonzalez** (Madril, 1905 - 1986ko otsailaren 1a) SESBera erbesteratutako langile, militar errepublikano eta esatari espainiarra izan zen.

## Biografia 
Madrilen jaio zen 1905ean.  Espainiako Alderdi Komunistan (PCE) afiliatu zen 1936an. Gerra Zibila piztu ondoren, herri miliziekin bat egin zuen. Aurrerago, Errepublikako Herri Armadan sartu zen, eta han hirugarren dibisioko Estatu Nagusiko buru izatera iritsiko zen, Manuel Tagüeña milizien maiorraren aginduetara.  Gerra amaieran Sobietar Batasunean erbesteratu zen ideologia komunistako beste militar espainiar batzuekin batera. 

1970eko abuztuan itzuli zen Espainiara, eta 1986ko otsailaren 1ean hil zen, Madrilen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Encinas Moral, Ángel Luis (2008). Fuentes históricas para el estudio de la emigración española a la U.R.S.S. (1936-2007). Madrid: Exterior XXI. 
* Engel, Carlos (1999). Historia de las Brigadas Mixtas del Ejército Popular de la República. Madrid, Almena. 84-922644-7-0. 
* Fernández, Alberto (1972). Emigración republicana española (1939-1945). Zero. 
* Galán, Luis (1988). Después de todo: recuerdos de un periodista de la Pirenaica. Anthropos Editorial. ISBN 8476580800. 
* Pons Prades, Eduardo (1975). Republicanos españoles en la 2.ª Guerra Mundial. Barcelona: Editorial Planeta. 

## Kanpo estekak
Iraupen laburreko oroimen

**Iraupen laburreko oroimena** informazioa oroimenean aldi baterako soilik (30 bat segundo inguru) gordetzeko aukera ematen duten funtzio mentalen multzoa da. Ondoren, informazio hori, iraupen luzeko oroimenean finkatzen ez bada, galdu egiten da. 

Iraupen laburreko oroimenaren iraupena zenbait segundotan estimatzen da, eta edukierari dagokionez, 7±2 elementuko zifra onartu ohi da. Aitzitik, iraupen luzeko oroimenak mugarik gabe biltegiratzen du ustez mugagabea izan daitekeen informazio kopuru bat.

Informazioaren biltegiratzean eta manipulazioan esku hartzen duten egiturei eta prozesuei erreferentzia egiten dien "memoria operatibotik" bereizi behar da iraupen laburreko oroimena.

## Oinarri biologikoak 
Tarnowek neuronak aktibatzeko mekanismoek iraupen laburreko oroimenean esku hartzen dutela proposatu zuen, terminal presinaptikoetan erraz aska daitezkeen besikulen populazioa murriztea eragiten dutenak. Terminal presinaptiko gutxituak aktibatzeko ereduak iraupen luzeko oroimen-marra edo -aztarna adierazten du, eta murrizketa bera epe laburreko memoria da. Aktibazio neuronala murrizten denean, endozitosiak oroimenaren gainbehera eragiten du epe laburrean. Endozitosia osatzen bada (hau da, oroitzapena berriro aktibatzen ez bada), sinapsiaren osteko terminal akituak aktibatzeko eredua desagertu egiten da, eta, horrekin batera, iraupen laburreko oroimena desagertzen da. Iraupen luzeko oroimena aktibazio neuronaleko eredu metaegonkor gisa mantentzen da (epe luzerako potentziazioa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Volkhov

**Volkhov** ibaia () Europar Errusiako ipar-ekialdeko ibai garrantzitsu bat da, Ilmen eta Ladoga (Europako aintzira handiena) aintzirak lotzen dituena. 224 kilometro luze da, eta 80.200 kilometro koadroko arroa drainatzen du (hedadura horren antzekoa dute Austriak, Txekiar Errepublikak edo Serbiak).

Ibaia Errusiako Federazioko Novgorodeko eta Leningradoko oblastetatik igarotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Pardina

**Maria Pardina Ramos** (*Marusia* edo *gure* *Marusia* bezala ere ezaguna) (Madril, 1923 - Leningrado, 1942) espainiar gazte bat izan zen, Espainiako gerra zibilean eta Leningraden defentsan parte hartu zuena.

## Bizitza 
Madrilgo frontean egon zen Gerra Zibilean erizain gisa, Sobietar Batasunera ebakuatu zuten bere anaia Marianorekin batera eta Odessako haur-kolonian sartu zen. 1940an Espainiako Gazteriaren Etxera iritsi zen, Leningradera.

Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, 1941eko ekainean, boluntario izan zen Leningrado tropa alemaniarren aurrean defendatzeko. Nahiz eta militar sobietarrek borrokalari gisa parte hartu ez uztea, atzeguardian zaurituak artatzeko, Armada Gorriaren laguntzaile gisa lan egin zuen.

*Leningrádskaya* *Pravda* egunkariak, setiatutako hirian argitaratzen zenak, omenaldia egin zion bere adore eta heroismoagatik; sobietar agintari militarrek, hiriko agintariek proposatuta, Bandera Gorriaren Ordenarekin kondekoratu zuten. Moskun egun batzuetako atsedenaren ondoren, Leningradera itzuli zen. Bolondresen unitateek Alemaniako gudu-orgen aurrean egindako ekintzetako batean, Maria borrokan hil zen.

Sobietar herritartasuna lortu zuen hil ostean, eta Bandera Gorriaren Ordenaren bigarren medaila jaso zuen ere.

## Bibligrafia 
* Eduardo Pons Prades: *Espainiako errepublikanoak Bigarren Mundu Gerran*. Arg. Liburuen esfera, 2003. ISBN 84-9734-109-0, PP. 633-636

## Kanpo estekak
Diatrype stigma

***Diatrype stigma*** *Diatrypaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Hypoxylon operculatum*, *Sphaeria cinerea*, *Sphaeria stigma var. a vulgaris*, *Naemaspora encephalum*, *Nemania stigma*, *Nemania maculata*, *Stromatosphaeria stigma*, *Naemaspora encephaloides*, *Naemaspora microspora*, *Hypoxylon stigma*, *Cytospora microspora*, *Libertella betulina*, *Stictosphaeria hoffmannii*, *Valsa stigma*.

## Deskribapena 
**Askoma:** Substratuari atxikitako fruitu guztiz erresupinatua, gutxi gorabehera 1 mm-ko lodiera eta hainbat cm-ko luzera duten gainazalak, marroi-beltzaxka kolorekoak, estroma ostiolo ugarirekin agertzen da itxura zakarra emanez, peritezio beltza 0,2 eta 0,3 mm bitartekoa, estroman murgiltzen dira.

**Haragia:** Urria, zuria, gogorra eta hauskorra, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Diatrype* terminoa grekotik dator, zehar, esan nahi duen “d??-dià” hitzetik eta zulo esan nahi duen “t??p? type” hitzetik. Zulatu egiten duela (zura). *Stigma* epitetoa grekotik dator, marka ebakia, seinale esan nahi duen “stigma” hitzetik. Estroman dituen arraildurengatik?

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Oso ohikoa urtean zehar, hostozabal askoren hildako egurretan, batzuk aipatzearren, *Fagus*, *Quercus*, *Corylus*, *Platanus*, *Salix* eta *Crataegus*. Batzuetan *Dialonectria episphaeria*-k parasitatu egiten du, azalari itxura gorrixka emanez.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Kuba, Puerto Rico, Kanariak, Europa, Errusia, Iran, Mongolia, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phallus duplicatus

***Phallus duplicatus*** *Phallaceae* familiako onddo espezie bat da. 

Sinonimoak: *Hymenophallus duplicatus*, *Kirchbaumia duplicata*, *Dictyophora duplicata*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** *Phallus iimpudicus* delakoak duen itxura bera du, baina kapelaren behealdetik  ia lurreraino iristen den tunika erretikulatu baten moduan irekitzen den errezel bitxi baten presentziaz (indusium). Buruak, hankak eta bolbak lehen esan dugun antzeko perretxikoaren ezaugarri berdinak dituzte. Usaina ere antzekoa du, higuingarria.

**Etimologia:** *Phallus* terminoa latinetik dator, zakila esan nahi duen “phallus” hitzetik. *Duplicata* epitetoa berriz errezel bikoitza duelako du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Phallus impudicus* oso antzekoa da

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen basoetako tarte irekietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Kolonbia, Kuba, Brasil, Europa, Thalandia, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiperakusia

**Hiperakusia** entzumen-zolitasunaren gehikuntza anormala ezaugarri duen asaldua da. Entzumen-sentikortasuna areagotua dago, eta, entzumena normala den arren, soinurik bortitzenak deserosoak gertatzen zaizkio belarriari.

Ez dute zehaztasunez definitu zenbateko maiztasuna duten, baina egile batzuek biztanleriaren % 9-15 hartzen dute eraginpean, eta akufenoak dituzten pertsonen artean haien prebalentzia handiagoa da. Hiperakusiak jota dagoen gizabanako batek ondoeza, deserosotasuna edo mina izaten du, eta lehendik zituen akufenoak areagotzen zaizkio, beste pertsona batzuek desatsegin edo gogaikarritzat jotzen ez dituzten soinu edo giro zaratatsuen eraginpean jartzen denean. Ondoeza soinuaren intentsitatearekiko eta esposizioaren iraupenarekiko proportzionala da. Soinuaren intentsitatearekiko tolerantzia-maila aldakorra da, afekzioaren larritasunaren arabera. Kasurik larrienetan, normalean ia hautematen ez diren soinuek, adibidez oihalezko jantzien marruskadurak eragindakoak, min eta ondoez handia sor dezakete.

Terminoa Henry B. Perlmanek 1938an egindako lanean sortu zuen, eta ez da fonofobiarekin (soinu jakin batzuekiko higuina edo fobia, intentsitate ertainekoak edo arinekoak izan arren) eta misofoniarekin nahastu behar. Bi koadro horiek esfera psikologikoaren barruan sartzen dira, sintomak soinu mota batzuengatik sortzen baitira, eta ez intentsitateagatik. Hiperakusia, berriz, entzumen-bideko neuronen aktibazio anomaloa da, eta, beraz, jatorri fisikoa du, eta ez psikologikoa, nahiz eta hiperakusia eta fonofobia pertsona berarengan batera egon daitezkeen. Algiakusia hitzak soinuak eragindako mina esan nahi du, eta, hiperakusia mingarria ere deitzen dioten arren, ez da hiperakusiaren sinonimoa; edozein pertsonak algiakusia jasaten du soinuaren intentsitateak atalase jakin bat gainditzen badu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Midori Francis

**Midori Anne Iwama** (New Jersey, AEB, 1994ko apirilaren 16a), **Midori Francis** bezala ezaguna, aktore estatubatuarra da. Antzerkian hasi zuen bere ibilbidea. ''Grey's Anatomy'' telesailean Mika Yasuda doktorearen papera antzeztu zuen 2022tik 2024ra.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anicet Utset

**Anicet Utset Prado** (Terrassa, 1932ko urtarrilaren 17a - 1998ko azaroaren 11) txirrindulari kataluniarra izan zen, profesionala 1954tik 1961era.

Kirol lorpenik nabarmenena, 1956ko Kataluniako Volta izan zen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
*
Maria Sanchez Madoz

**Maria Sanchez Madoz** (Areta, Laudio, Araba, 1996) pilotaria izan da, entrenatzailea, pala jokalaria, eta 2016tik pilota epaile dabil, 2019tik profesionaletan. 

## Ibilbidea 
**Lehen urratsak**

Maria 8 urte zituela hasi zen esku pilotan, Laudioko klubean, Herriarenean. Neska bakarra zen. Handik urtebetera, beste hiru neska animatu ziren. 12 urte egin arte jardun zuten, harik eta, Arabako Pilota Federazioak esan zien arte mutilekin ezin zirela lehiatu; hau da, ez zegoela neskentzat tokirik. Beste aukera baten bila palan hasi zen. Maria hainbat urtez aritu zen palan, baina lesionatu, eta utzi egin behar izan zuen. Orduan hasi zen epaile; frontoiarekin zuen loturari eusteko modua baitzen. 2016an hasi zen afizionatuetan, eta 2019an profesionaletan.

Mariak muturreraino eraman du etxeko zaletasunik handiena.*Beti izan naiz zoriontsu frontoian, eta epaile izatea pilotaz gozatzeko beste modu bat da.*

### Epaile 
Arabako lehen emakume epailea da. Edozein modalitatetan jardun dezake epaile: esku-huskakoan, palakoan, zesta-puntakoan zein frontenisekoan. 

Herrian beti izaten zituzten arazoak epaileekin, Gasteiztik joaten zirelako eta horren ondorioz batzuetan epailerik gabe jokatu behar izaten zutelako. Hori dela eta, Mariari proposatu zioten epaile aritzea. Probatzeagatik animatu zen. Bi saioko ikastaro bat egin zuen horretarako. Teorikoa izan zen lehen saioa, eta bigarrenean azterketa egin zioten. 

Mariaren  esanetan:*Epaileak beti izan dira 40-50 urtetik gorako gizonezkoak. Horregatik uste dut positiboa dela emakume gazteak ikustea lan horretan*. *Pilotariak harritu egiten ziren ni epaile lanetan ikusita, gaztea eta gainera emakumea naizelako.*Gogoan du lehen aldia, profesionaletakoa. Urduñan izan zen. Sekulako ilusioa zuen, baina oso urduri ere bazegoen. Izan ere, profesionaletan presio handia dago. Batetik, telebistaz ematen dira partidak; eta, bestetik, apustuak egiten dira, zama da hori. Afizionatuetan, galdu edo irabazi, askotan ez doa inora. Profesionaletan, ordea, bai: jendeak dirua jokatzen du, eta telebistak behin eta berriz ematen du jokaldia. Profesionaletan bistaratzea handiagoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainhoa Etxebarria

**Ainhoa Etxebarria** hauetako bat izan daiteke:

* **Ainhoa Etxebarria Bilbao** (1972), bizkaitar txotxongilolari eta ipuin-kontalaria;
* **Ainhoa Etxebarria Gomez** (1993), bizkaitar irrati-esataria eta antzezlea.
Miguel Pacheco

**Miguel Pacheco Font** (Sabadell, 1931ko irailaren 5a - Bartzelona, 2018ko otsailaren 17a) txirrindulari kataluniarra izan zen, profesionala 1955etik 1966ra.

1959ko Andaluziako Itzulia irabazi zuen eta bitan amaitu zen Espainiako Vueltako podiumean: 1960ean eta 1963an.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
*
Federico Bruno

**Federico Bruno** (Concordia, 1993ko ekainaren 18a) atleta da. Argentina ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lilián Buglia

**Lilián Buglia** (1934ko urtarrilaren 22a - 2016ko urriaren 10a) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madhubala

**Madhubala** (Delhi, India, 1933ko otsailaren 14a – Bombay, India, 1969ko otsailaren 23a), jaiotzaz **Mumtaz Jehan Begum Dehlavi**, hindierazko filmetan lan egin zuen aktore indiarra izan zen. Indiako izarrik ordainduena, 70 filmetan baino gehiagotan agertu zen hogei urteko ibilbidean eta oraindik ere Bollywoodeko ikonoa izaten jarraitzen du. 2013an, *Eastern* *Eye-*ren inkesta batek Bollywoodeko inoizko hogeita laugarren izar handiena izendatu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak