Uholde

[thumb|320px|Uholdea [Hernanin (Gipuzkoa, 2011ko azaroa).]]
[thumb|320px|Uholdea [Fort Wayne (Indiana)|Fort Waynen (Indiana, AEB, 1982).]]
**Uholde** bat da lur eremuak urez estaltzea, ohiko lekuetatik gainezka egiten duenean, adibidez, euri jasen ondorioz ibaiek gainezka egiten dutenean, edo tsunami batengatik itsas maila goratzen denean. Beste arrazoi asko egon daitezke uholde bat gertatzeko, hala nola mendietako elurra urtzea, urtegi baten haustura, maila freatikoa goratzea, edo zikloi tropikal batek eragindako itsas mailaren igoera. Uholdea ez da nahasi behar ur goraldi edo uraldi huts batekin: ibai baten uraldian ur kopurua erruz handitzen bada ere, ez du ibilgutik gainezka egiten.

Ibai uholdeak aldizkako prozesu naturalak dira, ibai ordokien sortzaile nagusiak baitira: uholde erregimen horrek bihurtzen ditu ibai ertzeko lur emankorrak nekazaritzarako bereziki aproposak.Nilo ibaiaren harana eta Mesopotamia dira horrek adibide garbi.

Uholdea arrisku natural nagusietako bat da eta kalte gehien sortzen duen hondamen naturala. 1900-2025 aldian, hondamendi naturalen %&nbsp;80 baino gehiago meteorologikoak edo hidrologikoak izan ziren. Munduko Meteorologia Erakundearen arabera, 1970-2020 artean, meteorologiarekin lotutako gertakarietan —uholdeek nagusiki— 115 milioi pertsona hil ziren, eta egoerak okerrera egin du itsas ertzeko herri askotan: 136 metropoli nagusietan egindako ikerketa batean itsas mailaren goratzeak eragin lezaken kostua kalkulatzeko, uholdeek 1.000 milioi inguru kostua eragingo lukete urtero 2010etik 2050era, hiri horientzat bakarrik. Euskal Herrian, aurreikusten da klima aldaketaren ondorioz euri jasak %&nbsp;10 ugarituko direla eta uholdeak maizago gertatuko direla. Ibaietan eginiko ubide ugariek eta lurren artifizializazioak arriskua areagotzen dute. Sinonimo batzuk dira  lapurterazko «pesia» (ur kopuru handia) edo «zoperna» (uholdea eta halakorik eragiten duen ekaitza). Zenbait testuingurutan, «uraldi» sinonimotzat jotzen da, baina badirudi egokiagoa dela ur goraldia adierazteko.

## Motak 
### Euriek eraginda 
Uholdeak gerta daitezke eremu lau edo behekoetan euri jasek edo urtzaldiek ur gehiago hornitzen dutenean, lurrean infiltratu edo estoldetatik eraman daitekeena baino. Soberako ura bertan pilatzen da, batzuetan sakonera handiarekin. Lurra ase daiteke, eta infiltrazioa zaildu edo geldiarazi, batez ere maila freatikoa azalekoa bada, uholde lautadetan gertatzen den bezala. Infiltrazioa ahula edo ezinezkoa da lur izoztuetan, harkaitzetan, hormigoian, zoladuran edo teilatuetan. Sakonuke endorreikoetan uholdeak gertatzen dira prezipitazioa lurruntzea baino handiagoa denean.

### Ibaiek eraginda 
Ibai edo erreka mota guztietan gerta daitezke uholdeak, eskualde hezeetako errekasto txikienetatik hasi eta klima idorretako uhar eta uadietaraino, baita munduko ibai handienetan ere. Uraren igarobideari ezarritako oztopoek eragindakoak edo areagotutakoak izan daitezke uholdeak, hala nola, luiziek, izotz edo hondakin pilaketek, edo kastoreen urtegiek.

Arro hidrografiko zabalak dituzten ibai handietan, uholdeak geldoak izaten dira gehienbat. Emaria gutxika baina etengabe hazten da, euri jasa luzeengatik, elur urtze lasterrengatik edo zikloi tropikalengatik.

Ibai txikiagoetan, berriz, uholde azkarrak maizago gertatzen dira, haran malkartsuetako ibaietan, ibilbidea batez ere eremu iragazgaitzetan igarotzen denean edo normalean ibilgu lehorrak dutenetan.

### Itsasertzean 
Itsasertzean, faktore ugarik sor dezakete uholdea, batez ere konbinatzen direnean: haizeak eta presio atmosferiko apalak eragindako itsas mailaren igoerak, itsasaldi handiak, olatu handiak (tsunamiak edo zikloi tropikalak, kasu larrietan) eta abar. Gainera, estuario eta ibai ahoetan, faktore horiek elkartzen badira ibaiaren emariarekin, uholdeak aise sor ditzakete.

File:Katrina-new-orleans-flooding3-2005.jpg|New Orleans urpean, Katrina urakanaren ondoren.
File:Venezia-Venice-Venedig-at-night JBU-02.JPG|«Ohiko» uholdea Venezian (Italia).
File:Rapid Creek flooding 1.jpg|Erreka bat gainezka, montzoi euriengatik eta itsasgora handiengatik.Darwin (Australia).
File:Nerbioi ibaia Basauri parean W1009854.jpeg|Uholdea Basaurin (2008).

## Babesa 
[thumb|320px|[Thames Barrier, Londres uholdeetatik babesteko hesi edo konportak.]]

Neolitoaren hasieratik, sedentarismoa hasi zenetik eta, beraz, itsasertzeko eremu lauak edo ibai haranak okupatu zirenetik, gizakiak uholdeei aurre egiteko erronka izan du. Egipton eta Mesopotamian jada eraiki ziren ibai babes nabarmenak, hala nola dikeak, urak desbideratzeko ubideak eta ibilguak hobetzeko obrak hiriguneetan. Grezian eta Erroman ere lan hidrauliko ugari egin ziren, bai edateko ura lortzeko, bai uholdeen arriskuak saihesteko. Txinan, XII. mendean jada eraikitzen ziren ubide handiak ibaietan, eta montzoiek eragindako uraldiei aurre egiten saiatzen ziren.

Gaur egun, uholdeen aurkako babesak oso aurreratuak dira herrialde garatuetan. Babes neurriak sistema ugaritan oinarritzen dira: dikeak, metalezko hesi mugikorrak, urtegi erregulatzaileak eta hustubideak. Egoera arriskutsuei aurre egiteko alerta sistemak ere oso garatuta daude: eguraldi iragarpena, alerta hidrologikoa zehazten duten ibai edukieren behaketa eta itsasikarak detektatzeko sistemak.

Itsasgorak eragindako itsas uholdeen aurkako babesa oso garatuta dago Herbehereetan, non dike sare batek barruko zein kanpoko urak erregulatzen dituen. Veneziak MOSE eta Londresek Thames Barrier izeneko antzeko babesak dituzte. Urtegi erregulatzaileak oso ugariak dira klima mediterraneoko eskualdeetan, hala nola Kalifornian eta Hego Europan, lehorte garaian ura biltzeko eta ibaien uraldiei eusteko balio baitute. Beste estrategia bat da hirietatik arriskua urruntzea, ibilgua desbideratuz eta, aldi berean, husteko gaitasun handiagoa emanez, hala nola Valentzian edo Sevillan. Ibaien kanalizazioa, hala nola Rhin ibaiarena, lan handiagoa da, eta arro osorako plana izan behar baita: husteko gaitasuna handitzea, desbideratze puntualak, meandroak murriztea, urtegiak eraikitzea eta handitzea, eta abar. Ekintza horietako batzuk eztabaidagarriak izan dira, sortzen dituzten ondorioengatik. Adibidez, Rhin ibaiko meandroak kendu zirenez geroztik, uraldien uhina lasterragoa da eta, beraz, indar handiagoa izan ohi du.

Legediak aurrerapen handia egin du, eraikuntzak debekatuz 100 urteko itzulera denboran urpean gera daitezkeen eremuetan. Kartografia zabalari esker, arrisku eremuak zein diren jakin ahal izan da, ondoren lursailetan eragin ahal izateko.

### Arriskuen kudeaketa 
UNESCOren arabera, uholde arriskua kudeatzeko funtsezko bederatzi arau bete behar dira:
* Babes absolutua ezinezkoa dela onartu behar da eta istripuak kontuan hartuta egin plangintza, lehengoratze ahalmena (erresilientzia) hobetuz.
* Uholde batzuk nahita bultzatu behar dira, nekazaritzarako lursail emankorrak eta ingurumenaren aldetik balio handikoak sortzen baitituzte. Gainera, ibaiari lekua ematen zaionean, egoera onean mantentzen ditu ekosistemak, eta beste gune batzuetako uholde aukerak murrizten ditu.
* Arriskuak eta ziurgabetasunak zentzuz ulertu behar dira erabakiak ematerakoan.
* Etorkizuna iraganarekiko bestelakoa izango dela kontuan hartu behar da, egokitzapen estrategiak garatuz eta bihar-etziko aldaketen (klima, gizartea, egoera estrukturala eta bestelakoen) eragina kontuan hartuz.
* Erantzun multzo bat erabili behar da, eta ez soilik neurri bakarrean oinarritu.
* Baliabide mugatuak modu eraginkor eta egokian erabili behar dira, ingurumen, ekonomia eta gizarte aukeren sustapenarekin zerikusi baitute.
* Gobernuak, enpresak, erkidegoak eta gizakiak parte hartzaile aktibo izan behar dira, erantzukizuna elkarrekin hartuz.
* Arriskua eta ziurgabetasuna dagoela luze-zabal jakinarazi behar da, gizarte osoa hobeto prestatuta egoteko.
* Tokiko ingurumena islatu eta uholdeetarako plangintza integratu behar da beste plangintza prozesu batzuekin.[thumb|250px|[Areka landatua, euri-urak bideratu, frenatu, infiltratu eta lurruntzen dituena ibaira isuri baino lehen, (Arques, Pas-de-Calais).|ezkerrera]]

### Ekintzak 
[thumb|250px|[Areka landatua hirigunean (Seattle, AEB), espaloi eta galtzada artean, euri-urak kudeatzeaz gain biodibertsitatea sustatzen duena.]]
Hustu beharreko ur kopuruaren eta ahalmen hidraulikoen artean desegokitasuna dagoenez, uholdeen kudeaketak helburu zehatz batzuk izan behar ditu, betiere UNESCOren arauak betez, eta ura biltzeko bestelako eremuak egokitzea, infiltratzeaz gain uraren jarioa galgatzeko.

Ibaian behera:
* Uraldien hedaguneak leheneratzea (ibai ohe txikia eta handia).
* Husteko ahalmena berrezarri edo hobetu (ibaiertzak artatu, flotagarrien pilaketak erauzi, hondoak dragatu...).

## Ondorioak 
### Lehen mailako ondorioak 
Uholdeen ondorio nagusiak dira eraikinak eta bestelako egiturak (zubiak, estolderia sistemak, errepideak eta ubideak barne) galtzea edo hondatzea.

Uholdeek ere maiz kaltetzen dituzte energia transmititzeko sareak eta, batzuetan, energia sortzeko zentralak, horrek, gero, albo ondorioak eragiten baititu. Besteak beste, edateko uraren tratamendua eta hornidura kaltetu dezakete uholdeek, kutsadura larria eraginez. Baita ere, hondakin uren tratamendu instalazioetan kalte gogorrak sor ditzakete. Ur edangarria eskuragarri ez dagoenean eta gizakien ur zikinak uholdearen uretan nahasten direnean, uraren bidez transmititutako gaixotasunak hedatzeko arriskua biziki areagotzen da: sukar tifoidea, giardia, cryptosporidium, kolera eta beste gaixotasun asko izan daitezke, uholdearen kokapenaren arabera.

Hori gertatu zen 2000. urtean, Mozambiken ehunka pertsonak iheslari esparruetara itzuri egin zutenean, Limpopo ibaiak haien etxeak urpean utzi ondoren. Iheslari asko laster gaixotu eta hil zen koleraz —baldintza osasungaitzek kutsatzen baita—, eta malariaz —gainezka egindako ibai ertzetan ugaritutako eltxoek transmititua.

Uholdeek nekazaritzako lurrak urez bete ohi dituztenez, laboreak ereiteko edo uzta biltzeko eragozpen larri bat izan daitezke. Ondorioz, elikagai eskasia sor daiteke, bai gizakientzat, bai baserriko animalientzat. Uholde larrienetan, herrialde edo eskualde oso bateko uztak gal daitezke. Batzuetan, zuhaitz espezie batzuk desagertzera iritsi daitezke, sustrai sistemak urpean denbora luzez egonez gero.

### Bigarren mailako ondorioak eta epe luzekoak 
Uholde larrien ohiko ondorio izaten dira arazo ekonomiko gogorrak, turismoa aldi baterako murrizten baita, azpiegiturak berreraikitzeko kostuak handiak izan baitaitezke, eta elikagai eskasiak prezioen igoera eragiten baitu. Gainera, uholdeak eragindako biztanleengan kalte psikologikoak oso ohikoak dira, bereziki hildakoak, lesio larriak eta ondasun galerak gertatzen direnean.

Hirietan, hezetasun kronikoa sor dezakete uholdeek eraikinetan. Horren ondorioz, etxebizitzetan lizuna ugaritu daiteke barrualdeetan, eta ondorio kaltegarriak eragin biztanleen osasunean, batez ere arnasketa arazoak dituztenengan. Baita ere, hirietan uholdeek ondorio ekonomiko latzak uzten dituzte kaltetutako auzotarrentzat. Estatu Batuetan, uholdeen eraginez hezetasuna duten sotoek etxebizitzen balioa %&nbsp;10-25 bitartean murriztu dezake, adituen arabera, eta etxe bat ez erosteko arrazoi nagusien artean aipatzen da arazo hori. Era berean, Ameriketako Estatu Batuetako Larrialdiak Kudeatzeko Agentzia Federalaren arabera, enpresa txikien ia %&nbsp;40k ez ditu inoiz berriro ateak irekitzen uholde baten ondoren.

Uholdeak oso suntsitzaileak izan dezakete. Urak indarra hartzen duenean, era guztietako eraikin eta objektuak botatzeko gaitasuna du, hala nola, zubiak, egiturak, etxeak, zuhaitzak, automobilak eta abar. Adibidez, Bangladeshen, 2007an, uholde batek milioi bat etxe baino gehiago suntsitu zituen.

## Uholdeak munduan 
[thumb|240px|[New Orleans (AEB) Katrina urakana igaro ondoren (2005).|ezkerrera]]
Udako montzoi haizeek sortutako eurite handiek hondamena ekartzen dute munduko ekialdeko herrialdeetan. Asia hegoaldeko eta hego-ekialdeko montzoien eraginpeko lurraldeetan, udan egiten du urte osoko euri gehiena.

Bitarteko latitudeetan, goi troposferan aire masa hotzak zabaltzen direnean sortzen diren konbekziozko ekaitzak dira euri eta ibai uholdeen eragile. Estatu Batuetan uholde asko izaten dira, eta urtean galera handiak sortzen dituzte; bereziki aipagarriak dira Missouri-Mississippi ibaien arroko uholdeak. Europan, berriz, udazkeneko euri jasak dira uholdeak eragiteko arrisku handiena. Kalte handienak mendebaldeko Mediterraneoan (Frantzia, Italia, Espainia) eta Afrika iparraldean izaten dira, euri bideetan eta ibaietan sortzen diren uholdeen eraginez.

Espainian euri uholdeak dira, lehorteekin batera, galera ekonomiko handienak eta, batez ere, hildako gehien eragiten dituen klimaren gertaera. Iberiar penintsulako iparraldean, dena den, uda aldean izaten dira euri erauntsi larrienak, abuztuan batez ere. Oso kontuan hartzekoak dira Hego Euskal Herrian eta Kantabrian izan ziren 1983ko abuztuan uholdeak, 80 hildako eta kalte ekonomiko larriak sortu baitzituzten.

Taula honetan jasotzen dira munduan izandako uholde hilgarrienetako batzuk:

### Euskal Herrian 
thumb|300px|Uholdeak Gipuzkoan (1932).
1983ko uholdeak oso larriak izan ziren, Euskal Herrian eta bereziki Bizkaian hildako eta kalte ugari eragin zituztelako. eta Gobela ibaiak Getxon zein Berangon historikoki kalte handiak eragin izan dituzte.

2008ko ekainaren 1ean uholde larriak gertatu ziren Bizkaian, Getxon eta Berangon besteak beste.

2011ko azaroaren 5tik azaroaren 7ra Gipuzkoan, Bizkaian eta Nafarroako iparraldean (batez ere Baztan eskualdean) uholde handiak gertatu ziren. Horren ondorioz, Irunen pertsona bat hil zen eta Derion beste pertsona bat galdu. Euskal Autonomia Erkidegoko ehun toki zeuden uholdeak jasateko arriskuan.

## Uholde Handia 
Uholde Handiaren mitoa, zibilizazioen suntsitzaile gisara, kultura askotan dago hedatuta: Mesopotamian *Gilgamexen epopeia*, manvantara-sandhya hinduismoan, Gun-Yu txinatar mitologian, Deukalion eta Pirra greziar mitologian, Hasierako Uholde Handia, Bergelmir eskandinaviar mitologian, Polinesiako eskualde batzuetako istorioak, maia eta kitxeen usadiozko istorioak Erdialdeko Amerikan, edo Australiako zenbait gizatalderen mitoak.

Erlijiozko testuetan, uholdeak jainkozko zigortzat jotzen dira sarritan. Adibide nagusia Hasiera liburuko Uholde Handiaren istorioa da, eragin nabarmena duena judaismoan, kristautasunean eta islamismoan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Klima aldaketa
* Uholde historikoak Euskal Herrian
* Uholde lautada

## Kanpo estekak 
* Mikel Garcia Idiakez (2013) «Uholdeak: adabakietatik neurri eraginkorretara» *Argia* astekaria (www.archive.org)
* Oihane Lakar Iraizoz (2013) «Uholdeak: konponbide berriak betiko arazoari» Zientzia.eus (www.archive.org)