open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Izaak Walton

**Izaak Walton** (Stafford, 1593ko irailaren 21ean bataiatua – Winchester, 1683ko abenduaren 15a) ingeles idazlea izan zen.

Stafforden jaio zen eta gaztetan Londresera joan zen bizitzera. Bertan arropa merkatari bezala lan egin zuen eta 1618an burdindegien gremioan sartu zen. John Donne elizgizona ezagutu zuen eta lagun egin ziren. Erregearen aldekoa izan zen Ingalaterrako Gerra Zibilean, eta bere jaioterrira itzuli zen errealistek 1644an Marston Moorreko guduan galdu ondoren. Bere bizitzako azken berrogei urteak bidaiatzen eta lagunak bisitatzen eman zituen, arrantzan eta idazten.

Garaiko pertsonaien biografiak idatzi zituen, bere lagun John Donnerena barne. Bere lan nagusia *The Compleeat Angler* izan zen. Kanabera-arrantzaren arteari buruzko tratatua da, landa-bizitzako naturaren eta aisiaren plazeraren deskribapen zehatzak dituena.

## Lanak 
* *The Compleat Angler* (1653)
* ''Walton's Lives''

## Kanpo estekak
Jeune Nation

***Jeune Nation*** mugimendu ultraeskuindar, neofaxista eta nazionalista frantsesa izan zen, 1949an Pierre Sidos eta bere anaiek sortua. Vichyko Erregimenaren eta italiar faxismo aren defentsan oinarrituta, taldeak nazionalista gazte askoren babesa jaso zuen Aljeriako Independentzia Gerran (1954-62), bereziki Frantziako Armada kolonialeko kideen artean. Laugarren Errepublikaren aurkako kale-borroka eta parlamentuz kanpoko matxinada sustatuz, kideek uste zuten deskolonizazio-gerran sortutako ezegonkortasunak erregimen nazionalistak jarraitutako estatu-kolpea ekarriko zuela. Jeune Nation Frantziako mugimendu neofaxista nagusia izan zen 1950eko hamarkadan, eta hiru eta lau mila kide artean izan zituen.

## Historia
1958ko maiatzeko krisian, Jeune Nación desegin egin zuten ministro-dekretu bidez, Asanblea Nazionalaren aurkako bonba-eraso bat egotzita. Erakundeak, ordea, 1960ko hamarkadan iraun zuen beste erakunde nazionalista batzuen bitartez, batez ere Ikasle Abertzaleen Federazioa (1960 – 1967), Organisation de l'Armée Secrète (1961 – 1962), *Europe-Action* ( 1963–1966), Occident (1964–1968) eta L'Œuvre Française (1968–2013), guztiak Jeune Nationeko kide ohiek sortuak.

## Kide ohi ezagun batzuk 
* Pierre Sidos
* Dominique Venner
* François d'Orcival
* Jean-Louis Tixier-Vignancour
* Jean-Jacques Susini
* François Duprat
* Richard Bohringer
* Pierre Bousquet
* Pierre Vial
* Alain Robert

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aintzira gazi

[thumb|right|300px|[Kaspiar itsasoa, munduko aintzira gazirik handiena.]]
**Aintzira gazia** ur-gorputz isolatu bat da, non gatz (nagusiki sodio kloruroa) eta beste mineral batzuen kontzentrazioa beste laku batzuena baino nabarmen handiagoa den (gatz-lakuaren izaera litroko 25 gramo gatzetan ezartzen da). Kasu batzuetan, aintzira gaziek itsasoko urak baino gatz-kontzentrazio handiagoa izan dezakete.

## Ezaugarriak 
Laku gaziak sortzen dira lakura doazen urek, gatzak edo beste mineral batzuk dauzkatenek, ezin dutenean bertan behera utzi, aintzira arro endorreiko terminala delako. Lurruntzean, urak atzean uzten du disolbatuta egon den edozein gatz, eta, horrela, gazitasuna areagotzen da; horregatik, laku gaziak leku egokiak dira gatza ekoizteko. Gazitasun handiak, halaber, aintzirako flora eta fauna baldintzatzen ditu; izan ere, batzuetan, laku horretan ia bizitzarik ez izatea izan daiteke emaitza.

Aintzirara isurtzen den ur-ekarpena lurrundutako ur-kantitatea baino txikiagoa bada, aintzira desager daiteke eta gatz-lautada utz dezake.

Urak gaziak direnez, modu erratu samarrean deitzen zaie itsaso.

## Aintzira nabarmenak 
Tamainaren arabera, munduan dauden hiru aintzira gazirik handienak Kaspiar itsasoa, Aral itsasoa eta Balkhax aintzira dira. Hego eta mendebaldeko hemisferioetako aintzira gazirik handiena Mar Chiquita da, munduko laugarren tamainakoa, aurreko hiruren ondoren.

Altitude handieneko aintzira gazia Meiriqie aintzira da, 5354 m/s-ko altitudean eta 64 km²-ko azaleran (Namtso aintzira, normalean aipatu ohi dena, 500 km² baino gehiago dituztenen artean garaiena baino ez da); altitude txikieneko lakua, berriz, Itsaso Hila da, eta hori da, halaber, azaleratzen diren lur guztien punturik baxuena.

VIII. mendetik aurrera, Errusiako Baskuntxak aintzirako gatza Zetaren Ibilbidean zehar ustiatu eta banatu zuten. Gaur egun, aintzira horretako gatzaren industria (sodio kloruroaren % 99,8ko purutasuna duena) Errusiako gatz ekoizpen osoaren % 80 da. Beharren arabera, 1,5 eta 5 milioi tona gatz ematen ditu urtero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jennie Drinkwater Conklin

**Jennie Maria Conklin**, jaiotzez **Drinkwater** (Portland, Maine, 1841eko apirilaren 14a – New Vernon, New Jersey, 1900eko apirilaren 28a), ***Mrs. Nathaniel Conklin*** izenez ere ezaguna, estatubatuar idazle eta aktibista izan zen. Oraindik nerabea zela, haurrentzako ipuinengatik egin zen ezaguna. Batez ere neskei zuzendutako liburuak eta erlijio aldizkarietarako testuak idatzi zituen. Gainera, Shut-in Society izeneko erakundea sortu zuen, emakume eta neska desgaituek elkarri gutunak idatz ziezazkieketen.

## Bizitza 
Jennie Maria Drinkwater Portlanden jaio zen, Maine estatuan, 1841eko apirilaren 14an. Maineko eskola publikoetan eta Brooklyn Heightseko nesken ikastetxean ikasi zuen. Umetan asko irakurtzen zuen, eta 12 urte zituela, liburu bat idazteko pentsamenduarekin inspiratu zen. Bere liburu guztiek morala eta irakaspenak izan zituzten.

1874an, desgaitu geratu zenean, kanpoko mundutik isolatutako beste emakume eta neskekiko interesa piztu zitzaion, eta komunikatzeko aukera emango liekeen erakunde baten ideia bururatu zitzaion. 1896rako, Shut-In Societyk 2.000 kide baino gehiago zituen Ameriketako Estatu Batuetako estatu guztietan eta munduko beste leku askotan. Erakunde antolatu bat zen, aholku-batzordea zuena, eta hilero argitaratzen zuen *Open Window* izeneko aldizkaria. ''Tessa Wadsworth's Discipline'' liburua erakunde horren lehen kideen ingurukoa da. Hillside hilerrian lurperatu zuten.

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wanda Quilhot

**Wanda Quilhot** (Txile, 1929 - 2023ko iraila) Txileko biologo bat izan zen, likenologian egindako ikerketagatik ezaguna. Antartikan Zientziarako Nazioarteko Kontseiluarekin ikerketetan parte hartzeko aukera eman zitzaien lehen zientzialarietako bat izan zen, eta 1963tik aurrera ikerketak egin zituen bertan. Hiru liken-espezie izendatu zituzten haren omenez: *Menegazzia wandae*, *Pseudocyphellaria wandae* eta *Strigula wandae*. Latinoamerikako Likenologia Taldeak sari bat sortu zuen bere izenean, likenologiaren arloko ikerketaren bikaintasuna aitortzeko.

## Lehen urteak 
Txilen jaio zen 1929an. Haurtzaroan erizain izatearekin amesten zuen, baina egoera txarrean utzi eta bost urtez ohean egotera behartu zuen haur-istripu baten ondoren, iritziz aldatu zuen. Konfinamenduan ikasi ezinik, bigarren hezkuntza amaitu zuenean, Quilhotek hogeita lau urte zituen. Une horretan ez ziren emakumeak unibertsitate-tituluak lortzera animatzen, baina Octavio Palma osabak, txiletar hezitzaile ospetsuak, ikasten jarraitzearen alde egin zuen. 1955ean biologia ikastaroetan matrikulatu zen eta Ikerketa Zoologikoen Institutu sortu berrian lan egin zuen, Guillermo Mannen zuzendaritzapean, bere karrera 1959an amaituz.

## Karrera 
Urte berean, Quilhot biologia eta natur zientzietako irakasle gisa hasi zen Txileko Unibertsitatean, eta beka bat lortu zuen Parisko Unibertsitatera Zientzia Fakultatean landareen eta algen fisiologia ikastera joateko. 1952an, Zientziarako Nazioarteko Kontseilua 1957-1958 Nazioarteko Geofisika Urtea planifikatzen hasi zen emakume zientzialariak sartzeko asmoz, eta Lafuente eta Quilhot izan ziren Hego Poloan lan egin zuten lehen bi emakume txiletarrak. Penintsulako ipar-ekialdeko muturrean dagoen Bernado O'Higgins estazioan Txileko Institutu Antartikorako lanean ari zela, Lafuentek hegaztien ugalketa ebaluatu zuen, eta Quihot tokiko fauna aztertzeaz arduratu zen.
thumb|*Menegazzia wandae*
Quilhoten ikerketa mikrofaunan, briofitetan eta lurzoruaren degradazioa eragiten ari ziren lurzorua osatzen zuten mikroorganismoetan oinarritu zen. Antartikan egin zuen ikerketak likenekiko lilura sortu zion, eta bere lanaren gune bihurtu zen hurrengo berrogei urteetan. Nazioarteko talde akademikoekin batera, hainbat giro altitudinaletan eta latitudinaletan liken-espezie ugari ikertu zituen, eta UVA eta UVB erradiazioaren ondorioak aztertu zituen. 200 artikulu baino gehiago idatzi zituen zientzia-aldizkarietan, eta hiru liken-espezie izendatu zituzten haren omenez: *Menegazzia wandae, Pseudocyphellaria wandae* eta *Strigula wandae*. 

Medikuntza Fakultatean irakasten zuen, Kimika eta Farmazia Eskolan, Valparaisoko Unibertsitatean. 2016an Quiton (Ekuadorren) ospatu zen Latinoamerikako Likenologia Taldearen XII. Kongresuan, *Wanda Quilhot Palma Saria* sortu zen,  likenologiaren arloan ikerketaren bikaintasuna aitortzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haakon Jarl

**Haakon Sigurdsson** () edo **Haakon Jarl** (*Hákon jarl*) (Trøndelag, c. 937 – Melhus, 995) Norvegiako erregea izan zen 975etik hil zen arte. Haakon Boteretsua (*Hákon jarl hinn ríki*) edo Haakon Gaiztoa (*Hákon Illi*) ere deitua izan zen.

Sigurd Haakonsson eta Bergljot Toresdatterren semea izan zen. Aita Ladeko jarla eta Trøndelag eta Hålogalandeko gobernadorea izan zen. Harald II.aren gizonek Sigurd hil zuten 961ean eta Haakonek jarl kargua heredatu zuen eta Harald erregearen aurka borrokatzen hasi zen Danimarkara joan behar izan zuen arte. Harald II.a hiltzeko konspiratu zuen Harald Blåtandekin. Gerra zibilean erregearen anaiak garaitu zituen eta Norvegia gobernatu zuen Harald Blåtanden basailu gisa. 973-974 inguruan Harald Blåtandi lagundu zion Danimarkaren defentsan Oton II.a enperadorearen aurka.

975ean bataiatua izan arren, antzinako jainkoetan fededun izan zen eta Danimarkarekiko menpekotasuna hautsi zuen. 977an Vladimir I.a Kievekoa Novgorod hiria berreskuratzen saiatu zen eta hurrengo urtean Iaropolk I.a Kievekoa erasotu zuen. 986an Danimarkako flota bat garaitu zuen.

995ean, bere esklabo eta lagun Tormod Karkek Haakon hil zuen, Olaf Tryggvason tronua erreklamatzera hurbiltzen ari zenean.

Haakon Jarlek emakumeak bortxatzeko duen zaletasuna kontatzen dute iturri batzuek, nobleak zein nekazariak izan. Hainbat sagatan aipatzen da, Snorri Sturlusonen Heimskringla barne.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Rasim Nizamov

**Rasim Nizamov** (Расим Низамов) pop-folk abeslari tartaroa da.

## Datu biografikoak 
thumb|Kazango Unibertsitate Federala.
Kazango Unibertsitate Federalean ikasi zuen.

1997an Ange emaztearekin ezkondu zen, eta bi seme dituzte.

2021ean Kazanen emaniko kontzertu batean, Ruzal 23 urteko semeak lagundu zion taula gainean.

2024an, Ilkham Shakirov kantariari eginiko omenaldian parte hartu zuten musikari tartaro ospetsuetako bat izan zen.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Etil azetato

**Etil azetatoa** konposatu organikoa da, CH3CO2CH2CH3 formula duena, esterren familiakoa. Azido azetikoaren eta etanolaren esterra da. Likido kolorgea, sukoia eta fruta-usainekoa da. Uretan eta ohiko disolbatzaile organikoetan disolbatzen da. Disolbatzaile polar aprotiko gisa baliatzen da, kafea deskafeinatzeko adibidez.

Etil azetatoa ardoaren esterrik arruntena da, azido organiko lurrunkor ohikoenaren (azido azetikoaren) eta hartziduran sortutako etanolaren errreakzioaren produktua delako. Etil azetatoaren aroma biziagoa da ardo gazteenetan, eta ardoaren "fruitutasuna" hautematen laguntzen du. Gehiegizko kontzentrazioak, 120 mg/l baino handiagokoak, ardoaren kalterako da.

## Sintesia 
Industrian bi molde nagusi daude etil azetatoa sintetizatzeko.

### Fischer-en esterifikazioa 
Erreakzio honetan azido azetikoa eta etanola esterifikatzen dira katalizatzaile azido bat usatuz. Erreakzioaren etekina handitzeko ura erauzten da erreakzio-ontzitik.

    CH3CO2H + CH3CH2OH -> CH3CO2CH2CH3 + H2O

### Tistxenkoren erreakzioa 
Azetaldehidoak bere buruarekin erreakzioatzen du alkoxido bat katalizatzaile moduan usatuz.

    2 CH3CHO -> CH3CO2CH2CH3

## Erabilera 
Etil azetatoa oso erabilia da industrian disolbatzaile eta diluitzaile gisa merkea, toxikotasun oso txikikoa eta usain atseginekoa delako. Kafea deskafeinatzeko usatzen da.

Laborategian ez da erreakzio-disolbatzaile moduan erabiltzen hidrolizatzeko, transesterifikatzeko eta kondentsatzeko joera duelako. Alabaina, zutabe-kromatografian eta erauzketa-prozesuetan askotan baliatzen da.

## Toxikotasuna 
Gizakian epe laburrean etil azetato maila altuen eraginpean egoteak begiak, sudurra eta eztarria narritatzea eragiten du lehenik, eta, ondoren, buruko mina, goragalea, gonbitoak, logura eta konortea galtzea. Kontzentrazio altuek nerbio-sistema zentralaren depresioa eta gibelaren eta giltzurrunen kongestioa eragin ditzake. Intoxikazio kronikoak anemia, leukozitosia, hantura eta gantz-endekapena eragiten dituela deskribatu da.

## Erreferentziak
Eneritz Artetxe Eizagirre

**Eneritz Artetxe Eizagirre** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1990) euskal bertsolaria eta irakaslea da.

## Bertsolari 
Hamar urterekin hasi zen bertso eskolan, eta ondoren Erniarraitz Bertsozale Elkarteko irakasle lanetan ere aritu da. 2015eko eta 2024ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan parte hartu du eta azken honetan finalerako sailkatu zen.

2024ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketako finalean kantatu zuen, Ilumben jokatu zena. Bere esanetan, ez zuen espero azkenera iristea baina bide guzti honetan asko disfrutatu omen du bai saioetan kantari eta baita prestakuntzan ere. Final honetan berarekin kantatu zutenak: Alaia Martin, txapeldun berria, Beñat Gaztelumendi, Oihana Iguaran, Ane Labaka, Aner Peritz, Nerea Elustondo eta Andoni Rekondo.

Euskal Filologian lizentziatua da eta gaur egun euskarako irakaslea da hezkuntza arautuan. Horretaz gain, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteko koordinatzailea da.
* Aztiri saria: irabazlea 2013 
* Osinalde saria: bigarrena 2015 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eneritz Artetxe Eizagirre BDB Bertsolaritzaren datu-basean
* 
*
José Recio

**José Recio Ariza** (Fernán Núñez, Kordobako probintzia, 1957ko abenduaren 24a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1982tik 1991ra.

Ibilbidean 30 garaipen lortu zituen, aipagarrienak 1983ko Kataluniako Volta, 1985eko Setmana Catalana eta Espainiako Vueltako bost etapa garaipen izan ziren.
Lorpen hauen artean, gogoangarriena 1985eko Vueltako 18. etapa izan zen, non Pedro Delgadok sailkapen orokorreko elastiko horia eskuratu zuen, Robert Millar eskoziarraren garaipena saihestuz.

1985ean norefredinagatik positibo eman zuen Setmana Catalanako kontrol batean, baina Kelme taldeak aurkeztutako helegiteak zigorra baliogabetu zuen. 1988an positiboa izan zen berriro ere, Aragoiko Itzulian eta Kantabriako Itzulian, testosteronagatik, eta horrek hilabeteko zigorra ekarri zion. 1991n, positibo eman zuen kokaina kontsumitzeagatik.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
**1976**
* 20px Espainiako Ziklo-kros txapelketa (junior)
* Volta da Ascensionko etapa 1
**1977**
* 20px Espainiako jazarpen txapelketa
**1978**
* 3. Lleidako Itzulian
**1981**
* Ronda al Maestrazgo
* Tarragonako Itzulia
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*José Recio - *Sitiodeciclismo.net*
Deskafeinatze

**Deskafeinatzea** edo **kafeinagabetzea** kafeari, teari, kakaoari eta beste ale eta belar batzuei kafeina kentzeari esaten zaio.

Kafe kafeinagabea egiteko lehen metodoa Ludwing Roselius alemaniarrak asmatu zuen 1903an. Bentzenoa erabili zuen kafe-aleei kafeina erauzteko. Bentzenoa oso toxikoa da eta gaur egun bere erabilera guztiz baztertuta dago.

Egun, beste hiru metodo erabiltzen dira kafe deskafeinatua egiteko. Lehenak ur beroa usatzen du disolbatzaile gisa, baina ez da kafeinarekiko oso espezifikoa eta kafeari zaporea eta usaina ematen dizkioten beste hainbat substantzia ere kentzen dizkio. Teknika honen bitartez aleetako kafeinaren % 94-96 erauz daiteke.

Bigarren metodoan metilen kloruroa edo etil azetatoa erabiltzen dira kafeina erauzteko. Disolbatzailea behin eta berriz kafe-aleetan zehar pasarazten da nahikoa kafeina kendu arte, eta gero, kafeina kendutako aleak urez garbitzen dira disolbatzaileen arrastoak desagerrarazteko. Metilen kloruroa eta etil azetatoa erabiliz, kafeinaren % 96-97 erauzten da. Bigarren metodo hau, hain zuzen, Europan gehien erabiltzen dena da.

Azkenik, hirugarren metodoak karbono(IV) oxidoa erabiltzen du kafe-aleetako kafeina kentzeko. Kafe-aleak dauden ontzian oso presio handian dagoen karbono(IV) oxidoa pasarazten da. Hain presio handian karbono(IV) oxidoak propietate bereziak ditu eta disolbatzaile bikain bilakatzen da. Aipatutako hiru metodoetan garestiena da, baina baita emaitza hoberenak ematen dituena ere. Karbono(IV) oxidoa erabiliz aleetatik kafeinaren % 98 ken daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucia Puenzo

**Lucia Puenzo** (Buenos Aires, 1976ko azaroaren 28a) argentinako zinema zuzendari, gidoilari eta idazlea da. Ekoizpen exekutiboarekin eta ikerketarekin ere lan egiten du.

## Biografia 
**Puenzo** Buenos Airesko ENERC (Esperimentazio eta Errealizazio Zinematografikoko Eskola Nazionala) trebatu zen Gidoi Zinematografikoan eta 2000. urtean graduatu zen.

Eleberrigile gisa 2004an egin zuen debuta, *El niño pez* eleberriarekin, eta geroztik beste hainbat idatzi ditu: *Nueve minutos* (2005), *La maldición de Jacinta Pichimahuida* (2007), *La furia de la langosta* (2009) edota *Wakolda* (2010). Guztiak beste hizkuntza batzuetara itzuliak izan dira.

Liburu horiek argitaratu aurretik, Lucia Puenzo gidoilari gisa aritu zen zineman, eta 2007an zuzendu zuen bere lehen filma: *XXY**.* Filme horrekin nazioarteko 20 sari baino gehiago lortu zituen, tartean urte hartako Cannesko Zinemaldian *Kritikaren Asteko Grand Prix saria*. Goya sarietarako hautagaia izan zen eta atzerriko film onenaren *Ariel saria* irabazi zuen; film onenaren eta zuzendari onenaren sariak ere jaso zituen Edinburgo, Bangkok, Atenas eta Montrealgo zinemaldietan, besteak beste. 2009an eleberri baten lehen egokitzapena estreinatu zuen: *El niño pez*.  

2013an *Wakolda* elaberria pantalla handira eraman zuen. Josef Mengele kriminal naziak Argentinan egindako egonaldiari buruzko istorioa Barilochen gertatzen da. Hainbat herrialdetako koprodukzioa izan zen eta Espainian *El médico alemán* izenarekin estreinatu zen.  San Juanen ospatu zen bigarren UNASUR Nazioarteko Zinemaldian, lau sari eskuratu zituen.

2010ean *Granta* aldizkari britainiarrak gazteleraz idazten duten 35 urtetik beherako 22 idazlerik onenen artean aukeratu zuten.

## Filmografia 
## Eleberriak 
* *El niño pez*, Beatriz Viterbo, Buenos Aires, 2004 (Emecé/Planeta 2013)

## Sariak eta izendapenak 
### Goya sariak 
### Ariel saria 
### Zilarrezko Condor Sariak 
### Beste sari batzuk 
* Urrezko Atenas saria 2008 *XXY* filmagatik (Atenasko Nazioarteko Zinemaldia)
* 2007ko Kinnaree Urrezko Saria *XXY* filmagatik (Bangkokeko Nazioarteko Zinemaldia)
* Urrezko India Catalina 2008  *XXY* filmagatik (Cartagenako Zinemaldia )
* 2008ko Zuzendari Berriaren Saria *XXY* filmagatik (Edimburgoko Nazioarteko Zinemaldia)
* 2007ko Quebeceko Zinema Kritikaren Saria *XXY* filmagatik (Montrealeko Zinema Berriaren Jaialdia)
* San Juanen ospatutako Unasur Nazioarteko Zinema Jaialdiko bigarren film onenaren eta zuzendaritza onenaren sariak *Wakolda* filmagatik ( aktore protagonista onenaren –Natalia Oreiro– eta Florencia Bado-ren errebelazio-aktorearen saria ere irabazi zituen)
* Tokioko (Japonia, 2013) Latin Beat Film Festival jaialdian gidoi onenaren saria *Wakolda* filmarentzat .
* Film onenaren, zuzendaritza onenaren eta gidoi onenaren 2014ko Platino sarietarako izendatua izan zen Wakolda filmagatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Wikimedia Commons-en  multimedia kategoria dago
* Biografias.es gunean Lucia Puenzo
Mazarino kardinalaren gobernua

**Jules Mazarin kardinalaren gobernua**, Mazarino kardinala bezala ezaguna, Frantziako historian XVII. mendean zehar funtsezko etapa izan zen. Mazarinok Richelieu kardinalaren lekua hartu zuen Frantziako lehen ministro bezala 1642an, eta 1661ean hil zen arte gobernatu zuen.

Bere agintaldian, Mazarinok Richelieuren politikari jarraitu zion, absolutismo monarkikoa defendatuz eta nobleen anbizioei aurre eginez. 1648an Westfaliako Bakearekin Hogeita Hamar Urteko Gerra amaitu zenean eta Oliver Cromwellen aldeko Ingalaterrako Gerra Zibilean ere funtsezko papera jokatu zuen.

Barne eremuan, Mazarinok Fronda gainditu behar izan zuen, 1648 eta 1653 artean gertatu ziren noblezia- eta parlamentu-matxinadak. Erronka horiek gorabehera, bere posizioari eustea eta Luis XIV.a erregearen boterea sendotzea lortu zuen.

## Kabinetea
Eastry

**Eastry**, Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen herri bat da, Kent konderrian.

2011n 2.492 biztanle zituen.
Maria Esquivel Vizuete

**María Esquivel Vizuete**, "***La Culantra"*** goitizenez ezaguna  (Azuaga, Badajoz, Extremadura, 1911ko martxoaren 11 - Sevilla, Andaluzia, 1943ko otsailaren 12a) gerrilari antifrankista izan zen. Heriotzara kondenatu eta fusilatu egin zuten.

## Bizitza 
Rafael Esquivel Márquez eta María Manuela Vizuete Morenoren alaba, neskamea ogibidez, 1932an Cipriano Diéguez Bella “El Perrero” izengoitiz ezaguna zen gerrilari eta herrikidearekin zibilez ezkondua, bere jaioterrian eman zituen gerrako urteak, Francisco Fernández Gaute Espainiako Kreditu Bankuko zuzendariaren etxean neskame. Gaute izan zen sinatu.eta agintari frankistei jokabide-txosten bat igorri zien Mariaren aldeko pertsona bakarra, urte batzuk geroago atxilotu zutenean.

1940ko udaberrian mendiratu zen bere senarrarekin batera. Errepresioaren biktima izan zen, atxilotu eta  Azuagako Guardia Zibilaren kuartelean, Alanisko (Sevilla) Guardia Zibilaren kuartelean eta Sevillako probintzia-espetxean giltzapetu zuten. Senarra hil egin zuten. Maria haurdun zegoen eta espetxean erditu zen eta umea adopzioan utzi behar izan zuen bere gogoz kontra.

1941eko abenduaren 2an. Hurrengo urtean, 1942an heriotzara kondenatu zuten. 

1943ko otsailaren 12an fusilatu zuten Sevillako hilerriko horman. Haren gorpuzkiak "Rotonda de los Fusilados" izeneko hilobi komunean daude. 

## Aintzatespenak 
* 2011an Frankismoaren aurkako gerrilariak omentzeko eta jendaurrean aitortzeko ekitaldia egin zen Alasko hilerrian, bertan Maria Esquivel Vizuete omendu zuten, Cipriano Dieguez eta Jose Rubiorekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armando Sensini

**Armando Sensini** (Bahía Blanca, 1909ko irailaren 21a - Mar del Plata, 1979ko irailaren 21a) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Simon

**Gabriel Simon** (1974ko urriaren 25a) atleta da. Argentina ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Silio

**Antonio Silio** (Nogoyá, 1966ko maiatzaren 9a) atleta da. Argentina ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noemí Simonetto de Portela

**Noemí Simonetto de Portela** (Buenos Aires, 1926ko otsailaren 1a - Buenos Aires, 2011ko otsailaren 20a) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Maria Nagusiaren basilika (Bergamo)

**Santa Maria Nagusiaren basilika**, , Italiako Bergamo hirian dagoen basilika katoliko bat da, Lonbardia eskualdean. Santa Maria Nagusiari sagaratua dago 

Jatorrizko eraikina 1137an eraiki zen, erromatar tenplu baten hondakinak zeuden tokian.
Cláudia de Campos

**Maria Cláudia de Campos** (Sines, 1859ko urtarrilaren 28a – Lisboa, 1916ko abenduaren 30a) portugaldar poeta, saiakeragile eta feminista izan zen. Portugalgo Bakearen Ligako Sail Feministako Batzordeko kidea eta La Ligue et le Désarmément par les Femmes erakundeko Portugalgo batzordeko kidea izan zen. ***Colette*** eta ***Carmen Silva*** izengoitiak erabili zituen.

## Bizitza 
thumb|Cláudia de Campos irudikatzen duen posta-txartela (Lisboa, 1890eko hamarkada)

Francisco António de Campos eta Maria Augusta da Palmaren alaba, Cláudia de Campos Sinesen jaio zen 1859an. Bere aitona, Jacinto da Palma, Sinesko portuko osasun-zaingoa izan zen.

Hezkuntza ona jaso zuen eta literatura, frantsesa, ingelesa eta alemana ikasi zituen. 1875ean Joaquim d'Ornelas e Matosekin ezkondu zen. 13 urte igaro ondoren, 1888an, legez banandu ziren. Ezkontza horretan bi seme-alaba izan zituen.

Garai hartako Lisboako goi-gizartean sartzea lortu zuen, Lisboako Zientzien Akademian eta literatura-saloietan parte hartuz. Ingeles literatura ikasi zuen Mrs. Kutleren ikastetxean eta Percy Bysshe Shelleyri buruzko eskuizkribu bat idatzi zuen. Charlotte Brontëren, Madame Staëlen, Josephina Neuvilleren eta Edward Thomasen sormena ere aztertu zuen, besteak beste.

Lisboan hil zen 1916ko abenduaren 30ean, kolapso baten ondorioz, 57 urte zituela.

## Lanak 
* *Rindo: contos* (1892)
* *Último amor* (1894)
* *Mulheres. Ensaios de psicologia feminina* (1895)
* *Elle: com o retraco da autora* (1899)
* *A baroneza Stael e o duque de Palmella* (1901)

### Itzulpenak 
* Edgar Prestage. *Portugal visto por un extranjero* (1902)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Etxenike

**Javier Etxenike Landiríbar** (Izaba, Nafarroa Garaia, 1951 - Getxo, 2024ko abenduaren 15a) ekonomialari, irakasle eta enpresa handi batzuen goi kargua zein kontseilaria izandakoa. Pedro Miguel Etxenike zientzialariaren anaia zen.

## Ibilbidea 
Etxenike Isaban (Nafarroa) jaio zen eta Getxon (Bizkaia) bizi zen. Zientzia Ekonomikoa ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta Bilboko Ekonomia eta Enpresa Fakultatean irakasle izan zen. Javier gizarte segurantzako zuzendari ere izandakoa zen Eusko Jaurlaritzan.

1999. urtean parte hartu zuen BBV eta Argentaria batzeko operazioan, baina 2001. urtean utzi zuen hura, BBVtik zetozen beste zenbait goi kargudunen modura. Geroago, 2009an, Guipuzcoano bankuko presidente izendatu zuten, eta kargu horretan zela bat egin zuen Guipuzcoano Sabadellekin. Banku horretako presidenteorde bihurtu zen orduan. Kontseilari lanak egin zituen enpresak asko izan ziren: lehen aipatutakoez gain, zerrendan ageri dira Repsol, Allianz-Ercros, ENCE, Metrocavesa, Abertis... Gaur egun, Telefonicako zuzendaritzako kide izateaz gain, kontseilaria zen ACSn, Dragadosen eta Calcinorren. Novia Salcedo eta Altuna fundazioetako patronatuetako kide ere bazen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Heriotzaren berri Europa Pressen bideoan.
Sandra Gugliotta

**Sandra Gugliotta** (Buenos Aires, Argentina, 1969ko uztailaren 13a) argentinar zinema-zuzendaria, gidoilaria eta zinema-ekoizlea da. Ezaguna da, batez ere, *Un día de suerte* (2002), *Las vidas posible* (2007) eta *El perseguido*r (2009) zuzendari eta zuzendariaren laguntzaile lanengatik.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

**Film-zuzendari**

* *El proceso* (film dokumentala) (2024)
* *Retratos (in)voluntarios* (2021)
* *La toma* (2013)
* *Las vidas posibles* (2007)
* *Un día de suerte* (2002)
* *Noches áticas* (film laburra) (1995)

**Aktore**

* *El perseguidor* (2010)

**Produkzio-zuzendari**

* *La toma* (2013)
* *El perseguidor* (2010)
* *Las vidas posibles* (2007)
* *Un día de suerte* (2002)
* *Noches áticas* cortometraje (1995)

**Gidoilari**

* *El proceso* (film dokumentala) (2024) 
* *Las vidas posibles* (2007)
* *Un día de suerte* (2002)

**Ekoizle elkartua**

* *El perseguidor* (2010)
* *El nadador inmóvil* (2000)
* *Che, un hombre de este mundo* (1998)
* *Picado fino* (1993)

**Ekoizpen-etxe exekutibo**

**Ekoizpena**

* *El perseguidor* (2010)
* *24 horas (Algo está por explotar)* (1997)

**Ikertzaile**

* *Un tren a Pampa Blanca* (2010)

## Telebista 
**Zuzendari**

* *En nuestros corazones para siempre* (telefilmea) (2008)
* *Las mujeres de Brukman* (telefilmea) (2004)
* *Puntos de vista* (telefilmea) (2003)

**Gidoilari**

* *Puntos de vista* (telefilmea) (2003)

## Sariak eta aintzatespenak 
**Irabazlea**

* 2002. urtean Berlingo Nazioarteko Zinemaldia: Caligari Film Award; Don Quijote Saria - Aipamen Berezia 
* 2002. urtean Ankara Flying Broom International Women's Film Festival: FIPRESCI saria 

**Izendapenak**

* 2003. urtean Zilarrezko Kondorraren lehen film onena Argentinako Kronikari Zinematografikoen Elkarteak emana  
* 2002. urtean film onenerako Buenos Aires Zinema Independentearen Nazioarteko Jaialdian
* 2003. urtean Goya Sariak: Goya; Gaztelaniazko Atzerriko Film Onenerako  
* 2003. urtean Miami Latin Film Festival: Golden Egret Best Filmerako

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Sandra Gugliotta en cinenacional.com
Solina Gallego Fernández

**Solina Gallego Fernández** (Yarumal, Antioquia, Kolonbia, 1907ko azaroaren 18a – Medellín, Kolonbia, 2004ko azaroaren 17a) kolonbiar hezitzailea eta idazlea izan zen, Antioquia departamentuan egindako hezkuntza-lanarengatik ezaguna.

## Biztza 
eskuinera|thumb|Yarumal, Antioquia, Solina Gallegoren jaioterria.
Solina Antioquia departamentuko Yarumal udalerrian jaio zen 1907an. 1927an amaitu zituen bere ikasketak, Maria Montessori hezitzaile eta pedagogo italiarrari eta eskolaurreko hezkuntzari buruzko bere ideiei buruzko tesia eginda. 

### Lan ibilbidea 
Gero, Maria Montessori haur-hezkuntzaren zuzendari eta Maria Ikastetxeko irakasle bihurtu zen bere jaioterrian. 1960ko otsailaren 8an, La Casa de su Niño haur eskola sortu zuen Medellinen. Hiru urte geroago, haurrentzako eskola bat sortu zuen baliabide gutxiko Belen Las Violetas auzoan, Antioquiako hiriburuan hori ere, eta Carla Cristina izena jarri zion, lau urte lehenago minbiziak jota hil zen bere familiako neskato baten omenez.

#### Carla Cristian Fundazioa 
Laster, haurrentzako eskola hori Carla Cristina Fundazioa bihurtu zen; gero hirian baliabide gutxiko haurrei elikadura, osasuna eta hezkuntza eskaini dien erakundea izan da. 2024an Carla Cristina Fundazioak 25 haur-eskola baino gehiago ditu, Medellingo hainbat herri-auzotan banatuta. 1988an, Solina Ximena Rico Llano Fundazioko kudeatzaileetako bat izan zen. Fundazio hori 5 urtetik beherako haurren zaintzaz eta hezkuntzaz arduratzen da.

Solinaren esanetan:«Jolasaren eta maitasunaren bidez, etorkizuneko pertsonak eraiki daitezke.»

#### Azken urteak eta heriotza 
Azken urteetan irakasle lanetik erretiratu behar izan zuen bere osasun egoera zela eta. Hainbat aitortza jaso zituen hezkuntza lanarengatik; besteak beste, Antiokiako Izarra eta Alejandro Angel Escobar saria. Medellin hirian hil zen 2004ko azaroaren 17an, 97 urte zituela, El Poblado sektoreko zahar-etxe batean.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Antiokiako izarra
* Alejandro Ángel Escobar saria
* Gizalegezko domina – Hobekuntza Publikoen Elkartea
* Antioquiako Hirien Batasuna plaka
* Yarumaleko klub errotarioa
* Nazioarteko Txandakako Klubaren domina – Paul Harris saria
* Aipamen berezia – El Colombiano egunkaria
* Merezimenduaren Ohorea – Carla Cristina Fundazioa
* El Mundo de Oro en Civismo – El Mundo egunkaria
* Plaka Berezia – Yarumal 200 urte
* Aintzatespen plaka – Carla Cristina Fundazioa bere 30 urteetan
* El Colombiano Eredugarria – Elkartasuna Kategoria – El Colombiano Egunkaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kolonbiako historiako 50 emakume garrantzitsuenak Revista Semana.
Sistotrema confluens

***Sistotrema confluens*** *Hydnaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da egokia sukalderako.

Sinonimoak: *Hydnum sublamellosum*, *Hydnum lamellosum*, *Hydnotrema confluens*, *Irpex confluens*, *Sistotrema membranaceum*, *Sistotrema confluens var. membranaceum*, *Irpex anomalus*, *Sistotrema sublamellosum*, *Sistotrema ericetorum*, *Trechispora ericetorum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 cm artekoa, laua edo konikoa, pixka bat deprimitua, ertza uhindu irregularra, batzuetan beste ale batzuekin bat eginda. Kapelaren azala lehorra, tomentu finarekin, zurixkatik kremara eta horira biratzen du.

**Himenioa:** Ezten oso dekurrenteekin, zuri-krema kolorekoak.

Ezten dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten ezternak.

**Hanka:** Substratuan sakon sartzen da, zuri-hori kolorekoa, oinarri ilunagoarekin.

**Haragia:** Ehundura mehearekin, zuria, bigunetik larrukarara biratzen du. Usain handi eta iraunkorrarekin.

**Etimologia:** *Confluens* epitetoa bere formagatik du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Bere generoan nahastezina, oin garatuagatik eta erresupinatu gabeagatik,(azalean zabaldua, kapela gabe). *Hydnum* eta *Phelledon* generoen antzekoa da, batez ere *Phellodon confluens*-en . antzekoa. *Sistotrema* generoko 50 espezie daude.

## Sasoia eta lekua 
Pinu termofiloen eta erretxinadunen orratzen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Chacón

**Miguel Chacón Díaz** (Sabadell, 1930eko urtarrilaren 14a - Togo, 2011ko uztailaren 28a) errepideko eta ziklo-kroseko txirrindulari kataluniarra izan zen, profesionala 1951tik 1961era. 

1957ko Vueltako bi etapa irabazi zituen eta gurean, urte bereko Euskal-Nafar mendiko txapelketan gailendu zen.

## Palmaresa 
**1951**
* 3. Jaumendreu garaikurran
**1953**
* 4. Jaumendreu garaikurran
**1956**
* Martorell Sari Nagusia
* 2. Bartzelona-Vilada-n
* 2. Guadarramako Mendateetako Klasikan
* 2. Borras garaikurran
* 6. Espainiako Vueltan
**1957**
* Euskal-Nafar mendiko txapelketa
* Espainiako Vueltako 2 etapa
**1958**
* Bartzelona-Vilada

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
X: Ez zen jokatu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Palmaresa Ziklo-krosean 
**1951-1952**
* 2. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan
**1953-1954**
* 3. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan
**1959-1960**
* 3. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Schizopora paradoxa

***Schizopora paradoxa*** *Schizoporaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Hydnum obliquum*, *Sistotrema digitatum*, *Hydnum pseudoboletus*, *Xylodon digitatum*, *Polyporus versiporus*, *Irpex deformis*, *Irpex obliquus*, *Thelephora paradoxa*, *Sistotrema alneum*, *Irpex paradoxus*, *Xylodon obliquus*, *Xylodon deformis*, *Kneiffiella paradoxa*.

## Deskribapena 
**Basidioma:** Fruitua guztiz erresupinatua, substratuari itsatsita zenbait cm-ko luzera eta 1-4 mm-ko lodiera duen gainazala osatuz, krema-zuri kolorekoa.

**Himenoforoa:** 1 eta 4 cm bitarteko poroez osatua, angeluarrak, irregularrak edo labirintikoak, batzuetan irekiak orri txikiak eratuz zuri-krematik horixkara doan kolorekoak, ertza argiagoa.

**Haragia:** Gaztetan biguna, gogorra eta larrukara helduaroan. 

**Etimologia:** Paradoxa epitetoa grekotik dator, bitxia, paradoxikoa, esan nahi duen, “paradoxus” hitzetik. Bere formagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Himenioa antzeko *Polyporus*-en ia berdina du eta behaketa mikroskopikoa saihestezina da.

## Sasoia eta lekua 
Arrunta da hostozabalen eta koniferoen egurrean.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roland Le Clerc

**Roland Le Clerc** (Saint-Brieuc, 1963ko maiatzaren 30a) frantziar txirrindulari ohia da, profesionala 1986tik 1993ra.

Gurean, 1985eko Euskal Herriko Itzulia (lasterketa amateurra), 1989ko Euskal Herriko bira eta 1991ko Nafarroako Foru Erkidegoko Saria irabazi zuen.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Lurdes Ansa Maiz

**Lurdes Ansa Maiz** (Andoain, Gipuzkoa, 1961) pedagogoa eta ikertzailea da, zientzia materialen edizio arduraduna Elhuyar fundazioan. 

thumb|300x300px|Elhuyar Hiztegiaren 3. argitalpenaren aurkezpena (2013). Ezkerretik eskuinera: Elixabete Etxeberria, Lurdes Ansa, Xabier Mendiguren, Alfontso Mujika, Itziar Nogeras, Sagrario Aleman, Antton Gurrutxaga eta Ainara Ondarra
## Ibilbidea 
ezkerrera|thumb|212x212px|ELHUYAR hiztegiaren lehen edizioaren azala
Euskarazko lehen hiztegi entziklopediko osoaren erredaktoreetako bat izan zen, hain zuzen Hiztegi enziklopedikoan lan egiteko sartu zen Elhuyarren, 1991n eta 1993an kaleratu zuten enziklopedia hura, 

Lurdesen bere aurkezpenean azaltzen duen bezala: Elhuyar Fundazioko argitalpen-ekoizpena antolatzeaz arduratzen da. Material arras ezberdinak baliatzen dituzte eta haiek jendartera iristeko egokitzat ikusten dituzten beharrizanen barnean txertatzen ahalegintzen dira. Edizioari dagokionez, teknologiak asko aurreratu du eta ezinbestekoa da birziklatzea, liburuak eta bestelako material horiek elkarren osagarri izan daitezen. Unibertsitatean hainbat bailiabide baitaratu zituen, lantzen dituen materialen oinarri gisa lagungarri zaizkionak.

* *Kontabilitatea: teoria eta praktika.* Elhuyar edizioak*.*

* *Atlas geografikoa eta politikoa*. 978-84-8331-550-7.
* *Elementuen taula periodikoa*. Nagore Rementeria Argote; Aitziber Lasa Iglesias; Eider Cartón Virto eta Danel Solabarrieta Arrizabalagarekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Janus Lester

**Janus Lester** 2022an Beran (Nafarroa Garaia) Jokin Pinatxok sorturiko musika taldea da. Pop musika egiten dute, eta hauek dira taldeko kideak: Jokin Pinatxo, ahotsa eta gitarra; Garazi Esnaola, teklatua; Mattin Arbelaitz, bateria; Andoni Arriola, tronboia; Julen Suarez, tronpeta; Javi Etxarri, gitarra nagusia; eta Julen Barandiaran, baxua. Ondoren atera zuten *Janus Lester Zuzenean* zuzeneko diskoa, eta 2024an estudioko bigarrena: *Lore*

## Diskografia 
* *Ez gaitzala loak harrapatu* (2022)
* *Janus Lester Zuzenean*
* *Lore* (2024)

## Iruditegia 

Fitxategi:Janus Lester taldea - Elizondo 2025.jpg
Fitxategi:Jokin Pinatxo - Janus Lester Elizondo 2025.jpg
Fitxategi:Jokin Pinatxo Janus Lester Elizondo 2025 02.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Janus Lester webgune ofiziala
* Janus Lester badok.eus euskal musikaren atarian
Manuel Umerez

**Manuel Umerez Goribargoitia** (Oñati, 1757 - *ib.*, 1818), gipuzkoar apaiza eta idazlea izan zen. Oñatiarrez lehen aldiz idatzi ziren bi libururen egilea, lehena Jerardo Elortzak transkribatua.

## Lanak 
Lehen liburukia 1805ekoa da, eta 440 orrialde dauzka, letra garbiz eta dotorez idatzia. Ondorengo izenburu luzea darama: "*Osaba baten instruccinuac bere iloba Ezcondu eta Necazari batentzat bere eta bere Familiaren gobiernu oneraco Jaungoicoaren Legue santubagaz conforme*"

Bigarrena 1808koa da, eta 478 orrialde ditu, tankera bereko gaiak darabiltza eta antzeko titulu oparo baten jabe da: “*Errectore baten instruccinuac ezconduric vizi dan Adisquide Necazari batentzat bere eta bere Familiaren gobiernu oneraco Jaungoicoaren Legue santubagaz conforme.*”

Manuel Umerezen idazlanek badute ukaezinezko balio erantsia: ordura arte ia erabili gabeko euskararen aldaera batean moldatuak izatea, Oñatiko berbaera berezian, alegia. Hori bai, idazkera dotore eta nahiko jasoan. Harrigarria da, benetan, ia landu gabeko euskararen herri-mota batean izkiriatzeak dakartzan zailtasunak gainditzeko, Umerezek erakuts zuen trebezia aparta. Maila apalagoan baldin bada ere, Joanes Leizarragaren ahalegin eskerga gogorarazten da.

Euskal filologiaren esparruan dokumentu garrantzitsuak dira Oñatiko manuskrito zahar hauek. Luis Villasantek eta Koldo Mitxelenak, adibidez, interes berezia erakutsi zuten oñatieraz idatzitako lanok osorik argitara zitezen.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brenda Gandini

**Brenda Daniela Gandini** (Cipolletti, Río Negro probintzia, Argentina, 1984ko abuztuaren 8a) argentinar aktorea, abeslaria eta modeloa da. Ezaguna egin zen, batez ere, *Vidas robadas* (2008), *Amar después de ama*r (2017) eta *Malparida* (2010) lanekin.

2006an Maria Azucena pertsonaia izan zen *SOS mi vida* telenobelan eta urte berean *Chiquititas* haurrentzako seriean, Costanza "Coni" gaiztoarena egin zuen. 

Hurrengo urtean, 2007an, *Romeo* y Julieta gazteentzako seriea lortu zuen lehen adiz protagonista izatea, Elias Viñolesekin batera Julietaren rolean. Urte hartan antzerkian *La jaula de las locas* egin zuen Miguel Ángel Rodríguez eta Fernando Peñarekin batera. Urte horretan bertan, *Cantando por un sueño* saioaren bigarren edizioan parte hartu zuen, eta Tití Fernández eta biak heldu ziren finalera. Amaieran, lehiaketako txapeldunordea izan zen.

2008an Telefek eman zuen *Vidas robadas* telenobelan aritu zen, Facundo Aranaren arrebarena eginez, eta Interneteko *Dirígeme* izeneko fikzioan protagonista izan zen. 2009an *Nini* eta *Ciega a Citas* telenobelako gaiztoarena egiten arrakasta izan zuen. Urte amaieran Argentinan telenobela grabatu zuen Mexicorako *Los éxitos Pérez* telenobela, non Adriana gaiztoarena egin zuen. Urte berean, Gastón Ricaudekin batera, haurrentzako *El hombre Araña* antzezlana egin zuen.

### 2010 hamarkada 
2010ean, Pol-ka Producciones Malparida-ren fikzio arrakastatsuko partaideetako bat zan zen, Juana Viale eta Gonzalo Heredia buru zituela. 2012an *La dueña* serieko bilauetako baten papera egin zuen, Mirtha Legrand izar argentinarraren itzulera markatu zuen telenobela, Florencia Bertotti pertsonaiaren kontrafiguraren rola izanda. Urte berean, *Mi amor, mi amor* filmeko protagonista izan zen Juan Gil Navarro eta Jazmín Stuartekin batera. 2014an Lucila Villa (abokatua) Facundo Aranaren arrebarena egin zuen *Noche y día* telesailean. 2017an Alina Cifuentes pertsonaia izan zen *Amar después de amar* telenobelan.

2018an *Rizhoma Hotel* eta *Morir de amor* filmetan parte hartu zuen. 

### 2020 hamarkada 
2023an Majo Iribar interpretatu zuen *Buenos chicos* telenobelan.

## Bizitza pribatua 
2010. urtean Gonzalo Heredia aktore eta idazlearekin hasi zuen harremana. Bi seme dituzte: Eloy, 2011n jaioa, eta Alfonsina, 2017an jaioa.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

### Zinea 
### Telebistako fikzioak 
### Telebista-saioak 
### Web-serieak 
### Plataforma digitalak 
### Bideo musikalak 
## Antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Antzerki Alternatibako fitxa
Úrsula Sebastián

**Úrsula Giovanna Sebastián Rodríguez**, ezagunagoa Úrsula edo **Giovanna** izen hutsez (Madril, 1984ko martxoaren 1a) madrildar aktorea, abeslaria eta kazetaria da. Ezaguna egin zen *Al salir de clase* (1997), *Café con leche* (1999) eta *Hospital Central* (2000), lanekin. Tess musika taldeko sortzaileetako bat izan zen.

## Bizitza 
1984an jaio zen Madrilen. Lehen urratsak eman zituenetik, kantatzen, dantzatzen eta lehen abestiak idazten gogoratzen da. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean ikasi zuen kazetaritza eta lizentziatua da.

### Lan bilbidea 
Bere ibilbide artistikoa “*Ven Con Nosotros*” haurrentzako saioan aurkezle lanetan hasi zen Telecinco Españan, hamar urte besterik ez zituela. Haurtzaroan promozioak egin zituen, hala nola, Power Rangers-ak, Phoskitos edo Cola Cao etxerako, esaterako. Baina 2000. urtetik aurrera hasi zen benetan nabarmentzen. Tess musika taldeko kidea izan zenean, Laura Pinto eta Elsa Pinillarekin batera 2001. urtera arte egon zen taldean, eta, gero, taldea utzi eta bakarkako ibilbideari ekin zion.

#### Tess taldeko sasoia (2000-2001) 
Tess taldean egon zen urtean, *A Nuestra Edad* izeneko lehen albuma  grabatu zuen Columbia Records zigiluarekin, eta lan horren  kopia saldu ziren (urrezko disko bat). Horrez gain,Columbia Records komertzialaren "De Carne Y Hueso" diskoko lehen singlearen remixak argitaratu ziren eta *Al salir de clase*  (2001) Universal music Spain diskorako kolaborazio bat hiru kanturekin: «*Libres*», «*Al salir de clase*» eta «*Una línea en el cielo*». Disko hori grabatu ostean, Tess taldea utzi eta bakarkako ibilbideari ekin zion. Rosa López-Francok ordezkatu zuen Tess taldean.

**Serieak**

Noizbehinkako paperak

* *Hospital Central* , kapitulu 1: “Xv Años Tiene Mi Amor” (2003ko irailaren 3a) Telecinco España, Nuria pertsonaia daiteke haren esku-hartzea kapituluan.

* *Hermanas* (telesaila) (1998-1999) Telecinco España
* *Periodistas* (telesaila) (1998-2002) Telecinco España

Paper finkoak

* *Al salir de clase* (2000-2001) Boca Producciones / Telecinco España. Ursula Parodi pertsonaia.

**Saioak**

* Club Disney, 2 saio (2001eko apirilaren 14an) (2001eko azaroaren 11n) Tess taldearekin batera agertu zen
* *Inocente, Inocente* Gala (2000) Telecinco bere Tess taldearekin agertu zen.

**Beste lan batzuk**

Kazetaritzako lizentziaturari esker, Brugalekin egindako Juanen bira ofizialeko erreportari lan egin zuen, baita Bilbao BBK Live musika jaialdian ere. Gero, Vintechmagazine (http://www.vintechmagazine.com/) lineako argitalpenaren kolaboratzaile bihurtu zen, musika eta modari buruzko lanekin (bere beste pasio handietako bat).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Myspace gune ofiziala
* Webgunea 
* Facebook ofiziala https://www.facebook.com/UrsulaGiovannaSebastian
Julia Serano

**Julia Michelle Serano** (1967) idazle, musikari, hizlari, aktibista transgeneroa eta bisexuala, eta biologoa da. Ezaguna da bere liburu transfeministengatik, hala nola *Whipping Girl* (2007), *Excluded* (2013) eta *Outspoken* (2016). Hizlari publikoa ere bada, eta hitzaldi ugari eman ditu unibertsitate eta konferentzietan. Bere idazlanak maiz agertzen dira queer kulturako, kultura feministako eta herri-kulturako aldizkarietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Azalaïs d'Arbaud

'''Marie-Louise (Azalaïs) d'Arbaud** (), jaiotzez **Valère-Martin** (Cavalhon, 1834ko ekainaren 20a – 1917ko irailaren 12a), ***La Félibresse du Caulon***, ***La Felibresso dóu Cauloun*'*. 

*Armana Prouvençau* aldizkarian kolaboratu zuen. 1860an *Madaleno e lou tavan* poema argitaratu zuen (aldizkari horretan argitaratu zuten emakume batek idatzitako lehen poema) eta 1862an *La Dourgueto*. 1886an *Elegio sus la mort de ma tourtouro* koroatu zuten Aix-en-Provenceko Lore Jokoetan. 1888an lehen saria irabazi zuen Digne-les-Bainseko Lore Jokoetan *Anello d'or* idazlanarengatik
* *La Dourgueto* (1862)
* *Lis amouro de ribas'' (1863)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fischerren esterifikazio

**Fischerren esterifikazioa** edo **Fischer–Speierren esterifikazioa** esterifikazio-mota berezi bat da, zeinetan azido karboxiliko bat eta alkohol bat errefluxuan erreakzionarazten diren katalizatzaile azido baten aurrean. Erreakzioa Emil Fischerrek eta Arthur Speierrek deskribatu zuten lehen aldiz, 1895ean. Azido karboxiliko gehienak erreakziorako egokiak dira, baina alkoholak, oro har, primarioa edo sekundarioa izan behar du. Alkohol tertziarioek eliminazio-erreakziorako joera dute. Fenolak ere esterifika daitezke. Fischerren esterifikaziorako erabili ohi diren katalizatzaileek azido sulfurikoa, azido p-toluenosulfonikoa eta Lewisen azidoak dira.

## Erreakziobidea 
Erreakziobideak hainbat urrats ditu:

# Azido katalizatzaileak karboniloaren oxigenora protoiak transferitzeak  karboniloaren karbonoaren elektroizaletasuna handitzen du.
# Karboniloaren karbonoari alkoholaren oxigeno-atomo nukleozaleak erasotzen dio.
# Oxonio ioitik bigarren alkohol-molekula batera protoiak transferitzeak konplexu aktibatu bat sortzen du
# Konplexu aktibatuaren hidroxilo taldeetako baten protonazioak oxonio ioi berri bat ematen du.
# Oxonio ioi horren ur-galerak eta ondorengo desprotonazioak esterra ematen du.

Fischer esterification mechanism

## Abantailak eta desabantailak 
Beste esterifikazio-erreakzio batzuekiko Fischer-Steier esterifikazioaren abantaila nagusiak bere sinpletasun erlatiboan oinarritzen dira. Baldintza azido zuzenak erabil daitezke azidoarekiko sentikorrak diren talde funtzionalak arazoa ez badira; azido sulfurikoa erabil daiteke; azido ahulagoak erabil daitezke erreakzio-denbora luzeagoen truke. Erabilitako erreaktiboak "zuzenak" direnez, ingurumen-inpaktu txikiagoa sortzen da hondakin-produktuei eta erreaktiboen kaltegarritasunari dagokienez.

Fischer-Steier esterifikazioa termodinamikoki kontrolatutako prozesu bat da batez ere: bere moteltasuna dela eta, ester egonkorrena izan ohi da produktu nagusia.

Desabantaila nagusiak dira itzulgarritasun termodinamikoa eta erreakzio-abiadura nahiko motelak —askotan ordu batzuetatik urteetarako eskalan, erreakzio-baldintzen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guérin Lebrun

**Guérin Lebrun** (? – 1236) Ospitaleko Zaldunen 16. Maisu Handia izan zen 1230etik edo 1231tik hil zen arte.

Frantziako priorea izan zen eta 1230 edo 1231n Maisu Handia aukeratu zuten. Epaiketa bidez ekidin zuen Henrike I.a Ziprekoaren izenean erregeorde ziren Ibelinen etxearen eta Frederiko II.a enperadorearen arteko liskarra. Gatazkak izan zituen Bohemundo IV.a Antkiokiakoarekin eta Tenpluko zaldunekin Antiokia eta Jabla menperatzeagatik. 1233an, zergak ordaintzeari uko egin zion Hamako printzerriari eraso zion.