open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jose Matia

**José Matía Calvo ** (Laudio, 1806ko ekainaren 6a - Cádiz, 1871ko maiatzaren 29a) euskal enpresari, filantropo eta esklabo-trafikatzailea.

## Biografia 
Filipinetara emigratu zuen eta Filipinetako Konpainian aritu zen lanean. Ondoren Cadizera joan zen eta bertatik Filipinekiko merkataritza sustatu zuen. 1841ean bere ontzi-konpainiaren base nagusia Espainiako Cádiz hirian kokatzea erabaki zuen. 

1846ko uztailaren 1ean Claudio Menchacatorre eta Fernando Aguirrerekin batera *Matia, Menchacatorre y Cia* ontzi-konpainia sortu zuen. Cadizko Mina plazan ezarri zituen bai bere etxebizitza, bai konpainiaren bulegoak ere. Filipinekiko komertziorako *Mariveles*, *Bella Vascongada*, *Colon*, *Cervantes* eta *Teide* fragatak zituen. 

Ontzi horietan mota guztietako produktuak sartzen zituen Filipinetan, Jerezeko ardoa, pimentoia, gatza, kamomila, liburuak, fusilak eta abar. Filipinetatik Espainiara tabakoa garraiatzen zuen ere, horrek gatazka sortu zuen bera eta Ignacio Fernández de Castrorekin. Gainera, Kuba eta Perura asian esklabo hartutakoak garraiatzen zituen. Txinako Xiamen hirian zegoen James Tait trafikatzaile danimarkarrarekin bat eginik

Matia beraren borondateari esker, Laudioko aitona-amona zaharrek instituzio hauek eskain ditzaketen onuraz baliatu ahal izango dira.

## Bibliografia 
* Clemencia de la Cruz Rodríguez (2021). *La casa comercial José Matía, un fondo singular en el Archivo de la Universidad de Cádiz*. Revista UCA.
* Ibarzabal Aramberri, Xabier. (1998). La ruta Cádiz-Manila de José Matía Calvo. Prólogo a la crisis de 1898. Boletín de la Real Sociedad Bascongada de Amigos del País, 54(1), 87‑95.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Matia fundazioaren webgunea
Resurrección Hernández Gil

**Resurrección Hernández Gil** (Bargota, Nafarroa, 1893ko apirilaren 2a - Lekeitio, Bizkaia, 2002ko irailaren 11a), 105 urte baino gehiago bizi izan zen euskal herritarra da, guztira 109 urte eta 162 egun bizi izan zelarik

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko pertsonarik zaharrenen zerrenda

## Erreferentziak
Prozesu ingeniaritza

thumb|Kontrol gela eta planta kimikoa
**Prozesu ingeniaritza** ekoizpen prozesuak eraginkortasunez burutu eta optimizatzeaz arduratzen den ingeniaritza arloa da. Lehengaiak eta osagaiak planta kimiko edo lantegira sartu azken produktua burutu bitartean gertatzen diren aldaketa fisiko eta kimiko guztiak hauteman, zehaztu eta kontrolatu egiten ditu. Bere baitan ingeniaritza arlo anitz biltzen ditu. Nabarmena da ingeniaritza kimikoak prozesu ingeniaritzan duen garrantzia, prozesuko eragiketa ezberdinetan dauden tenperatura eta presioa kontrolatuz, eta katalizatzaileak, birzirkulazioa, integrazio energetikoa edo faseen arteko kontaktu mota aztertuz adibidez. Prozesu ingeniaritzaren baitan prozesuko aldagaien balio hoberenak kontrolatu eta zuzentzen dituen arloari kontrol eta instrumentazio ingeniaritza da.

Prozesu ingeniaritzan, gaur egun, prozesu simulatzaileak erabiltzen dira ekoizpen prozesuen nondik norakoak diseinatu, simulatu, aurreikusi eta optimizatzeko.

## Ikus, gainera 
* Ingeniaritza kimikoa

## Kanpo estekak
Nikolaievskeko sarraskia

1920ko otsail-martxoan Nikolaievsk-na-Amure herrian izandako sarraskia izan zen. Errusiar herritar gehienak eta ehunka japoniar atzerriratu hil zituzten, Errusiako Gerra Zibilean aliatuek egindako esku-hartzean jazotako hainbat gertakariren emaitza gisa.

1918ko irailean, Japoniar Armada Inperialak Nikolayevsk-on-Amur okupatu zuen, Siberiar Interbentzioko indarren barruan zihardutela. 1920an, 450 japoniar zibil bizi ziren han, eta 350 militar. Gainera, Errusiako Armada Zuriak beste 300 gizon zituen han, eta herritar zibilak 15.000 inguru ziren. 1920ko urtarrilean, partisanoz osaturiko 4.000 soldaduko talde batek herria inguratu zuen. Haien buru Yakov Triapitsyn anarkista zihoan, Boltxevikeen Armada Gorriarekin nolabaiteko aliantza zuena.

Otsailaren 24an, eurak askoz gutxiago zirela konturatuta, japoniar komandanteak Triapitsynen tropak bandera zuriarekin sartzea baimendu zuen. Hala ere, Triapitsynek Mugimendu Zuriaren defendatzaileak exekutatzeari ekin zion. Martxoaren 10ean *ultimatum*a eman zien japoniarrei, armak utzi eta alde egin zezaten, jakinda ez zutela halakorik egingo. 1920ko martxoaren 12an, japoniarrek erasoari ekin zioten, baina porrot egin zuten eta gudari asko hil ziren. Geratzen ziren gutxiak errenditu egin ziren. Hala ere, Triapitsynek mendekua hartzea erabaki zuen: bizirik geratu ziren soldadu guztiak exekutatu zituen, eta 122 zibil ez beste guztiak erail. Guztira 700 japoniar hil ziren denbora tarte txikian.

Honen ostean hainbat zibil hiltzeko aukera izan zuen, ez baitzuen kontra egingo zion inor aurrean. Maiatzaren bukaeran Japoniar talde bat gerturatzen zela ikusita bizirik zeuden guztiak hil eta herriari su eman zion, alde egin baino lehen.

Japoniar gobernuak protesta egin zuen boltxebikeen gobernuaren aurrean Moskun. Gobernuak Triapitsyn atxilotu eta exekutatu zuen. Hala ere, hori aski ez zelakoan, Sakhalingo iparraldea okupatu zuen Japoniak, eta ez zuen Sobietar Batasuna onartu 1925 arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enbolo (argipena)

**Enbolo** hitzak adiera zenbait ditu:
* mekanikan, **enbolo** edo pistoia;
* medikuntzan, **enboloa**, odol-hodi batean askatzen den masa solido, likido edo gasezkoa, zirkulazio-aparatuan zehar ibiltzen dena (ikus, enbolia).
Inertzia-bolante

[thumb|250px|[Leonardo da Vinciren marrazkietan oinarritutako inertzi bolantea]]

**Inertzia-bolantea** inertzia erabilita energia biltzeko balio duen asmakizun mekanikoa da. Inertzi bolanteek euren biraketa abiadura aldatzeko erresistentzia dute eta horrek abiadura mantentzen laguntzen du indar momentua aldakorra denean, adibidez pistoietan oinarritutako motor batean.

Inertzi bolanteak erabilgarriak izan daitezke ere elektrizitatea erabili behar duten esperimentuetan, sare-publikoan dagoen elektrizitateak piko ezberdinak izan ditzakeelako. Azken urteotan inertzi bolanteak ikertzen dihardute ibilgailu eta zentraletan erabiltzeko, energia gordetzeko sistema onak izan baitaitezke.

## Fisika 
Inertzi bolante batean bildutako energia zinetikoaren formula hau da:

:E_k=\frac{1}{2}\cdot I\cdot \omega^2
non
: \omega  abiadura angeluarra den eta
: I  biraketa ardatzarekiko masak duen inertzia momentua den.

Momentu horiek kalkulatzeko hainbat formula daude:

* Zilindro solido batentzat: I_z = \frac{1}{2} mr^2,
* Pareta fineko zilindro batean: I = m r^2 \,,
* Pareta ez-fineko zilindro batean: I = \frac{1}{2} m({r_1}^2 + {r_2}^2).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hamabi Tribuak (argipena)

**Hamabi Tribuak** izenak adiera zenbait ditu:

* Israelgo Hamabi Tribuak, Isralego herria izendatzeko Biblian erabili ohi den terminoa;
* Hamabi Tribuak, Estatu Batuetan sortu eta mundu osoan zabaldurik dauden kristau komunitate sektarioak, Euskal Herrian ere presentzia dutenak.
BBK Bank Cajasur

**BBK Bank Cajasur** 2011ko urtarrilaren 1ean sortutako bankua da. Banku honek momentuz desagertutako Cajasur aurrezki kutxaren aktiboak hartzen ditu eta egoitza nagusia Bilbon dauka.

Dena den, BBK Bankek Cajasur izena erabiltzen jarraitzen du, aurrezki kutxa hontakoak izan ziren bulegoetan.

## Kanpo estekak 
*  Bankuaren sortze dokumentua BBKren webgunean.
Nuristan probintzia

**Nuristan** edo **Nurestan** (Paxtueraz: نورستان ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena, Hindu Kush mendilerroaren hegoaldean. 9.225&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 134.100 biztanle zituen. Hiriburua Parun da.

Biztanle gehienak (%99) nuristaniak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Nuristan Province
Elurretako Andre Mariaren baseliza

**Elurretako Andre Mariaren baseliza** Zaraitzu ibaxako Otsagabia udalerriko Iratiko etxeak etxaldean 1954ko kristiau baseliza bat da. Iratiko oihanan kokatuta da.

## Historia 
1954ko abuztuan, baseliza inauguratu zen, Antoniutti kardinal nuntzioaren presentziarekin. Egun batzuk lehenago, prozesioan etorri zen Ama Birjinaren irudia Iruñetik, Aezkoa eta Zaraitzu ibarretako bizilagunekin batera, Nafarroako Kirol Elkartea, Mutiko Alaiak eta Oberena Kirol Elkartea erakundeetako kideekin batera. Baselizaren aurreko zelaian, urte horretan eta hurrengoetan, ehunka lagun biltzen zituen Ama Birjinaren jaia ospatu zen, Begiristain kalonjearen lan nekaezinari esker.

Herrietan, herritarrek harrera egin zioten, baita Arburua, Argiolain eta Jaurrietako Zuria baselizetako irudiek ere, prozesio-desfilea Otsagabiaraino lagundu baitzuten. Han, Zaraitzu eta Aezkoa ibarretako jendeak harrera jendetsua egin zion, Muskildako Ama Birjinarekin Done Martiriko zubian izandako topaketa berezi batekin.

2016an eta 2017an Zaraitzuko eta Aezkoako parrokietako gazte-taldeek baseliza mantentzeko lanak egin zituzten, eta 2018an parrokoek zaharberritzeko dirua biltzeko kanpainei ekin zieten.

Berrabiarazte horretan, lanik zailenari ekin zitzaion, baina enblematikoenari. Baselizaren teilaturako pago-oholtxoak egin. Zaraitzuar eta aetz talde batek, Josetxo Telletxeak bilduta eta Javier Goikoa maisu artisaua buru dutela, duela berrogeita hamabost urte baino gehiagotik ahaztutako ezagutza eta trebetasunak berreskuratu dituzte, baina denbora gutxi behar izaten dute lanean hasten direnei berreskuratzeko eta irakasteko.

## Eraikina 
Kanpoaldean zein barrualdean, horma-irudi batzuek ermita apaintzen dute. 1955eko udan, Francis Bartolozzik eta Pedro Lozano de Sotések presbiterioan margotu zituzten bertako tradizio eta lanbideak irudikatzen dituzten ibarretako bizilagunak, eta presbiterioaren aurrean horma-irudi handi bat, Ama Birjinaren Irudiaren lekualdaketa gogorarazten duena. Alboetan, 1954an irudia jaso zuten lau baselizak daude.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Iratiko etxeak
* Otsagabia
* Zaraitzu

## Kanpo estekak
Ekipo (argipena)

**Ekipo** eta **ekipamendu** terminoek, oro har jarduera bat burutzeko behar diren tresna eta bestelako elementuen multzoa adierazten dutenak, adiera anitz dituzte:

* **ekipoa** edo kirol-taldea, talde bat osatuz jokatzen duten jokalariek osaturiko pertsona-multzoa;
* **ekipoa** edonolako lan-taldea ere bada;
* ekipo-ondasuna, ekoizpen-prozesu bat burutzeko makina eta gailuen multzoa;
* ekipamendua, jarduera baterako tresna, gailu eta beste objektuen multzoa.
Lotza (argipena)

**Lotza** izenak hainbat adiera ditu:

## Toponimoak 
### Euskal Herrian 
* **Lotza**, Arabako herria, Urizaharra udalerrian.
* **Lotza**, Nafarroako kontzejua, Berriobeiti udalerrian.
* **Lotzabian**, Nafarroako auzoa, Labaien udalerrian.

## Abizenak 
* **Lotza**, Arabako abizena. Loza abizenaren euskerazko aldaera..
* **Perez de Lotza**, Arabako abizen konposatua.

## Animaliak 
* **Lotza** edo **Lotxa**, (*Phycis*) Phycidae familiako itsas arrainen generoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* **Loza** hainbat adierari buruzko argipen orria.
* **Lotsa**, besteek gutaz pentsatuko dutenari beldurra.

## Kanpo estekak
Largantza

**Largantza** 1998 urtean sortutako elkarte bat da, sekta suntsitzaileen biktimei arreta eskaini eta gizartean sekten aurkako prebentzioa egiten duena.

## Kanpo estekak 
*  Largantza, elkarteko webgunea.
Talde-dinamika

**Talde-dinamika** talde baten baitako harremanak, ekintzak eta elkarreraginen multzoa zein horiek aztertzen dituen gizarte psikologiaren adarra da. Taldeko kideen jarrera, jokaera eta bilakaera, modu banakoan (baina aldi berean taldeari dagozkionean) zein kolektiboan, aztertzen ditu. Taldeetan ezarrtiako helburuak eraginkortasunez lortzeko teknikak ere aplikatzen ditu, lan-taldeen kohesioa eta elkartasuna bultzatuz. Talde-dinamika 1920ko hamarkadan sortu zen, Kurt Lewin eta Jacob Moreno psikologoek egindako ikerketetatik abiarazita.

Hauek dira talde dinamikako zenbait teknika:

-PHILIPS 66: 6 kideko kideek, 6 minutuz gai baten inguruan eztabaidatuko dute. Talde bakoitzean koordinatzile bat egongo da, eta denbora hau igaro ostean, hauek, ondorioak aurkeztuko dituzte. Moderatzaile batek, gai orokorrari buruzko sintesia egingo du. Teknika honen bidez, taldeko kide guztiek parte hartzea errazten da.

-EZTABAIDA TALDEAK: Bi taldek eztabaida egingo dute moderatzaile batek jarritako gai baten inguruan.

-BATZORDEA: Talde bat oso handia denean, kide guztien ordezkari diren talde txiki batzuk eratzen dira eta batzorde bat osatzen da. Batzordeak ondoriak ateratzen eta biltzen ditu, eta talde osoan aurkezten ditu, denen artean onartzeko.

-ROLE-PLAYING: Taldeko kide bakoitzak rol bat hartuko du, rol honen bidez eztabaida bat dramatizatuko da. Eztabaida hau bukatzean, moderatzaileak beren sentimenduak adierazteko eta ondorioak azaltzeko eskatuko die parte-hartzaileei.

-ERABAKI-TALDEA: Pertsona gutxi batzuek osatuko dute taldea, proposamen jakin bat onetsi behar duena.

-BRAINSTORMING: Gai baten inguruan, 8-10 kideko taldeak, honen inguruan bururatzen zaizkien ideia guztiak esango dituzte. Gero, epaimahai bat eratzen da ideia honenak edo originalenak aukeratzeko. Hainbat faktore izaten dira kontutan ideia hau aukeratzeko, originalena, kalitate handienekoak errealistenak eta eraginkorrenak.

-LAN-MINTEGIA: Talde osoa talde txikiagotan bananduko da, talde bakoitzak alderdi bat landuko du, horrela, gai bakoitza sakontasunez aztertu ahal izango da.

-KASU-AZTERKETA: Taldeari benetako egoera bat proposatuko zaio, bai idatzizko zein entzunezko euskarri batean. Gero, adierazitako denbora tarte bat egongo da, eta denbora honetan, taldekideek banaka, gai hau aztertu behar dute. Azkenik, bakoitzaren ekarpenak taldean aztertzen dira, antzeko egoerak onbideratzeko irtenbide errealistak eta aplikagarriak lortzeko.

-BUSSINESS-GAME: Parte-hartzaileek lehiakide diren alegiazko enpresa banaren zuzendariaren rola hartzen dute, eta antzeko diren beste enpresa batzuekin lehiatzen dira. Helburua erabakiak hartzea da, beste enpresetako zuzendariek zer erabaki hartuko dituzten jakin gabe. Amaitzeko, talde osoan, hartutako erabakien egokitasuna aztertzen da.

## Kanpo estekak 
* Talde-dinamika, Gizapedian.
Berun tetraoxido

**Berun tetraoxido**, **minioa** edo **berun gorria** berunezko oxido bat da, kolore gorrikoa. Bere izen arrunta latinetik dator, Miño ibaitik datorrela adieraziz, bertatik atera zelako lehen aldiz.

Minioa askotan erabiltzen zen Erdi Aroan kodizeak margotzeko eta hortik dator miniatura izena.

## Ezaugarri kimikoak 
Kimikoki minioa Beruna da bere tetraoxido egituran: Pb3O4 edo 2PbO·PbO2. 500&nbsp;°Cko fusio tenperatura du eta berun oxido (II) eta oxigenoan deskonposatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loza (materiala)

[thumb|270px|Loza azoka [Zamoran, 2008.]]

**Loza** edo **toska** tenperatura ertaineko pasta zuri karedun eta porotsua da. Bi mota generiko bereiz daitezke: loza monokromoa (normalean zuria) eta loza apaindua. Buztingintzatik abiatuta eta zeramika-prozeduren historian zehar, lozak hainbat teknika artistikori eta dekorazio-prozedurei eman die izena, ezagunena loza fina izanda.

Loza terrakota esmaltatuz edo bernizatuz eginiko ore fin, porotsu, xurgagarri eta opakoa da. Hainbat buztin ezberdinen nahasketaz sortua da, lurzoru silizeo erreak erabilita. Kolorea jatorrizko buztinaren araberakoa izango da eta hori, gorri, arre edo beltza izan daiteke. Gogortasun handia lortzen du. Iragazgaitza egiteko berniza ematen zaio gainetik, silize, minio, berunezko zuria eta galenaz osatua. Etxerako ontzi asko material honekin egiten dira.

Loza, zeramikazko material oro bezala, honako osagaietatik abiatuta egiten dute:

* buztin-lurra (alumina silikatoa), aglutinatzaile gisa erabiltzen dutena.
* silize kristalinoa (kuartzo-harea), pastari plastikotasun-maila egokia emango dion koipegabetzailea.
* elementu urgarriak, erreketan zehar 'beirazko zementua' sortzen laguntzen dutenak. Urgarri nagusia feldespatoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxido

thumb|300px|Oxidoa duen burdinezko torloju bat

**Oxidoa** oxigeno atomo bat edo gehiago duen konposatu bitarra da, oxigeno hori oxidazio-egoera -2an egonik. Oxidoak egoera gaseoso, likido edo solidoan egon daitezke tenperatura egoera normalean. Barietate handia dago, izan ere, elementu kimiko gehienek oxigenoarekin lotura egonkorrak sor ditzakete; batzuek, egoera bat baino gehiagotan, gainera. Horregatik, egoera ioniko edo kobalenteak izan ditzake. Oxido nitrikoa (NO) edo nitrogeno dioxidoa (NO2), biak dira oxidoak, adibidez. Anhidridoak oxido ez-metalikoak dira, ur molekula bat galdu dutenak.

Oxido mota asko dago. Oso ezagunak dira, adibidez, ura (hidrogenoaren oxidoa) eta karbono dioxidoa (CO2). Ia gai bakun guztiek, gas nobleek izan ezik, eratzen dituzte oxidoak. Oxido guztiek ez dute egonkortasun bera; metalek eratzen dituzten oxidoak dira egonkorrenak. Hidrokarburo alifatiko batzuek ere oso erraz oxidatzen dira, butileno oxidoa, etileno oxidoa eta abar eratuz.

## Oxidoen sailkapena 
Orain dela urte gutxi arte oxidoak bi talde nagusitan sailkatzen ziren, oxigenoarekin elkartua zegoen elementua metala izan ala ez. Lehenengoei *oxidoak* deitzen zitzaien eta bigarrenei *anhidridoak*. Oxidoek urarekin erreakzionatuz hidroxidoak eratzen dituzte; eta anhidridoek, berriz, azidoak. Gaur egun denei *oxido* izenaz deitzen zaie, eta tasunak zehazteko *oxido basikoa* (hidroxidoak eratzeko joera baldin badu), *oxido azidoa* edo *oxazidoa* (azidoak eratzeko joera baldin badu), eta *oxido anfoteroa* (tarteko joera baldin badu) deiturak erabiltzen dira.

Azkenaldi honetan bada oxidoak sailkatzeko beste modu bat, oxidoa osatzen duten gai bakunen artean egiten diren lotura motak eta sortzen diren egiturak kontuan hartzen dituena. Horrela, hiru oxido mota bereizten dira: kristal erako ioi oxidoak, kristal erako oxido kobalenteak eta oxido kobalente lurrunkorrak.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herdoil

## Kanpo estekak
Erronboide

thumb|Bi erronboide

**Erronboidea** paralelogramo bat da, elkarren ondoko aldeak luzera ezberdinekoak dituena eta angeluak zuzenak (90 gradukoak) ez dituena.

thumb|Azalera kalkulatzeko

Azalera kalkulatzeko formula hau da:

:S = a \cdot h

Bestela esanda, oinarria bider altuera.

## Kanpo estekak
Lieuron

**Lieuron** (bretainieraz *Luzron*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Lillemer

**Lillemer** (bretainieraz *Enez-Veur*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Ganllwyd

**Ganllwyd** Galesko Gwynedd konderriko hegoaldean dagoen herri bat da. Snowdonia Parke Nazionalean kokatzen da, Dolgellau udalerriaren iparraldean. Bertatik A470 errepidea iragaten da.

## Kanpo estekak
Milenarismo

**Milenarismoa** edo, kristautasunari erreferentzia eginez soilik erabiltzen den **kiliasmoa**, Parusian edo Kristoren bigarren etorreran Lurra mila urtez Kristoren erreinua izango dela dioen dotrina da. Horren arabera ondoren Antikristoa garaitua eta Azken Epaiketa ere izango dira. Dotrina horretan oinarrituta, kristau joera milenaristek salbamena kolektiboa eta lurrekoa izango dela sinesten dute. Kristau talde milenaristen artean Jehovaren Lekukoak eta mormoiak aipa daitezke. Adiera zabalgo batez, milenarismoa iraganean edo geroan *urrezko aro* eta espazio sakratu edo mitiko bat ezartzen dituen dotrina edo mitologia bat da, sarri mesianismo edo salbatzaile batez lagundurik edota munduaren amaiera edo hondamendi global bat aurreikusi egiten duena. Hondamendi horren ondorioz, salbatuko diren eta ez direnen arteko erabateko bereizketa egiten da, salbatuko direnak maiz etnia edo talde erlijioso batekoak izanik. Dotrina horrekiko erabateko atxikimendu eta lilura ere ohikoak dira mugimendu milenaristetan. Hori dela eta, mugimendu milenaristak sektatzat jotzen dira askotan. Terminoa euskal abertzaletasunaren ustezko mitologia izendatzeko, euskal milenarismoa alegia, ere erabili da, Juan Aranzadiren  *El Milenarismo Vasco: Edad de Oro, Etnia y Nativismo* liburuaren haritik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus Aranguren

**Jesus Aranguren Merino**, askoz ere ezagunagoa ***Txutxi Aranguren*** ezizenaz, (1944ko abenduaren 26a, Portugalete &ndash; 2011ko martxoaren 21a, Barakaldo) euskal futbolari ohia eta entrenatzailea izan zen.

## Futbolari ibilbidea 
Futbolean lehenbiziko urratsak Sestao Sport taldean eman ondoren, 17 urteko adinarekin Bilboko Athletic Klub taldera igaro eta defentsa postuan jokatu zuen.

## Entrenatzaile ibilbidea 
[ezkerrera|thumb|300x300px|Zutik: [Jose Angel Iribar|Iribar, Zorriketa, Orue, Etxeberria, Aranguren; Behean: Agirre, Sáez, Argoitia,  Hormaza, Uriarte, eta Lavín (Atotxa, 1965).]]
Bilboko Athletic Klub taldeko haur eta gazte mailak entrenatu izan ditu, 1992an Iñaki Sáezek talde nagusiko entrenatzaile kargua utzi ostean, Arangurenek talde nagusiko hainbat partidutan entrenatzaile lanak burutu zituen. Beste hainbat taldeetako entrenatzaile ere izan da: Bizkaiko Selekzioa, Bilbao Athletic, Deportivo Alavés, Recreativo de Huelva eta Cartagena FC, edota Espainiar Bigarren Mailako Levante Unión Deportiva, Deportivo de la Coruña, CD Logroñés, Sporting de Gijón taldeak ere, azken honetan berriz ere, 94-95 denboraldiaren hasieratik Espainiar Lehen Mailarako igoera lortu zuen Deportivo Alavés taldearen entrenatzailea izan zelarik, ondoren, jada denboraldiaren amaieran, talde nagusiko entrenatzaile eta arduradun orokorraren karguetan berritu zutelarik (azken kargu horretan Javier Zubillagaren ordez). Bilboko Athletic Klub taldeko barne egitura teknikoan hainbat kargu izan ditu.

Denboraldi eskas baten ondoren, 1997ko otsailaren 16ko igandean, Mallorca taldearekin 2-3 galdu ostean, kargutik kendu zuten. FC Cartagena taldea urtez batzuz entrenatu eta bertakoen artean arrasto ona utzi ondoren, Aranguren Euskal Herrira itzuli eta Deportivo Alavés taldeko filialaren arduradun bilakatu zen.

2003ko apirilaren 29an José Manuel Esnal "Mané" ordezkatuz talde nagusiaren entrenatzailea bihurtu eta kargu horretan denboraldiaren amaierarte egon zen. Taldearen norantza zuzendu ezinik, kategoriaz jeitsi eta 2004ko ekainerarte Deportivo Alavés B taldeko entrenatzaile izatera iragan zen.

Bere emaztea zaintzeko, ia beti arrakastatik hurbil ibili zen entrenatzaile ibilbidea bapatean laga zuen. Aurreko egunean bere emaztearekin batera Barakaldoko Gurutzetako Ospitalera hurbil ondoren, 2011ko martxoaren 21ean miokardio infartu baten ondorioz aipatutako ospitalean zendu zen.

## Erreferentziak
Garndolbenmaen

**Garndolbenmaen**, bertakoek **Garn** deitzen dute, Galesko Gwynedd konderrian dagoen herri bat da. Porthmadog udalerritik sei milia ipar-mendebaldera dago. A487 errepidetik hurbil dago. Dolbenmaen eta Bryncir herrietatik ere gertu kokatze da.

## Kanpo estekak
Kergadiouko zutarria

**Kergadiouko zutarria** Bretainiako Finistère departamentuko Plourin udalerriko lursailetan kokatzen den zutarri bat da. Harritzar honek 8,75 metroko garaiera du, honenbestez, Kerloasko zutarriaren ondoren, Bretainia osoko bigarren zutarririk garaiena da.

## Kanpo estekak
Bordeleko katedrala

**Bordeleko Ander Deunaren katedrala** () Frantziako Akitania eskualdeko Gironda departamentuko Bordele hiriko alde zaharrean dagoen katedral gotiko bat da. Bordeleko artxidiozesiaren egoitza nagusia da.

## Historia 
1096an Urbano II.a aitasantuak sagaratu zuen. Jatorrizko eraikin erromanikotik nabean harresi bat besterik ez da gelditzen. Errege Atea XIII. mendekoa da, aldiz, gainontzeko eraikina XIV. eta XV. mendeen artean eraikita dago.

1137. urtean Leonor Akitaniakoa ondoren Luis VII.a Frantziakoa izango zenarekin ezkondu zen, hortaz, ezkontza honetatik hilabete batzuetara Frantziako Erresumako erregina bilakatu zen.

1862an Frantziako Gobernuak monumentu historiko izendatu zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Bordeaux4.jpg|Gainaldea.
Irudi:Cathédrale_St_André_Bordeaux.png|Katedralaren ikuspegi orokorra.
Irudi:Choeur cath st andre bx.JPG|Korua.
Irudi:Orgues-cathedrale-bordeaux.jpg|Organoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bordeleko katedralera bisita birtuala burutzeko aukera
Tolosako katedrala

**Tolosako San Eztebe katedrala** (frantsesez *Cathédrale Saint-Étienne de Toulouse*) Frantziako Midi-Pyrénées eskualdeko Garona Garaia departamentuan dagoen Tolosa hiriburuko katedral gotiko bat da. Okzitania herrialdean kokatzen da. Bere arkitektura berezia da, garai ezberdinetako elementuez osaturik baitago.

## Historia 
Bere berri gutxienez 1071. urtetik bada, urte honetan Isarn artzapezpikuak eraikin honen hondakinak berreraikitzea agindu baitzuen. Dena den, eraikitze lanak XIII. mendean hasi eta XVI. menderarte luzatu ziren.

## Iruditegia 

Autel cathédrale Saint-Étienne, Toulouse.jpg|Aldarea.
Choeur gothique, cathédrale Saint-Étienne, Toulouse.jpg|Nabea.
Façade nord de la cathédrale Saint-Étienne de Toulouse.jpg|Albotik ikusita.
Cathédrale Saint-Etienne - Toulouse.jpg|Aurrealdea.
Cathédrale Saint-Étienne,Toulouse Rosace.jpg
La Vierge de Pitié de Saint-Étienne de Toulouse.jpg|Pietatea - Gervais Gervais Drouet 1648

## Kanpo estekak 
* Tolosako katedralaren webgunea
Kerloasko zutarria

**Kergadiouko zutarria** Bretainiako Finistère departamentuko Plouarzel udalerriko lursailetan kokatzen den zutarri bat da. Harritzar honek 9,50 metroko garaiera du, honenbestez, Bretainia osoko zutarririk garaiena da (batzuek diotenez baita mundu osokoa ere).

Berez, 12 metroko garaiera zuen, baina XVIII. mendean tximista batek gainaldeko muturrean jo ta gaur egun duen garaierara txikitu zuen.

## Kanpo estekak
Sisifo

**Sisifo** (, *Sísyphos*), Greziar mitologian, Eolo eta Enareteren semea eta Meroperen senarra zen. Efirako (Korintoren antzinako izena) fundatzailea eta erregea izan zen.

## Mitoa 
Merkataritza eta nabigazioa sustatu zituen, baina zeken eta gezurtia zen. Homeroren garaitik gizonik maltzurrena izatearen ospea zuen. Tanatos bila joan zitzaionean, Sisifok girgiluz lotu zuen eta ez zen inor hil, harik eta Aresek Tanatos askatu zuen arte.

Sisiforen amarruak, ordea, ez ziren horretan amaitu. Hil aurrean, hilen alde eskaini ohi zen oparia ez emateko eskatu zion emazteari. Geroago, infernuan zegoela, emaztea bere eginbeharrak ez zela egiten ari kexatu zen eta Hadesek etxera joateko baimena eman zion. Baina, behin Korintora iritsita, uko egin zion azpimundura itzultzeari eta Hermesek bortxaz eraman behar izan zuen.

Infernuan harritzar bat maldan gora eramatera zigortu zuten. Malda oso pikoa baitzen, gailurrera iritsi baino lehenago harria gainbehera amiltzen zitzaion eta Sisifok behin eta berriz hasi behar izaten zuen.

## Sisiforen lana 
Sisiforen mitoan oinarrituta, "Sisiforen lana" edo "Sisiforen lanak" egiteak esan nahi du sekula amaitzen ez den egiteko batek kateatuta zauzkala. Esate baterako, Harkaitz Cano idazleak idatzitako lan bat, *Sisiforen paperak* antzezlana (Euskaldunon Egunkaria kasuari buruzkoa), ideia horretan oinarritzen da: "Egunkari bat egitea bera oso Sisiforen lana da: egunero egiten ari zara, baina inoiz ez zara egiten ari, gaur biharkoa eta bihar etzikoa."

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eärwen

**Eärwen** (eh-ar-wen ahoskatua) Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da. Elfo bat da, Alqualondëko Olwëren alaba, Finarfinen emaztea eta Galadrielen ama.

Finarfinekin, Galadrielez gain, beste hiru seme izan zituen: Finrod, Angrod eta Aegnor. Gainera zenbait neba ere izan zituen. Amanen egon zen Noldorren erbesteratzearen ondoren egon zen. Fingolfinen emaztea zen Anairë zuen lagun min bezala. Ustez, Finarfinekin bizi izan zen. Thingolen iloba eta Luthienen lehengusina da.

Bere edertasunagatik zen ezaguna: "Eärwenen ilea zilarraren pareko izar dizdiratsua zen", Olwërena bezala, eta bere seme Finrodek honako hau esan zuen bere amari buruz: "Urrutiko lurraldeetako amets eta itsasoen sekula ikusi gabeko maitasuna".

Litekeena da Noldorren erbesteratzearen ondoren Eärwen Eldamarreko erregina bihurtu izana Finarfinekin batera.

## Kanpo estekak
Kontrol eta instrumentazio ingeniaritza

Kontrol eta instrumentazio ingeniaritzan kontrol teoria erabiltzen da joera aurresangarria dituzten sistemak diseinatu eta bere portaera kontrolatzeko. Prozesu ingeniaritzaren eta ingeniaritza elektrikoaren arteko puntu batean koka daiteke.

## DEFINIZIOA 
thumb|Kontrol gela

Praktikan sentsoreak erabiltzen dira aldagai jakin baten unean-uneko portaera neurtzeko (output, ingelesez), eta neurri horiek hasierako balioarekin (input, ingelesez) konparatzen dira. Konparaketa horren bidez, hasierako aldagaiean eragina duten faktore batzuk aldatuz, neurtutako balioa eta helburua den balioa berdintzea da helburua.

Aparatu bat gizakiaren zuzenketarik gabe funtzionatzeko egina badago kontrol automatikoko deritzo. Kontrol automatiko hau konplexutasun ezberdineko eredu matematikoak erabiliz egiten da. Industria mailan, PLC izeneko automatak erabiltzen dira eredu matematiko horiek lantzeko.

## APLIKAZIOAK 
Aplikazio ugari ditu, hegazkinetako pilotu automatikoa ezagunenetakoa delarik, baina gaur egungo industriak kontrol ingeniaritzaren duen menpekotasunak ematen dio duen garrantzia ingeniaritzaren arlo honi. Prozesu industrial moderno guztiek erabiltzen dute kontrol sistema automatikoren bat, zeinak ekoizpen-prozesuaren diseinuan hasieratik hartzen baitira kontuan. Kontrol sistema automatikoek guztiz aldatu dute Ingeniaritza kimikoa eta prozesu ingeniaritza, baina baita ingeniaritza elektrikoa ere.

## Kanpo estekak
Agramondarren zubia

**Agramondarren zubia**, Bidaxunen (Nafarroa Beherea) dagoen XVII-XVIII. mendeetako zubia da, Lihuri ibaiaren gainean. Ziurrenik Erdi Aroko beste zubi baten ordez eraiki zen, hiru zubibegirekin. Bere gainetik Agramondarren errotaren bidea darama. 2003ko abuztuaren 21etik monumentu historiko izendapena du, ondoan dagoen errotarekin batera, '''' izenarekin.

Gaur egun oinezkoentzat egindako zubi bat da, baina 1945ra arte gurdiz igarotzea baimenduta zegoen. Bidaxunetik 1,5 kilometroko distantziara, oinezko bidea dago bertara iristeko edo, bestela D11 errepidea erabili daiteke Donapaleura gerturatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bidaxuneko judu hilerria

**Bidaxuneko judu hilerri**a Bidaxuneko (Nafarroa Beherea) hilerri bat da, monumentu izendaturik dagoena. Herriaren mendebaldean dago, RD-653 errepidearen ertzean. Agramondarrek Bidaxunen bizi ziren judu sefardiei 1665ean baimendu zieten euren hilerri propioa izatea. Hilerri hori XVII. mendearen bigarren erditik XVIII. mendearen bigarren erdira erabili zen, Bidaxuneko judu komunitatea desegin zen arte. Ehun bat harrizko hilobi daude bertan eta gaur egun kultura-elkarte bat da jabea. 1995eko irailaren 26an izendatu zuten monumentu historiko.

## Ikus, gainera 
* Baionako judu hilerria
* Bastidako judu hilerria
* Baionako sinagoga
* Biarritzeko sinagoga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahatsako hilerriko gurutzea

**Ahatsako gurutzea** Ahatsako (Nafarroa Beherea) hilerrian dagoen harrizko gurutzea da, 1827an eginikoa. 1987ko apirilaren 28an monumentu historiko izendatu zuten, arte herrikoia zela argudiatuz.

Bertan, Jesu Kristo agertzen da gurutzeari iltzaturik, gainean INRI duelarik idatzita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Munduaren amaiera

[thumb|300px|**Munduaren amaiera** ekar dezaketen gertakari anitz daude, irudian erakusten den [asteroide baten talka adibidez.]]

**Munduaren amaiera**, **munduaren bukaera** eta **munduaren akabera** ere deitua, mundua, gizateria atxikitzen duen errealitatea alegia, edo Lurra bera, bizia atxikitzen planeta moduan, suntsituko duten gertakarien multzoa da. Historian zehar erlijiotik aztertu den gaia izan da, eskatologia izeneko arloaren baitan, eta maiz profezia zehatzak egin dira mundu amaieraren data jakin bati buruz, orain arte bete ez direnak. Berrikitan munduaren amaiera zientziatik ere aztertu da, ingurumena erasotzen duten aldaketa klimatikoaren edo bestelako hondamendi global baten bitartez. Aldi berean, herri kulturan maiz agertzen den gaia da, maiz egiten diren profezia, mundu amaierari buruzko film eta zientzia fikziozko eleberriei esker.

## Ikus, gainera 
* Munduaren Amaierarako Erlojua
Paktia probintzia

**Paktia** (Paxtueraz: پکتيا ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena. 6.432&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 499.200 biztanle zituen. Hiriburua Gardez da.

Biztanle gehienak (%91) paxtunak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Paktya Province

[250px|thumb|ezkerrera|[Gardez, Paktiako hiriburua.]]
Chinongo gaztelua

**Chinongo gaztelua** () Frantziako Indre eta Loira departamentuko Chinon hirian dagoen gaztelu bat da. Antzinako erromatar hondakinen gainean eraikia, hiru zatiz osatuta dago, bakoitza garai bakoitzeko beharren arabera eraikia.

Jada 1840an Frantziako monumentu historikoen zerrendaren barnean kokatzen zen.

## Kanpo estekak 
* Chinongo gazteluaren webgunea
Askenazi

**Askenaziak** (, , sing.: ), Alemaniako Rhin ibaiaren arroan, hegoaldeko Alsaziatik iparraldeko Renaniaraino, Erdi Aroan bizi ziren juduen ondorengoak dira. Erdi Aroko hebreeraz *Ashkenaz* eskualdea eta Alemania izendatzeko toponimoa izan zen eta *ashkenazim*ek, beraz, "alemaniar judu" esan nahi zuen. Gero, mendebalde eta erdialdeko juduek, bertan ikasi ondoren, bere buruarentzat izendapen hori aldarrikatu zuten.

Askenazi juduek, XI. eta XIX. mendeen artean, handik Hungaria, Polonia, Bielorrusia, Lituania, Errusia, Ukraina eta beste lekuetara migratu zirenean, beren hizkuntza yiddisha eraman zuten. Hala ere, bertoko komunitate nagusiak (Spira, Worms eta Mainz) beren kultura eta liturgiaren sehaskatzat hartzen zuten. Hiru komunitateek SHUM (*Shpira*, *Vermayza* eta *Magentza*ko lehen letrak) izeneko liga sortu zuten.

Nahiz eta XI. mendean judu guztien % 3 baino ez izan, 1931rako % 92 ziren. Egun % 80 dira; bigarren taldea, sefardiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oruzgan probintzia

**Oruzgan** edo **Uruzgan** (Paxtueraz: اروزګان) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen erdialdean dagoena. 22.696&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 317.200 biztanle zituen. Hiriburua Tarin Kowt da.

2004ko martxoan Daikondi probintzia berria eratu zen, Oruzgandik bereizirik. Daikondin biztanleriaren gehiengoa Hazara da eta Oruzganen Paxtuna. Baina 2006ko maiatzean Gizab barrutia Daikonditik banandu eta Oruzganen sartu zen berriz ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Uruzgan Province

[250px|thumb|ezkerrera|[Gari|Galsoroak Khas Uruzgan barrutian (Oruzgango ekialdean)]]
Paktika probintzia

**Paktika** (Paxtueraz: پکتیکا ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen hego-ekialdean dagoena. Iparraldean Ghazni, Paktia eta Khost probintziekin du muga, ekialdean eta hegoaldean Pakistanekin eta mendebaldean Ghazni eta Zabul probintziekin. 19.482&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 393.800 biztanle zituen. Hiriburua Sharan da.

Biztanle gehienak paxtunak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Paktika Province
Samangan probintzia

**Samangan** (Paxtueraz: سمنگان ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen iparraldean dagoena. 11.262&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 350.400 biztanle zituen. Hiriburua Samangan hiria da, *Aibak* ere deitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NPS: Samangan Province
Noirmoutierko gaztelua

**Noirmoutierko gaztelua** () Frantziako Loirerria eskualdeko Vendée departamentuan dagoen Noirmoutier uhartean kokatuta dagoen gaztelu bat da. XI. eta XVII. mende bitartean eraiki zen. Bere dorreak 20 metroko garaiera du.

## Kanpo estekak 
* Noirmoutierko gazteluari buruzko informazioa
Herkulesen Zutabeak

[thumb|250px|eskuinera|Herkulesen Zutabeen monumentua [Gibraltarren.]]
**Herkulesen Zutabeak** (grezieraz *Hêrakleioi stêlai* eta latinez *Herculis Columnae*), **Herkulesen Pilareak** izenez ere deituak, antzina Gibraltarko itsasartean Mediterraneo itsasoko sarrera zaintzen zuten kondairazko harkaitz edo harritzar batzuk ziren. Hauek antzinako itsasgizonentzat Mediterraneoa eta mundu ezagunaren azken muga adierazten zuten.

Berpizkunde garaian *Nec plus ultra* edo *Non plus ultra* () leloa atxiki zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andijan probintzia

**Andijan **(edo ***Andijon***)** probintzia** Uzbekistango probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean kokatua, Ferganako haranaren ekialdean. Mugakide ditu Kirgizistan, Fergana probintzia eta Namangan probintzia. Eremuak 4.200 km² hartzen ditu, ia guztia basamortua. Bertan 1.899.000 biztanle inguru bizi dira, Uzbekistango populatuena.

Probintzia 14 barrutitan banatua dago. Hiriburua Andijan da (350.000 bizt). Beste hiri nagusiak honakoak dira: Asaka (Leninsk), Xonobod, Shahrixon (Moskovski) and Qorasuv.

Bertako klima kontinentala da, neguko eta udako tenperaturen artean alde handiarekin

Bertako natura baliabideen artean petrolioa, gas naturala, ozokerita eta kareharria daude. Uzbekistango beste eskualde batzuen antzera, Andijanen kotoi, zereal, bazka-landare, barazki, meloi, kuia, patata, arto, fruta eta mahats landaketak dira nagusi. Gainera, bertan dago Erdialdeko Asiako lehenengo auto-muntaketa fabrika, UzDaewoo uzbekistandar-korear enpresak Asakan irekia. Bertan Nexia eta Tico autoak eta Damas minibusak ekoizten dira.

## Kanpo estekak
Chromalveolata

**Chromalveolata** Thomas Cavalier-Smithek proposaturiko eukarioto supertalde bat da, Chromista erreinuaren errefinamenduz sortua. 1981etik aurrera erabilia izan da. Bikonta eta alga gorri baten arteko endosinbiosi prozesu bakar baten ondorio direla dute ezaugarri komuna. Prozesu hau klorofila ca biltzen duten plastidoen aurrekaria izan zen. 2005ean eginiko berrantolaketa batean **Chromalveolata** Eukaryaren 6 talde nagusietako batean bilakatu zen, baina 2008an argitaratutako bi artikulutan talde hau gehiagotan zatitzea proposatu zen.

## Erreferentziak
Bastidako judu hilerria

**Bastidako judu hilerria** Bastidako (Nafarroa Beherea) hilerri bat da, elizaren hego-ekialdean, hilerri kristauaren ondoan dagoena. Monumentu Historiko gisa sailkatuta dago.

## Historia 
Herrian egon ziren Espainia eta batez ere, Portugalgo judu sefardien hilerria izan zen, inguruko lurraldeetan eta agian, Frantzia osoan, jarritako lehena. Bertako hilobirik zaharrena 1620koa da, eta berriena, 1785ekoa. Bidaxunekoaren antzera, Agramont jaunak emandako baimenarekin eraiki zen.

Hasieran, itxuraz konbertitu ziren baina euren erlijioan ezkutuan praktikatzen zuten juduen hilerria izan zen, eta 1659an bihurtu zen juduen hilerri (artean hasi ziren izen juduak agertzen hilobietan). XVIII. mendetik aurrera, judu komunitatearen garrantzia gainbehera hasi zen, herriaren gainbeherarekin batera. Frantziar Iraultzaren garaian sei judu besterik ez zen geratzen hirian. Utzita egon zen denbora askoan eta naziek 1941ean hilerria profanatu egin zuten. 1962 eta 1964. urteen artean Gerard Nahon-ek hilerrian zeuden 62 hilobiak ikertu zituen. Horietatik hamazortzitan data egutegi hebraikoan idatzita dago.

1988ko otsailaren 1ean monumentu historiko izendatu zuten eta gaur egun, edonork bisita dezake. Baionako judu kontsistorioak kudeatzen du.

## Iruditegia 

Irudi:Bastida (La Bastide-Clairence) - Cimetiere Israelite 114.jpg|Hilerriaren sarrera.
Irudi:Bastida (La Bastide-Clairence) - Cimetiere Israelite 115.jpg|Hilerriaren ikuspegia.

## Ikus, gainera 
* Baionako judu hilerria
* Bidaxuneko judu hilerria
* Baionako sinagoga
* Biarritzeko sinagoga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vuvuzela

**Vuvuzela** (hitzak zuluerazko jatorria du, Tswana hizkuntzaz **lepatata Mambu** deitua) luzez metro bat inguru duen turuta mota bat da, Hego Afrikako kirol ospakizunetan oso erabilia izan ohi da. Bere ezaugarri nagusia, sekulako soinua izatean datza (mendebaldeko pertsona askoren belarrientzat jasanezina izan daiteke, batez ere taldean jotzen baldin bada).

## Izena 
Vuvuzela izenaren jatorria eztabaidan dago. Batzuen ustez zulueraz *zarata egin* edo *soinua egin* esan nahiko luke, aldiz, beste batzuen ustez hegoafrikar hitz herrikoi batetik eratorria legoke, honek *bainua* esan nahiko luke, hortik vuvuzela hitzaren jatorria *soinuzko bainua* litzateke.

## Historia 
Jatorriz eztainuzkoak izan ohi ziren, Hego Afrikan 1990eko hamarkadan hedatu ziren, jada 2001. urtean enpresa batek vuvuzelak plastikoz ekoizten hasi zen.

2010eko Munduko Futbol Txapelketan mundu mailako ospea lortu zuen, baita polemika piztu ere, batez ere futbol partidu guztietan zehar sortzen zuten zarata monotonoa zela eta. Hainbat kirol esatari, entrenatzaile eta futbolariek futbol partiduetan zehar vuvuzela jotzearen debekua eskatu zuten.

## Soinua 
Adibide gisa, martxan dagoen hegazkin baten motorrak 120 dezibeleko (dB) soinua sortzen du, aireratzeko unean 130 dB. Aldiz, vuvuzela bakar batek 127 dB-ko soinua sor dezake.

## Kanpo estekak
Bankako kobre meategiak eta burdinola

**Bankako kobre meategiak eta burdinola** meatzaritza gune garrantzitsua izan zen, Bankan kokaturik zegoena, Nafarroa Beherean. 1996ko urriaren 8az geroztik, bertako labe garaia eta lurpeko galeriak Frantziako monumentu historiko daude izendaturik.

Labe garaia XIX. mendeko teknologia metalurgikoaren aztarna paregabea da, ia eraldatu gabe iraun baitu, meatzeetako galeriekin batera. Behin-betiko gelditu baino lehentxeago birmoldatu zuten labea, eta hareharri gorriz eginiko multzoa osorik dago. Antzinaroko eta XVIII. mendeko kobre meategien gainean dago kokaturik.

## Erromatar meatzeak 
Bankako kobre meategien lehenbiziko arrastoak Antzinarokoak dira, K. a. 2500. urtekoak. Baina K. a. II. mendetik K. o. III. mendera emendatu zen bereziki kobrearen ekoizpena. Izan ere, erromatarrek, lurrak konkistatuta, horietatik ahalik eta etekin gehien atera nahi izan zuten. Hala, Pirinioen mendebaldean erromatar meategien aztarna ugari aurkitu dira, Lantzen, Aiako Harrian, Azkainen, Baztanen, Itsasun edota Aldudeko ibarrean.

Erromatarrek *Trois Rois*, *Berg-op-Zoom* eta *Sainte-Marie* zainak ustiatu zituzten kobrea ateratzeko. Pikotxa, gubila eta mailua erabiltzen zituzten harkaitz bigunak edo arrailduak hausteko, eta suaz baliatzen ziren gogorrenak leherrarazteko. Infiltratzen zen ura kanporatu ahal izateko, 175 metroko tunel bat hondeatu zuten *Trois Rois* meatzean, eta 40 metroko tximinia zulatu zuten galeriak aireberritzeko.

## XVIII. mendeko kobre galdategia 
1730etik aitzinera, Laurent Beugnière suitzar negoziolariak, erdialdeko Europako meatzari talde baten laguntzarekin, mea prospekzioak egin zituen Baigorri aldeko eta Nafarroa Garaiko zenbait lekutan. Prospekzio horietan Astoeskoriako *Trois Rois* kobre-zain aberatsa atzeman zuten. Handik hurbil Zubiarin galdategia eraikiarazi zuen, Frantzia osoko handienetakoa. Haren inguruan sortu zen Banka herria, hasieran Baigorriko auzo bat (*La Fonderie*) besterik ez zena. 1746 hasi zen lanean galdategia, eta 1756an 130 tona kobre ekoiztera iritsi zen. Garai hartan 400 behargin aritzen ziren lanean, ikazkinak eta mandazainak barne. Ondorengo hamarkadetan zenbait industrialariren esku egon ondoren, 1861ean betiko itxi zuten.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baionako judu hilerria

**Baionako judu hilerria** Lapurdiko hiriburuko hilerri bat da. Doneztebe auzoan dago. Europako bigarren judu hilerri handiena da.

1689an sortu zen, eta XVIII. eta XIX. mendeetan handitu. 1862an tenplu zaharraren itxurako eraikina zuten, gorpuak hobiratu baino lehen bertan izateko. Hainbat hilobi daude, aipagarrienak XVII. mendekoak. XVII. mendetik aurrera Baionan egon zen judu sefardi eta portugaldarren komunitate garrantzitsuaren lekukoa da. Hiltze datak hebrear egutegiari jarraituz adierazita daude.

1998ko uztailaren 15etik aurrera, hilerri osoa dago monumentu historiko izendatua da. Egun zaharberritze lanetan ari dira, Belgikako Judu Museoko Philippe Pierret kidearen agindupean, besteak beste, hilarriak garbitzen eta datuak biltzen.

Inguruan aipagarriak dira, orobat, Bastidako eta Bidaxuneko judu hilerriak.

## Iruditegia 

Fitxategi:Cimetière Israélite (Bayonne)-Dépositoire.jpg|Beilategia.
Fitxategi:Jewish cemetery of Bayonne,(France)-Tombstone from 3540.jpg|Hilarria.
Fitxategi:Cimetière Israélite (Bayonne)-Pierres tombales 2.jpg|Hilerria.
Fitxategi:Cimetière Israélite (Bayonne)-Notice 36.jpg|Hilerriko argibide-plaka eleaniztuna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baionako sinagoga
* Biarritzeko sinagoga
* Bastidako judu hilerria
* Bidaxuneko judu hilerria
* Judimendi

## Kanpo estekak 
*  Frantziako Kultura Ministerioa - Mérimée datu-basea, sinagogari buruzko oharra (2011-03-25ean eskuratua)
Mary Parker Follett

**Mary Parker Follett** (Quincy, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1868ko irailaren 3a – Boston, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1933ko abenduaren 18) gizarte-ekintzaile eta kudeaketa-aditu bat izan zen. Ezaguna da gehiegizko kudeaketa, mikrokudeaketa eta buruzagien gehiegizko boterea kritikatzeagatik. Alternatiba gisa, erakundeak elkartasunez eta modu bateratuan kudeatu behar zirela aldeztu zuen eta erakundeetan izaten diren prozesu informal eta lateralen garrantzia nabarmendu zuen.
The Lion King

***The Lion King*** (eusk: 'Lehoi erregea') 1994ko Roger Allers eta Rob Minkoff estatubatuar zinema zuzendarien marrazki bizidunetako musikal filma da, Walt Disney Pictures estreinatua. Errege bihurtu beharko den lehoikume bati buruzkoa da.

1994ko Jatorrizko soinu banda onenaren Oscar Saria‎ (Hans Zimmer) eta Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria (abestia: "Can You Fell the Love Tonight", musika: Elton John, hitzak: Tim Rice) irabazi zituen.

## Argumentua 
Afrikako sabana da Simba lehoikumearen abenturen agertokia, Simba erregetzaren oinordekoa delarik. Hala ere, Scar maltzurrak bere aitaren hilketa leporatzen dio bidegabekeriaz, eta Simba erbestera joaten da. Erbestealdian lagun onak egiten ditu, eta itzultzen saiatuko da dagokiona berreskuratu ahal izateko.

## Kanpo estekak 
*  The Lion King, filmaren webgune ofiziala.
Done Joanes Bataiatzailearen eliza (Larraine)

**Done Joanes Bataiatzailearen eliza** Larraineko (Basabürüa, Zuberoa) parrokia da, monumentu historiko izendaturik dagoena. 1193. urtean du jatorria, ospitale bateko kapera moduan. Ospitale hau, Sauveladeko abadiako menekoa zen priore-etxea zen. Habearte txiki angeluzuzena, XVI. mendearen erdialdean luzatu zen mendebalderantz eta kanpandorrea gehitu zitzaion, ekialdean laukian sarturiko bi albo-kaperarekin batera. Erlijio gerretan pairaturiko kalteen ondorioz 1655ean konponketa lanak hasi ziren. Frantziar Iraultzaren garaian, eliza abere-bazka biltegi modura erabili izan zen, parrokia bihurtu baino lehen.

Barnean dituen ondasun higigarrien artean, XVI. mendeko prozesio-gurutzea eta XVI. mendeko Ama Birjina eta umearen zurezko estatua dira nabarmenenak, horiek ere babesturik daudelarik.

2003ko abenduaren 16an, monumentu historiko izendatu zuten.
erdian|thumb|Done Joanes Bataiatzailearen eliza, Larraineko parrokia, barrutik. Gurutze-gangako arkuak ondo ikusten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
C1 klorofila

**c1 klorofila** klorofilaren formetako bat da. Kolore marroixka edo urrea du eta pigmentu gisa har daiteke. Organismoari argia kudeatzea uzten dio, baina ez du erabiltzen fotosintesian bertan.

## Kanpo estekak
Mayumi Iizuka

anime aktorea (japonieraz: "声優" *Seiyū*), abeslaria eta konpositorea da. 1997an egin zuen debuta. Anime generoan aritu da batik bat, besteak beste *Pokémon*, *Mega Man Legends* eta *Kanon* lanetan.

## Diskografia 
### Albumak 
# 1997 Abenduaren 17 - Kataomoi (かたおもい)
# 1998 Irailaren 23 - Mint to Kuchibue (ミントと口笛)
# 1999 Uztailaren 23 - so loving
# 2000 Abuztuaren 23 - AERIS
# 2001 Uztailaren 25 - Himawari (ひまわり)
# 2002 Uztailaren 24 - Niji no Saku Basho (虹の咲く場所)
# 2003 Uztailaren 24 - SMILE×SMILE
# 2004 Uztailaren 22 - ∞infinity∞
# 2005 Abenduaren 7 - mine
# 2006 Irailaren 27 - 10LOVE
# 2007 Irailaren 5 - Crystal Days
# 2008 Uztailaren 23 - Stories
# 2009 Uztailaren 15 - Fight!!
# 2009 Abenduaren 16 - Kimi e... (君へ。。。)

### Singleak 
# 1997 Abenduaren 17 - Akuseru (アクセル)
# 1999 Ekainaren 25 - love letter
# 2000 Urtarrilaren 26 - caress/place to be
# 2000 Maiatzaren 24 - My wish
# 2002 Apirilaren 24 - Yasashi Migite (やさしい右手)
# 2002 Ekainaren 26 - Koi no Iro (恋の色)
# 2002 Abenduaren 21 - Kikaseteyo Kimi no Koe (聴かせてよ君の声)
# 2003 Ekainaren 25 - Pure♡
# 2004 Abuztuaren 25 - amulet

## Kanpo loturak 
*  Berry Smile - Webgune ofiziala
*  Machan Biyori - Blog Ofiziala
*  Mayumi Iizuka - Anison Database
*  Mayumi Iizuka - Anime News Network