open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Susana Agüero

**Susana Teresa Agüero** (Buenos Aires, Argentina, 1944ko abuztuaren 4a - ib., 2012ko martxoaren 25a) argentinar dantzaria eta aktorea izan zen. Luis Agüero dantzari eta koreografoa neba zuen. Bikote berri bat osatu zuen harekin, bikote modernoetan.

## Ibilbidea 
Musikari-familia batean jaio zen. Zortzi urte zituenetik dantzari klasiko izateko ikasi zuen Colon Antzokiko Arte Goi Institutuan, Michel Borowskyrekin eta María Ruanovarekin, besteak beste. Antzerkiko baleteko errenkadak osatu zituen hamazazpi urte zituenetik; gero, bakarlari gisa aritu zen 1963tik (*Agon* Violeta Janeiro, José Neglia eta Esmeralda Agogliarekin), eta Txileko Balet Nazionalak gonbidatu zuen, etoile gisa, eta La Platako Teatro Argentinoan. 

1967an, Europara joan zen, eta hantxe finkatu zen dantza garaikideko dantzari gisa, prestakuntza klasiko zorrotzarekin. Lyongo Balletean egin zuen lan nagusia, Maurice Béjart-en Vittorio Biagi dantzari ohi eta koreografoaren agindupean (koreografiak sortu zituen Agüerorenzat bereziki).

Begiko arazo batengatik - erretina-askatze hasiberria - Buenos Airesera itzuli zen, Europan sei urtez bizi izan ondoren, eta Colon Antzokian, 1980ko hamarkadara arte ballet klasikoetan aritu zen- Odette izan zen *Zisneen aintziran*, Maya Plisetskaiaren ordez 1978an; Hada Lila *La Bella durmiente-*n, Lalóren *Suite en blanc* - Serge Lifar eta Mirtha, Gisellen -eta garaikideak Oscar Aráiz, Ana Itelman, Vittorio Biagiren 1975ean estreinatu zuen Buenos Airesen), *Pultsazioak* eta *Zazpigarren Sinfonia*.

### Aktore 
Balet klasikotik erretiratzean, 1980an, protagonista izan zen komedia musikalean - *A Chorus Line* -, eta aktore, berriz, *Ritmo, amor y primavera*  (1981) filmean, *Mira que fue* antzerki-obran (2005). Koreografia, Luis Agüero; eta, telebistan, dantzari gisa aritu zen *La botica del tango* telebista-programan; Leumn Bergarak gidatua.

## Filmografia 
* *Ritmo, amor y primavera* (1981)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Brown

**Margaret Tobin Brown** (Hannibal, Missouri, 1867ko uztailaren 18a &ndash; New York, 1932ko urriaren 26a), **Molly Brown** izenez ere ezaguna, estatubatuar *socialite-a*, aktibista eta filantropoa izan zen, 1912ko Titanic hondoratzetik bizirik atera zenetako bat izateagatik ezaguna.

Jatorri oso xumekoa, 18 urte bete zituenean fortuna bila joan zen Coloradora, eta han ezagutu zuen bere etorkizuneko senarra, James Brown.  Ibex konpainiako meategi batean urrea aurkitu ondoren milioidun, bikotea goi gizartean sartu zen eta Margaret, konprometitua eta militantea, behartsuenei eskaini zien bere burua, batez ere emakumeen, haurren eta Coloradoko meatzarien eskubideen defentsan.  Munduan zehar bidaiatzeko ere aprobetxatu zuen eta, batez ere, Frantziara, maitemindu zen herrialdera. Horrek Lehen Mundu Gerra piztu zenean Pikardiara azkar mugitzea eragin zuen. Beste estatubatuar batzuekin batera, soldaduak sendatu zituen, eta ekintza horrengatik Ohorezko Legioa eman zioten.  Gainera, bere pasioari, antzerkiari, ekin zion eta bere idoloaren paperak, Sarah Bernhardt, antzeztu zituen New Yorkeko eta Parisko eszenatokietan. 

Dena den, nazioartean ospea eman zion tragediak Titanic hondoratzean bizirik atera zirenetako bat izateagatk da ezaguna. 6. ontzian ihes egin zuen, eta bertan Robert Hichens kontramaisuaren jokabidea kritikatu zuen. Gerora Bizirik Atera Zirenen Batzordearen sorreran parte hartu zuen.

Hondoratu zenetik ehun urtera, Brown "Hondoratu ezina den Molly Brown" bezala ezagutzen zen, nahiz eta ez zuen inoiz izen hori jaso bizitzan. Bere historia mito bat sortzeko erabili zuen asmakizun bat da, batez ere bere papera Debbie Reynoldsek antzeztu zuen komedia musikal batean.

## Referencias 
## Kanpo estekak 
* *“La inconquistable Molly Brown”: Evocando a Debbie Reynolds y a la verdadera Molly, “la insumergible”*, Radio Uruguay 1050 AM, 2017ko urtarrilaren 12ko osteguneko programa.
Maria Teresa Frantziakoa

**Maria-Teresa Karlota** (Versailles, 1778ko abenduaren 19a - Lanzenkirche, Austriar Inperioa, 1851ko urriaren 19a) frantziar printzesa izan zen.

Luis XVI.a Frantziakoa eta Maria Antonietaren alaba zaharrena izan zen. Izu Garaian preso hartu zuten, eta, amaitu ondoren, Frantziatik alde egin ahal izan zuen. 1795etik 1814ra erbesteratuta bizi izan zen, Austrian eta Britainia Handian.

1799an Luis Antonio Frantziakoa lehengusuarekin ezkondu zen eta ez zuten seme-alabarik izan. Orduan, Angulemako dukesa titulua jaso zuen.

Frantziako Berrezarpen Borbonikoaren ondoren, Luis Antonio dofin bihurtu zen, eta Maria Teresa "Madame la Dauphine" bezala ezagutua izan zen. 1830eko Uztaileko Iraultzaren ondoren, berriz erbesteratu eta Austrian hil zen.
Mercedes Quintana

**Mercedes Quintana** edo **Mecha Quintana** **izenez ezaguna**, jaiotzaz **Mercedes Haydée Saravia Quintana**  (Buenos Aires, Argentina, 1910 - ib., 1996) argentinar ballet dantzari klasikoa, koreografoa eta irakaslea izan zen, baita antzerkiko, zinemako eta telebistako zuzendaria eta aktorea ere. 

## Ibilbidea 
Mecha Quintanak Bronislava Nijinska izan zuen irakasle. Dantza Kontserbatorio Nazionaleko dantzari ospetsua izan zen eta herrialdean dantza klasiko eta modernoen eskola nazionalaren oinarriak ezarri zituen. Bere ibilbide luzean, zinema eta antzerkia egin zituen aktore ospetsu askorekin, besteak beste, Florencio Parravicini, Amelia Bence, Osvaldo Bonet, María Rosa Gallo, Luisa Vehil edo Alberto de Mendoza.

Hasieran lan egin zuen lehen koreografo argentinarra izan zen, artean herrialdean koreograforik ez zegoenean.

1929an, Colon Antzoki ezaguneko talde egonkorra osatu zuen; 1933an, dantzari bakarlari izendatu zuten, eta dozenaka obratan parte hartu zuen hainbat urtetan, hala nola *Petruchkan*. *La Valse*, *Carnaval*, *El aprendiz de brujo*, *El Príncipe Igor*, besteak beste. 

Niní Marshall, Fanny Navarro eta Fidel Pintosekin. 1938an Elias Alippik zuzendutako eta interpretatutako *Callejón sin salida* filmean parte hartu zuen, Maruja Gil Quesadarekin batera.

## Filmografia 
## Telebista 
* 1951: *Petit* Café.

## Antzerkia 
[thumb|[Mercedes Quintana|Mercedes Quintanaren argazkia, emanaldi batean.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dora del Grande

[thumb|300px|Lehen dantzariak (Ludmila Schollar eta Antaoli Vilzak erdian. [Dora del Grande (zutik ezkerrean) ondoan Blanca Zismaya, Leticia de la Vega (zutik eskuinean), Colon Antzokiko Ballet egonkorra, 1926]]
**Dora del Grande** (Mercedes, Corrientes, Argentina; 1909 &ndash; Buenos Aires, Argentina, 1966) argentinar lehen ballet- dantzaria, koreografoa eta irakaslea izan zen. Colon Antzokiko Balet Egonkorreko lehen dantzari bakarlarietakoa izan zen.

## Ibilbidea 
Colon Antzokiko elenko egonkorraren dantzari ospetsua izan zen 1926tik aurrera denboraldi askotan. Lehen dantzari eta koreografoa, Esmée Bulnesekin ikasi zuen eta bakarlaria izan zen Blanca Zirmayarekin eta Leticia de la Vegarekin, Adolf Bolm Colon Antzokiko lehen koreografoa zen garaian. 

Gainera, *Panambi* balleta osatu zuen, Margarita Wallmannen zuzendaritzapean, Yurek Shabeleyski eta Ángel Eleta dantzariekin batera. 1931 eta 1936 bitartean Lida Martinoli, María Ruanova eta Boravskirekin dantzatu zen.

Eszenatokia beste dantzari ospetsu batzuekin partekatu zuen, hala nola Eugenio Lapitky, Anna Pavlova eta Mercedes Quintana.

1931n, *Pájaro de Fuego* dantzatu zuen E. Ansermet zuzendaritzapean eta J. Nijinskirekin. Baletaren irudi handienetako bat izan zen Espainian.

1934an, Jelena Smirnova hil zenean, Del Grande bere katedran sartu zen Kontserbatorioko Dantza Eskolan. Lehiaketa bidez lortu zuen, eta hainbat dantzari-belaunaldi igaro ziren haren klaseetatik.

## Aintzatespenak 
* Buenos Aires probintziako Villa Devoton *Cantero Central Dora del Grande* dago, bere ibilbidearen omenez.

## Antzerkia 
* *El amor brujo* (Antonia Mercé, Victoria Garabato, Ángeles Ruanova, Mercedes Quintana, Gema Castillo, Lydia Galleani, Matilde Ruanova, Teresa Goldkhul eta Adela Goldkhul).
* *Pájaro de Fuego.*

## Erreferentziak 
## Bibliografiak 
* Gesualdo, Vicente (1998). *Breve historia de la música en la Argentina. Buenos Aires: Claridad*.  235or. 2020ko abenduaren 1ean kontsultatua. 

## Kanpo estekak
María Ruanova

[thumb|260px|[María Ruanova Eskola, Argentina]]
**María Ruanova** (San Juan, Argentina, 1912ko uztailaren 3a- ib., 1976ko ekainaren 5a) argentinar dantzari, koreografo, irakasle eta baleteko maistra izan zen, Colon antzokian eta nazioartean arrakasta handia izan zuena.

## Ibilbidea 
### Dantzari 
*Colon Antzokiko Dantza Eskolan* ikasi zuen, eta 1936an Montecarloko Balet Errusiarreko lehen dantzari gisa kontratatu zuten, Londresen, Glasgowen, Hegoafrikan eta Frantzian dantzan iaritu zela. Parisen Michel Fokineren lanak estreinatu zituen eta 1942an Colon Antzokiko *Primaballerina* izan zen, non Wolfgang Amadeus Mozarten *Kontzertua* estreinatu baitzuen mundu osoan, George Balanchinek koreografiatua.

### Aktore 
Zineman lan egin zuen "*Donde mueren las palabras*" (1946) eta "*Apollon Musagete*" (1951) filmetan.

### Irakasle 
Colon Antzokiko eta Montevideoko SODREko Baleteko balet taldeko zuzendaria izan zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Irakasleen Goi Mailako Institutu Nazionalak bere izena darama omentzeko
* "Aída Mastrazzi" dantza-eskola nazionala deiturikoak  lehen bere izena izan zuen zuen, aldez aurretik izendatutako irakasleekin banandu arte. Hezkuntza Ministerioaren ebazpen bidez, gaur egun, goi-mailako prestakuntzako eta irakaskuntzako institutua Arteen Unibertsitate Nazionalaren (UNA) parte da, Argentinako Boterearen Lege Nazionalaren bidez (24.521 artikulua).
* Haren izenean María Ruanova saria ezarri zen, Argentinako dantzaren sari nagusia.
* Nazioko Kultura Idazkariak bere bizitza eta lanari buruzko DVD bat argitaratu zuen: María Ruanova.

## Filmografia aktore gisa 
* *Donde mueren las palabras* (1946)
* *Embrujo* (1941)

## Argitalpenak 
* Carlos Manso; *María Ruanova*: La verdad de la danza, 1987, 95000849 (IRAKASLEA13: 9789501800845)
* Inés Malinow; María Ruanova (Argentinako emakumeak)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Artizlea ingelesez
* Zinema nazionaleko fitxategia
Inés Malinow

**Lydia Inés Malinow** (Buenos Aires, Argentina, 1922ko apirilaren 17a - ib., 2016ko abenduaren 19a) argentinar idazle, poeta, haur literaturako ipuingilea, kazetari eta baleteko kritikaria izan zen.

Aitzindaria Argentinako literatura-lantegietan. Ibilbide luzea egin zuen haur-literaturan. 1984tik 1989ra Argentinako enbaxadako kultura-agregatua izan zen Belgikan. Dantzaren kultura-sustatzaile aktiboa izan zen, eta *Asociación Amigos de la Danza* elkartearen kide fundatzaile gisa aritu zen. 1962tik 1966ra bitartean dantza klasikoaren eta garaikidearen ordezkariak bildu zituen lehen aldiz Argentinan.

## Biografia 
Buenos Airesen jaio zen, baina Txilen, Perun eta Europan bizi izan zen. Malinow Catamarca probintziako eskoletan hasi zen. Esmée Bulnes, Ana Itelman, Gloria Kazda eta Renate Schotteliusekin ikasi zuen dantza. Letratan graduatu zen Buenos Airesko Unibertsitatean. Unibertsitatean (40ko hamarkada), kartzelan egon zen gobernu militarren eta peronismo hasiberriaren aurka zegoelako. Aldizkari femeninoetan eta beste batzuetan ere argitaratu zituen ipuinak, anbizio literario handiagoarekin, eta liburuetan bildu zituen.

Dantza-kritikari gisa, koreografo gazteei lagundu zien; besteak beste, Oscar Aráizen prestakuntzan lagundu zuen.

Bere literatur lantegiak, bere motan aitzindari izan zena, 1968 eta 1985 artean egon ziren aktibo.

Besteak beste, Alberto Girri eta Adolfo Pérez Zelaschiren laguna izan zen. Kulturako bere harreman askoren artean -eta bereziki Filosofia eta Filosofia Fakultatearekin- Julio Cortazar izan zen. 1948an Boston gozotegian Cortazarrek Malinow-en bidez ezagutu zuen Aurora Bernárdez, lehen emazteaeta Cortazar hil ondoren literatura-albazea izan zena.

Alejandra Pizarnik-en lagun ere izan zen, eta hark inspiratu zuen bere poema liburua, *Alejandra sekretua*, Pizarnikek Europatik bere psikoanalistari eta lagun Leon Ostrovi bidali zizkion gutunetan oinarritua. Azken horrek Pizarnik hil ondoren, Malinowi oparitu zizkion gutun horieki. Malinowek kontatu zuenez, handik denbora batera karta horiek Ostrovi itzuli zizkion.

## Lana 
### Konpilazioak 
* *Cuentos elegidos*. 1973. Inés Malinowen sormenezko idazketa-tailerrean sortu ziren.

### Antologietan 
* *Cuentos de amor de autores argentinos.* Marta Giménez Pastor. 1998

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Frantziakoa (1729-1765)

**Luis, Frantziako dofina** (Louis Ferdinand, Versailles, 1729ko irailaren 4a - Fontainebleauko jauregia, 1765eko abenduaren 20a) Frantziako dofina izan zen.

Luis XV.a Frantziakoa eta Maria Leszczyńskaren semea eta Frantziako tronuaren oinordekoa izan zen.

Bi aldiz ezkondu zen. Lehena Maria Teresa Rafaela Espainiakoarekin eta bigarrena Maria Josefa Saxoniakoarekin. Bigarren emaztearekin zazpi seme-alaba izan zituen.

Ez zen inoiz errege izatera iritsi, tuberkulosiak jota hil baitzen 1765ean, bere aita Luis XV.a erregea baino zenbait urte lehenago. Frantziako hiru erregeren aita izan zen: Luis XVI.a, Luis XVIII.a eta Karlos X.a.
Jelena Smirnova

**Elena** edo **Jelena Smirnova** izenez ezaguna, **Jelena Aleksandrovna Smirnova** —— (San Petersburgo, Errusia, 1888ko martxoaren 25a - Buenos Aires, Argentina, 1934ko urtarrilaren 15a), balet errusiarreko dantzaria eta koreografoa izan zen.

[thumb|ezkerrera|150px|[Jelena Smirnova eta Anatolij Obouchoff, 1922]]
## Biografia 
San Petersburgoko Baleteko Akademia Inperialean ikasi zuen eta 1906an graduatu zen. Berehala onartu zuten Mariinsky Antzokiko balet-konpainian, eta 1916an dantzari nagusia bihurtu zen.

1917an, Errusaiko Urriko Iraultza hastean, Errusiatik alde egin zuten Boris senarrak eta berak.

Senarrarekin batera Boris Romanov Balet Erromantiko Errusiarrak sortu zituen Berlinen, Berlingo dantzari izan zen eta Argentinako Antzerki Erromantiko Errusiarrean.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Ballet Mariinski

## Bibliografia 
* Koegler, Horst (1977). The Concise Oxford Dictionary of Ballet. London; New York: Oxford University Press. ISBN 0 19 311314 7. 

## Kanpo estekak
Ekuazio diferentzial partzial

thumb|Navier – Stokes ekuazio diferentzialak, buxadura baten inguruan aire-fluxua simulatzeko erabiliak.
**Deribatu partzialetako ekuazio (DPE)** bat, aldagai bi edo gehiagoko funtzio ezezagun bat eta funtzio horren deribatu partzial batzuk erlazionatzen dituen ekuazio diferentziala da. Ekuzio hauek erabiltzen dira aldagai anitzeko funtzioak tartean sartzen dituzten problemak formulatzeko, eta eskuz ebazteko edo eredu konputazional bat sortzeko erabiltzen dira. Ekuazio diferentzial arruntak deribatu partzialetako ekuazioen kasu partikular bat dira, zeinetan funtzioak aldagai bakarrekoak baitira. Deribatu partzialetako ekuazioak fenomeno ugari deskribatzeko erabil daitezke, hala nola, soinua, beroa, difusioa, elektrostatika, fluido dinamikoak, elastizitatea edo mekanika kuantikoa.

Oro har, deribatu partzialetako ekuazioak analitikoki ebaztea ekuazio diferentzial arruntak ebaztea baino zailagoa izaten da. Deribatu partzialetako ekuazioak ebazteko karakteristiken metodoa, Greenen funtzioa, integralaren transformatua edo aldagaien banantze-metodoa erabil daitezke, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hanya Holm

**Hanya Holm**, benetako izena **Johanna Eckert** (Worms, Alemania, 1893ko martxoaren 3a &ndash; New York, AEB, 1992ko azaroaren 3a) jatorri alemaneko estatubatuar koreografoa, dantzaria eta irakaslea izan zen.Dantza modernoaren aitzindaria izan zen. 
thumb|ezkerrera|200px|*Hanya Holm Studio*-a, 1936an sortua
[thumb|ezkerrera|200px|[Hanya Holm dantza mdernoaren aitzindaria.]]

## Ibilbidea 
Lehen lanak egin ondoren, Mary Wigmanen institutura igaro zen Dresden (Alemania), eta dantzari, irakasle eta zuzendari-lanetan aritu zen. 

1931n, *Wigman* Schooleko sukurtsala jarri zuen New Yorken, eta *Hanya Holm Studio* izena jarri zion 1936an. 

Antzerki-konpainiaren lanetan parte hartzeaz gain, *My Fair Lady* (1956) eta *Kamelot* (1960) musikalak koordinatu zituen.

Gainera, 1948an *Kiss Me Kate* lanaren koreografiaren jabetza intelektualeko eskubideak lortu zituen lehena izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Debra Craine; Judith Mackrell, eds. (2000). «Hanya Holm». The Oxford Dictionary of Dance. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860106-7. 
* Cristofori, Marilyn (1998). «Hanya Holm».  En Taryn Benbow-Pfalzgraf Taryn Benbow-Pfalzgraf, ed. International Dictionary of Modern Dance. Detroit: St. James Press. ISBN 978-1-55862-359-0. 
* Foulkes, Julia (2002). Modern Bodies: Dance and American Modernism from Martha Graham to Alvin Ailey. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-5367-2. 
* 
* Nancy Reynolds; Malcolm McCormick, eds. (2003). «Hanya Holm». No Fixed Points: Dance in the Twentieth Century. Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-09366-7. 
* Sorell, Walter (1969). Hanya Holm; the Biography of an Artist. Middletown, CT: Wesleyan University Press. ISBN 978-0-8195-6060-5. 

## Kanpo estekak 
* Bideoak: Hanya Holm-en lanak
Arraza (etxe abereak)

[thumb|[Enkarterriko asto|Enkarterriko arrazako asteme bat eta azpigorri arrazako bi ahuntz.]]

**Arraza** etxe abereen talde espezifiko bat da, itxura homogeneoa (fenotipoa), portaera homogeneoa edo espezie bereko beste organismo batzuetatik bereizten duten bestelako ezaugarriak dituzten etxe abereek osatua. Arrazak bakartze genetikoaren bidez eta ingurunera naturalki egokitzearen edo hazkuntza selektiboaren bidez eratzen dira, edo bien konbinazio baten bidez. *Arraza* ideiak abeltzaintzan eta nekazaritzan zentralitatea izan arren, ez dago terminoaren definizio bakar eta zientifikoki onarturik. Beraz, arraza bat ez da objektiboki edo biologikoki egiaztagarria den sailkapen bat, baizik eta abere-hazleen artean darabilten jargoiko termino bat, abere espezie jakin bateko kide batzuk azpimultzo izendagarri bateko kide izatea eragiten duten nolakotasunei buruzko adostasuna erakusten duena.

Beste ikuspuntu batetik begiratuta, arraza bat behar bezain trinkoa da logikaz talde berezi bat osatzeko, taldearen barruko kideak elkarrekin ugaltzean mota bereko abereak sortzen direla. Elkarrekin hazten direnean, arraza bereko indibiduoek beren ondorengoei pasatzen dizkiete aurreikus daitezkeen ezaugarri horiek, eta gaitasun hori ezinbestekoa da abere multzo hori arraza bat dela jotzeko. Landare arrazei kultibar deritze. Arraza bateko abere bat beste arraza bateko batekin ugaltzean sortzen diren kumeei gurutzamenduak edo arraza mistoak deitzen zaie. Arraza edo kultibar mailaren gainetik abere edo landare barietateen artean egiten diren gurutzamenduetatik —hots, espezieen, subespezieen, barietate botanikoen eta generoen arteko gurutzamenduetatik— sortutako indibiduoak *hibridoak* dira.

Historikoki, *arraza* terminoa giza espezieari aplikatu izan zaio, arrazismoa justifikatzeko eta, hartara, sistema esklabista edo gutxiengoen eta beste gizarte talde batzuen jazarpena zuritzeko. Gaur egun, adituek ez dute hitz hori erabiltzen, gizakiari aplikatuta, eta etnia kontzeptua erabiltzen dute. Gainera, nomenklatura zoologikoaren nazioarteko batzordeak ez du sartu *arraza* kategoria bere nomenklatura kodean, eta espezie kategoriaren azpitik dagoen azpiespezie kategoria bakarrik onartzen du. Azpiespezieak banaketa geografiko zehatza duten edo espeziearen gainerako populazioekiko ugaltze isolamendua duten populazioen multzoa definitzen du. Adibidez, *Canis lupus familiaris* (txakurra) eta *Canis lupus* (otsoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lida Martinoli

**Lida Martinoli** **Montiano** (Rosario, Santa Fe, Argentina, 1914 - Santa Fe, Argentina, 1992) argentinar dantzaria izan zen, eta askoz geroago, antzerki-faranpularen eszentrikotasun pertsonaia ospetsua.

## Biografia 
Gurasoak artistak ziren, Fanny Montiano eta Carlos Martinoli. Balet-ikasketak egin zituen Milango La Scalan, eta 1932an Buenos Airesera itzuli zen. Han, bertako koliseoko dantza-taldean sartu zen, Colon antzokian, eta 1956ra arte dantzatu zuen.

## Lan ibilbidea 
### Dantzari 
[thumb|ezkerrera|220px|[Lida Martinoli, 1940 inguruan]]Colon Antzokiko baletean lehen dantzari izatera iritsi zen 40ko hamarkadan, eta Vaslav Nijinskyren eta Margarita Wallmannen koreografiak dantzatu zituen. *Cascanueces*-en bertsioaren protagonista izan zen, Michel Borovskirekin eta Maria Ruanovarekin batera.

### Koreografo 
Erretiratzean, bere dantzak koreografiatzen hasi zen, eta "kitsch" errealismo ukitua eman zien. Portaeraren ondorioz, pasadizo klasikoak sortu ziren buenosairestar dantzaren historian, batez ere "*La paisanita*", "*La muerte del cisne*" eta "*La Leprosa*" koreografia xelebreak dantzatzen ari zirela. 

Kado Kostzer eta Alfredo Rodríguez Arias gidoilariak inspiratu zituen Frantziako "Famille d'Artistes" antzezlana idazteko. Marilú Mariniren emanaldia izan zen 1989an, eta Buenos Airesen eszenaratu zen, Maipo antzokian, 1991n, Iris Margarekin.

Bere historia Argentinako antzerki-eremuko pasadizo-liburuetan ageri da. Kado Kostzer dramaturgo eta eleberrigile argentinarrak gogoratu zuenez,“Lida izan zen Koloneko lehen dantzaria eta bere erregealdia garai peronistan izan zuen, urte haietan Eva Peronen dantzari gogokoena baitzen.Lida Martinolik "*Muerte del cisne/Zisnearen heriotza*" ospetsua egiten zuen Zuzenbide Fakultateko eskalinatetan, happeningen aurretik.

Martinoli hamahiru neba-arreben ama Fannyk (Lida, Héctor, Pepita, Felipe, Elsa, Sara, Esther, Regina, Yolanda, Armando, Luis, Roberto eta Carlos) osatutako *El clan Martinoli* 1970ean aurkeztu zuen Kado Kostzerrek Primera *Plana Plana* aldizkarian, eta antzerki-pieza sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Santa Fe probintziako artxiboak
* Artisten familia
* http://es.oocities.com/familiadeartistas/martinoli.htm
Sodio fenolato

**Sodio fenolatoa** edo **sodio fenoxidoa** konposatu organiko aromatikoa da NaOC6H5 formula duena. ¨Solido kristalino zuria da. Fenolato anioia fenolaren base konjugatua da. Prekurtsore gisa baliatzen da konposatu organiko askoren sintesia, arilo eterrena esaterako.

## Sintesia 
Sodio fenolatozko disoluzioak prestatzeko fenola sodio hidroxidoz edo sodio metoxidoz tratatzen da.

: NaOCH3 + HOC6H5 -> NaOC6H5 + HOCH3

Sodio fenolato anhidroa prestatzeko fenola zuzenean sodioz tratatzen da.

Sodio fenolatoa prestatzeko azido bentzenosulfonikoa usa daiteke lehengai gisa eta sodio hidroxidoarekin tratatu. 

C6H5SO3Na + 2 NaOH -> C6H5ONa + Na2SO3

Garai batean hau zen fenola industrialki prestatzeko molde nagusia, lortutako fenolatoa azidifikatuz.

## Errreakzioak 
Sodio fenolatoak agente alkilatzaileekin erreakzionatzen du eterrak emanez.

NaOC6H5 + RBr -> ROC6H5 + NaBr

Bestetik, azilazio-erreakzioak ere pairatzen ditu esterrak ekoitziz.

NaOC6H5 + RC(O)Cl -> RCO2C6H5 + NaCl

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucien Laurent

**Lucien Laurent** (Saint-Maur-des-Fossés, 1907ko abenduaren 10a - Besançon, 2005eko apirilaren 11) frantziar futbolaria izan zen.

CA Paris eta Sochaux taldeetan futbolari amateurra izan zen eta Peugeot fabrikako langilea. 10 partida jokatu zituen Frantziako futbol selekzio nazionalarekin eta 1930eko munduko futbol txapelketan parte hartu zuen Uruguain. 1930eko uztailaren 13an Frantzia eta Mexikoren arteko partidan munduko futbol txapelketen historiako lehen gola sartu zuen.

Munduko txapelketan ondoren FC Mulhouse, Rennes, Strasbourg, Toulouse FC eta Besançon RC taldeetan jokatu zuen.

Bigarren Mundu Gerran Frantziako Aire Armadan izena eman zuen eta hiru urte eman zituen alemanen gerrako preso.
Homologia (matematika)

Matematikan (batez ere topologia aljebraikoan eta aljebra homologikoan), **homologia** emandako objektu matematiko bat (adibidez, espazio topologiko bat edo talde bat) talde abeldarren segida batekin (edo testuinguru orokorragoetan, moduluak edo abeldar kategoria baten gaineko edozein elementu) lotzeko prozedura orokorra da, hau da, ekintza funtoriala. 

Topologia-espazio batean, homologia-taldeak askoz errazago zenbatzen dira homotopia-taldeak baino, eta, ondorioz, homologiarekin lan sinpleagoa egin ohi da, espazioak sailkatzen laguntzeko.

Teoria horren arrazoietako bat da batzuetan espazio topologikoen bikoteak bereiz ditzakegula, haien zuloak aztertuz. Adibidez:

* Zirkulua ez da disko baten baliokidea, zirkuluak zulo bat baitu haren erdian.
* Esfera bat ez da zirkulu baten baliokidea, esferak 2-dimentsioko zulo bat baitu, eta zirkuluak, berriz, 1-dimentsioko zulo bat.

Oro har, ez da berehalakoa ez zulo bat zer den definitzea, ez eta zulo mota desberdinak bereiztea ere. Horregatik, homologiaren jatorrizko motibazioa topologia-espazio bateko zuloak definitu eta sailkatzea izan zen, barietate batean, adibidez. 

Homologia-taldeen definizioa honako kontzeptu hauetan oinarritzen da: zikloak - azpimota itxiak - mugak, *zikloak* eta aldi berean azpi-muga direnak -, eta homologia-klaseak - moduluak bateratzean, *mugak* lortzen ditugun baliokidetza-motak -. Orduan, homologia-mota bakoitza ziklo batek irudikatzen du, eta ziklo hori ez da inolako azpimultzoren muga, eta ziklo horren muga izango litzatekeen barietate baten falta adierazten du. Halaber, sorgailu bakoitzak zulo bat dagoela adierazten du, eta taldearen propietateek espazio topologikoaren egitura adierazten dute, bai eta dimentsioaren eta orientagarritasunaren nozioek ere.

## Definizioa 
Kate multzo bati lotutako homologien n-garren taldea honela definitzen da

: \ldots\to A_{n+1}\stackrel{\delta_{n+1}}\to A_n\stackrel{\delta_n}\to A_{n-1}\to \ldots

non \delta_n\circ\delta_{n+1}=0 

talde abeldarrean bezala

: H(A_n)=\frac{\ker(\delta_n)}{\rm im(\delta_{n+1})}.

Notazioa hau ere erabiltzen da

: H_n(A) non A kate multzoa baita.

\ker(\delta_n) deitzen zaio A_n barneko zikloei eta {\rm im(\delta_{n+1})} deitzen zaio A_nren mugei.

Esaten da homologiak kate-multzo baten zehaztasunik eza neurtzen duela *maila* bakoitzean. Adibidez, kate laburren konplexua bada

: 0\to A_1\stackrel{a_1}\to A_2\stackrel{a_2}\to A_3\to 0

orduan, hauek dira dagozkien homologia-taldeak:

: H(A_1)=\ker a_1,\qquad H(A_2)=\frac{{\rm ker}\ a_2}{{\rm im}\ a_1},\qquad H(A_3)=\frac{A_3}{{\rm im}\ a_2}

Bistan da, segida zehatza balitz, talde horiek tribialak izango liratekeela (=0).

## Erreferentziak 
* Hatcher, Allen (2002) *Algebraic Topology* Cambridge University Press

## Kanpo estekak
Crossfit

**CrossFit** erregistratutako  marka bat da, CrossFit Inc.-en jabetzakoa. Entrenamendu-metodo bat izendatzen du, askotariko ariketatan eta barradun pisuan oinarritua, intentsitate handiko mugimendu funtzionalekin.

## Entrenamendua 
CrossFit edo "WOD" (work of the day) entrenamenduek 60 minutu irauten dute gutxi gorabehera, eta honela egituratzen dira:

* **Beroketa**: Lesio posibleak sahiesteko aldez aurretik beroketa egiten da.
* **Teknika/Indarra "A"**: Entrenamenduaren zati honetan, indarra eta potentzia garatzen diren ariketa ezberdinen teknika lantzen da. Gainera, ariketaren eta errepikapen kopuruaren arabera norberak egin dezakeen pisurik handiena bilatzen da.
* **"B" zatia**: Entrenamenduaren unerik biziena da. "A" zatiarekin alderatuta pisua jaisten da, arnasteko gaitasun handia bilatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fitness
* Entrenamendu
* Kirol

## Kanpo estekak
Kategorien teoria

[thumb|[Morfismo|Morfismoen diagrama trukakorra.]]
**Kategorien teoria** egitura matematikoen eta hauen arteko harremanen teoria orokor bat da. Samuel Eilenbergek eta Saunders Mac Lanek sortu zuten teoria hau XX. mendearen erdialdean, topologia aljebraikoari buruz egin zituzten sorrera lanetan. Gaur egun, kategorien teoria matematikaren ia arlo guztietan eta informatikaren arlo batzuetan erabiltzen da. Izan ere, hainbat testuingurutan antzera agertzen diren objektu matematiko berrien eraikuntza asko kategorien arabera adierazten eta bateratzen dira. Adibidez, zatidura espazioak, biderkadura zuzenak, osaketak eta dualtasunak.

Kategoria teoriaren oinarria, kategoria, funktore eta transformazio natural kontzeptuek osatzen dute. Kategoria bat bi motatako objektuek osatzen dute: kategoriaren objektuek eta morfismoek. Morfismoek *domeinu* eta *kodomeinu* deritzen bi objektu erlazionatzen dituzte. Morfismo bat *gezi* bat dela esan ohi da, bere *domeinu* bere *kodomeinuan* *mapatzen* duena. Morfismoak *konposatu* daitezke, baldin eta lehenengo morfismoaren *kodomeinua* bigarrenaren *domeinuaren* berdina bada. Morfismoen konposaketak funtzio konposaketen antzeko propietateak ditu (elkarkortasuna eta identitate-morfismoen existentzia). Morfismoak sarritan izaten dira funtzioak, baina hori ez da beti horrela izaten. Adibidez, monoide bat objektu bakar bat duen kategoriatzat uler daiteke, zeinaren morfismoak monoidearen osagaiak diren.

Funktore batek, C_{1} eta C_{2} bi kategoriaren arteko morfismo baten papera betetzen du. Funktoreak, C_{1}-eko objektuak C_{2}-eko objektuetara bidaltzen ditu; eta  C_{1}-eko morfismoak C_{2}-eko morfismoetara bidaltzen ditu morfismoen *domeinu* *domeinuetara* bidaliz eta *kodomeinuak* *kodomeinuetara* bidaliz (edo, alderantzizko funtzionarioaren kasuan, *domeinuak* *kodomeinuetara* eta alderantziz). 

Transformazio naturalak berriz, funktoreen arteko morfismoak bezala uler daitezke.

## Kanpo estekak
Nashia

thumb
***Nashia*** Verbenaceae familiako loredun landare genero bat da. Karibeko propioa da.

## Eponimoa 
Izena George Valentine Nashen oroimenean jarri zitzaion.

## Espezieak 
* *Nashia armata* (Urb.) Moldenke
* *Nashia cayensis* Britton 
* *Nashia inaguensis* Millsp.
* *Nashia myrtifolia* (Griseb.) Moldenke
* *Nashia nipensis* (Urb.) Moldenke
* *Nashia spinifera* (Urb.) Moldenke
* *Nashia variifolia* (Urb.) Moldenke

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Nashia The Plan List webgunean.
* :Nashia Integrated Taxonomic Information System - Report webgunean.
Ari naizela

**"Ari naizela"** Pello Errota eta Txirritaren arteko bertso ezaguna da. Zortziko handia da bertsoaren neurria, lau puntuko handia.

Umorezko bertsoa da haien artean zirika aritzen dira. Pellok ikusi zuen egun hartan Txirrita nahi gabe bi alkandora batekin ez, bi alkandoraz jantzita azaldu zela. Motibo hoberik ezin eman zirika hasteko jose Manuelen aurka, jakina zela andragaiari bisita egin ziola. Eta neurriko erantzuna bota zion Txirritak: Pellok ezin duela horrelakorik egin, "alkandora bat besterikan ez du eta". Bat-bateko zirikagintzako perla bat da bertsoa.
Fitxategi:Pello Errota-93-000.jpg|Pello Errota
Fitxategi:Shirt, man's (AM 1948.170-2).jpg|Alkandora
Fitxategi:Shirt, dress (AM 2015.38.8-3).jpg|alkandora
Fitxategi:Txirrita.jpg|Txirrita

## Hitzak 
Hauek dira bertsoak:
**Pello Errota**
Ari naizela, ari naizela,
hor ikusten det Txirrita,
eta zein ez da harrituko, gaur,
gizon hori ikusita;
dudarik gabe egina dio
andregaiari bisita,
oso dotore etorri zaigu
bi alkandora jantzita!

**Txirrita**
Hauxe da lotsa eman didana
lagun artera sartuta,
edozer gauza esaten degu
ardo-tantokin poztuta;
bi alkandora ekarri ditut
bat eranztia ahaztuta,
Pellok bi nola jantziko ditu
bat besterikan ez du-ta!

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Ari naizela (Pello Errota-Txirrita).Euskal Karaokeak. Youtube*
Mando baten gainean

***Mando baten gainean*** edo ***Domingo Kanpaña*** euskal abesti herrikoi bat da. Doinua *Itzaya* izenarekin aipatu izan da noizbait, eta *Eusko gudariak* abestia haren aldaera da.

Doinua hamarreko txikiko bertsokeraren ohiko adibidea izaten da, oso bertso ezaguna da. Bertsolaritzan oso sarritan erabiltzen da. Bertsolaritzaren Datu-Basean bat-bateko saioetako grabazioetan 15etik gora erreferentzia agertzen dira.

: *- Indalezio, Indalezio*

: *Indalezio Moko*

: *uste al dek, uste al dek,*

: *ez hautela joko?*

*Moko* deitzen zioten Bilintxi garai hartan itsusi amorratua zelako.

## Bertsioak 
Abestiaren hainbat bertsio daude. Txirri, Mirri eta Txiribiton pailazoek bertsio bat sartu zuten Atzo ttun ttun diskoan.

## Hamarreko txikia 
Hamarreko txikiko neurria duten beste bertso asko eta asko zuzen zuzenean kanta daitezke Mando baten gainean doinuarekin, euskarazkoak eta nazioartekoak ere bai. Esate baterako, hauek:

* *Motibo bat nigana (Bizkaiko txerriarenak)*
* *Bizkaiko aberatsak*
* *Batetikan korrozka* (*Antton eta Maria*, edo *Poltsa beroarenak*)
* *Esne saltzailearena*
* Domingo kanpaina (*Mando baten gainean*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Mando baten gainean Atzo ttun ttun albumean. (Txirri, Mirri eta Txiribiton.*&#x20;IZ - KEA, 1991) Youtube
Lake Pontchartraingo autopista

**Lake Pontchartraingo autopista** Luisianako hego-ekialdean (AEB) Pontchartrain lakua zeharkatzen duten bi zubi paralelok osatutako lotura finkoa da. Bi zubien luzera 38,35 kilometrokoa da. Galtzadaren hegoaldeko muturra Metairien dago, Luisianan, New Orleanseko hegoaldeko kostaldeko auzo batean. Iparraldeko muturra Mandevillen dago, Luisianan, New Orleanseko iparraldeko kostaldeko auzo batean.

1969tik 2011ra, *Guinness World Records* liburuan munduko uraren gaineko zubirik luzeena bezala erregistratua egon zen. 2011n, Txinako Jiaozhou badiako zubi luzeagoaren irekierari erantzunez, *Guinness World* *Recordsek* uraren gaineko zubietarako bi kategoria sortu zituen: uraren gaineko luzera jarraituak eta gehituak. Pontchartraingo zubia, orduan, uraren gaineko zubirik luzeena (jarraitua) bihurtu zen, eta Jiaozhou badiako zubirik luzeena uraren gainean (gehitua).

Hormigoizko 9.500 pilotek bermatzen dituzte zubiak. Bi zubiek baskulagarri bat dute, eta 13 kilometroko nabigazio-kanala hartzen du iparraldeko kostatik hegoaldera.

## Historia 
ezkerrera|thumb|Lake Pontchartraingo autopista, iparralderako norantzan
alt=|thumb|Satelite bidezko ikuspegia. Manchac Swamp Bridge ezkerretara ikus daiteke.|ezkerrera

Pontchartrain lakua gurutzatzen duen zubi baten ideia XIX. mendearen hasieran sortu zen, eta Bernard de Marigny, Mandevilleren fundatzaileak plazaratu zuen.  Ferry zerbitzua hasi zuen, eta 1930eko hamarkadaren erdialderarte jarraitu zuen lanean. 1920eko hamarkadan, proposamen batek uharte artifizialak sortzea planteatu zuen, gero zubien bidez lotuta egongo zirenak. Plan horren finantziazioa uharte horietan sortutako lursailen salmentatik etorriko litzateke.  Errepide modernoa 1948an hasi zen forma hartzen, Ernest M. Loëb Jr.ek proiektua aurreikusi zuenean.  Bere ikuspegi eta presioaren eraginez, Louisianako legebiltzarrak Causeway Batzordea sortu zuen. Louisiana Bridge Company elkartea zubia eraikitzeko sortu zen, eta elkarte horrek James E. Walters jauna izendatu zuen proiektua zuzentzeko ere hartzen zituen.1964ko ekainaren 16an, sei lagun hil ziren, gabarrek zubian eten bat hautsi eta autobus bat lakuan hondoratu zenean.

Eraiki zutenetik, galtzadak ordainpeko zubi gisa funtzionatu du. 1999 arte, bidesariak bi noranzkoetan kobratzen ziren. Hegoaldeko kostaldeko pilaketa arintzeko, iparraldeko bidesari-kuotak kendu ziren. 1999ko maiatzean, norabide bakoitzean igarotzeagatik kobratzen ziren 1,50 dolarrak kobrantza bakar batean bildu ziren, iparraldean kobratzen hasi zirelarik. 2017an, bidesaria igo egin zuten zubian segurtasun hobekuntzak finantzatzeko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
František Ladislav Rieger

**František Ladislav Rieger** (Semily, 1818ko abenduaren 10a - Praga, 1903ko martxoaren 3a) txekiar ekonomialari eta politikari abertzalea izan zen.

Pragako Unibertsitatean zuzenbidea eta ekonomia ikasi zituen eta han ideia nazionalistekin harremanetan jarri zen. 1830eko Azaroko Altxamenduan parte hartu zuten poloniar errefuxiatuek ere eragin zioten. 1848ko Iraultzan eta uztailean Vienako Batzar Konstituziogilean parte hartu zuen. František Palackýrekin eta beste lagun batzuekin batera proposatu zuten Bohemia estatu federal autonomo bihurtzea Austriako Inperioaren barruan.

Bohemiako konstituzioari uko egin ondoren, bi urte eman zituen Londresen eta Parisen borondatezko erbestealdian. Pragara itzulita, gai ekonomikoei buruz idazteari eta txekiar kulturaren aurrerabide-proiektuak sustatzeari ekin zion. Halaber, *Slovník naučný* izeneko ezagutza orokorreko entziklopedia txekiar bat argitaratzen hasi zen (1859-1874). Txekiako lehen egunkari politikoa ere sortu zuen 1861ean.

1859an Austria-Hungariako monarkia sortu ondoren, Rieder politikara itzuli zen. Txekiako Alderdi Nazionaleko buruzagi bihurtu zen, eta autonomia eskatu zion berriro Bohemiari. Enperadoreak eskaerari entzungor egin ondoren, Riegerrek hogei urte iraun zuen erresistentzia pasiboko politika txekiar bati ekin zion.

Urteen poderioz, Riederren kontserbadorismoak, nobleziarekin eta Eliza Katolikoarekin egindako aliantzak Alderdia hautsi zuten, Txekiar Gazteek jarrera horien aurka egin baitzuten.
Kardashian

## Pertsonak 
* **Kardashian familia**.
* **Robert Kardashian** (1944-2003), estatubatuar abokatua.
* **Khloé Alexandra Kardashian** (1979-), estatubatuar telebistako-enpresaburua, aurkezlea eta pertsonai ezaguna.
* **Kimberly Noel Kardashian West** (1978-), estatubatuar enpresaburua, aktorea, modeloa, moda-diseinatzailea eta reality showeko  izarra.
* **Kourtney Mary Kardashian** (1980-), estatubatuar enpresaburua, aktorea, modeloa, telebistako pertsonaia *socialite*a.
* **Kris Jenner** (1955-), Robert George Kardashianen emazte ohia.
* **Robert Arthur Kardashian** (1987-), estatubatuar aktorea, telebistako pertsonaia, modeloa eta enpresaburua.

## Beste batzuk 
* **Keeping up with the Kardashians** (2007-), reality show estatubatuarra.
Magnetroi

thumb|Magnetroia
**Magnetroia** energia elektrikoa energia elektromagnetiko bihurtzen duen gailua da.
Bigarren Mundu Gerran, zientzialari britainiarrek luzera laburreko uhin magnetikoak sortzeko tresna garatu zuten, mikrouhinak, eta, radar-sisteman instalaturik, Alemaniako bonbaketari aurkitzen laguntzen zuten Ingalaterrara iritsi aurretik. Radarra iturri irrati-elektriko indartsu baten bidez (ehunka wattekin), eta uhin luzera zentimetrikoarekin elikatu zen; beraz, garairako, 300 MHz-etik 3 GHz-erainoko frekuentzia handiak (uhin dezimetrikoak) eta 3 GHz-etik gorakoak (uhin zentimetrikoak).

Lehenago erabilitako hodi-oszilatzaileak ez ziren gai halako potentzia emateko (radarren helmen eskasa suposatzen zuen) hain maiztasun altuetan (hortik, angelu-diskriminazio ahula).

## Funtzionamendua 
thumb|Magnetroia
Magnetroiak titaniozko harizpi metaliko bat du, korronte elektriko bat zirkularaztean berotu egiten dena eta inguruan elektroi-hodei bat sortzen duena. Harizpi hori metalezko barrunbe zilindriko batean dago, eta harizpiari dagokionez goi-tentsioko potentzial positiboa aplikatzean, harizpiak karga negatiboak erakartzen ditu. Forma erradialean bidaiatuko lukete, baina iman iraunkor banatan aplikatutako eremu magnetiko batek elektroiak harizpiaren inguruan espiral moduan biratzera behartzen ditu tentsio altuko polo positiboa lortzeko. Modu espiralean bidaiatzean, elektroiek uhin elektromagnetiko perpendikularra sortzen dute elektroien desplazamenduarekiko, eta uhin gidari gisa kanporatzen du barrunbeko zulo batetik. Normalean, iman iraunkorrek Curieren tenperaturara iristeko funtzionatzeari uzten ez diotelako, magnetroi industrialak urarekin hozten dira, edo, bestela, dispertsio-sistema batekin, hau da, hegal metalikoekin, zeinak, aldi berean, sortutako uhin elektromagnetikoak iragazten baitituzte erresonantzia-printzipioari esker.

## Erabilerak 
Gaur egun, magnetroiak bi erabilera nagusi ditu:

* Radarra, non gaur egun Klystronen (kartzinotroia) uhin progresiboko hodi eta erdieroaleen lehia daukan.
* Mikrouhin labea. Aplikazioa teknikariek lehen radar ingelesen antenetatik gertu igaro ostean txolarreak erretzen ikusi zituztenean aurkitu omen zuten; gailuak igortzen dituen uhinak zulo batetik bideratzen dira berotu beharreko janarira iristeko, bere ur molekulak kitzikatuz eta handituz bere tenperatura; horregatik, gehienetan, beste solido batzuk baino irakite-puntu baxuagoa duten likidoak azkarrago berotzen dira. Bigarren Mundu Gerran, magnetroien fabrikatzaile nagusia Raytheon Inc. izan zen. Bertako ingeniari batek bere harridurarako deskubritu zuen nola bazkaltzeko poltsikoan zuen txokolate barra bat krema bihurtu zen radar ondoan lanean ari zela. Horrek asmakizun hori etxeko erabilerari buruz pentsatzera eraman zuen, lehen mikrouhin-labea prestatzera eramanez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisca Meléndez

[thumb|*Ama Birjina Haurrarekin*, olio-pintura mihise gainean, 20 x 17 cm. Sinatua: «Fran.ca Melendez Madril / 1790an 20 urte zituela ». [Madril, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademia.]]
**Francisca Ifigenia Meléndez y Durazzo** edo **Efigenia** (Cádiz, 1770- Madril, 1825) erretratuetan espezializatutako miniaturista izan zen, eta normalean gouache eta akuarela teknika misto batekin margotzen zuen.

## Biografia 
José Agustín Meléndezen alaba eta Francisco Antonio Meléndezen biloba, miniaturistak, eta Luis Meléndezen iloba, 1790ean, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiarako olio-pinturan *Ama Birjina haurrarekin*  margotu zuen, «Fran.ca Meléndez Me hace en Madrid / Año de 1790, siendo de edad de 20 años» sinadura jarri zion,  meritu akademikoa izendapena jaso zuen lan honengatik. Lau urte geroago, 1794ko abenduaren 6an, ganbera-pintore izendatu zuten errege-familiaren miniaturazko erretratuengatik, bere obretako batzuk sinatzean jasoko duen baldintza, hala nola Estatuak 2017an Madrilgo Erromantizismoaren Museorako erositako dama lumadun burukoarekin erretratua, «Fecit Franca Melendez. pinta. de Cama. de S.S. M.M. Catoli año de 1800» sinaduraz.

2008an, Dallasko (Texas) Southern Methoant Universityko Meadows Museumak  29 miniatura erosi zituen, Karlos IV.aren, Manuel Godoyren eta Gortean identifikatu gabeko beste pertsonaia batzuen erretratuekin. Horiekin batera, Juan Francisco de Aguilók, Maria Luisa de Paracuma erreginaren 1726ko idazkariak, gutun bat eman zion margolariari Real Sitio delakora joateko eskatuz, miniatura berrietan lan egiteko.

Martín Zapater Goyaren lagunak, 1797an datatutako erretratua, Tarragonako Martínez Lanzas-de las Heras bilduman gordeta zegoena, Bilboko Arte Ederren Museoan erakutsi zen 2018ko otsailetik maiatzera, *Goya eta gorte ilustratua* erakusketaren barruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kategoria (matematika)

thumb|A, B, C objektuen bilduma eta f, g, g ∘ f adierazitako morfismoen bilduma duen kategoria da hau. Begiztak identitate-morfismoak dira.
Matematikan, **kategoria** bat (batzuetan **kategoria abstraktu** ere deitzen zaio *kategoria konkretu* batetik bereizteko) *morfismoen* bidez loturiko *objektuen* bilduma da. *Morfismoei*, gezi edo aplikazio ere deitzen zaie sarritan. Kategoria batek oinarrizko bi propietate ditu; *morfismoak* konposatzeko elkartze propietatea betetzen du eta *objektu* bakoitzeko *identitate-morfismo* bat izan behar du. Adibide sinple bat multzoen kategoria da, zeinen *objektuak* multzoak baitira eta zeinen *morfismoak* aplikazioak baitira.

Kategorien teoriak, matematika osoa kategorien arabera orokortzea du helburu, beren *objektuek* eta *morfismoek* adierazten dutenaz abstraiturik. Matematika modernoaren ia adar guztiak kategorien arabera deskriba daitezke. Horrela, itxuraz ezberdinak diren matematikaren arloen arteko ikuspegi eta antzekotasun sakonak agertzen dira. Gainera, kategorien teoria matematikaren oinarriak ezartzeko alternatiba bat da multzo teoriaren zein gainontzeko oinarri axiomatiko batzuen aurrean. Oro har, *objektuak* eta *morfismoak* edozein motatako zerizan abstraktuak izan daitezke, eta kategoriaren nozioak zerizan matematikoak eta horien erlazioak deskribatzeko modu oinarrizkoa eta abstraktua eskaintzen du.

Matematika formalizatzeaz gain, kategorien teoria informatikako beste sistema asko formalizatzeko ere erabiltzen da. Adibidez, programazio-lengoaien semantika.

Bi kategoria berdinak dira *objektu* bilduma bera, *morfismo* bilduma bera eta *morfismoak konposatzeko elkartze metodo* bera badute. Baldintza batzuen pean, kategoria ezberdinak kategoria baliokidetzat har daitezke, nahiz eta egitura bera ez izan.

*Kategoria konkretu* bat estruktura matematiko klase bat duten eta estruktura hori gordetzen duten aplikazioez osatua dagoela esan daiteke. Adibidez **Set** kategoria, multzoez eta hauen arteko aplikazioez osatutakoa; **Grp** kategoria, taldez eta hauen arteko talde homomorfismoz osatutakoa; edo **Top** kategoria, espazio topologikoz eta hauen arteko aplikazio jarraituez osatutakoa. Kategoria konkretu guzti hauek betetzen dituzte kategoria abstraktuaren axioma definitorioak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kawa Leauma

**Kawa Leauma** (Auckland, 1989ko abenduaren 17a - Amsterdam, Herbehereak, 2021eko abenduaren 21a) zeelandaberritar errugbilaria izan zen, samoar jatorrikoa, bigarren lerroko postuan jokatzen zuena. 2018an Ordiziak kontratatu zuen, eta Goierriko taldean aritu zen, 2021ean, ustekabeko istripu baten ondorioz, hil zen arte.

Berehala hasi zen nabarmentzen, eta herriko taldean hasi eta bigarren urtean, Samoako 20 urtez azpikoen selekziorako hartu zuten. Aucklandeko zenbait taldetan ibili ostean, 2016an kontratu profesionala sinatu zuen Australiako Sydney Raysekin. National Rugby Championshipeko jokalaririk onenak ezagutzeko aukera edukitzeaz gain, Michael Hooper taldekide izan zuen.

Sydneyn geratzeko asmoa bazuen ere, Ordizia Rugby Elkartearen eskaintza jaso zuen 2018an, eta baita onartu ere. Goierrin laketu zuen, eta bertan aritu zen hurrengo hiru denboraldietan, arrunt maila onean. Izan ere, 1,97ko altuera eta 110 kiloko pisua izan arren, oso jokalari dinamikoa zen. 

2021eko urrian, debuta egin zuen Espainiako selekzioarekin, partida ez ofizialean, Italia A taldearen aurka. Bi hilabete geroago, Espainiako selekzioarekin Amsterdamen zegoelarik, ezusteko istripua izan zuen: altuera batetik eroririk, kolpe handia hartu zuen buruan. Erietxean bi egun igaro zituen, oso larri, eta abenduaren 21ean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Hamaseigarrenaren bultzadarekin, Ordiziak garaipenarekin omendu du Kawa Leauma*, Goierriko Hitza, 2022ko urtarrilak 29
* Kawa Leaumari egindako omenaldiaren bideoa, Ordizia Rugby Elkartea, youtube.com
Behatoki Handiak programa

thumb|Cuatro Grandes Observatorios
**Behatoki Handiak programa** NASAk abian jarritako lau teleskopio espazialek osatzen dute. Behatoki handi bakoitzak gainerakoen antzeko tamaina eta kostua du, eta guztiek egin dizkiote ekarpen garrantzitsuak astronomiari. Misio bakoitza espektro elektromagnetikoaren eremu batean zentratzen da.

* **Hubble teleskopio espaziala** (ingelesez, Hubble Space Telescope, HST): argi ikusgaia eta hurbileko ultramorea behatzen ditu. Transbordadorearen zerbitzu-misio batek infragorri hurbila behatzeko gaitasuna eman zion 1997an.

* **Gamma  izpien Compton behatokia** (ingelesez, Compton Gamma Ray Observatory, CGRO): Batez ere gamma izpiak behatzen ditu, baina X izpi gogorrak behatzeko gaitasuna ere badu.
* **X izpien Chandra Behatokia** (ingelesez, Chandra X-ray Observatory, CXO). X izpi bigunak behatzen ditu.
* **Spitzer espazio-teleskopioa** (ingelesez, Spitzer Space Telescope, SST). Espektro infragorria behatzen du.

Gaur egun, Hubble teleskopioa eta Chandra behatokia soilik daude operatibo. Compton behatokia 2000. urtean erraustu zen lurraren atmosferan eta Spitzer espazio teleskopioa berriz, 2020. urtean deskonektatu zen.

## Kanpo estekak