Giza eskubideak

[thumb|*[Askatasuna, herriaren gidari*, Eugéne Delacroix margolariarena (1830). Giza eskubideak iraultza burgesen eskubideen bitartez jaso ziren XVII eta XVIII mendean: Ingalaterrako Iraultza, Amerikako Estatu Batuetako Iraultza eta Frantziako Iraultza. Iraultza horiek bultzatuta, 1789ko abenduaren 26an Frantziako Nazio Biltzarra eratu zen, eta emaitza gisa Gizakiaren eta Herritarren Eskubideen Aldarrikapena sortu zen. Nazio Batuen Erakundeak 1948ko abenduaren 10ean Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala onartu zuen; aldarrikapen horrek 30 artikulu jasotzen zituen oinarrizko giza eskubideen gainean.]]

**Giza eskubideak** pertsonari aitortzen zaizkion zenbait oinarrizko balore edo ahalmen dira. Eskubide horiek berezkotzat eta besterenezintzat jotzen dira, beraz, ukaezinak, hau da, gizabanako ororenak, eta edozein antolamendu juridiko, demokratiko eta pluralistak babestu, zaindu eta betearazi behar ditu. norberaren estatus, sexu, joera sexuala, etnia edo herritartasuna edozein dela ere, ukaezinak dira, eta ezin da horien kontrako legeak ezarri. Eskubide zibil, politiko, ekonomiko, sozial eta kultural ugari biltzen dituzte, hala nola bizitzeko eskubidea, adierazpen askatasuna, esklabotzaren aurkako babesa eta hezkuntzarako eskubidea.

Giza eskubideen kontzeptu modernoak protagonismo nabarmena lortu zuen Bigarren Mundu Gerraren ondoren, batez ere holokaustoaren ankerkeriei erantzunez, Nazio Batuen Batzar Nagusiak Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala (GEAU) (UDHR ingelesez) onartu zuen 1948an. Dokumentu horretan, herrialdeek babestu behar dituzten eskubideen esparru zabal bat azaltzen zen giza duintasun, askatasun eta justiziaren estandar global bat ezarriz. Geroztik, GEAUk nazioarteko itun eta lege nazional ugari inspiratu ditu, mundu osoan giza eskubideak sustatu eta babestera bideratuak.

Giza eskubide unibertsalen printzipioa oso onartuta dagoen arren, eztabaidek jarraitzen dute zein eskubidek izan behar duten lehentasunari, nola ezarri behar diren eta hainbat kultura-testuingurutan duten aplikagarritasunari buruz. Kritikak, askotan, erlatibismo kulturala gisako ikuspegietatik sortzen dira, argudiatzen baitute giza eskubide indibidualak desegokiak direla identitate komunal edo kolektibista bat lehenesten duten gizarteentzat eta talka egin dezaketela praktika kultural edo tradizional jakin batzuekin.

Giza eskubideen aldeko mugimenduak 1970eko hamarkadan gailendu ziren, bai ekialdeko Europako estatu sozialistetan, bai mendebaldeko Europan, bai Estatu Batuetan eta baita Latinoamerikan ere. Mugimendua, aktibismo sozialetik eta politika erretorikotik, zenbait herrialdeen egoera munduko berrietan kokatzera igaro zen; eta, XXI. mendean, mugimendua zabaldu zen, jatorrian totalitarismoaren aurka egotetik bakarrik baita humanitarismoa eta Hirugarren Munduko herrialdeen garapen soziala bultzatzera ere.

Mugimendua sortu zuten jatorrizko ideiak Bigarren Mundu Gerraren ondorioz agertu ziren, eta, gorenera, 1948an iritsi ziren Parisen Nazio Batuen Batzar Nagusiak Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala ezarri zuenean. Nahiz eta *giza eskubide* izena nahiko modernoa izan, horren oinarriak filosofiaren historian ondo finkatuta daude, Antzinako Grezian eta Erroman aurrekariak izanik. Hala ere, arbasorik zuzenena, zuzenbide naturalaren eskubide naturalak dira, jadanik John Locke, Francis Hutcheson eta Jean-Jacques Burlamaqui filosofoek nahiz Estatu Batuetako eta Frantziako Iraultzek garatu zituztenak.

## Historia
[thumb|250px|Frantziako Batzar Nazionalek onartutako [Gizakiaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena, 1789ko abuztuaren 26an.]]
Giza eskubideen mugimendua bultzatu zuten oinarrizko ideia asko Bigarren Mundu Gerraren eta Holokaustoaren gertaeren ondoren garatu ziren, eta Nazio Batuen Batzar Nagusiak, 1948an, Parisen Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala onartu zuenean amaitu zen.

Antzinako herriek ez zuten gaur egungo giza eskubide unibertsalen kontzepzio bera. Hala ere, kontzeptua, nolabait, mendeetan existitu da, nahiz eta ez gaur egun bezala. Mendebaldean, eskritura juduek eta kristauek eskubideei buruzko diskurtsorako oinarri kontzeptual batzuk eman zituzten, erromatar zuzenbidearekin batera, inplementazioa nolakoa izan zitekeen oinarri juridikoak eskainiz.

Grezia klasikoan, hirietako biztanleria hiru multzotan banatzen zen: hiritarrak, atzerritarrak edo metekoak eta esklaboak. Greziarrentzat, esklabotza gauza naturala zen. Aristoteles filosofo ezagunarentzat, adibidez, gauza jakina zen batzuek, berez, libre izan behar zutela eta beste batzuek esklabo.

Giza eskubideen diskurtsoaren benetako aitzindaria eskubide naturalen kontzeptua izan zen, lehen aldiz Erdi Aroko zuzenbide naturalaren tradizioaren zati gisa agertu zena. Europako Ilustrazioaren garaian, norabide berrietan garatu zen John Locke, Francis Hutcheson, eta Jean-Jacques Burlamaqui gisako filosofoekin, eta nabarmen agertu zen Amerikako Iraultzaren eta Frantziako Iraultzaren diskurtso politikoan. Gizakiaren legeen zilegitasuna aztertzen goiztiarrenetarikoa Agustin izan zen, baita modu naturalean sortzen diren lege eta eskubideen, jakindurian eta kontzientzian oinarrituta, mugak ezartzen ahalegintzen ere, gizakiak arbitrarioki inposatu beharrean eta bidegabeak diren legeen aurrean jendea betetzera derrigortuta ote dagoen.

*Kouroukan Fouga* Maliko Inperioaren, mendebaldeko Afrikan, konstituzioa izan zen. XIII. mendean sortu zen, eta giza eskubideei buruzko lehenetako karta izan zen. «Bizitzarako eta osotasun fisikoa zaintzeko eskubidea» eta emakumeentzako babes esanguratsuak jasotzen zituen.

Data garrantzitsuak:
* 1537. urtea: Giza eskubideen lehen aipamena.
* 1776ko Virginiako Eskubideen Adierazpena, giza eskubideen lehen aitortza.
* 1789an, Frantziako Iraultzak Gizakiaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena plazaratu zuen.
* Feudalismoaren eta Antzinako Erregimenaren abolizioa, erregearen subiranotasunaren ordez nazioaren subiranotasuna.
* Jaiotzazko pribilegioen lekuan, gizaki guztien askatasun eta berdintasuna.
* Beste eskubide garrantzitsuak: Askatasuna, segurtasuna, jabetza, adierazpen-askatasuna...

Gaur egun orokorrak diren beste zenbait eskubide, aldiz, ez ziren jasotzen bi adierazpen horietan. Adibidez, ez zen esklabismoa abolitu, ez eta gizon-emakumeen arteko berdintasuna onartu ere. Hala eta guztiz ere, 1776ko eta 1789ko adierazpenak giza eskubideen aitorpen-bidean mugarri garrantzitsutzat hartzen dira.

XIX. eta XX. mendeetan, langileriaren borrokek, emakumeen mugimendu sufragistek, herri-askatasunerako mugimenduek, eta abarrek bultzada handia eman zioten giza eskubideen hedapenari. Bigarren Mundu Gerraren basakeriaren ondoren iritsiko zen giza eskubideen aldeko aldarrikapen nagusia:

1948. urtean, Nazio Batuen Erakundeak Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala adierazi zuen. Bertan, eskubide zibil, politiko, sozial, ekonomiko eta kulturalak jasotzen dira.

Giza eskubideak, gure gizartean, presente daude politikoki, sozialki, kulturalki… Gatazka eta prozesu batzuk sortzen dira, hala nola:

* Gatazka sozialak: Botere sektoreen parteko pribilegioetako defentsan agertzen dira.
* Gatazka politikoak: Interesak defendatzeko erabiltzen dira, baita besteenganako  duintasunaren kontra egindako gehiegikeriak legitimatzeko.
* Nazioarteko gatazkak: Nazioen eta gobernuen ebaluazioetan sortzen dira, bai jarrera desegokia izateagatik, bai giza eskubideekin zerikusia ez duten beste interes batzuk defendatzeko.

Kontzeptu hau Europan hasi zen, eta bere banaketa estatuko libertate eskubidea eta mendebaldeko kapitalismoaren espantsioaren parte izan zen, eta haren garapenak herrien eta herrialdeen aniztasunaren ekarpenak biltzen ditu gizateria osatzen duten kulturek.

#### Giza Eskubideen jatorria
Jatorriz, gizabanakoek talde bateko kide izateko eskubideak baino ez zituzten, hala nola familia edo gizarte klase bat. 1948ko Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaletik, ez dira gelditu eskubide horien izaerari buruzko eztabaidak eta garapenak. Bigarren Mundu Gerra bukatu zenean, Europa eta Asia kaos batean sartuta zeuden. 1945. urtean, 30 naziotako ordezkari bildu ziren San Franciscon munduan bakea lortzen eta etorkizuneko gerrak eragozten saiatuko zen nazioarteko erakunde bat sortzeko.

Tribu primitiboetan, taldekoei kalte egiteak oso txarto ikusita zegoen; modu horretan, edozein kolektiboren barruan, errespetatzeko eskubidea aitortzen zen. Gainerako tribuetako kideak etsaitzat hartzen ziren, eta ez zitzaien eskubiderik aitortzen. Filosofo batzuek onartu zuten jendearen berezitasunak elkarrekin bizitzera bultzatzen gaituela herriak eta hiriak osatuz.

Duela laurehun urte hasi ziren gobernuen boterearen gainetik egon behar duten eskubideak, hala nola askatasunerako eskubidea,errugabetasun presuntziorako eskubidea, erlijio askatasunerako eskubidea, berdintasunerako eskubidea… Bigarren Mundu Gerrak eragindako milioika heriotzek gizakien kontzientzia mugitu zuen, eta Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala idaztera eraman zuen NBE, giza adimenaren lorpenik handiena izan dena. NBEk (Nazio Batuen Erakundea) nahi zuena zen munduko nazio guztiei bakea ekartzea. Gaur egun, NBEren barruan, 193 estatu daude, eta guztiak Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala sinatu dute.

Horrek alde negatibo eta positibo hauek ekarri ditu:

* Alde negatiboak: Eskubideak kontraesanetan daude haien artean; eskubide asko eta asko ez dira betetzen, dela herrialdearen egoeragatik, ekonomiagatik, kulturagatik…
* Alde positiboak: Garrantzitsuena, mundu hobeago izaten laguntzen dute, baita nazio ezberdinek giza eskubideen inguruan adostasunak hartzen eta milioika pertsona ziurrago egoten ere

## Jatorri kulturala
Giza eskubideen kontzeptuaren jatorria antzinako erromatarrek zuzenbide naturala aitortzean datza, gauzen izaeraz eratorritako ideia arrazionaletan oinarrituta eta ondorengo mendeetan kristau filosofiak islatzen zuen Jesus Nazaretekoaren irakaspenetan.

Denborarekin, eskubide indibidualak jasotzen zituen hainbat dokumentu idatzi eta onartu ziren: *Carta Magna* (1215), *Eskubideen Eskaera* (1628) eta *Habeas Corpus*aren Akta (1679).

Aurrerago, giza eskubideen kontzeptu modernoago bat sortu zen Mendebaldeko kulturari esker. XVIII. mendearen bukaeran, Amerikan kokatutako hamahiru kolonia ingelesak federazio independenteak izatera aldatuko dira Amerikako Estatu Batuak izenarekin; hori 1776ko uztailaren 4an onartu zen Filadelfian. Deklarazio hori frantsesera itzuli zenean, nolabaiteko eragina izan zuen «Gizakiak Gizartean dituen Eskubideen Deklarazioa»n.

Frantziako Erreinua, Frantziako Iraultzaren bitartez, monarkia absolutua izatetik, errepublika izatera aldatu zen.

Frantzian (1789), giza eskubideen kontzeptu zehatzago bat sortu zen Frantziako Iraultzaren ondoren. Kontzeptu hau «Gizakiak Gizartean dituen Eskubideen Deklarazioa» izenarekin jaso zen.

## Alderdi instituzional eta juridikoak
Giza eskubideek gero eta indar juridiko handiagoa dute konstituzioetan, oro har, estatuen antolamendu juridikoan eta araubidean integratzen diren heinean. Era berean, nazioarteko politikaren esparruan, era guztietako nazioarteko itun orokor nahiz sektorial, unibertsal edo eskualdekoetan, gero eta maizago hartzen dira aintzat giza eskubideak, eta organo jurisdikzionalak edo beste mota batekoak sortu ohi dira haiek babesteko, sustatzeko eta bermatzeko.

Horrez gain, onarpen orokortuaren ondorioz, zenbait giza eskubide ohiturazko nazioarteko zuzenbidearen partetzat hartzen dira, bai eta *ius cogens* edo nahitaez eduki beharreko arauen partetzat ere, Giza Eskubideen Batzordeak edo Nazioarteko Justizia Auzitegiak adierazi izan duten moduan. Ezinbesteko giza eskubide horien artean daude: tortura eta hilketa arbitrarioak debekatzea, gutxieneko berme prozesalak eskuratzea eta atxiloketa arbitrarioa debekatzea.

### Giza eskubideak eta eskubide konstituzionalak
Garrantzitsua da giza eskubideak eta eskubide konstituzionalak bereiztea eta ez nahastea. Giza eskubideak, oro har, konstituzio eskubideen barruan jaso ohi diren arren, ez datoz bat beti. Eskubide «konstituzionalak» zehazteko, aski da Estatuen konstituzio politikoek onartutako eskubideen katalogora jotzea; «giza eskubideen» kontzeptua, ordea, zuzenbidearen filosofiaren esparrukoa da.

Bi kontzeptuen arteko harremana, arazo iturri nabarmen bat den neurrian, autore askok aztertu izan dute. Giza eskubideen kontzeptuaren birtualtasuna onartzen dutenen artean, teoria iusnaturalistak uste du giza eskubideen izatasuna beregaina dela, hau da, ez duela zerikusirik eskubide konstituzional gisa onartuta egotearekin. Francisco Laporta eta beste autore batzuen iritziz, oinarrizko giza eskubide kopuru txiki bat dago, eta horietatik eratortzen dira konstituzio eskubide zehatzagoak.

Teoria dualisten arabera, berriz, eskubideen oinarri moralari zein positiboari garrantzia ematen dietenez, giza eskubideen eta eskubide konstituzionalen kontzeptuek eduki baliokidea dute. Besteak beste, Luigi Ferrajoli italiar juristak uste du, berme juridikoaren teorian, Estatuen konstituzioan onartutako funtsezko eskubide izanik, giza eskubideak guztiei aitortzen zaizkiela, beren herritartasuna eta jarduteko gaitasuna alde batera utzita: herrialde bat eratzeak, adibidez, naziokoak ez diren herritarrei eskubideak eman diezazkieke (adibidez, boto eskubidea). Kasu horretan, herritarrei aitortzen zaizkien eskubide konstituzionalak izango lirateke, baina ezin izango lirateke giza eskubideak izan pertsona guztiei aitortzen ez bazaizkie edozein izaeratakoak direla ere.

## Aldarrikapen unibertsalaren sorrera
thumb|250px|Nazio Batuen Batzarra.
Nazio Batuek zuten helburu nagusietako bat izan zen gutunaren antolaketa zehaztea eta definitzea giza eskubideen tresna bat sortzeko. Giza Eskubideen Batzordea sortu zuten 1946an zegoen Batzorde Ekonomiko eta Sozialaren atal ordezkatzailetzat.

Giza Eskubideen Batzordeak hiru helburu zituen: aldarrikapena, Giza Eskubideen Ituna eta aurreko bietan esandako eskubideak betetzeko zenbait neurri jartzea. Hiru jomuga horiek osatu zuten René Cassinek «Giza Eskubideen Gutuna» deitu zuena.

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala sortzea ez zen erraza izan. Giza Eskubideen Batzordeak izan zuen arazorik handiena izan zen une hartan izaten ari zen gatazka ideologiko-politiko bizia: alde batetik, Estatu Batuak eta Mendebaldean zituen aliatuak eta, bestetik, Sobietar Batasuna eta hark gidatutako bloke sozialista. Sobietar Batasunarentzat eta bloke sozialistako herrientzat, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala ez zen lehentasunezkoa. Garrantzi handia ematen zioten estatuaren subiranotasunari; horregatik, giza eskubideak ezin ziren estatuen subiranotasunaren gainetik egon. Hala ere, Mendebaldeko herriek zuten jarrera –Frantziak, Estatu Batuek eta Britainia Handiak, bereziki– eskubide zibil eta politikoen aldekoa zen. Giza eskubideak elkarren kontrako arma bihurtu ziren Gerra Hotzean sarturik zeuden botere handien artean; gerra horrek Bigarren Mundu Gerraren bukaeratik 1980ko hamarkadaren hasiera arte iraun zuen.

Nazio Batuetako Giza Eskubideen Batzordeak egin zuen Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren proiektua. Giza Eskubideen Batzordea bere lanetan hasi baino lehen, Nazio Batuen Erakundeko Ekonomia eta Gizarte Kontseiluak (EGK) (ECOSOC ingelesez) hasierako batzordea izendatu zuen. Zortzi estatu burujabetako ordezkariek osaturiko Erredakzio Batzordea izendatu zuten. Erredakzio Batzordean ordezkaturiko zortzi estatu burujabeak hauek izan ziren: Australia, Txile, Txina, Estatu Batuak, Frantzia, Libano, Britainia Handia eta Sobietar Batasuna.

Erredakzio Batzordeak aginduta, René Cassin irakasleak aldarrikapenaren proiektua idatzi zuen. René Cassinek idatzitako proiektua Erredakzio Batzordeak onartu, eta 1947ko azaroa eta abendu arteko Giza Eskubideen Batzordearen bigarren bileran aurkeztu zuten. Hala ere, Aldarrikapenaren proiektua oraindik ez zegoen amaituta; horregatik, 1948ko maiatza eta ekaina artean Giza Eskubideen Batzordeak egindako hirugarren bileran eztabaidatu zuten.

Giza Eskubideen Batzordean Aldarrikapen Unibertsalaren helburua onartu ondoren, EGKri jakinarazi zion. EGK-k Nazio Batuen Batzar Nagusian aurkeztu zuen. 1948ko irailean, Batzar Nagusiak duen Hirugarren Batzordeari (Gai Sozial, Humanitario eta Kulturalen Batzordea) bidali zion aztertu zezan. Hogeita laugarren lan bilera egin ondoren, Batzordeak amaiera eman zion Aldarrikapenaren proiektuari aldeko 29 botorekin, 7 abstentzio eta kontrako boto bakar bat ere gabe.

1948ko abenduaren 10ean, Nazio Batuen Batzar Nagusiak Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala onartu zuen Parisko Chaillot jauregian. Batzar Nagusian egindako azken botazioak honako emaitza izan zuen: **aldeko 48 boto**, **8 abstentzio** eta **kontrako boto bakar bat bera ere ez**. Abstenitu ziren zortziak hauek izan ziren: Bielorrusiako Sobietar Errepublika Sozialista, Txekoslovakia, Polonia, Jugoslavia, Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialista, Sobietar Batasuna, Hegoafrikar Batasuna eta Saudi Arabia.

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala
[thumb|[Anna Eleanor Roosevelt|Eleanor Roosevelt, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala idatzi zuen batzordearen burua, aldarrikapenaren ale bat eskuetan duela.|ezkerrera]]

[thumb|[René Cassin baionarra; 1968an, Bakearen Nobel Saria eman zioten, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala egiten lagundu zuelako.]]

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala Nazio Batuen Batzar Nagusiak 1948ko abenduaren 10ean Parisko Chaillot Jauregian (Frantzia) onartu zuen dokumentu historiko bat da. *217 A (III) Ebazpen* gisa onartutako dokumentu horrek oinarrizkotzat hartzen diren giza eskubideak biltzen ditu, 30 artikulutan. Hain zuzen, eskubide horien izaera unibertsala berezkoa, besterenezina eta gizaki guztiei aplikagarria dela baieztatzen da aldarrikapenean. Eleanor Roosevelt buru zuen Nazio Batuen Erakundeko batzorde batek idatzi zuen, eta dokumentuaren lehen zirriborroa René Cassin baionarrak egin zuen.

Une hartan giza eskubideak babesteko eta errespetatzeko betebeharrari buruz nazioartean adostasunik ez zegoenez, dokumentua ez zen nazioarteko tratatu gisa formalizatzea lortu, estatu sinatzaileentzat nahitaezkoa baitzen, eta adierazpen bat besterik ez zen egin, gizateriarentzat orientagarria izango zena. Garai hartako Nazio Batuetako 58 kideetatik, 48k alde bozkatu zuten, bakar bat ere ez kontra, zortzi abstenitu egin ziren eta bik ez zuten bozkatu.

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalak eta Giza Eskubideen Nazioarteko Itunak, denborarekin onartu diren protokoloekin batera, Giza Eskubideen Nazioarteko Gutuna osatzen dute. Aldarrikapen Unibertsala, oro har, orientazio-dokumentu bat da; itunak, ordea, nazioarteko tratatuak dira, eta estatu sinatzaileak betetzera behartuta daude.

Legelari batzuek argudiatu dute, herrialdeek 50 urte baino gehiagoz aldarrikapena etengabe onartuta izan dutenez, loteslea izatera pasatu dela ohiturazko nazioarteko zuzenbidearen zatitzat. AEBn, ordea, *Sosa v Alvarez-Machain* kasuan (2004) ondorioztatu zenez, aldarrikapenak «ez du bere indarrez betebeharrik ezartzen nazioarteko zuzenbidearen arloan». Beste herrialde batzuetako auzitegiek ere ondorioztatu dute aldarrikapena ez dela berez legedi nazionalaren parte.

Dokumentu hori da munduan itzulpen-bertsio gehien duena, 520 hizkuntzatara itzuli baita. Nazio Batuen Erakundeko webgune ofizialean, beste ehunka hizkuntzetako bertsioekin batera, euskaraz ere badago.

## Erreferentziak
## Aipamenak
* Amnesty International (2004). *Amnesty International Report*. Amnesty International.  
* 
* 
* 
* Chauhan, O.P. (2004). *Human Rights: Promotion and Protection*. Anmol Publications PVT. LTD. .
* 
* Cope, K., Crabtree, C., & Fariss, C. (2020). "Patterns of disagreement in indicators of state repression" *Political Science Research and Methods*, 8(1), 178–187. 
* Cross, Frank B. "The relevance of law in human rights protection." *International Review of Law and Economics* 19.1 (1999): 87–98 online.
* Davenport, Christian (2007). *State Repression and Political Order.* *Annual Review of Political Science.*
* Donnelly, Jack. (2003). *Universal Human Rights in Theory & Practice.* 2nd ed. Ithaca & London: Cornell University Press. 
* 
* Formerand, Jacques. ed. *Historical Dictionary of Human Rights* (2021) excerpt
* Forsythe, David P. (2000). *Human Rights in International Relations.* Cambridge: Cambridge University Press. International Progress Organization. 
* Freedman, Lynn P.; Isaacs, Stephen L. (Jan–Feb 1993). "Human Rights and Reproductive Choice". *Studies in Family Planning* **Vol.24** (No.1): p.18–30 
* 
* 
* Gorman, Robert F. and Edward S. Mihalkanin, eds. *Historical Dictionary of Human Rights and Humanitarian Organizations* (2007) excerpt
* Houghton Mifflin Company (2006). *The American Heritage Dictionary of the English Language*. Houghton Mifflin. 
* 
* Ishay, Micheline. *The History of Human Rights: From Ancient Times to the Era of Globalization* (U of California Press, 2008) excerpt
* 
* Istrefi, Remzije. "International Security Presence in Kosovo and its Human Rights Implications." *Croatian International Relations Review* 23.80 (2017): 131–154. online
*  (reprint of 1952 edition published by University of Chicago Press)
* 
* Köchler, Hans (1981). *The Principles of International Law and Human Rights*. hanskoechler.com
* Köchler, Hans. (1990). "Democracy and Human Rights". *Studies in International Relations, XV.* Vienna: International Progress Organization.
* 
* Landman, Todd (2006). *Studying Human Rights*. Oxford and London: Routledge 
* 
* 
* Maan, Bashir; McIntosh, Alastair (1999). "Interview with William Montgomery Watt" *The Coracle* **Vol. 3** (No. 51) pp.8–11.
* Maret, Susan 2005. Formats Are a Tool for the Quest for Truth': HURIDOCS Human Rights Materials for Library and Human Rights Workers". *Progressive Librarian*, no. 26 (Winter): 33–39.
* 
* McAuliffe, Jane Dammen (ed) (2005). ''Encyclopaedia of the Qur'an: vol 1–5* Brill Publishing. 
* McLagan, Meg (2003) "Principles, Publicity, and Politics: Notes on Human Rights Media". *American Anthropologist*. **Vol. 105** (No. 3). pp.605–612
* Maddex, Robert L., ed. *International encyclopedia of human rights: freedoms, abuses, and remedies* (CQ Press, 2000).
* Möller, Hans-Georg. "How to distinguish friends from enemies: Human rights rhetoric and western mass media". in *Technology and Cultural Values* (U of Hawaii Press, 2003) pp.209–221.
* 
* Neier, Aryeh. *The international human rights movement: a history* (Princeton UP, 2012)
* Paul, Ellen Frankel; Miller, Fred Dycus; Paul, Jeffrey (eds) (2001). *Natural Law and Modern Moral Philosophy* Cambridge University Press. 
* Power, Samantha. *A Problem from Hell": America and the Age of Genocide* (Basic Books, 2013).
* Robertson, Arthur Henry; Merrills, John Graham (1996). *Human Rights in the World: An Introduction to the Study of the International Protection of Human Rights*. Manchester University Press. .
* Reyntjens, Filip. "Rwanda: progress or powder keg?." *Journal of Democracy* 26.3 (2015): 19–33.
* Salevao, Lutisone (2005). *Rule of Law, Legitimate Governance and Development in the Pacific*. ANU E Press. 
* Scott, C. (1989). "The Interdependence and Permeability of Human Rights Norms: Towards a Partial Fusion of the International Covenants on Human Rights". *Osgood Law Journal* **Vol. 27**
* 
* Shelton, Dinah. "Self-Determination in Regional Human Rights Law: From Kosovo to Cameroon". *American Journal of International Law* 105.1 (2011): 60–81 online.
* Sills, David L. (1968, 1972) *International Encyclopedia of the Social Sciences*. MacMillan.
* 
* Sen, Amartya (1997). *Human Rights and Asian Values*. .
* Shute, Stephen & Hurley, Susan (eds.). (1993). *On Human Rights: The Oxford Amnesty Lectures.'' New York: BasicBooks. 
* Sobel, Meghan, and Karen McIntyre. "Journalists' Perceptions of Human Rights Reporting in Rwanda". *African Journalism Studies* 39.3 (2018): 85–104. online
* Steiner, J. & Alston, Philip. (1996). *International Human Rights in Context: Law, Politics, Morals.* Oxford: Clarendon Press. 
* Straus, Scott, and Lars Waldorf, eds. *Remaking Rwanda: State building and human rights after mass violence* (Univ of Wisconsin Press, 2011).
* Tierney, Brian (1997). *The Idea of Natural Rights: Studies on Natural Rights, Natural Law, and Church Law*. Wm. B. Eerdmans Publishing. 
* 

### Iturriak
* Ishay, Micheline, ed. *The Human Rights Reader: Major Political Essays, Speeches, and Documents from Ancient Times to the Present* (2nd ed. 2007) excerpt

## Irakurketa gehiago
* 
* 
* 
* 
	
## Ikus, gainera
## Kanpo estekak
* *Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala*.
* *Giza Eskubideak Bigarren Hezkuntzan lantzeko baliabideak*, (euskarazko materialak). Argitaratzailea: Ararteko, 2000
*  *Giza Eskubideak Bigarren Hezkuntzan lantzeko baliabideak*, (gaztelaniazko materialak). Argitaratzailea: Ararteko, 2000 (Aurreko alearen antzekoa baina ariketa desberdinak, gaztelaniaz).
*  *Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen*.
*  Giza Eskubideen gaineko orria Nazio Batuen webgunean.
*   Giza eskubideen inguruko bideoa.
*  Fédération internationale des ligues des droits de l'homme, giza-eskubideen aldeko erakunde zaharrena, 1922tik aktiboa.