open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José María Ruiz-Mateos

**José María Ruiz-Mateos** (Rota, Cádiz, Espainia, 1931ko apirilaren 11 &ndash; Puerto de Santa María, Cádiz, 2015ko irailaren 7a) espainiar enpresaburua izan zen, Rumasa enpresaren jabea.

## Biografia 
Txikitan Jerez de la Fronterara aldatu zen familiarekin, eta hango Merkataritza Eskolan egin zituen merkataritza-irakasle izateko ikasketak.

1961ean, enpresa-talde bat sortu zuen, Rumasa (*Ruiz Mateos Sociedad Anónima*), eta enpresa haren nagusi gisa hasi zen ospea irabazten. Izan ere, 1967an Madrila aldatu zen, eta bultzada handia eman zion bere enpresari. Sortu eta handik hamar urtera, esaterako, bazituen 8 banku, 59 enpresa eta 15.000 langile, eta hurrengo hamarraldian ere (1971-1982) izugarrizko bilakaera izan zuen: Ruiz-Mateosen beraren arabera, 400 enpresa, 60.000 langile eta 100.000 akziodun. Espainiako enpresa pribatu handienetakoa izatera iritsi zen Rumasa.

1980ko hamarraldiaren hasieran, ordea, gorabeherak zituela zabaldu zen (200.000 milioiko zorra zuela esan zen), eta gobernuak jabetza kendu zion 1983an. José María Ruiz-Mateosek ihes egin behar izan zuen, eta, harrezkero, eztabaida eragin izan du beti, eta gogor eraso die erakundeei. Auzi ugari izan zituen: 1997an, merkataritza-agiriak faltsutzeaz salatu zuten, baina epaileak aske utzi zuen.

Ruiz-Mateosek bere inperioa, osorik ez bada ere, berreraiki egin zuen Nueva Rumasa izenarekin. 2011n, Nueva Rumasak hartzekodunen konkurtsoa prestatu zuen taldeko zenbait enpresarentzat.

## Erreferentziak
Claudio Rodríguez

thumb|right|Claudio Rodríguez

**Claudio Rodríguez García** (Zamora, 1934ko urtarrilaren 30a - Madril, 1999ko uztailaren 22a) espainiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Filologia Erromanikoko lizentziaduna zen, eta gaztelaniako irakasle gisa lan egin zuen Ingalaterrako zenbait unibertsitatetan. 1953an, *Don de la ebriedad* eman zuen argitara, eta Adonáis Olerki Saria eman zioten. Obra hori da, hain zuzen ere, Claudio Rodríguezen lan nagusietako bat. Aipagarriak ditu, orobat, *Conjuros* (1958), *Alianza y condena* (1965) eta *El vuelo de la celebración* (1976) olerki-liburuak, zeinak eman baitzioten Espainiako XX. mendearen bigarren erdialdeko olerkari onenaren izena. Rodríguez izan zen Luis Cernudaren eraginpean sorturiko eta hasieran batez ere konpromiso sozial nabarmena erakutsi zuen 50eko Belaunaldiko olerkari gailenetako bat, esaldien originaltasunagatik eta mundu mitiko bereziagatik. 1983an argitaratu zuen *Desde mi palabra*, bere obra osoa biltzen duena, eta Espainiako Literaturako Sari Nazionala eskuratu zuen hari esker. Sariei dagokienez, aipagarriak ditu Espainiako Poesia Sari Nazionala (1983) eta Letretako Asturiasko Printzearen saria (1993). 1987an, Real Academia Españolako kide hautatu zuten. 1991n, *Casi una leyenda* olerki-liburua eman zuen argitara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Claudio Rodríguezen web-orria
Norbert Tauer

**Norbert Tauer** (Pilsen, 1898ko ekainaren 6a - Praga, 1983ko urtarrilaren 28a) txekiar euskalari eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Merkataritza-ikasketak egin zituen Pragan, eta hiri hartako udalean aritu zen lanean, diplomazia-zerbitzuan. 1919-1939 bitartean, Madrilen egon zen, Txekoslovakiako diplomazia-ordezkari. Hogei urte zituela etorri zen lehen aldiz Euskal Herrira, eta euskara ikasten hasi zen. Euskarazko lehen artikulua *Argia* aldizkarian argitaratu zuen, 1928an. Txekoslovakian ere idatzi zuen euskaldunei buruz *Národní obzor* aldizkarian, esaterako: *Baskové* (1936, *Euskaldunak*) eta *Baskičtina a její dnešní situace* (1965, *Euskara eta euskararen oraingo egoera*) artikuluak. 1968an, Pragan, *Slovník spisovatelů. Španělsko Portugalsko* (*Espainiako eta Portugaleko idazleen hiztegia*) liburua argitaratu zen. Hura izan zen bere lanik garrantzitsuena. Euskaraz ere asko idatzi zuen, *Euzko Deya*, *Olerti*, *Karmel*, *Egan*, *Gernika*, *Euskaltzaleak*, *Umeen Deya* aldizkarietan, besteak beste. 1962an, omenaldi gisa, Argentinako euskaltzaleek Taueren euskal idazki batzuk bildu eta *Nere idazkiak* izenburupean argitaratu zizkioten. Gutun-truke jakingarririk izan zuen, bestalde, gerra ondoko hainbat euskal idazlerekin. Euskaltzaindiko ohorezko kidea izan zen.

## Obra 
* *Bere idazkiak*, Editorial Vasca Ekin, 1962, 84 or.
* *Národní obzor*
* *Baskové* (1936, *Euskaldunak*)
* *Baskičtina a její dnešní situace* (1965, *Euskara eta euskararen oraingo egoera*).
* *Slovník spisovatelů. Španelsko Portugalsko* (*Espainiako eta Portugaleko idazleen hiztegia*)

## Bibliografia 
* *Norbert Tauer (1898-1983)*, Jose Mari Satrustegi, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2003, 24 orrialde.

## Erreferentziak
Juan Txillida Ameztoi

**Juan Txillida Ameztoi** (Donostia, 1956 - *ibidem*, 2024ko abenduaren 15a) gipuzkoar pintore eta eskultorea izan zen. Gonzalo Txillida pintorearen semea.

Estilo erabat pertsonala landu du 1981ean lehen aldiz Donostiako Alga galerian jendaurrean bere lanak aurkeztu zituenetik. Marrazki idealizatu, leun eta delikatua landu zuen lehen urteetan, baina, collagegintzan ere aritu ondoren, 1998. urtean eskulturari lotu zitzaion, eta horixe izan da azken urteetan jorratu duen alorra. Inguruko espazioari ere egitura guztiz berezia ematen dioten eskultura figuratibo txikiak eta berak *eskultura bizigarriak* deitzen dituenak landu ditu gehienbat, begirada bakar batean objektuaren plano guztiak utzi nahi dituztenak. 1981etik 2001 urtera arte hogei bakarkako erakusketa egin ditu, margogintzari eskainiak 1998ra bitartekoak, Donostiako La Colchonería eta Errenteriako Gaspar galerietan gehienbat. Taldekako hamabi bat erakusketatan ere parte hartu du hogei urte horien buruan, 1996ko *Los seis Chillida* erakusketa barne. 1999an, bestalde, Donostiako Benta Berri auzoko Parrokia berrian ikusgai dauden bi eskultura egin zituen: *Kristo* eta *Andre Maria*, bere aita Gonzalo Txillidak eginiko muralarekin batera aldare nagusiaren osagarri artistiko garrantzizkoenak direnak.

## Erreferentziak
Viktor Emanuel III.a Italiakoa

**Viktor Emanuel III.a** (, ; Napoli, 1869ko azaroaren 11 &ndash; Alexandria, Egipto, 1947ko abenduaren 28a) Italiako errege izan zen 1900-1946. urteetan.
thumb|90px

## Bizitza 
Hunberto I.a Italiakoaren semea eta ondorengoa zen. Agintaldiaren hasieratik egoera zail nahasia izan zuen. Legebiltzarraren nahietara mugatu zen eta, beraz, Turkiaren aurkako gerra onartu zuen (1911). Lehen Mundu Gerraren bezperan ere Alemania eta Austria-Hungaria aliatu ohien aurka borrokatzea erabaki zuen.

Faxismoaren hazkundeari oztopoak jartzeko gauza ez zela ikusirik, 1922. urtean Benito Mussolini faxistaren esku utzi zuen aginpidea. Erregimen faxistaren pean eginkizun sinbolokoa bete zuen erregeak, eta 1936an Etiopiako enperadore izendatu zuten. Bigarren Mundu Gerran italiar armada jasaten ari zen hondamendiak neurri gogorrak hartzera behartu zuen: 1943. urtean Mussolini kargutik kendu zuen eta, haren ordez, Pietro Badoglio mariskala izendatu zuen gobernuburu. Hori guztia ez zen erregearen izen ona mantentzeko aski izan, eta gerra amaitutakoan Italiaren etorkizuna monarkian ala errepublikan oinarritu erabakitzeko biltzarra egin zen. Hauteskundeen emaitzen beldur, 1946an bere seme Humbertoren alde abdikatu zuen, eta, hauteskundeetako emaitza errepublikaren aldekoa izan zenez, erbestera jo behar izan zuten aita-semeek.

## Erreferentziak
Louis Lecoin

**Louis Lecoin** (Saint-Amand-Montrond, Frantzia, 1888ko irailaren 30a - Les Pavillons-sous-Bois, Frantzia, 1971ko ekainaren 23a) militante anarko-sindikalista izan zen.

## Bizitza 
Gaztetatik borrokatu zen alderdi politikoen agintepeko sindikalismoaren aurka. Kropotkinen jarraitzailea zen, eta *Union anarchiste* taldeko idazkari izan zen 1912an. Bakezale porrokatua zen, eta kartzelara eraman zuten 1916an, Lehen Mundu Gerraren aurkako ekimenak bultzatzeagatik.

1921. urtetik aurrera bereziki nabarmendu zen Sacco eta Vanzetti kide anarkisten alde, eta geroago, Durruti, Ascaso, Makhno eta Berneri anarkisten estradizioaren aurka. 1936an Comité pour l´Espagne libre delako batzordea sortu zuen Espainiako errepublikanoen alde. 1939an berriro ere kartzelatu zuten, bakearen aldeko ekintzengatik. 1948an *Défense de l´homme* aldizkari anarkista sortu zuen eta 1956an *Liberté* izeneko egunkaria. 1962an armadaren aurreko intsumisioaren aldeko kanpaina bati ekin zion eta, hogeita hiru egunez gose-greban egon ondoren, Frantziako parlamentuak objekziorako eskubidea onartzea lortu zuen. Armak uztearen aldeko batzordean lan egin zuen aurrerantzean, hil arte.

Bi liburu idatzi zituen: *De prison en prison* (1947, *Presondegiz presondegi*) eta *Le Cours d´une vie* (1965, *Bizitza baten joana*).

## Erreferentziak
Michael Johnson (atleta)

**Michael Duane Johnson** (Dallas, Texas, AEB, 1967ko irailaren 13a) atleta estatubatuar ohia da.

Bere lasterketa egiteko estilo ezohikoak, gainontzeko lasterkariek baina pauso laburragoak baina azkarragoak emanez, atletismo lasterketan denbora hobegoak lortzeko gero eta pauso kopuru txikiagoak baina luzeagoak ematearen berezko oinarrizko arauari aurre egiten zion, gainera korrika egiterakoan gainontzeko korrikalariek baina bizkarra tentegoa eramateko joera ere bazuen. Guzti honek maiz kanpotik korrika egiten ari zela ikusirik bere gorputza beharturik zeramala zirudien, baina estilo horrek emaitza ezinhobeak eman zizkion.

## Biografia 
1990eko hamarkadan, 200 eta 400 metroko lasterkari onena izan zen. Ez zuen 400 metroko lasterketa bakar bat galdu sei urtean, eta 200 metroak 20 segundotik behera eta 400 metroak 44tik behera egin dituen lasterkari bakarra da.

Hasieran, arazo ugari izan zuen. 1988an, hanka bat hautsi, eta ezin izan zuen Seuleko Olinpiar Jokoetan parte hartu. 1990ean, 200 eta 400 metroko hogeita bat probetan parte hartu zuen, eta hogeitan gelditu zen txapeldun. 1991n, parte hartu zuen guztietan izan zen garaile.

1992ko Bartzelonako Olinpiar Jokoetan, bera zen faboritoa bi lehiaketetan, baina pozoidura bat izan zuen, eta ez zuen dominarik irabazi bakarkako probetan. 4 x 400 errelebo lasterketan, ordea, urrezkoa irabazi zuen Estatu Batuetako taldeak, eta munduko errekor berria ezarri zuen (2 m 55, 74 s).

1995ean, Suediako Göteborg hirian egin zen Munduko Atletismo Txapelketan, 200eko eta 400eko probak irabazi zituen. Hurrengo urtean, urrezko bi domina irabazi zituen, proba berberetan, Atlantako Olinpiar Jokoetan; hala, bi marka ezarri zituen, mundukoa 200 metrotan (19,23 s) eta olinpiarra 400 metrotan (43,49 s). 1997an, Atenasen egin zen Munduko Txapelketan berarentzat izan zen berriro 400 metroko munduko txapela.

## Erreferentziak
Charles Willard Moore

[thumb|240px|[New Orleanseko Piazza d'Italia.]]

**Charles Willard Moore** (Benton Harbor, Michigan, AEB, 1925eko urriaren 31 &ndash; Austin, Texas, AEB, 1993ko abenduaren 16a) estatubatuar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Arkitektura Michiganeko Unibertsitatean ikasi zuen, eta 1957an filosofiako doktoregoa lortu zuen Princetoneko Unibertsitatean. 1991n *Moore-Anderson architects* sortu zuen. Robert Venturi, Romualdo Giurgola, Turnbull, Esherick, eta abarrek osatutako arkitekto belaunaldikoa da Moore.

Bizitasuna da arkitekto horien guztien ezaugarrietako bat. Moore artista jantzia zen, sentiberatasun handikoa; haren lanen artean aipatzekoak dira Orindo etxea (Kalifornia, 1962), piramide-itxurako sabaia duena, eta urte horretan bertan egin zuen merkataritza eraikina. Sonomako (Kalifornia) konderriko zurezko etxeak (1963-1965) eta Sea Ranch kirol-elkartea garai horretako arkitekturaren beste bi adibide dira, zeinetan maisutasun handiz txertatzen duen eraikina paisaiaren barruan. Aipagarriak ditu bestalde: Santa Cruzeko Unibertsitateko Kresge College (1966-1974); Berlingo Tegel Harbor Housing (1980-1987), etxebizitza saila eta denbora librerako guneak Berlingo kaian; Rancho de Santa Feko Jaiokundeko eliza (Kalifornia, 1990). 1977-1979 urteen bitartean New Orleanseko Piazza d´Italia egin zuen, hizkuntza postmodernoaren oinarritzat hartzen dena.
## Erreferentziak
James William Fulbright

**James William Fulbright** (Sumner, Missouri, 1905eko apirilaren 9a - Washington, 1995eko otsailaren 9a) Estatu Batuetako hezitzaile eta politikaria izan zen. Arkansasko Unibertsitatean, Oxfordekoan eta George Washington Zuzenbide Fakultatean egin zituen ikasketak. Washingtonen hasi zen zuzenbide-lanak egiten, 1934. urtean, eta urtebetez lan egin zuen Justizia sailean, fiskal gisa. Irakasle gisa ere jardun zuen George Washington Unibertsitatean eta Arkansaskoan; hango errektore ere izan zen 1939 eta 1941 bitartean. Alderdi Demokratako kidea izan zen, eta, besteak beste, ordezkarien ganberako kide eta senatari izendatu zuten. Senatari gisa garrantzi handiko lanak egin zituen, batez ere 1946. urtean, Estatu Batuetako eta atzerriko irakasleen eta ikasleen arteko elkar trukea bideratzeko diru laguntzak eskaintzeko Fulbright legea onartu zuelarik (1961ean zuzendu zen lege hura, Fulbright-Hays legearekin), eta orobat Senatuko Kanpo Arazoetako Batzordearen presidente izan zen garaian (1959-1974). Estatu Batuetako kanpo-politikaz arduratu zen, batez ere Vietnamgo gerran izandako parte-hartzeaz (1959-1975). 1974. urtean senatari gisa seigarren legegintzaldirako bere burua aurkeztu zuen, baina ez zuen Arkansasen garaipena lortu, eta urte hartan bertan utzi zuen bere kargua.

## Erreferentziak
William Layton

**William Hardesty Layton** (Osborne, Kansas,  - Madril, ) estatubatuar antzerki-zuzendari eta irakaslea izan zen. New York eta Londresko antzokietan lan eginez trebatu zen antzezle modura. 1950eko hamarkadaren amaieran Espainiara iritsi zen Lorcaren ospeak erakarrita, eta Espainia eta Estatu Batuetako antzerkigintzak hurbiltzen saiatu zen, egile espainiarren nahiz Tennessee Williams edo Albeeren lanak ezagutaraziz. Espainiako antzerki-eskola modernoek zituzten gabeziez jabetu zenean, bertan gelditu eta antzezpen irakasle gisa lan egitea erabaki zuen. Berari esker hasi ziren Espainiako antzezleak Stanislavski metodoaren bitartez trebakuntza sistematizatua jasotzen. Antzezle, zuzendari eta antzerkigileak hezteaz gainera, Espainiako antzerki-moldea freskatu eta modernizatu zuten antzerki konpainiak ere sortu zituen. Talde hauekin antzezpen-lan gogoangarriak egin zituen, Txekhoven *Osaba Vania* edota Albeeren *Zooaren historia*, esaterako. 

*Por qué: trampolín del actor* (*Zergatik: antzezlearen tranpolina*) liburuan adierazten duenez garrantzitsuena bilatzea da Laytonentzat, norberaren lana etengabe zalantzan jartzea, eta bilaketa zoragarri horrekin gozatzea. 1989an Arte Ederretako Domina jaso zuen, eta 1990ean Dédalo saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raimon Pannikar

**Raimon Pannikar** katalan teologoa izan zen (Bartzelona, 1918ko azaroaren 2a - Tavertet, Osona, 2010eko abuztuaren 26a).

Teologia, filosofia, hermeneutika eta erlijioa ikasi zituen, Indian (Benaresko Unibertsitate Hinduan) eta Estatu Batuetan (Harvard eta Santa Barbaran).

Ikuspegi globalizatzaile batetik, kristautasuna eta hinduismoa lotu nahi izan zituen, frogatzeko Jainkoa eta gizakia ezin daitezkeela bata zein bestea gabe ulertu eta Kristo edo Isvara hiru errealitateen elkargunea dela. Pentsamendu hori alor desberdinetan erabili zuen, hala nola unibertsalizatzearen teologian, kristau teologian, hirutasun-teologian, espiritualtasun konparatuan eta futurologian.

Hala ere, vedak (idazki zaharrak, hinduek Jainkoaren agerkundetzat dauzkatenak) ingelesera itzultzeagatik da, batez ere, ezaguna. Idatzi dituen lanen artean, aipagarriak dira, besteak beste: *El Cristo desconocido del hinduismo* (1964, *Hinduismoak ezagutzen ez duen Kristo*); *Cristianismo y religiones del mundo* (1969, *Kristautasuna eta munduko erlijioak*); *El diálogo intrarreligioso* (1978, *Erlijio arteko elkarrizketa*); *Mito, fe y hermeneútica* (1978, *Mitoa, fedea eta hermeneutika*); *La experiencia védica* (1979, *Veden esperientzia*); eta *De la alienación a la relación armoniosa* (*Alienaziotik harreman harmonikora*).

## Ikus, gainera 
* Sinkretismo
* Bartzelonar ezagunen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Raimon Panikkar-ri buruzko webgune ofiziala.
Jean Amado

thumb|240px|Jean Amadoren *De la mer, le passage...* eskultura.
**Jean Amado** (Aix-en-Provence, Frantzia, 1922ko urtarrilaren 27a - 1995eko urriaren 16a) frantses eskultorea izan zen. Diseinatzaile handia izan zen.

## Biografia 
Lehenengo urteetan zeramika-lanak egin zituen batez ere, bere emazte Jo Steenackersekin batera. 1954. urtean Fernand Pouillon arkitektoak Aljerreko dorre bateko aurrealdeko dekoratua egin zuen; dorreak 40 metro zituen garai eta 6 metro zabal; era horretako eraikin batek beste klima batzuetako herrialdeetan erabiltzen den terrakota baino gai iraunkorragoa behar zuen, eta 1957an Amadok *cerastone* gaia sortu zuen, basalto harez eta zementu urtuz osatutako nahasketa.

1960ko hamarraldian zehar masaren pigmentazioaz arduratu zen batez ere Amado. Bestalde, garai horretan Jeanne-Bucher galeriak Amadoren lana erakutsi zuen Parisen eta asko zabaldu zen Amadoren ospea. 1970ean egin zuen bere lehen erakusketa Jeanne-Bucher galerian; 1980an Grenobleko Eskultura- eta Pintura-museoan erakusketa bat antolatu zuen eta baita Otterloko Rijksmuseum Kröller-Müller museoan ere; 1985ean Parisko dekorazio-arteen museoan erakusketa bat antolatu zuen. 1989an Marseillan *Hommage à Rimbaud* ("Omenaldia Rimbaudi") eskultura-lana prestatu zuen. Poliki-poliki Amadoren lanak Frantzia osoan ikusi ziren, iturriak batez ere.

## Erreferentziak
Yolanda Lins d'Augsburg Rodrigues

'''Yolanda Lins d'Augsburg Rodrigues'* (Rio de Janeiro, 1942ko urtarrilaren 27a), Augsburg eta Ulmeko kondesa izenez ere ezaguna, brasildar eskultore, margolari eta diseinatzailea da.

Sorterrian egin zituen ikasketak, eta han eskuratu zituen Arte Ederretako eta Pianoko diplomak. Geroago, Etruriar Arteko doktoregoa lortu zuen Erromako Unibertsitatean, eta Artearen Historiako doktore izendatu zuten Madrilgoan, 1974an. Ikasketa haiek amaitu ondoren, Parisa aldatu zen Arte Ederretako Eskolan ikasketak sakontzera. Eskulturari dagokionez, Erroman hasi zen artearen alor hori lantzen, Paulo VI.a aita santuak Vatikanorako eskatutako ate bat egiten ari zen Giacomo Mazuren eskutik. 1969an, Madrilen kokatu zen, eta han egin ditu bere karrera artistikoko lan nagusiak, bai eskulturakoak eta baita pintura abstraktuaren alorrekoak edota diseinukoak ere (zapatak, poltsak, zapiak, bitxiak eta abar). Hainbat sari irabazi ditu: UNESCOren saria 1975ean, marmolez egindako *Udazkeneko emakumea'' lanarekin; Parisko Gran Palais, 1976an; Madrilgo Bi Urtekoko sari bat; NBEn saria 1979ean eta abar. Mundu guztiko hirietan eta areto nagusietan egin ditu erakusketak, adibidez, Paris, Londres, Sao Paulo, Lisboa, Erroma, Bartzelona, New York eta Madrilen.

## Erreferentziak
Alphonse De Waelhens

**Alphonse De Waelhens** (Anberes, 1911ko abuztuaren 11 &ndash; Lovaina, 1981eko azaroaren 19a) belgikar filosofo neoeskolastikoa izan zen.

## Bizitza 
Logika, epistemologia eta filosofiaren historiako irakaslea izan zen Lovainako Unibertsitatean. Filosofiaren historiari buruzko lan asko egin zituen, baina filosofia autonomo bat ere garatu zuen. Teoria fenomenologikoen ezagutzaile aparta zen, Edmund Husserlena, batez ere. *De Waelhensentzat*, izatearen zertarakoa bere sustraitze historikoan aztertzea da filosofia, bizitako esperientzia hausnartutako esperientzia bihurtzeko, eta bizitzeak izateko arrazoiren bat izateko.

## Lanak 
Bere obra teoriko nagusia *La Philosophie et les expériences naturelles* (1961, «Filosofia eta esperientzia naturalak») da. Bestalde, arreta handiz aztertu zuen zoramena eta eritasuna ''La Psychose. Essai d'interprétation analytique et existentiale* (1972, «Psikosia. Interpretazio analitiko eta existentzialaren saiakera») liburuan. Ikerketa-lan hori oinarri harturik, De Waelhensek zioen ez dela posible antropologia filosofikorik, inkontzientearen eta eritasunaren oinarrizko erreferentziarik gabe.

Beste zenbait lan aipagarri: *Existence et signification* (1958, «Izatea eta esanahia»), *La Philosophie de Martin Heidegger* (1942, «Martin Heideggerren filosofia»), *Une philosophie de l'ambiguïté. L'existentialisme de Maurice Merleau-Ponty* (1951, «Anbiguotasunaren filosofia bat. Maurice Merleau-Pontyren existentzialismoa») eta *Phénoménologie et vérité. Essai sur l'évolution de l'idée de vérité chez Husserl et Heidegger'' (1953, «Fenomenologia eta egia. Husserl eta Heideggerren egiaren ideiaren bilakaerari buruzko saiakera»).

## Erreferentziak
Michel Cépède

**Michel Cépède** (Wimereux, Pas-de-Calais, 1908ko urriaren 20a - Paris, 1988ko azaroaren 26a) agronomo eta administratzaile frantsesa izan zen.

Ingeniaritza, geologia eta zuzenbidea ikasi zituen. Dena dela, bere karrera nekazaritzaren ingurukoa izango zen: nekazaritza ekonomiako irakaslea Nekazaritza Institutuan (1931), Nekazaritza ministerioko bulegoburu, zuzendariorde eta ikasketaburu (1944-1945), ekonomia eta soziologia irakaslea Nekazaritza Institutuan (1947), Elikagaiak eta Nekazaritza ministerio arteko batzordeko lehendakari, sozialisten garaiko hainbat ministeriotako batzordetako kide eta Klèber Loustauren kabineteko zuzendari (1956-1957), Nekazaritza ministerioko ekonomia-ikerketetako eta plangintzetako zuzendari (1957-1959), gosearen kontrako kanpainako Frantziako batzordeko lehendakari (1970-1985), Frantziako nekazaritza-akademiako kide (1971). Gerra-garaian preso egon zen eta bere tesia bukatzeko aukera izan zuen. 1943an Frantziara bidali zuten berriz eta Parisko altxamenduan eta Nekazaritzako ministerioaren askapenean parte hartu zuen. Ondoren, FAOren sorreran (Nazio Batuetako Elikadura eta Nekazaritza Erakundea) parte hartu zuen. Hainbat kargu izan zituen sindikatu sozialistan eta baita alderdi sozialistako zenbait erakundetan ere.

## Erreferentziak
Ibn Tufail

**Ibn Tufail**, izen osoa **Abu Bakr Muhammad ibn Abd al-Malik ibn Muhammad ibn Tufail al-Qaisi al-Andalusi** (arabieraz: أبو بكر محمد بن عبد الملك بن محمد بن طفيل القيسي الأندلسي; Guadix, 1105 inguru - Marrakex, 1185 edo 86), **Abubazer** edo **Abentofail** ere deitua, al-Andalusko filosofoa izan zen, Ibn Bajjaren garaikidea eta jarraitzailea. Politikari, jakintsu eta filosofo gisa nabarmendu zen.

## Bizitza 
Abu Yaqub Yusuf almohadeen printzearen bisirra eta sendagilea zen, eta herri askotako jakintsuen bilgune bihurtu zuen printzearen gortea. Ibn Tufaylen zientzia lan gehienak galdu badira ere, astronomian Nikolas Koperniko edo Galileo Galileiren aitzindari izan zela dirudi. Haren filosofia, aldiz, ondo ezagutzen da; eragin handia izan zuen eleberri alegoriko bat idatzi zuen, *Ilayy b. Yakzan* (*Zaindariaren seme bizia*, mendebaldean *Philosophus Autodidactus* tituluarekin ezagutzen dena). Liburu horretan hartu zuen oinarria, adibidez, Baltasar Gracián filosofo espainiarrak bere *El criticón* lanean; Leibniz eta Spinozak biziki goretsi zuten. Bere garaian nagusi ziren bi pentsamendu joeren sintesia egiten du Ibn Tufaylek: Ibn Bajjaren peripatetismoa, espekulazio-zientziak lehen mailan jartzen zituena, eta meditazioaren bidea, Ibn Sinaren ustez intuizio estatikora daramana. Betiere filosofia eta erlijioaren arteko lotura dago Ibn Tufaylen filosofiaren oinarrian: bide horretatik, betiere garai hartako ortodoxia musulmana saihestuz, arrazoiaren bidezko ezagutza bultzatzen saiatu zen Ibn Tufayl.

## Erreferentziak
Ammon

**Ammon** (, estandar *Ammon* tiberieraz *ʻAmmôn*, "herria"; , *ʻAmmūn*), baita ere **ammondar** edo **Ammonen seme-alabak**, Itun Zaharreko herria da, egungo Jordanian Jordan ibaiaren ekialdean, Galaad eta Itsaso Hila artean bizi zena.. Bertoko hiri nagusia *Rabbah* edo *Rabbath Ammon* zuen izena, egungo Amman dena. Bibliaren arabera (Erregeak 1 11:05-33 eta Erregeak 2 23:13) bere jainko nagusiak Milkom eta Molek zuten izena eta litekeena da jainko bakarra izatea.

Israeldarrekiko gerrak ia etengabeak izan zirelarik, Jefte, David, Juda eta Makabearrek menderatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Herzog

thumb|260 px|alt=Jacques Herzog|Bartzelonako Fòrum eraikina, Jacques Herzogek eta Pierre Meuronek diseinatua

**Jacques Herzog** (Basilea, 1950eko apirilaren 19a) suitzar arkitektoa da.

Zurichen egin zituen ikasketak. Aldo Rossiren eta Dolf Schnebliren ikasle izan zen, eta, ikasketak amaituta, bigarrenaren estudioan lan egiten hasi zen, laguntzaile gisa. Hurrengo urtean, bere estudioa sortu zuen, Pierre de Meuronekin: Herzog & de Meuron Architecture Studio. Urte horretan bertan, Joseph Beuys ezagutu zuen, handik aurrerako bere lanetan izugarrizko eragina izango zuen artista. Irakasle gonbidatu eta hizlari gisa lan egin zuen Harvardeko Unibertsitatean, Pierre de Meuronekin (1989an), eta Tulane Unibersityn, New Orleansen (1991n). 1987an, Berlingo Akademie der Kunste akademiaren saria irabazi zuen, arkitektura-lan oparoarengatik. Herzog & de Meuron ospe handiko enpresa bihurtu zen 1995ean, Londresko Banskide Power Station indar-etxea erakustoki bihurtzeko Tate Galleryk antolatu zuen lehiaketa irabazi ondoren. Lan nagusiak hauek ditu: harrizko etxea Tavolen, Italian (1982-1988); etxe bat harresi batean Hebeltrasseko patioan, Basilean (1984-1988); Antipodes I ikasleen egoitza Borgoinako Unibertsitatean, Dijonen (1991-1992); arte-bilduma pribatu baterako galeria, Munichen (1991-1992); seinaleen dorrea, Basilean (1992-1995) eta Tate Modern Museoaren birmoldatzea, Londresen (1981). Bartzelonako Fòrum eraikina ere Herzogek eta Meuronek diseinatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Herzog & de Meuron arkitektoen web-orria
Rafael del Riego

**Rafael del Riego y Flórez** (Tuña, Tineo, Asturias, 1784ko apirilaren 9a - Madril, 1823ko azaroaren 7a) espainiar militar eta politikaria izan zen. Hirurte Liberaleko buru garrantzitsuenetako bat izan zen.

## Biografia 
Frantsesen aurka borrokatu zen Espainiako Independentzia Gerran, eta Napoleonen gudarosteak preso eduki zuen 1814 arte. Armadan sartu zen berriro eta konstituzioaren aldeko mugimenduaren buru bihurtu zen 1820ko urtarrilaren 1ean. Andaluzian zehar ibili zen, absolutismoaren aurkako altxamendua sustatuz, eta Fernando VII.ak Cádizko konstituzioa onartu orduko armak utzi zituen. Galiziako jeneral goren izendatu zuten, baina arazo batzuk izan ondoren Aragoira aldatu zuten.

1821ean betikoz kendu zioten kargua, ezker muturreko liberalen alde zegoelako. Diputatu egon zen gorteetan, masoi-talde baten bozeramaile eta 1823an gudarosteko buru jardun zuen berriro Hirurteko Liberala suntsitu nahi zuen San Luisen Ehun Mila Semeen erasoari erantzuteko. Traidore batzuek saldu zuten Sierra Morenako mendietan, eta preso hartu eta Madrila eraman zuten. Epaitu eta urkatu zuten.

Hil ondoren, Espainiako iraultzaile liberalen irudi nagusi bihurtu zen, eta berak 1820an bere gudari talde iraultzaileentzat idatzarazi zuen martxa militarra izan zen errepublikazaleen himno nagusia. Orobat, Espainiako Bigarren Errepublikako (1931-1939) himno ofiziala izan zen *Riegoren Himnoa* deituriko martxa.

## Erreferentziak 
## Ikus, ere 
* Hirurteko Liberal

## Kanpo estekak
Tom Stoppard

Sir **Tom Stoppard**, jaiotza-izenaz **Tomáš Straüssler** (Zlín, Txekoslovakia ohia, 1937ko uztailaren 3a - Dorset, 2025eko azaroaren 29a), britainiar antzerkigile eta gidoi-idazlea izan zen.

## Biografia 
Indiara eta, 1946an, Ingalaterrara joan zen bizitzera. Notthingham eta Yorkshireko unibertsitateetan ikasi ondoren, Bristolera itzuli zen, eta kazetari gisa lan egin zuen. *Rosencrantz and Guildenstern Are Dead* (1967, *Rosencrantz eta Guildsentern hil dira*) obrarekin egin zuen debuta. Obra hark izugarrizko arrakasta izan zuen, Londresen, lehenbizi, eta New Yorken, gero. Absurdoaren antzezlana da. *Hamlet*eko pertsonaiak deskribatzen ditu, Shakespeareren obrako gertakizun nagusiez diharduten ikusleak balira bezala, paper hori jokatzea beste aukerarik ez balute bezala. Hurrengo obran, *The Real Inspector Hound* (1968, *Hound inspektore benetakoa*) arrakasta handiko lanean, antzerki-kritikariak obra baten ekintzan sartzen dira, antzerkiaren izatasunarekin jokatu eta aldi berean errealitatea zalantzan jartzen duten istorioak tartekatuz. Aurrekoaren antzera, *The Real Thing* (1982, *Benetakoa*) obran, ezkontzako desleialtasuna aztertu zuen, baina azkenean jakiten da antzerkigilearen beraren harremanak islatzen dituen antzerki-obra bateko agerraldiak direla.

Beste zenbait lan aipagarri: *After Magritte* (1970, *Magritteren ondoren*), *Jumpers* (1972, *Akrobatak*), *Every Good Boy Deserves Favour* (1977, *Mutil on orok arreta merezi du*), *Arcadia* (1993, *Arkadia*), *Indian Ink * (1995, *Indiar tinta*) eta *The Coast of Utopia* (2002, *Utopiako kostaldea*). *Shakespeare in Love* filmaren gidoia idatzi zuen Marc Normanekin, 1999an 7 Oscar irabazi zituen filma.

## Erreferentziak
Gert Hofmann

**Gert Hofmann** (Limbach, Saxonia, Alemania, 1931ko urtarrilaren 29a - Erding, Munich, Alemania, 1993ko uztailaren 1a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Itzulpen eta interpretazioko ikasketak egin zituen lehenbizi, eta filologia- eta soziologia-ikasketak gero. 1961etik aurrera eskolak eman zituen atzerriko zenbait unibertsitatetan (Tolosa Okzitania, Bristol, Yale, Berkeley eta Ljubljana), eta 1981ean Erdingen jarri zen bizitzen, idazle profesional bihurtuta. 1960ko hamarraldian ezagutarazi zuen bere burua, irratirako idazlanak eta antzerki-lanak idatziz, baina batez ere telebistarako idazlan batek *Hochzeitsnacht* (1967, "Eztei-gaua"), nagusitasun mekanismoei buruzko erreportajea, emaztegaiaren aitaren aspaldiko gerra lagun baten bidez aurkeztua zabaldu zuen Hofmannen ospea mundu osora. *Unsere Eroberung* (1984, "Gure konkista") eleberrian Hofmannek nazionalsozialismoaren gai korapilatsuari heldu zion, Veilchenfeld filosofo juduaren jazarpena eta heriotza ikusten duen haur baten ikuspegitik.

Hofmannen lanek, errealitatearen krudeltasuna deskribatzen duten neurrian, Thomas Bernharden obrarekin erkatzen dira askotan, bai batean bai bestean eszeptizismoa delako nagusi, nahiz eta idazlearen jarrera baikorra izan beti. Beste lan batzuk: *Auf dem Turm* (1982, "Dorrean"), *Veilchenfeld* (1986).

## Erreferentziak
Grigori Potiomkin

**Grigori Alexandrovitx Potiomkin-Tavritxeski** —batzuetan *Potemkin* transkribatua— (, *Grigoriy Aleksandrovich Potyomkin-Tavricheskiy*; Txiskhovo, Bielorrusia, 1739ko irailaren 24a - Skaliany, Besarabia, 1791ko urriaren 5a) errusiar politikari eta militarra izan zen.

Errusiako Katalina II.a enperadoreak begiko zuen eta haren hurbileko aholkulari izendatu zuen. Eragin handia izan zuen enperadorearengan, eta haren erresuma handitu eta zabaldu zuen. Errusiaren eta Turkiaren arteko lehen gerraren ondoren Errusiak 1774an Itsaso Beltzetik Ukrainaraino beretuak zituen lurraldeetako gobernari izendatu zuten. Kargu horretan antolatzaile bikaina zela frogatu zuen: biztanleak ekarri zituen kanpotik Ukrainako estepara, eta hiriak, gotorlekuak eta portuak sortu zituen; Krimeako khanerria beretu zuen, Sebastopol hiria sortu eta han finkatu zuen Itsaso Beltzeko itsas armada.

Errusiaren eta Turkiaren arteko bigarren gerraren aldian (1787-1791), Bizantziar Inperioa berriro sortzeko eta Katalina II.aren biloba Konstantino inperio hartako buru izendatzeko asmoa izan zuen. Gudarosteko buru izendatu zuten; itsas armada galdu zuen eta nekez beretu zituen Otxakov eta Bendery hiriak. Suvorovek ordezkatu zuen. Bitartean, etsaiak azpilanean ari izan zitzaizkion eta enperadoreak Zoubov izendatu zuen aholkulari. Enperadorearen begikotasuna berreskuratzen saiatu zen Potiomkin, alferrik ordea.

## Erreferentziak
Marcellí Domingo

**Marcel·lí Domingo Sanjuan** (Tarragona, 1884ko apirilaren 26a - Okzitaniako Tolosa, 1939ko martxoaren 2a) katalan politikaria izan zen. Diputatua izan zen Gorteetan, eta Layretekin eta Alomarrekin batera federalismoaren aldeko Partit Republicá Catalá alderdia sortu zuen 1917. urtean. Atxilotu egin zuten, urte bereko langile-grebaren bultzatzaileetako bat zela leporatzen ziotelako, baina herriaren presioari esker aske utzi behar izan zuten berehala. Hurrengo urtean diputatu hautatu zuten Bartzelonako Gorteetan. Alderdi Erradikal Sozialista sortu zuen 1929. urtean eta Donostiako ituna izenpetu ondoren (1930) Frantziara ihes egin behar izan zuen 1930. urteko altxamenduko buruzagietako bat izateagatik. Bigarren Errepublika aldarrikatu zenean Espainiara itzuli, eta Irakaskuntza Publikoko eta Nekazaritzako ministro izendatu zuen Manuel Azañak 1936. urtean, Marcelliren eta Azañaren alderdiek bat egin ondoren (Frente Popularra). Espainiako Gerra Zibilaren garaian Frantziara erbesteratu zen eta Okzitaniako Tolosan hil zen handik laster. Bereak dira *En la calle y en la cárcel* (1923, *Espetxean eta kalean*), *On va Catalunya?* (1930, *Nora doa Katalunia?*), *¿A dónde va España?* (1930*, Nora doa Espainia?*) eta *La experiencia del poder* (1934, *Aginpidearen esperientzia*) idatziak.

## Erreferentziak
Martí de Riquer

**Martí de Riquer i Morera** (Bartzelona, Katalunia, 1914ko maiatzaren 3a - *ibidem*, 2013ko irailaren 17a) katalan idazlea izan zen. Idazle humanista eta literatura-kritikaria, Erdi Aroko gaietan espezializatua.

## Biografia 
Familia aberats eta ikasi batean hazi zen. Aitona, Alexandre de Riquer, margolari eta grafista modernista handia izan zen. Bartzelonako Unibertsitate Zentralean egin zituen ikasketak, eta bai han bai Unibertsitate Autonomoan, katedradun izan zen, jubilatu zen arte (1984). 1965ean, Real Academia Españolako kide hautatu zuten, eta Bartzelonako Reial Acadèmia de Bones Lletreseko zuzendaria da egun.

1997an, Gizarte Zientzietako Asturiasko Printzea saria jaso zuen. Espainiako eta Kataluniako Erdi Aroa da bere obraren aztergai nagusia. Erakutsi du Erdi Aroa ez zela erromantikoek ikusarazi nahi izan zuten bezain iluna, eta gauza asko argitu ditu trobadoreen lirikaz eta zalduneriako munduaz.

Lanik aipagarrienak: *L´humanisme català* (1935, "Humanismo katalana"), *La lírica de los trovadores* (1948, "Trobadoreen lirika"), *Los trovadores* (1975, "Trobadoreak"), *Historia de la literatura catalana* (1964-1987, "Katalan literaturaren historia") eta *Antologia de poetes catalans* (1997, "Katalan olerkarien antologia"). Aipagarriak dira, halaber, klasikoez egin dituen edizio kritikoak: *Aproximación al Quijote* (1970) eta *Aproximació al Tirant lo Blanc* (1990).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
*Carlos Alvar. "Martín de Riquer (1914-2013)", *Asociación hispánica de Literatura Medieval. Miembros de Honor*
Jean-Claude Gallotta

**Jean-Claude Gallotta** (Grenoble, Isère, Frantzia, 1950eko apirilaren 7a) frantses dantzaria eta koreografoa da.

## Biografia 
Frantziako Jeune Danse taldeko dantzari nagusia izan zen, eta koreografiaren erabateko aldaketa ekarri zuen. Arte Ederren ikuspegitik, ikuskizun distiratsuak asmatu zituen, non antzezle, dantzari eta artistek bat egiten baitute.

New Yorken, Merce Cunningham koreografoaren lana ezagutu zuen. Hark Émile Dubois taldea sortzera bultzatu zuen, eta Grenobleko Kultura Etxeko sorkuntza koreografikoko taldea izan zen.

*Ulysse* (1981) lanarekin, bizitzaren poza adierazi nahi izan zuen, eta hiztegi klasiko eta modernoak bat egin nahi izan zituen. Ondoren egin zituen ''Les Aventures d'Ivan Vaffan* (1984, "Ivavn Vaffanen abenturak") eta *Les Louves et Pandora* (1986, "Otsoak eta Pandora"). 1987an, *Mammame* lanak izugarrizko arrakasta izan zuen Dantza Berriaren Montrealgo Nazioarteko Jaialdian. *Docteur Labus* (1988) eta *Les Mystères de Subal* (1990, "Subalgo misterioak") egin eta gero, Gallottak antzerkian eta musikan barneratu zuen dantza, *La Légende de Roméo et Juliette* (1992) eta *La Légende de Don Juan* (1992) obrekin, esaterako.

Bere unibertso nahasi eta hunkigarria zinemara eraman zuen *Rei Dom* (1989) eta *L'Amour en deux* (1991) filmekin. 2009an, Serge Gainsbourgen *L'Homme à tête de chou* albuma egokitu zuen. Orduz geroztik, *La Petite Sirène* (2010), *Faut qu'je danse !* (2011) eta *Le Sacre du printemps'' (2012) proiektuak egin ditu.

## Erreferentziak
Pierre Jean Jouve

**Pierre Jean Jouve** (Arras, Frantzia, 1887ko urriaren 11 &ndash; Paris, Frantzia, 1976ko urtarrilaren 8a) frantsesezko poeta, eleberrigilea eta kritikaria izan zen.

## Bizitza 
Lehen olerkietan, sinbolismoaren eragina nabari du: *Présences* (1912, *Presentziak*) eta *Parler* (1913, *Mintzoa*). Bakearen aldeko obrak idatzi zituen Lehen Mundu Gerraren garaian: *Vous êtes des hommes* (1915, *Gizonak zarete*) eta *Dance des morts* (1917, *Hildakoen dantza*).

1924an, katoliko egin zen, eta psikoanalisiaren munduan barneratu zen aldi berean. Garai hartan agertu ziren bete-betean bizitza guztian kezkatuen eduki zuten gaiak: hobena, sexua eta heriotza. Espiritualtasuna eta sexualitatea ageri dira nahasian bere obra askotan: *Les Mystérieuses Noces* (1925, *Eztei misteriotsuak*), *Nouvelles Noces* (1926, *Eztei berriak*), *Sueur de sang* (1935, *Odol-izerdia*) eta *Paulina 1880* (1925).

Genevan bizi izan zen Bigarren Mundu Gerraren garaiko urteetan, eta han idatzi zuen *La Vierge de Paris* obra (1944, *Parisko Birjina*). Poema-bilduma berriak eskaini zituen ondoren: *Ode* (1950, *Oda*), *Langue* (1952, *Mintzaira*), *Lyrique* (1956, *Lirika*) eta *Moires* (1962, *Oihal distirak*).

XIX. mendeko idazleei buruzko kritika-saioak idatzi zituen, eta interes berezia izan zuen musikaren kritikaren aurrean: *Le Don Juan de Mozart* (1942).

## Erreferentziak
Ricardo Ugarte

**Ricardo Ugarte Zubiarrain** (Pasai San Pedro, 1942ko abuztuaren 6a) gipuzkoar eskultore, margolari eta poeta da.

thumb|ezkerrera|200px|Rikardo Ugarteren "Estela" eskultura Donostiako Amara auzoan.

Bakarka nahiz taldean eginiko erakusketa askotan hartu du parte, Euskal Herrian eta atzerrian. 1967. urtean egin zuen lehen bakarkako erakusketa, eta ikusgai jarri zituen itxura angeluzezeneko eskulturak eta pinturak. Harrezkero sari ugari jaso ditu. 1969.urtean Donostiako I. Nazioarteko Bienala irabazi zuen Estela eskulturarekin. 1975. urtean Nestor Basterretxea eta Mendiburu eskultore ospetsuekin batean aurkeztu zituen bere eskulturak, eta hiru urte geroago Europako I. Hirurteko Erakusketan parte hartzeko hautatu zuten. 1992. urtean CEOE espainiar enpresari-elkarteak urtero banatzen duen saria irabazi zuen.

Burdina lantzen du batez ere, eta molde angeluzuzenak eta kubikoak nahasten ditu goitik beherako konposizioetan. Eskulturaz gain pintura, literatura, argazkilaritza eta grabatuak ere landu ditu, eta bere lanak hainbat museo, herri eta hiritan daude ikusgai, hala nola Bartzelonan, Tenerifen edota Donostian. Besteak beste, *Aingura* izeneko eskultura handia kokatu zuen Pasaiko portuan (2008), *Gazteluaren memoria* Tolosan, Juan Ignazio Iztuetaren omenezko eskultura Zaldibian (1995), *Poesiaren Branka-Joan Brossari omenaldia* izeneko lana Iruñean, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren campusean (1999); eta, 2001. urtean, *Tajamar* izeneko eskultura Lasarte-Orian.
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Rikardo Ugarteren web orria
* "Estela" eskulturari buruzko azalpenak
Félix Pita Rodríguez

**Félix Pita Rodríguez** (Bejucal, Habana, Kuba, 1909ko otsailaren 18a - Habana, Kuba, 1990eko urriaren 19a) gaztelaniazko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Prentsan hasi zen idazten, 1930eko hamarraldiaren bukaeran, eta 1943an *El relevo* (*Erreleboa*) olerkia estreinatu zuen. Bere obran, *Corcel de fuego* (1948, *Suzko zaldia*) eta *Las crónicas: poesía bajo consigna* (1961, *Kronikak: kontsignapeko olerkigintza*) lanetan esaterako, gizarte-arazoekiko konpromisoa ageri du, Fidel Castroren buruzagitzapean 1959an gertaturiko iraultzari lotua bigarrenean. 1971n argitaratu zuen bere liburu nagusia, *Historia tan natural* (*Historia hain naturala*). Bertan, hasierako hizkuntza abangoardistari eusten dion arren, herrikoiago ageri da.

Poesiaz gainera, narratiba ere landu zuen, hori ere eduki iraultzaileez eta zehaztasun handiko hizkuntza egiturez osatua; Nicolás Guillének bezala, Kubako herri hizkeraren ezaugarriak eransten dizkio, gainera. 1962an kaleratu zen *Cuentos completos* (*Ipuin guztiak*), liburu gisa edo egunkarietan argitaratuak zituen ipuinen bilduma. 1965ean atera zuen *Las noches* (*Gauak*) izeneko beste ale bat, eta 1980an bere idazlan guztiak, poesia nahiz hitz lauzkoak, argitaratu zituzten. Harrezkero, bere adina zela-eta, egunkari eta aldizkarietarako lan batzuk bakarrik idatzi zituen noizbehinka.

## Erreferentziak
Osborne Reynolds

**Osborne Reynolds** (Belfast, 1842ko abuztuaren 23a - Watchet, Somerset, 1912ko otsailaren 21a) britainiar ingeniaria izan zen. Hasieran, lantegi mekaniko batean lan egin zuen, eta Cambridgen egin zituen ikasketak gero. 1868an, Manchesterko Unibertsitatean irakasle izendatu zuten, ingeniariak prestatzeko sortu berria zen katedra baten arduradun. Lanpostu horretan, 1905 arte aritu zen. Lan gehienak hidrodinamikari buruz egin zituen: isurkari eta fluido likatsuen jokaera aztertu zuen, eta esperientzia ugari egin zituen helize bidezko propultsioa aztertzeko. Alor horretan egin zituen esperientzien ondorio gisa, Reynolds zenbakia izeneko koefizientea edo erlazioa frogatu zuen, fluidoen mekanikan garrantzi handia duena. Turbinetan eta balazta hidraulikoetan hobekuntzak egin zituen, labainkortasunari buruz teoria bat proposatu zuen, eta espantsio anizkuna duten makinei buruzko diagramak ezarri zituen.

## Erreferentziak
Es'kia Mphahlele

'''Es'kia Mphahlele'* (Marabastad, Pretoria, 1919ko abenduaren 17a - Lebowakgomo, Limpopo, 2008ko urriaren 27a) hegoafrikar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Pobrea izaki eta eskolara jarraitasunez ezin joan izan bazen ere, beka bat lortu zuen, eta maisutza ikasi ahal izan zuen posta bidez. Lehenengo liburua *Man Must Live* (1947, *Gizonak bizi behar du*) izan zen, apartheidari eta beltzen esperientziari buruzko kontakizuna. Irakasle-lanetan jarraitzea debekatu zioten bantu hezkuntzaren kontra egiteagatik, eta bere sorterria uztea erabaki zuen 1957an. Nigeria, Kenya, Zambia eta Estatu Batuetan bizi izan zen. Azken horretan, Filosofiako doktoregoa lortu zuen, eta Afrikar Ikerketen katedradun izan zen Pennsylvaniako Unibertsitatean. 1977an, Hegoafrikara itzuli zen, eta Witwaterrandeko Unibertsitateko katedradun izendatu zuten. *Afrika My Music* (1984, *Afrika: nire musika*) lanean, erbestealdia eta etxerako itzulera azaltzen ditu. *The Wanderers* (1971, *Alderraiak*) eta *Chirundu* (1979) lanak Afrika independente batean girotuak dira, eta *Father Come Home* (1984, *Aita itzuli etxera'') lanean, berriz, 1913ko Lurren Legearen ondoriozko espoliazioa azaltzen du. Kontakizunak, poemak eta saiakerak ere idatzi ditu. Pertsonaiak errealismo handiz marrazten ditu, bizirik dirauten pertsonaiak baizik ez dira. Mphahlelek ingelesaren alde egin du, Afrikako hizkuntza bateratzailea izan daitekeela azpimarratuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rudolph Marcus

**Rudolph Arthur Marcus** (Montreal, 1923ko uztailaren 21a) Estatu Batuetako kimikaria da, jatorriz kanadarra. McGill Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1949an, Estatu Batuetara aldatu zen, eta hango hiritartasuna eskuratu zuen 1958an. Hainbat unibertsitateko irakasle izan da, besteak beste, Brooklyngo Institutu Politeknikokoa (1951-1958) eta Illinoisko Unibertsitatekoa (1964-1978). 1978an, Kaliforniako Teknologia Institutuan hasi zen lanean katedradun gisa. Sistema kimikoetako elektroien transferentziazko erreakzioen teoriaren inguruan egindako ekarpenengatik da, batez ere, ezaguna. Prozesu kimiko oinarrizko horretarako ezarri zuen ereduaren arabera, molekulen egituran gertatzen dira bi molekulen artean elektroi baten transferentzia gerta dadin behar diren aldaketak, eta aldaketa horiei esker jauzi egiten du elektroiak molekula batetik bestera. Bestalde, aldaketa horiek sistema molekularraren energian duten eragina ikertu zuen adierazpen matematiko sinpleak erabiliz, eta horrela kalkulatu eta azaldu zituen elektroi-transferentzietan gertatzen diren abiadura desberdinak. 1992an, Kimikako Nobel Saria eskuratu zuen, erreakzio kimikoen elektroi-transferentziari eta erreakzio kimikoen abiadura-desberdintasunari buruz egindako lanengatik. Gaur egun, irakasle ari da AEBetako Caltechen eta Singapurreko Nanyang Teknologia Unibertsitatean. Bestalde, Zientzia Kuantiko Molekularreko Nazioarteko Akademiako kide da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vasili Rozanov

**Vasili Vailievitx Rozanov** (Vetluga, 1856ko maiatzaren 2agreg./apirilaren 20ajul. - Mosku, 1919ko otsailaren 5a) errusiar filosofoa, kritikaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Etxe oneko semea zen eta Moskuko unibertsitatean egin zituen historia-ikasketak. Historia- eta geografia-irakasle jardun zuen aldi batez, baina horretarako bokaziorik ez zuela eta, literatura-lanetan murgildu zen. 1880an Polina Suslovarekin, Fiodor Dostoievskiren aurreneko maitalearekin, ezkondu zen.

1890ean argitaratu zuen Dostoievskiren lanei buruzko lehen lan kritikoa. 1880. urtetik aurrera San Petersburgon bizi izan zen eta kristauen eta juduen erlijioaren aurka panfleto ugari plazaratu zuen, izadiaren harmonian oinarrituriko erlijio baten eta joera eslavisten alde.

1899tik aurrera utzi zioten *Novoye vremya* (*Garai berriak*) egunkari kontserbadorean idazten eta 1905etik aurrera huts egindako iraultza saioaren alde idatzi zuen *Russkoye slovo* (*Errusiarren hitza*) egunkari progresistan.

1912an argitaratu zuen obra gorena, *Uyedinnye, pochti na pravakh rukopisi* (*Bakarkako gogoetak, ia bakartasunean inprimatuak*), errefrauz eta saiakera laburrez osatua.

1917ko iraultza ondorengo egunetan Moskutik hurbil zegoen monasterio batera joan zen eta han hil zen bi urteren buruan, eliza ortodoxoarekin adiskidetu ondoren.

## Erreferentziak
David Saul Marshall

**David Saul Marshall** (Singapur, 1908ko martxoaren 12a - *ibidem*, 1995eko abenduaren 12a) Singapurko abokatu, politiko eta diplomatikoa izan zen.

Familia judu batean sortu zen. Saltzaile gisa eta ontziola bateko langile gisa lanean aritu ondoren, Londresa aldatu zen zuzenbideko ikasketak egitera; harrezkero, Britainia Handian lan egin zuen 1937. urtera arte, eta bere sorterrian 1938tik aurrera. Japoniarrek Singapur eraso zutenean gerrako preso hartu zuten (1942), eta 1946. urtean Singapurra itzuli zenean berriro hasi zen zuzenbidean lanean. Abokatu gisa lanean ari zela hasi zen politika-gaiez kezkatzen, eta joera progresista moderatuaren baitan jardun zuen politikagintzan. Singapurko Langileen Frontearen garaipena bideratu zuen 1955. urteko hauteskundeetan, eta hauteskunde haien ondoren Lehen Ministro izendatu zuten. Baina Singapur Erresuma Batuarengandik askatzeko elkarrizketetan ez zuen emaitza onik lortu, eta gizartean haserrea piztu zelarik, bertan behera utzi behar izan zuen kargu hura, handik urtebetera; oposizioan egon zen denboran ez zuen garrantzizko beste lanik egin. 1978an Parisa joan zen enbaxadore, eta 1993. urtean sorterrira itzuli zenez gero, heriotza-zigorraren kontrako lanean eta beste zenbait gai humanitarioren ingurukoetan nabarmendu zen.

## Erreferentziak
Rudi Altig

**Rudi Altig** (Mannheim, 1937ko martxoaren 18a - Remagen, 2016ko ekainaren 11) alemaniar txirrindularia izan zen.

## Kirol ibilbidea 
Alemanian inoiz izan den txirrindularirik onenetakotzat jotzen da. Amateur gisa hasi zen Alemaniako nahiz munduko lasterketak irabazten. Besteak beste, amateur-mailako kilometro bateko (1´09´´6) eta 5 kilometroko (6´10´´2) munduko errekorrak lortu zituen Kolonian, profesional egin zen urte berean (1959). Profesionaletan, 5 kilometroko munduko errekorra ere lortu zuen 1962an Zurichen (6´07´´60). Oso-osorik pistan jarduteko aukera izan zuen arren, errepiderako zituen gaitasun handiak ere frogatu nahi izan zituen, eta goi-mendietan izan ezik beste alor guztietan nabarmendu zen. Jacques Anquetilen taldekide zelarik, azken erlojupekoan aurrea hartu eta Rudik irabazi zuen 1962ko Espainiako Itzulia. 1963an, bizkarrezurrean ebakuntza izan ondoren, izter-hezurra hautsi zuen Espainiako Itzulian, eta, beste ebakuntza bat jasan eta gero, berriro lehiatzen hasi zen. Harrezkero, Andaluziako Itzulia eta Flandriako Tourra irabazi zituen 1964an, Lasarteko Munduko Txapelketan bigarren izan zen, eta, 1966an, berriz, munduko txapeldun Alemaniako Nurbugrigen, orduan ere J. Anquetilen aurretik. Erretiratu zenean (1971), Alemaniako taldearen entrenatzaile egin zen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*