Hurritz

**Hurritza** edo **hurrondoa** (*Corylus avellana*) kultibatu ahal den zuhaixka bat da baina basoetan egoera basatian ere hazten dena. Normalean 3-8 metro bitarteko garaiera du eta gutxitan azaltzen du enbor nagusia, oinetik hasita adarkatzen delako. Hostoak obatu edo biribilak dira, ertzean bitan zerratuak eta azpialdean iletsuak izaten dira. Hurritzaren fruitua, hurra, oso ezaguna da, jangarria eta oso elikagarria delako.

Batik bat Europa eta Asia mendebaldean banatuta dagoen zuhaixka da hurritza. Hostozabalen oihanpeetako osagai garrantzitsua da eta, bertan gune heze eta itzaltsuak nahiago ditu. Mesolito eta Neolitoko fosilak aztertuz gero, badirudi gizakiaren neguko dietaren osagarri garrantzitsuak zirela hurrak. Euskal Herrian hedapen zabala du ipar isurialdean, hegoaldekoan, berriz, urriagoa da eta ibai ertz eta amildegien babespean hazten da. Ebro haranean ez da alerik atzeman.

## Ezaugarriak 
Hurritza, normalean, 3-8 m-ko garaiera duen zuhaixka da, baina 10 m izatera heldu daiteke. Oro har, oinetik hasita adarkatzen denez, gutxitan azaltzen du enbor nagusi bat. Zurtoinen azala leuna izan ohi da eta kolore arre-gorrixka azaltzen du ale gazteetan; gero, urteen poderioz azala zartatuz joaten da eta kolore grisagoa hartzen du. Zartadurak bereziki zurtoinaren beheko partean agertzen dira, goiko atalak leunagoak izaten jarraitzen dutelarik.
[ezkerrera|thumb|196x196px|Hurrondoaren hosto eta [hurrak]]

### Hostoak 
Hosto-erorkorreko zuhaixka dugu eta beraz, hurrondoaren hostoak urtero berrizten dira. Hostoak, 5-10 (15) cm luze dira eta 4-9 cm zabal.

### Tenperatura 
Tenperaturak landareen portaera begetatiboan izaten du eragina uda edota negua izan. Tenperatura baxuegia bada ernamuinen heriotza ekar dezake.

*C. avellana*, oso ondo moldatzen da tenperatura desberdinetara, bere ingurune optimoa 12-16&nbsp;°C -koa izanik. Hala ere, ernamuinak 7&nbsp;°C-tik behera 500-700h bizirauteko gai dira baina neguan tenperatura -8&nbsp;°C-tik beherakoa bada, erramuin emeak hil egiten dira. Ondorioz, hotza jasan dezake.

### Haizea 
Haize bortitzak kaltegarriak izan daitezke zuhaitzen hazkuntzarako, honen ondorioz, okertuta hazi daitezkeelako. Hala ere, polena askatzeko garaian (gameto arren segregazioa), onuragarria da haize pixka baten presentzia, horrela polena estigma gehiagotara helduko da. Haize beroak, aldiz, hostoetako ertzen deshidratazioa ekar dezake.

Konponbide modura, haize bortitzeko lekuetan, zuhaitzetan errezelak jartzea gomendagarria da.

### Argitasuna 
Argia ezinbestekoa da fotosintesia egiteko, eta hortaz, zuhaitzen hazkuntzarako. Gainera, fruituen hazkuntzan eta ugalketa ernamuinen sorreran parte hartzen du.

Argi falta eta Tº eskasa egotekotan, ernamuin hauen kantitatea asko murriztuko zen. Egoera aurkakoa balitz, argi asko eta Tº handia, hurren hazkuntza sustatuko litzateke.

### Altitudea eta latitudea 
Faktore honen eragina ez da zuzena. Hala ere, latitude eta altitudeak, kultiborako klima aldatu dezake, eta hortaz, hurritza eta bere fruituen (hurren) hazkuntza lagundu edota oztopatuz.

## Erabilerak 
### Egurra 
Kimu gazteak, bere malgutasunari esker, oso erabiliak izan dira otar eta saskigintzan.
* **Ca, P eta Mg**: ezinbesteko mineralak hazkuntza on batentzako.

Hurrak fruitu lehor oso famatuak dira eta modu askotan kontsumitzen dira: Gordinik, txigortuta “snack” modura,  eta baita saltsa eta entsaladetan. Hori gutxi balitz, hurra askotan agertzen da krematan (olio modura). Izan ere, Bitamina E, Omega 3 eta Omega 6 eta fitoesterol antioxidatzailean aberatsa da.

Hala ere, kontraeraginak ere badaude:

* Alergiak
* Kaloria kantitate handiak ditu

Beste hainbat fruitu lehorren antzera, hurrak ere erreakzio alergikoak sortaraz ditzakete. Honi alergia izatekotan, kontu handiz ibili behar da zerbait jateko momentuan, janariak hur zatiak izan ditzakeelako.

Hurrak oso erabiliak badira ere pisua galtzeko dietetan bere onura eta sortzen duten ase sentsazioagatik, ez da gomendagarria 10g baino gehiago hartzea egunero, izan ere, kaloria asko ditu, eta horrek kontrako efektua izan dezake dietan.

Azkenik, umeen kasuan ere kontu handiarekin ibili behar da, alergiez gain, irensteko oso zailak izan daitezkeelako.

## Erreferentziak 
* Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.

## Ikusi gainera 
* Hur

## Kanpo estekak 
* Hurritza EuskalNaturan. CC-BY-SA lizentzia