Genozidio

[thumb|[Srebrenicako sarraskiaren omenezko oroitarriak.]]
**Genozidio**a gizatalde baten suntsiketa sistematiko eta berariazkoa da, erlijio-, arraza- edo politika-arrazoiengatik egiten dena. Hitz berri hori Raphael Lemkin judu poloniarrak proposatu eta definitu zuen, baina geroztik, beste esanahi batzuk ere definitu dira. 1948an, Nazio Batuen Genozidioaren Konbentzioak honela definitu zuen: «talde nazional, etniko, arrazazko edo erlijioso bat erabat edo partzialki suntsitzeko asmoz egindako bost ekintzetako edozein». Bost ekintzak hauek ziren: taldeko kideak hiltzea, kalte fisiko edo mental larriak eragitea; taldea partzailki edo osorik suntsitzeko helburua duten bizi-baldintzak ezartzea; jaiotzak eragoztea eta haurrak taldetik kanpo indarrez eramatea. Biktimak talde bateko kide direlako aukeratzen dira, ez zoriz. 

Ezegonkortasun Politikoari buruzko Lan Taldearen irizpideen arabera, 1956 eta 2016 artean 43 genozidio gertatu ziren, eta 50 milioi heriotza inguru eragin zituzten. Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandataritzak kalkulatu zuen beste 50 milioi lekuz aldatu zituztela indarkeria-aldi horiek 2008ra arte. Genozidioa, bereziki genozidioa eskala handian, giza gaiztakeriaren epitomea da. Etiketa gisa, polemikoa da, moralizatzailea delako, eta kategoria moral gisa erabili da 1990eko hamarkadaren amaieratik.

## Hitzaren sorrera 
[thumb|[Raphael Lemkin, genozidio kontzeptuaren definizioa garatu zuen abokatu poloniarra.]]
Raphael Lemkin abokatu poloniarrak *genozidio* terminoa asmatu zuen 1944ko *Axis Rule in Occupied Europe* liburuan, grezierako  *γένος* ("*genos*, arraza, herria") latinezko *-caedo* atzizkiarekin ("hiltzeko egintza") konbinatuz. 

Lemkinek nazien Europako okupazio-politiken ikerketa dokumentatu zuen, eta Poloniaren okupazioaren kasu-azterketa bat erregistratu. Naziek Poloniarren aurka bost politika aplikatu zituztela idatzi zuen, Poloniako nazioa "suntsitzeko" asmoa adierazten zutenak. Horien artean, poloniarren hilketa masiboak; "taldeko kideei kalte fisiko edo mental larriak" sorraraztea; "suntsitzeko kalkulatutako bizi-baldintzen narriadura planifikatua"; "taldean jaiotzea galarazteko neurriak" aplikatzea (hala nola abortuak sustatzea, haurdun dauden emakumeei kargak ezartzea, etab.) eta haur poloniarrak Alemaniako familietara nahitaez eramatea. Bost markatzaile horietako bakoitzak, Lemkinen arabera, argi eta garbi erakusten zuen nazien identitate poloniarra ezabatzeko plana. Bost irizpide horiek 1948ko Genozidioaren Konbentzioak hartu zituen, genozidio saiakeraren froga gisa.

Lemkinek ikuspuntua, dena den, ezabaketa fisikotik haratago zihoan, giza-talde oso baten ezabaketa eta suntsiketaren beste alderdi batzuk kontuan hartzen zituen. Honela idatzi zuen:

Terminoa sortu aurretik, modu bat baino gehiago zeuden horrelako gertakari bat izendatzeko. Hizkuntza batzuek bazituzten hitzak hilketa masibo horiei buruz hitz egiteko, adibidez alemanezko *Völkermord* (hitzez hitz, "herri-erailtzea") edo polonierako *ludobójstwo* ("herri edo nazio bat hiltzea"). 1941ean Naziek Bizargorri Operazioan Sobietar Batasuna inbaditu zutenean eta milaka errusiar erail, Winston Churchillek esan zuen "izenik gabeko krimena" zela. Lemkinek 1944an sortu zuen izena Nazien politikak izendatzeko. 1921eko Armeniar genozidioaren diseiantzaile Talat Pasha Soghomon Tehlirianek hil zueneko pasartea irakurri ostean, Lemkinek galdetu zion bere irakasleari ea zergatik ez zegoen legerik Talat bera zigortu ahal izateko. Geroago esan zuen "abokatu gisa, uste dut krimen bat ezin dutela biktimek zigortu, baizik eta epaitegi batek."

Genozidioaren kontzeptua, "despopulazioa" deiturikoa, Frantziako 1794an salatu zen. Gracchus Babeuf izan zen, Frantziako iraultzaren testuinguruan herriaren eskubideen defendatzailea *Le tribun du peuple* gazetaren eta *Societé des égaux* delakoaren liderra, *Du Système de dépopulation, ou la vie et les crimes de Carrier* idazlanean ankerkeria mota zehatz horri buruz teorizatu zuena.

Babeufek "despopulazio-sistema" kontzeptu berri hori sortu zuen, Bertrand de Barèrek iraultzaileek Vendeako herriaren aurka sustatutako ankerkeriak  ikusita. Soldadu iraultzaileek, besteak beste, Louis Marie Turreau eta Jean Baptiste Carrier gobernu iraultzailearen Nanteseko ordezkariaren "infernuko zutabeak" delakoetan antolatuta zeuden. Zutabe ezagun horiek 9.000 zibilen sarraskia antolatu zuen 1793ko azaroaren erdialdetik 1794ko otsailaren amaierara. Carrierrek emakumeak eta haurrak eta erlijioso talde handi bat hil zituen Loiran hondoratuz. Beste milaka fusilatuta hil zituzten, edo abusuz, gaixotasunez, gosez eta hotzez. Bere zerbitzuengatik, Carrier Frantziako Konbentzioaren idazkari izendatu zuten eta bere izena Parisko l 'Étoileko garaipenaren arkuan grabatuta dago eta . 

Babeufen liburuak ez zuen ospe handirik izan, eta autorea gillotinatu egin zuten 1797an, ideia "erradikalak" defendatzeagatik, hala nola "naturak gizaki bakoitzari ondasun guztiez berdin gozatzeko eskubidea eman diola". Gaztelaniazko lanaren lehen edizioa 1985ean argitaratu zen. Era berean, Lemkinen liburua ez zen gaztelaniara itzuli 2009arte. Bestalde, ez dago ia genozidio-ikasketen katedrarik Europan, eta, Xabier Irujojorentzat (genozidiotan aditua),  horrek guztiak "genozidio" terminoaren egileak emandako definizioaren interpretazio desberdinak ekarri ditu, ez beti guztiz egokiak. Hainbat urte igaro ziren nazioarteko komunitateak terminoa ohiko gisa erabili baino lehen. Nurenbergen "germanizazioa", "gizateriaren aurkako krimenak" eta "masako hilketa" bezalako esaldien desegokitasuna erakutsi zutenean, nazioarteko zuzenbideko adituek erabaki zuten Lemkinen lanak krimen nazientzako esparru kontzeptuala ematen zuela. *The New York Times*eko 1946ko titular batek iragarri zuen "buruzagi naziei egotzitako krimenerako izen berria genozidio da"; hitza Nurenbergeko epaiketetako akusazioetan erabili zen, 1945etik aurrera, baina termino deskribatzaile gisa soilik, ez termino juridiko formal gisa. Arthur Greiserren eta Amon Leopold Gothen 1946an Genozidio Poloniarraren Epaiketak deiturikoak izan ziren epaiek terminoa sartu zuten lehen epaiketak.

## Historia 
Historia osoan ez da ezagutu XX. mendean adinako genozidiorik. Milioika heriotza horiek guztiak ez dira gerraren ondoriozkoak izan, arraza, etnia, erlijio edo politika talde desberdinen aurkako hilketa berariazkoak eta sistematikoak eraginak baizik. XX. mendeko lehen genozidio jendetsua 1915 eta 1923 bitartean gertatu zen: turkiar gobernuak 600.000-1.500.000 armeniar beren etxeetatik egotzi edo sarraskitu zituen. Hala ere, azkenaldiko genozidio kasurik zoritxarrekoena Alemaniak 1930 eta 1940 artean Europako juduak desagerrarazteko egin zuena izan zen. 1945ean Bigarren Mundu Gerra amaitzerako, 12 milioi pertsona hil zituzten naziek; horietatik sei milioi juduak ziren, eta gainerakoak ijitoak, homosexualak edota eslaviarrak. Urte hartan bertan, Nurenbergeko epaitegiak holokaustoaren arduradunak epaitu zituen, eta gizabanakoaren erantzukizun printzipioa arautu zuen.

1946an Nazio Batuen Batzar Nagusiak genozidioa baztertzeko hitzarmena idatzi zuen, eta 1948an onartu zen. Bertako ataletan, besteren artean hauek hitzartu zituzten: genozidioa desagertzeko nazioarteko lankidetza behar dela; gerratik kanpo gertatzen den genozidioa ere krimena dela, baina ez krimen politikoak direnak; erruduntzat jotzen direnek ez dutela estradiziorako immunitaterik; eta errudunak genozidioa gertatutako estatuan bertan epaituko direla, edo eskumena duen nazioarteko epaitegi batek epaituko dituela.

## Genozidio nagusiak 
Hauek dira XXtik mendearen aurrerako genozidio kasurik larrienetako batzuk: 
*Alemaniar Inperioak 1904an herero eta nama herrien aurkakoa, egungo Namibian.
*Turkiar otomandarraren Armeniar genozidioa 1915ekoa.
*Sobietar Batasunean eta Txinan komunismoa ezartzean Stalinek eta Mao Zedongek egindakoak.
*1947an Britainia Handitik burujabetza lortu ondoren Pakistan eta Indiaren artean gertatutako erlijio heriotzak. 
*1969an Nigeria eta Biafraren artean gertatutako hilketak.
*Ugandako 1970eko hamarraldikoak. 
*1975etik 1979ra khmer gorriek Kanbodian zapaldu eta hildakoak (hiru milioi hildako).
*1986az geroztik Irakek kurduen aurka egindakoak. 
*1990eko hamarraldi hasierako Jugoslaviakoak, Srebrenicako genozidioa eta Vixegradeko sarraskia, besteak beste.
*Ruandako hutu eta tutsi etnien artekoak Ruandako genozidioa deitua (milioi bat inguru hildako eta bi milioi atzerriratu eragin zituzten).
*Gazako genozidioa, 2023tik aurrera nabarmen, Israelgo Gobernuak, armadaren bidez gazatarrak bonbardatuz, janaria, edaria eta botikak ukatuz, aterperik gabe, gosez, egarriz eta gaixotasunez hiltzeko saioa.

Bestalde, XX. mendea baino lehen izandako genozidiorik handienak europarrek Ameriketako, Australiako (Gerra Beltza besteak beste) eta Zeelanda Berriko kolonizazioetakoak dira.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Xabier Irujo: Genozidioa eta identitate kolektiboa», Urolakoen Nafar Zuztarrak, *YouTube*. 
* Isasi, Mirari (2025-02-25). «Xabier Irujo: “Si no se imparte genocidio en las escuelas, los repetiremos”» *Nabarralde*.
* Odriozola Gurrutxaga, Miren (2011-12): «Genozidioa: Nazioarteko Arauketa eta Espainiar Zigor Kodeko 607. artikulua». *Eguzkilore*, 25.
* Gezuraga Agirrezabala, Jon (2015-2016): *Genozidioa. XIX eta XX. mendeko kontzeptua eta praxia*. Historiako Gradua. Tutorea: Susana Serrano Abad. Euskal Herriko Unibertsitatea.