Crash (eleberria)

***Crash*** J. G. Ballard britainiar idazleak 1973an argitaratutako eleberri polemiko eta transgresiboa da. Liburuan, protagonista eta beste hainbat pertsonaiaren arteko harremanak azaltzen dira, non auto-istripuek eragindako zauriak eta hondamendiak erotismoarekin eta plazer sexualarekin lotzen diren. Ballardek berak esan zuen eleberria "etorkizunaren inguruko dokumentala" zela, eta teknologiaren eta giza desioaren arteko gatazka azaleratzeko tresna gisa idatzi zuen.

## Argumentua 
Eleberria J.G. Ballard izeneko protagonista fikziozko baten lehen pertsonan kontatua dago, autorearen alter ego bat dena. Protagonista zuzendari teknikoa da Londresko ikus-entzunezko industrian, eta auto-istripu batean emakume bat hiltzen du nahi gabe. Gertaera horren ostean, bere bizitza pertsonala eta sexuala desegin egiten da, eta horrek kitzikapen berri baten bilaketara eramaten du: teknologia, istripuak eta heriotza sexualitatearekin uztartzera.

Ballard protagonista Vaughan izeneko gizon karismatiko eta obsesiboarekin elkartzen da. Vaughanek "auto-istripu erotikoen katalogo bat" sortu nahi du, zinemako eta politikako izar ezagunekin fantasia sexualak istripu bortitzen bidez dramatizatuz. Eleberrian, pertsonaia hauek hainbat istripu simulatu eta errealetan parte hartzen dute, euren gorputzak eta autoak suntsituz, esperientzia erotiko eta existentzial berriak lortzeko.

## Gaiak 
*Crash* obra transgresiboa da eta hainbat gai garrantzitsu jorratzen ditu:

* **Teknologia eta giza gorputza**: Ballardek autoa gorputzaren luzapen gisa aurkezten du, eta auto-istripua desioaren eta suntsiketaren arteko topagune gisa.
* **Erotismoa eta bortxa**: Eleberrian sexu-jarduera konbentzionalak alde batera uzten dira, eta plazera zaurietan, zaurien bistaratzean eta arriskuan aurkitzen da.
* **Alienazioa eta modernitatea**: Pertsonaiek ez dute harreman emozional edo moralik; haien harremanak hotzak, mekanikoak eta deshumanizatuak dira.
* **Ikus-entzunezko kultura**: Vaughanek istripuak errepresentazio gisa ulertzen ditu, hedabideen eta zinemaren bidez errealitatea moldeatzen saiatuz.

## Estiloa 
Ballardek hizkera kliniko eta deskriptibo bat erabiltzen du, metafora gutxirekin eta tonu ia medikoan. Estilo horrek irakurleari distantzia emozionala ezartzen dio, eta irakurketaren bidez sortzen den deserosotasuna areagotzen du. Narrazioak erritmo zirkularra du, eta obsesio batzuen bueltan dabil etengabe.

## Harrera 
*Crash* eleberriak harrera oso polarizatua izan zuen. Kritikari askok obra gaitzetsi zuten bere eduki sexual eta bortitzagatik, eta askok pornografiatzat jo zuten. Hala ere, beste batzuek literatur lan ausart eta iraultzailetzat hartu zuten. J.G. Ballard berak adierazi zuen bere asmoa ez zela irakurleak probokatzea soilik, baizik eta gizarte modernoaren sakoneko tentsioak azaleratzea.

Zadie Smith eta Will Self bezalako idazle britainiarrek eleberria garrantzitsutzat jo dute literatur esperimentazioaren alorrean. Jean Baudrillard filosofo frantsesak, bere lana inspiratuta, *Crash*-en inguruko saiakera bat idatzi zuen, teknologia eta irudien kultura aztertuz.

## Egokitzapen zinematografikoa 
1996an, David Cronenberg zuzendariak eleberriaren zinema egokitzapena egin zuen, James Spader, Holly Hunter eta Elias Koteas protagonista zirela. Filmak Cannesen polemika handia sortu zuen, eta hainbat herrialdetan debekatua edo zentsuratua izan zen.

Hala ere, zinema kritikaren zati batek goraipatu zuen Cronenbergen ikuspegi fidel eta ausarta, eta gaur egun kultuzko filmtzat hartua da.

## Ondarea eta eragina 
*Crash* askotan aipatzen da posthumanismoaren, cyberpunkaren eta fikzio distopikoaren aitzindarietako bat bezala. Haren eragina nabaritzen da Chuck Palahniuk, Bret Easton Ellis, Mark Dery edo Don DeLillo bezalako autoreengan.

Hainbat akademikok lan hau aztertu dute feminismo, teknofilia, psikoanalisia eta medikalizazioa bezalako ikuspegietatik.

## Ikus, gainera 
* Posthumanismoa
* Literatura transgresiboa
* David Cronenberg
* Jean Baudrillard

## Kanpo estekak 
* J.G. Ballard-en *Crash* The Guardian-en
* David Cronenbergen filmaren analisia (Criterion Collection)