Estruktura kausal

Fisika matematikoan, barietate lorentzdar baten **estruktura kausalak** hainbat punturen arteko kausazko erlazioak deskribatzen ditu.

## Sarrera 
Fisika modernoan (bereziki erlatibitate orokorrean ) espazio-denbora barietate lorentzdar baten bidez deskribatzen da. Barietateko puntuen arteko kausazko erlazioak interpreta daitezke deskribatuz espazio-denborako zein gertaerek eragin dezaketen besteen gainean.

Geometria lorentzdarreko adibide arrunt bat Minkowskiren espazio-denbora da. Bertako puntuen arteko kausazko erlazioak partikularki sinpleak dira, kasu honetako espazio-denbora laua da eta.

Hala ere, barietate lorentzdar arbitrario baten egitura kausala zaildu egin daiteke kurbaduragatik. Kasu hauetan estruktura kausalak puntuen arteko kurba diferentziagarrien bidez ezartzen dira, kurben abiaduren (bektore ukitzaileen) baldintza batzuenpean. Baldintza horien bidez defini daitezke erlazio kausalak. 

### Bektore ukitzaileak 
eskuinera|thumb|255x255px| Minkowskiren espazio-denbora bateko **argi konoa**, **etorkizun kausala, iragan kausala** eta **gainontzeko** espazio-denbora.
\,(M,g) barietate lorentzdar baten kasurako, non **g M** barietatearen puntu oroko metrika den. Puntu bakoitzeko espazio tangenteak definizioz Minkowskiren espazioko estruktura berbera izango du. Ondorioz, nuluak ez diren bektore ukitzaileak hiru multzo disjuntutan sailka daitezke. **X** bektore ukitzailea izanik, honen sailkapena:

* **denbora motakoa** baldin \,g(X,X) 
* **nulua** edo **argi motakoa**  baldin\,g(X,X) = 0
* **espazio motakoa** baldin\,g(X,X) > 0

(-,+,+,+,\cdots) metrika erabiltzen da kasu honetan. Hemendik aurrera, bektore ukitzailea **ez-espaziala** dela esango dugu nulua edo denbora motakoa bada.

Barietate lorentzdar kanonikoa Minkowskiren espazio-denbora da, non **M=\mathbb{R}^4** eta g Minkowskiren metrika laua diren. Izatez, eredu honen fisika da aurreko atalean ikusi ditugun bektore tangenteen izenen jatorria. Espazio-denbora honetako kausazko erlazioak nahiko sinpleak dira, aurrerago aipatu bezala espazio tangentea ere \mathbb{R}^4  delako eta ondorioz bektore tangenteak espazioko puntu gisa identifika ditzakegulako. X = (t,r) lau dimentsiodun bektorea g(X,X) = c^2 t^2 - \|r\|^2 -ren zeinuaren arabera sailkatzen da (r \in \mathbb{R}^3  3-dimentsioko espazioaren koordenatu kartesiarrak izanik eta c argiaren abiadura). Metrikaren aldaezintasuna dela eta, bektoreen espazioko sailkapenak berdinak izango dira Lorentzen transformaziopeko erreferentzia sistema guztientzat, ez ordea Poincaré-ren transformazio orokor baten bidezkoetan, jatorria lekuz alda daiteke eta.

### Denbora-orientagarritasuna 
Minkowskiren identikoa den estruktura honek, gertaera baten inguruko erlazio kausalak ikustaraztea ahalbidetzen du. Izatez, puntu bakoitzean iragana eta etorkizuna desberdindu daitezke argi konoa bi baliokidetasun-erlaziotan banatuz, **etorkizunera zuzendutakoa** eta **iraganera zuzendutakoa**. 

X eta Y puntu bateko espazio motako bektore tangenteak izanik, X  eta Y baliokideak (X\sim Y) dira, hau da, baliokidetasun-klase berekoak, baldin eta g(X,Y) bada. Horrelako sailkapenak, puntuetan egindako denbora-geziaren aukeraketaren araberakoak izaten dira. Denbora-geziaren kontzeptuak denborak aurrera egiten duen norabidea definitzen du, baina ez da derrigorrez espazio-denbora osoan zehar hedatzen. M barietate lorentzdar bat **denboran orientagarria** dela esaten da puntu orotan baliokidetasun-klasea modu jarraituan zehaztu ahal bada. Baliokidea dena, aldagai bat denboran orientagarria da baldin eta soilik baldin denbora motako **eremu bektorial** jarraitu bat, puntu bakar batean ere anulatzen ez dena, baldin badauka. 

Hau da espazio-denbora batek bete behar duen baldintza minimoa gertaeren arteko estruktura kausalaz hitz egin nahi baldin badugu. Izan ere, espazio-denbora ez bada denboran orientagarria, orokorki ezingo dugu esan behatzaile baten ibilbideak denboran aurrera edo atzera egiten duen. 

### Kurbak 
M-ko **bide** lau jarraitu bat \mu : \Sigma \to M non \Sigma tarte ez-endakatu bat (puntu bat baino gehiago konektatzen dituen bilduma) den R-n. Bide **leun** bat μ  deribagarria da behar bezain bestetan (normalean C^\infty ), eta bide **erregularrek** deribatu ez-nuluak dauzkate.

M-ko **kurba** bat bide baten irudia da edo, hobeto esanda, birparametrizazioaren bidez erlazionatutako bide-irudien baliokidetasun-klase bat da, hau da, homeomorfismoak edo difeomorfismoak  \Sigma-en. Bestalde, M denbora orientagarria denean kurba **orientatua** dagoela esaten da parametro aldaketa funtzio **monotonoa** baldin bada. 

Horrela, kurba erregular lauak hauen bektore tangenteen izaeraren arabera sailka ditzakegu:
* **Kronologikoak**  edo **denbora motakoak,** bektore tangentea kurbako puntu orotan denbora motakoa baldin bada. (Mundu lerroa)
* **Nulua** edo **argi motakoa** ,bektore tangentea kurbako puntu orotan nulua baldin bada.
* **Espazio motakoa,** bektore tangentea espazio-motakoa baldin bada kurbako puntu orotan.
* **Kausala**, bektore tangentea denbora motakoa edota argi motakoa baldin bada kurbako puntu guztietan.
\Sigma -en propietateek ziurtatzen dute kurba itxi kausalak ez direla automatikoki espazio-denbora guztietan onartuak.

Aldagaia denboran orientagarria baldin bada, espazio motakoak ez diren kurbak denborarekiko duten orientazioaren arabera sailkatu daitezke:

M-ko kurba kronologiko, nulu edo kausal bat:

* **Etorkizunera zuzendua** da kurbako puntu guztien bektore tangenteak etorkizunera zuzenduak badira.
* **Iraganera zuzendua** da kurbako puntu guztien bektore tangenteak iraganera zuzenduak badira.

Sailkapen berri honetan kurba kausalak bakarrik sartzen dira. Izan ere, hauei soilik ezarri ahal zaie denborarekiko orientagarritasuna. Horrela,

* **Denbora motako kurba itxia,** denbora motakoa eta kurba osoan zehar etorkizunera (edo iraganera) zuzendua den kurba itxia da.
* **Kurba itxi nulua,** nulua eta kurba osoan zehar etorkizunera (edo iraganera) zuzendua den  kurba itxia da.

### Kausazko harremanak 
M  aldagaiko x eta y puntuen arteko erlazio kausalak sailka ditzakegu:.

* **x**-k **y kronologikoki aurre hartzen du** (\,x \ll y), baldin eta x-tik y-ra doan etorkizunera zuzendutako kurba kronologiko (denbora motakoa) bat existitzen bada.
* x  y-ren **hertsiki kausalki aurretikoa da** (x ) baldin eta x-tik y-ra doan etorkizunera zuzendutako kurba kausal (espazio motakoa ez dena) bat existitzen bada.
* x **kausalki aurre hartzen du** y ( x \prec y edo x \le y ) baldin eta x y-ren hertsiki kausalki aurretikoa bada edo x=y.
* x y -ren **horizontea** da( x \to y edo  x \nearrow y  ) baldin eta x=y edo etorkizunera zuzendutako kurba nulu bat badadago x-tik to y-ra doana.

Bestalde, aldagaiko x puntu bat izanik:

* x-ren **etorkizun** **kronologikoa**,  x-rekin etorkizunera zuzendutako denbora kurba baten bidez lotzen diren y puntuen bilduma:

: \,I^+(x) = \{ y \in M | x \ll y\} 

* x-ren **iragan kronologikoa**, x-rekin iraganera zuzendutako denbora kurba baten bidez lotzen diren y puntuen bilduma:

: \,I^-(x) = \{ y \in M | y \ll x\}

Era berean definitzen dugu

* x**-ren etorkizun kausala (etorkizun** **absolutua**). M-ko y  puntuen multzoa non x puntuak kausalki aurre hartzen dituen y puntu guztiak:

: \,J^+(x) = \{ y \in M | x \prec y\}

* x**-ren iragan kausala,** M-ko y  puntuen multzoa zeintzuek x kausalki aurre hartzen duten:

: \,J^-(x) = \{ y \in M | y \prec x\}

* x-ren **etorkizuneko kono nulua**, M-ko y puntu guztien bilduma non x \to y.
* x-ren **iraganeko kono nulua**, M-ko y puntu guztien bilduma non y \to x.
* x-ren argi konoa, etorkizuneko eta iraganeko kono nuluen bildura.
Laburbilduz, Minkowskiren espazio-denboran esan dezakegu \,I^+(x) puntuen bilduma etorkizuneko argi konoaren barnea dela eta \,J^+(x) puntuen bilduma etorkizuneko argi konoa osotasunean (konoaren gainazala barne). Era berean jarduten da iraganeko argi konoarekin \left(I^-(x)~~\text{eta}~~J^-(x)\right).

Horrela, bilduma guzti hauek ,\,I^+(x) ,I^-(x), J^+(x), J^-(x) M , barietateko x guztietarako definituak, M-ren estruktura kausala definitzen dute. 

M-ko azpimultzoekin ere egin dezakegu lan. Demagun S azpimultzo bat dugula: ===
* x puntu bat \,I^-(y)-n dago baldin eta soilik baldin y puntua \,I^+(x) -n badago.
* x \prec y \implies I^-(x) \subset I^-(y)
* x \prec y \implies I^+(y) \subset I^+(x)
* I^+[S] = I^+[I^+[S]] \subset J^+[S] = J^+[J^+[S]]
* I^-[S] = I^-[I^-[S]] \subset J^-[S] = J^-[J^-[S]]
* Horiizontea geodesiko nuluen kongruentziek sortzen dute.

Propietate topologikoak :

* I^\pm(x) M-ko x puntu guztietarako irekita dago.
* I^\pm[S], S \subset M azpimultzo guztietarako irekita dago  .
* I^\pm[S] = I^\pm[\overline{S}], S \subset M azpimultzo guztietarako . Non \overline{S}, S azpimultzo baten itxidura den .
* I^\pm[S] \subset \overline{J^\pm[S]}

## Espazio-denborako estruktura kausala 
Espazio-denborako erlazio kausalak Minkowskiren espazio-denborakoen identikoak dira. Hala ere, nahiz eta denboran orientagarriak izan, badaude espazio-denbora berezi batzuk non denbora kurba itxiak aurki ditzakegun:

* **Denbora kurba itxi** (CTC) bat, \lambda(t) kurba ez-tribial bat da gertaera berean hasi eta amaitzen dena, \lambda(0)=\lambda(1), eta \lambda(t)=p kurba konstantea ez dena. 

Horrelako espazio-denborek ez dute garrantzi fisiko handirik ezaguna den materiaren baldintzapean. Hori dela eta, badirudi logikoa dela halako kurbarik ez duten espazio-denborekin lan egitea. Hala ere, nahiz eta espazio-denborek mota honetako kurbarik ez izan, posiblea da horien antzekoren bat izatetik hurbil egotea, kurba “ia itxiak” zeintzuk hasierako puntutik hurbil igarotzen diren. Horrela, eremu grabitazionalaren perturbazio txiki batek kurba “ia itxi” hauek kurba itxi bihur ditzake. 

* Espazio-denbora bat i**ndartsuki kausala** dela esaten da, edozein G gertaera baten inguruan existitzen badira inguruneak non ez dagoen kurba kausalik hauek behin baino gehiagotan zeharkatzen dituztenik.

Horrelako espazio-denborek ez dute inolako denbora kurba “ia itxirik”. Hala ere, ezin da deskartatu perturbazioen bidez kurba itxiak sor daitezkeenik. Edonolako kurba itxiak saiestu ditzakeen kausalitatea lortu ahal izateko bestelako definizio bat bilatu beharko dugu.

* (M,g) espazio-denbora egonkorki kausala da, denbora motako t eremu bektorial jarraia existitzen bada, ez-nulua puntu guztietan, non (M,g') espazio-denborak, g'_{\mu\nu}=g_{\mu\nu}-t_{\mu}t_\nu, kurba itxirik ez duen. 

t eremu bektorialaren bidez g' metrika lorentzdar onargarria izango da. Gainera, honen argi konoa hertsiki handiagoa izango da. Bestalde, g-rekiko edozein denbora bektore edo betore nulu, g'-rekiko denbora bektorea edo bektore nulua izango da (aurkakoa ez da zertan eta egia izan behar). Bestelako definizio baliokide bat:

* Espazio-denbora egonkorki kausala da baldin eta soilik baldin existitzen bada t funtzio bat non honen gradientea \nabla t  iraganera zuzendutako eremu bektoriala den.

## Singularitateen estruktura kausala 
Grabitatearen indarra oso altua denenan gerta liteke espazio-denborak era desberdinean funtzionatzea, singularitateak agertuz.

### Big Bang singularitateak 
Big Bang-ean iraganeko denbora mugan agertzen dira berezitasunak. Izan ere, ikusten dugu nola geodesiko nuluak t=0 hiperespazioaren tangenteak direla hasieran, eta denbora igaro ahala haien angeluak handiagotuz doazela. Bestalde, singularitatea dela eta, argi konoak endakatuak bihurtzen dira espazio tangentean, nahiz eta topologia bera mantendu. Big Bang kasua aztertzeko askotan erabiltzen den FLRW eredua jarraituz froga daiteke estruktura kausala unibertsala dela. Eredu honetako espazio-denbora laua da, baina metrika tentsorea nahikotxo aldatzen da singularitateetara hurbiltzean. Espazio-denbora honetako metrika ondorengo eran adieraz dezakegu:

ds^{2}=-\left(1-\dfrac{r_{S}}{r}\right)dt^{2}+\left(1-\dfrac{r_{S}}{r}\right)^{-1} dr^{2}+r^{2}d\sigma^{2}
=0

Ekuazioa garatuz, higidura-ekuazioa zuzenean integratu daiteke;

r+r_{S}\ln{\left|\dfrac{r}{r_{S}}-1\right|}=\plusmn c(t-t_{0})

Emaitza hau irudikatuz bi zonalde desberdindu daitezke, (r eta (r>r_S):

* **r>r_S zonaldean** fotoiak ez dira inoiz r=r_S puntuan egongo, kanporantz badoaz ez direlako puntu horretan inoiz egon eta alderantziz, barrurantz badoaz ez direlako inoiz puntu horretara iritsiko. Horregatik, fotoiak ez dira alde kritikoan sartuko. Aldiz, singularitatetik aldendu ahala ikusten da nola eremu grabitatorioaren eragina desagertuz doala eta 1 maldako argi konoak berreskuratzen direla.

* **r zonaldean** fotoiak singularitaterantz joango dira eta argi konoen orientazioa aldatu egingo da aurreko atalarekin alderatuz.

==== Reissner-Nordström singularitateen estruktura kausala 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak