Dolores Correa Zapata

**Dolores Correa Zapata** (Teapa, Tabasco, Mexiko, 1853ko otsailaren 23a - Mexiko Hiria, 1924ko maiatzaren 24a), irakaslea, idazlea, poetisa eta emakumearen eskubideen defendatzailea izan zen. Columba Riverarekin batera, "Mujer Mexicana" aldizkaria sortu zuen (1902-1907).
## Biografia 
### Familia ingurunea 
Bere gurasoak Juan Correa Torres (1825-1892) Yucateko politikari liberal eta hezitzailea eta Maria de Jesús Zapata Roig (1825-1909) Tabako Hezitzailea izan ziren. Correa Zapata senar-emazteen zortzi seme-alabetatik hirugarrena izan zen, Alberto Correa Zapata (1849-1909) hezitzaile eta funtzionarioa, Juan Correa Zapata (1857-1846) idazlea, Armando Correa Zapata (1862-1926) abokatua eta Teutila Correa de Carter (1863-1938) eleberrigilea barne. Bere amaren izeba Catalina Zapata de Puig (1833-1892) idazle feminista izan zen eta bere amaren aldeko aitona, Manuel Zapata Zavala (1802-1868), Yucatango politikari liberala izan zen, 1847ko Ezohiko Biltzar Konstituziogilearen diputatu izan zena.

Bere birramonaren neba Lorenzo de Zavala Yucatango politikari eta historialari izan zen, eta gerora Texasko Errepublikako presidenteordea izan zen. Lorentzoren biloba, eta horregatik Doloresen lehengusina, Gertrudis Tenorio Zavala poetisa eta maistra izan zen, *La Siempreviva* aldizkaria eta izen bereko Zientzia eta Literatura Elkartea sortu zituen Rita Cetina Gutiérrez eta Cristina Farfánekin batera.

### Lehen urteak 
Dolores Correa Zapata 1853ko otsailaren 23an jaio zen Teapan (Tabasco). Bere aita Kubara beste liberal batzuekin batera erbesteratu zutenez, Doloresek haurtzaroa eta nerabezaroaren zati bat Merida hirian bizi izan zituen. Han, bere aitak buruzagi politiko kargua bete zuen 1863an. 1867rako, Correa Zapata familia Tabasco estatuan bizi zen berriro, ordukoan San Juan Bautista hirian (gero Villahermosa). Hiri horretan, gurasoek bi ikastetxe sortu zituzten: "Ocampo Institutua", gizonezkoentzat, aitak zuzendua, eta Maria Ikastetxea, emakumeentzat, Doloresek eta haren amak zuzendua. Garai hartan azken horiek  ziren lehen ikastetxe partikular bakarrak, heziketa soilik laikoa zutenak.

Irakaskuntzako lehen urte haietan, Doloresek idazle gisa zituen abileziak leuntzen hasi zen, Cristina Farfánek sortutako "El Recreo del Hogar" egunkarian parte hartuz.

Laurena Wright de Kleinhans-ek, Violetas del Anáhuac-eko “Biografiak” atalean, zioen, zoritxarrez, bere indar fisikoa ez zetorren bat zuen energia moralarekin, izaera delikatua zuelako, eta eskolako ohiko zereginek bere osasuna okertu zuten eta ondorioz, klaseei uko egin behar izan zien. 1884an Mexikora etorri zen bere neba Albertorekin batera, *El Escolar Mexicano* izeneko haur-egunkariaren editorea.

## Bizitza profesionala 
Azterketa profesionala aurkeztu eta irakasle tituluduna izateko, Dolores Mexiko Hirira joan zen bizitzera. Handik gutxira, 1884ko ekainaren 19an, azterketa profesionala aurkeztu zuen Enkarnazio Eskola Zaharrean, eta "geografia kosmografian, aritmetikan eta sistema metriko hamartarrean, espainiarrean eta pedagogian nota onarekin gainditu zuen". Antonio García Cubas geografo mexikar ospetsua izan zen haren aztertzaileetako bat.

1889an, Irakasle Eskolan hasi zen lanean, Bilbiotekari gisa, eta 1890ean, Irakasle Eskolari atxikitako Lehen Hezkuntzako Eskolako zuzendariorde gisa. XIX. mendeko azken hamarkadan "Nociones de instrucción cívica, de derecho usual y de economía política" liburua argitaratu zuen, nesken primarioetarako testu ofizial bihurtu zena (azken zatia izan ezik). 1896ko azaroaren 27an Etxeko Ekonomia klaseko maistra titular izendatu zuten Irakasle Eskolan, eta urte berean bere bigarren testuliburua argitaratu zuen, "La mujer en el hogar", Buffaloko azokan saritua izan zena. 1917an "Mis Liras" izenburuko bigarren bertso-liburua argitaratu zuen. 

"Violetas de Anáhuac" aldizkariko kolaboratzailea ere izan zen maiz. Bertan, Laureana Wright de Kleinhans, Mateana Murguía de Aveleyra eta beste idazle batzuekin batera, garaiko emakume ilustratuen kezkak islatzen zituzten literatura-konposizioak argitaratu zituen. Bere orrietan argitaratu ziren olerki eta saiakuntzen artean, honako hauek daude:
 

## Feminismoa 
1886ko urtearen amaieran, Dolores Correak Eduardo Dublánen inprentaren bidez argitaratu zuen "Emakume Zientifikoa" izenekoaren konposizio ezagunena. Prentsak ondo hartu zuen poema hori, eta gogorarazi zuen haren helburu nagusia zela zientzia "XIX. mendeko emakumeari ukatu behar ez zaion ezaugarria dela frogatzea". Bi kantutako poemak hainbat erreferentzia ditu, hezkuntza zientifikora sartzeko gizonek eta emakumeek izan beharko luketen berdintasun-estandarra aipatzen dutenak, pentsamendu- eta erabaki-autonomia aurkitzeko modu gisa.

Bigarren kantuan, ezagutza zientifikoa bilatzea erabakitzen duen garaiko emakume baten atsekabeak kontatzen dira, garaiko gizonen inkongruentziak adieraziz, hau da aurrerapenaren ideiak beraientzat bakarrik aurreratzen dituzte eta emakumea etxeko eta gizarteko argi moralaren estandar  baten mende jarriz, baina baita erabiltzeko eta baztertzeko merkantzia baten mende ere. Ziur aski, Doloresentzat bezala, bere kideentzat ere oso zaila izan zen garai hartako gizon eta emakumeek egokia zenari buruz zituzten itxaropenak zeharkatzea, aurkeztutako pertsonaien bidez euren atsekabea agerian utziz.

Urte batzuk geroago, 1888ko uztailaren 1eko "Violetas del Anáhuac" aldizkariaren 30. zenbakitik aurrera, lan hori zatika berrinprimatzen hasi ziren, eta are pertsona gehiagorengana iritsi ziren bere ideiak.  1896ko *La mujer en el hogar* liburuaren sarreran, Correak bere jarrerak berretsi zituenfeminismoaren alde eginez:Rosa María González Jiménez ikertzaileak dioenez, "Dolores Correa Zapata: Una profesora feminista del siglo XIX" liburua argitaratzearekin batera, erreferentzia hori da aurkitutako zaharrena, emakume mexikar batek feminismo terminoa erabiltzen baitu adiera horretan, aldarrikatuz.

1904an Mexikoko lehen elkarte feministan parte hartu zuen, Irakasle Eskolan. Emakumeen sare horrek, "La Sociedad Protectora de la Mujer" izenekoak, emakume idazle, maistra eta emakume atipikoen belaunaldi bat bildu zuen bere garaiko gizarteak eskatzen zituen roletarako, hala nola María Sandova del Zarco presidentea (Mexikon tituludun lehen abokatua), Columba Rivera idazkaria (Mexikon tituludun bigarren medikua), Mercedes Castorena, Severa Aróztegui, Luz F. Vda. de Herrera eta Trinidad Orilles. Doloresek bere lehen lehendakariordearen papera hartu zuen, eta garaiko literatura-gizarteek ez bezala, "gizarte feminista bat eratzea" proposatu zuen.

Dolores Correak urte horretan bertan sortu zuen "La mujer mexicana" egunkaria, eta gizartearen informazio-organo bihurtu zen. Horrek eragina izan zuen feministen hurrengo belaunaldietan, besteak beste, 1922an Baltimoreko Emakumeen Kongresuan (AEB) eta 1925ean Mexiko Hirian egindako Emakumearen Konbentzio Nazionalean. Aldizkari horretatik emakumeen sexu-eskubideak defendatzen zituzten, 1884ko Kode Zibilari erreforma bat eskatzen zioten, emakumeentzat bidezkoagoa izan zedin.

Europan zehar bidaiatu ondoren, izaera progresistagoa zuten liburuxkak idatzi zituen: "El espíritu del pueblo mexicano", "De la escuela primaria a la normal", "La combustión", "El cinco de febrero", "La obra del señor Rébsamen", "La federación y la escuela", "La obrera mexicana", "El desayuno de la obrera Luz", "El trabajo", "El obrero mexicano" eta "La guerra y la paz".

Bibloseko "Escritores Mexicanos Contemporáneos" sailean (Liburutegi Nazionalak argitaratutako informazio bibliografikoaren asteroko buletina) 1921ean idatzi zen: "bere ideal kuttuna emakumearen emantzipazioa izan da, gizonaren tutoretzatik askatu eta bere ahaleginen bidez independente bizitzen irakastea; bera da bere teorien adibide bizia".

## On line dauden argitalpenak 
* Correa Zapata, Dolores (1886) La mujer científica: 
* Correa Zapata, Dolores (1919 [1896]) La mujer en el hogar. Lehen liburua: 
* Correa Zapata, Dolores (1905 [1896]) La mujer en el hogar. Bigarren liburua: . pdf-a  artxibatu zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak