open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Itzalpeko ontzidi

**Itzalpeko ontzidia** edo **ontzidi iluna** gordean, bere benetako izaera ezkutatuz, debekatutako ondasunekin kontrabandoan aritzen den itsasontziari edo multzoari deritzo. Itzalpeko ontzidia aldebakarreko zein nazioarteko zigor ekonomikoak jaso dituen estatu batek zigor hauei aurre egiteko duen irtenbide bat da. Sarri, itzalpeko itsasontziek petrolioa, gasa eta mineralak bezalako lehengaiak, armak eta gailu teknologikoak garraiatzen dituzte.

Itzalpeko ontzidiek hainbat teknika erabiltzen dituzte egiazko jarduerak ezkutatzeko asmoz, hala nola: komenientziako banderadun itsasontziak erabiltzea, garraiatutako gaien jatorria edo helmuga jasotzen dituzten agiriak faltsutzea, ontzien identifikazio-sistema automatikoa manipulatzea edota hornigaiak ontziz ontzi aldatzea. Gainera, hauek legezko eremu grisetan dihardute, maiz itsas zabalean kostaldetik urrun, atxilotzeak zailtzeko.

2022an Errusiak Ukraina inbaditu ondoren, itsasontziak funtsezkoak izan dira nazioartean errusiar petrolioa eta gasarekin kontrabandoa egiteko..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Southam (Gloucestershire)

**Southam**, Ingalaterrako mendebaldean dagoen udalerri bat da, Gloucestershire konderrian. Cheltenham udalerriaren kanpoaldean dago.

2011n 1185 biztanle zituen.
Amy Cashin

**Amy Cashin** (East Melbourne, 1994ko uztailaren 18a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Chettle

**David Chettle** (1951ko irailaren 14a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Chittick

**John Chittick** (Warrnambool, 1937ko urriaren 29a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Manoir du diable

***Le Manoir du diable*** Georges Méliès zinemagilearen beldurrezko filma da, 1896. urtekoa. Jehanne D'Alcy eta Jules-Eugène Legris aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Jehanne D'Alcy
* Jules-Eugène Legris

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
The Kiss (1896ko filma)

***The Kiss*** William Heise zinemagilearen film mutua da, 1896. urtekoa. May Irwin eta John Rice aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* May Irwin: Jones
* John Rice: Billie Bikes

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
1795eko esklaboen matxinada Curaçaon

[thumb|250px|[Edsel Selberie "Tula" borrokalariaren erretratu modernoa.]]

**Curaçaoko esklaboen matxinada**  1795eko abuztuaren 17an, Curaçao kolonia herbeheretarrean 40 esklabo inguruko talde batek jabeen aurkako altxamenduarekin hasi zen. Beste plantazioetako esklaboak eta preso zeudenak askatu zituzten, eta hauek matxinadara batu ziren. Hilabetez luzatu zen askatasuna, eta matxinatuen buruen tortura eta exekuzioekin amaitu zen. Matxinatuen burua Edsel Selberie "Tula" izan zen. Azkenean, atxilotu, torturatu eta hil zuten urriaren 3an. Beste matxinatu asko ere hil zituzten.

Esklabotza ez zen Curaçaon abolitu 1863 arte, uhartean 5.498 pertsona esklabo zeudenean. Gaur egun, abuztuaren 17a askapen borrokaren hasiera bezala ospatzen da. Curaçao hegoaldeko kostaldean, Tula exekutatu zuten lekuan, monumentu bat dago errebeldei eskainita. Tula Museoak buruzagi errebeldearen izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nur Muhammad Taraki

**Nur Muhammad Taraki** (: Nawa, 1917ko uztailaren 14a – Kabul, 1979ko urriaren 9a) afganistandar kazetari, idazle eta politikari komunista izan zen. Afganistango estatuburu eta lehen ministroa izan zen 1978tik 1979ra.

Kabulgo Unibertsitatean ikasi zuen eta kazetari lanetan aritu zen, eleberriak eta ipuinak estilo errealista sozialistan idazteaz gain. Babrak Karmalekin batera Afganistango Herriaren Alderdi Demokratikoa sortu zuen eta bertako idazkari nagusia izan zen. 1966an *Khalq* egunkaria argitaratu zuen, klaseen arteko borroka proposatzen zuena, baina laster itxi zuten.

1978an Saur Iraultza hasi zuen Babrak Karmal eta Hafizullah Aminekin batera eta Afganistango Errepublika Demokratikoa ezarri zuten.

Aminen agintaldia laburra eta eztabaidagarria izan zen. Alderdia zatitu egin zen eta errepresioa eta sarraskiak izan ziren. Izu gorria erabili zen eta ezin izan zen Sobietar Batasuna konbentzitu ordena berrezartzeko esku hartzeko.

Tarakiren gobernuaren ezaugarri nagusia pertsonaganako kultu izan zen. Buruzagi Handia eta Irakasle Handia deitu zitzaion, eta haren erretratu ugari zeuden herrialde osoan. Aminekin harremana okertu egin zen eta Taraki 1979ko irailean kargutik kendu eta urrian hil zuten Aminek aginduta.

## Kanpo estekak
Pierre Berbizier

**Pierre Berbizier** (Saint-Gaudens, 1958ko ekainaren 17a) frantziar errugbilari ohia da, uztartze-erdilari postuan aritzen zena.

Frantziako CA Lannemezanais, FC Lourdes eta SU Agen taldeetan jokatu zuen. Frantziako errugbi selekzioarekin 56 partida jokatu zituen 1981eko sei nazioen torneoan debuta egin zuenetik 1991ra arte.

Entrenatzeari ekin zion. Frantziako eta Italiako selekzioetako eta RC Narbonne eta Racing 92 taldeetako entrenatzailea izan zen.
Marc Demeyer

**Marc Demeyer** (Avelgem, 1950eko apirilaren 19a -  Merelbeke, 1982ko urtarrilaren 19a) txirrindulari belgikarra izan zen, profesionala 1972tik 1982ra. 

## Ibilbidea 
Frantziako Tourreko bi etapa irabazi zituen, lehenbizikoa 1978an, 19. etapa Lausanne eta Belfort artean, eta bestea 1979an, Belfort eta Évian-les-Bains artean. Horretaz gain, 1973ko eta 1975eko Tarteko helmugen sailkapena irabazi zuen.

Marc Demeyer bi klasiko handitan garaile atera zen: 1974ko Paris-Brusela, Roger de Vlaminck eta Roger Rosiers gaindituz eta 1976ko Paris-Roubaix, esprintean Francesco Moser, Roger De Vlaeminck eta Hennie Kuiperri gailendu zitzaielarik. Bestalde, Flandriako Tourrean hirutan igo zen podiumera.

Sei etapa irabazi zituen, horietako hiru 1979an, Dunkerqueko Lau Egunetako sei parte hartzeetan.

Deprimituta eta arazo pertsonalek abailduta, bihotzekoak jota hil zen 31 urte zituela.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
### Profesionaletan 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Klasikoak eta Txapelketak 
### Itzuli Handiak
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Ageda Otxandategi

**Ageda Otxandategi Aretxabaleta** (Berango 1803 - 1882) filantropo eta ongilea izan zen, Berangoko herriari oinordetza handi bat utzi ziona Simon Otxandategi nebarekin batera.

1882an hil zenean, bere herentzia eta nebarena (bi urte lehenago hila) partzuergo batek kudeatu zuen, eta Otxandategitarren nahiari jarraiki Berangon hainbat ekimen egiteko baliatu zen. Herentziaren dirua administratzeko patronatu bat sortu zen, gotzaitegia, Ikazako markesa eta Agirreko jaunak patronatuko administratzaile izendatu ziren. Herentziarekin, beste gauzen artean, udaletxea eta eskolak eraiki zituzten, elizako kanpandorrea berriztu, eta beste herri-lan batzuk egin ziren. Era berean, Berangoko mutilak soldadutzara ez joateko erabili zen dirua (salbuetsia izateko ordaindu zitekeen Espainiako Armadan), eta emakumeentzako ezkonsariak finantzeko ere bai.

Jose Maria Basterra arkitektoak diseinatutako panteoi batean daude lurperatuta Ageda eta Simon, Berangoko Santo Domingo elizaren ondoan eraiki zena 1897. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otxandategi (argipena)

**Otxandategi** izenak hainbat orrialdetara eraman gaitzake Wikipedia honetan:

Otxandategi euskal deitura da, adibidez pertsona hauena:

* **Santos Angel Otxandategi** (Durango 1749 - 1802), arkitektoa.
* **Ageda Otxandategi** (Berango 1803 - 1882), filantropoa.
* **Simon Otxandategi** (Berango 1818 - 1880), enpresaria. Honen omenez dute izena hauek:
** **Simon Otxandategi etorbidea**, Berangoko kalea.
** **Simon Otxandategiri monumentua**, Jose Maria Basterra arkitektoaren lana.
** **Simon Otxandategi dantza taldea**, Berangoko dantza taldea.

Bestalde:

* **Otxandategi dorrea**, Berangoko dorretxe bat.
Rosen Zheliazkov

**Rosen Dimitrov Zheliazkov** (; Sofia, 1968ko apirilaren 5a) bulgariar politikaria da. Bulgariako lehen ministroa izan zen 2025eko urtarriletik 2026ko otsailera.

Zuzenbidean lizentziatu zen Sofiako Unibertsitatean, eta zuzenbide zibilean eta komertzialean espezializatu zen. 1994an lege-aholkulari izendatu zuten Dofiako Udalean.

GERB alderdiko kidea da eta 2018an Garraio ministro izendatu zuten. 2023tik 2024ra Batzar Nazionaleko presidente ere izan zen. 2025eko urtarrilean lehen ministro izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2008ko Flandriako Tourra

**2008ko Flandriako Tourra** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 92. edizioa izan zen. 2008ko apirilaren 6an egin zuten Brujas eta Meerbeke artean, 264 kilometroko ibilbidearekin. Ibilbidean 17 mendate igo zituzten. Proba UCI World Tourren zati izan zen.

## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itxaso Berrojalbiz

**Itxaso Berrojalbiz Zabala** (Zornotza, Bizkaia, 1986) bizkaitar ekonomialari, zerga-aholkulari eta politikaria da.

2023tik Bizkaiko Foru Aldundiko Ogasun eta finantza saileko foru diputatua da, Elixabete Etxanobe buru duen foru gobernuan.

## Bizitza 
Ekonomian lizentziatura ikasi zuen EHUn, analisi fiskalaren espezialitatean. Ondoren enpresa-zuzenbideko masterra egin zuen Garrigues ikasketa-zentroan. 2008az geroztik, zerga-zuzenbidearen arloan jardun da profesionalki, Garrigues bulegoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://gardentasuna.bizkaia.eus/es/-/itxaso_berrojalbiz_zabala
Capucine Motte

**Capucine Motte** (Belgika, 1971) eleberrigilea da. 2015ean, Anaïs-Nin literatur saria sortu zuen Nelly Alardekin.

## Obrak 
* *La Vraie Vie des jolies filles*, Éditions Jean-Claude Lattès, Paris, 2010, 301 or. 
* *Apollinaria: une passion russe*, Éditions Jean-Claude Lattès, Paris, 2013, 296 or. 

:: - Alexander-Nimier Saria 2013

## Sariak eta aipamenak 
* 2013: Roger-Nimier saria, *Apollinaria: une passion russe* lanagatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tapocyon

***Tapocyon*** ("Tapo Arroileko txakurra") Carnivoraformes kladoko ugaztun karendunen generi iraungi bat da. Ipar Amerikan bizi ziren Eozenoan. Koiote baten antzeko tamaina zuten eta uste da eskalatzaile ona zela, eta zuhaitzetan egoten zela denbora luzez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Romero y Moreno

**Juan Romero y Moreno** (Ferrol, 1827ko maiatzaren 6a – Madril, 1893ko apirilaren 21a) politikari, kontralmirante eta Itsas Armadako ministro espainiarra izan zen.

## Biografia 
Hamabost urte zituela sartu zen Itsas Armadan.

Afrikako kanpainan Laracheko eta Artzilako bonbardaketetan nabarmendu zen, *Blanca* fragatarekin maniobra trebe bat eginez *Isabel Segunda* itsasontzia salbatzeko. Santo Domingoko kanpainan nabarmen parte hartu zuen, eta 1864ko maiatzaren 15ean, kanoiontzien dibisio baten agindupean, espainiar indarrak Monte Christin lehorreratzeari eutsi eta hura babestu zuen.

Ontzi ugari bidali zituen eta hogeita bederatzi urtez nabigatu zuen, batez ere Kuban, non azterlan hidrografikoei buruzko komisio garrantzitsuak bete zituen.

*Asturias* fragatako komandantea izan zen, Itsas Armadako izangaien eskola, eta Hidrografiako zuzendaria. Eskuadrako jeneral nagusi izatera igoa, 1872an jeneralatua lortu zuen. Espainiako Tronua Amadeo jaunari eskaintzera joan zen batzordeko kide izan zen, eta landa-laguntzaile izendatu zuten.

Ur Gaineko Itsas Eskolako zuzendaria izan zen 1878an.

Gerra eta Itsas Armadako Kontseilu Goreneko idazkari izendatu zuten 1885eko ekainaren 17an, eta 1886ko irailaren 11ko Errege Dekretuaren bidez kontramirante lanpostua eman ziotenean utzi zuen kargua. Gerra eta Itsasoko Kontseilu Goreneko kontseilari izendatu zuten 1889ko maiatzaren 22ko Errege Dekretuaren bidez. Itsas Armadako kargu garrantzitsuenak bete zituen, eta politikatik urrun mantendu zen arren, erresumako senatari hautatu zuten eta 1890eko urtarrilaren 21ean Sagasta kabinetean Itsas Armadako ministro. Urte hartako uztailaren 5ean amaitu zen, gainerako kabinetearekin batera.

## Ohoreak 
Bere sarien artean honako hauek nabarmentzen dira: 

* San Hermenegildoren Errege eta Militar Gurutzea (1864ko urriaren 23an eta 1866ko urtarrilaren 20an); 
* Isabel Katolikoaren komendadore titulua (1866ko martxoaren 27an); 
* San Hermenegildoren Gurutzea eta Plaka (1879ko irailaren 26an); 
* San Hermenegildoren Errege Gurutze Militar Handia (1881eko irailaren 4an).

## Kanpo estekak
Simone Liberman

**Simona Francisca Lelouch Benaiche** **“Paquita”,** gerora **Simone Liberman** (Donostia, 1923ko abuztuaren 28a - Auschwitz, 1943ko abenduaren 17a) judua izateagatik Auschwitzeko sarraski eremuan atxilotu eta erahildako emakume donostiarra.

## Aurrekariak 
1940ko abuztuaren 6tik 1945eko maiatzaren 6ra arte ehundaka euskaldun deportatu zituzten Alemaniako kontzentrazio-esparruetara. Bi aldi bereiztu ohi dira: lehenengoan, 1940ko abuztutik 1942ko hasierara, 1939an Frantziako armadan sartzera behartu eta ondoren gerrako preso egin zituzten euskaldunak sartzen dira; bigarrrenean, 1942ko hasieratik 1945eko maiatzera arte, Frantziaren alemaniar okupazioaren aurka borrokatu ziren erresistenteak deportatu zituzten. George Messaoud Lelouch eta Berthe Benaiche izan zituen guraso, Aljeriako judu frantsesak.

Paquitaren neba-arreba batzuk holokaustotik bizirik atera ziren. Samuel larrugintzan jarraitu zuen New Yorken, Rene Joseph Limara joan zen errefuxiatu eta handik Brasilera eta Yvonne eta Huguette ezkutaturik mantendu ziren.

## Sariak eta aitortzak 
* 2005ean Simone Liberman-en izena Parisko *Mémorial de la Shoah*-ren horman inskribatu zen
* 2022an bere izena Lyongo Mouche hilerrian dagoen *Mémorial des juifs d’Auvergne Rhône-Alpes victimes du nazisme*-ko horman.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* García Santamaría, Ana (2023). *Simona Francisca “Paquita” Lelouch*. Antzina: revista de genealogía vasca e historia local, 35, (44-49).
* Gogora Institutua (2020). *Euskaldunen deportazioa Hirugarren Reicheko esparruetara (1940-1945)*. Gogora.

## Kanpo estekak 
* Banco de la Memoria Democrática - Simone Francisca Lelouch Benaiche 
* Holocaust Survivors and Victims Database - Simone Liberman
Garazi Etxebarria Bizkarra

**Garazi Etxebarria Bizkarra** (Mañaria, Bizkaia, ) irakaslea da ogibidez eta boluntario lana egiten du Hamadako Izarrak taldean. 2024ko abendutik Mañariko zinegotzia da Euskal Herria Bildutik.

## Bizialdia 
### Boluntario 
Hamadako Izarrak elkarteko kidea da Garazi. Saharar umeen harrera familia izandako pertsona batzuek osatu dute elkartea eta Oporrak Bakean programaren barruan zazpi eta hamabost urte arteko hamabost umerentzako udaleku bat antolatzea da euren proiektua.Hamadako Izarrak elkarteari eskerrak, hainbat ume saharar Zaldibarko aterpetxean egoten dira uda sasoian eta hile bitan.Zaldibarren bolondresen lana besteak beste umeak okulistarengana, dentistarengan, jantziak eskuratzea... bi hilabete ondoren agur esatea oso gogorra suertatzen da.Ez da zinegotzi kargua hartu zuen lehen aldia, 2017an ere zinegotzi izan zen, orduan Ainara Areitio ordezkatu zuen legealdia amaitu arte. Euskara, Kirola eta Kultura arloko arduraduna izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georges Claes

**Georges Claes**, (Boutersem, 1920ko urtarrilaren 7a - Leuven, 1994ko martxoaren 14a) txirrindulari belgikar bat izan zen, profesionala 1939tik 1953ra.

Paris-Roubaix klasikoa bitan irabazi zuen, 1946 eta 1947an.

## Palmaresa 
## Klasikoak eta Txapelketak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Mary Campbell Dawbarn

**Mary Campbell Dawbarn** (Ballarat, Australia, 1902ko urtarrilaren 5a - Adelaide, Australia, 1982ko maiatzaren 24a) Australiako biokimikari eta nutrizio-fisiologoa izan zen. Batez ere B. taldearen bitaminei buruzko ikerketengatik da ezaguna. Bere lan aitortuenetako batzuk B12 bitaminari buruzko saiakera eta ogian B1 bitamina zenbatesteko metodoen hobekuntza dira.

## Lehen urteak eta hezkuntza 
Gilbert Joseph Dawbarn eta Mary Isabella Macdonalden alaba, Ballaraten jaio zen eta Hego Australiara joan zen 1907an. Dawbarnek beka bat irabazi zuen Adelaideko Methodist Ladies College-rako. Adelaideko Unibertsitateko lizentziatura eta maisutza lortu zituen 1923an eta 1928an, hurrenez hurren. Zientzietan doktoratu zen unibertsitate berean 1958an.

## Ibilbidea 
1924an hasi zen irakasle laguntzaile lanetan, Adelaideko Unibertsitateko fisiologia eta biokimika sailean, Thorburn Brailsford Robertson irakaslearentzat. 1927an, kimikari  ikertzaile izan zen Adelaideko Unibertsitateko Animalia Produktuen Ikerketarako Fundazioarentzat, Hedley Marstonekin lan eginez. Harekin ardien tiroide guruinen iodo edukiari buruzko ikerketa bat egin zuen. Hadleyrekin bere ikerketa batzuk argitaratu zituen, hala nola: *Food Composition Tables.* Australia. *Council for Scientific and Industrial Research*. Bulletin 178. Melbourne, 1944.

1933tik 1934ra bitartean, Medikuntza Prebentiboko Lister Institutuan (Londres) eta Estrasburgoko Unibertsitatean (Frantzia) lan egin zuen. Bigarren Mundu Gerran, Australiako indar armatuentzako nutrizio-beharrei buruzko ikerketak egin zituen, zehazki, bitamina horretan aberatsak diren fruta edo barazkiak erabiltzeko aukerarik ez duten eremuetan dauden soldaduei C bitamina ematearen arazoa konpontzen saiatzeko.

1948an Australiako giza elikadurari buruzko agintari nagusia zela baieztatu zen, ogietan tiamina (B1 bitamina) kalkulatzeko metodoak hobetu zituelako. B12rako saiakuntza bat ekoizteko egindako lana izan zen agian bere lorpen garrantzitsuena; 1950-51 urteetan B konplexuko bitaminei buruzko ikerketa gehiago egin zituen Cambridgeko Unibertsitatean, Ingalaterran.

1954an, Commonwealtheko Ikerketa Zientifiko eta Industrialeko Erakundeko Biokimika eta Nutrizio Orokorreko Dibisioko ikerketa-ofizial nagusi izendatu zuten. 1963an erretiratu zen.

## Geroko bizitza 
Erretiroa hartu zuenean, ornitologiarekiko zaletasun handia zuenez, hainbat urtez bidaiatu zuen, eta geroago Hego Australiako Ornitologia Elkarteko diruzain izan zen. Oso interesatua zegoen argazkigintzan eta bera ere argazkilari aditua zen. Bere kabuz zuri-beltzeko argazkien handitzeak egin zituen. Adelaideko Lizeo eta Soroptimista Klubeko kide ere izan zen. Dawbarn Adelaiden hil zen 80 urte zituela. Hil ondoren, gorpua erraustu egin zuten.

## Argitalpenak 
Dawbarn, Mary Campbell (1958). *Vitamin B12 and folic acid in the sheep, and other papers* (D.Sc). Adelaideko Unibertsitatea.

## Erreferentziak
Patricia Lyfoung

**Patricia Lyfoung** (Villeneuve-la-Garenne, 1977ko abenduaren 18a – Fontenay-sous-Bois, 2025eko urtarrilaren 15a) frantziar komikigile bat izan zen, batez ere *La Rose écarlate* sailarengatik ezaguna.

## Bizitza 
Patricia Lyfoung 1977ko abenduaren 18an jaio zen Villeneuve-la-Garennen (Frantzia), hmong jatorriko familia batean. Gaztea zela, marrazteko zaletasuna piztu zitzaion, eta Parisera joan zen École Estiennen eta Gobelins, l'école de l'imagen artea ikastera.

2001ean, Frantziako Marathon Animation estudioan hasi zen lanean, *Martin Mystère* eta *Totally Spies!* marrazki bizidunen storyboardetan kolaboratuz. Ilustratzaile gisa ere lan egin zuen bezero komertzialentzako eta argitaletxeentzako, eta Rumiko Takahashi, Mitsuru Adachi, Enrico Marini, Bernard Hislaire eta Jean-Pierre Gibrat bezalako komikigileen lanetan ere bai.

Sailak arrakasta lortu zuenez, eta dozena bat ale baino gehiago sortu zituen, eta geroago *La Rose écarlate – Missions* sekuela, Jenny komikigile frantziarrarekin batera.

2012an beste komiki sail bat hasi zuen, *Un prince à croquer* izenburua zuena, eta 2018an hirugarren proiektua abiatu zuen, *Les Mythics*, Philippe Ogaki eta Patrick Sobralekin elkarlanean.

Lyfoungen bizitzan zehar, bere komikien milioi bat ale baino gehiago saldu ziren Frantzian. 2025eko urtarrilaren 15ean hil zen, 47 urte zituela.

## Lanak 
* *La Rose écarlate* (18 liburukitan, 2005-2024)
* *La Rose écarlate - Missions* (10 liburukitan, 2013-2024)
* *La Rose écarlate, albums annexes* (3 liburukitan, 2017-2018)
* *Un prince à croquer* (4 liburukitan, 2012-2016)
* *Comme ton ombre* (2010)
* *Les Mythics* (24 liburukitan, 2018-2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisabeth Haarr

**Elisabeth Astrup Haarr** (Hamar, 1945eko urtarrilaren 30a – 2025eko urtarrilaren 4a) norvegiar ehungintzako artista izan zen. Bere lan askok eskultura edo instalazioen forma hartzen zuten. 

## Bizitza 
1945eko urtarrilaren 30ean jaio zen Hamarren (Norvegia). 

Besteak beste, kolonaurreko artean eta Bauhausen (batez ere Anni Albersen lanetan) inspiratu zen eta *rya* artilezko alfonbra eskandinaviarrak egiteko teknika erabili zuen. Material ez-tradizionalak ere sartzen zituen bere lanetan, hala nola nylon eta poliester mota batzuk, janari-poltsak eta plastikozko beste gauzakiak. Batzuetan gai politikoak jorratu zituen, hala nola emakumeek Norvegiako gizartean duten lekua eta zapalkuntzaren aurkako borroka, Dekorazio Arte Museo Nazionalean (Trondheim), Norvegiako Artisautza Fundazioan, Tromsøko Unibertsitatean, Roskildeko Unibertsitatean eta Norvegiako Kultur Kontseiluan daude.

2025eko urtarrilaren 4an, Haarren heriotzaren berri eman zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guardiako urmael zeltiberiarra

**Guardiako urmael zeltiberiarra** edo **Barbacanako urmaela** Guardiako herrian bertan orain dela 2100 urte eraikitako urmael handi bat da, Europan eraikitako Burdin Aroko urmaelik handiena egiten ari ziren urbanizazio obra batzuen ondorioz, institutu zaharra eta Guardia Zibilaren kuartela eraitsi eta etxebizitza eta aparkamenduak egiten ari zirela, behaketa arkeologikoa egin zen. Urgentziazko ikerketa izan zen, eta ez zen egin egoerak eskatzen zituen baliabide guztiekin, baina Eusko Jaurlaritzak erabakia desegin eta bertan aparkaleku baten ordez estalpe bat egitea agindu zuen.

## Deskribapena 
300.000 litro ur baino gehiago biltzeko gai zen obra hidrauliko bat da. Erdi Aroko Guardia herriaren (Arabako Errioxa) kokaleku den muinoaren goiko aldean sortzen den iturburu bateko ura biltzeko eraiki zen urmael edo biltegi hau

## Erabilera 
Urmaelaren funtzio nagusia ura jasotzea zen, gero errazago hartzeko. Hala ere, urmaela errito-leku ere izan zela uste da, esku-hartze arkeologikoan agerian geratutako aurkikuntza batzuk eta urmaelaren inguruan aurkitutako Matreen omenezko aldare erromatarra aintzat hartuta; sustrai zelta garbiak ditu aldareak, eta iturburu edo akuifero minero-medizinalekin lotzen da.

## Interpretazio zentroa 
La Barbacana eremuko urmael zeltiberiarra aterpe arkitektoniko batek babesten du. Aterpe horren azpian bertan dago urmaelari buruzko instalazio museografikoa ere. Ikus-entzunezko bitarteko aurreratuak, garaiko pertsonaien berregiteak, marrazkiak eta gaiarekin zerikusia duten objektuak ikus daitezke bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfredo erregearen dorrea

**Alfredo erregearen dorrea**, , Ingalaterrako hego-mendebaldeko Somerset konderrian dagoen dorre bat da, Wiltshire konderriaren mugatik hurbil eta Stourhead lurjabetzan. 49 metroko garaiera du.

1769-1772 artean eraikia izan zen, Henry Hoare handikiaren aginduz eta Henry Flitcroft arkitektoak diseinatu zuen. Zazpi Urteko Gerraren amaiera eta Jurgi III.a Erresuma Batukoaren errege kargu hartzearen omenez eraiki zen, Egberten Harria deritzon tokian, ustez bertan 878an eta Edingtongo gudua jazo aurretik Alfredo Handiaren gudarostea anglosaxoien aurka borrokatu omen zen.
Jevgenia Dobrovolskaia

**Jevgenia Vladimirovna Dobrovolskaia** (; Mosku, 1964ko abenduaren 26a – *ibidem*, 2025eko urtarrilaren 10a) sobietar eta errusiar aktore bat izan zen.

## Bizitza 
Moskun jaio zen 1964ko abenduaren 26an. Errusiako Antzerki Arteen Institutuan ikasi zuen Liudmila Kasatkinaren eta Sergei Kolosoven zuzendaritzapean. 1987an graduatu zen eta 1991n Moskuko Txekhov antzokian hasi zen lanean. 2004az geroztik, Kirill Serebrennikovek zuzendutako hainbat antzezlanetan parte hartu zuen. 1983an zinema aktore gisa debutatu zuen Pavel Txukhrairen *Kletka dlia kanareiek* filmean.

Hiru aldiz ezkondu zen: lehenengoz Viatxeslav Baranov aktorearekin, bigarrenez Mikhail Jefremov aktorearekin eta hirugarrenez Dmitri Manannikov argazki-zuzendariarekin. Hileta Moskuko Txekhov antzokian eta San Nikolas elizan izan zen urtarrilaren 14an, eta Troiekurovskoie hilerrian lurperatu zuten. 

## Lanak 
### Antzerkia 
### Zinema 
### Telebista 
### Telebistako antzerkia 
## Sari hautatuak 
* 1998: Errusiar Federazioko Meritu Oneko Artista
* 2001: Nika saria
* 2005: Errusiar Federazioko Herri Artista
* 2007: Urrezko Arranoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Ruiz Costa-Jussà

**Marta Ruiz Costa-Jussà** (Sabadell, Katalunia, 1982) informatikari eta ikertzaile katalan bat da, hizkuntzaren prozesamenduan aritzen dena.

FAIR (Facebook Artificial Intelligence Research) taldeko ikertzailea da, adimen artifizialean munduko laborategirik ahaltsuenetako bat. NLLB-200  izeneko hizkuntza-eredua garatu duen proiektuko burua da bera (NLLB-200 , euskaraz "hizkuntza bat bera ere ez da atzean geratzen"). Hogeita hamar ikertzaile biltzen ditu talde horrek.

Neurona-tekniken garapenak bide berriak ireki ditu itzulpengintza automatikoan ikerketarako. Gaur egun, itzulpen automatiko neuronaleko sistemek (NMT) oso gaitasun eleaniztunak aprobetxa ditzakete, eta itzulpen arrakastatsua ere egin dezakete, estaldura eta hizkuntzaren kalitateari dagokionez etorkizun handiko emaitzak emanez. Hala ere, teknika horrek datu elebidun paraleloen bolumen handiak eskatzen ditu, eta horiek ez daude berdin-berdin eskuragarri munduko 7.000 hizkuntzetarako. Baliabide handiko hizkuntza-multzo txiki samar baten itzulpen-ezaugarriak hobetzeari ekitea ikerketaren arreta baliabide gutxiko hizkuntzetara bideratzearen bizkar gertatzen da, eta horrek areagotu egiten ditu epe luzeko desberdintasun digitalak. Bilakaera hori hausteko lana da NLLB-200 ,  "No Language Left Behind"  proiektuan hizkuntzen arteko ikaskuntza-transferentzia baliatzen duen eredu eleaniztun bat garatu dute, baliabide gutxiko lengoaietara egokitutako meatzaritzako teknika berriekin lortutako datuetan entrenatzen dute. Ikerketa-ildo horretan aritzen dira Euskal Herriko beste talde batzuk ere, besteak beste, Hitz Zentroa eta Orai NLP.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pompeu Fabra Unibertsitatea
* Kataluniako Unibertsitate Politeknikoa

## Kanpo estekak 
*
Darren Clark

**Darren Clark** (Sydney, 1965eko irailaren 6a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frank Clark

**Frank Clark** (Sydney, 1943ko apirilaren 11) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milly Clark

**Milly Clark** (1989ko martxoaren 1a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Entre Calais et Douvres

***Entre Calais et Douvres*** Georges Méliès zinemagilearen film mutua da, 1897. urtekoa. Georges Méliès, Georgette Méliès eta Joseph Grapinet aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Georges Méliès
* Georgette Méliès
* Joseph Grapinet

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Sofía Eastman

**Sofia Francisca del Carmen Eastman Cox**, ezaguna **Sofia Eastman de** Huneeus izenez ere (Valparaiso, Txile, 1873ko urtarrilaren 27a – Ibidem, 1944ko abuztuaren 26a) txiletar idazle feminista eta socialitea izan zen.

## Bizitza 
Sortzez Sofia Francisca del Carmen Eastman Cox da. Txileko Valparaiso hirian jaio zen 1872an. Tomas Eastman Quiroga eta Sofia Cox Bustillosen alaba izan zen.

1915ean, beste emakume batzuekin batera, Círculo de Lectura de Señoras elkartearen sortzaileetako bat izan zen. Elkarte hori Txileko lehen emakume-taldeetako bat izan zen, eta elkarte horretako presidentea ere izan zen. Letrak eta arteak sustatu eta landu zituen, harreraren eta ekoizpenaren ikuspegitik, eta emakumeek jasotako hezkuntzaren kalitatea hobetu zuen.

Txileko Emakumeen Gurutze Gorriko presidentea izan zen 1918 eta 1921 artean, eta ongintzarako eta kudeaketarako erakunde nagusietako bat izan zen.

XX. mende hasieran batez ere egunkari eta aldizkarietan idatzi zuen. Bere poema batzuk hainbat antologiatan agertu ziren, *Amalia Errázuriz de Subercaseaux* izenburukoan esaterako. 

Autore batzuen iritziz, feminismo aristokratikoaren barruan koka daiteke bere lana, eta horien artean beste idazle batzuk ere badaude, hala nola Ines Echeverría Bello, María Mercedes Vial, Teresa Wilms Montt, Mariana Cox Méndez eta Luisa Lynch.

## Lana 
* *Memoria de la Cruz Roja de Mujeres de Chile* (1922).

;
; Antologiak

* *Amalia Errázuriz de Subercaseaux* (1946).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuala Lumpurko dorrea

**Kuala Lumpurko dorrea** edo **KL dorrea**, malaieraz *Menara Kuala Lumpur*, Malaiako Kuala Lumpur hiriburuan dagoen dorre bat da, telekomunikaziorako erabiltzen dena. Goialdean antena bat du.

1995ean eraiki zen eta 421 metroko garaiera du.
Armillaria cepistipes

***Armillaria cepistipes*** *Physalacriaceae* familiako onddo basiodiomizeto bat da, egurra usteltzen duena eta Europako erdialdeko baso gehienetan aurkitzen da. Physalacriaceae familiako onddo espezie bat da. Espezie filopatogeno ahula da, normalean beste patogenoa batek estresatuta egondako zuhaitz hostozabalen oinarrian hazten da. Perretxikoaren mizelioa biolumineszentea da.

## Sinonimoak 
Sinonimoak: *Armillaria cepistipes f. cepistipes, Armillaria cepistipes f. pseudobulbosa, Armillariellacepostipes*

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 12 cm bitarteko diametroa du. Zirkuluerdiko forma eta itxia du hasieran, gero ganbila eta azkenik zabaldua, batzuetan titi kamuts batekin. Gainazala hori-ezti argi koloretik marroira doan kolorekoa ezkata ilunekin, ale zaharretan desagertzen direnak.

**Orriak:** Dentso samarrak eta koskadunak, hasieran zuriak, gero horixkak, gorri argi kolorekoak eta marroiak espora zuriz hautseztatuta zahartzean. 4 eta 8 mm bitarteko zabaletakoak.

**Hanka:** 20 cm arteko luzerakoa eta 1 eta 2,5 cm bitarteko lodierakoa. Zilindrikoa, harroa oinarri puztuarekin, tipula baten antzera. Gainazala aldatu egiten da kolorez, zuritik marroi-haragi koloreraino. Eraztun garbia du, haragitsua, marroia eta azpialdean ezkatatsua.

**Haragia:** Zuritik arrexkara doan kolorekoa, gogorra eta haritsua hankan. Usain berezi bat du, egosterakoan handiagoa bihurtzen dena.

**Errizomorfoak:** Beste onddo mota batzuek bezala, errizoformoak izeneko harizpiak dauzka. Lurrean hazi eta zuhaitz bihurtzen dira infekzioa eraginez. Lurrean sekzio biribila dute, baina zuhaitzaren azalaren azpian, argi eta garbi lautuak daude.

**Etimologia:** Armillaria hitza llatinetik dator, "armilla" hitzetik, eskumuturrekoa esan nahi du. Eraztunagatik.

## Jangarritasuna 
Interes  gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Uztailetik abuztura. Basoetan hazten da. Zuhaitzen enbor ustelduetan eta bizietan, batez ere hostogalkorretan.

### Banaketa eremua 
Europan, Asian eta Kanadan aurkitzen da. Nahikoa arraroa Herbehereetan  Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Kanariak, Europa, Errusia, Ruanda, Hego Korea, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Rosa Schlieper de Martínez Guerrero

**Ana Rosa Schlieper de Martínez Guerrero** (Buenos Aires, Argentina, 1898ko abuztuaren 15a – Ibidem. 1964ko irailaren 4a) argentinar feminista, filantropo eta gizarte-langilea izan zen.

## Bizitza 
Schlieper 1898an jaio zenArgentinko hiriburuan, Buenos Airesen. Aita Enrique Schlieper zuen eta ama Ana Zabalrado. Jesusen Bihotza Ikastetxean ikasi zuen (1910-15). 

### Ibilbidea 
Schlieper de Martinez Guerrero emakumearen posizio soziala hobetzen jardun zuen, zerbitzu sozialeko agentziekin egindako lanaren bidez. National Women Votersek gonbidatuta joan zen AEBra. 1938-1943 bitartean, Liga de Protección a la Joven (Emakume Gaztea Babesteko Liga) delakoaren burua izan zen. San Vicente de Paul Andreen — gero Ana Rosa Schiper izena hartu zuena—  egoitzaren sortzailea izan zen Madariaga Jeneralean, 100 oheko ospitale eta emakumeentzako erizaintza-eskola gisa. Halaber, Unión Argentina de Mujeres sortu zuen 1936an, 1938tik 1940ra presidentea izan zelarik. 1941ean New Yorkeko Russell Sage College unibertsitateak honoris causa *doktore* titulua eman zion. Junta de la Victoria (Garaipenaren Batzarra) urte horretan bertan ezarri zen, eta erakunde horren burua izan zen. Aldi berean, Emakumeen Batzorde Interamerikarraren burua izan zen (1939–43), eta Acción Argentina talde antifaxistako idazkari nagusia ere izan zen.  Gerra arintzeko Victory Committee erakundea sortu zuen. 

### Heriotza 
Buenos Airesen hil zen 1964ko irailaren 4an.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1941ean New Yorkeko Russell Sage College unibertsitateak honoris causa *doktore* titulua
* 1965ean Nansen Refugee Award Saria
* Bere izena jarri zioten sortu zuen emakumeentzako egoitzari

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Carlson, Marifran (1 de agosto de 2005). ¡Feminismo!: The Woman's Movement in Argentina. Academy Chicago Publishers. ISBN 978-0-89733-168-5. 
* Hilton, Ronald (1971). Who's who in Latin America: a biographical dictionary of notable living men and women of Latin America. B. Ethridge. 
* Lesser, Jeff (2008). Rethinking Jewish-Latin Americans. UNM Press. ISBN 978-0-8263-4401-4. 

## Kanpo estekak
María Puchol

**Maria Puchol Butier** (Valentzia, 1897ko urtarrilaren 17a – XX. mendea), valentziar aktorea izan zen.   Ezaguna da, batez ere,  *La mano en la trampa* (1961), *Manos* *sucias* (1957) eta *La hermana San Sulpicio* (1960) filmetan egindako lanarengatik.

## Bizitza 
Valentzian jaio zen, Antonio Puchol Avila zarzuelen musika zuzendariaren eta Claudia Butier aktorearen alaba zela. Luisa Puchol aktorearen arreba. 

### Aktore ibilbidea 
Hamalau urterekin egin zuen debuta Toledon, Teatro de Rojasen. Hainbat denboraldi egin zituen Espainiako eta Amerikako antzoki nagusietan, tiple komiko eta abeslari gisa. Familiako beste kide asko bezala, Ramón Peñaren konpainiako kidea izan zen eta 1922an Puchol-Ozoresenean sartu zen, bere ahizpa Luisak osatua.

Heldutasunean bigarren mailako paperak egin zituen zineman eta telebistan, hala nola *La mando en la trampa* (1961) Leopoldo Torre Nilsson zuzendari argentinarrarena. Lehenago, 1960an, *La hermana San Sulpicio* telesailean eta José Antonio de la Loma eta Marcello Balde zuzendarien *Las manos sucias* (1957) filmean Madre superiora delakoaren rola egin zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Enciclopèdia Espasa, *48. liburukia, or. 42* iki>)

## Kanpo estekak 
*
Claudia Butier

**Claudia Butier Morales** (Zamora, 1875eko urriaren 30a – Burjassot, Valentziako Erkidegoa, 1953ko martxoaren 2a) zamorar aktorea izan zen.

## Bizitza 
1875ean jaio zen. Gregoria Morales aktorearen alaba zen. 

XIX. mendearen amaieran hasi zen aktore lanetan. Izaera handiko aktoretzat jo zuten. Antonio Puchol Avila zarzuelen musika-zuzendariarekin ezkondu zen, eta bi alaba izan zituzten: Luisa Puchol eta María Puchol aktoreak.

### Heriotza 
Valentzia probintziako Burjassot jherrian hil zen 1953ko martxoaren 2an. 1874an edo 1875ean jaio zen. Herriko hilerrian hobiratu zuten. Seguruenez, gorpuzkiak hezurtegira eraman zituzten, baina haren hilarria oraindik badago. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luisa Puchol

**Luisa Puchol Butier** (Valentzia, 1894ko ekainaren 16a – Madril, 1965eko urtarrilaren 29a) valentziar aktorea eta abeslaria izan zen. Ezaguna egin zen *El aprendiz de malo* (1958), *Cabaret* (1953) eta *Patio andaluz* (1958) filmeekin.

## Bizitza 
ezkerrera|thumb|Puchol 1916ko *Mundu* Grafikoaren azalean, Kaulak.
1894an jaio zen. Gurasoak Antonio Puchol Avila zarzuelen musika zuzendaria (1929an hil zen) eta Claudia Butier aktorea (1953an hil zen) izan ziren. María Puchol aktorea ahizpa zuen. 

### Aktore ibilbidea 
Haurtzarotik eszenarako jarrera berezia erakutsi zuen, eta oso goiz hasi zen horretan. Hamahiru urterekin egin zuen jendaurreko debuta, Madrilgo Teatro de la Zarzuelan, *Enseñanza libre* izeneko zarzuelarekin. 

1912an, lehen tiple komiko gisa kontratatu zuten Buenos Airesen. 1916an denboraldi bikaina egin zuen Madrilgo Martin Antzokian, *Los cuáqueros* opereta estreinatuz, eta arrakasta horrek bere ospe handiari hasiera eman zion. Kritikak laudorio handiak eskaini zizkion lan horretan. Ondoren, Eslava antzokira joan zen, komedia-generoan murgilduz.

### Nazioartean 
1918an bira bat egin zuen Ameriketan, eta arrakasta handia izan zuen New Yorken Joaquin Valverde konpositorearen konpainian —*La tierra de la alegría* estreinatu zuen— eta Kanadan eta Kalifornian, espainiar kantak abestuz. 1919an itzuli zen Espainiara eta Ramon Peñaren opereta konpainian jarraitu zuen lanean.

## Bizitza pribatua 
1921eko martxoaren 22an ezkondu zen Valentziako San Agustin elizan, Mariano Ozores Francés aktorearekin, eta José Luis, Mariano eta Antonio Ozoresen ama izan zen. Iturri batzuek diote 1894an jaio zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Haakon Magnusson Toresfostre

**Haakon Magnusson** (: ; 1068 – 1095eko otsaila), **Toresfostre** () deitua, Norvegiako erregea izan zen 1093tik hil zen arte.

Harald Hardraderen biloba, Magnus II.aren semea eta Olaf Kyrreren iloba izan zen. Jaio eta berehala galdu zuen aita, eta Tore på Steigek haren baserrian hazi zuen adopziozko seme gisa. 1090ean bikingoen espedizio batean parte hartu zuen Arkhangelskera.

Olaf Kyrre hil ondoren, Haakon errege izendatu zuten Trondheimen, bere lehengusu Magnus III.a Vikenen aldarrikatu zuten bitartean. Orduan, bien arteko gerra hasi zen, eta 1095ean Haakon hil zen, Dovrefjell mendiak zeharkatzen ari zela, Magnus erasotzeko.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Nené Cascallar

**Alicia Inés Botto**, artistikoki **Nené Cascallar** (Buenos Aires, Argentina, 1914ko ekainaren 11 – Ibidem, 1982ko maiatzaren 16a), argentinar idazle, gidoilari eta irrati-antzerki eta teleteatroen (edo telenobelen) egilea izan zen.

## Bizitza 
Nené Cascallarrek poliomielitisa izan zuen 5 urte zituela, eta, horren ondorioz, gurpil-aulki batean geratu zen bizitza osoan. Gaztetan filosofia eta letrak ikasi zituen.

### Idazle ibilbidea 
Bere bizitza irrati-antzerkiak eta gero teleteatroak idazten eman zuen; azken hauetan egindako lanarekin garai hartako telenobela modernoaren aitzindaria bihurtu zen, eta bere libretoak 1960ko hamarkadako Argentinako telebistako arrakastarik handienak bihurtu ziren.

Telebistan arrakasta gehien izan zutenak *El amor tiene cara de mujer* (zortzi urtez jarraian iraun zuena, 1964tiketa 1971ra), *Cuatro hombres para Eva* (1966), *Cuatro mujeres para Adán*, *Propiedades horizontal* eta *El cielo es para todos* izan ziren. Rodolfo Bebán, Federico Luppi, Soledad Silveyra, Ana María Picchio, Norma Aleandro, Evangelina Salazar, Bárbara Mujica, Jorge Barreiro, Arnaldo André, Eduardo Racaufo, Rodolfo Rany eta beste hainbat aktoreren lanak batu zituen. Cascallarrek bere libretoak eskuz idazten zituen, eta nahiago zuen paper bakoitzerako aktoreak hautatzea, gero bere izaeraren neurrira markatuz; metodo hori bere lankide Alberto Migré egilearekin partekatzen zuen.

*El amor tiene cara de mujer*, bere arrakastarik borobilena, arrakasta handiz errepikatu zen Mexikon 1971n, eta gero remake bat izan zuen herrialde horretan bertan 1984an, *Principessa* izenburuarekin.

*Fuego sagrado* (1950) film klasikoaren gidoilaria izan zen. Liburu bat ere idatzi zuen, *A Lo Largo Del Camino*, 1951n lehen aldiz argitaratu zena.

1982an hil zen, eta Chacaritako hilerrian dago hobiratuta.

## Argitalpenak 
* *A Lo Largo Del Camino* (1951)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
María Mercedes Vial

**María Mercedes Vial Solar**, ezaguna **María Mercedes** **Vial de Ugarte** izenez (Santiago, Txile, 1863 – ibidem, 1942) txiletar idazle feminista izan zen, eleberrigilea.

## Bizitza 
Bere gurasoak Wenceslao Vial Guzmán eta Luisa Solar Marin izan ziren. Rafael Ugarte Ovalle nekazariarekin ezkondu zen, Juan Agustin Ugarte Guzman eta Sofia Ovalle Vicuñaren semearekin.

### Idazle ibilbidea 
Autore batzuen iritziz, feminismo aristokratikoaren barruan koka daiteke bere lana, eta horien artean daude beste idazle batzuk ere: Ines Echeverría Bello, Mariana Cox Méndez, Teresa Wilms Montt, María Luisa Fernández de García Huidobro eta Ximena Morla Lynch, besteak beste.

## Lanak 
* *Cosas que fueron* (eleberria, Santiago: Editorial Zig-Zag, 1917).
* *Amor que no muer*e (eleberria, Santiago: Editorial Nascimiento, 1929).
* *Algo pasado de moda: conferencias dadas en el Club de Señoras* (Santiago: Impr. Cervantes, 1926).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara Hübner de Fresno

**Sofia Sara Hübner Bezanilla,** ezaguna **Sara Hubner de Fresno** izenez ere (ezizen literarioa:  **Magda Sudermann;** Santiago, Txile, 1888ko abenduaren 18a – XX. mendea) txiletar idazle feminista, kazetaria eta editorea izan zen.

## Bizitza 
Gurasoak Luis Hübner idazlea eta Teresa Bezanilla  izan ziren. 

### Idazle ibilbidea 
Egunkari eta aldizkarietan idatzi zuen, besteak beste, Zig-Zag, Eventos y *Artes* y letras; gainera, *Página Femenina* izeneko atala argitaratu zuen *Las Últimas Noticias* egunkarian XX. mendearen hasieran.

Jakina da bere literatur ekoizpena argitaratu barik edo egunkari eta aldizkarietan sakabanatuta dagoela, beste idazle feminista batzuekin gertatzen den bezala, hala nola Luisa Lynch de Gormaz, María Luisa Fernández eta Ximena eta Carmen Morla Lynch ahizpekin-. XX. mende hasierako abangoardiaren zatitzat jotzen da bere lan literarioa, pentsamendu feminista masifikatzen eta emakumeen eskubideen alde borrokatzen saiatu zen abangoardiaren zatitzat, nahiz eta idatzi batzuetan maputxe herriarekiko mespretxu sentimendu batzuk ere islatu zituen.

## Lanak 
* *Del diario íntimo de Magda Suddermann* en *Revista de artes y letras* (Santiago: Ediciones de Artes y Letras, 1918).
* *Nunca* en *Hablemos de amor: Gran selección de poemas románticos de los genios del amor* (1960).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emmanuelle Richard

**Emmanuelle Richard** (Courcouronnes, Essonne, 1985) frantziar eleberrigilea da.

## Biografia 
### Familia, haurtzaroa eta prestakuntza 
Emmanuelle Richard 1985ean jaio zen, Courcouronnesen. Paris kanpoaldean hazi zen. Letretako lizentzia eta Kultur Erakundeen Kudeaketako masterra ditu. Lan txikiak egin zituen bata bestearen atzetik, hala nola kutxazain eta saltzaile, anfitrioi eta zerbitzari gisa, ikasten hasi aurretik, bitartean eta ondotik.

### Ibilbide literarioa 
24 urte zituela argitaratu zuen bere lehen eleberria, 2010ean, ''L'école des loisirs* edizioetan: *Selon Faustin*, nerabezaroaren gaia aztertzen duen gazte eleberria.

Bere bigarren eleberria, *La Légèreté*, 2014an argitaratu zuen Olivier argitaletxean. Virginie Bloch-Lainéren iritziz, *Libération* egunkarian: *"La Légèreté* fintasun eta zehaztasun handiko eleberria da, etorkizunera begira egon ohi den adin bateko oroitzapen unibertsalei buruzkoa. Emmanuelle Richardek nerabezaroa ezaugarritzen duen intentsitatea ez du hainbeste jartzen bere emakumezko heroiak besteekin dituen harreman zailetan, baizik eta *gorputz bizidun bat bizitzeko* bere determinazioan". 

2016an, bere hirugarren lana argitaratu zuen, *Pour la peau* eleberria, maitasun-pasio bat kontatzen duena. Urte berean,  saria eta emakumezko eleberriaren *Marie Claire* saria irabazi zituen. Gainera, 2016ko *Grand prix* *RTL-Lire* sariko bost finalisten artean izan zen.

2018an, *Désintégration* argitaratu zuen, Paris garaikidean, klase-mespretxuarekiko erreakzioan klase-gorrotoaren arrazoia erakusten duen eleberria. Izenburua Michel Fauconen *La Désintegration* filmean inspiratuta dago, eta eleberriko pertsonaia nagusiak bizi izandako haserrea eta sufrimendua aipatzen ditu,  meritokraziaren mitoaren aurrean dagoen emakume gazte baten erradikalizazioa erakusten duen "autosoziofikzioa". *Slate* aldizkariak 2022ko eleberri onena bezala sailkatu zuen. Nobela hori *Castel* lehen sarirako lehen aukeraketan egon zen.

## Lanak 
* *Selon Faustin*, Paris, Éditions l’École des Loisirs, coll. «Médium», 2010, 180 or. 
* *La Légèreté*, Paris, Éditions de l’Olivier, 2014, 273 or. 

* *Pour la peau*, Paris, Éditions de l’Olivier, 2016, 218 or. ; rééd. Points, 2017

* *Désintégration*, Paris, Éditions de l’Olivier, 2018, 208 or. (ISBN&nbsp;)

* *Les corps abstinents*, Paris, Éditions Flammarion, 2020, 288 or. (ISBN&nbsp;)
* *Hommes'', Éditions de l'Olivier, 2022, 256 or. (ISBN&nbsp;)

## Sariak eta aipamenak 
* Anaïs-Nin saria, 2016, *Pour la peau* lanagatik
* Emakumezko eleberriaren Marie Claire saria, 2016, *Pour la peau* lanagatik
* Grand prix RTL-Lire sariko finalista, 2016, *Pour la peau* lanagatik
* Prix Orange du livre hautatua, 2016, *Pour la peau* lanagatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kostas Sloukas

**Konstantinos "Kostas" Sloukas** (Tesalonika, 1990eko urtarrilaren 15a-) saskibaloi jokalari greziarra da. Antolatzaile-eskolta postuan jokatzen du.

Zortzi aldiz jokatu du EuroLeagueko finala (2012, 2013, 2015, 2016, 2017, 2018, 2023 eta 2024an), horietako lautan irabaziz: 2012an eta 2013an Olympiacos BCekin, 2017an Fenerbahçerekin eta 2024an Panathinaikos BCekin. 

Greziako selekzioarekin 2011an jokatzen hasi zen, eta orain arte EuroBasket 2011, 2013, 2015, 2017 eta 2022an jokatu du. Munduko Txapelketan 2014an eta 2019an jardun du. 

## Taldeak
* 2008–2015	Olympiacos
* 2010–2011	→Aris Thessaloniki
* 2015–2020	Fenerbahçe
* 2020–2023	Olympiacos
* 2023–present	Panathinaikos

## Kanpo estekak
Sablja (telesaila)

***Sabre operazioa*** () serbiar telesail dramatikoa da, Goran Stankovićek eta Vladimir Tagićek Radio-Televizija Srbijeentzat egina.

## Sinopsia 
Zoran Đinđić Serbiako lehen ministroa izan zen 2001etik 2003an erail zuten arte. Behin-behineko gobernuak larrialdi egoera ezarri ostean, Sabre operazioa deiturikoak gertakariak argitu nahi izan zituen, eta herrialdeko krimen antolatuaren jardueretan murgildu zen. Baina zenbait talde politikok eta Human Rights Watch-ek, Amnesty International-ek eta halako erakunde askok giza eskubideen aurkako gehiegikeria basatiak salatu zituzten: operazio horren aitzakiarekin, 11.600 pertsona baino gehiago atxilotu zituzten.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franz Welser-Möst

**Franz Leopold Maria Möst**, profesionalki **Franz Welser-Möst** bezala ezaguna (Linz, 1960ko abuztuaren 16a) austriar orkestra-zuzendaria da.

Balduin Sulzer konpositorearen ikaslea izan zen. Linzen biolina ikasi zuen eta orkestra-zuzendaritzaz interesatu zen, baina trafiko-istripu batean zauritu ondoren biolina utzi eta orkestra-zuzendaritzako ikasketekin jarraitu zuen. 1985eko Salzburgoko Jaialdian debutatu zuen eta 1986an Londresko Orkestra Filarmonikoarekin eta 1987an Orchester Musikkollegium Winterthur-ekin jarraitu zuen.

1985ean Welser-Möst izen profesionala erabiltzen hasi zen Wels hiriaren omenez. 1986tik 1991ra Norrköpingeko Orkestra Sinfonikoa zuzendu zuen eta 1990etik 1996ra Londresko Orkestra Sinfonikoa.

1995etik 2000ra Züricheko Operaren Etxeko musika-zuzendaria izan zen, eta 2007tik 2014ra Vienako Estatu Operako musika-zuzendaria.

2002an Clevelandeko Orkestrako zuzendari izendatu zuten 2027ra arte.

Vienako Urteberri eguneko kontzertua zuzendu zuen 2011, 2013 eta 2023an.
Adiós Madrid

***Adiós Madrid*** () 2024ko Diego Corsini espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Ramirok bizitzako deirik txarrena jasoko du: Madrilera joan behar du; aita koman dago, eta, harekin harremanik izan ez arren, haren bizitzari buruz erabaki beharko du. Egoerarekin haserre, egun bakarreko bidaia egingo du, ahalik eta gutxien eragin diezaion. Baina erabaki zailari aurre egin behar dion egunaren aurreko gauean, aita absente hori ezagutuko du haren inguruaren eta gertuko lagunen bitartez. Madrilgo txokoetan barrena ibiliko da eta, horietan, muturrera eramango duten zenbait pertsonarekin gurutzatuko da.

## Aktoreak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak