Ford T

**Ford T eredua** 1908ko urriaren 1etik 1927ko maiatzaren 26ra Ford Motor Companyk ekoitzi zuen autoa  da.  Modelo honi esker Henry Fordek ezarritako kateko ekoizpena popularizatu egin zen, horrela kotxearen prezioaren jaitsiera  eragin eta erdi-mailako klaserako eskuragarriagoa eginez. Childe Harold Wills estatubatuarrak eta  Joseph A. Galamb, Eugene Farkas ingeniari hungariarrek  diseinatu zuten batez ere. T eredua kolokialki "**Tin** **Lizzie**", "**Leaping Lena**" edo "**Flivver**" izenez ezagutua izan zen.

Ford T eredua XX. mendeko autorik eraginkorrena izendatu zuten 1999ko Car of the Century txapelketan, BMC Mini, Citroën DS eta Volkswagen Beetle-en aurretik. Forden T ereduak arrakasta izan zuen, ez bakarrik eskala handiko garraio ekonomikoa eman zuelako, baizik eta autoak berrikuntzak ekarri zituelako gehituz zihoan erdi-mailako klasearentzat, eta Estatu Batuetako modernizazio-garaiko sinbolo boteretsua bihurtu zen. Hamabost milioi salmentekin historian gehien saldu zen kotxea bihurtu zen, 1972 urtean Volkswagen Beetle-ek  gainditu zuen arte. Gaur egun mundu osoko kotxe salmenten zerrendan zortzigarrena da.

## Sorrera 
Automobilak 1880ko hamarkadan hasi ziren ekoizten eta T eredua merkatuan agertu baino lehen, gehienak urriak, garestiak eta, sarritan, ez oso fidagarriak ziren. T eredua oso arrakastatsua izan zen bere fidagarritasunagatik, mantentze erraza izateagatik eta masa ekoizpenagatik. Lotea egin eta egun batzuetara 15.000 eskaera zeuden. T ereduko lehen ekoizpena 1908ko abuztuaren 12an hasi eta 1908ko irailaren 27an atera zen fabrikatik, Ford Piquette Avenue lantegian, Detroiten (Michigan). 1927ko maiatzaren 26an, Henry Fordek 15 milioi Ford T eredua nola egiten ziren ikusi zuen muntaketa-lerroan Highland Park fabrikan (Michigan).

1903an enpresa sortu zenetik T eredua munduratu arte, auto batzuk egin zituen Henry Fordek. Fordek bere lehen autoari A eredua jarri zion izena, eta T eredura heldu arte alfabetoaz baliatu zen bere hogei modeloak izendatzeko. Modelo guztiak ez ziren produkzioan sartu. T eredua baino lehenagoko produkzio-eredua, S eredua izan zen,  ordura arte enpresak izan zuen arrakastarik handienaren (N eredua) bertsio hobetua. T ereduaren jarraipena beste Ford A bat izan zen, U eredua izan beharrean. Konpainiaren publizitateak esan zuen auto berria asko urruntzen zela Fordek ateratako eredu zaharretik eta berriz hasi nahi zutela kotxeak A letrarekin ekoizten.
T eredua Forden automobilen artean ezaugarri hauek zituen lehenengoa zen: zati guztiz trukakorrak zituen, muntaketa-linea mugikorretan ekoizten zen eta erdi-maila klaserako merkaturatu zen. Henry Fordek hurrengoa esan zuen automobilari buruz:
*"Jende guztiarentzako automobil bat eraikiko dut. Familiarentzat behar bezain handia izango da, baina edonork bidaiatu eta zaindu ahal izateko bezain txikia. Material onenekin eraikiko da, kontratatutako gizon onenek egina, ingeniaritza modernoak eman ditzakeen diseinuekin. Hala ere, bere prezioa oso baxua izango da, eta soldata ona irabazten duen edonor gai izango da baten jabe izateko eta bere familiarekin plazer-orduez gozatzeko Jainkoaren espazio ireki handietan"*.
Muntaketa-lerroa garatzeko kreditua Ransom E. Olds-ena den arren 1901ean sortzen hasitako produkzio bizkorreko lehen automobilarekin (Oldsmobile Curve Dash izenekoa), T ereduaren bizitzan sistemaren eraginkortasunean egin diren aurrerapen handiak ia oso-osorik esleitu dakizkieke Fordi eta haren ingeniariei.

## Ezaugarriak 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/1908_Ford_Model_T.jpg/220px-1908_Ford_Model_T.jpg|thumb|1908 Ford T eredua iragarkia
Childe Harold Willsek Joseph A. Galambek eta Eugene Farkasek  T eredua diseinatu zuten. Henry Love, C. J. Smith, Gus Degner eta Peter E. Martin ere taldeko kide izan ziren. T ereduaren ekoizpena 1908ko hirugarren hiruhilekoan hasi zen. Gaur egun, bildumagileek T eredua sortze-urteen arabera sailkatzen dute batzuetan, eta "eredu-urtea" gisa aipatzen dituzte; hala, lehen T eredua 1909ko eredutzat etiketatzen dute. Atzeraeraginezko sailkapenaren eskema da; eredu-urteen kontzeptua, gaur egun ulertzen den bezala, ez zen existitzen une hartan. Eredu nominalaren izendapena "T eredua" izan zen, nahiz eta diseinuaren berrikusketak autoaren ekoizpenaren bi hamarkadetan gertatu ziren.
### Motorra 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Fordsidevalve.jpg/220px-Fordsidevalve.jpg|thumb|T ereduaren motorra
T ereduak 177 kubiko hazbeteko (2.9 L) lau zilindroko motorra du aurrealdean, eta 20 zaldi-potentzia (15 kW ) sortzen ditu,  abiadura maximoan. Ford Motor Company-ren arabera, T ereduak 18–11 L/100 km inguruko erregai-ekonomia zuen. Motorra gasolinarekin, kerosenoarekin edo etanolarekin funtzionatzeko gai zen, nahiz eta gasolinaren kostu beherakorrak eta ondoren Lege lehorragatik etorritako debekuak etanola erregai erabilgaitza bihurtu gehienentzat. Lehenengo 2.447 unitateetako motorrak ur-ponpen bidez hoztu ziren; 2.448 unitateko motorrak eta hurrengoak, 2.500 unitatea baino lehenagoko salbuespen batzuekin, termosifoi bidez hoztu ziren.

T ereduan erabilitako sute-sistema ezohikoa zen, bolantean tentsio txikiko magneto bat zuen, eta korronte alternoa ematen zien dardara-bobinei bujiak gidatzeko. Horrekin gas-motor geldikorretarako erabilitakoen antza gehiago zuen beste auto batzuetan erabiltzen ziren goi-tentsioko su-motor magnetikoenak baino. Su hartze horrek T ereduari malgutasun handiagoa ere ekarri zion, erabiltzen duen erregaiaren kalitate edo erregai motari dagokionez. Sistemak ez zuen martxan jartzeko bateriarik behar, biradera egoki batek nahikoa korronte sortzen zuelako kotxea martxan jartzeko. Magnetoak bultzatutako argiztapen elektrikoa 1915ean jarri zitzaion, azetilenozko sugar-lanpara eta olio-lanparak ordezkatuz, baina abiarazte elektrikoa ez zen 1919 urtera arte eskaini.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/1920_Ford_Model_T_Controls_%281495288990%29.jpg/220px-1920_Ford_Model_T_Controls_%281495288990%29.jpg|thumb|Gidariaren kontrolen ikuspegia, 1920ko T eredua
T eredua ordezkapen-beharretarako sortu zen, baita aplikazio geldikorretarako eta itsas aplikazioetarako ere 1941 urtera arte, T ereduaren ekoizpena bukatu zen arte.

Fordson F eredua motor traktorea, hamarkada bat geroago diseinatua izan zena, oso antzekoa izan zen, baina T eredua baino motor handiago batekin.

### Transmisio- eta gidatze-trena 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Model_T_pedals.jpg/220px-Model_T_pedals.jpg|thumb|T ereduko enbrage pedalaren, balaztaren eta atzealdearen hiru kontrolak
T eredua atzeko gurpileko trakzio-ibilgailua da. Haren transmisioa "hiru abiadura" izeneko engranaje planetario mota bat zen. Gaur egun, bi abiadurako transmisioa da, hiru abiaduretako bat atzerako martxa delako.

T ereduaren transmisioa kontrolatzeko, hiru pedal muntatu behar dira gainazalean, eta palanka bat gidariaren eserlekuko errepiderako aldean. Azeleragailua bolantean dagoen palanka baten bidez kontrolatzen da. Eskuko pedala transmisioa aktibatzeko erabiltzen da. Goiko palanka erdiko posizioan edo erabat aurrerantz jarrita, pedala aurrerantz zapalduta eta eutsita dagoela, autoa martxan jartzen da. Tarteko posizioan dagoenean, autoa itopuntuan dago. Ezkerreko pedala askatzen bada, T ereduak abiadura handia hartzen du, baina palanka guztiz aurreratuta dagoenean bakarrik, beste edozein posiziotan, pedala erdiko itopunturaino mugitzen da. Horri esker, ibilgailua itopuntuan eduki daiteke gidariak motorra eskuz biratzen duen bitartean, eta pedalei eragin gabe ibil daiteke autoa.

Lehenengo 800 unitateak, atzerako palanka batekin zetozen; horren ondoren, unitate guztiek erdiko pedala erabiltzen zuten, autoa itopuntuan dagoenean atzeraka ibiltzen hasteko. Eskuineko eskuko pedalak transmisio-balaztari eragiten dio (ez dago balaztarik gurpilen gainean. Eskuzko eten-palankak ere esku-balaztak kontrolatzen ditu, eta palankatik amaieraraino tiratuz aktibatzen da.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Ford_model_t_1919_d044_lubrication_chart.png/220px-Ford_model_t_1919_d044_lubrication_chart.png|thumb|T ereduaren txasis ibiltaria Goiko ikuspegia
Ohikoa ez zen arren, trakzio-bandak doitu gabe gera litezke, eta, batez ere hotza dagoenean, eta autoa martxan jartzeko beste arrisku bat gehitu: motorra manipulatzen duen pertsona atzera joatea behartuko litzateke, biraderari eutsi eta autoa aurrerantz mugitzen ari den bitartean, nahiz eta itopuntuan egon. Autoak enbrage heze bat erabiltzen duenez, baldintza hori klima hotzetan ere gerta daiteke, hoztutako olioak enbragearen diskoak libreki irristatzea galarazten duenean. Potentziak diferentziala hartzen du atzeko ardatza daraman bihurdura-hodi bati akoplatutako juntura unibertsal bakar baten bidez. Zenbait modelok (kamioiek normalean, baina autoek ere erabil ditzakete) abiadura-diferentzial bat izan lezakete, aukeran, bi abiadurako Ruckstell atzeko ardatza, lurrean muntatutako palanka batek mugitua, eta horrek trakzio-engranaje txikiagoa ematen du, aldapak errazago igotzeko.

#### Txasisa / markoa 
*TT* ereduko kamioi txasisak torloju amaigabe bereziak zituen, autoetakoak eta ohiko kamioietakoak baino karga txikiagoa zutenak; trakzio-potentzia handiagoa ematen zuen, baina abiadura txikiagoa (markoa ere indartsuagoa da; kabina eta motorra berak dira). TT eredu bat erraz identifikatzen da karkasa zilindrikoaren bidez (ardatzen arteko diferentzialaren gainean doana). Engranaje guztiak banadio-altzairuzkoak dira, olio-bainu bidez tratatuak.

#### Transmisio-bandak eta estaldurak 
Bandak estaltzeko bi material-mota nagusi erabili ziren:

* *Kotoia:* Jatorriz kotoizko ehun-estaldurak izan ziren Fordek egokitutakoak.  Oro har, kotoizko estaldura "leunagoa" da danborraren gainazalean, eta soberakinek soilik eragiten diote danborrari, bere gainazala ukituz. Nahiz eta horrek berak ez zuen arazorik sortzen, doitze desegoki baten ondorioz arrastatutako banda batek gehiegi berotzea eragin zuen transmisioan eta motorrean, potentzia murriztea eta, kotoizko estalduren kasuan, bandaren estaldura azkar suntsitzea.
* *Zura:* Zurezko estaldurak T modeloaren bizitzan "bizitza luzeagoko" parte osagarri gisa eskaini ziren hasiera batean. Biraketa-egurraren zati bat eta metalezko alanbrea ziren, T eredu normaleko transmisio-bandari egokituak. Banda horiek pedalek ez bezalako sentsazioa ematen dute, "hozkada" baino askoz gehiago. Danborrean "oratze" jakin bat dagoela dirudi, eta sentsazioa nabarmen handitzen zela zirudien, bereziki balazta-danborrean.

### Koloreak 
1918rako, autoen erdiak AEBn T modeloak ziren. Bere autobiografian, Fordek jakinarazi zuen 1909an bere kudeaketa-taldeari hau esan ziola: "*Edozein bezerok izan dezake auto margotu bat nahi duen koloretan, kolore hori beltza baldin bada*".

Hala ere, 1908tik 1913ra bitarteko lehen urteetan, T eredua ez zegoen eskuragarri beltzez, baizik eta grisez, berdez, urdinez eta gorriz.  Berdea birako autoentzat, turismoentzat, coupe-entzat eta Landauletentzat zegoen. Grisa turismoentzat bakarrik zegoen eskuragarri, eta gorria birako autoentzat bakarrik. 1912rako, auto guztiak urdin ilunez margotzen ziren eta lohi-babes beltzekin. 1914an ezarri zen, azkenean, "edozein kolore beltza den bitartean" politika.

Maiz esaten da Fordek beltza erabiltzea iradoki zuela 1914tik 1925era, kostu txikia, iraungarritasuna eta garai hartan pintura beltzak lehortzeko behar zuen denbora zirela eta.

Ez dago ebidentziarik beltza garaian erabilitako beste edozein berniz ilun baino azkarrago lehortzen zenik, baina karbonozko pigmentu beltza merkeenetako bat zen (merkeena ez bazen), eta gilsonitaren kolore ilunak (betun-mota bat, iraupen luzeko pintura merkeak egiten dituena) kolore-aukerak (amaierakoa) mugatzen zituen tonu urdin, berde edo beltzera. Garai hartan, Fordek Japoniako pintura beltzaren antzeko bi mota erabili zituen: bata, metalari zuzenean aplikatutako oinarrizko geruza gisa, eta, bestea, azken akabera gisa.

Estatu Batuetako automobilgintzan eta beste batzuetan (lokomotorak, altzariak, bizikletak eta etxetresna elektrikoen hedapen azkarreko eremuak barne), pintura-aukerak industria kimikoaren garapenak moldatu zituen. Horien artean daude Lehen Mundu Gerran koloratzaileen iturriak etetea eta, 1920eko hamarkadaren erdian, nitrozelulosazko laka berriak asmatzea, karbohidratoekiko eta lehortzearekiko erresistenteagoak baitziren, eta hainbat deruza behar izatea saihesten baitzuten. T ereduko arorako eta hurrengo urteetarako pinturen aukeraketa ulertzeko, industria kimiko garaikidea ulertu behar da.

T ereduaren bizitza osoko ekoizpenean, 30 pintura beltz mota baino gehiago erabili ziren autoaren hainbat zatitan. Pintura hainbat zatitan aplikatzeko beharrak asetzeko formulatu ziren, eta lehortze-denbora desberdinak izan zituzten, zatiaren, pinturaren eta lehortze-metodoaren arabera. Sistema fintzen jarraitu ahala, Ford-ek kostuen murrizketa nabarmenarekin jarraitu ahal izan zuen. Bolumena handitu ahala, prezioak ere jaitsi ahal izan zituen, kostu finkoak  ibilgailu gehiagoren artean banatzen eta hornidura-kateko inbertsioek ibilgailuko aktiboak gehitu zituelako. Beste faktore batzuek prezioa jaitsi zuten, hala nola kostu-materialak eta diseinu-aldaketa

### Lehen auto globala 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Feature._Model_T_Ford_BAnQ_P48S1P16620.jpg/220px-Feature._Model_T_Ford_BAnQ_P48S1P16620.jpg|eskuinera|thumb|1923 Ford T Kanadan, 1948an ateratako argazkia
Ford T eredua izan zen hainbat herrialdeek aldi berean eraikitako lehen autoa, Walkervillen (Kanada) eta Trafford Park, Greater Manchester, Ingalaterra, 1911tik aurrera. Ondoren, Alemanian, Argentinan, Frantzian, Espainian, Danimarkan, Norvegian, Belgikan, Brasilen, Mexikon eta Japonian eta beste hainbat lekutan muntatu ziren. Fordek abiarazte-kitaren kontzeptua ia hasieratik erabili zuen, Detroiten karga- eta produkzio-kostuek ibilgailuak muntatzen baitzituzten Estatu Batuetako metropoli-zentro nagusietan.

Aeroford-a 1920tik 1925eraBayswaterren (Londres) egindako auto ingelesa zen . T eredu bat zen hau ere, kaputxa bat eta sareta bat zituena. Diseinu guztiz desberdina zirudien, geroago txapen ingeniaritza deitu zitzaiona. Aerofordak 288 £tan hasi zen saltzen 1920an, eta168 £tik–214ra jaitsi ziren 1925ean. 2 plaza, 4 plaza edo kupea zegoen.

## Galeria 
**T ereduaren kronologia**
Fitxategi:Ford Model T 1909 Serial337 LFront Lake Mirror Cassic 16Oct2010 (14854254936).jpg|1909 touring (oso adibide berritzua, bi pedalen, bi palanken kontrolarekin)
Fitxategi:1909 Ford Model T Roadster - Donald F Yoder - Old Car Festival 2013 (9697385671).jpg|1909 errepidea
Fitxategi:Old cars in Huron County, Ontario.jpg|1909 Tourabout (tourra bezala, baina atzeko aterik gabe)
Fitxategi:DSC04225 (44038630681).jpg|1911 bira
Fitxategi:1911 Ford Model T Torpedo Runabout (18604642102).jpg|1911 Torpedo Runabout
Fitxategi:1911 Ford Model T (12402527964).jpg|1911 Banda irekia
Fitxategi:1912 Ford T Open Touring 4 cylinder 24hp pic1.JPG|1912, bira
Fitxategi:Ford Model T 1X7A7914.jpg|1912 merkataritza-errepidea
Fitxategi:1912 Ford Model T Torpedo Runabout (30908171700).jpg|1912 Torpedo Runabout
Fitxategi:26th Annual New London to New Brighton Antique Car Run (7750062766).jpg|1912 Entrega-autoa
Fitxategi:Ford Model T 3-door Tourer (1913).jpg|1913 Tourra
Fitxategi:Ford Model T Roadster.jpg|1913 Isurketa
Fitxategi:Take a ride in a real Model T - panoramio.jpg|1914 turismoa
Fitxategi:Corbridge Classic Car Show 2013 (9231371881).jpg|1914 Runabout
Fitxategi:1915 Ford Model T Runabout.jpg|1915 Runabout – cowl kurbatuko panelarekin
Fitxategi:1916 Ford Model T touring car.JPG|1916 bira
Fitxategi:1917 Ford Model T Runabout.jpg|1917 Runabout – cowl-eko panel kurbatuak dituen txandako partida berriekin
Fitxategi:1919 Ford Model T Runabout GMR995.jpg|1919
Fitxategi:1920 Ford Model T Touring 3.jpg|1920 Tourra
Fitxategi:1921 Ford Model T.jpg|1921 Ford T eredua
Fitxategi:1921 Ford Model T Touring 2.jpg|1921 bira
Fitxategi:Vintage Car Museum & Event Center May 2017 22 (1922 Ford Model T Runabout).jpg|1922 Runabout
Fitxategi:1922 Ford Model T table top truck (6712896055).jpg|1922 kamioi laua
Fitxategi:1923 Ford Model T Depot Hack.jpg|1923 Ford Model T depot hack
Fitxategi:1923 Ford Model T Runabout AZW456.jpg|1923 Runabout (lehen '23 eredua)
Fitxategi:1924 Ford Model T Touring CX 894.jpg|1924 bira – kapota altuagoa eta ukuiluko panel laburragoa – erresistentzia-ereduak -1923 antzekoak izan ziren
Fitxategi:1924-1925 Ford - T Roadster, Coimbatore (2).jpg|1924–1925 Runabout
Fitxategi:1925 Ford Model T touring.jpg|1925: globo-pneumatikoak eta negar zatituak, periodoko hautazko estrak zeharkatu zituen.
Fitxategi:1925 Ford Model T Touring.jpg|1925 Tourra
Fitxategi:1926 Ford Model T Runabout ECH956.jpg|1926 Runabout – txanoa altuagoa da eta cowl-eko panel luzeagoa
Fitxategi:1927 Ford Model T Runabout.jpg|1927 Isurketa
Fitxategi:Ford Model T - Serial No. 15,000,000, Built May 1927.jpg|1927 bira – Highland Park Ford Plant-en eraikitako azken Ford T modeloa
Fitxategi:1928 Model A Ford.jpg|1928 Ford A Tudor modeloa – konparatzeko erakutsia, gorputz zabalagoa eta ate kurbatuak dituena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak