Muskiz

**Muskiz** Bizkaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da. Administratiboki, Bilboaldea eskualdekoa da, zehatzago Meatzaldekoa; hala ere, historikoki, Enkarterrikoa izan da. . urtean  biztanle zituen.

## Geografia 
thumb|300px| Muskizko kostaldea.
Udalerria Bizkaiko kostaldeko mendebaldeko muturrean dago. Iparraldean Bizkaiko golkoa; hegoaldean Galdames; ekialdean Abanto-Zierbena eta Zierbena eta mendebaldean Kantabriako Urdialaitz ditu mugakideak.

Barbadun ibaiak udalerria zeharkatzen du. Horrek Bizkaiko golkoan du ahoa, zehazki Zierbenarekin erdibanatua duen La Arena hondartzan.

Muskizko mendirik altuena hegoaldeko Mello (626 m) da. Beste mendi nagusiak Corbera haitza, (361 m), Carrascal (269 m), Ramos (229 m) eta Janeo tontorrak (203 m) dira.

### Auzoak 
eskuinera|400px|thumb|Muskizko hondartzaren ikuspegi panoramikoa.
Hona hemen Muskizko auzoak:

* El Cerro
* Cobaron
* El Haya
* Oiankas
* El Pobal
* Rigada
* La Caseria
* Memerea
* Pobeña
* San Juan Muskiz, herriaren erdigunea.
* San Julian
* Muñatoizko San Martin
* Santelices

## Historia 
### Antzinaroa 
Antzinaroan autrigoiak bizi ziren eskualdean. Hala ere, arkeologia da gure bide bakarra Muskiz kokatzen den harana nolakoa zen ikertzeko. Horretarako Ramos haitzean ikerketutako aztarnak baino ez daude

I. mendean Plinio Zaharrak *Naturalis Historia* bere liburuan adierazi zuen Kantabriako itsas parteak hainbeste burdina zuen, non burdinazkoa zen mendi malkartsu eta garaia bazegoen. Adituen ustez, horrek esan nahi zuen erromatarrek gertuko Trianon meategiak zituztela. Hala ere, Flaviobriga ondoan izanda ere ez da erromatar aztarnarik aurkitu Muskizen.

### Erdi Aroa 
IX. mendera arte ez dago Muskizi buruzko testurik. Alfontso III.a Asturietakoaren kronikan, 880. urte ingurukoa, esaten da Alfontso I.a Asturietakoak Karrantza eta Sopuerta birpopulatu zituela. Somorrostro Harana aipatzen duen lehendabiziko dokumentua 1068. urtekoa da.

Kristautasuna hedatu ahala, elementu berri bat agertu zen: elizak. Eskualdeko antzinakoenak Pobeñako Andra Mari eta Cardeokoa dira. XIII. mendean Haroko Diego Lopez II.ak, Bizkaiko Jaunak, 1212an Antso Ortiz Marrokin Montehermosokoari Somorrostro Haranean zenbait eliza (tartean San Juliangoa) eta Barbadun ibaitik itsasoratzen zen mea guztia zergapetzeko eskubidea eman zion.

Hala, Erdi Aroan, San Juliango parrokiaren ondoan kontzejua sortu zen. Hori Enkarterriko Somorrostro Haranaren zati bat zen. Somorrostro Harana bitan banatuta zegoen: alde batetik, Hiru Kontzejuak, eta bestetik, Lau Kontzejuak. Muskiz, Lau Kontzejuetako bat zen Zierbenako San Roman, Abantoko Santa Juliana (edo Susoko Abanto) eta Abantoko San Pedro (edo Yusoko Abanto) kontzejuekin batera.

Eskualdeak banderizoen arteko gudetan parte hartu zuen, Muskiz hiriburutzat zuen Salazar leinua 1256 inguruan agertu zen, bertako Muñatoizekin senidetu zenean. Muskizko banderizorik famatuena XV. mendeko Lope Gartzea Salazar izan zen, *Istoria de las bienandanças e fortunas* liburua idatzi zuena. Hark San Martin auzoko bere dorretxetik eskualdea kontrolpean zuen.

Salazartarrak ez ezik, ahaide nagusietan bazegoen besterik, banderizoak ere baziren Saltzedokoak, Marrokinekoak, Putxetakoak, Santelicesekoak eta Bañalesekoak. Guztira, 17 dorretxe zituen Muskizek.

### Aro Modernoa 
XVI. mendea industriaren mendea izan zen Muskizen. Indar hidraulikoak eta gabiak siderurgia izugarri aurreratu zuten, muskiztar askok ontzigintzan eta itsas arloko jardueretan lan egin zuten: itsasgizonak, pilotuak eta beste. Mende hartan San Nikolas kofradia sortu zen.

XVII. mendean, siderurgiak herriko jauntxoak aberastu zituen. Kontzejuko aberatsena Simon de la Quadra izan zen, El Pobalren eta Bilotxiko burdinolen jabea. Hala, botere-zentroa Muñatoizetik San Juanera aldatu zen. Kontzejua bost koadrilatan banatuta zegoen: (Rigada, El Valle, Memerea, San Julian eta Pobeña), eta gobernua Cruceron ezarri zen.

XVIII. mendea burokraziaren arrakastarena izan zen Muskizen. Sebastian de la Quadra Llarena Felipe V.aren ministro bihurtu (1736-1746) eta Villariasko markes izendatu zuten. Burdinaren salmentarekiko bere jarrerak Enkarterri eta Bizkaiko Jaurerria aurrez aurre jarri zituen.

### Aro Garaikidea 
[thumb|Somorrostroko guduen ikuspegia 1874ko martxoaren 25, 26 eta 27an. Eskuinean [Montaño mendia ageri da. Ezkerrean Janeo mendia.]]
XIX. mendean gertaera bik Muskizko historia aldatu zuten: karlistaldiek eta meatzaritzaren hazkundeak.

Lehen karlistaldiarekin antzinako Somorrostro Haranaren egitura bukatu zen; 1841ean, Muskizko San Julian udala eratu zen eta antzinako kontzejua baztertu. Hirugarren karlistaldian, Muskizen hiru guda izan ziren (ikus Somorrostroko guduak). Izan ere, herria ezinbestekoa zen Bilbo kontrolatzeko. Herria neke eta estura handian ibili zen garai hartan, adibidez, San Juan Muskiz bonbardatu zenean. Somorrostro Proklamak (1876ko martxoaren 13a), Espainiaren batasuna aldarrikatu zuen, Hego Euskal Herriko foruak baztertuta.

Era berean, XIX. mendeko erdiaren ingurura arte, meategien jabetza herriarena bazen ere, foru-abolizioak hori aldatu egin zuen. Gainera, mende hartan, teknologiak ikaragarri aurreratu zuen. 1859an lehendabiziko meategia sortu zen eta 1868tik aurrera lau gehiago. Atzerritarrak ere etorri ziren burdina ustiatzera (Alfred Edwards, *Triano Iron Ore*, Mac Lennan, eta abar). Hazkunde horrek immigrazioa ekarri zuen Muskizera, eta berarekin batera, ideologia berriak (sozialismoa, komunismoa...).

### XX. mendea 
[thumb|[Petronorren Muskizko findegiaren airetiko ikuspegia.]]
XIX. mendean hasitako bidea sakondu zen XX. mendeko hasieran. Muskiz Enkarterriko beste herriak bezala, eta ideologia berriek bultzatuta, Enkarterriko Autonomia estatuaren proposamen batzarrean egon zen. Beste alde batetik, abertzaletasuna ere hedatu zen udalerrian.

Gerra Zibilean, herria Bilboren pentzutan egon zen berriz ere. Euzko Jaurlaritzak herrian aireportu bat eraiki zuen Bilbo defendatzeko. Hori zela eta, faxistek askotan bonbardatu zuen herria.

Frankismoak industrializazio berria ekarri zuen Muskizera, meak agortu ahala. Petronor eta CAMPSA konpainia kimikoek, besteak beste, Barbadun ibaiaren arroa betiko aldatu zuten. Industria horiek bertan diraute XXI. mendean ere.

## Demografia 
## Politika eta administrazioa 
thumb|eskuinera|250px|Muskizko udaletxea
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetan EAJ alderdia izan zen zinegotzi gehien eskuratu zituena, bost hain zuzen. Ezker abertzaleko Biltzen plataformak hiru zinegotzi eskuratu zituen, PSE-EEk eta EAk bina, eta Por Muskiz Bai herri plataformak, bat. Emaitza horiekin, EAJko Borja Liaño hautatu zuten alkate.

2015eko udal hauteskundeetan EAJk zinegotzi bat gehiago eskuratu zuen; ezker abertzaleak hiru zinegotziak mantendu zituen; PSE-EEK bere biak mantendu; eta Por Muskiz Bai plataformak, bat gehiago. Eusko Alkartasuna Euskal Herria Bildu koalizioan aurkeztu zen. Borja Liañok errepikatu egin zuen alkate gisa.

2019ko udal hauteskundeetan EAJk bost zinegotzi eskuratu zituen, bat gutxiago; PSE-EEk, lau, aurreko kopurua bikoiztuta; EH Bilduk hiru zinegotziak mantendu zituen; Elkarrekin Podemosek, bat. EAJko Borja Liaño hautatu zuten alkate, EAJ eta PSE-EEren botoekin.

Por Muskiz Bai herri plataforma ez zen aurkeztu: bestetik, bertako zerrenda-burua izan zena PSE-EEko zerrendan bigarren postuan aurkeztu zen. 

### 2019ko udal hauteskundeak 
### 2023ko udal hauteskundeak 
Errolda: 5.941

Abstentzioa: 1.817, % 30,58

Parte-hartzea: 4.124, % 69,42

Baliogabeak: 59, % 1,43

Zuriak: 64, % 1,55

PSE-EE/PSOE: 1.604, % 39,46, 6 zinegotzi

EAJ-PNV: 1.408, % 34,64, 5 zinegotzi

EH BILDU: 802, % 19,73, 2 zinegotzi

ELK POD-EzAn-IU-ALIANZA VERDE: 145, % 3,57

PP: 42, % 1,03

Bitxikeria aipagarria: PSE-EE/PSOE-k boto bat gutxiago edo EH Bilduk boto bat gehiago lortu izan balute, PSE-EE/PSOE-k zinegotzi bat gutxiago eta EH Bilduk zinegotzi bat gehiago izango zituzketen.

Iturria: https://apli.bizkaia.eus/apps/seguru/el23/eu/udalekoak/emaitzak/udalerri-guztiak/071

## Azpiegiturak 
### Garraioak 
#### Errepideak 
* [[AP-8|]] **&nbsp;E-70&nbsp;**: Kantauriko Autobidea 
* [[N-634|]]: Irun - Santiago Compostelakoa

#### Trena 
[thumb|eskuinera|220px|[Muskizko geltokia.]]
Bilboko Renfe Aldirien C-2 lineak geltoki bakarra du herrian:
* Muskizko geltokia, linearen geltoki-buru dena.

Astelehenetik ostiralera 20 minutuko maiztasunaz ibiltzen da trena ordu gorietan, eta 30 minutukoaz egunaren gainontzeko orduetan. Larunbat eta igandeetan maiztasuna 30 minutukoa da. Horrez gain, ostiral eta larunbat gauetan *gau jaia* gaueko zerbitzuak eskaintzen dira.

#### Autobusa 
Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineak udalerria zeharkatzen dute:

* A3321 Portugalete - Muskiz

* A3334 Santurtzi - Balmaseda
* A3335 Sestao - Muskiz
* A3336 Bilbo - Muskiz (Ortuellatik)
* A3337 Bilbo - Muskiz (N-634 errepidetik)
* A3338 Muskiz - Barakaldo - Areeta
**Encartaciones S.A.**
* A3345 Bilbo - Urdialaitz (N-634 errepidetik)

## Kultura 
eskuinera|thumb||Meatzari Aretoa kulturgunea. Muskizko zinema eta antzokia da.
[thumb|eskuinera|Meatzari Aretoaren alboan dagoen [Harri zulaketa|harri zulatzaile edo barrenatzaileen omenezko eskultura, Muskizen emandako meatze-jarduera gogoratzen duena.]]
### Kirolak 
Gaur egun, Muskizen kirol elkarte asko daude, tartean:
* Futbola: J.D. Somorrostro, El Malecon futbol-zelaian jokatzen duena.
* Eskubaloia: Muskizko Eskubaloi Kluba.
* Bola-jokoa: Muskizko pasabolo elkartea, pasabolo eran jokatzen duena.
* Mendia: Mello Mendi Taldea

### Jaiak 
Herriko zaindaria: San Juan Bataiatzailea (ekainaren 24). Herriko jai egun ofiziala.

Auzoetan:
* San Julian: urtarrileko lehenengo asteburua.
* San Juan Muskiz: Inauteriak.
* Kobaron: Maiatzaren 1.
* La Glorieta (edo Poligonoa): Uztaileko lehen asteburuan.
* Rigada: Ama Birjina eta San Roke (Abuzturen 15-17)
* Pobeña: Soroskundeko Ama (Irailaren 8)
* Abere eta Ortuari Azoka: Iraileko hirugarren igandean.
* Pobeña: *El Socorrillo* (urriaren lehenengo igandea)

## Ondasun nabariak 
* Muñatonesko San Martin gaztelua (XIII. mendea)
* Soroskundeko Amaren baseliza
* San Joan Bataiatzailearen parrokia (XVIII. mendea)
* San Julian parrokia (XVI. mendea)
* El Pobaleko burdinola (XIII.-XIV. mendea)
* Kobarongo zamatokia, 2008an galerna batek suntsitua.
* El Pobaleko zubi erromanikoa (XIII. mendea)
* Memerea dorretxea
* Montaño dorretxea
* Santelices dorretxea

Irudi:Muskiz_San_Martin_de_Muñatones.jpg|Muñatoizko San Martin gaztelua.
Irudi:048 Muñatones jauregia.jpg|[[Salazartarren jauregia (Muskiz)|Muñatoiz-Salazar jauregia.
Irudi:Muskiz - Barrio de San Juan, Iglesia de San Julián 7.jpg|San Julian parrokia.
Irudi:Pobeña,_Muskiz_-_Nuestra_Señora_del_Socorro_baseliza_4.jpg|Soroskundeko Amaren baseliza, Pobeñan.
Irudi:Pobeña 1.jpg|La Bodega etxea, Pobeñan.
Irudi:Pobeña - Cargadero del Castillo (Mac Lennan) 2.jpg|Kobarongo zamatokia (2008an suntsitua).
Irudi:Pobaleko burdinola, Barbadun ibaiaren bazterrean.jpeg|El Pobaleko burdinola.
Irudi:Muskiz - Santelizeseko Dorrea I 001.jpg|Santelices dorretxea

## Muskiztar ezagunak 
* Lope Gartzea Salazar (1400-1476), bandokidea eta historialaria.
* Andres Salazar (XVI. mendea), elizgizona.
* Juan Lopez de la Quadra (XVI. mendea), Karlos I.a Espainiakoaren alaben maisua.
* Nicolas de la Cuadra (XVIII. mendea), jurista.
* Sebastián de la Quadra (XVIII. mendea), Felipe V.a Espainiakoaren ministroa.
* Sebastian Llano de la Quadra (XVIII. mendea), enbaxadorea.
* Jose Agustin Llano de la Quadra (XVIII. mendea), Karlos IV.a Espainiakoaren ministroa.
* Jose Antonio Ybarra (1774-1849), merkatari, enpresaburu eta industrialaria.
* Esteban Hernandorena Zubiaga (1905-1965), itsasgizon komunista.
* Trifon Etxebarria (1912-1998), politikari eta kazetari abertzalea.
* Primitivo Abad Gorostiza (1912-2005), eusko abertzaletasuneko militante historikoa.
* Ruben Ruiz Ibarruri (1920-1942), Armada Gorriko tenientea. Dolores Ibarruri *Pasionariaren* semea.
* Jose Ramon Campos Martin (1944), margolaria.
* Isabel Garay Oyarbide (1946) eskultorea eta margolaria.
* Miguel Gonzalez San Martin (1953), idazlea. 2002ko Euskadi Literatura Saria eman zioten.
* Ismael Urtubi (1961), futbolaria, Athleticen jokatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Muskizko Udalaren webgune ofiziala
* El Pobaleko burdinola
* Muskiz Google Mapetan
* Muskizko Liburutegiak bildutako Muskizi buruzko dokumentuak