open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pedro Agustín Girón

**Pedro Agustín Girón Las Casas** (Donostia, 1778 &ndash; Madril, 1842) Gipuzkoako militarra eta politikaria izan zen. Ahumadako I. dukea eta Las Amarillaseko IV. markesa.

Aristokrazia militarreko familia ezagun batean jaio zen, Girón leinuan hain zuzen ere, zeina Erdi Arotik Gaztelako noble familia garrantzitsuenetako bat zen. Bere aita, Las Amarillaseko III. markesa eta 1797 eta 1807 bitartean Nafarroako erregeorde izango zen Jerónimo Girón-Montezuma jeneral eta noblea zen, Rondan jaioa (Málagako probintzia, Andaluzia). Honetaz gain, Aitaren amaren bitartez, Pedro Agustín Moctezuma II.a enperadore aztekaren ondorengo zen.

Ama berriz Isabel de las Casas y Aragorri zen, Lapurdiko Ainhoan jaioa eta Bizkaiko Sopuertako Manuel Antonio de las Casas y de la Cuadra militarraren eta María Concepción Aragorri Olabide ainhoar donostiartuaren alaba. Isabelen osaba Simon Aragorri Espainiako Karlos III.a erregearen Ogasun ministro izan zen eta Luis de las Casas y Aragorri anaia berriz Kubako gobernadore eta Cádizko kapitan jeneral. Azkenik, Isabelen aita Manuel hiltzean, Ama María Concepción berriz ezkondu zen eta handik izandako semeetako bat, Francisco Javier Castaños jeneral ezaguna izango zen, hots, Pedro Agustínen osaba.

Pedro Agustín Donostian jaio zen 1778. urtean, bere aita bertako goarnizioko teniente-koronela baitzen, eta osaba zahar Juan Aragorrik hazi zuen. Honela kontatzen du Girónek berak haurtzaroko pasarte hori bere *Recuerdos (1778-1837)* liburuan:
 
*"Yo, en tanto, pasé los primeros años de mi vida en San Sebastián, mi patria, criado totalmente al estilo del país y casi sin saber otra lengua que el vascuence"*.

1783. urtean ordea, D. Juan de Aragorri osaba zaharra hiltzean, Madrilera eraman zuten:

*" Fui conducido a Madrid con mi aya, natural de Hendaya, como mi nodriza lo había sido de Zugarramurdi, último lugar de España por la parte de Navarra, criándome así en manos de dos fronterizas (...) Cuando llegué a Madrid no entendía una sola palabra de castellano, y no perdono a mi madre que me dejase olvidar el vascuence, mi lengua nativa, que muy poco me hubiera costado el conservar sabiéndolo muy bien mi madre y toda mi familia materna, pero el deseo de que yo hablase pronto y bien el castellano la llevó a este descuido, si así puede llamarse, que toda mi vida he sentido"*.

1802an Concepción Ezpeleta Enrilerekin ezkondu zen, zeina 1814-1820 bitartean Nafarroako erregeorde izango zen Jose Ezpeleta jeneral nafarraren alaba zen.

Napoleonen aurkako gerran borrokatu zen, bere osaba Francisco Javier Castaños jeneralaren agindupean. Fernando VII.ak Granadako kapitain nagusi izendatu zuen, 1832. urtean, karlistei aurre egin ziezaien. Gerrako ministro izendatu zuten 1835. urtean, eta, urte bete geroago, Ahumadako duke egin zuen Maria Kristina erreginak.

Bere semeetako batek, Francisco Javier Girónek hain zuzen ere, Guardia Zibila sortu zuen 1844an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pedro Agustín Girón las Casas, *Auñamendi Entziklopedia*
* Girón y las Casas, Pedro Agustín. Marqués de las Amarillas (1778-1842), *MCNBiografías*
Diclidurus ingens

***Diclidurus ingens*** Diclidurus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Diclidurus ingens'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Txiang Mai (probintzia)

thumb|Txiang Mai hiria.
thumb|Txiang Mai hiria.

**Txiang Mai** Thailandiako iparraldeko probintzia da, Birmaniarekin muga egiten duena (Iparraldeko lurraldea). 20.107 km2 ditu, eta hiriburuak ere Txiang Mai du izena. Probintzia menditsua da, eta han dago Doi Pha Hom Pok mendia, Thailandiako gailur gorena (2.298 m). Laborantza (tea, arroza, lekadunak, tabakoa, fruitu-arbolak), zurgintza eta lurpeko aberastasunen ustiaketa (antimonioa, tungstenoa, eztainua) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walsall

**Walsall** ( edo  ahoskatua) Ingalaterrako erdialdeko hiria (Mendebaldeko Midlands eskualdean) eta izen bereko barrutiko hiriburua da, Birmingham eta Wolverhampton hirietako industria barrutien artean. Black Country konurbazioaren parte da.

## Aldiriak 
## Ekonomia 
Industria (metalurgia, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, kimika industria, larrugintza) eta meategiak (burdina, ikatz eta kobre hobiak) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Ondarea 
Aipagarria da XV. mendeko eliza.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oldrich Cernik

**Oldrich Cernik** (Ostrava, 1921eko urriaren 27a - Praga, 1994ko urriaren 19a) txekoslovakiar politikaria izan zen. Txekoslovakiako lehen ministroa izan zen 1968ko apirilaren 8tik 1970eko urtarrilaren 28ra.

## Bizitza 
Meategietako ingeniaria zen lanbidez. Ostravako Alderdi Komunistako idazkari izan zen 1954an. 1960an, Erregai eta Energia Saileko ministro izendatu zuten, eta, handik hiru urtera, Plangintzarako Estatu Batzordeko lehendakari. Gobernuburu izan zen 1968tik 1970era. Azken urte horretan, lehendakari-kargutik kendu, eta ministro izendatu zuten; aurrerago, ordea, alderditik egotzi zuten.

## Erreferentziak
Haranbeltz

**Haranbeltz** Izura-Azme udalerriko auzoa (Nafarroa Beherea). Aipatzekoak dira XII-XIII. mendeetako San Nikolas kapera erromanikoa eta hilerriko hilarriak. XII. mendea baino lehen, priore-etxea eta erietxea zeuden Izurako Haranbeltzen, Donejakue bideko erromesen zerbitzura, eta hango prioreak bere lekua zeukan gorteetan, eliztarren artean. Frantziako Iraultzaren ondoren, zibilen eskuetara igaro ziren Haranbeltzeko ondasun guztiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johan Bojer

**Johan Bojer** (Orkdal, 1872ko martxoaren 6a - Asker 1959ko uztailaren 3a) norvegiar kontalari eta eleberrigilea izan zen.

Oso kontalari ona izan zen. Eleberri ospetsuenak: *Den store hunger* (1916, *Gose handia*), garaiko joera errealistak eta erlijio-ideiak uztartzen dituen lana; *Den siste Viking* (1921, *Azken bikingoa*), Lofoten uharteetako bakailao-arrantzaleen bizitza erakusten duen eleberri bizia; eta *Folk ved sjøen* (1929, *Itsas herria*), jende xehearen pobreziari buruzkoa.

## Erreferentziak
Jose Juan Castillo

**Jose Juan Castillo Mateos** (Bermeo, Bizkaia, 1945eko ekainaren 16a - Donostia, 2021eko azaroaren 20a) bizkaitar sukaldaria izan zen.

## Biografia 
Hamasei urterekin, Parisko Ostalaritza Eskolara joan zen ikasketak egitera. Lau urte eman zituen bertan, eta handik bueltan, jatetxe ospetsuenetan egin zituen praktikak, hala nola, ''La Tour d'Argent* edo Biarritzko *Jockey* eta *Miramar*. Soldadutza egin ondoren, bere aitaren jatetxean, Olaberrian hasi zen lanean, (1967 urtean). Aitak, Jose Castillo sukaldari eta etnografoak, erretiroa hartu zuenean hartu zuen zuzendaritza, 1979 urtean. Han lanean ari zela, 1985 urtean, *Mejor cocina de Hotel'' delako saria jaso zuen.

1912an Donostian sortutako Casa Nicolasa jatetxeko ardura hartu zuen 1996an. Castillok etxe horren kalitate eta ospeari eutsi die, 2010ean erretiratu zelako itxi zuten arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Jacques Dessalines

**Jean-Jacques Dessalines** (Grande-Rivière-du-Nord, Saint-Domingue,  – Pont Rouge, Port-au-Princetik gertu, ) Haitiko lehen enperadorea izan zen, 1804tik 1806ra. Haitiren independentzia aldarrikatu zuen 1804an. Esklabo izan zen, eta Toussaint Louvertureren laguntzailea. Frantsesak uhartetik bota zituen. Uharteko zuriak hil ondoren, enperadore izendatu zuen bere burua, Jakue I.a izena hartuta. Pétionek eta Rigaudek zuzenduriko esklabo-altxamendu baten aurka ari zela hil zen 1806an.
## Erreferentziak
Bernardo O'Higgins

'''Bernardo O'Higgins''' (Chillán, 1776ko abuztuaren 20a - Lima, 1842ko urriaren 24a) Txileko militar eta politikaria izan zen.

Txileren burujabetasunaren aldeko borrokalari garrantzizkoenetako bat izan zen. 1811n, diputatu aukeratu zuten, eta Txileren burujabetasunaren alde agertu zen. Gobernu indartsua osatu zuen, eta gogortasun handia erakutsi zuen bai gudarostean bai biztanleen artean. 1818an, Txileren burujabetasuna aldarrikatu zuen, baina aginpidea utzi behar izan zuen 1823an.

## Erreferentziak
Eike von Repgow

**Eike von Repgow** (Repgow —gaur egun Reppichau—, Saxonia, 1190 inguruan - 1233) noblea eta idazlea izan zen. Dessau eskualdean zuen jatorria. Alemanezko literatura-prosaren sortzaileetako bat izan zen, Erdi Aroan. Bi lan egozten zaizkio: *Sachsenspiegel* (1221-24, *Saxoien ispilua*) eta *Sächsische Weltchronik* (1230, *Saxoien kronika unibertsala*). Batean, saxoien ohituren azalpena egiten du; eta bestean, munduaren hastapenetik bere garaira arteko historiografia.

## Erreferentziak
Espektrofotometro

thumb||alt=|
**Espektrofotometro** Argi-espektroko erradiazioetako bakoitzaren intentsitate erlatiboa erregistratu eta neurtzeko fotometroa, espektrometroaren eta fotometroaren konbinazioa. Argi-sorta monokromatiko bat proiektatzen du lagin batean barrena, eta neurtu egiten du laginak xurgatu duen argi-kantitatea. Bi argi-iturriren argia banandu egiten du, eta batek aztertzen den eredu garden koloretsua zeharkatzen duen bitartean bestea ereduaren kanpoaldetik pasatzen da. Ematen dituzten espektroen intentsitateak kolorez kolore konparatzen dira, eta ereduak uhin-luzera bakoitzerako duen espektro-transmisioa lortzen da.

Laborategi kimikoetan erabiltzen da laginean dagoen substantziaren izaerari buruzko informazioa lortzeko, edo jakiteko lagin batean zer proportziotan dagoen substantzia jakin bat.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustavo Díaz Ordaz

**Gustavo Díaz Ordaz Bolaños** (Puebla, Mexiko, 1911ko martxoaren 12a - Mexiko Hiria, 1979ko uztailaren 15a) Mexikoko politikaria izan zen.

## Biografia 
Ruiz Cortinesekin, Gobernazio Ministerioko ofizial nagusia izan zen 1952tik 1958ra. Ministroa izan zen Lopez Mateosekin (1958-1964), eta Errepublikako lehendakaritza lortu zuen 1964an, lau urterako.

Bere agintaldian, iskanbila latzak gertatu ziren, larrienak 1968koak, Olinpiar Jokoak ospatu zirenean. Istiluetan, ehun bat ikaslek galdu zuen bizia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domenico Fontana

**Domenico Fontana** (Melide, Ticino, 1543 &ndash; Napoli, 1607ko ekainaren 28a) suitzar jatorriko arkitekto eta hirigilea izan zen. Berantiar Pizkundean Erroma eta Napolin lan egin zuen.
thumb|ezkerrera|200px|alt=|Santa Maria Maggioreko Kapera Sixtinoa (Erroma)
Sixto V.a aita santu zela (1585-1590), arkitekto ofiziala izan zen. Kapera Sixtinoa eraiki zuen Santa Maria Nagusian eta Laterango jauregiaren aurrealdea jaso zuen (1587). Sixto V.a hil eta gero, Napolira joan zen. Bertan, Errege jauregia eraiki zuen (1600-1602). Haren estiloak, Michelangelo eta Vignola oinarritzat hartuz, bidea zabaldu zion Maderno eta Berniniren eraikitzeko moduari.

## Erreferentziak
Urs Graf

**Urs Graf** (Solothurn, Suitza, 1485 &ndash; 1527) grabatzailea, diseinatzailea eta margolaria izan zen. Basilean egin zituen ikasketak, baina behin baino gehiagotan bota zuten handik, portaera txarra zuela eta. Zenbait gudutan parte hartu zuen. *Lanskeneten Eskola* deiturikoaren kide izan zen.

Heriotzaren gaia da nagusi Grafen lanetan. Gerraren eta prostituzioaren irudi errukigabeak egin zituen. Joera espresionista nabaria dute Grafen lanek.

## Erreferentziak
Andrzej Frycz Modrzewski

**Andrzej Frycz Modrzewski** (; Wolbórz, Polonia, 1503ko irailaren 20a - 1572ko udazkena) poloniar teologoa eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Humanista eta katolikoa zen. Katolikoek eta protestanteek elkarren artean harremanak izan behar zituztela uste zuen. 1543an, *Lascius, sive de poena homicidii* ("Laszio edo giza hilketaren zigorra") idatzi zuen, epaitegietan gertatzen ziren gorabeheren kontra. *Commentariorum de Republica emendanda* (1551, "Estatua zuzendu beharraz") ere idatzi zuen.
## Erreferentziak
Diclidurus scutatus

***Diclidurus scutatus*** Diclidurus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Diclidurus scutatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Heinrich der Glïchezäre

thumb|260px|alt=|*Reinhart Fuchs*, 1320-1330 inguruko eskuizkribua, Heidelbergeko Unibertsitateko Liburutegia, Cpg 341, 176v

**Heinrich der Glïchezäre** (; euskaraz: *Elezuria*) XII. mendean bizi izan zen Alsaziako olerkari satirikoa izan zen. Obra frantsesetan (*Roman de Renart,* XII. mende bukaera) hartu zuen oinarria bere *Reinhard Fuchs* (*Reinhard azeria*) liburua idazteko (1180 aldera). *Reinhard Fuchs* azalez animalien epopeia bat da, mamiz, gizarte-maila guztiei buruzko, aitoren semeak eta goi-kleroa barne, satira gordin zorrotza ezkutatzen duena.

## Erreferentziak
Igorot

thumb||alt=1908 postcard traditional view of young Igorot male.|Igorot gazte bat, 1908an.
**Igorot** Filipinetako Luzon uharteko iparraldeko mendietan bizi den herria da, gaur egun arte beren erlijio eta antzinako ohiturak gorde dituena. Igorot batzuk mendi-magaletako basoetan bizi dira, baina gehienak mendi-gainetan eta zelaietan. 1975ean 478.000 lagun bizi ziren lurralde horietan. Filipinar hizkuntzetako Luzongo saileko iparraldeko hizkuntza da igorotena. Etnologoek 10 talde bereizi dituzte igoroten artean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Mauroy

**Pierre Mauroy** ( ahoskatua; Cartignies, 1928ko uztailaren 5a - Clamart, 2013ko ekainaren 7a) Frantziako Alderdi Sozialistako politikaria da. 1973tik 1993 arte Lilleko alkate eta diputatu izan zen, eta 1974tik 1981era Nord-Pas-de-Calais eskualdeko kontseiluko lehendakari. 1981ean, Mitterrandek Frantziako lehendakaritzarako hauteskundeak irabazi zituenean, Frantziako lehen ministro izendatu zuen. 1981etik 1984 arte egon zen kargu horretan. 1988ko Internazional Sozialistan alderdi horretako idazkari nagusi aukeratu zuten.

## Erreferentziak
Samuel Morse

thumb|200px|Samuel Morse 1840an.
**Samuel Morse** (Boston, Massachusetts, Estatu Batuak, 1791ko apirilaren 27a – New York, 1872ko apirilaren 2a), Estatu Batuetako asmalaria izan zen. Pintura lanak egin zituen hasieran (*National Academy of Design* izenekoa sortu zuen). Ampèrek egindako aurkikuntzak ikusita, telegrafo elektrikoa egitea bururatu zitzaion. Ideia hori bete egin zuen 1834an, baina garaiko agintariek ez zioten merezi zuen garrantzirik eman. Bere izena daraman puntu eta lerroetan oinarritutako telegrafia sistema ere asmatu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Morse kodea
Naïf

[thumb|*Moi même* (*[Ni neu*), Henri Rousseauren autorretratua, 1890]]
**Naïf**, (frantsesez *naïf* hitzak sotila esan nahi du) arte mugimendu irudimentsua da, ezaugarritzat sotiltasun eta freskotasuna dituena eta haurren artea gogorarazten duena. Arte primitiboaren antza badu ere, *naïf* estiloa ez da gizarte primitiboetan landu. Aitzitik, Mendebaldean sortua da, teknika handirik gabeko margolarien eskuetan. Frantzian, XIX. mendearen bukaeran, lan egin zuen Henri Rousseau da joera honen sortzaileen artean ezagunena. Aipagarriak dira, orobat, Grandma Moses Estatu Batuetan eta Alfred Wallis Ingalaterran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parazeraterio

thumb|250px|Parazeraterioa.
**Parazeraterioa** perisodaktiloen ordenako eta Hyracodontidae familiako ugaztun iraungia da, lehorrean bizi izan den handiena, gaur egungo errinozeroen nolabaiteko antza zuena; 5,5 m zituen lurretik besagainera (*Paraceratherium* generoa).

Oligozenoan eta Miozenoan bizi izan zen. Asian bakarrik aurkitu dira ugaztun honen fosilak. Lepoa eta hankak luzeak zituen; burua txikia, gorputzez zuen neurrirako. Muturraren gainean ez zuen adarrik. Errinozeroarena baino, tapirraren antz handiagoa zuen muturrean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules Pasdeloup

**Jules Étienne Pasdeloup** (Paris, Frantzia, 1819ko irailaren 15a - Fontainebleau, Frantzia, 1887ko abuztuaren 14a) frantses orkestra-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Parisko kontserbatorioan egin zituen musika-ikasketak, eta Ikasleen Orkestrako zuzendari egin zen 1851n. *Concerts Populaires* izeneko kontzertualdiak antolatu zituen 1861ean. Garai hartako frantses musikagile askoren lanak zuzendu zituen, baita Wagnerren lan ugari ere. Hil ondoren, *Concerts Pasdeloup* izena eman zitzaien berak sortutako kontzertuei.

## Erreferentziak
Passamaquoddy

**Passamaquoddy** (passamaquoddyeraz, *Peskotomuhkati* edo *Pestomuhkati*) Ipar Amerikako herri amerindiarra da, algonkin familiako hizkuntza batean mintzo dena. Europarrak iritsi zirenean, egun Maineren (Estatu Batuetako estatua) eta New Brunswicken (Kanadako probintzia) mugaldean kokaturik zeuden. Ehizatik eta arrantzatik bizi ziren, eta, kolonoen presioaren ondorioz, haien lurraldea txikiagotuz joan zen. Gaur egun, passamaquoddy indiarrak Maine estatuko bi erreserbatan bizi dira; guztira, 2.500 pertsona inguru dira. Kanadan ere bizi dira batzuk, baina gutxiago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emballonura alecto

***Emballonura alecto*** Emballonura generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Emballonura alecto'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Matthew Ridgway

**Matthew Bunker Ridgway** (Fort Monroe, Virginia, AEB, 1895eko martxoaren 3a - Fox Chapel, Pennsylvania, 1993ko uztailaren 26a) Estatu Batuetako buruzagi militarra izan zen.

## Biografia 
Siziliako eta Normandiako lehorreratzeetan parte hartu zuen 1943-1944 urteetan, eta, Korean jardun ondoren, MacArthurren lekua hartu zuen 1951n.

Estatu komunistek salatu egin zuten arma bakteriologikoak erabili zituelako, eta Estatu Batuetara itzuli behar izan zuen 1953an. Armadako estatu nagusiko buruzagia izan zen 1955 arte.

## Erreferentziak
Larbi Benbarek

**Larbi Benbarek** edo **Larbi Ben Mbarek** (; Casablanca,  - *ibidem*, ) futbolari frantsesa, Marokon jaioa. Marseillako Olympique taldera joan zen Marokotik 1937an. Bere teknikak eta baloia ez galtzeko mugimenduek berehala liluratu zituzten Frantziako ikusleak, eta *Perla Beltza* ezizena jarri zioten. Espainiako Atlético Madrid taldera joan zen, baina Marseillara itzuli zen 1953an. Frantziako Talde Nazionalarekin hamazazpi alditan jokatu zuen 1938tik 1954ra.

## Erreferentziak
Sebastian Castellion

**Sebastian Castellion** (; Saint-Martin-du-Frêne, Bugey, Frantzia, 1515 &ndash; Basilea, Suitza, 1563ko abenduaren 29a) humanista eta teologo protestantea izan zen. Kalbinok Genevako eskolako zuzendari-kargua eman bazion ere, utzi egin behar izan zuen, bien arteko teologia-desadostasunak zirela eta. Basileara jo zuen eta hango unibertsitateko irakasle izan zen. 1554. urtean *De haereticis*, tolerantziaren aldeko tratatua idatzi zuen, *Martin Bellus* ezizenaz.

## Erreferentziak
Ormuzko itsasartea

**Ormuzko itsasartea** (, ) Omango golkoaren eta Persiar golkoaren artean kokaturiko itsasarte estua da. Omango golkoa itsasartearen hego-ekialdean dago; eta Persiar golkoa, hego-mendebaldean. Iparraldeko kostaldean Iran du; eta hegoaldekoan, Arabiar Emirerri Batuak eta Musandam gobernantzia (Oman). 55 eta 95 kilometro arteko zabalera du.

K. a. VII. mendetik XIX. menderaino piraten babesleku zen. Gaur egun, Persiar golkoko petrolioa esportatzen duten petrolio ontzien pasabidea izanik, garrantzi estrategiko handikoa da. Ormuzko itsasartearen uretan munduko petrolioaren bosten bat garraiatzen da. Aipagarria da Ormuz uharteko izen bereko hiria, Ekialdeko perlen eta salgaien merkataritza-portu nagusia izan zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolai Ryzhkov

**Nikolai Ivanovitx Ryzhkov** (; Donetskeko oblasta, Ukrainako SES, Sobietar Batasuna,  – Mosku, 2024ko otsailaren 28a) errusiar politikaria izan zen. Uraletako S.M. Kirov Institutu Politeknikoan egin zituen ikasketak, eta 1956an Alderdi Komunistako kide egin zen. Bi aldiz aukeratu zuten Sobiet Goreneko kide, eta 1981. urtean Batzorde Zentralean sartu zen. 1985ean politburoko kide izan zen eta urte hartan bertan Sobietar Batasuneko Lehen ministro izendatu zuten. Bere politika Gorbatxoven politika ekonomikoarekiko bat etorri zen, oro har.

## Erreferentziak
Jean Moréas

**Jean Moréas** (Jaiotza-izena: *Jannis Papadiamantopoulos*; Atenas, 1856ko apirilaren 15a - Paris, 1910eko apirilaren 30a) frantses olerkaria izan zen, Grezian jaioa. Sinbolista izan zen hasieran. Bide hori utzi ondoren, eskola greziarren eta erromatarren eragin nabarmena izan zuen, 1891n Charles Maurrasekin batera École Romane sortu zuenetik. Eskola horrek izan zuen olerkari nagusia izan zen Moréas. Idazlan aipagarrienak: *Les cantilènes* (1886) eta *Les stances* (1899-1901).
## Erreferentziak
Ernst Curtius

**Ernst Curtius** (Lübeck, 1814ko irailaren 2a - Erroma, 1896ko uztailaren 11) alemaniar historialaria, humanista, kritikaria eta jakituna izan zen.

Grezian eta Asia Txikian zehar bidaia luze bat egin ondoren (1836-1840), Berlingo Antzinateko Museoko zuzendari izendatu zuten. *Greziako Historia* idatzi zuen 1857tik 1861era, gerora eragin handia izan duen lana. Zibilizazio heleniarrari buruzko azterketa ugari egin zituen. Olinpiako indusketen zuzendari izan zen 1875etik 1881era.

## Erreferentziak
Juan Egaña

**Juan Egaña Risco** (Lima, 1769ko urriaren 31 &ndash; Santiago, 1836ko apirilaren 20a) Txileko politikaria eta idazlea izan zen. Txileko Lehen Biltzar Nazionaleko kidea zelarik, konstituzioa edo lege nagusia idazteko ardura hartu zuen. Senatuko lehendakaria izan zen 1813an. 1823ko Konstituzioa idatzi zuen batzordeko kide izan zen. Literatura-irakaslea izan zen, eta Txileko antzerki-idazle nagusietakotzat hartzen da gaur egun ere. Politikaren inguruko liburuak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak
Jose Luis Goti

**Jose Luis Goti Iturriaga** (Ugao, Bizkaia, 1923ko azaroaren 11 &ndash; Bilbo, 1998ko urtarrilaren 15a) sendagilea izan zen. Valladoliden egin zituen Medikuntza ikasketak, eta odoleko eta gibeleko gaitzen sendagintzan lan egin zuen bereziki. Bilboko Medikuntza Zientzien Akademiako lehendakari izendatu zuten 1973an; *Gaceta Médica* izeneko aldizkariko zuzendari izendatu zuten urte horretan bertan. Euskal Medikuntzaren Historia Mintegia eta Euskal Herriko Medikuntzaren Museoa sortu, eta bertako zuzendari izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  J.L. Goti *Bidegileak* bilduman
Marko Valerio Martzial

**Marko Valerio Martzial**, askotan **Martzial** bezala aipatua, (; Bilbilis, gaur egungo Calatayud inguruan, K. o. 40 urte inguruan - Bilbilis, 104 urte inguruan), olerkari latinoa izan zen, epigrama-egile bikaina.

## Bizitza 
Erromara joan zen Neronen aginpide aldian. Domizianoren panegirikogilea izan zen. Eguneroko gertaerei loturiko poesia landu zuen. Haren lanetan Antzinako Erromako gizartea, eta bere garaiko ohiturarik eta grinarik lotsagarrienak agertzen dira, denak mingainean trabarik gabe jaulkirik.

Lau epigrama-bilduma idatzi zituen: *Liber spectacolorum*, *Xenia*, *Apophoreta* eta *Epigrammata*, garrantzi handiena duena eta hamabi liburutan banatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Cesalpino

**Andrea Cesalpino** (Arezzo, 1519 - Erroma, 1603ko otsailaren 23a) Italiako ikerlaria eta sendagilea izan zen. Pisako lorategi botanikoko zuzendaria izan zen. William Harveyren lanak iragarri zituen odolaren zirkulazioari buruz eginiko ikerketen bidez, eta Lineoren aurkikundeen aitzindari izan zen botanika-arloan erabilitako metodoari dagokionez (landareen ezaugarri morfologikoetan oinarritua). Landareen organoetako sexua bereizi zuen lehen ikertzailea izan zen.

## Erreferentziak
Tomoyuki Yamashita

thumb|200px|Tomoyuki Yamashita jenerala.
**Tomoyuki Yamashita**, japonieraz 山下 奉文 *Yamashita Tomoyuki* (Kochi, Japonia, 1885eko azaroaren 8a - Manila, Filipinak, 1946ko otsailaren 23a) japoniar militarra izan zen.

## Biografia 
Japoniar gudarosteen buruzagi izan zen Malaysian eta Txinako iparraldean, besteak beste. 1941ean, Singapur menderatu zuen, eta Malaysiako erasoaren buruzagi izan zen. Filipinetako kanpainan parte hartu zuen.

Japonia errenditu ostean, Estatu Batuen kontrako erresistentzia antolatu zuen. Preso hartu zuten, eta hiltzera kondenatu eta urkatu zuten gerra-garaian egindako hilketengatik.

## Erreferentziak
Modest Cuixart

**Modest Cuixart i Tàpies** (Bartzelona,  - Palamós, ) pintore, grabatzaile eta eszenografo katalana izan zen. *Dau al Set* aldizkariaren eta izen bereko talde surrealistaren sorreran parte hartu zuen (1948). 1950eko hamarkadan Parisa jo zuen, eta espresionismoaren inguruan ibili zen. Obra grafiko zabala egin zuen, baita zenbait antzerki obratarako dekoratu eta jantziak diseinatu ere. São Pauloko V. Bi Urtekoan Pintura saria eman zioten 1959an, eta Kasseleko Dokumentan (Alemania) aurkeztu zituen bere lanak.

Palafrugellera aldatu joan eta bertan, Josep Pla ezagutu zuen, 1971. urtean. Hurrengo urteetan, hainbat erakusketa egin zituen estatuko zein atzerriko hirietan: Paris, Madrid, São Paulo, Amsterdam, Tokio, Basilea, Girona, Bartzelona, Milan eta abar.

80ko hamarkadan, Parisko Unesco Etxean, erakusketa kolektibo batean parte hartu zuen, eta horrez gain, Generalitat Catalanako San Jorgeren Gurutzea eta Elisabet Katolikoaren Gurutzea jaso zituen. 1998. urtean, "Fundación Cuixart" eratu zen Palafrugellen bertan, eta 1999.ean Kultura Ministerioko "Arte Ederretako Merituaren Domina" jaso zuen Joan Karlos I.aren eskutik.

## Erreferentziak
Arturo Duperier

**Arturo Duperier Vallesa** (Pedro Bernardo, 1896ko azaroaren 12a - Madril, 1959ko otsailaren 10a) espainiar fisikaria izan zen. Madrilen eta Parisen egin zituen fisika-ikasketak. Madrilgo unibertsitateko katedraduna izan zen. 1939tik 1953ra arte erbesteraturik bizi beharra izan zuen, bere katedra galdurik, eta denbora horretan fisikako irakasle izan zen Londresen. 1953. urtean Madrilgo katedra eskuratu zuen berriro. Izpi kosmikoen neurketarako prozedura eta tresna berriak asmatu zituen.

## Erreferentziak
Hans Magnus Enzensberger

**Hans Magnus Enzensberger** (Kaufbeuren, Alemania, 1929ko azaroaren 11 &ndash; Munich, 2022ko azaroaren 24a) alemaniar kazetari, poeta eta saiakera idazlea izan zen.

## Biografia 
Idazle zorrotza, "Mirariaren garaiko" Alemania gogor kritikatu zuen. "47en taldeko" kidea izan zen.

Azken urteetako saiakera nagusiak *Ach Europa! *(*Ay, Europa!,* 1987) eta *Mittelmaß und Wahn *(*Kaskarkeria eta delirioa, *1988) dira. 1999an *Non izan zara Robert? *idatzi zuen, zeinean gazteei gonbidapena egiten dien hainbat herrialde eta garaietan barrena bidaiatzeko.

## Erreferentziak
Esau

**Esau** () Bibliako pertsonaia da. Isaaken eta Rebekaren semea, eta Jakoben anaia nagusia. Azken horri oinordekotza saldu zion dilista-platerkada baten truke, gose zen egun batean. Jakobek anaiaren lekua hartu zuen, Isaak, zaharturik eta ia itsuturik, bere premua bedeinkatu nahi izan zuenean. Esauk anaia hil nahi izan zuen, baina Jakobek Mesopotamiara egin zuen ihes. ***Edom*** ezizenaz ere deitzen zaio, eta edomiten aurretikotzat hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emballonura furax

***Emballonura furax*** Emballonura generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Emballonura furax'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
William Crookes

Sir **William Crookes** (Londres, 1832ko ekainaren 17a - Londres, 1919ko apirilaren 4a) kimikari eta fisikari ingelesa izan zen. Royal College of Chemistryn ikasi zuen, gaur egun Londresko Imperial Collegeko zati dena, eta espektroskopian lan egin zuen. Huts-hodien aitzindaria izan zen eta Crookesen hodia asmatu zuen 1875ean. Aurkikuntza funtsezkoa izan zen, eta kimika eta fisika guztia aldatu zituen.

1861ean espektroskopiaren laguntzaz iragarritako talio elementuaren aurkikuntza egozten zaio. Lurreko helioaren espektroa deskribatzen ere lehena izan zen, 1865ean. Crookesen erradiometroaren asmatzailea izan zen, baina ez zuen detektatu zuen fenomenoaren benetako azalpena bereizi. Crookesek eguzkitako betaurrekoentzako lente bat ere asmatu zuen, izpi ultramoreen % 100 blokeatzen duena. Denbora batez espiritismoaz interesatu zen eta Ikerketa Psikikorako Elkarteko presidente izatera iritsi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan de Mariana

**Juan de Mariana** (Talavera de la Reina, 1536 &ndash; Toledo, ) espainiar historialari jesuita izan zen. Espainiako historia bat idatzi zuen *Historiae de rebus Hispaniae* izenburupean (1592). 1601ean argitaratu zen espainierazko lehen bertsioa, *Historia general de España* izenez (*Espainiako Historia Orokorra*). Pasarte batzuk idatzi zituen Euskal Herriari buruz. Azaldu zuen teoriaren arabera, euskara zen Iberiar penintsulako lehen eta jatorrizko hizkuntza. *De Rege et Regis Institutione* ere idatzi zuen, Erroma obedientzen ez zuten monarkak erailtzea justifikatzen zuena.

## Erreferentziak
Joanes Haranburu

**Joanes Haranburu** (Sara, Lapurdi, XVII. mendea) euskal idazlea eta frantziskotar elizgizona izan zen.

## Bizitza 
[thumb|ezkerrera|150px|
Joanes Haranbururen *Debocino escuarra* lanaren lehenbiziko [facsimile|faksimile-edizioaren azala (Bordele, 1635).]]

1635. urtean *Devocino escuarra, mirailla eta oracinoteguia* liburua eman zuen argitara Bordelen. Hiru ataletan zatiturik dago: Penitentziako zazpi salmoak eta *Te deum laudamus* delakoa biltzen dira, euskarara itzulirik, marinelentzat egindako kantuez eta hirugarren ordenako arauz gainera. Sarako Eskola taldeko partaide izan zen.
thumb|Debocino escuarra 1635eko obraren barne orrialde bat
Ikus obra hau digitalizaturik Bilketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Berria*: "XVII. mendeko euskarazko liburu bat atzeman dute Frantzia ekialdean", 2024/08/01.
Jacques Lemercier

**Jacques Lemercier** (Pontoise, Frantzia, 1585 &ndash; Paris, Frantzia, 1654ko urtarrilaren 13a) frantses arkitektoa eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Erromatik itzuli ondoren (1607), Versaillesen eta Louvren (Erlojuko Pabiloian) egin zuen lan. Hurrengo urteetan, Sorbona eta Kardinalaren Jauregia eraiki zituen, eta 1653an San Roke eliza eraikitzen hasi zen.

Richelieu kardinalak haren izena daraman hiria eta gaztelua (egun desagertua) eraikitzeko eskaera egin zion Lemercier arkitektoari.

## Erreferentziak
Arsenio Martínez-Campos

**Arsenio Martínez-Campos Antón** (Segovia, Espainia, 1831ko abenduaren 14a - Zarautz, Gipuzkoa, 1900eko irailaren 23a) militarra eta politikaria izan zen. Kataluniako gobernari militarra izan zen 1872an. Bortizki eraso zien Bartzelonan eta Valentzian ziren Errepublikaren aldeko mugimenduei. Bera izan zen Saguntoko matxinadaren buru, Alfontso XII.a aginpidean jarri zuen estatu kolpearen buruzagia. 

Bigarren Karlistaldian, Nafarroan egin zuen eraso Espainiako gobernuko armadaren buru, hamar milaka soldadu zekartzala. 1876ko otsailaren 28an, berak bidea zelaiturik, Alfonso XII.a Iruñera sartu zen. Gerraren hondarrean, Martínez-Campos kapitain jeneral izendatu zuten gerrako merituengatik. Kuban kapitain izendatu zuten, eta uhartea baketu zuen 1878an. Espainiara itzuli zenean, gobernua osatzeko agindua eman zion erregek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monetarismo

**Monetarismoa** ekonomia jakin batean den diru-kopuru osoaren eta ekonomia horren funtzionamenduaren artean lotura estua dela dioen makroekonomia-teoria. Horren arabera, nahikoa eta beharrezkoa da diru-eskaintza igotzea inflazioa gerta dadin. Ekonomia-politikan 1960-1980 bitartean monetarismoak izan zuen indartze berria, eta Ekonomiako Nobel sariduna den Milton Friedman Estatu Batuetako ekonomialariari zor zaio batik bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Radek

**Karl Berngardovitx Radek** (), sortzez **Karol Sobelsohn** (Lemberg, egungo Lviv, Ukraina,  – Verkhneuralsk, ), sobietar politikaria eta kazetaria izan zen. Poloniako Alderdi Sozialdemokratako kide egin zen 1901ean, eta 1905eko Errusiako Iraultzan borrokatu zen. Erbesteratu beharra izan zuen, eta komunismoaren aldeko artikulu ugari idatzi zuen Poloniako eta Alemaniako langile-aldizkarietan. Zimmerwald (1915) eta Kienthal (1916) hirietan bakearen alde egindako kongresuetan parte hartu zuen.

Purga Handian Stalinen aginduz atxilotua izan zen. Traizioaren salaketa jaso eta gero eta bi hilabete eta erdiko elkarrizketa eta torturen ondoren, bere burua erruduntzat hartu zuen.. Nahiz eta hasiera batean Sobietar gobernuak, Radek beste preso batek hil zuela esan, urteak beranduago egon zen ikerketa bat eta gero, Lavrenti Beriak emandako agindu baten ondorioz kartzelan erail zutela argitu zen.

## Erreferentziak
Policarpo Baltzola

**Policarpo Baltzola** (Irun, 1813ko urtarrilaren 26a - *ib.*, 1879ko otsailaren 1a) euskal herritar matematikaria izan zen. Bere herriko idazkaria izan zen. Eragiketa aritmetikoak egiteko makina bat asmatu eta Gipuzkoan erabiltzen ziren neurri-sistemei buruzko liburua eman zuen argitara (*Tablas de Correspondencia de todas las Pesas y Medidas de Guipúzcoa*, 1853). Baltzola izan zen, era berean, Irungo hiri-zabaldegia marraztu zuen teknikarietako bat, Iparraldeko burdinbidea bertara iritsi ondoren.

## Erreferentziak
Augustin Candolle

**Augustin Pyramus de Candolle**, baita **Augustin Pyrame de Candolle** eran ezagutua (Geneva, 1778ko otsailaren 4a - *ib.*, 1841eko irailaren 9a) suitzar zientzialaria izan zen.

Medikuntza-tesia egin ondoren (1804), Lamarck frantses botanikoaren *La flore française* lanaren hirugarren argitalpenaren zuzendaria izan zen. Montpellierren eta Genevan izan zen irakasle eta geografia botanikoaren sortzaileetako bat izan zen. Obra garrantzitsuena: *Prodromus systematis naturalis regni vegetabilis.* 80.000 belar-mota inguru bildu zituen bere bilduman.

## Erreferentziak
Derna

**Derna** (arabieraz: درنة *Darnah*) Libiako ipar-ekialdeko hiria da, izen bereko herrialdeko hiriburua dena. 26.000 biztanle ditu. 

2023ko irailean, Daniel ekaitzak bi presa eraitsi zituen, eta uholde suntsitzaileak eragin, milaka heriotza gertatu ziren hirian.

## Geografia 
Libiako ipar-ekialdean dago, Mediterraneo itsasoaren ertzean, Egiptoko mugatik hurbil.

Klima lehorra da.

## Ondasun nabarmenak 
Oso ospetsua da 42 kupula dituen meskita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emballonura raffrayana

***Emballonura raffrayana*** Emballonura generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Emballonura raffrayana'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Louis Duchesne

**Louis Marie Olivier Duchesne** (Saint-Servan, Ille eta Vilaine, Frantzia, 1843ko irailaren 13a - Erroma, Italia, 1922ko apirilaren 21a) Erromatar Eliza Katolikoko prelatua eta jakituna izan zen. Parisko Institutu Katolikoko arkeologiako eta eliz historiako irakasle izendatu zuten 1877an. Erromako Frantses Eskolako zuzendari izendatu zuten 1895ean, eta Frantses Akademiako kide 1910ean.

Obra nagusiak: *Liber pontificalis* (1886-1892), *Histoire ancienne de l´Église* (1907-1926, *Elizaren antzinako historia*) eta *L´Église au VI siecle* (1925, *Eliza VI. mendean zehar*).

Louis Duchesne en civil, à gauche, en Turquie..jpg| Louis Duchesne zibilean jesarrita Turkian eginkizun bat utzi
L'Ecole Française de Rome, avec Louis Duchesne, debout, à droite, vers 1873-1876.jpg|Eskubidea frantsesa Erromako Eskolan Louis Duchesne, zutik, 1873-1876 inguruan.

Louis Duchesne ( croix au dessus) en civil à Cornetto.jpg|Louis Duchesne (zeharkatu baino gehiago) Tarquinia (lehen Corneto), Italia, herri Zibila zaharra etruriar apirila 1885.

Louis Duchesne, directeur de l'Ecole Française de Rome, avec des disciples..jpg|Louis Duchesne, frantsesez Rome Eskolako zuzendaria, discipuluequin.

Louis Canet, Jean Marx et Louis Duchesne (1843-1922) à Rome..jpg|Estatuko zinegotzia Louis Canet, Jean Marx eta Louis Duchesne Erroman.
Louis Duchesne à l'avant-plan au cours d'un pique-nique avec Louis Canet, au fond avec chapeau et lunettes, Napoleone Primoli, à gauche..jpg|Louis Duchesne lehen planoan, Louis Canet batera, kapela eta betaurrekoekin, behealdean ere.

Louis Duchesne (1843-1922), à gauche, à la maison d'Auguste Mariette au Caire (Bulaq)..jpg|Louis Duchesne (1843-1922), ezkerrera, etxeko Egyptologist Auguste Mariette, Kairon (Bulak).

Louis Duchesne (1843-1922) au Caire, 1912. Il est alors directeur de l'Institut Français d'Archéologie Orientale du Caire..jpg|Louis Duchesne, Frantziako Ekialdeko Arkeologiako Institutuak of Cairo zuzendaria 1912an

## Erreferentziak
Fosgeno

**Fosgeno**a, Karbonilo kloruroa (COCl2) da. Gas koloregabea da, usain oso itogarria duena (pozoitsua) eta 8&nbsp;°C-an likido bihurtzen dena. Kloroaren eta karbono monoxidoaren erreakziotik lortzen da, eta ikatz aktibatua izaten da katalizatzailea. Konposatu kimiko oso eraginkorra da; asko erabiltzen da isozianatoak, herbizidak, poliuretanoa, eta, batez ere, koloratzaileak lortzeko. Lehen Mundu Gerran gas itogarri gisa erabili zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Forrest

**John Forrest** (Bunbury, Australia, 1847ko abuztuaren 22a - itsasoa, Sierra Leonako itsasbazterretik hurbil, 1918ko irailaren 2a) Australiaren esploratzailea, politikaria, eta Australiako estreinako lehen ministroa izan zen. Topografia-zerbitzuan sarturik, Australiako lur esploratugabeak aztertzeko hainbat espedizioren buru izan zen. Australiaren autonomia lortu zenean, lehen gobernua eratu zuen 1890ean, eta, jarraian, lehen ministro (1890-1901), Defentsako ministro (1901-1903) eta Barne Arazoetako ministro (1903) izan zen. Liburu batzuk ere idatzi zituen bere ikerketei buruz.

## Erreferentziak
Elem Klimov

**Elem Germanovitx Klimov** (; Stalingrad,  – Mosku, ) sobietar zinemagilea izan zen. *Prosscanie* (1981, *Agur Matiorari*), Larisa Shepitko bere emazteak hasi eta hura istripuz hil zelarik berak burutu behar izan zuena, eta *Idí i Smotrí* (1985, *Zatoz eta Ikusi*), naziek herri batean eginiko sarraskiaren kronika, ditu lanik ezagunenak. SESBko Zinemagileen Elkarteko lehendakari izendatu zuten 1987an, eta ordu arte debekaturiko film guztiak eman zitezen lortu zuen.
## Erreferentziak
Hidrofono

80px|thumb|Hidrofonoa.

**Hidrofonoa** transduktore elektroakustikoa da. Urpean edo beste likido batean hotsak (oszilazio akustikoak) jaso eta korronte elektriko (oszilazio elektriko) bihurtzen dituen gailua da. Urpeko soinuak jasotzen ditu hidrofonoak, hau da, mikrofonoak airean egiten duena egiten du hidrofonoak itsasoan. Hidrofono modernoek, helizeen hotsa detektatzeaz gainera, itsaspekoen barruko hotsak ere detektatzen dituzte. Sonarretan erabiltzen da. Erabilera militarrak (itsaspekoak detektatzeko) eta meteorologikoak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mesianismo

**Mesianismoa** gizakien artera mesias salbatzaile bat etorriko delako sinesmena. Judaismoaren gai nagusietako bat da, batez ere Igarleen eta Salmoen liburuetan aipatzen dena; liburu horietan, Israelgo erresuma Jainkoak bidalitakoak *Mesias* batek salbatuko duela esaten da. Oro har, ongile edo salbatzaile bat noizbait iritsiko delako itxaropenean edo pertsona bakar batek gizarteko arazoak konponduko dituelako itxaropenean oinarritzen den doktrina da. Mesianismoaren ideia kristautasunean Jesukristorekin lotua dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Constantin Negruzzi

**Constantin Negruzzi** ( ahoskatua, batzutan **Costache**  deitua; Trifeşti, 1808 &ndash; Iaşi, 1868ko abuztuaren 24a) Errumaniako idazle eta politikoa izan zen. Moldaviako literaturaren pizkundearen eragileetako bat izan zen. 1821eko Iraultzaren garaian, Besarabiara ihes egin zuen. 1823an itzuli zen, eta goi-karguak izan zituen administrazioan. Negruzzik olerkiak, ipuinak eta antzezlanak idatzi zituen, hala nola *Aprodul Purice* poema epikoa (1837) eta *Pacatele tineretelor* (1857, *Gaztaroko bekatuak*) hitz lauz eta bertsotan.

## Erreferentziak
Pagoda

[thumb||eskuinera|250px|Ichijoji pagoda Kasain; [Hyogo prefektura, Japonia.]]
**Pagoda** Ekialde Urruneko herrietako tenplua da. Pagodak budisten otoizlekuak dira; santuen eta aszeten ohoretan eraikiak izaten dira, haien omenez edo haien erlikiak gurtzeko.

Pagoda modernoa Indiako stuparen bilakaera bat da, tumulu itxurako egitura non erlikia sakratuak gordetzen ziren.

Dorre-forma dute, eta oso garaiak izaten dira (60 metrotik gorakoak batzuk). Adreiluzkoak, harrizkoak edo zurezkoak izan daitezke. Antzinatik eraiki izan dira pagodak; Txinako pagoda zaharrena 552. urtekoa da, eta Japoniakoa VII. mendekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Theodor Reik

220px|thumb|eskuinera|Oroitarria, Berlin

**Theodor Reik** (Viena, 1888ko maiatzaren 12a - New York, 1969ko abenduaren 31) austriar jatorriko estatubatuar psikoanalista izan zen.

Freuden ikasle izan zen. 1922an, Flauberten *La tentation de Saint Antoine* liburuari buruzko tesia argitaratu zuen. Karl Abrahamekin analisi sakona landu ondoren, psikoanalisiaren teoria eta praktika irakatsi zituen Vienan eta Berlinen. Naziengandik ihesi, Estatu Batuetara joan zen 1938an, eta Psikoanalisi Elkartea sortu zuen han.

## Erreferentziak
Emballonura semicaudata

***Emballonura semicaudata*** Emballonura generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Emballonura semicaudata'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Isabelo de los Reyes

**Isabelo de los Reyes** (Vigan, 1864ko uztailaren 7a - Manila, 1938ko urriaren 10a) Filipinetako idazlea eta politikaria izan zen. 1896. urteko matxinadan espainiarren aurka borrokatu zen, eta, horren ondorioz, erbestera bidali zuten. Filipinetara itzultzean Aguinaldori batu zitzaion eta matxinatuek errepublikako lehendakari izendatu zuten (1900). 1901. urtean Filipinetako Eliza burujabea sortu zuen, eta bi urte geroago Filipinetako lehen sindikatua. Senatari izan zen 1926-1928 urte bitartean.

## Lanak 
* *Biblia Filipina*;
* *Oficio Divino*;
* *Catequesis*;
* *Plegarias*;
* *Genesis Cientifico y Moderno*;
* *Calendario Aglipayano*.
* *Ang Singsing ng Dalagang Marmol*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franco Rossi

**Franco Rossi** (Florentzia, Italia, 1919ko apirilaren 28a - Erroma, Italia, 2000ko ekainaren 5a) Italiako zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Irratian lan egin zuen, eta, gero, Castellani eta Verganoren laguntzaile izan zen zineman. *Amici per la pelle* (1955, "Adiskidetasun ahaztezina") du filmik ezagunena. Urte batzuk geroago, arrakasta handia izan zuten Enrico Maria Salernok antzeztutako *Odissea nuda* (1961) eta *Smog* (1962) film luzeek. 1980tik aurrera, telebistarako lanak egin zituen.

## Erreferentziak
Francisco Sánchez (igerilaria)

**Francisco Demetrio Sánchez Betancourt** (Cumaná, 1976) venezuelar igerilaria da. Hamabost urte zituela hasi zen txapelketetan parte hartzen. Bere herrialdeko errekorrak lortu zituen 50 eta 100 metro libretan. Mar del Platako (Argentina) Joko Panamerikarretan laugarren gelditu zen, eta, horri esker, Venezuelako taldearekin parte hartu ahal izan zuen Atlantako Olinpiar Jokoetan, 1996an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tintaroi

thumb|Tintaroia

**Tintaroi** uretan urtzen den hauts urdin amorfoa da; urtuta dagoenean (tintaroi tindagaia), disoluzioaren pH-aren arabera hartzen du kolorea: gorria pH-a 4,5 denean, eta urdina pH-a 8,3 denean.

Zenbait likenetatik (*Roccella tinctoria, Roccella fuciformis, Variolaria dealbata, Roccella montagnei, Dendrographa leucophoea*...) lortzen da, amoniakoarekin eta potasarekin tratatuz eta ondoren orea hartzituz.

Doitasun handirik behar ez denean erabiltzen da analisi kimikoetan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wałbrzych

**Wałbrzych** ( ahoskatua; alemanez: *Waldenburg*) Poloniako hego-mendebaldeko hiria da. Sudete mendietan dago, Silesia Behereko voivoderrian. 2010ean 120.197 biztanle zituen. Burdinbide-gune garrantzitsua da. Industria (industria kimikoa, ehungintza, artisautza, metalurgia) da ekonomia-jarduera nagusia. Hiritik hurbil, Bigarren Mundu Gerran erabili zen Gross-Rosen kontzentrazio-esparrua dago.

1975 eta 1998 artean Walbrzycheko voivoderriko hiriburua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daejeon

**Daejeon** (koreeraz: 대전,  ahoskatua) Hego Korea erdialdeko metropoli-hiria da. 540 kilometro koadroko eremua du, eta 2017an 1.519.658 biztanle zituen.

## Geografia 
Daejeon herrialdearen erdialdean dago, Taejön ibaiaren ertzean, Seul hiriaren hego-ekialdean.

## Klima 

## Historia 
Koreako Gerraren garaian, 1950-1953, Koreako Errepublikako hiriburua izan zen eta %70ean suntsitu zuten hiria.

## Banaketa administratiboa 
Daejeon 5 barrutitan (*gu*) banaturik dago:

* Daedeok-gu (대덕구; 大德區)
* Dong-gu (동구; 東區)
* Jung-gu (중구; 中區)
* Seo-gu (서구; 西區)
* Yuseong-gu (유성구; 儒城區)

## Ekonomia 
Industria (ehungintza, makineria, industria kimikoa, larrugintza) da ekonomia-jarduera nagusia. Burdinbide eta errepidegune garrantzitsua da. Unibertsitatea dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asklepio

thumb|alt=|Asklepios, makilarekin eta sugearekin, bere ezaugarrietako bi

**Asklepio** (, *Asklēpiós*,  ahoskatua) antzinako greziarren artean medikuntzaren jainkoa zen, Apolo jainkoaren eta Koronis ninfaren semea. Erroman **Eskulapio** () izenez zen ezaguna. Elezaharrak dioenez, Kiron zentauroak irakatsi zion medikuntzaren artea. Asklepiok eriak sendatzen eta hilak pizten zituen. Izadiaren ordena hein horretan iraulia ikusirik, tximistaz jo zuen Zeusek. Epidauro hirian ohoratu zuten batez ere Asklepio. Jainko honen ezaugarriak sugea, oilarra, makila eta kopa ziren. Platonek bere *Fedon* elkarrizketan jaso zuenez (*Fed.*, 118), Sokratesek, poliseko jainkoengan ez sinesteagatik heriotzara kondenatua izan zelarik, Asklepiori oilar bat eskaintzeko agindu zuen, hiltzeko orduan.

## Ikus, gainera 
* Eskulapioren haga
* Eskulapioren suge

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Front Range

**Front Range** Estatu Batuetako Rocky Mountains edo Mendi Harritsuen erdialdeko mendikatea da. 480 km luze eta 46-80 km zabal da. Wyoming hego-ekialde ondoko Casperretik Colorado hego-erdialdeko Fremont countyraino luzatzen da.

Front Rangeko mendi gehienak 4.000 m-tik gorakoak dira; Longs Peak da garaiena (4.435 m).

Meategi ugari eta aisia-leku ezagunak daude Front Rangen. Mendi hauetan sortzen dira Cache La Poudre eta Kolorado ibaiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricardo Gartzia Villoslada

**Ricardo Gartzia Villoslada** (Los Arcos, Nafarroa, 1900eko apirilaren 26a - Loiola, Gipuzkoa, 1991ko urtarrilaren 7a) nafar historialaria izan zen.

## Biografia 
Loiolako Jesusen Lagundian sartu zen 1916. urtean. Apaiz egin ondoren (1929), historia-ikasketak egin zituen Munichen, eta Elizaren Historia Erromako Unibertsitate Gregorianoan. Unibertsitate Gregorianoko Elizaren Historiako katedraduna izan zen 1948. urteaz geroztik.

Lan asko argitaratu zituen, Jesusen Lagundiari buruzkoak eta protestantismoari buruzkoak, batez ere.

## Lanak 
* *La Universidad de París durante los estudios de Francisco de Vitoria* (1934)*.*
* *Manual de historia de la Compañía de Jesús* (1941). 
* *Storia del Collegio Romano dal suo inizio alla soppressione della Compagnia di Gesù* (1954)*.*
* *Ignacio de Loyola, un español al servicio del Pontificado* (1956). 
* *Los historiadores de las misiones. Orígenes y desarrollo de la historiografía misional* (1956)*.*
* *Loyola y Erasmo, dos almas, dos épocas* (1965). 
* *Raíces históricas del luteranismo* (1969). 
* *Martín Lutero*, vol. I (1973).
* *Martín Lutero*, vol. II (1973).
* *La poesía rítmica de los goliardos medievales* (1975)*.* 
* *En trance de renacer* (1980).
* *San Ignacio de Loyola. Nueva biografía* (1986).
* *Navegando hacia Dios a remo y rima* (1986).

## Erreferentziak
Thomas Wyatt

[thumb|260px|"Thomas Wyatten erretratua", [Hans Holbein Gaztearen koadroa (1535–37).]]

**Sir Thomas Wyatt** (Allington Castle, Kent, Ingalaterra, 1503 - Sherborne, Dorset, Ingalaterra, 1542ko urriaren 11) ingeles poeta eta diplomatikoa izan zen.

## Biografia 
Henrike VII. eta Henrike VIII.aren aholkulari baten semea zen; bera ere diplomatiko izan zen Parisen eta Erroman. Ana Bolenaren auzia zela eta (senitartekoa zuena), atxilo hartu eta espetxean egon zen. Ingeles poesian sonetoa sartu zuen; bere poesia gehienak *Tottel´s miscellany* (1557) bilduman jaso zituen.

## Erreferentziak
Ladislao I.a Hungariakoa

**Ladislao I.a Hungariakoa** edo **San Ladislao** (; ; ; ; Poloniako Erresuma,  - Nitra, 1095eko ekainaren 29a) Hungariako erregea izan zen 1077-1095. urteetan. Jaieguna, ekainaren 27an da.

## Bizitza 
Geza I.aren anaia eta ondorengoa izan zen; Transilvaniaraino eraman zituen Hungariako mugak eta Kroazia eta Eslavoniako lurrak hartu zituen. Kristautasunaren aitzindari izan zen lurralde haietan eta 1091n Zagrebeko apezpikutegia antolatu zuen. Lehenengo Gurutzada antolatzen ari zenean hil zen.

## Genealogia 
## Erreferentziak