Karabakh Garaia

[eskuinera|thumb|300px|Karabakh Garaiko Oblast Autonomoa izandakoaren kokapena, [Azerbaijan barruan.]]
thumb|300x300px|1992-2020 urteetako de facto egoera, bi inguru marroixka ilunenak de facto armeniarrek kontrolatuak izan ziren Karabakh Garaiko lehen gerraren ondoren.
thumb|300x300px|2020 gerra amaitu ondorengo egoera, zonalde berde eta urdinak Azerbaijanek berreskuratuak.
thumb|300x300px|2023ko iraileko gerra laburrean: morezko zonaldeak irabazi ondoren Azerbaijanek, Artsakheko indarrak errenditu egin ziren, eta eskualdea osoa Azerbaijanen esku geratu zen, biztanlearia armeniarraren ihesa gertatzearekin batera.

**Karabakh Garaia** (,  edo , ) Azerbaijango errepublikaren barruan dagoen eskualdea da. Karabakh Beherea eta Zangezurren artean dago, Kaukaso Txikiaren hego-ekialdean. Eskualde menditsua da, baso askorekin.

Sobietar garaian, Azerbaijango Sobietar Errepublika Sozialistaren barruko Karabakh Garaiko Oblast Autonomoa zen gehiena. Lurraldea Azerbaijango lurren barnean dago gaur egun. 1991tik 2023ra, Azerbaijanek ez zuen botererik izan lurraldean, Armeniaren kontrolpean baitzegoen, Artsakheko Errepublikaren bidez. 1988az geroztik, hiru gerra izan dira bertan, lehena armeniarrek irabazia, bigarrena azerbaijandarrek, eta hirugarrena azerbaijandarrek berriro ere; azken gerra horrekin, Artsakheko Errepublika desegin zen eta Azerbaijanek Karabakh Garaiaren gaineko erabateko kontrola eskuratu zuen.

Eskualdearen mugak ezartzeko, lehengo Karabakh Garaiko Oblast Autonomoaren mugak erabiltzen dira. Horrela, 4.400 km2 ditu, nahiz eta historikoki 8.223 km2 izan zituen. 2023rarte, 138.000 bat pertsona bizi ziren, gehienak armeniar jatorrikoak.

## Etimologia 
Euskaraz "Garaia" hitza erabiltzen dugun arren, mundu osoan zehar hizkuntza askotan "Nagorno" erabiltzen da. *Nagorno* hitza errusierazko adjektiboa da,  (*nagorny*) hitzetik eratorria, eta *goi(ko) lurraldea* esan nahi du. Azerbaijanerazko izenak  eta  dira, *menditsu* eta *goikoa* esan nahi dutenak. Hitz horiek ez dira erabiltzen armenierazko izenean, baina sobietar garaian agertzen ziren izen ofizialean. Beste hizkuntza batzuetan ideia hori itzultzen da, euskaraz eta edo frantsesez bezala (*Haut-Karabakh*).

*Karabakh* izena agian bi hitzetatik dator: *kara* eta *bagh* (edo *bakh*), turkiar hizkuntzetatik eta pertsieratik hurrenez hurren. Hitzez hitz, "zelai beltza" esan nahi du. Izena lehenengo georgierazko eta pertsierazko testuetan agertu zen, XIII. eta XIV. mendeetan.

Karabakh-Garaia batzuetan Artsakh gisa izendatzen dute armeniarrek (), Armeniako Erresumako 10. probintziaren izenaz. Urartieraz aurkitutako inskripzioetan (K. a. IX-VII. mendeak) *Urtekhini* esaten zitzaion eta antzinako Grezian, *Orkhistene* izena zuen.

## Geografia 
Lurralde menditsua da, belardi eta baso askokoa. Haren hedadura 4.400 km2-koa da eta 2006an 138.000 biztanle zituen. Hiriburua Stepanakert da.

## Historia 
Sobietar Batasunaren desegitearen garaian, eskualdea tentsio motibo izan zen armeniar eta azerbaijandarren arteam. 1991. urtean Artsakh izenaren errepublika independente bat aldarrikatu zuten bertako armeniarrek, eta 1992-1994 urteen artean gerra batean, Armeniarekin bat egitea lortu zuten Azerbaijango terreno gehiago okupatiuz. 1994an lerro militarrak geldi geratu ziren, baina tentsioek jarraitu zuten.

2014ko irailaren 12an, Eusko Legebiltzarreko Europako Gaietarako eta Kanpo Ekintzako Batzordeak Nagorno Karabakh eskualdearen autodeterminazio eskubidea babestu zuen, EAJk eta EH Bilduk hitzartutako ebazpen batean. Errusiako Kaukaso hegoaldean zegoen eskualdea, eta 1988tik gatazka armatua zuen. Onartutako testuak zioen Nagorno Karabakhen erabakitzeko eskubidea zela gatazkaren konponbidea.

2020an Azerbaijan indartu batek  Karabakh Garaiko Bigarren Gerra probokatu eta irabazi zuen, armeniarren Lehen Gerrako okupazioetan atzerakada bultzatuz. Hala ere, Karabakh Garaiko lurrik gehienak kontrol armeniarraren pean geratu ziren, eta korridore bat osatu zen gainerako Armeniarekin (Latxingo korridorea), errusiar bake indarren kontrolpean geratu zena.

2023an Artsakh eta Azerbaijan arteko enfrentamenduen ondorioz, armeniarrek lurraldean zuten boterea galdu eta Azerbajanen txertatu zen. Erasoaldia eta gero Azerbajango gobernuak agindu ahal zituen ekintzen beldur, eskualdeko armeniar gehienek Armeniara alde egin zuten.

## Ekonomia 
Ekonomian garrantzi handia dute abere-hazkuntzak eta laborantzak. Maila apalagoa du industriak; ehungintza da industria-alorrik garrantzitsuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Adrian, GARCIA, Karabakh Garaiako egoerari buruzko elkarrizketa, *Berria*, 2014-09-14