Kanbriaurreko untxi

**Kanbriaurreko untxiak** edo **untxi fosilak kanbriaurrean**, J. B. S. Haldane biologoaren erantzuna eta adibidea eboluzioaren teoriaren ebidentzien faltsagarritasunaz edo ebidentzia ezaz galdetu zitzaionean. Erantzun eta irudi  hauek ospetsuak egin ziren eboluzioaren eta biologia ebolutiboaren alorrean 1990. hamarkadan batez ere.

Zenbaitek erantzun hauek erabiltzen dituzte eboluzioaren teoria, ebidentzia enpirikorik gabe faltsagarria ez dela esateko. Honek Karl Popper filosofoaren baieztapen bat jarraitzen du, zeinak faltsabilitatea, teoria zientifikoaren esentzia dela dioen. Popperrek  zalantzak zituen eboluzioaren teoriaren izaera zientifikoari dagokionez, hala ere, beranduago hura guztiz zientifikoa zela ondorioztatu zuen.

Untxiak mamiferoak dira. Zientziaren Filosofiaren ikuspegitik zalantzagarria da, Kanbriaurreko arroketan mamiferoen fosilen aztarnak aurkitzea, eboluzioaren teoria deuseztatuko duenik, baina benetakoa balitz aurkikuntza horrek, prozezu ebolutiboaren ulerkera modernoaren akatsak agerian utziko lituzke. Mamiferoak, geologiaren denbora eskalan, Kranbiaurreko geruza baino beranduago agertu ziren. Erregistro geologikoek dioten arabera, nahiz eta mamiferoak periodo Triasikoan azaldu, mamiferoen segida modernoak, Paleozeno, Eozeno eta Paleogeno garaietan aurki daitezke. Ehunka milioi urteek banatzen dute periodo hau Kanbriaurretik.

## Esaldiaren jatorria 
Hainbat autorek idatzi dute JBS Haldanek (1892-1964) esan zuela untxi fosil bat harri aurrekanbrikoetan aurkitzea nahikoa izango zela eboluzioan zuen sinesmena suntsitzeko. Hala ere, erreferentzia horiek 1990eko hamarkadakoak edo ondorengoak dira. 1996an Michael J. Bentonek Mark Ridleyren Evolution liburuaren 1993ko edizioa aipatu zuen, Richard Dawkinsek 2005ean Haldane "popperiano fanatiko" baten erronka bati erantzuten ari zitzaiola idatzi zuen. 2004an Richa Arorak istorioa John Maynard Smithek (1920-2004) kontatu zuela idatzi zuen telebista saio batean. John Maynard Smithek Haldaneri egotzi zion esaldia 1970eko hamarkadaren hasieran Paul Harveyrekin izandako elkarrizketa batean.

## Aurrekari teorikoak 
Karl Popper filosofoak, edozein proposizio zientifikok faltsagarria izan behar duela defendatu zuen, beste hitz batzuetan esanda, gutxienez, hipotesia gezurtatuko lukeen esperimentu edo behaketa erreproduzigarriren bat imajinatzea posible izan behar du. Hasieran pentsatu zuen Charles Darwinen hautespen naturalaren teoria (sarritan "egokienaren biziraupena" bezala laburtua) kontrolaezina zela zentzu honetan, eta, beraz, "Ia tautologikoa". Popperrek, beranduago, bere ikuspuntua aldatu zuen, hautespen naturalaren teoria faltsutua dela eta benetako indioilarraren isatsaren Darwinen adibideak berak, honen muturreko aldakuntza bat ezeztatu zuela ondorioztatuz, eboluzio oro hautespen naturalak bultzatzen duena. Nahiz eta 1978an Popperrek bere aurreko objekzioa hautespen naturalaren teoriari espezifikoki egina izan zela idatzi, 1949tik 1974ra bitarteko hitzaldi eta artikuluetan "darwinismoa" edo "Darwinen eboluzioaren teoria" "ikerketa metafisikoaren programa" bat zela adierazi zuen, ez baitzen faltsagarria. Izan ere, populazioen genetikan, aleloen frekuentzia erlatiboen azterketan (gene beraren forma ezberdinak), zentratzen ziren eboluzioaren teoriaren baieztapen garaikideekin bere atsekabea adierazten jarraitu zuen. Zoritxarrez, proposatu zituen doikuntzetako batzuk lamarkkianismoaren edo saltazionismoaren antzekoak ziren, teoria ebolutiboak zirenak eta oraindik zaharkitutzat jotzen direnak, eta, beraz, biologo eboluzionistek ez zituzten haren kritikak aintzat hartu. 1981ean, Popper kexatu zen gaizki ulertu zutela esanez paleontologia edo Lurreko bizitzaren eboluzioaren historia bezalako "zientzia historikoak" ez zirela benetako zientziak, benetan iragarpen faltsuak egin zitzaketela uste zuenean. Nahasmendu gehiago sortu zen 1980-1981ean, Natureren orrialdeetan eboluzioaren teoriaren estatus zientifikoari buruzko eztabaida luze bat egon zenean. Zehazki, argumentua, genoman hautespen unitatearen izaera eta eragiten duten faktoreei buruzkoa izan zen, alde batetik hautespen naturala eta bestetik mutazio neutroa postulatuz. Alde batek ere ez zuen zalantzan jartzen teoria zientifikoa zenik, eta, gaur egungo ezagutza zientifikoaren arabera, egiazkoa. Hala ere, parte-hartzaile batzuek eboluzioaren teoria dogma absolutu gisa aurkezten zuten adierazpenak egin zituzten, orain arte oso ondo funtzionatu duen hipotesi gisa baino gehiago, eta bi aldeek Popper aipatu zuten euren posizioen alde. Eboluzioaren kritikariek, Phillip E. Johnsonen kasuan, aukera gisa baliatu zuten hau, eboluzioaren teoria zientifikoa ez zela adierazteko.

## Fosil anakronikoek eboluzioa ezeztatuko lukete? 
Richard Dawkins biologo eboluzionistaren esanetan, ugaztun fosilak harri aurrekanbrikoetan aurkitzeak "uraren eboluzioa erabat desagerraraziko luke". Hala ere, Peter Godfrey-Smith filosofoak, fosil anakronikoen multzo bakar batek, baita untxiek ere aurrekanbriarrean, eboluzioaren teoria erabat ezeztatu zutenaren zalantza zuen. Aurkikuntza horren baieztapenak planteatutako lehen galdera ustezko "untxi aurrekanbrikoak" benetan untxi fosilduak ote ziren izango litzateke. Interpretazio alternatiboek "fosilen" identifikazio okerra, arroken datazio okerra eta Piltdowngo Gizakia zena engainu bat zela frogatzea barne har litzakete. "Untxi aurrekanbrikoak" benetakoak izango balira ere, ez lukete berehala ezeztatuko eboluzioaren teoria, teoria hori ideia-sorta handi bat baita, eta honako hauek barne hartzen ditu: lurreko bizitzak milaka milioi urtez eboluzionatu duela; eboluzio hori zenbait mekanismok bultzatzen dutela; eta mekanismo horiek "zuhaitz genealogiko" espezifiko bat sortu dutela, espezieen eta agertu ziren ordenaren arteko erlazioak zehazten dituena. Beraz, "Untxi aurrekanbrikoek" pakete honetako tokiren batean akats larri bat edo gehiago zeudela frogatuko lukete, eta hurrengo zeregina akats horiek identifikatzea izango litzateke. Bentonen esanetan, epe laburrean, zientzialariek sarritan onartu behar izaten dute lehian hipotesiak daudela, eta horietako bakoitzak azaltzen ditu behatutako datu garrantzitsu gehienak, baina ez guztiak.

## Untxi zaharrena 
Lehenengo untxien egiazko fosilak Eozenoaren garaikoak dira, duela 56 eta 33,9 milioi urte bitartekoak. Gomphos generoko kideak untxi eta erbi lagomorfoen erro filogenetikoa direla esan da. Orain arte, gomphorik zaharrena G. elkema da, 2008an Gujaraten aurkitua, Indian. Fosilak 53 milioi urteko antzinatasuna du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak