Carolina de Cepeda

**Carolina Casanova Rodríguez**, ezagunagoa **Carolina de Cepeda,** edo, besterik gabe, "**La Cepeda**" (Ferrol, Coruña, Galizia, 1847ko urtarrilaren 10a – Madril, 1910eko otsailaren 8a) coruñar soprano dramatikoa izan zen, mendearen bigarren erdian bere generoko onenetakotzat hartua. Europan ospe handia lortu zuen lehen soprano espainiarretako bat izan zen.

Carolina Casanova munduko opera-antzoki entzutetsuenetako batzuetan aritu zen, hala nola Milango La Scala antzokian, Napoliko San Carlo antzokian eta Londresko Royal Opera Housen, munduko estreinaldiak eginez, hala nola Ciro Pinsutiren *Il mercadante di Venezia*. 

Karrera kontzertistikoa utzi zuenean, irakasle aritu zen Musika eta Deklamazio Eskola Nazionalean (geroago Madrilgo Goi Mailako Musika Errege Kontserbatorioa deitu zioten), eta bertan Espainiako operaren munduko pertsona garrantzitsu batzuk prestatu zituen.

Hil zen egunean, kontserbatorioak ateak ireki zituen ikastetxeko ikasle eta irakasleek azken omenaldia egiteko. Egunkari batzuen arabera, haren heriotza «galera konponezina» zen Espainiako artearentzat.

## Biografia 
Europan ospe handia lortu zuen lehen soprano espainiarretako bat izan zen. Zenbait denboraldi egin zituen Bartzelonako El Liceuko Antzoki Handian, eta 1881-1882 denboraldian, Italiako Konpainia Lirikoan hartu zuen parte, «prima donna assoluta soprano drammatica» gisa.

## Ibilbidea 
### Lehen urteak eta prestakuntza 
María Carolina Casanova Rodríguez 1847ko urtarrilaren 10ean jaio zen Ferrolgo Esteiro auzoan. Rosa Rodríguez da Veiga eta Luis Casanova Pérez senar-emazteen laugarren alaba izan zen.

1840tik 1853ra bitarteko errolda ikusita, jakina da haurtzaroan San Nicolao kalean bizi izan zela. Ferrolgo errolda ikusita, ondorioztatzen da, aita beste hiri batzuetan egon zela eta dokumentu horiei esker jakin dezakegu gutxi gorabehera noiz hil zen, 1852an ama alarguna zela esaten baita. Ez dago datu handirik nerabezarora arte, itxuraz, 1853 inguruan Ferrol utzi zuten, ahizpa baten etxera joateko.

Bere musika ikasketei buruz, ez dakigu ezer nerabezarora arte, Francisco Piñeiro maisuarekin, Ferrolgo Mariña Departamentuko musikari nagusi eta Antzerki Filarmonikoko zuzendariarekin, solfeoa ikasten hasi arte. 1863an, 16 urte zituenean, antzoki horretan egin zuen debuta ferroldar sopranoak. Halabeharrez gertatu zen debut hori; izan ere, Piñeirok lehen sopranoaren hutsunea bete behar zuen, eta Cepeda gaztea aurkeztu zioten. Ordurako bazuen ahots ona izateko fama, artean jendaurrean kantatu ez bazuen ere. Funtzio horretan lortutako arrakastaren ostean, Piñeirok berak bi lore-koroa eman zizkion hauxe esanez: "*Gauero, oheratu aurretik, ondo begiratuko dituzu koroa hauek, merezimendurik gabe jasotakoak; noizbait ondo merezitako koroak lortzeko nahikoa dotazio duzu. Animatu eta irmotasuna izan!* " Hilabete batzuk geroago, konpainia horrekin berarekin aurkeztu zen Zarzuela antzokian, genero horretan nabarmentzen hasi baitzen. Madrilgo antzokian Julian Gaiarre gaztearen korista izan zen, eta, ziur aski, antzoki horretan ezagutu zuen Luis Rodríguez Cepeda senarra, orkestra eta koruen konpositore eta zuzendaria, Ferrolgo sopranoaren adina bikoizten zuena.

Carolina Coronadok Erroman jarraitu zuen ikasten, arte dramatikoa, hain zuzen ere. Ondoren solfeo- eta kantu-ikasketak egin zituen Parisen, eta familiarekin bizi izan zen hainbat denboralditan Auteulen. Hain zuzen ere, Frantziako hiriburuan jaio zen lehen semea, Luis, 1869ko apirilaren 21ean.

### Lehen birak 
[thumb|217x217px|ezkerrera|[Carolina de Cepeda|Carolina Casanova de Cepeda]]
Palma Mallorcakoan debut profesional bikaina egin ondoren, Valentziako Teatro Nagusiak kontratatu zuen. Horren berri eman zuen Madrilgo *La* *Escena* aldizkariak, «Valentziako antzerkiak langile batzuk bildu zituen, bai ohiko eginkizunetarako, bai apartekoetarako, Valentzian inoiz izan ez zen halakorik izan». Carolina Casanova antzerkiak izan zituen lau primedonne-etako bat izan zen, hiru tenore, bi baritono, bi baxu eta zazpi bigarren mailako partaideez gain. Valentzian, besteak beste, Giuseppe Verdiren *Un ballo in maschera* eta Giacomo Meyerbeerren *Robert le diable*. Urte horretan bertan Liceuko Teatre Handiarekin lehen harremana izan zuen, Marià Obiols maisuaren ikasleekin kontzertu batean parte hartu zuenean. Amerikako antzoki nagusietan ibili ondoren, 1869an, arrakasta handia izan zuen Costa Rican, non ikusleek obazioka bere egoitzara lagundu zioten. Suediako Göteborgen Cepeda sopranoak arrakasta izan zuen, *La Iberia* egunkariak adierazi zuen bezala, eta hilabete batzuk geroago, 1870eko apirilean, madrildar *La Época* egunkariak Brasiletik etorri berria zela, Parisen jasotako alabantzaren berri eman zuen. Era berean, Perura iritsi zela ere jakin zen. Han, 1871ko maiatzean Verdiren *La traviata* kantatuz egin zuen debuta, eta, ondoren, Adelina Patti sopranoarekin Italiako opera-konpainiarekin bat egin zuen. Handik urte batzuetara, Covent Garden-en izan zen. Garai horretan Carolina Casanova izena agertzen da lehenik eta behin, senarra baino ezagunagoa zen eta.

Nolanahi ere, sopranoak ez zuen berriro kantatu Errege Antzokian 1885. urtera arte, ordukoan ere *Norma* antzezten, nazioarteko karrera entzutetsua egin ondoren. Hurrengo urtean Jovellanos Antzokian eta Madrilgo Kontserbatorioan abestu ostean, Italiara joan zen.

### Nazioarteko arrakasta 
[thumb|200px|[Carolina de Cepeda|Carolina de Cepedaren grabatua, Lisboako San Carlos Amtzokian *Aída* lanaren antzezpena.]]
1873ko irailean, Carolina Casanova Italian egon zen, eta harrera beroa izan zuen Milango Dal Verme antzokian egin zuen debutean. Azaroaren 8an Porzia interpretatu zuen Ciro Pinsutiren *Il mercante di Venezia* operaren estreinaldian, Boloniako Teatro Comunale antzokian. handik gutxira itzuli zen antzoki horretara, urte horretako abenduaren 5ean.

1876an, Verdiren *Requiem Meza* abesteko kontratatu zuten Ferrolgo sopranoa Parmako Regio Antzokian, konposizioarengatik urrezko domina eman zioten ekitaldian. Franco Faccio orkestra-zuzendari italiarrak zuzendu zuen obra, eta Hunberto Savoiakoa, gero Italiako erregea izan zena, eta Margarida Teresa Savoiako printzesa izan ziren kontzertuan. Urte horretan bertan, Espainiara itzulita, Carolina Casanova Bartzelonako Liceu Antzoki Handian hasi zen. Sopranoak aurreko urtean kantatu zuen Zirko Antzokian. Liceu-n 1876ko abendutik eta 1877ko martxora kantatu zuen, eta Bartzelonako antzokian estreinatu zen Verdiren *Aida* nabarmendu zen, Francesco Tamagno tenore italiarrarekin batera, 1877ko otsailaren 25ean, Kairon estreinatu eta sei urtera. Hala ere, Bartzelonako bigarren denboraldia izan zen nabarmenena, eta Julian Gaiarrerekin batera oso txalotua izan zen *Lukrezia Borgia* interpretatu zuen.

Garai horretan bertan, Carolina Casanova 1878ko urrian Errusian izan zela aipatzen da; *Crónica musical*-en San Petersburgoko Antzoki Inperialean *Aida* kantatuz parte hartu zuen. Orduko Espainiako prentsak Errusian izan zuen arrakastaren berri eman zuen. Madrilgo *La Época* egunkariak, 1879ko urtarrilaren 9an, Carolina Casanova enpresaren '*primas donnas*'-etako bat zela adierazi zuen, eta Errusiako prentsak adierazi zuen «lehen mailako artista»tzat jotzen zuela galiziar sopranoa, eta gauero «hogei aldiz baino gehiago eszenaratu beharra zuela eskertzera», eta Covent Garden-en udaberriko eta udako denboraldian izan zuen presentzia aurreratu zuela. Gainera, Carolina Casanovak Mozarten *Don Giovanni* gehitu zion bere errepertorioari etapa horretan, eta *Marina* ere interpretatu zuen eta Emilio Arrieta konpositore nafarraren hiru pieza berri ere interpretatu zituen Londresen eta, seguruenik, baita San Petersburgon ere. abesteko kontratatua izan zela adierazi zuen, 26 aldiz Napoliko antzerkian kantatuz eta prentsak arrakasta nabarmena jasoz. Hurrengo urtean, Milanera itzuli zen Carolina Casanova, La Scala antzokian kantatzera. Han, *La traviata* antzezpenaren ondoren, sekulako obazioa izan zuen. Gainera, antzerkiko orkestrak serenata bat eman zion, eta jende ugarik lagundu zion aretotik irtetean. 1887 arte ez zen  antzoki horretara itzuli.

1930ean, El Correo Gallegok udazkeneko denboraldiko azken emanaldietako bat gogoratu zuen, 1880ko otsailaren 11n, San Petersburgon. Carolina sopranoak *Lucrezia Borgian* paper nagusia interpretatu zuen, eta obazio nabarmena jaso zuen, eta tsarren palkora ere gonbidatu zuten.

1881-82 denboraldian konpainia liriko italiarreko kidea izan zen, eta Liceuko Teatre Handian lan egin zuen denboraldiaren lehen zatian, *Prima donna assoluta soprano dramatiko* gisa. *El Correo Gallego-*k 1881eko urriaren 5ean idatzi zuen neguko denboraldiak 45.000 ogerlekoren batura ekarri ziola galiziar dibari.

Carolina Casanova 1884an itzuli zen Errusiara, Moskun kantatzeko kontratua sinatu ondoren, denboraldia Liceon amaitu eta Parisen *Lucrezia Borgia* Julián Gaiarrerekin batera debut bikoitz batean kantatu ondoren. Ekitaldi horretan izan zen Alejandro Dumas idazlea, eta txalotu egin zuten. Sopranoa denboraldi luzez jardun zuen Frantziako hiriburuan, bere antzoki italiarrean kontratatua zegoelako, eta garai hartako prentsa espainiarrak maiz aipatu zituen Pariserako bidaiak, emanaldiak edo birak bukatzean. Garai hartako Espainiako prentsak, Parisko sopranoaren bizitzari buruzko datu bitxi batzuez gain, *La Monarquía* edo *La* *Correspondencia de España* egunkariek 1889an jasotakoez gain, Isabel II.a erreginak bere Pariseko jauregian eskaintzen zituen bilera intimoetan parte hartu izana nabarmendu zuten, eta hedabideek adierazi zutenez, Carolina Cepeda txalotu zuen aristokraziak eta bereziki Espainiako monarkiak.

## Azken kontzertuak eta irakasle 
[ezkerrera|thumb|253x253px|[Carolina de Cepeda]]
Nahiz eta Carolina Casanova oraindik ahalmen osoan egon, 1889tik aurrera bere kontzertazio jarduera murrizten hasi zen 1893 inguruan eszenatokietatik erretiratu zen arte. Mercedes Puyolek bi faktore aipatu zituen eszenatokiak uzteko, batetik Julian Gaiarreren heriotza eta bestetik, bere senarrarena ondoren.

Ferrolgo sopranoak harreman profesional emankorra izan zuen Nafarroako tenorearekin, eta, ziur aski, baita adiskidetasuna ere. Bilbon elkarrekin kantatu ondoren, 1889ko abenduaren 8an, Gaiarre gaixotu egin zen eta Errege Antzokiko agertokian zorabiatu zen *Les Pêcheurs de Perles* de Bizet abesten ari zela. Handik egun gutxira, 1890eko urtarrilaren 2an, Madrilen hil zen.

Gaiarre gaixotu eta gutxira, senarra ustekabean hil zen abenduaren 15ean. Urte horretako martxoan, Carolina Casanovak plaza bat eskatu zuen Musika eta Deklamazio Eskola Nazionalean kantua irakasteko, irakasleetako bat, Jorge Ronconi, hil berria baitzen. Casanovak bere merezimenduak baliarazi zituen, eta instrukzio publikoko zuzendari nagusiari bidalitako gutun batean, ziur aski zuzendariak esan zuen alegatutako merezimenduak egiazkoak zirela eta katedra betetzeko egokitzat jotzen zuela. Hala ere, itxaron egin behar izan zuen Madrilgo kontserbatorioaren erantzuna lortzeko. *"Musika eta Deklamazio Eskola Nazionaleko kantu irakasle izendatu zuten, Carolina Casanova de Cepeda espainiar dramatiko ospetsua. Izendapen hori oso egokia iruditzen zaigu, Espainiako artista ospetsu baten talentu ukaezinaren saria baita. Zalantzarik gabe, eskola horretako irakaskuntzak asko irabaziko du, hain irakasle onarekin.”*                                              

*La Dinastia* egunkaria, 1891ko uztailaren 22an
thumb|Carolina Casanovak Barbierira bidalitako gutunaren lehen orria
Hala ere, urteko soldata 2.000 pezetakoa baino ez zen izan, katedraren dotazioaren bi heren gutxiago. Carolina Casanovak 1892an katedra jabetzan eskatzea erabaki zuen, urte horretako urtarrilaren 22ko Errege Dekretuan oinarrituta. Halaber, Barbieriren laguntza eskatu zuen eskaera «laster bideratzeko». Azkenik, martxoaren 11n, erakundeko irakasle numerario izendatu zuten, eta horrek diru-sarrerak nabarmen gehitzea ekarri zuen; izan ere, haren soldata urteko 3.000 pezetakoa izatera pasatu zen, eta 500 pezeta gehitu zen katedra erabili zuen hiru bosturtekoetako bakoitzeko.

San Justoko sakramentalean, Madrilen, lurperatu zuten, hilobi sinple batean. Hilobi horretan bere izena eta jaioteguna baino ez dira ageri, familiako beste pertsona batzuen gorpuzkiekin batera. Hilobia Santa Gertrudiseko Patioan dago. Bertan daude Federico Chueca eta Ruperto Chapí konpositoreak eta Jorge Ronconi, kontserbatorioan Carolina Casanova ordezkatuko zuena. Britainia Handiko hiriburuan debuta egin zuenean, 1878ko uztailaren 13an, *The New York Timesek* Carolina Casanova aipatu zuen zera esanez:

Ferrolgo sopranoa Enrique Sánchez Torresek ere kantari osatu gisa deskribatzen zuen, eta Giacomo Meyerbeerren interpretazioak nabarmentzen zituen; 1891n, berriz, *Nueve músicos clásicos y seis artistas españoles* honelaxe definitu zuen: “ *Antzerkia betetzen duten pertsona horietakoa da... Dena zen oparoa: ahotsa, irudia, artea... hain zen ausarta, non Stagno eta Uetamalekin munduaren amaierara joateko gai baitzen... antzerki musikala... Haren «salva Raúl» esaldietako bat da, artista bat gogorarazten duena beti... Cepedak, beti kantatzen dakiela frogatzen badu ere, Meyerbeerren operetan entzun behar duzue.*.."

## Omenaldiak 
* Bere garaian, Carolina Casanovak ikusleen onarpena jaso zuen antzokietan. Ferrolgo sopranoari idatzitako omenaldiak daude, hala nola Baian (Brasil) 1868ko uztailaren 15ean idatzitakoa, Latinoamerikan zehar egin zituen lehen biretan, Joaquina Navarro de Cunha eta Menezes idazle, pintore eta melomanoak, Rio Vermelhoren koronel eta baroiaren alabak, zeinak «*lehen prima donna  gorenari... loriarako bide sublimearen interpreteari»* eskaini zion.
* Emilia Calé Coruñako idazleak, gero Emilia Quintero Calé piano-jole ezagunaren ama izan zenak, eta Ferrolgo dibarekin adiskidetasun-harremana zuenak, 1885ean idatzitako «*Á la famebre diva Carolina Casanova de Cepeda*» poema eskaini zion. Poema hori sopranoak Vilaboako (Culleredo) etxean egindako festa baterako idatzi zen. Emilia Caléren alabak pianoa jo zuen, eta amak poema irakurri zuen, urte hartan bertan Madrilen El Correo de la *Modan* argitaratuko zuena.
* 1905ean, kantu-metodo oso bat argitaratu zen, Altavillako markesaren lana, zeinek Madrilgo Errege Kontserbatorioan ere irakasle jardun zuen. Metodoan, eduki teoriko hutsez gain, autoreak bere garaiko kantu pertsona famatuenei eskaini zizkien orrialde batzuk, eta horien artean Carolina Casanova aipatu zuen. Hala ere, bere ibilbidea eta bere garaian ospetsua izan zen arren, Carolina Casanovaren irudia ahanzturan erori zen, bai opera-munduan, bai bere jaioterrian, eta oraindik ere ezezaguna da haren bizitza eta lanbide ibilbidearen zati handi bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak