open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Banda Aceh

**Banda Aceh**, lehen **Kutaraja** deitua, Indonesiako Aceh probintziako hiriburua da. Sumatrako iparraldean dago, Andamango itsasoaren ertzean, Aceh ibaiaren ahoan. 61,36 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 220.433 biztanle zituen. Islama hego-ekialdeko Asiara iritsi zen lehen puntutzat hartzen da.

## Banaketa administratiboa 
Hiria bederatzi azpibarrutik osatzen dute:

## Historia 
2004ko abenduaren 26an lurrikara handi batek sorturiko tsunamiak milaka hildako utzi zituen.

## Klima 

## Ikus, gainera 
* 2004ko Indiako ozeanoko lurrikara

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko gobernuaren webgunea., bandaacehkota.go.id
Aceh

**Aceh** (aceheraz: *Acèh*, ; jawiz: اچيه; neerlanderaz: *Atjeh* edo *Acheh*; indonesieraz: *Provinsi Aceh*), Indonesiako 34 probintzietako bat da, lurralde berezi estatusa duena. Sumatra uhartearen iparraldean dago. 57.956 kilometro koadroko eremua du, eta 2014an 5.072.150 biztanle zituen. Hiriburua Banda Aceh da.

Oso aberatsa da petrolio edo gas naturalean. Biztanle gehienak, %98,2, musulmanak dira. Xaria lege islamikoa indarrean duen Indonesiako probintzia bakarra da.

## Historia 
thumb|ezkerrera|220px|Acehko tsunamiak kaltetutako gunea, 2005eko urtarrilak 6
Aceh izan zen hego-ekialdeko Asiako lehen lekua Islama sartu zena. XVII. mendean, Aceh Sultanatoa izan zen Malakako sultanerririk indartsuena. Aceh-ek konkista eta inbasio ugari izan ditu, baina gogor aurre egin zien, adibidez Herbehereetako kolonizazioari eta Indonesiako gobernuari.

2004ko Indiako ozeanoko lurrikarak sortutako tsunamiak guztiz suntsitu zuen Banda Aceh, Acehko hiriburua. 167.736 indonesiar hil ziren, horietako asko Aceh-en bertan. 500.000 biztanle etxerik gabe geratu ziren. Gertaera honen ostean, Indonesiak eta Aceh Askea Mugimenduak bakea sinatu zuten, Finlandiako gobernuaren mediazioarekin.

2014ko irailaren 27an, Indonesiako Aceh probintziak homosexualak zigortzeko lege bat onartu zuen. Sexu berekoen arteko sexu ekintzak zigortzeko 100 zigorkada emateko aukera biltzen zuen legeak, bai eta 100 hilabeteko espetxealdia edo 1.000 gramo urre ordaintzeko isuna ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Microsoft PowerPoint

**Microsoft PowerPoint** software bat da diapositiba aurkezpenak egiteko, Microsoft enpresak sortua, eta Microsoft Office bulegotika-suitean doa. Berdin balio du Windows zein MacOS sistemetan lan egiteko. Microsoft enpresaren datuen arabera, ia 30 milioi aurkezpen egiten dira egunero munduan PowerPoint erabilita.

Aurkezpen software horrek hiru elementu erabiltzen ditu batik bat: testua, irudiak eta soinuak. Elementu horiek elkarrekin erabiltzeari deitzen zaio multimedia. Esan daiteke, beraz, PowerPoint multimedia software bat dela.

Programaren oinarrizko elementua diapositiba da, eta bertan sartzen dira testuak, irudi finkoak edo argazkiak, bideoak, edota soinuak. Gure aurkezpenak diapositibez osatuta egongo dira. Irudiak, bideoak eta soinuak ordenagailutik inportatu beharko ditugu; abestiak hala ere, CD irakurletik inportatu ahal izango dira.

Diapositiban elementu bakoitzak bere ordena izango du, eta elementu batetik bestera, denbora tarte bat sartu ahal izango dugu. Denbora tarteak, diapositiben artean sartu ditzakegu baita ere; azken honi trantsizio izena ematen zaio.

Bai trantsizioetan baita diapositiba barnean ere, animaziozko efektuak sartzeko aukera ematen du programa honek, aurkezpenak erakargarriagoak egiteko. Erakargarritasun hori suspertzeko, narraitzaile gisa egindako ahotsaren grabaketa gehitu daiteke, aurkezpena pertsonalizatze aldera.

## Ikusteko aukerak 
Lana ikusteko hiru era bereizten ditu programa honek:

* Normala: Lana egiteko erabiltzen den ikuskera.
* Diapositiba sailkatuak: Aurkezpena bere osotasunean ikusteko balio duen ikuskera.
* Aurkezpena: Ikuskera honek, aurkezpenaren bertsio erreala ematen du, horrela ikusiko baita bukaeran.

## Gordetzeko formatuak 
Lana gordetzeko aukera asko ematen ditu PowerPointek. Erabilienak bi dira, ppt luzapenarekin gordetzen direnak eta pps luzapenarekin gordetzen direnak. Lehenak irekitzean, PowerPoint programan irekitzen dira, aldaketak egiten uzten dute, eta aurkezpena ikusten baita ere; bigarrenak berriz, zuzenean aurkezpen gisan irekitzen dira, PowerPoint programan sartu gabe. Azken hauek erabiltzen dira gehien aurkezpenak erakusteko, posta elektronikoz bidaltzeko, adibidez.

## Ikus, gainera 
* LibreOffice Impress.
* Microsoft Office.
* PowerPoint softwarearen webgune ofiziala.

## Kanpo estekak
Van der Waalsen indarra

Kimikan eta fisikan, **Van der Waals-en indarra** terminoa molekularteko indarren osotasuna adierazteko sinonimo gisa erabiltzen da. Indar hauek molekula egonkorren artean sortzen dira, eta ahulak dira lotura kobalente edo ionikoekin alderatuz gero. Historikoki izena indarren multzo osoa adierazteko erabili da, J. D. van der Waals fisikari nederlandarrak, indar hauei bere izena eman zionak, molekularteko indar erakarlea eta aldaratzailea, biak aintzat hartu baitzituen.

## Definizioa 
Van der Waals-en indarrak molekulen, elementu aske diatomikoen eta banakako atomoen arteko behin-behineko erakarpen eta aldarazpenak barne hartzen ditu. Lotura kobalenteak eta lotura ionikoak ez bezala, Van der Waals-en indarrak ez dira egonkorrak, partikulen uneko polarizazioaren ondorioz sortzen baitira. Elektroiek ez daukate kokapen finkorik atomo edo molekulan; haatik, mekanika kuantikoan oinarritutako probabilitateen arabera banatuta daude. Hori dela eta, gerta daiteke elektroiak modu orekatuan banatuta ez egotea eta haien arteko karga elektrikoak ere orekatuta ez egotea.

Oro har, molekularteko potentzialak molekula-konplexuen kolapsoa eragozten duen alde aldaratzaile bat dauka. Aurrekoaren kontrapisu gisa, alde erakarle bat ere badauka. Azken honek hiru osagai dauzka:

# Kargen arteko elkarrekintza elektrostatikoak (molekula-ioien kasuan), dipoloen artekoak (inbertsio-zentrorik gabeko molekulen kasuan), kuadrupoloen artean (simetria kubikoa baino baxuagoa daukaten molekula guztien kasuan) eta, oro har, multipolo iraunkorren artean. Elkarrekintza elektrostatikoari Keesom-en elkarrekintza edo Keesom-en indarra ere deritzo.
# Bigarren erakarpen-iturria Debye-ren indukzioa da ("polarizazioa" ere deitzen zaio), hau da, molekula baten multipolo iraunkorraren eta beste molekula baten multipolo induzituaren arteko elkarrekintza. Elkarrekintza hau debye-tan neurtzen da.
# Hirugarren erakarpenari London-en dispertsioa deritzo. Gas nobleek jasaten duten erakarpen-mota bakarra da, baina edozein molekula-bikotetan agertzen da, beren simetria kontuan hartu gabe.

Zenbait testutan "Van der Waals-en indarra" deitzen zaio indar hauen guztien multzo osoari, baina beste batzuetan erakarpen-indarrak soilik adierazteko erabiltzen dute (gainera, Van der Waals-Keesom, Van der Waals-Debye eta Van der Waals-London indarrak bereizten dira) eta, azkenik, beste batzuetan London-en dispertsio indarra adierazteko soilik erabiltzen da. Beraz, "Van der Waals-en indar" terminoa testu batean aurkitzean, egilea zein eskolatakoa den kontuan izan behar da.

Van der Waals-en indar guztiak (gas nobleen atomo biren artean gertatzen direnak salbu) anisotropikoak dira, hau da, molekularen orientazio erlatiboaren araberakoak dira. Indukzioa eta dispertsioa erakarleak dira beti, baina elkarrekintza elektrostatikoa molekularen errotazioaren funtzioan aldatzen da, eta erakarlea edo aldaratzailea izan daiteke molekulen kokapenaren arabera.

## Ikus, gainera 
* Lotura kimiko
* Van der Waals-en erradio

## Kanpo estekak
Alfa desintegrazio

thumb|ezkerrera|Alfa desintegrazioaren irudikapena
**Alfa desintegrazioa** atomo batek alfa partikula bat igortzen duen desintegrazio erradioaktiboa da. Alfa desintegrazioaren ondorioz, atomoaren masa-zenbakia 4 unitate gutxiago eta zenbaki atomikoa 2 unitate gutxiago izatera igarotzen da.
Adibidez:
:
{}^2{}^{38}_{92}\hbox{U}\;\to\;{}^2{}^{34}_{90}\hbox{Th}\;+\;{}^4_2\hbox{He}^{2+},

nahiz eta, normalean, honela idazten den:
:
{}^{238}\hbox{U}\;\to\;^{234}\hbox{Th}\;+\;\alpha.

(Bigarren forma hobetsi da, lehen forma elektrikoki desorekatua dagoelako. Funtsean, nukleoak berehala galtzen ditu bi elektroi helio-katioi ionizatua neutralizatzeko.)

Alfa partikula helio-4 nukleo baten berdina da, eta biek masa-zenbaki eta zenbaki atomiko bera dute.

Alfa desintegrazioa, izatez, fisio nuklear bat da: atomo gurasoa bi alaba produktutan zatitzen da. Desintegrazio-mota hau, funtsean, tunel kuantikoaren bidez azal daitekeen prozesu bat da. Beta desintegrazioan ez bezala, alfa desintegrazioaren indar eragilea indar nuklear bortitza da.

Alfa partikulen energia zinetiko tipikoa 5MeV-koa da (hau da, bere energia osoaren ≈%0,13) eta bere abiadura 15.000 km/s-koa. Masa erlatiboki handia, +2-ko karga eta abiadura erlatiboki txikia duenez, beste atomo batzuekin elkarrekin eta bere energia galtzeko joera dauka eta, beraz, airean zentimetro gutxi batzuk besterik ez ditu egiten.

Lurrean dagoen heliorik gehiena uranioa edo torioa daukaten lurrazpiko metaketen alfa desintegrazioan sortzen da. Gas naturala erauzten denean helioa lurrazalera iristen da.

## Ikus, gainera 
* Beta desintegrazio

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elektroi-harrapaketa

**Elektroi-harrapaketa** (**beta desintegrazio inbertso** ere deitzen zaio) atomo baten nukleoan protoi gehiegi dagoenean eta positroi bat igortzeko energia gutxiegi dagoenean gertatzen den desintegrazio erradioaktiboa da; hala ere, positroi-igorpen bidez desintegra daitezkeen erradioisotopoen kasuan ere gerta daiteke. Atomoaren elektroi orbitaletako bat nukleoko protoi batek harrapatzen du, neutroi bat eta neutrino bat osatuz. Elektroia normalean K edo L geruzakoa da (**K elektroi-harrapaketa** edo **L elektroi-harrapaketa**, hurrenez hurren). Protoia neutroi bihurtzen denez, neutroi-kopurua ale batean handitzen da, protoi-kopurua ale batean txikitzen da eta masa atomikoak bere hartan irauten du. Horren ondorioz, nuklidoa beste elementu kimiko batean bihurtzen da. Orduan, atomoa egoera kitzikatuan geratzen da, barne-geruzan elektroi bat falta baitzaio. Funtsezko egoerara itzultzeko, atomoak X izpien fotoi bat eta/edo Auger elektroi bat igorriko du.

Atomo gurasoaren eta atomo alaben arteko energia-diferentzia 1,022 MeV baino txikiagoa bada, positroi-igorpena ezin da gertatu eta elektroi-harrapaketa da desintegrazio-modu bakarra. Esaterako, rubidio-83 isotopoa desintegratzean kripton-83 isotopoa sortuko da elektroi-harrapaketa hutsez (energia-diferentzia 0,9 MeV ingurukoa da).

## Erreakzioaren xehetasunak 
: \mathrm{p}^+   + \mathrm{e}^- \rightarrow\mathrm{n} + {\nu}_e \,

adibideak:
::
::
::

## Adibideak 
Elektroi-harrapaketaren bidez desintegratzen diren zenbait erradioisotopo:

Erradioisotopoa
Erdibizitza

Be-7
53,28 egun

Ar-37
35,0 egun

V-49
337 egun

Cr-51
27,7 egun

Co-57
271,8 egun

Ni-56
6,10 egun

Ga-67
3,260 egun

Ge-68
270,8 egun

Se-72
8.5 egun

## Kanpo estekak
Kanadako Uhartedi Artikoa

**Kanadako Uhartedi Artikoa** edo **Kanadako Artxipelago Artikoa** (), gehienetan **Uhartedi** edo **Artxipelago Artikoa** (), Kanadako iparraldean dagoen uhartedia da, Ozeano Artikoan. Ipar Amerikako muturrean kokatzen da, Kanadako Nunavut eta Ipar-mendebaldeko lurraldetan eta bere 36.563 uharteek 1.424.500 km² azalera dute.

Uhartediak mendebaldean Beaufort itsasoa; iparraldean Ozeano Artikoa; ekialdean Groenlandia, Baffin badia eta Davis itsasartea; eta hegoaldean Hudson badia eta Kanada kontinentala ditu.

Kanadako Artxipelago Artikoak 94 uharte nagusi ditu, hiru munduko hamar uharte handienen artean tartean, eta 36.469 txikiak.

## Historia 
Paleo-eskimo izeneko inuiten aurrekari den kultura duela 4.500 urte jada ingurune honetan kokatua zegoen.

Haien hurrengo kulturei, Pre-Dorset eta Dorset kultura esaten zaie, uhartediko Baffin uharteko Dorset badian aurkitutako aztarna batzuen arabera.

Pre-Dorset kulturako biztanleek aldi bateko larruzko dendetan bizi ziren, baina baliteke lehen elurrezko etxeak ere (igluak alegia) haiek eraiki izana. Mikrolito edo harri landu txikien tresna garatua zeukaten, zeina lotzen den Alaskako Denbigh kulturarekin.

Dorset kultura k.a. 500 urtetik gure aroko 1.500 urtera arte nagusi izan zen uhartedian, non Thule kultura aurreratuagoak desplazatu zituen. Thule horien ondorengoak dira gaur egungo inuitak.

Ingurua esploratu zuen lehen europarra Martin Frobisher izan zen 1570eko hamarkadan; baina ez zen sekula kolonizaziorik izan. Ptaktikan, Kanadako subiranotasuna 1880ko hamarkadan gauzatu zen, eta honek Franklin barrutia ezarri zuen 1895ean, uhartediko ia uharte guztiak barne. Barrutia 1999an desegin zen Nunavut lurraldea sortu zenean, inuti bertako biztanleei autonomia emanez.

## Uharte nagusiak 
Hauexek dira irla nagusiak:

*&nbsp;NT = Ipar-mendebaldeko lurraldeak, NU = Nunavut

Groenlandiaren ondoren, Uhartedi Artikoa eskualde artikorik handiena da. Klima artikoa da eta eskualdean tundra da nagusi. Ia uharte gehienek ez dute biztanlerik, batzuetan badaude Inuiten herrixkak kostaldeetan.

## Uharteen mapa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kanadako geografia

## Kanpo estekak
Salamanca (Madril)

**Salamanca** Madrilgo hiria osatzen duten 21 barrutietako bat da, Recoletos, Goya, Fuente del Berro, Guindalera, Lista eta Castellana auzoek osatzen dutena. 150.000 biztanle inguru ditu, hurrengo kaleek definitzen dituztelarik bere mugak:

* Mendebaldean: Recoletos eta Castellana pasealekuak.
* Hegoaldean: Alcalá eta O'Donnell kaleak.
* Ekialdean: Avenida de la Paz.
* Iparraldean: María de Molina kalea eta Avenida de América.

Barrutiaren izena bere egileagatik da, XIX. mendean José de Salamanca y Mayol malagarrak, Salamancako markesak, eraiki baitzuen.

## Kanpo estekak
Salamanca (argipena)

**Salamanca** hitzak esanahi ugari izan ditzake:

# **Salamancako probintzia** Espainiako Gaztela eta Leon autonomia erkidegoan kokatuta dago.
# **Salamanca** da probintzia hartako hiriburua, eta honekin lotuta:
## **Salamancako Unibertsitatea**.
## **Unión Deportiva Salamanca**, hiriko futbol talde nagusia.
## **La Voz de Salamanca**, hiri honetako egunkaria.
# **Salamancako barrutia** Madrilgo hiria osatzen dutenetako bat da.
# **José de Salamanca Mayol**, Salamancako markesa.
# **Salamancako artxiboa**, Espainiako Gerra Zibileko hainbat dokumentu gordetzen diren lekua.
Aleutiarrak

**Aleutiarrak** () Amerikako ipar-mendebaldeko sumendi-uhartedia da, Alaskako penintsula Ozeano Bareko Bering itsasartean barrena luzatzen dena. Uharteek Bering itsasoa ixten duen 1.800 kilometroko arkua eratzen dute. 300 uharte eta uhartexka baino gehiago dira, 17.666 kilometro koadroko eremua harten dutenak. Ia uhartedi osoa Estatu Batuetako Alaskan dago, baina mendebaldeko muturra Errusiakoa da. 2002an 8.162 biztanle ziren, erdiak aleut etniakoak.

## Izena 
*Catherine uhartedia* izena eman zitzaien 1867 arte; egungo izena txuktxierazko *aliat* hitzetik dator (euskaraz: uharte).

## Geografia 
Aleutiarrak ez dira uharte multzo bakarra, zenbait taldetan banaturik baitaude:
# Fox uharteak
# Lau mendietako uharteak (*Uniiĝun*)
# Andreanof uharteak (*Niiĝuĝin tanangis*)
# Rat uharteak (*Qax̂um tanangis*)
# Near uharteak (*Sasignan Tanangin*)
# Komandante uharteak (Errusiakoak)

Uharte nagusiak honako hauek dira:
* Unalaska - 2.721 kilometro koadro - 1.759 biztanle.
* Unimak - 4.070 kilometro koadro - 64 biztanle.
* Amaknak - 8,5 kilometro koadro - 2.524 biztanle.
* Umnak - 1.777 kilometro koadro - 39 biztanle.
* Attu - 893 kilometro koadro - 20 biztanle.
* Akutan - 334 kilometro koadro - 713 biztanle.
* Atka - 1.048 kilometro koadro - 95 biztanle.
* Adak – 711 kilometro koadro - 316 biztanle.

Klima ozeanikoa da, hotza eta oso euritsua

## Historia 
Vitus Beringek eta Aleksei Txirikovek 1741ean esploratuak, Siberiatik etorritako larru ehiztariak bizi ziren uharte hauetan. Garai hartan 20.000 aleut inguru ziren; 1885ean, tratu txarrek eta eritasunek ahulduta, 3.000 baizik ez ziren geratzen. Errusiak saldu zizkien uharte hauek, Alaskarekin batera, Estatu Batuei 1867an.

Bigarren Mundu Gerran, Attu eta Kiska uharteetan egokitu ziren japoniarrak (1942ko ekaina-1943ko maiatza). Attu uhartean 42 aleut atxilotu, eta Japoniara deportatu zituzten (han eduki zituzten gerra amaitu arte, eta bertan hil ziren erdia baino gehiago). Estatubatuar militarren erreakzioa, berriz, berehalakoa izan zen: Aleutiar Uharteetako eta haien ipar aldean dauden Pribilof Uharteetako ia 900 aleut behartu zituzten beren etxeak eta zituzten guztiak bertan utzi eta lekuak hustera, puskak biltzeko betarik ere eman gabe. Zenbait kasutan –Atka-n esaterako, japoniarrek une batetik bestera herria inbadi zezaketen beldur zirenez–, herriak erre eta suntsitu egin zituzten militarrek; beste batzuetan, berriz, aziendak-eta akabatu ondoren, etxeak, elizak eta bestelako eraikinak okupatu zituzten, eta gerra amaitu arte geratu ziren bertan.

Duela gutxi, k. a. 8000. urteko giza finkamenduak aurkitu dira bertan, ordurako Siberiatik etorritako herriek bizi zirelako adierazgarri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexander uhartedia

**Alexander artxipelagoa** edo **Alexander uhartedia** () Alaskako hego-ekialdeko kostaldean dagoen uhartedia da. Uhartediak 1.100 uharte inguru ditu.

Alexander uhartediaren uharte nagusiak hauek dira:
* Chichagof uhartea,
* Almirantegoaren uhartea,
* Baranof uhartea,
* Wrangell uhartea,
* Revillagigedo uhartea,
* Kupreanof uhartea,
* Dall uhartea eta
* Gales Printzearen uhartea.

Artxipelagoan amerindiar tribu batzuk daude:
* Bertoko Tlingitak eta Kaigani Haidak.
* Annette uhartean dauden Tsimshianak, Britainiar Kolunbiatik XIX. mendeko bukaeran etorritako "etorkinak" dira.

Uhartediko hiri nagusiak Revillagigedo uharteko Ketchikan eta Baranof uharteko Sitka dira. Hala ere, eskualdeko hiri nagusia, Juneau, kontinentean dago.

1741ean, errusiarrek uhartedia bisitatu zuten. Gero, britainiarrek, espainiarrek eta estatu batuarrek gauza bera egin zuten. Izena, Alexander Baranov, errusiar-amerikar konpainiaren burutik datorkie. 1867an, Errusiak Estatu Batuei Alaska saldu zionean, eskualdea estatu batuar eskuetan geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Laurendi golkoa

**San Laurendi golkoa** (; , euskal usadio zaharrean *Granbaia*), munduko bokalerik handiena da, Amerikako Laku Handienen ahoa San Laurendi ibaiaren bitartez.

Golkoak iparraldean Labrador penintsula, ekialdean Ternua, hegoaldean Eskozia Berria penintsula eta Cape Breton uhartea eta mendebaldean New Brunswick ditu. Barruan Anticosti uhartea eta Edward Printzearen uhartea ditu.

San Laurendi ibaiak berak ez ezik Miramichi ibaia, Natashquan ibaia, Restigouche ibaia, Margaree ibaia eta Humber ibaiek ere golkoan dute ahoa.

Golkoa esploratzeko lehendabiziko europarra Jacques Cartier frantziarra izan zen 1534an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaliforniako golkoa

**Kaliforniako golkoa** (gaztelaniaz *Golfo de California*) Kaliforniako penintsula eta Mexiko ipar-ekialdeko Sonora eta Sinaloa estatuen artean kokaturiko Ozeano Bareko besoa da. Golkoak 1.203 kilometroko luzera eta 92 eta 222 kilometroen arteko zabalera ditu. Bere iparraldeko muturrean Colorado ibaiaren ahoa dago.

Barnean, uharte asko ditu:
* Kalifornia Beherean: Ángel de la Guarda uhartea, Montague, Gore, Consag, El Huerfanito, Miramar, Coloradito, Encantada, Pómez, San Luis, Mejía, Granitos, Navío, Pelícano, Alcatraz, Coronadito, Smith, Pond, eta abar.
* Hego Kalifornia Beherean: Carmen, Cerralvo, Coronados, Espíritu Santo, Montserrat, Partida, San Diego, San Francisco, San José, San Marcos, Santa Catalina, Santa Cruz;
* Sonoran: Tiburón uhartea, Mexikoko handiena 1.208 km² azaleraz.

Bere kostaldetan dauden porturik nagusienak honako hauek dira:
* San Felipe
* La Paz
* San José del Cabo
* Puerto Peñasco
* Guaymas
* Santa Rosalía eta
* Topolobampo.

Hernan Cortesek gertuko Kaliforniari izena eman zuenean, golkoari ere izena jarri zion. Hala ere, bere kostaldetan beste izenak ditu: gaztelaniaz *Mar de Cortés* (Francisco de Ulloak 1539an Hernán Cortesen omenez asmatua) edo *Mar Bermejo* kiliwaz *Ja’ Tay Eñoom* (euskaraz Ekialdeko itsasoa), edo seriz *Xepe* (euskaraz Itsasoa).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kalifornia Beherea
* Hego Kalifornia Beherea
* Mexikoko geografia

## Kanpo estekak
Breyten Breytenbach

**Breyten Breytenbach** (Bonnievalle, Hegoafrika, 1939ko irailaren 16a - Paris, 2024ko azaroaren 24a) afrikaans eta ingelesezko idazle hegoafrikarra izan zen. Gaztetan naziotasun frantziarra zuen emakume vietnamdar batekin ezkondu zen; ondorioz, 1950eko *Prohibition of Mixed Marriages Act* delakoa urratzen zuen, eta erbestera jo behar izan zuen.

Orduz geroztik apartheidaren aurka borrokan aritu da beti. Parisen Okhela izeneko erakunde baten partaide egin zen, zeina Hegoafrikatik erbestera ihes egin behar izan zutenek jasandako arrazismoaren aurka lehiatzen zen. 1975an atxilotu egin zuten, era klandestinoan bere jatorrizko herrialdera itzultzeagatik eta terrorismoa leporatuta. Ondorioz, bederatzi urteko kartzela zigorra ezarri zioten. 1983an askatu egin zuten ordea, nazioarteko presioa zela-eta, eta beste behin Frantziara ihes egin zuen erbestean. Afrikaans hizkuntzan idazten duen olerkaririk handiena dela esan ohi dute, baina arazo politikoak direla medio, bere hizkuntza alde batera utzi eta, esate baterako, bere libururik ezagunena, *True Confessions of an Albino Terrorist* (1985), ingelesez idatzi du.

## Lanak 
### Olerkiak 
* *Die ysterkoei moet sweet* (1964)
* *Die huis van die dowe* (1967)
* *Kouevuur* (1969)
* *Lotus* 1970
* *Oorblyfsels* (1970)
* *Skryt. Om `n sinkende skip blou te verf* (1972)
* *Met ander woorde* (1973)
* *Voetskrif* (1976)
* *Sinking Ship Blues*, Toronto 1977
* *And Death White as Words. An Anthology*, London, 1978
* *In Africa even the flies are happy*, London, 1978
* *Blomskryf* (1979)
* *Eklips* '1983
* *Buffalo Bill* 1984
* *Lewendood* (1985)
* *Judas Eye*, London - New York, 1989
* *Soos die so* (1990)
* *Nege landskappe van ons tye bemaak aan `n beminde* (1993
* *Die hand vol vere* (1995)
* *The Remains. An Elegy* (Oorblyfsels. ´n Roudig), Cape Town, 1997
* *Papierblom* (1998)
* *Lady One*, Cape Town, 2000
* *Ysterkoei-blues* (2001)
* *Lady One: Of Love and other Poems*, New York, 2002

### Prosa 
* *Katastrofes* 1964
* *Om te vlie* (1971)
* *De boom achter de maan* (1974)
* *The Anthill Bloats …* (Die miernes swell op …), Emmarentia, 1980
* *Een seizoen in het paradijs* (1980)
* *Mouroir: Mirror Notes of a Novel*, London - New York, 1983
* *The True Confessions of an Albino Terrorist*, London - New York, 1983
* *Spiegeldood*, (1984)
* *End Papers*, 1985
* *Memory of Snow and of Dust*, 1987
* *Book. Part One* (Boek. Deel een), Emmarentia, 1987
* *All One Horse. Fiction and Images* 1989
* *Sweet Heart* (Hart-Lam), 1991
* *Return to Paradise. An African journal* 1992
* *The Memory of Birds in Times of Revolution* 1996
* *Dog Heart. A travel memoir*, 1998
* *Word Work* (Woordwerk) 1999

### Bitxikeriak 
2005 urtean Berri Txarrak Nafar musika taldeak kanta bat dedikatu zion Jaio.Musika.Hil diskoan.
Chi-Chi lurrikara

**Chi-Chi lurrikara** (), **921 lurrikara** gisa ere ezagutua (), 1999ko irailaren 21ean gertatu zen, Taiwango zentroan, bertako 1:47ean (irailaren 20a, 17:47 GMT). Richter eskalan 7,3º-ko indarra izan zuen. Epizentroa 23,87° ipar latitudena, 120,75° ekialde zabaleran kokatu zen, Chichi hirian (*Jiji* Hanyu Pinyinaren arabera), Nantoun, Sun Moon lakutik 12,5 km mendebaldera. Sismoak 7,0 km-ko sakonera izan zuen.

## Kanpo estekak
Greenwich meridianoko ordua

220px|eskuinera|thumb|Greenwicheko ordularia.

**Greenwich meridianoko ordua**, ezagunagoa ingelesezko **GMT** akronimoarekin ('**), Greenwicheko Errege Behatokian (Greenwich, Londrestik gertu, Erresuma Batua) neurtutako batezbesteko eguzki ordua da. Konbentzioz, 0 graduko longitudearekin bat egiten du.

## Ordu eremuak Europan 
[340px|thumb|ezkerrera|**Europako ordu eremuak''':

urdina 
[Europa Mendebaldeko ordua (UTC+0)
Europa Mendebaldeko udako ordua (UTC+1)
gorria 
Europa Erdialdeko ordua (UTC+1)
Europa Erdialdeko udako ordua (UTC+2)
horia
Europa Ekialdeko ordua (UTC+2)
Europa Ekialdeko udako ordua (UTC+3)
berdea 
Moskuko ordua (UTC+3)
Moskuko udako ordua (UTC+4)

]]

## Ikus, gainera 
* Greenwich meridianoa

## Kanpo estekak 
* Greenwich Mean Time
Hiri soziologia

**Hiri soziologia** hirietako edo hiri inguruetako gizarte bizitza eta gizakien arteko elkarrekintza aztertzen duen soziologiaren arloa da. Hiri soziologiak hirietako egitura, prozesu, aldaketa zein problematikak aztertzen ditu, errealitateen kausak ezagutu ahal izateko eta politika publikoak laguntzeko, besteak beste.
[220px|thumb|ezkerrera|[Berlingo "Sony Center".]]
Lehen soziologoek, Emile Durkheimek edo Max Weberrek adibidez, Industria Iraultzaren testuinguruan, gizarte bizitzaren urbanizazio prozesuetan ipini zuten arreta.

## Ikus, gainera 
* Hirigintza

## Kanpo estekak
Soziologia politiko

**Soziologia politikoak** boterearen eta pertsonalitatea, gizarte egitura eta politikaren arteko hartu-emana aztertzen duen soziologiaren arloa da. Soziologia politikoa, halaber, soziologiaren eta zientzia politikoaren arteko diziplina da, diziplinartekotasun handiko ezagutza arloa izanez.

Soziologia politikoak historia konparatiboa erabili ohi du gobernu sistemek eta ekonomia antolaketek sortutako gizarte ereduak aztertzeko. Soziologia politikoaren sortzaileak Max Weber alemaniarra eta Moisey Ostrogorsky errusiarra izan ziren.

## Ikerketa lerro nagusiak 
Soziologia politiko garaikidean lau ikerketa lerro nagusi nabarmentzen dira:

# Estatu modernoaren sorrera soziopolitikoa.
# "Zeinek agintzen du?" Gizarte talde desberdinen (klasea, arraza, generoa, etab.en arabera) arteko berdintasun ezak eragindako ondorio politikoak.
# Politikaz kanpoko pertsonalitate publikoek, gizarte mugimenduek edota bestelako joerek politikaren gain duten eragina.
# Gizarte taldeen arteko eta taldeon barneko botere harremanak (familia, lan eremuak, burokrazia, hedabideak, etab.).

## Ikus, gainera 
* Politika
* Zientzia politikoak
* Soziologia

## Kanpo estekak
The Locos

***The Locos*** Espainiako ska-punk musika talde bat da.

Pipiren presentzia, Ska-Pko bigarren ahotsa, erabakigarria izan da talde honetan: ospeaz gain, ideia iraultzaileak azaleratzen baitira: arrazakeriaren kontra, Estatu Batuen inperialismoaren kontra, Amalurra eta naturaren alde, langileen defentsan... *Jaula de Grillos* da bere disko bakarra, momentuz, eta 2006an atera zuten salgai Espainian, Frantzian, Italian, Txilen, Mexikon, Argentinan, Suitzan eta Alemanian. Eta momentu honetan, diska berriaren lanean daude.

Hasieratik hasi ziren munduan zehar birak burutzen, eta Espainiatik ez dira apenas pasatzen. Euskal Herrian bakarrik behin jo zuten kontzertua, 2006ko apirilan, Donostiako Rock Star Salan.

Taldeari buruz kritika handiak izan dira, barne liskar handiak baitutelako. Izan ere, musikari ugari dira taldea utzi dutenak.

## Taldekideak 
Pipi (Madril, Espainia) Santi (Madril, Espainia) Coco (Buenos Aires, Argentina) Hatuey (Mexiko Hiria, Mexiko) Ken (Madril, Espainia), Luisfran ( Villarrubia de Santiago, Espainia ), Javi (Madril, Espainia)

## Diskografia 
* *Jaula de Grillos*, 2006

* *Energía inagotable*, 2008

## Kanpo estekak 
* The Locos-en webgune ofiziala
* The Locos-en MySpace-a
Sagarroi (musika taldea)

**Sagarroi** Iñigo Muguruzak (gitarra eta ahotsa, lehenago Kortatu, Delirium Tremens, Negu Gorriak eta Joxe Ripiau taldeetan), Carlos Zubikoak (lehen Apurtun) eta Gorka Baskaranek (bateria-jole ohia Gatazka eta Be quieten) 2001ean sortu zuten taldea da.

## Ibilbidea 
Lehenengo diskoa urte horretan bertan publikatu zuten, “Meatzaldea”, Metak diskoetxearekin, eta Euskal Herrian zehar aurkeztu zuten, Madrilen, Bartzelonan, baita Europako beste hainbat tokitan ere, Suitza, Zagreb, Belgrad... Kubara ere iritsi ziren. 2003an “Euria ari duela” (Metak) publikatu zuten. Disko honetan Asier Ituarteren (lehen Eskandalu publiko eta Joxe Ripiau taldeetan) ukitua nabari da. Soinuak argi eta berotasunera hurbiltzen dira, “Meatzaldea”-n nagusi zen hardcore gordinetik urrunduz, ska eta Karibeko eraginak onartuz. “Toulouse” (Metak) taldearen hirugarren lana da. Izenburua eta Anthony Quinnen argazkia portadan mestizajerik zabalenaren ordezkari ditugu, musika eragin eta hitzen aldetik, bidaia eta dibertsitateari buruzko hitzak. Hauxe da Sagarroiren diskorik osatuena oraingoz, kalitateak eta freskotasunak beren tokia aurkitu eta finkatu dutelarik. Reggae, ska, cumbia, dance hall, guagancó eta Balkanetako doinuak ageri dira diskoan dotoretasuna galdu gabe. Hitzak Iñigo Muguruzarenak dira, bizizale eta koloristak, batzuetan hain gordin suertatzen zaigun errealitateaz mintzo.
 
“Baleike” (Kasba music, 2006) taldearen laugarren eta orain arte azken lana, lehena Kasba music (Bartzelona) diskoetxearekin. Bertan aurkituko duzuen musika estilo eta eraginengatik itsasoz bestaldeko diskoa bezala deskribatu izan den lana da, ska, reggae, cumbia... Baleiken ahots berri bat ere dago, Miren Gaztañagarena hain zuzen ere, antzerkiaren mundutik dator eta taldekide berria bihurtu da. Hitzak Iñigo Muguruzak idatziak dira, bizitzaz eta kolorez beteak, gaur egungo errealitate honi heldu eta hala ere irribarrea ez galtzen saiatzen direnak, naiz eta batzuetan azken hau benetan zaila bihurtzen den. Taldea sortu zenetik Kuban, Frantzian, Alemanian, Italian, Suitzan, Serbian, Kroazian eta Japonian ibiliak dira, besteak beste.

2010eko martxoan, taldekideek Sagarroi desegin zutela jakinarazi zuten. 2011 urtean Iñigo Muguruzak eta Carlos Zubikoak Lurra taldea sortu zuten.

## Taldekideak 
* Iñigo Muguruza - Ahotsa eta gitarra
* Carlos Zubikoa - Baxua
* Iban Larreburu (2008tik) - Bateria
* Asier Ituarte (2002tik) - Tromboia
* Miren Gaztañaga (2007tik) - Ahotsa eta koroak

### Lehenagoko Taldekideak 
* Gorka Baskaran (2001-2007) - Bateria
* Iban Zugarramurdi (2007-2008) - Bateria

## Diskografia 
* *Meatzealdea* (2001, Metak)
* *Euria ari duela* (2003, Metak)
* *Toulouse* (2004, Metak)
* *Baleike* (2006, Kasba Music)
* *Haikua* (2009, Sagarroi Ekoizpenak)

## Kolaborazioak 
* *Irungo AEK-ko beteranoak* (2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sagarroiren webgune ofiziala
Uhabia

**Uhabia** Lapurdiko ibaia da, Bidarten isurtzen dena Bizkaiko golkora.

## Geografia 
Uztaritze eta Senpere arteko larreetan sortzen da, Goizbiden, Apalagako erreka izena duelarik bertan. Alotz errota gurutzatu ostean Arbonara heldu egiten da. Geroago, Alhorgako errekako urak batzen ditu, Ahetze iparraldean dagoen Belhardi lautadan. Guztira, 15,4 kilometroko ibilbidea du.

## Ibaiadar nagusiak 
* Aphalagako erreka
* Alhorgako erreka
* Zirikolazko erreka
* Besaingo erreka
* Amizolako erreka

## Zeharkatutako udalerriak 
* Uztaritze
* Arbona
* Bidarte

## Galeria 

Image:Bidart Bassilour Uhabia.jpg|Bidarteko errota bat gurutzatzen
Image:Bidart Uhabia RN10.jpg|RN 10 errepidearen zubipetik igarotzen
Image:Bidart Uhabia.jpg|Bidartera heltzen
Image:Uhabia Bidart Océan.jpg|Bokalea, Uhabia hondartzan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Darwin uhartea

**Darwin uhartea** Charles Darwinen omenez izendatutako uharea da, Galapagoetan. Uhartediko txikientarikoa da, kilometro koadro bakarrarekin. Ez dauka iristeko leku lehorrik eta bere interes handiena ur-azpian dago. Urtero jende andana gerturatzen da urpekaritza egitera eta bertan dagoen itsas-bizitza ikustera.

Iguanak, itsas-lehoiak, baleak, itsas-dortokak eta izurde ugari bizi dira.

## Kanpo estekak
Honoré Mirabeau

**Honoré Gabriel Riquetti, Mirabeauko kontea** (1749ko martxoaren 3a - 1791ko apirilaren 2a), Frantziako Iraultzako politikaria izan zen, ahoz nahi idatziz, erretorikarengatik nabarmendua. Iritzi moderatukoa, Erresuma Batuko eredura begira, Frantzian monarkia konstituzionalaren alde egin zuen. Arrakastarik gabe, monarkiarekin ezkutuko negoziazioak burutu zituen erreformari atxikitzeko.

Aitarengandik jaso zuen heziketa zorrotzaren aurrean, bizitza bihurriari ekin zion. Justiziatik ihesean edo espetxean bertan egon ondoren, idazten saiatu zen aurrera ateratzen, estutasun ekonomikoen artean. Estatu Orokorretan, 1789an, nobleziak arbuiatuta, Hirugarren Estatuak aukeratutako diputatua bihurtu zen.

Iraultzaren alde, nahiz eta era moderatuan, biltzar legegileak mugatutako monarkia konstituzionala ezarri nahi zuen, Montesquieuren idazkiaren eta britainiar ereduaren isla. Frantzian horrelako ezaugarrietako erregimena martxan jarri zenean, Mirabeau saiatu zen Biltzar Nazionaleko burua izaten (ganbarako presidentea izatera iritsi zen), eta, aldi berean, Louis XVI.aren aholkularia izaten. Izan ere, erregearengandik ordainketa ederrak jaso zituen. Hala ere, Marie Antoinettek eta gorteko atzerakoiek Mirabeauren egoera higatu zuten.

Hiltzean, monarkia konstituzionalaren aukerak murriztu ziren. Bi hilabete geroago errege-sendia herrialdetik alde egiten saiatutakoan, lehertu egin zuten monarkiaren oinarriek.

## Ikus, gainera 
* Mirabeau (Parisko metroa)
Jacques-Rene Hebert

**Jacques René Hébert** (Alençon, Orne, 1757ko azaroaren 15a — Paris, 1794ko martxoaren 24a) Frantziako Iraultzan *Le Père Duchesne* izeneko egunkaria ezker muturreko editorea izan zen. Bere jarraitzaileek hebertistak izena hartu zuten. Berari *Père Duchesne* ere deitu zioten, kazeta zela eta.

## Biografia 
### Estreinako urteak 
Alençonen jaioa, aita bitxigilea izan zuen. Gaztea oraindik zelarik, lege-auzi batek familia porrot ekonomikora eraman zuen, eta Hébert Parisera joan zen. Hor, antzoki batean aurkitu zuen lana, eta aisialdian antzezlanak idazten zituen, nahiz eta inoiz ez ziren taularatu.

Frantziako Iraultza abian jarrita, 1790ean, arreta bereganatu zuen argitaratzen zuen kazetarengatik. Cordeliers izeneko klubeko kide nabarmendua bilakatu ere egin zen.

### *Père Duchesne* 
thumb|200px|Héberten kazeta, *Le Père Duchesne*.
Hébertek eragin handia lortu zuen, batik bat, 1790etik 1794 arte *Le Père Duchesne* egunkarian idazten zituen artikuluak zirela medio. Hautsa harrotzen zuten artikulu horietan zorroztasuna erakutsi zuen arren, askotan bortitzak eta mingarriak ziren, sans-culottes zeritzonak erakartzearren.

Hasiera batean (1790-1791), *Le Père Duchesne* kazetak Louis XVI.aren azpiko monarkia konstituzionala babestu zuen, baita La Fayetteren alde ere egiten zuen. Garai honetako eraso bortitzenak Jean-Sifrein Mauryren kontra (Kleroaren Konstituzio Zibilaren aurkari nagusia) zuzentzen zituen. Nolanahi ere, erregea herrialdea uzten saiatu ondoren, iritziz aldatu zen Hébert, 1791ko ekainean. Marie Antoinetteri Austriako urdanga deitzen hasi zen, esaterako.

### Nabarmendua eta Robespierren aurkako talka 
Hébertek parte hartu zuen 1792ko uztailaren 10ean gertatutako matxinadan Parisko Komunako beste kideekin batera. Abenduaren 2an, Komunako prokuratzailearen bigarren ordezkari izendatu zuten.

Konbentzio Nazionalean girondinoen aurkako eraso bortitzak zirela kausa, 1793ko maiatzaren 24an atxilotu zuten, baina aske gertu zen masen jarrera mehatxagarriaren aurrean. Bere ospea handiagotuz joaten zen bitartean, Héberten doinuak gora egin zuen, batez ere Maraten heriotzaren ostean, 1793ko uztailean. Pierre Gaspard Chaumetterekin batera, Arrazoiaren gurtza antolatu zuen, Maximilien Robespierrek antolatutako Izaki Gorenaren gurtza deistaren aurka. Arrakastarik gabe Parisko herri mugimendua Robespierreren kontra eraman ondoren, hebertisten atxiloketa etorri zen.

Hébert eta jarraitzaile minenak 1794ko martxoaren 24an gillotinatu zituzten.

## Kanpo loturak 
* : Heberten testua.
Frantziako iraultza gerrak

**Frantziako iraultza gerrak** Frantzia iraultzailearen eta Europako zenbait estaturen artean gatazka armatuak izan ziren, 1792-1802 bitartean gertatutakoak. Iraultzaren suhartasunak eta berrikuntza militarrek markatuta, Frantzia iraultzailearen armadek aurka zituen hainbat koalizio garaitu zituen, eta Herbehereetara, Italiara eta Rhin aldera hedatu zen frantziarren kontrola. Gerretan soldadu kopuru itzelek hartu zuten parte, batik bat errekrutatze moderno masiboa martxan jarri zelako.

Frantziako iraultzako gerrak, oro har, Lehen Koalizioaren (1792-1797) eta Bigarren Koalizioaren (1798-1801) artean sailkatzen da, nahiz eta Erresuma Batuaren kontra 1793tik 1802 arte etenik gabe jardun zuen borrokan Frantziak. Ondorengo borrokei buruz, ikus ezazu «Napoleondar Gerrak» artikulua.

## Ikus gainera 
* Konbentzio Gerra

## Kanpo estekak
Bigarren Koalizioko Gerra

|-
!colspan=2 bgcolor="#D5DDF5"|Borrokalariak
|-
| width=50%|25pxAustria inperiala25pxPrusia25px Erresuma Batua 25pxErrusia25pxPortugal25pxSardinia25pxOtomandar Inperioa25pxHolandako Errepublika25pxNapoliko Erresuma
| width=50%|25pxFrantziako Gobernu Iraultzaileak25pxEspainiaFrantziak sortutako errepublikak:25pxBataviar Errepublika25pxHelvetiar Errepublika25pxErrepublika Zisalpinoa25pxErromako Errepublika25pxPartenopear Errepublika
|-
|}
**Bigarren Koalizioa** (1799-1802) Frantzia Iraultzailea geldiarazteko bigarren aldiz Europako zenbait boterek burututako ahalegin militarrari ematen zaion izena.

Napoleon Bonaparte Egiptoko espedizioaren buruan zegoen bitartean, Frantziako aurkariek aliantza berria prestatu zuten haren aurreko konkistak desegiteko. Austriak eta Errusiak armada berriak bildu zituzten Alemaniako eta Italiako kanpainetarako.

Lehenengo ekintza militarra Napolik burutu zuen 1798an, Erroma hartu baitzuen urriaren 28an. Hala ere, urtea amaitu aurretik bere mendetik at geratu zen berriro. Iparraldeagoan, Po ibaiaren aldean, Errusiak Moreau buru zuen armada frantziarra garaitu zuen, Alpeetara eta Genova aldera mugiaraziz. Dena den, Errusia Helvetiar Errepublikara (Suitza) iritsi zenean, Andre Massenak menderatu zituen.

Alemanian, Austriako armadek Jean-Baptiste Jourdan buru zuten frantziarrak *Rhin*en atzealdera mugiarazi zituzten. Suitzan ere garaipenak eskuratu zituzten austriarrek.

Egiptotik itzuli ostean, Napoleonek Frantziaren gaineko kontrola bereganatu zuen estatu-kolpe baten bidez. Frantziako armadak berrantolatu zituzten eta hurrengo urterako kanpainak berak zuzendu zituen. 1800en, Italiako armada Napoleonen bizkar gainean geratuta, Michael Melas jenerala buru zuen armada austriarraren kontra Marengo bataila garaitu zuen.

Alemanian, Moreau frantziar jeneralak Johann artxidukea gailendu zuen Hohenlinden batailan. Hortaz, Austriak Lunévilleko Ituna sinatu behar izan zuen, Frantziak Rhineraino lurraldeak menperatuko zituela eta Italiako eta Herbehereetako errepublikak sortu zirela onartuz. Amiensko Itunaren bidez, Frantziak eta Britainia Handiak Iraultzako Gerren eta Napoleondar Gerren arteko bakea adostu zuten.

## Kanpo estekak
Roberto Bolaño

**Roberto Bolaño Ávalos** (Santiago de Chile, 1953ko apirilaren 28a - Barcelona, 2003ko uztailaren 15a) idazle eta poeta txiletarra izan zen.

Hamahiru urte zituela, Mexikora joan zen bizitzera familiarekin, baina 7 urte geroago jaioterrira itzuli zen, gaztea zela, Salvador Allenderen gobernuaren alde egiteko. Pinocheten kolpeak, hala ere, Mexikora itzularazi zuen.

Orduan, literatura arloan, "infrarrealismo" delakoa hasi zuen garatzen beste batzuekin batera.

Azken urteak Katalunian igaro zituen, eta bertan hil zen gibeleko gaixotasun batek jota, "2666" eleberria amaitu barik utziz. Lan honekin, hain zuzen ere, hil ondorengo sariak jaso zituen. Halaber, antzerkira egokitu dute lan mardula.

## Idazlanak 
### Eleberriak 
* *Consejos de un discípulo de Morrison a un fanático de Joyce* (1984).
* *La pista de hielo* (1993).
* *La literatura nazi en América* (1996).
* *Estrella distante* (1996).
* *Los detectives salvajes* (1998).
* *Amuleto* (1999).
* *Monsieur Pain* (1999).
* *Nocturno de Chile* (2000).
* *Amberes* (2002).
* *Una novelita lumpen* (2002).
* *2666* (2004), hilondorengoa.

### Ipuinak 
* *Llamadas telefónicas* (1997).
* *Putas asesinas* (2001).
* *El gaucho insufrible* (2003).
* *El secreto del mal* (2007), hilondorengoa.

### Poemak 
* *Tres* (2000).
* *Los perros románticos. Poemas 1980-1998* (2000).
* *La universidad desconocida* (2007), hilondorengoa.

### Beste batzuk 
* *Entre paréntesis* (2004), saio, artikulu, hitzaldi eta elkarrizketa.

## Bibliografia 
* Bolaño, Roberto; Maio, Sara (itzul.): *Ipuinak idazteko arteari buruzko aholkuak*. - Egan, 2013-3/4, 186-187.

## Ikus, gainera 
* Gaztelerazko literatura
* Literatura amerikarra

## Kanpo estekak 
*  Bolañoren webgune ofiziala
Marajó

thumb|250px|Marajó uhartearen argazkia

**Marajó** Amazonas ibaiaren ahoan kokaturiko uhartea da, Brasilgo Pará estatuan. Uharteak 40.100 km² azalera du (gertuko uharteekin batera 49.602 km²) eta 200.000 biztanle inguru.

Marajó uhartea munduko uharte ur gaziz eta ur gezaz inguraturik handiena da. Belém hiria Amazonas ibaiaren bokalearen hegoaldean dago, uhartearen aurrean.

Sir Walter Raleighek idatzi zuen XVI. mendean bertokoek *Marinatambal* zioela uharteari. Kolonia garaietan *Ilha Grande de Joannes* (euskaraz Joannesen uharte handia) izena zuen.

2002 urtean, 2419. Legegintzako Dekretuak *Território Federal do Marajó* (euskaraz Marajóko Lurralde Federala) sortzea adostu zuen. Dekretuaren arabera Afuá, Anajás, Bagre, Breves, Cachoeira do Arari, Chaves, Curralinho, Gurupá, Melgaço, Muaná, Ponta de Pedras, Portel, Salvaterra, Santa Cruz do Arari, São Sebastião da Boa Vista y Soure udalek osatuko lukete *Território Federal* berria.

## Kanpo estekak
Chiloeko uharte handia

[frame|eskuinera|Chiloéren kokapena [Txilen.]]
**Chiloéko uharte handia** (gaztelaniaz: *Isla Grande de Chiloé*), batzuetan **Chiloéko uhartea** (gaztelaniaz: *Isla de Chiloé*), Txileko kostaldean dagoen uhartea da, Ozeano Barean. Uhartea Txileko hegoaldean kokatzen da, Los Lagos eskualdean, eta Chiloé uhartediaren uharte nagusia da.

## Geografia 
thumb|350px|Chiloéko uharte handia
Chiloé uharte handia (8.394 km²), Txileko bigarren uharterik handiena da, Suaren Lurraldeko uharte handiaren ondoren.

Uharteak Chacao itsasartea iparraldean; Ancudeko golkoa eta Corcovadoko golkoa ekialdean; Ozeano Barea mendebaldean eta Chonos uhartedia hegoaldean ditu. Uharteak 190 km luzera eta 55-65 km zabalera ditu.

Hiriburua Castro uhartearen ekialdean kokatzen da; Ancud herria iparraldean du eta ekialdean badaude beste herrixka batzuk ere, adibidez Quellón, Dalcahue edo Chonchi.

## Patata 
Adituen eta ADN ikerketeen arabera, munduan hedatuena den patata barietatea (*Solanum tuberosum tuberosum*) bertokoa da.  

## Historia 
Chiloéko lehendabiziko biztanle ezagunak chonos nomadak ziren. Gero huillitxeek (maputxe familiakoak) kontinentetik etorri eta uhartea okupatu zuten.

1567an, espainiar inbaditzaileek uhartearen jabetza aldarrikatu zuten, eta kokalekuak sortu zituzten (Castro 1567an, Ancud 1768an), Martin Ruiz de Ganboa bizkaitarraren agindupean.

1784 Chiloé uhartea Peruko Erregeorderriaren dependentzia bihurtu zen.

Kontinentea ez bezala, Chiloé ez zen *Patria Vieja* («aberri zaharra») delakoaren zati bat. 1817ko abenduan espainiar loialistek Txileko armadaren erasoa gelditu zuten. Txiletarrek ez zuten lortu loialisteen erresistentzia apurtzea 1826ko urtarrilaren 15era arte (eta Espainiak ez zuen aintzat hartu 1844 arte).

Espainiako azken gobernadore militarrak honako hauek ziren:
* Mariano Osorio (1817ko abendua - 1818)
* Antonio de Quintanilla (1818 - 1826ko urtarrilaren 15)

Charles Darwinek Chiloé bisitatu zuen 1834 eta1835 udetan.

Txile eta Argentina Patagonia kolonizatu zutenean, txiloetar asko hara joan ziren lan egitera.

## Demografia 
Eskualdeko hamar udalerrien biztanleria, 2002ko erroldaren arabera, 154.775koa zen. Chiloéko biztanle Chiloétar (gaztelaniaz *Chilotes*) dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trinidad

**Trinidad** Karibe itsasoan dagoen uhartea da, Trinidad eta Tobago eta Antilla Txikien handiena. Trinidad Venezuelako ekialdeko kostaldetik hamar kilometrora dago. Uharteko eta herrialdeko hiriburua, Port-of-Spain, ipar-ekialdean dago eta bigarren hiri nagusia, San Fernando, hego-mendebaldean.

## Historia 
Kristobal Kolonek 1498ko uztailaren 31n bere hirugarren bidaian aurkitu zuen Trinidad. 1530ean Espainiak, Antonio Sedeño buruzagi zela, uhartea okupatu eta Trinidadeko probintzia sortu zuen, baina bertokoen jarrera bortitzaren eraginez, bi urte geroago utzi zuen.

Gero espainiarrak itzuli ziren, 1596an Trinidad Guyanako probintzian administratu zuten eta 1777an Venezuelari lotu zioten. 1797, Erresuma Batuak uhartea konkistatu zuen, 1640an Herbehereek eta 1677an Frantziak kale egin ondoren.

1802ko Amienseko Itunaren arabera, Espainiak britainiarren jabetza onartu zuen.

## Geografia 
Trinidad Trinidad eta Tobagoko 23 uharteetatik handiena da eta biztanle gehien dituena: 4.769 km²-ko azalera du eta 10º3' I 60º55' M eta 10º50' I 61º55' M koordenatuen artean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trinidad (argipena)

**Trinidad** izan daiteke:

## Lekuak 
* Trinidad, Karibe itsasoaren uhartea, Trinidad eta Tobagoko handiena;
* Trinidad, Kubako hiria;
* Trinidad, Beni departamenduaren hiriburua, Bolivian;
* Trinidad, Flores departamenduaren hiriburua, Uruguain;
* La Trinidad, Buenos Airesko probintziaren herria, Argentinan;
* Trinidad, Casanare departamenduaren herria, Kolonbian;
* La Trinidad, Yaracuy estatuaren herria, Venezuelan;
* Trinidad, Chiapaseko herria, Mexikon;
* Trinidad, Malvinetako uhartediko uhartearen gaztelaniazko izena.
* Trinidad, Kaliforniako estatuaren hiria, Ameriketako Estatu Batuetan;
* Trinidad, Coloradoko estatuaren hiria, Ameriketako Estatu Batuetan;
* Trinidad, Texaseko estatuaren hiria, Ameriketako Estatu Batuetan;
* Trinidad, Washingtongo estatuaren hiria, Ameriketako Estatu Batuetan;

## Jendea 
* Félix Trinidad, Puerto Ricoko boxealaria.

## Artea 
* *Affair in Trinidad*, 1952ko pelikula Rita Hayworthekin.
* Trinidad (manga), Yukito Kishiroren *Battle Angel Alita: Last Order* mangaren pertsonaia.

## Historia 
* *Trinidad* (itsasontzia), Fernao de Magalhaesen itsasontzi bat.
* HMS *Trinidad*, Britainiar armadaren hiru itsasontzi.

## Teknologia 
* Apache MyFacesen Trinidad azpiproiektua.
Orno

**Ornoak** bizkar hezurra osatzen duten hezur irregularrak dira. Giza gorputzean guztira 33 daude, sakroa eratzeko fusionatu diren bostak (besteak ornoarteko diskoen bidez banatuta daude) eta uzkornoa eratzen duten lau orno kokzigeoak barne. Goiko partean beste 24 ornoak ditugu hiru eskualdetan sailkaturik: 7 *zerbikal*, 12 *toraziko* eta 5 *lunbar*. Orno kopurua ez da normalki aldatzen, eta oso arraroa izaten da orno zerbikalen kantitatea aldatzea.

## Egitura orokorra 
Lehen eta bigarren ornoak (*atlas* eta *axis*) izan ezik, *orno mugikorrek* (goi eskualdekoek) antzeko egitura aurkezten dute. Eredutzat hartzen den ornoa normalean toraxaren erdialdeko bat izan ohi da (T6).

Orno tipiko batek bi atal nagusi ditu: alde bentralean **ornoaren gorputza** (*soma*); eta alde dortsalean **arku neurala**.

Somaren tamaina mailaz maila handituko da, azken orno lunbarra (L5) garaiena izanik. Gainean ornoarteko diskoa du. Bere eginkizun nagusia gorputzaren pisua jasatea da.

Arku neurala laminaz eta pedikuluz osatua dago.

## Eskualdeak 
### Orno zerbikalak 
Guztira 7 orno zerbikal ditugu. Txikiak eta delikatuak, oso antzekoak dira beraien artean atlas (C1) eta axis (C2) izan ezik. Orno garaia ere berezitzat har daiteke (C7), ezten apofisia beste orno zerbikalek baino askoz luzeagoa baitu.

### Orno torazikoak 
Orno torazikoak 12 dira guztira. Beraien ezten apofisia ohikoa baino txikiagoa da eta soma eta giltzadura apofisi tartean karillak ditu, saihetsak giltzatzeko.

### Orno lunbar 
Orno lunbarrak 5 dira guztira, gorputzeko ornorik sendo eta handienak dira. Gorputzeko pisua aguantatzen dute.

### Sakro hezurra 
Sakroa 5 ornoren elkartea da. Helduaroan batu egiten dira eta ez dute ornoarteko diskorik.

### Uzkornoa 
Uzkornoa 3 eta 5 ornoez osaturiko hezurra da, sakroan bezala ornoarteko diskorik gabe. Animalia askok orno gehiago dituzte, buztana eratuz.

## Ikus, gainera 
* Hezur

## Kanpo estekak
Tobago

**Tobago** (ingelesez  ahoskatua) Karibe itsasoaren hegoaldean kokaturiko uhartea da, Trinidad eta Tobagon. Hiriburua Scarborough du. Tobagok 54.084 biztanle ditu.

## Geografia 
Tobagok 300 km² azalera du. 11ºI, 60ºM kokatzen da; Trinidadetik iparraldera. Uhartea menditsua da oso, Tobagoko lekurik altuena 550 metrotako Pigeon Peak izanik.

## Historia 
Tobagon karibeak bizi ziren. Hasieran Frantziak kolonizatu zuen, gero Herbehereek konkistatu eta, azkenean, 1814an Erresuma Batuak. Honek Trinidadi lotu zion eta elkarrekin independentzia lortu zuten 1962ko abuztuaren 31an.

## Banaketa administratiboa 
Tobago zazpi parrokiatan banatuta dago:
* Saint Andrew,
* Saint David,
* Saint George,
* Saint John,
* Saint Mary,
* Saint Patrick eta
* Saint Paul.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak