Ikatzaren gailurra

[thumb|[Fushuneko ikatz meategi handia. Lur azalekoa.]]
thumb|Ikatz meategi modernoa, lur azpikoa.
**Ikatzaren goi-muga** edo **ikatzaren gailurra** giza komunitate batek egiten duen ikatzaren kontsumo edo ekoizpen mailarik gorenekoa da.

Ikatzaren kontsumo globala 2013an gailurra jo zuen, eta 2010eko amaieran zertxobait jaitsi zen. Ikatzaren energia nahasketa globalean izandako kuotaren gailurra 2008an izan zen, ikatzak mundu mailako energia ekoizpenaren % 30 hartzen zuenean. Ikatzaren erabileraren beherakada, batez ere, Amerikako Estatu Batuetan, Europan eta Asian garatutako ekonomietan izandako kontsumo beherakadek eragin dute.  2019an, Txina, Indonesia, India, Errusia eta Australia bezalako herrialdeetako produkzio hazkundeak Estatu Batuetako eta Europako erorketak konpentsatu zituen. Hala ere, ikatzaren egiturazko beherakadak 2020an jarraitu zuen. 

Ikatzaren goi-muga eskaera edo hornidura topea jo duelako gerta daiteke. Historikoki, oso zabaldua zegoen eskaintzaren aldetik joko zela ikatzaren goiko muga, ikatz erreserbak egunen batean agortuko direlako. Hala ere, klima aldaketa mugatzeko mundu mailako ahaleginak areagotu zirenetik, ikatzaren goi-mugara eskaera aldetik hurbildu da. Izan ere, CO2 isurketak kontrolatzeko egin diren ahaleginei esker, 2013ko kontsumo gorenaren azpitik ibili ginen hurrengo urte batzuetan. Hori, neurri handi batean, gas naturala eta energia berriztagarrien hedapen azkarrari zor zaio.  Herrialde askok konpromisoa hartu dute pixkanaka-pixkanaka ikatza desagerrarazteko, nahiz eta aurreikusten duten ikatzaren erreserbak egungo kontsumo mailetan mendeetan zehar iraun ahal izateko gaitasuna izan. Herrialde batzuetan  ikatzaren eskaintza eta kontsumoa oraindik ere handitu daiteke 2020ko hamarkadaren hasieran. 

## Ikatz eskaera gorenekoa 
thumb|left| Munduko urteroko ikatz kontsumoa 1980-2019

Harrikatzaren ekoizpenaren gailurra Erresuma Batuan 1913. urtean gertatu zela uste da, 292 milioi tona erauzi ziren urte hartan, (William Stanley Jevonsek, *The Coal Question*, kalkulatutako gailurraren azpitik).

Ikatz-erreserbak ugariak izaten jarraitzen duten arren, herrialde askotan ikatzaren kontsumoak behera egin du. 2016an, Eskoziak itxi zuen ikatzarekin eratutako azken zentrala, energia nuklearraren sorkuntza handituz (2016ko produkzioaren % 42,8ra egokituta). Eskoziako energia berriztagarria 2016ko produkzioaren % 42,9 zen.  "*Peak coal*", "Ikatz-gailur"  terminoa gaur egun ikatz-kontsumo global eta nazionalaren beherakada eta ondorengo beherakada izendatzeko erabiltzen da. 2016an adituek kalkulatu zuten Txinak, munduko ikatz kontsumitzaile handiena, 2013an ikatz gorenera iritsi zela eta baliteke munduak ikatz gailurra gainditu izana.  Hala ere, 2017an, lau urtez lehen aldiz, ikatz eskaerak gora egin zuen. 

2015. urtetik aurrera, Txinak munduko ikatz kontsumoaren % 50,0 hartzen zuen. Txinako ikatz kontsumoak behera egin zuen 2014an eta 2015ean. Txinako ikatzaren kontsumoaren aurreko azken beherakada 1997an eta 1998an izan zen. Txinan eta Estatu Batuetan 2015ean kontsumoak behera egin zuen bitartean, Indiakoak gora egiten jarraitu zuen eta, 2015ean, India Estatu Batuak gainditu zituen eta munduko bigarren ikatz kontsumitzailerik handiena bihurtu zen. 

## Nazio indibidualentzako ikatzaren ekoizpen gorenekoa 
thumb| Ikatza ekoizteko joerak, 1980-2019, ikatz ekoizle nagusien bost herrialdeetan (AEBko estatistikak)
2018an, ikatza erauzten zuten herrialde nagusiak Txina (% 46,0), India (% 9,5), AEB (% 8,6), Indonesia (% 6,8), Australia (% 6,1) ziren.

## Hubbert-en teoria 
M. King Hubberten arabera, Hubbert-en gailurraren teoriaren arabera, **ikatz gailurra da ikatz** globalaren gehieneko ekoizpen-tasa lortzen den unea, eta, horren ondoren, teoriaren arabera, produkzio-tasa azken beherakada batean sartuko da. Ikatza milioika urtetan landare-materiatik sortutako erregai fosila da. Baliabide finitua da, mugatua, eta, beraz, berriztagarria ez den energia iturritzat jotzen da.

Bi gailur posible daude: bata masaren arabera neurtuta (hau da, tona metrikoak) eta bestea energia-irteeraren arabera (petajouleena, alegia). Meatutako ikatz masa bakoitzeko munduko batez besteko bero edukia 8.020 BTU / lb-tik igo da. 1989an 9.060 BTU / lb. 1999an. 1999az geroztik, ikatzaren munduko batez besteko bero edukia nahiko egonkorra da, eta 9.030 BTU / lb izan zen. 2011. urtean 

Hubbert-ek ondorioztatu zuen petrolio eskualde eta nazio bakoitzak ezkila itxurako agortze kurba izango zuela .  Hala ere, galdera hori William Stanley Jevons- ek sortu zuen jatorriz The Coal Question liburuan 1865ean.

Hubbert-ek adierazi zuen Estatu Batuetako ikatz erauzketa modu esponentzialean hazten zela % 6,6 urtean 1850etik 1910era bitartean. Gero hazkundea berdindu egin zen. Baliabide finitu batek hazkunde esponentzialari ezin diola luzaro eutsi ondorioztatu zuen. Noizbait, erauzketa-abiadurak gailurra jo beharko zuen. Gailurra jo eta gero, erauzketa abiadura jaitsi egin beharko du, baliabidea agortu arte. Teorizatu zuen marraztutako erauzketa-tasaren eta denboraren arabera kanpai itxurako kurbak erakutsiko zituela, gora egin zuen bezain azkar jaitsiz.  Hubbert-ek AEBetako ikatz erauzketaren behaketa erabili zuen petrolio gailurraren portaera aurreikusteko.

Urteko produkzio-tasak erabiliz Hubbert-en linealizazioak ahultasunak ditu ikatz gailurraren goi-muga kalkulatzeko. Ondorioz, Rutledge-k produkzio metatua erabiltzen du linealizaziorako. Munduko ikatzaren azken produkzioa 680 Gt-koa dela kalkulatzen da, eta horietatik 309 Gt ekoiztu dira dagoeneko. Hala ere, 2015ean Munduko Ikatz Elkarteak jakinarazi zuen geratzen ziren ikatz erreserben estimazio desberdinak zeudela: 968 Gt (IEA / BGR) eta 891 Gt (BP / WEC) artean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak