Modu (musika)

Teoria musikalean **modu** hitzak zenbait adiera ditu, testuinguruaren arabera.

Terminoaren erabilera zabalenak ezaugarri melodiko eta harmoniko zehatz batzuk dituzten musika eskala batzuei egiten dio erreferentzia, hala nola tonalitate edo modu maior eta minorrei edota zazpi modu diatonikoei (aurreko biak barne daudelarik). Modu diatoniko hauei lotuta daude baita ere Erdi Aroko **eliza-moduak** edo **modu gregoriarrak**. Antzinako greziako *harmoniai* eta *tonoi* egiturei erreferentzia egiteko ere erabiltzen da. Musika lan bat modu hauetako batean oinarritzeari *modalitate* deitzen zaio (*tonu* eta *tonalitate*ren antzera), eta modu bat baino gehiago aldi berean erabiltzeari *polimodalitate* (*politonalitate*ren antzera). Zentzu zabalago batean, Europa mendebaldeko musika klasikotik kanpo dauden zenbait musika tradizioren antzeko egiturak edo kontzeptuak izendatzeko ere erabili ohi da; *oktoecho*ak, *maqam*ak eta *pathet*ak esate baterako.

Bestalde, Erdi Aroan **modus** terminoa zenbait bitarte, nota eta erritmo deskribatzeko erabiltzen zen. XII. mendean *erritmo modala* Notre-Dame eskolako idazketa- edo notazio-sistemaren funtsezko ezaugarria zen, eta beranduago sortu zen notazio mentsuralean **modus**ak balio luze eta laburren arteko erlazioak zehazten zituen, gehienbat *longa* balioaren zatiketari aplikatzen zitzaiolarik.

## Modu grekoak 
Antzinako greziako teoria musikalean egokiagoa da *harmonia* edo *tonu* terminoak erabiltzea (*harmoniai* edo *tonoi* pluralean), "modu" hitza beranduago sortu zen latinezko terminoa baita. Tarentoko Aristoxenoren tradizioaren arabera, antzinako modu edo eskala greziarrak honako hauek ziren:

* Modu doriarra: *hypate meson–nete diezeugmenon (re′–re″)*
* Modu lokriarra edo modu hipodoriarra: *mese–nete hyperbolaion* edo *proslambnomenos–mese (si′–si″ edo la–la′)*
* Modu frigiarra: *lichanos hypaton–paranete diezeugmenon (mi′–mi″)*
* Modu hipofrigiarra: *lichanos meson–paranete hyperbolaion (sol′–sol″)*
* Modu lidiarra: *parhypate hypaton–trite diezeugmenon (do′–do″)*
* Modu hipolidiarra: *parhypate meson–trite hyperbolaion (fa′–fa″)*
* Modu mixolidiarra: *hypate hypaton–paramese (sol–sol′)*

Izen hauek jatorri ezberdinekoak dira; "doriarrak" antzinako greziarren azpitalde kultural bati egiten dio erreferentzia, "lokriarrak" Grezia erdialdeko eskualde txiki batzuei eta "lidiar" eta "frigiarrak" anatoliako gizatalde batzuei (izatez etnikoki greziarrak ez zirenak). Dirudienez, zortzidun serie hauei izen hauek egoztea Aristoxeno baino aurretikoagoa da.

Antzinako teoria greziarraren oinarria tetrakordoa zen; hau da, laudun justu batean sartzen diren beheranzko lau tonu.erdian|thumb|800x800px|Zortzi modu grekoak gazteleraz, «D» hizkiak dominantea adierazten du eta «F» hizkiak oinarria.

### Motak 
{{Image frame|content=
{
\override Score.TimeSignature #'stencil = ##f
\relative c' { 
  \clef treble \time 4/4
  e4^\markup { Enharmonic genus } feh geses a b ceh deses e

} }

{
\override Score.TimeSignature #'stencil = ##f
\relative c' { 
  \clef treble \time 4/4
  e4^\markup { Chromatic genus } f ges a b c des e

} }

{
\override Score.TimeSignature #'stencil = ##f
\relative c' { 
  \clef treble \time 4/4
  e4^\markup { Diatonic genus } f g a b c d e
} }
|width=300|caption=Mi notan oinarritutako eskalaren hiru generoak}}Zortzi modu hauek bi motatan sailkatzen ziren:

* *Modu autentikoak*: doriarra, frigiarra, lidiarra eta mixolidiarra, bata bestetik tonu batera zeuden bi tetrakordo berdinez osatuta zeudenak.
* *Modu plagalak*: hipodoriarra, hipofrigiarra, hipolidiarra eta hipomixolidiarra, aurreko lauak bostun bat beherantz transportatzean lortzen direnak. Izan ere, "hipo" aurrizkiak greziarrez "azpi" esan nahi du.

Modu bakoitzak oinarri-nota bat eta dominante-nota bat zituen, modu autentiko eta hipo- edo plagaletan berdinak zirenak, ezberdintasun bakarra modu plagala oinarriarekin eta autentikoa aldiz dominantearekin hasi eta bukatzen zirela izanik.

### Generoak 
Eskala hauek greziar teoria musikalean hiru genero ezberdinetan sailkatzen ziren, tetrakordoaren barneko bi noten kokalekuaren eta tartekatzearen arabera:

* *Genero diatonikoan*, tetrakordoaren beheranzko bitarte-segida *tonu–tonu–tonuerdi* da.
* *Genero kromatikoan*, tetrakordoaren beheranzko bitarte-segida *hirudun menor–tonuerdi–tonuerdi* da.
* *Genero enarmonikoan*, tetrakordoaren beheranzko bitarte-segida *hirudun maior–tonu-laurden–tonu-laurden* da.

## Eliza-moduak 
Erdi Aroan sistema modala berrantolatu zuten, moduak goranzkoak bihurtuz. Modu gregoriar izena ere hartzen dute, kantu lauerako zerabiltzaten moduak baitziren. Modu hauen transkripzioan jazotako nahaste historiko bat dela eta, Erdi Aroan erabiltzen ziren eliza-moduek modu grekoen izen berberak hartu zituzten (doriarra, frigiarra, lidiarra, etab.), hauek guztiz ezberdinak ziren arren. Biak ezberdindu ahal izateko arau bat honakoa da: modu grekoak goitik behera osatzen dira *mi*, *re*, *do* eta *si* notetatik hasita; Erdi Aroko eliza-moduak, aldiz, behetik gora, *re*, *mi*, *fa* eta *sol* notetatik abiatuta.

Guztira zortzi modu dira, modu grekoen antzera bi tetrakordo gainjarriz eraikitzen direnak. Era berean, lau modu autentikoetatik beste lau modu plagal eratorri daitzeke, gaineko tetrakordoa azpian jarriz. Eskala hauetan bi nota gailentzen dira; alde batetik, *tenorra*, kantua finkatzen den nota nagusia izanik, eta beste aldetik, *finalisa*, kantua amaitzen den nota izanik.
erdian|thumb|800x800px|Zortzi eliza-moduak, «F» hizkiak *finalisa* adierazten du eta «T» hizkiak *tenorra*.

## Modu modernoak 
Modu modernoak izatez eliza-moduen berdinak dira, baina hainbat izen eta hauek teorikoki ulertzeko era aldatzen dira. Kantu lauetarako erabiltzen ez direnez, *finalis* eta *tenor* rolek ez dute garrantziarik, haien ordez eskalako nota bakoitzak "gradu" izaera hartzen duelarik (tonika, dominante, azpidominante...), mendebaldeko musika klasikoaren teoria jarraituz. Izan ere, modu guzti hauek musika klasikoko modu maiorrarekin eta minorrarekin alderatzen dira, haien hirugarren gradua (edo lehen notak hirugarrenarekin osatzen duen bitartea) maiorra edo minorra denaren arabera. Era berean, hipo- moduak autentikoen baliokide plagal edo transposiziotzat hartu beharrean eskala bereizitzat ulertzen dira.

Aurrez aipatutako zortzi moduetako bakoitzak berezko tonu eta tonuerdi segida bat du, bata bestearengandik bereizten duena. Segida hauek pianoaren tekla zuriak joaz lor daitezke, modu bakoitza nota ezberdin batean hasten delarik (doriarra *re*n, frigiarra *mi*n, lidiarra *fa*n, etab.). Hala ere, Erdi Aroan modu bakoitza tonu eskala zehatz bati lotuta egon arren, tenperamentu berdina musikaren oinarri harmonikotzat hartzen denetik, modu edo eskala guzti hauek transportatu egin daitezke, denak nota berdin batetik hasiarazi daitezkelarik (demagun, *do*), hala modu bakoitzak duen bitarte-segida (eta zentzu batean, aplikatu dakioken armadura) argiago erakutsiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak