Pedro Axular

**Pedro Axular** edo '*Pedro Agerre *Axular'''* euskara batua zehazteko balio ere izan baitu, obra hartan erabilitako lapurtera klasikoan oinarriturik.

## Goitizenaren ahoskera eta idazkera 
Haren goitizena gaur egun *Axular* ahoskatzen dute inguru hartako euskaldunek. Hala ere, **Atsular** idazkerarekin agertu izan zen XX. mendearen erdialdeko zenbait euskal testutan, Euskal Herriko iparraldeko idazle batzuek *x* letra erabiltzen zutelakoan gaurko  digramaren soinua adierazteko. Aitzitik, Pedro Axularrek berak *Gero*n *ts* erabiltzen zuen gaur egiten dugun bezala eta, 1970etik aurrera, *Axular* da testu mota guztietan ikusten den grafia bakarra, bai euskaraz, bai gaztelaniaz, bai frantsesez.

Nolanahi ere den, Axularrek bere ezizena *x* letra erabilita sinatzen zuen.

## Bizitza 
[ezkerrera|200px|thumb|[Axular baserria, Axular idazlearen jaiotetxea, Urdazubi herrian.]]

Jaiotzez nafarra, goitizena bere jaiotzezko Axular baserritik datorkio, Lapurdirekiko mugan dagoen Urdazubikoa. Herri horrek, Zugarramurdirekin, Ainhoarekin eta Sararekin batera, Xareta izeneko eskualde naturala osatzen du.

Iruñean ikasi zuen lehenengo eta, Lleidatik (Katalunia) igaro ondoren, Frantzia aldeko Tarben (Bigorra) egin zen apaiz, 1596an. Salamancan ere ikasi bide zuen. Ondoren, Donibane Lohizunera jo zuen. Berak idatzitakoek eta Sarako herriaren gogoan gordetakoek hori ematen dute aditzera. 

1600ean, Sarako parrokiako erretoretza eskuratu zioten, Bertrand Etxautz Baionako apezpiku baigorriarrak lagunduta, eta hantxe bizi izan zen, hil arte. Han idatzi zuen Pedro Axularrek *Gero* liburua, eta han gorpuztu zen herri gogoak gorde duen Axularren irudi ia mitikoa: Pedro Axular, kristau jakituriaren eredu, Salamancan eta deabruaren eskolan ikasi ondoren deabrua garaitu zuen apaiza da.

Idazle, sermolari eta hiztun oparoa zen. Horregatik izango zuen horrenbeste eragin eta itzal sasoi hartako eta geroagoko euskal idazleen artean. Haren luma trebeak dotorezia ordu arte ezezaguna erantsi zion euskarari. Esaldi luze eta korapilatsu samarrak ditu batzuetan, laburrak eta trinkoak bestetan, baina mezu ulergarria eta garbia emango digu beti. Pedro Axularrek eta haren taldeko lagunek urratutako bideari jarraituz, beste elizgizon batzuek ere landu zuten mende hartan lapurtera, adibidez, Harizmendik, Silvain Pouvreauk eta Gazteluzarrek. Haiekin batera, Oihenart zuberotar idazle laikoak ere euskal letrak gora eraman zituen.

## *Gero* 
thumb|Axularren *Gero*ren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Bordele, 1643).

Euskal literaturaren historian lehen prosazko liburu original argitaratua da. Joanes Leizarragaren itzulpena eta 2004an aurkitu ziren Lazarragaren testu laburrak alde batera utzirik, *Gero* dugu euskarazko lehen liburu mardula. Euskal idazle klasikoek, Iparraldekoek nahiz Hegoaldekoek, euskal maisulantzat goraipatu zuten, eta denbora luzez euskara jasoaren eredu izan da. XIX. mendean Pedro Antonio Añibarrok, liburua ia osorik Bizkaiko euskarara itzuli zuen; beraz, Pedro Axularren ospeak bizkaierazko literaturan ere eragina izan zuen.

[thumb|[Luis Luziano Bonapartek eskainitako Axularren ohorezko oroitarria (Sara).]]

Pedro Axular hil baino urtebete lehenago inprimatu zen *Gero*, 1643an. Inongo mistikarik gabe, irakurlearen jokabidea aldarazi nahi du: kristauari zeinen arriskutsu izan dakiokeen arimaren zereginei berehala ez atxikitzea, erlijioarekiko betebeharrak biharko uztea, beti «gerotik gerora luzamendutan ibiltzea». Liburuaren gai nagusia «*Gero* dioenak *bego* dio» atsotitzak laburtzen du; hori ez da izan, noski, kritikoek maisulantzat hartzeko arrazoia, Pedro Axularren estilo bizi eta aldi berean landua baizik.

Sinonimia eta esanahi bereko perpaus molde desberdinen ugaritasuna erabiltzen ditu liburuan, herri mintzairaz, bertako ideiak ahalik eta euskaldun gehienek uler ditzaten eta argudioak sendotzeko autore klasikoen eta testu sakratuen aipuak tartekatzen ditu. Harexen harira, nabaria da latinezko aipuak euskaratzean erakusten duen sena eta dotorezia.

Izenburuaren «bi partetan partitua eta berecia» azpitituluak hainbat zalantza ekarri dizkie adituei. «Irakurtzaileari» izeneko atarikoan dioenez, bere nahia liburua bi liburukitan argitaratzea da, baina liburuaren bigarren zatirik ez da inon ageri. Batzuen ustez, argitaratu gabeko bigarren zati hura testu galdua izan liteke; beste batzuen iritziz, ostera, bi «parte» haiek liburuki berean batera argitaratu bide ziren, bereizi gabe.

Pedro Axularren liburuaren izenburu osoak ez du liburu horretan lantzen den gaiaz zalantza izpirik uzten. Erlijio liburu edo gidaliburuak, erlijio betekizunak geroko uzteak ekar litzakeen kalte eta zorigaitzez dihardu. *Gero* obra Pedro Axular hil baino urtebete lehenago eman zen argitara, 1643an hain zuzen. Idazle oparoa eta didaktikoa izaki, obrak ez du mistizismo apurrik ere erakusten, bertan du Axularrek irakurlea, bere garaiko gizaseme nahiz emakumea, eliz pulpitutik ari bailitzan. 

Erudizio maila handia erakusten duen autore honen inspirazio iturriak Espainiako Urrezko Mendeko idazle erlijiosoak dira nonbait (Luis Granadakoa), alabaina puntu hau ez dago garbi oraingoz. Bere kabuzko obra ala itzulpena ote zen eztabaidatu da. Halako bihurpen zuzenik egin zukeenik baztertu egin behar da, ordea, ez baita ezagutzen zordun zuzena zatekeen obrarik. Inspirazio iturriak ugari eta anizkoitzak direnik ez du halere inork ukatzen. Pasarte asko egokitze baten fruitu dira, egokituak dira, eta hor ageri da nagusien Pedro Axularren luma. Idazle trebe eta oparoa, euskal sena du beti ere abiapuntu, nahiz adierazitakoen jatorria askotan, gehienetan, erdal hizkuntza izan, latina nagusiki.

Bere garai eta inguruko jendearen izaera eta bizimodua inoiz ere baztertzen ez dituen idazlea, mende hartako euskal gizarteari buruzko erreferentziak ugari ageri dira bere obran. Lapurteraz idatzi zuen Pedro Axularrek, hizkuntza idatzian osotasunezko maila literarioa erakutsi zuen lehen euskalkian, berean, jardun zuen. Pedro Axularrekin jo zuen gaina lapurtera klasikoak, ondokoak bere obraren mende utziz, hizkuntzari dagokionez. Jende xeheak ere irakurria izan zedin idatzia zen; Pedro Axular ez da behin ere herri mintzairatik urrun ari. 

Garbi adierazi beharrak joskera argia eta lexiko ulergarria eskatzen ditu: molde zaharkitu batzuk izan ezik, Pedro Axularren obra guztiz ulergarri gertatzen zaio Ipar Euskal Herriko egungo irakurle euskaldunari, eta neke handiegirik gabe irakur dezakete Hego Euskal Herrikoek. Lan honetako testuen joskera Ipar Euskal Herriko ahozko tradizioak gorde duena bera da, gorabeherak gorabehera; eta sinonimoen nahiz esanahi bereko perpaus molde desberdinen ugaritasunak guztiz errazten du ulertzea.

Sei argitalpen izan ditu *Gero* liburuak, Julio Urkixok *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*n eginiko argitalpenaz eta gipuzkeran, bizkaieran nahiz euskara batuan eginiko bertsioez gainera:
# Bordele, 1643.
# *Gueroco Guero* 1732? (XVIII. mendearen erdialdean?).
Bigarren argitalpena "misterio bat da" diosku Villasantek (1972: 122), ez baitu urterik ipintzen, eta, gainera, izenburua ez da *Guero, Gueroco Guero* baizik, eta ez da ageri bi partetan emateari buruzko aipamenik. Bigarren argitalpen horretan zuzendua ("*corrigetua*" [sic]) eta emendatua dela ipintzen badu ere, Axularren* Gero* zorrozkien aztertu duen Villasantek hauxe ohartarazten du: "huts batzuk zuzendu eta beste batzuk itzuri dira bigarren edizio horretan" (1972: 123). 
# Baiona, 1864, Emmanuel Intxauspe abadeak prestaturiko argitalpena.
# Zarautz, 1954, Manuel Lekuonak prestatu eta moldaturiko edizioa.
# Bartzelona, Espirituales Españoles, 1964, Villasantek prestaturiko argitalpen elebiduna.
# Arantzazu, *Jakin*, 1976, Villasanteren edizioa.

## Axularren zenbait gogoeta 
Gero liburutik abiatuta, Axularren mundu-ikuskera eta pentsaera adierazten duten pasarte ederrenen hautaketa egina du Patxi Salaberri Muñoak, *Haizkora zuhaitzaren erroari kheinatzean* liburuan. Handik hartutakoekin osatua du Euskaltzaindiak aforismo moduko gogoeta eta erranen zerrenda bat. Hona hemen zenbait adibide:

## Axular eta sorgin ehiza 
Pedro Agerrek bertatik bertara ezagutuko zuen 1609an Lapurdin hasi sorgin ehiza. Urdazubin jaio zen, sorgin ehizaren erdiguneetako bat, Leon Araninbar bertako monasterioaren prioreak sustatua. Bertrand Etxautz izan zuen babesle, Pierre de Lancre jujeari ongietorria egin ziona eta, haren errepresio kanpaina bortitzaren ondotik, «sekta sataniko» horien kontra De Lancrez bestelako metodo batzuk erabiltzearen alde mintzatu zena. Nabarmenki, *Gero* idazlanean, ez dio deus bere eskualdea astindu zuen sorgin ehizaz. Isiltasuna da nagusi episodio traumatiko horren gainean.

Izan ere, sorginkeria prozesu guztiak finituta, gaiaz gehiago ez mintzatzea izan zen agindua. «Inkisizioak 1614an ediktua zabaldu zuen aginduz, gai hau ez zela aipatzen ahal», dio Helena Xuriok. Inkisidoreen lana amaituta, beste pertsonaia batzuk bidali zituzten herrietara: predikariak. Herri bat erditik hautsita, elkarbizitza birrindua, mesfidantza herritarren artean zabalduta zegoenean, fede eta dogma eramaileak bidali zituzten, gehien bat frantziskotarrak. Mikel Azurmendiren hitzetan, helburu argi batekin: «Baltsamoa ematera». 

Sarako herritar zaharrenek Jose Migel Barandiaran etnologoari kontatu ziotenez, Pedro Axularrek jakituria guztia Deabruri zor zion. Deabruk Salamancako leize batean zuen unibertsitatean, Pedro Axular mota guztietako zientzia ilunetan lizentziatu bide zen. Harixe esker lortu zuen halako erudizioa eta oratoriarako etorria; hainbesterainokoa, Sarako eliztarren oroimenean mendez mende bizirik iraun zuen. Ordain gisa, Deabru haren itzalaren jabe egin zen; eta, hil zen eguna arte, itzalik gabe bizi beharra sufritu behar izan zuen Pedro Axularrek.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Salaberri Muñoa, Patxi: *Axularren jokamolde elokutiboaren inguruan*. - Egan, 1997-3/4, 37-82.
* Salaberri Muñoa, Patxi: *Axularren aribide erretoriko-argumentatzaileaz*. - Egan, 1999-1/2, 29-63.
* Xarriton, Piarres: *Axular-i galdezka*. - Egan, 1997-3/4, 131-146.
* AXULAR, Pedro (1643). *Guero: bi partetan partitua eta berecia: lehenbicicoan emaitenda, aditcera, cenbat calte eguiten duen, luçamendutan ibiltceac, eguitecoen gueroko utzteac / escritura saindutic, Eliçaco Doctor etariceta liburu debocinozco etaric. Axular Saraco errotorac vildua*. Bordel: G. Milanges.
* URGELL LÁZARO, Blanca (2015). *Axular, Gero*. Blanca Urgell Lázaro (edizio kritikoa). Mendaur bilduma VI. Iruñea: Nafarroako Gobernua, Hezkuntza Departamentua; Bilbo: Euskaltzaindia.
* SALABERRI MUÑOA, Patxi (2017). *Gero euskara xumean*. Gasteiz: Booktegi.
* Pedro Agerre Azpilikueta, *Axular'' Susa argitaletxearen “Literaturaren Zubitegia” webgunean.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko literatura
* Nafarroako idazleak
* Ipar Euskal Herriko idazleak
* Martin Azpilikueta

## Kanpo estekak 
* Literaturaren Zubitegian
* Axular Kultur Elkartea