open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elena Martínez Fontes

[thumb|[Elena Martínez Fontes|Elena Martínez Fontesek Antartida Argentinarako bidaiaren ibilbidea, 1968.|411x411px]]**Elena Dolores Martínez Fontes** (Buenos Aires, Argentina, 1915eko urtarrilaren 12a &ndash; 1989ko maiatzaren 4a) argentinar biologoa izan zen, itsas ornogabeetan aditua. Ezaguna da “Las cuatro de Melchior” izeneko zientzialari-taldea (Antartikako Argentinako izen horretako basean egindako lanarengatik) Irene Bernasconi argentinarrekin (ekinodermatuetan aditua), María Adela Caría bakteriologoarekin eta Carmen Pujals itsas algetako espezialistarekin uztartu zelako.

## Biografia 
Buenos Aires hiri autonomoan jaio zen, Argentinan. “Joaquín V. González” Goi Mailako Institutu Nazionalean egin zituen ikasketak. 1933an Maistra Normal Nazionala egin zen eta gero, 1938an, Natur Zientzietako bigarren hezkuntzako irakasle.

## Ibilbidea 
Ikasketak amaitu berritan, “laguntzaile supernumerario” delakoa izan zen Argentinako Natur Zientzien Museoko Protistologiako laborategiko materiala prestatu eta sailkatzeko. 1947an Museoko Itsas Ornogabeen Atalera joan zen. Hainbat prestakuntza-bideren eta laginak biltzeko bidaien ondoren, 1973an atal horretako burua izan zen. 1960an CONICETeko ikerketa zientifikoko karreran sartu zen.

Diziplinazko ikerketaz gain, irakaskuntzan ere aritu zen. 1956an Zoologia eta Anatomia Katedrako irakasle izendatu zuten 16. Merkataritza Eskola Nazionalean. Rockefeller Fundazioak antolatutako biologiako topikoetako material didaktikoa egiten parte hartu zuen. 1964an Biologiaren Irakaskuntzari buruzko Amerikarteko Lehen Konferentzian parte hartu zuen. 1970ean, *Biologia: su enseñanza moderna* izeneko bi liburukiz osatutako liburua argitaratu zuen, Edgardo del Ponterekin batera. 1978ra arte egon zen aktibo, urte horretan Natur Zientzien Museoa uztea eskatu baitzuen. 1979an erretiroa hartu zuen.
[ezkerrera|thumb|«Las cuatro de Melchior»: [Irene Bernasconi, María Adela Caría, Elena Martínez Fontes eta Carmen Pujals.|212x212px]]Beste hiru biologorekin batera, Argentinako Antartikan landa-lana egiten aitzindaria izan zen. Berrogeita hamahiru urte zituela, 1968an egindako kanpainan parte hartu zuen, ARA Bahía Aguirre ontzian Antartikara bidaiatuz. 2018an, Antartidak lau zientzialari argentinarrei landa-lana egiteko egin zien kanpainaren 50. urteurrena ospatzean, Argentinako Kantzelaritzak, Argentinako Antartikako Institutuak eta Antartikoko Zuzendaritza Nazionalak proposatuta, zientzialariak lau toponimo antartikorekin omendu ziren, Hidrografia Navalen Zerbitzuak onartutakoak: Bernasconi badia, Caría lurmuturra, Fontes lurmuturra eta Pujals badia. Conensjens-cabo Carenses Carensjals.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amr ibn al-As

'''Amr ibn al-As ibn Wa'il al-Sahmi''' ( ;  – 664) Egiptoko konkista musulmana gidatu zuen eta bertako gobernadore izan zen arabiar komandantea izan zen 640–646 eta 658–664 urteetan. Quraix aberats baten semea, Amrrek Islamari atxiki zitzaion an eta musulmanen komunitate jaioberrian rol garrantzitsuak esleitu zizkion Mahoma profeta islamiarrak. Lehen kalifa Abu Bakr ( r. 632–634 ) Amr izendatu zuen Siriako konkistaren komandante. Palestina gehiena konkistatu zuen, zeinaren gobernadore izendatu baitzuten, eta 634 eta 636an Ajnadayn eta Yarmuk-eko guduetan bizantziarreen aurkako garaipen erabakigarrietara eramaten lagundu zien arabiarrei.

Amrrek bere ekimenez abiatu zuen Egiptoren konkista 639. amaieran, eta bizantziarrak garaitu zituen 641 edo 642an Alexandria errenditzearekin amaitu zen  garaipen sorta batean. Musulmanen lehen konkistaren artean azkarrena izan zen. Horren ostean Amr-ek mendebalderantz aurrera egin zuen gaur egungo Libiako Tripoliraino. Ziro Bizantziar gobernadorearekin sinatutako itun batean, Amrrek Egiptoko biztanleriaren segurtasuna bermatu zuen eta musulmanak ez ziren gizonezko helduei zerga ezarri zien. Koptoek menperatutako burokrazia eta harreman adeitsuak mantendu zituen Benjamin patriarka koptoarekin. Fustat sortu zuen probintziako hiriburu gisa, gero bere izenaz deituriko meskitarekin. Amrrek nahiko independenteki gobernatu zuen, aberastasun handiak eskuratu zituen eta Medinako agintari zentralekiko Fustaten goarnizioa osatu zuten arabiar konkistatzaileen interesak defendatu zituen. Amren agintea pixkanaka diluitu ondoren, Uthman kalifa ( r. 644–656 ) kargugabetu egin zuen 646an, bere oinordeko Abd Allah ibn Sa'dek gaitasun eza salatu ostean.

Egiptoko matxinoek Uthman erail zutenean, Amr euren kausatik urrundu zen, aurretik Uthmanen aurkako oposizioa bultzatu arren. Ondorengo Lehen Fitnan, Amr Mu'awiya ibn Abi Sufyan batu zen Ali Kalifaren aurka (r. 656–661) Egiptoko gobernariaren eta haren zerga-sarrerek egindako promesengatik. Amr Mu'awiyaren ordezkari gisa aritu zen gerra amaitzeko huts egindako elkarrizketetan. Gero, Egiptoko kontrola kendu zien Aliren leialei, Muhammad ibn Abi Bakr gobernadorea hil zuen, eta bere gain hartu zuen gobernuburua. Mu'awiyak bere postuan mantendu zuen 661ean Omeiatar Kalifa-herria ezarri ondoren eta Amrrek probintzia gobernatu zuen hil arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Bereziartua

**Sabina Ana Maria Bereziartua Arriaran** (Pasaia, 1936ko ekainaren 28a - Donostia, 2023ko azaroaren 20a) gipuzkoar politikaria izan zen.

Jose Kruz Bereziartua Jauregi pilotariaren eta Gabriela Arriaran Etxabururen alaba izan zen, eta gizarte-laguntzailea, merkataritza-peritua eta helduen hezitzailea izan zen.

Politikan, Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea izan zen, eta 1980an lehen Eusko Legebiltzarreko kide hautatu zituzten lau emakumeetako bat izan zen. 1984an berriz hautatu zuten.

Eusko Alkartasunaren sortzaileetakoa izan zen, eta berriz ere eserleku bat izan zuen Legebiltzarrean 1989tik 1990era.

2005ean, Euskal Herriko Unibertsitateko Gizarte Kontseilaritzako kide izendatu zuten, lau urterako.

2009an Eusko Alkartasunetik alde egin eta Hamaikabaten sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Urrutia

**Javier Urrutia Tazo**, (Agurain, 1967ko irailaren 1a - ) Arabako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1988**
* Baiona-Iruñea
**1990**
* 3. Circuito Montañésean

## Taldeak
* Construcciones ACR-MRA - (1994)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* G.D.Arabarrak
Klezmer Conservatory Band

**Klezmer Conservatory Band** Bostonen 1980an Hankus Netsky Ingalaterra Berriko Kontserbatorioko irakasleak sortutako klezmer musika talde estatubatuarra da. Hasiera batean errezitaldi bakar bat eskaintzeko prestatuak, ibilbide luzea izan dute, diskografia aberats batean islatua.

## Diskografia 
* *Yiddishe Renaissance*
* *Klez!*
* *A Touch Of Klez!*
* *Oy Chanukah*
* ''A Jumpin' Night in the Garden of Eden*
* *Old World Beat*
* *The Klezmer Conservatory Band - Live!*
* *Dancing In The Aisles*
* *Dance Me to the End of Love*
* *A Taste of Paradise*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala.
* *All Music'' webguneko artikulua.
* Klezmer Conservatory Band Youtuben.
Matías Cagigas

**Matías Cagigas Amedo** (Bilbo, 1974ko martxoaren 2a-), Bizkaiko txirrindulari ohia da. 

Euskal Herriko txirrindularitzaren urrezko aroan aritu zen eta profesionaletan Fuenlabrada taldean izan zen.

## Palmaresa 
**1996**
* 7. Circuito Montañesean eta etapa bat
* 2. Baiona-Iruñean
* 3. Lasarte Oria Klasikoan
**1997**
* Portugalgo Etorkizuneko Tourra
* Uharteko Udala Saria 
* 3. Rodríguez Inguanzo Memorialean 
**2000**
* San Bartolome Sari Nagusia
* Dorletako Ama Saria
* Gatzaga Sari Nagusia 
* 3. Aragoiko Erkidegoko Itzulian eta etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Alexandre Chouffe

**Alexandre Chouffe** (Besançon, 1974ko irailaren 2a-), Frantziako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1996**
* 3. Baiona-Iruñean
**1999**
* Etorkizuneko Tourreko etapa bat
**2001**
* 10. Franko-Belgikar Zirkuituan
**2002**
* 10. Qatarreko Tourrean
**2003**
* 4. Bordele-Saintesen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Imanol Pradales

**Imanol Pradales Gil** (Santurtzi, Bizkaia, 1975eko apirilaren 21a) bizkaitar soziologo, unibertsitate irakasle eta politikari jelkidea da. 2011tik Bizkaiko Foru Aldundian hainbat ardura izan eta gero, 2024ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan EAJren hautagaia izan zen. 2024ko ekainaren 22tik aurrera Eusko Jaurlaritzako lehendakaria da.

## Ibilbidea 
Deustuko Unibertsitatean zientzia politikoak eta soziologia ikasi zuen, eta bertan irakasle da, nahiz eta 2007tik eszedentzian dagoen.

2023ko azaroaren 25ean EAJk jakinarazi zuen Imanol Pradales izango zela lehendakari izateko proposatutako izena, Iñigo Urkulluren ordez. 2024ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan EAJren hautagaia izan zen. 2024ko ekainaren 20tik aurrera Eusko Jaurlaritzako lehendakaria da.

2024eko ekainean bere gobernua osatu zuen (Pradales gobernua). Gobernuko sailen banaketan, Pradalesek talentua lotzeko eta erakartzeko eremua lehendakaritzari eman zion, bera aditua den eremua. Talentuaren Euskal Estrategia bat sortuko dela iragarri zuen. Gainera, Talentuaren Euskal Agentzia sortzearen aldeko apustua egin du.

## Bizitza pertsonala 
Aitaren aldeko familiak Burgosen du jatorria, eta bere aititetik hasita, bertan jaiotakoak ziren. Bere gaztaroan arraunlaria izandakoa, Laura izena duen andra batekin ezkonduta dago eta alaba baten aita da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* JoBuBi

## Kanpo estekak 
*  Imanol Pradales
Alice Eastwood

**Alice Eastwood** (Toronto, Kanada, 1859ko urtarrilaren 19a &ndash; San Frantzisko, AEB, 1953ko urriaren 30a) kanadiar jatorriko botanikaria eta botanikari-kontserbatzaile estatubatuarra izan zen. 

## Biografia 
Alice Eastwood 1859ko urtarrilaren 19an jaio zen Toronton, Kanadan, Colin S. Eastwooden eta Eliza J. Gowdey Eastwooden alaba. Sei urte zituela, ama galdu zuen, eta ahizparekin batera Torontoko komentu batera bidali zuten. Marcia Bonta naturalista eta idazle estatubatuarrak deskribatu zuenez, han, biek lehen hezkuntza ona jaso zuten. 1873an, aita Denverrera (Colorado) joan zen seme-alabak berekin eramanda. Bizitza gogorra izan zen Alicerentzat, neba-arrebak zaindu eta aitaren negozio ezegonkorrei aurre egin behar izan baitzien. Hala ere, 1879an bigarren irakaskuntza East Denver High School-en kalifikazio onenekin amaitzea lortu zuen. Ikasle bikaina zela erakutsi zuen arren, jarraitu zuen Bontak, «horixe izan zen bere hezkuntza formalaren amaiera».
* (Apocynaceae) *Amsonia* *eastwoodiana* Rydb.
* (Asclepiadaceae) *eastwoodiana* Barneby
* (Convolvulaceae) *Jacquemontia* *eastwoodiana* I.M.Johnst
* (Cyperaceae) Carex *eastwoodiana* Stacey
* (Portulaceae) *Lewisia* *eastwoodiana* Purdy
* (Rosaceae) *Potentilla* *× eastwoodiana* Siegfr.
* (Scrophulariaceae) Castilleja *eastwoodiana* Pennell
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eranskina: Naturalistak eta eponimoak

## Bibliografia 
* Leroy Abrams, Alice Eastwood: Western Botanist, Pacific Discovery. 2(1):14-17. 1949
* John Thomas Howell, Alice Eastwood: 1859*1953*, Taxon. 3(4):98-100. 1953
* GM MacFarland, R.C. Miller & John Thomas Howell, Biographical Sketch of *Alice Eastwood*, Proc. of the California Academy of Sciences, 4. seriea, 25: ix-xiv, bibliografia xvi-xxiv pivon

## Iturria 
* (ingelesez) Harvard Unibertsitateko herbarioaren guneari buruzko biografia eta orientazio bibliografikoa

## Kanpo estekak
The Klezmatics

**The Klezmatics** New Yorken 1986an sortutako klezmer musika talde estatubatuarra da. Abesti gehienak ingelesez eta yiddishez daude, baita batzuk ere arameraz eta bavarieraz.

## Taldekideak 
2007an hauek ziren:
* Frank London (tronpeta, musikagilea). 
* David Licht (Perkusioa).
* Paul Morrissett (baxu elektrikoa, tsimbl).
* Matt Darriau (aire-musikatresnak, musikagilea).
* Lisa Gutkin (biolin).

Aurretik hauek izan ziren beste taldekideak: Alicia Svigals (biolin) eta David Krakauer eta Margot Leverett klarinetejotzaileak.

## Diskografia 
* 1989 - *Shvayne = toyt* (Piranha).
* 1992 - *Rhythm and Jews*.
* 1995 - *Jews With Horns* (Flying Fish).
* 1997 - *Possessed* (Xenophile).
* 1998 - *The Well: Klezmatics with Chava Alberstein* (Xenophile).
* 2002 - *Rise Up! Shteyt Oyf!* (Rounder).
* 2004 - *Brother Moses Smote the Water*. Joshua Nelson eta Kathryn Farmerrekin.
* 2006 - *Wonder Wheel*. Woody Guthrieren hitzekin (JMG).
* 2006 - ''Woody Guthrie's Happy Joyous Hanukkah* (JMG).
* 2008 – *Tuml = Lebn: The Best of the First 20 Years* (Piranha Musik)
* 2011 – *Live at Town Hall* (album bikoitza)
* 2016 – *Apikorsim'' (World Village)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Klezmer

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala.
* Taldea Discogs webgunean.
* The Klezmatics Youtuben.
Leonor Fernández de Torreblanca

**Leonor Fernández de Torreblanca** (Kordoba, Andaluzia, 1480 - ibídem, 1557) Espainiako dama bat izan zen, Miguel de Cervantes idazlearen amama, data eta leku ezezagunetan jaioa (nahiz eta seguruenik Kordoban, mendearen azken herenean), eta Kordoban hil zen 1557an. 

## Biografia 
Kordobako mediku ezagun baten, Juan Díaz de Torreblancaren, eta Isabel Fernándezen alaba zen. Aitaren aldeko aitoita-amamak Juan Díaz de Torreblanca  eta María Alonso. Amaren aldekoak, ostera, Diego Martínez eta Juana Fernández. 1500. urte inguruan ezkondu zen Juan de Cervantes abokatuarekin, hura ere Kordobakoa eta Salamancako Unibertsitatean lizentziatua. Lau seme-alaba izan zituen: Juan (garaiz aurretik hil zen, 1540 inguruan), Maria (ospetsua, garai hartako noble-etxe handi bateko pertsonaia ezagun batekin izandako maitasun-harremanarengatik), Rodrigo (Miguel de Cervantes idazlearen aita, 1585 arte bizi izan zena), eta Andrés (1593 inguruan hilda). Urte batzuetan, senarrarekin joan zen Administrazio Publikoaren edo noble-familia handien zerbitzuan egindako ibilbide bikainean bete behar izan zituen destinoengatik, nahiz eta, 1538tik aurrera, senarragandik bananduta egon zen, Alcalá de Henaresen bizi izan zen familia eta etxea zaintzen, eta Juan de Cervantes, berriz, familia baztertu eta bere jaioterrira itzulita.

Handik aurrera, Leonorrek aurre egin behar izan zion etxekoak estutzen hasi ziren arazo ekonomikoari. Bitartean senarra lasai bizi izan zen bere jaioterrian, esklabo eta morroien laguntzarekin. Alcalá de Henaresetik, Leonor de Torreblanca 1551n Valladolidera pasatu zen, eta han, Rodrigo semeak, zirujau lanetan ari zenak, bere lanbidean aurrera egiteko  aukera gehiago izatea espero zuen eta. Familia osoak Pisuerga herrian izan zituen zailtasun berrien ondoren, Leonor andreak bere ondasun guztiak bere izenean jarri behar izan zituen, Rodrigok metatutako zorrek bahitura agindu bat eragin baitzuten.

1553an, beti Rodrigorekin eta bere ingurukoekin batera -baina senarraren laguntza barik, orduko bananduta zegoen -, Alcalá de Henaresera itzuli zen berriro. Azkenik, bere jaioterrira itzuli zen. Senarra hil eta urtebetera hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Knud Kristensen

**Knud Kristensen** (Ringkøbing, 1880ko urriaren 26a - Humlebæk, 1962ko irailaren 28) daniar politikaria izan zen. Danimarka lehen ministroa izan zen 1945etk 1947ra.

Nekazaria izan zen eta nekazaritza ikasketak egin zituen. 1920an sartu zen lehen aldiz parlamentuan. Venstre alderdi liberaleko kide izan zen eta 1945eko azaroan lehen ministro bihurtu zen urrian Alemaniako okupazioa amaitu ondoren egindako lehen hauteskundeak irabazi ondoren.

Pentsio eta subsidioen legeak onartzea lortu zuen. 1947ko azaroan dimisioa eman zuen parlamentuan konfiantza mozio bat galdu ondoren, Hegoaldeko Schleswig Danimarkan sartzeko saiakeran porrot egin baitzuen.
Xake nobela

***Xake nobela*** () Stefan Zweig idazleak 1941ean plazaratu zuen eleberri ospetsua da, bere buruaz beste egin baino lehen idatzi zuen azkena. 

## Sinopsia 
Beste jarduera intelektual baterako gai ez bada ere, Mirko Czentoviczek, haur garaietatik bertatik, xake jokoan dohain bereziak erakutsi zituen. Munduko txapelduna izatera iritsi da, eta, xake jokalarien artean, maisu ospe handikoa.

## Euskarazko bertsioa 
1999an agertu zen, Alberdania argitaletxean. Itzulpena Xabier Mendiguren Bereziartuk egin zuen .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emakume ezezagun baten gutuna

***Emakume ezezagun baten gutuna*** () Stefan Zweig idazleak 1922an plazaratu zuen eleberri labur ospetsua da. 

## Sinopsia 
Gutun luze eta gartsu batek osatutako nobela honetan, emakume batek, hil baino lehen, bere bizitzako amodio handi eta bakarra izan dela adierazten dio R. idazleari.

## Euskarazko bertsioa 
2005ean agertu zen, Igela argitaletxean. Itzulpena Edorta Mataukok egin zuen alemanetik euskarara .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gizadiaren oren gorenak

***Gizadiaren oren gorenak*** () Stefan Zweig idazleak 1927an plazaratu zuen historia-saiakera ospetsua da. Hamalau miniatura historikoz osatuta dago, eta munduaren historian garrantzitsuak izan diren pasarteekin lotuta daude: Bizantzioko konkista, Waterlooko gudua, Dostoievski fusilatu zuten unea...

## Euskarazko bertsioa 
2023an agertu zen, Katakrak argitaletxean. Itzulpena Edorta Mataukok egin zuen alemanetik euskarara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hogeita lau ordu emakume baten bizitzan

***Hogeita lau ordu emakume baten bizitzan*** () Stefan Zweig idazleak 1927an plazaratu zuen eleberri ospetsua da. 

## Sinopsia 
Britainiar dama batek mahaia partekatzen du Rivierako pentsio txiki batean. Ustekabeko gertaera batek eztabaida pizten du beste ostalari baten moraltasunari buruz. Dama zaharrak, «Mistress C.» izenekoak, mahaikide pribatu batekin zintzo hitz egiten du, eta pasioak astinduta, bere buruarekin gatazkan, nola jokatu zuen kontatzen dio hogeita lau orduz. Lehen aldia da esperientzia hori beste pertsona batekin partekatzen duena.

## Euskarazko bertsioa 
2007an agertu zen, Igela argitaletxean. Itzulpena Edorta Mataukok egin zuen alemanetik euskarara .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palestina Estadioa

**Palestina Estadioa** () Gaza hirian dagoen estadioa da. Palestinako futbol selekzio nazionalaren egoitza da eta bere edukiera 10.000 ikusle ingurukoa da. 

Israelek 2006ko apirilaren 1ean bonbardatu zuen, erdiko puntuan zuzenean, eta, sortutako kraterra zela eta, harrezkero ezin izan zuten erabili. FIFAk konponketa lanak finantzatuko zituela iragarri zuen. 2012ko azaroaren 19an, Hodeiko Zutabe Operazioan zehar, Israelgo Defentsa Indarrek berriro bonbardatu zuten. Israelek eraso hori Hamasek Israelera koheteak jaurtitzeko ustez erabiltzeagatik izan zela adierazi zuen. Estadioak eta barruko kirolen pabiloitik gertu zegoen eremuak kalte handiak jasan zituzten, eta, ondorioz, mundu osoko futbol-jokalari ospetsuek ekintza horien aurkako eskaera sinatu zuten.

2023ko Israel-Palestina gatazkan, israeldarrek berriro eraso eta palestinar taldeak ezin zuen estadio erabili 2026ko Munduko Futbol Txapelketaren sailkapen-neurketetan. Hori zela eta, Arabiar Emirerri Batuetako Sharjah Estadioa bere etxeko egoitzatzat hartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanuto V.a Danimarkakoa

**Kanuto V.a Magnussen** () (c. 1129 - Roskilde, 1157ko abuztuaren 9a) Danimarkako erregea izan zen 1146tik 1157ra.

Magnus Nilssen eta Ryksa Poloniakoaren semea izan zen. Erik III.a Danimarkakoaren abdikazioaren ondoren Jutlandiako nobleek Kanuto errege izendatu zuten, Sjaelland eta Eskaniakoek Svend III.a Danimarkakoa errege koroatu zuten bitartean. Hurrengo urteetan Kanutok ez zuen Svend garaitu eta Danimarka osoa kontrolatu. Hala ere, 1147an, bendoarren aurkako gurutzada batean aliatu ziren. Ondoren, berriro borrokatu zuten eta Kanuto garaitua izan zen eta 1150ean Suediara ihes egin zuen. Behin baino gehiagotan erreinua birkonkistatzen saiatu ondoren, Valdemar I.a Danimarkakoarekin aliatu zen eta Svend garaitu zuten. 1157an Kanuto, Svend eta Valdemar elkarrekin gobernatzeko konpromisora iritsi ziren eta Kanutok Sjaelland jaso zuen. 1157an Roskilden ospatu zen bake oturuntzan Kanuto Svenden gizonek hil zuten.

[thumb|left|Kanutoren heriotza, [Sächsische Weltchronik]]

Helena Suediakoarekin ezkondu zen, baina ezkontzak ez zuen seme-alabarik izan. Kanutok seme-alabak izan ebezan senar-emazteetatik kanpo, Niels Aarhuskoa eta Valdemar Danimarkakoa gotzaina.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Karkemishko gudua

**Karkemishko gudua** gudu erabakigarria izan zen Babiloniak Egipto eta Asiriar Inperioaren aurkako gerran. Izan ere, gudu honen ondorioz, azken hau historiatik desagertu zen.

Nabopolasarrek, Asurbanipal asiriarraren heriotza aprobetxatuz, Babilonian boterea hartu zuenean, bi potentzien arteko gerra hasi zen; gatazka honetan, Nabopolasarrek garaipen handiak lortu zituen, k.a. 612an Ninive hiriburua ere hartuz. Hiriburua eta erregea galdurik eta Aššur-uballiṭ II.a buru zutela, asiriarrak Harranera erretiratu ziren, eta Nekao II.a Egiptoko faraoiak, Babilonia indartsuegi baten beldur, errefortzuak bidali zituen.

Hala ere, Sortaldeko errege batzuen matxinadak, horien artean Josias Judeakoa nabarmendu zelarik, egiptoarrak Megiddon borrokatzera behartu zituen, babiloniarrek Harran konkistatzea saihesteko garaiz iristea eragotzi ziena.

Egiptoarrak eta asiriarrak Asiriar Inperioari geratzen zitzaion azken gotorlekuan bildu ziren, Karkemishen, non babiloniarrei borroka egin zieten, orain Nabukodonosor II.a, Nabopolasarren seme eta ondorengoa, buru zutela. Borroka hau, Babiloniaren garaipen erabateko batekin amaitu zen, Asiriar Inperioa historiatik desagerrarazi eta Egipto bere mugetara erretiratzera behartu zuena. Honek, zailtasun handiekin eta Nabukodonosorren zenbait erasori aurre egin ondoren, independentzia mantendu ahal izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egiptoko konkista musulmana

**Egiptoko konkista musulmana** hasi zenean, Egipto Bizantziar Inperioaren parte zen, hiriburua Konstantinoplan zuen. Hamarkada bat lehenago konkistatu zuen Khosrow II.ak (616-629), Sasandar Inperioko agintariak. Geroago, Heraklio enperadoreak persiar sasandarren aurkako kanpaina batzuei esker berreskuratu zuen, baina berriro galdu zuen, oraingoan Kalifato ortodoxoak kenduta, hamar urte geroago. Musulmanek Egipto hartu baino lehen, bizantziarren aliatu zen Ghassanidar erreinua gainditu zuten eta Sortaldeko bizantziar probintziak bereganatu zituzten, inperioa nabarmen ahuldu eta egoera zaurgarrian utzi zuena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Edward Gibbon, *Erromatar Inperioaren gainbeheraren eta erorketaren historia* 51. kapitulua
* Joan apezpikua NIkiou *Joanen kronika, Nikiuko apezpikua* CXVI-CXXI kapituluak
Egiptoko sasandar konkista

**Egiptoko sasandar konkista** 618 eta 621 artean gertatu zen, sasandar armadak, Egiptoko elizbarrutiko bizantziar indarrak garaitu ostean, eskualdea hartu zutenean. Alexandria probintziako hiriburuaren konkista izan zen probintzia aberats honen konkistaren lehen urratsa eta nagusia; okupazio prozesua bi urte geroago amaitu zen.  Sasandarren okupazioa 629an amaitu zen, beren gobernadorearen indarrek Egipto abandonatu zutenean.

## Aurrekariak 
Kosroes II.a persiar enperadoreak Fokasen eskutik Maurizio enperadorea bota ostean sortu ziren Bizantziar Inperioaren barne-distentsioak aprobetxatu zituen Ekialdeko erromatar probintziei erasotzeko. 615erako, persiarrek erromatarrak kanporatu zituzten Mesopotamia iparraldetik, Siriatik eta Palestinatik. 614an Jerusalem hartu zuten.  Asian erromatarren agintea amaitzeko erabakita, Kosroesek Egiptora jarri zuen arreta, etsaien inperioaren aletegira. 

## Egiptoko konkista 
Egiptoko pertsiar inbasioa 617  edo 618an hasi zen, probintziako kanpainari buruz ezer gutxi ezagutzen den arren, inbasioak inperioaren gainerakoetatik isolatu zuelako.  Kostaldean zehar sartu ondoren, armada inbaditzaileak Pelusio hartu zuen eta Niloko deltaren ertzean jarraitu zuen Babiloniako gotorlekuraino, eta horrek ez zuen martxa gelditu.  Handik ipar-mendebaldera jarraitu zuten persiarrek, oraindik deltaren ertzari jarraituz, probintziako hiribururantz.  Persiar armada Alexandriara abiatu zen; Hiria Heraklio enperadorearen lehengusu eta gobernadore Nizetasek defendatu zuen, eta ezin izan zuen hiriaren erorketa saihestu. Nizetasek eta Patriarkak, Joan Limosnak, abandonatu eta Zipren hartu zuten aterpe.  *Khuzestan Kronikaren* arabera, sasandarrek Alexandria bereganatu zuten Pedro delako baten traizioari esker, 619ko ekainean   Nolanahi ere, hiriak 619. urtera arte erresistentzia izan zuen eta inbaditzaileek konkistaren aurrean erresistentzia larria topatu zuten puntu bakarra izan zen. 

Hiria hartu ondoren, persiarrek gainontzeko probintzia hartu zuten, Nilo ibaiaren ondoan hegoalderantz hedatu zuten agintea. Gune isolatu batzuen erresistentzia zapaldu behar izan zuten, baina 621ean Egipto erabat menderatu zuten.

## Ondorioak 
Lurraldeko sasandar administrazioak hamaika urte iraun zuen eta Alexandrian finkatu zen Shahrbaraz jeneralaren menpe egon zen.   Heraklio enperadorearen garaipenek Shah Kosroesen aurka Shahrbaraz probintzia husteko agindua eman zion, jeneralak ezezkoa eman zion. Herakliok, persiarren artean ziraina ereiteko eta Egipto berreskuratzeko, Shahrbaraz sasandar tronua lortzen laguntzea eskaini zion. Horrek onartu zuen eta 629an, probintziatik alde egiten hasi zen.  

## Erreferentziak 
## kanpo estekak
Agaricus koelerionensis

***Agaricus koelerionensis*** *Agaricaceae* familiako perretxiko espezie bat da. Bigarren mailako jangarria, oina botatzea komeni da.

Sinonimoa: *Agaricus koelerionis*, *Psalliota variegata var. koelerionis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 15 cm arteko diametrokoa, ganbiletik lau-ganbilera, goian lautua, ertza soberakinekin. Kapelaren azala arre koloreko ezkata zentrokideekin, erdialdera ugariago.

**Orria:** Libreak, zuri-arrosa kolorekoak arre kolorera biratuz, ertz zurixkarekin.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 12 cm arteko garaierakoa, iletsua, zuria, eraztun zabala bezala.

**Haragia:** Sendoa, zuria, arrosa kolorez tindatzen.

**Etimologia:** *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Jangarri kaskarra.

### Nahasketa arriskua 
*Agaricus impudicus* delakoak, antz handia du, honen habitata koniferoen basoak dira, kapelaren azala argiagoa du, ezkatak ez hain arre kolorekoak, trinkoak eta  oin luzeagoa. *Agaricus koelerionis var. paucicystidia* aldaerak ere, habitat bera du, baina txikiagoa da, kapelaren azala ezkatatsuagoa eta tonalitate biziagoak ditu.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Baso hostoerorkorren soilguneetan. Lur hareatsuetan ere aipatzen da, itsasertzeko dunetan.

### Banaketa eremua 
Frantzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agaricus lanipes

***Agaricus lanipes*** *Agaricaceae* familiako perretxiko espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus luteolorufescens*, *Agaricus lanipes var. luteolorufescens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 120 mm arteko diametrokoa, lehenik globo-itxurakoa, azkenik lau-ganbila. Kapelaren azala leuna eta matea, zuntz erradialez estalia,  marroi-txokolate kolorekoa, ezkata fibriloso zentrokideetan banatzen direnak. Ertz mehea.

**Orriak:** Libreak, zabalak, estu, hasieran arrosa kolorekoak, geroago marroi-gorrixkatik arre-txokolate ilunera doan kolorekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Klabiformea edo erraboildun samarra, leuna eraztunaren gainetik eta fibrilosoa eraztunaren azpitik, behealdean zerrenda mehe eta zeharkakoak ditu, okre antzeko kolorekoak; Eraztun superoa, sinplea eta mintzezkoa.

**Haragia:** Zuria, eta aireak ukitzean, poliki-poliki arrosa kolorekoa bihurtzen da goialdean eta hori-okre antzekoa oinarrirantz.

**Etimologia:** *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria

### Nahasketa arriskua 
*Agaricus impudicus* eta are *Agaricus vaporarius* forma batzuen nahiko antzekoa. *Agaricus romagnesii* delakoak, tonu grisagoak ditu eta eraztuna ez hain zabala.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Baso, parke eta lorategietan, hostozabalen eta koniferoen azpian. Urria.

### Banaketa eremua 
Batez ere Danimarkan, Suedian eta Euskal Herrian. Alpeak, Frantzia, Erresuma Batua, Espainia, Belgika, Herbehereak, Irlanda, Austria, Alemania, Norvegia, Italia, Hungaria, Polonia, Eslovenia.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Dodie Smith

**Dorothy Gladys "Dodie" Smith** (Whitefield, Lancashire, 1896ko maiatzaren 3a - Uttlesford, Essex, 1990eko azaroaren 24a) ingeles eleberrigile eta antzerkigilea izan zen.

Aitarik umezurtz bi urterekin, Old Traffordera joan zen amarekin eta haren familiarekin bizitzera. Bere aitonari esker antzerkira zaletu zen. 1919an Londresera joan zen bizitzera bere amarekin eta haren bigarren senarrarekin, eta 1914an Arte Dramatikoko Errege Akademian sartu zen eta Europan zehar birak egiten zituen aktore-ibilbide bat jarraitu zuen.

1931n, arrakasta handia izan zuen antzezlan bat idatzi zuen, eta harrezkero erregulartasunez argitaratu du.

1940tik Estatu Batuetan bizi izan zen urte batzuetan, senarra kontzientzia-eragozlea baitzen. Ingalaterrarekiko nostalgia da 1948an argitaratutako *I Capture the Castle* izeneko bere lehen eleberriaren gaia.

*The Hundred and One Dalmatians* eleberriaren egilea izan zen, Disneyk izenburu berarekin zinemara egokitua.

## Lanak 
### Autobiografiak 
* *Look Back with Love: a Manchester Childhood* (1974)
* *Look Back with Mixed Feelings* (1978)
* *Look Back with Astonishment* (1979)  
* *Look Back with Gratitude* (1985)

### Eleberriak 
* *I Capture the Castle* (1948)
* *The Hundred and One Dalmatians* (1956)
* *The New Moon with the Old* (1963)
* *The Town in Bloom* (1965)
* *It Ends with Revelations* (1967)
* *The Starlight Barking* (1967)
* *A Tale of Two Families* (1970)
* *The Girl from the Candle-lit Bath* (1978)
* *The Midnight Kittens* (1978)

### Antzezlanak 
* *Autumn Crocus* (1931)
* *Service* (1932)
* *Touch Wood* (1934)
* *Call It a Day*  (1935)
* *Bonnet Over the Windmill* (1937)
* *Dear Octopus* (1938)
* *Lovers and Friends* (1943)
* *Letter from Paris* (1952)
* *I Capture the Castle* (1954)
* *These People, Those Books* (1958)
* *Amateur Means Lover* (1961)

### Gidoiak 
* *The Uninvited* (1944), Frank Partosekin
* *Darling, How Could You!* (1951), Lesser Samuelsekin

## Kanpo estekak
Vira Lozinsky

**Vira Lozinsky** (Bălți,1974) yiddish hizkuntzaz abesten duten Moldavian jaiotako emakume judua da. Sari ugari jaso ditu.

## Biografia 
Vira Lozinsky artista juduen familia batean jaio zen. Neska zela, Virak biolina ikasi zuen hiriko musika eskolan. Bere aita Mikhoel Felsenbaumek zuzendutako bertako yiddish antzerkian parte hartu zuen. Txikitatik ezagutu zituen Moldavian dauden talde etniko ugarien kultura eta musika estiloak: moldaviarrak, errumaniarrak, juduak, erromaniak, errusiarrak eta beste. Bere errepertorioan bere aitak, Mikhoel Felsenbaumek, idatzitako material berria dago, baita yiddish abesti herrikoi klasikoak, yiddishera itzulitako errumaniar abesti herrikoiak eta yiddish poeta klasiko eta modernoen abestiak ere.

16 urterekin Israelera emigratu ondoren, yiddish eta musikologia ikasketak egin zituen Bar Ilan Unibertsitatean eta ahots ikasketak Rimon Jazz eta Musika Garaikidearen Eskolan, Ramat HaSharon hirian. Hainbat urtez Nechama Lifshitzen yiddish abesti-tailerreko ikasle izan zen.

## Diskografia 
### Albumak 
* *Wunderweg (Wondrous Way)* (2011)
* *Vayte Shtern (Distant Stars)* (2007)

### Kolaborazioak 
### Participation 
* *A Jewish Celebration *, (Putumayo World Music, 2012)
* *Postcards* (Beyond the Pale, 2009) (winner of two Canadian Folk Music Awards for 2010

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abesti batzuk Soundcloud webgunean.
* Vira Lozinsky MySpace webgunean.
San Fausto (Estellerria)

**San Fausto** Nafarroa Garaiko mendigunea da, Deierri eta Allin udalerrien artean dagoena, Estellerrian. Lazkua da gailurrik gorena (781 metro).

## Izena 
Egun desagerturik dagoen San Fausto ermitari egiten dio erreferentzia leku izenak. Allinen, Larriongo Haitzak deitzen diete mendiguneko hiru malkor ikusgarriei: *Peña Grande*, *Peña del Medio* eta *Peña de los Gitanos*, iparretik hegoaldera. Eraulen, berriz, Lazkua, Altikogaña eta Bargagorria toponimoak gorde dira.

## Geografia 
San Fausto mendigunea ipar-hego norabidean luzatzen da Allin eta Deierri haranen artean. Mendebaldeko isurialdeak 320 metroko garaiera aldea du Urederraraino; oso markartsua da, eta hiru harkaitz ikusgarri eratzen ditu: Lazkua (781 m), Altikogaña (733 m) eta Bargagorria (623 m).

## Geologia 
Malkorrak Eozenoko kareharriz osaturik daude (58-37 milioi urte). Jatorria itsasoko sedimentuetan dute eta, ondorioz, erraza da horiek osatzen dituzten fosilak atzematea.

## Kirola 
Allin aldeko haitzetan San Fausto eskalada eskola dago, bost sektore nagusitan banatua: Lazkua, Altikogaña, Bargagorria, Peñatxabala eta Lezapia. 120 bide baino gehiago ditu, 4c eta 6c bitarteko gradukoak, eta oso ongi ekipaturik dago. Malkorretan habia egiten duten hegaztiak babesteko asmoz, eskalada erregulaturik dago.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lazkuako behatokia

## Kanpo estekak
Léon Faucher

**Léonard Joseph (Léon) Faucher** (Limoges, 1803ko irailaren 8a - Marseilla, 1854ko abenduaren 14a) frantziar ekonomialari eta politikaria izan zen. Frantziako "de facto" lehen ministroa izan zen 1851ko apiriletik urrira.

Limogesen jaio zen, eta bederatzi urte zituela, Tolosa Okzitaniara joan zen familiarekin. Arkeologiari eta historiari buruzko ikasketak egin zituen Parisen, baina 1830eko Uztaileko Iraultzatik aurrera, ideologia liberala oinarri hartuta, kazetaritza politikoari ekin zion. *Le Temps*, *Le Constitutionnel* eta *Le Courrier Français* egunkarietan lan egin zuen.

Ekonomia Politikoko Elkarteko kide izan zen, eta ezkerreko posizioetatik moderazioaren alde egin zuen. Herrialde latindarren aduana-batasuna proposatu zuen, Alemaniako Zollvereinen aurka jartzeko.

1848ko Iraultzaren ondoren, Batzar Konstituziogilean sartu zen, eta errepublika-proposamen askoren aurka egin zuen. Luis Napoleon presidente zela, Herri Lanetako eta Barne Arazoetako ministroa izan zen.

Barne ministroa eta "de facto" gobernuko burua izan zen 1851ko apiriletik urrira. Napoleonen 1851ko abenduko estatu-kolpearen aurka agertu zen, eta politikatik erretiratu zen. Zientzia Moral eta Politikoen Akademiako kide izan zen. Marseillan hil zen, Italiara egindako bidaia batetik itzultzeko tifusak.
Bustu (argipena)

**Bustu** izenak hainbat adiera ditu.

## Toponimoak 
### Euskal Herrian 
#### Populazioak 
* **Bustu**, Arabako herria, Trebiñu udalerrian.

#### Mendiak 
* **Bustu**, Arabako mendia, Gasteizko mendietan.

## Abizenak 
* **Bustu**, Arabako abizena. Busto abizenaren euskarazko aldaera.

## Ikus, gainera 
* **Busto**, hainbat adierari buruzko argipen orria.

## Kanpo estekak
Piero de Ponte

Fra' **Piero de Ponte** (Asti, 1462ko abuztuaren 26a - Malta, 1535eko azaroaren 18a) Maltako Ordenako 45. Printze eta Maisu Nagusia izan zen 1534tik hil zen arte.

Ospitaleko Zaldunen Ordenan sartu zen eta Lango uharteko gobernadore izendatu zuten Rodas otomandarren eskuetan erori zenean 1523an. Kargu horretan jarraitzen zuen 1534an Maisu Handi izendatu zutenean. Aukeratua izan ondoren, bi hilabete eman zituen Calabrian eta 1534ko abenduan iritsi zen Maltara. Ordenako lehen txanponak egin zituen Maltan, eta 1535eko ekainean armada bidali zuen Tunisen konkista garailean borrokatzera.
Zigorren haur

[thumb| "Eduardo VI.a eta bere zigorren haurra", [Walter Sydney Staceyren ilustrazioa, 1882an.]]

**Zigorren haur** bat beste baten ordez astindu edo zigortutako haur bat da. Europa Modernoaren hasierako nobleziaren praktika honen adibide historikoak badaude. Azoteen haurra noble baten ondoan hezia zen, eta honek gorputz-zigorra jasotzen zuen noblearen ordez.

## Zergatia 
Izan ere, printze edo errege haurra ezin zen zigortu, bere estatusak tutorearena gainditzen zuelako edo haur noblearen aitak tutoreari zigortzea debekatu ziolako. Uste zen lagun bat bere irainagatik zigortuta ikusteak ume nobleari iraina ez errepikatzeko arrazoiak emango zizkiola.

Fenomeno hau ez zen nobleetara mugatzen; gizarte esklabistetan, Txina inperiala eta AEB bezalako gizarte esklabistetan zigorren haurren adibideak ezagutu dira XIX. mendean. Gaur egun, Mauritanian horrelako kasuak dokumentatu dira.

## "Whipping boy" 
Gaur egungo ingelesez, "whipping boy" (Zigorren umea) metafora bat da, eta kopla-burukoren antzeko esanahia izan dezake. Taldeko jazarpenaren biktima edo besteen errua ordaindu ohi duen norbait ere izan daiteke.

## Eztabaida 
Polemikoa da erakunde gisa zigorren haurra existitu izana, eta litekeena da noizbehinka zigortzeko metodo bat izatea. Adibidez, Eduardo VI.a Ingalaterrako erregeak bazuen lagun bat, noizean behin eskarmentatua zena haren ordez, baina horrek ez zuen libratzen zigortua izatetik.

Aro Garaikidea iristearekin batera, metodoaren pertzepzioa arrarotzat jotzen zen, Jacques-Antoine Dulaurek 1825ean zioen bezala, metodoa "arrotz", "barbaro" eta "bidegabe" gisa kalifikatzen baitzuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kopla-buruko

## Kanpo estekak 
* :*Muy Interesante* aldizkariaren erreportaia.
Siziliako galo-italikoa

**Siziliako mintzaira galo-italikoak** ( italieraz : *gallo-italico di Sicilia*) Sizilian hitz egiten diren mintzairak dira, hizkuntza galo-italikoen taldekoak. Hizkuntza erromantzeeen familian, talde galo-erromantze eta italo-erromantzeen arteko tartekoak dira. Hizkuntza barrendegi talde bat da, bere Iparraldeko Italiako jatotiritik oso urruti kokatua, Siziliako eki-erdialdeko 15 bat komunitatetan gordea, sizilierak inguratutako hizkuntza-uharte bat osatuz. Siziliera bezala, galo-italikoa egoera diglosikoan du italierak 21. mendean.

## Jatorria 
Roger I.a Sizialiakoak Sizilia normandiarrekin konkistatu zuen garaikoa da komunitate hauen jatorria, 11. mendekoa. Roger I.ak 30 urte behar izan zituen Siziliako kontrol osoa hartzeko (1061etik 1091ra), baina 1080rako uhartearen zati handi baten kontrol eraginkorra zuen. Konkista horretan, Siziliako erdialdeko eremu batzuk batzuk jendez hustu ziren, populazio musulmana egotzi egin baitzuten. Rogerrek eta haren ondorengo normandiarrek eskualde horretara migratzea bultzatu zuten, batez ere Eliza Latindarrarekin lotura estua zuten herrietan eginez propaganda. 

Etorkin berriak bizi ziren hiriak "lonbardiar komunitate" gisa ezagutu ziren (latinez: *oppida Lombardorum*: , sizilieraz: *cumuna lummardi*: cumuna ). Siziliako lonbardiarrak izenaz ezagutzen ziren "Lombardia" delako Italiako iparralde osoaren izena Erdi Aroan,,baina zehazki komunitateen eta beren mintzaira gaur egungo Piamonteko hego-ekialdea eta Liguriako ipar-mendebaldea hartzen duen eskualde batetik dator. Zehatzago, Adelaida del Vasto Rogerren emazteak zituen familia-jabetzetatik, Montferrat hegoaldeko Aleramiciko feudoetatik zetozen batez ere. 

## Hedapena 
thumb|San Fratello herrian, errotulo elebiduna.
Mintzaira multzo hau eremu hauetan hitz egiten dira nagusiki:

* Messinako probintzia: Acquedolci, Montalbano Elicona, Novara di Sicilia, Fondachelli-Fantina, San Fratello eta San Piero Patti.
* Enna probintzia: Aidone, Nicosia, Piazza Armerina eta Sperlinga.

Beste hizkuntza-komunitate batzuk ere egon ziren baina 20. menderako desagertuak ziren honako herrietan:

* Messinako probintzia: Roccella Valdemone, Motta d'Affermo eta Castel di Lucio
* Ennako probintzia: Enna, Pietraperzia, Agira, Leonforte eta Cerami
* Cataniako probintzia: Caltagirone, Militello in Val di Catania, Mirabella Imbaccari, San Michele di Ganzaria, Paternò, Randazzo eta Bronte.
* Sirakusako probintzia: Ferla, Buccheri eta Cassaro.
* Caltanissettako probintzia: Butera eta Mazzarino.
* Palermoko probintzia: Corleone eta Vicari.

Hiri horietako batzuetan, Italiako iparraldeak eragin nabarmena du Siziliaeraren tokiko barietateetan; beste batzuetan, Lombardiako komunitateek ez zuten eraginik izan tokiko dialektoan. Antzeko komunitateak bizi izan dira Siziliatik kanpo Italia hegoaldean, Basilicatan Basilicatako galo-italikoak iraun duelarik 21. mendera arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zilibito Records

thumb|276x276px
Zilibito RecordsDatuakMusika motaurbanUrteak2022

**Zilibito Records** musika urbanoa egiten duen Oiartzungo kolektiboa eta musika-taldea da. 2022an sortu ziren eta hurrengo urtean jada Gaztearen maketa lehiaketa irabazi eta lehen diskoa atera zuten. Bachata, pop punka, hyperpopa, trapa eta beste genero urbano batzuk lantzen dituzte.

2024ko azaroaren 24an 13 abestiko *Deabruen Doinuak* albuma kaleratu zuten,

## Partaideak 
* Ekain Telletxea
* Jurgi Arbelaitz 
* Eñaut Arbelaitz 
* Xabier Bergaretxe 
* Manex Mitxelena 
* Aner Orbegozo 
* Ander Goenaga (Txuso)

## Diskografia 
* Hastapenak (2023).

* Deabruen doinuak (2024). 

## Sariak 
* 2023ko Gaztea Maketa Lehiaketa irabazi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Terry Venables

**Terence Frederick "Terry" Venables** (Dagenham, Essex, 1943ko urtarrilaren 6a - 2023ko azaroaren 25a) ingeles futbolari eta entrenatzailea izan zen.

60ko eta 70eko hamarkadetan, Chelsea FC, Tottenham Hotspur, Queens Park Rangers eta Crystal Palace FC taldeetan jokatu zuen. Ingalaterrako futbol-selekzio nazionalarekin ere bi partida jokatu zituen 1964an.

Ondoren, Crystal Palace, Queens Park Rangers, FC Barcelona, Tottenham Hotspur eta Leeds United taldeetako entrenatzaile izan zen, baita Ingalaterra eta Australiako hautatzaile nazional ere.

## Palmaresa 
### Futbolaria 
**Chelsea**
* Ingalaterrako Futbol Ligako Kopa: 1964–65

**Tottenham Hotspur**
* FA Cup: 1966–67
* Community Shield: 1967 (partekatua)

### Entrenatzailea 
**Crystal Palace**
* Ingalaterrako Futbol Bigarren Maila: 1978–79

**Queens Park Rangers**
* Ingalaterrako Futbol Bigarren Maila: 1982–83
* FA Cup txapeldunordea: 1981–82

**Barcelona**
* La Liga: 1984–85
* Espainiako Ligako Kopa: 1986
* Europako Kopa txapeldunordea: 1985–86

**Tottenham Hotspur**
* FA Cup: 1990–91
* Community Shield: 1991

**Australia**
* FIFA Konfederazio Kopa txapeldunordea: 1997

## Kanpo estekak
Amil alkohol

**Amil alkohola** edo **pentanola** konposatu organikoa da C5H11OH formula duena, alkoholen familiakoa. Zortzi isomero eta 4 enantiomero ditu. Landare, fruitu eta barazkien hartziduraren emaitza da. Fusel-olioen osagarria da.

## Isomeroak 
Alkohol horietako hiruk, 2-metil-1-butanolak, 2-pentanolak eta 3-metil-2-butanolaa, kiralak dira eta enantiomeroak dituzte.

Guztietan inportanteena 2-metil-1-butanola edo isoamil alkohola da aromatizatzaile gisa baliatzen dena, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salome I.a

**Salome I.a** ( – ) Herodes I.a Handiaren arreba eta Berenizeren ama izan zen Idumeako gobernadorea zen Kostobaro senarrarekin batera. Bera Jamnia, Axdod eta Fasayilko toparkiako erregina izan zen K.a. 4tik aurrera.

## Bizitza 
Hiru ezkontza izan zituen. Jose Idomearrarekin ezkondu zen lehenik, eta Mariamne Herodes nebaren emaztearekin harremanak izana leporatu ondoren, bere heriotza bideratu zuen.

Hiru seme-alaba izan zituen bigarren senar Kostobarorekin: Antipater IV.a (Cypros II.arekin ezkondu zen, Herodesen alaba Mariamne I.arekin), Berenize (lehenbizi Aristobulo IV.arekin ezkondu zen, Herodesen semea, bere lehengusua, eta bigarrenez Theodorionekin, Dorisen Herodesen lehen emaztearen anaiarekin) eta izenik ezagutzen ez dugun beste alaba bat (Alexasekin ezkondu zena, Tenpluko diruzaina zen Alexasen semearekin).

Bere iloba Herodias ezaguna bezala, senarragandik banandu zen, garai hartako juduen legeek ziotenaren aurka, Josefok (*Antigoaltasun juduak*, 15.7.10). Ondoren, Herodesen aurkako traizioa leporatu zion, eta hark hil egin zuen.

Salomeren hirugarren senarra Alexas izan zen. 

Herodes I.a Handia hil zenean, K.a. 4. urtean, toparkia bat eman zioten, Iamnia, Axdod eta Fasayilkoa, eta 5000 *drachmae*  barne. Augusto enperadore erromatarrak Axkelongo bizileku erreal batekin osatu zuen hori. Eremu horietako erregina zen bitartean, Judeako prefektuaren pean zeuden.

Salomeren heriotzaren ondoren, Jamnia Liviarentzat, enperatriz erromatarrarentzat, izan zen, eta gero bere seme Tiberiorentzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eliza Ortodoxo Koptoko Aita Santua

**Alexandriako Patriarka Koptoa** Eliza Ortodoxo Koptoaren burua da, **Alexandriako Aita Santua eta San Markos Ebanjelariaren eta Afrika osoko Predikatzeko Patriarka**, Alexandrian egoitza duena. 536ra arte, Egiptoko eliza osoa Alexandriako patriarka bakar baten agintepean egon zen, desberdintasun teologikoek geroago Alexandriako Eliza Ortodoxoa eta Eliza Ortodoxo Koptoa deituko ziren bi elizatan banatu zuten arte, bi kristau komunitate ezberdinekin, melkitak eta koptoak, hurrenez hurren.

Eliza Koptak 43tik 49ra eta gero 61etik 67ra Alexandrian bizi izan zen Marko ebanjelariarengandik hasita patriarkak zerrendatzen ditu. Bi aldi horien artean, gotzain ordenatu zuen, Aniano, hiri horretako kristau komunitatearen arduraduna. Markosen martirioaren ondoren, 67. urtean, Anianok haren oinordetzan hartu zuen Alexandriako egoitzako bigarren apezpiku gisa.

Alexandriako elizaren lehen hiru mendeetan, Alexandriako apezpikua bertako apaizek izendatzen zuten euren artean bat aukeratzen. Geroago, eta gaur arte, apaiz, fraide eta ermitauen artean aukeratzen zuen Sinodo batek aukeratzen zuen. Azkar hedatu zen Alexandriako apezpikuaren agintea Egiptoko beste elizbarrutiekiko, eta elizbarrutiko ezberdinetan apaizen izendapena erabaki zuen lehen eliz agintarietako bat izan zen. "Aita Santua" titulua Alexandriako apezpikuari  Dionisio Alexandriakoaren pontifikatutik eman zioten 250. urte inguruan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benjamin I.a Alexandriakoa

**Benjamin Alexandriakoa** (koptoz Ⲃⲉⲛⲓⲁⲙⲓⲛ, arabieraz بنیامین) Alexandriako patriarka koptoa izan zen 626tik 662an hil zen arte.

Familia aberats batean jaioa, 620. urte inguruan fraide egin zen, Pacomioren aginte zenobitikoari jarraitu zion Kanopeko (egun Abukir) monasterio batean, eta Teonas izeneko fraide bat hartu zuen bere aita espiritual gisa. Fraide horrek Androniko patriarkarekin harremanetan jarri zuen, horrek kolaboratzailetzat hartu, apaiz ordenatu eta bere idazkari pertsonal eta ondorengo izendatu zuen.

Benjamin 626an patriarka aukeratu zuten, Egipton Kosroes II.a erregeak okupatzaile gisa utzitako pertsiarrak menderatu zituenean. 630ean, herrialdea Ekialdeko Erromatar Inperioaren eskuetara itzuli zen. Heraklio enperadoreak Eliza Ortodoxoko Alexandriako patriarka eta Egiptoko prefeta gisa inposatu zuen Ziro apezpikua, eta negoziazio bidez edo indarrez Eliza kristauen elkartzea lortzeko agindu zion. Eliza koptaren aurkako jazarpen bortitzak gertatu ziren hamarkada batean, Benjamin Aita Santuak Goi Egipton errefuxiatu eta monasterioz monasterio joan behar izan zuen atxiloketari ihes egiteko. Bere anaia Mennas suarekin torturatu eta azkenean Niloan ito zuten Ziro patriarkaren agenteek.

Egiptoko konkista musulmanak (640-642) jazarpen horri amaiera eman zion. Benjamin 643ko amaieran edo 644ko hasieran Alexandriara itzuli ahal izan zen Amr ibn al-As jeneral musulmanaren eskolta batekin. Elkarrizketa bat izan zuen, non inpresio handia egin zuela dirudi, eta herrialdeko jabe berriekin harreman onak ezarri ahal izan zituen, koptoei ezarritako zerga gero eta handiagoa izan arren, Egiptoko erlijio kristauaren buruzagi eta ordezkari bakar gisa aitortua izan zen, eta horrez gain botere judizialak eman zizkioten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak