Euskal Herriko aldizkariak

[start=0|thumbtime=49|thumb|[Euskal prentsa|Euskarazko prentsaren ibilbidea aztertzen duen bideoa.]]
thumb|*Eskual Herria* astekaria Kalifornian (1893-1897).
**Euskal Herriko aldizkariak** Euskal Herrian argitaratutako aldizkariei buruzko artikulua da.

Gaur egun, aldizkariaren kontzeptu tradizionala azterketa sakonetan sarturik dabil. Agian urte gutxi barru aldizkariak paperean ez dira inprimatuko, eta molde elektronikoan baino ez dira banatuko. Trantsizio aldi honetan, bi garaien arteko unean, egokia dirudi Euskal Herriko aldizkarien egoera zein izan den eta zein den errepasatzea, aniztasunak lantegi hau biziki eragozten duela jabeturik. Aldizkariak aurkezterakoan egindako sailkapena halabeharrezko samarra da, baina aldizkari bakoitzaren eduki-aniztasunak egituraketa zurrunak egitea galarazten du. Nolanahi ere, aurkezpen honekin aukera izango dugu argitalpenen mundu zabalera hurbiltzeko.

## Aurkezpena 
[thumb|400px|[Yakintza.]]
Azken urteetan, informazio idatziaren industria aldaketa sakon batean murgildurik dabil, bi gertakizunen ondorioz. Bata ekonomikoa da, enpresen kontzentrazioa; eta bestea teknologikoa, edizioen teknologia merkatzea eta, aldi berean, paperik gabeko transmisiorako euskarri berriak garatzea.

Kontzentrazioa begien bistakoa zaio kioskora hurbildu eta salgai dauden aldizkarien erdia baino gehiago dozena bat argitalpen taldek ateratzen dituztela egiaztatzen duen edonori. Eskaintza zabala eta anitza da, baiki, baina lehia itxurazkoa baino ez da, ekimen pribatu txikiek nahikoa irakurle erakarri eta biziraupena bermatzeko aukera oso murritzak dituzten merkatu batean.
Euskal kulturaren esparruan, gauzak ez dira oso ezberdinak. Korporazio handiek (Grupo Correo, Sud Ouest, Diario de Navarra) hedapen handiko aldizkariak dituzte merkatu nazionalean: ekonomikoak, aisialdiko eta bidaietakoak, informazio orokorrekoak. Beheragoko maila batean daude, urteak joan ahala eremu espezializatuetan aldizkariak sendo ezarri dituzten zenbait argitaletxe. Sailkapen honetako hirugarren taldea osatzen dute kioskoko merkatuaren borroka desorekatuan parte hartzeari uko egiten dioten eta irakurlearekiko harreman zuzen eta hurbilago bat nahi duten elkarte, asoziazio eta «frankotiratzaileek» sustatutako hainbat aldizkarik. Talde aparteko bat osatzen dute bestela bizirauterik ezingo luketen sektore publikoak bultzatutako argitalpenek: zientifikoak, kulturalak, euskarazkoak eta abar.

Gaur egun, aldizkariaren kontzeptu tradizionala sakonean berraztertzen ari da. Agian urte batzuk barru aldizkariak paperean ez dira inprimatuko, eta molde elektronikoan banatuko dira soilik. Hautabide horrek, gastu ekonomikoa eta are ekologikoa arintzeaz gain, aldizkarien argitalpena demokratizatzea eta horien moldeak aniztea posible egingo du, eta aldi sortzaile berriek eremu gero eta zabalagoa den bat aberastea ahalbidetuko du.

Trantsizio aldi honetan, bi garaien arteko unean, egokia dirudi Euskal Herriko aldizkarien egoera zein izan den eta zein den errepasatzeak, aniztasunak lantegi hau biziki eragozten duela jabeturik.

## Euskal aldizkarien kronologia 
### Aitzindariak, XIX. mendea 
Hirugarren Karlistaldia amaitzean, Euskal Autonomia Erkidegoko eta Nafarroako foruak murriztu egin zituzten, erreinuaren «batasun konstituzionalaren» mesedetan. Ondorioz, kontzientzia euskaltzalea piztu, eta hainbat argitalpen agertu zen, horien bidez bertako *intelligentsiak* «herri honi dagokion orotan hedatzen diren errakuntza ikaragarriei» –Fermin Herranek adierazi zuen moduan, ***Revista de las Provincias Euskaras*** fundatu zuenean– aurre egin nahi baitzien.

Beraz, mendearen azken bi hamarkadetan ezin konta ahala aldizkari euskaltzale sortu ziren, eta horien bidez euskal ikasketak berpiztu: Iruñean Arturo Kanpionen ***Revista Euskara***, Donostian Jose Manterolaren ***Euskal Erria***, Gasteizen aipatu ***Revista de las Provincias Euskaras***, eta Baionan ***Eskualduna***.

Aipatutako guztien artean garrantzitsuena, zalantzarik gabe, ***Revista Euskara de Navarra*** izan zen. Nafarroako Euskal Elkargoa izenekoaren hilabetekaria zen, bere xedea zen «hizkuntza, literatura eta historia euskal nafarra mantendu eta hedatzea, legeria ikastea eta herriaren ongizate moral eta materiala bermatzen saiatzea». Aldizkariaren eta Elkargoaren atzean Arturo Kanpion Nafarroako euskaltzaletasunaren patriarka zegoen. Sei zenbaki argitaratu ziren 1878tik 1883ra; batik bat literatura jorratzen zuten, euskaraz eta gaztelaniaz; duela urte batzuk Eusko Ikaskuntzak berrargitaratu zuen bilduma osoa. ***Revista Euskara***-k, betiko ukitu erromantikoaz, etorkizuneko euskal nazionalismoaren nortasun ikur sinboliko, mitologiko, folkloriko eta historiko kulturalen ezarpena bultzatu zuen.

Gasteizen, 1878an berean, Fermin Herran abokatuak, foruzale liberalen Tertulia Vitorianako kideak, ***Revista de las Provincias Euskaras*** sortu zuen. Hamaboskariak 1889ra arte bere biziraupena segurtatu zuen, Aldundien laguntzari esker. Iruñea eta Donostiako izenkideek bezala, Gasteizko aldizkaria kolore ugariko magazin bat zen, eta han landu baitziren historia, kronikak, artea, kondairak, berriak, bidaiak...

Fermin Herran berak Bilbon zuzendutako ***Revista de Vizcaya*** hamaboskariak ere (1885 1889) joera kulturazale bera izan zuen; aldizkarian idazle jardun zuten, besteak beste, Miguel Unamunok, Sabin Aranak, Clarín-ek edo Antonio Truebak.
Revista Euskara ren Donostiako ordezkaria, Jose Manterola folklorista, mugimendu horri lotu zitzaion ***Euskal Erria***, *Revista Vascongada*-rekin, herrialde mailako zenbait erakunderen eta Nafarroako Euskara Elkargoaren beraren babespean. Aldizkariak Euskal Herriko tradizio herrikoiak, historia eta literatura zabaldu zituen 1880 eta 1918 bitartean, joera foruzaleko pentsamendu politikoaz –«euskalerriako» izenekoa izan zena– gaindi. *Euskal Erria*-k irudigile bikain bat izan zuen: Angel Pirala.

Osoki euskaraz idatzitako lehen aldizkaria ***Euskalzale*** izan zen, Resurreccion Mª Azkuek Bilbon argitaratua, 1898 eta 1899 bitartean; nolanahi ere, gobernuaren aginduz artikulu guztiak itzuli egin behar izaten ziren.

#### XIX. mendea Iparraldean 
### XX. mendeko aldizkariak 
### Bi gerren ondorengoak 
Matxinatuak 1939an irabazle suertatu zirelarik, euskal aldizkariak –salbuespen urri batzuetan izan ezik– galaraziak izan ziren, eta editore gehienek «barne erbestea» jasan zuten edo atzerrira alde egin zuten, beren lanari ostera ekiteko. Erakunde erlijiosoen bitartez baizik ez ziren ernatu, astiro eta herabeki, garai batean oparoa zen kultura euskaldunaren agerraldi berriak: Tolosako aita frantziskotarren ***Anaitasuna*** 1945az geroztik, Zornotzako karmeldarren ***Karmel*** 1951z geroztik, ***Olerti*** izeneko bere Euskal poesiaren Koaderno bikainarekin, edo ***Jakin***.

Euskal Herriko Iparraldean, halaber, gerra ondorengo arazoak gainditu behar izan ziren nahiz eta egoera Hegoaldean bezain larri ez izan.

#### Iparraldean 
#### Kultura frankismoan 
#### Euskal pentsamendua 
#### Euskalduntza 
#### Folklorea paperean 
#### Euskal hizkuntza eta literatura 
## Arteak eta letrak 
### Kultur aldizkariaren eredu bat 
* ***Hermes (1917-1922)***

*Hermes* aldizkaria kultur aldizkari bikainaren eredu gisa sartu da historian. Ekimen nahikoa interesgarri hau Jesus Sarria abokatu nazionalistari eta Ramon de la Sota ontzi-industrialariari zor zaie. Aldizkariak XX. mendearen bigarren erdialdean Euskal Herrian gauzatu zen kultur berrikuntza islatzen du.

Nazionalismoa eta sozialismoa agertzean, gizartearen egitura politikoak apurtzen ari ziren garai batean, *Hermes*-ek diferentzia balio positibotzat ikusarazten asmatu zuen, eta bere orrialdeetan garaiko artista eta intelektual bikainenak bildu zituen, joera ideologikoak alde batera utzita. Dohain hori bera izan zuten gaur egun bizirik dirauten beste kultur ekimen batzuek ere: Julio Urkixoren *Revista Internacional de Estudios Vascos* eta Eusko Ikaskuntza. «Guretzat –zioten *Hermes*-ko editoreek– euskaldunak baino ez daude. Euskaldunaren gure kontzeptutik kanpo ez dago euskaldun izateari uko egiten dion hura besterik».

Editoreek *Hermes*, elokuentziaren eta komunikazioaren jainkoa, hautatu zuten aldizkariak euskal kulturaren berpizkundeari egin nahi zion ekarpena agertzeko sinbolotzat. Diseinu grafikoaren arduraduna Aurelio Arteta pintorea izan zen, eta testuak idazle gazteek paratzen zituzten, 98ko Belaunaldi euskalduneko hiru maisuen –Unamuno, Baroja eta Zuloaga– eragina jasotako Europa zale petoek. Zenbaitek «17ko Belaunaldia» izena eman izan die: Mourlane Mitxelena, Sanchez Mazas, Joaquín Zuazagoitia, Ramon Basterra, José Félix Lekerika edo Juan de la Encina arte-kritikari handia, ezizenez Ricardo G. Abascal zena.

*Hermes* Bilboko kultur geografia estuaz haratago hedatu eta Madrilera heldu zen, estimazio handiz irakurtzen baitzen. Arrakastak behartuta, 1918 eta 1920 bitartean hilabetekaritik hamaboskarira pasa zen. Bien bitartean, gailentzen ari zen bizkaitartasunak aldizkarian gero eta indar handiagoa hartu zuen, eta horren ondorioz kolaboratzaile baliotsuenetako batzuk galdu zituen. Baina 1921ean aldizkariak berreskuratu egin zuen bere izaera literario eta artistiko aratza, ikuspegi asko unibertsalago batzuei lotuta: frantses eta ingelesezko literatur testuak itzuli ditu, hala nola, Chesterton, Salvador de Madariaga edo Eugenio d’Ors bezain izen itzaltsuei bide eginez, eta irakurleei Hispanoamerikako literatura aberatsa hurbilduz. Aldizkaria hain ospetsu bihurtu zen, ezen Oxford eta Cambridge ko unibertsitarioek artikuluen zenbait itzulpen izango baitituzte, oin hau jarririk: «*Hermes* bere eremuan munduko aldizkari onenetako bat da».

Jesus Sarriak bere buruaz beste egin zuen, 1922ko uztailaren 27an. Harekin jaio zen *Hermes* eta harekin hil: «Aldizkariaren bizialdi laburra nahikoa ederra izan zen, baina bukaera tristea, oso tristea», laburbildu zuen Alejandro de la Sotak.

Sabino Arana Fundazioko hausnarketarako organoak *Hermes* izena hartu du, *“Pentsamendu eta historia aldizkaria”* / *“Revista de pensamiento e historia”* azpitituluaz.

* ***Río Arga***

*Pregón* aldizkari frankistaren agonia betean, idazle horietako batzuek ***Río Arga*** sortu zuten, 1976tik aurrera nolabaiteko ospea izandako poeta nafar guztiak hartu dituen txoko poetikoa. Bizirik dirauen euskal kultur aldizkaririk zaharrena da.

* ***Egan***

Urte latz haietan, Bilbon jaio baina Donostian bizi zen Jose Migel Azaola intelektualak literatur aldizkari elebidun bat argitaratzeko burutazioa izan zuen, erregimenak debekatu gabeko kultur erakunde euskaltzale bakarraren babesean: Euskalerriaren Adiskideen elkartea. ***Egan*** izena zuen, eta lehen zenbakia 1948an atera zen. Euskal kultura aberasten duten korronte oro barne hartzen zuen aldizkaria, *Egan* izan zen Errepublika garaitik euskarazko sorkuntzari bultzada handia eman zion lehena, han idazle nahikoa ezberdinek idatzi zutelarik, hala nola Blas de Oterok, Manuel Lekuonak, Gabriel Celayak, Gabriel Arestik edo Luis de Castresanak.

### Trantsizio garaiko ekimenak 
Hirurogeita hamarreko eta laurogeiko hamarkadetan, kultur aldizkariek goraldi handia izan zuten Estatu osoan. Kasik ez zen hiri edo barrutiko bururik, poeta, narratzaile eta marrazkigile talderik ez zuenik, argitalpen literario baten inguruan bilduta eskuarki iraupen motz samarra izanik, ia beti formalki zaindua, askotan kalitate dezentekoa, baina ia beti boluntaristagoa, eraginkorra baino. Agertu/desagertu ziren argitalpenen anabasan, hemen hautaketa labur eta arbitrarioa egin dugu.

* ***Kurpil eta Kantil***

Arteei eta letrei dagokienez, hirurogeita hamarreko hamarkadak ***Kurpil*** eta ***Kantil***-ek bete zituzten, ezberdinak izaki, lantalde bakar eta gogo sortzaile berbereko bi aldizkari. Formalki interesgarriak eta literatur nahasketaren aldetik anbizio handikoak, biek ala biek poesia, antzerkia, musika, kritika, elkarrizketa... biltzen zituzten. Aldizkarian izen ospetsuak ziren Raúl Guerra Garrido, Jorge G. Aranguren, Rafael Castellano, Pablo Antoñana, Ramiro Pinilla, eta hasberriak tartekatzen ziren, eta *Kantil* en zenbaki bakoitzean irudiak artista ezberdin batek jartzen zituen, besteak beste, Jorge Oteiza, Ricardo Ugarte eta Carlos Sanzek. Zalantzarik gabe, Gipuzkoak izan dituen azken literatur aldizkari handiak.

* ***Ustela***

Bernardo Atxagak eta Koldo Izagirrek sortu zuten ***Ustela***, 1975 eta 1976 bitartean hiru zenbaki baino eman ez zituen literatur aldizkaria, baina formatu eta diseinuan agertutako izaera apurtzaileagatik gogoangarria. Bere garairako aski aurreratua, poesia, antzerki minimalista eta ipuina jorratzen zituen. Zenbaki bakoitzak izenburu ezberdina zuen: *Panpiña Ustela*, *Zorion Ustela!* eta *Mermelada Ustela*.

* ***Gaiak***

Leopoldo Zugaza nekaezinak, gure herrian hainbat kultur aldizkariren sustatzaileak, ***Gaiak*** atera zuen 1976an, euskarazko eta gaztelaniazko zientzia eta kultur aldizkaria. Durangon argitaratzen zen, hiru hilean behin, eta sustatzaileen artean Jose Luis Zumeta zegoen. Sorkuntza eta ikerketa euskaldunen heziketa zientifiko eta humanistikoaren zerbitzura, hainbat gai lantzen zituen, hala nola filosofia, erlijioa, hizkuntzalaritza, zientzia hutsak, zientzia aplikatuak, geografia eta historia, eta arte ederrak. Lau zenbaki atera zituen, azkena Gernikako bonbardaketari buruzkoa, hainbat egileren testu eta irudien antologia jasotzen zuena: Alberti, Arrabal, Basarri, Guinovart, Lete, Monzon, Neruda, Otero, Picasso edo Ruiz Balerdi.

* ***Oh! Euzkadi***

Gehienbat euskaraz idatzia, hizkuntza zainduan, eta gaztelaniazko ukitu bakan batzuekin, ***Oh! Euzkadi*** 1978an agertu zen, triptiko handi baten moldean eta garai hartako beste argitalpen batzuen aurrean moderno samarrean. Apurtzaile eta berritzailea, garaiko arauak hausten zituzten izenburuekin, laborategi esperimental moduko hark 1983ko martxoaren 15a arte baizik ez zuen iraun, baina geroago zinean eta literaturan nabarmendu diren hainbat egileren lan interesagarri ugari utzi zituen: Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Ibon Sarasola, Ramon Etxezarreta, Ramon Saizarbitoria, Juanba Berasategi portaden ilustratzaile, Javier Agirresarobe argazkilari eta Joxean Muñoz maketagile zirela.

* ***Pott***

Garai bertsuan, aipatu egileetako batzuk aritzen ziren Donostian eta aurrekoen gisan euskaraz argitaratutako beste literatur aldizkari batean ere: ***Pott***, literaturako tailer esperimental hartan parte hartu zuten izen ugarien laburdura. Sei zenbaki atera ziren 1978 eta 1980 bitartean, formatu ezberdinez eta honako izenburu honekin: *Pott bandaren berriemailea*, *Pott bandaren blaga*, *Pott bandaren braga*, *Pott bandaren praka*, *Pott bandaren plaga* eta *Pott bandaren ‘pott tropikala’*. Espezia ugariz egindako plater haren sukaldari izan ziren Bernardo Atxaga, Ruper Ordorika, Jon Juaristi, Manu Ertzilla, Joseba Sarrionandia edo Jimu Iturralde, eta haiei gaineratuz joan zitzaizkien Pablo Antoñana, Iñaki Uriarte, Jose Luis Merino, Jabier Agirre Gandarias, Koldo Izagirre, Miguel Sanchez Ostiz eta Jon Kortazar, eta Juan Carlos Egillor marrazkigilea.

* ***Cloc***

Trantsizioa probokazio ugari ernatu zituen aldi apurtzailea izan zen. Horien artean, komunikabide moduan zarata handia atera zuen ***Cloc***, “Revista de Arte y Desarte”, Donostian errotu eta Nafarroa, Bartzelona, Zaragoza eta Madrilen adarrak zituen aldizkari literario kultural subertsiboa. Abentura urratzaile hartan bildu ziren gaur egungo literatur kritikak estimazio handian dituen bi nobelagileren biografia gazteak: Fernando Aranburu eta Alvaro Bermejo.

* ***Zurgai***

***Zurgai***, *“Euskal Herriko Olerkarien Aldizkaria, Poetas por su pueblo”* 1979tik 2016 arte egon zen martxan. Kultur eta literatur izaerakoa, Pablo Gonzalez de Langarikak zuzentzen zuen, eta leku handia uzten zien gai monografikoei eta poeta jakinen ikerketari.

* ***Maiatz***

Iparraldeko testuinguru sozial, politiko eta kultural ezberdinean, 1982aren hasieran mendearen amaiera/hasierako argitalpen garrantzitsuenetako bat jaio zen: ***Maiatz***. Luzien Etxezaharreta izan zen, Iparraldeko idazleen belaunaldi berri batekin (Manex Lanatua, Aurelia Arkotxa, Eñaut Etxamendi, Mayi Pelot, eta abar) harremanetan jarrita, testuak aurkezteko sorkuntza eremu berri honen sustatzaile nagusia. Luzienek hitz hauekin adierazten du: «Zalantzarik gabe, idazteko gogo irmoa zegoen. Baina sentitzen genuen, halaber, literatur mundu berri bat sortzeko nahia, herriaren egoera berriari lotua, ematen ari ziren gizarte aldaketa garrantzitsuei jarraiki».

Bi hamarkada baino gehiago daramatza *Maiatz*-ek Iparraldeko egile euskaldunen lanak argitaratzen, alabaina 1990az geroztik baino ez du lortu Institut Culturel Basque ren diru-laguntza. «Ez dio axola –dio Etxezaharreta Gure Irratia ko kazetariak–. Gure euskarri nagusia idazteko gogoa da».

### 80ko hamarkadako aldizkariak 
### Ikus-arte eta arte eszenikoen aldizkariak 
Literatur aldizkariekiko grina pasa zen. Orain, bizirik dirautenak eta sorberri direnak alde batera utzita, ikusteko arteari buruzko aldizkarien sarrera oldartsuarekin kultur argitalpenen mundua aniztu egin da.

### Aldizkariak interneten 
## Diasporako argitalpenak 
Aldizkariek funtsezko zeregina Amerikako erbeste urrunerako bidea hartu zuten haiek akuilatu eta animatzea izan zuten lotura sendo. Trantze hartan, argitalpenak denbora-pasa nahiz heziketa- edo informazio-tresna baino gehiago ziren, eta deserrituen elkarteko lotura sendo bihurtzen ziren. Izan ere, letra idatziak atzerriratuak beren tradizio eta ideal berberak zituen elkarte bateko kide sentiarazten zituzten, jaioterritik hain urruti egonik ere.

### Aitzindariak 
#### Erbestea eta euskal diaspora 
Oso ezaugarri desberdinetakoak ziren. Batzuk galdu egin dira.
* ***Euzkadi en Cataluña***

Bartzelonan, 1936an, euskal erbesteratuen talde batek sortu zuen. 1937 arte iraun zuen, guztira 52 zenbaki plazaratuz. Euskal Ordezkaritza plazaratu zuen. Zuzendaria Ramon Auz zen.

* ***Euskadi Roja***

Euskadiko Alderdi Komunistaren bozeramalea zen. Gatazkaren arabera argitaratzen tokia aldatzen joan zen: hasieran Donostian eta Bilbon, ondoren Gijónen eta, azkenik, Bartzelonan, 1937 eta 1938an.

* ***Euzko Deya***

Bilbo erori ostean, 1937 erdialdera, erresistentzia politiko eta kulturala Iparraldera aldatu zen. Erbesteko Eusko Jaurlaritza eratu, eta honek 1936ko azarotik ***Euzko Deya*** argitaratu zuen Parisen. Lau hizkuntzako aldizkari hura 1940an Wehrmacht-a Parisen sartu arte banatu zen, ondoren euskal agintariak Estatu Batuetara joan beharrean izan zirelarik. Londresen ere beste edizioa egin zen.

Eta Buenos Airesen, 1939ko maiatzetik 1975eko abendura, hau da, diktadurak iraun zuen denbora guztian, *Euzko Deya*-ren 668 zenbaki inprimatu ziren, Eusko Jaurlaritzako ordezkaritzaren bozeramaile gisa; 1943tik 1971ra *La Voz de los Vascos en México* goiburuko aldizkari bat argitaratu zen Mexikon.
Buenos Aires argitaratzen zen. Zuzendari desberdinak izan zituen: Gabino García Garriga, Bonifazio de Ataun, Andres Maria Irujo. 1950tik 1975ra. Prestigio handiko aldizkaria izan zen.

* ***Euskaltzaleak***

Buenos Aires argitaratzen zen. Euskaraz plazaratzen zen aldizkaria zen izen bereko batzordearen eskutik, Buenos Airesko Laurak Bat elkartearen barruan. Euskaren erabilera indartzea zen haren helburu nagusia.

* ***Euskadi Sioux***

Kioskoak astindu zituen ezohiko paper baten agerpenak, 1979ko otsailaren 1ean. Azalari berari anarkismoaren usain nahastezina zerion, eta izenburua trazu handiz ageri zen: ***Euskadi Sioux***. Ziur asko Trantsizio garaiko aldizkaririk ausartena, «bere eite grafiko eta estilografikoagatik», eguneko gai politiko eta kulturalak umorez eta ozartasunez jorratzen zituen, neurrigabekerian jausi gabe. Aldizkariaren tonu orokorrak, ordea, ez zuen beste\zenbait gairen tratamendu serioa eragozten. Argitalpena Antxon Olariaga eta Juan Carlos Eguilleor marrazkilariek egiten zuten, eta erredakzioan Rafael Castellano *“Falete”* eta Garikoitz Zabala zeuden; lehen zenbakian iragarri zuten moduan «iraun behar zuena iraungo zuela» oso gutxi iraun zuen.

Duela urte batzuk *Euskadi Sioux*-i buruz Bilbon egindako erakusketa baten kariaz, Juan Carlos Eguilleorrek adierazi zuen: «Herri honetan, oraindik ere osatu gabea den nolabaiteko postmodernitateaz hitz egin badaiteke, edo ez, uste dut *Euskadi Sioux*-ek, horretarako asmorik gabe, ekarpenik egin zuela, anitza eta mestizoa bultzatzen zituen heinean, itxia eta dogmatikoaren aurrean».

*Euskadi Sioux* osoa sarean dago: www.euskadisioux.org

### Haurrentzako komikiak 
### Helduentzako komikiak 
## Tokiko prentsa 
***Joan Agirre Sorondo***

Prentsaren munduan, azken urteotako gertakari deigarrienetako bat udalek edo herrietako gizarte edo kultur taldeek argitaraturik tokiko aldizkarien eztanda izugarria izan da. Laurogeita hamarreko hamarkadaren amaiera aldera bildutako datuek diotenez, aleko irakurketa maila 2,5 irakurlerena da; horren arabera, gure herrian 600.000 pertsona inguruk irakurtzen dute aldizkari mota hori.

### Kultur gertakari garrantzitsu bat 
thumb
Prentsaren munduan, azken urteotako gertakari deigarrienetako bat udalek edo herrietako gizarte edo kultur taldeek argitaratutako tokiko aldizkarien eztanda izugarria izan da. Laurogeita hamarreko hamarkadaren amaiera aldera bildutako datuek diotenez, aleko irakurketa maila 2,5 irakurlerena da; horren arabera, gure herrian 600.000 pertsona inguruk irakurtzen dute aldizkari mota hori.

Aldizkari gehienak elebidunak dira, euskara gaztelania, baina elebakarren kopurua handitzen ari da. Azken horiek ditu aztergai Joxemari Muxikak, Eusko Ikaskuntzaren Mediatika. *Komunikabideen Koadernoa*-ren 9. zenbakian argitaratutako ikerlan batean.

Euskarazko prentsaren bizitasun handiaren adierazgarri, 1960 eta 1999 bitartean 237 aldizkari argitara eman dira, eta horietatik 179k bizirik diraute.

Eskuarki, euskal tokiko aldizkariak astekari edo hamaboskariak dira, A4 formatukoak, doan banatzen dira, eta diru-laguntza publikoez finantzatzen dira, publizitatearen diru sarrera osagarriarekin.

* ***Eibar aldizkaria***
Aldizkari zaharrenetako bat, eta oraindik argitaratzen dena, ***Eibar***, *“Revista de un pueblo”* da, berrogeita hamarreko hamarkadan Pedro Celaya apaiz dinamikoaren ekimenez sortua.

Hasieratik, euskarak leku nabarmena izan du. Gaurkotasuneko berriak ematen zituen, herriaren argazki memoria, pasadizo herrikoiak eta gertakarien historia nahiz herriko seme eredugarrien istorioak berreskuratzen zituen. Gerora, edukien formula hori ohikoa izan zen herriko aldizkarietan.

* ***Arrasate Press***
Euskarazko lehen aldizkari tokikotzat hartutakoa jaio zen 1993an, ***Arrasate Press***, doaneko astekari bat, egunkarien formatu eta paperean egina.

* ***Federazio bat***
Hamarkada horretan berrogeita hamar inguru izan dira Arrasateko aldizkariak hasitako ibilbideari lotu zaizkionak, eta *Topagunea Euskara Elkarteen Federazioa* sortu da. Federazioak Euskal Herriko 36 aldizkari biltzen ditu, hilean guztira 160.000 aleko zabalkundea dutenak; aldizkariak bidalketa pertsonalizatuaz banatzen dira.

Aldizkarien erdia baino gehiago, eta baita irakurleak ere, Gipuzkoan bizi dira. Finantzaketa diru-laguntzen eta publizitateko diru sarreren –aldizkari bakoitzak bere espazioaren herena publizitatea txertatzeko gordetzen du– bitartez lortzen da.
Aipatu federazioaren datuen arabera, aldizkari horien tirada orokorra 100.000 ale ingurukoa da, eta irakurle kopurua, berriz, 300.000 ingurukoa. Kopuru horiek neurriz gainekoak balira ere, bistakoa da aldizkari tokikoak gertakari garrantzitsu samarra direla euskal kulturaren jardueraren barruan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* AGIRRE SORONDO, Joan: *Diarios y revistas*. "Euskal Herria Emblemática" bilduma, Lasarte-Oria: Etor-Ostoa, 2003.
* ARBELBIDE, Xipri: *Jean Pierre Goytino eta Californiako Eskual Herria*, Euskaltzaindia-BBK Fundazioa, Bilbo, 2003. 8 or.
* LEGARRETA BILBAO, Josu (koordinatzailea): *Hemeroteca de la diáspora vasca 01. Prensa americana y de otros paises*, Urazandi bilduma, Gasteiz, Eusko Jaurlaritza, 2007. Hamabi CD. Digitalizazioa: Adriana Patrón Rocci eta Alberto Irigoyen
* RUIZ DE GAUNA, Adolfo (1991): *Catálogo de publicaciones periódicas vascas de los siglos XIX y XX*. Eusko Ikaskuntza, Eusko Jaurlaritza, Gasteiz, 710 or.
* Saiz Valdivielso, Alfonso: *Triunfo y tragedia del periodismo vasco. 1900-1939.* Madril: Editora Nacional, 1977, 358 or. ISBN:84-2760372-X.
* ZABALA, Jose Ramon (1994): "Aproximación a la hemerografía del exilio vasco", *La cultura del exilio vasco II*, La Cultura del exilio vasco bilduma, Jose Angel Ascunce editora, Donostia, 71-128 or.

## Kanpo estekak 
* Ibiñagabeitia Proiektua, Armiarma webgunea: Armiarma gunetik XX. mendeko Euskal Herriko hainbat kultur eta literatur aldizkari deskarga daiteke.
* Josu Legarreta, Adriana Patrón, Alberto Irigoyen: Hemeroteca de la Diáspora Vasca 01  Esteka honen bidez bereziki Amerikako diasporaren aldizkari asko irakur daitezke.
* Jose Ramon Zabala:*1936ko euskal erbesteko prentsa Europan* https://www.jakin.eus/aldizkaria/artikulua/hegoalderantz-begira-1936ko-euskal-erbesteko-prentsa-europan/3465