Gazako zerrenda

**Gazako zerrenda** (, ) Palestinako hego-mendebaldean dagoen lur zerrenda da, Palestinako lurralde okupatuak delakoa eratzen duten bi lurralde unitateetako bat (bestea Zisjordania da, Ekialdeko Jerusalem barne). Gazako lurralde unitateko hiriburua Gaza hiria da. Israelek kudeatzen ditu Gazako sarbide guztiak, baita Zisjordaniakoak ere, harresi eta kontrol puntuetan.

2005eko udan, abuztuaren 22an, Israelek Gazako zerrendaren okupazioari amaiera eman zion 38 urteko okupazioaren ostean, Ariel Sharonen gobernuak bultzatutako deskonexio planarekin. Bertatik aterarazi zituen armada eta kolonoak, eta asentamentu guztiak eraitsi zituen. Denera 21 asentamentu desegin zituzten Gazan eta lau Zisjordanian, bertan bizitzen zeuden israeldarren gogoz kontra. 2008aren bukaeran eta 2009aren hasieran, Israelgo Armadak Gazan hondamendi handia eragin zuen.

Gaur egun, Gazako zerrenda ia erabat birrinduta dago, 2023ko urrian Israelen kontra Hamasek zuzendutako erasoaren ondoren Israelek abiatutako Gazako genozidioaren eraginez. Izan ere, Israelgo Armada Gazako zerrenda osoan suntsipena eta sarraskiak egiten ari da. 2.300.000 pertsona lekualdatu dira Gazan, alegia, biztanleria osoa, israeldar erasoetatik babesteko; gosetea, egarria eta hondamendi orokorra zabaldu da. 2025eko maiatzaren hasierarako, Israelen erasoek zuzenean 52.000 pertsonatik gora hil zituzten, eta dozenaka milaka gehiago zauritu; eta, Israelek inposatutako setioaren eta egindako suntsiketaren ondorioz (janaririk eza, ur edangarririk eza, mediku arretarik eza...), 2024ko uztailerako gutxienez ia 200.000 hil zituela kalkulatu da, Israel sistematikoki Gazako kazetariak hiltzen ari da, horren guztiaren berri eman ez dezaten. Israelgo Armadako gutxienez 635 soldadu hil dira 2024ko maiatza arte, palestinarrekin borroketan edo armakideek hilda.

## Lurra eta natur baliabideak 
Sinai penintsulatik Israelgo Mediterraneo itsasertzeko lautadaraino hedatzen den lurralde estua da. Gaza Palestinako hego-mendebaldean kokatuta dago (31º 25' Iparraldera eta 34º 20' Ekialdera). Itsasertza 40 km luze da, Egiptorekiko muga 11 km, eta Israelekikoa 51 km. 11 km luze den muga du Egiptorekin, baina hori Israelek kontrolatu zuen 2005eko abuztu arte. Mugako gune bakarra Rafah hirian dago.

Zabalera 6 km eta 14 km artekoa da. Lerroaren eremu handiena laua eta hondartsua da; dunak kostaldetik hedatzen dira, hegoaldean batez ere. Euriak ugariagoak dira iparraldean hegoaldean baino: urteko 400 eta 150 mm artekoak dira. Lurrak oso eremu emankor gutxi du: lurraren %&nbsp;13 bakarrik da lantzeko egokia. Gaza hiriak portu txiki bat du, eta ontziek itsasertzean egiten dute arrantzan.

Hiririk garrantzitsuena Gaza bera da. Beste hiri batzuk Rafah, Khan Yunis eta Jabalia dira.

Orotara, 360 kilometro koadro ditu, eta horietatik %&nbsp;0 ura da.

## Demografia 
1995eko datu ofizialen arabera, 750.000 biztanle zituen, baina kopuru zehatza ez dago jakiterik, desberdintasunak ageri baitira Israelek, Nazio Batuek, palestinarrek edo beste erakunde batzuek egindako kalkuluetan. Dentsitatea 2.083 biztanle km2 da.

Gazako biztanleen %&nbsp;52 hirietan bizi da. Bizilekuaren legezko egoeraren arabera, hiru taldetan bereizten dira biztanleak: Gazakoak bertakoak, behin betiko bizitzen bertan jarri diren iheslariak eta iheslari esparruetako biztanleak. Bertakoak %&nbsp;40 bakarrik dira, baina indar eta eragin handia dute ekonomian eta politikan. Bestalde 2005ean Israelgo Gobernuak kanporatu zituen arte, kokaleku bakartuetan bizi ziren 4.500 judu kolono inguru zeuden. Gaur egun, Gazako biztanle guztiak palestinar arabiarrak dira; gehienak musulman sunniak, eta gainerakoak, kristauak.

2002. urtean 1.225.911 biztanle zituen. Horietatik 8.000 baino gehiago kolonoak ziren. Horrenbestez, kilometro koadroko 3.400 biztanle baino gehiago ziren. Munduko lurralde guztien artean biztanle dentsitate handienetarikoa du. Gainera, biztanle kopurua urtero %&nbsp;4 gehitu da. Palestinako Estatistika Bulego Zentralak emandako datuek diotenez, 2023an zerrendak 2,2 milioi biztanle zituen; eta, horietatik, 1,6 milioi errefuxiatuak ziren, NBEk eman definizioari jarraituz.

## Banaketa politiko-administratiboa 
Palestinako Aginte Nazionalak Gazako zerrenda *de jure* gobernatu arren, *de facto* autogobernaturiko eremu bat da. Aginte Nazionalak dituen 16 gobernazioetatik 5 zerrendan daude. Udalerriak Gaza, Rafah, Khan Yunis, Jabalia, Bani Suheila, Deir al-Balah, Beit Hanoun eta Beit Lahia dira.

|

|}
2014ko irailaren 1ean, Palestinako Aginte Nazionalak eta Hamasek hilabeteetako gatazka amaitu eta mugimendu islamistak Gazan zituen funtzionarioei soldatak ordaintzeko akordio bat lortu zuten. Ekainean hasi zen bi aldeen arteko gatazka, PANek Gazan zituen funtzionarioek soldatak jaso eta Hamasekoak esku-hutsik utzi zituztenean. Musa Abu Marzuq Hamaseko goi funtzionarioak jakinarazi zuen abuztuaren 31ean bi aldeek akordioa lortu zutela, eta irailaren 2an ordainduko zizkietela soldatak Hamaseko funtzionarioei. Palestinako agintaritzako goi funtzionario batek, ordea, Israelek PANen izenean biltzen dituen zergetatik 45 milioi euro atxiki zituela adierazi zuen, atzeratutako zorren ordain gisa. Hilean 150 milioi inguruko gastua zuen PANek soldatetan, eta 90 milioi Israelek haren izenean bildutako zergetatik ordaintzen zituen.

## Ekonomia 
Ekonomiak Israelen mende jarraitzen du; hura da merkataritzako bere bazkide nagusia, eta Gazako biztanleen ia erdiak han dute lanbidea. Tradizioari jarraituz, emakumeak etxean edo Gazako bertako eskulan industrietan aritzen dira lanean. Etxera diru sarrerak gizonek eta seme zaharrenek eramaten dituzte. Gehienek, %&nbsp;36k, zerbitzuetan egiten dute lan; eraikuntzan %&nbsp;33k, nekazaritzan %&nbsp;20k, eta beste industria jarduera batzuetan %&nbsp;10k. Lanpostu horien %&nbsp;40 Israelen dago baina politika arazoek askotan eragozten diete palestinarrei lanera joan ahal izatea.

Horrek gabezia handiak eragin dizkie palestinarrei, nazio produktu gordinaren %&nbsp;35 Israelen lortutako irabazietatik baitatorkie. Bertan enplegua sortzeko eta bizi kalitatea hobetzeko (etxebizitza berriak eraikitzea, hondakin urak tratatzeko sistemak sortzea…) nazioarteko enpresa pribatuen egitasmoak oraindik ez dira burutu. Gaza eta Israelen arteko mugan industriak eraikitzeko egitasmoak ere badira, baina horrek ez die egoera berehala hobetuko. Europarako zitrikoen esportazioa handitu egin da, baina ur eskasia eta lantzeko lurren urritasuna direla-eta, bertako nekazaritza ez da nahikoa biztanleria mantentzeko.

## Gobernua 
Trantsizioko politika egoera bizi dute Gazan, boterea Israelgo gobernutik Palestinako Agintaritzara (PA) iragan zen. Teknikoki Israelen mende zeuden Gaza oraindik, mugak, segurtasuna eta kanpo arazoak Israelek gobernatzen baitzituen. Praktikan, ordea, palestinarren eguneroko bizia Palestinaren Askapenerako Erakundearen (PAE) esku zegoen, Jassir Arafat presidentea buru izan zutela, eta Palestinako Agintaritzaren administraziopean. Gobernu funtzioak PAEk zuzentzen ditu beraz. Honek 1993an, palestinar eta israeldarren arteko bake prozesuaren baitan, Gaza eta Jerikoko itunak sinatu zirenean, Tunisiatik Gaza hirira aldatu zuen bere kuartel nagusia. 

Palestinako Agintaritza behin–behineko gobernua egon zen, Arafatek eta berak izendatutako kontseilu batek osatua. Beren esku zeuden osasuna, garraiobideak, hezkuntza eta ekonomia. 1996ko hauteskundeen ondoren Palestinako Parlamentua eratu zen, baina, hala ere, oraindik ez zuten lortu lurraldearen autonomia prozesua azkartzea. Kontuan izan behar zen gainera, Israelekiko edozein akordioren aurka daudela Hamas eta Yihad, Gazako talde islamiar fundamentalistak. PAk zuen beste arazoetako bat Israelen mende zeuden juduen kokaguneena izan zen, gerora kokaguneak kendu baziren ere.

## Historia 
Historian zehar, herri eta kultura ugarik hartu izan dute Palestina beren mendean. 1948ko maiatzean sionistek Israelgo estatua aldarrikatu, eta hurrengo egunean arabiar eta israeldarren arteko gerra hasi zenean, egiptoarrak Palestina hegoaldetik sartu ziren. Gerra amaitzean, Gaza egiptoarren mende geratu zen, Zisjordania Jordaniaren esku, eta Palestinako gainerako lurraldea Israelek hartu zuen. Ondorioz, palestinar askok Gazara ihes egin zuen.

Biztanleria oso azkar hazi zen beraz, eta garai hartako ekonomiaren garapen eskasa eta palestinar gehienak langile ez gaituak zirela kontuan hartuta, iheslari esparruak eraiki behar izan zituzten. 1956an, Egiptok Suezko ubidea itxi nahi ziolako, Israelek Gaza okupatu zuen Britainia Handiaren eta Frantziaren laguntzarekin. Egiptok Gaza utzi behar izan zuen nazioarteko presioen ondorioz.

1967an, Sei Eguneko Gerraren ondorioz, Israelek Zisjordania, Sinaiko penintsula eta Golan ere okupatu zituen. 1979an, Egiptoren eta Israelen arteko bake akordioaren ondorioz hasi ziren lurralde horiek nolabaiteko autonomia berreskuratzen. 1987an, lurralde okupatuetan Intifada izeneko herri altxamenduari hasiera eman zitzaion. 1991. urtean israeldar, palestinar eta siriarren artean hasitako Ekialde Erdikoko Bake Konferentziaren ondorioz, 1993an Israelek autonomia osoa onartu zuen Gazarako. Beraz, Israelgo armada lurralde okupatuetatik atera zen, eta Arafat 25 urteko erbestearen ondoren Gazara itzuli ahal izan zen.

### Israelek Gazari ezarritako blokeoa 
Gazako zerrenda zorrotz blokeatu du Israelek, Hamas taldeak —2006ko hauteskundeetan irabazi eta, hainbat borrokaldi bortitzetan Fatahko indarrak menperatu ostean— 2007an boterea eskuratu zuenez geroztik. Israelgo Gobernuak dio helburu hauek dituela blokeoak: Hamas ahultzea, Hamasek Israelgo herrien aurka egiten dituen kohete erasoak amaiaraztea, eta Hamasek atxilotua duen Gilad Shalit israeldar soldadua askatzea. Israelgo funtzionarioek ukatu egiten dute Gazan krisi humanitarioa dagoenik. Gainera, Israelgo Gobernuak Gazan inolako hornidura gabeziarik ez dagoela dio behin eta berriz, eta horren frogatzat lehen ministroaren bulegoak Gazako luxuzko jatetxeetako menuak banatu dizkie hedabideei.

Nazioarteko Amnistiak adierazi du blokeoa ez doala Hamasko militanteen aurka soilik, baizik eta Gazako biztanle guztien aurkako «zigor kolektiboa» dela (eta, beraz, Israel argi eta garbi nazioarteko zuzenbidea urratzen ari dela), eta «krisi humanitarioa» eragin duela. Nazio Batuen Erakundeko funtzionarioek egoera «lazgarria», «gero eta okerragoa» eta «Erdi Aroko setioa» dela adierazi dute.

Bada, horri dagokionez, Espainiako Nazioarteko Amnistiako zuzendari Esteban Beltránek adierazi du blokeoak eta 2008/2009ko Gazako bonbardaketak egoera eta ondorio hauek ekarri dituztela:.

Azaroaren 27an jakin zenez, Egiptok Rafaheko muga irekiko zuen bi egunez, jihadistek Sinain 31 militar hiltzeagatik hilabete batez itxita egon ondoren. Hala ere, oraindik ez zen iritsi Gaza berreraikitzen hasteko materiala.

Azaroaren 28an, eraikuntzarako materialaren zain zeuden oraindik eta horregatik, 30.000 palestinar baino gehiago aterpeetan zeuden. NBEk larrialdi egoera ezarri zuen euriteengatik.

2015eko urtarrilaren 10ean, jada lau lagun ziren Gazan hotzagatik hildakoak.

Urtarrilaren 27an, Gazari laguntzeko programa bertan behera gelditu zen diru faltagatik.

2021eko maiatzean berriro piztu zen gatazka Gazako zerrendan.

### Gazako genozidioa 
2023ko urriaz geroztik, inoizko suntsiketarik handiena jasaten ari da Gazako zerrenda, 2023ko urrian Israelek abiatutako Gazako genozidioaren eraginez, 2023-2025eko Israel-Palestina gerraren barnean. 2023ko urriaren 7an, Gazako hainbat komandok, Hamas erakundea gidari zutela, Israelgo eskualde mugakideei eraso zieten. Erasoari erantzuteko, Israelgo agintariek erreserbistak mobilizatu zituzten, eta eskala handiko operazio militar bati ekin. Luze gabe, Gazako zerrendaren inbasioa hasi zen: lehendabizi, Israelgo Armadak aire erasoak egin zituen; eta, gero, lehorretik zuzenean lurraldera sartu zen, bi eremu bereiz setiatuz: iparraldea eta hegoaldea.

Hartara, Israelgo Armada inbasioaren hasieratik Gazako zerrenda osoan suntsipena eta sarraskiak eragiten ari da, eta nazioartean hainbat pertsonalitate eta elkarte Israelgo Gobernua Gazan genozidioa egiten ari dela salatzen hasi zen. Israelen oldarraldia Zisjordaniara eta Ekialde Hurbilaren zati batera hedatu zen, AEBren esku hartzearekin. Israelgo agintariek maiz adierazi zuten Hamasen buruzagiak zituztela jomugan. Aldiz, zerrenda osoari era guztietako hornidurak (edateko ura, elikagaiak, argindarra, gasa...) moztu zizkioten, nazioarteko legediaren kontra. Milioi bat pertsonaz gorako Gazako hainbat eremu herritarrez husteko agindu zuten. 2.300.000 pertsona lekualdatu dira Gazan, alegia, biztanleria osoa, israeldar erasoetatik babesteko; gosetea, egarria eta hondamendi orokorra zabaldu da. 2025eko maiatzaren hasierarako, Israelen erasoek zuzenean 52.000 pertsonatik gora hil zituzten, eta dozenaka milaka gehiago zauritu; eta, Israelek inposatutako setioaren eta egindako suntsiketaren ondorioz (janaririk eza, ur edangarririk eza, mediku arretarik eza...), 2024ko uztailerako gutxienez ia 200.000 hil zituela kalkulatu da, eta Gazako zerrendan eragindako azpiegituren eta bizilekuen suntsipen orokorrak (Israelgo Armadak zerrendako ia eraikin guztiak suntsitu ditu: eraikin guztien %&nbsp;90 baino gehiago) NBEk bertako inoizko giza hondamendi handiena deitu dio Israelen erasoaldi honi. Protestak mundu osora zabaldu dira kaleetan zein unibertsitateetan. Nazioarteko krisi politiko handiena da, Ukrainako inbasioa hasiz geroztik, eta nazioartea bi polo nagusitan banatu du: Mendebaldeko herrialde gehienek israeldar inbaditzaileak babesten eta armaz hornitzen jarraitu dute; gainerako herrialdeen artean, gehienak palestinar inbadituak babestearen alde agertu dira. Bereziki, Ameriketako Estatu Batuak eta Europar Batasuna nabarmendu dira Israel Gazan egiten ari den genozidioa babesten eta ahalbidetzen. Nazioartean, Mendebaldeko potentzia handienek erasotzaileari emandako babes horregatik, oraindik ere eztabaidagai da Israel Gazako zerrendako biztanleen aurka egiten ari den erasoak juridikoki genozidiotzat aitortzea.

Amnistia Internazionala giza eskubideen aldeko erakundeak, 2024ko abenduan plazaratutako txosten batean, agertu zuen Israel genozidioa egiten ari dela Gazako zerrendako palestinarren aurka. Erakunde horrek adierazi zuenez, Israelek infernua eta suntsipena eragin ditu Gazako palestinarrengan lotsagabe, etengabe eta inpunitate osoz. Amnistia Internazionaleko idazkari nagusi Agnès Callamarden hitzetan, «Amnistia Internazionalaren txostenak erakusten du Israelek Genozidio Hitzarmenean debekatutako ekintzak egin dituela, Gazako palestinarrak suntsitzeko asmo zehatzarekin. Ekintza horien artean daude hilketak, gorputzeko edo buruko kalte larriak eragitea, eta Gazako palestinarrei nahita eragitea haien suntsipen fisikoa ekartzeko kalkulatutako bizi baldintzak. Hilabeteak joan eta hilabeteak etorri, Israelek Gazako palestinarrak giza eskubideak eta duintasuna merezi ez dituen giza taldetzat tratatu ditu, fisikoki suntsitzeko asmoa erakutsita. [...] Une honetan Israelera armak eramaten jarraitzen duten estatuek jakin behar dute genozidioa saihesteko betebeharra urratzen ari direla eta genozidioaren konplize izateko arriskuan daudela. Israelen gaineko eragina duten estatu guztiek, bereziki arma-hornitzaile nagusiek —hala nola Ameriketako Estatu Batuak eta Alemania—, baina baita Europar Batasuneko beste estatu kide batzuek, Erresuma Batuak eta beste batzuek ere, Israelek Gazako palestinarren aurka egiten dituen basakeriak berehala amaitzeko neurriak hartu behar dituzte.»

## Hezkuntza 
2010ean, Gazako gazteen %&nbsp;1 baino gutxiago zen analfabetoa. UNRWAk emandako datuen arabera, 640 eskola daude Gazan: gobernuak kudeatutako 383, UNRWAk kudeatutako 221 eta 36 ikastetxe pribatu. Guztira, 441.452 ikasle daude.

2012an bost unibertsitate zeuden Gazako zerrendan, eta zortzi eskola zeuden eraikitzeko bidean. 2018an bederatzi unibertsitate zeuden.

1998an, Gaza hirian Zientzia Aplikatuko eta Teknologiako Eskola ireki zen. 2003an bere egoitza aldatu zuen. 2006an, Gazako Eskola Politeknikoa sortu zen Gaza hegoaldean, eta urtebete geroago unibertsitate-tituluak igortzeko baimena jaso zuen. 2010ean 6.000 ikasle, zortzi sail eta 40 ikasketa-programa baino gehiago zituen unibertsitateak.

## Osasuna 
Gazako biztanleria orokorrean oso gaztea denez, heriotza-tasa munduko baxuenetarikoa da: %&nbsp;0,315 urtero. Umeen heriotza-tasa munduko 105. handiena da: jaiotzen diren 1.000 umeko 16,55 hiltzen dira. Gizakien pobrezia-tasari dagokionez, Gazako zerrenda munduan 24. postuan dago.

Johns Hopkins unibertistate estatubatuarrak eta Zisjordaniako A-Quds unibertsitateak 2002 amaieran egindako ikerketa-lan baten arabera, palestinarrek dieta-gabezi larriak dituzte. 6 urtetik 59 hilabetera arteko umeen %&nbsp;17,5k malnutrizio kronikoa pairatzen zuela ikusi zuten; horretaz gainera, ugaltze-adinean zeuden emakumeen %&nbsp;53k eta umeen %&nbsp;44k anemia zeukaten. Gazako etxeen %&nbsp;70k ez du nahikoa janari lortzen, eta Nazio Batuen Erakundeak 2014an 800.000 pertsonari baino gehiagori eskaintzen zion laguntza.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2008-2009ko Gazako gatazka
* Israelek 2023an hasitako Gazako inbasioari buruzko artikulu bilduma
* Gazako ontzien aurkako erasoa

* Palestinako estatua
* Palestinako Estatuaren nazioarteko aintzatespena
* Zisjordania

## Kanpo estekak 
*  Guide: Gaza under blockade. Israelek Gazari ezarritako blokeoaz BBC albiste erakundeak egin duen web ataria.