Fatxada

[thumb|320px|[Arantzazuko santutegiaren fatxada nagusia.]]
Eraikuntzan, **fatxada** eraikin baten kanpoko paramentua da, hedaduraz, kanpoko edozein paramentu; nahiz eta gehienetan, *fatxada* hitza paramentu nagusiari, aurrealdekoari dagokion, bestela datu gehiago aipatzen dira: atzeko fatxada, ipar fatxada, etab.

Fatxadak arreta berezia du diseinu arkitektonikoan; izan ere, eraikinaren kanpoaldetik ikusten den zati bakarra denez, askotan eraikina adierazteko edo ezaugarritzeko erabil daitekeen baliabide bakarra da. Osagai adierazkorra hain dago errotuta fatxadaren kontzeptuan, ezen batzuetan teilatuari «bosgarren fatxada» deitzen baitzaio, asmo estetikoa duenean. Ingeniaritzaren ikuspegitik, fatxadak ere garrantzi handia du, eraginkortasun energetikoan duen eraginagatik.

## Etimologia 
Fatxada hitza italierazko *facciata* hitzetik dator, zeina *faccia* (bisaia) hitzaren eratorria den.

## Garapen historikoa 
[ezkerrera|thumb|[Bletchley Park|Bletchley Parkeko fatxada (Ingalaterra), estilo arkitektoniko desberdinen nahasketa bitxia.]]
Fatxadek, material berrien eta akaberen sorreraren ondorioz, aldaketa ugari izan dituzte historian zehar, estilo arkitektoniko desberdinetarako euskarri edo mihise diren aldetik. Hala ere, aldaketa sakonenak eraikuntza tekniken bilakaeraren ondorio izan dira.

Tradizioz, fatxada eraikinaren egitura eta itxitura izan da aldi berean, eta, beraz, argiztatzeko, aireztatzeko edo kanpoalderako bistak izateko hutsuneak irekitzeko gaitasuna mugatua izan da. Fatxadaren garapen historikoa, beraz, beharrezko hutsune horiek zabaltzeko lasterketa teknologikoa izan da.

Hutsuneen tamaina eta kokapena, funtsean, bi mugek baldintzatu dute: irekitzeko gaitasuna (karga-hmurruen bilakaera) eta babesteko gaitasuna (beiraren bilakaera).

### Beiraren teknologia 
[thumb|280x280px|[Beirate|Beirateak Reimseko katedralean (Frantzia).]]
Duela 5.000 urte baino gehiago Mesopotamian eta Egipton beira zegoela dokumentatuta badago ere, eta Erromatar Inperioak K.a. 300.ean Europan zabaldu bazuen ere, ezin da esan material honen erabilera nabarmena izan zenik eraikuntzan VII. mendera arte eta arabiar hedakuntzara arte. Handik aurrera, fatxadan zulo handiak egiteko aukerak gero eta interes handiagoa sortu zuen.

Antzinako Erroman, beira hedatu baino lehen, lapis specularis erabiltzen zen beira gisa, selenita motako igeltsuzko harkaitz zeharrargi mota bat.

Tamaina handiko beirak egiteko ezintasuna leihoen orriak laukizuzen txikiagoetan zatituz konpondu zen, beira txikiagozko pieza bakar batekin estaltzeko gai zirenak, edo beira bat baino gehiago beruneztatuz. Leihoko oihalak laukizuzen txikiagoetan zatitzeko gaur egungo ohitura, geroztik iraun duen oroipen estetikoa da.

Fatxadetan beira erabiltzeari dtamainarenagokionez, katedraletan erabiltzen da, batez ere gotikoetan. Obra maisuek jakin zuten hutsuneen  arazoa bertute bihurtzen: beirate bikainak sortu zituzten, berunezko armazoi batekin eusten zuten beira tindatuko pieza txikiekin egindako figurak diseinatuz. Gainera, arrosa leiho gotiko zabala ere asmatu zuten.

### Hormaren bilakaera 
ezkerrera|thumb|210x210px
Ostiko-arkuak eta hormabularrak Amienseko katedralean (Frantzia).

Hutsunea beiraz babesteko arazoa gainditu ondoren, mugak fatxadaren egiturazko izaeragatik sortu ziren. Hutsune bat irekitzeak, bere goiko pisuak, ateburuak, eraikinaren karga jasatera behartzen zuen. Hori dela eta, ezin zen irekigune zabalegirik egin, eta, beraz, irekiguneek forma bertikalak hartu zituzten, argiztatzeko azalera ahal zen neurrian handitzeko. Era berean, beharrezkoa zen hutsuneak bata bestearen gainean lerrokatuta jartzea, eraikinaren karga hormaren gainerako zatitik helaraztea errazteko. Beirarekin bezala, eta beharrezkoa ez izan arren, leiho bertikal eta erregularrak dituen fatxada-konposizio horrek iraun du gaur egunera arte, kultura-herentzia gisa.

Baoaren tamaina handitzeko, eraikin berezietan erdi-puntuko arkua erabili izan da. Aldi gotikoan, arku zorrotza loratu zen. Katedral gotikoekin batera, aurrerapen handia egin zen fatxaden tratamenduan, bao handien arazoa konpondu zenean, fatxadak beste elementu batzuekin partekatzen baitzuen egitura-funtzioa.

Iraultzaren ondorioz, ohiko karga-hormen ordez pilareak jarri ziren, arku zorrotzak erabili ziren, eta estalkiaren karga kanpoko hormabular batzuetara desbideratu zen ostiko-arkuen bidez. Horrela, fatxadak, pisurik gabe, beirate handiz ixten ziren hutsune zabalak izan zitzakeen.

XIX. mendearen amaieran, egitura-altzairua erabili zen, eta XX. mendearen hasieran, hormigoi armatua. Horrek, azkenean, fatxada egiturazko mendekotasunetik askatu zuen. Mugimendu Modernoko arkitektoek fatxada libre baten aukerak aztertu zituzten, *leiho jarraitua* eta zulo horizontalak ohiko bertikalen ordez jendarteratuz, pertsonen ikuspegira hobeto egokitzeko nahiz egiturarekiko independentzia agerian uzteko erabiliz.
[thumb|[Farnsworth etxea, Illinois (Estatu Batuak).]]
Kontzeptuzko azken urratsa, agian, Mies van der Rohek egin zuen 1946an, Farnsworth Etxea diseinatzean, non etxebizitzak fatxada behin betiko desegiten duen, eta horrela amaitzen da hutsunearen eboluzio-prozesu luzea.

Fatxada garaikidea, egiturazko arrazoiengatik izan beharrean, barneko argiztapen-beharrei erantzuten dien hutsuneen konposizio irregularragatik bereizten da. Forma eta material desberdinekin (plastikoak, titanioa, ehunak) ere miatzen ari dira.

Kontzeptuzko azken urratsa, agian, Mies van der Rohek egin zuen 1946an, Farnsworth Etxea diseinatzean, non etxebizitzak fatxada behin betiko desegiten duen, eta horrela amaitzen da hutsunearen eboluzio-prozesu luzea.

Fatxada garaikidea, egiturazko arrazoiengatik izan beharrean, barneko argiztapen-beharrei erantzuten dien hutsuneen konposizio irregularragatik bereizten da. Forma eta material desberdinekin (plastikoak, titanioa, ehunak) ere miatzen ari dira.
[thumb|[Guggenheim Bilbao Museoa|Guggenheim museoa, Bilbon (Euskal Herria).]]
Garrantzitsuak dira, halaber, informatika eta ordenagailuak agertzearen ondorioak; izan ere, CAD aplikazioei eta kalkulatzeko gaitasunari esker, fatxadaren ohiko kontzepzio laua alde batera utzi da, eta tratamendu bolumetrikoagoa eman zaio. Bilboko Guggenheim bezalako eraikinak iraultza berri honen adibide klasikoak dira.

Etorkizun hurbilean, baliteke fatxadak funtzionalitate berri bat hartzea energia berriztagarriak biltzeko gainazal gisa.

### Funtzionamendua 
Fatxadek, funtzio estetikoaz gain, beste baldintza batzuk ere bete behar dituzte: iragazgaitzak izan behar dute urarekiko, eta barrualdea isolatu behar dute termikoki eta akustikoki. Fatxada konbentzional baten eredu-sekzioa bi orriz osatuta dago: kanpoaldekoa, adreiluzkoa normalean, eta barnealdekoa, adreiluzkoa edo beste material batzuetakoa izan daitekeena (kartoi-igeltsua, adibidez). Bi hosto horien artean isolatzaile termiko bat jartzen da, eta, horretarako, poliuretanoa, beira-zuntza edo harri-zuntza bezalako materialak erabili ohi dira. Zirrikitu-kondentsazioak saihesteko, gainera, isolatzailearen *alde* beroan lurrunaren kontrako hesi bat jartzen da. Azkenik, zentimetro bat edo biko tarte txiki bat utzi behar da, ur-lurruna aireztatu eta isolamendua blaitu ez dezan.

Fatxada-hormaren lodiera ez da egonkortasun- edo erresistentzia-beharren araberakoa, baizik eta isolamendu akustikorako masa-premiaren eta isolatzailea eta aire-ganbera kokatzeko espazio-premiaren araberakoa.

## Ikus, gainera 
* Horma

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak