open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuliska buztanbeltz

thumb|* Limosa limosa*

**Kuliska buztanbeltza** (*Limosa limosa*) scolopacidae familiako hegazti zangaluzea da

Europan eta erdialdeko Asian bizi den hegazti hau neguan Australiara, mendebaldeko Europara eta mendebaldeko Afrikara migratzen da. Guztira, munduan 634.000 eta 805.000 espezimen artean geratzen dira.

## Taxonomia 
Kuliska buztanbeltzak hiru azpiespezie ditu:
* *Limosa limosa limosa*, mendebaldeko eta erdialdeko Europan eta erdialdeko Asian bizi dena.
* *Limosa limosa islandica*, Islandian, Faroetan, Shetlandetan eta Lofoten uhartetan bizi dena.
* *Limosa limosa melanuroides*, Mongolian, iparraldeko Txinan eta Siberian bizi dena.

## Erreferentziak
Kataluniako Alderdi Popularra

**Kataluniako Alderdi Popularra** Kataluniako Espainiako Alderdi Popularraren zati den alderdia da. 1989ko urtarrilean sortu zen, Alderdi Popularraren sorrerarekin batera. Egoitza nagusia Bartzelonako Urgell kalean dago. Gaur egun alderdiko presidentea Alejandro Fernández Álvarez da.

Kataluniako Parlamentuaren zazpigarren eta azken alderdia da, 4 eserlekurekin.

## Kataluniako Parlamenturako hauteskundeak 
## Kanpo estekak 
* Alderdiaren webgune ofiziala  
* Alderdiko gazteen webgunea
Independentziaren aldeko Kataluniar Solidaritatea

** Solidaritat Catalana per la Independència**, **SC** edo **SCI** (euskaraz *Independentziaren Aldeko Kataluniar Solidaritatea*) Kataluniar Estatu baten edo Kataluniaren independentziaren aldeko gizarte eta politika mugimendu bat da. Lehenbiziko aldiz 2010eko azaroaren 28ko Kataluniako Parlamentuko hauteskundeetan aurkeztu zen. Hauteskunde horiek burutu ondoren Kataluniako Legebiltzarrean 4 legebiltzarkide izatea lortu zuen.

Mugimendu honen buru nagusiak Joan Laporta, Alfons López Tena eta Uriel Bertran dira.

## Kanpo estekak 
* Solidaritat Catalana per la Independència alderdiaren webgune ofiziala 
* Joan Laportaren webgunea
Kataluniarako Iniziatiba Berdeak - Ezker Batua eta Alternatiboa

**Iniciativa per Catalunya Verds - Esquerra Unida i Alternativa (ICV-EUiA)** (euskaraz *Kataluniarako Iniziatiba Berdeak - Ezker Batua eta Alternatiboa*) Iniciativa per Catalunya Verds eta Esquerra Unida i Alternativa alderdiek osatutako koalizioa bat da. Elkarrekin 2003ko Kataluniako hauteskundeetatik aurrera aurkeztu izan ohi dira. Euren ideologia Ekosozialismoa, sozialismoa, feminismoa eta komunismoan oinarritzen da.

## Kanpo estekak
Leslie Nielsen

**Leslie William Nielsen** (Regina, Saskatchewan, 1926ko otsailaren 11 &ndash; Fort Lauderdale, Florida, 2010eko azaroaren 28a) kanadar aktore bat izan zen.

Beste askoren artean *Forbbiden Planet*, *Poseidon Adventure*, *Airplane!*, *Creepshow*, *The Naked Gun: From the Files of Police Squad!*, *The Naked Gun 2½: The Smell of Fear* eta *The Naked Gun 33⅓: The Final Insult* filmetan parte hartu izan du.

## Iruditegia 

Irudi:HersholtBrotherswife.jpg|1936ko ''His Brother's Wife* filman
Irudi:ForbiddenPlanet1-2.jpg|1956ko *Forbidden Planet'' filman
Irudi:Leslie Nielsen.jpg|1984an

## Kanpo estekak 
* Leslie Nielsen aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Besabete

[thumb|300px| [Nippurreko besabetea: *meh*. K. a. XXVII mendekoa.]]
**Besabetea** distantzia neurri zaharra da, jatorri antropometrikoa duenez, kultura askok erabilia. Bere neurria lekuz leku aldatzen da:

* Antzinako Egipto (*meh*): 0,45 m.
* Mesopotamia: 0,533 m.
* Babilonia (*Lagashena*): 0,496 m.
* Akemenestar inperioa: 0,500 m.
* Antzinako Grezia (πεχυα): 0,463 m.
* Antzinako Erroma: 0,4444 m.
* Arabiarra (*Omarrena*): 0,64 m.
* Tunisiakoa: 0,473 m.
* Marokokoa: 0,517 m eta 0,533 m.
* Kalkutakoa: 0,447 m.
* Zeilangoa: 0,470 m.
* Gaztelakoa: 0,418 m eta 0,574 m.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harnabarrea

**Harnabarrea** Luhusoko (Lapurdi) auzoa da, herriburuaren hegoaldean kokaturik dagoena, D918 errepidearen ondoan, Luhusotik Bidarraira doana.

## Kanpo estekak
Kuliska gorri

**Kuliska gorria** (*Limosa lapponica*) scolopacidae familiako hegazti zangaluzea da

Eurasiako kostalde artiko eta tundran bizi den hegazti honek elikatzeko geldialdirik gabeko bidairik luzeena egin du, Alaska eta Zeelanda Berria arteko 11.680 kilometrokoa hain zuzen ere

## Taxonomia 
Kuliska gorriak hiru azpiespezie ditu:
* *Limosa lapponica lapponica* (Linnaeus, 1758), iparraldeko Europan bizi dena.
* *Limosa lapponica menzbieri* (Portenko, 1936), iparraldeko Asian bizi dena.
* *Limosa lapponica baueri*, ekialdeko Asian eta Alaskan bizi dena.

## Erreferentziak
Desclée de Brouwer

**Desclée De Brouwer** Bilbon 1945ean sortutako familia-argitaletxe bat da Jose Maria Gogeaskoetxea buru zuelarik. Gazteleraz hitz egiten den nazio guztietara hedatu da hiru belaunaldiz eta euskara mailan haur eta gazteentzako literaturan nabarmentzen da.

Gutxinaka-gutxinaka digitalizatzen hasi da bere edizio funtsa XXI. mendean gaudela jakinik eta irakurtzeko plataforma berriak plazaratu direla ikusita.

## Kanpo estekak 
*  Desclee De Brouwer argitaletxearen webgunea.
Bora Bora

**Bora Bora** (; tahitieraz: *Pora Pora*) Ozeano Pazifikoan dagoen Frantziar Polinesian kokatzen den uharte bat da. Era berean Sozietate uharteak osatzen duten uharteetako bat ere bada. Tahiti uhartearen ipar-mendebaldean kokatzen da, Papeete uhartetik 260 kilometro ipar-mendebaldera. 29,3 km²-ko azalera du.

## Klima 
## Iruditegia 

Irudi:Boraboraluft gerade.jpg|Bora Boraren ikuspegia
Irudi:Bora-bora from air.jpg|Ikuspegia
Irudi:Mount Otemanu, Bora Bora - French Polynesia.jpg|Otemanu mendia
Irudi:Bora Bora North-East view from Mt Pahia - French Polynesia.jpg|Uhartearen ipar-ekialdea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tahitiko Turismo Bulegoa
Hiponimo

Hiponimiak orokorragoa den terminoaren (hiperonimoa) eta bere instantzia (hiponimoa) edo adibide partikular eta zehatzagoaren arteko erlazioa erakusten du.

Hizkuntzalaritzan, **hiponimoa** bere eremu semantikoa beste termino baten eremuaren barnean duen hitz bat da; hau da, hitz edo esaldi bat da zeinen eremu semantikoa bere hiperonimoa baino zehatzagoa den.

Adibidez, *kolore (hiperonimoa)* hitzaren hiponimoak *gorri*, *beltz* eta abar dira. Hiponimoak biltzen dituen terminoari hiperonimo deritzo.Hiperonimo baten eremu semantikoa, hiponimo batena baino zabalagoa da. Hiponimo eta hiperonimoaren arteko harremana ulertzeko modu bat hiperonimoa hiponimoz osatua ikustea da. Hau, ordea, zailagoa da abstraktuagoak diren hitzekin, hala nola, *imajinatu*, *ulertu* eta *ezagutza*.

## Kanpo estekak
Tsukumogami

thumb|400px|eskuinera|Tsukumogamien marrazki bat.
Japoniar mitologian **tsukumogamiak** (japonieraz 付喪神, **Tsukumogami**, Izpiritu Objektua) **yōkai** eta **ōbake** klase oso bat da, etxean dauden gauza arruntak hartzen dituena eta euren mendeurrenean bizidun bihurtu direnak.

## Jatorria 
Izaki mitiko edo legendariotzat hartzen diren arren, izena duten tsukumogami ia guztiak Edo aroan sortutako ekoizpen artistiko bat dira. Artistarik ezagunena Toriyama Sekien da, baina beste artista batzuk euren izaki propioak gehitu dituzte tsukumogamien zerrendara. Tsukumogamiei buruzko kontakizun herrikoiak arraroak dira, baina existitzen dira ipuin herrikoi batzuetan (adibidez Bakemono-dera).

[thumb|180px|eskuinera|[Biwa-bokuboku.]]
## Tsukumogamien zerrenda 
Birtualki mugagabea den sailkapen honetan honako hauek daude:

* Bakezouri (lastozko sandaliak)
* Karakasa (aterki zaharrak)
* Kameosa (sake poto zaharrak)
* Biwa-bokuboku, batzuetan Biwa-yanagi bezala ezaguna: biwa deritzona musika tradizional japoniarreko tresna bat da.
* Furu-utsubo (poto zaharra)
* Jotai (mahai tresna pantaila tolesgarrien oihalarekin)
* Morinji-no-okama (teontzia)
* Ungaikyo (ispiluak)
* Kyourinrin (biribilkiak eta paperak)
* Zorigami (erlojuak)

## Kanpo estekak
Vali (Islam)

**Valia** (arabieraz والي *wāli*) zenbait estatu musulmanetan, probintzia edo eskualde bateko gobernadorea da. Bere ardurapean dagoen unitate administratiboak valierri du izena.

Emirrak edo kalifak izendatua, Al-Andalusen administrazio zibila zuen ardurapean eta buruzagi militarrak edo *caid* izendatzen zituen.

Otomandar Inperioan sultanak izendatzen zuen bere probintziak gobernatzeko. Egun oraindik titulua erabiltzen da: Aljerian bere 48 probintzia gobernatzen dituzte, Marokon bere 16 eskualde, Irango Lorestan probintziaren gobernadoreak titulu hori dakar, eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montxino

**Montxinoa** edo "montxina" izenarekin Euskal Herriko ipar-mendebaldeko aldean oro har mendiko aziendari deitzen zaio. Bereziki bi abere motei:

* Zaldi montxinoa.
* Behi montxina.

Hitza haran hauetan garai batean mintzatutako erromantze montañeratik dator.
Paralinguistika

**Paralinguistika** giza komunikazioaren ikerketaren alor bat da. Hizkuntzaren bere adierazpideei laguntzen dieten elementuak ikertzen ditu. Elementu horiek testuinguruan kokatzen dituzte adierazpide linguistikoak, norbere interpretazioak proposatuz.

## Kode ikasia 
Dirudienez, adierazpide linguistikoak bezala, informazio paralinguistikoa erabiltzen ere ikasi egiten da. Izan ere, txino mandarin hiztunek ez dituzte euskal hiztunek bezalako hots-aldagaiak erabiltzen, haserrea edo ezustea adierazteko.

## Elementu paralinguistiko nagusiak 
Informazio linguistikoari laguntzen dioten ezaugarri batzuk, hala nola:
* Ahotsaren intentsitatea eta bolumena
* Hitz egiteko abiadura
* Tonua eta tonu-aldagaiak nahiz silaben iraupena
* Negarra, barrea, erritmoa, jarioa, arnasketaren eta artikulazioen kontrola

Horiei esker igorlearen aldarteari buruzko nahiz haren testuinguruari buruzko informazioa eskura dezakegu eta horiek dira elementu paralinguistiko nagusiak.

## Ahozko hizkuntza baino kontzeptu zabalagoa 
Elementu paralinguistikoak egoki erabiltzeak mezua ulertzen laguntzen du. Esate baterako, hitz egitean jario eskasa izateak urduritasuna adierazten du edo gai horretan jakituria eskasa. Beste faktore batzuek ere, hala nola etenek, isiluneek eta abarrek ere mezua ulertzeko garaian ondorio pragmatikoak dituzte.

## Kanpo estekak
Cairngorms

**Cairngorms** ("Muino urdinak" gaelikoz) Eskoziako iparraldean dagoen mendi lerroa da, Highlandeko ekialdean, Aberdeenshire eta Moray eskualdeetan zabaltzen dena. Cairngorms Parke Nazionalaren barnean kokatzen da. Britainiar Uharte guztietako goi-ordokirik altuena, hotzena eta elurtuena da, eta barne hartzen ditu herrialde osoko sei tontorrik altunenetarik bost.

Izen bereko mendiak izen orokorra ematen dio ingurune osoari.

thumb|1200px|erdian

## Tontorrak 
thumb|Eskualde naturalaren oinarrizko mapa.

# Ben Macdhui (1309 m)
# Braeriach (1296 m)
# Cairn Toul (1293 m)
# Sgor an Lochain Uaine (1258 m)
# Cairn Gorm (1245 m)

## Iruditegia 

Irudi:Ben Macdui from Derry Cairngorm.jpg|Ben Macdhui.
Irudi:Braeriach.jpg|Braeriach.
Irudi:Cairn Toul - geograph.org.uk - 381800.jpg|Cairn Toul.
Irudi:Sgor an lochan uaine.jpg|Sgor an Lochain Uaine.
Irudi:Cairn gorm.jpg|Cairn Gorm.

## Ikus, gainera 
* Cairngorms Parke Nazionala
* Erresuma Batuko geografia

## Kanpo estekak 
* Cairngorms National Park
Aiumeen basoa

**Aiumeen Basoa**, Euskal Pagan Folk Metal deritzaion joera musikal honetan aintzindarietako bat da, 1994.urtean sortu zen hurrengo taldekideak zituelarik: Egoitz (baxua eta teklatua), Beleak (gitarra eta ahotsa), Mikelot (gitarra eta ahotsa) eta Belainotz (bateria).

## Ibilbidea 
Denbora aurrera joan ahala, honako partadideak batu ziren taldera: Paul (haize instrumentuak), Herio (teklatua), Ibone (ahotsa) eta Aitor (bibolina). Hiru abestiz osatutako lan promozionala grabatu ondoren, “Triarchy of Vasconia – Iluntasunaren itzulera” izeneko split batean parte hartzea erabaki zuten, arestian ekoiztutako kantak bertan sartuz. Beste bi euskal talderekin batera, Adhur eta Ilbeltz, argitaratu zuen azkenik 1999an "War Is Inminent" izeneko disketxe espainiarrak lana.

Taldekideen aldaketa ugari dela medio, Aiumeen Basoko ohizko jarduera guztiz moteldu zen, nahiz eta taldearen sortzaile izan ziren taldekideek kantak konposatzen jarraitu zuten. Hori dela eta, azkenik taldekide berriak sartu ziren taldean, Fory (Bateria), Ibai (Teklatua eta Eskusoinua), Oihane (Ahotsak), eta Imanol (Bibolina). Aiumeen Basoko estreineko lanean metal naiz Euskal Folk Kutsuko melodiak, erritmo aldaketa konplexu, instrumentu eta konponketa ugariz osaturiko lan borobila topa dezakegu. Euskal musika tradizionalaren eraginaz batera, Noruegako black metalaren eragina ere bertan da, Ulver edo In the woods bezelako taldeak aipa ditzakegularik.

Gaur egun, taldekideen artean ere izan da aldaketarik. Ibairen ordez Eider Bailador ari da teklatu lanetan eta Ruben Irigoyen baterian. Oraindik taldeak bere horretan jarraitzen du, noizbehinkako kontzertuak ematen eta kanta berri bat edo beste erakusten. Beharbada beste lanen bat argitaratzea legoke Aiumeen Basoaren planetan.

## Diskografia 
* *Tryarchy Of Vasconia-Iluntasunaren Itzulera* (1998, War is Imminent), Ilbeltz eta Adhur taldeekin batera.
* *Iraganeko bide malkartsutik* (2010, Erzsebet Records)

## Kanpo estekak
Adhur (musika taldea)

**Adhur** Euskal Herriko black/death metal musika taldea. Indar magikoa esan nahi du taldearen izenak. Euskal mitologian oinarritzen da taldearen sormena.

Eatek sortua 1995ko ekainean hasiera batean, Aiumeen basoako Egoitz batu zen taldera. Lehenak ahotsa, gitarra eta perkusioa eramaten du, bigarrenak baxu eta teklatua. Konposizioaren zati handiena Eatek hartzen du.

Lehen kanta ez zuten inoiz grabatu. Eatek "Iluno" konposatu zuena. Ondoren "Akelarreko Batzarra" eta "Sua" egin ziren, hurrenez hurren.

Aiumeen Basoa taldearekin eta horien estudioan grabatu ziren kantak 1998an. Bertan Ainhoa Soraluze mezzo-sopranoa, Josu Lopez baritonoa, Haritz Solupe txirularia, Azken Garrasia eta Ipsissimus Barrene bateria jolea eta Leire Elizes bibolin jolea. Hemendik aurrera zinta promozional bat egin zuten, aurreko abesti eta Aiumeen Basoa-ren "Aintzinako Guduen Oroimenak" zituena.

War is Imminent disketxearekin Ilbeltz eta Aiumeen basoarekin batera "Tryarchy Of Vasconia-Iluntasunaren Itzulera" proiektuarekin izen berbereko CDa atera zuten, hainbat informaziorekin batera. 1000 ale egin ziren, eta guztiak saldu ziren.

Abesti berrien sorrera oso urria izan zen Ilbeltz taldearen grabaketak zirela eta. Zortzi abesti berri daude dagoeneko, potente eta bizkorragoak baina epika eta erdiaroko soinua galdu gabe.

Donosti Rock banatzaileak "Tryarchy Of Vasconia-Iluntasunaren Itzulera" berreditatu zuen 2001an. 500 ale egin ziren.

2010ean Aiumeen Basoa taldeak Iraganeko bide malkartsutik diska kaleratu zuten Erzsebet Records zigiluarekin eta 6 abestiz osatua dago.

## Diskografia 
* *Tryarchy Of Vasconia-Iluntasunaren Itzulera* (1998, War is Imminent), Ilbeltz eta Aiumeen basoa taldeekin batera.
* *Iraganeko bide malkartsutik* (2010, Erzsebet Records)

## Kanpo estekak
Roberto Pérez Jauregi

**Roberto Pérez Jauregi** (Eibar, Gipuzkoa,1948ko abenduaren 12an &ndash; Donostia, Gipuzkoa, 1970ko abenduaren 8an) 1970ko abenduaren 4an Eibarren Burgosko Prozesuaren aurkako manifestazio batean poliziak emandako tiroen ondorioz hil zen lau egun beranduago.

Bere ikasketak Eibarko Armeria Eskolan egin zituen eta garaian frankismoaren aurkako ezkerrean militatzen zuen 21 urteko gazte bat zen.

Burgosko Prozesua salatzeko manifestazio batean hil zen, Eibarko Karmen kalean. Burgosen antolatu zen epaiketan hiru eibartar zeuden, Mario Onaindia, Jon Etxabe eta Enrike Gesalaga. Horregatik Eibarren egin ziren greban, manifestazio eta protestak partaidetza eta indar handia izan zuten. Epaiketa 1970eko abenduaren 3an hasi zen eta greba orokorreko bigarren egunean, abenduaren 4an, poliziak manifestazioaren aurka egin zuen benetako munizioa erabiliz.

Urkizu inguruan manifestazioaren aurka izandako erasoan izan zen Roberto hil zuen tiroa. Inoiz ez da ikertu nork bota zuen tiroa, ezta ere aginduak eman zituztenen erantzukizunak.
thumb|Bere omenezko plaka, 1970ean Eibarko Urkizu aldean tirokatua izan zen leku berean jarrita.
2010 urteko abenduaren 4an Eibarko herriak omenaldia eskaini zion eta oroigarri bat ipini zen tiroa jaso zuen tokian, Iparragirre kalearen hasieran, Karmengo elizaren ondoan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Burgosko Prozesua

## Kanpo estekak 
*  Roberto Perezen heriotzaren 40. urteurrenari buruzko albistea Diario Vasco egunkariaren webgunean.
Kuliska ilun

thumb| *Tringa ochropus*
**Kuliska iluna** (*Tringa ochropus*) scolopacidae familiako hegazti zangaluzea da

Eurasiako hegazti hau *tringa solitaria*ren seniderik gertuena da.

## Erreferentziak
Xorroxin ur-jauzia

**Xorroxin ur-jauzia** Nafarroa Garaiko ur-jauzia da, Erratzuko (Baztan) Gorostapalo auzoan dagoena, Iñarbegi errekaren ibilbidean; erreka hau Baztan edo Bidaso ibaiaren iturburuetako bat da. 25 metroko jauzia du.

800px|thumb|erdian|Xorroxin urjauziaren irudi panoramikoa.

## Bertara nola iritsi 
Ibilbidearen hasiera Erratzu herrian bertan hasten da. Handik Gorostapalo auzora daraman herri-bide estua hartzen delarik. Justu Gorostapalo auzoaren sarreran dagoen baselizan ezkerraldean beherantz doan bidea hartu behar da, honek Iñarbegi erreka gurutzatzen du. Handik pixkanaka-pixkanaka ehunka urte dituzten gaztainondoz beteriko haitzarte batean barneratuko gaitu.

Behin erreka berriz ere zeharkatu ondoren, ezkerretara bide batek erreka zeharkatu behar dugun pasartera emango gaitu (adi ibili:harri bustietan labaindu gabe), honela goroldio, liken eta iratzeen artean hezetasun iraunkorrak eta ur-jauziaren soinuak berak bertaratzen ari garela ohartaraziko gaitu.

Itzulera Iñarbilgo zubira arte bide berberetik egingo da. Iñarbil auzotik Erratzura itzuliko gara. 2014ko uholdeak kalte handia egin zion bide horri, baina Erratzuarrek auzolanean bidea berreskuratu dute Zabaletan, erreka ondotik denbora guzian, xenda estu batetik eta hainbat zubi gurutzatuz.

## Bitxikeriak 
* Xorroxin Irratiak bere izena urjauzi honetatik hartzen du.

## Kondairak eta mitologia 
* Kondairak dioenez, Mari jainkosa (Autza mendiko kobazulo batean bizi zena), bere lagun Herensuge edo Sugaar (suge ar itxura zuena), eta laminak hainbatetan misterioski agertu eta desagertzen ziren paraje hauetan.
* Xorroxin ur-jauziaren azpiko putzuak ‘Lamiputzu’ izena du, eta kondairak dio laminek han altxor bat ezkutatzen zutela. Mitologiako lamina horien itxura neska batena zen, baina hankarik gabe, horien ordez arrain-isatsa zuten edo auntz-, ahate- edo oilo-hankak. Urre-koloreko orraziekin aritzen ziren adatsa lisatzen.
Fitxategi:Drake på en medeltida vävnad, Nordisk familjebok.png|Herensugea
Fitxategi:Lamia Garagartzan Arrasate 2007-01-01.JPG|Lamina baten eskultura, Arrasaten

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aitzondoko ur-jauzia (Gipuzkoa)
* Bisusta ur-jauzia (Nafarroa)

* Delikako ur-jauzia (Araba)
* Goiuriko ur-jauzia (Araba)
* Putzubeltz ur-jauzia (Nafarroa)
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
*  Xorroxingo ur-jauzia, Nafarroako Turismo Bulegoaren webgunean ikusgai.
* Erratzu herritik Xorroxin ur-jauzira igotzeko ibilbidea. 200 argazki.
Te dastaketaren ebazkizuna

Estatistikan eta probabilitate teorian, **te dastaketaren ebazkizuna** Ronald Fisher estatistikariak proposatu eta aztertutako probabilitate-ebazkizun bat da, saiakuntza diseinua eta froga estatistikoak ikasi eta aztertzeko aukera ematen duena. Aldi berean, ebazkizunean oinarrituz Fisherek erabilera orokorreko beste froga estatistiko bat ahal izan zuen, egun Fisherren froga zehatz izenez ezagutzen dena.

## Ebazkizuna 
Andre batek te-esnea dastatuz katilura isuri zen lehenengo gaia tea ala esnea izan zen jakiteko gauza dela baieztatzen du. Ahalmen hori frogatzeko, esnea aurretik eta tea aurretik isuri den launa katilu prestatu eta zorizko ordena batean dastatu ditu andreak. Zortzi katiluetan asmatu badu, andreak baieztatzen duen ahalmena sinesgarria dela erabaki behar al da?

## Ebazpena 
Azken finean, andreak egiten duena zortzi katiluetatik tea lehenengo isuri den lau katiluak hartzea da. Beraz, ebazkizuna ontzi erako ebazkizun moduan azal daiteke, non ontzi batean bi motako launa elementu dauden eta banaka eta itzulerarik gabe lau elementu aterata, mota bateko lau elementuak suertatzen diren. Andreak baieztatzen duen ahalmenik izan ez eta, beraz, zoriz aukeratzen baditu te aurretik isuri diren lau katiluak, katilu guztiak asmatzearen probabilitatea hau da:

::::p=\frac{{4 \choose 4}{4 \choose 0}}=\frac{1}{70}=0.014=\%1.4

Probabilitate hori ikusita, zailtzat jotzen da zoriz katilu guztietan asmatzea eta beraz, andreak lehenengo tea ala esnea isuri den jakiteko ahalmena baduela erabaki behar da.

Ebazkizunak saiakuntza diseinuari buruzko galdera interesgarriak sortzen ditu, gainera. Lehenik eta behin, aurretik tea edo esnea isurtzea ez ezik, beste faktoreak (tenperatura, ...) ezin kontrola daitezkeela nabarmendu behar da. Kontrol eza horri aurre egiteko modu bat, katiluak modu nahasian dastatzera eman edo, teknikoki esaten den moduan, aleatorizatzea da, katiluen dastaketa-ordena zoriz erabakiz.

## Ebazkizunaren historia 
Ebazkizuna Ronald Fisherek idatzitako *Statistical methods for research workers* liburuan agertzen da lehen aldiz, baina errealitatean burutu zen esperimentu bat ere ba omen da: Fisherek Rothamsted ikerketa-etxean lan egiten zuen eta bertan, te hartzeko orduan, Fisherek Muriel Bristol ikertzaileari tea eskaini eta honek uko egin zion egun batean, esnea aurretik isuri den tea nahiago zuela adieraziz. Fisherek hori zentzugabea zela adierazi zuen, esnea aurretik edo ondoren isurita diferentziarik ez dagoela adierazi. Bertan zeudenen iradokizunez, saiakuntza burutu eta Bristolek espero zitekeen baino gehiagotan asmatu zuen .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Daniel Lacalle

**José Daniel Lacalle Larraga** (Valtierra, 1897ko otsailaren 21a - Madril, 1981eko uztailaren 21a) euskal militarra izan zen, frankismoaren garaietan aire ministroa izan zena.

## Biografia 
Aita Tirso Lacalle zuen, ezizena «Ziraukiko herrena» zuena. Valladolideko Zalditeria Akademian ikasi ondoren, 1920an aire armadan sartu eta pilotu bilakatu zen. Rifeko gerran parte hartu zuen. Gerra Zibilean matxinoen alde egin zuen, hasieran errekete konpainia bat zuzenduz eta gero hegazkinlaritzan.

Frankismoan Lehendabiziko Aire Brigadaren Estatu Nagusiaren buruzagia, Armadaren Goi-Eskolaren irakaslea, Aire-Eskolaren zuzendaria, Airearen Estatu Nagusiaren bigarren mailako buruzagia, Aire azpiidazkaria (1954-1957) eta Pirinioetako Aire-Eskualdearen nagusia izan zen. Bardeako tiro eremua bultzatu zuen.

1962ko uztailaren 10ean aire ministro izendatu zuten eta 1969ko urriaren 29ra arte aritu zen; orduan teniente jenerala zen.

## Erreferentziak
Euskal antzara

**Euskal antzara** Euskal Herriko bertako etxeko hegazti arraza baten izena da. Euskal Herriko baserrietan aspaldidanik egon da gris koloreko antzara mota hau. Zerrenda ilunak, eta tarteka, zerrenda meheago eta argiagoak hego gainetan zein bularraren alboetan dituena. Mokoa eta hankak, laranja kolorekoak. Moko laranja eta mokoaren muturra beltza izan ohi dute.

## Ezaugarriak 
Ezaugarri orokorrei dagokienez, lepaperik eta mototsik gabeko antzara da, sabelaldeko poltsak ondo garatuak dituena.
Lumajea ugaria dauka, sarria eta estua du bizkarraldean eta bularraldean, baina ez hainbeste ipurtxuntxurrean eta izterretan.

Arrak ia-ia 8 kg hartzeraino hazten dira, emeak 7 kg hartzeraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haizealdeko uharteak (Sozietate uharteak)

**Haizealdeko uharteak** (frantsesez *Îles-du-Vent*, eta tahitieraz *te fenua Ni’a Mata’i mā*) Ozeano Barean dauden Sozietate uharteak izeneko uhartediaren barneko azpiuhartedi txikiago bat da. 5 uhartek eta hainbat atoloik osatzen dute, nagusiak hauek izanik: Tahiti, Moorea, Maiao, Tetiaroa eta Mehetia. Udalerririk populatuena Papeete delarik.

Sozietate uharteak osatzen duen beste uhartedia Haizebeko uharteak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metropolitar Frantzia

**Metropolitar Frantzia** () Frantziak Europan dituen lurrek osatutako eremua da. Kontinenteko lurrak dira gehienak, baina baita Mantxako kanaleko uharte anitz, Atlantikoko uharte batzuk eta Mediterraneoko uharte batzuk ere. Uharte horietatik handiena Korsika da. Metropolitar Frantziakoak ez diren Frantziaren lurrak, Itsasoz haraindiko Frantzia dira.

Zenbaitetan, **Metropolia** () esaten diote; edo, duen formagatik, **Hexagonoa** () ere.

## Kanpo estekak
Fadrique Álvarez de Toledo

**Fadrique Álvarez de Toledo y Enríquez de Quiñones** (1460-1531ko urriaren 19a), bigarren Albako duke, Coriako markes, Salvaterrako konde eta Piedrahíta eta Valdecornejako jauna izan zen.

## Biografia 
Aita García Álvarez de Toledo y Carrillo de Toledo eta ama María Enríquez de Quiñones y Cossines izan zituen. Errege katolikoekin lotura estua izan zuen, izan ere, haren ama Fernandoren ama Joana Enrikezen sasi-ahizpa izan zen.

Granadako Erresumaren konkistan parte hartu ondoren, 1503an Ipar Katalunian aritu zen frantziarren kontra.

1512an Fernando II.a Aragoikoak Nafarroa konkistatzea erabaki zuenean, gaztelar armada zuzendu zuen. Hain ondo bete zuen bere lana ezen erregeak Andaluziako kapitain jeneral eta Huéscarreko duke izendatu baitzuen. Karlos I.aren erreinaldian estatu batzarrean parte hartu zuen eta Espainiako handiki bilakatu zen.

1512ko urriaren 21ean, Monjolose herri baxenafarra erre zuten haren aginduetara zeuden soldadu gaztelarrek. Herritarrak etxeetatik aterarazi, Donibane Garazira bidali, eta herria errautsetan utzi zuten. Lapurretak eta bortxaketak ere egin zituzten inguru guztian. Villalba koronelak gertaerak beharrezkotzat jo zituen. Herriari su eman eta hiru urtera, Fernando erregeak suteak eragindako suntsiketaren kalteak ordaintzea onartu zuten.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1480an Sevillako kondesa zen Elisabet Zuñiga ezkondu eta bost seme-alaba izan zituzten:
* Leonor.
* Gartzia (?-1512).
* Pedro (1484-1553).
* Aldonza

## Erreferentziak
Sozietate uharteak

**Sozietate uharteak** (frantsesez *Îles de la Société* edota *Archipel de la Société*, tahitieraz *Tōtaiete*) Ozeano Barearen hegoaldean kokatzen den uhartedia da, administratiboki Frantziar Polinesian kokatzen direlarik. Berez uhartedi honek ez du tahitieraako izenik, halere ingelesezko *Society* hitzetik itzulitako *Tōtaiete* izendapena erabili ohi da. 2007ko abuztuan 227.807 biztanle zituen.

1880an uharteak Frantziaren protektoratua bilakatu ziren.

## Banaketa 
Uhartedia bi azpimultzotan banaturik dago:
* Haizealdeko uharteak (*Îles du-Vent*):

:* Mehetia
:* Tahiti: hor, Papeete hiriburua dago.
:* Moorea
:* Maiao
:* Tetiaroa

* Haizebeko uharteak (Îles Sous-le-Vent):
:* Huahine
:* Raiatea
:* Tahaa, Raiatea uhartearekin koralezko koroa elkarbanatzen du.
:* Bora Bora
:* Tupai (Motu Iti)
:* Maupiti
:* Maupihaa (Mopelia)
:* Manuae (Scilly)
:* Motu One (Bellinghausen)

## Historia 
1722an Jakob Roggeveen herbeheretarra izan zen uhartedira iritsi zen lehenbiziko europarra (Maupiti uharte txikira, hain zuzen). Gerora, 1767an Samuel Wallis ingelesak Tahiti eriden zuen. 1768an Louis Antoine de Bougainville frantziarrak uhartediari frantziar errege familiaren ohorez, *Borbon Uharteak* izena ipini zion. Halere, 1767an James Cook britainiarrak *Society Islands* izena jarri zien, bidaia antolatu zion Royal Society elkartearen ohorez: hori behin betiko izena bilakatu da. Aipagarria da Domingo Bonetxea euskal itsasgizona bertan birritan izan zela: bata 1772-1773ko espedizioan eta bestea, 1774-1775koan.

## Iruditegia 

Irudi:Flag_of_the_Tahiti_Protectorate_1843-1880.svg|Sozietate uharteetako bandera
Irudi:Matira Beach, Bora Bora, French Polynesia.jpg|Bora Bora
Irudi:A view from the AR 72 airplane (Over Society Islands - French Polynesia).jpg|Raiatea
Irudi:Plage d'Avea Huahine.jpg|Huaine

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Domingo Bonetxea
* Jakob Roggeveen
* Samuel Wallis
* Louis Antoine de Bougainville
* James Cook
* Honotua itsaspeko kablea
* Manatua itsaspeko kablea

## Kanpo estekak
Albako duke

**Albako duke** esamoldeak gauza desberdinak izendatu ditzake:

* Alba de Tormesko dukerria.
* Albako duke, portuetan itsasontziak lotzeko egitura.
Alba de Tormesko dukerria

thumb|200px|Jatorrizko armarria

**Alba de Tormesko dukerria** noblezia titulu espainiarra da, Henrike IV.a Gaztelakoak Alba de Tormesko kondea duke bilakatu zuenean eratuta.

Historian zehar hiru leinuak izan dute dukerria: Álvarez de Toledokoek 1755era arte, Silvakoek 1802ra arte eta Fitz-James Stuartekoek egun arte.

Katastroko datuen arabera 34.455 hektarea batzen zituzten latifundioen jabe zen 1934an.

## Dukeen zerrenda 
## Kanpo estekak
Hooligan

thumb|Moskuko Spartaken jarraitzaileak
**Hooliganak** kirol bateko, bereziki futbol taldeetako zale amorratuak dira, eta indarkeriazko ekintzak egiten dituzte, beste taldeen jarraitzaileen aurka edo jokalekuaren inguruko ondasunen aurka.

## Historia 
XX. mendearen hasieran Ingalaterrako langile auzoetan sortu ziren eta *Hooligan* ezizenarekin egin ziren ezagun. Bigarren Mundu Gerra eta gero, langileen estadioak zirenak klase ertaineko ikusleen gune bilakatu zen, futbolaren komertzializazioaren eta nazioartekotzearen eraginez. *Skinhead* izeneko jarraitzaile mugimendua jaio zen klaseen baturatik.

Gaur egun, ez dago klaseen arteko bereizketa eta desberdintasun handiagoak daude. Hooligan gehienak gizonezkoak dira, 18-30 urte artekoak. Nagusiagoak ere badaude, egunerokotasuna hausteko indarkeria erabiltzen dutenak. Gaztarotik eskura dagoen kirola delako, futbolak eragin handia du genero-identitatearen eraikuntzan. Horrela, gizontasun hegemonikoaren nagusitasuna erakusteko aukera bilakatzen da futbola.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Álvarez de Toledo

**Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel** (Piedrahíta, 1507ko urriaren 29a-Lisboa, 1582ko abenduaren 11), hirugarren Albako duke, Coriako markes, Salvaterrako konde eta Piedrahíta eta Valdecornejako jauna izan zen.

## Biografia 
Karlos I.a eta Filipe II.aren begikoa, bere Estatu Batzarretan parte hartu zuen. Milango dukerria (1555-56), Napoliko Erresuma (1556-8), Herbehereak (1567-73) eta Portugalgo Erresuma (1580-82) gobernatu zituen. Filipe II.ak Elisabet Valoiskoa ezkondu zuenean, erregea ordezkatu zuen.

Bere garaietako jeneralik bikainetako batentzat jota, Tunisko konkistan eta Mühlberg, Jemmingen eta Alcantarako guduetan nabarmendu zen. Herbehereetan gupidagabea izen zen Laurogei Urteko Gerraren hasieran. Bere azken urteetan Portugal konkistatu zuen Filipe II.arentzat.

Garcilaso de la Vega poeta laguna eta militarkidea izan zuen. Espainiar elezahar beltzaren pertsonai nagusienetariko bat izan zen.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Orduko Fernando izeneko sasikume bat izan bazuen ere, 1527an bere lehengusina María Enríquez de Toledo y Guzmánekin ezkondu eta bost seme-alaba izan zituzten:
* Gartzia (1530-1548)
* Fadrique (1537-1585)
* Diego (?-1583).
* Beatriz (?-1637).
* Hernando (1527-1591)

## Erreferentziak
Numen (musika taldea)

**Numen**, 1997an Arrasaten sorturiko extreme music taldea. Black metal eta folkaren nahasketa egiten dute. Euskal mitologiaz, tradizioaz eta legendaz jarduten dute beren hitzek, kristautasunaren aurkako joera garbiarekin.

## Ibilbidea 
1999an bost abestik osaturiko diska grabatu zuten, "Haize sorginduen intziriak" izenarekin. 2001an "Galdutako itxaropenaren eresia" atera zen, are extreme eta ilunagoa. 2003an "... jarrai beza kondairak" egin zuten "Haize sorginduen intziriak" diskako abestiekin eta 4 kanta berrirekin. Urtebete geroago "Basoaren semeak" atera zen black metal gehiago eta folk zertxobait gutxiagorekin. 2007an 10. urteurrena zela eta, "Numen" izenez atera zuten diska berria. Gaur egun Europa eta mundu osora zuzenduriko desketxe baten bila daude.

Beren hitzek ez dutela ez ideologia ez beste ezerekiko konpromezurik behin eta berriro berretsi dute. Mikel Laboa eta Benito Lertxundirengan oinarriak ere badituzte, eta noski Satiricon, Emperor, Immortal, Enslaved, Iron Maiden, Metallica, Disgorge, Ziklon-B...

Esan beharra dago oso balorazio onak eduki dituztela kritikarengandik, Espainiar estatuko black metal talderik onenetakotzat hartzeraino.

## Taldekideak 
# Aritz (ahotsa)
# Jabo (gitarra)
# Xabi (gitarra)
# Lander (baxua)
# Eöl (teklatua, ahotsa)

## Diskografia 
* *Haize Sorginduen intziriak* (2000, Wolf Records)
* *Galdutako itxaropenaren eresia* (2001, Goi Music)
* *...jarrai beza kondairak* (2003, Goi Music)
* *Basoaren semeak* (2004, Goi Music)
* *Numen* (2007, Goi Music)
* *Iluntasuna besarkatu nuen betiko* (2019, Les Acteurs de l\'Ombre Productions)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pagauso

**Pagausoa** (*Columba palumbus*) columbidae familiako hegaztia da. Europako uso espezie ohikoena eta handiena da: pisua 460-570 g, hego-zabalera 75-80 cm eta luzera 40-42 cm. Berez basoan bizi da, baina landa lurretara eta herrietara hedatu da. Hirien kolonizazioa berriagoa da haitz-uso grisarena baino.

Ekialdeko Europan eta mendebaldeko Asian jatorria duen hegazti hau hegoaldeko eta mendebaldeko Europara migratzen da.

## Deskribapena 
Etxeko usoen antzeko itxura eta tamainakoa, naiz eta nabarmen handiagoa izan; 40 cm inguruko tamainara iristen da. Pagausoa oso hegazti trinkoa da, buru txikia eta buztan luze samarra duena, identifikatzeko ezaugarriak, lepoan kokatutako orban zuriak eta hegal-marra zuri oso nabarmena, batez ere hegaldian. Bestela, eta beste uso batzuk bezala, espezie honek oso lumaje uniformea du, kolore gris-urdinxkakoa. Bularrean tonu arrosa, buztanean terminal banda beltza eta lehen aipaturiko orban zuriak lepoan eta hegoetan dira oso kolore monokrono honetan nabarmentzen diren karaktere bakarrak.

Arra eta emea berdinak dira eta neguan zein udan lumaje berdina dute. Kumeak helduak bezalakoak dira, baina ilunagoak eta lepoan orban zuririk gabeak.

Hegaldia oso azkarra eta zuzena da, oso karakteristikoa da, izutzen direnean hegaldia hasterakoan hegoak talka egiten dutenean sortzen duten zarata.

Pagausoaren urruma, bost noten errepikamenean oinarritzen da eta oso bereizgarria da. Hegaldia ere ezaugarria da, lehenik aireratu egiten da, gero planeatu eta azkenik hegoak gorputzaren gainetik altxatuta jaisten da.

## Biologia eta ohiturak 
Usoak urtean bi edo hiru aldiz ugaltzen dira, apirilean hasi eta normalean uztailean edo abuztuan amaitzen dira. Emea arduratzen da habia eraikitzeaz, eta horretarako adar txikiak nahasten ditu mokoarekin. Zuhaitz baten gainean jartzen du eta normalean plataforma hain sinplea eta mehea izaten da, arrautzak behetik ere ikusi egiten dira sarritan. Hauek bi izaten dira eta zuriak, bi helduek inkubatzen dituzte 15-17 egunetan. Txitak arrak eta emeak “uso-esne” deritzonarekin  elikatzen dituzte eta gutxienez 4 astez bertan egon ostean uzten dute habia.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Uso hau Europa osoan ugaltzen da, Islandia eta Eskandinavia iparraldea izan ezik.

Iberiar penintsula osoan banatuta dago, Europa erdialdean bezain ohikoa ez den arren,

Euskal Herrian eremu atlantikoan oso gutxi ikusten da, bikote batzuk mendiko pagadietan hazten dute eta landa-eremu basotsuetan. Bere presentzia erregularragoa da Kantauri azpiko eremuan.

Gure lurraldean bizi diren populazioak sedentarioak dira funtsean. Dena den, Europan ugaltzen diren pagauso ugarik zeharkatzen dute gure eskualdea migrazioetan, eztei osteko migrazioa, hau da, batez ere urrian gertatzen dena.

## Taxonomia 
Pagausoak 6 azpiespezie ditu:
* *Columba palumbus azorica* (Hartert, 1905)
* *Columba palumbus casiotis* (Bonaparte, 1854)
* *Columba palumbus excelsa* (Bonaparte, 1856)
* *Columba palumbus iranica* (Zarudny, 1910)
* *Columba palumbus maderensis* (Tschusi, 1904 †)
* *Columba palumbus palumbus* (Linnaeus, 1758)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko kontuak
Usapal turkiar

**Usapal turkiarra** (*Streptopelia decaocto*) columbidae familiako hegaztia da.

Eurasia osoan eta iparraldeko Afrikan bizi den hegazti honek azken mendeetan eskualde asko kolonizatu ditu.

## Deskribapena 
Usapal turkiarra ornitologoen arreta erakartzen ari da, bizi duen hedapen ikusgarriagatik. Bere jatorriko eremutik, Ekialde Hurbiletik eta Hego Asiatik, Europa inbaditu du eta dagoeneko gure eremura iritsi da.

Erraz identifikatzen den espeziea da. 28 cm-ko tamaina du, usapal arruntaren antzeko tamainaz eta itxuraz, baina oso desberdina kolorez. Goiko eta beheko aldeak krema kolorekoak dira, beheko aldea apur bat arrosa eta tonu homogeneo horren barruan nabarmentzen diren gauza bakarrak lepoaren atze aldean duen erdi-lepoko beltza eta begi gorriak dira. Usapal arruntak eta espezie oso antzekoa den etxeko usapalak, ez bezala, primarioak beltzaxkak dira deskribatzen dugun espeziean. Isatsa, behetik ikusita oso ezaugarri bereizgarria da, batez ere hegaldian, oinarri beltza duelako eta gainerakoa zuria, kontraste bizian.

## Biologia eta ohiturak 
Familiako gainerako espezieekin gertatzen den bezala, bi sexuak berdinak dira eta ez dituzte lumajeak aldatzen negutik ugalketa garaira igarotzean. Haien oinarrizko dieta haziek eta fruituek osatzen dute.

Ugalketa-zikloa martxotik irailera irauten du, oso gutxitan hasten da neguko hilabeteetan. Epe luze horretan hiru errunaldi edo gehiago egin ditzake. Normalean zuhaitzetan egiten du habia, nahiz eta ez den arraroa eraikinen erlaitzetan egitea ere. Habia usapal arruntaren oso antzekoa da, oso sinplea, zurtoin eta sustraiez egina. Errunaldia bi arrautza zurik osatzen dute, bi gurasoek inkubatzen dituztenak, lehenengo arrautza erruten denetik 14 eta 16 egun bitarteko epean. Denbora hori igaro ondoren, nidikolak, lumatxa horixka eta moko arrosa duten txitak jaiotzen dira. 18 eta 21 egun bitartean egoten dira habian, bi helduek zainduta. Behin habiatik atera ondoren arrak zaintzen ditu kumeak, emeak, berriz, errunaldi berri bat hasten du.

## Banaketa, habitata eta egoera 
Hasieran adierazi dugu bere jatorri asiarra. Turkiatik sartu zen Europan, Bosforotik, Erdialdeko Europa inbaditu zuen  eta mendebalderantz hedatzen jarraitu zuen. Dagoeneko Islandiara eta, Frantziatik barrena, Iberiar penintsularen iparraldera iritsi da.

Euskal Herrira 60ko hamarkadaren lehen aldi aldera iritsiko zen, Irunen finkatuz, non kolonia txiki batek hazten jarraitzen duen. Areeta-Algorta eremuan beste kolonia bat dago eta beharbada beste puntu batzuetan ere finkatu da jada.

Normalean, parkeak lorategiak edo hiri-bide edo laborantza soroen arteko zuhaiztiak kolonizatzen ditu. Hemen, momentuz, hiri inguruetara mugatuta dagoela dirudi.

## Erreferentziak
Txoloma

**Txoloma** (*Columba oenas*) columbidae familiako hegazti bat da. Iparraldeko Europan eta mendebaldeko Asian umatzen da udaldian, eta txoloma askok negualdian beste eskualde batzuetara migratzen dute; besteak beste, Euskal Herrira.

## Deskribapena 
33 cm-rekin tamainaz eta kilo laurden pasatxoko pisuarekin, hau da uso guztien artean apalena eta kolore monokronoena duena. Espezie honen berezitasun bat da marra edo orban zuririk  ez duen bakarra dela. Bere lumajean nabarmentzen den gauza bakarra da, bi hegal marra beltz labur dira, hegoen puntekin batera, hauek ere kolore honetakoak dira. Gainerako gorputza gris-urdinxka da, lepoaren bi aldeetan irideszentzia berdexkarekin eta bularrean arrosa tonu leunarekin. Lumaje hau arrak zein emeek dute, bai neguan, bai ugaltze garaian eta baita txita gazteetan ere, helduen ohiko lepoko irideszentziarik ez duten arren.

## Biologia eta ohiturak 
Beste uso batzuek bezala, funtsean, haziez, zerealez, basa fruituez eta beste ornogabe batzuez elikatzen dira. Zirkunstantzia honek janari bila, laboreetan eta bere haztegietatik hurbil dauden  nekazaritza ustiategietan oinez ibiltzen behatzeko aukera ematen digu.

Txolomaren urruma pagausoarena baino monotonoagoa da eta “kuuu-kuuu-kuuu”-ren antzeko zerbait da.

Gorteatzea hegaldi zirkular batean datza, gorputzaren gainetik hegoak altxatutako planeatze batzuk.

Normalean, apiriletik abuztura bitartean, 2 edo 3 txitaldi ateratzen dituzte aurrera. Elkarrengatik hurbil ugaltzea gustatzen zaie, beraz, batzuetan kolonia txikiak sortzen dira.

Ugaltzen diren barrunbea, normalean zuhaitz baten enborrean, adarrez beteta egon ohi da, nahiz eta ez den arraroa haien errutea osatzen duten bi arrautzak zuzenean barrunbearen hondoan uztea. Arrautzak zuriak dira eta bi helduek txandaka inkubatzen dute, normalean 16 eta 18 egun irauten du.

Kumeek janaria gurasoen moko barrutik hartzen dute. Hasieran usoetan ohikoa den zereal-papila mota batez elikatzen dira eta gero haziak eta beste landare batzuekin. Habian egoten dira hegan egiteko gai diren arte, hau da, normalean, eklosiotik 27 edo 28 egunetara gertatzen da.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Asia mendebaldean eta Europako eremu gehienetan ugaltzen dira, Islandian, Eskandinavia iparraldean eta Mediterraneoko zenbait guneetan izan ezik. Funtsean sedentarioak badira ere, ekialdeko hegazti askok migratzen dute negua pasatzera mendebaldeko Europara. Bestalde, tokiko migrazio txikiak populazio sedentarioetan ere gertatu izan dira.

Iberiar penintsulan zehar ugaltzen dira, kopuru txikian bada ere, paseetan eta neguan ohikoagoa den arren.

Euskal Herrian leku gutxitan kokatu da, eta eremu atlantikoan inon ere ez.

Zuhaitz zuloetan ugaltzeko ohiturak esan nahi du, zuhaitz zahar nahikoa duten baso eremuetan aurkitzen dela batez ere. Haien habiak eraikinetan edo haitzetan ere aurki daitezke, nahiz eta hauek ez diren kasurik ohikoenak.

## Taxonomia 
Txolomak 2 azpiespezie ditu:
* *Columba oenas oenas* Linnaeus, 1758
* *Columba oenas yarkandensis* Buturlin, 1908

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko kontuiak
Vatslav Nijinski

**Vatslav Fomitx Nijinski** (errusieraz: Вацлав Фомич Нижинский; Kiev, Errusiar Inperioa, gaur egun Ukraina, 1890eko martxoaren 12a - Londres, 1950eko apirilaren 8a) errusiar ballet dantzari eta koreografoa izan zen, poloniar jatorrikoa.

Historiako dantzaririk dohatsuenetako bat izan zen, eta birtuosismoagatik eta karakterizazioen intentsitate eta sakontasunagatik nabarmendu zen. *En pointe* deritzona egin zezakeen, oso abilezia arraroa garai hartako dantzarien artean, eta grabitatea desafiatzen zuten jauziak egiteko zeukan trebezia ere legendarioa izan zen.

## Bizitza 
Kieven jaio zen, dantzari familia batean. Enrico Cecchetti, Nicholas Legat eta Pavel Gerdtekin ikasi zuen San Petersburgoko ballet eskolan, 1900-1907 bitartean. 1908. urtean Mariinski antzokiko ballet taldean dantzatzen hasi zen bakarlari gisa, eta noizean behin gonbidatu gisa Moskuko Bolxoi antzokian. Sergei Diaghilev ezagutu ondoren, Parisa jo zuen haren atzetik, eta Errusiar Balleten koreografo eta dantzari famatu bihurtu zen. Michel Fokineren koreografiarekin aurkeztu zituen Schumannen Inauteria (Paris, 1910), Arrosaren espektroa (Monte Carlo, 1911) eta Stravinskyren Petruxka (Paris, 1911). Koreografiak egin zituen: Debussyren Prelude à l’ après-midi d’ un faune (Paris, 1912, Fauno baten bazkalondoaren preludioa) eta Stravinskyren Udaberriaren eskaintza (Paris, 1913), besteak beste. Haren teknikak zuen trebeziak, lumaren antzeko arintasunak, egiten zituen jauzi miresgarriak, gorputzaren edertasunak eta adierazkortasunak, eta airean irauteko zuen gaitasun harrigarriak izen handia eman zioten. Nerbio krisialdi bat izan ondoren, eskizofrenia gaitzak jo zuenez gero, dantzatzeari utzi behar izan zion.

## Erreferentziak
Calatayudeko Ituna

**Calatayudeko Ituna** Gaztelako errege Alfontso VIII.aren eta Aragoiko errege Petri II.aren arteko hitzarmena izan zen, Antso VII.a Nafarroakoaren, Ermengol VIII.a Urgellgoaren eta almohadeen aurkakoa, 1198ko maiatzaren 20an Calatayuden sinatu zena..

Itun honetan, sinatzaileek Iruñeko Erresuma banatzea adostu zuten, lehenago Carriongo, Tudejengo, Lleidako eta Cazolako itunetan egin zuten bezala. Arga ibaia izanen zen herrialdearen banalerroa: mendebaldea (hau da Milagro, Funes, Azkoien, Faltzes, Miranda Arga, Larraga eta Mendigorria) Gaztelako Erresumarentzat, eta ekialdea (Alesbes, Caparroso, Erriberri eta Artaxoa) Aragoiko Erresumarentzat. Artaxoatik gertu, ibaitik aldendu eta ekialderantz jotzen zuen lerroak, Muru Artederretara hain zuzen ere, eta handik iparraldera, Noain eta Iruñera. Hiriburua bitan zatitu ondoren, Uharte eta Badoztainera jotzen zuen. Esteribar gaztelarrentzat izanen zen, eta Erroibar eta Orreaga, berriz, aragoiarrentzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ladron Enekoitz

**Ladron Enekoitz** (? &ndash; Naiara, 1155) (baita «Latron», «Semero Ladron», «Semero Enekoitz», 1124an Alfontso I.a Nafarroakoaren kontra matxinatu zen, baina menderatua izan zen. Hala ere 1125ean Araba eta Estibalitzeko jauna zen, eta handik gutxira Gesaltza Añana, Faltzes eta Harokoa.

Araba eta Bizkaiko jauna zenean, 1136an, Iruñeko eta Leongo erresumak borrokan zeudela, Leongo erregeak Ladron Enekoitz harrapatu zuen, eta hark leondarren alde egin zuen, 1143an berriro iruindarren alde egin arte. Beila Ladron bere semea, berriz, beti izan zen Gartzea V.aren aldekoa.

## Erreferentziak
Cazolako Ituna

**Cazolako Ituna** edo **Cazorlako Ituna** Gaztelako errege Alfontso VIII.aren eta Aragoiko errege Alfontso II.aren arteko hitzarmena izan zen, 1179ko martxoaren 20an Sorian sinatu zena. Haren bitartez, Xàtiva, Dénia, Biar, eta Valentzia konkistatzeko eskubidea ematen zitzaion Aragoiko Koroari. Murtziako Erresuma, berriz, Gaztelako Erresumarentzat izanen zen. Horrezaz gainera, Iruñeko Erresuma banatzea ere adostu zuten, lehenago Carrióngo, Tudejengo, Lleidako eta Cuencako itunetan egin zuten bezala.

Tudejenen adosturikoarekin alderatuta, Aragoik Murtziako Erresuma okupatzeko eskubidea galdu zuen. Hala ere, ituna osorik bete ez zutenez gero, 1244an Almizrako Ituna sinatu behar izan zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beila Ladron

**Beila Ladron** —— (? &ndash; 1174) Iruñeko Erresumako noblea izan zen, Antso Jakitunaren (1150-1194) erreinaldian aritutakoa. 1155ean Ladron Enekoitz bere aita hil zenean, Beila leinuko kide hau Arabako konde bilakatu zen.

1173an, Iruñea eta Gaztelako Erresumak borrokan zeudela, gaztelar erregeak Beila Ladron kargutik kendu eta eta bere aldekoa zen Diego Lopez II.a Harokoari Bizkaiko jaurerria eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karraka europar

**Karraka europarra** (*Coracias garrulus*) coraciidae familiako hegaztia da, Europan, Ekialde Hurbilean, erdialdeko Asian eta Marokon bizi dena.

## Azpiespezieak 
Karrakak bi azpiespezie ditu:
* *Coracias garrulus garrulus*, iparraldeko Afrikan, hego-mendebaldeko eta hego-erdialdeko Europan eta Asia Txikian bizi dena.
* *Coracias garrulus semenowi*, Iraken, Iranen, hegoaldeko Kazakhstanen eta ipar-mendebaldeko Txinan (mendebaldeko Xinjiangen) bizi dena.

## Erreferentziak
Karraka (argipena)

**Karraka** hitzak esanahi zenbait ditu:
* karraka, biraka eraginez hots ozen eta jarraia sortzen duen zurezko tresna, matraka ere deitzen dena;
* karraka, material gogorrak higatu eta leuntzeko erabiltzen den erreminta;
* zenbait erremintetan, karraka, kirtenaren biraketa-mugimenduak norabide batean bakarrik eragin dezan ahalbidetzen duen mekanismoa.
* karraka, beleen eta bestelako korbidoen hots zakarra.
* karraka, bela biribileko itsasontzi handia.
* Karraka, antzerki-kolektibo 1980an sortua Bilbon.

## Erreferentziak
SEAT 600

**SEAT 600** (euskaraz *Seiscientosa* izenaz ezagutua) SEAT espainiar autogileak 1957 eta 1973 urteen artean ekoitzitako modeloa da. Dante Giacosa italiarrak FIAT etxerako diseinatutako Fiat 600 modeloan oinarriturik, lizentziapean egin zen. Jatorrizko Fiat 600 modeloa 1955ean Genevako Autoaren Aretoan aurkeztu zen.

## Kanpo estekak
Lagopodo eskandinaviar

**Lagopodo eskandinaviarra** (*Lagopus lagopus*) phasianidae familiako hegaztia da.

Eskozia, Eskandinavia, Siberia, Alaska eta iparraldeko Kanadako tundran bizi da.

## Taxonomia 
Guztira 10-20 azpiespezie ditu, nagusienak honakoak izanik:
* *Lagopus lagopus lagopus* (Linnaeus, 1758)
* *Lagopus lagopus scoticus* (Latham, 1787)
* *Lagopus lagopus alascensis* Swarth, 1926
* *Lagopus lagopus variegatus* Salomonsen, 1936

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak