open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piromorfita

**Piromorfita** Pb5(fosforoPO4)3Cl formula kimikoa duen mineral klorofosfato berunduna da. Zenbait tokitan berunaren mea gisa erabiltzeko adinako kantitatea aurkitu da. Disoluzio solidoen segidak osatzen ditu beste bi mineralekin: mimetitarekin (Pb5(AsO4)3Cl) eta banadinitarekin (Pb5(VO4)3Cl). Hiruren kanpo ezaugarrien arteko antzekotasuna hain handia da, test kimikoen bidez soilik bereiz daitezkeela.

## Kanpo estekak
Enstatita

{{mineral infotaula
|izena = Enstatita - ferrosilita
|irudia = Enstatite-USGS-BYU492.jpg
|kategoria = Minerala
|formula = (Mg,Fe)SiO3
|kolorea = Gardena, grisa, berdea, horia edo marroia magnesioaren muturrean; berdea edo marroi iluna burdinaren muturrean.
|habitoa = 
|sistema = Ortorronbikoa edo monoklinikoa
|haustura = {210}, {100} eta {010}
|fraktura = 
|gogortasuna = 5 - 6
|distira = 
|errefrakzio indizea = α = 1,650 - 1,768, β = 1,653 - 1,770, γ = 1,658 - 1,788
|pleokroismoa =
|marra = 
|dentsitate = 3.21 - 3.96
|urtzea = 
|disolbagarritasuna = 
}}
**Enstatita** (MgSiO3) eta **ferrosilita** (FeSiO3) piroxenoaren taldeko mineral inosilikatoak dira. Magnesioaren eta burdinaren arteko segida bateko muturreko kideak dira. Oso arruntak dira arroka igneo eta metamorfikoetan, bai eta meteoritoetan ere. Segidaren tarteko mineralei ortopiroxeno deritze.

## Kanpo estekak
Anis botila (musika)

[thumb|Llanos Monreal, [Nuevo Mester de Juglaría taldekidea anis botila jotzen.]]
**Anis botila** idiofonoen kategoriako musika tresna da. Extremadura, Gaztela eta Mantxako musikaren musika tresnarik berezienetako bat da.

Euren azalean erliebea duten botilak erabiltzen dira, eta, botila hauek, koilara edo antzinako giltza metaliko batekin igurzten dira.

Bere jatorria, XIX. mendean dago, eta, batez ere, laguntza gisa erabiltzen da seguidilla eta gabon kantetan.

## Kanpo estekak
Pulianas

**Pulianas** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 4.954 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Pulianasko Udala

thumb|ezkerrera|250px|Granadako Media Markt merkatalgunea, Pulianas
Desinfekzio

**Desinfekzioa** eragile fisiko edo kimikoen bitartez objektu baten mikroorganismoen suntsiketa prozesua da, horretarako desinfektatzaileak erabiliz. Prozesu prebentiboa da, infekzioa ekiditen duena. Esterilizazioarekin alderatuta, desinfekzioa murritzagoa da, ez baititu mikrobio guzti guztiak suntsitzen; mikrobio patogeno nagusiak besterik ez ditu hiltzen. Beste alde batetik, *desinfekzioa* objektu eta instalakuntzei aplikaturiko kontzeptua da; ehun organikoei (gaixo eta medikuen larruazalei, esaterako) *desinfektatzaileak* ez baizik eta antiseptikoak aplikatzen zaizkie, mikrobioak suntsitu eta horien hazkuntza eragozteko.

Desinfekzioa bi modutan garatu daiteke:
* Mikrobioen hazkuntza galarazten. Eragin bakteriostatikoz edo mikrobiostatikoz hitz egiten da kasu honetan. Mikrobio patogenoak ez dira suntsitzen, baina haien hazkundea ekiditen da.
* Mikrobioen suntsiketa eragiten. Eragin bakterizidaz edo mikrobiozidaz hitz egiten da mikrobioak hiltzen direnean.

Desinfektatzaile ohikoenen artean honako hauek aipatu daitezke:

* bero hezea: pasteurizazio izeneko prozesuan erabiltzen da. Prozesu horrekin zenbait janaritan (esnean, ardoan...) dauden mikrobio patogenoak suntsitzen dira.
* kloro eta iodoren eratorriak, proteinen oxidatzaile bortitzak.
* hidrogeno peroxidoa
* formaldehidoa
* alkoholak
* fenolaren eratorriak
* amonio koaternarioaren eratorriak (bakterio Gram positiboen aurka eraginkorrak direnak)

## Ikus, gainera 
* Asepsia
* Esterilizazioa
* Pasteurizazioa

## Kanpo estekak
Idiofono

[thumb|[Triangelu (musika)|Triangelua idiofono bat da]]
Hornbostel-Sachs-en sailkapenaren arabera, idiofonoa berezko soinua duen musika-tresna da, bere gorputza gai erresonatzaile gisa erabiltzen duelako. Idiofonoak perkusio-instrumentuak dira. Soinua, batez ere, gorputzaren beraren bibrazioagatik sortzen du, sokarik, mintzik eta aire-zutaberik erabili gabe. Bere gorputza, zurezkoa, metalezkoa edo harrizkoa, gogorra baina ozena da, dardara mugimendu bat mantentzeko adinako elastikotasunarekin.

Idiofonoen familia instrumentu ugarik osatzen dute: kanpaiak, kriskitinak, almirezeak, xilofonoak, platertxoak eta gongak. Soinua sortzeko mintzik erabiltzen ez duten perkusio-instrumentu gehienak idiofonoak dira, eta mintza erabiltzen dutenak, berriz, mintzafonoak. Termino horiek «perkusio-instrumenturik» orokor eta zehaztugabeena ordezkatzen dute, terminologia zehatzagoa erabili behar denean.

## Tipologia 
Idiofonoak honela sailka daitezke: soinua egiteko moduaren arabera, soinua ateratzeko mugimenduaren arabera, instrumentuan duten eraginaren arabera eta osagaien arabera.

### Sailkapena 
Bibrazioa sortzeko moduagatik, honela sailka daitezke:

* **Kolpakatutakoak**
** Elkartalkatuak
*** Kaskainetak edo Kriskitinak
*** Hazi eskumuturrekoak
*** Txindatak
*** Teila puskak
** Zotz edo mazotxoekin jotakoak
*** Kanpaia
*** Xilofonoa
*** Triangelua
*** Gonga
*** Trinidad eta Tobagoko danbor metalikoak
*** Txalaparta
*** Kirikoketa
*** Anis botila
** Erdiastinduak
*** Kriskitinak
*** Marakak
*** sonailuak
* **Ez kolpakatutakoak**
** Punteatuak
*** Kalimba
** Igurtzitakoak
*** Kristalezko armonika
*** Karraka
*** Musu-gitarra
*** Güiroa

## Kanpo estekak
Martin Kellerman

**Martin Kellerman** (Växjö, 1973ko abenduaren 24a) suediar komikigilea da, bere komikirik ezagunena *Rocky* delarik.

Kellermanek 1998an sortu zuen Rocky, tira semi-autobriogafiko barregarria. Rocky umore txarreko txakur haragikoi da, Stockholmen bizi dena. Nahiz eta hip hop musika maitalea izan (Kellermanek bere web-orrian esanda), komikietan hori ez da hain garbi agertzen eta hori dela eta gazte belaunaldi askok Rockyn irudikatuta sentitzen dira.

Rocky Metro doaneko iruzkin suediarrean agertzen hasi zen arren, gaur egun hainbat suediar egunkarietan agertzen da eta bere aldizkari propioa dauka, bai eta antzerki bat. Komikiak gaztelaniara eta ingelesera itzuliak izan dira.

## Kanpo estekak 
*  Martin Kellerman biography on Lambiek Comiclopedia
*  Rocky Digital
Kumasko Sibila

**Kumasko Sibila** adinik ez zuen apoloniar orakulua zen, Kumasen. Eritreakoa zen, Joniako herri garrantzitsua (egungo Turkiaren mendebaldeko kostaldean). Bere aita Teodoro zen, eta, bere ama, lamia bat. Koriko mendiko leize-zulo batean jaio zela esaten da berataz. Profeziaren dohainarekin jaio zen, eta, bere aurreikuspenak, hitzneurtuan ematen zituen. Kumasko Sibila bezala, bere bizitza gehiena, egungo Campania probintzia italiarreko Kumas hirian pasa zuelako ezagutzen da.
thumb|Sibilaren kobazuloa Kumasen.
Antzinatean, hamar sibila ezagunen artean, garrantzitsuentzat hartzen zen. *Deifoba* ere esaten zitzaion, *jainko forma* esan nahi duen hitza. Apolo zen sibilen profeziak inspiratzen zituen jainkoa. Kumasko sibilari, desira handi bat emango ziola promes egin zion Apolok. Sibilak, harea eskukada bat hartu zuen bere eskuan eta hartu zuen eskukadan aurkitzen ziren lur partikulen kopurua haina urte bizitzea eskatu zuen. Baina betiereko gaztetasuna eskatzea ahaztu zitzaion. Hortaz, denbora pasa ahala, zahartzen joan zen eta Apoloren tenpluan eskegi zuten kaiola batean sartu zuten. Elezaharrak, bakoitzak 110 urte zituen 9 giza bizitza bizi izan zituela dio.

Berataz kontatzen den beste gauza bat, eta hala ikus daiteke *Eneida*n, egun batean, Eneas, Troiako printzea, Hadesetik gidatu zuela, bere aita Ankisesi bisita egiteko.

Beste batean, Tarkinio Harroa erromatar erregearen aurrean agertu zen, atso zahar bat bezala eta bederatzi profezia liburu eskaini zizkion, oso-oso garesti. Tarkinok ezezkoa eman zion, merkeago lortuko zituelakoan. Orduan sibilak, hiru liburu hautsi zituen, eta beste seiak, hasierako prezio berean eskaini zizkion. Berriz ere, Tarkinioren erantzuna ezezkoa izan zen, eta, berriz ere, sibilak beste hiru liburu hautsi zituen, geratzen ziren hirurak, hasierako prezio berean eskainiz. Tarkiniok, oraingoan, ezezkoa emanez gero libururik gabe geratuko zela jakinik, baiezkoa eman zion sibilari eta hasieran, bederatziengatik ordaindu behar izango zuena, hirugatik ordaindu behar izan zuen. Hiru liburu horiek, Jupiterren tenpluan gordeak izan ziren eta oso egoera berezietan kontsultatzen ziren. K. a. 83. urtean, suak deuseztu zituen jatorrizko *Liburu Sibilarrak* eta bilduma berri bat osatu behar izan zen, gaurko egunetara heldu ez direnak, 405. urtean, hauek ere deuseztatuak izan baitziren. Liburu hauek eragin handia izan zuten erromatar erlijioan Augustoren agintaldira arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mozolopintoa

***Mozolopintoa*** (gaztelaniaz *Pagafantas*) 2008 urtean, Borja Kobeagak zuzendutako filma da.

Filmaketa 2008ko uztailaren 8an Bilbon hasi zen. Tituluaren izena Borja Kobeagari Nacho Vigalondok aditzera eman zion

## Sinopsia 
Txema (Gorka Otxoa) neskatan dabil. Claudia (Sabrina Garciarena) Bilbora heldutako argentinarra da. Txemak Claudiaz maiteminduta dago baina Claudiak Txema lagun minentzat baino ez du. Horixe bera da *Pagafantas* (edo *mozolopintoa*) neska politarekin dabilen koitadua bere konkistatzeko inongo aukerarik ez duena.

## Aktoreak 
* Gorka Otxoa: Txema
* Sabrina Garciarena: Claudia
* Julián López: Rubén
* Kiti Mánver: Gloria
* Oscar Ladoire: Osaba Jaime
* María Asquerino: Begoña andrea
* Michel Brown: Sebastián
* Teresa Hurtado de Ory: Emakumea diskotekan
* Bárbara Santa-Cruz: Elisa
* Ernesto Sevilla: Lehengusua 1
* Santi Ugalde: Garbitzailea

## Ezaugarri teknikoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Artikulua imdb.com
*  Webgune ofiziala
Haitzarte

[thumb|250px|[Cuencako probintziako Hiri Sorginduko kareharrietan ebakitako haitzartea]]
**Haitzartea**, **haizpitartea** edo **trokartea** eremu menditsuko ebakidura luze, sakon eta estua da, erreka edo uhar baten higadurak sortutakoa. Batzuetan haitzartea eratu zuen erreka agortu egiten da. Handia denean, arroila izena ematen zaio. Haitzarte batzuk balio estrategiko handikoak izan dira historian; adibidez Termopilak (Grezia), Agincourt (Frantzia), Oskia (Euskal Herria) eta Siq (Petrako sarbide bakarra).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martxabaleta

**Martxabaleta** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da. Gañetako gailurretik gertu dago. Gañeta eta Martxabaleta artean, iparraldetik hegoalderako norantzan doan haran bat dago, non, hainbat artzai borda aurkitzen diren: Esnaurreta, Elusbeltz, Intzesao. Hegoekialderago geratzen da Uiduiko borda. Hemen ere, antzinako aztarnak daude.

## Irispideak 
Ataun-San Martinen Arratetako haizpitartea gurutzatu eta Aralegiko lepora daroan bidea hartu behar da. Hemendik, Eniriora doan bidea jarraitu behar da, Sarastarriren magala igaroz. Baina, bigarren bihurgune itxian, Errekabeltzen goialdean, utzi egin behar da, haran txiki bat zeharkatzen duen bidezidor bat hartzeko, Esnaurretako borda eta Pikoetako mendatearen bila. Azken honetara heltzeko beharrik gabe, ezkerretatik igo behar da, Muñoa izeneko mendiaren tontorrera. Bertan dago Argarbia trikuharria. Hurrengo lepora jeitsiera egin, eta Martxabaleta mendiaren tontorreranzko azken igoera baino ez da geratzen.

Lizarrustitik, antzinako trenbidearen bidea hartu behar da, Lareoko urtegira heltzeko. Behin urtegian, inguratu egin behar da, denbora batez, Akaitz mendirantz doan bidetik jarraitzeko, eta, ondoren, ezkerretarantz hartu behar da, galtzadatik, Baiarrateko pasabidera igotzeko. Pasabidea gurutzatu ondoren, non, osin bat dagoen, iparmendebalderantz hartu behar da Napar Iturriatik, Eniriorantz doan bidera irteteko. Hau gurutzatu ondoren, Ataun-San Martinetik doan bidearekin batzen da, Pikoetarantz daroan haran inguruan.

Iparraldeko aurpegitik, Zaldibiatik abia daiteke, Arkakako ur gordailuetarantz doan bidea hartuz. Hemendik, iparmendebalderantz igo behar da, Almitzeta bordarantz. Borda honetarantz heldu gabe, ibitik igarotzen da labarra Pikoeta lepoaren bila. Hemendik, berehala heltzen da tontorrera, igoera leunean, eskuinetara.

## Inguruko tokiak 
* Muñoako trikuharria
* Jentilarri trikuharria
* Argarbiko trikuharria
* Aranzadi trikuharria

## Kanpo estekak 
* :https://www.diariovasco.com/mendira/rutas/pikuta-balcon-gentiles-20230428150002-nt.html Elisa Belauntzaran: "Pikuta: el balcón de los gentiles", *Diario Vasco*, 2023/04/29.
Pinos Puente

**Pinos Puente** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 13.540 biztanle zituen.

## Klima 

## Ikus, gainera 
* Granadako udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Pinos Puenteko Udala
Eritromizina

**Eritromizina** makrolidoen familiako antibiotikoa da, 1952. urtean Mc Guire-k aurkitutakoa. Lehenengo eritromizinak *Streptomyces erythreus* izeneko bakterioengandik lortu ziren.

Eraginkorra da bakterio Gram positiboen aurka (penizilinaren antzera), penizilinari alergia diotenei ematen zaielarik. Hala ere, penizilina baino espektro antibakteriarra handiagoa du, zenbait bakterio Gram negatiboen aurka oso eraginkorra baita ere.

## Erasobidea 
Botika guztien antzera, eritromizinak toxikotasun hautakorraren araua oso ondo betetzen du: gai da mikrobioak indargabetzeko giza zelulak kaltetu gabe. Makrolido guztien jarduera berdina du, hots, bakteriar erribosomak kaltetzen ditu, giza erribosomak kaltetu gabe.

Bakterioen erribosomak eta zelula eukariotoenak desberdinak dira. Eritromizina erribosomen 50 S azpiunitateari atxikitzen zaio eta proteinen sintesia galerazten du. Proteinak sortu ezean, bakterioak berehala hiltzen dira.

## Aplikazioak 
Arnas aparatuaren zenbait gaitz tratatzeko erabili ohi da (legionelosia, *Mycoplasma* eta *Streptococcus pneumoniae* eragindako pneumoniak...).

*Rickettsia*k eta *Chlamydia*k eragindako infekzioen aurka erabiltzen da ere. Era berean, sifili, gonorrea, eskarlatina eta aknea sendatzeko.

## Kanpo estekak
Diego San José

**Diego San José Castellano** (Irun, 1978ko urriaren 13a - ) euskal zinema gidoigile eta idazlea da. Askotan, Borja Kobeagarekin lan egin du.

## Filmagintza 
### Filmak 
* *Tenemos que hablar* (2016)
* *Ocho apellidos vascos* (2014)
* *Las aventuras de Tadeo Jones* (2012)
* *Pagafantas* (2008)
* *La Máquina de bailar* (2006)

### Telebista 
* *Yakarta* (2025)
* *Palomitas* (2009)
* *Qué vida más triste* (2008-2010)
* *El Intermedio* (2006)
* *Made in China* (2005)
* *Agitación + IVA* (2005)
* *Vaya Semanita* (2003)
* *Entre cien fuegos* (2002)

## Eleberriak 
* *Todos nacemos vascos*, Oscar Terol, Susana Terol eta Kike Diaz de Radarekin batera.
Guy Delisle

**Guy Delisle** (Quebec Hiria, 1966ko urtarrilaren 19a - ) komikigile kanadarra da.

Torontoko Sheridan College-en animazioa ikasi zuen and Montrealgo CinéGroupeko animazio lantegian ibilia da. Kanada, Alemania eta Frantziako hainbat lantegitan lan egin ostean, Txina eta Ipar Korean egon zen, non bere bi eleberri grafiko ezagunenak marraztu zituen, *Shenzhen* (2000)an eta *Pyongyang* (2003)an, L'Association argitaratzaile frantsesak aterata. Bi liburu hauek hainbat hizkuntzetara itzuliak izan dira, ingelesera, italiera, poloniera eta espainiera esaterako.

## Argitaraturiko lanak 
* *Réflexion*, L'Association (1996)
* *Aline et les autres*, L'Association (1999)
* *Shenzhen*, L'Association (2000), Astiberri (2006), Drawn & Quarterly (2006), Reprodukt (2006), Fusi orari (2007)
* *Albert et les autres*, L'Association (2001)
* *Comment ne rien faire*, Pastèque (2002), Astiberri (*Cómo no hacer nada*, 2009)
* *Pyongyang*, L'Association (2003), Astiberri (2005), Drawn & Quarterly (2005), Fusi orari (2006)
* *Inspecteur Moroni 1 : Premiers pas* Dargaud (2001)
* *Inspecteur Moroni 2 : Avec ou sans sucre* Dargaud (2002)
* *Inspecteur Moroni 3 : Le Syndrome de Stockholm*, Dargaud (2004)
* *Louis au ski*, Delcourt (2005), Reprodukt (2007)
* *Chroniques Birmanes*, Delcourt (2007), Fusi orari (2008), Astiberri (*Crónicas birmanas*, 2008)
* *Louis à la plage*, Delcourt (2008), Faktoria K (*Luis va a la playa*, 2010)
* *Chroniques de Jérusalem*, Delcourt (2011), Astiberri (*Crónicas de Jerusalén*, 2012)
* *Le guide du mauvais père tome 1*, Delcourt (2013)
* *Le guide du mauvais père tome 2*, Delcourt (2014)
* *Le guide du mauvais père tome 3*, Delcourt (2015)
* ''S'enfuir, récit d'un otage'', Dargaud (2016)

## Kanpo loturak 
*  Guy Delisleren web orria
*  Drawn & Quarterlyko web orria.
*  Intervalles Shenzhen Pyongyang, Delisleren lan erakusketa.
Gorka Otxoa

**Gorka Otxoa Odriozola** (Donostia, 1979ko urtarrilaren 13a) euskal aktore eta umorista da.

Telebistaren zenbait serietan noizbehinkako agerpenak egitean hasi zen. Berezkoa zen paper bat izan zuen euskal telesailean "Goenkale", haren pertsonaia intoxikazio batetik hil izan zen arte. Geroago, Óscar Terol eta Borja Kobeaga beran finkatu ziren ETB 2ren umore programa batentzat, Vaya Semanita.

2009an programa arrakastatsu baten espainiar bertsioaren aktoreen zerrendan parte hartu zuen, Estatu Batuetako Saturday Night Live. Halaber, aktore hau famatu egiten duen pelikula, Borja Kobeagak zuzentzen duen "Pagafantas" izan zen.

2013an Antena 3-en Vive Cantando seriea estreinatu zuen, Zesar interpretatzen.

## Filmagintza 
### Filmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Michel Gaztanbide

**Michel Gaztanbide** (Vaucluse, 1959ko urriaren 7a) Euskal Herriko zinemako gidoigilea eta poeta da. Zinema zuzendaria ere bada; izan ere, *Hombre sin hombre* film laburra egin zuen. Nahiz eta Donostian bizi, Nafarroakoa da.

## Filmagintza hautatua 
* *Baztan* (2012)
* *No habrá paz para los malvados* (2011)
* *El idioma imposible* (2010)
* *Un poco de chocolate* (2008)
* *Hombre sin hombre* (2004)
* *La vida mancha* (2003)
* *La caja 507* (2002)
* *Muerto de amor* (1997)
* *Behiak* (1992)
* *Chatarra* (1991)
* *Santa Cruz, el cura guerrillero* (1991)

## Poesia liburuak 
* *Las aventuras de Máximo Tiratti* Pamiela. Iruñea. (1989)
* *Banderín de perversión* Ateneo Obrero. Xixon. (1993)
* *Ternura blindada* Línea De Fuego. Oviedo. (1999)

## Kanpo loturak 
* :Diario Vascon argitaratutako elkarrizketa.
Xena: Warrior Princess

***Xena: Warrior Princess*** () 1995-2001 urtetik Zeelanda Berrian filmatu zuten telesail estatubatuarra izan zen. Robert Tapert dira bere sortzaileak eta Oxygen TV telebista kateak ekoiztu eta emititzen du. Lehenengo sasoitik, arrakasta handia izan zuen, 15 miloi inguru ikusle izanik AEBetan eta *Emmy* bezalako hainbat sari irabaziz.

## Pertsonaiak 
* Lucy Lawless - Xena
* Renee O'Connor - Gabrielle
* Ted Raimi - Joxer
* Kevin Smith - Ares
* Hudson Leick - Kalisto
* Karl Urban - Julio Zesar
* Adrienne Wilkinson - Eva
* Alexandra Tydings - Afrodita

## Kanpo estekak 
* IMDB
Sebastian de la Quadra

**Sebastián de la Quadra y Llarena** (Muskiz, 1687ko urtarrilaren 19a - Madril, 1766ko apirilaren 23a), Espainiako Handikia eta lehendabiziko Villariaseko markesa (1745-1759) zen. Espainiako Felipe V.aren garaian, Lehenengo Estatu-Idazkaria zen 1734ko azaroaren 26tik 1746ko abenduaren 4ra, José de Patiño y Rosalesen ordez. 1741tik Justizia idazkaria ere bazen.

Muskizen jaioa, bertako alkatea zen 1719ko urtarrilaren 6tik. 1744an, San Fernandoko Arte Ederretako Akademia Erreala eratzera lagundu zuen.

## Erreferentziak
Xabalina

thumb|Indiarra xabalinarekin
**Xabalina** jaurtitzeko diseinatuta dagoen lantza bat da. Historiaurreko ehiztariek eta gerlariek erabili zuten. Zeltiberiar gerlarien hilobi askotan burnizko xabalinak aurkitu izan dira eta, Bayeuxko tapizean, gudu bat irudikatzen da, etsaiaren aurka airean jaurtitako xabalinekin. Bultzada eta indar handiagoa emateko eta jaurti ondoren berreskuratzeko, batzuk erdialdean lotzen ziren, soldaduari ere lotuta zihoan uhal batekin, latinez *amentum* izena hartzen zuena.

Egun, xabalina atletismoko proba batean erabiltzen da.

## Antzinako xabalina motak 
* Arpoia: Historiaurreko xabalinak ziren. Haien muturra makilatik erauzten zen harrapakina harrapatzen zuenean. Egun, hitz hori mutur hortzduneko metalezko haga bati ematen zaio, arrain handiak eta baleak harrapatzeko erabiltzen dena.
* Txuzoa: Mutur indartsuko lantza laburra, besoarekin jaurtitzen zena.
* Azkona: Benabloa baino lantza arinagoa, Brontze Arotik xabalina gisa erabili izan dena.
* Framea: Gizaki baten altuera gainditzen ez zuen xabalina.
* Piluma: Antzinako soldadu erromatarrek erabilitako lantzak. Haien burnizko muturra hagatik erauzten zen etsaia jo ondoren, eta gorputzean sartzen zitzaion.
* Benabloa: Lantza laburra: XVI. mendean, espainiar alferezaren bereizgarria zen.

## Xabalina Olinpiar Jokoetan 
Egungo Olinpiar Jokoetan, Antzinateko jatorrizko Olinpiar Jokoetako probetatik geratzen den probetako bat da xabalina jaurtiketa. Jatorrizkoetan zein egungo Olinpiar Jokoetan, proba atletikoetako bat da. Jatorrizko Olinpiar Jokoetan, pentatloiko proben artean zegoen; egungoetan, dekatloi eta heptatloian baina, jatorrizkoetan ez bezala, egungoetan berezko proba gisan ere dago.

## Kanpo estekak
Jose de Grimaldo

**José de Grimaldo y Gutiérrez de Solórzano** (Madril, 1660 -1733), Grimaldoko markesa, Espainiako Felipe V.aren garaian, Bulego Unibertsalaren Idazkaria zen hirutan.

Madrilen jaioa bazen ere, bilbotarra zen. Igoera sozialean aitaren Martínez abizena galdu zuen. Bai bere aita bai bere aitona Indietako Kontseiluan ofizialak ziren eta hantxe hasi zen lanean bera ere hamalau urte zituela. 1683an ofizial bihurtu eta Santiagoko Ordenan sartu, non karrera egin zuen.

Leinu berriarekin eta, batez ere, Orry heldu eta gero, idazkaria izatea lortu zuen. 1695ean, Gerra eta Ogasunekoa eta 1714an Bulego Unibertsalagoa. Kargua 1724an eta 1726an berrartu zuen. Azken urte honetan, kargua utzi behar zuen adina zela eta 1733an hil zen.

Grimaldo, garaikideen aburuz, langile, arina eta eragilea zen. Gainera, erregearen zale sutsua izan zen eta lotura estua izan zuen Felipe V.arekin.

## Erreferentziak
Maria Schneider

**Maria Schneider** hurrengo pertsonak izan daitezke:

# Maria Schneider (aktorea) (1952-2011), aktore frantziarra.
# Maria Schneider (musikaria) (1960an jaioa), musikari eta konposatzaile estatubatuarra.
# Maria Schneider (marrazkilaria), marrazkilari estatubatuarra.

## Kanpo estekak
Juan Bautista Orendain

**Juan Bautista Orendain Azpilikueta** (Segura, 1683ko urriaren 16a - Madril, ), La Pazko markesa, Espainiako Felipe V.aren garaian, Bulego Unibertsalaren Idazkaria zen bitan:

* 1724ko urtarrilaren 14tik irailaren 4ra.
* 1726ko urriaren 1etik 1734ko azaroaren 21era.

Gipuzkoarra, "Lizano"koa edo Billabonakoa, zen eta erregearen morroia Sebastian de la Quadrarekin batera. Titulua Vienan Germaniako Erromatar Inperio Santuarekin Bake-Ituna sinatu ondoren lortu zuen.

Joaquin Ignacio Barrenetxearen gutunetan Orendainekin gurutzatutako eskutitzetan biek euskara idatziz erabiltzen zutela frogatu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mauro Entrialgo

**Mauro Entrialgo Ibarrondo** (Gasteiz, 1965eko martxoaren 12a) euskal komikigilea da.

1980ko hamarkadaren hasieran *Makoki*, *La Comictiva*, *El pequeño Nemo (Nemo Txikia)*, *Paté de Marrano (Txerri Patea)* bezalako fanzineetan argitaratzen hasi zen, bai eta hainbat egunkari eta aldizkarietan ere, *El Diario Vasco*, *Diario 16*, *El País* bai eta *El País de las Tentaciones* gehigarrian ere, *Egin*, *Primera Línea*, *Interviú*, *El Gran Musical*, *El Víbora*...) eta abar. Gauregun bere sorreratik elkarlanean egon den *TMEO* aldizkarietan agertzen da, bai eta *El Juevesen* eta hainbat fanzinetan ere.

Bere komikiak orri batekoak izaten dira, bere pertsonaiarik ezagunenak Herminio Bolaextra, El demonio rojo (deabru gorria) eta Anjel Sefija direlarik. Komikiaz gain kartelak eta diska azalak ilustratu ditu, bere koadroen erakustaldiak antolatu, Esteban Light taldean gitarra eta abotsetan, *Gente pez* eta *Cuttlas* filmeak idatzi, telebistan ere ibilia (Calle 13, Paramount Comedy) bai eta antzerkian, *Herminio y Miguelito*, *30 millones de gilipollas*, *No hay huevos*, *Se empieza por los porros*.

Lan gehienetan, baina batez ere bere komikietan humore lotsagabea erakusten du, bere marrazteko estiloa natural eta begiarekiko xinplea delarik. Inguratzen gaituen gizartearen behatzaile bikainaren birtuteak Espainiako komikilari garratzitsuenetariko bat bilakatzen du.

## Bibliografia 
* *Herminio Bolaextra*. 1993, Ezten Kultur Taldea.
* *El asesino anda suelto*. 1993, El Pregonero.
* *La pandilla galáctica*. 1994, El Pregonero.
* *Tyrex*. 1997, Ezten Kultur Taldea.
* *El efecto solomillo*. 1998, La Factoría de Ideas.
* *El demonio rojo*. 1998, La Cúpula.
* *Alter Rollo*. 1998, La Factoría de Ideas.
* *Alter Rollo II*. 1999, La Factoría de Ideas.
* *La escalera*. 1999, La Factoría de Ideas.
* *Recortes de hostias*. 2000, De Ponent.
* *Siempre en forma*. 2001, Ezten Kultur Taldea.
* *Hablando en plata*. 2002, La Cúpula.
* *Deja Vu*. 2002, De Ponent.
* *Drugos el acumulador*. 2003, La Cúpula.
* *Lo más mejor de Ángel Sefija*. 2003, El Jueves.
* *Ángel Sefija en la cosa más nimia*. 2003, El Jueves.
* *Curiosidades del mundo del rock*. 2003, De Ponent.
* *Cómo convertirse en un hijo de puta*. 2004, Astiberri.
* *Historietas a la carta*. 2004, La Factoría de Ideas.
* *Los Domingos*. 2006, De Ponent.
* *El reportero de los tres huevos*. 2006, Ezten Kultur Taldea.
* *Ángel Sefija por tercera vez*. 2006, Astiberri.
* *Sólo son tebeos*. 2006, Dolmen.
* *Ángel Sefija con cuatro ojos*. 2007, Astiberri.
* *El demonio rojo: Ganas de follar*. 2007, La Cúpula.

## Kanpo estekak 
* Mauro Entrialgoren webgunea
* Teknologiari buruzko blog farregarria, Mauro Entrialgo
Maria Schneider (musikaria)

**Maria Schneider** (Windom, Minnesota, 1960ko azaroaren 27a) jazz konposatzailea estatubatuarra da.

2008an *Sky Blue diskoaren *Cerulean Skies* abestiak konposizio instrumental onenaren Grammy saria lortu zuen.

2008ko uztailaren 17an Gasteizko jazzaldian jo zuen Mendizorrotzeko pabilioian.

## Diskografia 
* *Evanescence* (1992)
* *Coming About* (1995)
* *Live At The Jazz Standard—Days Of Wine And Roses* (2000)
* *Allegresse* (2000)
* *Concert in the Garden* (2004)
* *Sky Blue'' (2007)

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Mimetita

**Mimetita** (grezieratik: *mimethes*, "imitatzailea") Pb5(AsO4)3Cl formula kimikoa duen mineral artseniatoa da. Mineral sekundario gisa eratzen da berun-metaketetan, normalean galenaren eta artsenopiritaren oxidazioaren ondorioz. Mimetita izena piromorfitaren oso antzekoa delako eman zaio. Mimetitak segidak osatzen ditu piromorfitarekin, Pb5(PO4)3Cl, eta banadinitarekin, Pb5(VO4)3Cl.

## Kanpo estekak
Mariano Luis Urkixo

**Mariano Luis Urkixo Muga** (Bilbo, 1768 &ndash; Paris, 1817) Espainiako Karlos IV.aren garaian, Lehenengo Estatu-Idazkari bitarteko izan zen.

Madril eta Salamancan Zuzenbidea ikasi zuen eta Ingalaterran bizi izan zen. Floridablanca eta Aranda kondeei esker hasi zen politika munduan. Voltaireren *La muerte de César* gaztelaniara itzuli zuen, Inkisizioak kondenatu zuen, eta kultura frantziarraren zalea izan zen..

Lehenengo Estatu-Idazkari bitarteko bihurtu zenean, Inkisizioa borrokatu zuen. Napoleonek Aita Santuen Lurraldea inbaditu zuenean, Aita Santuari eskumen batzuk kendu zizkion, eta Espainiako apezpikuei eman. Horrek *Urkixoren Zisma* (1799) izenekoa sortu zuen Hori zela eta, jansenista izatea leporatu zioten. Gainera, Godoyk eta Napoleonek haren aurka egin zuten, eta kargua utzi behar izan zuen. Nolanahi ere, bere agintaldian kulturarekin arduratu zen eta, adibidez, Alexander von Humboldten Amerikako bidaia bultzatu zuen.

Gero, 1808. urtean, Urkixok Fernando VII.-ari Napoleonekin harremanaik ez izateko gomendatu zion baina honek ez zion jaramonik egin. Bilbon zegoelarik, maiatzaren 2ko matxinada eta maiatzaren 5eko Baionako abdikazioak ezagutu zituen. Napoleonek Baionara joateko eskatu zion eta Josef Bonaparteren aldera lerratu zen, eta berriro, Lehenengo Estatu-Idazkari izendatu zuten. Momentu hauetan "Reflexiones" deritzon obra gauzatu zuen. Bertan, Foruak ez aldatzeko gomendioa eman zuen Konstituzio berrian(Textu konstituzional bateko foruen aldeko textu bakarra da XIX. mende osoan). Hori dela eta, Frantziara ihes egin behar zuen Josef I.a erregearekin batera.

1817. urtean, eta akatz mediko baten ondorioz, hil egin zen, Parisen.

Bere omenez izendatu zen Bilboko Urkixo zumarkalea mende bat geroago.

200px|thumb|Urkixoren hilobia, Paris
## Erreferentziak
Miguel Ricardo Alaba

**Miguel Ricardo de Alaba Eskibel**, ezagunago ***Alaba Jenerala*** izenaz, (Gasteiz, 1772ko otsailaren 7a - Barèges, Frantzia, 1843ko uztailaren 14a) euskal militar, politikari eta diplomatikoa zen.

Bergarako Errege Mintegian ikasi zuen eta 1785 bere osabaren Infanteria Erregimentuan sartu zen 1790ean, Itsas-Armadan sartu arte.

Politikoki nahiz eta 1808an Josef Bonaparteren alde egin, gero frantziarrak borrokatu zituen Wellingtongo Dukearen laguntzailea izanda.

Gerra bukatu baino lehen Brigadier Jeneral bihurtu zen. Fernando VII.ak boterea berreskuratu zuenean, Alava atxilotu zuten baina laster irten zen presondegitik. Erregearen babesa berreskuratuta Hagan enbaxadore bihurtu zen 1815ean. Hori dela eta, Waterlooko batailan egon zen, izan ere, Waterloo eta Trafalgar batailetan izandako gizon bakarra da.

1820an, Arabako ordezkaria zen Madrilgo Gorteetan, non *Exaltados* partiduaren buru bihurtu eta 1822an Presidente. Fernando VII.a itzuli zenean, Alava lehendabizikoz Gibraltarrera eta gero Ingalaterrara ihes egin zuen Wellingtongo Dukearen babespean.

Fernando VII.a hil ondoren, Espainiara itzuli zen eta Maria Kristinaren alde egin zuen. 1834an Londresen eta 1835ean Parisen enbaxadore bihurtu zen. 1835ean Ministro-Kontseiluaren Presidentea izatea proposatu zioten baina gaitzetsi zuen, hala ere, hilabete batzuetan  Presidentea zen.

La Granjako matxinadaren ondoren, 1837ko Espainiako Konstituzioa sinatzea gaitzetsi zuen eta Frantzian erbesteratu zen, non 1843an Barègesen hil zen.

Haren omenez Gasteizko erdiguneko kale garrantzitsu batek bere izena darama.
Wikiesanak

eskuinera|thumb|100px|Wikiesanaken logotipoa

**Wikiesanak** Wikimedia Fundazioaren aipu ezagunen bilduma da. Bertan pertsona entzutetsuen esanak, liburu ospetsuetako aipamenak eta herrialde ezberdinetako esaera zaharrak edo atsotitzak aurki daitezke. Wikipedia bezala, internet bidezko elkarlanean eta wiki softwarean oinarritzen den webgunea da. GFDL lizentziapean argitaratzen da. Hastapenetan ingelesez soilik bazen ere, 2004 urteaz geroztik 79 hizkuntza ezberdinetan dago. Ingelesezko bertsioa artikulu gehien duena izan da ordutik, 2010 urteko hasieran ia ehun mila orri eta (eztabaida, lankide eta laguntza orriak kenduta) hamazazpi mila bat aipuak biltzeko artikulu duela. 2010. urtearen hasieran euskarazko bertsioak mila orrialde baino gehiago zituen, eta horietako ehun baino gehiago, aipu-orrialdeak.

## Kanpo estekak 
*  Euskarazko Wikiesanak
*
Frantzisko Egia

**Frantzisko Ramon Egia Lopez de Letona** (Durango, Bizkaia, 1750eko martxoaren 5a - Madril, Espainia, 1827ko urtarrilaren 6a) bizkaitar politikaria eta militarra izan zen.

## Biografia 
1767an hasi zuen bere karrera militarra Espainiako Armadan, eta 1775ean Aljerren borrokatu zen hango piraten aurka. Sei urte geroago, Ameriketako Estatu Batuetako independentziaren aldeko gerran Pensacola hartzen lagundu zuen. 1792an koronel, hurrengo urtean brigadier eta 1795ean kanpo mariskal izendatu zuten eta bost urte geroago Aragoiko Erreinuko komandante. 1801ean, Portugalen aurka borrokatu zen, eta gero, Iberiar Penintsulako Gerran Extremadurako gudarostearen buruzagia izan zen; Madril hartzen saiatu bazen ere, huts egin zuen eta ondorioz kargua galdu.

Politikoki, absolutismoaren alde egin zuen, eta 1814an Fernando VII.aren Gerrako idazkari bihurtu zen, 1819ko ekain arte.

Granadako kapitain jenerala zela liberalen aurkako zapalkuntza bideratu zuen eta 1820an iraultza liberalak Frantziara erbesteratu zuen. 1823an Iberiar Penintsulara itzuli zen gobernu absolutista ezartzera eta Oiartzunen egokitu zen lehen Behin-behineko Gobernuko Batzorde Goreneko buru izendatu zuen bere burua. Fernando VII.ak Erregek Estimuaren konde izendatu zuen.

Bilbon badago monarkia absolutistaren alde borrokatu zen militar honen izena duen kale bat, Basurtu eta San Mames inguruetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klitemnestra

**Klitemnestra** greziar mitologiaren arabera, Tindarideetako bat izan zen, Tindaro eta Ledaren alaba eta Troiako Helena eta Dioskuroen arreba/ahizpa. Bere lehen ezkontza, Tantalorekin izan zen. Agamemnon bere senarra hil ondoren, Dioskuroek, bere familiaren hiltzailearekin ezkontzera behartu zuten. Agamenonen emazte bezala, lau seme-alaba izan zituen: Ifigenia, Elektra, Orestes eta Krisotemis.

Mitoak dioenez, Agamenon Troiako gerrara joan aurretik, orakulu batek, haizea aldekoa ez zela izango esan zuen, Ifigenia izanik jainkoentzako sakrifizio gisa bidali zuena. Klitemnestrak beti gorroto izan zuen bere senarra, eta hau, Troiara joan zenean, maitale gisa, Egisto hartu zuen, Agamenonen lehengusua. Gerran, esaten denez, Kriseis ohaide gisa izan zuen, handik gutxira aske utzi zuena. Errege jauregian, Klitemnestrak bere alabaren heriotzagatik negar egiten zuen Egisto bere maitalearen ondoan. Agamemnon Mizenasera itzuli zenean, biek hil zuten. Azkenik, Klitemnestra eta Egisto Orestesen esku hil ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monologo

[thumb|Jendaurrean egiten den bakarrizketak azalpena, narrazioa, deskripzioa, iritzia, eta beste hainbat [Testu tipologia|diskurtso mota izan ditzake bere baitan.]]**Monologoa** edo **bakarrizketa** pertsona bakar batek eginiko hizketa luzea da, ahots ozenez bere pentsamenduak adierazten ari dena edo beste pertsona batzuei hizketan, pertsonaia bati edo irakurle bati, edo ikusle talde bati, adibidez.

Monologoa literatura genero guztietan erabiltzen den baliabidea da: olerkian, antzerkian edo eleberrian.

## Monologoa narratiban 
Narratibaren arloan, monologoaren xedea, pertsonaia baten barne mundua agerian uztea da, narratzaileak parte hartu gabe. Narratibako monologo mota ezberdinak aurki daitezke:

* "Monologo aipatua", bakarrizketa ere deitzen zaiona, pertsonai batek ahots ozenean esandako monologoa da eta estilo zuzenean itzulia. Orohar, autoazterketa edo aitorpenarekin lotuta dago.

"Barne monologoa" edo monologo autonomoa, narratzaile edo pertsonaia baten pentsamendua adierazten saiatzen den literatura teknika da. XX. mendeko eleberriaren teknika ezaugarritsu bat da, oso sarri erabilia James Joyce, Virginia Woolf eta William Faulkner bezalako egileen lanetan. Monologo mota honen adibideak, hala ere, XIX. mendeko eleberrian ere aurki daitezke. Sarri, Benito Perez Galdosek idatzitako La desheredada eleberriko Insomnio número cincuenta y tantos atala aipatzen da.

Dorrit Cohn eta Humphrey bezalako egile batzuk, monologo mota bezala jotzen dute estilo ez zuzen askea bezala ezagutzen dena, non, pertsonaiaren hizketa mentala, narratzailearen hizketaren zati bezala aurkezten den baliabidea. Cohnek, honi, monologo narratua esaten dio; Humphreyk, "barneko monologo ez zuzena".

## Monologo dramatikoa 
Antzerki lanetan, monologoa, genero dramatiko bat da, non, pertsona batek, bere pentsamenduak ozen pentsatzen duen, bere sentimenduak eta pentsamenduak publikoari adieraziz. Pertsonaiak ezaugarritzeko balio duen atal dramatiko baten zati da eta, beraz, balio psikologiko handia du, introspekzio tresna den heinean. Zentzu horretan, ospetsuak dira Shakespeareen lanetako monologoak, Hamleteko bezala "Izan ala ez izan" esaldi ospetsuarekin hasten dena. Monologoak, pertsonaia batek bere buruarekin izan dezakeen elkarrizketa bat estali dezake, edo bizirik eta arrazoirik gabekoa den izaki batekin: maskota bat, margolan bat... Horrela, pertsonaiak, beragandik kanpo ateratzen ditu bere emozioak. Monologoa, Espainiako Urrezko Mendean, dezima eta sonetoei ematen zitzaizkien, eta, honela, izaera joko handia dagoen komedietan, soneto asko agertzen dira (adibide ezaugarritsua Lope de Vegaren *El perro del hortelano* izango litzateke).

## Ikus, gainera 
* *Stand-up*
* Solilokioa

## Kanpo estekak
Krisotemis

**Krisotemis** () greziar mitologian, Agamenon eta Klitemnestraren seme-alabetako bat zen. Bere ahizpak eta neba, Ifigenia, Elektra eta Orestes ziren. Bere amak bere aita hil zuenean, ez zen kontu horretan sartu, Elektrak berarekin bere aitaren heriotzagatik mendekua aurrera eramatea proposatu zionean. Gainera, bere amaren adulterioarekin ere, antzera jokatu zuen.

## Kanpo estekak
Egisto

[thumb|280px|Klitemnestra bere emaztea eta honen maitalea zen Egisto Agamenon hiltzerakoan. [Pierre-Narcisse Guérinen margolana, 1819.]]
**Egisto** (, *Aigisthos*) greziar mitologiako pertsonaia bat da, Tiestes eta honen alaba Pelopiaren arteko intzestuko maitasunaren fruitua.

## Jaiotza 
Atreok, bere anaia Tiestes erbesteratu zuen. Atreo Tiestesen seme-alaben hiltzailea zen. Mendeku gosez, orakuluari galdetu zion, eta honek, mendekatzailea, bere alaba propioarekin izango zuen semean aurkituko zuela esan zion.

Gau batean, ixilpeka bortxatu zuen, eta desagertu egin zen, bortxaldian zehar, bere alabak bere ezpata kendu ziola konturatu gabe. Egisto jaio zenean, bere amak, lotsatuta zelaian bertan behera utzi zuen.

Beranduago, Atreo, Pelopiarekin ezkondu zen, nor zen jakin gabe, eta umearen bila hasteko agindu zuen. Azkenean, artzain batzuen etxean aurkitu zuten.

## Mendekua 
Atreok, berarekin eraman zuen umea eta bere semea balitz bezala hezi zuen. Delfosera Tiestesen bila bidali zuen hazi zenean, Atreoren ideia, Tiestes hiltzea baitzen. Egistok esandakoa bete zuen eta Tiestes ekarriz itzuli zen. Atreok, Tiestes hiltzeko agindua eman zuen. Baina Tiestesek, Egistok zeraman ezpata ikusi zuenean, ezpataren jatorriagatik galdetu zion, eta Egistok, bere amak eman ziola erantzun zuen. Tiestesek, Pelopia ekartzeko erregutu zuen, eta Egistoren jaiotzaren sekretua kontatu zion. Pelopiak, ezpata hartu eta bere burua hil zuen. Berriz ezpata hartuz, Egistok Atreo bilatu eta hil egin zuen. Ondoren, Egistok eta Tiestesek elkarrekin izan ziren Mizenasko errege.

## Erregea 
Troiako Gerran zehar, Egisto, Grezian geratu zena, Klitemnestra, Agamemnonen emaztea, liluratzen saiatu zen, hasieran, nahi zuen emaitzarik lortu gabe. Beranduago, Klitemnestrak baiezkoa eman zion, eta elkarrekin bizi izan ziren Agamenon itzuli zen arte. Hau itzuli zenean, gerra bukatu ondoren, modu adeikorrean hartu zuen eta oturuntza bat eskaini zion. Oturuntza honetan zehar, Klitemnestrak eta Egistok Agamemnon hil zuten.

Hilketa honen ondoren, beste zazpi urtez izan zen Mizenasko errege, Orestes, Agamemnonen semearen esku hil aurretik. Agamemnonen seme Orestek aitaren heriotzaren mendekua hartzeko hil egin zuen Egisto.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atreo

Greziar mitologian, **Atreo** Mizenaseko erregea, Pelope eta Hipodamiaren semea eta Agamenon eta Menelaoren aita zen

Atreo eta Tiestes bere anaia bikia Pisatik atzerriratuak izan ziren euren anaiorde zen Krisipo hiltzeagatik, Olinpiako tronua lortzeko euren desiran. Mizenasera joan ziren babestera, non, errege tronura heldu ziren, Euristeo ez zegoelarik, Heraklidak zirelakoekin borrokan ari baitzen. Euristeok, euren agintaldia denbora baterakoa izatea agindu zuen, baina Herakleiden aurkako borrokan hil zen eta Atreo eta Tiestesen agintaldia behin betikoa izan zen.

Atreok, bere arkumerik hoberena Artemisarentzako sakrifikatuko zuela zin egin zuen. Baina, bere artaldearen bila ari zenean jainkosarengandik ezkutatzeko bere emazte Aeroperi eman zion urre koloreko arkume bat ikusi zuen. Honek bere maitalea zen Tiestesi, Atreoren anaiari eman zion. Honek Atreo konbentzitu zuen, arkumea zuena erregea izango zela onar zezan. Tiestesek, orduan, arkumea erakutsi zuen eta tronuaren eske hasi zen.

Atreok, Hermesen aholkuari jarraituz berreskuratu zuen tronua. Tiestesek, tronua, eguzkia atzerantz mugitzen zenean emango ziola esan zion, Zeusek egin zuen balentria. Atreok tronua berreskuratu zuen eta Tiestes herbesteratu zuen.

Atreok, orduan, Tiestes eta Aeroperen adulterioaren berri izan zuen eta bere mendekua prestatzen hasi zen. Tiestesen seme-alabak hil zituen (Tantalo, Plistenes, Aglao, Orkomeno eta Kalileonte), irakin eta mahaira atera zituen. Bazkaria amaitu ondoren, beste erretilu batean, bere biktimen buruak, oinak eta eskuak erakutsi zizkion, zer jan zuen kontura zedin. Tiestesek, erabat asaldatu eta izuturik, oka egin zuen urdailean zuen guztia eta begizko ikaragarri bat bota zien Atreoren ondorengoei.

Orduan, orakulu batek, Tiestesi, bere alaba propioarekin seme bat izaten bazuen, honek Atreo hilko zuela esan zion. Tiestesek hala egin zuen eta semeak, Egistok, Atreo hil zuen. Baina, Egisto jaio zenean, bere amak bertan behera utzi zuen, bere intzestuagatik lotsaturik. Artzai batek umea aurkitu eta Atreori eman zion, honek, bere semea balitz bezala heziz. Bakarrik heldutasunera iritsi zenean kontatu zion Tiestesik Egistori egia osoa. Orduan, Egistok Atreo hil zuen.

Iturri batzuen arabera, Atreo Plistenesen aita izan zen. Baina, ohikoena, anaiatzat jotzea da.

## Iturriak 
* Apolodoro *Epitome* II 10-16
* Euripides *Elektra*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Atreo Greek Mithology Linken
Hipodamia

[thumb|280px|[Zentauro bat Hipodamia bahitzen saiatzen da; Piritoo eta Teseo aurka egiten diote. Apuliar estiloko kratera, K. a. 350-K. a. 340 aldean, British Museum]]
**Hipodamia** (antzinako grezieraz: Ἱπποδάμεια, *Hippodámeia*) edo **Deidamia** (antzinako grezieraz: Δηιδάμεια), greziar mitologian, Butesen edo Adrasto, Argosko erregearen, alaba eta Piritoo, lapitarren erregearen, emaztea zen. Belaunaldiko emakumerik ederrenetako bat zen. Haren ezkontzako zeremonian gertatu zen zentauroen eta lapitarren arteko borroka.

Ezkontza egunean, Piritook oturuntza handi batera gonbidatu zituen lurraldeko biztanle guztiak, zentauroak barne. Baina hauek, ardoa sekula probatu gabeak, mozkortu egin ziren eta Hipodamia bahitu zuten, gainontzeko emakumeak eta oturuntzara joan ziren gizon gazte batzuekin batera. Hau izan zen zentauroen eta lapitarren arteko gerra ospetsuaren hasiera; gerran lapitarrak nagusitu ziren, Piritooren lagun leiala zen Teseoren laguntzarekin.

Piritoo eta Hipodamiak Polipetes izeneko seme bat izan zuten, Troiako Gerra ospetsuan parte hartu zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salustiano Olotzaga

**Salustiano Olotzaga Almandoz** (Oion, Araba, 1805eko ekainaren 8a - Paris, Frantzia, 1873ko irailaren 26a) militarra, gaztelaniazko idazlea, abokatua eta politikaria zen.

## Bizitza 
Filosofia ikasi zuen Zaragozan eta Madrilen, eta Zuzenbidea Madrilen. Liberal sutsua, Cadizko Gorteen alde egin zuen. Fernando VII.a Espainiakoa itzuli zenean, Donibane Lohizunera ihes egin behar izan zuen.

Fernando VII.a hil zenean itzuli eta Merkataritzako Arautegia berrikusteko batzordeko kide izendatu zuen alderdi liberalak. Mendizabalek Madrilgo Gobernadore Zibil izendatu zuen Olotzaga. Gero diputatu hautatu zuten, eta kargu hori izan zuen 1836tik 1873ra, hainbat etenaldirekin. 1837ko Espainiako Konstituzioa idazten lagundu zuen, eta Isabel II.a adingabearen tutore bihurtu zen.

Baldomero Esparteroren alde egin zuen, eta 1840an Parisa joan zen enbaxadore. Espartero erori eta Elisabet II.ak tronua lortu eta gero, Ministro Kontseiluko presidente izendatu zuten, koalizio aurrerazale-moderatuaren eskutik. Gobernu aurrerazale bat eratu zuen bere zuzendaritzapean, baina Parlamentuan eztabaida gogorrak gertatu ziren eta Elisabet II.a erregina gaztearen laguntzaz (14 urte besterik ez zituen erreginak) indargabetu zuen legebiltzarra. Moderatuek erreginaren gaztetasunaz baliatu zela leporatu zioten Olotzagari, eta kargua utzi behar izan zuen lehenik, eta Europara erbesteratu behar izan zuen ondoren.

Frantzian eman zituen zenbait urte, 1847an itzuli arte. Urte hartan diputatu hautatu zuten, eta hurrengo urtean aurrerazaleen buru zen Parlamentuan. Berriro enbaxadore izan zen Parisen. Unión Liberaleko batasunaren aurkako agertu zen, eta 1868an Madrila itzuli zenean uko egin zion behin-behineko gobernuan parte hartzeari eta Parisko enbaxadore izendatu zuten hirugarren aldiz. Han hil zen, Errepublika aldarrikatu eta handik gutxira. Hizlari bikaina izateaz gainera, Real Academia Española, Real Academia de la Historia eta Real Academia de las Ciencias Morales y Políticas akademietako kide izan zen.

## Bibliografia 
* Aurelio Matilla, *Olózaga. (El precoz demagogo)*, Compañía Ibero Americana de Publicaciones, S.A, Madril, 1933.

## Erreferentziak
Adrasto

**Adrasto** (, *Adrastos*) Talaoren semea, Argosko errege mitikoa izan zen. Bere gaztetasunean, dinastien arteko ezinikusiek, Sizionen babestera eraman zuten, bertako errege izatera helduz.

Beranduago, Argosera itzuli ahal izan zuen. Han errege izan zenean, Polinizes hartu zuen Tebastik bere anaia Eteoklesek bota zuena, eta berriz tronuratzen saiatu zen. Honekin, Zazpiak Tebasen aurkako gerra hasi zen, non, Adrasto izan ezik, heroi guztiak hil ziren.

Baina, hamar urte beranduago, heroi guzti horiek mendekatuak izan ziren, hauen semeek, Epigonoek hasitako zigor espedizio batean. Epigonoak, Adrastok berak gidatuak ziren.

Garai historikoetan zehar, Adrasto, Megara, Sizion eta Argosen gurtzen zuten. Bere jatorria, landarediko numen bat izan zitekeela onar daiteke, beharbada Sizionekoa, ondoren, heroi kategoriara jaitsi eta Argosekin lotua izan zena.

## Kanpo estekak
Quéntar

**Quéntar** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 1.046 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Quéntarko Udala

thumb|ezkerrera|300px|Quéntarko urtegia
Florencio Gartzia Goiena

**Florencio Gartzia Goiena** (Tafalla, 1783 &ndash; 1855) euskal legelari eta politikaria zen.

Zuzenbidea ikasi zuen Madril eta Salamancan. 1823an Frantziara ihes egin zuen.

Nafarroako Gorteetan eta Foru Aldundian sindiko; Burgosen fiskal; Gipuzkoan korrejidore; Granadan eta Zaragozan Gobernadore Zibil; Justizia Ministroa eta 1847an Ministro-Kontseiluaren Presidentea izan zen.

Legelari moduan, Kodeketa Biltzar Nagusian parte hartu zuen, 1851eko Espainiako Kode Zibilaren proiektuaren idazle nagusia izanda. Britainiar Eskolaren zalea- batez ere William Blackstonena- eta Cesare Beccariaren ideien aurkakoa, foruak borrokatu eta habeas corpus ezarri zuen.
Karat

**Karat** edo **kilatea** (Heg.) bi modutara erabiltzen den hitza da

# Bitxigintzako **karata**: Batez ere, perla eta harribitxiak pisatzeko erabiltzen den pisu unitatea da. Zentzu honetan, karat bat, ontza baten ehun eta berrogeita laugarren zatia, libra baten bi mila berrehun ta berrogeigarren zatiaren baliokidea izango litzateke Nazioarteko Unitate Sisteman, 202,83 miligramoren baliokidea izango litzateke.
# Urregintzako **karata**: Bitxietan erabilitako metalen legea (purutasuna) adierazten du. Zentzu honetan, karat bat, osatzen duen aleazioaren masa guztiaren 24garren zatia izango litzateke (gutxi gora-behera %4,167a). Adibidez, bitxi bat 18 karateko urrez egina baldin badago bere aleazioa 18/24 urre zati ditu edo 3/4 eta bere purutasuna %75ekoa izango litzateke, 24 karateko bitxi batek, 24/24 urre zati izango lituzkeen bitartean, eta, beraz, urre puruz egina egongo litzateke.

Karata, **karat metriko** ere deitzen da, eta, ingelesez eta frantsesez *carat* esaten zaio. "Kilate" hitza, *keration* antzinako greziar hitzetik dator, eta algarrobo esan nahi du, fruitu honen haziak, antzinatean, bitxiak eta harribitxiak pisatzeko erabiltzen baitziren, hazien arteko ustezko pisu uniformetasunaren ondorioz. Arabiarrek pisu unitate hau hartu zutenean, *quirat*era aldatu zen, eta hau, gaztelerara pasatzean, kilate bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Marumendi

**Marumendi** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, mendizaleentzako, oharkabean pasatzen dena. Mendi honen ingurua, Malkorbururena bezalaxe, basoz josia dago.

## Irispideak 
Aian, Urkillagako mendatera igotzen den bidea hartu behar da, non 5 kilometroko ibilaldi baten ondoren, Lareoko urtegira daroan mendi bidea hartu behar den. Urtegira heldu baino kilometro erdi lehenago, bidea, Malkorburu eta Marumendi artean dagoen lepo batetara iristen da. Toki honetan, eskuinetara hartu behar da, eta jeisten hasten da labarretik hegoalderantz, ondoren, bide argirik gabe eskuinetara, Marumendiren tontorra babesten duen pagadian sartzeko.

Lizarrustitik, Lizarrustiko Haitzpetik pagadia gurutzatzen duen seinalatutako bidezidorra hartu behar da, eta Maitza errekako labardian zintzilik jarraitzen du, zura eramaten zuen antzinako trenbideko tunelak gurutzatuz. Honela, Akarretara iristen da, non, zurezko zubi batek ibilgua gurutzatzea ahalbidetzen duen ondoren, Lareoko urtegirantz jarraituz. Bertara doan bidearekin lotzen da, zati batean bertatik ibili behar izatea eragozten duen laburbide bat aurkituz. Azkenik, Lareora iristen da. Bidea jarraitu behar da Urkillagaranzko norantzan eta, Malkorburu Marumendirengandik banatzen duen lepora iristean, ezkerretara hartu behar da, azken honen tontorrera basotik heltzeko.

## Kanpo estekak