open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robbie Robertson

**Jaime Royal "Robbie" Robertson** (Toronto,  - Los Angeles, 2023ko abuztuaren 9a) kanadar musikaria izan zen. The Band taldeko burua izan zen bederatzi urtez, eta ospe handia izan zuen talde harekin 1970eko hamarraldian, nahiz eta berak idatzitako abestiak gutxitan abesten zituen. Taldea desegin zelarik, hamaika urte eman zituen isilik, baina, halako batean, entzuleek ia ahaztuta zutenean, bakarkako debuta egin zuen *Robbie Robertson* izeneko diskoarekin (1987), eta arrakasta itzela lortu zuen berriro, Erresuma Batuan, nagusiki. Robertsonek baliabide urri zituen garai hartan, baina emaitza bikaina lortu zuen lan hartan egindako inbertsio handi eta prozesu luzearekin. Hainbat lagunen lankidetza bilatu zuen, U2 taldeko kideena, Peter Gabrielena, etab. Disko hartatik ateratako *Somewhere Down the Crazy River* singlean, lan aparta egin zuen Robertsonek. Oro har, disko bikaina zela esan daiteke, baina hura izan zen, itxuraz, Robertsonen bakarkako lehen eta azken diskoa.

## Erreferentziak
Margot Fonteyn

**Margot Fonteyn** —jaiotza-izena: **Margaret Evelyn Hookman**— (Reigate, Surrey, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1919ko maiatzaren 18a - Panama Hiria, 1991ko otsailaren 21a) ballet dantzaria eta aktorea izan zen.

## Bizitza 
Bere aita, *British American Tobacco Company* ingeniari mekaniko eta bere ama ezkontzaz kanpoko alaba bat, bera izan zen balletera hurbilbu zuena.

1931an, Shanghai-ra mugitu ziren, aitak lana topatu zuelako George Goncharov-ekin. 1934ean, Londresera bueltatu zen amarekin dantza-ikasketekin jarraitzeko. Seraphima Astafieva, Vera Volkova eta Ninette de Valois bezalako dantzari maistrarekin ikasi zuen. Bere aitonak alaba onartu ez zuenez bere abizena (Fontes) erabiltzea ukatu eta Fonteyn erabiltzen hasi zen.

1934an, Vic-Wells ballet konpaniaren kide izan zen (gero Sadler's Wells Ballet eta geroago Royal Ballet deitua). Handik urte batera, Alicia Markova britainiar dantzari ospetsuak dantzatutako pertsonaia gehienak dantzatzeko aukera eskaini zitzaion. 1940rako Sadler's Wells konpainiako *prima ballerina* zen.

1946ean, Bigarren Mundu Gerra amaitu eta gero, Tchaikovsky-ren Loti Ederra aurzketu zuen Jorge eta Maria errege-erreginaren aurrean, Isabel eta Margarita printzesak zirela oraindik, obra hori bere ibilbideko obrarik txalotuena izan zen. Hortik aurrera, Paris eta New Yorken dantzatu, Times eta Newsweek bezalako egunkarietan agertu eta Massine, Roland Petit eta Balanchineren koreografiak datzatu zituen.
* 1976an, Percy Adlon-ek *Der Tänzer Heinz Bosl* dokumentala estreinatu zuen.
* 1972an, Pierre Jourdan-ek I am a Dancer dokumentala aurkeztu zuen.
* 1966an, Truck Branss-ek *Schwanensee* aurkeztu zuen, Fonteyn eta Nureyev-ekin
* 1966an, Paul Czinner-ek, *Romeo and Juliet* fima aurkeztu zuen, Fonteyn eta Nureyev-ekin.
* 1960an, Paul Czinner-ek The Royal Ballet aurkeztu zuen.
* 2016an, Marion Milne-k *Darcey Bussell: Looking for Margot* dokumentala zuzendu zuen.
* 2011an, *Tchaikovsky:Ballet Masterpieces* filma aurkeztu zuen.
* 2005ean, Tony Palmer-ek *Margot* dokumentala aurzkeztu zuen*.*

## Irudi galeria 

Fitxategi:Tamara Karsavina n Fonteyn 'Spectre' 1.jpg|alt=
Fitxategi:Margot Fonteyn (1968).jpg|alt=
Fitxategi:Michael Somes and Margot Fonteyn, Theatre Arts Magazine September 1957 part 2.jpg|alt=
Fitxategi:Fonteyn Helpmann Sleeping Beauty Sadler's Wells US tour (2).jpg|alt=
Fitxategi:Margot Fonteyn (balletdanseres) en partner Keath Rosson op Schiphol, Bestanddeelnr 919-1084.jpg|alt=
Fitxategi:Ballet shoes used by Dame Margot Fonteyn de Arias - Bata Shoe Museum - DSC00333.JPG|alt=
Fitxategi:Margot Fonteyn, Reigate - geograph-3129335.jpg|alt=
Fitxategi:DAME MARGOT FONTEYN 1919-1991 Prima Ballerina Assoluta lived here in Flat 9.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rudolf Nureyev

## Kanpo estekak
Adelbert von Chamisso

**Adelbert von Chamisso de Boncourt** edo **Louis Charles Adélaïde de Chamissot** (Boncourt, Champagne, Frantzia, 1781eko urtarrilaren 30a - Berlin, Alemania, 1838ko abuztuaren 21a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Jatorriz frantziarra zen; Izuaren garaian joan zen Alemaniara (1792). 1815ean itsasoratu zen mundu osoan barrena, naturari buruzko ikerketak egiteko asmotan. Bidaldia amaitu eta Berlingo Botanika Museoaren zuzendari izendatu zuten. Bidaia horren fruitu, *Reise um die Welt* ("Munduaren inguruko bidaia") liburua eman zuen argitara geroago, 1836. urtean.

*Peter Schlemihls wundersame Geschichte* (1824, "Peter Schlemihlen istorio miresgarria", Asun Garikanok euskaratua) lana erbestean dagoenaren aitorpena da, itzala galdu zuen gizon baten historia; bertan, errealitatea eta fantasia nahasten dira etengabe eta badu kutsu autobiografikorik. Olerki ugariren egilea da: *Frauenliebe und Leben* ("Emakumeen maitasun eta bizitza"). 1833. urtean *Musen Almanaka* aldizkariko zuzendari izendatu zuten. 1828. urtean *Des Basquen Etcheons Klage* ("Etxahun euskaldunaren kexua") olerkia Etxahun Barkoxe Zuberoako koblakariari idatzi eta eskaini zion.
## Erreferentziak
Aristide Maillol

thumb|alt=|*Gaua*, Stuttgarten (Alemania)
thumb|alt=|*Airea*, Kröller Müller Museoan (Holanda)
**Aristide Maillol** (Banyuls-sur-Mer, 1861eko abenduaren 8a - 1944ko irailaren 27a), frantses margolaria eta eskultorea .

## Biografia 
Pintura- eta eskultura-ikasketak egin zituen Parisko Arte Ederretako Eskolan. Haren lan guztietan *Nabis* taldearen eragina ikusten da, nahiz eta talde horretako kide izan ez. Berrogei urte eginak zituen arte ez zen sartu eskulturaren munduan. Rodinen inpresionismoaren eta patetismoaren kontrako jarrera erakutsi zuen hasiera-hasieratik; Greziako eta Erromako garai klasikoetako eskulturaren tradizioa gordetzea zuen helburua. Emakumezkoen eskulturak egin zituen batez ere (*Eva*, 1900; *Gaua,* 1904; *Flore*, 1911). 1901ean Greziara egin zuen bidaian indartu egin zen klasizismoarekin zuen lotura. Inolako espresionismo kritikorik erakusten ez duten eskulturekin batera, *Monument à Cézanne* (1912-15) eta *Monument à Debussy* (1935), ezaugarri nagusitzat dinamismoa duten beste batzuk egin zituen (*Pensée enchaînée*, 1905). Azken lanetan, *L´Harmonie* (brontzez egina, 1944an) eta *L´Ile de France* (1934), du Maillolen eskulturak goren maila.

## Erreferentziak 
## Galería 

Fitxategi:Sculpture Garden - National Art Gallery.jpg|*Venus.*. Sydneyko National Art Gallery, Australian.
Fitxategi:Der Fluss by Aristide Maillol (Kunsthalle Hamburg) (1).jpg |*Ibaia* (1939). Bildbeschreibung: Hamburgo, Kunsthalle,
Eric Wieschaus

**Eric Frank Wieschaus** (South Bend, Indiana, AEB, 1947ko ekainaren 8a -) estatubatuar biologoa da.

## Biografia 
Fisikako eta biologiako ikasketak egin zituen Estatu Batuetan, South Bend eta Yale unibertsitateetan. Suitza, Frantzia, Alemania eta Estatu Batuetan egin du lan, eta New Jerseyn (Princetoneko Unibertsitateko Biologia Molekularreko Sailean) aritu da azkeneko urteetan.

70ko hamarkadan, Nobel saridun Christiane Nusslein-Volhardekin ikasi zuen, Heidelbergeko Biologia Molekularreko Europar Laborategian, helburu berarekin biek: drosofila euliaren arrautza enbrioi zatikatu nola bihurtzen zen aurkitzea. Urtebeteko lanaren ondoren, hamabost gene desberdin bereizi zituzten, eta gene horietan aldaketak eginez gero enbrioiaren zatikatzean akatsak sor zitezkeela aurkitu zuten.

1980an argitaratu zituzten lehenbiziko ondorioak, umekiaren garapena kontrolatzen duten geneak gen jakin batzuk direla zehaztu ondoren. Lan horri esker, Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1995ean, Christiane Nüsslein-Volhard alemaniarrarekin eta Edward B. Lewis estatubatuarrarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Fidelia Quirot

**Ana Fidelia Quirot** (Palma Soriano, Santiago de Cuba, 1963ko martxoaren 23a) kubatar atleta ohia da. Kultura fisikoko ikasketak egin zituen. 1968an, Iberoamerikako II Atletismo Txapelketan, urrezko domina bana irabazi zuen 400 eta 800 metroko probetan. Handik aurrera, proba horietako lasterkari onenetako bat izan zen. 1987tik 1990era, 39 aldiz irabazi zuen 800 metroko proba, behin ere huts egin gabe, eta 15 aldiz, 400 metrokoa. Seuleko Olinpiar Jokoetan (1988), ezin izan zuen parte hartu, Kubaren boikotagatik. Nazioarteko probetan, ordea, jokoetako finaleko partaide guztiak menderatu zituen. 1992ko Olinpiar Jokoetan, Bartzelonan, hirugarrena izan zen 800 metroko proban. Bigarren eta hirugarren mailako erredurak izan zituen etxeko istripu larri batean, eta erietxean egon behar izan zuen denboraldi batez. 1993an, Erdialdeko Amerikako eta Karibeko Jokoetan, zilarrezko domina lortu zuen 800 metroko proban. 1995ean, 800 metroko munduko txapelduna izan zen, eta 1996an zilarrezko domina lortu zuen Atlantako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Roís de Corella

**Joan Roís de Corella** (Gandía edo Valentzia, 1435 - Valentzia, 1497) katalanezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Valentziarra zen, Gandiakoa seguruenik. Apaiz katolikoa eta teologia-irakasle izan bide zen, eta haren obra XV. mendearen bigarren erdian kokatzen da. Katalanezko literaturaren lehen maisuetariko bat da. Obra ugaria utzi zuen hitz lauz, Italiako Berpizkundearen eragina erakusten duena. Prosa-lanetan gai mitikoak erabili zituen, klasikoen egokitze guztiz libreak moldatuz: *Rahonament de Telamó e Ulixes* (*Telamonen eta Uliseren arteko eztabaida*), *Istòria de Leander i de Ero* (*Leandroren eta Erosen historia*), *Istòria de Jason i Medea i de Ero* (*Jasonen eta Medearen eta Erosen historia*), eta abar.

Orobat, beste prosa-lan anitz idatzi zituen: hagiografikoak, Biblia gaien inguruko kontakizunak, gutunak (horien artean, Vianako printzearekikoak). Prosaz eta hitz lauz egina den *Tragèdia de Caldesa* (1458, *Caldesaren tragedia*) obran amodiozko penak aipatzen ditu. Maitasunaren gaia beste poema askotan ere erabili zuen Rois de Corellak. Halaber, poema sakratuak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Ambrosio Huitzi

**Ambrosio Huitzi Miranda** (Burlata, 1880ko apirilaren 20a - Valentzia, 1973ko azaroaren 9a) nafar historialaria eta idazlea izan zen. Arabista handia izan zen (lau urtez bizi izan zen Beiruten). Latineko katedra lortu zuen Baezako Unibertsitatean (Jaen). Valentzian bizi izan zen Espainiako Gerra Zibilaren garaian, eta errepublikaren aldeko idatzi bat ere egin ez zuen arren, gerra ondoren etxea hartu, bipildu, liburu guztiak erre zizkioten eta kartzelara eraman zuten. Han eduki zuten hiru urtez, masoia zela eta. Obra nagusiak: *Las grandes batallas de la reconquista durante las invasiones africanas* (1956), *Historia política del imperio almohade* (1957), *Colección de crónicas árabes de la Reconquista* (lau liburuki, 1963-1969) eta *Historia musulmana de Valencia y su religión. Novedades y rectificaciones* (hiru liburuki, 1970). Haren lagun Evariste Lévi-Provençal arabista frantsesaren *Al-Hulal al-mawsyya* izeneko obra itzuli zuen gaztelerara, 1952an. *L´Encyclopédie de l´Islam* lanean parte hartu zuten Espainiako hiru idazleetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Monica Seles

**Monica Seles** (, *Monika Seleš*; ; Novi Sad, Voivodina, gaur egun Serbia, 1973ko abenduaren 2a) estatubatuar tenis-jokalari ohia da, jatorriz jugoslaviarra. Oso gaztetatik nabarmendu zen tenisean, eta Estatu Batuetara aldatu zen hamar urte bete aurretik, prestakuntza hobetzearren. 1989an iritsi zen profesionalen mailara, eta 1990ean irabazi zuen Roland Garros lehiaketa: Roland Garrosen historiako irabazle gazteena izan zen. 1991n, Emakumezkoen Nazioarteko Tenis Elkartearen sailkapeneko jokalaririk onena izendatu zuten. Hamazazpi urterekin, gazteena izan zen maila horretara iristen. Urte hartan eta 1992an, Australiako Irekia irabazi zuen, eta 1992an, Estatu Batuetakoa. 1993an, hurrenez hurreneko Australiako hirugarren txapelketa irabazi zuen. 1993an, labankada bat eman zioten partida baten ondoren, eta tenis profesionala alde batera utzita egon zen 1995era arte, zaurietatik sendatu zen arren erasoak ondorio psikologikoak eragin baitzizkion. Lehiaketetara itzuli eta hurrengo urtean, 1996an, laugarrenez lortu zuen garaipena Australiako Irekian.
## Erreferentziak
Maurizio Pollini

**Maurizio Pollini** (Milan, Italia, 1942ko urtarrilaren 5a – *ibidem* 2024ko martxoaren 23a) piano-jotzailea izan zen.

## Bizitza 
Bederatzi urte zituela egin zuen debuta, eta hamabost urte zituenerako ospetsua zen Italian, Chopinen estudioez egindako interpretazioak prentsan eragindako mirespenari esker, batez ere. 1959an, Milango Kontserbatorioaren titulua eskuratu zuen. Hurrengo urtean, Chopin Nazioarteko Lehiaketa irabazi zuen Varsovian; lehiaketa hartako interpreterik gazteena zen. Harrezkero, Arturo Benedetti Michelangeli italiarrarekin ikasi zuen, eta hainbat kontzertu eman zituen mundu guztian zehar.

Oso errepertorio zabala zuen, Bachen lanez gainera, Boulezenetara, Chopin, Bartók, Schubert, Prokófiev eta Schönbergenak interpretatu zituen. 1982az gero, zuzendari sinfoniko eta operako zuzendari gisa ere lan egin zuen. Pollinik oso estilo berezia erakutsi zuen, eta zorroztasun intelektual handiko piano-jotzailea izan zen. Hori dela eta, musikatik urrun dagoela irudi lezake tarteka, baina goraipagarria da interpretazioetan erakusten zuen garbitasuna.

## Erreferentziak
Acerodon jubatus

***Acerodon jubatus*** edo **Filipinetako azeri hegalaria** Acerodon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Acerodon jubatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Michel Déon

**Michel Déon** (Paris, Frantzia, 1919ko abuztuaren 4a - Galway, Irlanda, 2016ko abenduaren 28a) frantses idazlea izan zen.

Frantziako Akademiako kide izan zen 1978tik.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen Parisko Unibertsitatean, baina literaturaren mundua aukeratu zuen lanbide gisa.

1950ean idatzi zuen lehen lana, *Je ne veux jamais l´oublier* (*Ez dut sekula ahaztu nahi)*. Estilo intimista zuen, eta trebetasun harrigarria zuen bihotzeko gauzez idazteko: *Les Trompeuses Espérances* (1956, *Gezurrezko itxaropenak*), *Fleur de colchique* (1957, *Azpelar lorea*) eta *Les Gens de la nuit* (1958, *Gaueko jendea*). Gero, *L´Armée d´Algérie et la pacification* (1959, *Aljeriako armada eta bakegintza*) saiakera eta *La Carotte et le Bâton* (1960, Ipar Afrikako terrorismoaren kontrako eleberria) idatzi zituen.

Interallié saria jaso zuen 1970ean, *Les Poneys sauvages* (*Poney basatiak*) lanagatik.

Azken urteetan, Irlanda hartu zuen bizilekutzat, eta Stendhalen aztarna sumatzen zaio han idatzitako hainbat lani: *Jeune homme vert* (1975, *Gizon gazte berdea*) eta *Les Vingt Ans du jeune homme vert* (1977, *Gizon gazte berdearen hogei urteak*).

Haurrentzako ipuinak ere idatzi zituen: *Tomas eta Infinitua*.

## Erreferentziak
Peter Snell

**Sir Peter Snell** (Opunake, 1938ko abenduaren 17a - Dallas, Texas, 2019ko abenduaren 12a) zeelandaberritar atleta izan zen.

Gaztetatik zaletu zen kirolarekin, baina oso berandu hasi zen lasterkari gisa. Izan ere, tenis, cricket, igeriketa eta eskaladan nabarmendu zen hasieran, eta ustekabean zaletu zen lasterketarekin, sasoian egoteko entrenatzearen poderioz. Arthur Lydiardek entrenatzailearekin lanean jardun zuen, eta 1959an 2.000 metroko, milia erdiko eta miliako lasterketetako garaipenak eskuratu zituen. 1960ko Olinpiar Jokoetan, Erroman, urrezko lehen domina irabazi zuen, 800 metrotan, eta munduko errekorra ezarri zuen. 1962an, gainditu egin zituen miliaren marka, 800 metroko lasterketarena eta 880 yardakoarena. Ospe handiko lasterkaria izatera iritsi zen denbora gutxian, eta 1964an garaipen sonatua lortu zuen berriro Tokion; izan ere, 1.500 metroko lasterketan parte hartzen zuen lehen aldia izan arren, urrezko domina eskuratu zuen proba horretan eta 800 metrokoan. 1965ean erretiratu zen, baina historiako ibilbide ertaineko lasterkari handienetakotzat hartzen da.

## Erreferentziak
Mulk Raj Anand

**Mulk Raj Anand** (Peshawar, 1905eko abenduaren 12a - Pune, 2004ko irailaren 28a) indiar idazlea izan zen.

Ananden lehenengo eleberrietan Indiako gizartearen biktimak ziren protagonista. *Untouchable* (1935, *Ukiezina*) lanean, komun garbitzailea zen gazte batek, bere buruaren kontzientzia nola hartzen duen deskribatzen zuen. *Two Leaves and a Bud* (1937, *Bi orri eta kimu bat*), berriz, Assameko te-sail batean ingelesak langileez nola baliatzen ziren azaltzen zuen.

1945ean *The Big Heart* (*Bihotz handia*) idatzi zuen. Lan horretan, lantegi txiki batek perzkin-komunitate bateko bizitza nola aldatzen duen erakusten zuen. Anandek gai nagusi bat du: India tradizionalaren eta Mendebalde modernoaren arteko borroka. Gai horren bidez erakutsi nahi zuen Indiak antzinako ordena aldatu egin behar zuela, baina herrialdea suntsitu gabe. Gai hori argi eta garbi adierazi zuen *The Village* (1939, *Herrixka*), *Across the Black Waters* (1939, *Ur beltzetan barrena*) eta *The Sword and the Sickle* (1942, *Ezpata eta igitaia*) trilogian. *Seven Summers* (*Zazpi uda*) lanarekin bere autobiografia saila hasi zuen.

## Erreferentziak
Hans Holbein Zaharra

**Hans Holbein Zaharra** (Augsburgo, Bavaria, , - Issenheim, Alsazia, 1524) alemaniar margolari eta marrazkilaria izan zen. Ulmen ikasi ondoren, Herbeheretan izan bide zen. Gero Augsburgora joanik, erretaulak egiteko lantegi baten buru izan zen. Espresioen bortiztasuna eta forma kizkurtuak gogoko dituen tradizio germaniarraren ildotik taxutuak ziren Holbeinen erretaulak, eta oso estimatuak izan ziren haren garaian.

Gotiko berankorraren ezaugarri garbi-garbiak ditu. Hona erretauletariko batzuk: Domingotarrena (Frankfurt), Andredena Mariaren basilikakoa (Erroma), Augsburguko San Pauloren basilikakoa. Erlijiozko koadroak, berriz: "Santa Mariaren bizitzako pasarteak" (Augsburgoko katedrala), "Amabirjinaren heriotza apostoluek inguraturik" (Basilea), etab.

Zehaztasun handiko erretratugilea ere bada, zenbaitetan soil eta lehor samar gertatzen den arren (zenbaitetan bere semeak egindakotzat hartu dira). Azken aldera, italiar estiloko gaiak bere egin zituen eta formak leundu ("Gaztetasunaren iturria", 1519).
## Erreferentziak
Jean-Lambert Tallien

**Jean-Lambert Tallien** (Paris, 1767ko urtarrilaren 23a - *ibidem*, 1820ko azaroaren 16a) frantses politikaria eta kazetaria izan zen. Frantziako Iraultzako jakobino moderatuen buruzagia izan zen. Jakobinoen aldekoa izan zen iraultzaren hasieratik. 1792ko abuztuan Parisko Komunako idazkari bihurtu zen eta diputatu hautatu zuten Konbentzioaren garaian. Luis XVIII.a erregearen heriotzaren aldeko botoa eman zuen; Segurtasun Publikorako Batzordeko kide egin zuten eta ondoren armadako buru gisa borrokatu zen erregezaleen aurka Girondan.

Parisa itzuli zen 1794an, eta Osasun Publikorako Batzordeko kide egin zuten. Alabaina, batzorde haren aurka matxinatu zen: haren maitale Teresa Cabarrús atxilotzeko agindua eman zutenean, Robespierreren aurkako kolpe bat prestatu zuen. Robespierre hil ondoren, jarrera guztiz moderatuak erakutsi zituen. Euskal Herriko Konbentzioaren Gerran, tarteka jarrera ulerkorrak agertu zituen euskal lege eta instituzioekin, baita 1794ko lapurtarren deportazioa Parisen salatu ere.

Napoleonen zerbitzari izan zen hurrengo urteetan, eta guztiz itzali zen haren ondoren. Pobre hil zen, pentsioa ukatu baitzioten erregetza berriro ezartzearen alde jokatu arren.

## Erreferentziak
Jean-Claude Brisseau

**Jean-Claude Brisseau** (Paris, Frantzia, 1944ko uztailaren 17a - ibidem, 2019ko maiatzaren 11) frantziar zinemagilea izan zen.

## Bizitza 
Frantseseko irakasle izan zen Aubervilliersko eskola batean, eta lan horretan ari zen lehenengo film luzea aurkeztu zuenean: *Un jeu brutal* (1983, *Joko basati bat*). Lan horretan, aita hiltzaile bat eta haren seme elbarritua dira pertsonaia nagusiak, eta ankerkeriaren pedagogia moduko batek lotzen ditu. *Noce blanche* (1989, *Eztei zuria*) lanean, aurrez aurre jartzen ditu ikasle bat eta haren irakaslea, baina harreman horrek fede erromantikoa bezain mistikoa erakusten du. *Céline* (1992) filmean, areagotu egiten da aurreko lanetako oinarri erlijiosoa. *De bruit et de fureur* (*Zaratari eta indarkeriari buruz*) beste era bateko filma da, hiri bateko auzo pobreenetako errealitate soziala erakusten duena. ''L'Ange noir* (1994, *Aingeru beltza*) lanean, zalantzan jartzen da emakume baten misterioa, eta maisutasun handiz nahasten ditu zintzotasuna eta zolitasuna. Brisseau hiri handietako aldirietako bortxakeria erakusteagatik egin da batez ere ospetsu.

## Filmografia 
* 1975 : *La Croisée des chemins*
* 1982 : *Contes modernes* - *L'échangeur* atala
* 1983 : *Un jeu brutal*
* 1988 : *De bruit et de fureur*
* 1989 : *Noce blanche*
* 1992 : *Céline*
* 1994 : *L'Ange noir*
* 2000 : *Les Savates du bon Dieu*
* 2002 : *Choses secrètes*
* 2006 : *Les Anges exterminateurs*
* 2009 : *À l'aventure*
* 2013 : *La Fille de nulle part*
* 2018 : *Que le diable nous emporte''

## Erreferentziak
Ángel Martín Municio

**Ángel Martín Municio** (Haro, 1923ko azaroaren 30a - Madril, 2002ko azaroaren 23a) espainiar zientzialaria izan zen.

Gaztetan Salamancara aldatu zen familiarekin, eta han egin zituen Kimikako ikasketak, nota bikainekin. 1948tik 1951ra, Kimika Organikoko irakasle laguntzaile izan zen Madrilgo Zientzien Fakultatean. 1950ean, doktoregoa eskuratu zuen, eta, gero, Utrechtera alde egin zuen biokimikako espezialitatean ikasketak sakontzera. 1955ean, Londresen ikasi zuen, eta 1963an hango laborategi batzuetan hasi zen lanean. 1967an, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Kimika Fisiologikoko katedra eskuratu zuen, eta horren aurretik eskolak eman zituen Madrilgo Unibertsitatean. Ospe handiko zientzialaria izan da nazioartean, aminoazidoen eta lipidoen metabolismoari buruz eta fosfolipidoen alorrean eta bakterioek zelulen paretan sortutako azidoen biosintesiaren eremuan egindako lanengatik. Hainbat akademia eta erakundetako kidea zen, adibidez, Zientzia Zehatz, Fisiko eta Naturalen Errege Akademiako lehendakaria eta RAEko errektoreordea, eta laurogei lanetik gora eman zituen argitara.

## Erreferentziak
Nekane Lasarte

**Nekane Lasarte Makulegi** (Donostia, Gipuzkoa) gipuzkoar sopranoa da.

## Biografia 
Donostian eta Parisen egin zituen musikako ikasketak. Pizkundeko nahiz barrokoko musika landu du, batez ere. 1949tik 1960ra bitartean, 250 emanaldi inguru eskaini zituen Etorki, Stella Maris eta Uso Txuri abesbatzekin. 1961etik 1965era bitartean, aldiz, Nadia Sauvageren Compagnie Grand Siècle taldearekin kantatu zuen (1.500 emanaldi).

1980. urteaz geroztik, Espainiako eta Euskal Herriko orkestrak lagunduta kantatu izan du. Euskal Telebistan, Frantziakoan, Belgikakoan, Alemaniakoan eta Espainiakoan kantaldiak eskaini ditu. Kantu-irakasle da, baita oso gogoko dituen Erdi Aroko eta Pizkundeko musikan aditua ere. Aro horietako musika lantzen duen Eresmin Abesbatza sortu zuen, hain zuzen, 1994an, eta horren zuzendari da. Adineko lagunez osatutako bi abesbatza ere zuzentzen ditu. Eresmin abesbatzarekin *Lau Haizetara* diskoa kaleratu zuen 2000. urtean, antzinako musikari eskainia.
## Erreferentziak
Acerodon leucotis

***Acerodon leucotis*** Acerodon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Acerodon leucotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Francisco José Llera

**Francisco José Llera Ramo** (Caravia, Asturias, Espainia, 1950eko apirilaren 1a) Euskal Herrian errotutako irakaslea da.

## Biografia 
1982an Deustuko Unibertsitatean lortu zuen doktoregoa Politika Zientzietan eta Soziologian. EHUko Gizarte eta Informazio Zientzien Fakultateko dekanordea (1983-1987) eta Zientzia Politikoak eta Nazioarteko Ikerketa Saileko zuzendaria (1991-1993) izan da.

Politika eta Administrazio Zientzietako katedraduna da 1992az geroztik, eta sail horretako zuzendari-lanetan aritu zen 2007an hauteskundeak galdu zituen arte. Espainiako eta nazioarteko unibertsitate askotan aritu da eskolak ematen, hain zuzen ere, 2009 urteaz geroztik irakasle lanetan dihardu Sevillako Pablo Olavide Unibertsitatean. Soziologiako Euskal Elkarteko (1977-1981 eta 1989-1993), Soziologiako Espainiar Federazioko (1991-1995) eta Espainiako Politika eta Administrazio Zientzien Elkarteko lehendakaria izan da.

Politikagintzan, Eusko Sozialistak, Euskadiko Ezkerra eta PSE-EE-PSOE alderdietako kide izan da.

Hainbat aldizkaritako erredakzio-kontseiluko kide izan da, hala nola *Revista Española de Investigaciones Sociológicas* (*REIS*), *Revista Española de Ciencia Política*, *Cuadernos de Alzate*, *ZER* eta *Inguruak*.

1995 eta 1998 urteen artean EUSTATeko zuzendari izan zen.

## Erreferentziak
Vicente Molina Foix

**Vicente Molina Foix** (Elx, Valentzia, 1946ko urriaren 18a) gaztelania idazlea eta zinemagilea da.

## Bizitza 
Zuzenbidea eta Letrak ikasi zituen Madrilgo Unibertsitatean. *68ko belaunaldia* delakoaren kide da. Molinaren lana barnekoia da beti, eta amets surrealisten paisaietan barrena aritzen da.

Idatzi dituen eleberrien artean, aipatzekoak ditu: *Museo provincial de los horrores* (1970, *Izugarrikerien Probintzia Museoa*), *Busto* (1973), *La comunión de los atletas* (1979, *Atleten komunioa*), *Los padres viudos* (1983, *Guraso alargunak*), *La quincena soviética* (1988, *Hamabostaldi sobietarra*), *La edad de oro* (1993, *Urrezko aldia*), *La misa de Baroja* (1995, *Barojaren meza*) eta *La mujer sin cabeza* (1997, *Bururik gabeko emakumea*).

*Los abrazos del pulpo* (1985, *Olagarroaren besarkadak*) eta *Don Juan último* (1994, *Don Juan azkena*) dramak ere idatzi ditu. Operako libreto bat ere idatzi du, *El viajero indiscreto* (1990, *Bidaiari lotsagabea*), Luis de Pablos musikagilearentzat.

1990ean, *Los espías del realista* poesia-liburua idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  El Boomerang, Vicente Molina Foixen bloga
Heinrich Wilhelm Olbers

**Heinrich Wilhelm Matthias Olbers** (Albergen, Alemania, 1758ko urriaren 11 &ndash; Bremen, Alemania, 1840ko martxoaren 2a) alemaniar fisikari eta astronomoa izan zen. Kometen orbitak kalkulatzeko lehen metodo zehatza asmatu zuen 1797an. 1815eko kometa aurkitu zuen, geroztik haren izenaz ezagutu dena: 13P/Olbers kometa. Bi asteroide ere aurkitu zituen, Pallas (1802an) eta Vesta (1807an).

## Erreferentziak
William Vickrey

**William Vickrey** (Victoria, Columbia Britainiarra, 1914ko ekainaren 21 &ndash; New York, 1996ko urriaren 11) kanadar ekonomialaria izan zen. Yaleko eta Columbiako unibertsitateetan, Estatu Batuetan, egin zituen ikasketak. 1946tik aurrera, Yaleko Unibertsitatean Ekonomia Politikoko eskolak eman zituen. Bere lanaren parte handi bat enkanteen eragina hobetzeko bideak aztertzea izan da. Bigarren prezioko enkanteak deitutako bidea proposatu zuen: enkantean lehian ari direnek idatziz aurkeztu behar dute beren eskaintza; gehien eskaintzen duenari adjudikatuko zaio, baina bigarren prezio handiena besterik ez du ordainduko. Vickreyren arabera, era horretara enkantea *sozialki eraginkorra* da, gehien ordaintzeko prest dagoen pertsonak lortzen baitu enkantean jarritako gaia. 1996ko urrian Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, James Mirrlees britainiarrarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zorro (fikziozko pertsonaia)

***Zorro*** (euskaraz *Azeri*) 1919 urtean Johnston McCulley idaleak sortutako fikziozko pertsonaia da, gerora liburu, komiki, film eta telesail anitzetako pertsonaia nagusia izan dena. Guztiz beltzez jantzita, gaizkileengandik babesten du jendea. *Zorro* **Don Diego de la Vegaren** alter egoa da, Goi Kaliforniako jendea babesten duen Mendebaldeko Zaharreko gai bat duen justiziero eta noblea bat da.
erdian|thumb|380x380px|"El signo del Zorro" filma Donostiako Kursaal-en.

## Kanpo estekak
Jean-Claude Forest

**Jean-Claude Forest** (Le Perreux-sur-Marne, 1930eko irailaren 11a - Paris, 1998ko abenduaren 29a) komiki-idazle eta komiki-marrazkilari frantsesa izan zen. Barbarella pertsonaiaren sortzailea. Arte eta Lanbide Eskolan ikasten ari zela hasi zen istorioak idazten eta marrazten. Haren lehenengo lan ezaguna Stevensonen *Gezi beltza*ren bertsio bat da. Geroxeago, zientzia-fikzioko kontakizunetarako ilustrazioak egiten hasi zen buru-belarri. *Fiction* aldizkarirako eta Hachette argitaletxerako azalak egin zituen, besteak beste. Haren lanik arrakastatsuena, baina, *V Magazine* aldizkariarentzat lanean ari zela, Barbarella pertsonaia sortzea izan zen. Hura izan zen helduen komikietako lehen emakume heroia. Barbarellaren istorioa hizkuntza askotara itzuli zen, eta 1968an, Roger Vadimek film bat egin zuen pertsonaia hura oinarri hartuta. Barbarellaren papera Jane Fonda estatubatuar antzezle ezagunak egin zuen. Beste lan batzuen artean, 1962an, *Okapi* aldizkariaren ardura hartu zuen. 1986an, Sierreko (Suitza) komiki-lehiaketan, bere obra osoarengatik saritu zuten.
## Erreferentziak
June Allyson

**June Allyson**, jaiotza-izenaz **Eleanor Geisman** (Bronx, New York, AEB, 1917ko urriaren 7a - Ojai, Kalifornia, AEB, 2006ko uztailaren 8a), estatubatuar antzezlea, dantzaria eta abeslaria izan zen.

## Biografia 
Errebistetan eta film labur batzuetan lan egin ondoren, *Panama Hattie* filmean lan egitera deitu zuten, Betty Hutton antzezlearen ordezko. Gero, Broadwayn, *Best Foot Forward* filmean lan egitera deitu zuten. Film horrek zabaldu zizkion zinemako ateak, Metro Goldwyn Mayerren sartzeko aukera eman baitzion.

Hamar urtez, agindu zizkioten paper guztiak jokatu zituen. Besteak beste, *Bihotzaren taupaden arabera*, *Bostongo bi ahizpa* eta *Hiru Mosketariak* filmetan lan egin zuen, eta *Jo*ren papera jokatu zuen *Emakumetxoak* filmean, Elizabeth Taylor eta Janet Leighekin batera. 1954an, *Musika eta malkoak* filmean parte hartu zuen, James Stewartekin.

Hamarraldi hartako gainerako lanetatik, aipagarriak dira *Handinahien dorrea* (1954, Robert Wise), eta *Maitasun interludioa* (1959, Douglas Sirk). 1954an, bere senar Dick Powellekin batera, Four Stars eskoiztetxea sortu zuen.

## Erreferentziak
Li Peng

**Li Peng** (Ch´eng-tu, Szechwango herrialdea, 1928ko urriaren 20a - Pekin, 2019ko uztailaren 22a) txinatar politikaria izan zen. Txinako Errepublikako lehen ministroa 1988tik 1998ra. 1930ean Chiang Kai-sheken nazionalistek hil zuten Li Shuo-hsun idazlearen semea zen.

Moskun ikasi zuen 1948tik 1955era bitartean, eta handik aurrera, Txinako politika-proiektu nagusietan parte hartu zuen. 1979tik 1982ra Industriako ministrorde eta ministro izan zen, 1982an Alderdi Komunistako zuzendaritzan sartu zen, eta 1985ean Hezkuntzako ministro aukeratu zuten. Deng Xiaopingek egin zuen lehen ministro 1988an. Ekonomian merkatu askeko sistemarako hurbiltze-prozesuaren aldeko izan zen, eta barne-arazoei begira, zentralismoa eta kontrol estua erabili zituen. 1989ko maiatzean militarren aginpidea aldarrikatu zuen Txinako hiri nagusietan, gobernuaren aurka matxinatu ziren ikasle manifestarien aurka, eta urte bereko ekainean, ikasleen mugimendua zapal zezan baimena eman zion Txinako gudarosteari. Ehunka manifestari hil zituen Txinako gudarosteak Pekinen ekaineko egun horietan (Tiananmen plazako protestak). Gertakizun horien ondoren, Li Peng berriz hautatu zuten bere karguetarako. 1998an, ordea, lehen ministro kargua utzi behar izan zuen. Kargua Zhu Rongji utzi ondoren, Herri Batzar Nazionalaren presidente hautatu zuten.

## Erreferentziak
David Morris Lee

**David Morris Lee** (Rye, New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1931ko urtarrilaren 20a) fisikaria da. 1952an Harvarden lizentziatu, 1955ean Connecticuteko Unibertsitatean masterra egin, eta 1959an Fisikako doktoregoa eskuratu zuen Yalen. Urte hartan hasi zen Cornell Unibertsitatean irakasle.

1971n, zero absolutuaren inguruko tenperaturetan helio 3 isotopoa superfluido bilaka zitekeela aurkitu zuten Cornell Unibertsitateko laborategian, Robert C. Richardson lankidearekin eta haiekin lan egiten zuen Douglas D. Osheroff ikaslearekin batera. Superfluido horrek ez zuen zerikusirik 1930ean aurkitutakoarekin, eta oso ezaugarri bereziak zituen. Besteak beste, argi eta garbi erakutsi zuen kuantuen mikrofisikaren legeek gorputz makroskopikoen jokamoldea ere zuzendu dezaketela batzuetan. Aurkikuntza horrengatik hainbat sari bereganatu dituzte hiru zientzialariok; 1996ko Fisikako Nobel saria, besteak beste.

Amerikako Arte eta Zientzien Akademiako kide aukeratu zuten 1990ean, eta Zientzien Akademia Nazionaleko kide 1991n. Gaur egun, fisika-irakasle da Texas A&M Unibertsitatean, eta bere ikerketa-programa lantzen segitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Malaurie

**Jean Malaurie** (Mainz, Alemania, 1922ko abenduaren 22a – Dieppe, 2024ko otsailaren 5a) frantses antropologoa eta geografoa izan zen.

## Biografia 
Emmanuel de Martonneren ikasle izan zen Parisko Geografia Institutuan 1944tik 1948ra. Gizarte Zientzietako Goi-mailako Eskolako ikasketa-zuzendari izan zen 1957an, Artikoko Ikerketa Zentroaren sortzaile eta zuzendari 1958an, Ikerketa Zentro Nazionaleko ikerketa-zuzendari 1979an.

Malauriek hogeita hamarren bat ikerketa-bidaia egin zituen Artikora, eta hainbat ikerketa geomorfologiko (Groenlandia) eta antropologiko (Alaska, Siberia) egin zituen iparraldeko herrialdeei buruz, batez ere, eta Kanadako ipar-mendebaldeko inuitei buruz, bereziki. *Plon* edizioko *Gizakiaren lurra* bildumaren sortzaile eta zuzendari izan zen.

Bestalde, irakurle eta ikusleen arreta erakarri zuen bere liburu eta filmei esker. *Les Derniers rois de Thulé* (1955) du liburu ezagunena, eta hogeita bi hizkuntzatara itzuli da. Inuit herriari buruzko garrantzizko erreferentzia da lan hori, eta inuitek Mendebaldeko munduarekin duten borroka azaltzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jean Malauriren web-orria
Nino Rota

**Nino Rota** (Milan, Italia, 1911ko abenduaren 3a - Erroma, Italia, 1979ko apirilaren 10a) italiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Musika-ikasketak Erroman egin zituen. Hamaika urterekin oratorio bat idatzi zuen. Aldi batez Estatu Batuetan egon ondoren, 1938an, Tarentoko Musika Lizeoko zuzendari izendatu zuten, eta 1939an Bariko Kontserbatorioko zuzendari. Pianorako eta orkestrarako musika, sinfoniak eta operak idatzi zituen: *Ariodante* (1942), *I due timidi* (1950), eta *Il cappello di paglia di Firenze* (1955).

Baina musika-lan gehienak zinemarako egin zituen, eta alor horretan izan zen ospetsu. 1933an sortu zuen zinemarako bere lehen lana, Raffaello Matarazzoren *Treno popolare* filmaren musika. Hasieran italiar zinemagileentzat bakarrik lan egin zuen, eta mugimendu neorrealistan parte hartu zuen. 1952tik aurrera Federico Fellini zinema-zuzendariaren film guztien musika sortu zuen eta horrez gainera, beste film askoren musika idatzi zuen: *War and Peace*; *Rocco e i suoi fratelli*; *Il Gattopardo*; *The Goodfather I*; *The Goodfather II*. Azken horregatik Oscar saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Samory Turé

**Samory Turé** edo **Samori Touré** (Manyambaladugu, egungo Ginea, 1830 aldean - Ndjolétik gertu, egungo Gabon, 1900eko ekainaren 2a) jola etniako merkatari eta gudaria izan zen, Wassoulouko Inperioaren sortu zuena.

## Bizitza 
Merkataria zen, eta 1870. urtean Bisanguduko buruzagi hautatu zuten. Sanankoron ezarri zuen hiriburua, Kankan hiria hartu zuen, eta estatu bat eratu zuen Wassoulou. Frantsesen mende zeuden, ordea, iparraldeko eta hegoaldeko estatuak, eta Niger eta Senegal Garaiaren artean burdinbidea eraikitzeko ahaleginetan ari ziren. Samoryk Niger zeharkatu zuen frantsesei aurre egiteko, baina 1882. urteko gudua galdu ondoren, bi hitzarmen sinatu behar izan zituen (1886 eta 1887an), eta Tinkissoren eta Niger Garaiaren arteko lurraldea utzi behar izan zuen.

Frantsesek, hala eta guztiz ere, gotorleku bat eraiki zuten Sikirin, Samoryren haserrea piztu zuena. Louis Archinard koronel frantsesa Ségouko Erresumaz jabetu zen (1890-1891), eta Samoryren aurka abiatu zen (1891-1898). Frantsesek Kankan hartu zutenean, Boli Kostara erbesteratu zen Samory lehenik, eta Liberiara ondoren. Han atxilotu eta Gabona atzerriratu zuten 1898an. Ndjolén zendu zen, 1900eko ekainaren 2an, pneumoniak joa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Arneson

**Robert Carston Arneson** (Benicia, Kalifornia, AEB, 1930eko irailaren 4a - Kalifornia, 1992ko azaroaren 2a) estatubatuar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Hamazazpi urte zituela hasi zen bere jaioterriko egunkarian astekariko kirol-karikaturak egiten. Arte-ikasketak egin zituen, eta Arteko irakaslea izan zen hainbat eskolatan. Marrazkigintza utzi eta zeramika-lanei ekin zien gero. 1950eko hamarkadaren amaieran buztinaren aukerak aztertzen hasi zen, eta ohiko ontzi eta katiluez gainera botilak ere egiten zituen.

1962an, Kaliforniako Unibertsitateko Zeramika Departamenduko buru egin zuten, eta 1973an, bertako Arte irakasle izendatu zuten, baina ez zion sekula sormen-lanari utzi. Haren lanak eragin handia izan zuen Estatu Batuetako zeramikagintzan. Eguneroko gauzak eta gaiak erabiltzen zituen bere lanetan. Publizitate-esloganak ere sarri erabili zituen (*Things Go Better With Coke, Diet Coke*). Haren lanik aipagarriena *Alice House* ("Aliziaren etxea") da.

1970eko hamarkadan erretratuak egiten hasi zen. Bere buruaren, eta lagunen, eta miresten zituen artisten umorezko erretratuak egin zituen.

## Erreferentziak
Alfred Russel Wallace

[thumb|150px|Alfred Russel Wallace. [Singapurren 1862an eginiko argazkia.]]

**Alfred Russel Wallace** (Usk, Gales, 1823ko urtarrilaren 8a - Broadstone, Ingalaterra, 1913ko azaroaren 7a) naturalista izan zen. Biogeografiaren eta zoogeografiaren sortzaileetakoa izan zen, eta ekarpen handiak egin zituen eboluzioaren teoria finkatzeko.

## Bizitza eta obrak 
1848an espedizio bat egin zuen Amazonas ibaian gora, hango landareak eta animaliak aztertzeko; eta 1854-1862 bitartean, Malaysiar penintsularen itzulia egin zuen. Bidaia horretan egindako ikerketen ondorioz, eboluzioaren teoria bat finkatu zuen, Charles Darwinenaren oso antzekoa, Darwinek berea proposatu zuen garai bertsuan. Teoria hori *On the Law which has regulated the Introduction of New Species *(1855, *Mota berrien sarrera arautu duten legeez*) liburuan azaldu zuen.

Beste zenbait obra: *A Narrative of Travels on The Amazonas and Rio Negro* (1853, *Bidaiak Amazonas eta Rio Negro ibaietan barrena*); *The Malay Archipelago* (1869, *Malaysiako uhartedia*).

Asiako hego-ekialdeko animaliak Australiakoetatik bereizten dituen lerroa proposatu zuen Alfred Wallace naturalistak, ordutik *Wallace Lerroa* deitua, eta geroztik Aldus Huxleyk zuzendua.

## Erreferentziak
Acerodon mackloti

***Acerodon mackloti*** Acerodon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Acerodon mackloti'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Thomas Ming Swi Chang

**Thomas Ming Swi Chang** (Shantou, Txina, 1933ko apirilaren 8a) kanadar medikua da, zelula artifizialaren asmatzailea.

Aitona sendagilea zuen, eta bizikletan joan ohi zen aldirietan zituen gaixoez arduratzera. Montréalgo McGill Unibertsitatean (Kanada) egin zituen ikasketak, eta, artean ikaslea zela, munduko lehen zelula artifiziala asmatu zuen, 1957an. Changen burutazioa eragile biologikoak (entzimak, esate baterako) eduki zitzaketen plastikozko mikrokapsula ultrameheak egitea izan zen: plastikozko mintzaren irazkortasuna kontrolatzen bazuen, zelula artifizialaren pareta zeharkatzen zuena ere kontrola zezakeen, eta hala, benetako zelulen funtzio asko imitatzeko modua izan zezakeen. Fisiologiako espezialitatean Fisikako doktoregoa eskuratu ondoren, Changek odol artifiziala garatu zuen, lehen aldiz, eta giltzurrun, gibel eta pankrea artifizialak ere landu zituen. Nahiz eta organo artifizial horiek eragozpenak ere badituzten, Changen asmakizunak askotan erabili izan dira denboraldi baterako soluzio gisa. Kanadako Ordena jaso zuen.

## Erreferentziak
Rafael Frühbeck

**Rafael Frühbeck Frühbeck** —izengoitiz **Rafael Frühbeck de Burgos**— (Burgos, Espainia, 1933ko irailaren 15a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 2014ko ekainaren 11) orkestra-zuzendaria eta musikagilea izan zen. Besteak beste, Bilboko Orkestra Sinfonikoa, Yomiuri Nippon orkestra sinfonikoa, Espainiako Orkestra Nazionala, RAIren Orkestra Sinfoniko Nazionala eta Danimarkako Orkestra Nazionala zuzentzeko lanetan jardun zuen.

## Bizitza 
Alemaniar gurasoak zituen. Madrilgo eta Bilboko kontserbatorioetan egin zituen ikasketak, biolinekoak, besteak beste. Zarzuela-konpainien zuzendari gisa jardun zuen, eta, gero, Berlina aldatu zen, orkestra zuzendaritzako ikasketak egitera, Lessing eta Eichhorn irakasleekin.

Espainiara itzuli ondoren, itsas armadako banden zuzendari izan zen Santanderren 1953tik aurrera. 1958an, Bilboko Orkestra Sinfonikoaren zuzendari egin zuten, eta 1962etik 1978ra Espainiako Sinfonikoan bete zuen kargu hori bera. Lan horretan ari zen bitartean, Dusseldorfeko Zuzendaritza Musikal Orokorraren ardura ere izan zuen (1966-1971), eta harrezkero karrera bikaina osatu du nazioartean. Zuzendari nagusi gonbidatua izan da *New Philharmonic Orchestra*n, Montrealgo Orkestra Sinfonikoan, Yomiuri Nippon orkestra sinfonikoan eta Washingtongo Sinfonikoan. 1989an, Vienako Orkestra Sinfonikoaren zuzendari titular izendatu zuten. Hainbat disko grabatu ditu. 2001az geroztik, RAIko Orkestra Sinfoniko Nazionaleko zuzendari nagusia da, eta 2004-05 denboraldiaz geroztik Dresdengo Filarmonikoko musika-zuzendaria.

## Erreferentziak
José Napoleón Duarte

**José Napoleón Duarte** (San Salvador, 1925eko azaroaren 23a - San Salvador, 1990eko otsailaren 23a) salvadortar politikari eskuindarra izan zen. El Salvadorko presidentea izan zen 1984-1989 bitartean.

## Bizitza 
1984an El Salvadorko lehendakari aukeratu zuten, Alderdi Kristau Demokratak bultzatuta eta armadaren laguntzaz. Haren agintaldian Nazio Askapenerako Farabundo Martí Frontea (FMLN) gerrillaren aurkako borroka indartu zen, eta Estatu Batuetan prestaturiko nekazaritzaren erreforma bat gauzatzen saiatu zen. Neurri horiek ez zuten emaitza onik izan: gerrillaren aurkako gerran, Estatu Batuek lagunduriko El Salvadorko armadak ez zuen inolako garaipenik lortu; herritarren artean milaka lagun hil eta erbesteratu behar izan zuten, eta bertako oligarkiak ezezko biribila eman zien Duarteren gobernuak proposaturiko berrikuntza txikiei. 1984an hasi zen gerrillarekin hitz egin nahian, baina politika ezertan ere aldatu gabe. Ondoko lehendakariak, eskuin-muturreko ARENA alderdiko Alfredo Cristianik, gerrillarekin negoziatu behar izan zuen, Duarteren bide beretik hasi bazen ere (1991ko Abenduko Bakea).

## Erreferentziak
Élisée Reclus

**Jacques Élisée Reclus** (Sainte-Foy-la-Grande, 1830eko martxoaren 15a - Torhout, 1905eko uztailaren 4a) frantses geografoa eta anarkista izan zen. Erbesteraturik bizi behar izan zuen 1851tik aurrera, errepublikaren alde agertzen zituen ideiengatik.

Europan eta Amerikan ibili ondoren Parisera itzuli zen berriro, eta *La Terre, description des phénomènes de la vie du globe* (1857, bi liburuki; *Lurra, lurreko bizitzaren fenomenoen deskribapena*) obra handia idatzi eta argitaratu zuen. Internazionalista zen aldetik Komunan parte hartu zuen, eta erbesteratu egin zuten berriro.

Bruselako Unibertsitateko irakasle izendatu zuten 1892an, eta garai hartan hasi zen idazten *La Nouvelle Géographie universelle, la terre et les hommes* obra erraldoia (19 liburuki, "Unibertsoko geografia berria, lurra eta gizakumeak"). Eragin handia izan zuen espainiar anarkistengan, eta horiek haren obrarik gehienak argitaratu zituzten Espainian gazteleraz. Euskaldunez ere idatzi zuen artikulu bat, *Les Basques, un peuple qui s´en va* (1867, *Revue-des-Deux-Mondes*).

## Erreferentziak
Manuel Gutiérrez Aragón

**Manuel Gutiérrez Aragón** (Torrelavega, Santander, Espainia, 1942) zinemagilea da.

## Bizitza 
Filosofia eta Letretako ikasketak egin zituen, eta zinema-zuzendaritzako ikasketak gero, Zinemako Eskola Ofizialean. Haren filmetan konpromiso politikoa, esperimentalismoa eta haur-ipuinen ezaugarriak nahasten dira: *El corazón del bosque* (1978, *Basoaren bihotza*), *Maravillas* (1980, *Mirariak*), *La mitad del cielo* (1986, *Zeruaren erdia*), Urrezko Maskorra irabazitakoa Donostiako Nazioarteko Zinemaldian.

Gidoiak egin ditu bere belaunaldiko beste zinemagile batzuentzat: *Las truchas* (1977, *Amuarrainak*, José Luis García Sánchezena), Urrezko Hartza irabazitakoa Berlingo Zinemaldian; *Las largas vacaciones del 36* (1975, *1936ko oporraldi luze hura*, Jaime Caminorena); *Furtivos* (1975, *Isileko ehiztariak*, José Luis Boraurena), Urrezko Maskorra irabazitakoa Donostiako Zinemaldian. Azkeneko filmak: *Malaventura* (1988), *El rey del río* (1994, *Ibaiko erregea*), Rafael Azconarekin idatzia; *Cosas que dejé en La Habana* (1997, *Habanan utzitako zenbait gauza*) eta * La vida que te espera* (2004, *Zain duzun bizitza*).

Nolanahi ere, zinema-zuzendaritza utziko zuela jakinarazi zuen 2008an, eta idazten hasiko zela. Hala, lehen eleberriarekin, *La vida antes de marzo* lanarekin, 2009ko Herralde de Novela saria irabazi zuen.

## Erreferentziak
Pepe Iglesias

**José Ángel Iglesias Sánchez**, ezagunagoa **Pepe Iglesias** gisa (Buenos Aires, Argentina, 1915eko otsailaren 11 &ndash; Santiago, Txile, 1991ko martxoaren 4a), argentinar antzezle komikoa izan zen.

## Biografia 
Buenos Airesko *vaudeville*tan hasi zen antzerki-lanak egiten, baina Espainian lortu zuen osperik handiena, 1950eko hamarraldiaren erdialdera, Servicio Español de Radiodifusión irratiko irratsaioen bidez.

*El Zorro* goitizena erabiliz, *El Hotel de la sola Cama* irratsaioa sortu zuen. Bertan, *desarrollismo* garaiko Espainiako arazo sozialen parodia egiten zuen. Berak interpretatutako pertsonaiarik ezagunena Finado Fernández izan zen. 1960ko hamarraldia arte *irratiko errege* izenaz ezagutzen zuten, baina handik aurrera, telebistaren eraginez, bere ospea itzaliz joan zen.

Telebistako saioetan eta film kaskar batzuetan parte hartu zuen arren, ez zuen telebistaren mundura egokitzen jakin. Urte batzuk lehenago Argentinako irrati eta telebistarako lanak ere egiten hasi zen. Bihotzeko gaitz batek jota hil zen, Txileko ospitale batera zeramatela, eta Buenos Airesen lurperatu zuten.

## Erreferentziak
Sunil Manohar Gavaskar

**Sunil Manohar Gavaskar** (Mumbai, India, 1949ko uztailaren 10a) kriket-jokalari ohia da, XX. mendearen bukaerako jokalari hoberenetako bat eta lasterraldi gehien egin dituenetako bat. Gizon txikia, teknika zoragarrikoa eta kontzentrazio-ahalmen handikoa. *Slip fielder* bikaina zen.

## Kirol karrera 
1967an hasi zen jokatzen, Bombay taldean. Indiako selekzioarekin 1971n jokatu zuen lehenengo partida. Selekzioko kapitain izan zen 1978-1979an, eta berriro 1983tik 1985era. Guztira, 125 partida jokatu zituen selekzioarekin: 10.122 lasterraldi egin zituen (partidako 51,12, batez beste), 34 *century* markatu zituen (punturik gehien, kanporatua izan gabe: 236), eta 10 *catche* lortu zituen. 30 *hundred* egin zituen nazioarteko partidetan, eta Don Bradmanen errekorra hautsi zuen horrela; alabaina, hark jokatutako partida-kopurua halako bi jokatu behar izan zuen balentria hori lortzeko. Lehen mailan aritu zen hogeita bat urteetan, 25.834 lasterraldi egin zituen (51,46 lasterraldi, batez beste), 81 *hundred* markatu zituen (punturik gehien: 340), eta 293 *catche* egin zituen.

## Erreferentziak
Little Richard

**Little Richard** (**Richard Penniman** jaioa; Macon, Georgia,  - Nashville, ) Estatu Batuetako rock kantaria, gitarrista eta pianista zen. Chuck Berryrekin batera, rock and rollaren aitzindaria izan zen. 1951. urtean hasi zen diskoak grabatzen, baina 1956. urtera arte ez zuen arrakastarik lortu. *Tutti frutti*, *Good Golly miss Molly*, eta *Lucille *izan ziren garai hartako abesti famatuak. 1957. urtean musika utzi zuen apaiz protestante bihurtzeko. 1964tik 1975era bitarteko urteetan, musikari heldu zion berriz ere, arrakastarik gabe oraingoan. Richardek sortu zuen rock-mota bizia zen, gospelean eta boogie-woogiean oinarrituta.

## Diskografia
;Album nagusiak

*''Here's Little Richard* (1957)
**Little Richard* (1958)
**The Fabulous Little Richard* (1958)
**Pray Along with Little Richard* (1960)
**Pray Along with Little Richard (Vol 2)* (1960)
**The King of the Gospel Singers* (1962)
**Little Richard Is Back (And There's A Whole Lotta Shakin' Goin' On!)* (1964)
**Little Richard's Greatest Hits* (1965)
**The Incredible Little Richard Sings His Greatest Hits - Live!* (1967, live)
**The Wild and Frantic Little Richard* (1967, bilduma)
**The Explosive Little Richard* (1967)
**Little Richard's Greatest Hits: Recorded Live!* (1967, zuzenean)
**The Rill Thing* (1970)
**Mr. Big* (1971, bilduma)
**The King of Rock and Roll* (1971)
**Friends from the Beginning – Little Richard and Jimi Hendrix* (1972, bilduma)
**The Second Coming* (1972)
**Right Now!* (1974)
**Talkin' 'bout Soul* (1974, bilduma)
**Little Richard Live* (1976)
**God's Beautiful City* (1979)
**Lifetime Friend* (1986)
**Shake It All About* (1992)
**Little Richard Meets Masayoshi Takanaka* (1992)
**Southern Child'' (2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak