open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Francis Edward Stuart

**James Francis Edward Stuart** (Londres, 1688ko ekainaren 10a - Erroma, 1766ko urtarrilaren 1a) erbesteratuko Britainia Handiko eta Irlandako tronuen erregenahi jakobita izan zen.

Jakue II.a Ingalaterrakoa eta Maria Modenakoaren semea izan zen. Bere jaiotze egunean Galesko printze bihurtu zen, baina handik gutxira, aita kargutik kendu zuten Ingalaterrako Iraultza Loriatsuan. Katolikoak tronurako oinordekotzatik baztertuak izan ziren.

Jamesek Europa Kontinentalean hezi zen eta 1701ean aita hil ondoren Ingalaterra, Eskozia eta Irlandako koroak aldarrikatu zituen **Jakue III.a Ingalaterrakoa** eta **Jakue VIII.a Eskoziakoa** izenekin.

1715ean, jakobitarren matxinada zuzendu zuen, tronua berreskuratzen saiatzeko, baina porrot egin zuen.

1719an Maria Klementina Sobieskarekin ezkondu zen eta Charles Edward Stuart eta Henry Benedict Stuarten gurasoak izan ziren.

Erromako Muti jauregian hil zen eta San Pedro basilikan lurperatuta dago.
Alejandro Basilio Galván

**Alejandro Basilio Galván Pérez-Ilzarbe** (Iruñea, 2000) nafar matematikaria da, 2017ko eta 2018ko Nafarroako Matematika Olinpiada irabazlea.

## Biografia 
Alejandrok Basoko BHI ikasketak egin zituen, eta lehen bi urteak Nafarroako Matematika Olinpiadan izan zituen. Xake jokalaria ere bada. 2018an, Torneo Matemático Triangulareta irabazi zuen. 2018an, zilarrezko domina lortu zuen Espainiako Olinpiada Matematikoan. Matematika eta fisika ikasi zituen Goi Mailako Diziplinarteko Prestakuntza Zentroan.

Nafarroako xakean txapeldunorde izan da hiru aldiz (8 urtez azpikoak, 10 urtez azpikoak eta 14 urtez azpikoak).

Dartmoutheko Unibertsitatean eman zuen klasea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poli(binil kloruro-azetato)

**Poli(binil kloruro-azetato)a** (**PVCA)** kopolimero bat da binil kloruroa eta binil azetatoa elkarrekin polimerizatuz lortzen dena, polimero termoplastikoen familiakoa. Binil kloruroaren proportzioa %80-95 bitartekoa izan daiteke eta binil azetatoarena %5-20 bitartekoa, lortu nahi den materialaren ezaugarrien arabera. PVCA gardena, usaingabea, gogorra eta iraunkorra da. Kristaltasun-maila txikia du eta, ondorioz, ia osorik amorfoa da. 

## Erabilera 
Poli(binil kloruro-azetato)a oinarrizko material gisa edo beste polimero batzuek aditibo gisa balia daiteke, adibidez PVCrena. Prozesatzeko eta isurtzeko ezaugarri oso egokiak dituenez eta gainera malgua eta gardena denez, erantsi ohi zaie gainestaldurei, itsasgarriei, tintei eta pinturei. 

Erabilera nagusien artean aipa daitezke: aluminio-filmen bero-itsasgarriak, metalen gainestaldurak, lurzoruen gainestaldurak, sakongrabatzeko tintak eta kreditu-txartelen moduko iraupen luzea behar dituzten produktu moldeatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrate Illaro

**Arrate Illaro Etxebarria** (Getxo, 1989) bizkaitar bertsolaria da. Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatu zen eta Euskaraldiaren koordinatzailea izan da orain arteko edizioetan.

## Biografia 
Leioako ikastolan hasi zen bertsotan. 2010an, 2012an eta 2018an Bizkaiko Txapelketako finalaurrekoak jokatu zituen.

2013an Sardinian Jon Sarasuarekin batera bertso saioa osatu zuen Paulu Zedda Sardiniako inprobisatzaileak antolaturiko topaketa batzuetan.

2018tik aurrera Euskal Herriko Bertsozale Elkarteko lehendakaritza taldeko kidea da

## Bertso-txapelketak 
* Bizkaiko Txapelketa:
** finalaurrekoak (3): 2010, 2012, 2018
* Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa
** Txapelduna (1): 2006
* Bizkaiko Eskolarteko Txapelketa
** Txapeldun ordea (1): 2006

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuprits

[thumbnail|right|220px|Kupritsak hartutako [brontzezko estatua (*Orein saldoa*, Arthur Le Duc, Luxenburgoko lorategiak, Paris).]] 
**Kupritsa** edo **gardinga** kolore berdexkako patina da, kobrean, brontzean eta letoian eratzen dena. Kobre azetato basikoen nahasturaz osaturik dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ares, Felix *Txanpon berdeak*, Elhuyar, 2001/05/01
Amaia Telletxea

**Amaia Telletxea Larretxea** (Arantza, Nafarroa Garaia, 1975) nafar bertsolaria da.

## Biografia 
Bortzirietako bertso-eskolan hasi zen 14 urte zituela. 1993, 1994 eta 1995 urteetako Nafarroako Txapelketako finalean kantatu zuen, lehenengo finalean hirugarren egin zuen eta 1993ko Txapelketa Nagusian parte hartzeko txartela zuen. 1994an seigarrena izan zen eta 1995ean bosgarrena. 2018tik Nafarroako epaile taldeko kidea da.

## Txapelketak 
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa:
** Hirugarren 1993an
** Finalista (3): 1993, 1994, 1995

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeanne Gang

**Jeanne Gang** (Belvidere, Illinois, AEB, 1964ko martxoaren 19a) Amerikako Estatu Batuetako arkitekto bat da, Studio Gang arkitektura bulegoko sortzailea eta nagusia (1997an sortua). Arkitektura eta urbanismo-diseinuko enpresa bat da, eta bulegoak ditu Chicago, New York eta San Frantziskon. 

## Ibilbidea 
Nazioarteko fama jaso zuen baez ere Aqua Tower etxeorratzarekin: hau 2009an amaitu zenean emakumezko arkitekto batek diseinaturiko munduko eraikin altuena izan zen. Baina handik gutxira St. Regis Chicago etxeorratza diseinatu zuen Gangek berak, eta horrek gainditu egin zuen Aqua. *Surface* agerkari berezituak bere belaunaldiko arkitekto garrantzitsuenetarikoen artean kokatu du Gang, eta haren proiektuak oso sarituak izan dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Baptiste Dortignacq

**Jean-Baptiste Dortignacq** (Arudy, 1884ko apirilaren 25a - Peirahorada, 1928ko maiatzaren 13a) XX. mende hasierako txirrindulari bat izan zen, Frantziako Tourrean etapak irabazteaz gain podiumera birritan igo zena.

1910an Romagnako Giroaren lehenengo ekitaldia irabazi zuen eta Italiako Giroan bigarren etapa irabazi zuen, italiarra ez zen txirrindulari baten aurreneko etapa garaipena izan zen.

## Palmaresa 
**1904**
* 2. Frantziako Tourrean eta bi etapa (5.a eta 6.a)
**1905**
* 3. Frantziako Tourrean eta hiru etapa (6.a, 10.a eta 11.a)
* 2. ''Bol d'or* lasterketan
**1906**
* Frantziako Tourreko etapa bat (8.a)
**1908**
* Frantziako Tourreko etapa bat (6.a)
* 2. *Bol d'or'' lasterketan
**1909**
* Bordele-Tolosa
**1910**
* Romagnako Giroa
* Italiako Giroko etapa bat (2.a)

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kandaulesek, Lidiako erregeak, bere emaztea ezkutuan erakusten dio Gigesi, bere ministroetako bati, ohera doan bitartean

[thumb|250px|[Jacob Jordaensek 1646. inguruan gai berdina jorratu zuen beste margolan klasikoan.]]
***Kandaulesek, Lidiako erregeak, bere emaztea ezkutuan erakusten dio Gigesi, bere ministroetako bati, ohera doan bitartean*** (), baita ere ***Kandaulesen zuhurtziagabekeria*** , margolan mitologiko hau William Etty margolari ingelesak 1830ean aurkeztu zuen. 44 zm x 55.9 zm-ko tamainua du eta olio-pintura teknikaz egina dago. Pintura polemikoa izan zen berehala: irudi pornografiko baten eta narratiba bortitz eta desatsegin baten konbinazio ziniko gisa ikusi zen.

## Gaia 
1830ean estreinakoz erakutsia. Herodotoren *Historiak* liburuaren eszena bat erakusten du, non Kandaulesek, Lidiako erregeak, Giges bere bizkartzaina gonbidatzen duen emaztearen logelan ezkutatzera eta Nisia emakumeari biluzik begiratzera, bere edertasuna erakusteko. Nisiak Giges zelatatzen ikusten du eta bere exekuzioa onartzeko edo Kandaules zigor gisa hiltzeko desafioa egiten dio. Gigesek Kandaules hil eta bere lekua hartu nahi du errege gisa. Ettyren margolanak Nisiak, oraindik bere senarra ez den norbaitek begiratzen diola konturatu gabe, arropa guztia kentzen duen unea erakusten du. Gigesek ekitaldia ikusi zuen eta nolabait gaur egun voyeurismo gisaa ezagutzen duguna sortu zuen.

## Helburua 
Antza, Ettyren asmoa lezio morala ematea omen zen, emakumeak objektuak ez direla eta, sarritan, gizonezkoek haien eskubideak kaltetzen dituztela azaltzea, alegia. Horrela diote espezialista batzuek baina, baita ere, egileak bere asmoak ez zituela oso garbi azaldu. Ondorioz, margolana oso polemikoa izan zen; askoren ustez lan pornografikoa zen eta inmoral gisa katalogatu zen.

## Historia 
1830ean aurkeztua, Robert Vernonek erosi zuen eta 1847an, beste lanekin batera, estatuari eman zion. 1849an *The Art Journal* aldizkariak Vernonen margolan horien erreprodukzio eskubidea eraso zuen baina Ettyren lan hau, haren ospe txarra zela eta, Kandaulesena ez zen zabaldu. 1929an, margolana Tate Galeriaren eskuetara pasa zen eta han babestua jarraitzen du.

## Konposizioa 
Gigesek, ate atzean ezkutatuta, Nisiaren gorputz biluziari begiratu bat ematen dion unea erakusten du koadroak. Kandaules biluzik dago ohean; Nisia, berriz, biluztu egiten da, eta Giges oin-puntetan doa ate inguruan, begirada bat ematera. Nisiak oihal zati bat hartzen du, Kandaulesen gorputzetik ebakitzen duen lerro bertikal bat osatzen duena bere hanken goialdean, emakume indartsu baten eskuetan gizona zikiratzeko gaia aipatuz. Egileak irudiak koadrotik kanpora inor begira ez egoteko moduan jartzen ditu, eta ikuslea Nisiaren atzean dagoenez, Ettyk ikusleak Gigesen voyerismo eta intrusio zentzu bera sentitzea nahi zuen, ikuslea emakume biluzia zelatatzera behartuz. Oihalen ugaritasunak eta ezaugarri arkitektonikoek nahita puzten dute eszenaren izaera klaustrofobikoa eta, inplizituki, bortitza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Voyeurismo

## Kanpo estekak
Leonardo Loredan Dogoaren erretratua

***Leonardo Loreden Dogoaren erretratua*** () Giovanni Bellini maisu errenazentista italiarraren pintura da,  1501-1502 artean margotua. Leonardo Loredan 1501etik 1521era Veneziako Dogoaren erretratua da, lihozko kapa batekin eta *corno ducale* jantzi zeremonialarekin.  izenarekin sinatu zuen *cartellino* ("paper txiki") batean. Londresko Galeria Nazionalean dago ikusgai.

## Jatorria 
Pintura Venezian egon zen hasieran, eta seguru asko arpilatu egin zuten Napoleonek hiria konkistatu zuenean. 1807an hamahiru ginearengatik erosi zuen William Thomas Beckfordek, eta 1844an Galeria Nazionalari saldu zion 630 libratan (67.032 libera ).

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak
Cristina Olea

**Cristina Olea Fernández** (Vigo, Pontevedra, 1982) galiziar kazetaria da. Television Españolako parlamentoko kronista eta nazioarteko korrespontsala.

## Ikasketak 
Hasierako prestakuntza Santiagoko Unibertsitatean egin zuen, eta bertan Kazetaritzan lizentziatu zen 2004an; horrez gain, RTVEko Institutuko Telebistako Kazetaritzako masterra eta Humanitateetako Ikasketa Aurreratuen Diploma (DEA) ere egin zituen, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan.

## Lan ibilbidea 
2006tik Televisión Españolan lan egin du, bi urte kronista parlamentari gisa, eta, ondoren, nazioarteko atalean. Bereziki bidali dute munduko hainbat herrialdetara: Europako hainbat herrialdetara (Italia, Frantzia, Alemania, Erresuma Batua) eta arabiarretara (Egipto, Aljeria, Oman).  Kairoko 2013ko estatu-kolpearen ondorengo matxinada  edo Frantziako 2017ko presidentetza-hauteskundeak, 2017koak. 2021eko urtarrilean, Barack Obama estatubatuarra elkarrizketatu zuen Informe Semanal saiorako. 

## Sariak 
* 2013an World Media Festivaleko Urrezko Globoa, *‘El desencanto de Europa’* erreportajeagatik, *En Portada* informazio-saiorako. 
* 2013an World Media Festivaleko Epaimahaiaren Sari Nagusia: ‘*El desencanto de Europa*’, ‘*En Portada*’ programarako erreportajea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara Rancaño

**Sara Rancaño Rivas** (Masnou, Bartzelona, 1984ko ekainaren 18a) kataluniar kazetari eta korrespontsala  da.

## Biografia 
Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan Kazetaritzan lizentziaduna, profesionalki prestatzen ari zen bitartean, Bartzelonako irrati lokal batean kazetari lanetan hasi zen, eta, gero, Catalunya Ràdio kultura-kanalerako urteko beka bat lortu zuen.  

## Lan ibilbidea 
Londresera joan zen bizitzera denboraldi labur batez, eta handik kronikak egin eta taldeko hainbat saiotara bidaltzen zituen. 

2007an itzuli zen Espainiara, eta RTVEn hasi zen lanean. RTVEn hasi zen, eta hainbat arlotan egin zituen idazketa-lanak, informazio politiko, sozial, ekonomiko zein kultural. Bestalde, noizean behin Informe semanal saioan ere parte hartu zuen. 2010ean, Madrilera joan zen, TVEko Informazio Zerbitzuen Elkarteko erredaktore gisa, eta 2014tik 2019ra *España directo saioko* taldekidea izan zen.

2019ko abuztuan Parisera aldatu zen Almudena Ariza korrespontsala ordezkatu zuen TVEk New Yorken zuen korrespontsalian. 2021eko urritik 2022ko ekainera bitartean, amatasun-bajan egon zen, eta haren aurrekoa arduratu zen hura ordezkatzeaz.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015ean José Navarro Cáceres saria, *España directo* saioan egindako Osasun-informazioko lanagatik.

## Erreferentziak
Aqua (argipena)

**Aqua** hitzak **ura** esan nahi du latinez, eta Wikipedia honetan hainbat artikulutarako bide ematen du:

* **Aqua Virgo**, Erromako antzinako akueduktua.
* **Aqua Tower**, Chicagoko etxeorratz bat.
* **Aqua**, Danimarkako elektropop musika taldea.
* **Aqua Regia** edo **Errege ura**, produktu kimiko oso korrosibo bat.
Mikel Zamalloa

**Mikel Zamalloa Asua** (Galdakao, 1957 - *ib.*, 2022ko apirilaren 12a) musikari eta folklore ikertzaile galdakaoztarra izan zen. Galdakaoko Andra Mari dantzari taldean ibilbide oparoa egindakoa, hainbat musika tresna jotzen trebea, Euskal Herrian folklore bilketan eta ikerketan lan handia egindakoa eta hango eta hemengo musikariekin jotzeko gaitasun handikoa izan zen.

## Folklore ikertzailea 
[thumb|[Juan Antonio Urbeltz, Jean Mixel Bedaxagar, Marian Arregi eta Mikel Zamalloa folkloristak, 2012-04-29|270x270px]]
Andra Mari dantzari taldeak euskal folklorea ikertu eta biltzeko egindako lanean parte-hartze zuzena izan zuen **Mikel Zamalloak**. Testigantza eta dokumentuez gain, musika biltzeko aparteko gaitasuna zuen, eta tokian tokiko musikari eta dantzariekin haien hizkeran egiteko trebetasuna zuen, Zuberoan xubereraz adibidez. 

## Txistularia eta musikaria 
[thumb|**Mikel Zamalloa** [Bulgaria|bulgariar musikariekin jotzen, 2005-02-05.|270x270px]]
Jon Zamalloa "Txistu" anaiarekin partekatu zuen Andra Marin euskal folklorearekiko pasioa eta musikarako trebetasuna Mikelek. Jon anaia gazte hil zen, 56 urterekin, eta Mikel ere gazte zendu zen, 65ekin. Txistua, txirula, klarinete, alboka... hainbat musika tresna menderatzen zituen. Ikerketa, bilketa eta musikari lanez gain, dibulgaziorako gaitasun handia izan zuen, bilketa eta ikerketa lanen emaitza zabalduz eta komunikatuz, bai Arratiako folkloreaz, Auritzeko ingurutxoaz ala Altsasuko inauteriaz.
[thumb|[Mikel Zamalloa, Altsasuko inauteriari buruzko hitzaldia eskaintzen, Galdakao, 2020-02-14|270x270px]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal dantzak
* Txistu (musika tresna)
* Galdakaoko Andra Mari dantzari taldea

## Kanpo estekak
Aloïs Catteau

**Aloïs Catteau** (Tourcoing, 1877ko abuztuaren 11 &ndash; Menen, 1939ko azaroaren 2a), XX. mende hasierako txirrindulari belgikar bat izan zen. Frantziako Tourreko lehenengo ekitaldian hartu zuen parte eta bigarrenean podiumera igo zen, hirugarren egin baitzuen sailkapen nagusian.

## Palmaresa 
**1903**
* 10. Frantziako Tourrean
**1904**
* Bordele-Paris
* 3. Frantziako Tourrean
* 6. Paris-Roubaixen
**1905**
* 7. Paris-Roubaixen
**1906**
* 6. Frantziako Tourrean
**1907**
* 9. Frantziako Tourrean

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Violeta la Burra

**Violeta la Burra**, jaiotzaz  **Pedro Moreno** **Moreno** (Herrera, Sevilla, 1936 - ib., 2020ko urtarrilaren 29a) andaluziar kopla eta flamenko abeslaria eta dantzaria izan zen. Transformismoaren ikonoa izan zen, baita LGTBI komunitatearen aitzindaria ere.

## Biografia 
Sevillako Herrera herrian jaio zen. Pobreziak eraman zuen Bartzelonara.  Ramblako tablao, garito eta kabaretetan ibili zen, non frankismoa moraletik at baitzegoen.

## Lan ibilbidea 
Bartzelonan aritu zen batez ere berrogei urtez baino gehiagoz. Bartzelonako Ramblako hainbat lokaletan hasi zen dantzatzen, eta Antonio Machín edo Estrellita Castrorekin kartela partekatu zuen, besteak beste, Salvador Dalí eta Lola Floresekin harremana izan zuen. 1970ean, Jean Marie Rivière enpresaburuak Parisko Parais Latinen lan egiteko kontratatu zuen, "Europako transformismoaren meka" delakoan, bi urtez kartel-burua izan zen bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Palmés

**Laura Palmés** (Bartzelona, 1954 - Id., 2011ko ekainaren 24a) kataluniar kazetaria eta idazlea izan zen. 1994an Bartzelona saria irabazi zuen *Eutanasia: morir para vivir* erreportajearekin. Darrere les palmeres/ Palmondoen atzean elaberria argitaratu zuen. egindako erreportajeetan nabarmendu zen, Ramón Sampedrori egindako elkarrizketan finkatua, hura izan baitzen lagundutako heriotza legez eskatu zuen lehen espainiarra. Laura Palmések, erreportajearen aurreko bost urteetan diagnostikatutako endekapenezko gaixotasun larri batekin —esklerosi anizkoitza—, Bartzelonako Hiria Saria lortu zuen 1994an, eta, Sampedrori bere esperientziaren berri orri batzuetan uzteko eskatu ondoren, *Darrere les palmeres/ Palmondoen atzean* eleberria argitaratu zuen. Lan horiek oinarri izan ziren Alejandro Amenabarrek *Mar adentro* filma egin zezan, non Laura Palmesek Juliaren pertsonaia (Belén Rueda) inspiratu baitzuen filmean.

La2 telebistan "L'habitació del fons" saioan hainbat erreportaje sakon egin zituen. Bertan sakonki lantzen ziren gaiak, ezaugarri zuen zorroztasun profesionalarekin.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1994an Bartzelonako Hiria Saria lortu zuen *Eutanasia: morir para vivir* eutanasiari buruzko erreportajearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Paloma (Nonell)

***La Paloma*** Isidre Nonellek 1904an egindako margolana da. Gaur egun, Kataluniako Arte Museo Nazionalean dago ikusgai.

## Historia 
Isidre Nonell Kataluniako bigarren belaunaldi modernistako margolari handienetako bat izan zen: Colla del Safràko parte izan zen, Els Quatre Gatsen ohiko tertuliakide izan zen eta Parisera joan zen 1897an Ricard Canalsekin. Garaiko modatik urrun, Nonellek hizkera nabarmen espresionista sortu zuen, tonu oso iluneko paleta batekin, pertsonaia marjinal eta deserrotuekiko, batez ere ijitoen irudiekiko, sentitzen zuen erakarpenaren ondorioz. Kritika kontserbadorea hasieran baztertzen zuten arren, «La Paloma» bezalako irudi femeninoek, lehen urteetakoek baino larritasun gutxiago zutenek eta fakzio bereziagoak zituztenek, publikoaren onarpena eman zioten hil baino lehentxeago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Cosson

**Victor Cosson** (Lorges, 1915eko urriaren 11 &ndash; Boulogne-Billancourt, 2009ko ekainaren 18a), frantziar txirrindulari bat izan zen.

Emaitza aipagarrienak 1938ko Frantziako Tourreko hirugarren portua eta Paris-Camembert lasterketako garaipena izan ziren.

## Palmaresa 
* **1935**
** France des sociétés, 2.a
* **1937**
** Critérium des As, 3.a
* **1938**
** Ronde des Mousquetaires: etapa bat eta 2. postua sailkapen nagusian
** Frantziako Tourra: 3. sailkapen nagusian
* **1939**
** Grand Prix d'Antibes, 3.a
* **1942**
** Quatre Jours de la route du Dauphinois
* **1943**
** Paris-Camembert
* **1944**
** Frantziako Ziklo-kros txapelketa, 3.a

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margolariaren zerbitzariak

***Margolarien zerbitzariak*** (), baita ***Buruen sei estudio***, William Hogarth margolari ingelesak 1750 eta 1755 artean egin zuen lana da. Olio mihise gaineko teknika erabili zuen. Neurriak 62,2 zm. x 74,9 zm. dira. Londresko Tate galerietan erakusten da. Lan ez-ohiko honetan Hogarthek erretratugile gisa zuen trebezia ondo asko erakutsi zuen. Ez zen enkarguzko lana, Hogarthek berak hala erabakita margotu zuen.

## Historia 
Obra ez zen enkargatu bat izan, Hogarthek dibertsiorako margotutakoa baizik. Baliteke Hogarthen estudioan zintzilikatua izatea erretratugile gisa zuen gaitasuna bere mezenasei erakusteko. Hogarthen emazteak heredatu zuen hau hil ondoren, eta Mary Lewisi utzi zion 1789an. Greenwooden saldu zuten 1790eko apirilean; British Institutionen 1817an eta Suffolk Street Galleryn 1833an ikusgai jarri zen. Christie'sen saldu zen 1879an eta berriro 1892an, National Galleryk Lewis Fundeko diruarekin erosi zuenean. 1960an Tate Galleryra eraman zuten; gaur egun azken honetan dago.

## Deskribapena 
Margolariak bere zerbitzari edo morroiak islatzen ditu lanean, pertsona bakoitza bere indibidualtasunarekin. Errealismo handiz, haien itxura naturala deskribatzen du; laneko jantzi arruntekin agertzen dira. Zirriborro bateko baliabideak erabiltzen ditu, baina aurpegi bakoitza maitasunez tratatzen du, eta hori koherentea da egilearen garaiko iturriek diotenarekin, bere zerbitzariek debozio handia ziotela adierazten baitute. Zerbitzariak ez dira elkarrekin erlazionatzen, espazio txiki batean pilatutako buruak besterik ez dira baizik. Zerbitzari bakoitzak norabide ezberdinera begiratzen du, bere izateari buruz ezer adierazi gabe. Gizonengan pertsonaren eboluzioa antzematen da, goialdeko erdiguneko mutikoarengandik, koadroaren erdiko gizonarengana, goiko eskuineko izkinako jaun helduarengana, Ben Ives izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azucena Hernández

**Azucena Hernández Iglesias** (Sevilla, 1960ko martxoaren 21a &ndash; Guadalajara, 2019ko abenduaren 4a) sevillar modeloa eta aktorea izan zen. 1970eko hamarkadaren amaieratik 1980ko hamarkadaren erdialdera arte garatu zuen karrera artistikoa.

## Biografia 
Hamazazpi urte besterik ez zituela, Miss Katalunia aukeratu zuten Agramunten, eta gero Miss Espainia aurkeztu zen Campellon (Alacant). 1978an, Madrilera joan zen, eta han hasi zuen aktore-lana, film honekin: *Las erótica vacaciones de Estela*, Cine S de la Transición (destape) izeneko azpigenerokoa.Antzeko beste film batzuk ere egin zituen, hala nola *Bacanal en directo*, eta umorezko beste batzuk, hala nola *El consenso*.

1980an, Paul Naschyren *The Craving* izenburupean hainbat herrialdetara esportatu zen *El retorno del hombre-lobo* beldurrezko filmean parte hartu zuen, eta horrek ospea eman zion atzerrian.

Arrakasta izan zuen antzerkian, eta Luigi Pirandelloren jatorrizkoaren *Enrique IVa* lanaren egokitzapen espainiarrean parte hartzera iritsi zen. Gainera, hainbat telebista-saiotan agertu zen, Fernando García de la Vegaren Antología de la Zarzuela (1979) lanean, eta gutxienez sei zarzuelatan parte hartu zuen. *Ding-Dong* (1980) programazio-lehiaketan ere azafata gisa parte hartu zuen, Andrés Pajares eta Mayra Góm-Kemp eta Fernando García de la Vegaren *Gol... y al mundial*  (1981-82). 

Bere bizitasuna, edertasuna, bokazio eta anbizio handia, 80ko hamarkadan aktore garrantzitsua bihurtu zuten. *La estanquera de Vallecas* filmaren filmazioa amaitu ondoren, Madrilgo Las Rozasen zirkulazio-istripu larria izan ondoren, 1986ko urriaren 15etik 16ra bitarteko gauean Azucena Hernández tetraplegiko geratu zen, eta bertan behera geratu zen bere zinemako karrera.

Gero, telebistan agertu zen bere desgaitasunaren egokitzapen gogorrari buruz, eta eutanasia aldarrikatu zuen lehen pertsonetako bat izan zen. Eskaera hori ahanzturan utzi zuen 1986an Guadalajarako Desgaitasun Fisikoa duten Pertsonentzako Zentroan sartu ondoren.

Guadalajaran hil zen, 2019ko abenduaren 4an, 59 urte zituela.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktoreari buruzko informazioa
* Azucena Hernándezi buruzko Facebook taldea.
Wuhan Three Towns FC

**Wuhan Three Towns Football Club** () Txinako futbol taldea da, Wuhan hirian egoitza duena. 2016an sortu zen eta Txinako futbol liga irabazi zuen 2022an.

## Historia 
2016an sortu zen eta maila beherenetik hasi zen jokatzen. 2020an 3. maila irabazi zuen, 2021ean bigarren maila eta 2022an lehen mailako txapelduna izan zen.

## Palmaresa 
### Txinan: 2 
* Txinako liga:
** Txapelduna (1): 2022.

## Kanpo estekak 
* Wuhan Three Toowns taldearen webgune ofiziala
Errege Magoen gurtza (Velázquez)

***Errege Magoen gurtza*** Diego Velázquezen mihise gaineko olio-pintura da . "1619" data du Ama Birjinaren oinean dagoen harri batean, eta Prado Museoan gorde da 1819an inauguratu zutenetik. Irudiak Erregeen gurtza erakusten du, Jesus Nazaretekoaren jaiotzako pasartea, Errege Magoen gurtza jaso zuenekoa.

## Koadroaren historia 
Ez dakigu ziur nondik datorren Velázquezek 20 urte zituenean margotutako koadro hau, 1619an, nahiz eta azken zifra nahasia izan eta Beruetek 1617 irakurri zuen. Ainaudek iradoki zuen akaso Sevillako San Luis de los Franceses eskola jesuitarentzat margotu zuela, eta halaxe onartu du kritikaren parte handi batek; izan ere, beheko eskuineko angeluan agertzen den elurrak, Kristoren Pasioa aipatzen duenak, Frantziako erregeak zuen arantza-koroaren erlikiari erreferentzia izan ltieke. Jesuitak 1767an kanporatu ondoren, koadroa Francisco Brunarena izango zen, haren jabetzan Richard Twiss bidaiari ingelesak ikusi zuelako. 1819an Prado Museoan sartu zen, bilduma errealetik. 

Agian margolana handiagoa zen, eta bere hiru aldetik moztu zen, 1832ko Cayetano Palmaroliren litografia baten arabera. Konposizio zabalagoa du, eta, Enriqueta Harris eta Jonathan Brownen ustez, atseginagoa. Hala ere, ez dago aztarnarik baieztatzeko koadroa moztu egin dela Museoan sartu ondoren, eta Carmen Garridok egindako azterketa teknikoak ez du erakutsi egungoak baino handiagoa zenik, nahiz eta paisaia gutxi ikusten den, eta hasiera batean zabalagoa izan zitekeen. Palmaroliren litografia, azken batean, ustez galdutako zatien irudikapen bat izan liteke, koadroa aurretik ezkerrean ebakita zegoela sinestean oinarritua. 

## Ikonografia 
[thumb|ezkerrera|[Cayetano Palmaroli, Diego Velázquezen pinturaren litografia: *Erregeen gurtza*. 1832-1837ko litografia, *Colección lithográphica de cuadros del rey de España el señor don Fernando VII* bildumakoa, Prado Museoko Marrazkien eta Estanpen Kabinetea.]]
Margolanak Errege Magoen Gurtza irudikatzen du, tradizio kristauaren arabera hiru zirenak, eta, XV. mendetik aurrera, Baltasar arraza beltzeko gisa irudikatzen duena. Haur Jesusi hiru opari eskaintzen dizkiote: urrea errege gisa, intsentsua Jainko gisa, eta mirra gizon gisa, sorterriko izarrari esker jaio zela jakin ondoren. Hiru magoekin, Ama Birjinarekin eta Haurrarekin, Velázquezek San Jose eta morroi bat margotu zituen, eta horiekin mihisearen ia azalera guztia betetzen du, eta irekidura txiki bat baino ez dio uzten goiko ezkerreko angeluan dagoen paisaia krepuskularrari. Mariaren oineko sastrakak bere meditazioaren edukia aipatzen du, aurpegi birzentratuan eta barean adierazia.

## Kanpo estekak
Santa Agata (Zurbarán)

***Santa Agata*** Francisco de Zurbaránen bi koadroren gaia da. Zurbaranen Santuak izeneko mihiseen zati dira. Odile Delenda arte-historialariak egindako katalogo arrazoitu eta kritikoan biltzen dira 109. eta 182. erreferentziekin.

## Obren gaia 
Kondaira hagiografiko baten arabera, Jacopo da Varezzek *Legenda aurea* kondairan jasoa, Agata Cataniakoa gazte martirizatua izan zen Dezioren jazarpenean. Kintianok, Siziliako kontsulak, berarekin maitemindu zen, baina Agatak baztertu egin zuen, birjintasunaren botoa egina baitzuen. Kintanok pozoitu egin zen, eta putetxe batera bidali zuen. Han, mirariz, Agak birjin jarraitu zuen. Kintianok agindu zuen torturatzeko eta bularrak mozteko. Agedak Done Petriren ikusmen bat izan zuen, zauriak sendatu zizkion, baina martirizatzen jarraitu zuten, eta Catanian hil zen.

Santa Agate edo Agedaren benerazioa oso zaharra da. Haren izena meza kanonean ageri da, eta Sevillako Isidoro k, 636. urtean, bi ereserki konposatu zituen bere omenez, erritu mozarabiarrean erabiliak. Hala ere, Kontrarreformako Espainian, santu hori ez zen oso adierazgarria izan —ezbairik gabe, anputatutako bularren ikuspegiagatik—, baina bai Mesedeetako ordenak, bai ospitaleetako komentuek bere irudia gurtzen zuten, edoskitzearen babesle gisa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eboluzioa (Mondrian)

***Eboluzioa*** Piet Mondrian artista holandarraren pintura goiztiarra da. 1911n amaitu zuen zuten, artistak Paris bisitatu ondoren. Pinturak Mondrianek paisaia errealistetatik abstrakzio erradikalera egindako bidaiaren erdiko puntua erakusten du. Lerro estilizatuekin eta forma sinbolikoekin, Mondrianen azken margolana izan zen giza figura batekin. Mondrianek pintura osatu eta gutxira, *Moderne Kunstring* (Modern Art Circle) lehen erakusketaren zati gisa erakutsi zen Amsterdamgo Stedlijk museoan.

Artelana Kunstmuseum dago, Hagako bildumaren parte da. Museora eraman zuten 1955etik 1971era, eta, azkenik, museoak 1971n erosi zuen, Sal Slijperren misio garrantzitsu baten barruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maiatzaren Lehenaren prestaketa

***Maiatzaren Lehenaren prestaketa*** Vicente Cutandaren 1894ko margolan bat da, Bizkaiko Laba Garaietan oinarritua. Maiatzaren Lehena eta langile mugimenduaren pasarte bat irudikatzen du, Cutandaren beste margolan sozialisten bidetik, hala nola *Langile greba bat Bizkaian* (1892), *Gudu-zelaian* (1893) edo *Langile birjina* (1897). Gaur egun Bilboko Arte Ederren Museoaren bildumaren parte da.

## Historia 
1890eko hamarkadatik aurrera Vicente Cutanda langile mugimenduarekiko interesa zuen. 1892an *Langileen grebat bat Bizkaian* margolana egin zuen, Madrilgo Erakusketa Nazionalean lehen domina eman ziona.

Ez dago argi Cutanda noiz izan zen Bizkaian, baina badirudi hamarkada horretan Barakaldon bizitzen egon zela. 1894an *Maiatzaren Lehenerako prestaketa* lana egin zuen, Bilbon eta Bartzelonan erakutsi zuena. Industrializazioa Euskal Herrian sendoa zen, eta Maiatzaren Lehena ospatzen hasia zen, indar bereziarekin Bizkaian.

## Deskribapena 
150 zentrimetro zabal eta 49,5 zentimetro altu den fabrikaren panoramika bat da, argazki baten itxura duen konposizioarekin. Langile talde bat agertzen da, manifestu bat ematen duena irakurtzen ari den langile bati entzuten. Langilea koadroaren erdian dago irakurtzen. Sindikalismoa arriskutsua zen garai batean, eskuman bizkarrez lankide bat agertzen da, ukabila altxatuta, beste langileak deitzen egongo balitz bezala. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eltzekondo

**Eltzekondoa** da eltzekariaren hondar edo kondarra, eguerditik gauean afaltzeko utzi izan ohi dena. Maiz, unean jan beharrekoa baino jaki gehiago egiten zuen arduradunak, nahita, ilunabarreko lanak arintze aldera.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* eltzekari

## Kanpo estekak 
* *Amantala ta mantela.Agirre,&#x20;Edorta.*&#x20;(Pamiela, 2022)
Zuriak garaitu Falka Gorriarekin!

**Zuriak garaitu Falka Gorriarekin**! (; '''') El Lissitzky artistaren 1919ko propaganda boltxebikearen kartel litografikoa da, "Errusiako ideia berriak Mendebaldeko Europan orokortu zituen gizona".  Kartelean, falka gorriak boltxebikeak sinbolizatzen ditu, Errusiako Gerra Zibilean aurkariak, mugimendu zuria, suntsitzen eta garaitzen direnak. Konstruktibismoaren adibide bat da.

Irudia ezaguna egin zen Mendebaldean, Lissitzky Alemaniara joan zenean 1921ean. Errusiako Gerra Zibilaren sinbolotzat hartzen da mendebaldeko argitalpenetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ukarko benta

**Ukarko benta** edo **Ukarreko benta** Izarbeibar ibarreko Ukar udalerriko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Izarbeibar-Novenera eskualdean.

Gares eta Arrizabalaga lotzen dituen NA-601 errepidearen bi aldeetan dago, NA-6012 (Ukarrera), NA-6013 (Añorbera) eta NA-6014 (Tirapura) errepide lokalekiko bidegurutzean, Robo ibaiaren inguruan.

## Historia 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ukar
* Izarbeibar-Novenera
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Armada baten azken hondarrak

***Armada baten azken hondarrak*** () Elizabeth Thompson Lady Butle emakume margolariak 1879an eginiko maisulana da. Olioa mihise gaineko teknika erabili zuen. Neurriak 62,2 zm. x 74,9 zm. dira. 132,1 zentimetro eta 233,7 zentimetro neurtzen du. Londresko Tate galerietan erakusten da. Oihalean Lehen gerra anglo-afganiarraren gertaera bat erakusten da: William Brydon zirujaua, Afganistango Armada britianiarraren hondamendia ondoren, Jalalabad hirira ailegatzen, 1842ko urtarrilan.   

## Historia 
Hasiera batean, Brydon 1842an Kabuleko erretiroaren 16.000 soldadu eta jarraitzaileen bizirik atera zen bakarra zela uste zen, Lehen Anglo-Afganistango Gerran. Zaldiko bat ahituta eta hilzorian dagoen zaldi baten gainean segurtasunez azken kilometroetan zihoala erakusten da. Armadako beste zenbait iheslari iritsi ziren geroago, eta kopuru handiagoa askatu edo erreskatatu zuten azkenean Afganistango indarrek gatibu egon ostean. 

Margolana Bigarren Anglo-Afganistango Gerraren garaian egin zen. Thompson bere margolan militarrengatik ospe bat garatzen ari zen. 1879an Royal Academyren udako erakusketan erakutsi zen pintura, eta Sir Henry Tatek erosi zuen eta 1897an aurkeztutako Tate Galleryan erakutsi zuen. Tate Galleryrena da oraindik baina epe luzerako maileguan dago Somerseteko Museo Militarreko erakusketa iraunkorrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Musika urdina eta berdea

***Musika urdina eta berdea*** Georgia O'Keeffe margolari estatubatuarraren 1919-1921eko pintura da.

Musika eta soinua ikusmenarentzat ere izan zitezkeelakoan margotu zuen New Yorken egon zen garaian. *Blue and Green Music*-ek ertz gogor eta leunen kontrastea eta forma geometrikoak erabiltzen ditu erritmoa eta mugimendua transmititzeko.

## Lanaren inguruan 
Pinturak koloreak erabiltzen ditu, norberak musikan aurkituko lukeen tonu-bariantza atzemateko. O'Keeffe-k "begirako zerbaitetan itzultzeko" gai zela deskribatu zuen musika

O'Keeffek New Yorken Alfred Stieglitzekin bizi zen bitartean egin zuen. Garai hartan musika aipatu zuten lan asko sortu zituen, honako hau esanez: "Beste modu batean esan ezin nituen gauzak kolorez eta formaz esan nitzakeela ohartu nintzen; hitzik ez zuten gauzak".

Pintura Alfred Stieglitz bildumaren zati bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eva Ortega Paíno

**Eva Ortega** **Paíno** (Madril, 1972ko irailaren 6a) Espainiako kimikari eta ikertzaile onkologikoa da, Ikerketa Onkologikoen Zentro Nazionaleko (CNIO) biobankuaren zuzendaria.

## Ibilbidea 
Ortega Paíno Madrilen jaio zen 1972an. Txikitatik argi zuen zientzialari izan nahi zuela. Institutua amaitzean, Arkitektura ikastea pentsatu zen, baina azkenean Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Kimika Fakultatean matrikulatu zen, Biokimikan eta Biologia Molekularrean sartzeko modua baitzen. Karrera eta Ramón y Cajal Ospitaleko administrazio-arloko lana bateratu zituen.

### Ikerketa-ibilbidea 
Kimikan lizentziatu eta doktoratu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, biokimikan eta biologia molekularrean espezializatu. Ramón y Cajal ospitalean doktoretza-tesia egin zuen tumore-inhibitzaileei buruz, eta arratoietan kimikoki eragindako tumore “solidoen” zelula-ugalketan eta -hazkuntzan proteinek duten garrantzia aztertu zuen. 2002tik 2004ra doktoratu ondoko ikertzailea izan zen Lundeko Unibertsitateko Immunoteknologia Sailean. Suedian aitzindari izan zen ARNi eta esekiduran zeuden tumore-zelulen transferentzietan. Ikertzaile gisa aritu zen Lundeko Unibertsitatean.

Núria Malats ikertzailearekin batera, Ramón Areces Fundazioaren beka bat lortu zuen, garuneko metastasien inguruko biziaren eta materialen zientziak ikertzeko. 2019ko irailetik, Ikerketa Onkologikoen Zentro Nazionaleko (CNIO) Biobankuaren taldeko kide da, unitateko zuzendari zientifiko gisa.

### Elkarte-ibilbidea 
Hainbat kargu izan ditu, hala nola Suediako Espainiako Zientzialarien Elkarteko lehendakariordetza (ACES), eta, horrez gain, Suediako kontseilaria izan da CGCEn (Espainiarren Kanpoko Herritartasunerako Kontseilu Nagusia) eta CREn (Espainiako Egoiliarren Kontseilua). 2019ko uztailean Raicex Kanpoko Ikertzaile eta Zientzialari Elkarteen Sareko idazkari nagusi izendatu zuten.

## Bizitza pertsonala 
Bi seme eta alaba baten ama da. Senarraren gaixotasuna inflexio-puntua izan zen bere ibilbidean, eta bere lan-egoera birplanteatu zuen. Lundeko Unibertsitateak Suediako Biobankuen Sare Nazionalean (BBMRIs) sartzea eskaini zion, eta han egon zen Espainiara itzuli arte, CNIOko Biobankuaren zuzendari zientifiko gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berpizkundea (Cecco del Caravaggio)

***Berpizkundea*** Cecco del Caravaggioren margolana da, Barrokoko margolari italiarrarena egiletza ziurra dakigun koadro bakarra. 1619an enkargatu zuen Piero Guicciardinik, Toscanako enbaxadoreak Erroman.  Argi indartsuak eta itzal sakon txandakatuak erabiliz, argilunak eszena dramatikoaren bizitasuna nabarmentzen du. Koadroa, Ceccoren lanik aipagarrienetako bat, Chicagoko Arte Institutuaren bilduma iraunkorrean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poli(binilpirrolidona-binil azetato)

thumb|281x281px|VP/VAren egitura

**Poli(binilpirrolidona-binil azetato)a** (**VP/VA**) kopolimero bat da binilpirrolidona eta binil azetatoa elkarrekin polimerizatuz lortzen dena. Binilpirrodilonaren proportzioa %30-70 bitartekoa izan daiteke eta binil azetatoarena %70-30 bitartekoa, lortu nahi den materialaren ezaugarrien arabera. VP/VA hautsa da erraz isurtzen dena.

## Erabilera 
Poli(binilpirrolidona-binil azetato)ak kosmetikan du erabilera nagusia. Ilea, azala eta azkazalak zaintzeko produktuetan usatzen da. Polimeroa aplikatzean estaldura fina eratzen da ilearen, azalaren edo azkazalaren gainean. Ilearen kasuan esaerako gezuak horrek hezetasuna xurgatzea eragozten dio eta horrela adatsa harro mantentzen da. 

## Toxikotasuna 
Poli(binilpirrolidona-binil azetato)a ez da toxikoa eta Europar Batasunaren kosmetiko erabilgarrien zerrendan ageri da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
N-binilpirrolidona

**N-binilpirrolidona** konposatu organikoa da zeinetan 5 begiko laktama bat binilo talde bati lotuta dagoen. Likido kolorgea da. Polibinilipirrolidona polimeroa eta poli(binilpirrolidona-binil azetato) kopolimeroa sintetizatzeko monomero gisa usatzen da.

## Sintesia 
N-binilpirrolidona sintetizatezko lehenik γ-butirolaktona amoniakoz tratatzen da 2-pirrolidona sintetizatzeko. Segidan, azetilenoz tratatzen da binilo taldea txertatzeko.

463x463px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patina

[thumb|right|220px|Patina berdekara [Han dinastiako brontzezko txanpon batean.]]
**Patina** kolore-geruza mehea da, harriaren edo metalezko azaletan sortzen dena. Horren adibidea da kupritsa, kobrezko eta brontzezko gainazaletan eratzen dena. Batzuetan artifizialki ematen da, objektuak zaharkitu itxura izan dezan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Marinelli

**Jacques Marinelli** (Le Blanc-Mesnil, 1925eko abenduaren 15a – 2025eko uztailaren 3a), frantziar txirrindulari eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1949ko Frantziako Tourreko hirugarren postua lortu zuen eta 6 egunetan zehar mailot horia eraman zuen eta *la perruche* ezizena jaso zuen. Urte horretan ''L'Équipe* egunkarian eguneroko kronika idatzi zuen Tourra zen bitartean zituen esperientziak kontatuz.

28 urte zituela erretiratu eta bizikleta denda bat jarri zuen, eta ondoren elektrotresnen denda bat St-Jean at Melun hirian, Parisko metropoli eremuan. Ondoren Conforama altzari katean egin zuen lan eta Marinelli Connexion izeneko konpainia bat sortu zuen, 150 langile zituena eta horiz margoturiko autoak zituena. 1986an Jean-Claude Killy saria jaso zuen.

1989an Melungo alkate aukeratu zuten eta 1995an berriz. 1991n eta 1998an Frantziako Tourra ekarri zuen herrira.

## Palmaresa 
**1948**
* Hollerich-en (Luxenburgo) irabazle
**1949**
* 3. Frantziako Tourrean
* 3. Paris-Bourgesen
**1950**
* Dofinerriko Kriteriumeko bi etapa
* Madrilen irabazle
* Paris – Montceau-les-Mines, irabazle
**1951**
* 2. Paris-Bourgesen
**1952**
* 5. Gante-Wevelgemen
**1954**
* Paris – Montceau-les-Mines, irabazle

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iñaxio Esnaola: "Jacques Marinelli hil da, Donostiako lehen maillot horia" , *Irutxuloko Hitza'', 2454.zk., 2025eko uztailaren 11.
*
Filomena Dato

**Filomena Dato Muruais** (Ourense, 1856 -  Coruña, 1926ko otsailaren 27a) galiziar kultura aldarrikatzeko eta emakumearen estigmatizaziotik askatzeko mugimenduekin bat egin zuen idazle galiziarra izan zen.

## Ibilbidea 
Gutxi edo ia ezer ez dakigu bere bizitzari buruz eremu pertsonalago batean, Sofia Casanova eta Emilia Pardo Bazánekin izan zuen adiskidetasun handiaz gain. Hori alde batera utzita, datu biografiko gehienak beren gizarte- eta kultura-lanarekin lotuta daude.

Filomena *El Heraldo Gallego*, *Galicia Recreativa* eta *Album Literario* egunkarietako konposizio poetikoetan murgilduta zegoen. Era berean, ezaguna da Rexurdimentoan parte hartu zuela, galiziera adierazpide gisa biziberritzen zuen mugimendu literarioan, Valentín Lamas Carvajalen atzetik Barbañan.

Aipatutako emakumearen aldarrikapen feminista eta defentsa oso presente dago *Follatos* liburuan (1891), galizierazko bere liburu bakarra, Isabel Borboikoari («La Chata») eskainia. Genero estereotipoen aurkako salaketa izan nahi duten berrogeita bost poemen bilduma da, erlijiotasunari eta intimismoari buruzko idazki sorta bat gehitzeaz gain, XIX. mendeko Erromantizismo tipikoaren ildotik.

## Sariak 
* Filomena Dato hainbat literatur lehiaketatan saritua izan zen. 1887an hiru sari lortu zituen *Defensa das mulleres* poema ospetsuagatik, eta 1891ko *Tuiko Lore Jokoetan* ere  bost poeta sarituetako bat izan zen.
* 2019an, *I. Filomena Dato Oratorioa Saria* iragarri zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alvarellos, Enrique (1993). *Mulleres destacadas de Galicia*. p. 76. ISBN 84-85311-96-5. 
* Couceiro Freijomil, A. (1951). *Diccionario Bio-bibliográfico de Escritores* I. 342. or. Editorial de los Bibliófilos Gallegos .
* Fernández del Riego, Francisco (1992). *Diccionario de escritores en lingua galega*. Sada: Ediciós do Castro. p. 110. 
* García Rodríguez, C.; Fontoira Surís, L. (2005). «Dato Muruais, Filomena». Gran Enciclopedia Galega. ISBN 84-87804-88-8. 
* Marco, Aurora (2007). *Dicionario de Mulleres Galegas.* Edicións A Nosa Terra. pp. 128-129. ISBN 978-84-8341-146-9. 
* VV.AA. (2010-2011). «Dato Muruais, Filomena». *Dicionario biográfico de Galicia* 1. Ir Indo Edicións. p. 320. 
* Galegako Liburutegi Birtuala (2006). *Egilearen fitxa.*

## Kanpo estekak 
* Filomena Dato Album de Mulleres-en
* Filomena DatoBiblioteca Virtual Gallega-n
* Filomena Dato AS-PG orrian
Zoran Milanović

**Zoran Milanović** (Zagreb, 1966ko urriaren 30a) kroaziar politikaria da. Kroaziako presidentea da 2022az geroztik. Aurretik, lehen ministro izan zen 2011tik 2016ra, eta Alderdi Sozial Demokratako presidente 2007tik 2016ra.

Zagrebeko Unibertsitatean zuzenbidea ikasi ondoren, Kanpo Arazoetako Ministerioan hasi zen lanean, eta Kroaziako enbaxadako aholkularia izan zen Europar Batasunean eta NATOn.

2011n hauteskundeak irabazi ondoren, zentroko eta zentro-ezkerreko alderdien koalizio-gobernua zuzendu zuen. Kroazia Europar Batasunean sartzeko prozesua osatu eta sexu bereko bikoteen eskubideak zabaldu zituen.

2000. urtean Kolinda Grabar-Kitarović presidentea garaitu zuen hauteskundeetan eta presidente karguaren zina egin zuen otsailaren 19an. 2025eko presidentetzarako hauteskundeetan garaipena errepikatu zuen.
Azken Afaria (Ge)

***Azken Afaria*** () Nikolai Ge margolari errusiarraren (1831-1894) pintura da, 1863an osatua. San Petersburgoko Errusiako Estatu Museoaren bilduman dago (inb. Zh-4141). Irudiaren tamaina 283 × 382 cm da. 

Nikolai Gek 1861etik 1863ra bitartean lan egin zuen Florentzian, atzerrirako bidaia artistikoan. Ge-k pintura San Petersburgora ekarri ondoren, 1863an Erakusketa Akademikoan erakutsi zuten. Arteen Akademia Inperialeko Kontseiluak artistak pinturan zuen trebetasuna goraipatu zuen, eta historiako pintura-irakasle titulua eman zion, eta lana Alexandro II enperadoreak erosi zuen Arteen Akademiaren Museorako. 

Pinturak Azken Afaria irudikatzen du, Itun Berrian deskribatua, Jesukristoren azken bazkaria, bere hamabi apostoluekin. Afarian iragarri zuen euretariko batek —Judas Iskariotek— traizionatu egingo zuela. Argumentu hori oso erabilia izan da kristautasuneko artisten artean —besteak beste, Leonardo da Vincik, Salvador Dalík, Domenico Ghirlandaiok eta Andrea del Castagnok sortutako Jesukristoren Azken Afariaren irudien bertsioak—.

Pintura arrakasta izan zen, asko eztabaidatu zen, baina kritikariak ez zetozen bat: batzuek Ebanjelioaren historiaren interpretazio berritzailea onartu zuten, eta beste batzuek, berriz, Kristoren eta apostoluen irudiak ulermen tradizionaletik urrunegi zeudela uste zuten, modu sinisgarritik urrun. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laktama

thumb|260px|β-laktama, γ-laktama eta δ-laktama

Kimika organikoan **laktama** esaten zaie amida ziklikoei. Laktamak polimeriza daitezke poliamidak emanez. 

## Nomenklatura 
Laktamak izendatzeko aurrizki grekoak baliatzen dira ordena alfabetikoari jarraiki.

* α-Laktama (3 atomoko eraztuna)
* β-Laktama (4 atomoko eraztuna
* γ-Laktama (5atomoko eraztuna)
* δ-Laktama (6 atomoko eraztuna )
* ε-Laktama (7 atomoko eraztuna )

Izendatzeko sistema oinarritzen da α-laktamak hidrolizatzen denean α-aminoazidoa ematen duela, β-laktamak β-aminoazidoa, etb.

## Naturan 
Naturan β, γ edo δ-lactamen eraztunak ditzten konposatuak ez dira gutxi. Penizilina izan zen aurkitutako lehen koposatu ß-laktamikoa Penicillium onddoetan. Ondoren beste konposatu batzuetan ere aurkitu dira.

## Erabilera 
thumb|260px|Penilzilinaren egitura, laktama eraztuna urdinez

Egun usatzen diren antibiotikoen % 65a ß-laktamak dira. Hainbat naturalak dira bentzilpenizilina legez eta beste batzuk egitura naturalak eraldatuz sintetizatu dira hala nola amoxiziklina. Laktamak poliamidak sintetizatzeko monomero moduan ere baliatzen dira, nylon 6 erdiesteko kaprolaktama adibidez.

## Laktam-laktim tautomeria 
Laktam-laktim tautomeria agertzen dute laktamek zeinetan karbonilo funtzio-taldea hidroxilo bihurtzen den. Forma horri *laktim* esaten zaio.
none|thumb|350x350px|Laktam-Laktim tautomeria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autorretratua ezkontzako 6. urteurrenean

***Autorretratua ezkontzaren seigarren urteurrenean*** (alemanez: **Selbstbildnis 6 naiz**. **Hochzeitstag**) Paula Modersohn-Becker margolari alemanaren lana da, lehen emakume espresionista garrantzitsuenetakoa, 1906an Parisen egon zen garaian margotua. 

## Pintura 
Autorretratua Parisen margotu zuten. Worpswedetik joan zen Bremendik hurbil, 1906ko otsailean. Modersohn-Beckerrek senarra eta Worpswede betiko uztea erabaki zuen, eta arteari buru-belarri ekitea. Autorretratu hori udaberrian margotu zuten. Hiru laurdeneko formatuan, eskuinean biratuta dago ikuslearen aurrean, eta ikusleari etengabe begiratzen dio. Aldaketan lotutako oihal zuri bat du, eta hortik gora erabat biluzik dago, anbarrezko lepokoa izan ezik.

Paula Modersohn-Beckerrek autorretratu hori margotu zuenean, ez zegoen haurdun, koadroan agertzen den bezala. Historiako artista emakumezko batek sortutako lehen autorretratu biluzia da.

Paula Modersohn-Beckerrek, 1906ko udan, beste autorretratu biluzi bat margotu zuen, orain Suitzako Basileako Arte Museoan dagoena. Dakigula, biluzi horiek ez zitzaizkien inoiz artistaren bizitzan arrotzei erakutsi, baina 1907ko azaroan hil ondoren ezagutu ziren.

## Kanpo estekak
Klaipedako matxinada

**Klaipedako matxinada** 1923ko urtarrilean gertatu zen Klaipedako Eskualdean (Memel lurraldea edo Memelland ere deitzen zaio). Neman ibaiaren iparraldean dagoen eskualdea Alemaniar Inperioaren parte zen Ekialdeko Prusiatik Versaillesko Itunaren bidez banandu zen eta Nazioen Ligaren mandatuzko lurralde bihurtu zen. Frantziaren behin-behineko administrazioaren azpian jarri zen, harik eta irtenbide iraunkorragoa aurkitu arte. Lituaniak eskualdearekin bat egin nahi zuen (Lituania Txikiaren zati bat), Klaipedako portuan lituaniera hiztunen komunitatea zegoela argudiatuz. Itsas portu hori Itsaso Baltikorako sarbide bideragarri bakarra da Lituaniararentzat. Enbaxadoreen Konferentziak Danzigeko Hiri Askearen antzeko hiri libre gisa irteera erraztu zuenez, lituaniarrek matxinada bat antolatu eta gauzatu zuten.

Bertako biztanleen altxamendu gisa aurkeztuta, matxinadak erresistentzia txikia izan zuen Alemaniako poliziaren edo Frantziako tropen aldetik. Matxinatuek Lituaniarekin bat egitea eskatu zuten, autodeterminazio-eskubidea aipatuz. Nazioen Ligak onartu zuen, eta Klaipeda Eskualdea lurralde autonomo gisa transferitu zuen Lituaniako Errepublikak 1923ko otsailaren 17an. Negoziazio luzeen ondoren, 1924ko maiatzean nazioarteko hitzarmen formal bat sinatu zen: Klaipedako Hitzarmena. Konbentzioak formalki onartu zuen Lituaniak eskualdean zuen subiranotasuna, eta haren autonomia legegile, judizial, administratibo eta finantzario zabala azaldu zuen. Eskualdea Lituaniaren zati izaten jarraitu zuen 1939ko martxora arte, orduan Alemania nazira transferitu baitzuten Alemaniaren ultimatum baten ondoren.

## Kanpo estekak