Medikuntza

[thumb|*The Doctor*, [Luke Fildes-en margolana (1891).]]**Medikuntza** gaixotasunak ezagutu, horien prebentzioa kudeatu eta pertsonak sendatzea helburu duen praxi eta zientziari deritzo. Medikuntzak hainbat jardute hartzen ditu barne, osasuna mantentzeko asmoarekin eritasunak zainduz eta sendatuz. Medikuntza garaikideak zientzia eta ikerkuntza biomedikoak, genetika eta teknologia medikoa erabiltzen ditu lesioak eta eritasunak diagnostikatu, tratatu eta saihesteko; sendagaiez eta kirurgiaz baliatzen da, baita terapiaz ere, hala nola psikoterapia, ferulak, osasun-produktuak eta erradioterapia.

Medikuntza historiaurretik praktikatzen da, eta, denbora horren zatirik handienean, arte bat izan zen (sormen eta trebetasun eremua), maiz tokiko kulturaren sinesmen erlijioso eta filosofikoekin loturak zituena. Adibidez, sendalari batek sendabelarrak aplikatzen zituen, eta, sendatzeko, otoitzak esaten, edo antzinako filosofo eta mediku batek odolustea aplikatzen zuen humoreen teoriei jarraituz. Azken mendeetan, zientzia modernoaren etorreraz geroztik, medikuntza gehiena artearen eta zientziaren konbinazio bihurtu da (medikuntza zientziaren *aterkipean*, oinarrizkoa zein aplikatua). Izan ere, suturen teknika praktikaren bidez ikasten den artea bada ere, josten diren ehunetan maila zelular eta molekularrean gertatzen denaren ezagutza zientziaren bidez jakiten da.

Medikuntzaren forma prezientifikoak, gaur egun medikuntza tradizional edo sasi-medikuntza izenez ezagutzen direnak, medikuntza zientifikorik ez dagoenean erabili ohi dira, eta, beraz, medikuntza alternatibo izenez ezagutzen dra. Medikuntza zientifikotik kanpoko tratamendu alternatiboei (kezka etiko, segurtasuneko eta eraginkortasunezkoak dituztenak) sendalaritza edo sasi-medikuntza deritzo.

Eginkizun horretan jarduten duten profesionalak mediku edo doktoreak dira.

## Praktika klinikoa
[thumb|upright=1.1|alt=Oil painting of medicine in the age of colonialism|*Doktorea* (The doctor) [Luke Fildes|Sir Luke Fildesen lana (1891)]]
[thumb|[Elizabeth Blackwell, Estatu Batuetako lehen emakumezko medikua, SUNY Upstate-n graduatu zen (1847)]]
Medikuntzaren eskuragarritasuna eta praktika klinikoa mundu osoan aldatzen dira kulturan eta teknologian dauden eskualde-desberdintasunen ondorioz. Medikuntza zientifiko modernoa oso garatuta dago Mendebaldean; garapen bidean dauden herrialdeetan, berriz (Afrikako edo Asiako zenbait tokitan), biztanleek medikuntza tradizionalaren mende egon daitezke, ebidentzia eta eraginkortasun mugatuagorekin eta profesionalei eskatzen zaien prestakuntza formalik gabe.

Mundu garatuan, ebidentzian oinarritutako medikuntza ez da unibertsalki erabiltzen praktika klinikoan; adibidez, berrikuspen bibliografikoei buruz 2007an egindako inkesta batek aurkitu zuen ebakuntzen %&nbsp;49 inguruk ez zutela froga nahikorik haien onurak edo kalteak indartzeko.

Praktika kliniko modernoan, medikuek eta mediku laguntzaileek berek ebaluatzen dituzte pazienteak diagnostikatzeko, pronostikoa egiteko, tratatzeko, eta gaixotasunei aurrea hartzea irizpen klinikoa erabiliz. Mediku-paziente harremana, normalean, elkarren arteko harreman batekin hasten da, zeinak barne hartzen duen pazientearen historia medikoaren eta historia klinikoaren azterketa, elkarrizketa mediko eta Miaketa fisiko batekin jarraituz. Normalean, oinarrizko diagnostikorako gailu medikoak (estetoskopioa, mihi depresorea, adib.) erabiltzen dira. Seinaleak aztertu eta sintomak aurkitzeko elkarrizketatu ondoren, medikuak proba medikoak agindu ditzake (odol-analisiak, adib.) biopsia bat egin edo sendagaiak edo beste terapia batzuk agindu. Diagnostiko diferentzialeko metodoek, izan ere, emandako informazioan oinarritutako baldintzak baztertzen laguntzen dute. Kontsultan, gertakari garrantzitsu guztien berri behar den bezala ematea pazienteari, harremanaren eta konfiantzaren garapenaren zati garrantzitsua da. Ondoren, kontsulta medikoa historia klinikoan dokumentatzen da, jurisdikzio askotan legezko dokumentua dena. Jarraipenak laburragoak izan daitezke, baina prozedura orokor bera jarraitzen dute, eta espezialistek antzeko prozesua jarraitzen dute. Diagnostikoak eta tratamenduak minutu gutxi batzuk edo aste batzuk iraun dezakete, gaiaren konplexutasuna zein den.

Elkarrizketa eta kontsulta medikoaren osagaiak. Osasun-profesionalak ikusmena, entzumena, ukimena eta, batzuetan, usaimena erabiltzen ditu (adibidez, infekzioan, uremian, zetoazidosi diabetikoan). Lau ekintza dira miaketa fisikoaren oinarria: ikuskatzea, haztatzea (sentitzea), perkusioa (erresonantzia-ezaugarriak zehazteko kolpea) eta auskultazioa (entzutea), oro har, ordena horretan, nahiz eta auskultazioa perkusioaren aurretik egiten den eta haztapena sabelaldeko ebaluazioetarako den.

Azterketa klinikoan honako hauek aztertu behar dira:
* Abdomena eta ondestea.
* Zirkulazio-aparatua (bihotza eta odol-hodiak).
* Gaixoaren itxura orokorra eta gaixotasunaren adierazle espezifikoak (nutrizio-egoera, ikterizia agerpena, zurbiltasuna edo akropakia).
* Genitalak (eta haurdunaldia pazientea haurdun badago edo egon badaiteke).
* Burua, begia, belarria, sudurra eta eztarria.

Erabaki medikoak hartzeko prozesuan, aurreko datu guztiak aztertu eta laburtu behar dira diagnostiko posibleen zerrenda osatzeko (diagnostiko diferentzialak), pazientearen arazoa azalduko lukeen behin betiko diagnostikoa lortzeko egin beharrekoaren ideia batekin batera.

Ondorengo bisitetan, prozesua modu laburtuan errepika daiteke edozein aurrekari berri, sintoma, aurkikuntza fisiko, laborategiko edo irudi-emaitza, edo espezialisten kontsultak lortzeko.

## Erakundeak
[thumb|alt=Color fresco of an ancient hospital setting|*Santa Maria della Scala ospitalea*, [Domenico di Bartolo|Domenico di Bartoloren freskoa, 1441–1442]]
Medikuntza garaikidea, oro har, osasun-laguntza sistemen barruan egiten da. Lege-, kredentzializazio- eta finantzaketa-esparruak gobernu indibidualek ezartzen dituzte, batzuetan nazioarteko erakundeen gehigarriekin, hala nola elizek. Osasun sistema jakin baten ezaugarriek eragin nabarmena dute arreta medikoa emateko moduan.

Antzinatik, karitatean ezarritako kristau enfasiak erizaintza sistematikoaren eta ospitaleen garapena eragin zuen, eta Eliza katolikoa, gaur egun, gobernuetatik kanpoko munduko zerbitzu medikoen hornitzaile handiena izaten jarraitzen du. Herrialde industrial aurreratuak (Estatu Batuak izan ezik) eta garapen-bidean dauden herrialde askok osasun-arreta unibertsaleko sistema baten bidez ematen dituzte mediku-zerbitzuak, eta sistema horren helburua da denentzako arreta bermatzea osasun-arreta eskainiz ordaintzaile bakarreko sistema baten bidez edo nahitaezko osasun-aseguru pribatu edo kooperatibo baten bidez. Horrekin lortu nahi dena da herritar guztiek arreta medikoa jasotzeko aukera izatea beharrizanaren arabera eta ez ordaintzeko gaitasunaren arabera. Zerbitzua mediko pribatuen bidez, estatuko ospitale eta kliniken bidez edo ongintzako erakundeen bidez egin daiteke, normalean, hala ere, hiruren konbinazioa baten bidez.

Gizarte tribal gehienek ez dute bermatzen herritar guztientzako osasun-sistema. Gizarte horietan, osasun-sistema eskura dago: ordaindu dezaketenentzako edo beren kasa aseguratu (zuzenean edo lan-kontratu baten zati gisa) dituztenentzako, edo estalita egon daiteke gobernuak edo tribuak zuzenean finantzatutako arretarekin.

[thumb|upright|alt=collection of glass bottles of different sizes|Sendagai modernoak [anpoila|anpoilatan]]
Informazioaren gardentasuna da osasun-sistema bat definitzen duen beste faktore bat. Baldintzei, tratamenduei, kalitateari eta prezioei buruzko informazioa eskuratzeak eragin handia du pazienteen/kontsumitzaileen aukeraketan, eta, beraz, profesional medikoen pizgarrietan. Nahiz eta AEBko osasun sistema kritikatua izan den bere irekitasun faltagatik, legedi berri batek irekitasun handiagoa bultza dezake. Tentsioa sumatzen da, alde batetik, gardentasunaren beharraren eta, bestetik, pazientearen konfidentzialtasunaren eta irabazi komertzialerako informazioa saltzearen aukeraren artean.

Medikuntza arreta ematen duten osasun-profesionalek lanbide anitz hartzen ditu bere baitan, hala nola medikuak, erizainak, fisioterapeutak eta psikologoak. Lanbide horiek beren arau etikoak, lanbide-heziketa eta erakunde dituzte. Medikuntzaren lanbidea ikuspegi soziologikotik kontzeptualizatu da.

### Zerbitzuak
Atentzio medikoaren prestazioa honela sailkatzen da: lehen mailako atentzioa, bigarren mailakoa eta hirugarren mailakoa.

[thumb|alt=photograph of three nurses|Erizainak Kokopon, [Ekialdeko Britainia Berria, Papua Ginea Berria|upright]]
Lehen mailako arretako zerbitzu medikoak ematen dituzte: medikuek, mediku-laguntzaileek, erizainek edo tratamendu edo arreta medikoa eskatzen duen paziente batekin lehen harremana duten beste osasun-profesional batzuek. Zerbitzu horiek medikuen kontsultetan, kliniketan, zaharren egoitzetan, eskoletan, etxez etxeko bisitetan eta gaixoen gertuko beste leku batzuetan ematen dira. Medikuen bisiten % 90 inguru lehen mailako arretako profesionalak arta ditzake. Zerbitzu horiek barne hartzen dute, besteak beste, gaixotasun akutuen eta kronikoen tratamendua, prebentziozko arreta eta adin guztietarako eta bi sexuetarako osasun-hezkuntza.

Bigarren mailako arretako zerbitzu medikoak mediku espezialistek ematen dituzte beren kontsulta edo kliniketan edo tokiko ospitale komunitarioetan, lehen mailako arretako profesional batek lehen aldiz diagnostikatu edo tratatutako paziente batentzat. Deribazioak espezialistek egindako trebezia edo prozedurak behar dituzten pazienteentzat egiten dira. Horien artean daude, besteak beste, anbulatorioko arreta zein ospitaleratze zerbitzuak, larrialdiak, medikuntza intentsiboa, kirurgia zerbitzuak, fisioterapia, erditze, endoskopia unitateak, diagnostiko laborategia eta irudi medikoko zerbitzuak, ospitaleak eta abar. Lehen mailako arretako profesional batzuek ospitaleratutako pazienteak ere arta ditzakete, eta erditze-laguntza eman dezakete bigarren mailako arretako esparru batean.

Hirugarren mailako arretako zerbitzu medikoak ospitale espezializatuek edo eskualdeko zentroek ematen dituzte, tokiko ospitaleetan, oro har, eskuragarri ez dauden diagnostiko- eta tratamendu-instalazioekin. Horiek bere baitan hartzen dituzte, besteak beste, traumatologia-zentroak, erredurak tratatzeko zentroak, neonatologia-unitateko zerbitzu aurreratuak, organo-transplanteak, arrisku handiko haurdunaldia, onkologia, erradioterapia eta abar.

Arreta mediko modernoa informazioaren mende ere dago, zeina oraindik osasun-ingurune askotan paperezko erregistroetan ematen den, baina, gaur egun, gero eta gehiago baliabide elektronikoen bidez ematen da.

Diru-sarrera txikiko herrialdeetan, osasun-laguntza modernoa garestiegia izan ohi da batez besteko pertsonarentzat. Nazioarteko osasun-politikako ikertzaileek eremu horietan *erabiltzaileen tasak* kentzearen alde daude sarbidea bermatzeko, nahiz eta kendu ondoren ere kostu eta oztopo handiak mantentzen diren.

Preskripzioa eta zabalpena bereiztea medikuntzan eta farmazian egiten den praktika bat da, non errezeta ematen duen medikua eta errezetatutako medikamentua ematen duen farmazialaria independenteak diren. Mendebaldean, mendeetako tradizioa du farmazialarien eta medikuen bereizketa. Asiako zenbait herrialdetan, ohikoa da medikuek sendagaiak ematea ere.

## Historia 
### Kronologia 
* Mesopotamian, jakituria farmakologiko zabala, eta, Egipton, momifikatzeko teknika aurreratuak ezagutzen zituzten, eta, Tell-Amarnan aurkituriko papiroetan ikus daitekeenez, antzinako Egipton, anatomia eta gaixotasunen prebentziori buruzko ezagupen zabalak zituzten. Egipton sortu ziren lehen mediku eskolak, eta bertan hasi zen medikuntza sineskerietatik aldentzen. Greziar eta erromatar medikuak egiptoarren medikuntzan oinarritu ziren beren idatziak egiteko.

* Txinako medikuntza ying eta yang printzipioetan oinarritzen zen; akupuntura, fitoterapia, eta abarren bidezko medikuntza naturala eta prebentzioa sustatu zituen.

* Grezian, Hipokrates nabarmendu zen; bere metodoak erromatarren garaia arte iraun zuen, eta Galenok jarraibidea eman zion arrazoiketa kliniko eta diagnosiaren metodikotasuna bultzatuz.

* Erdi Aroan, Greziako doktrinak berreskuratu ziren medikuntza arabiarraren bitartez; eduki zientifikoari zegokionez, Elizak hartu zuen bere kontrolpean.

* Pizkundeak ezagutza anatomiko eta esperimentalaren hasiera ekarri zuen. Vesaliok, disekzioak ikertuz, obra itzela paratu zuen, Paré-k egungo kirurgiaren zimentarriak ezarri zituen, eta Harveyk odol-zirkulazioa aurkitu zuen, eta, horren ondotik, aurkikuntza-segida nabarmena gertatu zen.

* Hala ere, XVI. mendean, medikuntza kirurgia baino atzerago zegoen artean.

* XIX. mendean anestesia aurkitzearekin eta Pasteurren eta Koch-en lanen bitartez, medikuntza aro garaikidean sartu zen.

* XX. mendearen lehen erdiaren ezaugarri nagusia fisika, kimika eta biologiaren teknika eta metodoak gero eta gehiago erabiltzea izan zen; ondorioz, batetik ikerketa, diagnosi eta tratamendu-bideak ugaritu ziren, eta, bestetik, espezialitate bakoitza bere esparrua mugatuz joan zen.

### Antzinaroa 
Munduan ezagutzen diren lehen testu medikoak gaur egungo Siriako Ebla hiri zaharrean aurkitu ziren, eta K.a. 2500. urtekoak dira.

Egipton, Imhotep (K.a. XXVII. mendea) da izenaz ezagutzen den lehen medikua historian. Egiptoko testu medikorik zaharrena K.a. 2000. urte inguruko *Kahun-eko Papiro Ginekologikoa* da, gaixotasun ginekologikoak deskribatzen dituena. *Edwin Smith Papiroa*, K.a. 1600ekoa, kirurgian lan goiztiarra da, eta *Ebers Papiroa*, K.a. 1500ekoa, medikuntzari buruzko testuliburu baten antzekoa da.

Txinan, medikuntza txinatarraren ebidentzia arkeologikoak Brontze Aroko Shang dinastiakoak dira, fitoterapiarako hazietan eta ustez kirurgiarako erabiltzen diren tresnetan oinarrituta. *Huangdi Neijing*, medikuntza txinatarraren gurasoa, K.a. II. mendetik aurrera idatzitako eta III. mendean bildutako testu medikoa da.

Ospitaleen lehen erregistroak Mihintale-n daude, Sri Lankan, pazienteentzako tratamendu medikoak egiteko instalazioak egon izanaren frogak aurkitu baitira.

Grezian, Hipokrates medikuak, «medikuntza modernoaren aitak», medikuntzaren ikuspegi arrazional baten oinarriak ezarri zituen. Hipokratesek medikuentzako zin hipokratikoa aurkeztu zuen, gaur egun ere garrantzitsua eta indarrean dagoena, eta lehenengoa izan zen gaixotasunak akutu, kroniko, endemiko eta epidemiko gisa kategorizatzen, larriagotzea, birgaixotzea, erresoluzioa, krisia, paroxismoa, gailurra eta susperraldia gisako terminoak erabiliz.

## Biografia interesgarriak 
Klasikoen artean, Galeno eta Hipokrates ezinbestekoak ditugu, antzinako garaietatik medikuntza landu zutenak eta gaur egun ere erreferentziazkoak direnak oinarrizko kontzeptu batzuetan.

Aro modernoan, aldiz, aipagarriak dira Alexander Fleming, Sigmund Freud, Robert Koch, Severo Ochoa, Louis Pasteur eta Ramón y Cajal.

## Adarrak 
### Espezialitateak 
Espezialitate medikoak hiru multzotan bana ditzakegu: medikoak, kirurgikoak eta osagarriak.

Lehenengoak, barne medikuntzak barne hartzen zituen hasiera batean, baina, denborarekin, banantzen joan dira, besteak beste endokrinologia, hematologia, kardiologia, nefrologia, pneumologia eta neurologia.

Kirurgikoen artean, kirurgia orokorra, obstetrizia, oftalmologia, otorrinolaringologia eta traumatologia ditugu, beste batzuen artean.

Espezialitate osagarriak diagnostikoaren bidean laguntzen dutenak daude, anatomia patologikoa, erradiologia eta mikrobiologia. Halaber, beste motatakoak ere baditugu, medikuntzaren historia, medikuntza legala eta medikuntza prebentiboa tartean.

* Alergologia
* Anestesiologia
* Analisi klinikoak
* Anatomia patologikoa
* Kirurgia
** Kirurgia kardiobaskularra
** Kirurgia orokorra eta digestio aparatukoa
** Kirurgia maxilofaziala
** Kirurgia pediatrikoa
** Kirurgia plastiko, estetiko eta konpontzailea
** Kirurgia torazikoa
** Neurokirurgia
* Dermatologia mediko-kirurgiko eta benereologia
* Elektrorradiologia
* Geriatria
* Hidrologia
* Histopatologia
* Immunologia
* Lan medikuntza
* Medikuntza estetikoa
* Kirol medikuntza
* Familia medikuntza
* Medikuntza intentsiboa
* Barne medikuntza 
** Hematologia
** Kardiologia
** Nefrologia
** Pneumologia
** Gastroenterologia
** Erreumatologia
** Onkologia
** Endokrinologia
* Lege eta auzitegi medikuntza
* Medikuntza nuklearra
* Medikuntza prebentibo eta osasun publikoa
* Neurofisiologia klinikoa
* Neurologia
* Obstetrizia eta ginekologia
* Odontoestomatologia
* Oftalmologia
* Otorrinolaringologia
* Pediatria
* Psikiatria
* Erradiodiagnosia
* Berriz heztea
* Sexologia medikuntza
* Traumatologia eta kirurgia ortopedikoa
* Urologia eta andrologia
## Hiztegi medikoa 
**B**
* Buruko min
**D**
* Diagnosi
* Doministiku
**E**
* Ebola birus
* Ekografia
* Epidemia
* Erizain
* Eztul
**G**
* Gaixotasun
* Gutxiegitasun
**L**
* Legenar
* Legionelosi
* Lunbalgia
**M**
* Mediku
* Min
**P**
* Pandemia
* Proba osagarri
* Profilaxi
**S**
* Sarkoidosi
* Sintoma
**T**
* Tratamendu
* Tuberkulosi
* Txerto
**Z**
* Zeinu
* Zirujau
* Zirrosi

## Osasun erakundeak 
### Euskal Herrian 
* Osakidetza
* Osasunbidea
* Osasungoa Euskalduntzeko Erakundea
* DYA

### Munduan 
* Gurutze Gorria
* IPPNW
* Mugarik Gabeko Medikuak 
* Munduko Osasun Erakundea (MOE)

## Ikasketak 
Gaur egun, Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU), Medikuntza ikasketak egiteko aukera dago Leioa, Gasteiz eta Donostiako campusetan, bai eta Nafarroako Unibertsitatean ere.

XVI. mendetik 1901. urtean itxi zuten arte, horren eskaintza izan zen Oñatiko Unibertsitatean.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko medikuntzaren historia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Medikuntzaren Euskal Museoa