Haapsaluko gaztelua

**Haapsaluko gaztelua**, Haapsaluko apezpiku-gaztelua bezala ere ezaguna (estonieraz: *Haapsalu piiskopilinnus*), Haapsalun, Estoniako mendebaldean dagoen katedrala duen gaztelua da. XIII. mendean sortu zen, Ösel-Wiek gotzaindegiaren egoitza izateko. Esan ohi da abuztuko Ilargi beteko gauetan dontzeila baten irudia agertzen dela, "Dama Zuria" (estonieraz: *Valge Daam*; ingelesez: *White Lady*), kaperaren barruan.

## Historia 
1228an, Alberto de Riga Rigako artzapezpikuak, Läänemaa, Saaremaa eta Hiiumaa hartzen zituen elizbarruti berri bat osatu zuen eta Gottfried, Daugavgrívako monasterio zistertarreko abadea, gotzain izendatu zuen. Apezpikutza Erromako errege Enrique Hohenstaufenek sortu zuen, Germaniako Erromatar Inperio Santuko Estatu gisa, 1228ko urriaren 1ean. 1234an, Gilen Modenakoa aita santuak apezpikutzaren mugak finkatu zituen modu iraunkorrean. Ösel-Wiek apezpikutzaren lehen egoitza Lilako gazteluan zegoen. Han, Ezpataren Livoniar Anaien laguntzarekin, harrizko gotorleku bat eraiki zuten. Eragin handiko ordenarekin gatazkak saihestu nahian, gotzainak elizbarrutiko egoitza Pärnura lekualdatu zuen, baina lituaniarrek su eman zioten handik hamar urtera. Elizbarrutiko zentro berri bezala Haapsalu aukeratu zen, non gotzain gotorlekua eta katedrala eraikitzen hasi ziren. Gazteluaren eraikuntzak hiru mende iraun zuen.

## Gaztelua 
eskuinera|thumb|250x250px|Gunea erakusten duen 1889ko grabatua.
Gotorlekua hainbat mendetan eraiki, handitu eta berreraiki zen, eta, beraz, konplexuaren arkitektura aldatuz joan zen, garai hartako armamentuak eboluzionatu ahala. Gaztelu txikiaren inguruan gainerako eraikinak zeuden, hala nola ukuiluak, kortak eta goarnizioko etxeak. Patioan torneoak eta ariketa militarrak egiten ziren. Inguruan harresi biribil bat eraiki zen. Gotorlekua behin betiko dimentsioetara iritsi zen Johannes IV.a Kievel apezpikuaren agintaldian (1515-1527); 30.000 m² baino gehiagoko azalera zuen, harresien lodiera 1,2 eta 1,8 metro artekoa zen, eta altuera maximoa 10 metro baino gehiagokoa. Gazteluaren mendebaldean, 29 metroko altuerako talaia bat dago, XIII. mendekoa. Gerora, kanpandorre gisa erabili zen. Geroago, hormak goratuak izan ziren, 15 metroko altuerara iritsi arte.

Lubakiak eta blindajeak kanoietarako eta bonbardaketetatik babesteko egin ziren, eta Gerra Livonakoak dira (1558-1582), baina gatazka horretan gotorlekua oso kaltetua izan zen. Gaztelu txikiko harresiak eta kanpoko gotorlekuak neurri batean suntsituak geratu ziren. Gerra ostean, gazteluko harriak eraikuntza material gisa erabili ziren eta patioa larre lur gisa.

XVII. mendean, suediarrek, garai hartan suediar estonia gobernatzen zutenak, ez zuten gaztelua defentsarako erabili eta ez zuten eraikin horien zerrendan sartu. 1710ean, Iparraldeko Gerra Handian, Estonia Errusiar Inperioaren esku erori zen eta  Petri I.a Errusiako tsarrak harresiak eta hauen zazpi dorreak eraistea agindu zuen, gaztelua erortzear geldituz. Hiriko museoan, gazteluan egindako indusketa batean aurkitutako armak erakusten dira. Batez ere, herria defendatzeko erabiltzen ziren armak eta munizioa dira, XV. eta XVI. mendeetakoak.

## San Nikolas Katedrala 
Haapsaluko katedrala,  San Nikolas Barikoari eskainia, Ösel-Wiek apezpikutzaren tenplu nagusia zen, eta bertan apezpiku-egoitza zegoen eta bertan lan egiten zuen katedraleko kabildoak. Herrialde Baltiko guztien artean nabe bakarreko elizarik handiena da, 15,5 metroko altuera eta 425 m²-ko azalera dituena.

Tenplua aipatzen duen lehen dokumentu idatzia Haapsaluko forua da, non Hermann I.a apezpikuak, herriaren fundatzaileak, idatzi zuen: "... gu, katedrala Haapsalun ezarri eta gure kanonak etxe eta errenta egokiekin eman ditugunok, erabaki genuen leku segurua dela herri bat izateko, non gurekin bizitzeko aukeratu duen edonor geratu eta babesa aurkitu ahal izango duen; eta beharrezkoa balitz, eliza defendatzeko baliabideak izan beharko lituzketen guztiek".

1260koa, erromanikoaren eta gotikoaren arteko trantsizio garaian eraiki zen eliza. Estilo arkitektoniko horietako lehena kapitelen apainduran ikus daiteke, eta bigarrena ganga eta arku zorrotzetan. Elizpea ere Erromanikokoa zen, patroi santuaren estatua gordetzen duen nitxo bat duen frontoi batez apaindua. Barruko hormak pinturaz estalita zeuden eta lurrean elizgizon eta noble ospetsuen hilobiak zeuden. XIV. mendearen bigarren erdian bataiorako kapera bat eraiki zen.

Livona Gerran, Estonia Suediako Luthertar erreinuan sartu zen eta Ösel-Wiek Gotzaindegiko estatua desagertu egin zen. Katedral katolikoa tenplu luteranoa bihurtu zen eta gazteluko Eliza izena hartu zuen. 1625ean, Suediako Gustavo II.a Adolfo erregeak Haapsalu herria, gaztelua eta inguruko lurrak saldu zizkion Jacob De la Gardie kondeari, eta horrek gotorleku hondatua gaztelu moderno bihurtzea planifikatu zuena. Arent Passer eskultore eta igeltsero maisu ezagunarengana jo zuten aholkulari gisa.

1688ko martxoaren 23an, elizako kobrezko teilatua sute batek suntsitu zuen, baina eliza nahiko azkar zaharberritu zuten. Ekaitz batek teilatua suntsitu zuen berriro 1726an. Zaharberritzea ordaindu ezin zuten fededunen kopuru txikia zela eta, hauek herriko elizara joan behar izan zuten. mendean birmoldatzen hasi ziren, aurriak gazteludun parke erromantiko bihurtzeko.

1886-1889an, eliza berreraiki egin zuten. Estilo erromanikoko aurri egoeran zegoen atea, mailak zituen atari pseudogotiko batek ordezkatu zuen, hormetako margoen hondakinak estali ziren eta elizatik lurreko hilobiak atera ziren. 1889ko urriaren 15ean San Nikolasi eskainitako lehen elizkizuna ospatu zen.

1940ko okupazio sobietarrak eliza ixtera behartu zuen. Bigarren Mundu Gerran, erlijio-zerbitzuak egiten jarraitu ahal izan zuten, baina 1944ko udaberrian, bandalo batzuk elizan sartu eta aldarea, organoa, aulkiak eta leihoak suntsitu zituzten. 1946an, fededunek katedrala monumentu historiko babestu izendatzeko eskatu zioten sobietar gobernuari, baina ez zuten eskaera hori bete. Eliza urte luzez egon zen hutsik; garai batean aletegi gisa erabili zen eta igerileku bihurtzeko planak ere egin ziren. 1979an berreraikitze-lanak hasi ziren, eta eliza kontzertu-areto gisa egokitzea pentsatu zen. Hala ere, demokraziaren etorrerarekin eliza bezala gordetzea erabaki zen. Zaharberritzean buru izan zen arkitektoa Kalvi Aluve izan zen, eta Aala Buldasek, berriz, barrualdea, bataio-kapera eta sakristiak diseinatu zituen. 1990ean, parentesi luzearen ondoren, lehenengo zerbitzu erlijiosoa egin zen eta San Nikolasi eskaini zitzaion.

1992ko Amaren Egunean, sobietarren okupazioan hildako ama estoniarrak oroitzeko aldare bat sagaratu zen. Ama Birjinaren eta Haurraren eskulturak Hille Palm eskultoreak egin zituen.

## Dama Zuriaren kondaira 
Esan ohi da abuztuko Ilargi beteko gauetan dontzeila bat agertzen dela kaperaren barruan, Dama Zuria.

Ösel-Wiek apezpikuaren agintaldian, kalonje guztiek monasterioko arauen arabera bizitza kasto eta bertutetsua izan behar zutela uste zen. Emakumeei sarrera debekatua zegoen heriotza-zigorpean. Kondaira batek dio kalonje bat estoniar neska batekin maitemindu zela eta isilpean neskamea gaztelura eraman zuela. Hau umetan mozorrotu zen korutik eta denbora luzez egon zen gazteluan, baina apezpikua gaztelura itzuli zenean, honek abeslari gazteari erreparatu eta abeslariaren sexua jakiteko eskatu zuen.

Emakume bat zela jakitean, gotzainak bere kontseilua deitu zuen, eta erabaki zuten neska kaperan enpalatu behar zela eta kalonjea espetxean sartu behar zela, eta han hil zen, goseak jota. Zigorra betearazi zutenek zulo bat utzi zuten horman, eta ogi puska batekin eta ur-pitxer batekin neska bertan utzi zuten. Aldi batez haren garrasiak entzun ziren laguntza eske. Bere arimak ezin izan zuen bakea aurkitu eta emaitza bezala bataiategiko leihoan agertzen da mendeetan zehar bere maitearen galera negar egiteko eta bere maitasunaren hilezkortasuna frogatzeko.

Abuztuko Ilargi betean "The White Lady Days" izeneko musika jaialdia ospatzen da, kondaira honen ondorioz bere izena hartzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gaztelu Txikia (ingelesez)
* XIII. mendeko gaztelu gotzaina XXI. mendean (ingelesez)
* Argazki galeria
* El fantasma de la Dama Blanca (gaztelaniaz)