open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Numero (gramatika)

Gramatikan, **numeroa** edo, zehatzago, **numero gramatikala**, esaten dena zenbat elementuri buruzkoa den zehazteko erabiltzen kategoria gramatikala da. Euskaraz, mugagabea, mugatu singularra, mugatu plurala eta mugatu plural hurbila bereizten dira, baina beste hizkuntza zenbaitetan, duala (bi elementuri buruzkoa) eta triala ere bereizten dira, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chester Barnard

**Chester Irving Barnard** (Malden, Massachusetts, 1886ko azaroaren 7a - 1961eko ekainaren 7a) estatubatuar enpresa-zuzendari eta administrazio publikoko kudeatzailea izan zen. New Jersey Bell enpresako buru izendatu zuten 1927an baina batez ere kudeaketa eta antolakuntza arloetan egindako ekarpenengatik da ezaguna, bereziki erakundeko helburuak lortzeko pertsonen interesak kontuan hartu behar direla aldeztu zuelako, urte batzuk beranduago Giza Harremanen Eskolak proposatuko zuen teoriaren ildotik. Ideia hauek 1938 urteko *Functions of the Executive* izeneko liburuan bildu zituen.
Guayaquil

270px|thumb
**Guayaquil**, izen ofiziala **Santiago de Guayaquil**, Ekuadorko hiri jendetsuena eta Guayas probintziako hiriburua da. Ozeano Barearen ertzean dago, Guayas ibaiaren ahoan. Herrialdeko portu eta merkataritza gune garrantzitsuena da. 2010ean 2.286.302 biztanle zituen.

Francisco de Orellanak sortu zuen hiria 1535ean.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
An Grianán antzokia

**An Grianán antzokia** (; ) Irlandako ipar-mendebaldean dagoen Donegal konderriko Letterkenny udalerrian dagoen antzoki bat da. Letterkennyko Port Road kalean dago, The Oak Tree jatetxearen aurrean. 383 eserlekuko gaitasuna du, honek udalerri horretako nahiz Donegal konderriko antzokirik handiena bilakatzen du.

## Kanpo estekak 
* An Grianán antzokiaren webgunea
Conchobar Mac Nessa

**Conchobar Mac Nessa** (irlanderaz *Conchúr Mac Neasa*) irlandar mitologiaren barnean kokatzen den Ulstergo zikloko pertsonaietako bat da. Berez, Ulstergo errege izan zen eta bere aginte hiriburua Emain Macha kokalekua izan zen. Gerra eta gudu ugariren bitartez Irlandako beste erresumei aurka egin zien.

## Ikus gainera 
* Ulstergo zikloa
* Irlandar mitologia
* Emain Macha
* Deirdre

## Kanpo estekak
Diagonal (geometria)

eskuinera|220px

**Diagonal**a zuzenki bat da, poligono batean, elkarren ondokoak ez diren bi erpin lotzen dituena, eta poliedro batean, aurpegi berekoak ez diren bi erpin.

## Poligono baten diagonalen kopurua 
**n** aldeko poligono batean, diagonalen kopurua ekuazio honek emango digu:

::::: N_d =\frac{n(n-3)}{2}

## Matrizeak 
Matrize karratu edo determinante batean, elkarren ondokoak ez diren bi erpinen arteko elementu-multzoa da; goiko ezkerretik beheko eskuinera doan diagonalari nagusi deitzen zaio.

## Ikus, gainera 
* Diagonal nagusia

## Kanpo estekak
Diagonal nagusi

Aljebra linealean, matrize karratu edo determinante bateko **diagonal nagusi**a goiko ezkerretik beheko eskuinera doan diagonala da, hau da, elkarren ondokoak ez diren bi erpinen arteko elementu-multzoa: a_{1,1}\,, a_{2,2}\,, a_{3,3}\, ... a_{n,n}\,. Esate baterako, matrize honek 1-ak ditu diagonal nagusi osoan:

:\begin{bmatrix}
1 & 0 & 0\\
0 & 1 & 0\\
0 & 0 & 1\end{bmatrix}

Gainera, diagonal nagusian ez dauden elementu guztien balioa zero den matrize karratua matrize diagonal deitzen da; diagonal nagusiko elementuen balioa edozein izan daiteke, baita zero ere. Matrize karratu bateko diagonal nagusiko elementuen baturari matrizearen aztarna deritzo.

## Kanpo estekak
Venezuelako kapitaintza nagusia

**Venezuelako kapitaintza nagusia** (gazteleraz: *Capitanía General de Venezuela*) 1777an Espainiak bere iparraldeko Hego Amerikako zenbait kolonia kudeatzeko sorturiko barruti administratiboa izan zen. Barnean Venezuela, Trinidad, Cumaná, Margarita, Guyana, Maracaibo eta Barinasko antzinako probintziak zituen.

## Kapitain jeneralen zerrenda 
## Kanpo estekak
Hidrokarburo aromatiko

thumb|400px|Bentzenoa adierazteko modu desberdinak
**Hidrokarburo aromatiko**ak egitura ziklikoa eta lotura bikoitz konjokatu edo txandakatu gehien dituzten konposatuak dira. Beren izen generikoa **areno** da eta taldeko konposatu adierazgarriena bentzenoa.

Bentzeno ordezkatuak zikloalkanoen moduan izendatzen dira, lehenengo ordezkatzaileak alkil moduan izendatuz eta jarraian bentzeno hitzarekin.

Ordezkatzaile bat edo gehiago dagoenean, ordezkatzailea duen karbonotik hasten da zenbaketa eta ondoren gainerako karbonoak zenbatzen dira, beti ere beste ordezkatzaileei ahalik eta zenbaki txikiena emanez. Aukera bat baino gehiago dagoenean, ordena alfabetikoaren arabera erabakitzen da.

Bi ordezkatzaile daudenean, hauen kokapena bentzenoan hiru aurrizki hauen bidez azaltzen da: *o-* (orto), *m-* (meta) eta *p-* (para).

erdian
Goiko irudian kokapen desberdinak dituzten bi metil talde dituzten bentzenoak ageri dira. Lehenak bi ordezkatzaileak elkarren ondoan ditu, hau da, 1 eta 2 karbonoetan eta 1,2-dimetilbentzenoa edota orto-dimetilbentzenoa esaten zaio. Bigarrenak, ordezkatzaileak karbono bateko tartearekin bananduta ditu, 1,3-dimetilbentzenoa edo meta-dimetilbentzenoa da. Eta azkena, ordezkatzaileak aldenduen dituena da, 1,4-dimetilbentzenoa edo para-dimetilbentzenoa.

Bentzenoa ordezkatzaile gisa agertzen denean beste molekula batean, fenil izena hartzen du.

Mota honetako eraztun edo ziklo bat baino gehiago konbinatzean, hidrokarburo aromatiko poliziklikoez mintzatzen gara (naftalenoa, antrazenoa, tetrazenoa, fenantrenoa...).

## Kanpo estekak
Chejuko zaldi

**Chejuko zaldia** Koreako bertako zaldi arraza baten izena da. Bere jatorria Hego Koreako Cheju edo Joju izeneko uhartea da, eta uharte honen ikurra da zaldi arraza hau. Bere tamainagatik Chejuko zaldia ponien sailkapen taldean sartzen da.

Inguruko beste zenbait poni arrazen kasuan bezala, antza Joju zaldiaren jatorria irla hartan sartutako txinar ponietan dago. Poni hauek beraien aldetik mongoliar zaldien ondorengoak dira.

## Arrazaren historia 
Cheju poniak Cheju herrialdean du jatorri. Cheju uhartea Hego Koreako hegoaldean kokatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko argazki eta artikuloa
*  Jeju zaldiei buruzko artikuloa
Txileko kapitaintza nagusia

**Txileko kapitaintza nagusia** (gazteleraz *Capitanía General del Reyno de Chile*) edo **Txileko Erresuma** (gazteleraz *Reyno de Chile*) 1540an Espainiak bere hego-mendebaldeko Hego Amerikako koloniak kudeatzeko sorturiko barruti administratiboa izan zen. Hiriburua Santiago de Nueva Extremadura hiria izan zuen.

Bere mugak ez ziren inoiz finkoak izan, maputxeen lurraldeetan eta Patagonian botererik ez zuelako. Kapitaintza nagusia 1810era arte mantendu zuten, noiz lehen gobernu autonomoa eratu zen. Gobernu horrek *Patria Vieja* (aberri zaharra) izeneko erregimena ezarri zuen 1814an bota zuten arte. 1818an Txileko independentzia aldarrikatu zutenean desagertu zen.

## Kanpo estekak
Zero-oinarriko aurrekontu

**Zero-oinarriko aurrekontua** ekitaldi bakoitzeko aurrekontua finkatzerakoan, aurreko ekitaldietako aurrekontuak baztertu eta hurrengo ekitaldirako atalez atal ekimen, jarduera eta gastu guztien azterketa zehatza egiten duen aurrekontuari deritzo. Zero oinarriko aurrekontuaren helburua iraganeko aurrekontuetan izan daitezkeen akats, gehiegikeria edo inefizientziak baztertzea, helburu zehatz eta frogagarrietan oinarritzen den kudeaketa bati jarraiki.

## Kanpo estekak 
* Zero oinarriko aurrekontuak, Gizapedian.
Río de la Platako Erregeorderria

**Río de la Platako Erregeorderria** (gaztelaniaz *Virreynato de las Provincias del Río de la Plata*) edo **Buenos Airesko Erregeorderria** (gaztelaniaz *Virreynato de Buenos Aires*) Hego Amerikako zenbait kolonia kudeatzeko 1776an Espainiak sortu zuen barruti administratiboa izan zen. Hiriburua Buenos Aires hiria izan zuen.

## Historia 
1776an behin-behinekoz sortua, ofizialki 1777an eratu zuen Karlos III.a Espainiakoak Rio de la Platako Erregeorderria, José de Gálvez y Gallardo ministroak hala eskatuta, inperioko alde horri hobeto eutsi eta itsas merkataritzan zeuden oztopoak menderatzeko. Barnean Río de la Plata, Paraguai, Tucumán eta Santa Cruz de la Sierrako antzinako gobernazioak eta Cuyo eta Charcasko korrejimentuak zituen. Erregeorderriko lurraldeak egun Argentina, Bolivia, Brasil, Txile, Paraguai, Peru eta Uruguain daude; Malvinak eta Afrikako Fernando Poo eta Annobón uharteak ere hartzen zituen.

Buenos Aires bihurtu zen lurralde berri hartako hiriburu eta portu nagusi, eta erraztasun handiak eskaini zituen aurrerantzean Peruko erregeordearen mendean egon behar ez izanak. Ordura arte Peru aldera bideratzen zen Potosiko zilarra Buenos Airesko portura hasi ziren garraiatzen.

1806-1807 urteetan garaipena lortu zuten Buenos Airesko biztanleek ingeles erasotzaileen aurrean, eta 1810ean ezarri zuten erbesterako bidean erregeordea. Matxinada honek Argentinako Independentzia Gerra eragin zuen. Rio de la Platako Erregeorderriaren garaian (1776-1814) gertatutakoei esker gorpuztu zen XIX. mendearen hasieran herrialde haietako independentziaren aldeko mugimendua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argentinako Independentzia Gerra

**Argentinako Independentzia Gerra** (gaztelaniaz: *Guerra de Independencia de la Argentina*) 1810ean hasi argentinar herriak eta espainiar aginte kolonialaren arteko gerra izan zen. Gerra honen bitartez Río de la Platako Probintzia Batuek bere independentzia aldarrikatzea lortu zuten, antzinako Río de la Platako erregeordetza ordezkatuz. Behin independentzia lortuta, inguruko herrialdeek berea lortzeko lagundu zieten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José de San Martín

**José Francisco de San Martín** (Yapeyú, Río de la Platako Erregeorderria, Espainiar Inperioa, 1778ko otsailaren 25a - Boulogne-sur-Mer, Frantzia, 1850eko abuztuaren 17a) platatar militarra izan zen, Ameriketako Espainiar lurraldeen independentzia gerretako buruzagi nagusia, Simón Bolívarrekin batera. Argentina, Txile eta Peruko askatzailea izan zen.

## Bizitza 
José de San Martín Yapeyún jaio zen, 1778ko otsailaren 25ean. Gurasoak, Juan de San Martín eta Gregoria Matorras, Espainian sortuak ziren, egungo Palentziako probintzian. Zazpi urte zituela metropolira bidali zuten. Madrilen egin zituen lehen ikasketak, eta 1789an Málagan kokatutako "Murcia" Infanteria Erregimentuan sartu zen, kadete gisa; 11 urte besterik ez zuen. 

Iparraldeko Afrikako gerretan eta Iberiar Penintsulako Gerran parte hartu ondoren, teniente-koronel maila zuela, Londresera joateko baimena lortu zuen 1811n. 1812an, Buenos Airesera itzuli, eta Lehen Triunbiratuaren zerbitzura jarri zen. Errezelo handiz hartu zuten hasieran, hogeita bi urtez egona baitzen Espainiako gudarostean. Hala ere, 1813ko otsailaren 3an, armada independentistaren burua izan zen San Lorenzoko guduan. 

1814ko urtarrilean, Iparraldeko Armadaren komandante buru jarri zuten, Manuel Belgranoren ordez. Lan handia egin zuen armada berrantolatzen Vilcapugioko eta Ayohúmako desegigoen ostean. 1814ko abuztuan, Cuyoko gobernadore egin zuten. Txiletik zetozen iheslariek, Bernardo O'Higgins buru, Ande mendien bestaldeko lur haietara bultzatu zuten. 1817ko urtarrilaren erdialdean ekin zion Andeak zeharkatzeari gudaroste batekin. Otsailaren 12an, armada erregezaleari nagusitu zitzaion Chacabucon, eta Santiagon sartu ahal izan zen. 1818ko apirilaren 5ean, Maipúko gudua irabazirik, Txilek independentzia lortu zuen. 

San Martin Peruko kanpaina hegoaldetik abiatuta egiten ari zen bitartean, Simón Bolívarrek iparraldean ziharduen. Biak independentziazaleak izan arren, desadostasun politikoak eta militarrak zituzten. 1822ko uztailean, Guayaquilen batzartu ziren bi buruzagiak. Bileraren ostean, San Martinek Perun zituen kargu guztiak utzi zituen, eta Bolívarren esku gelditu zen haren armada. 

Txilen eta Mendozan egonaldi labur batzuk egin ondoren, 1823ko urtarrilean baimena eskatu zuen Buenos Airesera joateko, emaztea eri baitzuen; Bernardino Rivadaviak, ordea, ezezkoa eman zion. Hala ere, isilka joatea erabaki zuen, baina iritsi zenerako emaztea hilik zegoen. Horretaz gain, federalisten aldeko konspiratzailea izatea leporatu zion gobernuak. Horiek horrela, herrialdetik alde egitea erabaki zuen.  

1824ko otsailaren 10ean, Europarantz itsasoratu zen, zazpi urteko alaba Mercedesekin. Le Havreko portura iritsi ondoren,  Eskozian, Bruselan eta Parisen bizi izan ziren. Río de la Platako gerra zibilaz arranguratutik, 1829an Buenos Airesko portura iritsi zen, baina ez lehorreratzea erabaki zuen. Hilabete batzuk Montevideon igaro ondoren, berriz Frantziara joan zen; ez zen berriro Ameriketara itzuli.

Boulogne-sur-Meren hil zen, 1850eko abuztuaren 17an. 1880ko maiatzaren 28an aberriratu zituzten haren gorpuzkiak, eta Buenos Airesko katedralean ehortzi. 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Materia-balantza

**Materia-balantza** edo **masa-balantza** materiaren iraupenaren legearen ezarpenetako bat da, sistema fisikoen azterketak egiteko erabiltzen dena. Sistemara sartu eta sistematik irteten den materia-kopurua aintzat hartuz, aurrez ezezagunak ziren materia-jarioak aurkitu daitezke. Hau egiteko materiaren iraupenaren legearen (materia ez da berez sortu edo desagertzen) hainbat forma erabil daitezke.

## Erabilera 
Materia-balantzak ingeniaritza kimikoan eta ingurumen-jakintzetan erabiltzen dira, hala nola erreaktore kimikoen diseinuan edo aireko kutsaduraren barreiapen-ereduak egitean. Sistema fisikoaren mugak zehaztu egin behar dira, sistemara eta sistematiko sarrerak eta irteerak erraz identifikatzeko. Sistema fisiko oso baterako ezarriz gero, bere formetan orokorrena hurrengoa da:

:  \text{Sarrera} - \text{Irteera} = \text{Metaketa} \, 

Sistemako espezie kimiko bakoitzarentzat ere aplika daiteke:

:  \text{Sarrera} + \text{Sorrera} - \text{Irteera} - \text{Desagerpena} = \text{Metaketa} \, 

* Sarrera: Sistema fisikora sartzen den materia-kopurua.
* Sorrera edo agerpena: Erreakzio kimiko bidez sistema fisikoaren barruan sortzen den espezie kimiko horren materia-kopurua.
* Irteera: Sistema fisikoa uzten duen materia-kopurua.
* Metaketa: Sistema fisikoaren barruan metatuz edo bilduz doan materia-kopurua.
* Desagerpena: Erreakzio kimiko bidez sistema fisikoaren barruan desegiten den espezie kimiko horren materia-kopurua.

Erreakzio nuklearrik egon ezean sistemako guztirako atomo-kopuru totala iraunkor atxikitzen da, erreakzio kimikoa egon arren. Gainera, sistema egoera egonkorrean dagoela kontu eginez, "metaketa" terminoa huts bihurtzen da, materia-balantza sinplifikatuz.

Higidura-kantitatearen balantza, energia-balantza eta exergia-balantzekin batera ingeniaritza kimikoaren diseinuaren oinarria da materia-balantza.

## Kanpo-estekak
Stephen Fry

**Stephen John Fry** (1957ko abuztuaren 24a, Hampstead, Londres) ingeles aktore, gidoilari, idazle, olerkari, kazetari, umorista, telebistako aurkezle eta zinema zuzendari bat da.

## Filmografia 
* 1985: *The Good Father* – Creighton
* 1988: *A Fish Called Wanda* – Hutchison
* 1992: ''Peter's Friends* – Peter
* 1994: *I.Q.* – James Moreland
* 1997: *Wilde* – Oscar Wilde
* 1998: *The Tichborne Claimant* – Hawkins
* 1999: *Whatever Happened to Harold Smith?* – Peter Robinson doktorea
* 2001: *Gosford Park* – Inspector Thompson
* 2001: *The Discovery of Heaven* – Onno
* 2002: *Thunderpants* – Sir Antony Silk
* 2003: *Bright Young Things* – Zuzendaria
* 2004: *The Life and Death of Peter Sellers* – Maurice Woodruff
* 2005: *V for Vendetta* – Deitrich
* 2005: *The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* – Narratzailea (ahotsa)
* 2006: *The Magic Flute* – Idazlea
* 2006: *Stormbreaker* – Smithers
* 2007: *St. Trinian's* – Bere burua antzeztuz
* 2007: *Eichmann* – MTormer ministroa
* 2009: *House of Boys* - Marsh doktorea
* 2010: *Alice in Wonderland* – Cheshire katua (ahotsa)
* 2010: *Animals United* – Sokrates lehoia (ahotsa)
* 2011: *Sherlock Holmes: A Game of Shadows* – Mycroft Holmes
* 2012: *The Hobbit: There and Back Again'' –

## Telesailak 
* The Young Ones (1984)
* Blackadder (1983-1989)
* Fry's Planet Word (2011) (Episode 2 (Identity): Basque language and cuisine)

## Kanpo loturak 
* Stephen Fry aktorearen webgunea 
* Stephen Fry aktorearen IMDBko fitxa
Henry Gantt

**Henry Laurence Gantt**, (Calvert konderria, Maryland, 1861eko maiatzaren 20a – Montclair, New Jersey, 1919ko azaroaren 23a) estatubatuar ingeniari eta kudeaketa aditua izan zen, ezaguna Gantt diagrama izeneko lan-plagintzarako tresna eta langileen produktibitatea gehitzeko pizgarri-sistema diseinatzeagatik, Frederick Winslow Taylorek proposatutako pizgarri sistemaren alternatiba moduan. Orobat, Gantt langileen emaitzak publikoki argitaratzearen alde azaldu zen.
Ekintzaile (enpresa arlokoa)

**Ekintzailea** edo **ekinzalea** ekonomia batean ondasun eta zerbitzu berriak sortu, horiek modu berritzaile batez merkaturatu edota ekoizpen edo kudeaketa-metodo berriak asmatu eta aplikatzeari ekiten dion pertsona bat da. Kudeatzailea abian dagoen erakunde batean helburu berriak planteatu eta horiek lortzeko baliabideak *kudeatu* egiten dituen bitartean, ekinzalea *ideia berriak* asmatu eta horiek aplikatzeari ekiten dio. Beraz, ekinzalea berrikuntza eta aldaketarekin lotzen den pertsona bat da. Peter Druckeren esanetan, «ekinzaleak beti bilatzen du aldaketa, aldaketari erantzun bat ematen dio eta aukeratzat hartzen du».

## Kanpo estekak
Aginte-taula integral

**Aginte-taula integrala** erakunde bateko kudeaketa modu osotu batez zehaztu, bideratu eta ebaluatu egiten duen metodo eta agiri bat da. Erakunde eta enpresen finantza-ikuspuntuaz haraindi, erakundeko beste arloak eta prozesuak ere hartzen ditu kontuan; zehatzago, finantza, prozesu, bezero eta ikaskuntza arloak aztertzen ditu, helburuen lorpenerako arlo bakoitzean adierazle zehatzak eratuz. Oro har, aginte-taulak atal hauek izaten ditu: erakundeko xede eta estrategiak, horretarako zehaztutako helburuak, helburu horietarako neurriak eta ekintzak eta hasiera eta amaiera jakineko ekimenak. Ekitaldi baten ondoren, neurriak eta ekimenak burutu eta helburuei buruzko adierazleak kalkulatzen dira, erakundeko kudeaketaren kontrolari ekiteko. Aginte-taula integrala Robert S. Kaplan eta David Norton kudeaketa adituek proposatu zuten 1992. urtean, eta geroztik mundu osoan sarri erabiltzen den funtsezko kudeaketa tresna bilakatu da.

## Kanpo estekak
Didaktika diferentzial

**Didaktika diferentziala** ikasleen aniztasuna kontuan hartu eta ikasle bakoitzaren egoera eta ahalmenetara egokitzeko didaktikaren arloaren baitan proposatzen diren metodo eta programen multzoa da. Didaktika diferentzialean kontuan hartzen diren ikasleen arteko ezberdintasunak adimen, motibazio, ahalmen eta kulturazkoak izan daitezke. Aniztasun hori gainditzeko proposatu diren neurri tradizionalak artean ikasleen banakako hezkuntza eta ikasle-taldeen sailkapena eta bereizketa izan dira.

## Kanpo estekak
Diferentzial (argipena)

**Diferentzial** terminoak adiera ezberdinak ditu:

* mekanikan, diferentziala, elementu mekaniko bat;
* matematikan, diferentziala, aldagai baten gehikuntza deribatuzko hurbilketa;
* kalkulu diferentziala, deribatuak eta integral barnehartzen dituen matematika-arloa;
* didaktika diferentziala, ikasleen arteko ezberdintasunak kontuan hartzen dituen didaktika arloa;
* geometria diferentziala, geometriaren arloa,
* maileguetan, **diferentziala**, erreferentziazko interes-tipotik ordaindu beharreko interes gehigarria.
Errusiako oblastak

Errusia 89 subjektu federaletan banatuta dago eta horietako 46 oblastak (*Область*) dira:

600px

** *2008tik aurrera ez da oblasta.
Iparraldeko Kaukasoko Barruti Federala

**Iparraldeko Kaukasoko Barruti Federala** Errusiako 8 barruti federaletako bat da. Errusiako banaketa administratibo guztiak, zortzi barruti federaletan banatuak daude (errusieraz федеральные округа, singularrean: федеральный округ). Horietako bakoitza, zuzenean Errusiako presidenteak izendatutako ordezkari batek administratzen du.

## Osaketa 
## Kanpo estekak 
* Errusiar Federazioko Presidentearen Ordezkari Guztiahalduna Iparraldeko Kaukasoko Barruti Federalerako
Robert Owen

**Robert Owen** (Newtown, Gales, 1771ko maiatzaren 14 &ndash; 1858ko azaroaren 17a) enpresaburu eta gizarte-ekintzaile bat izan zen, sozialismoaren eta kooperatiba-mugimenduaren aitzindaria izateagatik ezaguna. Gaztetan, New Lanark izeneko ehungintza-enpresa buru bihurtzen da eta bertako langileen egoera tamalgarriaz kezkaturik, hainbat erreforma egiten ditu beraien egoera hobetzeko, lan-ordutegiak arinduz eta lanpostu garbitasun eta segurtasun neurriak hobetzen. Geroago, eskola-sistema publikoaren bultzatzailea da. Bere ideia aurrerakoiak Europa osora zabaldu eta berak asmatutako "*8 ordu lanean, 8 ordu aisian, 8 ordu atsedenean*" leloa Lehen Internazionalaren eslogan bihurtzen da. Estatu Batuetan New Harmony komunitate utopikoa sortzen du, gerora porrot egingo zuena. Euren kabuz kudeatu eta jabetza pribaturik gabeko komunitateen sustatzailea ere izan zen eta horregatik kooperatiben sortzailetzat jotzen dute zenbaitek. Beste zenbaiten iritziz, kudeatzaile arrakastatsu, filantropo, paternalista eta gizarte-erreformatzaile bat besterik ez zen izan, pentsamendu nahiz teoria sakonik gabekoa.

Behean New Lanarkeko biztanleei egindako txosten baten zati bat agertzen da. Bera zuzendari zen fabrikaren inguruan sortu zuten hirian, 1816an idatzi zituen honakoak:

## Haurren lana Galesen 
## 1834ko hitzaldia 
Estatu Batuetan New Harmony komunitate utopikoa porrot egin arren, inoiz ez zituen galdu bere itxaropenak, keskak ezta bere ametsak behean idatzi zuen moduan:
Mondragon (argipena)

**Mondragon** —edo, gaztelaniaz, **Mondragón**— izenak hainbat adiera ditu:

* Euskara batuan Arrasate izena duen udalerria, gaztelaniaz *Mondragón* izena duena;
* Mondragon (korporazioa), kooperatiba talde bat;
* Mondragon Unibertsitatea;
* Orquesta Mondragón, musika-talde bat;
* Mondragon, abizena; zehatzago:
** Carmen Mondragón, mexikar margolari eta olerkaria;
* Mondragon, okzitanieraz *Montdragon* izena duen Okzitaniako komunaren frantses izena.
Gorputz-hezkuntza

thumb|300px|**Gorputz hezkuntzako** klase batean dantzan.

**Gorputz hezkuntza** edo **soin heziketa** pertsona bakoitzaren gorputzaren ahalmenak eta ongizatea garatzeaz arduratzen den hezkuntza arautuaren arloa da. Besteak beste mugimendua, abilezia, erresistentzia, indarra, malgutasuna eta arintasuna lantzen ditu. Giza harremanak ondo bideratzeko behar diren konpetentzia asko lantzen dira arlo honetan, pertsonarteko gaitasuna eta herritar gaitasuna; norberaren gorputza gobernatzeko motrizitaterako konpetentziarekin batera.

Pertsonaren osasuna, garapen psikologikoa eta gizarte-harremanak bultzatzeari begira, psikomotrizitatearen ikuspuntutik. Historian zehar, gorputz hezkuntza gimnastika, soinketa edo bestelako ariketa fisikoak irakatsi eta eginaraztera mugatu bada ere, egun, ikuspuntu zabalago batetik aztertu eta burutzen da; hala nola, osasunarekin loturik dauden irakaspenak transmititu edo talde baten baitan burututako jardueren bitartez pertsona gizarteratzen laguntzeko. Gorputz hezkuntza ez da haur eta gazteei zuzendutako hezkuntza soilik, pertsona heldu eta adineko pertsonen ongizatea sustatzeko jarduera ere bada.

## Kanpo estekak 
* EAEko ikastetxe publikoetan gorputz hezkuntzari eskainitako orduei buruzko ikerketa eta erreportajea (2011) Argian.
Deirdre

[thumb|250px|*Deirdreren atsekabea*, J. H. Bacon-en marrazkia, [1895.]]

**Deirdre** (irlanderaz *Min* esan nahi du, hots, euskarazko *Nekane* emakume izenaren baliokidea litzateke) irlandar mitologiako berezko heroi tragikoa da. Bere istorioa Ulstergo zikloaren barnean kokatzen da.

Bestalde, Irlandan emakume izena ere bada.

## Ikus gainera 
* Ulstergo zikloa

## Kanpo estekak
Samarcande

***Samarcande*** (euskaraz: *Samarkanda*) Amin Maalouf idazle frantziar-libanoarraren eleberri historiko bat, Jean-Claude Lattès argitaletxeak plazaratua 1988an. Urte bereko *Prix Maison de la Presse* saria jaso zuen.

## Laburpena 
Samarkanda hiria, Omar Khayyam pentsalari aske eta ardoaren poeta pertsiarraren hiria da, baina baita ere Hassan ibn al-Sabbah-ren hiria, *Asasinoen* ordenaren sortzailearena. Samarkanda eskuizkribu baten abentura da, XI. mendean jaiotakoa, mongolen inbasioekin galdutakoa eta mende batzuk geroago aurkitutakoa. Zetaren Bidean barna, Asiako hiri liluragarrietako bidaia bat da.

## Kanpo estekak
Carmina Burana (Carl Orff)

***Carmina Burana*** 1935 eta 1936 bitartean Carl Orff alemaniar konposatzaileak konposaturiko musika lan bat da. Hain zuzen ere, Erdi Aroko olerkiz osatuta dagoen *Carmina Burana* idazlanean oinarritutako kantata eszeniko bat da.

Musika lan horretako zatirik ospetsuena sarrerako *O Fortuna* da, gerora amaieraldera ere berriz errepikatzen delarik. Zati hau hainbat filma ospetsu, iragarki eta telebista saiotan agertu izan da; esate baterako, John Boorman zuzendariaren 1981eko Excalibur filmean.

## Egitura 
Orffen musika lana sarreraz, hiru zatiz eta amaieraz osatua da, eta denera 25 zenbaki ditu:

## Kanpo estekak 
* Carmina Burana musikalanren "O Fortuna" atala entzungai eta hitzak irakurgai
Rafael Correa

**Rafael Vicente Correa Delgado** (Guayaquil, Ekuador, 1963ko apirilaren 6a) politikari eta ekonomista ekuadortarra da. 2007ko urtarrilaren 15etik 2017ra Ekuadorko Errepublikako Presidentea izan zen, 2006ko eta 2009ko Hauteskunde Presidentzialak irabazirik. 2009ko abuztutik 2010ko azarora arte Unasurreko Presidente *pro tempore* izan zen.

## Erreferentziak
Juto

[thumb|200px| [Jutlandia penintsula, jutoen sorterria]]
**Jutoak** Jutlandia penintsulako aintzinako leinu germaniarra ziren.

Beren lurraldearen mugak ez daude argi. Bedak dio penintsularen hegoaldean dutela jatorria, Tazitok aldiz iparraldean kokatzen ditu eta Beowulf poema epikoan aldiz daniarrekin identifikatzen dira. Baina litekeena da beraiek Jutlandia osoa hartu izana iparraldean daniarrak zituztelarik (Suediako Eskania eskualdean), eta hegoaldean beste hiru leinu germaniar, hala nola angloak ekialdean, saxoiak erdian eta frisiarrak mendebaldean.

Daniarren presioa zela eta jutoek hegoaldera migratu zuten III. mendean eta 430. urterako Ingalaterra inbaditu anglo eta saxoiekin batera. Jutoak gaur egungo Hampshire eta Kent konderrietan eta Wight uhartean kokatu ziren. Oraindik ere jutoen toponimo asko mantentzen dira bertan.

Bedak dioenez Hampshireko eta Wight uharteko jutoek saxoien garbiketa etnikoa jasan zuten 686. urtean, baina Kent Erresuma sortu eta luzaroan iraun zuten. Æthelberht Kentekoa errege jutoa Bertha printsesa frankoarekin ezkondu zen eta hauek kristautasuna sartu zuten Ingalaterran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peneiako poni

**Peneiako ponia**, (), Grezia aldeko Peloponesoko bertako zaldi arraza baten izena da. Poni hauen kopurua oso murritza izanik, arraza oso berezia da.

Peneiako zaldia bere tamainagatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Peneiako ponia Balkanetako zaldi arrazen artean kokatzen da. Bertan Albaniako ponia, Aénos, Arravani, Bosniako ponia, Skyros ponia, Krk-ko uharteko ponia,  zein Pindoko ponia sailkatuak daude.

## Etimologia 
"Peneia" Peloponesoko lurmuturraren izen poetikoa da, testu klasikoetan egertzen dena.
Arrazaren beste izenak honakoak dira; pinia, geogalidiko eta georgaludiko.

## Arrazaren historia eta hedapena 
Peneiako ponia arraza zaharra da eta Peloponesoko Eleia eskualdean hedatzen da. Eskualde hau nahiko menditsua da.

Arrazaren liburu ofiziala 1995. urtean ireki zuten.

Poni honen jatorria segaruski Pindoko ponia da, baina aspalditik Anglo-Arabiar, Anglo-Normandiar eta Nonius zaldi arrazekin gurutzatua izan da.

## Ezaugarriak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Mason, I.L. 1996. "A World Dictionary of Livestock Breeds, Types and Varieties. Fourth Edition". C.A.B International. 273 pp.
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko argazki eta artikuloa
*  Arrazari buruzko artikuloa
*  Arrazaren deskribapen laburra
Aurkezle

[thumb|[Xabier Euzkitze telebista aurkezlea.]]
**Aurkezlea** telebistako, irratiko edo beste ekitaldi batzuetako saioak, publikoari hitz eginez, gidatzen dituen pertsona da. Gainera, ekintza solemneak eta marka merkaturatzeak gidatzeko kontratua izan daiteke. Azken kasu horretan, **zeremonia-maisu** ere deitzen zaio.

Aurkezle bat, oro har, komunikatzailea, kazetaria edo esataria da. Profesional hauek, oro har, telebistan edo irratian lan egiten dute. Lanean, hainbat zeregin izaten dituzte: albisteak lantzea eta aurkeztea, elkarrizketak egitea, ekitaldiak eta programak gidatzea, eta publizitate-iragarkiak egitea, besteak beste.

## Hedabideetako aurkezleak 
### Telebistako aurkezleak 
Telebistako aurkezleak bere irudia eta ahotsa azaltzen dituzte grabatutako edo  momentuan emitituko diren programa aurkezteko. Programa horien artean, albistegiak, kirolak, denbora eta entretenimendu-saioak daude.

Gaur egun, ohikoa da beste eremu batzuetan ospetsuak diren pertsonak aurkezle lana egitea: aktoreak edo umoristak, esaterako. Beste batzuk, gaian adituak izan daitezke, hala nola zientzialariak edo politikariak, beren esperientziaren inguruko programak gidatu ahal dituzte.

### Irratiko aurkezleak 
Irratian, telebistan bezala, kazetariez gain, beste eremu batzuetan ospetzuak edo gaian adituak diren pertsonak egin ahal dute aurkezle lana. Kasu honetan, soilik aurkezlearen ahotsa erabiliko da saioa gidatzeko.

## Aurkezlearen ezaugarriak 
Aurkezle on bat izateko honako ezaugarri hauek izan behar ditu:

* Konfiantza eta ahots argia.
* Pentsatzeko eta erreakzionatzeko azkartasuna.
* Produkzio-talde batean lan egiteaz gozatzea.
* Jarraibideak zehatz-mehatz betetzeko gai izatea.
* Eroso eta natural agertzea kameraren edo mikrofonoaren aurrean.
* Kontzentratzeko gaitasuna; izan ere, programa bat aurkezten egon daiteke, kontrol-gelako jarraibideak entzuten eta estudioko zuzendariaren edo errejidorearen seinaleak ikusten dituen bitartean.
* Saioaren arabera, ezagutza espezializatuak izan behar ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Río de la Platako Probintzia Batuak

**Río de la Platako Probintzia Batuak** (gazteleraz *Provincias Unidas del Río de la Plata*) 1810ean Hego Amerikako zenbait antzinako espainiar koloniek sorturiko errepublika izan zen. Hiriburua Buenos Aires hiria izan zuten.

1810eko maiatzaren iraultza eta 1816 artean iraun zuten. Urte hartan independentzia-deklarazioa aldarrikatu eta Hego Amerikako Probintzia Batuak sortu zuten, Hego Amerika osoan errepublika federal bat osatzeko asmoz. 1820an, gobernua erori zenean, berriro izena berreskuratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vicente Enparan

**Vicente Enparan Orbe** (Azpeitia, 1747ko urtarrilaren 5a - El Puerto de Santa María, 1820ko urriaren 3a) euskal militar eta politikaria izan zen. Cumanako probintziako gobernadore zela, 1808an Espainiara joan zen non frantziar okupatzaileek Venezuelako kapitain nagusi izendatu zuten. Hala ere, Venezuelara itzuli baino lehen Fernando VII.a Espainiakoaren alde egin zuen. Urtebete baino ez zuen iraun karguan.
Miguel de la Torre

*Artikulu hau Miguel de la Torre militar eta politikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Pando (argipena)».*

**Miguel Luciano de la Torre Pando** (Bernales, 1786ko abenduaren 13a - Madril, 1843ko maiatzaren 27a) euskal militar eta politikaria izan zen.

Pablo Morilloren agindupean, Venezuelan borrokatu zuen Espainiako erregearen alde. Venezuelako kapitain nagusi izendatua, Simón Bolívarren aurka aritu zen Angosturan eta Carabobon. 1823 eta 1827 artean Puerto Ricoko kapitain nagusia izan zen, non demagogia erabiliz herrialdeko independentzia saihestu zuen.

## Erreferentziak
Rafael Etxague

**Rafael Etxague Bermingham** (Donostia, 1815eko otsailaren 13a - Madril, 1887ko azaroaren 23a) euskal militar eta politikaria izan zen.

## Familia 
Donostiako bi familia aberatsetako ondorengoa zen. Bere aita Joaquín Vicente Etxague Barberia zen eta ama berriz Maria Josefa Bermingham O'Meagher. Bermingham-tarrak *Old English* delakoak ziren, hau da, Erdi Aroan Ingalaterratik Irlandara joandako eta hein batean gaelikotutako nobleak. XVII. mendean Irlandara heldutako kolono ingeles eta eskoziar berriek ez bezala, katoliko izaten segitu zutenez eta gainera jakobita zirenez, jatorrizko irlandar dexentek bezalaxe Irlandatik alde egin behar izan zuten.

Rafael Etxagueren aitona Ricardo Bermingham Burke 1752. urtean etorria zen Donostiara, segituan maila ekonomiko handia erdietsiz. Beronen seme eta Rafaelen osaba Joaquín Luis Urumeako hiri horretako jauntxo garrantzitsuenetako bat izango zen.

## Biografia 
Lehen Gerra Karlistan txapelgorriekin aritu ostean, armadan karrera egin zuen. 1860an Espainia-Maroko Gerran parte garrantzitsua bete zuen, bereziki Wad-Raseko guduan. 1860 eta 1862 artean Puerto Ricoko gobernadorea izan zen eta 1862 eta 1865 artean Filipinetakoa. Gero senatari bilakatu zen eta 1872an Puerto Rico eta 1876an Gipuzkoa ordezkatu zuen.

## Kale izenak 
Euskal Herrian badago Oloritzen, Getxon eta Donostian Etxague jeneralaren izena duen kalerik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sociedad Patriótica
* Fermin Lasala
* Joaquín Calbetón

## Kanpo estekak
Ramón Blanco

**Ramón Blanco Erenas** (Donostia, 1833ko irailaren 15a - Madril, 1906ko martxoaren 4a) euskal militar eta politikaria izan zen.

Espainiako Lehor Armadan sartu eta bertan karrera egin zuen Hirugarren Gerra Karlistan parte hartuz. Nafarroa, Kuba eta Kataluniako kapitain jenerala izan zen eta 1893 eta 1896 artean Filipinetakoa. Erregeak Peña Platako markes izendatu zuen.

## Erreferentziak
Fernando Norzagarai

**Fernando Norzagarai Escudero** (Donostia, 1808ko uztailaren 19a - *ibidem.*, 1860ko irailaren 12a) euskal militar eta politikaria izan zen.

1840an Gerrako ministroa izan zen. 1857 eta 1860 artean Filipinetako gobernadorea, non Kontxintxinako kanpaina antolatu zuen.

## Erreferentziak
Blas Villate

**Blas Villate La Hera** (Sestao, 1824ko otsailaren 3a - Madril, 1882ko urtarrilaren 8a) euskal militar eta politikaria izan zen.

Leopoldo O'Donnellen agindupean, Vicalvarada izeneko matxinadan parte hartu zuen. Marokon borrokatu ondoren, hiru aldiz Kubako kapitain nagusi izendatu zuten. Bere politika latza zen oso independentistekiko. Balmasedako kondea izan zen.

## Erreferentziak
Faktore biotiko

[thumb|300px|Paisaia honetako faktore biotikoak bertako [bizi|izaki bizidunek osatzen dituzte.]]
Ekologian, **faktore biotikoak** edo osagai biotikoak elkarri eragiten dioten izaki bizidunak dira, ekosistema bateko flora eta fauna. Beste era batera esanda, ekosistema bateko izaki bizidunen artean ezartzen diren harreman asexualak.

## Faktore biotikoen sailkapena 
**Izakia**: Ekosisteman bizi den organismo bakoitza.

**Populazioa**: Zonalde mugatu batean hizi diren espezie bereko izakien multzoa; esaterako, baso batean hainbat populazio daude, zuhaitzak, intsektuak, hegaztiak, etab.

**Komunitatea**: Leku jakin batean populazioek harremanak dituztenean komunitatea osatzen dute. Adibidez, baso batean, zuhaitzetan pagoak eta haritzak erlazio bat dute; edo animalietan tximeletak urtxintxarekin.

## Sailkapena 
Faktore biotikoak honela sailka daitezke:
# **Ekoizleak** edo Autotrofoak, fotosintesia egiten duten izakiak. Materia organikoa sintetizatzen dute karbono dioxidoa, ura eta gatz mineraletatik elikagaia lortzeko gai dira.
# **Kontsumitzaileak** edo Heterotrofoak, landareak (belarjaleak), animaliak (haragijaleak) edo organismoen hondakinak (detritujaleak) jaten dituzte. Animalia orojaleak askotariko dieta dute. Ez dira beraien elikagaia sortzeko gai, horregatik kanpotik eskuratu behar dute.
# **Deskonposatzaileak**, bakterioak eta onddoak dira, materia organikoa erabili eta substantzia mineral ez-organiko bihurtzen dute.

## Ikus, gainera 
* Abiotiko
* Ekosistema
* Biotopo

## Kanpo estekak
Juan Ortiz de Zarate

**Juan Ortiz de Zarate** (Urduña, 1510 &ndash; Asuncion, 1576ko urtarrilaren 26a) euskal militar eta esploratzailea izan zen.

Gaztetan Gaztelara joan eta hango gortean egon zen. Karrera politika egiteko asmotan, Amerikara joan zen eta Peruko gizon eraginkorrenetako bat izan zen bildu zuen aberastasunari esker. 1567an Río de la Platako *adelantado* izendatua izan zen. Erregeak Espainian titulua berretsi zionean, itzuli eta eskualdea esploratu zuen.

Ameriketara jo zuen berriro ere 1572. urtean, eta bere iloba Juan Garairekin batera Asuncion hiria konkistatzeko prestakuntzak egin zituen. San Salvadorrera iritsi ziren lehenik (*Bizkaia Berria* izena eman zioten) eta 1575. urtean Asuncionera heldu ziren. Urte hartan hil zen, pozoitua zenbaiten arabera.

## Erreferentziak
Fijiko hindi

**Fijiko hindi** indo-ariar taldeko hizkuntza bat da. Fijin du sorburua, eta bertan finkatutako jatorri indiarreko 300.000 bat pertsonen ama hizkuntza da.

Adituen arabera hizkuntza hau oso ezberdina da Indian gehien mintzatzen den Hindi estandarrarekin konparatuz gero. Nederlandera eta Afrikaans arteko ezberdintasun maila antzekoa behintzat. Hizkuntzak bi aldaera nagusi ditu, batzuetan dialekto bezala sailkatuak, eta beste batzuetan hizkuntza bezala; Hindi bhojpurera eta hindi awadhiera, ingeles eta fijiera hitz ugariekin. Ozeano Bareko azentuarekin hitz egiten da.

Azkenaldian, eta fijiarren egoera politiko gatazkatsuaren ondorioz, Fijiko indiar ugari Australiara, Zeelanda Berriara, Estatu Batuetara zein Kanadara migratu dira, eta haiekin batera beraien hizkuntza eraman dute.

## Kanpo estekak
José Garro

**Marcos José Garro Senei de Artola** (Arrasate, 1623 &ndash; Donostia, 1702ko urriaren 15a) gipuzkoar militar eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Militar ikasketak egiten hasi zen gaztetan eta Portugalgo eta Kataluniako kanpainetan borrokatu zen. 1671. urtean Santiagoko ordenako zaldun egin zuten.

Armadan arazoak zituenez, Amerikara joan zen karrera egiteko. Tucumán (1674-1678), Buenos Aires (1678-1682) eta Txileko (1682-1692) gobernadorea izan zen. 1680. urtean, Sacramentoko portugaldarren koloniari eraso egin zion eta Lobo jenerala atxilo hartu zuen. Txileko kapitain nagusi izendatu zuten 1682an.

Iberiar Penintsulara itzuli eta Gibraltarreko buruzagia izan zen 1701era arte. Britainiarrek 1704an okupatu zuten. 1701 eta 1702 artean Gipuzkoako gobernadorea izan zen.

Donostian hil zen 1702an.

## Erreferentziak
Ignacio Soroeta

**Ignacio Soroeta** (Eibar, ? &ndash; ?, XVIII. mendea) euskal militar eta politikaria izan zen.

Peruko erregeordetzan Parinochasko korrejidorea eta 1731n Paraguaiko gobernadorea izan zen.

## Erreferentziak
Marcos José Larrazabal

**Marcos José Larrazabal** (Buenos Aires, 1710 &ndash; ?, 1790) euskal jatorriko militar eta politikaria izan zen.

1742an Santiagoko zaldun izendatua, Espainiako Armadaren koronela izan zen. Peruko erregeordetzan 1747 eta 1749 artean Paraguaiko gobernadorea izan zen.

## Erreferentziak
Pedro Hurtado de Mendoza (militarra)

**Pedro Hurtado de Mendoza** (Asuncion, 1567 &ndash; Buenos Aires, 1648) euskal jatorriko militar eta politikaria izan zen.

1607an Santiagoko zaldun izendatua, Filipe III.a Espainiakoak Paraguaiko gobernadore bitartekari izendatu zuen 1618 eta 1621 artean.

## Erreferentziak
Francisco Alaba

**Francisco Alaba Nureña** (?, 1567 &ndash; ?, XVII. mendea) euskal militar eta politikaria izan zen.

Pedro Osores de Ulloa bere koinatua hil zenean, 1624ko irailean hau ordezkatu eta Txileko gobernadore bitartekari bilakatu zen 1625eko maiatzera arte. Erregeak ez zuen bere kargua berretsi.

## Erreferentziak
Martin Gartzia Oñatz Loiolakoa

**Martin Gartzia Oñatz Loiolakoa** (Azpeitia, 1549 - Curalaba, 1598ko abenduaren 24a) euskal militar eta politikaria izan zen.

1568an Perura joan zen non Tupac Amaru I.a borrokatu zuen. Honen ilobetako bat, Beatriz Clara Coya izenekoa, ezkondu zuen. 1592an Arauco baketzeko asmotan, Txileko gobernadore izendatu zuten. 1598an Curalaban maputxeak borrokatzen zituela hil zuten. 

## Erreferentziak
Martin Muxika

**Martin Muxika Butron** (Ordizia, ? &ndash; Santiago, 1649ko apirila) euskal militar eta politikaria izan zen.

Armadan karrera egin zuen, Flandrian eta Italian borrokatuz. 1644an Filipe IV.a Espainiakoak Txileko gobernadore izendatu zuten. Gobernadore zuzena izan zen, maputxeekin bakea bilatu zuena. Entsalada bat jatean, pozoitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Andrés Ustaritz

**Juan Andrés Ustaritz Bertizberea** (Narbarte, 1656ko martxoaren 31 &ndash; Santiago, 1718ko maiatzaren 19a) euskal merkatari eta politikaria izan zen.

Espainiako Ondorengotzaren Gerran Filipe V.a Espainiakoaren alde egin zuen, honek 1709an Txileko gobernadore izendatu zuen. Nepotismo bultzatu zuen eta ustelkeriagatik bota zuten 1716an. Bere aldekoak ziren euskaldun askok dirua lortu zuten.

## Erreferentziak
Agustin Jauregi

**Agustin Jauregi Aldekoa** (Lekaroz, 1711ko maiatzaren 17a - Lima, 1784ko apirilaren 29a) euskal militar eta politikaria izan zen.

1772 eta 1780 artean Txileko gobernadorea izan zen. Bere agintaldian errolda bat egin zuten. Gero, Peruko erregeorde izendatu zuten, non Tupac Amaru II.aren aurka borrokatu zuen. Istripu baten ondorioz hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aegidienberger

**Aegidenberger**, (), Alemaniako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamainagatik  aegidenberger zaldia zaldi tamainako arrazen sailkapen talderen mugan mugan dago, soin gurutzeraino altuerari dagokionez soin gurutzera 140-152 cm raino heltzen dela, ponien tamainatik gertu beraz. Beste zenbait ezaugarriengatik ordea ponien sailkapen taldean sartuko litzateke, eta halaxe hartzen dute aditu askok. Beraz esan dezakegu ezaugarri gehiago dauzkala ponienak zaldienak baino. 

Arraza modernoa da eta 1981. urtean sortu zuten Walter Feldmann aita-semeak islandiar poni eta peruar urrats zaldi arrazak elkar gurutzaturik. Itxuraz antza gehiago dauka islandar poniarekin. Haiek bezala oso berea den trosta mota azkarra egiten dute, "tölt" izenekoa.

## Arrazaren historia 
Poni arraza hau Walter Feldman izeneko zaldizaleak sortu zuen Alemanian 1981. urtean. Arraza sortzeko peruar urrats zaldiak eta Islandiar poniak erabili zituen. Arraza 1994. urtean ofizialki onartua izan zen.

Inoiz ez dira egon 100 aegidienberger abelburu baino gehiago eta beraien kopurua urritzen joan da arrazaren liburu ofiziala ireki zenetik.

## Ezaugarriak 
thumb|ezkerrera|Aegidienberger zaldia ukuiluan
Lehen esan bezala itxura gehiago dauka islandar poniarekiko peruar urrats zaldiekiko baino. Hau horrela da islandiar arrazaren edukin genetiko gehiago daukalako.

Zaldi txikia da, baina bizkorra eta zelarako berezi egina. Beste zaldientzat gaitzak diren lekuetan ibiltzeko aproposa, leku malkarretan esate baterako. Gainera Alemaniako eguraldiari ondo egokitutako arraza da.

* Koloreak: Edozein kolore onartzen da arraza honentzako.
* Tamaina: 143-152 cm. soin gurutzera.
* Zurda eta buztana ile ugarikoak dira, behera asko luzatzen zaizkiela.
* Lepo zabala da, indartsua. Burua handia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko bideoa
*  Arrazako WEB ofiziala

## Argazki galeria 

Irudi: Aegidienberger (Horse).jpg
Gabino Gaintza

**Gabino Gaintza Fernández de Medrano** (Bizkaia, 1753 edo 1760ko urriaren 20a - Mexiko Hiria, 1829) euskal militar eta politikaria izan zen. Hego Amerikako independentzia gerretan hasieran, Txilen, erregezaleen alde borrokatu zen. Baina 1821eko irailaren 15ean, egungo Chiapas, Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua eta Costa Rica hartzen zituen Guatemalaren independentzia aldarrikatu eta lehendabiziko presidente bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Gabino Gaintza eta Guatemalaren independentzia https://zuzeu.eus/mundua/gabino-gaintza/
Manuel Zañartu

**Manuel Luis Zañartu Iriarte** (Oñati, 1723ko irailaren 10a - Santiago, 1782ko apirilaren 15a) euskal merkatari politikaria izan zen.

Antonio de Guill gobernadoreak izendatua, 1762an Santiagoko korrejidore bilakatu zen. Hiria antolatzeari ekin zion.

## Erreferentziak
José Rezabal

**José Rezabal Ugarte** (Gasteiz, 1747 &ndash; Santiago, 1800eko uztailaren 19a) euskal abokatu, legelari eta politikaria izan zen.

1796an Txileko gobernadore bitartekaria izan zen. 1781ean Limako epailea zela, Tupac Amaru II.aren heriotza zigorra eman zuen.

## Lanak 
* *Tratado del derecho real de medias-anatas seculares y del servicio de lanzas a que estan obligados los titulos de Castilla*, Madril, 1792.
* *Adiciones y suplementos de la Biblioteca Hispanica histórico-genealógica-heráldica de Ernesto de Franckenau*
* *Instruccion para los Alcaldes de quarteles y de barrio, en la que se recopilan los bandos de policía y buen gobierno, que se habían publicado en este siglo.*
* *De los recursos de fuerza de los Regulares de Indias*
* *Disertación sobre el interés legal*
* *Compendio alfabético de más de dos mil Reales ordenes y cedulas expedidas para el gobierno de America, posteriores a la recopilación de leyes de Indias*
* *Resumen genealogico instrumental de las casas Ximenez de Lobaton, Salazar Muñatones, Azaña y otras, que estan unida*
* *Disertacion sobre las monedas de que hablan las leyes de Indias*
* *Tratado politico-legal sobre el origen de la introduccion de los negros en las Americas españolas, sus utilidades y desventajas, su gobierno, policia y costumbres*
* *Politica de los Regentes de las Reales audiencias de ambas Americas, é islas Filipinas*
* *Biblioteca de los escritores que han sido individuos de los Seis Colegios mayores*, Madril, 1805.
* *Nueva Política Indiana a similitud de la del señor Solórzano, adaptada a las presentes circunstancias, con que en mucha parte ha variado la Legislación Municipal con la Institución de Intendencias, de Regencias, ordenanzas respectivas, nueva planta de los Consulados, y ramo de minería, supresión de repartos, subdelegaciones*, perdida e inédita.

## Erreferentziak
José Andonaegi

**José Andonaegi** (Markina, 1685 &ndash; Madril, 1761) euskal herritar politikaria izan zen.

1745 eta 1758 artan Río de la Platako gobernadorea izan zen. Bere agindupean Portugaldar Inperioarekin mugak finkatu zituzten eta Patagonia esploratu.
Diego Gongora

**Diego Gongora** (Iruñea, ? &ndash; ?, 1623ko maiatzaren 21a) Euskal Herriko militar eta politikaria izan zen.

Flandrian borrokatu zuen eta Santiagoko zalduna izan zen. 1617an erregeak Río de la Platako gobernazioa zatitu zuenean, Buenos Airesko lehen gobernadore izendatu zuen. Azpijokoan aritu eta kontrabandoa bultzatu zuen bere onerako. 1623an bota zuten. Atxilotzear zegoela ihes egitea lortu zuen.

## Erreferentziak
Pindoko poni

**Pindoko ponia**, (), Greziako Pindo mendietako bertako zaldi arraza bat da. Tesalonikan eta Epiro eskualdetan hedatzen da, horregatik tesaloniar zaldia deitzen dute baita ere.
Bere tamainagatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Pindoko ponia Balkanetako zaldi arrazen artean kokatzen da. Bertan Albaniako ponia, Aénos, Arravani, Peneiako ponia, Skyros ponia Krk-ko uharteko ponia, zein Bosniako poniak daude.

Poni arraza hau bai zela zalditzat, zamaberetzat edota baserriko lanetan laguntzeko erabilia izan da.

## Arrazaren jatorri eta historia 
[thumb| 300 px| Pindoko poniak [Valia Kalda Nazional Parkean.]]

Adituen ustez Pindoko poniak herri eszitek Greziara ekarritako ponien ondorengoak dira. Eszitak zaldunen herri ospetsua izan zen. Pindoko poniak seguraski antzinako greziarrek garatutako Tesalonikako zaldi zaharren ondorengoak dira.
Poni hauek oso gutxi aldatu dira mendeetan zehar.

## Bibliografia 
thumb|300 px|ezkerrera
* Egilea: Springate, Lynda. "Twenty-five: Principal Pony Breeds of the World". The Encyclopedia of the Horse (reprint ed.). New York: Crescent Books. 205. horrialdea, s.v. "Pindos Pony". .
* "Guide Vert Les Chevaux". Egilea, Maurizio Bonganni.

## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikuloa
Saxo Grammaticus

**Saxo Gramaticus** ( - 1220) XII. mendeko historialari daniarra izan zen.

## Biografia 
Bere bizia ez da erabat ezaguna baina berarena omen da *Gesta Danorum*, Danimarkako historia azaltzen duen hamasei liburutako bilduma. Geroagoko historialariek diotenez Sjælland uhartean jaio zen baina Danimarkatik kanpo ikasi zuela uste da, agian Frantziako eskolaren batean, bere latina oso garatua baita eta Erromari buruzko ezagutzak agertzen baititu. 1342ko *Chronica Jutensis* liburuko *Compendium Saxonis* atalean gehitu zitzaion Gramaticus abizena, bere latin egokia zela eta.

## *Gesta Danorum* 
Danimarkako Valdemar I.ak aginduta idazti zuen Saxo Gramaticusek Danimarkaren historia kontatzen zuen 16 liburutako bilduma. Prosan idatzita zegoen, tarteka poemak agertzen baziren ere. Lehenengo bederatzi liburuetan Eskandinaviar mitologia lantzen zuen eta azken zazpi liburuetan Danimarkako historia. Bereziki aipatzekoak dira hirugarren liburuko 'Amleth' printzearen historia (Shakespeareri *Hamlet* lana inspiratu ziona) eta hamalaugarren liburuko Rügengo tenpluaren deskribapena.

Liburuak galdu baziren ere, lanaren lau zati kontserbatzen dira oraindik, Angersko zatia (orijinala izan daitekeena) eta Lassen, Kall-Rasmussen eta Plesnerreko zatiak.

## Kanpo estekak