Azaroaren 23

**Azaroaren 23**a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeita zazpigarren eguna da, 328.a bisurteetan. 38 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1808 &ndash; Napoleon Bonaparteren armadak Tuterako gudua irabazi zuen.
* 1980 &ndash; Batallon Vasco Español talde armatuak Hendaiako *Hendayais taberna* tirokatu eta Jose Kamio eta Jean Pierre Aramendi hil eta beste hamar lagun zauritu zituzten.
* 1982 &ndash; Euskadi Irratiaren estreinaldia.

### Mundua 
* 1867 &ndash; Manchesterreko martirien urkatzea (William Philip Allen, Michael Larkin eta Michael O'Brien).
* 1917 &ndash; Izvestia eta Pravda sobietar egunkariek Sykes-Picot Hitzarmen sekretua argitaratu zuten.
* 1980 &ndash; 6,9ko lurrikara bortitz batek hegoaldeko Italia astindu eta 4.900 hildako eta 8.900 zauritu utzi zituen.
* 2006 &ndash; Egun odoltsuan 202 hildako egon ziren Iraken egindako atentatu ezberdinetan.
* 2010 &ndash;
** Belgika eta Herbehereetan ustez atentatua burutu behar zuten muturreko islamiarrak atxilotu zituzten.
** Ipar Koreak hegoaldera jaurtitako obusek bi soldadu hego korear hil zituzten, eta bi herrialdeen arteko tentsioa areagotu.
** Kanbodiako Phnom Penh hirian izandako jende pilaketan 378 pertsona hil ziren.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1982 &ndash; Euskadi Irratia lehenbizikoz aireratu zen.

### Mundua 
* 1983 &ndash; *Terms of Endearment* (*Maitasun Loturak*) filma estreinatu zen, James L. Brooksek zuzendu eta Shirley MacLaine, Debra Winger, Jack Nicholson, Danny DeVito, Jeff Daniels eta John Lithgow aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
1924 &ndash; Edwin Hubblek azaldu zuen Andromeda, lehenago nebulosatzat hartzen zena, beste galaxia bat zela, eta Esne Bidea ez dela unibertsoko galaxia bakarra.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1739 &ndash; Michel Behic, lapurtar politikari eta armadorea (h. 1821).
* 1741 &ndash; Armand Joseph Dubernad, lapurtar politikari eta enpresaburua (h. 1799).
* 1788 &ndash; Jose Frantzisko Iturtzaeta, gipuzkoar kaligrafoa (h. 1853).
* 1883 &ndash; Jon Kurutz Ibargutxi, euskal idazlea (h. 1969).
* 1886 &ndash; José María Preciado, nafar apaiza (h. 1963).
* 1887 &ndash; 
** Javier Martínez de Morentin, euskal ugazaba eta politikaria (h. 1949).
** Felicitas Oñatibia, gipuzkoar maistra (h. 1971).
* 1905 &ndash; Guy Petit, lapurtar politikaria (h. 1988).
* 1910 &ndash; Jose Manuel Mendizabal, *Mañul*, gipuzkoar gudaria, Saseta batailoiko Aitzol konpainiaren tenientea izandakoa (h. 1978).
* 1932 &ndash; Begoña Bilbao, euskal idazlea, musikagilea eta euskalaria (h. 2005).
* 1935 &ndash; Miren Alazne Iruretagoiena, gipuzkoar euskaltzalea eta abertzalea, euskal erreferentea Panpan (h. 2018).
* 1945 &ndash; Adela Ibabe, ikastolako andereñoa, ezkongabe haurdun zela legez kanpoko abortu ebakuntza baten ondorioz hil zena (h. 1973).
* 1951 &ndash; Jose Mari Espartza, nafar idazle eta editorea, Txalaparta argitaletxearen sortzaile eta zuzendaria.
* 1959 &ndash; Joseba Egibar, gipuzkoar politikari jeltzalea, Gipuzko Buru Batzarreko presidentea.
* 1960 &ndash; Eva Esnaola Agesta, gipuzkoar ultramaratoilaria.
* 1968 &ndash; Frantzisko Xabier Bustillo, nafar frantziskotar apaiza, Ajaccioko apezpikua.
* 1980 &ndash; Zuhaitz Gurrutxaga, gipuzkoar futbolari ohia eta telebistako aurkezlea.
* 1989 &ndash; Xabier Galan, bizkaitar futbolaria.
* 1994 &ndash; Maddi Ane Txoperena, lapurtar kazetaria, bertsolaria eta feminista.
* 2002 &ndash; Ander Herrero, gipuzkoar futbolaria.

### Mundua 
* 912 &ndash; Oton I.a Handia, Germaniako erregea eta Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea (h. 973).
* 1221 &ndash; Alfontso X.a Gaztelakoa, Gaztela, Galizia eta Leongo erregea (h. 1284).
* 1534 &ndash; Beatriz Galindo, *La Latina*, espainiar idazlea eta humanista, Elisabet I.a Gaztelakoaren latin eta gramatika irakaslea (j. c. 1465)
* 1632 &ndash; Jean Mabillon, frantziar diplomatiko eta historialari beneditarra (h. 1707).
* 1690 &ndash; Ernst Johann von Biron, Kurlandia eta Semigaliako dukea eta Errusiar Inperioko erregeordea (h. 1772).
* 1743 &ndash; Théophile-Malo de La Tour d'Auvergne-Corret, frantziar militarra (h. 1800).
* 1760 &ndash; François-Noël Babeuf, frantziar iraultzailea (h. 1797).
* 1804 &ndash; Franklin Pierce, Ameriketako Estatu Batuetako 14. Presidentea (h. 1869).
* 1818 &ndash; József Szlávy, Hungariako lehen ministroa (h. 1900).
* 1828 &ndash; Clemente Aguirre, mexikar konpositore eta musika irakaslea (h. 1900).
* 1834 &ndash; James Thomson, *Bysshe Vanolis*, eskoziar olerkaria (h. 1882).
* 1837 &ndash; Johannes Diderik van der Waals, herbeheretar fisikaria, 1910eko Fisikako Nobel Saria (h. 1923).
* 1838 &ndash; Stefanos Skouloudis, Greziako lehen ministroa (h. 1928).
* 1859 &ndash; Billy the Kid, estatubatuar legezkanpoko bidelapur eta tiratzailea (h. 1881).
* 1860 &ndash; Hjalmar Branting, suediar politikaria, 1921eko Bakearen Nobel Saria (h. 1925).
* 1862 &ndash; Théo van Rysselberghe, belgikar margolaria (h. 1926).
* 1863 &ndash; János Hadik, Hungariako lehen ministroa (h. 1933).
* 1867 &ndash; Lucrecia Arana, espainiar zarzuela-abeslaria, tiple-kontraltoa (h. 1927).
* 1872 &ndash; Isabel Güell i López, kataluniar konpositorea (h. 1956).
* 1875 &ndash; Anatoli Lunatxarski, Ukrainan jaiotako boltxebikea eta idazlea (h. 1933).
* 1876 &ndash; Manuel de Falla, espainiar musikagilea (h. 1946).
* 1881 &ndash; Edward L. Atkinson, britainiar itsas zirujaua eta Antartikako esploratzailea (h. 1929).
* 1882 &ndash; John Rabe, alemaniar negozio gizona (h. 1950).
* 1883 &ndash; José Clemente Orozco, mexikar margolaria (h. 1949).
* 1887 &ndash;
** Boris Karloff, ingeles aktorea (h. 1969).
** Henry Moseley, ingeles kimikaria (h. 1915).
** Miguelina Acosta Cárdenas, perutar abokatu eta aktibista (h. 1933)
* 1888 &ndash; Harpo Marx, estatubatuar umorista eta aktorea (h. 1964).
* 1889 &ndash; Alexander Patch, estatubatuar jenerala (h. 1945).
* 1890 &ndash; El Lissitzky, errusiar margolaria, tipografoa eta marrazkilaria (h. 1941).
* 1896 &ndash; Klement Gottwald, Txekoslovakiako presidentea (h. 1953).
* 1898 &ndash;
** Rachel Fuller Brown, estatubatuar kimikaria, onddo gaixotasunaren kontrako lehen antibiotikoaren garatzailea (h. 1980).
** Rodion Malinovski, sobietar militarra (h. 1967).
* 1901 &#x2013; Marieluise Fleißer, alemaniar antzerkigilea (h. 1974)
* 1917 &ndash; Elizabeth Scott,  estatubatuar matematikaria, estatistikan eta astronomian espezializatua (h. 1988).
* 1919 &ndash;
** Claudio Santoro, brasildar musikagilea (h. 1989).
** Peter Frederick Strawson, ingeles filosofoa (h. 2006).
* 1920 &ndash; Paul Celan, errumaniar jatorriko austriar poeta lirikoa (h. 1970).
* 1922 &ndash;
** Manuel Fraga, galiziar politikari frankista, Espainiako eskuinaren XX. mendeko politikari garrantzitsuenetarikoa (h. 2012).
** Joan Fuster, katalanezko valentziar idazlea (h. 1992).
* 1925 &ndash; José Napoleón Duarte, El Salvadorko presidentea (h. 1990).
* 1926 &ndash; Lili Massaferro, argentinar idazle eta aktorea (h. 2001).
* 1927 &ndash; 
** María Inés Silva Vila, uruguaitar idazlea (h. 1991).
** Angelo Sodano, italiar kardinala (h. 2022).
* 1929 &ndash; Branko Elsner, esloveniar futbolari eta entrenatzailea (h. 2012).
* 1931 &ndash; 
** Luz Fandiño, galiziar idazle, poeta eta aktibista (h. 2024).
** Tosiwo Nakayama, Mikronesiako Estatu Federatuetako lehendabiziko presidentea (h. 2007).
* 1932 &ndash; Renato Martino, italiar kardinala (h. 2024).
* 1933 &ndash;
** Daniel Chavarría, euskal jatorriko kubatar idazlea (h. 2018).
** Seydou Diarra, Boli Kostako lehen ministroa (h. 2020).
** Krzysztof Penderecki, poloniar musikagilea (h. 2020).
* 1936 &ndash; Frank Caprio, estatubatuar epailea (h. 2025).
* 1938 &ndash; Herbert Achternbusch, alemaniar idazlea, aktorea eta zinema-zuzendaria (h. 2022).
* 1940 &ndash; Gösta Pettersson, suediar txirrindulari ohia.
* 1941 &ndash;
** Derek Mahon, iparirlandar poeta (h. 2020).
** Franco Nero, italiar aktorea.
* 1943 &ndash; Denis Sassou-Nguesso, Kongoko Errepublikako presidentea.
* 1948 &ndash; Abbas Bonfoh, Togoko presidentea (h. 2021).
* 1951 &ndash; Juan Santos, espainiar historialaria eta EHUko katedraduna.
* 1954 &ndash; Ross Brawn, 1 Formulako britainiar ingeniaria.
** Mimí Lazo, venezuelar aktorea eta ekoizlea.
* 1955 &ndash; 
** Harolyn Blackwell, estatubatuar opera-abeslaria.
** Ludovico Einaudi, italiar pianista eta konpositorea.
** Sofie Petersen, groenlandiar apezpiku luterotarra.
* 1957 &ndash; 
** William Kaelin Jr., Harvard Unibertsitateko medikuntza irakaslea, 2019ko Medikuntzako Nobel Saria.
** Francis Kalist, indiar artzapezpiku katolikoa.
* 1962 &ndash;
** Carlinhos Brown, brasildar abeslari eta perkusionista.
** Nicolás Maduro, Venezuelako presidentea.
* 1963 &ndash; Esther García Llovet, malagar idazlea eta itzultzailea.
* 1965 &ndash; Sergio Vázquez, argentinar futbolari ohia.
* 1966 &ndash; Vincent Cassel, frantziar aktorea.
* 1968 &ndash; Christa Žentiily, esloveniar emakumezko abeslari, aktore, sukaldari eta LGBT ekintzaile transgeneroa.
* 1972 &ndash;
** Veronica Avluv, estatubatuar aktore pornoa.
** Miguel de Icaza, mexikar software libre programatzailea, GNOME proiektua hasteagatik ezaguna.
* 1976 &ndash; Takayuki Chano, japoniar futbolari ohia.
* 1978 &ndash; Terrence Trammell, estatubatuar atleta, 110 m-ko hesi-lasterketan aditua.
* 1979 &ndash; Nihat Kahveci, turkiar futbolari ohia.
* 1982 &ndash; Asafa Powell, jamaikar atleta, abiadura probetan espezializatua.
* 1986 &ndash;
** Toño Ramírez, errioxar futbolaria.
** Alexandra Rosenfeld, frantziar modeloa.
* 1988 &ndash; Karmen Pedaru, poloniar modeloa.
* 1991 &ndash; Willian José, brasidar futbolaria.
* 1992 &ndash; Miley Cyrus, estatubatuar abeslari eta aktorea.
* 1995 &ndash;
** Ariya Jutanugarn, thailandiar golflaria.
** Diana Pinilla, mendi eta errepideko kolonbiar txirrindularia.
* 1998 – Laura Nolte, alemaniar bobsledder kirolari olinpikoa.
* 2001 – Bea González, espainiar padel-jokalaria.
* 2003 – Metrika, rap-abeslaria.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1468 &ndash; Nikolas Etxabarri, Iruñeko apezpikua.
* 1470 &ndash; Gaston I.a, Vianako Printzea.
* 1578 &ndash; Jean-Robert Sossiondo, lapurtar elizgizona, Baionako apezpikua izandakoa.
* 1795 &ndash; Maria Rita Barrenetxea, bilbotar aristokrata eta idazlea, Madrilen (j. 1750).
* 1887 &ndash; Rafael Etxague, euskal herritar militar eta politikaria, Madrilen (j. 1815).
* 1929 &ndash; Robustiano Ortuzar, euskal idazlea (j. 1883).
* 1945 &ndash; Pete Agerreberri, zuberoar meatzaria, *Heriotza ibar*rean urrea aurkitu zuen aitzindarietakoa, Kalifornian (j. 1874).
* 1971 &ndash; Klaudio Sagartzazu, euskal olerkigilea (j. 1895).
* 1990 &ndash; Jose Maria Makua, bizkaitar politikaria (j. 1922).
* 2005 &ndash; Basilio Pujana, bizkaitar bertsolari eta idazlea (j. 1913).

### Mundua 
* 955 &ndash; Eadred, Ingalaterrako erregea (j. 923).
* 1457 &ndash; Ladislao Hil ostekoa, Austriako dukea eta Hungaria, Kroazia eta Bohemiako erregea (j. 1440).
* 1612 &ndash; Elizabeth Jane Weston, ingeles-txekiar olerkaria (j. 1582).
* 1642 &ndash; Walatta Petros, Etiopiako Tewahedo Eliza Ortodoxoko emakumezko santua (j. c. 1592).
* 1682 &ndash; Claude Gellée, *Le Lorrain*, frantziar margolaria (j. ).
* 1814 &ndash; Elbridge Gerry, AEBetako 5. presidenteordea (j. 1744).
* 1833 &ndash; Jean-Baptiste Jourdan, frantziar mariskala (j. 1762).
* 1840 &ndash; Louis de Bonald, frantziar filosofo eta politikari kontraiuraultzailea (j. 754).
* 1855 &ndash; Louis-Mathieu Molé, Frantziako 18. lehen ministroa (j. 1781).
* 1856 &ndash; Manuela Sáenz, Simon Bolivarren bikotekidea, Hego Amerikaren askatzaileetako bat (j. 1797).
* 1864 &ndash; Friedrich Georg Wilhelm von Struve, alemaniar astronomoa (j. 1793).
* 1866 &ndash; Paul Gavarni, frantziar karikaturagile eta ilustratzailea (j. 1804).
* 1872 &ndash; John Bowring, ingeles politikari, ekonomilari, hizkuntzalari, itzultzaile, hispanista, idazle eta bidaiaria, Hong Kongeko laugarren gobernadorea (j. 1792).
* 1890 &ndash; Gilen III.a Herbehereetakoa, Herbehereetako errege eta Luxenburgoko duke-handia (j. 1817).
* 1902 &ndash; Walter Reed, estatubatuar kirurgialaria, patologoa eta bakteriologoa (j. 1851).
* 1916 &ndash; Charles Booth, britainiar gizarte-ikertzailea, positibista eta erreformatzailea (j. 1840).
* 1919 &ndash; Henry Gantt, estatubatuar ingeniari eta kudeaketa aditua (j. 1861).
* 1927 &ndash; Stanislaw Przybyszewski, poloniar idazlea (j. 1868).
* 1934 &ndash; Giovanni Brunero, italiar txirrindularia (j. 1895).
* 1937 &ndash;
** Jagadish Chandra Bose, bengalar botaniko eta fisikaria (j. 1858).
** George Albert Boulenger, belgo-britainiar zoologoa (j. 1858).
* 1938 &ndash; Erik Werenskiold, norvegiar margolari eta ilustratzailea (j. 1855).
* 1941 &ndash; Carola Lorenzini, argentinar hegazkinlari eta kirolaria, aireko istripuan (j. 1899).
* 1946 &ndash; Arthur Dove, estatubatuar margolaria  (j. 1880).
* 1965 &ndash;
** Frank Debenham, esploratzaile polarra, geografia irakaslea eta *Scott Polar Research Institute*ko lehen zuzendaria (j. 1883).
** Elixabete Bavariakoa, Belgikako erregina ezkontidea (j. 1876).
* 1966 &ndash; Sean Thomas O´Kelly, Irlandako presidentea (j. 1882).
* 1970 &ndash; Yusof Ishak, Singapurreko lehendabiziko presidentea (j. 1910).
* 1973 &ndash; 
** José Alfredo Jiménez, mexikar herri-musika egile eta abeslaria, inoiz izan den rantxera egile hoberenetarikoa (j. 1926).
** Constance Talmadge, estatubbatar aktorea (j. 1898)
* 1974 &ndash;
** Aklilu Habte-Wold, Etiopiako lehen ministroa (j. 1912).
** Aman Andom, Etiopiako estatuburua (j. 1924).
** Endelkachew Makonnen, Etiopiako lehen ministroa (j. 1927).
** Cornelius Ryan, irlandar kazetari eta idazlea (j. 1920).
* 1976 &ndash; André Malraux, frantziar idazle eta politikaria (j. 1901).
* 1979 &ndash; Merle Oberon, indo-britainiar aktorea (j. 1911).
* 1989 &ndash;
** Martin Glaessner, txekiar geologo eta paleontologoa, Kanbriarraurreko fosilekin egindako lanarengatik ezaguna (j. 1906).
** Sidney Janis, estatubatuar arte-bildumagilea (j. 1896).
** Armand Salacrou, frantziar antzerkigilea (j. 1899).
* 1990 &ndash; Roald Dahl, eleberri eta ipuin laburren galestar idazlea (j. 1916).
* 1991- Klaus Kinski, alemaniar aktorea (j. 1926).
* 1992 &ndash; Roy Acuff, estatubatuar abeslari, biolin-jotzaile eta abesti-idazlea (j. 1903).
* 1994 &ndash; Félix Rotaeta, espainiar aktorea (j. 1942).
* 1995 &ndash; Louis Malle, frantziar zinemagilea (j. 1932).
* 1999 &ndash; Phoebe Snetsinger, estatubatuar ornitologoa (j. 1931)
* 2002 &ndash;
** Angel Martín Municio, espainiar zientzialaria (j. 1923).
** Roberto Matta, txiletar margolaria, bere herrialdeko artistarik ospetsuenetarikoa (j. 1911).
* 2006 &ndash;
** Philippe Noiret, frantziar aktorea (j. 1930).
** Anita O'Day, estatubatuar jazz-abeslaria, jazzaren emakumezko ahots garrantzitsuenetakoa (j. 1919).
* 2007 &ndash;
** Francesc Candel, valentziar idazle eta kazetaria (j. 1925).
** Ichiji Otani, japoniar futbolaria (j. 1912).
* 2010 &ndash;
** Pavel Lednyov, sobietar atleta (j. 1943).
** Ingrid Pitt, poloniar-britainiar aktore eta idazlea (j. 1937).
* 2012 &ndash;
** José Luis Borau, espainiar zinema zuzendari, ekoizle, aktore eta gidoigilea (j. 1929).
** Larry Hagman, estatubatuar aktorea (j. 1931).
* 2015 &ndash;
** Douglass North, estatubatuar ekonomialaria, 1993ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1920).
** Otto Schaden, estatubatuar egiptologoa (j. 1937).
* 2016 &ndash; Rita Barberá, Valentziako alkatea (j. 1948).
* 2018 &ndash;
** Mariano Bellver, bizkaitar jatorriko andaluziar arte-bildumagilea (j. 1926).
** Nicolas Roeg, ingeles zinema zuzendaria eta argazkilaria (j. 1928).
* 2019 &ndash; Asunción Balaguer, kataluniar aktorea  (j. 1925).
* 2020 &ndash; Sidi Mohamed Ould Cheikh Abdallahi, Mauritaniako 7. presidentea (j. 1938).
* 2021 &ndash;
** Chun Doo-hwan, Hego Koreako presidentea (j. 1931).
** James Fitz-Allen Mitchell, Saint Vincent eta Grenadinetako lehen ministroa (j. 1931).
** Riuler de Oliveira Faustino, brasildar futbolaria (j. 1998).
* 2022 &ndash;
** António da Cunha Telles, portugaldar zinemagilea eta ekoizlea (j. 1935).
** Sandra Guida, argentinar aktorea, abeslaria eta dantzari profesionala (j. 1962).
** Jorge Medina Barra, afro-boliviar herriaren eskubideen aldeko aktibista (j. 1968).
* 2025 &ndash; Udo Kier, alemaniar zinema eta telebistako aktorea (j. 1944).
** Conchi García Alonso, kantabriar pandero-jotzailea (j. 1969)

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Josu, Josune, Iosu, Iosune, Joxune eta Jesus.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Azaroaren 22 | Urteko egutegi | Azaroaren 24