Irailaren 19

**Irailaren 19**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hirurogeita bigarren eguna da, 263.a bisurteetan. 103 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1794 &ndash; Maialen Larralde saratarra hil zuten gillotinaz, Frantziako armadari desertzioa bultzatzea egotzita.
* 1925 &ndash; Lasarteko zirkuituan, Donostiako Sari Nagusia egiten ari zirela, Paul Torchy pilotuak zuhaitz bat jo eta hil zen.
* 1979 &ndash; ETAk bi militar hil zituen Bilbon.

### Mundua 
* 1356 – Frantzia Poitierseko bataila, ingelesak frantzesak garaitzen dute (Ehun urteko guda).
* 1893 – Zeelanda Berria izan zen boto unibertsala onartzen lehen estatua, Kate Sheppardek gidatu zuen emakumeen boto eskubide mugimenduari esker.
* 1921 &ndash; Abd el-Krim buruzagiak Rifeko errepublika independentea aldarrikatu zuen.
* 1972 &ndash; Lehen bonba-gutuna erabili zen. Helburua Londresko Israelen enbaxada izan zen.
* 1983 &ndash; Saint Kitts eta Nevis Britainiar Inperiotik independizatu zen.
* 1985 – Mexikoko lurrikara: Richter eskalan 7,8 mailako lurrikarak Mexiko Hiria ia suntsitu zuen, 9.000 hildako eta 100.000 inguru etxegabe utziz.
* 2006 &ndash; Larrialdi egoera ezarri zuten Thailandian estatu kolpe saiakera baten aurrean egon zitezkeelakoan. Ondoren, iluntzean, Thailandiako armadak estatu kolpea burutu eta gerra legea ezarri zuen.
* 2007 &ndash; Khmer Gorrien bigarren buruzagia, Nuon Chea, atxilotu zuten Kanputxean, Nazioarteko Epaitegian gizateriaren aurkako krimenengatik epaitzeko.
* 2011 &ndash; Burhanuddin Rabbani Afganistango presidente ohia hil zuten.
* 2014 &ndash; Kataluniako Parlamentuak bereziki urte horretako azaroaren 9an egingo zen autodeterminazio kontsultarako legea jalgi zuen.
* 2017 &ndash; Mexikoko La Puebla estatuan 7,1 Mw magnitudeko lurrikara jazo eta gutxienez 225 hildako eta 800 zauritutik gora eragin zituen.
* 2023 &ndash; Azerbaijanek Artsakh errepublikaren aurkako erasoa hasi zuen. Operazio militar horren ondorioz errepublika deusestatu zen eta milaka armeniar erbesteko bidea hartu zuten.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 2006 &ndash; Hamaika izeneko enpresaren sorrera, eskualde bakoitzean euskarazko telebista kateak sustatzeko. Bilbon aurkeztu zuten.
* 2009 &ndash; Euskaltzaindiak bere 90. urteurrena ospatu zuen.

### Mundua 
* 1979 &ndash; *Yanks* ("Yankeeak") filma estreinatu zen, John Schlesingerek zuzendu eta Richard Gere, Vanessa Redgrave, William Devane, Rachel Roberts eta Lisa Eichhorn aktoreek antzeztu zuten.
* 1980 &ndash; *Ordinary People* ("Jende Arrunta") filma estreinatu zen, Robert Redfordek zuzendu eta Donald Sutherland, Mary Tyler Moore, Judd Hirsch eta Timothy Hutton aktoreek antzeztu zuten.
* 1990 &ndash; *Goodfellas* ("Gutarrak") filma estreinatu zen, Martin Scorsesek zuzendu eta Ray Liotta, Robert De Niro, Joe Pesci, Lorraine Bracco, Paul Sorvino, Frank Vincent eta Samuel L. Jackson aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1997 &ndash; *L.A. Confidential* filma estreinatu zen, Curtis Hansonek zuzendu eta Kevin Spacey, Russell Crowe, Guy Pearce, Kim Basinger, Danny DeVito, James Cromwell eta David Strathairn aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1997 &ndash; *In & Out* ("Barnean eta Kanpoan") filma estreinatu zen, Frank Ozek zuzendu eta Kevin Kline, Joan Cusack, Tom Selleck, Matt Dillon eta Debbie Reynolds aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2008 &ndash; Eskozian gaelerazko BBC Alba telebista katea lehenbizikoz aireratu zen.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1982 &ndash; Lehen aldiz *sentikur* edo *emotikono* bat erabili zen, dirudienez Scott Fahlman-ek asmatua.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 2004 &ndash; Urdaibaik arraun TKE liga irabazi zuen Nojan, Kantabrian.
* 2021 &ndash; Euskotren Ligaren hamairugarren denboraldia: Arraun Lagunak txapeldun.

### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1788 &ndash; Joaquín Ezpeleta, nafar politikari eta militarra, Habanan (h. 1863).
* 1868 &ndash; Ramón Madariaga, bizkaitar politikaria (h. 1940).
* 1887 &ndash; Eustakio Azkarate-Askasua, gipuzkoar apaiza, organo-jolea eta konpositorea (h. 1965).
* 1899 &ndash; Eustakia Altzola, bizkaitar lekaimea (h. 1976).
* 1918 &ndash; Josefina Guerendiain Caro, nafar ekintzailea (h. 2011).
* 1932 &ndash; Juan Maria Urdangarin, euskal enpresaburua (h. 2012).
* 1937 &ndash; Ignacio Alkorta, gipuzkoar arraunlaria (h. 2022).
* 1952 &ndash; Patxi Biskert, gipuzkoar aktorea.
* 1956 &ndash; Izaskun Urrutia, demokrazia garaiko Laukizko lehen alkate andrea.
* 1959 &ndash; Karmelo C. Iribarren, gipuzkoar poeta.
* 1961 &ndash; Rafael Álvarez Ibarra, bizkaitar xakelaria.
* 1976 &ndash; Joli Pascualena, nafar aktore eta abeslaria.
* 1980 &ndash; Asier Goiria, bizkaitar futbolaria.
* 1985 &ndash; Sheila Márquez, euskal modeloa.
* 1990 &ndash; Aritz Maestu, gipuzkoar patinatzaile artistikoa.
* 1995 &ndash; Alex Aranburu, gipuzkoar txirrindularia.
* 2002 &ndash; Jon Karrikaburu, nafar futbolaria.

### Mundua 
* 86 &ndash; Antonino Pio, erromatar enperadorea.
* 866 &ndash; Alexandro Bizantziokoa, Bizantziar Inperioko enperadorea (h. 913).
* 866 &ndash; Leon VI.a Jakituna, Bizantziar enperadorea (h. 912).
* 1551 &ndash; Henrike III.a Frantziakoa, Poloniako erregea eta Lituaniako duke handia, eta Frantziako erregea (h. 1589).
* 1560 &ndash; Thomas Cavendish, ingeles itsasgizona (h. 1592).
* 1730 &ndash; Augustin Pajou, frantziar eskultorea (h. 1809).
* 1749 &ndash; Jean-Baptiste Joseph Delambre, frantziar astronomo eta astronomiaren historialaria (h. 1822).
* 1774 &ndash; Giuseppe Gasparo Mezzofanti, italiar kardinala eta hizkuntzalaria (h. 1849).
* 1782 &ndash; Vicente Quesada, Moncayoko markesa, espainiar militarra (h. 1836).
* 1802 &ndash; Lajos Kossuth, hungariar politikaria (h. 1894).
* 1813 &ndash; Christian Heinrich Friedrich Peters, alemaniar astronomoa (h. 1890).
* 1848 &ndash; Gunnar Knudsen, Norvegiako lehen ministroa (h. 1928).
* 1862 &ndash; Arvid Lindman, Suediako lehen ministroa (h. 1936).
* 1867 &ndash; Arthur Rackham, ingeles ilustratzailea (h. 1939).
* 1869 &ndash; Ben Turpin, estatubatuar antzezlea (h. 1940).
* 1880 &ndash; Domingos Leite Pereira, Portugalgo lehen ministroa (h. 1956).
* 1883 &ndash; Hjalmar Bergman, suediar idazlea (h. 1931).
* 1898 &ndash; Giuseppe Saragat, Italiako 5. Presidentea (h. 1988).
* 1901 &ndash; Ludwig von Bertalanffi, austriar biologo eta epistemologoa (h. 1972).
* 1902 &ndash; Jenara Vicenta Arnal Yarza, kimikaria, ikertzailea eta Espainiako Zientzia Kimikoetako lehen doktorea (h. 1960).
* 1908 &ndash; Mika Waltari, finlandiar idazlea (h. 1979).
* 1910 &ndash; Margaret Lindsay, estatubatuar aktorea (h. 1981).
* 1911 &ndash; William Golding, ingeles idazle, saiolari eta poeta, 1983ko Literaturako Nobel Saria (h. 1993).
* 1913 &ndash; Frances Farmer, estatubatuar aktorea eta telebista eta irratiko aurkezlea (h. 1970).
* 1915 &ndash; Jóhann Hafstein, Islandiako lehen ministroa (h. 1980).
* 1917 &ndash; Goyo Lebrero, espainiar aktorea (h. 1980).
* 1919 &ndash; Juan Barjola, espainiar margolaria (h. 2004).
* 1921 &ndash; Paulo Freire, brasildar pedagogoa, heziketa munduko teorian eragin handia izan zuena (h. 1997).
* 1922 &ndash;
** Märta Norberg, suediar iraupen-eskiatzailea (h. 2020).
** Emil Zátopek, *Giza Tren-makina*, txekoslovakiar kirolaria, iraupen probetan espezialista (h. 2000).
** Dana Zátopková, xabalina jaurtiketako txekiar atleta (h. 2020).
* 1925 &ndash; Gérard Kango Ouédraogo, Volta Garaiko lehen ministroa (h. 2014).
* 1926 &ndash; Masatoshi Koshiba, japoniar fisikaria, 2002ko Fisikako Nobel Saria (h. 2020).
* 1926 &ndash; Margarita Andrey, madrildar aktorea 
* 1928 &ndash; Adam West, estatubatuar aktorea (h. 2017).
* 1930 &ndash; Montserrat Carulla, kataluniar aktorea (h. 2020).
* 1931 &ndash; Hiroto Muraoka, japoniar futbolaria (h. 2017).
* 1933 &ndash; David McCallum, eskoziar aktorea (h. 2023).
* 1934 &ndash; Brian Epstein, musika-enpresaria eta The Beatlesen managerra, "Bosgarren Beatle" deitua (h. 1967).
* 1935 &ndash;
** Niall Brophy, irlandar errugbilaria (h. 2023).
** Encarna Sánchez, espainiar irrati-esataria, 70ko hamarkadan emakumeentzako saioak zuzendu zituen lehen emakumea (h. 1996)
* 1939 &ndash; Joaquin Navarro Estevan, espainiar politikari eta epailea (h. 2007).
* 1941 &ndash;
** Umberto Bossi, italiar politikaria (h. 2026).
** Cass Elliot, *Mama Cass*, estatubatuar abeslaria, *The Mamas & the Papas* taldeko kidea (h. 1974).
** Mariangela Melato, italiar antzezlea (h. 2013).
* 1942 &ndash; Marina Mayoral, galizieraz eta gaztelaniaz idazten duen idazlea.
* 1944 &ndash; Jean Succar Kuri, mexikar enpresaburua (h. 2024).
* 1945 &ndash; Kate Adie, britainiar kazetaria, idazlea eta telebista aurkezlea.
* 1948 &ndash; Jeremy Irons, britainiar aktorea.
* 1949 &ndash; Twiggy, ingeles modelo, abeslari eta aktorea.
** Sally Potter, britainiar film-zuzendari, gidoilari eta aktorea.
* 1953 &ndash; Probal Dasgupta, indiar hizkuntzalari eta esperantista.
* 1954 &ndash; Mark Drakeford, Galesko lehen ministroa.
* 1955 &ndash; Dominique Arnaud, frantziar txirrindularia (h. 2016).
* 1957 &ndash; Pepe Carrol, espainiar ilusionista eta telebista aurkezlea (h. 2004).
* 1960 &ndash; Carlos Mozer, brasildar futbolari ohia.
* 1962 &ndash; Narpinder Singh, indiar zientzialaria, akademikoa eta ikertzailea.
* 1963 &ndash; David Seaman, ingeles futbolari ohia.
* 1964 &ndash; Trisha Yearwood, estatubatuar kantari, idazle, aktore eta sukaldaria.
* 1965 &ndash;
** María del Olmo Ibáñez, Alacanteko Artxibo Historiko Probintzialeko zuzendaria.
** Sunita Williams, estatubatuar astronauta, ibilaldi espazial batean igarotako denbora-tarte luzeena eman zuen emakumea izandakoa.
* 1967 &ndash; Aleksandr Karelin, errusiar borrokalari ohia, grekoerromatar borrokak izan duen borrokalari onenetarikoa.
* 1968 &ndash; Lila Downs, mexikar folk eta pop abeslari eta musikagilea.
* 1969 &ndash; Jóhann Jóhannsson, islandiar konpositorea (h. 2018).
** Candy Dulfer, Herbeheretako safoi-jotzailea.
* 1970 – Caroline Fourest, frantziar kazetaria, idazlea
* 1972 &ndash; N. K. Jemisin, zientzia fikzioko estatubatuar idazlea.
* 1974 &ndash;
** Sabrina Calvo, frantziar idazlea, bideojoko-sortzailea, marrazkilaria, gidoilaria eta diseinatzailea.
** Jimmy Fallon, estatubatuar umorista eta telebista aurkezlea.
** Victoria Silvstedt, suediar modeloa, aktorea, abeslaria eta telebistako pertsonaia.
*1975 &ndash; Caroline Fourest frantziar kazetari, saiakeragile, xaxatzaile eta zinema-zuzendaria..
* 1977 &ndash; Josef Fares, suediar-libanoar zinema zuzendaria eta jokoen diseinatzailea.
* 1979 &ndash; Ledicia Costas, galiziar idazlea.
* 1980 &ndash; Dimitri Yachvili, georgiar jatorriko frantziar errugbilari ohia.
* 1981 &ndash; Damiano Cunego, italiar txirrindulari ohia.
* 1984 &ndash; 
** Thaïs Blume, kataluniar aktorea.
** Pilar Geijo, argentinar ur irekietako igerilaria.
** Antanas Kavaliauskas, lituaniar saskibaloi jokalaria.
** Pavel Kuxnir, errusiar piano-jotzaile, idazle, ekintzaile eta bakezalea (h. 2024).
** Shannon Rowbury, estatubatuar atleta, 1.500 metroko proban aditua.
* 1985 &ndash;
** Sarah Hunter, britainiar errugbilaria.
** Alun Wyn Jones, galestar errugbilaria.
** Song Joong-ki, hegokorear aktorea.
* 1986 &ndash;
** Cristina Alarcón, andaluziar aktorea.
** Sally Pearson, australiar 100 metro hesi-lasterketako atleta.
* 1987 &ndash; Leonor Lavado, espainiar aktorea, imitatzailea, umorista, aurkezlea eta youtuberra, imitatzaile hoberentzat joa.
* 1989 &ndash;
** Lorenza Izzo, txiletar modeloa, aktorea eta ahots-aktorea.
** Gonzalo Ramos, espainiar aktorea.
* 1992 &ndash; Lisa Ecker, austriar gimnasta artistikoa.
* 1994 &ndash; Olivia Lua, estatubatuar aktore pornografikoa (h. 2018).
* 1997 &ndash; Halima Aden, somaliar-estatubatuar modeloa.
* 1998 &ndash; Haley Batten, estatubatuar txirrindularia.
* 1999 &ndash; Aiko Sugihara, japoniar gimnasta artistikoa.
* 2000 &ndash; Jakob Ingebrigtsen, norvegiar atleta.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1321 &ndash; Joanes Enrikez Lakarrakoa, Nafarroako Erresumako infantea eta Lakarrako jauna (j. c. 1266).
* 1697 &ndash; Melchor de Aguirre, barrokoko gipuzkoar arkitektoa, Granadan (j. c. 1640).
* 1794 &ndash; Madeleine Larralde, Konbentzioko armadari aurka egiteagatik hil zuten Sarako emakumea, gillotinan (j. 1759).
* 1838 &ndash; Martin Luis Etxeberria Iturralde, Lehen Karlistaldiko nafar brigadier karlista (j. 1801).
* 1919 &ndash; Biktoriano Iraola, gipuzkoar idazlea eta inprimatzailea (j. 1841).
* 1938 &ndash; Victoriano Huitzi, nafar idazlea (j. 1860).
* 1950 &ndash; Raymond Duc, *Ramuntcho*, baxenafar soldadua, Vietnamen (j. 1917).
* 1978 &ndash; Jesús Glaria, nafar futbolaria, Conca de Barberàn (j. 1942).
* 1985 &ndash; Eugenio Vegas, gipuzkoar politikari eta legelaria, Madrilen (j. 1907).
* 1992 &ndash; Pedro Bilbao, getxoztar medikua (j. 1909).
* 2004 &ndash; Carmen Adarraga, gipuzkoar saskibaloilari, eskubaloilari eta belar-hockeylaria (j. 1921).
* 2007 &ndash; Jose Luis Isasi Montalban, Gasteizko jaietan Zeledon izandako lehenengo pertsona.
* 2022 - María Luisa Oyarzábal Fernández,  San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako bizkaitar akademikoa (j. 1933).

### Mundua 
* 1183 &ndash; Gilbert d'Assailly, Ospitaleko Zaldunen 5. Maisu Handia.
* 1591 &ndash; Alonso de Orozco, Espainiako Urrezko Mendearekin lotutako fraidea eta gai erlijiosoei buruzko idazlea (j. 1500).
* 1652 &ndash; Isabel de Saavedra, mailegu emaleak, Miguel de Cervantesen alaba naturala (j. 1584)
* 1710 &ndash; Ole Rømer, daniar astronomoa (j. 1644).
* 1719an lurperatua &ndash; Jan Weenix, herbeheretar margolaria (j. 1641-1649).
* 1724 &ndash; Glückel von Hameln, alemaniar negozio emakumea eta egunkari-idazlea, bere lanetan XVII. mendeko alemaniar Askenazi judu-komunitateen bizitza ezagutarazi zuena (j. 1646).
* 1736 &ndash; Feofan Prokopovitx, ukrainar elizgizona, politikaria eta idazlea (j. 1681).
* 1843 &ndash; Gaspard-Gustav Coriolis, frantziar ingeniaria eta zientzialaria (j. 1792).
* 1860 &ndash; Andreas Metaxas, Greziako lehen ministroa (j. 1790).
* 1881 &ndash; James Garfield, Ameriketako Estatu Batuetako 20. Presidentea (j. 1831).
* 1895 &#x2013; Gerardina Jacoba van de Sande Bakhuyzen, nederlandar margolaria (j. 1826)
* 1898 &ndash; George Grey, britainiar militar, esploratzaile eta administratzaile koloniala, Zeelanda Berriko gobernadore eta lehen ministroa (j. 1812).
* 1902 &ndash; Maria Henriketa Austriakoa, Belgikako erregina ezkontidea (j. 1836).
* 1924 &ndash; Hannibal Sehested, Danimarkako lehen ministroa (j. 1842).
* 1925 &ndash;
** Francis Darwin, britainiar botanikaria (j. 1848).
** Georg August Schweinfurth, alemaniar esploratzaile, etnologo eta botanikaria (j. 1836).
* 1927 &ndash; Michael Ancher, daniar margolaria (j. 1849).
* 1931 &ndash; David Starr Jordan, estatubatuar iktiologo, hezitzaile, eugenizista eta bakearen aldeko aktibista (j. 1851).
* 1935 &ndash; Konstantin Tsiolkovski, errusiar zientzialaria eta asmatzailea (j. 1857).
* 1952 &ndash; Maria Matos, portugaldar aktore, zuzendari, dramagilea, idazlea, irakaslea eta enpresaria (j. 1886).
* 1954 &ndash; Miles Franklin, australiar idazle eta feminista (j. 1879).
* 1955 &ndash; Carl Milles, suediar eskultorea (j. 1875).
* 1958 &ndash; Josep Irla, Kataluniako Generalitateko 124. presidentea (j. 1874).
* 1962 &ndash;
** Ahmad bin Yahya, Yemengo Mutawakkilitar Erresumako bigarren erregea (j. 1891).
** Carmen Valero Gimeno, espainiar maistra, intelektual, feminista eta sindikalista (j. 1893).
* 1965 &ndash; Lionel Terray, frantziar eskalatzailea, lehen igoera asko egin zituena (j. 1921).
* 1967 &ndash; Zinaida Serebriakova, errusiar margolaria (j. 1884).
* 1973 &ndash; Gram Parsons, estatubatuar egile-abeslari, gitarrista eta pianista (j. 1946).
* 1978 &ndash; Étienne Gilson, frantziar filosofo eta filosofiaren historialaria (j. 1884).
* 1985 &ndash; Italo Calvino, italiar idazlea (j. 1923).
* 1987 &ndash; Einar Gerhardsen, Norvegiako lehen ministroa (j. 1897).
* 1992 &ndash; Alfredo Sada, nafar eskultorea (j. 1949).
* 1995 &ndash; Rudolf Ernest Peierls, alemaniar-britainiar fisikaria (j. 1907).
* 1996 &ndash; Helmut Heissenbüttel, alemaniar idazlea (j. 1921).
* 2002 &ndash; Robert Guéï, Boli Kostako presidentea (j. 1941).
* 2003 &ndash; Slim Dusty, australiar country musikaria (j. 1927).
* 2010 &ndash; José Antonio Labordeta, aragoiar poeta, abeslari, irakasle, idazle eta politikaria (j. 1935).
* 2011 &ndash; George Cadle Price, Belizeko lehen ministroa (j. 1919).
* 2012 &ndash; Víctor Cabedo, espainiar txirrindularia, entrenatzen ari zela auto batek jota (j. 1989).
* 2013 &ndash; Saye Zerbo, Volta Garaiko presidentea (j. 1932).
* 2017 &ndash; Jake LaMotta, *Raging Bull*, estatubatuar boxeolaria (j. 1922).
* 2018 &ndash;
** Gyözö Kulcsár, hungariar eskrimalaria (j. 1940).
** Arthur Mitchell, estatubatuar dantzari, maisu, koreografo eta zuzendari artistikoa (j. 1934).
** Jesús Rodríguez Magro, espainiar txirrindularia (j. 1960).
* 2019 &ndash; Zine El Abidine Ben Ali, Tunisiako presidentea (j. 1936).
* 2020 &ndash;
** Lee Kerslake, ingeles musikaria, *Uriah Heep* taldeko kidea (j. 1947).
** John Turner, Kanadako lehen ministroa (j. 1929).
* 2021 &ndash; Jimmy Greaves, ingeles futbolari eta telebista aurkezlea (j. 1940).
* 2023 &ndash; Gianni Vattimo, italiar filosofo eta politikaria (j. 1936).
* 2024 &ndash; 
** Fabiola Posada, kolonbiar umorista (j. 1963).
** Kari Vogt, norvegiar historialaria (j. 1939).
* 2025 &ndash; Julieta Fierro, mexikar fisikari, astronomo eta dibulgatzailea (j. 1948).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Saioa eta Orozko.
* Pirata batek bezala hitz egiteko Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
Irailaren 18 | Urteko egutegi | Irailaren 20