open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kontserbazio egoera

[[Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundea|IUCN v3.1 Zerrenda Gorriaren Kontserbazio egoera kategoriak|frame]]
Espezie baten **kontserbazio egoera** egun edo etorkizun hurbilean espezie horrek dituen iraungitzeko aukerak neurtzeko adierazlea da. Espezie jakin baten kontserbazio egoera finkatzeko faktore asko kontuan hartzen dituzte: espezimen kopuruaz gain, denboran zehar biztanleriaren handiagotze edo gutxitzea, elikatzeko aukerak, mehatxu ezagunak eta abar.

Kontserbazio egoera adierazteko sistema asko daude:
* Mundu osokoak: adibidez IUCN Zerrenda Gorria da, mundu osoan, kontserbazio egoeraren adierazle ezagunena.
* Nazioartekoak: adibidez, Europar Batasunak bere kategoriak ditu.
* Estatukoak, estatu burujabe bakoitzak bere lurralderako sortuak.
IUCN zerrendak bederatzi kategoriatan sailkatzen du espezie bakoitzaren iraute egoera:

* Galdua (EX)
* Ingurune naturalean galdua (EW)
* Galzori larrian (CR)
* Galzorian (EN)
* Kaltebera (VU)
* Ia mehatxatuta (NT)
* Arrisku txikia / Kezka txikia (LC)
* Datu falta (DD)
* Ez aplikagarria (NA)
* Ebaluatu gabea (NE)

## Ikus, gainera 
* Espezie ia mehatxatu
* Galzoriko espezie
* Galzori larriko espezie
* Espezie kaltebera
* Natura ingurunean galdutako animaliak
* Espezieen iraungipen
* Iraungipen masibo

## Kanpo estekak 
*  IUCN Zerrenda Gorria
Jan Ceulemans

**Jan Anna Gumaar Ceulemans** (Lier, Flandria, 1957ko otsailaren 28a-) flandriar futbolari ohia da, zelai erdian ibilitakoa.

Belgikako futbol selekzio nazionalarekin partida gehien jokatutako pertsona izan da, 96 aldiz hain zuzen ere, eta 39 gol sartu zituen. Bestela, Club Brugge KV taldean 15 urtez jokatu zuen, 1978tik 1992ra (407 partida eta 191 gol). Azken urte hartan erretiratu zen jokalari moduan, eta entrenatzailearen ibilbideari ekin zion orduan.
Batezbesteko orokortu

Estatistikan, **batezbesteko orokortua** batezbestekoak kalkulatzeko formula orokor bat da, kasu berezi moduan batezbesteko aritmetiko sinplea, batezbesteko geometrikoa, batezbesteko koadratikoa eta batezbesteko harmonikoa, batezbesteko pitagoratarrak alegia, biltzen dituena besteak beste. Honela adierazi eta kalkulatzen da, x_1,\dots,x_n datuetarako:

::M_p(x_1,\dots,x_n) = \left( \frac{1}{n} \cdot \sum_{i=1}^n x_{i}^p \right)^{1/p}.

p betetzen bada,

::M_p(x_1,\dots,x_n) \leq M_q(x_1,\dots,x_n),

eta berdinak izango dira, datu guztiak berdinak direnean bakarrik.

p balio ezberdinak hartuz:

:* p \rightarrow -\infty kasuan, bat dator datu txikienarekin
:* p=-1\, betetzen denean, bat dator batezbesteko harmonikoarekin;
:* p \rightarrow 0 denean (*p* 0rantz doanean), bat dator batezbesteko geometrikoarekin;
:* p=1\, betetzen denean, bat dator batezbesteko aritmetiko sinplearekin;
:* p=2\, denean, bat dator batezbesteko koadratikoarekin;
:* p \rightarrow \infty kasuan, bat dator datu handienarekin.

Horrela, azaldutako batezbesteko guztietan, txikiena batezbesteko harmonikoa da, batezbesteko geometrikoa eta aritmetiko sinplea ondore, eta handiena batezbesteko koadratikoa da.

## Kanpo estekak
Paul Van Himst

**Paul Van Himst** (Sint-Pieters-Leeuw, Flandria, 1943ko urriaren 2a -) futbol jokalari eta entrenatzaile belgikarra izandakoa da, zelaiaren erdian ibilitakoa.

Belgikako futbol selekzio nazionalarekin gol gehien sartutako pertsona izan da, 30 golekin 81 partidatan, modu horretan Bernard Voorhoofen marka berdinduz. Bestela, RSC Anderlecht taldearekin 16 urtez jokatu zuen (457 partida eta 233 gol), eta 1977an erretiroa hartu ostean entrenatzaile lanak egin zituen, hasieran Anderlechtekin eta ondoren selekzio belgiarrarekin.
Argol

**Argol** Bretainiako Finistère departamenduko udalerria da. Bro Kernev eskualde historikoan kokatzen da.

## Demografia 
## Administrazioa 
## Kanpo estekak 
* Argoleko Udal webgunea
Antofagasta eskualdea

**Antofagasta eskualdea** (gaztelaniaz *Región de Antofagasta*) Txileko hamabost eskualdeetako bat da. Iparraldean Tarapacá du, hegoaldean Atacama, ekialdean Potosiko departamendua (Bolivia) eta mendebaldean Ozeano Barea.

## Kanpo estekak
Bernard Voorhoof

**Bernard Voorhoof** (Lier, Flandria, 1910eko maiatzaren 10a - *Ib.*, 1974ko otsailaren 18a) belgikar futbolaria izan zen, aurrelari moduan ibilitakoa.

Belgikako futbol selekzio nazionalarekin gol gehien sartutako pertsona izan da, 30 golekin 61 partidatan. Marka hau Paul Van Himstek berdindu zuen 1974an.
Coquimbo eskualdea

**Coquimbo eskualdea** (gaztelaniaz *Región de Coquimbo*) Txileko hamabost eskualdeetako bat da. Iparraldean Atacama, hegoaldean Valparaíso, ekialdean San Juango probintzia (Argentina) eta mendebaldean Ozeano Barea mugakide ditu.

## Kanpo estekak
Locmaria

**Locmaria** (bretainieraz *Lokmaria-ar-Gerveur*) Bretainiako Morbihan departamentuko Belle-Île uhartean dagoen udalerria da. Bro Gwened eskualde historikoan dago.

## Biztanleria 
## Administrazioa 
## Iruditegia 

Irudi:Locmaria eglise.jpg|Locmariako eliza
Irudi:LocmariaLokmariaarGerveur2.jpg

## Kanpo estekak 
* Locmariako Udal webgunea
Plinio Gaztea

**Plinio Gaztea** (; Comum, 61 &ndash; Bitinia, ) Antzinako Erromako politika-gizon eta idazle bat izan zen, Plinio Zaharraren iloba.

## Bizitza 
Bere aita hil eta gero, Plinio Zaharra amaren aldeko bere osabak hezi zuen eta horrela hartu zuen bere izena borondatez. Erroman erretorika ikasi zuen Kintiliano eta Niceste Sacerdosen eskutik. Lege-gizon moduan karrera luzea izan zuen, kontsul *suffectus* izendatu zuten 100 urtean. Beste postu zenbait ere bete zituen, hala nola *praefectus eraris militaris*, *praefectus aerari Saturni*, *curator alvei Tiberis* eta Bitiniako gobernadore 111-112 urteetan.

## Lanak 
Bi lan gorde dira: *Panegyricus* eta hainbat gutun, bederatzi liburukietan bildurik. *Panegyricus* Trajano enperadoreari egindako eskerroneko hitzaldiaren bertsio zabaldua da, kontsul izendatu zuenean 100 urtean, gisa bereko beste 11 hitzaldiekin batera azaldu ohi dena. *Pro Marcello* Zizeronen hitzaldiaren parean jarri izan da eta lehenengo bi mendeetako osorik gorde den hitzaldi bakarra da.

Gutun-bilduma 97-108 urte bitartekoa da, Plinioren bizitzan ere argitaratu zirenak. Trajanorekiko gutun-harremana ere gorde da, batez ere Bitiniako gobernadore izan zenekoa. Zizeronen ondoren, latinezko epistola generoan hoberenak direla aipatu da bere garrantzia buruz, garaiko inperioaren berri osotua ematen baitute. Denetariko gaiak agertzen dira gutunetan: afera publikoak, anekdotak, literatura, afera pertsonalak, deskribapenak eta aholkuak. Harrigarria bada ere, erlijio, filosofia eta hizkuntza gaiak ez dira agertzen, garai hartan maiz agertzen baziren ere. Hala ere, bere estiloaren dotorezia eta aniztasuna aipatu dira, bere batasuna galdu gabe.

## Ikus gainera 
* Plinio Zaharra
* *Natur Historia*
* Villa Commedia (Lierna)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matias Foixkoa

**Matias Foixkoa** (1374 - † 1398ko abuztua) Foixko konde eta Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Roger Bernart IV.a Castelbongo bizkondea eta ama Géraude Navailleskoa zituen.

1390ean Luis II.a Borboikoak zuzendutako espedizioan parte hartu zuen. Tunisiako El Mahadia setiatu bazuten ez zuten lortu. Itzultzean Genovako Errepublikarentzat Cagliari konkistatu zuten.

1396an Joanes I.a Aragoikoa hil zenean, Martin I.a Aragoikoari Aragoiko tronua borrokatu zion. Bere emaztea Joana Joanes I.a Aragoikoaren alaba izan zen. Seme-alabarik gabe hil zen.
Belle-Île

**Belle-Île** () Bretainiako hegoaldeko kostaldean dagoen Morbihan departamentuko uhartea da. Bro Gwened eskualde historikoan dago. Uhartetarrei *Bellilois* eta *Belliloises* () deitzen zaie.

Îles du Ponant edo Aucun uhartediko uharterik handiena da, Quiberon udalerri eta penintsulako kostaldetik 14 kilometrotara dago, Houat eta Hœdic uharteetatik hurbil. Berez kantonamendu bat osatzen du, bere barnean Bangor, Locmaria, Le Palais eta Sauzon udalerriak daudelarik.

## Iruditegia 

Irudi:Sauzon quai.jpg|Sauzongo kaia
Irudi:Sauzon 2009.JPG|Sauzongo portua
Irudi:Belle-Ile moutons.jpg|Landa

Irudi:Belle-ile vue du Grand Phare.JPG|Landa
Irudi:Arc en ciel Belle-Ile.jpg|Erromako zubia
Irudi:Belle-ile Les Poulains un jour de tempete 2.jpg|Poulains itsasargia
Irudi:Phare Goulphar (1).jpg|Goulphar itsasargia
Irudi:ArGerveur.jpg|Airetiko ikuspegia

thumb|600px|erdian|Le Palaiseko ziudadela eta portua.

## Kanpo estekak 
* Belle-Île uharteko Historia Elkartea 
* Belle-Île uharteko antzinako irudiak
Nomenklatura binomial

**Nomenklatura binominala** (zoologoen artean erabilia), **binarioa** (botanikoen artean erabilia) edo **sailkatze sistema binomiala** espezieak izendatzeko sistema formala da. Nomenklatura binomialaz eratutako espezie izenari **izen zientifikoa** deritzo; nomenklatura binomialeko bi osagaiak batzeko latinezko gramatika erabiltzen denez —eta osagai horiek maiz latinetik hartuak direnez—, *latinezko izena* ere deitu izan zaio, baina hori ez da zehatza (adibidez, otsoaren latinezko izena *lupus* da, eta izen zientifikoa, berriz, *Canis lupus*).

"spp." laburdura (plurala) ikurrak "hainbat espezie" adierazten du. Laburdura horiek ez daude italizatuta (edo azpimarratuta). Adibidez: "*Canis sp.*" "*Canis* generoko espezie zehaztu gabea" esan nahi du, eta "*Canis spp*". "*Canis* generoko bi espezie edo gehiago" esan nahi du.

## Historia 
Lineo izan zen nomenklatura binomialaren sortzailea. Lineok zazpi kategoriako sistema (erreinua; filuma; klasea; ordena; familia; generoa; espeziea) erabili ordez, bi hitzeko sistema erabili zuen: genero izena eta epitetoa, espezieak izendatzeko.
Adibidez, gizakiak izendatzeko *Homo* genero izena eta *sapiens* epitetoa erabiltzen da.

Historian, batzuetan espezie batek izen zientifiko desberdinak jaso izan ditu, biologo batek baino gehiagok espezie bera deskribatu izan duenean. Gaur egun, izen zientifikoak nazioarteko taldeek adosten dituzte, eta zerrenda ofizialetan biltzen dira, hau da, nomenklatura kodeetan. Espezie batek izen bat baino gehiago badu, argitaratu zen lehen izena aukeratzen da, eta beste izenak sinonimotzat hartzen dira. Hala ere, espeziea beste genero batean sartzeko arrazoiak badaude, izena aldatzen da.
Adibidez, txoka arrunta 1758an Lineok *Acanthis cannabina* bezala izendatu zuen, gero *Carduelis cannabina* izena jaso zuen eta, 2012an egindako DNA bidezko analisi filogenetikoaren arabera, *Linaria cannabina* izena hartu zuen. Gaur egun, izen zientifikoa *Linaria cannabina* da, *Acanthis cannabina* eta *Carduelis cannabina* sinonimoak direlarik.

Izen aldaketa hauek etengabe gertatzen dira teknologia eta ikerketa berriak agertzen diren heinean. Horregatik, gaurko izen zientifiko zuzenak iturri eguneratuetan aurki daitezke, adibidez, Wikidatan, baina batzuk ez dira liburu edo datubase zaharragoetan agertzen .

## Erabilera 
Profesionalek izen zientifikoak erabiltzen dituzte lan zientifikoetan eta testu juridikoetan, izen arruntak baino zehatzago, unibertsalago eta egonkorrago direlakoan. Erabilera profesionaletatik at, batzuk izen arruntak erabiltzea nahiago dute, latinezko hitzak ez baitira denentzat ulergarri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lombardiera

**Lombardiera** (*lombard, lumbaart*) Italia iparraldean (Lombardian eta eskulade horren ondoko Piemonteko inguru batzuetan) eta Suitza hegoaldean (Ticinon eta Grisonian) mintzatzen den erromantze hizkuntza taldearen barruko hizkuntza edo hizkuntza-domeinua da. Hizkuntza-domeinu gisa hartuz, horrela, talde horrek ekialdeko lombardiera eta mendebaldeko lombardiera barne hartzen ditu.
 
Piemontera, emiliano-romagnoloa, liguriera and venezierarekin batera, iparraldeko italiar hizkuntza-taldearen barnean sailkatzen da.

UNESCOk galtzear dagoen hizkuntza gisa sailkatzen du.

## Ikus, gainera 
* Italiako hizkuntzak

## Kanpo estekak 
*  Lombardiera Ethnologuen
Zenbaki-sistema hamabitar

**Sistema hamabitarra** edo **dozenala** oinarri bezala hamabi duen zenbaki-sistema posizionala da. Hamabitarran, hamabi "10" bezala idazten da, hau da, 12ko unitate bat eta bateko zero unitate. Hamartarrean, hamabi "12" bezala idazten da, hau da, 10eko unitate bat eta 1eko bi unitate. Hamabitarran, "100" zenbakiak hamabiren karratua esan nahi du, "1000"-ak hamabiren kuboa, eta "0,1" hamabiren bat.

Sistema hamabitarrean hamar eta hamaikak sinbolo bereziak behar dituztenez hainbat proposamen egon dira. Artikulu honek A eta B-rekin adierazten ditu, hurrenez hurren, sistema hamaseitarran bezala. Ondorioz, zerotik hamabirako sekuentzia honakoa litzateke: 
:0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, 10 
Hala ere, sistema hamabitarra bultzatu nahi duten organizazioek, hala nola AEB eta Erresuma Batukoek, alderantzikatutako digituak erabiltzen dituzte: 2 (2 alderintzikatua hamarrentzako) eta 3 (3 alderintzakatua hamaikarentzako).

Hamabi lau faktore ez-tribial dituen zenbaki txikiena da (2, 3, 4 eta 6) eta lehen lau zenbaki naturalak faktore dituen txikiena (1etik 4era). 

Hamabi ondorengo propietateak dituen zenbaki txikiena da:
*Lau zatitzaile propio ditu (2, 3, 4, 6).
*Lehen lau zenbaki positiboak zatitzaile bezala ditu (1, 2, 3, 4).
*Zenbaki oparoa da, hau da, bere zatitzaileen batura bere burua baino handiagoa da (1 + 2 + 3 + 4 + 6 + 12 = 28).

Horrez gain, zatiki batzuen errepresentazioa hamabitarran motzagoa da hamartarrean baino. 

Sistema hamabitarran oinarritutako biderkatzeko taulan ere errepikakortasun handiagoa dago. Ondorioz, batzuk sistema hamabitarra egokientzat jotzen dute.

## Sistema-notazioa 
Zenbaki bat sistema hamartar edo hamabitarrean dagoela adierazteko hainbat proposamen daude. Ohikoena oinarria azpiindize batekin adieraztea da, esaterako, 6410 eta 5412 zenbaki bera dira sistema desberdinetan. Irakurtzean egon daitezkeen nahasteak ekiditeko, azpiindizeak hitzez ere jarri daitezke, 64hamar eta 54hamabi.

*Dozenal Society of America* orgazizazioak 2015ean letra bakarreko azpiindizeak aukeratu zituen, adibidez 64d (ingelesezko *decimal* hitzetik, "hamartar") eta 54z (*dozenal*, "hamabitar"). Bestelako proposamenak zenbaki hamabitarrak etzanda idaztea da (64 vs *54*) edo izartxo batekin nabarmentzea (64 vs *54).

Zenbaki ez-oso hamabitarrak adierazteko bereizle bezala puntu eta koma proposatu da. Horrela, 64,5 hamartarra 54;6 hamabitarra izango litzateke. Bereizle honi "Humphrey-ren puntua" deritzo.

## Biderkatzeko taula 
## Zenbaki lehenak 
## Ikus, gainera 
* Zenbaki-sistema bitarra
* Zenbaki-sistema zortzitarra
* Zenbaki-sistema hamaseitarra

## Kanpo estekak
Hego Lapurdiko Hirigunea

**Hego Lapurdiko Hirigunea** (frantsesez *Agglomération Sud Pays Basque*) Lapurdiko hego-mendebaldeko 12 udalerrik osatzen zuten hirigune elkargoa izan zen, Pirinio Atlantikoetako hirugarren hirigune elkargoa. 2013ko urtarrilaren 1 arte, **Euskal Herri Hegoaldeko Herri Elkargoa** izena zuen.

2017ko urtarrilaren 1ean desegin zen elkargoa, Euskal Herri Elkargoa sortu zenean.

## Osaera 
Elkargoak 12 udalerri biltzen zituen —13, Bidarte ere kontuan hartzen bada—, Lapurdiko hego-mendebaldekoak.
* Kantonamendu aldetik hauxe da banaketa:
** Uztaritzeko kantonamenduan 3: Ahetze, Arbona eta Senpere. Gainerakoak Errobi herri elkargoan daude.
** Ezpeletako kantonamenduan 2: Ainhoa eta Sara. Beste bostak aipatu Errobi herri elkargoan bildu dira.
** Donibane Lohizuneko kantonamenduan 3: Azkaine, Donibane Lohizune eta Getaria. Laugarrena, Bidarte, inongo elkargotan ez dagoen bakarrenetakoa da eta BAB hirigune elkargoan sartzeko asmoa erakutsi du.
** Hendaiako kantonamenduan 4, guztiak: Biriatu, Hendaia, Urruña eta Ziburu.
* Lapurdin eskualdeen banaketak ez duenez Nafarroa Beherean edo Zuberoan duen oinarri historiko-naturala, eskualde historiko-natural aldetik definitzea zail samarra da; izenak berak adierazten du zein neurritaraino den artifiziala.
** Lapurdiko eskualdeen zerrendan erakusten den eskualde naturalen banaketaren arabera, Lapurdi Erdialdean Ahetze, Arbona eta Senpere leudeke eta Lapurdi Garaian Sara; gainerakoek Lapurdi Itsasegia osatzen dute, Bidarterekin.
** Bi gune nagusiren inguruan osatuta dagoela esan daiteke: alde batetik Donibane Lohizune-Zibururen aldiriak eta bestetik Hendaia aldea, Txingudiko metropolitar eremuari begira. Sara, Senpere, Azkaine eta Ahetzek barnealdearen ezaugarri eta loturak ere badituzte eta Arbonak horrez gain BABrekin oso harreman estuak ditu.

### Udalerri kideen datuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko udalerrien elkargoak

## Kanpo estekak 
*  Elkargoaren webgunea; 2008ko maiatzaren 15etik dago abian.
*  Bidasoaz gaindiko elkarlana kazeta.infon.
Garazi-Baigorri herri elkargoa

**Garazi-Baigorri herri elkargoa** (frantsesez *communauté de communes de Garazi-Baigorri*) izena ematen dioten Nafarroa Behereko bi eskualdeetako udalerri ia guztiak biltzen zituen herri elkargoa izan zen.
2017ko urtarrilaren 1ean desegin zen elkargoa, Euskal Herri Elkargoa sortu zenean.

## Osaera 
Elkargoak 30 udalerri biltzen zituen.
* Kantonamendu aldetik:
** Baigorriko kantonamenduko guztiak (11).
** Donibane Garaziko kantonamenduko guztiak (19).
* Herrialde aldetik, beraz, denak Nafarroa Beherean daude.
* Eskualde historiko-natural aldetik Ipar Euskal Herrian osatu diren herri elkargoen artean muga eta osaerarik naturalenak dituenetakoa da: aipatu bi kantonamenduak osorik biltzen ditu eta ondorioz bi eskualdeak biltzetik oso-oso hurbil geratzen da:
** Baigorri edo zehatzago esanda Baigorri-Ortzaize osoa.
** Garazi eskualdeari udalerri bakarra falta zaio herri elkargo honetan, kantonamenduak bere baitan ez daukan berbera: Suhuskune.
** Bi eskualdeetatik kanpoko udalerririk ez dago. Beraz, alde batetik auzoen arteko ika-mikan baina bestetik harreman estuak eta ezaugarri antzekoak dituzten bi eskualdeek batzera jo dute, hainbeste arlotan gertatzen den bezala.

### Udalerri kideen datuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko udalerrien elkargoak
* Jean-Michel Galant

## Kanpo estekak 
*   Elkargoaren webgunea.
Santiagoko metropolitar eskualdea

**Santiagoko metropolitar eskualdea** (gaztelaniaz *Región Metropolitana de Santiago*) Txileko hamabost eskualdeetako bat da. Iparraldean Valparaíso, hegoaldean O'Higgins, ekialdean Mendozako probintzia (Argentina) eta mendebaldean Ozeano Barea mugakide ditu.

## Kanpo estekak
Ken Leung

**Keneth Leung** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1970eko urtarrilaren 21a) aktore estatubatuarra da.

## Biografia 
New Yorkeko Manhattan auzoan hazi eta hezi zen Ken Leung. Bertan joan zen unibertsitatera eta lehen ikasketa urtean aktore bokazioa topatu zuen. Hainbat urte pasa zituen aktore konpainia desberdinetan lan egiten.

1997an Brett Ratner ekoizle eta zuzendariarekin lan egin zuen eta honek bere trebetasuna goraipatu zuen. Handik aurrera zinemarako hainbat paper izan ditu eta baita telebistarako ere. 2008an Lost telesailerako paper protagonista eman zioten.

## Filmografia 
### Zinema 
* Welcome to the dollhouse (1995) - Todd Solondz
* Red corner (1997) - Jon Avnet
* *Rush Hour* (1997) - Brett Ratner
* Keeping the faith (2001) - Edward Norton
* Maze (2000) - Rob Morrow
* Family man (2000) - Brett Ratner
* *A.I. Artificial Intelligence* (2001) - Steven Spielberg
* Spy Game (2001) - Tony Scott
* *Vanilla Sky* (2001) - Cameron Crowe
* *Red Dragon* - Brett Ratner
* Saw (2004) - James Wan
* The Squid and the Whale (2005) - Noah Baumbach
* Inside man (2006) - Spike Lee
* X-Men, Final Conflict (2006) - Brett Ratner

### Telebista 
* Oz (2001)
* The Sopranos (2007)
* Lost (2008 - 2010)
Colo-Colo

thumb|250px|Jokalariak 2006ko Clausura txapelketako garaipena ospatzen.

**Colo-Colo** (izen osoa *Club Social y Deportivo Colo-Colo*) Txileko futbol talde nagusietakoa da, Santiago hiriburukoa. Herrialdeko 30 liga irabazteaz gain 1991ean Libertadores Kopa irabazi zuen.

## Palmaresa 
### Txilen: 46 
* Txileko futbol liga (32): 1937, 1939, 1941, 1944, 1947, 1953, 1956, 1960, 1963, 1970, 1972, 1979, 1981, 1983, 1986, 1989, 1990, 1991, 1993, 1996, 1997(C), 1998, 2002(C), 2006(A), 2006(C), 2007(A), 2007(C), 2008(C), 2009(C), 2014(C), 2015-16 (A).
** ''(A) Apertura, (C) Clausura, (T) Trantsiziozkoa.
* Txileko futbol kopa (12): 1958, 1974, 1981, 1982, 1985, 1988, 1989, 1990, 1994, 1996, 2016, 2019.
* Txileko Superkopa (2): 2017, 2018

### Nazio artean: 3 
* Kontinente arteko Futbol Kopa
** Txapelduna (0)
** Finalista (1): 1991.
* Libertadores Kopa
** Txapelduna (1): 1991.
** Finalista (1): 1973.
* Hego Amerikako Kopa
** Txapelduna (0)
** Finalista (1): 2006.
* Hego Amerikako Errekopa
** Txapelduna (1): 1992.
* Amerika arteko Kopa
** Txapelduna (1): 1991.

## Jokalari ezagunak 
* Francisco Valdés (1961-69, 1972-75 eta 1978).
* Carlos Caszely (1967-72 eta 1978-85).
* Roberto Rojas (1983-87).
* Matías Fernández (2003-06).

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgunea
Skype

**Skype** (orokorrean  ahoskatua; jatorrizko estonieraz, ), Internet bidez deiak egitea ahalbidetzen zuen softwarea zen, 2025eko maitzetik *Teams*ek ozdezkatua. Aplikazio horrek bat-bateko mezuak, bideokonferentziak edota fitxategiak trukatzeko aukera ere ematen zuen. Ahti Heinla, Priit Kasesalu eta Jaan Tallinn estoniarrek 2003an sortu zuten zerbitzua. Bere garaian, Kazaa software aplikazioa ere bultzatu zuten. Halere, *Skype Group* delako taldeak suediar eta daniar sustraiak ere zituen, Niklas Zennström eta Janus Friis enpresariek ere parte hartu zutelako. Enpresaren egoitza nagusia Luxenburgon zegoen arren, bulego gehiago zituen Londres, Stockholm, Tallinn, Tartu, Praga eta San Jose (Kalifornia) hirietan.

Zerbitzuaren ezaugarri nagusietako bat zen erabiltzaileek doan egin zezaketela berba euren artean, betiere, Skype aplikazioaren bidez. Bestalde, *YY SkypeOut* izeneko ezaugarria ere bazuen eta telefono finkoetara zein mugikorretara deitzea ahalbidetzen zuen, ordainduz gero: prezioa desberdina zen, herrialdearen arabera. *SkypeIn* aukerarekin, ordea, posible zen telefono batetik ordenagailu batera dei egitea. Aplikazioak eskaintzen zituen aukeren artean doako ahots-mezuak lagatzea zegoen.

Skyperen erabilera oso parekoa zen Windows Live Messenger edota Yahoo! Messenger bezalako bat-bateko mezularitza zerbitzuekin alderatuta.

2005ean, eBay etxeak enpresa erosi zuen, 2.600 milioi dolarren truke.

## Deskribapen orokorra 
Skype zuen edozein erabiltzailerekin testu bidez, ahots edo bideo-txat bidez komunika zitekeen, doan eta edonondik. Horrez gain, kostu baxuko deiak egin zitezkeen, bai mugikorretara, bai ordenagailuetara.

## Sistema eragileak 
* Windows 7, Windows XP, Windows Vista, Windows Mobile
* Mac OS X
* iPhone OS
* GNU/Linux banaketak
* Play Station Portable

## Kanpo estekak 
* Web orri ofiziala 
* Web orri ofiziala 
* Web orri ofiziala 
* Skype-rentzako euskarazko fitxa
A Theory of Fun for Game Design

***A Theory of Fun for Game Design*** Raph Kosterrek idatzi eta ilustratutako liburua da. 2004ko azaroaren 6an argitaratu zuen Paraglyph Press argitaletxeak.

## Liburuaren tesia 
64. orrian definitzen du liburuaren tesia:

## Kanpo estekak 
*  Liburuaren webgune ofiziala.
*  Raph Kosterren webgunea.
Ingalaterrako Futbol Kopa

[thumb|250px|Ingalaterrako Futbol Kopan [1992az geroztik erabiltzen den laugarren trofeoa. 1911ko hirugarren trofeoaren diseinu bera du.]]

**FA Cup** (*Football Association Challenge Cup*) edo **Ingalaterrako Futbol Kopa** urtero Ingalaterran jokatu ohi den futbol lehiaketa bat da. Gaur egun 700 talde baino gehiago lehiatzen dira. Herrialde barneko munduko kopa guztien artean ospe handienekoa dela jo ohi da.

## Historia 
1871an jokatu zen lehenbiziko **FA Cup** lehiaketa. Munduko futbol lehiaketa zaharrena da.

1916tik 1919rarte Lehen Mundu Gerra dela eta jokatzeari bertan behera laga zitzaion. 1940 eta 1945 artean Bigarren Mundu Gerrak lehiaketa berriz ere etetea derrigortzen du.

## Lehiaketa sistema 
Lehiaketa sistema partida bakarreko kanporaketa zuzenean oinarritzen da, lehiaketa talde guztiek osatzen duten taula orokor batean antolatuta dagoelarik. Berdinketa kasuan, lehenengo partidan kanpoko taldea izan denaren futbol-zelaian partida gehigarri bat jokatu ohi da. Beste berdinketa bat jazo ezkero, bisitari gisa gol gehien sartu dituen taldea hurrengo txandara igaroko dela esan nahi du. Berdinketak jarraitu ezkero, penalty jaurtiketara jo ohi da. **Ingalaterrako Futbol Kopako** txapeldunak datorren urterako UEFA Europa League txapelketan jokatzeko postua bereganatzen du.

## Egoitzak 
Usadioz Ingalaterrako Futbol Koparen finala Londresko Wembley Stadium zelaian jokatu ohi da. Halere zelai horren zaharberritzea dela eta, 2001tik aurrera Galesko Cardiff hiriburuan dagoen Millennium Stadium zelaian jokatu zen. 2008tik aurrera Wembley berriz ere finalaren egoitza bilakatu zen. Antzina beste zelai batzuetan ere jokatu zen: Kennington Oval (1872 eta 1874-92), Crystal Palace Park (1895-1914), Stamford Bridge (1920-22), eta 1873an Fulhamgo Lillie Bridge zelaian (London) el 1873. Finalerdiak futbol-zelai neutraletan jokatu ohi dira.

## Babesleak 
FA Cup lehiaketa 1994-95tik aurrera babestuta dago, halere bere izen ofiziala ez du aldatu. Lehiaketaren babesleak orain arte honako hauek izan dira:
* 1995-1998: Littlewoods
* 1999-2002: AXA
* 2003-2006: Carlsberg, McDonald's, Nationwide, Pepsi, Umbro
* 2006-2010: E.ON

## Finalak 
Talde guztiak ingelesak dira banderarekin markaturiko  eskoziarrak eta  galesak ezik.

* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketetan.

## Txapeldunak 
## Ikus gainera 
* 1923ko Ingalaterrako Futbol Koparen Finala

## Kanpo estekak 
* FACup edo Ingalaterrako Futbol Koparen webgunea
Ziurtagiri digital

**Ziurtagiri digitala** dokumentu digital bat da, non hirugarren pertsona fidagarri batek (ziurtagiri jaulkitzaile) subjektu edo entitate baten identitatea eta bere gako publikoaren arteko lotura bermatzen duen.

Hainbat ziurtagiri digital badiren arren, gehien erabilienak UIT-T X.509 estandarraren arabera arautzen dira. Ziurtagiriak ziurtaturiko entitatearen izena, serie zenbakia, iraungitze data, zertifikaturiko tituludun gako publikoaren kopia (sinadura digital bat ziurtatzeko erabilia) eta ziurtagiria luzatzen duen aginpidearen sinadura digitala ezagutuko du. Horrela, hartzaileak benetan elkarketa azken honek ezarri duela egiaztatuko du.

## Ziurtagiri digitalen formatua 
Baimendutako zertifikazio entitate batek igorritako ziurtagiria, beronek sinaturik egoteaz gain gutxienez honako eremuak izan beharko ditu:

* Harpidedunaren izena, helbidea eta bizilekua.

* Ziurtagirian izendatutako harpidedunaren identifikazioa.

* Zertifikazio entitatearen izena, helbidea eta jarduerak gauzatzen ditueneko kokalekua.

* Erabiltzailearen gako publikoa.

* Harpidedunaren sinadura digitala egiaztatzeko metodologia, datuen mezuan ezarria.

* Ziurtagiriaren serie zenbakia.

* Ziurtagiriaren igorpen eta iraungitze data.

## Ziurtagirien igorleak 
Ziurtagiri digital bat edozein gizabanakok edo erakundek sor dezake, baina igorle hau ez bada ezaguna ziurtagiriaren jabearekin elkarreragina dutenen artean, bere izaera ia baliogabea da. Horregatik, igorleak benetakotu behar dira: horrela deitzen zaio entitate ezagunek, gehienetan publikoak, zertifikazio erakundeari baliozkotasuna ematearen prozesuari. Horrela, bere sinadura fidagarri modura ezagutuko da, aipatutako erakundeak igorritako ziurtagiriak fidagarriak izanik.

Igorle gehienek helburu komertzialak dituzte, eta besteek, konfiantza eraztunen sistemari esker ziurtagiriak doako eran eman ditzakete mundu osoan.

## Ikus, gainera 
* Kriptografia simetriko

* Kriptografia asimetriko

* Zifratze algoritmo

* Kriptograma

## Kanpo estekak 
*  Izenpe-ren web gunea

*  ONA txartelaren web gunea
Bide Neokatekumenala

thumb|Bideko Maria, Bide Neokatekumenalaren ikurra.
**Bide Neokatekumenala** Eliza Katolikoaren iniziazio katolikorako bide bat da. Mugimendu hau 1960ko hamarkadan hasi zen, Kiko Argüello eta Carmen Hernández espainiar laikoen eskutik.

Aulki Santuak honela definitzen du: *Formazio katolikoaren ibilbide bat, gizartearentzat eta denbora berrientzat prestatua*.

## Kanpo estekak
Hazparneko Lurraldea

**Hazparneko Lurraldea** (frantsesez ''Communauté de communes du Pays d'Hasparren'', CCPH) Lapurdi eta Nafarroa Behereko udalerri batzuk biltzen zituen Herri Elkargoa izan zen.

2017ko urtarrilaren 1ean desegin zen elkargoa, Euskal Herri Elkargoa sortu zenean.

## Osaera 
Elkargoak 10 udalerri biltzen zituen.
* Kantonamendu aldetik:
** Hazparnekoan dauden zazpietatik denak daude Mehaine izan ezik.
** Bastidako 3: Aiherra, Beskoitze eta Izturitze. Ahurti Errobi-Aturri Herri Elkargoan dago eta Bastida inongo elkargotan ez dagoen bakarrenetakoa da.
** Iholdikotik bakarra dago: Heleta.
* Herrialde aldetik biri dagozkie:
** Lapurdin 5 daude: Beskoitze, Hazparne, Lekorne, Lekuine eta Makea.
** Nafarroa Beherean beste 5: Aiherra, Donamartiri, Donoztiri, Heleta eta Izturitze.
* Eskualde historiko-natural aldetik:
** Nafarroa Behereko bostek eta Amikuzeko Herri Elkargoan dagoen Mehainek Arberoa bere zentzu estu eta historikoki finkatuagoan osatzen dute.
** Lapurdiri buruz, "Lapurdiko eskualdeen zerrendan" agertzen den eskualde naturalen banaketan bostak leudeke Lapurdi Ekialdean.
** Laburbilduz, esan daiteke Herri Elkargo honetan biltzen direla Hazparne eskualdeburutzat jotzen duten Ipar Euskal Herriko barnealdeko udalerriak, hau da Donapaleu, Donibane Garazi, Kanbo-Uztaritze edo Baionaren eragin-eremuekiko zehazten dena. Erabat perfektua izan gabe, kasu honetan eskualde natural bati erantzuten zaiola esan genezake; turismo mailan ere aspaldian bultzatu da **Hazparneko Lurraldearen** espazioa eta akaso Beskoitze izan daiteke Hazparnerantz gutxien begiratzen duena, gehiago jotzen duelako Aturri eta Baiona alderantz.

### Udalerri kideen datuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko udalerrien elkargoak
* Herri Elkargo
* Arberoa
* Hazparneko Kantonamendua

## Kanpo estekak 
*   Elkargoaren webgunea.
Iholdi-Oztibarreko herri elkargoa

**Iholdi-Oztibarreko herri elkargoa** (frantsesez *communauté de communes Iholdi-Oztibarre*) Nafarroa Behereko 13 udalerri biltzen zituen herri elkargoa izan zen.

2017ko urtarrilaren 1ean desegin zen elkargoa, Euskal Herri Elkargoa sortu zenean.

## Osaera 
Elkargoak 13 udalerri biltzen zituen.
* Kantonamendu aldetik:
** Iholdikoan dauden guztiak daude, Hazparneko Lurraldean dagoen Heleta izan ezik.
* Herrialde aldetik, beraz, denak Nafarroa Beherean daude.
* Eskualde historiko-natural aldetik kantonamenduak berak duen aniztasuna islatzen du:
** Oztibarre ia osoa dago, zortzi udalerri. Kanpoan dagoen bakarra Pagola da: Amikuzeko herri elkargoan dago, eta herrialdeen aldetik ere gehienetan Nafarroa Beherearen eta Zuberoaren artean banatuta dagoela aipatzen da.
** Landibarre udalerri-harana; herrialdeko eskualdeen mapa sinplifikatzeko batzuetan arestian aipatu dugun Oztibarren sartua.
** Arberoa zehatzeko udalerri bakarra dago kantonamenduan, Heleta baina esan bezala herri elkargo honetatik kanpo dago.
** Arberoa zentzu zabalagoan hartuta dauden beste hiru udalerri daude: Armendaritze, Iholdi eta Irisarri; hala ere, oro har eskualde honetan baino aparteko historia eta antolaketa izan duten herriak izan direla esan daiteke.
** Garazi eskualdeko udalerri bakarra dago, Suhuskune; eskualde honetan bakarra da Iholdiko kantonamenduan eta ez Donibane Garazikoan dagoena.
** Beraz, elkargo honetan baxenabartarrak sentitzen direlako Hazparnerekin bat egin nahi ez eta herrialde honetako erdialdean (iparraldean Amikuze eta hegoaldean Garazi-Baigorri multzoa dituztela) dauden udalerriak biltzen direla defini dezakegu. Hori dela eta ez dago tamainaz edo biztanleriaz bereziki nabaritzen den hirigunerik eta mugak ezartzeko orduan Iholdiko kantonamendukoak lehenetsi direla ikusten da baina herri elkargo ia guztiekin gertatzen den bezala, lurralde logikari edo eskualde naturalei erabat jaramonik egin gabe.

### Udalerri kideen datuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko udalerrien elkargoak
* Oztibarre
* Arberoa
* Nafarroa Behereko eskualdeen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Elkargoaren webgunea.
Vejer de la Frontera

**Vejer de la Frontera** Cádizko probintziako hegoaldean dagoen udalerria da. 2009 urtean 12.973 biztanle zituen.

## Historia 
711. urtean musulmanek konkistatu zuten. Garai hartako arrastoak geratzen dira oraindik. Adibidez, gazteluaren atea, XI. mendekoa. Alde zaharreko kaleen antolaketa ere garai hartakoa da. 

1250an kristauek herria konkistatu zuten, baina 1264ko ekainean errebolta bat egon zen eta arabiarrek gaztelua hartu zuten. Kristauek 1264ko abuztuan konkistatu zuten herria behin betiko. 

1938ko martxoaren 11an Barbate herria banandu egin zen.

## Ondare garrantzitsua 
* **Vejerko Gaztelua.**
* **Salbador Jainkotiarraren eliza**: antzinako meskita baten gainean eraikia, mudejar eta gotiko estiloak ditu. 

## Argazki galeria 

Fitxategi:Vista de Vejer de la Frontera, Cádiz, España, 2015-12-09, DD 22.JPG|Gaztelua
Fitxategi:Torre del Mayorazgo, Vejer de la Frontera, Cádiz, España, 2015-12-09, DD 12.JPG|Torre del Mayorazgo delakoa, jauregi barroko bati lotua.
Fitxategi:Vejer de la Frontera-Iglesia Parroquial del Divino Salvador02.jpg|Salbatzaile Jainkotiarraren eliza
Fitxategi:Iglesia del Divino Salvador, Vejer de la Frontera, Cádiz, España, 2015-12-09, DD 04.JPG|Salbatzaile Jainkotiarraren eliza
Fitxategi:Muralla, Vejer de la Frontera, Cádiz, España, 2015-12-09, DD 05.JPG|Harresia

## Ikus, gainera 
* Cádizko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Paramixobirus

**Paramixobirusak** *Paramyxoviridae* familian sailkatzen diren birusak dira. "*Mixo*" terminoak mukia esan nahi du, eta birus hauek mukiaren bitartez transmititzen direla adierazi nahi du (arnas traktuan ugaltzen baitira).

Talde honetan giza-patogeno batzuk daude, besteak beste elgorriaren birusa, hazizurriarena eta arnas birus sintzitiala (arnas traktuko infekzioak garatzen dituena).

Paramixobirusak tamaina handiko birusak dira (150-300 nm), eta oso pleomorfikoak (itxura desberdinak dituzte). Material genetikoari dagokionez, harizpi bakarreko eta polaritate negatiboko RNA dute, kapsida helikoidal batez babestua. Kapsida horren gainetik bilgarri bat dago, eta bertan ezaugarri antigenikoak dituzten bi glukoproteina.

Ortomixobirusen aldean, paramixobirusen genoma osoa da, ez dago zatituta. Horretan datza antzeko bi familia horien arteko ezberdintasunik nabarmenena.

## Kanpo estekak
Margarita Biarnokoa

**Margarita Bearnokoa** edo **Margarita Montcadakoa** (1245 edo 1250 - † 1319) Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gaston VII.a Bearnokoa zuen. 1303an senarra hil zitzaionean semearen ordez gobernatu zuen bizkondeorde moduan.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1267an Roger Bernart III.a Foixkoa (1240 † 1303) ezkondu zuen, 1252an ezkontzeko kontratua sinatu ondoren. Bost seme-alaba izan zituzten:
* Margarita.
* Mathe,
* Konstantzia
* Brunissende.
* Gaston oinordekoa.

## Kanpo estekak
San Roque (Cádiz)

**San Roque** Cádizko probintziako hego-ekialdean dagoen udalerria da. 2009 urtean 29.249 biztanle zituen.

## Hiri senidetuak 
* 

## Ikus, gainera 
* Cádizko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala 

[ezkerrera|thumb|250px|San Roqueren ikuspegia, [Gibraltar atzean]]
Gaston II.a Foix-Biarnokoa

**Gaston II.a Foix-Bearnokoa** (1308 - † Sevilla, 1343ko irailaren 26a) Foixko konde eta Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gaston I.a Foix-Biarnokoa eta ama Joana Artoiskoa zituen. 1325etik aurrera Frantzian Armagnaceko kondeen aurka eta Espainian Petri IV.a Aragoikoa eta Algecirasko setioan musulmanen aurka borrokatu zituen.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1327an Leonor Commingueskoa ezkondu eta seme bakarra izan zuten, Gaston hain zuzen ere. Sasikume asko ere izan zituen.

## Kanpo estekak
Carlos Aguirre

**Carlos Aguirre Arana** (Bilbo, 1957) Eusko Jaurlaritzaren egungo Ekonomia eta Ogasun Sailburu ohia da. Ez dago alderdi politikoetara afiliatuta, beraz, independentea da, baina sozialistekin elkarlanean aritu da duela 20 urte baino gehiagotiz.

Euskal Herriko Unibertsitatean Ekonomia eta Enpresa Ikasketak egin zituen eta 1998tik Energiaren Euskal Erakundeko zuzendaritzako kide da. Erkidegoan, estatuan nahi Europar Batasuneko hainbat tokitan ibili da zuzendari edo aholkulari gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Biografia Eusko Jaurlaritzaren webgunean
Gaston VII.a Biarnokoa

**Gaston VII.a Bearnokoa** (1225 edo 1226 - † 1290eko apirilaren 26a ), *Froissard* ezizenaz ezaguna, Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gilen II.a Bearnokoa zuen. Alfontso X.a Gaztelakoaren alde ere borrokatu zuen Akitanian

## Ezkontza eta seme-alabak 
1245 eta 1250 artean Gastonek Marzanako bizkondesa zen Mathe ezkondu eta lau alabak izan zituzten:
* Konstantzia
* Margarita
* Mathe
* Guillelme
Alargundu zenean, Gastonek 1273an Beatrix Savoiakoa ezkondu zuen baina ez zuten seme-alabarik izan.

## Kanpo estekak
Pilar Unzalu

**María del Pilar Unzalu Pérez de Eulate** (Iturrieta, Araba, 1957ko ekainaren 24a - 2021eko otsailaren 14a) Eusko Jaurlaritzaren Ingurumen, Lurralde Plangintza, Nekazaritza eta Arrantzako sailburua izan zen. PSE-EE alderdiko kidea izan zen.

Zuzenbidean lizentziatua eta Erizaintzan diplomatua izan zen. 1985 eta 1989 urteen artean Gasteizko Erizaintzako Unibertsitate Eskolan irakasle aritu zen. Ondoren, Arabako Foru Aldundiako Hirigintza, Arkitektura eta Ingurumen zuzendaria izan zen.

Bestalde, diputatua izan zen Arabatik Espainiako Kongresuan VIII. legealdian eta 2009an Patxi Lópezek sailburu izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Biografia Eusko Jaurlaritzaren webgunean
Gilen II.a Biarnokoa

**Gilen II.a Bearnokoa** edo **Gilen Erramun Montcadakoa** (? - † Calvià, 1229) Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gilen I.a Bearnokoa zuen. Hasieran Aragoiko Erresuman aritu zen, izan ere, Jakue I.a Aragoikoari Balear Uharteak konkistatzen lagundu zion. Baina, Frantzian zituen lurraldeak zirela eta Ingalaterrako erregearen basailu bilakatu zen. Kataluniara itzulita, Mallorcan uhartea konkistatuz hil zen.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Proventzako kondearen alaba Garsenda ezkondu eta seme bat eta alaba bat izan zituen:
* Gaston oinordekoa
* Konstantze, Diego Lopez III.a Harokoa ezkondu zuena.

## Kanpo estekak
Bernabé Unda

**Bernabé Unda Barturen** (Bilbo, 1956) Eusko Jaurlaritzaren Industria, Berrikuntza, Merkataritza eta Turismo Sailburua izandakoa da, 2009-2012 legealdian. Ez dago inongo alderdi politikoetara afiliatuta, beraz independentea da.

Madrilgo Ontzi Ingeniarien Goi Eskola Teknikoan ontzi ingeniaritza du. 1999-2005 artean Sestaoko ontziolako zuzendari nagusi izan da. 2005etik 2008ra Navantiako zuzendari industrial nagusia izan da eta ondoren enpresa berean koordinazio zuzendari postua eman zitzaion.

## Kanpo estekak 
* Biografia Eusko Jaurlaritzaren webgunean
2009-2010eko neguko ipar hemisferioko hotz-bolada

**2009-2010eko ipar hemisferioko hotz bolada** 2009ko abenduaren erdialdetik, 2010eko urtarrilaren erdialdera arte Ipar Hemisferioko hainbat guneetan egondako hotz boladari deritzo. Hotz-bolada artikoa ipar polotik etorritako aire hotz masa anitzek eragin zuten eta 2010eko urtarrilaren 9rako 192 ziren hildakoak Europa osoan.

## Hotz-boladaren eragina 
### Europan 
Ingalaterran eta Irlandan 2010eko urtarrilaren 4tik aurrera iparraldetik etorritako aire masa hotzak, 30 zentimetro elur baino gehiago utzi zituen (baita hegoaldeko kostaldean). Polonian ibaiak izoztu eta Danimarka eta Alemania arteko Kiel hiriko kanalean ere izotza agertu zen, bertatik igarotzen den ontzien joan-etorria oztopatuz.

Urtarrilaren 10etik urtarrilaren 11ra bitartean Espainian elurra Sevilla edo Valentzia bezalako hirietan jausi zen eta Madrilen kaosa eragin zuen bertako autobide eta Barajasko aireportuan

### Euskal Herrian 
Hotzaren eragina urtarrilaren 5ean hasi zen nabaritzen Euskal Herrian eta tenperaturak 10 gradutik behera jaitsi ziren. Urtarrilaren 6an elurra hasi zuen 600 metrotik gora. Egun bat beranduago, elurra itsas mailaraino hurbildu zen eta Gasteizen 10-15 zentimetro pilatu ziren. Haizearen norabideak Iruñean ez zuen elurrik utzi, baina iparraldeko haize bortitzak hotz-sentsazioa areagotu egin zuen.

Urtarrilaren 8an elur gehiago pilatu zen Gasteizen eta gauean elurra hasi zuen Iruñea eta Donostian. Urtarrilaren 9an 57 urteko gizon bat hil zen Antzuolan, elurretan irrist egin eta gero. Eta urtarrilaren 10ean, bi nafar eta bizkaitar bat hil ziren Huescako Pirinioetan egondako elur-jausian.

### Ipar Amerikan 
Kanada iparraldetik etorritako hotz masa hotzak, Ameriketako Estatu Batuen erdialde eta ekialdeko kostalde osoan utzi zuen elurra eta izotza. Florida estatu gehienean, urtarrilaren 9tik urtarrilaren 10erako gauean zeroz azpitik joan ziren termometroak, eta Orlandon esaterako elur malutak jausi ziren.

Kubako La Habana hirian, urtarrilaren 10eko tenperaturarik baxuena 4&nbsp;°C-koa izan zen.

### Asian 
Ohi baino negu hotzagoak dozenaka hildako eragin ditu Mongolia, Txina, Ipar Korea eta Hego Korean. Dalian mendebaldeko Liadong Badia, erabat izoztu zen. Txinako hiriburu den Pekinen 20 zentimetro elur baino gehiago jausi ziren, eta termometroa -20 eta -30 gradura arte jaitsi zen Tianjin eta Shenyang bezalako hirietan.

Hotza, hegoalderago heldu zen, Shanghain esaterako elur malutak jausi ziren, eta Chongqingen termometroak 4 gradura jaitsi ziren.

## Argazkiak 

Fitxategi:Alton 10 Jan.JPG|Alton, Ingalaterra, urtarrilaren 10ean.
Fitxategi:Antwerp, belgium January 3.jpg|Anberes, Belgikan.
Fitxategi:Hamburg Germany Jan 6.jpg|Hanburgoko portua.
Fitxategi:Wroclaw snow 09.jpg|Wrocław, Polonian abenduaren 20an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hotz-bolada artikoa

## Kanpo estekak 
*  -23&nbsp;°C Burgos eta Palentzia artean 2010eko urtarrilaren 10ean (meteored.com webgunean).
Emilio Arrieta

**Pascual Juan Emilio Arrieta Corera** (Gares, Nafarroa, 1821eko urriaren 20a – Madril, 1894ko otsailaren 11, konpositore garrantzitsua izan zen. Batez ere zartzuela bultzatu zuen.
## Lanak 
### Operak 
* 1846 - *Ildegonda*.
* 1850 - *La conquista di Granata*.
* 1851 - *Pergolesi*.
* 1871 - *Marina*.

### Zarzuelak 
* 1853 - *El dominó azul*.
* 1853 - *El grumete*.
* 1853 - *La estrella de Madrid*.
* 1854 - *La cacería real*.
* 1855 - *Guerra a Muerte*.
* 1855 - *La dama del Rey*.
* 1855 - *Marina*.
* 1856 - *La hija de la Providencia*.
* 1856 - *El sonámbulo*.
* 1858 - *El planeta Venus*, zarzuela fantástica.
* 1858 - *Azón Visconti*.
* 1860 - *Los circasianos*.
* 1862 - *La Tabernera de Londres*.
* 1866 - *El duende de Madrid*.
* 1866 - *El conjuro*.
* 1873 - *San Francisco de Sena*.

## Bibliografia 
* VV.AA. *Memorias Barbieri y Arrieta*. Iberautor Promociones Culturales, S.L. Madrid, 1994.
* Ángel Sagardía Sagardía. *Gaztambide y Arrieta*. Fondo de Publicaciones del Gobierno de Navarra. Pamplona, 1983.
* María Encina Cortizo Rodríguez. *Emilio Arrieta : de la ópera a la zarzuela*. Instituto Complutense de Ciencias Musicales. Madrid, 2003.
* Emilio Cotarelo y Mori. *Historia de la Zarzuela*. Instituto Complutense de Ciencias Musicales. Madrid, 2003.

## Kaleak 
* Emilio Arrieta kalea (Iruñea)

## Kanpo loturak 
* *Marina*, Opusmúsican
Letagin zuri

***Letagin zuri*** (jatorrizko ingelesez *White Fang*) Jack Londonen eleberria da. 1906ko maiatzean argitaratu zen. Euskaraz 1986an argitaratu zuen Elkarrek, Xabier Mendigurenen itzulpena.

## Istorioa 
Letagin zuri gaztetatik gurasoen babesik gabe hazi den otsokumea da, non bere bizitzan hainbat lagun eta etsairekin topo egingo du...

## Kanpo estekak
Alcalá del Júcar

**Alcalá del Júcar** Albaceteko udalerria da, La Manchuela eskualdean dagoena.

Azken erroldaren arabera  biztanle zituen.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Albaceteko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Zuberoako herri elkargoa

**Zuberoako herri elkargoa** (zubereraz *Xiberoko herri alkargoa* edo *Xiberoa herri alkargoa*; frantsesez *communauté de communes de Soule Xiberoa*) Zuberoako udalerri gehienak biltzen zituen herri elkargoa zen.

Oso bestelako botere eta garrantzia badu ere, herrialde honetako erakunde zaharra zen Xiberoko Sindikataren eta izendapen historiko bera erabiliz herri elkargoa sortu baino lehen zegoenaren segidatzat jotzen du bere burua. Bere xumetasunean, beraz, gaur egun Zuberoak duen erreferente instituzional nagusia da. 2017ko urtarrilaren 1ean desegin zen elkargoa, Euskal Herri Elkargoa sortu zenean.

## Osaera 
Elkargoak 35 udalerri biltzen zituen.
* Kantonamendu aldetik osaera gardena du, biren gehiketa hutsa delako:
** Atharratzeko kantonamendua osorik (16 udalerri).
** Maule-Lextarreko kantonamendua osorik (19).

* Mugak kantonamenduen arabera marrazteak, ordea, suposatzen du herrialde mailan Zuberoako gehien-gehienak daudela baina bakan batzuk kanpoan geratu direla:
** Donapaleuko kantonamenduan dauden udalerriak elkargotik at:
*** Alde batetik Amikuzeko herri elkargoan dauden Arüe-Ithorrotze-Olhaibi, Domintxaine-Berroeta, Etxarri, Lohitzüne-Oihergi eta Ozaraine-Erribareita.
*** Bestetik, Zuberoa eta Nafarroa Beherearen artean banatuta: Pagola, hori ere Amikuzekoan.
*** Azkenik Jeztaze zuberotar-bearnotar udalerria Salbaterraldeko herri elkargoan dagoena.
** Oloroe-Donamaria Mendebaldeko kantonamenduan dagoelako Eskiula ere kanpoan geratu da, beste egitura batzuetan herrialdearekin bat egiten badu ere. Oloroealdeko herri elkargoan dago.

* Salbuespen horiek jasota eta horren ondorioz, eskualde historiko-natural aldetik Ipar Euskal Herrian osatu diren herri elkargoen artean muga eta osaerarik naturalenak dituenetakoa da:
** Arbaila osoa dago Pagolako zati zuberotarra izan ezik.
** Basabürüan, hor kokatuko bagenu bederen, Eskiula dugu faltan.
** Pettarrean Arüe-Ithorrotze-Olhaibi, Domintxaine-Berroeta, Etxarri, Lohitzüne-Oihergi, Ozaraine-Erribareita eta Jeztaze daude kanpoan.

### Udalerri kideen datuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko udalerrien elkargoak
* Zuberoa

## Kanpo estekak 
*   Elkargoaren webgunea.
Roger Bernart III.a Foixkoa

**Roger Bernart III.a Foixkoa** (1243 - † 1302ko martxoaren 3a) Foixko konde eta, ezkontzaren bidez, Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Roger IV.a Foixkoa zuen, inguruko jaunak borrokatu zituen bere eskubideak mantentzeko, tartean Filipe I.a Nafarroakoa. Koblakari eta poeta ere izan zen.

Henrike I.a Nafarroakoa 1274an hil zenean, Nafarroakoa koroa hutsik geratu zen. Oinordekoa Joana I.a Nafarroakoa bazen ere, Aragoiko nobleziak kontra egin zuen frantziarrek erresuma izan ez dezaten. Bere eskubideak indarrean jartzeko Frantziako erregea eta Joanaren senarra zen Filipe I.a Nafarroakoak Roger Bernartek zuzendutako armada bidali zuen Euskal Herrira 1276ko irailean. Honek Iruñea setiatu eta arpilatu zuen. Bere lanak ezkertzeko erregeak Pas de La Barren lurraldeak eman zizkion.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1267an Margarita Bearnokoa ezkondu zuen, 1252an ezkontzeko kontratua sinatu ondoren. Bost seme-alaba izan zituzten:
* Margarita.
* Mathe,
* Konstantzia
* Brunissende.
* Gaston oinordekoa.

## Kanpo estekak
Glòries dorrea

**Glòries dorrea** Kataluniako Bartzelona hiriko Sant Martí barrutian dagoen Plaça de les Glòries Catalanes enparantzako etxe orratza da. Agbar taldearen egoitza da. Jean Nouvel frantziar arkitektoak diseinatua, 2005eko irailaren 16ean inauguratu zuten.

Bitxikeri gisa, Alain Robert frantziar eskalatzaileak eraikin hau birritan eskalatu izan du (2006 eta 2007an).

## Iruditegia 

Irudi:torre_agbar_barcelona_construction1.jpg|Agbar dorrearen eraikuntza, 2004ko apirilaren 11a
Irudi:Torre agbar barcelone.jpg|Agbar dorrea, 2007ko irailaren 12a
Irudi:Torre Agbar and Glories.jpg|Agbar dorrea Plaça de les Glòries Catalanes aldamenean hurbileko eraikin batetik ikusita, 2008ko apirilaren 25a
Irudi:Alain_Robert_-_001.jpg|Alain Robert dorrea eskalatzen, 2007ko urriaren 9a
Irudi:Barcelona Torre Agbar 01.jpg|Agbar dorrea gauez (2007ko apirilaren 20a)
Irudi:Torre-agbar-nit.jpg|Agbar dorrea gauez, 2007ko otsailaren 3a
Irudi:Torre AgBar y Sagrada Familia.jpg|Agbar dorrea Familia Santuaren tenplua aldamenean, Putxet parketik hartutako ikuspegia
Irudi:Detalles torre agbar barcelona.JPG|Dorrearen argiztapeneko LED sistema

## Kanpo estekak 
* Agbar dorrearen webgunea (Macromedia Flash derrigorrezkoa)
* Agbar dorrearen argibide tekniko eta ikusentzunezkoa, Factoría Urbana.
Zuzen ukitzaile

eskuinera|thumb|Kurba bateko **tangentea** puntu batean.

Geometrian, **zuzen ukitzailea** edo **zuzen tangentea** kurba bat puntu batean *ukitu* bakarrik egiten duen zuzen bat da, kurbarekiko angelu nulu bat osatuz. Horrela, kurbaren malda eta zuzen ukitzailearen malda berdinak dira puntu horretan.

f(x)\, kurba baten funtzioa izanik, kurbaren tangentea a\, puntu batean honela kalkulatzen da, f'(x)\, kurbaren funtzioaren deribatuan oinarriturik:

::y=f '(a)(x-a)+f(a)\,

Adibidez, f(x)=x^2\, kurbaren zuzenaren ekuazioa x=1\, puntuan honela kalkulatzen da, kurbaren deribatuaf'(x)=2x\, dela jakinik:

::y=f '(x=1)(x-1)+f(x=1)=2(x-1)+1^2=2x-1\,

## Kanpo estekak 
* Zuzen ukitzailea Orixe webgunean