Alan Turing

**Alan Mathison Turing** (Paddington, Londres, Ingalaterra, 1912ko ekainaren 23a – *ib.*, 1954ko ekainaren 7a) matematikaria, kriptografo eta filosofo eta biologo teorikoa izan zen. Informatika modernoaren gurasotzat hartzen da, algoritmo eta konputazio kontzeptuen formalizazioa eman baitzuen Turing makinarekin, erabilera orokorreko ordenagailu baten eredutzat har daitekeena. Turing informatika teorikoaren aitatzat hartzen da.

Londresen jaioa, Turing Ingalaterrako hegoaldean hazi zen. Cambridgeko King's College-n lizentziatu zen, eta, 1938an, Princetongo Unibertsitatean, doktore titulua lortu zuen. Bigarren Mundu Gerran, Turingek Government Code and Cypher School-en egin zuen lan, Bletchley Parkean, Ultra adimena ekoitzi zuen Britainia Handiko Kriptoanalisi zentroan. Alemaniako itsas kriptoanalisiaren ardura zuen Hut 8 zuzendu zuen. Turingek Alemaniako kodeen deszifratzea azkartzeko teknikak asmatu zituen, gerra aurreko poloniar bonba metodoaren hobekuntzak barne, Enigma makinarentzat ezarpenak aurki zitzakeen makina elektromekanikoa. Funtsezko papera izan zuen bidean atzemandako mezuak deszifratzen; horiek, aliatuei, Ardatzako potentziak hainbat borroketan garaitzeko aukera eman zien, hala nola Atlantikoko guduan..

Gerra ostean, Turingek Fisika Laborategi Nazionalean lan egin zuen, eta han konputazio motor automatikoa diseinatu zuen biltegiratze-programa zuen ordenagailu baten lehen diseinuetako bat. 1948an, Turing Max Newman-en makina informatikoen laborategian sartu zen, Manchesterreko Victoria Unibertsitatean, eta, bertan, Manchesterreko ordenagailuak garatzen lagundu, eta biologia matematikoan interesatu zen. Turingek morfogenesiaren oinarri kimikoari buruz idatzi zuen, eta erreakzio kimiko oszilatzaileak iragarri zituen, hala nola Belousov-Zhabotinsky erreakzioa, lehen aldiz 1960ko hamarkadan behatutakoa. Emaitza horiek lortu arren, bere bizitzan ez zen inoiz guztiz aintzat hartua izan bere lanaren zati handi bat Sekretu Ofizialen Legearen mende zegoelako

1952an, Turing ekintza homosexualengatik epaitu zuten. Espetxea saihesteko, kastrazio kimiko deritzon prozedura onartu zuen (hormona-tratamendua), Turing 1954ko ekainaren 7an hil zen zianuroz pozoituta, 41 urte zituela. Azterketa batek erabaki zuen heriotza suizidioa izan zela, baina ustekabeko pozoitze izan zitekeela adierazten duten frogak ere badaude. 2009an, kanpaina baten ostean, Gordon Brown britainiar lehen ministroak barkamen publiko ofiziala eskatu zuen «[Turing] tratatzeko modu ikaragarriagatik». Isabel II.a erreginak indultua eman zion 2013an. Erresuma Batuan, «Alan Turing legea» terminoa informalki erabiltzen da 2017ko lege bati, zeinak atzeraeraginezko indultua eman zien homosexualen ekintzak legez kanpo uzten zituen legedi historikoaren arabera larderiatutako edo zigortutako gizonei.

Turingek matematika eta informatikan ondare zabala utzi zuen; gaur egun aitortza handiagoa du bere izena daramaten estatuekin eta zenbait gauzekin, informatika-berrikuntzaren urteko saria barne. Bere erretratua Ingalaterrako Bankuko 50 £-ko diru-paperetan agertzen da, lehen aldiz 2021eko ekainaren 23an kaleratu zena, bere urtebetetzearekin batera. 2019an, BBCren serie batean ikusleek Turing bozkatu zuten XX. mendeko pertsonarik handientzat.

## Bizitza 
### Haurtzaroa 
Turing 1912an jaio zen Londresen. Bere aita, Julius Mathison Turing, Britainiar Inperioaren Indiako Zerbitzu Zibilean ari zen lanean, baina Alanen gurasoek Britania Handian jaiotzea nahi zuten, eta, beraz, lan utzialdia eskatuta, Londresko Paddington auzora itzuli ziren, eta bertan jaio zen Alan. Aitak, ordea, bere lanpostuan jarraitu behar zuen; horregatik, bere gurasoek, askotan, Indiara eta Britania Handira bidaiatu behar zuten. Beraz, lagun ingeles batzuekin utzi behar izan zituzten Alan eta bere anaia. Diotenez, oso azkarra omen zen, bakarrik ikasi zuela irakurtzen, 3 astetan eta interes handia erakusten zuela zenbakiekin.

Eskolan hasi zenean, haren jakinduria oso handia zela ikusten zuten irakasleek. 16 urterekin, Albert Einsteinen lanen berri izan zuen; arreta handia jarri, eta oso ongi ulertu zituen, eta, ez bakarrik hori, gainera, kritika ugari egin zituen.

### Ikasketak 
Unibertsitate ikasketak Cambridgeko Trinity College ospetsuan egin nahi izan zituen, baina ez zuen lortu hara joateko beka, eta King's Collegen egin behar izan zituen matematika-ikasketak. 1935ean graduatu zen. 1937an eta 1938an, Ameriketako Estatu Batuetako Princetongo Unibertsitatean jardun zuen ikerketan.

1938ko irailez geroztik, Turing lanean hasi zen Britainia Handiko kode-apurketa erakundearentzat denbora partzialeko aholkulari moduan, eta Bigarren Mundu Gerran, alemaniarrek erabilitako kodeak deszifratzen aritu zen lanean.

### Christopher Morcom
Sherbornen, Turingek adiskidetasun handia hartu zuen Christopher Collan Morcom ikasketa-lagunarekin (1911ko uztailaren 13a - 1930eko otsailaren 13a), Turingen lehen maitaletzat hartu izan dena. Haien arteko harremana inspirazioa izan zen Turingen etorkizuneko ahaleginetarako, baina, 1930eko otsailean, Morcomen heriotzak moztu zuen, urte batzuk lehenago infektatutako behi-esnea edan ondoren hartutako behien tuberkulosiaren konplikazioengatik.

Gertaerak pena handia eragin zion Turingi. Bere atsekabeari, aurre egin zion Morcomekin partekatu zituen zientzia eta matematika gaietan askoz gehiago lan eginez. Morcomen amari, Frances Isobel Morcom-i (jaiotzez Swan), Turingek idatzi zuen:

Turingek Morcomen amarekin zuen harremanak Morcom hil eta gero luze jarraitu zuen; hark Turingi opariak bidaltzen zizkion, eta Tourinek gutunak bidaliz, normalean, Morcomen urtebetetze egunean. Morcomen heriotzaren hirugarren urteurrena bete baino egun bat lehenago (1933ko otsailaren 13a), Morcom andreari idatzi zion:

Batzuek espekulatu izan dute Morcomen heriotza Turingen ateismoaren eta materialismoaren kausa izan zela. Antza denez, bere bizitzako une horretan, oraindik ere sinesten zuen gorputzetik independentea eta heriotza gainditzen duen espiritu gisako kontzeptuetan. Geroagoko gutun batean, Morcomen amari ere idatzia, Turingek idatzi zuen:

## Karrera eta ikerketa
Turing Cambridgera itzuli zenean, 1939an, Ludwig Wittgensteinek matematikaren oinarriei buruz emandako hitzaldietara joan zen. Hitzaldiak hitzez hitz berreraiki dira, Turingen eta beste ikasle batzuen interjekzioak barne, ikasleen oharretatik abiatuta. Turingek eta Wittgensteinek argudiatu zuten, eta ez zeuden ados; Turingek formalismoa defendatu zuen, eta Wittgensteinek, bere ikuspegia proposatuz, matematikak ez duela egia absoluturik aurkitzen, asmatzen baizik.

### Analisi kriptografikoa 
Bigarren Mundu Gerran, beharrezkoa izan zen haren laguntza nazien sekretuak deszifratzeko. Fish gailuei buruz egin zituen ikerketez lagunduta, lehen ordenagailu elektroniko digitala egin zuen, Colossus izenekoa. Ordenagailu horrek gainerako Fish kodeak deskodetzeko balio izan zuen.
Bere deskodetzeko modua ez zion inori esan 1970. urtera arte. Bere adiskide minek ere ez zekiten hori.

1938ko irailetik aurrera, Turingek lanaldi partzialean lan egin zuen Government Code and Cypher School-ean (GC&CS), kodeak deszifratzeko erakunde britainiarrean. Alemania naziak erabilitako Enigma zifratze-makinaren kriptoanalisian zentratu zen, Dilly Knox-ekin batera, GC&CSko kode-deszifratzaile senior batekin. 1939ko uztailean, Varsoviatik gertu egindako bileraren ostean, non Poloniako Zifraketa Bulegoak Enigma makinaren errotoreen kable-sareari eta Enigma makinaren mezuak deszifratzeko metodoari buruzko xehetasunak britainiar eta frantsesei eman baitzizkieten, Turing eta Knox-ek irtenbide zabalagoa garatu zuten. Poloniarren metodoa oinarritzen zen alemaniarrek aldatuko zuten ziurtasunik gabeko adierazle-prozedura batean, hain zuzen ere 1940ko maiatzean egin zutena. Turingen planteamendua orokorragoa zen, «crib»etan oinarritutako deszifraketa erabiliz; horretarako, bonbearen zehaztapen funtzionalak egin zituen (Poloniako Bombaren hobekuntza bat).
[thumb|eskuinera|[Bletchley Park-eko patio egonkorrean dauden bi landetxe. Turingek 1939an eta 1940an egin zuen lan hemen, Hut 8(e)ra aldatu aurretik.]]
1939ko irailaren 4an, Erresuma Batuak Alemaniari gerra deklaratu eta biharamunean, Turingek Bletchley Park-en (GC&CSren gerra garaiko bulegoa) aurkeztu zuen bere burua. Bletchley-ra joandako beste guztien antzera, Sekretu Ofizialen Legea sinatu behar izan zuen, eta, bertan, Bletchley-n egindako lanari buruz ezer ez ezagutaraztea onartzen zuen, Legea hausteagatik lege-zigor gogorrak jasotzeko isunpean.

Bonba zehaztea izan zen Turingek gerra garaian egin zituen bost aurrerapen kriptoanalitiko handietako lehena. Besteak hauek izan ziren: Alemaniako itsas armadak erabilitako adierazle-prozedura ondorioztatzea; bonbak askoz eraginkorragoa izateko, Banburismus izeneko prozedura estatistiko bat garatzea; Lorenz SZ 40/42 (Tunny) zifratze-makinaren gurpilen espeka ezarpenak lantzeko Turingery izeneko prozedura garatzea eta, gerraren amaiera aldera, Delilah izena zuen ahots-nahasketa seguru kodetzaile eramangarri baten garapena Hanslope Parken

Kode-hauste prozesuan hainbat aukeraren proba optimizatzeko teknika estatistikoak erabiltzerakoan, Turingek ekarpen berritzailea egin zion gaiari. Matematika-ikuspegiak aztertzen zituzten bi artikulu idatzi zituen: *The Applications of Probability to Cryptography* eta *Paper on Statistics of Repetitions* izenekoak, zeinak GC&CSrentzat eta haren ondorengo GCHQrentzat hain baliogarri izan ziren, ezen Erresuma Batuko Artxibategi Nazionalean ez ziren 2012ko apirila arte kaleratu, bere jaiotzaren mendeurrena bete baino zertxobait lehenago. GCHQ-ko matematikari batek, bere burua Richard izenez soilik identifikatu zuenak, esan zuen garai hartan edukiak (Sekretu Ofizialen Legearen arabera) 70 bat urtez mugatuta egon izanak haien garrantzia eta gerraosteko kriptoanalisirako zuten garrantzia frogatzen zuela:

Turingek xelebretasunaren ospea zuen Bletchley Park-en. Bere lankideek «Prof» izengotiz ezagutzen zuten, eta Enigmari buruzko tratatua «''Prof's Book*» izenez. Ronald Lewin historialariaren arabera, Jack Goodek, Turingekin lan egin zuen kriptoanalista batek, bere lankideari buruz esan zuen:
.

Peter Hiltonek Hut 8-n Turingekin lanean izandako esperientzia kontatu zuen *A Century of Mathematics in America-n bere "Reminiscences of Bletchley Park*en:

Hiltonek antzeko pentsamenduak jaso zituen Nova PBSren *Decoding Nazi Secrets* dokumentalean.

Bletchley-n lanean ari zela, Turingek, distantzia luzeko lasterkari trebea zena, noizean behin, bilerak egiteko behar zuenean, 40 mila (64 km) egiten zituen Londresera korrika, eta mundu mailako maratoi denbora estandarrak lortzeko gai zen. Turingek, 1948an, Britainia Handiko Olinpiar Talderako saiakera bat egin zuen, baina lesio batek oztopatu zuen. Maratoirako proba saiorako denbora 11 minutu motelagoa izan zen Thomas Richards britainiar zilarrezko dominaren lasterketa olinpikoaren denbora baino, 2 ordu 35 minutukoa. Walton Athletic Clubeko korrikalaririk onena izan zen; bakarka korrika ari zela taldea gainditu zuenean konturatu ziren horretaz Entrenamenduetan zergatik egiten zuen hain gogor korrika galdetuta erantzun zuen:
.

Aldizkako historiaren arazoak direla eta, zaila da kalkulatzea Ultra adimenak gerran izan zuen eragin zehatza. Hala ere, Harry Hinsley gerrako historialari ofizialak kalkulatu zuen lan horrek Europako gerra bi urte baino gehiago laburtu zuela eta 14 milioi bizitza baino gehiago salbatu zituela.

Gerra amaitzean, Bletchley Park-en lan egin zuten guztiei ohar bat bidali zitzaien oroitaraziz Sekretu Ofizialen Legeak agindutako isiltasun-kodea ez zela gerrarekin amaitzen, mugarik gabe jarraituko zuela.

### Lehen ordenagailuei buruzko ikerketak 
1945etik 1947ra, National Physical Laboratory-n aritu zen lanean ACE ordenagailuaren diseinuan. ACEren diseinua bukatuta, proiektua abiatzen ari zela urte sabatikoa hartu, eta Cambridgera itzuli zen. Gero, 1948an, Manchesterko unibertsitatean hasi zen lanean matematika irakasle. 1949an, unibertsitateko konputazio-laborategiko zuzendariorde izendatu zuten, eta benetako lehen ordenagailuetako baten softwarearen diseinuan jardun zuen: Manchester Mark I izenekoan hain justu. 

### Heriotza 
1954an, bere buruaz beste egin zuen zianuroz injektatutako sagarra janez. Izan ere, 1952an, homosexuala izateagatik kondenatu zuten (Britainia Handian, homosexualitatea delitu izan zen 1967 arte). Epaian, bi aukera eman zizkioten: bi urteko kartzela ala libidoa apaltzeko tratamendu hormonala. Bigarrena aukeratu zuen kartzelara ez joatearren, eta estrogenozko injekzioak hartu zituen urtebetez. Horren albo-erreakzioetako bat ginekomastia izan zen, hots, bularrak handitzea. Halaber, bere lanean, ondorio kaltegarriak izan zituen, eta, besteak beste, kriptografiari buruz britaniar gobernuaren inteligentzia-agentziarentzat egiten zituen aholkulari lanak bukatu zitzaizkion. Horrek krisi sakon batean murgilarazi zuen, eta bere buruaz beste egitera bultzatu.

## Ekarpenak 
Egin zituen ekarpenen artean Turingen makina eta Turingen testa dira ezagunenak

### Turing-en makina 
Turingen makina makina abstraktu bat definitzen duen konputaziozko modelo matematikoa da, erregela-taula baten arabera zinta tira baten gainean sinboloak manipulatzen dituena. Sinplea bada ere, Turing makina edozein konputazio-algoritmo simulatzeko egokitua izan daiteke.

Turing makina ordenagailu batek egindako datu-manipulazio guztia kontrolatzen duen prozesamendu unitate zentral (PUZ) baten adibide orokor bat da, makina kanonikoarekin datuak biltzeko memoria sekuentziala erabiliz. Zehazkiago, alfabeto baten kate baliodunen azpimultzo arbitrarioren bat zerrendatzeko gai den makina —automata— da. Kateak modu mugikorrean zerrendatu daitezkeen multzo baten zati dira. Turingen makinak luzera infinituko zinta bat du, non irakurtzeko eta idazteko eragiketak egin ditzakeen.

### Turingen testa 
Testaren xedea makina bat noiz den kontziente definitzea da.

Testa egiteko, hiru elementu daude: solaskideak ikusi gabe, gizaki batek ebaluatzen du galdera batzuen aurrean beste gizaki batek eta makina batek ematen dituzten erantzunak, eta erabaki behar du zein den makina. Ebaluatzailea gai ez bada makina zein den bereizteko, makinaren jokabidea adimenduna jotzen da.

Testaren gaurkotasuna eztabaidagai da.

## Zinema 
* 1996an, Alan Turing matematikariaren bizitzan oinarritutako *Breaking the Code* telebistarako filma argitaratu zen, Herbert Wisek zuzendua, Derek Jacobi aktorearekin Alan Turing protagonistaren rolean (1986ko antzezlan batean oinarrituta dago gidoia, hau da, Hugh Whitemore antzerkigilearen obra batean.
* 2014an, Alan Turing matematikariaren bizitzan oinarritutako *The Imitation Game* (*Imitazioaren Jokoa*) filma estreinatu zen. Turingen papera Benedict Cumberbatch aktoreak antzeztu zuen, eta, Hut 8 taldean harekin lanean aritu zen Joan Clarkeren papera, Keira Knightley aktoreak.

## Erreferentziak 
### Aipatutako liburuak
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**  in 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Irakurketa gehigarria
### Artikuluak
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Liburuak
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (jatorrizkoa 1983an argitaratua); *The Imitation Game'' filmean oinarrituta.
* 
* 
* 
* 
*  Turingen amak, urte askotan bizirik iraun zuenak, bere semearen 157 orrialdeko biografia hau idatzi zuen, bere bizitza goraipatzen. 1959an argitaratu zen, eta, beraz, ezin izan zuen bere gerra-lanak azaldu. 300 ale eskas saldu ziren (Sara Turing Lyn Newman-i, 1967, St John's College, Cambridge liburutegia). Lyn Irvine-ren sei orrialdeko hitzaurreak oroitzapenak biltzen ditu, eta maizago aipatzen da. Cambridge University Press-ek berriro argitaratu zuen 2012an, bere jaiotzaren mendeurrena ospatzeko, eta Martin Davis-en hitzaurre berri bat sartu zuen, baita sekula argitaratu gabeko Turingen memoria bat ere, John F. Turing anaia zaharrarena.
*  (jatorriz, 1959an argitaratu zuen W. Heffer and Sons, Ltd-ek)
* 
*  1986ko Hugh Whitemoreren antzezlan horrek Turingen bizitza eta heriotza kontatzen du. Jatorrizko West End eta Broadwayko lasterketetan, Derek Jacobik jokatu zuen Turingen rola, eta berriro egin zuen 1997ko telebistarako BBCk eta WGBH, Boston elkarrekin egindako antzezlanean oinarritutako film batean. Lana Amber Lane Press-ek argitaratu du , Oxford, ASIN: B000B7TM0Q
* 
* 

## Kanpo estekak 
* ALAN TURING 100 URTE: Makinei bizia eman zien pertsona Zientzia.net (2012)
* ALAN TURING 100 URTE: Informatikak zor diona Zientzia.net (2012)
* ALAN TURING 100 URTE: Jesus Ibañez informatikaria Turing-i buruz hizketan (audioa) Zientzia.net (2012)
*  «Turing». Biografia.
*  «Alan Turing». Biografia laburra.