Berta Piñan

**Berta Piñán Suárez** (Cañu, Cangues d'Onís, 1963ko martxoaren 26a) asturiar idazle bat da, Gaztelania eta Literaturako irakasle jardunetan ibilitakoa. Gainera,  Asturiar Hizkuntzaren Akademiako kide osoa da eta 2019ko uztailaren 25az geroztik, Asturiasko Printzerriko Kultura, Hizkuntza Politika eta Turismo sailburua.

## Biografia 
Cangues d'Oníseko Institutuan ikasi zuen eta bertan irakasle izan zen urte batzuk beranduago. 17 urterekin Oviedoko Unibertsitatean hasi zen ikasten, eta Filologia Hispanikoan lizentziatu zen. 

Letren Fakultatean bizitako unibertsitate urteetan beste idazle gazte batzuekin harremanetan jarri zen, hala nola, Xuan Bello eta Antón Garcíarengana hurbildu zen. 1986an batera *Adréi* literatura-aldizkaria sortu zuten eta 1992ra arte elkarrekin zuzendu zuten. Urte haietan, José Luis García Martínen *Oliver* literatura-solasaldira maiz joaten zen eta Asturiar Hizkuntzaren Akademiaren *Lletres Asturianes* eta *Suplementos del Norte* aldizkarietan bere idazkiak argitaratzen hasi zen.

1985ean, Asturiar Hizkuntzaren Akademiaren Poesia Saria irabazi zuen, 1986an argitaratutako *Al abellu les besties* lanarekin. Bere olerkigintza-lanen artean, V*ida privada* nabarmendu beharra dago Asturiaseko poesia-saririk entzutetsuena irabazi baitzuen, hots,Teodoro Cuesta saria (1991). Ondoren, *Temporada de pesca* (Trabe, 1998), *Un mes* (Trabe, 2003) eta *Noches de fuego* (1985-2002) (Trea, 2005), poema-sorta elebiduna, plazaratu zituen. 2008an, Valentziako Denes argitaletxeak *Un mes i altres poemes* (Jaume Subiranak itzulia) katalanezko antologia aurkeztu zuen. 2010ean Piñanek *La mancadura / El daño* (2010) poema-liburua argitaratu zuen, gaztelaniaz eta asturieraz.

John Christopherren (*Les montañes blanques*) eta Giuseppe Ungarettiren (*Ventidós poemes*) lanak asturierara itzuli ditu eta *Notes de socilingüística asturiana* (Llibros del Pexe, 1991) edo *Alfaya* (1989) bezalako saiakera lanak argitara eman ditu. Feminismoarekin lotura handi du Piñanek eta honen harira, ''Tres sieglos construyendo la igualdá: ¿Qué ye que ye'l feminismu?* entsegua prestatu zuen 2003an. Bertan nerabe bati feminismoaren historia azaltzeko asmoa zuen Pablo Amargoren irudiekin. Halaber, bere alaba adoptiboari eskaini zion.

2004ko Asturiasko Printzea Sarien banaketa-ekitaldian, Felipe printzeak Berta Piñánen *Un mes* (2003) liburuko *Una casa* poemaren lerro batzuk irakurri zituen. Horrela, fundazioak 20 urtez egindako lana nabarmendu nahi zuen bai eta eta Letizia Ortizek etorkizunean "zuhaitz horren zaintzan" izango lukeen garrantzia azpimarratu.

2005ean Piñánek *La maleta al agua*, kontakizun laburren bilduma eta bi poema argitaratu zituen  emigrazioaren errealitate gordina agerian jartzeko. Bere narrazio-jardunean, haurrentzako literatura nabarmendu beharra dago: *Lula, Lulina* (1996), esparru honetako lehen lana edota *Arroz, agua y maíz* Pintar-Pintar argitaletxearekin (2009). Azken hau umeentzako poema-liburu sozial bat da eta 20 olerkitan hainbat herrialdetako haurren 20 istorio kontatzen ditu. Lan honi esker "María Josefa Canellada" saria irabazi zuen 2008an. Urte horretan eta 2009an Asturiasko Kritikaren Saria jaso zuen, Asturiasko Idazleen Elkartearen eskutik, Asturiasko Haur eta Gazte Literatura modalitatean. Liburu sarituak *Les coses que-y presten Fran* (2008) eta *L’estranxeru* (2009) izan ziren eta 2012an Asturiar Letren Sari Kritikoa eskuratu zuen *La mío hermana ye una mofeta* narrazioari esker.. 2005etik 2011ra Asturiasko Printzearen Letren Sariaren epaimahaikide izan zen.  

Asturieraren ofizialtasunaren aldeko mugimenduan parte hartu du urte luzez. Izan ere, 2007ko azaroan, Conceyu Abiertu pola Oficialidák antolatutako ibilaldian esku hartu zuen eta José Ángel Hevia abeslariarekin batera komunikatua irakurri zuen manifestazioaren amaieran. 2008ko maiatzaren 9an, Asturiar Hizkuntzaren Akademiaren kide oso izendatu zuten. 

Literatura-sorkuntzarekin batera, irakaskuntzan dihardu Piñánek. Gaztelania eta literatura irakaslea izan da Asturiasko eta Madrilgo zenbait institututan, batik bat Las Rozaseko Carmen Conde institutuan. Prentsan erreseinak eta literaturaren inguruko artikuluak aurkeztu ditu. Horrez gain, idazmen kreatiboari lotutako sorkuntzaren teoria eta praktikaren inguruan ikertzen du.

### Ibilbide politikoa 
2019ko uztailaren 25etik, Asturiasko Printzerriko Kultura, Hizkuntza Politika eta Turismo sailburua da, Adrián Barbón sozialista asturiarraren gobernupean.

#### Gaztelania erabiltzeko betebeharra 
2019ko urriaren 1ean, Kultura, Hizkuntza Politika eta Turismo sailburu gisa egin zuen lehen hitzaldian asturieraz mintzatzeari ekin zionean, eten egin zuen Gloria Garcíak, batzordeko Alderdi Popularraren taldearen bozeramaileak. Gloria Garciak esan zuen ez zuela hizkuntza behar bezala menderatzen, nahiz eta hilabete batzuk lehenago sailburuaren poema bat irakurri zuen osoko bilkuran asturieraz. Aldi horretan Voxeko eledunak, Ignacio Blancok, guztiek uler zezaketen hizkuntz batean berba egiteko eskatu zuen, hala nola ingelesez. Egoera horri lotuta, legebiltzarreko abokatuek gaztelania erabiltzea gomendatu zioten Piñáni, eta Batzar Nagusiko mahaiak sailburuari gaztelaniaz hitz egiteko eskatu zion. Egoera hori "iraingarria" zela esan zuen idazleak.

## Literatura-lana 
Berta Piñán eta Xuan Bello dira Surdimientuko bigarren belaunaldiko olerkigintzaren ordezkari nagusiak. Asturiera kultura-hizkuntza gisa berreskuratu eta duindu nahi duen mugimenduaren ikur bihurtu ziren. Piñánen lana Asturiasko tradizio poetikoaren joera jarraitzen du. 

Bere lana hainbat antologiatan jaso da: Xosé Boladoren *Antoloxia poética del Surdimientu* (1989),  José Ángel Cillerueloren *Nórdica, última poesía en asturiano* (1994), Leopoldo Sánchez Torreren *Las muyeres y los díes de la poesía contemporánea asturiana* (1995) eta Helena Trejoren *Antoloxía de muyeres poetes asturianes s.XX* (2004). 

### Poesia 
* 1986 Al abellu les besties (Academia de la Llingua Asturiana)
* 1991 *Vida privada*
* 1998 *Temporada de pesca* (Traba)
* 2002 *Un mes* (Arg. Traba)
* 2005 *Noches de incendio* (1985-2002) (Ediciones Trea). Elebiduna. Poemen antologia
* 2008 *Un mes i altres poemes* (Denes). Katalanezko itzulpena
* 2010 *La mancadura / El daño* (Ediciones Trea). Elebiduna

### Prosa 
* 1995 *Muyeres que cuenten*, emakumeek idatzitako narratibaren antología, María Teresa González, Carme Martínez, Esther Prieto, Lourdes Álvarez, Consuelo Vega, Berta Piñán eta Maite G. Iglesias (Trabe)
* 1996 *La tierra entero*, 1998an gaztelaniara itzulia, "Toda la tierra" gisa. Hainbat edizio.
* 2003 *Antoloxía del cuentu triste* Xuan Bello eta Roberto González-Quevedorekin. Publicaciones Ambitu.
* 2005 *La maleta al agua*. Publicaciones Ámbitu.
* 2007 *En casa ayena*. Gijongo Langileen Ateneoa
* 2008 *Textos literarios y contextos escolares*, Agustín Fernández Paz, Juan Mata, Guadalupe Jover, Gustavo Bombini, Víctor Moreno, Manuel Rivas eta Gonzalo Mourerekin. Grao.

### Haur eta gazteentzat 
* 1996 Berta Piñanen *Luna lunila*, Carmen Peñaren irudiekin.
* 2005 *El branu de Mirtya.* Ámbitu.
* 2007 *Las cosas que le gustan a Fran.* 2011n Asturieraz *Les coses que-y presten a Fran*.
* 2007 *El extranjero*, Hotel Papel.  *L'Estranxeru* (2009) Trabe.
* 2009 Agua, arroz y maíz, Elena Fernándezen irudiekin. Pintar, pintar argitaletxea
* 2011 *Mi hermana es una mofeta (La mio hermana ye una mofeta)*, Francesca Assirelliren irudiekin. 

### Saiakerak 
* 1991 *Notes de Sociollingüistica Asturiana.* Llibros del Pexes.
* 1989 *Alfaya* Xuan Bellorekin (Material didaktikoa).
* 2003 *Tres sieglos construyendo la igualdá.* Publicaciones Ámbitu. Pablo Amargoren irudiekin

## Sariak 
* 1985: Asturiasko Hizkuntzaren Akademiaren Poesia Saria, Al abellu les besties lanarekin
* 1991 Teodoro Cuesta poesia saria *Vida privada* liburuarekin.
* 1995 Trabe narrazioen saria *La tierra enterorekin.*
* 2008 Haur eta Gazte Literatura María Josefa Canellada saria, *Arroz, agua y maíz*ekin.
* 2008 eta 2009 Asturiasko Kritikaren Saria, asturierazko Haur eta Gazte Literaturan, *Les coses que-y presten a Fran* (2008) eta *L’estranxeru'' (2009) liburuekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La evolución poética de Lourdes Álvarez y Berta Piñán Por Elena de Lorenzo (asturiano)
* Entrevista a Berta Piñán Fusión 2009
* Discurso de Berta Piñán graduación del curso 2014 Vídeo.
* Mi hermana es una mofeta Cuento de Berta Piñán y Francesca Assirelli. Vídeo
* Berta Piñán. Ricardo Menéndez Salmón. Cara a cara entre los dos autores asturianos El Cultural 2009