Ibai

[thumb|320px|[Ega ibaia Lizarra zeharkatzean]]
[thumb|320px|[Lea ibaia Bizkaiko golkoan itsasoratzen, Lekeition.]]

**Ibaia** ur gezako korronte natural bat da, lehorrean edo harpetan sortuz beste goratasun txikiagoko ur-masa baterantz doana, hala nola ozeano batera, aintzira batera edo beste ibai batera. Ibai bat bere ibilguaren amaierara iritsi baino lehen lehortu daiteke urik gabe geratzen bada, edo urtaro jakin batzuetan bakarrik isuri. Ibaiak uraren zikloak erregulatzen ditu. Uraren zikloa ura Lurraren inguruan mugitzen den prozesua da. Ura, lehenik, euriteen bidez sartzen da ibaietan, dela euria, ur-isurketa malda batetik behera, glaziarren edo elurraren urtzea edo Lurraren azalaren azpian dauden akuiferoen iragazpenengatik.

Ibaiak ur-ibilgu kanalizatuetan isurtzen dira, eta, elkarguneetan, bat egiten dute drainatze-arroak edo harguneak eratzeko, azkenean, azaleko ura irteera komun batera isurtzeko. Ibaiek eragin handia dute inguruko paisaian. Aldian-aldian, gainezka egin eta inguruak urez bete ditzakete inguruetara mantenugaiak zabalduz. Ibaiek eramandako sedimentu edo alubioiak bere inguruko paisaia moldatzen du deltak eta uharteak eratuz, non emaria moteltzen den. Ibai baten inguruan edo bertan bizi diren organismoek, hala nola arrainek, uretako landareek, onddoek, moluskuek eta intsektuek, rol desberdinak jokatzen dituzte: ekoizpen primarioa, materia organikoaren prozesamendua, harraparitza, parasitismoa eta usteltzea barne. Ibaiek baliabide ugari sortu dituzte gizakientzako, besteak beste, elikagaia, garraioa, edateko ura eta aisia. Gizakiak, historian, ibaien ingeniaritza diseinatu du uholdeak saihesteko, laboreak ureztatzeko, ur-gurpilekin lana egiteko eta presen bidez hidroelektrizitatea ekoizteko. Antzinatik, jendeak bizitzarekin eta emankortasunarekin lotu ditu ibaiak, eta elementu erlijioso, politiko, sozial eta mitologiko indartsuak erantsi dizkie. Gaur egun, gizakien %&nbsp;90 baino gehiago, ibai batetik 16&nbsp;kilometro baino gutxiagora bizi da.

Ibaiak eta horien ekosistemak arriskuan daude uraren kutsaduraren, klima-aldaketaren eta giza jardueraren ondorioz. Presak, ubideak, dikeak eta beste egitura batzuk eraikitzeak habitatak desagerrarazi ditu; espezie batzuen iraungipena eragin du; mantenugaien eskuragarritasuna maila toxikoetaraino handitu du, eta ibaietan zehar doan alubioi kopurua jaitsi egin da. Klima aldaketak eragindako elurte jaitsieraren ondorioz, ibaiek ur gutxiago dute erabilgarri udan. Kutsaduraren erregulazioak, presak kentzeak, eta ur zikinen tratamenduak uraren kalitatea hobetzen eta ibaietako habitatak leheneratzen lagundu dute. Zenbait organismo, hala nola belakiak eta onddoak, bioadierazle baliagarriak dira ibaien osasunerako.

## Hitza
Toponimian, ibai hitza 1095ean ageri zen lehen aldiz, Bizkaiko Foruan: *illo flumine qui venit de Angulo ad Ibaizabal*

Sinonimoak dira: **ur handia** (Ipar.), **erribera** (Ipar.), **uhaitz** (Zub.), **ugalde** (GNaf.) eta **errio** (Beh.). Ibai txikiek *erreka*, *errekasto* edo *lats* izena hartzen dute.

«Ibai» gizenezko izena ere bada,, eta «Ibaia» emakumezkoena.

## Topografia
Ibaia, normalean, iturburu batean (edo askotan) hasten da, gehienetan banalerroan kokatua; erreka guztiak jasotzen ditu bere arroan; ibilgu izeneko bidea jarraitzen du, eta bokale edo ibai-ahoan amaitzen da (itsasoan, aintzira baten edo beste ibai baten). Ibai bateko ura, normalean, ubidera mugatzen da, ibai-ertzek mugatua. Ibai nagusiak jasotzen dituen beste ibaiei, ibaiadar deritze. Ibai handienetan, uholde-lautada izaten da, ubidea gainditzen duten uholde-urek osatua. Uholde-lautadak oso zabalak izan daitezke ubidearekin alderatuta. Ubidearen eta uholde-lautadaren arteko bereizketa hori lausoa izan daiteke, batez ere hiriguneetan, non etxebizitzak eta industriak asko garatu baitezakete ibai-ertz eta lautadan bertan.
[thumb|300px|Cauto ibaiaren [meandroak (Guamo Embarcadero, Kuba)]]
[thumb|300px|[Iguazu ur-jauziak.]]

Lurralde lauetan, ibaiek meandroak era ditzakete, hau da, ubidearen kurba erregularrak. Lurraldea malkartsua bada, berriz, ur-jauziak eta ibai-lasterrak sor ditzake, eta, menditsua bada, arroilak. Ibaiek sedimentu edo jalkin kopuru handiak garraiatzen dituzte bankuak edo uharteak eratuz, eta, bokalean, deltak. Ibai-ahoa zabala eta sakona bada, estuarioa sor dezake.

### Arro eta ibarrak
Uhar eta ibai labur batzuk euren iturburutik itsasoraino luza daitezke beste ibai handiago baten ibaiadar bihurtu gabe eta beste ibai batzuetatik urik jaso gabe. Oro har, ibai bat drainatze-sare baten zati da, arro hidrografiko bat osatzen duena. Arro batzuek kilometro karratu gutxi hartzen dituzte; Amazonasen arroa, berriz, 6,14 milioi km² luze-zabal da, munduko handiena.

Oro har, ibai-haran gazteek «V» itxura dute, batez ere duela gutxi altxatu diren mendialdeetan, baina forma hori aldatu egiten da ibaiaren ibilguan zehar, eta handitu egiten dira haren tamaina, malda, zeharkako profila, sedimentuak garraiatzeko ahalmena eta beste hainbat ezaugarri.

### Higa-lana
Ibaiak erliebearen desegile eta egile dira aldi berean: batetik, ibarretan higa-lana eginez, malkarrak sortzen dituzte (degradazioa), eta, bestetik, ibai jalkinak metatuz, eremu lauak eratzen dituzte (gradazioa).

Ibaien ur-laster etengabe horrek materialak higatzen ditu, eta ibarrak eratzen ditu, gero eta ibar zabalagoak, gainera, ibarreko maldak gutxituz baitoaz tektonika prozesuek berdintze lana egiten ez badute, betiere. Malda horiek –gero eta txikiagoak– ibaien arteko banalerroan elkar ebakitzen duten neurrian lurra zelaituz joaten da. Pixkana-pixkana, beraz, ibaiaren higa-lanak lurralde lauak eratzen ditu; dena den, horretara bitartean, era askotako erliebeak eratzen dira.

## Ekosistema 
Ibaietako ekosistemetan, bi unitate ekologiko nagusi daude: bat, ibaia beraren ibilguan sortzen dena eta, bestea, ibaiertzetako ingurunean sortzen dena.

Ibaiaren uretan, izaki bizidun asko bizi dira. Algek eta ornogabeek *bentos* izenekoa osatzen dute, eta horiei esker bizi dira bertako arrainak, hegaztiak eta ugaztunak. Ornogabe bentikoek kate trofikoaren oinarri dira, eta gaineko espezieen elikagaia, gainera, uraren kalitatearen adierazle biologikoak ditugu. Algak, moluskuak, krustazeoak eta intsektuen larbak ibai baten osasunaren adierazgarri dira, eta, horrela, ibaiaren zati bateko ornogabeen azterketa zehatz baten bidez ebalua dezakegu kutsadura maila.

Ondo zaindutako ibai baten ertzetan, ibarbasoak aurkitzen ditugu, eta, dagokien erritmo naturalean garatzen direnean, «galeria-baso» bilakatzen dira. Ibarbaso horiek ibaiaren ibilgua ezkutatzeraino estali dezaketen basoak izaten dira, eta landaredi oso aberatsa dute. Landarediak eragin desberdinak ditu:
*Ibaiaren gehiegizko intsolazioa eragozten du, eta, horrela, ura gehiegi berotzen ez denez, ez du oxigeno galtzeko arriskurik.
*Kutsadura eta zikinkeriak iragazten ditu
*Ibaiertzak higaduraz babesten ditu ura garbia mantenduz.

Landaredia aberatsa denean, fauna ere hala izaten da, landarez elikatzen diren animalietatik hasita harraparietaraino espezien hartu-eman genetikoak ahalbideratuz. Basa-katuak, azeriak, ipurtatsak, apoarmatuak edo erbinudeak ibarbasoez baliatzen dira lurralde berriak populatzeko. Eta beren neguko lurretara iristeko gai izango ez diren hegazti migratzaileak ibarbaso horiei esker iritsiko dira adarrez-adar saltoka kilometroak egin ditzaketelako horrela. Aberastasun biologiko horren ondorioz, ornodun handiak iristen dira: hontz handia, basa-katua, igaraba eta katamotzak.

## Kutsadura 
thumb|320px|Begi bistako ibai kutsadura.

Ura baliabide berriztagarria da, giza jardueraren ondorioz arriskuan dagoena. Euritik datorren ur garbia bere lehen karga kutsatzailea jaso dezake lurrera iritsi aurretik ere, hainbat substantzia kimikoak disolbatzean (anhidrido karbonikoa, sufre oxidoa eta nitrogeno oxidoa bezalakoak) euri azido bihurtuz. Zelaiak zeharkatzean, ibaiko ura pestizidaz karga daiteke, eta, hirietatik igarotzen denean, hainbat produktu eraman ditzake arrastaka, hala nola gasolina, automobil-olioak, hondakin organikoak, metal astunak, etab. Ibaiek kutsatzaile batzuk kentzeko nolabaiteko gaitasuna erakusten dute, baina, horretarako, oso tarte luzea behar dute bakterioek beren arazte-lana egin ahal izan dezaten.

Ibaietako ura kutsatzen duen faktore handiena izaki bizidunak dira. Horiek mota hauetako hondakinak botatzen dituzte ibaietara:
* Oxigenoa behar duten hondakinak.
* Pestizidak.
* Produktu kimikoak eta gai inorganikoak.
* Euriak sortzen dituen sedimentuak.
* Substantzia erradioaktiboak.
* Merkurioa.
* Estoldetako kutsadura.
* Gas toxikoen emisioa.
* Zentral energetikoak itzultzen duten ura.
* Plastikoak.
* Ur-bilduak.

Hauek dira munduko 10 ibai kutsatuenak:
* Salween
* Danubio
* Río de la Plata
* Rio Grande (Río Bravo)
* Ganges
* Indo
* Nilo
* Murray-Darling
* Mekong
* Yangzi

## Erabilerak
### Eraikuntza materialak
Ibaiek sortzen eta higatzen dituzten sedimentu lodi batzuk, hala nola legarra eta harea, maiz erabiltzen dira eraikuntzan. Horregatik, ibai eta bere ertzetatik, eraikuntza materiala erauzi ohi da, bai eskuz, bai makineria erabiliz, aire zabaleko harrobietan bezala. Munduko zenbait lekutan, ekintza horrek aintzira-habitat berriak sor ditzake erauzitako lurrak urez betetzean. Beste kasu batzuetan, ibai-ohea eta ibilgua desegonkor ditzake, eta kalte handiak eragin arrain-populazioetan, erruteko legar eta hartxintxar multzoak behar baitituzte.

### Energia ekoizpena
[thumb|upright=1.25|XII. mendeko [ur-errota,  Braine-le-Château (Belgika).]]
Ur-laster azkarreko ibaiak eta ur-jauziak energia iturri gisa erabiltzen dira ur-errotak eta zentral hidroelektrikoak erabiliz. Gehienetan, urtegiak eraikiz erabili izan da ibaietako ura, baina, ez beti, noriak zuzenean ibaian ezarri baitaitezke. Errotak aspalditik erabili izan dira, batez ere zerealak xehatzeko eta irina ekoizteko. Euskal Herrian, ohikoa izan da ibaien ura erabiltzea burdinoletan burdina lortu eta lantzeko. Lurrun-makinak asmatu aurretik, artilea eta beste ehunak prozesatzeko ere, ohikoak izan ziren errotak Europan zehar. Azken hamarkadetan, hazkuntza nabarmena izan da eskala handiko zentral hidroelektrikoen garapenean, batez ere eskualde menditsu eta hezeetan.

### Janari iturria
Ibaiak janari iturri izan dira historiaurreko garaietatik. Maiz, arrain-iturri oparo eta uretako beste izaki jangarri izaten dira, baita ur gezaren iturri nagusia ere edateko eta ureztatzeko erabil daitekeena.

### Nabigazioa eta garraioa
[thumb|240px|[Almadiak Ezka ibaian, Burgin]]

Ibaiak milaka urtez erabili izan dira nabigatzeko. Erakusgarri zaharrena Indus haraneko kulturan aurkitzen da India ipar-ekialdean, K.a. 3300 inguruan. Ibai-nabigazioak garraiobide merkea eskaintzen du, eta, oraindik, munduko ibai handienetan erabiltzen da, hala nola Amazonas, Ganges, Nilo, Mississippi, Ibai Urdina eta Danubion.

Baso ugari dagoen eskualde batzuetan –Eskandinavian eta Kanadan, adibidez–, egurgileek ibaia erabiltzen dute zuhaitz ebaki berriak flotatuz ibaian behera garraiatzeko ahalegin eta kostu handiak aurreztuz. Aspaldi, Nafarroan erabilitako garraiobidea zen, almadiak erabiliz, enborrak Ezka ibaian behera Ebrora eramateko.

### Muga politikoak
Ibaiek garrantzia izan dute muga politikoak erabakitzeko eta herrialdeak defendatzeko unean. Adibidez, Danubio Erromatar Inperioaren muga luzea izan zen, eta, gaur egun, Bulgaria eta Errumania artekoa zedarritzen du. Ipar Amerikan ezaguna da AEB eta Mexiko arteko ekialdeko muga, Rio Grande/Rio Bravok zedarritua. Euskal Herrian ere, garrantzi handikoa izan da historian zehar Bidasoak eragindako muga Espainia/Gipuzkoa eta Frantzia/Lapurdi artean.

## Historia
### Industria aurreko garaia
[thumb|[Sumer|Sumer zibilizazioa Tigris eta Eufrates ibaien uholde-lautadei esker sortu zen.]]
Lurreko lehen zibilizazioak uholde-lautadetan sortu ziren, duela 5.500&nbsp;eta 3.500&nbsp;urteen artean. Ibaiek emandako ur gezak, lur emankorrak eta ur-garraioak gizarte konplexuak azaleratzeko baldintzak sortzen lagundu zuten. Mota honetako hiru zibilizazio izan ziren: sumertarrak Tigris-Eufrates ibai sisteman; antzinako zibilizazio egiptoarra Nilon, eta Indus ibarreko zibilizazioa Indus ibaian. Gizarte horiek bizirauteko, inguruko basamortuetako klimek bereziki eragin zuten ibaien menpe egotea, eremu horietan jendea multzokatzera eramanez lehen hiriak osatzeko.

Ibai-garraioa, historikoki, lurrez egindako garraioa baino nabarmen merkeagoa eta azkarragoa izan da. Ibai-garraioa egurraren industriarako ere garrantzitsua izan da, enborrak ibai bidez bidal baitaitezke. Baso trinkoak eta ibai-sareak dituzten herrialdeek, hala nola Suedia, historikoki, gehien baliatu dute merkataritza-metodo hori. Autobideen eta automobilaren gorakadak praktika hori hain ohikoa ez izatea eragin du. Beste adibide bat Municheko Isar ibaia lehengoratzea da; izan ere, ezponda gogorreko ubide erabat kanalizatua izatetik, zabalagoa eta landaredidun ibaiertz naturalak izatera pasa da. Horrek Isarren faunaren habitata hobetu du, eta ibaian aisialdirako aukera gehiago eman ditu,  Yamuna eta Sarasvati (ikus zazpi ibai sakratuak).

## Ibaiak munduan 
Munduko 3 ibai luzeenak hauek dira: Nilo (6.718 km), Amazonas (6.500 km) eta Ibai Urdina (6.300 km). Hala ere, Amazonas da handiena, argi eta garbi, urtegirik (6.150.000 km²) eta emaririk handiena (190.000 m3/s) dituena.

Europan, ibai handienak Volga (3.700 km) eta Danubio (3.019 km) dira.

### Luzeenak
[thumb|[Amazonas ibaia, Iquitos (Peru)]]
[thumb|[Nilo ibaia, Aswan (Egipto)]]
[thumb|[Yangzi ibaia, Hiru Arroilak (Txina)]]
Hurrengo datuak batez besteko luzera balioetsiekin bat datoz. Ibai baten luzera, iturburuaren eta ibai ahoaren araberakoa da. Neurketan, alde handiak izaten dira maiz, eta, horregatik, sailkapen horren eztabaidak sor daitezke.

Munduko hamar ibairik luzeenak hauexek dira:
# Nilo (6.690 km)
# Amazonas (6.400 km)
# Ibai Urdina (Chang Jiang) (6.245 km)
# Mississippi-Missouri (6.210 km)
# Jenisei (5.550 km)
# Huang He (Ibai Horia) (5.464 km)
# Ob (5.410 km)
# Amur (4.410 km)
# Kongo (4.380 km)
# Lena (4.260 km)

### Euskal Herrian 
* Ebro da Euskal Herritik igarotzen den ibairik luzeena (910 km), Araba eta Nafarroa hego-mendebaleko mugetatik pasatzen da.
* Aragoi ibaia da biderik luzeena egiten duena, 192 km-koa hain zuzen. Esako urtegian jaiotzen da, eta, Nafarroa zeharkatu ondoren, Ebro ibaiarekin bat egiten du.
* Euskal Herriko kostaldean ura isurtzen duten ibaietatik, Aturri da luzeena eta ur emari handiena duena.
Nerbioi-Ibaizabal ibaia da Bizkaiko golkoan ura isurtzen duten ibaien artean ibilbiderik luzeena egiten duena (75 km-koa), guzti-guztia euskal lurraldeetan egina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak