Lauburu

thumb|200 px| Lauburua harrian zizelkatua
**Lauburua** antzinatiko euskal kulturako ikur esanguratsuena da. Gurutze itxurakoa da; eta, izenak berak adierazten duenez, lau buru biribil ditu. Euskal Herrian agerpen handia du, eta askotan euskal tradizioarekin edo nortasunarekin lotzen da.

## Etimologia 
*Lauburu* hitzaren berezko esanahi eta jatorria *lau buru* da, lau mutur edo buru biribilduz osatutako ikurra baita. Hainbatek latinezko *labarum* hitzarekiko lotura ikusi dute (*labarum* hitzaren eratorritzat edo jatorritzat), hitz bion arteko antzekotasuna dela kausa; lotura horrek, ordea, ez du oinarririk hizkuntzalaritzaren ikuspegitik, euskal hizkuntzalaritza historikoan eta etimologian aditu Larry Trasken iritziz.

*Lauburu* hitza lehendabizikoz Manuel Larramendi andoaindar idazlearen 1745eko *Hiztegi Hirukoitz*ean ageri da, agian Larramendik berak asmatua (neologismo ugari eman baitzituen hiztegi horretan).

Beste izen batzuez ere deitu izan zaio: *euskal gurutzea*, *helizea*, *ikur obifiloa* edo *svastika biribildua*, adibidez.

## Jatorria 
thumb|150 px|Lauburu estilizatua
Lauburuaren jatorria ez da argia. Svastikarekin lotu du zenbaitek, jatorri germaniarra duelakoan. Azken batean, lauburua svastika borobildu bat litzateke. Aldi berean, askok Indiaraino daramatzate lauburuaren erroak, gaur egun ere erabiltzen baitute bertan, zorte oneko ikur bezala. Aipatu beharra dago, ordea, ez aitzinako germaniarrek ezta indiarrek ere ez zutela, itxuraz, sekula svastika borobildurik erabili, eta bestalde, aitzinako amerikar kulturetan ere svastika motako irudiak topatu direla. Arrazoi horiek eta beste batzuk tarteko, lauburuaren jatorria beste nonbait kokatzen dute zenbait ikerlarik.

### Svastika eta lauburua 
Svastika (sanskritoz: स्वस्तिक *svastika*) Eurasian eta munduko beste hainbat tokitan zabaldurik den ikurra da, beso okerdun gurutzea. Svastikaren eta lauburuaren arteko loturarik badenetz, edo balego zein eta noizkoa den jakitea arazo zaila da. Svastika angeludunaren adibideak badira Euskal Herrian, nazien garaia baino lehenagokoak: EAJk erabili izan zuen 1914an, eta Iruñeko katedralaren zutabeetako baten kapitelean XVI. mendeko svastika bat dago zizelkaturik. Oso litekeena da jatorri zeltarreko migrazioek ekarri izana Euskal Herrira, erromatarrak heldu baino lehenago. Gerora, bertakoek beren modura moldatu zutela pentsa dezakegu, baina aitzinako svastika horien zein lauburuaren agerpen garaiak ikusirik, hori ere zalantzan jartzekoa da. Izan ere, azken mendeak alde batera utzita, svastikaren kasuak oso bakanak dira, eta lauburuaren aztarnarik ez da erdi-aroa igaro arte. Laburbilduz, zaila da aintzinako svastika horiek lauburuarekin zein lotura duten zehaztea.

#### Erdi Aroko svastikak 
Lauburuak Erdi Aroa bukatzean agertzen direla kontuan harturik, Erdi Aroko svastiketan oinarritua dela ere pentsa daiteke. Ikuspuntu horren arabera, euskaldunek svastika Erdi Aroan zehar "berraurkitu" egin zuten, nolabait. Garai hartan ez dago bertako svastiken aztarnarik; beraz, agian kanpotik ekarriak dira, germaniar bidaiarien eskutik, adibidez. Beste aukera bat euskaldun bidaiariren batek svastika kanpoko lurretan ikusi izana da, baina kontuan hartu behar da Euskal Herri inguruan ez zela svastika askorik, garai haietan.

Edozein kasutan, ez da ahantzi behar svastika oso ikur zabaldua zela orduan ere, eta ez dela zentzugabea lauburua svastikaren moldaera berantiarra izatea.

#### Svastikaren jatorria 
Svastikaren beraren jatorria eta esanahia ere eztabaidatuak direla esan beharra dago. Europan eta Asia zaharrean ugariak dira arrastoak eta Ipar Amerikan ere ikus daitezke. Lehen India edo Txinatik zetorrela pentsatu arren, hangoak baino arrasto zaharragoak topatu dira Brontze Aroko Europan eta Asia Txikian, beraz jatorria Anatolia inguruan egon litekeela uste da.

## Historia 
### Lauburuen lehen aztarnak eta interpretazioak 
Lauburuaren historia eman dioten interpretazioek markatu dute. Garai bakoitzeko pentsalariek svastikarekin, eguzkiarekin, gurutze kristauarekin, erromatarren garaiko tribuekin, alkimiarekin... lotu zuten, froga handirik gabe. Zaharrenetako bat Makeakoa da. Zaila da ordea jakitea Xahoren hitzetan zenbat den hipotesi hutsa, eta zenbat arrazoizko argudioa.

Fidel Fitak bere teorian lauburua, *labarum* edo *labaro* eta svastika erlazionatu zituen. Ingalaterran topatu zuen barduliarren hilarri batean svastika bat zegoela, eta horixe zela, hain zuzen, *labarum* deitua zena, adierazi zuen. Aurkikuntza hori zalantzazkotzat jotzen da egun, baina garai hartan onarpen handia izan zuen. Interpretazioak nahasten hasi ziren, kantabriar gerra-ikur, lau giza buru, svastika, gurutze kristau... Aragoiko zenbait armarritan agertzen diren lau mairu buruak lauburuaren ondorengotzat ere jo ziren, eta Campionek, 1907an labaroarekiko lotura hori "lausoa eta iluna" zela zioen.

### Svastika eta lauburua 
thumb|200x200px|1876ko svastika bat, Azkaineko hilerrian.
XVIII. eta XIX. mendeetan eztabaida akademiko hutsa zen lauburuaren jatorri eta esanahiarena. XX. mende hasieran, ordea, politikan erabiltzen hasi zen, euskal identitatea eta kultura adierazteko. Hala ere, ideia ugari eta kontrajarriak zeuden lauburuaren jatorri eta esanahiari buruz, askotan svastikarekin nahasten baitzen. Hori dela eta ez da harrigarria Sabino Aranak 1901ean argitaraturiko Euzkadi aldizkariaren lehen alean honakoa esatea: Euzkadi zela euskaldunen herria, eta izena "eguzki" hitzetik zetorrela. Hori azaltzeko, lauburua svastikarekin eta svastika eguzkiarekin lotzen zuten teorietan oinarritzen zen, batez ere.
XX. mendeko lehen hamarkadetan, lauburua edo "euskal svastika" askotan erabili zen euskaldunak edo euskal abertzaleak identifikatzeko. EAJk lauburua ez ezik, svastika ere erabili zuen askotan. Hala egin zuen Euskal Unibertsitatea sortzeko kanpainan, 1931n.

### Lauburua gerra-ostean 
Lauburuak zentzu politikoa hartu zuen Iparralden, eta Hegoalden oso kontuz erabiltzen zen, frankismoaren kontrako borrokaren eta euskal naziotasunaren ikur gisa. Frankismoaren amaierako urteak arte ez zen lauburua modu irekian erabili, betiere ekintza kulturaletan. Gerora lauburuaren erabilera mantendu da, bai nortasun ikur gisa (kultura edo politika arloetan) baita apaingarri gisa ere.

## Erabilera 
[thumb|280px|*La Marquesa de Santa Cruz* ([Francisco Goya|Goya, 1805): liran lauburu bat dago.]]
Euskal tradizioan, lauburuaren erabilera bi esparrutan eman da: hilarrietan eta eraikin, altzari eta objetuetan, apaingarri gisa. Aztarnak ikusirik, zaila da erabilera edo esanahi bat esleitzea lauburuari, hilarriek esanahi sinboliko handia duten arren, apaingarri funtzioan ez baitzaio helburu berezirik ikusi.

Nahiz eta euskal ikur zabalduenetakoa izan, ez da erabili inongo armarri edo banderatan, hau da, ez du XX. mendea arte erabilera instituzionalik izan. Gaur egun sarri erabiltzen da euskalduntasuna adierazteko, balio kulturala eta politikoa baititu. Askotan agertzen da euskal jatorriko produktu eta dekorazioan.

### Interpretazio modernoak 
Gaur egungo jende askoren ustez, ikurrak eguzkia irudikatzen du: eguzki izpiak eta haren mugimendu birakaria era sinbolikoan agertzen du. Antzinako euskal erlijioaren seinale bide da, Ama Lurra eta Eguzkia gurtzen ziren garaietakoa. Beste hainbat euskal ikurrek ere irudikatzen dute eguzkia; hala nola, zurezko kutxa eta hilarrietan zizelkatuak sarriago agertzen direnak. Beste batzuetan lau elementuak aipatzen dira.

Lauburuak harreman estua du zelten gurutze gaeliko eta hiruburuekin, baita arioen svastika ikurrarekin ere (mundu osoan erabilita, kasurik famatuenetariko bat India izanez, gero naziek hartu eta endekatua). Ahaide urrunagoak ere baditu, Txina eta Koreako hainbat tenplutan agertzen da bizitza edo zortearen ikurra, esaterako.

## Lauburua Euskal Herritik kanpo 
[thumb|200 px| Lauburua edo tetraskela Galiziako [Garai (eraikina)|garai batean.]]

Lauburuaren erabilera tradizionalagoari bagagozkio, Biarnon eta Pirinioetan (ipar eta hegoaldean) topa daitezke, Euskal Herritik hurbil. Agian Euskal Herrikoekin lotura dute; urrunago ere aurkitu dira, Alsazian eta Austrian, esaterako. Hala ere, lauburu modernoagoak dira, XIX. mendekoak.

Bestalde, azken urteetan euskaldunek beren lurraldetik kanpo eraman dute, eta badu presentzia munduko hainbat txokotako euskal elkarteetan. Horrez gain, hainbat tokitan imitazioz ikusgarri da.

Galizia eta Asturiasen ere badira, agian galiziar triskelen moldaera direnak (*tetraskel* esaten zaie).

## Iruditegia 

Irudi:Coa_Illustration_Cross_Lauburu.svg|
Irudi:Coa_Illustration_Cross_Lauburu_2.svg|
Irudi:Atalburu Mendiburua.jpg|Mendiburua
Irudi:Armendarits Linteau10.jpg|Armendaritze
Irudi:Armentdarits Linteau9.jpg|Armendaritze
Irudi:Briscous Croix.jpg|Beskoitze
Irudi:Alegria-Dulantzi - Santuario de Ayala.jpg|Dulantzi

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Triskel
* Svastika
* Kantabriar labaro
* Labaro

## Kanpo estekak 
*  Lauburua Auñamendi entziklopedian
* Joseba Aurkenerena: «Lauburua edo euskal esbastika».
* Joseba Aurkenerena: «Vieille-Saint-Girons, lauburuen saindutegia».