Sheela na Gig

thumb|Kilpeck-eko (Ingalaterra) *Sheela na gig* ospetsua.
***Síle na gcíoch edo*** ingelesez, ***Sheela na Gigs*** edo ***Sheela-na-Gigs***, emakume biluzien taila figuratiboak dira, bulba handitu bat erakusten duena. Eliza, gaztelu eta bestelako eraikin erromanikoetan daude, bereziki Irlandan eta Britainia Handian, batzuetan gizonezkoen irudiekin batera. Adibide ezagun bat Kilpeck-en (Herefordshire, Ingalaterra) aurki daiteke.

Irlandan daude ezagutzen diren ***Síle na gcíoch gehienak***: Jack Roberts eta Joanne McMahon-ek idatzitako "The Sheela-na Gigs of Ireland and Britain: The Divine Zug of the Christian Celts – An Illustrated Guide" liburuan, 101 ale jaso zituzten Irlandan eta 45 Britainia Handian.

Ziur aski, taila hauek heriotzatik, gaizkitik eta deabruetatik babesteko erabili ziren. Beste irudi barregarri batzuk, gargolak kasu, Europa osoko elizetan aurki ditzakegu maiz, eta ohikoa da esatea haien asmoa izpiritu gaiztoak urruntzea zela (ikus magia apotropaikoa). Askotan ate eta leihoen gainean kokatzen dira, irekidura horiek babesteko, seguruenik.

## Gaiaren jatorria: *Sheela na Gig* 
Irudi horien jatorriari buruz eztabaidatzen da.  Anthony Weir eta James Jermanek sostengatutako teoriaren arabera, Frantzian eta Espainian XI. mendean lehen aldiz zizelkatuak izan ziren, eta ondoren, irudia Britainia Handira eta Irlandara iritsi zen XII. mendean. Weir eta Jermanen lana Jørgen Andersenek hasitako ikerketaren jarraipena izan zen, *The Witch on the Wall* (1977) idatzi baitzuen, *Sheela na Gigs* direlakoei buruzko lehen liburu serioa. Eamonn Kellyk, Dublingo Irlandako Museo Nazionaleko Antzinatasun Irlandarren Kontserbatzaileak, "*Sheela-na gigs: origins and functions"* liburuan, Weir eta Jermanen teoria sostengatzeko Iralndan dauden *Sheelen* banaketari buruz zera ohartarazten du: *in situ* kontserbatutako Sheela ia guztiak anglonormandiarrek XII. mendean konkistatutako eskualdeetan daude, baina "jatorrizko irlandar" kulturapean geratu ziren eskualdetan, eremu gutxi batzuetan bakarrik agertzen dira. Weir eta Jermanek *Images of* *Lust* liburuan argudiatzen dute, halaber, elizen kanpoaldean egoteak eta Erdi Aroko estandarrekiko duten itsustasunak iradokitzen dutela emakumeen lizunkeria izugarritzat eta bekatu-toki ustelgarritzat irudikatzeko erabili zirela.

Beste teoria batek, Jack Robertsek eta Joanne McMahonek azaldua zera dio: taila horiek kristautasunaren aurreko emankortasunaren gurtzaren edo Jainkosa Amaren aztarnak direla. Roberts eta McMahon-ek diotenez, materialetan eta estiloetan desberdintasunak dituzte Sheela batzuek inguruko egiturekiko, eta batzuk biratuta agertzen dira, eta horrek iradokiten du aurreko egituretatik hartu eta eraikin kristau primitiboetan txertatu zituztela. Desberdintasunak daude ohiko irudi exhibizionista «kontinentalen» eta Irlandako *Sheelen* artean, Irlandan eta Britainia Handian gizonezko figura gutxi egotea barne, kontinentean ohikoagoak direnak, non gorputzak bihurrituagoak ere agertzen baitira.
[thumb|*Sheela na Gig* [Fethard hiriko horma batean (Tipperary konderria, Irlanda).]]

## Izenaren jatorria *Sheela na Gig* 
*Sheela na Gig* terminoa *Proceedings of the Royal Irish Academy* (1840–44) aldizkarian argitaratu zen lehen aldiz, Rochestown-eko (Tipperary konderria, Irlanda) eliza bateko hormako gablete batean zegoen taila baten tokiko izen gisa. Izena, 1840an, John O'Donovan Irlandako Ordnance Surveyko (gobernuaren kartografia zerbtizua) funtzionarioak ere erregistratu zuen, Kiltinaneko (Tipperary konderria) eliza bateko irudi bati erreferentzia eginez. Eztabaida dago izen horren jatorriaz eta esanahiaz, ez baita zuzenean irlanderara itzultzen. Batzuetan Sheelaren grafia alternatiboak aurki daitezke, horien artean *Sheila*, Síle eta *Síla*. "*Seán-na Gig"* izena Jack Robertsek asmatu zuen Sheelaren baliokide maskulino itifalikoarentzat. Nahiko arraroa da Irlandan, baina askoz arruntagoa kontinentean.

Jørgen Andersenek izena irlandar esamoldea dela idatzi du, jatorriz *Sighle na gCíoch* (‘bularren sorgin zaharra’) edo *Síle-ina Giob* (‘Sheila bere atzealdearen gainean’), non Sile Zizili anglonormandar izenaren irlandar forma den. Beste ikertzaile batzuek interpretazio horiek auzitan jarri dituzte: Sheela gutxi agertzen dira bularrekin, eta zalantzak daude *ina-Giob* eta na Fressen arteko erlazio linguistikoari buruz. Esan izan da, halaber, *sheela* na gig esamoldea sorgin edo emakume zahar batentzako erabiltzen den hitza dela.

Barbara Freitagek kapitulu oso bat eskaintzen dio izenaren etimologiari *Sheela-na gigs: Unravelling an Enigma* liburuan, eta 1840 baino lehenagoko erreferentzia batzuk ematen ditu, Britainia Handiko Errege Itsas Armadan Sheela Na Gig izeneko itsasontzi bat eta 1700eko hamarkadako *Sheela na gig* izeneko dantza barne. horiek dira izenaren erreferentzia erregistratu zaharrenak, baina ez dira irudietan aplikatzen. Itsasontziaren izena «Irlandako iratxo eme irlandar» gisa azaltzen da Errege Itsas Armadaren erregistroetan. Freitag-ek, era berean, aurkitu zuen *gig* hitza, iparraldeko ingelesezko jargoi hizkeran, emakumearen genitalak zirela .

Weir-ek eta Jermanek *sheela* izena erabiltzen dute, baina soilik erabilera herrikoian sartu delako; bi sexuetako figurei «exhibizionista» ere esaten diete. Andersenen *The Witch on the Wall* telesaileko bigarren kapitulua aipatzen dute izenaren eztabaida on gisa. Andersenek dio kapitulu horretan ez dagoela ebidentziarik esateko *sheela na gig* inoiz izen herrikoia izan zela irudi horientzako, eta garai zehatz batetik datorrela (hau da, XIX. mendearen erdialdetik), «non *sheela* baten ezaugarrien ulerkera lausoa baitzen eta jendea kontu handiz ibiltzen baitzen bere itxurazko zakarkeriarekin». Izenaren zalantzazko izaeraren aurreko erreferentzia bat H. C. Lawlor-ena da (1931), zeinak esan baitzuen «*sheela-na gig»* terminoak ez duela esanahi etimologikorik eta izen absurdoa dela». Andersen, Weir, Jerman eta Freitagek izen modernoa eta nahiko arbitrarioa baztertu dute.

Irudietako batentzat erregistratutako izenik zaharrena «Idoloa» da, Wight uharteko Binstead herrian dagoen irudiari dagokiona. Izen hori 1781ean aipatu zuen R. Worsleyk bere *The History of the Isle of Wight* liburuan, eta berriro 1795ean, J. Albinek *A New, Directand Much-improved History of the Isle of Wight* liburuan. «Idoloa» izena gaur egun Lusken (Dublingo konderria, Irlanda) galduta dagoen irudi bati ere aplikatu zitzaion, eta 1783. urtearen inguruan erabiltzen ari ziren bezala erregistratu zen.

## Teoriak 
Figurei buruzko eztabaidaren zati handi bat, zehazki, zer irudikatzen duten zehazteari buruzkoa da. Teoria horiek ez dituzte inoiz irudi guztiak kontuan hartzen eta beti dute arazoren bat edo gehiago.

### Jainkosa pagano baten aztarnak 
Hori da teoriarik ezagunena, nahiz eta akademikoek ez duten erabat onartzen. Aipaturiko jainkosa zelta bezala identifikatu ohi da, zehazki Irlandako eta Eskoziako mitologiako Cailleach sorgin zahar bat. Teoria hori jatorriz Margaret Murray eta Anne Ross bezalako ikerlariek proposatu zuten *The Divine Zug of the Pagan Celts* izeneko saiakeran. Liburuan honalea irakur daiteke: «Iradoki nahi nuke beren forma ikonografiko primitiboan lurralde edo gerrako jainkosa irudikatzen dutela izatez, sorgin zaharraren itxuran...»

Berrikiago, jainkosaren teoria Maureen Concannonen *The Sacred Whore: Sheela Goddess of the Celts* liburuan azaldu da, irudiak «Jainkosa Amarekin» lotzen dituena.

Mircea Eliaderen *The Encyclopedia of Religion-ek* paraleloak ezartzen ditu *Sheela na gig* eta erregetza ematen zuen jainkosaren antzinako mito irlandarren baitan. Sorgin zahar lizun bat bezala agertuko litzateke, eta gizon gehienek atzera botako lituzkete haren eskaintza, batek izan ezik, onartu egingo lituzkeelako. Harekin oheratzen zenean, dontzeila eder bihurtuko zen, koroa eman eta erregetza bedeinkatuko ziona. Horrealko istorioa kontatzen da *King Henry,* ingelesezko folk abestian (Steeleye Span -ek grabatua *Below the Salt diskan*). Abestia Loathly lady (Andere higuingarria) Galesko elezaharraren bertsioa da.

*The Witch on the Wall* Andersen-en «Paganoa edo Erdi Arokoa» izeneko atala eskaintzen dio teoria horri, eta Irlandako *sheeletan* eragin pagano posibleak iradoki arren, Erdi Aroko testuinguruan kokatzen ditu irmoki. Ross-en aurreko proposameni buruz, hau dio: «Horren kontra esan daitekeena da ez dela hain erraza probatzeko eta ez dela hain erraza ilustratzeko, aurreko kapituluetan eztabaidatu ditudan arrazoiengatik, balizko jatorri kontinental frantsesa baino...»

Weir eta Jerman Bauboren figuratxoek britainiar Sheeletan izan zitzaketen eragina aztertu zuten, baina lotura ahula dela onartzen dute, honako hau idatziz: «Oso interesgarria da espekulazio gisa, baina ebidentzien kopurua ez da handia».
thumb|Pena Furadako labar-santutegiko irudia
Freitagek jatorri pagano zelta posibleak aztertzen ditu, baina berriro ere lotura bat iradokitzen duen ezer gutxi aurkitzen du, «...bereziki sorgin zahar jainkotiarraren nozioa, alegia, taila horiek *Ur-Sheelaren* erretratua diren ideia, irmoki baztertu behar da aieru apetatsu gisa». Akademiako ikerlariek jatorri paganoari uko egin dioten arren, teoria hori beste arlo batzuetan oso onartuta dago, eta haren aldekoek irmoki defendatzen dute. Teoria horren alde, Anton Malde arkeologo galiziarra dago, 2011n *Sheela na Gig-aren* antzeko irudia aurkitu baitzuen Coirós udalerrian (A Coruña, Galizia), K.o. I. mendeko Pena Furada labar-santutegian.

### Emankortasunaren irudi bat 
Teoria hau, jainkosa pagano baten irudikapenaren aurreko azalpenarekin batera erabili ohi da. Freitagek figurak emankortasun testuinguru batean erabiltzen zirela dioen teoria proposatzen du, eta «erditzeko harriekin» lotzen ditu. Ebidentzia folkloriko batzuen arabera, Sheeletako batzuk horrela erabili ziren, irudiak erditzen ari ziren emakumeei uzten baitzieten. Beste irudi batzuek ezkontzetako tradizioak dituzte lotuta. Margaret Murrayren arabera, Oxfordeko St. Michael elizako irudiak, iparraldeko atean kokatua, emaztegaiei eztei-egunean erakusteko tradizioa du. Hala ere, teoria horrek ez ditu figura guztiak azaltzen: batzuk meheak dira, beren saihets eta bular meheak erakutsiz (Fethard); beste batzuk, ordea, lodiak dira eta testuinguru sexual batean agertzen dira, kide batekin (Whittlesford). Theresa Oakleyk eta Alex Woodcockek duela gutxi Devizesen bikote exhibizionista bat aurkitu izanak ere pisua kentzen dio teoria horri. Irudi batzuen aurpegiak ildaskatuta daude, orbainak edo tatuajeak adieraziz. Beraz, hori interpretaziorik bistakoena iruditu arren, figurei xeheago begiratzen bazie, ikusten da emankortasun-funtzioarekin nekez bat datozen ezaugarriak dituztela.

### Lizunkeriaren aurkako oharra 
### Gaizkiaren aurkako babesa 
## Figuren banaketa 
[thumb|[Nidaros katedrala|Nidarosko Katedraleko (Trondheim, Norvegia) erromaniko estiloko tailu exhibizionista. Erakutsitako irudia ordezkapen modernoa da, jatorrizkoa Artzapezpikuaren Jauregi Museoan gordetzen baita.]]
Esan bezala, Irlandan dago ezagutzen diren Sheela na Gigs kopuru handiena du (hainbeste, askotan oker uste baita irlandar hutsezko fenomenoa dela). Hala ere, *Witch on the Wall* eta *Images of Lust* argitaratzearekin gero eta argiago geratu da *Sheela na Gigs* direlakoen zergatia, uhartekoa izan beharrean, Europako beste lekuettan aurki daitekeela. Irudien kopuru zehatza kalkulatzea zaila da, *Sheela na Gig* bat denaren edo ez denaren interpretazioa autore batetik bestera aldatzen baita: adibidez, Freitagek Rochesterreko katedraleko aurrealdean dagoen figura  (eskeutran ararinak dituena) bere zerrendatik kanpo uzten du, baino, Weir eta Jermanek ordea, berean sartu dute. *The Sacred Whore* *Concannon* libruan, bere egileak higattua daduen hainbat irudi kontuan hartu ditu, baina, oraingoz, berak bakarrik ikusten du *Sheela na Gigs* irudiotan. Akenik, kontuan hartu beahr da, lehen ezezagunak ziren irudiak identifikatzen ari direla oraindik ere.

Orain arte, jakina da herrialde hauek badutela (edo izan dutela) horietan emakumezko irudi exhibizionistak dituzten elizarik (hurrengo zerrenda *Witch on the Wall*, *Images of Lust* eta *Sheela-na gigs :* Unravelling an Enigma libruan jasotakoak dira):

* Irlanda
* Frantzia
* Espainia (adibidez: San Pedro de Cervatos, Cantabria)
* Ingalaterra
* Gales
* Eskozia
* Norvegia
* Suitza
* Txekiar Errepublika eta Eslovakia

Irudi asko testuinguru erromanikoetan aurkitzen ditugu, bereziki Frantzian, Espainian, Britainia Handian eta Norvegian. Irlandar irudiak Normandiaren eragina duten eskualdeetan egon ohi dira.

## Paralelismoak 
Mircea Eliaderen *Encyclopedia of Religion-ek*, «ioni»ri buruzko artikuluan (‘uteroa’, ‘bagina’, ‘bulba’ edo ‘sabela’ sanskritoz), antzekotasuna adierazten du ate eta leihoen gaineko *Sheela* askoren kokapenaren eta Palauko irletan nagusien etxeetako ateen gainean (*bai*) zurez zizelkatutako emakume-irudien artean, Dilukai (edo *dilugai*) deiturikoak. Hankak zabalduta agertzen dira tipikoki, pubis handi, beltz eta triangeluarra erakutsiz, eskuak izterretan atsedena hartuz. Artikuluaren egileek diote:

“*Emakumezko figura horiek herritarren osasuna babesten dute, eta izpiritu gaizto guztiengandik ere babesten dituzte. Errituetan adituak direnenek egiten dituzte arau zorrotzen arabera, eta arau horiek hausteak, adituaren eta nagusiaren heriotza ekarriko luke. Ez da kasualitate baliabide apotropaiko gisa erabiltzen diren genital femeninoak irudikatzen dituzten sinboloa ateen gainean egotea. Bulba ate nagusia da, bizitzaren eta ez-bizitzaren arteko banaketa misteriotsua*”.

## Erreferentziak 

## Bibliografia 
### Liburuak 
*  Andersen, J. (1977). *The witch on the wall: medieval erotic sculpture in the British Isles*. Copenhague: Rosenkilde & Bagger. ISBN 9788742301821. 
*  Concannon, M. (2004) *The sacred whore: Sheela, goddess of the Celts*. Cork: Collins Press. ISBN 9781903464526. 
*  Freitag, B. (2004) *Sheela-na-gigs: Unravelling an Enigma*. Londres: Routledge. ISBN 9780415345521. 
*  Kelly, E. P. (1996) *Sheela-na-gigs: origins and functions*. Dublín: Country House. ISBN 9780946172511. 
*  O'Connor, J. (1991) *Sheela na gig*. Tipperary: Fethard Historical Society. ISBN 9780951816806. 
*  Roberts, J., McMahon, J. (2001). *The Sheela-na-Gigs of Ireland and Britain: The Divine Hag of the Christian Celts – An Illustrated Guide*. Cork: Mercier Press. ISBN 9781856352949. 
*  Ross, A. (1967) *Pagan Celtic Britain: studies in iconography and tradition*. Londres: Routledge & K. Paul. OCLC 895156. 
*  Weir, A. eta Jerman, J. (1986) *Images of lust: sexual carvings on medieval churches*. Londres: Batsford. ISBN 9780713474046. 
* 

### Artikuluak 
* 

* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* *The Sheela Na Gig Project. Researching Sheela Na Gig Sculptures in the UK* 
* *Ireland’s Síle na Giġ* 
* *Anthony Weir Satan in the groin*
* Sánchez, Alfonso (2025eko ekainaren 19a) Sheela na Gig, “La extraña figura femenina de la Irlanda medieval puede tener su origen en España y Francia” *Astures*
* Redacción (2019ko urtarrilaren 20a) “Sheela-na-gigs: las mujeres desnudas que adornan las iglesias de Reino Unido” *BBC mundo, Uruguay*