Zuia

**Zuia** Arabako iparraldeko udalerri bat da, Zuia-Gorbeialdea eskualdeko handiena. Gasteiztik 18 bat kilometro iparraldera dago. Haren herriburua Murgia da.

Izenaren amaieran agertzen den -*a* hori, itsatsia da, beraz *Zui**a**ko, Zui**a**tik, Zui**a**ra*... idatzi behar da.

## Geografia 
### Inguru naturala 
Zuia Gorbeiaren magalaren inguruan dago, eta Arabako mendirik altuenera igotzeko abiapuntua da. Arrato eta Badaiakoa udalerriaren muga naturalak dira, eta aipatzekoa da haranaren erdialdean dagoen Atxabal-Oroko mendigunea.

Udalerria zeharkatzen duen ibai nagusia Baias ibaia da.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Orozko (Bizkaia).
* Hegoaldean: Gasteiz eta Badaiako Sierra Bravako Komunitatea.
* Ekialdean: Zigoitia.
* Mendebaldean: Amurrio eta Urkabustaiz.

## Historia 
Lehen aldiz 1025. urteko dokumentu batean aipatuta ageri da, *Donemiliagako goldea*n: ***Zuhia Barrutia***.

Gerardo López de Gereñuk beste aldaera batzuk ere jaso zituen:  *Zuffia*, (1025); *Zufia*, (1089); *Sufia*, (1138); *Zuya* (1742).

Pentsa daiteke Donemiliagako goldean aipatzen diren ***Zuffia de Iuso*** eta ***Zuhia Barrutia*** biek barruti berberari egiten ziotela erreferentzia. Dokumentu horretan aipatzen diren herriek "rega" bat edo bi ematen zioten Donemiliaga Kukulako monasterioari. ***Zuffia de Iuso*** eta ***Zuhia Barrutia*** horiek aipatzen direnean, bederatzi "rega" eman zutela ikusten da. Pentsa daiteke ***Zuffia de Iuso*** eta ***Zuhia Barrutia*** horiek bereizi nahi izan zirela dokumentuan alboko ***Zuffia de Suso***tik.

Esaten da Erdi Aroko ganboatar eta oinaztarren arteko gatazka odoltsuek Zuian izan zutela sorrera.

## Etimologia 
Etimologia hau proposatu da: *Zubia* > *Zuhia / Zuffia* > *Zuia*.

## Banaketa administratiboa 
Zuiako udalerriak 13 herri hauek ditu:
* Altube
* Ametzaga
* Aperregi
* Bitoriano
* Domaikia
* Gillerna
* Jugo
* Lukiano
* Markia
* **Murgia** (udalburua)
* Sarria
* Zarate
* Ziorraga

Fitxategi:Murgiako eliza.jpg|Murgiko erdigunearen ikuspegia, eliza nabarmen.
Fitxategi:Ametzaga_zuia.jpg|Ametzaga herria.
Fitxategi:Domaikiako San Bartolome elizako erretaula 7.jpg|Domaikiako San Bartolome elizako erretaula, estilo flandriarreko lan ikusgarria.
Fitxategi:Jugo, San Martin eliza (cropped).jpg|Jugoko San Martin eliza.
Fitxategi:Sarría (Álava) - Palacio de Iturrate 1.jpg|Iturrate jauregia, Sarria.

## Demografia 
XX. mendearen lehen erdia gorabeherarik gabe igaro zen Zuiako populazioari dagokionez. 1950eko hamarkadatik aurrera, ordea, populazioak beherako joera hartu zuen, gehienbat Gasteiz eta Bilbo hirietarako izandako emigrazioaren ondorioz.

1980ko hamarkadatik aurrera, garraiobideak hobetzearen eta hirietako etxebizitzen prezio altuen ondorioz, jende berria iritsi zen udalerrira, batez ere Murgira eta haren inguruetara. Horrek populazioa handitzea eragin zuen. Hala ere, populazio berri horren gehienak ez zuen lanik egiten udalerrian, Gasteizen baizik, eta udalerria lo-hiri bihurtu zen biztanle horientzat.

## Politika 
[thumb|300px|Zuiako udaletxea [Murgian.]]

### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Zuiako azken alkateak:

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta  lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak bi linea ditu udalerrian:

## Kultura 
thumb|Zuiako udal pilotalekua.

### Euskara 
Zuiako hizkuntza nagusia euskara izan da XIX. mendea arte; bertako hizkera mendebaleko euskararen aldaera zen, eta XX. mendean atzerakada nabarmena izan zuen, erabat galtzeraino. Mende haren azken laurdenean abiatutako berreskuratze prozesuaren ondorioz, gaur egun zuiarren %&nbsp;48,7 inguru da euskalduna, eta hiztun horiek biltzeko asmoz sortua da Bidabarri euskara taldea.

## Ondasun nabarmenak 
[eskuinera|thumb|300px|[Jugatxiko baseliza (Jugo).]]
* Gorbeiako natura parkea.
* Oroko santutegia. Bitoriano ondoan dago, Atxabal-Oro haitzen parean (896 m). Eraikin nagusia XVI. mendekoa da.
* Jugatxiko baseliza. Jugotik gertu dago. Aisialdigunea du alboan, Arabako Foru Aldundiarena den parkean.
* Eztiaren museoa. Murgiko Oregi etxean dago.
* Bitorianoko 17. zenbakia duen baserria. XVII. mendekoa, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatua.

## Zuiar ospetsuak 
* Jose Santos Intxaurregi (17??-1811), jugoar merkataria, Buenos Airesen politikaria izandakoa.
* Luis Alava Sautu (1890-1943), murgiar politikaria, fusilatua.
* Javier Ruiz de Larrinaga (1979 - ), ametzagar ziklo-krosslaria.
* Elena Loyo (1983-), atleta.
* Mikel Landa (1989-), murgiar txirrindularia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala
* Gorbeialdea
* Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

## Kanpo estekak 
*  Zuiako udalaren webgunea
*  *Zuia* Auñamendi entziklopedian
* "Herri txiki, infernu handi" saioan (ETB).