Donemiliaga

thumb|Donemiliagako udaletxea, Erdoña herrian dago kokatua.
**Donemiliaga** (ofizialki *San Millán / Donemiliaga*) Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gasteiztik 28 bat kilometro ekialdera dago, eta Gipuzkoarekin muga egiten dute haren lurrek.

Aguraingo barrendegi batek bitan zatitzen du udalerria. Donemiliagak, bestalde, Donemiliagak ere badu esklabe bat Iruraitz herriaren mendebaldean.

## Geografia 
### Inguru naturala 
Zadorra ibaia udalerri honetan sortzen da, bai eta haren ibaiadarra den Erdoña erreka ere. Halaber, Araiaren ibaiadarra den Ametzaga erreka eta honen adarrak diren Bikuña eta Estibarri Donemiliagatik igarotzen dira.

Iparraldean, Urkilla mendilerroa Gipuzkoarekiko muga naturala da, 1.100-1.200 metroko tontorrekin.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Oñati (Gipuzkoa).
* Hegoaldean: Agurain eta Entzia-Iturrietako Partzuergoa.
* Ekialdean: Asparrena, Zalduondo eta Entzia-Iturrietako Partzuergoa.
* Mendebaldean: Barrundia eta Agurain.

### Herriak 
16 herri hauek osatzen dute Donemiliaga udalerria. 2011ko erroldako biztanleak ageri dira jarraian:

* Adana: 56 biztanle
* Axpuru: 24
* Barria: 3
* Bikuña: 32
* Durruma: 82
* Egilatz: 44
* **Erdoña** (udalerriko herriburua): 43
* Galarreta: 48
* Luzuriaga: 30
* Mezkia: 22
* Munain: 34
* Narbaxa: 104
* Okariz: 36
* Txintxetru: 33
* Uribarri Jauregi: 75
* Zuhatzu Donemiliaga: 62

Barriak ez du kontzejurik osatzen, Narbaxaren barruan baitago.

## Historia 
### Erromatar garaia 
Etxe erromatar garrantzitsu baten hondarrak aurkitu ziren Durruma herriaren iparraldean, Albeiurmendi edo Albeiurbide izeneko aztarnategian. Hondakinok *"Ab Asturica Burdigalam"* (Astoreka-Bordele) galtzadarekin lotuta daude, adituen iritziz. Etxetzarrak termak izan zitezkeen, bertan berogintza sistema batez hornitutako bi gela handi aurkitu baitzituzten. Etxadia iturri klasikoen *Alba* ezaguna izan daiteke..

Donemiliaga eta inguruan, erromatar garaiko epigrafe ugari aurkitu dira. Arabako Durrumako talde barne sailaktu dira eta oro har, 39 dira, gehienak K.o II mendekoak, eta gutxi batzuk III. mendekoak.

### Aro Modernoa 
[thumb|300px|eskuinera|[Erdoñako Donemiliaga baseliza. Atzean, eskuinean, Aratz mendia.]]Donemiliagako udalerriak aurrekari historiko bat du: Egilazko ermandadea, gaur egungo udalerriko herri gehienak biltzen zituena eta Erdi Aroan sustraiak dituena. Arabako ermandadeak herrixka-elkarteak ziren, eta XIV. mendearen bigarren erdian bandoen arteko gerren garaian beren burua defendatzeko eta elkar babesteko akordioak sinatu zituzten. Ermandade horiek osatzen zuen herririk garrantzitsuenaren izena hartzen zuten. Ermandadeari buruzko 1360ko ordenantzak ezagutzen dira, nahiz eta jakin hori aurrekoa zela. Egilazko ermandadea Arabako probintzia osatzeko bildu ziren 14 ermandadeetako bat izan zen.

Bi koadrilatan banatutako 12 herrik osatzen zuten: "goikoak" eta "behekoak". "Goikoak" Axpuru, Galarreta, Luzuriaga, Narbaxa, Erdoña eta Zuhatzu ziren; "behekoak", berriz, Albeiz, Egilatz, Mezkia, Munain, Durruma eta Bikuña.

Donemiliagako gainerako herriak, hau da, Adana, Txintxetru, Okariz eta Ulibarri Jauregi geroago sartuko ziren.

Adibidez, Ulibarri-Jauregi herrixka errebala gisa jaio zen (Iruraizeko ermandadekoa), eta ermandade mugakidearen lurretan zabaldu zen. Izan ere, Ullibarri izenak Arabako euskalki zaharrean "hiri berri" esan nahi du.

Ermandadearen batzarrak urtean behin biltzen ziren San Migel egunaren inguruan Erdoñanako San Millan elizan. Horregatik, denborak aurrera egin ahala, ermandadea Egilatzko Ermandade eta Donemiliagako Junta edo, besterik gabe, Donemiliagako Ermandade gisa ezagutuko da, biltzeko lekua dela eta. Hortik dator, halaber, Erdoñanako hiriburu tradizionala, nahiz eta ez izan udalerriko populazio garrantzitsuena.

Denbora luzez, ermandadea Aguraingo hiribilduaren mende egon zen administratiboki, haren ondoan baitago eta ermandadeko herrixkak haren jurisdikziora eraman baitziren. Hala ere, hainbat auziren ondoren, ermandadea Aguraindik atera zen.

XIX. mendean, udal-erreformaren ondorioz, ermandadea udalerri bihurtu zen, eta herriak alkate-auzo edo kontzeju bihurtu ziren.

1928an, Leon Salinas alkate zela, Albeiz herria, udalerriko ekialdekoena, Donemiliagatik banandu eta Asparrenan sartu zen. 1958an, Durrumak  Albeizen urratsei jarraitzen saiatu zen, baina orduan eskaera ukatu egin zitzaien.

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Donemiliagako azken alkateak:

## Kultura 
[thumb|300px|[Galarretako elizaren hondakinak (oraindik zutik ikusten den dorrea 2014ko uztailaren 10ean erori zen).]]

### Ondasun nabarmenak 
* Aizkomendiko trikuharria, Egilatzen. Euskal Herriko handienetakoa dugu, Bilarkoarekin batera. 1832an aurkitu zuten.
* Barriako Santa Maria komentua. Jatorrizkoa XII. mendekoa zen, eta gaur egun ageri den eraikina XV. mendean eraiki zuten. Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen 2003an, *monumentu* sailkapenarekin.
thumb|295x295px|Andre Mariaren Jasokundearen eliza, Galarretan, 2020ko abuztuan

### Jaiak 
* Abuztuaren 20an San Bernardoren erromeria ospatzen da Barrian.
* Maiatzeko azken asteburuan jaia da Durruman.

### Euskara 
XIX. mendeko azken laurdenean, Paul Brocak Donemiliaga euskararen eremu barruan kokatu zuen; Koldo Zuazoren arabera, bertako aldaera mendebaleko euskara, erdialdekoa eta nafarreraren arteko hizkera zen, Arabako sortaldeko eremuan sailkatutakoa. Gaur egungo biztanleen % 20 inguru euskal hiztunak direla estimatzen da.
thumb|San Joan Bataiatzailearen eliza, Axpurun

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 5 linea ditu udalerrian:

Bestalde, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia Donemiliagako Munaingo herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Donemiliagar ezagunak 
* Placido Luzuriaga (Narbaxa, XVI. mendea), fraidea.
* Juan Ruiz de Velasco (Galarreta, XVI. mendea), militarra.
* Joseph Tomás Ochoa de Aspuru y Segura (1711-?), zirujaua eta ministroa izandakoa Kuban.
* Juan Diaz de Garaio "Sakamantekas" (Egilatz, 1821-1881), gaizkile eta hiltzaile ezaguna.
* Ernesto Ladrón de Guevara (Durruma, 1950-), politikaria.
* Rafael Ladrón de Guevara (Erdoña, 1952-), txirrindularia.

## Partzuegoa 
Donemiliaga Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorreko kide da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Lautadako kuadrilla
* Donemiliagako goldea
* Entzia-Iturrietako Partzuergoa
* Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra

## Kanpo estekak 
* Donemiliaga Aguraingo Kuadrillaren webgune ofizialean
*  Donemiliaga udalerriko web orria, euskaraz lotura dauka, baina oraingoz datuak gaztelaniaz bakarrik ageri dira webgunean.
*  Ainhoa Arozamena Ayala: «San Millán/Donemiliaga», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* Barriako komentua euskadi.net webgunean