open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anastasio III.a (antipapa)

**Anastasio III.a** (Erroma, 815 – *ibidem*, 879) **Anastasio Liburuzaina** deitua, antipapa izan zen 855. urtean, Benedikto III.aren aurka.

Arsenio Ortakoa gotzainaren iloba izan zen, eta greziar monjeen grezieraz ikasi zuen, heziketa handia jasotzeaz gain. 847an apaiz izendatu zuten eta 848an Erromatik ihes egin zuen. Horregatik, 850ean eskumikatu zuten.

Anastasio aita santu aukeratu zuten Leon IV.a 855ean hil ondoren, baina Benedikto III.aren hautaketa izan zen nagusi. Hurrengo aita santuak, Nikolas I.ak, Anastasio kantziler izendatu zuen eta hainbat arazo enkargatu zizkion. Adrian II.a aita santuak Anastasio Elizaren Liburuzain izendatu zuen.

869an Konstantinoplara joan zen Luis II.a enperadorearen aginduz. Han Anastasio Konstantinoplako Laugarren Kontzilioan izan zen eta aita santuaren kausa defendatu zuen.

Grezieratik latinera itzuli zituen kontzilio ekumenikoen aktak, santuen elezaharrak eta beste idazki batzuk. Testu grekoetatik abiatuta, Hiruko Kronografia bildu zuen. Liber Pontificalisaren zati bat ere ematen zaio.
Yorktowngo setioa

Yorktowngo bataila **AEBetako Independentzia Gerraren** azken fasean gertatu zen (1775–1783). Garai hartan, Ameriketako koloniek Britainia Handiaren aurkako borroka luzea zeramaten, eta **Frantziak** 1778an **amerikarren aliatua** bihurtu zen, independentzia babestuz.

1781ean, bi aldeak nekatuta zeuden, baina britainiarren jeneral **Charles Cornwallis** Virginiara mugitu zen, Yorktown herrian gotortu nahian, itsas armadaren babesa espero zuelako.

### Batailaren garapena 
* **Parte-hartzaileak:**
** **AEB + Frantzia:** 17.000 soldadu inguru (9.000 amerikar eta 8.000 frantziar).
** **Britainiak:** 8.000 soldadu inguru, Cornwallisen agindupean.
* **Plan estrategikoa:**   George Washington (AEB) eta Rochambeau (Frantzia) elkartu ziren iparraldean eta hegoalderantz jo zuten isilpean, Yorktownera. Aldi berean, **admiral de Grasse-ren Frantziako itsas armadak Chesapeake badia blokeatu zuen**, britainiarren laguntza-ontziak geldiaraziz.
* **Gertaerak:**
** Amerikarren eta frantziarren artilleriak egun eta gau bombardatu zuten Yorktown.
** Cornwallisek ihes egiteko saiakera egin zuen itsasotik, baina frantsesek blokeatu zuten.
** Azkenean, **1781eko urriaren 19an**, Cornwallisek **errenditzea sinatu zuen**, eta bere 8.000 soldaduek armak utzi zituzten.

### Ondorio nagusiak 
* **Gerraren amaiera praktikoa:** Yorktowngo porrotak Britainia Handiaren borrokarako borondatea hautsi zuen.
* **Negoziazio diplomatikoak:** Porrotaren ondoren, britainiarrak bakea negoziatzen hasi ziren, eta **1783ko Pariseko Itunak** AEBen independentzia aitortu zuen.
* **Frantziaren rola:** Frantziako laguntza militar eta ekonomikoa funtsezkoa izan zen garaipenerako, baina kostu handiak sortu zituen, eta **hori Frantziako Iraultzaren kausetako bat bihurtu zen** urte batzuk geroago (1789).
* **Ikur historikoa:** Yorktown izan zen **kolonien batasunaren eta askatasunaren sinboloa**, eta Washingtonen lidergoa sendotu zuen.

Laburbilduz:

**Yorktowngo bataila (1781)** izan zen **AEBetako independentzia lortu zuen azken garaipena**, Frantziaren laguntzari esker, eta **Britainiaren amaierako errendizioa** ekarri zuen. Gerraren ondorioz sortu zen **mundu modernoko lehen errepublika demokratikoa**.
Landan (Morisot)

***Landan***, baita ere ***Gozaldu ondoren,*** () Berthe Morisot margolari inpresionistaren 1881eko pintura da. 

Oihal gaineko olio-pintura hau, leiho baten aurrean eserita dagoen neska gazte baten gorputz erdiko erretratua da. Kapela daramatza eta gardena ematen duen soineko morea. Abaniko urdin bati eusten dio esku batean, eta bestea pitxer baten eta mahats batzuen ondoan dago. Henri Vever eta Albert Laskerren jabetzakoa izan zen lana, gaur egun bilduma pribatu batean kontserbatzen da. Christie's-ek saldu zuen 2013ko otsailean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1501 McGill College

**1501 McGill College**, **Tour McGill** izenez ere ezaguna, 158 m eta 36 solairuko etxe orratza da, Montreal erdian, Kanadako Quebec probintziako hiririk handienean. 1501 McGill College Avenue izena hartu zuen bere helbideagatik, 1992an hiriko bi eraikin altuenekin batera bukatu zen, 1000 La Gauchetière-koa eta 1250 René-Lévesque-koa. Metroaren McGill geltokiarekin lotuta dago, hiriko lurpeko oinezkoen sarearen bidez.

## Arkitektura 
WZMH Architects-ek diseinatutako eraikinaren forma postmodernoak beirazko gortina-horma bat du, eguzki-argiaren arabera urdinaren eta berdearen artean kolorez aldatzen dena. Goiko lau solairuek piramide itxurako atiko mekaniko bat osatzen dute, gauez zuriz distiratzen duena. Urteko zenbait garaitan, jaialdi edo ekitaldi bati lotutako kolore batekin (edo batzuekin) argitzen da.

Adibidez, zuriz, berdez eta gorriz argitzen da Gabonetan (Empire State Building- en antzera), morez eta horiz Pazkorako, laranjaz Halloweenerako, berdez San Patrizio egunerako, gorriz San Valentin egunerako, eta, 2011ko apirilean, urdinez, zuriz eta gorriz argitzen da Stanley Kopako finalerdietan Montreal Canadiens taldeari laguntzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Polaris Realty | Jabetzak > 1501 McGill Unibertsitate Etorbidea
José Moreira de Melo

**José Moreira de Melo** (Serra do Salitre, Patrocínio, 1941eko abuztuaren 3a – Itapeva, 2025eko urriaren 25a) brasildar elizgizon katolikoa izan zen, 1996tik 2016ra Itapevako apezpikua izan zena.

## Bizitza 
Serra do Salitren jaio zen, orduan Patrocínioko auzoan, José Domingos de Melo eta Ana Moreira de Assisen familian. 1968ko urtarrilaren 27an apaiztu zen Patos de Minasen. Maiatzaren 16an iritsi zen Itapevara, elizbarrutiko bosgarren apezpiku bihurtuz. São Paulo estatuko hego-mendebaldeko Eliza partikularra eraikitzeko eta sendotzeko ahalegin handiak egin zituen.

2016ko urriaren 19an dimisioa aurkeztu zion Frantzisko aita santuari, 75 urte bete baitzituen. 2025eko urriaren hasieran ospitalean ingresatu zen eta garuneko koagulu bat kentzeko ebakuntza egin zioten. 2025eko urriaren 25ean hil zen, 84 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montrealgo hirigunea

**Montrealgo hirigunea** () Montrealgo (Quebec, Kanada) negozio barruti nagusia da.

Barrutia Mount Royal mendiaren hegoaldeko magalean dago, eta Ville-Marie barrutiaren mendebaldeko zatia hartzen du. Iparraldean Mount Royal parkeak, ipar-ekialdean Le Plateau-Mont-Royalek, ekialdean Quartier Latin eta Gay Village auzoek, hegoaldean Montreal Zaharrak eta Cité du Multimédiak, hego-mendebaldean Griffintown eta Little Burgundy auzoek, eta mendebaldean Westmount hiriak mugatzen ditu.

Hiriguneko eskualdean enpresa-egoitza asko daude, baita hiriko etxe orratz gehienak ere; legez, ezin dira Mount Royal baino altuagoak izan, mendiaren nagusitasun estetikoa eta mehatxu-faktorea mantentzeko. Bi altuenak 1000 de La Gauchetière eta 1250 René-Lévesque dira, biak 1992an eraikiak. Tour de la Bourse ere eraikin garrantzitsua da, eta deribatuetan negoziatzen den Montrealgo burtsaren egoitza da. Montrealgo burtsa jatorriz balore-burtsa bat zen eta Kanadako lehena izan zen. 1999an, burtsa-negoziazio guztiak Torontora transferitu ziren, deribatuen negoziazio-merkatuan esklusibotasuna izatearen truke.

Ville-Marie Place IM Peik diseinatutako bulego-dorre gurutzatu bat da. 1962an eraiki zen, eta Montrealgo lurpeko hiriaren lotura osatzen duen lurpeko merkataritza-gune baten gainean dago, munduko handienetako bat dena. 1.600 denda, jatetxe, bulego, negozio, museo eta unibertsitate baino gehiagorako sarbidea du barrualdean, baita metro geltokiak, tren geltokiak, autobus terminalak eta hirigune osoan zehar hedatzen diren tunelak ere. Hirigunearen ardatz nagusia Saint Catherine kalea da, Kanadako merkataritza-etorbide jendetsuena. Eremuak goi-mailako txikizkako merkataritza dauka, hala nola Holt Renfrew Ogilvy saltegi handiak eta Les Cours Mont-Royal merkataritza-gunea. Beste kale garrantzitsu batzuk Sherbrooke kalea, Peel, de la Montagne, de Maisonneuve eta Crescent dira.

Zeruertza Mount Royal-eko bi begiratokietatik ikus daiteke. Belvedereko begiratokiak hirigunea, ibaia eta Monteregian Hills hartzen ditu. Egun argitsuetan, New Yorkeko iparraldeko Adirondack mendiak ikusten dira (Mount Royal eta AEBetako mugaren arteko distantzia, mugarekiko perpendikularra den  batean, bakarrik ~ 56 km, edo ~ 35 milia dira), Vermonteko Mendi Berdeak bezala. Ekialdeko begiratokitik The Plateau auzoa, Olinpiar Estadioa eta haratagoko ikuspegia dago.

Montrealgo erdigunean daude McGill Unibertsitatearen eta UQAMen campus nagusiak eta Concordia Unibertsitatearen Sir George Williams campusa.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faustin Ngabu

**Faustin Ngabu** (Lokwa, 1935 – Goma, 2025eko urriaren 26a) kongoar elizgizon katolikoa izan zen, 1974tik 2010era Gomako apezpikua izan zena.

## Bizitza 
Faustin Ngabu 1963ko abenduaren 21ean apaiztu zen Erroman. 1974ko apirilaren 25ean, Paulo VI.a aita santuak Gomako apezpiku lagunkide eta Tigamibenako apezpiku titular izendatu zuen, baina Joseph Mikararanga Busimba apezpikua irailaren 7an hil baitzen, Ngabu elizbarruti horretako ordinario bihurtu zen. 1974ko urriaren 27an Aloys Mulindwa Mutabesha Mugoma Mweruk apezpiku ordenatu zuen Goman. Batasunarekiko, bakearekiko eta eskualdeko garapen sozial eta pastoralarekiko konpromiso sendoarekin zuzendu zuen elizbarrutia. 2010eko martxoaren 18an, Benedikto XVI.a aita santuak bere dimisioa onartu zuen. Ngabu 2025eko urriaren 26an hil zen Gomako ospitalean, 90 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galen Rupp

**Galen Rupp** (Portland, 1986ko maiatzaren 8a) estatubatuar distantzia luzeko korrikalaria da. 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zen Pekinen, 2012an Londresen, 2016an Rio de Janeiron eta 2021ean Tokion. Zilarrezko domina irabazi zuen gizonezkoen 10.000 metroko lasterketan Londresen eta brontzezko domina gizonezkoen maratoian Rio de Janeiron. Rupp Oregon Unibertsitatearekin lehiatu zen, eta Alberto Salazarren gidaritzapean entrenatu zen Nike Oregon Proiektuko kide gisa. 2017ko Chicagoko Maratoia irabazi zuen, Khalid Khannouchi 2002an lortu zuen lehenengo estatubatuarra bihurtuz. Ruppek maratoia irabazi zuen 2020ko Estatu Batuetako Olinpiar Proban (maratoia) Atlantan 2:09:20ko denborarekin, eta 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetarako sailkatu zen, zortzigarren postuan amaituz.

Ruppek AEBetako hainbat errekor ditu edo izan zituen batxilergoan, unibertsitatean eta goi mailan. Inoizko estatubatuar distantzia luzeko korrikalari onenetakotzat hartzen da.

## Ibilbidearen hasiera 
Portlanden (Oregon) jaioa, jatorri alemaniarreko familia katoliko batean, Ruppek institutuko eta Amerikako batxilergoko errekorrak ezarri zituen Portland-eko (Oregon) Central Catholic High School-en lehiatzen ari zela. Hasieran futbol jokalaria zen, baina Alberto Salazar maratoi kondaira estatubatuarraren arreta erakarri zuen, eta honekin institutuko arrakasta handia lortu zuen, besteak beste, Oregon estatuko bi titulu irabazi zituen krosean (2002 eta 2003) eta bakarkako atletismoko hiru txapelketa (1500 metroak 2004an eta 3000 metroak 2003 eta 2004an). 2003an krosean Oregon estatuko titulua irabazi ondoren, bigarren postuan amaitu zuen 2003ko Foot Locker Kros Txapelketan.

Ruppek bere debuta senior mailan 2007ko Munduko Atletismo Txapelketan egin zuen, eta 11. postuan geratu zen 10.000 metroko proban.

Oregongo Unibertsitatearekin azken aldiz aritu zenean, Ruppek 10.000 metroko lasterketa irabazi zuen 2009ko Hayward Field-en egindako AEBetako Aire Libreko Atletismo Txapelketan, 27:52.53ko denborarekin.

2009an, Ruppek lehen Bowerman saria irabazi zuen, unibertsitateko urteko atletismoko atleta onenari ematen zaiona.

## Ibilbide profesionala 
2009ko Munduko Txapelketarako AEBetako taldean lekua lortu ondoren, Ruppek profesional bihurtuko zela eta Michael Johnson bere agentea izango zela iragarri zuen. Munduko Txapelketan, Ruppek zortzigarren postua lortu zuen 10.000 metroko lasterketan, eta bertan, Dathan Ritzenheinekin batera, lehenengo 12en artean afrikarrak ez ziren bi bakarrenetako bat izan zen.

2016ko Rio de Janeiroko Udako Olinpiar Jokoetan, Ruppek bosgarren postua lortu zuen 10.000 metroko lasterketan. Zortzi egun geroago, hirugarren postua lortu zuen, brontzezko domina irabaziz Olinpiar Maratoian, 2:10:05eko denborarekin.

## Bizitza pertsonala 
Rupp Keara Rupp-ekin ezkonduta dago. Lau seme-alaba dituzte: 2014ko uztailean jaiotako bikiak, 2016ko azaroan jaiotako beste bat eta 2019ko otsailean jaiotakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Malahlela

**Mary Malahele-Xakana** (Pietersburg, Hegoafrika, 1916ko maiatzaren 2a – Hegoafrika, 1981eko maiatzaren 8a) Hegoafrikan mediku gisa erregistratu zen lehen emakume beltza izan zen (1947an). Emakume Gazteen Kristau Elkartearen sortzailea ere izan zen.

## Bizitza 
Mary Susan Makobatjatji Malahlela Pietersburgen (gaur egungo Polokwane) jaio zen 1916an. Bere aita Thadius Chweu Malahlela izan zen, kristau konbertitu bat, etxetik kanporatu zutena bere bikiak hiltzeari uko egiteagatik, bikiak madarikazio bat zirelako. Lehen ikasketak Johannesburg-etik gertu dagoen Juliwe-ko Lehen Hezkuntza Metodista eskolan egin zituen eta, ondoren, Fort Hareko Unibertsitatean. 1941ean, Native Trust Fund-en laguntza lortu zuen medikuntza ikasteko Witwatersrand-eko Unibertsitatean.  2015ean, unibertsitate horrek plaka bat jarri zuen Malahlela doktorea eta apartheidaren oroimenez.

Mary Malahlela ezkondu egin zen eta bi alaba izan zituen. 1981ean hil zen, 65 urte zituela, miokardio infartu baten ondorioz, Nthato Motlana doktorearen Witkoppen landa-klinikan (Sandton, Johannesburg) boluntario gisa lanean ari zela.

## Ibilbidea 
1947an, Malahlela medikuntza fakultatean graduatu zen eta mediku bezala erregistratu zen, Hegoafrikako lehen mediku beltza izanik. Klinika pribatu bat ireki zuen Kliptownen eta bigarren bat Mofolo Southen. Arlokako Taldekatze Legearen ondoren, Dobsonvilleko klinikan lan egin zuen. 
* 2015ean, Witwatersrand-eko Unibertsitateak plaka bat jarri zuen Malahlela doktorea eta apartheidaren oroimenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
VG

**VG** edo **amitoia** edo **Tetrama** konposatu organikoa da, C10H24NO3PS formula duena organofosforoen klasekoa eta azido fosforikoaren estertzat jo daiteke zeinetan sufre-atomo batek oxigeno bat ordezkatzen duen. Likido gardena da. Uretan eta ohiko disolbatzaile organikoetan disolbagarria da. Nerbio-agentea da, ondorioz hilgarria.

VGa V serieko nerbio-agente deiturikoen artean sailkatzen da.

## Sintesia 
VGa sintetizatzen da 2-etilaminoetnitiolaren sodio gatza dietil fosforokloridratoarekin erreakzionaraziz.

(CH3CH2)2NCH2CH2S− Na+ + ClP(=O)(OCH2CH2)2  →  amiton + NaCl

## Erabilera 
VGa paratioi intsektizidaren ordezko gisa garatzen hasi zuen 1950ko hamarkadan Imperial Chemiscal Industries enpresak. Bidean ikusi zen intsektizida ahulagoa zela paratioia baino, baina akarizida gisa oso eraginkorra zela. *Tetram* markarekin merkaturatzeko prest zegoenenean Bretainia Handian ohartu ziren arratoiekin eginiko saioetani konposatua ugaztunen toxikotasunean paratioiarekin konparagarria zela, erabilera mugatuagoa zuen bitartean, eta, beraz, bere garapena gelditu egin zen komertzialki bideragarria ez zelako.

Alabaina Britainia Handiko armadak arma kimiko gisa aztertzen hasi zen. Horrela nerbio-agenteen klase berri bat jaio zen. VGk ugaztunen nerbio-sistemaren funtzionamendu normala oztopatuz jarduten du, kolinesterasa entzima inhibituz. VGa gorputzean inhalazioz, irentsiz eta larruazalean eta begietan zehar xurgatuta sartzen da.

Bere ekoizpena zorrozki kontrolatua dago, eta biltegiratzea 1993ko Arma Kimikoen Hitzarmenak legez kanpo uzten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dolores Reyes

## Formazioa eta ibilbidea 
Dolores Reyes 1978. urtean jaio zen Buenos Airesen, Argentinan. Lehen Hezkuntzako Irakasletza ikasi zuen Eskola Normal 10ean, eta Grekoa eta Kultura Klasikoak Buenos Aireseko Unibertsitatean.

2019an, Selva Almada idazle argentinarraren idazketa-tailerrean parte hartu ondoren, bere lehen eleberria argitaratu zuen, *Cometierra*. Liburuak kritikaren eta salmenten aldetik arrakasta handia jaso zuen, bai Argentinan eta baita mundu osoan ere. Harper Collins argitaletxeak itzuli eta argitaratu zuen ingelesez, Solferinok italieraz, Reditions de l´Observatoire-k frantsesez, HitzaForlag-ek suedieraz eta Mova-k polonieraz. Hainbat saritan finalista izan zen, esaterako Medifé-Filba Fundazioa Saria, Silverio Cañada Memoriala, Mario Vargas Llosa  Bi Urteko Eleberri Saria eta Sara Gallardo Saria.

2023an, idazleak bere bigarren eleberria argitaratu zuen, *Miseria*, *Cometierra*ren jarraipena.

## Bizitza pertsonala 
Reyesek zazpi seme-alaba ditu. Idazteari eta amatasunari buruz, esan zuen: «Zaila da hainbeste umerekin eta hainbeste jarduerarekin denbora hartzea, baina beste inor baino lehen altxatzen saiatzen naiz, kafe bat prestatu eta idazten dut. Oso emankorra egin izan zait beti, eta, egunez egun, fruituak uzten ari da».

### Eraginak 
Berarengan eragina izan duten idazle garrantzitsuenen artean, Herman Hesse, Juan Jose Saer, Antonio Di Benedetto, Leonardo Oyola, Alejandra Pizarnik, Alice Munro, Libertad Demitrópulos, Sara Gallardo eta Silvina Ocampo aipatu zituen. Horrez gain, Gabriela Cabezón Cámara, Selva Almada, Mariana Enríquez eta Samanta Schweblin egileak «asko» irakurri zituela esan zuen, eta Camila Sosa Villada, Belén López Peiró, Guadalupe Nettel, Fernanda Melchor, María Fernanda Ampuero, Mónica Ojeda, Lina Meruane eta Leila Guerriero miresten zituela.

## Lanak 
### Eleberria 
* *Cometierra* (2019, Sigilo)
* *Miseria* (2023, Alfaguara)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Inbertsio-sozietate

**Inbertsio-sozietatea** inbertsio kolektiboko erakundeak dira, sozietate anonimoaren forma hartzen dutenak. Sozietatearen xedea da publikoaren funtsak, ondasunak edo eskubideak erakartzea, finantza-aktiboak edo beste aktiboak kudeatzeko eta inbertitzeko; horrela, emaitza kolektiboen arabera zehaztuko da inbertitzaileen errentagarritasuna.

Inbertsio kolektiboko erakundeak finantzarioak edo ez-finantzarioak izan daitezke, eta inbertsio-sozietatearen edo inbertsio-funtsaren forma juridikoa hartzen dute.

Inbertsio-sozietateak edo funtsak dira modurik irisgarriena inbertitzaile txiki eta ertainek burtsa-tresnetan aurrezteko aukera izan dezaten. Inbertitzaileak sozietate horien akzioak erosten ditu, eta haien errendimendua akzioen erosketa-prezioaren eta salmenta-prezioaren arteko aldeak zehazten du. Inbertitzaileek emandako baliabideak baloreen merkatuko tresnen saskia erosteko erabiltzen dituzte funtsek, arriskuak dibertsifikatzen saiatuz.

Erakunde horiek balore-zorroak edo inbertsio-portafolioak eratzen dituzte, publiko inbertitzailearengandik atzematen dituzten baliabideekin. Balio horien hautaketa arriskuak dibertsifikatzeko irizpidean oinarritzen da. Sozietate horien kapitala ordezkatzen duten akzioak eskuratzean, inbertitzaileak hainbat abantaila lortzen ditu, hala nola bere inbertsioen dibertsifikazioa, arriskua murrizteko funtsezko printzipioa, eta baloreen merkatuan baldintza onuragarrietan parte hartzeko aukera, emandako baliabideen zenbatekoa kontuan hartu gabe.

Inbertsio-sozietateek ez dituzte barne hartzen artekaritza-sozietateak, aseguru-konpainiak eta bankuak.

Inbertitzaile txiki edo ertain batentzat, balore-merkatuko tresnak modu bateratuan erostea bere inbertsioa gehiegi kontzentratzea izango litzateke. Hori guztia, kontuan hartu gabe kasu askotan oso handiak direla burtsako tresna jakin bat erosteko eskatzen diren gutxieneko zenbatekoak. Inbertsio-sozietate batean, aldiz, inbertitzailearen baliabideak beste batzuen baliabideei gehitzen zaizkie, eta horrek kontuan hartutako burtsa-balioen aukerak zabaltzea ahalbidetzen du.

Inbertsio-sozietateak epe luzeko inbertsiorako diseinatuta daude, ez epe laburreko merkataritzarako.

Estatu Batuetan, sozietate horiek Estatu Batuetako Burtsa eta Baloreen Batzordeak arautzen ditu, eta 1940ko Inbertsio Sozietateen Legearen arabera erregistratuta egon behar dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emakume gaztea zuhaixka bat ureztatzen

***Emakume gaztea zuhaixka bat ureztatzen*** () Berthe Morisot margolari inpresionistaren 1876ko pintura da.

Mihise gaineko olio honek Edma Morisot irudikatzen du, artistaren arreba, Parisko Passy herriko terraza batean, zuhaixka bat ureztatzen. Bizkarrez ikusita, neska gazteak soineko zuri eta luze bat darama, beso batean jasoa. Paul Mellonen bilduma pribatutik lana gaur egun Richmondeko (AEB) Virginiako Arte Ederren Museoan dago. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Bideoa margolana aztertzen.
Finantza-Merkatuen Agintaritza

**Finantza-Merkatuen Agintaritza** (; akronimoa: *AMF*) Frantziako finantza-erakunde eta agintaritza publiko independentea da, 2003ko abuztuaren 1ean Finantza Segurtasunari buruzko Legearen bidez sortua. Pertsona juridiko honek finantza-autonomia du. Bere eginkizunak dira finantza-baloretan inbertitzen den aurrezkia babestea, inbertitzaileei informazioa ematea eta finantza-tresnen merkatuen funtzionamendu egokia zaintzea.

Eginkizun nagusiak ditu:

* legeak betetzen direla zaintzea;
* aurreztaileak babestea.

Merkatu horiek Europako eta nazioarteko mailetan erregulatu egingo du, eta burtsa-zuzenbidea behar bezala aplikatzen dela zainduko du.

Europa mailan, AMFk Finantza Gainbegiratzeko Europako Sisteman parte hartzen du ESMA Europako gainbegiratze-agintaritza.

## Presidenteak 
* Michel Prada (2003-2008)
* Jean-Pierre Jouyet (2008-2012)
* Gérard Rameix (2012-2017)
* Robert Ophèle (2017-2022)
* Marie-Anne Barbat-Layani (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Luz Usamentiaga

**Luz Usamentiaga** (Bilbo, Bizkaia, ) ekonomialaria eta Euskaltel Fundazioaren presidentea da. Euskaltel Fundazioko presidentea, Orange Fundazioko Patronatuko kidea eta DigitalESeko idazkari nagusia. Telekomunikazioen liberalizazioa sustatu zuen, Amenan hasi zen lanean  merkaturatzeko.

2025ean, Forbesen —negozioetan eta finantzetan espezializatutako aldizkariaren— arabera, estatuko 100 emakume garrantzitsuen zerrendako lau bilbotarretako bat izan zen, Amaia Echeverria (Novartiseko presidentea), María José Álvarez Mezquíriz  (EULEN taldeko presidentea) eta Belén Frau Uriarterekin (IKEA mundu mailako presidentea) batera**.**

### Lan ibilbidea 
Luz Usamentiaga 1996an Astel —Telefónicaren ordezko operadoreek osatutako elkartea— telefono enpresan hasi zen legelari-aholkulari gisa. 1999an Amena enpresan, hirugarren operadore mugikorraren merkaturatzean, harreman instituzionalen eta erregulazioaren saila kudeatzeko. Erregulazio eta Harreman Instituzionaletako gerente kargua bete zuen, eta, ondoren, Mugikorren Eramangarritasunerako Operadoreen Espainiako Elkarteko (AOPM) presidentea izan zen. 2006tik 2011ra Espainian zerbitzuak ematen dituzten operadore guztiek aho batez aukeratutako Mugikorren eramangarritasunerako Espainiako Elkarteko presidente izendatu zuten. 2016an, Orangeko Harreman Instituzionaletako zuzendaria. Enpresaren gai publikoak eta enpresa- eta sektore-elkarteekiko harremanak diseinatzen eta kudeatzen  jardun zuen eta horretaz gain, 2019ko martxoan ESK-ko eta Fundazioko Zuzendaritza ere bai. 

2025eko maiatzaren 5ean, Euskaltel Fundazioko Luz Usamentiaga presidenteak Noticias de Gipuzkoa egunkarian adierazi zuen: Digitalizazioak aukera berriak dakarzkie gizarteari eta enpresei. Horiek aprobetxatzeko "konpetentzia berrietan trebatu" behar gara.

## Lanak 
Besteak beste, artikulu hauexek argitaratu ditu: 

* *La tecnología como herramienta aplicada a una FP que se adapta a las demandas de nuevos perfiles laborales para el mundo digital.* Capital humano: revista para la integración y desarrollo de los recursos humanos (2024),  2253-8453, 1130-8117, 395 zenbakia,
* *Europa ante el desafío de un futuro digital, sostenible e inclusivo* (2023), Bit,  0210-3923,  229 zenbakia, or. 14-14

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2025ean, Forbesen estatuko 100 emakume garrantzitsuen zerrendako bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pralidoxima

**Pradiloxima** konposatu organiko aromatiko heteroziklikoa da, C7H9N2O+ formula duena oximen klasekoa. Kloruro edo ioduro gisa egoten da. Solido zuria da.

## Sintesia 
Pralidoxima sintetizatzeko piridin-2-karboxaldeidoa hidroxilaminarekin tratatuz prestatzen da. Lortutako piridin-2-aldoxima metil ioduroarekin alkilatzen da, pralidoxima ioduro gisa emanez.

451x451px|Pralidoxime synthesis

## Erabilera 
Organofosfatoek eragindako intoxikazioak tratatzeko usatzen da atropinarekin eta diazepamarekin batera emanda. Nerbio-agenteen bidezko pozoitzeak ere tratatzeko balia daiteke.

Sarina bezalako organofosfatoak azetilkolinesterasa entzimaren gune aktiboaren hidroxiloari lotzen zaizkio, eta, horrela, entzimaren jarduera blokeatzen da. Pralidoximak blokeo hori gertatzea eragozten du.

## Erreferentziak
Estatu Batuetako Burtsa eta Baloreen Batzordea

**Estatu Batuetako Burtsa eta Baloreen Batzordea** (; akronimoa: *SEC*) Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuaren agentzia independentea da, baloreen lege federalak betearaztea eta baloreen industria, nazioko finantza-merkatuak eta balore-burtsak, aukerak eta bestelako balore-merkatu elektronikoak arautzeaz arduratzen dena.

SEC 1934ko Balore Merkatuaren Legearen 4. sekzioak sortu zuen — orain 15 U.S.C. § 78d gisa kodetua — eta 1934ko legea deitu ohi zaio. Sortu zuen 1934ko legeaz gain, SECek 1933ko Baloreen Legea, 1939ko Fideikomisoaren Legea, 1940ko Inbertsio Konpainien Legea, 1940ko Inbertsio Aholkularien Legea, 2002ko Sarbanes-Oxley Legea eta beste lege batzuk betearazten ditu.

## SEC eta kriptomonetak 
2023ko ekainaren 5ean, SECek 13 kargu aurkeztu zituen Binanceren eta haren sortzaile Changpeng Zhaoren aurka, bezeroen funtsak bidegabe erabiltzea eta behar bezalako erregulaziorik gabe jardutea egotzita. Hurrengo egunean, SECek Coinbase salatu zuen erregistratu gabeko balore-burtsa, artekari eta konpentsazio-agentzia gisa jarduten zuela, eta horrek erakusten du industriako eragile nagusiekiko zenbaketa handiagoa izan zela.

SECaren eta kriptomoneten industriaren arteko eztabaida-puntu nagusietako bat balio bat zer den definitzea da. SECek Howeyko Proba erabiltzen du, AEBetako Gorte Gorenaren erabaki baten ondorioz. 1946ko AEBetan, balio bat honela definitzen du: "enpresa komun batean egindako diru-inbertsioa, besteen ahaleginetatik soilik datozen irabaziekin". Proba horretan oinarrituta, SECek kriptoaktibo asko balio gisa sailkatu ditu, argudiatuz haien balioa garatzaileen ahaleginen edo *blockchain* proiektuen atzean dauden beste alderdi zentral batzuen araberakoa izaten dela. Kritikoek diote proba hori zaharkitua dela eta ez dela egokia kriptomoneten izaera deszentralizaturako, eta horrek definizio arautzaile ez oso argiak eta ziurgabetasunak sortzen dituela. Ekonomialariek egindako ikerketek aurkitu zutenez, SECek Genslerren gidaritzapean egindako erregulazio-ekintza aurreikusezinek, kriptoaktiboak jarraibide argirik gabeko balore gisa sailkatuz, kriptomoneten merkatuak luzaroan ezegonkortzea eragin zuten. Jarraibide ez oso argi horiek zalantzak sortzen dituzte agentziak merkatu zuzen eta ordenatuak mantentzeko duen gaitasunari buruz.

## Presidenteak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Miriam Learra

**Miriam Obdulia Learra Roig** (Habana, 1936ko azaroaren 19a – *ibidem*, 2025eko urriaren 25a) kubatar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Learra 1962an hasi zen antzezten, Julio Matosek zuzendutako tailer batean parte hartuz. 1963an, Pragako DAMU zentroan antzezpena eta zuzendaritza ikasteko hautatu zuten, eta han egon zen 1966an graduatu arte. Ordutik, aktore ibilbide zabala eta arrakastatsua izan zuen, antzerkia lehenetsiz. 

1977 eta 1980 artean, Arte Ederren Eskola Nazionalean irakatsi zuen; 1982tik 1984ra, Kubako Idazle eta Artista Batasun Nazionaleko Arte Eszenikoen Elkarteko Antzerki Ataleko presidentea izan zen, eta 1993tik 1995era, Teatro Estudio taldeko zuzendari nagusia.

## Lanak 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europako Banku Agintaritza

**Europako Banku Agintaritza** (akronimoa: **EBA**; ) Europar Batasuneko bankuen eta finantza-merkatuen egonkortasuna zaintzeko eratutako agintaritza da, Finantza Gainbegiratzeko Europako Sisteman jarduten duena. Europako bankuek erresistentzia-probak egin behar dituzte, Europako finantza-sistemaren gardentasuna handitzeko eta bankuen kapital-egituran ahuleziak identifikatzeko. ABE 2011ko urtarrilaren 1ean sortu zuten, eta egun horretan Europako Banku Ikuskatzaileen Batzordearen (CSBE) zeregin eta erantzukizun guztiak heredatu zituen. Erresuma Batua Europar Batasunetik ateratzeko erreferendumaren ondoren, agentziaren egoitza Londrestik Parisera aldatu zen.

## Deskribapena 
EBAk estatuko arautzaileei baimena kentzeko ahalmena du, beren bankuak behar bezala arautzen ez badituzte. EBAk erregulazio-arbitrajea saihets dezake, eta bankuei EB osoan modu justuan lehiatzeko aukera eman beharko lieke. EBAk beheranzko lasterketa saihestuko du, erregulazio gutxiagoko jurisdikzioetan ezarritako bankuek jada ez dutelako lehiarako abantailarik izango erregulazio gehiagoko jurisdikzioetan kokatutako bankuekin alderatuta; izan ere, banku guztiek bete beharko dute goi-mailako estandar paneuroparra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bonette Élombe

**Bonette Élombe Kianfuni** (1988 – Kinshasa, 2025eko urriaren 20a) kongoar irakaslea eta Interneteko ospetsua izan zen.

## Bizitza 
Élombek Kalamuko lehen hezkuntzako eskola batean irakatsi zuen. TikToken biral bihurtu zen bere irakaskuntza-bideoengatik, milioi bat jarraitzaile baino gehiago lortuz «Élomberen metodo» deiturikoarekin, non erritmoa, jolasa eta dantza irakurketa, idazketa eta matematikarekin uztartzen ziren. Kongoko Errepublika Demokratikoko eta Afrikako beste hainbat herrialdetako irakaslek bere metodoa erabiltzen hasi ziren. Horrez gain, lan egiten zuen Yolo Sudeko eskola protestantea birgaitzearen alde egin zuen. Sare sozialak hezkuntza-helburuetarako erabiltzean aitzindaria zen bere herrialdean.

Élombe 2025eko urriaren 20an hil zen, eta Judith Suminwa lehen ministroak doluminak adierazi zituen bere heriotzagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banku Zentralen Europako Sistema

**Banku Zentralen Europako Sistema** (akronimoa: **	BZES**) Europar Batasuneko estatuetako banku zentralek eta Europako Banku Zentralak osatutako diru-erakundea, prezioen egonkortasuna ziurtatzea eta Batasunaren diru-politika erkidea zehaztu eta aplikatzea helburu duena. Europar Batasunaren Tratatuak BZESri euroa osatzen duten herrialdeen diru-politika diseinatzeko eta betearazteko eginkizunak esleitzen dizkio. Itunak BZESri esleitzen dion helburu nagusia prezioen egonkortasunari eustea da, baina horrek ez du esan nahi "Erkidegoaren politika ekonomiko orokorrak babestuko dituenik". Hasiera batean, EBko estatu kide guztiak euroan sartzea aurreikusten zen, baina hala ez zenez, euroguneko moneta-politikaz arduratzen den erakundea Eurosistema izatera igaro da, eta BZESk, berriz, eginkizun horiek bere gain hartuko ditu estatu guztiek euroa onartzen dutenean.

## BZESeko kideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Finantza Gainbegiratzeko Europako Sistema

**Finantza Gainbegiratzeko Europako Sistema** (**FGES**) bankuak, aseguratzaileak eta finantza-merkatuak gainbegiratzeaz arduratzen diren estatuetako nahiz Europako agintarien sareak osatutako sistema da. Sistema honako hauek osatzen dute: Europako gainbegiratze-agintaritzek, Arrisku Sistemikoko Europako Batzordeak, Europako gainbegiratze-agintaritzen Batzorde Mistoak eta EBko estatu kideetako gainbegiratze-agintaritza nazionalek. Europako Batzordeak proposatu zuen 2009an, 2007-2008ko finantza-krisiari erantzuteko.

## Europako gainbegiratze-agintaritzak 
Europako hiru Gainbegiratze Agintaritza (AES) daude. Europar Batasunaren eremuan, hauek dira mikrozuhurtziazko ikuskapenaren arduradunak:

* Europako Banku Agintaritza (EBA), hasieran Londresen egoitza zuena baina Brexitaren ondorioz Parisa joan zen);
* Baloreen eta Merkatuen Europako Agintaritza (ESMA), Parisen; eta
* Aseguruen eta Erretiro Pentsioen Europako Agintaritza (EIOPA) Frankfurten.

## Arrisku Sistemikoko Europako Batzordea 
Agintaritza horiek osatzeko, Arrisku Sistemikoko Europako Batzordea (JERS) Europar Batasun osoko ikuskapenaren makrozuhurtziazko erregulazioaren arduraduna da. Europako Banku Zentraleko, banku zentraletako eta Batasuneko estatu kideetako agintaritza ikuskatzaileetako eta Europako Batzordeko ordezkariek osatzen dute. Europako Banku Zentralak Frankfurten du egoitza.

## Historia 
EBA Londresen, ESMA Parisen eta EIOPA Frankfurten ezartzeko akordio batek Europako Parlamentuaren babesa jaso zuen 2010eko irailean, Europako Batzordeak eta estatu kideek 2009ko abenduan lortutako hasierako akordioak kritika parlamentarioak eragin ondoren. Hiru erakundeak 2011ko urtarrilaren 1ean hasi ziren lanean, eta Ikuskatzaileen Batzordeak ordezkatu zituzten.
* EBAk Europako Banku Ikuskatzaileen Batzordea ordezkatu zuen;
* ESMAk Balio Arautzaileen Europako Komitea ordezkatu zuen; eta
* EIOPAk Aseguruen eta Pentsio Planen Europako Ikuskatzaileen Batzordea ordezkatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judith Dupont

**Judith Dupont** (jaiotzez **Dormandi**; Budapest, 1925eko irailaren 22a – Andilly, 2025eko urriaren 1a) frantziar psikoanalista, itzultzaile eta argitaratzailea izan zen.

## Bizitza 
Judith Dormandi Budapesten jaio zen 1925eko irailaren 22an, Ladislas Dormadi argitaratzaile eta idazlearen eta Olga Dormadi (Szélesky-Kovács) margolariaren alaba. 1938an Frantziara emigratu zuen familiarekin. Medikuntza ikasi zuen Parisen, eta anatomia patologikoan graduatu zen 1955ean. Sándor Ferenczi psikoanalistaren lanak itzuli eta argitaratzeagatik da ezaguna, haren obra frantziar publikoari ezagutarazten lagunduz. 1969an *Le Coq-Héron* aldizkari psikoanalitikoa sortu zuen, Sándor Ferenczi eta Michael Balinten artikuluak argitaratu zituen lehenengoetakoa izan zena.

Dupont Andillyn hil zen 2025eko urriaren 1ean, 100 urte zituela.

## Sariak 
* 2013: Sigourney saria

## Lanak 
### Liburuak 
* ''Le manuel à l'usage des enfants qui ont des parents difficiles* (1980 eta 2006)
* *Au fil du temps... Un itinéraire analytique* (2015)

### Itzulpenak 
#### Sándor Ferenczi 
* *Œuvres complètes I, 1908-1912. Psychanalyse I* (Philippe Garnierrekin batera, 1968)
* *Œuvres complètes II, 1913-1919. Psychanalyse 2* (Myriam Viliker eta Philippe Garnierrekin batera, 1978)
* *Œuvres complètes, III, 1919-1926. Psychanalyse 3* (Myriam Vilikerrekin batera, 1982)
* *Œuvres complètes IV, 1927-1933* (*Le Coq Héron* aldizkariaren itzulpen taldearen baitan, 1982)
* *Perspectives de la psychanalyse : sur l'indépendance de la théorie et de la pratique* (Michèle Pollak-Cornillot eta Myriam Vilikerrekin batera, 1994)
* *Thalassa. Psychanalyse des origines de la vie sexuelle* (Myriam Vilikerrekin batera, 2000)
* *Transfert et introjection* (Philippe Garnierrekin batera, 2013)
* *Journal clinique : janvier-octobre 1932* (*Le Coq Héron* aldizkariaren itzulpen taldearen baitan, 2014)

#### Michael Balint 
* *Techniques psychothérapeutiques en médecine* (Jean-Paul Valabregarekin batera, 1966)
* *Amour primaire et technique psychanalytique* (R. Gelly eta S. Kadarrekin batera, 1972)
* *Les Voies de la régression* (Myriam Vilikerrekin batera, 1981)
* *Le défaut fondamental : aspects thérapeutiques de la régression* (Myriam Vilikerrekin batera, 2003)

#### Korrespondentziak 
* *Correspondance : 1921-1933. Sandor Ferenczi, Georg Groddeck* (*Le Coq Héron* aldizkariaren itzulpen taldearen baitan, 1982)
* *Correspondance : Sigmund Freud, Sándor Ferenczi* (*Le Coq Héron* aldizkariaren itzulpen taldearen baitan, 1994-2000)
* *La Correspondance Ernest Jones-Michael Balint* (Eva Brabantekin batera, 2004)
* *Correspondance : 1907-1926, Sigmund Freud, Otto Rank'' (Suzanne Achache-Wiznitzerrekin batera, 2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruth Rappaport

**Ruth Rappaport** (Liepzig, Alemania  1923ko maiatzaren 27a - Washington DC 2010eko azaroaren 17a) liburuzain judu-estatubatuarra izan zen. Amaren lehengusina Helena Rubinstein

Rappaport-ek bisa amerikarra lortu zuen eta 1938an Seattle-ra joan zen Carl Rubinstein osabarekin bizitzera. Broadway-ko institutuan graduatu zen.

## Biografia 
1948an, Jerusalem-en bizi izan zen eta Acme News-eko argazkilari gisa lan egin zuen denbora labur batez; gero, Israelgo estatu berriaren Tel Aviv-eko Atzerriko Prentsa Bulegoko argazki-artxibozain bihurtu zen 1949ko amaierara arte. Ondoren, New York-era joan zen bizitzera eta Max Lowenthal abokatuarentzat lan egin zuen eta 1950ean The Federal Bureau of Research (*Ikerketa Bulego Federala*) liburua argitaratu zuten. Berkeley-ra joan zen bizitzera 1951n, eta soziologiako lizentziatura eta liburuzaintzako masterra lortu zituen Kaliforniako Unibertsitatean. 1959an, Estatu Batuetako Aire Armadan hasi zen lanean, eta, horrenbestez, Okinawako Naha Air Base-ko liburutegi bat kudeatu zuen.

## Ibilbidea 
1963an, Estatu Batuetako Itsas Armadarentzako Saigon-go liburutegi militarrak kudeatzen hasi zen, zentsurarik ez  balego bakarrik egitea onartuz. 1966an AEBetako Armadak liburutegi haiek bereganatu zituen, baina Rappaport geratu egin zen. Vietnamen zegoen bitartean, liburutegi-sistema gainbegiratu zuen, liburu gutxi batzuetatik 39 sukurtsaletako liburutegietara eta 117 landa-bildumetara hazi baitzen. Rappaportek 1970ean utzi zuen Armadarekin zuen kargua.

Ondoren, Kongresuko Liburutegian lan egin zuen hogeita hiru urtez, 1970etik aurrera;  bere lehen eginkizuna Delta bilduman liburuak berriro katalogatzen laguntzea izan zen, FBIk konfiskatutako eta kaiola itxi batean gordetako pornografia eta erotika bilduma bat zena.  Haren edukiak gainerako bildumekin

Kapitolio muinoko Hill Havurah taldearen sortzaileetako bat ere izan zen.

Bere lan gehienak Estatu Batuetako Holokaustoaren Oroimenezko Museoan  daude; Ruth Rappaport Bilduma ere badago Estatu Batuetako Armadaren Ondare eta Hezkuntza Zentroan
thumb|Ruth Rappaportaren umeen ospitalea
thumb|Haurren barruko jolaslekua Ruth Rappaportaren umeen ospitalean

## Sariak eta aintzatespenak 
* *Ruth Rappaport Wisdom Award* [Jakituria saria]  sortu zen "Capitol Hill Komunitatearekiko berotasun, jakinduria eta konpromiso nabarmena erakutsi duen gizabanako baten lana aitortzeko urtero *Everyone Home DC*k [Danok Etxean] (lehen Capitol Hill Group Ministerioa) ematen du.

* Oroitzapenezko banku bat du, Kongresuko hilerrian kokatua.

* 2019an, Kate Stewart-ek, Rappaport-aren, *A Well-Read Woman: The Life, Loves, and Legacy of Ruth Rappaport (Little A)*  [Asko irakurritako emaukea: Bizitza, amodioak eta bere legatua] biografia argitaratu zuen.

## Heriotza 
2010ean hil zen.

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako Holokaustoaren Oroimenezko Museoaren Ahozko Historiaren Adarrak Ruth Rappaporti egindako elkarrizketa (2010)
* Estatu Batuetako Holokaustoaren Oroimenezko Museoak, Ruth Rappaport-aren, paperak

## Erreferentziak
Ray Wise

**Raymond Herbert Wise** (1947ko abuztuaren 20a, Akron, Ohio), estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat da. Nagusiki *Twin Peaks* (1990-1991) telesailan Leland Palmer pertsonaia antzezteagatik ezaguna da.

Film nabarmenen artean *Swamp Thing* (1982), *The Journey of Natty Gann* (1985), *RoboCop* (1987), *Bob Roberts* (1992), *Jeepers Creepers&nbsp;2* (2003), *Good Night, and Good Luck* (2005), *X-Men eta First Class* antzeztu ditu, eta telesailen artean *24* (2006), *Reaper* (2007–2009), *The Young and the Restless* (2014–2016, 2024–2025) eta *Fresh Off the Boat* (2015–2020).

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Amaia Echeverria

**Amaia Echeverria** (Bilbo, Bizkaia, ) medikua da, eta Novartis osasun enpresako presidentea. 

2025ean, Forbesen —negozioetan eta finantzetan espezializatutako aldizkariaren— arabera, estatuko 100 emakume garrantzitsuen zerrendako lau bilbotarretako bat izan zen, Belén Frau Uriarte (IKEA mundu mailako presidentea), Luz Usamentiaga (Euskaltel Fundazioaren presidentea) eta María José Álvarez Mezquírizekin (EULEN taldeko presidentea) batera**.**

## Bizitza 
Medikuntzan lizentziatu zen.

### Lan ibilbidea 
Novartis osasun enpresako  presidente lanetan dihardu. 2025eko apirilean Estatuko filialean kargu hori hartu zuen lehen emakumea bihurtu zen. Urte berean, Forbesek estatuko 100 emakume garrantzitsuen zerrendan sartu zuenean, 20 urte baino gehiagoko esperientzia zuen industria farmazeutikoan, eta berrikuntza biomedikoan eta pazienteen bizi-kalitatea hobetzean oinarritzen zen, gaixotasun kardiobaskularrei eta minbiziari arreta berezia eskainiz.

## Sariak eta erreferentziak 
* 2025ean, Forbesen estatuko 100 emakume garrantzitsuen zerrendako bat   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montrealgo lurpeko hiria

**Montrealgo lurpeko hiria**, **RÉSO** bezala ezagutzen dena (ingelesez: Underground City**;** frantsesez: La ville souterraine), Montrealgo negozio gunearen erdigunea osatzen duten bulego-dorre, hotel, merkataritza-gune, etxebizitza eta merkataritza-gune, kongresu-areto, unibertsitate eta arte eszenikoen gune elkarri lotutako multzo bati ematen zaion izena da, Montrealgo erdigunea bezala ezagutzen dena. Izenak sarea osatzen duten eraikinen arteko lurpeko loturei egiten die erreferentzia, baita sareak hiriko lurpeko garraio azkarreko sistemarekin, Montrealgo metroarekin, duen integrazio osoari ere.

Lurpeko Hiriaren lehen bertsioa Mount Royal tunelaren hegoaldeko sarreran dagoen zulo irekitik garatu zen, gaur egun Place Ville Marie eta Geltoki Nagusia dauden tokian.
[eskuinera|thumb|[Montrealgo Eaton Centre|Eaton Centre-ko beheko solairuak McGill eta Peel metro geltokien artean]]
Lotura-tunel gehienak lur azpian igarotzen diren arren, pasabide nagusi eta sarbide-puntu nagusi asko lur mailan daude, eta zubi bat ere badago ( Lucien-L'Allier eta Gare Lucien L'Allier geltokien artean). Zentzu honetan, Lurpeko Hiria barruko hiri bat (ville intérieure) da benetako lurpeko hiri bat baino gehiago, nahiz eta lur azpian dauden merkataritza-sektore zabalak.

Sarea bereziki erabilgarria da Montrealgo negu luzeetan, garai horretan milioi erdi pertsona baino gehiagok erabiltzen dutela kalkulatzen baita egunero. Sarea neurri handi batean klima-kontrolatuta eta ondo argiztatuta dago, eta U forman antolatuta dago, bi iparralde-hegoaldeko ardatz nagusirekin, ekialde-mendebaldeko ardatz batek lotuta. Guztira, 32 kilometroko tunelak daude Montrealgo biztanle gehien duen 12 kilometro koadroko auzoan. Guztira, 120 kanpoko sarbide puntu baino gehiago daude sarean, RÉSOren muga ofizialetatik kanpo dauden hirurogei metro geltoki sarrera inguru kontuan hartu gabe, eta horietako batzuek beren tunel sare txikiagoak dituzte. Hiriko erakunde handienetako batzuek, hala nola McGill Unibertsitateak, Montrealgo Arte Ederren Museoak, Concordia Unibertsitateak, Montrealeko Unibertsitateak eta Montrealeko Quebeceko Unibertsitateak ere campuseko tunel sareak dituzte lurpeko hiritik bereizita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Montrealgo lurpeko hiriaren webgunea Montrealgo lurpeko hiriari eskainia
* Montrealgo garraio elkarteak lurpeko hiria barne hartzen duten mapak ( PDF formatuan)
* Montrealgo Udalak emandako barne hiriaren mapa (PDF formatuan)
Neşe Aksoy

**Neşe Aksoy** (Istanbul, 1963ko abuztuaren 30a – Esmirna, 2025eko urriaren 23a) turkiar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Aksoy Istanbulen jaio zen 1963ko abuztuaren 30ean. Bere ibilbide artistikoa 1974an hasi zuen eta geroago musika eta margolaritza ere ikasi zituen. Ekoizpen berdinetan parte hartu zuen garaiko artista arrakastatsuenekin, hala nola Bülent Kayabaş, Müslüm Gürses, Gökhan Güney, Mahmut Tuncer, Aydemir Akbaş, Serdar Gökhan, Tarık Akan eta Fikret Hakanekin. Antzeztu zuen filmen artean honako hauek daude: *Kızlar Sınıfı Yarışıyor*, *Lodos Zühtü*, *Çare Sende Allahım*, *Fedai*, *Güldürme Beni*, *Vahşi Aşk* eta *Arkadaşım*. Bi musika disko ere kaleratu zituen, *Kelebek* (1989) eta *Yetiş İmdada Ey Tanrım* (1998), eta arte erakusketak egin zituen Turkian zein atzerrian.

Şükrü Edizekin ezkondu zen eta alaba bat izan zuen. Esmirnan hil zen 2025eko urriaren 23an, birikako minbiziaren ondorioz, eta Örnekköy hilerrian lurperatuta dago.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ane Fernández de Arbina Urbina

**Ane Fernández de Arbina Urbina** (Gasteiz, Araba, 1996) sortzailea da. 2024an, Forbes —negozioetan eta finantzetan espezializatutako aldizkariak— “24 Changemakers 2024” zerrendan sartu zuen, Test4Safe ekimenean parte hartzeagatik.   

Sormena dela eta, zera esan zuen Noticias de Gipuzkoa egunkarian 2025eko urrian: «Sormena beldurrak lekurik ez duen lekuan dago, non esperimentatu eta barruan daramazun eromen hori atera daitekeen, epaitua izan gabe.» 

## Bizitza 
Ane Fernández de Arbina Urbina 'Lidergo ekintzailea eta berrikuntza' ikasketak egin zituen Mondragon Unibertsitatean. 

### Lan ibilbidea 
17 urterekin bere lehen enpresa sortzeko aukera izan zuen, eta horri esker nazioarteko hainbat proiektu garatu zituen. Metxa Bootcamp ekintzaileentzako azelerazio-programaren sortzaileetako bat izan da Metxa azeleragailuan (https://metxa.com/). Euskadin kokatutako lehen azeleragailua da, eta ekintzaileen hazkundea babestea eta erraztea du helburu, haien ideietan inbertituz. Geroago, YouKast Startup-eko kidea izan zen, produktu-zuzendari gisa, eta konpainiako CEOarekin lan egin zuen, produktu digitalak bilatzen, haientzat merkaturatze-kanal berriak irekitzeko asmoz. Urte hauetan Startup-entzako azelerazio prozesuak balioztatzen izandako esperientziari esker eta horietan lanean egindako ibilbideari esker, gero Test4Safe zuzendu du.

Ane Fernández de Arbina Urbina ekintzaileak beste gazte berritzaile batzuk trebatzen eta aholkatzen ematen du denbora, eta Antheia HM enpresaren sortzailea ere bada, artisau-pieza paregabeak dituen bitxigintzako enpresa. 2024an, Forbesek “24 Changemakers 2024” zerrendan sartu zuen, Test4Safe ekimenean parte hartzeagatik. Ekimen horren helburua zen aisialdi-guneak babestea menpekotasun kimikoaren aurrean. Ekintzailea izatea ez da berritze hutsa, baita benetan garrantzitsua denarekin konektatzea ere, Aneren filosofiaren arabera: “Huts egiteko beldurra alde batera uzten duzunean hasten da sormena”.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2025ean, Hitz saria sormenarengatik.

* 2024an, Forbesek “24 Changemakers 2024” zerrendan sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak