open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Men at Work

**Men at Work** (euskaraz *Gizonak Lanean*), Australiako rock musika talde bat izan zen. 1978an Melbourne hirian sortu zen eta bere kideak Colin Hay, Greg Ham, Jerry Speiser, Ron Strykert eta John Rees izan ziren. 

Mundu mailan bereziki *Down Under* abestiarekin ezagunak egin ziren.

## Diskografia 
* *Business as Usual* (1981)
* *Cargo* (1983)
* *Two Hearts* (1985)

## Kanpo estekak
U.S. Route 163 (Arizona)

**U.S. Route 163** edo **163 Errepide Federala**, AEBetako Arizona estatuan dagoen errepide federal bat da. 104 kilometro luze ditu. 

Arizonako Kayenta udalerrian eta U.S. Route 160 errepidean hasi eta iparralderako norabidean Monument Valley haraneta zeharkatu eta Utah estatuko Bluff udalerrian amaitzen da.
Manuel García Prietoren hirugarren gobernua

**Manuel García Prietoren hirugarren gobernua**, 1918ko azarotik abendura, laburra eta ezegonkortasunak markatua izan zen. 1918ko azaroaren 9an hartu zuen kargua, Antonio Mauraren lekua hartuz. Bere agintaldian, García Prieto kontzentrazioko gobernu bat osatzen saiatu zen, hainbat alderdi politikorekin, baina zailtasun nabarmenei aurre egin zien, unean uneko krisi politiko eta sozialaren ondorioz. Bere gobernua 1918ko abenduan desegin zen, Mankomunitatearen Proiektuak eragindako krisiaren aurrean

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Adriatik Hoxha

**Adriatik Hoxha** Kolonjë, 1990eko martxoaren 9a) atleta da. Albania ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ven (uhartea)

**Ven**, Suediako uharte bat da, Danimarka eta Suedia banatzen dituen Øresund itsasartean. 

2020an 371 biztanle zituen.
Alma Qeramixhi

**Alma Qeramixhi** (Korçë, 1963ko azaroaren 14a) atleta da. Albania ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hebeloma circinans

***Hebeloma circinans*** *Hymenogastraceae* familiako onddo espezie bat da.Hebeloma circinans

Sinonimoak: *Hylophila circinans* (Basionimoa), *Hebelomatis circinans*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikotik kanpai itxurakora, oso mamitsua erdigunean, arrexka kolorekoa, pubeszentzia zuriarekin. Ertza beti beherantz biribildua izaten du, ildaskekin.

**Orriak:** Okre koloretik gorri-arrexkara, estu eta mehe samarrak, itsatsiak, ertz zuria eta koskaduna.

**Hanka:** Nahiko lodia, pixkanaka pixkanaka goitik behera lodituz ia puntan bukatzeko, okre-arre kolorekoa, gortina gabe, betea, goialdean pruinaduna.

**Haragia:** Zuria, usain atsegin arinarekin, kakaoaren hautsak jariatzen duen antzekoarekin.

**Etimologia:** *Hebeloma* terminoa antzinako grekotik dator eta errezel gaztea esan nahi du, perretxiko heldugabeetan bakarrik ikusten delako errezela. *Circinans* epitetoa ere grekotik dator, konpas, esan nahi duen “kirkinos” hitzetik. Zirkuluetan antolatzeko duen joeragatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udaren hasieratik udazkenera. Oso ohikoa. Talde handiak edo maitagarrien eraztunak osatzen ditu mendiko izei gorrien basoetako belar guneetan.

### Banaketa eremua 
Euskal Herria, Alpeak, Austria‎, Eslovenia‎, Danimarka‎, Norvegia‎, Suedia‎, Estonia‎, Espainia‎, Irlanda, Erresuma Batua, Alemania‎‎, Pirinioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hebeloma ochroalbidum

***Hebeloma ochroalbidum*** *Hymenogastraceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, zurixka edo ilunagoa, okre antzeko zurbila, ganbil-borobildua, ertza  beherantz kiribildua, leuna.

**Orriak:** Nahikoa estu, ez oso zabalak, oinera mehetuak, zurixkatik okre-arrexkara doan kolorekoak.

**Hanka:** Nahiko haragitsua, zilindrikoa oinarrira loditua, goian flokosoa, zuria, ia leuna.

**Haragia:** Zuria, trinko samarra, ia usaingabea. Ebakitzen bada errefauaren usain arin bat jariatzen du.

**Etimologia:** H*ebeloma* terminoa antzinako grekotik dator eta errezel gaztea esan nahi du, perretxiko heldugabeetan bakarrik ikusten delako errezela. *Ochroalbidum* epitetoa bere kolore argiengatik du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Tamaina handi samarreko *Hebelomak* ez dira errazak bereizteko.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen basoetan, makalen inguruan. Urri samarra.

### Banaketa eremua 
Euskal Herria, Suitza‎, Espainia‎, Frantzia, Alemania‎, Pirinioak, Finlandia, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oltion Luli

**Oltion Luli** (Shkodër, 1969ko abuztuaren 18a) atleta da. Albania ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josefina Wettergrund

**Josefina Leontina Amanda Wettergrund**, jaiotzez **Lundberg**, (Ronneby, 1830eko irailaren 2a – Stockholm, 1903ko martxoaren 8a) suediar idazle, poeta eta argitaratzailea izan zen, ***Fru Wettergrund*** eta ***Lea*** izengoitiz ere ezaguna.

## Bizitza 
Josefina Wettergrund 1830ean jaio zen Eskania eskualdean. Aita Carl Gustaf Kjellberg aduana-ikuskatzailea zuen, ama, berriz, Ulrika Lundberg irakaslea. Gurasoak ezkondu gabe zeuden, eta Josefina amak bakarrik hazi zuen. Karlshamnen ikasi zuen, eta jada eskola-urteetan hasi zen ipuinak eta poemak idazten. Wilhelm von Braun poetak Josefina gaztearen hainbat poema irakurri zituen eta idazten jarraitzeko gomendatu zion.

1858an *Småbitar på vers och prosa* bilduma argitaratu zuen, Lea izengoitia erabiliz. Hitzaurrea Wilhelm von Braunek idatzi zuen. Hurrengo urteetan sail bereko beste lau liburu argitaratu zituen, baita beste hainbat poesia eta prosa bilduma ere.

1903an hil zen, 72 urte zituela, eta Stockholmeko Norra begravningsplatsen hilerrian lurperatu zuten.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Morrissey

**Paul Joseph Morrissey** (New York, 1938ko otsailaren 23a – *ibidem*, 2024ko urriaren 28a) estatubatuar zinema zuzendaria izan zen.

New Yorken jaio zen guraso katoliko irlandarrekin eta ikastetxe katolikoetan hezi zen. Graduatu ondoren, armadan sartu eta teniente mailara iritsi zen. 1960ko hamarkadaren amaieran, East Villagera joan zen, eta *Exit Gallery* zinemateka zabaldu zuen. Bertan, zinema underground eta dokumentalak eman zituen.

1965eko ekainean Andy Warhol ezagutu zuen eta The Factoryren proiektuetan kolaboratu eta publizitatea zuzendu zuen. Joe Dallesandro aktorea ere ezagutu zuen, eta hainbat filmetan zuzendu zuen. 1973an, bi film arrakastatsu zuzendu zituen Erroman, eta, ondoren, Los Angelesera joan zen film independenteak zuzentzera. 1980ko hamarkadan New Yorkera itzuli zen eta New Yorkeko gainbehera sozial eta moralari buruzko film satirikoak zuzendu zituen.

Velvet Underground & Nico taldeko managerra ere izan zen.

## Filmografia 
* *Ancient History* (film laburra) 1961
* *Dream and Day Dream* (film laburra) 1961
* *Mary Martin Does It* (laburra) 1962
* *Civilization and Its Discontents* (film laburra) 1962
* *Taylor Mead Dances* (film laburra) (1963) 
* *Peaches and Cream* (film laburra) (1964)
* *Merely Children* ( film laburra) (1964)
* *About Face* (film laburra) (1964)
* *The Origin of Captain America* (film laburra) (1964) 
* *Like Sleep* (film laburra) (1964)
* *All Aboard the Dreamland Choo-Choo* (film aburra) (1965)
* *My Hustler* (1965) 
* *Paul Swan* (1965)
* *More Milk, Yvette* (1966)
* *Hedy* (1966)
* *Chelsea Girls* (1966)
* *The Velvet Underground and Nico: A Symphony of Sound* (1966) 
* *Imitation of Christ* (1967)
* *Tub Girls* (1967)
* *I, a Man* (1967)
* *Bike Boy* (1967)
* *Loves of Ondine* (1967)
* *The Nude Restaurant* (1967)
* *Four Stars*
* *San Diego Surf* (1968)
* *Flesh* (1968)
* *Lonesome Cowboys* (1968)
* *Trash* (1970)
* *I Miss Sonia Henie* (film laburra) (1971)
* *Women in Revolt* (1971)
* *Heat* (1972)
* ''L'Amour* (1973)
* *Flesh for Frankenstein* (1973)
* *Blood for Dracula* (1974)
* *The Hound of the Baskervilles* (1978)
* *Madame Wang's* (1981)
* *Forty Deuce* (1982) 
* *Mixed Blood* (1985)
* *Beethoven's Nephew* (1985)
* *Spike of Bensonhurst* (1988)
* *Changing Fashions* (film laburra) (1993) 
* *Veruschka: A Life for the Camera* (dokumentala) (2005)
* *News from Nowhere'' (2010)

## Kanpo estekak
Leire Retegi Fernández

**Leire Retegi Fernández** (Leitza, Nafarroa Garaia, 2002ko apirilaren 24a) txistularia eta txistu irakaslea da.

## Ibilbidea 
Leitzako Aralar Udal Musika eskolan hasi zituen txistu ikasketak Javier Irigoienekin, Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan segida eman zien Garaine Jorajuria eta Aitor Urquizarekin (gradu amaierako sariarekin), eta 2024ko ekainean Musikenen Goi Mailako Musika ikasketak bukatu zituen Aitor Amilibiaren gidaritzapean.

Francisco Escudero Kontserbatorioan pianoko espezialitateko Gradu Profesionala egiten ari da Loreto Aramendirekin. Euskal Herriko Unibertsitatean Irakasleen Prestakuntza Masterra ikasten dihardu, Soinueneako herri musika eskolan txistuko irakasle da eta Leitzako Aurrera dantza taldeko txistularia da.
* 2017an Hernaniko XII Txistulari Gazteen Lehiaketan, aurreko urtean bezaka, 1. saria jaso zuen taldekako modalitatean, Iruñea taldeko partaide izanik, Jose Antonio Erauskinen ‘Aitona’ obrarekin. Leirerekin taldekideak: Yaiza González, Uxue Ardanaz eta Iker Baztán izan ziren, Nafarroako Pablo Sarasateko Musika kontserbatorio Profesionaleko ikasleak. Haien irakaslea, berriz, Garaine Jorajuría.
* 2019an Hernaniko XIV. Txistulari Gazteen Lehiaketan 43 txistulari gazte aritu ziren. Lehenbiziko saria Leire Retegik jaso zuen.
* 2024an Euskal Herriko Txistulari Elkarteak eta Bilbao Musikak antolatutako Euskal Herriko Txistulari Gazteen II. txapelketan 1. saria jaso zuen Bilbon.

* 2024an Donostiako Orfeoia-Musikene saria jaso zuen, Musikeneko ikasketa amaierako lanagatik: ‘*Leitzako txistularien errepertorioa, Angel Alduntzin eta Miguel Angel Sagasetaren bidez: interpretaziotik eskuizkribuetara*’. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txistu (musika tresna)
* Amaia Aroma Lejarreta
* Maria Pilar Zuriarrain

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa:Kalean jotzen dugunean sortzen den giroak bilakatu nau txistulari  Berria, 2024.11.25

* Elkarrizketa. Txistulari.eus  2024
* Leire Retegi Euskal Herriko Txistulari Gazteen II. txapelketan YouTube.
Lamborghini Aventador

**Lamborghini Aventador**, Lamborghini etxeko Superkirol-automobil modelo bat da. 

Lamborghini Diablo ordezkatu zuen eta 2011-2022 ekoitzia izan zen, gama goreneko Lamborghini Murciélago modeloa ordezkatzezko asmoz.

2023an Lamborghini Revuelto modeloak ordezkatu zuen.
Livin' La Vida Loca

'''''Livin' la Vida Loca'''* (euskaraz: *Bizitza eroa bizitzen*) Ricky Martin Puerto Ricoko abeslariak grabatutako abestia da. Bere bosgarren albumaren parte izan zen, *Ricky Martin* (1999), ingelesez grabatu zuen lehenengoa. Abestiaren egileak Draco Rosa eta Desmond Childek idatzi zuten, eta azken horrek egin zuen diskoaren produkzioa. Columbia Recordsek 1999ko martxoaren 27an single gisa argitaratu zuen irrati edizioan. Abestia latin pop motakoa da, dance elementuekin, eta salsa, surf eta ska ukituekin. Abestiak emakume jarkiezin, bereziki maltzur eta basati bat du hizpide, muga-mugan bizi dena eta besteak liluratzen dituena bere mundu zoroan sar daitezen. Abestiak musika kritikaren laudorioak jaso zituen, eta haren letra eta erritmo dantzagarria goraipatu zituen. 1990eko hamarkadako pop kanturik onentzat jo zuen *Elle*k, eta *Billboard''ek inoizko kantu latinorik onenen artean sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lamborghini Revuelto

**Lamborghini Revuelto**, Lamborghini etxeko Superkirol-automobil modelo bat da. 

2023an ekoitzitzen jasi zen, aurreko Lamborghini Aventador modeloa ordezkatuz.
Ferrari F40

**Ferrari F40**, Ferrari etxearen kirol-automobil modelo bat da. 

Ferrari 288 GTO ordezkatu zuen eta 1987-1992;artean ekoitzi zen, era berean Ferrari F50  modeloak ordezkatu zuen.
Al-Fatiha

**Al-Fatiha** (, lit. 'Irekiera') Koraneko lehen atala edo *sura* da. Zazpi bertset (*ayat*) ditu, eta Allahren gidaritza eta mesedea eskatzeko erabiltzen da. Al-Fatiharen errezoa musulmanen derrigorrezko errezoetan zein borondatezkoetan egiten da, *salat* izenekoak. *Al-Fatiha* esamoldearen esanahi literala "Irekitzen duena/Giltza" da. 

## Jatorria 
Aditu gehienen ustez, *sura* honen jatorria Ibn Abbasek proposatzen duena da, Al-Fatiha Mekako sura bat dela defendatzen duena. Beste aditu batzuek uste dute Medinako sura bat dela, eta Mahomari Mekan zein Medinan eman zitzaiola. Narratzaile gehienen arabera, Mahomak jaso zuen lehenengo sura osoa izan zen. 

## Bertsetak eta esanahia 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elvíra Stárová

**Elvíra Stárová** (Nové Město na Moravě, 1875eko ekainaren 21a – Tišnov, 1893ko apirilaren 24a) txekiar poeta izan zen.

## Bizitza 
Tomáš Starý auzitegiko idazkariaren eta Anna Stankováren alaba bakarra zen. Seigarren maila amaitu ondoren, ikasketak utzi zituen. Amari etxean laguntzen zion eta joskintza ikastaroak egiten zituen.

Nové Město na Moravěko festa batean konortea galdu zuen ustekabean. Gurdian hil zen, Tišnovetik gertu, Brnoko ospitalera bidean (medikuaren ustez, bat-bateko bihotz-paralisiagatik). Jaioterriko hilerri ebanjelikoan lurperatu zuten. Nové Město na Moravěko parrokia ebanjelikoko errektoreak poetaren memoria ohoratzea beharrezkotzat jo zuen, hildakoen erregistroan honako hau idatziz: «Alaba bakarra, oso maitagarria, dohain poetikoa zuen, 50 poema baino gehiago utzi zituen, horien artean oso politak. Ze ilusio handia!!».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaëlle Heureux

**Gaëlle Heureux** (Bourg-en-Bresse, Frantzia, 1970eko abenduaren 27a) idazlea eta irratiko kronista da.

## Biografia 
Zuzenbide ikasketak (Maisutza Lyon III.eko Unibertsitatean) eta psikologia ikasketak (Lizentziatura Lyon II.eko Unibertsitatean) egin zituen. Bi libururen egilea da (La Table Ronde edizioak). 2017ko irailetik 2023ko udara arte "*Encore Heureux*" aurkeztu zuen, Radio B-ko hileroko literatur saioa, eta 2023ko irailetik, "*Les décroissants tout chauds*", antena berean.

## Izendapenak eta sariak 
* 2014: Prix SGDL Société des gens de lettres du premier recueil de nouvelles, *Sanglier noir, pivoines roses* lanagatik*.*
* 2015: Finaliste du Prix de la Closerie des Lilas 2015, *Un destin miniature* lanagatik*.*
* 2017: Prix littéraire des jeunes européens - étudiants francophones 2017, *Un destin miniature* lanagatik*.*

## Lanak 
* *Sanglier noir, pivoines roses*. (ipuinak). (La Table Ronde, 2014).  Prix SGDL du premier recueil de nouvelles.
* *Un destin miniature* (La Table Ronde, 2015).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimitrios Maximos

**Dimitrios Maximos** (; Patras, 1873ko uztailaren 6a – Atenas, 1955eko urriaren 17a) greziar bankari eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1947ko urtarrilaren 24tik abuztuaren 29ra.

1891n hasi zen Greziako Banku Nazionalean lanean eta 1920tik 1922ra banku honetako gobernadorea izan zen. 1935 eta 1935 artean Panagis Tsaldarisen gobernuan Kanpo Arazoetako ministro izan zen eta Greziako lehen ministro 1947ko zazpi hilabeteetan.

Atenasko erdigunean duen etxea Greziako lehen ministroaren egoitza ofiziala da orain.
Hemimycena pseudolactea

***Hemimycena pseudolactea*** *Hemimycena* familiako onddo espezie bat da. Ez du nahikoa haragi kontsumorako.

Sinonimoak: *Mycena pseudolactea* (Basionimoa), *Marasmiellus pseudolacteus*, *Helotium pseudolacteum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Oso txikia, 0,5 eta 2,5 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-kanpai itxurakoa eta laua, ertz irregularra eta gardentasunagatik ildaskatua. Kapelaren azala zuri monokronoa.

**Orriak:** Zuriak, adnatuak edo dekurrente samarrak, zabal, lamelulekin, ertza ere zuria.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen dutenak.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko garaierakoa (luzea kapelarekin alderatuta), pruinaduna, fina, zuria, eraztun gabea.

**Haragia:** Hutsala, usain gabekoa.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du. *Pseudolactea* epitetoa, *Mycena lactea*-ren antzekoa delako du

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Hemimycena lactea* delakoak ezberdintasun mikroskopikoak bakarrik ditu. *Hemimycena cucullata* espeziearen orriak koska gutxiago dute eta habitat zabalagoa du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Saprofitoa, mendiko koniferetako hosto hiletan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hydropus subalpinus

***Hydropus subalpinus*** *Marasmiaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Mycena subalpina* (Basionimoa), *Collybia pseudoradicata*, *Hemimycena subalpina*, *Marasmiellus subalpinus*.

## Deskribapena 
Kapela: 1,5 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, hasieran koniko-ganbila, azkenik laua, titi apur batekin, kapelaren azala leuna, ertza soberan du eta gardentasunagatik ildaskatua, krema-horixka koloretik arre-okre antzeko koloreraino.

**Orriak:** Trinkoak, zabalak, elastikoak, eskotatu samarrak, zuriak, ertza pixka bat flokosoa.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, zurixka, 3 eta 12 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,5 cm bitarteko diametrokoa, distiratsua, mizelio-kordoi zuriekin oinarrian, furfurazeo samarra, batez ere oinarrian.

**Haragia:** Zuria, biguna, elastiko samarra, usain edo zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Subalpinus* epitetoa hazten den eremuagatik du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Hymenopellis radicata* delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udaberritik uda amaierara arte. Hostozabalen adar txiki hiletan eta oso hezeetan, batez ere *Fagus,* *Quercus* eta *Corylus*-etan.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teresa Velasco Soto

**Teresa Velasco Soto** (Logroño, Errioxa, 1902ko urriaren 29a – ezezaguna) zigarrogilea eta politikaria izan zen. Errioxako Logroñoko elkarte sozialistako kidea izan zen. 1930. urtean elkarte horretako juntakideetako bat izan zen.

## Bizitza 
Velasco Logroñon jaio zen 1902 urtean eta tabako lantegian hasi zen lanean. 

UGTko Tabako Federazioko kidea izan zen, baita Logroñoko Elkarte Sozialistako afiliatua ere. 1930. urteko uztailean Zuzendaritza Batzordeko kide bihurtu zen.

Fronte Popularraren hauteskunde kanpainan parte hartze oso aktiboa izan zuen 1936 urtean, mitin ugaritan parte hartuz:

* urtarrilaren 27an, Villamediana de Ireguan
* urtarrilaren 29an Logroñon
* otsailaren 6an Haron 
* otsailaren 13an, Calahorrako kanpainaren itxieran

1936 urtean bertan**,** apirilaren 14an hain zuzen ere, Alfredo Martinez Sanchez Casalarreinako alkate sozialistarekin ezkondu zen.

1936ko uztaileko estatu-kolpea gertatu zenean, hil horretako 27an atxilotu zuten, 33 urte zituela, eta Logroñoko espetxean sartu zuten. Hurrengo urteko urriaren 23tik 1937ko otsailaren 5era arte Logroñoko ospitalean egon zen, eta neskato batez erditu zen, umea jaio eta hilabete gutxira hil egin zen, ama kartzelatuta zegoen artean.

Logroñoko espetxe probintzialean sartu zuten berriro, eta martxoaren 13an Industria Eskolako espetxera eraman zuten, eta hil bereko 31n Beti-Jai pilotalekuko espetxe egokitura; azkenik, 1937ko abuztuaren 19an, Alfaroko espetxean sartu zuten. 1939ko irailean aske atera zenean, Alfredo Martinez Sanchez senarrarekin elkartu zen Donostian, muga zeharkatu nahian, baina ez zuen lortu.

Ez dago bere heriotzari buruzko daturik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nomenvoces atarian aipatua: http://vitimas.nomesevoces.net/gl/ficha/4808/
Elizabeth Prentiss

**Elizabeth Payson Prentiss** (Portland, Maine, 1818ko urriaren 26a – Dorset, Vermont, 1878ko abuztuaren 13a) estatubatuar erlijio idazlea izan zen, batez ere *More Love to Thee, O Christ* erlijio-ereserkiagatik eta *Stepping Heavenward* (1869) eleberriagatik ezaguna.

## Bizitza 
Edward Payson artzain kongregazionalistaren zortzi seme-alabetatik bosgarrena, Elizabeth Payson Portlanden jaio zen, Maine estatuan. Aitak tuberkulosia pairatu zuen urtebete baino gehiagoz eta 1827ko urriaren 22an hil zen. Haren heriotzak izugarri hunkitu zuen Elizabeth. 1831n, familia New Yorkera joan zen bizitzera, eta urte horretako maiatzean, Elizabethek fede-profesio publikoa egin zuen Bleecker kaleko eliza presbiterianoan. 16 urterekin ''The Youth's Companion* aldizkarian kolaboratzen hasi zen.

1838an nesken eskola txiki bat ireki zuen bere jaioterrian, eta kristau-ikasbidea ere irakatsi zuen. Bi urte geroago Virginia estatuko Richmond hirira joan zen barnetegi batean lan egitera.

1845ean George Lewis Prentiss artzainarekin ezkondu zen. New Bedfordera (Massachusetts) joan ziren, Georgek postua lortu baitzuen bertako eliza batean. Garai zoriontsu baten ondoren, 1852an, hiru hilabeteko epean, Elizabethek bi seme-alaba galdu zituen. 1851n, George Prentiss New Yorkeko Mercer kaleko eliza presbiterianoko artzain izatera iritsi zen. 1853an Elizabeth Prentissek lehen liburua argitaratu zuen, *Little Susy's Six Birthdays*, 1868an, berriz, *Little Little Lou's Sayings and Doings* bilduma, eta *Mr. Nobody* poema haurrentzako klasiko bihurtu zen. 1856an, Minnie alabaren gaixotasun ia hilgarriaren ondoren, *More Love to Thee* erlijio-ereserkia idatzi zuen.

George Prentissek New Yorkeko elizatik dimisioa eman ondoren, osasun-arazoak zuela eta, familia Europara joan zen urte pare baterako. 1860an New Yorkera itzuli ziren, eta 1869an *Stepping Heavenward* eleberria argitaratu zen, Prentissen idazlanik ezagunena.

Familia Dorseten (Vermonten) finkatu zen, eta Elizabeth han hil zen 1878an, 59 urte zituela. 1882an George Prentissek *The Life and Letters of Elizabeth Prentiss'' liburua kaleratu zuen.

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Paasio

**Kustaa Rafael Paasio**, **Hellström** jaioa (Uskela, 1903ko ekainaren 6a – Turku, 1980ko martxoaren 17a) finlandiar kazetari eta politikaria izan zen. Finlandiako lehen ministroa izan zen 1966tik 1968ra eta 1972an.

Alderdi Sozialdemokratako kide izan zen eta 1948an diputatu hautatu zuten. Aldez aurretik Turkuko udal-politikan parte hartu zuen eta 1942tik *Turun Päivälehti* egunkariko editorea izan zen. Alderdi Sozialdemokratako presidentea izan zen 1963tik 1975era, eta erdigunetik bateratu zuen alderdia.

Bi aldiz izan zen lehen ministro, 1966tik 1968ra eta 1972an. Sobietar Batasunarekin harreman zuzenak izan zituen eta ongizate estatu modernoa eraikitzen jarraitu zuen. Bigarren agintaldian, Finlandia Europako Ekonomia Erkidegoan sartzea bultzatu zuen.
1428ko Kataluniako lurrikara

**1428ko otsailaren 2ko Kataluniako lurrikarak**, Kandelarioan egunean gertatu zelako  deituak, Kataluniako Printzerria- bereziki Rosselló eskualdea - astindu zuen. 6,7 magnitudeko lurrikara bat izan zen, epizentroa Camprodon inguruan zuela. 1428ko otsailaren 2ko goizean gertatu zen, goizeko 8 eta 9 artean. Kalte nabarmen txikiagoak eragin zizkioten jabetzari, bereziki Amerreko monasterioari; baina ziurrenik eraikuntza-azpiegituraren ahultze latza eragin zuten. Horrek azalduko luke 1428ko lurrikararekin batera gertatu zen suntsipen masibo eta orokorra.

Intentsitatearen kalkulu modernoak VIII. (kaltegarriak) edo IX. (suntsitzaileak) dira Medvedev–Sponheuer–Karnik eskalan. Prats-de-Mollo-la-Presteko harresiak suntsitu zituen. Arles-sur-Techeko kanpandorrea erori egin zen. Banyuls dels Aspresko Fontclara monasterioa suntsitua izan zen. Sant Martí del Canigó monasterioak jasandako kalteen ondorioz, abadiaren gainbehera hasi zen. Sant Joan de les Abadesseseko kanpandorrea eta zinborioa erori ziren. Núriako kapera suntsitua izan zen. Tortellà eta Queralbs herriak erabat suntsituak izan ziren. Kaltetutako egituren artean, Santa Maria de Ripoll eta Sant Llorenç prop Bagà beneditar monasterioak zeuden. Perpinyàtik eta Bartzelonatik urrun, izuak hartzen zuen jendea. Azken honetan, intentsitatea VI. (indartsu) edo VII. (oso indartsu) eskalan estimatu zuten. Santa Maria del Mar eliza gotikoko arrosa-leihoa suntsitua izan zen.

Robin de Molhet, Peyrepertuseko jauna, lurrikarak jo zuenean bere lurretan bidaiatzen ari zena, berehala etorri zen biktimei laguntzera, eta horrek Alfontso V.a Aragoikoaren errekonozimendua ekarri zuen, zeina Valentzian zegoen lurrikararen garaian. Felip de Malla orduko Kataluniako Generalitateko presidenteak erregeari gutun baten bidez suntsipenaren berria jakinarazi zion. Kalkuluen arabera, ehunka pertsona hil ziren hondamendian: berrehun Camprodonen, ehun eta hirurehun artean Puigcerdàn (elizaren kolapsoaren ondorioz), hogei-hogeita hamar Bartzelonan (Santa Maria del Marren), eta ia Queralbseko biztanle guztiak. Urtebete baino askoz gehiago iraun zuten ondorioek. Lurrikara Pirinioetako historiako okerrena izan zen ziurrenik, nahiz eta erregistratutako lehenengoa 1373an bakarrik gertatu zen. Arrisku sismikoa aztertzeko erreferentzia puntu bat da gaur egun ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Maria monasterioa (Amer)

**Santa Maria monasterioa** (), Amer hiribilduko beneditar monasterio ohia da.

## Historia 
Elezaharrak Karlomagno fundatzailea zela dioen arren,  Deodato abadeak 820an sortu zuen zenobioa, eta hasiera batean San Neurmari eta San Ginesi eskainia egon zen. Luis Errukitsuak immunitate-agindua eman zion, eta Karlos Burusoilak berretsi egin zuen 844an eta 860an.

1428ko lurrikaretan suntsitutako klaustrotik elizako sakristian bi kapitel baino ez dira kontserbatzen, bata motibo geometrikoekin apainduta eta bestea lau aurpegirekin. XI. mendekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Farah Chamma

**Farah Chamma** (arabieraz: فرح شمّا; Xarja, Arabiar Emirerri Batuak, 1994ko apirila) jatorri palestinarreko poeta bat da. Chammak sei hizkuntza hitz egiten ditu, arabiera, ingelesa eta frantsesa barne. Hind Shoufani zinemagile eta idazle palestinarrak zuzendutako film batean ezagutzera emandako Ekialde Hurbileko "Poeten Kluba" izeneko taldeko kide gazteetako bat da. Zuzeneko musika, ahozkotasuna eta interpretazioa uztartzen ditu bere emanaldietan.

## Ikasketak eta ibilbidea 
Chamma Arabiar Emirerri Batuetan jaio zen, Nabluseko familia batean. Hamazortzi urte zituela, Brasilera joan zen bizitzera eta lau hilabetez bizi izan zen bertan. Filosofia eta soziologiako ikasketak egin zituen Paris-Sorbona-Abu Dhabi Unibertsitatean. Unibertsitateko azken urtean Frantziara joan zen bizitzera. Londresko Goldsmiths Unibertsitatean Kultura eta Ikuskizunetako masterra egina du.

2008tik, Chammak mundu osoko hainbat ekitaldi eta jaialditan parte hartu du, hala nola Dubaiko Kultura eta Arte Agintaritzak antolatutako Sikka Arte Azokan eta 2012an Abu Dhabin egindako A Sip of *Poesía* sinposioan, eta, berrikiago, Palestine en Campagne (Okzitanian), Wilde Moehre (Alemanian), Bradford Literature Festival (Ingalaterran), Karama Film Festival (Jordanian), Faladura (Portugalen), Requiem for Justice (Mexikon) edo Le Guess Who? (Herbeheretan).

2013an, Chammak bideo bat plazaratu zuen YouTuben, eta bertan arabierazko bere poema bat errezitatu zuen: *Nola sinetsi behar dut?* Bideoak 250.000 ikustaldi baino gehiago izan zituen. 2014ko urtarrilaren 4an, beste bideo emanaldi bat argitaratu zuen, *Nazionalitatea*. Chammak arabierazko podcast bat ere badu, "Maqsouda" izenekoa, arabierazko poesiari buruzkoa.

2021eko otsailean, LIEV ekoizle brasildarrarekin batera *Chamæleon* proiektua sortu zuten, poesia errezitaldiak eta musika elektronikoa nahasten dituen emanaldia. Bere ama hizkuntza arabieraz ez ezik, ingelesez eta frantsesez ere idatzi eta interpretatzen du.

## Poesia bildumak 
* *Apologies* (2017)
* *The Nationality (2014)*
* *From right to left (2017)*
* How must I believe (2013)
* *Paranoia*
* *Fairouz*
* *Small Manifesto*
* *Farah*
* *pH*
* *Dead Cats and Plastic Bags*
* *I am No Plastenian*
* *Boxes*
* *The Wall*
* *Ether*
* *Fast Poem*
* *On Gaspille (2018)*
* *How Must I Believe*
* Falastini Ana (2021)
* F***ing Visa (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermiona Asachi

**Hermiona Asachi** (**Hermione** edo **Ermiona** ere deitua), jaiotzez **Glicheria Melirato**, (Iași, 1821eko abenduaren 16a – Paris, 1900eko abenduaren 9a) errumaniar-frantziar idazle eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
[thumb|Edgar Quinet eta Hermiona Asachiren hilobia (Paris, [Montparnasseko hilerria)]]
Elena Teyber musikariaren eta Kiriaco Meliratoren alaba, 1821ean jaio zen Iași hirian. Jaiotzez Glicheria Melirato jarri zioten izena. 1840an *Istoria sântă pentru tanirimea Moldo-Romania* liburua kaleratu zuen eta Silvio Pellicoren eta Benjamin Franklinen hainbat lan itzuli zituen *Albina Românească* aldizkarian argitaratzeko.

Lehenik Alexandru D. Moruzi politikariarekin ezkondu zen eta 1839ko urtarrilaren 1ean George semea izan zuen, baina ezkontza hori ez zen zoriontsua izan. 1841-1845 urteetan Parisen ikasi zuen eta gero han geratu zen eta 1852an Edgar Quinet historialariarekin ezkondu zen. Quineten testu batzuk argitaratzeko prestatu zituen.

Parisen hil zen 1900ean, 78 urte zituela.

## Lanak 
### Norberaren lanak 
* ''Le Vrai dans l'éducation* (1891)
* *Ce que dit la musique* (1893)
* *La France idéale* (1896)
* *De Paris à Édimbourg* (1898)

### Edgar Quineten lanak (editore gisa) 
* *Mémoires d'exil* (1869)
* *Paris, journal du siège* (1873)
* *Sentiers de France* (1875)
* *Le livre de l'exilé, 1851-1870; Après l'exil, manifestes et discours, 1871-1875* (1875)
* *Vie et mort du génie grec* (1876)
* *Lettres à sa mère* (1877)
* *Histoire de mes idées* (1878)
* *Lettres d’exil à Michelet et à divers amis* (4 liburukitan, 1885-1886)
* *Edgar Quinet avant et depuis l'exil* (1887-1889)
* *Cinquante ans d'amitié, Michelet-Quinet* (1899)

### Itzulpenak 
* Émile Deschamps. *René-Paul și Paul-René* (1839)
* Caroline Pichler. *Ruth* (1839)
* *Istoria sfântă pentru tinerimea moldo-română* (1840)
* Silvio Pellico. *Despre îndatoririle oamenilor'' (1843)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bagà ondoko San Lorentzo monasterioa

**Bagà ondoko San Lorentzo monasterioa** () Guardiola de Berguedàtik gertu dagoen beneditar monasterio ohia da.

## Historia 
Lur-emate batek aipatu zuen 898an, noiz abade batekin monje komunitate bat zegoenean. 983ko azaroaren 21ean sagaratu zutenean, hamabost monje zituen. Oparotasun handia lortu zuen bertako konde eta jaunek egindako dohaintza handiei esker. XII. mendetik aurrera aldaketa erabatekoa izan zen eta gainbehera joan zen, batez ere dohaintzen amaieragatik eta lurraldeko jauntxoek monasterioko lurrak eta ondasunak bereganatzeagatik.

Zenobioan bizi ez ziren gomendiozko abadeek hain zorrak areagotu egin zituzten. 1592. urtean, Tarragonako Kongregazio Klaustralaren barruan prioratu bihurtu zuten, eta Bartzelonako Sant Pau del Camp monasterioari lotuta egon zen, 1614an erabat utzi zuten arte.

1980ko hamarkadan, indusketa eta zaharberritze lanak egin zituen Bartzelonako Diputazioak.

## Eraikina 
Lehenengo eliza 983an sagaratu zuten. Oinplano angeluzuzenekoa zen, zutabez banatutako hiru nabe zituen, ate nagusi bat ekialdeko fatxadan eta beste batzuk alboetan, monasterioko gelekin komunikatzen zirenak.

XI. mendean zehar, alboetako habearteetan zirkuluerdi-formako bi absidiola gehitu zituzten; horien aztarnak 1980ko hamarkadako indusketetan aurkitu ziren.

Eraberritze garrantzitsuena XII. mendean gertatu zen: absideen artean erdiko abside itxurako gorputz angeluzuzen bat gehitu zen, erdiko habeartearen erdian tribuna bat eraiki zen, eta haren azpian beheratu egin zen, tenpluarekin eskailera batzuen bidez komunikatzen zen kripta bat osatu arte.

XVIII. eta XIX. mendeetan beste erreforma batzuk egin ondoren, kontserbatu den elizak jatorrizkoaren neurriaren erdia du: oinplano karratua eta bi mailatan banatuta dago; goikoak bi nabe ditu, eta behekoak hiru nabe, ertz-gangaz estalita. Goiko solairua gurtzarako erabiltzen da, eta erdiko habearteak kanoi-ganga bat du, erdi puntuko arkudun hainbat leiho dituena.

Klaustrotik eta fraide-geletatik hormak eta horien egiturak baino ez dira geratzen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shin Saimdang

**Shin Saimdang** (師 任 堂 堂,   1504ko urriaren 29a - 1551ko maiatzaren 17a)  artista, idazle, kaligrafo eta poeta  izan zen.  Yi I. aditu konfuziar korearraren ama izan zen. Sarritan ideal konfuzianoen eredu gisa aurkezten da. Bere errespetuzko ezizena  **Eojin Eomeoni** (어진 어머니, "Ama Jakintsua") zen . Shin Saimdang izen korearra da, abizena Shin da. Bere benetako izena Shin Insun (신인선 In Seon) zela uste da. Saim, Saimdang, Inimdang eta Imsajae ziren haren ezizenak.

## Bizitza 
Shin Saimdang Gangneungen jaio eta hazi zen, amaren aldeko aitona-amonen etxean. Bere aita, Shin Myeonggwa (申命 和), gobernuko funtzionarioa zen, eta Jo Gwangjo jakintsuaren laguna, baina ez zen politikoki aktiboa izan. Bere ama Yi Dama zen, Yi Saonen (李思 溫) alaba, Yi Damak gurasoekin bizitzen jarraitu zuen ezkondu ondoren. Bost alabetatik bigarrena izan zen Saimdang. Amaren aldeko aitonak gizon bat balitz bezala hezi zuen. Giro horretan hazi zenez, Shin Saimdangek garai hartako emakumeentzat ohikoa ez zen hezkuntza jaso zuen. Literatura eta poesiaz gain, kaligrafia, bordatua eta pintura ere landu zituen.

19 urte zituela, Yi Wonsu (李元秀) komandantearekin ezkondu zen, eta senarraren baimenarekin, gurasoen etxean jarraitu zuen. Senarrari lagundu zion Seulen eta landa-hirietan zituen postu ofizialetara, eta Yi I Gangneungen jaio zen. Hala ere, Shin Saimdang bat-batean hil zen 48 urterekin Pyongan eskualdera bizitzera joan ondoren.

Saimdang gai izan zen bere talentua lantzeko, garai hartako Konfuziar gizarte zurruna gorabehera, ezohiko etxe bati eta senar ulerkor bati esker. Anai-arrebarik ez zuenez, seme bati bakarrik uzten zitzaion heziketa jaso zuen, eta funts horrek eragin handia izan zuen seme-alabak hezteko moduan.

Shin Saimdang bere poesia, kaligrafia, idazketa eta pinturagatik nabarmendu bazen ere, hil ondoren, emazte on eta ama onaren eredu gisa miretsi zuten, bereziki Yi I.aren ama gisa. Gaur egun, bere obraren eta lorpenen ezagutza berreskuratzen ari da.

## Kultura modernoan 
thumb|**Shin Saimdang**
Hangul - 신사임당

* Shin Saimdang Hego Koreako banku txartel batean agertzen den lehen emakumea da, 50.000 ₩koa  lehen aldiz 2009ko ekainean jaulkia.

* SBSko Saimdang, diario de luz telesaileko Lee Young-ae-k antzeztuta.
* Bere jaiotzaren 510. urteurrena doodle batekin ospatu zen.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Shin.Saimdang-Chochungdo-03.jpg|link=Archivo:Shin.Saimdang-Chochungdo-03.jpg|ChochungdoSin Saimdang-ek hasitako pintura generoak, landareak eta intsektuak irudikatzen ditu.
Fitxategi:Shin.Saimdang-Chochungdo-02.jpg|link=Archivo:Shin.Saimdang-Chochungdo-02.jpg|Chochungdo
Fitxategi:Shin.Saimdang-Chochungdo-01.jpg|link=Archivo:Shin.Saimdang-Chochungdo-01.jpg|Chochungdo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saltholm

**Saltholm**, Danimarkako uharte bat da, Danimarka eta Suedia banatzen dituen Øresund itsasartean. Kopenhage eta Malmö hirien artean dago, eta hegoaldean Øresund zubia du.

2021ean 2 biztanle zituen.
Saigongo exekuzioa

***Saigongo exekuzioa*** 1968an Associated Presseko Eddie Adams fotokazetariak egin zuen argazki bat da. Vietnamgo Gerrako Tet erasoaldian hartu zen. Nguyễn Ngọc Loan Hego Vietnamgo brigadier jenerala ikusten da Viet Congeko **Nguyễn Văn Lém** kapitaina exekutatzen Ấn Quang Pagodatik gertu, Saigonen. Argazkiak argitalpen zabala izan zuen hurrengo egunean Ameriketako Estatu Batuetako egunkarietan, eta 1969ean Pulitzer Saria eskuratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Canigóko San Martin abadia

**Canigóko San Martin abadia** (), San Martin Tourskoaren omenez sagaratua, Castell de Vernet hiribildu txikiaren goialdean dago, Conflent eskualdean, Canigó mendiguneko 1055 metroko altueran dagoen tontor arrokatsu baten atzean.

## Historia 
Gainjarritako elizen ekialdeko zatia lanen lehen sailaren emaitza izango zen (1009an Oliba abadeak, Wifredo II.a Cerdanyakoaren anaiak eta Sant Miquel de Cuixà eta Santa Maria Ripollgo beneditar monasterioetako abadeak sagaratu zituen), mendebaldeko zatia geroago eraikiko zen bitartean (1014an edo 1026an sagaratua; dokumentuak ez datoz bat). Horrek azalduko luke goiko elizaren planoa bi zatitan zatitzea. Wifredo II.a Cerdanyakoa abadiaren sortzailea izan zen, eta bertan lurperatu bazuten ere, gaur egun haitzean zulatutako hilobia baino ez da kontserbatzen. Cerdanyako kondeen dohaintzek berehala bultzatu zuten abadiaren hazkundea, eta eskualdeko monasterio nagusietako bat bihurtu zen, Sant Miquel de Cuixà eta Arlesko monasterioekin lehian. 1009an sagaratu zuten eliza. Klaustroko kapitelak XII. eta XIII. mendekoak dira. 1483an, lurrikara batek monasterioa suntsitu zuen.

1902tik 1932ra Carsalade du Pont monsinoreak, Perpinyàko gotzainak, eskualdeko hondakin eta elementu guztiak bildu zituen eta abadia berreraikitzen hasi zen. 1952tik 1983ra, Bernat de Chabannesek zaharberritzea amaitu eta haren bizitza espirituala berrezarri zuen.

1987ra arte Bernat de Chabannes beneditarra bizi zen monasterioan, monasterioa mantentzen zuten boluntarioekin batera. Urte horretan, Perpinyàko gotzainak monasterioa erlijio-komunitate katoliko bati eman zion, garai hartan "Judako Lehoiaren eta arkume moldegabearen komunitatea" deitutakoari. Komunitate horrek, ondoren, bere izena "dohatsutasunetara" aldatu zuen, eta, horrela, Sant Miquel de Cuixàn gertatu zen bezala, bertako beneditarren komunitate bat berriro ikusteko bere zaharberritzailearen nahiari kontra egin zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Porsche Boxter

**Porsche Boxter** Porsche markaren kirol-automobil bat da, atzeko motor zentralizatuduna. Bi lagunentzako lekua eta atzeko trakzioa du.

1996tik gaur egun arte ekoitzitzen da.
Bentzotriazol

**Bentzotriazola** (**BTA**) konposatu organiko heterozikliko aromatikoa da C6H5N3 formula duena. Konposatu bizikliko hau irudika daiteke bentzenoaren eta triazolaren eraztunak elkarri fusionatuta bezala. Solido zuri-arreska da. Uretan disolbagaitza da, baina disolbagarria ohiko disolbatzaile organikoetan hala nola, bentzenoan, alkoholetan, toluenoan eta kloroformoan.

## Egitura 
Bentzotriazolak bi tautomero ditu, A eta B, orekan daudenak. Analisi espektroskopikoek, UV eta EMR besteak beste, A tautomeroa nagusi dela erakutsi dute.
alt=Benzotriazole tautomers and their derivatives (cropped)|erdian

## Sintesia 
Bentzotriazola sintetizatzek *orto*-fenilendiamina sodio nitritoarekin edo azido nitrosoarekin erreakzionarazten da ingurune azidoan, azido azetikoan edo azido sulfuriko diluituan hurrenez hurren.alt=Benzotriazole synthesis 01|518x518px|erdian
## Erabilera 
Bentzotriazola argazkigintzan agente atzeratzaile gisa usatzen da. Kobrearen korrosioa inhibitzeko erabiltzen da ur-hodierietan kobrearekin lotzen baita metala korrosioak babesten duen geruza bat eratuz. Artelanen zaharberritzean brontzearen gaitza tratatzeko baliatzen da.

Sintesi kimikoan erreakzio-bitartekari edo erreaktibo gisa baliatzen da. Izan ere, bentzotriazolaren deribatu ordezkatu batzuk polimeroak argi ultramoreaz babesteko gehigarri gisa baliatzen dira, UV-328 adibidez.

## Ingurumen-eragina 
Bentzotriazola ingurune naturalean nahikoa hedatuta dago, nahiz eta ingurumen-iraunkortasun apala izan.

Arrainen sistema endokrinoari eragin dakiokeela eta neurotoxikoa izan daitekeela ikusi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel García Prietoren laugarren gobernua

**Alhucemaseko markes, Manuel García Prietoren gobernua**, 1922ko abendutik 1923ko irailera arte, Alfontso XIII.aren erregealdiko azken gobernu konstituzionala izan zen. Garai horretan, García Prieto herrialdeko egoera politiko eta soziala egonkortzeko erreformak ezartzen saiatu zen. Hala ere, bere gobernuak krisi ekonomikoa eta tentsio sozialak jasan zituen, baita Defentsa Batzarren presioa ere.

1923ko irailaren 13an, Primo de Riveraren estatu-kolpeak agintaldia amaitu eta Primo de Riveraren diktaduraren hasiera ekarri zuen

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Klodiana Shala

**Klodiana Shala** (Tirana, 1979ko abuztuaren 22a) atleta da. Albania ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izmir Smajlaj

**Izmir Smajlaj** (Shkodër, 1993ko martxoaren 29a) atleta da. Albania ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isona Passola

**Isona Passola Vidal** (Bartzelona, Katalunia, 1953) bartzelonar zinema-ekoizlea, gidoilaria, zuzendaria, aktorea eta irakaslea da. Zinema Katalanaren Akademiako presidentea ere izan da. Ezaguna egin zen Agustí Villaronga zuzendari mallorcarraren *Pan Negro* (Pa Negre, 2011) eta *Incierta Glòria* (Comproa Glòria, 2017) filmen arrakastarengatik, baita *Cataluña-Espanya* (2009) edo ''L'endemà* (2014) dokumental sozial eta politikoengatik ere, biak berak zuzenduak.

## Bizitza 
Ermengol Passola enpresari katalanaren alaba da. Historia Garaikidean lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan.  

### Lan ibilbidea 
1992an, *Massa d'Or Produccions* ekoiztetxea sortu zuen, eta, ordutik, batez ere zinema ekoizpenean eta zuzendaritzan jardun du. Produkzio-etxe horren sorrerako helburuen artean nabarmendu ziren, katalanezko zinemaren gorputz indartsu bat lortzeko borroka ankerra, kultura norberaren hizkuntzan egitearen garrantzia eta ikus-entzunezko kultura indartsua ez duen herrialde indartsurik ez dagoen uste sendoa. Berak eta Agustí Villarongak osatutako bikoteak gerra zibilari buruzko trilogia tematiko bat bultzatu zuen, *El mar* (1999), 9 Goya sari eta 13 Gaudí sari irabazitako *Pan negro* (Pa Negre, 2010), eta *Incierta Gloria* (Comproí Glòria, 2017) filmek osatua. Jesús Garay, Mario Gas edo Joaquim Jordá zuzendarien filmak ere ekoitzi ditu, baita hamar bat dokumental eta TV movie ere. 

Bere alderik politikoena, bere ibilbide profesionalean zehar mantendu duena, ikus-entzunezko moduan *Cataluña-Espanya* (2009) edo *L'endemà'' (2014) produkzioetan gauzatu da, berak zuzendu zuena independentismoaren dibulgazioa sortzeko xedearekin. Bide beretik, Junts pel Sí taldearen zerrendan agertu zen 2015eko Kataluniako Parlamentuko hauteskundeetarako, eta U-1eko erreferendumerako Baiezkoaren kanpainan ere inplikatu zen.  

Era berean, Kultura eta Arteen Kontseilu Nazionaleko (CoNCA) kidea izan zen (2012-2019), Zinema Katalanaren Akademiako presidentea izan zen (2013-2021), eta Ramon Llull Unibertsitateko Blanquerna Komunikazio Fakultateko unibertsitate-irakaslea izan zen hainbat urtez; Betevéko Kontseiluko presidentea; Lluís Carulla Sarien eta Ramon Llull Sariaren epaimahaikidea da, eta hainbat hedabidetako tertuliakide gisa parte hartzen du sarritan. 2023ko otsailean Bartzelonako Letren Errege Akademian sartu zen.

## Filmografia 
## Sariak eta aintzatespenak 
* 2011: Lluis Carulla Ohorezko Saria
* 2012: San Jordi gurutzea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araceli González Carballo

**Araceli Gonzalez Carballo** (Lugo, Galizia, 1914ko uztailaren 6a – Madril, 1990ko martxoa) galiziar erizaina, interpretea espioi bikoitza izan zen. Bere lehen senarrarekin batera, Hitlerri eta alemaniar aginteari sinetsarazi zien tropa aliatuak Europa kontinentalera Calaisetik sartuko zirela eta ez Normandiatik. Ekintza horri esker Bigarren Mundu Gerraren amaieran Normandiako Lehorreratzearen arrakasta ahalbidetu zuen. 

## Bizitza 
Lugoko Coeses parrokian jaio zen, bizitza erosoa eman zion familia  batean. Espainiako Gerra Zibilean, erizain boluntarioa izan zen Lugoko odol-ospitalean, eta han mota guztietako garbiketa-lanak eta gaixoak artatzeko lanak egin zituen, sufrimendua gertu zuela.

### Lan ibilbidea 
1938an, aitari esker, Burgosera joan zen Espainiako Bankuko gobernadorearen idazkari lanak egitera, eta hantxe ezagutu zuen 1939ko otsailean bere lehen senarra eta laguntzailea izan zena, Joan Pujol Garcia ofizial eta espioi bikoitza. Gerra amaitu zenean ezkondu eta Madrilera joan ziren. 1942an, senarrarekin Londresera joan zen bizitzera. Han, Ingalaterrako gizartean sartu zen, eta Kenteko dukesa (Greziako Marina) eta aristokraziako beste kide batzuk ezagutu zituen, besteak besteWinston Churchill. Zoriontsua bazen ere, oso bizitza bizi eta arriskutsua bizi izan zuen, alemaniarrei bonbardatu behar zituzten tokiei buruzko informazio faltsuak emanda, agente sekretuen sare baten sorrerari buruz, eta abar.

1944an, Fortitude izeneko operazioaren ostean, Madrilera itzuli ziren, eta gero Lugora, non Araceli espioitzan nahasita egon zitekeela susmatu zuen poliziak. Orduan, deskubrituak izateko beldurrez, senar-emazteek bi semeekin (Juan eta Jorge), eszena publikotik desagertzea erabaki zuten. Helburu hori lortzeko Caracasera (Venezuela) joan ziren, hantxe jaio zen hirugarren umea, Maria Eugenia. Araceli ez zenez lurralde horretara egokitu, Lugora itzultzea erabaki zuen, seme-alabekin. Gero, Madrilera joan zen, eta han interprete, gida eta harreman publiko lan egin zuen AEBko eta Erresuma Batuko enbaxaden ordezkaritza diplomatikoetan; bitartean, senarrak, bere bizitzaren beldur, geratzea erabaki du. Araceli eta senarra gero eta urrunago zeuden, eta senar-emazteak azkenean banandu egin ziren.

1958an berriz ezkondu zen, Edward Kreislerrekin. Araceliren hiru seme-alabek Kreisler abizena hartu zuten familia berri horretan. 1965ean Kreisler Galeria sortu zuten. 1990ean hil zen Araceli garuneko isuri baten ondorioz.

## Aintzatespenak 
* *Hitler, Garbo... y Araceli*, Araceli González de José de Coraren bizitzari buruzko dokumental antzeztua, TVGAk egina (2009)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Cora, José de (2016). El estornudo de la mariposa. Los Garbo contra Hitler. Madril: Edhasa. 

## Kanpo estekak
Cristina Martín-Prieto

**Cristina Martín-Prieto Gutiérrez** (Sevilla, Andaluzia, 1993ko martxoaren 14a) sevillar futbolaria da, aurrelari postuan jokatzen duena. 

## Futbolari ibilbidea 
Espainiako lehen mailako hainbat taldetatik pasatu ostean (Sevilla, Sporting Huelva, Tenerife), 2024an Portugalgo Emakumezkoen Lehen Mailako Sport Lisboa eta Benfica taldean jokatzen hasi zen. 

### Selekzioan 
Txikitatik zuen ametsa bete zuen, selekzioarekin jokatzea. Espainiako selekzioarekin parte hartu zuen 2024ko urrian Badajozeko Almendralejo herrian Italiaren aurkako lagunarteko partida batean eta gola sartu zuen.

## Klubak 
## Palmaresa 
### Txapelketa nazionalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teri Garr

**Terry Ann "Teri" Garr** (Los Angeles, 1944ko abenduaren 11 – *ibidem*, 2024ko urriaren 29a) estatubatuar aktorea izan zen.

Zinemako eta telebistako komedia-pertsonaietan nabarmendu zen. Balleta ikasi zuen eta 1960ko hamarkadan paper txikiekin hasi zen, Elvis Presleyren musikaletako dantzarienak barne. Los Angeles utzi eta New Yorken ikasi zuen Lee Strasberg Institutuan
1982an Oscar sarirako izendatu zuten, *Tootsie* filmean egindako lanagatik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Dana (argipena)

**Dana** izenak hainbat adiera du:

* ***Dana***, Mikel Urdangarinen diskoa.
* **Dana** jainkosa, Iraldnako eta Galesko mitologian agertzen da.
* **Dana**, **Dana Rosemary Scallon** irlandar kantariaren izen artistikoa;
* **Dana International**, kantari israeldarra;
* **DANA** edo **dana** (Depresio Isolatua Goi Mailetan, gaztelerazko laburduran), Espainian tanta hotz gertaera meteorologikoari ematen zaion izena.
Mathilde Ollivier

**Mathilde Ollivier** (Montparnasse, Paris, Frantzia, 1994ko irailaren 20a) frantziar aktorea, modeloa eta zinema ekoizlea da. Ezaguna egin zen *Overlord* (2018) filmean egindako lanarekin.

## Bizitza 
Parisen dagoen Montparnasse auzoan jaio eta hazi zen Ollivier. Parisko Kontserbatorioan eta Cours Simonen ikasi zituen antzerkia eta dantza, Parisko Nazioarteko Dantza Akademiara joan baino lehen.

## Ibilbidea 
### Modelo 
Modelo izan duen ibilbidean, hainbat aldizkaritan agertu da, besteak beste *Voguen* 2016ko martxoko edizioan, *Purple*n 2016ko urriko edizioan eta *Twin*en 2017ko apirileko edizioan.

### Aktore 
Frantziako agertokian, Ollivier *Dangerous Liaisons* eta *Mistinguett* ekoizpenetan agertu da. Ollivierrek Chloe, naziek okupatutako herrixka batean hondoa jotako frantziar herritarraren papera egin zuen *Overlord* filmean. J. J. Abrams 2018. urtekoak. 2019ko *Boss Level* filmatu zuen, Mel Gibson eta Naomi Wattsekin batera. *Sister of the Groom* filmerako aukeratu zuten, Alicia Silverstonerekin, Silverstone pertsonaiak Ollivier bere haurridearekin ezkontzea saihestu nahi izan zuen.

Ollivierrek 2018ko *Upright Women* dokumentala ekoitzi zuen, Burkina Fason esklabo bihurtutako eta ezkontzera behartutako emakumeen egoera gogorrari buruzkoa.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak