Denisovako gizaki

thumb|Denisovako gizaki baten hortza.
thumb|Denisovako gizakiaren eskuko falangearen kopia. Jatorrizkoa guztiz suntsitu zen ADN ikerketa egin ahal izateko.
**Denisovarrak** edo **Denisovako gizakiak** gizaki arkaikoen espezie edo azpiespezie desagertu bat dira, behe eta erdi Paleolitoan Asian zehar hedatu zirenak. Denisovarren hondakin fisiko gutxi ezagutzen dira eta, ondorioz, horiei buruz dakigun gehiena DNA probetatik dator. Material fosil osoagoa eduki arte, ez da espeziearen izen ofizialik ezarri.

Denisovarren baten lehen identifikazioa 2010ean egin zen, Altai mendietako Siberiako Denisova haitzuloan 2008an induskatutako eme gazte baten hatz-hezur batetik ateratako DNA mitokondrialetik (DNAmt) abiatuta. DNA nuklearrak neandertalekiko kidetasun estuak adierazten ditu. Kobazuloan neandertalak ere bizi izan ziren aldian-aldian, baina ez dago argi neandertalak eta denisovarrak inoiz bizi izan ziren bertan. Ondoren, Denisova haitzuloko beste espezimen batzuk identifikatu ziren, baita Baishiya koba karstikoko (Tibeteko ordokian) eta Cobra haitzuloko (Laoseko Annamite mendietan) ale bakar bat ere. DNA probek iradokitzen dutenez, larruazala, begiak eta ilea ilunak zituzten, eta neandertalen antzeko gorpuzkera eta aurpegi-ezaugarriak. Hala ere, Pleistozeno ertain eta berantiarreko gizaki arkaikoak eta australopitezinoak gogorarazten dituzten molar handiagoak zituzten.

Dirudienez, denisovarrek gizaki modernoekin gurutzatu ziren, eta portzentajerik handienak (%5 inguru) melanesiar, aborigen australiar eta negrito filipinarrak izan ziren. Banaketa horrek iradokitzen du populazio denisovarrak egon zirela Eurasia osoan, Filipinetan eta Ginea Berrian eta/edo Australian, baina hori ezin da baieztatu. Gizaki modernoen introgresioa duela 30.000 urte bakarrik gerta zitekeen Ginea Berrian, eta horrek, egia bada, populazio horrek duela 14.500 urte arte iraun zuela adieraz lezake. Neandertal populazioarekin mestizajearen zantzuak ere badaude, Denisova kobazuloko genoma denisovarren % 17 inguru bertatik baitator. Lehen belaunaldiko "Denny" izeneko hibrido bat aurkitu zen, aita denisovarra eta ama neandertala zuena. Gainera, genoma denisovarraren % 4 duela milioi bat urte baino gehiago gizaki modernoengandik aldendu zen giza espezie arkaiko ezezagun batetik dator.

## Aurkikuntzak 
ezkerrera|thumb|Giza leinuen berreraikuntza
2010eko martxoan Siberiako Altai mendietan dagoen Denisova leizean orain 41.000 urte bizi izan zen emakume gazte baten behatz txikiko hezur bat eta hortz bat aurkitu zutela iragarri zuten. Kobazulo horretan *Homo neandertalensis* eta *Homo sapiensen* arrastoak ere aurkitu dira. Ondoren beste bi hortz aurkitu dira, populazio berdinarenak. 2015eko azaroan fosil horretako baten ADNa sekuentziatu eta ikertu dela aipatu zen.

Eskuko hezurraren ADN mitokondrialaren (mtDNA) analisiek erakutsi zuten ez zirela gaur egungo gizakien edo Neandertalen barnean sailkatzen. Nukleoko genomaren ikerketaren arabera Neandertalekin arbaso komun bat izango zuten, eta Siberiatik Asiako Hegoekialderaino hedatuko ziren. Denbora horretan gaur egungo gizaki batzuen arbasoekin harreman sexualak eduki eta ondorengotza izan zuten. Gaur egungo melanesiar eta Australiako aborigenen ADNaren %3tik %5era bitarte Denisovako gizakiena izango litzateke.

Leize berdineko Neandertalen genoma ere ikertu da eta bertakoen ADNaren %17 azpiespezieen arteko harremanaren ondorioa zela aurkitu da. Gainera, ezagutzen ez den beste gizaki mota batekin ere harremanak izan zituztela ikusi da. 2011n aurkitutako oinetako hezur bat ere ikertzen ari da. Beste bi hortzen ikerketak bariabilitate genetiko handia erakutsi du gizaki talde honen barruan, mtDNAri dagokionez.

Fitxategi:Denisova-11.jpg
Fitxategi:Denisova Neandertal Toe.jpg
Fitxategi:Denisova Cave pendants notched bones.jpg
Fitxategi:Denisova Cave lithic and osseous artifacts white.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Homo erectus
* Homo floresiensis
* Homo neanderthalensis
* Homo heidelbergensis
* Orein Gorriaren leizeko gizaki
* GIza garapena
* Fosilak

## Kanpo estekak 
* Denisovako gizakiaren kalitate handiko sekuentzia genetikoa osatu dute. Zientzia.eus
* Denisova haitzuloaren ‘egutegia’ askoz zehatzagoa da orain.(Zientzia Kaiera, 2019)