open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Txangoa

**Txangoa** Nafarroako erdialdeko Pirinioetako mendi bat da, Urkulu mendilerroa osatzen duten bost mendietako bat eta mendilerro honetako garaiena, 1.471 metroko garaierarekin.

## Abiapuntuak 
1.057 metrora dagoen Ibañetako mendatetik, ibilbide on batek 1.506 metroko garaiera duen Astobizkar mendia inguratzen du eskuinetik 1.430 metrora dagoen Lepoeder izeneko leporaino, Ortzanzurietako errepikagailura igotzen den errepidetik, eta gailurretik jarraitzen du Menditxipi menditik tontorreraino. 1236 metroko garaieran dagoen Arnostegi lepotik, nora autoan Donibane Garazitik iristen den, ibilbidea oso erraza da.

Beste ibilbide bat Orbaizetako olan abiatzen da, 870 metroko garaieran, 1060 metrora dagoen Azpegi lepotik. Behin lepo honetara iritsi ondoren, gailurra igotzen da, 1220 metrora dagoen Soraluze izeneko magaleko lepotik, bidean, zortzi harrespileko talde bat ikusiz.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda
* Aezkoako mendiak
* Iratiko oihana

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Simuxir

**Simuxir** (, , ) Kurileen uhartedian dagoen errusiar uharte bat da. Bere hedadura 353 kilometro karratukoa da eta erdialdeko Kurilak uharteen taldean dago. Erdialdeko talde honetako hegoaldereneko uhartea da.

## Geografia 
Simuxir uhartea honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 46º46' eta 47º10' N
* longitudea: 151º42' eta 152º17' E
* garaiera altuena: 1539 m

Ipar-ekialdean Ketoi uhartea dago. Bussol itsasarteak Simuxir uhartea hegoaldeko Kurilak uharteen taldetik banatzen du.

Administratiboki Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zumelegi

**Zumelegi** ibaia Udalatx mendian eta Iguria auzoan sortzen den Bizkaiko ibaia da. Elorrio zeharkatu ondoren, Arrazola ibaiarekin bat egiten du eta hortik aurrera Ibaizabal izena hartzen du.

## Ibilbidea 
1000 metro inguruko altitudean sortzen da eta ibilbidearen gehiengo zatia, Elorriotik pasatzerakoan, 200 metro eskaseko altitudean egiten du. Sortu eta gero bere ibilbidea Elorrio herrian zehar burutzen du Arrazola ibaiarekin Traña-Matiena inguruan bat egin baino lehenago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Broutona

**Broutona** (; ) Kurileen uhartediko errusiar uharte bat da. Bere hedadura, gutxi gora-behera, 7 kilometro karratutakoa da eta hegoaldeko Kuril uharteen taldean dago.

## Geografia 
Broutona uhartea honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 46º43' N
* longitudea: 150º45' E
* garaiera altuena: 800 m

Hegoekialdean, Txernie Bratia bi uharteak daude, Txirpoi eta Brat Txirpojev alegia. Bussol itsasarteak, uharte hau erdialdeko Kuriles uharteetatik banatzen du.

Administratiboki Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Kanpo estekak
Leitzarateka

**Leitzarateka** edo **Leizar Ateka** Nafarroa Behereko hegoaldeko mendi bat da, Ortzanzurietaren eta Arnostegiren artekoa, Urkulu mendilerroa osatzen duten bost mendietako bat. Garaierari dagokionez, hirugarrena da, 1414 metroko garaierarekin.

## Abiapuntuak 
1.236 metrora dagoen Arnostegiko lepotik, tontor honen igoera ibilaldi patxaratsu bat da. Ibilbide luzeagoak, Orbaizeta edo Orbaiztako lantegitik, Izpegiko lepotik Arnostegira heldu arte, edo Ibañetako mendatetik, lehen aipaturiko gailurretik izango lirateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Errodrigo Urizkoa

**Errodrigo Urizkoa** Nafarroako Erresumako noblea izan zen. Familia garrantzitsu bateko kidea izanik, Karlos II.a Nafarroakoaren agintaldian parte-hartze nabarmendua izan zuen erresumako aferetan.

Izan ere, Joan Ramirez Arellanorekin batera, Nafarroako baroirik garrantzitsuena izan zitekeen Errodrigo Urizkoa 1360ko hamarkadan. Luxako andrearekin ezkondu zen, eta Lizarrako merindadeko merinoa izan zen 1365ean, eta geroago, Erriberakoa ere. Erregearen Frantziako gerretan, Normandiaraino abiatu zen armadaren burua ere izan zen Rodrigo. Gaztelako Erresumaren aurkako gerran, Gasteiz Errodrigoren esku geratu zen.

Nolanahi ere, jokabide bikoitza izan zuen Errodrigo Urizkoak. Gaztelarrei Tutera eta Caparrosoko gazteluak ematea hitzartu zuen. Hori zela eta, 1377ko martxoaren 28an atzeman zuten, eta Karlosen aginduz, erail. Bere ondasunak bahitu eta saldu zituen erregeak.

## Erreferentziak
.gal

eskuinera|175px
**.gal**,  **PuntoGal** edo **PuntoGAL** Galiziako eta galizierarako onartutako Interneteko goi mailako domeinu orokorra da. Galiziako 13.700 pertsonak eta 110 erakundek egin zuten proiektuarekiko atxikipena, Galiziako Telebista, Santiago de Compostelako Unibertsitatea, Galiziako Xunta eta Galizieraren Errege Akademia tartean. 2013ko ekainaren 14an onartu zuten domeinua, 2014an martxan jarri zelarik. ' ICANNi .gal interneteko domeinua eskatu zion elkartea da. 2006an eratu zen.

.gal domeinua, galizieraren eta kultura galegoaren komunitatearen Interneteko izena da.

## Kanpo estekak 
*  Puntogal erakundearen webgunea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
Beste hizkuntza eta kulturen komunitate batzuetan ere (horien artean, euskal hizkuntza eta kulturaren komunitatea), xede berdina duten hainbat ekimen daude:

* DotCYM (Galesko bertako hizkuntza eta kulturarena)
* DotSCO (Eskoziako bertako hizkuntzena eta kulturarena)
* Point BZH (Bretainiako bertako hizkuntza eta kulturarena)
* PuntuEus (euskal hizkuntza eta kulturarena)
* PuntuLLI (Leongo bertako hizkuntza eta kulturarena)

## Kanpo estekak 
*  PuntoGal
Menditxipi

**Menditxipi** Nafarroako erdialdeko Pirinioetako mendi bat da, Urkulu mendilerroa osatzen duten bostetako bat. 1376 metroko garaierarekin, mendilerro honetako bigarren txikiena da, Leizaundiaren ondoren.

Menditxipi mendia tontor klasiko bat da 1429 metrora dagoen Lepoeder eta 1350 metrora dagoen Bentarte lepoen inguruko ibilbideetan, inguratzen duten mendi garaiagoen aldean xaloagoa den arren. Ekialderantz Txangoa menditik lepo batek banatzen du, eta beste batek, Intzandorreko lepoa izenekoa, mendebalderantz Astobizkarretik. Lepoederretik tontor hauek igotzen dituzten ibilbideetatik igoko da.

## Abiapuntuak 
Ibañetatik abiatuz gero, Lepoederretik igaro ondoren Done Jakue bideari jarraiki, Napoleonen bidea bezala ere ezagutzen dena, bide batetik igoko da Intzandorreko lepora. Bidea ezkerretarantz jaisten den arren, eskuinetara, Menditxipi mendiaren malda belartsua ikusten da, zailtasunik gabe igotzen dena tontorreraino, non ikuspegi zabala duen, ekialdean Txangoak mugatzen duelarik.

## Kanpo estekak
Ekion

Greziar mitologian, **Ekion** zenbait pertsonairen izena da:

# Kadmo erregeak ereindako herensuge hortzetatik jaio ziren gizon mordotik biziraun zuen bostetako bat. Kadmoren alaba zen Agaberekin ezkondu zen, norekin Penteoren aita izan zen
# Porteoren semea, Troiako Zaldiaren barnetik irteten lehen greziarra izan zen, eta jauzi hortan hil egin zen.
# Hermes jainkoa eta Antianira amazonaren semea. Eurito bere anaia bikiarekin batera, argonauten espedizioan parte hartu zuen.

## Kanpo estekak
Gas noble konposatu

**Gas noble konposatu**ak konposatu kimikoak dira, eta konposatuaren elementuetako bat taula periodikoan 18. taldean dauden gas nobleetako bat denean sortzen dira. Gas nobleen ezaugarri elektrokimikoak direla eta, nahiko ezohikoak dira.

## Historia 
Hasieran gas nobleekin konposatu kimikoak ez zirela sortzen sinesten zen, beren konfigurazio elektronikoa dela eta. Hau da, gas noble guztiek azken energia maila (balentzia geruza) elektroiez beteta daukate eta uste zen beste elementuekin ez zutela erreakzionatzen, eta azken batean guztiz egonkorrak zirela.

1933an, ordea, Linus Paulingek gas noble astunenek fluor eta oxigenoarekin konposatuak sor zitzaketela iragarri zuen. Zehazki kripton hexafluorido eta xenoi hexafluoridoaren (XeF6) izaera aurrikusi zuen, horrez gain XeF8 konposatu ezegonkoir bezala existitu litekeela espekulatu zuen eta baita azido xenikoak perxenato gatzak eratuko zituela ere. Aurreikuspen horiek nahiko zehatzak izan ziren, nahiz eta XeF8ren ondorengo iragarpenek frogatu duten ezegonkortasun termodinamikoaz gain ezegonkortasun zinematikoa ere baduela  eta oraindik ezin izan den konposatua sortu (2006ko datuak).

Gas noble astunenek arinenek baino elektroi geruza gehiago dituzte. Hori dela eta, nukleotik urrunen dauden elektroiak nukleoaren karga positibotik hurbilago dauden elektroiaz babestuta daude eta errazago ionizatzen dira. Ionizazio energia hori nahikoa izaten da gas nobleak elementu elektronegatibo handieneko elementuekin, fluor eta oxigenoarekin batik bat, konposatuak eratzeko.

## 1962 baino lehenagoko konposatuak 
1962 urtea baino lehenago, isolatutako gas noble konposatu bakarrak klatratoak ziren (klatrato hidratoak barne). Koordinazio bidezko hainbat konposatu, bestalde, espektroskopia bidez soilik izan ziren behatuak.

### Klatratoak 
Klatratoetan gas nobleak hainbat substantzia organiko edo inorganikoen kristal-sareen arteko hutsunetan harrapatuta gelditzen dira. Hau dela eta, "kaiola konposatu" bezala ere ezagutzen dira. Klatratoak sortzeko funtsezko baldintza gas noble atomoen tamaina substantzia eramailearen hutsuneen berdina izatea da. Adibidez, Ar, Kr, eta Xe β-kinolarekin nahastu daitezke, baina He eta Ne txikiegiak dira egokiak izateko.
 
Klatratoak He eta Ne, Ar, Kr eta Xe-tik banatzeko erabiliak izan dira, bai eta Ar, Kr eta Xe garraiatzeko. Honetaz gain, 85Kr klatratoa beta partikulen sorburua da, 133Xe klatratoa gamma partikulen iturburua delarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mirmiloi

Gladiatore **mirmiloiek**, euren izena, myrmo arrainetik jasotzen zuten, honen ikurra, dibisio honetako kaskoan eramaten zelarik. Beste objektu batzuen artean, honako hauek eramaten zituzten.

* Galiar jatorriko ezkutu bat
* Batzuetan, fasciaearekin babestuta joaten ziren
* Ezpata zuzen eta luze bat. Hauek ziren gladius erromatar ezpata tradizionala erabiltzen ez zuten gladiatore bakarrak.

## Kanpo estekak
Eskoziako ereserkia

Ofizialki, **Eskoziako ereserkia** ez da existitzen. Erresuma Batuaren zatia izanda, *God Save the Queen* erabiltzen da Eskozia ordezkatzeko. Baina badaude bai hautagai batzuk bai eztabaida sutsua ereserkiari buruz.

## Eztabaidaren historia 
Eskoziak ez du inoiz bere ereserkia izan. 1998ko Eskoziako Legebiltzarrari eskumenen itzulpena eta gero, Eskoziako gobernuak, laborista eta liberalen artekoa, *God Save the Queen* erabiltzen jarraitzea erabaki zuen. Hala ere, britainiar ereserkia ez da asko maitatua herritarren artean, batez ere XVIII. mendean *rebellious Scots to crush* ("eskoziar matxinoak zapaltzea") bertsoa erabiltzeagatik. Nahiz eta estrofa ez zen luzaroan erabilia, bertokoek abestia eskoziarren aurkakotzat izan dute beti.

Gainera, kirol munduan Eskozia askotan hartu du parte nazio independente moduan eta zenbait abesti erabili behar izan ditu bere selekzio eta kirolariak adierazteko.

## Hautagaiak 
Eskoziako ereserkia izateko hiru hautagai nagusiak *Auld Lang Syne*, *Flower of Scotland* eta *Scotland the Brave* dira, nahiz eta beste batzuk ere erabiliak izan (tartean *Scots Wha Hae*, ''A Man's a Man for a' that*, *Freedom Come-All-Ye*, *Both sides the Tweed*, *Caledonia *, *I'm Gonna Be (500 Miles)* edo *Highland Cathedral*).

Abesti bakoitza egoera jakin batean erabilia izan da:
* *Scotland the Brave* Commonwealth Jokoetan erabiltzen dute.
* *Flower of Scotland* errugbi eta futbol selekzioek erabiltzen dute.
* *A Man's a Man for a' that*, Sheena Wellingtonek abestu zuen Eskoziako Legebiltzar berria irekitzeko.

2006ko ekainean *Royal Scottish National Orchestra*k galdeketa *online* egin zuen abesti gogokoa hautatzeko. 10.000 boto baino gehiago jasota, *Flower of Scotland'' irabazlea zen %41a lortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txirpoi

**Txirpoi** (; ) Kurileen uhartedian dagoen errusiar uharte bat da. Bere hedadura 21 kilometro karratutakoa da eta hegoaldeko Kuril uharteen taldean dago.

## Geografia 
Txirpoi uhartea honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 46º30' eta 46º32' N
* longitudea: 150º50' eta 150º55' E
* garaiera altuena: 691 m

Ipar-mendebaldean Broutona uhartea dago, eta hego-mendebaldean Brat Txirpojev uhartea. Bussol itsasarteak banatzen du uharte hau erdialdeko Kuril uharteen taldetik.

Administratiboki Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Kanpo estekak
Via Domitia

[thumb|200px|[Narbonan berriki aurkitutako Via Domitiaren arrastoak.]]
[thumb|200px|Via Domitiako zubi baten hondakinak [Saint-Thibéryn.]]
**Via Domitia**, Galian, zehazkiago Gallia Narbonensis probintzian, gaur egungo Frantziaren hegoaldean eraiki zen lehen galtzada erromatarra izan zen, Mediterraneo itsasoarekin paraleloan zihoana, Alpe eta Pirinioen artean. K.a. 118an eraiki zuen Gnaeus Domitius Ahenobarbus prokontsulak, horrengandik izena hartu zuelarik.

Gaur egungo bide eta autobide askok jarraitzen dute antzinako Via Domitiaren ibilbidea, N85 eta N100 errepide nazionalen eta A9 autobidearen kasua da.

Galtzada erromatarra egin baino lehen, ibilbidea ezaguna zen, eta hainbat merkataritza plaza lotzen zituen. Domitia galtzada, antza, Galia hegoeldeko aurreko Heraklear bidearen zatia zen.

## Ibilbidea 
Ekialdetik mendebaldera, Via Domitiak honako ibilbide hau jarraitzen zuen:

### Piamonte 
*Segusion*, gaur egungo Susan abiatzen zen, Piamonten, Italian. Alpeak zeharkatzen zituen Montgenèvren 1800 metroko garaieran. Han, santutegi harri batek, *Druantium* edo *Sommae Alpes*, bidaiariari, Galia Zisalpina atzean utzi zuela adierazten zion.

### Frantzia 
Orduan, banan banan, gaur egungo Frantziako erromatar hiriak gurutzatzen ziren

* *Brigantio* (Briançon): Hornitze geldialdia
* *Vapincum* (Gap): Herri txiki bat hiri deitzen hasi zena IV. mendean.
* *Eberodunum* (Embrun): Alpe Maritimoak probintzia txikiaren hiriburua 297tik aurrera
* *Caturigomagus* (Chorges): Mugatokia Alpeak eta Gallia Narbonensis probintzien artean.
* *Segustero* (Sisteron): Hemen, Via Domitiak, gaur egungo *Rue Droite* eta *Rue de la Saunerie* kaleek jarraitzen dute.
* *Apta Julia* (Apt): Julio Zesarrek sortua jada existitzen zen bidearen ondoan, K.a. 50ean
* *Cabellio* (Cavaillon)
* *Glanum* (Saint-Rémy-de-Provence): Antzinako greziar kolonia
* *Ugernum* (Beaucaire)
* *Nemausus* (Nimes) Hiri garrantzitsua erromatar garaian. Hemen, Via Domitia, gaur egungo Rue Nationale kalearekin bat dator.
* *Ambrussum*: Gaur egun ez da inor bertan bizi. Bertan geratzen da Pont Ambroix zubiaren arku bakar bat.
* *Sextantio* (Castelnau-le-Lez)
* *Baeterris* (Béziers): Augustok sortua.
* *Narbo Martius* (Narbona): Lehen erromatar kolonia Galian, K.a. 118an sortua eta Gallia Narbonensis probintziako hiriburua.
* *Ad Viscensimum* (Fitou) bideko geltoki bat.
* *Ruscino*: Erromatar hiri garrantzitsu bat, gaur egun bertan inor bizi ez dena, gaur egungo Perpinyà hiriaren hegoaldean dagoena.

### Amaierako bidegurutzea 
*Ruscino*n, galtzada bi zatitan banatzen zen: bata kostaldetik zihoana eta bestea barnealdetik.

* Kostaldetik zihoan zatia *Portus Veneris*en amaitzen zen, (Port-Vendres eta Banyuls).
* Barnealdeko zatiak Pirinioetara jotzen zuen, tontorrera *Summum Pyrenaeum*ean iritsiz (Panissars mendatea La Junquera).

### Hispaniara heltzen da 
Ibilbidearen izena Via Augustara aldatzen zen Espainian sartu ondoren, *Deciana*n (La Junquera). Izen berri honekin, *Gadir* (Cadiz) hiriraino zihoan.

alt=Via Domitia|erdian|thumb|392x392px|Via Domitiaren ibilbidea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ZZEE(1965) *Via Domitia*, vol. XI,
Flower of Scotland

[thumb|300px|[Eskoziako errugbi selekzioa *Flower of Scotland* abesten]]
***Flower of Scotland*** (ingeles), ***Flùr na h-Alba*** (Eskoziako gaeleraz) edo ***Flouer o Scotland*** (Scotseraz), euskaraz *Eskoziako lorea* eskoziar abestia da; *de facto* Eskoziako ereserkia da, bertako futbol eta errugbi selekzioek erabiltzen dutelako.

Hitzak Roy Williamsonek idatzi zituen 1967an *The Corries* bere taldearentzat. 1314ko Bannockburneko guduan eskoziarren garaipena gogoratzen du, Roberto I.a Eskoziakoak Ingalaterrako Edward II.a irabazi zuenean.

## Erabilpen batzuk 
Eskoziarrek azken bi bertsoak (*"And sent him homeward"*/*"Tae think again"*.) sutsu abesten dituzte, batez ere Ingalaterraren aurka ari direnean. Nahiz eta abestiaren zati bat izan ez, *"and stood against him"* (eta bere aurka altxatu) abestu eta gero, normalean *"against who?"* (noren aurka?) erantzuten dute, gero ''"Proud Edward's army"* (Edwarden armada harroa) esateko.

Eskoziako errugbi selekzio nazionalak 1974ko *Lions tourrean* erabili zuen lehendabizikoz abestia Hegoafrikan. Eskoziako futbol selekzio nazionalak *Flower of Scotland* hautatu zuen ereserkitzat 1997an, nahiz eta 1993tik aurrera erabili.

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eskoziako ereserkia
* *Scotland the Brave*
* *Scots Wha Hae*

## Kanpo estekak 
* Wild Mountain Thyme taldea ereserkia abestuz entzungai eta ikusgai. 1975. 
* The Corries taldea *Flower of Scotland* ereserkia abestuz entzungai eta ikusgai. 1975. 
* Amy MacDonald abeslaria *Flower of Scotland'' ereserkia Eskoziako errugbi selekzioaren partida hasiera batean abestuz entzungai eta ikusgai. 2010.
Ava Leigh

**Ava Leigh**, **Hayley Carline** beneteko izenez, (Leigh, Chester, Ingalaterra, 1985eko azaroaren 22a) emakumezko reggae abeslari ingelesa da. Bere lehenengo abesti bilduma, *Turned-On Underground* ateratzear dago.

## Diskografia 
### Bildumak 
* *Turned-On Underground* (2008, Virgin)

### Singleak 
* *La La La* (2007, Virgin)

## Kanpo loturak 
*  Ava Leighen webgune ofiziala
*  Ava Leighen MySpacea
Auld Lang Syne

***Auld Lang Syne*** (eskozieraz  ahoskatua) eskoziar abesti herrikoia da.

## Historia 
Hitzak 1788an Robert Burnsek idatzi zituen eta musika tradiziozko folk abestiarena zen. Titulua eskozieraz dago eta euskaraz literalki "duela asko" edo "denbora pasa ahala" esan nahi du, halere "garai zaharrengatik" ere itzuli liteke.

Abestia ezaguna da oso ingelesez mintzatzen duten herrialdeetan, gabonzahar gauean abestea ohikoa delako. Doinua beste hizkuntzetan ere askotan abestua izan da, adibidez Herbeheretan *Wij houden van Oranje* abesten dute, Japonian *Hotaru no hikari* edo AS Romako zaleek honakoa *La nostra fede mai morrà/canteremo noì ultrà/e insieme a te saremo allor/forza Roma vinci ancor*

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leizaundia

**Leizaundia** Nafarroa Behereko Pirinioetako mendi bat da, Urkulu mendilerroa osatzen duten bostetako bat. Pirinioetako mendilerro hau osatzen duten bost mendietatik, txikiena da Leizaundia, 1179 metroko garaierarekin.

## Abiapuntuak 
Orbaitzetako antzinako arma lantegitik, Azpegiko lepo eta nekropolitik Organbidea izeneko mugako pasabidera iristen den bidetik abiatua behar da. Organbidean, mugaz gain, harrespila eta trikuharria ere badaude. Hemen, metro batzuk gehiagoz jarraitzen da bidea Donibane Garazi eta Ezterenzubirantz, ondoren, ezkerretarantz doan bide bat hartzeko, gorantz doana Leizaundiako txabolarantz. Tontorra oso hurbil geratzen da, iparmendebalderantz. Bertara iritsi aurretik, izena ematen dion osinetik igarotzen da. Tontorraren oinean Urkulu izeneko borda dago. Bertatik, mugalerroa jarraituz, hurbil dagoen Urkulu mendira igo daiteke.

Jeitsierarako, interesgarria da iparraldeko aurpegitik egitea, aurpegi hau estaltzen duen pagadia zeharkatuz. Donibane Garazirantz doan bidera irtetzen da, eta eskumatik Organbideare iristen da, eta ondoren hasierako puntura.

Esterenzubiko igoerak oso erraztuak daude Organbideako lepoko bideagatik.

## Kanpo estekak
Gaztelu III (Andiako mendia)

**Gaztelu III,** edo **Orarregi,** Nafarroako mendi bat da, Orarregi ere deitua, eta Andia mendilerroan dago. Garaiera 1.001 metrokoa du. Gaztelu mendiaren tontorra zorrotza da eta ondo ikus daiteke Irurtzundik, baita inguruko beste toki batzuetatik ere. Tontorrean, gaztelu baten hondakinak daude, eta hortik datorkio izena.

Kondairak gotorlekua mairuek egin zutela dio, beharbada Sajrat Qays izeneko gotorlekua. Hain zuzen ere, Abderraman III.ak 924. urtean bere erasoetako bat jo zuen Pirinioetako lurraldeen aurka, eta Gazteluko gotorleku honetara iritsi zen Iruñeko erresuman txikizioak eragin ondoren, Iruñea bera suntsituz. 

Kordobako omeiatarrak Euskal Herrira Tuteratik sartu ziren, eta Irunberrira pasa ziren Leireko mendilerrotik: hortik, Iruñea eta Irurtzunera jarraitu zuten. Ebro ibairantz jarraitu zuten, baina ez aurretik Gaztelu mendiko gotorlekua suntsitu gabe, Oskiako pasabidea defendatzen zuena. Hain zuzen, Oskiatik igarotzen zen Iruñerrira sartuz Astorga eta Bordele arteko galtzada nagusia erromatarren garaian.

## Abiapuntuak 
Iparraldetik, Urritzola edo Errotzetik abiatzen da bidea; hegoaldetik, bidea Iltzarbe haranetik abiatzen da. Azken malda pikoa du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Galera (Granada)

**Galera** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 1.135 biztanle zituen.
[erdian|thumb|[Galerako Dama|Galerako dama. Harzuriz K.a. V mendean egindako iruditxo feniziarra. Galeran dagoen Cerro del Realeneko nekropoli iberiarrean aurkitu zen.]]

## Kanpo estekak 
*  Galerako Udala

thumb|ezkerrera|200px|Galerako Dama
Leireko mendilerroa

**Leireko mendilerroa** Nafarroa Garaia eta Aragoi artean kokatuta dagoen mendilerro bat da, Zaragozako probintziarekiko mugatik gertu dagoena. Inguruan dituen udalerriak Zangoza, Irunberri eta Ledea dira.

Bere punturik altuena Arangoiti mendia da, 1.356 metrorekin. Mendilerroan dagoen Leireko monasterioak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Arangoiti, 1.356 m  (Nafarroa Garaia)
# Las Leras, 1.362 m  (Aragoia eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Cerro de las Cabanyas edo Cerro de las Cabañas, 1.359 m  (Aragoia eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Paso del Oso, 1.334 m  (Aragoia eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Eskalar edo Pasopetón, 1.300 m  (Aragoia eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# La Cerrada, 1.284 m  (Aragoia eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# El Rallar, 1.282 m  (Nafarroa Garaia)
# Kastellar, 1.281 m  (Nafarroa Garaia)
# Muga de Sigüés, 1.178 m  (Aragoia)
# Grúmalo, 1.174 m  (Nafarroa Garaia)
# Peña del Monumento, 1.125 m  (Nafarroa Garaia)
# Chandri, 1.097 m  (Aragoia)
# Ibarra, 988 m  (Nafarroa Garaia)
# Romastaca, 933 m  (Nafarroa Garaia)
# Los Pasetes, 894 m  (Nafarroa Garaia)
# Fragas, 868 m  (Aragoia)
# Trinidad, 847 m  (Nafarroa Garaia)
# Raso de la Mata, 657 m  (Nafarroa Garaia)
# Escó, 593 m  (Aragoia)
# Tiermas, 587 m  (Aragoia)
# Biezcas, 580 m  (Nafarroa Garaia)
# Liaceta, 563 m  (Nafarroa Garaia)

## Toki interesgarriak 
* Irunberriko arroila
* Leireko monasterioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leireko mendilerroa, *Euskal-herria.org* webgunean
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
Brat Txirpojev

**Brat Txirpojev** (; ) Kurileen uhartediko errusiar uharte bat da. Bere hedadura 16 kilometro karratutakoa da eta hegoaldeko Kurileen uharteen taldean dago.

## Geografia 
Brat Txirpojev uhartea honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 46º27' eta 46º29' N
* longitudea: 150º47' eta 150º50' E
* garaiera altuena: 749 m

Ipar-ekialdean Txirpoi uhartea dago, eta hego-mendebaldean Urup uhartea, Urup itsasarteak banandua. Bussol itsasarteak banatzen du uharte hau erdialdeko Kuril uharteen taldetik

Administratiboki, Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Kanpo estekak
Astillero (argipena)

**Astillero** hitzak adiera zenbait ditu:
* El Astillero, Kantabriako udalerria;
* Sociedad Deportiva de Remo Astillero, arraun-elkartea.

## Ikus, gainera 
* El Astillero (argipena)
Gabriel María Inclán

**Gabriel María Inclán Iribar** (Barakaldo, Bizkaia, 1959) euskal mediku eta Euzko Alderdi Jeltzaleko politikaria da. Eusko Jaurlaritzaren osasun sailburua izan zen 1999tik 2009ra.

## Biografia 
EHUn Kirurgia eta Medikuntzan lizentzia eta doktoreduna. Enpresen zuzendaritzan, Ospitaleko Kudeaketan eta Osasun Publikoan graduduna da. 10 urtez Barne Medikuntzan jardun zuen Gurutzetako eta Galdakaoko Ospitaletan.
Honako kargu hauek bete ditu: Galdakaoko Ospitaleko kudeatzailea (1986-1988), Gurutzetako Ospitaleko mediku zuzendaria (1991-1997); Osakidetzako Osasun Laguntzako zuzendaria (1997), eta Osasun Plangintza eta Ebaluazioko zuzendaria (1999). 1989tik 1991ra, Bilboko Medikuntzako Zientzien Akademiako Idazkari Orokorra izan zen, eta 1994tik 1996ra, Espainiako Arteriosklerosi Elkarteko kidea. 1999tik 2009ra, Eusko Jaurlaritzaren Osasun sailburu izan zen, bi legealditan zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Castro

**Castro** gaztelerazko kastro hitzaren grafia da. Berarekin izen ugari izendatzen dira. Abizen gisa ere ezaguna da:

## Ibaiak 
* Castro ibaia, La Coruñan, Galizia.
* Castroko urtegia, Duero ibaian dagoen urtegi hidroelektrikoa, Espainia eta Portugal artean.

## Abizena 
* **Castrokoen etxea**, Galiziako Erresuman eta Gaztelako Erresuman boterea izan zuen noble-familia.
* **Cipriano Castro Ruiz** (Capacho Viejo, Táchira, 12 de octubre de 1858 - Santurce, Puerto Rico, 4 de diciembre de 1924), Venezuelako militar eta presidentea.
* **Fidel Alejandro Castro Ruz**, Cubako militar eta politikaria. Presidentea 1959tik 2008ra.
* **Raúl Modesto Castro Ruz**, Cubako militar eta Kubako presidentea.

## Lekuak 
###  
* **Castro**

###  
* **Castro**, Los Lagoseko X Eskualdean.

###  
#### Andaluzia 
##### Almeria 
* **Castro de Filabres**, udalerria
* **Olula de Castro**, udalerria.

##### Kordoba 
* **Castro del Río**.

##### Jaén 
* **Magdalena de Castro - Los Tercios**, Linaresko herria.
* **Vega de Castrobayona**, Silesko herria.

#### Aragoi 
##### Hueska 
* **La Puebla de Castro**, udalerria.

#### Asturias 
#### Kanariar Uharteak 
##### Santa Kruz Tenerifekoa 
* **Castro**, Granadilla de Abona.
* **Lomo de los Castros**, Barlovento.
* **Los Castros**, Garafía.

#### Kantabria 
* **Castro**, Cillorigo de Liébana.
* **Castro Urdiales**, udalerria eta hiria.

#### Gaztela-Leon 
#### Galizia 
##### La Coruña 
##### Lugo 
##### Ourense 
#### Errioxa 
* **Castroviejo**, udalerria.
* **Ojacastro**, udalerria.

###  
* **Castro**, San Francisco hiriko auzoa.
* **Castroko konderria (Texas)

###  
* **Arlena di Castro**, Viterbo.
* **Castro**, Lecce.
* **Castro**, 1649an suntsitutako hiria.
* **Castro**, Bérgamo.
* **Castro dei Volsci**, Frosinone.
* **Grotte di Castro**, Viterbo.
* **Ischia di Castro**, Viterbo.
* **Montalto di Castro**, Viterbo.

## Bestelakoak 
* **Castro Fútbol Club**, Castro Urdialesko futbol taldea.
* **Kastroko dukerria**, 1537tik 1649ra Italian egondako estatu independientea, gaur egungo Lazion..
* **Sociedad Deportiva de Remo Castro Urdiales''', arraun-taldea
Baiasis

**Baiasis**, edo **Baiosis** euskal mitologiako Pirineo aldeko jainkoa izan zen Akitania erromatarraren garaian .

Berari buruzko inskripzoak azaldu dira, Bazus-Aure herrian Pirinio Garaiak eta Gourdan-Polignanen, Garona Garaian. Bertan Garona ibaia Neste ibaiarekin elkartzen da.
Aladarea azaldutako tokia Erge eta Leheren jainkoen santutegietatik erdi bidean dago, Riviéreko lautadan.
Ez dugu bere inguruko ezaugarrien berririk. Begira Etimologian.

## Etimologia 
"Ibaia"rekiko lotura nahiko argia ematen du. Hau dela eta, baliteke Baiasis ibai baten dibinitatea izatea. Hala ere euskal toponimian ikusten dugu batzuetan ibai hitza tamaina ertaineko errekei eman zaiela ere, ez bakarrik ibai handiei. Argia azltzen da dena den **Baiosi** eta Garona eta Neste ibaien arteko lotura.

Euskal toponimian gogoratu beharko genituzke Baias ibaia Araban, Baiakua Irunberrin edo Arbaiuneko arrolia Nafarroan, Baia Arroitzen, Baiartza y Kakueta Ameskoetan, Baibe, Imotz, Oltza eta Larraunen, Baibes Deierrin... Ahaztu gabe Baigorri toponimoa (begira Behigorri).

## Inskripzioak 
"*Baiosi Deo Ce Niria USLM*"

## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
* José Miguel Barandiarán, *Dictionnaire Illustré de Mythologie Basque*, traduit et annoté par Michel Duvert, Donostia, éditions Elkar, 1994. 
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.

## Kanpo estekak
Garabi

300px|thumb|Metalezko garabi moderno bat.
**Garabi** bat mugimendu ez-jarraia duen gauzak igotzeko makina bat da. Normalean poleak, pisuak eta makina sinpleak darabiltza, mekanikaren bitartez pisu handiko gaiak erraz igoz.
[thumb|1921eko Grafton lurrun-**garabia** [Burdinbidearen Euskal Museoa|Azpeitiko Burdinbidearen Euskal Museoan.|300x300px]]
Lehenengo garabiak antzinako Grezian asmatu ziren eta gizaki zein animaliek bultzatzen zituzten. Garabi hauek batez ere eraikin altuak egiteko erabiltzen ziren. Geroago handiagoak ziren garabiak asmatu ziren, polea hobeak erabiliz, eta beraz pisu handiagoa igotzea ahalbidetu zen. Erdi Aroan itsas-portuetan eta ontzigintzan erabili ziren, horietako batzuk harrira lotuak. Hasiera batean garabiak zurez egiten baziren ere industria iraultzaren ondoren batez ere altzairua eta burdina erabili dira.

## Kanpo estekak
Entzefaloaren enborreko zubi

**Entzefaloaren enborreko zubia**, **Varolioren zubia** bezala ere ezagutzen dena, bizkarrezur-erraboila eta mesentzefaloaren artean dagoen enbor entzefalikoaren zatia da, eta bere eginkizuna, bizkarrezur-erraboila eta bizkarrezur-muina, gorago aurkitzen diren egiturekin lotzea da, garuntxoa edo burmuin-hemisferioekin kasu. Entzefaloaren enborreko zatirik nabarmenena da. Bere erdigunean, sare-antzeko eraketa zati bat du, loarentzako eta erne egotearentzako dirudienez, garrantzitsuak diren erdigune batzuk barne. Hemen daude pedunkulu zerebelosoak. Bizkarrezur-erraboiletik erraboil-konkorraren ildoak banandua, eta mesentzefalotik mesentzefalo-zubiaren ildoak. Aurrealdeko zatia ganbila da, eta zabaletaranzko zuntz asko ditu, alboetan batzen direnak erdialdeko pedunkulu zerebelosoak osatzeko. Erdialdean, oso sakona ez den ildo zabal bat du, ildo basilarra, barnean arteria basilarra duena. Kanpoalderago, konkorraren aurre-alboko aurpegian du, itxuraz, bere jatorria, nerbio trigeminoak edo V. burezur nerbio-bikoteak.

Erraboil-konkorraren ildoan dute, itxuraz, bere jatorria, barrutik kanpora kanpoko begi nerbio motorrak edo VI. burezur nerbio-bikoteak, aurpegiko nerbioak edo VII. burezur nerbio-bikoteak eta entzumen-nerbioak edo VIII. burezur nerbio-bikoteak.

Atzealdeko zatiak, laugarren bentrikuluaren pisuaren goialdea osatzen du, eta goi erpineko hiruki forma du, garuntxoak ezkutatzen du. Kanpoalderantz goiko pedunkulu zerebelosoek mugatua eta erdialdeko ildoak edo *calamus scriptorius*aren zurtoinak zatitua. *Calamus*aren zurtoinaren kanpoalderantz, irtengune luzanga bat dago, *funiculus teres*a, pisua **barne hegal zuri** batean zatitzen du (nerbio hipogloso nagusiaren erdiguneari dagokiona), eta gainetik biribildutako goragune batean amaitzen da, *eminencia teres* delakoa (kanpo begi nerbio motorraren erdiguneari dagokiona). Kanpoalderago, gris koloreko hiruki formako sakonune bat dago, **hegal grisa** edo beheko fobea (nerbio glosofaringearra eta nerbio neumogastrikoaren jatorri erdiguneei dagozkiena). Kanporantz jarraituz, laugarren bentrikuluko pisuaren kanpoko angeluan, bigarren toki zuri bat dago, arinki goiagoa, kanpoko hegal zuria eratzen duena (erdigune bestibularrei dagokiena), eta bere goi-kanpoko zatian irtengune txiki bat du, tuberkulu akustikoa (koklearen erdiguneei dagokiena). Laugarren bentrikuluaren pisuan daude, baita ere, calamusaren zurtoinaren eta kanpo angeluaren artean, zabaletaranzko ildoak, ildo akustikoak edo kalamuaren bizarrak.

## Kanpo estekak
Garabi (musika taldea)

**Garabi** Zarauzko musika taldea da.

## Historia 
Izenak dioen bezala, garai batean bik osatzen zuten taldea: Axier Arriagak eta Oier Aranzabalek. Olerkiak eta gitarra akustiko soilez, zein, armonikaz apaindutako doinuak zituzten ardatz nagusitzat. 2007ko uda amaieran banda bihurtu zuten bikote huts zena. Nahiz eta oraindik ere Garabi izena mantendu, orain bost dira.
Haien lehenengo kontzertua talde bezala, baina oraindik Ander bateriajolea gabe, Euskalduna tabernan eman zuten Kafetorero Zarauzko kultur elkartearen egitasmoaren barne. Bertan maketan dauden zenbait kantu jo zituzten, hastapenetakoak hain zuzen eta harrera ona izan zuten ikusentzuleen aurrean. Hortik aurrera batera jarraitzea erabaki zuten, eta talde bezala eboluzionatu dute Rock ikutu handiagoarekin.

## Taldekideak 
* Mikel Lazkano (gitarra elektrikoa)
* Axier Arriaga (gitarra akustikoa)
* Oihan Larrañaga (baxua)
* Ander Zulaika (bateria)
* Oier Aranzabal (ahotsa / armonika)

## Estiloa 
Hasieran doinu akustiko huts zirenak, orain talde itxurak eraberrituta, Pop Folk eta Rock&Roll ikutuak ditu, blues ikutu batekin. Garaje doinuak direla nabari da, etxean entsegatutako doinu alai bezain zaharrak. Esan daiteke nahiko klasikoak direla, ez baitute efekturik erabiltzen haien musika jazterako orduan, misterio askorik gabeko doinuak misterioarekin jota.

Erreferentzia gisa Asier Serrano hartu daiteke, antzeko estilo bezala. Lorelei taldearekin egindako lanaren ikutua baitu Garabiren musikak.

## Diskografia 
* '' Bihotz beltzen kluba (maketa) (2008)

## Kanpo estekak 
*  Myspaceko orrialdea
*    Taldearen musika Jamendo-n
Isilpeko polizia

**Isilpeko polizia** edo **Polizia sekretua**, sekretupean lan egiten duen polizia erakunde bat da, eta sarri, baliabide terroristak erabiltzen ditu oposizio politikoa, ezadostasunak eta sedizioa ezabatzeko, edo polizia estatua sustatu eta indartzeko baliabide bezala.

Demokrazia bidez zuzentzen diren estatuen gehiengo handi batek ere, isilpeko polizia erabiltzen dute euren Adimen Zerbitzuetan. Ohi, zerbitzu honek, metodo demokratiko eta legezkoak erabiltzen ditu, Estatuaren osotasuna babesteko euren xedea lortzeko, batzuetan, bere funtzio berezietatik at dauden gauzak egiten dituzten arren, eta orduan, zalaparta handia sortzen da.

## Demokratikoak ez diren estatuetako isilpeko poliziaren adibideak 
### Isilpeko polizia nazia 
* Gestapoa Alemania nazian (izena *Geheime Staatspolizei*ren laburdura da, Estatuko Isilpeko Polizia alemanieraz)

### Isilpeko polizia faxistak 
* OVRA Mussoliniren Italian
* Kempeitai Japonia inperialean
* PVDE/PIDE/DGS Portugalen

### Isilpeko polizia komunistak 
* Stasia Alemaniako Errepublika Demokratikoan
* Cheka Errusiar Iraultzaren lehen egunetan
* NKVDa Stalinen SESBen
* KGBa SESBen
* ÁVHa Hungaria komunistan
* Securitatea Errumania komunistan
* Sigurimia Albania komunistan
* StBa Txekoslovakia komunistan
* Urząd Bezpieczeństwa (UB) eta ondoren Służba Bezpieczeństwa (SB) Polonia komunistan

### Isilpeko polizia Ekialde Ertainean 
* SAVAKa iraultzaren aurreko Iranen
* VEVAKa gaur egungo Iranen
* Mukhabarata Iraken Saddam Husseinen agindupean

### Isilpeko polizia Latinoamerikan 
* DINA Txilen, Augusto Pinocheten diktadura militarpean
* SIDEa diktaduraren kontrolpean 1976tik Jorge Rafael Videlarekin Argentinan. Gainera, armada, Argentinar Aire Armada, Itsas armada, Polizia Federala eta Probintzia Poliziaren adimen zerbitzu militarrekin elkarlanean aritzen zen. Erregulazio hau, bakarrik etsai politikoaren aurkakoa Malvinetako Gerraren aurretik eta gerra horretan zehar bakarrik agertu zen.
* DFSa, errepresio politikoaren protagonista izan zena Mexikon 1947tik eta Mexikoko "gerra zikina"rena 1960 eta 1970eko hamarkadetan.

### Isilpeko polizia Kariben 
* Tonton Macoute François Duvalierren Haitin, Papa Doc bezala ezagunagoa
* Adimen Zerbitzu Militarra Rafael Leonidas Trujilloren zerbitzupeko erakunde boteretsua Dominikar Errepublikan.

## Kanpo estekak
Parisko 7. barrutia

**Parisko 7. barrutia** () Parisen hogei barrutietako bat da, Sena ibaiaren ezkerraldeko ibarrean, Frantziako hainbat instituzio nazional daude bertan, besteak beste, Frantziako Biltzar Nazionala eta hainbat ministerio.

Lehen mailako turismogunea ere da, bertan Eiffel Dorrea eta Hôtel des Invalides eraikina baitaude: azken horretan, Napoleon lurperatuta dago.

## Geografia 
Barrutiak 4,088 km² ditu

## Administrazioa 
Lau auzook ditu:

* Saint-Thomas-d'Aquin
* Les Invalides
* L'École-Militaire
* Gros-Cailloud

Alkatea Rachida Dati da, 2008an aukeratua.

## Demografia 
7. barrutiaren biztanleria gehiena 1926an lortu zen, 110.684 biztanle izatera iritsi zenean. Frantziako Gobernuaren administrazio eraikin asko bertan daudenez, barruti hau ez da beste batzuk bezain trinko populatua egon. 1999an, biztanleria 56.985 pertsonakoa zen, bertan lan egiten zuten pertsonak 76.212 ziren bitartean.

## Mapa 
750px

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Eiffel tower from Cite Architecture Chaillot.jpg|**Eiffel Dorrea**.
Irudi:Hôtel des Invalides - 20150801 16h09 (10630).jpg|**Hôtel des Invalides**.
Irudi:Paris Assemblee Nationale DSC00074.jpg|Frantziako Biltzar Nazionala (Palais Bourbon).
Irudi:Matignon grande cour 5.JPG|Matignon Hotela.
Irudi:P1120654 Paris VII place de Fontenoy rwk.JPG|UNESCOren egoitza.
Irudi:Musée d'Orsay, North-West view, Paris 7e 140402.jpg|Orsay museoa.
Irudi:Musee du quai Branly gallery and mezzanine.jpg|Quai Branly museoa.
Irudi:Le musée Rodin.jpg|Rodin museoa.
Irudi:Pont de la Concorde vu de la passerelle Solférino-closeup-20050628.jpg|Concorde zubia.
Irudi:Pont Alexandre III.jpg|Alexandro III.a zubia.
Irudi:Pont Royal 2009.jpg|Pont Royal.
Irudi:Champ de Mars from the Eiffel Tower - July 2006 edit.jpg|Marteren zelaia.
Irudi:Ecole militaire.jpg|École Militaire.

## Kanpo estekak
Parisko barrutiak

**Parisko barrutiak** (frantsesez *Arrondissemets de Paris*) Frantziako hiriburua den Parisen banaketa administratiboa dira. Orotara, 20 daude.

Udal barruti horiek (*arrondissements municipaux*) ez dira departamendu barrutiekin (*arrondissements départementaux*) nahasi behar, Frantziako 100 departamenduen banaketa administratiboak direnak. Parisko barrutiak departamenduen kantonamenduen parekoak baitira. Lyon eta Marseilla dira udal barrutitan banatuak dauden bakarrak, Parisekin batera.

Kasu honetan, hiri barrutiak dira (*arrondissement municipaux*). Ez dira departamenduetako barrutiekin nahastu behar, Frantziako 100 departamenduen banaketa administratiboak direnak. Barruti bakoitzaren zenbakia, Parisko posta kodeetan, azkeneko bi zenbakien bidez adierazten da.

Antzinako barrutiak 1795eko urriaren 11n sortu ziren, baina 12 bakarrik ziren. 1859ko ekainaren 16ko legearekin, Thiers harresi barneko aldiriak bereganatu ziren. Horrela, hedadura aldatuta, 20 barruti sortu ziren, zenbaki sistema berriarekin. Horrela, kiribilean izendatu ziren, oraindik indarrean dirauena.

Barrutiaren zenbakia posta kodeko azken bi zenbakitan agertzen da (75001tik 75020ra).

## Deskribapena 
20 barrutiak kiribilean daude, erloju orratzen zentzuan, Ietik hasita, hiriaren erdian, Sena ibaiaren eskuinaldean.

:**OHARRAK**:
::1. Bois de Vincennesekin
::2. Bois de Vincennes gabe
::3. Bois de Boulognekin
::4. Bois de Boulogne gabe
::5. 2005, zenbatespen ofizial berrienaren urtea; arrondissement edo barruti horietako biztanleriak gorantz segi dezake.

Arrondissement edo barruti bakoitza, administratiboki, lau *quartier* edo auzotan banatzen da. Honela, Parisek 80 *quartier administratif* edo *auzo administratibo* ditu. Horietako bakoitzean, polizia-etxe bat dago.

## Historia 
[thumb|250px|eskuinera|Jatorrizko edo antzinako hamabi barrutiak. Grisez adierazitako tokiak, [Parisen neurria adierazten du 1860ko hedakuntzaren ondoren.]]

### 1860 baino lehenago 
1795eko urriak 11n, Paris, 12 barrutitan banatua izan zen. Mendebaldetik ekialdera jarri zitzaien zenbakia, Sena ibaiaren eskuinaldean 1etik 9ra eta 10etik 12ra ezkerraldean.

Barruti bakoitza lau quartier edo auzotan banatzen zen, 1790ean ezarritako jatorrizko 48 auzoak zirenak.

### 1860 ondoren 
1860ko urtarrilak 1ean, Napoleon III.ak, gertuko herrien lurraldeak eransten ditu, eta honela, hiriaren mugak handitzen ditu. Hamabi barrutiak berrantolatuak izan ziren lurralde berri horiek eransten diren aldi berean, eta horiekin, gaur egungo 20ak sortzen dira.

Erregistro historikoei erreferentzia egiten zaienean (non garrantzitsua den antzinako sistema eta sistema berriaren artean ezberdintzea), antzinako barrutiak *ancienne* hitzarekin adieraziak dira: "*2ème ancienne*" edo "*8ème ancienne*" adibidez.

## Kanpo estekak
Tiaa

**Tiaa** Dama, Amenofis II.a faraoiaren bigarren emazteetako bat zen (K.a. 1425 aldean) "Errege Apaindura" titulua zeramana. Oso gutxi jakin da emakume honi buruz. Dirudienez, bere jatorria umila zen, baita gortean zuen papera ere, honek, Amenofis II.arekin izan zuen semeak, Tutmosis IV.ak, noizbait tronura igotzeko itxaropen askorik ez izatea eragin zuelarik.

Tutmosis IV.a tronura igo zenean, honek, bere ama Tiaa "Erregearen Ama" eta zendutako Amenofis II.a faraoiaren "Errege emazte Handia" mailetara igo zuen. Honen ondoren, bere arrastoa historian galtzen da. Oso litekeena da Tiaa bere seme Tutmosis IV.aren erregealdiaren amaieran edo bere biloba Amenofis III.aren erregealdiaren hasieran hil izana, baina ez dago jakiterik bere lurperaketa tokia zein izan zen, Erregeen Haraneko KV32 hilobian bere izena aurkitu den arren.
Kortrijk

**Kortrijk** (nederlanderaz; frantsesez *Courtrai* ) Belgikako iparraldeko hiria da, Mendebaldeko Flandrian dagoena. Belgikako hamargarren hiririk populatuena da. Leie edo Lys ibaiaren ertzean dago.

## Historia 
Antzinateko *Curtracum* herri erromatarraren inguruan eraiki zen Kortrijk hiria eta oso oparoa izan zen Erdi Aroan zehar ehungintzari esker. Frantsesek inbaditu zuten 1297. urtean baina flandriarren esku utzi behar izan zuten 1302. urteko guduan flandriarrek frantsesak garaitu ondoan. Flandriarrek urtero ospatzen dute Kortrijkeko garaipena.

## Ekonomia 
Turismoa eta industria (ehungintza) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Ondarea 
Eraikuntza aipagarri ugari dira Kortrijk hirian: XIII. mendeko Ama Birjinaren eliza (XIII. mendeko kanpandorreak, XIV. mendeko kapera, Antoon van Dyck margolariaren obrak), San Martin eliza (XIV. mendea), Leie ibaiaren gaineko Broel zubia (alde banatan XIV. mendeko dorreak dituena), udaletxe gotikoa eta XIV. mendeko kanpandorrea.

## Kirolak 
KV Kortrijk da hiriko futbol talde nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kortrijk udal webgunea
Algorta Arraun Taldea

**Algorta Arraun Elkartea** Getxoko Algorta auzoko arraun elkartea da, gaur egun Getxo Arraun Elkartearen barnean dagoena. 

1966ko azaroaren 26an sortu bazuten ere, Algortako traineruak jadanik bazebiltzan XIX. mendean Bilboko itsasadarrean. 1980. hamarkadaren hasieran maila handia lortu zuen eta birritan sailkatu zen Kontxako Banderara.

## Historia 
1894. urtekoa da Algortako traineru baten lehenengo aipamena. 20 eta 30. hamarkadako Abrako estropadetan ere parte hartu izan zuten inoiz algortarrek emaitza aipagarririk lortu gabe.

1966koa da egungo klubaren sorrera eta hasieran batel eta trainerillei ekin zioten, Bizkaiko txapelketak lortuz, bateletan 1970 eta 1971ean eta trainerilletan 1971an ere. Harrobiko lan honek urte gutxi barru emango zuen fruitua, Kontxako Banderarako sailkapenarekin (1982 eta 1980). Horrela urte on batzuk pasa ondoren 1988an trainerua utzi beharra izan zuten arraunlari falta zela eta.

Ordutik hona sarritan elkartu behar izan du beste klubekin trainerua uretaratzeko, hala Raspasekin 1998an *Getxo Arraun Taldea* sortuz , 2001ean Mundakarekin *Algorta-Mundaka* izenpean, edota 2003an Deusturekin *Ibaizabal Arraun Elkartea* eratuz. Gaur egun kluba egun desagertua da eta Getxo Arraun Elkartea izenarekin berragertu da. KAE Ligako bigarren mailan ari da.

Getxoko Traineru Bandera sonatua antolatzen du urtero uztailaren 31ean.

## Palmaresa 
### Kontxako Bandera 
* **Txapelduna (0)**
* Bigarrena (0)
* Bosgarrena 1980an
* Sailkatua (2): 1980 eta 1982.

### TKE Liga 
* **Txapelduna (0)**
* Bigarrena (0)
* Hirugarrena (0)
* KAE 1 maila: hamargarren 2010an.

### Espainiako Traineru Txapelketa 
* **Txapelduna (0)**
* Hirugarrena (1): 1982.

### Euskadiko Traineru Txapelketa 
* **Txapelduna (0)**
* Hirugarrena (1): 1981.
* Laugarrena (1): 1984.

### Bizkaiko Traineru Txapelketa 
* **Txapelduna (0)**
* Bigarrena (1): 1982, 1984

### Gainontzeko estropadak 
* **Nerbioiko Sari Handia (0):** hirugarrena 1981, 1982 eta 1984ean.
* **El Corte Ingles Bandera (0):** hirugarrena 1971an.
** Bizkaitarren Promozio Bandera (4): 1979, 1981, 1982 eta 1990.
* **Zarauzko Ikurrina (0):** laugarrena 1980an.

* Algortako Portuzarra Ikurrina (1): 1998 (Getxo Arraun Taldea)
* Portus Amanus Saria (1): 1980
* Gurutze Gorriaren Bandera (Castro Urdiales) (1): 1982
* Bermeoko Bandera (1): 1984

### Trainerillak 
* Espainiako Trainerilla Txapelketa:
** Txapelduna (0)
** Bigarrena (1): 1980.
** Hirugarrena (2): 1971, 1981.
* Euskadiko Trainerilla Txapelketa (1): 1981.
* Bizkaiko Trainerilla Txapelketa (1): 1971.

### Batelak 
* Bizkaiko Batel Txapelketa (2): 1970 eta 1971.

## Antolaturiko estropadak 
Bi estropada antolatzen ditu urtero:
* Getxoko Traineru Bandera (TKE Liga)
* Algortako Portuzarra Ikurrina (KAE Liga)

## Ikus, gainera 
* Getxo Arraun Elkartea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esther Larrañaga Galdos

**Esther Larrañaga Galdos** (Bergara, Gipuzkoa, 1955eko maiatzaren 15a -) euskal herritar politikaria da, Eusko Alkartasunako kidea. Eusko Jaurlaritzako Ingurumen eta Lurralde Antolamendu Sailburu ohia da.

## Biografia 
Zuzenbide ikasketak burutu zituen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta ondoren Enpresa kudeaketan masterra egin zuen Deustuko Unibertsitatean.

1987tik 1990era, Gipuzkoako Foru Aldundiko Kultura, Hezkuntza eta Turismo Saileko zuzendari nagusia izan zen.

1990etik 1991ra, Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkidea izan zen; 1991tik 1993ra, Diputatuen Kongresuko diputatua, eta 1995etik 2001era, Eusko Jaurlaritzako Lurralde Antolamendu, Etxebizitza eta Ingurumen Saileko Ingurumen sailburuordea. 2001etik 2005era Eusko Jaurlaritzako Justizia, Lan eta Gizarte Segurantza sailburuorde izan zen, eta, 2005etik 2009ra Lurralde Plangintza eta Ingurumena sailburua.

EH Bildu koalizioa babesteko hainbat ekitaldi pubikotan parte hartu izan du.

2022ko otsailaren 20an Gasteizko Europa biltzar-etxean egindako bileran Eusko Alkartasuna demokratizatzeko helburua duen talde eragileko bozeramaile aukeratu zuten aipatu alderdiko sektore kritikoko zenbait afiliatuk; mementu eta biltzar-etxe berean alderdiko sektore ofizialak Eba Blanco berraukeratu zuen alderdiko idazkari nagusi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kivijärvi aintzira

**Kivijärvi** aintzira, euskaraz hitzez hitz *Harrizko aintzira*, Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira bat da, Suediako Kiruna udalerritik pare bat km-ra dagoena. Käsivarsi Eremu Basatiaren mugan dago, Lappi osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatiaren mugan, hain zuzen; aliota txikiak, antzara nanoak, belatz handiak, elur-hontzak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-belatzak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, marikoi isats-luzeak, negu txontak eta papourdinak dira, esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, eskandinaviako lagopodo eta lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Peerajärvi aintzira iparraldean **Kivijärvi** aintziraren bizilagun nagusia da. Inguruko muinoen gailurretatik, bereziki Ropivaara muinotik, erortzen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, urek, lur azpiko pasabideetatik Könkämäeno ibaira isurtzea lortzen dute, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira eta bertako bost uharte nagusiak zuhaizti txiki bilakatzen dira lurzoru izoztuaren gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak