Albiste faltsu

[thumb|thumbtime=22|start=0|*Fake news* gaiari buruzko bideoa ([Ikusgela).]]

**Albiste faltsua**, **berri faltsua**, **gezurrezko albistea** edo **gezurrezko berria** —maiz, , bere horretan mailegatua— desinformatzeko helburuarekin hedabideen edota gizarte sareen bidez nahita zabaltzen den gezurrari deritzo. Kontrastatu gabeko berria da, funtsean, amen-omen mota bat da.

Gizarte sareen aro digitalean *fake news* izendapena zabaldu den arren, ez da berez zerbait berria, lehenago baitzegoen, baina orain albiste mota jakin bat adierazteko kategoria estuagoa sortu da. Hauteskunde kanpainetan, nabarmen agertu ohi dira albiste faltsuak. 

## Kontzeptuaren oinarriak 
[thumb|250px|[Frederick Burr Opperek 1894an eginiko ilustrazio honetan "albiste faltsuen" hainbat forma erakusten dira.]]
Era horretako informazioak, zurrumurru formaz, lehenago izan dira ahoz aho era simetrikoan transmititzean eta zabaltzean. Haatik, azken hamarkadetan, aurrez aurreko elementuaz gain, Interneteko gizarte sareek bete dute transmisio hori, hala nola Youtube, Facebook edo Instagram. 2017an, *fake news* urteko hiztzat hartu zuen Collins hiztegiak eta, harrezkero, zabaldu egin da.

Gezurtiek hainbat trikimailu erabiltzen dituzte gezurrezko albiste batek egiazkoa irudi dezan. Adibidez, esanak desitxuratu edo testuingurutik kanpo jartzea, informatzaile egiatien izen onaz baliatzea, eta abar. Gezurtiak jakintsuak edo adituak izaten dira, Aristotelesek *Poetika* idazlanean adierazi zuenez: haiek dakite engainatzen. Aristotelesek gizabanakoen baitan jartzen du gezurra kudeatzeko erantzukizuna, alegia, bereizten jakitea, biziraupenerako bitarteko gisa. 2023ko uztaileko Espainiako hauteskunde-kanpainan, ezagun egin zen Alberto Núñez Feijoo politikariaren baieztapen faltsu bat. Silvia Intxaurrondo kazetariak aurpegiratu zion Espainiako pentsioari buruzko datu bat ez zela egiazkoa; kazetaria zuzen egonagatik, PPko hautagai hura kazetariari oldartu zitzaion. Geroago, berriz, politikariak esan zuen ez zela erabat «zehatza» izan.  

## Nola antzeman? 
Liburutegi akademikoko gida baten arabera, albiste faltsuen zenbait propietate edo jarduera zehatzek horiek identifikatzen eta haien eragina saihesten lagun dezakete. Horien artean, honakoak daude: *clickbait*, propaganda, satira/parodia, kazetaritza arduragabea, burutze engainagarriak, manipulazioa, zurrumurruen fabrika, informazio okerra, hedabideen aurreiritzia, entzunaldiaren aurreikuspena eta eduki-haztegiak.

Liburutegien Elkarteen eta Erakundeen Nazioarteko Federazioak (LEENF) diagrama gisako laburpen bat argitaratu zuen, jendeari albiste faltsuak ezagutzen laguntzeko. Hauek dira haren puntu nagusiak:

* Kontuan hartu iturria, bere misioa eta helburua ulertzeko,
* Titularraz harago irakurtzea, historia guztia ulertzeko,
* Egiaztatu egileak, benetakoak eta sinesgarriak diren ikusteko,
* Babes-iturriak ebaluatzea, baieztapenak babesten dituztela ziurtatzeko,
* Egiaztatu argitalpen-data, historia garrantzitsua den eta eguneratuta dagoen ikusteko,
* Galdetu txantxa bat den, satira bat izateko asmoa ote duen zehazteko,
* Berrikusi zure aurreiritziak, ea zure iritziari eragiten dioten,
* Galdetu adituei, ezagutzak dituzten pertsona independenteen berrespena lortzeko.

2015ean abiarazitako Datuak Egiaztatzeko Nazioarteko Sareak (DENS) nazioarteko lankidetzaren ahaleginak babesten ditu gertakariak egiaztatzeko, gaikuntza ematen du eta printzipioen kode bat argitaratu du. 2017an, kazetaritza-erakundeentzako eskaera- eta hautaketa-prozesu bat sartu zuen. IFCNren sinatzaile egiaztatu batek, *The Conversation* hedabide independente eta irabazi-asmorik gabekoen aldizkariak, gertaerak egiaztatzeko prozesua azaltzen duen animazio labur bat sortu zuen, eta horrek berekin dakar "kontrol eta oreka gehigarriak, bigarren aditu akademiko batek binakako berrikuspen itsua, zenbaketa gehigarri bat eta argitalpen-gainbegiratzea".

2017tik aurrera, Taiwango haurrak ikasketa-plan berri bat aztertzen ari dira, propagandaren irakurketa kritikoa eta iturrien ebaluazioa irakasteko. "Alfabetizazio mediatikoa" izeneko ikastaroak kazetaritzako prestakuntza eskaintzen du informazioaren gizarte berrian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amen-omen
* Desinformazio
* Propaganda beltz

## Kanpo estekak 
* M-11ko atentatuen egiletzaz *El Mundo* egunkariak eman bertsioa
* Ortiz de Pinedo, Aitor (2017). "Nola landu ikasgelan berri faltsuak: adibide bat". Zenodo.