Harlow Shapley

**Harlow Shapley** (Nashville, Missouri, 1885eko azaroaren 2a - Boulder, Colorado, 1972ko urriaren 20a) Estatu Batuetako astronomoa izan zen. Harvard College Behatokiko burua izateaz gain, azken Itun berria (New Deal) eta Bidezko Itun (Fair Deal) garaian ekintzaile politikoa ere izan zen. 

Shapley-k Zefeida izar aldakorrak erabili zituen Esne Bidearen galaxiaren tamaina eta bere barnean Eguzkiaren posizioa estimatzeko. Eguzkia galaxiaren erdigunetik 30.000 argi-urtera dagoela esan zuen, eta ez Esne Bidearen erdigunean ordu arte uste izan zen bezala. Horrez gain hainbat ekarpen gehiago egin zituen, beste galaxia batzuen inguruan baita izar-sistema bitarrei buruzkoak ere. Gainera, 1953an bere "ur likidozko gerrikoaren" teoria proposatu zuen, gaur egun gune bizigarri gisa ezagutzen den kontzeptua.

## Ekarpen zientifiko garrantzitsuenak 
### Kumulu globularren banaketa 
Harlow Shapleyk XX. mendearen hasieran egindako ikerketek galaxia ikuspegia eraldatu zuten. Kumulu globularren banaketa aztertuz, lehen aldiz proposatu zuen Eguzkia ez zela Esne Bidearen erdigunean kokatzen, baizik eta periferian. Garai hartan, zientzialari askok pentsatzen zuten Eguzkia unibertsoaren zentroan zegoela, baina Shapleyren kalkuluek ikuspegi hori eraldatu zuten.

Shapley-k kumulu globularrak aztertu zituen, eta haien posizio eta paralaxiak kalkulatu zituen. Distantzia hauen kalkulurako, Zefeida izar aldakorrak erabili  zituen, hauen argitasun-periodo erlazioaz baliatuz. Zefeida izar aldakor bat erradialki pultsatzen duen izar mota bat da, tenperatura zein diametroa aldatuz dizdira aldaketa periodikoak jasaten ditu, taupadak egingo balitu bezala. Zefeiden ezaugarrietako bat zera da:  zenbat eta distiratsuagoa izan, orduan eta denbora gehiago behar duela distira-ziklo bat osatzeko. Distiraren eta aldakuntza-periodoaren arteko erlazio hau ezaguna da, Henrietta Swan Leavitt astronomak aurkitu zuena (Shapley-ren langilea zen hau, Harvard-eko behatokian). Astronomoek ikus dezakete Zefeida batek zenbat denbora behar duen distira aldatzeko eta, erlazio horri esker, haren benetako distira (argitasuna) zein den kalkulatu. Gero, benetako distira hori Lurretik ikusten dugun distirarekin konparatzen dute, eta, hala, izarra zer distantziatara dagoen kalkula dezakete.

1918an argitaratutako lanean, Shapleyk 69 kumulu globularren distantziak eta kokapen espazialak kalkulatu zituen. Haren azterketan, kumuluen distantziak 6.500 eta 67.000 parsecen artean zeudela ondorioztatu zuen (gutxi gorabehera 21.000 eta 218.000 argi-urte), eta horrek adierazten zuen horietako izar distiratsuenak 17. magnitude fotografiko baino ahulagoak zirela — hau da, teleskopio sentikorrenekin baino ezin zitezkeen ikusi.
ezkerrera|thumb|Messier 3 Kumulu Globularra, Shapley-ren lanetik hartua. Karratu handi baten aldea Lurrak Eguzkiarekiko duen distantzia baino 5.000.000 aldiz handiagoa da. Zirkulua zeharkatzeko argiak hirurogeita bost urtez bidaiatu behar du.
Kumulu horien banaketa espazioan aztertuta, aurkikuntza esanguratsu bat egin zuen: kumulu globularrak ez daude izar dentsitate handiko guneetan pilatuta, eta horrek iradokitzen du Esne Bidearen egitura zabalagoaren parte direla, baina ez zentroko osagai nagusi. Banaketa horren arabera, kumuluen sistema osoaren erdigunea Sagittarius konstelazioaren norabidean dagoela ondorioztatu zuen, lehen aldiz Esne Bidearen zentroaren kokapena modu zientifikoan iradokiz.

Gainera, kalkulatutako distantzien bidez, kumulu globular bakoitzaren benetako tamainak eta masak estimatzeko gai izan zen. Adibidez, Messier 3 kumuluaren masa Eguzkiarenaren 250.000–500.000 aldiz handiagoa izan zitekeela kalkulatu zuen, nahiz eta goiko muga zehaztea zaila izan.

### Esne bidearen tamaina 
Harlow Shapleyren lanek Esne Bidearen benetako tamainaren lehen estimazio fidagarrietako bat eman zuten. Kumulu globularren banaketa aztertuz eta haien distantziak zehaztuz, galaxiaren egitura eta hedadura ulertzen hasi zen. Bere kalkuluen arabera, Esne Bideak gutxienez 100.000 argi-urteko diametroa zuen, eta Eguzkia ez zegoen erdigunean, baizik eta haren periferian, 25.000 argi-urte ingurura.
ezkerrera|thumb|Shapleyk 1918an argitaratutako kumulu globularren banaketaren diagrama sinplifikatua. Irudian kumuluak ikus daitezke Esne Bidearen zentroaren inguruan pilatuta, Eguzkia periferian kokatuta agertzen delarik, ez erdigunean.
Distantzia horiek lortzeko, Cefeida aldakorrak erabili zituen “argiaren kandelak” modura, eta kumulu globularren batez besteko banaketaren bidez galaxiaren zabalera osoa neurtu zuen. Aurreko estimazioek Esne Bidea askoz txikiagoa zela uste zuten, baina Shapleyk erakutsi zuen gure galaxia askoz handiagoa eta konplexuagoa zela.

Lan horiek astronomian iraultza bat eragin zuten, eta galaxiaren egituraren ikuspegi modernoaren oinarriak ezarri zituzten. Bere lanari esker, astronomoek galaxiaren erdigunea kokatu ahal izan zuten, eta gure lekua unibertsoan hobeto ulertzen hasi ziren. Jasper herriko eskolan burutu zituen lehen hezkuntzako ikasketak, eta gero etxean jarraitu zuen bere kabuz ikasten. Kazetari gisa ibili zen lanean, krimen-historioak estaltzen, *Daily Sun* egunkarirako, Chanuten (Kansas) eta aldizka Joplin-eko (Missouri) Times egunkarirako ere lanak egiten zituen. Chanuten bertan, liburutegi batekin topo egin zuen eta bere kabuz irakurtzeari eta ikasteari ekin zion. Shapley-k bigarren hezkuntzako sei urteko programa urte eta erdian osatu zuen, ikasgelako ohorezko ikasle gisa amaitu zuelarik.

### Hasierako urteak 
Graduatu ondoren, Shapley-k beka bat jaso zuen Princetongo Unibertsitatean graduondoko lanetarako eta bertan Henry Norris Russell astronomoa izan zen bere mentorea. Bere lanean, aurreko atalean aipatu den moduan, Henrietta Swan Leavitt-ek aurkitutako Zefeida izar aldakorren argitasun-periodo erlazioa aztertu zuen lurretik kumulu globularretarainoko distantziak zehazteko. Bere lanari esker, astronomian Zefeidei buruz zegoen ideia okerra berbideratu zen, izar bitarrak zirela pentsatzetik izar aldakor edo pultsatzaileak zirenaren kontzeptua zabaltzera.

Bere ikerkuntzari esker, Shapley jabetu zen gure Esne Bidea galaxia uste baino askoz handiagoa zela, eta Eguzkiak galaxian zuen kokalekua  ezin zela berehala deskribatu, hots, ezin zela kontsideratu Eguzkia galaxiaren zentroan zegoenik. Aurkikuntza hau Kopernikar Printzipioarekin bat dator, zeinaren arabera Lurra ez dagoen gure Eguzki Sistemaren, gure galaxiaren, ezta gure Unibertsoaren erdigunean ere.

### 1920ko Eztabaida Handia 
Shapleyk "Eztabaida Handian" parte hartu zuen Heber D. Curtisekin, nebulosa eta galaxien izaerari eta Unibertsoaren tamainari buruzkoa. Eztabaida 1920ko apirilaren 26an izan zen, Washington DCko Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionalaren aretoan. Shapley-ren ustez, nebulosa espiralak (gaur egun Galaxia deitzen direnak) gure Esne Bidearen barruan zeuden, eta Curtisen ustez ordea, nebulosa espiralak "unibertso uharteak" ziren, gure galaxiatik oso hurrun, eta azken honen tamaina eta natura antzekoa zuten. Gai eta eztabaida hau galaxiaz kanpoko astronomiaren hasiera izan zen, eta datu zein argumentu zehatzak ez ziren 1921 urtera arte agertu.

Eztabaidako gai bereizgarrienak hurrengoak ziren: Adrian van Maanenek  nebulosa espiral batean errotazioa neurtu ote zuen, galaxia kiribiletan ikusitako noba eta supernoba lehertzaileen izaera eta argitasuna, eta geure Esne Bidearen tamaina. Hala ere, Shapleyren benetako hitzaldia eta Eztabaida Handian emandako argudioa guztiz desberdinak izan ziren argitaratutako artikuluan idatzi zuenarekin. Michael Hoskin historialariak dioenez, "Bere erabakia Zientzien Akademia Nazionalari zuzendutakoa oso oinarrizkoa izatea izan zen, modu honetan bere argudioaren zati handi bat nahitaez eztabaidaezina izateko". Hala, Shapley-ren helburua Hardvard-eko ordezkaritza txundituta uztea zen, izan ere hauek Harvard College Behatokiko hurrengo zuzendari gisa eskaintza posible baterako elkarrizketatzen ari zioten. Azkenean Curtisek irabazi zuen eztabaida. Astronomia kontuak laster konpondu ziren Curtisen posizioaren alde, Edwin Hubblek Andromeda galaxian zefeida izar aldakorrak aurkitu zituenean.

Eztabaidaren garaian, Shapley Mount Wilson behatokian ari zen lanean, George Ellery Halek eskeinitako kontratupean. Eztabaidaren ondoren, ordea, hil berri zen Edward Charles Pickering ordezkatzeko kontratatu zuten, Harvard College Behatokiko (HCO) zuzendari gisa.

### Hubble-en ideietara trantsizioa 
Ezaguna da, halaber, Edwin Hubble-ren behaketen aurka egin zuelako. Hubble-en behaketen arabera, Esne  Bideaz gain, unibertsoan beste galaxia batzuk ere bazeuden. Shapleyk gogor kritikatu zuen Hubble eta bere lana zabor-zientziatzat hartu zuen. Hala ere, Hubbleren gutun bat jaso ondoren, non Hubble-ek berak behatutako V1 argi kurba erakusten zion, Andromeda galaxiako zefeida izar aldakor batena hain zuzen ere, bere kritika erretiratu zuen. Lankide bati esan omen zion: "Hona hemen nire unibertsoa suntsitu zuen gutuna".

### Harvard College-eko Behatokia 
alt=Grounds of Harvard College Observatory circa 1899|thumb|350x350px|Harvard College-eko Behatokia (1899)
Harvard College Observatory-ko (HCO) zuzendaria izan zen 1921 urtetik 1952 urtera. Denbora horretan, Cecilia Payne kontratatu zuen, zeina, 1925ean, Radcliffe College-en astronomia arloan doktoretza lortu zuen lehen pertsona bihurtu zen, Harvard College Behatokian egindako lanagatik.

1941etik aurrera Zikloak Aztertzeko Fundazioaren jatorrizko batzorde iraunkorrean egon zen. Zientzia Zerbitzuko patronatuan ere aritu zen, gaur egun Society for Science & the Public izenarekin ezagutzen dena, 1935etik 1971ra.

### Aktibismoa 
1940ko hamrkadan, Shapleyk gorbernuak finantzatutako elkarte zientifikoak fundatzen lagundu zuen, National Science Foundation barne. Horrez gain, berari eta Joseph Needham biokimikari britainiarrari esker du UNESCO-k  (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) "S"-a. 

1946ko azaroaren 14an, Shapley House Committee on Un-American Activities-en (HCUA) zitapean agertu zen, Arteen, Zientzien eta Lanbideen Herritar Independenteen Batzordeko (ICCASP) kide gisa, HCUAk "ezker errusiarraren beso politiko garrantzitsu" gisa deskribatu zuena. Urte horretako agintaldi erdiko hauteskundeetan Joseph William Martin Jr. AEBetako ordezkaria berriz hautatzearen aurka agertu zen, eta ICCASPren Massachusettseko kapituluari buruzko galderei erantzuteko eskatu zioten. John E. Rankin HCUA batzordeko presidenteak Shapleyren jarrera aipatu zuen, "ez dut inoiz ikusi lekuko bat batzordekide bat mespretxu gehiagorekin tratatzen" eta Kongresuko karguen gutsiespena kontuan hartu zuen. Shapleyk "Gestaporen metodoak" leporatu zizkion HCUAri, eta hura deuseztatzearen alde egin zuen, esanez "herritar askoren koldar zibikoak" egin zituela "erradikaltasun politikoaren bogeia" jazarriz. "

Aste batzuk geroago, 1947aren hasieran, Shapley Zientziaren Aurrerapenerako Amerikar Elkarteko (AAAS) presidente bihurtu zen. Garai hartan, AAASen hautua HCUAren "errieta" eta zientzialarien defentsa zela zirudien.

1949ko martxoan, Shapley New Yorkeko Waldorf-Astoriako Munduko Bakearen aldeko Konferentzia Kultural eta Zientifikoaren buru izan zen. Arte, Zientzia eta Lanbideen Kontseilu Nazionalak babestu zuen hau. William F. Buckley, Jr. artxikontserbadoreak, 1951ean liburu bat idatzi zuen, God and Man at Yale: The Superstitions of "Academic Freedom", non, Yale-eko liberalismoa eta orokorrean akademia erasotzen zituen. Liburuan, Buckleyk Shapleyren parte-hartzea aipatu zuen eta gertaera hura "komunistek inspiratua" eta "errusiarrek dominatua" zela zioen.

1950ean, Shapley funtsezkoa izan zen Immanuel Velikovsky psikiatra erbesteratu errusiarraren "Worlds in Collision"- en aurkako kanpaina bat antolatzerako orduan. "Worlds in Collision" Immanuel Velikovskik 1950ean argitaratutako liburua da. Liburuak postulatzen du K. a. XV. mende inguruan Artizarra planeta Jupiterretik kanporatua izan zela kometa edo kometa antzeko objektu gisa, eta Lurretik gertu igaro zela (ez da benetako talka aipatzen). Objektuak, ustez, Lurraren orbita eta ardatza aldatu zituen, mundu osoko mitologia eta erlijio goiztiarretan aipatzen diren katastrofe kontaezinak eraginez. Teoriaren sinesgarritasuna fisikaren komunitateak baztertu egin zuen, Velikovskyk proposatutako gertaeren kate kosmikoak fisikaren oinarrizko legeen aurka egiten baitu. Velikovskiren ideiak liburua argitaratu baino urte batzuk lehenago ezagutu zituzten astronomoek, partzialki Shapley-ri idatzi ziolako, 1946ko Cosmos Without Gravitation liburuxkaren bidez.Zientzialariek, oro har, sasizientziatzat jo zuten AEBetako bestseller polemiko hura.

## Politika globala 
Munduko konstituzio bat idazteko hitzarmen bat deitzeko akordioaren sinatzaileetako bat izan zen. Ondorioz, gizateriaren historian lehen aldiz, Munduko Batzar Konstituziogile batek Lurraren Federaziorako Konstituzioa idazteko eta onartzeko deia egin zuen.

## Bizitza pertsonala 
Shapley Martha Betz-ekin (1890–1981) ezkondu zen 1914ko apirilean, Missourin ezagutu zuena. Senarrari ikerketa astronomikoan lagundu zion, bai Mount Wilsonen, bai Harvard behatokian. Eklipsatzen duten izarrei eta beste objektu astronomiko batzuei buruzko artikulu ugari idatzi zituen. Bere biloba nagusia, June Lorraine Matthews, fisikari bihurtu zen.

Shapley agnostikoa zen arren, erlijioarekiko interes handia zuen.

Shapley Boulderreko (Colorado) zaharren egoitza batean hil zen 1972ko urriaren 20an, 87 urte bete baino lehentxeago.
* Shapley, Harlow (1958).  *Beacon Press.*
* Shapley, Harlow (1958). *A Census of Northern Galaxies in an Area of 3600 Square Degrees*. Harvard College Observatory. Annals, v. 88, no. 7. Beacon Press.
* Shapley, Harlow, ed. (1953).  *Cambridge: Harvard University Press. Retrieved June 11, 2022.*
* Shapley,  Harlow (1948). *Galactic and Extragalactic Studies, XVIII*. Volume 36. National Academy of Sciences.
* Shapley, Harlow (1936). *Time and Its Mysteries*. Series 1:Lectures given on the James Arthur Foundation, New York University. New York University Press.
* Shapley, Harlow (1934). *The Angular Diameters of Bright Galaxies*. The Observatory.
* Shapley, Harlow (1930).  New York: McGraw-Hill. Retrieved June 11, 2022.
* Shapley, Harlow (1930).  Whittlesey House, McGraw–Hill Book Company, Inc.
* Shapley, Harlow (1926).  George H. Doran Co.
* Shapley, Harlow (1924). *Descriptions and Positions of 2,829 New Nebulae ..*. Harvard College Observatory. Annals, v. 85, no. 6. The Observatory.

### Artikuluak 
* Shapley, Harlow (October 21, 1919). . *Proceedings of the American Philosophical Society*. **63** (5): 337–345. Retrieved June 11, 2022.
* Shapley, Harlow (August 1920).  *Psyche: A Journal of Entomology*. **27** (4): 72–74. doi:. Retrieved June 11, 2020.

## Sariak eta ohoreak 
* Ameriketako Arte eta Zientzien Akademiako kide hautatua (1920)
* American Philosophical Societyko kide hautatua (1922)
* Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko kide hautatua (1924)
* Zientzien Akademia Nazionaleko Henry Draper domina (1926)
* Société astronomique de France (Frantziako Astronomia Elkartea) elkarteko Prix Jules Janssen (1933)
* Amerikako Arte eta Zientzien Akademiako Rumford Saria (1933)
* Royal Astronomical Societyko urrezko domina (1934)
* Ozeano Bareko Astronomia Elkartearen Bruce domina (1939)
* Frantziako Zientzien Akademiako Janssen domina (1940)
* Pio XI.aren domina (1941)
* Franklin domina (1945)
* Henry Norris Russell American Astronomical Societyko irakaslea (1950)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak