open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Bayes

**Thomas Bayes** (Londres, 1702 - Tunbridge Wells, Kent, Ingalaterra, 1761eko apirilaren 7a) britainiar matematikaria izan zen. Ikasketak etxean egin zituen, irakasle pribatuekin; haietako bat Abraham de Moivre matematikaria izan zela esaten da. Bere aita artzain ez-konformista (anglikanoa ez zen eliza protestante batekoa) zen, eta 1720ko hamarkadaren hasieran bera ere arima artzain-lanetan hasi zen bere herriko kapera presbiterianoan. 1752an utzi zuen kargua. Bere probabilitatearen teoria Londresko Errege Elkarteko *Philosophical Transactions* aldizkarian argitaratu zuen 1764an, *Essay towards solving a problem in the doctrine of chances* (*Zoriaren dotrinako problema baten ebazpenari buruz*) artikuluan. 1742an Errege Elkarteko kide hautatu zuten, nahiz eta ordu arte matematikari buruzko lanik ez zuen argitaratu; izan ere, bizitzan zehar ez zuen berak izenpetutako lanik argitaratu. 1781ean Laplacek Bayesen ondorioak onartu zituen; geroago, Condorcetek aipatu zituen, baina ahaztuta geratu ziren harik eta Boolek *Laws of Thought* (*Pentsamenduaren legeak*) liburuan azaldu zituen arte. Ordutik aurrera, Bayesen teknikek eztabaida ugari sortu zuten matematikaren munduan.

## Ikus, gainera 
* Bayesen teorema

## Erreferentziak
Néstor García Canclini

**Néstor García Canclini** (La Plata, ) argentinar saiakeragile eta antropologoa da. Filosofiako doktore-titulua lortu zuen Parisko eta La Platako unibertsitateetan. Irakasle eta ikertzaile izan da Mexikoko Unibertsitate Autonomoko Filosofia eta Letretako Fakultatean, eta Antropologia eta Historia Eskola Nazionaleko irakasle. Hainbat aldizkaritan parte hartu du, hala nola *Cuadernos Políticos, Plural, Sábado, La Jornada* eta *Excelsior* aldizkarietan. Saiakera-liburu ugari idatzi ditu, besteak beste: *Cortázar, una antropología poética* (1968), *Arte popular y sociedad en América Latina* (1977), *Las culturas populares en el capitalismo* (1981), *Tijuana, la casa de toda la gente* (1989), *Culturas híbridas. Estrategias para entrar y salir de la modernidad* (1991), *Políticas culturales en América Latina* (1987), *El consumo cultural en México* (1993). Latinoamerikaren ikuspegitik aztertu ditu modernitatea, postmodernitatea eta kultura, eta *Consumidores y ciudadanos* (1995) du lan ezagunenetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Néstor García Cancliniren web-orria
Jérôme Savary

**Jérôme Savary** (Buenos Aires, Argentina, 1942ko ekainaren 27a - Paris, Frantzia, 2013ko martxoaren 4a) antzerkilaria izan zen.

## Bizitza 
Aita frantsesa zuen, eta ama, berriz, estatubatuarra. Gaztaroa Frantzia, Hego Amerika eta Ameriketako Estatu Batuen artean igaro zuen. Grand Théâtre Panique (1965) konpainia sortu zuen, Fernando Arrabal espainiar antzerkilariarekin batera. Ondoren, berak bakarrik, Le Grand Magic Circus (1968) sortu zuen, eta harekin muntatu zituen *Zartan, frère mal aimé de Tarzan* (1970, *Zartan, Tarzanen anaia gaitzetsia*), *Cendrillon et la lutte des classes* (1973, *Errauskine eta klaseen borroka*) eta *De Moïse à Mao* (1974, *Moisesetik Maora*).

1970eko hamarraldiaren bukaeran, lan klasikoak eta operak antolatu zituen. Antzerki-zuzendaria izan zen frantses zerbitzu publikoan. Hainbat eskualdetako zentro dramatikoetako arduradun izan ondoren, Parisko Théâtre national de Chaillot zuzendu zuen 1988az geroztik. Horretaz gainera, espezialista egin zen lan lirikoetan (Prokofieven *Gerra eta Bakea*, 1991) eta antzerki musikaletan (*Cabaret*, 1987). Komedian ere aritu zen: Molièreren *Aitoren seme burgesa* lanean, M. Jourdainen papera egin zuen, eta hiru modu desberdinetan eraman zuen antzerkira (1981, 1989 eta 1996). 2000tik 2006ra, Opéra-Comique antzokiaren zuzendari izan zen. 2007tik 2013ra bere antzerki-taldea izan zuen: La Boîte à Rêves.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jérôme Savaryren La Boîte à Rêves konpainiaren web-orria
Robert Coover

**Robert Coover** (Charles City, Iowa, 1932ko otsailaren 4a – Warwick, 2024ko urriaren 5a) estatubatuar eleberrigilea izan zen.

Depresio Handiaren garaian jaio zen, eta Illinoisko meategietan igaro zuen gaztaroa. Inguru horretan kokatzen du Cooverrek *The Origin of the Brunists* (1966). Lan horretan, grisu-kolpe batek ehundik gora hildako eragiten ditu, eta lagun bat besterik ez da bizirik irteten, zeinak eliza primitibo moduko bat sortzen baitu. Satira-lana da, Amerikako historian izan diren eliza berriei buruzko satira, hain zuzen. 1969an, bere ereduzko kontakizunak bildu zituen *Pricksongs and Descants* (1969) lanean. Bien bitartean, bigarren eleberria idatzi zuen: *The Universal Baseball Association* (1968). Hamar urtez, bere eleberri handia pixkanaka-pixkanaka osatzen aritu zen, Estatu Batuen bigarren mendeurrena ospatzeko: *The Public Burning* (1977), non Rosenberg senar-emazteen hilketa deskribatzen baitu eta Gerra Hotza kritikatzen. ''Gerald's Party* (1986) lanean, etxe batean agertzen den hildako baten inguruko ikerketa kontatzen du. Aipagarriak ditu, besteak beste: *Pinocchio in Venice* (1991), *The Adventures of Lucky Pierre: Director's Cut* (2002), *Noir* (2010), *The Brunist Day of Wrath* (2014) eta
*Huck Out West'' (2017).

## Erreferentziak
Adrienne Rich

**Adrienne Cecile Rich** (Baltimore, Maryland, Ameriketako Estatu Batuak, 1929ko maiatzaren 16a - Santa Monica, Kalifornia, 2012ko martxoaren 27a) ingelesezko idazlea izan zen.

Poeta eta saiakeragilea zen, eta emakumezkoen esperientzia sozialei buruzko ikerketengatik da, batez ere, ezaguna. Feminista aktiboa izan zen bai bizitzan bai karreran, eta eskubide zibilen eta bakearen aldeko borrokalari sutsua ere bai, poesia askotan islatzen denez. Sinesmenak zalantzan jartzera bultzatzen zuen irakurlea, eta berak ere bere buruaren azterketa egiten zuen, hebrear ondoretasunaz, homosexualitateaz eta, besteak beste, zapalkuntza politikoez gogoeta eginez.

## Bizitza 
1951n, diploma atera zuen Radcliffeko Unibertsitatean, eta Poeta Gazteen Yale Saria jaso zuen lehen poema-liburuarengatik: *A Change of World*. 1974an, National Book Award saria irabazi zuen *Diving into the Wreck* poema-bildumagatik; hizkuntza, mitoak eta emakumezkoen historia aztertu zituen lan horretan.

Beste liburu batzuk: *Snapshots of a daughter-in-law: poems* (1963), *Of Woman Born: Motherhood as Experience and Institution* (1976), *The Dream of a Common Language* (1978), *Your Native Land, Your Life: Poems* (1986); *An Atlas of the Difficult World* (1992), *Midnight Salvage* (1999), *Telephone Ringing in the Labyrinth: Poems* (2004–2006) eta *Tonight No Poetry Will Serve: Poems* (2007-2010).

## Euskaraz 
* Munduko Poesia Kaierak: Adrienne Rich (Susa, 2017; itzultzailea: Maialen Berasategi Catalán). Poemen antologia bat.
* *Emakumeagandik jaioak* (Txalaparta, 2020) itzultzailea: Maialen Berasategi Catalán 

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak 
* Munduko Poesia Kaierak: Adrienne Rich (bildumaren zuzendari Beñat Sarasolaren hitzaurrearekin)
* Maialen Berasategi Youtuben Emakumeagandik jaioak liburuaz
Hilario Olazaran

**Alejandro María Olazaran Salanueva** —erlijio-izenez, **Hilario Olazaran Lizarrakoa**— (Lizarra, Nafarroa Garaia, 1894ko otsailaren 9a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1973ko ekainaren 29a) kaputxinoa, organo-jotzailea, musikagilea, musikologoa eta piano, txistu eta danbolineko irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Alejandro María Olazaran Lizarran jaio zen 1894ko otsailaren 9an. Sorterrian solfeo eta piano ikasketak egin zituen, eta harmonia Iruñean eta Donostian. 1917. urtean apaiztu ondoren, Baztango Lekarozko ikastetxera igorri zuten. Han ezagutu zuen Aita Donostia, eta lagun minak egin ziren. Harekin egin zituen konposizio ikasketak.

Baztan inguruko doinuen aberastasunaz ohartu zelarik, eta aberastasun hori lekuan lekuko txistulariek bakarrik gordetzen zutela jabetu, txistua jotzen ikastera deliberatu zen. Izan ere, txistulari haietako anitz desagertzear zeuden eta, beraz, doinuak ere. Ikasi eta irakatsi: Leitza, Larraun eta Baztango dantzak biltzen ari zen bitartean, txistua erakusteko lehenbiziko metodoa sortu zuen: *El txistu, lo que es y cómo se toca*, 3 argitalpen izan dituena (1927, 1932 eta 1955). 1925. urtean eman zuen argitara Nafarroako folklorean oinarrituriko *Mutil-Dantza de Baztán* pianorako obra.

Espainiako Gerra Zibilaren garaian, Txilera alde egin behar izan zuen halabeharrez. Txistua eraman zuen noski, eta jendea elizara biltzeko jotzen omen zuen, eta prozesioetan ere berak jartzen omen zuen musika. Txistuari "tutuca" deitzen zioten han, izen bereko musika tresnaren antzekoa delako. Irudimen izugarria omen zuen, eta gai omen zen ipuinak asmatzeko pianoa edo organoa jotzen zuen bitartean. Horrek sekulako sona eman zion Txilen, eta pianoak lagundurik ipuinak kontatzen zituen Concepcióngo eta Valparaísoko irratietan.

1963an itzuli zen Euskal Herrira. 1968an, *Tratado de txistu y gaita de Estella* argitaratu zuen. 1971. urtean, omenaldi bero bat eskaini zitzaion Lizarrako pilotalekuan, eta Euskal Herriko Txistulari Elkartearen Urrezko domina eman zioten. Iruñean hil zen, 1973ko ekainaren 29an.

## Obrak 
Abesbatzetarako obrak (*Done Bartolometan*, *Oración a la Virgen del Puy*), txistu eta danbolinerako obrak (*Eguberria*, *Mixintxo*, *Litxu*, *Txoriak*, *Arkaitzak*, *Edurne*), pianorako obrak (*Baile de la era de Estella*, *Ingurutxo*, *Infantiles*, *Gimnasia Lecároz*, *Danzas del Baztán*, *Dantza-Soñu*, *Yoku-Dantzak*), organoan jotzekoak (*Piezas para órgano*), gaitarakoak (*Tratado de gaita de Estella*) eta mezak (*Misa de difuntos* eta beste bi meza) idatzi zituen. Harena da, halaber, *Mendigoizaleak* lan ezaguna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonia Delaunay Terk

**Sonia Delaunay Terk**, jaiotza-izenez **Sarah Ilinitxna Stern** (Odesa, Errusiar Inperioa, 1885eko azaroaren 14a - Paris, Frantzia, 1979ko abenduaren 5a) margolari ukrainarra izan zen, Robert Delaunay pintore frantsesaren emaztea.

## Biografia 
San Petersburgon eta Alemanian ikasketak egin ondoren, Parisa joan zen 1906an, eta hantxe geratu zen betiko. Hasieran Gauguinen eta Van Goghen kutsuko kolore biziko obrak egin zituen.

1910. urtean Robert Delaunayrekin ezkondu zen eta, Cézanneren eta kubisten eragina jaso ondoren (1913, *Bal Bullier*) harekin batera abiatu zen irudikatze-bide berrien bila. Abstrakzio geometrikoaren aitzindaria da, eta koloreak bere hutsean eskaintzen dituen bideetan barrena abiatu zen. Portugalen eta Espainian egon ondoren lan handiak, kolorea eta forma geometrikoak nagusi zirela betiere (*Marché à Minho*), eta erritmo zehatzeko obra geometriko ez figuratiboak egin zituen.

Dekorazio-lanak ere egin zituen, irudi geometrikoz (karratu, erronbo, zerrenda zirkularrak, eta abar) hornituriko gauzekin eta ehunek berebiziko eragina izan zuten modaren eboluzioan. Honez gainera, antzerkirako dekoratuak sortu zituen eta parte hartu zuen, senarrarekin batean, *Pavillon des chemins de fer et de l´air* aretoaren dekorazioan (1937ko Erakustaldia, Paris).

## Erreferentziak
Reza Shah Pahlavi

**Reza Shah Pahlavi** (,  ahoskatua; Savadkuh, Iran, 1878ko martxoaren 15a - Johannesburgo, Hegoafrika, 1944ko uztailaren 26a) Irango xah edo enperadorea izan zen 1925etik 1941era bitartean.

## Bizitza 
Mazandaran herrialdeko jauntxo-familia batean sortu zen. Armadarako ikasketak egin ondoren, Qajar dinastiako azken enperadoreak —errusiar ofizialek lagunduta— antolatu zuen kosako-talde bateko buru jardun zuen. 1921. urtean, Persiako gobernuak aginpidea atzerritarren esku utzia zuela eta, Seyyed Zia'eddin politikari liberalarekin elkartu, eta Teheran aldera jo zuen. Estatu-kolpearen ondoren, Gerrarako ministro egin zuten, eta hiru hilabete geroago, gobernuburu. Errepublika ezarri nahi izan zuen hasieran, baina buruzagi xiitak horren aurka zeudenez, enperadore egin zen 1925ean. Armada berritu eta barne-matxinadak zapaldu ondoren, gobernu sendo bat antolatzen saiatu zen, atzerritarrengandik bereiz. 1921ean neutraltasunerako itun bat hitzartu zuen Errusiarekin, eta britainiarrek ekonomian zuten eragina murrizten saiatu zen ondoren. 1935ean sortu zuen Irango estatua, Persia zaharraren jarraile.

1941. urtean kargua utzi behar izan zuen, alemaniar naziak onetsi zituelako. Muhammad Reza Shah Pahlavi semea izan zuen ondorengo.

## Reza Shahren politika 
Shahren Iranen politikak oso lotura estua zuen Estatu Batuekin. Herrialdea gainarmatua zegoen, eta Persiako golkoko polizia bihurtu zen.

Gehiegizko mendekotasun hori nazio-sentimenduaren aurkakoa zen. Barne-erregimena beldurgarria zen. Savakak, torturarako polizia politikoak, aurkari komunistak eta erlijiosoak jazartzen zituen. Shahren guardia pertsonalak (hilezkorrak) ikara mitikoa eragiten zuen. 1969an, Shahak Erregeen Errege titulua eman zion bere buruari; 1975ean, alderdi bakarra ezarri zen. Arazo nagusia ordea, petrolioaren aberastasunen banaketa okerra zen. Luxuzko gastuak egiten ziren: adibidez, Persepolisen egindakoa, eta batzuk aberasten ziren artean, beste batzuen miseria areagotu egin zen, demografiaren gorakada zela-eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Bouquet

**Michel Bouquet** (Paris,  - *ibidem*, 2022ko apirilaren 13a) frantses antzezlea izan zen. Hamalau urte zituela, eskola utzi, eta hainbat lanbidetan aritu zen. Ametsa, ordea, antzezle izatea zuen. Kontserbatorioan sartu zen, eta 1944an egin zuen debuta, Claude Géraldyren *La Première Étape* (*Lehenengo etapa*) lanean. 1946an, Albert Camusen *Caligula* egin zuen Gérard Philiperekin, eta paper bat interpretatu zuen Jean Anouilhen *Rendez-vous de Senlis* (*Senliseko hitzordua*) lanean. Horretaz gainera, *Romeo eta Julieta*, ''L'Invitation au château* (*Gonbidapena gaztelura*), *L'Alouette* (*Hegazabala*) eta *Pauvre Bitos* (*Bitos gaixoa*) lanetan parte hartu zuen. Bouquetek bai egile klasikoak —Molière (*Zekena*), Diderot (*Rameauren hiloba*), Shakespeare (*Henrike IV.a*)—, bai modernoak —Beckett (*Godoten esperoan*), Ionesco (*Errinozeroak*), Pinter (*No Man´s Land*)— egin ditu. Zinemari dagokionez, zoro-begirada zuen gazte alproja baten papera interpretatu zuen Jean Grémillonen *Pattes blanches* (1948, *Hanka zuriak*) filmean, eta, horren atzetik, era horretako zenbait pertsonaia egin izan ditu zineman. Film nagusiak hauek ditu: *Femme infidèle* (1968, *Emakume desleiala*), *Juste avant la nuit* (1971, *Gaua baino lehen*), *Un condé *(1970), Samuel Becketten *Fin de partie* (1995, *Partida-amaiera*), Eugène Ionescoren *Le roi se meurt* (2004, *Erregea hilzorian*) eta Molièreren *Le Malade imaginaire* (2008, *Ustezko gaixoa*). Zenbait telesailetan ere parte hartu du, hala nola *Les Cinq Dernières Minutes* eta *Maigret'' telesailetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Mur

**Manuel Mur Oti** (Vigo, Galizia, 1908ko urriaren 25a - 2003ko abuztuaren 5a) galiziar zinema-zuzendaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
1921ean Kubara joan zen eta han zuzenbide-ikasketak egin zituen eta hainbat kultura-aldizkaritan parte hartu zuen. Zinemarako bidea hartuta, gidoiak idazteari ekin zion. Gerra Zibila amaitu zenean Espainiara itzultzea erabaki zuen.

1949an egin zuen lehen film luzea, *Un hombre va por el camino* (*Gizon bat bidean doa*). Film horrek espezialisten oso kritika onak izan zituen, baina ikusleen aldetik porrota handia izan zen. 1951n *Cielo negro* (*Zeru beltza*) egin zuen, Murren zinemarako lanaren goreneko maila. 1953an Celta Films produktora sortu zuen eta etxe harekin gero eta film barrokoagoak eta eroagoak egiten hasi zen, hala nola *Condenados *(1953). Baina lan haiek ez zuten arrakasta izan eta lan komertzialagoak egin behar izan zituen, *Una chica de Chicago *(1958, *Chicagoko neska bat*) edo *Pescando millones *(1960, *Milioiak hartzen*). Hala eta guztiz ere, ez zuen ikusleak erakartzerik lortu.

1963an telesail bat egin zuen, *La otra cara del espejo, *eta hala hasi zen telebistarako egokitzapenak egiten, hala nola, *Cañas y barro (Kanabera eta lokatza) *eta *La barraca.*

## Erreferentziak
James Rosenquist

**James Rosenquist** (Grand Forks, Ipar Dakota, Ameriketako Estatu Batuak, 1933ko azaroaren 29a - New York, 2017ko martxoaren 31) margolaria izan zen.

## Bizitza 
1948an, Minneapolisko Arte Eskolan ikasi zuen beka batekin, eta, ondoren, hango unibertsitatean sartu zen, pintura-ikasketak egitera. 1955ean, New Yorka joan zen, eta Art Students Leaguen sartu zen. Han ezagutu zituen Robert Indiana, Jasper Johns eta Robert Raushenberg, artelanak osatzeko berak bezala eguneroko bizitzatik hartutako objektuak eta gaiak erabiltzen zituzten artistak. Harrezkero, zenbait enpresarentzat lan egin du, artista komertzial gisa. Bakarkako lehen erakusketa Green Galleryn egin zuen, New Yorken, 1962an, eta, 1965az gero, Leo Castelli Galleryrentzat lan egin zuen.

1960ko hamarraldiaren inguruan, neurri handiko irudiak egin zituen, bizimodu modernoaren hutsaltasuna agerian uzten duten sinboloak erabili zituen, eta pop art joerako gaiak landu zituen nagusiki (*I Love you with my Ford*, 1961). 1970eko hamarraldian, obra grafikoak egiten hasi zen, eta munduaren ikuspegi surrealista eskaintzen duten irudi erraldoiak egiten jarraitu zuen. *Four New Clear Women* lanean, Estatu Batuetako kulturari buruzko bere iritzia azaldu zuen.

## Kanpo estekak 
*  James Rosenquisten web-orria

## Erreferentziak
Karel Čapek

**Karel Čapek** (Malé Svatoňovice, Austria-Hungariako Inperioa, 1890eko urtarrilaren 9a - Praga, Txekoslovakia, 1938ko abenduaren 25a) eleberrigile eta drama-idazle txekiarra izan zen.

Txekieraren eraberritzaile nagusia izan zen.

## Biografia 
1916. urtean eman zituen ezagutzera bere lehen idatziak. Geroago antzerki-lanak (drama utopikoak) eta eleberriak idatzi zituen. Bere obrarik ezagunena *R.U.R.* edo *Rosumovi Univerzální Roboti* drama da (1921). Aipaturiko lanean robota (bortxazko langilea) izena sortu zuen. Harenak dira, halaber, *Vec Makropolus* (*Makropoulos afera*, 1922), *Bílá nemoc* (*Izurri zuria*, 1937) eta *Matka* (*Ama*, 1938) dramak eta *Tovarna na absolutno* (*Absolutuaren lantegia*, 1922) eta *Valka s mloky* (*Arrabioen gerra*, 1936). T.G. Txekoslovakiako Masaryk lehendakariarekin egindako elkarrizketa batzuk ere argitaratu zituen 1935ean.

Bere zientzia-fikziozko idazki guztiek gizakiaren hondamendia dakarte gogora. Nazien gorakadaren garaian gorpuztu zen ikuspegi ezkorra dute ezaugarri. Obra horiez gainera, bidaia liburuak idatzi zituen (*Italiako gutunak,* 1923; *Ingalaterrako gutunak,* 1924) eta psikologia arazoak aztertu zituen trilogia batean: *Hordubal* (1933), *Povretron *(*Meteoroa*, 1934) eta *Obycejny zivot* (*Ohiko bizitza bat*, 1934).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Arrabioen gerra»&#x20;*EIZIE*&#x20;Koro Navarro-ren itzulpena.Erein, Igela, 2024
Felice Gimondi

**Felice Gimondi** (Sedrina, 1942ko irailaren 29a Giardini-Naxos, 2019ko abuztuaren 16a) italiar txirrindularia izan zen.

Eddy Merckxen arerio nagusia izan zen 1960ko hamarraldian, eta, Italiako txirrindularirik onenetakoa izan den arren, Merckxen itzalean jardun zuen ibilbide profesional guztian. 1964an Etorkizuneko Itzulia irabazi ondoren egin zuen debuta txirrindulari profesionalen mailan, 1965ean, eta Frantziako Itzulia irabazi zuen urte hartan bertan. 1965etik 1978ra iraun zuen txirrindularitza profesionalean, eta 135 garaipen handi lortu zituen bitarte horretan. 1973an, garaipena lortu zuen Merckxen aurrean Munduko Errepideko Iraupen Txapelketan, eta garrantzi handiko garaipenak izan zituen Italiako Giroa (1967, 1969 eta 1976an) eta Espainiako Itzulia (1968an). Era berean, bi aldiz izan zen irabazle Lombardiako Itzulian (1966 eta 1968 urteetan), behin Paris-Roubaix lasterketan (1966), bi Paris-Bruselan (1966 eta 1976 urteetan) eta behin Milan-San Remon (1974). Maldan gorako ibilbideetako txirrindulari bikaina izan zen, eta erlojuaren kontrako probetan ere nabarmendu zen, esprintez gainera. Bere garaiko lasterketa klasikoetako txirrindulari onenetakoa izan zen.

## Palmaresa 
## Emaitzak lastreketa nagusietan 
### Itzuli Handiak
### Beste Itzuliak 
### Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Harry Callahan

**Harry Morey Callahan** (Detroit, Michigan,  - Atlanta, ) estatubatuar argazkilaria izan zen. Aita eta ama nekazariak zituen, eta berak ingeniaritza-ikasketak egin zituen Detroiteko Chrysler etxean. 1936an Eleanorrekin ezkondu zen; emazteak garrantzizko lekua izan zuen Callahanen obraren barruan. 1938. urtetik aurrera amateur moduan hasi zen argazkiak ateratzen. Ansel Adamsen hitzaldi batek, bestalde, horrenbesteko eragina izan zuen harengan, ezen erabaki baitzuen argazkilaritzari ekitea buru-belarri. Une horretatik aurrera bere bizitza sormenari eta irakaskuntzari eskaini zion, Chicagon lehenbizi eta Providencen ondoren. Bere lanetan hiriko ikuspegiak, paisaia abstraktuak eta barrualdeak, Eleanor emaztea biluzik zela, erakusten zituen. Lasaitasun bera atzematen da bere biluzietan eta bere paisaietan. Belarrekin ikur abstraktuak erakusten zituen, eta biluzia lerro bakar batera mugatzen zen. Geroago, 1977an, kolorea erabiltzen hasi zen eta hura izan zen berrikuntza nagusia. Bakarkako lehenengo erakusketa 1946an egin zuen. Horrez gainera, New Yorkeko Arte Modernoko Museoan (1976) eta Veneziako Bi Urtekoan (1978) egin zituen erakusketak.
## Erreferentziak
Mark Di Suvero

**Mark Di Suvero** (Shangai, 1933ko irailaren 18a) estatubatuar eskultorea da.

thumb|ezkerrera|alt=Mark Di Suvero|Yorkshire Eskultura Parkeko Mark Di Suveroren eskultura bat (Ingalaterra)

Gurasoak italiarrak ditu. Txinan jaio zen, baina Estatu Batuetan eta Europako hainbat herrialdetan bizi eta lan egin du. Eskultura izugarri handiak egiten ditu. Hasieran, zura eta brontzea landu zituen. New Yorkeko Green Galeryn erakutsi zuen, 1960an, zurez, kateez eta sokaz egindako eskultura-multzo bat: *Hankchampion*, Manhattanen suntsitutako hainbat eraikuntzatatik berreskuratutako materialak erabilita; New Yorkeko Whitney Museum of American Arten dago gaur. Ondoren, altzairuzko zati handiak lantzen hasi zen, aire zabalean, prentsa nahiz garabien laguntzaz. 1967an, altzairu margotuzko lehen eskultura egin zuen: *Are Years What? (for Marianne Moore)* [bilduma pribatua, New York]. Obra hori *What are Years* izeneko poemaren idazle Marianne Moore desagertuaren omenez dago egina. 1966an, *Bakearen dorrea* egin zuen, amerikarrek Vietnamen izandako parte-hartzea salatzeko. 1975ean, New Yorkeko Socrates Sculpture Park fundazioa sortu zuen. Beste lan batzuk: *Nire aita, nire aita* (1985, New York), *Eguneko izarra* (1985-1990, Paris) eta *Galileo* (1994-1997, Berlin).

## Erreferentziak
Chumy Chúmez

**José María González Castrillo** (Donostia, Gipuzkoa, 1927ko maiatzaren 8a - Madril, Espainia, 2003ko apirilaren 10a), **Chumy Chúmez** ezizenagatik ezagunagoa zena, gipuzkoar marrazkilari eta idazlea izan zen.

Hainbat aldizkari eta egunkaritan argitara eman zituen umorezko marrazkiei zor die ospea, batez ere umore beltzekoei, baina bere ibilbide artistikoan beste hainbat alor landu zituen. Donostian zeukan funtzionario lana utzi eta Madrila joatea erabaki zuenean, hain zuzen, margolari izatea zuen asmoa, nahiz eta alor horretan ez zuen umorezko marrazkigintzarekin izandako arrakastarik.

Aldizkari askotan lan egin zuen: *Codorniz*, *Madrid*, *Triunfo*, *Hermano Lobo*, *El Diario Vasco*. 1999an Chumy Chúmezen lanaren ikuspegi zabala eskaintzen zuen erakusketa eratu zen Donostiako San Telmo Museoan. Lehenago Madrilgo Conde Duque Zentroan egondako erakusketa hark bere alde ezezagunenak utzi zituen agerian, umoreari lotuak ez daudenak, alegia.

Liburu ugari ere eman zituen argitara, besteak beste *Yo fui feliz en la guerra* (1986), *Ayer casi me muero* (1988), *Lo mejor de Chumy Chúmez* (1992), *La enfermedad desde el enfermo* (1992), *Una biografía* (1994), *Hacerse un hombre* (1996) eta *Moderna cartilla de urbanidad *(1999).

Gibeleko minbiziak jota hil zen Madrilen 75 urterekin.

## Erreferentziak
Jose Zabala Arana

**Jose Zabala Arana** (Nabarniz, 1894 &ndash; San Vicente de la Barquera inguruan, Kantabria, 1936) bizkaitar idazlea izan zen.

## Biografia 
Ama Birjinaren Bihotzeko Seme Misiolarien kongregazioan sartu zen oso gazte zela. Donostian egon zen hamaika urtez, eta beste hiruz Valladoliden. 1934an, San Vicente de la Barquerako (Kantabria) ikastetxeko nagusi izendatu zuten. Espainiako Gerra Zibila piztu zelarik, Bilbora alde egin zuen, bizitza arriskuan zuelako. Hala ere, bere kideak bakarrik utzi nahi ez, eta atzera, Kantabriara itzultzeko trenera igo, eta bidean desagertu zen. Ez zen berriz agertu.

Euskal adizkerari eta euskarari buruzko lan bereziak argitaratu zituen *Euskera*, *RIEV*, *Euzkerea* eta *Ekin* agerkarietan. Obra nagusiak: *La conjugación en el Euskera Bizkaino* (1919), *Edesti Deuna. Ume ikaslariyentzat* (1921), *Euzko lutelesti txikia* (1922), *Daneurtiztia* (1922), *Zenbakiztiya* (1922), *Aste Gurena euzkeraz ta lateraz* (1924), *Euzkerazko Zenbakera* (1928), *Gramática Vasca* (1930) eta *Josutxo. Umientzako otoi-idaztiñua* (1931). Aita Clareten deboziozko liburua euskaratu zuen, 1935ean: *Donokirako bide zuzena*. Zabala Aranaren hizkera neologismoz betea da, irakurgaitz bihurtzeraino betea ere.

## Erreferentziak
Tjalling Koopmans

**Tjalling Koopmans** (Graveland, Herbehereak, 1910eko abuztuaren 28a - New Haven, Connecticut, 1985eko otsailaren 26a) estatubatuar ekonomista izan zen, sortzez holandarra.

1975ean Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen, Leonid Kantorovitx errusiarrarekin batera, ekonomia-baliabideak banatzeko eta erabiltzeko moduaz egindako lanarengatik. Koopmansek metodo bat azaldu zuen baliabideak ahalik eta kosturik txikiena sortuz erabiltzeko. Hori egiteko, materialak lortzeko eta garraiatzeko kostuaren eta produktuaren azken prezioaren arteko kostua lotzen zituen ekuazioak asmatu zituen. Koopamnsek matematika eta fisika ikasketak egin zituen Utrechteko eta Leideneko unibertsitateetan. 1940an Estatu Batuetan jarri zen bizitzen, eta British Merchant Shipping Missionentzat lan egin zuen. Eskolak eman zituen Chicagoko Unibertsitatean (1944), eta bi urte geroago Estatu Batuetako herritartasuna lortu zuen. 1955ean ekonomia-eskolak ematen hasi zen Yale Unibertsitatean. Bi urte geroago *Three Essays on the State of Economic Science* (*Ekonomia zientziaren egoerari buruzko hiru saiakera*) liburua argitaratu zuen. 1961etik 1967ra ekonomia-gaien ikerkuntzarako Cowles Fundazioko zuzendari izan zen, Yalen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Eskoto Erigena

**Joan Eskoto Erigena** (Irlanda, 810 inguruan - Paris, 877) filosofoa eta teologoa izan zen.

## Bizitza 
845 inguruan Frantziako Karlos II.a Burusoilaren gortean izan zen gramatika- eta dialektika-irakasle. Gottschalk fraideak piztu zuen predestinazioari buruzko eztabaidan parte hartu zuen, eta gai horri buruzko lan bat idatzi zuen 851. urtean (*De predestinatione*). Predestinazioaz eta eukaristiaz zituen ideiak behin baino gehiagotan gaitzetsi zituen Erromatar Eliza Katolikoak (Erigenaren iritziz, Jainkoak onerako besterik ezin erabil dezake predestinazioa, txarra ezin baitu aldez aurretik ikusi ez erabaki).

855ean, Pseudo-Dionisio Areopagokoa greziarraren obrak latineratu zituen. *De divisione natura* bere obra ezagunena 862tik 866ra idatzi zuen. Ideia neoplatonikoen eta kristautasunaren arteko uztarria eratzen saiatu zen liburu horretan, eta, Jainkoa izadiarekin bat jotzen zuelarik, dotrina panteisten zabaltzailetzat jo zuten kristau dogmatikoek. Karlos *Burusoila* erregea hil zenean (877), Ingalaterrara jo zuen, eta Mamesburyko eskolako zuzendari izan zen. Handik gutxira hil zuten bere ikasleek. Eskoto Erigenaren obrek eragin handia izan zuten Erdi Aroan.

## Erreferentziak 
* Agirre, Javier (2008): "Joan Eskoto Erigena. *Naturaren zatiketa*" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar.
Claudio Antón Luzuriaga

**Claudio Antón Luzuriaga** (Soto en Cameros, Soriako probintzia, gaur egun Errioxa, 1792ko urriaren 30a - Miarritze, 1874ko ekainaren 23a) Errioxako legegizon eta politikaria izan zen. Aita Francisco Javier Antón Lasanta errioxarra zuen; ama, berriz, Maria Manuela Luzuriaga Cabriada, izatez Arabako Aguraingoa, leinuaren jatorria zehazki Narbaxakoa bazen ere. Amaren aldeko amona berriz Errioxako Calahorrakoa zen. 13 urte zituela apaiz-ikasketak hasi zituen, baina 1808an haiek utzi eta zuzenbidea ikasi zuen.

1821ean, Donostiako epaile izendatu zuten, eta 1823an Gipuzkoa utzi behar izan zuen, San Luisen Ehun Mila Semeen etorrera zela eta. Urte batzuk geroago, Donostiara itzuli zen, eta Donostiako Merkataritza Batzordeko idazkari egin zuten, eta Donostiako Sociedad Patrióticako kidea zen. Handik aurrera bereziki saiatu zen aduanak kostara eta Bidasora eramaten, eta kritika handiak jaso zituen foruzaleen artean; Donostiako hiriaren eta Gipuzkoako herrialdearen arteko tirabirak guztiz areagotu ziren.

Liberalak Lehen Karlistadan nagusitu ondoren hasi zen Luzuriagaren politika-karrera: Bartzelonako Auzitegi Nagusiko lehendakari eta Elisabet II.aren idazkari, 1840ean; Justiziako ministro, 1843an; senatari, 1845ean; Auzitegi Goreneko lehendakari, 1854an; Justiziako ministro 1856an eta garrantzi handiko beste kargu asko bete zituen, 1868 arte. Dirutza handi baten jabea zen, eta bi fundizio-lantegi antolatu zituen, Arabako Araian eta Gipuzkoako Lasarten.

Juan Ignazio Iztuetak Elias Legarda Donostiako jauntxoaren aurka idatzitako poesian, Collado eta Donostiako beste zenbait oligarken artean, Luzuriaga ere aipatu zuen (*Una docena de banderillas de fuego al compadre Legarda*). Espainiako Alderdi Progresistako kide izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* José Manuel Collado
* Fermin Lasala Urbieta
* Francisco Javier Castaños
Jaime Paz Zamora

**Jaime Paz Zamora** (Cochabamba, Bolivia, 1939ko apirilaren 15a) boliviar politikaria da.

## Biografia 
Errepublikako lehendakari izan zen 1989tik 1993ra. Filosofia eta Politika Zientzietako ikasketak egin zituen. Boliviako lehendakariordetzarako hautagai izan zen 1980an *Movimiento de la Izquierda Revolucionaria* (MIR) alderdi sozialdemokrataren buruzagi gisa, Hernán Siles Zuazo lehendakari zela. *Unión Democrática Popular* (UDP) koalizioaren laguntza izan zuen MIRek, hain justu, komunistek eta bere osaba Víctor Paz Estenssoro eta Silesek sortutako *Movimiento Nacionalista Revolucionario* (MNR) alderdiak osatzen zuten koalizioaren laguntza. Irabazle atera zen arren, estatu-kolpe batek gobernua eskuratzea eragotzi zion 1982ra arte. Koalizio horrek berak Paz Estenssorori eman zion agintea 1985ean. 1989an, *Alianza Democrática Nacionalista* (ADN) alderdiarekin ituna egin ondoren, Boliviako lehendakaritza lortu zuen. 1997an, agintaldia bukatu eta lau urtera, berriro aurkeztu zen lehendakaritzarako hauteskundeetara, baina ADNko buru Hugo Banzerrek garaitu zuen.

## Erreferentziak
Robert McCartney

**Robert McCartney** (Belfast, ) britainiar abokatu eta politikaria da. Britainia Handiko Alderdi Unionistako buruzagi nagusia izan zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen, bizi zen hirian bertan, Belfasten. Karrera politikoa 1970eko hamarraldian hasi zuen, baina 1980ko hamarraldira arte ez zen nabarmendu, Hiritartasun Berdintasunaren Aldeko Kanpainaren buru izan ondoren, batez ere. Dena dela, 1996an iritsi zen karreraren gailurrera, Britainia Handiko Alderdi Unionistako buruzagi nagusi hautatu baitzuten. Alderdi horrek bi helburu nagusi zituen: batetik, Irlandaren eta Britainia Handiaren arteko legeria-osotasuna lortzea; bestetik, Ipar Irlandak eta Britainia Handiko gainerako estatuek elkarren arteko harremanak estutzea. Mc Cartneyk, Ipar Irlandako unionista protestanteen interesen ordezkari konbentzituak, boikota egin zion bake-prozesuari, Sinn Fein alderdia negoziazio-mahaira eseri zen unean eta IRA erakunde armatuak su-etena deitu ondoren, zalantza handiak baitzituzten IRAren beso politikoak bere gain har zezakeen konpromiso-mailaz. Dena dela, negoziazio-prozesuaren azken fasean, eragozpen gutxiago jarri zituzten.

## Erreferentziak
Roger Lemelin

**Roger Lemelin** (Quebec Hiria, 1919ko apirilaren 7a - *ibidem*, 1992ko martxoaren 16a) kanadar nobelagilea izan zen. Frantsesez idazten zuten idazleen taldekoa, batez ere fikziozko literatura idatzi zuen, eta bere obra eleberriz eta kontakizun laburrez osatua dago.

## Biografia 
1949an argitaratutako *Fantaisies sur les péchés capitaux* ("Bekatu nagusiei buruzko fantasiak") liburuan bere ipuinetako batzuk bildu zituen. Urte batzuk lehenago eleberri bat ere idatzi zuen, *Au pied de la pente douce* (1944, "Aldapa txikiaren barrenean"), eta geroztik ez zuen hasitako biderik utzi: *Les Plouffes* (1948, "Plouffetarrak"); *Pierre le Magnifique* (1952, "Pierre Bikaina") edota *Le crime d´Ovide Plouffe* (1982, "Ovide Ploufferen krimena"). Kontakizun hauek Québeceko auzo ezagunenetan gauzatzen dira, eta Kanadako bizitzaren azalpen errealista eta garratzak egiten dituzte.

Lemelinen herrikideak bere eleberrietako pertsonaiak, oinarri-oinarrizko psikologia dutenak baina, aldi berean, bizitasunez beterik eta ideologia politiko baten eraginez zipriztindurik agertzen direnak. Lemelinek bat egiten du bere pertsonaiekin ingelesaren aurkako nazionalismoari atxiki eta bidegabeko klase desberdintasuna adierazterakoan.

## Obra 
### Eleberriak 
* *Au pied de la pente douce*, 1944
* *Les Plouffe*, 1948
* *Pierre le magnifique*, 1952
* ''Le Crime d'Ovide Plouffe*, 1982

### Narrazio laburra 
* *Fantaisies sur les péchés capitaux*, 1949

### Saiakerak 
* *Les Voies de l'espérance*, 1979

### Oroimenak 
* *La Culotte en or*, 1980
* *Autopsie d'un fumeur'', 1988

## Erreferentziak
André Bruyère

**André Bruyère** —jaiotza-izena: **André Bloch**— (Orléans, Frantzia, 1912ko apirilaren 17a - Paris, 1998ko apirilaren 12a) arkitektoa izan zen.

## Bizitza 
Arkitekturako eskola berezian izan zen ikasle. *Bruyère* ezizena klandestinitatean hartu zuen. Frantziak nazien okupaziotik askatasuna lortu ondoren, Frantziako Erresistentziarekin edo deportazioarekin lotura zuten erakundeetan lan egin zuen. Gerra-garaiko biktimen monumentu nazionalaren proiektua egin zuen (1946), Mathausen kontzentrazio esparruaren frantses monumentua (1950) eta Fleury-Mérogisen deportatuen erresistentziako kideen Federazio nazionalaren zentroa (1948).

André Bruyèrek *Architecture d´aujourd´hui* aldizkariaren bigarren alea (*Premiazko soluzioak* gaiaren ingurukoa) zuzendu zuen eta aldizkari horretako erredakzio batzordeko kide izan zen 1975. urtera arte. Dekoratzaile gisa altzariak sortu zituen, apartamentuak eta dendak antolatu eta laurogei banketxetik gora apaindu zituen BNPrako. Hainbat etxebizitza pribatu eraiki zuen, Maussannen batez ere. Sausset-les-Pinsen (1967) etxebizitza sail bat eraiki zuen, Quibéroneko talasoterapia zentroa, Saint-Cyreko zientzia-fakultatea (1968), etab. Arrautza-itxurako etxe orratz baten proiektua proposatu zuen Beaubourg lehiaketan (1971).

## Erreferentziak
Fernand Léger

**Fernand Léger** (Argentan, 1881eko otsailaren 4a - Gif-sur-Yvette, 1955eko abuztuaren 17a) frantses margolaria izan zen. 1897-1902 urteetan Parisen bizi izan zen eta inpresionismoaren higikundean murgildu zen. Cézanneren estiloari ere jarraitu zitzaion 1910. urtetik kubismoaren ezaugarriak bere egin zituen arte.

Legerrek 1910. urtearen hamarraldiaren hasieran ezagutu zituen margolari kubistak, eta bat egin zuen haiekin errealitatearen deskonposizioa lortzeko asmoan. Hala, *Josturza* obran (1909, M.N.A.M.) giza gorputzaren osagaiak ohol eta hodi bihurtu zituen, eta *Irudi biluziak basoan* izenekoan (1909- 10; Rijksmuseum Kröller-Müller, Otterlo, Herbehereak), kolore biguneko puska handietan emanak daude irudien bolumen geometrikoak. 1913. urte inguruan kolore biziagoak hasi zen erabiltzen, eta formen arteko kontraste zorrotzak sartu zituen bere konposizioetan; horietako batzuk abstraktuak dira guztiz.

1918tik aurrera bere estilo berezia finkatu zuen: materia leuna eta inpertsonala; kolore lau biziak; mekanikan oinarrituriko gaiak. Hodiek osatutako automatak dirudite haren giza irudiek. Bigarren Mundu Gerran Amerikan izan zen eta malgutasun gehiago zuten konposizio-sailak margotu zituen (akrobatak, txirrindulariak, urpekariak). Horma-pinturak ere egin zituen eta mosaiko handi bat egin zuen Ama Birjina Assyko elizaren aurrealderako (Savoia, 1946). Stockholmeko eta Parisko balletentzat dekorazio-lanak ere egin zituen. Europako eta Ameriketako museo garrantzitsuenetan daude ikusgai Legerren obra ezagunenak.

Lehen Mundu Gerraren ondorengo lanetan errealitatearekiko lotura handiagoa ageri du. Orduan hasi zen, hain zuzen ere, Legerren aldi ezagunena, mekanikoa, giza irudia zilindroetan zatikatzen dena - *Soldaduak kartetan* (1917; Rijksmuseum Kröller-Müller), *Le Mécanicien*(1920, *Mekanikoa*; Galerie Louis Carre, Paris)-, eta makinen forma dinamikoen lilura (errodamenduak, poleak) ezaugarri duena, kolore bakun eta bereiziekin batera.

1920ko hamarraldiaren erdialdean Amedee Ozenfant eta Le Corbusier buru zituen higikunde puristari lotu zitzaion,eta ondoren figurazioaren eta konposizio malguago baten aldera egin zuen. Aldi berean, margolaritzaz bestelako alorrak ere landu zituen: balleta, zinema, liburuen apainketa... 1955. urtean hil zen Leger, Gifsur-Yvette hirian. Haren artelanak, beren egonezin eta aldakortasunean, mundu modernoaren aldaketen erakusgarri geratu dira.

Legerren obra ezagun batzuk:

|Ezkerrean, *Konposizioa* (1924), eskuinean, *Postala*, San Petersburgo (Errusia)
File:Denhaag kunstwerk grande fleur.jpg |*La grande fleur qui marche*, The Hague (Herbehereak)
File:Leger-UCV.JPG|Venezuelako Unibertsitate Zentraleko beirateak
File:Leger Fernand 6914.jpg|Faience, Faenza (Italia)

## Erreferentziak
João Havelange

**Jean-Marie Faustin Goedefroid de Havelange**, ezagunagoa **João Havelange** izenagatik (Rio de Janeiro, Brasil, 1916ko maiatzaren 8a - Rio de Janeiro, 2016ko abuztuaren 16a) brasildar kirolari ohia eta kirol-buruzagia izan zen. FIFA erakundearen lehendakari izan da hogeita lau urtez.

## Biografia 
Zuzenbideko ikasketak egin zituen. Kirolari gisa, 1936ko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, igeriketan, eta 1952koetan, gero, Brasilgo waterpolo-selekzioarekin.

Kirol-buruzagi gisa, lehenengo kargua (1937) Flamengoko waterpolo-selekzioko zuzendaritza izan zen. Gero, Nazioarteko Olinpiar Batzordeko (COI) kide izan zen, eta Brasilgo Futbol Konfederazioko lehendakari. 1974an, FIFAko lehendakari-kargua hartu zuen. Futbola sustraitua ez zegoen herrialdeetara zabaldu zuen bere agintaldian, eta Munduko Txapelketaren nazioarteko oihartzuna handitzea lortu zuen (txapelketaren azken fasea 16 selekziotik 32ra zabaldu zuen). Horretaz gainera, enpresa multinazional askoren atxikimendua lortu zuen.

Havelangeren aurkariek, bere herrikide Pelek, besteak beste, FIFA nagusikeriaz gidatzeaz akusatu zuten. Bere agintaldiaren bukaeran, tirabira gogorrak izan zituen Europako Futbol Elkartearekin, eta Afrikako eta Asiako futbol elkarteen babesari esker eutsi zion karguari.

## Erreferentziak
Ariel García Valdés

**Ariel García Valdés** (Saint-Gaudens, 1947) espainiar antzerki-antzezle eta -zuzendaria da. Oso gazterik hasi zen antzerkigintzan. Karrera gehiena Frantzian egin du, eta Alpeetako Elkarte Dramatiko Nazionalaren zuzendari izan zen, Grenoblen, 1998tik 1990era. Era askotako testuak antzeztu ditu, autore klasikoenak zein abangoardiazkoak, eta baita operak ere. Konpainia bat sortu zuen bere testuak idazteko eta muntatzeko, ezagunenetako bat Frantziako antzerki modernoan. Katalunian lan asko egina da. Ia urtero Bartzelonan izaten zen, hango konpainien lana bertatik bertara ezagutzeko. 1993an, *Cuarteto* obraren antzezpena gidatu zuen, Bartzelonako Teatre Lliurerekin elkarlanean, Europar Antzerki Batasunaren II. Jaialdian (Budapesten). Urte hartan bertan, Antzerki Iberoamerrikarraren Jaialdian parte hartu zuen, Andaluziako Antzerki Elkartearekin elkarlanean, *Bodas de sangre* obraren gidaritzan. 1996an, Granadako Nazioarteko 46. Musika eta Dantza Jaialdian, *El retablo de maese Pedro* obra eta Kixoteren ataletako baten egokitzapen musikala gidatu zituen. Ibilbide artistiko luzea saritzeko, Frantziako Gobernuak Merituaren Ordena Nazionalaren zaldun izendatu zuen.

## Erreferentziak
Dionys Mascolo

**Dionys Mascolo** (1916ko otsailaren 11 &ndash; Paris, 1997ko abuztuaren 20a) frantses idazle eta filosofoa izan zen. Nazien nagusitasunaren kontra borrokatu ziren intelektualen taldeko kidea eta aitzindaria izan zen, Edgar Morin, Maurice Blanchot, Georges Bataille, Maurice Nadeau eta Marguerite Durasekin batera. 1946. urtean Alderdi Komunistako kide egin zen, baina handik hiru urtera utzi zuen alderdiko militantzia. 1953an *Le Communisme* liburua argitaratu zuen; liburu horretan komunismoa finkatu beharra azpimarratu zuen, baina, aldi berean, hori ezinezkoa zela aitortu zuen. De Gaulle jeneralaren erregimenaren etsai sutsuenetakoa izan zen, batez ere bere iritzian De Gaullek Frantzia demokratikoa diktadura presidentzialistara eraman zuen estatu kolpea jo zuenez gero. 1960. urtean Aljeriako gerraren kontrako *121en manifestua*ren bultzatzailea izan zen; handik denbora gutxira bere gain hartu zuen *Intsumisioaren Eskubideari buruzko Aitorpena *idazteko ardura. Ezkerreko sistema politiko-sozialei buruzko gogoeta nabarmentzen da Mascoloren lanetan, ''Autour d'un communisme de pensée* (*Komunismo teorikoari buruz''), bere azken obraren izenburuak eta edukiak aditzera ematen duen bezala.

## Erreferentziak
Harold Eugene Edgerton

**Harold Eugene Edgerton** (Fremont, Nebraska, AEB, 1903ko apirilaren 6a - Cambridge, 1990eko urtarrilaren 4a) estatubatuar ingeniaria izan zen.

Lastertasun handiko argazkia eta kamera estroboskopikoa asmatu zituen.

## Biografia 
Nebraskako Unibertsitatean egin zituen ingeniaritza elektrikoko ikasketak. 1931n ingeniaritzako doktore-mailara iritsi zen Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT).

1928. urteaz geroztik zentro horretako irakasle izan zen. Argazki-flash mota berri bat asmatu zuen, xenonezkoa, segundo baten milioiren bateko lastertasunaz ireki eta ixten zena. Edgertonen Hodia da gaur egun gehien erabiltzen den flash mota. Flash horren bidez lastertasun handiko argazkiaren inguruko ikerketak egin ahal izan zituen; plater batera erortzen den esne tanta baten edo fruitu bat zeharkatzen duen balaren irudi ospetsuak egin zituen lehena izan zen.

Horrez gainera, lehenengo estroboskopio elektronikoak egin zituen eta Bigarren Mundu Gerran etsaien gudarosteen mugimenduei argazkiak ateratzea ahalbidetzen zuten argazki-unitateak osatu zituen. Gerraren ondoren, Estatu Batuen saio nuklearren argazkiak egiteko arduraduna izan zen, eta sakontasun handian lan egiten zuten urpeko kamerak egin zituen.

## Erreferentziak
Kunihiko Kodaira

japoniar matematikaria izan zen. Matematika eta fisikako tituluak eskuratu zituen Tokioko Unibertsitatean. Nahiz eta Bigarren Mundu Gerran oztopo asko izan, Kodairak Europako matematikarien (Weyl, Stone, von Neumann, Hodge, Weil, Zariski, etab.) lan berrienak irakurtzeko aukera izan zuen. 1944-49 urteetan irakasle laguntzaile izan zen Tokioko Unibertsitatean. Ordurako haren lana ezaguna zen mundu guztian, eta Princetonera joateko eskaintza jaso zuen Weylen eskutik. Princetongo Ikerketa Aurreratuetako Institutuko kide izan zen, eta Harvard eta Johns Hopkins unibertsitateetan ere aritu zen. 1965ean katedra bat lortu zuen Johns Hopkins Unibertsitatean, eta geroago Standfordekoan. Japoniara itzulita, 1967tik aurrera katedra baten arduradun egon zen Tokioko Unibertsitatean. Kodairak arlo askotan lan egin zuen: Hilbert espazioak, ekuazio diferentzialak, integral harmonikoak, geometria aljebraikoa, etab. Lanik garrantzitsuena Riemann-Rochen teoreman egin zuen. 1954an Fields domina jaso zuen. Bestalde, mundu osoko elkarte askotako kide egin dute, esate baterako Londresko Matematikako Elkartekoa.
## Erreferentziak
Mongo Beti

**Mongo Beti** (Mbalmayo, Kamerun, 1932ko ekainaren 30a - Douala, Kamerun, 2001eko urriaren 8a) frantsesez idatzi zuen idazle kamerundarra izan zen.

## Biografia 
Letra Klasikoetako irakasle izan zen Erruanen. Lehenengo eleberria 1954an idatzi zuen, *Ville cruelle* ("Bizitza krudela"), Eza Boto ezizenarekin. Ondoren idatzi zituen *Le Pauvre Christ de Bomba* (1956, "Bombako Kristo gaixoa") eta *Mission terminée* (1957, "Eginkizun amaitua"). Lan horietan, kolonizazioaren gehiegikeriak salatu zituen. ''La Ruine presque cocasse d'un polichinelle* (1979, "Politxinela baten hondamendi ia barregarria") satiraren ondoren, *Les Deux Mères de Guillaume Ismaël Dzewatama* (1983, "Guillaume Ismaël Dzewatamaren bi amak") lanarekin nabarmen utzi zuen kultura frantsesaren eta afrikarraren artean bizi den afrikarraren drama. *La Revanche de Guillaume Ismaël Dzewatama* (1984, "Guillaume Ismaël Dzewatamaren mendekua") lanean, Afrikako arazo politikoak aztertzen ditu. Arazo horiek, bestalde, bi saiakera-lanen oinarri izan dira: *Lettre ouverte aux Camerounais* (1986, "Gutun irekia kamerundarrei") eta *La France contre l'Afrique, retour au Cameroun* (1993, "Frantzia Afrikaren kontra, Kamerunera itzulera"). Horretaz gainera, *Dictionnaire de la négritude* (1989, "Beltzen hiztegia"), *L’Histoire du fou* (1994, "Eroaren istorioa"), *Trop de soleil tue l’amour* (1999, "Gehiegizko beroak hil egiten du maitasuna") eta *Africains si vous parliez'' (2005, "Afrikarrak, hitz egigno bazenute") lanak argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Antonio Hernández Palacios

**Antonio Hernández Palacios** (Madril, 1921eko ekainaren 16a - *ib.*, 2000ko urtarrilaren 19a) espainiar komikigilea izan zen.

Espainiako Gerra Zibila hasi baino lehen, litografiak egiten ikasi zuen. Gerra bukatu zenean zinemarako kartelak egiten hasi zen. Tarteka-marteka komikiren bat egin zuen *Chicos* aldizkarirako. Asko ibili da Estatu Batuetan, eta bidaia horietako batean bururatu zitzaion Texasen eta hegoaldeko beste estatu batzuetan espainiarrek utzitako arrastoari buruzko komiki bat egitea, Manos Kelly, *Trinca* aldizkarirako. Handik gutxira beste komiki sail bat prestatu zuen, Espainiako Erdi Aroko historiako pertsonaia famatuenetako bati buruzkoa: *El Cid.* Hori da, dudarik gabe, Espainiako komikigintzako maisulan handienetako bat. 1974an, Jean-Pierre Gourmelen idazle frantsesaren lankidetzaz, *Mac Coy* egin zuen, *western* giroko komikia, bere karrerako lan ospetsuenetako bat. Espainiako Gerra Zibilaz zuen ikuspegia erakutsi nahiz, 80ko hamarraldian soldadu errepublikano baten gorabeherak kontatu zituen hiru liburutan: *Eloy*, *Río Manzanares* (*Manzanares ibaia)* eta *Euskadi en llamas* (*Euskadi sutan)*. Beste lan batzuk: *Roncesvalles* (1981, *Orreaga*), *Les chants de Maldoror* (1982).

## Erreferentziak
Darfurko gatazka

thumb|Darfur osatzen duten Sudango hiru estatuak: Shamal Darfur (Iparraldeko Darfur), Gharb Darfur(Mendebaldeko Darfur) eta Janub Darfur (Hegoaldeko Darfur)
**Darfurko gatazka** Darfur Sudango mendebaldeko eskualdean gertatu zen, nagusiki 2003 eta 2013 urteen artean, gerora egonkortasuna zalantzazkoa izan den arren. Izatez, giza krisi betean jarraitzen zuen eskualdeak 2023an, non, Munduko Elikagai Programaren arabera, eskualdeko herritarren %65 daude goseak.

## Gatazkaren eboluzioa 
Janjaweed milizia arabiarren eta Abbala leinuetakoen eta fur, zaghawa eta masalit herrien artean sortu zen, batik bat, eta 2003an hasi zen. Orduko presidente eta diktadore Omar al-Bashir janjaweedi uidei lagundu zien armaz eta horniduraz, eta haiekin batera parte hartu zuen hainbat erasotan, nahiz jendaurrean hori gezurtatzen duen. Sudan multietnikoa izan arren, Khartumeko agintea beti oso arabiar azaldu izan da.

Sudango Bigarren Gerra Zibilean ez bezala, ez da musulmanen eta musulman ez direnen arteko gerra, Darfurreko biztanle gehienak musulmanak baitira. Gerra horrek 300.000 mila hildako eragin ditu, eta ia 2.5 milioi lagunek handik ihes egin behar izan dute. Gerrako biktima zuzenez gainera, goseteak ere biktima-kopuru handia eragin du. 

2007ko udan, NBEk Darfurrera 26.000 soldadu bidaltzea erabaki zuen, Afrikako Batasunarekin batera sustaturiko operazioan, eskualdea egonkortu eta herritarren segurtasuna bermatzeko. UNAMID zeritzon misio honi. 2013ko egonkortzearen ondoren, jam jarraitu zuen indar honek, 2020a arte, non erretiratu ziren.

2008an, Hagako Nazioarteko Zigor Auzitegiak Sudango lehendakari Omar al-Bashir atxilotzea eskatu zuen genozidioagatik eta gizadiaren aurkako krimenengatik, baina bai Sudango gobernuak, bai Arabiar Ligak eta bai Afrikar Batasunak gaitzetsi eskari hori egin zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Darfur Relief and Documentation Centre