open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jusepe de Ribera

**Jusepe de Ribera** () (Xàtiva, Valentzia, 1591ko urtarrilaren 12a - Napoli, Italia, 1652ko irailaren 2a) —txikia zenez, Italian *lo Spagnoletto* («Espainiartxo») deitua— pintorea eta inprimatzailea izan zen. Espainiako pintore barroko nagusietako bat izan zen eta, bereziki, erlijio eta mitologiako eszenetan erakutsi zuen errealismo biziarengatik nabarmendu zen.

## Bizitza 
Italian eman zituen bizitzako urte gehienak. Badirudi Francisco Ribaltarekin egon ondoren Italia aldera jo zuela, Parmara lehenik eta Erromara gero (1608-1610). Garai hartan, Napoli Espainiako koroaren mendean zegoen: hantxe ezkondu zen (1616) eta hantxe ezarri pintura-lantegia, erregeordeen eta Erromako hierarkia katolikoaren zerbitzuan. Caravaggioren jarraitzaile nagusietako bat izan zen Italian. Erlijio-gaiak bezala (1616-1620, Osunako kolegiatako erretaula; 1624, *San Bartolomeren martiritza*), maisutasun handiz landu zuen, besteak beste, mitologiaren mundua (1626, *Sileno horditurik*; 1634, *Bakoren alegia*; 1637, *Venus eta Adonis*; 1637, *Apolo eta Marsia*). Azken muturrera eraman zuen eszenetako errealismoa, eta ezohiko pertsonengana jo zuen zenbaitetan (1631, *Abruzziko emakume bizarduna*), baina gehiago izan ziren kaleko erretratu arruntak (1637, *Edale alaia*; 1637, *Neskatxa panderojotzailea*; 1643, *Nanoa eta txakurra*); dastamena, entzumena eta usaimenaren pertsonifikazioak ere aurkeztu zituen obra banatan. Konposizio-maila handiko obrak ere egin zituen, bizitzako azken urteetan, batez ere *Jakoben ametsa*, 1639; *Errege Magoen adorazioa*, 1651; eta *Apostoluen jaunartzea*, 1651. Bizirik zegoela, ospe handia izan zuen Europa guztian, eta bereziki preziatu zuten XVIII. mende bukaeratik aurrerako pintore erromantikoek.

## Margolan ospetsuak 
Hona lan ezagunetariko batzuk:
* *Sileno mozkortuta* (1626)
* *San Andres* (1630)
* *Emakume bizrduna* (1631)
* *San Pedro penitentzian*  (1630 - 1640)
* *Andre Mariaren sortze garbia* (1630 inguru)
* *Hirutasuna* (1635-1636)
* *Madalenaren Jasokundea* (1636)
* *San Feliperen martirioa* (1639)
* *Jakoben ametsa* (1639)
* *Magdalena penitentea* (1641)
* *Elbarria* (1642)
* *Santa Maria Egipziarra* (1651)
* *Pradoko Museoaren Apostoluak* (1630-1632)

## Iruditegia 

Image:
José_de_Ribera_054.jpg|*San Feliperen martirioa* (1639).
José_de_Ribera_024.jpg|*Magdalena penitentea* (1641).
Sileno_ebrio,_por_José_de_Ribera.jpg|*Sileno mozkortuta* (1626).
Mujer_barbuda_ribera.jpg|*Emakume bizrduna* (1631).
José_de_Ribera_026.jpg|*Emakumeak borrokan* (1636).
Jusepe de ribera, sant'onofrio, 1629 ca. 02 firma.jpg|Artistaren sinadura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eudald Serra

thumb|250px|*A Margarida Xirgu*, (1988).
**Eudald Serra Güell** (Bartzelona, 1911ko maiatzaren 1a - Bartzelona, 2002ko urriaren 7a) kataluniar eskultore eta etnologoa izan zen.

## Bizitza 
Sorterriko Arte eta Lanbideen Eskolan egin zituen ikasketak. Ondoren Italia eta Parisa bidaiatu zuen, eta 1932an Berlin, Varsovia, Mosku eta Leningrado bisitatu zituen. 1934an bakarkako lehen erakusketa egin zuen, Bartzelonan tradizio figuratiboari jarraituz egindako marrazki eta eskulturekin, eta harrezkero abangoardismoari jarraitu zion, tankera surrealistako eta dada joerako lanekin, material eta gauzaki bitxiez osaturiko obrekin. Obra horiek *Escultores* erakusketan aurkeztu zituen, 1935ean. Urte hartan bertan Japoniara aldatu zen; han hartu zuen bizitokia eta lantegi txiki bat antolatu zuen.

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren Kataluniara itzuli zen, baina 1948az gero Bartzelona, Japonia eta ekialdeko beste herrialde batzuetan hara-hona ibili zen; horrela, Serraren obran nabarmena da ekialdeko artearen eragina, ekialdeko herrialdeetara egindako bidaia ugarien eraginez. 1949an *Altamirako Eskola* deritzon abangoardia taldearekin bat egin zuen.

Garrantzi handiko lana egin zuen Serrak eskultura surrealistaren alorrean, material, molde eta testura berrien ikerketari dagokionez batez ere, adibidez *Escultura* (1934) eta *Guitarras* (1934) eskulturetan, edo metal-ehunez eta beira-paperez egindako *collage* batean; dena dela, 1936 aurreko bere lan gehienak galduak dira. Erakusketa asko egin ditu hainbat herritan, bai bakarka (Tokio, Kobe, Bartzelona, New York, Madril eta abarretan) eta bai taldean (Kobe, Bartzelona, Madril, Veneziako eta Sao Pauloko Biurtekoak, Santander, eta abar).

## Erreferentziak
Giovanni da Pian del Carpini

thumb|380px|Giovanni da Pian del Carpiniren ibilbide Asian, bidea urdinez

**Giovanni da Pian del Carpini** (Pian del Carpini, Umbria, Italia, 1182 &ndash; Antivari, 1252ko abuztuaren 1a) frantziskotar apaiza izan zen, San Frantzisko Asiskoaren dizipulua. Germaniako eta Espainiako nagusi, eta Antivariko artzapezpiku izan zen.

Mongolek Europari egindako eraso handiaren ondoren (Liegnitzeko gudua, 1241eko apirilaren 9a), Inozentzio IV.a aita santuak mongolen khanarengana bidali zuen, ordezkari gisa, ahal izanez gero bakea lortzera, eta bide batez haien indarra, jokaera, eta bestelako informazioa biltzera. 1245eko Pazko egunean irtenik, Batu Khanengana, Mongolen Inperioko mendebaldeko buruzagiarengana, iritsi zen, Volga ibaiaren ondoan. Hark Karakoruma, mongoliarren inperioko hiriburura, bidali zuen. Asia erdialde osoa igarota, Güyük Khanen, Ögodei Khanen ondorengoaren koroatzera iritsi zen. Pian del Carpinik ez zuen lortu khanaren asmoak aldatzerik. Bi urteko bidaia eginik, Asiari buruzko garrantzi handiko lan bat idatzi zuen, bidaia hartan oinarrituta: *Historia Mongalorum quos nos tartaros apellamus* (*Guk tartaro deitzen ditugun mongolen historia*). Mongolen bizimoduaren, ohituren eta historiaren berri emateaz gainera, Asiako beste hainbat herriren deskribapena ere egin zuen, Erdi Aroan kristauen aldetik egin zen zehatzena. Geografiari dagokionez zenbait akats zituen, baina zenbait urte geroago, Gilermo Rubrouckekoak zuzendu zituen. Pian del Carpiniren liburuak, edo haren laburpen batek, eragin handia izan zuen Europan, Errenazimentura arte.

## Erreferentziak
John Szarkowski

**John Szarkowski** (Ashland, Wisconsin, AEB, 1925eko abenduaren 18a - Pittsfield, Massachusetts, 2007ko uztailaren 7a) estatubatuar museo-zaintzaile, historialari, arte-kritikari eta argazkilaria izan zen.

## Biografia 
Wisconsinen bertan egin zituen ikasketak. Argazkilari gisa lan egin zuen Minneapolisko Walker arte-zentroan, 1948 eta 1951 bitartean. Irakasle gisa, Minnesotako Unibertsitatean eman zituen eskolak 1950ean, eta Buffaloko Albright Art Schoolen, 1951tik 1953ra bitartean.

Hurrengo urteetan, zenbait liburu argitaratu zituen, *The Idea of Louis Sullivan* (1956, *Louis Sullivanen ideia*) eta *The Face of Minnesota* (1958,* Minnesotaren aurpegia*), besteak beste. 1962an, Edward Steichenen lekua hartu zuen, New Yorkeko Arte Modernoko Museoaren argazki-saileko zuzendaritzan. Antolatu zituen erakusketen eta horiek iragartzeko katalogo bikainen bitartez, argazkilaritza artistikoaren ideia zabaltzeko eta zehazteko lan bikaina egin zuen. Bere zuzendaritzapean, Arte Modernoko Museoaren argazki-sailak 100 argazki erakusketa baino gehiago antolatu zituen, eta horien bitartez, argazkilaritza artistikoaren alderdi teoriko eta estetiko asko ezagutarazi zituen. Banakako erakusketak ere antolatu zituen, Gary Winogrand edo Diane Arbus bezalako artista abangoardiazkoak aurkezteko.

1991n museoa utzi zuen, eta argazki-saileko zuzendari emeritu izendatu zuten. Eskolak eman zituen New York, Harvard, Cornell eta Columbiako Unibertsitateetan. Bere liburuetan argazkien kalitate formalak aztertu zituen eta, artistaren asmoa gorabehera, arte-obratzat ezagutzen zituen: *Looking at Photographs* (1973, *Argiei begira*); *Photography Until Now* (1989, *Argazkilaritza orain arte*).

## Erreferentziak
Emmanuel Bondeville

**Emmanuel Bondeville** (Rouen, 1898ko urriaren 29a - Paris, 1987ko azaroaren 26a) frantziar musikagilea izan zen.

1908an organoa ikasten hasi zen, Louis Hautekin. 1915ean, Jules Haelling izan zuen irakasle, Erruango katedraleko organo-jotzaile titularra. Urte horretan bertan, Sain Nicaiseko organo-jotzaile izendatu zuten. Gerraren ondoren, Parisen hartu zuen bizilekua, eta konposizioa lantzen hasi zen, Jean Dérérekin batera.

Triton, garai hartako ganbera-musikako talde ospetsua sortu zuen, beste zenbait musikagilerekin batera. Garai horretan idatzi zituen lehenengo lanak, hiru poema sinfoniko: *Le Bal des pendus* (1929), *Ophélie* (1931) eta *Marine* (1933). 1935ean Tour Eiffel Irratiko zuzendari artistiko izendatu zuten, eta ondoren, Paris Irratikoa. 1938tik 1945era bitartean, Radiodiffusion françaiseko zuzendari izan zen, eta hamar orkestraren sorreran parte hartu zuen. Ipar Afrikan ere sortu zituen zenbait orkestra. 1945ean Radio Monte-Carloko zuzendari artistiko bihurtu zen. Ondoren, antzerki lirikora aldatu zen: Opera Komikoko zuzendari (1948-1951), Parisko Operako musika-zuzendari (1951-1969) eta Arte Ederretako Akademiako idazkari (1964-1986). 1966an Egile eta Musikagile Dramatikoen Elkarteko musikaren saria jaso zuen. Bondevilleren produkzioa orkestrara (*Gaultier-Garguille*, poema sinfonikoa, 1951-1952; *Symphonie lyrique*, 1955-1956; *Symphonie chorégraphique*, 1961-1963) eta antzerkira (*L´École des maris* opera komikoa, 1935; *Madame Bovary*, 1951; *Antoine et Cléopâtre* opera, 1974) zuzendua da ia erabat. Literaturako maisulan horiek lirikako maisulan bihurtu zituen Bondevillek.

## Erreferentziak
Martin Zalba (musikaria)

**Martin Zalba Ibañez** (Iruñea, 1958ko azaroaren 26a) nafar pianista eta musikagilea da. Iruñeko Loyola Eskolanian hasi zuen bere prestakuntza, eta haur-talde horren hainbat emanalditan parte hartu zuen Espainian eta Europan. Solfeo, Piano eta Konposizioko goi-mailako ikasketak amaitu ondoren, pianista gisa hasi zen lanean, kontzertuak eskainiz zein hainbat orkestrarekin bakarlari gisa arituz. 1983az geroztik Piano irakasle izan ondoren, 1991n Kontrapuntu, Fuga eta Analisi irakasle gisa hasi zen Iruñeko Pablo Sarasate Goi Kontserbatorioan.

Konpositore gisa genero desberdinak jorratu ditu, baina ganbera-musika landu du gehienbat, eta argitaratuta ditu lan asko. Besteak beste, lan hauek aipa daitezke: koruko musikari dagokionez, soprano, biolontxelo eta pianorako *Proverbios, Motete Atendite* eta *La Noria* lanak eta hainbat Eguberri-kanta; orkestra eta pianorako bi kontzertu; musika instrumentalari dagokionez, pianorako hainbat preludio zein flautarako, txelorako, organorako, akordeoirako eta harparako piezak egin ditu; ganbera-musikari dagokionez, berriz, *Piezas Informales*, *Syrinx*, *Letaniak*, *Dantzak*, *Flauta eta harparako suitea*, *Harpa eta pianorako nokturnoa*, *Barcarola Oboe eta Klaberako*, *Txelo eta pianorako 1. sonata* eta *Klarinete/biolin, txelo/fagot eta pianorako trioa* aipa daitezke, besteak beste. Produkzio handiko sortzailea, entzuten erraza eta interpretatzen oso zaila adituen ustez, 2001. urtean egun berean estreinatu zituen Iruñeko San Fermin abesbatzarentzat egindako *Stabat Mater* koruko lana eta Donostiako Daxa taldearentzat eginiko *Suite* bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Martin Zalbaren web-orria
Héctor Mendoza

**Héctor Mendoza Franco** (Apaseo el Grande, Guanajuato, 1932ko uztailaren 10a - Mexiko Hiria, 2010eko abenduaren 29a) mexikar antzerki-zuzendari eta antzerkigilea izan zen.

Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan Filosofia eta Letretako fakultatean ikasten ari zela hasi zen antzerkia lantzen. Zuzendari gisa ezagutarazi zuen lana Tirso de Molinaren *Don Gil de las calzas verdes*en egokitzapen abangoardiazko bat izan zen, pop artearen eraginpean. Lan horregatik Mexikoko Kritikari Independenteen Elkartearen saria jaso zuen, 1966an. Urte batzuk lehenago, Juan Ruiz de Alarcón saria jaso zuen, Mexikoko nagusia, *Las cosas simples* lanarengatik. 1970ean *La danza del urogallo múltiple* (1970, *Basoilar anizkoitzaren dantza*) zuzendu zuen, mexikar antzerkigile eta eleberrigile Luisa Josefina Hernándezen lankidetzarekin. Muntaketa horrek auto sakramental baten gisakoa izugarrizko oihartzuna izan zuen, eta bide berrietarako ateak zabaldu zituen Mexikoko eta unibertsitateko antzerkigintzan. Héctor Mendoza bere lanean baliabide berrien bila ibili izan zen beti, testua eta ikuskizuna osotasun harmonikoan elkartuz. Beste lan aipagarri batzuk: *La dama boba,* Lope de Vegarena (1983, *Dama ergela*); *Los asesinos ciegos* (1969, *Hiltzaile itsuak*); *El tobogán* (1952, *Txirrista*); *La camelia* (1959, *Kamelia*); *Suplícame de amor* (1964, *Erregutu nazazu, maite hori*), eta 1986-1990 bitartean, *El día en que murió el señor Bernal dejándonos desamparados* *(Bernal jauna hil zen eguna gu babesgabe utzita)*; *Noche decisiva en la vida sentimental de Eva Iriarte* *(Gau erabakigarria Eva Iriarteren bizitza sentimentalean)*; eta *Secretos de familia (Familia sekretuak)*.

## Erreferentziak
Horst Ludwig Störmer

**Horst Ludwig Störmer** (Frankfurt, 1949ko apirilaren 6a) alemaniar jatorriko estatubatuar fisikaria da. Fisikako Nobel Saria jaso zuen 1998an, Laughlinekin eta Tsuirekin batera, Hall quantum efektu zatikiarra aurkitzeagatik.

Frankfurteko Goethe Unibertsitatean fisika ikasketak amaitu ondoren, Stuttgarteko Unibertsitateko fisikako fakultatean sartu zen, eta 1977an doktoregoa lortu zuen. Urte horretan bertan Estatu Batuetara joan zen, eta Bell laborategietan lanean hasi zen. Daniel C. Tsui lankidearekin batera, erdieroaleen bi dimentsiotako sistemen ezaugarri elektrikoak aztertu zituen, Von Kliltzing alemaniar fisikariak Hall efektuaren kuantizazioari buruz lortu zituen emaitzetan oinarri hartuta. Galio artseniuroa oso tenperatura apalean erabiliz eta eremu magnetiko handien eraginpean jarriz, delako efektu hori karga elektriko zatikatu baten adinako kopuruetan ager zitekeela aurkitu zuten. Jokabide berezi horren azalpen teorikoa urtebete geroago eskaini zuen R. B. Laughilnek, supereroankortasun eta superjariakortasun efektuena bezalatsuko kondentsazio kuantikozko gertaera batean oinarrituta. Hiru zientzialariek Nobel Saria jaso zuten aurkikuntza horregatik. Garrantzi handiko aurkikuntza da, erresistentzia elektrikorik gabeko sistema elektronikoak egiteko aukera eskaintzen duelako. 1983an Bell laborategiko gai solidoen ezaugarri optiko eta elektronikoen saileko zuzendari aukeratu zuten, eta 1992an ikerkuntza fisikoen saileko zuzendari. Gainera, fisika aplikatuko irakasle da Columbiako Unibertsitatean. Estatu Batuetako Fisika Elkarteko eta Ameriketako Arte eta Zientzia Akademiako kide da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russell Alan Hulse

**Russell Alan Hulse** (New York, AEB, 1950eko azaroaren 28a) estatubatuar fisikaria da.

## Biografia 
Massachusettseko Amherst Unibertsitatean bere irakasle Joseph Hooton Taylorrekin doktoregoa egiten ari zela, bien artean lehen pulsar bikoa aurkitu zuten 1974an, geroago PSR 1913+16 esango zitzaiona. Aurkikuntza hori zela-eta jaso zuten biek 1993an Fisikako Nobel Saria.

1975ean doktore egin eta gero Charlottesvilleko Irrati-Astronomia Behatokian lan egin zuen pare bat urtez. 1977an Princetongo Fisika Laborategian hasi zen lanean. Bertan, fusio termonuklear kontrolatua egiten den tresnetan tenperatura altuetan plasmako ioiek duten portaera azaltzeko programa konputerizatu bat garatzea izan zuen lehendabiziko egitekoa. Ioi horiek oraindik ere gaur egun erabiltzen den kode bat garraiatzen dute, eta kode horrek eratzen du elementu lohien kargaren portaera, prozesu atomikoen eta plasmaren garraiokoaren eragin konbinatuen azpitik.

Horrez gainera prozesu atomikoak ikertu zituen, esate baterako, hidrogeno neutralaren eta ioi kargatuen arteko kargaren erreakzioak iragartzen saiatu zen, fusioko plasmen lohien birkonbinazio prozesu garrantzitsua izanik. Bestalde, datu konputerizatuen formatu bat garatu zuen, Energia Atomikoaren Agentziak eredu gisa erabiltzen duena, fusio aplikazioetan informazio atomikoa bildu eta trukatzeko. Horrez gainera elektroiak plasman nola garraiatzen diren ikertu zuen, abiadura handiko hidrogeno partikulak txertatuz.

Gaur egun Princetonen jarraitzen du lanean eta ingurune informatiko berriak lantzen ditu, ikerketa zientifikoak errazteko kode berriak garatzeko asmoz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Goienetxe Gaston

[260px|thumb|eskuinera|Estatua [Nuevo Baztánen.]]

**Juan Goienetxe Gaston** (Arizkun, Baztan, 1656ko urriaren 12a - Madril, 1735eko apirilaren 12a) nafar administrari, idazkari eta negozio-gizona izan zen.

## Biografia 
Oso gazte zela Madrilen jarri zen bizitzen, eta historiako ikasketak egin zituen han. Karlos II.a Espainiakoak diruzain izendatu zuen, eta beste kargu garrantzitsu batzuk eskaini zizkion ondoren. Karlos II.aren bigarren emaztearen eta Filipe V.aren emazteen diruzaina izan zen. Harreman haiei esker, merkataritza-operazio garrantzitsuak egin zituen Goienetxek.

*La Gaceta de Madrid* Espainiako lehen egunkaria sortu zuen 1697. urtean. Ontziola batzuen jabe zen garai hartan, eta zuhaitzak moztu eta zura kostaldera garraiatzeko bitarteko berriak egokitu zituen. Eragin oso handia izan zuen Nafarroako Erresumak Filipe Anjoukoari Ondorengotza Gerran laguntzea erabakitzeko orduan. Horrezaz gainera, herri berri bat sortu zuen, Madrildik 50 kilometrora, Jose de Churriguera arkitektoaren zuzendaritzapean (1709-1713), eta Nuevo Baztán izena eman zion. Beira tratatzeko lantegi moderno bat eraiki zuen bertan eta ehunak, larruak, papera eta likoreak landu eta ontzeko olak sortu zituen han eta hemen.

Literaturazalea zen, eta idazle batzuk babesteaz gainera, Antonio de Solís Indietako kronikariaren biografia bat (1692) eta bere sorterriari opaturiko *Executoria de la nobleza, antigüedad y blasones del Valle del Baztan, que dedica a sus hijos y originarios Juan de Goyeneche* obra (1685) idatzi zituen. XVII. mendean Frantziako borboitarren gortean mugitu ziren ministroen jarraitzailea izan zen Espainiako gortean, Austriako Etxea amaitu eta Borboikoa erregetzan hasi zen garai hartan.

## Ikus, gainera 
* Nuevo Baztán
* Goienetxe jauregia (Madril)

## Erreferentziak
Juan Garmendia Larrañaga

**Juan Garmendia Larrañaga** (Tolosa, Gipuzkoa, 1926ko uztailaren 12a – 2015eko urtarrilaren 8a) etnografoa eta historialaria izan zen. Letra eta Merkataritzako ikasketak egin zituen. Eusko Ikaskuntzan hainbat ardura izan ondoren, 1996an erakunde horretako ohorezko bazkide izendatu zuten, eta Euskal Idazleen Elkarteko ohorezko batzordekide da. Euskal Herriaren Adiskideen Elkarteko kidea ere bazen. 1998an Tolosako Udalak "seme kutun" izendatu zuen. Ohorezko euskaltzaina ere bazen. Bere artikuluak *El Diario Vasco* egunkarian eta *Economía Vascongada*, *Guipúzcoa*, Aranzadi Zientzia Elkartearen *Anuario de Eusko-Folklore* eta Vianako Printze erakundearen *Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra* agerkarietan eman ohi zituen argitara.

## Bibliografia 
* *Monografía histórica de la villa de Tolosa* (1969).
* *Euskal eskulangintza-Artesanía vasca* (6 liburuki, 1972-1980).
* *Iñauteria-El Carnaval vasco* (1973).
* *De etnografía vasca (cuatro ensayos: El caserío vasco. Ritos fúnebres. Galera del boyero. Las ferrerías)* (1976).
* *Apuntes etnográficos del Valle de Aramaiona. Aperos de labranza-lanabesak* (1978).
* *Gremios, oficios y Cofradías en el País Vasco* (1979).
* *Carnaval en Alava* (1982).
* *Burniarozgintza eta zurlangintza Berastegin* (1982).
* *Bidasoaldeko eskulangilleak. Sunbilla, Arantza eta Igantziko etxe-lantegiak.* Antropologiaren Euskal Bilduma 5. Haranburu Editorea, Donostia (1985).
* *Ritos de Solsticio de verano. Festividad de San Juan Bautista*. (Bi ale). (1987) Kriselu.
* *Jentilak, sorginak eta beste* (1994).
* *El mendigo*. Donostia: Ttarttalo, 1997
* *Emeterio Arrese*. Tolosa, 1998
* *Neguko festak* (1998).
* *Udako festak* (2000).
* *Neguko festak* (2000), Javier Juanes argazkilariarekin elkarlanean osatua.
* *Euskal Herria : Etnografia, Historia : Obra completa 8 : Miscelánea*. Donostia: Haranburu, 2000
* *Rituales y plantas en la medicina popular vasca* (2001).
* *Domenjón Gonzalez de Andia* (2001).
* *Conjuros no siempre ortodoxos* (2001).
* *El criado o morroi*. Donostia: Hiria, 2002
* Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: *Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa*. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003.
* *De la lana a la marraga : recuerdo a los marragueros guipuzcoanos*. Donostia: Hiria, 2004
* *Verdugo*. Donostia: Hiria Liburuak, 2005
* *Colecciones privadas : otras culturas, música para ver, testigos mudos de etnografía vasca... *. Donostia. Michelena, 2007
* *Euskal Herria : Etnografia, Historia : Obra completa 10 : Miscelánea III*. Donostia: Haranburu, 2008
* *Agerkari etno-hisorikoa : nere paperetatik = Escaparate etno-histórico : fondo de escritorio*. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 2011.
* *Amarrenak . Diezmos: Tolosa, siglo XVIII*. Donostia, 2014

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bertram Brockhouse

**Bertram Neville Brockhouse** (Lethbridge, Alberta, 1918ko uztailaren 15a - Hamilton, Ontario, 2003ko urriaren 13a) kanadar zientzialaria izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerran Kanadako itsas gudarostean borrokatu zen (1939-1945), sonar ekipoak erabiliz. Gerra amaitu ondoren, Columbia Britainiarreko Unibertsitatean ikasketak egiteko diru-laguntza bat lortu zuen, gerrako beterano gisa, eta Torontoko Unibertsitatean doktore-titulua eskuratu zuen, bertako tenperatura apaleko laborategian egindako lanengatik. 1962. urtean Hamiltongo Unibertsitateko fisikako irakasle egin zuten, baina ikerketa-lan nagusiak Ontarioko Chalk River laborategian egin zituen, 1950-1962 bitartean. Erreaktore nuklearren neutroi-jarioen inguruko lanengatik eta neutroiek materian sartzean duten portaerari buruz egindakoengatik da, batez ere, ezaguna. Brockhousek neutroi-jarioez bonbardatu zituen gai kristalinoak, eta atomoek neutroiak barreiatzen zituztela aurkitu zuen horrela. Neutroiek beiraren osagairen bat dardarazten duten energiaren bat badutela aurkitu zuen. Barreiaturiko neutroien energia neurtu zuen, eta horrela dardaren eta, horrenbestez, atomoen loturei buruzko informazioa lortu zuen. Neutroien barreiaduraren esperimentuen bitartez *fonoiak* aurkitu zituen, hau da, soinu edo dardara forman agertzen diren energia termaleko quantum edo "partikulak". Neutroien espektroskopiaren aitzindaria izan zen; teknika horren bidez material jakin baten egitura zein den zehatz daiteke, material hori neutroiez bonbardatuz. 1994. urtean Fisikako Nobel Saria eman zioten, neutroiak barreiatzeko tekniken alorrean egindako ekarpenengatik batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Cech

**Thomas Robert Cech** (Chicago, Ameriketako Estatu Batuak, 1947ko abenduaren 8a) zientzialaria da. Kalifornian egin zituen kimikako ikasketak, Berkeleyko Unibertsitatean, eta bertan lortu zuen doktoregoa, 1975. urtean. Massachusettsko Teknologia Institutuko biologia-sailean zenbait ikerketa egin zituen, eta geroago, Coloradoko Unibertsitatean sartu zen. Cechen ikerketa nagusiak azido erribonukleikoaren ezaugarri kimikoei buruzkoak izan dira. Horrela, 1980ko hamarraldiaren hasieran RNA mota berri bat aurkitu zuen, zelularen baitan erreakzio kimikoak kataliza zitzakeena RNA bera xahutu gabe. Aurkikuntza hori oso garrantzitsua izan zen bizitza nola hasi zen asmatzeko. Hain zuzen ere, Cechek eta Zaugek elkarrekin egindako hainbat ikerketari esker erantzun ahal izan zitzaion bizitzaren sorrerari buruzko ondoko galdera honi: entzimak ala DNA eta RNA, bietatik zer sortzen da lehenik? DNA eta RNA agertuko balira lehenik, ez litzateke izango katalizatzailerik beren kontrolpean gertatzen den proteina osaeran. Aldiz, proteinak agertuko balira lehenik, zaila da ulertzea nola bihurtzen diren DNA eta RNA proteinen osaera-prozesuaren gidari. Cech eta Zaugen aurkikuntzen arabera, eta bi haiek Sidney Altmanekin egindako lanen arabera, Lurrean bizitza sortu zenean RNAz osatuak ziren molekula konplexu gehienak, eta haiek zuten beren baitan gorderik informazio genetikoa eta haiek katalizatzen zituzten erreakzio biokimikoak. 1989. urtean Kimikako Nobel Saria eskuratu zuen Cechek, Sidney Altmanekin batera, azido erribonukleikoaren ezaugarri katalitikoei buruz egindako aurkikuntzengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erich von Stroheim

**Erich von Stroheim** (Viena, Austria,  - Maurepas, Frantzia, ) Estatu Batuetako aktorea eta zinema-zuzendaria izan zen, jatorriz austriarra.

## Biografia 
Ikasketa militarrak egin zituen, baina 1909an gudarostetik alde egin, eta Estatu Batuetara erbesteratu zen. Lanbide askotan jardun zuen, 1914an Hollywooden lanean hasi zen arte. Aurreneko lanak Griffithekin egin zituen, aktore eta laguntzaile gisa, *The Birth of a Nation* (1915), *Intolerance* eta *Hearts of the World* (1918) filmetan. Militar gogor eta higuingarriaren antzezpenak maite zituen; bere bizitzan ere desertorea izanagatik, goi-mailako militarraren eta aitoren semearen itxurak egin zituen. Naturalismoaren eragina izan zuen, eta pertsonaia bihurri eta bortitzak zituen gustuko. Zinema mutuaren garaian egin zituen ia bere film guztiak, errealistak oso, xehetasunez beteak, sexua gordin agertzen zutenak; maisulanak guztiak, nahiz eta ekoizleek moztu, laburtu eta zenbaitetan filma bukatzen ere utzi ez zioten.

Stroheimen filmek eragin handia izan dute zinemaren historian. Film ahostun bakarra zuzendu zuen, *Walking Down Broadway* (1933). Zuzendaritza utzi, eta antzezle-lanetan eman zituen azken urteak, Frantzian bizileku harturik; antzezpen gogoangarriak egin zituen, batik-bat Renoirren *La Grande Illusion* (1937) eta Wilderren *Sunset Boulevard* (1950) filmetan. Beste filmak: *Blind Husbands* (1918, "Senar itsuak"); *Foolish Wives* (1921, "Emazte txoriburuak"); *Greed* (1923, "Zekenkeria"), bere lan bikainena; *The Wedding March* (1927, "Ezkontza-martxa"); *The Merry Widow* (1925, "Alargun zoriontsua"); *Queen Kelly* (1928, "Kelly erregina").

## Filmografia (zuzendaria) 
* 1919:*Blind Husbands* 
* 1920: ''The Devil's Passkey*
* 1922: *Foolish Wives*
* 1923: *Merry-Go-Round*
* 1923-25: *Greed*
* 1925: *The Merry Widow*
* 1926-28: *The Wedding March* 
* 1928: *The Honeymoon*
* 1928: *Queen Kelly*
* 1929: *The Great Gabbo*
* 1932-33: *Hello, Sister!''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerard O'Neill

'''Gerard Kitchen O'Neill'* (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1927ko otsailaren 6a - Redwood City, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1992ko apirilaren 27a) fisikaria izan zen.

## Biografia 
Itakako eta Princetongo unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Azkeneko horretan eskolak eman zituen gero, 1985ean erretiroa hartu zuen arte. 1960ko hamarraldiaren bukaeran, espazioan bizileku burujabeak ezartzeko proiektua prestatu zuen. Leku horiek Ilargiaren eta Lurraren artean izango ziren, distantzia berera batetik zein bestetik, eta Eguzkiaren indarra baliatuko zuten energia gisa. *The High Frontier* (1976, *Goiko muga*) liburuan zioen ezinbestekoa izango zela gizaki batzuk Lurretik kanpo bizi behar izatea.

Bestalde, goi-mailako zenbait eskola-liburu idatzi zituen:* Elementary Particle Physics: An Introduction* (1979, *Fisikako oinarrizko elementuak: Sarrera*; David Chengekin batera); *2081: A Hopeful View of the Human Future* (1981, *2081: Gizakiaren etorkizunaren ikuspegi itxaropentsua*); *The Technology Edge: Opportunities for America in World Competition *(1983, *Teknologiaren abantaila: Estatu Batuen aukerak Munduko Lehian'').

Teknologiaren aurrerabidea bultzatzeko zenbait erakunde pribatu sortu zituen, irabaziak ateratzeko asmorik gabeak, hala nola Space Studies Institute eta Geostar Corporation. Hil baino pixka bat lehenago, abiadura handiko garraio-sistema berri bat saiatzen ari zen: hegaldi-sistema magnetikoa. Hutsunea egindako hodi bat zen, lur gainean edo lur azpian jartzekoa, eta ibilgailua hodi horren barruan eremu magnetikoan igerian bezala ibiliko zen. Boston eta Los Angeles bitarteko distantzia ordubetean egiteko gauza izango zen.

## Erreferentziak
Henri Pichette

**Henri Pichette** (Châteauroux,  -  Paris, ) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
Ama frantsesa zuen, eta aita quebectarra, eta bere karreran eragin handia izan zuten Bigarren Mundu Gerraren garaiko gaztetako bizipenek. Bizikizun haiek eraginda eman zuen argitara 1947. urtean *Apoemak *olerki-liburua, Lautréamont, Rimbaud eta Artauden tradizioari jarraituz idatzia. Berrikuntza bilatu zuen, hizkuntzari zein ekintzei dagokienez, eta bilaketa horrek eraman zuen surrealisten zuzeneko eraginpera. Antzerkiari dagokionez, urte hartan bertan eman zuen argitara *Epifaniak*, Pichetten maisulantzat hartua den obra. Lan arras originala eta sakontasun liriko handikoa da; gerra eta maitasunaren gaiak nahasten ditu, askatasun estilistiko paregabearekin, eta bere garaian eskandalua sortu zuen arren, hari esker lortu zuen Pichettek XX. mendearen bigarren erdiko frantses antzerkigintzaren eraberritzailearen ospea. Gérard Philiperen omenez idatzia zen (hark interpretatu zuen, gainera) eta hari gorazarre egin zion *Gérard Philiperen hilobia* obran (1961). 1952an *Nuklea *osatu zuen, Parisko Antzoki Nazionalerako, eta oso harrera ona izan zuen ikusleen aldetik. 1960ko hamarraldian joera berria hartu zuen bere olerkigintzak, bai edukiari eta bai formari dagokionez, katoliko egin zenez gero. Horrela, 1961ean *Odak norberari* argitaratu zuen eta *Odak elurrari *1967an, sentiberatasun handiko idatziak, haurtzaroko oroitzapenetan eta izadian oinarrituak; 1982an *Eskaintza olerkiak *idatzi zituen, bere azken lanak ezaugarritu dituen arrandiaren kutsua nabarmen ageri dutenak.

## Obra 
* *Xylophonie*, 1946
* *Apoèmes*, Gallimard, 1947
* *Les Épiphanies*, Gallimard, 1948
* *Rond-Point*, Mercure de France, 1950
* *Lettres Arc-en-Ciel, Lettre rouge*, L’Arche, 1950
* *Le Point vélique*, Mercure de France, 1950
* *Nucléa*, L’Arche, 1952
* *Les Revendications*, Mercure de France, 1958
* *Odes à chacun*, Gallimard, 1961
* *Tombeau de Gérard Philipe*, Gallimard, 1961
* *Dents de lait, dents de loup*, Gallimard 1962
* *Épiphanies*, Gallimard, 1969
* *Poèmes offerts*, Granit, 1982; Gallimard, 2009
* Cahiers Henri Pichette 1 : *Défense et illustration*, Granit, 1991
* Cahiers Henri Pichette 2 : *Les enfances*, Granit 1995
* *Apoèmes*, suivi de *Lambeaux d’un manuscrit d’amour et de Fragments du "Sélénite"*, Gallimard, 1995
* Cahiers Henri Pichette 3 : La Rubeline, 1997
* *Dents de lait, dents de loup*, 2005
* *Les Ditelis du rouge-gorge*, Gallimard, 2005.

## Erreferentziak
Gloria Steinem

thumb|alt=Gloria Steinem|Gloria Steinemen erretratua, 1972koa.

**Gloria Marie Steinem** (Toledo, Ohio, AEB, 1934ko martxoaren 25a -) estatubatuar idazle eta aktibista politikoa da.

## Biografia 
Smith Collegen eta Delhi eta Kalkultako unibertsitateetan, Indian, egin zituen ikasketak. Kazetari gisa lan egitea erabaki zuen, eta 1960an lanpostua lortu zuen New Yorkeko *Help!* aldizkari politiko satirikoan. 1963an *Ni Playboy aldizkariko untxietako bat izan nintzen* artikulua argitaratu zuen, Manhattaneko Playboy Cluben isilpean egin zuen lanean oinarrituta. Arrakasta handia izan zuen, eta harrezkero bere artikuluak modako aldizkarietan argitaratzen hasi ziren: *Vogue*, *Glamour*, *Cosmopolitan*.

1964-1965 urteetan telebistarako gidoiak idatzi zituen ospe handiko programa baterako. 1968an politikari buruz idazten hasi zen berriro, eta astean behin zutabe bat idatzi zuen *New York* aldizkarian. Handik gutxira bat egin zuen feminismoarekin, eta mugimendu horretako pertsona nagusietako bat bihurtu zen. 1971n, Betty Friedan, Bella Abzug eta Shirley Chisholmekin batera, ''National Women's Political Caucus* sortu zuen. Urte horretan bertan, Pat Carbineren laguntzarekin, lehen aldizkari feministaren argitalpena bultzatu zuen: *Ms* (*mister* eta *miss* edo *missis* kortesiazko formulak batzeko proposamena). Handik aurrera emakume gazteen eredu bihurtu zen, emakumeak askatasuna lortzen duenean gizona ere gizaki oso bihurtuko delakoan.

Lanik aipagarrienak: *Ekintza eskandaluzkoak eta eguneroko mutirikeriak* (1983), saiakera eta artikulu bilduma; *Marilyn* (1986), zinema-antzezle ezagunaren biografia; *Barne-iraultza* (1991), feminismoaren barruan bizitako sentimenduen azterketa.

## Lana 
* *The Thousand Indias* (1957)
* *The Beach Book* (1963)
* *Outrageous Acts and Everyday Rebellions* (1983)
* *Marilyn: Norma Jean* (1986)
* *Revolution from Within* (1992)
* *Moving beyond Words* (1993)
* *Doing Sixty & Seventy'' (2006)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dolores Huerta

**Dolores Clara Fernandez Huerta** (Dawson, Mexiko Berria, 1930eko apirilaren 10a) Estatu Batuetako buruzagi sindikal eta aktibista soziala. Hispanoa da jatorriz.

## Biografia 
Maisu-ikasketak egin ondoren, nekazaritzako langileen seme-alabei irakasten hasi zen. Gero ohartu zen eragin handiagoa izan zezakeela gurasoei lagunduz. 1950ean, Ameriketako hispanoen bizimodua hobetzeko sortu zen Community Service Organizationekin (CSO, Komunitate Lanerako Erakundea) aritu zen lanean. Asko kezkatzen zuen nekazaritzako langile etorkinen egoerak, diru beharragatik, talde-organizaziorik ezagatik eta ingelesa ez jakiteagatik esplotatu egiten baitzituzten. CSOk ez zion babesik eman nekazaritzako langileak organizatzeko ahaleginean, eta beraz, erakunde hori utzi eta 1962an National Farm Workers Association (NFWA, Nekazaritzako Langileen Elkarte Nazionala) sortu zuen César Chavezekin batera, nekazaritzako langile etorkinei beren soldatak eta lan-baldintzak hobetzen laguntzeko. Huerta NFWAren lehen lehendakariordea izan zen. Langileei beren eskubideen berri emanez, piketeak antolatuz, politikariekin hitz eginez, dirua bilduz, boikot nazionalak antolatuz eta kontratuak negoziatuz, langileen osasuna eta lan-baldintzak hobetu zituen; besteak beste, DDT eta bestelako pestizidak erabiltzea eragoztea lortu eta Kalifornian lehendabiziko aldiz nekazaritzako langileek hitzarmen kolektiborako zuten eskubidea onar zedin lortu zuen. Soldatak bermatzeko funtsak, pentsio-funtsak eta irratiak antolatzen parte hartu zuen. Beste zenbait sariren artean, 1993an National Women´s Hall of Fame saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Henryk Szeryng

**Henryk Bolesław Szeryng** (Zelazowa Wola, Varsoviatik hurbil, Polonia, 1918ko irailaren 22a - Kassel, Alemania, 1988ko martxoaren 3a) poloniar biolin-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Txikitan hasi zen biolina jotzen. Hamar urte zituela, Bronislaw Hubermanek entzun zuen, eta Berlinera joateko aholkua eman zien gurasoei (1928-1932). Han Carl Flesch eta Willy Hessen ikasle izan zen.

1932an Szeryngen familiak Parisen hartu zuen bizilekua, eta Sorbonan jarraitu zituen ikasketak. Handik urtebetera eman zituen bere lehenengo kontzertuak.

1935ean Beethovenen *Kontzertua* jo zuen Varsovian, Bruno Walterren zuzendaritzapean. Parisko Kontserbatorioan Nadia Boulanger eta Jacques Thibaudekin lan egin zuen. Gerra hasi zenean, Poloniako gudarostean sartu zen boluntario, eta Poloniako lehen ministroaren interpretari jarri zuten (zortzi hizkuntza zekizkien).

1942an poloniar iheslari-talde bati Latinoamerikara joaten lagundu zion, eta lau mila lagunentzako lekua aurkitu behar izan zuen. Mexikon izugarrizko harrera ona izan zuen, eta gerra amaitu ondoren, bertara joatea erabaki zuen. 1946an han hartu zuen bizilekua. Hango unibertsitateko biolin-departamentua sortu zuen, eta mexikar hiritartasuna hartu zuen. Handik gutxira, Genevako Kontserbatorioko irakasle izendatu zuten, eta urtean bi hilabete han igarotzen zituen.

1956. urtetik aurrera, bira bat egin zuen Europan barrena, eta Mexikoko kultura-enbaxadore izendatu zuten. 1958an egin zuen debuta Estatu Batuetan. 1965ean Salzburgoko Jaialdira gonbidatu zuten, eta Mexikoko musika-ordezkari izendatu zuten UNESCOn. Hurrengo urtean, Mexikoko Kontserbatorioko ohorezko zuzendari izendatu zuten.

## Erreferentziak
George Segal (eskultorea)

**George Segal** (New York, AEB, 1924ko azaroaren 26a - New Brunswick, New Jersey, AEB, 2000ko ekainaren 9a) estatubatuar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Gurasoak sobietar emigranteak zituen. Ikasketak Cooper Union Eskolan, Pratt Diseinu Institutuan, New Yorkeko Unibertsitatean eta Rutgers Unibertsitatean egin zituen. Margolari gisa hasi zen, pintura abstraktua lantzen, eta 1950eko hamarraldian Pop Art higikundearen baitan sailkatu zuten.

Eskultore gisa, berriz, 1960tik aurrera jardun du. Bere obra figuratiboek eman diote ospea; kolore zuriko lanak egin ohi ditu, igeltsuzkoak, eta errealitatean duten neurri berean irudikatzen ditu gauzakiak. Bere lanetako giza irudietarako igeltsuzko moldeak pertsonen hustuketetatik atereak dira, eta tankera osatu gabea edo zabarra erakusten dute; xehetasun gutxiko irudiak dira. Oro har, ezinegona, alienazioa, barnekotasuna adierazten dute beren jarrera eta keinuekin. Gertaleku arruntetan edo bakartietan daude kokaturik, adibidez igogailuetan, autobusetan, etab., eguneroko bizitzako gauzakiez inguraturik, eta Estatu Batuetako bizimoduaren isla dira.

Segalek bere lanetan eguneroko gauzakiak txertatzeko erakutsi duen zaletasunagatik (adibidez 1963ko "Emakume bat zangoko ileak kentzen" irudian, komuneko gauzakiak eta bizarra mozteko labana) sailkatu izan dute artista pop gisa, baina bestalde Pop Art joera inpertsonalaz haraindi doan malenkonia eta sentimenduak erakutsi ditu, eta alde batera utzi du joera horrek erabili ohi duen ironia.

Lan aipagarriak ditu *The Diner* (1964-1966, "Afaria"), *The Truck* (1966, "Kamioia"), ''Who's Afraid of Virginia Woolf?* (1966, "Nor da Virginia Woolfen beldur?"), *The Laundromat* (1966-1967, "Garbitegia") eta *The Holocaust'' (1983, "Holokaustoa"). 1999. urtean Arteen Domina Nazionala eman zioten.

## Erreferentziak
Punsalmaagiyn Ochirbat

**Punsalmaagiyn Ochirbat** (; Tudevtey, Dhavhan Aymag, 1942ko urtarrilaren 23a – Ulan Bator, 2025eko urtarrilaren 17a) mongoliar politikaria izan zen.

Meatzari-familia bateko semea zen, eta meatze-geologia eta ingeniaritza ikasi zuen Leningraden (SSBB), bere herriko gobernuaren diru-laguntzari esker; 1975ean doktoregoa lortu zuen. 1966an Industria Erauzleen ministerioko teknikari izatera iritsi zen, eta 1972an, Mongoliar Herriko Alderdi Iraultzaileko kide zela -alderdi komunista eta Mongoliako bakarra-, diputatu hautatu zuten Parlamentuan. 1976an Meatze Erauzketarako ministro espezialistaren mailara igo ondoren, 1985ean Ekonomia Erlazioetarako Estatuko Batzordean sartu zuten, eta bi urte geroago bertako presidentetza hartu zuen. Garai hartan bertan (1987-1988) Gorbatxovek, Sobietar Batasuneko buruak, herrialde komunistei sistema eraberritzeko proposamena egin zienean *(perestroika), *Mongoliako buruzagiek demokraziaranzko bidea hartzea erabaki zuten, eta Ochirbat aukeratu zuten trantsizioa bideratzeko buru. 1990ean, Jambyn Batmunkek utzitako alderdiko idazkari nagusiaren kargua eta errepublikako presidentetza hartu zituenean, hauteskunde nagusiak deitu zituen. Alderdi Ofizialistako hautagai gisa aurkeztu zen, eta Mongoliako Herri Errepublikako presidente aukeratu zuten gehiengoz. Aurreko agintaldiko eskema sozioekonomiko berekin jarraitu zuen agintzen, eta kanpo-politikari dagokionez, 1992an, Sobietar Batasuna desegitean, Txina eta Ipar Korearekiko hurbilpena bultzatu zuen. 1993ko presidentetzako hauteskundeetan berriz ere hautatu zuten, baina 1997an Natsagiyn Bagabandi komunista ohiak lortu zuen lehendakaritza.

## Erreferentziak
Nnamdi Azikiwe

**Benjamin Nnamdi Azikiwe** (Zungeru, 1904ko azaroaren 16a - Enugu, 1996ko maiatzaren 11), izengoitiz '**Zik**', nigeriar politikaria izan zen. Erresuma Batutik independentzia lortu ondorengo Nigeriako Errepublikako lehenbiziko presidentea izan zen, 1963ko urriaren 1etik 1966ko urtarrilaren 16ra arte.

## Biografia 
1925etik 1934ra bitartean, Estatu Batuetan osatu zituen Nigerian hasitako ikasketak. 1937an sorterrira itzuli zenean, egunkari-kate bat sortu, eta herrialdeko politikagintzan murgildu zen, lehenik Nigeriako Gaztediaren Mugimenduan eta gero Nigeria eta Kamerungo Kontseilu Nazionala (NCNC) alderdiaren barruan lan eginez. Alderdi horretako kide gisa, Nigeriako Legegile Biltzarrerako hautatu zuten 1946an, eta 1953tik 1959ra bitartean, Ekialde Eskualdeko lehen ministro izan zen. 1959an, berriz, hauteskunde federalak irabazi, eta Abubakar Tafawa buru zuen Iparraldeko Herriaren Kontseilua alderdiarekin batera, koalizio-gobernua osatu zuen. Hitzarmen horren ondorioz, Nigeriako gobernari federala eta senatuko lehendakari izan zen, 1960tik 1963ra bitartean.

1963an, Nigeriako Errepublika aldarrikatu zenean, Azikiwe estatu berriko lehen lehendakaria izan zen, eta kargu horretan iraun zuen 1966ko estatu-kolpera arte. Hurrengo urtean, Ekialdeko Eskualdearen askatasunaren aldeko matxinadan esku hartu zuen, bere jarraitzaile igboekin batera. Azikiwe ahalegindu zen, baina ez zuen Afrikako beste herrialde batzuen laguntzarik lortu, eta 1970ean, independentziaren ondoren Biafra deitu zen herrialdeak amore eman behar izan zuen. Horren ondoren, oposizioko kide, eta 1972tik 1975era bitartean, Lagosko Unibertsitateko errektore izan zen. Konstituzio berria aldarrikatu ostean, 1984an legez kanpo utziko zuten Nigeriako Alderdi Popularraren lehendakarigai izan zen, ozta-ozta irabazi zituen 1979ko hauteskundeetan.

## Erreferentziak
Freeman Dyson

**Freeman John Dyson** (Crowthorne, Berkshire, 1923ko abenduaren 15a - Princeton, New Jersey, 2020ko otsailaren 28a) britainiar fisika teorialaria eta astrofisikaria izan zen.

Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta matematika aplikatuetan lan egin zuen gero britainiar gobernuarentzat. Sei urtez ikerkuntzan jardun ondoren Britainia Handian eta Estatu Batuetan, fisikako eskolak ematen hasi zen Cornelleko Unibertsitatean, Estatu Batuetan, 1951n. 1953an Princentoneko Unibertsitateko Ikasketa Aurreratuetako Institutuan hasi zen lanean. Dysonen ikerkuntza-lana fisikaren une kritiko batean hasi zen. Bigarren Mundu Gerraren ondoko urteetan froga esperimental berriek arazo berriak sortu zituzten, quantumen teoriaren eta materiaren eta argiaren elkarrekiko ekintzaren inguruan besteak beste. Baina quantumen elektrodinamika hori sortzeko erabili ziren teknika matematikoek zenbait eragozpen zituzten, eta emaitza absurdoak eragin zituzten. Hala ere, 1949 aldera, matematika-arazo horiei buruzko bi konponbide teoriko sortu ziren: teoria horietako bat estatubatuar fisikari Richard P. Feynmanek asmatu zuen, eta bestea bere herrikide Julian S. Schwinger fisikariak, eta baita, bere aldetik, japoniar fisikari Shin'ichiro Tomonagak ere. 1950 aldera Dysonek frogatuta utzi zuen bi teoria horiek formalismo soil batera murritz zitezkeela, eta berehala nabarmendu zen ideia horien aplikazioan. Hortik sortu zen teoria eta horren inguruko teknika matematikoak fisika teoriko modernoaren muina izan ziren XX. mendearen bigarren erdian. Lan nagusiak: *Unibertsoaren perturbazioa* (1979) eta *Armak eta itxaropena* (1984). Sari ugari jaso ditu, horien artean Max Planck domina (1969) eta Templeton saria (2000). American Physical Society, Estatu Batuetako National Academy of Sciences eta Londresko Royal Societyko kide izan zen.

## Erreferentziak
Henri Bergson

**Henri Bergson** (Paris, 1859ko urriaren 18a - Paris, 1941eko urtarrilaren 4a) frantziar filosofoa izan zen.

## Biografia 
Poloniako judua zuen aita, eta ama Irlandakoa. Londresen bizi izan zen bederatzi urte bete arte, eta gero Parisen kokatu zen. Hainbat institututan irakatsi ondoren, Collège de France delakoan filosofiako katedradun egon zen (1904-1914). Filosofia-lan ugari utzi du, horien artean: *Essai sur les données immédiates de la conscience* (1889), doktoretza-tesia; *Matière et Mémoire* (1896); *Le Rire* (1900); *L´Évolution créatrice* (1907); *L´Énergie Spirituelle* (1919); *Durée et Simultanéité* (1922); *Les Deux Sources de la morale et de la réligion* (1932); *La Pensée et le Mouvant* (1934). Intelektualismo formalistaren kontrakoa zen; Kant eta neokantismoa ez zituen onartzen. Positibismo zientifiko eta materialista ukatuz, Bergsonen filosofia espiritualista eta bitalistak kontzientziaren datuak hartzen ditu oinarritzat. Intuizioak iraute hutsarekin jartzen gaitu ados (eta ez bizitza praktikoa egituratzen den denbora eta espazio kuantitatiboarekin), eta bizitzaren eta izpirituaren mugimendu libre eta sortzailearekin batzen gaitu. Esperientziaren fenomenologia, kontzientziaren psikologia, filosofia horrek pentsatzeko eta hautemateko ohiko molde batzuk alde batera utz ditzan eskatzen dio adimenari. Bergsonen filosofiak arrakasta lortu zuen Bigarren Mundu Gerra aurretik, eta idazle eta filosofo anitzek izan zuten haren eragina, Charles Péguyk eta Marcel Proustek, adibidez. Académie Françaiseko kidea izan zen. 1927an Literaturako Nobel Saria eman zioten.

## Erreferentziak 
* Atencia, José eta de Salas, Jaime (2002): "Hitzaurrea" in Henri Bergson (1932): *Morala eta erlijioaren bi iturriak*, Bilbo, Klasikoak 

## Kanpo estekak 
* *Morala eta erlijioaren bi iturriak* euskaraz EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
Robert Mangold

**Robert Mangold** (North Tonawanda, New York, AEB, 1937ko urriaren 12a) estatubatuar margolari minimalista da.

## Biografia 
Nekazari-ingurunean hazi zen. Arteko lehenengo ikasketak Cleveland Art Instituten egin zituen 1956-1959 bitartean. Beka bati esker Yaleko Unibertsitatera aldatu zen, eta 1962an graduatu zen. Ondoren, Josef Albersen eraginpean, graduatu ondoko ikasketak egin zituen (1963). New Yorken hartu zuen bizitokia 1962an, eta, zenbait lanbidetan jardun ondoren, 1963an New Yorkeko Arte Ikusgarrien Eskolako pintura-irakasle egin zuten.

Bakarkako lehenengo erakusketa Thibaut Gallery aretoan egin zuen, hurrengo urtean; erakusketa hartan jarri zituen ikusgai *Walls* eta *Area*, minimalismoaren joeratik hurbileneko lanak. 1967an erakusketa bat egin zuen Fischbach Galleryn, zirkulu baten epaiaren azterketan oinarrituriko obrekin. Handik bi urtera Guggenheim beka eskuratu eta New York estatuko iparraldera aldatu zen. Garai hartan *hard edge* estilo minimalistako lanak egin zituen, baina hasierako pieza arkitektonikoen aldean, koadro txikiagoak egiten hasi zen.

1970eko hamarraldiaren amaieran akrilikoak erabiltzen hasi zen olio pinturen ordez, eta testura bereziko gainaldeak lortu zituen oihal formadunen gainean egindako marrazkiekin, koadroaren gainaldea ukigarriagoa egiteko helburuarekin. Hurrengo hamarraldian, berriz, forma geometriko espezifikoei jarri zien arreta berezia, eta horrela sortu zituen X formako oihalak eta zentroa moztuta duten *Koadro-markoak*. Azkenaldian testura eta gainalde desberdinez kezkatu da. Aipagarriak ditu, besteak beste, *Brown Frame/Gray Ellipse *(1987).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Roberto Reina

**Carlos Roberto Reina Idiáquez** (Comayagüela, 1926 &ndash; Tegucigalpa, 2003) hondurastar politikaria izan zen. Hondurasko Errepublikaren lehendakaria (1994-1998). Politiko liberalen familia batean hazi eta hezia. Lege eta nazioarteko zuzenbide-ikasketak egin zituen, Hondurasen, Parisen, eta Cambridge eta Londresen. 1944an, Tiburcio Carías diktadorearen aurkako manifestazio batean parte hartzeagatik, kartzelan sartu zuten bost hilabetez. 1945ean El Salvadorrera erbesteratu zen, 1947 arte. Diplomatiko gisa, Hondurasko delegazioko negozio-idazkari izan zen, Londresen (1956-1957), eta enbaxadore, Frantzian (1960-1963). Hondurasera itzuli zenean, kartzelan sartu zuten berriro (1963-1968), Oswaldo López Arellano koronelaren gobernu militarraren garaian. Alderdi Liberalaren barruan, barne-kontrolaren ardura izan zuen 1970eko hamarraldiaren hasiera arte; orduan alderdiko sektore kontserbadoreenak, Modesto Rodasen gidaritzapean, ezkertiartzat baztertu zuen. 1970etik aurrera, Hondurasko lehendakari hautatu zuten arte, eskolak eman zituen unibertsitatean. 1979-1985 bitartean Amerika Arteko Giza Eskubideen Auzitegiko lehendakari izan zen. Hurrengo urteetan, bere herrialdea ordezkatu zuen Hagan, Nazio Batuen Nazioarteko Justizia Auzitegian, Hondurasen eta El Salvadorren arteko muga auzi bat konpontzeko. 1993an hauteskundeetan lehendakari hautatu zuten (botoen %54a), Hondurasko Alderdi Liberalaren aldetik. Bere politikaren bi zutabe nagusiak giza eskubideen defentsa eta arazo sozialen konponbidea izan ziren. 1998an Carlos Roberto Flores alderdikideak hartu zuen kargua. 1998-1999 urte bitartean, Erdialdeko Ameriketako Parlamentuko (*Parlacen*) lehendakaria izan zen. Azkenik, 2003. urteko abuztuan, Carlos Roberto Reinak bere burua tiro batez hil zuen. Bere suizidioren arrazoia gaixotasun jasanezin bat izan daitekeela uste da.
## Erreferentziak