open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beakmanen mundua

***Beakmanen mundua*** () haurrentzako zientziaren dibulgaziorako telesail estatubatuarra izan zen, 1990.eko hamarkadan emititu zena, baita Euskal Telebistaren lehen katean ere. Paul Zaloomek bete zuen Beakman zientzilari bitxiaren papera.

## Historia 
Jok R. Cruchek zientzia dibulgatzeko sorturiko *You Can With Beakman And Jax* komiki-tiran zuen jatorria. 1992an The Learning Channel katean telebista saio ihurtu zen eta 1993ko irailaren 18an CBS kateko haurrentzako ordutegian sartu zen. Lau denboraldi izan zituen eta azken atala 1998ko abuztuan eman zen.

90 herrialdetan emititzera iritsi zen. ETB 1en euskaraz bikoizturik ematen hasi zen 1993-1994 denboraldian. 2000. urtean oraindik atal batzuk ikusten ziren Betizu programaren barruan.

## Pertsonaiak 
Hiru protagonista nagusi zituen *Beakmanen munduak*:
* Beakman: Paul Zaloom aktoreak gorpuztu zuen. Zientzilari bitxia zen eta umorez josita ikusle gazteei zientziaren kontzeptuak azaltzen zizkien esperimentu komikoak eginez. 
* Josie / Liza / Phoebe: Beakmanen laguntzailea zen, neska bakoitza aktore batek gorpuztu zuen;  Josie (1992-1993, Alanna Ubach), Liza (1993-1995, Eliza Schneider) eta Phoebe (1996-1997, Senta Moses).
* Lester: Mark Rittsek laborategiko saguaren papera betetzen zuen. 

Beste pertsonaia batzuk:
* Den eta Herb pinguinoak: Hegoburuan bizi dira eta egunero *Beakmanen mundua* saioa ikusten dute.
* Zientzilari historikoak: Darwin, Jenner, Ford... Beakman haietaz mozorrotzen zen.
* Beakmom: Beakmanen ama. Atal gutxi batzuetan agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Telesailaren IMDBko fitxa irakurgai
Joachim Heer

**Joachim Heer** (Glaris, 1825eko irailaren 25a – *ibidem*, 1879ko martxoaren 1a) suitzar politikaria izan zen, Suitzako Alderdi Liberaleko kidea. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1877an.

Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen eta Posta eta Telegrafo saila zuzendu zuen 1876an, Politikakoa 1877an eta Trenbide eta Merkataritzakoa 1878an.
La Zumayanako ehotze eraikina

**La Zumayanako ehotze eraikina**, La Zumayana zementu fabrikaren ehotze eraikinaren aztarna da, eta eraikin multzo hori guztia bezala, 1893an Pedro Gurrutxaga Uriarte eta haren beste bazkide batzuek Zumaiako Narrondo auzoan eraiki zuten.

Ehotze prozesua *Morel* sistemako bolazko errota zentrifugo batez egiten zen eta *Loizeau* markako mailudun birrintzeko lurrun-makina bat ere bazuen.

Gaur egun hormak baino ez daude ikusgai.

## Babesa 
Euskal Autonomia Erkidegoko Zerrendatutako Kultura Ondasunaren inbentariatutako ondasuna da, 25-1 zenbakiarekin.

Fabrikak hartu zuen eremu osoa bezala, 14. zenbakiarekin Zumaiako Arau Subsidiarioen Natura eta eraikuntza historiko-arkitektonikoko ondarearen katalogoan dago.

## Irudi galeria 

Fitxategi:La Zumayana zementu naturaleko fabrika-Ehotze-eraikineko fatxadaren barrualdeko xehetasuna (ELDE20230165010).jpg|Ehotze-eraikineko fatxadaren barrualdeko xehetasuna
Fitxategi:La Zumayana zementu naturaleko fabrika-Ehotze-eraikineko fatxadaren kanpoaldeko xehetasuna (ELDE20230164990).jpg|Ehotze-eraikineko fatxadaren kanpoaldeko xehetasuna
Fitxategi:La Zumayana zementu naturaleko fabrika-Birrintze-pabiloiaren alboko fatxadaren bista (ELDE20230164976).jpg|Ehotze pabiloiaren alboko fatxadaren bista

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Industria ondarea
* Zementugintza hizpide izan da gaur goizean Narrondon
* Zumaian barrena herri bideetatik
* Urola Beheko zementu naturalaren egileak
Executiva Nacional dos Estudantes de Matemática do Brasil

**Executiva Nacional dos Estudantes de Matemática do Brasil** Brasilgo matematika ikasleak ordezkatzen dituen elkartea da.

## Historia 
2023an sortu zen Rio de Janeiron.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brent Mydland

**Brent Mydland** (Munich, 1952ko urriaren 21a – Lafayette, Kalifornia, 1990eko uztailaren 26a) estatubatuar teklatu-jotzaile eta abeslaria izan zen, *The Grateful Dead* taldeko kidea.

Alemanian jaio zen eta Ameriketako Estatu Batuetako armadako kapilau norvegiar baten semea zen. Urtebete zuela, gurasoekin San Frantziskora joan zen bizitzera, eta haurtzaro gehiena Concorden eman zuen. Sei urterekin pianoa jotzen ikasi zuen eta tronpeta ere jo zuen.

Bigarren mailako ikasketak amaitu ondoren, Mydland musika taldeetan jotzen hasi zen. Bob Weirrekin batera *Bobby and the Midnites* taldeko kide izan zen. 1979an Mydlandek *The Grateful Dead* taldean Keith Godchaux ordezkatzeko gonbidapena jaso zuen eta taldean jarraitu zuen hil zen arte. Taldean hainbat teklatu jo zituen, Hammond organoa eta sintetizadoreak, abesteaz gain.

Droga gaindosi baten ondorioz hil zen 1990eko udan bira bat amaitu ondoren.
Rucasa Berserkers

**Rucasa Berserkers** edo **Berserkers**, Torrelavegako (Kantabria) futbol amerikar-Flag football taldea da. Momentu honetan "liga nacional española de futbol americano 2" (LNFA2) jokatzen dute, konkretuki,  Liga Aragonesa txapelketan. Partiduak Oscar Freire kiroldegian jokatzen dituzte. Cantabria Bisonsekin batera eskualdeko kirolaren aintzindariak dira
## Historia 
### Fundazioa eta lehen urteak 
Kluba 2015ko irailean sortu zuen ofizialki futbol amerikarraren zale talde batek, Pielagosen. Espainiako iparraldean kirol honek izan zuen hazkundeari eta hiriburuko taldeari, Cantabria Bisons taldeari, kontrapuntu lehiakorra sortzeko beharrari erantzun zion.

Hasiera-hasieratik, taldeak tokiko nortasun sendoa eta berserker bikingoen estetika eta agresibitate sinbolikoa bereganatu zituen. Hainbat konpetizio nazional jokatu ditu kategoria desberdinetan. 

### Rucasa aroa 
Sortu eta gutxira, Torrelavegara joan ziren bertako instalazioetara transladatzera eta taldeak akordio garrantzitsua lortu zuen Rucasa enpresarekin (Remodelaciones Urbanas Cántabras S.A.), eta, horri esker, klubak ekipamendu ofiziala eskuratu zuen (kaskoak eta bihotzak) eta finantza-egonkortasun handiagoarekin lehiatu zen. Gaur egun Rucasa Berserkers bezala ezagutzen dira. 

### Lehiak 
Klubaren lehia nagusia Cantabria Bisons (Santander) taldearekin da. Bi taldeen arteko partidek ikusmin handia sortzen dute Kantabriako gutxiengoen kirolaren inguruan, zaleak hiriburuaren eta Besaya eremuaren artean banatuz .

## Sinbologia eta uniformea 
* **Armarria**: Kaskodun gerlari berserker bikingo bat irudikatzen du, jarrera oldarkorra eta borrokakoa erakutsiz, normalean kolore gorri, beltz eta zurietan.

* **Koloreak**: Uniforme titularrak kasaka gorria izaten zuen, xehetasun beltz eta zuriekin, eta praka beltzak.

* **Leloa**: Taldeak borrokarako eta erresistentzia fisikorako espiritua zuen ezaugarri, bere izenari ohore eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stephen Kipkorir

**Stephen Arusei Kipkorir** (1970eko urriaren 24a - 2008ko otsailaren 8a) kenyar distantzia ertaineko korrikalaria izan zen, 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan 1500 metroko lasterketan brontzezko domina irabazteagatik ezaguna. Bere korrikalari ibilbidea 1996ko martxoaren 23an hasi zen, Stellenbosch-en (Hegoafrika) egindako Munduko Kros Txapelketan hamalaugarren postuan amaitu zuenean. Gabriele Rosa doktoreak ikusi zuen eta 1500 metroko lasterketa egitera konbentzitu zuen. Bost hilabete geroago, brontzezko domina olinpikoa irabazi zuen.

1500 metroko lasterketan bere denborarik onena 3:31,87 minutukoa izan zen, 1996ko uztailean Lausanan lortua. Bere azken nazioarteko lehiaketa 2001ean jokatu zen. Bere kirol ibilbide laburra egin ondoren, soldadu profesional bihurtu zen. Sugoi ondoan baserri bat ere bazuen, Eldoretetik gertu dagoen eremu bat, non beste atleta batzuk bizi ziren: Moses Tanui, Joyce Chepchumba eta bere senarra Aron, eta David Kiptoo. Kipkorir Nakuru eta Eldoret arteko errepidean ibilgailu militar batek izandako istripu batean hil zen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Antoine Resche

**Antoine Resche** (Tulle, Corrèze, 1990eko apirilaren 26a), ***Histony*** ezizenez ere ezaguna, frantziar historialari, youtuber eta editorea da.

## Bizitza 
Antoine Resche 1990eko apirilaren 26an jaio zen. Jatorriz Corrèzeko Tullekoa, Limogeseko Unibertsitatean hasi zituen goi mailako ikasketak. Bere master amaierako lana Clotilde Druelle-Korn historialariak zuzendu zuen.

Bere tesia, XIX. eta XX. mendeetan hiru itsasontzi-enpresek Ipar Atlantikoko ibilbidea ustiatzeari buruzkoa, 2016an defendatu zuen Nantesko Unibertsitatean eta 2021ean argitaratu zuen Presses universitaires de Nouvelle-Aquitaine argitaletxeak. Lan hori Michel Catalak eta Brunot Marnotek zuzendu zuten. 2012az geroztik, *Latitude 41* aldizkariaren editoreetako bat ere bada.

RMS Titanici lotutako zenbait konspirazioaren teoria ezagutarazteko eta gezurtatzeko agertzen da hedabideetan. *Titanic: Honor and Glory* bideojokoaren garapenari buruz ere hitz egin du.

2014ko udan, Doxa kroniken egilekide bihurtu zen Dany Caligularen kanalean. 2015ean, unibertsitateko ikasketak egiten ari zela, diziplina historikoak dibulgatzen hasi zen Interneten, Histony ezizena erabiliz.

2024an jakinarazi zuen autismoa diagnostikatu ziotela helduaroan.

## Lanak 
* *L’exploitation de la ligne de l’Atlantique nord par les compagnies françaises et britanniques (1890-1940)* (2016)
* *Les négociants européens et le monde* (Virignie Chaillou-Atrous eta Jean-François Kleinekin batera, 2016)
* ''Une ligne mythique: paquebots français et britanniques sur l'Atlantique Nord entre 1890 et 1940* (2021)
* *Les phares de Nouvelle-Aquitaine* (Yann Werdefroyrekin batera, 2022)
* *Le "Titanic": de l'histoire au mythe* (2022)
* *Comprendre la Révolution française'' (liburu elektronikoa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rachid El Basir

**Rachid El Basir** (arabieraz: رشيد البصير), 1968ko otsailaren 8an jaioa) distantzia ertaineko korrikalaria da, 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuena 1500 metroko proban. Lorpen hau sorpresa handia izan zen, El Basir ez baitzen aurreko urteko Munduko Txapelketako finalerako sailkatu eta, oro har, kanpotartzat hartzen baitzen. Bartzelonako finala oso erritmo motelean egin zen, eta horrek El Basirri lagundu zion, azken 200 metroetan bere abiadura naturala ondo aprobetxatu baitzuen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Danimarkako Errege Itsas Armada

**Danimarkako Errege Itsas Armada** () Danimarkako Indar Armatuen itsas-adarra da. Danimarkako Errege Itsas Armada da Danimarka, Groenlandia eta Faroe uharteen lurralde-uretan itsas defentsaren eta subiranotasunari eustearen arduradun nagusia. Beste zeregin batzuk zaintza, bilaketa eta erreskatea, izotz-hausteko lanak, petrolio-isuriak amaitzea eta prebenitzea dira, baita Danimarka kide den nazioarteko zeregin eta indarrei egindako ekarpenak ere.

## Historia 
1509-1814 aldian, Danimarka Norvegiarekiko batasunean zegoenean, Danimarkako Armada dano-norvegiar Armadaren zati izan zen. Itsas armada 1807an "kopenhagenizatu" zen arte, zeinaren bidez Britainiar Itsas-Armadak Danimarkako eta Norvegiako flota konfiskatu zuen Kopenhageko Bigarren Guduan garaitu ondoren, honek eragin estrategiko garrantzitsua izan zuen Europako eremu geografiko horretan, baina ordutik bere tamaina eta eragina izugarri jaitsi da gobernuaren politika aldatuta. Hala eta guztiz ere, itsas armadak Gerra Hotzaren amaieratik aktibo dauden azken belaunaldiko teknologiadun ontzi handiak ditu. Hori Baltikora sartzeko kokapen estrategikoaren eta NATOko kide gisa azal daiteke.

Danimarkako Armadako ontziek danierazko KDM (*Kongelige Danske marine*) aurrizkia daramate, euskarara BMDIra (Bere Maiestate Danesaren Itsasontzia) itzultzen dena. Danimarka bere flotak urpekaririk ez duen NATOko estatu kideetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Danimarkako Errege Armada

**Danimarkako Errege Armada** (; ; ) Danimarkako Indar Armatuen lurreko adarra da. Tradizionalki, inbasioaren aurkako borrokara eta prestaketara bideratutako izaera izan du. Baina azken urteetan erabateko berregituraketa izan du lan aktiboagoetara bideratzeko, eta nazioarteko misioetan parte hartzea oso lagungarria izan da.

## Historia 
Gaur egungo Danimarkako Errege Armadak XVII. mendera arte atzera egin dezakeen historia bat du, herrialdeko subiranotasun nazionalari eusteko helburu aitortua izanik.

Danimarkako armadak inguruko herrialdeetako sistema militarren eragin handia izan zuen, hala nola Suediarena, Alemaniarena edo Erresuma Batuarena. XVIII. eta XIX. mendeetan aliatu eta aurkari izan zituen herrialdeak.

XIX. mendean, Schleswigeko Dukerriko gerretan, daniar agintea erregetik lau komandantera pasa zen, bat eremu militar bakoitzeko, zeinetako bat aipatutako dukerria zen. Gerra horietan, daniarrek zentzu handia erakusten dute orain arte ia existitzen ez zen eraso-borrokan, baina eraso-defentsa-gerra horietan ematen dute horren berri.

Danimarkako Errege Armada NBEren edo NATOren nazioarteko gerretan sartzen hasi zen Jugoslaviako gerretatik, eta Bøllebank operazio nabarmenean parte hartu zuen. Danimarkako Errege Armada ere egon da Kosovoko Gerran, eta gaur egun arte jarraitzen du Kosovoko bakeari eusteko operazioei eusteko, Nazio Batuen Kosovoko Behin-behineko Administrazio Misioaren (UNMIK) parte gisa.

Danimarkako Errege Armadak Irakeko Gerran parte hartu zuen, britainiarrekin batera, Basorako probintzian bakea sortu eta mantentzeaz arduratzen ziren soldaduekin.

Danimarkako Errege Armadak ere parte hartu zuen Afganistango gerran. Azken urteotan, Danimarkako Errege Armada eta Britainiar Armada Helmand probintzian talibanekin izandako liskar gogorretan nahasita egon dira. Danimarkako 760 soldadu inguruk kontrolatzen dute gudu talde handi bat. Danimarkako armada ere nahasita egon da koalizioko indar estatubatuarrek talibanei egindako torturen estalketari buruzko eztabaidetan.

Danimarkako armadak 2014ko maiatzean erretiratu zituen borroka-indarrak Afganistandik, eta horrela amaitu zen ekialde hurbileko gatazketan zuen presentzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Danimarkako Errege Aireko Armada

**Danimarkako Errege Aireko Armada** () Danimarkako Indar Armatuen aireko adarra da. Danimarkako Errege Aireko Armada da Danimarka, Groenlandia eta Faroe uharteen zeruan itsas defentsaren eta subiranotasunari eustearen arduradun nagusia. Espedizio-indar bat da, Danimarka barruan eta kanpoan aireko eta segurtasuneko operazioei laguntzeko antolatzeko gaitasuna duena.

## Hegazkinak 
Danimarkako Errege Aireko Armadak honako hegazkinak ditu:

## Galeria 

Fitxategi:F-16 Fighting Falcon from the Royal Danish Air Force 01.jpg|Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon.
Fitxategi:2006-T-17 Supporter-01.jpg|Saab MFI-17 Supporter.
Fitxategi:Danish airforce challenger 604 at riat 2010 arp.jpg|Bombardier CL-604 Challenger.
Fitxategi:050618-Lynx-01.jpg|Westland Lynx.
Fitxategi:M-509-merlin.JPG|AgustaWestland AW101.
Fitxategi:050618-Fennec-03.jpg|Eurocopter AS 550 Fennec.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Greive

**William Greive** (1888ko martxoaren 1a - 1916ko uztailaren 17a) Eskoziako lehen mailako kriketaria eta Britainiar Armadako soldadua izan zen.

Greive 1888ko martxoan jaio zen Selkirkshireko Howden Landetxean, James Greive nekazariaren eta bere emazte Margaret-en semea. *Selkirk High Schoolen* ikasi zuen. Scottish Borders eskualdeko klub-kriketean oso ezaguna izan zen, *Selkirk Cricket Club* taldean jokatuz. Scottish Borders eskualdeko kriketaririk indartsuenetako bat zela iritzita, 1910ean Eskoziaren selekzioarekin lehen mailako partida bat jokatzeko hautatu zuten Irlandaren aurka, Dublinen. Partidan bitan aritu zen bateatzen, eta 6 eta 0 punturekin kanporatua izan zen, hurrenez hurren, William Harringtonek eta Gus Kellyk jaurtitako bolekin. Jaurtitzaile gisa, 21 *over* egin zituen wicketik lortu gabe.

Lehen Mundu Gerran, Greive *Lothians and Border Horse* unitateko lantza-kabo gisa zerbitzatu zuen. 1916ko uztailaren 17an zauritu zuten borrokan, Kemmel inguruko Siege Landetxean, alemaniar obus batek behatzaileen eraikina jo zuenean; eraikina su hartu zuen ondoren. Eraikin sutik ateratzea lortu zuten, baina handik gutxira bere zaurien ondorioz hil zen. Bailleulgo Hilerri Komunalean lurperatua izan zen. Bere bi anaiek, John eta Walterrek, lehen mailako kriketa jokatu zuten; Walter 1917an hil zen borrokan, eta Johnek bizirik irautea lortu zuen, ondoren Eskoziako Kriket Batasunaren presidente bihurtuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Triarilmetano tindu

**Triarilmetano tinduak** konposatu kimikoen familia bat da zeinek trifenilmetanoa egituraren duen. Normalean kolore biziak dituzte eta koloratzaile edo tindu gisa usatzen dira. pH-adierazle gisa ere baliatzen dira. 

## Motak 
Ariloak dituzen ordezkatzaileen arabera hainbat familiatan sailkatzen dira.

### Metil bioleta tinduak 
Hauek metilo-taldeak dituzte amino taldeen ordezkatzaile gisa.

### Fuksina tinduak 
Amina primario edo sekundarioak dituzte ordezkatzaile gisa ariloen *para* posizioan.

### Tindu fenolikoak 
Tindu fenolikoek hidroxilo talde bat gutxienez izaten dute ariloaren *para* posizioetan.

### Malakita berdearen tinduak 
Hauetan normalean ordezkatu gabeko arilo bat dute.

## Erreferentziak
Danimarkako indar armatuak

**Danimarkako Indar Armatuak**, **Daniar Defentsa** () bezala ezagutzen direnak, Danimarka eta bere lurraldeak- Groenlandia eta Faroe uharteak- defendatzeaz arduratzen dira.

Danimarkako konstituzioaren arabera, Federiko X.a erregea komandante-burua da *de iure*. Hala ere, Danimarkako Indar Armatuen Legearen arabera, Defentsa ministroak Danimarkako Defentsaren (Defentsa Buruzagiaren eta Defentsa Komandoaren bidez) eta Guardia Nazionalaren (Guardia Nazionalaren Komandoaren bidez) komandante gisa balio du. *De facto*, Danimarkako Kabinetea da Defentsako komandoaren autoritatea, nahiz eta indar armatuak ezin dituen mobilizatu Folketingaren baimenik gabe, defentsara hertsiki bideratuta ez dauden helburuetarako. Danimarkak «Erabateko Defentsa» () kontzeptua ere badu.

## Helburuak eta zereginak 
Danimarkako indar armatuen asmoa eta zeregina 2001eko otsailaren 27ko 122. Legean zehaztuta daude, eta 2001eko martxoaren 1etik dago indarrean. Honek 3 helburu eta 6 zeregin definitzen ditu.

Bere helburu nagusia da gatazkak eta gerrak prebenitzea, Danimarkaren subiranotasuna zaintzea, Danimarkako Erresuma independentearen etengabeko existentzia eta osotasuna ziurtatzea, eta, areago, garapen baketsua munduan, giza eskubideak errespetatuz.

Hauek dira bere helburu nagusiak: NATOn parte hartzea Aliantzaren estrategiaren arabera, Danimarkako lurraldearen subiranotasunaren edozein urraketa hautematea eta horri aurre egitea (Groenlandia eta Faroe Uharteak barne), defentsaren arloko lankidetza NATOko kide ez diren herrialdeekin, bereziki Europa Erdialdeko eta Ekialdeko herrialdeekin, nazioarteko misioak gatazkak prebenitzeko ordenan, krisi-egoeren kontrola (humanitarioak, bakeari eustea), «Erabateko Defentsa»ko egoeretan parte hartzea baliabide zibilekin lankidetzan eta, azkenik, lan horiek egiteko indar handia mantentzea une oro.

## Adarrak 
* Danimarkako Errege Armada — *Hæren* (**HRN**)
* Danimarkako Errege Itsas Armada — *Søværnet* (**SVN**)
* Danimarkako Errege Aireko Armada — *Flyvevåbnet* (**FLV**)
* Guardia Nazionala — *Hjemmeværnet* (**HJV**)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maurice Rousselle

**Maurice Albert Rousselle** landa-laguntzailea (1895–1926) Lehen Mundu Gerrako Frantziako hegalari-fenomeno bat izan zen, bost aireko garaipen egotzita.

## Biografia 
Rousselle 1895eko azaroaren 6an jaio zen Le Pré-Saint-Gervaisen, Frantzian.

Bere zerbitzu militarra Lehen Mundu Gerraren hasierako egunetan hasi zuen, 1914ko abenduaren 19an. 1915eko abenduaren 21ean Pilotuen Agiri Militarra jaso zuen. 1917ko abenduaren 8an *Escadrille N.81* unitatera bidalia izan zen, eta 1918an lau behaketa-globo alemaniar eta hegazkin bat eraitsi zituen. Bere ausardia *Médaille Militaire* dominarekin eta *Croix de guerre 1914-1918* dominarekin saritu zuten, bost palmondorekin.

Rousselle 1926ko urtarrilaren 9an hil zen Parisen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mohamed Suleiman

**Mohammad Ahmed Suleiman** (arabieraz: محمد أحمد سليمان; 1969ko azaroaren 23an jaioa) Qatarko erdi-distantziako korrikalaria da, Qatarrentzat lehen Olinpiar domina irabazi zuena.

## Ibilbidea 
Suleiman Dohan jaio zen. 18 urte zituela, Suleimanek Seulgo Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen 1500 metroko proban. Hala ere, ez zen finalerdietara iritsi. 1991n, Suleiman Tokioko Munduko Txapelketarako sailkatu zen, bederatzigarren postuan geratuz.

1992an, bere ibilbideko arrakasta handiena lortu zuen Bartzelonako 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuenean, eta horrela Qatarreko lehen olinpiar domina-irabazlea bihurtu zen. Bere ibilbidean zehar, Suleimanek hainbat Asiako errekor hautsi zituen 1500 metroko lasterketetan eta miliako lasterketan.

Urrezko domina irabazi zuen 1500 metroko lasterketetan, Asia ordezkatuz 1992ko IAAF Munduko Kopan. Suleimanek Qatarren izenean beste bi Olinpiar Jokotan parte hartu zuen (1996an eta 2000. urtean) eta finalera iritsi zen, nahiz eta podiumik ez lortu.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Loro estokastiko

Ikasketa automatikoan, **loro estokastiko** terminoa metafora bat da, Emily M. Benderrek eta haren kideek 2021eko artikulu batean sortua. Hizkuntza-eredu handiek testua benetan ulertu gabe estatistikoki testu bat sortzen dutela adierazten du, benetan ulertu gabe. Terminoak konnotazio negatiboa du. Zentzu filosofikoan John Searleren txinatar gelaren esperimentuaren baliokidea da.

## Sorrera eta definizioa 
Bender, Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major eta Margaret Mitchellren «On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models Be Too Big? 🦜» (*Loro estokastikoen arriskuei buruz: hizkuntza ereduak handiegiak izan daitezke?* 🦜) artikuluan erabili zen terminoa lehen aldiz. Bertan argudiatzen zen hizkuntza-eredu handiek (LLM) hainbat arrisku dituztela, hala nola, ingurumen eta finantza kostuak, joera arriskutsu ezezagunetara daraman opakutasuna eta engainu potentziala, eta ezin dituztela ulertu ikasten dutenaren azpian dauden kontzeptuak.

Estokastiko hitza, antzinako grezierazko «στοχαστικός» hitzetik dator (*stokhastikos*, «aieruetan oinarritua»). Probabilitatearen teoriako termino bat da, eta «ausaz zehaztua» esan nahi du. «Loro» hitzak loroek beren esanahia ulertu gabe giza hizketa imitatzeko duten gaitasunari egiten dio erreferentzia.

Artikuluan diotenez, LLMek «hizkuntza-formen sekuentziak elkartzen dituzte... entrenamendu-datu zabaletan behatuak, konbinatzeko moduari buruzko informazio probabilistikoaren arabera, baina esanahiari buruzko inolako erreferentziarik gabe». Beraz, «loro estokastiko» huts gisa etiketatzen dira. Lindholm, Wahlström, Lindsten eta Schön ikasketa automatikoko profesionalen arabera, analogiak funtsezko bi muga nabarmentzen ditu:
* LLMak entrenatzeko erabiltzen diren datuek mugatzen dituzte, eta datu-multzoen edukia modu estokastikoan errepikatzera mugatzen dira.
* Entrenamendu-datuetan oinarritutako emaitzak bakarrik sortzen dituztenez, LLMek ez dute ulertzen zerbait oker edo desegoki esaten ari diren.
Lindholmen taldeak adierazi zuenez, kalitate txarreko datu-multzoekin eta beste muga batzuekin, ikasteko makina batek emaitza «arriskutsuki okerrak» eragin litzake.

Googlek Gebruri eskatu zion artikulua kentzeko edo Googleko langileen izenak kentzeko. Jeff Deanen arabera, artikuluak «ez zituen argitaratzeko gure baldintzak betetzen». Gebruk ez zuen atzera egin, eta kaleratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezagutza boterea da

**Ezagutza boterea da** esaldia ( edo ) aforismo bat da, maiz Francis Baconi esleitzen zaiona. Baconek *Meditationes Sacrae* lanean (1597) erabili zuen "" ("ezagutza bere horretan da boterea") esaldia. "Scientia potentia est" esaldia, horrela, lehen aldiz Thomas Hobbesek idatzi zuen 1668ko *Leviathan* liburuan. Hobbes Baconen idazkaria izan zen gaztea zela. 

## Historia 
### Jatorria eta antzeko esaldiak 
Oso antzekoa den esaldia irakur daiteke hebreeraz Bibliako Esaera Zaharren liburuan (): . Latinezko Vulgatan horrela itzuli zen: "vir sapiens fortis est et vir doctus robustus et validus". Esaldiak esan nahi du "gizon jakintsua indartsua da, eta gizon jakintsuak indarra handitzen du", baina euskarazko bertsioan desberdin itzuli da: "hobe gizon zuhurra indartsua baino, eta gizon ikasia ahaltsua baino." Ferdowsi persiar poetak (940–1019/1025) ere horrela idatzi zuen: توانا بود هر که دانا بود (tavânâ bûd har ke dânâ bûd) "Indartsua da ezagutza duen hura."

### Thomas Hobbes 
Esaldiaren lehen aipamen zehatza *Leviathan* liburuaren latinezko bertsioan agertu zen (1668; ingelesezko bertsioa 1651ean argitaratu zen). "De Homine" lehen liburuaren X. atalean ("De Potentia, Dignitate et Honore") boterea osatzen duten gizonaren hainbat ezaugarriren zerrenda dago. Zerenda horretan "zientziak" leku txikia du.

Ingelesezko bertsioak horrela irakurtzen da atal berbera:

Euskarazko bertsioa ingelesezkoaren testuan oinarrituta dago, eta ez du "Scientia potentia est" hura jasotzen hasieran:

### Francis Bacon 
Baconen lanetan dagoen esaldirik gertukoena "ipsa scientia potestas est" esamoldea da, *Meditationes Sacrae* (1597) liburuan emana, maiz "ezagutza bere horretan da boterea" gisa itzuli dena:

*Novum Organum* ezagunenean, Baconek idatzi zuen: «Giza ezagutza eta giza boterea bakar batean batzen dira, zeren kausa ezagutzen ez denean, ezin da efektua sortu. Natura menperatzeko obeditu egin behar zaio, eta kontenplazioan kausa dena, ekintzan erregela da».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ur goiena, ur barrena

[thumb|**Ur goiena, ur barrena**. [Neguko solstizioari loturiko zenbait erritu identifikatu dira Euskal Herrian.]]
[thumb|[Pitxerra bete ur, korrika joaten ziren mutilak erretore-etxera.]]
***Ur goiena, ur barrena*** Nafarroa Garaiko zenbait herritan abesten den kantua, da urteberri eguneko urari loturiko errituetan ei ditu sustraiak.

## Urdiain 
Urdiaingo erretore izan zen Jose Maria Satrustegi eta bera izan zen abesti honen hedatzaile nagusia.

Urdiain da uraren eskaintzaren antzinako erritua oraindik mantentzen duen herri bakanetako bat.

Ohitura da udaletxeko kideak parrokia-etxean biltzea, ordu batzuetako solasaldi adiskidetsuan... Elizako dorreko erlojuan hamabi kanpai-hotsak entzun arte. Une horretan, herriko mutil batzuek, ur berria daramatela, abesti honen ahapaldiak abesten dituzte erretore-etxearen atari aurrean. Agintariak irteten dira eta mutilek ematen dieten ura edaten dute. Erretoreak, lehenago zinegotziei postreren bat partekatu duen erretoreak, tarta bat ematen die kantariei; hauek, berriz, alkateari eskaintzen diote, honek ebaketa sinbolikoa egin eta jabeei itzultzen die tarta behin betiko.

Antzina, tarta beharrean, oparia opil bat izaten zen parrokoak mutilei ematen ziena (*olatia, olata*, esaten zioten opilari eta 'eskaintza(-opil)' ulertzen zen; hitzaren jatorria, latinetik "oblatum"), .

Gaur egun, ohitura zahar honek garaien erritmora eboluzionatu da, gazteentzat oraindik ere pizgarri izan dadin. Baina badirudi Urdiainen oraindik ere tradizioa nolabait mantentzen dela.

Abestiaren melodia oinarrizkoa da eta Urdiaingo aldaera beste herri batzuetakoa baino monotonoagoa da. Pareatu monorritmikoetan kantatzen dute, elkarrengandik independenteak, bertsoak tolesten diren kasuan ere. 

Olatz Zugaztik abesti honen bertsioak grabatu ditu.

## Hitzak 
Jose Maria Satrustegik erakutsitako hitzak gaurko grafiara hurbildu ditugu, (hatxe batzuk gehitu ditugu).

1. Arantzazu, zer dekazu?
Ur goiena, ur barrena;
Ur goiena, ur barrena
Urte berri egun ona.

2. Etxe honetan sar dayena
bakearekin osasuna;
bakearekin osasuna
onarekin ondasuna.

3. Etxekoandre giltzaria
iriki zazu ataria,
iriki zazu ataria
ba dekagu ur berria;
ba dekagu ur berria
presta zazu gosaria.

4. Etxe hontan oilar bi
bat bestea dirudi,
etxe hontako etxekoandreak
Ama Birjina dirudi.

5. Etxe hontako nagusi jaunak
poltsia txintxirrinduna;
poltsia txintxirrinduna;
zilarrez ezpataduna.

6. Etxe hontako nagusi jaunak
urre gorrizko bizarra
hartxek, hartxek eman dia neuri 
errieltxo biko zidarra.

7. Goien-goien ilargia
erdi-erdian klabeliña
gure baratzan belar ona
hark botatzen du usai ona.

8. Izotzetan elurretan
Abenduko gau luzetan
beste guziak ohian eta
gu, gaizuok, oinutsetan.

9. Eguzu, bada, eguzu
baldin eman nahi badezu,
baldin eman nahi badezu,
bestela despegi gaitzazu.

* Mutilak ez badira pozik geratzen etxeko jaunak edo etxeko andreak oparitutakoarekin, honako bi ahapaldi gehigarri abesten ziren, alde egin baino lehen.

10. Arramaioan dabil sagua
hari segi da[b]il katua
etxe hontako limosnarekin
eztu[g]u beteko zakua

11. Etxi honetan dago uztarri
haren gainian uzkar bi
Amen, amen.

## Erreferentziak
Miguel Marín Cobos

**Miguel Marín Cobos** (Melilla, 1968ko azaroaren 18a) Alderdi Popularreko politikari espainiarra da, gaur egun Melillako Hiri Autonomoko lehen presidenteordea eta Ekonomia, Merkataritza, Berrikuntza Teknologiko, Turismo eta Sustapen kontseilaria. Erantzukizuneko hainbat kargu bete ditu tokiko gobernuan eta hiriaren garapen ekonomiko eta turistikoarekin lotutako erakundeetan.

## Biografia 
Melillan jaio zen 1968an. Zuzenbidean graduatua da UNEDen eta Lan Harremanetan diplomatua Granadako Unibertsitatean. Hainbat master egin ditu *Lan Aholkularitzan* (EFEM), Aseguruetan (UNED) eta *Abokatutzarako Sarbidean* (UNED).

Politikan jardun aurretik, 1992tik ostalaritzaren sektorean enpresaburu gisa aritu zen, eta 2000. urtean aseguru-agentzia bat sortu zuen. Gaur egun ere martxan jarraitzen du.

## Ibilbide politikoa 
### Hasierak 
Administrazioan izan zuen lehen kargu garrantzitsua *Osasun eta Kontsumo sailburuordea* izan zen (2001-2003). Ondoren, Juan José Imbroda buru izan zuen legegintzaldietan hainbat ardura izan zituen tokiko gobernuan, besteak beste, *Sustapen Kontseilaria eta Kirol kontseilaria*.

### Lehendakariordetza eta kargu exekutiboak 
*Melillako Hiri Autonomoko Gobernuko* presidenteorde izan da hainbat alditan, eta sektoreko erakunde garrantzitsuak zuzendu ditu, hala nola *Melillako Turismo Patronatua*, zeina 2023ko uztailetik baitago buru, tokiko jarduera ekonomiko eta turistikoa bultzatzeko helburuarekin.

### Melillako Portuko Agintaritzan egindako ibilbidea 
* Lehen Agintaldia (2015–2019): 2015eko irailaren 18an izendatu zuten presidente. 2019ko apirilean uko egin zion PPko bigarren postuan aurkezteko urte horretako hauteskunde autonomikoetan.
* **Izendapen laburra 2023an**: PPk 2023ko maiatzean lortu zuen garaipenaren ondoren, Miguel Marín Portuko Agintaritzako presidente izendatu zuten berriro, hasiera batean. Hala ere, aste batzuk geroago, karguari uko egin zion, lehen presidenteorde eta Hiri Autonomoko Ekonomia eta Sustapen kontseilari gisa zituen funtzioetan erabat zentratzeko.
* **Erreleboa** Quevedoren alde: Uko egite horrek *Manuel* Ángel Quevedo Mateosen izendapena ahalbidetu zuen, eta Gobernu Kontseiluak 2023ko urriaren 6an izendatu zuen ofizialki.

## Egungo egoera 
Miguel Marín Cobosek kargu hauek ditu:

* Melillako Hiri Autonomoko lehen lehendakariordea
* Ekonomia, Merkataritza, Berrikuntza Teknologiko, Turismo eta Sustapen kontseilaria
* Melillako Turismo Patronatuko presidentea
* Melillako Alderdi Popularreko idazkari nagusia
* Talde Popularraren bozeramailea Melillako Batzarrean

Bere kudeaketa Melilla hub teknologiko gisa posizionatzean zentratu da, hiriak online jokoa eta berrikuntza digitala bezalako sektoreentzat dituen abantaila fiskalak aprobetxatuz, eta turismoa dinamizatzean, Marokorekin aduana komertziala aldi baterako itxi ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila Melillako Alderdi Popularrean
Lana Txornohorska

**Lana Txornohorska** (; Zaporizhia, 1999ko irailaren 13a - Zaporizhiako oblasta, 2026ko urtarrilaren 1a), **Sati** ezizenez, ukrainar kazetaria, artista eta anarkista queer bat izan zen. Kharkiveko *Liuk* aldizkari ezkertiarrean kolaboratu zuen, Ukrainako mugimendu anarkistaren kide izan zen eta herrialdean queerren eskubideen aldeko borrokan jardun zuen. Errusiak Ukraina inbaditu ondoren, Ukrainako armadan sartu zen drone operadore gisa. Errusiaren drone bidezko eraso batean hil zen 26 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Oleaga

**Joan Oleaga Arregi** (Donostia, Gipuzkoa, 2006ko martxoaren 7a-) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan aritu ohi da. Donostiako Baskonian hezia, 2018-2019 denboraldirako Errealak fitxatu zuen. 2026ko urtarrilean Bigarren mailan egin zuen debuta Sanserekin.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Dalila Mérida

**Dalila Mérida** Guatemalako ekintzailea da, lurraldearen defendatzailea eta nekazarien aldeko aktibista, Comité de Unidad Campesina (CUC) batzordeko kidea. Ezaguna da nekazaritzako langile ohien lan-eskubideen defentsan egindako lanagatik eta finka-jabe handien aurrean erakutsitako erresistentziagatik, bai eta bere aktibismoagatik jasan duen kriminalizazioagatik ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Subil

[thumb|[Neguko solstizioan erretzen zen enborra: **subil**a. (Hortik subilaro hitza).]]
a erretzen zen urteko gaurik luzeenean eta errauts horiekin zenbait erritu egiten ziren.]]

**Subil**, edo hitzaren aldaerak, **sugil, suil, sunbil, sungil, supil, zubil, zupil, zurbil, subill**, batez ere erretzeko erabiltzen den egur lodia edo enborra da, esaterako urteko gaurik luzeenean erretzeko, neguko solstizioaren gauean. Subila, bestela, sutarako egurra edo enborra da. Leku batzuetan, besterik gabe sutarako erabil daitekeen enborra.

## Erreferentziak
Justas Paleckis

**Justas Paleckis** (Telšiai, 1899ko urtarrilaren 22a &ndash; Vilnius, 1980ko urtarrilaren 26a) lituaniar kazetari eta politikaria izan zen.

Jatorri nobleko errementari baten familian jaio zen. 1926tik 1927ra ELTA Lituaniako albiste-agentzia ofiziala zuzendu zuen. Lituaniako komunistekin harremanak izan zituen 1930eko hamarkadatik, eta herrialdeko goi klaseen gobernuaren aurka agertu zen.

1940ko ekainean ultimatum sobietar baten ondoren Lituaniara, Antanas Smetona presidenteak herrialdetik ihes egin zuen eta gobernua Antanas Merkys lehen ministroari enkargatu zion. Honek Justas Paleckis izendatu zuen lehen ministro eta hurrengo egunean dimititu zuen. Paleckis behin-behineko estatuburu bihurtu zen abuztura arte, Lituaniaren anexio sobietarra gertatu zen arte.

Paleckis Lituaniako Sobietar Errepublikako buruzagia izan zen 1967ra arte, eta Nazionalitateen Sobieta zuzendu zuen 1967tik 1970era.
Makoko

**Makoko**, Nigeriako Lagos hiriaren kostaldea dagoen kokaleku informal bat da. "Afrikako Venezia" ezizenez ezaguna da.

Lagos aintziraren ur gainean eraikitako palafitoez osatua dago. Bertako biztanle gehienak Badagry eta Beningo etorkinak dira, Egun herrikoak.  2007an 85.840 biztanle zituela uste zen, halere ere 2020ean milioi bat biztanle izan zitzazkela uste zen. Gehienak arrantzatik bizi dira.

## Iruditegia 

1962 Makoko map detail Lagos Nigeria txu-oclc-441966035-lagos-1962.jpg|1962ko Lagosko mapa Makokoren kokapena adieraziz.
Makoko auf dem Wasser (5208472599).jpg
Makoko auf dem Wasser (5209071738).jpg
Makoko auf dem Wasser (5208471435).jpg
'The People of Makoko Community'.jpg|Umeak arraunean, Makoko.
2010 Lagos Nigeria by Rainer Wozny 5342608955.jpg|Makoko 2010ean.
Women at work at makoko Lagos.jpg
Women at work at Makoko.jpg
Women at work at makoko Lagos 2.jpg
Subilaro

[thumb|[Neguko solstizioarekin batera egiten ziren su-erritu batzuekin lotu izan da **subilaro**.]]
**Subilaro**, Euskaltzaindiaren Hiztegiaren arabera "Gabon eguna" da.

Batzuen ustez, neguko solstizioan egiten ziren su-erritu batzuekin dago lotura; neguko solstizioan, gaurik luzeenean, subil bat erretzen zen etxeko sutondoan eta errautsa horiekin zenbait erritu egiten ziren etxeko baratze, soro eta abereak babesteko.

## Erreferentziak
Laura Harring

**Laura Harring** (Los Mochis, 1964ko martxoaren 3a) mexikar-estatubatuar modelo eta aktorea da.

Mexikon jaio zen eta bertan bizi izan zen Texasko San Antoniora joan zen hamar urtera arte. Hamasei urterekin Suitzara joan zen ikastera eta ondoren antzerkia ikasi zuen Londresen. Texasera itzulita, edertasun-lehiaketetan parte hartu zuen, eta 1985ean Miss AEBetako titulua irabazi zuen.

1987an telesailetan aktore lanetan hasi zen. Zinemako aktorea ere bada, eta *Mulholland Drive* filmean nabarmendu zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Vanesa Freixa i Riba

**Vanesa Freixa i Riba** (Rialp, Lleida, 1977) Kataluniako ilustratzaile eta elikadura burujabetzaren aldeko ekintzailea da. Obrador Xisqueta elkartearen sortzaileetako bat izan zen eta Kataluniako Artzain Eskolaren zuzendaria 2009 eta 2016 artean. Halaber, ''El no a l'os* (2021) dokumentala zuzendu zuen beste batzuekin elkarlanean, Pirinioetan hartza berriro sartzea eta hiri eta landa kosmobisioaren arteko gatazkari buruzkoa.

## Argitaratutako lana 
* *La Coloma, el Jan-roy i el misteri de Boumort* (Profit argitaletxea, 2020)
* *Llavors* (Batiscafo Editorial, 2021)
* *Ruralisme. La lluita per una vida millor'' (Ara Llibres, 2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vanesa Freixaren artikuluak La Cuenca 5.1 magazinari
Clara Southern

**Clara Southern** (Kyneton, 1860ko urriaren 3a – Surrey Hills, 1940ko abenduaren 15a) australiar margolaria izan zen. Australiako inpresionismoaren Heidelberg eskolako kidea izan zen.

1883tik 1887ra bitartean, Victoriako Galeria Nazionaleko Diseinu Eskolan eta Galeriako Arte Eskolan ikasi zuen, George Folingsby eta Frederick McCubbinen ikasle gisa. Garai hartan, Buonarotti Club elkarte bohemiarrarekin bat egin zuen, idazle, musikari eta Heidelberg Eskolako margolariek osatua.

Southern Victoriako Artisten Elkarteko kidea izan zen, eta Australiako Artisten Elkarteko lehen emakumea. 1888tik Jane Sutherland eta Tom Robertsekin batera ikasi zuen Melbournen.

1908an paisaia-margolari gazteen komunitate bat ezarri zuen Warrandyten, Melbournetik 30 kilometrora. Bere lan askok inguruko espiritua islatzen dute.

## Iruditegia 

Clara Southern - The Back of the Barn.jpg|*The Back of the Barn*
Clara Southern - The Yarra at Warrandyte.jpg|*The Yarra at Warrandyte*
Clara Southern - The kitchen.jpg|*The Kitchen*
Old Bee Farm - Clara Southern.JPG|*Old Bee Farm*
Clara Southern - A Cool Corner.jpg|*A Cool Corner*
Clara Southern - The Road to Warrandyte, 1905-1910.jpg|*The Road to Warrandyte*
Clara Southern - Evensong.jpg|*Evensong*
Clara Southern - The old shed.jpg|*The old shed*
Clara Southern - Landscape with Cottage, 1900.jpg|*Landscape with Cottage*
Clara Southern - Bush Camp.jpg|*Bush Camp*
Clara Southern - The artist's home.jpg|''The artist's home''

## Kanpo estekak
Rudy Arana

**Rudy Arana** ekuadortar aktore, makillatzaile profesional eta *drag queen* da.

## Biografia 
Haurtzarotik bere burua neskatzat hartu zuen, eta ez mutikotzat. Hala ere, 19 urte zituela hasi zen emakume transgenero gisa trantsizioa egiten, eta horrek gatazkak sortu zizkion amarekin eta amonarekin.

Telebista Ikasketen Goi Institutuan (ITV) aktore-ikasketak egin zituen.

TC Televisión kateko *Archivos del destino* telebista-programan hasi zuen bere ibilbide profesionala aktore gisa. Gerora, *De la vida real* saioan eta *Mostro de Amor* telenobelan (2010) lan egin zuen, besteak beste, non auzoko biztanleei laguntzen zien emakume transgenero baten rola interpretatu zuen.

Christian Fuentes zuzendariaren *Desátame* (2006) filmean parte hartu zuen bere burua interpretatuz. *El Universo* egunkariaren aipamenaren arabera, Aranaren emanaldia izan zen onena, eta "arima eman zion film honi". Antzerkiari dagokionez, *Sopla* (2011), *Dos viudas y un funeral* (2017) lanean Doménica Menessini aktorearekin batera protagonista izan zen, eta *A 2,50 la cuba libre* (2019) lanetan parte hartu du aktore gisa.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Desátame* (2006)

### Telebista 
* *Archivos del destino*
* *De la vida real*
* *Mostro de Amor*
* *El pescado frito*

### Antzerkia 
* *Sopla* (2011)
* *Dos viudas y un funeral* (2017)
* *A 2,50 la cuba libre* (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nathalia Espinoza

**Nathalia Espinoza** (Guayaquil, 1991ko urtarrilaren 15a) ekuadortar modeloa eta aktorea da.

## Biografia 
Nathalia Espinoza Guayaquilen jaio zen, 1991ko urtarrilaren 15ean. Zazpi urterekin nabaritu zuen bere genero identitatea ez zetorrela bat jaiotzeko sexuarekin. 18 urterekin familiaren etxetik independizatu zen, eta arte eszenikoetako prestakuntza hasi zuen.

2022an, Paco Cuestak zuzendutako *El pescado frito* (Arrain frijitua) ekuadortar ekoizpenean parte hartu zuen: pikanteria batean, pertsonaia eta egoera ugarik trans pertsonen errealitate soziala azaltzen dute.

2023an, Miss Ecuador Trans Universe titulua lortu zuen. Urte hartan bertan, Ecuavisako *Desafío a la Fama* *telerrealitatearen* 16 lehiakideetako bat izango zela iragarri zuten. Laugarren kanporatua izan zen, Mariana Muy abeslariaren aurkaren aurrez aurrekoa galdu ostean.

## Bizitza pertsonala 
Espinoza emakume trans bat da. Bi anaia ditu, eta horietako bat homosexuala da.

## Filmografia 
### Telebista 
* *El pescado frito* (2022)
* *Desafío a la Fama* (2023)

### Sare sozialak 
* *La noche es mía*

## Erreferentziak
Shais Rishon

**Shais Rishon** (Brooklyn, New York, 1982ko otsailaren 14a), ***MaNishtana*** izengoitiaz ere ezaguna, afro-estatubatuar errabino ortodoxo, aktibista eta idazlea da. *Tablet*, *Kveller*, *The Forward*, *Jewcy* eta *Hevria* aldizkarietan kolaboratzen du eta 2018an *Ariel Samson, Freelance Rabbi* eleberria idatzi zuen. 2014an, *The Jewish Week* astekariak 36 urtetik beherako judu eraginkorren urteroko zerrendan sartu zuen.

## Bizitza 
### Errabino ibilbidea 
Rishon 1982ko otsailaren 14an jaio zen Brooklynen, New Yorken, Chabad-Lubavitch mugimenduarekin lotutako familia judu batean. Berak dioenez, bere amaren arbasoak judu erlijiosoak izan dira 1780ko hamarkadatik. Bere aita, Asher Rishon, judaismora konbertitu zen Shaisen ama ezagutu ondoren. Gaztea zela, Shaisek judu komunitatetik baztertuta sentitzen zen bere arraza eta beste juduengandik jasotzen zuen tratua zirela eta. James Madison eskolan graduatu ondoren, Brooklyn Collegen sartu zen, eta bertan ingelesean espezializatu zen.

2009an bere identitate beltz eta juduari buruzko blog bat idazten hasi zen, MaNishtana izengoitia erabiliz.

2020an, Rishonek eta Yitz Jordan raperoak (Y-Love) komunitate-zentro berri bat sortzeko asmoa iragarri zuten. Komunitate-zentro hau judu guztientzat irekita egongo litzateke, baina judu arrazializatuengan zentratuko litzateke.

### Idazle ibilbidea 
Rishonen lehen eleberria, *Ariel Samson, Freelance Rabbi*, 2018ko National Jewish Book Awarden Goldberg sarirako izendatua izan zen. Eleberri erdi-autobiografiko horretan, judu arrazializatuen inguruko estereotipoei aurre egingo ziela eta komunitate judu zabalagoan leku bat egingo ziela itxaropena adierazi zuen. Antzerkigintzan ere aritu zen, 2017an *The Jewish Plays Project*en parte hartuz, Susan Bernfield, Sarah Gancher eta MJ Kaufman antzerkigileekin batera.

### Bizitza pertsonala 
Rishon Gulienne Rollins-Rishonekin ezkonduta zegoen, jatorri mistoko judu beltz batekin, eta 2013ko amaieran jaiotako alaba bat du.

## Lanak 

;Liburuak
* *Thoughts From A Unicorn: 100% Black. 100% Jewish. 0% Safe* (2012)
* *"Fine, thanks. How are you, Jewish?": A Stream-Of-Consciousness Stroll Through the Jew of Color Mind* (2014)
* *The Rishoni Illuminated Legacy Hagadah* (2015)
* *Ariel Samson: Freelance Rabbi* (2018)
;Ipuinak
* *One Man’s Dystopia Is Another Man’s What?* (2014)
* *The (Space)Time Of Your Life* (2014)
;Poemak
* *Mashiach Now?* (2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony Lexa

**Anthony Lexa** (Londres, 2000) ingeles aktore, abeslari eta konpositorea da, eta Netflixeko *Sex Education* telesailean egindako lanagatik da ezagun; Abbi Montgomery izeneko pertsonaia da.

## Lehen urteak 
Lexa 2000n jaio zen. Devon landa-eremuan hazi zen, eta, 2021ean, Londresera joan zen bizitzera.

## Ibilbidea 
Lexa konpositorea eta abeslaria da, indie pop musika egin eta interpretatzen du. 2023ko irailean kaleratu zuen bere *Early Nights* singlea.

Antzerkiko aktore gisa, Londresko West End antzokiko produkzioetan agertu zen.

Lexak Abbi Montgomeryren papera egin zuen nerabeentzako Sex Education komedia dramatiko sexualeko telesail britainiarrean. *Sex Education* filmean duen pertsonaia Cavendish institutuko neska gazte kristau eta transgeneroa eta erlama da, bere familiaren etxetik kanporatua izan zena. Casting-deialdi ireki baten bidez hautatu zuten Lexa Montgomeryren papererako. Programaren historiako trans pertsonen arteko lehen sexu-eszena ere interpretatu zuen Lexak.

## Bizitza pertsonala 
Anthony emakume transgeneroa da. Trans Secret Santa babesten du, Think2Speak-ek zuzendutako ongintzazko erakundea, Eguberrietan trans pertsonei laguntzen diena. Gaur egun, Londresen bizi da.

## Filmografia 
* *Sex Education* (2023)

## Diskografia 
### Singleak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julie Gichuru

**Julie Gathoni Sumira Gìchūrū** (Nairobi, Afrika, 1974ko urtarrilaren 7a) kenyar enpresaburu eta komunikabideetako pertsonaia da, komunikabideen, modako txikizkako merkataritzaren eta entretenimenduaren sektoreetan inbertsioak dituena. *Acumen Communication Limited* enpresako zuzendari independentea da, eta EA Afrikako Lidergoaren Ekimeneko bekaduna eta konfiantzakoa da.

## Hezkuntza 
Gìchūrū Nairobiko St Christophers eskolara joan zen zortzi urte zituela eta, ondoren, Bangladesheko Green Herald eskolara. Kenyara itzuli zen eta Karen C eskolan sartu zen Loreto Convent Msongari-ra joan aurretik. Bigarren mailan, 8-4-4 sistematik GCE barnetegi batera pasatu zuen eta Thika-ko Imani Eskolan sartu zen 3. eta 4. mailatarako

## Ibilbidea 
Hasiera batean, Julie Gìchūrū Capital FMn lan egin zuen, Kenya Television Network-en erreportari eta albistegietako aurkezle gisa telebistara joan aurretik. Kenyako *The Inside Story* telesailean parte hartu zuen, Kenya Television Network-en, baita NTV-ko (Kenya) albistegietan ere, besteak beste, *Showdown*, *On the Spot* [Bertan tokian], ''You The Jury The People's Voice* [Zu epaile, jendearen ahotsa]  politika eta aktualitateko saioetan eta *Sunday Live* [Igandea zuzenean] albistegian eta *Fist to Five, Gichuruk Fist to Five for Change sortu eta aurkeztu zuen, bakea eta sendakuntza erraztu zituen programa.* *Bere ekimenari esker, Martin Luther King Handitasunaren Saria jaso zuen.* *Citizen TV*-n. Zerrenda horretan dago, halaber, hauteskunde osteko Voces de razón bake berezia. ARIMUS [2011n, Gichuruk bere ekoizpen-etxea sortu zuen, Arimus Media, kalitate handiko eduki afrikarren bidez aldaketa positiboa sustatzeko] Media Limited Gìchūrū enpresak Afrikako edukien ekoizpena ikuskatzen du, hala nola, *Africa Leadership Dialogues* [Afrikako lidergo elkarrizketak], *High School* [Bigarren hezkuntza] eztabaida plataforma *Great Debaters Contest'' [Eztabaidazale handiren lehiaketa], entretenimendu telesaila Maisha eta Fatuma's Voice gizarte foroaren pipeline-ko telebista ekoizpena. [Telebistako ekoizpenean, tutueria proiektu bat hasierako ideiatik azken entregara arte mugitzen duen urratsez urratseko lan-fluxu egituratua da, eraginkortasuna, antolaketa eta kalitatea bermatzen dituena, aurre-ekoizpena (gidoia, storyboarding), ekoizpena (filmaketa/sorkuntza) eta post-ekoizpena (edizioa, VFX, soinua) bezalako atazak, rolak eta handoffak definituz. Taldeak lerrokatuta mantentzeko, baliabideak maximizatzeko eta emaitza koherenteak bermatzeko sistema bat da], askotan Pipe TDak bezalako rol tekniko espezializatuak dituena. Aztarna Afrikarrak Fundazioa (FAF) Anthony eta Julie Gìchūrū fundatu zuten.

## Bizitza pertsonala 
Gìchūrū, Anthony Gìchūrū enpresaburuarekin ezkonduta dago. Lau seme-alaba izan zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Linkedin profila
* X (lehen Twitter)
* Instagram
* Mastercard Fundazioa
* Julie Gichuru Questions Africa’s Voice in Global Multilateral Systems at ISCA 2025 [Gichuruk Afrikaren ahotsa zalantzan jartzen du Sistema Global Multilateraletan ISCA 2025en] (Ingelesez, 2025eko azaroaren 12a)
Espérance Nyirasafari

**Espérance Nyirasafari** (1972ko uztailaren 13a) ruandar politikaria da. Genero eta Familia Sustapenerako ministroa izan zen 2016tik 2018ra eta Kirol eta Kultura ministroa 2018tik 2019ra.

## Bizitza 
Bere gurasoak 1994an hil zituzten tutsien genozidioan, Nyirasafari oraindik gaztea zela.

2009an Justizia Ministerioko idazkari iraunkor bihurtu zen. Genero eta Familia Sustapenerako ministro bilakatu zen. 2017ko abuztuaren 31ko gobernu-berrikuntzan, bere kargua mantendu zuen. 2018ko urrian, Solina Nyirahabimanak ordezkatu zuen kargu horretan, eta Nyirasafari Kirol eta Kultura ministro izendatu zuten.

Nyirasafari ezkonduta dago eta hiru seme-alaba ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak