María Elena Moyano

**María Elena Moyano Delgado** (Lima, Peru, 1958ko azaroaren 29a- *ibidem*, 1992ko otsailaren 15a) borrokalari soziala izan zen, Peruko auzo-buruzagia, ***Madre Coraje*** izenez ezaguna.

Herrialdeko terrorismo-garaian, Sendero Luminoso erakunde maoistaren aurka altxatu zen Moyano; horren ondorioz, Liman hil zuten 33 urte zituela. Pobreziaren aurkako borrokagatik, giza eskubideen defentsagatik eta emakumeen eskubideak defendatzeagatik da ezaguna.

## Bizitzako lehen urteak 
1970eko hamarkadaren hasieran, Juan Velasco Alvarado jenerala buru zuen Indar Armatuko Gobernu Iraultzailea izeneko diktadura militarrean, herrialdeko baliabide urrietatik Pamplona basamortura migratu ziren biztanle asko. Orduan, *de facto* presidenteak birkokapen planifikatu bat agindu zuen, ehunka familia Lima hiriaren hegoaldera eramateko eta El Salvador (CUAVES) hiriko hiri-komunitate autogestionarioa eratzeko. Gertakari horietan, María Elena Moyanok, amarekin eta sei neba-arrebekin batera, migratu zuen, aitarengandik jadanik bananduta, alokairuak ordaindu ezin izan zituztelako etxegabeturik altzaririk gabe.  

Ikasteko, María Elena, oso goiz eta garraio publikoan, Surcoraino joaten zen, Villa El Salvadorretik kilometro batzuetara aurkitzen zen Jorge Chávez ikastetxera. Ahizpa eta biak, eskolako boleibol-selekzioan parte hartzeko aukeratu zituzten, eta entrenatzera itzuli behar izan zuten arratsaldeetan.

## Unibertsitateko bizitza 
Hamabost urte zituela, María Elenak bigarren mailako ikasketak amaitu zituen. Neba-arrebek nahi zuten berak eta Martha ahizpak unibertsitatean ikastea. Hala ere, María Elenak baztertu egin zuen hasieran. Neskak, lankide batekin batera, bulegari izan nahi zuen, eta harekin batera matrikulatu zen Limako Unibertsitateak bulegoan eskaintzen zuen teknika-ikastaro batean, gizarte-proiekzioko jarduera akademiko batean. Unibertsitatea, Moyanoren arabera, ahizparentzat erreserbatuta zegoen, familiako ikaslerik onenarentzat. Martha San Markoseko Unibertsitate Nazional Handira aurkeztu zen, baina ez zen sartu. Haren neba Karlosek Inca Garcilaso de la Vega Unibertsitatean matrikulatzea eskatu zuen. Bi ahizpak aurkeztu ziren; María Elenak, ordea, amari eta nebari baldintza gisa jarri zien berak aukeratuko zuela bere karrera, eta erabaki hori amak baztertu egin zuen. Berak Zuzenbidea ikastea nahi zuen. Azkenean, María Elenak Soziologian matrimulatzea erabaki zuen, baina uste zuen ez zela sartuko, ez baitzen inongo akademiatan prestatu. Hala ere, azterketa egin eta onartu egin zuten.

1973 eta 1975 bitartean, Berrikuntza gazte-taldeko lehendakaria izan zen. Talde horrek kantu eta antzerki jarduerak egiten zituen, eta, hitzaldi eta mahai-inguruen bidez, gazteek drogamenpekotasunari eta familia ulertzeko ezintasunari nola aurre egin behar zioten zabaldu zuen. Materialismo Historikoaren eta Materialismo Dialektikoaren klaseetara joan ondoren (ikastaro horiek garai hartan sistemako ia unibertsitate guztietan irakasten ziren), zalantzan jartzen zuen pobreek ikasteko eta lana lortzeko egindako ahaleginaren arrazoia, ezin bazuten lanik lortu.

Handik denbora batera, unibertsitateko gazte batzuk Villa El Salvadorreko Autogestio Komunitatera iritsi ziren beren artea zabaltzeko asmoz. María Elena zegoen Berrikuntzako jardueretan parte hartu zuten, marxismoaren, klase-borrokaren eta doktrina maoistaren oinarri ideologikoak erakusten zituen herri-eskola bat sortu zuten arte. Bere taldeko gainerako kideek eskola horietan izena eman zutenez, María Elena Moyanori ez zitzaion beste aukerarik geratu. Hala ere, Moyano bere sinesmen erlijioso kristauei atxiki zitzaien.

## Aktibismoa eta lidergoa 
Bere lider dohainak jarduera guztietan agertu ziren, baina, batez ere, Micaela Bastidas izeneko ama-kluba sortu zuen, Ofasaren eta beste gobernu-erakunde batzuen manipulaziotik amak defendatzeko helburuarekin. Haren dohaina eta lanerako gaitasuna kontuan hartuta, Villa El Salvadorreko emakumeek, 1983an, Emakumeen Federazioa eratzeko konbentzio baten ordezkari izendatu zuten. María Elenak esan zuen David semea besartean eraman beharko zuela. Erlinda Muñoz, aurkari politikoa eta 6066 eskolako lokala hartu zutenetik elkar ezagutzen zutenak, ez zuen nahi izan ekitaldira sartzen uzterik, baina garbiketa-taldeko emakumeek esan zuten bere ordezkaria zela, Juana Bendezú andreak Muñoz konbentzitu egin zuen eta Madrileko zinema zaharrean sartu zuen, Villa El Salvadorreko bigarren sektorean. Konbentzio horretan Villa El Salvadorreko (FEPOMUVES) Emakumeen Federazio Popularraren erakundeko idazkariorde hautatu zuten.1984an, Mariateguista Alderdi Bateratuko kide zela, FEPOMUVEko lehendakari izendatu zuten, eta 1988an berriz hautatu zuten**.**Bere kudeaketan, FEPOMUVEk Esne Basoaren programaren zuzendaritza lortu zuen, Michel Azcueta alkatearen borondate politikoagatik (orduan 105 guraso-elkartetako presidentek eta 450 Esne Basoaren koordinatzailek osatzen zuten)**.**

1989an, Villa El Salvadorreko alkateorde izendatu zuten, Ezker Batua mugimendu politikoaren zerrendako kide, Michel Azcueta jauna buru zela. Sendero Luminoso talde terroristarekiko desadostasunak areagotu egin ziren talde horrek argitaratu zituen agiri batzuen ondorioz, non esaten baitzuen María Elenak jaso zuela atzerriko erakundeen dohaintza batzuen dirua. 1991ko irailean, Maria Elenak, jakinarazpen publiko batean, kategorikoki argitu zuen ezfamia hori, eta maoistei oso modu gordinean erantzun zien, hitz hauekin: ... *iraultza ez da ez heriotza ez inposaketa, ez menperatzea, ez fanatismoa...*

1990ean, María Elenak, hogeita hamar urte zituela, "Los amigos de Villa" buletinean, Fedepomuves-en lehendakaritza utzi egin zuen, eta, horren ordez, buruzagien belaunaldi berri bat sortu zen, herri-agintarien borroka politikoak eskatzen zuen azken aldian, ez bakarrik oinarrizko erakundeekiko konpromiso sendoa, baizik eta, funtsean, erakundeen urruntasun eta zigor argia. Sendero Luminosok emakume-elkarteekin gatazka handia izan zuen: emakumeen izaera demokratikoa, erakunde horiek indarkeriaren eta izuaren erabilerarekin markatu zuten distantzia argia. Ondoren, Senderok hilketen, izuaren eta aginteak oinarrietatik bereizteko saioen kanpaina bati ekin zion, herri-auziari traizioa leporatu ondoren. Hala, Senderok erreformistez eta gobernuarekin lankidetzan aritzeaz salatu zituen emakumeen erakundeak.

## Erailketa 
Erailketaren aurreko egunean, Sendero Luminosok lanuzte armatu baterako deia egin zuen barruti osoan. María Elena, zenbait emakumerekin batera, Villa El Salvadorreko kaleetara atera zen, talde terroristaren lanuzte deiari eta etxetik kanpo zegoen edonor hiltzeko mehatxuei aurre egiteko. Sendero Luminosok deitutako lanuzte armatuak porrot egin zuen eta senderistek errepresaliak bilatu zituzten.

Erantzun gisa, 1992ko otsailaren 15ean, 33 urte zituela, María Elena Moyano Sendero Luminosoko 15 terroristaz osatutako komando batek erail egin zuen. Lokalaren barruan, komandoko emakume batek tiro egin zion bularrean eta buruan, ondoren bere gorputza arrastaka kalera atera eta bost kilo lehergailurekin dinamitatu zuten. Bere gorpuzkiak lurperatu eta lau egunera, senderistek bere hilobia ere dinamitatu egin zuten. 10 urteko eta 8 urteko seme-alabak umezurtz utzi zituen. Senarrak eta seme-alabek babes politikoa bilatu behar izan zuten Espainian.

## María Elena Moyano herri-kulturan 
* 1999an film biografiko bat estreinatu zen María Elena Moyanori buruzkoa *Coraje* izenekoa, Alberto Durant perutarrak zuzendua.
* Nachen *Disparos de Silencio* abestiaren bideokliparen hasieran haren irudi bat ere agertzen da
* 2012ko otsailaren 6an proposatu zen otsailaren 15a, Moyanoren erailketa eguna,*Terrorismoaren aurkako Egun* izendatzea.
* 2017. urteko otsailaren 15ean, hil eta 25 urtera, *María Elena Moyano: 25 años de confirmar a la vida* erakusketa ibiltaria inauguratu zen.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Villa El Salvadorreko barrutia
* Madre Coraje elkartea

## Kanpo estekak