open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
María de Guzmán y Zuñiga

**María de Guzmán y Zúñiga**, I. Elicheko markesa (Sevilla, 1609 - Madril, 1626ko uztailaren 30a) espainiar noble bat izan zen, Felipe IV.aren (Gaspar de Guzman, Olivaresko konde-dukea) balidoaren alaba izateagatik ezaguna.

## Biografia 
*Gaspar de Guzman,* garai hartan *Olivareseko kondea* zena, eta *Ines de Zuñiga*, *Zuñigako Gaspar eta Acevedoren* alaba, Monterreyko V. kondeen seme-alaben artetik bizirik atera zen bakarra izan zen.

Felipe III.a 1621ean hil zenean, bere aita Felipe IV.a errege berriaren *Balido* izendatu zuten. 1622ko urtarrilaren 1ean, *Maria Isabel Borboikoaren* menina izendatu zuten. 1624ko abuztuan, hamabost urte bete ondoren, erreginaren dama izatera pasa zen. Gortean postu bat izan zuen bitartean, Mariak hainbat jaialditan eta gorteko ikuskizunetan parte hartu zuen. Espainiako Emakume Handi, Espainiako Handien emazte edo Handien oinordekoentzat gordetako kuxin baten esertzeko pribilegioa eman zioten.

Urte horretan bertan hasi ziren beren ezkontzaren gaia jorratzen. John Elliot historialari britainiarrak bere senargai izango zenaz hauxe idatzi zuen: Bere pobrezia dotoreziaz mozorrotuta, ama eta arrebarekin batera gortera deitu zuten urrutiko ahaide ezezagun bat bizi zen Leonen: Ramiro Pérez de Guzmán, Toraleko markesa.1624ko irailaren 30ean Ramiroren arreba, *Isabel de Guzman* (1607-1640), *Bernardino Fernandez de Velasco y Tovar* Gaztelako kondestablearekin ezkondu zen eta 1624ko urriaren 10ean Maria eta Guzmanen etxeko buru bezala identifikatzen zen Ramiroren arteko ezkontza-hitzarmenak sinatu ziren. Hauen arabera senar-emazte berriek Eliche markes titulua erabiliko zuten, bere semeek Perez de Guzman abizena eta Olivaresen etxeko armak eramango zituzten.  

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Elliott, J. H. (1998). El conde-duque de Olivares. Mondadori. ISBN 84-397-0248-5. 
* 
* Franganillo Álvarez, Alejandra (2015). «IV. Clientelismo en torno a la casa de Isabel de Borbón. 4.2. El control de la casa de la Reina por parte del Valido: Familiares y hechuras al servicio de Isabel de Borbón.». La reina Isabel de Borbón: las redes de poder en torno a su casa (1621-1644) (Tesis). Madrid: Universidad Complutense de Madrid.
Miriam Miranda

**Miriam Miranda** Hondurasko ekintzailea da, garifunen giza eta ingurumen-eskubideen defendatzailea, lurraldearen defendatzaile bat. Organización Fraternal Negra de Honduras (OFRANEH) erakundeko buru gisa, ahaleginak koordinatu zituen turismo-enpresa handiek egindako lur-lapurren aurka borrokatzeko, komunitate garifunenak ziren arbasoen lurraldeak berreskuratzeko, droga-trafikatzaileak geldiarazteko, ingurumen-praktika jasangarriak sustatzeko eta tokiko gazte eta emakumeentzako lidergo komunitarioa garatzen laguntzeko. Tokiko agintariek legez kanpo atxilotu eta jipoitu zuten, eta droga-trafikatzaileek bahitu egin zuten. 

## Biografia 
Miriam Miranda Santa Fen jaio zen (Colon departamentua), Hondurasko kostako garifuna komunitatean. Haurra zela, berak eta bere familiak herrixkatik alde egin zuten lanerako eta hezkuntzarako aukera hobeen bila, eta bananondo-sail batzuetara joan ziren.

Tegucigalpako unibertsitate batean ikasi zuen. Ikasle garaian mugimendu sozialen kontzientzia hartu zuen, eta Hondurasen diru-sarrera txikiak zituzten emakume indigenen eskubideak babesten zituztenak bultzatu zituen batez ere. Azkenik, garifunen eskubideak defendatzea erabaki zuen. Garifunak Afrika mendebaldeko esklaboen arraza mistoko ondorengoak ziren, 18. mendean Karibera ihes egin zutenak Erdialdeko eta Hego Amerikako herrialdeetan, Hondurasen adibidez, kokatu aurretik.

### Aktibismoa 
Miranda OFRANEH erakundeko buru izana da. Erakunde hau 1979an sortu zen. Erakundeak aktiboki babesten ditu komunitate indigenen eta aldi berean baliabideak ematen ditu lidergo komunitarioaren garapena eta ingurumen-hezkuntza, osasun-hezkuntza eta beste zerbitzu batzuk bultzatzeko.

OFRANEH erakundeko kideek, noizbait komunitate garifunenak izan ziren lur-eremuak okupatu dituzte Hondurasen, lurra arbasoen lurralde gisa aldarrikatuz eta giza eskubideen nazioarteko legeak erabiliz lur haietatik bota ez ditzaten. Kasu legalak Giza Eskubideen Amerikarteko Auzitegira ere eraman dituzte, komunitate garifunaren antzinako lurrak konfiskatzearekin lotuta. 2015ean, Randy Jorgensen enpresari kanadarrak mega turismo enpresa bat legez kanpo eraiki ondoren lurralde garifunetan, OFRANEHk auzitara eraman zuen Jorgensen.​Mirandak tokiko komunitateentzat kaltegarriak diren beste garapen batzuk geldiarazteko lan egin du, hala nola industria-proiektu hidroelektrikoak eta palmondo-olioaren ustiaketa suntsitzailea.

### Mehatxuak, bahiketak eta legez kanpoko atxiloketak 
Global Witness GKE britainiarrak adierazi du Honduras "munduko lekurik hilgarriena" dela enpresa handien aurka lan egiten duten aktibistentzat. 2010 eta 2017 artean, Hondurasko 120 aktibista inguru hil zituzten. Miranda mehatxatu eta bahitu egin dute bere lanagatik, eta jendaurrean gaizkile gisa aurkeztu dute tokiko komunikabideetan 

2012ko martxoaren 28an, Honduras osoan indarkeriarik gabeko protesta publikoak egiten ari zirela, poliziak eta armadak kolpatu zuten Miranda, gero hamabi orduz atxilotu eta atxilotu. Askatu ondoren sedizioa leporatu zioten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sopa de caracol

**Sopa de Caracol** Hondurasko Banda Blanca taldeak ospetsu bilakatu zuen abestia da.

## Historia 
Hernán «Chico» Ramos abeslari eta idazle garifuna belizetarraren garifunerazko abesti originaletik egokitu zuten 1991an, gaztelaniazko bertsioa sortuz, eta Amerikako kontinente osoan. Estatu Batuetako Billboardeko Top Latin Songs zerrendako lehen postua lortu arte. Abestiak Hondurasko garifunen punta musika estiloko elementuak barne hartzen ditu. Arrakasta horri esker, Banda Blanca Hondurasko musika talderik ezagunena bihurtu zen.

Abestiaren hitzetan garifunerazko honako esaldiak gorde zituzten gaztelaniara ekarritakoan jatorrizkoa:  

: «Watanegui consup»: zopa maskor-koilararekin hartu nahi dut.
: «Luli ruami wanaga»: Gozatzen jarraitu nahi dut
: «Yupi pa ti, yupi pa mi»: Pixka bat zuretzat eta pixka bat niretzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Me gusta ser una zorra

***Me gusta ser una zorra*** Vulpes talde bizkaitarraren 1983ko abestia da, *I Wanna Be Your Dog* kantuaren bertsioa gaztelaniaz (The Stooges, 1969), punk estiloan garatua . Vulpes taldearen single bakarreko kantu nagusia izan zen, eta kantu ezagunena ere bai, zentsuraren poderioz.

## Historia 
Vulpes taldeko emakumeek 18 eta 20 urte arteko adina zutela, 1983an, single bat kaleratu zuten bi abestirekin: *Me gusta ser una zorra* eta *Inkisición*. Single horren azalean taldearen izena SS nazien letra estiloarekin jarri zuten, zirikatzeko helburuarekin bakarrik, ez ultraeskuindarrak zirelako. Hori dela eta, gehienetan Vulpess izenpean dira ezagunak taldekoak.

Urte berean bideoklip bat grabatu zuten. Carlos Tena TVE1erako musika programa berri bat prestatzen ari zen, *"Caja de Ritmos"*, eta Vulpes taldeari bideoklipa grabatzea proposatu zion. *Me gusta ser una zorra* abestia aukeratu zen kamera aurrean interpretatzeko. Grabaketa egiteko bi aukera eskaini zituen Carlos Tenak, bata kantuaren hitzak leuntzea, eta bestea, kantuan zehar biraoak entzuterakoan zentsura aplikatzea. Taldekideek bigarren aukera hautatu zuten, baina hala ere bideoklipa bere osotasunean eta zentsura gabe emititu zen 1983ko apirilaren 16an. Hurrengo larunbatean (saioaren eguna hori zen), ez zuten eman Caja de Ritmos, eta haren ordez zezenketa bat jarri zuten. Gero saioak jarraitu zuen, baina ez asko, uztailera arte.

Maiatzaren 1ean ABC egunkariaren editorialean emisio honen berri eman zen, abestiaren hitzak zabalduz eta telebista kateko zuzendaritzari neurriak hartzeko eskatuz, Espainian udal hauteskundeak gainean zeudela (maiatzaren 8an), eta haietan agintean zen PSOEri kalte egiteko asmoz batzuen arabera, TVEren kontrola sozialistak zutelakoan. Gainera, Espainiako estatuko fiskal nagusiak Vulpes taldeko Loles Vázquez auzitara eraman zuen abesti horren hitzen egilea izateagatik. Guzti honengatik Carlos Tenak dimisioa aurkeztu zuen.

Urte bereko udan Espainian zehar bira bat egiteko kontratua sinatu zuten Vulpeskoek, arazoak baino sortuko ez zizkiena. Harrezkero ez zuten gehiago Euskal Herrian kontzerturik eman, eta gutxira taldea desagertu egin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andreas Metaxas

**Andreas Metaxas** (; Zefalonia, 1790 – Atenas, 1860ko irailaren 19a) greziar politikari, militar eta diplomazialaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1843tik 1844ra.

Metaxas Konstantinoplako familia batean jaio zen. Ez zuen heziketa formalik jaso, baina italieraz eta frantsesez hitz egiten zuen, eta antzinako Greziako historian aditua izan zen.

Filiki Eteria elkarte sekretuko kide izan zen eta Greziako Independentzia Gerran parte hartu zuen. 1822an Lalaseko batailan zauritu zuten. Urte horretan Gerra ministro eta Polizia ministro izendatu zuten eta behin-behineko gobernuko kide izan zen.

Metaxasek Ioannis Kapodistrias babestu zuen eta bere aliatua izan zen amaierara arte. Armadako buru eta behin-behineko gobernuko kide izan zen Oto Greziakoa erregea iritsi arte.

Erregeordetzan, Metaxas Marseillara erbesteratu zuten bere ideologia liberalagatik. Geroago Espainiara bidali zuten Greziako enbaxadore gisa. 1839an Greziara itzuli zen eta 1841ean Alexandros Mavrokordatosen gobernuan Gai militarretako ministro izendatu zuten. 1843an Metaxas Errusiako alderdiko buru bihurtu zen.

1843ko abenduko iraultzaren ondoren, Metaxasek gobernua osatzeko eta batzar konstituziogile baterako hauteskundeak prestatzeko enkargua jaso zuen. Bere gobernuan sartu zituen Alexandros Mavrokordatos eta Ioannis Kolettis, Frantziako eta Ingalaterrako alderdietako buruak, eta lehen ministro izena hartu zuen lehen gobernuburu greziarra izan zen.

Metaxasek ordena mantentzea eta hauteskundeak egitea lortu zuen. Ondoren, diputatu, senatari, Finantza ministro eta Greziako enbaxadore izan zen Istanbulen, eta teniente jeneral mailara igo zen.
Bejgli

**Bejgli** Eguberrian prestatu ohi den hungariar gozopil biribilkatua da. Intxaurrez (*diós bejgli*) edo mitxoleta-hazi ehoz (*mákos bejgli*) beteta egoten da. Jendeak uste duenez, jateak ugaritasuna ekartzen du etxera.

Bejglia jatorriz Silesia eskualdekoa da. Bere izena ferra baten forma kakotutik dator, alemanez *Beugen* = "tolestu". Hungariara XIX. mende erdialdean iritsi zen.

## Ezaugarriak
Tradizionalki, bi bertsio baino ez daude: intxaurrez edo mitxoleta-haziez beteak. Orea egiteko legamia, irina, gorringoa eta gurina erabiltzen da. Mitxoleta-haziz betetako betegarriak mahaspasak, rona, banilla eta mitxoleta-hazi ehoak ditu; intxaurrez betetako betegarriak mahaspasak, rona, limoi-birrina eta intxaur xehatuak ditu .

Orea xafla lodi bat osatu arte zabaltzen da. Betegarria jarri ondoren, zilindro erregular bat osatu arte zabaltzen da, arrautza-gorringoarekin pintzelatzen da eta laberatu egiten da.

Berriki hainbat aldaera aurki daiteke: gingakin eta mitxoleta haziekin (*meggyes mákos bejgli*), sagarrekin (*almás bejgli*), gaztainekin edo aza hartzituarekin (*káposztás bejgli*).

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
José Rivera Álvarez de Canero

**José Rivera Álvarez de Canero** espainiar militar eta politikaria izan zen, Alfontso XIII.aren erregealdian Itsas Armada ministro gisa aritu zena.

## Biografia 
José Rivera Tuels eta Alejandra Álvarez de Caneroren semea zen. Itsas Armadan sartu zen itsasguardia gisa 1875ean, Borboien Berrezarkuntza hasi ondoren. Bigarren mailako itsasguardia izendatu zutenean, *Blanca*, *Numancia* eta *Lealtad* fragatetan zerbitzatu zuen, Kubara nabigatuz. Geroago, lehen mailako itsasguardia izendatu zuten, *Villa de Madrid* eta *Sagunto* fragatetan, *San Francisco de Borja* *y Lepanto* lurrunontzietan eta *Villa de Bilbao* korbetan zerbitzatu zuen, Mediterraneo itsasoan hainbat operaziotan parte hartuz.

1893an, *Alfonso XII* gurutzontziko bateria baten agintean, Melillako kanpainan parte hartu zuen, Margallo Gerra bezala ere ezagutzen dena, Espainiako enklabea inguratzen zuten Rifeko tribuen aurkako hainbat posizio bonbardatuz. Geroago, Filipinetara eraman zuten *Castilla* gurutzontzian, eta han Caviteko guduan parte hartu zuen, eta gudua hondoratu egin zen. *Albay* kanoiontzia komandante zuela, Naic inguruko operazio guztietan parte hartu zuen. Manilara iritsi eta urtebete baino gutxiagora, Espainiara itzuli zen, eta 1900ean San Hermenegildo Gurutzea eman zioten.

Ondoren, hainbat operazio egin zituen Gibraltarko itsasartean eta Marokoko kostaldean, 1911n *Almirante Lobo* garraio-ontzia komandante gisa arituz eta Rif tribuen aurkako operazioetan hainbat misio eginez. 1919an, kontralmirante izendatu zuten. Ferroleko Arsenaleko kargua kendu ondoren, Prestakuntza Dibisioko komandante jeneral izendatu zuten, eta han egon zen 1921ean almiranteorde izendatu zuten arte, Annualgo hondamendia baino hilabete batzuk lehenago.

1922an La Carraca Arsenalera bidali zuten komandante jeneral gisa, eta apirilean Madrilera joan zen José Sánchez Guerraren gobernuan Itsas Armada ministro izendatu ondoren. Ministro gisa ari zela, *Isaac Peral* eta *B-1* itsaspekoak Vélez de la Gomera irlara bidaltzeko agindua eman zuen, non goarnizio militarra Abd el-Krimen Rifeko tropek setiatuta baitzegoen. Abenduan utzi zuen kargua.

1927ko urtarrilean, Itsas Meritu Militarraren Ordenako Gurutze Handia eman zioten, bereizgarri gorriarekin, Alhucemasko operazioengatik. Almirante izendatu zuten, eta Estatu Kontseilari eta Itsas Armadako Estatu Nagusiko Buru izendatu zuten. Primo de Riveraren diktadura garaian bildu zen Kontsulta Batzar Nazionaleko kide ere izendatu zuten. 1930eko urrian, zerbitzu aktibotik erretiratu zen. Hala ere, politikaren lehen lerrora itzuli zen Dámaso Berenguerrek 1931n dimisioa eman ondoren, eta Juan Bautista Aznar almiranteak zuzendutako larrialdiko kabinete bat eratu zen. Rivera Álvarez de Canerok berriro ere Itsas Armada ministro kargua izan zuen otsailaren 20tik apirilaren 14ra arte, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zen egunera arte.

## Itsas kargua 
## Kanpo estekak
José Ignacio de Echevarría

**José Ignacio Echevarría y Castillo** espainiar militar eta politikaria izan zen, Alfontso XII.aren erregealdian Gerra ministroa.

## Biografia 
Karreratik militar izaten, lehen eta bigarren gerra karlistetan nabarmendu zen, bai Iparraldean bai Katalunian (Matineren Gerra). Meritu horiengatik, 1847an brigadier jeneral maila lortu zuen.

Ondoren, bost urte eman zituen Kubako Habanako gobernadore zibil eta militar gisa. Penintsulara itzuli zenean, Estatu Nagusiko Buru, Donostiako Gobernadore Militarra eta Gipuzkoako Komandante Militarra izan zen, baita Frantzisko Asisko Espainiakoaren Kanpaleku Laguntzaile ere. Meritu horiengatik, 1867ko martxoaren 13an, Elisabet II.a Espainiakoak Fuente-Fieleko markes titulua eman zion. 1868ko iraultzan, Elisabet II.ari lagundu zion eta teniente jeneral gisa borrokatu zen Serranoren tropen aurka Andaluzian. Manuel Pavía y Lacyren agindupean borrokatu zen Alcoleako Zubiko guduan, abangoardiako tropak gidatuz, eta porrotaren ondoren, erreginarekin batera erbestera joan zen.

Saguntoko jazarraldia egin ondoren, Borboien berrezarpena ekarri zuena, Espainiara itzuli zen. Armadan berriro sartu zen eta Hirugarren Gerra Karlistan garaipenean modu erabakigarrian lagundu zuen. 1879tik 1881era Gerra Ministroa izan zen Cánovas del Castillok zuzendutako Kabinete batean. Madrilgo probintziako senataria ere izan zen 1877, 1878, 1879-1880, 1880-1881, 1884-1885 eta 1885-1886 urteetan, Palentziako probintziako senataria 1896an eta bizitza osorako senataria 1898-1899 urteetan. Karabinerien Zuzendari Nagusia ere izan zen 1884an. Madrilen hil zen 1898ko ekainaren 4an.

## Kanpo estekak
Carlos Masquelet

**Carlos Masquelet Lacaci** espainiar ofizial militarra izan zen. Bigarren Errepublikan zehar, hainbat kargu izan zituen, besteak beste, Armadako Estatu Nagusiko Buruzagia eta Gerra ministroa hainbat alditan. Paper garrantzitsua izan zuen Espainiako Gerra Zibilean, Madril defendatzeko eraikitako lau eraztunetan banatutako gotorlekuetan oinarritutako defentsa-fronte bat diseinatuz.

## Biografia 
1871n Ferrolen jaioa, 1896an Toledoko Akademia Militar Nagusian sartu zen. Marokoko kanpainetan parte hartu zuen. Ingeniarien Kidegoko kidea, framazoia zen eta ikuspegi errepublikano-liberalak zituen.

Primo de Riveraren diktaduran, Ingeniarien Akademiako irakaslea izan zen eta Ferroleko Itsas Base berriaren diseinua idatzi zuen, eta berak berak gainbegiratu zuen haren eraikuntza 1920ko hamarkadan.

1930ean, Bigarren Errepublika aldarrikatu zenean, jeneral izendatu zuten, eta Ministroen Kontseiluko presidente Manuel Azañak Estatu Nagusi Nagusiko buru izendatu zuen, eta geroago Gerra ministro izan zen Alejandro Lerrouxek zuzendutako gobernuan, 1935eko apirilaren 3tik maiatzaren 6ra. 1935eko abuztuaren 1ean, Balear Uharteetako komandante militar izendatu zuten. Estatu Nagusi Nagusiko buruzagia izan arren, ez zuen inolako paperik jokatu Asturiasko meatzarien greban, Masquelet bezalako errepublikano zintzo batek gobernu erradikal-kontserbadorearen barruan sortzen zuen mesfidantzagatik. Horren ordez, Diego Hidalgo Gerra ministroak Francisco Franco jeneralari baimena eman zion Estatu Nagusi Nagusiaren agintea hartzeko. Fronte Popularrak 1936ko hauteskundeetan irabazi zuenean, Masqueletek berriro ere Gerra ministro kargua izan zuen Manuel Azañak eta Augusto Barcia Trellesek bata bestearen atzetik zuzendutako gobernuetan, 1936ko otsailaren 19tik maiatzaren 13ra bitartean.

Gerra Zibila hasi zenean, Errepublikari leial mantendu zitzaion. Ordura arte, Presidentearen Etxe Militarreko burua izan zen. Madril gotortzean paper garrantzitsua jokatu zuen, lau eraztunetan banatutako gotorlekuetan oinarritutako defentsa-fronte bat diseinatuz, Madrilen defentsarako eraikiak (1936ko azaroa). 1937ko uztailaren 19an erreserba egoeran sartu zen, nahiz eta abenduan Errepublikako Armadaren berregituraketa egin ondoren, Gotorlekuen Batzorde berriaren buru izendatu zuten.

Gerra amaitutakoan, Frantzian erbesteratu zen, nahiz eta urte batzuk geroago Espainiara itzuli, eta han hil zen 1948an.

## Kanpo estekak
Trás-os-Montesko ahuntz-gazta

**Trás-os-Montesko ahuntz-gazta** (portugesez **Queijo de cabra transmontano**) Europa mailan babestutako jatorri deitura duen Portugalgo gazta da.

Trás-os-Monteseko ahuntz esne gordinarekin egiten da. Ekoizpen eremua Bragantza barrutiko Mirandela, Macedo de Cavaleiros, Alfândega da Fé, Carrazeda de Ansiães, Vila Flor, Torre de Moncorvo, Freixo de Espada à Cinta eta Mogadouro eta Vila Real barrutiko Valpaços eta Murça udalerrietan zehar hedatzen da.

Koagulatu egiten da animalia-gatzagiarekin. Ontzeak 60 egun daramatza gutxienez. Denbora horretan buelta eman eta garbitu egiten dira. 12-19 zentimetroko zilindro baxuaren forma, erregularra, ertz zehatzik gabea. Komertzialki 600 eta 900 gramo arteko pisuarekin ager daiteke. Gazta ondu oso gogorra da, usain handikoa eta zapore min samarrekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beira Baixako gaztak

**Beira Baixako gaztak** (portugesez **Queijos da Beira Baixa**) Portugalgo gaztak dira, eta jatorri deitura babestua dute Europa mailan.

Beira Baixa eskualdean, larreen eskualdean, egiten diren gazta mota batzuk dira, ahuntz edo ardi esnearenak.

Honako jatorri-deitura hauek hartzen ditu:

* Queijo de Castelo Branco, ardi-esnearekin koagulatua barazki-gatzagirekin (Cynara cardunculus), 0,8 eta 1,3 kilo bitartekoa.
* Queijo Amarelo da Beira Baixa, ardi-esnea edo ardi eta ahuntz esnearen nahasketa, animalia-gatzagiarekin koagulatua, 0,6 eta 1 kilo artean.
* Queijo Picante da Beira Baixa, ardi- edo ahuntz-esnez egina, animalien gatzagirekin koagulatua, 0,4 eta 1 kilo artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Philippe Sudré Dartiguenave

**Philippe Sudré Dartiguenave** (Anse-à-Veau, 1863ko apirilaren 6a – *ibidem*, 1926ko uztailaren 26a) haitiar politikaria. Haitiko presidentea izan zen 1915etik 1922a.

Dartiguenave frantziar eta afrikar jatorriko mulatoa izan zen. 1910eko hamarkadan Haitiko senatuko presidentea izan zen eta ez zen alderdi politiko batean afiliatu.

1915ean Vilbrun Guillaume Sam presidentea hil zuten. Estatubatuarrek Haiti inbaditu eta okupatu zuten. 1922ra arte herrialdea gobernatu zuen Dartiguenave izendatu zuten presidente.

Dartiguenavek itun bat sinatu zuen 1915ean Ameriketako Estatu Batuekin. Inbasioa legitimatu zuen eta Haitiko gobernua eta finantzak Ameriketako Estatu Batuen esku utzi zituen. Armada ere desegin zuen eta 1918an konstituzio berri bat onartu zuen. Gerrilla batek estatubatuarren okupazioari aurre egin zion.

1922an agintaldia amaitu zuenean, Dartiguenave jaioterrira joan zen bere memoriak idaztera.
Dee Wallace

**Dee Wallace**, jaiotzez **Deanne Bowers**, edo **Dee Wallace Stone** (1948ko abenduaren 14a, Kansas City, Kansas), estatubatuar aktore bat da, nagusiki *E.T. the Extra-Terrestrial* (1982) filmean Mary Taylor ama antzezteagatik ezaguna.

Antzeztutako beste film nabarmenen artean honakoak daude: *The Stepford Wives* (1975), *The Hills Have Eyes* (1977), *The Howling* (1981), *Cujo* (1983), *Critters* (1986), *The Frighteners* (1996), * Halloween* (2007), *The House of the Devil* (2009) eta *The Lords of Salem* (2012).

## Kanpo estekak 
* Webgunea 
* IMDBko fitxa irakurgai
Salvador Illa

**Salvador Illa Roca** (La Roca del Vallès, 1966ko maiatzaren 5a) espainiar politikaria da, 2024tik Kataluniako Generalitateko presidentea, Bartzelonako legebiltzarkidea eta PSCko lehen idazkaria.

Aurretik, Osasun ministro izan zen 2020 eta 2021 artean, COVID-19 pandemia garaian.

Bere ibilbide politikoaren zati bat udal mailan eman du, La Roca del Vallèseko zinegotzi eta alkate gisa arituz, eta Bartzelonako Udalean ere jardun du. Eskualde mailan, Kataluniako Justizia Departamentuko zuzendari nagusi gisa aritu zen.

1966ko maiatzaren 5ean jaio zen La Roca del Vallèsen, Espainian, Illa. Josep Illaren semea da, udalerri horretako Ehun eta Bordatu fabrikako langilea, eta María Rocaren, ehungintza tailer txiki baten jabea. Bi anaia gazteago ditu, Ramón eta José María.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Castelo Branco gazta

**Castelo Branco gazta** (portugesez **Queijo de Castelo Branco**) Castelo Brancotik dator, Portugalgo eskualdean. Gazta ardi esnearekin egiten da eta testura leuna du.

*Queijo de Castelo Branco-ak* jatorri deitura babestua du Europa mailan, Beira Baixako gaztetako bat baita.

## Ezaugarriak 
Gazta honek 40 egun inguru hartzen ditu heltzeko. Gantz-edukia %45ekoa da, eta kolorea zuritik oso hurbil dago. Castelo Branco zapore eta usain biziko gazta da, horia da eta pasta uniformea da, ukitzean igurtzi egiten den zerbait bezala. Gazta hau otordu amaieran zerbitzatzea gomendatzen da (fruta pixka batekin batera) edo aperitibo gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Alejandre

**Marta Alejandre** (Zaragoza, 1980) alpinista espainiarra da. Dhaulagiri (8167 metroko garaiera) Nepalgo gailurrera iristean, planetako hamalau zortzimilakoetako baten gailurrera iritsi zen lehen aragoiarra izan zen, eta hurrengo urtean Gasherbrum I (8068 metro) igo zuen Pakistanen.

## Ibilbidea 
Geologia Zientzietan lizentziaduna da, eta erdi-mendiko, amildegietako eta eski alpetarreko kirol-teknikaria. Era berean, Mendi Gidarien Espainiako Elkarteko (AEGM) eta Union of International Mountain Leader Associations (UIMLA) nazioarteko plataformako (Gida Laguntzaileen Nazioarteko Elkartea) kidea da. Bere jarduera profesional gehiena Aragoiko Pirinioetan garatzen du, mendiko gidari gisa.

Txikitatik izan du mendi-zaletasuna: berak dioenez, Pineta haranekoak dira mendian izan zituen lehen oroitzapenak, Picarraleko Auzo Elkartearen kanpamentuan ematen baitzituen urtero uda gurasoekin. Urtebete bete baino lehen, kanpin-denda batean egiten zuen lo. Gaztetan, Aragoiko Mendizale Federazioko alpinista gazteen taldeko kide izan zen, eta, kirol arloan alpinismoa maila altuan praktikatzen bazuen ere, 5. mailako geologia-ikasketak egiten ari zela hasi zen lanean. Une horretan sortu zen Kirol Teknikarien lehen promozioa, eta harentzat oso gustuko zuen lan-etorkizuna agerian uztea ekarri zion.

Alpinista gisa, erresistentziagatik eta altzairuzko pentsamoldeagatik nabarmentzen da. Alejandrek menditik bizitzea lortu du, udan eta neguan mendi-gidari gisa lan eginez, Astungo estazioan (Aragoiko Pirinioak), pistetako sorospen-taldean. Formigaleko estazioan (Aragoiko Pirinioak) lan egiten du eski-irakasle gisa, eta udan hainbat abentura-enpresatan lan egiten du freelance gisa; besteak beste, Aragón Aventuran. Urte batzuk daramatza Himalaia zapaldu gabe. 

Alejandre Georges Sonnier-en esaldiarekin identifikatzen da, berarentzat mendiko esentzia laburbiltzen duena: “Gorputzarentzako diziplina bat baino askoz gehiago, alpinismoa luxu bat da izpirituarentzat, eta baliabide bat arimarentzat”.

## Espedizioak 
Egin dituen igoeren artean, besteak beste: 

* Aconcagua (6.962 m) eta Island Peak (6.189 m) mendiak daude 2006an.
* Tilicho Peak (7.135 m) 2008an. 

* 2007an, Broad Peaken gailurretik gertu egon zen (8.047 m.).  
* 2008an, 8.000 metroko gailurrera iritsi zen lehen aragoiarra izan zen, Dhaulagirira igo baitzen (8.167 m).
* 2009an, bere bigarren zortzimilakoa konkistatu zuen, G-I (8.068 m).  
* 2010ean, Alejandrek 52 egunetan amaitu zituen Pirinioetako hirumilako guztiak.

## Sariak eta aitorpenak 
2009an, Alejandre eta Víctor Rivera pilotua Aragoiko Urteko Kirolari gisa onartu zituzten. Gainera, Jacako Alderdi Sozialistak (PSOE) 2019ko Emakumearen Nazioarteko Eguna dela eta ematen duen Zilarrezko Arrosaren saria jaso duen laugarren emakumea izan da.

## Erreferentziak
Pau Palomar

**Pau Palomar Oliver** (Castellnou de Bages, 2006) matematika eta fisikako ikasle katalana da.

## Biografia 
Castellnou de Bagesen jaioa, Pauk bigarren hezkuntza eta batxilergoa Santpedorren dagoen Institut Auro eskola publikoan egin zituen. Futbolean jokatu zuen UE Castellnou taldean.

2024an, Eric Mateurekin batera, Kataluniako unibertsitatera sartzeko azterketetan puntuaziorik altuena lortu zuen. 2024ko irailean, matematika eta fisikako gradu bikoitza ikasten hasi zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. GalUAB taldean lehiatzen da Liga Matemátican. 2024ko azaroan, Unibertsitate eta Ikerketako sailburu Nuria Montserrat Pulido Kataluniako sailburuak berarekin eta Eric Mateurekin hitz egin zuen. Pauk saria jaso zuen sailburuarengandik unibertsitatera sartzeko azterketetan puntuaziorik altuena lortzeagatik. 2024ko abenduan, Kataluniako presidente Salvador Illak hartu zuen Palau de la Generalitatean Eric eta Claudiarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco Cetti

**Francesco Cetti** (Mannheim, 1726ko abuztuaren 9a - Sassari, 1778ko azaroaren 20a) italiar jesuita, zoologoa eta matematikaria izan zen. Sardinia uharteko ornodunak aztertu zituen eta *Storia Naturale di Sardegna* bilduma argitaratu zuen.

1764an Karlos Emanuel III.a Sardiniakoak jesuitei eman zien Cagliariko eta Sassariko Unibertsitate eraberrituetan hezkuntzaren ardura eta Francesco Cetti Sassariko matematika eta etika irakasle bihurtu zen. Natur Zientzietarako gaitasuna ere bazuen eta gobernuaren dirulaguntzak eskuratu zituen Sardinian ikerketa zoologikoak egiteko. Hainbat urtez esploratu zuen uhartea eta deskribapen topografikoa egin ondoren han bizi ziren lauoinekoak, anfibioak, arrainak eta txoriak deskribatu zituen, kobrezko grabatuak zituzten hiru liburutan. Bildumari *Storia Naturale di Sardegna* ("Sardiniako Historia Naturala") izena eman zion. 1777an ugaztunen inguruko gehigarri bat argitaratu zuen.
** *I quadrupedi di Sardegna* (Sassari, 1774)
** *Anfibi e pesci di Sardegna* (Sassari, 1776)
** *Gli uccelli di Sardegna* (Sassari, 1777)
** *Appendice alla storia naturale dei quadrupedi di Sardegna* (Sassari, 1777)

## Aintzatespena 
Alberto della Marmora naturalistak errekatxindorrari "Cettiren toria" izena eman zion eta C. J. Temminck zoologoak deskribatu zuenean Sylvia cetti izen zientifikoa eman zion. Gaur egun *Cettia cetti* izena du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
João Damasceno da Silva Póvoas

**João Damasceno da Silva Póvoas** (Porto, 1780ko urriaren 26a – Luanda, 1826ko otsailaren 21a) portugaldar elizgizon frantziskotarra izan zen, 1814tik hil zen arte Angola eta Kongoko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
João Damasceno da Silva Póvoas Porton jaio zen. 1803ko azaroaren 13an diakono-ordenatzioa jaso zuen eta urte bereko azaroaren 20an apaiz-ordenazioa. eta 1819ko abenduaren 16an gutun pastoral bat argitaratu zuen, Angola eta Kongoko elizbarrutiak Rio de Janeiroko San Sebastian elizbarrutiaren egutegia jarraitu behar zuela zehazten zuena. 1822ko istiluen ondorioz, Angolako gobernu-batzordeko presidente izendatu zuten otsailaren 6an. Bere karguak Brasilekin lotura estua zuenez (garai hartan Angola eta Kongoko elizbarrutia São Salvador da Bahiako artxidiozesiaren sufraganeoa zen), kargu horretatik kendu zuten 1823ko urriaren 2an, Cristóvão Avelino Diasek zuzendutako matxinada baten ondoren. Luandan hil zen 1826ko otsailaren 21ean, 45 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
* José da Costa e Torres apezpikua
* José Maria de Melo apezpikua (1787)
* José Caetano da Silva Coutinho apezpikua (1807)
* João Damasceno da Silva Póvoas apezpikua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bica de queijo

**Bica de queijo** (Portugesetik hitzez hitz itzulia: "Gazta poltsa") Lanhosoko Povoan ekoizten den gazta da, Minho eskualdean, Portugaleko iparraldean. Mamia fresko dagoenean, oihal batean biltzen da gazura xukatzeko, eta horrek erabakiko du poltsaren forma.

%70 ahuntz-esnez, %25 behi-esnez eta %5 ardi-esnez egina dago. Gurin zapore leuna du, testura satinatua, eta gazi samarra da, Portugalgo ia gazta guztiak bezala, animaliak itsasotik hurbil bazkatzen baitira. Pasta uniformea da, zulorik gabea. Azala gorrixka du, piperrautsarekin eta ardoarekin igurzten baita, eta ez da jateko modukoa. Bertan, mamia biltzeko erabili zen oihalaren markak nabari dira. Gutxienez bospasei astez uzten da heltzen.

Fresko edo ondua jaten da, zaporea mantenduz baina testura aldatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joana Antida Thouret

**Joana Antida Thouret** (; Sancey-le-Long, 1765eko azaroaren 27a – Napoli, 1826ko abuztuaren 24a) frantziar moja katolikoa izan zen, Karitateko Ahizpen elkartearen sortzailea. Erromatar Eliza katolikoak santutzat hartzen du.

## Bizitza 
Joana Antida Thouret familia xume batean jaio zen. Umetatik sentitu zuen bizitza kontsakraturako deia eta San Bizente Paulen Karitateko Alaben elkartean taldean sartu zen, non pobre eta gaixoei zerbitzatzera dedikatu zen.

Frantziako Iraultzan, antiklerikalismo sendoak markatutako garaian, Joana jazarri egin zuten eta baita ezkutuan bizitzera behartu ere. Zailtasunak izan arren, bere fedeari eutsi zion eta, 1799an, Karitateko Ahizpen elkartea sortu zuen Besançonen, karisma bizentziarrak inspiratuta. Bere kongregazioa azkar hedatu zen, batez ere Frantziako, Suitzako eta geroago Napoliko eremu pobreetan, nesken hezkuntzan, gaixoen zaintzan eta giza duintasunaren sustapenean arreta jarriz.

Garai zailean, Ebanjelioarekiko leialtasunak markatutako karitatezko bizitzaren, iraunkortasunaren eta misiolari grinaren adibide bihurtu zen. Pio XI.a aita santuak kanonizatu zuen 1934an, eta haren eguna abuztuaren 24an ospatzen da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Queijo São Jorge

**Queijo São Jorge** Portugalgo gazta da, Europa mailan babestutako jatorri deitura duena.

Pasteurizatu gabeko behi-esnez egindako gazta da, eta São Jorge uhartean (Azoreak) ekoizten da, larre zabalak dituen uharte bolkanikoan. Gazta tradizionala da, eta XV. mendean du jatorria, kolono flandestarrak uhartera iritsi zirenean, behiak ekarriz. 

Hiru hilabeteko heltze-epea du. Edam motakoa da. Forma zilindriko laua duen gazta da, 8 eta 12 kilo arteko pisua duena. Azala gogorra da, naturala, jatekoa ez dena. Trinkotasuna tinkoa da. Kolore horixka du. Zulo txiki eta irregularrak ditu bere pasta guztian zehar. Gazta ondua da, zapore garratz eta sendokoa, piperbeltsarekin espeziatua. Erabiltzeko moduari dagokionez, nahiko moldakorra da, eta saltsak egiteko erabil daiteke, edo entsaladetako osagai gisa, edo baguettez edo almendraz lagunduta. Errioxako ardoekin edo garnatxa beltzarekin egindako beste edozeinekin ondo ezkontzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Queijo Picante da Beira Baixa

**Queijo Picante da Beira Baixa** Portugalgo gazta da, Europa mailan babestutako jatorri deitura duena, Beira Baixako gaztetako bat bezala.

Ardi- edo ahuntz-esne gordinarekin egiten da, bakarrik edo nahasketan. Koagulatu egiten da animalia-gatzagirekin, eta luzaroan irauten du, 6 eta 9 hilabete bitartean. Gazta ondua da, pasta gogorrekoa edo erdi-ondua. Kolorea zuria da, zulorik gabekoa edo zulo txiki irregularrak dituena. Zaporea indartsua da. Xafla finetan mozten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibai Arrasate

**Ibai Arrasate Casimiro** (Atarrabia, Nafarroa Garaia, ) Euskal Herritar futbolari profesionala da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan jokatzen du. Osasunako harrobian hezia 2023/2024 eta 2024/2025 denboraldietan 3.talde gorritxoa zen Subizarekin aritu zen, Bigarren Federaziorako igoera lortuz 2024an. Osasuna B taldearekin dihardu 2025/2026 denboraldian, Lehen Federazioa kategorian.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila
Cunchas

**Cunchas** () Galiziako musika tradizionalean erabiltzen den musika tresna bat da, igurtzitako idiofonoen multzokoa. Normalean bieiraren maskorrak izaten dira eta abeslariak, panderoak edo gaitak laguntzen dituzte.

## Deskribapena 
Bieira handiaren (*Pecten maximus*) bi oskolek osatzen duten musika tresna naturala da. Oskolaren itxuraren eta tamainaren arabera aterako den soinuaren intentsitatea eta tinbrea desberdina izango da. Komeni da ahal den eta ahurrenak izatea, bestalde oskola zenbat eta handiagoa izan soinua grabeagoa izango da, oskol txikiagoek soinu agudoagoa ateratzen dute.

Erdi Paleolitoko hominidoek ehorzketak egiten zituztenean erritualak egiten zituzten eta pentsatzekoa da nolabaiteko musika lagungarri izango zutela. Garai hartako indusketatan perkusioz zizelkaturiko hezurrak aurkitzea nahiko ohikoa da. Bestalde jakina da kostaldeko eremuetan bizi ziren gizakiak moluskuez elikatzen zirela, izan ere kostaldeko aztarnategietan moluskuen maskorren metaketak aurkitu dira.

Cunchak musika tresna kontsideratzea kontu nahiko berria da hala ere. Leandro Carrék *Diccionario galego-castelán* (1951) hiztegian panderoarekin edo gaitarekin lotzen ditu urte berean: *"Elkarren kontra erritmoan igurzten direnean, zati ganbil eta ildaskatuan, panderoari edo gaitari laguntzen diotenak abesti alai eta herrikoietan, ruada eta foliadatan"*. Franco Granderen hiztegiaren bigarren edizioan (1972) ere horrela esaten da: *"bieira oskol parea erabiltzen dira panderoari edo gaitari laguntzeko abesti popularretan"*.''''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa
Xabier Garín

**Xabier Garín Arzotz** (Oteitza, Nafarroa Garaia, ) Euskal Herritar futbolari profesionala da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan jokatzen du, Osasunako harrobian hezia. 2025/2026 denboraldian Subizarekin Bigarren Federazioan eta Osasuna Promesasekin Lehen Federazioan aritu zen.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila
Anai Morales

**Anai Morales Piudo** (Larraga, Nafarroa Garaia, ) Euskal Herritar futbolari profesionala da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan jokatzen du. Osasunako harrobian hezia Osasuna B taldearekin aritu zen 2024/2025 denboraldian, Lehen Federazioa kategorian. Hurrengo denboraldirako talde gorritxoak UD Logroñésera lagatu zuen Bigarren Federazioan jokatzeko.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila
Hodei Barbarin

**Hodei Barbarin De la Granja** (Zegama, Gipuzkoa, 2002ko abenduaren 18a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Eskuin atzelari moduan aritzen da. 2021-22 denboraldian Eibarrek fitxatu zuen bere hirugarren taldean jokatzeko, Eibar Urkon, Antiguokotik. Bere bigarren taldea zen Vitorian ere aritu zen Hirugarren Federazioan Eibar B taldearen birzortzearekin armaginen bigarren aritu zen. 2025eko udan talde armaginak ez zuen bere kontratua bertitu.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Jon López Pérez

**Jon López Pérez** (Bilbo, Bizkaia, 2003ko urriaren 14a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari moduan aritzen da, normalean puntaerdi lanetan. Santutxuren harrobian hezia, bere lehen taldean nabramendu zen, erasoko bikotea osatuz Urko Verarekin. 2024-25 denboraldian Eibarrek fitxatu zuen bere hirugarren taldean jokatzeko, Eibar Urkon Hirugarren Federazioan. 2025/26 denboraldian bigarren talde armaginera igo zen Bigarren Federazioan jokatzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Ballinakill (Galway konderria)

**Ballinakill**, irlanderaz **Baile na Cille**, Irlandako mendebaldeko kostaldeko Letterfrack udalerritik hurbil dagoen badia bat da, Galway konderrian.
Antonia gotorlekua

**Antonia gotorlekua** edo **Antonioren dorrea**, arameeraz קצטרא דאנטוניה, antzinako Erromatar Inperioaren garaian, Herodes I.a Handia agintariak Jerusalem hirian eraikitako gotorleku eta koartel militar bat izan zen. Marko Antonioren omenez izendatua izan zen eta Bigarren Tenplua babestearen funtzio nagusia zuen.

Jerusalemeko bigarren harresiaren ekialdeko muturrean zegoen, Tenpluaren Mendiaren ipar-mendebaldeko izkinan, eta Tenpluari arkuperen bidez elkarlotua zegoen.
Tully mendia (Irlanda)

**Letter Hill**, irlanderaz **Cnoc Leitreach**, Irlandako mendebaldeko kostaldeko Letterfrack udalerrian dagoen muino bat da, Galway konderrian. 356 metroko garaiera du.

Renvyle penintsulan dago, Ballinakill badia (hegoaldea), Inishbofin (mendebaldea) eta Crump uhartearen (hegoaldea) artean.
Mariana da Fonseca

**Mariana Cecília de Sousa Meirelles da Fonseca** (Rio de Janeiro, Brasil, 1826ko otsailaren 10a – ibidem, 1905eko apirilaren 9a) Brasilgo lehen dama izan zen, Deodoro da Fonseca Brasilgo lehen presidentearekin ezkonduta egotean, herrialde horretako historiako lehen dama.

## Bizitza 
### Familia 
Mariana, Feliciano de Sousa Meireles kapitaina eta emazte Henriqueta Júlia Carneiro Leãoren alaba bakarra. Familia Cuiabá-ra joan zen bizitzera, sasoi hartako Mato Grosso probintzian. Mariana gizarteak gaizki ikusitako emakumea zen, 1860. urtera arte, 34 urte zituela, ezkondu barik egon zen eta.

### Ezkontza 
1860 inguruan, gero senarra izan zena ezagutu zuen, une hartan Brasilgo armadako kapitaina zen Manuel Deodoro da Fonseca. Oso maiteminduta, aste batzuk geroago ezkondu ziren, urte hartako apirilaren 16an hain zuzen ere. Marianak hogeita hamalau urte zituen eta Manuelek hogeita hamahiru. Hala ere, ez zuten seme-alabarik izan. Bikotearen ezizenak *Marianinha* eta *Maneco* izan ziren. Beste bi urtez bizi izan ziren Cuiabá herrian, non Fonseca Antônio Pedro de Alencastro presidente probintzialaren edekan gisa jardun zuen. Ezkondu eta lau urtera, Rosa Paulina da Fonseca amaginarrebaren etxera joan behar izan zuen bizitzera, senarrak sei haurriderekin batera Paraguaiko Gerran borrokatzeko egin zuten bidaiaren ondorioz, 1864 urte inguruan. Fonseca familian, amaginarrebaz gain, haren koinatak, ilobak eta bere koinatak ere bazeuden. Sei urtean bizi izan ziren elkarrekin, gerrak iraun zuen bitartean. Doña Rosarekin egon zenean, haren hiru seme aberriaren aldeko borrokan hil ziren, eta horrek harro sentiarazi zuen. Bikotea Marianaren frustrazioarekin bizi zen, senarra bitxitan, emakumetan, lurrinetan eta arropatan gastatzen baitzuen dirua; Mariana, bitartean, aitak oinordetzan utzitako dirutza txiki batekin mantentzen zen. Errepublikaren aldarrikapenaren bezperan, Mariana eta Deodoro eztabaidan jardun zuten Brasilgo familia inperialaren erorketari aurre egiteko mariskalak behin eta berriz egindako ekitearen ondorioz, gero herrialdeko lehen dama bilakatu zen emakumeak bere senarraren medikua, Carlos Gross, bilatu zuela askatu eta halako balentria egiteko, arrakastarik gabe.

### Heriotza 
Mariana 72 urterekin hil zen, Rio de Janeiron, 1905eko apirilaren 9an, alargundu eta hamabi urtera. Gorpua Deodoro presidentearen Monumentu Mausoleoan lurperatu zuten, senarrarekin batera, Juscelino Kubitschek presidentea bertan izan zen hiletan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bigarren Tenplua

**Bigarren Tenplua**, hebreeraz בֵּית־הַמִּקְדָּשׁ‎ הַשֵּׁנִי‎, *Bēṯ hamMīqdāš hašŠēnī*, literalki 'Santuaren Bigarren Etxea', Jerusalem hirian Jerusalemgo setioan zehar (k.a. 587) suntsiturako Salomonen Tenplua ordezkatu zuen Jerusalemgo tenplua izan zen.

K.a. 516. urtean eraikia izan zen eta K.a. 18. urtean Herodes I.a Handiak zaharberritua, orduz gero **Herodesen Tenplua** izenez ezaguna egin zen.

 
.
Italinazio

**Italinazioa**, , , , ,  eta , Italiako kultura, italiera eta italiar nortasuna integrazio edo asimilazio bidez ezartzean datza.

Italiako Erresumak, nagusiki, Lehen Mundu Gerraren ondoren Italiak beteganatutako Austria-Hungariako Inperioa ohiaren lurraldetan derrigortutako kultur eta etnia asimilazioa izan zen.

Prozesu hau, orokorrean, 1922-1943 artean eta Faxisten agintaldia zehar jazo zen.
Jani Silva

**Jani Silva** Kolonbiako ingurumenaren eta bakearen aldeko ekintzailea da. Putumayo departamentuko Asociación de Desarrollo Integral Sostenible Perla Amazónica (ADISPA).  Lurraren defendatzaile gisa egin duen aktibismoa dela eta, mehatxu ugari jasan ditu urteetan zehar eta babesa du Estatuko Babeserako Unitate Nazionalak (UNP). Bere hamarkadetako lanagatik, 2024ko Hessengo Bakearen Saria eman zioten, 2025eko irailaren 16an Alemaniako Hessen Estatuko Parlamentuan jaso zuena. 

## Biografia 
Jani Silva Kolonbiako Amazonian hazi zen eta hamabi urte zituela amarekin batera Leticiatik Puerto Asís barrutira (Putumayo) joan zen bizitzera.  

1990eko hamarkadaren amaieratik, bere komunitatearekin antolatzen aritu da, eta ahalegin horrek lagundu zuen Perla Amazónica Nekazaritzako Erreserba Gunea eratzen 2000. urtean. Erreserba horiek, ZRC (Zona de Reserva Campesina) deituak, Kolonbiako lurralde-babes izendapen bat dira. 

Ondoren, Silva erreserba administratzen duen ADISPAko presidente bihurtu zen.  Heriotza mehatxu etengabeak zirela eta, bere etxaldea utzi behar izan zuen 2020ko urrian eta aldi baterako erbestera joan zen.  Ordutik, landa eremua bisitatu du bizkartzainekin edo Nazioarteko Bake Brigadak (PBI) erakundeak lagunduta. 2023an, Bakearen Nobel Sarirako izendatu zuten Amnistia Internazionalaren gomendioz. Erakunde honek dei egin izan du Silva babesteko mehatxatutako beste ekintzaile batzuekin batera (Yuly Velásquez, Joel Rodríguez eta María Ciro). 

ADISPAk Puerto Asís udalerriko 23 herritako 800 familia inguru ordezkatzen ditu babestutako eremuan. Perla Amazónicak Ekuadorrekin mugan dagoen 22.000 hektarea oihan tropikal inguru hartzen ditu. Jani Silvak eta ADISPAk nekazaritza ekologikoa, erlezaintza, kakaoaren laborantza eta basoberritze handia sustatzen dituzte nekazaritza intentsiboaren alternatiba gisa.  Gainera, ADISPAk nazioarteko bazkideekin lankidetzan aritzen da, hala nola Garapenerako Nazio Batuen Programarekin (UNDP), Amazoniako ekosistema leheneratzeko proiektuetan. Silvak publikoki kritikatu ditu petrolio-proiektuen ingurumen-inpaktuak (Amerisur/GeoPark barne), kutsadura eragin eta ur hornidura eteten baitute, Business & Human Rights Resource Centre erakundeak 2021ean salatu zuen egoera bat.

Hessengo Bake Saria eman ziotenean erabakiak azpimarratu zuen Silvaren giza eskubideen, nekazarien eskubideen eta Amazoniaren babesaren aldeko hamarkadetako konpromisoa, indarkeriak eta drogaren ekonomiak markatutako testuinguru batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel Saxonia-Altenburgekoa (1826-1896)

**Elisabeth Pauline Alexandrine Saxonia-Altenburgekoa** (alemanieraz: **Elisabeth von Sachsen-Altenburg**; Hildburghausen, Saxonia, 1826ko martxoaren 26a –Oldemburg, Alemaniar Inperioa, 1896ko otsailaren 2a) printzesa izan zen, Jose Saxonia-Altemburgeko dukearen eta Amelia Wurtembergeko dukesaren alaba izan zen. Ezkontzaz, Oldemburgoko dukesa handi bihurtu zen.

## Bozitza 
### Familia eta lehen urteak 
ezkerrera|thumb|250x250px|Isabel gaztea bere familiarekin, 1847-1848.
Gurasoak sasoi hartan Jose Saxonia-Hildburghausengo printze oinordekoa zen eta Amelia Wurtembergeko dukesa izan ziren. Bikotearen laugarren haurra izan zen. Titulu ofiziala Saxonia-Hildburghausengo Isabel printzesa izan zen urte horren bukaera arte, bere familia Altenburgera joan zenean, Wettin Ernestinoen adar ezberdinen barneko lurraldeen transferentzia baten ondorioz. Isabelek orduan *Saxonia-Altenburgoko Isabel printzesa* titulua hartu zuen. 1834. urtean, aita Saxonia-Altenburgoko duke bezala oinordetu zen, baina 1848. urteko iraultza zibilean abdikatzera behartua izan zen bere gobernuaren izaera kontserbadore eta anti-erreformistarengatik.

### Heziketa 
Isabel eta ahizpak Carl Ludwig Nietzschek hezi zituen, Friedrich Nietzsche filosofo famatuaren aitak. Ahizpek Maria Saxonia-Alterburgeko edo Hannoverko erregina (Jorge V.a Hannoverko erregearen emaztea) eta Alexandra Iosifovna Errusiako dukesa handia (Errusiako Konstantino Nikolaievitx duke handiaren emaztea) izan ziren. Alexandraren bitartez, Olga Greziako erreginaren izeba zen Isabel.

### Ezkontza 
1852. urteko otsailaren 10ean, Isabel bigarren lehengusu zuen Pedrorekin ezkondu zen, Oldemburgeko oinordeko duke handiarekin. Hurrengo urtean dukea izan zen, Isabel Oldemburgeko dukesa handia bihurtuz.

### Ondorengoak 
Bikoteak bi seme-alaba izan zituzten:

### Heriotza 
Isabel 1896ko otsailaren 2an hil zen. Senarra lau urte geroago hil zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Tomásia Figueira Lima

**Maria Tomásia Figueira Lima** (Sobral, Brasil, 1826 – 1902) aristokrata eta abolizionista izan zen. 1882. urtean Sociedade das Senhoras Libertadoras ou Cearenses Libertadoras elkartearen sortzaileetako bat izan zen.

## Bizitza 
Maria Tomásia Figueira de Melo, Xerez eta Viriato de Medeiros familia tradizionalekoa izan zen, eta Francisco de Paula de Oliveira Limarekin ezkondu zen.

### Ibilbidea 
1882. urtean, Elvira Pinho eta beste emakume batzuekin batera, Sociedade das Senhoras Libertadoras ou Cearenses Libertadoras elkartearen sorreran parte hartu zuen. Elkarte horren helburua esklabotza abolitzeko borrokatzea zen, eta erakunde horren presidentea ere izan zen. Talde hori aitzindaria izan zen, eta emakume hutsez osatu eta emakumeek gidatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Odyssey (2026ko filma)

***The Odyssey***, , 2026ko Christopher Nolan britainiarrak fantasiazko ekintza film bat da. Antzinako Greziako Homero poetaren *Odisea* kontakizunean oinarritua dago. Matt Damon, Tom Holland, Anne Hathaway, Robert Pattinson, Lupita Nyong'o, Zendaya eta Charlize Theron aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Odisearen epopeia mitologikoa eta Odiseo greziar abenturazalearen 10 urteko etxerarako itzulera bidai luzea kontstzen da, Troiako Gerraren ondorenean.

## Aktoreak 
* Matt Damon: Odiseo
* Tom Holland: Telemako
* Anne Hathaway: Penelope
* Zendaya: Atena
* Lupita Nyong'o
* Robert Pattinson: Antinoo
* Charlize Theron: Zirtze
* Jon Bernthal: Menelao
* Benny Safdie: Agamenon
* John Leguizamo: Eumeo
* Himesh Patel: Euriloko
* Will Yun Lee: Odiseoren itsasontzi kidea
* Mia Goth: Melanto
* Jimmy Gonzales: Zefeo, Odiseoren itsasontzi kidea

Bestelako aktoreak, Elliot Page, Bill Irwin, Samantha Morton, Jesse Garcia, Rafi Gavron, Shiloh Fernandez, Corey Hawkins, Nick E. Tarabay, Maurice Compte, Michael Vlamis, Iddo Goldberg, Josh Stewart, Ryan Hurst, Anthony Molinari, Jovan Adepo, Logan Marshall-Green eta James Remar.

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Wilhelm Hertenstein

**Wilhelm Friederich Hertenstein** (Kyburg, 1825eko maiatzaren 5a – Zürich, 1888ko azaroaren 27a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izsn zen 1888an.

Hertenstein estatuko baso-ingeniaria izan zen. 1855 eta 1872 artean Züricheko kantonamenduko baso saila zuzendu zuen eta, aldi berean, biltzar legegileko kide izan zen Alderdi Erradikal Demokratikoko kide gisa. Artilleriako ofiziala ere izan zen eta 1847an Sonderbund gerran parte hartu zuen. 1872an koronel mailara igo zen eta Züricheko kantonamenduko gobernuko kide izendatu zuten.

Estatuen Kontseiluan denboraldi labur bat eman ondoren, Hertenstein Suitzako Kontseilu Federaleko kide aukeratu zuten 1879an, eta sail militarra zuzendu zuen. Suitzako Konfederazioko presidente aukeratu zuten 1888rako eta agintaldia osatu ezinik hil zen.