open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aniela Rodriguez

**Aniela Rodríguez Zapata** (Chihuahua, 1992ko urtarrilaren 3a) mexikar narratzailea eta poeta da. Ipuinaren Comala Gazte Sari Nazionala (2016) jaso zuen, *El problema de los tres cuerpos* lanagatik, baita Chihuahua saria ere, *El confeccionador de deseos* (2014) ipuinagatik. 

Ametsen eta errealitatearen inguruan joan-etorrian dabiltzan pertsonaiak ditu ezaugarri bere lanak, lehen pertsona testuingurutik kanpo aldatuz. Bere lanak garrantzia hartu du Espainiako eta Italiako merkatuan. 

## Ibilbidea 
Espainiako Letretan lizentziatua da Chihuahuako Unibertsitatean, eta Letra Modernoetako irakaslea Unibertsitate Iberoamerikarrean. FONCAren Gazte Sortzaileak ipuin-arloan programaren (2014/2015) eta Chihuahuaren Garapen Artistikorako Estimuluen programaren (2016) onuraduna. Guadalajarako Nazioarteko Liburu Azokan hautatu zuten, Al Ruedo! Ocho talentos mexicanos 2019ko edizioan parte hartzeko, idazle mexikar gailenen lana sustatzen duen programan. Círculo de Poesía, La Hora de Arena eta Tierra Adentron parte hartu du. Bere lana Letren Antologia, dramaturgia, gidoi zinematografikoa eta hizkuntza indigenen artean dago.

2021ean, *Granta* aldizkariak gaztelaniazko 25 idazle gazte onenen artean aukeratu zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2021ean, Granta aldizkari literario eta editorialak onartu zuen.

* Ipuinaren Comala Gazte Sari Nazionala, 2016 *El problema de los tres cuerpo* lanari (FETA, 2016). 
* Literaturako Chihuahua saria, 2013,  *El confeccionador de deseos* lanari (Ficticia, 2015).

## Lanak 
* *Insurgencia*  (ICM, 2014)
* *El confeccionador de deseos* (Ficticia, 2015)
* *El problema de los tres cuerpos* (FETA, 2016) - 

### Lankidetzak 
* Lados B: Narrativa de alto riesgo (Mauricio Bares, Tierra Adentro, 2016)
* 22 voces, vol. 2 (David Miklos, Malaletra, 2017).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ludwig Burger

**Ludwig Burger** (Krakovia, 1825eko irailaren 19a-Berlin, 1884ko urriaren 22a) margolari eta marrazkilari alemaniarra izan zen.

## Biografia 
Berlingo Arts Akademian ikasi zuen. Bere marrazkien artean Jean de La Fontaine Alegien ilustrazioak dira. Karl Wilhelm Kolbe Gaztea margolariaren lantegian lan egin zuen aldi baterako. 1846tik 1847ra bitartean aritu zen diseinatzaile gisa karta-jokoen Stelsundego lantegian eta 1852an Anberes eta Parisko ikasketa bidaia egin zuen. Parisen, Thomas Couture-ren ikasgaiak hartu zituen. 1869. urteaz geroztik dekorazio pintura eskaini zion eta Berlingo udaletxeko hormak eta sabaiak bereziki apaindu zituen. Franz Albert Jüttner margolariaren ikaslea izan zen.

## Iruditegia 

 Maria Theresia (IZ 40-1863 S 112 L Burger).jpg|Maria Teresa I.a Austriakoa 1863an.
 Scharnhorst 1813 (IZ 40-177 L Burger).jpg|Gerhard von Scharnhorst jenerala.
 Ludwig Burger-Pranger auf der Gerichtslaube Berlin.jpg|Ejekuzio bat Berlinen, 1380an.
 

## Kanpo estekak
Itsusiko Haitzak

**Itsusiko haitzak** Nafarroa Beherea, Nafarroa Garaia eta Lapurdiko mugan dauden haitz ilunak dira. Natura erreserba dira. Bertan Euskal Herriko putre kolonia garrantzitsuenetariko bat dago.

## Heltzeko bideak 
Itsusiko haitzak ezagutzeko hainbat irteera puntu daude. Bidarraikoa da ezagunena, Nafarroa Beherean, Pont D’Enfern, Infernuko zubi ezaguna gurutzatuz. Lapurdiko Itsasutik ere irits daiteke, autoz Atekagaitz edo Pas de Roland famatua igaro eta Col des Veaux edo Txekorren leporaino igota. Eta Nafarroatik ere bai, Otsondo mendatean barrena. 

## Ezaugarriak 
Itsusiko Haitzak txikiak dira garaieraz, 700 metro eskas, baina harri puska ikusgarriak dira, 400-500 metro tentetzen baitira Aritzakun bailara estuaren zaindari. Iparla eta Irubelakaskoa gailurrek babesten dute Aritzakun ekialdetik, eta Artzamendi belartsuak, Lapurdiko tontor garaienak, mendebaldetik (926 metro).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Epaltza ur-jauzia

## Kanpo estekak 
* Andoni Urbistondo: "Itsusiko haitzak: Itsusia, parajeok ez ezagutzea", naiz.eus agerkarian, 2023ko maiatzaren 9an.
* :Ibilbidearen bideoa Youtuben.
Franz Binder

**Franz Binder** (Sankt Pölten, 1911ko abenduaren 1a - Viena, 1989ko apirilaren 24a) austriar futbolari eta entrenatzailea izan zen.

Futbolaren historiako goleatzaile handienetako batek SK Rapid Wien taldean jokatu zuen bere ibilbide osoa. 1930 eta 1948 artean 242 partida jokatu zituen eta 267 gol sartu.

1933 eta 1947 artean 19 partida jokatu zituen eta 16 gol lortu zituen Austriako futbol selekzio nazionalarekin. Anschlussen ondoren Alemaniako selekzioan ere parte hartu zuen, 9 partidutan 10 gol sartuta.

Erretiroaren ondoren Austriako, Alemaniako eta Herbehereetako taldeak entrenatu zituen.

## Palmaresa 
**Rapid Wien**
* Austriako futbol liga: 1934–35, 1937–38, 1945–46, 1947–48
* Alemaniako Gauliga: 1940, 1941
* Austriako futbol kopa: 1945–46
* DFB-Pokal: 1938

## Kanpo estekak
Saioa Elejabarrieta

**Saioa Elejabarrieta Amorrortu** (Lemoa, Bizkaia, 1983ko maiatzaren 19a) pedagogo-terapeuta eta politikaria da. Lemoako alkate bilakatu zen 2011ko udal hauteskundeen ondoren, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz. 12 urtez jardun zuen kargu horretan.

## Ibilbidea 
Saioa Lemoako Arantxe auzoan hazi zen eta bertan bizi da. Jaioterriko eskolara joan zen txikitan, ondoren Zornotzako Karmengo Ama ikastetxera, Arratiako Institutuan jarratu zuen ikasten eta Eskoriatzako HUHEZI fakultatean heziketa bereziko ikasketak egin zituen, Pedagogia terapeutikoa, hain zuzen. Bilbon Psikolan-en Haur Hezkuntzako ikasketak burutu zituen. Lanbidez pedagogo terapeuta da Lehen eta Haur Hezkuntzan. 

### Politikari 
Harriketarrak Gazte Asanbladako kidea da sorreratik. Herrigintzan aritutakoa gaztetxotatik. 2011an Lemoako alkate bilakatu zen, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz. Beste bi legegintzalditan jarraian hautatua izan zen, 2015ean eta 2019an, hurrenez hurren. Amatasun baja garaian ere hurbiletik jarraitu zituen herriko gora-beherak.

Lemoako Udalak historian izan duen lehen emakume alkatea da.

EUDELen gobernu organo berriak 19/19/2019an Elgoibarren (Gipuzkoa) egindako Batzar Orokorrean 2019-2023 aldirako Batzorde eragile berria aukeratu zen eta Saioa Elejabarrieta bokal hautatu zuten.

2025ko martxoan Bizkaiko Batzar Nagusietako Osoko Batzarraren hasieran, Gernikan, zegokion jarlekuan jesarri zen Saioa Elejabarrieta Amorrortu andrea, Euskal Herria Bildu Bizkaia taldeko batzarkidea, Idoia Buruaga Barcena andrearen ordez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felipe Contepomi

**Felipe Contepomi** (Buenos Aires, 1977ko abuztuaren 20a) argentinar errugbilari ohia da, zabaltzaile eta erdiko postuetan aritzen zena. Argentinako selekzioko hautatzailea da 2023tik.

1996-2001 bitartean Club Newmanen jokatu ostean, Europara jo zuen eta Bristol Bearsen (2001-2003), Leinster Rugbyn (2003-2009), RC Toulonen (2009-2011) eta Stade Françaisen (2011-2013) aritu zen.1998ko urriaren 10ean egin zuen debuta Argentinako errugbi selekzioarekin, Santiagon, Txileren aurka. 87 partida jokatu zituen talde nazionalarekin, eta lau Munduko Kopatan parte hartu (1999, 2003, 2007 eta 2011n).  

## Palmaresa 
### Bristol Rugby 
* Ingalaterrako errugbi txapelketa
** finalista: 2002
### Leinster Rugby 
* Celtic League
** irabazlea: 2008
** bigarrena: 2006
* Europako Errugbi Txapeldunen Kopa
** irabazlea: 2009
### RC Toulon 
* European Challenge Cup
** finalista: 2010
### Argentinako selekzioa 
* 87 partida 1998-2013 bitartean
* 651 puntu (16 entsegu, 74 transformazio, 139 zigor-kolpe,	2 drop)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coluccio Salutati

**Lino Coluccio Salutati** (Stignano, 1332ko otsailaren 16a - Florentzia, 1406ko maiatzaren 4a) italiar humanista izan zen.

Bolonian ikasi ondoren, Buggiano itzuli zen, Florentziako Errepublikaren parte zena. Bertan notario gisa lan egin zuen eta literatur ikasketekin jarraitu zuen, Boccaccio eta Francesco Nellirekin harremanetan jarriz. 1367an Todi hiriko kantziler Aita Santuaren Estatuetan izendatu zuten. 1368tik 1370era Urbano V.a Aita Santuaren kuriako laguntzailea izan zen Erroman. 1370ean Luccako kantziler izendatu zuten.

1375ean Florentziako kantziler izendatu zuten, Errepublikako burokraziaren kargu garrantzitsuena. Salutati zen beste estatu batzuekiko gutuneriaren, enbaxadoreentzako jarraibideen, diplomaziaren eta tratatuen negoziazioaren arduraduna. Porrot egin zuen aitasantutzaren aurkako gerra saihesten, nahiz eta Gregorio XI.ari Florentziaren leialtasuna ziurtatu. Bere etsai nagusia Milango duke Gian Galeazzo Visconti izan zen, zeinaren aurka Florentzia bi gerratan borrokatu zen. Salutatik 1400ean *De Tirano* tratatu idatzi zuen, dirudienez Viscontin inspiratua.

Tradizio klasikoan eta Virgilio eta Zizeronen latinean oinarritu zen idazlea eta hizlaria izan zen. Petrarcaren mireslea izan zen, 800 liburuko bilduma bat bildu zuen eta galdutako eskuizkribu klasikoak aurkitu zituen. Historia ikasketak ere egin zituen, eta Florentziaren jatorria Erromatar Errepublikarekin lotu zuen.

Gian Francesco Poggio Bracciolini, Niccoló de'Niccoli, Leonardo Bruni eta Pier Paolo Vergerio bezalako humanista gazteen lana babestu zuen. 1397an Manuel Chrysoloras jakintsu bizantziarra Florentziara eraman zuen grekoa irakasteko.

Bere zerbitzuak eskertzeko, Florentziako Errepublikak 250 florin ordaindu zituen haren hiletarako.
Mahuka harro

thumb|Emakume bat *gigot* mahuka batekin.
**Mahuka harroa** edo **Gigot mahuka** mahuka oso lasaia eta zabala da sorbaldatik ukondoraino, eta estua ukondotik eskumuturreraino. Oihala tolestuz eta mahukari barruko geruza zurrun batekin eutsiz lortzen da goiko aldearen forma.

## 1820-1830ko hamarkadak 
Mahuka harroak emakumeen janzkeran ohikoak izanziren 1820ko hamarkadaren amaieran. 1830eko hamarkadan lortu zuten ospe handiena. Mahukak hain handiak izan zitezkeen, non emakume batek albotik jiratu behar izaten baitzuen atetik igarotzean. Mahukak bere lekuan mantentzeko, balea edo altzairuzko euskarriak edo lumaz betetako kuxinak erabiltzen ziren. 1820ko eta 1830eko hamarkadetako moda erromantikoa zen, mahuka handia sortzen zuen tolestura handi batekin. Soinekoen eskotea irekia eta V itxurakoa izaten zen, sorbaldaren azpian hasten ziren mauka bipilduekin.

## 1890ko hamarkada 
Gigot mahukak berriro modan jarri ziren 1890eko hamarkadan, emakumezkoen janzkera gizonen neurrira egindako jantzi eta alkandoretan oinarritu zenean. Mahukak sorbaldan hasi eta gorantz igotzen ziren, bolante moduan. Gerriak kortse batekin estutzen jarraitzen zuen, eta gonak luzeak ziren. Moda hori emakumearentzako funtzio eta jarduera egokien pertzepzioa zabaltzen zen garaiarekin lotzen zen. Emakumeek kirolak egin zitzaketen eta bidaiatu, adibidez, tenisean jokatu eta bizikletan ibili.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bonbatxoak

## Kanpo estekak
Carolina Bona

**Carolina Bona Renedo** ( Madril, 1980) madrildar aktorea da. Batez ere, Amar en tiempos revueltos telenobelan Ines pertsonaiarengatik da ezaguna.

## Aktore ibilbidea 
*Amar en tiempos revueltos* telesailean duen paperagatik da ezaguna, batez ere. Ines interpretatzen du. Zineman Santiago Segura Silvaren *Torrente 2: Misión en Marbella*, Manuel Gómez Pereiraren *Entre las piernas*, Vicente Arandaren *Juana la Loca* eta Gonzalo Suárezen *El portero* bezalako filmetan parte hartu du. Aipagarria da, halaber, *Un lugar en el mundo* lana, non Sara interpretatu baitzuen, *Hospital Central*, *Sin tetas no hay paraís*o, eta Elisa ere interpretatu zuen *Hay alguien ahí* 

*Teresa, el cuerpo de Cristo* (Ray Loriga) edo *Sexykiller, morirás por ella* (Miguel Martí) bezalako filmetan parte hartu du eta Francisco Avizandaren *Hoy no se fía, mañana sí* lehen film luzean protagonista da.

TV movie-ren *Coslada Cero* filmazioan ere parte hartu du.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
2012. urtearen hasieran, Auryn talde espainiarraren "1900" Bideokliparen protagonista izan zen. Urte horretako urrian estreinatu zen:
Stxa

thumb|Stx larria eta txikia.
**Stxa** (**Щ щ**; kurtsiba: *Щ&nbsp;щ*) alfabeto zirilikoko letra bat da. Errusieraz kontsonante ahoskabe sabaikari igurzkaria da, /ɕː/, euskaraz bi ⟨x⟩ jarraian egitea bezala. Ukraineraz eta rusinieraz /ʃt͡ʃ/ kontsonante multzoa adierazten du, euskaraz ⟨stx⟩ esatea bezala. Bulgarieraz /ʃt/ kontsonante multzoa adierazten du. Alfabeto zirilikoa erabiltzen duen gainontzeko eslaviar hizkuntzatan atzerriko hitzak adierazteko baino ez dira erabiltzen. Maiz /ʃ/ ahoskatzen da, eta atzerritarrentzako ikastaroetan ez da aipatzen. 

Alfabeto latinoan ematen denean, ⟨shch⟩ edo ⟨šč⟩ gisa adierazi ohi da, batzuetan ⟨sch⟩, jatorriz errusieraz duen konbinazioa adieraziz: Ш eta Ч letren batura. Bielorrusieraz ШЧ gisa adierazi ohi da. Euskaraz erabiltzen denean, *stx* konbinazioa hobesten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aijā

"**Aijā**" () Letoniako Sudden Lights indie rock taldearen abestia da, 2023ko urtarrilaren 27an argitaratua. 2023ko Eurovision Abesti Lehiaketan herrialdeak aurkeztutakoa izan zen Supernova 2023 irabazi ostean, Letoniako abesti lehiaketa ofiziala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Because of You (Gustaphen abestia)

"***Because of You***" Belgikako Gustaph abeslariaren kanta bat da, 2023ko urtarrilaren 13an argitaratua. Belgika ordezkatu zuen 2023ko Eurovision Abesti Lehiaketan, *Eurosong 2023* irabazi ostean, Belgikako Eurovision sailkapen lehiaketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sepik

**Sepik** osoko ogi mota bat da, Estonian tradizionalki egiten dena. Gari-irinarekin edo gari, zekale eta garagar-irina izan ditzakeen nahasketa batekin prestatzen da. Gainera, zahia eduki dezake.

Tradizionalki Gabonzaharra, *Vastlapäev* (inauteria) edo San Martin eguna bezalako ospakizunetarako prestatzen zen. *Sepik*-en aurreko zuzena Hego Estonian *karask* izenez ezagutzen den garagar-ogia da.

Gaur egun, Estoniako eta Baltikoko beste estatuetako elikagai-enpresa askok beren *sepik*-en aldaerak egiten dituzte, Estoniako *sepik* tradizionalaren aldean desberdinak direnak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ai coração (Mimicaten abestia)

"***Ai coração***" () Mimicat abeslari eta konpositore portugesak 2023an sortutako abestia da. Abestiak 2023ko Eurovision Abesti Lehiaketan hartu zuen parte, Festival da Canção 2023 irabazi ostean, Eurovision lehiaketarako sailkatzeko Portugalek antolatzen duen jaialdia. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pijama-festa

[thumb|Pijama bateko marrazkia, [burko borroka batekin.]]
**Pijama-festa** bat ekitaldi sozial bat da, non gazte edo nerabe bat lagun baten etxean lo egitera geratzen den. Pertsona edo lagun batzuk lagunaren etxean gera daitezke lo egiten. Normalean, gazte batek pijama-festa batean parte hartzen du; hala ere, heldu batek edo adineko pertsona batek lagun baten etxean lo egin dezake.

## Kanpo estekak
Lucy Elmina Anthony

**Lucy Elmina Anthony** (Kansas, AEB, 1859ko urriaren 24a &ndash; 1944ko uztailaren 4a) estatubatuar sufragista zen. Nazioartean ezaguna zen AEBetako lider bat izan zen Emakumeen Sufragioaren aldeko Elkarte Nazionalaren mugimenduan. Susan B. Anthony AEBetako gizarte-erreformistaren iloba zen, emakumeen eskubideen aldeko aktibista. Anna Howard Shaw sufragio femeninoaren liderraren data luzeko kidea.
## Biografia 
[ezkerrera|thumb|[Lucy Elmina Anthony, 1900|307x307px]]Lucy Elmina Anthony 1859ko urriaren 24an jaio zen, Fort Scott Kansaseko Jacob Merritt Anthonyren (1834-1900) eta Mary Almina Lutherren (1839-1915) alabarik nagusiena. Daniel Luther Anthony; Anna Osborn Anthony y Richard Luther Anthony izan zituen neba-ahizpak izan ziren. Lucy Anthonyk Susan B. Anthony eta Shawren kudeatzaile izan zen munduko biretan.

1891n, Shaw eta Alice Stone Blackwellekin batera, *The Yellow Ribbon Speaker* konpilatu zuen Anthonyk, emakumeen sufragioari buruzko idazki-bilduma bat.[ezkerrera|thumb|[Lucy Elmina Anthony Anna Howard Shawrekin bizi izan zen etxea.]]1903an, Anna Howard Shawk etxe bat eraiki zuen Ridley Creek Rd., Mediaren 240. urtean, National American Woman Suffrage Associationeko presidente zela, eta hantxe bizi izan zen bere lankide Lucy Anthonyrekin, hil arte. Anthony eta Shaw elkarrekin egon ziren hogeita hamar urtez, eta Anthony Shaw-en ohearen ondoan zegoen bera hil zenean. Lucy Anthony izebaren nahiz Shaw-en jabetzaren betearazlea izan zen.

Lucy Elmina Anthony 1944ko uztailaren 4an hil zen Julia C. Kent lagunaren etxean, Swarthmoren (Pensilvania), eta testamentuan bere ondare gehiena Emakume Boto-emaileen Liga Nazionalari eta Filadelfiako Boto-emaileen LigaNationalari utzi zien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurinontzi

thumb|Gurinontzi tradizional bat, egurrez egina.
**Gurinontzia** esne-gaina edo esne-krema irabiatzeko erabiltzen den tresna da, gurina lortu arte. Egurrezko upel baten barruan (batzuetan terrakotazkoak) sartutako irabiagailu batez osatuta egon ohi da. XX. mendean beirazko ontziak agertu ziren, tapa eta metalezko mekanismoak zituztenak. Esne-industriak edukiera handiko gurinontziak erabiltzen ditu, altzairuzko edukiontziekin.

## Kanpo estekak
Ė

**E puntuduna** (Ė ė) latindar alfabeto hedatuko letra bat da, gainean puntu diakritiko batekin. Lituaniako alfabetoko bederatzigarren letra da, kölsch hizkuntzak ere badu, Alemaniako Kolonian erabiltzen da, eta potawatomi eta cheyenne hizkuntza amerikarrek ere bai. 

Lituanieraz [eː] gisa ahoskatzen da, [ɛː] ahoskatzen den ęrekin kontajarria, eta e arruntarekin [ɛ, ɛː].

## Kanpo estekak
Yelitza Ruiz

**Yelitza Ruiz** (Iguala, Guerrero, Mexiko, 1986ko abenduaren 26a) mexikar abokatua, poeta eta saiakeragilea da.

## Biografia 
Mexikoko Estatuko Unibertsitate Autonomoan Zuzenbidea ikasketak egin zituen eta erakunde horretan bertan maisutza ere egin zuen Arte eta Literatura Estudioetan. «Acapulco Barco de Libros» Literatura Jaialdi Nazionaleko zuzendaria da (lehen, «Acapulco Barco de Libros» Idazle Gazteen Topaketa Nazionala). Acapulco hirian egiten da 2007tik, eta adin guztietako idazleak estatuko literatura-jarduerarekin lotzea du helburu. *Confabulario*, *El Universal* egunkariko gehigarria, *Periódico de Poesía* eta Revista *Lado B* aldizkarietan parte hartu du. *Emakumeak eta Iraultza* proiektuaren zuzendaria ere bada, ekitatearen eta berdintasunaren alde borrokatzen diren emakumeak ikusarazteko.

### Sariak eta aintzatespenak 
2012an, Literatura Gaztea saria jaso zuen, Guerrero estatuak emana, *Juan José Arreola, narrador que se revela en el poema* lanagatik urte horretan bertan, *Todos los gritos son ahora* testuak Morelos estatuak emandako Poesia Saria jaso zuen; 2012an, María Luisa Ocampo 2012 Estatuko Saria ere jaso zuen, Guerrero Estatuaren eskutik. 2013. urtean Gazte Merituaren Estatuko Saria jaso zuen jarduera artistikoen kategorian, Guerrero 2013, eta urte horretan bertan Foncaren Sortzaile Gazteentzako Bekaren hartzekoduna izan zen.

## Lanak 
* *Poesía de vanguardia,* Grupo Yohuala, 2008
* *Reunión de nuevas voces guerrerenses*, UAG, 2012
* *Juan José Arreola, narrador que se revela en el poema,* Conaculta, 2015
* *Jóvenes creadores del FONCA*, Conaculta, 2014
* *Cartografía del tren*, 2013
* *Cartografía del tren*, audio y video, 2014
* *XV años del Premio María Luisa Ocampo*, Mantis, 2015
* *Triángulo del sol*, Praxis, 2015
* *Yohuala*, El Universal, 2016
* *Parkour. Pop-ético*, SEP, 2017
* *Tianguis*, Revista de la Universidad, 2018
* *Hilo Negro. Mujeres y revolución en el Partido Liberal Mexicano*, Brigada para leer en libertad, 2020
* *Lengua materna*, UNAM, 2021

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elastiko bustien lehiaketa

eskuinera|thumb|Gazte bat lehiaketa batean. Parte-hartzaileak elastikoa igo du, sabela eta bularren zati bat erakusteko (2011ko uztailean hartutako argazkia).
**Elastiko bustien lehiaketa** (ingelesez, *Wet T-shirt contest*) izaera exhibizionistako ikuskizuna da. Parte-hartzaileak ur hotzarekin (sarritan izotza erabiliz) bustitzen dira, eta kamiseta garden bilakatzen da, titiak erakutsi arte.

Estatu Batuetako jai-kulturaren oso adierazgarriak dira, unibertsitateko ospakizunekin estu-estu lotuta daudenak, bereziki udaberriko oporrekin.  Kostaldeko turismo-lekuetan, hala nola Kalifornian edo Floridan arrakasta izaten duen jarduera da.

## Lehiaketaren ezaugarriak 
thumb|Kamiseta bustiak larruazalari itsasten dira, ugatzen forma markatuz (argazkia Morskon, Polonia, 2008ko abuztuan).
Elastiko bustien lehiaketetan, gizon gazte edo nerabeak egoten diren lokaletan gertatu ohi dira, pub, diskoteka edo ostatuetan. Publikoa gizonezkoa izan ohi da, eta parte-hartzaileak emakumezkoak.

Kamiseta zuriak edo kolore argikoak izaten dituzte, bularretakorik, top-ik eta ugatzak estal dezaketen beste jantzirik gabe. Normalean, *minishort* (beltza izan ohi da) edo tanga batek osatzen dute ekipamendua.

Lehiaketan zehar, urez zipriztintzen dira, kamisetak zeharrargitsuak izan daitezen eta bularrei itsats dakizkien. Kasu askotan, tenperatura baxuan egoten da, eta, hala, bularren uzkurdura eta titiburuen erekzioa eragiten ditu. Busti ondoren, parte-hartzaileek desfilatu, posatu eta dantzatu egiten dute publikoaren aurrean, erreakzio positiboa eragiten saiatuz. Ikusleen erreakzio on samar horrek, epaimahaiaren erabakiarekin batera, irabazle nor den zehazteko balioko du.

Lehiaketa ausartagoetan, parte-hartzaileek elastikoak igo edo urratuko dituzte estrategikoki, sabelak eta/edo bular-zatiak erakusteko. Lehiaketa horietan ez da arraroa izaten elastikoa kentzen amaitzea (toplessa), eta batzuetan zona pubikoa eta ipurmasailak erakustera ere iristen da.

## Ikus, gainera 
* Sexu-kosifikazio

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alika Milova

**Alika Milova** (Narva, 2002ko irailaren 5a), **Alika** gisa ezaguna, abeslari estoniarra da. 2023an, Estonia ordezkatzeko hautatu zuten Eurovision Abesti Lehiaketan, "Bridges" abestiarekin.

## Karrera 
Milova ezaguna egin zen Estonian  eta atzerrian hainbat kantu-lehiaketa eta telebista-programatan parte hartu zuenean, besteak beste, The Baltic Voice, New Wave Junior, Kaunas Talent, Bravo Song Contest eta Berlin Perle. Gero, ospetsu egin zen 2021ean, Eesti otsib superstaari talentu estoniarren lehiaketaren zortzigarren edizioan irabazi baitzuen. Kontratu diskografiko bat izan zuen Universal Music Group-ekin. 

2022ko azaroaren 1ean jakinarazi zen Eesti Laul 2023an "Bridges" abestiarekin parte hartuko zuela.  Bigarren finalaurrekoan agertu zen lehen aldiz, eta finalerako sailkatu zen.  Geroago, 2023ko otsailaren 11n, Milovak finalean parte hartu zuen, epaimahaiaren aldeko apustua egin zuen eta, ondoren, telebotoak irabazi egin zuen 12 parte-hartzaileen artean, eta Liverpoolen egindako Eurovision 2023 Jaialdian ordezkari nazional bihurtu zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Five Points (Manhattan)

**Five Points** New Yorkeko auzo bat zian zen, Lower Manhattanen. Collect Pond izeneko lakuaren gainean eraiki zen batez ere. Centre Street zuen mendebaldean, Bowery ekialdean, Canal Street iparraldean eta Park Row hegoaldean. Famatua izan zen mundu osoan bere populazio dentsitatearengatik, gaixotasun kopuru handiagatik, kriminalitateagatik eta slum izaeragatik, 70 urtez mantendu zen egoera.

XX. mendean zehar, gutxinaka hasi zen garatzen eta hainbat kale itxi eta aldatu ziren. Gaur egun Chinatown auzoaren ekialdea eta iparraldea hartzen du, bertan baitaude eraikin zibiko gehienak. 

## Ikus, gainera 
* Gangs of New York

## Kanpo estekak
Sara Uribe Sánchez

**Sara María Uribe Sánchez** (Santiago de Querétaro, Mexiko, 1978), **Sara Uribe** izenez ezagunagoa, mexikar idazlea da. Queretaron jaio arren, 1996az geroztik Tampico, Tamaulipasen bizi da. Filosofian lizentziaduna da Tamaulipasko Goi Mailako Ikasketen Institutuan, eta maistra eta doktoregaia, letra modernoetan, Mexikoko Unibertsitate Iberoamerikarrean. FONCAko Gazte Sortzaileak programako (2006-2007) eta Sorkuntza eta Garapen Artistikoa Sustatzeko Programako (PECDA) bekaduna izan zen.

## Ibilbidea 
Bere ibilbidean hainbat sari eta aintzatespen jaso ditu, besteak beste, Carmen Alardín ipar-ekialdeko Literatura Saria (2004), Clemente López Trujillo Poesia Sari Nazionala (2004-2005) eta Tijuana Poesia Sari Nazionala (2005).

Halaber, "El Oficio de Escribir" literatur sorkuntzako tailerra eman du eta Tamaulipas 2006 Munduko Letren Nazioarteko Literatura Jaialdian parte hartu zuen. Hainbat aldizkaritan parte hartu du: *Blanco Móvil-*en, *Saloma letras entre ríos*, *Shearsman* (Toshiya Kameiren itzulpena) eta *Tierra Adentron* (*Enciclopedia de la Literatura (ELEM, s.f*).

## Lan hautatuak 
* *Lo que no imaginas…* (2005)
* *Palabras más palabras menos* (2006)
* *Nunca quise detener el tiempo* (2007)
* *Antígona González* (2012)
* *Siam* (2012)
* *Abroche su cinturón mientras esté sentado* (2017)
* *Un montón de escritura para nada* (2019)
* Antología *Tsunami* (Sexto Piso, 2018) del FONCA

## Sariak 
* Ipar Ekialdeko Carmen Alardín Literatura Saria (2004)
* Clemente López Trujillo Poesia Sari Nazionala, Yucatango Literatura Biurtekoan (2004-2005)
* Tijuana Poesiaren Sari Nazionala (2005)

## Erreferentziak 
6. Enciclopedia de la Literatura en México, s.f. 2021eko abenduaren 10ean kontsultatua

7. Periódico de Poesía, Cuerpo ausentes: una conversación con Sara Uribe, Jim,K., 2021
Te Deum (Charpentier)

***Te Deum*** Marc-Antoine Charpentierren motete polifoniko bat da. Re maior tonuan idatzita dago eta interpretatzeko zortzi ahots-bakarlari, abesbatza eta organodun akonpainamendu instrumentala (baxu jarraitua) behar ditu. Organo hori aldakorra izan daiteke obra egiten duten zuzendariek aukeratutako antolamenduaren arabera.

Obra 1688 eta 1698 artean konposatu zen, ziurrenik, Parisko Saint-Louis jesuiten elizan egon zenean. Bertan, zuzendari musikal kargua bete zuen. Obra bakarlari talde batentzat, abesbatzarentzat eta instrumentu akonpainamendu batentzat idatzia dago.

Charpentierrek bere *Te Deum*erako sei moldaketa desberdin idatzi zituen, nahiz eta horietatik lau baino ez diren kontserbatzen. Uste da Charpentierrek konposatu edo interpretatu zuela pieza hau 1692ko abuztuan Steinkirkeko guduan garaipena ospatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Five Points

**Five Points** honakoa izan daiteke:

## Geografia 
* Five Points (Manhattan) auzoa.
* Five Points (Alabama)
* Five Points (Florida)
* Five Points (Ipar Carolina)
Lepiota castanea

***Lepiota castanea*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Sindrome parafaloidianoa eragiten du. Amanitina pozoia du.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran kanpai itxurakoa gero zabaldu egiten da, lau samar geratu arte, titi zabal batekin. Gaztaina koloreko azala du, laster hondo okre-arrosa koloreko ezkata arrexka kolorekoetan banatzen da.

**Orriak:** Estu, meheak, libreak, zuriak, ukitzean arre-gorrixkaz zikintzen dira.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, berdina, zuzena edo kurbatua. Eraztunetik gora, laua da eta zuria edo zuri-arrosa kolorekoa; azpitik, kapelaren kolore antzekoa du. Eraztun iheskorra du eta ez da mintzezkoa.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, zurixka.

**Etimologia:** *Lepiota* hitza grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa. *Castanea* epitetoa, kapelaren gaztaina koloreagatik du.

## Toxikotasuna 
Toxikoa. Batzuek hilgarritzat jotzen dute, *Lepiota helveola* eta beste *Lepiota* txiki batzuen antzeko toxikotasuna duela uste dute.

### Nahasketa arriskua 
Ez da erraza beste *Lepiota* txiki batzuekin nahastea. Kapela eta oina oso bereizgarriak dira.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, koniferoen basoetan; baina hostozabalen basoetan ere aurki daiteke. Ohikoa da Iberiar Penintsulan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Kazakhstan, Israel, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia, Australia, Ruanda, Boli Kosta, Hegoafrika eta Kenya.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galanperna zolagorri

**Galanperna zolagorria** (*Lepiota ignivolvata*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Sindrome gastroenteritikoa eragiteko arriskua du. *Lepiota* txikien toxikotasun handirik ez du, baina haragiak ez du kalitate handirik sukaldean erabiltzeko.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Ganbil-titiduna, gero lauagoa, arre-gorrixka kolorea du erdian, gainerakoa argiagoa, ezkata txiki arrexkekin.

**Orriak:** Zurixkak, gero krema zikin kolorekoak; estu, libreak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak eta ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 6 eta 11 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, zurixka. Oinarrian kurbatua. Eraztun garbi samar batekin, batzuetan, bolba bat gogora dezaketen girlanda gisa. Oinarri erraboilduna du, arre-laranja kolorekoa, lehortzen denean areagotu egiten dena.

**Haragia:** Zurixka, oinaren oinarrian pixka bat gorrixka. Arbi usaina du, azidoa.

**Etimologia:** *Lepiota* hitza grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa. *Ignivolvata* epitetoa, sua esan nahi duen "ignis" hitzetik dator. Errezelak kolore gorria duelako oinaren hondoan. Bolbaren antzekoa.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
Erraz ezagutzen da, oinaren oinarriaren kolore eta kurbaduragatik.

*Lepiota clypeolaria* delakoarekin nahas daiteke, honek oinaren oinarria ez du arre-laranja kolorekoa. *Lepiota ventriosospora* espeziearekin ere bai, honek tonu horixka du.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran eta udazkenean agertzen da. Udaberrian ere egon daiteke agerraldiren bat. Belardietan eta eremu irekietan. Hostogalkorren eta koniferoen basoetako humusetan aberatsak diren eremuetan. Talde ertainetan ateratzen da. Espezie nahiko arrunta da.

### Banaketa eremua 
Europa, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pont Aeri

**Pont Aeri** 1991n sortu zen musika elektronikoko diskoteka izan zen. Batez ere dance, mákina eta hardcore musika elektronikoaren eskaintza izan dute. Vallgorguina eta Sant Celoni artean kokatuta zegoen, 2.700 pertsonentzako lekuarekin. Traiguera, Manresa eta Terrassan ere izan ditu lokalak. Hainbat DJ garrantzitsu izan ditu Dj Skudero, Xavi Metralla, DJ Sonic edo DJ Sisu gisa. Festibal handiak antolatzeagatik ezaguna zen. Gaur egun Flaix FM irratian irratsaio bat du. 

## Kanpo estekak
Flying Free

'*«*Flying Free*»*' Pont Aeri diskoteka espainiarrari lotutako musika mákinako kanta bat da. Dj Ruboy eta Dj Skudero dira autoreak.' Interpretea Marian Dacal da.

*Pont Aeri vol 4* maxi sinplearen parte da gaia. 1999ko maiatzean atera zen salgai Divucsa diskoetxearen Bit Music zigiluaren bidez. Arrakasta komertzialaren ondorioz, 1990eko hamarkadako Espainiako musika elektronikoaren kanta adierazgarrienetako bat da.

## Historia 
«Flying Free» konposatzeko ideia Tarrasako (Bartzelona) *Pont Aeri* diskotekari lotuta zegoen, garai hartan musika makinaren artean garrantzitsuenetariko bat baitzen. Diskotekak hiru album kaleratu zituen, bertan entzuten ziren abestien nahasketekin, lehenik Max Music-ekin eta gero Bit Music-ekin (Divucsa), eta 1999an laugarren lanaren argitalpena prestatu zuten, *Pont Aeri* Vol.4.

Lehen hiru albumek ez bezala, Escudero anaiek —Dj Skudero eta Xavi Metralla— eta Rubén Moreno ekoizleak —Dj Ruboy— letradun kanta baten alde egin zuten, irrati komertzialetan euren lana sustatzeko. Aukeratutako interpretea Marian Dacal izan zen, Bartzelonan bizi zen abeslari britainiarra. *Flying Free* baino lehen, Xasqui eta Toni Ten anaiek sortutako Scanners dance taldeko kantaria izan zen.

Abestiaren hasieran Leila Kren «*Open Sesame*» kantaren sample bat entzuten da. T.B.R.-en «*World Of Fantasy (Zauberflöte)*»-ren melodiaren zati bat ere erabiltzen da. B.B.E.ren *Seven Days and One Week* kantaren sample bat ere jarri zuen. Singlea 158 bpm-ra ekoitzi zen, ohiko makina abestien 160 bpm-ren ordez. Harrera ona izan zuenez, *Pont Aerik* bere marka propioa garatu zuen album berriak, musika-taldeak eta *Música sí* (TVE) bezalako telebista-programen birak eskainiz. Gainera, Kataluniako beste areto batzuk ere, hala nola *Scorpia* (Igualada) eta Chasis (Mataró), beren albumak sustatzera animatu ziren, eta bultzada komertziala eman zioten makina-generoari.

2000. urtean, Deejay aldizkariak bi sari eman zizkion «Espainiako kanta komertzial onenari» eta «makina-kanta onenari».

*Pont Aerik* 2012an itxi zituen ateak, baina «Flying Free» 1990eko hamarkadari lotutako kanta bihurtu da, eta herri festetan, ezkontzetan eta telebista saioetan jotzen jarraitzen du.

2018an egindako kontzertu batean, Liceuko orkestra sinfonikoak jo zuen, 1980 eta 2000ko hamarkada arteko hainbat abestirekin osatutako hautaketa baten baitan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jatorrizko abestiaren bideoklipa
Viktor Dyk

**Viktor Dyk** (Pšovka u Mělníka, 1877ko abenduaren 31 &ndash; Lopud, 1931ko maiatzaren 14a) txekiar idazle eta politikari abertzalea izan zen.

1877an jaio zen Bohemiako Erresuman, Austria-Hungariar Inperioan, eta 1888an Pragan kokatu zen familiarekin. Han hasi zen idazten eta 1904an austriarren aurkako eleberri bat argitaratu zuen. Xakean zaletu zen eta hainbat txapelketatan parte hartu zuen.

Zuzenbidea ikasi zuen Pragako Unibertsitate Karolinoan eta politikan aritu zen. Txekiarrentzat aberria sortzearen aldekoa izan zen. Horregatik egon zen kartzelan 1916 eta 1917 artean. 1917an Txekiar Idazleen Manifestuaren sinatzaileetako bat izan zen, eta 1918an Txekoslovakiako Alderdi Nazional Demokratikoaren sortzaileetako bat. 1930ean Txekoslovakiako parlamentuko diputatu hautatu zuten eta 1929an senatari. 1931n hil zen Jugoslaviako Lopud uhartetik gertu igeri egiten ari zela.

1907an, Lumir aldizkariaren editore bihurtu zen, eta txekiar kultura sustatu zuen. Libreto idatzi zuen Leoš Janáčeken opera baterako, eta 1915ean Vinohrady antzokiarekin kolaboratzen hasi zen. Olerkiak, eleberriak, antzezlanak eta idazki politikoak idatzi zituen.

## Lanak 
### Opera 
* Leoš Janáčeken *Výlety páně Broučkovy* operaren libretoa

### Olerkigintza 
* *A porta inferi*, 1897
* *Síla života*, 1898
* *Marnosti*, 1900
* *Satiry a sarkasmy*, 1905
* *Milá sedmi loupežníků, 1906
* *Pohádky z naší vesnice*, 1910
* *Giuseppe Moro*, 1911
* *Zápas Jiřího Macků*, 1916
* *Noci chiméry*, 1917
* *Devátá vlna* 1930
* *Lehké a těžké kroky* 1915
* *Anebo* 1917
* *Okno* 1921
* *Poslední rok* 1922

### Prosa 
* *Stud*, 1900
* *Hučí jez a jiné prózy*, 1903
* *Konec Hackenschmidův*, 1904
* *Prosinec*, 1906
* *Prsty Habakukovy*, 1906
* *Píseň o vrbě*, 1908
* *Příhody*, 1911
* *Krysař*, 1915
* *Tajemná dobrodružství Alexeje Iványče Kozulinova*, 1923
* *Tichý dům*, 1921
* *Zlý vítr*, 1922
* *Prsty Habakukovy*, 1925
* *Můj přítel Čehona*, 1925
* *Dědivadelní hra*, 1927
* *Holoubek Kuzma*, 1928
* *Soykovy děti*, 1929

### Idazki politikoak 
* *Ad usum pana presidenta republiky* (1929 – Edvard Beneš eta Tomáš Garrigue Masaryken kritika
* *O národní stát*, 1932–1938, 7 liburu

### Antzezlanak 
* *Epizoda*, 1906
* *Posel*, 1907
* *Zmoudření Dona Quijota*, 1913
* *Veliký mág*, 1914
* *Zvěrstva*, 1919
* *Ondřej a drak*, 1919
* *Revoluční trilogie*, 1921
* *Napravený plukovník Švec*, 1929

### Memoriak 
* *Vzpomínky a komentáře'', 1927

## Kanpo estekak
Sara Uribe

**Sara Uribe** hauetako bat izan daiteke:

* **Sara Uribe Sánchez** (1978), mexikar idazlea.
* **Sara Uribe Cadavid** (1990), kolonbiar modelo eta telebista aurkezlea.
Itsasne Larruskain

260px|thumb|Elorrio Euskal kopako **Txapelduna**, 2023.06.18
**Itsasne Larruskain Antxia**, ezagunagoa **Itsas** edo **Larrus** izenez, (Traña-Matiena, Abadiño, Bizkaia, 1992ko uztailaren 14a)  abadinar irakaslea eta  futbolaria da, zelai erdian eta aurrean aritzen dena. 2023. urte hasieran Euskal Ligako Pitxitxiak Cantera Deportivak banatzen duen Urrezko Baloia jaso zuen. 

## Biografia 
Itsasne Larruskain Abadiñon jaio zen. Gurasoak Juan Mari Larruskain Markina-Xemeingoa eta Maria Jesus Antxia Mallabiakoa dira. Ahizpa bat du, Laura.

Lehen Hezkuntza eta DBH Matienako eskolan egin ondoren, Durangoko institutura joan zen Batxilergoa egitera. 2010etik 2014ra Lehen Hezkuntzako Graduan, Hezkuntza Berezian espezializatu zen Humanitate eta Hezkuntza Zientzien fakultatean (HUHEZI). Gero 2014-2015 ikasturtean Salamankan ALEko espezializazioa egin zuen. 2015etik irakasle aritu da.

Larruskainen zaletasunak, besteak beste, mendira joatea eta musika entzutea dira.

## Kirol ibilbidea 
10 urterekin Matienako eskolako nesken taldean hasi zen areto-futbolean jolasten. Bi urte beranduago Futbol 7ra pasatu zen. 14 urterekin (2006/2007 denboraldian) Elorriora joan zen Futbol 11ra kadete-jubenil mailara. 2009tik Elorrioko Senior mailan jolasten ari da. Gazte mailan urtebete egin zuen Athleticen teknifikazioan, lagunarteko partiduak jokatzen.

2010-2011 denboraldian bigarren erregionaletik lehenengo erregional mailara igo zen Elorrio taldea. 2013-2014 denboraldian unibertsitateko praktikak egitera joan zen Lanzarotera eta hiru hilabete egin zituen CD Lomo taldean jokatzen. 2014-2015 denboraldian lehenengo erregionaletik Euskal Ligara igo zen Elorrio taldea eta bertan jarraitzen du.

2016-2017 denboraldian Euskal Ligako Pitxitxia izan zen 26 gol sartuta. 2022-2023 denboraldian Cantera Deportivak emandako Urrezko baloia jaso zuen Euskal Ligako jokalari onena izendatu zutelako (Ligako entrenatzaile eta jarraitzaleek bozkatuta). 2023ko apirilaren 1ean Elorrioko Eleizalde zelaian omenaldia egin zioten Urrezko baloia jasotzeagatik. 2023ko apirilean gol gutxien jasotako Euskal Ligako taldea zen. 

### Urrezko baloia 
Cantera Deportivak banatu zituen III. Urrezko baloiak: Euskal Liga mailan Elorrio taldeko Itsasne Larruskainek jaso zuen eta  Erregional mailan Ugao taldeko María Boadak jaso zuen.
### Biak bat harrobia 
thumb|337x337px|Omenaldia Elorrioko Eleizalde futbol zelaian.(ezkerretik hasita) Andrea Alzuaran, Nerea González Guerrero, Itsasne Larruskain Antxia, Juan Mari Larruskain, Maria López Castillo , Miriam Expósito García eta Mikel Arrube,2023.04.01
Harrobiko Biak Bat taldean neska asko dabil mailarik maila. Durangaldean Biak Bat-en moduko proiektu bat egotea altxor bat da, pozik egoteko modukoa. Mantendu eta indartu behar den zerbait da. Eurak dira etorkizuna eta hortik elikatzen joan behar da.
* 2023ko ekainaren 18an Elorrio emakumezkoen Futbol Taldea Euskal Kopako **txapelduna** izan zen Laudion. Arratsalde berean Elorrioko udaletxeko balkotik taldeak herritarren eta zaletuen omenaldia jaso zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BIDEOA: Elorriok Itsasne Larruskain omendu du, 'Urrezko Baloia' lortzearren - Elorrio - Anboto.org
Jacob Nena

**Jacob Nena** (Lelu, Kosrae, 1941eko urriaren 10a - Sacramento, Kalifornia, 2022ko uztailaren 6a) Mikronesiako Eststu Federatuetako presidentea izan zen 1996tik 1999ra.

1979tik 1983ra Kosraeko lehen gobernadorea izan zen, bozketan hautatua. 1991tik presidenteorde izan zen Bailey Olterren agintaldian. Olterrek bihotzekoa izan ondoren Nenak ordezkatu zuen agintaldia amaitu arte 1999an.
Malatioi

**Malatoia** konposatu organikoa da C10H19O6PS2 formula duena organofosfatoen familiakoa. Intsektizida gisa baliatzen da. Solido kolorgea da, nahiz eta komertzialki baratxuri usaineko likido marroi gisa saldu ohi den.

## Erabilera 
Nekazaritzan eta lorategietan baliatzen da uzta ugari tratatzeko. Eltxoak eta Mediterraneoko fruta-eulia (*Ceratitis capitata*) tratatzeko oso erabilia da. Halaber gizakiotan buruko zorriak eta animalietako arkakusoak tratatzeko ere usatzen da. Toxikoa denez, tentuz erabiltzea gomendatzen da.

Europako Batzordeak mugatuta dauka 2012az gero elikagaietan egon daitekeen malatioi-kantitate maximoa.

Malatioia espektru zabaleko intsektizida denez, marigorringoeen edo erleen gisako intsektuentzat ere hiltzen ditu.

## Toxikotasuna 
Malatioia toxikoa da eta arnastuz, larruazalean zehar edo irentsiz sar daiteke gorputzean. Gizakiok eta animaliok nahikoa azkar ezabatzen dugu gorputzetik. Artropodeengan malatioia malaoxoi gisa metabolizatzen da zein azetilkolinesterasa entzimaren inhbitzailea den eta, ondorioz, nerbio-sistemaren funtzionamenduari eragiten dio.

Gizakiongan malatioi bidezko pozoitzeak sintoma hauek dauzka: goragalea, gihar-dardarak, karranpak, ahuldadea, arnasketa-arazoak, buruko mina eta diarrea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bailey Olter

**Bailey Olter** (Mwoakilloa, Pohnpei, 1932ko martxoaren 27a - Kolonia, 1999ko otsailaren 16a) Mikronesiako Estatu Federatuetako presidentea izan zen 1991tik 1997ra.

Mikronesiako senatuko kidea izan zen Ponape barrutian. Herrialdeko presidenteordea izan zen 1983tik 1987ra. 1991n presidente aukeratu zuten eta 1996an bihotzekoak jota, ezgaituta geratu zen. Lehendakaritzan Jacob Nena presidenteordeak ordezkatu zuen.
Leo Falcam

**Leo Amy Falcam** (Pohnpei, 1935eko azaroaren 20a - 2018ko otsailaren 12a) Mikronesiako Estatu Federatuetako presidentea izan zen 199tik 2003ra.

1979tik 1983ra Pohnpeiko lehen gobernadore hautatua izan zen. Herrialdeko presidenteordea izan zen 1997tik 1999ra Jacob Nenaren lehendakaritzan eta Mikronesiako presidentea 1999tik 2003ra.
Munoaundi

**Munoaundi** edo **Muñoaundi** mendia Azkoitia eta Azpeitian dagoen Gipuzkoako mendi bat da.  385 metroko garaiera du. Goialdean Munoaundi Burdin Aroko herri gotorraren aztarnak daude. Izenarekin nahaste txiki bat ere badago, zenbait mapa eta datu-basetan mendi honi Txalintxo deitzen baitzaio, nahiz eta Txalintxo beheraxeago dagoen tontorra izan, izan ere, Txalintxo beherago eta iparralderago dago. Adibidez, Txalintsoro izenaz markatua agertzen da Gipuzkoako zerbitzu geografikoan 

Iparraldera, beste bi tontor txiki daude: Munobitxiki (327m) eta, gorago aipatu bezala, Txalintxo (275m).

Beste bi Munoaundi daude Gipuzkoan, bat Orexa udalerrian,  718 metrokoa, eta bigarren bat Oiartzunen, txikiagoa; hirugarrena, 1.051 m-ko garaiera duena, Nafarroan dago.

## Kanpoko lotura 
* Munoaundi. Mendi ibilbdeiak Wikilok

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak

## Kanpo estekak 
*
Zirin-zaku

thumb|*Baeolophus inornatus* espezieko gurasoa bere txiotoen zirin-zakua habiatik kanporatzen.|300x300px**Zirin-zakua** hegazti batzuen txitoek sortzen dituzten zaku zurixka eta lirdingatsuak dira, non euren zirina biltzen eta kanporatzen duten. Txitoak bere kaka habian bertan bota beharrean, zaku itxurako egitura horietan kanporatzen du, helduak batu eta habiatik kanpora eraman dezan. Gorotzak habiatik errazago kanporatzeko mekanismo bat da, beraz, batez ere paseriformeetan eta gertuko beste hegazti orden batzuetan agertzen dena.  

Eskuarki, gurasoak elikatu berri duen txitoak automatikoki sortzen eta kanporatzen du zirin-zakua, gurasoak hartu dezan. Zenbaitzutan, gurasoak zaku hori kanporatzea ere estimulatu dezake txitoaren kloaka ukituz  . Espezie batzuetako txitoek habiaren ertzean uzten dituzte zakuak, gurasoek habiatik kendu ditzaten.

Estrategia etologiko honen helburua bikoitza da. Batetik, habia garbi mantentzea, infekzioak gutxituz; bestetik, habia inguruan zirin-usaina izatea saihesten du, harraparientzat zailago bilakatuz habia bera aurkitzea . Kasu batzuetan helduek poltsa horiek jan egiten dituzte; beste askotan, habiatik urrun botatzen. 

Espezie guztiek ez dute zaku fekalik sortzen. Gehienbat paseriformeak eta pizidoak dira estrategia hau erabiltzen dutenak. Habian denbora luzez irauten duten espezieekin ere lotuta dago. Normalean, hegazti gazteak lehenengo hegaldiak egiteko prest daudenerako, zirin-zakuak sortzeari uzten diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tosiwo Nakayama

Mikronesiako Estatu Federatuetako lehendabiziko presidentea izan zen 1979tik 1987ra.

Aita japoniarra eta ama mikronesiarra zituen eta Mikronesiako domeinu japoniarrean jaio zen. Hawaiin ikasteko beka bat jaso zuen. Independentzia lortu aurreko garaian funtzio politiko eta administratiboak bete zituen bere herrialdean, eta 1979an Kongresuak herrialdeko lehen presidentea aukeratu zuen. Bi agintaldi egin zituen lehendakaritzan, eta Ameriketako Estatu Batuetako botereen transferentzia gainbegiratu zuen 1979tik 2986ra.
Pablo Hiriart

**Pablo Hiriart Le Bert** (Temuco, Cautín probintzia, Txile, 1956ko maiatzaren 3a)  mexikar naturalizatutako txiletar idazlea eta kazetaria da.

## Ikasketak 
Komunikazio Zientziak ikasi zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko (UNAM) Politika eta Gizarte Zientzien Fakultatean.

## Ibilbidea 
Txilen jaioa, 1970eko hamarkadaren amaieran Mexikora emigratu zuen  1980an *Proceso* astekarian eta *La Jornada* egunkariko kazetari gisa hasi zuen bere etapa, gobernu federalaren komunikazio taldean sartu aurretik.

1988an sektore politikoan estaldurarako joera erakutsi zuenean, eta horri esker, Mexikoko Estatuko Berri Agentzian (Notimex) Operazio Nazionaletako Zuzendari postu bat lortu zuen.

1990erako, Notimex gobernu agentziaren zuzendaritza orokorra hartu zuen.&nbsp;Hiru urte geroago, 1993an, *El Nacional* gobernuko egunkariaren zuzendaritza hartu zuen.

1996an *La Crónica de Hoy* egunkariko zuzendari sortzailea izan zen.

2006an, *En Contexto* programa zuzendu zuen Televisión Azteca-n; Garai horretan jaso zuen Analisi Politikoko irratsaioaren aitorpena, Esatari Elkarte Nazionalak (ANLM) saritua.

2007an, *La Crónica de Hoy-*ko zuzendari nagusi kargua utzi zuen, egunkariaren politika editorialari buruzko irizpideen homogeneotasun faltagatik eta egunkariaren etorkizuneko kudeaketari buruzko ikuspuntu dibergenteak egoteagatik. Bi urte geroago *La Razón* egunkariaren sortzaile eta zuzendari nagusia eta Excélsior egunkariko zutabegilea izan zen.

2011n, *Frente al País* programaren gidaritza hartu zuen, Imagen Radiok emititutako Ana Paula Ordoricarekin batera.

2014an, *La Razón* egunkaritik irten zela iragarri zuen, non egunkariko zuzendari gisa aritu baitzen.

2016az geroztik, Azteca 13ko *Mexico Confidencialean*, Proyecto 40n parte hartu du eta *El Financiero* egunkariko informazio politiko eta sozialeko zuzendari nagusia da, non "Uso de Razón (Arrazoiaren erabilera)" zutabea idazten duen.

## Sariak 
* Mexikoko Kazetaritza Sari Nazionala 2005 kronika onenaren kategorian. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ur eskasia Afrikan

thumb|250px|Haurra gosez afektaturik Nigerian.
thumb|250px|Ur-putzu bat Tanzanian.
**Ur eskasia Afrikan** urtetako arazoa izan da ia kontinente osoan. Egoera horren kausa nagusiak urritasun fisikoa eta ekonomikoa, biztanleriaren hazkunde azkarra eta klima aldaketa dira. 

## Arazoaren definizioa 
Ur eskasia esaten denean ur eskari estandarra betetzeko ur gezako baliabideak aipatu nahi izan dira. Saharaz hegoaldeko Afrikan euri uraren hornidura ugari izan arren, sasoikoa da eta irregularki banatzen da; horrek uholdeak eta lehorteak eragiten ditu. Gainera, pobrezia arazoek, biztanleriaren hazkunde bizkorrarekin eta landa-urbanizazioarekin batera, Saharaz azpiko Afrika munduko eskualde txiroena bihurtu dute. Afrikan uraren urritasuna 2025. urterako maila arriskutsu lortzea espero da. Munduko biztanleriaren bi heren gutxi gorabehera ere 2025. urterako ur eskasia jasan dezakeela kalkulatzen da.

## Ondorio batzuk 
Lehorteak hainbat urte iraun du, eta, horren ondorioz, uzta asko galdu dira eta abereak hiltzen jarraitu da. Hori dela eta, familiek beste diru-iturri batzuk bilatu behar izan dituzte, nahiz eta horretarako herrixkak utzi eta komunitate handiagoetara jo elikagai bila. Krisi-garaietako migrazio horiek haurren zaurgarritasun-maila handitzen dute, eskolara joan ezin direnak eta, batzuetan, familietatik bereizten direnak. Ildo horretatik, UNICEFek espero du komunitate-mailan lehortearen arazoari aurre eginez herritarrak beren etxeak ez uztera animatzea.

Nekazaritzarako eta Elikagaietarako Nazio Batuen Erakundearen 2012ko txostenaren arabera, ur-eskasia handitzea da orain garapen iraunkorrerako erronka nagusietako bat. Izan ere, gero eta ibai-arro gehiagok ura galdu du nekazaritzaren eta beste sektore batzuen eskarien ondorioz. Ur-eskasiak Afrikan dituen ondorioak honako hauek dira: osasuna (batez ere emakumeei eta haurrei eragiten die), hezkuntza, nekazaritza-produktibitatea, garapen iraunkorra eta uraren inguruan gatazka gehiago sortzeko potentziala.

## Konponbide baten bila 
Afrikako ur eskasiari behar bezala heltzeko, Afrikarako Nazio Batuen Batzorde Ekonomikoak azpimarratzen du beharrezkoa dela Afrikan egon daitezkeen baliabide hidrikoen garapenean inbertitzea, horrela, beharrezkoa ez den sufrimendua murrizteko, elikagaien segurtasuna bermatzeko eta finantza-irabaziak babesteko, lehorteen eta uholdeen eta desertizazioaren kudeaketa eraginkorraren bidez. Iradokitako eta egiten ari diren ahaleginetako batzuen artean, putzuetako azpiegiturak eta ur garbia biltegiratzeko sistemak eta tankeak bultzatzea dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ura: guztion ardura, Nazio Batuen Uraren Garapenari buruzko Munduko II, Txostena. 
* :International Decade for Action Water for Life 2005-2015.
* :Webdossier Water in Africa (2012).