Nikomakorentzako etika

thumb|1566ean latinez eta grekeraz argitaratutako *Nikomakorentzako etikaren* lehenengo orrialdea
***Nikomakorentzako etika*** (, ) Aristotelesek —grezieraz Ἀριστοτέλης— (Estagira, Mazedonia, K. a. 384 – Kaltzis, Eubea, K. a. 322) idatzitako obrarik ezagunena da. Filosofoak K. a. IV. mendean idatzitako hamar disertazioek osatzen dute eduki etiko eta morala duen obra hau; disertazio hauek Aristotelesek berak Lizeoan ematen zituen eta hauetan oinarritutako obra litzateke. Bere semea zen Nikomakori eskainitako obra dela susmatzen da. Gai etiko eta moralak filosofoak idatzitako beste obretan ere jorratzen da, alde batetik, *Eudemorentzako etikan*, zeinetan Aristotelesen gaztaroko gogoetak biltzen diren eta bere substantziaren teoria garatu baino lehenagoko obra denez, bere maisu zen Platonen eragina aurkitu daiteken. Gainera, Nikomakorentzako etikan dauden lau liburu errepikatzen dira bigarren liburu honetan. Bestetik, *Magna Moralian* *Nikomakorentzako etikan* agertzen diren ideien laburpena aurkituko genuke. Obra hau etikari buruzko lehen tratatu sistematikoa izango litzateke. Aristotelesen aurretik, Platonek hainbat lanetan jorratu zuen gaia, hala nola *Protagorasen*, Errepublikan, Fileboan eta beste elkarrizketa platoniko batzuetan. Hala ere, Platonen obretan gaia ez da hain modu sistematiko eta zorrotzean garatzen. 

Aristotelesen etikaren oinarrian bertuteak daude. Obra honetan hauen izaera eta hauetako askok daukaten edukia aztertzen da sistematikoki. Bertuteetaz gain, hainbat gai jorratuko ditu filosofoak. Hasteko, zoriontasunaz  ugalketa eta haztea bezalako funtzioak ere berharko direla azpimarratuz. Aristotelesek plazera eta oinazearen gaiak ere jorratuko ditu.

## Obraren kokapena 
### Aristotelesen obraren arazoa 
thumb
Platonekin gertatzen ez den bezala, Aristotelesen obra exoterikoak, hau da, publiko zabalari eskainitako obra guztiak, ez dauzkagu. Alabaina, Aristotelesek Lizeoan idatzitako obrak iritsi dira gaur eguneraino, beraz, obra esoterikoak soilik iritis dira. Platonekin kontrakoa gertatzen da, ez da iritsi Akademian idatzitako obrarik. Laburbilduz, Aristotelesen proposamen filosofikoaz dagoen informazio guztia ziur aski Lizeoan ematen zituen klaseetan idatzitako apunteak lirateke, alegia, aintzinean publiko murriztu baterako obrak ziren. Terofasto hil zenean Aristotelesen idatziak lurrazpiko gela batean gorde ziren. Hainbat gertakari gorabeheratsuren ostean, Luzioa Kornelio Sila militarrak eskuratu zituen filosofoaren idatziak. Erroman, K. a I. mendeko peripatetiko batek eskuratu zituen Aristotelesen lanak, Androniko Rodasekoak, hain zuzen ere. Aristotelesen jarraitzaileak haren lanak ordenatu zituen *Corpus Aristotelicuma* osatuz. Peripatetikoak bost sailetan multzokatu zituen lan aristotelikoak:

* ·       Logika (*Kategoriak, Analitikoak...)*

* ·       Filosofia naturala *(Physica, De caelo, De anima, De Plantis...)*

* ·        Etika eta Politika *(Nikomakorentzako etika, Magna moralia, Ethica Eudemia, Politika)*

* ·       Artearen teoria, Erretorika eta Poetika *(Ars Rethorica, Poetika)*

* ·       Filosofia lehena edo Metafisika *(Metaphysica).* Aipatzekoa da, Androniko Rodasekoak berak “metafisika” hitza bera ere asmatu zuela objektu fisikoetatik haratago dagoen ezagutzaz arduratzen den diziplinari erreferentzia egiteko. Gainera, gure ezagutzaren antolamenduan fisikaren ondoren dagoen ezagutza mota adierazi nahi du.

### Obraren testuinguru historikoa 
Aristotelesen lanak edukien arabera multzokatu ohi dira, ez bere sortze-data posiblearen arabera, bere datazio zehatza inguratzen duten zailtasunengatik. Hala ere, Aristotelesen pentsamenduaren gaineko ikertzaileek, sakonera handiagoko edo txikiagoko ñabardurekin bada ere, beren jarduera filosofikoaren banaketa kronologikoa hiru alditan onartzen dute Nikomakorentzako etikak bi aldien arteko zubi lanak egingo lituzke, bidaien aldiaren eta heldutasunaren aldiaren arteko zubi lanak egingo lituzke.

#### Akademiako aldia 
Aristotelesen aldi platonikoa izango litzateke eta bere maisuaren, Platonen, eragin nabaria ikus daiteke garai honetan idatzitako obretan, ikasleak filosofia platonikoaren onarpena egin zuelako. Eragin hori Platonek sortutako Akademian eskuratu zuen, bertako ikasle bat zen eta. Aldi honi dagokizkion obra nagusiak *Eudemo* eta *Protrepico* izango lirateke Ongiaren ideiari lotutako proposamen etikoa litzateke eta ideia honen ezagutzarekin nahikoa litzateke ongi jokatzeko. Aristotelesek, aldiz, Platonen dizipulu izan arren, proposamen pragmatikoagoa egin zuen. Aristotelesek, ordea, intelektualimo morala kritikatu zuen eta "berebaitako ongiaren" existentzia ukatzen du. Gainera, hainbat ongi mota daudela defendatzen du, horrela ongi bakar eta idealaren ideia errefutatuz.

Denbora pasatzen doan hein berean, bertuteen zerrenda aldatuz joaten dela agerikoa da.  Haatik, zerrenda hori garaiko gizartearen isla litzateke eta garrantzitsua litzateke. Bertute ezberdinak jarri dira mahai gainean filosofiaren historian zehar, baina Aristotelesek zuhurtziaren bertutea azpimarratu zuen. Bertute hau oinarrizkoa litzateke ezagutza praktikoa eskuratzeko eta bere proposamen etiko-politikoan.. Esan bezala, zoriontasunaren azterketa sistematiko bat burutzen du Aristotelesek eta giza-bizitzaren azken helburu gisa definitzen du, gainera, honen interpretazio ezberdinak egiten ditu.  Halaber, hau lortzeko proposatzen diren metodoak aztertzen ditu. Bost metodo zehazten ditu: (1) plazeraren esklabo izatea (gehiengoaren pentsamendua),(2) politikaren modu fin eta aktiboa (ohorea ekarriko du eta jakintsuek eskuratuko dute), (3) bizitza kontenplatiboa edukitzea,(4)  bertuteak edukitzea, baina bertute horren erabilera ez burutzeak oinazea pairatzea ekartzea eta (5) diruaren produkziora bideratutako bizitza.

Zoriontasuna konzienteki lortzen den zer edo zer dela azpimarratzen du filosofoak, neurri batean Jainkoaren esku-hartze bat dela medio, eta ez da inolaz ere ustekabean gertatzen den zerbait; ahaleginez lortu behar den zerbait litzateke. Beraz, borondatearen ideia gehitzen dio ongia egiteko ekintzari; beraz, intelektualismo morala baztertuko litzateke. Gainera, zorionaren izaera kolektiboa azpimarratzen du, *eudaimonia* politikaren helburu ere defnitzen baitu. Egilearen ustez, banakoarentzat ederragoa eta jainkotiarragoa denak komunitatearentzat ederragoa eta jainkotiarragoa denak baino balio gutxiagoa du, beraz, zoriontasunaren ikuspuntu sozialago bat defendatzen duela agerian uzten da. *Eudaimonia* ere ongi bizitzearekin eta gauzak ongi egitearekin lotzen ditu, ideia honetan topa ditzakegu Sokratesen zantzuak, haatik, agerian uzten du ongi bizitzea zer denari buruzko eztabaidak pila direla agerian uzten du; pertsonen, gehiengoaren eta jakintsuen artean. Era honetan, etikak ez du diziplina guztiz ziur eta guztiz zehatz bezala definitzenHorretaz gain, gure inguruko eta maite ditugun pertsonen zorionak gugan ere eragin dezakeela azpimarratzen du, horretaz gain, zalantzan jartzen du egoera horrekiko egiten diren laudorioen izaera. Gainera, zoriontasunak era batean norberaren autarkia behar du, alabaina, bere ikuskera antropologikoak dio gizakia izaki politiko bat dela, beraz, ezin liteke guztiz zoriontsu izan isolatuta biziz gero. Hortaz, bertuteen erabilera aktibo baten eta bizitza oso baten batasuna izango litzateke zoriontasuna Aristotelesen arabera.

Gainera, Aristotelesek gure ekintzak borondatezkoak direla azpimarratzen du eta bertute eta bizioak borondatezkoak ez direlaren teoria errefutatu egiten du. Horretaz gain, gure ohiturak guk geuk kontrolatzen ditugula argi utzi nahi du..

Bukatzeko, gobernu mota ezberdinak aztertzen ditu. Hiru gobernu mota proposatzen ditu onenetik okerrenera. Lehenengoa monarkia litzateke, ondoren, aristokrazia eta bukatzeko demokrazia edo timokrazia bat. Hala ere, gobrenu hauek gobernarien interes propioetara jotzen badute degradatu egingo liratezke eta gobrenu biziotsuak bihurtuko lirateke, alegia, degradatuak. Monarkiatik tirania sortuko litzateke, aristokraziatik oligarkia eta demokraziatik demagogia. Gainera, harreman ezberdinen azterketa burutuko du azkeneko zatian, non hainbat adiskidetasun kasu aztertuko dituen, hala nola, ahaidetasuna dagoenen arteko adiskidetasuna.

### Bederatzigarren liburua 
Aristotelesek adiskidetasunaren analisiarekin jarraituko du liburu honetan eta etikarekin daukan harreman intrintsikoa zehazten saiatuko da. Aristotelentzat adiskidetasuna banako bakoitzak beste banakoaren ongia bilatzen duenean eta antzeko erantzun bat aurkitzen duenean gertatzen da eta ezberdintasunak eta desengainuak agertzeak harrema bukatzea ekar dezake.

Aristotelesek deritzo adiskidetasunaren benetako erraia norberaren maitasuna izango litzatekeela, bere burua maitatzen duen norbaitek besteak maitatzeko gaitasuna duelako, eta beraz, adiskidetasun harremanak sortzeko gaitasunak edukiko lituzke. Era honetan, benetako maitasunak gizakiaren azken xedea bilatzea ekarriko luke, Aristotelsen arabera, adimenaren eta noble izatearen garapena litzateke. Maitasun honek lagunengatik sakrifikatzea justifikatuko luke, gizakiak bere antzekoa dena bilatzen duenez, eta lagun batek bere azken xedea bilatzen ari baldin badu, posiblea litzarteke bizikidetza eta gainera aberasgarria suerta liteke. Aristotelesek azpimarratzen du ez dela ikuspuntu egoista bat, egoismoa maitasun faltsu eta egozentriko gisa definitzen du eta.

Gizakia animalia politikoa denez, *zoon politikon,* besteen mende dago bere ongizaterako eta garapen pertsonalerako. Beraz, egoera hori aintzat hartuta adiskideen garrantzia izugarria da garapen pertsonalerako, autoerrealizaziorako eta garapen moralerako. 

XX. mendearen erditik aurrera bertutean oinarritutako teoria berrien garapena eman zen berriz ere. Joera neoaristotelikoa dela esan daiteke, eta teoria neoaristoteliko ezagunena Alasdaire Maclntyre izan da. Teoria hauen punturik indartsuena ni-aren izaera soziala da, hots, besteek komunitatearekin duten lotura estua azpimarratzen dute. Hori dela eta, planteamendu hori defendatu duen zenbait autore komunitaristatzat hartu da, eta etika XX. mendeko filosofiaren mugarrietako bat izan zen komunitaristen eta liberalen arteko polemikari erreferentzia eginez. Haatik, kritikari batzuek diote Maclntyren proposamena muturreko erlatibismo batera bidera gaiztakeral, beraz, Martha Nussbaumek, bere Aritotelsen obraren berinterpretazioarekin, arazo hau gainditzen du.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Agirre, Javier (2008): "Aristoteles" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Aintziart, Piarres (2004): "Helendarren Filosofia (II): Platon eta Aristoteles" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 

## Kanpo estekak 
* *Nikomakorentzako etika* euskaraz EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.