open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burdin-meatzaritza

gintarako aproposak.]]
**Burdin-meatzaritza**ren helburua burdina eta, batzuetan, lurzoruko beste baliabide batzuk lortzea da. Burdin mineralaren industria meatze-industriaren adar bat da, eta haren enpresek burdin-minerala erauzten dute, eta aurrez prozesatzen dute kontzentratua birrinduta, sailkatuta, aberastuta, promediatuta eta pilatuta, bai eta metaketaren edo aglomerazioaren bidez mineralaren frakzio fina ere.

## Produktu industrialak 
Industria honetako produktuak arrabioa galdatzeko prestatutako burdin mearen lehengaiak dira (burdin-mineral sailkatua, aglomeratua, pelletak). Gainera, enpresa siderurgikoei burdina-minerala eta birrindutako minerala ematen zaie sinterra ekoizteko, baita burdina-minerala ere metalezko eduki handia duten zatietan ( % 56-64) eta ezpurutasun kaltegarri gutxi batzuk altzairua fabrikatzeko.

## Burdin-meatzaritzaren garapena munduan 
Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuaren arabera, burdin-mineralaren munduko ekoizpena 2007an 1.930 milioi tonakoa izan zen, aurreko urtean baino % 7 gehiago. Txina (1.a), Brasil (2.a) eta Australia (3.a) ekoizpenaren bi heren dira, eta Indiarekin (4.a) eta Errusiarekin (5.a) batera, % 80.

2009an, Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuaren arabera, burdin-mineralaren munduko ekoizpena 2.300 milioi tonakoa izan zen (%3,6ko hazkundea 2008koaren aldean).

2010ean burdin-minerala ekoizten duten hamabost herrialde handienen zerrenda taula honetan ageri da:

XXI. mendeko lehen hamarkadetan, burdin mineralaren lehengaien ekoizpena bikoiztu egin zen munduan, eta 2011n urteko 2,18 mila milioi tonatan zenbatetsi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainhoa Etxebarria Bilbao

thumb|200px|Ainhoa Etexebarria Bilbao, *Bihar* antzerki konpainia
thumb|200|Ainhoa Etxebarria Bilbao txotxongilolaria
**Ainhoa Etxebarria Bilbao** (Sestao, 1972ko abenduaren 21a) txotxongilolari eta ipuin-kontalari bizkaitarra da; besteak beste, *Bihar* txotxongilo konpainiako egungo zuzendaria.

## Biografia 
Ainhoa Etxebarria Bilbao 1972ko abenduaren 21en jaio zen, eta Sestaokoa da sortzez. Portugaleteko Astileku Ikastolan ikasi ondoren, Deustuko Unibertsitatean jarraitu zuen bere formakuntza. Bertan Gizarte Laguntzailea izateko ikasketak egin zituen. Hala ere, txotxongilo mundua ezagutu bezain pronto, bere formakuntza akademikoa alde batera uztea erabaki zuen.

Sestaoar hori *Bihar* taldeko sortzaileen, Nati Cuevas Zugazagoitiaren eta Felipe Garduñoren, auzokidea zen, eta azken honrrek 2000 urtean konpainiara batzeko proposamena egin zion. Izan ere, Ainhoa Etxebarria Bilbaok *Bihar* taldean txotxongilolari aritzeko hiru baldintzak betetzen zituen: euskalduna zen, altuera bazuen eta hurbila zen. Horrela hasi zen, hain zuzen, Ainhoa Etxebarriaren txotxongilolari ibilbidea.

Hasiera batean probatzeko hasi zen arren, 13 urte eman zituen Felipe Garduñorekin batera *Bihar* taldean; berak irakatsi zion jakin behar zuen guztia, bikote artistiko bihurtu ziren. 2014an, ostera, Garduño erretiratu zen, eta konpainia Ainhoa Etxebarria Bilbaoren esku geratu zen; ordutik da *Bihar* taldeko zuzendari eta txotxongilolari eta 600 ikuskizunetik gora egin du.

## Ikuskizunak 
*Bihar* konpainian dagoenetik ikuskizun ugari eskaini ditu Ainhoa Etxebarria Bilbaok hainbat tokitan; esate baterako, Sestaon, Bilbon, Aretxabaletan edo Gernikan. Hasiera batean, konpainian esku-txotxongiloak eta hagaxka-txotxongiloak erabiltzen zituzten. Egun, ikuskizun bat sortu ohi du urtero; gehienak, gainera, ikusgai daude:

* *Bi printzesa eta sorgin bat* 
* *Amets Pirata*
* *Etxeko kontuak*
* *Ipuin dibertigarriak*
* *Karolino printzesa eta dragoiaren burua*
* *Harritzeko ipuinak*
* *El unicornio azul*
* *Odisea*

## Aitortza 
2015eko martxoan Sestaoko *Berdintasun arloa*k  aitortza egin zion *Bihar* antzerki konpainian egindako lanagatik. Gaztelekun *Atzoko eta gaurko emakumeak Sestaoren alde lanean* erakusketaren bidez, hain zuzen, egin zitzaion aitortza hori.</ref
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yan Haibin

**Yan Haibin** (Wuzhou, 2003ko urtarrilaren 8a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burdin mea

gintarako aproposak.]]
**Burdin mea** arroka eta mineralak dira, zeinetatik burdin metalikoa atera daiteken. Meek burdin oxidoak izaten dituzte, eta kolorez aldatzen dira: gris iluna, hori argia, purpura sakona, gorri herdoildua. Burdina magnetita (, 72.4% Fe), hematita (, 69.9% Fe), goethita (, 62.9% Fe), limonita (, 55% Fe) edo siderita (, 48.2% Fe) moduan aurkitu dezakegu.

Hematita edo magnetita kantitate oso altuak dituzten meei (normalean burdinaren % 60 baino gehiago) mea naturala diete, eta zuzenean burdina egiteko labe garaiak elika daitezke. Burdina da arrabioa egiteko erabiltzen den lehengaia, eta hori da altzairua egiteko lehengai nagusietako bat. Meatutako burdinaren % 98 altzairua egiteko erabiltzen dute. 2011n, Financial Timesek Christopher LaFemina Barclays Capitaleko meatze-analistaren esana aipatu zuen: burdina ", petrolioa izan ezik, munduko ekonomiarentzat beste edozein merkantzia baino integralagoa dela".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krika

**Krika** edo **katua** torloju/azkoin mekanismoz baliaturik, pisu astunak jasotzeko erabiltzen den mekanismoa da. 20 tona bitarteko kargak jaso ditzake. Gehienetan hari karratukoa izan ohi da eta itzulezina behar duenez, hariaren helize-angelua 4-5°takoa izan ohi da. Gaur egun, kremailera eta piñoidunak ere erabiltzen dira eta hidraulikoak ere bai.

Bi mota bereizten dira, funtzionamendu-printzipioaren arabera:
* Krika edo katu mekanikoak: normalean, pieza hariztatu batean eta ardatz batean oinarritutako sistema biderkatzaile batez baliatzen dira.
* Krika edo katu hidraulikoak

Modelorik ohikoenak autoko katuarena eta zoru-katuarena edo tailerrarena dira. Horiek ibilgailuak mantentzeko moduan altxatzen dituzte, baina badira eraikuntzan edo industrian aplikazio ugari dituzten beste krika berezi batzuk ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Infekzio sor

Mikrobiologian eta medikuntzan, **infekzio sorrak** hainbat birusek sortzen dituzten infekzioak dira, asintomatikoak direnak. Infekzio sorra dagoen bitartean birus horiek ez dute gaixotasuna sortzen, sor egoeran daudelako .

Infekzio sorretan birusaren infekzioaren eta sintomen agerpenaren arteko denbora-tarte bat egoten da. Mota honetako infekzioetan zelula ostalarian birusaren genoma antzeman daiteke, baina birusaren erreplikaziorik ez dago.

Episoma gisa dago birusa zelula ostalarietan infekzio sorra dagoenean.

Herpesbirusak (ezpainetako herpesa edo herpes zosterra eragiten dutenak, adibidez) dira sor egoeran egon ohi direnak gizakiaren kasuan. Luzaro manten daitezke egoera horretan zelula ostalarietan (neuronetan, batez ere). Hor ez dira erreplikatzen. Aktibatzen direnean, aldiz (hainbat eragileren bidez, estresa barne) sor egoeratik irten eta infekzio aktiboa sortzen dute. Sor egoeran dauden bitartean, herpesbirusen DNA ez da zelula ostalariaren DNAn txertatzen, beraz ez du probirus moduan jarduten .

Infekzio sorrarekin harremana duen kasu bat da tuberkulosia sorra edo latentearena. Egoera horretan dagoen gizabanakoa infektatua izan da tuberkulosiaren baziloarengatik (Mycobacterium tuberculosis), baina ez ditu sintomak garatu. Infekzio sorra da immunitate-sistemak bakterioa patogenoak kontrolpean mantentzen dituelako. Infekzio sor hori duen pertsonak emaitza positiboak emango ditu tuberkulosiarekiko proba serologiko edo antigenikoetan, baina asintomatikoa da eta ezin ditu beste pertsona batzuk kutsatu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teebaneko atentatua

**Teebaneko atentatua**, 1997ko urtarrilaren 17an, Ipar Irlandako gatazkan zehar, Behin-behineko IRAk Omagh eta Cookstown udalerrien arteko landa eremuko Teebane bidegurutzean burututako bonba bidezko atentatua izan zen.

## Atentatua 
Honetan, Britainiar Armadaren Omagheko base militarraren eraikuntza lanetan zebiltzan 14 eraikuntz langile eta britainiar soldaduak zeramatzan furgoneta bat suntsitu zen. 

Ondorioz, 8 gizon hil, horietatik, 7 langile eta britainiar soldadu bat: William Gary Bleeks (25 urte), Cecil James Caldwell (37), Robert Dunseath (25), David Harkness (23), John Richard McConnell (38), Nigel McKee (22) eta Robert Irons (61). Furgonetako gidaria, Oswald Gilchrist (44), handik egun batzuetara ospitalean zendu zen. Robert Dunseath, Royal Irish Rangers infanteria erregimenduko soldadua zen.

Bestalde, 6 langile eta Ulstergo Defentsa Erregimenduko 2 soldadu zaurituak izan ziren.

## Ondorioak 
Behin-behineko IRAk atentatua aldarrikatu zuen, eraildako langileak "Linasellyko koartelaren berreraikuntza lanetan zebiltzan kolaboratzaileak" izanik jomuga legitimoa zirela aipatuz.

## Kanpo estekak
Jeane Freeman

**Jeane Tennent Freeman** OBE (Ayr, 1953ko irailaren 28a – Govan, 2026ko otsailaren 7a) enpresaburu eta politikari eskoziarra izan zen, 2018tik 2021era Osasun eta Kirol Kabineteko idazkari izan zena. Eskoziako Alderdi Nazionaleko (SNP) kidea, Carrick, Cumnock eta Doon Valley barrutietako diputatua izan zen 2016 eta 2021 artean.

## Errefefrentziak 
## Ikus gainera 
* Eskoziako Parlamentua
Itxurain

**Itxurain** edo **Itzuregi** Alkizako paraje bat da Hernio-Gazume Kontserbazio Bereziko Eremuaren barnean Argorri eta Enaizpuru medien artean. Parajea nahikoa zelaia da eta 620 m-ko altitudean kokatzen da. Mendiko larreak, alertze-sailak eta baso mistoa daude bertan.

Itxurainen bat egiten dute Herniora igotzeko Alkizatik irteten diren bi bide nagusiek, Leteren bordatik pasata mendi-pistatik doanak eta Santa Kruz ermitaren ondotik pasatzen den garai bateko galtzadak.
thumb|320x320px|Itxuraingo tumulua

## Tumulua 
Itxuraingo ekialdeko partean Brontze Aroko tumulu bat dago. 2024an Aranzadiko kide Jesus Tapiak gidatuta lehen aldiz indusi zen. Bertan, hileta-ganbara bat, zeramika-zatiak eta suharriak agertu dira. Hileta-ganbara agertu izanak lehenagto trikuharria zela adierazten du.

## Proiektuak 
Inguru horretan Alkizako udala eta herriko hainbat ganaduzale trantsizio-larreak eta heskai biziak berreskuratzeko interbentzio bat egiten ari dira 2016tik aurrera Fagus-Alkiza proiektuaren baitan.

Halaber, anfibioak eta odonatoak ugaltzeko urmael bat eraiki da tumulutik gertu.

## Izenaren gorabeherak 
Parajearen izena bai alkizarren ahozko jardunean baita iturri bibliografikoetan ere bi maneratan agertzen da, Itxurain eta itzuregi. Alkizako udalak ere biak baliatu izan ditu bere idatzietan. Pello Joxe Aranburuk, Alkizaren historia azaltzen duen liburu mardulean, Itzuregi baino ez da aipatzen, adibidez *Itzuregi sail* 15 bider, zehazki *Itzuregiko tumulua* 44. orrialden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisabeth von Knobelsdorff

**Elisabeth von Knobelsdorff** (1877ko ekainaren 17a - 1959ko apirilaren 20a) alemaniar ingeniari eta arkitektoa izan zen.

## Haurtzaroa 
1877ko ekainaren 17an jaio zen Potsdam-en. Gurasoak Heinrich Wilhelm Kurt von Knobelsdorff maior jenerala (1850ean jaioa) eta Marie Elizabeth Fancis Gertrud Dyhrenfurth (1856an jaioa) izan ziren.

## Hezkuntza 
Jeneral nagusi baten alaba zelarik, Elisabeth von Knobelsdorff Alemaniako hainbat hiritako eskoletan, Oxford-eko barnetegi batean eta Berlingo kontserbatorioan ibili zen 1906an Municheko batxilergoa amaitu aurretik.

1906an, Elisabeth von Knobelsdorff Municheko benetako eskolan graduatu zen. 1907an, arkitektura ikasten hasi zen TH Charlottenburg-en, lehenik ikasle gonbidatu gisa, 1909an Prusiako Erresumako unibertsitateetan emakumeak onartu ondoren. 1911n amaitu zituen ikasketak, Alemaniako lehen emakumea izan baitzen ingeniaritzako diplomarekin.

## Ibilbidea 
1912an, Berlin-go Arkitekto eta Ingeniarien Elkarteko (AIV) lehen emakume kide bihurtu zen, eta "Emakumea etxean eta lanean" erakusketan parte hartu zuen, emakumeen mugimenduaren erakusleiho bat. Erakusketa honen antolatzaileen artean bere izeba Gertrud Dyrenfurth (1862-1946) zegoen, Wrocław inguruko familiaren etxaldean bizi zena.

Lehen Mundu Gerran, "teniente mailako landa-arkitekto" gisa lan egin zuen Potsdam-etik gertu dagoen Doberitz-eko eraikin militarreko administrazioan, eta Belgika okupatuko Alemaniako Armadako Goi Agintaritzan. Lehen Mundu Gerraren ondoren, arkitekto gisa lan egin zuen Potsdam-eko probintziako gobernuan. 1921ean, eraikuntza-agintaritzarako estatu-azterketa gainditu zuen, eta Alemaniako lehen emakume izendatu zuten berriro, gobernurako maisu eraikitzaile.

1922an, Kurt Wilhelm Viktor von Tippelskirch-ekin ezkondu zen, Atzerriko Bulegoko Legazio kudeatzailearekin, eta, ondoren, 1923an askatu zuten (ezkonduta bezala) funtzio publikotik. Gero, freelance aritu zen arkitekto gisa Berlin-Charlottenburg-en, 1927an senarrarekin Estatu Batuetara joan zen arte.

1938an itzuli ondoren, bikotea Silesian bizi izan zen, eta handik Elisabeth bota zuten Bigarren Mundu Gerraren amaieran. Elisabeth von Knobelsdorff Bassum-en bizi izan zen, Bremen-dik gertu, 1946tik 1959ko apirilaren 20an hil zen arte.

## Oroigarri 
Hanburgoko Unibertsitate Teknologikoak (TUHH) Elisabeth von Knobelsdorffen gela bat izendatu zuen 2022an, Elsbeth Steinheil-en  batzuen ondoan, Alemaniako ingeniaritza mekanikoko lehen emakume lizentziaduna, eta Verena Wein-Wilke, TUHHn graduatu zen lehen emakumea, arkitekturan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 This article incorporates text available under the CC BY-SA 3.0 license.  [Artikulu honek CC BY-SA 3.0 lizentziapean hornitutako testua erantsita du]
Dangerous Innocence

***Dangerous Innocence*** William A. Seiter zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Laura La Plante, Eugene O'Brien eta Jean Hersholt aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Laura La Plante: Ann Church
* Eugene O'Brien: Anthony Seymour
* Jean Hersholt: Gilchrist
* Alfred Allen: Rome
* Milla Davenport
* Hedda Hopper: Muriel Church
* William Humphrey
* Martha Mattox
* Janet Gaynor

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
The Dark Angel (1925eko filma)

***The Dark Angel*** George Fitzmaurice zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Ronald Colman, Vilma Bánky eta Wyndham Standing aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Ronald Colman: Alan Trent
* Vilma Bánky: Kitty Vane
* Wyndham Standing: Gerald Shannon
* Frank Elliott: Beaumont
* Charles Willis Lane: Hubert Vane
* Helen Jerome Eddy: Bottles
* Florence Turner: Roma
* Lassie Lou Ahern

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Yang Juan

**Yang Juan** (1969ko irailaren 5a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marina Lintxuk

**Marina Lintxuk** (; Minsk, Bielorrusia, 1987ko irailaren 4a)  modeloa da.

## Bizitza 
Lintxuk bere ama ezkongabeak hazi zuen herri-etxe batean. Ama berriz ezkondu zen eta beste leku batera joan ziren bizitzera.

### Modelo ibilbidea 
Lintxuk jaioterrian, Minsken, hasi zuen modelo ibilbidea, eta geroago Moskun (Errusia), hamabi urte zituenean. Handik gutxira, bere agentziak bisitatu zituen Parisen eta Londresen, baina modelatzen ohitzeko zailtasunak izan zituen. Urtebete geroago, beste aukera bat eman ziotenn modeloari, eta Japonian probatu zuen zortea. Japoniako lan-giroa zela eta, azkenean modelo gisa hazi zen eta Japonian geratu zen pare bat urtez. Gero etxera itzuli zen eta beste urtebete eman zuen han, New Yorkeko modaren munduan sartu aurretik. New Yorkeko modelo agentzia nagusietako batekin, DNArekin, fitxatu zuen 2006an.

Mat Gordon eta Valeria Garciarekin batera, Linchuk Escadaren Moon Sparkle lurrinaren aurpegietako bat izan zen, Simone ezizenarekin. Miss Dior Cherie lurrinaren Fall/Winter 2008-2010 aurpegia ere izan zen, Sofia Coppolak ekoiztua eta zuzendua.

Versace, Donna Karan, Dior, Gap, H&M, Kenneth Cole, Escada, Dolce & Gabbana eta Max Mararen iragarkietan agertu da. 2008, 2009, 2010, 2011 eta 2013ko Victoria's Secret Fashion Showetan ibili zen. Besteak beste, Versace, Donna Karan, Christian Dior, Dolce & Gabbana, Ralph Lauren, Valentino, Givenchy, Michael Kors, Givenchy, Gucci, Prada, Christian Lacroix, Balmain, Louis Vuitton, Valentino eta beste hainbat diseinatzailerentzat ere. 

Lintxuk nazioarteko beste *Vogue* batzuen portadetan ere agertu da, hala nola italiarra, errusiarra, alemaniarra, japoniarra, portugaldarra, espainiarra, Vogue US filmeko protagonista izan zen, baita *Elle* aldizkariarena ere. *Vogue* Parisek 2000ko hamarkadako 30 modelo onenen artean sartu zuen. 

2010. urtean estreinatu zen Sofia Coppolaren *Somewhere* filmean parte hartu zuen.. 

Mr Probz taldearen "Waves" abestiaren bideoklipean agertu zen.

### Bizitza pertsonala 
Lintxuk Brian Caseyrekin konprometitu zen, eta  Nova Casey alaba izan zuen harekin, 2019ko abenduaren 3an jaioa, bigarren alaba bat ere badu.

## Agentziak 
* The Lions Agency

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maryna Linchuk at Style.com
A Daughter of Love

***A Daughter of Love*** Walter West zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Violet Hopson, John Stuart eta Jameson Thomas aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Violet Hopson: Mary Tannerhill  
* John Stuart: Dudley Bellairs  
* Jameson Thomas: Eden Brent  
* Fred Raynham: Erth  
* Arthur Walcott: Mr. Tannerhill  
* Ena Evans: Lillian  
* Gladys Mason
* Madge Tree: Tobin  
* Minna Grey: Diamond  
* Mrs. Charles Beattie: Korsikov

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Yang Mingxia

**Yang Mingxia** (1990eko urtarrilaren 13a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bette Franke

**Bette Franke** (Heemskerk, Ipar Holanda probintzia, Herbehereak, 1989ko abenduaren 3a) modeloa da. 

## Bizitza 
14 urte zituela, Wilma Wakker talentu-bilatzaileak aurkitu zuen Amsterdamen, amarekin erosketak egiten ari zela.

### Modelo ibilbidea 
2006ko udaberriko pasarelan egin zuen debuta, Milanen, Jil Sanderren esklusiba gisa, eta, gero, Hermèsek, Emanuel Ungarok eta Dries van Notenek kontratatu zuten Parisen. Besteak beste, Balenciaga, Calvin Klein, Chanel, Chloe eta Pradaren desfileetan izan da. Dolce & Gabbana, Oscar de la Renta, Celine, Yves Saint-Laurent eta Stella McCartneyren iragarkietan agertu da.

Herbehereetako "*Avantgarde*" aldizkariaren azalean agertu zen 2007. urteko otsailean, Kim Noorda eta Sophie Vlamingekin batera. Japoniako "*Numéro*" aldizkariaren azalean egon zen 2007. urteko azaroan.

Frankek DNA Model Management (New York), VIVA Model Management (Paris) eta Why Not model (Milan) enpresekin izan du kontratua. Bere ama-agentzia Wilma Wakker da, Amsterdamen.

## Bizitza pertsonala 
Ilja Corneliszekin ezkonduta dago; Amsterdamen bizi den ekonomia- eta hezkuntza-ikertzailea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Himantoglossum hircinum

***Himantoglossum hircinum*** *Orchidaceae* familiako orkidea bat da. Europa eta Afrika iparraldean dagoen *Himantoglossum* generoko orkidea mota bat da.

## Etimologia 
Landarearen ingelesezko izen arrunteko “musker” hitzak loreen forma eta kolorea adierazten ditu. *Himantoglossum* generoak latinez “uhal-mihia” esan nahi du, lorearen labeloaren formagatik, eta *“hircinum”* epiteto espezifikoak “ahuntzena” esan nahi du, loreek jariatzen duten usainagatik. Alemanez, landareari “Bocks Riemenzunge” esaten zaio eta “oreinaren uhalaren mihia” esan nahi du. Izen frantsesak (*orchis bouc”) “akerraren orkidea” esan nahi du.

## Deskribapena 
*Himantoglossum hircinum* 115 zentimetroko altuera harrapatzen duen landare belarkara da. Lurrean tuberkulu oboide/subgloboso pare bat bezala irauten du, sustrai laburrekin. Hostoak 5-20 cm-ko luzerakoak dira, basalak goikoak baino handiagoak dira eta landarea glabroa da. Loreak berde-zuriak dira, eta hainbat kolore izan ditzakete, labelo luze eta bihurritu batekin: zuria, berdea, morea edo marroia. Akerraren usain handia darie loreek.
thumb
thumb
Antzeko itxura duen espezie bat, *Himantoglossum adriaticum* izenekoa, Ekialdeko Europan dago.

## Habitata eta banaketa 
Orkidea hau zelai lehorretan, eremu arrokatsuetan, eta baso irekietan hazten da. Hegoaldera begira dauden hegal belartsuetan hazteko joera du, *Bromus* eta *Brachypodium* generoko gramineoen artean.

## Ekologia 
Himantoglossum hircinum intsektuak engainatzen dituen orkidea espezie bat da, eta horrek esan nahi du haien loreek normalean ez dietela nektarrik ematen beren polinizatzaileei.Hala ere, Britania Handiko eta Irlandako Botanika elkarteak dio aurkitu dela landare batzuek nektarra ematen dietela polinizatzaileei, eta oraindik ez dagoela argi zein espezie diren orkidea muskerraren polinizatzaile nagusiak, nahiz eta iradokitzen duten Andrena erleak direla.

*H. hircinum* mikorriziko jeneralista dela iradoki da, nahiz eta batzuek zalantzan jarri duten espeziearen banaketa mugatua dela eta, eta arazoa ,konpondu gabe dago oraindik.

## Kimika 
Orkinola, loroglossol eta hirzinola fenantrenoideak dira, eta kutsatutako *Loroglossum* *hircinum*-etik isolatu daitezke. 

## Galeria 

Fitxategi:Himantoglossum hircinum bat.jpg
Fitxategi:Himantoglossum hircinum bi.jpg
Fitxategi:Himantoglossun hircinum hiru.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* J. Claessens, J. Kleynen: *Orquídeas	europeas* – *Andrena	sp.* polinizador de *Himantoglossum hircinum''
Andreas Michalakopoulos

**Andreas Michalakopoulos** (; Patras, 1876ko maiatzaren 17a – Atenas, 1938ko martxoaren 7a) greziar politikaria izan zen, Greziako lehen ministroa 1924tik 1925era.

Alderdi Liberaleko kide eta Eleuterios Venizelosen hurbileko aliatua izan zen hogei urtez. Sèvresko Itunaren eta Lausanako Hitzarmenaren negoziazioetan parte hartu zuen, eta Grezia eta Turkiaren arteko adiskidetasun-ituna sinatu zuen Kanpo Arazoetako ministro gisa 1930ean.

Kanpo Arazoetako (1928 – 1933), Ekonomiako (1912 – 1916), Nekazaritzako (1917 – 1918, 1920) eta Gai Militarretako (1918) ministro izan zen Venizelos, Alexandros Zaimis eta Konstantinos Tsaldarisen gobernuetan.

Greziako lehen ministroa izan zen 1924ko urritik 1925eko ekainera arte, Theodoros Pangalos jeneralak estatu-kolpea eman zuen arte.

Michalakopoulos Ioannis Metaxasen diktaduraren aurka agertu zen ondoren, eta 1936an Parosko barne erbestera bidali zuten.
IceCube Neutrino Behatokia

**IceCube Neutrino Behatokia** (edo, sinpleki, **IceCube**) neutrinoak detektatzeko Wisconsin-Madison Unibertsitateak eraikitako behtoki bat da, Amundsen-Scott basean, Antartika. Proiektua CERN esperimentu bat da (RE10). Milaka sentsore ditu, Antartikako izotzaren azpian, kilometro kubiko batean zehar banatuta. 

Antarctic Muon And Neutrino Detector Array (AMANDA) aurrekoaren antzekoa da, IceCubek sentsore optiko esferikoak ditu, Digital Optical Modules izenekoak, bakoitza tutu fotobiderkatzaile batekin eta konputagailu sinple batekin, datu digitalak gainazalean dagoen gunera bidaltzen dituena. 2010eko abenduaren 18an amaitu zen bere eraikuntza.

DOM horiek 60 moduluko taldetan daude sartuta, 1.450 eta 2.450 metro arteko sakoneran, ur beroa erabitzen zuen zulatzaile baten bidez. IceCubek teraelektronvolt baten esparruan mugitzen diren neutrinoak bilatu nahi ditu, astrofisikako prozesu energetikorik indartsuenak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eve Kivi

**Eve Kivi** (**Eeve Kivi**, 1938ko maiatzaren 8a) estoniar aktorea da.

## Biografia 
1959an, Estoniako Antzerki Dramatikoko ikasketa-estudioan graduatu zen. Tallinnfilm eta Mosfilm ekoiztetxeetan lan egin zuen. 1955etik aurrera 50 bat filmetan parte hartu zuen.

1965etik 1972ra, Ants Antson abiadura-patinatzailearekin ezkonduta egon zen.

## Sariak 
* 1983: Estoniako Sobietar Errepublika Sozialistako artista meritua

## Filmografia 
### Zinema 
* 1957 *Tagahoovis* (rola: Roosi)
* 1958 *Esimese järgu kapten*
* 1959 *Vallatud kurvid* (rola: Evi)
* 1959 *Sampo* (rola: Annikki)
* 1959 *Eelõhtul*
* 1961 *Laulu sõber* (rola: Aime kazetaria)
* 1961 *Kaks elu*
* 1961 *Balti taevas*
* 1961 *Ohtlikud kurvid* (rola: Evi)
* 1962 *Lend 713 palub luba maandumiseks*
* 1962 *Sa ei ole orb*
* 1966 *"Tobago" muudab kurssi* (rola: Alise)
* 1969 *Punane telk*
* 1969 *Viimne reliikvia* (rola: Ursula)
* 1969 *Ta ei olnud üksi*
* 1970 *Residendi saatus* (rola: Rimma)
* 1971 *Don Juan Tallinnas* (rola: Izabella)
* 1971 *Inimene läbikäiguhoovis*
* 1972 *Ruslan ja Ludmilla*
* 1972 *Teie aadress*
* 1972 *Väike reekviem suupillile* (rola: Kristiine)
* 1973 *Paradiisiõunad*
* 1974 *Ohtlikud mängud* (rola: Vivianen ama)
* 1975 *Milline naeratus!* (rola: Ania)
* 1975 *Ei või olla!* (rola: Ivan Izrailevitxen emaztea)
* 1975 *Briljandid proletariaadi diktatuurile* (rola: Emakumea jatetxean)
* 1976 *Ferdinand Lüssi elu ja surm* (rola: Eugenie Schornbach)
* 1977 *SOS taiga kohal* (rola: Layma)
* 1978 *Eriliste tundemärkideta* (rola: Aldona)
* 1980 *Iga kolmas*
* 1980 *Ideaalne mees* (rola: Basildon andrea)
* 1981 *Sõrmus Amsterdamist* (rola: atzerriko ofiziala)
* 1981 *Granaatsaartel* (rola: Inga)
* 1982 *Kondori langus* (rola: diktadorearen maitalea)
* 1983 *Lurich* (rola: Linnapea andrea)
* 1983 *Ohujoonel* (rola: aktore alemaniarra)
* 1992 *Need vanad armastuskirjad* (rola: Aliceren ama)
* 1994 *Tulivesi* (rola: Lulu)
* 2014 *Kosmilise Tasuja G.One*
* 2017 *Minu näoga onu*

### Telebista 
* 2009 *Kelgukoerad* (rola: Helle)
* 2017 *IT-planeet* (rola: Eha)
* 2021 ''The Women's War'' (rola: Magda)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estoniako telebista

**Estoniako telebista** 1955ean abian ezarri zuten, gobernu sobietarrak 1953an telebista kate bat ezartzeko erabakia hartu ondoren. Eesti Televisioon (ETV) telebista-kate nazionalak 1955etik artxibo bat du, eta bertan Estoniako kulturaren alderdi berezien emisioak egiten dira.

Ipar Estoniak telebista seinaleak jasotzen ditu Finlandiatik. 1970eko eta 1980ko hamarkadetan, finlandiar emankizunak sobietar-estoniar eskaintzak baino ezagunagoak izan ziren Kantu Iraultzara arte, estoniar askok Dallasekin eta beste programa batzuekin gozatzen zutelarik, komunistak ez ziren bizimoduak erretratatuz.

Telebista digitala 2006ko abenduaren 15ean merkaturatu zen ofizialki, Eesti Digitaaltelevisiooni AS operadoreak Zuum TV ordainpeko zerbitzua merkaturatu zuenean, Starmanek operatua, bi multiplexetan. 2006an, ETV bakarrik zegoen dohainik, baina, 2009ko martxotik aurrera, doako 7 kanal daude dagoeneko emisio digitalean. Telebista digitalaren seinalea (DVB-T eta DVB-H) Levirak ematen du. DVB-C Starman, STV, Telset, Elion telekomunikazio-operadoreek ematen dute (IPTV ere eskaintzen dute). Transmisore analogikoak 2010eko uztailean itzali ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andre Mariaren katedrala (Tallinn)

**Andre Mariaren katedrala** ( edo ofizialki *Tallinna Püha Neitsi Maarja Piiskoplik Toomkirik*, ) Estoniako Tallinn hiriburuko Alde Zaharrean dagoen katedral luteranoa da, Toompea muinoan kokatua. Tallinngo eta Estonia kontinental osoko elizarik zaharrena da, eta XVII. mendeko sutetik iraun zuen Toompeako eraikin bakarra ere bai.

XIII. mendean ezarri zen katedral katoliko gisa, Danimarkako Erresumak Tallinn eta Estoniako iparraldea Gurutzada Baltikoetan konkistatu ondoren. Erreforma protestantearen ostean, eliza luterano bihurtu zen 1561ean,

## Iruditegia 

Fitxategi:St. Mary's cathedral.jpg|Absidearen kanpoaldea.
Fitxategi:Altar of St. Mary's Cathedral, Tallinn.JPG|Aldarea.
Fitxategi:Interior of St Mary's Cathedral, Tallinn.JPG|Barnealdea.
Fitxategi:Right Interior of St Mary's Cathedral, Tallinn.JPG|Barnealdea.
Fitxategi:Tombs in St Mary's Cathedral, Tallinn.JPG|Hilobiak.
Fitxategi:Sophia Gyllenhielm grave image.jpg|Sofia Gyllenhielmen hilobia.
Fitxategi:Organ at St Mary's Cathedral, Tallinn.JPG|Organoa.
Fitxategi:Tallinna Toomkiriku torni muna ja tuulelipp.jpg|Haize-orratza.

## Ehorzketa nabarmenak 
Andre Mariaren katedralean, hainbat pertsona aipagarriren hilobiak daude. Hona hemen horietako batzuk:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anja Rubik

**Anja Rubik** (polonieraz: Anna Helena Rubik; Rzeszów, Polonia, 1983ko ekainaren 12a) modeloa da. Ezaguna egin zen e Victoria's Secretekin egindako lanarengatik.

## Bizitza 
Rubik eta familiak 1988. urtean alde egin zuten Poloniatik eta Grezian, Kanadan, eta Umtatan, Hegoafrikan, bizi izan zen. Czestochowako lehen eta bigarren hezkuntzako eskola batean ikasi zuen. Rubik moda munduan hasi zen Parisko eskola britainiar batean zegoela. Ikasketak amaitu nahi zituen ofizialki modelo izan baino lehen, eta, hortaz, eskolako oporretan baino ez zuen lan egiten, ama, aita eta ahizpa Polonian bizi zirela.

### Modelo ibilbidea 
ezkerrera|thumb|278x278px|Rubik 2008an.
ezkerrera|thumb|263x263px|Rubik 2010. urtean.
Rubik bigarren hezkuntzan graduatu eta gutxira hasi zuen bere ibilbidea. Hainbat aldizkariren azaletan agertu zen, besteak beste, *Vogue* aldizkari frantsesa, korearra, latinoamerikarra, japoniarra, espainiarra, australiarra, eta *Numéro*, *Nylon* eta *Elle* alemaniarra, korearra eta frantsesa. Besteak beste, diseinatzaile / marka hauentzat modelatu du: Givenchy, Chloé, Christian Dior, Hermès, Valentino, Gucci, H & M, GAP, Lanvin, Balmain, Belstaff, Armani, Lacoste, DKNY, Barneys New York, Jimmy Choo, Estee Lauder, Roberto Cavalli eta Chanel.

Valentino, Chanel, Christian Lacroix eta Elie Saaben goi-mailako joskintzako desfileetan ere parte hartu du. Rubik 2008. urteko iraileko *V* aldizkariko azaletako bat izan zen. Portada bakoitzak modelo famatu baten lehen planoa erakusten du, modeloen belaunaldi berrikoa (Agyness Deyn, Lara Stone, Natasha Poly, Daria Werbowy) edo izan supermodeloen garaikoa (Christy Turlington, Naomi Campbell, Eva Herzigová), Inez van Lamsweerde eta Vinoodh Matadin bikoterekin ateratako argazkia.

2009, 2010 eta 2011n. Victoria's Secret Fashion Shows delakoan agertu zen, *Vogue* Parisek 2000ko hamarkadako 30 modelo onenetako bat izendatu zuen. 2011ko ekainean, hirugarren postuan kokatu zen, Freja Beha Erichsen-en atzetik, 50 Modeloen Top-ean eta 18 ondoen ordaindutako modeloen Top 25-ean models.com zerrendan. Rubik 2009. urtean agertu zen Wii bideo-kontsolarako yoga bideojokoetan. Lele manga pertsonaiaren inspirazioa ere izan zen "*The One*" filmean. 

2010. urtetik aurrera, Top Model Zostańtecarlo modalitateko Poloniako Top Model-ean agertu zen. Rubik 2011. urtean agertu zen *Pirelli* Egutegian, Karl Lagerfeldek ateratako argazkiarekin. Lacosteren urtarrileko kanpainaren "look berriaren" protagonista modeloetako bat izan zen, 2011. urterako publizitate kontzeptu ezberdin bat, "Chic ez-konbentzionalak" lelopean. Iragarkiak Mertek eta Marcusek hartu zituzten, Lacosteren ikonoa den polo zuria erabiltzen duten modeloak erakusten dituztenak. Rubikek hirugarren denboraldirako berritu zuen kontratua Fendirekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yves Boisset

**Yves Félix Claude Boisset** (Paris, 1939ko martxoaren 14a – Levallois-Perret, 2025eko martxoaren 31) frantziar zinema zuzendari eta gidoilaria izan zen.

Parisen jaio zen eta Zinematografiako Goi Ikasketen Institutuan ikasi zuen.

Robert Hossein, Yves Ciampi, Jean-Pierre Melville eta René Clément zuzendari-laguntzaile gisa hasi zuen bere ibilbide. Gero film laburrak zuzentzen hasi zen eta 1960ko hamarkadaren amaieran film luzeekin hasi zen.

Bere filmetako gidoi askoren egilea ere izan zen. Akziozko eta abenturazko film frenetikoak eta thriller politiko eta sozialak zuzendu zituen. 1972an ''L'Attentat* filmak Moskuko Nazioarteko Zinemaldiko zilarrezko saria irabazi zuen.

Ezkerreko ideiengatik nabarmendu zen. Arnold Schwarzeneggerren aurkako salaketa bat irabazi zuen plagioagatik. 2011n *La Vie est un choix* autobiografia argitaratu zuen.

## Filmografia 
* 1968 : *Coplan sauve sa peau*
* 1970 : *Cran d'arrêt*
* 1970 : *Un condé*
* 1971 : *Le Saut de l'ange*
* 1972 : *L'Attentat*
* 1973 : *R.A.S.*
* 1975 : *Folle à tuer*
* 1975 : *Dupont Lajoie*
* 1977 : *Le Juge Fayard dit « le Shériff »*
* 1977 : *Un taxi mauve*
* 1978 : *La Clé sur la porte*
* 1980 : *La Femme flic*
* 1981 : *Allons z'enfants*
* 1982 : *Espion, lève-toi*
* 1983 : *Le Prix du danger*
* 1984 : *Canicule*
* 1986 : *Bleu comme l'enfer*
* 1988 : *La Travestie*
* 1989 : *Radio Corbeau*
* 1991 : *La Tribu''

## Kanpo estekak
Kim Noorda

**Kim Noorda** (Amsterdam, Herbehereak, 1986ko apirilaren 22a) modeloa da.

## Modelo ibilbidea 
2003an hasi zen modelatzen, Wilma Wakkerrek aurkitu eta gero, kalean lagun batzuekin zebilela. Viva Models, Why Not Models eta Wilma Wakker ordezkari-agentziekin jardun zuen, eta Bvlgari, Omnia, eta Crystalline parfum-en irudia izan da.

Noordari Peter Lindbergh-ek atera dizkio argazkiak. Chanel, Burberry, Prada, eta Dolce & Gabbanarako ekitaldietan agertu da, baita Vogue (Brasil, Japonia, Errusia), *Madame Figaro*, *D,* *Marie Claire* (Italia), *Elle l* (Herbehereak), *Avantegarde* (Herbehereak) eta ''Harper's Bazaar'' aldizkariko portadetan ere.

## Agentziak 
* Wilma Wakker Model Management
* Viva Models - Paris
* Why Not Model Agency
* DNA Model Management

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argorri (Alkiza)

thumb|Argorri Alkizako herrigunetik
**Argorri** Hernioko mazizoari iparrekialdetik eusten dioten mendietako bat da Alkizako udalerrian (43°10'08.8"N 2°07'32.2"W). Punturik altuenean 656 m-ko altitudea du. Itxurain parajearen ekialdeko muturrean dago. Itxuraingo tumulutik larrean zehar doan igoera leunak kareharri zartatuz osatuta dagoen gailurrera eramaten du. Gailurraren ekialdeko harrizko paretak Alkizako herrigunera ematen du.

Argorriren mendebaldean Itxuraingo tumulua eta larreak daude. Inguru horretan Alkizako udala eta herriko hainbat ganaduzale trantsizio-larreak eta heskaiak berreskuratzeko interbentzio bat egiten ari dira 2016tik aurrera Fagus-Alkiza proiektuaren baitan.

Argorriko hegoekialdeko mazelean Hernioko kablearen bigarren astoa kontatu zen. Lehena *Ilardegi* sailean zegoen, Beleburu inguruan. Horrela Argorri bitarteko 1.000 m-ko distantzia eta Beleburupeko sakongunea salbatzen zen.

## Erreferentziak
EHF 1994-95eko Txapeldunen Liga

**EHF 1994-1995eko Txapeldunen Liga** Bidasoa Kirol Klubak irabazi zuen RK Zagreben aurkako finalean. Bidasoa taldearen debuta izan zen txapelketan eta Zagrebek irabazi zituen aurreko bi edizioak. EHF Txapeldunen Ligaren 35. edizioa izan zen.

## Talde parte-hartzaileak 

## Lehenengo fasea 
## Final zortzirenak 
## Talde fasea 
### A Taldea 
### B Taldea 
* Bidasoa Irun	25–18	THW Kiel
* OM Vitrolles	19–20	Bidasoa Irun
* Bidasoa Irun	24–19	Dukla Prague
* Bidasoa Irun	22–21	OM Vitrolles
* THW Kiel	23–21	Bidasoa Irun
* Dukla Prague	26–25	Bidasoa Irun

## Finala 
## Erreferentziak 
* http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/1994-95/round/0  EHF
Moruko herri harresitua

**Moruko herri harresitua** Elgoibarren kokatutako aztarnategi arkeologiko bat da, Burdina Aroko herrixka harresitu bat. K.a. 800 edo 700 urteen artean kokatu dira bertako aztarnak, han jendea bizi zela. 

Moru mendiaren gailurretik gertu dago, hegoalderako maldan, Deba ibaira begira, 450 metroko altueran. Herrixka defendatzen zuen harresiaren bi zati identifikatu dira, eta batak bestea baino berriagoa dirudi.

1960eko hamarkadan Aranzadi elkarteak identifikatu zuen aztarnategia, baina hondakinak ezagunak zirela argi dirudi, mendiaren izena bera (Moru) aztarnategiarekin lotua egon baitaiteke. Antzeko beste aztarnategi batzuek izen bertsua dute euskaraz, Muru Eskoriatza eta Aretxabaleta artean, eta Murumendi Beasainen: toponimo horietan *Muru* terminoa errepikatzen dela argi dago, eta izan daiteke ”mairuei" eginiko erreferentzia, harrien antzinatasuna adierazteko, edo "murruen" arrastoak bistakoak direlako.
erdian|thumb|480x480px|2000. urtean (irudia) basoan zeuden harresien aztarnak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko kastroak

## Kanpo estekak
San Joan eliza (Tartu)

**San Joan eliza** (, ) Estoniako Tartu hirian dagoen eliza luteranoa da, arkitektura gotiko baltikoaren adibidea. San Joanes Bataiatzaileari eskainita dago.

1997ko irailaren 16az geroztik, San Joan eliza Estoniako kultur monumentu nazionala da.

## Historia 
Tartuko San Joan elizari buruzko informazio dokumentala eskasa da eta, beraz, ez da nahikoa elizaren eraikuntzaren historia berreraikitzeko. Eliza XIV. mendean aipatu zen lehen aldiz. Erregistroen arabera, 1323an, Joan XXII.a aita santuak Berardus Suerwerdina Tartuko katedraleko kalonjea izendatu zuen San Joan elizako apaiz izateko. 1345ean, Johannes Russenbergek bere testamentuan bi marka eman zituen San Joan eliza eraikitzeko. Hala ere, dokumentuek ez digute uzten elizaren garai hartako egoera edo eraikuntza-etapa zehazten. Datu arkeologikoen arabera, eliza eraiki zen lurraldean lehenago egurrezko eraikin bat zegoela ondoriozta daiteke.

Hasiera batean, San Joan eliza katolikoa zen, egungo eraikinaren zatirik zaharrena XIV. mendekoa denez. Egungo eraikina baino lehen, beste eliza bat egon da leku berean gutxienez XIII. mendearen lehen erditik. Ikerketa arkeologikoek diete egurrezko eliza bat egon zitekeela leku horretan XII. mendean, eta hau bereziki nabarmena da, kristautze nazionala geroago gertatu baitzen. Adreilu gorriko eraikinak aldaketa handiak izan ditu, batez ere Iparraldeko Gerra Handiaren eta Bigarren Mundu Gerraren ostean. Horrez gain, 1746an eta 1769an kapera barrokoak gehitu ziren. Gaur egun, San Joan eliza Estoniako Eliza Luterano Ebanjelikoari dagokio.

1775ean sute handia gertatu zen Tartun. San Joan elizaren ondoan hasi zen, baina eraikinak ez zuen kalte handirik izan, nahiz eta leihoek su hartu zuten.

XIX. mendearen amaieran, elizak lehen hezkuntza ematen zuen. Esate baterako, Amalie Konsa aktoreak han jaso zuen hezkuntza guztia.

Bigarren Mundu Gerran, 1944an, sute bat piztu zen San Joan elizan, eta gerra ostean mende erdi baino gehiagoz hondatuta egon zen. 2005ean, zaharberritu ondoren, eliza berriro ireki zen azkenean.

## Iruditegia 

Fitxategi:Tartu asv2022-04 img32 View from Emajõe Tower.jpg|San Joan eliza Emajõe dorretik ikusita.
Fitxategi:Tartu-Jaani-church-2012-06 3.png|San Joan eliza Rüütli kaletik ikusita.
Fitxategi:Tartu Jaani kirik, Körber.jpg|Eliza 1794an.
Fitxategi:St Johanniskirche 1860 Höflinger.jpg|Louis Höflinger. San Joan eliza 1860an.
Fitxategi:Tartu Jaani kiriku interjöör 1901.jpg|Elizaren barnealdea 1901ean.
Fitxategi:Jaani kirik.JPG|2004ko berreraikuntza.
Fitxategi:Tartu Jaani Church 2007 10.jpg|Atari nagusia.
Fitxategi:6916 Tartu Jaani kirik.jpg|Barnealdea.
Fitxategi:Tartu Jaani Church 2007 5.jpg|Aldarea.
Fitxategi:Tartu Jaani kiriku kellad.JPG|Kanpaiak.
Fitxategi:BM07090Am.jpg|Eraikinaren planoa, Johann Christoph Adelungen *Sammlung verschiedner Liefländischer Monumente. Oeffentliche Gebäude der Stadt Dorpat im Grundriß und Aufriß von Litt. a bis p. a Grundriß der teutschen Kirche in Dorpat* liburutik hartua (1797).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Õhtuleht

***Õhtuleht*** () Estoniako egunkaririk nabarmenena da. Egunkari tabloide bat da. Egunkaria Tallinen argitaratzen da, estonieraz.

## Historia eta profila 
*Õhtuleht* 1944an sortu zen. 2000ko uztailaren 3an Estonian aurkariak ziren bi tabloide egunkariek, Õhtuleht eta *Sõnumileht* (), bat egin zuten, *SL Õhtuleht* bihurtuz. 2008ko urriaren 6an izena Õhtuleht-era laburtu zen.

Egunkariak jarrera politiko liberal-kontserbadorea du. Eesti Meediaren jabetzakoa da, Postimees enpresaren jabea ere bada eta, aldi berean, Schibsted Norvegiako hedabide taldearen eta Ekspress Gruppen jabetzakoa da.

*Õhtuleht* online dago eskuragarri Ohtuleht.ee webgunean. Hasiera batean, online bertsioa papereko kopia bat besterik ez zen, baina orain onlineko albisteen fluxu eta gutxi gorabehera 150.000 erabiltzaile dituen entretenimendu-zentro bihurtzen ari da.

## Zuzendariak 
* Heino Dengo (1962-1982)
* Endel Lepisto (1982-1992)
* Tõnis Erilaid (1992-1996)
* Hallar Lind (1997-1998)
* Priit Hõbemägi (1998-2000)
* Väino Koorberg (2000-2016)
* Martin Šmutov (2016-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tommy Cooper

**Thomas Frederick Cooper** (1921eko martxoaren 19a, Caerphilly, Gales - 1984ko apirilaren 15a, Londres, Ingalaterra), galestar umorista eta mago bat izan zen. Garaiera handiko gizasemea zen (1,93 metro) eta bere umorezko ikuskizunetan fez txano gorri bat jantzita agertzeagatik ezaguna, batzutan baita zigarro purua ahoan zuela.

Galesen jaio arren, haren aitak Ingalaterrako Exeter hirian lan eskeintza bat onartu eta familia osoa bertara lekualdatu zen, Cooper bertan haziz eta Ingalaterrako hego-mendebaldeko ingeles ahoskera beteganatuz, halere bizitza osoan bere burua galestartzat izan zuen.

Umorista izateaz gain, itxuraz eta nahitan gaizki ateratzen zitzaizkion magia jokoetan espezializatu zen.
Jorrai

**Jorraia** edo **aitzur txikia** tokiz kanpoko belarrak kentzeko zein landare txikiak landatzeko balio duen kirten motzeko aitzurra da. Aitzur-xaflaren beste aldean bi edo hiru hortz ere izaten ditu batzuetan. Eskuzko tresna oso zaharra da, eta gaur egun ia ez da erabiltzen, beste batzuek ordeztu egin baitute beren funtzioetan. Hala ere, oraindik aurki daiteke, eta fabrikatzaile batzuek ekoizten jarraitzen dute.

Esku bakarrerako helduleku motza edo bi eskuetarako helduleku luzea duen zati metaliko batez osatutako erreminta da. Barrualderantz okertutako hostoak punta bihotz edo lantza-formakoa izan dezake.

## Erabilerak 
Tresna hori esku batekin erabiltzen da, eta hiru erabilera ditu funtsean:
* Belar txarrak garbitu daitezke garbitu nahi den landarearen inguruan.
* Aitzur txiki baten antzeko mokoarekin, lurrean zulo bat ireki daiteke landatzeko.
* alde metalikoaren atzeko alde kurbatuak lur-koskorrak hautsi edo xehatzeko balio du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niviaq Korneliussen

**Niviaq Korneliussen** (Nanortalik, 1990eko urtarrilaren 27a) groenlandieraz eta danieraz idazten duen idazle groenlandiarra da. Bere lehen eleberria 2014an argitaratu zen, *HOMO sapienne*, eta groenlandieraz idatzi eta argitaratu zen, baita egilearen danierazko itzulpen batean ere.

## Ibilbidea 
Korneliussen Nanortaliken jaio zen. Gizarte zientziak ikasi zituen Nuuk-en, Groenlandiako Unibertsitatean, eta psikologia Aarhuseko Unibertsitatean, baina idazle gisa aritu izan da.

2012an Allatta! deituriko idazketa egitasmoan parte hartu zuen. Hain zuzen ere, Groenlandiako gazteak beren bizitza islatzen duen testuak idaztera animatzen dituen idazketa-proiektua. Korneliussen-en ipuina, *San Francisco*, 2013ko proiektuaren antologian, *Inuusuttut - nunatsinni nunarsuarmilu-n* groenlandieraz eta danieraz argitaratutako 10 lanetako bat izan zen.

2014ko bere lehen nobela, *Homo Sapienne*, Nuukeko bost gazte helduen bizitzetan oinarritzen da. Narrazio teknika modernoen erabilera zein Groenlandiako gizartean LGBTQ+ pertsonen irudikapena nabarmendu zituen. Lesbiana izanik, Groenlandiako gay bizitzari buruz idaztea garrantzitsua iruditzen zitzaiola adierazi zuen, inoiz ez baitzuen homosexualitateari buruzko ezer aurkitu Groenlandiako literaturan.

*HOMO sapienne* Iparraldeko Kontseiluaren Literatura Sarirako eta *Politiken* Literatura Sarirako izendatu zuten 2015ean. Hainbat hizkuntzan argitaratu zen: ingelesez, frantsesez, alemanez, suedieraz, norvegieraz eta errumanieraz, besteak beste.

2020an '** argitaratu zuen groenlandieraz eta **', bere danierazko itzulpena, azken horrek Kontseilu Nordikoaren Literatura Saria irabazi zuen 2021ean. 2022an, Groenlandiako Kultura ministroak sari bat eman zion bere lanagatik.

## Argitalpenak 
* *San Francisco*, *Inuusuttut - nunatsinni nunarsuarmilu* bildumako istorioa*,* 2012
* *HOMO Sapienne,* 2014
* *Naasuliardarpi,* 2020 ; *La Vallée des fleurs* (frantsesez, danieratik itzulia), Inès Jorgensen, Saguenay (Québec), La Peuplade argitaletxea, 2022, 384 or. () ; berrargitalpena, Paris, 10/18 no 5873, 2023, 336 or. ()  eta *El valle de las flores* (gaztelaniaz), Blanca Ortiz Ostalé , 2025 Sexto Piso argitaletxea. (ISBN: 978-84-10249-36-3)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Niviaq Korneliussen Louisiana Channel, Louisiana Museum of Modern Art, 2020  (Dinamarkako Arte Modernoko Museoak grabatua, Literaturari buruzko atalean)
Miina Härma

**Miina Härma** (1935 baino lehen **Miina Hermann**; Kõrveküla, 1864ko otsailaren 9agreg./urtarrilaren 28ajul. – Tartu, 1941eko azaroaren 16a) estoniar musikagile, abesbatza-zuzendari eta organo-jotzailea izan zen. Musikan goi mailako ikasketak egin zituen bigarren estoniarra izan zen, eta herrialdeko lehen emakume musikagile profesionala ere bai.

## Bizitza 
Miina Hermann Kõrvekülan jaio zen irakasle baten familian. Bere gurasoek zazpi seme-alaba izan zituzten guztira. Amak zein aitak musika hezkuntza jaso zuten. Tartuko Emakumeen Elkartearen, Estoniako Museo Nazionalaren, Estoniako Literatura Elkartearen eta beste hainbat erakunderen lanetan aktiboki parte hartu zuen. 1924an, Estoniako Emakume Ikasleen Elkarteak Miina Härma ohorezko kide egin zuen. 1965ean, A. Eller eskultore estoniarrak granitozko hilarri bat jarri zuen bere hilobian.

Gustav Ernesaks musikagileak Miina Härmari «Estoniako abestien jaialdien ohorezko amona» deitu zion.

## Lanak 
Abesbatzarako 200 bat lan idatzi zituen, tonu lirikoarengatik bereizten direnak. Horrez gain, abesbatzarako hiru abesti-liburu, hamar kabatina, *Kalev ja Linda* () kantata (1895), herri-kanten hainbat moldaketa eta *Murueide tütar* (1902) izeneko *singspiel* bat sortu zituen.

### Abesbatzarako abestiak 
* *Ei saa mitte vaiki olla* (1896, Anna Haavaren poeman oinarritua)
* *Enne ja nüüd*
* *Meeste laul* (1901, Jakob Liiven poeman oinarritua)
* *Nooruse unenägu* (1922)
* *Kojuigatsus* (1922)
* ''Kui sa tuled, too mull' lilli* (1892)
* *Pühendan kõik kallile*
* *Ta lendab mesipuu poole* (1922)
* *Ööbiku surm* (1892)
### Herri-kanten moldaketak 
* *Tuljak* (1898)
* *Lauliku lapsepõli* (1898)
* *Tule koju* (1898)
* *Ehi, veli, opi veli*

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1930: Arranoaren Gurutze Ordena (III. klasea)
* 1935: Estoniako Gurutze Gorriaren Oroimen Ordena (II. klasea)
* 1938: Estoniako Gurutze Gorriaren Merezimenduaren Ordena (II. klasea)
* 1939: Tartuko Unibertsitateko *honoris causa'' doktoretza

## Iruditegia 

Fitxategi:Laulupidu 1928.a. dirigendipuldis Miina Härma., AM 12853-145 F 11687-145.jpg|Miina Härma Estonia Osoko IX. Abestien Jaialdian (Tallinn, 1928).
Fitxategi:Miina Härma haud.JPG|Miina Härmaren hilobia.
Fitxategi:Miina Härma kuju.jpg|Miina Härmaren monumentua (Tartu).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lurra aitzurtzeko sarde

**Lurra aitzurtzeko sardea** sarde sendoa da, normalean lau hortz luze eta zapal izaten dituena eta lurra iraultzeko, mokorrak puskatzeko edo motzondoak ateratzeko erabiltzen dena. Zizareak ez ebakitzeko abantaila ere badu, lur osasuntsu baten ezinbesteko ostalaria baita.

## Deskribapena 
Tresna honek 1,30 metro inguruko mahuka bat du, gehienetan zurezkoa, mutur batean altzairu epelezko hortz zuzen edo triangeluarrak dituena, normalean lau karratuko sekzio karratukoak.

Tresna honek hondoratze eta bultzada motelez lan egiten du lurra hozkatu eta lur lodia miazkatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Birlandatzeko pala

**Birlandatzeko pala** mahuka motzeko eta pala itxurako metalezko paleta txikia da, oso lehorra eta gogorra ez denean lur azala hausteko, ongarriak nahasteko, landaketetarako edo birlandatzetarako zuloak egiteko erabiltzen dituztena. Lurra gogorragoa edo lehorragoa bada, edo zulatu beharreko zuloa sakonagoa bada, aitzurra edo pikotxa erabiliko dute.

Tresna honen zabalera aldakorra da (hamar zentimetro inguru), baita bere luzera ere (hogei zentimetro inguru aurreko zatirako, gehi mahukaren luzera).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txertaketa-labana

**Txertaketa-labana** edo **mentaketa-labana** oso labana zorrotza da, ebakitzeko orriaz gain irtengune bat duena kirtenean zein ebaki-orrian. Irtengune hori lagungarria izaten da landarearen atalak banatzeko. Txertaketan adarra edo enborra ebakitzea ahalbidetzen du, txertaka sartzeko.

Egutegi errepublikanoan, txertaketa-labana (), Sapadun hilabetearen 30. egunari ematen zitzaion izena zen, normalean, gregoriotar egutegiko apirilaren 19a.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ertz-mozteko

**Ertz-moztekoa** soropil-moztekoarekin iristen zailak diren txokoetan (zuhaitz-azpietan, horma-barrenetan eta harri-ertzetan) belarra mozteko erabiltzen den makina da. 
Berariaz diseinatutako ertz-moztekoak eraginkorragoak dira luzetarako eta baita ertzetarako ere; hari-ebakigailuak, berriz, eraginkorragoak dira ertz angeluarrentzat eta ezaugarri etenen ingurukoentzat, hala nola harkaitzentzat. Motorra dutenean, gehienetan, sasi-garbitzeko makina diogu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aireztagailu

**Aireztagailua** barra metaliko bikoitza edo zapata-zola horzduna da, lurrean aireari, urari eta ongarriei sustraietaraino errazago sartzen uzteko zuloak egiteko balio duena. Gurpilak dituen berariazko makina motorduna ere erabiltzen da horretarako.

Lorezaintzan eta nekazaritzan, lurzorua aireztatzea ezinbestekoa da, atmosferaren eta lurraren arteko gas-trukea errazteko, eta lasto-geruza eta sustraien mailan sortzen den goroldioa kentzeko, landareak itotzen baititu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak