open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michel Piccoli

**Jacques Daniel Michel Piccoli** (Paris, Frantzia,  - Saint-Philbert-sur-Risle, 2020ko maiatzaren 12a) antzerki- eta zinema-antzezle eta ekoizlea izan zen. Zineman eta antzerkian batera jardun zuen; erregistro askotako antzezlea zen Piccoli. Luis Buñuelekin lortu zuen ospeak Costa-Gavras, Resnais, Ferreri eta beste zuzendari famatuekin lan egiteko aukera eman zion. Juliette Grecorekin ezkondu zen. Ezkerreko militantzia zinemaren arlo guztietara hedatze aldera, film ekoizpenari ekin zion 1960 ondoko urteetan.

Ikuspegi eta lan horren emaitza dira, besteak beste, Bertrand Tavernierren *Des enfants gâtés* (1977, *Apopiloak*) eta Luciano Tovoliren *Il generalo dell´armata morta* (1983, *Gudaroste hilaren jenerala*), Ismail Kadare idazle albaniarraren eleberri ezagunean oinarritua. 1976an *Dialogues égoïstes* (*Elkarrizketa berekoiak*) liburua argitaratu zuen. Beste zenbait film: *French can can* (1955), *Le Doulos *(1963, *Salataria*), *Mépris* (1963, *Erdeinua*), *La guerre est finie* (1966, *Gerra amaitu da*), *Le Fantôme de la liberté *(1974, *Askatasunaren mamua, *Luis Buñuelena; izan ere, Piccoli izan zen haren antzezle hoberenetako bat), *La Grande Bouffe* (1973, *Betekada handia*), *Themroc* (1973), *Atlantic City* (1980). 1995. urtean lan garrantzitsua egin zuen Agnès Vardaren *Ehun eta bat gau *lanean, zinema sinbolikoki adierazteko aukeratu baitzuen hark. Zuzendari-lanetan ere aritu izan zen: *Train de nuit* (1994), *Alors voilá* (1997).

## Filmografia 
## Erreferentziak
Alberto Tomba

**Alberto Tomba** (Bolonia, Italia, 1966ko abenduaren 19a) italiar eskiatzailea da. XX. mendearen bukaerako eskiatzailerik onenetako bat, diziplina tekniko alpinoetan espezializatua: slalom eta slalom erraldoian.

## Biografia 
1987an lortu zuen nazioarteko lehen titulua: brontzezko domina, munduko txapelketan. Baina hurrengo urtean lortu zituen lehen garaipen handiak: Munduko Kopa irabazi zuen slalom eta slalom erraldoian, eta urrezko domina bana, proba horietan, Calgaryko Jokoetan. 1991n, Gustavo Thoeniren gidaritzapean, Munduko Kopa irabazi zuen slalom erraldoian. 1992an Munduko Kopa irabazi zuen berriro bere bi proba gogokoenetan, eta Albertvilleko Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen slalom proban, eta urrezkoa slalom erraldoian. Olinpiar Jokoen historian bi aldiz txapeldun ateratzen zen lehen eskiatzailea izan zen. 1994ko Munduko Kopan berriro agertu zen jaun eta jabe, bost slalom irabazita. Titulua lortzen zuen hirugarren aldia zen. Urte hartan bertan, Lillehammerko Jokoetan, erori egin zen slalom erraldoiko proban. Slalomean, berriz, lehen jaitsieran, hamabigarren geratu zen, baina bigarren jaitsiera bere bizitzako onena izan zen eta zilarrezko domina lortu zuen. 1995. urtea are hobea gertatu zen, eta hamasei probatik hamaika irabazi zituen. 1996an bere zerrendan falta zen titulu bakarra lortu zuen, Sierra Nevadako munduko txapelketan, Granadan, urrezko bi domina eskuratu ondoren. 1998ko Olinpiar Jokoetan ez zuen dominarik lortu, eta hurrengo denboraldian erretiratu egin zen.

## Erreferentziak
Madeleine Albright

**Madeleine Jana Korbel Albright** (Praga, 1937ko maiatzaren 15a - Washington, 2022ko martxoaren 23a) estatubatuar politikari eta diplomazialaria izan zen. 1997-2001 bitartean, Estatu Batuetako estatu-idazkaria izan zen, Bill Clinton presidentea zelarik. Bera da Estatu Batuetan kargu hori bete duen lehenbiziko emakumea.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerra hasi eta berehala Londresa ihes egin zuen bere familiarekin (1939-1945), eta 1949an Estatu Batuetan finkatu zen. 1959an, Wellesley ikastetxean Politika Zientzietan lizentziatu, eta 1976an Errusiari buruzko ikasketetan doktore-maila lortu zuen Columbia Unibertsitatean. Ordutik 1978 arte, Maine estatuko Edmund Muskie senatariaren laguntzaile nagusia izan zen. 1978-1981 bitartean, Segurtasun Kontseilu Nazionalarentzat lan egin zuen, Jimmy Carter lehendakariaren agintaldian. 1981 eta 1982an, Woodrow Wilson Nazioarteko Zentroko eta Washingtongo Estrategia eta Nazioarteko Ikerketa Zentroko kide izan zen, eta 1982-1993 bitartean, nazioarteko harreman eta kanpo-politikari buruzko irakasle Washingtongo Georgetown Unibertsitatean. 1989-1993 bitartean, Washingtongo Politika Nazionaleko Zentroa ikerketa-instintuko lehendakari izan zen.

Gainera, Walter Mondale, Michael Dukakis eta Bill Clinton lehendakaritzarako hautagai demokraten atzerriko politikari buruzko aholkulari nagusia izan zen. 1993an, Nazio Batuen Erakundean Estatu Batuetako ordezkari iraunkorra izendatu zuen Bill Clinton lehendakariak, eta kargu horretan egon zen Clintonek, berriro lehendakari aukeraturik, 1997an estatu-idazkari izateko izendatu zuen arte. 2012an, Askatasunaren Domina Presidentziala eman zion Barack Obamak. 2017an, gogor kritikatu zituen Donald Trumpen hartutako immigranteen aurkako neurriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Madeleine Albright, ted.com
George Dantzig

**George Dantzig** (Portland, Oregon, 1914ko azaroaren 8a - Stanford, Kalifornia, 2005eko maiatzaren 13a) estatubatuar matematikaria izan zen.

Marylandeko Unibertsitatean eta Michigango Unibertsitatean egin zituen matematikako ikasketak. 1937an graduatu zen. 1937tik 39ra bitartean, Estatu Batuetako Bureau of Labor Statisticsen lanean aritu zen, eta 1941etik aurrera U.S.A.F. Headquarters Statistical Controlen egon zen. Bitartean, doktoregoa bukatu zuen Kaliforniako Berkeleyko Unibertsitatean (1946). 1947. urtean matematikaren munduan ospe handia eman zion ekarpena egin zuen, optimizazio-metodo bat, hain zuzen ere. Ideia horiek Estatu Batuetako Aireko Armadan garatu zituen, bertan aditu egin baitzen mahaiko kalkulagailuen bidez ebatzitako plangintza-metodoetan (programazio izenez ezagutzen dena). Hala, programazio lineala deritzana erabiliz, Dantzigek plangintza-prozesua mekanizatu zuen. 1952an RAND Corporationeko matematikari ikertzaile hautatu zuten, eta 1960an Berkeleyko irakasle eta Operazio Ikerketa Zentroko buru hautatu zuten. Urte horietan *Linear programming and extensions* (1963, *Programazio lineala eta hedadurak*) liburua idatzi zuen. 1966an Standfordeko Unibertsitateko irakasle hautatu zuten. Dantzigek optimizazio- eta operazio-ikerketarekin zerikusia duten arlo asko landu zituen. Bere ikerketari esker ohore ugari jaso zituen, besteak beste, Operazio Ikerketako Von Neumann Teoria Saria (1975).

## Erreferentziak
Alfred Dreyfus

**Alfred Dreyfus** (Mulhouse, Frantzia, 1859ko urriaren 9a - Paris, Frantzia, 1935eko uztailaren 12a) Frantziako armadako kapitaina izan zen. 1894. urtean Guyana Frantsesean espetxeratu zuten, ustez Alemaniaren aldeko espioitzan jardun zuelako. Handik bi urtera, Picquart komandanteak Esterhazy hungariar komandantea (frantses herritartua) salatu zuen, lehenago Dreyfusi leporatutako espioitza lanen egiletzat. Esterhazy komandantea errugabetzat jo zuten. Dreyfusen senide aberatsek Dreyfus afera () iritzi publikoaren aurrean jarri zuten, eta Frantzia Dreyfusen aldekoen (intelektualak, sozialista erradikalak, errepublikano moderatu antimilitaristak) eta aurkakoen (nazionalismo eskuindarra, antisemita eta katolikoa) artean banatu zen.

1898. urtean, afera faltsifikazio baten ondorioa zela jakin zen, Henry izeneko koronel batek egina; faltsifikazioaren egileak bere buruaz beste egin zuen gero. Gerrako ministro Cavaignac-ek dimisioa aurkeztu zuen Dreyfus auzia berriro aztertu zenean (1899). Dreifusek zigor arina jaso zuen, baina laster kendu zioten. 1906. urtean, Frantziako Auzitegi Gorenak Dreyfusi eginiko lehen epaiketa indarrik gabe utzi eta kapitaina lehengo gradura ekarri zuen atzera. 1930. urtean argi geratu zen benetako erruduna Esterhazy komandantea izan zela. Dreyfus afera Frantziako III. Errepublikak izan zuen krisi politiko larrienetako bat izan zen, eskuineko indarren eta ezkerrekoen arteko aldea biziki areagotu zuena.

## Erreferentziak
Giovanni Falcone

**Giovanni Falcone** (Palermo, Sizilia, Italia, 1939ko maiatzaren 18a -Capaci, Sizilia, 1992ko maiatzaren 23a) italiar magistratua izan zen.

## Biografia 
Siziliako familia burges bateko semea zen. Zuzenbideko ikasketak egin zituen, eta 1964an Siziliako Lentini herrian epaile jarri zen. Trapani herrian ere magistratu izan ondoren, Palermora bidali zuten, eta han hasi zen Siziliako mafia ikertzen zuten taldeekin lanean, besteak beste, Carlo Alberto dalla Chiesa, Italiako krimenaren aurkako borrokarako buruarekin, eta Rocco Chinnici, Palermoko magistratuarekin; mafiak hil zituen biak 1982 eta 1983an. 1986an, Falconek mafiari buruzko txosten bat idatzi zuen, eta horrekin eta Tomasso Buscetta mafioso damutuaren laguntzarekin, mafiako familien aurkako prozesu luze bati hasiera eman zion: mafiako 338 kide auzipetu zituen. Hala ere, politika-munduko jendeak mafiarekin zerikusia zuela-eta, arazoak izaten hasi zen goi-mailako mafiosoen aurkako lanean. Arazoa hamaika aldiz salatu eta auzitegiz aldatzea eskatu zuen arren, ez zioten eskaria onartu, eta 1989an Palermoko fiskal izendatu zuten. Urte hartan bertan atentatu bat izan zuen, baina kaltegabe atera zen. 1991n Erromara aldatu zuten, kartzela-auzietako zuzendari nagusi gisa, eta estatuko fiskaltzan sartzekotan zegoen, 1992an bere emaztea eta biak Siziliako errepide batean atentatuz hil zituztenean. Hil baino egun batzuk lehenago *Cosa Nostrako gauzak* liburua argitaratu zuen.

## Eponimoak 
* Palermoko aireportuari Falcone epailearen izena ezarri zioten.
* Asteroide bati, (60183) Falcone asteroideari, Falcone epailearen abizena jarri zioten.

## Erreferentziak
Jacques Prévert

**Jacques Prévert** (Neuilly-sur-Seine, 1900eko otsailaren 4a - Omonville-la-Petite, 1977ko apirilaren 11) frantses olerkaria eta zinema-idazlea izan zen.

Joseba Tapiak  Prévert-en *Umearen ehiza* izeneko bertsoak (1934) sartu zituen Real Politik albumean (2006), Koldo Izagirreren itzulpena eta Joseph Kosmaren doinu batekin.

## Biografia 
1925ean talde surrealistako kide egin zen, baina 1928an taldetik bota zuten, diziplinarik ez omen zuelako.

1932tik 1936ra Octobre antzerki-taldean aritu zen, idazle eta aktore gisa. Aldi berean, zinemarako idazten hasi zen. Garai hartan idatzi zituen bere anaia Pierre Préverten *L´affaire est dans le sac* (1932, *Afera zakuan dago*) eta Jean Renoiren *Le crime de M. Lange* (1935, *M. Langeren hilketa*) filmen gidoiak eta elkarrizketak.

Handik aurrera, hogeita hamabost bat filmetan parte hartu zuen, besteak beste: *Jenny* (1936), *Drôle de drame* (1937, *Drama bitxia*), *Quai des brumes* (1938, *Lanbroen kaia*), *Le jour se lève* (1939, *Eguna argitzen da*), *Les visiteurs du soir* (1942, *Arratseko bisitariak*), *Les enfants du paradis* (1945, *Paradisuko haurrak*), *Les portes de la nuit* (1946, *Gaueko ateak*).

1946an argitaratu zuen bere lehenengo olerki-bilduma, *Paroles* (*Hitzak*), arrakasta handia izan zuena; liburu horretako olerki asko kantu bihurtu ziren, eta oso ezagunak egin ziren. Beste liburuak: *Histoires* (1946, *Historiak*), André Verdetekin batera idatzia; *Spectacle* (1951, *Ikuskaria*), *La Pluie et le Beau Temps* (1955, *Euria eta eguraldi ona*), *Fatras* (1965), *Choses et autres* (1972, *Gauzak eta beste*), *Hebdomadaires* (1975, *Asterokoak*), *Arbres* (1976, *Zuhaitzak*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Jacques Prevert euskaraz»&#x20;*Zazpi bertso itzulita. www.armiarma.eus*
Karl Carstens

,
**Karl Carstens** (Bremen, 1914 &ndash; Meckenheim, Bonnetik hurbil, 1992ko maiatzaren 30a) alemaniar politikaria eta abokatua izan zen. Legeak eta politika-zientziak ikasi zituen Frankfurt, Munich, Königsberg eta Hanburgeko Unibertsitateetan. 1937an alderdi nazian sartu zen, beka bat lortzearren, baina ez zen inoiz alderdikide aktiboa izan. Hegazkinen aurkako unitate batean zerbitzatu zuen Bigarren Mundu Gerran, eta hura amaitu zenean, errugabe deklaratu zuen nazien aurkako epaitegi batek. Gerraren ondoren, Carstensek ikasketei heldu zien berriz Frantziako Dijonen eta Yale Unibertsitatean, eta 1949an etxera itzuli zen, abokatu lanetan jardutera. 1954an, Europako Kontseiluan Mendebaldeko Alemaniaren ordezkari izateko hautatu zuten. Handik hiru urtera, Carstens izan zen Erromako Ituna eraiki zuten arkitektoetako bat, Europar Ekonomia Erkidegoaren sortzaileetako bat, alegia. Konrad Adenaueren Kristau Demokraten Batasuneko (CDU) kide gisa, Kanpo Arazoetako estatu-idazkari (1960-66) eta Defentsako ministroaren laguntzaile (1966-67) izan zen. 1972an, Parlamenturako (Bundestag) hautatua izan ondoren, CDUko buruzagi izan zen Parlamentuan (1973-76), lehenik, eta Parlamentuko lehendakari, gero (1976-79). Ondoren, Alemaniako Errepublika Federaleko lehendakari hautatu zuten (1979-1984), eta haren izendapena eztabaidatua izan bazen ere, estatuburu eraginkorra eta maitatua izan zen.

## Erreferentziak
Roger Laporte

**Roger Laporte** (Lyon, 1925eko uztailaren 20a - Montpellier, 2001eko apirilaren 24a) frantses idazlea izan zen. Urte askoan filosofiako irakasle izan zen Montpelliereko institutu batean.

Lau aldi bereizten dira Laporteren idazle bizitzan. Lehenengo aldia hiru liburu hauek osatzen dute: *La Veille *(1963, *Bezpera*), *Une voix de fin silence* (1966, *Isiltasun fineko ahots bat*), *Pourquoi?* (1967, *Zergatik?*). Lan horietan nabarmena da Maurice Blanchoten eta Emmanuel Lévinasen eragina, batez ere, ezezaguna eta arrotza denaren gogoetari dagokionez. Lan horietan Laportek bere gogoeta eta pentsamenduaren atal bat idazten duela adierazten du. Bigarren aldiko lanak biografikoak dira: *Fugue* (1970, *Fuga*), *Supplément* (1973, *Osagarria*), *Fugue 3 *(1976, *Fuga 3*). Hirugarren aldiko bi lan nagusiak, berriz, hauek dira: *Suite* (1979) eta *Moriendo* (1983). Laporteren lanak *Une vie (Bizitza bat) *lanean bildu ziren 1986an. Seiehun orrialde horietan zehar argi ikusten da Laportek betidanik egin duen ahalegina idazketa bide berri bat aurkitzeko, filosofia eta literaturaren artekoa, zeinetan idazketa eta bizitza nahastu egiten diren. Laugarren aldian, azkenik, hainbat testu kritiko idatzi zituen, Mozart, Kafka, Proust, Van Gogh, eta beste hainbat pertsonaiaren ingurukoak. Lan horiek *Quinze Variations sur un thème autobiographique* (1975, *Hamabost bariazio gai autobiografiko bati buruz*) eta *Études* (1992, *Ikerketak*) liburuetan bildu zituen.

## Obra 
* *La Veille*, Gallimard, coll. « Le Chemin », Paris, 1963
* *Une voix de fin silence*, Gallimard, coll. « Le Chemin », Paris, 1966
* *Pourquoi ? (Une voix de fin silence II)*, Gallimard, coll. « Le Chemin », Paris, 1967
* *Fugue, biographie*, Gallimard, coll. « Le Chemin », Paris, 1970
* *Fugue. Supplément, biographie*, Gallimard, coll. « Le Chemin », Paris, 1973
* *Deux lectures de Maurice Blanchot*, Fata Morgana, coll. « Le Grand Pal », Montpellier, 1973
* *Quinze variations sur un thème biographique*, Flammarion, coll. « Textes », Paris, 1975
* *Fugue 3*, Flammarion, Paris 1976
* *Carnets*, Hachette, coll. « POL », Paris, 1979
* *Souvenirs de Reims* et autres récits, Hachette, coll. « POL », Paris, 1979, Prix France Culture
* *Suite, biographie*, Hachette, coll. « POL », Paris, 1979
* *Moriendo, biographie*, P.O.L, Paris, 1983
* *Une vie, biographie*, P.O.L, Paris, 1986
* *Écrire la musique*, A Passage, 1986
* *Hölderlin une douleur éperdue*. Seyssel (Ain) : Editions Comp'Act, 1986.
* *Entre deux mondes*, Gris banal, 1988
* *Lettre à personne*, Plon, Paris, 1989
* *Quelques petits riens*, Ulysse fin de siècle, 1990
* *Études*, P.O.L, Paris, 1991
* *A l’extrême pointe : Proust, Bataille, Blanchot*, Fata Morgana, Montpellier, 1994
* *La Loi de l’alternance*, Fourbis, 1997
* *Variations sur des carnets*, Cadex Éditions, 2000
* *Le Carnet*, Léo Scheer, Paris, 2002

## Erreferentziak
André Frossard

**André Frossard** (Saint-Maurice-Colombier, Doubs, Frantzia, 1915eko urtarrilaren 14a - Versailles, Frantzia, 1995eko otsailaren 2a) frantses kazetari eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Aita judua zuen, eta ama protestantea. Hogei urte zituela, katolizismora bihurtu zen. Prentsa politikoan lan egin zuen, hainbat marrazki eginez eta idazlanak argitaratuz. 1946tik aurrera *L´Aurore* eta *Le Figaro* egunkarietan idatzi zuen. Idatzitako liburuetan sinesmen katolikoa nabarmentzen zaio. 1969an *Dieu existe, je L´ai rencontré* ("Jainkoa existitzen da, nik aurkitu dut") idatzi zuen, eta sekulako arrakasta izan zuen, baita nazioartean ere. Joan Paulo II.a Aita Santuak ere irakurri zuen liburua. André Frossard eta Aita Santua adiskide izan ziren, eta hainbat liburu idatzi zituen hari buruz: *N´ayez pas peur! Dialogue avec Jean-Paul II* (1982, "Ez izan beldur! Elkarrizketa Joan Paulo II.arekin"), *Portrait de Jean-Paul II* (1988, "Joan Paulo II.aren erretratua"), *Défense du pape* (1993, "Aita Santuaren defentsan").

Klaus Barbieren kontrako epaiketan lekuko gisa parte hartu ondoren, *Le Crime contre l´humanité* (1987, "Gizateriaren aurkako krimena") liburua idatzi zuen. 1988an Frantziako Akademiako kide egin zuten. Lanen artean ditu: *La Maison des otages* (1944, "Bahituen etxea"), *Il y a un autre monde* (1976, "Bada beste mundu bat"), *Les Trente-Six Preuves de l´existence du diable* (1978, "Deabrua badelako hogeita hamasei froga"), *Excusez-moi d´être français *(1992, "Barkatu frantsesa izateagatik").

## Erreferentziak
August Kühn

**August Kühn**, jaiotza-izenez **Rainer Zwing** (Munich, Alemania, 1936ko irailaren 25a - Unterwössen, Alemania, 1996ko otsailaren 9a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Oinarrizko ikasketak bukatuta, leiarrak egiten lan egin zuen, kazetari gisa gero, eta denda batean, enplegatu gisa, ondoren.

*Westend Geschichte* (1972, "Westendeko historia") argitaratu ondoren, dena utzita, literaturan murgildu zen buru-belarri. Bere lehen obraren izenburuak gainerako produkzio osoa ezaugarritzen zuen nolabait: bere inguruneak markatutako literatura, eduki kritikoz beteaz, langileriari buruzko historiez eta aipamenez josia. Bigarren eleberriak, *Zeit zum Aufstehn* (1975, "Jaikitzeko ordua"), sekulako arrakasta izan zuen. Liburuak Municheko langile-familia bateko bizitza deskribatzen zuen, lau belaunalditan. Hurrengoak, *Die Vorstadt* (1981, "Aldiriak"), Municheko auzo bateko eskulangile-familiaren historia kontatzen zuen, Erdi Arotik hasita. Liburu hori ez zen soilik pertsonaia batzuen historia, historia-, geografia- eta kultura-koadro bat da, orobat. Bere beste eleberri ezagunenetako bat da *Jahrgang 22* (1977, "22ko promozioa'") eleberri pikareskoa, konnotazio politiko arinez zipriztindua. Beste lan batzuk: *Münchner Geschichten* (1977, "Municheko historiak"), *Fritz Wachsmuths Wunderjahre* (1978, "Fritz Wachsmuthsen mirarizko urteak"), *Wir kehren langsam zur Natur zurück* (1984, "Pixkanaka izadira itzuliko gara") eta *Meine Mutter 1907* (1986, "Nire ama 1907an").
## Erreferentziak
Angel Bassols Batalla

**Angel Bassols Batalla** (Mexiko Hiria, 1925eko otsailaren 7-Guadalajara, Jalisco, 2012ko otsailaren 14) itzultzaile, narratzaile eta saiakera-egile mexikarra. Aita Narciso Bassols abokatua izan zen.

## Biografia 
Geografia ekonomikoa ikasi zuen Moskuko Lomonosov Unibertsitatean eta Renneseko Unibertsitatean egin zuen doktoregoa. Nazio Batuetako Erakundeko itzultzaile izan da, eta Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko Filosofia eta Letra Fakultateko irakasle. 1983. urteaz geroztik *Posición* aldizkariko zuzendari izan zen.*Veinticinco años en la geografía mexicana (Hogeita bost urte Mexikoko geografian) *antologia argitaratu zuen 1985ean. Ipuin-liburuen artean aipatzekoak ditu: *Cinco años en la URSS *(1950, *Bost urte SESBen*), *Caravana de hombres libres *(1951, *Gizon libreen karabana*), *Hasta pronto compañeros* (1951, *Laster arte adiskideak*), *Relatos mexicanos *(1954, *Kontakizun mexikarrak*), *Mi teniente Ambrosio y otros relatos *(1960, *Anbrosio tenientea eta beste kontakizun batzuk*). Saiakera-liburuen artean hauek ditu nagusiak: *Viajes geográficos en Europa *(1965, *Bidaia geografikoak Europan*), *Diversidad regional, regiones económicas y regiones agrícolas de México* (1972, *Mexikoko eskualde-aniztasuna, eskualde ekonomikoak eta nekazari-eskualdeak*), *Realidades y problemas de la geografía en México* (1985, *Geografiaren errealitateak eta arazoak Mexikon*), *El desarrollo regional en México: teoría y práctica* (1992, *Mexikoko eskualdeen bilakaera: teoria eta praktika*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maharishi Mahesh Yogi

**Maharishi Mahesh Yogi** (Jabalpur, India, 1918ko urtarrilaren 12a - Vlodrop, Limburg, Herbehereak, 2008ko otsailaren 5a) indiar yogia izan zen, gogoeta transzendentalaren mugimenduaren sortzailea.

Fisikako ikasketak egin zituen Allahabadeko Unibertsitatean, eta ondoren Guru Dev (1869-1953) maisu espiritualaren zuzendaritzapean lan egin zuen; azken horrek Maharishik mendebaldetik 1958an eraman zuen gogoeta teknika berezi bat erakusten zuen. Teknika horrek, MT siglaz ezagutzen dena, mantra pertsonal baten errepikapena eskatzen du eta lantzen duenari kontzientzia-egoera bikainak lortzeko aukera ematen dio. Maharashik zazpi kontzientzia-maila deskribatzen zituen: goren mailakoa egoera argitua da. Bestalde, gogoeta transzendentala lantzen duena trebetasun ez-normalak edo siddhisak egiteko gauza dela esan ohi da. Gogoeta transzendentalaren oinarrian dagoen filosofia vedanta da, nahiz eta Maharishik teknika hori ideia hinduetatik kanpo ere erabil daitekeela adierazten zuen. Gogoeta transzendentalaren eta horri lotuta dauden erakundeen asmoa da, Maharishi Corporate Development International eta Maharishi International Universityrena, besteak beste, munduko txirotasuna murriztea, osasunaren alde lan egitea eta bakea lortzea. 1960ko hamarraldian, Maharashi ospetsu bihurtu zen The Beatles pop-taldearekin izan zuen harremana zela-eta. 1992an Maharashiren ideiek indar handia hartu zuten Britainia Handian, Lege Naturalaren alderdiaren sorrerari esker.

## Erreferentziak
Sławomir Mrożek

**Sławomir Mrożek** (Borzęcin,  – Niza, ) poloniar antzerkigilea izan zen. Oinarrizko ikasketak egin ondoren, Krakoviako goi-mailako kazetaritza-eskolan sartu zen. Hainbat aldizkaritan aritu zen eta antzerkigintzako grina sortu zitzaion. *Elefantea *ipuin-bildumarekin egin zen ospetsu (1950). Lehenengo antzerki lana *Poliziak *(1956) izan zen, gizarte konformista salatzen duena. Ondoren hainbat antzerki-lan labur idatzi zituen, umorezko parabola txikiak, *Bertrand, Strip-tease, Itsasoan, *Frantzian sortu zituenak. *Tango *(1967) lanak arrakasta handia izan zuen mendebaldeko Europa osoan eta entzutea eman zioten nazioartean. Horixe izan zen Mrożeken lan konplexuena. Lan hori ere fabula da, baina egin daitezkeen irakurketa guztiak elkarren kontrakoak dira: burgesiaren kontrako satira gisa ikusi izan dute, estalinismoaren kontrako iruzur gisa, ohiturazko lan bat dela ere esan dute, edota vaudeville bat. Ondoren, *Bigarren Zerbitzua, Mugako etxea *eta *Testarium *idatzi zituen, baina ez zuten aurrekoen adinako arrakasta izan. Pertsonaiak, nabarmenduta, konponbiderik gabeko egoeren aurrean jartzen dira, gaur egungo gizartearen kontrakotasunak adierazteko. 1974an *Atzerriratuak *idatzi zuen, eta norabide berri bat hartu zuela zirudien; pertsonaiak errealagoak dira, eta era horretan nolabaiteko errealismoa sortzen da Mrożeken antzerkian. Mrożek Frantzian bizi izan zen urte askoan.

## Erreferentziak
François Billetdoux

**François Billetdoux** (Paris, Frantzia, 1927ko irailaren 7a - 1991ko azaroaren 26a) antzerkigile frantsesa izan zen.

Xarma gozoa zen Billetdouxen lanaren ezaugarria, eta irakurleei adierazten zien gizakiak eta gauzak, zaletasunak eta gorrotoak, lausotu egiten direla denboraren poderioz. Azkenik, gizakiaren eta munduaren zentzugabetasuna frogatzen saiatzen zen Billetdoux.

## Biografia 
Zinema-ikasketak egin zituen Parisen, eta 1946. urtetik aurrera irratian aritu zen lanean.

1955ean *À la nuit, la nuit* (*Gauean gaua*) lana estreinatu zuen, eta, 1959an, berriz, *Tchin-tchin* (1959). Lan horietan, alde batetik, malenkonia eta zolitasuna, eta bestetik, iluntasuna eta oinazea nahasten ditu.

1961ean *Va donc chez Törpe* (*Joan bada Törperen etxera*) lanarekin izugarrizko arrakasta izan zuen.

1964an bi lan egin zituen: *Comment va le monde, Môssieu? Il tourne, Môssieu!* (1964, *Nola doa mundua, Môssieu? Biraka dabil, Môssieu!*), eta *Il faut passer par les nuages *(1964, *Hodeietatik igaro behar da*).

Billetdoux musikaria zen, hitzen musikaria eta hori argi eta garbi ikusten da *Rintru pa trou tar, hin* (1971) lanean.

1980an *Ai-je dit que je suis bossu?* (*Esan al dut konkorduna naizena?*) lanaren ondoren, ordea, ikusleekin zuen lotura eten egin zen, eta 1988. urtera arte ez zuen beste lanik aurkeztu. Urte horretan *Réveille-toi Philadelphie* (*Esna zaitez Filadelfia*) lana aurkeztu zuen Colline antzokian, eta bere lan guztiak argitaratu ziren.

## Erreferentziak
Karl Kautsky

**Karl Kautsky** (Praga, 1854ko urriaren 16a - Amsterdam, 1938ko urriaren 17a) alemaniar politikari eta idazlea izan zen.

Vienako Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Austriako Alderdi Sozialistaren kide egin zen Vienan. 1880an Zuricha joan zen, eta Eduard Bernstein ezagutu zuen. Londresa jo zuen gero, eta Friedrich Engelsen idazkari izan zen. 1881ean Stuttgarten *Neue Zeit* sortu zuen, Alemaniako Alderdi Sozialdemokrataren aldizkari ofiziala. 1887an Alemaniatik bidali zuten eta Londresa itzuli zen; Londresen *Marx´ oekonomische Lehren* argitaratu zuen (1887), dotrina marxisten eskuliburua. Alemaniara itzuli eta 1891n Erfurteko estatutua idatzi zuen, marxismo iraultzailearen alde eta kolaborazionismoaren eta errebisionismoaren kontra. 1903az gero erdiko joera aldeztu zuen, legez kanpoko ekintzen eta ekintza iraultzaileen aldeko zen ezkerraren kontra. 1904tik 1910ra bitartean, Marxen *Das Kapital* obraren azken atala argitaratu zuen. Lehen Mundu Gerran ez zuen jokabide garbirik agertu. Parlamentuan gerra-kredituen alde eman zuen botoa; gero bakezaletzat agertu zuen bere burua, eta boltxebikeen iraultzaren aurkako. Joera horrek talde komunistetatik aldendu zuen. Naziek aginpidea hartu zutenean, Vienara erbesteratu behar izan zuen, baina 1938an alemaniarrek atxilotu zuten. Askatu zuten, eta Amsterdamera jo zuen babes bila. Han hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joel Shapiro

**Joel Shapiro** (New York, 1941eko irailaren 27a – 2025eko ekainaren 14a) estatubatuar eskultorea izan zen.

Sorterrian egin zituen arteko ikasketak. 1970ean egin zuen bakarkako bere lehen erakusketa Paula Cooper galerian. Shapiroren hasierako lanetan garai hartan artean nagusitzen ari zen joera minimalistaren kutsua nabarmentzen da, molde geometriko soilak eta bere lanen osagaiak oinen gainean jarri ordez zuzenean lurrean jartzeak erakusten duenez. Dena dela, eta oro har, joera horrekin lotua izan bada ere, ezin uka daiteke minimalismotik urrundu zela zenbait ezaugarritan. Adibidez, bere obra figuratiboetan erreferentzia psikologiko garbiak erakusten ditu, eta ildo narratibo garbi bati jarraitzen dio. Teknika eta materialetan ere aldendu zen minimalismotik, brontze urtua edo harri landua erabiliz osatu baitzituen bere obrak. 1980-1990 hamarraldietan zurezko eskulturak landu zituen nagusiki, material horrek eskaintzen zizkion aukera plastiko apartengatik. Garai horretako bere obretan, bai brontzezkoetan bai zurezkoetan, lauki zuzen trinkoak agertzen dira osagai nagusitzat, grabitate-indarrari aurre egiten dioten konposizio dinamikoetan. Aipagarria du, besteak beste, *Izengabea* (1991) eskultura, brontzez egindako irudi hustua. Shapirok hainbat sari lortu zituen bere karreran zehar, eta munduko areto nagusietan egin zituen erakusketak. Bere obrak nazioarteko bilduma ospetsuenetan jasota daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hans-Dietrich Genscher

**Hans-Dietrich Genscher** (Reideburg, Halletik hurbil, 1927ko martxoaren 21a - Wachtberg, 2016ko martxoaren 31) alemaniar politikaria izan zen.

1943-1945 urteetan ikasketa militarrak egin zituen, eta ondoren zuzenbide eta ekonomiako ikasketak egin zituen Hallen eta Leipzigen, 1946-1949 urteen artean. 1949an Alemaniako Errepublika Demokratikotik alde egin zuen. 1956an Alderdi Liberal Demokrataren taldeko funtzionario egin zuten, eta handik hiru urtera alderdiaren idazkari. 1965ean Bundestageko kide izendatu zuten. Genscher Barne-ministro izan zen Willy Brandt sozialdemokrataren agintaldian (1969-1974), kantzelariorde ondoren eta Kanpo Arazoetako ministro, Helmut Schmidt sozialdemokratarekin (1982 arte) eta Helmut Kohl demokratakristauarekin (1992an gobernua utzi zuen arte). 18 urtez izan zen, beraz, Kanpo Arazoetako ministro, eta tarte horretan garrantzi handiko hainbat ekimen eraman zituen aurrera: bere agintaldian adostasuna bilatu zuen etengabe, Brandtek abian jarritako *Ostpolitik* (ekialdeko politika) aurrera ateratzeko; Europako Segurtasun eta Elkarlanerako Hitzarmenean sobietarrekin harreman onak edukitzen ahalegindu zen, 1975. urtetik aurrera; Europar Batasuna sendotzen saiatu zen (Europako Akta Bateratua eta Maastrichteko itunen bidez); eta Alemaniaren batasuna bideratzearen alde lan egin zuen (Alemaniako Errepublika Demokratikoarekin eta Bigarren Mundu Gerrako aliatuekin negoziatu zuen 1990. urtean).

## Erreferentziak
Rachid Mimouni

**Rachid Mimouni** (; Alma, 1945eko azaroaren 20a - Paris, 1995eko otsailaren 12a) aljeriar eleberrigilea. Aljerian goi-mailako ikasketak egin, eta kimika ikastera Montrealera joan zen. 1976tik 1979ra bitartean kimikako enpresa bateko garapen-sailaren zuzendaritza hartu zuen, eta Merkataritza Eskolako irakasle izan zen Aljeriako Unibertsitatean. Halaber, Kulturaren Batzorde Nazionaleko kide izan zen. 1968tik 1970ra bitartean, mugimendu berri bat sortua zen aljeriar literaturan, Mohamed Dib eta Rachid Boujedra idazleek sustatuta besteak beste. Moimuonik bere kasa eta bere aldetik heldu zion mugimenduari, 1980ko hamarraldiaren hasieratik. Bere lehenengo bi eleberriak ohiko diskurtso linealean idatziak dira, baina *Fleuve detourné* lanetik aurrera (1982) idazle original gisa azaldu zen, hizkuntza bizi zorrotzekoa. Estilo desberdinak landu zituen obra berri bakoitzean: beroa eta adierazkorra, batzuetan; hotza eta zorrotza, besteetan. Estereotipoak eta indarrean zegoen sistema inpertsonalak abaildutako herritarrak erretratatzeko orduan nabarmendu zen, batez ere. Lege zaharraren suntsipenagatik eta bere erkideen deserrotze erabatekoagatik kezkaturik, Rachid Mimouniken ustez modernotasunean bat-batean sartzeak suntsipena besterik ez du ekarri. Lan nagusiak: *Tombeza* (1984), ''L'Honneur de la tribu* (1989), *La ceinture de l'ogresse*(1991); *Une peine à vivre'' (1991).

## Erreferentziak
André Frénaud

**André Frénaud** (Montceau-les-Mines, Frantzia, 1907ko uztailaren 26a - Paris, Frantzia, 1993ko ekainaren 21a) frantses poeta izan zen.

## Biografia 
Literatura-, filosofia- eta zuzenbide-ikasketak egin zituen Parisen. 1930ean, frantseseko irakasle izan zen Lvoveko Unibertsitatean (Polonian). Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, Alemaniara deportatu zuten, baina ihes egitea lortu zuen, eta erresistentzian parte hartu zuen.

Bere poesia lanetan halako oldartu nahi bat azaltzen da, arrazoi existentzialengatik ezinegonez betea. Hizkera arrunta baina zehatza erabiltzen du beti, tonu-aldaketa bat-batekoez eta irakurlea harrituta uzten duten ustekabe eta kontraesanez ederki hornitua. Haren mundu poetikoa Sartre edo Albert Camusenaren pare jarri izan da: *Les rois-mages* (1943, "Errege Magoak"); *Les mystères de París* (1943, "Parisko misterioak"); *La noce noire* (1946, "Ezkontza beltza"); *Poèmes de Brandebourg* (1948, "Brandenburgoko poemak"); *Poèmes de dessous Le plancher* (1949, "Zoru-azpiko poemak"); *Énorme figure de la déesse Raison* (1949, "Arrazoi jainkosaren irudi-eskerga"); *Les paysans* (1951, "Baserritarrak"). 1960ko hamarraldian bi poema-bilduma argitaratu zituen: *Il n´y a pas de paradis* (1962, "Paradisurik ez dago") eta *La sainte face* (1968, "Aurpegi santua"). Handik zenbait urtera, *La Sorcière de Rome* (1973, "Erromako sorgina") poema luzea eman zuen argitara, eta hurrengo urtean, *Mines des rien, petits délires* (1974, "Ezeren meatokiak, txikinahikeriak").

## Bibliografia hautatua 
* *Les Rois mages*, Villeneuve-les-Avignon, Seghers, 1943.
* *Poèmes de dessous le plancher* suivi de *La Noce noire*, Gallimard, 1949.
* ''Il n'y a pas de paradis*, Gallimard, 1962.
* *L'Étape dans la clairière*, Gallimard, 1966.
* *Les Rois mages*, édition corrigée, Seghers, 1966; édition définitive, Gallimard, 1977.
* *La Sainte face*, Gallimard, 1968.
* *Depuis toujours déjà*, Gallimard, 1970.
* *Notre inhabileté fatale*, Gallimard, 1972.
* *La Sorcière de Rome*, Gallimard, 1973.
* *Haeres*, Gallimard, 1982 .
* *Nul ne s'égare*, Gallimard, 1986 .
* *Glose à la sorcière'', Gallimard, 1995.

## Erreferentziak
Domenjón Gonzalez Andia

**Domenjón Gonzalez Andia** (Tolosa, Gipuzkoa, ? - Zumaia, Gipuzkoa, 1489ko azaroaren 18a) XV. mendeko politika-gizon gipuzkoarra izan zen.

## Biografia 
Hainbat unibertsitatetan legeak ikasi ondoren, Gipuzkoako Batzar Nagusietako kide izendatu zuten. Gero, Joan II.aren eta Errege-erregina *Katoliko*en zerbitzuan egon zen, baina gorte haietako giro eta azpikeriak gogokoak ez izanez, kargu horiek utzi egin zituen.

Gipuzkoako enbaxadorea Ingalaterran, ospe handia lortu zuen bere garaiko nazioarteko diplomazian. Postu hartan Ingalaterra eta Gipuzkoaren arteko itunak negoziatu zituen, horien artean 1474ko Elkarrekiko indemnizazio ituna (*Convenio de recíprocas indemnizaciones*) izenekoa. Eduardo IV.ak *Order of the Garter* delakoaren kide izendatu zuen, Frantziako Luis XI.aren kontrako gerran Andiak ekarritako laguntzagatik.

Ermandadeentzat garrantzirik handieneko gizonetako bat izan zen, Oñaz eta Ganboa leinuen arteko guduetan murgildua zegoen Gipuzkoa hartan. Izan ere, Batzarretako Eskribau Nagusi eta Esportazioko alkatea izendaturik, lotura eman zion Ermandadeari, eta alderdiei buru egiteko zeregin hartan gipuzkoar herritarrak bere inguruan bildu zituen. Alderdikerien gaineko Gipuzkoa moldatu zuen gizon hau herriaren oroimenean txertaturik geratu zen, onbera eta, aldi berean, ausart erakusten duten garaiko bertso hauetan ikus daitekeenez: *Sagarra eder gezatea */ *gerriyan ere ezpatea */*Domenjon de Andia */ *Gipuzkoako erregia.*

## Kaleak 
Donostia hiriak kale bat du Erdialdean haren omenez: Andia kalea.

## Errepresentazioak 
Erraldoi bat errepresentatzen du Tolosako erraldoi eta buruhandien konpartsan, zehatzago Domenjón Gonzalez de Andía erraldoia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Alcina Franch

**José Alcina Franch** (Valentzia, 1922ko abuztuaren 23a - Madril, Espainia, 2001eko urriaren 28a) espainiar antropologo, historialari eta arkeologoa izan zen. Gizonik adituenetako bat izan zen Ameriketako aldi hispaniarraren aurreko ikerketan.

## Biografia 
Valentziako Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta bertako irakasle laguntzaile izan zen. Geroago, Madrilgo Unibertsitatean, Parisen eta Mexikon sakondu zituen ikasketak. Madrilgo Unibertsitatean irakasle, eta Sevillakoan eta Madrilgoan katedradun. Madrilgo Unibertsitateko Antropologia eta Etnologiako sailaren *Revista Española de Antropologia Americana* aldizkariaren bitartez, arkeologiaren ikuspegi berritzailea azaldu zuen Alcinak, zientzian eta herrien bilakaeran eta historian oinarriturik.

1960 eta 1980ko hamarkaden artean, hainbat arkeologia-indusketetan parte hartu zuen Perun, Ekuadorren, Guatemalan eta Mexikon. Erakunde garrantzitsuen omenaldi eta sariak ez ezik, Amerika eta Europako hainbat herrialdetako sari handienak ere bereganatu zituen. Bere herrian Ameriketako arkeologia eta antropologiako ikerketen bultzatzaile izanik, hango hispaniar aurreko artea ekialdeko eta mendebaldeko zibilizazio handienen parean jartzen arduratu zen Alcina. Sinposium, biltzar eta erakusketa ugari antolatu zituen, besteak beste 1992an Madrilgo Arkeologia Museo Nazionalean Antzinako Mexikoko kultura aztekari eskainitako erakusketa gogoangarria. Bibliografia zabala du.

## Obra ezagunenak 
* *Floresta literaria de la América indígena* (1957)
* *Fuentes indígenas de México* (1956)
* *Manual de arqueología americana* (1965)
* *Origen transatlántico de la cultura indígena de América* (1969)
* *Arqueología antropológica en España* (1975)
* ''L'Art Précolombien* (1978)
* *Arte y Antropología'' (1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* : José Alcinaren curriculuma.]
Cristina García Rodero

**Cristina García Rodero** (Puertollano, Ciudad Real, 1949ko urriaren 14a) espainiar argazkilaria da.

## Biografia 
Oso gazterik hasi zen argazkilaritzan. Hamazazpi urte zituela, bere herriko tradizio zahar bati buruzko erreportajea egin zuen: *El día del voto* (1966, *Boto-eguna*). 1968an, Madrilgo Arte Ederretako fakultatean pintura-ikasketak egiten hasi zen, eta Arte eta Lanbide Eskolan argazkilaritza-ikasketak. 1971n, Madrilgo Eskolako argazkilariekin harremanetan hasi zen, eta hurrengo urteetan lan asko egin zuen, Hezkuntza-ministerioaren eta *Castellblanch* eta *Juan March* erakundeen diru laguntzaz, besteak beste: paisaien argazki azterketak Segovian, sakontze-ikastaroak Italian, eta abar. Italian zela, Espainiako festa, ohitura eta tradizioen argazki bidezko azterketa egiteko proiektua prestatu zuen. 1983tik 2007ra, argazki-irakasle aritu da Madrilgo Arte Ederretako fakultatean. Hamarraldi horretan erakusketa ugari egin zituen, bai Espainian bai Espainiatik kanpo: Mexikon, Frantzian eta Estatu Batuetan, adibidez. 1985ean, bere obra osoa sarituz, Planeta Saria eman zioten. Bere lanik hoberena Espainia atzeratuenaren, Espainia beltzaren (García Roderok berak Espainia ezkutua deitzen duenaren) argazki-bilduma da: etnografia- edo antropologia-azterketa zehatza baino gehiago, garapenaren ahanzturan galdutako kultura baten magia eta misterio guztiaz betetako bizi pusken bilduma. Magnum argazkilaritza-agentzian lan egin duen lehenengo espainiarra izan da.

### Sariak 
* 1985 Argazkilaritzako Planeta saria
* 1988, 1989, 1990 y 1991 urteko argazkilari onena. *Foto Profesional de Madrid* aldizkaria.
* 1989 Argazkilaritzako liburu onenari saria
* 1989 Eugene Smith saria, New York.
* 1990 Dr. Erich Salomonsaria, Deutchen Gellschaft Fur Photographie, Colonia.
* 1993 World Press Photoko lehenengo saria (Arte kategorian).
* 1995 Kaulak de Fotografia saria, Villa de Madrid sariak.
* 1996 Argazkilaritzako sari nazionala.
* 1996 Argazkilaritzako Olorum Iberoamericano saria, La Habana.
* 1997 FotoGranPrix saria, Barcelona.
* 1997 Fotopress ’97ko bigarren saria, *Fundación La Caixa*, Barcelona.
* 2000 Bartolomé Ros saria, PhotoEspaña 2000, Madrid.
* 2001 Godó 2000 saria, *Fundación Conde de Barcelona*.
* 2005 Arde Ederretako urrezko domina, Espainiako Kultura Ministerioa.
* 2005 Madrileko Komunitateko Kultura Saria
* 2007 *Alfonso Sánchez García* saria, Madrid.
* 2011 Alcobendas Hiriko Nazioarteko Argazkilaritza Saria

### Liburuak 
* GARCÍA RODERO, C.: *España oculta*, Ed. Lunwerg S.L., Barcelona, 1989, 1998 
* GARCÍA RODERO, C.: *Grabarka, o monte das 600 cruces : unha peregrinación ortodoxa en Polonia*, Ed. Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, 2000 
* GARCÍA RODERO, C.: *Lo Festivo y lo Sagrado*, Ed. Consejería de Cultura de la Comunidad de Madrid, Madrid, 2001
* GARCÍA RODERO, C.: *Cristina García Rodero*, Ed. La Fábrica, Madrid, 2004 
* GARCÍA RODERO, C.: *A peregrinación a Santiago en Haití*, Ed. Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, 2004 
* GARCÍA RODERO, C.: *Benicàssim. El Festival*, Ed. ACTAR, Barcelona, 2007 
* GARCÍA RODERO, C.: *Trastempo*, Ed. La Fábrica, Madrid, 2010 

## Erreferentziak
Emil Nolde

**Emil Nolde**, jaiotza-izenez **Emil Hansen** (Nolde, Alemania, 1867ko abuztuaren 7a - Seebüll, 1956ko apirilaren 13a) Alemaniar-Frisiar margolari eta artista grafikoa izan zen.

## Biografia 
Flensburgeko zur-zizelkarien eskolan ikasi zuen. Suitzako Saint-Gall Arte Ederretako eskolan irakasle izan zen. 1899tik 1900ra Parisen egon zen, eta 1902an Berlinen. 1906az gero, erakusketak egin zituen *Die Brücke* ("Zubia") taldekoekin; *Der Blaue Reiter* ("Zaldun urdina") mugimenduko kideekin ere harremanak izan zituen.

Hasieran inpresionismoaren, Gauguinen, Van Goghen eta Daumierren eragina izan zuen, baina pixkanaka-pixkanaka espresionismora jo zuen. Munchen lana eta Munch bera ezagutu zituen, eta haren eragin nabarmena izan zuen. 1909tik aurrera erotismo handiko erlijiozko oso koadro bortitzak margotu zituen, eta eskandalu handia sortu zuen.

1913tik 1915ra Ginea Berrian izan zen, eta hangoen irudiak eta mozorroak margotu zituen, itxuraldatuz eta oso margo biziekin. Nolden grabatuak eta koadroak, oro har, espresionismo alemaniarraren joeraren barruan dira. 1941ean naziek haren koadro gehienak bahitu zituzten. Autobiografia bat idatzi zuen: *Das eigene Leben; Jahre der Kämpfe* (1934, "Norberaren bizitza; borrokaren urteak"). Koadro nagusiak: "Arrosa gorriak eta horiak" (1907), "Neska gazteak dantzan" (1909), "Kristoren bizia" (1912), "Dantzariak kandelen argipean" (1912), "Irudia eta mozorroa" (1913), "Simeon" (1915), "Ameslariak" (1916).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amparo Rivelles

** María Amparo Rivelles Ladrón de Guevara** (Madril, 1925eko otsailaren 11a - Madril, 2013ko azaroaren 7a) espainiar antzezlea izan zen.

## Biografia 
Antzezle-familia batean hazi zen. Izan ere, Rafael Rivelles eta María Fernanda Ladrón de Guevararen alaba, Carlos Larrañagaren arreba eta Amparo Larrañaga eta Luis Merloren izeba izan zen. Hamahiru urterekin egin zuen debuta antzerkian, gurasoekin batera. Zineman, berriz, hamabost urte zituela egin zuen lehen filma: *Mari Juana *(1940). Bere edertasun, estilo eta prestutasunagatik nabarmendu zen batez ere. Antzerkian, 1940 eta 1950eko hamarraldietan egin zituen paperik inportanteenak. Nazioarteko entzutea lortu zuen, eta Orson Welles eta Tulio Demicheli bezalako zuzendarien esanetara lan egin zuen, *Mister Arkadin* (1954) eta *Zauri argitsua* (1957) filmetan, hurrenez hurren. 1950eko hamarraldiaren bukaeran Mexikora joan zen, eta arrakasta handiko filmetan lan egin zuen.

Espainiara itzuli zenean, zineman eta antzerkian ez ezik telebistan ere lan egin zuen, Gonzalo Torrente Ballesterren eleberri-trilogian oinarrituta zegoen *Los gozos y las sombras* telesailean. Antzerkian arrakasta handia izan zuen *Hay que deshacer la casa* obrarekin, 1980ko hamarraldian, eta obra horren zinemarako bertsioaren protagonista izan zen (1986). Film horretan egindako lanarengatik antzezle onenaren Goya saria irabazi zuen.

Film aipagarrienak *Malvaloca* (1942), *Eloísa está debajo de un almendro* (1943); *La calle sin sol* (1948), *La duquesa de Benamejí* (1949), *Alba de América* (1951), *La leona de Castilla* (1951), *Soldados de plomo* (1983) eta *Una mujer bajo la lluvia* (1992) dira. 1996an Antzerki Nazionaleko saria jaso zuen, eta 2001ean Pepe Isbert saria. Antzerkia utzi zuen 2006an.

## Filmografia hautatua 
## Antzezlan hautatuak 
## Telebista 
## Erreferentziak
Jean Stoetzel

**Jean Stoetzel** (Saint-Dié-des-Vosges, 1910eko apirilaren 23a - Paris, 1987ko otsailaren 21a) frantses psikologo eta soziologoa izan zen. Herri iritziaren azterketa egiteko lehen teknikak sartu zituen Frantzian. Ikasketak bukatuta, gizarte-zientzietako irakasle izan zen Bordeleko Unibertsitatean, 1945-1955 bitartean. Azkeneko urte horretan Parisko Sorbonara joan zen, eta Frantziako gizarte-psikologiako lehen katedra sortu zuen. Herri Iritziaren Frantziako Institutuaren eta *Sondages* eta *Revue Française de Sociologie* aldizkarien sortzailea izan zen. Inkesta-sistema hobetu zuen, iritzi-azterketaren metodoaren bidez. Stoetzelen ustez, matematikaren erabilera zientziaren adar batean ezkutukoaren ordez agerikoa jartzea bezala zen, nahasmenduaren lekuan argia egitea azterketaren bidez. Hala, zientziaren orientabidea eman zien iritziari eta jarrerei buruzko ikerkuntzei. Gizarte psikologiaren alorrean, bost arazo nagusi nabarmendu zituen: gizabanakoaren eta haren kulturaren arteko harremanak, gizarte baldintzen eragina gizabanakoaren psikologian, nortasuna eta estatus soziala, pertsonen arteko harremanak, eta taldeen arteko harremanen psikologia. Bere ekarpen nagusia pertsonari eta taldeari buruzko ideiak aberastea izan zen, beste kultura eta gizarte batzuetako kontzeptuen bidez. Lanik aipagarrienak: *Iritziei buruzko azterketa esperimentala* (1943); *Herri iritziaren azterketa* (1948); *Psikologia soziala* (1963).

## Erreferentziak
Jerry Garcia

**Jerry Garcia** —jaiotza-izena: **Jerome John**— (San Francisco, Ameriketako Estatu Batuak, 1942ko abuztuaren 1a - Novato, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1995eko abuztuaren 9a) gitarra-jotzailea izan zen.

## Bizitza 
Oso gazterik hasi zen musikarako eta, batez ere, gitarrarako zaletasuna erakusten, eta 1960ko hamarraldiaren hasierarako tresna horren birtuosoa zen. 1965ean Grateful Dead taldea sortu zuen, Robert Hall, Ron "Pigpen" McKernan eta William Bill Kreutzmannekin batera. 1967. urtean eman zuten argitara lehen diskoa, *The Grateful Dead *eta Woodstockeko jaialdi ospetsuan parte hartu zuten handik bi urtera, 1969an. Kaliforniako acid rock joerako talde nagusia bihurtu zen Grateful Dead hurrengo urteetan, eta 1970eko hamarraldian psikodeliaren aitzindari izan zen.

Hala ere, 1980ko hamarraldian kaosa nagusitu zen taldean. Besteak beste, osasun-arazo larriak izan zituzten. Garciak heroinazalea zela aitortu zuen 1982. urtean, eta koma diabetikoan sartu zen 1986an. Grateful Dead taldeak 1990ean eman zuen argitara bere azken diskoa, *Without a Net* (*Sarerik gabe*), eta handik bost urtera jo zuten azken kontzertua. Azken kontzertua eman eta hilabetera, bihotzekoak jo zuen Jerry Garcia, eta hil egin zen. Jerry Garcia bat-batekotasunaren eta adierazpen librearen alde agertu zen, hedabideen, merkatuaren eta politikaren presioari aurre egin zion, eta artistaren eta gizonaren askatasunaren alde borrokatu zen, bere karrera guztian zehar.

## Erreferentziak
Georges Mathieu

**Georges Mathieu** (Boulogne-sur-Mer,  – Boulogne-Billancourt, ) frantses margolaria izan zen. Lehenengo olio-margoa 1942an egin zuen, eta 1944an hasi zen margolan abstraktuak egiten. 1947an ''L'Imaginaire*, abstrakzio geometrikoaren kontra zeuden artista abstraktuen obrak biltzen zituen erakusketa antolatu zuen; Mathieu abstrakzio lirikoaren aitzindaria izan da, eta estasi-egoeran bat-batean margoturiko zeinu kosmikoen adierazpentzat definitu zuen abstrakzio hori. 1951. urte inguruan *gestalt* teoriarekin zaletzen hasi zen, eta zeinuaren pintura gauzatu zuen, esanahiaren aurretik zeinua jarriaz. Horrela, Arte Informalaren aitatzat hartua izan da. Lehen Mundu Gerra amaierako lanetan ikus daitekeenez, estilo kaligrafikoa erabili zuen, lerro zipriztinduekin, keinu oldarkorrei jarraituz eginiko marrazkiekin (*Painting*, 1953). Bestalde, ikuskizun eta performanceekiko zaletasun handia zuen, eta horrela, 1952. urtean jendaurreko margolaritza-saioa egin zuen Studio Paul Facchettin. 1953an *United States Lines Paris Review'' aldizkaria eman zuen argitara, eta haren zuzendari izan zen hamar urtez. 1960ko hamarraldiaren hasieran eskultura monumentalak paratu zituen, eta artistak gizarte bizitzako eguneroko afera guztietan esku hartzeko duen beharraz jabetzen hasi zen; 1971n artistak gizartean duen zereginaren inguruko hitzaldi ospetsu bat eman zuen Nazio Batuen Zirkuluan, Bruselan.

## Erreferentziak