open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kortazar (argipena)

**Kortazar** izenak hainbat adiera du:

* **Kortazar** Ispasterko auzoa, Bizkaian.
* **Kortazar (mendia)**, Gipuzkoako mendia, Karakate eta Muneta izenekin ere ezaguna.

Euskal deitura ere bada Kortazar, adibidez pertsona hauena:

* **Jon Kortazar** (Mundaka, 1955) euskal idazle eta literatura kritikaria.
* **Oihana Kortazar** (Elgeta, 1984) mendi lasterketaria 
* **Dorleta Kortazar** (Eskoriatza, 1974), ipuin kontalaria.
* **Antonio Kortazar**, 19. mendeko arkitekto donostiarra.

Deituraren gaztelerazko grafiarekin:
* **Julio Cortázar**, argentinar idazlea (1914-1984)
* Cortazar (argipena).
Threads

***Threads*** Amerikako Estatu Batuetako sare sozial zerbitzu bat da, Meta enpresarena. Beste mikroblogging plataforma batzuen antzera funtzionatzen du, hala nola Mastodon edo Twitter. Erabiltzaileek testuak, irudiak eta bideoak argitaratu eta partekatzeko aukera dute, baita beste erabiltzaile batzuen mezuekin elkarreraginean aritzeko ere. Threads oso integratuta dago Instagramekin, eta erabiltzaileei Instagram kontu bat izateko eskatzen zaie eta euskarri berbera erabiltzera bideratzen zaie. Funtzionalitate osoa duten iOS eta Android-en gailuetan dago erabilgarri aplikazioa; web-bertsioak, berriz, oraingoz, funtzionalitate mugatua du.

Elon Musk-ek Twitter erosi ondoren, Meta enpresako langileek Instagram Notes lehian sartzeari buruz eztabaidatu zuten. Instagram Notes hori Instagramerako testuetan oinarritutako aukera da. Hala ere, testuan oinarritutako aplikazio independente eta bereizia garatzeko kontzeptua ere aztertu zuten, eta, azkenean, *Threads* sortu zuten. *Threads*-eko garapena, "Project 92" izenekoa, 2023ko urtarrilean hasi zen. Threadsi buruzko informazioa lehen aldiz martxoan argitaratu zen, eta ekainean, The Verge-k enpresa mailako barne-bilera baten xehetasunak argitaratu zituen. *Threads*-i buruzko xehetasun gehiago uztailean sortu ziren, eta aplikazioa uztailaren 3an agertu zen Apple App Store-n, uztailaren 6ko merkaturatze-data ofizialarekin.

*Threads* ofizialki 2023ko uztailaren 5ean abiatu zen ehun herrialdetan, nahiz eta oraindik ere Europar Batasunean arauzko onespena behar duen. Lehen bi egunetan 80 milioi erabiltzaile irabazi zituen, ChatGPTk ezarritako aurreko erregistroa gaindituz eta historiaren hazkunde-plataforma bihurtuz. 

## Polemika 
ActivityPub protokoloan oinarrituta dago eta horrek ondoeza eta haserrea sortu du orain arte protokolo libre hori erabili duten hainbat zirkulutan. Batzuek uste dute sare libre, deszentralizatu eta federatuetan Meta bezalako erraldoi bat sartuz gero, sare handiak sare txikiak kaltetuko dituela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* ActivityPub.
* Fedibertso.
* Mastodon. 

## Kanpo estekak
Tximistarri (Donostia)

[thumb|left|250px|Gaur egun Tximistarri deritzogun kala [Zentellazulo izena du.]]

**Tximistarri** Donostian dagoen senadi edo kala bat da, Igeldoko maldetan, Txubillo mendiaren ekialdera. Irismena bakarrik itsasotik edo lurretik bada oinez egin beharreko bidea da.

## Toponimia 
Berez, Tximistarri izena ez da kala batenena, harri batena baizik. Arroka hori Iruamuitzeta kalan dago, berez. Urpeko hustubide bat zegoen tokia, bestetik, Zentellazulo kala da. Hirugarren kala bat dago, Gaztelutxo azpian, Kontramaisuren kala, alegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tximistarri eta inguruko kalen bideoa.
* Kontramaisuren kala.
* :Donostia-Tximistarri-Agiti ibilbidea.
Lyra (filma)

***Lyra*** 2022ko Alison Millar zinema zuzendariaren film dokumentala da, Lyra McKee kazetariari buruzkoa.

## Sinopsia 
2019ko apirilaren 18an, Ostiral Santuaren bezpera gauean, Derryko Mulroy Park eta Galliagh auzo errepublikanoetan (Ipar Irlanda) hainbat miaketa egin zituen Poliziak, su armen bila. Gazte talde batek molotov koktelak jaurti zizkien poliziei, 50 inguru, eta su eman zien bi polizia autori. Liskarrak hasi ziren, eta tiroketa bat egon zen. Benetako IRAk handik egun gutxira aldarrikatu zuenez, tiroketan Lyra Mckee kazetari eta LGTBIQ+ aktibista hil zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moises Enbeita

**Moises Enbeita Ealo** (Muxika, Bizkaia, 1945) bertsolari eta bertso epaile bizkaitarra da, Bizkaiko Txapelketaren talde antolatzaileko kidea urte luzez izan dena.

## Ibilbidea 
Familia bertsozalean hazi zen Moises Enbeita, Balendin aita eta Jon anaia bertsolari handiak izanak dira. Moises ordea berandu hasi zen bertsotan. 1982ko, 1986ko eta 1989ko Bertsolari Txapelketa Nagusian hartu zuen parte. 2000. urtean Bizkaiko Txapelketan epaile lanak egin zituen eta ordutik Bizkaiko Txapelketako talde antolatzailean ibili da. 2021ean Nerea Ibarzabal txapeldunari hark jarri zion txapela Joseba Etxeberriarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bertsozale.com: Moises Enbeita
Euxebio Igartzabal

**Euxebio Igartzabal Alustiza** (Gabiria, 1944) gipuzkoar bertsolaria da.

## Ibilbidea 
1972. urtean Orixe saria irabazi zuen eta Bertsolari Txapelketa Nagusian birritan hartu zuen parte, 1986an eta 1989an. 1991ko Gipuzkoako Txapelketan ere hartu zuen parte. Bertsolari izateaz gain Gabiriko Osinalde sariaren antolatzaile eta epailea izan da urte askotan.

Aratz Igartzabal iloba ere bertsolaria du.

## Txapelketak 
* Orixe saria (1): 1972.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Mari Areitio

**Juan Mari Areitio Elkoro** (Abadiño, 1945eko maiatzaren 6a) bertsolari ohi bizkaitarra da.

## Ibilbidea 
Gaztetan bere kabuz ikasi zuen bertsotan eta bertsolari gazteentzako hainbat sariketatan hartu zuen parte.

## Txapelketak 
* Bizkaiko Txapelketa:
** seigarrena 1992an
** zazpigarrena 1987an

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.com: Juan Mari Areitio
Els encantats

***Els encantats*** 2023ko Elena Trapé kataluniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Duela gutxi banandu ostean, Irenek lehen aldiz egin beharko dio aurre 4 urteko alabaren absentziari, aitarekin egun batzuk pasatzen ari baita. Egokitu ezinik, Kataluniako Pirinioetako herri txiki batean duen etxera bidaiatuko du, aspaldi galdutako segurtasuna eta lasaitasuna berreskuratzeko asmoz. Ezingo du, ordea.

## Aktoreak
* Laia Costa: Irene
* Pep Cruz: Agustí
* Aina Clotet: Ingrid
* Daniel Pérez Prada: Erik
* Ainara Elejalde: Gina
* Dèlia Brufau: Marta
* Carlos di Ros: Guillem

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustavo Arango

**Gustavo Arango** (Medellín, Kolonbia, 1964 ) idazlea, kazetaria eta Espainiako eta Latinoamerikako literaturako irakaslea da. Kolonbiako Cartagenako El Universal egunkariko literatura gehigarriko editorea izan zen, Gabriel García Márquezek kazetari lanetan hasi zuen egunkaria izateagatik ospetsua izan zena, Gustavo Arangorentzat Kolonbiako Nobel saridunari buruzko lan adierazgarrienetako bat idaztea ahalbidetu zuena: "Un ramo de nomeolvides: García Márquez en El Universal" (1995).

Hizkuntzaren erabilera arretatsu eta biziki adierazgarri baten bidez, bere idazkerak errealitate bitxiak eta pertsonaia eszentriko eta itxaropentsuak azaltzen ditu, munduaren atzealde absurdoa eta egungo errealitate jakin batzuk agerian uzten dituztenak. Kolonbian jakintsu eta "gabologo" garrantzitsuenetakotzat hartzen da, baita herrialdeko eta Latinoamerikako egungo kontakizuneko pertsonaia nagusitzat ere.

## Kanpo estekak 
* http://www.eluniversal.com/2011/05/10/gustavo-arango-el-lado-oscuro-de-la-muerte-nutre-la-escritura
* https://web.archive.org/web/20140201105955/http://colombianewyork.com/Arangohomenaje.html
San Nikolas eguna

**San Nikolas eguna** edo **San Nikolas jaia** batez ere haurrei zuzendutako jaia da Europan, San Nikolas haurren patroia du protagonista duena. Erdi Aroan Europako hainbat herrialdetan sortutako tradizio herrikoia da, abenduaren 6an Gabonak iritsiko direla iragartzen duena. Abendualdiko jaia da.

Bereziki Herbehereetan ( izenez ezaguna), Belgikan, Luxenburgon, Frantziako iparraldean eta ipar-ekialdean (Frantziar Flandrian; Champagne-Ardenne eskualdeko iparraldean; Franche-Comtén; Alsazian, non oso erroturik dagoen; eta Lorrenan, non San Nikolas den patroia) ospatzen dute, eta neurri txikiagoan Alemanian, Austrian, Suitzan, Polonian, Lituanian, Txekian, Kroazian, Hungarian (), Errumanian, Eslovakian, Eslovenian, Bosnia-Herzegovinan, Serbian eta Bulgarian. Espainian, San Nikolas Alacanteko patroia da.

Tradizioak ezberdinak dira eskualdearen arabera, baina ospakizun horien ezaugarri komun bat haurrei opariak eta gozokiak banatzea da, geroago Gabon Egunean opariak banatzen dituen Bizarzuriaren jatorria.

## Ohiturak 
Polonian opariak emateko ohitura XVIII. mendeko testuetan aurki daiteke: Haurrek sagarrak, intxaur urreztatuak, jengibre-ogia eta egurrezko gurutzeak jasotzen dituzte. Abenduaren 5etik 6rako gauean, umeentzako opariak burkoaren azpian, maletategian edo trastelekuan uzten edo oinetakoetan jartzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haranbeltzeko kapera

**Haranbeltzeko San Nikolas kapera** Izura-Azmen dagoen baseliza da. XII. mendearen amaieran edo XIII. mendean sortua, bertan zegoen Donejakue bideko erietxeko kapera izan zen.

## Toponimoa 
Haranbeltz hainbat izendapen izan ditu historian zehar: *Harambels*, *Aranbels*, *Arambels*, *Farambels*, *Harembels*. Bertoko erietxea, berriz, *Hospitale Sancti Nicolai de Arambels* (edo *Hospitali Sancti Nicolai de Arembels*

Etxeberriaren ondoko etxearen ateburuak dio XVIII. mendean berreraiki zutela, 984ko etxe baten gainean.

Kapera ez da ageri XII. mendearen lehen erdiko Akizeko kartularioan, eta horrek erietxea baino askoz geroagokoa dela adierazten du.

Antzeko establezimendu gehienak ez bezala, edozein ermandade erlijiosorekiko independentea zen, eta lau dohaintza-emaile nagusiek zuzentzen zuten, obedientzia zor zioten priorea aukeratuz. Bere izenak historiara pasa dira: Sala, Etxeberria, Borda eta Etxeto.

Eraikina jabetza publiko izatera pasa zen iraultzaren garaian. Hala ere, 1795ean antzinako dohaintza-emaile familiek batera erosi zuten: Arnaud Etxeberri, Arnaud Etxeto, Jean Sala eta Jacques Borda.

Ospitaleko zatia duela gutxi desagertu zen, izan ere, 1866ko Odilon Redonen marrazki batean agertzen baita oraindik. Hala ere, ez dago priore-etxearen aztarnarik.

Teilatua 1960an berregin zuten. 1944an monumentu historiko gisa katalogatu zuten lehen aldiz, eta ondoren 1987an. Multzoa, barne-dekorazioa barne, 2008tik 2010era zaharberritu zuten.

Fitxategi:Harambeltz_vue_generale.jpg|Haranbeltzeko ikuspegi orokorra.
Fitxategi:Harambeltz_Odilon_Redon_2.jpg|Odilon Redonen margolana.
Fitxategi:Chapelle Harambelz.JPG|Ipar-mendebaldeko ikuspegia.
Fitxategi:Chapelle_Harambeltz_nord-est.jpg|Ipar-ekialdeko ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko basiliken zerrenda
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
Thibodauxko sarraskia

**Thibodauxko sarraskia** 1887ko azaroaren 23an gertatu zen, Louisiana estatuan. Greban zeuden 30 azukre-laborari beltz hil eta ehunka zauritu zituen Louisianako milizia arrazistak, AEBetan. 

Thibodaux hirian 10.000 grebalari protestan ari ziren, haietako %90a beltzak, soldata hain baxuekin ez zirelako euren familiak mantentzeko gai salatuz. Thibodaux errefuxiatuen herri bilakatu zen, denborarekin plantazioetatik kanporatutako ehunka grebalari eta haien familiak biltzen joan zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sasakia

***Sasakia*** *Nymphalidae* familiako lepidopteroen genero bat da. Asia ekialdekoa da jatorriz.

## Espezieak 
**Sasakia charonda* (Hewitson, 1863)
**Sasakia funebris* (Leech, 1891)
**Sasakia pulcherrima* Chou & Li

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sasakia.
Oier Gastesi

**Oier Gastesi Serrano** (Altsasu, Nafarroa Garaia, 2003ko urriaren 30a) Euskal Herritar futbolaria da.

## Biografia 
Atezain postuan aritzen da. Antiguoko eta Athletic taldeko harrobian hezia da. 2024ko irailean Athletic-en Europa League-eko B zerrendan sartu zen. Denboraldiaren lehen hilabeteetan hasierako hamaikakoan zegoen, baina gero Mikel Santosek hartu zuen bigarren talde zurigorriaren atea. 2025eko udan lagatua irten zen Arenasera Lehen Federazioan jokatzeko.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Lander Arenal

**Lander Arenal Antuñano** (Basauri, Bizkaia, 2004ko uztailaren 18a) Euskal Herriko futbolaria da, Lezaman hezia. 

## Biografia 
Eskuin aztelari lanetan aritzen da. bere jaioterriko Baskonian eta Athleticen harrobietan hezia, lehen talde basauritarrarekin egin zuen debuta senior mailan. Tudelanon eta Arenasen lagatua egon ondoren Bigarren Federazioan, 2025eko udan talde zurigorriak ez zuen bere kontratua berritu.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Pavel Nakhimov

**Pavel Stepanovitx Nakhimov** () (1802ko uztailaren 5agreg./ekainaren 23ajul. - 1855eko uztailaren 12agreg./ekainaren 30ajul.) Errusiako Itsas Armadako almirantea izan zen.

13 urte zituela, San Petersburgoko Errege Naval Akademian parte hartu zuen. 1817an bere lehen itsas bidaia burutu zuen itsas, Suediako eta Danimarkako kostuen bidez. 1818an *Flotsky Ekipazh*-eko tripulatzaile izendatu zuten, Baltikoko flotaren ontzi bat.

Paper garrantzitsua izan zuen Krimeako Gerran. 1853ko azaroaren 30ean, otomandar flotaren aurka garaile izan zen Sinopeko guduan.

1855eko uztailaren 10eangreg., Malakoff-eko guduaren ostean defentsa-posizioak ikuskatzen ari zirela, Nakhimov frankotiratzaile batek larri zauritu zuen. Bi egun geroago hil zen.

## Erreferentziak
Ariadna Ródenas

**Ariadna Ródenas Pascual** (Elx, Alacant, 1987ko urtarrilaren 2a) kirolaria da. Hasieran atletismoa egiten zuen, baina 2014. urtean MTB bizikletarekin interesatzen hasi zen eta txirrindularitzan da.

## Ibilbidea 
Hasieratik lehiaketetan parte hartu du eta hainbat txirrindularitza proba irabazi du. Valentziako Komunitateko selekzioan parte hartu du. Distantzia luzea eta etapakako probak ditu espezialitate. Herri mailan arrakasta izateaz gain, nazio mailan ere garaipenak lortu ditu. Euskal Autonomia Erkidegoko Txirrindularitza Federazioaren rankingean, 2020an eta 2021ean, bere kategoriako 1. postuan agertzen zen.

2022ko abenduan, Saudi Arabiako Titan Desert-en garaitu zuen, eta lehen postuan iritsi zen probaren lau etapetan.

## Palmaresa 
Nazioartean, lehiaketa garrantzitsuetan hartu du parte:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Ariadna Roddenasi Antenaren 3 TVn
Jotamario Arbeláez

**Jotamario Arbeláez** Kolonbiako **José Mario Arbeláez Ramos** (Cali, 1940) poetaren ezizena da, Gonzalo Arango poetak sortu zuen nadaismoko kidea. Nadaista beligeranteena dela uste da, Gonzalo Arango, Jaime Jaramillo Escobar (X 504), Eduardo Escobar eta beste batzuekin batera. Bere poesiak eta prosak umore beltza, erotismoa, auto-segurtasuna, gizarte- eta moralaren kontrako irreberentzia du ezaugarri zuzen, borondatez prosaiko eta indarrez.

Egun, *El Tiempo* eta *El País* egunkarietako zutabegile gisa lan egiten du.

Modu oker eta baieztatu gabe, poetaren heriotzaren berria 2022ko abenduaren 29an eman zen sare sozialetan, komunikabide batean poeta berak iragarri zuen albiste faltsua zela eta sendatzen ari dela larrialdietako esku-hartze medikoaren ondoren.

## Lanak 
* El profeta en su casa (1966)
* El libro rojo de  Rojas (1970)
* Mi reino por este mundo (1981)
* La casa de la memoria (1986)
* Doce poetas nadaístas de los últimos días (Antología, 1986)
* El espíritu erótico (1990)
* El cuerpo de ella (1999) 
**Her Body-bilingual edition Spanish & English (2015)
* Nada es para siempre (Antimemorias de un nadaísta, 2002)

Nadaista batzuen lanak ere argitaratu ditu, hala nola, Gonzalo Arangoren *Obra Negra* eta Darío Lemosen obra poetikoa.

Kolonbiako El Tiempo egunkariko eta beste hedabide batzuetako zutabegilea ere bada.

## Sariak 
* *La Oveja Negra* Poesia Sari Nazionala, 1980
* *Golpe de Dados* Poesia Sari Nazionala, 1980
* Sari Nazionala Kolonbiako Kultura Institutua, 1985
* Barrutiko Kultura Institutuko Poesia Saria, 1999
* *Valera Mora* Nazioarteko Poesia Saria, Caracas, 2008

## Erreferentziak 
* Arbeáez, Jotamario.  El cuerpo de ella. Kultura Institutu Nazionala. Bogota, 1999. 86 or. ISBN 9586778990

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20090422161922/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/es/Revista/ultimas_ediciones/62_63/arbelaez.html
Unai Pérez

**Unai Pérez Alkorta** (Ondarroa, Bizkaia, 2001eko azaroaren 22a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain lanetan aritzen da. Bere jaioterriko Aurreran eta Athleticen hezi zen. Baskonian jokatu ondoren talde zurigorriak ez zuen bere kontratua berritu. 2023ko udan Bigarren Federazioan jokatuko zuen Barakaldora batu zen. Bere lehen denboraldian Lehen Federaziorako igoera lortu zuen talde horbiletzarekin. 2025eko udan ezkerraldeko taldea utzi zuen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Ganadutegi

[thumb|240x240px|[Jandilla ganadutegiko larreak, Mérida.]]
**Ganadutegia** zezenketarako zezenak (*zezen suharrak*) hazten dituen abeltzaintzako negozioa da.

Ganadutegi bateko zezenek itxura orokor bera, egitura bera, mota bera izan ohi dute  . Ganadutegi batek zezenak ez ezik, lur ondarea, abeltzaintza esplotazio arruntagoa eta ospea ere biltzen ditu. 

## Historia 
thumb|Victoriano del Río ganadutegiko zezenak Iruñeko entzierroan, 2014an.
Iberiar penintsulako Aro Modernoan zezenketa ikuskizunak hedatzen hasi zirenean, hasiera batean zezenak aurkitzea ez zen erraza. Abeltzaintzan arrak txahalak direla hil ohi dira, gazte, areago zaintzea eta elikatzea garestia izaten baita zezena zaharrago denean salduta lor daitekeen prezioarekin alderatuta. Baina ikuskizunen areagotzeak ekarri zuen, merkatua sortu zenez, ikuskizunetarako zezen-hazkuntzari eskainitako abeltzaintza esplotazioen sorrera., eta marka hori hiru zeinurekin bereizten da : xingola ( *divisa* ), burdina  eta belarriko seinalea  .

### Xingola 
Xingola zezena plazara irtetean zezenaren bizkarrean jartzen den marka da. Arpoi txiki batek zezenaren bizkarrean finkatutako zinta da, ganadutegiaren koloreak dituena  . Bere erabilera 1762. urtean hasi zen zezenketak iragartzeko karteletan  . Burdinak hazlearen inizialak, edo bere aurrekoarenak, edo marrazki bat erreproduzitzen ditu : 1 zenbakia, adibidez Luis Miguel Dominguinen ganadutegiaren kasuan (guztietan lehena zelako adierazgarri) , 7 mota daude.

## Euskal Herriko ganadutegiak 
[thumb|Lasturko [Saka (Deba)|Saka ganadutegiko behi suharrak, nafar kastakoak.]]
XVII. mendean, zezenketetarako abereak propio haztea onuragarri izan zitekeela ikusi zuten Nafarroako zenbait abeltzainek. Hori ikusita, beren lareetan nahiko ar garatzen utzi zuten, ugalketa-lanetarako beharrezkoak zirenak baino gehiago.

Mende hartatik aurrera, kasta eta jatorri propioa duten ganadutegi ugari garatu da, eta Nafarroan jatorria duten zezenek izan dute hedapena beste toki batzuetako ganadutegietan, adibidez Gipuzkoako Saka ganadutegian. 

18. mendeko Nafarroako ganadutegiak ezagutzen dira  Arguedas, Buñuel, Cadreita, Corella, Cortes, Fustiñana, Tutera eta hegoaldeko beste herri batzuetan. 19. mendean, ganadutegi ezagunak bilakatu ziren Zalduendo (Caparroso), Gendulain, Lizaso, Alaitza, Pérez de Laborda eta Karrikiri (Tutera), Díaz, Elortz eta Bermejo (Azkoien) edo Poyales (Corella).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bérard, Robert (dir.) (2003), Paris, Bouquins Laffont, 1056 p. ()
* Casanova, Paul eta Dupuy, Pierre (1981). Marseilla, Jeanne Laffitte, 180 p. (
* Auguste Lafront, August (1950). *Encyclopédie de la corrida,* Paris, Prisma.

## Kanpo estekak
Harry Atkinson

**Harry Albert Atkinson** (Broxton, Cheshire, 1831ko azaroaren 1a - Wellington, 1892ko ekainaren 28a) zeelandaberritar politikaria izan zen. Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen 1876tik 1877ra, 1883tik 1884ra, 1883an eta 1887tik 1891ra.

Ingalaterran jaio eta hezia, 22 urterekin Zeelanda Berrira emigratu zuen, Taranakin etxalde bat erosi zuen eta geroago politikan aritu zen.

1859an, sarjentu izatetik kapitain izatera igo zen Taranakiko Fusilari Boluntarioen Konpainian, eta Taranakiko Lehen Gerran borrokatu zuen.

Taranakiko Probintzia Kontseiluan izan zuen lehen kargu politikoa. Han, maorien lurrak kolono britainiarrei lagatzearen alde agertu zen.

1861ean Zeelanda Berriko parlamentuko kide aukeratu zuten eta 1864an Defentsa ministro izendatu zuten. 1876an premier kargura iritsi zen eta bere lehen neurria probintziak indargabetzea izan zen. Urtebete geroago boterea galdu zuen, baina 1883an itzuli zen kargura. Robert Stoutekin izandako borroka politikoak txandakatzea eragin zuen boterean 1884an. Bere azken agintaldia 1887tik 1891ra igaro zen.

Herrialdea zuzendu zuen depresio ekonomikoko garai batean, eta kontu handiz gidatu zituen finantzak. Zeelanda Berriko Gerretan boluntarioen armadak sortzen parte hartu zuen.
Cheilymenia fimicola

***Cheilymenia fimicola*** *Pyronemataceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi du eta kalitate gastronomiko eskasekoa.

Sinonimoa: *Cheilymenia coprinaria*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 mm bitarteko diametrokoa; hasieran konkaboa, gero laua disko formakoa, 

**Himenioa:** Laranja kolorekoa; kanpoko aldea pixka bat argiagoa, hori laranja kolorekoa, ile arrexkaz estalia, nabarmenago ertzean.

**Haragia:** Urria, biguna hori-laranja kolorekoa, usain eta zapore berezirik gabea.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Cheilymenia stercorea* delakoarekin nahas daiteke, hau ere maiz simaurretan agertzen dena, eta karpoforoaren oinarrian ileak izar forman  dituelako bereizten da. *Cheilymenia crucipila* espeziearekin ere bai, honek ere ile izartuak ditu, baina lurrean ateratzen da, inoiz ez simaurretan.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan oso ugaria simaurretan, normalean behienean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Brasil, Europa, Errusia, Japonia, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alessandra Torresani

**Alessandra Torresani**, jaiotzez **Alessandra Olivia Toreson** (Palo Alto (Kalifornia), 1987ko maiatzaren 29a) aktore estatubatuarra da. *Caprica* telesailean Zoe Graystone eta *The Big Bang Theory* telesailean Claire izateagatik da ezaguna.

## Biografia 
Alessandra Olivia Toreson Palo Alton jaio zen. Bi urte zituela hasi zen dantza eta abesten ikasten eta 8 urte zituela The WB Television Network katean elkarrizketak egin zituen marrazki bizidunen artean. Taekwondon gerriko beltza ere badu.

10 urte zituela hasi zen telebistan aktore lanetan eta telesail ugaritan agertu zen, bai eta filmetan ere. 2008an zientzia fikziozko *Caprica* telesailean paper garrantzitsua izan zuen, Zoe Graystone izan zen. *Battlestar Galactica* telesailaren spin-offa zen.

2011 eta 2013 artean *Husbands* telesailean aritu zen eta 2016an *The Big Bang Theory* telesailean Clairen rola bete zuen, gidoilaria eta Raj Koothrappaliren neskalaguna.

## Bizitza pertsonala 
Erdi judua dela esan izan du. Bipolar desoreka ere badu eta horri aurre egiteko *EmotionAL Support with Alessandra Torresani* podcasta gidatzen du.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Ceratiomyxa fruticulosa

***Ceratiomyxa fruticulosa*** *Ceratiomyxaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du sukalderako balio.

Sinonimoak: *Tremella hydnoidea*, *Clavaria puccinia*, *Clavaria byssoides*, *Puccinia byssoides*, *Isaria mucida*, *Reticularia hydnoides*, *Ceratium pyxidatum*, *Ceratium hydnoides*, *Ceratium aureum*, *Corynoides byssoides*, *Isaria pyxidata*, *Ceratium crustosum*, *Ceratium fuscum*, *Ceratium roseum*, *Ceratium mucidum*, *Ceratiomyxa mucida*, *Ceratiomyxa hydnoidea*, *Ceratiomyxa mucida var. hydnoides*, *Ceratiomyxa caesia*, *Ceratiomyxa fruticulosa var. caesia*, *Ceratiomyxa freyana*, *Ceratiomyxa fruticulosa f. aurea*.

## Deskribapena 
**Fruktifikazioa:** Itxura aldakorrekoa. Plasmodiokarpoak eratzen ditu, eta substratuaren eremu handiagoa edo txikiagoa estaltzen dute eta ile tenteen forman ager daiteke, gandor moduan, hala nola gorputz txiki faszikulatuetan, aulki edo zutabe anastomizatuen itxuran edo izar formako sortekin, likatsuak, distiratsuak, 1 eta 10 mm bitarteko luzerakoak. Zuria, horixka, arrosa edo urdinxka, zeharrargitsua gehiagotan.

**Etimologia:** *Fruticulosa* epitetoa latinetik dator, kimuz betea, esan nahi duen "fruticosus" hitzetik. Bere itxuragatik

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
Hainbat aldaera daude: *poroide* aldaera; *caesia* aldaera (urdinxka); *rosella* aldaera eta *flexuosa* aldaera.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan, deskonposatzen ari diren hostozabalen zurean.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bar hiriko akueduktua

**Bar hiriko akueduktua** (serbieraz: Barski akvadukt) Montenegroko Bar hiriko Stari Bar edo alde zaharreko iparraldean dagoen harrizko akueduktua da. Bar hiriaren erdialdetik 4 km.tan iparraldera dago. Akueduktu hau da Montenegron geratzen den bakarra.

## Historia 
Akueduktua Montenegron geratzen den akueduktu bakarra da, eta Jugoslavia zaharreko hiru akueduktuen artean handienetako eta hobekien kontserbatutako akueduktuetako bat, hau da, Dioklezianoko akueduktua, Splitetik gertu (Kroazian), eta Skopieko akueduktua, Ipar Mazedonian. 

Akueduktua, Otomandar Inperioaren gobernuan eraiki zen, XVI. mendean, eta haran baten gaineko zubi bat barne hartzen du. Stari Bar-erako ur-hornidura bezala balio izan zuen, Rumija menditik 3 km-ra ura eramanez. Zubi-akueduktuaren egiturak zabalera desberdineko hamazazpi arku handi ditu, hemezortzi zutabetan bermatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akasaka jauregia

**Akasaka jauregia** () edo **Estatuko Gonbidatuen Etxea** () Japoniako gobernuaren gonbidatuak jasotzeko eraikitako bi etxeetako bat da. Bestea Kioton dago.

Jauregia, hasiera batean, Printzearentzako Jauregi Inperial gisa eraiki zen (), 1909an. 1923an printzeak erresidentzia gisa hartu zuen denbora luzerako, 1923ko Kantō lurrikara handiak hala behartuta. Gaur egun Japoniak nazioarteko gonbidatuak dituenean erabiltzen duen jauregia da. Moto-Akasaka auzoan dago, Minaton, Tokio. 2009an Japoniako Altxor Nazional izendatu zuten. 

## Kanpo estekak
1988ko Nafarroako Itzulia

**1988ko Nafarroako Itzulia**, Nafarroako Itzuliko XXVII. ekitaldia izan zen. Urte honetan, zazpi etapaz osatu zen Itzulia (laugarrena bi sektoreetan banandua), ibilbidea Iruñean hasi eta bukatu zen. 

## Taldeak
* Saltoki-Burunda
* Caja Rural-Orbea
* Gurelesa-Cegasa
* KAS-Canal 10
* G.D. Reynolds
* Alfa Romeo-Cafés Costafría
* Cabrera Cerámicas
* CAI-C.C. Aragonés
* Cafes La Brasileña-Manik
* Cajamadrid
* Pescanova-C.C. Vigués
* Wielerclub De Egmont
* G.S. Mazza
* G.S Canova
* Sobiet Batasuneko selekzioa-Egatex

## Etapak  
## Sailkapen nagusia 
|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Notitia Dignitatum

thumb|1436. urteko kopia beteko orri irudiztatua.
**Notitia Dignitatum** erromatar kantzilertza inperialak IV. mende amaieran sortutako dokumentu bat da, Inperioko aginte guneak erregistratzen dituena, zibilak zein militarrak, eta 1551eko kopia batean gurera iritsi dena. Erromatar Inperioaren antolaketa administratiboari buruzko iturri garrantzitsuena da. 

## Jatorria eta edukia 
Dokumentuak inperioko funtzionario zibil eta militar nagusiei buruzko xehetasunak biltzen ditu, bere saileko langileekin batera, eta, batzuetan, bere ardurapeko arloekin batera. Magistratu bakoitzaren intsignia edo erregimentuko armarriaren marrazkiak eta komandante militar bakoitzaren gotorlekuaren irudiak ditu eskuizkribuak. 

Erromako gobernuak sortutako dokumentuen artean iritsi zaizkigun bakanetako bat da, non Erromako, Ekialdeko eta Mendebaldeko Inperioaren antolaketa administratiboa zehazten baita, Inperioaren beraren gortetik probintzietaraino. Mendebaldeko Erromatar Inperioko 420. hamarkadako eta Ekialdeko Erromatar Inperioko 400. hamarkadako informazio eguneratua duela uste da, baina ezin da data zehatzik eman.
*Notitia* *Dignitatum* izena eskuizkribuetan agertzen den lehen lerroko hitzei zor zaie:*Notitia dignitatum omnium tam civilium quam militarium utriusque imperii occidentis orientisque. hoc documentum rationem reddit de structura et administratione imperii Romani aetate Theodosiana. ultima redactio notitiae dignitatum a primis decenniis saeculi quinti provenit*.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Wikisourcek latinezko testoa dauka **Notitia dignitatum**.
* Duarte Sánchez, Antonio Diego. Notitia Dignitatum Traducción del latín al castellano. Notitia Dignitatum. Relación de Dignatarios.
Basque Boys futbol taldea

**Basque Boys futbol taldea** gerratik ihes egindako haurrek sortu zuten Gales hegoaldeko Caerleonnen, 1938an.

## Futbol taldea 
1938ko azaroaren 26an, Espainiako Gerra Zibilatik ihes egindako haur euskaldun errefuxiatuz osatutako Basque Boys futbol taldeak lagun arteko lehen partida jokatu zuen Galesen. Haur errefuxiatu asko barnetegi batean zeuden Galesen, eta sarrerekin bildutako dirua barnetegia laguntzeko erabili zen. Taldeak gerora partida ugari jokatu zituen 1938 eta 1939 artean.

## Cambria House 
Izen horren etxean  bizi izan ziren Euskal Herritik ihes egindako haurrak, 1937tik 1939ra. Haien egonaldia Erresuma Batuko administrazioak ez zuen ordaintzen eta, ondorioz, diru-bilketak egin behar zituzten. Horretarako aldizkari bat sortu zuten ere bai: *Cambria House Journal*. Errefuxiatuen kolonia gizarte-mugimenduek, kristau-taldeek, sindikatuek eta alderdi politikoren batek babesten zuten, bestetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://aboutbasquecountry.eus/2012/11/29/el-periodico-de-unos-ninos-vascos-en-la-corte-del-rey-arturo/ Cambria Houseko koloniari buruzko erreportaia.
* :https://aboutbasquecountry.eus/2014/10/07/los-basque-boys-que-triunfaron-al-futbol-en-la-corte-del-rey-arturo/ Futbol taldearen argazkia.
1923ko Kantōko lurrikara handia

**Kantōko lurrikara handi**a () 1923ko irailaren 1eko 11:58:44an (Japoniako ordua) Japoniako Kantōko lautada kolpatu zuen lurrikara suntsitzailea izan zen. Lurrikarak 4 minutu eta hamar minutu artean iraun zuen, iturrien arabera. Lurrikararen ostean sortutako suteek hildako kopurua are nabarmenagoa egin zuten. 105.385 eta 142.800 pertsona artean hil ziren lurrikararen eta jarrian gertutakoen ondorioz.

Momentu magnitude eskalan 7,9ko magnitudea izan zuen lurrikara izan zen, Izu Ōshima uhartearen pean, Sagami badian. Filipinetako Itsasoko plakak Okhotsk plakaren azpian subdukzioa egiten du eremu horretan, Sagamiko fosan zehar. 

Lurrikararen ostean Kantōko sarraskia hasi zen. Zurrumurruek zioten etnikoki korearrak zirenek Japoniako ur-putzuak pozoitu zituztela, hiriari eraso egiteko plan baten arabera. Erantzun gisa, Japoniako poliziak eta pertsona armatuek milaka korear edo korear izateko susmagarriak hil zituzten. Iturrien arabera, 6.000 eta 10.000 korear artean hil zituzten sarraski horretan.

1960tik, irailaren 1.a Hondamendien Prebentzio Eguna da, lurrikarak, tsunamiak edo tifoiak baldin badatoz prestakuntzak egiteko eguna. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sagamiko fosa

**Sagamiko fosa**, **itsas-hobia** () edo **Sagamiko Subdukzio Eremua** 340 kilometroko luzera duen fosa tektoniko bat da. Filipinetako plaka Okhotskeko plakaren azpian subdukzioa egiten duen eremu osoan zehar hedatzen da. Bosoko muga hirukoitzean hasten da, ekialdean, Japoniako itsas hobiarekin elkartzen den puntua eta Sagamiko badian amaitzen da mendebaldean, Nankaiko itsas hobiarekin aurkitzen den lekuan. Izu uharteen iparraldetik doa, Izu-Bonin-Mariana arkuan. 

Sagamiko fosak lurrikara handiak sortu ditu, Kantōko lurrikarak izen kolektiboa dutenak. Tokioren gaineko arriskua eragin dezakete, Kanto eskualdean 43 milioi pertsona bizi baitira. 1923ko Kantōko lurrikara handia fosa honen mugimenduaren ondorioz sortu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen McRae

**Carmen Mercedes McRae** (Harlem, New York, 1922ko apirilaren 8a. Beverly Hills, Kalifornia, 1994ko azaroaren 10a) jazz musika egiten zuen konpositorea, pianista, kantari eta aktore estatubatuarra izan zen. 

## Biografia 
Haren gurasoak jamaikarrak ziren. Zortzi urte zituenetik ikasi zuen pianoa eta konposizioa, eta hamabost zituenean Billie Holiday ezagutu zuen. 1944an Benny Carterren taldean eta Count Basierekin lan egin zuen. 1948an Chicagora joan zen bizitzera, eta Ike Isaacs baxu-jotzailearekin ezkondu zen 1950ean.

*Kantarien kantari* ezizenez ezaguna, Ella Fitzgerald eta Sarah Vaughanen garaikidea izan zen eta Billie Holidayren oinorde birtualtzat hartu zuten. XX. mendeko jazz-kantari eta konpositore garrantzitsuenetako bat izan zen: 60 album erregistratu zituen eta bere ibilbide profesinalak Europa, Hego Amerika eta Japoniara eraman zuen. Billie Hollidayn inspiratu zen McRae baina kantuen letren interpretazio ironikoak ahaztezin bihurtu zituen ahots propio eta ezaguna sortu zuen.

Bere ibilbidean zehar Sammy Davis Jr, Noel Coward, Sarah Vaughan, Nat King Cole, Dave Brubeck, Duke Ellington eta Thelonious Monk bezalako musikari ospetsuekin lan egin zuen. 1991n erretiroa hartu behar izan zuen erretzeko zuen ohiturak eragindako biriketako enfisema baten ondorioz. Handik gutxira hil zen, odol-isuri baten ondorioz.

Zazpi aldiz izendatua izan zen Grammy sarietarako 

## Bibliografia 
* Gourse, Leslie.' Carmen McRae: *Miss Jazz*, Billboard Books, (2001) ISBN 0-8230-7904-X

## Kanpo estekak 
* Bio gazteleraz
* Gune ofiziala
* Telebistan kantari
Kanoa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

**Kanoa** Parisko **2024ko Udako Olinpiar Jokoetan** bi diziplina nagusiz osatuta dago: kanoa-slaloma uztailaren 27tik abuztuaren 5era, eta kanoa-esprinta, abuztuaren 6tik 10era. Frantziako Île-Olinpiar Estadio Nautikoan kanoa-slalomeko eta esprinteko ekitaldiak antolatuko dira.

Aurreko edizioetan bezala, lehiaketak hamasei ekitaldi izango ditu, programazioan aldaketa nabarmenak eginez. C-2 eta K-2 1000 metro dituzten gizonen ordez, beren distantziaren erdia jarriko da, C2 eta K-2 500 metro, emakumezkoen probekin bat egiteko. Paris 2024, halaber, gizonezkoen eta emakumezkoen slalomeko kayak cross probaren hasiera izango da, genero-berdintasunerako mugimendu olinpikoaren parte gisa, eta 200 metroko K-1eko gizonezko eta emakumezkoentzako esprint-lasterketak ordezkatuko ditu.

## Sailkatzea 
Nazioarteko Batzorde Olinpikoak eta Kanoako Nazioarteko Federazioak 2024ko Udako Olinpiadetan kanoan sailkatzeko sistema berri bat jarri dute abian.

## Egutegia 
## Dominak 
### Herrialdeka 
### Kirolaren arabera 
#### Slaloma 
#### Esprinta 
##### Gizonezkoak 
##### Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nankaiko itsas hobia

**Nankaiko itsas hobia** () itsas-hobi bat da, Japoniako Honshu uharteko Nankaidō eskualdean, kostatik kanpora 900 bat kilometroko distantziara hedatzen dena. Bere azpiko faila, Nankaiko faila, Nakaiko megabultzada lurrikaren arduraduna da. Itsas-hobia hidrokarburo garrantzitsuen hobia izan liteke, batez ere metano klatratoarena. 

Plaken tektonikan, Nankaiko itsas hobia Filipinetako plaka Eurasiar plakaren azpian jasaten duen subdukzioaren ondorio da. Itsas-hobi hau fosa sakona izango litzateke, ez balu jasoko sedimentu kopuru hain handia. Sedimentu horiek akrezio-prisma osatzen dute. Itsas-hobiaren iparraldeko aldera Surugako itsas hobia izena ematen zaio eta, ekialdekoari Sagamiko itsas-hobia. Japoniako Batezbesteko Lerro Tektonikoarekiko paraleloa da.

## Kanpo estekak
Mahai-tenisa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

Parisko 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan mahai-teniseko txapelketak uztailaren 27tik abuztuaren 10era egingo dira Paris Expo Porte de Versailles-en. Mahai-teniseko 172 jokalarik, gizonen eta emakumeen arteko proportzionalezko banaketarekin, bost domina-ekitalditan (bi sexuko eta bat mistoko) lehiatuko dira, aurreko ekitaldietako kopuru bera edukiz. Tokio 2020an bilakaeraa arrakastatsua izan ondoren, binakako txapelketa mistoa mahai-teniseko programan egongo da bigarren aldiz Joko Olinpikoetan.

## Sailkapena 
Mahai-teniseko kuoten 172 plaza, gizonen eta emakumeen arteko banaketa berdina dutenak, erabilgarri daude Paris 2024rako; NOCak mahai-teniseko sei jokalari sar daitezke gehienez bost domina-ekitalditan (gizon eta emakumeen banakakoetan; gizon eta emakumeen taldeak, eta bikote mistoak), eta bi gehienez ere, gizonen eta emakumeen banakakoentzat. Frantzia anfitrioi den nazioak toki zuzena gordeko du gizonezko eta emakumezkoentzako taldeetan, hurrenez hurren, genero bakoitzeko bat banakako txapelketan lehiatuz, eta bikote mistoetan (aurrez Tokio 2020an inauguratua).

## Herrialdeak 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* **antolatzailea**
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Egutegia 
## Dominak 
### Herrialdeka 
### Probaren arabera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izu Ōshima

**Izu Ōshima** () Japoniako uharte bolkaniko bat da, Izu uharteetan, Filipinetako itsasoan. Izu penintsulatik 22 kilometrora daude ekialdean eta Bōsō penintsulatik 36 kilometrora hego-mendebaldean. Inguruko beste uharte batzuekin batera Fuji-Hakone-Izu parke nazionalaren parte da. Tokiotik gertu dauden uharterik handiena da, 91,06 kilometro koadrorekin. Gaur egun 8.179 biztanle ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igeriketa artistikoa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

Parisko (Frantzia) 2024ko Udako Olinpiadetako **igeriketa artistikoko** lehiaketak (lehen **igeriketa** **sinkronizatua**) abuztuaren 5etik 10era Parisko Ur Zentroan programatuta daude. Aurreko edizioan ez bezala, Joko hauetan bi ekitaldiren artean lehiatzen diren igerilarien kopurua 104 izatetik 96 izatera jaitsi da. 

Zenbait aldaketa garrantzitsu egin dira Paris 2024ko igeriketa artistikoaren programan, sailkatze-prozesuan genero-berdintasuna eta nazioen arteko aniztasuna indartzeko. 2022ko urriaren 7an, FINAK botoen ia %99az 2022tik 2025era arteko igeriketa artistikoko arauak aldatzeko bozkatu zuen, hala nola zortzi kideko talde bat osatzea eta taldean gehienez bi gizon izatea.

## Sailkatzea 
Taldeko ekitaldirako, bost ekitaldi kontinentaletako bakoitzean sailkatutako NOC onenak, Frantzia (Europa ordezkatzen duena) nazio anfitrioia izan ezik, kuota-leku bat lortuko dute; gainerako NOCak, berriz, 2024ko Munduko Ur Txapelketan dauden bost postuen truke lehiatuko dira. Binakakoan, bost ekitaldi kontinentaletan talde kalifikaturik ez duten NOCak sailkapena ziurtatzen du, gainerako NOCak 2024ko Munduko txapelketaren bidez gainerako hiru puntuak banatuko dira. Talde-ekitaldian lehiatzeko aukeratutako hamar NOCek bi kide hautatu behar dituzte bikote bat osatzeko.

## Sailkatutako herrialdeak 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

 

## Egutegia 
## Dominak 
### Herrialdeka 
### Probaren arabera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristoren Berpizkundearen Katedrala (Podgorica)

**Kristoren Berpizkundearen Katedrala** (serbieraz: Саборни Храм Христовог Васкрсења edo Saborni Hram Hristovog Vaskrsenja) Podgorica hirian dago, Montenegroko hiriburuan. Serbiako Eliza Ortodoxoaren katedrala da, eta 1993an hasi ziren eraikitzen.

Sagaratzea 2014ko urriaren 7an egin zen, erlijio-askatasunari buruzko Milango Ediktuaren 1700 urteurrenarekin batera. Katedrala Podgoricako "Hiri Berrian" dago (Morača ibaiaren mendebaldean). Katedraletik gertu, antzinako kristau nekropoli bat dago, lehen milurteko eliza katedral baten zimenduak dituena.

## Iruditegia 

Podgorica, cattedrale della resurrezione di cristo, interno 01.JPG|Katedralaren barrualdea.
Фреска са ликом митрополита Амфилохија.jpeg|Barruko fresko bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andre Maria Týn Aurrekoaren eliza

**Andre Maria Týn Aurrekoaren eliza** edo **Týn eliza**,  edo *Týnský chrám*, Txekiar Errepublikako Praga hiriburuan dagoen gotiko eta katoliko bat da, Pragako Hiri Zaharran. 

XIV. mendean eraiki zenetik hiriaren eremu honetako eliza nagusia da. Atarian, alde banatan, 80 metro garaierako bi dorre ditu. Matias Arraskoa eta Peter Parler arkitektoek diseinatu zuten.
Cupa

thumb|Cupa batez estalitako hilobi baten sekzioa.
thumb|Portugalgo Arkeologia Museo Nazionalean dagoen cupa bat

**Cupa** (latinez singularrean, *cupa* eta pluralean, *cupae*) oinplano luzanga eta estalki zilindrikoa dituen hilobia estaltzeko eta markatzeko monumentu mota sinple bat dira. *Cupa upel* esan nahi du latinez, eta, *cupa* bat upel erdia lurrean etzana ematen duenez izen hori emango zitzaion seguruenik. Erromatar Inperioko eskualde batzuetan erabili ziren, I. eta III. mendeen artean. Sarkofagoaren sinonimo gisa ere erabiltzen da.
thumb|200x200px|Bartzelonako Villa de Madrid plazako hilobi-bidean ikusgai dauden cupae batzuk.|erdian

Hala ere, nahiko sinplea den arren, zentzu etimologikoan hainbesteko aniztasuna du, non, askotan, autoreen arteko desadostasunera eramaten baitu terminoaren beraren adostasuna ezartzeko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* UNED - Hispania: erromatar cupae
* Hileta-kupa
* Flavia Patriciaren epitafioa
Baya Hocine

**Baya Hocine**, benetako izena **Baya Mamadi** zuena, (Aljer, 1940ko maiatzaren 20a - 2000ko maiatzaren 1a)  Kabiliako jatorriko ekintzaile independentista aljeriarra izan zen. Diputatu ere izan zen zenbait urtetan.

## Biografia 
Bere ziegan eginiko erregistroan konfiskatu zioten egunkari batean honako hau idatzi zuen: "Igande batean jaio nintzen, 1940ko maiatzaren 28an; ni baino zaharragoak ziren 12 eta 8 urteko bi mutikoren arreba izan nintzen. Gaur egun 17 urte ditut eta hiru egun daramatzat lur azpiko ziega batean hiltzera kondenaturik ". Bere familia jatorriz Kabilia eskualdeko Ighil Imoula herrikoa zen.

Gaztetan, FLNko eta Yacef Saâdiren *réseau "bombes"* (lehergailuen sarea) taldeko kidea izan zen. 1957ko otsailaren 10ean, Aljerreko guduan, zenbait bonba lehertu ziren Aljerreko Belcourt auzuneko eta El-Biar udalerriko estadioetan; leherketek 9 hildako eta 45 zauritu eragin zituzten. Baya Hocinek lehergailuetako bat jarri zuen. Atxilotu eta, otsailaren 28an, espetxeratu egin zuten Barberousse-ko espetxean, gaur egun Serkadji-koa. Aljerreko Indar Armatuen Auzitegi Iraunkorrak  heriotza-zigorra ezarri zion 17 urte zituela. Orango Indar Armatuen Auzitegi Iraunkorrak berriz ere aztertu zuen epaia, eta zigorra berretsi zuen 1959ko urtarrilaren 20an. Aljeriako gerran heriotza-zigorra ezarri zieten sei emakumeetatik gazteena izan zen. Ez zuten exekutatu, baina kartzelan egon zen 1962 arte. Amnistia jaso zuen Éviango akordioen ondorioz.  

Alajeriaren independentziaren ondoren, Baya Hocinek ikasten jarraitu ahal izan zuen, eta kazetari gisa lan egitea lortu zuen. Aljeriako diputatu hautatu zuten 1977tik 1982ra.  

## Erreferentziak 
## Lotutako artikuluak 
*Algeriako Independentzia Gerra
* Aljerreko Gudua
* Aljeriar emakumeak Aljeriako Independentzia Gerran
* Hassiba Ben Bouali
* Djamila Bouhired
* Djamila Boupacha
* Zohra Drif
* Jacqueline Guerroudj

## Kanpo estekak 
Autoritateen kontrola:

* VIAF
* GND
Eztebe III.a Moldaviakoa

**Eztebe III.a Moldaviakoa** edo **Eztebe Handia** (; 1433 &ndash; Suceana, 1504ko uztailaren 2a) Moldaviako voivoda edo printzea izan zen 1457tik 1504ra.

Bogdan II.aren semea izan zen eta Moldavia gobernatu zuen berarekin batera. 1451n Bogdan bere anaia Petri III.a Aaronek hil zuen. Eztebek Hungaria eta Valakiara ihes egin zuen, eta Vlad Drakularen laguntzarekin Moldaviara itzuli eta osaba kanporatu zuen. 1457ko udan printze bezala gantzutua izan zen eta 1459an Poloniari eraso zion Kasimiro IV.a Jagellondarraren laguntza eragozteko Petri Aaroni.

1467an Matias I.a Hungariakoa erregeak Moldavia inbaditzea eragotzi zuen eta 1470ean Petri III.a Aaron garaitu eta exekutatu zuen. Gotorleku zaharrak berreraiki eta berriak eraiki zituen otomanietatik defendatzeko. 1473an sultanari zergak ordaintzeari utzi eta Valakiari eraso zion. 1475ean otomandarrak garaitu zituen Vasluiko guduan eta Sixto IV.a aita santuak "Athleta Christi" deitu zion.

Hala ere, otomandarren aurkako hainbat porroten ondoren, zerga ordaindu zuen 1486tik. Harrizko elizak eta monasterioak eraiki zituen Moldaviako estiloan. Bere azken urteetan seme Bogdan III.arekin gobernatu zuen.

Bere erregealdi luzea egonkortasuna izan zen Moldaviako historian, eta egungo errumaniarrek heroi nazionaltzat jotzen dute. Errumaniako Eliza Ortodoxoak kanonizatu zuen 1992an.
Jane Stanford

**Jane Elizabeth Lathrop Stanford** (Albany, New York, 1828ko abuztuaren 25a - Honolulu, 1905eko otsailaren 28a) estatubatuar filantropoa eta Stanford Unibertsitatearen fundatzailea izan zen.

## Biografia 
Leland Stanford negozio-gizonaren emaztea izan zen Jane. Senarra Kaliforniako lehen aberats kapitalisten belaunaldikoa izan zen, bereziki trenbideetan inbertituz egin zuen dira, eta Kaliforniako gobernari ere izan zen 19. mendean.

Seme bakarra izan zuen bikoteak, Leland Stanford Jr., baina 1884an 15 urterekin sukar tifoidea jota hil zen. Haren omenez, oinordekorik gabe geratuta, senar emazteek erabaki zuten beren bizileku Palo Alto hirian esparru handi bat unibertsitate batean inbertitzea beren dirutza. 1885ean senarrarekin batera fundatu zuen Stanford Unibersitatea sortu zuen, zeina eskolak ematen hasi zen 1891n. 

## Heriotza eta misterioa 
1893an senarra hil ondoren, unibertsitatea finantzatu eta funtzionatu zuen ia berak bakarrik, 1905ean estrikninaz pozoituta hil zuten arte. Garaian Jane Stanforden heriotza naturaltzat jo zen arren, geroko historialariek ez dute dudarik hilketa izan zela, nahiz eta erruduna ezin izan den zehatz identifikatu, susmagarri pare baten kontrako zantzuez haratago.

Bi aldiz pozoitu zuten Jane Stanford, eta bigarren aldia erremediorik gabeko kasua izan zen. 1905eko urtarrilaren 14an San Frantziskoko bere etxean, ohe ondoan zuen botilatik edan zuen uda, eta zapore zatarra igarrita, botaka egin zuen berehala. Bizitza salbatu zuen horrela, estrikinina baitzuen urak.

Osasun okerra utzi zion gertaera hark, eta Hawaii uharteetara bidaia egin zuen atseden hartzeko. Bertan, Honoluluko hotel batean, otsailaren 28an berdintsua gertatu zen, soda bat eskatu zuen eta zerbitzatu ziotenak hil zuen pozoituta, edari hartan ere estriknina egon baitzen.

Kasua heriotza natural bezala artxibatu zen, besteak beste Stanfordeko Unibertsitateko presidente David Starr Jordan Honolulura iritsi eta berehala zalantzak tapatzen saiatu zelako. 1891tik Jordan Stanfordeko buru akademiko ofiziala zen, baina Jane Stanfordeko buruzagitza partekatu istilutsu bat zeukan. Stanfordek eraman nahi zuen unibertsitatea humaniteen esparrura, *liberal arts* esaten ziotena ingelesez garaian, parapsikologia bezalako gai eztabaidatsuetan interesa agertuz. Jordanek berriz, zientzia gogorren eta ingeniaritzaren aldeko erakunde bat nahi zuen, baina bere zientifikotasunean ere bazeuden iluntasunak, bereziki eugenismorako eta suprezasimo arrazista zuri baterako joera.

Gatazka Stanforden heriotzak argitu zuen, Jordan botere osoaz jabetu zelarik Unibertsitatean. Gainera hilketa estaltzeko egin zuen lanak susmagarri nagusi bihurtzen duten historialari zenbaitentzat, hala nola Malcolm Harris. Hala ere, Jordan fisikoki ez zenez egon bi pozoitze intzidenteetan tokietan, konplizeak beharko zituen, eta lotura horiek ez daude argi.

Beste susmagarri nagusia da Bertha Berner neskamea, zeina bi pozoitzeetan egon zen, San Frantziskon eta Honolulun; baina emakume honek Jane Stanforden kontrako ze motibo izan zitzakeen ere ez dago argi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak