open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Islandiako depresio

thumb|Islandiar zikloi bat, 2003-9-4an
**Islandiako depresioa** Islandian maiz agertzen den presio baxuko eskualde erdi-iraunkorra, batez besteko presio-mapetan azaltzen dena. Islandiako depresioa neguan bere maximoan dago eta Barents itsasoraino hedatzen da; udan, berriz, sakabanatu eta bitan zatitzen da. Orduan bi gune agertzen dira, bata, Davis itsasartean eta bestea Islandiaren mendebaldean. Antzeko eremu bat dago iparraldeko Ozeano Barean, Aleutiarretako depresioa izenekoa. Biak daude zikloi estratropikal subartikoen korridorean, 50 eta 70 gradu artean iparraldera.

Ipar hemisferioko zirkulazio atmosferikoaren ekintza-gune nagusia da, jarduera ziklonikoarekin lotuta. Ipar Atlantikoko oszilazioarekin polo bat osatzen du, bestea Azoreetako antizikloia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tuareg hizkuntzak

**Tuareg hizkuntzak** (*tamashek*, *tamahaq*, *tamajak*), amazigera edo berbererarekin lotura estua duen hizkuntza familia bat da. Tuareg herriak mintzatzen ditu, Mali, Niger, Algeria, Libia eta Burkina Fasoko eremu zabaleta, eta Txaden ere Kinnin herriko hiztunak ere baditu.
Tawellemmet

**Tawellemmet**, tuareg hizkuntzetako nagusiena da. Mali, Niger eta Nigerian mintzatzen da, denera 801.000 hiztun inguru ditu. *Tamajaq* hizkuntzaren barnen sailkatzen den bi adarretako bat da, bestea Air Tamajeq.
The Time Machine (2002ko filma)

***The Time Machine*** (euskaraz *Denbora Makina*), 2002ko Simon Wells eta Gore Verbinski estatubatuarrek zuzendutako zientzia-fikziozko film bat da. H. G. Wells idazlearen *Denboraren Makina* (1895) eta *1960ko izenburu berdineko filmean* oinarritua dago. Guy Pearce, Samantha Mumba, Orlando Jones, Mark Addy, Jeremy Irons eta Wendy Williams aktoreek antzeztu zuten.

Makillaje onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen (John M. Elliot Jr. eta Barbara Lorenz).

## Argumentua 
1899, New York, Alexander Hartdegen (Guy Pearce) zientzialari eta asmatzaileak denbora bidaiak burutzea posiblea dela frogatu nahi du. Ezbehar pertsonal batek etsipenean murgildu du eta horrek iraganera iztultzeko desioa piztu. Baina berak asmatutako makinak, bere asmoen aurka, 800.000 urte etorkizunera bidaliko du, eta Gizateria bitan banatu dela ohartuko da: jazartuak (eloiak) eta jazartzaileak (morlockak).

## Aktoreak 
* Guy Pearce: Alexander Hartdegen doktorea
* Samantha Mumba: Mara
* Orlando Jones: Vox 114
* Mark Addy: David Philby
* Jeremy Irons: Über-Morlock
* Wendy Williams: Estralurtar zitala
* Sienna Guillory: Emma, Alexanderren emaztegaia
* Phyllida Law: Watchit andrea, Alexanderren New Yorkeko etxezaintzailea
* Alan Young: Loradendako langilea
* Omero Mumba: Kalen, Mararen anai gaztea
* Yancey Arias: Toren
* Laura Kirk: Lora saltzailea
* Josh Stamberg: Motorista
* Myndy Crist: Korrikalaria
* Connie Ray: Andereinoa
* Peter Karika as The Trainer

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Crash Dive

***Crash Dive***, 1943ko Archie Mayo estatubatuarrak zuzendutako gerra film bat da. Tyrone Power, Dana Andrews eta Anne Baxter aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Ward Stewart (Tyrone Power) tenientea eta bere soldadu taldeari USS Corsair itsaspekoan misio garrantzitsu baten ardura eman diete. Itsasontzi txiki bat ikertu eta Q-ontzi nazi bat dela ohartuko dira. Itsaspekoa segadatik ihes egitea lortuko du, baina New Londoneko portura iristean, Stewart eta Dewey Connors (Dana Andrews) itsaspekoaren kapitaina beren bizitzetako misio arriskutsuenean eragin izango duen amodio triangulu batean sartuko dira.

## Aktoreak 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Irlandako Liburutegi Nazionala

**Irlandako Liburutegi Nazionala**,  eta , Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen liburutegi nazional bat da.

1890ean Thomas Newenham Deane arkitektoak eraikina diseinatu eta eraikiarazi zuen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Aireko indar

[250px|thumb|[Lockheed Martin F-22 Raptor|F-22 Raptor ehiza-hegazkinak Hawaiiko Hickam basean.]]
**Aireko indarra**, herrialde batzuetan **aireko armada** ere deitua, zentzurik zabalenean, nagusiki aireko gerra burutzen duen unitate militarra da. Zehazkiago, aireko gerraren ardura duen nazio bateko indar armatuen adarra da, lurreko armada (lurreko adarra), itsas-armada (itsasoko adarra) edo beste adar batzuk ez bezala. Normalean, aireko indarrak arduratzen dira airearen kontrola lortzeaz, bonbardaketa estrategikoko misioak aurrera eramateaz eta gainazaleko indarrei laguntza emateaz.

Aireko indarrak, normalean, ehiza-hegazkinak, bonbaketariak, garraio-hegazkinak, helikopteroak eta beste aireontzi batzuk konbinatzen dituzte. Aire indar batzuk espazioko operazio militarren, kontinente arteko misil balistikoen (ICBM) eta komunikazio ekipoen arduradunak ere badira. Aireko indar askok aireko defentsarako beste aktibo batzuen agintea eta kontrola dute, hala nola airearen aurkako artilleria, lur-aireko misilak, edo defentsa-sistemak eta balen aurkako misilak dituzten alerta-sareak.
Lurreko armada

[250px|thumb|[Ameriketako Estatu Batuetako Armadako infanteria-soldaduak.]]
**Lurreko armada** edo, besterik gabe, **armada**, estatu baten indar armatuen lurreko osagaia da. Beren funtzio nagusia zerbitzatzen duten estatuaren lurraldea zuzenean defendatzea da, nahiz eta kasu batzuetan herrialdearen kanpoaldean ere esku hartzen duten.

## Egitura 
Armada adar ezberdinetan egituratzen da: "arma"k, borrokalariak badira (horietako bakoitza erabilitako arma motagatik eta borrokatzeko moduagatik bereizten da) eta "gorputz"ak, izaera logistikoa, antolaketakoa edo laguntzailea badute.

Estatuen arabera, armek eta gorputzek izen desberdinak izan ditzakete, baina beti honako hauen baliokideak:
* Infanteria (arina, korazatua, aerotransportatua, mendikoa, etab.)
* Zalditeria (arina, korazatua, airekoa, etab.)
* Artilleria (arina, kanpainakoa, korazatua, antiairekoa, kostaldekoa, etab.)
Hilotz

|250px|thumb|Berlingo Charitéko gorputegia.
**Hilotza** edo **gorpua** gorputz hila da, bereziki gizakiarena.

Gizakiak, antzinatik, gorputzak desagerrarazteko neurriak hartu zituen, normalean, lurrean zulatutako hilobi edo hobien bidez, non gorputza zizareen eta bakterioen eraginez deskonposatzen zen. Praktika alternatibo bat, jatorri zaharrekoa hau ere, errausketa da: ehorzketa edo errausketa-labeetan sua erabiliz gorputza ezabatzea.

Gorpuekiko erakarpen sexualari nekrofilia esaten zaio, eta kultura gehienetan sozialki onartezintzat jotzen da.

## Ikus, gainera
*Hilotz paregabea

## Erreferentziak
Itziar Aranburu

**Itziar Aranburu Garcia** (Donostia, Gipuzkoa, 1975eko otsailaren 24a) euskal sortzailea da. Zeinu eta sistema grafiko sortzaile, palindromogilea eta *bigara* sorkuntza lantaldeko kidea da Jon Ander Garciarekin batera.

## Ibilbidea 
Arte plastikoetan egindako ibilbide eta gero, urte batzuk daramatza tipografia eta zeinu sistema eta garapenaren ikerketan, hezkuntza eta sormen prozesuak garatzeko helburuarekin.  

Arte Ederretan lizentziatua (UPV-EHU) eta Atzerriko Hizkuntzan Irakasle diplomatua (UPV-EHU).

Egun, Diseinu Grafiko irakaslea Usandizaga BHIn, **Publizitate Grafikako Goi Mailako Heziketa Ziklo** batetan. Bertan, benetan gauzatzen diren Diseinu Grafiko proiektu bidez eta ikasketa zerbitzu kontzeptuaren barnean, gizarteari ekarpen positibo bat ematea bilatzen du.

## Lanak 
### Erakusketak 
* *in.com* (2003, Nil Aretoa- Metrónom. R. Tous Fundazioa. Bartzelona).
* *dIb* (2001, Oxford erakustokia. Zumaia).
* *bindibidual* (2000, Portalea Kulturetxea. Eibar).
* *desira* (2000, Faro-Castillo. Castro Urdiales).

### Identitate grafikoa 
* *Beltzuria* (2014, Ixiar Rozas, Pamiela)
* *Donostiako Bidezko Merkataritza* (2012, Donostiako Bidezko Merkataritza Taldea).
* *Berdintasunean jolastu* (2011, Donostiako Udala).
* *Donostiako Emakumeen Etxea Marka* (2011, Donostiako Udala).

### Parte-hartze prozesu sortzaileak 
* *Hibrilaldiak: Bagera* (2016, Bagera elkartea) 
* *Sormen Pilulak: Kuttuna* (2014, Kuttuna) 

### Argitalpenak 
* *Abere ba: Palindromo Ilustratuen Piztegia* (2020, Pamiela)

## Sariak eta diru-laguntzak 
* *Irudi Sorkuntzarako Eusko Jaurlaritzaren diru laguntza (2020)*
* *Gure Artea Sariak aukeratua* (2002)
* *Artista berrien XXXIX. lehiaketa   * (2001)
* *IV Zarauzko Nazioarteko Keramika Lehiaketa* (1998)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «bigara», *egilearen webgunea.*
ATP sintasa

300px|thumb|ATP sintasa, mitokondrioaren barne mintzean edo Gram- bakterioen mintzean txertaturik.
**ATP sintasa** edo **ATP sintetasa** zelula mintzean txertaturik dagoen transmintzeko proteina bat da ATP molekulak ekoizten dituena.

Hidrogeno protoien (H+) gradienteaz baliatuz ADP molekulak fosfato inorganikoarekin elkartu eta ATPak lortzen ditu mitokondrioen barneko mintzean (arnasketa zelularrean) eta tilakoideen mintzean (fotosintesiaren argitako fasean).

## Egitura 
ATP sintasa 10 nm-tako diametroa duen proteina konplexua da. Bi konplexu nagusi ditu, *F0* eta *F1*.

*F0* konplexua mintzean txertaturik dagoen zatia da. Azpiunitate batzuek osatzen dute, *a*, *b2* eta *c10-14* unitateek hain zuzen ere. C azpiunitateek eraztun bat osatzen dute eta H+ gradienteari erantzunez errotatzen hasten dira. *F1* konplexua mintzetik ateratzen den zatia da eta bertan lortzen dira ATP molekulak. Bigarren konplexu honek ere hainbat azpiunitate ditu, *α3*, *β3*, *γ*, *δ* eta *ε*. Aipaturiko *c* eraztunarekin batera *γ* eta *ε* azpiunitateek biratu egiten dute eta 120º bakoitzeko *α3* eta *β3*-ri konformazio aldaketak eragiten dizkiete. *b2OSCP1* (Oligomycin Sensitiviy Conferring Protein) azpiunitateek *F0* eta *F1* konplexuak lotzen dituzte.

## ATP sintasaren funtzionamendua 
[300px|thumb|[Mitokondrioaren barne mintzeko elektroien garraio katea:I konplexua (*NADH deshidrogenasa*)II konplexua (*Sukzinato deshidrogenasa*)Q koentzima (*Ubikinona*)III konplexua (*Zitokromo bc1*)C zitokromoaIV konplexua (*Zitokromo oxidasa*)ATP sintasa]]
ATP molekulen sintesia formula honen bidez deskribatzen da:

::*ADP + Pi + *n*H+p → ATP + H2O + *n*H+P *

Arnasketa zelularrean mitokondrioaren matrizean egiten den Krebs zikloan gertatzen da. Ziklo honetan NADH + H+ eta FADH2 koentzima erreduzituak sortzen dira eta mitokondrioaren gandorretan kokaturiko elektroien garraio kateko proteina konplexuetara joaten dira. Bertan oxidatu egiten dira eta elektroiak eta H+ak askatzen dituzte. Kate horretan dauden proteina konplexuek (I, III eta IV) H+ak mintz arteko gunera pasatzen dituzte eta eremu hori asko azidotzen denez gradiente handia sortarazten dute. Protoi hauek barrura itzultzeko joera izaten dute eta horretarako bide bakarra ATP sintasatik pasatzea da. Sartzen den hidrogeno protoi bakoitzeko ATP sintasak 120º biratzen ditu, horrela beraz, hiru pasatzen direnean bira osoa ematen du eta ATP molekula bat sintetizatzen du.

Antzera gertatzen da fotosintesiaren argitako fasean tilakoideen mintzean. Tilakoide barneko lumenean argi izpiak ur molekula hidrolisatzen duenean H+ak askatzen dira eta gradientea sortzen da. Tilakoidetik ateratzeko bide bakarra ATP sintasa dute.

## Historia 
1960 eta 1970 hamarkadetan Paul D. Boyer estatubatuarrak ATP sintasaren errotazio ahalmena deskribatu zuen eta horri esker ATPa ekoizten zela esan zuen. John E. Walker biokimikari kanadarraren taldeak 1994 urtean *F1* konplexuaren egitura kristalinoa argitaratu zuen eta *F0* eta *F1* artean protoiak nola igarotzen diren azaldu zuen. Ikerlari biek 1997an Kimikako Nobel Saria irabazi zuten.

## Erreferentziak
NGC 82

**NGC 82** izar bat da, Andromeda konstelazioan. 14,8ko itxurazko magnitudea du. Guillaume Bigourdanek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 136

**NGC 136** kumulu ireki bat da, Cassiopeia konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 151

**NGC 151** galaxia espiral bat da, Cetus konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n. 1886an Lewis Swiften galaxia bera behatu zuen eta **NGC 153** izena jarri zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 156

**NGC 156** izar bikoitz bat da, Cetus konstelazioan. Ernst Wilhelm Leberecht Tempelek aurkitu zuen 1882an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
21 (2008ko filma)

***21***, 2008ko Robert Luketic australiarrak zuzendutako lapurreta drama film bat da. Ben Mezrich idazlearen *Bringing Down the House* (2003) liburuan oinarritua dago. Jim Sturgess, Kevin Spacey, Laurence Fishburne, Kate Bosworth, Liza Lapira, Jacob Pitts, Aaron Yoo eta Kieu Chinh aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Boston, Ben Campbell (Jim Sturgess), Massachusettseko Teknologia Institutu prestigiotsuko ikasle lotsati eta buruargiak unibertsitate matrikula ordaindu ahal izateko karta-jokoetan jokatuko du. Gainera, astebururo Las Vegasera doan eta blackjackean irabazteko prestatua dagoen ikasle talde batera elkartzeko aukera suertatuko zaio. Batere ortodoxoa ez den Micky Rosa (Kevin Spacey) irakaslearen zuzendaritzapean arrakastaren kodea deszifratzea lortu dute. Diruak, Las Vegasko bizimoduak eta jendeak nahiz Jill Taylor (Kate Bosworth) lankideak erakarria, Ben legezkanpoko bizimodu arriskutsuaren ertzean jarriko da.

## Aktoreak 
* Jim Sturgess: Ben Campbell
* Kevin Spacey: Micky Rosa irakaslea
* Kate Bosworth: Jill Taylor
* Laurence Fishburne: Cole Williams
* Aaron Yoo: Choi
* Liza Lapira: Kianna
* Jacob Pitts: Fisher
* Jack McGee: Terry
* Josh Gad: Miles Connoly
* Sam Golzari: Cam Azazi
* Helen Carey: Ellen Campbell
* Jack Gilpin: Bob Phillips
* Spencer Garrett: Stemple
* Jeff Ma (edo Jeffrey Ma): Planet Hollywoodeko Jeff krupierra
* Kris Williams: Jillen laguna
* Kieu Chinh: Poker jokalaria

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Artocarpus heterophyllus

**Jacka** (*Artocarpus heterophyllus*) morazeoen familiako tropikoetako zuhaitza da, Mendebaldeko Ghat mendien eta Malaysiako ohianen artean jatorria duena. Fruitu jangarriak ditu, mangoaren antzekoak. Ogi-zuhaitzen antzeko landarea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gryllotalpidae

**Gryllotalpidae** Orthoptera ordenako intsektu familia da, kiderik ezagunena luhartza izanda.

## Generoak 
* Gryllotalpinae subfamilia Leach, 1815
** *Gryllotalpa* generoa Latreille, 1802
** *Gryllotalpella* generoa Rehn, 1917
** *Neocurtilla* generoa Kirby, 1906
** *Pterotriamescaptor* generoa Gorochov, 1992 †
** *Triamescaptor* generoa Tindale, 1928
* Marchandiinae subfamilia Gorochov, 2010 †
** *Archaeogryllotalpoides* generoa Martins-Neto, 1991 †
** *Cratotetraspinus* generoa Martins-Neto, 1997 †
** *Marchandia* generoa Perrichot, Neraudeau, Azar, Menier & Nel, 2002 †
** *Palaeoscapteriscops* generoa Martins-Neto, 1991 †
* Scapteriscinae subfamilia Zeuner, 1939
** *Indioscaptor* generoa Nickle, 2003
** *Scapteriscus* generoa Scudder, 1868

thumb|ezkerrera|upright=2|
**Genero nagusien banaketa:**

## Kanpo estekak
Munduko errugbi sailkapenak

[thumb|250px|[Zeelanda Berriko errugbi selekzioa|Zeelanda Berria lehen postuan egon ohi da.]]
[thumb|250px|Tarteka [Hegoafrikako errugbi selekzioa|Hegoafrikak lortu du lehen postua eskuratzea.]]
**Munduko errugbi sailkapenak** (*World Rugby Ranking*) munduko errugbi selekzioen sailkapena da.

## Historia 
2003 urtean abiatu zen puntukako sailkapen hau. Gizonezkoei dagokionean, hasieran Ingalaterra izan zen lehena baina 2004 urteko erdialdetik aurrera Zeelanda Berria izan da nagusi. 2007ko Munduko Txapelketaren garaipenaren ondoren Hegoafrika izan zen urtebetez lehen postuan eta 2019 urtea ere horrela amaitu du.

## Gizonezkoen sailkapena 
2019ko azaroaren 25ean eguneratua.

## Emakumezkoen sailkapena 
[thumb|250px|[Ingalaterrako errugbi selekzioa|Ingalaterrako selekzioa mundu mailako indartsuenetakoa da.]]
2019ko azaroaren 25ean eguneratua.

## Erreferentziak
Marokoko Ekintza Batzordea

thumb|Allal El Fassi, Marokoko Ekintza Batzordeko sortzaileetako bat, 1956ko iraileko mitin batean.
**Marokoko Ekintza Batzordea** (, CAM; ) izan zen Marokoko lehen alderdi politiko abertzalea. 1934an sortu zen. Allal al-Fasi, Mohamed Hassan El Ouazzani eta Ahmed Balafrej izan ziren alderdiaren sortzaileak. Hasierako helburuak ziren erreforma batzuk egitea protektoratuei (espainiarrari eta frantsesari).
## Zatiketa 
Taldea aski laster zatitu zen bitan. El Ouazzanik Hraka Al Kaoumia (“mugimendu abertzalea”) sortu zuen. Alderdi hori zen Independentziaren alderdi demokratikoaren arbasoa. El Fassi-k, aldiz, Istiqlal alderdia izango zenaren arbasoa sortu zuen 1936an: Al-Hizb al-Watani (“Alerdi nazionala”).

## Frantziaren erantzuna 
CAMek eragin handia izan zuen 1934an eta 1935ean. Mobilizazio jendetsuak antolatu zituen, eta horiei erantzunez, Frantziak alderdiko hainbat lider atxilotu zituen, besteak beste Al-Fasi eta Al Ouazzani. Alderdiak are indar handiagoa hartu zuen orduan, eta 1937an 6.500 bazkide zeuzkan.

Frantziak alderdia desegin zuen 1937ko martxoaren 18an. Alderdiko liderrek beste alderdi bat sortzerakoan gertatu zen haien arteko zatiketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abou Kabr El Kadiri fundazioa
* Mohamed Hassan Ouazzani fundazioa
Cimex lectularius

***Cimex lectularius*** Cimicidae familiako intsektu hemipteroa da, ohe-zimitzen artean ezagunena dena. Bere elikadura hematofagoa da, hau da, gizakien odolarekin eta odol beroko beste animalia batzuekin elikatzen da. Bere izen arrunta sarri erabiltzen den habitatetik dator: koltxoiak, sofak eta beste altzari batzuk. Gauez egiten du lan gehien, baina ez gauez bakarrik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ohe-zimitz

## Kanpo estekak
Balkanetako Lehen Gerra

**Balkanetako Lehen Gerra**, 1912 eta 1913 urteetan, Balkandar Liga (Bulgaria, Grezia, Montenegro eta Serbia) eta Otomandar Inperioaren artean gertatu zen gerra bat izan zen. Ligaren helburua otomandarrak Europatik kanporatu eta Balkanetako lurraldeak banatzea zen. Gerra, Inperioaren porrotarekin amaitu zen, militarki aliatuen azpitik zeena, baina hauen arteko desadostasunek, berehala, gatazka militar berri bat eragin zuten, Balkanetako Bigarren Gerra. 1912ko urriaren 8an hasi zen ofizialki eta 1913ko maiatzaren 30ean amaitu zen Londresko Itunarekin.

Serbiak, Errusiaren laguntzarekin, aliantza batzuk egin zituen Balkanetako gainontzeko nazioekin 1912an Otomandar Inperioari penintsulako bere lurraldeak kentzeko. Bulgariarekin aliantza militar bat sinatu zuen martxoaren 13an; honek Greziarekin bat egin zuen maiatzaren 29an eta Montenegrok ligarekin bat egin zuen iraila eta urria bitartean. Balkandar Ligako Otomandar Inperioaren aurkako gerra, urriaren 8an hasi zen, Novi Pazar hiriaren aurkako montenegroar eraso batekin, zeinari bulgariar erasoaldi bat jarraitu baitzitzaion Trazian. Bulgariako indarrek otomandarrak garaitu zituzten Lule-Burgasen hilaren amaieran, eta Adrianopolis setiatu zuten, inperioko hiriburua zen Konstantinoplaren aurka zihoazela. Çatalcako defentsa lerroaren aurrean gelditu ziren, hiritik hogeita hamar kilometro mendebaldera. Bitartean, serbiarrak Mazedonian eta Kosovon sartu ziren eta mendebaldetik aurrera zihoazen unitate montenegroarrekin bat egin zuten. Otomandarren 2. armada, garaitua, Albaniara erretiratu zen azaroaren hasieran; greziarrak hilaren 8an iparralderantz joan ziren eta Tesalonika hartu zuten. Aliatuek, Europan bi hilabete baino gutxiagoan destinatutako bi otomandar armadak garaitu zituzten, eta Inperioari euren lurralde balkanikoak kendu zizkieten. Abenduan sinatu zen borrokei aldi baterako amaiera eman zien armistizioa.

Bake negoziazioak Londresen hasi ziren 1912ko abenduaren erdialdean. Otomandar gobernu berriak, Turkiar Gazteek 1913ko urtarrilean inposatua, Adrianopolis kontserbatzearen erabakiak negoziazioak zapuztu egin zituen. Ondorioz, liskarrak otsailean hasi ziren berriro. Martxoan, bulgariarrak alferrik saiatu ziren Konstantinoplako defentsetan zuloa irekitzen. Bestalde, Adrianopolisi laguntza emateko otomandar saiakerek porrot egin zuten, eta hiriak martxoaren 28an kapitulatu zuen. Orduan hasi ziren berriro bake negoziazioak, eta ekainaren 10ean Londresko Ituna sinatuta amaitu ziren. Honen ondorioz, otomandarrek XV. mendetik gobernatu zuten europar lurraldeak galdu zituzten, Konstantinopla eta bere inguruak izan ezik. Hala ere, Balkandar Ligako kideen arteko desadostasunek, konkisten banaketagatik, Balkanetako Bigarren Gerra eragin zuten hilabete amaieran.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 

## Kanpo estekak
The Missouri Breaks

***The Missouri Breaks***, 1976ko Arthur Penn estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. Marlon Brando, Jack Nicholson, Randy Quaid, Kathleen Lloyd, Frederic Forrest eta Harry Dean Stanton aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1880ko hamarkada, Montanako ipar-erdialdea, Missouri ibaiaren ibarrean, Tom Logan (Jack Nicholson) azienda-lapurrak David Braxton (John McLiam) arrantxeroaren alboko lursailak erosi ditu. Tomek Braxtonen alaba ezagutuko du, Jane (Kathleen Lloyd), eta biak elkar maiteminduko dira, baina Braxtonek Tom akatzeko Lee Clayton (Marlon Brando) azienda-lapur ehizkati ospetsua kontratatuko du.

## Aktoreak 
* Marlon Brando: Robert E. Lee Clayton
* Jack Nicholson: Tom Logan
* Randy Quaid: Tod Txiki
* Kathleen Lloyd: Jane Braxton
* Frederic Forrest: Cary
* Harry Dean Stanton: Cal
* John McLiam: David Braxton
* John Ryan: Cy
* Sam Gilman: Hank Rate
* Steve Franken: Kid Bakarti
* Richard Bradford: Pete Marker
* James Greene: Hellsgateko arrantxeroa
* Luana Anders: Hellsgateko arrantxeroaren emaztea
* Danny Goldman: Ekipaia-eramalea
* Hunter von Leer: Sandy

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Emeterio Sorazu

**Emeterio Sorazu Ugartemendia** (Getaria, 1937ko urtarrilaren 17a - Ibarra, 2010eko abenduaren 17a) apaiza, irakaslea eta ikertzailea izan zen.

Saturraranen eta Donostian egin zituen eliza-ikasketak. Valladoliden Irakasle-ikasketak egin zituen, eta Salamancan beste hauek baita ere: Psikologia, Pedagogia Erlijiosoa, Teologia Pastorala eta Gizarte-komunikazioa (1986).

Berastegin Pasaian, Antzuolan eta Zaldibian. 1995 eta 2007 artean, Ibarrako apaiza izan zen, baita euskal erlijio eta antropologia irakaslea ere, Donostiako eta Gasteizko seminarioetan. Irakasle izan zen Donostiako Pio XII San Bartolome Institutuan, Eskoriatzan, eta Zaldibiako Ikastetxe Publikoan.

## Lanak 
Argitalpen ugari izan zituen liturgia katolikoaren, katekesiaren, pastoralen, eta, orokorrean, kultura erlijiosoaren gainean. Bereziki, Euskal Herriko erlijioa izan zuen gairik errepikatuena, prehistoriatik hasita gaur egun arte.

* *Antropología y religión en el Pueblo Vasco* (1975)
* *Antropología y religión del pueblo vasco (1979) Tesis doctoral.*
* *Escuela de Catequistas* (1981)
* *Los santuarios y la religiosidad popular* (1984)
* *Euskalerria, Historia y Sociedad* (1985). Hainbatekin.
* *Fiestas de la primavera* (1988)
* *Espacios populares para la religiosidad popular* (1988)
* *Eguberria euskal tradizio erlijiosoetan* (2000)
* *Gaintza: Kondaira, ohitura, erlijiotasuna* (2009)
* *Askizuren kondaira eta bertako familien jatorria* (?, 2019an aurkitua) Bere jaiolekua zen Getariako auzoaz argitaratu gabeko lan hori topatu zuten 2019an. Bere guraso eta aitona-amonengandik jaso zuen kultura eta jakinduria transkribatu zuen idazki horretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Opioaren lehen gerra

**Opioaren lehen gerra** Erresuma Batua eta Txinako Inperioa 1839 eta 1842 artean borrokatu zituen gerra bat izan zen. Gatazka lehertu egin zen Txinako Gobernu inperialak legez kanpoko opio-trafikoaren aurkako neurriak gogortzeko hartutako erabakiaren aurrean.

Gatazkaren sustraiak Txinako Inperioaren eta Erresuma Batuaren arteko ordainketa-balantzan zeuden desoreketan daude. Herrialdeko zilar erreserbak (bertako diru oinarria osatzen zutenak) mantendu ahal izateko, XVIII. mendearen erdialdetik Txinak merkataritza politika protekzionista egiten zuen, Europarekiko merkataritza Guangzhouko portura mugatuz, eta bere produktu propioen (tea, zeta, portzelana,...) esportazioak lehenesten zituen Europako produktuen inportazioaren aurretik. Produktu txinatarrak britainiarrek Ameriketatik eta Europatik inportatzen zuten zilarrarekin bakarrik eros zitezkeen. Horrek eragiten zuen merkataritza defizita zuzentze aldera, britainiarrak Indiatik Txinara ekoiztutako opioa esportatzen hasi ziren. Opio trafikoa legez kanpokoa zen bai Txinan bai Erresuma Batuan bertan, baina agintari britainiarren isilbidezko baimenarekin garatu zen, Europan zilar erreserben galera mugatzeko gogoz.

1830eko hamarkadarako, britainiar narkotrafikatzaileek urtean 1.400 tona opio esportatzen zituzten Txinara. Horrek Erresuma Batuaren aldeko ordainketa balantza irauli zuen, eta Txinan diru krisi larria eragiteko mehatxua egin zuen. Aldi berean, opioarekiko menpekotasun izurriteak Txinako gizarte kohesioa mehatxatzen zuen. Narkotrafikoarekin amaitzeko gogoz, 1839an Daoguang enperadoreak atzerriko eskuetan zegoen opio guztia konfiskatzea agindu zuen Guangzhoun. Horrek Txinaren eta Erresuma Batuaren arteko merkataritza gatazkaren gorakada eragin zuen 1839an zehar, 1840ko udan gerra-deklarazio formal bihurtu zena. Britainiarrek, euren itsas nagusitasuna Txinaren errenditzea behartzeko aprobetxatu zuten. Txinak britainiarrei Hong Kong eman zien eta Mendebaldearekin merkataritzan Txinako zenbait portu irekitzea onartu zuena.

Opioaren lehen gerrak Qing dinastiaren behin betiko gainbeheraren hasiera markatu zuen, Mendebaldearen nagusitasun militarrari eusteko gai izan ez zena. Txina mendebaldeko eta Japoniako inperialismoaren gatibu geratu zen.

## Zinema 
* *The Opium War* (1997)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2020ko Sei Nazioen Txapelketa

**2020ko Sei Nazioen Txapelketa** errugbi txapelketa honen 21. ekitaldia izan zen (guztira 126.a). 2020ko otsailaren 1ean hasi eta martxoaren 14an amaitzekoa bazen ere COVID-19 gaixotasunaren pandemiak txapelketaren antolakuntza oztopatu zuen, eta azken jardunaldia urrian jokatu zen.. Txapelketako azkenengo partida Parisen izan zen urriaren 31an Ingalaterrak bere 29. garaipena erdietsi zuen.

## Taldeak 
## Sailkapena 
|-
!bgcolor="#efefef" width="20"|
!bgcolor="#efefef" width="195"|Taldea
!bgcolor="#efefef" width="20"|Puntuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Jokatuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Irabaziak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Berdinduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Galduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Alde
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aurka
!bgcolor="#efefef" width="20"|Diferentzia
!bgcolor="#efefef" width="20"|Entseguak
|-bgcolor=#D0E7FF align=center
| 1 ||align=left|  **Ingalaterra** || **18** || 5 || 4 || 0 || 1 || 121 || 77 || +44 || 14
|-
| 2 ||align=left|  Frantzia || **18** || 5 || 4 || 0 || 1 || 138 || 117 || +21 || 17
|-
| 3 ||align=left| 20px|Irlanda Irlanda || **14** || 5 || 3 || 0 || 2 || 132 || 102 || +30 || 17
|-
| 4 ||align=left|  Eskozia || **14** || 5 || 3 || 0 || 2 || 77 || 59 || +18 || 7
|-
| 5 ||align=left|  Gales || **8** || 5 || 1 || 0 || 4 || 119 || 98 || +21 || 13
|-
| 6 ||align=left|  Italia || **0** || 5 || 0 || 0 || 5 || 44 || 178 || -134 || 6
|-
|}

## Partidak 
## Sariak 
## Palmaresa 
2020 arteko txapelketak.

## 20 urtez azpikoen txapelketa 
Hamalaugarren ekitaldia izan zen baina COVID-19 pandemiagatik eten egin zen txapelketa. Gainerako txapelketak udazkenean bukatu ziren baina 20 urtez azpikoena bertan behera gelditu zen eta ondorioz ez zen txapeldunik izendatu.

### Sailkapena 
|-
!bgcolor="#efefef" width="20"|
!bgcolor="#efefef" width="195"|Taldea
!bgcolor="#efefef" width="20"|Puntuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Jokatuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Irabaziak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Berdinduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Galduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Alde
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aurka
!bgcolor="#efefef" width="20"|Diferentzia
!bgcolor="#efefef" width="20"|Entseguak
|- bgcolor=#D0E7FF align=center
| 1 ||align=left| 20px|Irlanda **Irlanda** || **15** || 3 || 3 || 0 || 0 || 113 || 69 || +44 || 17
|-
| 2 ||align=left|  Frantzia || **12** || 4 || 2 || 0 || 2 || 95 || 84 || +11 || 11
|-
| 3 ||align=left|  Ingalaterra || **11** || 4 || 2 || 0 || 2 || 93 || 103 || -10 || 14
|-
| 4 ||align=left|  Gales || **8** || 4 || 2 || 0 || 2 || 66 || 86 || -20 || 8
|-
| 5 ||align=left|  Eskozia || **8** || 4 || 1 || 0 || 3 || 95 || 117 || -22 || 13
|-
| 6 ||align=left|  Italia || **6** || 3 || 1 || 0 || 2 || 65 || 68 || -3 || 8
|-
|}

### Partidak 
### Palmaresa 
2019 arteko txapelketak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sei Nazioen Txapelketako webgune ofiziala
Bewitched (2005eko filma)

***Bewitched*** (euskaraz *Sorgindua*), 2005eko Nora Ephron estatubatuarrak zuzendutako amodio eta fantasiazko komedia film bat da. Sol Saksen *1964-1972ko izenburu berdineko telesailean* oinarritua dago. Nicole Kidman, Will Ferrell, Shirley MacLaine, Michael Caine, Jason Schwartzman, Kristin Chenoweth, Heather Burns, Jim Turner, Stephen Colbert, David Alan Grier, Carole Shelley eta Steve Carell aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Los Angeles, Isabel Bingelow (Nicole Kidman) bere naturazgaindiko ahalmenak laga nahi dituen sorgin bat da, Jack Wyatt (Will Ferrell) senar hilezkora erosoago sentitu dadin.

## Aktoreak 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ktoniko

**Ktoniko**, mitologian eta erlijioan, batez ere Greziakoetan lurrazpiko jainko edo izpirituak aipatzeko erabiltzen zen. **kthonios** terminoa (antzinako Grezieraz χθόνιος *khthónios)* 'lurrekoa', 'lurrari dagokiona' esan nahi du. Greziarrek jainko zerutiarren (uranioen edo olinpikoen) eta lurtarren (ktonikoen) artean bereizten zuten bere eskaintza errituetan. Batzuetan, **telurikoak** ere esaten zaie (latinezko *tellus*-tik). Dena den, bati ktonikoa baita telurikoa ere, teknizismo bat da, egun erabiltzen dena, baina antzinako erlijioetako praktikatzaileek erabiltzen ez zutena.
[thumb|Jainko-jainkosa irudikatzen dituen marmolezko erliebea: Arcadiako Tegean aurkitua. [Pluton (mitologia)|Pluto jainko ktonikoa agertzen da tronuan eserita eta eskuetan aginte-makila eta kornukopia bat dituela Bere parean, Pertsefone dago eta jainkosaren ondoan, Demeter ama. Bi jainkosak zutik daude eta aginte-makil bana dute eskuan. Irudi txikiagoak otoi egiten duten bi emakume. Atenaseko Arkeologi museo nazionala. K.a. IV-III. mendea.]]
Antzinako erlijioen ikerlariek uste duten jainko ktonikoak Mediterraneoko substratu zaharrean koka ditzakegula, Anatoliarekin identifikatuta dagoen Neolitoko  kulturan. Naturaren zikloak, bizitzarenak eta heriotzaren ondorengo biziraupena dira islatzen dituzten kezkak.

Arkeologiak *Ama handiak*, Ama jainkosak edo *Lurraren amak* gisa izendatutako idoloak deskribatu ditu, Neolito garaiko eta Brontze Aroko hilobietan batez ere, ugalkortasunaren kultuekin lotuta bide zirenak. Objektu horiek beste aztarnategi batzuetakoekin (bereziki Anatoliakoekin) dituzten harremanek iradokitzen dute Mediterraneoko antzinako erlijio hark jainkosa hura zezenarekin edo arkumearekin lotzen zuela, eskualde honetan luzaro iraun zuen gaia izanik.

### Antzinako Grezian 
Antzinako Grezian, Azpimunduko jainkoei «*Theoi Khthonioi*» (jainko ktoniarrak) deitzen zieten. Hades jainko ilunak eta Pertsefone erreginak gobernatzen zituzten. «Jainko ktoniarrak» terminoa nekazaritzako jainkoak izendatzeko ere erabiltzen zen, haiekin lotura estua baitzuten.

## Ikus, gainera 
* Greziar mitologia
* Euskal mitologia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
DeForest Kelley

**Jackson DeForest Kelley** (Toccoa, Georgia, 1920ko urtarrilaren 20a - Woodland Hills, Los Angeles, 1999ko ekainaren 11) estatubatuar aktore, gidoigile, olerkari eta abeslaria izan zen. Leonard McCoy pertsonaia antzeztu zuen Star Trek film eta telesailetan. Westernetan ere antzeztu zuen.

## Filmografia 
* 1947: *Fear in the Night*
* 1947: *Variety Girl*
* 1947: *Beyond Our Own*
* 1948: *Gypsy Holiday*
* 1948: *Canon City*
* 1949: *Life of St. Paul Series*
* 1949: *Duke of Chicago*
* 1949: *Malaya*
* 1950: *The Men*
* 1953: *Taxi*
* 1954: *Duffy of San Quentin*
* 1955: *House of Bamboo*
* 1955: *Illegal*
* 1955: ''The View from Pompey's Head*
* 1956: *The Man in the Gray Flannel Suit*
* 1956: *Tension at Table Rock*
* 1957: *Gunfight at the O.K. Corral*
* 1957: *Raintree County*
* 1958: *The Law and Jake Wade*
* 1959: *Warlock*
* 1963: *Gunfight at Comanche Creek*
* 1964: *Where Love Has Gone*
* 1965: *Black Spurs*
* 1965: *Town Tamer*
* 1965: *Marriage on the Rocks*
* 1966: *Apache Uprising*
* 1966: *Johnny Reno*
* 1966: *Waco*
* 1972: *Night of the Lepus*
* 1979: *Star Trek: The Motion Picture*
* 1982: *Star Trek II: The Wrath of Khan*
* 1984: *Star Trek III: The Search for Spock*
* 1986: *Star Trek IV: The Voyage Home*
* 1989: *Star Trek V: The Final Frontier*
* 1991: *Star Trek VI: The Undiscovered Country*
* 1998: *The Brave Little Toaster Goes to Mars''
Transcendence (2014ko filma)

***Transcendence*** (euskaraz *Transzendentzia*), 2014ko Wally Pfister estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikziozko thriller film bat da. Johnny Depp, Morgan Freeman, Rebecca Hall, Paul Bettany, Kate Mara, Cillian Murphy eta Cole Hauser aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Will Caster (Johnny Depp) doktorea adimen artifizialaren arloan espezializatutako ikertzaile prestigiotsua da, eta adimen kolektiboa eta giza emozioak konbinatzen dituen manika sentsitibo baten sorkuntza lanean dabil. Bere esperimentu polemikoek ospetsu egin dute, baina baita teknologiaren aurkako erradikalenen jomuga nagusi ere. Evelyn (Rebecca Hall) emaztea eta MaxWaters (Paul Bettany) lagunmina Willen lankideak dira, baina haiek beren buruei, Willek ez bezala, makina hori eraikitzea komeni denaren galdera morala egiten diete. Will ek atentatu bat jasatean, Evelyn eta berak ustekabeko ondorioak ekar ditzazkeen erabakia hartuko dute.

## Aktoreak 
* Johnny Depp: Will Caster doktorea
* Rebecca Hall: Evelyn Caster
* Paul Bettany: Max Waters
* Kate Mara: Bree
* Cillian Murphy: Donald Buchanan
* Morgan Freeman: Joseph Tagger
* Cole Hauser: Stevens kolonela
* Clifton Collins, Jr.: Martin
* Cory Hardrict: Joel Edmund
* Josh Stewart: Paul

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Europako geologia

thumb|Europako mapa geologikoa
**Europako geologia** aldakorra eta konplexua da, eta kontinente osoan dauden paisaien aniztasun handia sortzen du, Eskoziako Lur Garaietatik hasi eta Hungariako lautadetaraino. Europako ezaugarririk esanguratsuena Europa hegoaldeko mendien eta iparraldean partzialki itsaspean Ingalaterratik Ural mendietaraino hedatzen den lautada zabalaren arteko dikotomia da. Bi esparru horiek Pirinioek eta Alpeak-Karpatoak mendilerroek banatzen dituzte. Iparraldeko lautadak, mendebaldean, eskandinaviar mendiek eta britainiar uharteen zati menditsuek mugatzen dituzte. Hegoaldeko eskualde menditsua Mediterraneo itsasoak eta Itsaso Beltzak mugatzen dute. Iparraldeko lautadetatik sartzen diren sakonera gutxiko ur masa nagusiak Itsaso Zeltikoa, Ipar Itsasoa, Itsaso Baltikoa eta Barentseko itsasoa dira.

Plaken tektonikaren ikuspuntutik, Afrikako plaka Mediterraneoko arroan plaka euroasiarrerantz etengabe iparralderantz mugitzea da gaur egungo Europako eszenaren alderdirik nabarmenena. Afrikako plakak eragindako presioa da Pirinioen, Alpeen eta Karpatoen igoeraren arrazoi orokorra. Kareharriak eta beste sedimentu batzuk, Tetis itsasoko antzinako lurra, gorantz bultzatuak dira, eta, gaur egun, mendilerro hauen zati handi bat dira. Italiako hegoaldean, arku-aurreko arroa garatzen da itsaspean, bi plaken artean harrapatutako zati mediterraneo mini-kontinenteetako bat dena. Lurrazalaren puzte honek, Italiako mendiak gorantz bultzatzen ditu, eta faila aktiboak eta sumendiak pizten ditu, Etna bezala. Iberia, banandutako beste lursail unitate bat, biratu egin da, eta Europa osoaren aurka jarri da, plakek talka egin dutelako.

Alpeetatik eta beste mendilerro batzuetatik iparralderantz mugituz, jarduera tektonikoa, neurri handi batean, Baltikoko kratoi egonkorrean desagertzen da. Joera honen salbuespen bat puntu bero bat da, erdialdeko Alemaniaren azpiko mantutik altxatzen dena, Hesseko Vogelsberg bezalako sumendien arduraduna izan dena eta, gaur egun, eskualdeko ur beroko iturriei eta lakuei beroa ematen diena.

Saprolitoz egindako mantu meteorizatuak ohikoak dira Europan. Saprolitoaren osaera kaolinitikoa eta ferralitikoa izatetik grus izatera aldatzen da. Lehenengoak Mesozoikoan eta Zenozoiko goiztiarrean sortu ziren; bigarrenak, berriz, Zenozoikoaren amaieran. Higatutako harriaren hondakinak, Finlandia eta Suedian laku ugarik okupatutako sakonuneak eragin ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Predators

***Predators*** (euskaraz *Harrapakariak*), 2010eko Nimród Antal hungariar-estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikziozko ekintza film bat da. Adrien Brody, Topher Grace, Alice Braga, Walton Goggins eta Laurence Fishburne aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Royce (Adrien Brody) mertzenarioa, gogoz kontra, beste planeta batera joan diren eliteko gerlari talde baten buru da, harrapakinak bilakatzeko. Edwin mediku prestigiotsua ez beste, gainontzeko taldekideak hiltzaile gupidagabeaj dira (mertzenarioak, yakuzak, espetxe presoak eta heriotz-eskuadroi kideak), orain estralurtar Harrapakari arraza berri batek sistematikoki ehizatuak eta hilak diren giza "harrapakinak".

## Aktoreak 
* Adrien Brody: Royce
* Alice Braga: Isabelle
* Topher Grace: Edwin
* Oleg Taktarov: Nikolai
* Walton Goggins: Stans
* Louis Ozawa Changchien: Hanzo
* Mahershalalhashbaz Ali: Mombasa
* Danny Trejo: Laban
* Laurence Fishburne: Noland

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Affliction (1997ko filma)

***Affliction*** (euskaraz *Atsekabe*), 1997ko Paul Schrader estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Russell Banks idazlearen 1989ko izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Nick Nolte, Sissy Spacek, James Coburn eta Willem Dafoe aktoreek antzeztu zuten.

Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (James Coburn) irabazi eta Gizonezko aktore onenaren Oscar Sariaren (Nick Nolte) izendapena jaso zuen.

## Argumentua 
Wade Whitehouse (Nick Nolte) sheriffa denen mespretxua jasaten duen gizon grixa da. Evan Twombley (Sean McCann) sindikalista ehizaldi batean hilik suertatzean, jende gehienak istripuz izan dela usteko du, baina Wade hilketa bat izan dela konbentzitua dago eta kasua ikertzeari ekingo dio. Kasua argitzeak Waderentzat bere balioa Glen (James Coburn) aita zakar eta alkoholikoa eta bere bizilagunen aurren erakustea suposatuko du.

## Aktoreak 
* Nick Nolte: Wade Whitehouse
* James Coburn: Glen Whitehouse
* Sissy Spacek: Margie Fogg
* Willem Dafoe: Rolfe Whitehouse
* Mary Beth Hurt: Lillian Whitehouse Horner
* Brigid Tierney: Jill Whitehouse
* Holmes Osborne: Gordon LaRiviere
* Jim True-Frost: Jack Hewitt
* Tim Post:Chick Ward
* Christopher Heyerdahl: Frankie Lacoy
* Marian Seldes: Alma Pittman
* Janine Theriault: Hettie Rogers
* Paul Stewart: Horner jauna
* Wayne Robson: Nick Wickham
* Sean McCann: Evan Twombley
* Sheena Larkin: Lugene Brooks
* Penny Mancuso: Emakume gidaria

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Vengeance Valley

***Vengeance Valley*** (euskaraz *Mendekuaren Harana*), 1951ko Richard Thorpe estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. Luke Short idazlearen 1950eko izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Burt Lancaster, Joanne Dru, Sally Forrest, John Ireland eta Ray Collins aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Colorado, Lee Strobie (Robert Walker) abeltzaina beti estualdietan bere anai orde Owenen (Burt Lancaster) laguntza izan du. Baina berez berea den semearen aitatasuna Oweni egozten diotela ikusi eta egia azaltzeko ezer egiten ez duenean bere koldarkeria urrutiegi iritsiko da.

## Aktoreak 
* Burt Lancaster: Owen Daybright
* Robert Walker: Lee Strobie
* Joanne Dru: Jen Strobie
* Sally Forrest: Lily Fasken
* John Ireland: Hub Fasken
* Carleton Carpenter: Hewie
* Ray Collins: Arch Strobie
* Ted de Corsia: Herb Backett
* Hugh O'Brian: Dick Fasken
* Will Wright: Willoughby jauna
* Grayce Mills: Burke andrea
* Tom Fadden: Obie Rune
* Jim Hayward: Con Alvis sheriffa
* James Harrison: Orv Esterly
* Stanley Andrews: Mead Calhoun
* Glenn Strange: Dave Allard (krediturik gabe)

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Emakumezko isurtze

**Emakumezko isurtzea**, **emakumezko eiakulazioa**, **isurtze femeninoa** edo **eiakulazio femeninoa**, ingelesezko *squirt* izendapenaz ere ezaguna (batez ere pornografian), emakumezkoek sexu harremanetan orgasmoan zehar alutik isurtzen duten fluxu kopuruari deritzo.

Isurtzea Skeneren guruinen bidez egiten da.

## Kanpo estekak
Honeyland (2019ko filma)

***Honeyland*** (Mazedoniera: Медена земја, *Medena zemja*) 2019ko Tamara Kotevska eta Ljubomir Stefanov mazedoniar zinema zuzendarien dokumental filma da.

2019ko Sundanceko Zinemaldian estreinatu zen, eta hiru sari eskuratu zituen, nabarmenki Mundu Zinemaren Epaimahaiaren Sari Nagusia.

## Sinopsia 
Ipar Mazedoniako herri galdu batean, Hatidze berrogeita hamar urtetik gorako emakumeak erlauntzak hazten ditu, harrien artean jarritako saski batzuen azpian. Kantu baten bitartez mantsotzen ditu erleak, eta horrela eztia ateratzen du hiriburuan saltzeko. Dena da idilikoa, familia ibiltari bat aldamenean bizitzera etortzen den arte, zazpi haur eta 150 behiekin batera, Hatidzeren eta erleen bakea arriskuan jarriz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ferra orbita

[thumb|Ferra orbita konplexua. Erdiko puntu horia [Eguzkia da, urdina Lurra eta morea (419624) 2010 SO16 asteroidea. ]]
[thumb|[3753 Cruithne gorputzaren ferra orbita erakusten duen ordenagailu bidezko simulazioa.]]
**Ferra orbita** gorputz txiki batek gorputz handiago batekiko duen orbitakidetasun mota bat da. Gorputz txikiaren orbita-periodoa gorputz handiarenaren ia berdina da, eta gorputz handitik behatuz gero, erreferentzia sistema birakari bat erabiliz, gorputz txikiaren ibilbideak ferra baten antza hartzen du.

Ibilbidea ez da ixten, atzera eta aurrera mugitzen da denbora-tarte jakin bat igaro ostean, hala, gorputzak orbitatzen diharduen puntuak Lurraren orbitan zehar xumeki mugitzen diharduela dirudi, denbora-tarte luze batez. Behatzen dugun objektua Lurrera hurbiltzen denean, bere itxurazko norabidea aldatu egiten da. Ziklo oso bat bete ostean, erdiguneak ferra itxurako forma bat margotzen du, hortik jasotzen du mugimenduak izena.

Zenbait asteroideek, 3753 Cruithne, 419624 2010 SO16, 54509 YORP, 85770 1998 UP1, 2002 AA29 eta 2003 YN107 asteroideek kasu, itxura honetako orbita dute. Gainera, Saturnoren Epimeteo eta Jano sateliteek ere halako orbitak dituztela ematen du.

Bestalde, **zapaburu orbitak** ferra orbitadun gorputza erreferentzia gorputzaren Lagrangeren L4 eta L5 puntuetatik haraindi doanean jazotzen dira. Aztertzen den gorputza objektu behatzailetik urrundu edo hurbiltzen den heinean, behatzailearen grabitateak beste gorputza azeleratzea edo desazeleratzea eragiten du, hala, librazio izenarekin ezagutzen den orbita-aldaketa bat eraginez.

## Erreferentziak
Killers of Kilimanjaro

***Killers of Kilimanjaro*** (euskaraz *Kilimanjaroko Hiltzaileak*), 1959ko Richard Thorpe estatubatuarrak zuzendutako abentura film bat da. J Hunter idazlearen *African Bush Adventures* liburuan oinarritua dago. Robert Taylor, Anthony Newley, Anne Aubrey eta Donald Pleasence aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1890eko hamarkada, Kenya, Robert Adamson (Robert Taylor) estatubatuar ingeniaria Mombasara iritsi berri da, afrikar burdinbidea eraiki eta bere aurretik etorri eta misteriotsuki desagertutako ingeniariak topatzeko asmoz. Eraikuntza lanak aurrera doazen heinean hainbat oztopoei aurre egin beharko die, tartean keniar tribu oldarkorrei, arabiar esklabo-trafikatzaileei eta basapiztiei.

## Aktoreak 
* Robert Taylor: Robert Adamson
* Anthony Newley: Hooky Hook
* Anne Aubrey: Jane Carlton
* Donald Pleasence: Kapitaina
* Grégoire Aslan: Ben Ahmed
* Allan Cuthbertson: Sexton
* Martin Benson: Ali
* Orlando Martins: Buruzagia
* John Dimech: Pasha
* Martin Boddey: Gunther

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Klitoriaren moko-azal

**Klitoriaren moko-azal**, , klitoria estaltzen duen larruazala da, bulbaren ezpain-txikien elkarketan. Moko-azal honen pean klitoriaren glandea dago, hau tamaina eta erlaxazio edo erekzio egoeraren arabera, estalia egon daiteke ala ez.

Gizonezkoen zakilaren moko-azalarekin gertatzen den bezala, genitalen jariakinak klitoriaren moko-azalaren pean gelditzea baliteke, honek irritazioa edo bakterien deskonpozioaren ondorioz usain txarra sor dezake.

## Kanpo estekak
Atira asteroideak

[thumb|269x269px|Atira taldea [eguzki-sistemako planeta harritsuen orbitekin alderatuta. Erdian kolore horiarekin Eguzkia dugu, borobil grisa Merkurio da, beltza Artizarra, urdina Lurra eta orbita urdina bere orbita, gorria Marte. Borobil berde zabala Atira asteroideen eremua da. ]]
**Atira asteroideak** edo **Lurra baino barneragoko asteroideak** (LBA) orbita osoa Lurraren orbitatik barnealdera kokatua duten asteroideak dira, hau da, haien afelioa Lurraren perihelioa baino txikiagoa da kasu guztietan. Lurraren perihelioa 0.983 UA da eta hortaz, asteroide hauek Eguzkitik aipatutako distantzia baino hurbilago kokatzen dira beti. Atira Lurretik gertuko objektuen talde bat da, baina beste hiru taldeek (Aton, Apolo eta Amor) baino askoz gorputz gutxiago ditu.

## Asteroideak 
1998 DK36 izan zen lehen susmoak piztu zituen asteroidea, baina lehen Atira egiaztatua 163693 Atira asteroidea izan zen, 2003an aurkitua. 2020ko urtarrilean, hogeita bat Atira ezagutzen ziren; Lurretik Gertuko Objektuen Jagoletza Satelitea arduratzen da halako gorputzak aurkitzeaz.

2020ko urtarrilaren 4an, Zwicky Instalazio Iragankorrak 2020 AV2 asteroidea aurkitu zuen, zeinaren afelioa 0.656 UAko baino ez den, hau da, bere osotasunean Artizarraren orbitatik barnealdera kokatzen da.

## Zerrenda 
### Sasi-Atirak 
Teknikoki beste bi asteroide Lurraren perihelioa baino urrunago heltzen dira, baina gure planetaren eszentrikotasuna dela eta, haien orbita osoan Lurraren orbitatik barnealdera kokatzen jarraitzen dute. Ezaugarri hori duten gorputzen Sasiatira deritze, eta hurrenak ezagutzen dira:

## Oharrak 
## Erreferentziak
Skeneren guruin

**Skeneren guruina**, **Skene guruina**, **uretra guruina**, **guruin paraneutrala** edo **emakumezkoen prostata**, baginaren albo banatan dauden bi guruin dira. Sexu harremanetan, orgasmoan zehar, emakumezko isurtzean fluxu garden bat darie.

XIX. mendean Alexander Skene eskoziar ginekologoak lehenbizikoz deskribatu zituen.

Emakumearen ugaltze-aparatuko beste guruinak Bartholinen guruinarenak dira, bagina-fluxua eta menstruazioa.

## Kanpo estekak
Katam aintzira

**Katam aintzira** Ounianga aintziren arteko handienetariko bat da. Ounianga aintzira horiek Borkou-Ennedi-Tibesti lurraldean daude. Alisioa edo ekialdeko haizeen eraginez sortzen dira aintzira hauek, askoz handiago zen beste baten aztarnak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Datu geografikoak.
Juan Landa (argipena)

**Juan Landa** izan daiteke:
* Juan Landa, (fl. 1591-1613), Errenazentismoko margolari manierista nafarra;
* Juan de Landa (1894-1968), gipuzkoar abeslari eta aktorea.
Bagina-fluxu

**Bagina-fluxua**, emakumeetan pubertarotik aurrera baginak darion gorputzaren jariakina da. Baginaren hezetasun eta lubrikaziorako balio duen jariakina da. Bizitzako zenbait garaietan gehiago dario, adibidez, haurdunaldi edo hilekoaren zikloan obulazio aldian; eta beste batzuetan gutxiago, erditze ondorenean eta edoskitzean. Bere testura likidotik gel itsaskorrera doa, kolorea bera (beto argia) eta usainaren intentsitatea ere hilekoaren zikloan zehar ziklikoki aldatzen da.

## Kanpo estekak