Euskararen jatorria

[thumb|[Lergako hilarria. Bertan irakurri daiteke UMMESAHARF, hau da, "umme sahar(i) f(ilius)". Nafarroan aurkitu den euskarazko izkriburik zaharrena da.]]
[thumb|Arranes Arbizkar euskal izena [Ascoliko brontzean. Baskoien zalduna izan zen, K. a. 90. urtean gutxi gorabehera]]
**Euskararen jatorria** munduko hizkuntzalari asko kezkatu dituen gaia da. Teoria ugari sortzeko hizpidea jarri du, Europan indoeuropar jatorria ez duen hizkuntza bakartua baita euskara, hurbileko seniderik eta inguruko ezein hizkuntzarekin harreman zuzenik gabea. Teoria ugari eta oso ezberdinak proposatu dira azkeneko hamarkadetan, eta mundu mailako hizkuntzalari mordoa batu da hizkuntza berezi honen jatorriaren bilaketara. Une honetaraino, ordea, aurrerapenak egin diren arren, euskararen gurasoaren arrastorik edo jatorriaren inguruko teoria segururik ez da aurkitu.

Euskararen jatorria modu askotara aztertu izan da historia osoan. Hizkuntza baten jatorria aztertzen duen hizkuntzalaritzaren adarra hizkuntzalaritza historikoa da (diakronikoa). Hizkuntzalaritza historikoaren metodoan, toponimia, onomastika, etimologia, morfologia, sintaxia eta arkeologia erabili izan dira eta, azken urteotan, genetika ere sartu da. XVI. mendetik aurrera, ugaldu egin ziren euskararen jatorriari buruzko azalpen mitikoak Euskal Herrian, foruen inguruko eztabaidan kokatuta. Artikulu honetan, euskararen jatorriari erreparatzen zaio. Eztabaida horri lotuta, hizkuntzaren iraupenaren gaia agertzen da sarritan.

## Egungo euskararen jatorria 
thumb|eskuinera|300px|Euskararen jatorria erromatartze garaiaren testuinguruan.

Euskara hizkuntza bakartua izan arren, bere historiari begiratuta, jatorrizko tankeraren ideia bat eskura daiteke: euskara mota zaharrenak zer ezaugarri izan zitzakeen berreraiki daiteke, eta antzinako ezaugarri horiek zein testuinguru linguistikotan garatu ziren jakin. Historikoki, datu horiek Euskal Herriak eta haren inguruak Erromaren kultura, politika eta hizkuntza arloko eraginarekin topo egin zuten garaiarekin jartzen gaituzte harremanetan.

### Aitzineuskara 
Hizkuntzalariek berreraiki ahal izan dituzten euskararen forma zaharrenei aitzineuskara deritze. Joseba Lakarraren iritziz, datak erlatiboak direla zehazturik, aitzineuskararen fasea erromatarrekin kontaktuan sartu aurretiko garaian kokatu daiteke, Kristo aurreko II. mendera arteko estadio bat litzateke.

### Euskaldunak, baskoiak eta euskararen arteko harremana 
thumb|Antzinako herrien banaketa mapa.
thumb|Hizkuntzen banaketa K. a. 200. urte inguruan. Gorriz, akitaniera-antzineuskararen eremua, puntu gorriz hedadura posiblea, gutxiengo edo oinarri gisa.
Ikerketa egiteko garaian, bereizi behar dira hizkuntzak eta hiztunak, baita hiztunen jatorri historikoa eta gaur egungo hiztunena ere.

Antzinako Erroma gaur egungo Euskal Herrira iritsi zenean, hainbat ziren eremu horretan bizi ziren herriak: baskoiak gutxi gorabehera gaur egungo Nafarroan bizi ziren; barduliarrak Gipuzkoa eta Araba ekialdean, Deba ibaiaren ekialdean; karistiarrak Deba ibaitik Nerbioi ibairaino; gaur egungo Bizkaiko mendebaldean autrigoiak bizi ziren; Araba eta Nafarroako hegoaldean, eta Ebro ibaiaren hegoaldean beroiak bizi ziren; azkenik, akitaniarrak Ipar Euskal Herrian eta iparralderago bizi ziren. Tentagarria izan badaiteke ere, bereizketa horrek ez du zerikusirik euskalkiekin, askoz geroago sortu baitziren.

Egile batzuen arabera, leinu horiek guztiak euskaldunak ziren, toponimiak eta onomastikak adierazten duten bezala. Beste ikerketa batzuen arabera, egoera korapilotsuagoa zen: beroiak zeltak ziren, baina ez zeltiberiarrak. Euskaldunak eta zeltak ahaide ez zirela dioen lehen ikerketa Leibnizek proposatu zuen. Ikerketa batzuen arabera, autrigoiak ere zeltak zirela uste da, haien hiri batzuen *-briga* amaiera dela eta. Barduliarrak zer ziren eztabaidan dago: kantauriar, zelta, zeltiberiar edo baskoien ahaide ziren ez dago argi, baina euren toponimoen izenak indoeuroparrak ziren, eta Julio Caro Barojaren arabera izena bera ez zen euskalduna. Azken hiru leinu hauek batzen ziren lekuari *Trifinium* izena jarri zioten, gaur egungo Trebiñu. Bertan gutxi dira euskal jatorriko toponimoak. Hau da, herri horien aurretik eremu horretan euskararekin harremana zuen hizkuntza bat hitz egiten zuten biztanleak izatea aukera bat da.

Baskoien eta akitaniarren izenetan badago euskarazko oinarria, baina ez guztietan: *ager vasconum* eskualdean, Tafallatik behera, oso urriak dira euskarazko toponimo zaharrak. Akitaniarrekin harremana zuen beste *euskal* tribu bat iakatarrak ziren, euren hiriburua Jakan zegoen eta *Osca* (Huesca) eta *Ilerda* (Lleida) hirietaraino iritsi ziren garai ezberdinetan.

Bestalde, ez dakigu Antzinako Erromako historialariek giza talde horiek guztiak zehaztasunez deskribatu ote zituzten eta euren hirien izenak eta zuten erlazioa ondo aztertu. Garai erromatar berantiarrean autrigoien lurraldea agertzen da deskribatua, barduliarrak behin, eta karistiarrak inoiz ez gehiago. Horien guztien ordez, *baskoiak* agertzen dira deskribapenetan, baita Erromatar Inperioaren gainbeheraren ostean ere.

##### Veleia 
Gaur egungo euskal lurraldeetan antzina bizi ziren herrien euskalduntasunari lotutako polemikarik handiena Iruña-Veleian 2006an egin zuten ustezko aurkikuntza da. Ostraken benetakotasunaz gain, Iruña-Veleian bizi ziren herritarren hizkuntzari buruzko eztabaida piztu da.

Aipatzekoa da ustezko aurkikuntza horiek guztiak ez zetozela bat aurretik egin zirenekin. Besteak beste, Veleiako *aurkikuntzek* talka egiten zuten jakinak ziren Antzinako Egipto, Antzinako Erroma eta antzineuskarari buruzko hainbat daturekin. Gainera, aurkikuntzak gauzatu ziren unea ez zen kamerekin grabatu. 2008ko amaieran, berriz, Arabako Foru Aldundiko agintea PPren eskuetatik Eusko Alderdi Jeltzalearenetara igaro zenean, ikerketa sakona egin zen eta aurrez aipatutako aurkikuntza guztiak gezurrezkoak zirela ondorioztatu zuten.

Batzuk, hala eta guztiz ere, ez ziren ados egon azkenengo emaitzekin, adibidez, Juan Martin Elexpuru euskal idazlea eta itzultzailea, Euskeraren Jatorriaren Elkarteko kideak eta SOS Iruña-Veleiakoak, besteak beste.

Aurkikuntza horiei buruzko ondorioak argitaratu eta gero, ondorengoak esan ziren:

### Akitaniera 
thumb|Euskera arkaikoaren edo akitanieraren hedapena
Erromatarren garaiko estela eta hilarrietan aurkitutako aztarna epigrafikoak, egungo Euskal Herriaren mugen barruan zein ipar-ekialdera edo hegoaldera zabaltzen dira. Hala ere, multzo argiena aztarna epigrafiko horietarik gehienak Gaskoiniako Bigorra eskualdean aurkitu dira, ez baskoien tribuen lurraldeetan, baizik eta erromatarrek *Ausci* deitzen zituzten haien lurretan, gaur egungo Euskal Herritik hurbil, baina kanpo beraz. Hortaz, «akitaniera» terminoa erabiltzen da haietan suma daitekeen hizkuntza izendatzeko.

Aztarna horiengatik esaten da, erromatartzearen garaiko ahaidetza-harreman frogatu bakarra akitanierarena da.

Hilarrietan eta jainkoei eskainitako esteletan euskaraz uler daitezkeen izenak ageri dira, beste batzuen artean: «andere» (*anderexso*), «ume» (*ombe*-), «gizon» (*cison*), «seme» (*sembe*), «bihotz» (*bihos*), «neskato» (*nescato*), «sein» (*seni*-) eta «seniko» (*sennico*), eta *ilurberrixo*; eta honako adjektiboak: «gorri» (-*corri* / -*gorri*), «beltz» (*belex*-), «ilun» (*ilunno*) edota «zahar» (*sahar*); baita «-tar» atzizkia ere (*bontar, orcotar*).

Euskal Herrian bertan aurkituriko estela akitaniarren artean, Atharratzeko bat aipa daiteke (Herauscorritse jainkoa aipatzen da hartan).

Akitanieraren identifikazioak arazo bat ere planteatzen du baskoien lurraldeetan aurkitutako aztarna epigrafikoak aztertzean. Hauen artean Lergako hilarriak aitzineuskara moduko bateko izen argi bat du (*Umme Sahar*), eta Euskal Herritik hegoalderago, baskoiekin harremana izan zuen Soriako Tierras Altas eskualdean ere agertu dira aitzineuskararen traza duten izenak (*Sesenco* eta beste batzuk), 21. mendean ikertutako hilarrien multzo interesgarri batean. Akitaniera eta baskoien mintzairak bat ziren ala ahaide hurbileko edo urrunagokoak, oraingo datuekin argitzeko zaila den kontua da.

### Baskonizazio berantiarra 
Beste hipotesi eztabaidatsu baten arabera, akitaniera eta antzineuskara hizkuntza bera lirateke eta akitaniarrak Erdi Aroan iritsiko ziren gaur egungo Hego Euskal Herrira. Baskonizazio berantiarra deitzen den prozesu hau aldeztu dutenen artean, Claudio Sánchez-Albornoz, Manuel Gómez-Moreno, Jürgen Untermann, Francisco Villar Liébana, Joseba Abaitua eta Héctor Iglesias historialari eta hizkuntzalariak daude. Aitzitik, aurka mintzatu dira Koldo Mitxelena, Joakin Gorrotxategi eta abar.

### Euskalkien jatorria 
thumb|Euskalkien mapa, gaur egun eta Bonaparteren garaian.
Euskalkien sorkuntzak eta historiak ere ematen du pistarik euskararen jatorriaz. Koldo Mitxelenaren iritziz, euskalkien arteko batasuna handia da, eta hori ez zen horrela izango baldin eta euskalkiak oso aspaldikoak balira. Era berean, latinetik hartutako maileguak modu berezian egokitu dira euskarara, baina modu berezi hori berdina da euskalki guztietan, eta hori ere ez zen horrela izango, baldin eta euskalkiak erromatarrak etorri zirenerako egituratuta egon balira. Hau da, erromatartze handienaren garaian, latinaren eragina zuzen zuzena zenean, euskara euskalkietan zatituta egon balitz, latineko maileguak bakoitza modu batera egokituko zen euskalkien arabera, eta gauzak ez dira horrela: esate baterako, *aingeru, bake, borondate, gela...* esaten da. Euskaraz baizik ez dira horrela esaten, baina euskalki guztietan esaten dira modu horretan.

Honen argitan, akitaniera edo antzineuskara euskara berezko horren aurreko estadioak izan daitezke, edo lehenagoko ahaideak. Hala eta guztiz ere, euskara berez, hizkuntza identifikagarri eta nahiko bateratu bezala, erromatartzearen garaian koka daiteke, eta euskalkien dibergentzia oso handia ez dela kontuan hartuz, erromatartzearen azken mendeetan koka daiteke zehatzago, agian Erromatar Inperioa desegin ondoren ere, horrek ez baitu esan nahi latinaren presentzia eta eragina Mendebaldeko Europan desagertu zenik. Izatez, Euskal Herriaren inguru hurbilekoak, Galia eta Iberia zirenak, herri germanikoek inbadituak izan arren, hizkuntzaz nagusiki latindar izaten jarraitu zuten.

Testuinguru erromatar/latindar baina berantiar horrekin bat dator Koldo Zuazoren iritzia.

Luzaro iraun duen teoria da, Esteban Garibai, Arnaud Oihenart, Manuel Larramendi, Wilhelm von Humboldt, Hugo Schuchardt eta abar. Toponimoak aztertuz Espainiako hainbat toponimoren euskal oinarria aurkitzen ahalegindu ziren, adibidez *(h)aitz* edo *(h)ax* Asturiasen oinarrian egongo litzateke, edo Granada hiriaren antzinako *Iliberri* izena eta beste hainbat *uri/uli* eta *berri* ere. Joseba Lakarrak teoria hau ezeztatzeko hainbat argitalpen egin ditu. Akitanieraz jainkoek euskal izenak badituzte ere, pertsonen izenak iberieraren antzekoak ziratekeela proposatu dute. Zenbakien arteko lotura ere aurkitu dute, nahiz eta zalantzazkoa izan.

Iberiera deszifratu zenean, XX. mendeko hizkuntzalariek guztiz baztertzekoa zela erakutsi zuten argi eta garbi. Gaur egun ukipenaren, kasualitatearen eta maileguen ondoriotzat azaltzen dira berdintasun horiek, sprachbund deritzon fenomeno linguistikoaren parekoa.

Hala ere, gaur egun, hizkuntzalaritza historikoan adituak ez diren hainbatek oraindik eusten diote teoria horri.

### Jatorri kaukasoarra 
thumb|Kaukasoko hizkuntzen mapa
Hipotesi klasiko edo ezagun samarra da euskara Kaukasoko hizkuntzen multzoan biltzen duena. Hizkuntzalari askok (horietariko batzuk prestigiodunak, hala nola, René Lafon), XX. mendean ahalegin nabarmenak egin zituzten euskararen eta Kaukasoko hizkuntzen arteko lotura baieztatzeko. Hala ere, hipotesi zaharragoa da. Johan Gabriel Sparwenfeld suediar hizkuntzalariak Leibnizi 1696an bidalitako eskutitz batean esaten dio, akaso euskara eta "Armeniako Iberiera" (ziurrenik georgiera esan nahi zuen) lotuta daudela. Teoria honen aldekoek jafetismo izeneko proposamena euskarritzen zuten Errusian, lehenengo, eta Sobietar Batasunean, ondoren. Nikolai Marr hizkuntzalariak euskara eta kaukasoar hizkuntzak lotu zituen, baita hizkuntza semitikoak ere, Bibliako Jafeten ondorengoak bailiran aipatuz (Jafet Tubalen aita zen). Hala ere, Marrek ez zuen jatorri biblikoan sinisten.

Bestaldetik, ez da frogatu Kaukasoko mendialdeko jatorrizko hizkuntza indigena guztiak elkarri lotuta daudenik ere. Hego Kaukasoko hizkuntzen talde kartveliarra bada talde finkoki frogatua, eta horrekin alderaketa ahalegin gehiagorekin egin dira, baina emaitzak halaber azalekoak izan dira. Bat-etortze fonologikoak ez dira baliagarriak, eta beste ahaidetasun irizpide batzuetara jo izan da, georgiera hizkuntza ergatiboduna delako (taldeko hizkuntza nagusia), baina horrek ez du esan nahi litekeena dela hura euskararen ahaidea izatea. Modu berean, egitura nominatiboko hizkuntzak ez daude nahitaez elkarri lotuta. Familia berean (indoeuropar hizkuntzenean, kasu) hizkuntza ergatibodunak (hindiera eta kurduera) eta ergatiborik gabeko hizkuntzak (ia gainerako guztiak) egon daitezke.

#### Armeniera 
Esteban Garibaik jada aipatu zuen euskaldunen jatorria Armenian zegoela. Ondoren, Edward Spencer Dodgsonek XIX. mendean eta Joseph Karstek XX. mendean euskal-armeniar teoria euskarritu zuten. Gerora, Armeniako Vahan Sarkisian hizkuntzalariak euskara eta armenieraren antzekotasun gramatikal eta lexikoak aurkitu zituen. Teoria honen arabera armeniera eta euskara talde bereko antzinako hizkuntza aurreindoeuropar bateko partaide dira. Urruntze geografiko honen jatorria historiaurreko emigrazio baten egon liteke, bai Pirinioetatik Kaukasora ala alderantziz.

Armeniera hizkuntza indoeuropartzat hartzen da, baina Sarkissian ez dago ados sailkapen horrekin, bere ustetan Iranekin izandako mendeetako harremanaren ondorioa litzatekeelako sailkapen hori

Bazterreko teoria honen arabera, 50 hitz ohikoenen azterketa eginda, euskarak antzekotasun gehien dené-kaukasoar hizkuntzekin lituzke, 17 ahaide aurkitzen baitira. George Starostinen arabera, datu hauen arabera dené-kaukasoar hizkuntzak lirateke euskararen ahaideko hurbilenak, eta duela 9000 urte gutxi-gorabehera banatuak lirateke. Antzekotasun hori, hitz ohikoenez gain, morfologian eta fonologian ere ikusten du teoria honek, baina ez lexiko kulturalean.

Teoria honen lehen izena urrunen zeuden bi hizkuntzena izan zen, euskara eta navajoa, eta horregatik *euskaldene* izena (; ). Goian aipatutako hainbat hizkuntzez gain, dravidiar hizkuntzak eta sumeriera ere sartu zituzten. Proposaturiko sailkapen nagusiak bi dira: lehenengoan na-dene hizkuntzak orain dela 7.900 urte gutxi-gorabehera bereizi ziren hizkuntza sino-baskonikoetaz (sino-tibetar eta kaukasoar hizkuntzak eta euskara barnebiltzen zuen taldea). Bigarren sailkapenean euskara hizkuntza makro-kaukasoarren zati izango litzateke, Ipar-kaukasoar eta Buruxaski hizkuntzekin batera

Teoriak dituen zailtasun eta koherentzia ezen inguruan mintzatu da Joseba Lakarra.

### Euskal substratuaren teoria 
thumb|Euskal substratuaren proposaturiko eskualdea
Euskal substratuaren teoria mendebaldeko Europako hainbat hizkuntzek euskal hizkuntzak izeneko antzinako hizkuntza familiaren hondarrak dituztela eusten duen teoria da, familia horietatik euskara bizirik irauten duen bakarra izanik. Teoria Theo Vennemann hizkuntzalari alemaniarrak egin eta beste hizkuntzalariek baztertu dute. Vennemannen esanetan, euskal hizkuntzak Europa osotik zabaldu ziren indoeuropar hizkuntzek ordezkatua izan arte. Hala ere, Vennemannek Erdialdeko eta Mendebaldeko Europako toponimoetan eta germaniar eta baltiko-eslaviar hizkuntzetako hiztegietan topaturiko zenbait hondarretan indoeuropar hizkuntzen arbaso hau topatzeko gai izan zen.

Vennemannen esanetan, azken glaziazioan, hegoaldeko Frantzian eta Iberiar Penintsulan bizi ziren euskal herriek Europa birpopulatu zuten. Beren bizitoki berrietako ibaiei eta haranei izenak eman zizkieten, gero Indoeuropar hizkuntzak zabaldu zirenean biziraun zutenak. Teoria honek Hans Krahek aurkituriko europar hidronimoen paralelotasunetan eta Marija Gimbutasek europar kulturan aurkituriko antzekotasunetan oinarriak ditu, guztiak, Vennemannen ustetan, aurreindoeuropar substratuak direnak. Theo Vennemannek uste du hori euskal substratua dela, aurreindoeuropar toponimoen berezko ezaugarriak euskararen bidez azaldu omen dezakeelako. Adibidez, *aran*, euskara batuan *haran* idatzia, Katalunia eta Okzitaniako Val d'Aran, Ingalaterrako Arundel, Norvegiako Arendal edo Tirolgo Ahrntal toponimoetan agertzen da. Hala ere, hizkuntzalari gehienek uste dute litekeena dela hidronimo eta toponimo hauek euskararenak ez, bestelako aurreindoeuropar sustraiak izatea.

### Beste hizkuntza batzuekin balizko loturak 
Historian zehar hainbat hizkuntzekin loturak proposatu dituzte ikertzaileek. Gehienak oso ebidentzia txikietan edo kointzidentziatan oinarritzen dira, baina euskararen jatorriaren inguruan dagoen misterioa handitzeko balio izan dute. Hona hemen horietako batzuk:
#### Berbereekiko loturak 
Hizkuntzalari batzuek aldeztu dute euskara Ipar Afrikako hizkuntzetatik datorrela eta hain zuzen ere berberetik. Teoria bat, orain dela urte asko bertan behera utzi zena, sintaktiko eta morfologikoki guztiz ezberdinak izanik; bi hizkuntzen arteko ustezko erlazioak hitz bakarren batzuen antzeko itxuran bakarrik oinarritzen baitira. Hala ere, aditza jokatzeko moduaren aldetik, bai euskaraz eta baita berberez ere, zenbait adizkiren erabilera antzekoa ikus dezakegu (ezaugarri gramatikalak).

#### Guantxeak 
Guantxera XVII. menderaino, gutxienez, Kanarietan hitz egin zen hizkuntza berberea izan zen. Hizkuntza honetan hainbat idazkun aurkitu dira, fenizieraren eta tifinagh idazkeratan eginak. 1341ean Nicoloso da Recco genoatarrak 1-16 zenbakiak eta hainbat hitz jaso zituen, berbereekin lotuak.

Hala ere, guantxeak eta euskara lotu izan dituzten idazle eta ikerlariak egon dira. Kondairak dio XVI. mendean espainiarrak eta euskaldunak itsasontziz Kanarietara joan zirenean euskara egiten zutela aurkitu zutela. Denbora luzez guantxeen eta euskaldunen arteko loturak egiten ahalegindu dira ikerlariak toponimiatik abiatuta. 1938an Odon Apraizek hainbat toponimo alderatu zituen, euskal jatorria zutela azalduz: Izaña, Anaga, Aguere, Araca, Abona, Arafo eta Arona.

1978an Federiko Krutwigek *Garaldea* liburua idatzi zuen, guantxearen eta euskararen arteko erlazioari buruz. Bere ustetan bi hizkuntzek jatorri aurreindoeuropar komuna dute, eta guantxean idatzitako hainbat gauza ezin dira azaldu aitzinbereberrarekin. Guantxea bereberrarekin lotu baino, nahiagoa zuen esan bereberrak bazituela aurreko hizkuntzaren hainbat ekarpen, euskararen antza izango zuen hizkuntza bat. Hipotesi honekin ere jokatu zuen Isaac Asimovek fikzioan.

#### Eskoziarrekiko loturak 
[thumb|120px|[Lunnastingeko harria]]
Aymeric Picaudek 1140an idatzitako Donejakue bidea egiteko gidan, Codex Calistinusen, idatzi zuen nafarrek (Hego Euskal Herriko euskaldunak) eta euskaldunek (Ipar Euskoa Herriko euskaldunak) Eskoziatik etorritakoak zirela. Berak jasotako kondairaren arabera, Julio Zesarrek nubiarrak, eskoziarrak eta kornuallestarrak bidali zituen Hispaniara zergarik ordaintzen ez zituztelako, gizon guztiak hil eta emakumeak bizirik mantentzeko aginduarekin.

Herri horiek Bartzelonatik Zaragozara eta Baionatik Ocako mendietara zegoen guztia suntsitu omen zuten. Gaztelarrek aurre egin zieten eta Iruñea, Naiara eta Baiona arteko mendietara bidali zituzten. Bertan gotorlekuak egin zituzten, gizonezkoak hil eta emakumeekin seme-alaba ugari eduki. *Nauarros* izena *non ueurus* izenetik eratortzen zen, bere ustetan, hau da, *bertakoak ez direnak*.

1876an Eskozian Lunnastingeko harria aurkitu zen, ogam alfabetoan idazkunak zituen zutarri handi bat. Bertan irakur daiteke `ttocuhetts: ahehhttmnnn: hccvvevv: nehhton` edo `ettecuhetts: ahehhttannn: hccvvevv: nehhtons` Teoria hori Orkadetan aurkitutako ogam idazkundun Buckquoyko ardatz-harria azaltzeko ere erabili zuten, harik eta 1995ean irlandera zaharra zela jakin arte. Teoria hau ez da berria, Sparwenfeld eta Leibnizen arteko eskutitz-trukean ere agertzen da, euskara (Iberia), georgiera (Iberia) eta irlandera (Hibernia) lotuta egon zitekeela. Larry Trask euskaltzale eta hizkuntzalariaren esanetan, Guiterren saiakera "iragarpen hunkigarri gehienak bezala, mundu osoaren arbuioa lortu du. Piktoerazko adituak iturburutik errefusatu eta euskaltzaleak ez ditu bete". Kritika ogam letren hautazko irakurmenetik datorkio, horrela aitzineuskara baino XX. mendeko euskara lortuz, sintaxiari jaramonik egin gabe eta apetazko itzulpena eginez, tartean Antzinako Egiptoko hieroglifoak, hititera, sumeriera, hurriera, ugaritera, akadiera, elamera eta feniziera. Euren ustetan, hizkuntza guzti hauen itzulpenak eta transliterazioak faltsuak dira. Ikerketa akademiko gehienak "zientzia fikzio istorioak" direla esaten dute. Arnaiz-Villenak egindako egiptoarreko itzulpenak, adibidez Champollionek Rosetta harrian egindako itzulpena ezeztatzen du: antzinako greziera eta egiptoarrez aurkitutako Ptolomeo kartutxoa ez dela baliagarria dio, eta bere interpretazioan ez da izen hori agertzen. Beraz, Arnaiz-Villena izango litzateke hieroglifoak deszifratzen lehena, bere irakurketaren arabera.

#### Dogon hizkuntzarekin loturak 
2013an Jaime Martin hizkuntzalariak Mali eta Mauritania artean hitz egiten den dogon hizkuntza eta euskara erlazionatutako hizkuntzak zirela zioen ikerketa argitaratu zuen. 2.274 hitz aztertu eta parekotasunak aurkitu zituen hitzen % 70ean. Dogon etnia ezaguna da astronomian dituzten sinismenak direla eta, bereziki Sirius izarraren ezagutza dela eta, eta ufologian ohikoak dira eurei buruzko aipamenak. Xabier Kintanaren arabera ikerketa honek "ez du ez hankarik ez bururik" eta metodologiarik ere ez du. Dogon hizkuntza ez da hizkuntza bakar bat, baizik eta dozena bat hizkuntzaz osatutako familia bat.

#### Liguriera 
Antzinako liguriera ligurrek hitz egiten zuten hizkuntza zen. Nahiko ezezaguna da, baina uste da indoeuroparra dela, ziurrenik zelta hizkuntzen familiakoa. Hala ere, egile batzuek euskararekin lotu dute, eta latinaren erroan dagoen hizkuntzari eusko-liguriera izena eman diote. Ikerlari batzuek ere oinarri aurreindoeuroparra eman diote Liguriako hainbat toponimori, eta euskarazko hitzen ordaina bilatu horretarako. Ikuspegi honek ere kritikak jaso ditu.

## Azalpen paleogenetikoak 
Genomikaren bidez hizkuntzen eta hizkuntza-taldeen jatorriak argitzeko aurrerapenak egin dira 21. mendean. Bereziki, finkatua geratu da Yamnaya kulturaren garrantzia Europaren biztanleria genetikoan eta, aldi berean, lotura gero eta argiagoa Yamnaya eta hizkuntza indo-europarren artean. Beste adibide bat dago Polinesian, non austronesiar hizkuntzen zabalkundea eta aztarna genetikoak ere bat datozela erakutsi den. Euskaldunen jatorriari buruzko ezagutza genetikoari dagokionez, alor honetan ere aurrerakuntzak egin dira, baina genetika eta hizkuntza kasu honetan bat datozen ez dago argi, eta hizkuntzalari euskaldunen artean, bereziki, eszeptizismoa erabatekoa da. Hala dio Ricardo Gomezek:

Hizkuntzalarien eszeptisizmoa gora-behera, gaur egungo euskaldunen datu genetiko gehiagorekin eta antzinako genomen azterketarekin, esparru honetan egindako hipotesi batzuk zaharkituago geratu dira (jatorri paleolitikoarena, bereziki), eta beste aurkikuntza berriago batzuek oinarri sendoagoa eskaintzen dute (Europako lehen biztanleria nekazariekin lotura).

### Paleolitoko aterpe franko-kantabriarreko hizkuntza 
Theo Vennemann hizkuntzalari alemanaren teoriaren arabera, azken izotzaldiaren garaian (duela 20.000 urte) Europako biztanleria Pirineotara bildu zen aterpe bila eta bertan garatuko zatekeen gaur egungo Euskararen oinarria. Izotzaldia amaiturik, jende hori Europa osora zabaldu zen, (garaiko) euskara, era berean, toki guztietan barna hedatuz, harik eta indoeuropar hizkuntza familiaren zabalpenak ordezkatu zuen arte, Akitania eta Pirinioetan salbu.

Luigi Luca Cavalli-Sforza genetista ospetsuak bat egin zuen ikuspegi honekin, bereziki euskaldunen Rh negatibo maila bereziki garaiaren inguruan egindako azterketen bidez. 1996an idatzi zuen, italieraz:

Cavalli-Sforzaren 20. mende amaierako argitalpenak, zaharkituak geratu dira 21. mendeko paleogenomikaren argitan. RH portzentaien balioak ez dira jada erabiltzen populazioaren jatorri eta ahaidetzak aztertzeko. Are gehiago, paleolitiko genomak aztertu diren heinean, erakutsi da haien ondorengotza zuzena urria dela Europako populazioetan, eta nahasketa arrastoak utzi dituzten arren, oro har Europako herri guztien artean ikusten dira arrasto horiek.

### Hasierako europar nekazarien hizkuntzen multzokoa 
2008-2018 urteen arteko ezagutza genetikoaren laburpena egin duten Pontus Skoglund eta Iain Mathiesonen arabera.
# Duela 5.000 urte beste eraldaketa handia gertatu zen, berriz ere aurrekoak ordezkatu zituena, eta hau Yamnaya kulturarekin lotzen da.

Bigarren eraldaketa berriago hori, Yamnaya, aski lotua ageri da hizkuntza eta herri indoeuroparren zabalkundearekin. Eraldaketa zaharragoa, duela 8.500 urteko hedapen neolitikoa, EEF multzoarena, ez da linguistikoki identifikatu oraindik, baina batzuk euskararekin lotzera ausartu dira.

Duela 8.500 urte hasten da igartzen Europan jatorri genetiko berria duen EEF populazio horren hedapena. Anatoliako ipar-mendebaldeko neolitoko biztanleekin oso lotua dago biztanleria hori, eta Europan zehar gene haiek zabaldu ziren heinean, nekazaritza ere zabaldu zen. Anatoliako lehen nekazari haien gaur egungo ahaide genetiko hurbilenak dira sardiniarrak.

Neolitoko geneen eta nekazaritzaren ekarpen hori Europa hegoaldetik, Mediterraneotik, Iberiara iritsi ziren gene horiek eta nekazaritza duela 7.300 urterako, eta Irlandaraino ere bai duela 5.100 urte gutxi-gorabehera gaur egungo populazioetan, haien hurbilenak euskaldunak direla.

Atapuercako nekazari haien artean, halaber, agertzen da sardiniarrekiko lotura bat. 

Adibidez, Grezia eta Egeoko lehen nekazarien artean ikusten da hori (alboko kanpoko irudien artean, ikus *Hofmanová, Kreutzer et al, 2016*) , Greziako lehen nekazari haiek ahaidetza genetiko handiagoa dute gaur egungo sardiniar eta euskaldunekin, gaurko Egeo itsasoaren inguruko greziar, balkandar edo anatoliarrekin baino.

Era berean, Britainia Handiko neolitoaren hastapeneko genomek markatzaile bertsuak agertzen dituzte: lehen nekazariek Anatoliako neolitiko jatorria erakusten dute, eta gainera, bereziki, Iberiakoa ere bai tartean (alegia, nekazaritza iritsi zela Britainiar uharteetara Mediterraneotik eta gero Atlantikoko kostaldetik, eta ez Europako erdialdetik). Berriz ere, ahaidetasun genetikoaren datuetan, hurbiltasun handiena gaurko populazioetan euskaldun eta sardiniarrekin (alboko kanpoko irudien artean, ikus *Brace, Diekmann et al, 2018*, Kanpai-formako ontzien kulturaren ingurukoak, duela 4.500 urte: inbasio hori herri indo-europarrena izan daiteke, zeltena hain zuzen. Ikerketa honen argitan, Stephen Wells eta Razib Khan genetistek esan izan dute:

Beste azterketa interesgarri bat Portugalgo aztarna prehistorikoekin egin zen 2017an (neolito ertain eta berantiarra, eta brontzearoa): hiru kasuetan, haien hurbilenak gaur egungo populazioetan, euskaldunak dira, eta ondoren sardiniarrak.
erdian|thumb|600px|Portugalgo neolito ertaineko, berantiarreko, eta brontzearoko genomen distantzia gaurko populazioekin alderatuta.

##### Sardiniarekin konexioa 
Europako lehen nekazarien edo EEF populazioen azterketa genetikoetan, hortaz, haiekin gaur egun ahaidetza handiena dutenak sardiniarrak eta euskaldunak dira (ikus gorago). Hala eta guztiz ere, lotura linguistikoa baieztatzea beste kontu bat da. Gaur egungo sardiniera hizkuntza erromantzea da, baina substratu paleo-sardiniar baten aztarnak izan ditzake. Juan Martin Elexpuruk uste du badagoela paleo-sardinieraren eta euskararen arteko lotura, eta uharteko toponimian azterketa egin du antzekotasun horiek baieztatzeko.

### Markatzaile indoeuropar bat euskaldunen haplotalde gisa 
[thumb|R1b-M269 [Y kromosoma haplotaldearen banaketa mapa.]]

Euskaldunen azterketa genetikoetan bada datu bitxi bat, haplotaldeen azterketak eman duena. Y kromosomaren haplotalde patrilinealen artean, R1b haplotaldearen aldaera bat da nagusi euskaldunen artean, eta hain zuzen ere, haplotalde honen zabalkundea Yamnaya jatorriarekin eta indoeuroparrekin oso lotua dago. Euskaldunen artean nola hedatu zen ez dago argi, baina indarkeriazko inbasio zaharrekin eduki dezake harremana: R1b taldearen hedapena Europan duela 4.500 urte gutxi-gorabehera gertatu zen bezala, beste eremu geografiko batzuetan beste haplotalde maskulino batzuk ere izugarri hazi ziren. Europan, litekeena da gurdiaren edo zaldiaren edo metal jakin batzuen abantaila militarra izatea talde horien nagusitasunaren gakoa, eta hizkuntza indoeuroparren nagusitasuna ere horrekin lotua dago seguruenik. Era berean, gizarte konkistatzaile horietan gizonezkoen elite gudari batzuek "monopolizatu" zuten ugalketa: emakumeen konkista, bortxaketa, eta antzeko kontu itsusiekin seguruenik. Kontua, halaber, ez da beste gizonezkoek ez erreproduzitzea, baizik eta elite gudariak gehiago erreproduzitzea, eta emakume gehiagorekin. Europako kasuan, indoeuroparren konkistarekin oso lotua ematen du fenomenoak; R1b horrela hedatu zen Europan, indoeuroparrekin. Hortaz, nola agertu da R1b markatzailea hizkuntza ez-indoeuropar bat hitz egiten duen populazio batean, euskaldunen artean?

Hipotesi baten arabera

Aipatzekoa da, gogoeta hau indarra galtzen joan zela XX. mendearen erdialdetik aurrera, euskal hizkuntzalaritza berriak ez duelako babesten. Hala ere, gogoeta hori berritzeko saiakerak eta proposamenak egin dira, gaur egun, ikuspegi hau berritze aldera indar gehien duten bi teoria daude:
* oinarri baskoiaren teoria, Theo Vennemannek proposatua;
* paleoeuropar oinarri komunaren teoria, Roslyn M. Frankek proposatua.]]
Tubalismoa sinesmenezko teoria bat da, gaur egungo historiografiak erabat baztertua. Tubalismoak euskaldunei eta iberiarrei jatorri mitikoa esleitzen die: esaten du Tubal (Noeren iloba) euskaldunen eta iberiarren lehendabiziko erregea izan zela, eta hainbat herri (hala nola Tafalla) eratu zituela. Tito Flavio Joseforen kronikan agertzen da Jafeten semea zen Tubal Iberiara iritsi zela, baina Iberia hori gaur egungo Georgian dagoen Iberiako Erresuma zen. Jeronimo Estridongoak bata eta bestea nahastu eta Isidoro Sibiliakoak akatsa kanonizatu zuen, Georgiako Iberia Hispaniagatik aldatuz.

Sinesmenezko teoria horri jarraipen laikoa eusko-iberismoak eman zion. Jorge María Ribero-Meneses idazlea da tubalismoaren gaur egungo aldeztaile ezagunenetako bat, baita euskara dela munduan hitz egin zen lehen hizkuntzatik gertuen dagoena ere.

### Eusko-kantabrismoa 
Eusko-kantabrismoa historia eta antropologia arloko teoria bat da, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia probintziak, kantabriar lurraldeei loturik, erromatarren zapalkuntzari aurre egin zioten lurralde garaitugabeak izan zirela zioena. Hainbat mendez oso teoria arrakastatsua izan ondoren, XVIII.-XIX. mendeen bitartean baztertu zen, oinarri historikorik ez duelako.

Eusko-kantabrismoak greziar eta erromatar iturri klasikoetan aipaturiko Kantabria eskualdean sartzen zituzten gaur egungo Kantabria eta Euskal Herriko ipar-mendebaldeko hiru probintziak. Horrela, lurralde horietako euskaldunek (Iberiako jatorrizko biztanleak baitziren, eusko-kantabristen ustez) aro klasikoan kantabriarrei egozten zitzaien ausardia eta beste hainbat ezaugarri zituztela esaten zuen teoria horrek, eta horregatik probintzia horiek trataera berezia merezi zutela, Antzinako Erregimeneko espainiar eta frantses monarkien barruan. Estatu horietako gobernu zentralaren aurrean foruak defendatzeko erabili zen eusko-kantabrismoa, eta bereziki garrantzi handia izan zuen Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foruak Espainiako gobernu zentralaren aurrean defendatzeko argudiotzat.

## Jatorriari buruz esan diren zenbait esaldi 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Joakin Gorrotxategi, Iván Igartua, Joseba A. Lakarra (arg.). (2018). *Euskararen historia*. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. (Liburuak euskarazko bertsioan 860 orrialde ditu: koloretako mapak eta grafikoak. Liburuaren gaztelaniazko bertsioa ere badago. (Bibliografia: 801-847 orrialdeetan) ISBN: 978-84-457-3433-9.

## Ikus, gainera 
* Euskararen historia.
* Euskararen ahaideak.
* Euskalki.

## Kanpo estekak 
* Euskararen jatorria, enigma europar bat EiTB eta Euskaltzaindiaren dokumentala
* Euskararen Jatorria Elkartearen webgunea