open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ganbera

**Ganbera** hitzak esanahi zenbait dituzte:

* ganbera-musika, musika-mota bat;
* ganbera-orkestra, orkestra mota bat;
* merkataritza-ganbera, enpresen elkarte mota bat:
** Bilboko Merkataritza Ganbera;
* Ganbera-bitasun, sistema politiko bat;
* Komunen Ganbera eta Lorden Ganbera, Erresuma Batuko legebiltzarrak;
* Nafarroako Comptos Ganbera;
* Euskal Herriko Laborantza Ganbera;
* Gas ganbera, exekuzio-metodo bat
* Ganbera (pneumatikoak), pneumatikoen barruko kautxuzko pieza 
* Erkidegoko ganbera, Espainiako legelbiltzar autonomikoa;

## Ikus, gainera 
* Ganbara, teilatu azpiko solairua, sabai inklinatua izaten duena;
** Ganbara, euskal folk musika taldea.
Urretxindor

**Urretxindor** *Luscinia* generoko passeriformesen izen arrunta da. Hegaztien barruko Muscicapidae familian sailkatuta dago.

Zozoaren familiako txori intsektujalea horiek kantu ederragatik nabari dira.

## Espezieak 
* *Luscinia brunnea* —(Hodgson, 1837)
* *Luscinia calliope* —(Pallas, 1776)
* *Luscinia cyane* —(Pallas, 1776)
* *Luscinia luscinia* —(Linnaeus, 1758)
* *Luscinia megarhynchos* —(Brehm, 1831)
* *Luscinia obscura* —(Berezowski & Bianchi, 1891)
* *Luscinia pectardens* —(David, 1877)
* *Luscinia pectoralis* —(Gould, 1837)
* *Luscinia ruficeps* —(Hartert, 1907)
* *Luscinia sibilans* —(Swinhoe, 1863)
* *Luscinia svecica* —(Linnaeus, 1758)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Nevis (argipena)

**Nevis** hainbeste lekutako izenean eta pertsona batzuenetan ageri den hitza da.

## Lekuizen ezagunenak 
* Nevis Karibe itsasoko uharte eta herria da, Saint Kitts eta Nevisko Federazioan.
* Nevis Peak uharte honetako gailurrik altuena.
* Ben Nevis, Eskoziako gaeleraz **Beinn Nibheis**, Eskozia eta Britainiar Uharteetako gailurrik altuena da.
* Glen Nevis edo **Gleann Nibheis** aurrekoaren hegoaldean dagoen *gleann* edo *glen* motatako haran bat da, Loch Abar (*Lochaber* ingelesez) eskualdean.

## Beste lekuizen batzuk 
* Nevis (Alberta) Kanadako herriska bat da.
* Nevis (Minnesota) AEBetako herri bat da.
* Nevis ibaia *Te Wai Pounamu* edo Zeelanda Berriko Hego Uhartean dagoen ibai bat da.
* Petite Nevis Grenadinak uhartediko irlatxo bat da.

## Bestelako erabilpen batzuk 
* *Knock Nevis* petroliontzi erraldoi bat da.
* Edwin C. Nevis psikologo bat da.
Jesusen Andra Maria eliza (Ea)

**Jesusen Andra Maria eliza** Eako (Bizkaia) parrokia-elizetariko bat da, Ea ibaiaren eskuinaldean kokaturik dagoena, hain zuzen.

Eliza errenazentista da, barrokoari jarraituz berreraiki zena. Barruko ezaugarri nagusia 1740. urteko erretaula da, bertan Jesusen Bihotza, San Jose eta Andra Mariaren irudiak dituelarik.

Erretaulaz gain, zutabe salomondarrak, ildaskatuak eta rokokoan ohikoak diren txarro itxurako zutabeak dira beste ezaugarri aipagarriak.

Kaperan, 1725. urtean eraikia, Mexikoko indianoen diruz egindako Zacatecaseko Kristoa da ezaugarri nagusia.

## Kanpo estekak
7,62 x 51 NATO

eskuinera|thumb|300px|7,62 x 51 NATO kartutxoa, zinta metriko baten eta AA tamainako pila baten ondoan

**7,62 x 51 NATO** kartutxoa (NATOren arabera, ofizialki **7.62 NATO**) 1950ko hamarkadan NATOko kideek arma luzeetan erabiltzeko diseinaturiko fusil kartutxoa da.

Kartutxo hau erabiliz uten lehengo armak M14 borroka fusil estatubatuarra eta FN FAL belgikarra izan ziren. 1960ko hamarkadan Estatu Batuetako armadak M-16 eraso fusila hartu zuen infanteriako arma nagusi bezala, era 5,56 NATO kartutxoa hartu zuelarik NATOko armada handienak arma arinentzako estandar bezala. Hala ere ez zen izan 1970ko hamarkada amaiera arte NATO arma arinentzako beste kartutxo bat hartu zuen arte.

## Kanpo estekak 
* 7,62 x 51 NATO kartutxoen argazki batzuk
* 7,62 x 51 NATO kartutxoari buruzko informazioa eta argazkiak gaztelaniaz
Talako Ama baseliza

thumb|180px|Baselizaren barnealdea
**Talako Ama baseliza**, Ean (Bizkaia) kokaturiko baseliza da.

Baseliza talaia natural batean dago kokaturik, portutik abiatzen den bide txiki batetik hel daitekeelarik bertara. Nahiz eta txikia izan, Eako sorreratik aurrera, tradizio izan da nabiganteek zinopariak uztea bertan, babes truke.

Gaur egun, Eak jasandako itsas-nabigazioaren gainbeherarekin batera joan da tradizio erlijioso hau. Dena dela, oso egoera onean dago kontserbatuta, herriko puntu turistikoenetarikoa den aldetik. 1973an berritu zen, Eako biztanleen kontura.

Bere barnean, hiru irudi desberdin gurtzen dira:
* Maria Sortzez Garbiaren irudia, XVI. mendekoa
* Zutabera loturiko Kristo baten irudia, XVIII. mendekoa
* San Romanen XX. mendeko irudi bat

## Kanpo estekak
Itsasoaz haraindiko britainiar lurralde

thumb|400px|Itsasoaz Haraindiko Britainiar Lurraldeak
**Itsasoaz haraindiko britainiar lurrraldeak** (*British Overseas Territory*, ingelesez) Erresuma Batuaren subirautzapean eta kontrolpean dauden koloniei deitzen zaie. Lurralde hauek ez dira Erresuma Batuaren zati Ingalaterra edo Ipar Irlandaren modura adibidez.

Gaur egun menpeko lurralde hauek ez ditu zuzenean Erresuma Batuak administratzen. Bakoitzak bere gobernua du eta Erresuma Batua beraien babes eta kanpo harremanetaz arduratzen da. Hori horrela izanik, ez dute Britainiar Parlamentuan ordezkapenik.

Charles III.a, lurralde horietan Erresuma Batuko errege bezala ezagutzen da eta menpeko lurralde guztiek onartzen dute beraien errege gisa.

Lurralde bakoitzak gobernadore bat du Erresuma Batuko monarkak aukeratua —Erregeak— eta "Bere Maiestaren Gobernu"-ko ordezkari bezala jarduten du.

## Lurraldeen zerrenda 
* '***: Episkopi
* ****: The Valley
* ****: Hamilton
* ****: Road Town
* ****: Rothera
* ****: Gibraltar
* ****: King Edward Point/Grytviken
* ****: Diego Garcia
* ****: George Town
* ****: Stanley
* ***': Plymouth (*de iure*), Brades (*de facto*)
* '***: Adamstown
* ****: Jamestown
* ***': Cockburn Town

## Ikus, gainera 
* Britainiar koroaren dependentziak

## Kanpo estekak 
* United Kingdom Overseas Territories Association
Charlestown

**Charlestown** Karibe itsasoko Nevisko hiriburua da. Mendebaldeko kostaldean dago, Pinney's Beacheko hegoaldeko muturretik hurbil.

Uharteko bost *parish* edo parrokietatik Saint Paul Charlestown izenekoan dago; parrokiarik txikiena da eta bere lur eremua ere oso estua denez, neurri handi batean hiriburuarekin bat egiten duela esan daiteke.

## Historia 
Koloniaren garaietan hiriak bi gotorlekuk babesten zuten: Fort Charlesek hegoaldean eta Fort Black Rocks iparraldean.

Hiriko eraikin kolonial asko lurrikaren eraginez hondatu egin ziren.

## Ekonomia 
Nevisko ekonomiaren motorra da. Uharteko komertzio eta langile gehienak bertan kontzentratzen dira. Merkataritza-gune nagusia *Cotton Ginnery Mall* da.

Ekonomia sektorerik inportanteena finantza-zerbitzuak dira eta hirian arlo horretan nazioarte mailako mugimendua dago.

## Eraikinak 
Hiri txiki honetan uharteko *Nevis Island Administration* gobernu autonomoaren eraikinak daude eta leku historiko ugari ere badaude:
* Alexander Hamilton George Washingtonen hurkoa jaio eta lehen urteak bizi izan zen etxean orain Nevisko Historiaren Museoa dago beheko solairuan eta uharteko administrazio autonomoko batzar gela bat goikoan.
* Beste bi museo daude: Nelsonen Museoa eta Nevisko Kirolaren Museoa.
* Lehen zergak biltzeko balio zuen etxean orain Nevisko Turismo Erakundea dago.
* Hiriaren hegoaldean XVIII. mendekoa den bainuetxe-hotel bat dago; orain eraikin nagusian gobernuaren bulego batzuk daude.
* Beste batzuk: Postetxea, Epaitegia, Liburutegi Publikoa, Alexandra Erietxea.

## Garraioak 
Modernoa den **Charlestowneko** portuak batez ere Basseterre eta Montserratekiko ferryen bidezko loturak ditu.

Uharteko herri guztien arteko garraiorako ere gune nagusia da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nevis
* Horatio Nelson

## Kanpo estekak 
*  Nevisko Historia Museoaren webgunea.
*  Hiriko portua.
Lappiko armarria

100px|eskuinera|Lappiko armarria
Perlazko koroaren azpian eta ezkutuko zelai gorriaren gainean, gerripeko berde eta erramu koroa duen basagizon bizarduna dago. **Armarri** hau, Suediako Laponia antzinako probintziak zuen armarriaren ondorengo zuzena da. Izan ere, basagizona, 1607. urtean bihurtu zen Laponiako ikurra, Karlos IX.a Suediar Erresumako errege izendatu zutenean; hasiera batean, armarri aitzindari honetako basagizona beltza zen, hala ere, Laponia probintziaren banaketa eman zenean, Lappland suediarrekoa gorria bihurtu zen eta Olof Eriksson margolariak diseinatutako Lappikoa aldiz, zilarrezkoa .

## Ikus, gainera 
* Laponiako armarria
* Lappi probintziako armarria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paleartikoa

thumb|400px|Palearktikoa
**Paleartikoa** Lurrazaleko zortzi ekozona edo erreinu biogeografikoetatik bat da. Hitz hau ekologia, botanika, zoologia eta biogeografian asko erabiltzen da.

Paleartikoak Europa, Asiako iparraldea (Himalaiaren iparralderaino), Afrikako iparraldea (Sahararaino) eta Arabiako erdi eta iparraldea hartzen ditu.

Ekozona honek klima hotzeko eta epeleko eskualdeak hartzen ditu, baina ez klima tropikalekoak. Eskualde batzuk idorrak dira, hala nola Grezia, Sizilia eta Espainiako hegoaldea.

Bai fauna eta bai floraren aldetik, paleartikoak eta neartikoak antzekotasun handiak dauzkate, Beringeko itsasarteak lotuta daudelako. Bi ekozona hauek batera izendatzeko *Holartikoa* hitza erabiltzen da.

Paleartikoan honako bioma hauek daude: tundra, taiga, koniferoen baso epelak, hostozabalen baso misto epelak, belardi, sabana eta sastrakadi epelak, baso eta sastrakadi mediterraneoak, mendiko belardi eta sastrakadiak, basamortuak eta sastrakadi xerikoak, ibarbasoak eta hezeguneak.

## Kanpo estekak
Fauna

[thumb|300px|[Australiako fauna, *Nordisk familjebok* liburuko lehen argitaraldian agertu omen zen ilustrazioa.]]
**Fauna** edo **aberedia**, eskualde geografiko batean bizi den animalia-espezieen taldea da, aldi geologiko batean edo determinatu batean aurki ditzakegunak. Zoogeografia animalien banaketa espazialetik hartzen da. Honek faktore abiotikoen baitan nahiz faktore biotikoaren baitan dago.

## Fauna motak 
Fauna hainbat motatan sailka daiteke jatorriari erreparatuz gero (ekosistema batean bizi direnak eta abiotikoetan bizi direnak).

* Fauna basatia: gizaki gabe bizi diren animali multzoen fauna mota bat.
* Fauna etxetiarra: espezie etxekotuez osatuta dago hau da, gizaki baten arduran daudenak. Animalia mota hauek ,gizakiaren bizi izatera ohitzen dira giltzaperatuta egon gabe, eta egoera horretan zehaztu gabe ugaltzen dira helburu hauetarako: animaliek lana ekoiztea (haragia, artilea, azalak, lumak, arrautzak, konpainia eta beste produktu batzuk) eta zerbitzuak (zaldia, idia, ardia, ahuntza, katua, txakurra, oiloa, txerria, besteak beste).

## Ikus, gainera 
* Flora

## Kanpo estekak
Hondakin erradioaktibo

350px|thumb| Zentral nuklear bateko hondakinen kudeaketa eta produkzioa

**Hondakin erradioaktiboak**, elementu kimiko erradioaktiboak dituzten eta funtzio praktikorik betetzen ez duten hondakinak dira. Maiz, fisio nuklearra bezalako prozesu nuklearren azpiproduktu bat dira. Hondakina ere sortu daiteke erreaktore edo arma nuklearrentzako erregaien prozesamenduaren bidez edo medikuntzarako aplikazioen bidez, erradioterapia edo medikuntza nuklearra bezalakoak.

## Sailkapena 
* **Sailkatu beharrik gabeko hondakinak (edo salbuetsiak)**: duten erradioaktibitate maila ez da pertsonen osasunerako edo ingurumenerako kaltegarria, ez gaur egun ez etorkizunari begira. Material konbentzionaltzat erabil daitezke.

* **Aktibitate baxuko hondakinak**: erradioaktiobitate gamma edo beta daukate maila hauek baino txikiagoak badira: 0,04 GBq/m³ likidoak badira, 0,00004 GBq/m³ gaseosoak badira, edo kontaktu dosiaren tasa 20 mSv/h baino txikiagoa bada gaseosoan kasuan. Gainera, sailkapen honetakoak kontsideratzeko, semidesintegrazio periodoa 30 urte baino gutxiagokoa izan behar da. Gainazaleko almazenamenduetan almazenatu behar dira.

* **Aktibitate ertaineko hondakinak**: gamma edo beta erradioaktibitatea daukate aktibate baxuko hondakinkoek baino maila handiagoarekin, baina, 4GBq/m³ baino txikiagokoa likidoekin, gaseosoak edozein aktibitatearekin edo solidoak euren kontaktu dosia 20 mSv/o gainditzen duenean. Aktibitate baxuko hondakinak bezala,bakarrik kontsideratu daitezke sailkapen honetakoak, semidesintegrazio periodoa 30 urte baino txikiagoa duten hondakinak. Gainazaleko almazenamenduetan almazenatu behar dira.

* **Aktibitate handiko hondakinak**: erradioaktibitate alfa amititzen duten material guztiak eta aktibitate ertaineko hondakinetan ezarritako erradioaktibitate mailak gainditzen dituzten erradioaktibitate beta edo gamma emititzen duten edozein material. Baita ere sailkapen honetakoak dira, semidesintegrazio periodoa 30 urte baino gehiagokoa dutenak ( actínido minoritarioa adibidez). Almazenamendu geologiko sakonetan (AGP) almazenatu behar dira.

## Ikus, gainera 
* Kutsadura
* Energia nuklearra

## Kanpo estekak 
*  Enresa (Espainiako hondakin erradioaktiboak kudeatzeko enpresa publikoa).
*  United States Nuclear Regulatory Commission (Ameriketako Estatu Batuetako Gai Nuklearretako Batzorde Arautzailea).
*  «Mayak: media vida marcada con los daños de la energía nuclear», Argentinako Greenpeace erakunde ekologistaren webgunean.
Karbono bonu

**Karbono bonuak** mekanismo internazional batzuk dira ingurumenera kutsadura igorpenak gutxitzeko; Kiotoko protokoloak proposatutako mekanismoetako bat da berotegi-efektua edo berotze globala sortuarazi duen kutsadura igorpenak murrizteko.

thumb|
Sistema honek sutagarri ekonomikoak eskaintzen ditu enpresa pribatuek ingurumen kalitatea hobetzen eta euren produktuak egitean sortzen diren igorpenak erregulatzen lagun dezaten,CO2-a igortzeko eskubidea izango dute ongi trukakor bat bezala eta merkatuan ezarritako prezioan.Bonu hauen salerosketak-karbono bonu batek karbono dioxido tonelada bat igortzeko eskubidea ematen du-berotegi efektuko gasak arintzea baimentzen du, eta horrela,gasak igortzen edo igorritako gasak murrizten dituzten enpresak mesedetuz eta ordainarazten asko igortzen dituzten enpresak.

Berotegi efektuko gasen igorpenen murrizketak CO2 tona baliokideekin neurtzen dira,eta Igorpen Murrizketen Ziurtagirietan (IMZ)itzultzen da.IMZ bat atmosferara izurtzen uzten den CO2 tona baten baliokidea da, eta Kiotoko protokoloarekin akordio bat duten herrialdeei salduak izan ahal dira karbono merkatuan.Agiri bat ezarri dezaketen proiektu motak hurrengokoak izan daitezke:Energia berriztagarriak,laku eta ibaien garbiketak,forestazioa,eta

Gure planetaren aldaketa klimatikoa,berotegi globala edo berotegi efektua sortzen dituzten igorpenak murrizteko, herrialde industrializatu nagusienak - Estatu Batuak kontuan izan gabe-akordio bat ezarri dute zeinek berotegi efektuko gasak murrizteko xede kuantifikatu bat ezartzen duen 2012.urterako:Kiotoko Protokoloa.Hau betetzeko, garapen bidean dauden herrialdetan daude gasak harrapatzeko eta desagerrarazteko proiektuak finantzatzen ari dira.

Izan ere, bonuen salmenta sistemetako kritikoek,CO2-aren igorpenak murrizteko mekanismo inplementazioak atmosferan kontzentratua dagoen CO2-a murrizteko efekturik izango ez duela diote.Wigley-ren estudiak dioen bezala,1999, munduko herrialde guztiek,Estatu Batuak barne, onartutako Kiotoko tratatuaren inplantazioak milioika gasen murrizketa ekarriko du 2050.urterako,edo tenperatura 0,06&nbsp;°C jeistea ere lortuko du urte horretarako.

## Kanpo estekak
Charlestown (argipena)

**Charlestown** zenbait lekuren izena da.

## Ameriketako Estatu Batuak 
* Charlestown: Hampshire Berriko hiria.
* Charlestown: Indianako hiria.
* Charlestown: Marylandeko hiria.
* Charlestown: herria izandako Bostoneko auzo bat, Masachusetsen.
* Charlestown: Rhode Islandeko hiria.
* Charlestown: Wisconsineko hiria.

## Australia 
* Charlestown: Hegoaldeko Gales Berriko hiria.

## Eskozia 
* Charlestown edo *Charlestown-on-Forth*: Eskoziako gaeleraz *Baile Theàrlaich*, Fife (*Fìobha*) eskualdeko herria.

## Hegoafrika 
* Charlestown: KwaZulu-Natalgo herria.

## Ingalaterra 
* Charlestown: Derbyshireko herria.
* Charlestown: Dorseteko herria.
* Charlestown: Manchesterreko alde bat.

## Irlanda 
* Charlestown: gaeleraz *Baile Chathail*, *Contae Mhaigh Eo* edo Mayoko konderrian.

## 20px Kornualles 
* Charlestown: kornubieraz *Porthmeur*.

## 20px Nevis 
* Charlestown: Nevisko hiriburua, Saint Kitts eta Nevisko Federazioan.

## 20px Saint Vincent eta Grenadinak 
* Charlestown: Canouan uharteko herria.

## Antzeko lekuizen baten argipen orria 
* Charleston
Nevis Peak

**Nevis Peak** (985 m) Karibe itsasoko Nevis uharteko mendirik altuena da. Uharte bolkaniko honetako erdialdean dago eta bere orografiaren elementu nagusia da.

Sumendi bat da. Historiaurretik ez zaio erupziorik ezagutzen baina halakorik gerta liteke: fumarola eta ur termalak daude kostaldean eta horrek maila baxuko aktibitate bulkanologikoa adierazten du.

## Ezaugarriak 
Gailurrean hodeirik ez dagoenean izugarrizko ikuspegiak daude, bai Nevis osokoa bai Ozeano Atlantiko, Karibe itsaso eta Haizebeko uharteetakoa.

Goialdeko lurrak ez dira bat ere egokiak nekazaritzarako; uhartea azukre-kanaberaren ekoizpenaren gune oso garrantzitsua zen garaietan ere barnealdean ez zen halakorik landu. Eremu horretan ia ez da ezer aldatu eta jatorrizko landaredi zein fauna oso ondo gorde dira.

Tontor nagusiaz gain beste batzuk daude, adibidez Round Hill (309 m, iparraldean) eta Saddle Hill (387 m, hegoaldean).

## Igoera 
Posible da tontorrera igotzea baina ibilbidearen zati batzuk zailak dira. Mendizaleek fisikoki sasoian egon behar dute eta segurtasuna bermatzeko oso gomendagarria da gidari baten laguntza izatea.

## Bibliografia 
* Ordnance Survey, Erresuma Batuko Gobernua: *Nevis, with part of St. Christopher (Saint Kitts)*. E803 seriea (D.O.S. 343), NEVIS alea, 5 O.S.D. 1984 edizioa. 1995ean Erresuma Batuko Ordnance Surveyk Saint Kitts eta Nevisko gobernuarentzat berrargitaratuta.

* Robinson, David eta Lowery, Jennifer (argitaratzaileak): *The natural history of the island of Nevis*, Nevis Historical and Conservation Society Press, Ithaca, New York, 2000.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nevis
* Sumendi

## Kanpo estekak 
*  Sumendi hau *Global Volcanism Program* webgunean.
*  Nevis Peak *Peakbagger* webgunean.
*  Sumendirako txango proposamena.
*  Uharteko mapa bat Nevisko Turismo Bulegoaren webgunean.
Indiako Ozeanoko Britainiar Lurraldea

**Indiako Ozeanoko Britainiar Lurraldea** ( edo laburtuta *BIOT*) Indiako ozeanoan dagoen Erresuma Batuaren itsasoaz haraindiko lurraldea da. Txagos uhartediak osatzen du, Afrika eta Indonesiaren arteko erdibidean dagoena. Lurraldea sei atoloik osatzen dute, handiena eta hiriburua Diego García izanik.

Diego Garcia atoloia, Erresuma Batuak eta Ameriketako Estatu Batuek partekatzen duten base militarra dago. Guztira 4.000 biztanle daude lurralde osoan, denak militarrak. Izan ere, 1961etik 1973ra bitartean, bertako herritar guzti-guztiak kanporatuz joan ziren.

2000. urtean, ordea, Londresko auzitegi nagusiek uharteak jatorrizko herritarrei itzultzeko agindu zuten. Agindua ez zen bete, Estatu Batuentzat eta Erresuma Batuarentzat interes estrategiko handiegia baitu lurralde hark; handik eraso zieten Estatu Batuek Iraki 1991n, Afganistani 2001ean, eta Iraki berriz ere 2003an. Helegiteen bitartez 2006. urte arte atzeratu zen afera. Orduan, berretsi egin zuten auzitegiek 2000. urteko erabakia. Betetzeke dago.

ezkerrera|thumb|250px|Diego Garcia atoloiaren ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Televisión Canaria

**Televisión Canaria** Kanarietako Radiotelevisión Canaria korporazio publikoaren kate nagusia da. 1999ko abuztuaren 21ean hasi zen emititzen lehenengo aldiz *Televisión Autonómica de Canarias (TVAC)* izenpean.

Telebista katearen eta irrati-telebista korporazioaren egoitza nagusia Santa Cruz Tenerifekoaen dago.

## Ikus, gainera 
* Televisión Canaria Dos

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Televisión Canaria Dos

**Televisión Canaria Dos** Kanarietako Radiotelevisión Canaria korporazio publikoaren bigarren kate nagusia da. 2006ko maiatzaren 30ean hasi zen emititzen lehenengo aldiz **¡2!** izenpean.

Televisión Canaria kate nagusiaren gehiagarri gisa sortu zen. Halaber, programa kulturalak eta dokumentalak ematen dira. Bere egoitza ere Santa Cruz Tenerifekoaen dago.

## Ikus, gainera 
* Televisión Canaria

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
San Adriango baseliza

**San Adriango baseliza** Lizarrateko tunelean dagoen baseliza da. Gipuzkoan dago, Aizkorriko mendilerroan. Izena desitxurapen bat, erdararen eraginez: Zegaman, Sandrati deitzen zaio, eta ermita Trinitate edo Hirutasun Santuari dedikatuta dago.

## Historia 
Dirudienez, antzinako baseliza Hirutasun Santuaren ohorez eraiki zen. Inguruko herri hizkeran, latinezko ''* izen hura *Sandrati* bilakatuko zen (eta halaxe deitzen diote tokiko euskaran oraindik ere). Hortik tunelari, euskarazko Lizarrate izen zaharraz gainera, *Sandrati* izen berria ere eman zitzaion, Villasantek dioenez; eta, geroago, ilun samar bilakatua zen izen horri forma argiagoa eman nahirik, *San Adrian'' bihurtuko zen hizkuntza maila jasoan.

1893an eraitsi zuten lehenengo baseliza zahar hura, eta beste bat eraiki. Gerora, XIX. mendean, mikeleteen kuartel bat ere egon zen; 1911an jazotako suteak erabat erraustu zuen, eta berdin gertatu zitzaion alboan zuen ostatuari.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lizarrate

## Kanpo estekak
István Sándorfi

**István Sándorfi** (; Budapest, Hungaria, 1948ko ekainaren 12a - Paris, Frantzia, 2007ko abenduaren 26a) batez ere Frantzian bizitako margolari hungariarra izan zen.
## Biografia 
Bere aitak amerikar enpresa batentzat egiten zuen lan eta 1950. urtean kartzelara bidali zuten bost urtez. Kartzeletik atera ondoren, erregimen komunistatik aldendu nahian, familia guztiak Hungariatik alde egin zuen, lehenengo Austriara, gero Alemaniara, eta azkenik, Frantziara 1958. urtean. Sándorfi zortzi urterekin hasi zen marrazten, eta hamabirekin olio-pinturarekin hasi zen. Parisko *École nationale supérieure des Beaux-Arts*-en ikasten hasi zen eta margolaritzari ekin zion.

Bi alaba izan zituen Ange eta Eve. Margolaritzan eta marrazketan bizitza osoa eman ondoren, 2007ko abenduaren 26ean hil zen gaixotasun baten ondoren.
Aixkol

**Aixkola** (*Lathyrus sativus*) Fabaceae familiako landare belarkara eta birakaria da. Asian du jatorria, eta Indian lantzen da duela 4.000 urtetik hona.

## Deskribapena 
50 cm luze izatera hel daiteke. Zurtoinetan hegalak ditu, lore urdinxka, hori edo zuriak eta leka lauak ditu. Aixkolak proteina asko ditu eta, gainera, lehorteak oso ondo pairatzen ditu.

## Erabilera 
Inguru mediterraneoan lantzen da. Indian latirismo gaixotasuna eragiten duen aminoazido toxiko gutxiago duen barietate berri bat lortu dute. Espainian Mantxako gachamigaren osagai tipiko bat da eta Andaluzian irina erabiltzen da arrautzeztatzeko.

Espainian, 1940 eta 1941ean Ley eta Oliver de la Riva medikuek aixkol-ahi kontsumoaren eta latirismo bezala ezagutzen den gaixotasun neurotoxikoaren arteko harremana ezarri zuten arren, bere debekua ez zen 1967ra arte iritsi, frankismo betean.

2010ean, *Lathyrus sativus*-aren toxikotasuna aztertu zuen Espainiako Batzorde Zientifiko batek «aixkolen kontsumoa noizbehinkakoa baino ezin da izan. Hainbat autorek argitaratutako azterlanen arabera, *lathyrus sativus* hazietan ODAPen (azido-N-oxalyl-diamino-propionikoa) %0,15etik beherako edukia giza kontsumorako atalase segurutzat jotzen da» esan zuen. Kontsumitzeko debekua 2018ra arte egon zen indarrean.

## Taxonomia 
Carolus Linnaeusek 1753an *Species Plantarum* bere liburuan *lathyrus sativus* deskribatu zuen.
;Sinonimia:
* *Lathyrus asiaticus* (Zalkind) Kudr.
* *Lathyrus sativas* L.
* *Lathyrus sativus subsp. asiaticus* Zalkind

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20041013150604/http://www.clima.uwa.edu.au/lathyrus/
Katalizatzaile

**Katalizatzaileak** erreakzio kimikoetan erreakzioaren abiadura geldotzea edo bizkortzea lortzen duten substantziak dira.

## Katalizatzaile motak 
Bi katalizatzaile mota daude, positiboak eta negatiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolas II.a

**Nikolas II.a** (Chevrongo gaztelua, 990 eta 995 artean - † Florentzia, 1061eko uztailaren 27a) Eliza Katolikoaren 155. aita santua izan zen 1059 eta 1061 urteen bitartean. Aita santua hautatzeko prozedura aldatu zuen, *In nomine Domini* bulda ezarriz.

## Erreferentziak
Hyères

**Hyères** ( ahoskatua; ) Frantziako hego-ekialdean dagoen kostaldeko hiria da. Udalerriaren barnean Giens penintsula eta Hyères uharteak daude. Toulongo hiri-aglomerazioaren barnean dago.

## Auzoak 
* Les Salins
* L'Ayguade
* Les Borrels
* Sauvebonne
* Le Port
* La Capte
* Giens
* Porquerolles
* Port-Cros
* Le Levant

## Administrazioa 
## Demografia 
## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak  
* Rottweil (Alemania)
* Koekelberg (Belgika)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hyères hiriko webgune ofiziala
La Ciotat

**La Ciotat** (okzitanieraz *La Ciutat*) Frantziako hego-ekialdean dagoen kostaldeko hiria da.

thumb|ezkerrera|250px|Hiriko ikuspegi orokorra.

## Ikus, gainera 
* Côte d'Azur

## Kanpo estekak 
* Turismo-informazioa
*  Hiriko webgune ofiziala
Palmondo

**Palmondoa** (*Arecaceae* edo *Palmae*) landare loredunen familia bat da. 202 genero ditu, 2600 espezie guztira eta talde monofiletikoa da, hau da, palmondo guztiek jatorri komun bat dute.

Haren banaketa lurralde subtropikal eta tropikaletan bakarrik dago. Baina klima hotzagoetan haz daitezke, barneko landareak edo berotegietan.

## Taxonomia 
* Azpifamilia *Coryphoideae*
* Azpifamilia *Calamoideae*
* Azpifamilia *Nypoideae*
* Azpifamilia *Ceroxyloideae*
* Azpifamilia *Arecoideae* (100 genero)
* Azpifamilia *Phytelephantoideae*: Monoika

## Genero nagusiak 
* *Areca*
* *Bactris*
* *Borassus*
* *Calamus *
** Rotang (*Calamus rotang*)
* *Chamaerops*
** Chamaerops humilis
* *Cocos*
** Kokondoa (*Cocos nucifera*)
* *Copernicia*
** Karnauba
* *Elaeis*
* *Euterpe (genero)*
* *Jubaea*
* *Metroxylon*
* *Phoenix (genero)*
** Phoenix dactylifera
* *Raphia*
* *Roystonea*
* *Sabal*
* *Salacca*
* *Trachycarpus*
* *Washingtonia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kew Botanic Garden's Palm Genera list (egungo generoen zerrenda)
Fréjus

**Fréjus** (frantsesez  ahoskatua; ,  ahoskatua) Frantziako hego-ekialdean dagoen kostaldeko hiria da.

## Alkateen zerrenda 
## Demografia 
## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
*
*
*
*
*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko webgune ofiziala
Saint-Raphaël

**Saint-Raphaël** (okzitanieraz *Sant Rafèu*) Frantziako hego-ekialdean dagoen kostaldeko hiria da. Turisten oso gogoko jomuga da eta, neguan 35.000 biztanle izatetik, udan 800.000 egoiliar izatera pasatzen da.

## Ikus, gainera 
* Côte d'Azur

## Kanpo estekak 
*  Hiriko webgune ofiziala

thumb|ezkerrera|500px|Hiriko ikuspegi panoramikoa.
Brokoli

**Brokolia** (*Brassica oleracea italica*) aza landaretik eratorritako barazkietako bat da, zurtoin sendo eta adarkatua duena. Jatorrizko aza landarea (*Brassica oleracea*) bezala, landare belarkara hau biurtekoa da, baina urteroko gisa landatzen da, hazi bidez. Barazki estimatuak izanik, batez ere egosia jaten da. Multzo berekoak dira aza, bruselaza eta azalorea.

## Historia 
Jatorria Italia hegoaldean du. Izena italierazko *broccolo* hitzaren pluraletik dator, eta berau *brocco* (latinezko *bracchium*, beso) hitzaren txikigarritik.

K.a. VI mendean hasi zen brokoliaren ekoizpena Mediterraneoko iparraldeko itsasertzean. Sizilian eta Italiako penintsularen hegoaldean hautespen artifizialaren bidez asko garatu zen landarea.

XVIII. mendean hedatu zen Europan eta italiar emigranteek XIX. mendean Ipar Amerikara eraman zuten.

## Ezaugarriak 
Landare hau, oraindik garatuta ez dagoenean, edozein aza baten antza du. Heldutasun komertzialaren unean berde edo purpura da.

Berde koloreko lore-buru mamitsu jangarri ugari ditu, zuhaitz eran jarriak, zurtoin lodi batetik jaiotzen diren adarren gainean. Buruxka-masa handia hostoz inguratuta dago. Bere ahaide hurbila den azalorearen antza handia du, baina berde kolorekoa da.

Loreak horiak dira eta fruituak silikuan dauzka hazi arrosa biribilekin.

Klima freskotako laborantza da eta, beraz, uda beroetan ez da hain oparoa izaten.

## Ekoizpena 
Txina eta India dira gaur egun brokoli ekoizle nagusiak.

## Erabilera 
Barazki hau sukaldaritzan estimatua da, batez ere jatorriko Italian. Egosita edo lurrunetan prestatu ohi da, baina gordinik jan daiteke, eta barazki gordin oso ezaguna bihurtu da, aperitibo gisa.

Plater bat brokolia zati batzuetan moztutako patatekin egostean datza, eta ondoren piperrautsez, baratxuriz eta oliba olioz ontzen da.

## Galeria 

Broccoli bloem.jpg|Brokoli loreak
Broccoli flowers 2525385935 e13d4de4c4 b.jpg|Brokolia loratzen
Cavolfiore Violetto di Sicilia.jpg|Siziliako brokoli morea
Broccoli in a supermarket at Tokyo - Dec 2019.jpg|Brokoliak salgai supermerkatuan

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txinatar brokolia
* Romaneskoa

## Kanpo estekak
Donosita efektua

'''*Donosita* efektua'* programa testu-editoreetako zuzentzaile ortografikoek sortutako fenomeno bat da, non ordezteko hitz proposatua guztiz desegokia den.

Efektu honen izena adibide ezagun batetik dator: gaztelaniazko zuzentzaile ortografiko batek *Donostia* leku izenaren ordez *Donosita* hitza ipintzen du. Euskarazko zuzentzaileak erabiliz gero, *Donostia* hitza ez da *Donosita* bihurtzen, baina beste hitz batzuetarako aldaketa desegokiak proposa ditzake: *Vitoria-Gasteiz* izenaren ordez, *Vitoria gastéis*, esate baterako. Zuzentzaile ortografikoaren erabiltzaileak proposatutako ordezkapenak arduragabe onartzen baditu, adibidez «Denak ordeztu» aukeratuz, aldaketak guztiz desegokiak izan daitezke, batez ere izen berezien kasuan.

Ingelesez ** (Cupertino efektua) deitzen zaio, gaizki idatzitako *cooperation* hitza *Cupertino* bihurtzen baitu; hau da, Kaliforniako hiri baten izena jartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Niñotas Hembrita (Onintza Enbeita), "Donosita" efektuaren azken biktima», *Sustatu*, 2009-05-12.
* «Hobariak ovárica bihurtu dira Donosita efektuaren eraginez», *Sustatu'', 2010-03-17.
Gesal

thumb|250px|Itsasoko ura.

**Gesala** edo **kresala** itsaso eta ozeanoetako ura da. Gazia da, gatz-mineralen kontzentrazio handia duelako (%&nbsp;5,5). Horietatik, sodio kloruroa da kantitate handienean agertzen dena. Hidrosfera osatzen duen uraren %&nbsp;97,25 ozeanoan dago.

## Konposizioa 
Itsasoko ura ur-disoluzioa da (H2O), hainbat sustantziarekin batera. Elementu kimikoen 2/3 daude itsasoko uretan sartuta, nahiz eta ia ez detektatzeko moduko kantitateetan izan. Sei osagaik, guztiak ioiak, solutuen %&nbsp;99 osatzen dute. Ondoko taulan ageri dira.

### Uretan disolbatutako ioiak 
Arrokek hainbat mineral dituzte, eta arroka hori uretan sartzen denean, meteorizazio kimikoa jasan egiten du. Prozesu horretan arroka gehiena disolbatu egiten da, eta disolbaezinak diren mineralak geratzen dira ale aske bezala. Jatorrizko mineralak osatzen zituzten ioiak, Na+, K+, Ca2+, Cl-, daude uretan disolbatuta. Horrela itsasoratzen ibaiko urak disolbatutako ioi kantitate altuak ditu, %&nbsp;96,5 H2O da; eta %&nbsp;3,5, disolbatutako ioiak.

## Ezaugarriak 
### Gazitasuna 
Gazitasunaren konposizioa sinplifikatzen da, osagai honen proportzioak beti ia berdinak direlako, nahiz eta ozeano guztien kontzentrazioa aldagarria izan. Kontzentrazio horri gazitasuna esaten zaio eta milakoetan neurtzen da (‰). Bere konposizioaren unibertsaltasunari esker, gazitasuna ioi bakar batez neurtzen da, kloruro ioiaren arabera (Cl-).

Gazitasuna aldatu egiten da arro batetik bestera, latitude batetik bestera edota sakonera batetik bestera.

Itsaso ireki guztien artean, Itsaso Gorria da gazitasun handiena duena (%&nbsp;40). Beste aldetik, Itsaso Baltikoa da gazitasun gutxien duena (%&nbsp;6 Botniako golkoko ur gainazalean), duen sakontasun txikiagatik, klima hotzagatik eta bere topografia itxiagatik, ez baitu itsaso mundialarekin ia trukaketarik.

### Eroankortasun elektrikoa 
Itsasoko urak konduktibitate handia dauka, non uraren polaritatea eta ioi disolbatuen aniztasuna
laguntzen dute. Ioi bat, positiboki eta negatiboki kargatutako atomoa da, eta beraz, elektroiak elkarbanatzen ditu inguruarekin. konduktibitatea aldatzen da tenperatura eta gazitasunarekin ( gero eta gazitasun handiagoa orduan eta konduktibitate handiagoa).

### Dentsitatea 
Itsasoko uraren dentsitatea bere propietateen artean garrantzitsuenetarikoa da, bere bariazioa korronteak sortzen baititu. Itsasoko ur tipikoaren dentsitatea (ur gazia, %&nbsp;3,5 gatz disolbaturekin) izaten da normalean 1,02819 kg/L -2 gradu zentigradutan, 1,02811 0 gradu zentigradutan, 1,02778 4 gradu zentigradutan, etab.

Itsasoko uraren dentsitatea, hiru faktoreen araberakoa da: gazitasun (*s*), tenperatura (*t*) eta presioa (*p*). Gazitasuna sinbolizatzeko ρ (rho) hizki grekoa erabiltzen da normalean, eta aurreko hiru aldagaien funtzioa dela adierazteko *ρ*(*s*,*t*,*p*) idazten da.

### pH 
Itsasoko uraren pHa 7.5 eta 8.4 tartean dago eta tenperaturaren arabera aldatu al da, tenperatura igotzen bada, pHa jeixten du.

## Ikus, gainera 
* Uraren zikloa

## Kanpo estekak
Fosil bizidun

**Fosil bizidun** espezie iraungi gabekoei buruzkoko adierazpena da, eta fosiltzat hartzen diren espeziekin antz handia dute. Hala ere, ez dira benetako fosilak, adierazpena edo deitzeko modua baizik. Horren arabera, ez da termino zientifikoa.

Fitxategi:Fossil Plant Ginkgo.jpg260px
:::Fosilaren eta bizirik dirauen zuhatzaren antza. Zaharra eskubian daho; garaikidea, ezkerrean.

## Adibide batzuk 
;Landareak
* *Ginkgo* zuhaitza (Ginkgoaceae).
* Azeri*-*buztana (*Equisetum* *arvense*) (Equisetaceae).
* *Metasequoia*
* *Sciadopitys*, (Sciadopityaceae).

;Animaliak
[thumb|200px|*[Nautilus*]]
* **Ornodunak**
** **Ugaztunak**
*** Panda gorria (*Ailurus fulgens*).
*** Okapia (*Okapia johnstoni*).
*** *Dromiciops gliroides*.
*** Monotremak (ornitorrinkoa eta ekidna).
*** Mendi kastorea (*Aplodontia rufa*)
*** Zarigueia
*** Przewalski zaldia (*Equus caballus przewalskii*).
** **Hegaztiak**
*** Acanthisittidae.
** **Narrastiak**
*** Tortuga ergela papuarra (*Carettochelys insculpata*).
*** *Crocodilia*
** **Arrainak**
*** Gaizkata
*** Zelakantoa

## Kanpo estekak
Hego Txinako tigre

**Hego Txinako tigrea** edo **Amoy tigrea** (*Panthera tigris amoyensis*) desagertzeko zorian dagoen tigrea da. Gaur egun bizileku naturalean 10-30 ale bizi direla uste da eta 60 ale babestokietan . Bere jatorrizko bizilekua Txinako baso eta zelaiak ziren, baina hortik 1994an desagertu zen. CANTON ZOOak tigre hauen zelulak gordetzen hasi da, behin betiko ez desagertzeko.

Bere ezaugarriak, oso berdintsuak dira lehenago Siberian bizi izan zen beste espezie batena. Espezie nahiko handia da; arrak gehienez 170kg eta emeak 112kg. Luzeran, arrak 2,45 m buztanetik burura eta emeak 2,30m. Ilea laranja kolorekoa dauka eta marra beltzak beste espezieek baino banatuagoak .

1959an 4000 buru zeuden Heibei probintzia eta Hong Kong lurraldeen artean banatuta. Baina 17 urteetan 200 aletara murriztu zen populazioa. 1981an CITES hitzarmenak desagertzeko arriskudun azpiespezietzat hartu zuen eta 1988an gobernu txinatarrak animali babestuen zerrendan sartu zuen.

### Tigre txinatarraren naturara buelta 
«Save Chinàs Tigers» erakunde ingeles-hegoafrikarrak eta «Chinese Tigers South Africa» akordio bat sinatu zuten tigre batzuk Hegoafrikako erreserba batera eramateko; naturan irauteko gauza batzuk ikasteko. Proiektu honen azken helburua tigreak naturara bueltatzea zen.

### Gaur egungo egoera 
Baserritar batzuen esanetan 2 metrotako tigre bat ikusi zuten pasa den ekainean. Hau egiaztatzeko 30 zoologoko talde bat Zhenping y Pingli lurraldeetan aztarnak jarraitzen ari izan dira. Zoologoak esan dute tigreen aztarnak ikusi dituztela, entzun dituztela eta baieztatu dute tigre basatiak daudela. Baina bakarrik 10 buru daude eta desagertzeko arriskuan dauden animalien zerrendako lehen felinoa da.

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Mihilu

**Mihilua** (*Foeniculum vulgare*) *Apiaceae* familiako landare belarkara da. Hego Europar eta Hego Asiar jatorria du.

## Deskribapena 
Bi metro garai izatera hel daiteke. Basoan biltzen da bero gehien egiten duen garaian, orduan baitu lurrin gozoena. Bere hostoak luzeak eta finak dira, eta loreak aldiz, zurtoin motzeko loretxo horien sortatan agertzen dira.

## Sukaldean 
thumb|ezkerrera|150px|Mihilu erraboilak

Anis zaporeko erraboila barazki gisa kontsumitu ohi da, bai entsaladetan gordinik, xafla kurruskarietan moztuta eta olioarekin, ozpinarekin eta piperbeltz eho apur batekin prestatua, edo bai beroan, erreta edo egosita zerbitzatuta.

Hosto lehorrak ongarri gisa erabiltzen dira, menda-anis zaporea emateko.

## Ikus, gainera 
* Itsas mihilu
* Ezamihilu

## Kanpo estekak
Animalien ugalketa

## Ugalketa funtzioa 
Izaki bizidunek ugalketako funtzioari esker espezieak irautea lortzen dute. Hau da, espezie bereko izakien artean izaki berriak sor ditzakete ugalketa funtzioari esker.
Izaki bizidunen ugalketa bi modutakoa izan daiteke: ugalketa sexuala edo ugalketa asexuala.

## Ugalketa sexuala 
Ugalketa sexuala izaki berria beste bi izaki elkartzean sortzen denean gertatzen da; bata femeninoa eta bestea maskulinoa izango da. Ugalketa hau, ere ematen da zelula bakarreko izaki bizidunetan; adibidez, itsasbelarretan eta protozooetan.

**Ugalketa sexuala animalietan**

Animaliengan, ugalketa modu usuena sexuala da. Arrak emea ernaltzean, animalia berriaren enbrioia osatuko da, eta honela gara daiteke:

- Arrautzan, animalia obiparoetan gertatzen den moduan: arrainetan, anfibioetan, narrastietan eta hegaztietan.

- Emearen gorputzaren barnean, aninmalia bibiparoetan gertatzen den moduan; adibidez ugaztunetan.

## Ugalketa asexuala 
Ugalketa asexualari ugalketa begetatiboa ere deitzen zaio. Ugalketa asexualean, izaki baten organismoaren atal baten bidez sortzen da izaki berria.

**Ugalketa asexuala animalietan**

Animalia simpleetan eta primitiboetan, hala nola belakietan edo itsas izarretan, ugalketa mota asexuala da. izaki berria bere espezieko izaki heldu baten atal batetik sortzen da.

**Ugalketa asexualaren motak:**

- Gemazio

- Puskaketa

- Erdibiditzea

- Esporulazioa

- Partenogenesi

- Polienbrionia
Kola (zuhaitza)

**Kola** (*Cola nitida*) espezie bat da, Sterculioidae subfamiliako zuhaitza. Bere enborra 20 metro garai izatera irits daiteke. Afrikan du jatorria, eta klima tropikaletan bizi da.

Afrikako zenbait herritan eta Amerikan hazten da. Fruituak kafeina eta beste substantzia batzuk dauzka. Era tradizional batez erabiltzen da bizigarri eta sendagarri gisa eta 1886tik edari freskagarriak (adibidez Coca-Cola eta Pepsi-cola) egiteko.

## Erreferentziak
Iñaki Beobide

**Iñaki Beobide Agirrezabalaga** (Zumaia, Gipuzkoa, 1934ko abenduaren 8a - 2024ko urtarrilaren 14a) Herri Gogoa diskoetxearen sortzaileetako bat izan zen, eta Euskal Kantagintza Berriaren hainbat disko grabatu zituen Donostiako estudioan. Jarrai antzerki taldean atzerriko antzerkigileen obrak euskaratu eta taularatu zituen, eta Ikuska liburu saila sortu zuen. ETBren sorreran ere parte hartu zuen.

1968an Durangoko Azokara Xabier Leteren eta Artze anaien disko banarekin joan ziren Iñaki eta Axen (*Euskalerri nerea* eta *Txalaparta*). Ale guztiak salduta bizkor itzuli behar izan ziren Donostiara gehiagoren bila. Hurrengo urtean sei edo zazpi disko berrirekin joan ziren. Handik aurrera, guztira, berrehundik gora disko kaleratu zituzten, besteak beste, talde hauekin: Xabier Lete, Benito Lertxundi, Julen Lekuona, Lourdes Iriondo, Mikel Laboa, Oskarbi, Artze anaiak, Pantxoa eta Peio, Antton Valverde, Txomin Artola, Haizea, Lupe, Mikel Laboa, Xabier Saldias, Amets, Argoitia neba-arrebak, Lauburu, Joxe Mari Urbieta, Aitor Badiola, Iñaki Garmendia, Xalbador Garmendia, Lupe, Kixki ta Mixki ta Kaxkamelon, Txotxongillo Taldea...
Fitxategi:JA Irigarai Lourdes Iriondo GureGipuzkoa 1005809jpg.jpg|Jose Angel Irigarai, Lourdes Iriondorekin 1971n.
Fitxategi:Axen Egaña 2025 Irutxulo.jpg|Axen Egaña (2025)
70eko hamarkadaren hastapenetan, Ikuska saila sortu zuen Jose Luis Alvarez Enparantza "Txillardegi" eta Benito del Vallerekin batera, euskarazko liburugintzan eta hezkuntzan ere eragiteko.

Hamarkadaren amaieran, Gipuzkoako Diputazioko Dantza, Antzerki eta Ahozko Literaturako arduradun izendatu zuten, eta Euskal Dantzarien Biltzarreko idazkaria izan zen. 80ko hamarkadan, ETB sortzeko proiektuan aholkulari gisa sartu zen, eta geroago ekoizle lanak egin zituen. Euskaltzain urgazlea da.

2011n Gerediaga Elkartearen  Argizaiola saria jaso zuen.

Haren alaba Olatz Beobide aktoreak jarraitu du antzerki tradizioa familian.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Pako Miangolarra

## Kanpo estekak
Jojo eta Ramuntxo

**Jojo eta Ramuntxo** Jojo Bordagarai baxenabartarra eta Ramuntxo Carrere lapurtarra 1987an hasi ziren elkarrekin abesten, Euskal Kantu Txapelketan elkar ezagututa. Hamar urte lehenago, Bernadette arrebarekin plazarik plaza ibili zen Jojo, Txomin Hegik gitarrarekin lagunduta. Jojok eta Ramuntxok hiru disko kaleratu dituzte eta une honetan utzia dute bikote lana. Jojok, baina, bakarkako bidea hasi du eta aitarekin eta arrebarekin Pil Pil taldea osatzen du.

## Taldea 
Hamabi urte zituenetik herrietan kantari aritu da Jojo Bordagarai. 1973an, Jojo eta Bernadette taldea osatu zuen arrebarekin, eta Txomin Hegi kantari, idazle eta antzerkilariak laguntzen zien gitarrarekin. Urte batzuk lehenago, Hegik berak eta Peio Serbiellek Urrakoa kantu ikuskizuna landu zuten. Jojok eta Bernadettek Agur diskoa (Elkar) grabatu zuten 1978an, Bordagaraik eta Hegik sortutako kantuekin. Hurrengo urtean taldea desegin egin zen, eta Jojo Garaziko Nekez Ari abesbatzan hasi zen kantari. Ahotsaren trebakuntzak Euskal Kantu Txapelketan parte hartzera eraman zuen, 1987an, eta lehiaketa hartan bertan ezagutu zuen Ramuntxo Carrere.

Bikotea beste musikari batzuez inguratu zen taldea osatzeko, eta folk herrikoiaren bidetik ekin zioten (akordeoia, gaita, flauta...). Bordagaraik hartu zuen kantuetako hitzak idazteko ardura, eta doinuak bien artean sortu zituzten. Haize andrea estreinako diskoa (Elkar, 1990) Niko Etxart kantariaren estudioan grabatu zuten, eta Vladimir Cosma errumaniar konpositorearen lan bat moldatu zuten, "Xabinari". Horren aurretik, Azala taldearen Marigaizto diskoan parte hartu zuen bikoteak.

Geroago beste bi disko etorri ziren: Maitasunez ba ote... (Elkar, 1993) eta Zure kanpoetara (Agorila, 2001). Disko bakoitzean, baina batez ere azken horretan, taldearen soinua osatuz joan zen musikari berrien ekarpenekin: Mathieu Haranbure (baxua; King Mafrundi, Txakun...), Phillipe Ezkurra (akordeoia, bandoneoia; Peio Serbielle, Pier Paul Berzaitz...), Mixel Etxekopar (xirula, ttun-ttuna)...

2004. urtean Ramuntxo Carrerek kantatzeari utzi zion, eta Jojo Bordagaraik Pil Pil taldearekin jarraitu zuen. Alexandre aitak, Bernadette arrebak eta Mixel Thikoipe lehengusuak osatzen dute taldea. Beste egitasmo batean ere aritu da, Triki Trakan. Xabi Pery (Itoiz) musikari eta soinu teknikariaren inguruan sortutakoa da hori.

Haatik, orain bakarkako proiektuan dabil murgilduta. Bahaki... diskoa (Elkar, 2008) da lan horren orain arteko fruitua, Philippe Ezkurraren laguntzaz egindakoa. Jazz musikariz inguratu da Bordagarai, eta Europako ekialdeko musikatik eta kantu tradizionaletik asko duten konposizio garaikideak, emozio askotarikoak eta koloretsuak lantzen dituzte.

## Diskografia 
* *Agur* (1978, Elkar), Jojo eta Bernadette
* *Haize Andrea* (1990, Elkar)
* *Maitasunez ba ote...* (1993, Elkar)
* *Zure kanpoetara* (2001, Agorila)
* *Bahaki* (2008, Elkar)

## Kolaborazioak 
* *Gaur olerkiak, bihar presoak Euskal Herrirat!* (1998)
* *Manex Erdozaintzi-Etxart. Omenaldiko kantaldia II* (2004)

## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko abeslariak

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Tuterako Gudua

[thumb|Tuterako guduaren oroigarria Garaipen Arkuan. Zerrendako lehena, Le Bastan, [Baztango guduaren oroigarria da.]]

**Tuterako Gudua** Iberiar Penintsulako Gerran gertatu zen, 1808ko azaroaren 23an gertatua. Bertan, Lannes mariskalak zuzendutako armada frantsesak erabat hartu zuen mendean Castaños jeneralak zuzendutako armada espainiarra. 33.000 soldadu eta miliziano espainiar 30.000 frantziar setiatzen saiatu ziren, baina ezin izan zuten, eta 4.000 erori eta 3.000 preso hartu zituzten. 

## Gertakizunak 
1808ko azaroaren 23an, Tuterako gudua borrokatu zuten armada frantziarrak eta espainiarrak, Iberiar Penintsulako Gerran. 33.000 soldadu eta miliziano espainiar saiatu ziren 30.000 frantziar setiatzen. Ebro ibar inguruan posizioak hartzea eragozteko Santa Barbara muinoan kokatu ziren Castañosen aginduetara zeuden espainiarrak, baina ez zuten lortu eta 4.000 hil eta 3.000 preso hartu zituzten Napoleonen soldaduek. Hain ospetsua izan zen borroka, frantziarrek Parisko Garaipen Arkuan grabatu zutela, Baztango guduaren aipamenetik lerro batzuetara.

## Armadak 
### Frantziar armada 
* Komandanteak
** Jean Lannes, Montebelloko dukea
** François Joseph Lefebvre
** Michel Ney, Elchingengo dukea (erreserban)
* Unitate militarrak
** Infanteria:
*** Lagrangeren dibisioia
*** Vistulako legioak
*** Mathieuren dibisioa
*** Morloten dibisioa
*** Grandjeanen dibisioa
*** 14.,27.,44.,50.,114.,115.,116. eta 117. errejimentuak
** Zalditeria:
*** Poloniar lantzariak
*** 1. behin-behineko errejimentua eta 3.koratzari-eskuadroia
*** Behin-behineko husarrak
*** Dragoiak
*** Colbert jeneralaren zalditeria arina

### Espainiar armada 
* Komandanteak
** Francisco Javier Castaños
** José de Palafox (erreserban)
** Juan O'Neylle mariskala
** Lapeña mariskala
** Grimarest jenerala
* Unitate militarrak
** Caro eta Pinohermoso batailoiak
** Roca dibisioa
** Lapeñaren 4. dibisioa
** Castañosen 5. dibisioa
** Grimarest jeneralak zuzendutako hiru dibisioak
** Sizilia 67. errejimentua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxezarra

**Etxezarra** Gasteizko Ariznabarra auzoan dagoen eraikina da, gaztelaniaz *Casa de Napoleón* edo Napoleonen Etxea ezizenaz ezaguna dena.

## Historia 
1808an Bailénen menderatuak izan ondoren, frantziarrek ihes egin behar izan zuten. Bere anaia zen Joseph Bonaparte berriro Madrilgo tronuan kokatzeko, Napoleon Bonaparte enperadoreak berak Iberiar Penintsulara eraman zuen bere armada

Gasteiztik pasatu zenean, 1808ko azaroaren 5 eta 9 bitartean, enperadorea orduan Fernando de la Cuesta bankariarena zen Etxezarran lo egin zuen

Ekipamendu publikoa da gaur egun, gizarte-etxe bat, alegia. 2006-2009 urteen bitartean zaharberritu zuten, atzealdean handipen bat gehituz. Guztira 42 apartamentu babestu, 19 aparkaleku eta jatetxe bat egin zituzten.

2020an, Gasteizko Udalak bere lehen solairuaren erabilpena eskaini zion Euskaltzaindiari 25 urterako, akademiak 2021rik aurrera Arabako egoitza bertan izan zezan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Longa

**Francisco Tomas Antxia**, ***Francisco Longa*** izenaz ezaguna, (Mallabia, 1783ko apirilaren 10a – Valentzia, 1831) militar bizkaitarra izan zen.

## Biografia 
Mallabiako Longa jauregian jaioa, gaztetik Argantzunen bizi zen, non errementari bilakatu zen. Iberiar Penintsulako Gerraren hasieran gerrilla-partida bat osatu zuen. Gero armada erregularrera pasa zen, Gasteiz eta San Martzialgo guduetan parte hartuz. 1825ean teniente-jeneral izatera ailegatu zen.
[thumb|center|Longa jeneralaren omenezko monumentua [Ziortza-Bolibarren]]
## Erreferentziak
Hormona adrenokortikotropiko

**Hormona adrenokortikotropikoa**, **adrenokortikotropina** edo **ACTH** () hipofisi guruinak ekoiztutako hormona da, giltzurrungaineko guruinetako jardueran eragin nabarmena duena.

Egitura kimikoari dagokionez adrenokortikotropina hormona peptidikoa da, hots, aminoazidoz osatuta dago. Giza adrenokortikotropina 39 aminoazidoek osatzen dute.

Hormona honek giltzurrungaineko azalak jariatzen dituen hormona esteroideen askapena kontrolatzen du. Aldosterona, kortisol, kortisona eta androgenoen jariaketaren kontrola ACTH hormonaren menpe dago.

Era berean, hipotalamoak jariaturiko beste hormona batek (CRH hormonak) ACTH-ren jariaketa kontrolatzen du.

ACTH hormonaren gabeziak kortisolaren gabezia dakar, eta baita giltzurrungaineko azalaren atrofia ere. Hipofisiaren adenomak, aldiz, ACTHaren gehiegizko ekoizpena eragiten du: kortisolaren kontzentrazioa igo eta Cushingen sindromea agertzen da.

## Kanpo estekak