open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henrike V.a Germaniakoa

**Henrike V.a Germaniakoa** (Goslar, 1086ko abuztuaren 11a - Utrecht, 1125eko maiatzaren 23a) 1111-1125 bitarteko urteetan Germaniako enperadorea izan zen, saliar dinastiaren azkena.

Henrike IV.a aitaren aurka altxatu zen, Paskoal II.a aita santuak lagunduta (1104-1105). Ondoren Paskoal II.aren kontra jarri zen eta Silvestre IV.a antipapa izendatu zuen (1105). Paskoal II.a preso hartu zuen 1111. urtean. Saxoniako printzeek menderatu zuten 1115. urtean eta Erromara jo zuen bi urte geroago. Gelasio II.a aita santua agintetik kendu eta Gregorio VIII.a antipapa izendatu zuen (1118). Hala ere, Kalisto II.a aita santuarekin bakea izenpetu zuen eta horrela bukatu zen Inbestiduren auzia (Wormsko konkordatua, 1122). Lotario III.a izan zuen ondorengo.

## Erreferentziak
Jesús Ferrero

**Jesús Ferrero** (Zamora, Espainia, 1952ko abenduaren 30a -) espainiar eleberrigilea da.

## Biografia 
Antzinako historia ikasi zuen Parisen, eta Grezia klasikoan espezializatu zen. Parisko ikasketak ordaindu ahal izateko gauez atezain gisa lan egin zuen hotel batean, eta garai horretan idatzi zuen lehen nobela, *Bélver Yin* (1981). Ekialde Urrunean girotutako lan horrekin Bartzelonako Hiria saria lortu zuen 1982an.

Ferreroren beste lan batzuk: *Opium* (1986), *Lady Pepa* (1988), *Débora Blenn* (1988), *El Efecto Doppler* (1990, Plaza Janésen nazioarteko eleberri onenaren saria), *Alis el Salvaje* (1991), *El secreto de los dioses* (1993), *Amador o la narración de un hombre afortunado* (1996), *El último banquete * (1998, Azorín saria), *Zirze piernas largas* (2002), *Las Trece Rosas* (2003), *Ángeles del abismo* (2005), *Las fuentes del Pacífico* (2005), *Las experiencias del deseo. Eros y misos* (2009, Anagrama saria), *Balada de las noches bravas* (2010).

Pedro Almodóvarren *Matador *(1986) filmeko gidoia idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jesús Ferrero clubcultura.com webgunean
Lollardo

[thumb|250px|John Wycliffe jarraitzaileei [Biblia erakusten; XIX. mendeko ilustrazioa.]]
**Lollardo** edo **lolardo** (ingeles zaharretik, *lollaert*, "marmarti"), XIV. eta XV. mendeetan Ingalaterran zabaldu ziren kristau herese batzuei eman zitzaien izena da.

John Wycliffe teologoaren jarraitzaileak ziren, eta eliz agintarien ohituren aurka jo zuten, pobreziara itzultzea aldarrikatzen zutela. Mugimendu horrek teologiazko oinarriak zituen hasieran, baina XIV. mendearen bukaeran gizarte-mugimendu bihurtu zen: ideia haietan aurkitu zuten funtsa herri-matxinadek XV. mendean, eta, zapalkuntza bortitzagatik ere, bizirik iraun zuen ideologia honek, erreforma protestantea herrian sustraitzeko ahalegina erraztu baitzuen XVI. mendearen hasieran.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astrofotografia

thumb||alt=|Orionen gerrikoaren astrofotografia

**Astrofotografia** astroen argazkietan oinarritzen den astronomiaren alorra da. Xafla fotometriko baten sentikortasuna begiarena baino txikiagoa da, baina argi gutxi ematen duten iturburuetatik iristen diren fotoiak jasotzeko aukera ematen du (esposizio-denbora luzea erabiliz gero, giza begiak hautematen ez dituen erradiazio ikusgai ahul-ahulak ere agertzen baita argazkian). Teleskopio handiek begiak baino fotoi-kopuru handiagoa jasotzen dute, eta fotografia-tresna bat erantsita gizonaren begiak berez ikusi ezin dituen izarrak ikusteko aukera ematen du. Aurrerapen handiak izan dira astronomiaren alor horretan, argitasuna biderkatzeko tresnak aurkitzea batez ere.

Gaur egun, sistema digitalak erabiltzen dira (CCD edo CMOS zirkuitu integratuak), eta iragazki bereziak erabiltzen dira nahi den espektro-lerroaren argazkia egiteko; hala, argi-iturriaren konposizioari buruzko informazioa lor daiteke.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Styloctenium wallacei

***Styloctenium wallacei*** Styloctenium generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Styloctenium wallacei'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Henry Bessemer

**Henry Bessemer** (Charlton, Hertfordshire, Ingalaterra, 1813ko urtarrilaren 19a - Londres, Ingalaterra, 1898ko martxoaren 15a) ingeniari ingelesa izan zen.

## Biografia 
Asmakari asko zor zaizkio; ezagunena altzairua lortzeko prozedura da (1855). Bere izena daraman metodoa (*Bessemerren prozedura edo bihurgailua*) merkea zenez, berehala hedatu zen. Sheffielden lantegi handiak eraiki zituen metodo hori erabiltzeko, eta ohore eta aberastasun handiak bereganatu zituen. Teknologian erabiltzen da prozesua, burdina altzairu bihurtzeko: labe garaitik ateratako burdina urtuari eta harekin nahasturik dagoen ikatzari aire beroa presioz jaurtitzean, Bessemerren bihurgailuaz ikatza erre egiten da eta burdina altzairu bihurtzen.

## Erreferentziak
Ruggero Leoncavallo

**Ruggero Leoncavallo** (Napoli, Italia, 1857ko apirilaren 23a - Montecatini, Toskana, Italia, 1919ko abuztuaren 9a) musikagilea eta libreto-egilea izan zen.

Napoliko Kontserbatorioan ikasi zuen. Wagnerren miresle sutsua zenez, musikagile lanetan hasi nahi izan zuen obra handi bat eginez, *I Medici* izeneko trilogiarekin. Baina hain handinahia ez zen beste obra xumeago batekin lortu zuen arrakasta: *Pagliacci* (1892), gaur egun ezagun den bakarra. Ondoren *Chatterton* (1896) idatzi zuen, eta Venezian aurkeztu zuen bere *La Bohème*, Puccinirena baino urtebete geroago. Baina ez zuen arrakasta handirik lortu. Operetak ere idatzi zituen, baina ez zuen jende gehiegi erakarri. *Edipo Re* (1920) izan zen idatzi zuen azken opera.

## Erreferentziak
Huayna Capac

**Huayna Cápac** edo —kitxuaz— **Wayna Qhapaq** (, «errege gaztea»; 1467 aldean - 1525 aldean) Inka Inperioko hamaikagarren Sapa Inka izan zen.

## Biografia 
Túpac Yupanquiren seme eta ondorengoa, aita hiltzean (1493), artean adin txikikoa zela, enperadore izendatu zuten. Anaiorde batek, lehenik, eta erregeordeak, gero, aginpidea kentzeko egin zizkioten ahaleginei aurre egin behar izan zien. Konkistatzaile handia izan ez bazen ere, iparraldeko tribuak menderatu ondoren, Inka Inperioak bere hedadurarik handiena iritsi zuen: 4.000 km iparretik hegoaldera. Zenbait lurraldetako biztanleen matxinadak zapaldu behar izan zituen.

Inperioa Atahualpa eta Huáscar semeen artean banatua utzirik, Huayna Cápac hil ondoren gerra zibila piztu zen.

## Erreferentziak
Mobutu Sese Seko

**Mobutu Sese Seko Nkuku Ngbendu wa Za Banga**, jaiotza-izenaz **Joseph-Désiré Mobutu** (Lisala, 1930eko urriaren 14a - Rabat, Maroko, 1997ko irailaren 7a), Kongoko militar eta politikaria izan zen. 1965-1997 bitartean, Zaireko diktadore militarra, kleptokrata eta presidentea izan zen.

## Bizitza 
Joseph-Désiré Mobutu Kongoko Lisala probintzian jaio zen 1930eko urriaren 14an. Ikasketak 1950. urtean amaitu zituen, eta 1956an ''L'Avenir* egunkarian hasi zen idazten. *Actualités Africaines'' izeneko argitalpeneko erredaktore buru ere izan zen. Independentzia eskatzen zuen Kongoko Mugimendu Nazionalean hasi zuen politika ibilbidea, eta 1960an Bruselan parte hartu zuen Kongoko Errepublikaren subiranotasuna lortzeko negoziaketetan.

1960ko uztailean, Kongo independentearen lehenbiziko gobernuko estatu idazkari izendatu zuen Patrice Lumumba lehen ministroak. Irailaren 14an, armadako komandante buru kargua eman zion Joseph Kasa-Vubu presidenteak. Ordu batzuk geroago, Mobutuk estatu kolpe bat jo zuen, CIAren eta Belgikaren babesarekin. Haren gizonek Lumumba atxilotu eta Moïse Tshomberen esku utzi zuten. 1961eko urtarrilaren 17an, Tshombek Lumumba hilarazi zuen.

1965eko azaroan, beste estatu kolpe bat jo zuen, eta estatuko gidaritza hartu zuen, Kasa-Vubu kargutik kenduz. 1970ean presidente aukeratu zuten zazpi urterako. 1977an eta 1984an berriro hautatu zuten presidente. Bere agintaldian Zaire izendatu zuen Kongoko Errepublika, eta bandera, moneta eta herrialdeko izenak aldatu zituen. 1990ean, nazioarteko presioen eraginez, alderdi aniztasuna eta demokratizazioa iragarri zuen. Minbiziak jota, 1996an Suitzara joan zen, eta bitartean oposizioa haren kontra bildu zen Laurent-Désiré Kabilaren buruzagitzapean. Mobutu saiatu zen Kabilarekin akordioren batera iristen, baina azkenean uko egin behar zion aginteari, eta Marokora erbesteratu zen 1997an, hil baino lehentxeago.

Hogeita hamar urte iraun zuen diktaduran, 8.000 milioi dolarreko dirutza bereganatu zuen. 1996ko maiatzean haren dirua izozteko agindua eman zuen Suitzako Gobernuak, baina orduko oso berandu zen, Mobutuk ia diru guztia beste leku batean gorde baitzuen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Kongoko krisialdia
* Kongoko Lehen Gerra
Ferid Murad

**Ferid Murad** (Whiting, Indiana, AEB, 1936ko irailaren 14a - Menlo Park, Kalifornia, 2023ko irailaren 4a) estatubatuar sendagilea izan zen.

## Biografia 
1971n, Virginiako unibertsitateko Ikerketa Klinikoko zentroko zuzendari izendatu zuten, eta 1981 arte egon zen kargu horretan. 1973tik 1981era, Charlottesvilleko (Virginia) Barne Medikuntzako departamentuko farmakologia-alorreko zuzendaria izan zen.

Nitroglizerinaren eta beste gai hodi-zabaltzaileen jokabidea aztertu zuen Muradek, eta 1977an aurkitu zuen gai horiek lotura zuzena zutela oxido nitrikoarekin. 1998an, Medikuntza eta Fisiologiako Nobel saria irabazi zuen Robert F. Furchgott eta Louis J. Ignarrorekin batera, oxido nitrikoaren inguruko aurkikuntzengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Ney

**Michel Ney, 1. Elchingengo dukea, 1. Moskovako printzea** (Sarrelouis, Lorrena, 1769ko urtarrilaren 10a - Paris, 1815eko abenduaren 7a) mariskal frantsesa, Elchingengo dukea eta Moskovako printzea izan zen.

## Bizitza 
[thumb|ezkerrera|170px|Neyren hilobia, [Père Lachaise hilerria, Paris]]
18 urte zituela armadan sartu zen. 1796. urtean jeneral izendatu zuten, eta zortzi urte geroago, mariskal. 1808an Napoleonek duke izendatu zuen, eta 1812an berriz, Moskovako printze, Portugalen eta Errusian borrokatu ondoren. Napoleonek enperadore izateari utzi zionean (1814) Borboien berrezarkuntzan lagundu zuen.

1815. urtean, Napoleon aginpidera itzuli zenean, berriz ere harekin batu eta zalduneriaren buru izan zen Waterlooko guduan. Porrotaren ondoren, borboitarrak aginpidera itzuli zirenean, Ney atxilo eraman eta heriotza-zigorra ezarri zioten. 1815eko abenduaren 7an Parisen fusilatu egin zuten.

## Erreferentziak
Carl Gustaf Wrangel

**Carl Gustaf Wrangel** (Skokloster, Uppsalatik hurbil,  - Spyker, Rügen uhartea, ) suediar jenerala izan zen. 1644. urtean daniarrak garaitu zituen Fehmarn-eko itsas guduan. Turena frantses mariskalarekin bat egin zuen, eta Ulmeko Bakea sinatzera behartu zuen Bavaria. Ondoren Bavaria inbaditu zuen, baina Westfaliara erretiratu behar izan zuen bavariarren erasoak zirela eta. Jeneral-almirantea zela, Fionia suediarrentzat eskuratu zen garaipena lortu zuen (1658). 1660. urtean Errege Kontseiluko kide izendatu zuten, eta 1664an Gerrako Eskolako lehendakari; baina ez zen kargua betetzeko gai izan, eta 1675. urtean, Fehrbellingo gudua galdu ondoren, kargutik kendu zuten.

## Erreferentziak
Brașov

**Braşov** (; 1950 eta 1960 artean, *Orasul Stalin*; errumanieraz, *Stalinen Hiria*) Errumania erdialdeko hiria da, Transilvaniako Alpeen ipar-ekialdean dagoena, eta Braşov barrutiko hiriburua; 277.945 biztanle (2007). Hiriak Erdi Aroko kutsua gorde du; ondoko eraikinak aipatzekoak dira: Udaletxea (XV. m.); Eliza Beltza, Alemaniako gotikoa, (XV. m.); San Bartolome eliza (XIII-XVI. m.), San Nikolas eliza (XIV-XVII. m.) eta XV. mendeko gotorlekuaren hondakinak. Turismo-hiria da. Izen bereko eskualdeak 5.351&nbsp;km2 eta 665.097 biztanle ditu (1983). Errumaniako industrialde garrantzitsuenetakoa da.

## Historia 
Zaldun teutoiek sortu zuten XIII. mendean; XV. eta XVI. mendeetan Braşov Transilvaniako erreformaren gune nagusia izan zen. 1916ko abuztuan, armada errumaniarra sartu zen hirian. 1940an, Alemania naziak Transilvaniaren iparraldea Hungariari eman zion Vienako bilkuran, Braşovek Errumaniaren parte izaten segitu zuen. 1960an, Antzoki Dramatikoaren eraikina inauguratu zen. 1971n, Braşoveko Unibertsitatea fundatu zen. 1989ko abenduan Iraultza izan zen. Braşoven bortxazko gertaera ugari izan ziren, eta pertsona asko hil ziren.

1990ean, Richter eskalan 6,9°-ko magnitudeko lurrikara gertatu zen; eta 2004an ere, beste lurrikara handi bat gertatu zen, 6°-koa.
2005ean, Braşoveko metropoli-barrutia eratu zen. Hiria bera eta bere ingurukoak kontuan hartuta, 400.000 biztanle inguru ditu.

## Hiri eta herri senidetuak 
*  Tampere, Finlandia
*  Tours, Frantzia
*  Győr, Hungaria
*  Rishon LeZion, Israel
*  Holstebro, Danimarka
*  Musashino, Japonia
*  Ghent, Belgika
*  Leeds, Erresuma Batua
*  Minsk, Bielorrusia
*  Trikala, Grezia
*  Venaria Reale, Italia
*  Cleveland, AEB
*  Linz, Austria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgunea.
Syconycteris australis

***Syconycteris australis*** Syconycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Syconycteris australis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Lázaro Cárdenas

**Lázaro Cárdenas del Río** (Michoacán, Mexiko, 1895eko maiatzaren 21a - Mexiko, 1970eko urriaren 19a) Mexikoko politikaria izan zen.

## Biografia 
Iraultzan parte hartu ondoren, Pancho Villaren agintepean, karrera militarrari ekin zion eta jeneral izatera iritsi zen. Michoacán estatuko gobernadorea izan zen 1928-1929 urteetan, eta laborarien egoera hobetu zuen.

Errepublikako lehendakaria izan zen 1934. urtetik 1940. urtera arte: gizarte-erreformak abiarazi zituen eta atzerriko enpresen nazionalizazioa bideratu zuen (petrolioa, 1938). Geroago Mexikoko Defentsa ministroa izan zen, eta ondoren Mexikoko armadako komandantea. Alderdi Iraultzaile Instituzionaleko (PRI) ezker joerako burua izan zen. Bakearen Stalin saria jaso zuen 1955ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Curros Enríquez

**Manuel Curros Enríquez** (Celanova, 1851ko irailaren 15a - Habana, 1908ko martxoaren 7a) galiziar idazlea izan zen. Madrilen zuzenbide-ikasketak egin eta gero, kazetaritza-lanak egin zituen. 1894. urtean Habanara jo zuen, eta bertan *Tierra gallega* izeneko aldizkaria sortu zuen. *Diario de la Marina* egunkariko idazkolan lan egin zuen hil zen arte. *Aires da miña terra* (1880, *Nire lurreko aireak*) bilduman aurkeztu zituen olerki aipagarrienak. *O divino sainete* (1888) olerkian Elizako ustelkeriak salatu zituen. Gaztelaniaz eta hitz lauz argitara eman zituen: *Hijos ilustres de Galicia* eta *Cartas del norte; Paniagua y compañía, agencia de sangre*. Azken eleberri hori Euskal Herrian girotua dago, karlistaldiaren garaian.

## Lanak 
* *A Virxe do Cristal* (1877)
* *Aires da miña terra* (1880)
* *O divino sainete* (1888)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al-Ahsa

**Al-Ahsa**, **Ahsa** edo **Hadjar** (, *al-Aḥsāʾ*; bertakoek *al-Ḥasāʾ*) Saudi Arabiako ekialdeko eskualdea da.

## Geografia 
Persiar golkoaren ertzean dago, Kuwaiten eta Bahrainen artean. 60 kilometro zabal eta 500 kilometro luze den zerrenda bat hartzen du itsasertzean, eta 50.000 kilometro koadroko eremua du. Oasi eta aintzira asko daude. Al-Hufuf, Ad-Damman eta Dharan dira hiri nagusiak.

## Ekonomia 
Arabiako penintsulako eskualderik emankorrena da (laboreak, fruituak, datilak). Beduino nomadek gameluak, asto zuriak eta, batez ere, ile motzeko ardiak hazten dituzte. Bestalde, Al-Hasako petrolio-hobiak munduko emankorrenetakoak dira (Abqaiq, Ayn Dar, Damman, Al-Qatif), eta handik abiatzen dira Arabian zeharreko petrolio-bideak. 1938an, petrolio-hobiak aurkitu zituzten Dammanen, eta ondorioz, eskualdeak modernizazio-prozesu azkarra izan zuen. 1960ko hamarkadaren hasieran, eguneko milioi bat barril petrolio (160.000 m3) ekoizten ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iktiologia

thumb||alt=|Iktiologiak arrainak aztertzen ditu.

**Iktiologia** arrainak aztertzen dituen zoologiaren adarra da. Iktiologiaren eremu nagusiak taxonomia (arrainen sailkapenak), morfologia, anatomia, etologia, ekologia eta fisiologia dira. XIX. mendea arte taxonomiaren alorrean egin ziren lanik handienak, arrain-espezie berriak sailkatzen eta sailkatuak zeudenen arteko erlazioak zehazten, alegia. XX. mendean ozeanografia-azterketen gorakadaren ondorioz eta urpean azterketak egin ahal izateko teknologiaren aurrerapenari esker, arrainen bizitzaz eta jokaeraz azterketak egiteko bide berria ireki zen. Era berean, laborategietan, unibertsitateetan eta abarretan ikerketa ugari egin dira arrainen anatomiaz. 25.000 arrain-espezie inguru deskribatuta daude, eta urtero-urtera dozenaka espezie berri sailkatzen dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Bouverie Pusey

**Edward Bouverie Pusey** (Pusey, Berkshire,  - Oxford, ) ingeles apaiz anglikano eta teologoa izan zen. Higanot familia bateko semea zen, eta Oxfordeko Eskola Katolikoan egin zituen lehen ikasketak. Alemanian jarraitu zituen ikasketak 1825-1827 urteetan, eta hebreera irakatsi zuen ondoren Oxforden (1828). Ingalaterrako eliza protestantean erreforma aurretiko doktrina katolikoak sartzeko ahaleginetan zebilen Oxfordeko Mugimenduko edo *puseysmoko* kidea izan zen. Hala eta guztiz ere, eliza anglikanoko kide iraun zuen Puseyk. Obra nagusiak: *The Doctrine of the Real Presence* (1855), *The Real Presence* (1857), *The Minor Prophets, with a Commentary* (1860) eta *Daniel the Prophet* (1864).

## Erreferentziak
Antonio Sánchez Barbudo

**Antonio Sánchez Barbudo** (Madril, Espainia, 1910 &ndash; Madison, Wisconsin, Ameriketako Estatu Batuak, 1995eko abuztuaren 19a) gaztelaniazko idazlea izan zen.

Espainiako Gerra Zibilaren garaian sortu ziren hainbat aldizkaritako lankide izan zen, *El Mono Azul* eta *Hora de España*koa, besteak beste. *Entre dos fuegos* (*Bi suren tartean*) ipuin-bildumarengatik Espainiako Literatura Sari Nazionala lortu zuen 1983an. Behin gerra amaitu zenean, Mexikora ihes egin zuen. Ondoren Texas eta Wisconsingo unibertsitateetako irakasle izan zen. Hainbat artikulu idatzi zituen, literatura-ikerketak eta ipuinak, eta baita eleberri bat, *Sueños de grandeza* (1946, *Handitasun-ametsak*) eta *Una pregunta sobre España* (1945, *Galdera bat Espainiari buruz*) saiakera-liburua ere.

## Erreferentziak
Antoine François Prévost

'''Antoine François Prévost d'Exiles'* — frantsesezko ahoskera: [ɑ̃twan fʁɑ̃swa pʁevo dɛɡzil]— (Hesdin, Artois, Frantzia, 1697ko apirilaren 1a – Courteuil, Chantillytik hurbil, Frantzia, 1763ko azaroaren 25a) frantsesezko idazlea izan zen. Jesuita zen, baina beneditar egin zen 1721ean. 1728. urtean eman zuen argitara bere lehen eleberria, *Mémories et aventures d´un homme de qualité* (1728, *Kalitatezko gizon baten memoriak eta abenturak*). Ingalaterrara erbesteratu zen, eta *Histoire du chevalier Des Grieux et de Manon Lescaut* (1731), *Manon Lescaut eta Des Grieux jaunaren historia*; Antxon Narbaizak euskaratua, obra ospetsua argitaratu zuen han. Frantziara itzuli zenean, Frantziaren eta Ingalaterraren arteko harremanak bultzatu zituen *Pour et contre* egunkaria sortu zuen. 50 eleberri inguru idatzi zituen.

## Obra 
thumb|Manon Lescaut eleberriaren lehenengo orria.
* *Histoire du chevalier Des Grieux et de Manon Lescaut*; *Manon Lescaut eta Des Grieux jaunaren historia*, Antxon Narbaizak euskaratua.
* *Œuvres de Prévost*, Jean Sgard zuzenduta, Presses universitaires de Grenoble, 8 liburuki. 1977-1986.
* *Manon Lescaut*, Jean Sgard, GF-Flammarion 1995
* *Manon Lescaut*, Jean Goulemot, Paris, L.G.F., 2005
* *Histoire d’une Grecque moderne*, Jean Sgard, PUG 1989
* *La Jeunesse du commandeur*, GF-Flammarion 2005
* *Le Philosophe anglais*, Jean Sgard ets Philip Stewart-en edizioa, Paris: Desjonquères, 2003.
* *Les Aventures de Pomponius, chevalier romain* (1724)
* *Histoire de Marguerite d'Anjou* (1740)
* *Mémoires pour servir à l'histoire de Malte* (1741)
* *Campagnes philosophiques* (1741)
* *Le Monde moral, ou Mémoires pour servir à l'histoire du cœur humain'' (1760)

## Erreferentziak
Yazid I.a

**Yazīd ibn Mu‘āwiya ** (;  - ), normalean **Yazid I.a** deitua, omeiatarren bigarren kalifa izan zen. Husayn, Aliren semea, buruzagi zuen matxinada bat menderatu zuen. Hussayn Karbalako guduan hil zelarik (680), hura martiritzat hartua izan zen, eta haren ondoren sortu zen islamaren zatiketa handiena, xiiten (Aliren jarraitzaileen) eta sunien (gehiengoaren) artean. Gazte zelarik, Konstantinopla konkistatzera bidalitako gudarostearen buruzagi izan zen. Geroxeago kalifa bihurtu zen, baina aitak (Muawiyah I.ak) menderaturik zeuzkan gehienak matxinatu zitzaizkion. Administrazioa arautzen ahalegindu zen, eta finantza-sistema aldatu zuen. Damasko inguruko ureztatze-sistema berritu zuen.

## Erreferentziak
Anthony Ashley Cooper (Shaftesburyko III. kondea)

**Anthony Ashley Cooper** (Londres, 1671ko otsailaren 26a - Napoli, 1713ko otsailaren 4a) ingeles politikaria eta filosofoa izan zen. Izen bereko kondearen eta Ingalaterrako deista nagusiaren biloba zen.

## Biografia 
Lockeren ikasle izan zen, eta geroago haren babesle. 1695-1702. urteetan Parlamentuko kide izan zen. Shaftesburyren ustetan, gizakiak onaren eta gaizkiaren sena du, eta horrek ontasunera gidatzen du, berekoikeriatik aldenduz. Pentsaera eta politika askatasunaren aldeko izan zen. Bere idatzi nagusiak *Characteristics of Men, Manners, Opinions, Times* (1711) lanean bildu zituen. Berehalako eragina izan zuen Europan; Shaftesburyren lanen itzulpenen bitartez ingeles deismoaren erakutsiak Alemanian zabaldu ziren.

## Obra 
* *Inquiry concerning Virtue*, c. 1683
* *Preface to the Sermons of Dr. Whichcote*, 1698
* *Concerning Enthusiasm to Lord Somers*, 1708
* *Sensus Communis, an Essay on the Freedom of Wit and Humour*, 1709
* *The Moralists, a Philosophical Rhapsody*, 1709
* *Soliloquy, or Advice to an Author*, 1709
* *Characteristics of Men, Manners, Opinions, Times*, 1711
* *A Notion of the Historical Draught or Tablature of the Judgment of Hercules*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martha Argerich

**Martha Argerich** (Buenos Aires, 1941eko ekainaren 5a) argentinar piano-jotzailea da.

Lau urte zituela eman zuen lehenengo kontzertua, eta zortzi urte bete zituenetik aurrera kontzertu ugari eman zituen. Teknika Friedrich Guldarekin eta Nikita Magaloffekin landu ondoren, izugarrizko arrakasta izan zuen 1957an Genevako eta Bolzanoko nazioarteko lehiaketetan. Hala hasi zuen bere bakarlari karrera. 1965ean, Chopin txapelketa irabazi zuen Varsovian. Musikagile erromantikoen (Chopin, Schumann, Liszt) interprete handia bihurtu da Martha Argerich bere jotzeko modu sutsuari esker. Aldi berean, XX. mendearen hasierako musikagileak ere interpretatzen ditu, hala nola Ravel eta Prokofiev.

## Erreferentziak
Giacomo Manzù

220px|thumb|eskuinera|Giacomo Manzù 1964an.

[thumb|*Monumento al partigiano* (1977), Bergamo. Foto [Paolo Monti.]]

thumb|200px|*Passo di Danza* eskultura, Detroiten.
**Giacomo Manzù**, jaiotzez **Giacomo Manzoni** (Bergamo, Italia, 1908ko abenduaren 22a - Erroma, Italia, 1991ko urtarrilaren 17a) italiar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Obra figuratiboen egile gisa nabarmendu zen, eta azpimarratzekoa da gainaldeei jartzen zien arreta. Bere obren artean batzuk oso gainalde zimur lakarrekoak dira, adierazgarritasun handikoak, eta beste batzuk leunak eta soilak. Oro har printzipio klasizisten eragina sumatzen zaio, fintasunean eta proportzioetan bereziki, bere eskultura gehienetan. Lan aipagarriak dira emakumezkoen irudiak eta elizetarako egindako zenbait lan, eta batez ere, Erromako San Pedro basilikan egindako brontzezko bosgarren ateko erliebeak (1962an amaitua) eta New Yorkeko Rockefellerko Italiako gobernuaren bidaia-bulegoko eskulturak.

## Erreferentziak
Sovetsk

**Sovetsk** (), 1946 arte **Tilsit** (; ) deitua Ekialdeko Prusian, mendebaldeko Errusian dagoen Kaliningradeko oblasteko hiri eta portua da. Niemen ibaiaren eskuineko ertzean dago. 2010ean 41.705 biztanle zituen.

## Historia 
Zaldun Teutonikoek sortu zuten hiria 1288an. 1807ko ekainean, Napoleonen gudarosteek prusiarrak eta errusiarrak Jenako eta Friedlandeko guduetan garaitu ondoren, Frantziak, Prusiak eta Errusiak Tilsiteko hitzarmena sinatu zuten. Haren arabera, Frantziak eta Errusiak elkar hartu eta bien artean banatu zuten Europa. Ituna ez zen ondo bukatu: 1810ean hautsi zen hitzarmena, eta 1812an eraso zion Napoleonek Errusiari.

Prusiako hiria izan zen 1945 arte, eta ordu arte *Tilsit* aleman izenaz ezagutzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony Perkins

**Anthony Perkins** (New York, AEB, 1932ko apirilaren 4a - Los Angeles, 1992ko irailaren 12a) estatubatuar zinema-antzezlea izan zen.

## Biografia 
Antzerkian jardun zuen gaztetatik. George Kucoren *The Actress* (1953, "Emakume aktorea") zineman egin zuen lehen filma izan zen, 1956an *Friendly Persuasion* filmean Gary Cooper aktorearekin batera antzeztu zuen. Hitchcocken *Psycho* (1960, "Psikosia") filmeko protagonista izan zen; lan horrekin arrakasta handia izan zuen. Geroztik gisa horretako antzezlanak egin izan zituen gehienetan. 1986an *Psycho III* ("Psikosia III") filmaren zuzendaria izan zen. Beste film ezagunak dira: *Fedra* (1962), *The Trial* (1962, "Auzia"), *The Life and Times of Judge Roy Bean* (1972, "Roy Bean epailearen bizitza eta garaia"), *Murder on the Orient Expres* (1974, "Hilketa Orient Expresen").

## Erreferentziak
Polikletos

**Polikletos** (, *Polykleitos*, eusk: 'oso ezaguna'; ; Sicione, K.a. V. mendea) greziar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Argosen bizi izan zen eta han egin zituen eskulturak, brontzezkoak gehienak.

## Obra 
Giza gorputzaren harmonia adieraztea izan zuen xedea; gorputzaren proportzioak irudikatzeko kanon edo araudi bat sortu zuen, besteak beste gorputz osoak zazpi bururen luzera hartzen duela zioena. Kanon horri zor zaio haren eskulturetako gizon gazte, sendo eta atletikoaren irudia, *Doriforo* izeneko eskulturan gauzatu zuena eta geroztikako eskultoreen eredu gertatu zena. Haren eskultura gehienak galdu egin dira baina kopiak gorde dira. Lan nagusiak: *Diskoforoa*, *Doriforoa*, *Diadumenosa*, *Amazona zauritua*.

## Erreferentziak
Vasco Pratolini

**Vasco Pratolini** (Florentzia, 1913ko urriaren 19a - Erroma, 1991ko urtarrilaren 12a) italiar idazlea izan zen.

Oso familia apaleko semea zen, eta Florentziako herri xehearen deskribapen zehatza egin zuen bere lehen eleberri laburretan: *Il tappeto verde* (1941), *Cronica familiare* (1947) eta *Il quartiere *(1944). Gobernu faxistak auzo pobreenetan zuen eragina agertu zuen *Cronaca dei poveri amanti* (1947), *Un eroe del nostro tempo* (1949) eta *La ragazze di Sanfrediano* (1952) obretan. *Una storia italiana* trilogian (1955-1966), bestalde, 1872-1944 bitarteko Italiako historia aztertu zuen.

## Euskaraz 
* *Cronica familiare* (1947) euskarara ekarri zuen Koldo Bigurik. *Maitale koitaduen kronikak*. Elkar, Alberdania, 2006.

## Erreferentziak
Muhammad Toghril Beg

**Muhammad Toghril Beg** (; ?,  - Tajrix, 1063ko irailaren 4a) Seljuk dinastiako lehen sultana izan zen, Iran, Sirian eta Anatolian agindu zuena.

## Bizitza 
Seljuken biloba eta oğuz leinuko buruzagia zen. Khorasanen finkatu zen 1040. urtean, eta kalifarekin bat eginik, Persiaraino hedatu zuen haren mendeko lurraldea. 1051. urtean Isfahango hiria konkistatu zuen, eta 1055. urtean kalifak berak deituta Bagdaderaino heldu eta amaiera eman zion buyidtar xiien agintaldiari. Kalifak 1058. urtean Ekialdeko eta Mendebaldeko errege izendatu zuen, eta alabarekin ezkontzeko baimena ere eman zion 1062an. Sultan titulua bereganatu zuen lehen errege musulmana izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txernivtsi

**Txernivtsi** (  ahoskatua; ; ; ; ; ) Ukrainako mendebaldeko hiria eta izen bereko eskualdeko hiriburua da. Prut ibaiaren ertzean dago, Karpato mendien ondoan. 2005ean 242.250 biztanle zituen.

## Historia 
1408. urteko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz eta Bukovinako erreinuko hiriburua zen garai hartan. XVI. mendeko 30eko hamarraldian Otomandar Inperioaren mende gelditu zen, eta 1774tik aurrera Austriaren mendean. Lehen Mundu Gerra amaitutakoan Errumaniak bereganatu zuen. 1940an, iparraldeko Bukovinarekin batera, Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialistaren parte bihurtu zen, Sobietar Batasunaren administraziopean.

## Klima 

## Ekonomia 
Unibertsitatea du eta burdinbide gune garrantzitsua da. Industria-arloan ezagunak dira haren azukre-findegiak, janari-industria, zurgintza, ehungintza, tresneria elektrikoa eta mekanikoa.

## Ondarea 
* Bukovina eta Dalmaziako metropolitarren egoitza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erico Verissimo

**Erico Lopes Verissimo** —berak erabilitako grafian— edo **Érico Lopes Veríssimo** —portugesaren gaur egungo idazkeran— (Cruz Alta, 1905eko abenduaren 17a - Porto Alegre, 1975eko azaroaren 28a) brasildar eleberrigilea eta literatura-historialari eta -kritikaria izan zen. Verissimoren eleberriak esperimentalak dira teknikan eta hizkuntzaren erabileran, eta idazleak gizartearen aldaketei buruz zuen ardura erakusten dute.

Haren obra handiena eta ezagunena azkena da, *O tempo o Vento* trilogia (1949-1962, «Bizitza eta Haizea»); Brasilgo familia bateko zenbait belaunaldiren historiaren kontaera da, literaturan egin den gautxoen bizimoduaren erretraturik zuzenenetako bat. Beste lan aipagarri batzuk dira *Clarissa* (1933), *Caminhos Cruzados* (1935, «Bide gurutzatuak»), *O Resto E Silêncio* (1946, «Gainontzekoa isiltasuna da»).

## Erreferentziak
Yusuf ibn Tashfin

**Yusuf ibn Tashfin** (; ? - 1106) agintari almorabidea izan zen, 1061-1106 artean, jatorriz berberea.

## Biografia 
Jeneral eta aszeta handia izan zen. Abu Bakr almorabideen buruzagiak, matxinada bati aurre egitera basamortura joan beharra zuela eta, Yusufen esku utzi zuen Magrebeko aginpidea; Abu Bakr basamortutik itzultzean, Yusufek lortu zuen ospea zela eta, haren esku utzi zuen aginpidea. Yusufek, gaur egungo Maroko, Aljeria, mairuen mende ziren Espainiako lurraldeak eta Mallorca, Menorca eta Eivissa uharteak bereganatu baitzituen, ordu arte almorabideen erresuma ahula izan zena indar handiko inperio bihurtu zuen, eta, hala, almorabideen erresumaren sortzailetzat hartua da.

## Erreferentziak
Syconycteris hobbit

***Syconycteris hobbit*** Syconycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Syconycteris hobbit'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Cagliostro

**Giuseppe Giovanni Battista Vincenzo Pietro Antonio Matteo Balsamo** —ezagunagoa **Alessandro Cagliostroko kondea** goitizenaz edo, besterik gabe, **Cagliostro** goitizenaz— (Palermo, Sizilia, Italia, 1743ko ekainaren 2a - San Leone, Urbino, Italia, 1795eko abuztuaren 26a) okultista, alkimista eta abenturazalea izan zen. Ez zuen sendagintza-ikasketarik egin; Europa osoa igaro zuen, ordea, benetakoak ez zituen sendagintza-ezagutzak lau haizetara zabalduz. Ospe handia izan zuen Parisen, Luis XVI.a Frantziakoaren gortean. Hargin beltzekin harremanak izan zituen, eta Egiptoko framazoneria sortu zuen. Rohan kardinalaren «lepokoaren auzian» esku hartu zuten 1786an, eta, Bastillan espe egon ondoren, Frantziatik egotzi zuten. Handik hiru urtera Erroman atxilotu eta hiltzera zigortu bazuten ere, azkenik biziarteko espetxe-zigorra ezarri zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Sam Shepard

'*Samuel *Sam* Shepard Rogers III*' (Fort Sheridan, Illinois, AEB,  - ) Estatu Batuetako idazle, antzezle eta zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Hainbat antzerki-lan idatzi zituen: *Cow Boy* (1964), *Cow Boy Mouth* (1971), *Buried Child *(1979), zeinak urte hartako Pulitzer saria jaso baitzuen. Sheparden lanak esperimentalistak dira maiz, eta *collage*aren eta *pop art*aren eragina dute.

Gidoi asko idatzi zituen zinemarako: *Me and My Brother* (1969), *Zabriskie Point* (1970), *Paris-Texas* (1984).

Antzezle ere izan zen film askotan: *Days of Heaven* (1978), *Renaldo and Clara* (1978), *The Right Stuff* (1983), *Frances* (1983), *Country *(1984), *Fool for Love *(1985), *Thunderheart* 81992), *The Pelican Brief* (1993), *Purgatory* (1999), *All the Pretty Horses* (2000), *After the harvest* (2000), *Black Hawk Down* (2001), *The Pledge* (2001), *The Notebook* (2004), *The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford* (2007), *The Accidental Husband* (2008), *Brothers* (2009), *Blackthorn* (2011).

Bi film zuzendu zituen: *Far North* (1988) eta *Silent Tongue* (1994).

2017ko uztailaren 27an hil zen, 73 urterekin. Alboko esklerosi amiotrofikoa zuen, eta gaitz horren eraginez hil da.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Aleksandr Dovjenko

**Aleksandr Petrovitx Dovjenko** (, *Oleksandr Petrovych Dovzhenko*; , *Aleksandr Petrovich Dovzhenko*;Sosnitsa, Ukraina, 1894ko irailaren 10agreg./abuztuaren 29ajul. - Kiev, 1956ko azaroaren 25a) ukrainar zinemagilea izan zen.

Eskola-maisua izan zen Kontsulatuko idazkaria eta margolaria izan aurretik. Eisenstein eta Pudovkin zinemagileekin batera, zine sobietarraren sortzaile handienetakoa izan zen. Obra nagusiak: *Zvenigora* (1927), *Arsenal* (1929), *Zemlia* (1930, *Lurra*, egilearen maisu-obra), *Ivan* (1932), *Aerograd* (1934), *Chors* (1939), *Bitva sa Ukrainu* (1943, *Ukrainako gudua*) eta *Michurin* (1948). Hil aurretik bi film garrantzitsu utzi zituen prestaturik, bere emazte eta laguntzaile zen Julia Sóntsevak amaitu zituenak: *Poema o morie* (1958, *Itsasoko poema*) eta *Povestj plamennyj liet* (1960, *Suzko urteak*).

"Earth" filma garai eta nazio guztietako 12 film onenen zerrendan sartu zen Bruselako Munduko Erakusketaren bertsioaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabi Puerta

**Xabi Puerta** (Donostia, 1959) gipuzkoar antzerkigile eta gidoilaria da. Hainbat antzezlan idatzi eta estreinatu ditu: *La piel prestada*, *Perros de la lluvia*, *Alergia a picaduras de insectos*, *El amante de Lili Marlen*, *La derrota del ocaso*, *Guanahaní*.

Teatro Tarima eta Teatro Geroako antzerkigilea, eta Eolo Teatroren sortzaile eta zuzendarikidea izan zen. Horretaz gain, telebistan lanean aritu zen, Pausoka produkzio-etxean. Gidoigile eta gidoi-arduradun moduan aritu zen hainbat telesailetan, besteak beste, *Goenkale*n, eta produkzio-etxe horretako egitasmo eta garapen-arduraduna ere izan zen. 2001. urtean Eusko Jaurlaritzaren laguntza jaso zuen *Las migas del tiempo* obra idazteko. *Euskal Herria a escena: un país en el teatro* lana ere koordinatu zuen 1999. urtean.

2002. urtean BocaBoca produkzio-etxeko zuzendari egin zuten, eta bertan, enpresako negozio-sektore guztiak zuzentzen zituen - telebistako fikzioa, entretenimendua, zinea eta antzerkia-, sorkuntza-fasetik hasi, garapen eta produkzioraino.

2006an Ficción TVko arduradun nagusi izendatu zuten. Grupo Zeta enpresako azpisail berri horretan, telebistarako fikziozko serieak garatu eta produzitzen ditu.

## Erreferentziak
Fabiola Mora y Aragón

thumb|250px|Fabiolaren jaunartzeari eskainitako plaka Donostian.
**Fabiola Belgikakoa** —jaiotza izen-deiturez **Fabiola Fernanda María de las Victorias Antonia Adelaida de Mora y Aragón**— (Madril, Espainia, -Brusela, ) aristokrata izan zen. 1960tik 1993ra Belgikako erregina izan zen.

## Biografia 
Belgikako erregina izan zen 1960tik 1993raino. Jatorriz espainiarra, Casa Rierako markes Gonzalo de Mora Fernándezen eta Blanca de Aragón y Carrillo de Albornozen alaba. Erizaintza-ikasketak egin zituen, eta Madrilgo ospitale batean lan egin zuen. Balduin I.a Belgikakoarekin ezkondu zen 1960an. Hainbat lan egin du kulturaren, hezkuntzaren eta osasun publikoaren arloetan. Buruko gaixotasuna dutenei laguntzeko Reina Fabiola Espainiako Fundazioaren sorrera babestu zuen, baita Haurrentzako Reina Fabiola Unibertsitate Ospitalearen sorrera ere. Senarra hil zitzaionean (1993), erregina izateari utzi zion, titulua gorde zuen arren.

## Donostian 
Fabiola Belgikakoak nahiko harreman izan zuen Donostiarekin. Horrela gogorarazten du Udalak San Martin elizaren kanpoaldean jarri zuen plaka batek; antza denez eliz horretan 1938ko abuztuaren 25ean lehen jaunartzea egin zuen. 50. hamarkadaren amaieran, bestetik, erizaintzaren bere lan praktikak hiri horretan egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules Massenet

**Jules Émile Frédéric Massenet** (Montaud, Saint-Étienne inguruan,  - Paris, ) frantses musikagilea izan zen. Bere belaunaldiko frantses opera-egile nagusia. A. Thomasen ikasle izan zen Parisko Kontserbatorioan, eta 1878-1896 urteetan hango Konposizio irakasle. G. Charpentier, Koechlin, Leroux eta Enescu, besteak beste, ikasle izan zituen. *Manon* (1884), Prévost-en lanean oinarritua, *Werther* (1892) eta *Thaïs* (1894) operekin bere maisutasuna erakutsi zuen; arrakasta handia izan zuen. Masseneten musika-lanetan lirismoa da nagusi, sentsualitatea eta antzerkirako gaitasun bikaina. Musika intzidentala, balletak, kantatak, orkestrarako lanak eta kantu ugari ere idatzi zuen.

## Erreferentziak
Gammagrafia

thumb|Giza eskeletoaren gammagrafia.

**Gammagrafia** edo **eszintigrafia** erradioisotopoek igorritako gamma izpien bidez gorputz opakuen barne-egitura aztertzeko prozedura da. 50-140 mm lodiko gorputzak aztertzeko egiten da batez ere, eta substantzia erradioaktibo naturalak (radioa eta radioren gatzak) edo sintetikoak (iridio 192, kobalto 60, eta abar) erabiltzen dira. Isotopo erradioaktiboak dituzten substantzia horiek arnastu egiten dira edo injektatu egiten dira, eta aztertu nahi den organoak bereganatzen duen erradioaktibitate-maila neurtzen da. Detektagailu batek jaso egiten du gorputzak isotopo erradioaktiboak hartu ondoren igortzen duen erradiazioa, eta, datuak informatikoki prozesatu ondoren, hiru dimentsioko irudi bat eratzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henrike I.a Portugalgoa

'*Henrike I.a Portugalgoa *Kastoa''''' (Lisboa, 1512ko urtarrilaren 31 &ndash; Almeirim, Santarem, 1580ko urtarrilaren 31) 1578tik 1580ra Portugalgo erregea izan zen.

## Biografia 
Portugalgo inkisidore nagusia eta Lisboako kardinala zen. Haren iloba Sebastian Portugalgo erregea hil zenean egin zuten errege. Handikiak eta goi-mailako elizgizonek Portugalgo koroa Espainiako Filipe II.aren esku jar zezaten lortu bazuen ere, ez zen Espainiako erregea erregegai izendatzera ausartu, ongi baitzekien Portugalgo hirietako ordezkariak erabaki horren aurka zeudela. Hil zenean, Filipe II.a Portugalen sartu, Antonio, Cratoko prioreak gidaturiko gudarosteen aurrean nagusitu eta Portugalgo errege izendatu zuen bere burua.

## Erreferentziak
Ángel Nieto

**Ángel Nieto Roldán** (Zamora, Espainia, 1947ko urtarrilaren 25a - Eivissa, 2017ko abuztuaren 3a) espainiar motoziklista izan zen.

## Biografia 
Hamasei urterekin lortu zuen lehen kontratua, Derbi etxearekin. Oso txikia denez (1,57 metro), *Haurra* ezizena jarri zioten. Zilindrada txikietan (50, 80 eta 125 cc-ko motorretan) ibili zen gehienbat, eta garaipen asko lortu zituen. 1969an, 50 cc-ko motorretako munduko txapeldunik gazteena bihurtu zen.

Motor-talde askotan ibili zen, Derbi, Morbidelli, Kreidler, Minarelli, Garelli eta Bultacon, besteak beste.

Mundu-mailako hamahiru titulu lortu zituen: sei 50 cc-koetan (1969, 1970, 1972, 1975, 1976 eta 1977an), eta zazpi 125 cc-koetan (1971, 1972, 1979, 1981, 1982, 1983 eta 1984an).

1986an utzi zion lasterketetan parte hartzeari.

## Erreferentziak
Ernst Öpik

**Ernst Öpik** (Kunda, Estonia, 1893ko urriaren 22a - Bangor, Ipar Irlanda, 1985eko irailaren 10a) estoniar astronomoa izan zen.

## Biografia 
Moskuko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta han bertan egin zituen bere lehenengo ikerketak. Lehen Mundu Gerran Turkestango Unibertsitatea sortzen lagundu zuen Tashkenten. Gero, Estoniara itzuli zen doktore-ikasketak egitera, eta astronomiako sailaren ardura izan zuen Tartuko Unibertsitatean, Bigarren Mundu Gerrara arte. Gerraz geroztik, Armagh Behatokian aritu zen lanean, Ipar Irlandan.

Meteoroak, kometak eta asteroideak aztertu zituen, eta Marteko kraterrak iragarri zituen. Halaber, garrantzi handiko ekarpenak egin zituen izarren egituraren eta bilakaeraren teorian.

## Erreferentziak
Polo (kirola)

thumb|ezkerrera|Polo jokalariak
thumb|Polo Argentina Txapelketan

**Poloa** zaldi gainean jokatzen den kirola da, kirten luzeko zurezko mailu batez zurezko pilota bat aurkako taldearen atean sartzean datzana. Taldeak maizenik lau jokalariz osatuak izaten dira, eta zortzi denborako (denbora bakoitzak gehienez ere zortzi minutu izaten dituela) partidetan aritzen dira elkarren kontra, 275 metro luze eta 140 zabal dituen zelaian.

Jatorriz Asiakoa da (antzina jokatzen zen Persia eta India inguruan), eta Ingalaterrara eraman zuten ingelesek XIX. mendearen azken aldera. Arrakasta handiko kirola da Commonwealtheko herrialdeetan, Ameriketako Estatu Batuetan eta Argentinan, nahiz eta gutxi batzuek joka dezaketen kirola izan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
W. H. R. Rivers

**William Halse Rivers Rivers** (Luton, Kent,  - Cambridge, ) ingeles psikofisiologo eta antropologoa izan zen. Antropologia- eta etnografia-lan garrantzitsuak idatzi zituen, Ozeaniako kulturei buruz bereziki. Lewis Henry Morgan Estatu Batuetako etnologoaren eboluzionismoaren jarraitzailea izan zen hasieran, baina difusionismorantz jo zuen ondoren arian-arian. Obra nagusiak: *The Todas* (1906, *Toda herria*), *The History of Melanesian Society* (1914, *Melanesiako gizartearen historia*), *Kinship and Social Organization* (1914, *Ahaidetasuna eta gizarte antolakuntza*). Azken urteetan psikologia-ikerketak egin zituen: *Instinct and the Unconscious* (1920, *Instintua eta inkontzientea*).

## Erreferentziak
Frederick Sleigh Roberts

**Frederick Sleigh Roberts** (Kanpur, India, 1832ko irailaren 30a - Saint-Omer, Pas-de-Calais, Frantzia, 1914ko azaroaren 14a) ingeles marexala izan zen.

Sandhurst-eko Eskolan egin zituen ikasketa militarrak, eta arrakasta izan zuen 1857ko zipaioen matxinadaren aurka. Abisiniako Kanpainan parte hartu zuen 1868an, eta Indiara itzuli zen gero Afganistan eta Indiako estatuen arteko muga zaintzera. Kabulen ingeles misiolariak hil zituztenez Afganistanen barneratu zen, eta, Kabulez gainera, Kandahar hiriaz ere jabetu zen (1880). Indiako armadako komandante egin zuten 1886an, eta marexal 1895ean. 1899an ingeles osteen buru izan zen boerren aurkako gerran. Londresa itzuli, eta Ingalaterrako armadako jeneral egin zuten.

## Erreferentziak
Tom Watson (golf jokalaria)

**Thomas Sturges Watson** (Kansas City, Missouri, Ameriketako Estatu Batuak, 1949ko irailaren 4a) golf-jokalari profesionala da. Munduko golf jokalari onenetako bat izan zen 1974-1980 urteetan.

1971n egin zuen debuta profesional gisa, eta 1974an lortu zituen lehenbiziko garaipenak. Hurrengo urteetan, golfaren historiako garaipen sail handienetako bat eskuratu zuen: 40 garaipen (Estatu Batuetako zirkuituan gehienak) eta, horien artean, Gran Slameko zortzi: Britainia Handiko bost *Ireki* (1975, 1977, 1980, 1982 eta 1983), Augustako bi *Master *(1977 eta 1981) eta Estatu Batuetako *Ireki* bat (1982). 1977-1980 urteetan, Estatu Batuetako zirkuituan aurrena izan zen, eta 1984ko *Ryder Cup* irabazi zuen estatubatuar taldearen buru izan zen.

## Erreferentziak
Yun Shouping

thumb|alt=|*Peoniak*

**Yun Shouping** (恽寿平) edo **Nantian** (Wujin, Jiangsu, 1633 &ndash; 1690) txinatar margolaria izan zen. Qing garaiko sei maisu handien taldeko paisaiagilea, lore-margoengatik ezaguna, batez ere. Bere garaiko pintoreek bezala, Yunek garaiko artistak kopiatu zituen, Wang Gongwang bereziki. Hala ere, kopia zehatzak egitea baino antzinako maisuen izpiritua islatzea zuen helburua. Neurri txikiko marrazkiak zituen gustukoen, haizemaileak eta albumetako orriak, adibidez; hala ere, neurri handiko lanak ere egin zituen. Lan handiak koloretsuak eta biziak dira oso, eta neurri txikikoak, berriz, kolore-bakarrak, eta kolore arinekoak. Oro har, lerro arinak eta pintzelkada finak dira haren lanen ezaugarriak.

## Erreferentziak
Alberto Campo Baeza

[thumb|300px|[Granada (argipena)|Granadako Caja Generalen eraikina, Alberto Campo Baezak diseinatua.]]
**Alberto Campo Baeza** (Valladolid, Espainia, 1946ko urriaren 15a) espainiar arkitektoa da.

## Biografia 
Arrazionaltasuna, zehaztasuna eta espazio sendoak dira Campo Baezaren obraren ezaugarri nagusiak. Arkitektura irakatsi du Espainian zein Europako beste zenbait herrialdetan, eta aski ezagunak dira haren liburu eta artikuluak. Madrilen eginiko bi ikastetxe (­San Sebastian de los Reyesko eskola publikoa, 1983; eta San Fermín eskola publikoa, 1985)­, Mallorcako Berrikuntza Teknologikoen Zentroa (1995) eta Granadako Caja Generalen eraikina (1996) ditu obrarik ezagunenak.

Adituen iritziz, XX. mende amaierako Espainiako arkitektorik garrantzizkoenetakoa da Campo Baeza; Julio Cano Lasso eta Sáenz de Oizaren parekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  ALberto Campo Baezaren webgunea
Giovanni Pascoli

**Giovanni Pascoli** (San Mauro Pascoli, Romagna, 1855eko abenduaren 31 &ndash; Bolonia, 1912ko apirilaren 6a) italiar poeta lirikoa izan zen.

Gaztaro gogorra izan zuen; arrazoi politikoak zirela eta, kartzelan sartu zuten (1879). Unibertsitateko irakaslea izan zen Livornon (1887an), Bolonian (1895ean), Mesinan (1897-1903 urteetan) eta Pisan (1903-1906 urteetan). 1906. urtean Carducciren lekua hartu zuen Boloniako katedran. Pascolik gogo-egoerak eta amets melankolikoak islatzen ditu bere poemetan, eta baita izadiaren maitasuna ere. Obra nagusiak: *Myricae* (1891), *Primi Poemetti* (1897-1900, *Poema Txikiak*), *Poemi conviviali* (1904), *Poemi del risorgimento* (1913), *Canzoni di re Enzio* (1921, *Enzo erregearen abestiak)*.

## Erreferentziak
Ngô Đình Diệm

**Ngô Đình Diệm** (Huế, Frantziar Indotxina, 1901eko urtarrilaren 3a - Saigon, Hego Vietnam, 1963ko azaroaren 2a) vietnamdar politikaria izan zen. 1954–1955 bitartean, Vietnamgo Estatuko lehen ministroa izan zen, eta Hego Vietnamgo presidentea 1955etik 1963an atxilotu eta hil zuten arte.

## Bizitza 
Kolonialismo frantsesaren garaian Barne Arazoetako ministroa izan zen. 1945.ean erbestera alde egin behar izan zuen, komunisten preso egon ondoren. 1955ean itzuli zen eta urtebete geroago, Bao-Dai enperadorea aginpidetik kendu eta, Estatu Batuen laguntzaz, Hego Vietnamgo Errepublika sortu zuen. Urte berean, bere burua presidente izendatu zuen eta gero, Lehen Ministro. Haren diktadurak etsaiak gogor zapaldu zituen: horren ondorioz, Estatu Batuen laguntza galdu zuen, eta gudarostea haren aurka altxatu zen. Matxinada horretan Diệm eta haren senitarteko gehienak hil zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus acuminatus

***Rhinolophus acuminatus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus acuminatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Mauricio Flores Kaperotxipi

**Mauricio Flores Kaperotxipi**, ezagunagoa ***Kaperotxipi*** ezizenaz (Zarautz, 1901eko maiatzaren 1a - *Ibidem* 1997) gipuzkoar margolaria eta idazlea izan zen. Margolaritza-ikasketak Madrilen egin ondoren Frantzia, Italia, Belgika, Holanda eta Espainiako museo askotatik igaro zen maisu zahar eta gazteengandik ikasten jarraitzeko. Espainiako Gerra Zibilaren garaian Elgetan bizi zen baina Bilbo frankisten esku geratu zenean Argentinara erbesteratu behar izan zuen (1937). Idazle eta kazetari gisa *Pintores vascos y no vascos* (1947), *Arte vasco* (1954) eta *Pablo Uranga* *Vida, obra y anécdotas del pintor Pablo Uranga* (1963), biografia-lanak eman ditu argitara. Obra nagusiak: *Muerte de San Francisco*, *Carta de América*, *Pastor vasco* eta *Marinos*.

## Ikus, gainera 
* Zarauztar ospetsuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Kaperotxipiren biografia irakurgai. Juandegaray.org
Georg Joseph Kamel

**Georg Joseph Kamel** (Brno, 1661eko Apirilaren 21a - Manila, 1706ko maiatzaren 2a) austriar botikaria eta botanikoa izan zen. Farmazia ikasketak egin zituen eta Jesusen Lagundian sartu zen. 1678an Filipina uharteetara joan zen; han farmazia bat sortu zuen Manilako Jesuiten Ikastetxean. Uharteetako landareak aztertu zituen, Luzongoak batez ere, eta bere azterketen emaitzak Ray ingeles botanikoari eman zizkion aditzera; hark bere *Historia plantarum*-en argitaratu zituen. Kamelen aurkikuntza garrantzitsuena "San Ignazioren baba" izan zen, estriknina kopuru txikiak dituen tasun terapeutikoko landarea. Japoniako arrosa Europara ekartzea berak aholkatu zuen, eta Kamelen ohorez *kamelia* izena eman zioten.

## Erreferentziak