open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Honolulu

**Honolulu** AEBetako Hawaii estatuko hiriburu eta uharte haietako hiririk populatuena da. Honoluluk "erroldak esleitutako leku" (*census-designated place*) estatusa du. Honolulu hiri-konderriaren barnean dago. 2010. urtean 374.701 biztanle zituen.

Hawaiieraz, "Honolulu" "badia babestua" edo "gordelekua" da. Antzina Kou izena omen zuen, Nuuanu Avenue-tik Alakea Street-era eta Hotel Street-etik Queen Street-era gutxi gora behera eremua hartzen duen barruti baten izena, eta gaur egun erdiguneko barrutiaren bihotza dena. Nazioartean ospea duten Oahuko beste leku batzuk Waikiki, Pearl Harbor eta Diamond Head dira.

## Geografia 
thumb|ezkerrera|270px|Honoluluren ortoargazkia.

Oahu uharteko hegoaldean dago, Punchbowl sumendi itzaliaren maldetan.

### Ingurune naturala eta klima 
Honoluluko klima tropikala da: tenperatura epelak ditu urte osoan, eta batez ere eguraldi lehorra udan. Tenperatura horiek 19-26 °C artekoak izaten dira neguan, eta 24-32 °C artekoak abuztuan eta irailean. Giro horrek aire zabaleko kirolak egitea errazten du, surfa, adibidez, oso ohikoa da Hawaiin. Euri-sasoia neguan izaten da, eta euri tropikal deritzenak ager daitezke, laburrak baina intentsitate handikoak gehienetan. Köppen-en sailkapen klimatikoaren arabera, Honoluluko klima beroa da (BSh).

## Ekonomia 
Antzina baleazaleen babes portu soil izan zena, hiri modernoa eta Ozeano Bareko portu nagusietakoa da gaur egun.

Turismo-gune ospetsua da. Mekanika lantegiak, ontziolak, azukre findegiak eta kontserba lantegiak ditu.

### Ekipamenduak 
* Itsas biologian espezializaturiko unibertsitatea.
* Pearl Harbour, AEBetako itsas basea, 10,5&nbsp;km-ra dago.

## Honolulutar ezagunak 
* Kalākaua (1836-1891), Hawaiiko Erresumako erregea.
* Emma Hawaiikoa (1836-1885), Hawaiiko Erresumako erregina ezkontidea.
* Liliʻuokalani (1838-1917), Hawaiiko Erresumako erregina.
* Hiram Bingham (1875-1956), politikari, esploratzaile eta arkeologoa.
* Kaʻiulani (1875-1899), Hawaiiko Erresumako printzesa.
* Lois Lowry (1937-), idazlea.
* Bette Midler (1945-), aktore eta abeslaria.
* Francys Arsentiev (1958-1998), mendigoizalea.
* Melenie Mahinamalamalama Eleneke (1959-2013), pertsona transen eskubideen aldeko ekintzailea.
* Israel Kamakawiwo'ole (1959-1997), musikaria.
* Barack Obama (1961-), politikari demokrata eta AEBetako presidentea 2008tik.
* Kelly Preston (1962-2020), aktore eta modeloa.
* Tia Carrere (1967-), aktore, modelo eta abeslaria.
* Nicole Kidman (1967-), aktorea.
* Kim Coco Iwamoto (1968-), politikaria.
* Timothy Olyphant (1968-), aktorea.
* Nicole Scherzinger (1978-), aktore, abeslari eta telebista-aurkezlea.
* Shannyn Sossamon (1978-), aktore, modelo eta abeslaria.
* Jason Momoa (1979-), aktorea.
* Maggie Q (1979-), aktore eta modeloa.
* Bruno Mars (1985-), musikaria.
* John John Florence (1992-), surflaria.
* Carissa Moore (1992-), surflaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Honoluluko udal webgunea
## Erreferentziak
Topeka

**Topeka** Ameriketako Estatu Batuetako Kansas estatuko hiriburua da. Kansas ibaiaren alboan kokatzen da, Kansas iparraldean, AEBen erdigunean. 2006ko erroldaren arabera, hiriak 122.113 biztanle zituen.

Unibertsitatea du. Apezpikutegia da. Ekonomian, nekazaritza, industria (metalurgia, janari industria, burdinbiderako gaiak, tresneria elektrikoa eta mekanikoa) eta zerbitzuen alorra dira jarduera nagusiak. Aipagarria da Estatuko Etxea.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Topekako Udalaren webgune ofiziala 

## Erreferentziak
Frankfort

**Frankfort** Ameriketako Estatu Batuetako Kentucky estatuko hiriburua da. Hiriak 2000 urteko erroldaren arabera 27.741 biztanle zituen.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Frankfort ondorengo hiriarekin senidetuta dago:

* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Frankforteko Udalaren webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|300px|Hiriko kapitolioa.
Baton Rouge

**Baton Rouge** (frantsesez *Bâton-Rouge*, choctaw *Itta Homma*) Ameriketako Estatu Batuetako Louisiana estatuko hiriburua da. Hiriak gutxi gorabehera 229.553 biztanle ditu. Baton Rouge Handia izeneko metropolitar gunearen barnean dago, guztira 775.000 biztanle inguru dituena.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Baton Rouge ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Baton Rougeko Udalaren webgune ofiziala
Augusta

**Augusta** AEBtako Maine estatuko hiriburua da. 2000. urtean 18.560 biztanle zituen.

## Historia 
* 1607an europarrak iritsi ziren bertara lehenengo aldiz.
* 1625ean ingelesek lehenengo kokalekua ezarri zuten.
* 1827tik Maineko hiriburua da.

## Kanpo estekak 
* Hiriko webgune ofiziala
Denver

**Denver** Ameriketako Estatu Batuetako Colorado estatuko hiriburua eta hiri nagusia da.

2010ean 600.158 biztanle zituen. Metropoli osoak, 2.552.195 biztanle.

## Geografia 
Mendi Harritsuen ondoan dago, 1.500 m-tik gora.

## Ekonomia 
Mendi Harritsuak eskualdeko merkataritza eta finantza hiririk garrantzitsuena da. Industria arinak (kautxua, elektronika, janari industria, larruak, etab). Petrolio findegiak.

## Historia 
1858. urtean sortu zuten; bertan aurkitutako urre eta zilarrari esker hazi zen hiria da. Lurrikara ugari gertatzen da Denver inguruan.

## Klima 

## Ekipamenduak 
Burdinbidegune garrantzitsua du Denverrek (zazpi burdinbide lotzen dira bertan).

Artzapezpiku katolikoaren egoitza ere bertan dago.

Nazioarteko aireportua du, Stapleton izenekoa.

## Herri eta hiri senidetuak 
Denver ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Irudi galeria 

Fitxategi:CO Denver 1889.jpg|Denver 1889an
Fitxategi:DENCP.JPG|City Parketik ikusten den *skyline* edo hiri-profila
Fitxategi:Republic Plaza Denver.jpg|*Republic Plaza* etxe orratza, Denverreko garaiena
Fitxategi:Pepsi Center inside.jpg|Pepsi Center pabiloiaren barnealdea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Denver Broncos
* Denver konderria
* Denverko nazioarteko aireportua
* Colorado

## Kanpo estekak 
*  Denver hiriaren webgune ofiziala
Annapolis

**Annapolis** Ameriketako Estatu Batuetako Maryland estatuko hiriburua da. 2008an 36.524 biztanle inguru zituen. Baltimoretik 42 kilometrora dago eta Washington Hiritik 47&nbsp;km-ra. Aipatutako bi hiriekin batera metropolitar eremua sortzen du.

Hiri hau, AEBetako behin-behineko hiriburu izan zen 1783 eta 1784 artean.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Annapolis ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak 
* Annapolisko Udalaren webgune ofiziala
Boston

**Boston** Ameriketako Estatu Batuetako Massachusetts estatuko hiriburua eta hiririk handiena da, eta aldi berean AEBetako hiririk zaharrenetariko bat. Ingalaterra Berriko hiririk handiena denez, eskualdeko erdigune ekonomiko eta kultural kontsideratzen da. 2008an hiriak 609.023 biztanle zituen eta 4,5 milioi biztanleko Boston Handia metrolopolitar gunean kokatzen da.

Herrialde bizi-maila altuenetarikoa du eta bertan Harvard Unibertsitatea eta Massachusetts Institute of Technology ospetsuak kokatzen dira, bata 1636an sortua eta bestea 1861an sortua, biak Bostonetik gertu, Cambridgen.

## Klima 

## Bostondar ezagunak 
* John Adams (1735-1826), AEBetako presidentea.
* Ralph Waldo Emerson (1803-1882), filosofo eta idazlea.
* Edgar Allan Poe (1809-1849), idazlea.
* Julia de Wolf Gibbs (1866-1952), idazle eta artista.
* John Fitzgerald Kennedy (1917-1963) AEBetako presidentea.
* John McCarthy (1927-2011), informatikaria.
* Michael Bloomberg (1942-), politikaria.
* Ben Affleck (1972-), aktorea.

## Herri eta hiri senidetuak 
Boston ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Boston Bruins
* Boston Celtics
* Boston Red Sox
* Bostongo Arte Ederren Museoa
* Logan nazioarteko aireportua
* Massachusetts

## Kanpo estekak 
*  Boston hiriko webgune ofiziala
*  Harvardeko unibertsitatearen webgunea

[thumb|ezkerrera|400px|Boston. Irudian ikusten dira hiriko bi eraikinik garaienak: [John Hancock Tower (ezkerrean) eta Prudential Tower (eskuinean).]]
Lansing

**Lansing** Ameriketako Estatu Batuetako Michigan estatuko hiriburua da, Detroitetik ipar-mendebaldera kokaturik dagoena, Red Cedar eta Grand River ibaien bilgunean. Hiriak 2008 urtean 113.968 biztanle zituen. Unibertsitatea eta eta industriagune garrantzitsua (industria mekanikoa, automobilgintza, manufakturak) daude bertan. Monumentu aipagarria da State Capitol egoitza (1872-1878).

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Lansing ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriaren webgune ofiziala
Jackson (Mississippi)

**Jackson** AEBetako Mississippi estatuko hiriburua da. Hiriak 173.861 biztanle ditu eta inguruko gune metropolitarrak 628.817. Hiria eratu zutenean Andrew Jacksonen izena eman zioten, orduan jeneral bat baino ez baina gero Estatu Batuetako presidente bilakatuko zena.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Saint Paul

**Saint Paul** Ameriketako Estatu Batuetako Minnesota estatuko hiriburua da. 2000ko erroldan 287.151 biztanle zituen.

## Klima 

## Ikus, gainera 
* Francis Scott Fitzgerald (1896-1940), idazlea.

## Hiri senidetuak 
Saint Paulek ondorengo hiri hauek ditu senidetuta:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Saint Paulgo Udalaren webgune ofiziala 

[thumb|ezkerrera|250px|Hiriaren ikuspegi bat. Erdian, St. Paul Downtown aireportua, [Mississippi (ibaia)|Mississippi ibaiak inguratua.]]
Jefferson City

**Jefferson City** Ameriketako Estatu Batuetako Missouri estatuko hiriburua da. Hiriak 2008. urtean 40.771 biztanle zituen. Hiriaren izena Thomas Jefferson AEBetako presidente ohitik datorkio.

## Demografia 
## Hiri senidetuak 
Jefferson City ondorengo hiriarekin senidetuta dago:

* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jefferson Cityko Udalaren webgunea
Helena (Montana)

**Helena** Ameriketako Estatu Batuetako Montana estatuko hiriburua da. Hiriak 2009. urtean 29.939 biztanle inguru zituen.

## Klima 

## Helenatar ospetsuak 
* Gary Cooper (1901-1961) aktorea.
* Dirk Benedict (1945) *The A-Team* telesaileko aktorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Helenako Udalaren webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|300px|Helenako katedrala.
Lincoln (Nebraska)

**Lincoln** Ameriketako Estatu Batuetako Nebraska estatuko hiriburua da eta bigarren hiririk handiena da. 2000. urteko erroldaren arabera hiriak 251. 624 biztanle zituen. Lincoln Nebraska-Lincoln Unibertsitatearen egoitza nagusia da.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lincolngo Udalaren webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|300px|Lincolngo kapitolioa.
Carson City

**Carson City** Ameriketako Estatu Batuetako Nevada estatuko hiriburua eta bederatzigarren hiri populatuena da (Las Vegas handiena izanda). 2005ean 57.104 biztanle zituen.

## Klima 

## Hiria literaturan 
Robert Laxalt idazle euskal amerikarraren *A Basque Hotel* liburua XX. mendeko lehenengo hamarkadetako Carson Cityn girotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|250px|Nevadako Estatu Kapitolioa Carson Cityn.
Oklahoma City

**Oklahoma City** Ameriketako Estatu Batuetako Oklahoma estatuko hiriburua eta estatu horretako hiririk handiena da. 2006ko zenbaketaren arabera, hiriak 537.734 biztanle zituen (1.206.142 biztanle, baldin eta inguruetako eskualdea aintzat hartzen bada); horrenbestez, populazioaren ikuspegitik Estatu Batuetako hogeita hamaikagarren hiria da.

Oklahoma City munduko abere-merkatu garrantzitsuenetariko bat da.

Hiriak daukan funtsezko beste produktu bat petrolioa da. Izan ere, hiria bera petrolio zelai baten erdian kokatuta dago, eta petrolio-erauzketarako dorreak muntatuta dauzka baita kapitolioaren beraren lursailean ere.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Oklahoma City ondorengo hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oklahoma Cityko Udalaren webgune ofiziala 

thumb|ezkerrera|350px|Hiriaren ikuspegi bat.
Salem

**Salem** Ameriketako Estatu Batuetako Oregon estatuko hiriburua da. 2008. urteko datuen arabera, hiriak 	154.510 inguru zituen.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Salem ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Salemgo Udalaren webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|300px|Hirigunea.
Atlanta

**Atlanta** Ameriketako Estatu Batuetako Georgia estatuko hiriburua da. 2008an hiriak berak 537.958 biztanle zituen eta metropolitar barruti osoak 5.376.290.

## Historia 
Gaur egun Atlantak duen lekua txeroki eta creek amerindiar herrien lurraldea zen, etnia horiek egotzi zituzten arte. Atlanta altxatzen den lurraldea Georgiako estatuari utzi zioten creek tribuko indigena amerikarrek 1821ean. Atlanta 1836an sortu zen eta 1847an hiri kategoria jaso zuen.

Sezesioko Gerra Zibilean 15.000 biztanle izatera iritsi zen eta trenbide puntu logistiko garrantzitsu bihurtu zen. Atlanta tropa konfederatuen hornidura-gune nabarmena zen, eta, beraz, William Tecumseh Sherman jeneral unionistaren kanpainaren helburu bihurtu zen Chattanoogatik, mendebaldetik etorrita. 1864ko irailean hartu zuen hiria Shermanek, baina gero itsasorantz jarraitu zuen kanpaina eta enpeinu horretarako Atlantan indarrik ez uzteko, azaroaren 15ean Shermanen aginduetara ia hiri osoa kiskali zuten suteekin. *Gone with the Wind* eleberri eta film ezagunean agertzen da historiako pasarte hura.

Atlanta berehala suspertu zen Gerra Zibilaren ondoren, eta 1868an aukeratu zuten estatuko hiriburu. Erabaki hori 1877an egin zen bozketa herrikoiaren ondoren. 1900ean Georgiako estatuko hiririk handiena bihurtu zen.

Segregazioaren kontrako eta eskubide zibilen aldeko borroketan, 1962 eta 1969 bitartean, Atlantako eskoletan arraza-integrazioa modu baketsuan gauzatu zen beste toki batzuekin alderatuz. 1973an Atlanta izan zen alkate beltza hautatu zuen Estatu Batuetako hegoaldeko lehen hiri garrantzitsua.

Atlanta udalerriko biztanleriak behera egin du 1970eko hamarkadatik, baina metropoli-eremukoa modu esponentzialean hazi zen 1980 eta 1990 artean. 1994an Joko Olinpikoen egoitza bilakatu zen.

20. mende anmmaieran, beltzak nagusi ziren Atlantako banaketa demogragfikoan (%67 1990ean), baina 2010. urterako, %54era jaitsi ziren, eta izatez beltzen populazio jaitsi egin da 21. mendean, eta aldiz igo nabarmen zuriena, hispanikoena eta asiaerrena.

## Klima 

## Kirola 
Atlantan, 1996ko Olinpiar Jokoak ospatu ziren, Aro Modernoko Olinpiar Jokoen ehungarren urteurrenean.

### Saskibaloia 
NBAko ohiko talde bat, Atlanta Hawks da

### Beisbola 
Atlanta Braves taldea da Georgia AEBetako estatuko hiriburuko beisbol taldea.

### Futbol Amerikarra 
Atlanta Falcons, NFLko ohiko talde bat da.

## Pertsonaia garrantzitsuak 
* Martin Luther King (1929-1968), politikaria eta giza eskubideen aldeko ekintzailea.

thumb|400px|Hiriaren gau-ikuspegi bat.
thumb|200px|*Downtown Connector* gisa ezaguturiko errepide-zatiaren ikuspegi bat.

## Herri eta hiri senidetuak 
Atlanta ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Atlanta Braves
* Atlanta Falcons
* Atlanta Hawks
* Hartsfield-Jackson nazioarteko aireportua
* Georgia

## Kanpo estekak 
* Hiriko webgune ofiziala
Providence

**Providence** ( ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako Rhode Island estatuko hiriburua da. 2009. urteko errolda datuen arabera hiriak 171.909 biztanle inguru ditu.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Providence ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Providenceko Udalaren webgune ofiziala
Columbus (Ohio)

**Columbus** Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko hiriburua eta hiririk handiena da. Columbus izena Kristobal Koloni dagokio, eta 1812an sortu zuten hiria Scioto eta Olentangy ibaien artean. Hala ere, 1816ra arte ez zuten hiriburu izendatu.

Hiriaren ekonomia hezkuntza, osasun zerbitzu eta teknologian oinarritzen da nagusiki. Hainbat aldizkariren arabera Ameriketako Estatu Batuetako bertan bizitzeko 8. hiririk hoberena da.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Columbus ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Columbusko Udalaren webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|400px|Hiriaren ikuspegia
Austin

**Austin** Ameriketako Estatu Batuetako Texas estatuko hiriburua da. Texasko gobernuaren egoitza izateaz gain, merkatariza eta hezkuntza hiria da. Texas estatuko 4. hiririk handiena da eta herrialdeko 16. hiririk handiena.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Austin ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Austingo Udalaren webgunea
Salt Lake City

**Salt Lake City** Ameriketako Estatu Batuetako Utah estatuko hiriburua eta hiri jendetsuena da. Egindako zenbatespenen arabera, 183.171 biztanle zituen 2009ko uztailaren 1ean; eta hiria barne hartzen duen Salt Lake City metropolitar eremuak, berriz, 1.130.293 biztanle. Salt Lake City, gainera, Wasatch Front izeneko hiri eremu zabalago baten barruan dago, eta hiri eremu horrek 2009. urtean 2.298.915 biztanle zituela zenbatetsi da.

Salt Lake Cityn dago Mormoien Elizaren egoitza nagusia.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Salt Lake City ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko udal gobernuaren webgune ofiziala
Montpelier (Vermont)

**Montpelier** Ameriketako Estatu Batuetako Vermont estatuko hiriburua da. Herrialdeko estatu hiribururik txikiena da 7.705 biztanlerekin (2009ko datuen arabera).

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udal gobernuaren webgune ofiziala 

thumb|ezkerrera|350px|Hiriaren ikuspegi bat. Atzealdean, estatuko kapitolioa.
Richmond

**Richmond** Ameriketako Estatu Batuetako Virginia estatuko hiriburua da. 2010eko datuen arabera hiriak 204.214 biztanle inguru ditu.

## Klima 

## Richmondar ospetsuak 
* Warren Beatty (1937- ) aktorea.
* Aimee Mann (1960- ) kantautorea.

## Hiri senidetuak 
Richmond ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Richmondeko udal gobernuaren webgune ofiziala
Madison

**Madison** Ameriketako Estatu Batuetako Wisconsin estatuko hiriburua da eta bigarren hiririk handiena Milwaukeeren atzetik. 2009ko datuen arabera hiriak 235.626 ditu.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Madison ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udal gobernuaren webgune ofiziala 

thumb|ezkerrera|300px|Wisconsingo Estatu Kapitolioa, Madisonen.
Cheyenne

**Cheyenne** Ameriketako Estatu Batuetako Wyoming estatuko hiriburua eta hiririk handiena da. Hiriak, 2010eko datuen arabera, 57.618 biztanle inguru ditu.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
thumb|300px|Hirigunea.

Cheyenne hiri hauekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriaren webgune ofiziala
Charleston (Mendebaldeko Virginia)

**Charleston** Ameriketako Estatu Batuetako Mendebaldeko Virginia estatuko hiriburua da. Hiriak 2009 urtean 50.267 biztanle zituen.

## Toki interesgarriak 
* Mendebaldeko Virginiako Estatuko Kapitolioa: 1932an eraikia.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Charleston ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Charlestongo Udalaren webgunea
Albany

**Albany** Ameriketako Estatu Batuetako New York estatuko hiriburua da. 2007 94.172 biztanle zituen eta New Yorketik 233&nbsp;km-ra dago.

ezkerrera|thumb|300px|New York estatuko kapitolioa, Albanyen

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Albany ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
*  Albanyko Udalaren webgunea
Pedro Burillo López

**Pedro Burillo López** (Zaragoza, 1945eko abenduaren 20a) nafar matematikaria eta politikaria da, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektorea izan da 2003ko ekainaren 5etik 2007ko apirilak 23ra.

## Biografia 
Zaragozan jaio zen 1945an. Matematika ikasi zuen Zaragozako Unibertsitatean.

Konputazio Zientzien eta Inteligentzia Artifizialeko katedraduna da Nafarroako Unibertsitate Publikoan. 1988tik Unibertsitateko Kudeaketa Batzordeko eta Behin-behineko errektore karguak okupatu zituen. 1995 eta 1996 ikasturtean Nafarroako Hezkuntza Kontseilaria izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harrisburg

**Harrisburg** Ameriketako Estatu Batuetako Pennsylvania estatuko hiriburua da. 2007. urteko erroldaren arabera, 47.196 pertsonako biztanleria du. Dauphin Konterriko jesarlekua da. Harrisburg Three Mile Island-eko istripu nuklearragatik ere da ezaguna, askoz ere handiagoa izan zitekeen ezbeharra gertatu zelako bertan.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Harrisburg ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Harrisburgeko Udalaren webgunea 

thumb|ezkerrera|400px|Ikuspegia
Koskobilo

**Koskobilo** Altsasu eta Olazti artean zegoen haitzuloa zen. Gaur egun harrobi batean egindako lanak direla eta desagertua dago, baina hain zuzen ere 1940an, harrobi horretarako lanetan sima bertikal bat azaleratu zen, eta sima hartako sedimentuen artean, hainbat arrasto fosil agertu ziren.

## Aurkikuntza paleontologikoak 
Sakana eta Aralar inguruan, Kretazeo Goiztiar kareharriek osatzen dituzte erliebe nabarmenenak, besteak beste, San Migel, Erga, Balerdi, Txindoki (Larrunarri) eta Aitziber gailur mitikoak, eta Ziordia eta Koskobilo mendiguneak. Kareharri horiek duela 100 milioi urte eratu ziren, hor zeuden sakonera txikiko itsaso tropikaletan.

Máximo Ruiz de Gaona naturalistak aztertu zituen aztarnak, eta gutxienez 26 ornodun espeziez osatutako zerrenda bat lortu zuen; espezie horien artean, Iberiar Penintsulan aurkitutako lehenengo kastore aztarnak nabarmentzen ziren, baita errinozero eta ustez hipopotamoarenak ziren arrastoak ere.

21. mendean aztarnen analisi gehiago egin dira, eta espezieak zehazteaz gain, zuzenketak egin dira, hipopotamoaren aztarna izan barik, basurde baten (*Sus scrofa*) letagin bat zen piezetako bat. Ziurtatu dira ordea estepako errinozeroa (*Stephanorhinus hemitoechus*), Megaceroides generokotzat jotzen den orein erraldoia, lehoinabarra (*Panthera pardus*), leize-lehoia (*Panthera spelaea*) eta kuoi kanidoaren antzinako aldaera europarra (*Cuon alpinus europaeus*).

Ugaztunen fauna hori guztia kuaternariokoa da, duela 300.000 eta 100.000 urte artekoa, baina beste era bateko fosilak ere topatu dira, adibidez, 2009ko ekainaren 25an, krustazeo ermitau fosila topatu zen, eta espezie izen berezia eman zitzaion, *Mesoparapylocheles michaeljacksoni,* aurkikuntzaren egun berean hil zelako Michael Jackson kantaria.

Koskobilon krustazeo dekapodoen (karramarroak, otarrainak, ganbak) 39 espezie identifikatu dira. Hori dela eta, Koskobilo leku paregabea eta mundu mailan balio handikoa da, Kretazeo Goiztiarreko itsasoko bioaniztasuna aztertzeko eta geologia-historiaren garai haietan hura bultzatu zuten faktoreak ikertzeko. Nabarmentzekoa da Koskobilon kokatzen dela krustazeo dekapodoen Behe Kretazeoko aniztasun handieneko puntua mundu osoan..

Neolitoan  eta garai zaharragoetan giza ehorzketak egiteko erabiltzen zen eta gaur egun oraindik ztertzen ari den kobazuloa da. Indusketa-kanpainetan aztarna arkeologikoak aurkitu dira, ingurune hori populatu zuten lehengo nekazari eta abeltzainen gizarteek utzitakoak ziren.

Gizatalde horien hileta-ohituren artean daude haitzuloetan eta, geroago, trikuharrietan ehorztea eta Koskobilo II, hain zuzen, ehorzketarako leku modura erabili zuten. Horren adierazgarri dira berreskuratutako giza aztarnak: hainbat falange, metakarpoak eta hortzak. Aztarna horiek gutxienez bi gizakirenak dira: 14-16 urtetik gorako pertsona heldu batenak eta 2 urteko ume batenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*  Gómez Olivencia, Asier; Rios-Garaizar , Joseba eta Arlegi , Mikel (2020-11-20). «Koskobilo, un mundo perdido en la Burunda». *Cuaderno de Cultura Científica, ISSN: 2529-8984.* Bilbo : EHU eta Eusko Jaurlaritza.
Burunda

**Burunda** Sakana haraneko hiru zatietako bat da (Ergoiena eta Arakilekin batera). Antzina, Urdiaingo *Batzarramendi* dermioan biltzen ziren herriek osatzen zuten *Burundako Unibertsitatea*. Gaur egun, Ziordia, Olatzagutia, Altsasu, Urdiain, Iturmendi eta Bakaiku udalerriek osatzen dute Burunda.

Burunda ibaia igarotzen da udalerri horietatik guztietatik, Arakil ibai izena hartu aurretik.

Igarobide garrantzitsua izan da eta gaur egun ere da, Burunda zeharkatzen baitu Iruñea eta Gasteiz lotzen dituen bideak, bai eta Nafarroa eta Araba Gipuzkoarekin lotzen dituzten hainbat bide ere.

## Burundako euskara 
Koldo Zuazo euskalariak dioenez, Euskal Herri osoan euskalkiak aztertzen ibili eta gero, Burundakoa da berak ezagutu duen euskal hizkerarik bereziena. Ezaugarri hauek egiten dute berezi:

* Arabatik, Gipuzkoatik eta Nafarroatik elikatu da, duen kokalekua dela kausa.
* Euskararen elementu zahar ugari gorde du (igarobide garrantzitsua denez, harrigarria da hori). Konparazio baterako, bustidurarik ez egitea: *il, in* eta *it* bere horretan esaten dira, *ill, iñ* eta *itt* egin gabe: *mutila, lainua, iturria* esaten dute, eta ez *mutilla, laiñoa* eta *itturria*.
* Burundako eta Sakanako gainerako hizkeren artean dagoen aldea. Esate baterako, Sakanan *dakit, dakiyo, dakigu* gisako adizki bereziak esaten dira, *zait, zaio, zaigu* gisakoen ordez. Adizki horiek Sakanan sortu dira, baina ez dira Burundara zabaldu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sakana

## Kanpo estekak
Aginaga (Itza)

**Aginaga** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Itza udalerrikoa. Itza zendearekin batu baino lehen, Gulibarko kontzejua zen. 17 biztanle zituen 2020an..

## Demografia 
## Argazki galeria 

Irudi:Aginaga 2020.jpg|Aginaga, 20-10-20

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Fe

**Santa Fe** Ameriketako Estatu Batuetako Mexiko Berria estatuko hiriburua da. Estatuko iparraldean dago kokatuta, bertako hiri nagusia den Albuquerquetik 90 bat kilometrora. 2009 urtean 73.720 biztanle zituen hiriak. Hiria espainiarrek fundatu zuten 1607 urtean.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Santa Fe ondorengo hirriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Santa Feko Udalaren webgune ofiziala
Andoin

**Andoin** Asparrena udalerriko herrietako bat da. 

1025. urteko Donemiliagako goldean, ***Anduiahin*** aldaera agertzen da.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

Gainera, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Ondasun nabarmenak 
* Santa Marina eliza (XVI. mendekoa)
* Legaireko parke megalitikora igotzen den maldako basoa (haritzak, pagoak, gaztainondoak...) 
* La Toberíako ur-jauziak

Fitxategi:Santa Marina eliza, Andoin, Araba 2.jpg|Santa Marina eliza
Fitxategi:Santa Marina eliza, Andoin, Araba 3.jpg|Santa Marina eliza
Fitxategi:Santa Marina eliza, Andoin, Araba.jpg|Santa Marina eliza
Fitxategi:Andoin - Cascadas de la Tobería -BT- 03.jpg|La Toberíako ur-jauziak

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Nashville

**Nashville** Ameriketako Estatu Batuetako Tennessee estatuko hiriburua da. Estatuko bigarren hiririk handiena da Memphisen ondoren.

Hiria Cumberland ibaiaren alboan dago, Davidsoneko konderrian. Hiria *Music City* bezala ezaguna da, musika-industria ugaria baita Nashvillen.

## Klima 

## Nashvilletar ospetsuak 
* Justin Timberlake (1981-) abeslaria.
* Miley Cyrus (1992-) abeslaria eta aktorea.
* Taylor Swift (1989-) abeslaria.
* Kesha (1987-) abeslaria.

## Hiri senidetuak 
Nashville ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nashvilleko Udalaren webgunea 

thumb|ezkerrera|300px|Second Avenue hiribidearen ikuspegia
Egino

**Egino** Asparrena udalerriko herrietako bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 73 biztanle ditu.

1025. urteko Donemiliagako goldean ***Heinhu*** aldaera agertzen da. 1062. urtean *santio nunoiç de **eguinno*** antroponimoa dokumentatzen da Iratxen. Gero, hurrengo mendeetako dokumentuetan hasierako hasperena XVI. mendera arte gorde zen eta amaieran artikulua erabili zen denbora luzean.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Esteban eliza (XVI. mendekoa)
* Lezea delako kobazuloa.

Fitxategi:San Esteban eliza, Egino, Araba.jpg|San Esteban eliza
Fitxategi:San Esteban eliza, Egino, Araba 2.jpg|San Esteban eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Argazki galeria 

Fitxategi:Egino (23048054309).jpg
Fitxategi:Egino, Araba 2.jpg
Fitxategi:Egino, Araba.jpg
Fitxategi:Garbitokia, Egino, Araba.jpg|Garbitokia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaskarot

**Kaskarot** jatorri ezezaguneko giza talde bateko kidea da, Lapurdiko kostaldean, bereziki Donibane Lohizune, Ziburu eta Urruñan, bizi zena. Teoria desberdinen arabera, ijitoen azpitalde batekoak, hots, mairu eta ijitoen nahasketatik sortuak edo agot eta ijitoen nahasketatik sortuak lirateke.

Gizonezkoak arrantzaleak eta emakumezkoak arrain-saltzaileak izaten ziren. Beren lege eta ohitura bereziak zituzten: ezkontza, salerosketa eta harremanetan arau zehatzak zituzten, eliza propioa zuten, hitz eta esamolde bereziak, etab.

Beraien ezaugarrien artean dantzarako zaletasuna eta kolore biziko jantziak aipa daitezke. Ez ziren nomadak, eta, gutxiengo taldea izan arren, integratuta bizi ziren lapurtarren artean. Gaur egun, ez dira besteengandik bereizten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromintxelak
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: *Kaskarotak Lapurdiko gizartean eta folklorean*. *Naiz*. 2016/03/18
* Joseba Aurkenerena: Kaskaroten rol aldaketa Lapurdiko ihauterian.https://web.archive.org/web/20200626173828/https://iparraldekohitza.eus/kaskaroten-rol-aldaketa-lapurdiko-ihauterian/
* Joseba Aurkenerena: Kaskarotak eta zirtzilak Urruñan, denen pozgarri. https://zuzeu.eus/kultura/kaskarotak-eta-zirtzilak-urrunan-denen-pozgarri/
* Joseba Aurkenerena: Kaskarotei buruzko gogoeta zenbait. https://zuzeu.eus/kultura/kaskarotei-buruzko-gogoeta-zenbait/
* Joseba Aurkenerena: Kaskarotei buruzko bi ekarpen berri. https://www.naiz.eus/eu/iritzia/articulos/kaskarotei-buruzko-bi-ekarpen-berri
Gordoa

**Gordoa** Asparrena udalerriko herrietako bat da. 
## Izena 
1025. urtean datatuta dagoen Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Gordova***. 

Izena Kordoba toponimo zabalduaren euskal aldaera zaharra dela pentsa daiteke. Hasierako herskaria ahostun bilakatzea (**k**- > **g**-)eta amaierako bokalen arteko frikaria galtzea euskararen baitan gertatu diren fenomeno fonetiko-fonologikoak izan dira.

## Mugakideak 
Mendebaldean Arriola (Asparrena), ekialdean Galarreta, iparraldean Urkilla mendilerroa eta hegoaldean Luzuriaga mugakide ditu.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza: XIII. mendeko arkupe erromanikoa dauka, erliebedun bost arkibolta dituena. Erretaulak XVII. mendekoak dira.

Fitxategi:Gordoa - Iglesia de la Asuncion 1.jpg|Jasokundeko eliza
Fitxategi:Gordoa - Iglesia de la Asuncion 6.jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Gordoa - Iglesia de la Asuncion 4.jpg|Atariko ezkerreko kapitelak
Fitxategi:Gordoa - Iglesia de la Asuncion 5.jpg|Atariko eskuineko kapitelak

## Gordoatar ezagunak 
* Migel Alonso de Mezkia: 1663an Indietako kapiytaina

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
* Gordoa, Asparreneko Udalaren webgunean.
Urabain

**Urabain** Asparrena udalerriko herrietako bat da. 

## Toponimia 
1025. urteko Donemiliagako goldean aipatzen da ***Hurabagin*** grafiarekin. Toponimoa beste aldaera batzuekin ere dokumentatu egin da historian zehar: *Hurabain* (1066), *Urabain* (1322), *Orabayn* (1456), *Urabayn* (1458), *Urabain* (1500), eta abar.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Joan Bataiatzailearen eliza.

Fitxategi:San Juan eliza, Urabain, Araba.jpg
Fitxategi:San Juan eliza, Urabain, Araba 2.jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itza (kontzejua)

**Itza** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Itza udalerrikoa. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako kontzejua zen. 138 biztanle zituen 2020an..

## Demografia 
## Argazki galeria 

Irudi:Itza 2020.jpg|Itza, 20-10-22

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lete (Itza)

**Lete** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Itza udalerrikoa. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako kontzejua zen. 34 biztanle zituen 2020an..

## Demografia 
## Ondarea 
* Iarteko monasterioa: XI. mendeko monasterio erromanikoa.

## Argazki galeria 

Irudi:Lete 2020-10-22.jpg|Iarteko monasterioa, 20-10-21

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldatz (argipena)

**Aldatz** izenak adiera zenbait ditu:
* **Aldatz**: Itzako kontzejua.
* **Aldatz**: Larraungo kontzejua.
* '''Aldatz: abizena.
Ilarduia

**Ilarduia** Arabako ipar-ekialdeko Asparrena udalerriko kontzeju bat da. 2007ko erroldan, 44 biztanle zituen.

## Izena 
Herriaren izena dokumentatuta agertzen da 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Hillardui***.

*Ilarduia* izenaren amaierako *-a* artikulua da, eta deklinatzean honela egin behar da: *Ilarduia, Ilarduiarekin, Ilarduian*...; baina *Ilarduiko, Ilarduitik, Ilarduira*... Era berean, izen honek ere azken *-a* galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: *Ilardui maitea, Ilardui osoan, Gure Ilardui hau*...

## Demografia 
## Garraioa 
thumb|300px|Ilarduiko etxe bat.
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Migel eliza
* Artzanegiko Andre Mariaren baseliza

Fitxategi:Ilárduya (Aspárrena) - Iglesia de San Miguel 05.jpg|San Migel eliza
Fitxategi:Ilárduya (Aspárrena) - Iglesia de San Miguel 02.jpg|San Migel eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Argazki galeria 

Fitxategi:Lavadero de Ilarduia, junto al río Ucuma.jpg|Garbitokia
Fitxategi:Ilarduia, Araba.jpg
Fitxategi:Ilarduia (23441616535).jpg
Fitxategi:Ilarduia (23145792670).jpg|Ilarduia herriaren atzean Artzanegi mendia ikus daiteke. Argazkiaren eskuinaldean Egino. Eginorako bidean Artzanegiko Andra Maria baseliza eta hilerria.

## Kanpo estekak
Eritze (Itza)

**Eritze** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Itza udalerrikoa; **Eritzebeiti** eta **Eritze Itza** ere deitzen zaio, Atetz haraneko Eritzetik bereizteko. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako kontzeju nagusia zen; gaur egun ere udalerriko burua da. 47 biztanle zituen 2020an.

## Demografia 
## Azpiegitura eta garraioak 
La Burundesa autobus konpainiaren Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

La Muguiroarra autobus konpainiak ere batzen du herria Iruñearekin. Lineak honako ibilbidea egiten du:
* Aldatz - Lekunberri - Irurtzun - Berriobeiti - Iruñea

## Argazki galeria 

Irudi:Eritze 20-10-21.jpg|Eritze 20-10-21

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orderitz

**Orderitz** Nafarroa Garaiko herria da, Itza udalerrikoa. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako herria zen. 2020an ez zen inor bizi.

## Demografia 
## Argazki galeria 

Irudi:Orderitz 2021.jpg|Orderitz, 21-6-7

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Audika

**Audikana** (izen ofiziala) edo **Audika** (euskarazko egungo aldaera) Barrundia udalerriko herrietako bat da.

## Historia 
1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean aipatzen da toponimoa lehen aldiz: ***Audícana***.

## Toponimoaren etimologia 
Patxi Salaberrik, aurrekoen hipoteriak aurkeztu eta gero, berea proposatzen du: **(uilla) audicana*, (*Audicus* delako baten etxea, borda, edo jabetza), > **Audicãɦ̃ã > Audica*. Hortik gaurko grafia.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Joan Bataiatzailearen eliza

Fitxategi:San Juan eliza, Audikana, Araba 2.jpg
Fitxategi:San Juan eliza, Audikana, Araba 3.jpg
Fitxategi:San Juan eliza, Audikana, Araba.jpg
Fitxategi:San Juan eliza eta hilerria, Audikana, Araba.jpg|Hilerria eliza ondoan

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dallo

**Dallo** Barrundia udalerriko herrietako bat da.

## Toponimia 
Herriaren izena aipatuta geratu zen Donemiliagako goldean, (1025): ***Algio***. Geroagoko dokumentazioan Dallo aldaera nagusitu zela ikusten da.

*Daylo* (1257) Jerónimo Aznarren kartan, eta geroago *Dallo* (c. 1275, 1304, 1306, 1506 y 1510).

## Etimologia 
Patxi Salaberrik, 1025. urteko *Algio* aldaera gerorako utziz *Talius* antroponimo latindarretik abiatuta honako etimologia proposatzen du:  **(fundu) talianu > *Taliano > *Daliano > *Daliãɦ̃õ > *Daliao > *Dalio > *Daljo > Dallo*.

Algio aldaera hori isolatuta agertzen da. Horra Patxi Salaberrik eta Roberto González de Viñaspreren hipotesiak:

## Demografia 
## Historia 
Lehen Karlistaldian, 1834ko ekainaren 19an, borroka izan zen Dallon Zumalakarregiren karlisten eta Quesada, Linares eta Villacampoko markesaren liberalen artean.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Pedro eliza

Fitxategi:San Pedro eliza, Dallo, Araba.jpg
Fitxategi:San Pedro eliza, Dallo, Araba 2.jpg
Fitxategi:San Pedro eliza, Dallo, Araba 3.jpg
Fitxategi:San Pedro eliza, Dallo, Araba 4.jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Argazki galeria 

Fitxategi:Dallo, Araba.jpg
Fitxategi:Dallo, Araba 2.jpg
Fitxategi:Garbitokia, Dallo, Araba 2.jpg|Garbitokia
Fitxategi:Garbitokia, Dallo, Araba.jpg|Garbitokia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zuasti (Itza)

**Zuasti** —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, **Zuasti Itza**— Nafarroa Garaiko herria da, Itza udalerrikoa. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako herria zen. 509 biztanle zituen 2020an.

## Demografia 
## Hizkuntza 
Hizkuntza nagusia gaztelania da. XX. mendean galdu zen euskara.

## Ondarea 
Aipagarriak dira Erdi Aroko jatorria duen San Andres parrokia eliza (XIV. mendeko atari gotikoa, XVII. mendeko erretaula nagusia, XVI. mendeko bataiarria), eta bertako jauregia.

## Garraioa 
Autobus linea batek Zuasti eta Iruña lotzen ditu: Zuastiko autobusa.

## Argazki galeria 

Irudi:Zuasti 20-10-21.jpg|Zuasti, 20-10-21

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albeiz

**Albeiz** (ofizialki **Albeiz / Albéniz**) Asparrena udalerriko herrietako bat da. Hemendik, Bordele-Astorga antzinako galtzada pasatzen zen. Gaur egun, N-1 errepidea eta Madril-Irun trenbidea pasatzen dira.

## Historia 
Hamaika aldiz esan da Albeniz Pliniok aipatutako Alba dela, bai izen antzekotasunagatik bai erromatarren Alba egoitzagatik. Hau guztia babesteko, herrian aurkitu dira erromatarren gauzak, eta badago aipamen bat nola XVIII. mendean Lorenzo Prestamerok hilarri bat ikusi zuela, gaur desagertuta, Orraoko Andre Mariaren baselizako aldarearen mahaian. Araiako elizan, lau harri daude erromatarren idazkunekin, baina zaindu ez dutenez irakurtezinak dira. Hala ere, adituek ez dute bat egin eta Alabaren kokapen zehatza ezezaguna da egun.

1025. urteko Donemiliagako goldean *Albiniz* dokumentatzen da. Voto de San Millaneko Erdi Aroko dokumentuean *Albeniz* aurki dezakegu. 1062 eta 1071 urteetan abizen bezala agertzen da. XIII. mendean Egilazeko artzapezgoan barne zegoen.

Oñatiko kondearen babesa izan zuen.

Frantziako bidean egoteagatik, Konbentzioko gudan, 1795an, frantziar armadak eliza, etxe eta bazter guztietan triskantzak egin eta arpilatu zuten, baina ez zuten beste gauzarik egin. Baliozko gauzak sakristiako ganbaran ezkutatu zituztelako.

## Demografia 
1556. urtean 30 biztanle eta bost elizgizon zituen, azken bost hauek Orrao eta Bartolome Dohatsuaren baselizak arduratzeko. 1786. urtean 119 biztanle zituen, 1888. urtean 178, eta 1900. urtean 195. XX. eta XXI. mendean biztanleak galdu ditu.

## Ondasun nabarmenak 
* San Joan eliza: Atarian XVIII. mendeko zutabe toskanarrak ditu. Erretaula nagusia XVI. mendekoa da, plateresko estilokoa, Kalbarioaren eszena nagusiarekin. Alboetan bi erretaula ere baditu Errosarioko Amabirjinarena eta Santa Barbararenak, biak ere XVIII. mendekoak.
* Orraoko Andre Mariaren baseliza.
* San Bartolome baseliza.

Fitxategi:Albeniz - San Juan Bautista 07.jpg|San Juan eliza
Fitxategi:Albeniz - San Juan Bautista 03.jpg|San Juan eliza

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Albeniztar ezagunak 
* **Alberto Lopez de Munain** txirrindularia hemen jaio zen. 1996tik Euskaltel-Euskadi taldean dago. Bere garaipenak Dauphine Liberen, Vuelta a Asturiasen eta Clasica de Alcobendasen etapetan izan dira.
* **Luis Maria Diaz de Otazu** txirrindularia ere, ONCE taldekoa, bertakoa zen.
* ** Antonio Berasategi** txirrindularia, Kaiku profesional taldean korrika egin zuen

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Argazki galeria 

Fitxategi:Albeiz, Araba 3.jpg
Fitxategi:Albeiz, Araba.jpg
Fitxategi:Albeiz Albéniz (23298851955).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etura

**Etura** Barrundia udalerriko herrietako bat da. Ermandade zaharreko kide, 1885 arte Gebara udalerriaren barruan egon zen.

## Demografia 
thumb|300px|right|Elgeako Elizalde auzoko baserria.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza

Fitxategi:Jasokundearen eliza, Etura, Araba 6.jpg
Fitxategi:Jasokundearen eliza, Etura, Araba 5.jpg
Fitxategi:Jasokundearen eliza, Etura, Araba 4.jpg|Hilerria eliza ondoan
Fitxategi:Jasokundearen eliza, Etura, Araba 2.jpg
Fitxategi:Jasokundearen eliza, Etura, Araba.jpg
Fitxategi:Jasokundearen eliza, Etura, Araba 3.jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

Fitxategi:Frontoia, Etura, Araba.jpg|Frontoia
Fitxategi:Garbitokia, Etura, Araba.jpg|Garbitokia

## Kanpo estekak
Etxabarri Urtupiña

**Etxabarri Urtupiña** Barrundia udalerriko herrietako bat da. XIX. mendean galdu zen euskara eskualdean. Aipagarriak dira Andre Maria Sortzez Garbiaren parrokia-eliza eta San Gregorioren ermita zaharra.

## Historia 
1025. urtean datatzen den Donemiliagako goldean ***Eurtupiana*** toponimoa agertzen da, espero zitekeen lekutik kanpo, Langrares barrutian, baina *Harrieta* eta *Adanna* toponimoen artean. *Eurtupiana* hura gaurko *Urtupiña* bilakatu dela pentsatzen da. Aldi berean, ***Essavarri*** izeneko bi toponimo agertzen dira, Ganboa barrutian. *Essavarri* bat Etxabarri Ganboarekin identifikatu ohi da, eta bestea, Etxabarri Urtupiñarekin, baina azken hau ez da segurutzat jotzen. Becerro Galicanoren edizio digitaleko kartografia prestatu zutenek ez zuten identifikazio hori aintzakotzat hartu eta *Eurtupiana*ren kokapena eta bigarren *Essavarri* izeneko herriaren kokapena markatzerakoan, bata Etxabarri Urtupiña ondoko Urtupiaran parajean kokatu zuten (herri hustu bat ?! proposatuz) eta bestea Gebarako gazteluaren ondoan, (beste herri hustu bat ?!).

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Etxabarritar ospetsuak 
* Vidal Pérez de Villarreal

## Ondasun nabarmenak 
* Andre Mariaren Purifikazioaren eliza

Fitxategi:Purifikazioaren eliza, Etxabarri Urtupiña, Araba 6.jpg
Fitxategi:Purifikazioaren eliza, Etxabarri Urtupiña, Araba.jpg
Fitxategi:Purifikazioaren eliza, Etxabarri Urtupiña, Araba 5.jpg
Fitxategi:Purifikazioaren eliza, Etxabarri Urtupiña, Araba 4.jpg
Fitxategi:Purifikazioaren eliza, Etxabarri Urtupiña, Araba 3.jpg
Fitxategi:Purifikazioaren eliza, Etxabarri Urtupiña, Araba 2.jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Argazki galeria 

Fitxategi:Etxabarri Urtupiña, Araba 4.jpg
Fitxategi:Etxabarri Urtupiña, Araba 2.jpg
Fitxategi:Etxabarri Urtupiña, Araba 3.jpg
Fitxategi:Etxabarri Urtupiña, Araba.jpg
Fitxategi:Baskula, Etxabarri Urtupiña, Araba.jpg

## Ikus, gainera 
* Etxabarriko bentaren gudua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gebara

**Gebara** Arabako iparraldeko herri bat da, egun Barrundiako udalerriaren barruan kokatua. 2017an, 59 biztanle zituen.

Elgeako mendilerroa herriaren iparraldean dago, eta horrek bereizten du Gipuzkoako Debagoieneko eskualdetik.

## Gebaratarrak 
Gebaratarren leinuaren jatorria ez dago argi, baina aztarnarik urrunenak Nafarroako Erresumakoak dira, XI. mendeko bigarren erdialdekoak.

Leinukoek izena hartu zuten herri honetatik, eta denborarekin zabaldu ziren Oñatira eta Leintz Gatzagara iparraldean, eta Barrundiako beste herrietara, Egilatz eta Araia aldera ekialdean.

Denborarekin, hara eta hona areago zabalduz joan ziren, hala nola Gipuzkoako zenbait herritan izen bereko jauregiak eta baserriak eraikita. Seguran, Gebara etxea (XVI. mende bukaerakoa), Irunen Gebara baserria (1481erako dagoeneko existitzen zena) eta Gebara Berri baserria, eta hortik metro gutxira, Hondarribiko lurretan, Gebaralarre baserria eta izen bereko lurrak eta aspaldiko plaia edo padurak. Irungo Gebara eta Gebara Berri baserriak XX. mendearen bukaeran bota zituzten, lehena 1988an harriz harri desmuntatu zuten, geroago berreraikia izateko ustezko asmoarekin, baina azkenean ez zuten Gebara baserri historikoa berreraiki eta zenbakidun harriak urtetan agerian eta hala moduz pilatuta egon ziren, Udalaren biltegi batean. Bestalde, Hondarribian Ladron de Gebara leinuaren XVII. mendeko jauregia dago, Kale Nagusian.

## Demografia 
## Ondarea 
Gaztelua, jauregia edo gotorlekua XV. mendearen amaieran eraikiarazi zuen Eneko Belitz Gebarakoak, eta denborarekin leinuaren egoitza nagusi eta administrazio gune bilakatu zen.

Azkenik, Lehen Karlistaldiaren barnean eta Zurbano jeneralaren aginduz suntsitu zuten 1839an. Horren ondorioz, gaur egun arte aztarnak baino ez dira gelditu.

## Ermandade eta udalerria 
Gebarako ermandadea delakoa egon da historikoki, non izen bereko herriaz gain Elgea, Etura eta Urizar ere zeuden. XIX. mendean burututako udal-erreforman udalerri bihurtu zen.

1885 urtearen inguruan Barrundia udalerriaren barrura sarrarazi zuten.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ikus, gainera 
* Gebaratarren dorretxea
* Gebara gaztelua
* Barrundia
* Aguraingo kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Gateluaz eta Gebaratarren leinuaz, *Hiru.com* webgunean.
Hermua

**Hermua** Barrundia udalerriko herrietako bat da. 

## Historia 
Herriaren izena dokumentaturik agertzen da Donemiliagako goldean, (1025): ***Ermua***.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Pedro eliza
* San Martin de Tours baseliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Ametzaga

**Ametzaga** euskal toponimo eta abizen bat da. Jatorriz, «ametz ugariko tokia» esan nahi du, eta gaur egun toki hauek eta pertsona hauek izendatzen ditu:

## Toponimoa 
* Ametzaga, Asparreneko kontzejua (Araba).
* Ametzaga, Meñakako auzoa (Bizkaia).
* Ametzaga, Zuiako kontzejua (Araba).
* Ametzaga, Zalduondoko, Donemiliagako eta Asparreneko erreka (Araba), Zirauntzaren ibaiadarra.

## Abizena 
* Arantzazu Ametzaga Iribarren (Buenos Aires, Argentina, 1943), idazlea, bibliotekaria eta feminista.
* Baltasar Hurtado Ametzaga (Bilbo, Bizkaia, 1657 - Madril, Espainia, 1720), militarra, Riscal de Alegreko markesa.
* Juan Antonio Hurtado Ametzaga (Bilbo, Bizkaia, 1664 - Badajoz, Espainia, 1732) militarra, Baltasar Hurtado Ametzagaren anaia.
* Camilo Hurtado Ametzaga (Madril, 1827 - Sevilla, 1888), Riscal de Alegreko markesa, enpresaburu eta saiakeragilea.

## Kanpo estekak