Menstruazio

[thumb|Giza hilekoaren odol freskoa, [Komuna|komunean.]]
**Menstruazioa** —hizkera arruntean, **hilekoa**— baginaren umetokiaren barruko odolaren eta ehun mukitsuaren isuri erregularra da. Hilekoaren zikloak hormonen maila igo eta jaistea du ezaugarri. Hilekoa progesterona-mailen jaitsierak eragiten du, eta honek agerian uzten du haurdunaldia ez dela gertatu.

Emakumeen % 80k ez du egunerokotasunean haien jardunarekin jarraitzeko arazorik izaten hilekoa duten bitartean edo aurretik. Menstruazioa izan baino lehen agertu ohi diren sintomei hilekoaren aurreko sindrome (PMS) deritze. Sintoma horiek emakumezkoen % 20-30ek jasaten dituzte, eta % 3-8k sintoma larriak pairatzen dituzte: aknea, bular minberak, hantura, nekea, suminkortasuna eta umore-aldaketak. Gainera, zenbait emakumek bestelako sintomak dituzte hilekoa duten bitartean, hileko mingarriak eta zikloan zeharreko ez-ohiko odoljarioak adibidez.

## Ezaugarriak 
### Luzera eta iraupena 
Lehen periodoa menarkia izenaz ezagutzen da eta normalean 12 eta 15 urte bitartean hasten da; hala ere, normaltzat hartuko litzateke 8 urtetik aurrera hasiko balitz.
[thumb|308x308px|[Hilekoaren ziklo|Hilekoaren zikloa]]
Menstruazioa  hileko-zikloaren hasiera markatzailetzat hartzen da eta horixe da zikloaren faserik ikusgarriena. Odoljarioa gertatzen den lehendabiziko eguna aurreko hileko-zikloaren azken eguntzat hartzen da. Horien arteko denbora-tartea 21 egunetik 45 egunera bitartekoa da emakume gazteengan; eta helduengan, ordea, 21 eta 31 egun bitartekoa. Odoljarioak 2-7 egun bitartean irauten du.

Haurdunaldian zehar eta erditze ondorengo denbora-tarte batean ez da menstruaziorik gertatzen. Fase horri amenorrea deritzo. Edoskitzea aurrera eramaten den kasuetan, luzeagoa izan ohi da erditze ondorengo amenorrea; antisorgailu edo jaiotza-kontrol naturaltzat hartu izan da. Bestalde, menopausia herrialde industrializatuetan 45 urte baino lehen gertatuz gero, menopausia goiztiartzat hartzen da. Menarkiaren adina bezala, menopausiaren adina faktore kultural eta biologikoen ondorioa da neurri handi batean. Gaixotasunek, kirurgia batzuek edo tratamendu medikoek menopausiaren aurreratzea eragin dezakete.

Azkenik, hilekoaren zikloa lau etapatan banatzen da: menstruazio-fasea, fase folikularra, obulazio-fasea eta luteo-fasea.

### Odoljarioa 
Hilekoaren batez besteko bolumena 35 mililitrokoa da periodoko, eta 10-80 mililitro jotzen dira tipikotzat. Hilekoa marroi gorrixka da, zainetako odolak baino kolore ilunagoa du.

Emakume eta neska askok odol-koaguluak pairatzen dituzte hilerokoan zehar. Horiek ehunen antzeko odol-masa gisa agertzen dira. Abortua edo fetu-heriotza gertatuz gero, mikroskopia bitartez froga dezakegu endometrio-ehuna ala haurdunaldi ehuna (sorkuntzako produktuak) isuri diren. Batzuetan oker pentsatzen da hileko koaguluek edo isuritako ehun endometrialak enbrioi baten abortu espontaneo goiztiarra iradokitzen dutela. Endometrioan dagoen plasmina izeneko entzimak odolaren koagulazioa inhibitzeko joera du.

Hilekoaren likidoan galdutako burdina kantitatea nahiko txikia da emakumeen gehiengoan. Baina hilekoaren odoljario ugariak hilero dituztenen kasuan, anemia jasan dezakete.

### Hormona-aldaketak 
Hilekoaren zikloa aldaketa natural batzuk dira; hormona-produkzioan eta emakumeen ugaltze-sistemako umetokiaren eta obulutegien egituran gertatzen dira aldaketa horiek eta haurdunaldia ahalbidetzen dute. Obulutegi-zikloak obuluen ekoizpena eta askapena kontrolatzen ditu, bai eta estrogenoaren eta progesteronaren askapen ziklikoa ere. Umetokiko zikloak umetokiko estaldura (matrizea) prestatzea eta mantentzea gidatzen du, ernaldutako obulua hartzeko. Ziklo horiek aldiberekoak eta koordinatuak dira, normalean 21 eta 35 egun bitartean irauten dute emakume helduengan, eta batez beste 28 eguneko iraupena dute. Bestalde, emakumeek beren bizitzan zehar 30-45 urtez izaten dute hilekoa, hain zuzen ere, emankorrak diren urteetan zehar.

Hormona naturalek zikloak bultzatzen dituzte; hormona folikulu estimulatzailearen gorakada eta jaitsiera ziklikoek bultzatzen dute obozitoaren (obulu-zelula heldugabeak) ekoizpena eta hazkuntza. Estrogeno-hormonak umetokiko estaldura loditzea estimulatzen du enbrioia egokitzeko ernalketa gertatu behar bada. Estaldura lodituaren (endometrioaren) odol-ekarpenak nutrienteetaz ornitzen du arrakastaz ezarritako enbrioia. Enbrioia ezartzen ez bada, estaldura apurtzen da eta odola askatzen da. Progesterona-mailen jaistearen ondorioz, hilekoa ("periodo" bat, hizkera arruntean) estalduraren isurketa ziklikoa gertatzen da.

### Nork du hilekoa? 
Oro har, menarkia hasi eta menopausia iritsi arte irauten die hilekoak emakumezkoei. Menstruatzen ez duten emakumezkoen artean ditugu: menopausia ondoko emakumeak, haurdun daudenak, amenorrea jasaten dutenak eta emakume trans-ak. Haurdunaldian zehar eta erditu ondoren epe batean zehar hilekoa ez da jaisten. Erditu ondoko amenorrearen batez besteko iraupena handiagoa da bularra ematen zaionean; horri amenorrea laktazionala deritzo. Gizon transexualek hilekoa izan dezakete edo ez, bakoitzaren egoeraren arabera.  

## Bigarren mailako efektuak 
### Hilekoaren osasunaren ikuspegia 
[thumb|Giza [folikulu primarioa dugu, mikroskopiaz ikusia. Erdigunean gorriz tindatutako obozito biribila zelula  pikortsuen geruza batez inguratuta dago, eta zelula horiek mintz basalak eta tekaren zelulek inguratzen dituzte. Handipena 1.000-koa da. (H&E tindaketa)]]
Hilekoa prozesu normala eta naturala izan arren, zenbait emakumek haien bizitza oztopatzen duten arazoak izaten dituzte hilekoaren-zikloak eraginda. Arazo horiek honakoak dira: aknea, bular sentikorrak, nekea eta hilekoaren aurreko sindromea (SPM, *Síndrome Premenstrual*). Emakumeen % 3-8k pairatzen dituzte arazo larriagoak, hala nola menstruazioaren aurreko disforia nahasmenduak (TDPM, *Transtorno Disfórico Premenstrual*). Dismenorreak edo "periodoko minak" karranpak eragin ditzake sabelean, bizkarrean edo izterren goiko aldean hilekoaren lehendabiziko egunetan zehar. Menstruazioan zehar gorputza ahultzen duen mina ez da normala eta zerbait larriaren seinale izan daiteke, hala nola endometriosiaren seinale. Arazo horiek eragin nabarmena izan dezakete emakumeen osasunean eta bizi-kalitatean eta behar diren esku-hartzeek emakume horien bizitza hobe dezakete.

Kulturalki hedatutako hainbat uste okerren arabera hilekoaren zikloak emakumezkoen gogo-aldarteari eragiten dio, depresioari edo suminkortasunari, eta era berean, hilekoa esperientzia mingarria, lotsagarria edo zikina delako ideai zabaldu da. Askotan, emakume baten gogo-aldartearen aldaketa normala hilekoaren zikloari egozten zaio. Egin diren ikerketa gehienak eskasak dira,  baina badirudi fase luteikoan eta menstruazioan gogo-aldartearen gorabeheretan hazkunde txiki bat dagoela eta zikloaren gainerako faseetan zehar beherakada ematen dela. Hilekoaren zikloan zehar estrogeno- eta progesterona-maila aldakorrek ondorio sistemikoak dituzte fisiologia mailan, garunean, metabolismoan eta sistema muskuloeskeletikoan. Aldaketa horien emaitzak desberdinak izan daitezke. Esaterako, aldaketa fisiologikoak txikiak dira eta emakume-kirolarien kasuan kirol-errendimenduari eragin diezaiekete, hala nola indarrari, errendimendu aerobikoari eta anaerobikoari. Garuneko aldaketak ere ikusi dira hilekoaren zikloan zehar, baina ez dakarte errendimendu intelektualean aldaketa esanguratsurik, hots, errendimendu akademikoan, arazoen ebazpenean, oroimenean eta sormenean ez dute aldaketa nabarmenik sortzen. Aldiz, baliteke estrogeno- eta progesterona-maila gutxitzeak zikloaren menstruazio-fasean ahalmen espaziala hobetzea. Sintomak odoljarioaren hasieran eteten dira. Emakumezko bakoitzak sintoma desberdinak pairatzen dituzte. Sintoma emozional arruntak suminkortasuna eta umore-aldaketak dira, eta sintoma fisiko arruntak, berriz, aknea, bular sentiberak, hantura eta nekea; sintoma horiek PMSrik gabeko emakumeengan ere ikusten dira. Pertsona baten sintomen patroia denborarekin alda daiteke. Sintomak ez dira azaltzen haurdunaldian zehar edo menopausiaren ondoren. Emakume helduen artean, min hori eguneroko jarduerari eragiteko bezain indartsua da kasuen % 2 - % 28an.

Hilekoaren karranpentzako tratamendurik ohikoenak antiinflamatorio ez-esteroideoak (AINE) dira eta horiek min oso larria murrizteko erabil daitezke. Gutxi gorabehera bost emakumetik batek ez die erantzuten AINE-ei eta terapia alternatiboa behar dute, hala nola analgesiko sinpleak edo konpresa beroak.  Aspirina edo parazetamola eta ahozko antisorgailu konbinatuak dira mina tratatzeko beste sendagai batzuk. Nahiz eta ahozko antisorgailu konbinatuak erabil daitezkeen ere, ez dago nahiko ebidentziarik umetoki barneko progestagenoen eraginkortasunaren alde. Beste berrikuspen batek efektu bat zehazteko ebidentzia eskasa zegoela aurkitu zuen.

### Beste baldintza batzuekiko elkarreragina 
Hilekoaren zikloaren eta zenbait osasun-baldintzen arteko elkarreragin ezagunen artean hauek daude:

* Gaixotasun neurologikoak dituzten emakume batzuek gaixotasun-neurologikoak eragindako sintomak hilekoaren sintomekin batera agertzen direnean emendatu egiten dira horien eraginak. Adibidez, badakigu estrogeno-maila jaisteak  migrainak eragiten dituela, batez ere migrainak dituen emakumea pilula antikontzeptiboa hartzen ari denean.

* Epilepsia duten emakume askok konbultsio patroi gehiago izaten dituzte hilekoaren zikloarekin lotuta; honi “katamenial epilepsia” esaten zaio. Badirudi patroi desberdinak daudela (hilekoarekin bat datozen konbultsioak edo obulazioaren unearekin bat datozenak), eta horien maiztasuna ez da tinko finkatu.
* Ikerketek aditzera eman dute, emakumeek askoz probabilitate handiagoa dutela aurreko lokailu gurutzatuan lesioak izateko obulazioaren aurreko etapan, obulazio osteko etapan baino.

### Sexu-jarduera 
Sexuarekiko-jarrerak eta -portaerak aldatu egiten dira hilekoaren zikloan zehar. Obulazioaren aurretik eta bitartean, estrogeno- eta androgeno-maila altuak direla eta, emakumeek interes handiagoa dute sexu-jarduerarekiko. Menstruazioaren aurreko egunetan eta menstruazio bitartean, aldiz, interes txikiagoa izan ohi dute. Beste ugaztun batzuek ez bezala, emakumeek sexuarekiko interesa erakuts dezakete hilekoaren ziklo osoan zehar, ugalkortasuna edozein dela ere.

Bestalde, menstruazioak dirauen bitartean arrazoi medikoengatik sexu-harremanak izatearen aurkako ebidentzia zientifikorik ez dago.

### Emankortasunaren alderdiak 
Ugalkortasun maximoa (sexu-harremanen ondorioz haurdun geratzeko probabilitate handiena dagoen momentua) zikloko egun gutxi batzuetan baino ez da gertatzen: normalean, obulazioaren aurreko eta ondorengo bi egunetan.  28 eguneko ziklo batean, bigarren asteari eta hirugarren astearen hasierari dagokio. Hala ere, leiho emankor hori aldakorra da emakumetik emakumera eta baita ere, emakume beraren ziklotik ziklora. Hainbat metodo garatu dira banakako emakumeei zikloaren egun emankorrak eta ez emankorrak zein diren estimatzen laguntzeko; sistema horiei emankortasunaren kontzientzia deritze.

## Menstruazioaren gorabeherak 
Hileroko arazoekin lotutako termino mediko ugari dago:

* Oligoobulazioa: Noizbehinkako obulazioa edo obulazio irregularra.
* Anibulazioa: Obulaziorik eza.
* Hipomenorrea: Oso fluxu txikia, 10 ml baino gutxiagokoa.
* Polimenorrea: 21 eguneko edo gutxiagoko iraupena duen ziklo erregularra.
* Metrorragia: Ohiko odoljarioa duen menstruazio irregularra.
* Menorragia: Bat-bateko edo 80 ml baino kopuru handiagoa duen odoljarioa.
* Menometrorragia: Maiz eta modu irregularrean gertatzen den hileko astuna.
* Oligomenorrea: 35 egun baino gehiagoko zikloa.
* Dismenorrea: Menstruazio mingarria.

Muturreko estres psikologikoaren ondorioz ere eten daiteke menstruazioa. Antsietatearen edo depresioaren sintoma larrienak menstruazioaren aurreko disforia-nahasmendu zantzuak izan daitezke, depresio-nahastearekin.

Umetokiko odoljario disfuntzionala hormonalki eragindako odoljario anormala da. Umetokiko odoljario disfuntzionala normalean aurremenopausian dauden eta obulatzen ez duten (hau da, anobulatorioak diren) emakumeengan gertatzen da. Anomalia hemorragiko horiek guztiek laguntza medikoa behar dute; hormona-desorekak, umetokiko fibromak edo bestelako arazoak iradoki ditzakete. Haurdun dauden emakumeek odola jaria dezaketenez, haurdunaldi-proba bat odoljario anormalaren ebaluazioaren parte da.

Genitalen mutilazioa jasaten duten emakumeek (bereziki III. motako infibulazioa),  Afrikako zati batzuetan arrunta dena, hilekoarekin arazoak jasan  ditzakete, hala nola hilekoa motel eta mingarria, baginaren zigilatze ia osoagatik eragina.

## Menstruazioaren higienearen kudeaketa 
thumb|Tanpoiak
Hilekoaren produktuak («emakumeen higienerako» produktuak) menstruazioan askatzen den odola xurgatzeko edo biltzeko eginak daude. Hainbat produktu daude eskuragarri - batzuk behin erabili eta botatzekoak dira, beste batzuk, aldiz, berrerabilgarriak.  Emakumeak hori erosteko ahalmen ekomikoa badu, komertzialki egindako produktuak erosten ditu normalean. Produktu horien artean tanpoiak, konpresa higienikoak eta kopa menstrualak erabiltzen dira gehien, baina beste zenbait ere badaude.
thumb|Konpresa higienikoa
thumb|Hilekoaren kopa
Erabilera bakarreko produktu nagusiak (komertzialki eginak):

* Konpresa higienikoak (toalla sanitarioak ere izendatuak): Hilekoaren fluxua xurgatzeko barruko arropari itsasten zaizkion pieza angeluzuzenak dira; sarritan, atzealde itsaskorra izaten dute ondo eusteko. Erabili eta botatzeko konpresek paper-orea edo gel produktuak izan ditzakete.
* Tanpoiak: Hilekoaren fluxua xurgatzeko baginan sartzen diren zilindroak dira. Tratatutako rayon-/kotoi-nahasteez edo kotoi-artilearen nahasteez daude eginak.

Produktu horiek zenbait eragozpen dituzte, Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundearen ikerketa batek agertu duenez. Izan ere, haien osagaiak plastikoak dira gehienbat, eta 800 urteraino behar izaten dute mikroplastikoetan deskonposatzeko. Emakume ugalkor batek, batez beste, 4.800 konpresa edo tanpoi erabiltzen ditu bere bizitzan. Horregatik, azken mende erdian, munduan 20 bilioi konpresa eta tanpoiren hondakinak metatu dira. Eta konpresa eta tanpoietan erabiltzen den kotoiak pestizidak izan ohi ditu, emakumearen eta ingurumenaren osasunerako kaltegarriak. Horregatik, aditu horiek gomendatzen dute emakumearen eta ingurumenaren osasunerako beste produktu batzuk erabiltzea, berrerabil daitezkeen produktuak:

* Kopa menstrualak: silikonaz egindako kanpai itxurako gailu finko eta malgua; hilekoaren fluxua jasotzeko baginaren barruan kokatzen da. Hamar bat urtez erabil daiteke kopa bakoitza. Horren ordez, ingurunean aurkitutako materialak edo inprobisatutako beste material batzuk erabiltzen dituzte. “Menstruazio produktuak” erosi ezina mundu mailako arazoa da, eta osasun-produktu seguru eta higienikorik ez duten emakumeei eta neskei eragiten die. Gainera, askotan, hondakin solidoak ezabatzeko sistemak falta izaten dira garapen-bidean dauden herrialdeetan; horrek esan nahi du emakumeek ez dutela leku egokirik produktu erabiliak (adibidez, konpresak) botatzeko.  Erabilitako materialak modu desegokian botatzeak presioak sortzen ditu saneamendu sistemetan, hileroko higiene produktuek komunak, hodiak eta estolderiak blokea ditzakete eta.

Kontrazepzio hormonalak eragina du hilekoaren maiztasunean, iraupenean, kantitatean, bolumenean, erregulartasunean eta hilekoaren sintometan. Kontrazepzio hormonalaren forma arruntena pilula antikontzeptibo konbinatua da, estrogenoa eta progestagenoa dituena. Pilularen funtzio nagusia haurdunaldia prebenitzea bada ere, menstruazioan eragina duten hilekoaren sintoma eta sindrome batzuk hobetzeko erabil daiteke, hala nola obulutegi polikistikoaren sindromea (SOPQ, *Síndrome de ovario poliquístico*), endometriosia, adenomiosia, amenorrea, menstruazio-karranpak, menstruazioaren migrainak, menorragia (gehiegizko odol jarioa), hilekoarekin edo fibrosiarekin zerikusia duen anemia eta dismenorrea (menstruazio mingarria), hilekoaren zikloak erregularrak bihurtzen direlako eta hilekoaren fluxu osoa murrizten delako.

Pilula antikontzeptibo konbinatua erabiliz, litekeena da emakume baten hilekoak atzeratzea edo erabat ezabatzea. Emakume batzuek epe laburrerako komenigarritasun hutsagatik egiten dute, eta beste batzuek, berriz, nahiago izaten dute menstruazio guztiak ezabatu ahal den heinean. Hori egin daiteke plazebo-pilulak saltatuz edo ziklo luzeko ahoko pilula antikontzeptibo konbinatu bat erabiliz. Pilula horiek Estatu Batuetan merkaturatu ziren lehen aldiz 2000ko hamarkadaren hasieran. Pilula aktiboak plazeborik gabe etengabe hartuz gero, erabiltzaileen % 80k amenorrea jasan dezake urtebetean.

### Bularra ematearen eraginez 
Amagandiko edoskitzeak erreakzio negatiboak eragiten ditu gonadotropinen askapenerako hormonaren (Gn-RH) eta hormona luteinizatzailearen (LH) jariaketan. Feedback negatiboaren indarraren arabera, bularra ematen duten emakumeek garapen folikularraren errepresioa pairatu dezakete, garapen folikularra baina obulaziorik gabea, edota hileko-ziklo normala berrabiarazi daiteke. Obulazioaren errepresioa errazago gertatzen  da bularra maizago ematen denean. Prolaktina-ekoizpena garrantzitsua da amenorrea edoskitzaroan mantentzeko. Batez beste erditu eta hamalau hilabete eta erdira itzultzen zaie hilekoa bularra ematen duten emakumeei. Bularra ematen duten emakumeen artean erantzun ugari daude. Hala ere, batzuei hilekoa bi hilabetera itzultzen zaie, eta beste batzuek amenorreak izaten dituzte erditu eta 42 hilabetera arte.

## Menstruazioari lotutako politika publikoak 
Hilekoaren produktuei Balio Erantsiaren gaineko Zerga jaistea, produktu ekologikoagoen aukerei buruzko informazioa zabaltzea edota aldi baterako ezintasun-aldiari buruzko aukera ematea menstruazioari lotutako politika publikoak dira. 2021ean Eusko Legebiltzarrak hilerokoari buruzko ikerketa bat agindu zuen, Emakundek egin beharrekoa. *Hilekoaren Pobrezia eta higienea EAEn* (EDE Fundazioa, 2022) ikerketaren arabera, Estatuan egindako *Hilekoaren inekitatea eta osasuna* azterlanean bildutako datuen arabera, emakumeen % 22,2k zailtasun ekonomikoren bat izan du bizitzako uneren batean hilekoaren produktuak erosteko eta % 39,9k hilekoaren produktu merkeagoak aukeratu behar izan dituzte, zailtasun ekonomikoak tarteko. Hileko pobreziak produktuak erabiltzeko leku egokietara (bainugela eta konketa garbiak, guztiz hornituak eta seguruak) iritsi ahal izatearekin eta hilekoaren zikloari buruzko informazio erreala eta egiazkoa lortzeko aukerekin lotuta dago ere. Baja eskatzeko dismenorrea diagnostiko bat egon behar da, familia-medikuak emana, hau da, patologia bati loturiko mina, besteak beste, endometriosia, endometrioko polipoak eta obulutegi polikistikoen sindromea. Urte baten buruan jakin zenez, Euskadin 26 emakumek baino ez zuten eskatu baja hori. Legeak emakumeen osasun menstrualari buruzko beste eskubide batzuk biltzen ditu ere.

## Ikus, gainera 
* Niddah (hilerokoaren lege juduak)
* Hilekoaren zikloa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak