Frédéric Chopin

**Frédéric Chopin** (; Żelazowa Wola, 1810eko martxoaren 1a - Paris, 1849ko urriaren 17a) historiako poloniar konpositorerik onena eta piano konpositorerik onenetariko bat izan zen; bere konposizio ia guztiak instrumentu horretarako idatzi zituen. Jatorriz, **Fryderyk Franciszek** zuen izena polonieraz, baina Polonia utzi eta Parisera joan zenean, hogei urte zituela, *Frédéric-François* forma frantsestua hartu zuen eta handik ez zen inoiz itzuli. Bere leinua **Szopen** idatzia da maiz polonierazko testuetan.

Chopinen lanak erromantizismoa bere egoera nahasgabean irudikatzen du. «Pianoaren poeta» esaten zioten sarri.

## Biografia 
### Haurtzaroa 
ezkerrera|thumb|Chopin jaiotako etxea, Żelazowa Wola herrian.
Mazoviako herrixka batean jaio zen, Varsoviatik 60 bat kilometrora, Poloniako erdialdean, Varsoviako Dukerri Handiaren parte zen Skabrek kondearen lursail txiki batean. Bere jaiotze data zalantzazkoa da: konpositoreak berak (eta bere familiak) 1810eko martxoaren 1ean mundura etorri zela aitortzen zuen, eta beti ospatu zuen urtebetetzea data hartan, baina bataio agirian otsailaren 22an agertzen zen jaiotza data. Litekeena da apaizaren akatsa izatea; apirilaren 23an bataiatua izan zen Brochoweko parroki elizan, Sochaczewetik gertu, jaio eta ia zortzi astera. Nolanahi den ere, desadostasun horrek eztabaidagai izaten jarraitzen du.

Haren aita, Nikołaj Chopin (Marainville-sur-Madon, Lorena, 1771-1844), emigrante frantses bat zen, poloniar arbaso urrunak zituena, 1787an Poloniara joana, poloniar kausaren defentsak animaturik; frantses hizkuntza eta literaturako irakaslea izan zen, Skarbek kondearen familiako irakasle lanarekin batera. Ama, Tekla Justyna Kryżanowska (Dlugie, Kujawy, 1782-1868), gainbehera etorritako poloniar familia noble batekoa zen eta etxaldeko gobernatzailea zen. Hala ere, familia Varsoviara joan zen urte bereko urrian, bere aitak Varsoviako Lizeoan frantseseko irakasle postua lortu baitzuen. Hiru alaba gehiago izan zituzten biek: Ludwika (1807-? ), Izabella (1811-?) eta Emilia (1813-1827). Frédéric zen bigarren semea eta gizaseme bakarra.

Frédéric eta bere arrebak kulturarekiko zaletasuna, oro har, eta musikarekiko zaletasuna, bereziki, ongi landutako ingurune batean hazi ziren. Lehen piano irakaslea Ludwika arreba izan zuen, harekin batera  pianorako duoak jotzen baitzituen lau eskutara. Bere aparteko kalitateak laster nabarmendu zirenez, sei urterekin gurasoek Wojciech Żywny biolin jotzailea maisuaren esku jarri zuten, Mozarten musikaren maitale zena, baita Bachen musikarena ere, garai hartan ezohikoa zena, haietan oinarritzen baitzituen nagusiki bere irakaskuntzak.

Urtebete geroago, hau da, zazpi urte zituelarik konposatu zuen bere lehen obra, eta haurrak guztiz ongi idazten ez zekienez oraindik, aitak idatzi zuen pieza, berak ahoz esan ahala. *Pianorako poloniarra sol minorrean* izan zen lehen obra hura, 1817ko azaroan argitaratua J. J. Cybulski aitaren grabatu lantegian, Organista Eskolako zuzendaria baitzen eta garaiko poloniar musika editore bakanetako bat. Urte hartan bertan, beste obra bat konposatu zuen, *Poloniarra* *si bemol maiorrean*. Ondoren, beste poloniar batzuk etorri ziren, martxak eta aldaketak egiteaz gain. Konposizio haietako batzuk galduta daude gaur egun. Hizkuntza harmonikoa ez da oraindik oso garatua, baina sotiltasuna eta dotorezia, gerora maisuaren ezaugarri izango zirenak, jada ernatzen ari zirela esan daiteke.
ezkerrera|thumb|Chopin Radziwiłł familiaren aurrean jotzen, 1829an.
Zortzi urte zituela, pianoa maisutasunez jotzen zuen, inprobisatu eta konposatu aise egiten zuen: 1818ko otsailaren 24an egin zuen bere lehen kontzertu publikoa, Varsoviako Radziwiłł familiaren jauregian, Adalbert Gyrowetz (ezizenez, Vojtěch Jírovec) txekiar musikariaren *Kontzertua* *mi minorrean*. Berehala egin zen ezagun «Chopin txikia» hiriko giroan, denek haur prodijiotzat hartzen baitzuten. Errezitaldiak ematen hasi zen, hiriko aristokraziaren egoitzetako saloietan (Czartoryski, Grabowski, Sapieha, Mokronowski, Czerwertynski, Zamoyski, Radziwiłł, Lubecki, Zajzek, Skarek, Tenczynski eta beste asko) adin bertsuan Mozartek egin zuen gisan. Horrela, gero eta miresle gehiago irabazi zituen.

Haurtzarotik bertatik ere, bere bizitza gogorki markatuko zuen beste ezaugarri bat ere agertu zitzaion: osasun erabat hauskorra. Txikitatik hanturak izan zituen lepoko gongoiletan, eta odoluste ugari jasan behar izan zituen.

### Heziera urteak 
ezkerrera|thumb|Wojciech Żywny, Chopinen lehen irakaslea (Ambroży Mieroszewski, 1829).
1822an, Wojciech Żywny irakaslearekin deus ikasteko gehiagorik ez zeukanez, Václav Würfel (1791-1832) pianista bohemiarrarekin hasi zen organoa ikasten. Aldian behin, Józef Ksawery Elsner (1769-1854) Varsoviako Goi Mailako Musika Eskolako zuzendari musikagilearekin hasi zen bakarkako ikasketak egiten, bereziki teoria musikalaz eta konposizioaz. Irakasle berria estilo distiratsuko musika eredu eta ideal klasikoetatik urrun zegoen, eta estetika nahiz zapore berrien arnasa ematen zion; birtuosismoaren jokoaren prozesuez jabetu zen Chopin, ordura arte ezezagunak baitziren.
ezkerrera|thumb|Józef Elsner (Maksymilian Fajans, 1853).
1823ko uztailetik aurrera, Elsnerrekin ikasketak eta Varsoviako Lizeoko ikastaroak uztartu zituen (bertan bere aita frantses hizkuntza eta literaturako irakasle zen), non laugarren zikloan sartu eta literatura klasikoko, kantuko eta marrazketako eskolak jaso baitzituen. 1824an, oporrak Szafarnian (Dobrzyń, Kujavia-Pomeraniako voivoderria) pasa zituen, aitaren ikasle zen lagun baten etxean. Poloniako lurrarekin eta bertan bizi ziren nekazariekin eta bere herriko musika folklorikoarekin lehen harremana izan zuen han. Harreman labur haiek aski izan ziren bere nerabe adimen plastikoan ereiteko gero bere heldutasunean ernatuko zen hazia.

#### Lehen bidaiak: Silesia, Berlin 
1826ko uztailaren 7an, hamasei urte zituela, Lizeoko ikasketak burutu zituen, eta hil bereko 27an *cum laude* kalifikazioarekin graduatu zen.(Walker 104) Hurrengo hilabetean, lehen bidaia egin zuen Poloniatik kanpo, ahizpekin batera Bad Reinertzera (gaur egungo Duzniki-Zrdoj), Hego Silesian, atseden hartzera. Urte bereko azaroan, Varsoviako Goi Mailako Musika Eskolan eman zuen izena, orduan Varsoviako Kontserbatorioko parte zena eta Varsoviako Unibertsitateko Arte Departamentuarekin lotuta zegoena. Han Elsnerrekin ikasten jarraitu zuen, baina ez zen piano eskoletara joan. Elsnerrek, ezagutzen baitzuen, bere erabakia ulertu zuen, baina oso zorrotza izan zen irakatsi zizkion gai teorikoetan, kontrapuntuan batez ere. Horri esker, musika konposizioaren ulermen eta teknika sendoa bereganatu zuen. Garai hartan, *Pianorako 1. sonata do minorrean* *Opus 4* konposatu zuen, *Là ci darem la mano* ariarekiko (Mozarten *Don Giovanni* operakoa) *Bariazioak* *piano eta orkestrarako Opus* *2* eta *Biolin, biolontxelo eta pianorako hirukotea Opus* *8*, hats handiagoko obrak, forma klasikoetan oinarrituak (sonata eta bariazio kontzertanteak). Schumannek honela idatzi zuen *Bariazioak...* entzun eta gero: «chapeau-bas messieurs, un génie !» («erantzi kapelak, jenio bat!»).

1828ko martxoan, Johann Nepomuk Hummel alemaniar konpositore eta pianista Varsoviara iritsi zen, kontzertu batzuk ematera; Chopinek entzuteko eta ezagutzeko aukera izan zuen. Urte bereko azaroan, Poloniatik bigarren aldiz irten zen: Berlinera joan zen aitaren lankide Feliks Jarocki irakaslearekin batera, naturalisten biltzar batean parte hartzera. Hiri hartan, hamabost eguneko egonaldian, buru-belarri murgildu zen Prusiako bizitza musikala ezagutzera: Kantu Akademian operak entzun zituen, Gaspare Spontiniren *Cortez*, Domenico Cimarosaren *Il matrimonio segreto* eta George Onslowren *Le Colporteur*; liluratuta geratu zen Händelen *Cäcilienfest* oratorioarekin. Frédéricek beti izan zuen operarekiko interes handia, Elsner maisuak akuilatuta. Hiru urte lehenago, txundituta geratua zen Gioacchino Rossiniren *Il barbiere di Siviglia* operarekin. Bere bidaietan beti hartzen zuen opera emanaldietara joateko denbora.

1829ko maiatzean, Niccolò Paganini italiar biolinista Varsoviara iritsi zen kontzertuak ematera. Chopin hamar bat kontzertutara joan zen, haren birtuosismoaz zeharo txundituta geratu baitzen. Harekiko zorra agerian geratu zen, egun haietan konposatzen ari zen *Pianorako estudioa Opus 10, 1. zk.* obran.

#### Vienara, lehen aldiz 
ezkerrera|thumb|Kärntnertor antzokia, Vienan, 1830ean.
Piskanaka, Chopinek musikagile eta pianista gisa zuen ospea bere herriko mugak gainditzen hasi zen. Rodolphe Kreutzer biolinistak (Ludwig van Beethovenek *Biolinerako 9. Sonata* obra eskaini zion), Ignaz von Seyfried austriar musikologo eta Mozarten ikasleak, Stein eta Graff piano ekoizleek eta Haslinger editoreak, besteak beste, nahi zuten Chopin gazteak Vienan kontzertu bat eman zezan. 1829an, bidaia labur bat egin zuen hiri hartara, atzerrira kontzertista gisa egin zuen lehena. Bi kontzertutan Kärntnertor Antzokian, abuztuaren 11n eta 18an, bere *Bariazioak Opus 2* (bi urte lehenagokoak), beste lan batzuen artean. Arrakasta ikaragarria izan zuen, nahiz konpositore gaztea guztiz harrituta gelditu zen, vienar publiko zorrotzak aise onartu zituelako konposizioa eta interpretazio teknika berritzaile haiek. Kritika ezin hobea jaso zuen, baina batzuek kritikatu egin zuten pianoari ateratzen zion bolumen apala; bere interpretazio estiloaren ezaugarri bat zen, egokiagoa areto txikiagoetarako, kontzertu areto handietarako baino. Bestalde, *Bariazio* haien arrakastari esker, Tobias Haslinger editoreak 1830eko apirilean argitaratu zituen Vienan, Chopinentzat lehenengo aldiz atzerrian.

Praga, Dresden eta Wrocław bisitatu ondoren, Varsoviara itzuli zen eta bertan Konstancja Gladkowska (1810-1880) neska gazte batekin maitemindu zen, 1828an ezagutu zuena Carl Solivaren ikasle kontzertu batean; berarekin amesten zuen bitartean, ez zion inoiz aurrez aurre bere maitasunik aitortu, eta haren emanaldien audizioetara joatera mugatzen zen. Nolanahi ere, gaztaroko lehen grina hartatik zenbait obra gogoangarri jaio ziren: *Vals Opus 70, 3. zk.* eta bere lehen *Piano eta orkestrarako kontzertua fa minorrean*. Azken obra hori Varsoviako Merkatarien Klubean estreinatu zen urte bereko abenduan, eta, ondoren, *Opus 21, 2. zk.* gisa argitaratu zen. Gainera, bere lehen nokturnoak eta *Stefan Witwickiren poemetan oinarritutako ahots eta pianorako abestiak* konposatu zituen.thumb|Frédéric Chopin (Władysław Tomkiewicz, 1829).Ordurako, Chopin erabat deliberatua zegoen konpositore izatera, eta laster erabaki zuen «ikasketa bidaia» bati ekitea Europan zehar. Hasiera batean, Berlinera joatea pentsatu zuen, non Poznańeko Dukerri Handiko gobernadore Antonio Radziwiłica printzeak gonbidatu baitzuen. Hala ere, Vienara joatea hobetsi zuen, bere lehen birako arrakastak kitzikatuta. Poloniako garai hartako bere korrespondentziak nolabaiteko malenkonia kutsu bat badu ere, garai zoriontsuak izan ziren harentzat, bere aberriko poeta eta intelektual gazte gehienentzat bezala.

Vienara aurretik, baina, arrastiri intimoetan bere *Kontzertua fa minorrean* zenbait aldiz jo ondoren, bere ospea hain zen handia, ezen Varsoviako Antzoki Nazionalean errezitaldi handi bat antolatu baitzioten, 1830eko martxoaren 17an. Garai hartan bere *Piano eta orkestrarako bigarren kontzertua* *mi minorrean* (gerora *Opus 11, 1. zk.*) lantzen ari zen, irailaren 22an estreinatu zuena bere etxean, eta hastapenetan zeukan *Andante spianato et grande polonaise brillante Opus* *22*. Aldi berean, Varsovian istilu larriak gertatu ziren, Azaroko Altxamenduaren atarian, heriotza ugari eragin zituztenak. Ikuskizun haiek sakonki hunkitu zuten artista, urte batzuk geroago, 1839an, manifestari haien omenez bere *Hileta martxa* konposatu baitzuen, gerora, *Pianorako 2. sonata, si bemol minorrean Opus 35* obrak txertatu zuena.

Austriako hiriburura abiatu baino lehentxeago, agur kontzertu bat antolatu zioten, 1830eko urriaren 11n, Antzoki Handian, eta, han, ikusle mordo baten aurrean, Konstancja estimatuak ―«erabat zuriz jantzita, miresgarriro zihoakion arrosazko koroa batekin», esango zuen Chopinek― Rossiniren *La donna del lago* operako ariak kantatu zituen. Ondoren, Chopinek berak *Pianorako kontzertua mi minorrean* eta *Poloniako Aireen gaineko Fantasia* interpretatu zituen. Azken mazurkan, ikusleek luzaz txalotu zuten zutik. Egun batzuk geroago, Wolako taberna batean, lagunek zilarrezko kopa bat oparitu zioten, Poloniako lur eskukada batekin. Bere maisu Elsnerrek abesbatza txiki bat zuzendu zuen, agurrerako konposaketa propio labur bat abestu zuena: *Zrodzonyw polskiej krainie* («Poloniako lurraldeko natibo bat»). Azaroaren 2an abiatu zen, bere artea hobetzeko asmoz, laster aberrira etortzeko itxaropenetan, baina ez zen inoiz itzuliko.

### Viena eta matxinada Polonian (1830eko azaroak 23 – 1831ko uztailak 20) 
1830eko azaroaren 2an, Chopin Varsoviatik irten zen Kalisz aldera lehenbizi, Titus Woyciechowsky lizeoko adiskidea lagun zuela, eta Poloniatik azaroaren 4an atera zen Breslau aldera, garai hartan Alemaniaren menpeko Silesiako hiria, gaur egun Poloniako Wrocław; handik Dresdenera, Pragan egun bat, eta gero Vienara, 1830eko azaroaren 23an iristeko. Boucourechliev musikariak bere buruari galdetzen zion: «Bere poloniar txotxongiloen jeloskortasun nazionalista gorabehera, hartara gehiegi bultzatuta (eta beti landuta), okupatutako aberriari buruzko adierazpenak eta negarrak gorabehera, familia han geratu arren, egun batean Carlsbadera etorri behar izan baitzuen bere seme loriatsua berriro ikusteko, Chopinek ez zuen inoiz hanka berriro jarri Polonian... Zergatik halako utzikeria, arbuio setati ez esatearren?». Hurrengo urteko uztailaren 20ra arte egon zen Vienan.

Iritsi eta egun batzuetara, azaroaren 29an, jakin zuen, lagunen bitartez, Azaroko Altxamendua gertatua zela, errusiarren aurkako matxinada. Woyciechowsky Varsoviara itzuli zen iraultzaileekin bat egiteko, baina Chopin Vienan geratzeko konbentzitu zuen.

Austriar Inperioko hiriburuan egin zuen bigarren egonaldia ez zen hain zoriontsua izan, ezta hurrik eman ere. Ordurako, ez zen atzerritar gazte errebelazio bat, baizik eta Vienako musika giroan muturra etengabe sartu nahi zuen norbait, eta artistek nahiz enpresariek ezikusia egin zioten, aurka egin ez ziotenean. Gainera, ez zen batere erraza Vienako publiko zalapartatsuaren gustua bereganatzea: jendeak Lannerren eta Straussen balsak baino ez zituen entzun nahi. Bestalde, poloniarren matxinada ez zen begi onez ikusten Austriar Inperioan. Arrazoi horiengatik guztiengatik, bi errezitaldi baino ez zituen egin Vienan zortzi hilabete haietan, arrakasta apal batez.

Horregatik, aldartea ahuldu egin zitzaion, eta gainera emozionalki bere herrialdearen eta familiaren egoerarekiko antsiaz bete zen. Haren sentimenduak ezagunak zaizkigu haren gutun eta egunerokoengatik. Une batean, karrera bertan behera uzteko asmoa ere izan zuen; Elsnerri idatzi zion: «alferrik saiatzen da Malfatti niri sinestarazten artista oro kosmopolita dela. Azken batean, hala balitz ere, artista gisa, apenas naizen haurtxo bat, poloniar gisa, hogei urte baino gehiago ditut; espero dut, beraz, ondo ezagututa, ez didatela aurpegiratuko oraingoz kontzertuaren programan ez pentsatzea». 1831ko ekainaren 11n Kärntnertor Antzokian emandako kontzertu batez ari zen, non *Kontzertua mi minorrean* jo zuen, inolako diru ordainketarik jaso gabe.[thumb|Varsoviako armategiaren okupazioa, [Azaroko Altxamendua|Azaroko Altxamenduaren lehen gertakarietako bat.]]Hala eta guztiz ere, ez dago esaterik denbora hura guztia alferrik galdu zuenik Chopinek. Anton Diabelli, Vaclav Jirovec, Joseph Merk eta Josef Slavík musikariak ezagutzeaz gain, eta zenbait musika edo opera ekitalditara joateaz gain, bizitako esperientzia nahiz emozio indartsu eta dramatikoek inspiratu egin zuten konpositorearen irudimena, eta, ziurrenik, bizkortu egin zuten estilo berri eta indibidual baten sorrera, aurreko estilo distiratsuaren ezberdina. Izan ere, bere *Estudioak opus 10* eta geroragoko *opus 25* Vienan sortuak izan ziren, obra ikaragarri landua, hogeita bat urteko musikari batentzat. Bere soinu unibertso propioa sortzeko obra didaktiko honetan, Bachen inspirazioa hartu zuen lehen bi estudioetan, eta Mozartena 6. estudioan. Hilabete haietan Polonian izandako gertaera larrien eraginez, Vienan konposatutako hamar obretan musikariak «konpromiso psikiko handi bat jarri zuen, handik aurrera ezagutuko zitzaiona beti: urraduraren musikaria, indarkeriara eramana, oinordetzan hartutako koadroak hankaz gora jartzen zituena».
Nahigabetuta eta dirurik gabe, Chopin Vienatik irten zen 1831ko uztailaren 20an, Parisen bere karrerari jarraitu nahirik. Errusiak Vienan zuen enbaxadak —legez, Chopin errusiar herritarra zen— hasieran ukatu egin zion Frantziarako pasaportea, baina  «Londreserako, Paris bidez» pasaportea eman zion geroago. Bidaia egin zuen Salzburgo, Munich ―kontzertu bat eman zuen bertan― eta Stuttgarten barrena, azken hiri horretan gelditu baitzen irailaren hasieran. Han jakin zuen, irailaren 8an, Varsovia eroria zela errusiarren aurrean, bere familiaz zer gertatzen den jakin gabe.

### Paris (1831-1838) 
1831ko udazkenean iritsi zen Parisera; hasieran apartamentu polit batean hartu zuen ostatu, Boulevard Poissonière, 27ko bosgarren solairuan. Kulturaren munduko erdigunea zen hiria, eta munduko artista handienetako asko bizi ziren bertan: Victor Hugo, Honoré de Balzac eta Heinrich Heine, idazleen artean.
[[Fitxategi:House of Chopin, 27 Boulevard Poissonnière, Paris 23 January 2016.jpg|ezkerrera|thumb|«Poissonnière bulebarrean bizi naiz, 27. zenbakian, bosgarren solairuan. Ezingo zenuke sinetsi zein polita den nire apartamentua! […] bulebarretara begira dagoen balkoi batekin, nondik Paris  oso ikusten dudan, Montmartretik Panteoiraino. Jende askok dit bista honen inbidia, baina inork ez, nire eskailerarena».. Urte bete egin zuen ozta bertan. Parisen Chopinek izandako bederatzi helbideetako bat da, eta horietako batzuk Hausmannen lanekin desagertu ziren, 1860ko hamarkadan.]]
Giovanni Malfatti doktoreak Ferdinando Paër konpositorearentzako gomendiozko gutun bat emana zion, ate asko ireki zizkiona. Laster izango zuen harremana Gioacchino Rossini, Luigi Cherubini, Pierre Baillot, Henri Herz, Ferdinand Hiller eta, batez ere, Friedrich Kalkbrenner bere garaiko pianistarik handienetako batekin. Chopin pianoa jotzen entzun zuenean, Kalkbrennerrek haren inspirazioa eta gustu ona goraipatu zituen, baina zenbait akats ere nabarmendu zizkion; horregatik, bere burua eskaini zion hiru urtez berarekin trebatzeko. Chopinek uko egin dio Józef  Elsner irakasle ohiaren gomendioz. Hala ere, ikastaldi batzuk egin zituen Kalkbrennerrekin eta bere *Kontzertua mi minorrean* eskaini zion. Kalkbrennerrek Chopin eraman zuen Camille Pleyel konpositore eta pianogilea ezagutzera, gerora paper garrantzitsua beteko zuena konpositore poloniarraren ibilbidean. Urtebete inguru egin zuen Kalkbrennerrekin ikasten; Mendelssohnek argi asko esan zion: «Ez duzu ezer ikasiko; gainera, berak baino hobeto jotzen duzu».
[thumb|Chopin, [Eugène Delacroix|Delacroixee erretratatua (1838),]]
Horrela, astiro-astiro Parisko musika giroan sartuz joan zen, hasieran pentsatua zuen Londresko bidaia bertan behera utzita. Bere lehen kontzertu publikoa hain zoragarria izan zen, non hiri osoaren mintzagai bihurtu baitzen. 1832ko otsailaren 26an Pleyel Aretoan egin zen: egitarauan bere *Kontzertua fa minorrean* eta *Mozarten bariazioak* agertzen ziren, bigarren zatian Camille-Marie Stamaty, George Osborne eta Ferdinand Hiller pianista ospetsuekin partekatu zuen eszenatokia, Kalkbrennerren poloniar bat interpretatzeko, sei piano batera jotzen. Entzuleen artean Felix Mendelssohn eta Franz Liszt musikari handiak zeuden, eta berehala lotu zuen adiskidetasun estu bat azkenarekin, Liszt ere hirian errotzen ari baitzen. Harrituta eta adoretuta sentitzen zen bizitza kultural biziarengatik, eta baita askatasunarengatik ere. Kontzertuetara eta operetara joaten zen; Giacomo Meyerbeer jatorriz alemaniarraren *Robert le diable* lanak liluratuta, adierazi zuen: «Ez dut uste antzerkian inoiz lortu denik *Robert le diable* iristen den handitasun maila».

### Chopin eta George Sand 
1836ko urriaren amaieran, Franz Lisztek eta Marie de Agoultek France hotelera gonbidatu zuen Frédéric, lagun bilura batera, Ferdinand Hillerrekin batera. Bertan zen, baita ere, Dudevant baronesa, George Sand ezizenez ezaguna, bere seme-alabekin eta *madame* Marlianirekin batera. Lisztek aurkeztu zituenean, *madame* Marlianiren belarrian xuxurlatu zuen Sandek: «Chopin jaun hau, zer da, neskato bat?». Chopinek, berriz, hoteletik irtetean, Hillerri komentatu zion: «Zein ezatsegina den Sand hori! Emakumea al da? Zalantzan jartzekotan nago».

Elkar ezagutzeko unea trakets samarra gertatu bazen ere, hurrengo urtean, 1837an, George Sand idazleak eta Chopinek harreman estu batean murgildu ziren. Elkarrekin egon ziren 1837tik 1847ra. George Sandek 34 urte zituen, bi haur, jaiotzez familia onekoa; Chopinek 28 urte, bere obra ugarien arrakastak familiaren eta finantzen erabateko independentzia bermatzen zion. Bizitza mundutarra eraman zuten, elkarrekiko miresmenak elikatuta.
thumb|Chopinen argazki ezagun bakarra, Bissonek 1849an hartua.
1838an, tuberkulosiak jota gaixotu eta Mallorcara joan zen Chopin, klima gozoago baten bila. Han, garai hartako Mallorcako gizarteak arbuiaturik, tuberkulosiak ez baitzuen sendabiderik eta ia izurritetzat jotzen baitzen, Valldemossako kartusian aurkitu zuen babesa. Sandek han zaindu zuen, harik eta 1847an, desadostasunek harremana haustera eraman zuten arte. George Sandek, zeinekin ia hamar urtez bizi izan baitzen, Chopinen bizitza pertsonal eta artistikoa markatu zuen.

Ordutik aurrera, kontzertu gutxi batzuk eman zituen Frantzian, Eskozian eta Britainia Handian.

### Heriotza eta hileta 
Ofizialki, tuberkulosiak jota hil zen, 1849ko urriaren 17an, Parisen; hala ere, espekulazio batzuk daude biriketako fibrosiak edo enfisemak jota hil ote zen, hein batean autopsia (Chopinen arrebak esandakoaren arabera), ez baitzetorren bat hasierako diagnosiarekin.

Mozarten *Requiema* abesteko eskatu zuen, La Madeleine elizan egin zen bere hiletan. *Requiem* hau emakumeen ahotsen parte hartzearekin abesten da, baina eliza honek ez zuen inoiz emakumezko abeslaririk onartu bere abesbatzan. Hileta elizkizuna ia bi astez atzeratu zuten, gaia eztabaidatzen zuten bitartean; azkenean, elizak amore eman zuen, eta Chopinen azken borondatea bete zen. Chopin Père Lachaise hilerrian lurperatuta dagoen arren, bere bihotza Varsoviako Gurutze Santuaren elizako zutabe batean dago lurperatuta. erakutsi zuen ziurrenik perikarditisak jota hil zela, tuberkulosiaren konplikazio oso arraroa.

### Musika 
thumb|Frédéric Chopinen monumentua Żelazowa Wola herrian (Józef Gosławski, 1955-1969).Chopinen ia konposizio guztiak pianorako eginak zian ziren. Erbestean bizi izan arren, esan daiteke maila artistikoan leial izan zela gerrek zigortutako Polonia jaioterriarekiko. Beraren mazurkak Poloniako folklorearen erritmo eta doinuen arabera eginak izan ziren, eta *poloniarrak* aberriaren espiritu heroikoak ezaugarritzen ditu. Vincenzo Bellini italiar opera konpositoreak harengan izan zuen eragina ere antzeman daiteke Chopinen doinuetan.

Mugarik gabeko miresmena zion Schumannek idatzi zuenez, «jakina da Bellini eta Chopin [...] lagunak zirela, eta, haien konposizioak sarri elkarbanatzen zituztela, hau da, ez zirela geratu elkarren artean eragin artistikorik gabe».

Chopinen ia konposizio guztiak pianorako eginak zian ziren. Erbestean bizi izan arren, esan daiteke maila artistikoan leial izan zela gerrek zigortutako Polonia jaioterriarekiko. Beraren mazurkak Poloniako folklorearen erritmo eta doinuen arabera eginak izan ziren, eta polonesak aberriaren espiritu heroikoak ezaugarritzen ditu. Vincenzo Bellini italiar opera konpositoreak harengan izan zuen eragina ere antzeman daiteke Chopinen doinuetan.

Baladak, scherzoak eta estudioak ―konposizio bakoitza arazo tekniko zehatz batean murgilduta― piano bakarrerako bere lan zabalaren erakusgarri dira. Bere musika erromantiko eta lirikoaren ezaugarri dira doinu gozo eta originalak, harmonia finak, erritmo delikatuak eta edertasun poetikoa. XX. mendean, konposizio erromantiko haien hedatzaile handienetako batzuk izan ziren Witold Malcuzinsky eta Alexander Brailowsky piano jole handiak. Beste konpositore batzuengan eragin nabarmena izan zuen, hala nola Franz Liszt pianista eta konpositorearengan eta Claude Debussy frantziar konpositorearengan.

Argitaratutako lanen artean daude mazurkak, estudioak, preludioak, nokturnoak, polonesak, sonatak eta pianorako baltsak daude.

Johann Nepomuk Hummel eta John Field abiapuntu hartuta, Chopinek pianoaren benetako potentziala deskubritu zuen, melodia eta kolorezko mundu poetiko bat eraikitzeko. Izaera pianistiko sakonekoak dira haren lanak: musika tresnaren *cantabilearen* gaitasuna ulertu zuen, kantutik edo biolinetik oso desberdina, garai hartan nahi zen bezala; jotzeko modu berri bat «asmatu» zuen (dinamika, digitazioa), eta beraren baliabide tinbrikoak esploratu zituen harmoniaren, erresonantziaren eta pedalaren bidez. Horretan sakondu ahala, soinuaren sentiberatasun haluzinatuago batera hurbildu zen. Horregatik, pianorako musikan izan zuen transzendentzia eta eragina sekulakoa izan zen, Fauré, Debussy eta Skriabinen ondorengo ikerketak posible egin zituen, baita Messiaen edo Lutosławskirenak ere, haiek aitortu duten bezala.

Chopin Nazioarteko Aireportua (,  ahoskatua) Varsoviako aireportu nagusia da. Aurrez Warsaw-Okęcie Airport izena zuen, baina 2001ean konposatzailearen omenez aldatu zioten izena.

Fryderyk Chopin itsasontzia Polonian egindako nabigazio itsasontzi bat da, Gdańskeko Lenin ontziolan eraikia eta 1990ean uretaratua, konposatzailearen omenez. Kanadako nabigazio eskola batek erosi zuen.

## Chopin herri kulturan 
[thumb|Chopinen monumentua [Monceau parkea|Monceau parkean, Parisen.]]
Mundu zabalean, ugari dira Frédéric Chopin izena daramaten jaialdi, musika elkarte, eskola, institutu, kale edo plazak.

Agian jaialdirik garrantzitsuena da Varsovian bost urtean behin musikagile poloniarraren oroimenez egiten den Frédéric Chopin Nazioarteko Piano Lehiaketa (). 1927az geroztik egiten da, 1955etik aurrera bost urtez behin.

*Eternal Sonata* izeneko rol bideo jokoak (Chopinen istorioa kontatzen du, heriotza ohean dela, bere azken ametsa egiten.

Itxaro Borda baionar idazleak 1982an *Herria* aldizkarian argitaratutako «Poloniako kasuaz» poemaz, *Solidarność* sindikatuaren sorreran gertatutako indarkeria giroaz ari zela, «Chopin-en esku zauritu hura piano baten gainean...» irudiaz amaitu zuen.

Andoni Egaña bertsolariak eta Xabier Lizaso piano joleak *Bi arreba* izeneko ikuskizun bat eman zuten, 2012ko urrian eta azaroan, Chopin musikagilea eta Xenpelar bertsolaria aldez alde jarri nahirik.

Harkaitz Kano idazleak eta Arkaitz Mendoza piano joleak *Malgu da gaua* disko-liburua argitaratu zuten, 2014ko azaroan, Chopinen *Nokturnoak* aintzat harturik. Ausardiaz jokatu behar izan omen zuten egileek: «Chopinen musikak ez du behar hitzik. Ez du behar poemarik. Ez du behar ezer», aitortu zuten.

### Chopin zineman 
Zinemaren historian, film asko egin dira Chopinen bizitzaz eta obraz:

## Multimedia 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromantizismoko musika
* Pianoa
* Pianorako sonata 2. zbk.
* 3784 Chopin astroidea
* Varsovia Chopin aireportua
* Fryderyk Chopin itsasontzia

## Kanpo estekak 
*   Chopini buruzko webgunea Chopin.pl