open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ehiza-bonbaketari

[thumb|300px|eskuinera|[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E Strike Eagle estatubatuar ehiza-bonbaketaria GBU-28 bonba gidatua jaurtiz.]]
**Ehiza-bonbaketaria**, ehiza-hegazkina izateaz gain, lurrean eta itsasazalean dauden jomugei eraso egin diezaieken bonbaketaria ere bada, aire-aire, aire-lur eta aire-itsaso armamentua baitu. Lur erasorako hegazkinek ez bezala, ehiza-bonbaketariek ehiza-hegazkin baten gaitasun guztiak dauzka. Ehiza-bonbaketariak nagusiki lur erasoan nabarmentzen dira, aireko borroketan paper apalagoa edukiz, aldiz, ehiza-hegazkin polibalenteak aireko borrokak nahiz lur erasoak maila berdinean burutu ditzake.

## Kanpo estekak
Edward Akufo-Addo

**Edward Akufo-Addo** (Dodowa, Urre Kosta, 1906ko ekainaren 26a - Akkra, 1979ko uztailaren 17a) ghanatar lege-gizon eta politikaria izan zen. Batutako Urre Kostako Itunako "Sei Handi"etako bat izan zen eta Ghanako aita sortzaileetako bat izan zen.

Abokatu gisa lan egin zuen Londresen eta Akkran ere. Independentziaren ondoren Auzitegi Gorenaren epailea izan zen. 1966an Auzitegi Gorenaren lehendakaria izan zen eta 1970ean Errepublikaren lehendakari aukeratu zuten. Bigarren Errepublikan zehar Kofi Abrefa Busia lehen ministroak boterea zuen. 1972ko urtarrilaren 13an Ignatius Kutu Acheampongek zuzendutako estatu kolpe bategatik baztertu zen. Nana Akufo-Addo bere semea aukeratu zuten Ghanako lehendakaria 2016an.
Midilli poni

**Midilli ponia**, (turkieraz: *Ayvacik midilli*), Greziako bertako zaldi arraza  bat da. Arrazaren jatorria Lesbos uhartean dago. Egun berriz arraza Turkiako Çanakkale probintziako Ayvacık departamenduan, zabalduago dago, Egeoko itsas ertzean, jatorrizko Lesbosen baino.

## Arrazaren historia 
Arraza, seguruen, Skyros poniarekin zein Rodasko poniarekin lotuta dago, baina bere jatorria Anatoliako Anadolu ponietan dago. Turkian poni hauek aukeratuak izan ziren bere tamaina txikiagatik olibondoen zein hurritzen landaketan lan egiteko.

## Etimologia 
Midilli hitzak poniaren esanahia dauka turkieraz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autoskopia

thumb|280px|Gorputzetik kanpoko esperientzia artista baten irudipenaz.
thumb|280px|Fenomenoa adierazteko animazioa.
**Autoskopia** ( eta  pertsona batek, esnatuta dagoela pentsatzen duen bitartean, gorputzetik kanpoko ikuspegitik bere gorputza ikustearen fenomenoa da.

## Historia 
Fenomenoa aspalditik ezagutzen da eta folklorean zein mitologian aipamen ugari ezagutzen dira. Antzinako zein gaur egungo gizarte gehienen espiritualismoan ere horrelako kasuak aipatu izan dira. Aristotelesen, Goetheen, Edgar Allan Poeren eta Guy de Maupassant idazkietan fenomenoaren deskribapenak jaso egin dira. Psikiatria garaikidean ere autoskopia fenomenoaren inguruko deskribapenak ezagutzen dira.
 
## Faktoreak 
Esperientzia hauek hiru faktore edo ezaugarri erakusten dituzte:
* Desharagitzea: antza gorputzetik ateratzen da pertsona.
* Gorputzetik kanpoko esperientzia: pertsonak mundua goiko ikuspegi batetik ikusten du. Dena dela, ikuspegia espazioan kokatzen da.
* Goi ikuspegi horretatik bere gorputzak ikusten du pertsonak (autoskopia).

## Hipotesiak 
Lausanako École Polytechnique Fédéraleko Neurozientzia Kognitiboen Laborategiak eta Geneveko Unibertsitatearen Neurologia Sailak fenomenoa eragiten dituzten faktoreak aztertu dituzte. Hauek dira nagusiak: logalia, drogen erabilpena, anestesia orokorra eta neurobiologia. Faktore hauek mekanismo neurologikoekin eta neurokognitiboekin konparatu dituzte. Hori guztia kontutan hartuta, autoskopia maila baxuko prozezatze multisentsorialaren deusestatze funtzionalaren eta goi mailako auto-prozesamentu anormalaren ondorioa izan daiteke. Ikertzaile hauek autoskopiak haluzinazioekin eta neuroirudiekin batera aztertu beharko lirateke.

## Asaldurak 
Bada autoskopiarekin lotuta dagoen psikiatriaren asaldura bat: autoskopia negatiboa edo heautoskopia negatiboa. Fenomeno psikologiko horretan eriak ez du bere irudia ikusten, nahiz eta beste guztiek ondo ikusi. Esaterako, eriak bere burua ispilu baten aurrean ez du bere irudia ikusten. Fenomeno hau orain gutxi arte "Maartechengo sindromea" bezala ezagutu da.

## Ikus, gainera 
* Heriotza mugako esperientzia
* Heautoskopia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Fenomenoa *Psicología & Ciencia* aldizkarian.
Zutabe errostral

[thumb| [San Petersburgoko zutabe errostralak. ]]
[thumb| [Columbus Circle|Columbus Circle-en zutabe errostrala Time Warner Centerren aurreko aldean. ]]
**Zutabe errostrala** zutabe monumental eskalatu mota bat da; Antzinako Grezia eta Antzinako Erroman du jatorria. Ontzi-militarren garaipenak ospatzeko eraikitzen zituzten eta, orokorrean, zutabeetan, itsas-borroka militarrean harrapatutako ontzien branken irudiak gaineratzen zituzten.

Mundu modernoan hainbat zutabe errostral daude, haien artean New York-eko (Manhattan) Columbus Circle-en dagoena eta Neva ibaiaren ondoan dauden San Petersburgoko bi zutabe bereizgarriak.
## Kanpo estekak
Psikomakia

[thumb| [Sant Cugateko monasterioa|Sant Cugateko monasterioko kapitel erromaniko bateko psikomakia. ]]
**Psikomakia** (grezieraz ψυχή "gogoan" eta μάχη "borroka" hitzez osatua) Erdi Aroko antzezpen alegoriko mota bat da; gizakiaren bertute abstraktuak, pertsona gisa aurkeztuak, bizioen aurka borrokatzen dira, hauek ere pertsonen figurekin irudikatuak. Horrela, adibidez, Lizunkeriak Kastitatea erasotzean, azken honek ezpata batez gailenduko zaio edota Haserreak Pazientziari eraso egiten dionean, hura ezin gainditurik, bere buruaz beste egingo du.

## Kanpo estekak
Moldaviako elizak

[thumb|250px|[Voroneț monasterioaren margoak.]]

Zortzi eliza ortodoxo dira **Moldavia iparraldeko** eliza ortodoxoak. Suceava konderriko auzoan, Moldavia eskualdeko iparraldean Errumanian kokatuta daude.

Eraikinak 1487 eta 1583 urteen artean eraiki zituzten eta Moldaviako arkitektura estilokoak dira. Zaharrena Pătrăuţi eliza da, Eztebe III.a Moldaviakoaren garaian eraikia.

1993an, eliza horietako zazpi UNESCOko Gizateriaren Ondarearen zerrendan inskribatu ziren eta 2010ean Suceviţa-ko Berpizkundearen monasterioa gaineratu zuten.

Inguruko beste eliza garrantzitsuak honako hauek dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristina Enea Fundazioa

**Cristina Enea Fundazioa** 2009an erregistratu zen Donostiako Udalak sustatua, hiriko ingurumen-politiketan erreferente izateko helburuarekin. Donostiako Udal-gobernuaren iniziatibaz sortua, Gipuzkoako Foru Aldundia dauka Patrono sortzaile iraunkor gisa, eta 2015etik Añarbeko Urak - Aguas del Añarbe SA ere fundazioaren babesle iraunkor da. 2009az geroztik, fundazioak bere gain hartu zuen Donostiako Ingurumen Baliabideen Etxearen kudeaketa, baita aurrerago Urgulleko Natur Txokoa, eta 2013az geroztik Ulia Interpretazio Zentroa ere. Gainera, Iraunkortasunaren Behatokia ere kudeatzen du, eta Donostiako Udaleko Mugikortasun Atalarekin sinatutako elkarlan-hitzarmenaren ondorioz, Donostiako Bizikletaren behatokia zuzentzen eta kudeatzen du.

Egoitza Mandasko dukearen jauregian dauka, Kristinaenea parkean

**Cristina Eneako** Ingurumen Baliabideen Etxeari ekipamendu berriak gehituz joan zaizkio urte hauetan, hala nola Urgulleko Natur Txokoa eta Ulia Interpretazio Zentroa. Honela, ekintza koordinaturako Donostiako udal liburutegien sarea eratu zen, bertan kultur etxeak, ikastetxeak, elkarteak eta eragileak bezalako bidelagunak ere batuz. Izena eman zion parkeko mugak gainditu zituen **Cristina Enea Fundazioak**, inguruko lurretara ere hedatuz.
thumb|300x300px|Kristina eneako bulegoa

## Cristina Enea Fundazioaren ekinbide nagusiak 
* Donostiako Ingurumen Baliabideen Etxea
* Urgulleko Natur Txokoa
* Ulia Interpretazio Zentroa
* Iraunkortasunaren Behatokia
* Donostiako Bizikletaren behatokia

## Sariak eta aitormenak 
Egiten duen lana dela eta, sari bat jaso du:

* 2010: Bioaniztasunaren defentsan Donostiako Slow Food Conviviumak emandako German Arrienen omenezko Lehenengo Saria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Josetxo Mayor

## Kanpo estekak 
* Cristina Enea Fundazioaren webgunea
* Uliako Lore Baratzetan Cristina Enearekin sortutako ekinbideak
Cactus Flower

***Cactus Flower*** 1969ko Gene Saks zinema zuzendariaren umorezko film bat da. Abe Burrowsen izen bereko antzeslanean oinarritzen da, eta hau bere aldetik Pierre Barillet and Jean-Pierre Grédyren *Fleur de cactus* antzeslanean oinarritzen da. Walter Matthau, Ingrid Bergman eta Goldie Hawn aktoreek antzestu zuten.

Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Goldie Hawn) irabazi zuen.

## Sinopsia 
Julian Winston (Walter Matthau) berrogeitaka urteko emaztegabe gizona da, limurtzaile bizitza daramana. Bere azken maitalea Tonie Simons (Goldie Hawn) gaztea da. Julianek ezkonduta dagoela eta hiru seme-alaba dauzkala sinestarazten du Tonie, ezkon-hitzik saihesteko. Julian dentista da, eta Stephanie Dickinson (Ingrid Bergman) izeneko harreragile suediar bat du lankide; azken hamar urteetan eginhalak egin ditu Stephaniek Julianengatik.

## Pertsonaiak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Euskal Errugbi Liga

[300px|eskuinera|thumb|[Aviron Bayonnais (errugbia)|Aviron Bayonnaiseko jokalariak 2019ko garaipena ospatzen.]]
**Euskal Errugbi Liga** edo ***Euro Basque Rugby Challenge*** Euskal Herrian jokatutako errugbi txapelketa izan zen. 2019an izan zuen aurreneko ekitaldia eta gizonezkoen zazpi taldek hartu zuten parte.. Aviron Bayonnais izan zen aurreneko txapelduna

Etorkizunean emakumezkoen txapelketa egiteko asmoa zegoen, bai eta gizonezkoen bigarren maila bat ere.

## Egitura 
Zazpi taldek eman zuten izena, hiru lapurtarrek, hiru gipuzkoarrek eta bizkaitar bakarrak. Bi multzo antolatu ziren ligaxkak osatzeko, bata hiru taldetakoa eta bestea laukoa. Talde bakoitzak bi partida jokatu zituen eta multzo bakoitzeko txapeldunek azken finala jokatu zuten.

## Taldeak 
*  Anglet Olympique ()
*  Aviron Bayonnais ()
*  Bera Bera Rugby Taldea ()
*  Biarritz Olympique ()
*  Getxo Rugby Taldea ()
*  Hernani Rugby Elkartea ()
*  Ordizia Rugby Elkartea ()

## Ekitaldiak 
### 2019ko Liga 
[270px|eskuinera|thumb|Jendetza bildu zen [Altamira estadioa (Ordizia)|Altamira estadioan finaleko partidak ikustera.]]
[270px|eskuinera|thumb|[Aviron Bayonnais (errugbia)|Aviron eta Biarritzen arteko partida.]]
[270px|eskuinera|thumb|[Anglet Olympique Rugby Club|Angelu eta Ordiziaren arteko partida.]]
Ligatako partidak abuztuaren 17, 24 eta 31n jokatu behar ziren eta finala irailaren 7an izango zen Ordizian, baina Biarritzen izan zen 2019ko G7aren gailurrak sorturiko arazoen ondorioz bigarren jardunaldia ezin izan zen jokatu eta antolakuntzak aldaketak egin behar izan zituen. Irailaren 7an Ordizian bi partida jokatu ziren, Aviron-Biarritz eta Ordizia-Angelu, eta ligan izandako partida bien emaitzen baturaz erabaki zen txapelduna.

Bi partida irabazita **Aviron Bayonnais** izan zen txapelduna.

* **Ligaxkako Emaitzak:**

* **Azken partidak:**

* **Txapelduna**

* **Sailkapena:**

* ¹ Lehen jardunaldian jasotako txartel gorri batengatik laugarren postura jaitsi zen.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* Txapelketaren webgune ofiziala
Annabelle Comes Home

***Annabelle Comes Home*** (euskaraz *Annabelle Badator Etxera*), 2019ko Gary Dauberman estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko film bat da. Mckenna Grace, Madison Iseman, Katie Sarife, Patrick Wilson eta Vera Farmiga aktoreek antzeztu zuten.

*The Conjunring sailaren* filmeetako bat da, eta *Annabelle* (2014) eta *Annabelle: Creation* (2017) aurrekariak dauzka.

## Argumentua 
1968, Ed eta Lorraine Warren (Patrick Wilson eta Vera Farmiga) demonologoak Annabellek hondamendi gehiago burutu ez ditzan behin betiko ekiditea erabaki dute, horregatik beren etxeko gela batean beste hainbat objetuekin batera giltzapean gorde dute. Apaiz batek bedeinkatutako beira-arasa batean "salbu" jarri dute. Baina batere santua ez den gau beldurgarri batean, Annabellek gelako espiritu gaiztoak esnatuarazi eta pertsona berriak bereganatuko dituzte: Judy (Mckenna Grace), Warrendarren 10 urteko alaba eta Mary Ellen haurtzaina (Madison Iseman).

## Aktoreak 
* Mckenna Grace: Judy Warren
* Madison Iseman: Mary Ellen
* Katie Sarife : Daniela Rios
* Patrick Wilson: Ed Warren
* Vera Farmiga: Lorraine Warren
* Michael Cimino: Bob Palmeri
* Paul Dean: Palmeri jauna
* Steve Coulter: Aita Gordon
* Luca Luhan: Anthony Rios
* Anthony Wemmys: Rios jauna
* Alison White: Faley andrea
* Stephen Blackehart: Thomas
* Sade Katarina: Camilla
* Kenzie Caplan: Debbie
* Gary-7: Aita Michael Morrisey / Apaizaren mamua
* Samara Lee: Annabelle "Bee" Mullins
* Natalia Safran: Emaztegaia
* Douglas Tait: Black Shuck
* Alexander Ward: Annabellen deabrua / Akerra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Axios

**Axios** terminoak erabilera zenbait ditu.

* Axios zaldia. Greziako bertako zaldi arraza.

* Axios ibaia. Ipar Mazedoniako Errepublikako ibairik handiena.

## Erreferentziak
Urregarai

**Urregarai**, **Igoz**, **Igotz** edo **Igotzmendi** Bizkaiko mendia da, 704 metro ditu eta Bedartzandi-Urregarai mendilerroan kokatuta dagoena eta tontorrik altuena dena.

Mendi polita, harkaiztsua tontorrean, baina igotzeko ezkilara eta guzti tontorrean bertan dagoen ermita txikia dela eta.

## Erromeria 
Urtero, irailaren 16an, Santa Eufemia egunez, Aulestiko Urregarai mendian Santa Eufemia baselizan eta alboko larreetan Eufemia deunaren omenez erromeria herrikoia egiten da.

## Baseliza 
* Santa Eufemia baseliza

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
*Urregarai / Igotz, *http://www.euskal-herria.org/*.
* *luberri.net* webgunean
Axios zaldi

**Axios zaldia** Greziako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein ezaugarriengatik Axios zaldia ponien sailkapen taldean sarzten da.

Abere hauek basazaldiak dira, eta Axios ibaiaren deltako lurretan larretzen dira, Greziar Mazedonian.

Tesaliako zaldietatik zein Pindoko ponietatik gertuko arraza da. Arraza honen jatorria 1960. eta 1970. hamarkadetan bertako nekazariek lehen aipatutako bi arrazako poniak deltan askatzerakoan izan zen. Askatutako abereek basazaldien populazio bat osatu zuten bertako lur zingiratsuetan.

Axios zaldien aterperik handiena Axios-Loudias-Aliakmonas Natura Parkea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lunar Reconnaissance Orbiter

**Lunar Reconnaissance Orbiter** (LRO) Ameriketako Estatu Batuen espazio-zunda bat da, xedetzat Ilargia esploratzea eta behatzea duena. 2009ko ekainean jaurti zen espaziora. Bere misio nagusia jaurti eta handik urte batera bete zuen, hala ere, 2019ko abuztuan lanean dihardu, zehazki, Ilargiaren orbita altu batean kokatuta, Lurrera argazkiak bidaltzeaz arduratzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stade Brestois 29

**Stade Brestois 29** Bretainiako futbol taldea da, Brest hirikoa. Etxeko partiduak Stade Francis-Le Blé estadioan jokatu ohi ditu.

## Historia 
1903 urtean *Armoricaine de Brest* sortu zen eta haren lekua hartuaz 1950 urtean *Stade Brestois 29* eratu zen hirian zeuden beste hainbat talde elkartzean; *Armoricaine avenir*, *Milice Saint-Michel*, *Les Jeunes de Saint-Marc* eta *La Flamme du Pilier Rouge*. 1981 eta 1988 artean lehen mailan aritu zen eta orduan izan zuen garairik onena. 2019an lehen mailara itzuli da.

## Palmaresa 
* Ligue 1 (0): hirugarrena 2023-24 denboraldian.
* Frantziako Kopa (0): final laurdenak 1983 eta 2015ean.

## Kanpo estekak 
*  Bresten webgune ofiziala
Legio I Adiutrix

**Legio prima adiutrix** () 68. urtean sortutako erromatar legio bat izan zen. Litekeena da Galbak sortua izatea, Neronen aurka matxinatu zenean. *Adiutrix*en azken aipamena 344koa da, noiz Brigetion (egungo Szőnyn), Panonian, kuarteleratuta zegoenean. Bere ikurrak akerraga bat eta pegaso bat ziren eta legionarioen kaskoetan izurde bat agertzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio I Armeniaca

**Legio prima Armeniaca** () III. mendean sortutako erromatar legio bat izan zen. 363an Julianok agindutako Sasandar Inperioaren inbasioan parte hartu zuen.

## Kanpo estekak
Legio I Germanica

**Legio prima Germanica** () k.a. 48. urtean sortutako erromatar legio bat izan zen. Litekeena da Julio Zesarrek sortua izatea, Ponpeioren aurkako bere gerrarentzat. 70. urteko Bataviar matxinadaren ondorioz, Legio VII Geminan bat egin zuten. Litekeena da bere ikurra zezen bat izatea,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio I Iovia

**Legio prima Iovia** () IV. mendean sortutako erromatar legio bat izan zen. Dioklezianok sortu zuen Eszitia Txikia babesteko. V. mendearen hasieran oraindik Danubioren ondoan kuartelaturik zegoen.

## Kanpo estekak
Legio I Isaura Sagittaria

**Legio prima Isaura Sagittaria** () III. mendean sortutako erromatar legio bat izan zen. Dioklezianok erabili zuen baina litekeena da Proboren garaian jada osatua izatea. V. mendearen hasieran Magister Militum per Orientem zuen agintaria.

## Kanpo estekak
Legio I Italica

**Legio prima Italica** () 68ko irailaren 22an sortutako erromatar legio bat izan zen. Neronek sortu zuen. V. mendearen hasieran Danubioren ondoan kuarteleratuta zegoen. Bere ikurra basurde bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio I Macriana liberatrix

**Legio prima Macriana liberatrix** () 68. urtean Luzio Klodio Makrok sortutako erromatar legio bat izan zen. Bere asmoa Legio III Augustarekin batera Galba babestea zen. Lau enperadoreen urtean desegin zuten.

## Kanpo estekak
Legio I Maximiana

**Legio prima Maximiana** () 296. edo 297. urteetan sortutako erromatar legio bat izan zen. Dioklezianok sortu zuen Tebaida babesteko. V. mendearen hasieran oraindik Filae inguruan koartelaturik zegoen.

## Kanpo estekak
Legio I Minervia

**Legio prima Minervia** () 82. urtean sortutako erromatar legio bat izan zen. Domizianok sortu zuen katoak borrokatzeko. IV. mendearen erdian Rhinen ondoan kuarteleratuta zegoen. Bere ikurra Minervaren irudi bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maidstone

**Maidstone** Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen Kent konderriko barrualdeko udalerria da. Londres hiriburutik 51 kilometro hego-ekialdera dago eta Medway ibaiak zeharkatzen du.

113.137 biztanle zituen 2011an.

## Ondarea 
* Artzapezpikuaren jauregia
* Leeds gaztelua

## Iruditegia 

File:Archbishops_Palace-by-Stephen-Nunney.jpg|Artzapezpikuaren jauregia.
File:Leeds_castle.JPG|Leeds gaztelua.

## Kanpo estekak 
* Maidstoneko udal webgunea
Txaruta

**Txaruta** edo **Larrazmendi** Nafarroa Garaiko mendia da, 1081 metro ditu, Belateko mendilerroan kokatuta dagoena eta tontorrik altuena dena.

Tontor asko dira isurialdeen banalerro nagusiaren pasarte honetan mila metrotik gorakoak, baina honako honi egokitu zaio Belate aldetik hasi eta Bega.

Belateko mendatea eta Donamaria abiapuntu nagusiak dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Nafarroako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
* Txaruta / Larrazmendi, *http://www.euskal-herria.org/*.
Kurutziagagana

**Kurutziagagana** edo **Kurtze tontorra** Bizkaiko mendia da, 559 metro ditu, Bizkargiko mendilerroan kokatuta dagoena eta tontorrik altuena dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Diatriba

thumb|250px|2006an Frantziako Assemblée Nationale aurrean egindako hitzaldi sutsua.
**Diatriba** ( «saio filosofikoa», «hitzaldia») pertsonen eta gizarte taldeen aurkako kritika negatiboa, askotan iraingarria da.

## Historia 
Greziako Oratorian, Kristo aurreko IV. mendetik, diatriba eztabaidatzeko diskurtsoa edo testua zen. Hasieran eduki didaktiko edo morala zuen; denborarekin hitzaldi iraingarria ere izan zitekeen. Sortzailea bezala Bion Borystheneskoa filosofo zinikoa aipatzen da. Diatriba modernoari Voltairek eman zion hasiera, *Diatribe du doctor Akatia* lana 1751an argitaratuz. 

## Egile klasikoak 
Diatriba ospetsuen egileak:
* Bion Borystheneskoa
* Teles Megarakoa
* Musonius Rufus
* Erasmo Rotterdamgoa
* Voltaire

## Euskal Herrian 
Gure literaturan aipagarriak dira sermolari sutsuek egindako diatribak. Esaterako, Frai Bartolome Madariagarena dantzaldien aurkako *Euskal Errijetako olgeeta ta dantzeen neurrizko gatz-ozpinduba* ezaguna. Garai modernoetan, ideologia arteko irainak josten dituzten saiakerak diatriba gisa sailkatu daitezke. Hala nola, Jon Miranderen *Abertzaletasunaren inguruan* edo Patziku Perurenaren *Marasmus femeninus* (1993).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oratoria
* Panfleto
Mycoplasma pneumoniae

**Mycoplasma pneumoniae** Mycoplasma generoko bakterio patogenoa da, gizakiak infektatzen dituena pneumonia eta arnas-aparatuko beste patologia batzuk eraginez.

M.D. Eaton mikrobiologoak aurkitu zuen mikrobio hau 1944an, pneumonia atipiko bat zuen gaixo batean.

## Ezaugarriak 
Mycoplasma guztien antzera bakterio hau oso txikia da, eta zelula hormarik gabekoa. Horrenbestez, ez da Gram tindaketarekin tindatzen, eta penizilina eta beste antibiotiko betalaktamikoekiko erresistentea da. Ez da mugikorra,

M. pneumoniaek adhesina berezi bat dauka, P1 izenekoa, parasitatutako arnas-aparatuko zeluletara atxikitzeko balio duena .

Bakterio honek kolesterola du bere zelula mintzean, zelula eukariotoen antzera. Horrek shock osmotikotik babesten du.

Oso motel hazten du laborategiko hazkuntza-inguruneetan, bi aste inguru behar baitira bakterioaren hazkuntza antzemateko.

## Patogenia 
Gizakiaren arnas-aparatuko parasitoa da M. pneumoniae . Pneumonia onbera sortzen du, eskuarki larria ez dena, umeak eta gazteak -bereziki- jotzen dituena. Pneumonia hori ohikoagoa da udan neguan baino. Sintoma nagusiak zefalea, sukarra eta eztula dira. Inkubazio-epe luzea du (3 aste).

Trakeobronkitisa ere sor dezake mikroorganismo horrek.

Mimetismo antigenikoaren bidez autoimmunitatea eragiten du kasu batzuetan Mycoplasma honek .

Gaitza arnas-traktuko laginak hartzean eta bakteriar kultura bat eginez diagnostikatu daiteke, baina prozedura oso motela da. Horregatik, teknika serologikoen bidez edo PCR-ren bidez askoz azkarrago diagnostikatzen da.

Tetraziklinak eta eritromizina erabiltzen dira pneumonia atipiko hau tratatu eta sendatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio I Parthica

**Legio prima Parthica** () 197. urtean sortutako erromatar legio bat izan zen. Septimio Severok sortu zuen Partiar Inperioa borrokatzeko. V. mendearen hasieran Osroenen kuarteleratuta zegoen. Bere ikurra zentauro bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio II Adiutrix

**Legio seconda adiutrix** () 70. urtean sortutako erromatar legio bat izan zen. Vespasianok sortu zuen. *Adiutrix*en azken aipamena IV. mendearen hasierakoa da, noiz Rhinen kuarteleratuta zegoenean. Bere ikurrak akerraga bat eta pegaso bat ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio II Armeniaca

**Legio seconda Armeniaca** () III. mendean sortutako erromatar legio bat izan zen. 360an Bezabden zegoen Xapur II.aren setioa borrokatuz.

## Kanpo estekak
Konfeti kolore

**Konfeti kolore** Emon musika taldearen bigarren diska da, 2013ko Otsailaren 28an argiratatua. Musika estilo ugari lantzen dute, ala nola ska, reggae, rumba, cumbia, saltsa, rocka, pop-rocka eta mundu latindarreko hainbat erritmo. Diska 12 abestiz osatua dago:

# Isiluneen gatibu (3:16)
# Laugarren begirada (2:39)
# Urrunetik datoz (2:49)
# Larrosa gorri gorria (4:07)
# Cantándole una rumba (2:39)
# Dagokizuna (3:17)
# Amets fabrika (3:15)
# Konfeti kolore (3:29)
# Alaporai (3:15)
# Txosneroak (2:57)
# Ei zu! (2:54)
# Norberetzat denbora (3:04)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio II Flavia Constantia

**Legio secunda Flavia Constantia** () 296. edo 297. urteetan sortutako erromatar legio bat izan zen. Dioklezianok sortu zuen Tebaida babesteko.

## Kanpo estekak
Piztu herria

**Piztu herria** 2010. urtean EMON musika taldeak argitaratu zuen lehen diska da.

## Abestiak 
# Iraultza jaia (2:39)
# Zure bidea (2:54)
# Piztu herria (3:27)
# Aurrera (2:00)
# Lerro zuzena (2:58)
# 5. eremutik (3:44)
# Bide bazterra (3:19)
# Izateko (3:28)
# Izan zu (3:05)
# Trikibalkanik dub (4:21)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio II Augusta

**Legio secunda Augusta** () k. a. 43. urtean sortutako erromatar legio bat izan zen. Kaio Vibio Pansak sortu zuen. *Augusta*ren azken aipamena IV. mendearen hasierakoa da, noiz Isca Augustan (egungo Galesen) kuarteleratuta zegoenean. Bere ikurrak akerraga bat, pegaso bat eta Marte ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio II Gallica

**Legio secunda Gallica** () erromatar legio bat izan zen. 77. urtean, Vespasianoren garaian, Arausion (egungo Orangen) kuarteleratuta zegoen.

## Kanpo estekak
Legio II Herculia

**Legio secunda Herculia** () IV. mendean sortutako erromatar legio bat izan zen. Dioklezianok sortu zuen Eszitia Txikia babesteko. V. mendearen hasieran oraindik Danubioren ondoan kuartelaririk zegoen.

## Kanpo estekak
Legio II Italica

**Legio secunda Italica** () 165ean sortutako erromatar legio bat izan zen. Marko Aureliok sortu zuen. V. mendearen hasieran Norikan kuarteleratuta zegoen.

## Kanpo estekak
Legio II Parthica

**Legio secunda Parthica** () 197. urtean sortutako erromatar legio bat izan zen. Septimio Severok sortu zuen Partiar Inperioa borrokatzeko. V. mendearen hasieran Zefan kuarteleratuta zegoen. Bere ikurrak zezen bet eta zentauro bat izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bezabde

**Bezabde** erromatar mugan zegoen hiri gotortua izan zen. Zabdicene eskualdean kokaturik, IV. mendeko Erromatar-Persiar Gerretan zehar bitan setiatu zuten. 360an Xapur II.ak konkistatu zuen hiru legio eta arkulari asko izanda arren. Konstantzio II.ak ezin zuen hiria berreskuratu eta 363ko itunaren ondorioz persiarren eskuetan geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kepler (teleskopioa)

**Kepler** Eguzkiaren inguruan orbitatzen dabilen espazio-teleskopio edo espazio-behatoki bat da, helburutzat exoplanetak bilatzea zuena, bereziki, Lurraren antzeko tamaina eta kokapena (hau da, planeta-sistemaren gune bizigarrian kokatzen direnak) zutenak, hala, **Kepler misioa** bezala ezagutzen dena gauzatu zuen. NASAk jaurti zuen Cañaveral lurmuturretik 2009ko martxoaren 6an, Delta II kohete bat baliatuz. 2013ko abuztuaren 15ean Keplerrek bere misio nagusia amaitu zuen eta 2013ko azaroan K2 zabaldutako misioa hasi zuen. 2018ko urriaren 30ean, bederatzi urtez lanean aritu ondoren, teleskopioaren barneko kontrol-sistemako erregaia agortu zen eta NASAk bere erretiroa aditzera eman zuen.

## Kanpo estekak
Punta de la Negra

**Punta de la Negra** Aragoiko mendia da, 650 metro ditu eta Errege Bardeako mendilerroan kokatuta dagoena. Errege Bardean tontorrik altuena da eta Ejea de los Caballerosko udalerriaren barruan dagoena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errege Bardea

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Oskar I.a Suediakoa

**Oskar I.a** (Paris, 1799ko uztailak 4 &ndash; Stockholm, 1859ko uztailak 8) Suedia eta Norvegiako erregea izan zen 1844-1859 bitartean, azken urteetan aginpidea bere seme eta ondorengo Karlos XIV.aren eskuetan utzi zuen arren. Politika liberala eraman zuen aurrera. Danimarkaren alde agertu zen dukerrien auzian.

## Erreferentziak
The Mambo Kings

***The Mambo Kings*** (euskaraz *Manboaren Erregeak*), 1992ko Arne Glimcher estatubatuar zinema zuzendariaren musikal drama film bat da. Oscar Hijuelos idazlearen *The Mambo Kings Play Songs of Love* (1989 *Manboaren Erregeek Maitasun Abestiak Jotzen Dituzte*) eleberrian oinarritua dago. Armand Assante, Antonio Banderas, Cathy Moriarty eta Maruschka Detmers aktoreek antzeztu zuten.

Jatorrizko abesti onenaren Oscar Sariaren izendapen jaso zuen (Arne Glimcher eta Robert Kraft, "Beautiful Maria of My Soul").

## Argumentua 
1950eko hamarkadaren hasiera, Cesar (Armand Assante) eta Nestor Castillo (Antonio Banderas) kubatar anaiek Habanatik New Yorkerako hegazkinean iritsi berriak dira, AEBetako musika munduan arrakasta izateko asmoz. César emakumezalea da, aldiz, Néstor nostalgiko eta lotsatiagoa, musikagilea eta tronpeta-jotzailea da. Bere izaeraren erruz, Césarrek hiriko gangsterrekin arazoak izaten hasiko da.

## Aktoreak 
* Armand Assante: Cesar Castillo
* Antonio Banderas: Nestor Castillo
* Cathy Moriarty: Lanna Lake
* Maruschka Detmers: Delores Fuentes
* Desi Arnaz, Jr.: Desi Arnaz, Sr.
* Roscoe Lee Browne: Fernando Perez
* Celia Cruz: Evalina Montoya
* Vondie Curtis-Hall: Miguel Montoya
* Talisa Soto: Maria Rivera
* Tito Puente: Bere burua antzeztuz
* Thomas F. Duffy: Mulligan
* Frank Grillo: Machito

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Legio II Traiana Fortis

**Legio secunda Traiana** () 105. urtean sortutako erromatar legio bat izan zen. Trajanok sortu zuen Dazian borrokatzeko. V. mendearen erdian Egipton kuarteleratuta zegoen. Bere ikurra Herkulesen irudikapen bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idí i Smotrí

***Idí i Smotrí***, errusieraz Иди и смотри, bielorrusieraz Ідзі і глядзі, *Idzi i hlyadzi* (euskaraz *Zatoz eta Ikusi*), 1985eko Elem Klimov sobietar-errusiar zinema zuzendariaren gerra drama film bat da. Ales Adamovich, Janka Bryl eta Vladimir Kolesnik bielorrusiar idazleen *Herri Kementsu Batekoa Naiz* liburuan oinarritua dago. Aleksei Kravchenko eta Olga Mironova aktoreek antzeztu zuten.

Maiz, garai guztietako gerra film onenen sailkapenetan agertu ohi da. Bigarren Mundu Gerraren amaiera eta Aliatuen Garaipenaren 50. Urteurrenarekin batera estreinatu zen.

Izenburuak San Joanen Apokalipsiaren 6. atalari aipamen egiten dio:

## Argumentua 
1943, Bigarren Mundu Gerra, Sobietar Batasuna, Bielorrusia. Flyora Gaishun (Aleksey Kravchenko) 13 urteko haurra gerraren izugarrikeriak, oinazeak eta herrietako biztanleen hilketa masiboen lekukoa izango da.

## Aktoreak 
* Aleksey Kravchenko: Flyora
* Olga Mironova: Glasha/Glafira
* Liubomiras Laucevičius as Kosach
** Valeriy Kravchenko: Kosachen bikoizlaria
* Vladas Bagdonas: Roubej
* Jüri Lumiste: Alemaniar ofizial gaztea
* Evgeniy Tilicheev: Ukrainiar kolaboratzailea eta itzultzailea
* Viktor Lorents: Alemaniar komandantea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Zwartboek

***Zwartboek*** (), 2006ko Paul Verhoeven herbeherear zinema zuzendariaren gerra drama film bat da. Carice van Houten, Sebastian Koch, Thom Hoffman eta Halina Reijn aktoreek antzeztu zuten.

2006ko Veneziako Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua 
1944, Bigarren Mundu Gerra, Herbehereak. Rachel Stein herbeherear-judu abeslaria herrialdea okupatu duten alemaniarren aurka borrokatzen ari diren Erresistentziaren taldeetara elkartu da. Bere misioa Haga hiriko Alemaniar Koartel Nagusian infiltratu eta Ludwig Müntze (Sebastian Koch) alemaniar goi ofiziala maitemintzea izango da, harengandik alemaniarrek preso hartutako Erresistentziako kideak askatu ahal izateko balioko duen informazioa eskuratzeko helburuz.

## Aktoreak 
* Carice van Houten: Rachel Stein, ezizenez Ellis de Vries
* Sebastian Koch: Ludwig Müntze (SS-Hauptsturmführer)
* Thom Hoffman: Hans Akkermans
* Halina Reijn: Ronnie
* Waldemar Kobus: Günther Franken
* Derek de Lint: Gerben Kuipers
* Christian Berkel: Käutner jenerala (SS-Obergruppenführer)
* Dolf de Vries: Smaal jauna
* Peter Blok: Van Gein jauna, polizia
* Michiel Huisman: Rob marinela
* Ronald Armbrust: Tim Kuipers, Gerben Kuipersen semea
* Frank Lammers: Kees, erresistentziako kidea
* Matthias Schoenaerts: Joop, erresistentziako kidea
* Johnny de Mol: Theo, erresistentziako kidea
* Xander Straat: Maarten, erresistentziako kidea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bedartzandi

**Bedartzandi** Bizkaiko mendia da, 700 metro ditu eta Bedartzandi-Urregaraiko mendilerroan kokatuta dagoena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Dust Bowl

**Dust Bowl** (), 1930eko hamarkadan AEB eta Kanadan hauts ekaitzek nekazaritzan eragindako kalte aldia eta hondamendi ekologikoa bat izan zen. 1932-1939 artean jazo zen, bereziki 1934 eta 1936 urteetan. Nagusiki, Kanadatik Mexikoko golkoaren artean dauden lautada eta larreetan jazo zen.

Aurrez jazotako lehorteek eta lursailen nekazal lanketak jada hezetasunik gabeko lurzorua haize boladek hautz eta hondar hodei gisa altxatuaraztea ekarri zuen, maiz eguzkia bera ezkutatzeraino. Egun hauetan fenomenoak "haize beltza" izena jazo zuten.

Dust Bowl hondamendiak Depresio Handiaren eragina oraindik eta gehiago biderkatu zuen, ondorioz, jende askoren bizileku aldaketa ekarriz. 1930eko hamarkadan zehar, AEBetan hiru miloi baserritarrek beren baserriak laga zituzten, eta milioi erdiren batek beste estatuetara emigratu zuen, bereziki Mendebaldera.

## Zinema 
* *The Plow That Broke the Plains* (1936, dokumentala)
* *The Dust Bowl* (2012, telesail laburra)
* *Interstellar* (2014): film honetako hauts ekaitzek sorturiko hondamendia Dust Bowlean oinarrituak daude

## Kanpo estekak
Pete Quaife

**Peter Alexander Greenlaw Quaife** —jaiotzako abizenez, **Kinnes**— (Tavistock, Ingalaterra, 1943ko abenduaren 31 – Kopenhage, Danimarka, 2010eko ekainaren 23a) musikaria eta artista izan zen. The Kinks taldeko kide sortzailea izan zen. Taldetan baxua jo zuen, 1966 eta 1969 bitartean. Erretiratu ondoren, Kanadan komikigile lan egin zuen.
Dulantz

**Dulantz** Nafarroa Garaiko mendia da, 1243 metro ditu, Urbasako mendilerroan kokatuta dagoena eta tontorrik altuena dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Nafarroako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Kepa Arizmendi

thumb|250px|Elizondoko jaiotze-etxea.
**Kepa Arizmendi Bereau "Baztan"** (Elizondo, 1958ko uztailaren 22a-Baiona, 2009ko ekainaren 8a) ETAren militantea, erbesteratua eta Bidasoko Eskolarekin lotutako margolaria.

## Biografia 
Gaztetik ETAko militantea, Espainiako poliziak "Mugetako aparatoarekin" lotu zuen. 1990an Iparraldera ihes egin zuen. Ondoren, militantzia utzi zuen buru-belarri margolaritzan aritzeko.

Buruko isurketa baten ondorioz Baionako bere etxearen aurrean hil zen, urte beteko semea besotan zuelarik, 2009ko ekainaren 8an.

## Estiloa 
Inpresionismotik abstraziora, Arizmendiren estiloa Bidasoko eskolarekin lotu izan da. Bere lanak koloretsuak dira eta koloreak indartsuak dira.

## Erakusketak 
* 2009an, Elizondoko Arizkunenean.
* 2014an, Larraldean, Senperen.

## Bibliografia 
* *Kepa Ariz­mendi Bereau-Baztan*, Egile batzuk. Baztango Udala, Baztan Batzen Lan Taldekoak, 2014. 8435226149424.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bidasoko Eskola

## Kanpo loturak 
* Margolariari buruzko erreportaia *Nafarroako Hitza*n, 2014/06/20an.
* :Testu nekrologikoa *Gara* egunkarian.
Petri Nafarroakoa (argipena)

**Petri Nafarroakoa** izenak honako hauei egin diezaieke erreferentzia:

* Petri Evreuxkoa (1366-1412), Nafarroako infantea eta Mortaingo kondea

* Petri I.a Santxitz, Aragoi-Nafarroako erregea
* Petri II.a (Nafarroako mariskala), Nafarroako Erresumako buruzagi militar nagusia haren konkista garaian
* Petri I.a (Nafarroako mariskala), XV. mendeko Nafarroako Erresumako buruzagi militar nagusia
* Petri Nafarroakoa De la Cueva, Nafarroako VIII. mariskala eta Petri II.aren semea
Urepel (Adarra-Mandoegi)

**Urepel** Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia arteko mugan den mendia da, 1059 metro ditu, Adarra-mandoegiko mendilerroan kokatuta dagoen, eta tontorrik altuena dena..

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Gipuzkoako mendien zerrenda
* Nafarroako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Herbert Biberman

**Herbert J. Biberman** (1900eko martxoaren 4a – 1971ko ekainaren 30a) Ameriketako Estatu Batuetako gidoilaria eta zinema-zuzendaria izan zen. Hollywoodeko Hamarretako bat izan zen. Meatzarien bizimoduaren eta langintzaren berri ematen duen *Salt Of The Earth* (1954) filma zuzendu zuen.

Biberman Filadelfian, Pennsylvanian, jaio zen, Joseph and Eva Bibermanen seme. Haren anaia Edward Biberman margolari modernista izan zen. Biberman zerrenda beltzetan sartu aurretik film hauetarako gidoiak landu zituen: *King of Chinatown* (1939), *When Tomorrow Comes* (1939), *Action in Arabia* (1944), *The Master Race* (1944; berau zuzendu ere egin zuen), eta *New Orleans* (1947). 1930ean Gale Sondergaard aktorearekin ezkondu zen. 1971n, hezurretako minbiziak jota hil zen New Yorken.

## Ekintza Antiamerikarren Batzordea, HUAC 
Alemaniak Sobietar Batasuna inbaditu ostean, gerran sartzeko aldeko jarrera izan bazuen ere, ez zuen begiko Ameriketako Estatu Batuek Erresuma Batuari laguntza ematea "*Lend-Lease*" zeritzon legearen bitartez ("*Mailegutza eta Errendamenduaren bitarteko legea*"). Horrek FBIren susmoa piztu zuen, Biberman nazia ez ote zen errezeloa alegia.  1947an Ekintza Antiamerikarren Batzordeak (HUAC: *House Un-American Activities Commnitee*) deklaratzera deitu, erantzunik eman ez eta sei hilabetean espetxean izan zen.
Gerora Bibermanen lanerako aukerak zapuztuak geratu ziren. 1954an, ordea, *Salt Of The Earth* filma zuzendu zuen, meatzari batzuen bizimodu eta egindako grebari buruzko lana.

## Filmografia 
## Irakurgai osagarria 
* **Caballero**, Raymond. *McCarthyism vs. Clinton Jencks.* Norman: University of Oklahoma Press, 2019.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* https://www.imdb.com/name/nm0080868/ Herbert Biberman *IBDM* atarian].
* https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/herbert-biberman-14189 Herbert Biberman *Internet Broadway Database* atarian.
* http://www.tvguide.com/detail/movie.aspx?tvobjectid=135575&more=ucmoviereview, "*One of the Hollywood Ten*" artikulua.
Arretxinagako San Migel baseliza

**Arretxinagako Mikel deunaren baseliza** Markina-Xemeingo eta Bizkaiko eraikinik bitxienetako bat da zalantzarik gabe. XVIII. mendean erortzear zegoen beste baten gainean eraiki zen baseliza da, jatorri ezezaguneko hiru harritzar handik osatzen zuten egitura estaltzeko. Harri horiek orekan daude bata bestearen ondoan, eta azpian zulo bat dago. Arrokek 40 milioi urte dute. Baselizaren lehenengo erreferentzia idatzia 1451koa da.

## Deskribapena 
Eliza barroko estilokoa da baina estilo horren ezaugarri gutxi erakusten ditu. Baseliza, hexagono itxurako eraikina da. Baselizaren barnean, hiru harri erraldoi daude elkarren orekan. Tarteko zulo batean Mikel goiaingeruaren irudia dago.

Eraikina hexagono itxurakoa da. Hormak harri landu gabeaz egina dago; bakarrik egiturazko elementuak dira kareharrizko harlanduzko lanak. Eliza burutzen sei plaka dituen kupula bat dago; plaka erdian biltzen dira landareez hornitutako giltzarri batez. Ganga sei zutarri kokatzen da. Kanpoan kanpai-horma txiki bat dago.

## Harriak 
Bi izan dira harrien jatorriaren inguruko hipotesi nagusiak:

## Sinesmenak 
Zulo horren inguruan era guztietako errituak, tradizioak, sinesmenak eta sineskeriak askotarikoak dira. Kondairaren arabera, neska edo mutil laguna bilatu nahi duenak hiru aldiz pasatu behar du bertatik. Pio Barojak dioenez, hiru harri handien azpian dagoen zulotik pasatzen diren ezkongabeak urtearen barrenean ezkonduko dira. Beste batzuen arabera, haginetako mina pasatzeko harri horietako baten zati txiki bat sartu behar da ahoan.

Bestalde, Humboldtek, 1801eko bidaian, aipatu harriei mirarizko izaera ematen zieten ahozko tradizioak jaso zituen, eta horien arteko zuzeneko harremanak gaixotasunak sendatzeko aukera ematen zuela. José Amador de los Ríosek hau ondorioztatu zuen: “uste dugu Arretxinagako San Migeleko hiru harriek eraikuntza megalitikoa osatu zutela, herri zeltatik kanpokoa”.

Antonio Truebaren aburuz santutegia da, hau da, santu izateko bokazioa zuen penitentziagile bat erretiratzen zen lekua, otoitzak egiteko aldare gisa egokitu zena, eta, denborarekin, ermita bihurtuko zena; beraz, balio monumentala eta artistikoa zuela, baina euskarria osatzen duten harrien antolamendua guztiz naturala zela.

## Iruditegia 

Image:
Arretxinga_baselizaren_ataria.jpg|Baselizaren ataria.
Arretxinagako_San_Migel_baselizaren_barrualdea.jpg|Harriek elizaren espazio nagusia hartzen dute.
San_Roke_arroken_artean.jpg|San Rokeren irudia.
Andra_Mariaren_irudia.jpg|Hormako Andra Mariaren irudia.
Arretxinagako_kupula.jpg|Baselizaren kupula.
San_Migel.jpg|San Migeleren irudia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arretxinagako San Migel baseliza Euskadi.eus webgunean.
* Udalaren liburuxka informatiboa.
*  Bizkaiko Foru Aldundiaren informazioa.
*  Arretxinagari buruzko argazkiak Panoramio webgunean.
Salat

thumb|*Salat*aren lau jarrera nagusiak.
thumb|Salat

**Salat** (, arabierazko  hitzetik ekarria; pl.  '**) edo **namaz''' () Islamaren bost euskarrietako bat da, musulmanentzat derrigorrezkoa dena. Egunean bost bider egin behar ditu horiek Meka aldera (alkibla aldera) begiratuz; egunsentian, eguerdian, arratsaldeko hirurak eta bostak bitartean, arratsaldean eguzkia ezkutatu baino lehen, eta, azkenik, gauean.

Salat baino lehen ikuzketa errituala egin behar dute. Musulman guztientzat derrigorrezkoa da, nerabezaroaurrekoak, menstruazioa izaten dutenak edo erditze osteko 40 egunetan odoletan direnak izan ezik. Islamean ez dago liturgiarik, ezta apaizik ere; berez, predikatzaileak, eta otoitza gidatzen duten arduradunak (imamak) baizik ez daude, eta meskitatik otoitzera dei egiten dutenak (muezzinak); ostiraletan egiten da otoitza meskitan eta aurretik imanak sermoi edo hitzaldi bat esaten du politikari, gizarteari eta moralari buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luca Guadagnino

**Luca Guadagnino** (Palermo, ) italiar zinema zuzendaria, gidoilaria eta ekoizlea da.

## Filmografia 
### Luzemetraiak 
### Dokumentalak 
### Laburmetraiak
Cava dei Servi

**Cava dei Servi** Siziliako hego-ekialdean dagoen labarra da, Iblei mendietan, Rosolini eta Modica udalerrien artean. Konformazio geologiko askotarikoa labar honek alternantzia batez osaturik dago: zementatutako biokalkarenitako makroforaminifero zuri-grisaxkako forma irregularreko geruzak (50 cm eta 2-3 metro arteko lodiera dutenak) eta marga-zuriko kareharri krematsua, baina gaizki finkatuta dagoena. Hau da Ragusako formazioa eta honen goiko geruza *Irminio-adarra* deitzen da. Behekoa, *Leonardo-adarra* izenekoa, ez da eskualdean azaltzen.

## Labarra 
Urak egindako higadurak Ragusa eta Sirakusa eremuetan arroila oso malkartsuak eta sakonak egin ditu, horrela sortu dira antzinatik gizakiari aterpea eman dioten labar eskuraezinak eta malkartsuak. Duela hamarkada batzuk, labarra natura-erreserba izendatu zuten, historiaurreko aztarnak kontuan hartuz.

Eremu honek, Monte Lauro mendigunetik ez oso urrun, Kobre Aroaz geroztik interesa piztu du, izan ere, Iblei eskualde osoak bezala, merkatari-aukera bikainak eskeintzen zituen sukarri-erauzteari esker. Labarraren gaineko zatian, kobazuloko bide malkartsuenetako batean, trikuharri erdi-zirkular bat dago, lauza angeluzuzenez osatua. Beste hiru trikuharriek okerrak izatean, estalitako azalera murritzagoa da eta "kupula faltsua" dute.
eskuinera|250px|Zerbitzarien kobako trikuharria
Lurrean dagoen plaka handi baten azpian (monumentuaren sabaia hau lurrean hondatu zen egitura labaingarria zelako), giza-hondarrak (hainbat hortz eta hezur) aurkitu dira, baita zeramikazko lapiko batzuk ere, Castelluccioko kulturarenak (Siziliako Brontze Aroa): giza hondarrek hilobi bat dela berretsi dute; zeramikazko zatitxo gutxi batzuen aurkikuntzaei esker, trikuharria brontzezko lehen fasean (K.a. 2200-1600) datatu da.

Tokiak, harrian zulatutako nekropoli bat izateaz gain (K.a. II. milurtekoa), trikuharri-hilerri bat du, hilobi-arkitekturarekin, Mediterraneoko eskualde askoren egiturak (Espainia, Sardinia, Puglia, Malta) gogoratzen dituena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tellesimo

## Kanpo estekak 
* Sizilia megalitica 2019.08.12 kontsultatuta.
* Goccediperle 2019.08.12 kontsultatuta.
Sawm

thumb|Barauaren amaiera meskita batean
**Sawm** (, arabierazko  hitzetik ekarria;  ahoskatua) edo **Siyām** (,  ahoskatua; baita *Rūzeh* edo *Rōzah*-- ere) Islamaren bost euskarrietako bat da, musulmanentzat derrigorrezkoa dena. *Sawm* abstinentzia ekartzen du, jaki, edari, erre eta sexuarekiko. Ramadan hilaren garaian, *sawm* eguzkia irteten duenetik sartzen den arte egiten dute, hau da adhan entzun arte. Hala ere, eriek edo bidaiariek atzeratzea badute, ezinbestean. Horrez gainera, hartarako modua dutenek behartsu bat mantendu behar dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taqiya

Islamiar teologian, ***taqiya*** edo ***taqiyya*** (, ) jazarpen garaian fedearen disimulu edo ukatzea da Islamaren adar guztiek onartzen dute, baina bereziki, xiiten artean inportantea da, hauek jazarpen asko pairatu baitute. Xiitek ***kitman*** (, ) diote. Suniten artean, berriz, litekeena izanda ere, ohiz kanpokoa da: soilik bizitza salbatzeko baimentzen dute (eta egoera honetan ere, martirio ohoragarriagoa da). Historian zehar, egoera askotan erabili behar izan dute: hasieran Mahomaren kideek eta errekonkista ondoren, moriskoek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zakat

thumb|Urrezko eta zilarrezko txanponak *zakat* emateko aproposak dira.
**Zakat** (,  ahoskatua; ) Islamaren bost euskarrietako bat da, musulmanentzat derrigorrezkoa dena. Legezko limosna hau nor bere dituen ondasunetatik eta diruzalekeriatik garbitzeko modu bat da, eta urteko sari gisa eman behar da, dirutan nahiz bestelako gauzatan. Estatuak bil dezake eta premia askotarako erabiltzea dago; behartsuei emateko, gerrako gatibuak aske uzteko ordainetan, zor handiegiak kitatzeko, gerra santurako, eta hezkuntza eta osasunerako, besteak beste.

Koranaren rankingean, bigarren euskarririk inportanteena da, otoitza (*salat*) eta gero.

## Zakaten bilketa herrialde musulmanetan 
Norbaiten ondasunetan oinarrituta, benetako zerga bat da.
Hona hemen zakaten bilketa-egoera herrialde musulmanetan, 2010. urtean:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Husar

thumb|upright=1.2|XIX. mendeko husar estiloko uniformea daraman hungariar jenerala.
**Husarra**, , , serbiera latinez *хусар*, serbiera zirilikoz *хусар*, XV. eta XVI. mendeetan Erdialdeko Europan sortutako zalditeria arin mota bat izan zen. Jatorrizko izen eta janzkerak XVII. eta XVIII. mendeetako Europako hainbat herrialdeetako Armaden zalditeri arinek bereganatu zituzten.

Gaur egun oraindik ere zenbait herrialdeek zeremonia eta desfileetarako zenbait husar unitate dauzkate.

## Kanpo estekak
Eid al-Fitr

**Eid al-Fitr** (, ) ahoskatua; ) musulmanen jai nagusia da, Ramadan hilaren barauaren (*ṣawm*) amaiera ospatzen duena. Shawwal hilaren 1. egunean ospatzen dute. Jaialdian salat (otoitz) berezia egiten dute areto edo landa handi batean.

## Data hurbilak 
* 1995ko martxoaren 3 (1415)
* 1996ko otsailaren 20 (1416)
* 1997ko ostailaren 9 (1417)
* 1998ko urtarrilaren 30 (1418)
* 1999ko urtarrilaren 19 (1419)
* 2000ko urtarrilaren 8 (1420)
* 2000ko abenduaren 27 (1421)
* 2001ko abenduaren 16 (1422)
* 2002ko abenduaren 6 (1423)
* 2003ko azaroaren 25 (1424)
* 2004ko azaroaren 14 (1425)
* 2005ko azaroaren 3 (1426)
* 2006ko urriaren 24 (1427)
* 2007ko urriaren 13 (1428)
* 2008ko urriaren 1 (1429)
* 2009ko irailaren 20 (1430)
* 2010ko irailaren 10 (1431)
* 2011ko abuztuaren 30 (1432)
* 2012ko abuztuaren 19 (1433)
* 2013ko abuztuaren 8 (1434)
* 2014ko uztailaren 28 (1435)
* 2015ko uztailaren 17 (1436)
* 2016ko uztailaren 6 (1437)
* 2017ko ekainaren 25 (1438)
* 2018ko ekainaren 15 (1439)
* 2019ko ekainaren 5 (1440)
* 2020ko maiatzaren 24 (1441)
* 2021ko maiatzaren 13 (1442)
* 2022ko maiatzaren 2 (1443)
* 2023ko apirilaren 21 (1444)
* 2024ko apirilaren 10 (1445)
* 2025ko martxoaren 31 (1446)
* 2026ko martxoaren 20 (1447)

## Erreferentziak
Haj

**Haj** (, ) urtero Mekarako egiten duten islamiar erromesaldia da, hartarako ahalmena duten musulman guztiek bizitzan behin derrigorrez egin behar dutena. Islamaren bost euskarrietako bat da (besteak xahada, salat, zakat eta saum direlarik). Erromesak zazpi itzuli eman behar ditu Kaaba tenpluaren inguruan eta Abrahamen harri beltza ukitu behar du eta musu eman.

Erromesaldia Dhu al-Hijja hilaren 8. eta 12. (eta batzuetan 13.) egunen artean gertatzen da. Haj Mahomaren bizitzan lotuta dago, baina islamiar tradizioaren arabera, erritua antzinagokoa da, Ibrahimen garaikoa hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salah

**Salah** izan daiteke:

* *Salah* edo *salat*, islamiar otoitza.
* Luay Salah Hassan, irakiar futbolaria.
* Mohamed Salah, egiptoar futbolaria.
* Arturo Salah, txilerar futbolaria.
* Salah, frantziar dantzaria
* Salah, Itun Zaharreko pertsonaia.
* Salah, Irango herrixka.