Erromaren aginpidearen amaiera Euskal Herrian

thumb|Hispania 418an
**Erromaren aginpidearen amaiera Euskal Herrian** V. mendean gertatu zen, iturri historikoek ongi deskribatzen ez duten prozesu batean. 

Izan ere, herri barbaroak IV. eta V. mendeetan Inperioan sartutakoan, Erromak gero eta arazo gehiago izan zituen ordura arte menpean izandako lurralde guztiak menpean izaten jarraitzeko. Hala, barbaro batzuek erresumak osatu zituzten indarrez hartutako lurraldeetan (sueboek *Gallaecian*, esaterako), eta beste batzuek, aldiz, Erromak itunen bidez haien esku utzitako lurraldeak lortu zituzten (bisigodoek Tolosa inguruan, esaterako).

## Lehenengo haustura: 409
thumb
Behe Inperioan, Euskal Herriko lurraldea egituratuta zegoen *Ab Asturica Burdigalam* izeneko errepidearen inguruan, hor kokatzen baitziren hiri eta *mansio* ugari eta, batez ere, lurraldea eta Pirinioetako iraganbidea zaindu eta defendatzeko tropak, ziur aski bertakoek (*rusticani*) osatutakoak.

409an, tropa horiek kargutik kendu zituen Konstantino III.a usurpatzaileak, Honorio enperadorearen kontrako gerran. Urte horretan bertan, hiru urte lehenago Rhin zeharkatu zuten barbaroek Pirinioak gurutzatu eta Hispanian sartu ziren. Honorio enperadoreak usurpatzailea garaitu eta Tarraconensen bere aginpidea berrezarri arren, egoera politikoa aldatuta zegoen. Izan ere, Hispaniako gainerako probintziak barbaroen esku gelditu ziren, eta, handik gutxira, bisigodoak Tolosaren inguruan kokatu ziren. Horren ondorioz, Euskal Herria Inperioko mugaldean egotera iragan zen. Egoera ezegonkor hartan, eta Erroma ahuldu ahala, Honoriok berrezarritako bertako tropek protagonismo handiagoa bereganatuko zuten hurrengo hamarkadetan, beste toki batzuetan geratu zen bezala.

## Bigarren haustura: 441-454
V. mendearen erdialdean, bagauden gatazkak gertatu ziren: 441ean eta 443an Erromak garaitu zituen. 449an, aldiz, Basilio izeneko buruzagiaren gidaritzapean, Tarazona hartu eta bertako apezpikua hil zuten. Gero, Euskal Herria arpilatua zuten sueboekin batera, Zaragoza eta Lleida arpilatu zituzten. Erromak ez zituen erreprimitu kanpaina horregatik. 454an, ordea, bisigodoen erregearen anaiak beste behin garaitu zituen bagaudak, Erromaren izenean.

Mikel Pozo Floresek defendatzen duenez, bagauda horiek *Ab Asturica Burdigalam* izeneko errepideko tropa bertakoak lirateke, oraingo honetan Inperioaren interesen kontra arituta, ez alde. Aliantzen aldaketa horretan, barneko gatazka bat ere ikusten du Pozo Floresek. Izan ere, Hidaziok dioenean 449an bagaudekin aliatutako sueboek Euskal Herria arpilatu zutela, ziur aski Erromaren aldekoei eraso zieten (goi mailako aristokrazia). Ondorioz, Veleiatik Iruñerainoko lurraldea bertako tropen mende gelditu zen (*rusticani*/*bacaudae*).

## Haustura bikoitzaren ondorioak
### Bizilekuen endekapena
Iruñea izan zen Euskal Herrian Ebrotik iparraldera bizirik iraun zuen hiri bakarra. Gainerako kasu ia guztietan, ematen du V. mendearen erdialdean desagertu zirela. Hala gertatu zen Veleian, Iruñeaz gain eskualdeko beste hiri handian. Hango zenbait eremu beranduxeago arte erabili ziren hiletetarako, baina haren izena ez da ageri hurrengo mendeetako iturrietan, eta ez zuen apezpikurik izan.

Lurraldeko *mansio*etatik, bakarrik Dulantzik (*Tullonium*) izan zuen jarraipena. *Aracaeli*-n (Santa Maria Zamartzekoa), haren barrutiak (baina ez etxeguneak) nolabaiteko jrraipena izan zuen Erdi Aroan. *Suessatium*, *Alantone* eta *Iturissa* desagertu ziren, lurraldean izenaren testigantzarik utzi gabe.

Villei dagokienez, ematen du haiek ere V. mendearen erdialderako hutsik zeudela: Alesbeskoa, IV. mendearen erdialdean; Ledeakoa eta Faltzeskoa, V. mendearen hasieran; Arellanokoa, V. mendearen erdialdean; Legardakoa, ordea, VII. mendera arte erabiltzen jarraitu zutela, aldaketak aldaketa.

Veleiatik Orreagarainoko tartean Behe Inperioko bizilekuen egitura desagertu izana are nabarmenagoa da kontuan izanda jarraipena izan zela aldameneko lurraldeetan, hots, Ebroko haranean eta Pirinioetako erdialdean. Eskualde horietan, Goiz Erdi Aroan zeuden biziguneak Behe Inperioko berberak ziren. Hango agintariek jarraitu zuten bere bizilekuei lotuta, Erromaren garaian bezala, eta horrek bide ematen du pentsatzeko oinarri berberen gainean antolatu zela lurraldea..

### Onomastikaren haustura
thumb|-ain atzizkia toponimian
Behe Inperiotik Goi Erdi Arora, aldaketak izan ziren eskualdeko goi mailakoen izenetan, beste leku batzuetan ez bezalakoak. Inperioko gainerako tokietan bezala, lurjabeen izenak toponimian gorde dira. Hemen -ain atzizkia da horren adibidea, eta leku horien artean, badaude hala izen erromatar arruntak (Asterius, Emilianus, Veranius, Marcellus...), nola bertakoak (Berasa, Belasko, Andre, Antso, Gartzia...).

V. mendetik VII.era, Iberiar Penintsulako agintarien onomastika aldatu zen, tradizio germanikoko izenak nagusitu baitziren. Ez zen hala gertatu Euskal Herrian: izen erromatarrak galdu ziren, baina ez zituzten izen germaniarrek ordeztu. Izan ere, izen protoeuskaldunak (erromatarren aurrekoak) erabiltzeari ekin zitzaion berriz: Andere, Amunna, Belasko, Beraxa edo Eneko. Haiekin batera, jatorri latineko beste batzuk (Fortun, Antso) edo euskal jatorriko beste batzuk (Gartzia, Xemen) izan ziren.

Pentsatzekoa da bestelako izenak jartzeko ohitura hori lot daitekeela lidergo militar berriekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak