Dortoka berde

**Dortoka berdea** (***Chelonia mydas***) Cheloniidae familiako itsas dortoka da. Mundu osoko itsaso tropikal eta subtropikaletan bizi da, Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneoan populazio bat du eta Indiako Ozeanoan eta Ozeano Barean beste bat. Espeziearen izen arrunta bere gantzaren kolore berdetik dator, eta ez oskolaren koloretik. Espezie honek bizitza-historia konplexua du, eta zehatz aztertzea zaila da espazio-eskala eta denbora-eskala handiengatik. Kumeak eta gazteak hainbat habitaten artean mugitzen dira garapenean zehar eta helduek elikadura eta habia egiteko guneen artean migratzean ehunka edo milaka kilometro egiten dituzte, haien jarraipena oso zaila eginez. Gainera, soilik emeak irteten dira habia egiteko hondartzetara, beraz, itsas dortoken inguruan ezagutzen denaren zati handi bat soilik habia egiten duten emeei buruzko esperimentuetatik etorri da. Beraien elikadura, anatomia eta bizilekua hazten doazen heinean aldatzen da. Dortoka berdeak herbiboroak dira gehienetan, nahiz eta gazteenak askotan marmokez elikatzen diren. Beste espezie askotan bezala, bere mehatxurik handiena gizakia, bere ekintzak eta hauen ondorioak dira; nahi gabe arrantza-sareetan trabatuta geratu, klima aldaketaren eraginez habitatak suntsitu, dortoken haragia lortzeko ehizatu, haien habietatik arrautzak jaso jateko… Guzti horren ondorioz, IUCNren arabera galzorian dagoen espeziea da dortoka berdea.
## Anatomia 
Dortoka honek izena bere oskol azpiko koipearen koloreari zor dio (dieta herbiboroa dutenez, landare berdeen pigmentuek koloreztatua). Dortoka berdea Cheloniidae familiako dortokarik handiena da; beraien luzera 90-160 cm bitartekoa da, eta pisua 80-230 kg bitartekoa. Ezagutu den dortoka berde handienak 152 cm neurtu zituen eta 395 kg pisatu. Cheloniidae familiako beste dortokek ez bezala, espezie honek mutur motza du eta mokoak ez du gako itxura. Buru biribila dute, eta proportzioan, gorputza baino dezente txikiagoa da, 15 cm inguru neurtzen du, eta beste espezie batzuek ez bezala, ezin dute burua oskolaren barruan sartu. Dortokaren buruaren bizkar aldean ezkata pare bakarra dago. Oskolak forma obalatua du eta 5 ezkutu zentralez (irudian v) eta alboetan lau ezkutu parez (irudian c) osatuta dago. Azpian, lau ezkutu pare ditu (irudian h, p, a eta f). Horretaz gain, aurreko hegatsetan azazkal bakarra dute. Espezie honetako arrek emeek baino buztan luzeagoa dute. Gorputz-adarrak ilunak dira eta horiarekin delineatuak daude, askotan, orban marroi handi bat izaten dute erdian. Dortoken oskolaren kolorea denborarekin aldatu egiten da, berde argitik hasi eta berde ilun, marroi edo horiraino, batzuetan marra distiratsuak tartekatuz. Orokorrean, kumeak direnean, ertz zuriz inguratutako oskol eta hegats beltzak izaten dituzte. Gazteak direnean, kafe eta oliba berde koloreak dira nagusi. Aldiz, helduarora iristean, beraien oskola erabat kafe bihurtzen da marra distiratsuekin. Bitxikeria bezala aipatzekoa da kumeek hortz berezi bat garatzen dutela arrautza apurtzeko. Biriken bidez arnasten dute, beraz, tarteka burua uretatik atera behar dute arnasa hartzeko. Hala ere, dortokak sakon eta denbora luzez murgiltzeko gai dira bihotz-taupadak moteltzeko duten mekanismoari, garunak oxigeno-kontzentrazio murriztuarekin lan egiteko duen gaitasunari eta ehunetara oxigenoa askatzen duten globulu gorrien egokitzapenari esker.thumb|Dortoka berdearen oskolaren egitura.|227x227px|erdian
## Dieta 
thumb|Dortoka berdea itsas belarrak bazkatzen Akumal badian.|144x144px
Dortoka berdearen dieta adinaren arabera aldatzen da. Jaioberritan eta gaztetan omniboroak dira, seguraski hazkuntza ziurtatzeko. Beraien dieta poliketo, krustazeo, itsas intsektu, molusku, marmoka, itsas landare eta algetan oinarritzen da.

## Ugalketa eta bizi zikloa 
Uste da, heldutasun sexualera beranduen iristen den espeziea dela dortoka berdea (25-50 urte). Emeek ugalkidea aurkitu eta estali ostean jaio ziren hondartzetara itzultzeko joera dute arrautzak bertan erruteko. 2600 km baino gehiago migra ditzakete elikadura eta habia egiteko guneen artean. Errute-sasoia lekuaren araberakoa da. Ohikoa izaten da errute-sasoi bakoitzean behin baino gehiagotan errutea, errute batetik besterako denbora tartea populazioaren araberakoa da. Emeak 2-4 urtero parekatu ohi dira. Etapa horretan zehar, ozeano zabalean bizi dira eta oro har omniboroak dira, sarritan dortoka berde gazteek korrontearen aurka distantzia luzeak egin behar dituzte helduak bizi diren kostaldeko habitatetara itzultzeko. Dortoka berdeek 25 eta 35 cm-ko oskola lortzen dutenean, sakonera gutxiko uretan agertzen hasten dira eta elikadura herbiboroa hartzen dute. Etapa honetan, bazka-habitatetan dortoka berdeak sedentarioak dira, honek haiek aztertzea errazten du. Dortoka berdeak 80 urte izatera irits daitezke. Ozeano Bareko ipar-ekialdean, dortoka berdeak Alaskako hegoalde zein iparraldean ibili ohi dira, baina, batez ere, Kalifornia hegoaldetik Mexiko ipar-mendebalderaino. Horretaz gain, dortoka berdeak Hawaii uharteetan, non  habien % 90 baino gehiago French Frigate Shoals-en jartzen dituzten, eta AEBetako ozeano Bareko uharteetan (Guam, Galapago uharteak, Marianak eta Samoa Estatubatuarra) ere badaude.

Aipatzekoa da ere Karibe itsasoko dortoka berde kolonia handienetako bat  Isla de Aves-en, Venezuelan, dagoela.

Mediterraneoko ekialdean gehienbat Zipren eta Turkian daude, non urtero 2.200 arrautza baino gehiago erruten dituzten. Dortoka berde gazteak Mediterraneoaren mendebaldean egiten dute bazka, zehazki ozeano sakonean eta azaleko plataforma kontinentaletan. Mediterraneoaren ekialdean, helduak iparraldeko Adriatiko eta Tunisiako azaleko plataforma kontinentalean ibili ohi dira, eta gazteek ozeano zabalean jarraitzen dute. Dortoka berde helduak Turkian, Sortaldeko (Ekialde Hurbila) kostaldean eta Afrika iparraldeko ertzetan (Libiako mendebaldeko mugaraino) bazkatzen dute. Gazteen bazka batzuk Mediterraneo ekialdean, Greziako Peloponesoko kostaldean eta hego Adriatikoan ere aurkitu dira. Gainera, Persiar golkoko iparraldean eta Oman itsasoan tamaina ezberdinetako dortoka berdeak daude, baina nagusiki gazteek eremu hau erabiltzen dute bazka- eta garapen-eremu gisa.

Ozeano Bareko mendebaldean eta Japonia eta Errusia hegoaldeko zenbait tokitan ere badaude dortoka berdeen komunitate batzuk. Hegoalderantz, Zeelanda Berrira eta Tasmaniatik hegoaldeko uharte batzuetaraino iristen dira. Dortokak Indiako Ozeano osoan aurki daitezke. Australian, zazpi eskualde ezberdinetan egiten dituzte habiak; Koral Hesi Handiaren hegoaldea, Koral Hesi Handiaren iparraldea, Koral Itsasoa, Carpentaria Golkoa, Ashmore eta Cartier uharteak, Mendebaldeko Australiako ipar-mendebaldeko plataforma kontinentalean eta Scott Reefs. Hala ere, itsas dortoken biziraupenerako oztopo nagusienetakoa plastiko iraunkorrak eragindako itsas kutsadura da. Plastiko hondar hauek dortoken dietaren parte diren elementuekin nahastean gerta daiteke ustekabe irenstea, dortokek bazka identifikatzeko batez ere ikusmena erabiltzen dutenez, elementuak gaizki identifikatu ahal bait ditzakete, hala nola, erosketa-poltsak eta plastikozko puxikak. Plastikoa irenstearen ondorioak hilgarriak izan daitezke. Digestio-aparatuaren kaltea (zati gogorrak hesteetatik igarotzeak sortutako barne-lesioak… ) eta buxadura dira ondorio nabarmenenak. Horretaz gain, hondarrezko itsasertzetan itsas-hondakinen metaketa ematen da eta  itsas dortoka emeak arrautzak jartzeko jaioterrira itzultzean, hondakin handiek oztopatu egiten die habia-lekua aukeratzeko fasean, habia egiteko saiakera bertan behera utzi eta arrautzak errun gabe itsasora itzultzera bultzatuz hainbat kasutan. 

### Klima aldaketa 
Klima aldaketak dortoka berdeen populazioetan eragiten dituen ondorio nabarmenak jada ikus daitezke. Hasteko, prezipitazio-ereduak aldatzeak eta muturreko gertaera klimatikoen kopurua areagotzeak hareazko dunen higadura, eta ondorioz, habiak urpetzeko arriskua areagotu du. Gainera, habiak egiteko dagoen espazioa murrizteak habia-dentsitatea areagotu du, eta horrek aurretik dauden habiak suntsitzea eragin dezake, eta era berean, harrapakin izateko arriskua areagotu.

Baina, klima aldaketak itsas dortoketan izan ditzakeen eraginen artean kezka nagusienetakoa kumeen sexu-ratioaren inguruan dago. Itsas dortoken sexua tenperaturaren arabera zehazten da (TSD: Temperature-dependent Sex Determination), ez baitute sexu kromosoma identifikagarririk. Beraz, enbrioi-garapenaren lehen erdiko inkubazio tenperaturak gizabanakoen sexua zehazten du. Habiak 26 °C-ko edo beheragoko tenperaturak jasaten baditu kumeak arrak izango dira, aldiz, habiak 29 °C-ko edo goragoko tenperaturak jasaten baditu emeak. Tarteko tenperatura duten habiek bi sexuetako kumeak sortzen dituzte, arrautza bakoitzaren tenperaturaren arabera. Ondorio hauei aurre egiteko, dortoka berdeek itzalpeko eremuetan habia egiteko hobespenak lagun dezake, salbu eta itzalpean dauden eremuetako tenperaturak arrak ekoizteko tenperaturetatik gora igo ezean. Iradoki da TSD duten espezieak klima-aldaketara egokitzeko mekanismoetako bat  eremu freskoagoetan habiak egitera egokitzea dela. 

## Kontserbazioa 
Dortoka berdeen kontserbazioa eraginkorra izateko, hainbat herrialde eta kultura lankidetzan aritu behar dira. Horretarako, legeak, nazioarteko hitzarmenak, ikerketak eta  giza parte-hartze zuzena funtsezkoak dira.  Hartu beharreko neurrien artean honako hauek daude besteak beste: elikadura eta habia egiteko guneak babestea, fauna kontserbatzeko etika publiko bat sustatzea, gobernuko lege eta arauetan dauden hutsuneak betetzea. 

2001eko maiatzean Amerika kontinentean bizi diren itsas dortoken populazio desberdinak kontserbatzeko asmoz Itsas Dortokak Babesteko eta Kontserbatzeko Amerika arteko Hitzarmena (CIT) sartu zen indarrean itsas dortoken kudeaketaren elkarrizketarako eta ekintzarako gune gisa. Gaur egun, hamahiru herrialdek parte hartzen dute hitzarmen honetan (Belize, Brasil, Costa Rica, Ekuador, AEB, Guatemala, Herbehereak (Holandarren Antillak), Honduras, Mexiko, Panama, Uruguai, Peru eta Venezuela). Hitzarmen honek, lege-tresnak eta jarraibideak ezartzen ditu herrialde bakoitzak itsas dortoken populazioak eta haien habitata babestu eta kontserbatu ahal izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak