Gerra eta bakea

***Gerra eta bakea*** (jatorrizkoan , *Voina i mir*) errusierazko eleberririk ezagunenen artean dugu, Leon Tolstoik 1869an lehen aldiz argitaratua, 1.225 orrialderekin lau liburukitan gehi epilogoan banatuta. Lan mardul horrek Napoleondar Inperioak bere herrialdean izandako eragina aztertzen du. Napoleonen gerretan girotuta, fikziozko narrazioa historikoa filosofiari buruzko kapituluekin nahasten da. 1865etik aurrera argitaratu zen lehen aldiz, eta 1869an argitaratu zen osorik. Tolstoiren lorpen literariorik ederrentzat hartzen dute, oraindik ere nazioarteko literaturako klasiko goraipatu bat izanik. 

Eleberriak Frantziarren Errusiako inbasioa kontatzen du, eta Napoleonen garaiak tsaristen gizartean izan zuen eragina, Errusiako bost familia aristokratikoren istorioen bidez. Aurreko bertsio baten zatiak, *Urtea 1805* izenekoa, "Errusiar Mezularia" aldizkarian serializatu ziren 1865etik 1867ra, eleberri osoa 1869an argitaratu aurretik.

Tolstoik zioen Errusiako literaturarik onena ez datorrela bat arauekin, eta horregatik, zalantzan jarri zuen *Gerra eta bakea* sailkatzea, esanez "ez dela eleberri bat, are gutxiago poema bat, eta are gutxiago kronika historiko bat". Atal handiak, batez ere azkeneko kapituluak, eztabaida filosofikoak dira, eta ez narratiboak. Anna Karenina hartu zuen bere benetako lehen nobelatzat.

## Idazlanaren historia 
Tolstoi 1863an hasi zen *Gerra eta bakea* idazten, azkenean ezkondu eta bere herriko lurretan bizitzen jarri zen urtean. Urte hartako irailean, Elizabeth Bersi bere koinatari idatzi zion, Errusiako napoleondar garaiari buruzko kronikarik, edo egunkaririk aurkitzen ote zuen galdetuz. Atsekabeturik zegoen, liburu idatzi gutxik estaltzen zituztelako garai hartako errusiar bizimoduaren alderdi domestikoak, eta ez-egite horiek zuzentzen saiatzen zen eleberriaren lehen zirriborroetan. Liburuaren lehen erdiari *"1805"* izena jarri zion. Bigarren zatiko idazketan, zabal irakurri zuen eta Schopenhauer bere inspirazio nagusietako bat zela aitortu zuen. Tolstoik gutun batean idatzi zion Afanasy Feti *Gerran eta bakean* idatzi zuela Schopenhauerrek *Munduan ere borondate eta irudikapen gisa* esanari jarraituz. Dena den, Tolstoiren ikuspuntua bestelakoa zen."

Eleberriaren lehen zirriborroa 1863an amaitu zuen. 1865ean, "Errusiar Mezularia" (Russkiy Vestnik) aldizkariak proiektu honen lehen zatia argitaratu zuen *1805* izenburupean, eta hurrengo urtean zati gehiago argitaratu zituen. Tolstoi ez zegoen batere konforme bertsio horrekin, nahiz eta 1867an zenbait zati beste amaiera batekin argitaratzen utzi zuen. Eleberri osoa ber-idatzi zuen 1866 eta 1869 artean. Tolstoiren emazteak, Sophia Tolstayak, zazpi eskuizkribu oso kopiatu zituen Tolstoik argitaratzeko prest ikusi baino lehen. “Russkiy Vestnik”-en argitaratu zen bertsioak amaiera oso desberdina izan zuen 1869an *Gerra eta bakea* izenburupean argitaratu zenarekin alderatuta. Serializatutako bertsioa irakurri zuten errusiarrak nobela osoa erosteko irrikaz zeuden, eta ia berehala agortu zen. Argitaratu eta berehala itzuli zuten nobela beste hizkuntza askotara.

Ez da ezaguna zergatik aldatu zuen Tolstoik izena *Gerra eta bakea* izenagatik (Воч на Мич, estilo berriko ortografian, Voyna i mir). Agian Pierre-Joseph Proudhonen 1861eko *Gerra eta bakea* (La Guerre et la Paix, frantsesez) obratik mailegatu zuen titulua. Edo tituluan Tito erromatar enperadorearen erreferentzia ere egon daiteke, *Hamabi Zesarretan* “Gerra eta bakea”ren maisu bezala deskribatua, Suetoniok 119an idatzia.

Errusiako *Gerra eta bakea*ren testu estandarra lau liburukitan (hamabost zati guztira) eta epilogo batean (bi zati) banatzen da. Lehen zatia, gutxi gorabehera, fikziozko pertsonaiei buruzkoa da hertsiki, eta azken zatiak eta epilogoaren bigarren zatia berriz, gerraren, boterearen, historiaren eta historiografiaren izaerari buruzko saiakerek osatzen dute gero eta gehiago. Tolstoik saiakera horiek tartekatu zituen kontakizunean, aurreko fikziozko konbentzioari desafio eginez. Zenbait bertsio laburtuk erabat ezabatzen dituzte saiakera horiek, eta beste batzuek, berriz, Tolstoiren bizitzan zehar ere argitaratuak, eranskin bihurtu besterik ez zituzten egin.

## Errealismoa 
Eleberria Tolstoiren urtebetetze eguna baino 60 urte lehenago dago girotuta, eta 1812ko Errusiako inbasio frantsesa bizi izan zuten pertsonekin hitz egin zuen. Napoleondar gerrei buruz errusieraz eta frantsesez zeuden historia estandar guztiak irakurri zituen, eta Napoleonen eta garai hartako beste pertsonaia garrantzitsu batzuen gutunak, aldizkariak, autobiografiak eta biografiak irakurri zituen. *Gerra eta bakea* lanean, 160 pertsona errealen izenak daude.

Lehen iturriko materialetatik (elkarrizketak eta beste dokumentu batzuk), historia liburuetatik, filosofia testuetatik eta beste eleberri historikoetatik lan egin zuen. Tolstoik, gainera, Krimeako Gerran izandako esperientzia pertsonal asko erabili zuen Errusiako Armada Inperiala nola egituratuta zegoen azaltzeko.

Tolstoi historia estandarrarekin kritikoa zen, batez ere historia militarrarekin, *Gerran eta bakean*. Eleberriaren hirugarren liburukiaren hasieran historia nola idatzi behar den azaltzen du.

Frantsesaren erabilera gutxitu egiten da liburuak aurrera egin ahala. Horrek iradokitzen du hori Errusia atzerriko kultur menderatzetik askatzen dela, eta erakusten nazio adiskidetsu bat etsai bihurtu dela. Liburuko erdibidean, errusiar aristokraziako batzuek beren tutore errusiarrak aurkitu nahi dituzte.
[thumb|330x330px|[Borodinoko Gudua|Borodinoko gudua. Bertan milioi laurden soldadu aritu ziren borrokan 1812ko irailaren 7an. Hirurogeita hamar mila hildako baino gehiago egon ziren, inflexio puntu bat bilakatuz Napoleonek Errusia garaitzeko porrot egin zuen kanpainan. *Gerra eta bakea*n, konplot eta pertsonaien bidez irudikatzen da. Margoa Louis-François Lejeune baroiarena da, 1822.]]

## Aurrekariak eta testuinguru historikoa 
Eleberriak 1805etik 1820ra bitarteko aldia hartzen du. Katalina Handiaren garaia freskoa zen oraindik jende nagusiaren gogoan. Katalinak bere errege-gorteko hizkuntza frantsesa bihurtu zuen. Hurrengo 100 urteetan, eskakizun sozial bihurtu zen errusiar nobleziarentzat frantsesez hitz egitea eta frantses kultura ulertzea.

Eleberriaren testuinguru historikoa 1805ean Luis Antoine Enghiengo dukearen exekuzioarekin hasten da, Errusia Alexandro I.ak gobernatzen duen bitartean Napoleonen Gerretan. Eleberrian agertzen diren gertakari historiko nagusienen artean, Ulm Kanpaina, Austerlitzeko gudua, Tilsiteko Itunak eta Erfurteko Kongresua daude. Tolstoik 1811ko Kometa Handia ere aipatzen du, Frantziak Errusia inbaditu baino lehentxeago.

Ostrovnoko gudua eta Shevardino Redoubt bataila ere erabiltzen ditu bere eleberrian, Moskuren okupazioa eta ondorengo sutea baino lehen. Eleberriak Tarutinoko guduarekin jarraitzen du, Maloyaroslavetseko guduarekin, Vyazmako guduarekin eta Krasnoiko guduarekin. Aipatutako azken gudua Berezinakoa da, eta ondoren pertsonaiak Mosku eta euren bizitzak berreraikitzen aritzen dira.
[thumb|[Leonid Pasternaken 1893ko *Gerra eta bakea*ren ilustrazioa. ]]
Nikolai Akhsharumov idazle eta kritikariak, “Vsemirny Trud”-en (#6, 1867) idatziz, *Gerra eta bakea* "ez dela kronika bat, ez eleberri historiko bat" zela iradokitzen zuen, genero bat-egite bat baizik, anbiguotasun horrek inoiz bere balio izugarria ahuldu gabe. Annenkovk ere eleberria goraipatu zuen, baina lausoa zen baita hura sailkatu nahian: «Gure gizartearen zati handi baten historia kulturala, egungo mendearen hasierako haren panorama politiko eta soziala», izan zen bere iradokizuna. "Epopeia [soziala] da, historia eleberria eta nazio osoaren bizitzaren irudi zabala", idatzi zuen Ivan Turgenevek *Gerra eta bakea* definitzeko ahaleginean. 

Oro har, ezker literarioak hotz jaso zuen eleberria. Kritika sozialik gabe ikusi zuten, eta batasun nazionalaren ideia gogotsu defendatzen. Bere akats nagusia "egileak bere eleberrian intelektual iraultzaile mota berri bat erretratatzeko duen ezintasuna" ikusi zuten, Varfolomey Zaytsev kritikariak esan zuen bezala. “Delo” aldizkariko D. Minayev, Vasily Bervi-Flerovsky eta N. Shelgunov-en artikuluek eleberriak "errealismo falta" zuela adierazi zuten, bere pertsonaiak "anker eta zakar", "mentalki harrikatuak", "moralki ustelak" zirelako, "filosofiaren geldialdia" sustatuz. Hala ere, Mikhail Saltykov-Schedrinek, eleberriari buruz inoiz zuen iritzia publikoki adierazi ez arren, elkarrizketa pribatuan poz-pozik agertu omen zen "konde honek gure goi-gizarteari zenbaterainoko ziztada eman ziolako". Dmitry Pisarevek bere artikulu bukatugabean, Tolstoiren errealismoa goraipatzen zuen bitartean goi-gizarteko kideak erretratatzean, oraindik ere ez zegoen batere pozik autoreak, ikusi zuenez, noblezia zaharra "idealizatzeko" moduarekin, errusiar "samurtasun inkontziente eta guztiz naturala" adieraziz. Kontrako aldean, prentsa kontserbadoreak eta egile "aberkoiek" (A. S. Norov eta P. A. Vyazemsky, besteak beste) 1812ko historia kontzienteki desitxuratzea, "gure gurasoen sentimendu aberkoiak" profanatzea eta barregarri uztea, leporatzen zioten Tolstoiri.

Kritikarien artean militarrak eta gerrako literaturan espezializatutako egileak zeuden. Tolstoiren gudu eszenen artezia eta errealismoa asko balioetsi zuten gehienek. N. Lachinovek Schöngraberneko guduari "egiazkotasun historiko-artistikorik handieneko" eszenak deitu zizkion, egileak Borodinoko guduari buruz zuen ikuspegiarekin guztiz bat zetozenak, bere aurkarietako batzuek eztabaidatu arren. Mikhail Dragomirov armadako jeneral eta idazle militar errespetatuak, Tolstoiren ideia batzuk eztabaidatzen zituen bitartean, gerren "bat-batekotasunari" buruz eta guduetan komandantearen rolari buruz, Errusiako Armadako ofizial guztiei aholkatu zien *Gerra eta bakea* beren idazliburu gisa erabiltzeko, bere gudu eszenak "paregabetzat" deskribatuz eta "arte militarraren teoriei buruzko eskuliburu idealetarako" balio zutelako." Ivan Gontxarov-ek 1878ko uztailaren 17an Pyotr Ganzen-i idatzitako gutun batean *Gerra eta bakea* danierara itzultzeko gomendatu zion: "Hau da, positiboki, errusiar *Iliada* dei daitekeena. Garai osoa barnean hartuz, gertaera literario itzela da, maisu handiaren pintzel biziz margotutako gizon handien galeria erakutsiz... Hau da inoizko literatura lanik sakonenetako bat, ez bada sakonena". 1876an Dostoievskik idatzi zuen: "Nire uste sendoa da fikziozko idazle batek ezagutzarik sakonena izan behar duela, ez bakarrik bere artearen alde poetikoaz, baita jorratzen duen errealitateaz ere, testuinguru historikoan zein garaikidean. Hemen, [Errusian], nik ikusten dudanez, idazle bakarra gailentzen da honetan, Leon Tolstoi kondea".

Mundu osoan ezagunak diren egile askok *Gerra eta bakea* literaturaren maisulan gisa goraipatu dute. Gustave Flaubertek bere poztasuna adierazi zuen Turgenevevi 1880ko urtarrileko gutun batean, eta idatzi zuen: "Hau lehen mailako lana da! Zelako artista eta zelako psikologoa! Lehen bi liburukiak bikainak dira. Irakurtzean gozamen-oihuak botatzen nituen. Indartsua da, oso indartsua benetan". Geroago, John Galsworthyk *Gerra eta bakea* "inoiz idatzitako eleberririk onena" izendatu zuen. Romain Rollandek, ikasle garaian eleberria irakurri zuela gogoratuz, hau idatzi zuen: "lan honek, bizitzak bezala, ez du hasierarik ez amaierarik. Bizitza bera da bere betiko mugimenduan". Thomas Mannek zioen *Gerra eta bakea*: "literaturaren historian inoiz izan den gerra eleberririk handiena" zela. Ernest Hemingwayk aitortu zuen Tolstoitik izan zela "gerrari buruz modurik zuzen, zintzo, objektibo eta zorrotzenean idazteko" ikasgaiak hartzen ari zela. "Ez dut ezagutzen gerrari buruz Tolstoik baino hobeto idazteko moduko inor", adierazi zuen Hemingwayk 1955eko *Gizonak Gerran. Garai guztietako gerra-istorio onenak* antologian (Men at War. The Best War Stories of All Time)

Isaak Babelek *Gerra eta bakea* irakurri ondoren esan zuen: «Munduak berez idatziko balu, Tolstoik bezala idatziko luke». Tolstoik "ahozko narratzailearen 'objektibotasun inozoaren' konbinazio berezia eskaintzen digu, errealismoaren ezaugarri den xehetasunekiko interesa. Hori da bere aurkezpenean dugun konfiantzaren arrazoia".

## Egokitzapenak 
### Zinema 
- Errusiako lehen moldaketa Война и мир (Voyna i mir) izan zen 1915ean, Vladimir Gardinek zuzendu eta Gardin eta Vera Karalli dantzari errusiarrak antzeztu zutena.

- Fumio Kameik bertsio bat egin zuen Japonian: *Gerra eta bakea* (1947).

- 208 minutuko 1956ko bertsio amerikarra King Vidor-ek zuzendu zuen eta Audrey Hepburn-ek (Natasha), Henry Fondak (Pierre) eta Mel Ferrerek(Andrei) antzeztu zuten. Audrey Hepburn aktore britainiar onenaren BAFTA sarirako eta drama ekoizpen bateko aktore onenaren Urrezko Globo sarirako izendatu zuten.

- 1966an eta 1967an estreinatu zen Sergei Bondartxuk zuzendari sobietarraren *Gerra eta bakea*, lau atal eta 431 minutuko luzera zituena. Milaka figurantek hartu zuten parte eta sei urte behar izan zituen filmaketa amaitzeko, eta ondorioz aktoreen adina izugarri aldatu zen eszena batetik bestera. Atzerriko Film Onenaren Oscar Saria irabazi zuen bere benetakotasunagatik eta eskala izugarriagatik. Bondarchuken filma eleberriaren pantailako bertsio onenatzat hartzen da. Eztabaida bat sortu zuen gudu-sekuentziak egiterakoan hildako zaldi kopuruagatik eta ASPCAk AEBetako hainbat hiritan modu aktiboan boikota egin zion emanaldiei.

### Telebista 
- *Gerra eta bakea* (1972): BBCk eleberrian oinarritutako telesail bat egin zuen, 1972–73 urteetan emititua. Anthony Hopkinsek egin zuen Pierreren rol nagusia. Beste pertsonaia nagusiak Rupert Davies, Faith Brook, Morag Hood, Alan Dobie, Angela Down eta Sylvester Morandek antzeztu zituzten. Bertsio honek leialki biltzen zituen Tolstoiren pertsonaia txiki asko, tartean Platon Karataev (Harry Locke).

- *Gerra eta bakea* (2000): François Roussillonek zuzendutako Prokofieven *Gerra eta bakea* operaren Frantziako telebistako produkzioa. Robert Brubakerrek egin zuen Pierreren rol nagusia. 
thumb|1956ko sobietar zigilua, Leon Tolstoiren irudiarekin eta *Gerra eta bakea*ren eszena batekin.
- *Gerra eta bakea* (2007): Lux Vide italiarrak ekoiztu zuen, Errusian, Frantzian, Alemanian, Polonian eta Italian ko-produzitutako errusieraz eta ingelesez egindako telesaila. Robert Dornhelmek zuzendua, Lorenzo Favellak, Enrico Mediolik eta Gavin Scottek idatzitako gidoiarekin. Bertan nazioarteko aktoreak daude, hala nola Alexander Beyer-ek Pierreren papera interpretatzen duela, Malcolm McDowell, Clémence Poésy, Alessio Boni, Pilar Abella, J. Kimo Arbas, Ken Duken, Juozapas Bagdonas eta Toni Bertorellik lagunduta.

- 2015eko abenduaren 8an, Errusiako Estatuko telebista kateak Russia-K eleberriaren irakurketaren lau eguneko emisioa hasi zuen, eguneko liburuki bat, 30 hiri baino gehiagotako 1.300 irakurlerekin.

- *Gerra eta bakea* (2016): BBC-k 2016an Andrew Davies-ek gidoitutako eleberriaren sei ataleko egokitzapena eman zuen BBC One-n, Paul Danok Pierreren paper nagusia antzeztuz.

### Musika 
- 1974ko Relayer diskoko Yes-en rock progresibo talde ingelesaren "The Gates of Delirium" abestia *Gerra eta bakea*n inspiratu zen.

### Opera 
- 1938an Erwin Piscator zuzendari alemaniarrak proposatuta, Sergei Prokofiev konpositore errusiarrak *Gerra eta bakea* (Op. 91, Mira Mendelsonen libretoa) eleberri epiko honetan oinarrituta idatzi zuen 1940ko hamarkadan. Musika-lan osoa 1955ean estreinatu zen San Petersburgon, eta Sydney Opera Housen jendaurrean eman zen lehen opera izan zen (1973).

### Antzerkia 
- *Gerra eta bakea-*ren lehen eszena-egokitzapen arrakastatsuak Alfred Neumann eta Erwin Piscatorrek (1942, 1955ean berrikusia, Macgibbon & Kee argitaletxeak Londresen 1963an argitaratua, eta 16 herrialdetan eszenaratu zen geroztik) eta R. Lucasek zuzenduta (1943).

- Helen Edmundson-en eszena-egokitzapena, 1996an Royal National Theatre-n ekoitzita lehen aldiz, Richard Hope-k Pierre eta Anne-Marie Duff-ek Natasha gisa zituela, urte horretan argitaratu zen Londresko Nick Hern Books-ek. Edmundsonek 2008ko ekoizpen baterako antzezlana gehitu eta aldatu zuen Shared Experience-ren hiru orduko bi zati gisa, Nancy Meckler eta Polly Teale-k zuzenduta. Hau Nottingham Playhouse-n jarri zuten lehenik, eta gero Erresuma Batuan bira egin zuten Liverpool, Darlington, Bath, Warwick, Oxford, Truro, Londres (Hampstead Theatre) eta Cheltenham-en. 

- OBIE Saria irabazi duen Dave Malloyren musika-egokitzapena, *Natasha, Pierre & The Great Comet of 1812* izenekoa, Manhattaneko Ars Nova antzokian estreinatu zen 2012ko urriaren 1ean. Ikuskizuna elektropop opera gisa deskribatzen da, eta *Gerra eta bakea*ren 8. liburuan oinarrituta dago, Natashak Anatolerekin izandako aferan zentratuz. Emanaldia 2016ko udazkenean estreinatu zen Broadwayn, Josh Grobanek Pierre eta Denée Bentonek Natasha antzeztu zituzten. Tony sarietarako hamabi izendapen jaso zituen, besteak beste, musikal onena, aktore onena, emakumezko aktore onena, jatorrizko partitura onena eta musikal baten liburu onena. 

- Carlos Be-ren moldaketa eszenikoa gaztelaniaz, LaJovenek ekoiztu eta José Luis Arellanok zuzendua, estreinaldia 2023ko urtarrilean egin zen Madrilgo Círculo de Bellas Artes-en.

### Irratia 
- BBC Home Service-k 1943ko urtarrilaren 17tik otsailaren 7ra Walter Peacock-en zortzi ataletako moldaketa eman zuen, igande bakoitzean bi atalekin. Azken zatia izan ezik, ordu eta erdiko iraupena izan zuten guztiak. Leslie Banksek Pierre jokatu zuen eta Celia Johnson Natasha zen.

- 2015eko Urteberri egunean, BBC Radio 4k 10 ordutan zehar Timberlake Wertenbaker antzerkigilearen dramatizazio bat eman zuen. Celia de Wolffek zuzendu zuen eta Paterson Joseph eta John Hurt aktoreek antzeztu zuten. 

## Ikus, gainera 
* Eleberri ezagunen zerrenda
* Literatura unibertsala
* Errusierazko literatura
* Errusiako frantziar inbasioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gerra eta bakea, Marxists.org interneteko artxibategitik.
*  Gerra eta bakea, Revolt Library.com interneteko artxibategitik.
*  Gerra eta bakea, TheAnarchistLibrary.org., interneteko artxibategitik.