María Franciska Dapena Rico

**María Franciska Dapena Rico** (Barruelo de Santullán, Palentzia, 1924ko martxoaren 16a – Bilbo, 1995eko martxoaren 19a) palentziar- bizkaitar artista, margolaria eta idazlea izan zen. 

## Biografia 
Santanderren hasi zuen batxilergoa, eta aitaren nahia beteta, Kimika Zientziak ikasi zituen. Prestakuntza eten egin behar izan zuen, guda zibilarengatik.1939an Balmasedara ,amaren jaioterrira, joan zen bizitzera eta, bertan, Maria Franciska Dapenak arte plastikoko lehenengo ikasketak egin zituen. Guda ostean Rodet Villaren eskoletara joaten hasi zen, eta hark animatu zuen margotzen jarraitzera. Harekin batera, Arte Modernoaren Museora joan zen lehen aldiz, eta artista inpresionistak ezagutu zituen bertan. Inpresionismoak eragin nabarmena izan zuen Dapenarengan hasierako garaietan, eta bere obra sakontasunean aztertzera eraman zuten antzekotasun ugari aurkitu zituen artista haietan. 

Bizkaiko Arte Elkartean eta Bilbon egiten ziren tertulia artistiko eta antifrankistetan jarraitu zuen. 1949an, Gonzalo Villaterekin ezkondu eta Portugaleteko Buenavista auzora joan ziren bizitzera. Handik aurrera, haren etxea bilera antifrankisten leku bihurtu zen. Han Agustín Ibarrola eta bere anaia, Blas de Otero, Gabriel Celaya, Jiménez Pericás, batzuetan Gabriel Aresti eta beste asko elkartzen ziren.

### Margolari ezaugarriak 
Rafael Ruiz Romeroren esanetan:"*inpresionismoak natura eta gauzak modu askotara irudikatu daitezkeela erakutsi zuen, tortura akademikoetatik aske geratuz. Hain zuzen ere, Maria Franciskaren berezitasuna izan zen hastapenetan inpresionismoa lantzen zuela, nahiz eta ismoak ezagutzen ez zituen, gerraosteko nerabezaro hartan baliabide ekonomikorik eta kulturalik ez zuelako*..."

Handik gutxira, Agustin Ibarrolarekin eta Dionisio Blancorekin batera, *Bizkaiko Estampa Popularra* sortu zuen. Hor, grabatuaren bidez, gai gogorreko lanak sortu zituen, zirraragarriak, politikoki konprometituak eta gizarte-karga handikoak: langileak, meatzariak, arrantzaleak, emakumezko langileak.

Baina frankismoaren aurkako borroka indartsuak kartzelara eraman zuen 1962an, senarra bezala, bera bezain konprometitua, eta garaiko beste artista eta intelektual batzuk bezala. Bi urtez kartzelan egon zen, bere *¡Sr. Juez!* liburuan kontatu zuen garaia.  Francoren aurka borrokatzen ziren eta artean nabarmendu nahi zituzten pertsonei lagundu zien.

### Politikari lotuta 
Berrogeita hamargarren hamarkadatik aurrera, beraren bizitza eta obra politikari lotuta daude erabat. Garai hartan, Partidu Komunistarekin lehenengo harremanak izan zituen, eta bizitza osoan aktiboki parte hartu zuen. 1953an, Bilboko Arte Ederren Museoan "Kantauriko Erakusketan" parte hartzeko hautatu zuten, eta baita XXI. Bienal de La Habana ekitaldian parte hartzeko ere. Bi urte beranduago, III. Bienal del Palacio de la Ciudadela de Barcelona erakusketan parte hartu zuen. 1956an, Ibarrola, Fidalgo eta Blanco egileekin batera, lehenengo erakusketa kolektibo ibiltariak egin zituen Somorrostron, La Arboledan, Areetan, Barakaldon, Durangon eta Zornotzan, besteak beste. Erakusketa ibiltari horietan, grabatuekin hasi zen. Sol Panera galeristak "emakume miresgarri hark" grabatzen irakatsi ziola adierazi zuen, Maria Franciskari erreferentzia eginaz.

1962an, Estampa Popular de Vizcaya taldeko kide bihurtu zen. Taldearen lana Donostiako Udaleko Aretoetan aurkeztu zen, eta Maria Dapenak bere obrak erakutsi zituen, Dionisio Blancorekin, Agustin Ibarrolarekin, Jose Ortegarekin eta Valentin Ruiz Morquechorekin batera. Urte berean, "Arte Norte y Sur" erakusketa kolektiboan parte hartu zuen Cespedes-Circulo de Amistad galerian, Kordoban, eta, bertan, Bizkaiko Estampa Popular taldeak bat egin zuen Sevillako edo Kordobako kideekin. Halaber, Bizkaiko Estampa Popular taldeko poetak ere lankidetzan aritu ziren: Blas Otero (*Cursiva*), Gabriel Aresti (*Envío a los poetas españoles de cinco versos menores con punto en t*, *Justicia prohibida* obratik hartutakoak), Vidal de Nicolas (*Rebato*), Sabina de la Cruz (*Campesinos*) eta Carlos Alvarez. Urte horietan zehar, Franciskak olio-margoetako modeloak grabaturako erabili zituen, xilografia teknikaren bitartez.

1962an, Partidu Komunistakoa izategatik kartzelaratu zuten, eta bi urtez egon zen emakumeentzako presondegian, Alcala de Henaresen. 1967an Parisera bidaiatu zuen, eta urte eta erdi egon zen frantziar hiriburuan. Bertan, politikarekin lotutako hainbat grabatu egin zituen.

#### Idazle 
1974an, hamaika poema argitaratu zituen, Jose M. Basalduak argitaratutako *17 poetas de Bilbao* liburuan, hasiera batean zentsuratuta egon zena. Lau urte beranduago, *¡Sr. Juez! (soy presa de Franco)* obra autobiografikoa argitaratu zuen. Liburu horretan, presondegian egondako garaian bizitako oroitzapen beldurgarriak eta horren inguruan garatutako fenomeno solidarioa kontatzen dizkigu: laguntza familientzat, sinadura bilketa, manifestazioak, etab. Laurogeigarren hamarkadaren hasieran, *Mujeres de la vida* argitaratu zuen, berak diseinatutako azalarekin eta ilustrazioekin.

1955ean, bakarkako erakusketa egin zuen, "Artesanía Española" erakusketan. Erakusketa gehiago egin zituen Donostiako Udalean, Bizkaiko Artisten Elkartean(1962), Santanderreko eta Gijoneko Ateneoetan (1964), Bilboko Mikeldi Galerian(1966) eta Eibarko Arreta Kultura Zentroan. 1965 aldera, egurra lantzen hasi zen. Behe-erliebe ugari egin zituen, eta baita enkarguzko eskultura batzuk ere, hala nola Portugaleteko Ospitale-egoitzarako *San Juan Bautista*.

Artea zabaldu nahi zuen, eta, horregatik, beste artista batzuekin, Arteta galeria ireki zuen orduan bizi zen tokian, Santurtzin, alegia. Bertan, hainbat artistek erakusketak egin zituzten, Franciska berak, besteak beste (1969). Bakarkako beste erakusketa batzuk egin zituen, esaterako: Portugaleteko Caja Laboralean (1978 eta 1980) eta Bilboko Bizkaia Aurrezki Kutxan (1979). Katalogorako testuan, Ramiro Pinilla idazleak honako testu hauxe idatzi zuen:*"Pinturan ematen dituen zertzeladak eta literaturan uzten dizkigun esaldi horiek eutsi ezineko borondatearen kolpekadak dira. Justiziaren aldeko borrokalari nekaezina zen, egungo edozein gazte baino gazteagoa eta borrokalariagoa, bera bezalako gutxi batzuekin mundua hobea izango litzateke. Baina beraren obren atzean gozotasuna bila ezazue, eta topatuko duzue. Setiatutako hartzaren indarra bila ezazue, eta hori ere topatuko duzue. Etengabean salaketak egiten ditu, egoera txarra delako. Bera eta beraren obra lurrera eroritako haitzak dirudite, baina menderaezinak dira. Bai, obra bikaina da, emakume paregabea da"*
* Mari Dapena. *Entre líneas/ Lerroen artean*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Portugalete-k Mari Dapena-ren izena jarri dio bere kale bati. 2025-06-24 DEIA egunkariaren artikulua