open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elikadura Antzinako Egipton

thumb|300x300px|Janari ofrendak Menna eskribaren hilobian
**Elikadura** **Antzinako Egipton** tenpluen eta hilobien paretetako grabatu eta testuetatik ezagutzen da. Erreferentzia ugari egiten dizkiote janari ofrendei eta beraien jan ohiturei.

Egiptoarren hileta artean, eguneroko bizitzako eszenak irudikatzen dira. Horietatik informazio asko atera da janariarekin zuten erlazioari buruz. Ez dira errezetak aurkitu, baina bai botikak prestatzeko instrukzioak. 

## Janariak 
eskuinera|thumb|300x300px|Elikagaien ofrenda Mennaren hilobian. Arraina, ardoa eta ahateak bezalako elikagaiak ikusi daitezke.
Elikadura Egipto zaharrean kontserbadorea zen, medio geografikoek baldintzatzen zutelako eta teknologia berrien aurkikuntza eta elikagai berrrien inportazioaren eboluzio geldoaren ondorioz.

Klimak influentziak garrantzitsua zuen: aro aurredinastikoan, desertu zonetan landaredia zegoen eta artzaintza ahalbidetzen zuen horrek. Baina desertifikazioak garrantzi handiagoa eman zion Nilo inguruko lautadari eta bertako nekazaritzari.
[thumb|300x300px|[Ramses III.aren okindegia. Hainbat formatako ogiak ikusi ditzakegu.]]
Oinarrizko elikagaia ogia eta garagardoa (garagarrarekin egina) ziren. Gutxi gorabehera 20 ogi mota aurkitu dira.

Beraien dieta arrain eta haragiarekin (ardia, txerria, hegazti etxekotuak eta beheia) osatzen zen. Haragia eta arraina erre egiten ziren normalean. Arrain preziatuena korrokoia zen, Niloa zeharkatzen zuen itsas arraina. Arraina ez zen askotan jaten, Seth jainkoaren berraragiztatze gisa hartzen baitzen.

Baratxuria eta tipula, lekaleak (ilarrak, dilistak), barazkiak (aza, pepinoa, uraza, porrua) eta uretako landareak (papiroa, lotoa) ziren elikagai kontsumituenak. Hauetako asko, Niloren uholdeetan bakarrik landatu zitezkeen.

Frutak, nahiko urriak, elitearentzako gordetzen ziren. Erromatarren garaira arte ez zituzten zitrikoak ezagutu.
Fruta kontsumituena datilak, mahatsa, granada, sandia, meloia eta algarrobo-leka ziren.

Eztia oso garrantzitsua zen, azkenburuko asko osatzen eta erremedio askoren osagaia baitzen. 

## Edariak 
[eskuinera|thumb|300x300px|Tinita garaiko ardo tinatxoak. Parisko [Louvre Museoan.]]
Ardoa aberatsentzako gordetzen zen, luxuzko edaria baitzen Egipton. 

Garagardoa denbora askoan izan zen edari nazionala. Ugaria eta merkea zenez, herrialde guztian zehar edaten zen eta edozein klase sozialetako jendeari gustatzen zitzaion. Gainera, edozein egoeratan edaten zen.

Garagardoa ongi kontserbatzen zen. Lastozko tapoia eta buztin bustia zuten ontzietan saltzen zen.

## Kanpo estekak
Julian Alaphilippe

**Julian Alaphilippe** (Saint-Amand-Montrond, Cher, 1992ko ekainaren 11) frantziar txirrindulari profesional bat da.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak
### Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Peruko gastronomia

**Peruko gastronomia** oso dibertsoa da. Antzinako Peruko sukaldaritza tradizioari geroago iritsi diren beste tradizio batzuk gainjarri zaizkio. Hasteko, Espainiako gastronomia erantsi zitzaion, betiere Al-Andaluseko gastronomiaren 700 urteko eraginagatik markatua. Aldi berean, Afrikako gastronomiaren eragina jasan zuen, esklabuen ekarreraren ondorioz.

Ondoren, Frantziako Iraultzatik ihesi ailegatu ziren sukaldari frantsesen sukaldaritza erabilera eta ohiturak integratu ziren. Gehienak Lima hiriburuan finkatu ziren. XIX. mendean izandako migrazioek ere beren puntua utzi zuten. Batez ere txinatarrak, japoniarrak eta italiarrak izan ziren sasoi hartan iritsi zirenak.

Peruko sukaldaritzak eboluzio konstantean jarraitzen du. Nabarmentzekoa da, adibidez, Peruko kostaldean bi mila eta bostehun zopa mota desberdin erregistratu direla, eta 250 azkenburuko tradizional baino gehiago. Peruko gastronomiaren dibertsitate handiaren jatorria hiru iturri dira: Peruko geografiaren berezitasunak, kulturen nahastea eta antzinako kulturak sukaldaritza modernora moldatzeko lana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krepe-denda

[thumb|250px|Krepe-denda baten idazkuna [Quimper herrian]]
**Krepe-denda**, **krepetegia** edo **talotegia** (frantsesezko *crêperie* hitzetik eratorria) hainbat krepe edo matahami mota eskaintzen dituen jatetxe edo saltokia da. Frantziako jatetxe mota tipikoa da, Bretainiako eskualdean gehien bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Errukiaren guruztokia (Pasaia)

**Errukiaren guruztokia** Pasai Donibanen dagoen XVI. mendeko monumentua da. Guruztoki barruan dagoen gurutzea XV. mendekoa da, bestetik. Estiloa herri-pizkundean kokatu daiteke. Guruztoki honetan Orreagako guduari erreferentzia egiten zaio. Herriko monumentu ezagunetariko bat da.

## Ezaugarriak 
Eraikina oinplano angeluzuzena du eta harlanduzko hiru hormek mugatzen dute. Estalkiak bi isurialde ditu eta frontoia eratzen da. Aurrealdean harrizko bi zutabe daude, fuste biribila dute eta kapitel manieristak oso ederrak dira. Zutabeen artean burdinezko hesi xumea dago eta barruan aldarea eta gurutze bat ageri dira. Gurutzean Pietate Andra Mariaaren irudia dago. Gurtuztegia herri-errenazentista dela esan daiteke.

## Historia 
Lehen, harrian bertan zulatua zegoen eta harrizko gurutze garaia besterik ez zuen. Harriaren oinarrian inskribapen latindarra idatzia zuen: "In gratiarum actione pro victoria obtenta, et cumplimiento voti facti Deo et B. Maria S.V. era octigentisima decima cuarta, quando ibamus ad Orierriagam et Saltum Pirenei nunc de Roncos Valles praeliaturi contra exerciotum Caroli Magni francorum regis cum nostro Basconiae populo pro se et socijs suis de Pasage victoribus. Joannes de Ubilla me fecit".
thumb| Barruko gurutzea XV. mendekoa da.
Barruko gurutzea XV. mendekoa da eta botoien apaindura tipikoa erakusten du. 1580ean handitu nahi izan zen eta idazkuna zuen harria desegin zuten. Obra zabaldu ostean, jatorrizko gurutzea eusteko harrizko aldaera egin zuten eta idazkuna gaztelaniara itzuli zuten. Zizela erabiliz alboetan eta burdinezko plakan kopiatu zuten. Bertan Orreagako bataila oroitzen da. Baskoiek karlomagnoren tropak garaitu zituzten. Gazteleraz irakur daiteke: "Dando las gracias por la victoria alcanzada y cumpliendo con el voto hecho a Dios y a la Bienaventurada María siempre virgen, en la era de 814, cuando fuimos a Orierriaga, puerto del Pirineo, que ahora se llama Ronco Valles a pelear contra el ejército de Carlo Magno rey de los franceses con nuestro pueblo de la vasconia por si mismo y sus compañeros del Pasage vencedores, Joannes de Ubilla me hizo". Joannes de Ubillaren oinetxe gorago zegoen eta, gelditu ziren aztarnen arabera, nahiko handia zen.

XVI. mendean pasaitarrek toki horretan omenaldia ospatzen zuten eta alaitzeko txistua eta danbolina jotzen zituzten. Andra Mari Errukizkoaren inguruan ere kaian ainguratzen zuten itsasontzietako marinelek igandeko meza entzuten zuten. Antza denez, hala egiten zen jada XVII. mendetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Monumentuaren ezaugarriak.
Aines Dufau Lakaberatz

**Aines Dufau Lakaberatz** (Donapaleu, 1965eko urtarrilaren 19a) baxenafar pedagogo eta hizkuntzalaria da. Euskal Ikasketetan lizentziaduna da (Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitatea).

Uztaritzen egoitza duen Ikas Euskal Pedagogia Zerbitzuaren zuzendaria da. Elkarte honek euskararen eta euskarazko irakaskuntza hedatzen laguntzen du. Ikasmaterialgintza sortzea, Animazio pedagogikoak eta dokumentazio zerbitzu bat kudeatzea dira elkarte honen lan ildo nagusiak. Gaur egun, Ikasek 28 000 bat liburu, CD eta DVD baditu, kasik guziak euskaraz, oroz gainetik euskara(z) ari diren ikasleentzat eta irakasleentzat bilduak: eskuliburuak, entziklopediak, literatura obrak, dokumentalak... Katalogoa sarean kontsultagarri da, eta notizia guztiak deskargatzen ahal dira.

## Euskaltzain urgazlea 
Euskaltzaindiak *euskaltzain urgazle* izendatu zuen 2006ko maiatzaren 26an. Hiztegi Batuko lantaldean aritu izan da 2013z geroztik.

Ikas argitaletxean argitaratzen duten guzia euskara batuzko aditz formak erabiliz idazten dute, nafar-lapurterazko hiztegia eta joskera hobetsiz. Egun guzietako hizkuntza tresnarik baliosena Euskaltzaindiaren Hiztegi Batua dute, eta oroz gainetik Nola Erran hiztegi elektronikoa. Teknika eta zientzia alorretako gaien lantzeko, Euskalterm eta Elhuyarren hiztegiak baliatzen dituzte. Nafar-lapurterazko tradizioari jarraikiz argitaratzen dutena, zubereraz ere argitaratzen dute, eskolako lehen eta bigarren zikloetan ari diren irakasle eta ikasleentzat (2 eta 8 urte). Alabaina Zuberoako haurrek lehenik zuberera menderatu behar dutela uste dute, haur literaturaren bidez, eta halaber zientzien eta matematiken bidez ere bai. Hausturarik ez dadin izan eskolako, herriko eta eskolako mintzairen artean, ikastresnak zubereraz ere argitaratzen dituzte, eskolako lehen urtekoentzat.

## Zenbait idazlan 
* ikus Azkue Biblioteka eta Artxiboa.
* *Irakaskuntza elebidunaren erronka: hiztun osoak egitea.* Hur Gorostiaga, Arantxa Idieder, Aines Dufau, Paskal Bourgoin, Marie Andrée Ouret.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ikas

## Kanpo estekak 
* Ikas webgune ofiziala
Petxora (argipena)

**Petxora** izan daiteke:
* Petxora, ipar-mendebaldeko Errusiako hiria.
* Petxora, ipar-mendebaldeko Errusiako ibaia.
* Petxora itsasoa, Ozeano Artikoaren besoa, Errusiaren ipar-mendebaldean dagoena.
* Petxorako txirta (*Anthus gustavi*), txori txikia, Siberiako tundran umatzen dena.
Catering

thumb|Catering zerbitzua

**Catering **(ingelesezko *catering* hitzetik) deitzen zaio, janari eta edari kantitate batekin festa, ekitaldi eta horrelakoak hornitzen dituen zerbitzu-enpresari. 

## Kanpo estekak
San Blas haitzaren babeslekua

**San Blas haitzaren babeslekua** Badajozko probintziaren ipar mendebaldean dagoen Alburquerque herrian dago. Bertan, klimatologia gogorratik babestuta haitzuloetako pintura batzuk ikus daitezke. 1942an multzoa Espainiako Monumentu Nazionala izendatu zen eta kultura-ondasunaren izendapena du ere bai. Margolanen datazioa ez da zehatza baina Neolito eta Brontze Aroaz kokatuak izan dira.

## Margoak 
thumb|San Blas haitzaren babeslekua.
1916an Cabrera eta Hernández Pacheco margolan eskematiko hauek deskribatu zituzten, estilo honetakoak lehendabizikoak. 1933an H. Breuil apaizak ere haien garrantzia azaldu zuen. Horma honetan bi garai ikus daiteke. Lehenengoan marrak lodiak dira, denborarekin lausotu den laranja kolorekoak. Lehenengo fase horretan irudien interpretazioa zailagoa da zeren eta lerro horizontalak zein bertikalak baitira; kasu batean marrazki zirkular bat dago eta, beste batean, orrazi itxurako margoa. Bigarrenean irudiak figuratiboagoak dira, aberatsagoak bai zehaztasunez bai marreen koloreez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Informazio turistikoa.
Mailuix Legorburu

**Marie-Louise Legorburu**, ezagunagoa **Mailuix Legorburu** izenez, (Hendaia, Lapurdi, 1965) lapurtar idazlea da.

## Liburuak 
* *Zozoaren kanta* (1993)
* *Apoa eta beste* (1998)
* *Ahizpa, zoin zira?* (2009)
* *Maitatua izandu banintz* (2013)
Marasmio jangarri

**Marasmio jangarria** edo **hankaluzea** (*Marasmius oreades*) *Marasmiaceae* familiako onddo jangarri bat da. Udaberrian biltzen den perretxiko jangarri estimatua da, oso ondo kontserbatzen baita lehortuta.

## Ekologia 
*Marasmius oreades* espeziea Ipar Amerikan eta Europan bizi da, eta udaberrian eta udan agertzen da batez ere, nahiz eta urte osoan aurki daitekeen, baldintza klimatikoak egokiak badira. Larre eta belardietako espeziea da, eta arrunta da abereak bazkatzen diren guneetan. Kostaldean dunetan ere ager daitezke zenbaitetan.

Maitagarrien eraztunak osatuz hazten dira askotan, erdiguneko puntu batetik hasita, alea handiagoa hazten den heinean. Eraztun horietan belarra trinkoagoa eta sendoago hazten da, baina agortu ere lehenago egiten da. Beste batzuetan, ilarak eratzen dituzte.

## Deskribapena 
Txapelak 2-5 zentimetro artekoa da, kanpai formakoa, eliptikoa, erdian titi txiki bat duena. Hur edo krema kolorea du, kolore zurixka edo marroixka duten orri banatuak. Hanka estu, luze eta oso haritsua du, 3-6 zentimetro luze dena eta erraz okertzen dena apurtu gabe.

Haragi gozoa du, hurren usainekoa. Ez denez erraz usteltzen, ongi lehortzen da. Espora gardenak ditu.

## Nahasteak 
*Marasmius collinus* espeziearekin nahas daiteke, toki beretan hazten baitira. Uste da toxikoa dela. Desberdintasun nagusia da bigarrenak hanka huts eta hauskorra duela, eta berakatz usaina duela.

Okerragoa da nahastea *Inocybe*, *Citocybe* edo *Lepiota* generoetako zenbait espezierekin gertatzen bada, horiek toxikoagoak baitira.

## Sukaldaritza 
thumb|300px|eskuinera|Marasmio jangarriaren 50 txapel lehor.
Perretxiko jangarri bikaina da, bere zaporeagatik estimatua, baina haragi gutxikoa denez, perretxikoetan adituenak direnek soilik biltzen dute.

Lehortu egin daiteke, kontserbaziorako. Horretarako, hanka kentzen zaio txapelari, eta zenbaitek txapelak hari batekin lotzen dituzte eta eseki egiten dituzte. Paper baten gainean eguzkitan ipintzea ere lehortzeko modu egokia da.
thumb|Maitagarrien eraztuna larre batean
Perretxiko honen zapore gozoaren erantzulea trehalosa izeneko azukrea da.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Marasmius oreades 2.jpg
Fitxategi:Marasmius oreades 3.jpg
Fitxategi:Marasmius oreades 4.jpg
Fitxategi:Marasmius oreades 6.jpg
Fitxategi:Marasmius oreades 7.jpg
Fitxategi:Marasmius oreades 8.jpg
Fitxategi:Marasmius oreades 9.jpg
Fitxategi:Marasmius oreades 12.jpg
Fitxategi:Marasmius oreades 13.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Marasmius oreades* Errotari mikologia elkartearen webgunean
*  *Marasmius oreades* Mycobank-en
*  *Marasmius oreades* Fungipedia webgunean
Big Mac indizea

thumb|Ameriketako Estatu Batuetako Big Mac hanburgesa
**Big Mac indizea** (ingelesez, *Big Mac Index*) *The Economist* aldizkarian argitaratutako indize bat da. Ikerketa ez-zientifiko batean du oinarria, eta McDonald's konpainiaren Big Mac hanburgesa saltzen diren herrialde desberdinetako erosahalmenaren parekotasuna neurtzeko balio du.

Erosahalmenaren parekotasunaren (ingelesez, PPA) teorian oinarritzen da sistema, eta "dolar batek herrialde guztietan ondasun edo zerbitzu kopuru bera erosi behar du" kontzeptuari eusten dio.

Indizeak proposatutako "ondasun edo zerbitzua" Big Mac hanburgesa da. Honela, hanburgesaren balioa Amerikako Estatu Batuetan eta atzerrian berdin balio izateak eragingo lukeen aldaketa azaltzen du Big Mac indizeak. PPPa aldaketa errealarekin parekatzean, ikertutako herrialdeko monetak balio txikiegia edo duen gainbalioa ikus dezakegu.

## Zenbakitan 
Sei garestienak (2017ko urtarrilaren 12an)

#  - $6.35（6.50 CHF）
#  - $5.67（49 NOK）
#  - $5.26（48 SEK）
#  - $5.25（3,550 VEF）
#  - $5.12（16.5 BRL）
#  - $5.06（5.06 USD）

thumb|50$ izanik herrialde desberdinetan eros zitekeen Big Mac kopurua irudian. Datuak: 2012

Sei merkeenak (2017ko urtarrilaren 12an)

#  - 8.7 min
#  - 10.3 min
# , Tokio - 10.4 min
# , Zurich - 10.6 min
# , Miami - 10.7 min
# , Genova - 10.8 min

Geldoen irabazitako seiak (2015eko uztaila) Estatistika honek, Big Mac bat erosteko munduko hiri desberdinetan lanean eman beharreko denbora adierazten du. Datuak: 2015.

# , Nairobi - 172.6 min
# , Manila - 87.5 min
# , Mexiko Hiria - 78.4 min
# , Jakarta - 66.7 min
# , Kairo - 62.5 min
# , Kiev - 54.7 min

## Kanpo estekak 
* *The Big Mac Index index page* — Indize historikoa 1997tik.
* *The Hamburger Standard - BigMac Index Table*.
* *The Big Mac Index Converter* — *Big Mac Index*-ak erabiltzen duen moneta bihurtzailea.
* Big Mac versus iTunes iTunes eta Big Mac indize konparaketa.
* Big Mac Index in text format for analysis
* Big Mac baten prezioa munduan 2020an

## Erreferentziak
Gaixotasun mitokondrial

**Gaixotasun mitokondrialak** mitokondrioen funtzionamendu okerraren ondorioz agertzen diren patologiak dira. Mitokondrioetan dauden proteina eta entzima batzuek aldaketa esanguratsuak jasaten dituzte, mitokondrioen DNAn edo zelula nukleoaren DNAn mutazioak gertatzen direlako. Mutazio horiek dira, azken finean, gaixotasun mitokondrialak sortzen dituztenak.

Jakina denez, mitokondrioetan lortzen dute gure zelulek zuzen funtzionatzeko behar duten energia kimiko guztia (ATP). Gaixotasun mitokondrialak agertzen direnean energia sortzeko mekanismoek huts egiten dute eta gorputzeko giharrek eta neuronek ez dute jasotzen behar duten guztia, asaldura larriak azalduz.

Gehien kaltetzen diren organoak burmuina, bihotza, gibela eta giltzurrunak dira, eta baita arnas aparatua eta sistema endokrinoa ere.

Gaitzaren jatorria mitokondrioen DNAn dagoenean (bertako mutazio batean) gaixotasun mitokondrialak amarengandik heredatzen dira, mitokondrioen DNA guztia amaren obulutik datorrelako.

Maila zelularrean gaixotasun mitokondrialek, energia kimikoa ez sortzeaz gain, katabolismoaren metabolito batzuen pilaketa eragiten dute, zelula kaltetzen dutenak.

## Kanpo-estekak
Isao Takahata

japoniar zinema zuzendari eta ekoizlea izan zen.

Bere kide Hayao Miyazakirekin hainbat telesail eta film ekoitzi zituen. Horietan ezagunenak dira *Heidi* eta *Marco* marrazki bizidunak. 1985ean sortu zuten bi zuzendariek Studio Ghibli ekoiztetxea, eta zinemarako lanak ere egin zituzten. Besteak beste *Hotaru no Haka* (Ipurtargien hilobia) eta *Pom Poko* (Iraganeko oroimenak) pelikulengatik da ezaguna.

## Erreferentziak
Campeones (filma)

***Campeones*** Javier Fesser zinema zuzendari zuzendutako film komikoa da. 2018ko apirilaren 6an estreinatu zen. Hiru Goya sarien irabazlea. 2018an espainian gehien ikusitako filma.

## Sinopsis 
Marco da pelikularen protagonista. Saskibaloi bigarren entrenatzailea da. Baina bere bizitza pertsonalean arazoak direla eta, liskar bat izaten du lehenengo entrenatzailearekin eta taldetik kanporatzen diote. Gau horretan, alkohol gehiegi edaten du, eta kotxea hartzen du. Poliziarekin istripu bat izango du, eta epai batek pena ordaintzeko desgaitasun egoeran dauden saskibaloiko talde bat entrenatu beharko du “Los amigos”. Taldekideak dira gure pelikularen beste protagonistak. Denak batera, desgaitasun egoeran dauden pertsonen txapelketa nazionala jokatuko dute.

Filma, Aderes Burjassoten saskibaloi taldean oinarrituta dago. 1999 - 2014  urteen artean desgaitasun egoeran dauden pertsonekin hamabi nazioko txapelketa irabaztea lortu zuen.

## Finantzaketa 
Gidoia idatzi ondoren, finantzaketa bilatzen hasi ziren. Zuzendariak oso argi zeukan pertsonai guztiak errealak izan behar zirela, hau da, desgaitasunak benetakoak izan behar zirela eta ez aktoreak. Baina, finantzaketa jartzen zuten telebistak eta banatzaileak ez. Horregatik, teasser bat grabatu zuten. Eta horren bitartez pila kolaborazio eta finantzaketa iturri atera ziren. Horien artean, ICAAren laguntza (1.800.000 euro).

## Beste datuak 
Filma Madrilen eta Huelvan filmatu zen 9 astetan gutxi gorabehera. Lehenengo astean filmak 1.977.994 euro eta 250.000 ikuskari baino gehiagoko lortu zituen. Zinema bakoitzeko 6.844 euro eta pantaila bakoitzeko 3.909 euro bildu zituzten, batez beste.

## Aktoreak 
* Javier Gutiérrez : Marco Montes
* Juan Margallo : Julio
* Athenea Mata : Sonia
* Luisa Gavasa : Amparo
* Daniel Freire : Carrascosa
* Mariano Llorente : Iván
* Itziar Castro : Jesúsen ama
* Julio Fernández : Fabián
* Sergio Olmo : Sergio
* Jesús Lago : Jesús
* José de Luna : Juanma
* Gloria Ramos : Collantes
* Fran Fuentes : Paquito
* Alberto Nieto Fernández : Benito
* Roberto Chinchilla : Román
* Stefan López : Manuel
* Jesús Vidal : Marín

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zarata kosmiko

**Zarata kosmikoa** edo **irrati-zarata galaktikoa** kanpo-espaziotik, hau da Lurraren atmosferatik harago, datorren ausazko zarata da. Irrati hargailuen bidez detektatu eta entzun daiteke.

Zarata kosmikoaren ezaugarriak zarata termikoaren antzekoak dira. Zarata kosmikoa 15 MHz maiztasunetik gora antzematen da antena oso direkzionalak Eguzkira edo Esne Bide galaxiaren erdigune bezalako espazio-eremuetara begira jartzen direnean. Quasarrak bezalako argizagiek, Lurretik urrun dauden objektu oso dentsoak, uhin elektromagnetikoak igortzen dituzte espektro osoan, irrati-uhinak barne. Horrez gain, meteorito baten erorketa ere entzun daiteke irrati-hargailu batean; Izan ere, objektua Lurraren atmosferan sartu eta erortzen hasten denean honek su hartzen du atmosferak eragindako marruskaduragatik, inguratzen dituen gasak ionizatuz eta irrati-uhinak sortuz. Kanpo-espazioko hondoko mikrouhin erradiazioa ere zarata kosmiko mota bat da, Big Bang eztandaren aztarnak direla uste da.

## Kanpo estekak
Herostrato

**Herostrato** (, Efeso, K.a. IV. mendea) Efesoko artzain bat izan zen, Artemisaren tenpluari su emateagatik ezagun egin zena.

## Gertakariak 
K.a. 365eko uztailaren 21ean, Efeson, Artemisaren tenplua, Antzinaroko zazpi mirarietako bat, erre eta suntsitu zuten. Herostrato izeneko artzaina epaitu eta kondenatu zuten sutearen erruduntzat. Pertsiar errege Artaxerxes III.a Okok aginduta, torturapean atera zioten krimenaren aitortza; ospea nola edo hala lortzea omen zen Erostratoren helburua.

Erregeak berak emandako epaian, erruduna heriotzara kondenatzeaz gain, haren izena aipatzea ere galarazten zen, heriotza zigorpean, ospearen helburua betiko ukatzeko. Valerio Maximo erromatar idazleak ez zuen *damnatio memoriae* lege hori hautsi, ez zuen supiztailearen izenik aipatu, baina zera iragarri zuen: “*Gizon batek Dianaren Efesoko tenpluari su ematea planeatu zuela jakin zen eta, hala, haren izena mundu osoan ezaguna izango zen eraikinik ederrena suntsitzeagatik*”. Teoponpo greziar historialariak ere sutearen berri jasoa zuen lehenago eta, gainera, Herostrato aipatu zuen.

### Albistearen zabalkudea 
Horrenbestez, Valerio Maximoren profezia bete zen eta Herostratoren izena lau haizetara zabaldu zen. Victor Hugo, Anton Txekhov, Lope de Vega, Unamuno, Jules Verne, Jean-Paul Sartre eta Gore Vidal idazleek, besteak beste, Herostrato beren lanetan aipatu zuten. Miguel de Cervantesek berak ere, *On Kixote Mantxakoa*n, Herostratorekin gertatutakoa jaso zuen; ospea bilatzeagatik kondenatu zutela ahanzturara, baina, azkenean, kontrakoa lortu zutela. Esanguratsua da Cervantesek artzainaren izena jasotzea eta erregea aipatu ere ez egitea.

Zabaldu nahi ez den informazio bat espero baino gehiago hedatzeari Streisand efektua deitzen zaio eta, kasu hartan, efektu hori gertatu zen.

## Bibliografia
Les Grands Esprits

***Les Grands Esprits*** 2017ko Olivier Ayache-Vidal frantziar zinema zuzendariaren umorezko filma da.

## Sinopsia 
François Foucaultek 40 bat urte ditu. Literatura irakaslea da Parisko 'Henri-IV' institutu prestigiodunean. Halako batean, hainbat gertakari direla tarteko, bere lanpostua utzi beharko du, eta Paris kanpoaldeko ospe txarreko institutuan hasi beharko du eskolak ematen. Lanpostu berrian, okerrena espero du Foucaultek.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Monjíako monasterio eta baseliza

**La Monjíako monasterioa** (gaztelaniaz "Monasterio de La Monjía"), Espainiako Soriako probintziako Fuentetoba herrian, Golmayoko udaletxean, dagoen monasterio gotortua da. Soria hiriburutik hamar kilometrotara dago. Inguruko natura interesgarria da: bertan Golmayo ibaia jaiotzen da eta monasterio Pico Frentes mendiaren maldan dago. Multzo arkitektonikoaren estilo nagusia erromanikoa da baina badaude ere elementu gotikoak. 1882an Monumentu Nazionala deklaratua izan zen.

## Historia 
Monasterioaren jatorria Valvanera komentutik joandako Beneditarren estutasun bolada batean dago zeren eta abereentzat larreak eta janaria behar baitzuten. 1593an Miguel Martelek monasterioari buruz idatzi zuen.

1861an, Eduardo Saavedrak, Historiaren Errege Akademiaren akademikoak, «Descripción de la Vía Romana de Uxama a Augustóbriga» liburuan, monasterioaren kaperaren garrantzia azaldu zuen, Soriako monumentu zaharrena bezala aipatuz alegia. Haren hitzetan, kapera Erdi Arokoa zen, XI. mendekoa, eta monasterioa XVI. mendean gotortu egin zen. Monasterioa idatziz 1507ko urriaren 12an beneditarren eskuetara pasa zen baina, ondoren, Solier leinura eta, azkenik, Castejoneko kondeen eskuetara; azken hauek gotortu zuen haren eskuetara igaro zenean, XVI. mendean zehar.
thumb|300px|Monasteriotik ikuspegia

## Deskribapena 
Eliza XI. mendekoa da, erromaniko estilokoa. Fatxadak hiru erdi puntuko arku kontzentrikoak erakusten ditu. Arkibolten molduretan eta kapitel konikoetan ez daude apaingarriak. Absideko arku zorrotzean estilo bera errepikatzen da. Kaperan Fuentetobako patroia den Valvanerako Andra Mariaren irudia gurtzen da.

Goian aipatu denez, XVI. mendean monasterioa gotortua izan zen. Harresian patio batera ematen duen atea dago eta bertan animalientzako abeltegiak zeuden. Monasterioan, bestetik, haziak gordetzeko beheko solairua zegoen eta, bigarren solairu bat, hau monjeen alojamendurako.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Monasterioari buruzko informazioa.
Rampage (2018ko filma)

***Rampage*** 2018ko Brad Peyton kanadar zinema zuzendariaren zientzia fikziozko filma da.

## Sinopsia 
Davis Okoye zientzialariak harreman sakona du zaintzen ari den gorila batekin. Baina esperimentu bat gaizki atera, eta munstro bat bihurtuko da. Antzeko bestelako izaki batzuk daudela ohartuko dira.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crooked House (filma)

***Crooked House*** 2017ko Gilles Paquet-Brenner frantziar zinema zuzendariaren misteriozko filma da, Agatha Christieren izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
Jatorri greziarreko Aristides Leonides diruduna hilik agertuko da, bilobak bere senargaia aurkeztu duen egunean. Detektibe baten semea denez, bilobaren ezkongaia bera arduratuko da kasua argitzeaz.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errumaniako Eliza Ortodoxoa

**Errumaniako Eliza Ortodoxoa** () Eliza Ortodoxoko hamabost eliza autozefaloetako bat da. 150 milioi fededun biltzen ditu, gehienak Errumanian eta Moldavian bizi direnak.

Eliza kristaurik antzinakoenetako bat da: tradizioaren arabera, bere jatorria, I. mendean du, San Andresek sortua izan zelarik. Bere fededunek askotan  ("benetako sinesmen") diote eta bere buruari  edo .

## Kanpo estekak
Sixto Cámara

**Sixto Sáenz de la Cámara Etxarri** (Milagro, 1824ko abuztuaren 6a - Olivenza, 1859) nafar kazetari eta politikari errepublikanoa izan zen. Sozialismo utopikoaren eta iberismoaren jarraitzailea, bitan erbesteratu zen.

## Erreferentziak
José Goia

**José Goia Muniain** (Azantza,  - Sevilla, ) nafar apaiz katoliko eta itzultzailea izan zen. Marcelino Menéndez Pelayoren esanetan, hainbat plagio argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Jaime Valdivielso

**Jaime Valdivielso de Cué** (Laudio,  - ) arabar enpresaburu eta politikaria izan zen. Vidrieras de Llodio SA (Villosa) enpresan hasi zen lanean eta 1973an jaioterriko alkate izendatu zuten. 1994an eta 1999an eurodiputatu hautatu zuten Alderdi Popularraren zerrendetan.
Luis Dabán

**Luis Dabán Ramírez de Arellano** (Iruñea,  - Madril, ) nafar ofiziala izan zen. Hamar Urteko Gerran eta Bigarren Karlistaldian parte hartu eta gero, 1884 eta 1887 artean Puerto Ricoko gobernadore izendatu zuten.
Vicente Palacio

**Vicente Palacio Atard** (Bilbo,  - Madril, ) bizkaitar historialaria izan zen. Historiaren Errege Akademiaren eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen kidea, politikoki joera tradizionalista azaldu zuen.

## Lanak 
* *El Tercer Pacto de Familia* (1945).
* *Los españoles de la Ilustración* (1964).
* *Ensayos de historia contemporánea* (1970).
* *Cinco historias de la República y la Guerra* (1973).
* *La España del siglo XVIII. El siglo de las reformas* (1978).
* *La España del siglo XIX (1808-1898)* (1981).
* *Derrota, agotamiento y decadencia en la España del siglo XVII* (1987).
Antonio Altsua

**Antonio Altsua Alonso** (Irun,  - *ib.*, ) gipuzkoar futbolari eta entrenatzailea izan zen, erdilari moduan aritu zena. Rafael bere anaia futbolaria ere izan zen.

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Altsua

**Rafael Altsua Alonso** (Irun,  - Santander, ) gipuzkoar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritu zena. Antonio bere anaia futbolaria ere izan zen. Heriotza tragikoa izan zuen Santanderreko klinika batean.

## Ibilbidea 
* 1939 &ndash; Bidasoa Irun
* 1940-1942 &ndash; Real Unión
* 1942-1943 &ndash; Osasuna
* 1943-1944 &ndash; Real Madrid
* 1944-1945 &ndash; Córdoba CF
* 1945-1946 &ndash; Gimnástica Burgalesa
* 1946-1947 &ndash; Valencia CF
* 1947-1949 &ndash; Real Sociedad
* 1949-1951 &ndash; Racing de Santander
* 1951-1952 &ndash; Real Sociedad
* 1952-1955 &ndash; Racing de Santander
* 1955-1956 &ndash; Real Oviedo
* 1956-1957 &ndash; Real Jaén
* 1957-1958 &ndash; Racing de Santander
* 1959 &ndash; Real Unión

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lazaroren piztuera

[thumb|300px|[Duccioren 'Lazaroaren piztuera', 1310–11]]

**Lazaroren piztuera** Joanen Ebanjelioan ( ) baino ez den agertzen Jesusen miraria izan zen, noiz la egun hilda zeramatzan Lazaro Betaniakoa berpiztu zuen. Joanen arabera, bere piztuera egin baino lehen eginiko azken miraria izan zen. Kristau ikonografian askotan landutako gaia izan da.

Bibliak honela azaltzen du:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanako ezteiak

[thumb|300px|[Maerten de Vosen 'Kanako ezteiak', c. 1596]]

**Kanako ezteiak** Joanen Ebanjelioan ( ) baino ez den agertzen Jesusen miraria izan zen, noiz ura ardo bilakatu zuen. Joanen arabera, hauxe izan zen Jesusek egindako lehenengo miraria. Kristau ikonografian askotan landutako gaia izan da.

Bibliak honela azaltzen du:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekaitza baretzea

[thumb|300px|[Rembrandten 'Ekaitza Galileako itsasoan', 1632]]

**Ekaitza baretzea** Biblian (,  eta ) agertzen den Jesusen miraria izan zen, noiz Galileako itsasoan ekaitz bat baretu zuen. Kristau ikonografian askotan landutako gaia izan da.

Ebanjelioen arabera, iluntzean Jesus eta bere dizipuluek itsasontzi bat hartu zuten itsasoa zeharkatzeko. Orduan ekaitz gogor bat hasi eta itsasontzia itotzekotan zegoela, dizipuluek Jesus esnatu zuten. Bibliak honela azaltzen du:

Michael Keene adituen arabera, Galileako itsasoan ohikoak dira bat-bateko ekaitzak eta orduko juduak ez ziren itsasoan barrena nabigatzeko adituak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Greziako Eliza Ortodoxoa

**Greziako Eliza Ortodoxoa** (, *Ĕkklēsía tēs Hĕlládos*,  ahoskatua) Eliza Ortodoxoko hamabost eliza autozefaloetako bat da. 10 milioi fededun biltzen ditu, gehienak, Balkanetako Gerra baino lehenagoko Grezian (bestea- Kreta eta Dodekaneso- Konstantinoplako Patriarkatu Ekumenikoaren barnean izanda).

Eliza kristaurik antzinakoenetako bat da: tradizioaren arabera, bere jatorria, I. mendean du, Paulo Tarsokoak sortua izan zelarik.

## Kanpo estekak
Reinares

**Reinares** Santa Engracia del Jubera udalaren herri hustua da, Espainiako Errioxako Autonomia Erkidegoan. Herria XX. mendeko 60. hamarkadan biztanleak industria munduan lanaren bila joan zenean hustu zen. Azken urteotan ekimen desberdinen bitartez berriro ere biziberritzea saiatzen ari da. 1085 metroko altitudean dago. Jubera ibaiaren arroan dago, Santa Marina eta El Collado artean. Lurralde hau Errioxako jendegabetuena da.

## Ondarea 
* San Miguel elizaren erorkinak.
thumb|ezkerrera|San Miguel elizaren erorkinak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Informazio turistikoa.
Mahats-zorri

**Mahats-zorria** edo **filoxera** (*Daktulosphaira vitifoliae*) Phylloxeridae familiako intsektua da, mahatsondoaren bizkarroia.

## Deskribapena 
Intsektu hori berdaxka da, milimetro bete inguru luzekoa.

## Kalteak 
Filoxerak hostoetan jartzen dituen arrautzetatik ateratzen diren harrak sustraietara jaisten dira, eta trataera egokia ematen ez bazaio mahatsondoari, 3-4 urtean ihartu egiten da. Hala ere, intsektu horren inguruan egindako ikerketa ugarik erakutsi dute filoxerak ez dituela hondatzen ez mahatsondo amerikarraren erroak ezta mahatsondo europarraren hostoak ere. Hortaz, Filoxerari aurre egiteko, nahikoa da mahatsondo amerikarraren erroetan mahatsondo europarra txertatzea. 1896an agertu zen lehendabizikoz Nafarroa Garaian, Etxaurin hain zuzen ere. Buztin-lurrek eta uda beroek hiru aldetik zabaldu zuten intsektua: hegoalderantz, Tafallarantz eta Erriberrirantz; ekialderantz Agoiz eta Irunberriko mahastietara; eta Viana eta Los Arcoserantz. Hiru urte geroago, 1899an, Ebro zeharkatu zuen, Sajazarra (Errioxa) eta Borja eta Tarazonaraino (Zaragoza).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Filoxera, mundu-mailako hondamendia*, riojalavesa.com
Manuel Suárez de Begoña

**Manuel "Manolo" Suárez de Begoña** (Getxo, 1895 &ndash; Alacant, ) bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritu zena. Gerra Zibila piztean, areka batean hilik agertu zen.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
Josef Imatz

**Josef Agustin Imatz Bakedano** (Errenteria,  - Madril, ) gipuzkoar ekonomialari eta politikaria izan zen. Liberala, administrazioan lan egin zuen. 1834an Francisco Martínez de la Rosak ogasun ministro izendatu zuen.
Sant Esteve de les Roures

**Sant Esteve de les Roures** inon ez dagoen herria da, 2018an Espainiako zenbait hedabidek asmatu zutena, El Mundo egunkariak kasu, Kataluniako mugimendu independentista kriminalizatzeko asmoarekin. Guardia zibilak ere bere txosten batean jaso zuen herri asmatuaren izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramón Iribarren

**Ramón Iribarren Cavanilles** (Irun,  - Madril, ) gipuzkoar bide, ubide eta portuetako ingeniaria izan zen. Gipuzkoako portuetan lan egin zuen.

## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora* liburua
Félix González Modroño

**Félix González Modroño** (Portugalete, 1965) bizkaitar argazkilari eta idazlea da.

## Lanak 
* *Villalpando, paisajes y rincones* (2002)
* *La sangre de los crucificados* (2007)
* *Muerte Dulce* (2009)
* *La Ciudad de los Ojos Grises* (2012)
* *Secretos del Arenal* (2014)
* *Sombras de agua* (2016)
Martin Goihetxe

**Martin Goihetxe** —frantsesezko grafian, *Martin Goyhetche*— (Urruña, Lapurdi, 1791ko irailaren 8a - 1859ko ekainaren 12a) XIX. mendeko euskal idazlea eta apaiza izan zen.

Harena da *Andre dena Mariaren ilhabetea* (1838) idazlana, egunero jarraitu beharreko eredu eta gogoeta liburua.

Ondoren, La Fontaineren alegiak itzuli zituen lapurterara, *Fableac edo aleguiac* izenburuaz. Florianen alegiak itzuli zituen ere, baina horiek argitaratu gabeak gelditu dira. Horien eskuizkribuak Pariseko Biblioteka Nazionalean deskubritu zituen Aurelia Arkotxa filologoak 2000 urte hastapenean.

Goihetxerena da, halaber, *Lehoisaren oxekiac* poesia (1879).

## Bizitza 
Jean Goyhetche medikua eta Marie Braten seme, 1791an sortu da Urruñako Haristeguia etxean. Apeza izendatua 1817ko abenduaren 20an, Urruñako bikario kargua eramaten du 1818tik goiti. Aintzilako erretore izan da hilabete betzuentzat 1836 urtean, baina kargua uztea erabakitzen zuen.

Anton Abbadiaren Lore jokoetako epai-mahaian parte hartu zuen 1853tik 1855era.

Urruñan zendu da 1859ko ekainaren 12an.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Mayatza edo Mariaren Ilhabetea egun gucietaco cantikekin* (1856)

### Olerkia 
* *Fableac edo aleguiac* (1852)
* *Lehoisaren oxekiac* (1879)

### Argitaratu gabeak 
* *Fables de Florian, traduites en dialecte labourdin par l’abbé Goyhetche*, Fond Celtique et Basque 162

* *Fables de La Fontaine, traduites en dialecte labourdin par l’abbé Goyhetche*, Fond Celtique et Basque 163

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Martin Goihetxe», Armiarma.eus, *Literaturaren Zubitegia*.
* Joseba Aurkenerena: *Martin Goihetxe, Urruñako alegiagilea*.
Ángel Álvarez de Miranda

**Ángel Álvarez de Miranda Bikuña** (Manzanos,  - Madril, 1957ko ekainaren 12a) arabar erlijio-historialaria izan zen. Gerra Zibilean errekete izandakoa, gerra ondoren Madrilgo Unibertsitatean ikasi zuen.

## Lanak 
* *Obras I y II*, 1959
* *Religiones mistéricas*, 1961
* *Ritos y Juegos del toro*, 1962
* *La metáfora y el mito*, 1963
Aonori

thumb|Aonori gordina
 (japonieraz) eta **parae** (부산 광역시, koreeraz) jangarria den alga mota bat da, nagusiki Japonia, Korea eta Taiwanen ekoizten dena. *Monostroma* eta *Enteromorpha* generotako hainbat espezieek osatzen dute.

## Ezaugarri nutritiboak 
Kaltzio, magnesio eta litiotan aberatsa da, bitamina ugari ere baditu eta hainbat aminoazido, bereziki metionina.

## Erabilera 
Lehortu eta hauts eran erabiltzen da Japoniako gastronomian, hala nola; noodleak egiteko, okonomiyaki pastelak, takoyaki (olagarro haragizko bola), tenpura, isobe mochi (arroz pastela), shichimi (zazpi espeziatako elikagaia), miso zopa...

Korean Namul egiteko erabiltzen da, barazki plater bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus ur gainean oinez

[thumb|300px|[Ivan Aivazovskiren 'Jesus ur gainean oinez']]

**Jesus ur gainean oinez** Biblian (,  eta ) agertzen den Jesusen miraria izan zen. Galileako itsasoan ur gainean ibili zen mirar honetan. Kristau ikonografian askotan landutako gaia izan da.

Bibliak honela azaltzen du:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín José Landazuri

**Joaquín José Landazuri Romarate** (Gasteiz, 1730ko maiatzaren 12a - *ib.*, ) arabar historialaria izan zen. Arabako historian aditua, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen kidea izan zen. 1762an Bergarako María Josefa de Leizaola Lili y Yun Ibarbi-rekin ezkondu zen. Horregatik bolada luzetan Bergaran bizi izan zen eta bertako alkatea izan zen 1771n eta 1774an. 1771n eta 1777an Gipuzkoako Ahaldun Nagusia izan zen. 

1798an Gasteizko Udalaren zinegotzia izendatu zuten. Historialari bezala Eusko-kantabrismoaren aldekoa izan zen, baina ez beste batzuk bezain sutsua, baizik eta hipotesi hori modu kritikoz azterturik. Besteak beste, bere garaian Arabako euskararen egoera zein zen deskribatu zuen, bai eta euskararen galeraren arrazoiak bere ustez zein ziren aipatu ere. Gasteizen kale batek bere izena du.

## Obra 
Bere lan nagusiek Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako jatorriak eta historia aztertu zituen.
* *Historia de Guipúzcoa*, Madril, 1921, 2 liburuki.
* *Treviño ilustrado,* Donostia, 1921.
* *Historia del ilustre País Bascongado...* Bilbo, 1901-1902, 2 liburuki.
* *Vida y gloria póstuma de S. Fausto Labrador*, Gasteiz, 1801;
* *Los varones ilustres alaveses y Los fueros, exenciones... de Álava*, Gasteiz, 1799.
* *Los compendios históricos de la ciudad y villas de la M. N. y M. L. provincia de Alava*. Iruñea: Miguel de Cosculluela inprimategia, 1798.
* *Suplemento a los quatro tomos de la historia de la M.N. y M.L. provincia de Alava*. Gasteiz: Baltasar Manteli, 1799
* *Los varones ilustre alaveses y los fueros, exènciones, franquezas y libertades de que siempre ha gozado la M.N. y M. L. provincia de Alava*. Gasteiz: Baltasar Manteli, 1799.
* *Historia eclesiástica de la M. N. y M. L. provincia de Alava*. Iruñea: Miguel de Cosculluela inprimategia, 1797.
* *Historia civil de la M.N. y M.L. provincia de Álava*. (2 liburuki). Gasteiz: Baltasar Manteli, 1798.
* *Historia civil, eclesiástica, política, y legislativa de la M. N. y M. L. ciudad de Vitoria: sus privilegios*. Madril: Pedro Marín inprimategia, 1780.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Joaquín José Landazuri Auñamendi Entziklopedian.
* :Landazuriren biografia Espainiako Historiaren Errege Akademiaren webgunean.
Gwangjuko Sarraskia

**Gwangjuko Sarraskia** edo **Gwangjuko Demokraziaren Aldeko Mugimendua** () herri jazarraldia izan zen, Chun Doo-hwanen diktaduraren aurkakoa, 1980ko maiatzaren 18 eta 27 bitartean Hego Koreako Gwangju hirian gertatu zena. Hego Koreako armada manifestariei oldartu zitzaien, triskantza handia eraginez. Datu ofizialen arabera, 200 lagun hil ziren borroketan; baina atzerriko prentsak jaso zuenez, militarrek 1.000-2.000 pertsona hil zituzten.

## Gertaerak 
1979ko urriaren 26an, Hego Koreako diktadore Park Chung-hee bere segurtasun buruak erail zuen. Horren ostean, gobernu eredu demokratikoago baten aldeko protestak zabaldu ziren herrialdean. Chun Doo-hwan armada jeneralaren erantzuna, ordea, gerra legea ezartzea izan zen, horrek protestariak etxera bidaliko zituelakoan. Kontrakoa izan zen emaitza. Gizarte klase eta adin guztietako jendeak hartu zituen kaleak, aginte totalitario gehiagorik ez zutela onartuko argi erakutsiz. Gobernuak mehatxu moduan hartu zuen protestarien jarrera.ezkerrera|thumb|Gwangjuko Sarraskiko biktimen argazkiak1980ko maiatzaren 18an, Gwangjuko kaleetan protestan zebiltzan ikasle eta gainerako zibilei oldartu zitzaien armada, baita tartean ziren umeei ere. Militarren ekintzek amorrua zabaldu zuten herritarren artean, eta ehunka lagunek kalera jo zuten protestariei elkartasuna adierazteko. Gobernuak indar bereziak bidaltzea erabaki zuen orduan, baina, egoera baretu beharrean, soldaduak, neurrigabeko indarkeria erakutsiz, protestariei tiro egiten hasi zitzaizkien. Astebeteko jazarpen odoltsuaren ostean, maiatzaren 27an protesta gehiagorik ez zen. Gobernuaren arabera, 200 lagun hil ziren armadaren eta protestarien arteko borrokan. Atzerriko prentsak, ordea, militarrek 1.000-2.000 pertsona inguru hil zituztela jaso zuen, eta ehunka lagun tortura latzak jasaten ari zirela komisarietan. Desagertuak ere izan ziren. baina, nazioarteko protestak zirela-eta, heriotza zigorra kommutatu zioten.

Gwangjun gertatutako sarraskiak, baina, ez zuen apaldu herritarren gogoa. Aitzitik, antzeko mugimenduak inspiratu zituen ondoko urteetan, harik eta 1987an Hego Koreak presidentea izendatu zuen arte —1960tik lehena—, herritarren parte hartze zuzenaren bidez. Gwangjuko gertaerak gogoan, Kim Young-samek, Hego Koreako zazpigarren presidente eta herrialdeak inoiz hautatutako lehen buruzagi zibilak, 1993an esan zuen hamahiru urte lehenago “isuritako odola herrialdeko demokraziaren oinarria zela”..
  
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santoñako Traineru Jaitsiera

**Santoñako Traineru Jaitsiera** Santoñan denboraldi-aurrean jarraitasun handirik gabe jokatu izan den estropada da.

2018an, *Kantabriako distantzia luzeko traineru txapelketa* jokatu zen Santoñan. Martxoan jokatzekoa zen, baina baldintza meteorologikoen erruz atzeratu eta apirilaren 7an izan zen estropada.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webgunean Santoñako Jaitsieraren palmaresa
* Traineras.es webgunean Santoña Excelente Jaitsieraren palmaresa
* Traineras.es webgunean Santoñako Trabesiaren palmaresa
Motokultore

thumb|200px|Japonian eginiko motokultorea lanean.
**Motokultorea** edo **ardatz bakarreko traktorea** ardatz bakarra duen ibilgailu autopropultsatua da, oinez doan gizaki batek endaitzak erabiliz gidatzen duena. Gehien bat nekazaritzan lurra landu eta goldatzeko erabiltzen da.

Orokorrean, motokultoreek 15kW baino gutxiagoko potentzia duten gasolina edo diesel motorra izan ohi dute eta oinez doan gidari batek maniobratzen ditu. Aurreranzko zein atzeranzko zenbait martxa izan ohi dituzte. Motoaitzurrekin duten desberdintasun nagusia da, motokultoreek trakziorako bi gurpil izaten dituztela, eta motoaitzurrek trakzioa lurra mugitzeko palen bidez lortzen dute. Potentzia nahikoa izanez gero, motokultoreek erremolke txiki bat garraiatu dezakete, gidaria eserita daukatela.

Motokultoreei (motoaitzurrei ez bezala) tresna desberdinak atxikitu ahal zaizkie lurra lantzeko: goldea, fresa, ereilea...

## Ikus, gainera 
* Traktore
* Golde

## Kanpo estekak
Jose Aritzabalo

**Jose Aritzabalo Orobio** (~1784-1834 eta gero) gipuzkoar militarra izan zen. Ume bat besterik ez zela familia Venezuelara joan zen eta bertan borrokatu zuen Espainiar Inperioaren alde.
Aurelio Iñigo

**Aurelio Iñigo Osaba** (Allo,  - Arkijas, ) nafar ekintzaile anarkista izan zen. CNTren kidea, jaioterriko "Libre Acuerdo" ateneoa bultzatu zuen. Gerra Zibilaren hasieran erail zuten.
Florencio Domínguez Iribarren

**Florencio Domínguez Iribarren** (Caparroso, 1956) nafar kazetaria da. ETAri buruzko hainbat ikerketa egin ditu.

## Lanak 
* *ETA: estrategia organizativa y actuaciones (1978-1992)* (1998)
* *De la negociación a la tregua. ¿El final de ETA?* (1998)
* *Dentro de ETA. La vida diaria de los terroristas* (2002)
* *Las raíces del miedo* (2003)
* *ETA en Cataluña. Desde Terra Lliure a Carod Rovira* (2005)
* *Josu Ternera: una vida en ETA* (2006)
* *Las conexiones de ETA en América* (2010)
* *La agonía de ETA* (2012)
Gaizka Fernández Soldevilla

**Gaizka Fernández Soldevilla** (Barakaldo, 1981) bizkaitar historialaria da, eusko abertzaletasunean aditua.

## Lanak 
* *Sangre, votos, manifestaciones: ETA y el nacionalismo vasco radical, 1958-2011* (Tecnos, 2012)
* *Héroes, heterodoxos y traidores. Historia de Euskadiko Ezkerra (1974-1994)* (Tecnos, 2013)
* *La voluntad del gudari. Génesis y metástasis de la violencia de ETA* (Tecnos, 2016)
Baltazar García Ros

**Baltazar García Ros** (Valtierra, ca. 1670 &ndash; Buenos Aires, ) nafar militar eta funtzionarioa izan zen. Italian borrokatu eta gero 1701ean Hego Amerikara bidali zuten. Río de la Plata eta Paraguaiko gobernadore bitartekaria izan zen.
Benito Ballent

**Benito Ballent Rodrigo** (Valtierra, ) nafar futbolari ohia da, aurrelari moduan aritu zena.

## Ibilbidea 
* At. Valtierrano (gaztea): 1978-1979.
* Osasuna (gaztea): 1979-1981.
* Osasuna B: 1981-1984.
* Osasuna: 1984-1987.
* Racing de Santander: 1987-1993.
Gregorio Luri

**Gregorio Luri Medrano** (Azagra, 1955) nafar filosofia irakaslea da. Katalanez idazten du Diari Aran.

## Lanak 
* *El proceso de Sócrates* (1998)
* *Prometeos. Biografía de un mito* (2002)
* *Guía para no entender a Sócrates* (2004)
* *La escuela contra el mundo* (2010)
* *El valor del esfuerzo* (2012)
* *Mejor educados. El arte de educar con sentido común* (2014)
* *Seguint les passes dels almogàvers* (2014)
* *El cielo prometido. Una mujer al servicio de Stalin* (2017)
José María Preciado

**José María Preciado Nieva** (Cadreita,  - ) nafar apaiza izan zen, klaretarra. Panamára misiolari joan zen. 1934an Pio XI.ak Dariéngo bikario apostoliko eta Tegeako apezpiku izendatu zuen.
Coulis

[thumb|[Panna cotta marrubizko coulisarekin]]
thumb|200x200px|Marrubizko coulis-aren prestakuntza iragazi aurretik
***Coulis*** bat (frantsesetik coulis; /kuli/ ahoskatua) saltsa lodia da, barazki edo fruitu pure iragaziaz egindakoa. Orokorrean, barazki-coulisa haragi- eta barazki-plateretan erabiltzen da, eta zopa edo beste saltsa batzuen oinarritzat ere erabil daiteke. Fruitu-coulisak maiz erabiltzen dira azkenburukoetan. Marrubi-coulisa, esate baterako, batez ere ur irakinetan egindako sagarrekin edo lima-tartarekin ezaguna da.

## Lehengo erabilerak 
Jatorrian, haragi egosien zukuari zegokion, normalean, haragi-purean oinarritutako zopari, gaur egun, batzuetan itsaski pure zopari buruzkoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arabiar-Haflinger

**Arabiar-Haflinger**, (alemanieraz: *Araber-Haflinger*), Austriako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Zaldi arraza modernoa da, eta bere jatorria Haflinger zaldien eta arabiar zaldien arteko nahasketatik dator.

## Arrazaren historia 
Joan den mendean Hafflinger arrazaren hainbat hazleek pentsatu zuten arabiar odolarekiko nahasketa beraien ponien ezaugarri atletikoak hobetzeko balioko zuela. Dena den nahasketa hau ez da Hafflinger arrazaren garbitasun mantendu nahi duten hainbat zaleen gustokoa izan.

## Ezaugarriak 
Nahasketak hasi zirenean aurreneko hiru belaunaldiak jatorrizko arraza hobetzeko moxalak lortzeko helburura zuzendu ziren. Izandako arrakasta eta gero, hazleek arrraza sorztea deliberatu zuten, lortutako abereek zela-zalditzat Haflinger arrazarekiko konparatuz hobekuntza nabarmena zutela ikusita. Abere lirainagoak ziren, eta zelarako ahalmen handiagorekin.

Nahasketa ugari eta urte desente igaro eta gero, Haflinger arrazaren oinarizko ezaugarriak mantendu dira, baina finduz joan dira arabiar zaldien odolarekin. Abere dotoregoak dira, arabiar ikutuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
### Bideoak 
* Arazari buruzko bideoa. https://www.youtube.com/watch?v=N2kiFDlwg-0
Francisco de Paula Escudero

**Francisco de Paula Escudero Ramírez de Arellano Luna Olondritz** (Corella,  - Madril, ) nafar militar eta politikaria izan zen. Liberala, Nafarroa ordezkatu zuen 1812ko Espainiako Konstituzioaren idazketan. 1821ean Eusebio Bardajík ogasun ministro izendatu zuen.

## Erreferentziak