Euskara eta ingurune digitala

start=0|thumbtime=440|thumb|Euskarak ingurune digitalean egin duen ibilbidea laburtzen duen bideoa.
**Euskarak** azken hamarkadetan tokia hartu du **ingurune digitaletan**, Interneten eta teknologia berrien hedapenarekin batera. Hizkuntza teknologiek, software libreko proiektuek eta sare sozialen erabilerak euskararen presentzia handitu dute eremu digitalean. 

Hainbat ekimen publiko eta pribatu sortu dira euskarazko edukiak sustatzeko, hizkuntza sarean eta komunikazio digitaletan egon dadin.

## Arloka 
### Hezkuntza 
#### Unibertsitatea 
thumb|1987. urteko UEUko informatika programazioa.
1981. urtean Informatika saila antolatzen da lehen aldiz UEUn eta informatikazko lehen bi liburuak argitaratu zituzten.

#### Eragileak 
2017. urtean Hezkuntzan Librezale taldea sortzen da, hezkuntzan tresna libreak sustatzeko.

### Hizkuntza teknologia 
[start=0|thumbtime=13|thumb|[Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntza prozesamendu naturala:komunikazioaren iraultza?]]
[thumb|1994. urteko [Xuxen-en aurkezpena.]]
1986. urtean Euskalterm terminologia-bankua sortu zuen UZEIn Klaudio Harluxetek. 2002. urtean Linux Mandrake euskaraz argitaratu zen. Lehen aldiz Linux distribuzio bat euskaraz itzulita osorik. Elhuyarren itzulpena Eusko Jaurlaritzaren aginduz, Euskal Linux komunitatearekin lankidetzan. 2006. urtean Twitter abiatzen da eta bertan euskarazko lehen txioak ikusten dira. Interfazea 2012. urtean jarri zuten euskaraz herri presioko kanpaina baten ondoren. 2013. urtean Android sistema eragilea euskaraz jartzen da. Urte bat beranduago Telegram mezularitza programa euskaratu zen.

### Edukiak 
#### Atariak 
1994. urtean Buber’s Basque Page sortzen da, lehen aldiz euskarazko edukia interneten.

2007. urtean Elebila sortu zen, euskarazko lehenengo bilatzailea, urte berean Kaixomaitia abiatzen da otsailaren 14an San Balentin egunearekin batera. 2009. urtean Badok.eus: euskal musikaren ataria sortzen du BERRIAk. Urte bat beranduago Musikazuzenean sortzen du Koldo Otamendik Andoainen Euskal Herriko musika agenda batzen duen ataria. 2010. urtean Grebaorokorra.info webguneak lehen aldiz batu zuen gertakari baten inguruko sareko jardun dena. 1984. urtean Krutwigek *Computer Shock Vasconia, Año 2001* liburua atera zuen, lan horrekin Krutwigek azaldu nahi zuen *Zibernetikaren aro berrian* etortzekoak ziren aldaketek ekarriko zuten egoera berria.*

#### Jardunaldiak 
[thumb|2016ko [Durangoko Azoka|Durangoko Azokako Kabi@ gunea.]]
1998. urtean lehen aldiz antolatzen dira Euskara eta Internet jardunaldiak (IEB) jardunaldiak. 2012. urtean Euskarabildua jardunaldiak abiatzen dira. 2023. urtean Gaitu kanpaina jarri zen martxan, euskarazko ahotsak batu eta Common Voice proiektu hauspotzeko asmoz.

#### Dibulgazio edukiak 
2016. urtean *Sarean.eus: Internet eta Teknologia* agerkaria jarri zen martxan PuntuEUSen gidaritzapean,

### Web 2.0 
#### Posta zerrendak 
1996. urtean, lehenik EuskaraZ sortu zen, euskarazko lehen posta zerrenda, gaur egun desagertua. Ondoren Eibartarrak posta zerrendaren sorrera etorri zen, gaur egun oraindik bizirik dagoena.. 2001. urtean Arrosa Irrati Sarea sortzen da Joxemi Zumalabe fundazioak EHZ jaialdian (Arrosan) antolatutako jardunaldi batzuetan. Batez ere, euskarazko irratiek euren artean sarearen bidez irratsaioak elkartrukatzeko sarea da. 2005. urtean Teketen, euskarazko lehen podcast-a abiatzen du Gorka Juliok.

#### Hacklab-ak 
2001 - Metabolik BioHacklab Bilboko hacker laborategia abiatzen da Udondoko gaztetxean (Leioa, Bizkaia).
* PixelFeed: Irudiak partekatzeko sare soziala. Instantzia bakarra dago euskaraz, Abaraskak koordinatzen duena.
* Bookwyrmen: Paperjale abiatzen du Abaraskak 2023an, liburuen jarraipena egiteko irakurzaleentzako sare sozial federatua.
* Funkwhale: 2020. urtean Baleafunk.eus audioak kargatzeko, deskargatzeko eta partekatzeko sare soziala sortzen du Iametzak.

#### Hezkuntza Baliabide Irekiak 
[thumb|thumbtime=35|[Atari:Hezkuntza/Ikusgela|Ikusgelako lehen bideoa.]]
2017. urtean Jakindun sortzen dute, bigarren hezkuntzan zientzia dibulgazioa egiten duen Youtubeko kanala..

### Kultur sorkuntza 
2005. urtean Txantxangorriaren karaokea abiatzen du Gabi de la Mazak.
[thumb|[Egunean behin (lehiaketa)|Egunean Behin aplikazioaren irudia.]]

### Jolasak 
2019. urtean Egunean Behin abiatzen du CodeSyntax-ek. Enpresa berak 2025ean lokalizazioa asmatzeko Tagzania jolasa aurkezten du.

### Kirola 
2005. urtean Tropela jaiotzen da: txirrindularitza euskaraz lantzen duen ataria.

### Sariak 
[thumb|[Euskarazko Wikipedia (webgunea)|Euskarazko Wikipediak jasotako Argia Saria.]]
Argia sariak 1989. urtean sortu ziren, hamar urte beranduago kategoria berri bat gehitu zioten: Internet. 2012. urteko Ibilaldian *Euskara Teknologia Berrietan* egoteko lanean aritutakoak omendu zituzten. 
Fitxategi:Elhuyar Harluxet 1975.png
Fitxategi:Informatika hiztegitxo Harluxet 1975.png
Fitxategi:Ordenadorea Eskema Harluxet 1975.png
Fitxategi:Klaudio Harluxet 84UEU.jpg|alt=Klaudio Harluxet (1984)

## Mugarriak 
### 1970 
* 1975 - Informatika hiztegi laburra (Klaudio Harluxet, Elhuyar aldizkaria, 1975). 74 hitzeko bilduma oinarrizko azalpenarekin. 

### 1980 
* 1980 - Klaudio Harluxetek UZEIren hiztegiak informatikoki kudeatzeko programa informatiko bat asmatu zuen.
* 1981 - Informatika saila antolatzen da lehenengo aldiz UEUn. Informatikazko lehen bi liburuak argitaratu zituzten gero.
* 1984 - *Computer Shock Vasconia, Año 2001* liburua argitaratzen du Federico Krutwigek.**
* 1984 - EHUko Informatika Fakultatean lehen aldiz ematen da informatikako irakasgai bat euskaraz, lehen mailan.
* 1986 - Euskalterm terminologia-bankua sortu zuen UZEIn Klaudio Harluxetek.
* 1988 - Ixa taldearen sorrera.
* 1988 - Euskadiko (Euskal Herriko?) lehen konexioa Internetera, Informatika Fakultatean RedIris sarearen bidez.

### 1990 
* 1992 - *Telépolis* liburua argitaratzen du Xabier Etxeberria Ezpondak.
* 1992 - Lehen hiru urteko irakasgai guztiak euskaraz ematea lortzen da EHUko Informatika Fakultatean.
* 1994 - Xuxen zuzentzaile ortografikoaren lehen bertsioa.
* 1994 - Ezagutu Gipuzkoa lehen CD-ROMa euskaraz.
* 1995 - AhoLab ikerketa-taldea abiatzen da.
* 1996 - Eusnet elkartea sortzen dute. Tartean Zuzen de la Cueva dago. 
* 1996 - Lehen posta zerrendak: lehenik EuskaraZ sortu zen, gaur egun desagertua. Ondoren Eibartarrak posta zerrendaren sorrera, gaur egun oraindik bizirik.
* 1996 - Windows 95 euskaraz. UZEI eta Elhuyarrek egindako itzulpena, lehen aldiz Microsoft Windows sistema eragilea euskaraz.
* 1996 - EDBL datu-base lexikala.
* 1996 - Lehen Informatikari Euskaldunen Bilkura (IEB) antolatzen du UEUk Donostian. 2025ean XIV. jardunaldia antolatu da.
* 1997 - Kaixo.com - en sorrera. Lehen euskal atari eta bilatzailea, elebitan zegoena.
* 1998 - Euskara eta Internet jardunaldiak (IEB).
* 1998 - *Etxepare porno* liburua argitaratzen du Luistxo Fernandez-ek, euskara eta interneten errepasoa egiten da bertan.
* 1999 - Internet kategoria sortzen da Argia Sarietan.
* 1999 - *Euskal Herria digitala 1.0* liburua argitaratzen dute Andoni Alonsok eta Iñaki Arzozek.
* 2000 - *Irratia.com* sortu zuten Jabi Zabala eta Patxi Gaztelumendik.
* 2001 - Google euskaraz: lehen bertsioa bilatzaileko interfazeetan “Baietz lehenengoan” esaldiarekin.
* 2001 - Sustaturen sorrera, euskarazko lehen weblog edo agerkari digitala. 2007an 4.500 blog inguru zeuden euskaraz, horietako 2.475 aktiboak.
* 2001 - Euskarazko Wikipedia sortzen da. Gaur egun  artikulu ditu.
* 2001 - Arrosa Irrati Sarea sortzen da.
* 2001 - UEUk "Hizkuntza eta teknologia" graduondoko titulu ofiziala ireki zuen. Hurrengo urtean master moduan ere zabaldu zuen.
* 2001 - Metabolik BioHacklab Bilboko hacker laborategia abiatzen da Udondoko gaztetxean (Leioa, Bizkaia).
* 2002 - Indymedia EH sortzen da.
* 2002 - Linux Mandrake euskaraz. Lehen aldiz Linux distribuzio bat euskaraz itzulita osorik. Elhuyarren itzulpena Eusko Jaurlaritzaren aginduz, Euskal Linux komunitatearekin lankidetzan.
* 2002 - Euskal Herriko Ahotsak sortzen da.
* 2002 - XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa (aurrez EEBS) abiatzen da.
* 2003 - Librezaleren sorrera eta Mozilla Firefox nabigatzailearen itzulpena.
* 2003 - Euskal Encodings P2P komunitatea.
* 2003 - Euskarazko on-line ikastaroak ematen hasi zen Udako Euskal Unibertsitatea.
* 2005 - Lehenengo blog plataformak: Blogari.net, Blogak.com eta Mundua.com.
* 2005 - Tropela jaiotzen da: txirrindularitza euskaraz lantzen duen ataria.
* 2005 - Txantxangorriaren karaokea, Gabi de la Mazak sortutako kanala.
* 2005 - Teketen, euskarazko lehen podcast-a abiatzen du Gorka Juliok.
* 2005 - Mapetan gustuko puntuak gordetzeko Tagzania sistema abiatzen da.
* 2006 - Euskalbar sortzen da. Hainbat hiztegi digitalki modu koordinatuan kontsultatzeko aukera.
* 2006 - OpenTrad euskararen lehen itzultzaile automatiko librea aurkezten dute IXA Taldeak eta Elhuyarrek. 2019ra arte erabili zen Matxin.
* 2006 - Twitter: lehenengo euskarazko txioak, interfazea 2012]]an heldu zen.
* 2006 - AhoTTS euskarazko ahotsaren sintesia.
* 2006 - HPSk *IKT inbentarioa* abiatu zuen.
* 2007 - Elebila sortu zen, euskarazko lehenengo bilatzailea.
* 2007 - Kaixomaitia abiatzen da otsailaren 14an San Balentin egunearekin batera.
* 2007 - Lexikoaren Behatokia Corpusa hedabideetako testuekin sortutako corpus monitorea abiatzen du Euskaltzaindiak.
* 2007 - Mooteu Euskadi, Moodle Moot topaketaren lehen edizioa egiten da.
* 2008 - Facebook euskaraz.
* 2008 - Azpitituluak.eus.
* 2009 - Badok.eus: euskal musikaren ataria.
* 2009 - Posta zerbitzu zentralizatu nagusiak euskaraz erabiltzeko aukera ireki zen. Hotmail urte horretako apirilean eta Gmail maiatzean.
* 2009 - Azkue fundazioa aurkezten da, euskara sarean josten leloarekin.

### 2010 
* 2010 - Grebaorokorra.info webguneak lehen aldiz batu zuen gertakari baten inguruko sareko jardun dena.
* 2010 - Blogsoviet-eko lehen bilera egin zen.
* 2010 - Musikazuzenean.eus webgunea abiatzen da Euskal Herriko kontzertuen agenda kolaboratiboa.
* 2010 - Umap, Twitterreko euskarazko jarduera batzeko ataria sortzen du CodeSyntax-ek.
* 2010 - ZuTaGu sare soziala jarri zen abian.
* 2010 - Luberri GNU/Linux hezkuntzara bideratutako sistema eragile euskalduna abiatu zen.
* 2011 - Euskarazko edukiak telebista edukiak sarean ikusteko EITB Nahieran-en abiatzea.
* 2011 - Goenkale telesaileko corpus-a sarean jartzen da.
* 2012 - Puntueus fundazioa sortzen da Interneteko .eus domeinua kudeatzeko.
* 2012 - *Euskara aro digitalean* liburu zuria argitaratzen du META-NET Bikaintasun Sareak. Liburuak euskararako hizkuntza-teknologien egoera aurkeztu zuen.
* 2012 - Durangoko Azokak Kabi@ espazioa sortzen du, kultura digitalaren eredu berrien bueltan elkar ezagutu, esperimentatu eta ezagutarazteko.
* 2012 - Euskarabildua jardunaldiak abiatzen dira.
* 2012 - Ibilaldiak hainbat eragile saritzen ditu teknologia berrietan euskara sartzeko egindako lanengatik.
* 2013 - Euskaltzaindiak “a bildua” izena adosten du @-rentzat.
* 2013 - Android euskaraz.
* 2014 - Game Erauntsiaren sorrera
* 2014 - Euskal hizkuntza eta kulturaren .eus domeinua abiatzen da apirilaren 15ean.
* 2014 - Telegram mezularitza programa euskaratu zen.
* 2014 - Hobelex euskarazko lehen lexiko-zuzentzailea sortzen da.

* 2016 - Txoministak, euskarazko lehen websaila sortzen du Hiru Damatxok.
* 2016 - Euskarazko Interneten eguna ospatu zen lehen aldiz, eta *Sarean.eus: Internet eta Teknologia* agerkaria jarri zen martxan PuntuEUSen gidaritzapean.
* 2016 - *IKTak Euskal Herrian: ikerketa, ezagutza eta ekintzarako abiapuntu berriak* ikastaroa.
* 2016 - Euskarazko IKTak: gomendioak herri-aginteentzat dokumentua aurkeztu zuen Eusko Jaurlaritzak.
* 2017 - Euskarazko youtuberrak ugaltzen dira: SuperTxope, Aiora Probatxoa…
* 2017 - Lehen hitza Euskaraz kanpaina.
* 2018 - Txikipedia sortzen da.
* 2018 - Modela, euskarazko lehen itzultzaile neuronala. Ondoren Itzuli, Batua.eus, Elia…
* 2019 - Egunean Behin abiatzen da.
* 2019 - Fedibertsoa ideia sortzen da, Mastodon eta Lemmyren euskal instantziak abiatzen dituzte Abaraska taldekoek. Aurrerago gehituko dira PeerTube, PixelFeed eta Paperjale (Bookwyrmen). 
* 2019 - Kaixomundua.eus gaitasun digitalen ezagutza eskola jartzen du martxan PuntuEUSek.
* 2019 - ZUT gazteentzako aldizkari-digitala aurkezten da. 
* 2019 - Goi-mailako Online ikastegia (GOI) sortu zuten UEUk eta EHUk. 

### 2020 
* 2020 - GOI ikastegiak online eta euskaraz martxan jarri zuen Irakaskuntza ertainetan irakaslea izateko behar den master ofiziala.
* 2021 - Eitb Podkast jaiotzen da.
* 2021 - TEKS, teknologia libreak ekonomia sozialaren ikuspegitik sortu, sustatu eta saretzeko elkartea sortzen da.
* 2021 - Euskal Herria Digitala manifestua aurkezten da.
* 2021 - Gladys sariak, ingurune digitalean ari diren emakume gazte euskaldunak saritzeko ekimena abiatu zen.
* 2021 - BERRIA Ikasgela, egunerokoarekin ikasteko tresna abiatzen da.
* 2022 - Twitch euskaraz eta Pantailak euskaraz taldeak abiatzen dira.
* 2022 - Ikusgela, euskarazko ikus-entzunezko pedagogiko libreen ataria sortzen dute Euskal Wikilarien Kultura Elkarteak eta Hiru Damatxok.
* 2022 - Lehen aldiz Korrikaren 24 orduko zuzenekoa eskaini zen sarean.
* 2022 - Badalab hizkuntza berrikuntza laborategia abian jartzen da.
* 2022 - Zernonikusi.eus, euskarazko edukien bilatzailea abiatzen da.
* 2023 - Primeran euskarazko edukien streaming plataforma aurkezten du EITBk.
* 2023 - Gaitu kanpaina abiatzen da, euskarazko Common Voice sustatzeko.
* 2024 - Latxa euskarazko hizkuntza eredu irekien sorrera.
* 2024 - Makusi sortzen da, haurrentzako EITBko plataforma.
* 2024 - UEUk *Euskara eta Digitalidadea* graduondokoa abiatzen du.
* 2024 - Ulua abiatzen du Ulu Mediak, euskarazko hedabide digital transmedia.
* 2025 - Tagzania mugikorreko jokoa abiatzen du CodeSyntax-ek.
* 2025 - BERRIAk adimen artifizialarekin nola jokatuko duen jaso zuen bere estilo liburuan.
* 2025 - ON! Euskararen ataria aurkeztu zuten Baionan.
* 2025 - Kimu euskarazko txatbotaren lehen bertsioa sareratu zuen Orai NLP Teknologiak-ek.
* 2026 - *Euskara eta Digitalitatea: hamar begirada eginikoari eta egitekoari'' liburua aurkeztu zuen UEUk. Horrek hizkuntza batek sarean duen presentzian pisu handia izan dezake, batez ere, komunitate batean diglosia egoera bat badago, eta bilatzaileak hizkuntza hegemonikoaren alde egiten badu. 2022an Puntu.eus fundazioak Google-ek gaztelaniazko edukia saritzen zutela identifikatu zuen. Publikoki salatu ostean, Google-ek algoritmoa moldatu, eta egoera zuzendu zen.

#### Publizitatea 
Online publizitatean, plataforma handiek euren hizkuntza irizpideak markaten dituzte. Esaterako, ez da posible Google Ads-en euskarazko iragarkiak jartzea. Eta ezinezkoa da ere euskara hutsean dauden webguneetan bertako plataforma horien publizitatea integratu. Google Ad-ek kanpaina batean euskarazko hitzak identifikatzen baditu, kanpaina hori eteten du.

#### Ikus-entzunezkoak 
[thumb|[Pantailak Euskaraz kolektiboak Donostiako Zinemaldian egindako 2022ko protesta.]]
##### Bideo plataforma irekiak 
Ikus-entzunezko plataforma batzuetan euskarazko edukia antolatu eta iragartzeko hainbat muga daude:
* Youtube: Ezin da euskarazko edukia monetizatu.
* Twitch: Ez du euskarazko edukia kategorizatzen, ez dago hizkuntza etiketen aukeran. Oztopo hori salatzeko #3000Twitz kanpaina abiatu zuten Game Erauntsiaren inguruko zenbait streamerrek.
##### OTT itxiak 
* Netflix: 2012/2016an iritsi zen plataforma Espainia eta Frantziara eta orduan ez zegoen euskarazko edukirik. Gaur-gaurkoz ere urriak dira bertako euskarazko edukiak.
* Prime Video: Euskarazko eduki gutxi daude. Pantailak Euskaraz ekimenak euskarazko edukiak lehenesteko modu bat argitaratu zuen 2024an.
* Disney+: Donostiako guraso euskaltzale batzuen ekimenez Disney Euskaraz egitasmoa abiatu zen, euskarazko eduki gehiago eskatzeko.

Horietan eragiteko asmoz Pantailak Euskaraz ekimenaren bueltan hainbat euskaltzale bildu izan dira. ZerNonIkusi webgunean dago plataforma horietako euskarazko edukiaren katalogoa.

#### Gailuak eta aplikazioak 
Hainbat aplikazio ezagunek ez dituzte euskarazko interfazeak. Adibidez, Instagram tresnak 25 hizkuntza onartzen ditu, eta euskara ez dago horien artean, beraz, ezin da euskaraz jarri; ezta TikTok ere.

Android gailuak (software librea) euskaraz jarri daitezke, baina iPhone-etako iOS sistema eragiledunak ez.

#### Hizkuntza hautu digitala 
[thumb|Hezkuntzan gehien erabiltzen diren hiru sistema eragileen alderaketa [Hezkuntzan Librezale|Hezkuntzan ere librezale taldeak landuta.]]
##### Erabiltzaileon hautuak 
Nabigatzailea konfiguratzean hautatzen den hizkuntzak eragin zuzena du interneten nabigatzean euskarazko edukiak jasotzeko aukeran. Puntu.eus behategiak 2023an egindako ikerketaren arabera, Euskal Herriko erabiltzaileen %4 inguruk soilik du nabigatzailea euskaraz konfiguratuta. Euskaldunen artean, %10 inguruan dago kopuru hori. Gauza bera gertatzen da sakeleko telefonoekin. Gailu gehienak euskaraz konfiguratu badaitezke ere, Euskal Herriko erabiltzaileen %5 baino gutxiagok egin du hala.

##### Eduki sortzaileak 
Hainbat eduki sortzaile euskaldunek nahiago dute gaztelaniaz, frantsesez edo ingelesez sortu edukia horrela ikusle potentzial gehiago izango dituztela uste dutelako.

#### Lan politikoa 
Langile publikoen ordenagailu gehienak ez daude euskaraz konfiguratuta, ezta euskarazko hezkuntza zentro askotakoak ere.

Katalunian, Estrategia Digitaleko lehendakaritzaordetza bat ezarri zuten: eta hortik lobby lana egiten dute katalanaren posizioa ingurune digitalean indartzeko. Euskarak ez du horrelako lan politikoa egiteko figurarik.

#### Software librea 
Multinazionalen aginpeko eremuetatik urrunduta, software libreak aukera eskaintzen du tresna oro euskaraz ere izateko. Tresna horiek, baina, ez dira tresna pribatiboak bezain ezagunak eta erabiliak eremu askotan. Horretan lanean ari dira, besteak beste, Librezale elkartekoak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera