David Graeber

**David Rolfe Graeber** (New York, 1961eko otsailaren 12a - Venezia, 2020ko irailaren 2a)    estatubatuar antropologo, anarkista, ekintzaile eta idazlea izan zen. Bere liburu ezagunenak *Debt: The First 5000 Years* (2011), *The Utopia of Rules* (2015) eta *Bullshit Jobs: A Theory* (2018) dira. Antropologiako irakaslea izan zen London School of Economics-en.

## Laburpena 
Yaleko irakasle laguntzailea eta antropologiako irakasle elkartua izan zen 1998tik 2007ra, Graeber balioaren teorietan eta gizarte teorian espezializatu zen. Unibertsitateak hura berriro ez kontratatzeko erabakiak, bere eskubidea zenean, eztabaida akademikoa piztu zuen. 2007tik 2013ra Londrn koktuta dagoen Goldsmiths Unibertsitatean Gizarte Antropologiako irakasle izan zen.

Bere aktibismoak 2001ean Quebecen egindako Ameriketako 3. Gailurraren aurkako protestak eta New Yorkeko 2002ko Munduko Foro Ekonomikoaren aurkako protestak biltzen ditu. Graeber Occupy Wall Street mugimenduko pertsonai ezaguna izan zen, eta batzuetan "*gu ehuneko 99a gara*" leloa asmatu izana aitortzen zaio. ("%99" deskribapenaren kreditua onartu zuen, baina beste batzuek leloa zabaldu zutela adierazi zuen.  )

## Bizitza 
Graeberren gurasoak berrogeita hamar urterekin David izan zuten. Langile klaseko intelektual autodidaktak ziren, New Yorken. Bere gurasoak juduak ziren.  Graeberren ama, Ruth Rubinstein, jantzigintzako langilea izan zen, eta 1930eko hamarkadako *Pins & Needles* aldizkarian idazten zuen, Nazioarteko Emakumeen Jantzigintza Sindikatuak bultzatuta. Graeberren aita, Kenneth, unibertsitate garaian AEBko Gazte Komunisten Ligan afiliatuta zegoen, nahiz eta Hitler-Stalin ituna baino lehenago irten zen. Bartzelonan, Espainiako Iraultza Sozialean parte hartu zuen,Espainiako Gerra Zibilean borrokatuz. Geroago, offset inprimagailuetan plaka biluzte lanetan aritu zen. Graeber New Yorken hazi zen, apartamentu eraikin kooperatibo batean. Graeber 16 urte zituenetik anarkista zen, 2005ean *The Village Voice* -ri eskainitako elkarrizketaren arabera.

Graeber-ek Phillips Academy Andoverren lizentziatu zen 1978an eta New Yorkeko Estatuko Unibertsitatean lizentziatu zen 1984an. Magisteritza eta doktoretza Chicagoko Unibertsitatean lortu zituen, eta Fulbright beka bat irabazi zuen 1989an, Betafon ( Madagaskarren) hogei hilabeteko ikerketa etnografikoa egiteko.  Lortutako doktoregoa Marshall Sahlinsek zuzendu zuen*, The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar* titulua zuena. 

## Historia akademikoa 
1998an, doktoretza amaitu eta bi urtera, Graeber Yale Unibertsitateko irakasle laguntzaile bihurtu zen, eta ondoren irakasle elkartuko postua eskuratu zuen. 2005eko maiatzean, Yale Antropologia departamentuak Graeberren kontratua ez berritzea erabaki zuen, 2008rako epea zeukana. Graeberren beka antropologikoa seinalatuz, bere aldekoek (antropologo kideak, ikasle ohiak eta ekintzaileak barne) erabakia politikoki motibatuta zegoela aldarrikatu zuten. 4.500 lagunek baino gehiagok sinatu zuten haren aldeko eskaerak, eta, hala nola, Marshall Sahlins, Laura Nader, Michael Taussig eta Maurice Bloch antropologoek Yalek erabakia bertan behera uzteko eskatu zuten. Blochek, Londresko Ekonomia Eskolan eta Collège de France-n antropologia irakasle eta Madagaskarreko idazle izana, honako adierazpen hau egin zuen Graeberren inguruan unibertsitateari egindako gutun batean: Teoria antropologikoari buruzko bere idatziak aipagarriak dira. Munduko edozein lekutako bere belaunaldiko teoriko antropologikorik onena dela uste dut.  Yaleko administrazioak ez zuen azalpen formalik eman. Graeberrek iradoki zuen Unibertsitatearen erabakia GESO Yaleko graduondoko ikasleen sindikatuko kide izateak eragina izan zuen bere kaleratzean.

2005eko abenduan, Graeberrek urtebeteko soldata ordaindu ondoren unibertsitatea uztea onartu zuen. Udaberri hartan Yaleko beren azken bi klase eman zituen: "Kultur Antropologiarako Sarrera" (200 ikasle baino gehiagok parte hartu zuen) eta "Ekintza zuzena eta teoria sozial erradikala" izeneko mintegia. 

2006ko maiatzaren 25ean, Graeber Londreseko Ekonomia Eskolan Malinowski hitzaldia ematera gonbidatu zuten. Urtero, unibertsitateko antropologia sailak antropologo bati bere karrerako etapa nahiko goiztiar batean Malinowski hitzaldia emateko eskatzen dio eta, teoria antropologikoan ekarpen esanguratsua egin dutenak bakarrik gonbidatzen dituzte. Graeberren hitzaldia "Boterea /ezagutzaz haratago: botere, ezjakintasuna eta ignorantziaren erlazioaren azterketa" zuen izenburua. Hitzaldi hau saiakera batean argiataru da, "Irudimenaren zona hilak: indarkeriaz, burokraziaz eta interpretazio lanaz" izenburupean. Urte horretan bertan, Graeberrek Gizarte Antropologoen Elkarteko 100. urteurreneko Diamond Jubilee topaketetan aurkezteko eskatu zuen. 2011ko apirilean, antropologia sailaren urteroko Distinguished Lecture aurkeztu zuen Berkeley-n, eta 2012ko maiatzean bigarren urteko Marilyn Strathern Lecture eman zuen Cambridgen.

2008tik 2013ko udaberrira arte, Graeber irakasle eta irakurle izan zen Londresko Unibertsitateko Goldsmith's Collegen . 2013an, London School of Economicseko katedra onartu zuen. 

## Lan akademikoak 
Graeber *Fragments of an Anarchist Antropology* eta *Toward an Anthropological Theory Value: The False Coin of our Dreams l*ibruru akademikoen egilea da . Lan antropologiko zabala egin du Madagaskarren, eta doktorego tesia idatzi zuen (*The Disastrous Ordeal of 1987: Memory and Violence in Rural Madagascar*), nobleen ondorengoen eta esklabo ohien ondorengoen arteko banaketa sozialari buruz. 2007ko irailean argitaratu zuen tesian oinarritutako liburua, *Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar*. AK Pressek 2007ko azaroan saiakeren liburua argitaratu zuen, *Possibilités: Essays on Hierarchy, Rebellion and Desire*, eta 2009ko abuztuan *Direct Action: An Ethnography* agertu zen. Horien ondoren, monografia historiko garrantzitsu bat etorri zen *Debt: The First 5000 Years*, 2011ko uztailean agertu zena. Liburu honen inguruan, Graeberrek nabarmendu zuen:

: Nazioarteko Diru Funtsa eta Hegoalde Globaleko herrialdeei egin zietena -bankariak orain etxean egiten hasi diren gauza bera da, jakina- istorio zahar honen bertsio modernoa besterik ez da. Hau da, hartzekodunek eta gobernuek esaten dute finantza-krisian zaudela, dirua zor duzula, noski, zorrak ordaindu behar dituzula. Kontua ez da zorrak barkatzea. Beraz, jendeak utzi egin beharko lioke hainbeste jateari. Dirua gizarteko kide ahulenengandik atera behar da. Bizitzak suntsitzen dira, milioika pertsona hiltzen dira. Jendeak ez luke inoiz amestuko horrelako politika bat babestea, harik eta esaten ez den arte: "Tira, zorrak ordaindu behar dituzte". 

2017ko abenduan, Graeberrek eta bere irakasle ohi zena Marshall Sahlinsek *On Kings* izenburuko saiakera bilduma kaleratu zuten, AM Hocart-en inspiratutako teoria bat erritual kosmologikoan giza subiranotasunaren jatorriari buruzko teoria bat azalduz. Graeberrek Shilluk eta Merina erreinuei buruzko saiakerak egin zituen, eta azken saiakera bat "erregearen eta herriaren arteko gerra eratzailea" deitzen zuena aztertzen zuen. Une honetan, gizarte desberdintasunaren jatorriari buruzko lan historikoa egiten ari da David Wengrow-rekin .

2013ko urtarriletik 2016ko ekainera arte, Graeber editorea izan zen Cambridgeko (Massachusetts) *The Baffler* aldizkarian. 2011tik 2017ra arte sarbide irekiko *HAU* aldizkariaren erredaktore nagusia izan zen*: Journal of Ethnographic Theory*, eta berak eta Giovanni da Col-ek batera idatzi zuten "teoria etnografikoa" eskolaren sorrerako adierazpen teorikoa eta manifestua. 

Charles Kenny-k, *Democracy* aldizkari politikoan idatziz, esan zuen Graeberrek "neoliberalismoaren gaitzei buruzko kontakizunarekin bat egiten zuten" datuak bilatzen zituela eta kontrakoa iradokitzen zuten datuak zalantzan jarri edo kritikatu zituela. 

### Burokrazia, managerialismoa eta "*pitorik balio ez duten lanak*" 
Graeberren azken bekaren zati handi bat "pitorik balio ez duten lanak" gaian oinarritu da, administrazio lanen gorakadak ugaritzearekin hedatu direnak eta Graeberrek "kudeaketa feudalismoa" deitzen duen hori. 2013ko *The Democracy Project* liburuan planteatzen duen puntuetako bat - Occupy mugimendua - *pitorik balio ez duten lanak* deitzen dituen gehikuntza da, *lanpostuak* betetzen dituztenek ere existitu behar ez dituzten edo behar ez dituzten enplegu formak aipatuz. Lan horiek normalean "langile profesionaletan, zuzendaritzan, bulegoan, salmentetan eta zerbitzuetan" kontzentratuta daudela uste du  STRIKE! aldizkariko artikulu batean ere azaldu zuen bezala:

: 1930. urtean John Maynard Keynesek iragarri zuen, mende amaieran, teknologia nahikoa aurreratuko zela Britainia Handia edo Estatu Batuak bezalako herrialdeek 15 orduko lan astea lortuko zutela. Arrazoi guztiak daude arrazoia zuela sinesteko. Termino teknologikoetan, horretarako nahiko gai gara. Eta hala ere ez zen gertatu. Horren ordez, teknologia landu egin da, zerbait bada, guztiok gehiago lan egiteko moduak aurkitzeko. Hori lortzeko, modu eraginkorrean zentzugabeak diren lanpostuak sortu behar izan dira. Pertsona kopuru handi batek, Europan eta Ipar Amerikan bereziki, lan bizitza osoa ematen dute ezkutuan uste duten zereginak benetan burutu behar ez dituztela. Egoera honetatik sortzen diren kalte moral eta espiritualak sakonak dira. Gure arima kolektiboaren orbaina da. Hala ere, ia inork ez du horri buruz hitz egiten. 

Artikuluaren ospea dela eta, Graeberrek *Bullshit Jobs: A theory* liburua idatzi zuen orduan, Simon & Schusterrek 2018an argitaratua.

*The Guardian-*ek Graeber-en *Bullshit Jobs-* i buruzko iritzi mistoak egin zituen, "jarrera apur bat mespretxagarria" izan zela eta liburuaren "nekatutako argudioak" egiaztatzen zituela salatuz, liburuaren tesiaren alderdiak "argi eta garbi zuzenak" zirela aipatuz. 

## Kritika 
Berkeley ekonomiko-historialari neoliberalak, Brad DeLongek, bere blogean atal asko aztertu zituen Graeberren *Debt* liburuaren kritika zehatza idatziz.   DeLongek dio 12. kapituluan "dozenaka" akats daudela. Bereziki zerrendatzen du Graeberrek oker egin zuela AEBetako Erreserba Federalean presidentetzarako izendatutako kopurua eta liburuaren lehen edizioan agertzen zenaren aurka, Apple ez zutela IBMko ingeniari ohiek sortu. Graeberrek kritika hauek erantzun zituen, interpretazioaren dibergentzia bat zegoela argudiatuz, DeLong-ek kritikak argudiatuz publikazio prozesuaren moztea eta "kopiatze prozesuan" eman zirelako.  Hala ere onartu zuen DeLong-ek "Debt 544 orrialdeetan bere akatsik handiena Merkatu Irekiko Batzorde Federaleko batzordean presidentetzarako izendatutako kopurua gaizki lortu zuela". Graeberrek dioenez, horrek ez zuen eraginik izan argudiatzen ari zen puntuan.

## Aktibismoa 
[thumb| Graeber (ezkerrean) 2007an [New Yorken Union Square- n etorkinen eskubideen alde egindako elkarretaratzean ]]
Bere lan akademikoaz gain, Graeberrek aktibismo politikoan zuzeneko nahiz zeharkako inplikazio historikoa izan zuen. Besteak beste, Industrial Workers of the World sindikatuko kidea zen, 2002an New Yorkeko Munduko Ekonomia Foroaren aurkako protestetan parte hartu zuen, 2010eko Erresuma Batuko ikasleen protestetak babestu zituen, Occupy Wall Street mugimendua lagundu zuen eta Anti-Capitalist Convergence sortzaileetako bat izan zen.

2011ko azaroan, *Rolling Stone* aldizkariak Graeber Ocupy Wall Street mugimenduko leloaren asmatzailea Graeber zela esan zuen: "Gu gara ehuneko 99", nahiz eta Graeberrek esan *The Democracy Project*en idatzi duen leloa "sorkuntza kolektiboa zela". *Rolling Stone-k* ere dio Graeberrek New Yorkeko lehen Batzar Nagusia sortzen lagundu zuela, 60 parte-hartzaile soilik izan zirela abuztuaren 2an. Hurrengo sei astetan sortzen ari zen mugimenduarekin lotuta egon zen, besteak beste, batzar orokorrak errazten, lan taldeen bileretara joaten eta indarkeriarik gabeko erresistentziari buruzko prestakuntza juridikoa eta medikua eta eskolak antolatzen. Zuccotti parkeko kanpamentua hasi eta egun batzuetara, New Yorketik Austinera (Texas) joan zen .

Graeberrek argudiatu du Occupy Wall Street mugimenduak lehendik zeuden erakunde politikoen edo egitura juridikoaren zilegitasuna aitortu ez izana, hierarkizatutako adostasunik gabeko erabakiak hartzeak eta politika aurrefiguratiboak besarkatzeak funtsean proiektu anarkista bihurtzen duela. Udaberri Arabiarrarekin alderatuz gero, Graeberrek aldarrikatu du Occupy Wall Street eta herri mailako beste protesta garaikideek "Amerikako Inperioaren desegitearen inguruko negoziazio olatu baten hasierako salbazioa" direla. *Al Jazeeran* idatziz, adierazi du hasieratik Okupatu mugimenduak "agindu moral bati soilik erantzuteko konpromisoa" zuela, eta ez legezkoari buruz, eta, beraz, beharrezko baimenik gabe bilerak egin zituela. Okupatu mugimenduaren hasierako erabaki hau defendatzerakoan esan du "publikoa garen heinean, ez genukeela espazio publikoa okupatzeko baimenik behar". 

Graeberrek 2014an txiokatu zuen bere familiaren etxetik 50 urte baino gehiago kanporatu zutela Occupy Wall Street-rekin izandako parte hartzeagatik. Gaineratu du Okupatuarekin lotutako beste batzuek antzeko "jazarpen administratiboa" jaso dutela. 

2019ko urriaren 11n, Graeberrek Extinction Rebellion protestan hitz egin zuen Trafalgar Square-n .  Graeberrek "zezenketen lanpostuen" eta ingurumenaren kaltearen arteko harremanari buruz hitz egin zuen, mugimendu ekologistak lan horiek beharrezkoak ez diren eraikuntza edo azpiegitura proiektuekin konbinatuta eta planifikatutako zaharkitze arazo garrantzitsu gisa konbinatuz.

2019ko azaroan, beste figura publiko batzuekin batera, Graeberrek Jeremy Corbyn Alderdi Laboristako buruzagiari babesa adierazteko gutun bat sinatu zuen, eta honela deskribatu zuen: "Sortzen ari den eskuin muturreko nazionalismoaren, xenofobiaren eta arrazakeriaren aurkako borrokan itxaropenezko itsasargia". 2019ko abenduan, kultura arloko beste 42 pertsona nabarmenekin batera, Corbynen zuzendaritzapean zegoen Alderdi Laboristaren aldeko gutun bat sinatu zuen 2019ko hauteskunde orokorretan. Gutunaren arabera, "Laboristen manifestu elektoralak, Jeremy Corbynen gidaritzapean, eraldaketa-plan bat eskaintzen du, jendearen eta planetaren beharrak lehenesten dituena, onura pribatuen eta gutxi batzuen interesen gainetik".

## Heriotza 
David Graeber 2020ko irailaren 2an hil zen Veneziako ospitale batean, 59 urte zituela. Hil baino bi egun lehenago, abuztuaren 31n, beren emazte Nika Dubrovsky-k Veneziatik ateratako argazkia txiokatu zuen "Venice. Iluna, bustia eta hotza ”. Graeber bera, hil baino lehenago aktibo zegoen: abuztuaren 28an Youtuben bideo bat argitaratu zuenean azken aldi honetan "apur bat baxu" sentitzen zela esanez, baina berriro ere hobeto sentitzen ere hasi zela. 

Graeberren heriotzaren erreakzioen artean Ash Sarkar txiokatu zuen "gutako askorentzako irakaslea zela, adeitasunez eta bihurrikeriaz eta pazientziaz betea", Dalia Gebrialek "erraldoi eta benetako kamarada" zela esan zuen bitartean.

## Argitalpenak 
### Liburuak 
* — (2001). Toward an Anthropological Theory of Value: The False Coin of Our Own Dreams. New York: Palgrave. .
* — (2004). Fragments of an Anarchist Anthropology. Chicago: Prickly Paradigm Press. .
* — (2007). Lost People: Magic and the Legacy of Slavery in Madagascar. Bloomington: Indiana University Press. .  — (2007).
* — (2007). Possibilities: Essays on Hierarchy, Rebellion, and Desire. Oakland, CA: AK Press. .
* — (2011). Debt: The First 5000 Years. Brooklyn, N.Y.: Melville House. .
* — (2011). Revolutions in Reverse: Essays on Politics, Violence, Art, and Imagination. London New York: Minor Compositions / Autonomedia. .
* — (2013). The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement. New York: Spiegel & Grau. .
* — (2015). The Utopia of Rules: On Technology, Stupidity, and the Secret Joys of Bureaucracy. Melville House. .
* Sahlins, Marshallekin batera (2017). On Kings. Hau Books. ..
* — (2018). Bullshit Jobs: A Theory. Penguin. .

; Koeditore gisa

* Graeber, David (2007). Constituent Imagination: Militant Investigations / Collective Theorization. Oakland, CA: AK Press. ISBN 978-1-904859-35-2. OCLC 141193537.

### Artikuluak 
#### Akademikoak 
* — (2006ko martxoa). "Turning Modes of Production Inside Out: Or, Why Capitalism is a Transformation of Slavery" (PDF). Critique of Anthropology. 26 (1): 61–85. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2011ko iraila). "The Divine Kingship of the Shilluk: On Violence, Utopia, and the Human Condition, or, Elements for an Archaeology of Sovereignty". HAU: The Journal of Ethnographic Theory. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2012ko abendua). "Dead Zones of the Imagination: On Violence, Bureaucracy, and Interpretive Labor. The 2006 Malinowski Memorial Lecture". HAU: The Journal of Ethnographic Theory. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.

#### Orokorrak 
* — (1998ko abenduak 27). "Rebel Without a God". In These Times. *Buffy Vampire Slayer* -en elementu antiautoritarioen inguruko hausnarketa. 2020ko urriak 1 kontsultatuta
* — (2000ko abuztuak 21). "Give it Away". In These Times. 24 (19). Marcel Mauss intelektual frantziarrari buruzko artikulua. 2020ko urriak 1 kontsultatuta
* — (2002ko Urtarrila–Ostaila). "The new anarchists". New Left Review. New Left Review. II (13).
* — (2003ko ekainak 1). "The Twilight of Vanguardism". Indymedia DC. Originala 2013ko urtarrilak 12an argitaratua. 2020ko urriak 1 kontsultatuta. "History Matters: Social Movements Past, Present, and Future" konferentzian, 2003ko maiatzaren 3an, Ikerketa Sozialerako Eskola Berrian hitzaldi nagusian egindako saiakera.
* — (2004ko urtarrilak 6). "Anarchism in the 21st Century". Z Magazine. Originala 2008ko martxoak 17an gordeta. 2020ko urriak 1 kontsultatuta. Andrej Grubacic -ekin batera egina
* — (2005ko abenduak 6). "On the Phenomenology of Giant Puppets: Broken Windows, Imaginary Jars of Urine, and the Cosmological Role of the Police in American Culture" (PDF). 2020ko urriak 1 kontsultatuta. Jatorriz Antropologia, Arte eta Aktibismo Mintegi Zikloari zuzendua, Brown Unibertsitateko Watson Institutuan, 2005eko abenduaren 6an.
* — (2007ko urtarrila). "Army of Altruists". Harper's. 2020ko urriak 1 kontsultatuta. Hainbeste langile klasek estatubatuarrek eskuina bozkatzen dutenaren igarkizuna konpontzeko saiakera
* — (2007ko urriak 12). "The Shock of Victory". Infoshop News. Archived from the original on February 14, 2012. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2008ko apirilak 1). "The Sadness of Post-Workerism, or, "Art and Immaterial Labour" Conference: a Sort of Review" (PDF). The Commoner. 2020ko urriak 1 kontsultatuta. Modan dagoen teoria autonomistaren azken ebaluazioa (à la Negri, Lazzarato, etab.), Artearen, balioaren, iruzurren eta etorkizunaren patuaren inguruko iruzkin batzuekin.
* — (2008ko azaorak 17). "Hope in Common". Autonomedia.org. Archived from the original on February 10, 2009. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2009ko otsailak 10). "Debt: The First Five Thousand Years". Mute Magazine. 2 (12). 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2010ko azaroa). "Against Kamikaze Capitalism: Oil, Climate Change and the French refinery blockades". Shift. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2011ko urtarrilak 1). "The divine kingship of the Shilluk: On violence, utopia, and the human condition, or, elements for an archaeology of sovereignty". HAU. 1 (1). 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2010ko abenduak 7). "To Have Is to Owe". Triple Canopy (10). 2020ko urriak 1 kontsultatuta. Zorraren historiari buruzko saiakera ilustratua, Zorraren zatiak biltzen dituena *: Lehenengo 5000 urteak* (2011)
* — (2011ko irailak 25). "Occupy Wall Street Rediscovers the Radical Imagination". The Guardian. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2012ko matxoa). "Of Flying Cars and the Declining Rate of Profit". The Baffler. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2013ko apirila). "A Practical Utopian's Guide to the Coming Collapse". The Baffler. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2013ko maiatza). "It is Value that Brings Universes into Being". HAU. 3 (2). 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2013ko abuztua). "On the Phenomenon of Bullshit Jobs". Strike! Magazine. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2014ko otsaila). "What's the Point If We Can't Have Fun". The Baffler. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2014ko martxoak 26). "Caring too much. That's the curse of the working classes". The Guardian. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2014ko maiatzak 30). "Savage capitalism is back – and it will not tame itself". The Guardian. 2020ko urriak 1 kontsultatuta.
* — (2018ko martxoak 2). "How to change the course of human history". eurozine.com. 2020ko urriak 1 kontsultatuta. David Wengrow-ekin batera egina.
* — (2019ko abendua)."Against Economics" (Robert Skidelskyren berrikuspena, *Money and Government: The Past and Future of Economics*, Yale University Press, 2018, 492 orr. ), *The New York Review of Books*, liburukia. LXVI, ez. 19 (2019ko abenduaren 5a), 52, 54, 56-58 or. David Graeberren berrikuspenaren irekiera (52. or.): "Gero eta sentsazio handiagoa dago, ekonomia handiak kudeatzeko ardura dutenen artean, ekonomia diziplina jada ez dela helburuetarako egokia. Jada existitzen ez diren arazoak konpontzeko diseinatutako zientziaren itxura hartzen hasi da ".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak