Bola joko (herri kirola)

320px|thumb|Bola txirloak eraisten.
**Bola-jokoa**, jatorria nekazaritza- edo itsaso-lanetako jardueretan ez duen herri kirol bakanetariko bat da. Jokoaren helburua da jaurtigai batekin (gehienetan bola esferikoak) itu batzuk (*txirlo*, *birlo*, *pirla*, *pirle*, *birla*, *brila*, *txirla*... deituak) eraistea, horretarako prestatutako ingurune batean (*bolatoki*, *bolaleku*, *karrejo* edo *boladera*). Jaurtigaia botatzen duen jokalariari *bolari* deritzo.

Aldaera asko dira Europa osoan eta, Euskal Herriari dagokionez, jokoa arruntagoa izan da Hegoaldean azken mendeetan, bereziki Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban, eta maila apalago batean Nafarroan eta Ipar Euskal Herrian. Euskal Herrian jokatzen diren aldaeretan, txirloen forma, kopurua eta kokapena aldatzen dira, hala nola bolaren forma eta bolatokiaren trazadura.

Bolak hiru motakoak dira gehienetan: hiru zulokoak, esku zulokoak eta esku-azpikoak. Hiru zuloko bolek hiru atzamar sartzeko hiruna zulo izaten dituzte; esku zulokoek bi zulo izaten dituzte, batean atzamar lodia eta bestean eskuko gainerako atzamarrak sartzeko balio dutenak; azkenik, esku-azpikoek ez dute inolako zulorik; eta, aurreko bi motak baino arinagoak izanik, esku-azpiaren gainean jarrita jaurtitzen dira. Hiru txirlokoa da bolaren zuloak atzamarrak sartzeko erabiltzen ez diren modalitate bakarra. Kasu honetan, aerodinamika erabiltzen dela esan daiteke, bola zuloak beti ezkerreko partera begira daudela bota behar delako, bestela ez baita pistatik atera gabe txirloetara iristen.

## Historia 
[320px|thumb|Txirlo eta bolak [Bilboko Euskal Arkeologia, Etnografia eta Kondaira Museoan.]]

Bola jokoa, era batera edo bestera jokaturik, munduko joko zaharrenetarikoa da; jokoaren lehen aztarnak Antzinako Egiptoko ume koskor baten hilobi batean aurkitu zituen Sir Flinders Petrie arkeologo ingelesak.

Euskal Herrian, bola joko desberdinei buruzko dokumentuak Erdi Arotik eta ostetik datoz, gehien bat, jokoaren gaitzespena edo debekua egiteko. Uribarri Ganboako (Araba) udalak, esaterako 1632an debekatu zuen bola jokoan aritzea, baita orduan herrian ohikoa zen egunetan: San Antonio egunez eta biharamunean, baita Santa Isabel eta San Biktor egunetan ere. Bizkaian, Lekeitioko udalak 1571n debekatu zuen ordenantza bitartez bola jokoan aritzea, beste zenbait gauzarekin batera. Era berean, udal eta eliza dokumentuetan, bolatokien alokairu eta jokoen arauei buruzko oharrak agertu dira, bolatoki asko alokatuak izaten baitziren ustiapen eskubideen truke. Beste bolatoki asko, sagardotegi edo txakolindegiei lotuta egoten ziren, bezeroen erabilerako.

Estanislao Labairuk eginiko *Historia General del Señorio de Bizcaya* lanean, zera dio Bola jokoari buruz:

Bizkaiko bola joko desberdinak aztertu dituen Zorrillaren arabera, aipu honek, Enkarterrian jokatzen den Oholtzar pasaboloa eta Zornotza aldeko jokoa edo Munadun erremonteari egiten dio erreferentzia, lehenean bola txiki eta hiru txirlo erabiltzen baitira eta bigarrenean hamar txirlo (bederatzi handi eta txiki bat) eta bola askoz handiagoak.

XX. mende erdialdera arte aldaera desberdinek ez zuten arautegirik (asko oraindik arautu gabe daude), eta aldera beraren jokatzeko erak ere aldatu egiten ziren lekuaren arabera.

Lurralde desberdinetako lehen txapelketa Gasteizen egin zen, 1945eko abuztuaren 12an, bertako udala eta aurrezki kutxaren laguntzarekin. Araba osoko partaideek hartu zuten parte, 500 pezetako hiru sari eta trofeo bat lortzeko deman, Pedro Sagredo izan zen irabazlea. 1965ean, Arabako bola jokorako federazioa sortu zen.

### Gaur egun 
Landa eremuetako emigrazioak eta denbora-pasa ohituren aldaketak ekarri zuen bola-jokoaren gainbehera, ohiko jokoa izatetik egun berezietan (tokiko jaietan, esaterako) bakarrik jokatzera pasa da leku askotan.

Dena dela, gaur egun, hainbat aldaera federaturik daude, eta hainbat klub jaio dira, aurreko joera negatiboari pixkanaka aurre eginez. Gipuzkoan, esaterako 2007-2008 denboraldian 38 klub eta 616 lizentzia zenbatzen zituen Gipuzkoako Kirol Behatokiak . Euskal Herriko Bola Joko federazioak (1986an sortu zena) honako 13 aldaera hauek ditu federatu moduan zerrendaturik: Arabar bola jokoa, Aiarako bola jokoa (*Bolatoki* izenarekin, hala deitzen baitzaio batzuetan, bolalekuari erreferentzia egiteko erabiltzen den izen euskaldunetik hartuta), Gesaltzako bola, Burgosko bola jokoa, Palentziako bola jokoa, Bowlinga, Calva, Oholtzar pasaboloa, Kanaleko hiru txirlo, Leongo jokoa, Bolo-palma, Toka, Zornotza aldeko jokoa edo Munadun erremontea eta Eskuzulo (hauek biak ere *bolatoki* izenaren pean) eta Hiru oholtzar. Askotan, toka eta calva ez dira bola jokotzat hartzen, nahiz eta bola jokoarekin antza handia izan, bola-jokoan tiratzaile ona izatea ez delako nahikoa, aurreko bi jokoetan ez bezala.

### Eragina arteetan 
[thumb|eskuinera|*Guipúzcoa. Los bolos.* [Joaquín Sorolla. 1914]]
Zenbait euskal idazlek ere bola jokoarekin lotuta zenbait aipamen egin zituzten: Evaristo Bustintza, *Kirikiño*, idazleak aipatzen ditu bolalekuak bere Abarrak eta Bigarren Abarrak lanetan. Era berean, Errose Bustintzak ere *Jentillen bola-lekua* ipuina kontatzen du, bere *Euskalerriko ipuñak* lanean , azkenik, *Barrensorok* ere honako testua idatzi zuelarik *Uztaro* lanean:

Idazle ohiturazale hauen lekukotasun eta ipuinetan oinarriturik, ondoriozta daiteke XX.mende hasieran, jokoa landa-eremuan ohikoa zela.

Margolaritzari dagokionez, Joaquín Sorolla margolari valentziarrak, *Guipúzcoa-Los bolos* (*Gipuzkoa-Bola jokoa*) izeneko artelana margotu zuen 1914ean. Bertan, bola jaurtitzera doan bolaria eta ingurua erakusten dira. Gaur egun, AEBetako Hispanic Society da lanaren jabea, baina artelana Bilboko Arte Eder Museoan egon zen ikusgai 2009 hasieran.

## Aldaerak 
400px|thumb|Bertako eta erroturiko aldaera bizien hedadura geografikoa erakusten duen mapa. Udalerri batzuk banaturik agertzen dira, auzorik auzora aldatu egiten baita batzuetan joko mota.
Euskal Herrian, gaur egun, jokoaren dozenaka aldaera desberdinetara jokatzen da, desberdintasun handiak daudelarik batetik bestera: bola-mota, bolatokiaren... Horietatik batzuk, Euskal Herriko berezkoak dira, beste batzuk, Espainiar estatutik etorriko immigrazioaren ondorioz hasi ziren jokatzen bertan eta azkenik, jatorriz Euskal Herriko lurraldeetakoak ez direnak, baina berezkotzat hartu daitezkeenak daude, Euskal Herriko gune batzuek jokoa sortu zen lekuarekin duten lotura estuaren ondorioz jokatzen baitira bertan.

Berezko eta kanpotik etorritako joko errotuak, geografikoki daude banaturik Euskal Herri mendebalde osoan, ez baita ohikoa bolatoki berean joko bat baino gehiagora jokatzea. Era berean, zonalde jakin batean, arraroa da joko bat baino gehiago aurkitzea, ez baldin bada hirietan, non historikoki jasandako migrazio handiagoaren eraginez, kanpoko hainbat joko ezberdin jokatzen diren.

Jarraian doana, gaur egunean Euskal Herrian jokatzen diren edo jokatu izan diren zenbait jokoren zerrenda da. Bertakoak eta kanpokoak direnak.

### Aiarako bola jokoa 
60px|thumb|ezkerrera|Aiarako Erremontea
[220px|thumb|Aiarako bola jokoan ikasten, [Laudio.]]
[220px|thumb|[Lendoñobeitiko (Urduña) bolatokiaren inaugurazioa.]]
*Aiarako bola jokoa*, *Aiararra* edo *erremontea* izenekin ezagutua. Aldaera honetara jokatzeko oraindik erabiliak diren bolatoki aurki daitezke Aiaran (Beotegi, Luiaondo...) baina beste batzuk ere badaude Gueñes, Artziniega, Laudio (Erroke Deunan bi eta Gardean), Tertanga, Arakaldo eta Orozko aldean.

Jokatzeko hondoraturiko guneak, boladera edo karrajua izenekoa, 20–28&nbsp;m-ko luzera eta 3,5–4,20&nbsp;m-ko zabalera izaten du eta alde okerrez dago inguraturik, boladerari aska handi eta hondoratuaren itxura emanez. Jatorriz buztin gainean jokatzen zen arren, gaur egun, zurezko behea ere erabiltzen da. Jaurtiketa guneak 5 metrotara arteko luzera izan dezake eta bederatzi txirlo handiak kontrako muturrean daude kokaturik 3x3ko karratua osatuz. Birla txikiago bat ere egoten da (*txikerra* izena ematen zaiona), lau puntutako balioa duena. Birlak botatzeko erabilitako bolek atzamar edota eskuarentzat izaten dute zuloa, 28–30&nbsp;cm-tako diametrodunak dira eta orokorrean 8–14&nbsp;kg artean pisatzen dute, nahiz eta astunagoak ere erabili izan diren.

Jaurtitzaileak, bola ezker edo eskuineko aldatserantz botatzen du bola eta, jaurtiketa balioduna izateko, gutxienez birla txikia eta birla handietako bat bota behar du. Jaurtiketa ideal batean, bukaeran bolak errebote egin eta birla gehiago botatzen ditu. Beste birla batzuk emandako kolpearen ondorioz eroritako birlek ere puntu-zenbaketarako balio dute.

### Ameskoako jokoa 
thumb|70px|ezkerrera|*Ameskoako jokoa*.
Aldaera hau, Nafarroako Ameskoa eskualdean jokatzen den aldaera da. Jokatzeko, bolatoki gisa edozein zoru lau erabil daiteke (pilotalekuak edota elizetako portikoak, adibidez) eta sei txirlo erabiltzen dira. Hauek 25 cm altu eta oinarrian 4 cm-ko diametroa duten konoak dira, punta bolan bukatzen zaielarik. Hauek hirunaka bi lerrotan jartzen dira, lehen lerroko txirloen arteko distantzia bigarren lerrokoena baino txikiagoa izanik. Era honetan, bolariari begira geratzen den erpina faltako litzaioke triangelu bat osatzeko. Bolariak, 5 cm-ko diametroa eta 24 cm-ko luzera duen jaurtigaia erabiltzen du. Eta txirloetatik 24 oinera kokaturik jaurtigaia hirutan botatzen du, helburua txirlo guztiak bat izan ezik botatzea delarik. Helburu honi *ona* edo *txirla* deritzo.

Jokoa apustuen bidez dinamizatzen da, jokalari guztiek egin dezaketelarik apustu jaurtitzailearen aurka. Bolariaren aurka jokatutako dirua zoruan uzten da, txirloetatik hurbil. Bolariak *txirla* eginez gero diru guztia jasotzen du, baina ez badu lortzen, jokalari guztiei euren apustuaren zenbatekoa eman beharko die.

Txirlo eta jaurtigaiaren jabeak, irabazleari bere irabazien zati txiki bat eskatzen dio, materiala erabiltzearen truke., baina ume jokoa dela adieraziz, zerrategiko enparauekin eginiko txirloekin jokatzen dena. Karratu bat osatzen da lurrean txirloak bertan jarriaz, jaurtigaiarekin karratutik kanpora botatako txirlo kopurua delarik jaurtitzaileak lorturiko puntu kopurua, Katxete aldaeran gertatzen den antzera.

### Arabar bola jokoa 
95px|thumb|Arabar bola jokoa

[250px|thumb|ezkerrera|Bolariak [Muruan (Zigoitia), Arabako aldaerara jokatzen.]]
Arabako edo lautadako bola jokoan, bolatokiak hiru alde nagusi ditu, zeinak guztiak dauden inguruko aldeak baino pauso bat baxuago:
::::::::::::* *parra* hondoraturiko egurrezko xafla da, jaurtitzaileak bola jaurti dezakeen azalera mugatzen duena.
::::::::::::* *loma*, 18-21m luzerako eta 20cm zabaleradun egur xafla da, bolatokiko hormen erditik doana.
::::::::::::* txirloak dauden gunea, non jokatzeko azalera berriz zabaltzen den, txirloen kokapena adierazten duten markak daudelarik bertan.

Bolek ez dute heldulekurik, 2,1-2,5&nbsp;kg artean pisatzen dute eta 16–17&nbsp;cm inguruko diametroa dute. Lau txirlo egoten dira, triangelu forman kokaturik, erpina jaurtitzaileari begira dagoela. *Parra*-tik hurbilen dagoen txirloak *kantoi* izena du, atzera eta ezkerrera dagoenak *karraka*, atzera eta eskuinera dagoena *guarda* eta *kantoi*aren atzean dagoena *medio* txirloa da. *Karraka* eta *guarda* arteko distantzia 2,4 metrokoa da.

Jaurtitzaileek bola *loma*ra bota, bola bertan mantendu (erortzen baldin bada, baliogabetu egiten da jaurtiketa, *zula* deritzo honi) eta azkenean *kantoi* izena duen txirloa bota behar du puntuatzeko. Helburua lau txirloak botatzea da, baina bolak albo-hormetan errebote egin eta txirlo bat botaz gero ez du kontatzen. Garai batean, Asparrena eta Donemiliaga (ekialdean) eta Abornikano eta Uzkio (mendebaldean) artean, herri gehienek zuten aldaera honetako bolatokia, baina batzuk denborarekin galtzen joan dira. Gehien erabilitakoak, Zuia-Gorbeialdea ingurukoak dira, zeinak jaietan erabiltzen diren. Modalitate honetako 100 bolatoki baino gehiago daude Araban eta Bilbon bertan ere, Errekalde auzoan, Arabar bola jokorako den bolatokia aurki daiteke, 1950. urtean arabar batzuek eraikia.

### Aramaioko hiru txirlo 
Aramaioko hiru txirlo, edo *joko aramaixotarra*, Aramaio haranean jokatzen zen aldaera da, bere hedadura udalerri horretara mugaturik zegoelarik. Gaur egun, Aramaion, Kanaleko hiru txirlo aldaeran jokatzen da, bolalekuak aldaera honetan jokatzeko eraldatu direlarik.

*Joko aramaixotarreko* bolalekua, zortzi-hamar metro luze eta hiru-lau metro zabal den laukizuzena da. Eskuineko alde zabalean, horma txiki bat izaten du eta ezkerrekoan, zanga txiki bat, bola bertara erortzen baldin bada, berriz ez irteteko. Bolaria kokatzen den lekuan, jaurtiketa-ohola dago, beharrezkoa dena bolak jotzea txirloak jo baino lehen (bolak ez badu ohola jotzen *ohol huts* adierazten da eta jokaldia baliogabetzen da). Txirloak, 35 cm altu eta 7-8 zabal dira eta normalean arte, zumar edo gorosti egurrez daude eginak. Bolak oso handiak izaten dira, arte egurrez eginikoak dira eta zortzi kiloko pisua dute. Gainera, ez dute forma guztiz erregularrik, eta ondorioz jokaldietan efektu arraroak egiten dituzte.

Txirloak, jokalariaren aurkako aldean jartzen dira, lerrokaturik, bata bestearen atzean. Jokaldi bakoitzean, ilararen kokalekua alda daiteke, eskuineko horma edo ezkerreko zangatik hurbilago jarriaz. Bolen antzera, bolalekua bera ez denez erregularra, muino txikiak baititu, garrantzitsua da bolari azpijana ematea nahi den lekura bidali eta txirloak botatzeko. Botatzen den txirlo bakoitzeko puntu bat kontatzen da, eta ez baldin bada txirlorik botatzen jokaldi *hutsa* adierazi eta baliogabetzen da. Txirloen ostean, zenbait enbor daude (*atzeko anporra*), bolak bertan jotzen baldin badu, zarata egin eta bertan geratzeko.

Bolalekuak Aramaioko udalerria osatzen duten elizate desberdinetako auzo-elkartearenak dira. Urtero, enkantean ateratzen ziren honen erabilera eta ustiapen eskubideak, elizateko jaietako gastuak ordaintzeko. Enkanteko irabazle edo *errematantea*, enkantean diru gehien opatu duena, zen urtean zehar bola partida berriak antolatzeaz arduratuko zena. Horretarako, *seinaleak* saltzen zituen (normalean jokorako kartak) jokaldian parte hartu nahi zutenen artean, eta jokalari askoren artean, jaurtiketa bakoitzeko bana. Jokoa bere seinalea erakusten duen bolari batek hasten zuen, behin jaurtiketa egindakoan, zenbat txirlo bota zituen ikusten zen eta bigarrenari ematen zitzaion jaurtitzeko aukera. Jaurti aurretik, bere karta lehen jokalariari ematen zion eta jaurtiketan, lehen bolariak botatako txirlo kopuru bera edo txikiagoa botatzen bazituen, kanporatuta geratu eta seinalea galtzen zuen. Gehiago bota balitu ordea, lehena geratuko zatekeen kanporatuta. Hirugarren bolariak, bere seinalea irabazle geratu zenari emango ziokeen eta horrela jarraituko zukeen jokoak, harik eta bolari bakar batek seinale guztiak zituen arte. Dena den, norgehiagokaren batean berdinketa (*parrakua*) baldin bazegoen, beranduen sartu zen jokalaria kanporatu bai, baina bukaeran berdinketa lortu zuen bolariaren aurka berriz jokatzeko aukera izaten zuen. Azkenean, seinale guztiak jokalari baten esku geratzen zirenean, *errematantea*rengana jo eta seinaleak diruagatik trukatzen zizkion, hauek saldutako prezioaren arabera. Ehuneko txiki bat *enkantantea*ren esku geratzen zen.

### Araozko bola jokoa 
Oñatiko Araotz auzoan jokatzen den aldaera da hau, lau txirlorekin.

### Bederatziko joko gobiarandarra 
120px|thumb|ezkerrera|*Bederatziko joko gobiarandarra.*

Hiru oholtzar jokoaren oso antzekoa den aldaera hau Gaubea haranean (Araba mendebaldean) jokatzen da, Valderejoko haranean izan ezik. Bolatokia ez da laukizuzena, hexagono irregular baten forma baitu. Hiru oholen gainean, ilaran kokatzen dira bederatzi txirlo (50-60 zentimetro altu eta 6-7 cm diametrodunak), beste horrenbeste ziriren gainean. Esan behar da, txirlo hauek nahiz eta kono moztuaren forma izan, oinarria ez dutela guztiz leuna eta jartzen den moduak baldintza dezakeela jokoaren garapena.

Badago beste txirlo txikiago bat, *miko* edo *mikis* izenekoa, jokoan garrantzi handiena duena. Berau, txirloen bigarren lerrotik atzeragoko edozein lekutan jar daiteke eta bi bolari edo bi bolari taldeen artean zozketatzen da nork jarriko duen, maiz txanpon bat airera botaz.

Txirloen aurrean, konbergenteak diren hiru ohol daude (*senda* izenekoak), non jaurtiketa gunetik botatzen den bolak hartu behar duen lur. Dena den, modalitate honetako zenbait bolatokitan ez dago honelako oholik eta bolak edozein lekutan har dezake lur, txirloen lehen lerrotik baino lehen, betiere.

Bolak diametro eta pisu desberdinetakoak dira, bolari bakoitzak nahi duen mota aukeratu ahal izateko eta eskuzulo motakoak dira.

Jokoak bi fase desberdin ditu. Lehenengoan, bolari-talde bateko bolari banak bi jaurtiketa ditu, jaurtiketa gunetik egin eta airez joan ondoren, bola txirlo aurreko oholetariko baten jo behar dutenak baliodunak izateko. Botatako txirlo bakoitzak puntu bana balio du, hurrengo salbuespenekin:
* *miko*ak lau puntuko balioa du, eta berau bakarrik botatzen baldin bada, bostekoa.
* txirlo handien arteko erdikoa bakarrik botatzen baldin bada (3x3 laukizuzeneko zentroan dagoena), bi puntuko balioa du txirlo hori bakarrik botatzeak.

Jaurtiketan, txirloak bota ostean, bolak atzeko ohola jo behar du jaurtiketak balioduna izateko. Hala ez bada, *morra* adierazten da. Bolak, txirloen aurreko oholetariko baten ez badu lur hartzen edo txirloen lehen lerroaren ostean hartzen baldin badu, *calva* adierazten da eta jaurtiketa ez da balioduna. Txirlorik bota ez duen eta gainera *morra* edo *calva* egin ez duen jaurtiketari *blanca* edo *zuria* deritzo, punturik balio ez duena.

Bolari-talde oso batek bota ondoren, aurkako taldeak botatzen du (gogoratu bolari bakoitzak birritan jaurtitzen duela) eta talde bakoitzak lorturiko puntuak batzen dira. Aldea, bi puntuen arteko desberdintasunaren erdia da. Hau da, lehen taldeak 10 puntu eta bigarrenak 14 lortuz gero, bigarren taldea bi txirloko aldeaz joango da irabazten. Normala den moduan, posible da txirlo erdigatik irabaztea.

Lehen fase honen ondoren, bigarren fasean, *miko*a kendu eta bolari bakoitzak jaurtiketa bakarra egiten du, txirloek osatzen duten laukiaren eta jaurtiketa-gunearen kontrako aldean dauden bi erpinetariko baten. Bola eskuan duela, txirlo bati eman eta jo ostean askatuko du bola, txirloaren efektu eta bolarekin beste txirlo batzuk botaz. Fase honetan, botatako txirlo guztiak kontatzen dira eta ez dago baliogabeko jokaldirik.

Bukaeran, lehen fasean lorturiko aldeari bigarren fasean botatako txirlo kopurua gehitzen zaio, batura hau izanik jokoaren azken emaitza. Galdu duen taldeak, eskubidea du hurrengo jokoan *miko* edo *mikis*a nahi duen lekuan jartzeko (esan bezala, txirloen bigarren lerro horizontaletik atzera).

### Bederatzi txirlo jokoa 
Gaur egun Ipar Euskal Herrian bola-jokoan ia jokatzen ez den arren, uste da Bearnon komuna den *quilhas de nau* (bederatziko txirloak) jokoaren arau berekin jokatu izan zela. Birlak karratu bat osatzeko antolatzen dira, hirunaka lerro desberdinetan. Ondoz-ondoko bi txirloren arteko distantzia, birla baten altueraren berdina izan ohi da. Karratuaren erdian dagoen birla bereizgarri bat du eta *andre* deritzo Lapurdin. Helburua, bolarekin, birla bat bota eta birla eta bolaren laguntzarekin birla jakin batzuk botatzean datza.

Baionako euskal eta historia museoak, bederatzi txirlo jokoaren erakusketa du, ia metro bateko garaiera duten txirloekin. Gaur egun, Hazparneko *Birlabolak* elkarteak aldaera honen zenbait txapelketa eta erakusketa antolatzen ditu.

### Berantevillako hiruko jokoa 
thumb|70px|Berantevillako hiruko jokoa.
Aldaera hau Ihuda errekaren haranean —Arabako hego-mendebaldean— jokatzen da, nagusiki Berantevillan, Armiñonen, eta azken horretako herria den Estavillon. Jokoa Erriberakoaren antzekoa da. Bolatokiak trapezio forma du, hiru metro zabal da bolaria dagoen tokian, bi metro zabal txirloen aldean eta hogei metro luze da. Txirloak eta bolariaren artean, egurrezko gida, bide edo *loma* dago (20 zentimetro zabal eta 18 metro luze dena), bolak jo behar duena jaurtiketa gunetik botatzen denean eta beraren gainean mantendu behar da txirloen gunera heldu arte. Hiru txirloak, diagonalean daude kokaturik gidaren arabera. Lehen txirloa (*kantoia*), gida bukatzen den lekuan dago kokaturik, eskuineko erpinean. Azkena, lehen txirlotik bi metrora eta gidaren kontrako ertzaren altueran. Erdikoa, bi txirloak lotzen dituen lerro irudikariaren erdian dago.

Bola, 15 zentimetroko diametroa duelarik, jaurtiketa gunetik airez botatzen da gidara eta bertan mantendu behar da jokaldi baliagarria izateko (kontrakoa gertatzen baldin bada *desgarra* adierazten da) eta jokaldian lorturiko puntuazioa botatako txirlo kopuruaren berdina da.

### Bermeoko bola jokoa 
65px|thumb|ezkerrera|Bermeoko bola jokoa
Bermeoko aldaera, iragan den mendeko 60. eta 70. hamarkadetan galdu zen. Modalitate honetako azken bolatokia, Bermeoko Artika auzoan zegoena baserri-txakolindegi bati lotuta, 1983ko uholdeetan galdu zen. Jokatzeko gunea laukizuzena da, 13,5m luze eta 1,5m zabal dituelarik. Jaurtitzailearen aldean, bi -batzuetan hiru- ohol xafla daude, bata bestearekiko paralelo, jokatzeko gunearen alde bakoitzean. Beste aldaera batzuetan bezala, bola xafla hauen kontra botatzen da, abiadura mantentzen laguntzeko, lurrera zuzenean botatzean abiadura galtzen baita. Bukaerako muturrean, egurrezko taulak lotzen ziren erpinetan, hexagono erdi bat sortuz.

Joko honetan lau txirlo erabiltzen dira: hiru *nagusi* eta *bosteko* bat. Nagusiak, hexagono erdiaren lerroei jarraituz jartzen dira, triangelu bat osatuz; bostekoa, aldiz, aurrealdean dauden bi nagusietariko baten aurrean jartzen da, bolak jarraitu beharreko norabidea finkatuz. Bolak, helduleku gisa, bi zulo ditu: bat erpururako eta beste handiago bat eskuko beste lau atzamarretarako.

Honela garatzen da jokoa:

::::* Jaurtitzaileek, jaurtiketa xafletara bota behar dute bola. Ez badute jotzen, jokaldia baliogabetu eta jokalariak ez du punturik jasotzen. Honi, *txorra* edo *toto* deritzo.
::::* Bostekoa lehen jo behar den txirloa da, jokoaren norabidea finkatzen baitu. Jaurtiketa xafla jo bai, baina txirlo guztiei huts egiten bazaio, jokalariak sei puntu irabazten ditu.
::::* Helburua, bostekoa bota ostean, bolak atzeko aldeetako oholetan errebote egin ostean nagusiak botatzea da. Jaurtitzailearengandik hurbilen dauden nagusi biak botatzeak zortzina puntu balio du, urrunen dagoena botatzeak, aldiz, bederatzi.

Nagusi guztiak botatzen badira, hamalau puntu bakarrik ematen zaizkio jaurtitzaileari, bostekoarekin batera, hemeretzi izanik jaurtiketa batean lortu daitekeen puntu kopuru handiena. Normalean bi jaurtitzaileren artean egiten zen dema zen (hiru, jende asko itxaroten egonez gero), helburua 300 punturaino lehena heltzea zelarik.

### Bolo-palma 
300px|thumb|Bolo-palmara jokatzeko bolatokia, *tiroak* ikusten direlarik.

Jatorria Kantabrian duen jokoa da hau, nahiz eta migrazioaren bitartez, gaur egun Asturias eta Euskal Herrian ere jokatzen den. Bolatokia, 30-34 metro luze eta 8 metro zabal da, hiru gune nagusitan banaturik dagoelarik berau: jaurtitzeko aldea, erdiko aldea edo *kaxa* eta *birlatzeko aldea*. Aldaera hau jokatzeko bolatokiak ia Kantabria osotik zabaldu ziren, ekialdea izan ezik (Castro Urdiales, Valle de Villaverde, Soba- agian bai La Gándara herrian- eta San Pedro del Romeral)

Lehen zatia, bola jaurtitzeko erabiltzen den gunea da, 8 metro zabal eta 20 metro luze dituena. Zoruan, *tiroak* izeneko zirkuluak daude margoturik, bolariek oinak jartzeko posizio desberdinak markatzen dituztenak.

*Kaxa*, jaurtitzeko eta *birlatzeko aldeen* artean dagoen gunea da. Bertan daude 9 txirloak, metalezko oinarria dutenak (uztaia) eta 45 cm-ko altuera eta 5 cm-ko diametroa dutenak, 550-630 gramo artean pisatzen dutelarik. Txirlo hauek, 3x3-ko karratu bat osatuz kokatzen dira. Gainera, hamargarren txirlo txikiago bat dago, *txakina*, albo batera kokatzen dena.

Bola bera esferikoa da, 12-18 zentimetro arteko diametroarekin eta haritz-egurrez egina, batzuetan berunezko nukleo bat izaten duelarik berau astunagoa egiteko. Normalean 1,5-2,3 kilogramo artean pisatzen du.

250px|thumb|Bolo-palmara jokatzen

Jokoa bi fasetan garatzen da:
* Jaurtiketa: Non bolariak jaurtitzeko gunetik bola botatzen duen.
* Birlea: Bigarren jaurtiketa non bolariak bola aurreko jaurtiketan bolak lur hartu zuen puntutik botatzen duen.

Lehen fasean, jokalaria jaurtitzeko gunean dago, gutxienez txirlo hurbilenetik 12 m-ra eta gehienez 20 m-ra, aukeraturiko distantziaren arabera. Jokalariak bola airera botatzen du, teknika desberdinak erabiliz, kaxaren ezker edo eskuinera badoa jokaldia.

Botatako txirlo bakoitzak puntu bat balio du, baina erdiko txirloa bakarrik botatzen bada, bi puntu balio ditu jaurtiketak. Hiru jaurtiketa egin ostean, jokalaria *birlatzeko* gunera igarotzen da. Hor, hiru jaurtiketa egiten ditu, aurreko fasean hurrenez-hurren bolak lur harturiko guneetan; horri *birlatzea* deritzo.

Gerta daiteke ere bigarren fase horretan jaurtiketa bat egin ezin ahal izatea. Horren arrazoia, bolak *flejea* (jaurtitzeko gunea eta kaxa banatzen dituen lerroa) baino lehen lur hartu izana da, edota kaxaren eskuin eta ezkerrera dagoen zorua jo izana.

Joko honetan irabazteko hainbat era daude, esate baterako adosturiko botatako txirlo kopuru batera helduz (normalean 20 eta 40 artean), zortzi bola botaz eta desafio desberdin batzuk beteaz eta abar.

### Burgosko bola jokoa 
Burgosko bola jokoak jatorria Burgosen duen arren, Euskal Herrian ere jokatzen da, bertakoek ekarrita Basauri (1980) eta Gasteiza (1985). Aldaera hau Burgos kanpora hedatuta dagoenez hainbat txapelketa antolatu dira Burgos, Bizkaia eta Arabako taldeen artean.

Burgosko bola jokoaren ezaugarri nagusia, bi mailatan jokatzen dela da, goiko jokoa eta beheko jokoarekin.

### Ea aldekoa 
55px|thumb|*Ea aldekoa*
Izenak dioen bezala, Ea herri bizkaitarrean jokatzen den aldaera hau, gaur egun, galtzeko arriskuan dago: bi bolatoki geratzen dira bakarrik, Natxitua eta Bedaroan eta lehenengoa estalita dago, biltegi modura erabiltzen baita. Bedaroakoa auzoko jaietan erabiltzen da batez ere. Jakina da modalitate honetako beste zenbait bolatoki izan zirela Ereñon.

Aldaera hau 23m-ko luzera eta 1,8m-ko zabalera duen hondodun lurrezko zorudun bolatokian jokatzen da. Bolek atzamar zein eskuetarako zuloak dituzte eta 8&nbsp;kg-ko pisua. Azken hauek 4m luze den plataforma batera jaurti behar da jaurtiketa balioduna izateko. Helburua, beste aldean dauden hamar txirloak botatzea da, 9 handi (45&nbsp;cm-ko altuera) eta txiki bat (handien altuera erdikoa), zeina handien aurrean dagoen, eskuin, ezker zein zentroan.

Txirlo handiak hirunaka antolatzen dira (bata bestearen atzean) kontrako muturrean. Jaurtitzaileak txirlo txikia bota behar du (bost puntu balio dituena) baliodun jaurtiketa izateko; beste txirloek puntu bana balio dute. Alboetako hormen kontra errebote egindako bolak botatako txirloak ere baliodunak dira.

### Erremonte barrundiarra 
90px|ezkerrera|thumb|Erremonte barrundiarra.
Araba ekialdean jokatzen den aldaera da hau, Barrundia, Agurain eta Asparrenan nagusiki. Arabar bolaren oso antzekoa da, baina, kasu honetan, *loma* erdian egon beharrean, eskuinaldean dago, txirloen antolaketa aldatzen delarik, Arabar boloaren *Y* forma, triangelu angeluzuzen bihurtzen delarik. Erremonte izena, muinoaren eskuineko aldean dagoen aldapa txiki batetik datorkio, zeina bolari efektua emateko erabili daitekeen, ezkerreko txirloak botatzeko, behin *kantoia* botata.

### Erriberako hiruko jokoa 
Araba hegoaldean jokatzen den aldaera da hau, Zanbrana, Erriberabeitia, Santa Cruz del Fierro, Gatzaga Buradon eta Samaniegon jokatzen dena. Bolatokiak, zapaldutako lurrezko zorua duena, 4 metro zabal eta 20 metro luze ditu eta bertan kokatzen dira hiru txirloak eta bolak jarraitu beharreko ibilbidea markatzen duen gida. Txirloak 30 zentimetrotako altuera dute eta 7 edo 8-tako diametroa, normalean haritz edo hurritzez egurrez eginda daudelarik.

Txirloak, zoruan propio jarritako *tako*en gainean jartzen dira, gidaren ostean lerro zuzenean bata bestearen atzetik, metro bateko distantziara gutxi gora-behera. Lehen txirloari *kantoi* deritzo, bigarrenari *erdikoa* eta hirugarrenari *azkena*. Bolak hamabost zentimetrotako diametroa duten esferak dira.

Gida, *senda* edo *bidea* izenekoa, bolaria eta txirloen artean dagoen gainazal garaia da, bolatokiko zorua baino bi-hiru zentimetro altuagoa delarik. Hau bi zatitan dago banaturik: lehen zatia, bolariarengandik hurbilen dagoena, egurrezko (normalean haritz egurra) ohol batek osatzen du, 2 metro luze eta 20 zentimetro zabal dituelarik eta bigarrena, oholaren altuera berdinera eta honi loturik, lurrez eginiko pasabidea, hamabi edo hamahiru metro luze dena.

Bolariak bideko oholetik bi metrotara egiten du jaurtiketa, eta airez doa bola oholean jo arte. Jaurtiketa baliagarria izateko, beharrezkoa da bolak oholean jo, bidetik ez erori eta gutxienez kantoia botatzea. Horrela ez baldin bada, *mala* adierazi eta ez da jokaldian botatako txirlo kopurua zenbatzen. Bi txirlo botatzen badira *dosada* deritzo jokaldiari, eta aldiz, hiruak bota baldin badira, *tresada* edo *jokaldi nagusia*.

### Errioxako jokoa 
thumb|90px|ezkerrera|*Errioxako jokoa*.
Arabar Errioxan jokatzen zen aldaera da hau, Ameskoako jokoaren oso antzekoa. Ez da bolatokirik behar eta edozein zoru lau nahikoa da jokatzeko. Txirloak, hirunaka paratzen dira, bi lerro horizontaletan, txirloak eta jaurtitzailea lotzen dituen lerro irudikariaren perpendikularrean. Jaurtigaia, ez da bola bat, baizik eta gazteleraz *manilla* (helduleku, eskutoki) deritzon kono moztua, luzeraz 15 zentimetro eta diametro handiena 6 cm-koa duelarik. Jokoak, gaztelerazko izena hartzen du jaurtigatik, (*juego de manillas riojano*) eta txirloen arteko distantzia ere baldintzatzen du: lerro bereko bi txirloren arteko distantzia eta jaurtigaiaren diametro handiena berdinak dira, eta jaurtigaiarena den luzera bera du bi lerroen arteko distantziak. Bolaria txirloetatik bost metrora jartzen da (normalean lerro bat margotzen da zoruan), txirloek osatzen duten laukizuzenaren alde zabaletako bati begira.

Jokoaren helburua txirlo bakarra zutik uztea da, gehienez hiru jaurtiketa erabilita (gutxiago erabiliz gero, hobe). Helburua lortzen ez bada, txirlo kopuru bakoitia uztea da bigarren helburua. Noski, ez du balio bera lehenengo jokaldian txirlo bakarra uzteak edo lehenengoan lortzeak. Jokaldirik onenari, hots, jaurtiketa bakarrarekin txirlo bakarra uzten duen jokaldiari, *non*, *ona* edo gazteleraz *buena* deritzo. Hiru jaurtiketen ostean txirlo guztiak botaz gero edo kopuru bikoitia utziz gero, jokaldirik txarrena alegia, *par*, *pare*, *ezer ez* edo gazteleraz *nada* adierazten da, eta jokalariak ez du punturik jasotzen.

Hona hemen jokaldi bakoitzeko (hiru jaurtiketa) puntuazio posible guztien taula, geratzen diren txirlo kopuru eta erabilitako jaurtiketen araberakoa:

Normalean banaka edo jokalari desberdinek osaturiko taldeen artean jokatzen da, jokaldiz-jokaldi lorturiko puntuak gehituz doazelarik. Norgehiagoka hasi baino lehen paktaturiko jokaldi kopurua pasatzen denean, puntu gehien lorturiko aldea da irabazlea. Berdinketa egonez gero, jokaldi eta jaurtiketa bakarrera jokatzen da berdindu duten aldeen artean, berdinketa desegiteko.

### Eskuzulo 
60px|thumb|ezkerrera|*Eskuzulo.*
[220px|thumb|[Trinitate plaza|Donostiako Trinitate plazan 1936an jokaturiko eskuzulo partida.]]
Gipuzkoa erdi eta ekialdean jokatzen den aldaera da hau. Bolak arte egurrez daude eginda eta 7 eta 9,5 kilo artekoa pisua dute. Txirloak jaurtitzailea dagoen tokitik 22 metrora daude, 45 zentimetroko altuera eta gehienez 9 cm-ko diametroa izaten dutelarik. Bederatzi txirlo egoten dira 3x3ko karratua osatzen, bertikal eta horizontalki bata bestearengandik metro erdiko distantziara. Bolarekin botaz gero, puntu bateko balioa du honelako txirlo bakoitzak.

Hamargarren txirlo txikiago bat ere egoten da (*txaparrua* edo *amona*), jaurtitzailearen eta gainontzeko txirloen artean kokaturik egoten dena (bolatokiaren ezkerrean txirlo taldetik sei metro eta erdira) bolak jarraitu beharreko ibilbide ideala oztopatzen. Bolariak *txaparrua* botaz gero, jaurtiketan lorturiko puntuak (botatako beste txirlo handiagoen kopurua) baliogabetzen dira. Era berean, bolak, jaurtiketa-ohola jo behar du (5 edo 6 metro luze izaten dena) jaurtiketa balioduna izateko

### Sei txirlo jokoa 
thumb|90px|ezkerrera|Sei txirlo jokoa.
Sei txirlo jokoa edo Gaskoiniako jokoa, Gaskoinian jokatzen den aldaera da, Baionan ere jokatzen delarik. Joko hau Errioxakoaren oso antzekoa da, helburua txirlo guztiak bat izan ezik botatzea baita. Hala izaten baldin bada, puntu bat jasotzen du jaurtiketak, bestela, bat ere ez. 12 jaurtiketa ditu bolari edo hiru bolariz osaturiko talde bakoitzak eta ostean puntu gehien dituen aldea da irabazlea. Jaurtigaia, *maillet* izenekoa, 6 txirloen kontra jaurtitzen da (aurreko lerrokoek 50 cm-ko altuera dute eta atzeko lerrokoek 55 cm-koa, aurreko lerrotik 30 cm-tara daudelarik kokatuta) 8-11 m-ko distantziatik, bolarien kategoriaren arabera. Txirloak, *pité* izeneko lekuan kokatzen dira, eta *tringle* izeneko marra dago bolari eta txirloen artean, jaurtitzaileak ezin dezakeena gurutzatu jaurtiketa egiterakoan. Baionako bestetan txapelketa egin ohi da.

### Zabaleko hiru txirlo 
300px|thumb|ezkerrera|Zabaleko hiru txirloan jokatzen, Berrizko bolatokian.
65px|thumb|*Zabaleko hiru txirlo*
Zabaleko hiru txirlo, gehien bat Berrizen (Bizkaia) jokatzen den aldaera da, gaur egun geratzen diren bolatoki gehienak udalerri horretan baitaude (beste bat Iurretako Garaizar auzoko San Mames baselizaren ondoan dago): Andikoa, Sallobente eta Olakuetan besteak beste. Olakuetakoa kenduta, eliza edo baselizetako hormetara loturik dauden bolatokiak dira gehienak, hormaren araberakoak izanik bolatokiaren neurriak. Beste batzuk, zelaiko aldapa naturala erabiltzen dute bolatokia egiteko. Dena den, Olakuetakoa da berriena eta beraz, estandar modura ere har daiteke.

Olakuetako bolatokia 18,5&nbsp;m luze da eta 2,5&nbsp;m zabal. Bolatokiek, ezkerreko aldean lurrezko aldapa izaten dute. 2&nbsp;kg-dun bolak eta 21&nbsp;cm-ko altuera duten hiru txirlo txiki daude. Kanaleko hiru txirloen antzera, lerro batean antolatzen dira, baina metro erdiko distantziarekin batetik bestera.

Aldaera honen ezaugarri nagusia, triangelu formadun oztopoa da, *motie* deritzona, zeinak oztopatu egiten duen jaurtitzaileek txirloetara zuzenean jaurtitzea. Horren ordez, jaurtitzaileek ezkerreko inklinaziorantz bota behar dute bola, ibilbide kurbatuari esker txirloak alboz botatzeko. Botatako txirlo bakoitzak puntu bana balio du.

Bolak bukaerako hesia jo ostean botatako txirloek ez dute punturik kontatzen. Bolari bakoitzak bi bola botatzen ditu errondako, zeintzuek jaurtiketarako ohola jo behar duten, *txorra* adierazi eta jokaldia baliogabetu egiten baita bestela.

### Zeanuriko bola jokoa 
95px|thumb|ezkerrera|*Zeanuriko bola jokoa*
Aldaera hau Zeanuri herri bizkaitarrean jokatzen da bakarrik, bertako lau auzotan (Otsemendi, Ipiñaburu, Altzuaga eta Uribe) geratzen direlarik modalitate honetan jokatzeko bolatokiak.

Bolatokiaren luzera 19-26&nbsp;m artekoa izaten da, eta zabalera, 2,5-3,5&nbsp;m artekoa. Horrez gain, bolariaren aldean jaurtiketarako ohola dago (bolak jo behar duena jaurtiketa balioduna izateko) eta beste muturrean *zubile* izeneko taula, txirloen atzean, bolatokia itxiz. Jokatzeko gunearen erdigunean *katxine* izeneko taket txikia dago. Lau txirlo daude, hiru handiago (41&nbsp;cm-ko altuera) eta txiki bat (25&nbsp;cm) eta triangelu ekilatero forman antolatzen dira, erpina jaurtitzaileari begira dagoelarik, txirlo handiak eskuinerantz doan aldean (lehenengoa jaurtitzailearengandik hurbilen dagoen erpina da eta azkena, eskuineko erpina) eta txikia ezkerreko erpinean. Txirlo guztiek dute puntu bateko balioa. Bolek esku zein atzamarretarako zuloak dituzte eta 7&nbsp;kg-ko pisua dute.

Joko honetan jokatzeko era desberdinak daude. Jaurtitzaileek diru kantitate bat jarri dezakete jokoa baino lehen, *arrapea* izenekoa eta hiru jaurtiketa izan. Edo bestela, *arrape* handiagoa jarri ostean talde edo jaurtitzaile bakoitzak 6 jaurtiketa ditu, baina jaurtiketarik onena hartzen da bakarrik kontuan.

Bolariek jaurtiketa oholera bota behar dute (bestela *sinka* adierazten da eta jaurtiketa baliogabetu) bola eta gehienetan ezkerreko inklinaziorantz jaurtitzen da txirloak lerroan botatzeko. Jaurtiketa guztiek *zubile* jo behar dute jaurtiketa balioduna izateko (bestela *txorra* adierazten da). Berezitasun batzuk ere badaude:
* Txirlo txikia bakarrik botatzen bada, jaurtiketak ez du punturik balio
* Txirlo handiagoetako batek txikia botatzen badu, jaurtiketak 4 puntu balio ditu, jokaldirik onena alegia.
* Bolak *katxine*a ukitzen badu, jaurtiketa baliogabetu egiten da.
* Jokalari edo talde bik berdindu egiten badute, berdinketa desegiteko *gerrea* izeneko jaurtiketa egiten da.

Normalean, *etxekue* deritzon gizon edo mutikoa egoten da jaurtiketen artean bolak bueltatu eta txirloak berriro bere lekuan jartzeko, eskupeko baten truke.

### Zornotza aldeko jokoa 
150px|thumb|*Zornotza aldeko jokoa*
Zornotza aldeko bola jokoa edo munadun erremontea, Bizkaia erdialdean nahiko hedaturik dagoen aldaera da, non bolatoki gehienak baselizen inguruan dauden. 20 bolatoki inguru geratzen dira Zornotza, Ugao, Zeberio, Dima, Arrankudiaga eta Lemoan. Arrankudiagako aldaera, Aiarako erremontea eta aldaera honen arteko mugan dago: bolatokia munadun erremontean jokatzekoa da, baina puntuazioa Aiarako aldaeraren berdina. Hamar bat klubek hartzen dute parte txapelketa desberdinetan.

Lurrezko bolatoki laukizuzenetan jokatzen da, 24-27&nbsp;m luze eta 4,5-5&nbsp;m zabal direnak. Beste aldaera batzuen moduan, ezkerreko eta eskuineko aldeak gorantz altxatzen dira, baina, ezaugarririk nagusiena erdian doan *muna* da, Olazabalgo jokoaren kasuan bezala, bolatokia bi kanaletan banatuz. Jaurtitzailearen aurkako muturrean, *topea*k, egurrezko taula batek, jartzen dio muga bolatokiari. Helburua hamar txirloak botatzea da, 9 handi (52&nbsp;cm-ko altuerara ailega daitezkeenak), 3x3-ko karratu batean antolaturik daudenak eta txikiago bat, *txakina*. Bolek 10-12&nbsp;kg-ko pisua izaten dute, 31&nbsp;cm-tako diametroa eta esku zein atzamarrerako zuloak dituzte.

Jaurtitzaileak jaurtiketa gunetik botatzen du bola 3&nbsp;m luze den oholera (bestela *lur* adierazten da eta jaurtiketa baliogabetu) eta 15 bat metro ibili ostean heltzen da txirloetara. Txirlo handiek puntu bana balio dute, erdikoak izan ezik, bi balio baititu. *Txakina*k sei edo hamar puntu balio ditzake eta bolatokiko hainbat lekutan egon daiteke kokaturik (zonaldearen arabera), jokabidea baldintzatuz. Hala ere *txakina*rentzako toki ohikoenak hauek dira:
* *eskuineko sinka* txirlo handien altuera berean baina harlauzatik kanpo, eskuinean.
* *ezkerreko sinka* aurrekoaren moduan baina ezkerrean.
* *eskuineko seileku* txirlo handien harlauzan, lehen txirlo-lerro horizontaleko erdiko txirloaren eskuinean.
* *ezkerreko seileku* aurrekoaren moduan baina ezkerrean.
* munaren gainean, txirlo handi eta jaurtitzailearen arteko erdibidean

Jaurtiketako lortu daitekeen puntu kopuru altuena 20 da, baina badaude puntu kopuru desberdina duten jaurtiketak:
* bolak txirlo guztien alde batetik pasatzen baldin bada eta *topea* jo, jaurtiketak bost puntu balio ditu
* bola txirloen artetik bat bera ere bota gabe pasatzen bada, jaurtiketak sei puntu balio ditu
* txirlo guztiak botatzen ez diren jaurtiketetan, botatako txirlo guztien puntu kopuruaren batura balio du jaurtiketak.

## Erreferentziak 
* J. Zorrilla, *Bola Jokoa/El juego de bolos*, Bizkaiko Foru Aldundia, Bilbo 2006, ISBN 84-88916-96-5
* J. Jiménez, *El juego de bolos en Álava*. Arabako Aldundia. Gasteiz 1970.

## Ikus, gainera 
* Herri kirol
* Toka
* Irlandar bolo jokoa
* Manuel Matxain

## Kanpo estekak 
* Bola jokorako euskal federazioa

### Arautegiak 
*  Sei txirlo jokoa