open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maya Angelou

**Maya Angelou** (Saint Louis, Missouri, Ameriketako Estatu Batuak,  - Winston-Salem, Ipar Carolina, Ameriketako Estatu Batuak, ), **Marguerite Annie Johnson** jaioa, ingelesezko idazlea izan zen. Poeta eta eleberrigilea izateaz gainera, kantari, dantzari, antzezle, errebista-zuzendari eta eskubide zibilen aldeko ekintzaile ere izan da. 

## Biografia 
1962tik 1966ra, lehenik Egipton eta gero Ghanan bizi izan zen eta lan egin zuen.

Lanik ezagunena *I Know Why the Caged Bird Sings* (1970, *Badakit zergatik kantatzen duen kaiolako txoriak*) nobela autobiografikoa da, erritmoz kargaturiko hizkera zorrotz eta argiaz afro-amerikar emakume batzuen bizimodua deskribatzen duena. Liburu horretan haurra zela bortxatu zutela ere aitortu zuen Angelouk, eta gertakari horren ondoren nola bost urtez hitzik esan gabe bizi izan zela.

Prosa-lan gehienetan, arrazakeria salatu, eta adorea, iraunkortasuna, biziraupena eta norberaren estimazioa goraipatu izan ditu. Martin Luther King, Gerald Ford eta Jimmy Carterrekin lan egindakoa da. Ohorezko titulu eta sari ugari jaso ditu. 1993an, Bill Clintonek presidente-kargua hartu zuenean, *On the Pulse of Morning* poema irakurri zuen Maya Angelouk.

Ameriketako Estatu Batuetako dolar moneta baten agertu zen lehen emakume beltza izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Ramiro de León Carpio

**Ramiro de León Carpio** (Guatemalako Hiria,  – Miami, Ameriketako Estatu Batuak, ) guatemalar politikaria izan zen. 1993-1996 bitartean Guatemalako Errepublikako presidentea izan zen.

## Bizitza 
Guatemalako Unión del Centro Nacional alderdiaren sortzailetako bat (1983) izanik, alderdiko idazkari nagusi (1983-1986) eta Biltzar Konstituziogileko diputatu (1984-1986) aukeratu zuten. Zenbait alditan, Biltzarreko lehendakari izan zen eta, aldi berean, Giza Eskubideen prokuradore (1983-1993). Jorge Serrano Elías presidente ohiak 1993ko maiatzean Biltzarra deuseztatu eta Guatemala normaltasun konstituzionalera itzuli zenean, De León Carpio aukeratu zuen Kongresuak Guatemalako Errepublikako lehendakari, agintaldi konstituzionala osatzeko (1993-1996).

De Leónen gobernuak hainbat berrikuntza bultzatu zituen ustelkeria errotik atera eta adierazpen askatasuna bermatzeko. Bill Clinton Estatu Batuetako presidenteak eta Erdialdeko Amerikako presidenteek sinatu zuten Garapen Iraunkorraren Hitzarmenean ere parte hartu zuen 1994ko abenduan. 1996ko urtarrilean, agintaldia bukatu zenean, Álvaro Arzú lehendakariari eman zion aginpidea.

2002ko apirilaren 16an hil zen Miamin.

## Erreferentziak
Tokata

[thumb|250px|[Johann Sebastian Bach tocatten sortzaile garraintzitsuenetariko bat izan zen.]]
**Tokata** musika-tresnetarako lana, jatorri ezezagunekoa, tekla-instrumentuetarako idatzia batez ere.

## Ezaugarriak 
Gehienetan laburra izaten da, eta askotan preludioaren sinonimo gisa erabili izan da. XVI. mendean idatzi ziren lehen tokatak. Gabrieli, Merulo eta Sweelinck musikagileek idatzi zituzten lehen tokatetan eskalak eta doinu-apaindurak tartekatzen zituzten akorde eta fuga antzeko zatiekin. Geroago, Frescobaldi, Froberger eta Kerll musikagileek doinu lagunduaz, errezitatiboaz eta kontrapuntuaz baliatu ziren tokatak idazteko. Bachek estilo haiek guztiak bildu zituen, eta handik aurrera, klaberako tokatak mugimendu bakarreko sonataren modukoak izan ziren, eta organorako tokatak, libreak eta irudimenez beteak batzuk, eta besteak, antolatuak. Era antolatua erabili zuten geroago Clementi, Schumann, Mendelssohn, Ravel, Debussy eta Prokofiev musikagileek pianorako tokatetan, eta Reger, Gigout, Vierne eta Dupré musikagileek organorakoetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fuga
* Musika barrokoa

## Kanpo estekak
Witold Gombrowicz

**Witold Gombrowicz** (Małoszyce, 1904ko abuztuaren 4a - Vence, 1969ko uztailaren 24a) poloniar idazlea izan zen. Filosofia eta Zuzenbide ikasketak egin ondoren, 1933an, idazten hasi zen, eta 1937an, idazle poloniar ausartenen artean jarri zen bere eleberriari esker (*Ferdydurke*). Bertan, Poloniako *intelligentsia*ren irudi barregarria agertu zuen. Lehenagotik argitaratua zuen ipuin-liburu bat (*Bakakaï* izenaz ezaguna egin zen gerora), psikologiazko kasu bereziak kontatzen zituena. Gerrak Argentinan harrapatu zuen, eta han bizi izan zen 1939tik 1963ra arte. *Trans-Atlantyk* (1953) obran argitu zuen bere jarrera politikoa, eta elezahar nazionaleko zenbait mito deuseztatu zituen. Askatasuna eta erotismoa dira haren lanetako gai nagusiak: *Dziennik* (1953-1966, *Egunkaria*), sekula egin den autorretratu bereziena, eta *Pornografia* (1960). Frantzian bizi zela, *Kosmos* eleberria argitaratu zuen (1957). Forma jakinik gabekoari buruzko lilura azaltzen du, nahiz eta bere lanari, beti, lan bukatuaren arnasa hartzen zaion.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Gonbrowicz, Witold; Salaberri, Muñoa, Patxi(itzul.): *Poeten kontra*. - Egan, 2005-3/4, 171-182.
Carl Nielsen

**Carl Nielsen** (Nørre-Lyndelse, Danimarka, 1865eko ekainaren 9a - Kopenhage, Danimarka, 1931ko urriaren 3a) daniar musikagilea, biolin-jotzailea eta zuzendaria izan zen.

Danimarkako musikagile ospetsuena da, idatzi zituen sinfoniengatik bereziki miretsia.

## Biografia 
1884-1886 urteetan egin zituen ikasketak Kopenhageko Kontserbatorioan. Geroago Errege Antzokiko kapera-maisu izan zen (1908-1914) eta Kopenhageko Musika Elkarteko zuzendari (1915-1927).

Kontserbatorioko irakasle ere izan zen, eta 1931. urtean zuzendari izendatu zuten, hil baino lehenago.

Harmonia kromatikoak eta disonanteak erabili zituen, eta egitura tinkoak kontrapuntuaren alorrean. Tonalitatearekin, berriz, ausart jokatu zuen, atonalismoa eta politonalismoa erabiliz. 1890-1925 urteetan idatzitako sei sinfonietan nabaria da Nielsenek egin zuen aurrerabidea.

Bi opera ere idatzi zituen: *Saul eta Dabid* (1902) eta *Maskarada* (1906); hiru kontzertu eta kamerako, koruko eta teklaturako lan ugari. Danimarkako herri-musikan oinarritutako kantu bikainak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Leopoldo Esquilache

**Leopoldo Esquilache**, *Squillaceko markesa* izenaz ere ezaguna (Messina, 1699ko abenduaren 23a - Venezia, 1785eko irailaren 15a) Espainiaren zerbitzuan jardun zuen politikari siziliarra izan zen. 1742an, Karlos VII.a Napoliko erregearen zerbitzuan jarri zen.

1746. urtean, Aduanetako zuzendari nagusi izendatu zuten, eta Finantzetako idazkari, 1753an. Itsaso, Gerra eta Merkataritzarako idazkaria izan zen ondorengo urteetan. 1759an, Napoliko erregea Espainiako Karlos III.a bihurtu zenean, Esquilache harekin joan zen Espainiara, eta Finantzetako idazkari izendatu zuten. Oso politika erreformista bideratu zuen ekonomian, armadan eta hirigintzan; hala ere, 1760. urteaz geroztik, herritar xumeek ez zuten begi onez ikusi haren bizimodu arranditsua eta 1766an, kapelu biribilaren eta kapa luzearen erabilera debekatu zuenean, neurri horrek eragin zuen haren izena daraman matxinada. Horren ondorioz, erregeak erbesteratu behar izan zuen.

Veneziako enbaxadore izendatu zuten, Napolin urte batzuk eman ondoren.

## Erreferentziak
Lusitania

**Lusitania** Hispaniako mendebaldeko lurraldea izan zen erromatarren kolonizazioaren garaian, egungo Espainiako Extremadura eta Portugaleko Duero ibaiaren hegoaldeko lurrak, Tajo ibairaino, hartzen zituena.

Bertan bizi ziren lusitaniar eta veton herriak. Olisipo (Lisboa) hiria izan zuen hiriburu, Augustok Emerita Augusta hiria guztiz antolatu zuen arte (Merida, Extremadura, K.a. 25). Lusitaniako konkistak neke handiak ekarri zizkien erromatarrei: Puniko (K.a. 155-154), Kaisaros (K.a. 153) eta Viriato (147-139) buruzagi lusitaniarrek aurre egin zieten erromatarrei, veton herriak lagunduta; Sertorio jeneral erromatarrak gidatu zuen lusitaniarren azken matxinada handia K.a. 72an. Lusitania inperio-herrialdea (*provincia Caesaris*) izan zen, gehienak ez bezala (*provinciae populi romani*). Bertako meatzeak (zilarra, eztainua eta beruna) oso garrantzitsuak izan ziren.

411. urtean alanoak sartu ziren Lusitanian, eta 439an sueboak. VI. mendean bisigodoen menpean geratu zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dobsonia crenulata

***Dobsonia crenulata*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia crenulata'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Xabier Gorostiaga

**Xabier Gorostiaga Atxalandabaso** (Bilbo, Bizkaia, 1935 &ndash; Loiola, Gipuzkoa, 2003ko irailaren 14a) jesuita, irakaslea eta garapenari lotutako gaietan aditua izan zen.

## Bizitza 
Teologian lizentziaduna Deustuko Unibertsitatean, Garapen Ekonomikoan lizentziaduna Cambridgeko Unibertsitatean, Filosofian lizentziaduna Mexikoko Instituto Libre de Filosofia delakoan, eta Ikasketa Klasikoetan lizentziaduna Habanako Unibertsitatean. 1958. urteaz geroztik, Erdialdeko Amerikan bizi izan zen. Hainbat urte Panaman eman ondoren, Nikaraguan lan egin zuen gobernu sandinistarekin, 1979az geroztik. 1991tik 1997ra Managuako (Nikaragua) UCA (Universidad Centroamericana) unibertsitateko errektore izan zen. CRIES (Coordinadora Regional de Investigaciones Económicas y Sociales) erakundeko arduradun ere izan zen, hala nola Latin Amerikan jesuitek kudeatzen dituzten hogeita hiru unibertsitate biltzen dituen AUSJAL elkarteko idazkari nagusi. Herri azpigaratuen aldeko lanean nabarmendu izan zen beti, eta goi-mailako aditua zen garapenari lotutako gaietan.

## Erreferentziak
Sheldon Lee Glashow

**Sheldon Lee Glashow** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1932ko abenduaren 5a - ) Estatubatuar fisikaria da.

Harvard Unibertsitatean eskuratu zuen doktoregoa, eta unibertsitate hartako irakaslea izan da, besteak beste, 1966az gero. Glashowren lan nagusiek helburu hau izan dute: oinarrizko partikulen arteko elkarrekiko eragin desberdinak bilduko zituen teoria bateratzaile bat osatzea.

Laugarren motako quarken existentzia ere iragarri zuen Glashowk. 1970ean osatu zuen bere teoria bateratzailea. Izadiko lau osagai oinarrizkoetako biren arteko elkarrekiko eraginak aztertu zituen, indar elektromagnetikoaren eta indar ahulen artekoak, hain zuzen ere. Glashowren teoriaren arabera, indar elektromagnetikoak elkarri atxikitzen dizkio molekulak, eta elektroian atomoaren nukleoaren inguruko orbitetan iraunarazten ditu; indar ahulak, aldiz, desintegrazio erradioaktiboa eragiten du nukleoan. 1979an, Fisikako Nobel Saria lortu zuen, Steven Weinberg eta Abdus Salam zientzialariekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Kleiber

**Carlos Kleiber** (Berlin, 1930eko uztailaren 3a- Konjšica, 2004ko uztailaren 13a) austriar orkestra-zuzendaria, jatorriz alemaniarra. Erich Kleiber austriar orkestra-zuzendariaren semea da. 1935ean, Carlosen aitak Argentinara emigratu zuen. Hori dela medio, Carlosek Buenos Airesko Colón antzokian egin zituen musika-ikasketak. Europara itzuli zenean, kimika ikasi zuen, baina berehala utzi zuen bide hura, eta musikari ekin zion buru-belarri. 1952an, Municheko *Gärtnerplatz*eko errepikatzaile izan zen, eta, 1954an, orkestra-zuzendaria, Potsdamen. Horretaz gainera, musika-zuzendari izan zen Europako hainbat operatan: Rhineko Alemaniar Operan (Düsseldorf-Duisburg, 1956-1964), Zuricheko Operan (1964-1966), Stuttgartekoan (1966-1972). Stuttgarteko Operan, lan handia egin zuen, eta zorroztasun handiz zuzendu zituen egile germaniarrak (Weber, Wagner, Berg), frantsesak (Bizet) eta italiarrak (Verdi, Puccini). 1974tik 1976ra Bayreutheko Jaialdira gonbidatu zuten, eta baita Pragako Udaberriko Jaialdira ere, 1974az geroztik.
## Erreferentziak
Boris Pilniak

**Boris Pilniak** (jaiotza-izena: ***Boris Andreievitx Vogau*** ; Mozhaisk, Errusiar Inperioa, 1894ko urriaren 11greg./irailaren 29ajul. - Mosku, Sobietar Batasuna, 1938ko apirilaren 21a) sobietar idazlea izan zen. Eskola sinbolistako kide izan zen. 1922an hasi zen ezagun egiten bere *Goly God* (1922, *Mixeria gorriko urtea*) eleberriarekin; eleberri horretan, Errusia Mendebaldetik askatzeko ekimen gisa deskribatu zuen Errusiako Iraultza. 1926an, arazo larriak izan zituen *Povest nepogashennoy luny* (*Itzaltzen ez zen ilargiaren historia*) eleberriarekin, Frunze buruzagiaren hilketa kontatzen baitzuen. 1929an ere, arazoak izan zituen *Krasnoye derevo (Mahogani)* eleberria Sobietar Batasun ohiaz kanpo argitaratu zuelako. *Volga vpadayet v Kaspiyskoye more* (1930, *Volgak Kaspiar Itsasoan du amaiera*) obran, nolabait agintariekin bakeak egin nahi izan zituen, bost urteko planen goraipamena eginez. 1937tik aurrera, Stalinen zapalkuntzekin, haren izena eta obra guztiak ezabatu eta ahaztu ziren. Stalin hil ondoren jakin zenez, 1937. urtean atxilotu eta 1938an epaitu eta hil zuten.

## Erreferentziak
Phan Bội Châu

**Phan Bội Châu** (Nghe An probintzia, Vietnam, 1867ko abenduaren 26a - Hue, Vietnam, 1940ko urriaren 29a) Vietnamgo idazle eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Vietnamgo erresistentzia mugimenduetako kidea izan zen, eta Vietnamgo burujabetasunaren aitzindaria.

1903an *Luu cau huyet le tan thu* alegoria idatzi zuen; bertan japoniarrek Ryukyu uharteak galdu zituztenean izandako atsekabea vietnamdarrek independentzia galdu zutenean izandakoarekin parekatzen du. 1905ean Japoniara zabaldu zituen erresistentziaren aldeko ideiak. 1906an Sun Yat-sen txinatar iraultzailea ezagutu zuen. Txinan Viet Nam Quang Phuc Hoi (Vietnam eraberritzeko elkartea) eratu zuen. Taldeak Indotxinako frantses gobernaria hiltzeko asmoa izan zuen, baina huts egin zuen. Kartzelan egon zen 1914tik 1917ra bitartean. 1925ean berriz atxilotu zuten, baina vietnamdarrek haren aldeko protesta handiak egin zituzten, eta aske utzi zuten.

Autobiografia-liburu bat eta poesiak idatzi zituen. Lan ezagunena: *Viet Nam vong quoc su* (1906, *Vietnam galduaren historia*).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pirrol

**Pirrola** (C4H5N) konposatu heterozikliko nitrogenatua da. Erresonantziazko hibridotzat jotzen da.

Olio horixka edo arrea da; ahogozo mina eta kloroformoaren antzeko usaina du, sukoia da, ez da disolbatzen uretan eta alkali diluituetan, baina bai alkoholetan, eterrean, azido diluituetan eta gai organiko gehienetan; argiaren eraginez polimerizatu egiten da eta kolore arrea hartzen du.

Indigoaren eta beste pigmentu natural batzuen osagaia da, eta ftalozianinazko koloratzaileak lortzeko lehengaia. Klorofilaren eta hemoglobinaren formuletan ere badira pirrolaren eratorriak. Harrikatzaren alkaternatik edo hezurren olioa azido sulfurikoarekin destilatuz lor daiteke. Burdina, kobrea eta nikela bezalako metalekin oso erraz erreakzionatzen du, eta hortik datorkio konposatu biokimiko garrantzitsuen eraketan duen garrantzia. Botika gaiak ekoizteko erabiltzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bebeto

**José Roberto Gama de Oliveira**, ezagunagoa **Bebeto** gisa (Salvador de Bahía, Brasil, 1964ko otsailaren 16a -), brasildar futbolari ohia da.

## Biografia 
Rio de Janeiron hasi zen ospetsu egiten, hango talde nagusietako bitan jokatu zuelarik: Flamengo eta Vasco de Gama taldeetan.

1992an, Galiziako Deportivo Coruñakoan sartu zen. Golegile bikaina zen (1992an, Espainiako Ligako golegile nagusia izan zen), eta garaipen handiak lortu zituen, Mauro Silva brasildarrarekin batera, Deportivo Coruñakoarentzat. 1995ean, esaterako, Deportivok irabazi zuen Espainiako Liga, azken partidan, eta Bebetok sartu zituen bost golak.

1996an, ordea, Deportivo taldea utzi, eta Brasila itzuli zen, Flamengo taldera.

Hurrengo denboraldi-erdia Sevillan jokatu zuen, baina Brasila aldatu zen berriro, Salvador de Bahía estatuko Vitoria taldera.

Nazioarteko lehiaketetan, hainbat garaipen eta titulu lortu ditu: besteak beste, 1989ko Amerika Kopako golegile nagusiaren titulua eta 1994ko Munduko Txapelketa, Brasilgo selekzioarekin.

2010ean, Brasilgo Partido Democrático Trabalhistako hautagai gisa aurkeztu zuen bere burua Rio de Janeiroko Batzorde Legegilerako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Isabelle Huppert

**Isabelle Anne Madeleine Huppert** ( ahoskatua; Paris, 1953ko martxoaren 16a) frantses antzezlea da. Lehenengo filmetan, gazte erakargarriaren papera jokatu zuen, esate baterako, Yves Boisseten *Dupont Lajoie* (1975) eta Bertrand Tavernierren ''Le Juge et l'Assassin* (1976, *Epailea eta hiltzailea*) filmetan. Biktima pasiboaren irudia eman zuen hurrengo lanetan, *La Dentellière* (1977, Claude Goretta) filmean, adibidez. *Violette Nozière* (1978, Claude Chabrol) lana, berriz, patuaren kontra errebelatzen den emakumezkoaren istorioa da. Une horretatik aurrera, sarritan jokatu ditu pertsonaia gaiztoak, xalotasunaz mozorrotuta: *Eaux profondes* (1981, Michel Deville) eta *Coup de torchon* (1981, B. Tavernier ) lanetan, ninfomano hiltzailea izan zen. Hala ere, Claude Chabrolen zuzendaritzapean lortu du Huppertek goren maila: *Une affaire de femmes* (1988) filmean, abortuak egiten dituen emakumezko baten papera izan zuen. *Madame Bovary *(1991) ere Chabrolekin egin zuen, eta orobat *La Cérémonie* (1995). *La Pianiste'' (2001, Michael Haneke) filma ere antzeztu zuen. César bat irabazi zuen azken film horretan egin zuen paperagatik.
## Erreferentziak
Dobsonia emersa

***Dobsonia emersa*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia emersa'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Xavier Le Pichon

Xavier Le Pichon (Qui Nhon, Frantziar Indotxina (gero Hego Vietnam eta orain Vietnam), 1937ko ekainaren 18a – Sisteron, 2025eko martxoaren 22a) frantses geofisikaria izan zen. Le Pichonek ikerketa eta behaketa ugari egin zituen, bai lurrazalaren barne-dinamikaz, baita itsas hondoei buruz ere. Horiei guztiei esker, funtsezko teoriak garatu ahal izan zituen geodinamikaren esparruan. Ordu arte, mantua, lurrazal ozeanikoa eta lurrazal kontinentala bakarrik bereizten ziren geodinamikaren alorrean. Zientzialari honek egindako lanen ostean, ordea, lehen aldiz erabili ziren *litosfera* eta *astenosfera* izenak, lurrazal kontinentalak eta mantuaren goiko aldeak osatzen zuten zatia izendatzeko lehena, eta mantuaren zati biguna adierazteko bigarrena.

Le Pichonek frogatu zuenez, dortsalek (riftak) eta fosa ozeanikoek (subdukzio-eremuak) mugatzen zituzten elementu zurrunez osatua zegoen litosfera, eta subdukzio-eremu eta rift horietatik abiaturik sortzen omen da plaken mugimendua. Beraz, Le Pichonen ekarpenak funtsezkoak izan dira plaken tektonikari buruzko teoria lantzeko. 1986az geroztik, Collège de Franceko geodinamika-katedraduna izan zen.

## Erreferentziak
Carlos Sanz Ramírez

**Carlos Sanz Ramírez** (Donostia, 1943 - *ib.*, 1987ko urtarrilaren 22a) gipuzkoar margolaria izan zen. Bizitza osoko eritasun batek, hemofiliak, haren bizimodua eta lanbidea baldintzatu zituen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen Donostiako EUTGn. Erakusketa askotan hartu zuen parte, Euskal Herrian eta Euskal Herritik kanpo, bakarka nahiz taldean, eta sari asko irabazi zituen. Bakarkako lehen erakusketa 1967an egin zuen, Donostian. Urte horretan bertan, Gipuzkoako Artisten Elkarteko lehendakari hautatu zuten. Sanzek bere garaiko gizarte-arazoekiko kezka (Vietnamgo Gerra, tortura...) eta gizakiaren sufrimendua eta oinazea islatu zituen bere koadroetan (*errealismo soziala*), Rembrandten *Idi larrutua*k gogorarazten dituen gorputz edo haragi puskatuak, desitxuratuak, era gordinean margotuz, gehienetan margo hotzak erabiliz. Koadroez gainera (besteak beste, *Edozertarako kaxak*; 1968), collageak, akuaforteak, kutxak eta marrazki bikainak egin zituen.

## Erreferentziak
Jim Henson

**Jim Henson** (Greenville, Mississippi, 1936ko irailaren 24a - New York, 1990eko maiatzaren 16a) txotxongilo-diseinatzaile, zinema-zuzendari eta ikuskarien munduko enpresaburu estatubatuarra izan zen. Mugikortasun handiko oihalezko txotxongiloak egin zituen (1954) Estatu Batuetako telebistarentzat, *muppets* deituak. 1969an, bere txotxongilo-saioa, *Sesame Street* deitua, haurrentzako saioen izar bihurtu zen, eta saio hartako pertsonaia nagusiak oso ezagun egin ziren etxe guztietan: Bert eta Ernie, Big Bird, Kermit the Frog. The Muppet Show (1976-1981) saioa, Kermit igelaren eta Miss Piggy txerritxoaren gidaritzapean, ehun herrialde baino gehiagotan ikusi zen. Gero, Fraggle Rock saila sortu zuen, eta zenbait film egin zituen bere pertsonaia famatuekin: *The Muppet Movie* (1979), *Kristal iluna* (1982), *Labyrinth* (1986), *Ninja dortokak* (1990). Hil aurretik Walt Disney konpainiari saldu zizkion bere pertsonaien eskubideak.

## Erreferentziak
Alfred Sauvy

**Alfred Sauvy** (Villeneuve-de-la-Raho, Ekialdeko Pirinioak, 1898ko urriaren 31 &ndash; Paris, 1990eko urriaren 30a) frantses estatistikaria, demografoa eta ekonomista izan zen. Lehen Mundu Gerran (1914-1918) parte hartu ondoren, Eskola Politeknikoan sartu zen, eta estatistika-ikasketak egin zituen. Léon Blum eta Paul Reynauden bulegoetan lan egin zuen. 1954an Ikerketa Demografikoen Institutu Nazionala (INED, ''Institut national d'études démographiques*) sortu zuen, eta bertako zuzendari izan zen 1962 arte. NBEko Biztanleen Batzordean Frantziaren ordezkari izan zen, eta 1959. urteaz geroztik, Frantziako Eskolako irakasle izan zen. Bere lanetan analisi demografikoa eta analisi ekonomikoa lotzen zituen, eta azpimarratzen zuen zenbateko arriskua zekarren demografiaren gainbeherak herrialde aurreratuetan (*Théorie générale de la population*, 1952-1956). Aldaketa ekonomikoen eta aurrerapen teknikoen ondorioen analisiaren bidez, nazio-errentaren eta enpleguaren banaketarekin zerikusia duten arazoak atera zituen argitara (*La Machine et le Chômage'', 1980). Hirugarren Munduko herrialdeen bilakaeraren alde aritu zen lanean.

## Erreferentziak
Leo Frobenius

**Leo Frobenius** (Berlin, 1873ko ekainaren 29a - Verbania, Italia, 1938ko abuztuaren 9a) alemaniar etnologo eta antropologoa izan zen.

Bere kabuz ikasi zuen, eta gazte zelarik piztu zitzaion Afrikako etnologiari buruzko jakin-mina. Batez ere Afrikako kulturak ikertu zituen, 1904-1935 bitarteko urteetan, harako 12 espediziotan egindako bilketa-lanen bidez. Horiez gainera, historiaurreko arte-gune nagusiak ikertu zituen Alpeetan, Norvegian, Espainian eta baita Indian ere. 1922. urtean, etnologia-elkarte bat () sortu zuen. Handik hamar urtera, Frankfurteko Unibertsitatean antropologia-eskolak eman zituen, eta 1934. urtean, Udal Etnologia Museoko zuzendari izendatu zuten. Frobenius kulturen teoria zientifiko bat egiten saiatu zen lehenetako ikerlari bat izan zen. Haren lan nagusiak: *Atlas Afrikanus* (1922 - 1931, *Afrikako atlasa*); *Der Ursprung der afrikanischen Kulturen* (1898, *Afrikako kulturen sorburua*); eta *Kulturgeschichte Afrikas* (1933, *Afrikako zibilizioaren historia*).

## Obra 
* *Die Geheimbünde Afrikas*. Hanburgo, 1894
* *Der westafrikanische Kulturkreis. Petermanns Mitteilungen 43/44*, 1897/98
* *Ursprung der afrikanischen Kulturen*. Berlin 1898
* *Weltgeschichte des Krieges*. Hannover, 1903
* *Das Zeitalter des Sonnengottes*. Georg Reimer Verlag, Berlin 1904
* *Im Schatten des Kongostaates: Bericht über den Verlauf der ersten Reisen der DIAFE von 1904–1906, über deren Forschungen und Beobachtungen auf geographischen und kolonialwirtschaftlichem Gebiet*. Berlin 1907
* *Unter den unsträflichen Äthiopen*. Berlin, 1913
* *Und Afrika sprach*. Berlin 1912
* *Der Völkerzirkus unserer Feinde*, Eckart-Verlag, Berlin 1917
* *Paideuma. Umrisse einer Kultur- und Seelenlehre.* Munich 1921 
* *Atlantis – Volksmärchen und Volksdichtungen Afrikas.* Veröffentlichungen des Instituts für Kulturmorphologie* 12 vols. Jena: Diederichs 1921–1928
* *Dokumente zur Kulturphysiognomik. Vom Kulturreich des Festlandes*. Berlin, 1923
* *Der Kopf als Schicksal*. Wolff, Munich 1924
* *Erythräa. Länder und Zeiten des heiligen Königsmords*. Berlin, 1931
* *Kulturgeschichte Afrikas, Prolegomena zu einer historischen Gestaltlehre''. Phaidon Verlag, Zurich 1933

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferdinand Zecca

**Ferdinand Zecca** (Paris, Frantzia, 1864ko otsailaren 19a - Paris, 1947ko martxoaren 23a) frantses zinemagilea eta produktorea izan zen.

## Biografia 
Zinema mutuaren garaian zinemaren aitzindarietako bat izan zen, eta zinemaren industriaren oinarriak ezarri zituen. Georges Mélièsen jarraitzailea izan zen. *Pathé* izeneko produkzio-etxean lan egin zuen, filmak egiten eta beste zinemagileen filmak gainbegiratzen. Bizitasun handiko filmak egin zituen, asmamen eta erritmo handikoak, eta umorez zipriztinduak, arrakasta handia izan zutenak. Garai hartan berritzaileak ziren teknika batzuk ere asmatu zituen, *flash-back* teknika, adibidez. Zeccak eta bere taldeak ia genero guztiak landu zituen.

1914tik aurrera administrazio-lanetan jardun zuen, Pathé-k Europan eta Estatu Batuetan zituen estudioak kudeatzen.

Filmak: *Le muet mélomane* (1900); *Histoire d´un crime* (1901); *Les sept châteaux du diable* (1901); *Quo Vadis?* (1901); *Tempête dans une chambre à coucher* (1902); *La Passion du Christ* (1902-1905); *La grève* (1904); *L´affaire Dreyfuss* (1908).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gregory Bateson

**Gregory Bateson** (Cambridge, Britainia Handia, 1904ko maiatzaren 9a - San Frantzisko, Kalifornia, AEB, 1980ko uztailaren 4a) ingeles antropologoa izan zen.

Giza kulturen arteko komunikazio-fenomenoen garrantzia nabarmendu du. Papua Ginea Berrian egon zen lehenbizi, eta Balin ondoren, 1927-1939 urte-bitartean, Margaret Mead bere emaztearekin, *latmmuls* tribua aztertzen. Azterketa haietan oinarrituta azaldu zuen komunikazio-jarduerak egituratzen dituela gizarte-loturak. 1940ko hamarraldian, lan handia egin zuen zibernetikaren sorreran, Norbert Wienerrekin batera. Gizakiaren komunikazioa aztertu zuen alderdi desberdinetatik, umorea, buruko eritasunak, alkoholismoa, familiako liskarrak eta abar oinarri harturik. Bestalde, animalien komunikazioa eta ekologia ere aztertu zituen. *Eragozpen bikoitzaren* teoria asmatu zuen; teoria horrek komunikazioaren alderdi paradoxikoen garrantzia nabarmentzen du, batez ere, gizaki bat aldi berean aurrez aurreko jokaerak hartzera bultzatzen duten alderdiena.

## Erreferentziak
Hermetismo

thumb|Hermes Trismegisto

**Hermetismoa** sinesmen filosofiko eta erlijiosoen multzoa da, Hermes Trismegistoren idatzietan oinarritzen dena (*Liburu hermetikoak*). Haren idazkien zenbait zati III. mendean aurkitu ziren, eta 1471. urtean Marsilio Ficinok latinera itzuli zituen.

Erdi Aroko hermetismoa espirituzko alkimia gisako sarrera bat zen; alkimia horren oinarria ikus daitekeenaren eta ikus ezin daitekeenaren arteko, eta gizonaren eta izadiaren arteko ezkutuko loturak ziren. Hermetismoak, gizona *jatorrizko urrea* bezain berri egin eta Jainkoarenganaino jasotzen duen argiraino eramaten du gizona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Félix Candela

thumb|270px|Valentziako ''L'Oceanogràfic* eraikina.
**Félix Candela** (Madril, Espainia, 1910eko urtarrilaren 27a - Estatu Batuak, 1997ko abenduaren 7a) arkitekto eta ingeniari espainiar-mexikarra izan zen.

## Biografia 
Errepublikaren alde borrokatu zen Espainiako Gerra Zibilean, kapitain-kargua zuela, eta gudua amaitzean erbestera alde egin behar izan zuen. Mexikon nazionalizatu zen, 1941ean. Ondoren, 70eko hamarkadan, Ameriketako Estatu Batuetara jo zuen, eta hango herritartasuna eskuratu zuen, 1978an.

Hormigoi armatuzko estalki ahalik eta meheenak nola egin izan zuen ikergai bizitza osoan. Ekarpen handiena, berriz, paraboloide hiperbolikoetan oinarritutako arrautza-oskolaren formako egiturak ditu, arkitekturan eraginkortasun handia dutenak.

Hauek dira Candelaren eraikin nagusiak: Mexikoko Unibertsitateko Izpi Kosmikoen laborategia (1952), ­horren hormigoizko estalkiak 15 mm-ko lodiera du­; Mexikoko *La Milagrosa* eliza (1953); Xochimilcoko *Los manatiales* jatetxea (1958); eta Mexikoko 1968ko Olinpiar Jokoetarako, beste bi arkitektorekin batera, eginiko Kirolen Jauregia.

Bere azken lana egiten ari zela (Valentziako *L'Oceanogràfic'' akuario erraldoia), bihotz-gaixotasun baten ondorioz, Valentzia utzi eta Estatu Batuetara joan behar izan zuen. Han hil zen 1997ko abenduan.

## Erreferentziak
Dobsonia exoleta

***Dobsonia exoleta*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia exoleta'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Adam Gottlob Oehlenschläger

thumb|alt=1=Portrait ofAdam Oehlenschläger by Christian Albrecht Jensen|1=Portrait ofAdam Oehlenschläger by Christian Albrecht Jensen|Adam Gottlob Oehlenschläger
**Adam Gottlob Oehlenschläger** daniar olerkari erromantikoa (Vesterbro, 1779 - Kopenhage, 1850). Danimarkako erromantizismoko idazle nagusia izan zen, eta Danimarkako olerkari handientzat hartua da. Steffensen adiskide izan zen; harekin Alemaniara joan, eta bertan Goethe eta Tieck ezagutu zituen. Ondoren Erromara joan, eta han Thoerwaldsen ezagutu zuen; Frantzian, Madame de Staël-en etxean bizi izan zen. Steffensen eragina nabarmena da Oehlenschlägerrengan; haren ideiek eman zioten XVIII. mendeko literaturari, tradizioa alde batera utzi eta bide berriak zabaltzeko kemena. Olerkari honek bere lanetan Europako iparraldeko epika eta tradizioak izan zituen oinarri. 1829an, *Iparraldeko olerkarien errege* izendatu zuten Lund-eko katedralean.

## Obra 
Oehlenschlägerren lan aipagarrienak:
* *Guldhornene (Urrezko adarrak)*;
* *Helge*;
* *Nordens guder (Iparraldeko jainkoak)*;
* *Aladdins lampe (Aladinoren lanpara)*;
* *Hakon Jarl*;
* *Baldur hin Gode (Baldur jainkoa)*;
* *Axel og Valborg (Axel eta Valborg)*;
* *Hrolf Krake*;
* *Correggio*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Mumford

**David Bryant Mumford** (Worth, Sussex, Ingalaterra, 1937ko ekainaren 11) estatubatuar matematikaria da.

## Biografia 
Exeterreko Eskolan ikasi ondoren, Harvard Unibertsitatean sartu zen, eta aldaera aljebraikoak ikasten hasi zen han. Graduatu ondoren, unibertsitatean bertan aritu zen lanean. 1967an, irakasle egin zuten, eta Higgins Irakasle izendatu zuten hamar urte geroago. 1981etik 1984ra, Harvardeko Matematika Saileko zuzendari izan zen, eta 1987tik 1992ra, MacArthur kide.

Vancouverreko Nazioarteko Kongresuan (1974), Fields domina eman zioten, moduluen aldaerak aztertzeagatik. Horretaz gainera, ekarpen ugari egin dizkio gainazal aljebraikoen teoriari, eta, hala, osatu egin du Oscar Zariskiren eta Eskola Italiarraren lana. 80ko hamarkadan, nolanahi ere, lanaren norabidea aldatu zuen Mumfordek, eta matematika aplikatua aztertzen hasi zen.

Fields dominaz gainera, beste ohore asko jaso ditu. Zientzietako Akademia Nazionaleko kide da, eta Nazioarteko Batasun Matematikoko lehendakari izan zen 1995etik 1999ra. Gaur egun, Brown Unibertsitateko Matematika Aplikatuen Sailean ari da irakasle-lanetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Maritain

**Jacques Maritain** (Paris, Frantzia, 1882ko azaroaren 18a - Tolosa Okzitania, Frantzia, 1973ko apirilaren 28a) filosofo katolikoa izan zen.

## Bizitza 
Filosofia-ikasketak bukatu ondoren, katoliko egin zen. Bergsonen filosofiaren eta materialismo ororen aurkari sutsua izan zen; Tomas Akinokoaren filosofiaren interpretazio berri bat eskaini zuen, humanismo kristau berri baten ildotik. 1936ko Espainiako Gerra Zibilaren garaian, Hego Euskal Herriko katoliko abertzaleen jokabidearen aldeko izan zen Frantzian, kristau integristen aurka, eta harreman estuak izan zituen gerraondoan erbestean ziren euskal herritar buruzagi batzuekin, Agirre lehendakariarekin, besteak beste. Filosofia, politika, estetika eta egunoroko arazoei buruz idatzi zuen.

## Obra nagusiak 
* *De la philosophie chrétienne* (1933, *Kristau filosofiaz*)
* *Humanisme intégral* (1936, *Humanismo bete-betea*)
* *Principes d´une politique humaine* (1944, *Giza politika baterako oinarriak*)
* *Intuition créatrice en art et en poésie* (1962, *Sorkuntzarako sena artean eta poesian*).
## Erreferentziak
Junius Richard Jayawardene

**Junius Richard Jayawardene** (Kolonbo, Sri Lanka, 1906ko irailaren 17a - *ibidem*, 1996ko azaroaren 1a) politikaria izan zen. Sri Lankako lehen ministro izan zen lehenik, eta lehendakari geroago.

## Bizitza 
Zuzenbidean lizentziatua zen. Estatu Kontseiluko kide gisa hasi zen politikan, 1943an. 1947an, Nazio Batasunaren Alderdiaren sortzaileetako bat izan zen. 1947tik aurrera diputatu eta ministro izan zen. Afroasiar eremuaren sozioekonomiaz arduratu zen, jarrera moderatuaz beti. 1970ean, oposizioaren parlamentuko liderra izan zen, eta 1973an, bere alderdikoa. 1977ko hauteskundeak irabazi zituenean, lehen ministro izendatu zuten eta, konstituzioa aldatu ondoren, 1978an eta 1982an, presidente atera zen. Agintea izan zuen garaian Mendebaldearekiko harremanak sakontzea, nazio barruko mugimendu separatistak zapaltzea, eta merkatu libreko ekonomia bultzatzea izan ziren haren ahalegin nagusiak. 1989ko urtarrilean, ordu arte lehen ministro izandako Rnasinghe Premadasa atera zen lehendakari. Konstituzioak bi agintaldi onartzen dituenez gehienez ere, ez zuen berriz hauteskundeetara aurkezterik izan.
## Erreferentziak
Andrés Gimeno

**Andrés Gimeno Tolaguera** (Bartzelona, 1937ko abuztuaren 3a - ibidem, 2019ko urriaren 9a) Kataluniako tenis-jokalaria izan zen.

## Biografia 
Esteban Gimeno Espainiako txapeldunaren semea zen, eta aitaren eskutik hasi zen tenisean jokatzen. Oso gaztetatik erakutsi zuen teniserako dohain apartak zituela, eta hamabi urte zituenerako Kataluniako txapelduna zen bere kategorian. 1955ean, Roland Garros lehiaketako junior-mailako txapela eskuratu zuen, eta, handik bi urtera, Madrilgo Irekia eta Espainiako Txapelketa irabazi zituen. 1959an, Davis Kopa jokatu zuen, eta hurrengo urtean hasi zen profesional-mailan jokatzen. Handik zazpi urtera, profesionalen Munduko Txapelketa irabazi zuen Bartzelonan; 1969an, Australiako Openean finala jokatu zuen, eta, 1970ean, finalerdia, Wimbledongo Txapelketan. 1972an lortu zuen, dena den, garaipenik sonatuena: Roland Garros irabazi zuen. 1973an utzi zuen tenis profesionala, hainbat zauri izan ondoren oso ahulduta baitzegoen. Harrezkero, teniseko entrenatzaile gisa jardun zuen.

## Erreferentziak
Jacques Rivière

**Jacques Rivière** (Bordele,  - Paris, ) frantses idazle, kritikari eta argitaratzailea izan zen. Frantziako intelektual nagusietako bat izan zen Lehen Mundu Gerra ondorengo urteetan. *Nouvelle Revue Française*, arte- eta literatura-aldizkaria, sortu zuen 1910ean, beste batzuekin batean. 1912an, bere garaiko idazle batzuei (Gide, Claudel, Jammes) buruzko kritika-lanak argitaratu zituen: *Études* (bigarren bilduma bat agertu zen 1947an, *Nouvelles études*). 1914-1918 urteetan preso eduki zuten Alemanian eta *L´Allemand* (1918, *Alemaniarra*), egonaldi hartako oroitzapen-liburua, idatzi zuen gerra ondoren. 1919tik hil arte, *Nouvelle Revue Française* aldizkariaren zuzendari izan zen, eta urte hartan ekin zien argitalpen-lanei. Bi nobela psikologiko idatzi zituen: *Aimée* (1922) eta *Florence*, bukatu gabea. Gaztetan utzitako katolizismora itzuli zen 1913an, eta erlijioari buruzko gogoeta-liburu bat idatzi zuen, 1925ean: *À la trace de Dieu* (1925, *Jainkoaren bila*).

## Erreferentziak
Zipaioen matxinada

**Zipaioen matxinada** edo **1857ko Indiako matxinada** Indian 1857-1858an britainiarren politika kolonialaren aurka gertaturiko matxinada izan zen. Britainiarrek mendebaleko ideiak Indiako gizartean sartu izanak -misiolariak, hezkuntza...- eta zenbait neurri politiko eta ekonomiko hartu izanak -lur-jabe handien lurrak beretzea, zenbait erresuma mendean hartzea-, hinduen eta musulmanen goi-klaseen aiherkundea piztu zuten. Giro horretan, zipaioek erabili beharreko fusil berri bateko kartutxoak behi eta zerri gantzaz igurtziak zirelako berria zabaldurik, zipaioek uko egin zioten halako armak erabiltzeari, hinduen eta musulmanen erlijioek debekatua baitzen.

Bestalde, printze bat hiltzen bazen ondorengorik utzi gabe, britainiarren politika zen estatu hori bereganatzea, oinordeko bat aukeratzen utzi gabe; hori ere tradizio hinduaren aurkakoa zenez, matxinadaren pizgarria ere suertatu zen.
Politika horrek gaitzondoa eragin zuen bai herritarren, bai aristokraten artean; herritarrek ez zuten onartzen bertako lege tradizionalak urratzea, eta aristokraziak lurrak galtzen zituen.

Zenbait istiluren ondoren, 1857ko maiatzaren 10ean Meeruteko errejimentuko zipaioek ofizial europarrak hil zituzten. Ondoren iraultza Indiako erdialde guztira hedatu zen, eta matxinatuak Delhiz eta Allahabadez jabetu ziren. Azkenik, 1858ko martxoan, britainiar gobernuaren osteek -sikh eta gurkha gudariak barne- zipaioen matxinada zapaldu zuten borroka oso gogorrak izan eta gero.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mangal Pandey

## Kanpo estekak
Juan Jose Goiriena de Gandarias

**Juan Jose Goiriena de Gandarias Gandarias** (Gasteiz, 1948ko uztailaren 27a - Barakaldo, 2020ko irailaren 1a) arabar ikertzaile eta irakaslea izan zen.

## Biografia 
Medikuntza eta Kirurgia ikasketak egin zituen Salamancako Unibertsitatean (1965-1970) eta han eskuratu zuen lizentzia; doktoregoa berriz EHUn egin zuen. 1970etik irakaskuntzan eta ikerketa-lanetan jardun zuen Oviedoko, Murtziako eta Euskal Herriko unibertsitateetan. Euskal Herriko Unibertsitatean irakasle izateaz gain betekizun garrantzitsuak izan zituen: Medikuntza Fakultateko idazkaria (1974-1975); Antolaketa Akademikoko errektoreordea (1980-1984) eta errektorea (1991-1996). 1984ko uztailetik 1987ko maiatza arte, bestalde, Osasun eta Kontsumo sailburuorde izan zen Eusko Jaurlaritzako Osasun eta Segurantza Sozialeko sailean. 1996an Eusko Ikaskuntzako lehendakari hautatu zuten. 1997tik Basurtoko Institutu Medikuko zuzendaria izan zen, Kirol Medikuntzan espezializatua.

Besteak beste, lan hauek argitaratu zituen: *Enzimopatias Genéticas en Ofatlmología* (1971), *Hematíes* (1975) eta *La salud del año 2000. Discurso para la recepción pública del Académico electo* (1992).

## Erreferentziak
Friedrich Ernst Schleiermacher

**Friedrich Ernst Schleiermacher** (Breslau, 1768ko azaroaren 21 &ndash; Berlin, 1834ko otsailaren 12a) alemaniar teologoa izan zen. Bere lanak garrantzia izan du hermeneutikaren bilakaeran.

## Bizitza 
Teologia-ikasketak egin zituen Hallen, eta apaizturik Berlinen bizi izan zen 1796-1802 bitartean. 1804-1807 bitartean irakasle izan zen Halleko Unibertsitatean. 1807. urtean Berlinera itzuli zen, eta hango unibertsitatean teologia-irakasle izan zen, hil zen arte.

Platon, Spinoza, Jacobi eta Kantek eragin handia izan zuten Schleiermacherren filosofian. Arrazoi praktikoaren izatea, eta arrazoi praktikoaren eta teorikoaren arteko desberdintasuna izan zituen abiapuntu, gizabanakoaren indibidualtasuna eta inguru historikoa kontuan hartuz. Schleiermacherren arabera, ezagutza dialektikaren bitartez lortzen da. Erlijioari dagokionez, sentimenduek eta norberaren bizipenek erlijiotasunean duten garrantzia agertu zuen.

Obra nagusiak: *Der christliche Glaube* (1821-1831, «Kristau sinesmena»); *Über die Religion: Reden an die Gebilden unter ihren Verächtern* (1799, «Erlijioaren inguruan: gaitzesten dutenentzat hitzaldiak»).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Leyte, Arturo (1999): “Hermeneutikarako bidea filosofia gisa” in  *Heidegger: Hermeneutika eta Funtsezko Ontologia*, Andoain, Jakin.
Dobsonia inermis

***Dobsonia inermis*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia inermis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Eugénio de Andrade

**Eugénio de Andrade**, egiazko izena **José Fontinhas** (Póvoa de Atalaia, 1923ko urtarrilaren 19a - Oporto, 2005eko ekainaren 13a), portugaldar poeta izan zen.

1940ko hamarkadako abangoardiatik at gelditu zen. Konpromisorik gabeko hizkuntza artistikoa erabili zuen. Poesia espainiarraren eragin neorrealistak eta surrealistak nabari zaizkio, eta horrekin guztiarekin lirika originala eratu zuen: imagismo portugesa. Andraderen poesia metaforikoa da, hermetikoa izan gabe, eta osagai hauen inguruan eratzen da: lurra eta bere fruituak eta gorputzak, ura, udaberriko edota udazkeneko argia. Atsegina eta oinazea, bizitza eta heriotza ospatuz, sentsualitate garbi eta askea ematen zuen aditzera.

Haren liburuen artean *As Mãos e os Frutos* (1948, *Eskuak eta fruituak*), ospea eman ziona, *Daqui houve nome Portugal* (1968), *Limiar dos Pássaros* (1976), *Memória doutro Rio* (1978), *Rente ao Dizer* (1992) eta *O Sal da Língua* (1995) aipa daitezke. Bestalde, García Lorca, Safo, Char, Ritsos, César Vallejo eta Borgesen lanak itzuli zituen portugesera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Literatur emailuak: Eugenio de Andrade Armiarma.com
* Euskarari ekarriak: Eugenio de Andrade Armiarma.com
Franco Cristaldi

**Franco Cristaldi** (Turin, Italia, 1924ko urriaren 3a - Montecarlo, Monako, 1992ko uztailaren 1a) italiar zinema-zuzendari eta produktorea izan zen.

## Biografia 
1952an, Vides produkzio-etxea sortu zuen, Italian izar berriak aurkitu eta kalitatezko zinema bultzatzeko. Claudia Cardinale izan zen berak aurkitutako izar haietako bat. Harekin ezkondu zen, eta film hauetan zuzendu zuen, besteak beste: *Audace colpo dei soliti ignoti* (1959), *Gli indiferenti *(1963) eta *La tenda rossa *(1969).

Zuzendari ezagunek zuzendutako hainbat film ere ekoiztu zituen: Luchino Viscontiren *Le notti bianche* (1957); Gillo Pontecorvoren *Kapó* (1959) eta *Operación Ogro* (1979); Francesco Rosiren *Salvatore Giuliano* (1962), *Il caso Mattei *(1971), *Lucky Luciano *(1973) eta *Cristo si è fermato a Eboli* (1979), etab.

Atzerriko film onenarentzako Oscar saria eman zioten behin baino gehiagotan: Pietro Germiren *Divorzio all´italiana* (1961), Federico Felliniren *Amarcord* (1973) eta Giuseppe Tornatoreren *Cinema Paradiso* (1990) filmengatik.
## Erreferentziak
Mimmo Paladino

**Mimmo Paladino** (Paduli, Italia, 1948ko abenduaren 18a) margolaria da.

## Bizitza 
Arte-ikasketak egin zituen Beneventoko Arte Lizeoan. Argazkilaritza ere landu zuen, baina, marrazkilari trebea izanik, figuraziora jo zuen azkenik. 1970eko hamarraldian, pintura monokromatikoa egin zuen. 1980an, Veneziako Erakusketan, Achile Bonito Oliva kritikariak pintura-mugimendu berri baten sorrera iragarri zuen: *Italiar transabangoardia* delako korrontearena, Chia, Clemente, Cuchi eta Paladino barne hartzen zituena. Paladinok hizkuntza eklektikoa erabili zuen, iturri askotatik edan baitzuen, hasi Klee eta Kandinskiren lanetatik, egiptoar, erromatar eta paleokristau arteraino. Bere margolanetan irudi alegoriko ugari azaltzen da: burezurrak, eskeletoak, maskarak eta animaliak.

1980tik aurrera nazioarteko talde erakusketa askotan parte hartu zuen. 1983tik aurrera eskulturak eransten hasi zen bere mihisetan, batez ere buru estilizatuak eta animalien burezurrak. 1992an bakarkako erakusketa egin zuen Sao Pauloko museoan.

## Erreferentziak
John Ruskin

**John Ruskin** (Londres, Ingalaterra,  – Brantwood, Cumberland, Ingalaterra, ) ingelesezko idazlea, arte-kritikaria, historialaria eta soziologoa izan zen. William Turner ingeles pintorearen eta prerrafaelisten aldeko agertu zen *Modern Painters* (1843-1860, *Pintore modernoak*, bost liburuki) obra handian. Estetikari buruz zituen ikuspegiak *The Seven Lamps of Architecture* (1849, *Arkitekturaren zazpi puntuak*) eta *The Stones of Venice* (1851-1853, *Veneziako harriak*, hiru liburuki) obretan azaldu zituen. Ingalaterrako langileentzako gutun politikoak idatzi zituen (1871-1887, *Fors Clavigera*), eta amaitu gabe utzi zuen autobiografia bat (1885-1889, *Praeterita*). Oxfordeko Unibertsitateko arte-saileko irakasle izan zen 1869-1879 eta 1883-1884 urteetan.

Gizarte modernoak eragiten dituen arazoak aztertu zituen ondorengo lanetan: *The Two Paths* (1859, *Bi bideak*), *Sesame and Lilies* (1865, *Sesamo eta loreak*) eta *The Crown of Wild Olive* (1866, *Oihaneko olibondoaren koroa*). Obra sozialetan ahitu zuen bere dirutza.

## Erreferentziak
Ricarda Huch

**Ricarda Huch** (Brunswick,  - Schönberg, egungo Kronberg im Taunus, ) alemaniar poeta eta historialaria izan zen. Hasierako poemak eta eleberriak neorromantizismoaren ildotik ondu zituen. Bi eleberritan artisten eta burgesen bizimoldearen aldea azaldu zuen: *Erinnerungen von Ludolf Ursleu dem Jüngeren* (1893, *Ludolf Ursleu gaztearen oroitzapenak*); *Vita somnium breve* (1903). Lehen aldiz italiar batekin ezkondu zelarik, herrialde hartan bizi izan zen eta hango historiari eta pertsonaiei dedikatu zien zenbait obra: *Die Verteidigung Roms* (1908, *Erromako defentsa*); *Der Kampf um Rom* (1908, *Erromagatiko borroka*). Italian, Triesteko auzo pobreak gertaleku dituen eleberri ezagun bat plazaratu zuen 1901ean: *Aus der Triumphgasse* (1901, *Ospearen kalea*). Bestalde, *Die Romantik* (1899-1908, *Erromantizismoa*) saioa guztiz ezaguna da. Idazle honen arrakastarik sonatuena hauxe izan zen: *Der grosse Krieg in Deutschland* (1912-1914, *Gerra handia Alemanian*).

## Erreferentziak
Enrique Líster

**Enrique Líster Forján** (Ameneiro, Coruña, Galizia, 1907ko apirilaren 21a - Madril, Espainia, 1994ko abenduaren 8a) militar eta politikari komunista izan zen.

## Bizitza 
Kuban izan zen haurretan, hara joan bere gurasoekin batera. Primo de Riveraren diktadura-garaian Espainiara itzuli zen, eta politika-arazoak zirela eta, erbestera jo behar izan zuen. Espainiako Alderdi Komunistako kidea zen, eta Errusiako akademia militar batean ikasi zuen 1932-1935 urte-bitartean. Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, V. erregimentuko komandante izendatu zuten, eta Ebroko guduan parte hartu zuen. Gerra galdu ondoren Errusiara joan zen, eta Bigarren Mundu Gerran Armada Gorrian borrokatu zen. Jeneral egin zuten. 1968an utzi zuen Espainiako Alderdi Komunista, sobietarrak Txekoslovakian sartu izana gaitzetsi zuelako alderdi horrek. 1970ean, Partido Comunista Obrero Español izeneko alderdia, sobietarren zalea, sortu zuen, eta 1977ko hauteskundeetan ez zuen diputatu-posturik lortu.

Bi oroitzapen-liburu eman zituen argitara: *Nuestra guerra* (1977) eta *Basta* (1983).

## Erreferentziak
Theodor Fontane

**Theodor Fontane** (Neuruppin, 1819ko abenduaren 30a - Berlin, 1898ko irailaren 20a) Alemaniar idazlea izan zen. Gaskoi higanoten jatorrikoa zen; botika batean lan egin zuen Berlinen, eta ondoren kazetaritzan jardun zuen (1852). Oso goiz hasi zen lirikotasunez betetako poesiak idazten, baina berehala hasi zen ironia ere erabiltzen. Bidaia-kontakizunetan (*Wanderungen durch die Mark Brandeburg*, 1862-1882) bere lurraldearen berri eman zuen. Baina arrakasta eleberriei esker etorri zitzaion. Lehendabiziko idatziak W. Scott eta W. Alexis eredutzat harturik, historiatik hartutako gaiez osatu zituen: *Vor dem Sturm* (1878, *Ekaitzaren aurretik*). Gero, *Adultera* (1882), *Effi Briest* (1895), *Stechlin* (1899an argitaratua) eleberrietan errealismora jo zuen. Fontanek ez du garai oso bateko erretratua eskaintzen bere obretan, bai, ordea, Alemaniako gizarte-sail desberdinetako ohiturak eta usadioak, bizibidea eta sentipenak. Umore eta eszeptizismo handia erakusten du Fontanek bere garaiko gizartea epaitzean.

## Erreferentziak
Rufino Tamayo

**Rufino Tamayo** (Oaxaca, Mexiko, 1899ko abuztuaren 25a - Mexiko, 1991eko ekainaren 24a) mexikar pintorea izan zen.

## Biografia 
Ikasketak Mexikoko Arte Ederretako eskolan egin zituen. 1933an, Hezkuntza Ministerioko Arte Plastikoen saileko zuzendari izendatu zuten.

Pintore honek duen estiloan, espainiarren kolonizazioaren aurreko artearen oroitzapenak eta usadiozko irudiak elkartzen ditu. Hasieran, kubisten eragina izan zuen, eta espresionismoa landu zuen. Picassoren eragina nabaria da haren pinturetan. Muralak eta koadroak egin zituen; haren mural nagusiak Mexikon eta Estatu Batuetan daude. Mexikon, Mexikoko Kontserbatorio Nazionaleko (1933) eta Arte Ederretako jauregiko (1953) freskoak, eta Estatu Batuetan, Dallasko Arte Ederretako Museoan.

1949-1959 urte-bitartean, Parisen lan egin zuen (Unescoko jauregiko hormen dekorazioa, 1958), eta 1960an, Mexikon hartu zuen berriro bizilekua.

Koadro nagusiak: *Animales* (1943, *Animaliak*), *El Cantante* (1950, *Kantaria*).

thumb|ezkerrera|270px|Rufino Tamayo Museoaren sarrera, Chapultepec-en, Mexikon.
1981ean, Rufino Tamayo Museoa inauguratu zen Mexikon; bere koadro-bilduma handi bat dago han.

## Erreferentziak