open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joanen gutunak

[thumb|[1 Joanen hasiera *Codex Harleianus* 5537]]

**Joanen gutunak** Bibliako Itun Berriko hiru liburu dira: *Joanen Lehen Gutuna**,* *Joanen Bigarren Gutuna* eta *Joanen Hirugarren Gutuna*. Gaur egun, K.o. 90 eta 100 urteen artean idatzi zirela uste da.

## Egilea 
Kristau-tradizioak Joani egozten dizkion hiru gutun hauek, *Errebelazioa* bezala, laugarren ebanjelioaren tradizio berekoak dira –hizkuntzaz eta pentsamoldez ere oso antzekoak–, baina ez du esan nahi pertsona berak idatziak direnik. Litekeena da, ordea, ebanjelioaren azken idazketa egin zuena bera izatea gutun hauen idazlea ere.

## Hartzailea 
Joandar erkidegoko kideei idatziak izan ziren K.o. 100. urte inguruan. Lehen gutuna, luzeena, beste biak baino geroago idatzi zela uste da. Gainera, lehenak ez du gutun-itxurarik molde aldetik, ez du igorlerik, ez hartzailerik, ez agurrik zehatz aipatzen. Bigarrena eliza-elkarte batengana zuzenduriko gutuna da, eta hirugarrena Gaio delako bati.

Sumatzen denez, bazen erkidego hartan jakinbide-gatazkarik (Jesusen benetako izaerari buruzko zalantzarik), jatorrizko mezuarekiko desbiderapenik (antikristoak, sasiprofetak) edo elkar bizitzan arazorik (maitasunik eza, alegia).

## Edukia 
Lehena da mezu teologiko sakon eta garatuena duena. Hala ere, ez du ematen idazleak gutuna idazterakoan aurretiazko plan zehatz bati jarraitu zionik. Oinarrian hainbat gai dago (argia eta iluna, gezurra eta egia, bekatua eta barkamena, Espiritua eta ezagutza, Jainkoaren agindua –maitasunarena batik bat–, sinesmena eta mundua, antikristoa…); gero bi gai nagusiren inguruan ardazten da idazkia: fede-aukera sakona Jesus Jaunari buruz eta elkarrekiko maitasun-bizitza ().

 zatian esaten denez, antikristo asko agertu zen ordurako, erkidego barrutik, hain zuzen ere, eta  txatalean sasiprofetak aipatzen dira. Jatorrizko jakinbide nahasle horien aurka kontuz ibiltzeko ohartarazten ditu sinestedunak, fedean sendo eta zintzo irauteko.

Bigarren gutunean ere engainatzaile eta antikristoekin kontuz ibiltzeko aholkua errepikatzen da, eta elkar maitatzeko agindua gogorarazten bereziki.

Hirugarrenean, Gaio goraipatzen du fede-senideei emaniko laguntzagatik, eta Diotrefes kritikatzen bere handikeriagatik eta apostoluak bidalitako predikari ibiltarien aurkako jarreragatik.

## Ikus, gainera 
* Biblia
* Itun Berria
* Joan Ebanjelaria

## Kanpo estekak 
* *Elizen Arteko Bibliako* Joanen gutunen sarrera
FC Tobol

**FC Tobol Kostanay** (kazakhera‎z Тобыл Қостанай Футбол Клубы) Kazakhstango futbol taldea da, Kostanay hirikoa. Kazakhstango Liga eta Kopa bana irabazi ditu.

## Palmaresa 
### Kazakhstanen: 6 
* Kazakhstango Liga:
** Txapelduna (2): 2010, 2021.
** Bigarrena (5): 2003, 2005, 2007, 2008, 2020.
* Kazakhstango Kopa:
** Txapelduna (3): 2007, 2023, 2025.
** Finalista (2): 2003, 2011
* Kazakhstango Superkopa (1): 2021.

### Nazioartean: 1 
* UEFA Intertoto (1): 2007.

## Kanpo estekak 
* (kazakheraz) Webgune ofiziala
Zubi Esekia (Manila)

**Zubi Esekia** (), jatorrian **Claveríako zubia** Manilako Quiapo eta Ermita barrutiak batzen zituen zubi eseki bat zen, Pasig ibaiaren gainetik, Filipinetan. Matía, Menchacatorre y Cia. eta Ynchausti y Compañía euskal enpresek diseinatu zuten eta 1852an eraiki zen. Asiako kable bidezko lehen zubi esekia izan zen eta Filipinetako ordainsaridun lehen zubia. 1939an Quezon zubia eraiki zen honen ordez.

## Bibliografia 
* Ninel Valderrama Negrón (2021). *La casa Matía Menchacatorre y el Puente de Clavería: innovación en la infraestructura física y financiera en el siglo xix*. Revista UCA.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aly Khan

**Ali Salman Aga Khan printzea** (1911ko ekainaren 13a – 1960ko maiatzaren 12a), **Aly Khan** izenarekin ezaguna, Aga Khan III.aren semea zen, Nizari Ismaili musulmanen burua eta Aga Khan IV.aren aita. Rita Hayworth aktorearen hirugarren senarra izan zen. NBEren Pakistango ordezkaria izan zen eta bertan Batzar Nagusietako presidenteordea izan zen.

Qajar dinastiako Fath Ali Xah erregearen ondorengoa izateagatik printze titulua onartu zion gobernu britainiarrak 1938an. 

## Biografia 
Aly Khan Turinen (Italia) jaio zen, Aga Khan III.aren eta Cleope Teresa "Ginetta" Maglianoren semea. Indiako eta Frantziako irakasle partikularrek hezi zuten. Geroago Ingalaterrara joan zen eta bertan zuzenbidean jardun zuen.

1939an, Aly Aga Khan printzea Frantziako Atzerritar Legioarekin bat egin zuen eta Egiptoko eta Ekialde Hurbileko zalditeria dibisioan borrokatu zuen. 1940an, *Royal Wiltshire Yeomanry-*rekin bat egin zuen eta Frantzia hegoaldeko aliatuen lehorreratzean, honengatik Ohorezko Legioa jaso zuen 1950ean. 

1949ko maiatzaren 27an, Aly Aga Khan Rita Hayworthekin ezkondu zen Cannesen, Frantzian .

Aly Khanek eta bere familiak zaldi lasterketetan eta hazkuntzan parte hartzen zuten. 

1951n, Aly Khan oraindik Hayworth-ekin ezkonduta zegoela, Khan-en argazkiak atera zituzten Joan Fontaine aktorearekin dantzan, Khan eta Hayworth elkartu ziren diskoteka berean. Rita Hayworth-ek dibortzioa eskatu zuen Renon, Nevadan, bertan bizi baitzen eta bien alaba eraman zuen (bahitzea egotzita). Azkenik, dibortzioa 1951ko irailean eman zen 

Aly Khan-en eta Hayworth-en alaba Yasmin Aga Khan printzesa da. 
thumb| Aly Khan-en mausoleoa Salamiyah-n
1960. urtean Aly Khanek zauri ugari izan zituen auto istripu batean Suresnesen, Frantzian, Parisko auzoan, eta handik gutxira hil zen. 

## Herri kulturaren ikonoa 
Aly Khan printzea Cole Porter-ek musikatutako Noël Coward-en bertso batean aipatzen da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Simone Micheline Bodin (1965). *Bettina by Bettina* . Londres: Michael Joseph. OCLC 434704 .
* Anne Edwards (1996). *Urrezko Tronoa: Aga Khanen Bizitzak* . New York: William Morrow.  .
* Slater, Leonard (1965). *Aly: Biografia bat* . New York: Random House. OCLC 1077623 .
* Tierney, Gene ; Herskowitz, Mickey (1979). *Autorretratua* . New York: Peter Wyden Books.  .
* Young, Gordon (1955). Young, Gordon (1955). *Golden Prince: The Remarkable Life of Prince Aly Khan*. London: R. Hale.OCLC 1518349 .

## Kanpo estekak
Jermak Timofeievitx

[thumb|250px|Siberiako konkista. [Vasili Surikov margolariaren lana, 1895ean.]]
**Jermak Timofeievitx** —— (Don ibaiaren Katxalinskaia, 1532-152 artean jaioa-Qashlig gotorlekua, 1585eko abuztuaren 5 edo 6a) kosakoen buru eta ataman mitikoa izan zen. Siberia esploratu zuen lehenetariko bat izan zen. Berarekin Errusiak lurralde horietara zabaltze eta kolonizazio prozesua hasi zuen.

## Bizitza 
1578 baino lehen, Jermakeko unitate kosakoek hainbat aldiz talka egin zuten errusiar, persiar eta tartariar tropekin Volga ibaiaren ondoko lurraldeetan, inguruko merkataritza-bideak kontrolatzeko. 1558an, Stroganov merkatari familiak Ivan Izugarria errusiar tsarraren baimena jaso zuen, Kama ibaiaren eskualdea esploratzeko; eta 1574an, Torah eta Tobol ibaiaren arroetako lurretarako beste baimen bat, baita Obi eta Irtix ibaietan zehar gotorlekuak eta herriak eraikitzeko baimenak ere. Jermak Timofeievitxek behin-behineko akordioa lortu zuen Stroganovekin, eta, horren arabera, tartariarren erasoen aurkako familia horretako herriei babesa eman zien, janari eta munizioen truke.

## Siberiaren konkista 
1581eko irailaren 1ean, Jermakek bere gizonak Harrizko Gerrikoa (Uralak) izenekoaren ekialdera zuzentzea erabaki zuen eta Stroganov familiak tropa, ekipamendu eta munizioekin lagundu zion. Jermak iparralderantz abiatu zen lehenik Chusovaia ibaian zehar eta gero Kama eta Ob ibaietan zehar. Negua Jeravl ibai siberiarraren ertzean igaro zuen.

1582ko udaberrian, Jeravl, Barantxa eta Tagil ibaietan nabigatu zuten Tura ibaira iristeko. Turan eta Tavda ibaiaren kanpoaldean, Jermaken tropek Siberiako tartariar tropei aurre egin eta garaitu egin zien. Urriaren 26an, Jermak Siberiako Khanate hiriburua, Qaşlıq (gaur egungo Tobolsketik 17 km-ra) hartu zuen, eta tartariarrak Ixim ibaiaren estepetara atzera egitera behartu zituen. Tartariarrem kontraerasoan, Jermak hil egin zen eta kosakoek aldi baterako utzi egin zuten Siberiako alde hori, bi urtez inguruaz nagusitu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metileno talde

Kimika organikoan **metileno talde** edo **metileno-zubi** —CH2—formula duen molekula baten unitateari esaten zaio egituraren edozein zatitan egon daitekeena. Alkano ez-adarkatuetan unitate hori errepikatu egiten da molekula osoan zehar muturrean izan ezik. Molekula baten muturrean dauden =CH2 unitateei ere esaten zaie metileno talde.

Ez da metileno erradikalarekin nahastu behar.

## Kanpo estekak
Metileno erradikal

Kimikan **metileno** esaten zaio metanoak bi hidrogeno galtzean sortzen den erradikal bibalenteari, (:CH2). Metilenoa karbenorik sinpleena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joanen Bigarren Gutuna

thumb|Itun Berriko eskuidatzia Joanen Bigarren Gutuneko  testuarekin (V. edo VI. gizaldian).|175x175px**Joanen Bigarren Gutuna** edo, labur, **2 Joan** (**2 J**) Bibliako Itun Berriko gutun katolikoetako bat da, Joanen hiru gutunetako bigarrena. Gutunak ez dauka igorlerik, baina, bere estilo eta edukia dela-eta, Joan Apostoluak idatzi zuela uste ohi da. Gutuna koinez idatzia dago.

Bigarren gutun honek hamahiru txataleko kapitulu bat dauka. *Joanen Hirugarren Gutunaren* atzetik Bibliako libururik laburrena da.

## Egilea 
Gutunean ez da ez egilearen, ez igorlearen izenik aipatzen. Bere eduki eta estiloa *Ebanjelioa Joanen arabera*ren eta Joanen beste gutun bien oso antzekoak direnez gero, Joanen Bigarren Gutuna Joan Apostoluak idatzi zuela uste da. Joanek gutunak idatzi ez balitu ere, seguru asko, gutunok *Ebanjelioa Joanen arabera*ren talde edo eskola teologiko berean jatorria leukakete behintzat.

Gutunean egileak "ikasle zahar" izena ematen dio bere buruari, seguru asko, gutunaren igorleek idazlea ohorez hala ezagutuko zuten. Agintea eta duintasuna adierazten dituen titulua da, eta elkarte-buruei ematen zitzaien. Asiako elizetan bereziki, apostolu-tradizioaren lehen lekukoei ematen zitzaien izen hori: Jaunaren ikasle izandakoei edota haieezagutu zituztenei. Joan Presbiteroa gutun honen eta *3 Joanen* egilea dela uste da.

Joan Apostolua ustezko egilea den idazlanen egiazko egilea ote den auziari *joandar auzi* deritzo.

## Hartzaileak 
Joanen Bigarren Gutuna "andere hautatuari eta haren seme-alabei" zuzenduta dago, eliza-elkarte jakin bat eta bertako kideak deitzeko era poetikoa. Andere hitza (κυρία) testuinguru profanoan elkarte esateko erabili zen, eta Itun Berriko zenbait testutan sinesleen elkarteari Kristoren neska-lagun izena ematen zitzaion.

## Edukia 
*Joanen Lehen Gutuna* ez lez, Joanen Bigarren Gutuna benetako gutuna da. Testu laburra da, eta papiro-orri batean sartzen da (*Joanen Hirugarren Gutuna*z gauza bera esan daiteke), sasoiko gutunek edukitzen zuten ohiko luzera. Horretaz gain, elkartasuna eskatzen du, eta aginduak betetzea.

### Egitura 
* Agurra (1:1-3)
* Elkar maitatu (1:4-6)
* Kontuz antikristoekin (1:7-11)
* Azken agurra (1:12-13)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Biblia
* Itun Berria
* Joan Ebanjelaria

## Kanpo estekak 
* *Elizen Arteko Bibliako* Joanen Bigarren Gutuna 
* Joanes Leizarragaren Bibliaren Joanen Bigarren Gutuna
Reiki

thumb|eskuinera|Reiki bidezko tratamendu bat
 eskuen bitartez, unibertsoko energia, pertsona baten eskuetatik, beste baten gorputzera transmititzeko gai dela dioen medikuntza alternatiboaren praktika da. Japonian du jatorria, Mikao Usui budistak sortu eta garatu zuen terapia hau. "Rei"; *arima* eta "Ki"; *energia*.

Reikia sasizientzia bat da, eta unibertsitateko testu askotan zein aldizkari akademikoetan sasizientziaren adibidetzat hartu ohi da. Erabiltzen duen printzipioa "Ki" da, defendatzaileek bizitza indar unibertsaltzat dutena, nahiz eta ez dagoen inongo ebidentzia enpirikorik horrela indarra existitzen dela babesteko.

Ikerketa klinikoak erakutsi du reikia ez dela eraginkorra inongo gaixotasun edo arazo mediko konpontzeko, tartean minbizia, neuropatia diabetikoa, antsietatea eta depresioa; beraz, ezin da alderatu inongo tratamendu medikorekin. Plazeboarekin alderatuz egin diren ikerketek erakutsi duela ematen plazeboak baino emaitza hobeak. Emaitza positiboak eman dituzten ikerketa gutxi batzuek, arazo metodologiko nabarmenak dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antro mastoideo

**Antro mastoideoa** edo **mastoideko barrunbea** mastoide apofisiaren barrunbe nagusia da, erdiko belarriarekin komunikatua. Aire espazio hauek soinu-errezeptore gisa funtzionatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Four Good Days

***Four Good Days*** ( 2020ko Rodrigo García Barcha kolonbiar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Hamar urtez opioideak hartzen aritu ondoren, hondoratuta dago Mollyren bizitza. Iluntasun horretan, sendagai berritzaile bat aterako dute, eta hegoak eman diezazkioke berriz ere, betiere, lau egunez garbi mantentzeko gai bada. Hori lortzen saiatzen da bere amaren laguntzarekin.

## Pertsonaiak 
* Mila Kunis: Molly
* Glenn Close: Deb
* Stephen Root: Chris
* Carla Gallo:
* Chad Lindberg: Daniel
* Joshua Leonard: Sean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quo Vadis, Aida?

***Quo Vadis, Aida?*** () 2020ko Jasmila Žbanić bosniar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da, Srebrenicako sarraskian girotuta.

## Sinopsia 
Balkanetako gerra kontatzen da filmean: 1995. urtearen inguruan girotuta dago, eta garai hartako Bosnia da epizentro nagusi. Gerra horren erdian, pertsonaia bat da nagusi: Aida. NBE Nazio Batuen Erakundean itzultzaile bezala lan egiten du Srebrenica hiri txikian. Serbiarren armada etorri eta herri guztiak hartzen dituenean, haren familiako kideak NBEko eremu babestuetara eraman eta bertan gordetzen ditu, beste milaka eta milaka pertsonarekin batera. Hori gutxi ez, eta testuinguru zail eta lazgarriak bizi behar izango ditu Aidaren pertsonaiak; izan ere, negoziazioetan parte hartzen duenez, informazio asko du.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Mosquito Coast (telesaila)

***The Mosquito Coast*** estatubatuar telesail dramatikoa da, Neil Crossek Tom Bissellek Apple TV+entzat egina. Paul Therouxen izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
AEBetako gobernutik ihesi, Mexikoko muga zeharkatzen ahaleginduko da familia, eta bidean hamaika oztopo gainditu beharko ditu. Abentura kutsua du telesailak; ikusleak ez daki zeintzuk diren pertsonaia protagonisten iragana eta ihesaldirako arrazoiak, eta horrek areagotzen du istorioaren misterioa.

## Aktoreak 
* Justin Theroux: Allie Fox
* Melissa George: Margot
* Logan Polish: Dina
* Gabriel Bateman: Charlie
* Kimberly Elise: Jones

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El inocente (telesaila)

***El inocente*** espainiar telesail dramatikoa da, Oriol Paulok Netflixentzat egina.

## Sinopsia 
Duela bederatzi urte, ezustean, borroka batean nahasi eta hiltzaile bilakatu zen Mateo. Orain, bikotekidearen lehen haurra eta ametsetako etxea espero duen preso ohia da. Dei batek bizitza hankaz gora jarriko dio, berriz ere.

## Aktoreak 
* Mario Casas - Mateo "Mat" Vidal Rivera
* Aura Garrido - Olivia Costa / Cándida Isabel Russo
* Alexandra Jiménez - Lorena Ortiz
* José Coronado - Teo Aguilar
* Martina Gusmán - Kimmy Dale
* Juana Acosta - Emma Durán
* Gonzalo de Castro - Jaime Vera
* Ana Wagener - Sonia Miralles
* Miki Esparbé - Aníbal Ledesma
* Xavi Sáez - Ibai Sáez
* Anna Alarcón - Zoe Flament
* Susi Sánchez - Irene Baltierre

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pianoarentzako 14. Sonata (Beethoven)

**14. sonata pianorentzat** Do sostenitu minorrean (Op. 27, No. 2), ***Quasi una fantasia*** deitua baina normalean **ilargi zuriaren sonata** izenaz ezaguna, Ludwig van Beethovenen pianorako konposizioa da, bere lanik ezagunetariko bat dena. Berez, sonata bat da eta Giulietta Guicciardi kondesaren omenez idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilargi zuri

[thumb|eskuinera|300px|Ilargi zuria [Hobart Bay (Alaska)|Hobart Bayn, Alaskan.]]
Astronomian, **ilargi zuria**, **ilargitea** edo **ilargi-argia** gorputz batek beste baten gainean islatzen duen eguzki-argia da, eta, azken honetan, gaueko iluntasuna uxatzen duena. Lurrean ilargitea gaueko argiztapena da, Ilargian islatutako eguzki-argiaren bidez sortzen dena.

Ilargiaren gainazalak eguzkitik jasotzen duen argiaren %93 xurgatzen duenez, ilargi-argia nahiko ahula da. Hala ere, Ilargiaren hurbiltasuna dela eta, argi horrek orientatzeko eta argazkiak ateratzeko aukera ematen du. Astronomoentzat, efektu kaltegarri du, airean esekita dauden partikulek, Ilargiak argiztatzen dituenean, zeruaren distira eragiten baitute, erakusketa luzeetan zehar, argazki-plakak belatzen dituena.

## Kanpo estekak
Shadow and Bone (telesaila)

***Shadow and Bone*** estatubatuar fantasiazko telesaila da, Eric Heissererrek Netflixentzat egina. Leigh Bardugoren trilogia batean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Kartografo umezurtza da Alina Starkov, eta botere magiko bat du: gerrak jotako munduaren patua eraldatzeko gai da; indar maltzurrek haren aurka egingo dute, hori eragozteko.

## Aktoreak 
* Jessie Mei Li: Alina Starkov
* Archie Renaux: Mal Oretsev
* Freddy Carter: Kaz Brekker
* Amita Suman: Inej Ghafa
* Kit Young: Jesper Fahey
* Ben Barnes: Aleksander Kirigan
* Zoë Wanamaker: Baghra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Für Elise

**25. bagatela** La minorrean (WoO 59, Bia 515), normalean ***Für Elise*** ( ahoskatua, ) deitua, Ludwig van Beethovenen pianorako konposizioa da, historiako lanik ezagunetariko bat dena. Ez zuen bere bizitzan zehar argitaratu eta hil eta 40 urte geroago topatu zuten. Berez, bagatela edo album-orri bat da. Ez dugu ezagutzen nor zen "Elisa" baina adituek zenbait teoria- Therese Malfatti, Elisabeth Röckel edota Elise Barensfeld- proposatu dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Eusebio Otálora

**José Eusebio Otálora Martínez** ( Fómeque, abenduaren 16, 1826 - Tocaima, maiatzak 8, 1884) Politikari, militar eta abokatu kolonbiarra izan zen. Alderdi Liberaleko kidea, Kolonbiako Presidentea izan zen 1882 eta 1884 artean.

## Kanpo estekak
Karbeno

thumb|107x107px

Kimika organikoan **karbeno** karbono dibalente bat duen erradikal organiko oso erreaktiboen familiari esaten zaio Karbenorik arruntena :CH2 da, eta metileno deritzo. Bi lotura-elektroi elkarbanatu gabe dituzte karbenoek.

## Egitura 
Bi karbeno-mota daude:

* Singlete karbenoa
* Triplete karbenoa

Singlete karbenoak sp2 hibridazioa du elkarbanatu gabeko bi elektroiak p orbital berean parekaturik kokatzen direlako eta laua da. Triplete karbenoa lineala da eta sp hibridazioa du, bi elektroiak parekatu barik daudelarik.
 361x361px

## Erreaktibitatea 
Karbenoen erreaktibitatea motaren araberakoa da, hots, singlete ala triplete den.

Singlete karbenoa bada eta alkenoekiko adizio-erreazioa estereoespezifikoa da. Alegia, *cis* alkenoak singlete karbenoarekin erreakzionatzen badu, *cis-ziklopropanoa* lortzen da. Bestalde, *trans* alkenoa bada, *trans-ziklopropanoa* lortuko da.

Alabaina, triplete karbenoaren kasuan erreakzioa ez da estereoespezifikoa eta isomeroen nahastea lortzen da.
 Fitxategi:Singlettriplet.svg

## Erabilera 
Industrian karbenoen erabilera handiena tetrafluoroetilenoaren produkzioan gertatzen da, hain zuzen ere tefloiaren monomeroa sintetizatzeko. Tetrafluoroetilenoa difluorokarbenoa bitartekoa dela sintetizatzen da.

: CHClF2 → :CF2 + HCl
: 2 :CF2 → F2C=CF2

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jagiellonia Białystok

[thumb|260px|[Ruch Chorzówren aurkako partida.]]
**Jagiellonia Białystok** (izen osoa *Jagiellonia Białystok Sportowa Spółka Akcyjna*) Poloniako futbol taldea da, Białystok hirikoa. Kopa eta Superkopa irabazi zituen 2010. urtean.

## Historia 
Infanteria 42. Errejimenduko soldaduek sortu zuten taldea 1920an *KSBZ 42 PP* izenarekin. 1932an hartu zuen *Jagiellonia* izena. Polonia bi mendez gobernatu zuen dinastiaren izena da. Garai hartan hartu zituen kolore gorria eta horia. 1938an diru arazoengatik taldea desegin zen baina 1945ean birsortu zen.

1989an Kopako finalista izan zen. 2010ean izan zuen urterik onena Kopa finala irabazi ondoren Superkopa ere eskuratu baitzuen. 2017an eta 2018an bigarrena izan da ligan eta 2019an berriz ere Kopako finala jokatu du.

## Palmaresa 
### Polonian: 3 
* Liga:
** Txapelduna (1) 2024
** Bigarrena (2): 2017, 2018.
* Kopa:
** Txapelduna (1): 2010.
** Finalista (2): 1989, 2019.
* Poloniako Superkopa (1): 2010.

## Kanpo estekak 
*  webgunea
Fernando Errázuriz Aldunate

**Fernando Errázuriz Aldunate** edo **Fernando de Errázuriz y Martínez de Aldunate** ( Santiago, 1777ko ekainaren 1a - ibid, 1841eko abuztuaren 16a ) Txileko Errepublikako erregidore, diputatu, senatari, Gobernu Batzordeko kide, zuzendari goren delegatu, bitarteko presidente eta presidenteorde izan zen.

## Jatorria 
Francisco Javier de Errázuriz y Madariaga eta Rosa Martínez de Aldunate y Guerreroren semeetatik bigarrena izan zen, eta Txileren emantzipazioaren egun gorabeheratsuetan hierarkiarik gorenean egotera bideratua zegoen. Bere osaba José Antonio de Errázuriz Madariagak bataiatu zuen sagrarioaren parrokian 1777ko ekainaren 19an, José Guerrero eta Mercedes Madariaga aita-ama pontekoak zirela.

## Kanpo estekak
Unión Deportiva Ourense

**Unión Deportiva Ourense** futbol talde galiziarra da, 1942an Ourense hirian sortutakoa. Gaur egugo taldea 2014. urtean sortu zen.

## Historia 
Hiriko aurreneko taldea 1942. urtean sortu zen, *Unión Deportiva Orensana*. 1943an hirugarren mailara igo zen eta 1949an bigarren mailara. Hiru denboraldi egin zituen bertan taldea desegin zen arte.

1952. urtean *Club Deportivo Ourense* sortu zen eta bigarren mailan jokatzera iritsi zen. 1959an igo zen aurreneko aldiz eta sei denboraldi egin zituen bertan. Urterik onenak aurrenekoak izan zituen, 1960an hirugarren egin baitzuen, hurrengoan laugarren eta 1962an berriz ere hirugarren. 1970.urtean berriz igo zen urtebeterako eta 1973-75 artean ere berriz izan zen eta azkenengo sasoia 1990. hamarkadan izan zuen. 1999. urtean azken postuan gelditu eta jeitsi egin zen.

2014an diru arazoak medio taldea desegin zen eta berria sortu behar izan zuen, *Unión Deportiva Ourense*.

## Uniformea 
## Datuak 
UD Orensana + CD Ourense + UD Ourense, 2024-25 barne:
* **Denboraldiak 1. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. mailan**: 16
* **Denboraldiak 2. B mailan**: 30
* **Denboraldiak 3. mailan**: 27
* **Denboraldiak 3. maila RFEFn**: 3
* **Ligako posturik onena**: 3.a Bigarren mailan (1959-60 eta 1960-61 denboraldietan)

### Azken urteetako ibilbidea 
## Irabazitako txapelketak 
* **Hirugarren maila: 8**
1956, 1957, 1959, 1967, 1968, 1969, 1973, 2012

## Kanpo estekak 
*  Ourenseren webgune ofiziala
Awa'uqeko sarraskia

'''Awa'uqeko sarraskia** edo **Refuge Rockeko sarraskia'*

*Promyxlennik'' errusiarrek uharteko jendea erasotu zuten pistolekin tiro eginez eta kanoiak jaurtiz, eta 200-3.000 pertsona sarraskitu zituzten Awa'uqen. Erasoaren ondoren, Xelikhovek 1.000 pertsona harrapatu zituela ziurtatu zuen, horietatik 400 inguru bahitu moduan atxilotuz, umeak barne. Errusiarren artean ez zen biktimarik egon. Qaspeq alutiiq etniako gizon bat zen, umetan Kodiaketik bahitu zutena. Morrontzan hazi zuten errusiarrek Aleutiarretan. Errusiera ikasi ondoren, beraientzako interprete aritu zen, alutiiq jendearekin komunikatu ahal izateko. Qaspeqek Unalaska uhartearen ondoan zegoen babeslekurako uharte baten kokapena salatu zuen behin.

Sarraskia gertatu eta bost hamarkada baino gehiago igaro ondoren, Arsenti Aminakek, sarraskitik bizirik atera zen alutiiq gizon zahar batek, gertakari hauen berri eman zion Henrik Johan Holmberg (batzuetan Heinrich Johann izenarekin ezaguna) finlandiar naturalista eta etnografoari. Holmberg Alaskako Errusiako gobernadorearentzako datuak biltzen ari zen.

Aminakek esan zuen:

## Ondorioak 
1784–1818 urteei «sugpiaqen (alutiiqen) historiako garairik ilunena» deitu zitzaien, errusiarrek jendea gaizki tratatzen baitzuten. Halaber, errusiarrek nahi gabe sartutako gaixotasun infekziosoen ondorioz heriotza-tasa handia jasan zuten. 1818an orduan Errusiar-amerikar Konpainia deitzen zenaren kudeaketa aldatu zen, Ipar Amerikan jarduten zuten errusiarrei erreferentzia eginez.

1827an yasak (errusieraz: ясак) zerga biltzea debekatu zuen Katalina II.a Errusiakoak.

Pud 1 = 16,38 kg.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hernán Echavarría Olózaga

**Hernán Echavarría Olózaga** (Medellín, 1911ko apirilaren 7a - Bogotá, 2006ko otsailaren 21a) Kolonbiako ekonomialari eta industriala izan zen.

## Biografia 
Hernán Echavarría Olózaga Medellinen jaio zen, Kolonbian, 1911ko apirilaren 7an. Bere familiaren enpresa-historia XIX. mendearen erdialdean hasi zen, urrearen sukarrak erakarrita, bere birraitona, Rudesindo Echavarría Muñoz, Barbosan finkatu zenean, Antioquian, eta Rosa Isaza Perezekin ezkondu zenean. Ondoren, Medellinera joan ziren bizitzera, eta Rudesindok oihalak merkaturatzeko enpresa bat sortu zuen.

Kanpo estekak
Golden Lady

**Golden Lady** emakumeentzako galtzerdiak, pantiak, bainujantziak eta azpiko arropa ekoizten dituen Italiako enpresa bat da.

## Historia 
Golden Lady enpresa Mantuako probintziako Castiglione delle Stiviere udalerrian sortu zen 1967an. Gaur egun Golden Lady Company izeneko enpresa-taldearen jabetzakoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Ander Iru

**Ander Iruarrizaga Diez** edo bakarrik **Ander Iru** (Igorre, Bizkaia, 1998ko abuztuaren 22a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain lanetan eritzen da. Aitor Iru atezain ohiaren sema da, aldi berean  Jon Iru futbolariaren lehengusua da, nor Patxi Iru Athleticeko atezain ohiaren semea da. Athleticen harrobian hezi zen 2008tik. Lehen ntalde zurigorriaren parte izan zen 2022/23 denboraldian, baina ez zuen debuta egiteko aukerarik izan. Danimarkako bigarren mailan denborladi bat egon ondoren, 2025eko udan Euskal Herrira bueltatu zen Sestao Riverren jokatzeko Bigarren Federazioan.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Tour Silex 2

**Tour Silex 2** (euskaraz, **Silex 2 dorrea**, normalean Silex² moduan aurkezten da) Lyongo (Frantzia) Part-Dieu finantza-barrutian kokatutako bulego-etxe orratza da, 2018ren eta 2021aren artean eraikia. 129 m altu, hiriko etxe orratzik altuena da.

Gaur egun eraikitzen ari da eta 2021ean entregatuko da.

Eraikin berriak 30.700 metro koadro bulego ditu 23 solairutan banatuta. Beraz, dorrea Silex 1 proiektuaren jarraipena da, 2017ko maiatzaren 11n amaitu eta entregatu zen bulego eraikin txiki bat.

2021ean, Solvay talde belgikarra, munduko produktu kimikoetako bat, dorrera joango da eta 9.000 m2 bulego okupatu beharko lituzke, zortzi mailatan.

## Kanpo estekak
Francisco Ramón Vicuña Larraín

**Francisco Ramón Vicuña y Larraín** ( Santiago, 1775 &ndash; ibid, 1849ko urtarrilaren 13a ) militar eta politikari txiletar bat izan zen, 1829an Errepublikako presidente izan zena epe labur batez.

## Bizitza 
Francisco de Vicuña e Hidalgo eta Maria del Carmen de Larrain y Salasen semea izan zen, *Clan de los Ochocientos*eko kide. Montepioko markesen alaba zen Mariana de Aguirre y Boza de Limarekin ezkondu zen.

## Bizitza publikoa 
Independentzian parte hartu zuen, herrialdeko lehen fusil fabrika antolatuz eta 1811ko kongresu konstituziogilean parte hartuz. Carrera anaien aurka konspiratzea egotzita, espetxeratu eta erbesteratu egin zuten.

1817an Chacabucoko garaipenaren ondoren herrialdera itzuli zen, Bernardo O 'Higgins Zuzendari Gorenak iparraldeko probintzietan gobernuaren ordezkari izendatu zuelarik. Santiagora itzuli zenean, udaleko erregidore izendatu zuten.

1818an, Cancha Rayadako sorpresaren ondoren, armadan sartu zen koronel mailarekin, baina ezin izan zuen Maipuko guduan parte hartu, Pirqueko zubia babesten ari zelako.

1823an kongresu konstituziogileko kide eta Konstituzio Batzordeko lehendakari hautatu zuten, José Miguel Infante kazetariak aldarrikatutako ideia federalista lehenetsiz.

1829an, senatuko presidente zela, bi aldiz izan zen behin-behinean Errepublikako presidenteorde.

Boterea utzi zuen 1829ko Iraultzaren garaipen kontserbadorearen eta bere osasun arazoen ondorioz. Bizitza pribatura erretiratu eta Santiagon hil zen, 1849ko urtarrilaren 13an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luisa Garmendia Alurralde

**Luisa Garmendia Alurralde** (Tucumán, Río de la Platako Erregeorderria, 1797 &ndash; Santiago, 1857ko maiatzaren 26a) txiletarra, Francisco Antonio Pinto presidentearen emaztea, eta bere administrazioan lehen dama izan zen.

## Hasierako urteak 
José Ignacio Garmendia Aguirre, Francisco de Aguirre Konkistatzailearen ondorengoa, eta Elena María de Alurralde y Villagránen alaba izan zen. Ama Huayna Cápac azken inka enperadorearen ondorengoa zen.

## Garrantzi publikoa 
Bere ama eta neba José Ignacio Garmendia y Alurralderekin batera Argentinako independentzian parte hartu zuen.

## Seme-alabak 
1817ko abenduaren 13an ezkondu zen Txileko presidente izango zen Francisco Antonio Pintorekin, Manuel Belgrano, Argentinako Lehen Gobernu Batzarreko kidea, ezkontzaren aitabitxia izan zen.

Seme-alaba hauek aipatu behar dira:

* Enriqueta Pinto Garmendia, Txileko lehen dama, Manuel Bulnes Prietoren emaztea, Errepublikako presidentea 1841 eta 1851 artean.
* Aníbal Pinto Garmendia, Errepublikako presidentea 1876 eta 1881 artean, Delfina de la Cruz Zañarturekin ezkondua.
* Luisa Pinto Garmendia, Ricardo Ariztía Urmeneta diputatuarekin ezkonduta, Sebastián Piñera Echeniqueren Txileko presidentearen herenaitona-amonak izan zirenak, amaren aldetik.

## Heriotza 
Luisa Garmendia Alurralde 1857ko maiatzaren 26an hil zen. Bere hilobia Santiagoko Hilerri Nagusian dago.

## Kanpo estekak
Azkaineko harrespilak

**Azkaineko harrespilak** eta megalitoak Larraona-Lizuniagako eremuan daude kokatuta.

## Zerrenda 
* Androla I et a II trikuharriak.
* Androla zutarria.
* Aniotzbehereko borda zutarria.
* Argibele I-V trikuharriak.
* Cheruen 1 eta 2 zutarriak.
* Cheruen trikuharria.
* Croix de Sainte Barbe harrespila.
* Ihizelaia zutarria eta trikuharria.
* La Plana eta La Plana 2 zutarriak.
* La Plana harrespila.
* Peruen borda trikuharria.
* Sualar harrespila.
* Xoldorixko I eta II trikuharriak.
* Zelaia 1-4 zutarriak.

## Kanpo estekak 
* Azkaineko megalitoak.
Inperio Azteka

**Inperio Azteka** edo **Aliantza Hirukoitza** (,  ahoskatua), hiru  edo hiri-estatu nahuen- ,  eta - aliantza izan zen. Hiru hiri-estatu hauek 1428tik 1521era arte, noiz Hernán Cortések agindautako hispano-amerindar armadak mendean hirtu zituzten, Mexikoko harana menderatu zuten.

Espainiarrak 1519an iritsi zirenean, Aliantzaren lurrak, Tenochtitlandik *de facto* gobernatzen zituzten, aliantzako beste kideek rol subsidiarioak hartzen zituzten bitartean. Gurtza inperiala, zehazki, Huitzilopochtlirena izan zen, mexikarren jainko gerlariaren hain zuzen ere.

Aliantza Hirukoitzaren sorrera eta ondorengo hedapena, ordura arte Mexikoko haranean nagusi zen tepanekar inperioaren hiriburu zen Azcapotzalco garaitua izan zenean gertatu zen. Hiri hau, 1428an ordura arte tepanekarren basailuak ziren mexikarren eta akolhuarren aliantzak hartu zuen. Ordutik aurrera, Inperio Aztekako lurraldeak zabaltzen joan ziren, Mexiko erdialdea, Oaxacako erdialdea, Mexikoko golkoaren kostaldea, Guerrero eta Soconusco okupatzeraino. Azteken Inperioaren amaiera 1521eko abuztuaren 13an gertatu zen, espainiarrek, beste herri indigena batzuen artean, tlaxkaltekekin eta totonakekin aliantzan Tenochtitlanen erresistentzia mexikarra garaitu zutenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nahuatl klasiko

**Nahuatl klasikoa** (jatorrizko izena: *nāhuatlahtōlli*, hau da, *nāhua-tl* "soinu garbia edo atsegina" gehi *tlahtōl-li* "hizkuntza") XVI. mendean, Inperio Aztekako konkistaren garaian, Mexikoko haranean hitz egiten zuten nahuatl hizkuntzaren aldaera da, bertoko *lingua franca* zena. Gaztelaniak ordezkatua, egungo nahuatl bilakatu zen. Hizkuntza hiltzat hartzen badute ere, nahua idazleek eta espainiar itzultzaileek agiri asko mantendu dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin Apezpikuaren eliza (Donostia)

[thumb|righ|250px|[Fabiola Belgikakoaren jaunartzea gogorarazten duen plaka.]]
**San Martin Apezpikuaren eliza** Donostiako erdigunean dagoen eraikina da; erreparadoreak izenarekin ere ezagutzen da. Eliza 1905ean inauguratu zen, arkitektura eklektikoaren estiloan. Garai batean komentua eta erresindentzia zuen baina egun ostatua, jatetxea eta edaritegia du elizaren ondoko espazioetan.

## Fabiola Belgikakoa 
Fabiola Belgikakoak nahiko harreman izan zuen Donostiarekin. Horrela gogorarazi zuen Udalak, 1961ean, San Martin Apezpikua elizaren kanpoaldean jarri zuen plaka batek; antza denez eliz horretan 1938ko abuztuaren 25ean lehen jaunartzea egin zuen.

## Kanpo estekak 
* Eraikinari buruzko informazioa, 2006/11/1.
Ascensión Esquivel Ibarra

**Ascensión Esquivel Ibarra** ( Las Piedras, Nikaragua, 1844ko maiatzaren 10a - San José, Costa Rica, 1923ko apirilaren 15a ) Costa Ricako abokatu, katedradun eta politikaria izan zen, 1902 eta 1906 artean Costa Ricako 17. presidentea izan zena.

## Kanpo estekak
Real Ávila Club de Fútbol

260px|thumb|Real Ávila Club de Fútbol.
**Real Ávila Club de Fútbol** Espainiako futbol taldea da, Ávila hirikoa.

## Historia 
1923an *Ávila Football Club* sortu zen eta 1943an gaur egungo taldea, **Real Ávila CF**. Behe mailatan aritu zen harik eta 1987an bigarren B mailara igoztea lortu zuen arte. Zortzi denboraldi egin zituen jarraian maila horretan, emaitzarik onena lehen denboraldiko 8. postua izan zuen. 1999. urtean itzuli ez eta lau urtetan hiru egin zituen bigarren B mailan.

## Uniformea 
## Datuak 
2024-25 barne:
* **Denboraldiak 1. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. B mailan**: 11
* **Denboraldiak 1. RFEF**: 0
* **Denboraldiak 2. RFEF**: 1
* **Denboraldiak 3. mailan**: 45
* **Denboraldiak 3. RFEF**: 3
* **Ligako posturik onena**: 8.a Bigarren B mailan (1987-88 eta 1989-90ean)

### Azken urteetako ibilbidea 
## Palmaresa 
* 3. maila (1): 2002

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Club Deportivo Teruel

**Club Deportivo Teruel** Espainiako futbol taldea da, Teruel hirikoa.

## Historia 
1917an *Sociedad Deportiva Turolense* sortu zen eta ondoren hainbat talde etorri ziren; 1930an *Rapid Sporting Club Turolense*, 1943an Unión Deportiva Teruel... Ez zuten orde 3. mailatik gora jokatzerik lortu. 1954. urtean hiriko taldeek bat egin eta **Club Deportivo Teruel** sortu zen, gaur egungo taldea.

3. mailako taldea izan zen hasieran eta 1970ean Erregional mailara jeitsi zen. 1984 arte ez zen hirugarren mailara itzuli eta 1987an bigarren B mailara igotzea lortu zuen. Lau urte egin zituen bertan eta emaitza onena 1988-89 denboraldiko 4. postua izan zuen. 2010an itzuli zen berriz hiru urtetarako eta 2018-19an izan du azken denboraldia bigarren B mailan.

## Uniformea 
## Datuak 
Unión Deportiva eta Club Deportivo Teruel, 2024-25 barne:
* **Denboraldiak 1. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. B mailan**: 8
* **Denboraldiak Lehen maila RFEFn**: 1
* **Denboraldiak Bigarren maila RFEFn**: 3
* **Denboraldiak 3. mailan**: 48
* **Ligako posturik onena**: 4.a Bigarren B mailan (1988-89)

### Azken urteetako ibilbidea 
## Palmaresa 
* 3. maila (4): 2001, 2010, 2018, 2021

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Club Deportivo Palencia Cristo Atlético

**Club Deportivo Palencia Cristo Atlético** Espainiako futbol taldea da, Palencia hirikoa.

## Historia 
### Aurrekariak 
Palencian hainbat futbol talde sortu eta desegin izan dira historian zehar. 1929ko ekainaren 16an sortu zen 'Club Deportivo Palencia* eta behe mailatan ibili ondoren 1942an hirugarren mailara igo zen. 1941ean *Fábrica de Armas* taldearekin elkartu eta *Club Deportivo Fábrica Nacional de Palencia* izena hartu zuen. 1950an hasierako izena berreskuratu zuen baina 1952an desagertu egin zen.

1952an hirian zeuden sei taldek bat egin zuten hiriko ordezkaria izango zen talde handi bat sortzeko eta *Atlético Palencia* sortu zen. 1954an 3. mailara igo zen. 1960-61 denboraldian hiriko beste talde batekin *SDU Castilla* bat egin zuen eta *Palencia Club de Futbol* eratu zen. 1964an ordea desegin behar izan zen.

1968an Bonifacio Aguayo Lorent traumatologoa *Otero CF* talde txikiaren lehendakari izendatu zuten eta taldeari izena aldatuz *Palencia Club de Futbol* berri bat agertu zen. 1986 arte iraun zuen eta lau denboraldi egin zituen bigarren mailan. 1986an azkenean desagertu egin zen taldea.

1975ean Palenciako El Cristo auzoan *CD Cristo Olímpico* taldea sortu zen eta 1980tik Palencia CF-ren harrobiko taldea izan zen. 1986an Palencia CF desegin zenean CD Cristo Olimpicok hartu zuen haren lekukoa. 1989an izena aldatu eta *Club de Fútbol de Palencia* bihurtu zen. 2011ean Kirol Elkarte Anonimoa bihurtu zen eta zale batzuek ez zuten begi onez ikusi, orduan *Club Deportivo Palencia* taldea sortu zuten, izen ofiziala *Club Deportivo Palencia Balompié* zuena.

CF Palencia SAD 2013an desegin zen eta CD Palencia gelditu zen hiriko talde nagusi. Taldeak 2019 artean iraun zuen.

Gaur egungo taldea 1985ean sortu zen, hau ere El Cristo auzoan, eta horregatik *Club de Fútbol Cristo Atlético* izena hartu zuen. 2006an *Club Deportivo Cristo Atlético'' eta 2019an hiriko talde nagusi bihurtzean **Club Deportivo Palencia Cristo Atlético** izena hartu zuen.

## Uniformea 
## Datuak 
CD Palencia Cristo Atlético soilik, 2024-25 barne:
* **Denboraldiak 1. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. B mailan**: 0
* **Denboraldiak Lehen maila RFEFn**: 0
* **Denboraldiak Bigarren maila RFEFn**: 2
* **Denboraldiak 3. mailan**: 13
* **Denboraldiak Hirugarren maila RFEFn**: 2
* **Ligako posturik onena**: 8.a Bigarren B mailan (1987-88 eta 1989-90ean)

### Azken urteetako ibilbidea 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Malam Bacai Sanhá

**Malam Bacai Sanhá** (Dar Salam, 1947ko maiatzaren 5a - Paris, 2012ko urtarrilaren 9a) gineabissautar politikaria izan zen. Ginea Bissauko 4. presidentea izan zen 2019tik hil zen arte.

Ginea eta Cabo Verderen Independentziarako Afrikako Alderdiko kide izan zen. Gabu eta Biombo probintzietako gobernadorea izan zen eta 1994an Biltzar Nazionaleko presidente hautatu zuten. Militarrek João Bernardo Vieira boteretik bota ondoren, Sanhá jarduneko presidente izendatu zuten presidente berria hautatu arte. 2000ko eta 2005eko hauteskunde presidentzialetan bigarren geratu zen, eta 2009koak irabazi zituen. Diabetesak jota, Parisko eta Dakarreko ospitaleetan eman zituen denboraldiak. 2012ko urtarrilaren 9an hil zen Parisen, agintaldia bete ezinik.

## Kanpo estekak
Tetrafluoroetileno

**Tetrafluoroetilenoa** karbonoz eta fluoroz osatutako konposatu organikoa halogenatua da C2F4 formula duena. Industrian polimero fluoratuak prestatzeko usatzen da.

## Ezaugarriak 
Tetrafluoroetilenoa etilenoaren deribatu bat da zeinetan hidrogeno guztiak fluoroz ordezkatuta baitaude. Gas kolorgea, usainik gabea eta apur bat toxikoa da. Beroaren edo suaren eraginik sukoia da eta, hainbat baldintzetan, lehergarria da.

Tetrafluoroetilenoa dienofilo oso ahaltsua da.

## Erabilera 
Polimerizazio-prozesuetan monomero edo komonomero gisa baliatzen da. Politetrafluoroetilenoa edo *tefloia* lortzen da monomero gisa hutsik baliatzen denean. Etilenoaren komonomero moduan usatzen denean ETFE (EtilenoTetraFluoroEtileno) edo *fluoia* lortzen da. Bi polimero hauek erabilera handia dute, tefloiak batez ere.

## Sintesia 
Tetrafluoroetilenoa kloroformotik abiatuta sintetizatzen da bi etapako erreakzio baten bidez difluorokarbenoa erreakzio-bitarteko gisa agertzen delarik.

: CHCl3 + 2 HF → CHClF2 + 2 HCl
: 2 CHClF2 → C2F4 + 2 HCl

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Baptiste Tavernier

**Jean-Baptiste Tavernier** (Paris, 1605 &ndash; Mosku, 1689), frantziar abenturazalea eta Indiarekiko merkataritzaren aitzindaria izan zen. Bere aita Gabriel eta bere osaba Melchor protestanteak ziren, Anbereskoak, eta geografo eta grabatzaile lanetan aritu ziren.

40 urtean zehar egindako 6 bidaietan, milaka kilometro egin zituen, eta ohar geografiko, antropologiko eta kultural interesgarriak utzi zituen. Frantziako Diamante Urdina ospetsua Luis XIV.a Frantziakoari saldu zion.

## Biografia 
Aitaren etxean egunero entzuten zituen toki exotikoen inguruko elkarrizketek Tavernier gazteari bidaiatzeko gogoa piztu zioten. 16 urterekin Ingalaterran, Herbehereetan eta Inperio Santuan egonda zegoen jada, eta Hogeita Hamar Urteko Gerran dezente ikusi zuen Nurembergen ezagutu zuen Hans Brenner koronel inperialarekin. Lau urte eta erdi Brenner osabaren, Hungariako erregeordearen (1624-29) zerbitzuan eta 1629an Retheleko dukea eta bere aita Neverseko dukearekin batera, hezkuntza eta gorteko ohiturak eman zizkion. gerora balio ezinhobeak izango zirenak. 1629an Mantuako defentsan eta hurrengo urtean Erromatar Inperio Santuan Walter Butler koronelaren agindupean (Wallenstein-en heriotzarekin lotuta ezaguna) esperientzia militarra lortu zuen.

Ekialdea bisitatzeko gogoz, Ratisbonan, Sortaldera (Ekialde Hurbila) bidalitako bi aita frantziarrekin (M. de Chapes eta M. de St. Liebau) elkartzeko aukera izan zuen. Bere konpainian Konstantinoplara iritsi zen 1631 hasieran, eta han egon zen 11 hilabetez, eta ondoren Persiara joan zen Tokat, Erzurum eta Erevan barrena. Isfahanera iritsi eta Bagdad, Alepo, Alexandretta, Malta eta Italia barrena itzuli zen eta 1633an Parisera itzuli zen.

Bere bizitzako hurrengo bost urteetan ezer ez da ezagutzen, baina litekeena da garai honetan Orleanseko Dukearen Etxeko kontu-hartzaile bihurtzea. 1638ko irailean bigarren bidaia bat hasi zuen (1638-43) Alepotik Persiara, eta handik Indiara, Agra eta Golkondara iritsi arte. Mogol Handiko gortera eta diamante meategi mitikoetara egindako bisita geroago egindako bidaietan egin zituen planekin lotu zuen, maila goreneko merkatari gisa bidaiatu zuenean, bitxirik baliotsuenekin eta luxuzko beste objektu batzuekin negoziatzen zuenean, ekialdeko aberats eta boteretsuenei atsegin emateko. Bere bigarren bidaia beste lauk jarraitu zuten. Hirugarrenean (1643-49) Javaraino iritsi zen, eta Lurmuturretik itzuli zen; baina holandarrekiko harremanak ez ziren gogobetegarriak izan, eta itzulerako bidaian izandako auzi luze batek zati batean baino ez zuen konpentsatu..

Azken hiru bidaietan (1651-55, 1657-62, 1664-68) ez zen Indiatik harago joan.

## Kanpo estekak
Balz-Schiemann erreakzio

Kimika organikoan **Balz-Schiemann erreakzioa** esaten zaio aril fluoruroak sintetizatzeko prozesura bati. Amina aromatiko primario bat *hidrogeno tetrafluoroboratoaren* eraginez aril fluoruro bilakatzen da. Fluorobentzenoa eta bere deribatu batzuk sintetizatzeko ohiko bidea da.
 Fitxategi:Balz-Schiemann_Reaction.png
Erreakzioak zor die izena Günther Schiemann eta Günther Balz kimikari alemaniarrei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaitseven araua

Kimika organikoan **Zaitseven arauak** dio eliminazio-erreakzio batean alkenorik termodinamikoki egonkorrena sortuko dela nagusiki. Eskuarki, ordezkatuen dagoen alkenoa da egonkorrena alkilo taldeek lotura bikoitzarekin elektroiak elkarbanatzen dituztelako (hiperkonjugazioa). Kasu batzuetan beste lotura bikoitz batzuekin gerta daitekeen konjugazioak ere erregioselektibitateari eragin liezaioke.
erdian|thumb|649x649px|Zaitsev-en arauraren adibidea: 2-bromo-2-metilpentanoaren kasua
Arau honek ez du eliminazio bimolekularren kasuan balio baldin eta oztopo esteriko nabarmenik badago, hala nola substratua adarkatua izatea. Kasu horretan Hofmann-en araua aplikatzen da.

Aleksandr Mikhailovitx Zaitsev kimikari errusiarrak eman zuen 1875ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmine Crocco

thumb|250px|Crocco harrapatzeko eskaintzen zen ordainsaria.
**Carmine Crocco** (Rionero in Vulture, 1830eko ekainaren 5a–Portoferraio, 1905eko ekainaren 18a)), **Donatello** eta **Donatelli** izengoitiez ezaguna ere, Italiako "brigante" edo bidelapur eta gerrilari ospetsuenetariko izan zen. Risorgimiento garaian izan zen oso aktiboa, Vulture inguruko lapurren burua. Italiako bateratze ondoren bi mila soldaduen burua izango zen, Italia hegoaldeko armada handiena eta basatiena.

## Biografia 
Familia pobre baten altzoan jaioa, artzaina zen eta ia ez zekien idazten. Hala ere, bere ospea handia izan zen, "Generale dei Briganti" (Bidelapurren Jenerala) izena jaso arte. 1861, Italiaren batasuna lortzeko aitzakiaz, Piamontek Bi Sizilietako Erresumaren aurka jo zuen. Ondoren Italiako Erresuma sortu zen. Piamonteak, orduan, hegoaldeko lurraldeak zapaldu zituen, hango ondasunak eskuratuz. Crocco, gertatzen ari ziren bidegabekerien aurrean, altxatu zen. Frantzisko II.a Bi Sizilietakoari bere leialtasuna erakutsiz, armada bat sortu zuen Piamontekoari aurre egiteko. Croccok nekazarien eta apaizen laguntza zuen.

Carmine Crocok Vulgure osoa (Basilikako iparraldea) okupatu zuen hamar egunetan. 1861eko urriaren 22an, José Borges kataluniar jenerala Erromatik iritsi zen Frantzisko II.aren agindupean. Croccoren garaipenak ikusita harrituta gelditu zen. Lagopesole basoan topatu ziren. Borgesek bere laguntza behar zuen Savoiako etxearen aurkako matxinada bat egiteko eta laguntza militarra eman zuen. Croccok Basilicata ia guztia konkistatu zuen, baina, Potenzara iritsi zenean, atzera egin behar izan zuen Savoiako etxearen indarrak zirela eta. Briganteek Basilicatako inguru horiek oso ondo ezagutzen zituzten eta gerrilla estiloko borroka eraman zuten aurrera, basoetan ezkutatuz ustekabean erasotzeko eta berriro ere ezkutatzeko. Piamonteko soldaduek, aldiz, ez zuten ezagutza hori. Kontutan izan behar da Croccok, idazten eta irakurtzen apenas jakin arren, gaitasun militar handia zuela, baita indar fisiko handia ere. Gerra honek zenbait urte iraun zuen eta milaka hilketa eta deportazio eragin zituen Hegoaldean.

Giuseppe Caruso lagun ohiak traizio egin zion Croccori, haren ohiko ezkutalekuak agerian utziz. Orduan, Erromara ihes egin zuen Pio IX.a aita santuaren aurrean aurkezteko asmoz baina Verolin (Frosinone inguruan) harrapatu zuten eta gero Potenzara eraman zuten. Ondorengo epaiketan Croccori 62 hilketa, 13 atentatu, 1.200.000 kilo gerrako kaltea eta estortsioa eta tratu txarrak bezalako beste delitu batzuk egotzi zitzaizkion. Brigantea heriotza zigorrera kondenatu zuten 1872ko irailaren 11n, baina, ondoren, zigorra betirako espetxera aldatu zuten. Portoferraioko espetxean bete zuen zigorra, bertan eman baitzuen bere bizitza osoa; bertan ere biografia ere idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografia.
* :Carmine Croccoren autobiografia.
Hope diamantea

**Hope diamantea** 44,50 kilateko diamante urdina da. Harribitxi hau oso handia da: 25,6 x 21,78 x 12 mm. 1830ean salgai agertu zen eta Henry Philip Hope Londresko bankariak erosi zuen, hortik dator bere izena (hortaz, izena ezin da itzuli, nahiz eta jakin "itxaropena" esan nahi duela). Bere jatorria ezezaguna da, Frantziako Iraultzan lapurtutako diamante batetik sortu zela uste da, Frantziako erregeek ere diamante urdin handia zutelako, 2005ean bigarren diamantearen berdintasuna aldarrikatu zuten. XIX eta XX. mendeetan zehar jabe askoren jabetza zen, 1958an Washingtoneko Smithsonian Instituzioak erosi zuen.

Harriari dagokionez "madarikazio" baten kondaira dago, May Yohe-k sortua, Hope familiako kideetako baten emaztea izan zena. Australiara ihes egin zuen bere mutil-lagunarekin, baina ezbehar batzuk izan zituen. Estatu Batuetara itzuli zen, bere herrialdera, eta diamanteari lotutako madarikazio baten ideia saldu zion zinemagintzari. Film bat egin zen horri buruz, gezur askorekin eta **Hope diamantearen** madarikazioa munduko hiri kondaira bihurtu zen.

## Kanpo estekak
Francisco de Aguirre

**Francisco de Aguirre Meneses** '*Francisco de Aguirre *"el Viejo"''''' izenarekin ere ezaguna  ( Talavera de la Reina, Gaztelako Koroa, c. 1500 &ndash; La Serena, Txileko kapitaintza nagusia, 1581) Espainiako militar, esploratzaile eta konkistatzailea izan zen Txileko eta Argentinako ipar-mendebaldeko konkistan parte hartu zuena. Sortu berria zen Extremadura Berriko Santiago hiriko lehen bozketako alkate hautatu zuten 1541eko martxoan. Gero Tucumango gobernadoreorde izendatu zuten 1553tik 1554ra eta Valdivia hil ondoren de facto Txileko gobernadore laguntzaile izendatu zuten, Villagrarekin hegoaldean eta Quirogarekin gobernazioaren erdialdean, eta gero Tucumango gobernadorea bitan, 1565-tik 1566 eta 1569-tik 1570-ra. Santiago del Esteroren (Argentina)  sortzailea izan zen, eta La Serenaren (Txile) bersortzailea.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak