Pistola

thumb|9x19mm Heckler & Koch USP pistola automatiko alemana

**Pistola** su-arma motza da, esku batez erabiltzen dena eta balak distantzia txikira jaurtitzen dituena (50 m inguru).

Pistolak, uste denez, XIV. mendean sortu ziren Italian. Pistola mota asko daude, hala nola, errebolberrak, pistola automatikoak edo erdiautomatikoak.

## Pistolaren garapena eta historia 
### Etimologia 
Lehen pistolak XVII. mendean sortu ziren zalditeriaren arma laguntzaile gisa, baina «pistola» terminoak arropen artean ezkutatuta eramaten ziren sastakai eta daga txikiei egiten zien erreferentzia. XVI. mendearen lehen erdian, lehenengo pistolak arkabuz txiki gisa aipatzen dira gaztelaniaz. Mende horren bigarren erdian «pistolete» terminoa erabiltzen zen. XVII. mendearen hasierarako, pistola hitza, esku batez helduta zeuden su-arma laburrei buruzkoa, zabalduta zegoen.

Teoria desberdinak daude etimologiari buruz, baina badirudi terminoa ingelesezko *pistolet* terminotik datorrela, 1550ean agertzen dena, eta litekeena da hitz frantsesa suzko arma txiki edo daga txiki baten bidez erabiltzea. Frantsesezko *pistole* terminoa 1566an agertzen da lehen aldiz, eta txekieratik *píšťala* dator, beharbada ("flauta" - hustarrek erabiltzen duten su-arma laburra). Beste teoria bat Pistoia hiri italiarrari buruzkoa da, non dagak manufakturatzen ziren eta geroago suzko armen fabrikazioagatik ezagutzen zen.

### Pistola zaharrak 
thumb|1733ko espainiar pistola, txinparta-giltzarekin
Pistolak, funtsean, aurrera egiteko mosketeek eta fusilek erabiltzen zituzten jaurtiketa-mekanismo berberak erabiltzen zituen: gurpil-giltza XVI. eta XVII. mendeetan, pedernal-giltza XVIII. mendean eta XIX. mendearen lehen zatian, eta perkusio-giltza, mekanismo mota hori XIX. mendearen hasieran agertzen zelako.

Pistola horiek guztiek beren munizioa eskuz kargatzea eskatzen zuten tiro bakoitzaren ondoren. Munizioa kanoiaren ahotik sartzen zen (aurreratzeko arma), bolbora, jaurtigaia eta paperezko takoa (aurreko biak kanoiaren barruan pilatuta edukitzeko tapoi gisa erabiltzen zen, eta baketa izeneko adminikulu batekin presionatzen zen). Kargatzeko metodo hori oso motela zen, eta, normalean, borrokalariek tiro egin ondoren ateratzen zituzten sableak edo ezpatak, inguruabarrek ez baitzuten uzten pistola berriro kargatzen.

### Errebolberrak 
Munizioa kargatu aurretik jarraian tiro egiteko gai zen lehen pistola errebolberra izan zen, «pistola birakaria» ere deitua. Britainiar armadak XIX. mendean erabilitako antzeko eredu bat ezagutzen da, baina errebolber modernoa Samuel Coltek patentatu zuen 1835ean. Sistema horrek danbor desmuntagarri batean («barrilete») gordetzen du munizioa. Danbor hori katuaren itzulerako ibilbidearekin biratzen da, eta, horrela, beste errekamara bat («nitxo») jartzen du kolpekariaren aurrean.

Danborraren errekamaran bolbora beltz zati bat sartzen zen (normalean DuPont), paper takoa, munizioa (beruna), eta kanoiaren azpiko palanka batekin erasotzen zen. Prozedura hori kontu handiz egiten zen, presioak bolbora aldez aurretik su har ez zezan. Danborraren errekamara bakoitzaren atzealdean kapsula distiratsu bat jartzen zen tximiniaren gainean. Batzuetan dena koipez estaltzen zen, tiroaren txinpartak beste errekamera batzuk piztea saihesteko, arma lehertzea eta tiratzailea zauritzea eraginez. Operazio hori oso konplexua eta motela zenez, ez zen harritzekoa zaldizkoek aurretik kargatutako danborrak eramatea, desmuntagarriak baitziren.

Garai hartako armen manufakturaren espezializazio faltak eta kalitate-kontrol baxuek hainbat istripu eragin zituzten, eta ez zen arraroa pistolak kargatzeko eta eragiteko unean eskuak larriki lesionatzea.

Normalean, errebolberrak sei errekamera ditu, baina modelo batzuek bost eta bederatzi artean dituzte.

Gaur egun errebolberrak fabrikatzen eta erabiltzen dira (Espainian, adibidez segurtasun zaindariek), baina pistola semiautomatikoak garaitu dute, poliziak eta guardiak erabiltzen dituzte seguruagoak eta azkarragoak direlako. 

### Pistola erdiautomatikoak 
[thumb|[Borchardt C-93 pistola erdiautomatikoa.]]

#### Historia 
Maxim metrailadoreen erabilera hedatu zenean, hainbat armagilek tiro automatikoaren mekanismoa egokitzea erabaki zuten pistola erdiautomatikoak sortzeko. Pistola erdiautomatikoaren lehen prototipoetako bat Salvator-Dormus izan zen, baina ez zuen bere garaian beste arma batzuek adinako arrakastarik izan. Lehen modelo arrakastatsua Borchardt C-93 izan zen, Hugo Bochardt armagin alemaniarrak sortua eta 1893an agertua. Mardula, hauskorra, deserosoa eta esku batekin maniobrak egiteko zaila zen; belauneko artikulazioaren antzeko akerrojatze-mekanismo burutsu bat zuen ezaugarri, fidagarria. 7,65 x 25 Borchardt kartutxo indartsua erabiltzen zuen. Modeloaren ale gutxi egin ziren.
thumb|Luger Parabellum M1900 pistola
1896an Mauser C96 modeloa agertzen da, 7,63 x 25 Mauser kartutxoa erabiltzen zuena. Hegoafrikako Boerren bigarren gerran eta Errusiako eta Txinako iraultzetan erabilitako lehen eredu erdiautomatikoa izan zen. Hurrengo eredu arrakastatsua, urte horretan bertan agertu zena, Luger Parabellum izan zen, Georg Lugerrek sortua, eta alemaniar armadak bere pistola ofizialtzat hartua Lehen Mundu Gerran. Bochardt aseguruaren mekanismoa hobetu zuen, eta fabrikatzaileak sortutako 9 mm Parabellum kartutxoa (edo 9 mm Luger garai hartan) erabiltzen zuen lehen modeloa izan zen. Bere modeloak hainbat aldaketa jasan zituen eta ekoizpenean egon zen Bigarren Mundu Gerrara arte, non armada alemaniarrak arauzko beste bat zuen (Walther P38), baina armen beharrak Lugerren produkzioari jarraipena eman zion.
thumb|Mauser C96 M1916 pistola
Pistola erdiautomatikoak sortu zituen lehen armagile estatubatuarra John Browning izan zen. Ekintza sinpleko bere pistolak garatzen hasi zen, eta 1900ean FNrekin eta Colt markarekin kolaboratzen hasi zen. Urte horietan pistolarako kartutxo klasiko ezagunenetako batzuk diseinatu zituen: 6,35 x 16 (.25 ACP), 7,65 x 17 (.32 ACP) eta 9 x 17 (.380 ACP, edo ezagunagoa 9 mm Corto), Europan eta Estatu Batuetan bere diseinuetarako erabili zituenak.

ACP (Automatic Colt Pistol) kartutxo horiek guztiak Europan pistolarako ezagunenak izan ziren urte askoan, nahiz eta Estatu Batuetan Browningen beraren 45 ACP (11,43 x 23) indartsuak laster eklipsatu zituen.
thumb|Colt Model 1911
Colt M1911 modeloa izan zen gelditzeko ahalmen bikaina izan zuen lehen modeloa, baita fabrikatzaileak modelo horretarako sortutako .45 ACP kartutxoa erabiltzen lehena ere. Legendazko arma bat Estatu Batuetan. AEBetako armadak 74 urtez erabili du. Aldaketa batzuk baino ez zituen izan 1926an, eta Colt M1911A1 izena hartu zuen.
thumb|Walther P38 pistola
Ekintza bikoitzeko lehen pistola Walther PP-PPK izan zen, 1929an polizia-erabilerarako diseinatua eta potentzia baxuko hainbat kartutxotan. Erabilera militarreko ekintza bikoitzeko lehen eredua Walther P38 izan zen, alemaniarrek Bigarren Mundu Gerran lehen aldiz erabili zutena; bere munizioa kargatu eta tiro egiteko prest utz zitekeen, ustekabean tiro egiteko arriskurik gabe.

Browning High Power pistola, lehen aldiz 1935ean saldu zena, munizio gehiago gordetzeko bi ilarako kargagailu bat duen lehena da. Gainera, ustekabeko tiroen aurkako aseguru hobeak eta beste hobekuntza batzuk ditu. Oraindik ere jatorrizko modeloa eta akzio bikoitzeko bertsioak fabrikatzen jarraitzen da. M1911A1 modeloarekin batera, seguruenik historiako pistolarik kopiatuenak eta imitatuenak izan dira. Pasadizo gisa, arma Bigarren Mundu Gerran erabili zuten bi aldeek: alemaniarrek Belgika okupatuan fabrikatzen zuten, eta britainiarrek Kanadan.

#### Definizioa 
Pistola erdiautomatikoa da tiro bakoitzaren ondoren automatikoki kargatzen dena, eta horrekin kartutxo bat desarratu daiteke desarragailua sakatzen den bakoitzean.

Pistola erdiautomatikoek armazoi finko bat dute desarragailua muntatzeko (eta desarragailuaren isatsa, kolpekaria, kanoia eta zati mugikor bat, irristailua izenekoa, armazoiaren gainean ahokatzen dena eta malguki berreskuratzaile bat eta orratz kolpekari bat dituena, baita zorrotik kanporatzeko leiho bat ere dauka.

Errebolberrekiko erdiautomatikoen abantaila zure kargagailuan datza, munizio gehiago eta birkarga bat, potentzialki, azkarragoa, hartzeko aukera ematen baitizu. Hala ere, mekanismoaren konplexutasun handiagoak fabrikazio-kostua handitzen du eta matxurekiko sentikorragoak bihurtzen ditu.

Oker deitu izan zaie pistola automatikoei, beren mekanismo erdiautomatikoagatik. Benetako pistola automatikoa izango litzateke katua sakatuta edukita etengabe tiro egingo lukeena. Hala ere, pistolek mekanismo bat dute aukeratzeko: desarragailuaren isatsa behin bakarrik sakatzean, modu erdiautomatikoan tiro egitea edo bolada labur bat (hiru tiro) jaurtitzea.
thumb|Eragingailu sinpleko FIE Titan poltsikoko pistola, ilara sinpleko kargagailuarekin, 6 kartutxo baino gordetzen ez dituena, eta bere munizioa .25 ACP kartutxoa da. Albo-aseguru bat du, erpururako irisgarria.

#### Kargagailua 
Kargagailua metalezko kutxa txiki, luze eta mehe bat da, modelo gehienetan pistolaren heldulekuaren behealdean txertatzen dena. Pistola erdiautomatikoak erabiliko duen munizioa gordetzeko eta kargatzeko balio du.

Malguki bat du behealdean, biltegiratutako kartutxoak tiroa bota eta berehala errekamaran banan-banan sartzera bultzatzen dituena.

Kalibrearen, ilara kopuruaren eta neurrien arabera, kargagailuek 7 eta 15 kartutxo artean biltegiratzen dituzte normalean. Poltsikoko pistolen kargagailuek soilik gordetzen dituzte 6 kartutxo.

##### Kargagailuen sailkapena 
Kargagailuak ilara kopuruaren arabera sailkatzen dira. Ilara bat kargagailu baten barruan gordetako kartutxo-ilara bertikal bat da. Kargagailuak honelakoak izan daitezke:

* Ilara bakarrekoak: kartutxo ilara bat baino ez dute gordetzen, eta, beraz, munizio gutxiago, 7 eta 10 kartutxo artean, kalibrearen arabera.

* Ilara bikoitzekoak: bala komunen bikoitza gordetzen dute, eta bala bat eskuinaldetik eta beste bat ezkerraldetik egokitzen dira; horrela, balen bikoitza sar daiteke (normalean pistola metrailadoreetan eta pistola militar moderno gehienetan).

#### Pistolen sailkapena 
Pistola erdiautomatikoak hiru motatan sailkatzen dira, desarra-mekanismoaren arabera:

* Eragin sinplea: pistola horiek erpuruarekin katua jaso behar dira katua sakatu aurretik, edo bestela ez dute tiro egingo. Tradizionalki, albo-aseguru irisgarri bat izaten dute erpuruarentzat, muntatzean amartilladura eragozten duena, edo, pistola amartillatuta egonik, ezin izaten dena tiro egin. Hala ere, lehen tiroaren ondoren, irristailuak arma katua jasota uzten du, eta hurrengo tiroetarako prest.

* Eragingailu bikoitza: bi modutan egiten dute tiro:
** Katuari sakatu aurretik elkarri oratzen.
** Katua sakatuz, katua jaso gabe.

Eragingailu bikoitzeko mekanismoa katua jasotzen da, eta kolpekaria katuari sakatze hutsarekin itzultzen da. Eta tiroaren bulkadak pistola anartillatuta uzten du hurrengo tirorako.

* Eragingailu bikoitz bakarra: pistola horiek ez dute erpuruarekin katua jaso behar, tiro egiteko katua estutu besterik ez da egiten. Tiroaren ondoren, kolpekaria atzera egin gabe geratzen da, eta berriro pilatzen eta itzultzen da katua berriro sakatzean.

## Pistolak gaur egun 
thumb|G3 Glock 17 9mm erdiautomatiko pistola
Bi mota nagusitan bereizten dira: errebolberrak eta pistola automatikoak. Errebolberrek balak gordetzeko zilindro birakari bat dute; antzinako errebolber-motako pistoletan zilindroa eskuz mugitzen zen etenik gabe tiroak jaurtitzeko; egungoetan, berriz, zilindroa etenik gabe mugitzen da katua zapaltzean. Pistola automatikoen mekanismoa, berriz, tiroa jaurtitzean pistolak jasaten duen atzerako indarraz baliatzen da berriro kargatzeko.

Egungo eredu guztiak eragin bikoitzekoak dira. Colt M1911 eta Browning High Power bezalako modelo mitikoen bertsio modernoak fabrikatzen jarraitzen da, ekintza sinpleko jatorrizko mekanismoa errespetatuz, bai defentsarako bai kirolerako.
thumb|FN Five-seveN, modeloarentzat atzerakada oso txikia duen pistola da, zehaztasun handiagoa duena eta, gainera, IIIA motako balen aurkako txalekoak 50 m arte sar ditzakeena; horregatik, Hispanoamerikako herrialde batzuetan "*Matapolicías*" (Polizia-hiltzaile) ezizenarekin ezagutzen dute.
Hala ere, segurtasun indarrek eta armadek azken 30 urteetan zabaldu diren ekintza bikoitzeko pistolak baino ez dituzte erabiltzen.

Ekintza bikoitzeko pistolak defentsa pertsonalerako erabili ohi dira, funtzionamendu sinpleagoa dutelako, ia errebolber bat bezala.

Azken hamarkadetako pistolen aldaketa nabarmenenak hauek izan dira:

* Modelo gehien-gehienak altzairu tradizionalaz bestelako materialez eginda daude (aleazioak, polimeroak eta material konposatuak barne).
* Desarra-atzerakadaren ondorioak arintzea, jaurtiketa azkarretan punteria hobetzeko.
* Hobekuntzak morroiloan.
* Ustekabeko tiroa ia ezinezko egiten duten segurtasun hobeak.
* Jaurtitako orratz eta mailu mota gehiago.

## Pistolen arma-industria Euskal Herrian 
thumb|STAR 30M pistola erdiautomatiko damasikatua, Eibarreko Armagintza Museoan.
Euskal Herrian armagintzaren industria oso potentea izan zen, eta pistolen fabrikazio eta mantentze esparruan Eibarreko gunean nabarmena izan zen, eta baita Gernikan (Bizkaia). 

Nabarmena izan zen **STAR, Bonifacio Echeverría S.A.** armagintza enpresa, egoitza Eibarren zuena. Julian eta Bonifazio Etxeberria anaiek 1905ean sortua, su-armak egiten zituen, batez ere pistolak. 1905ean sortua, 1997an porrot egin ondoren desegin zuten.
thumb|Star M43 euskal pistola
Beste batzuk egon ziren, eta ia gehienak ez dira gaur egun existitzen, arma-industriaren porrotaren ondorioz:

* Llama Gabilondo y Cía. S.A. (Eibar).
* Víctor Sarasqueta (Eibar).
* Laurona (Eibar).
* AYA (Aguirre eta Aranzábal) (Eibar).
* Ignacio Zubillaga (Eibar).
* Galbasoro (Eibar).
* Pedro Aranguren (Eibar).
* ALFA (Eibar).
* Domingo Aranguren (Eibar).
* Antonio Lisundia (Eibar).
* Eusebio Zuloaga (Eibar).
* Ramón Zuloaga (Eibar).
* Pablo Juaristi (Eibar).
* Orbea Anaiak (Eibar).
* Reales Fábricas de Placencia de las Armas (Soraluze).
* José Aguirre eta Ignacio Bustindui (Eibar).
* Gárate Anitua y Cía-GAC (Abadiño)

Gaur egun, industria-arman bakarrik pare bat enpresa daude armak ekoizten dituztenak, eta besteak bakarrik armak saltzen eta mantentzen dute, baina gero eta gutxiagorantz doa industria Eibar-Soraluze inguruan. Industria luxuzko armatan dago bideratuta eta azpimarratzekoak dira, besteak beste::

* Grulla Armas: Luxuzko pistolak, errebolberrak eta arma txikiak ekoizten dituzte. Eibarren kokatuta dago.
* Garbi SA: Luxuzko eta arma-bildumazaleentzat armak ekoizten eta mantentzen dituzte. Eibarren kokatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errusiar erruleta

## Kanpo estekak