Jose Maria Iparragirre

**Jose Maria Iparragirre Balerdi** (Urretxu, Gipuzkoa, 1820ko abuztuaren 12a – Itsaso, Gipuzkoa, 1881eko apirilaren 6a) olerkaria, euskal abeslari eta musikagilea izan zen, "poeta nazional"tzat hartua. Hark sortuak dira, besteak beste, *Gernikako Arbola* eta *Agur Euskalerria* kantuak. Musikaren eta poesiaren ikuspegitik haren lanak berritzaileak eta sakonak izan ez baziren ere, sentimenduen aldetik Iparragirrek eragin itzela izan du euskal kulturan, Polonian Adam Mickiewiczek eta Italian Alessandro Manzonik izandakoaren antzekoa.

Haren bizitzako 60 urteetan izan zituen Euskal Herriak bere historiako eraldaketa garrantzitsuenetariko batzuk. Eraldaketa horiek Erregimen Zaharraren krisialdiarekin hasten dira, gero krisi horren ondorioz karlistaldiak etorri ziren, eta Iparragirreren bizitzaren hondarrean Euskal Herriko industrializazioa izan zen. Arteari dagokionez, Erromantizismoaren arrakasta garaian bizi izan zen Iparragirre, eta horrek haren estiloan eragin nabarmena izango zuen, gizabanakoaren errealizazio pertsonalerako eta askatasun kolektiborako sentimendua eta irrika indartuta. Hori islatuta ageri da Jose Maria Iparragirreren jarduera guztietan, hala nola haren olerki eta abestietan. Bertsolaritza zaharrean Euskal Herriko Erromantizismo artistikoaren pertsonaiarik nabarmenena da, eta haren *Gernikako Arbola* ereserkia euskaldunen nortasun ikur bilakatu da.

## Bizitza 
[thumb|ezkerrera|150px|[Altzola etxea (Urretxu)|Altzola etxea, Urretxu, Iparragirreren jaiotetxea.]]
Urretxuko (Gipuzkoa) antzinako kale nagusiko Altzola etxean jaio zen1820. urtean. Jose Agustin Iparragirre Aranburu izan zen bere aita, gozoki-denda baten jabea, eta ama, berriz,  Francisca Manuela Balerdi Eskorta. Zerainen maisu ziharduen osaba batekin egin zituen lehen ikasketak. Hamaika urterekin Gasteiza bidali zuten gurasoek ikastera, baina laster itzuli zen. Hamahiru urte zituela gurasoak Madrila aldatu ziren, baina berehala, 1833. urtean, Lehen Karlistaldia piztu zen, eta gurasoei ezer esan gabe, osabaren etxera joan zen ihesi.

1834. urtean karlisten gudari talde batean sartu zen, Gipuzkoako lehen batailoian. 1835eko uztailean, zauriturik atera zen Jose Maria nerabea Mendigorriko Guduan. Berriz zauritu zuten 1836ko apirilean Castejongo Guduan, zubiaren defentsan. Karlos erregenahiaren guardiako kide izan zen, eta erbesteko bidea hartu zuen harekin batera 1839ko irailean, Endarlatsatik. Frantzian jauntxo baten babesa izan zuen, eta Caroline Duprez abeslariarekin jardun zuen musika eta kantua ikasten, horretarako zituen berezko dohainak lantzen. 1848an, frantziar agintariek erbesteratu egin zuten, 1848ko iraultzen giro nahasian jendaurrean *Marseillesa* abestu zuela eta.

Frantzia, Italia, Suitza eta Alemanian barrena ibili ondoren, Londresen azaldu zen 1851n, abeslari. Mazarredo jeneralak abesten entzun zion, eta zigorrik gabe sorterrira itzultzea proposatu. Bilbora iritsi eta Madrila joan zen. Hantxe abestu zuen lehen aldiz, 1853. urtean, San Luis kafetegian, Juan Maria Blas Altuna piano-jotzailea lagun, bezperan konposaturiko *Gernikako Arbola*.

Euskal Herrira itzulita, 1855ean preso sartu zuten Tolosan, bere abestiek herriarengan pizten zuten sentimendu biziagatik.
Tolosako justizia jauregiko kartzelan, bere ama gogoan zuen "Nere amak baleki"  zortziko hunkigarria osatu zuen.
Tolosako Topic Zentroan (Tolosako Nazioarteko Txotxongilo Zentroa) Iparragirreren txotxongiloa ikus daiteke, Enkarni Genuak oparitutakoa.
Euskal Herritik erbesteratu eta Espainian zehar ibili zen. Euskal Herrira itzuli eta Angela Kerexeta neska gaztea ezagutu zuen. Argentinara alde egitea eta han berarekin ezkontzea proposatu zion Iparragirrek.

Hartara, 1858ko abuztuaren 29an, Baionatik itsasontziz abiatu ziren Argentinara. Han ezkonduko ziren 1859ko otsailaren 26an, Iparragirrek 36 urte zituela eta Angela Kerexetak 17. Argentinan eta Uruguain artzain ibili zen 19 urtez, Euskal Herria beti gogoan. Azkenik, hango adiskide batzuek egindako diru ekarpenei eta haren omenez antolatutako kontzertu bati esker, Euskal Herrira itzuli ahal izan zen 1877. urtean.

Sorterrian berriro, eskean ibili arren, inoren laguntzarik gabe herriz herri kantatzen atera zuen bizimodua. Itsasoko (Gipuzkoa) baserri batean aurkitu zuen aterpe, harik eta 1881. urtean euripean lo egin ondoren pneumoniaz hil zen arte. Angelarekin zortzi seme-alaba izan zituen: Benigno, Frantziska, Angela, Luzia, Juan, Felisa eta Dominga.

## Abestiak 
### Zerrenda 
**Iparragirreren bertso edo abestien zerrenda ikusgai**
* *Agur Euskal Herria* ("Gazte gaztetandikan" bezala ere ezaguna)
* *Ameriketatik Urretxuko semeei*
* *Errukarria*
* *Ezkongaietan*
* *Francisco Esquivel jaunari*
* *Gernikako arbola* (Gernikako Arbolaren omenez)
* *Glu, glu, glu!*
* *Gora Euskera*
* *Hara nun diran*
* *Kantari euskalduna*
* *Nere amak baleki edo * Zibilak esan naute
* *Nere etorrera*
* *Nere izarra*
* *Nere ongile maiteari*
* *Oi, nere zoragarria*
* *Trapu zaharrak*
* *Ume eder bat* edo *Nere maitearentzat*
* *Zugana Manuela*

## Irudikapen artistikoak 

Fitxategi:Iparragirre urretxuko erretratua.jpg|Antonio Lekuonaren erretratu ezaguna, Urretxuko udaletxean erakusgai dena.
Fitxategi:Urretxu - Monumento a Iparragirre 2.jpg|Iparragirreren monumentua Urretxun.
Fitxategi:Guernica - Monumento a Iparraguirre.jpg|Omenezko estatua Gernikan'*
Fitxategi:Jose mari iparragirre 0001.jpg|Ormaiztegiko Zumalakarregi Museoan dagoen Iparragirreren erretratua.
Fitxategi:Batzar Iparraguirre.jpg|Gernikako Batzarretxearen Beirateen Aretoan dagoen Jose Maria Iparragirreren irudia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Angela Kerexeta
* *Iparragirre abila dela*, Xenpelar bertsolariaren bertsoak.
* *Jose Maria Iparragirre Patxi Andion'en era*

## Kanpo estekak 
* Iparragirreren lanak Klasikoen Gordailua webgunean.
* Ainhoa : «Jose Maria Iparraguirre Balerdi», *Auñamendi Eusko Entziklopedia''.
*  Artikulu luzea "Eusko News" webgunean
* Gandiagaren bertsoak Iparragirreri
* Joseba Aurkenerena: Anjela Kerexeta, Ameriketan betiko gelditu zena. https://zuzeu.eus/euskal-herria/anjela-kerexeta/