open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Errege Martxa

***Errege martxa*** () Espainiako Erresumako nazio ereserkia da, musikaduna baina letra ofizialik gabekoa.

Europako nazio ereserkien artean zaharrenetarikoa da: lehenengo aipamena Manuel de Espinosak idatzitako *Libro de Ordenanza de los toques militares de la Infantería Española* liburuan ageri da, 1761ean. Liburu horrek *Errege Martxa*ren partitura bildu zuen, *Marcha Granadera* izenburuarekin (egilerik gabekoa).

## Historia 
Hugo Kehrer idazlearen aburuz, Prusiako Federiko II. Handiak ondu zuen ereserkia. Edonola ere, baieztapen horrek ez dauka euskarririk. Beste hainbat adituren iritziz, *Errege Martxa*k antz handia du Karlos V.ak erabilitako doinu militar batzuekin.

Karlos III.a errege zelarik, ohiturak eta herriaren oniritziak ereserki nazional ofizioso bilakatu zuten Martxa Erreala.

1868ko Iraultza Loriatsua gertatu ostean, Prim jeneralak nazio ereserki berria sortzeko txapelketarako deia egin zuen, baina saria eman gabe geratu zen, eta epaimahaiak *Errege Martxa*k nazio ereserki izaten segtzea aholkatu zuen.

Bigarren Errepublikak *Riegoren ereserkia* aukeratu zuen Espainiako nazio ereserkitzat. 1937an, Francisco Franco jeneral matxinatuak bere kontrolpeko eremuan *Errege Martxa* ereserki ofizialtzat ezarri zuen; eta, Espainiako Gerra Zibila bukatu ostean, Francoren diktadura ezartzearekin, *Errege Martxa* Espainiako nazio ereserkia izan zen berriro, oraingoan Jose Maria Pemanen letrarekin. Orduz geroztik, *Errege Martxa* da Espainiako nazio ereserkia. 1978ko Espainiako Konstituzioa onartu eta gutxira, Francisco Grau konpositoreak egungo bertsioa eman zuen.

## Musika 
thumb|Errege-martxaren piano partitura.
thumb|Errege-martxa.

## Hitzak 
Hainbat letra izan ditu ereserkiak. Frankismoaren garaikoa hau zen:

*Arriba España, alzad los brazos*
*hijos del pueblo español,*
*que vuelve a resurgir.*

*Gloria a la Patria que supo seguir,*
*sobre el azul del mar, el caminar del sol.*

*¡Triunfa España! Los yunques y las ruedas*
*marchan al compás*
*del himno de la fe.*

*Juntos con ellos cantemos de pie*
*la vida nueva y fuerte de trabajo y paz.*

*Arriba España, alzad la frente*
*hijos del pueblo español,*
*que vuelve a resurgir.* 

*Gloria a la Patria que supo seguir,*
*sobre el azul del mar, el caminar del sol.*

2007an polemika sortu zen kirolariek ez zutelako letrarik ereserkiarekin abesteko. Hori dela eta Espainiako Komite Olinpikoak eta SGAEk lehiaketa abiatu zuten hitzak aurkitzeko. 2000 bat proposamen jaso ziren eta 2008ko urtarrilaren 11n jakin zen ematera hauek honako letra aukeratu zutela lehiaketan:

Urtarrilaren 21etik aurrera sinadura bilketa bati ekin zioten letra hau ofiziala izan zedin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Espainiako ereserki nazionalaren historia Moncloaren webgunean
*  Espainiako ereserki nazionalaren historia historia-es.com webgunean
Etxebarria parkea

**Etxebarria Parkea** Bilboko parkea da. Uribarri eta Begoñako auzoen artean kokaturik. Alde Zaharra eta erdigunea baino gorago aurkitzeagatik, hiriaren ikuspegi aparta goza daiteke bertatik.

1980ko hamarkadararte Echevarria industriaren fabrika nagusia bertan kokatzen zen, gaur egungo Sidenor. Gerora, Basauriko fabrika eraikitzerakoan pixkanaka produkzioa eta langileak bertara eraman zituzten. Orduan, udalak orube horrekin zer egin erabakitzen zegoelarik hainbat proiektu aurkeztu ziren. Gehienak etxebizitzak eraikitzearen inguruko proiektuak.

Dena dela, udalak parke handi bat eraikitzearen aldeko apustua egin zuen, hiriaren parkeen gabezia konpontzeko. Horrela, Etxebarria Parkea Bilboko parkerik handiena da gaur egun.

Parkearen erdian Echevarria fabrikako tximinia dago, fabrikako zutik geratzen den elementu bakarra.

Bilboko Aste Nagusian barrakak Etxebarria parkean ipintzen dira. Su artifizialak ere parketik jaurtitzen dira.

[thumb|erdian|400px|Etxebarria parkea [Artxandatik ikusita.]]

## Kanpo estekak
Europa parkea (Bilbo)

**Europa Parkea** Bilboko parkea da. Txurdinagako auzoan kokaturik. Europa omentzeko eraiki zuten 1980ko hamarkadaren amaiera aldera, txatartegi bat izan zen tokian. Gaur egun, Txurdinagako eta barruti osoko gune berderik garrantzitsuena da.

Otxarkoaga-Txurdinaga barrutiaren hegoaldean kokaturik, Begoña eta Txurdinagako kiroldegi nagusia parkearen ondoan dago. 2005ean parkea eraberritu egin zen, banku berriak jarri ziren eta belarra ureztatzeko sistema berria ezarri zen.

## Iruditegia 

Irudi:Parqueeuropa 5.jpg|Europa parkearen ikuspegia.
Irudi:Parque3.jpg|Europa parkea.
Irudi:Elurra79.jpg|Parkea elurtuta.
Irudi:Txurdi2.jpg|Parkea.

## Ikus, gainera 
* Txurdinaga

## Kanpo estekak
Eskurtze parkea

**Eskurtze Parkea** Bilboko parkea da. Iralabarriko auzoan kokaturik. Parkea A-8 autobidea eta Larraskitu artean dago, Bilbo hegoaldean. Parkearen ezaugarri nagusia maldak dira, izan ere, Iralako behekaldeko gunetik autobidearen ondoraino altuera desberdintasun nabarmena dago.

Bilbao Ria 2000 erakundeak, parkearen ondotik igarotzen den FEVEren linea lurperatzeko egitasmoa aurkeztu zuen 2007an eta eraikuntza lanak 2008an hasi ziren.

Eskurtze parketik gertu Urizar dorretxea dago

## Ikus, gainera 
* Bilbao Ria 2000

## Kanpo estekak
Miribilla parkea

**Miribilla Parkea** Bilboko parkea da. Miribilla eta San Frantzisko auzoen artean. Miribillako auzune berria eraikitzearekin batera egin zen parkea, antzinako meategi gune batean.

Parkea eta Miribillako auzoak batzen ditu eta orokorrean malda asko dauzka. Parkearen hegoaldera Bilboko kirol jauregi berria, Bilbao Arena eraiki zen, eta etxe berri asko egiteaz gainera, Atxurirekin batzeko kale berria egin zen, Klaudio Gallastegi izenekoa. Inguruan zeuden etxe batzuk (Bilbo Zaharrekoak) bota eta gero, parke honen behekaldean egindako etxeetara mugitu zituzten antzinako etxe hauen jabe ziren bizilagunak.

## Ikus, gainera 
* Miribilla

## Kanpo estekak 
*  Miribillako auzoaren webgune ofiziala
San Adrian (argipena)

**San Adrian** izena dute toki hauek:

# San Adrian Bilboko auzoak;
# San Adrian, Nafarroa Garaiko udalerriak;
# San Adrian Urbasako mendiak (1113 metroko garaiera du);
# Lizarrateko San Adriango baselizak (Gipuzkoako hegoaldean, Lizarrateko tunelaren barruan kokatua);
# Duragogaineko San Adriango baselizak (Gipuzkoako hego-mendebaldean kokatua);
# Lizarratek (Aizkorri-Arazko natura parkean dagoen pasabide zaharra da, gizakiak egindako tunel batek osatua; San Adriango tunela izenez ere ezaguna).
Casilda Iturrizar parkea

**Casilda Iturrizar Parkea**, **Ahateen Parkea** ezizena duena, Bilboko erdigunean dagoen parke nagusia da, Abandoko barrutian dago, Abandoibarra eremu eta Indautxu auzoaren artean. XX. mendearen erdira arte, ***Zabalguneko parkea** eta **Bilboko parkea*** esaten zitzaion, hiriko parke bakarra zen eta.

## Elementuak eta diseinua 
Parkeak 115.200 m2 ditu gaur egun, 2006ra arte 30.000 m2 gutxiago zituen. Aintzira du erdialdean eta bertan ahate, zisne eta bestelako hegaztiak bizi dira. Aintziratik gertu pergola bat dago eta Bilboko Aste Nagusian hainbat kontzertu antolatzen dira pergolaren inguruan. Bilboko Arte Eder Museoa parkearen lurretan eraiki zen.

Diseinatzaileek estilo erromantikoa eta Frantziako lorategiena konbinatu nahi izan zutenez zumardi zuzenak, lorategi botanikoa, bidezidorrak, urmaelak, iturriak jartzea pentsatu zuten hasieran. Geroago elementu berriak gehitu ziren, hala nola, kirola egiteko gunea (saskibaloi kantxa...), haurrentzako jolas-parkea (zaldiko-maldikoa...) eta Juan de Ispizuak egindako pergola.
## Izena 
Izena Casilda Iturrizar (1818-1900) bilbotar ongilearen omenez darama.

## Mugak 
Mendebaldean, Jesusen Bihotzaren plaza eta Abandoibarra etorbidea; iparraldean, Leizaola lehendakariaren etorbidea eta Euskadi plaza; ekialdean Bilboko Arte Ederretako Museoa; eta hegoaldean On Diego Lopez Haroko kale nagusia.

## Historia 
Bilboko zabalgunearen inguruan honelako parke bat egitea bazegoen pentsatuta 1876an ere, baina lanak ez ziren onartu 1907ra arte, eta hasi 1912an hasi ziren. Ricardo Bastida arkitektoa eta Juan de Eguiraun ingeniaria izan ziren proiektuaren arduradunak. 1920an inauguratu zen.

## Monumentuak 
* Casilda Iturrizarren omenezko monumentua.
* Adolfo Guiardi monumentua
* Arriagaren monumentua
* Farolen basoa

## Iruditegia 

Fitxategi:Bilbao - Parque de Doña Casilda Iturrízar 06.jpg|Pergola.
Fitxategi:Bilbao - Parque de Doña Casilda Iturrízar 16.jpg|Parkeko iturria.
Fitxategi:Bilbao Monumento Arriaga.jpg|Arriagaren monumentua
Fitxategi:Bilbao - Parque de Doña Casilda Iturrízar 10.jpg|Casilda Iturrizarren omenezko monumentua.
Fitxategi:Bilbao - Parque de Doña Casilda Iturrízar 17.jpg|Parkeko irudia atzean Iberdrola dorrea ikus daitekeelarik.
Fitxategi:Museo de Bellas Artes-Bilbao-2.jpg|Farolen basoa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko Arte Ederren Museoa
* Casilda Iturrizar

## Kanpo estekak
Iragazkortasun magnetiko

**Iragazkortasun magnetiko**a substantzia batek eremu magnetikoak erakartzeko eta bere barnetik pasarazteko daukan gaitasuna da. Eremu magnetikoaren intentsitatea eta indukzio magnetikoaren arteko zatidura moduan ezagutzen da.

## Iragazkortasun absolutua 
Iragazkortasun absolutua μ ikurraz idatzi ohi da eta eremu magnetiko batean material baten magnetizazioa adierazten du.

\mu = \frac {B}{H}
::::::::::B \,: indukzio magnetikoa edo fluxu magnetikoaren dentsitatea materialean
::::::::::H \,: eremu magnetikoaren intentsitatea

## Iragazkortasun magnetikoa hutsean 
Hutsak daukan iragazkortasun magnetikoa da (askotan airearena adierazteko ere erabiltzen da antzekoak baitira). μ0 ikurraz adierazten da eta batzuetan *konstante magnetikoa* ere esaten zaio. Bere balioa hurrengoa da:

\mu_0 = 4 \pi \times 10^{-7} N A^{-2}
:N \,: Newton, indarraren ikurra
:A \,: Anpere, intentsitate elektrikoaren ikurra

Honako propietate hau betetzen du:
\varepsilon_0 \mu_0 = \frac {1}{c^2}
:\varepsilon_0: permitibitate elektrikoa
:c \,:argiaren abiadura hutsean

## Iragazkortasun erlatiboa 
Iragazkortasun absolutua kalkulatzeko (\mu), modu zuzenetaz gain; hutsaren iragazkortasunari (\mu_0) iragazkortasun erlatiboa (\mu_r) biderkatu iezaioke.

\mu = \mu_0 \times \mu_r

Materialen propietate magnetikoak deskribatzeko iragazkortasun magnetiko erlatiboaren baloreen arabera sailkatzen dira, materiala beraren propietatea baita. Hiru talde garrantzitsu daude sailkapen honetan:

* Diamagnetikoak: iragazkortasun magnetikoa erlatiboa 1 baino askoz ere txikiagoa denean
* Paramagnetikoak: iragazkortasun erlatiboak 1 inguruko balorea daukanean
* Ferromagnetikoak: iragazkortasun magnetiko erlatiboa 1 baino askoz ere handiagoa denean

## Kanpo estekak
Sarriko parkea

**Sarriko Parkea** Bilboko parkea da, Ibarrekolandako auzoan (Deustu) kokaturik dagoena. Parkeak Sarrikoko gainaren izena hartzen du, eta Ibarrekolanda eta Deustuko San Pedro auzoen artean dago. Lehen barrutiko parkerik handiena eta garrantzitsuena da.

Parkea antzinako Zubiria familiaren etxaldearen lurrak hartzen ditu. Gaur egun Euskal Herriko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa zientzien fakultateak biltzen ditu, eta etorkizunean Lan harreman eskolako klaseak ere bilduko ditu. Larrako dorretxea ere bertan kokatzen da egun, XX. mendeko 60ko hamarkadan bertan berreraiki baitzen.

Halaber, Bilboko metroak bertan dauka geltokia.

## Ikus, gainera 
* Sarrikoko geltokia

## Kanpo estekak 
* Sarrikoko Ekonomia eta enpresa fakultatea
* "Sarriko" izeneko bloga
Saros

**Saros** 6.585,32 eguneko zikloa da, hau da 18 urte eta 10 egun, zeinen bukaeran Eguzkia eta Ilargia hasierako posizio berera itzultzen diren eta eklipseak berriro errepika daitezkeen. Definizioz saros bat 223 hilabete sinodiko (S) dira, hau da Ilargi berri batetik bestera dagoen denbora. Etorkizuneko eklipseak aurresateko modua da.

## Saros zikloaren eraginkortasunaren zergatiak 
Esan bezala saros bat hilabete sinodiko baten multiploa da, eta horrela izan behar du.

223*S=6585,3211 egun

Era berean denbora horrek Eguzkia nodoetara eraman behar du eta beraz hilabete drakonitikoaren (D) multiploa izan behar du:

242*D=6585,3567 egun

Lurraren mugimenduan dauden irregulartasunak direla eta hilabete anomalistiko (A) bat ere kontutan hartu behar da, ahu da, Ilargia perigeoan dagoenetik berriro ere dagoenera. Zorionez honen multiplo bat ere sarosetik gertu dago:

239*A=6585,5374 egun

## Saros batean dauden eklipseak 
Saros bakoitzak 18 eklipse urtaro ditu. Hauek urte erdiro aldatzen dira. Urtaro batean 2 edo 3 eklipse daude eta beraz 42 eguzki eklipse eta 42 ilargi eklipse daude batez beste. Eguzkikoak 14 partzial eta 28 zentral dira (erabatekoak edo anularrak). Ilargikoak 14 penunbral, 14 partzial eta 14 erabateko dira.

## Sarosek duten errorea 
Saros bat kalkulatzen denean ezin da espero eklipsea berriro egun berean ordu berdinean gertatzea 18 urte eta 11 egun geroago. Eklipsea 8 ordu beranduago gertatzen da eta horrek eguzkia eta ilargia munduko beste puntu batean itzala ematea dakar. Eguzki eklipse bat gutxi gorabehera munduko leku berean gertatzeko hiru Saros ziklo gertatu behar dira. Honi **Saros Hirukoitza** edo ***Exeligmos*** deitzen zaio.

Ilargi eklipseekin ez da horrelakorik gertatzen, itzalaren tamaina handiagoa baita.

## Kanpo estekak
Harry Potter eta sorgin harria

***Harry Potter eta sorgin harria*** (jatorrizko izenburua, ) Harry Potter saileko lehen liburukia da, J. K. Rowling idazle britainiarrarena. 

Hainbat argitaletxek atzera bota zuten eleberria, Bloomsbury argitaletxeak argitaratzeko erabakia hartu zuen arte. Edizio britainiarra 1997ko ekainaren 26an jarri zuten salgai, eta Ameriketako Estatu Batuetan 1998ko irailaren 1ean Scholastic Corporation argitaletxeak kaleratu zuten. Salamandra argitaletxeak 2000. urtean lortu zituen liburua gazteleraz argitaratzeko eskubideak, eta euskaraz Salamandrak ere Elkarlanean argitaletxearekin argitaratu zuen 2000ko azaroan.  . 2007. urtean, Rowling-ek sinatutako lehen edizio bat 27.876 liberaren truke enkantean jarri zen Londresen. Gainera, urte horretan bertan eleberriaren oroitzapenezko edizio bat merkaturatu zuten. 

*Harry Potter eta sorgin harria* liburuak hainbat literatur sari irabazi zituen Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan; 1999ko abuztuan, *The New York Times* egunkarian agertzen den fikziozko best-sellerren zerrendaren gailurrera iritsi zen, eta zerrendako lehen postuetan geratu zen 1999 eta 2000 urte gehienetan. Harry Potterren sailaren gainerako atalekin batera, hainbat talde erlijiosoren kritikak jaso ditu bolumen horrek, eta debekatu egin dute herrialde batzuetan, sorginkeria sustatzea leporatuta. Hala ere, iruzkingile kristau batzuek idatzi dutenez, liburuak kristau doktrinak baloratutako kontzeptu garrantzitsuen adibideak ematen ditu, autosakrifizioko boterea eta pertsonen erabakiek euren nortasuna osatzeko duten modua barne.

Eleberriaren hainbat moldaketa egin dituzte: audioliburuak, bideo jokoak eta 2001ean estreinatutako izen bereko film luze bat, besteak beste. Liburuan oinarritutako filmak Chris Columbusen zuzendaritza izan zuen, eta zinemaren historiako film arrakastatsuenetako bat bihurtu zen.

## Istorioa 
Harry Potter umezurtz geratu da, eta bere osaba-izeba gogaikarriekin eta bere lehengusu baboarekin bizi behar du. Harry triste sentitzen da, baina egun batean bizitza aldatuko dion gutun bat jasotzen du, Hogwarts azti eskolan onartu dutela adierazten diona.

Eskola bitxi hartan Harryk adiskideak egiten ditu, magia ikasten du, eta ahalmen izugarriak dituela konturatzen da. Bukatzeko, bere gurasoen hiltzaileari aurre egingo dio, hainbat kasutan bere adorea argi utzi ondoren.

## Zinema 
* *Harry Potter eta sorgin harria* (2001)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura
* Literatura unibertsala

## Kanpo estekak
Harry Potter eta Suaren Kopa

**Harry Potter eta Suaren kopa** Harry Potter saileko laugarren liburukia da.

## Istorioa 
Udako oporretako ezinegonaren ondoren Harry Hogwartsera joaten da. Aurten ez da quidditchik egongo Hiru Aztien Torneoa egingo baitute, hau da 3 azti taldeen arteko txapelketa.

Harryk ustekabean parte hartzen du eta arrisku asko gaitzetsi beharko ditu saria irabazteko.
Horretarako bere bi lagunen laguntza beharko du, baina Ron Wesley Harryrekin haserretzen da.
Bukaeran Harry saria hartzean "Lord Voldemort" bere gurasoen hiltzailearen kontra borrokatu beharko du.

## Zinema 
* *Harry Potter eta Suaren Kopa (filma)* (2005)

## Kanpo estekak
Harry Potter eta Fenixaren Ordena

***Harry Potter eta Fenixaren Ordena*** Harry Potter saileko bosgarren liburukia da.

## Istorioa 
Harry Hogwartsera itzultzean dena aldatu da, Magiako ministerioak ez du onartzen Lord Voldemorten itzulera eta Harry eta Dumbledore gaizki ikusita daude. Ministerioak, Dolores Umbridge izendatzen du zuzendari Hogwartsen eta Harryri bizitza ezinezko bihurtzen dio. Hau dena konpontzeko Harry arte ilunen aurkako defentsa klaseak ematen hasten da.

## Zinema 
* *Harry Potter eta Fenixaren Ordena (filma)* (2007)

## Kanpo estekak
Harry Potter eta Azkabango presoa

***Harry Potter eta Azkabango presoa*** Harry Potter saileko hirugarren liburukia da.

## Istorioa 
Harryk bere adiskide diren Ron Weasley eta Hermione Grangerekin batera, hirugarren urte egingo du Hogwartsen. Baina azti eskolan, urduritasuna eta egonezina da nagusi, hiltzaile bihozgabe bat aske dabil eta. Azkaban kartzelako zaindariak, dementoreak, gaztelua zaintzen ari dira. Baina Harryk deskubritzen duenez, hiltzailea ez da erruduna, baizik bere osaba maitea. Oso lagun egiten dira eta mutikoak ezkutaleku on bat bilatzen dio inoiz ez harrapatua izateko.

## Zinema 
* *Harry Potter eta Azkabango presoa (filma)* (2004)

## Kanpo estekak
Harry Potter eta Sekretuen Ganbera

***Harri Potter eta Sekretuen Ganbera*** Harry Potter saileko bigarren liburukia da.

## Istorioa 
Harry Potter azti ausarta, Bigarren aldiz iritsi da Hogwarts azti eskolara eta urte hau aurrekoa bezain zirraragarria izango da. Norbaitek sekretuen ganbara ireki du eta honek hildako ugari dakartza. Hasieran Harry da susmagarria baina lan asko egin ondoren lortuko du erruduna zein den argitzea eta dena konpontzea.

## Zinema 
* *Harry Potter eta Sekretuen Ganbera (filma)* (2001)

## Kanpo estekak
Carlo Scarpa

**Carlo Scarpa** (Venezia, 1906 ekainaren 2 – Sendai, Japonia, 1978 azaroaren 28) arkitekto italiarra zen, materialeen ezagutza sakona zuena.

Maisu eskulangileekin luze lan egin izanak materialen gaineko kontrol eta pertzepzio tektonikoa eman zion. Denboraren aldaketarekin sentibera den arkitektura sortu zuen, bai urtaroarekin bai historiarekin ere, materialak erabiltzeko imajinazioan sustraitua. Beirak eta konkretuak (hormigoiak) duten aukera plastikoak bultzatu zuen detaileak ikertzea eta hauekin esperimentatzea. Atentzio bera erabili zuen zaharberritze eta erakustokien atonduran, hainbat material dotoretasun eta fintasunez erabiliz. Aipatzekoa da aukakoak nola gainjartzen zituen, azal leun eta latzak, elementu bertikalak eta horizontalak.

Japonian zegoela, eskaileretatik erori eta hil egin zen.

## Lan garrantzitsuak 
* 1949-1956: Querini Stampalia fundazioa, Venezia
* 1954: Areto Nagusia, Ekonomia eta Merkataritza fakultatean Cà Foscari jauregian, Venezia
* 1954-1956: Venezuelako Pabilioia, Veneziako Bienalean, Venezia
* 1956-1957: *Gipsoteca canoviana*ren handitzea, Possagno, Italia
* 1958-1964: Castelvecchio museoa, Verona, Italia
* 1959: Olivetti denda, Venezia
* 1961: Gavina denda, Bologna, Italia
* 1970-1973: Brion hilobia, udal hilerrian, San Vito di Altivole, Treviso, Italia
* 1974: *Banca Popolare di Verona* bankuaren egoitza nagusia, Verona
* 1974-1978: Ottolenghi etxea, Bardolino, Verona

### Atondurak 
* 1944-1949: ''Galleria dell'Accademia di Venezia* museoaren atondura, Venezia
* Correr museoa, Venezia
* Abatellis jauregiko bilduma, Palermo, Sizilia

## Erreferentziak 
* Francesco Dal Co; Giuseppe Mazzariol (2002) *Carlo Scarpa : The Complete Works*. Rizzoli
* M. A. Crippa, (1986). *Carlo Scarpa, Theory, Design, Projects''. MIT Press, Cambridge, Mass.

## Kanpo loturak 
* Carlo Scarpa Zentroa
* Carlo Scarpa Fototeka
* Carlo Scarparen agiritegi digitala
* Carlo Scarpa, Querini Stampaliaren gunean
* Carlo Scarpa, Castelvecchio
* www.carloscarpacentenario.it (film eta testuekin)
Napoliera

**Napoliera** (napolieraz, *napulitano*; italieraz, *napoletano*) hizkuntza erromantzea da, Italiako hegoaldean mintzatua. 1976an 7.047.399 hiztun zituen; azken ikerketen arabera, gaur egun 7.800.000 inguru bide dira.

*Napoliera* izena jaso du Italiako hegoaldeko dialekto multzo horrek, Napoli hiriburuaren inguruan Napoliko Erresuma zein Bi Sizilietakoa batu baitira. Hizkuntza italieraren entzutearen mendean geratu da, napolieraz *canzone* *napoletana* (*Oh sole mio*, esaterako) eta literatura ederra (hala nola, Giambattista Basile, Eduardo de Filippo, Salvatore di Giacomo edo Totò) egiten badira ere.

## Ikus, gainera 
* Italiako hizkuntzak
* Europako hizkuntza gutxituak

## Kanpo estekak 
* Italiera-Napoliera hiztegia
John Schlesinger

**John Richard Schlesinger** (Londres, 1926ko otsailaren 16 &ndash; Palm Springs, Florida, 2003ko uztailaren 25) Ingalaterrako zinema zuzendaria zen, zuzendari onenaren Oscar sariaren irabazlea.

## Filmografia hautatua 
* *Terminus* (dokumentala) (1960)
* *A Kind of Loving* (1962)
* *A Kind of Loving* (1963)
* *Darling* (1965)
* *Far from the Madding Crowd*
* *Midnight Cowboy* (1969) - Oscar sariaren irabazlea.
* *Sunday Bloody Sunday* (1971)
* *The Day of the Locust* (1975)
* *Marathon Man* (1976)
* *Yanks* (1979)
* *The Believers* (1987)
* *Madame Sousatzka* (1988)
* *Pacific Heights* (1990)
* *A Question of Attribution* (1991)
* *The Innocent* (1993)
* *Eye for an Eye* (1996)
Harry Potter eta Odol Nahasiko Printzea

***Harry Potter eta Odol Nahasiko Printzea*** Harry Potter saileko seigarren liburukia da.

## Istorioa 
Harryk hamasei urte bete berri ditu eta egoera guztiz aldatu da. Denok dakite jadanik Lord Voldemort itzuli dela eta beldurra nabari da alde guztietan. Azti gazteak, seigarren urtea du Hogwartsen eta azterketek eta quidditchak guztiz okupatua du.

Gainera, Printze Nahastua izenarekin sinatzen duen baten liburu bat du, honetan edabe ezberdinak nola egin azaltzen du, beste gauza askoren artean. Albus Dumbledore, konturatu da Harryk eta Voldemortek haien azken borroka laster egin beharko dutela eta bietako bat hil egingo dela. Momentu hori ez da helduko baina Dumbledore hil egingo da Severus Snape irakasle zitalaren eskuetan.

## Zinema 
* *Harry Potter eta Odol Nahasiko Printzea (filma)* (2009)

## Kanpo estekak
Albus Dumbledore

**Albus Dumbledore**, J. K. Rowling britaniarrak idatzitako Harry Potterren liburuetan, Hogwartseko zuzendaria da, Voldemortek beldur dion pertsona bakarra. Harryk asko miresten du, bai eta Dumbledorek Harry ere. Oso azti azkarra eta ezaguna da, onenetakoa.

Magiako Ministerioarekin hainbat arazo izan arren, beti izate du arrazoi, eta horrek asko haserrarazten ditu ministroak.
Dumbledorek ile eta bizar luzeak eta txuriak ditu, eta koloretako tunikak jantzi joan ohi ditu. 1997ko ekainean hiltzen da Severus Snaperen eskuetan.
Aristokrazia

**Aristokrazia**k (grekoz *aristos* = onena + *kratos* = boterea) onenen gobernua esan nahi du. Terminoak boterea gizartearen klase gorenen esku dagoen erregimena definitzen du. Izen bera nobleziaren sinonimo gisa erabiltzen da. Platon eta Aristotelesek hitza haren jatorriko adieran erabili zuten. Platonen ustez, "onenak" filosofoak ziren, egiaren eta sistema etiko garbi baten bilatzaileak. Aristotelen iritziz, aristokrazia ez zen monarkia (bakar baten gobernua) eta demokrazia (herriaren gobernua) bezalakoa. Teoria aristotelikoan, gutxiengoak boterea du, guztien mesedetan. Horrela ez denean, aristokrazia oligarkia bihurtzen da, fakzioaren gobernua. Jatorrizko esanahitik haratago, erromatar eta greziarren arabera, aristokraziak ondo definitutako gizarte-mailak izan ziren, boterea zutenak edo ezkutuan maneiatzen zutenak.

Aintzinatik, terminoa gizarteko mailarik gorenenarekin eta gutxienenarekin identifikatu da. Goi Erdi Aroan, monarkiek ez zuten aristokrazien hazkuntza ahalbidetzen. Gorteak garatzen ziren heinean, noblezia-tituluek erreinuen politikan eragin handia zuten aristokrata berriak ahalbidetu zituzten. Praktikan, ez da historian zehar "onenen gobernuaren" adibide garrantzitsurik egon, normalean boterea erregeek edota, Aro Garaikidean, herriak baitzuten. Erregela horren salbuespen gisan, Venezia eta Polonia aipa daitezke.

## Kanpo estekak
Oligarkia

**Oligarkia** (grekoz: ὀλίγος, *oligos* = «gutxi» + ἄρχω *arkhos* = «agintzea, gobernatzea») herriaren boterea gutxi batzuen esku uzten duen aginte mota da. Talde txiki hark boterea du, nobleenak direlako, hau da, aberatsak direlako, familiaren loturengatik, edo kontrol militarraren bidez. Oligarkia duten Estatuak, maiz, gutxi batzuen kontrolpean izaten dira, eta horiek beren eragina belaunaldi batetik bestera oinordetuz joaten dira. Talde horretako kide bakoitzari **oligarka** deitzen zaio.

Antzinako Greziako idazle politikoek *oligarkia* terminoa aristokraziaren forma endekatua izendatzeko erabiltzen zuten.

1990eko hamarkadatik aurrera, Sobietar Batasuna desegin ondoren, sortutako plutokrata oso aberatsen klaseei ere oligarka esaten zaie, bereziki Errusian eta Ukrainan.

## Kanpo estekak
Hermione Granger

**Hermione Jean Granger** Harry Potterren eta Ronald Weasleyren lagun mina da *Harry Potter*ren nobeletan. 1979ko irailaren 12an jaio zen. Bere gurasoak magia gabeko pertsonak dira, hau da, muggleak. Dentista lez lan egiten dute, eta haien alabaz oso harro daude, sorgina izan arren.

## Historia 
Hermione Hogwartsen sartu zen 1991. urtean, eta Gryffindorrerako aukeratu zuten, oso argia izan arren. Lehenengotan, ez du harreman ona Harry eta Ronekin, baina azkenean lagun minak bihurtzen dira. Oso azkarra, zintzoa, ausarta eta zuzena da. Lehenengo urtean Sorgin Harria babesten laguntzen du; bigarenean Slytheringo munstroaren misterioa konpontzen du; hirugarrenean, Buckbeak hipogrifoa eta Sirius Black askatzen laguntzen ditu; laugarrenean Hiru Aztien Torneoko probetan Harryri laguntzen dio eta Viktor Krum ezagutzen du; bostgarrenean,berak du Dumbledoren Armada sortzeko ideia, eta Misterioen Departamenduko gatazkan zauritua izaten da; seigarrenean, Howartseko batailan parte hartzen du eta,azkenik,zazpigarrenean ez da Hogwartsera itzultzen eta Harryri laguntzen dio Horrocruxen bilaketan.

Azken batailan parte hartzen du.Urte batzuk igarota, Ronald Weasleyrekin ezkontzen da eta bi seme-alaba izaten ditu: Rose eta Hugo.

## Izaera 
Hermione oso azkarra da. Sorgina dela dakienean, berriz, beldurra sartu eta ahal dituen liburu guztiak irakurri eta ikasten ditu. Beti ikasle bikaina izan arren, hori da bere ikasketekin obsesioaren hasiera. Hermione Howgartsera sartzen denean, hobeto prestatuta ezin joan dela badaki. Hasieran ez du lagunik, oso jakintsua eta itxia delako. Aske dagoen Trol bat garaituz gero, ordea, Harry eta Ronen lagun mina egiten da. Ez da oso ondo Lavender eta Parvatirekin konpontzen bere izaera desberdinengatik. Hermione oso neska zuzena dela ikusten da jadanik lehenengo liburuan. Bere beldurrak ikasketetan ezkutatzen ditu, baina zerbaitekin desados dagoenean, ordea, maiz esaten du. Hasiera batean, bere ideiatako askok txorakeriak dirudite, esaterako, laugarren liburua Winky eta Dooby ezagutuz gero, euren espezieko babespena egiten hasten denean. Besteen onespena ez du behar, baina atsegin du. Liburuengan konfiantza osoa du, eta, askotan, Luna Loovegood esaten dion erara, oso itxia da. Hala ere, oso ausarta da. Zazpigarren liburuan cruciatusen menpean dagoenean gezurra esateko gai da, baita bere gurasoen oroipenak aldatzeko eta Australiara bidaltzeko gazteari edozer gertatzen balitzaio.

## Gaitasunak 
Hermione oso azkarra da, logika erabiltzen du beti. Sorgin bikaina da; bosgarren mailako azterketetan 9 Bikain eta Oso Ongi bat lortu zituen. Izaera bezala ere sorgin bikainekoa da Hermione, beti ulertzen duelako Harry Potterrek sentitzen duena

## Zinemako interpretazioa 
Hermione Granger zinean Emma Watson aktoresak interpretatzen du. Berez seigarren filmean Emmak utzi egin behar zion Hermione interpretatzeari, baina geroago esan zuen ezingo zuela inor ikusi Hermione interpretatzen

## Kanpo estekak
Lord Voldemort

**Lord Voldemort** Harry Potter liburuetan Harryren gurasoen hiltzailea da. 

Bere benetako izena Tom Narivoloz Riddle da, anagrama bat jatorrizko ingelesean bezala: **Tom Marvolo Riddle**, zeina Tomek berak bilakatu zuen anagrama honetan: "I am Lord Voldemort". Iñaki Mendiguren  euskarazko itzultzaileak "Ni naiz Lord Voldemort" anagrama sortzeko moldatu zuen Tom Narivoloz Riddle izena.

Tomen gurasoak gizaki normalak dira, muggleak.

Hogwartsen ikasi zuen izugarrizko nota onekin. Bera hiltzaile sutsua da eta jarraitzaile ugari ditu. Harryrekin arazoak izan zituenetik oso indargabetua ibili da baina berriro ere indarrez betea dator orain.

## Kanpo estekak
Teokrazia

**Teokrazia**, buruzagi politikoak eta buruzagi erlijiosoak bat datozten eta bertako erlijioak gobernuaren politikan eragin handia duen gobernu era edo sistema politiko bat da; normalean gobernuak jainkoaren izenean agintzen duela aldarrikatzen du.

Teokrazia mota desberdinak daude. Adibidez, botereak buruzagi sekular batek (enperadore batek, Cesar batek) eta buruzagi erlijioso batek (Aita Santu batek elkarbana dezakete. Teokrazia kleroak aplika dezake, zuzenean (Iranen bezala) edo zeharka (erregeen eskubide jainkotiarren bidez, adibidez).

Gaur egungo teokrazien artean Saudi Arabia, Iran eta Vatikanoa aurki daitezke.

## Kanpo estekak
Teknokrazia

**Teknokrazia** (antzinako grezierazko jatorria duten *tekno* aurrizkitik –teknologia edota arlo bateko jakintzaren arloa– eta *krazia* atzizkitik –boterea– eratorria) tekniko edo arlo berezituetan adituak direnen aginpide edo gobernua da, konponbide teknikoak lehenesten dituena, beste kontsiderazio ideologiko, politiko edo sozialen gainetik. Historiako lehen teknokrazia Platonek *Errepublika* lanean aldeztu zuen *jakintsuen gobernua* izan zen. Egun teknokrazia termino gaitzesgarria da, XX. mendean zehar erakunde politiko eta ekonomikoetan garatutako aginpidea izendatzeko. Nazioarteko Diru Funtsa, Munduko Merkataritza Erakundea, Europako Komisioa demokratikoki aukeratua ez diren erakunde teknokratikotzat jotzen dira.

## Kanpo estekak 
* Teknokrazia, Gizapedian.
Bilborock

**Bilborock-La Merced** musika aretoa Bilboko garrantzitsuenetarikoa da gaur egun. Musika emanaldiez gain, antzerkia eta zinema ikuskizunak ere ematen dituzte.

*Mesedeetako zubia*ren hasieran eta *Hernani eta Luis Iruarrizaga kale*en artean dago, San Frantzisko auzoan.

*Bilboko Udala*k kudeatzen du.

## Datuak 
1.330 m2-ko azalera dauka eta hiru solairutan banatuta dago.

Erabilpen askorako aretoa dago beheko solairuan, kontzertuak, antzezlanak, pelikula emanaldiak eta abar eskaintzen dituena. 300 ikusle eserita edo 500 zutik sar daitezke bertan.

Bestela, zazpi *entsegu-gela* dauzka, bai eta *"Euskal Herriko Musika Artxibategia"* ere, 10.000 lan baino gehiago gordeta dauzkana.

Halaber, *"Bilbo Rock"* bihilabetekari elebiduna argitaratzen dute.

## Historia 
1997ko apirilaren 7an inauguratu bazuten ere, aretoa 1663. urtean hasitako eraikin barrokoan kokatuta dago, Mesedeetako ordenaren komentua *("La Merced"*) eta eskola izandakoan.

*"Villa de Bilbao"* pop-rock lehiaketa antolatzen dute bertan urtero.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Andoni Olivares

## Kanpo estekak 
* Bilborock *bilbao.net* udal web gunean
The Third Man

***The Third Man*** (euskaraz, *Hirugarren Gizona*) 1949an Carol Reedek zuzendutako filma da. Graham Greenek idatzi zuen gidoia. Hurrengo urtean gidoia prestatzeko idatzi zuen eleberria plazaratu zen.

## Sinopsia 
Bigarren Mundu Gerra amaitu eta berehala, Holly Martins (Joseph Cotten) estatubatuar idazle xumea AEBk, Sobietar Batasunak, Erresuma Batuak eta Frantziak okupatu berri duten Viena hirira ailegatu berri da, han haurtzaroko Harry Lime (Orson Welles) adiskide minarekin elkartzeko asmotan, baina bertaratu bezain azkar adiskidea zendu egin dela berri emango diote.

Holly ez lur eta ez zeru geldituko da. Hiletaren ostean, britainiar poliziek (Bernard Lee eta Trevor Howard) Hollyri bere adiskide Harry merkatu beltzeko penizilina salerosketan barru-barruraino sartua zegoela berri emango dio, hark uste ez bezala gizon iluna zela ohartaraziz. Hasiera batean Martinsek ez dio britainiar poliziari sinesten, halere bere adiskidea egoera bitxian hil zenez, haren heriotzaren inguruan bere kaxa ikertzen hasiko da, piskanaka haren inguruko hirukote bitxi eta susmagarria topatuko duelarik, Kurtz baroia (Ernst Deutsch), Popescu (Siegfried Breuer) eta Winkel doktorea (Erich Ponto), ikerketa horretan Harryren neskalaguna zen Anna (Alida Valli) ere ezagutuko du, ikerketa aurrerantz doan einean Martins hartaz maiteminduko delarik.

## Pertsonaiak 

* Joseph Cotten: Holly Martins
* Alida Valli: Anna Schmidt
* Orson Welles: Harry Lime
* Trevor Howard: Calloway maiorra
* Wilfrid Hyde-White: Crabbin
* Bernard Lee: Paine sarjentua
* Erich Ponto: Winkel doktorea
* Ernst Deutsch: Kurtz baroia
* Siegfried Breuer: Popescu
* Paul Hoerbiger: Atezaina
* Annie Rosar: Atezainaren emaztea
* Hedwig Bleibtreu: Annaren neskamea
* Alexis Chesnakov: Brodsky
* Herbert Halbik: Hansl
* Paul Hardtmuth: Sacher'sen atezaina

## Kanpo estekak 
* *The Third Man* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *The Third Man* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Severus Snape

**Severus Snape** Harry Potterren edabeetako irakaslea da, Voldemorten jarraitzaile izandakoa. Harryri izugarrizko gorrotoa dio, eta beti dabil zigortu nahian. Hala ere, Dumbledorek berekiko konfiantza izugarria du eta azkenean Snape izango da bere hiltzailea.

Hala ere, zazpigarren liburuan bere leialtasuna erakutsiko du, gaztea zenetik Lily Potterekin maiteminduta egon baitzen. Azkenik Harryri dena azaltzen dio bere memorien bitartez Voldemortek hilzorian uzten duenean, eta Harryk heroitzat ikusiko du aurrerantzean.

## Kanpo estekak
Arteria

**Arteria** () odola bihotzetik gorputzaren gainerako ataletara eramaten duen odol-hodia da. Zirkulazio-aparatuaren zati dira arteriak, eta haien gaixotasun batzuk oso ezagunak dira: arteriosklerosia, enbolia, tronbosia, etab.

Iparraldean, batez ere, arteriei **talkazain** edo **zain handi** izenak eman izan zaizkie.

## Anatomia 
Arteriak organo luzeak dira, tutu edo hodi itxurakoa eta hiru geruzek osatua: barnekoa (endoteliala), erdikoa (giharrezkoa) eta kanpokoa (konjuntiboa). Azken horretan bukatzen dira arteriaren elikadura hodiak eta zentzumen nerbioen buruak. Arteria batzuek euren izena dute: hala, karotida bikoitza da eta burmuinetara eramaten du odola; aorta bihotzaren ezkerreko barrunbean sortzen da eta gorputzeko handiena da. Gainerako arteriak, zeri dagozkion haren arabera izendatzen dira; esate baterako, sabel arteria: odola urdailera eta sabelaldeko beste organoetara eramaten duena; arteria koronarioak: bihotzaren berezko arteriak; giltzurrun arteriak: odola giltzurrunetara eramaten dutenak; arteria subklabioak: bi dira eta enbor brakeozefalikotik eta arku aortikotik abiatu eta leporantz bideratzen dira.

### Burua eta lepoa 
* Arteria subklabioa.
* Karotidak: komuna, barrukoa eta kanpokoa.

### Goiko gorputz adarrak 
* Arteria erradiala.
* Arteria kubitala.
* Besapeko arteria.
* Humeroko arteria.

### Toraxa 
* Arteria koronarioak.
* Biriketako arteriak.
* Saihetsarteko arteriak.
* Toraxeko aorta.
thumb|200px|Giza bihotza eta aorta arteria.

### Abdomena 
* Abdomeneko aorta.
* Giltzurrunetako arteriak.
* Mesenterioko arteriak.

### Pelbisa 
* Arteria iliakoak.

### Beheko gorputz adarrak 
* Arteria femorala.
* Arteria popliteoa.

## Fisiologia 
Arteriek zeregin bat baino gehiago dituzte zirkulazio nagusian eta txikian. Zirkulazio nagusian odol arteriala (oxigenoduna) garraiatzen dute; aortaren albo adarrak dira. Horretarako, bihotzaren taupadek ahalbidetzen dute biriketan garbitutako odol hori organo guztietara ailegatzea. Zirkulazio txikian odol benosoa eramaten dute bihotzetik biriketara, han oxigenoa har dezan; birika arteriaren adarrak dira.[thumb|Arteriak [hodi kapilarretan.]]
## Lotutako gaixotasunak 
* Aneurismak.
* Arteriosklerosia.
* Hipertentsio arteriala.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Presio arteriala
* Arteriadar

## Kanpo estekak
Richard Lester

**Richard Lester** (Filadelfia, 1932ko urtarrilaren 19) Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendaria da, The Beatles taldearekin lan egiteagatik ezaguna.

Unibertsitatean Britania Handiko zinema begiz jo zuen. 1953an Londresera joanda, telebistan lanean hasi zen. Peter Sellersekin jardun ostean, The Beatlesek Richar Lester aukeratu zuten 1964an, filma egiteko abagunea iritsi zitzaienean. ''A Hard Day's Night* filma elkarrekin burutu zuten. Bertan emandako aurrerapauso batzuk gaur egungo bideo-klipetan ere agertzen dira, hala nola ikuspuntu anitzeko grabazioa. The Beatlesen bigarren filma *Help!'' zuzendu zuen Lesterrek 1965ean.

## Filmografia hautatua 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):
Toraxeko aorta

**Toraxeko aorta** arteria handiaren goiko zatia da. Bihotzaren ezkerreko bentrikulutik ateratzen da, balbula aortikoaren zulotik zehazki, eta diafragmatik behera abdomeneko aorta bihurtzen da.
 
Bertatik ateratzen dira lepo, buru eta besoetarantz doazen arteriak (*enbor brakio-zefalikoa*).

Barne hartzen ditu aortaren hiru zati hauek:
* *Goranzko aorta*: Balbula aortikotik hasi eta *aorta-arku*an amaitzen da. 5 cm. inguruko luzera dauka.
* *Aorta-arkua*: Goranzko aortan hasi eta beheranzko aortan amaitzen da. Ezker eta eskuineko *enbor brakio-zefaliko*etan banatzen da.
* *Beheranzko aorta*ren goiko zatia: *Aorta-arku*an hasi eta diafragman amaitzen da.

## Kanpo estekak
Abdomeneko aorta

**Abdomeneko aorta** arteria handiaren beheko zatia da. Diafragman hasten da, beherantz toraxeko aortaren jarraipena izanda, eta arteria iliakoetan amaitzen da. Bertatik ateratzen dira abdomenean giltzurruneko arteriak.

Barne hartzen du aortaren beheko zatia, zehazki *Beheranzko aorta*ren azpiko zatia.

## Adarrak 
* Arteria iliakoak.
* Arteria lunbarrak.
* Arteria sakro erdialdekoa.
* Beheko arteria frenikoa.
* Beheko arteria mesenterikoa.
* Enbor zeliakoa.
* Giltzurruneko arteriak.
* Goiko arteria mesenterikoa.
* Gonadetako arteriak.

## Kanpo estekak
Carol Reed

Sir **Carol Reed** (1906ko abenduaren 30a - 1976ko apirilaren 25a) Ingalaterrako zinema zuzendaria zen, Oscar sariaren irabazlea.

## Biografia 
Hasieran antzezle izan zen antzerkian. 1935ean egin zuen bere lehen filma, *It Happened in Paris* (Parisen gertatua). Teknikari bikaina zen, kontalari zehatza, antzezleak ongi gidatzen zekiena, baina biribiltasuna falta izan zitzaion askotan. Bigarren Mundu Gerra ondoren arrakasta handia izan zuen hiru film bikaini esker: *Odd Man Out* (1947), *The Fallen Idol* (1948, Idolo eroria) eta *The Third Man* (1949, Hirugarren gizona), azken biak Graham Greene-ren eleberrien egokitzapenak. Azken garaiko filmak eskasagoak dira. Beste film batzuk: Night Train to Munich (1940, Gaueko trena Municherantz), *Outcast of the Islands* (1951, Uhartetik erbesteratua), Our Man in Havana (1959, Gure gizona Habanan), *Oliver!* (1968), *Follow Me* (1972, Jarrai nazazu).

## Filmografia hautatua 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):
Robert Duvall

**Robert Selden Duvall** (San Diego, 1931ko urtarrilaren 5a - Middleburg, Virginia, 2026ko otsailaren 15a) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea eta zinema zuzendaria izan zen, Oscar sariaren irabazlea.

Zineman 1962an agertu zen lehen aldiz, Boo Radley paperean *To Kill a Mockingbird* film goraipatuan. Baina aupada 1972ko *The Godfather* filmeko Tom Hagen Vito Corleoneren semetzakoaren paperak eman zion. Francis Ford Coppolarekin berriro lan egin zuen 1974ko *The Godfather Part II* eta 1979ko *Apocalypse Now* filmetan. Zuzendaritzan, haren film txalotuena *The Apostle* da.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Odol-plasma

**Odol-plasma** odolaren osagai likidoa da, non igerian dauden leukozitoak, globulu gorriak eta plaketak. Faktore koagulatzaile barik, serum izena hartzen du.

Laborategian odoleko plasma odolari bere osagai zelularrak kenduz lortzen da. Horretarako odola zentrifugatu ohi da: odoleko zelulak (eritrozitoak, plaketak eta leukozitoak) saiodiaren hondoan pilatzen dira, eta plasma gainaldean geratzen da.

Lotutako gaixotasunek, gaitasun koagulatzaile edo gatzatzaile honekin zerikusirik daukate, eta Hematologia espezialitatea hauetaz arduratzen da.

## Fisiologia 
Odol-plasmak garraiatzen ditu oso sustantzia garrantzitsuak gorputzerako, bai elikagaiak baita hondakinak direnak ere:
* Azido karbonikoa.
* Glukosa.
* Hormonak.
* Lipidoak.
* Oxigenoa.
* Proteinak. Hauen artean hauek dira aipagarrienak: albumina, globulinak (antigorputzak barne), konplementua eta gatzapen edo koagulazio prozesuan parte hartzen duen fibrinogenoa.

## Lotutako gaixotasunak 
* Hemofilia
* Koagulazio Intrabaskular Barreiatua
* Purpura Tronbotiko Tronbozitopenikoa
* Sindrome hemolitiko-uremikoa
* Tronbofilia

## Kanpo estekak
Sirius Black

**Sirius Black** Harry Potterren osaba da. Odolez ez izan arren mutikoaren aitak anaiatzat zuen Sirius. Harryrekin erlazio paregabeak ditu. Mundu guztiaren ustetan gaizkile anker bat da eta ezkutuan bizi beharra du. Harry arriskuan dagoen batean Siriusek ihes egiten du bere gotorlekutik mutikoa arazotatik ateratzeko baina dena gaizki irten eta hilda amaitzen du.
Kaba zain

**Kaba zaina** gorputzaren lodiena eta nagusia da. Zain honen bidez, odola itzultzen da organo guztietatik bihotzaren eskuineko aurikulara. Hortik, azkenik, biriketara garbituta izatera joango da *"odol zikina"*.

Bi zati nagusitan banatuta dago:
* Goiko kaba.
* Beheko kaba.

Ondoren, aipatzen ditugu bakoitzean amaitzen diren zain garrantzitsuenak.

### Goiko kaba zainean 
* Zain jugularrak.
* Zain subklabioak.

### Beheko kaba zainean 
* Giltzurrunetako zainak.
* Zain iliakoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Draco Malfoy

**Draco Malfoy** Harry Potterren lehen arerioa da, ilehoria, altua eta argala. Slytherin etxean egon zen, eta Vincent Crabbe eta Gregory Goylen adiskide egin zen. Berea aita Lucius Malfoy zen, eta bere ama Narcissa Malfoy (ezkondu baino lehen Black). Bere familia guztia, Lord Voldemorten jarraitzailea izan zen betidanik eta berak ere horrela jarraitzen zuen.
Hala ere, Albus Dumbledore hiltzeko aukera izaten zuenean atsekabea ematen zion, eta ez du berak hiltzen. Draco izena dragoi konstelaziotik dator.

Filmetan, Tom Feltonek interpretatu du Draco Malfoy.

## Kanpo estekak
Goiko kaba zain

**Goiko kaba zaina**k buru, lepo eta besoetatik datorren odol "zikina" itzultzen du bihotzaren eskuineko aurikulara.

Bertan amaitzen diren bi zain nagusiak, gorputzaren alde bietan, zain subklabioa eta zain jugularra dira. Lehenengoak jasotzen du besoetatik datorren odola eta bigarrenak buru eta lepotik datorrena.

## Adarrak 
### Zain subklabiora 
* Zain basilikoa.
* Zain zefalikoa.

### Zain jugularrera 
## Ikus, gainera 
* Beheko kaba zain
* Kaba zain

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azkaban

**Azkaban** aztien munduko kartzela da. Bertan bizi diren gehienak erotuta bukatzen dute dementorak direla eta. Hauek oroitzapenak lapurtzen dizkiete apurka-apurka. Azkaban Ipar Itsasoan kokatuta dagoela esaten dute, eta Harry Potterren bosgarren pelikulan ikusten denez, eraikin beltz bat da triangelu itxurakoa.

## Informazio orokorra 
Azkabango kartzelaren lehen aipamenak bigarren liburuan egiten dira, non Hagrid bertara eramaten dutenean Sekretuen Ganbera ireki dutela akusatuta. Hiurgarren liburuan protagonismoa handitzen zaio, bertan egon den preso arriskutsuenetako bat, Sirius Blackek ihes egiten duelako. Laugarren liburuan aipatzen dena da Barty Crouchek bere semea atera zuela Azkabandik bere emaztea bezala mozorrotuta, eta bosgarren liburuan hainbat hil-jalek ihes egiten dutenean ateratzen da, Bellatrix Lestrange tartean delarik. Seigarren eta zazpigarrenean, Voldemorten aldeko hainbat hil-jale daude bertan, tartean baita errugabe batzuk ere (Stan Shupike adibidez)

## Bertako presoak 
Hauek dira Azkabango preso batzuk

* Hagrid
* Sirius Black
* Barty Crouch Junior
* Igor Karkarakoff
* Bellatrix Lestrange
* Rodolphus Lestrange
* Rabastan Lestrange
* Sturgis Podmore
* Antonin Doholov
* Walden Macnair
* Lucius Malfoy
* Stan Shupike
* Dolores Umbridge
* Morfin Gaunt

## Ikus, gainera 
* Harry Potter

## Kanpo estekak
Beso

Giza anatomian, **besoak** goiko gorputz-adarren zatiak dira, sorbaldatik eskumuturrera luzatzen dena. Anatomiaren aldetik, besoak goiko gorputz-adarrak dira, lau hanka dituzten animaliengan ez direlako biak bereizten. Eguneroko erabileran, besoaren parte da eskua. Hiru zati egin daitezke: lehena sorbaldatik ukondoraino hedatzen dena, bigarrena ukondotik eskumuturrera, besaurre izenekoa eta, azkenik, eskua. Anatomikoki sorbalda-gerrikoaren hezur eta muskulua besoaren parte dira, definizioz. Latinezko *brachium* terminoa erabiltzen denean beso osoa edo besoaren goiko aldeari buruz aritu daiteke.

## Anatomia 
### Hezurrak 
Humeroa da besoko hiru hezur luzeetako bat. Eskapularekin lotzen da sorbaldan eta beste bi hezur luzeekin ukondoan, kubitoa eta erradioa. Humeroa apurtzea zaila da.

### Muskuluak 
* Bizeps.
* Trizeps

### Nerbioak 
### Arteria eta zainak 
* Humeroko arteria.
* Zain basilikoa.
* Zain zefalikoa.

## Gizartean eta kulturan 
## Beste animalia batzuetan 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esku

## Kanpo estekak
Giza zango

**Giza zangoa** beheko gorputz-adarraren hirugarren atala da, izterraren eta oinaren artean dagoena. Zangoaren goiko giltzadura, izterrarekin lotzen duena, belauna da, eta behekoa, oinarekin lotzen duena, orkatila da.

Hizkera arruntean, ez hizkera zientifikoan, *zangoa* da giza-gorputzaren beheko gorputz-adar osoa.

## Zangoko hezurrak 
* Femurra
* Belaunezurra edo errotula
* Tibia
* Peronea

## Zangoko muskuluak 
* Aurreko muskulu-taldea
** Aurreko tibia-muskulua
** Behatz lodiaren hedatzailea
** Behatzen hedatzaile komuna
** Aurreko peroneoa
* Kanpoko muskulu-taldea
** Alboko peroneo luzea
** Alboko peroneo laburra
* Atzeko muskulu-taldea
** Belaunpeko muskulua
** Behatzen tolestaile luze komuna
** Atzeko tibia-muskulua
** Behatz lodiaren tolestaile luzea
** Trizeps surala: barneko bikia, kanpoko bikia, soleoa
** Plantar mehea

Irudi:leg_flexor_spf.png|Azaleko muskulu tolestaileak
Irudi:leg_flexor_deep.png|Muskulu tolestaile sakonak
Irudi:leg_extensor.png|Muskulu hedatzaileak
Irudi:leg_cut.png|Zangoaren ebakidura zeiharra

## Sistema baskularra 
### Arteriak 
* Arteria popliteoa
* Tibia-arteria
* Enbor tibioperoneoa
** Arteria peroneoa
** Atzeko tibia-arteria

### Zainak 
* Barruko safena
* Kanpoko safena

## Zangoko nerbioak 
* Kanpoko nerbio ziatiko popliteoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruud van Nistelrooy

**Rutgerus Johannes Martinus van Nistelrooij** (Oss, Herbehereak, 1976ko uztailaren 1a - ), **Ruud van Nistelrooy** bezala ezaguna. Futbolari holandarra. Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako PSV Eindhoven, Sheffield Wednesday, Manchester United eta Real Madrid. Aurrelaria da eta goleatzaile fina. Horrek, munduko aurrelari onenetako izatera eraman du.

2007. denboraldian 23 gol sartu zituen bere orduko taldea Real Madrid liga garaipenera eramanez.

## Ikus, gainera 
* FIFA 100

## Kanpo estekak
Plutokrazia

**Plutokrazia** (grezieraz *ploutos* aberastasuna + *krazia* boterea) estatuko buruzagitza hiritar aberatsen klase batean zentralizatua duen gobernu era edo sistema politikoa da; bertan, gizarteko mailen artean ezberdintasun handiak eta gaindiezinak daude.

Plutokrazia hitza bi adieraz erabili ohi da. Historikoki, oligarkia aberats baten estatuaren kontrol politikoari egiten dio erreferentzia. Plutokrazia haien adibideak dira antzinako Greziako hiri-estatuak eta Italiako Venezia (Veneziako Errepublika), Florentzia eta Genova bezalako merkatari estatuak.

Bigarren adierak gaur egungo munduan diruak politikan duen eraginari erreferentzia egiten dio. Eragin hori mota askotakoa da, gobernua lagunduz (diru "kontribuzioak" eginez, legearen barruan eta kanpoan) edota aurka (zergak ordaintzeari utziz, industriak kanpora eramateko mehatxu eginez...). Diruak komunikabideetan ere esku sar dezake, iritzi publikoak auzi politikoei buruz duen ikuspegia manipulatuz.

Ameriketako Estatu Batuak plutokrazia modernoaren adibide garbia dira.

## Ikus, gainera 
* Timokrazia.

## Kanpo estekak