open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buia (Bilbo)

**Buia** edo Buya Bilboko hego-ekialdean dagoen auzoa da, Ibaiondo barrutian. Auzo honek Arrigorriagarekin eta Bilboko Abusu auzoarekin egiten du muga. Buia auzoa Bolintxu ibaiak zeharkatzen du eta Malmasin mendiaren magalean kokatuta dago.

Baserri auzoa da Buia, batez ere Buiagoiti, Seberetxe, Goribisko eta Ortxikoko aldeak. Buiabarri eta Irusta etxetxoz osatuta daude. Oraindik orain, Buian bertako euskara egiten duen jendea bizi da.

## Garraiobide eta azpiegiturak 
Bilbobus autobus konpainiaren 50. lineak auzoa Abusurekin elkartzen du, orduoroko maiztasunarekin.

## Euskara 
Iñaki Gaminde hizkuntzalari erreakaldetarrak ikertu duen bilboko euskeraren hiru aldaeretako bat dugu Buiako *auskera* edo *auskerie*, besteak Begoña eta Larraskitukoak direlarik.

## Bibliografia 
* *"Bilbotarron euskararen zuzuan"*. Iñaki Gaminde. Asapala Kultur Elkartea, 2004.

## Kanpo estekak
Azordoiaga

**Azordoiaga** Alonsotegiko (Bizkaia) auzoa da. Auzora heltzeko, Alonsotegiko erdigunetik ezkerrerantza doan bide bat hartu behar da.

## Inguru naturala 
Auzo honetatik Azordoiaga ibaia igarotzen da. Alonsotegiko udalak, ibaia ubidetzea erabaki zuen, eta horretarako osasun zentroa 50 metro mugitu eta aparkaleku berri bat eraiki zuten Errotan.

## Ikus, gainera 
* Alonsotegi

## Kanpo estekak 
*  Ibilbideak Azordoiaga eta inguruko mendietan.
Maldako Punta

**Maldako Punta**, Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da. Akaitz mendiaren iparraldean dago, azken honengandik, Maitzegiko labarrak banatzen duelarik.

## Irispideak 
Igoerarik argiena Enirioko bordatik igarotzen da. Hona, modu ezberdinetara hel daiteke. Adibidez, Ataunetik, bide batetatik Aralegiko lepotik, edo Zaldibiatik, hain ospetsua den Enirioko galtzadatik, oraindik, ibilbidearen zati askotan, lauzak mantentzen dituena.

Behin Eniriora iritsi ondoren, pixkana-pixkana Maitzegi errekarantz igotzen den bidezidor bat hartu behar da, errekaren adar batean sartzeko Otadiko ubideak okupatzen duena. Iturbeltzeko iturburuaren inguruan, eskuinerantz hartu behar da, Doniturrieta Azpikoa izeneko lepora iristeko, Maldako Punta eskuinetan eta Doniturrieta ezkerretan duela. Hemendik, minutu gutxiren buruan, Maldako Puntaren tontorrera iris daiteke

## Inguruko tokiak 
Azpikota eta Txutxuta bordak daude mendi honen inguruan.

## Kanpo estekak
Dibisio militar

**Dibisioa**, armada arloan, brigada edo erregimentu talde batzuk osatzen duten unitate militar bat da. Orotara, 10.000 eta 20.000 soldadu artean izaten ditu, eta, kopuru honi, gainera, artileria eta unitate bereziak gehitzen zaizkio. Infanteria eta zalditeria dibisioak ere badaude.

## Dibisioaren ezaugarriak 
Dibisioa, armadako unitate nagusitzat hartzen da eta, dibisioaren agintea, dibisioko jeneral batek izaten du, gorengo kargua duena armada bakoitzeko (Lurra, Ura eta Aira) komandante nagusiaren salbuespenarekin.

Askotan, eta garrantzi handiko armadetan, dibisioak, armada gorputz izeneko unitate batean batzen dira, gutxienez bi dibisiok eratutakoak eta gorputz bat armada talde baten barnean, alemaniarrek, Bizargorri Operaziorako eratutakoak bezalakoak. Hala ere, beste armada batzuetan, unitate hauek, teoria hutsean baino ez dira geratu, eta, gainera, brigadaren aurrean oso toki txarrean dago, brigada, malguagoa baita eta egokiako prestatuta baitago gerra asimetrikorako.

## Dibisio ospetsuak 
* Leibstandarte SS Adolf Hitler dibisioa: Dibisio hau, 1943an bidalia izan zen fronte errusiarraren kolapsoa eragozteko Stalingradeko batailaren ondoren eta suspertutako Armada Gorriaren erasoei eusteko

* Dibisio Urdina: Dibisio hau Francisco Francok eratu zuen, eta Ekialdeko frontera bidali zuen, Bigarren Mundu Gerran, Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, Francok Alemania naziarekin zuen zorra ordaintzeko eta, aldi berean, herrialdetik, diktaduraren elementu alemaniarzaleenak urruntzeko. Garai modernoko espainiar unitaterik ospetsuenetzat hartzen da.

* Leklerk dibisioa: Dibisio hau, Paris alemaniarrengandik askatzeaz arduratu zen Bigarren Mundu Gerran eta espainiar asko zegoen dibisio horretan.

* Airezko Zalditeriaren 1. Dibisioa: Dibisio hau AEBetako Armadak sortu zuen, Vietnamgo gerran borrokatzeko helikopteroek hornitutako, ateratako eta garraiaturiko zalditeria unitate kontzeptu berri bezala. Beranduago, artileria bezala, borrokako helikopteroek ere laguntzen zuten. Edozein armadaren atal garrantzitsuenetako bat bezala sartu zen arma hau, eta Plataforma aeromugikorraren ezarpen osoa ere suposatu zuen.

* Iparraldeko Dibisioa: Dibisio honetako buruzagia Pancho Villa zen, eta honek gidatu zuen dibisio hau Mexikoko Iraultzan. Orain arteko Mexikoko armadako dibisiorik ospetsuena da. Zelaiako Gudaren ondoren, 1.000 soldadu baino gutxiagorekin geratu zen eta Mexiko Berria estatuko Kolunbus herria eraso zuen, AEBak, orain arte, armada baten aldetik jasan duen inbasio bakarra suposatuz.

## Kanpo estekak
Azordoiaga ibaia

**Azordoiaga ibaia** Alonsotegin dagoen ibaia da. Ganekogorta mendiaren magalean jaio egiten da eta Cadagua ibaian sartzen da Alonsotegin bertan, Azordoiaga auzotik pasa eta gero.

## Inguru naturala 
Alonsotegiko Udalak, erreka ubidetzea erabaki zuen, eta horretarako osasun zentroa 50 metro mugitu eta aparkaleku berri bat eraiki zuten Errotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikoleta

**Mikoleta** edo Santa Marina Bilboko (Bizkaia) ipar-ekialdean dagoen auzoa da, Otxarkoaga-Txurdinagako barrutian eta Zamudio eta Etxebarrirekiko mugan kokatua. Ganguren mendiaren magalean dago, Otxarkoaga auzotik gora. 250 metroko garaieran dago auzoa.

Mikoleta auzoan Santa Marina ospitalea dago. Ospitale horretan birika arazoak dituzten gaixoak artatzen dituzte.
Fitxategi:Hospital de Santa Marina.jpg|Mikoleta auzoko Santa Marina Ospitalea.
Fitxategi:Justibaso-1940 01.png|Justibasoko ermita 1940an.
Fitxategi:Justibasoko ermita - marrazkia.jpg|Aspaldiko Justibasoko ermita.

## Jakingarriak 
2005etik Bilboko udalak Mikoleta ipuin lehiaketa antolatu izan du urtero.

## Ikus, gainera 
* Santa Marina ospitalea

## Kanpo estekak 
* Santa Marina ospitalearen fitxa Osakidetzan.

## Erreferentziak
Irusta (auzunea)

**Irusta** Bilboko etxagunea da, Arnotegi mendiaren ipar-magalean kokatua. Baserriz osatutako auzoa da. Bertan Pagasarri mendirako bidea Arnotegi mendirako bidetik banatzen da. Etxagunea itsasoaren mailatk 377 metrora dago.

## Ikus, gainera 
* Arnotegi

## Kanpo estekak 
*  Ibilbidea Irusta eta inguruko bideetatik.
Santa Marina Ospitalea

**Santa Marina ospitalea** Bilbon dagoen erietxea da, Otxarkoaga-Txurdinagako barrutian, Mikoleta auzoan eta Ganguren mendiaren magalean kokatutakoa.

Ospitale honetan arnas gaixotasunak dituzten gaixoak artatzen dituzte nagusiki. Bestela, medikuntza paliatiboa izan da arlo nagusietakoa azken urteotan.

## Historia 
1930ean, hasiera baten Reina Victoria izenarekin ezaguna eta geroago Briñas izenarekin, lehenengo eraikinaren obrak amaitu ziren, gaur egun aparkalekua dagoen lekuan.  Tuberkulosiaren kontrako sanatorio gisa sortu zuten. Oso gogorra zen gaixotasun hori gerraosteko garai hartan, oraindik penizilina asmatu gabe baitzegoen eta jende asko hiltzen zen, Gaixoz gainezka egoten zen Santa Marina.

1942an apur gorago zegoen leku batean, Tapia pabiloia inauguratu zen, bertan Justu baseliza eta baserria zeuden, eta 1944an, Franco pabiloia eraiki zen.

Hiru hamarraldi geroago Briñas eraikina  eraitsi zuten 1976an, eta Tapia pabiloia 2023an, hamarkada batzuk erabili barik eta hondatuta egon eta gero. Gaur egun Santa Marina Ospitalea gisa ezagutzen dena baino ez dago, eta mota askotako gaixoak biltzen ditu..

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko ospitaleak

## Kanpo estekak 
* Santa Marina ospitalearen fitxa Osakidetzan.
Sarkor

**Sarkor** 2003. urtean sortutako euskal musika taldea da. 2004ko udan beren lehen kontzertua eman zuten.

2006an beren lehen diskoa argitaratu zuten **Oingoan bai!** izenekoa eta MusikHerria diskoetxearen zigilupean. 2008an bere bigarren diskoa kaleratu zuten **Su emoten** izenekoa eta eurek ekoiztua. Kontzertu ugariko uda izan zen 2008koa eta azkar etorri zen taldearen 3. estudio lana izango zena: **Sentimendu gabe**, 2010. urtean kaleratua. 2012ko Abenduan laugarrena atera zuten: **Mundu kodifikatuen atzean** izenekoa. Pausaldi baten ondoren 2016an taldearen izena daraman diska atera zuten, hirukote bezala. Urte bete beranduago, 2017ko azaroan taldearen agur kontzertua eman zuten Gernikako Iparragirren.

## Taldekideak 
* Gentza (ahotsa eta baxua)
* Musa (bateria eta koroak)
* Remen (gitarra eta koroak)
* Zabala (gitarra eta koroak)

## Diskografia 
* *Oingoan bai!* (2006, MusikHerria)
* *Su emoten* (2008, autoekoiztua)
* *Sentimendu Gabe* (2010, autoekoiztua)
* *Mundu kodifikatuen atzean* (2012, autoekoiztua)
* *Sarkor* (2016, autoekoiztua)

## Kanpo estekak 
*  Sarkorren webgune ofiziala
*  Sarkorren Twitterra
*  Sarkorren Facebooka
* Dokumentala: Garena gara, YouTuben
* Bideoklipa: Sentimendu gabe, YouTuben
* Bideoklipa: Mikro atzeko jainkoak, YouTuben
* Bideoklipa: Ixo!, YouTuben
Erreztaleku

**Erreztaleku** edo **Garraztaleku** Ganekogortako mendilerroan dagoen mendia da. 586 metroko garaiera du.

Mendi honetara igotzeko ohiko lekua Alonsotegiko Azordoiaga auzoa da. Bilbotik ere igo daiteke: Pagasarri mendira doan ohiko bidetik, Igertutik barrena.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Kuskuburu

**Kuskuburu** Gangurengana mendiaren tontor bati deitzen zaio. Euskal Herriko mendien zerrendan ez da agertzen tontor hau, Ganguren mendia bezala agertzen da.

Kuskuburu da, beraz, Ganguren mendi-lerroaren puntu gorena, 431 metroko garaierarekin. Igoera klasikoak dira Lezamatik edo Galdakaotik abiatzen direnak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Ganeroitz

**Ganeroitz** Sasiburuko mendilerroan dagoen mendia da. 561 metroko garaiera du.

Ganeroitz mendira igotzeko bi bide nagusi daude: Alonsotegitik eta Barakaldoko Errekatxotik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zamundi

**Zamundi** Alonsotegiko auzoa da, Irauregi auzotik gertu. Lehen Barakaldo herrikoak ziren aipatutako auzo biak. Auzoa itsasoaren mailatik 219 metro ingurura dago.

Zamundin Santa Kiteria izeneko baseliza dago, baita aisialdi gune bat ere. Ohiko lekua da Sasiburu mendilerroko mendietara igotzeko.

## Kanpo estekak 
*  Ganeroitz mendirako igoera Zamundiko auzotik hasita.
Pertxeta

**Pertxeta** Alonsotegiko auzoa da. Kadagua ibaiaren ertzean dago auzoa. Ibaiaren ertzean egoteagatik, auzoak uholdeak izan ditu maiz, azkenak 2008ko ekaineko Bizkaiko uholdeak.

## Ekonomia 
Pertxetako jarduera ekonomiko nagusia industria da. Enpresarik garrantzitsuenen artean ThyssenKrupp multinazional alemaniarra eta automobilgintzari lotutako beste hainbat enpresa daude.

## Kanpo estekak 
*  2008ko uholdeei buruzko albistea Deia egunkarian.
Buiagoiti

**Buiagoiti** (antzinako erdaraz: *Buyana de Suso*) auzoa Bilbon dago, Bilboko hegoaldean, Arrigorriagarekin muga eginez. Horrela deitzen zaio Buia auzoko goiko zatiari. Auzunea Bilboko bostgarren barrutian dago, Ibaiondoko barrutian alegia. Auzuneak 48003 posta kodea dauka.

## Ezaugarriak 
Baserri gunea da. Auzo honetan aiderazgarria da Seberetxeko jauregia. Auzoa Malmasin menditik hurbil dago.

Auzo honetan oraindik orain geratzen dira bertako euskara erabiltzen dutenak.

## Ikus, gainera 
* Buia

## Kanpo estekak
Artatzu Goikoa

**Artatzu Goikoa** Bilboko auzoa da, hegoaldean kokatzen dena. Pagasarri eta Arnotegi mendien magalean dago auzoa, Errekalde eta Larraskitutik gora.

Bertako eskola zaharretan irakasleak euskalduntzeko zentroa du Eusko Jaurlaritzak.

## Egitasmoak 
2007. urtean Jaureguizar higiezinen konpainiak sustaturiko etxebizitzak eraikitzen hasi ziren Artatzu Goikoa eta Larraskituko gunearen artean, guztira 400 bat etxebizitza eraikiko dira, baita babes-ofizialekoak ere.

## Kanpo estekak
Inako

**Inako** greziar mitologiako ozeanidatako bat da, Meliaren senarra eta Io, Fegeo, Foroneo, Mizene eta Egialeoren aita. Hera eta Poseidonen arteko gatazken epaile bezala izendatua izan zen. Gatazka, Inako beraren lurren eta ibaiarengatik zen, jainkoei aurre ez egiteagatik galdu zituenak. Ondoren, Herak, Io bere apaiz anderea izatea eskatu zuen eta Zeusek bahitu egin zuen, bere maitalea izan zedin. Jainkoenganako zuen errespetu itsuak eta pasibitateak, dena galarazi zion Inakori. Eris, ika-mikaren jainkosa, egoera horretaz probestu zen eta, Inakoren pasibitatea gorroto bihurtu zuen. Azkenik, Zeusek konpondu zuen guztia, egin beharrekoa, Tisifone eriniaren bidez eginez. Inakotaz kupidatu zen eta Argolida ibaiko jainko bihurtu zuen.

## Kanpo estekak
Touriñan lurmuturra

**Touriñan lurmuturra** Galizia eta Espainia kontinentalean, mendebalderen dagoen puntua da. 43º 4' ipar latitude eta 9º 18' eta 18" mendebalde longitudea dira bere koordenatuak. Muxiako udalerrian dago, Coruñako probintzian.

Lurmuturra, itsasoan kilometro 1 inguru barneratzen den penintsula txiki bat da. Bere punturik altuena, itsasoaren mailatik 93 metroko garaieran dago. Granitozko egitura geologikoa du. Arrokaren higadurak uharri metaketen eraketa ahalbidetu zuen.

thumb|erdian|220px|Olatuak Touriñan lurmuturreko itsaslabarren aurka talka egiten.

Bere paisaia malkartsua dela eta, landaretza, batik bat ote edo Ulex europaeusez osaturik dago.

Iparraldeko zatian, 1898ko abenduaren 15ean inauguratu ziren Touriñan lurmuturreko itsasargia eta eraikin osagarriak daude.

## Iruditegia 

Fitxategi:Illa do Castelo, Touriñán.jpg|Gazteluaren uhartea edo *Illa do Castelo*.
Fitxategi:Cabo_Touriñán2.JPG|Informazio kartela.

## Kanpo estekak
Gotrunks

**Gotrunks** (jatorrizko japonieraz ゴテンクス edo *Gotenkusu ?*) Dragoi Bola manga eta animeko fikziozko pertsonaia da. Son Goten eta Trunksen arteko *bateraketaren* emaitza da. Izena bikoteaten izenen elkarketa da.

## Biografia 
Boo Ahaltsuaren aurkako borrokan Gokuk Beste Mundura itzuli behar izan zuen baina joan aurretik Satan Txiki eta bi txikiei *bateraketa teknika* irakatsi zien eta Super Saiya 3 maila nolakoa zen erakutsi zien (Goten eta Trunks bakarka ahulegiak ziren baina bateratuta lortu zezaketen). Lehen bi saiakeretan bateraketa gaizki atera zen, **Gotrunks** atera zen arte, oso berekoia zen gerlaria, ez zion inori jaramonik egiten eta errealiateta zinearekin nahasten zuen.

Boo Ahaltsuak honen indarra nabaritu eta Ahalguztidunaren Jauregira joatean Satan Txikik itxoiteko esan eta Goten eta Trunks Denbora eta Espazioaren gelara sartu zituen entrenatzera. Beranduago Boo itxoiten aspertu eta haurrekin batera Denbora eta Espazioaren Gelara sartu zen. Gelara sartzean haurrak bateratu eta hainbat teknikaren bidez erasotzen hasi ziren, hauek golpe normalak besterik ez ziren izena bitxiak jarrita. Honela ez zuela ezer egiten ikusita Super Saiya bilakatu zen. Maila honetan ere ezin zuen ezer egin Booren aurka, beraz, Satan Txikik gelako atea haustea erabakiti zuen denak barruan harrapatuta geratzeko. **Gotrunksek** orduan kargu hartu zion Satan Txiriki, Boorekin txantxetan ari baitzen, gero ustekabean harrapatzeko asmoz. Eztabaidan ari ziren bitartean Book oihu batez dimentsio arteko ate bat ireki eta bertatik ihes egin zuen. Satan Txiki eta **Gotrunks** ere irtetzen saiatu ziren baina ez ziren garaiz heldu. Arriskuaz ohartuta Super Saiya 3 bilakatu eta zuloa berregin zuen. Kanpoan jada, borrokan ari zirela Ahalguztidunaren Jauregia txikitu eta Boo lurrera bota zuen. Han borroka jarraitu eta irabaztekotan zirenean energia gabe geratu zen. Zorionez Gohan iritsi eta salbatu egin zuen. Geroago, Gohan zegoela, Book Satan Txikirekin batera xurgatu zuen.

## Beste agerraldi batzuk 
*Bateraketa!! Goku eta Vegeta* filman hilen eta bizidunen armada suntsitu zuen. Eta *Dragoiaren eztanda!! Ez badu Gokuk egiten, nork egingo du?* filman Hildergarnen aurka borrokatu eta irabazi egin zion, baina soilik bere bigarren formara pasatzeko, kolpe batez garaitu baitzuen gero.

## Kanpo estekak
Droma (mitologia)

Eskandinaviar mitologian, **Droma**, Æsir jainkoek, Fenrir lotzeko erabili zuten bigarren katea izan zen, otso honek, Leding izeneko lehen katea apurtu ostean. Jainkoek, Fenrirren indarra zenbaterainokoa zen ikusi ondoren, lehenengoa baino gogorragoa zen kate bat sortzea erabaki zuten, honekin, otsoa geldiarazteko gai ote ziren jakiteko. Otsoak, erronka onartu zuen, bere buruagan konfidantza osoa zuelarik, eta, jainkoei, bigarren katea jartzea onartu zien. Lehen saiakeran bezala, Fenrirrek, tiratu besterik ez zuen egin behar izan, jarri ondoren, katea apurtzeko. Guzti hau zela eta, jainkoek, ohiko loturak Fenrir geldiarzteko nahikoa ez zirela ikusirik, nanoei, edozeinentzat hautsiezina izango zen kate bat eraikitzea agindu zuen. Eta nanoek halaxe egin zuten, Gleipnir sortuz.

## Erreferentziak 
* Snorri Sturluson. Itzultzailea: Arthur Gilchrist Brodeur (1916) Gylfaggining, 34. atala. Edda poetikoa.

## Kanpo estekak
Mentatxu

**Mentatxu** Alonsotegiko Azordoiaga auzoan dagoen leizea da.

Leizeak 650 metroko luzera du eta bertako maldak 30 metrokoak dira. Kobazuloaren barruan aintzira bat dago. Leizea 2000. urtean esploratu zuen Alfonso Antxia espeleologo bizkaitarrak.

Leizea 1911. urtetik ez da erabiltzen. Lehenago meatze gisa erabiltzen zen, batez ere hematitak ateratzeko.

## Ikus, gainera 
* Azordoiaga

## Kanpo estekak 
*  Alonsotegiko meategi eta leizeak Alonsotegiko udalaren webgunean.
Artanda

**Artanda** Bizkaian den mendi bat da, Mandoiako mendilerroan kokatuta dagoena.

Hego Uriben dago, Zaratamo, Arrigorriaga, Basauri, Ugao eta Galdakao artean. 549 metroko garaiera du.

## Ibilbidea 
Mendiaren gainerako ohiko ibilbidea Ugao-Miraballesko Renferen geltokitik edo Zaldiaran auzotik hasten da eta ordu eta erdiko iraupena dauka. Tartean itsasoaren mailatik 390 metrora San Segismundo baseliza dago.

Mendiaren gainetik, Ganekogorta eta Upo mendiaren ikuspegiaz goza daiteke.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ganekogorta
* Euskal Herriko mendiak
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Michael C. Hall

**Michael Carlisle Hall** (Raleigh, Ipar Carolina, Ameriketako Estatu Batuak, 1971ko otsailaren 1a - ) aktore estatubatuarra da, zineman eta telebistan aritutakoa.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Michael C. Hall (IMDb)
Jennifer Carpenter

**Jennifer Leann Carpenter** (Louisville, Kentucky, Ameriketako Estatu Batuak, 1979ko abenduaren 7a - ) aktore estatubatuarra da.

## Filmografia 
* *Quarantine* (2008) - Angela
* *Battle in Seattle* (2007) - ezezaguna
* *The Dog Problem* (2006) - Zerbitzari ilegorria
* *Dexter* (2006 - gaur egun) - Debra Morgan
* *The Exorcism of Emily Rose* (2005) - Emily Rose
* *Lethal Eviction* (2005) - Sarah/Tessi/Beth
* *Queen B* (2005) - Kristen
* *Last Days of America* (2005)
* *White Chicks* (2004) - Lisa
* *DEBS* (2004) - Ikasle histerikoa
* *Ash Tuesday* (2003) - Samantha
* *People Are Dead* (2002)

## Kanpo estekak 
*  Jennifer Carpenter (IMDb)
Hexametro

**Hexametroa** greziar eta latindar olerkaritzako hitzneurtu bat da, bost daktilo eta espondeo edo trokeo batez osatua dagoena.

Hexametroaren beste kontzeptu bat: Olerki epiko, satira eta didaktikako hitzneurtua, greziar eta latindar olerkaritzan. "Sei metro"z osatuta dago, hau da, sei oinez, daktiloak edo espondeoak. Lehenengo lauretan bigarren oinerdiko lehenengo bi laburrak luze bategatik alda daitezke. Bosgarrena, ohi, daktilo bat izaten da, baina hala ez denean, eta hori oso gutxitan gertatzen da, laugarrena pasatzen da daktiloa izatera. Azkenik, seigarrena, bi silabaz osaturik dago, bigarrena anceps izaki. Hexametroak, beraz, gutxienez, hamabi silabatakoak izan daitezke, eta, gehienez, hamazazpikoak. Hamabi silabatakoei, holoespondaiko esaten zaie (guztiak espondeoak). Espondeoen ugaritasunak astuntasuna, moteltasuna... esan nahi du.

## Kanpo estekak
Jose Luis Rodriguez

# Jose Luis Rodriguez del Corral (1959an jaioa), espainiar idazlea.
# Jose Luis Rodriguez Gonzalez, *El Puma*, (1940an jaioa) venezuelar kantaria eta aktorea.
# Jose Luis Rodriguez Zapatero (1960an jaioa), espainiar politikaria.
Habaila

thumb|200px|Eskuz egindako habaila.
[thumb|200px|Alpaka larruz eginiko [inka Inperioa|inken habaila perutarra]]
**Habaila** gizateriaren armarik zaharrenetakoa da, bi sokaz osatua, muturrean jaurtigaiarentzako edukitoki malgu bat dutela. Arma, edukitokira lotuta ez dauden muturretatik hartuz, biratu eta biratu egin behar da, jaurtigaiak abiada har dezan, eta, ondoren, soketako bat askatzen da, aldi berean, jaurtigaia askatuz, honek distantzia eta talka botere handia lortuz. Habailak egitean erabiltzen diren materialak asko izan daitezke: larrua, ehun zuntzak, tendoiak, animalia zurdak... Jaurtigaiak ere oso ugariak izan daitezke, harri natural biribilduak edo doitasun handiz landutakoak, eguzkitan egosi edo lehortutako buztina, moldatutako beruna eta abar.

Hizkuntza batzuetan, eta entretenimendu eta ume jokoen erabilerako testuinguruan, habaila hitza, tiragomari erreferentzia egiteko erabiltzen da. Baina tiragoma, nahiko berria da agerpenari dagokionez eta kautxuaren erabilerarekin lotuta dago.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|200px|Habailariak [Traianoren zutabean.]]

Habailaren jatorria, Historiaurrean dago, beharbada, Paleolito amaieran, non ehiza-arma gisa bakarrik erabiltzen zen. Baina, bere existentziaren ebidentzia arkeologikoak Neolitoari dagozkio Ekialde Hurbil inguruan, egositako buztinezko jaurtigai mordoa agertzen denean, gerrarako erabilpenarekin lotuta.

Garai klasikoetan, habaila, greziarrek, kartagotarrek eta erromatarrek erabili zuten, beste herri batzuen artean. Antzinateko munduan, oso ospetsuak ziren habailari balearrak, mertzenario gisa kontratatzen zituztenak Antzinateko armada ezberdinek. Txikitatik, habaila erabiltzeko abilezian entrenatuak izaten ziren, eta neurri ezberdinetako hiru habaila mota eramaten zituzten, jaurtiketa distantziaren arabera. Esaten zenez, euren zehaztasunak eta potentziak ez zuten parekorik. Berunezko jaurtigaien erabilpenak, greziarrek asmatutakoak, arma beldurgarri bihurtuko zuen habaila, arkua baino are gehiago, zuen irismen eta talka potentzia handiagoagatik. Honi, jaurtigaien tamaina txikia batzen zitzaion, gorputzean, bala bat bezala sar zitezkeenak, eta, balak bezala, airean ikusezinak ziren. Gerra arma gisa, habaila, oraindik Erdi Aroan ere erabiliko zen, lehenengo kanoiekin batera egonez. Artzaintzarekin lotutako tresna gisa habaila, Neolitotik egundaino erabili izan da.

## Kanpo estekak 
*  Habaila tiraketaren Federazio Balearra
*  Habaila tiraketa eskola
José Luis Rodríguez González

'*José Luis Rodríguez González *El Puma'''* (Caracas, Venezuela, 1943ko urtarrilaren 14a) abeslari eta aktore venezuelarra da.

Jatorri umilekoa izanik, bere lanari esker bidea ireki zuen musikaren munduan. 1970eko hamarkadaz geroztik du *El Puma* ezizen artistikoa.

## Kanpo estekak 
*  *El Puma*ren fitxa IMDb webgunean
*  *El Puma''ren biografia
Dino Zoff

**Dino Zoff** (Mariano del Friuli, Gorizia, 1942ko otsailaren 28a -) futbolari ohi italiarra da, atezain ibilitakoa.

Herrialde hartako futbol jokalaririk hoberenetarikoa da, batzuen ustez munduko atezain onena ere izanda. Halaber, Italiako futbol selekzio nazionalarekin partida gehien (112) aritutako bosgarren pertsona da, Gianluigi Buffon (176), Fabio Cannavaro (136), Paolo Maldini (126) eta Andrea Pirloren (116*) ondoren.

Selekzioarekin 1982ko Munduko Futbol Txapelketa erdietsi zuen.

## Ibilbidea 
* 1961-1963: Udinese Calcio (38 p)
* 1963-1967: AC Mantova (131)
* 1967-1972: SSC Napoli (143)
* 1972-1983: Juventus FC (330)

## Ikus, gainera 
* FIFA 100

[(*) 2018ko abuztuan gaurkotutako datua.]
Vegeku

**Vegeku** (jatorrizko japonieraz ベジット edo *Bejitto ?*) Dragoi Bola manga eta animeko fikziozko pertsonaia nagusia da.

Potala belarritakoen bidez Goku eta Vegetak egindako fusioaren ondorioa da. Euskarazko bikoizketako izen hau Vegeta eta Gokuren izenen arteko nahasketaren emaitza da (jatorrizko japonierazko izena *Bejīta* eta *Kakarotto* izenak elkartzen dira). Mangan pertsonaia hauen artean agertzen den bateraketa bakarra da. Goku eta Vegetaren artean dagoen lehiakortasunaren ondorioz **Vegeku** uste baino indartsuagoa da eta horrek fusio osoago bat eratzen du, Kaio Shin Agureak esan bezala.

## Biografia 
Gotrunks eta Satan Txiki xurgatu ostean Boo Ahaltsuak izugarri hazi zuen bere indarra, Son Gohanena gaindituz. Kaio Shin Agureak irtenbide bakarra Goku berpiztea zela ikusita bere burua sakrifikatu zuen energia guztia Gokuri emanez. Goku Lurrera itzuli aurretik, agureak Potala belarritakoak eman eta nola erabiltzen ziren azaldu zion, Goku bakarrik ez baitzen gai izango Boo garaitzeko. Erakusteko Kibito eta Ekialdeko Kaio Shin bateratu ziren Kibitoshin gerlaria sortuz. Belarritako hauen eragina betirekoa zen.

Gokuk ez zuen Gohanekin bateratzea lortu eta Satan Jaunarekin bateratzeko zorian zela Vegetaren Kia somatu zuen, hau Yamak bidali zuen Lurrera borrokatzera. Gokuk *Bat-bateko lekualdaketarekin* Vegeta zegoen tokira joan eta hau fusionatzeko konbentzitzen saiatu zen, baina harroegia zen. Boo Ahaltsuak berehala aurkitu zituen. Gokuk Vegetari bere familiarekin gertatu zena kontatu eta fusionatzea onartu zuen. Fusioak berehala sortu zuen efektua eta **Vegeku** super gerlaria sortu zen.

Borrokaren hasieratik Book zailtasunak izan zituen **Vegekuren** aurka, hau indartsuagoa baitzen, Book egiten zion edozein erasori bi bider indartsuago erantzuten zion. Boo Ahaltsua ia suntsitua zen **Vegekuren** indarraz, baina hau gertatu baino lehen kafezko goxoki bihurtu zuen super gerlaria. Honek, hala ere, bere indarra eta adimena mantendu eta egurra ematen jarraitu zuen Boori bere itxura normalera itzultzera behartuz. Azkenean Book **Vegeku** xurgatu zuen, gertaera hau super gerlariaren egitasmoaren barruan zen, eta energia babes bat prestatu zuen. Denen harridurarako Booren barnean babesa kentzean banaketa bat gertatu zen, berriz ere Goku eta Vegeta agertuz.

## Kanpo estekak
Malkorburu

**Malkorburu** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, Lareoko urtegiaren mendebaldean dagoena. Toki honetan, garrantzi gutxiagoko tontorrak aurki daitezke: Maumendi, Maltxarreta, Amiltzu eta Aitznabardi, Lareo eta Aiaren artean. Iparralderago, Sarastarri, Agaotz eta Leizadi mendiak daude. Akerretako tokiak, Malkorburu Allekotik banatzen du. Toki honetatik gertu, Lareoko urak lurrazpian sartzen dira, osin baten bidez.

## Irispideak 
Lizarrustitik, Akerretatik Lareora doan bide bitxia har daiteke, Lizarrustiko Haitzak izeneko haitzpean. Behin urtegian, mendebaldetik igo behar da, alanbre-hesi bat igaroz, zuzenean basotik tontorreraino. Tontorra, laua da, eta ez du ikuspen handirik pagoen artean.

Urkillagatik, eskuinetara hartu behar da, Zaldarretatik Lareora doan bidea hartzeko. Hegoalderantz igo daiteke urtegian bertan dagoen etxetxotik, zuzenean pagadia zeharkatuz

## Berezitasunak 
thumb|ezkerrera|Antzinako trenbidearen tunela
Inguruan, garai batean, zura garraiatzen zuen trenbidearen tunel bat dago. Tontorrean, beste hainbat eta hainbat menditan gertatzen den lez, postontzi bat dago, kasu honetan, mendiaren izena eta garaiera jartzen dituena.

## Kanpo estekak
Wukesong Arena

**Wukesong Arena** (), **Cadillac Center** () ere deitua, Beijingen 2008ko Olinpiar Jokoetarako eraiki den estadioa da. 18.000 ikuslerentzako edukiera du eta bertan egingo dira saskibaloi eta beisbol frogak. 2022ko Olinpiar Jokoetako emakumezkoen izotz hockeyko partidak jokatu zuten.

## Kanpo estekak
Videl

**Videl** (jatorrizko japonieraz ビーデル edo *Bīderu ?*) Dragoi Bola manga eta animeko fikziozko pertsonaia da.

Satan Jaunaren alaba da. Arte martzialak ikasiz hazi zen egunen batean aita baino indartsuagoa izateko asmotan, nahiz eta berak ez jakin hala zen jada. Neska gogor eta argia da, ospea eta dirudunen giroan hazia. Bere izena ingelesezko *devil* (jatorrizko japonieraz デビル edo *Debiru ?*) hitzarekin hitz-joko bat eginez lortzen da, hitz horrek *deabru* esan nahi du.

## Biografia 
767. urtean Arte Martzialen 24. Mundu Txapelketako txapeldun izan zen infantiletan 11 urte zituela. Gainontzeko gizadia bezala Cellen Jokoan garaile irten zena eta Cell hil zuena bere aita zela uste zuen. Orange Star institutuan ikasi zuen. Hemen ezagutu zuen Son Gohan eta *Saiya Handia* bera zela jakitean hegan egiten irakastera behartu zuen. Arte Martzialemn 25. Mundu Txapelketan parte hartu zuen eta Spopovitchek larriki zaurituta utzi zuen, baina Indaba Miragarriei esker sendatu egin zen. Hasiera batean Son Goku eta gainerakoekin Babidiren ezkutalekura joateko asmoa zuen, baina horrek zekarren arriskua ulertzean, bere onerako, atzera egin zuen. Pixkanaka Gohanetaz maitemindu zen eta Boo Ahaltsuaren eskutan hil zela jakin zuen Ahalguztidunaren Jauregian zela, eta ondorioz negarrez hasi zen sinetsi ezinik. Gero, Book besteekin batera txokolate bihurtu eta jan egin zuen, baina *Dragoi Bolekin* berpiztu zuten eta *Genki bola* osatzeko energia eman zuen.

Gero, Son Gohan itzultzean, ezkondu eta Pan izeneko alaba izan zuten. Dragoi Bola GTn arte martzialak ia utzi egin zituen baina Super 17 iristean *indar femeninoa* osatuz borrokatzeko prest agertu zen Bulma, Chichi eta Brarekin. Nahiz eta bere borroka indarra eta teknikak ez ziren Krilin, Yamcha eta abarren mailara iristen, munduko emakumezko gizaki indartsuena bera zen. Aurrez aurreko arte martzialetan aditua zen.
Krisokola

**Krisokola** Cu,Al)2H2Si2O5(OH)4·nH2O formula kimikoa duen mineral silikatoa da. Jatorri sekundariokoa da eta kobre-meen oxidazio-zonetan eratzen da. Berarekin batera kuartzoa, limonita, azurita, malakita, kuprita eta kobrearen mineral sekundario gehiago ageri ohi dira.

## Kanpo estekak
Diopsido

**Diopsidoa** MgCaSi2O6 formula kimikoa duen piroxenoaren taldeko minerala da. Disoluzio solidoen segida osoak osatzen ditu hedenbergitarekin (FeCaSi2O6) eta augitarekin eta segida partzialak ortopiroxenoarekin eta pigeonitarekin.

Diopsidoa arroka igneo ultramafikoetan (kimberlitan eta peridotitan) agertzen da, eta diopsidoan aberatsa den augita arrunta da basaltoa eta andesita bezalako arroka mafikoetan. Zenbait arroka metamorfikoetan ere agertzen da.

## Kanpo estekak
Glaukonita

**Glaukonita** (K,Na,Ca)1.2-2.0(Fe+3,Al,Fe+2,Mg)4 formula kimikoa duen mineral filosilikatoa da. Mikaren taldeko silikato burdinadun gisa ere sailka daiteke.

Normalean harea-aleen tamainako nodulu biribil berde ilun gisa agertzen da. Kloritaren eta zenbait buztinen oso antzekoa da.

## Kanpo estekak
Pirrotita

**Pirrotita** burdina-eduki aldakorra duen sufredun mineral arraroa da: bere formula kimikoan, Fe(1-x)S, x aldagaia 0-tik 0,2-ra doa. Segidaren FeS kideari troilita deritzo. Pirita magnetiko ere deitu izan zaio, piritaren antzeko kolorea baitauka eta pixka bat magnetikoa baita. Magnetismoa handitu egiten da burdina-edukia txikiagoa den heinean.

Pirrotitaren beste bitxikeria bat bi kristal-simetria edukitzea da. Burdina asko daukanean, bere egitura hexagonala da; burdina gutxiagorekin, ordea, monoklinikoa da. Bi simetriak ale berean agertzen dira.

## Kanpo estekak
Esepo

**Esepo** greziar mitologiako bi pertsonairen izena da:

* Bukolion eta Abarbarearen seme bat Pedasoren anaia bikia. Laomedonteren biloba zenez, troiatarrekin borrokatu zuen Troiako gerran, baina Eurialok hil zuen, eta honek, gainera, armak kendu zizkion.

* Ozeanida bat, eta, beraz, Ozeano eta Tetisen semea Troada izeneko lurraldeko ibai batekin identifikatzen dena.

## Kanpo estekak
Musikagile

**Musikagilea**, **konpositorea** edo **musika-ontzailea** musika konposatzen duen pertsona bat da, hau da, musika sortzen duena. Musika hori kanta bat baldin bada, **kantagilea** edo **abestigilea** ere esaten zaio (kantagile guztiak dira musikagile, baina musikagile guztiak ez dira kantagile).

Musikagilearen eta beste musikari moten arteko ezberdintasunak aldatu egiten dira garai batetik bestera eta toki batetik bestera, eta horrek eragin egiten die egile eskubideei eta musika pieza zehatz baten bakarkako interpretazioei. Adibidez, musika klasikoan, hasiera baten behintzat, konposatzeak ez zuen jotzeak bezainbesteko garrantzirik. Bakarkako konposaketak mantentzea ez zitzaien askorik axola, eta, musikariek, orohar, ez zuten arazorik izaten euren konposaketak aldatzeko, jotzeko orduan. Denbora igaro ahala, baina, musikagilearen idatzizko notazioak oso jarraibide zorrotzak eman ditu; eta jotzaileek, hala ez egiteko arrazoi onen bat tartean ez badute, nahitaez jarraitu behar diete jarraibide horiei. Beste alde batetik, irizpide hori oso garbizaletzat jo daiteke. Dena dela, musikagilearen papera geroz eta garrantzitsuagoa egiten hasi zen, jotzailetzat zuen ospeari loturik oro har: klasizismo garaian, geroz eta garrantzi handiagoa hartzen joan zen. Erromantizismoarekin, musikagilea pertsonaia ia mitiko —ia guru bat— bihurtu zen. Adibiderik nabarmenena, Ludwig van Beethoven da.

*Konpositore*, zentzu hertsian, Mendebaldeko tradizioko musika klasikoa ondu duenari deritzo, baita zinemako musikaren, bideo-jokoetako musikaren eta konposaketa aldetik seriotzat jo daitekeen beste musika baten sortzaileari ere. Musika herrikoian, musikagilea, berak sortutako kantuen interprete ere bada, eta, kasu horretan, *egile abeslari* esaten zaio, edo, beste batzuetan, *musikari* soilik.

## Aipamenak 
* «Musikagile batentzako lehen betebeharra, hilda egotea da.» (Arthur Honegger, *Je suis compositeur*, 1951)
* «Ahanzturaren bila dabilen musikagile bat naiz; beti sentitzen naiz konposatzen dudala onartzeaz apur bat lotsaturik.» (Alexander Borodin, *Lydia Karmalinarentzako gutuna*)
* «Egungo musikagileak, egian oinarrituta egiten ditu bere lanak.» (Claudio Monteverdi, Madrigalen bosgarren liburua, 1605, «Hitzaurrea»)
* «Baliteke lehen mailako musikagilea ez izatea, baina, bigarren mailakoen artean, lehen mailakoa naiz!» (Richard Strauss, Del Mar, Richard Straussen aipatua 1962)
* «Egunen batean, erlaxatu ahal izango naiz pixka bat, eta musikagile on bat izaten saiatuko naiz.» (Benjamin Britten, *Imogen Holstentzako gutuna* 1968)
* «Gozamena ez dago gauzetan, geugan baizik.» (Richard Wagner)

## Kanpo estekak
Diagrama (argipena)

**Diagrama** informazioa modu argi eta laburtuan agertzeko irudizko modu bat da, marrak, puntuak, geziak eta irudi geometrikoak erabiliz, testu eta datuekin batera. Grafiko terminoaren hiponimo moduan erabiltzen da: diagrama guztiak grafikoak dira, baina badira grafikoak diagrama ez direnak; izan ere, grafikoa informazioaren irudikapen oro den bitartean, diagrama informazioaren puntu nagusiak modu argi batez azaltzea bilatzen du. Nolanahi ere, diagrama terminoak adiera zenbait ditu:

* estatistikan, datu-diagramak edo datuen irudikapen grafikoa, hala nola sektore-diagrama eta zutabe-diagrama;
* informatika, fluxu-diagramak, prozesu edo algoritmo bateko pausoen irudikapena;
* elektronikan, zirkuitu-diagrama, zirkuitu elektriko baten irudikapena;
* multzo-teorian, Vennen diagrama, multzoen arteko eragiketak azaltzeko diagrama bat.
* kudeaketan, Gantt diagrama edo Gantt grafikoa.
* ortografia diagrama edo digrama hitzak erabili izan dira fonema bat adierazteko erabiltzen diren letra bikoteak izendatzeko.

## Kanpo estekak
Helicobacter

**Helicobacter** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, espiral itxura dutenak (espiriloak). Hasiera batean genero honen espezieak Campylobacter generoaren barnean sailkatu ziren, genero horrekin antza handia baitzuten, baina 1989az geroztik *Helicobacter* modu bereizitan sailkatzen da.

*Helicobacter*-en ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* aerobio mikroaerofiloa, Campylobacter-en antzera
* oxidasa (+)
* katalasa (+)
* ureasa (+) (espezie gehienak)

Genero honen barruan 20 espezie inguru daude, gehienak giza zein animalien digestio aparatuan bizi direnak (urdailean eta hesteetan). Batzuk giza patogenoak izaten dira, *Helicobacter pylori* esanguratsuena izanik.

*Helicobacter pylori*-k digestio aparatuaren gaitzak eragiten ditu: urdaileko zein duodenoko ultzerak (ultzera peptikoak) eta gastritis kronikoa, batik bat; azken hau urdaileko minbizia bihurtzen da zenbait kasutan, eta badirudi *Helicobacter pylori*-k linfoma gastrikoetan eragina duela ere.

Mikrobio hau gai da urdaileko mukosetan bizitzeko, bertako azidotasun gogorrari (pH=2) aurre eginez. Bakterioak ureasa izeneko entzima ekoizten du, urea deskonposatzen duena, amoniako sortuz eta inguruko pH azidoa alkalino bihurtuz. Bakterioa, beraz, mikroingurugiro alkalino batean bizi da, urdaileko pH azidotik babestuta.

Berezitasun horretan oinarritzen da, hain zuzen ere, ultzera peptikoa duten gaixoengan bakterioa antzemateko teknika: arnasaren testa. *Helicobacter pylori*-k urea molekula karbono dioxido (CO2) eta amoniako bihurtzen duenez, gaixoak urea markatuta hartu ondoren botatako arnasan CO2 markatuta neurtzen da, ureasa egotearen adierazlea dena.

Gaur egun gastritis kronikoa eta ultzera peptikoaren tratamenduan *Helicobacter pylori* desagertarazteko antibiotikoak erabiltzen dira, urdaileko mukosaren babeslearekin batera. Hiru antibiotiko batera hartzen dira, amoxizilina, tetraziklina eta metronidazola erabilienak izanik.

## Kanpo estekak 
 Ultzeraren bakterioak hodierian nagusi
Markasita

**Markasita** (**burdinadun pirita beltza** deitua ere) FeS2 formula kimikoa duen minerala da. Sarritan piritarekin nahasten da, baina markasita arinagoa eta hauskorragoa da. Askotan markasita aleak birrindu egiten dira bere kristal-egitura ezegonkorraren ondorioz; hain zuzen, horixe da markasitaren eta piritaren arteko ezberdintasun nagusia, formula kimiko bera duten arren, kristal-sistema ezberdinak osatuz kristaltzen direla.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lehengai

[thumb|300px|[Harrikatz|Ikatza **lehengai** bat da.]]
**Lehengaiak** energia sortu, ekoizpen-prozesuetan erabili eta eraldatzeko nahiz berehala kontsumitzeko erabiltzen diren materialak dira, prozesatu gabeak edo erabiltzeko prest jartzeko prozesamendu sinplea izan dutenak. Adibidez, zura lehengai mota bat da, basoetatik atera eta behar bezala moztu ondoren (prozesamendu sinplea) berehala erregai moduan kontsumitu nahiz altzariak eta eraikuntza-materialak egiteko erabil daitekeena. Lehengaiak naturatik erauziak izan daitezke (eta orduan natura baliabide ere deitzen zaie) baina birziklatuak ere izan daitezke (beira, txatarra eta paper erabilia, adibidez). Ekoizpen-prozesuetan produktu bukatuak egiteko erabiltzen dira, baina *lehengai* izenak ez du esan nahi prozesuaren hasieran erabiltzen direnik, lehengaiak ekoizpen-prozesuko edozein fasetan erabil baitaitezke. Nekazaritza-produktuak ere lehengaitzat hartzen dira, beste produktu edo elikagaiak elaboratzeko erabiltzen direnean (horrela, zerealak lehengaitzat hartzen dira zuzenean kontsumitzeko ez badira, irinak, pentsuak eta beste produktuak egiteko erabiltzen baitira). Beste irizpide baten arabera, lehengaiak berriztagarriak (zura, nekazaritza-produktuak, animalien larrua)nik hobeto naiz mineralak) izan daitezke.

Lehengaien garrantzi ekonomikoa handia da batzuetan, horien sorburuak mugatuak direlako, bereziki lehengai berriztaezinen kasuan. Adibidez, petrolioaren eta mineral batzuen kasuan, lehia ekonomiko eta politiko bizia dago horietaz jabetu eta ustiatzeko, lehengai *estrategiko* horiek ekoizpen-prozesuetan modu intentsiboan erabili eta horien prezioak altuak izaten direlako. Hain zuzen, munduan antolatutako hainbat merkatu handietan, lehengaien burtsetan alegia, erabakitzen dira lehengai askoren prezioa, eskaintzaren eta eskariaren arabera.

## Kanpo estekak
Sika

thumb|150px|Sika.
**Sika** ezpata kurbo bat da.

## Jatorria 
Traziar jatorrikoa, uste denez aintzinako segurren ondorengoa da. Hain zuzen ere, Isidorok VII. mendean "sika" eta "segur" hitzek jatorri bera dutela esan zuten, latinezko "secare" (ebaki) hitza, eta italiar lapurrek asko erabiltzen zutela; erabiltzaileei "sicario" esaten zitzaien.

Estrabonen arabera, kantabriarrek eta baskoiek erabiltzen zuten.

## Ezaugarriak 
Bere ertz moztaile bakarra, barrualdekoa, oso zorrotza da. Duen akatsetako bat grabitate zentrua muturretik eskutokitik baino hurbilago izatea da, eta, beraz, eskutokiak, nahiko astuna izan behar du ezpata orekatzeko. Gladiadore traziarrek ospetsu egin zuten, batik bat, ezkutuaren atzean izateko erabiltzen zutena, eta, ondoren, zauri sakonak eraginez erasotzen zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Australasia

thumb|Australasia
**Australasia** Australia, Zeelanda Berria, Ginea Berria eta hauengandik gertu dauden Indonesia ekialdeko uharte ugari bere baitan hartzen dituen lurraldea da. Hitza, Charles de Brossesek sartu zuen *"Histoire des navigations aux terres australes"*en 1756an. Berak, latinetik eratorri zuen "Asia hegoaldean", Polinesia eta Ozeano Barearen hego-ekialdetik bereizteko. Batzuetan, Australasia hitza, Australia eta Zeelanda Berria bakarrik izendatzeko erabiltzen da, bi herrialde hauei bakarrik erreferentzia egiten dien beste hitz baten akatsetik.

Zentzu politikoan, hitzak erabilera urria du. Australia eta Zeelanda Berriak, herrialde ingeles hiztun eta nahiko garatu bezala, amankomunean asko duten arren, lurraldeko beste herrialdeekin ia ez dute ezer amankomunean. Gainera, hitz hau, ez da oso ondo hartzen Zeelanda Berrian, garrantzi handiagoa ematen baitio Australiari.

Baina, biogeografia zentzuan, Australasia bada bereizitako lurralde bat, Australasiar ekozona izenekoa, amankomuneko historia ebolutiboa eta beste inon aurkitzen ez diren landare eta animalia motak dituena.

thumb|200px|Australasiako olinpiar bandera

Wallace Lerroa, Australasia Asiatik banatzen duen lerro banatzaile biologikoa da eta bi plaka tektonikoen arteko muga da. Sulawesi eta Lombok, ekialdeko zatian, eta, beraz, australasiarrean daude, eta, Borneo eta Bali mendebaldekoan eta asiarrean.

Beranduago, Australasia, Australia eta Zeelanda Berriaren talde konbinatuaren kirol izen bezala erabili izan zen. 1905 eta 1913 artean, talde konbinatu batek, teniseko Davis Kopan parte hartu zuen, kopa hori lau aldiz irabaziz. Australasia izenpean Australiak eta Zeelanda Berriak, talde bakar bat osatu zuten Londresko 1908ko eta Stockholmeko 1912ko Olinpiar Jokoetan parte hartzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malkorri

**Malkorri** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, Gañetako zirkuaren erdialdean kokatua. **Antxitxardiko Punta** ere deitzen zaio. Malkorri toponimoa Jesus Elosegik bildu zuen, mendi honetatik gertu dagoen Uidui bordako artzainek sekula entzun ez duten arren. Hala ere, izen honek, mendizale tradizio luzea du. 1943 arte Malkorriren tontorrean egon zen postontzi zaharra da lekuko.

Uiduiko borda da Enirioko labarrean kokatuta daudenen artean garrantzitsuena. Gañetaren hegomendebaldean dago. Trikuharri eta beste megalito batzuen kopuru handiak, toki honetako giza presentzia, milaka eta milaka urtekoa dela adierazten du.

Toki hau, espeleologia aldetik ere, oso garrantzitsua eta interes handikoa da.

## Irispideak 
Zaldibiatik, errepide batek, Arkaka Txikiko andeletara daroa, eta Enirio parean kokatzen gaitu Uiduira heltzeko. Bidea ez da hemen amaitzen, Olasoroko bordatik jarraitzen baitu, Igaratzara heldu arte, Gañetako zirku osoa inguratuz hegoaldeko aurpegitik. Horregatik, Uiduitik Igaratzara doan bidea utzi behar da iparrekialdera igotzeko, hurbil, Zerregoena eta Uelegoenako hil monumentuak utziz, diagonalean zeharkatzeko, gailurraren bila, non, Ondar-txuri izeneko mendia nabarmentzen den. Toki honetatik, eta lur garbitik, gorantz jarraitu behar da, Malkorritik gertu amaitzeko. Honengandik iparrekialdera oso hurbil, antzerako itxura baino garaiera zertxobait baxuagoa duen aurretontor bat dago.

Larraitzetik, Txindokiranzko ohiko bidea hartzen da, Alotzako larreetara joateko utzi behar dena, non, Saltarriko zutarri etzana dagoen. Aurrerantz jarraitu behar da omenaldi-monumentu batetara heldu arte, Irazustako leporanzko bidea jarraituz, hona heltzea beharrezkoa ez den arren. Monumentua igaro ondoren, pixkat gehiago igo behar da, eta bidea behin betiko utzi behar da, eskuinetik, lur garbitik, Gañeta Bustiako Puntatik banatzen duen lepora igotzeko. Gainetara iristen da, eta, berehala, ondoko lepora jaitsi behar da. Tarteko beste mendatetxo bat igo, eta, berriz, pixkat jeitsi behar da, Malkorriranzko azkeneko igoerarantz abiatu aurretik. Alotzako larreetatik, badaude beste bide batzuk, mendi honen tontorrera gutxi gora-behera, modu zuzenean heldu ahal izateko.

## Inguruko tokiak 
* Malkorriko lezea
* Aizeako arzuloa
* Bustiako lezetxikia

## Kanpo estekak
Leding

Eskandinaviar mitologian, **Leding**, jainkoek Fenrir otsoa lotzeko erabili zuten lehen katea izan zen. Haurtzaroan, Fenrir asko elikatua izan zen eta, horregatik, jainkoek ere beldur zioten, helduaroan hartu zuen tamaina zela eta. Honegatik, eta inori minik eman ez ziezaion, kateatzea erabaki zuten.

Fenrirrek, bere burua kateatzea onartu zuen, bere indarra zenbaterainokoa zen jakiteko, jainkoak, otsoa, katea apurtzeko gai ez zela izango erabat konbentzituta baitzeuden. Baina, jainkoen atsekaberako, tirakadatxo soil batekin, Fenrirrek, jainkoek jarri zioten katea apurtu zuen. Horregatik, jainkoek, beste kate bat, gogorragoa, sortzea erabaki zuten.

## Erreferentziak 
* Snorri Sturluson. Itzultzailea: Arthur Gilchrist Brodeur (1916) Gylfaggining, 34. atala. Edda poetikoa

## Kanpo estekak
Aitor

**Aitor** gizonezkoen euskal izena da, Euskal Herrian oso erabilia. Izena Agosti Xaho idazleak asmatu zuen.

Aitor antzinako euskal herritarren aitalehen mitikotzat aurkezten du Xahok. Bere jatorria "aitonen seme" esaeran dago, hau da, "aita onen seme": Ipar Euskal Herriko euskaran "noble" esan nahi du espresio honek.

## Jatorria 
Izen honek Agosti Xaho (1811-1858) idazle zuberotarrak idatzitako kontakizun batean du jatorria. Lehen aldiz, "Aitorren Elezaharra" izeneko bere frantsesezko lanean agertzen da, 1845ean Ariel bere aldizkarian atalka lehen aldiz argitaratua. Xahok *aitonseme* terminoa, (Ipar Euskal Herrian *noble* esan nahi duen hitza, *aitoren seme* Zuberoan) oso modu berezian berrinterpretatzen du: Bere ustez, hitz honen jatorria ez da "aita onen seme", baizik eta "Aitor-en seme". Xahok bere kontakizunean adierazi nahi duenez, kaparetasun unibertsala antzina-antzinatik datorkie euskaldunei, denak arbaso bakarretik datozelako. Aitor da euskaldunen lehen guraso hori.

Xahoren kontakizun nobelatuan, Lara bardo barduliarrrak erromatarrekiko gerlen amaiera ospatzeko jaialdi batean, ilargi zaharraren jaian Gherekizen bildutakoei Aitorren elezaharra errezitatzen die.

Elezaharraren arabera, Aitorrek zazpi seme izan zituen, Euskal Herriko zazpi probintziak sortu zituztenak eta, aldi berean, hauek ere ondorengoak izan zituzten bertan. Aitor euskaldunen patriarka mitikoa litzateke beraz.

Joxe Azurmendiren esanetan Aitorren elezahar hori propioki legenda bat baino Xahoren teorien tratatu entziklopediko txiki bat litzateke, hari gisa legendazko elementu batzuekin jantzitako euskaldunen istorio bat duena.

Hala ere, segur aski Aitor izena gehien ezagutarazi zuena Francisco Navarro Villoslada idazlea izan zen, 1879ko *"Amaya o los vascos en el siglo VIII"* liburuari esker. Navarrok Xahoren pertsonaia berriro jendarteratu zuen eta ezaugarri eta edergarri berriekin apaindu.

Arturo Campionek ere Aitorren mitoa erabili zuen literaturako zenbait lanetan, eta bera izan zen Xahoren lana gaztelaniara itzuli zuena.

Aitor pertsonaiaren bilakaera eredugarria da adierazteko nola literaturan sortutako pertsonaia batek azkenerako benetako izaera mitikoa har dezakeen.

[thumb|450px|eskuinera|*[Aitorren hizkuntza zaharra|Aitorren Izkuntz Zarra* bertsoaren doinua.]]

## Aitor izena duten pertsona ezagunak 
Aitor izena Euskal Herrian eta Espainia osoan zabaldu da, oso ezaguna delarik. Saindurik ez duen izena da.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q410778 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  AITOR ( Auñamendi Entziklopedia)
* *Aïtor. Légende cantabre / Aitor. - Leyenda cántabra / Aitor. - Kantabriar kondaira*
*  Contra Lekobide. Mitxelena, Koldo.
Guerneseyko bandera

**Guernesey**,Anglo-normandiar uharteetako bat da. Bandera San Jurgiren gurutzeaz eta urre koloreko beste gurutze batez osatua dago, bigarren gurutzea luzera berdineko lau besoez osatua dagoen. Gaur egongo bandera ofiziala, 1985eko apirilaren 30ean onartu zuten.

## Kanpo estekak
Almandino

**Almandinoa** Fe3Al2(SiO4)3 formula kimikoa duen mineral silikatoa da. Izatez, aluminioa eta burdina daukan granatea da, purpurazko printzak dituen kolore gorri ilunekoa. Disoluzio solidoen segida bateko muturreko kidea da, beste muturrean granatea dagoelarik. Burdinak magnesioa ordezkatzean sortzen da segida.

Almandinoaren izena *alabandicus* izenaren eboluzioa da. Plinio Zaharrak Alabandan (Asia Txikiko hiri bat) aurkitutako harri bati jarritako izena da *alabandicus*.

## Kanpo estekak