open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jiaohe hondarrak

eskuinera|300px|thumb|Jiaohe hiriaren oinplanoa, etzanda.
**Jiaohe hondarrak** (uigurreraz: يارغول قەدىمكى شەهىرى; txineraz: 交河; pinyineraz: Jiāohé gùchéng yízhǐ ) Txinako ipar-mendebaldean dagoen Xinjiang probintziako antzinako hiri baten hondarrak dira, gaur egungo Turfan hiritik 10 kilometro mendebaldera daudenak. Zetaren Bidean asentamendu garrantzisua izan zen.

## Historia 
### Jushi erresumako hiriburua 
Gotorleku naturala zen eta K.a. 108 eta K.o. 450 urteen artean Jushi erresumako (txineraz: 車師; pinyineraz: Jūshī) hiriburua izan zen. Jushi edo Gushi jendea kaukasiar jatorrikoa zen, ilehoria eta begi urdinduna. Korla eta Karasahr erresumen artean kokaturik zegoen eta Zetaren Bidean egonik oparotasun handia lortu zuen.

Jiaohe hiria ibai baten ibilbidearen erdian zegoen uharte batean eraiki zen. Uhartea 20-30 metrotako garaiera zuen leutada bat izanik eta ibaiaren urek inguraturik hiriak babes naturala zuen eta ez zuen harresirik eraiki beharrik izan. Uhartea 1.650 metro luze zen iparraldetik hegoaldera eta punturik zabalenean 300 metro zituen. Bi ate baino ez zituela uste izan da, gutxiegi tamaina honetako hiri batentzako, baina hirugarren baten aztarnak izan daitezkeenak aurkitu dira. 1950. hamarkadan indusketa arkeologikoak egin ziren eta 1961 urtean Txinako Herri Errepublikako gobernuak babestu egin zituen.

Indusketak tenplo budistetan egin dira gehienbat, eta eskuraturiko objetu gehienak budismoarekin erlazionaturikoak dira. Azken urteetan hiritarren barrutiak aztertzen hasi dira. Objetu guzti hauek ikusgai daude Turfaneko museoan eta Ürümqiko Xinjiang museoan.

## Kontserbazio neurriak 
Zetaren Bideko beste asentamendu batzuekin batera babes neurri zorrotzagoak ezartzeko helburuaz, 2014 urtean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Zetaren Bidea.

## Iruditegia 

Irudi:Turpan-jiaohe-ruinas-d29.jpg
Irudi:Kneussel Yarghol Jiaohe.JPG
Irudi:Turpan-jiaohe-ruinas-d25.jpg
Irudi:Turpan-jiaohe-ruinas-d14.jpg
Irudi:Turpan-jiaohe-ruinas-d33.jpg
Irudi:Turpan-jiaohe-ruinas-d23.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaochang

## Kanpo estekak 
* Berlingo museoaren webgunea, Erdialdeko Asiako Zetaren Bidearen erakusketa
Tahitiera

**Tahitiera** (autoglotonimo: *reo Tahiti*) austronesiar hizkuntza bat da, malaysiar-ekialdeko polinesiar taldearen barnekoa, Tahiti uhartean eta Sozietate uharteen gainontzeko uharteetan hitz egiten dena.

Tahitiera 'reo mā’ohi' taldearen (Polinesia Frantsesean hitz egiten duten hizkuntzen multzoak jasotzen duen izena) hizkuntzarik garrantzitsuena da. Gaur egun, lurralde administrazioak eta hedabideetan duen erabilerak pisu demografiko handiagoa duenez, Polinesia Frantseseko beste biztanle askok ulertzen dute tahitiera, oraindik ere zonaldean talde desberdinen artean komunikatzeko gehien erabiltzen den hizkuntza estandarra frantsesa dela ahaztu gabe.

## Oinarrizko esaldiak 
## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak
Concepción Argüello

[thumb|Concepción Argüelloren hilobia Domingotarren hilerrian, [Benicia (Kalifornia)|Benician, Kalifornian.]]
**María Concepción Argüello** (1791ko otsailaren 19 &ndash; 1857ko abenduaren 23), Kalifornian jaio zen. Alta Kaliforniako azken gobernadorea izan zen José Darío Argüelloren alaba zen. Emakume honen biografia kondairako elementuekin nahastu egin da, batez ere Nikolai Rezanov errusiarrarekin izan zuen maitasunezko historia tragikoaren ondorioz. Rezanov Amerikan errusiarrek egin zituzten esplorazio lanen aitzindaria izan zen (Alaskan eta Ozeano Barearen kostaldean).

## Biografia 
Concepción San Frantziskoko espetxean jaio zen. 15 urte zituelarik Alaskako Errusiar Konpainiaren burua zen Nikolai Rezanov ezagutu zuen eta maitemindu zen. Espainiako Koroak ez zuen Errusiarekiko harremanak garai hartan eta horrek errusiarren egoera zaildu egin zuen. Bikotea 1806an maitemindu zen baina Concepción katolikoa zen bitartean, Nikolai ortodoxoa zen eta ezkontzeko tsarri baimena eskatu behar zion. 1807an, Siberian zehar zebilanean, Nikolai zalditik erori eta hil egin zen. Krasnoyarsken dago lurperatuta.

Ondorengo historiari buruz bertsio desberdinak ezagutu dira. Batzuen ustez Conchitak, hau da, Concepción Argüellok inoiz ez zuen jakin Nikolairekin gertatu zena. Urte luzeez itxaron egin zuen, beste gizonen eskaintzak baztertuz. Azkenean, moja gisa Montereyko (Kalifornia) Santa Katalina monasterioan sartu zen; han Sister Mary Dominica O.P. izena hartu zuen. Bera izan zen Domingotarren ordenean sartu zen Kaliforniako lehen emakumea. Komentuan bere heriotza izan arte bizi zen. Haren gorpuzkinak Beniciako Santo Domingo hilerrian gordetzen dira; bertara Santa Katalina komentutik eraman zituzten.

Beste bertsioaren arabera, Argüellok Aitasantuaren baimena itxaron zuen. Urte bat beranduago, 1808an, bere anaiaren bitartez, Rezanoven heriotza ezagutu zuen. Hartutako ezkon-hitzetik libre zegoen baina ezkondugabe gelditzea erabaki zuen. 60 urte baino gehiago zuenean barrutegiko komentuan sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Concepción Argüelloren hilobia.
Jehu

**Jehu** (, "Bera da Yahu" esan nahi duena; ; ) Israelgo erregea (K.a. 842 ? - 815 ?) izan zen. Ahaben gobernuaren aurkako izan zen eta Baal jainkoaren gurtza kendu zuen. Transjordaniako lurraldea galdu zuen. Erregeen II. Liburuan daude bilduta Jehuren eginkizunak.

## Erreferentziak
Dragojla Jarnević

**Dragojla Jarnević** (baita ere **Jarnjević** idatzita), (Karlovac, 1812ko urtarrilaren 4a - ibidem, 1875eko martxoaren 12a) Kroaziako idazle, poeta, irakasle eta kirolaria izan zen.

## Biografia 
Ilirio Mugimenduaren partaidea izan zen. Emakumeen eskubideei buruz idatzi zuen eta horrek ospe handia eman zion. Mendizaletasuna eta eskaladaren aitzindaria izan zen. Bere kirol ekintza ospetsuena Okić (*stijena Okića*) arkaitzera igotzea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Francisca de Haan, Krasimira Daskalova & Anna Loutfi: ''Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Easterna and South Eastern Europe, 19th and 20th centuries'' Central European University Press, 2006
Fatafehi Tuʻipelehake

**Fatafehi Tuʻipelehake** (Nuku'alofa, -Auckland, ) tongatar printzea eta politikaria izan zen. Sālote Tupou III.a erreginaren eta Viliami Tungī printzearen bigarren semea. Anaia zaharrena, Tāufaʻāhau Tupou IV.a, Tongako erregea da. Newingtoneko eskola metodistan egin zituen ikasketak, Sydneyn, eta Nekazaritzako Gatton Eskolan gero, Queenslanden. Vavaʻuko uharteetako gobernadore izan zen 1952tik 1965era. Azkeneko urte horretan, erregina hiltzean, anaia Tupou IV.ak hartu zuen erregetza, eta Fatafehik Lehen ministro kargua hartu zuen, nekazaritza eta arrantza ministerioez gainera. Haren agintaldian Tongak independentzia eskuratu zuen.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Beitar Illit

**Beitar Illit** (; ofizialki **Betar Illit**;) Zisjordaniako hiri eta israeldar kokaleku bat da. 1985ean ezarria, 1990ean lehenengo kolonoak bertara joan zen bizitzera. 2018an 56.746 biztanle zituen, horietako asko hasidismoaren jarraitzaileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daviden Hiria

**Daviden Hiria** (, *Ir David*) edo , **Wadi Hilweh** Silwango auzoa da, bere barnean palestinar herrixka eta israeldar kokaleku bat biltzen dituena.. Adituen ustetan, bertan dagoen aztarnategi arkeologikoa Brontze eta Burdin Aroko Jerusalemen jaiolekua da.

Israel-Palestina Gatazkaren testuinguruan, oso leku polemikoa da Israelek Sei Eguneko Gerraren ondorioz bereganaturiko Zisjordanian baitago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Markesera

**Markesera** (autoglotonimo: *´eo enanam, ´eo enata*) austronesiar hizkuntza bat da, fijiar-polinesiar taldearen barnekoa, Markesetan hitz egiten dutena.

Markesera uhartediaren ipar-mendebaldean hitz egiten den *’eo enana*-n eta hego-mendebaldean hitz egiten den *’eo enata*-n banatzen da. Tahitieratik (% 50 elkar ulertzea,% 45 eta% 67 arteko lexikoa) eta puka-pukeratik (% 29) bereizten da, eta hawaiieratik (% 70) hurbilago dago, bera baita arbaso nagusietako bat. 5.000 hiztun inguru ditu.

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak
Ving Rhames

**Irving Rameses "Ving" Rhames** (New York, 1959ko maiatzaren 12a) estatubatuar aktorea eta Urrezko Globo baten irabazlea da.

## Biografia 
New Yorken jaio zen, Reather Rhames etxekoandrearen eta Ernest Rhames auto-mekanikoaren semea. Haren gurasoak apartzeroak izan ziren Hego Carolinan. NBCn ibilbide luze eta oparoa izandako Irving R. Levine kazetariaren ohoretan izendatu zuten semea. Irving Rhames Harlemen hazi zen.

New Yorkeko Arte Eszenikoen Eskolan sartu zen, eta bertan antzerkiarenganako zaletasuna deskubritu zuen. Bigarren hezkuntzaren ondoren, antzerkia ikasi zuen SUNY Purchase-n. Stanley Tucci ikaskideak "Ving" ezizena eman zion. Geroago, Rhames Juilliard-en joan zen, eta bertan ekin zion New York-eko antzerkiko ibilbideari.

1985-90 urteetan ospetsu egin zen, Brian De Palma, Adrian Lyne eta Wes Craven zuzendarien filmetan parte hartzeari esker. Geroago, film ezagunetan aritu zen: Quentin Tarantino-ren *Pulp Fiction*, *Striptease* eta *Mission: Impossible* filmaren lehenengo zatia (ondorengo bost zatietan ere agertu zen).

1998an, Urrezko Globoa irabazi zuen, Jack Lemmon bere idolo handia ere lehiatzen ari zela. Orduan, saria aktore zaharrari oparitzea erabaki zuen, bere karrera oparoa saritzeko. Publiko osoa zutitu eta txaloka hasi zen, keinu zintzoa ikusita.

## Filmografia
Pareo

250px|thumb|Pareodun emakume bat.

**Pareoa** tahitiar jatorriko hitz bat da, emakumeek, normalean, bainujantziaren gainean gorputza inguratzen duten oihal bati erreferentzia egiten diona.

Jatorrian, soilik emakumeen gonak izendatzeko erabili zen. Gaur egun, gorputzaren inguruan bilduta dagoen eta gizonezkoek edo emakumezkoek erabiltzen duten oihal zati orori aplikatzen zaio. *Sarong* malaysiarrarekin, samoar *lavalava*rekin, *tupenu* tonganoarekin eta antzeko jantziekin lotzen da. Tahitiera garaikidean *pāreu* da hitz zuzena.

## Tahitiar pareoa 
thumb|250px|ezkerrera|Pareodun tahitiar talde bat.
Tahitiar pareoa Pazifikoko koloretsuenen eta distiratsuenen artean dago. Jatorrian, lore-patroiak, hibisko loreen xehetasunak edo tapazko patroi tradizionalak kolore distiratsuetan inprimatzen zituzten 90 edo 120 zentimetro inguruko zabalera eta 180 zentimetro luzeko kotoizko oihal batean, Txinan egina. Gaur egun ere Tahitin bertan egiten dituzte, eta kolore askotarikoak dituen tindua ere herrikoia da.

Pareo bat modu askotan erabil daiteke. Emakumeek, eskuarki, bere bustoaren inguruan bilduko dute, bularretatik belaunetaraino estaliz, edo inguru bat bere sorbalda edo lepoaren inguruan bil dezakete. Ingurune tradizionalagoetan, gorputz-enborra estaltzea ez da hain garrantzitsua, baina izterrak estaltzea ez da hain garrantzitsua. Orduan, gona luzeena bezala erabiltzen da. Gizonezkoek gona motza bezala erabiltzen dute, edo gona motzeko shortak ere egin ditzakete, bereziki arrantzan edo zangoak mugitzeko askatasuna behar den landaredian lan egitean. Baina gau lasaietan, freskoagoak etxean, gona luze gisa ere erabil dezakete.

Pareoaren muturrak, eskuarki, berriz metatuz eusten dira, marruskaduraz bakarrik mantenduz. Lepoaren edo sorbaldaren inguruan soineko gisa erabiltzen denean bakarrik lotzen dira muturrak. Lasaitzen denean, egunean behin baino gehiagotan, eramaileak ez du ia tiraka egingo berriro, berriro biltzeko. Hala ere, lan astunean edo dantzan mugimendu asko gertatzen direnean, adibidez, ohikoa da gerriaren inguruan uhala erabiltzea.

Pareaoa oso aldakorra da. Erabiltzaileak goiz hotz batean has dezake eguneroko lana, bere pareoa gona luze gisa erabiliz eta alkandora batekin. Egunak aurrera egitean bero handiegia badu, gona motza bezala jar daiteke berriro. Beste behin ere, ordu batzuk geroago, alkandora bota eta soineko moduan estutu daiteke.

## Kanpo estekak
My Blue Heaven (1990eko filma)

***My Blue Heaven*** (euskaraz *Nire Zeru Urdina*), 1990eko Herbert Ross estatubatuar zinema zuzendariaren krimen komedia film bat da. Gidoia Nora Ephron kazetari eta idazleak idatzi zuen. Steve Martin, Rick Moranis eta Joan Cusack aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Vinnie Antonelli (Steve Martin), Lekuko Babestuen Programan sartu den mafiagizona da, ezkutatu eta bizi berri bati ekiteko asmoz Kaliforniako Fryburg herri txiki eta lasaiean bizitzen jarri dena. Halere, bere etorrerak herriaren bizimodu lasaia aldatuko du, bereziki Berney Coopersmith (Rick Moranis) FBIko agentearena, Vinnie babesteko ardura jaso berri baitu. Bitartean, Hannah Stubbs (Joan Cusack) barrutiko fiskal zorrotzak Vinniez susmatzen du.

## Aktoreak 
* Steve Martin: Vincent "Vinnie" Antonelli
* Rick Moranis: Barney Coopersmith
* Joan Cusack: Hannah Stubbs
* Melanie Mayron: Crystal Rybak
* Bill Irwin: Kirby
* Carol Kane: Shaldeen
* William Hickey: Billy Sparrow/Johnny Bird
* Deborah Rush: Linda
* Daniel Stern: Will Stubbs
* Jesse Bradford: Jamie
* Corey Carrier: Tommie
* Seth Jaffe: Umberto Mello
* Robert Miranda: Lilo Mello
* Ed Lauter : Robert Underwood
* Julie Bovasso: Vinnie's mother
* Colleen Camp: Margaret Snow Coopersmith doktorea
* Gordon Currie: Wally Bunting
* Raymond O'Connor: Dino
* Troy Evans: Nicky
* Carol Ann Susi: Filomena

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Askatasunaren Aldeko Martxak

**Askatasunaren Aldeko Martxak** () 2019ko urrian Katalunian independentismoaren aurkako auziaren sententzien erreakzio gisa antolatutako sei martxa izan ziren. Egun batzuk aurretik sei udalerri ezberdinetatik abiatu (Berga, Castelldefels, Girona, Tarragona, Tàrrega eta Vic) eta Bartzelonan milaka pertsonez osatutako manifestazio batean elkartu ziren, 2019ko urriko Kataluniako greba orokorrarekin bat eginez.

## Kanpo estekak
The Addams Family (2019ko filma)

***The Addams Family*** 2019ko Conrad Vernon eta Greg Tiernan zinema zuzendarien marrazki biziduneko filma da.

Addams familiaren gorabeherak telebista saio bat izan ziren 1964tik 1966ra; 1991. urtean, berriz, zinemara salto egin zuen, eta, azkenik, ordenagailuz egindako animazio filma egin dute familia bitxi horren gainean. Dagoeneko ezagunak diren pertsonaiak dira protagonistak, baina abentura berriak asmatu dituzte Conrad Vernon eta Greg Tiernan zuzendariek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Les Poupées russes

***Les Poupées russes*** 2005eko Cédric Klapisch frantziar zinema zuzendariaren komedia erromantiko filma da. ''L'Auberge espagnole'' filmaren jarraipena izan zen.

## Sinopsia 
Xavierrek eta Erasmuseko haren taldekide ohiek orain hogeita hamar urte dituzte. Xabierrek idazle izateko ametsa lortu du; hala ere, ez dago gustura bizitza irabazteko darabilen literatura motarekin (telenobeletarako gidoiak, famatuen memoriak eta abar). Baina gehien atsekabetzen duena bere bizitza sentimentala da, lortzen ez duen egonkortasuna nahi duelako. Lan kontuengatik Wendyrekin berriro elkartzeko aukera izango du. Baina ez du erraza izango, izan ere, Celia gazte ospetsu eta ederra ezagutuko baititu.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
Casse-tête chinois

***Casse-tête chinois*** 2013ko Cédric Klapisch frantziar zinema zuzendariaren komedia erromantiko filma da. ''L'Auberge espagnole* eta *Les Poupées russes'' filmen jarraipena izan zen.

## Sinopsia 
Wendy New Yorkera joan zen bizitzera, eta, beraz, Xabierrek, bere senar ohiak, jarraitu egin behar dio, bere bi seme txikiak ikusten jarraitu ahal izateko.

## Aktoreak 
* Romain Duris - Xavier Rousseau
* Kelly Reilly - Wendy
* Audrey Tautou - Martine
* Cécile de France - Isabelle
* Sandrine Holt - Ju

## Kanpo estekak
Les Femmes du 6e étage

***Les Femmes du 6e étage*** 2011ko Philippe Le Guay frantziar zinema zuzendariaren film komikoa da.

## Sinopsia 
1960ko hamarkadan, Parisen, Jean-Louis Joubertek zerbitzari gisa lan egiten zuten espainiar batzuk ezagutuko ditu. Apurka-apurka, lagun min egin eta ohartzen da, neskame soil batzuez gain, estimatzen dituen lagun batzuk aurkitzen dituela haietan. Gainera maitasuna bere etxe-langilearengan aurkituko du: Maria, Espainian izan dezakeena baino bizitza hobea izateko ideiarekin Frantziara iristen den Espainiako neska gazte batengan.

## Aktoreak 
* Fabrice Luchini: Jean-Louis Joubert
* Sandrine Kiberlain: Susanne Joubert
* Natalia Verbeke: María
* Carmen Maura: Conchita
* Lola Dueñas: Carmen
* Berta Ojea: Dolores
* Nuria Solé
* Concha Galán: Pilar
* Muriel Solvay
* Annie Mercier

## Kanpo estekak
Hiva Oa

**Hiva Oa** Markesetan kokatzen den uharte eta udalerria da.

## Geografia 
Sumendi jatorriko uhartea hau menditsua eta luzanga da, 40 kilometroko luzera eta 10 kilometroko zabalera duena. 320 km²-ko azalera du. Biztanle kopurua 2015ekoa zen 2002ko erroldan.

### Klima 
## Historia 
Álvaro de Mendañak uhartea aurkitu zuen 1595ean, eta 'Dominica' deitu zion. XIX. mendera arte, nabigatzaileak ez ziren handik askorik pasa bertokoen beligerantzia eta oldarkorraren ondorioz. Azkenean, Bergasse du Petit Thouars frantziarrak baketu zuen uhartea 1880ko hamarkadan.

Paul Gauguin margolariak, orduan, Markesetan behin betiko ezartzea erabakiko du, inspirazioa berriro aurkitzeko. 1901ean, Atuonara (Hiva-Oa uhartea) iritsi zen. Hasieran, paradisuan zegoela uste arren, laster ohartu zen bere akatsaz: agintariek egindako gehiegikerien berri izatean indigenak defendatzen saiatu zen.

Jacques Brel abeslari belgikarra erretiratu zen lekua ere izan zen, non 1978an hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fatu Hiva

**Fatu Hiva** (; markeseraz: *Fatu Iva*,  ahoskatua) Markesetan kokatzen den uharte eta udalerria da.

## Geografia 
Sumendi jatorriko uhartea da eta 960 metroko garaiera duen Tauauoho mendian amaitzen den mendilerro bat eratzen duten antzinako bi sumendiak osatzen dute. Mendebaldean bi badia daude: Hanavave eta Omoa. Hanavaveko badia, nabigatzaileek, Vergen badia bezala ezagutzen zuten, forma falikoko formazio arrokatsu batzuk aurkitzen baitira. Misiolari katolikoek, birjinen beloak direla interpretatuz, Birjinen badia izena aldatu zuten, frantsesez "i" bat gehituz: *V (i) erges*. Ekialdeko kostaldeak haran malkartsu eta iristezinak ditu. Azalera osoa 80 km²-koa da.

Fatu Hivako basoan fruta arbolak ugari dira: mangoak, bananak, pomeloak, limoiak, laranjak eta papaiak. Mangoak biztanle guztien eskura daude.

## Historia 
Álvaro de Mendañak uhartea aurkitu zuen 1595eko Maria Magdalena santua egunaren bezperan, eta 'Magdalena uhartea' deitu zion. Thor Heyerdahl ikertzaile norvegiarra 1936an uhartean instalatu zen, eta hemen hasi zen garatzen historiaurreko nabigazioei buruzko bere teoriak. Bere esperientzia deskribatu zuen *Fatu-Hiva: Back to Nature* bere liburuan.

## Demografia 
2002ko erroldan 584 biztanle zituen. Hiribildu nagusiak Omoa, hiriburua, eta Hanavave dira, izen bereko badietan kokatuak. Biztanleria nekazaritzatik, artisautzatik eta turismotik bizi da batez ere. Uhartearen orografiak ez du lurreratzeko pista bat eraikitzeko aukerarik ematen, eta ontziz bakarrik da irisgarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rapa Nui (etnia)

**Rapa Nui** edo **Rapanui** Pazko uharteko etnia indigena da.

## Deskribapena 
Rapanui herria Polinesiatik etorritako lehen biztanleetatik eratorritakoa da. *Arikie*k, zuzenean jainkoengandiko jatorria zutenek, gizartea gobernatzen zuten. Gizarte hau tributan (*mata*) banatuta zegoen, oso maila estratifikatuekin. Tribu bakoitzak gune bat (*kāinga*) hartzen zuen. Biztanle gehienak barnealderantz bizi ziren, laborantza guneen ondoan. Kostaldean gune erlijioso, politiko eta zeremonialak ezarri ziren (Anakena, Akahanga), non moaiek ordezkatutako arbaso ia jainkotuak gurtzen ziren.

Uste denez, Rapa Nuiko populazioak gainpopulazio krisi bat jasan zuen XVII. eta XVIII. mendeetan, tribuen artean gerrak eragin zituena. Honen ondorioz, aldare zeremonialak suntsitu eta moaiak zizelkatzen ziren harrobiak bertan behera utzi zituzten. Bertakoak haitzuloetan bizitzen hasi ziren, eta aldian-aldian elikagai eskasia jasan behar izan zuten. Orduan zeremonia berri bat sortu zen: Tangata Manena ('gizon-txoria') deritzona.

Rapa Nuiek 1722ko apirilak 5ean izan zuten lehen harremana mendebaldar batekin, Jacob Roggeween itsasgizon holandarra uhartera iritsi zenean.

Egun, bere aktibistek uhartearen burujabetza aldarrikatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2019ko urriko Kataluniako greba orokorra

**2019ko urriko Kataluniako greba orokorra** () 2019ko urriaren 18an, Katalunian, Intersindical-CSC eta Intersindical Alternativa de Catalunya sindikatuek lan prekarietatea eta langileen eskubide galeraren aurka protesta egin eta gutxieneko soldata 1200€-ra igotzeko eskatzeko antolatutako greba orokorra izan zen.

Bestalde, Bartzelonan, kataluniar independentismoaren aurkako auziaren sententzien aurkako protestatzeko antolatutako Askatasunaren Aldeko Martxen ailegatzearen bat egin zuen.

## Kanpo estekak
Rapa Nui (hizkuntza)

**Rapa Nui** edo **rapanui** austronesiar hizkuntza bat da, fijiar-polinesiar taldearen barnekoa, Pazko uhartean hitz egiten dutena.

Haren egitura fonetikoa polinesiarra da, bost fonema bokaliko eta kontsonante kopuru txiki batekin. Morfologikoki, markeserarekin antza handia du, baina haren fonologiak maorierarena dirudi.

2500 hiztun baino gehiago ez daude, 2000 uhartean bertan eta gainerakoak Txile kontinentalean eta munduko beste toki batzuetan, nahiz eta Du Feuk kopuru osoa 2000 inguruan jartzen duen; Ethnologuek, aldiz, 2200 inguru zenbatu ditu uhartean, eta 200 edo 300 inguru handik kanpora, Txilen zein beste leku batzuetan. *Comisión de Estructuración de la Lengua pascuense* izeneko erakundeak oinarrizko gramatika eta hiztegi etimologikoa egin ditu.

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak
Deux moi

***Deux moi*** 2019ko Cédric Klapisch frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatiko filma da.

## Sinopsia 
Remyk eta Melaniek 30 urte dituzte, eta Parisen bizi dira, elkarrengandik nahiko hurbil. Hala ere, ez dute elkar ezagutzen, eta nor bere aldetik harremanak bilatzen ari da. Hiri handiko bakartasunean bizi dira. Hiperkonektatutako gizarte batean, erraza omen da jende berria ezagutzea, baina ez da beti horrela izaten.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moncton

**Moncton** (ingelesez  eta frantsesez  ahoskatua) Kanadako Brunswick Berriko probintziako hiririk handiena da. Petitcodiac ibaiaren haranean kokatuta, Moncton Kanadako ekialdeko itsas probintzien erdigune geografikoan dago. Hiriak *"Hub City"* ezizena eskuratu du eskualdean duen kokapen zentralarengatik eta itsasoko probintzietara tren eta lur garraiorako gune gisa.

2016an, hiriak 71.889 biztanle zituen eta 142 kilometro koadroko azalera . Moncton eskualde metropolitarrak 144.810 biztanle ditu, Brunswick Berria hiririk handiena eta itsas probintzietako bigarren hiririk handiena bihurtuz. Metropoli-eskualdeak ondoko Dieppe hiria eta Riverview hiria hartzen ditu, bai eta Westmorland eta Albert konderrietako inguruko eremuak ere.

## Historia 
Moncton eremua 1733an ezarri zen lehen aldiz, baina Moncton 1766an sortu zen Pennsylvania estatuko etorkin holandarren etorrerarekin, baina bereziki Filadelfia hiritik. Hasiera batean nekazal kokaleku bezala ezarria, Moncton ez zen 1855 arte gehitu. Robert Monckton teniente koronelak izendatu zuen hiria. 1840ko hamarkadaren erdialdean ontzigintzaren eta zurgintzaren industria garrantzitsu bat garatu zen komunitatean, 1855ean udalerria gizabidez sartzea ahalbidetu zuena, baina 1860ko hamarkadan ontzigintzaren ekonomia erori egin zen, eta, horren ondorioz, hiriak bere karta zibikoa galdu zuen 1862an. Monctonek 1875ean berreskuratu zuen bere gutuna, komunitateko ekonomia suspertu ondoren, batez ere tren-industria gero eta handiago baten ondorioz. 1871n, Kanadako Intercolonial Railroadek Moncton aukeratu zuen bere egoitza bezala, eta Moncton trenbide hiri bat izaten jarraitu zuen mende bat baino gehiagoz, 1980ko hamarkadaren amaieran Canadian National Railwayko (CNR) lokomotor lategiak itxi ziren arte. Nahiz eta Monctoneko ekonomia birritan traumatizatua izan (1860ko hamarkadan ontzigintzaren industriaren kolapsoagatik eta 1980ko hamarkadan CNRko lokomotora-lantegien itxieragatik), hiria, bi kasuetan, biziki suspertu ahal izan zen. Gaur egun, hiriaren ekonomia egonkorra eta askotarikoa da, garraio, banaketa, txikizkako merkataritza eta merkataritzako ondare tradizionalean oinarritzen da nagusiki, eta hezkuntzaren, osasunaren, finantzen, informazioaren teknologiaren eta aseguruen sektoreetako sendotasunak osatzen du. Monctonen ekonomiaren sendotasunak aitorpen nazionala jaso du, eta bertako langabezia tasa herrialdeko batez bestekoaren azpitik dago etengabe.

## Hizkuntzak 
Frantsesa da ama hizkuntza (% 33,0) eta ingelesa (% 63,1). Ama-hizkuntza bi dituzte (% 1,1) eta alofonoak dira (% 2,8). Bi hizkuntza ofizialak (frantsesa eta ingelesa) biztanleen %48,1ek ulertzen dituzte, eta %48,4 ingeles elebakarrak dira, %3,4 frantses elebakarrak dira, eta %0,1ek ez dute ez ingelesa ez frantsesa ezagutzen.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Girardot

**Ana Girardot** (Clamart, ) aktore frantziarra da, zineman eta telebistan aritutakoa. Hippolyte Girardot eta Isabel Otero aktoreen alaba da.

## Filmografia 
### Zinema 
* 2010 : *Simon Werner a disparu...*
* 2012 : *Cloclo*
* 2012 : *Radiostars*
* 2013 : *Amitiés sincères*
* 2014 : *Le Beau Monde*
* 2014 : *Paradise Lost*
* 2014 : *La prochaine fois je viserai le cœur*
* 2015 : *Un Homme Idéal*
* 2016 : *Saint Amour*
* 2017 : *Ce qui nous lie*
* 2017 : *Knock*
* 2017 : *Soleil battant*
* 2018 : *Bonhomme*
* 2019 : *Deux moi*

### Telebista 
* 2010 : *Diane, femme flic*
* 2011 : *Chez Maupassant*
* 2012 &ndash; 2015 : *Les Revenants*
* 2013 : *Le Jeu des 7 familles*
Matrimonio all'italiana

'''''Matrimonio all'italiana'''* (euskaraz *Ezkontza Italiar Eran*), 1964ko Vittorio De Sicak zuzendutako komedia film bat da. Eduardo De Filipporen *Filumena Marturano'' (1946) antzezlanean oinarritua dago. Sophia Loren, Marcello Mastroianni, Aldo Puglisi, Tecla Scarano eta Marilu' Tolo aktoreek antzeztu zuten.

Emakumezko aktore onenaren Oscar Sariaren (Sohpia Loren) eta Ingelesez besteko film onenaren Oscar Sariaren izendapenak jaso zituen.

## Argumentua 
Italia, Napoli, Bigarren Mundu Gerra (1939-1945). Filomena Marturano (Sophia Loren) neska gazte ederra bakar-bakarrik bizi da, putetxe batean lan eginez, beste bizimodurik ez baitu lortu. Bertan Domenico Soriano (Marcello Mastroianni) ezagutuko du, ezizenez Don Mimi, bizimodu latz horretatik aldedun arazi eta berarekin batera bere etxera bizitzera eramango duen burges diruduna.

## Aktoreak 
* Sophia Loren: Filumena Marturano
* Marcello Mastroianni: Domenico Soriano
* Aldo Puglisi: Alfredo
* Tecla Scarano: Rosalia
* Marilù Tolo: Diana
* Gianni Ridolfi: Umberto
* Generoso Cortini: Michele

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Șinca

**Șinca** Errumaniako udalerri bat da, Brașov konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
PhpBB

**PhpBB** doako foro-sistema bat da, PHP web programazio-lengoaia ezagunean programatutako kode-pakete multzo batean oinarritua. GPLv2ren lizentzia publiko orokorraren pean argitaratua dago. Sortzaileen helburua komunitateak sortzeko tresna erraza aurkeztea izan zen eta pertsonalizatzeko aukera zabala eskaintzea.

Izena *PHP Bulletin Boarden* laburduragatik dator, PhpBB3 bezala ere ezagutzen da bere hirugarren eta azken bertsioan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Software libreko sareko aplikazioen zerrenda

## Kanpoko estekak 
* www.phpbb.com

## Kanpo estekak
Brănești

**Brănești** honakoa izan daiteke:
* Brănești (Dâmbovița)
* Brănești (Ilfov)
* Brănești (Gorj)
Sepsiszentgyörgy

**Sepsiszentgyörgy** edo **Szentgyörgy** ( ahoskatua; ,  ahoskatua; Transilvaniako saxoieraz: *Gergen*; ; ; "Done Jurgi" esan nahi duena) Errumaniako udalerri bat da, Kovászna konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko luze-zabalean banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Păulești

**Păulești** honakoa izan daiteke:

* Păulești (Vrancea)
* Păulești (Prahova)
* Păulești (Satu Mare)
Cozmești

**Cozmești** honakoa izan daiteke:

* Cozmești (Vaslui)
* Cozmești (Iași)

## Ikus, gainera 
* Cosmești (Teleorman)
* Cosmești (Galați)
Drăgușeni

**Drăgușeni** honakoa izan daiteke:

* Drăgușeni (Botoșani)
* Drăgușeni (Iași)
* Drăgușeni (Suceava)
* Drăgușeni (Galați)
Fântânele

**Fântânele** honakoa izan daiteke:

* Fântânele (Teleorman)
* Fântânele (Suceava)
* Fântânele (Arad)
* Fântânele (Mureș)
* Fântânele (Constanța)
* Fântânele (Iași)
Grădiștea

**Grădiștea** honakoa izan daiteke:

* Grădiștea (Ilfov)
* Grădiștea (Brăila)
* Grădiștea (Călărași)
Moara Vlăsiei

**Moara Vlăsiei** Errumaniako udalerri bat da, Ilfov konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cuza Vodă

**Cuza Vodă** honakoa izan daiteke:

* Cuza Vodă (Călărași)
* Cuza Vodă (Galați)
* Cuza Vodă (Constanța)
Valea Mare

**Valea Mare** honakoa izan daiteke:
* Valea Mare (Dâmbovița)
* Valea Mare (Vâlcea)
* Valea Mare (Covasna)
Golești

**Goleşti** izan daiteke:

* Golești (Vâlcea), Vâlcea konderriko udalerria.
* Golești (Vrancea), Vrancea konderriko udalerria.
* Goleşti, Bălilești udalerriko herria.
* Goleşti, Ştefăneşti udalerriko herria.
* Goleştii de Sus, Cotești udalerriko herria.
Lunca

**Lunca** honakoa izan daiteke:

* Lunca (Mureș)
* Lunca (Botoșani)
* Lunca (Teleorman)
* Lunca (Bihor)
Ștefan cel Mare

**Ștefan cel Mare** honakoa izan daiteke:

## Pertsonak 
* Eztebe I.a Moldaviakoa, Moldaviako printzea eta santua

## Geografia 
* Ștefan cel Mare (Bacău)
* Ștefan cel Mare (Argeș)
* Ștefan cel Mare (Neamț)
* Ștefan cel Mare (Olt)
* Ștefan cel Mare (Vaslui)
* Ștefan cel Mare (Călărași)
Bereck

**Bereck** (; ) Errumaniako udalerri bat da, Kovászna konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko luze-zabalean banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Drăgănești

**Drăgănești** honakoa izan daiteke:

* Drăgănești (Prahova)
* Drăgănești (Bihor)
* Drăgănești (Galați)
Avram Iancu

**Avram Iancu** (1824 &ndash; 1872ko irailaren 10a) Transilvaniako errumaniar legegizona izan zen, 1848ko iraultzak Habsburgotarren estatuetan parte hartu zuena. Țara Moților eskualdean eta Apuseni mendietan izan zen garrantzitsu. Bere inguruan zituen nekazari taldearen ondorioz, zein Habsburgo familiari ordaintzen zion leialtasunaren ondorioz *Crăișorul Munților* ("Mendietako Printze Txikia") ezizena zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rădoiești

**Rădoiești** Errumaniako udalerri bat da, Teleorman konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Popești

**Popești** honakoa izan daiteke:

* Popești (Bihor)
* Popești (Iași)
* Popești (Vâlcea)
* Popești (Vrancea)
Racovița

**Racovița** honakoa izan daiteke:

* Racovița (Sibiu)
* Racovița (Vâlcea)
* Racovița (Timiș)
* Racovița (Brăila)
Șișești

**Șișești** honakoa izan daiteke:

* Sinești (Vâlcea)
* Șișești (Maramureș)
* Șișești (Mehedinți)
C. A. Rosetti

**Constantin Alexandru Rosetti** (Bukarest, 1816ko ekainaren 2a - Bukarest, 1885eko apirilaren 8a) errumaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
1845ean, Parisera joan zen Rosetti, eta han ezagutu zuen Alphonse de Lamartine, Errumaniako Ikasleen Elkarteko burua. 1847an Mary Grant kontsul ingelesaren ahizparekin ezkondu zen Bukaresten.

Rosettik 1848ko Valakiako iraultzan parte hartu zuen. Gheorghe Bibescu printzeak atxilotu zuen lehenengoen artean egon zen, eta hark bere aurka konspiratzea leporatu zion. 1848ko ekainaren 11n behin-behineko gobernu bat izatera iritsi ondoren, Valakiako poliziaren buruzagi kargua lortu zuen. *Rruncul Român* egunkariko editorea ere izan zen. Nicolae Bălcescu, Alexandru G. Golescu eta Ion C. Brătianu behin-behineko gobernuko idazkari izan ziren ekainaren amaiera arte. Abuztuan Barne ministro izendatu zuten.

1848ko irailaren 13an iraultzaren amaiera odoltsuaren ondoren, Rosetti iraultzako beste buruzagi batzuekin batera atxilotu zuten. Emaztearen esku-hartzea erabakigarria izan zen haren askapenean. Rosetti, Bruttianu anaiekin eta beste batzuekin batera, Frantzian erbesteratu zen. Han zegoela, Moldavia eta Valakiako estatu bateratu baten sorrera defendatzen zuen aldizkari bat argitaratu zuen.

1861ean Errumaniara itzuli zen, non diputatu aukeratua izan zen, 1866an Instrukzio Publikoko ministro izatera iritsi zelarik. Uztailaren 15 eta 16 artean Errumaniako lehen ministroa izan zen.

1866an Alexandro Joan Cuza kargutik kentzearen alde agertu zen. 1867an, C.A. Rosetti egungo Errumaniar Akademiaren sortzean lagundu zuen, hasiera Errumaniar Elkarte Literarioaren izenarekin. Diputatuen Ganberako buru izan zen 1877an, eta Barne ministro izan zen 1881 eta 1882 artean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errumaniar Akademia

## Kanpo estekak
Negrilești

**Negrilești** honakoa izan daiteke:

* Negrilești (Vrancea)
* Negrilești (Galați)
* Negrilești (Bistrița-Năsăud)
Ibănești

**Ibănești** honako hau izan daiteke:

* Ibănești (Botoșani)
* Ibănești (Vaslui)
* Ibănești (Mureș)
Grădinari

**Grădinari** honakoa udalerrietako bat izan daiteke:
* Grădinari (Caraş-Severin)
* Grădinari (Giurgiu)
* Grădinari (Olt)
Mihai Viteazu

**Mihai Viteazu** honakoa izan daiteke:
* Mikel Ausarta, Valakiako printzea. Edo, bere omenez izendatutako lekuak:
** Mihai Viteazu (Cluj), Clujeko udalerri bat, Errumanian.
** Mihai Viteazu (Constanța), Constantako udalerri bat, Errumanian.
Mihăileni

**Mihăileni** honakoa izan daiteke:

* Mihăileni (Botoșani)
* Mihăileni (Harghita)
* Mihăileni (Sibiu)
Mihălășeni

**Mihălășeni** Errumaniako udalerri bat da, Botoșani konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izvoarele

**Izvoarele** honakoa izan daiteke:

* Izvoarele (Tulcea)
* Izvoarele (Giurgiu)
* Izvoarele (Teleorman)
* Izvoarele (Olt)
* Izvoarele (Prahova)
Cristești

**Cristești** honakoa izan daiteke:

* Cristești (Iași)
* Cristești (Botoșani)
* Cristești (Mureș)
Podgoria (herria)

**Podgoria** Errumaniako herri bat da, Podgoria udalerrikoa, Buzau konderrian kokatua.  biztanle ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oroszhegy

**Oroszhegy** ("errusiar mendi" esan nahi duena; ) Errumaniako udalerri bat da, Hargita konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko luze-zabalean banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Braniștea

**Braniștea** honakoa izan daiteke:

* Braniștea (Bistrița-Năsăud)
* Braniștea (Mehedinți)
* Braniștea (Galați)
Vulturești

**Vulturești** honakoa izan daiteke:

* Vulturești (Vaslui)
* Vulturești (Olt)
* Vulturești (Suceava)
* Vulturești (Argeș)
Ciocănești

**Ciocănești** honakoa izan daiteke:

* Ciocănești (Suceava)
* Ciocănești (Dâmbovița)
* Ciocănești (Călărași)
Cosmești

**Cosmești** honakoa izan daiteke:

* Cosmești (Teleorman)
* Cosmești (Galați)

## Ikus, gainera 
* Cozmești (Vaslui)
* Cozmești (Iași)
Dracea

**Dracea** Errumaniako udalerri bat da, Teleorman konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dumbrăvița

**Dumbrăvița** honakoa izan daiteke:

* Dumbrăvița (Timiș)
* Dumbrăvița (Brașov)
* Dumbrăvița (Maramureș)
Ciocârlia

**Ciocârlia** honakoa izan daiteke:

## Geografia 
* Ciocârlia (Ialomița)
* Ciocârlia (Constanța)

## Bestelakoak 
* Fanfare Ciocărlia
Txaidamu (zaldi)

**Txaidamu zaldi**a, (Txinera tradizionalez: 柴達木|s=柴达木, chaidamu, txinera sinplifikatuez:  t=柴達木), Txinako Qinghai probintziako Dulan, Geermu eta Wulan eskualdetako zein Tibeteko bertako zaldi arraza bat da . Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik Txaidamu zaldia ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Arraza honen jatorrian mongoliarrrek ekarritako mongoliar zaldiak daude. Arrazari buruzko informazio gutxi dago eta bere kopurua nahiko murritza dela uste da.

## Arrazaren historia 
Arraza mongoliar zaldietan dauka jatorri. Joan den mendean atzerakada handia jasan zuen Qaidam arroko basamortuzte prozezua dela eta.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikuloa "The equinest" entziklopedian.http://www.theequinest.com/breeds/chaidamu-pony/
Frailty

***Frailty*** (euskaraz *Hauskortasun*), 2001eko Bill Paxtonek zuzendutako thriller psikologiko film bat da. Paxtonez gain, Matthew McConaughey, Powers Boothe, Matt O'Leary, Jeremy Sumpter eta Levi Kreis aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Felton Meiks (Matthew McConaughey) izeneko gizasemea Wesley Doyle (Powers Boothe) FBIko agentearen bulegoan aurkeztu da, azken hau Texasko "Jainkoaren Eskua" deritzon serieko hitzailea atzemateko lanean dabil. Feltonek hiltzaile iheskorraren nortasuna ezagutzen duela aipatuko dio: haren anaia den Adam, ustez, hilketak burutu ondoren bere buruaz beste egin omen zuena. Une berean, bere anaiak hilketa horiek burutzeko arrazoiak zein izan ziren ere azalduko dizkio.

## Aktoreak 
* Bill Paxton - Dad Meiks
* Matthew McConaughey - Fenton Meiks / Adam Meiks
* Powers Boothe - Wesley Doyle, FBIko agentea
* Matt O'Leary - Fenton gaztea
* Jeremy Sumpter - Adam gaztea
* Luke Askew - Smalls sheriffa
* Levi Kreis - Adam Meiks / Fenton Meiks
* Derk Cheetwood - Griffin Hull agentea
* Missy Crider - Becky Meiks (edota Melissa Crider)
* Alan Davidson - Brad White
* Cynthia Ettinger - Cynthia Harbridge
* Vincent Chase - Edward March
* Gwen McGee - Operatzailea
* Edmond Scott Ratliff - Aingerua
* Rebecca Tilney - Irakaslea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Nagygalambfalva

**Nagygalambfalva** () Errumaniako udalerri bat da, Hargita konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko luze-zabalean banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Diahann Carroll

**Diahann Carroll**, jaiotzako izena **Carol Diann Johnson** (Bronx, New York, 1935eko uztailaren 17a – Los Angeles, Kalifornia, 2019ko urriaren 4a) estatubatuar aktore, abeslari, modelo eta ekintzailea izan zen. 1968-1971 bitartean, *Julia* telesaileko aktore nagusia izan zen; telesail aitzindaria izan zen, protagonista beltza izateaz gain, rol ez estereotipatua jokatzen zuelako. Urrezko Globo bat irabazi zuen lan horrengatik. Emakumezko aktorearen Tony saria jaso zuen 1962an, *No Strings* musikalarekin.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Diskografia 
## Erreferentziak
Bistra

**Bistra** honakoa izan daiteke:

## Errumania 
* Bistra (Alba)
* Bistra (Maramureș)

## Kroazia 
* Bistra (Kroazia)
Livezile

**Livezile** honakoa izan daiteke:

* Livezile (Alba)
* Livezile (Timiș)
* Livezile (Bistrița-Năsăud)
* Livezile (Mehedinți)
Lopadea Nouă

**Lopadea Nouă** Errumaniako udalerri bat da, Alba konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak 
Udalerrian honako herriak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seachtain na Gaeilge

**Seachtain na Gaeilge**, , Irlandan irlandera sustatzen duen inongo diru irabazirik gabeko erakundea da. Bere helburua, urtero martxoan aste batez irlanderaren erabilera sustatzea da, hain zuzen ere, San Patrizio egunaren (martxoaren 17a) aurreko aste osoa.

1903an Conradh na Gaeilge kultur elkarteak sortu zuen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Gostinu

**Gostinu** Errumaniako udalerri bat da, Giurgiu konderrian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gizonezkoaren ugaltze-aparatu

**Gizonezkoaren ugaltze-aparatuak** edo **gizonezkoaren aparatu genitalak** gizonezkoan espermatozoideen sorkuntzaz eta arrautzaren ernalketaz arduratzen diren organoen multzoa da: bi barrabilak (espermatozoideak sortzen dituzte), bide espermatikoak (barrabiletatik uretraraino hazia daramate), prostata, uretra eta zakila (organo zutikorra, esperma emakumezkoaren kopulazio-organoan isurtzen duena). Emakumezkoen baliokidea emakumearen ugaltze-aparatua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zerbix

**Zerbixa** edo **umetoki-lepoa** umetokiaren beheko segmentu estutua da, umetoki-barrunbea baginarekin lotzen duena. Baginaren loturak bi zatitan banatzen du: baginapekoa eta baginabarnekoa. Irekidura edo zulo horrek umetokitik odola ateratzen uzten du hilerokoan. Espermatozoideak umetokira eta Falopioren tronpetara sartzen ere uzten du.

Oro har, 3 eta 4 cm arteko luzera eta 2,5 cm inguruko diametroa duen arren, zerbixa 10 cm inguru luza daiteke erditzean, haurrari pasatzen uzteko, eta haren tamaina aldatu egin daiteke adinaren eta erditze-kopuruaren arabera. Emakumearen hilekoaren zikloaren uneak, sekretatzen diren hormonek kontrolatuta, zerbixaren fisiologian ere eragina izan dezake. Obulazioan zehar ezkutatutako estradiolak aldaketak eragiten ditu zerbixean, eta aldaketa horiek espermatozoideak sartzea errazten dute. Gainera, umetoki-lepoan azido hialuroniko kumulu bat dago, iragazki gisa erabiltzen dena, espermatozoiderik mugikorrenak soilik igaro daitezen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emakumearen ugaltze-aparatu

**Emakumearen ugaltze-aparatua** edo **emakumearen aparatu genitala** organo desberdinak ditu, batzuk kanpoan daude eta ikusgarriak dira eta beste batzuk gorputzaren barnean daude.

## Emakumearen ugaltze-aparatuaren anatomia 
### Kanpo organoak 
Kanpo organoen multzoari bulba esaten zaio eta hurrengoak biltzen ditu:

* Klitoria
* Ezpainak  Ezpain handi eta barruko ezpainak
* Pubis-mendi: pubiseko sinfisi, pubiseko ile
* Baginako bestibulu: uretra, Bartholinen guruin, Skeneren guruin

### Barne organoak 
* Obulategi
* Umetoki-tronpa
* Umetokia
* Bagina

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sexu eta ugalketa-osasun

* Hilekoaren ziklo
* Menstruazio

## Kanpo estekak
Hodi isurle

**Hodi isurlea** hazia isurtzen duten bi hodietako bakoitza da. Hazi-guruinetik datorren hodiaren eta hodi deferentearen azpileko zatiaren elkargunearen ondorioz eratzen dira. Jarraian, prostatan zehar, uretraren goiko zatira (prostatako uretran, hain zuzen) irekitzen dira. 

* Deferens-hodiaren azpileko zatia: iztai hodiaren sakoneko eraztunetik maskuriaren atzealdera. Bertan hodi deferentea hazi guruinaren guruinekin bat egingo du, prostataren barruan hodi isurlea sortzeko.

* Prostrata uretran goragune bat dago, hazi kolikulua izenekoa. Bertan 3 zulotxo daude (triangelu erpinen moduan kokaturik): goikoa prostata-utrikulua izango da eta beheko biak isurtze hodien irtera zuloak.ezkerrera|thumb|250x250px|Prostata uretran zabaltzen diren hodi isurlearen irtera zuloakBestalde, deferens hoditik garraiatzen diren espermatozoideak eta hazi guruinen jariapenak (7,5 pH-koa eta fruktosa ugari espermatozoideentzako mantenugai gisa) bat egingo dute hodi isurletik bideratuz. Hazi-guruina eta deferens hodiaren isuria hodi isurlearen bidez prostatako uretran jariatuko da eta isuritzen den guztitik, likido seminalaren %70 hazi guruinetik etorriko da, beste %30, aldiz, prostatatik.

thumb|300x300px|Hodi isurlearen eraketa: hodi deferentea eta hazi guruinaren isurtze-hodia batzean sortu

## Patologia 
### Hodi isurleen buxadura 
Hodi isurleen buxatzea baldintza patologiko bat da, hartua edo sortzetikoa izan daiteke. Hodi isurle bat edo biak buxatuta egon ahal dira.

#### Buxadura-maila 
Isurtze hodiak era **bilateralean** buxatzen direnean, haziak ez du hazi-guruinen edo hodi deferenteen produkturik jasoko, eta prostata ekarpena baino ez du izango. Ekarpen hori eiakulazio-bolumen murriztuarekin (1 ml baino gutxiago), pH azidoarekin, fruktosa urrituarekin edo azoospermiarekin adierazten da. Hala ere, buxadura **unilaterala edo partziala** bada, mugikortasun espermatiko gutxitua edo oligozoospermia emango da.

#### Isurtze hodiak buxatzeko arrazoiak  
Sortzetiko arrazoien kasuan, hodi isurleen estenosia ematen da eta kisteak hodi mulleriano edo Wolf-en aurkitzen dira. Arrazoi hartuen kasuan, berriz, isurtze hodien litiasia eta infekzio edo kirurgia osteko orbaintzea. 

#### Eragindako sintomak 
Hodi-isurleen kisteek eragindako ernalezintasunak ezaugarri hauek ditu klinikoki:

* Hipospermia 
* Hematospermia
* Mina eiakulazioan
* Gernubideen infekzioa
* Epididimitisa
* Gerrialdeko mina
* Sabeleko eta perineoko mina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Semen-besikula

**Semen-besikula**, **semen-guruina** edo **hazi-guruina** semenaren edo haziaren osagai alkalinoa jariatzen duen arraren ernal aparatuko guruin gehigarri bikoitza da. Zenbait ornogabe eta behe-mailako ornodunetan, esperma metatzen duen organoa ere bada.

## Giza-anatomia 
Hazi-guruin bakoitza hodi biribilkatu bat da, hodi deferentearen jarraipena dena. Guruin bakoitzak luzeeran 5cm inguru neurtzen du, baina hodi biribilkatua luzatzen badugu 15cm-ko hodia lortzen da. Bilaterala da eta maskuria hondoaren eta ondeste artean kokatuta dago, prostataren goikaldean eta hodi deferenteen kanpoko alboetan. Kanpotik, epitelio jariakorraz estalita dago. Honek, substantzia nutritibo batzuetan aberatsa den material mukoidea, prostaglandina- eta fibrinogeno-kopuru handiak jariatzen ditu. Guruinetik ateratzen den konduktua hodi deferentearekin bat egingo du  eta hodi isurlea sortu, hau azkenean, prostatan zabalduko da.

Isurtze-prozesuan zehar, semen-besikula bakoitzak bere eduki alkalinoa (pH 7,5 ingurukoa) hodi isurlera husten du, hodi deferenteak espermatozoideak hustu eta denbora gutxira. Horrek nabarmen handitzen du semen eiakulatuaren bolumena (eiakulazio bolumenaren %70 inguru izango da guruinak jariatutakoa). Hazi-likidoaren fruktosak eta beste substantziek nutrizio-balio handia dute espermatozoide eiakulatuentzat. Honi esker, espermatozoideak bere bidea egin dezakete obulua aurkitu arte.

## Odoleztapena 
### Arteria 
Hazi-guruina beheko maskuria arteria odoleztatuko du. Arteria hau barneko arteria iliakoaren adar zuzena izango da.

### Zaina 
Beheko maskuria zaina jasoko du hazi-guruinaren odola. Hemendik barneko zain iliakora pasa ostean, beheko kaba zainean drainatuko du odola. Beheko kaba zainetik bihotzaren eskumako aurikulara sartuko da odola.

### Linfa 
Kanpoko eta barneko nodo iliakoetara drainatuko du linfa soberakina.

## Hazi besikulen gaixotasunak 
thumb|Hazi besikularen kisteak
Hazi guruinen gaixotasun ohikoenak hazi guruinen agenesia edo kisteak dira. Semen-besikuleko kistek sortzetiko anomalia urologikoa osatzen dute; ez dira asko ematen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bela-nabigazio

thumb|300px|Gaur egun kirola moduan eta aisialdian erabiltzen da.
eskuinera|300px|thumb|Belaz ibiltzen den ontzia Antzinako Egiptoko irudi batean (K.a. 1422-1411)
**Bela-nabigazioa** itsas-nabigazio mota bat da, belez prestatutako itsasontzietan. Itsasoan erabili izan da baita ere ibaietan eta lakuetan. Merkataritzan eta bidaietan garrantzi oso handia izan zuen XIX. mende arte, propultsio sistema berriak sortu ziren arte. Gaur egun, orokorrean, kirola moduan erabiltzen da nahiz eta zenbait herrialdetan oraindik-orain beste beharrei erantzuteko erabili izan.

## Haizearen araberako nabigazio motak 
* Estuan nabigatzea: itsasontziaren norabidea haizearenarena antzekoa da. Haizea ontzi masailetik sartzen da.
* Alboko nabigazioa: haizea itsasontziari albo batetik sartzen zaio, 90° gradukin.
* Deskuartelatzeko nabigazioa: aurreko bien konbinazioa, estua eta alboko artean alegia.
* Largo batean nabigatzea: haizea albo batetik sartzen zaio.
* Popan nabigatzea: haizea popatik datorkio itsasontziaren norabidea haizearenarena izanik.
* Istriborera ontzi masailetik sartuta haizea, ezkerreko albo bandatik.
* Ababorera ontzi masailetik sartuta haizea, eskuineko albo bandatik.

## Kirol diziplinak 
* Gurutze Belako Nabigazioa
* Bela arineko nabigazioa
* Belaren Taula Irristatzaileko nabigazioa
* Irrati Kontroleko Nabigazioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Gure itsasontziak*, Bertan, 23.zk. Gipuzkoako Foru Aldundia. Nabigazioaren historia gurean.
* Bizkaiko Bela Federazioaren estatutuak.
* Solosailor - Nabigazio hiztegi teknikoa bederatzi hizkuntzetan.