Antzinaroko filosofia

**Antzinaroko filosofia** Antzinaroan zeuden pentsamoldeei deritze.

## Txina 
Txinatar filosofiak, Txinan nagusi zen pentsamendu filosofikoari egiten dio erreferentzia; ostera, kulturalki erlazionaturiko eta hizkuntza familia bereko ekialdeko Asiako herrialdeetara (Japon, Korea, Vietnam, adibidez) zabaldua.

### Filosofoak 
* **Taoismoa**. Lao Tzuren idazkietatik sortutako mugimendu erlijiosoa da. Taoisten funtsezko helburua hilezkortasunera heltzea da, horretarako naturarekin harmonian dagoen bizitza luze eta osoa eskuratzea bilatzen dutelarik.
** Laozi (K.a. V. mendea - K.a. IV. mendea).
** Zhuangzi (K.a. IV. mendea).
** Zhang Daoling (K.o. 34 – K.o.156).
** Zhang Jue (K.o. 140? - K.o. 184).
** Ge Ong (K.o. 283 - K.o. 343).

* **Konfuzianismoa**. Konfuzio jakintsu eta filosofo txinatarren irakaspenetatik garatua eta kosmogonia, gizartearen ordena, aginte, moral eta metafisikari buruzkoa.
** Konfuzio (K.a. 551 - K.a. 479).
** Mentzio (K.a. 372 – K.a. 289).
** Xunzi (K.a. 312 - K.a. 230).

* **Legalismoa**.
** Li si (ca. K.a. 280 – K.a. 208). 
** Li Kui (K.a. 455 – K.a. 395). 
** Han Fei (*ca*. K.a. 280 – K.a. 233). 
** Mi Su Yu
** Shang Yang (*ca*. K.a. 390 – K.a. 338). 
** Shen Dao (*ca*. K.a. 350 – *ca*. K.a. 275). 

***Mohismoa**. Bere kontzeptu garrantzitsuenak altruismoa eta mundu guztiarekiko errespetu eta kezka dira; haien ideologiak apaindura eza eta utilitarismoa gorentzen ditu.

# Mozi (*ca*. K.a. 470 – *ca*. K.a. 391).
# Song Xing

* **Izenen eskola**. Erresuma Borrokalarien garaian eskola mohistatik garatu zen korronte filosofikoa da, aditu ezberdinek sofista eta dialektikoekin harremandu da.
** Deng Xi (*ca*. K.a. 545 – K.a. 501).
** Hui Xi (K.a. 380 - K.a. 305).
** Gongsun Long (*ca*. K.a. 320 – K.a. 250).

* ***Nongjia***. **Agrikulturaistak** ere deituak, eskola filosofo honek zioen gizarte txinatarrak Shennong erregearen jakituariaren arabera bizi behar zuela; *Shennong* erregea txinatar folkloreko pertsonaia zen, landa-lan egiteaz gain biztanleria aholkatzen zuena.
** Xu Xing (*ca*. K.a. 372 – *ca*. K.a. 289).

## Grezia eta Erroma 
[eskuinera|thumb|235x235px|[Atenasko Eskola, Rafael margolariaren artelana. Bertan filosofo klasikoen arteko saioa irudikatzen da.]]Grezia eta Erromako Antzinaroko filosofiak, mediterraneo itsasoko lurraldeetan (non, antzinako greziako kultura eta erromatar kultura gailentzen ziren) K.a. VII. mendetik VI. mendera arte (mundu zaharraren amaierarekin) eman ziren iritzi, pentsamendu eta sistema filosofikoak biltzen ditu.

### Greziako filosofia 
#### Presokratikoak (K.a. VI. mendea - K.a. IV. mendea) 
Presokratikoak Antzinako Greziako (K.a. VI. mendea - K.a. IV. mendea) pentsalari multzo bat dira, greziar filosofiaren aitzindaritzat jotzen direnak. Filosofo hauen ekarpen garrantzitsuena unibertsoaren eta munduaren ikuspegi mitologikoa alde batera utzi eta horiei buruz emandako azalpen arrazionala izan zen, mitotik *logos* delakora aldatuz. Presokratikoetan pentsalari heterogeneoak biltzen dira, ordea, eta horregatik askotan eskola ezberdinetan sailkatzen dira.
* **Miletoko eskola**. Unibertsoa osatzen duen *arkhe*  printzipioa bilatu zuten, aldatzen ez den printzipioa.
** Tales Miletokoa (*ca*. K.a. 624 - *ca*. K.a. 546).
** Anaximandro (K.a. 610 – *ca*. K.a. 546).
** Anaximenes (K.a. 585 – *ca*. K.a. 528).

* **Eskola pitagorikoa**. Beren ekarpenen artean Pitagorasen teorema, musikaren harmonia, zenbaki primoak, eta lurra esferikoa zelaren sinesmena daude.
** Pitagoras (*ca.* K.a. 580 – *ca*. K.a. 495).
** Filolao (K.a. 470 - K. a. 385).
** Alkmeon Krotonakoa (fl. ca. K.a. 500).
** Arkitas (K.a. 428 - K.a. 347).
* **Heraklito** (K.a. 535 - K.a. 475).
* **Eskola eleatikoa**. Eskola eleatikoa monista da eta logikaz eta abstrakzioz heldu nahi du errealitatearen muinera.
** Parmenides (K.a. 515- K.a. 450).
** Xenofanes (ca. K.a. 570 – ca. K.a. 475).
** Zenon Eleakoa (ca. K.a. 490 - ca. K.a. 430).
** Melisos Samoskoa (K.a. 470 - K.a. 430).
* **Pluralisten eskola**. Parmenidesen munduaren aldaketaren ideia baztertzen zuten eta monismoaren aurkakoak ziren, ezin zutelarik naturaren dibertsitatea printzipio bakar batera mugatu.
** Enpedokles (K.a. 490 - K.a. 430).
** Anaxagoras (ca. K.a. 500 - K.a. 428).
* **Eskola atomista**. Natura zatiezinezko partikulak diren atomoz eta hutsez osaturik dagola uste duen eskola presokratikoa zen.
** Leuzipo (K. a. V. mendea). 
** Demokrito (*ca*. K.a. 460 - *ca*. K.a. 370).
** Kioseko Metrodoro (K.a. 449 - K.a. 350).
* **Siroseko Ferekides** (fl. K.a. VI. mendea).
* **Eskola sofista**. Jatorrian hiritarren iritziz jakintsuak ziren, baino geroago terminoa maila altuko ikasleen maisu lanetan ibiltzen ziren haiek izendatzeko erabili zen. Pentsalari moduan euren ekarpena nabaria da etika, politika eta orohar gizarte eta giza-arazoetan. Literatura alorrean, prosa eta erretorikaren sortzaileak dira eta gramatika eta semantika alorretan aitzindariak. 
** Protagoras (ca. K.a. 490 - ca. K.a. 410).
** Gorgias (K.a. 485 - K.a. 380).
** Antifon (K.a. 480 – K.a. 411).
** Prodiko Keakoa (*ca*. K.a. 465 - *ca*. K.a. 395) .
** Hipias Elidekoa (K.a. V. mendea).
** Trasimako (K.a. 459 - K.a. 400).
** Kalikles (K.a. V. mendea).
** Kritias (K.a. 460 - K.a. 403).
** Likofron (K.a. III. mendeko ).
* **Diogenes Apoloniakoa** (K.a. V. mendea).

#### Grezia Klasikoa (K.a. VI. mendea - K.a. IV. mendea) 
* Sokrates (K.a. 470 - K.a. 399).
* Megarako Euklides (*ca*. K.a. 435 - *ca*. K.a. 365).
* Antistenes ( K.a. 446 - K.a. 366).
* Aristipo (*ca.* K.a. 435 - *ca.* K.a. 356).
* Platon (*ca*. K.a. 427 - *ca*. K.a. 347)).
* Espeusipo (*ca*. K.a. 408 – K.a. 339/8).
* Diogenes of Sinope (*ca*. K.a. 412 – K.a. 323).
* Xenokrates (K.a. 396/5 – K.a. 314/3).
* Aristoteles (K. a. 384 – K. a. 322).
* Estilpo (K.a. 360 - K.a. 280).
* Teofrasto (*ca*. K.a. 371 – *ca*. K.a. 287).

#### Garai helenistikoa (K.a. IV. mendea - K.a. II. mendea) 
* **Estoizismoa**. Estoizismoak historian zehar izan zuen sei mendeko hedadura dela-eta, oso irakaspen, ideia eta korronte ezberdinak bildu ditu; baina sistema filosofiko bateratua bezala, filosofia bizimodu edo praktika bat (*askesis*) zela uste zuten, zorion-bizitzarako jarduera alegia, zientziak berez baliorik ez duela baieztatuz.
** Zenon Zitiokoa (*ca*. K.a. 335 - *ca*. K.a. 262).
** Kleantes (*ca*. K.a. 330 – *ca*. K.a. 230).
** Posidonio (K.a. 135 - K.a. 50).
* **Eszeptizismoa**. Oro har onartutako baieztapenen aurrean zalantza eta sinesgaiztasuna izan behar direla aldarrikatzen duen jarrera filosofikoa da, jatorrian egiazko ezagutza ezinezkoa dela aldezten zuen.
** Pirron (K.a. 365 – K.a. 275).
** Agripa (I. mendea).
** Aenesidemo (K.a. I. mendea).
** Fliunteko Timon (*ca.* K.a. 320 - K.a. 230).
** Artzesilao (K.a. 315-K.a. 240).
** Karneades (*ca.* K.a. 214 - K.a. 129).
** Klitomako (K.a. 187/6 - K.a. 110/9).
** Larisako Filo (K.a. 159/8 – K.a. 84/3).
* **Zinismoa**. Bizitzaren helburua modu bertutetsuan bizitzea da, eta horrek naturarekin bat bizitzea esan nahi du. Haien oinarrizko interesak etikoak dira, baina ulertzen dute etika bizitzeko modu gisa, azalpena behar duen doktrina gisa baino.
** Menipo (fl. K.a. III. mendea).
* **Zirenaikoak**. Zirenaikoak hedonistak ziren, eta plazera bizitzako ongi gorena zela zioten, batez ere plazer fisikoa, beste plazer mota batzuk baino biziagoa eta desiragarriagoa zela uste baitzuten. Atsegina da bizitzako on bakarra eta mina gaitz bakarra.
* **Epikureismoa**. Zoriona oinaze ezan, atseginean eta espirituaren lasaitasuna lortzen dela defendatzen duen korrontea.
** Epikuro (K.a. 341 - K.a. 270).
** Estratonizeako Metrodoro (K.a. 140 - K.a. 70).
* **Eklektizismoa**. Mugimendu, eskola, estilo eta pentsaera ezberdineko elementuak era malguan bateratzeko joerari deitzen zaio.
* **Erdiplatonismoa**. 
** Axkeloneko Antioko (K.a. 130 - K.a. 68).
* **Neoplatonismoa**. Platonen filosofiatik abiatu bazen ere, sinkretismoan garatutako gnostizismo eta hermetismoko elementuak ere bereganatu zituen korronte helenistikoa da.
* **Neopitagorismoa.** Pitagorismoa berpiztu zuen eskola filosofikoa izan zen.
* **Eskola peripatetikoa**.  Aristotelesen Antzinako Greziako jarraitzaileek, peripatetikoek alegia, osatu zuten eskola filosofikoa da. 
* **Arkimedes** (K.a. 287 - K.a. 212).

### Filosofia kristaua. 
* Klemente Alexandriakoa (*ca*. 150 – *ca*. 215).
* San Agustin Hiponakoa (354 - 430).

### Filosofia erromatarra 
#### Garai goiztiarra (K.a. VIII. mendea - ) 
* **Sextioen eskola** (K.a. 50 - 19). Erroman sorturiko korronte filosofikoa da (zentzu klasikoan), aszetismoan eta bizitzarako praktika moralak erakusten dituena; korronte honen oinarri filosofikoak estoizismoaren eta neopitagorismoaren nahaste bat dira, erromatar izaerara moldatuak.
** Sozion (K.o. I. mendea).
** Papirio Fabiano (K.o. I. mendea).
** Aulo Kornelio Zeltso (*ca*. K.a. 25—*ca*. 50).

#### Erromatar inperioaren garaia (K.a. VIII. mendea - K. o. V. mendea) 
* **Estoizismoa**. 
** Seneka Gaztea (*ca*. K.a. 4- 65).
** Marko Aurelio  (K.o. 121 - K.o. 180).
* **Eszeptizismoa**.
** Zizeron (K.a. 106- K.a. 43).
** Arelateko Faborino (*ca*. 80 – *ca*. 160).
* **Epikureismoa**. 
** Lukrezio (K.a. 99 - K.a. 55).

## Egipto 
* Ptahhotep (K.a. XXIV. mendea).

## Iran 
* **Zoroastrismoa**. Zoroastrismoak henoteismoa, nolabaiteko monoteismoa, aldarrikatu zuen; gainera aditzera eman zuen Ongiaren eta Gaizkiaren arteko borroka eta dualismoa, Argia eta Iluntasunarena, batak bizitza eta besteak heriotza irudikatzen dutenak. Bi espiritu hauek elkarrekin bizi dira gizaki bakoitzaren baitan.
** Zaratustra (K.a. 1500 eta K.a. 500 artean jaioa).
** Jamasp (K.o. 496 - K.o. 530/540).
** Ostanes.
* **Zurvanismoa.** *Zurvan* jainko infinitu, transzendental eta neutrala jarraitzen duen korronte filosofikoa da.
** Mazdak (*ca*. 524/528 hila).
* **Bardaisan** (K.o. 154 – K.o. 222). Filosofo pre-manikeista zen.
* **Manikeismoa**. Arima jainkoarena eta gorputza deabruarena dela aldarrikatzen zuen erlijio dualista izan zen, ongiaren eta Gaizkiaren arteko betiereko borrokan sinisten zuten manikeoek.
** Mani (K.o. 216 - K.o. 274).
** Mar Ammo (III. mendea). 

## India 
### Filosofia Vedikoa 
### Sramana filosofia 
### Filosofoak 
#### *Saptarishi* (Garai vediko goiztiarra, K.a.1500-K.a. 800) 
* Parashara (K.a. 1000).
* Vasishtha.
* Atri.
* Vishvamitra.
* Agastya.
* Gautama Maharishi.
* Jamadagni.
* Bharadwaja. 
* Dirghatamas.
* Lopamudra (K.a. VI. mendea).
* Rishi Narayana.
* Seven Rishis.
* Other Vedic Rishis – Gritsamada, Sandilya, Kanva etca.
* Rishaba.
* Yajnavalkya (ca. K.a. 700).
* Gargi Vachaknavi (*ca*. K. a. VII. mendea).
* Maitreii (*ca*. V. mendea).
* Uddalaka Aruni (fl. *ca*. K.a. VIII. mendea).
* Ashvapati.
* Ashtavakra.

#### Sektarianismoa edo Filosofoen Garai Axiala (Garai vediko berantiarra, K.a. 800 - K.a. 400) 
* Parshvanatha Parshvanatha (K.a. 872 - K.a. 772).
* Aruni (K.a. 750 - K.a. 650).
* Yajnavalkya (K.a. 700 - K.a. 600).
* Makkhali Gosala (K.a. 600 - K.a. 500).
* Pāṇini (K.a. 600 - K.a. 500).
* Siddhartha Gautama (*ca*. K.a. 563 – K.a. 483).
* Mahākāśyapa.
* Bṛhaspati.
* Mahavira (K.a. 599 – K.a. 527).
* Badarayana (K.a. 500 - K.a. 400).
* Kapila (*ca*. K.a. 500).

* Gotama (*ca*. K.a. 600).
* Kanada (*ca*. K.a. 600).
* Mahavira (K.a. 599 – K.a. 527).
* Purana Kassapa
* Ajita Kesakambali
* Payasi
* *Makkhali Gośāla*
* *Sañjaya Belaṭṭhiputta*
* Mahavira
* Dandamis
* Nagasena
* Lakulisha

* Pakudha Kaccayana
* Pāṇini (K.a. 520 – K.a. 460).
* Kapila (*ca*. K.a. 500).
* Badarayana (K.a. 500 - K.a. 400).
* Jaimini (*ca*. K.a. 400).
* Pingala (*ca*. K.a. 500).
* Gautama Buddha (*ca*. 480 – *ca*. 400 K.a.).
* Śāriputra.
* Chanakya (*ca*. K.a. 350 – *ca*. K.a. 275).
* Patañjali (*ca*. K.a. 200).
* Shvetashvatara.

#### Urrezko Aroko filosofoak (K.a. 184 – 600) 
* Valluvar (*ca*. K.a. 31).
* Aśvaghoṣa..
* Vatsyayana (IV. mendea - VI mendetan) - Gupta Inperioko erlijioso eta idazle indiarra zen,  *Kama Sutraren* egilea.
* Samantabhadra.
* Isvarakrsna,
* Aryadeva.
* Dharmakirti
* Haribhadra
* Pujyapada
* Buddhaghosa
* Kamandaka.
* Maticandra.
* Prashastapada.
* Bhāviveka.
* Dharmapala.
* Udyotakara.
* Gaudapada.
* Siddhasena.
* Dignāga (*ca*. K.o. 500).
* Asanga (*ca*. K.o. 300).
* Bhartrihari (*ca*. K.o. 450 – K.o. 510),
* Bodhidharma (*ca*. K.o. 440 – K.o. 528).
* Siddhasena Divākara (V. mendea).
* Vasubandhu (*ca*. K.o. 300),
* Kundakunda (II. mendea).
* Nagarjuna (*ca*. K.o. 150 – K.o. 250).
* Umāsvāti or Umasvami (II. mendea).
* Adi Shankara.

#### Maurya Inperioa (K.a. 321 – K.a. 184) 
* Shvetashvatara.
* Chanakya (*ca*. K.a. 350 – K.a. 275).
* Jaimini (*ca*. K.a. 300 – K.a. 200).
* Aksapada Gautama (*ca*. K.a. II. mendea).
* Kanada.
* Pingala.

#### Urrezko Aroa (K.a. 184 – K.o. 100) 
* Patanjali.
* Thiruvalluvar (*ca*. K.a. I. mendea – K.o. II. mendea).

#### Txola, Txera, Pandava eta Kushan Inperioak (100–300) 
* Nagarjuna (*ca*. 150–250).
* Kundakunda (*ca*. II. mendea).
* Umasvati (ca. II. mendea).

#### Gupta Inperioa (300–550) 
* Vasubandhu (*ca*. IV. mendea).
* Asanga (*ca*. IV. mendea).
* Bodhidharma (*ca*. 440–528).
* Vatsyayana (*ca*. 450–500).
* Bhartrhari (450–510).
* Buddhaghosa (*ca*. V. mendea).
* Siddhasena Divākara (*ca*. V. mendea).
* Dignāga (*ca*. V. mendea).
* Śīlabhadra (*ca*. 529–645).
* Udyotakara Udyotakara(*ca*. VI. mendea - VII. mendea).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak