Fu Hao

**Fu Hao** (txinera sinplifikatuan: 妇好, txinera tradizionalean: 婦好, Hanyu pinyinean: Fù Hǎo, Hao “abizeneko” andrea) (heriotza da K.a. 1200), hil ostean **Mu Xin** (母辛) deitua, Shang dinastiako Wu Ding enperadorearen emazteetako bat izan zen, armadako generala eta goi apaiz andrea.  

Dokumentu gutxi geratu ziren Fu Haoren bizitza eta bere garaipen militarrei buruzkoak, Shang dinastia desagertutakoan. Horregatik, Fu Haori buruz ikerle modernoek jakin ahal izan dutena, batez ere, Yin Xuko haren hilobian aurkitutako hezurrezko orakuloetan dauden inskripzioen bidez izan da. 

## Biografia 
Oso datu gutxi daude Fu Haoren bizitzaren lehen urteez. 

Wu Ding enperadorea bere inguruko tribuetako emakume banarekin ezkondu zen (guztira 64 ziren), tribu haiekin harreman onak izateko, eta haietako bat izan zen Fu Hao. Gizartearen ezaugarriak erabili zituen mailaz igotzeko (esklabista eta erdi-matriarkala baitzen) eta hiru emazte nagusietako bat izatera iritsi zen (bigarrena), Fu Jing (婦妌) lehen emaztearekin eta Fu Shi (婦嬕) edo Fu Yi (婦睪) hirugarrenarekin batera —Fu Shi ere Fu Yi (婦睪) deitu izan da eta orakulo hezurretan Bigui (妣癸) izena ere jaso zuen—. 

Zu Ji (祖己) printzearen ama izan zen (orakuloan aurkitutako idazkun batzuek azaltzen dituzte, semea jaiotzerakoan, umearengatik izan zituen kezkak).

Inperioaren mugan feudo propioa zeukan Fu Haok, hezurretako idatzien arabera, eta lur horietatik ateratako zerga handiak eman zizkion erregeari askotan. Hilobian armak jarrita zeuden moduagatik ere penstatu izan dute inperioaren mugetatik edo estepatik etorria zela.

Wu Ding enperadorea baino lehen hil zen Fu Hao, horregatik, enperadoreak Yin Xu hiriburuko errege hilerriaren ertzean harentzako hilobi bat eraiki zuen. Enperadoreak eskaintza asko egin zituen, Fu Haoren laguntza espirituala eskatzeko, Falun eta Gong etsaien erasoen aurrean eta bere hiru arbasoen emazte bihurtu zuen. eta ikutu gabe zegoen. Gaur egunean bisitagarria da. Zegoen lekuagatik, garai hartako hilobi bakarra da, ez zena hondatua izan.  

Hilobian, brontzezko, harrizko eta jadezko altxor ugari zeuden: 700dik gora ontzi, figura, ispilu..., Fu Hao bildumazalea baitzen. Erresuma eta inguru guztikoak; batzuek antzinakoak, beste batzuek garai hartakoak (garai hartatik ondoen guregana iritsitakoak dira); bostehundik gora hezurrezko objektu (erritualetan erabiltzen ziren hezur orakuloak besteak beste). Hilobian zeuden brontzezko sakrifizio ontziek eta dordoka oskolek, *Fu Haorentzat prestatuak* idazkiarekin, adierazten dute, goi apaiz andrea eta orakulo egilea zela. Arma ugari eta anitzekin hilobiratua izan zen ere, bere garrantzi militarra azpimarratu asmoz, gerrariak eta generalak ehorzten baitziren horrela. Shang dinastian zehar ohitura zen moduan, 6 txakur eta 16 pertsona sakrifikaturekin ere lurperatu zuten.

Hilobia da bere bizitzari buruzko informazio gehien eman diguna (biografiaz, errege familiarekin zeukan harremanaz bai eta bere izaera militarraz, etab.).

### Hilobian aurkitutako objektuen zerrenda 
Hauek ziren guztira hilobian aurkitutako objektuak: 
 	
* 755 jadezko objektu
* 564 hezurrezko objektu (ia 500 ile orratz eta 20 gezi punta baino gehiago)
* 468 brontzezko objektu (130 arma, 23 kanpai, 27 aizto, 4 ispilu eta 4 tigre)
* 63 harrizko objektu
* 5 bolizko objektu
* 11 zeramikazko objektu
* 7,000 kauri maskor (Shang dinastian txanpon gisa erabilia zena)
* 16 gizaki sakrifikatu
* 6 txakur

### Buruzagi militarra
Hilobiko hezurrezko idazkun horietan ageri da, Fu Haok hainbat kanpaina militar zuzendu zituela eta inguruko etsai ugari menperatu zituela.

Tu-Fang (土方) dinastiakoak Shang dinastiakoekin borroka luzea izan zuten, Fu Haok gudaldi bakarrean garaitu zituen arte. 

Bere menpeko 13.000 soldadurekin eta bere agintepeko hainbat generalekin, Fu Hao bere garaiko buruzagi militar boteretsuena izan zen.

Bere hilobian aurkitutako arma ugariek erakusten dute (hainbat gerrako aizkorek)

### Apaiz emakumea
Shang enperadoreak jarduera erritualak ere eramaten zituen eta eguneroko jarduera polikoaren parte ziren. Hezurrean idatzitako testuetan Fu Hao ageri da erritual bereziak eta eskaintza zeremoniak egiten. Eskaintza haien helburua izaten zen zeruaren haserrea apaltzea, arbasoei ohore egitea eta gudaldiak irabaztea. Ez zen arrunta garai hartako emakume batek egitea, beraz, horrek adierazten du emaztearengan konfiantza handia zuela, haren esku uzten bazituen. Fu Haok prestatutako eta bere hilobian topatutako dordoka oskol inskripziodunek eta brontzezko sakrifizio ontziek adierazten dute orakuloaren apaiz andre handiaren estatusa zuela eta buruzagi militarra ere bazenez, garai hartako bi paper nagusienak bete zituen Fu Haok.

Apaiz emakumeak eta haien erritual ardurak Shang dinastian bakarrik egon ziren Txinan eta aztarna gutxi geratzen dira. *Fu* 婦 karaktereak esanahi aldaketak izan ditu denboran zehar, eta Shang hezur orakuloak deszifratu ostean ere, zalantzak daude, Fu Hao moduko emakumeak ez ote ziren jatorriz apaiz emakumeak (erregearen emazteak izan ordez) eta bere kasuan, gero ezkondu zen erregearekin zoriz.  Alegia, “Fu” hitzak ‘emazte’ esan nahi arren, testuinguruaren arabera, apaiz andre postu bat zen berez.
 
## Ondarea
Bere hilobi garrantzitsuak utzitako ondare materialaz gain, badirudi, Fu Haoren historiak Hua Mulanen kondaira inspiratu zuela, hau ere Txinako armaden jenerala izan zena (eta hainbat filmek famatu egin dutena).

## Erreferentziak
## Kanpo estekak