open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lira (poesia)

**Lira** espainiar eta italiar metrikako bost bertsoko ahapaldi mota bat da, hiru bertso heptasilaboz (zazpi silaba) eta bi bertso endekasilaboz (hamaika silaba) osatua,HOnela antolatuta: 7a, 11B, 7a, 7b, 11B.

Bernardo Tasso poetak sortu zuen italiar literaturan, *Amori* bere lanean (1534), Hayward Kenistonek (*Garcilaso*, 334. or.) adierazi zuen bezala, eta Damaso Alonsok ere horrela aipatu zuen *Espainiar poesia* liburuan:

Espainiar lirikan Tassoren laguna zen Garcilaso de la Vega olerkari toledoarrak sartu zuen "Oda a la flor de Gnido" izeneko bere obran, 1532 eta 1536 artean Napolin zegoenean konposatu zuena. Forma estrofiko horrek poemaren lehen bertsoan agertzen den *lira* hitzaren izena hartuko du:

Ahapaldi mota hori, Garcilasok behin bakarrik erabili zuena, behin eta berriz erabiliko du Frai Luis de Leonek bere oda horaziarretan, nahiz eta  heptasilaboen eta endekasilaboen hainbat konbinazio laburrekin ere esperimentu zituen, *lirak* ere deitzen zituenak; Joan Gurutzekoak, Salamancan bere dizipulu izan zenak, ahapaldi mota maila altuenera eraman zuen. 

Geroago etengabe erabili izan zen lira, baina ez zen izan erabiliena; Juan Antonio Villacañas poeta toledoarrak XX. mendean maiz erabili zituen, eta bere lirei Juanantoniar lirak deitzen zaie. Portugesez, Luis Vaz de Camõesek erabili zuen bere oda famatu batzuetan, Manierismo garaian. Adibidez:

## Euskarazko lirak 
Luis Baraizarrak ekarpen berezia egin zuen euskarara egindako poesia-itzulpenetan;orrela, poesia guztien bertsio berri-berria, originaleko metrika bera eta bertso lerroen konbinazio berberak erabili zituen. Joan Gurutzekoaren lira metrika-moldean egindako poema guztiak euskarara ere metrika molde berean itzuli zituen eta konbinazioak ere originalean datozen bezala eman zituen”. Gontzal Mendibilek San Joan Gurutzekoaren hamahiru pieza musikatu zituen; eta ahapaldietako bat aukeratu zuen diskoaren izenbururako, *Neugan bizi gabe biziz.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milton urakana

**Milton hurakana**, Mexikoko golkoan dagoen 6 kategoriadun zikloi tropikal bat da. Izendututako hamairugarren ekaitza da, bederatzigarren urakana eta laugarren urakan handiena, 2014ko Atlantikoko urakan denboraldiko bigarrena izateaz gain.

Urakan Zentro Nazionalak bere sorrera Karibe itsasoaren mendebaldean atzeman zuen, Campecheko badian osatu zelarik. AEBetako Florida estatuan lur lehorra ukitzea espero da, Helene urakana igaro eta bi astera.
Pongidae

[thumb|Gorila bat [Bronxeko zoologikoan.]]
**Pongidae** edo **pongidoak** primateen taxon zaharkitu bat da. Erabiltzen zenean, txinpantzeak, gorilak eta orangutanak barneratzen zituen, eta gaur egun "tximino handiak" deitzen den taldearen parekidea izango litzateke. Taxon hau ez da gaur egun erabiltzen, ez bada esanahi historikoa eman nahi denean. Gaur egun tximino handi hauek guztiak Hominidae barruan sailkatzen dira.

«Pongidae» eta «pongids» hitzak informalki erabiltzen dira batzuetan orangutanak eta haien ahaide fosil iraungiak dituen primateen taxonerako. Erabilera horretarako, gaur egun gehien onartzen den izena Ponginae da (edo informalki Asiako hominidoak edo ponginoak), Hominidae edo hominidoen orangutanen azpifamilia. Gaur egun badakigu taxon hau parafiletikoa dela beste hominidoekin (afrikarrekin) alderatuta. Orangutanak dira Ponginae azpifamiliatik bizirik atera den espezie bakarra, duela 19,3 eta 15,7 milioi urte artean beste hominidoengandik (gorilak, txinpantzeak eta gizakiak) genetikoki aldendu zena. Azpifamiliak beranduago banatu ziren.

## Kanpo estekak
Melilla Centro hotela

**Melilla Centro hotela** Melillako hirian (Espainia) dagoen hotela da. 5 solairu ditu eta San Lorentzo hondartzatik gertu dago. 

## Historia 
Melilla Centro hotela XIX. mendeko eraikin enblematiko batean dago. 2022an inauguratu zuten, hirian hoteletako plaza kopurua handitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urakan Zentro Nazionala

**Urakan Zentro Nazionala**, , AEBetako Metereologia Zerbitzu Nazionalaren sail bat da. Floridako Miami hirian egoitza du.

Depresio tropikalak, ekaitz tropikalak eta urakanen joera monitarizatu eta aurreiragarpena egiteko ardura du.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Alvarez Claro Udal Estadioa

**Alvarez Claro estadioa** UD Melillako estadioa da, Melilla hirian dagoena.

## Historia 
1945eko irailaren 29an, Rafael Álvarez Claro hiriko alkateak, Gorte Nagusietako prokuradoreak, 1947-48 denboraldian klubeko presidenteak eta, geroago, ohorezko presidenteak inauguratu zuen, zeinarekin taldea Bigarren Mailara igo zen 1949-50 denboraldian.

## Deskribapena 
10.000 ikuslerentzako lekua du. 106 m x 65 m-ko neurriak ditu.

## Estadiotik igaro diren talde garrantzitsuak 
* Atletico Madril: Estadioa 1945ean bisitatu zuen, inaugurazioa zela eta, UD Melillaren aurkako partida izan zen.
* Athletic Club: Athleticek Melilla hiria bisitatu zuen 1999. urtean, UD Melillaren aurka Errege Kopan jokatzeko. Joanekoa 2-2 geratu zen eta itzulikoa 3-2 San Mamesen.
* 21 urtez azpiko Espainiako Futbol Selekzioa: Luis Millak entrenatutako 21 urtez azpiko selekzioak Estadiora bisita egin zuen 2011ko azaroaren 10ean, Estoniako 21 urtez azpiko Futbol Selekzioaren aurka. Partida 6-0eko golarekin bukatu zen (Rodrigo, Isco, Vazquez eta Sarabia). David de Gea, Thiago Alcantara, Isco, Pablo Sarabia, Iker Muniain... jokalari garrantzitsuekin iritsi zen Selekzioa Melillara.
* Levante UD: Estadioa bisitatu zuen 2012ko azaroaren 1ean UD Melillaren aurka jokatzeko Errege Kopan. UD Melillaren aldeko 1-0ekoarekin amaitu zen partida, Espainiako Bigarren B Mailako taldearen ezustekoa izan zen Errege Kopako final-hamaseirenetan.
* Real Madril CF: Errege Kopako final-hamaseirenetako joaneko partida (2018-19 denboraldia) dela eta, Melillako futbol-zelaia bisitatu zuen talde madrildarrak 0-4 irabazita.
* Atletico Chumbera: "Elena Nito Del Bosque" garaikur zaharra jokatu zuen
*

## Ekitaldi garrantzitsuak 
* 2015eko Futboleko Erreginaren Kopa: 2015eko maiatzean jokatu ziren Atletico Madril - Sporting Club de Huelva eta FC Bartzelona - Valencia Féminas Club de Fútbol finalerdiak. Finala maiatzaren 17an izan zen eta azken emaitza Sporting Club de Huelva 2-1 Valencia Féminas Club de Fútbol izan zen. Egun horretan, Huelvako taldeak bere palmaresean Erreginaren Futbol Kopa sartzea lortu zuen, historian lehen aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rasmus Lauge

**Rasmus Lauge Schmidt** (1991ko ekainaren 20a) Danimarkako eskubaloi jokalaria da Bjerringbro-Silkeborg Håndbold eta Danimarkako talde nazionalean. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Javier Imbroda Ortiz pabiloia

**Javier Imbroda Ortiz pabiloia** Melilla hirian dagoen kirol instalazioa da. 2900 ikuslerentzako tokia du eta bertan Urrezko LEB ligako Melilla Baloncestok bere etxeko partidak jokatzen ditu, LNFSko Melilla Areto Futbola eta Espainiako boleiboleko lehen mailako CV Melilla.

## Historia 
1995eko otsailaren 17an Ignacio Velázquez Rivera alkateak lehen harria jarri zuen eta **Melilla Hiria Kirol Pabiloia** izenarekin inauguratu zen. 2007. urtearen erdialdean, bere izena aldatu zuen, eta gaur egungoa hartu zuen, Javier Imbroda saskibaloi entrenatzailearen omenez. Melillakoa zen, eta hiri horretako historian kirol munduarekin lotutako pertsonaia nabarmenetako bat izan zen. ACB ligako azpitxapelketa jokatu zuen CB Malagarekin, 93/94 denboraldian, FC Bartzelonaren aurka. Pabiloian Asturiasko Printzearen Saskibaloi Kopa eta ACB Ligara igotzeko playoffetako 3 final jokatu dira, Melilla Baloncesto taldearen eskutik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* muetebasket.es 
* javierimbroda.com Info sobre el pabellón en la web oficial de Javier Imbroda
Detox digital

start=0|thumbtime=28|thumb|**Detox digitala** azaltzen duen ingurune digitalen gaineko bideoa.
**Detox digitala** pertsona batek gailu digitalak (telefono adimendunak, ordenagailuak eta sare sozialetako  zerbitzuak) bere borondatez erabiltzeari uko egiten dion aldia da. 

## Aurrekariak 
Deloittek 2015ean egindako inkesta baten arabera, telefono adimendunen erabiltzaileen %59 inguru sare sozialen plataforma bat arakatzen ari dira ohera joan aurreko bost minutuetan, eta esnatu eta 30 minuturen barruan.

## Arrazoiak 
Hauek dira detox digital bat abiarazteko ohiko arrazoiak:

* Mendekotasun-jokabideak garatzeko kezka. Menderkotasun horri zibermendekotasuna ere deitzen zaio.
* Teknologiaren gehiegizko erabilerak eragindako estresa eta antsietatea murrizteko helburua
* Lineatik kanpoko interakzioak eta gizarte-ekintzak berreskuratzea
* Naturara gerturatzea.
* Arreta handitzea.
* Ikasteko gaitasuna hobetzea, distrazioak murriztuz eta multiatazak ezabatuz.

## Osasunean izan ditzakeen ondorioak 
thumb|Telefono adimendunak erabiltzeak loa asalda dezake eta ikusmen-arazoak eragin.
Pantailen erabilerak loaren kalitatea murrizten du, begietako tentsioa eta ikusmen-arazoak eragiten ditu, eta migrainen intzidentzia areagotzen du. 7.000 parte-hartzailek baino gehiagok egindako ikerketa baten arabera, gailu adimenduak erabiltzen dutenen % 70 inguruk "tentsio bisual digitala" izan dute, "gailu teknologikoak dituzten pantailak gero eta gehiago erabiltzearen ondorioz".

## Ohiko estrategiak 
thumb|**Detox digitala** gailu digitalik gabeko garai bat da.
Detox digitala aurrera eramateko hainbat estrategia eta ekintza egiten dira. Orokorrean, denak partekatzen dutena da, pantailadun gailuen barauak direla, eta epe luzeago baterako ohiturak garatu nahi direla.

Hauek dira ohiko estrategietako batzuk: Ikerketa akademikoan, sare sozialen desintoxikazioa "sare sozialen erabilerarik eza" bezala ezagutzen da, eta "Detox Digital"-en aterkipean sartzen da, sare sozialen desatxikimenduaren ikuspegi zehatz batekin.

2019ko Pew Research Center-en ikerketa baten arabera, AEBetako helduen %69k Facebook erabiltzen zuten, %73k YouTube eta %37k Instagram. 2012ko ikerketa baten arabera, Facebookeko erabiltzaileen %60 inguruk ahalegin kontzientea egin dute Facebooken atsedenaldi bat hartzeko hainbat astez edo gehiagoz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zibermendekotasun

## Kanpo estekak
Dikofol

**Dikofola** edo **2,2,2-trikloro-1,1-bis(4-klorofenil)etanola** konposatu organikoa da, (ClC6H4)2C(OH)CCl3 formula duena organokloratuen familiakoa. Alkohol tertziarioa da. Bi isomero ditu ''p,p'-*dikofola eta *o,p'-*dikofola. Egoera puruan solido kristalino zuria da. Dikofol teknikoa olio marroixka da % 80-85 *p,p'*-dikofolez, % 15-20 *o,p'-*dikofolez eta 18 bat ezpurutasunez osatutakoa, tartean DDTa*.''**.**

Dikofolak DDTaren oso antzeko egitura du. Diferentzia bakarra da dikofolaren hidroxilo taldea hidrogeno batez ordezkatuta dagoela DDTan.

Dikofola akarizida gisa baliatu izan da. Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak 2019n dikofola fabrikatzea debekatu zuen.

## Sintesia 
Dikofola sintetiza daiteke klorofenetola kloratuz edo DDTa partez hidrolizatuz. Atzen prozesu honetan azido formikoa (% 80-90ko kontzentraziokoa) usatzen da erreaktibo gisa azido sulfonikoaren presentzian 120-125 C-tan.

## Ingurugiro-eragina eta toxikotasuna 
Dikofolak ingurugiroan eta bizidunengan eragin kaltegarria du. Esan bezala poluitzaile organiko iraunkorra da, ingurunean luze irauten duena eta erraz barreiatzen dena uraren bidez. Halaber, izaki bizidunengan metatu egiten da lipodisolbagarria delako.

Dikofolarekiko esposizio luze edo errepikatuak larruazalaren narritadura eragin dezake eta nerbio-axoietan zeharreko nerbio-transmisioen hiperestimulazioa. Dikofola oso toxikoa da arrainentzat eta uretako ornogabeentzat. Hegaztien kasuan arrautza-oskola mehetzeari eta ugalkortasuna murrizteari lotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geoffrey Hinton

**Geoffrey Everest Hinton** (Wimbledon, 1947ko abenduaren 6a) britainiar-kanadar neurona-sare artifizialetan lan egiten duen informatikari, zientzialari eta psikologoa da. Adimen artifizialaren aitabirxi gisa ezagutzen da. 2024an, Fisikako Nobel saria jaso zuen John Hopfieldekin batera.

1970ean, psikologia esperimentalean graduatu zen, Cambridgeko Unibertsitatean, eta adimen artifizialari buruzko azterlanak zabaldu zituen Edinburgoko Unibertsitatean.

Ikaskuntza sakona ezagutzeko figura nagusietako bat da. Toronto Un8bertsitateko irakaslea izan zen. 2014tik 2023ra Googlen lan egin zuen, harik eta dimititu zuen arte, adimen artifizialaren arriskuak salatzeko.

2024an, Fisikako Nobel Saria jaso zuen, ikaskuntza automatikoari eta sare neuronal artifizialei bide eman dieten funtsezko aurkikuntzengatik.
Solutuen garraitzaile familia

thumb|Mintzan zeharreko garraio motak.
**Solutuen garraitzaile familia** (**SLC**) proteina talde bat da, mintzeko solutuen garraiatzailearen parte. 400 kide baino gehiago ditu, 66 familiatan antolatuta. SLC taldeko kide gehienak zelula-mintzean daude. SLC geneen nomenklatura-sistema geneen HUGO nomenklatura-batzordeak (HGNC) proposatu zuen jatorrian, eta garraiatzaile horiek kodetzen dituzten geneen HGNCren izen ofizialen oinarria da. TCDB datu-basean, mintz bidezko garraiatzaileen sailkapen orokorrago bat aurki daiteke.

SLC taldeko kideek garraiatzen dituzten solutuak askotarikoak dira, eta molekula organiko kargatuak eta kargatu gabeak, ioi ez-organikoak eta amoniakoa izan daitezke.

Mintzeko proteina integraletan ohikoa denez, SLCek mintzean zeharreko alfa helize hidrofobikoak dituzte, euren artean zelula barruko zein kanpoko begizta hidrofilikoz lotuta. SLCaren arabera, garraiatzaile hauek monomero gisa edo homo- zein hetero-oligomero behartu gisa funtzionalak dira. SLC familia asko bideratzaile nagusien superfamiliako kide dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iustitia Europa

**Iustitia Europa** 2024ko ekaineko Europako hauteskundeetara aurkeztu zen hautagaitza espainiar bat da. 27.563 bozka lortu zituzten (%0,15) eta horrenbestez ez zuten eserlekurik lortu Europako Parlamentuan.

## Definizio politikoa 
Espainian 34 hautagaitza aurkeztu ziren Europako hauteskundeetara. Iustitia Europa "antiglobalista eta antisistema" bezala autodefinitzen diren artean zegoen, eta analista politikoek ultraeskuinean kokatu zuten Vox, Se Acabó la Fiesta, Frente Obrero eta Falange alderdiekin batera.

2024ko Europako hauteskundeotan, Fronte komuna osatu zuten Alternativa Democrática Nacional (Portugal) eta Umanitá E Ragione (Italia) alderdiekin. Euskal Herrian, Izan Auzokrazia alderdiaren babesa jaso zuten.

## Kideak 
Bere hautagai nagusia, Luis Maria Pardo, COVID-19 pandemiaren krisialdian egin zen ezagun, Administrazio Publikoek hari aurre egiteko hartutako neurriak kritikatzeagatik.

Beste kide batzuk:

* Manuel Tinoco: 2024ko ekainean Espainian nekazariek egin zituzten protesta handien buruetako bat (Movimiento Rural Español).
* Inmaculada Jaen, Liberum abokatu elkartekoa.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Irma Avegno

**Irma Avegno** (Montevideo, 1881eko abenduaren 20a - Buenos Aires, 1913ko ekaina) XX. mende hasierako Montevideoko goi mailako gizarteko emakume uruguaitar bat izan zen, finantza negozioetan aritu zena.
Poliziarengandik ihesi joan behar izan zuen Buenos Airesera.

## Biografia 
Gurasoak, jaiotza agiriaren arabera, Emilio Avegno eta María de Ávila ziren. Familia aberatsa zen, Colorado Alderdiarekin lotuta. Aita Artigas Departamenduko diputatua izan zen eta osaba politikoa, José Romeu, Estatu Idazkaria, biak José Batlle y Ordóñezen bigarren gobernuan. Irma Avegno, bere garaian, pertsona liberaltzat eta urratzailetzat hartua izan zen, finantza-negozioetan (mailegu-emailea zen) eta tradizioz gizonentzat gordetako jardueretan aritu baitzen, hala nola zaldi-lasterketetako apustuetan. Halaber, lesbiana zela onartu zuen modu publikoan. Uruguaiko Justiziaren iheslari zela eta, egoera misteriotsuan hila agertu zen Lomas de Zamora hirian, Buenos Aires probintzian. Ofizialki bere buruaz beste egin zuen. Atzean zor ugari utzi zituen eta horrek Batlleren gobernuan benetako lurrikara eragin zuen. Montevideoko Hilerri Nagusian lurpetatuta dago; haren gorpua itsasontziz eraman zuten Montevideora eta jendetza handia harrera egin zion.

## Bere bizitzari buruko lanak 
* Armas, Dino (2012). *Se ruega no enviar coronas* (antzerkia). Montevideo : Estuario, 2012. 81 or.
* Vigil, Mercedes (2000). *Una mujer inconveniente : la historia de Irma Avegno* (narrazioa). Montevideo: Fin de Siglo, 2000. 156 or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helene urakana (2024)

**Helene hurakana**, 2024ko irailaren amaieraldera AEBetako hego-ekialdean suntsipena eragin zuen 4 kategoria eta diametro handiko urakan bat izan zen, Floridako Big Bend eremua jo zuen boteretsuena izanik. 2017ko Maria urakanak AEB jo zuenetik hilkorrena izan zen, eta 2015eko Katrina urakanaren ondoren AEBen lurralde kontinentala jo zuen hilkorrena. 

220 kilometro orduko goreneko haize bufadak eragin zituen.

Mexikoko golkoaren mendebaldean sortu zen eta irailaren 17rako Urakan Zentro Nazionalak atzeman eta jarraipena egin zion. 2014ko irailaren 29an desegin zen.
José Luis Rodríguez Inguanzo

**José Luis Rodríguez Inguanzo** (Santillana del Mar, 1957ko apirilaren 20a - Las Palmas Kanaria Handikoa, 1982ko abenduaren 12a) txirrindulari espainiarra izan zen.

1982ko neguan, Kanarietan entrenatzen ari zela, kamioi batek harrapatuta hil zen.

## Palmaresa
**1976**
* Loinaz Proba
* Altsasuko Saria
**1977**
* Nafarroako Itzuliko Puntukako sailkapena eta etapa bat
* 2. Altsasuko Sarian
**1978**
* Loinaz Proba
**1979**
* 3. Gorlako Igoeran
**1980**
* Aragoiko Itzuliko etapa bat
* Metaze Haranetako Itzuliko etapa bat
**1981**
* 3. Masferrer garaikurran
* 3. Samianigoko Klasikoan
**1982**
* Kantabriako Itzuliko etapa bat
* 4. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 5. Narancoko Igoeran

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
El Táranu

**El Tárano**, , Espainiako Asturias erkidegoko Salas udalerrian dagoen herrixka bat da, udalerri horretako Priero parrokian dago. 

2017an 10 biztanle zituen.
Winifred Starr Dobyns

**Winifred Starr Dobyns** (1886ko urriaren 21a – 1963ko abenduaren 30a) estatubatuar sufragista eta paisaiaren diseinatzailea izan zen.

## Haurtzaroa 
Winifred Ursula Starr Cook konderrian jaio zen, Illinois-en, Merritt Starr eta Leila Whadock Starr-en alaba. Aita abokatua zuen.

## Ibilbidea 
Dobyns Illinoiseko Emakume Errepublikanoen Batzorde Exekutiboko presidente bihurtu ziren 1919ko uztailean. Frank Orren Lowden-en 1920ko presidentzia hauteskunde-kanpainako emakumezko dibisioaren arduraduna zen.  Emakume Sufragisten Amerikako Elkarte Nazionalaren ospakizun eta konbentzioan parte hartu zuen Chicago-n urte hartan. 1927an *"The Lady and the Tiger (or, the Woman Voter and the Political Machine)"* [Dama eta Tigrea edo, Emakume Boto-emailea eta Makina Politikoa] idatzi zuen, non alderdiaren politikan emakume boto-emaile berrien lekua deskribatu zuen. "Salbuespen posible batzuekin, erakunde politikoen helburua ez da gobernu on bat, zerbitzu patriotikoa, ongizate publikoa", azaldu zuen, eta ondorioztatu zuen "makina politikoa dela gaur egun demokraziarentzat dagoen mehatxurik handiena".

Dobyns-ek paisai diseinatzaile gisa lan egin zuen Pasadena-n, eta lorategietan hitzaldiak eman zituen. Berak egin zuen *California Gardens* (1931),  (Kalifornaiko lorategiak) *Kaliforniako* historia arkitektonikoan argazki-iturri baliotsutzat jotzen dena. "Dobyns andrearen testuak lorezaintzan gero eta interes handiagoa dagoela adierazten du, eta Kaliforniako lorategiko artearen atzean dagoen oinarri historikoa erakusten du", esan zuen 1932an ikuskatzaile batek.

## Bizitza pertsonala 
1909an, Winifred Starr, Fletcher Dobyns abokatu eta idazlearekin ezkondu zen. 1932tik aurrera, Pasadena-ko etxalde batean bizi ziren, *Rose Bowl Stadium-i* (Katilu Arrosara estadiori) begira. Senarra 1942an hil zen, eta bera 1963an hil zen, Duarte-ko (Kalifornia)  egoitza batean, 77 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Mrs. Fletcher Dobyns", argazkia Kongresuko Liburutegiko George Grantham Bain bilduman
Worplesdon

'''''', Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen udalerri bat da, Surrey konderrian.

2001ean 1.503 biztanle zituen.
Baltic Exchangeko atentatua

**Baltic Exchangeko atentatua**, , 1992ko apirilaren 10ean, Behin-behineko IRAk Londres Hirian burututako lehergailu bidezko atentatua izan zen. Erresuma Batuko Hauteskunde Orokorrak Alderdi Kontserbadoreko John Major hautagaia berhautatua izan eta hurrengo egunera jazo zen. 

## Atentatua 
Atentatua tona bat pisudun ongarriz osatutako lehergailua zuen furgoneta baten bidez burutu zen, lehergailua 45 kiloko eta semtexez egindako kordarekin eztandarazi zen. 3 pertsona erail eta beste 91 zauritu zituen, eta Baltic Exchange eraikina nahiz inguru osoa kaltetu zituen.

Bigarren Mundu Gerraz geroztik Londres hiriburuan lehergailu bidezko eztanda handiena izan zen.
Westhumble

'''''', Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen herri bat da, Surrey konderrian.

2011n 649 biztanle zituen.
Xylaria longipes

***Xylaria longipes*** *Xylariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Sphaeria polymorpha var. pistillaris*, *Xylaria polymorpha var. pistillaris*, *Xylosphaera longipes*.

## Deskribapena 
**Estroma:** 2,5 cm, oin zilindrikodun borra soil baten itxurakoa, batzuetan irregularra edo baita pixka bat lobatua goialdean; lirain samarra; bakarrik edo taldeetan. Arre beltzaxka.

**Haragia:** Zaila, betea, zuria, zarakar mehe beltzaxka batekin, bertatik fruitu-gorputzen puntak (peritozioak), ateratzen dira, eta luparekin pikorrak ikusten dira.

**Etimologia:** *Longipes* epitetoa latinetik dator, luzea esan nahi duen “longus” hitzetik eta hanka esan nahi duen “pes” hitzetik. Bere tamainagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Xylaria polymorpha* antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Eroritako astigarren adarretan.

### Banaketa eremua 
Amerika, Europa, Errusia, Hego Korea, India, Txina, Australia, Zeelanda Berria, Hegoafrika, Gabon, Uganda, Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laukizko udaletxea

**Laukizko udaletxea** dugu Laukiz herriko udaletxea da, Elexalde auzo eta herrigunean kokatua. Landa-etxe tipologiako eraikina, lehenengo solairuan egurrezko balkoi luzea du eta fatxadan adreilu eta egurrezko bilbadura gordetzen du. Etxe honetan Esteban Urkiaga "Lauaxeta" idazlea jaio zen 1905. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carina Axelsson

**Carina Axelsson, Sayn-Wittgenstein-Berleburg-eko printzesa** (Santa Cruz, AEB, 1968ko abuztuaren 5a) suediar aristokrata, modelo ohia eta idazlea da.

## Bizitza 
Aita suediarra eta ama mexikarra izan zituen. Danimarkako Benedikte printzesaren erraina da, eta Danimarkako errege-familia handiaren kidetzat hartzen dute. 

Modelo gisa, *Madame Figaro*, *Elle* eta *Vogue Patterns* aldizkarien azaletan agertu zen, 1990eko hamarkadan. 1991ko abuztuko eta iraileko edizioetan agertu zen Vogueren bertsio estatubatuarrean, Robert Diadulek abuztuan eta Angel Moralek irailean ateratako argazkian. 1992ko abenduko Italiako Vogue edizioan, Bianca Jagger bezala agertu zen 10 orrialdetan, Ellen von Unwerth alemaniarrak ateratako argazkiarekin. Vogue Italian ere agertu zen hurrengo edizioetan, esaterako 1993ko otsailean, vo Unwerthek berriro argazkiak aterata, eta 1995ean. *Madame Figaro* aldizkari frantsesaren 1993ko uztaileko azalean agertu zen, *Elle* aldizkariaren edizio alemaniarraren 1993ko iraileko azalean, eta *Vogue Patterns* aldizkariaren 1994ko urtarril/otsaileko edizioan.

New Yorketik, Carina Axelsson Parisera joan zen, eta han artea ikasi zuen, eta bere lehen liburua idatzi eta ilustratu zuen, haurrentzako album ilustratua (Nigel of Hyde Park, 2004, Assouline).John Galliano moda diseinatzailearen laguntzaile pertsonal gisa moda munduan jarraitu zuen denboraldi labur batez. Moda munduan izandako esperientziek, Scooby-Doo eta Agatha Christierekiko maitasunarekin batera, *Model Undercover* liburu saila idazteko inspiratu zuten. Carina Axelssonek 2014ko artikulu batean iragarri zuen telesaila The Children's Book Review-rako, eta liburua urte hartan bertan atera zen salgai. Clare O'Beara (Fresh Fiction) zuzendariak hauxe esan zuen: "bere misterio telesaila irabazle bat da niri dagokidanez".

## Lanak 
#### *Nigel of Hyde Park seriea*   
* *Nigel of Hyde Park*. Assouline 2004   
* *Nigel von Hyde Park*. Knesebeck. 2005   

#### *Model Undercover seriea* 
* Model Undercover: A Crime of Fashion. Usborne Publishing. 2014   
* Model Undercover: Stolen with Style. Usborne Publishing. 2014.   
* Model Undercover: Deadly by Design. Usborne Publishing. 2015.   
* Model Undercover: Dressed to Kill Usborne Publishing.  2016   

#### *Royal Rebel seriea*   
* *Royal Rebel*. Usborne Publishing. 2018   
* Royal Rebel: Designer. Usborne Publishing. 2019   
* Royal Rebel: Stylist. Usborne Publishing. 2019.   

### Filmografia 
1992 *Inferno* party guest. Ellen von Unwerth. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
*
Ingeborg Danimarkakoa (1878-1958)

**Ingeborg** **Danimarkakoa** (Kopenhage, Danimarka,1878ko abuztuaren 2a – Stockholm, Suedia, 1958ko martxoaren 11), Suediako printzesa eta Västergötlandeko dukesa, Suediako Karlos printzearen emaztea. Federiko VIII.a Danimarkako erregearen eta haren emazte Luisa Suediako printzesaren alaba zen.

## Bizitza 
### Jaiotza 
Ingeborg printzesa Charlottenlund Jauregian jaio zen, Kopenhageko metropoli eremuan, bere gurasoak artean Danimarkako printze-printzesa oinordekoak zirenean.

### Haurrideak 
* Cristian Carlos Federico Alberto Alejandro Guillermo, 1870eko irailaren 26an jaioa, gerora Kristian X.a Danimarkako errege izan zena,.
* Cristián Federico Carlos Jorge Valdemar Axel, 1872ko abuztuaren 3an jaioa, gerora Haakon VII.a Norvegiako errege izan zena.
* Luisa Josefina Sofía Thyra Olga, 1875eko otsailaren 17an jaioa, gerora *Schaumburg-Lippeko* printzesa izan zena
* Horoldo Cristian Frederiko, 1876ko urriaren 8an jaioa
* Thyra Luisa Carolina Amalia Augusta Isabel, 1880ko martxoaren 14an jaioa
* Kristián Fredericko Guillermo Valdemar Gustavo, 1887ko martxoaren 4an jaioa, Gustaf Danimarkako printzea bezala ezaguna
* Dagmar Luisa Isabel, 1890eko maiatzaren 23an jaioa

## Ezkontza eta ondorengoak 
### Ezkontza 
1897ko abuztuaren 27an, 21 urte zituela, Karl Suediako printzearekin ezkondu zen, Oscar II.a Suediako eta Norvegiakoa eta Sofía Nassauko errege-erreginen semea. Luisa, Ingeborgen ama, Karlosen ahizpa-arreba zen.

### Seme-alabak 
* Margrethe Suediakoa (1899-1977). Absalon Danimarkako printzearen emaztea.
* Marta Suediakoa (1901-1954). Norvegiako printzesa oinordekoa, Olaf V.a Noevegiako printzearen emaztea.
* Astrid Suediakoa (1905-1935). Belgikarren erregina ezkontidea, Leopoldo III.a Belgiakakoaren emaztea.
* Carlos Bernadotte (1911-2003). Östergötlandeko dukea 1937ra arte.

1905ean, Norvegiako Asanblea Nazionalak Karl printzea, Ingeborgen senarra, aukeratu zuen nazio independente berriaren tronua hartzeko lehen aukera gisa. Printzeak uko egin zion herrialde horren independentziarako egindako gonbidapenari, bere aita Oskar II.a Suediako erregea independentzia horren aurka zegoelako.

## Heriotza 
Ingeborg Stockholmen hil zen 1958ko martxoaren 11n, 79 urte zituela, alargundu eta zazpi urtera. Alabetako biren heriotzaren lekukoa ere izan zen: Astrid Suediakoa 1935ean hil zen, auto istripu batean, Suitzan; eta Marta Suediakoa, minbiziaren ondorioz, 1954an. Hagako Parkeko Errege Hilerrian lurperatu zuten, Suediako hiriburuan.

## Aintzatespenak 
* link=Archivo:Seraphimerorden_ribbon.svg|50x50px Serafinen Ordenako dama (Suediako Erresuma, 1952/03/22).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dunn ibaiko ur-jauziak

**Dunn ibaiko ur-jauziak** () Jamaikako ur-jauzi multzo bat da, herrialdeko ezagunena, eta turismogune garrantzitsua da.

## Geografia 
Uhartearen iparraldeko kostaldetik gertu daude, Ocho Ríos izeneko hiritik hurbil.. Dunn ibaiak Karibe itsasora isurtzen ditu urak hondartza baten mendebaldeko ertzean.

Ibaia bera oso laburra da eta iturburuak kaltzio karbonato kontzentrazio handia duenez trabertinozko metakinak pilatzen dira karbonatozko tobak eratuz. Munduan trabertinozko ur-jauziak oso gutxi dira urak zuzenean itsasora isurtzen zituztenak.

Landaretza berde oparo batek inguratzen ditu ur-jauziak.

## Turismoa 
Turistek ibaian gora ibilbidea egiten dute Parkeko giden laguntzaz. 1 eta 15 ordu artean irauten du ibilbideak. Ur-jauzien mailatan oinez ere igotzerik badago, horretarako giden agindutara giza-kateak osatzen dira. 

Ur-jauzien inguruan merchandising eremu bat garatu da turistentzako.

## Iruditegia 

Irudi:Dunns River Falls 2d Photo D Ramey Logan.jpg|Dunn ibaiko ur-jauziak.
Irudi:Dunn´s river falls and park.jpg|Landaretza oparoak inguratzen du ur-jauzia.
Irudi:JM-ocho rios-dunn falls 04.jpg|Ibaia itsasoratzen den hondartza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibbon ur-jauziak

**Gibbon ur-jauziak** () Estatu Batuetako Yellowstone Parke Nazionalean dagoen ur-jauzi multzo bat da, Wyoming estatuan hain zuzen ere.

## Deskribapena 
Gibbon ibaiak egiten duen 26 metrotako altuerako ur-jauzia da

Arrainek ibaian gora egiteko hesi naturala zen eta ur-jauzietatik goragoko urek ez zuten arrainik. 1890. urtean ortzadar-amuarraina sartu zuten Gibbon ibaiaren goiko zatian. Ur-jauziek hesi naturala izaten jarraitzen dute eta goiko zatian arrantza turismoa mantentzeko aldiro arrain berriak sartzen dituzte.

## Iruditegia 

Irudi:Gibbon Falls and first light into the canyon (53118340721).jpg|Gibbon ur-jauzia.
Irudi:Gibbon Falls (9 July 2015) (Gibbon River, Yellowstone National Park, northwestern Wyoming, USA) 3 (20750355615).jpg|Gibbon ibaia.
Irudi:GibbonFallsHaynes1910.JPG|Frank Jay Haynesen margolana (1910).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Bueno Castellano

thumb|2022an Madrilgo Erkidegoan Monica Murarekin egindako performancean
**Maria Bueno Castellano** (Málaga, 1976) Espainiako artista plastiko garaikidea da. Pintura, marrazki eta eskultura tekniketan espezializatuta dago. Irakaskuntzan ere badihardu.

## Ibilbidea 
María Bueno Arte Ederretan lizentziaduna da La Lagunako Unibertsitatean (Kanariak). Jean-Luc Leduc Atelierrean eta Frantziako Tolosako Arte Ederren Eskolan ere trebatu da.  Christl Lidl artista belgikarraren eta Teresa Nieto koreografo tangeriarraren ikaslea izan da. 

Bi sortzaileekin egindako lanaren ondorioz, pixkanaka-pixkanaka, bere interes-eremua kontzeptu desberdinak eszenaratzera bideratu du, bere erakusketa-lana irakaskuntza eta prestakuntza-lanarekin konbinatuz.

## Lanak 
Maria Bueno realiza proyectos colaborativos e imparte talleres entre colectivos que sufren riesgo de exclusión social, especialmente entre personas con discapacidad mental, tales como en Universidad de Málaga (UMA), National Institute of Arts and Dissabilities (NIAD), Debajo del Sombrero y Fundación Esfera. La creación de una ruta de murales en diferentes barrios de la ciudad de Málaga.

Bere lan-prozesuan, bere obra eta proiektu artistikoak hainbat pertsona-talde inplikatuz ulertzen ditu, mundu hau leku hobea egiteko premisapean. Horrek pentsamendu berezi eta benetakoa dakar, aldez aurreko lan neketsu baten ondorioz, emozioen, sentimenduen eta oroitzapenen bidez norbanakoaren eta taldearen oroimena eta konpromisoa gauzatzearen ondorioz.

. 2018-2019 urteetan sortutako aldarrikapen proiektuetako bat da *La historia africana d´Andalusia*  2010eko Focus Abengoa Nazioarteko I. Pintura Sariaren irabazlea. lconvergente 2017 (bi programak artea + osasun mentala bateratuz), Puebla de Cazalla 2018 beka eta Utrera hiriko 2018ko lehiaketa.

Hainbat azoka ospetsutan parte hartu du, hala nola Kunst-Suiza, Toronto Art Fair, Paris/Porte de Versaille, les Nuits Blanches, Bcjem Mediterranean Bbiennial, ARCO (argitalpen-saila) eta erakunde garrantzitsuetan, besteak beste, Malagako CAC, Pablo Picaso jaiotetxea, Cervantes institutua eta Anabel Segura arte-zentroa, besteak beste.

Bere lanak Malagako Picasso Museoa Fundazioan, Madrilgo Rafael Pérez Hernando Galerian, Sevillako La Vidriera de Camargon eta Olveran erakutsi ditu. Madrilgo ARCO azoketan edo Bartzelonako SWAB jaialdian parte hartzeaz gain

.

Maria Bueno New York Times-en aipatua izan da, konpromiso sozialeko proiektu artistiko kolaboratiboei esker.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Hopfield

**John Joseph Hopley** (Chicago, 1933ko uztailaren 15a) estatubatuar fisikaria izan zen. Elkarte neurona-sareekin egindako lanengatik eta Hopkinsen Sarearen garapenagatik nabarmendu zen. 2024an Fisikako Nobel Saria jaso zuen Geoffrey Hintonekin batera.

Fisikan doktoratu zen Cornell Unibertsitatean 1958an. Bell laborategietan lan egin zuen eta Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn, Princeton Unibertistateko eta Kaliforniako Teknologia Unstitutuko irakaslea izan zen.

2024an, Fisikako Nobel Saria jaso zuen, ikaskuntza automatikoari eta sare neuronal artifizialei bide eman dieten funtsezko aurkikuntzengatik.
Jennifer Nichols

**Jennifer Nichols** (Kansas City, 1983ko urriaren 4a) arkularia da. Ameriketako Estatu Batuak ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leucocybe houghtonii

***Leucocybe houghtonii*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Cantharellus houghtonii* (Basionimoa), *Merulius houghtonii*, *Clitocybe houghtonii*, *Omphalia roseotincta*, *Clitocybe incarnata*, *Cantharellus haughtoni*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, erregularra, gero zabalduagoa eta erdian titi baten zantzuekin edo baita hondoratua ere, ertz mehea, pixka bat ildaskatua, arre argi  koloretik arre-arrosa kolorera tonalitate okre antzekoekin, mintzezko samarra, gainazalaren itxura zeharrargitsua.

**Orriak:** Zuri-krema kolorekoak, itsatsiak, ia irregularki dekurrenteak, ez estu, tartean luzera desberdineko orritxoekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, oinarrirantz mehetua, baita konprimitua ere, beste batzuekin elkartua mordoxka bat osatu arte, kapelaren kolorekoa edo zurbilagoa.

**Haragia:** Zurixka, usain eta zapore berezirik gabe.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik.

*Incarnata* epitetoa bere kolore arrosagatik du.

## Jangarritasuna 
Jangarria

### Nahasketa arriskua 
*Calocybe* baten antza izan dezake baita *fumosum* taldeko *Lyophyllum* batena ere.

## Sasoia eta lekua 
Leku hareatsuetako belarretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Tissier de Mallerais

**Bernard Tissier de Mallerais** ( ahoskatua; Sallanches, Savoia Garaia, 1945eko irailaren 14a - Sion, Valais, 2024ko urriaren 8a) Frantziako apezpiku katoliko tradizionalista izan zen, San Pio X.aren Apaiz Anaitasuneko kidea (FSSPX).

## Biografia 
Unibertsitateko ikasketak amaitu ondoren, Tissier de Mallerais Friburgoko (Suitza) San Pio X Seminarioan sartu zen 1969ko urrian. Marcel Lefebvre apezpikurengana apaiz ordenatua izateko joan zen lehen hiru apaizgaietako bat izan zen. Irakasle izan zen, ondoren Écôneko Seminarioko zuzendariorde eta zuzendari, eta ondoren FSSPXko Idazkari Nagusi kargua hartu zuen.

1988an gotzain izendatu zuten eta 1996ra arte mantendu zen bere eginkizunetan. Marcel Lefebvreren biografoa izan zen, eta ahalegin handiak egin zituen FSSPXren sortzailearen biografia hobetzeko.

2024ko irailaren 28an, Tissier de Malleraisek garezurra hautsi zuen eta barne-odoljarioa izan zuen Écôneko apaizgaitegiko eskaileretan izandako erorikoaren ondorioz. Urte bereko urriaren 8an hil zen, 79 urte zituela.

## Liburuak 
* *Marcel Lefebvre: The Biography*
* ''Faith Imperiled by Reason: Benedict XVI's Hermeneutics*
* *The Rest of the Story: A Summary of the Life and Times of Archbishop Marcel Lefebvre''

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Marcel Lefebvre

## Kanpo estekak 
* :Bernard Tissier de Mallerais, F.S.S.P.X.
* :Radiocristiandad.wordpress.com Bernard Tissier de Mallerais
Omphalina mutila

***Omphalia mutila*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak : *Agaricus mutilus* (Basionimoa), *Pleurotus mutilus*, *Omphalia scyphoides var. mutila*, *Dendrosarcus mutilus*, *Pleurotus fimbriatus var. mutilus*, *Clitopilus scyphoides f. mutilus*, *Clitopilus mutilus*, *Pleurotellus mutilus*, *Omphalina josserandii*, *Clitocybe josserandii*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,3 eta 3,5 cm bitartekoa, zabaldua, erdian hondoratua forma irregularrarekin, ertz uhinduarekin, zuri garbia, gainazal fibriloso-feltroduna.

**Orriak:** Estu samar, dekurrenteak, kizkurtuak eta urkilatuak, zuriak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Motz samarra, goitik behera mehetua, zuria.

**Haragia:** Zuria.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Josserandii* epitetoa pertsona izenetik dator.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Ez da erraza bereizteko. *Gerronema* generoko espezieren baten antza ere badu.

## Sasoia eta lekua 
Lur azidoetan, ez egurrean.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ulaan Tsutgalan ur-jauzia

**Ulaan Tsutgalan ur-jauzia** () Mongolian dagoen ur-jauzi bat da, herrialdearen erdialdean dagoen Övörkhangai probintzian. Kharkhorin hiritik 135 km hegoaldera dago. Mongoliako ur-jauzi ezagunena da.

## Deskribapena 
Orkhon mendietan euria egiten duenetan urak azkar jaisten dira Ulaan ibaian

## Iruditegia 

Irudi:Ulaan-Tsutgalan-waterfall.jpg|Ulaan Tsutgalan ur-jauzia.
Irudi:Waterfall (19964536524).jpg|Euri sasoian ura indarrez jaisten da.
Irudi:Ulaan tsutgalan Waterfall5 in Mongolia.png|Izotz eskalada txapelketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goritsa ur-jauzia

**Goritsa ur-jauzia** () edo **Ovcharenski ur-jauzia** () Bulgariako hego-mendebaldean dagoen ur-jauzi bat da, Ovchartsi eta Sapareva Banya herrietatik hurbil, eta Sofia hiriburutik 72 kilometrotara.

1965eko urriaren 11n Monumentu naturala izendatu zuen Bulgariako Basogintza Ministerioak.

## Deskribapena 
Rila mendilerroaren iparraldean aurkitzen da 900 metrotako altueran. Rila mendietan dauden ur-jauzien artean baxuen kokaturik dagoena da, eta jauziaren altuerari dagokionez bigarrena, Skakavitsa ur-jauziaren (70m) atzetik. Goritsa ibaiak egiten duen 39 metrotako jauzia da. 

Goritsa ibaia 1.200 metrotako altueran sortzen da, Kriva Sospa, Kamenna Mandra eta Kabul mendietatik maldan behera datozen urak elkartzerakoan. Beheranzko bidean 5-15 metrotako altuera duten sei ur-jauzi ditu Goritsa ur-jauzira iritsi aurretik.

## Turismoa 
Trekking ibilbideak egiteko aukera dago, 1.200 metrootako altueran dagoen Ovchartsi herritik abiatuta.

## Iruditegia 

Irudi:Waterwall Ovcharci village.jpg
Irudi:Ovcharchenski Waterfall 006.jpg
Irudi:Ovcharchenski Waterfall 005.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Baker

**David Baker** (Seattle, 1962ko urriaren 6a) estatubatuar biokimikari eta biologo konputazionala da. 2024ko Kimikako Nobel Sariaren erdia irabazi zuen proteinen diseinu konputazionalean egindako lanagatik. Sariaren beste erdia Demis Hassabisek eta John  Jumperrek partekatu zuten.

Familia judu batean jaio zen. Harvardeko Unibertsitatean graduatu zen 1984an, eta Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn doktoratu zen 1989an. Irakaslea da Washingtongo Unibertsitatean.

Aitzindaria da proteinak diseinatzeko metodoetan eta adimen artifizialaren bidez proteinen hiru dimentsioko egitura iragartzean.
Silvia Laplana

**Silvia Laplana Naval** (Bartzelona, Katalunia, 1984ko otsailaren 3a) bartzelonar meteorologoa, optometrista eta optikaria da.

## Bizitza 
Bartzelonan jaio zen eta Villanueva eta Geltrun hazi zen hamazazpi urte bete arte. Bere familia Monzónekoa da, gurasoak bizi ohi diren tokikoa eta bera ere hangotzat du bere burua.

Tarrasan, Optika eta Optometria ikasi zituen Kataluniako Unibertsitate Politeknikoan, eta Meteorologiako masterra du Bartzelonako Unibertsitatean.

### Lan ibilbidea 
Canal Meteon hasi zen lanean bekadun gisa, eta handik Aragon TVra pasatu zen 2009an. 2013ko abuztuan RTVEn hasi zen lanean. Han, *Los desayunos de TVE* eta *Telediario Matinal* saioetan hasi zen, eta, gero, *Telediario* y el Canal 24 horas asteburuko edizioetara pasatu zen.

Bere aurkezpenek estilo hurbila eta alegerea dute ezaugarri, eta, zenbaitetan, denboraren gai hertsietatik haratago joaten da, hala nola, Kristobal Colonek bere zeharkaldian topatutako eguraldia azaldu zuenean.

Telebistan lan egiteaz gain, ikastetxeetan hitzaldiak ematen ditu, meteorologia jendearengana hurbiltzeko helburuaz.

2019an, *The Guardian* eta *The Washington Post* nazioarteko komunikabideek oihartzun handia izan zuen haren txio batek, «infernua is coming», non bero-bolada azaltzen zuen eta beroarengatik hiltzeko aukeraz ohartarazten zuen.

## Bizitza pertsonala 
Katalan-aragoiartzat du bere burua, Monzón herriarekin duen harremanarengatik.

Iseka batzuk egin zizkioten ikastetxean bere abizenarengatik, eta bere lanbidearen barruan eraso matxistak jaso zituen bere fisikoarengatik, eta horrek Mònica Lopez orduko buruzagiaren esku-hartzea eragin zuen. Laplanak bere burua defendatu zuen: «Ni hemen nago nire ezagutzengatik eta komunikatzeko gaitasunarengatik. Ez naiz modeloa, meteorologoa naiz».Oso aktiboa da sare sozialetan, bidaiak partekatzea gustuko baititu, eguraldiari buruzko iruzkinekin. Mendizaletasuna gustuko du, eta hainbat kirol egiten ditu.   

## Aintzatespenak 
* Monzón hiriko enbaxadorea da.
* 2017an, San Juan - Joaquín Costa - El Molino auzoetako elkarteak emanda, Urrezko Caracol saria jaso zuen, Monzon komunitatearen partaide sentitzen zelako eta ikastetxeetara gerturatu zelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristau barrutia (Jerusalem)

**Kristau barrutia**, arabieraz: حارة النصارى, Ḥārat al-Naṣārā, hebreeraz: הרובע הנוצרי, Ha-Rova ha-Notsri, Jerusalemgo Hiri Zaharreko lau barruti historikoetako bat da eta Hiri Zaharraren ipar-mendebaldeko izkinan dago. Usadioz, izena kristauen bizilekua izateagatik du.

Gainontzeko hiru barrutiak Judu barrutia, Musulman barrutia eta Armeniar barrutia dira.

## Iruditegia 

Irudi:Jerusalem_Christian_Quarter.jpg|Kristau barrutia.
Judu barrutia (Jerusalem)

**Judu barrutia**, hebreeraz: הרובע היהודי, HaRova HaYehudi, arabieraz: حارة اليهود, Harat al-Yehud, Jerusalemgo Hiri Zaharreko lau barruti historikoetako bat da eta Hiri Zaharraren hego-mendebaldeko izkinan dago. Usadioz, izena juduen bizilekua izateagatik du.

Gainontzeko hiru barrutiak Kristau barrutia, Musulman barrutia eta Armeniar barrutia dira.

## Iruditegia 

Irudi:Jerusalem_Jewish_Quarter_map.svg|Judu barrutia.
Armeniar barrutia (Jerusalem)

**Armeniar barrutia**, armenieraz: Հայոց թաղ, Hayots t'agh, arabieraz: حارة الأرمن, Harat al-Arman, hebreeraz: י, Ha-Rova ha-Armeni, Jerusalemgo Hiri Zaharreko lau barruti historikoetako bat da eta Hiri Zaharraren hego-mendebaldeko izkinan dago. Usadioz, izena armeniarren bizilekua izateagatik du.

Gainontzeko hiru barrutiak Judu barrutia, Musulman barrutia eta Kristau barrutia dira.

Tamaina eta populazio txikia izan arren, armeniarrak eta haien patriarkatua, Jerusalemgo Armeniar Patriarkatua, oso presente daude hirian. Armeniarrak kristauak diren arren, beren nortasuna nabarmentzen dute Auzo kristauaren aurrean.

## Ezaugarriak 
Auzo lasaia da. Eliza erakundeak monasterioetako eta elizetako horma altuen atzean ezkutatzen dira. Mendebaldetik eta hego-mendebaldetik, Jerusalemgo harresiek gainerako hiritik bereizten dute. Siongo Atea auzo juduarekiko mugaren hasiera da, hego-ekialdetik eta ekialdetik mugatzen baitu. Ipar-ekialdeko muturrean, muga labur bat du auzo musulmanarekin. Era berean, iparraldetik Auzo kristauarekin muga egiten du, Jaffako Atea partekatzen duen auzoarekin.

## Egoera politikoa 
Nazio Batuen Batzar Nagusiak Jerusalem ekialdea Israelek "Lurralde Palestinar okupatutzat" hartzen du.

## Ondarea 
### Sarbideak 
* Jaffako Atea
* Siongo Atea

### Elizak 
* Santioko katedrala
* San Torosko eliza
* San Marko monasterioa
* Kristoren eliza

### Museoak 
* Armeniar museoa
* Calouste Gulbenkian liburutegia
* San Torosko eskuizkribuen liburutegia
* Mardigian museoa

### Beste batzuk 
* Armeniar lorategia
* Davideko dorrea

## Iruditegia 

Image:
Armeniquarter.png|Armeniar barrutia.
Old_Jerusalem_Flag_of_Armenia.jpg|Armeniako bandera kale batean.
Jerusalem_Armenisches_Viertel_1.JPG|Auzoko kale bat.
Inside_Saint_James_Cathedral_in_the_Armenian_Quarter_of_Jerusalem.jpg|Santioko katedrala.
Zion_Gate(js).jpg|Siongo Atea.
Calle_Hanostrim_Barrio_Armenio_Jerusalén_-_2.JPG|Hanostrim kalea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alconbury

'''''', Ingalaterrako erdialdean dagoen udalerri bat da, Cambridgeshire konderrian.

2011n 1.569 biztanle zituen.
Alconbury Weston

'''''', Ingalaterrako erdialdean dagoen herri bat da, Cambridgeshire konderrian.

2011n 800 biztanle zituen.
Demis Hassabis

**Demis Hassabis** (Londres, 1976ko uztailaren 27a) ingeles informatikari eta adimen artifizialari buruzko ikertzailea da. John Jumperrekin partekatu zuen 2024ko Kimikako Nobel Sariaren erdia, AlphaFold erabiliz proteinak tolesteari buruzko iragarpenengatik. Beste erdia David Bakerrek irabazi zuen.

Londresen jaio zen, aita greko-zipretarra eta ama Singapurrekoa zituen.

Xake txapelduna izan zen haurtzaroan. Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen eta bideojokoen diseinatzaile eta programatzaile lanetan aritu zen. DeepMinden sortzaileetako bat da eta adimen artifizialari buruzko gobernu britainiarraren aholkularia ere bada.
Musulman barrutia (Jerusalem)

**Musulman barrutia**, arabieraz: حارة المسلمين, Ḥāraṫ al-Muslimīn, hebreeraz: הרובע המוסלמי, Ha-Rovah ha-Muslemi, Jerusalemgo Hiri Zaharreko lau barruti historikoetako bat da eta Hiri Zaharraren ipar-ekialdeko izkinan dago. Usadioz, izena musulmanen bizilekua izateagatik du.

31 hektarea ditu eta 22.000 biztanle. Bertako merkatuak ikusgarriak dira eta, halaber, monumentu asko biltzen dira inguru horretan.

Gainontzeko hiru barrutiak Judu barrutia, Kristau barrutia eta Armeniar barrutia dira.

## Ezaugarriak 
Auzoaren kale asko merkatu irekiak dira (soukak), beti animatuak eta kolorez betea. Bat aipatzeagatik "el-wad" (Harana) kalekoa dugu: Damasko atean hasten da eta Tyropoeon haranaren ibilbide historikoa jarraitzen du. Merkatua Jerusalemgo harresietatik kanpo ere zabaltzen da.

Auzoan sartzeko hiru atari daude: aipatutako Damaskoa, Herodesen atea eta Lehoien atea.

## Monumentu nagusiak 
Nahiz eta musulmanen ingurua izan juduentzako eta kristauentzako monumentu garrantzitsuak daude. Musulmanentzako garrantzitsuak diren beste monumentual, aldiz, auzo honetatik kanpo daude, esaterako
Arrokaren Kupula eta Al Aksa meskita, Meskiten Zelaigunean alegia.

* Kristauen monumentuak:
** Bide Mingarriak auzoa zeharkatzen du; gurutze bidearen lehenengo zazpi egonaldiak daude, besteak beste, Zigorraren eliza, Zigorkatzearen komentua eta Ecce Homoren arkua.
** Santa Ana eliza. Lehoien atetik gertu dago. Tradizioaren arabera leku horretan Mariaren gurasoen etxea zegoen (Ana eta Joakim).
** Bethesdaren urtegia

* Juduen monumentuak
** Kotel Hakatan edo Erosten harresi Txikia. "Burnizko Atea"ren ezkerrean dago. Sarritan muturreko juduak egoten dira bertan eta, ondorioz, poliziaren presentzai nabarmenda da.
** Kotelen tunela. Tunel horren irteera iparraldean dago, Omariya eskolan. Irteera horren irekiera 1996an liskar gogorrak eta hildako asko eragin zituen.
** Zedekiasen haitzuloa, Damaskoko atetetik gertu.
** Yeshiva batzuk ere badira: Ateret Cohanim, Chazon Yechezkel.

## Okupazioa 
2007an Israelgo Gobernuak *The Flowers Gate* proiektua diruaz laguntzen hasi zen. Hau izan da 1967tik juduen Auzo Musulmaneko lehen finkatzea. Proiektuaren arabera 20 etxebizitza eta sinagoga bat eraiki dira.

## Iruditegia 

Irudi:Jerusalem_Muslim_Quarter_map.jpg|Musulman barrutia.
Image:
Jerusalem_Bethesda_BW_1.JPG|Bethesda.
Jerusalem_Kotel_HaKatan.jpg|Kotel Hakatan.
EcceHomo.jpg|Ecce Homoren arkua.
SukAlKatanin.JPG|Kotoiaren merkatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* }: Bisita birtuala.