open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joana Pastrana

**Joana Pastrana** (Madril, 1990eko irailaren 29a) madrildar boxeolari ohia da, eta, 2016. urtean, pisu gutxieneko Europako boxeo-txapelketa irabazi zuen historiako lehen emakumea izan zen. Titulua berriz lortu zuen 2017, 2020 eta 2021ean. 2018ko ekainean lortu zuen pisu gutxienekoaren munduko IBF titulua. 2021eko ekainaren 26an boxeo profesionaletik erretiratuko zela iragarri zuen, ordainsaria txikia baitzen. Profesional gisa debuta egin zuen 2016ko otsailaren 6an, Fuente el Saz de Jaramako Escuela Taurina jatetxean, eta bulgariar Ivana Yaneva boxeolariaren aurka irabazi zuen. Hala, Madrilgo Erkidegoko boxeolari profesional bakarra bihurtu zen, María Jesús Rosa Reinaren edo Soraya Sánchezen urratsen ondoren.

Lehen urte horien ondoren, 2016. urtean pisu gutxieneko Europako Txapelketa irabazi zuen lehen boxeolaria izan zen. Porrot bakarra Boxeoko Mundu Kontseiluko Silver titulua (WBC) lortzen saiatu zenean izan zuen, bigarren txandan eskuineko eskuko metakarpianoa hautsi eta puntu bat galdu zuenean. Lesio hori boxeotik kanpo egonarazi ziuen sei hilabetez.

2017. urteko irailaren 22an, Pastrana Alcobendasko (Madril) José Caballero kiroldegian antolatutako txapelketan Judit Hachbold hungariarraren aurka irabazi ondoren, Europako titulua berrestea lortu zuen Espainiako lehen emakumezko boxeolaria izan zen.

2018ko ekainean Oezlem Sahin boxeolaria garaitu zuen, eta munduko IBF titulua irabazi zuen. Hilabete batzuk geroago, 2019ko martxoaren 9an, aho batez, Ana 'La Bronca' Arrazaola mexikarra garaitu zuen Moralzarzalen (Madril), eta IBF munduko titulua mantendu zuen. Goizaldean, 2019ko abuztuaren 4tik 5erako ordu txikitan, IBFko txapeldun titulua galdu zuen Yokasta 'Yoka' Valle costaricarraren aurka (Marbella). Borrokaldiaren amaieran, 1. txandatik eskumuturreko lesio baten berri eman zuen.

2021eko ekainaren 26an Europako txapelduna izan zen laugarren aldiz, eta erretiratuko zela iragarri zuen.

Erretiratu ondoren, 2023an reality *Traitors* Españan parte hartu zuen, eta Leo Margets poker-jokalariarekin batera irabazi zuen.

## Aintzatespenak 
* 2018an, Madrilgo Udaleko Emakume Kirolarien I. Galan saritu egin zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Boxeoa

## Kanpo estekak 
* Joana Pastrana Galindoren boxeolari profesionalaren fitxa, Box Rec-en.
Soleil Moon Frye

**Soleil Moon Frye** (Glendora, Kalifornia, AEB, 1976ko abuztuaren 6a)  estatubatuar aktore, bikoizketa-aktore,  zinema-zuzendaria eta gidoilaria da. Ezaguna da, batez ere, *Punky Brewster* egoera-komedian haurrentzako protagonista gisa duen rolarengatik.

## Biografia 
Soleil Glendoran (Kalifornia) jaio zen. Virgil Frye aktorea du aita, eta Sondra Pelce Londy, talentu-agentea, ama. Bi anaiorde ditu, Sean Frye eta Meeno Pelce, biak ere haur aktoreak. «Soleil»o frantsesezko 'eguzki' hitza da.

### Ibilbidea 
Fryek aktore gisa egin zuen debuta *Missing Children* filmean: ''A Mother's Story* 1982an. 8 urte zituela, *Punky Brewster* lanean protagonista izan zen, NBCn transmititutako sitcom bat, 1984tik 1986ra hedatua.

Halaber, pertsonaia nagusia bikoiztu zuen *It's Punky Brewster* serie animatuan. Telesaila 1986an amaitu ondoren, Fryek paper nagusia lortu zuen 1988an *Cadets* sitcomean. Laurogeita hamarreko hamarkadan, hainbat telesailetan gonbidatu gisa aritu zen, besteak beste, *The Wonder Years,* *Saved by the Bell* eta *Friends* telesailetan, eta *Tiny Toon Adventures* eta *The Cartoon Cartoon Show* animatuetako pertsonaiak bikoiztu zituen. Telebistako lanaz gain, *The Liars' Club* (1993) eta *Pumpkinhead II: Blood Wings* (1995) filmetan eta *Orestes, I Murdered My Mother* eta *The Housekeeper* antzerki-ekoizpenetan ere agertu zen Frye. 1996an, Frye New Yorkera joan zen Eskola Berrira joateko, eta, ondoren, *Wild Horses* (1998) filma zuzendu zuen.

2000. urtetik 2003. urtera *Sabrina, the Teenage Witch* lanean Roxie King pertsonaia  antzeztu zuen Melissa Joan Hart serie ekoizle eta lagun ohiarekin. *Sabrina*-ren grabazioan, *The Proud Family* seriean Disney Channelentzat eta telesail bereko telebistarako filmean ere bikoiztu zuen Zoey pertsonaia.

Fryek bigarren filma, *Sonny Boy*, zuzendu zuen 2004an. Dokumentalak Fryek aitarekin, Virgilekin, egin zuen bi asteko bidaia baten kronikak kontatzen ditu. Virgilek Alzheimerra du. 27ko selekzio ofizialerako hautatu zuten *Sonny Bo*  Starz Denver International Film Festivalean eta San Diego Film Festivalen dokumental onenaren saria irabazi zuen. 2006an, *Bratz* serie animatuan Jaderen pertsonaiaren ahotsa izan zen.

## Bizitza pertsonala 
1992an harreman laburra izan zuen Edward Furlong (*Terminator 2*) aktorearekin, eta, handik gutxira, Mark Wahlbergekin atera zen. Sasoi hartan Marky Mark izenez  rap talde bateko burua zen. Nerabe zela gigantomastia izan ondoren, Fryek bularra txikitu zuen 16 urte bete baino hiru hilabete lehenago.

1998ko urriaren 25ean Frye Jason Goldberg-ekin, telebistako aktore eta ekoizlearekin ezkondu zen Los Angelesen. 2005eko abuztuaren 24an lehen alaba, Poet Sienna Rose Goldberg,  izan zuten Los Angelesen. 2008ko martxoaren 17an, Soleil-ek Jagger Joseph Blue Goldberg semea erditu zuen. Bere hirugarren semea, Lyric Sonny Roads Goldberg, 2014ko otsailaren 9an jaio zen.

2007an, Fryek eta bi lagunek *The Little Seed'' [Hazi txikia] ireki zuten, ingurumena errespetatzen duen haurrentzako boutique bat, Los Angelesen kokatua.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Abela

**George Abela** (Qormi, 1948ko apirilaren 22a) maltar politikaria da. Maltako presidentea izan zen 2009tik 2014ra.

Irakasle, notario eta abokatu sindikalista izan zen politikan aritu aurretik. Qormi FC taldeko eta Maltako Futbol Federazioko presidentea ere izan zen.

1992tik 1997ra Maltako Laboristen Alderdian lan egin zuen eta Alfred Sant lehen ministroaren lege-aholkularia izan zen. 2008an hamaika urtez enpresa pribatuan lan egin ondoren, Alderdi Laboristako burua aukeratu zuen bigarren postuan. 2009an herrialdeko presidente aukeratu zuten bost urteko agintaldirako.
Anteo Zamboni

**Anteo Zamboni** (Bolonia, 1911ko apirilaren 11 - *ibidem*, 1926ko urriaren 31) italiar gaztea 15 urte zituelarik Benito Mussolini hiltzen saiatu zen, Bolonian, 1926ko urriaren 31an. Anteo Zamboni gazte anarkista Benito Mussolini Italiako diktadore faxista hiltzear egon zen. Bolonian, Erromako Martxaren urteurrenaren ospakizunetan jendartetik Mussolinirengana hurbildu eta tiro egin zion. Huts egin zuen ordea, eta jarraitzaile faxistek hil arte jipoitu zuten. Atentatuaren ondoren, gaztearen aitari eta izebari espetxe-zigorra ezarri zieten, gaztearen erabakian eragina izatea egotzita.

Gaztearen gorpuak 14 labankada, errebolber-tiro bat eta itotze-zantzuak zituen. Gaztea Carlo Alberto Pasolini zalditeriako ofizialak harrapatu zuen; ofiziala Pier Paolo Pasolini zinema-zuzendariaren aita izan zen. Ekitaldia palanka politiko gisa erabili zuen gobernu faxistak, askatasunak ezabatzeko eta oposizioko alderdi guztiak desegiteko.

## Polemika 
Ondoren, gertaerari buruzko bertsio berriak agertu ziren, baita atentatuaren dinamika konplexuagoa iradokitzen duen liburu bat ere, Zamboniren familiaren eta Leandro Arpinati politikari faxistaren arteko harremanekin lotuta. Bertsio honek dio Zamboniren keinuaren atzean faxismoaren barne boterearen barruan konplot bat ezkutatzen zela, Farinaccirekin lotutako alde erradikalaren eta Mussolini buru zuenaren artean. Zambonik ez zuela zuzenean tiro egin ere egin pentsatu zen, gazteari errua egotzi zioten beste batzuek baizik. Beraz, ustezko erasotzaile suizidaren heriotza, historialari batzuen arabera, Ducearen aldekoen amorru kolektiboa baino asmo konplexuagoko zerbaitek eragin zezakeen.

## Kale baten izena 
Boloniako kale batek anarkista gaztearen izena darama: "Mura Anteo Zamboni" bidea. Bertan daude hiriko unibertsita-fakultate gehienak.

## Filma 
Gianfranco Mingozzik egindako hilketa saiakerari buruzko film ba egin zuen. Filma *Gli ultimi tre giorni* da (1978) eta Franco Lotteriok interpretatu zuen Zamboniren papera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Regina Halmich

**Regina Halmich** (Karlsruhen, Baden-Württemberg, Alemania, 1976ko azaroaren 22a) alemaniar boxeolaria eta kickboxingeko borrokalaria da. Oso ezaguna da Europan emakumeen boxeoa ospetsu egin duelako, gainera telebistako pertsonalitatea da.

## Ibilbide amateurra 
Regina Halmich kickboxingeko txapeldun alemaniarra izan zen 1992, 1993 eta 1994an, eta urte horretan bertan ere irabazi zuen Europako titulua.

## Ibilbide profesionala 
Emakumezko profesionala zela, euli-pisuan, oilar-pisuan eta luma-pisu mailetan boxeatu zuen. Halmich WIBFko munduko txapelduna izan da. 1994ko martxoaren 4an egin zuen estreinaldi profesionala, Karlsruhe jaioterrian, Herbehereetako Fienie Klee garaituz. Euli-pisuko titulua defendatu zuen, Delia González, Yvonne Caples eta beste asko garaituz, Elena Reiden aurka berdinduta. Reginak Daisy Langiri ere aurre egin zion , eta haren aurka irabazi zuen WIBFren euli-pisuko titulua lortzeko borrokan.

2005eko urtarrilaren 15ean, Marylin Hernándezek garaitu zuen, epaileek aho batez hamar roundetan hartutako erabakiaren ondorioz, eta euli-pisu mundial titulua defendatu zuen. 2005eko apirilaren 16an, Hollie Dunaway garaitu zuen hamar roundetan, bere titulua defendatzeko. 50. borroka profesionalean, María Jesús Rosa Reina espainiarraren aurka defendatu zuen titulua. Hamar urtez baino gehiagoz eutsi zion tituluari. 2005eko abenduan Elena Reiden aurka irabazi zuen. 2006ko irailaren 9an 53. borroka profesionala irabazi zuen, eta Trinidad eta Tobagoko Ria Ramnarine garaitu zituen, seigarren txandan, nocautarengatik. Reginak 53 garaipen izan zituen, porrot 1 eta berdinketa 1.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Website von Regina Halmich
* Aktuelle Neuigkeiten und Bilder von Regina Halmich
Nahia Urrutxua

**Nahia Urrutxua Arriortua** (Lemoa, Bizkaia, 1976ko maiatzaren 31) irakaslea, ekintzailea eta politikaria da.

Zeanuriko alkate bilakatu zen 2023ko udal hauteskundeen ondoren, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz. 

## Biografia 
Lemoan jaio bazen ere, Zeanuriko biztanlea da Nahia 2010etik. 

### Irakasle 
Haur Hezkuntzako ikasketak burutu zituen Euskal Herriko Unibertsitatean, 1. urtea Gasteizen eta diplomatura Bilbon bukatuz. Lanbidez, Haur Hezkuntzako irakasle dihardu.

### Politikari 
2019tik 2023ra Zeanuriko udalean zinegotzi izan zen EH Bildu koaliziotik. 2023ko ekainaren 17an, EAJren 28 urteko agintaldiaren ostean, EH Bilduko Nahia Urrutxua Zeanuriko alkate izatera heldu zen.

### Ekintzaile 
Lemoa bere jaioterriko Durundi Barri taldeko dantzaria izan zen umetan baita begirale ere nagusiagotan. Dantza zaletasunak bultzaturik Zoli Zoli Arrikibar dantza taldearen sortzaile izan zen eta Etzanderak dantza taldeko kide. Zeanuriko eskolako guraso-elkartean ibilitakoa da eta baita institutuko Tranbia Txiki guraso elkarteaan ere. Zeanuriko Ongi Etorri Errefuxiatuak taldeko kide izan da. Laratzue eta Eguzkiola kultura elkarteetako jardueretan ere parte-hartzaile aktiboa izan da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: El Correon
* Elkarrizketa Begitun YouTube
Esther Paez

**Esther Paez**, ezaguna '**Flechita**' ezizenez (Bartzelona, 1969ko irailaren 13a) bartzelonar boxeolaria eta kickboxingeko borrokalaria da. 1998an, Espainiako lehen boxeolari profesionala izan zen, eta Espainiako Boxeoko Federazioan lizentzia profesionala izan zuen lehen emakumea. Genero indarkeriaren aurkako militante aktibo gisa autodefentsa-eskolak ematen dizkie emakumeei.

## Biografia 
Malagako eta Murtziako aitona-amonak Bartzelonako Somorrostro hondartzan bizi izan ziren. Lucas eta Fina gurasoak Favèncian ezagutu zuen elkar, txaboletan bizi ziren asko bezala, eta 40 metro karratuko etxebizitzak estreinatu zituzten. 17 urterekin hasi zen boxeatzen. 1989an hasi zen kickboxing egiten.

## Ibilbidea 
1998an Santa Coloma de Gramenet-en kickboxingean debutatu zuen KO tekniko delakoaz garaitu zuen arerioa. 1998ko irailaren 2an, Espainiako Boxeo Federazioak emakumeen arteko borroka profesionala baimendu zuen lehen aldiz. Flechitak Anastasia Toktatoulova boxeolari errusiarrari aurre egin zion Melillan, eta boxeo-borroka profesional batean parte hartu zuen lehen emakume espainiarra bihurtu zen. Toktatoulovak irabazi zuen gutxienekoagatik, baina Esther historiara pasatu zen emakumeentzako boxeoaren atea irekitzeagatik.

1999an, Hego Afrikan, Michelle Carson garaitu zuen, ISKAko kick-boxing mundu-mailako tituluagatik. Borroka gogorra eta ozta-ozta aritu ondoren, puntuzko garaipena lortu zuen. 

2000. urtean, kontratu garrantzitsuak sinatu zituen Ameriketako Estatu Batuetan borrokatzeko, baina bere ibilbidea hiru urtez baino gehiagoz zapuztu zen, gidari mozkor batek auto-istripu batean harrapatu eta belauna txikitu zionean.

2007an, Bartzelonako Gimansio KO Verdumeko entrenamenduetara itzuli zen. 2008an erretiratu zen.

## Genero indarkeria 
Genero-indarkeriaren aurkako militante aktibo batek autodefentsa-eskolak ematen dizkie emakumeei hainbat esparrutan. Titulazioa lortu zuen eta jarduera gidatuen, fitness-en eta entrentzaile pertsonala da, eta Bartzelonako Nou Barris-eko gimnasio batean dihardu lanean.

## Argitalpenak 
* 2022an, boxeolari ohiak '*Memoria de una pionera del boxeo*' liburua argitaratu zuen, bere bizipenak azaltzeko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jamshid Amouzegar

**Jamshid Amouzegar** (; 1923ko ekainaren 25 &ndash; 2016ko irailaren 27) Irango ekonomialaria eta politikaria izan zen, Irango lehen ministroa 1977ko abuztuaren 7tik 1978ko abuztuaren 27ra bitarte, dimititu zuenean. Lehenago, barne ministro eta ogasun ministro izan zen Amir-Abbas Hoveidaren gobernupean. Rastakhiz Alderdiaren liderra izan zen Irango lehen ministro zen bitarte. 

## Kanpo estekak
Tove Skutnabb-Kangas

**Tove Skutnabb-Kangas** (Helsinki, 1940ko uztailaren 6a &ndash; Lund, Suedia, 2023ko maiatzaren 29a) finlandiar hizkuntzalari eta pedagogoa izan zen, hizkuntza gutxituen hiztunen eskubideetan berezitua eta gutxiengo hauen aldeko lanean nabarmendu zena.

## Biografia 
Helsinkin jaio zen, eta bi ama-hizkuntzarekin hazi, suediera eta finlandiera, Finlandiako gutxiengo suediarraren barruan.

Hiriburuan bertan ikasi ondoren, irakasle eskola batean lan egin zuen denbora laburrean. 1967tik 1968ra AEBetara joan zen, eta Harvardeko Hizkuntzen Sailean lanpostu bat lortu zuen. Ondoren, Helsinkin lan egin zuen irakasle gisa. 1970etik Finlandiako eta Danimarkako unibertsitateetan ikertzaile gisa jardun zuen. 1976an lortu zuen lehen doktoretza, gaitzat elebitasuna izan zuelarik. 1995etik 2000ra Roskildeko Danimarkako Unibertsitatean irakatsi zuen, non ikertzaile bisitaria izan zen 1979tik 2007ra. Gero erretiroa hartu zuen. 

### Hizkuntzakeria eta elebitasuna 
Bere lanaren gai nagusia elebitasunaren baldintzen ikerketa da. 1980ko hamarkadaren hasieran, funtsezko zeregina izan zuen hizkuntza gutxituen aurkako diskriminazioa analisatzeko orduan, eta ordutik hizkuntzakeria edo glotofobia kontzeptua garatu bada neurri handi batean berari esker da. 

Euskal Herrian 2004an egindako mintegi batean esan zuen: "Hizkuntz eskubideak giza eskubideak dira, beraz, giza hizkuntza eskubideei buruz hitz egin behar da. Horiek bizimodu duinarekin erlazionatuta daude, eta badituzte bi alde: eskubide pertsonalak eta kolektiboak". Elebitasuna eta hezkuntza sistemaren gainean, zera gehitu zuen: "talde berean ama hizkuntza euskara eta gaztelania duten neska-mutikoak sartzea ez da egokia; egokiagoa litzateke bi talde egitea".

## Lanak 
* Tove Skutnabb-Kangas: Bilingualism or not – the education of minorities. Multilingual Matters, Clevedon, Avon 1984, .
* Tove Skutnabb-Kangas, Jim Cummins: Minority education: from shame to struggle. Multilingual Matters, Clevedon, Avon 1988 
* Tove Skutnabb-Kangas: Language, Literacy and Minorities. The Minority Rights Group, London 1990.
* Tove Skutnabb-Kangas, Robert Phillipson (Hrsg.): Linguistic Human Rights. Over-coming linguistic discrimination. Contributions to the Sociology of Language 67. Mouton de Gruyter, Berlin & New York 1995,  
* Tove Skutnabb-Kangas: Multilingualism for All. Series European Studies on Multilingualism. Swets & Zeitlinger, Lisse, Niederlande 1995, .
* Miklós Kontra, Robert Phillipson, Tove Skutnabb-Kangas, Tibor Várady: Language: A Right and a Resource. Approaching Linguistic Human Rights. Central European University Press, Budapest 1999, .
* Tove Skutnabb-Kangas: Linguistic genocide in education ? or worldwide diversity and human rights? Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah, New Jersey & London 2000, .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ardo koxer

thumb|250px|Israelen egindako ardo koxerra.

**Ardo koxerra** () judaismoaren elikadura legeen arabera, hau da, kaxrutaren arabera, ekoitzitako ardoa da.

## Koxerra izateko baldintzak 
thumb|250px|*Hechsher.*

Ardoa koxertzat hartzeko, judu erlijiosoek ekoizpen-prozesu osoa kontrolatu eta, batzuetan, kudeatu behar dute, mahatsa zapaltzetik ardoa botilaratu arte, eta erabiltzen diren osagai guztiak koxerrak izan behar dira. «Pessaherako koxer» gisa deskribatzen den ardoa *chametz*-aren ukipenetik babestu behar da, hala nola alea, ogia eta orea, baita lekaleak eta artoaren eratorriak ere.

Ardo koxerra ekoitzi eta merkataritza-oinarri gisa saltzeko xedea denean, *hechsher* (onarpen-zigilua) izan behar du, elikagai koxerren ziurtapen agentzia baten edo *posek* («erabakiak hartzen dituen pertsona») den errabino baimendu batena, edo Beit Din auzitegi erlijiosoak gainbegiratuta ekoitzi behar da.

## Ekoizpena 
Gaur egun, ardo koxerren eskaera handitu egin da, eta ardoa ekoizten duten hainbat herrialdek ardo koxer ugari ekoizten dituzte kontrol zorrotzaren pean, batez ere Israelek, Ameriketako Estatu Batuek, Frantziak, Alemaniak, Italiak, Portugalek, Hegoafrikak, Txilek eta Australiak. 

Nafarroan ere ardo koxerra ekoizten da.

## Ardoa juduen jaietan eta errituetan 
Ia judu jaiegun guztietan, batez ere Pessahen (bertaratutako guztiek lau kopa ardo edaten dutenean), Purimen eta Sabbaten, derrigorrezko bedeinkapena (*kiddush*) egiten da ardo koxerraren gainean, eta gero edan egiten da. Kasu hauetan, mahats-zukua ere egokia da. Sabbatean ardorik edo mahats-zukurik ez badago, nahikoa da ogiaren gaineko bedeinkapena.

Ezkontzetan, brit mila zeremonietan eta lehen semeen erredentzio zeremonietan, *Borei Pri HaGafen* derrigorrezko bedeinkapena ia beti ahoskatzen da ardo edo mahats-zuku koxerraren gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Now It Can Be Told

**«Now It Can Be Told»** (Orain esan daiteke) Irving Berlinek 1938an sortutako abesti ezaguna da. Abestia fil baterako egin zuen, ''Alexander's Ragtime Band* lanerako, alegia. Filmaren izenburua ere musikagile beraren abesti batetik hartuta dago ere bai. 

Filman abestia Alice Fayek eta Don Amechek abestu zuten. «Now It Can Be Told» abesti originalaren Oscar sarirako nominatua izan zen baina saria, azkenik, *The Big Broadcast of 1938'' filmaren «Thanks for the Memory» abestiak eraman zuen.

## Bertsio ospetsuak 
* Mildred Bailey (1938)
* Tony Bennett (1987)
* Bing Crosby (1938) 
* Tommy Dorsey (1938) 
* Billy Eckstine eta Sarah Vaughan (1957) 
* Ella Fitzgerald (1958)
* Vera Lynn (1940)
* Tony Martin (1938)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ella Fitzgeralden bertsioa.
Mona Simpson

**Mona Schieble Jandali**, ezaguna **Mona Simpson** izenez (Green Bay, Wisconsin; 1957ko ekainaren 14a) estatubatuar saiakera-idazlea eta nobelagilea da. 

## Biografia 
Steve Jobsen arreba biologiko gaztea—Appleren sortzaileetako bat—, eta heldua zela ezagutu zuen. Joanne Carole Schieble Simpson estatubatuarraren eta Abdulfattah «John» Jandali siriar zientzia politikoetako irakaslearen alaba, Mona Kaliforniako Unibertsitatera joan zen Berkeleyn, eta 1979an graduatu zen. *Paris* Review-en eta Cosmopolitan-en lan egin zuen.

## Idazle ibilbidea 
Bere lehen eleberria, *Anywhere but here*, idatzi zuen, Columbiako Unibertsitatean graduondoko bat egiten zuen bitartean. Liburu hori, ama baten eta haren alabaren arteko harreman iskanbilatsua kontatzen du, 1986an atera zen eta supersalmenta bihurtu zen. Gero *The lost father* eta *A regular guy* agertu ziren. Azken hori bere neba biologiko ezagunaren erretratua da, Steve Jobs, Appleren sortzaileetako bat. Monaren gurasoek adopzioan eman zuten, ezkondu gabe zeudela. Alan Deutschman-ek *The second coming of Steve Jobs*-en hauxe esan zuen:«*Monak bere esperientzia pertsonalak ustiatu zituen bere fikzio edukietan, eta, ama zorrotz batekin eta ez zegoen aita batekin haztearen inguruko kulpa emozionalei buruzko liburuak argitaratu ondoren, ez zen harritzekoa bere nebaz idaztea*»Simpsondek antologiak eta saiakuntza-bildumak argitaratu ditu. 

## Bizitza pertsonala 
Santa Monikan (Kalifornia) bizi da Richard Appel senarrarekin eta Gabriel eta Grace seme-alabekin.

## Lanak 
* *Anywhere But Here* (1986)
* *The* *Lost Father* (1992)
* *A* Regular Guy (1996)
* *Off Keck Road* (2000)
* *My Hollywood* (2010)

## Sariak 
* Whiting Prize (1986)
* Hodder beka (1987, Princetongo Unibertsitatea)
* Guggenheim beka (1988)
* Lila Wallace Readers Digest-en beka (1995)
* Chicago Tribune Heartland Prize 2001
* 2001eko Faulkner Sariaren finalista
* American Academy of Arts and Letters 2008ko Literatura Saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Random House biography
Barasorda

[thumb|Martxan jarri  ez zen [Lemoizko zentral nuklearra|Lemoizko zentral nuklearraren instalazioak,]]
**Barasorda** Bizkaiko kostaldean, Lemoiz eta Mungiako udalerrien lurretan, dagoen senadi eta hondartza txiki bat da. Mornategi, Atxabaso eta Artadi errekek urak badiara isurtzen duten tokian zegoen hondartza, badiaren ezkerraldean. 

1970eko hamarkadan Iberduerok bertan eraiki zuen Lemoizko zentral nuklearra. Baina zentrala ez zen inoiz martxan jarri. 40 urte geroago, lurrak publikoak zirenean (Eusko Jaurlaritzarenak) inguru hori berreskuratzeko eskatzen zuten hainbat bizilagun eta erakundek.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Trantsizio Demokratikoa
* *Ez, eskerrik asko! Gladysen leihoa* dokumentala

## Kanpo estekak 
*  Javier Gutiérrez: *Lemóniz, la central fantasma* dokumentala, ETB, 2006.

*  *Central nuclear de Lemoiz. Basordas el no-territorio. Lurraldea ez dena. Roge Blasco - Youtube 2023*
*  *Acantilados Lemoiz. Más allá de la central nuclear.. Roge Blasco - Youtube 2023*
Sabina Altinbekova

**Sabina Altinbekova** (; Aktobe, 1996ko azaroaren 5a) kazakhstandar boleibol jokalaria da, duen edertasunagatik 2014an interneteko ospetsua bihurtu zena. Instagramen milioi bat jarraitzailetik gora ditu.

## Biografia 
Guraso kirolariak ditu Sabina Altinbekovak. 1996an jaio zen Kazakhstan mendebaldean dagoen Aktobe hirian eta 14 urte zituela hasi zen boleibolean jokatzen.

2014an 19 urtez azpiko Asia eta Ozeaniako txapelketarako aukeratua izan zen eta Kazakhstango selekzioak 7. postu apala lortu bazuen ere Altinbekova txapelketako izarra bihurtu zen haren edertasuna zela eta. Kazakhstango selekzioaren entrenatzailea egoera hartaz kexatu zen; "horrela lan egitea ezinezkoa da. Jendea portatzen da txapelketan jokalari bakarra egon balitz bezala". 

2015ean Japoniako Dentsu kirol enpresak kontratatu zuen eta Japoniako ligako *GSS Sunbeams* taldean jokatu zuen. Sare sozialetan zuen arrakasta zela medio *Zibroo* kirol arropa enpresarekin bere izena daraman marka propioa atera zuen 2017an.

2019an Italiako boleibol ligako *VolAlto 2.0 Caserta* taldeak fitxatu zuen eta lehen mailara igotzea lortu zuen baina taldeak arazoak izan ziuen eta desagertu egin zen. Sabina Altinbekova talderik gabe gelditu zen. 

2020an ezkondu egin zen eta 2021ean semea izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius glaucopus

***Cortinarius glaucopus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Autore batzuentzat jangarria eta beste batzuentzat susmagarria.

Sinonimoak: *Agaricus araneosus*, *Agaricus subcyaneus*, *Agaricus spadiceus*, *Hypophyllum turbinatum*, *Agaricus dasypodius*, *Agaricus araneosus var. crassipes*, *Agaricus araneosus var. glaucopus*, *Cortinarius cyanipes*, *Myxacium glaucopus*, *Phlegmacium glaucopus*, *Gomphos glaucopus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 12 cm bitarteko diametrokoa; okre-lehoi koloretik marroi-buztin kolorera doana tonu oliba antzekoekin edo okre-horixkekin; ertza berdexka laster okre kolorekoa bihurtzen da, azkenean, dena okre-laranja kolorekoa geratzen da; azal likatsua du, zuntzexka erradial adnatekin markatua.

**Orriak:** Estu eta itsatsiak; hasieran lila-urdin kolorekoak, gero gris-urdinak  eta amaieran marroi-kanela kolorekoak ezkatengatik.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaietakoa eta 1,5 eta 3 cm bitarteko lodierakoa, irmoa, betea, oinarrian erraboila alboan. Lila-urdinxka, glauko-urdinxka, ondoren okre-lasto kolorekoa edo marroia. Gortina lila-urdinxka kolorekoa tonu morexkekin.

**Haragia:** Gogorra eta trinkoa, zuri-krema-horixka kolorekoa; oinaren goialdean, gris-urdinxka eta erraboilean okre kolorekoa. Batzuek fruta usain arina duela esaten dute, beste batzuek kanfor usaina.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Glaucopus* epitetoa grekotik dator, zeru-urdin, esan nahi duen, "glaukós" hitzetik eta oina, hanka, esan nahi duen "pous" hitzetik. Oinaren haragia urdina delako.

## Jangarritasuna 
Jateko balio gutxikoa batzuentzat eta nahiko ona beste batzuentzat.

### Nahasketa arriskua 
Gaztetan ondo identifikatzen da kapelaren ertzeko eta oineko kolore urdin-berdexkagatik, baina tonalitate hori azkar aldatzen da, eta zaila da, *Scauri* taldeko beste *Cortinarius* batzuetatik bereiztea.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean ondo sartuta, mendiko koniferoen azpian. Ez da oso ugaria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Finlandiako suediera

**Finlandiako suediera** hizkuntza gutxitu errekonozitu bat da Finlandiako kontestuan. Suediera estandarraren antzekoa da mintzatzen den barietatea. Estatu osoan hizkuntza ofizial eta nazionalaren ezagupena du, baina Finlandia osoan %5 inguru bakarrik dira suedierazko hiztunak.

## Estatus legala 
Suediaera Finlandiako Errepublikako bi hizkuntza ofizial eta nazionaletako bat da, eta bestea finlandiera da. Bi hizkuntza horiek estatus bera dute ia legeria osoan, nahiz eta Finlandiako suediaeraren estatusa eztabaida soziopolitikoaren xede izan den luzaroan. Gainerako hizkuntza gutxituak (samia, esaterako) beste era batean araututa daude.thumb|522x522px|
|ezkerreraUdalerrien elebitasuna 2003ko Hizkuntzaren Legeak arautzen du. Gutxiengoa 3.000 pertsonatara edo biztanleen %8ko markara iritsi bada, udalerriak elebiduna izan behar du. Gutxiengoa 3.000 pertsona baino gutxiago eta biztanleen %6 baino gutxiago izan bada, udalerria elebakar bihurtzen da, non ez duen bere udal-agintearen bidez erabakitzen elebidun izatea. Gaur egun, udalerri horietako batek bakarrik egin du, hau da, Lohjak (*Lojo* suedieraz). Estatutua hamar urtetik batean berrikusten da, eta Finlandiako Estatu Kontseiluak emandako gobernu-dekretu baten bidez aldarrikatzen da.

Yle herrialdeko irrati-telebista publikoak bi irrati seinale eskaintzen ditu suedieraz: Yle Vega eta Yle X3M. Yle Teema & Fem telebista kanal punlikoa ere badago.

## Hizkuntzaren ezaugarriak 
thumb|Finlandiako suedierazko dialektoak.

Hein handi batean, Suedian hitz egiten diren dialektoak eta Finlandiako elkarrekin ulergarriak dira, nahiz eta Ostrobotniako dialekto arkaiko batzuk ulertzen zailago suertatu bai  Suediako hiztunentzat zein Finlandiako hegoaldean dauden beste hiztunentzat. Suedieraz hitz egiten duten finlandiar gehienek azpimarratzen dute berena ez dela bereizitako hizkuntza, suediera estandarra baizik.  Gaur egun, suediera lau eskualdetan hitz egiten da Finlandian: Ostrobotnian, Åland uharteetan, Finlandiako hego-mendebaldea eta Nilandian.

Suediera, Finlandian hitz egiten den bezala, Finlandiako Hizkuntzen Institutuko Suedierazko Sailak arautzen du. Erakunde horrek ofizialki markatutako helburua du Suediako estandarretik gertu zaintzea bertako mintzaira.

Ahozko hizkuntzan, batez ere finlandiera nagusi den eremuetako gazteen artean, mailegu finlandiarrak eta kalkoak maiz sartzen dira hizketaldian. Suedian arkaikotzat jotzen diren hitz batzuk ere badaude suediera finlandiarrean. Azken mendean sortu diren gobernuko eta zerbitzu publikoko termino batzuk ere desberdinak dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Airco DH.4

**Airco DH.4** Lehen Mundu Gerrako britainiar plaza bikoitzeko eguneko bonbaketaria izan zen. Geoffrey de Havillandek diseinatu zuen (hortik dator "DH") Aircorentzat, eta bere burua defendatzeko gai zen britainiar bi plazako lehenengo bonbaketari arina izan zen.

DH.4 bi plazako borroka-hegazkin gisa garatu zen, bai eguneko bonbardaketa-lanetarako, bai aire-azterketetarako. 160 zp-ko (120 kW) Beardmore Halford Pullinger (BHP) motor berriak propultsatuko zuen, baina harekin zituen arazoek beste motor asko erabiltzea ekarri zuten, eta, agian, 375 zp-ko (280 kW) Rolls Royce Eagle motorra izan zen motorrik onena. DH.4 1916ko abuztuan atera zen lehen aldiz, eta 1917ko martxoaren 6an egin zuen bere lehen zerbitzua Frantzian. Gehienak erabilera orokorreko bi plaza gisa fabrikatu ziren Ameriketako Estatu Batuetan, Frantzian zeuden Amerikako indar espedizionarioentzat.

1918ko azaroaren 11ko armistizioaren ondoren, DH.4 asko operadore zibilei saldu zitzaizkien, eta bereziki erabilgarriak izan ziren posta-hegazkin gisa. Europako bidaiari-hegazkinen lehen zerbitzu komertzialak DH-4 eraldatuekin hasi ziren. Gerrako DH-4 soberakinak funtsezko hegazkin bihurtu ziren mundu osoko aire-indar berrientzat. Geroago, AEBetako armadak zenbait enpresari eskatu zien DH.4B estandarrari egokitzeko geratzen zitzaizkion DH.4 berriz fabrikatzeko, eta 1930eko hamarkadaren hasiera arte erabili zituzten.

## Kanpo estekak
Donostiako plaza berriko metarrien hasiera

***Donostiako plaza berriko metarrien hasierari,*** edo jatorriz ***Donostiako plaza berriko metarriyen asierari***, Bizente Etxagaraik 1817an kontatuz idatzi zituen bertsoak dira. 1813an suntsitua izan eta gero Donostiako Plaza Berria berreraiki behar zela-eta, 1817ko irailaren 16an eta 17an jaiak edo ospakizunak antolatu ziren plazan bertan, plaza eta arkupea inauguratu zen egunean. Hurrengo urteetan arkupe horren gainean eraiki ziren etxebizitzak plazako hiru aldetan eta udaletxea laugarren aldean.''*
[thumb|[Jose Bizente Etxagarai]]
Zortziko txikia da bertsoen neurria, eta Markesaren alabaren doinuarekin abestu ohi da.
## Jose Bizente Etxegarai 
Jose Bizente Etxegarai Donostiako inauteriekin oso lotuta egon zen. Donostiako inauteriak 1814 urtetik ospatzen dira, lehenengo erreferentzia historikoen arabera. Garai hartan lagun taldeek antolaturiko inauteria da, konpartsetan (edo eraldeak ere deituak) antolaturik eta erakunde ofizialetatik at. 

Hasierako urte haietan Jose Bizente Etxegaraik eta Raimundo Sarriegik inauterietarako idatzitako pieza bereziak egiten zituzten, konpartsek erabili eta herritarrengan inauteri giro kutuna sortzen lagunduko zutenak.

Garai hartan idatzi zituen Plaza berriaren bertso hauek.

## Hitzak 
[thumb|Donostiako Plaza Berrian 1817an egin ziren lanak eta ospakizunak ([Baldomero Anabitarte, 1903).]]

Lehenengo lau bertsotan zehazten dira ekitaldiaren eguna, tokia, parte-hartzaileak eta helburua.

5. bertsoan flaskoak aipatzen dira. Egun obra baten irekiera ofiziala ("lehen harria jartzea") egiten denean kutxa batean zenbait dokumentu edo objektu jarri ohi dira, etorkizuneko arkeologoentzako "opari" gisa.  Horixe da 5. bertsoan aipatzen dena: *Harri urdin biribil* *lehenbizikoetan* *atzo sartu dira*  *paper eta diruak* *frasko* "Berdintasunarekin, banaita gabeak" esanda, plazako hiru aldetan eraikiko ziren etxebizitza guztiak berdin-berdinak izango zirela azpimarratzeko erabiltzen du, haien arteko desberdintasunik gabe. Hori ez da gertatzen Donostiako Parte Zaharreko beste kaleetan, non kaleko etxe bakoitza desberdina izaten den, "banaita" handia dago etxeen itxuren artean.

8. bertsoak plazako laugarren aldean udaletxea egongo zela dio, *"herriko lanik ederrena''" izango zela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako inauteriak

## Kanpo estekak
Viktória Varga

**Viktoria Varga** (Tatabánya, Hungaria, 1981eko apirilaren 17a) hungariar kirolaria da, eta halterofilian aritu zen.

## Ibilbidea 
Zilarrezko bi domina irabazi zituen Europako Halterofilia Txapelketan, 2001ean eta 2002an. 2004ko Atenasko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, eta laugarren postua lortu zuen 75 kilotik gorako (+75 kg.) kategorian. 

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ghosts 'n Goblins

'''''Ghosts 'n Goblins'''* (), Capcom japoniar konpainiaren arkade bideo-joko bat da. 1985ean merkaturatu zen eta Tokuro Fujiwara, Toshio Arima eta Masayoshi Kurokawak diseinatu zuten, musika Ayako Morik konposatuz. 

Bideo-jokoen historiako arrakastatsuenetako bat izan zen, jarraipen ugari izanez, tartean *Ghouls 'n Ghosts'' (1990)

Bertan, Sir Arthur deritzon zaldun babesdun gizaseme bat kontrolatzen da, lantzak, labanak, suziriak, aizkorak eta bestelako armak jaurtitzeko gaitasuna du, haiekin aurrean agertzen zaizkion zonbi, deabru, mamu eta gainontzeko izaki gaiztok akatuz mailaz igaro beharko du. Zaldunak bi kolpe jasateko gaitasuna du, lehenegoarekin babesa galdu eta bigarrenarekin bizitza galtzen du. Dener hiru bizitza ditu.

## Kanpo estekak
Favicon

[thumb|280x280px|[Wikipedia|Wikipediako flavicona, Firefox-en url helbideak erakusten duen leihatilatxoan, url helbidearen ezkerretara. Wikipediako favicona W beltz zorrotz bat da ingurune zurian. Lupak handiago erakusten du.]]
**Favicon** (ingelesetik zuzenean mailegatutako neologismoa da: *favorite icon > favicon* ingelesez 1999an sortutako neologismoa) Web diseinatzaile batek ikono hori sortu eta web gune (edo web orri) batera karga dezake hainbat bidetatik, eta web nabigatzaile grafikoek hura erabiliko dute url bakoitza errazago ikur txiki baten laguntzaz identifikatzeko. Favicon euskarria eskaintzen duten nabigatzaileek orrialde baten favicon bat erakusten dute nabigatzailearen helbide-barran (batzuetan, baita historian ere). Hasieran, favicon.ico izeneko fitxategia zen, web gune baten erro-direktorioan kokatua. Internet Explorer-eko gogokoetan (laster-marketan) eta helbide-barrako URLaren ondoan, ezkerretara, erakusten zen, orria markatuta bazegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1942 (bideojokoa)

**1942**, Capcom japoniar konpainiaren arcade bideo-joko bat da. 1984an merkaturatu zen eta Yoshiki Okamotok diseinatu zuen. Estreinatu eta berehala arcade aretoetan arrakasta itzela izan zuen, ondorioz *1943: The Battle of Midway* (1987) jarraipena izan zuen.

Bigarren Mundu Gerrako Pazifikoko Gerran girotua dago. Nahiz eta japoniar bideo-jokoa izan, bertan estatubatuar hegazkin bat pilotatzen da, eta helburua Japoniar Aire Armada suntsitu eta Tokio hiriburura ailegatzea da.

## Kanpo estekak
Benedetto da Maiano

**Benedetto da Maiano** (Maiano, 1442, Florentzia, 1497ko maiatzaren 24a) italiar arkitekto eta eskultorea izan zen.

Giuliano da Maiano anaiarekin hasi zen arkitekturan lanean, eta hogeita hamar urterekin marmolezko eskultura ikasten hasi zen Antonio Rossellinorekin. Laster gainditu zuen bere maisua eta XV. mendeko eskultore garrantzitsuenetako bat bihurtu zen. Matias I.a Hungariakoa erregearen gortean lan egitera gonbidatu zuten. Gai erlijiosoetan lan egin zuen batez ere, baina baita florentziar garrantzitsuen erretratuak zizelkatzen ere. Bere maisulana Florentziako Santa Croce elizako marmolezko pulpitua da. Arkitekto gisa, 1489an, Florentziako Strozzi jauregia, Filippo Strozziren hilobia Santa Maria Novella elizan eta Arezzoko Santa Maria delle Grazie elizpea diseinatu zituen.

## Iruditegia 

St. John the Baptist by Benedetto da Maiano.jpg|*St. John the Baptist*, c. 1480
Benedetto da maiano, madonna con bambino (1480) cathedral of prato.jpg|''Madonna dell'Olivo* (c. 1480), Prato katedrala
Benedetto da maiano e leonardo del tasso, pala di santa chiara, firenze, 1493-1497 ca. 01.JPG|Benedetto da Maiano eta Leonardo del Tasso, *Ancona dell'altare maggiore* (1493-1497), Galleria Pio Fedi, Florentzia
Benedetto da maiano, san matteo, 1481, 01.jpg|*Lunetta di San Matteo*, 1481, Santuario della Santa Casa, Loreto
Benedetto da Maiano (bottega) Madonna col Bambino e San Giovannino.JPG|Bottega di Benedetto da Maiano, *Madonna col Bambino e San Giovannino''
Chiesa di santa croce, pulpito di benedetto da maiano.JPG|Santa Croce elizako pulpitua
Florence, Palazzo Strozzi, North and West facade, Benedetto da Maiano, 1489-1538.jpg|Strozzi jauregia

## Kanpo estekak
Betegarri (poesia)

**Betegarri** poesian lerroaren neurria betetzeko soilik jartzen diren hitzak edo soinuak dira.  Errima errazari ere deitzen zaio. Bertso bat osatzeko erabiltzen den esaldi hutsala, edo esaldikada superflua izan daiteke ere bai. Horrelako formulak behin eta berriz erabiltzeak poemari intentsitatea eta balioa kentzen dizkio.

## Kontzeptua euskaraz 
Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegian Juan Mari Lekuonak horrela idatzi zuen: "Zenbait bertsotan neurria osatzeko erabiltzen diren hitz osagaiak, esaerak eta klixe moldekoak izendatzeko sorturiko terminoa (Manuel Larramendi). Batzuetan, errimaren amorez sartzen dira, bertsogintzaren kalitatea beheratuz eta prosaismora eta arrun keriara joz. Edozein bertsogintzatan gaitzesten dira errazkeriak eta zabarkeriak, bere neurrian balioztatzen direlarik asmo literarioz egindako errepikak, paralelismoak, geminazioak eta abar".

## Bertsolaritzan 
Bertsolaritzan badira zenbait kantari bertso saio guztietan gauza berak beti errepikatzen dituztenak, betelana egiten duela entzuleak konturatzeko moduan. Arrazoietara hasita, adibidez, esaldi bera baliatzen badute etengabe: “bistan dena da” edota bertso kantari ari direlarik, “omore onian” bezalako apoio formulak sartzen badituzte lerroa osatzeko. Esaldi horiek betegarri hutsak dira eta bertsoza learentzat nabarmenak. Errimetan ere egon daiteke horrelako formularen erabilera rik: “Bai, noski”; “bata bino hobe dituk/ hogei mila duru” gisakoak.

## Antzerkigintzan 
Batzutan barrea eragiteko tresna gisa erabili izan da. Esaterako, Espainiako antzerkian, Pedro Muñoz Secak *La venganza de Don Mendo* lanean betegarrien erabilera komikoa erakutsi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
KeePassXC

**KeePassXC** kode irekiko aplikazio arin bat da, erabiltzaile-izen, pasahitz eta URL helbideen datu-base kudeatzailea da. KeePasseko aldaere bat. Zaharkituta geratu den eta berriztatzen ez den **KeePassX** haren bertsio zahar baten fork bat da.
Qt5 liburutegiak erabiliz eraikitzen da. Plataforma anitzeko aplikazioa da, Linux, Windows, MacOS, BSDn... exekutatu daiteke.

## Euskaraz 
Software librearen euskal komunitatea dabil KeePassXC euskaratzen, lokalizazioa euskarara ere ekartzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* KeePass.

## Kanpo estekak 
* KeePassXC deskargatzeko gune ofiziala.
Aka Larentia

**Aka Larentia** Erromaren sorrerari eta monarkiaren garaiari lotutako hainbat elezaharretako emakumezko pertsonaia izan zen. Halaber, emakume mitiko hau jainkotua eta gurtua izan zen antzinako Erroman.

## Romulo eta Remoren amatzakoa 
Aka Larentia Faustulo artzainaren emaztea zen. Faustulok, biki jaioberriak, Romulo eta Remo, Tiber ibaiaren ertzean aurkitu zituen otseme baten ondoan eta bere emazteari eman zizkion haz zitzan.

## Larekiko lotura 
Kontakizun hau mendeetan zehar aldatu egin zen eta, Augustoren garaian, Aka Larentiak hamabi seme-alaba izan zituela esaten zen; hamabiek amarekin batera Arvalak edo Arval anaien apaiz elkargoa sortu zuten (*Fratres Arvales*). Haietako bat hil zenean, Romulok hartu omen zuen haren lekua erlijio-funtzioetan . Handik urte batzuetara, Romulo hil zenean Kirino jainkoarekin identifikatu eta jainkotu zuten. Aka Larentia hil ondoren, *Quirinalis flamen*ak beteko zuen Romuloren lekua elkargoan, bere amatzakoaren hiletako errituak zuzentzeko. Larentia elkargo horretako *Dea Dia*rekin identifikatzen da. Zaindari honek galdu zuen eta Aka Larentia izeneko meretriz ospetsu bat gonbidatu zuen gaua pasatzera eta jainkoarekin afaltzera. Herkulesek, jadanik haren beharrik ez zuenean, neskari aholkatu zion, ordain sari gisa, goiz hartan ikusten zuen lehen gizonak egingo zion proposamena onartzea. Plutarkoren arabera, tenplutik ateratzerakoan Karutio (edo Tarrutio) izeneko etruriar aberats batek ikusi zuen eta, bere edertasunak erabat liluratuta, ezkontzeko eskatu zion. Larentiak onartu zuen eta, etruriarra hil zenean, haren ondasun guztien jabe egin zen eta, bera hiltzean, erromatar herriari utzi zizkion.  Argi dago legendaren bertsio hau Erromak aldarrikatutako lurraldeen jabetzari titulu juridikoak emateko sortua zela . Ankok, donazio horregatik esker onez, Velabrumen ehortzi zuen, eta urtero jaialdi bat antolatu zuen, *Larentalia* izenekoa, zeinean jainko Larei sakrifizioak eskainiko zitzaizkien. Plutarkok dio Larentia hori Faustulorekin ezkonduta zegoen Larentia ez bezalakoa zela, nahiz eta beste idazle batzuek, beren kontakizunak gizabanako berarenak balira bezala kontatzen dituzten.

## Prostituta 
Tito Liviok idazten du Larentiari, bere bizimodu lizunagatik, artzainen artean "Otseme" ezizena jarri zitzaiola, eta hori izan zela istorio honen jatorria. Beste bertsio batzuk diote Larentia ez zela Faustuloren emaztea, ezta Herkulesen ohekidea ere, artzainek *Lupa* zeritzan emagaldu bat baizik. Historia honen beste aldaera batzuk ere gordetzen dira. Elezaharrak dioenez, prostituzioan bildutako dirutza erromatar herriari utzi zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul-Albert Besnard

**Paul-Albert Besnard** (Paris, 1849ko ekainaren 2a - *ibidem*, 1934ko abenduaren 4a) frantziar margolaria izan zen.

Arte Ederretako Akademian ikasi zuen eta Alexandre Cabanelen eragina jaso zuen. 1879an Charlotte Dubray eskultorearekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituzten, horietako hiru artistak. 1880 inguruan, estilo akademiko batetik inpresionistengandik hurbilen zegoen kolorearen eta argiaren ikasketa batera aldatu zen. Sorbonako horma-pinturak bezalako tamaina handiko lanak egin zituen, eta akuarela, olio, pastel eta akuaforte teknikak menperatu zituen.

## Iruditegia 

Henriette_Jourdain-Paul_Besnard.jpg|*Madame Roger Jourdain (Henriette Jourdain) erretratua*, 1886
Albert Besnard, Morphine Addicts (Morphinomanes), 1887, NGA 4624.jpg|*Morphinomanes*, 1887
Portrait of the Kharitonenko sisters.jpg|*Kharitonenko ahizpen erretratua*, 1903
Besnard pensive.jpg|*Femme pensive dans un sofa*
Besnard Comtesse Pillet-Will.jpg|*Portrait de la comtesse Pillet-Will*, 1900-1905

## Kanpo estekak
Ryue Nishizawa

japoniar arkitektoa da.

Yokohamako Unibertsitate Nazionalean ikasi zuen eta Tokion lan egiten du Office of Ryue Nishizawa izeneko bere estudioan. 1995ean SANAA (Sejima and Nishizawa and Associates) arkitektura estudioa sortu zuen Kazuyo Sejimarekin. 2010ean, arkitekturako Pritzker Sariaren irabazlerik gazteena izan zen.

## Lanak 
* Weekend House - 1997-1998 - Gunma, Japonia
* Takeo Head Office Store - 1999-2000 - Tokio, Japonia
* House at Kamakura - 1999-2001 - Kanagawa, Japonia
* Apartment Building at Ichikawa - 2001- - Chiba prefektura, Japonia
* Eda Apartment Building - 2002- - Kanagawa, Japonia
* Funabashi Apartment Building - 2002-2004 - Chiba, Japonia
* Moriyama House - 2002-2005 - Tokio, Japonia
* Love Planet Museum - 2003 - Okayama, Japonia
* Video Pavilion - 2003- - Naoshima, Kagawa, Japonia
* House in China - 2003- - Tianjin, Txina
* Office Building, Benesse Art Site Naoshima - 2004 - Kagawa, Japonia
* 21st Century Museum of Contemporary Art, Kanazawa - 2004 - Kanazawa, Japonia
* A House - 2004-2007 - Tokio, Japonia
* Honmura Lounge & Archive - 2005- - Kagawa, Japonia
* The New Museum - New York
* Towada Art Center - 2008 - Aomori prefektura, Japonia
* Teshima Art Museum - 2010 - Kagawa, Japonia
* Hiroshi Senju Museum- 2011 - Karuizawa, Japonia
*Garden and House - 2013 - Tokio, Japonia

## Erakusketak 
* Some Ideas on Living in London and Tokyo by Stephen Taylor and Ryue Nishizawa, Canadian Centre for Architecture, Montreal (2008)
*Kazuyo Sejima + Ryue Nishizawa / SANAA, Henry Art Gallery, Seattle (2008)
*Kazuyo Sejima + Ryue Nishizawa SANAA, Towada Art Center, Towada Aomori (2014)
*Conceptions of Space: Recent Acquisitions in Contemporary Architecture, MoMA, New York (2014)
*Japan Architects 1945-2010, 21st Century Museum of Contemporary Art, Kanazawa, Kanazawa (2014-2015)
*A Japanese Constellation: Toyo Ito, SANAA, and Beyond, MoMA, New York (2016)

## Kanpo estekak
Sebastian z Felsztyna

**Sebastian z Felsztyna** (baita **Sebastian de Felstin**, **Roxolanus z Felsztyna**, **Sebastian Herburt**) (  1480 – 1490? – 1543 ondoren) poloniar musikagilea eta musika-teorialaria izan zen, XVI. mendean. 
[eskuinera|thumb| [Kantu lau|Kantu lauari buruzko tratatu baten zatia (*Modus regulariter accentuandi lectiones matutinales prophetias necnon epistolas et evangelia*, Krakovian anonimoki argitaratua, 1518an, baina Sebastiani egotzia) ]]

## Biografia 
Ziurrenik Felsztynen jaio zen, Poloniako Erresuma (gaur egun Skelivka, Ukraina). 1507an Krakóviako Unibertsitatean sartu zen, bere herrikide Mikołaj z Chrzanowa konpositorearen urte berean. Bertan musika eta teologia ikasi zituen, 1509an batxilergoa jasoz. Baliteke Heinrich Finck-ekin ikasi izana Krakóvian zegoela.  Graduatu ondoren, Felsztynera itzuli zen eta bertan kapilau izan zen, eta geroago Sanokera joan zen, Polonia hego-ekialdean ere egon zen, non errektorea izan zen. 

## Musika-lanak eta idazlan teorikoak 
Bere musika lanetatik hiru motete baino ez dira irauten. Lau ahotsetarako dira, eta nota luzeetan tenore arrunta erabiltzen dute –argitaratze garaian, 1522ko praktika arkaikoa–, beste ahotsek batzuetan imitazioan, kontrapuntu askean edo testura homofonikoagoetan dihardute. Hirurak Wawel-eko katedralean gordeta daude eskuizkribuan. Estilo arkaikoa izan arren, eskola franko-flandriarraren eragina erakusten dute, eta lau ahotsetako polifoniaren adibide arraroa dira Polonian.  Izan ere, Reese-k aitortzen du Felstinek eragin franko-burgundiarrak bereganatu zituela.

Sebastianek bere himnoen bilduma bat argitaratu zuen 1522an Krakovian, *Aliquot hymni ecclesiastici*, baina ez da kopiarik iraun. 

Sebastianen tratatu teorikoek notazioa eta kantuaren gaiak biltzen dituzte.  Bere ezagunena 1519ko *Opusculum musices* izan zen, bi aldiz berrargitaratu zena, eta ziurrenik abeslarientzako irakaskuntza tresna gisa pentsatua izan zen. 

## Obrak 
### Musikari buruzko idazlanak 
* *Opusculum musice compilatum noviter*
* *Opusculum musices noviter congestum*
* *De musica dialogi VI* (Krakovia, 1536)
* *Directiones musicae ad cathedralis ecclesia Premislensis usum* (Krakovia, 1543)
* *Opusculum musice mensuralis* (Krakovia, 1517ko urriaren 31)
* *De inventoribus musicae*

### Moteteak 
* *Ave Maria* ("Alleluia ad Rorate cum prosa Ave Maria"), lau ahots
* *Alleluia, Felix es sacra virgo Maria*, lau ahots
* *Prosa ad Rorate tempore paschali virgini Mariae laudes*, lau ahots

Hiru motete horiek, Reeseren arabera (1959, 747. or.) denek dituzte melodia gregorianoak tenorean nota osoetan.

## Oharrak 
## Iturriak 
* Stępień B., Sebastian z Felsztyna, "Kamerton", 2005 Nr 1-2 (48-49), s. 242-245. ISSN&nbsp;1233-8249.
* *Mała encyklopedia muzyki* (*A Little Encyclopedia of Music*), Warszawa 1981

## Kanpo estekak 
* [Sebastian z Felsztynaren lanak](https://polona.pl/search/?query=Sebastian_z_Felsztyna&filters=creator:%22Sebastian_z_Felsztyna_(nie_przed_1480--po_1543)%22,creator:%22Sebastian_z_Felsztyna_(nie_przed_1480--po_1544)%22,creator:%22Sebastian_z_Felsztyna_(oko%C5%82o_1485--po_1543)%22,public:1,hasTextContent:0) Poloniako Liburutegi Digital Nazionalean (Polona)