Ardatz (iruteko tresna)

thumb| Makurrarekin biraka: (a) biraketa gurpila; (b) **ardatza** ; (c) bolantea. |466x466px
**Ardatza**, **txaratila** edo **kiloa**'*** haria egiteko erabiltzen zen aitzineko tresna bat da. Irundako zuntzei eusteko diseinatuta dago, korapilorik gabe mantenduz eta irute-prozesua erraztuz. Lihoa eta, batzuetan, artilea egiteko erabiltzen zen, baina edozein zuntz motatarako erabil zitekeen. Zuntza ardatzaren inguruan biltzen da eta bukaeran zinta edo soka zati batekin lotzen da.

Lihozko arropak eta izarak edukitzeak baserrietako bizitza bigunagoa eta atseginagoa izateko balio izan du mendeetan zehar. Neolitikotik hasita kultura guztiek landu dute lihoa. Esate baterako, Dimako emakumeek orokorrean eta Braulia Pujana dimoztarrak konkretuan behar handia egin zuten liho-kultura horren barruan.

## Historia 
thumb|329x329px| Berta erreginak neska-mutilak artilezko haizeei haizeak botatzeko agindua eman zien biraka gurpilak erabiliz, Albert Anker, 1888. |ezkerrera
Ardatzak forma ugari ditu, eta bere hasiera, Neolito garaian koka genezake. Tresna hau, bere hasieratik gaur egunera bitarte erabiltzen jarraitu den tresna da. Ardatza zein ehungailuak izan ziren Neolitoko asmakizunik iraultzaileenetarikoak.

Jantzi bat egin nahi badugu, adibidez, lehenik iruten hasi behar gara, eta ostean ehuntzen. Neolitoko pertsonek, aldiz, lehenik, ardatz bat erabiltzen zuten hari fin-fin bat lortzeko, eta gero ehungailu bat baliatzen zuten behar zuten jantzi hori egiteko.

## Funtzionamendua 
Irute-prozesuan, zuntza ardatzaren puntan lotzen da eta ardatza eskuz birarazten da. Biraketa hauek, torsioa sortzen du, eta horren bidez, lehen zuntz zena, hari bihurtuko da. Lortutako hari hau, ardatzaren inguruan biltzen da.

Nahiz eta ardatzaren erabilera oso zaharra den, makina mekanikoak agertu arte, haria egiteko modu ohikoena izan zen.
Fitxategi:Russian distaffs 01 (Ferapontov).jpg|Goru makila errusiarrak Ferapontov monasterioko eskulan herrikoien museoan ikusgai.
Fitxategi:Ayacucho marketwoman.JPG|Emakume bat ardatzarekin haria egiten Ayacuchon, Perun.

## Euskal Herriko erabilera eta kultura 
[ezkerrera|thumb| [Alsaziako gorua eta ardatza, XIX. Mendearen amaieran |251x251px]]Euskal Herrian, ardatza, emakumeen lanaren sinbolo izan da denbora luzez. Ahozko tradizioan, ardatza lan duina eta nekaezin gisa ikusten zen. Herri batzuetan, ardatzari lotutako ohiturak eta errituak gorde izan dira XX. mendera arte. 

Tresna hau, museoetan ere gorde izan ohi da artisautza eta emakumezkoen bizimoduaren isla gisa.
## Ardatz motak 
Historian zehar, iruteko ardatzak hainbat mota eta forma izan ditu, erabilera, zuntz mota eta kultura bakoitzaren arabera.

### **1. Goiko bolanteko ardatza*' 
Bolantea (pisua) ardatzaren goiko aldean du, eta hariaren pisuak ardatza tente mantentzen laguntzen du. Oso erabilia da artilea bezalako zuntz bigun eta arinetarako. Haria ardatzaren azpiko aldean bilduta gelditzen da.

### 2. Beheko bolanteko ardatza 
Bolantea behealdean du, eta zentro grabitate baxuagoko ardatza izanik, egonkortasun handiagoa eskaintzen du. Hasiberrientzat egokia izaten da, eta hari lodiagoak egiteko erabili ohi da.

### 3. Turkiar ardatza 
Diseinu berezia du: bi beso gurutzatu ditu, eta hariaren bilketa sistemak bolantearen azpian hari-koxkorrak sortzen ditu, korapilorik gabe askatzeko moduan. Bilketa sistema integratua du, eta oso praktikoa da garraiatzeko.

### 4. Euskarritutako ardatza 
Ardatz finagoa eta luzeagoa da, eta lurrean, ontzi batean edo oinarri baten gainean biratzen da. Kotoia bezalako zuntz oso finetarako egokia da. Asiako hainbat herrialdetan ohikoa izan da; India, Tibet, Txina, besteak beste.

### 5. Ardatz bertikala 
Gehien hedatu den eredua da: eskuz biratzen da eta libre, zintzilik, dago hariaren pisuaren bidez. Mota hau barruan hartzen ditu goiko eta beheko bolanteko ardatzak.

### 6. Ardatz arkeologikoak 
Historiaurreko eta antzinako ardatz askok harri, buztin edo hezurrezko bolanteak zituzten, eta askotan aurkitzen dira aztarnategietan. Bolanteek soilik irauten dute, eta horien bidez identifikatzen dira.

Fitxategi:Woman spinning BM VaseD13.jpg|Emakumea iruten. Antzinako Greziako hondo zuriko atenastar oinokoe baten xehetasuna, K.a. 490 inguruan, Locritik-etik (Italia) datorrena. British Museum.
Fitxategi:Hunterian Psalter c. 1170 Eve spinning.jpg|Eva iruten.Hunter salterio liburua, *ca* 1170 (Glasgow University Library)
Fitxategi:Gordailua txaratilak spindles.jpg|Gordailun gordetzen diren txaratil multzoa
Fitxategi:Ramallah spinner.jpg|Ramallahko gizon bat artilea iruten. 1919ko argazkia kloreztatua.
Fitxategi:PokharaTibetan.JPG|tibetar emakumea iruten Pokhara hirian, Nepal
Fitxategi:1017 - Keramikos Museum, Athens - Spindle-whirls, 10th century BC - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12.jpg Fitxategi:Woman spinning BM VaseD13.jpg Fitxategi:Hunterian Psalter c. 1170 Eve spinning.jpg Fitxategi:Ramallah spinner.jpg Fitxategi:PokharaTibetan.JPG Fitxategi:Devanadera, Museo del Pueblo de Asturias, 01.jpg|Harilkaria. Ardatzean haria egin denean, harilkarira pasa daiteke, bertan mataza egiteko.

Txaratilarekin batera, iruteko erabitlzen diren tresnak edo tresna osagaiak

Fitxategi:1017 - Keramikos Museum, Athens - Spindle-whirls, 10th century BC - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12.jpg|Atenasen aurkitutako txaratilen txaondak. Atenasko Kerameikos arkeologia museoa.
Fitxategi:Devanadera, Museo del Pueblo de Asturias, 01.jpg|Harilkaria. Ardatzean haria egin denean, harilkarira pasa daiteke, bertan mataza egiteko.
Fitxategi:1017 - Keramikos Museum, Athens - Spindle-whirls, 10th century BC - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12.jpg Fitxategi:Woman spinning BM VaseD13.jpg Fitxategi:Hunterian Psalter c. 1170 Eve spinning.jpg Fitxategi:Ramallah spinner.jpg Fitxategi:PokharaTibetan.JPG Fitxategi:Devanadera, Museo del Pueblo de Asturias, 01.jpg|Harilkaria. Ardatzean haria egin denean, harilkarira pasa daiteke, bertan mataza egiteko. 

## Erlijioa 
[thumb| Neska irulea [Ardatz (iruteko tresna)|ardatzarekin eta goru makila birakariarekin. ]]Ardatza ez da soilik lan tresna bat izan historian, baizik eta sinbolismo espiritual eta erlijioso sakona izan du hainbat kulturatan. Irute prozesua, hariaren sorkuntza, bizitzaren eta patuaren metafora izan da sarritan.

Kultura greko-erromatarrean, adibidez, Moirak (greziar mitologiako patu-jainkosak) ardatz baten bidez iruten zuten bizitzaren haria: Kloto-k iruten zuen, Lakhesis-ek neurri egokia ematen zion, eta Atropos-ek mozten zuen. Kristautasunean ere, emakume irulea askotan agertu izan da lan duinaren eta pazientziaren sinbolo gisa, batez ere ikonoetan eta erdi aroko testuetan. Zenbait santu-emakumek (esaterako, Santa Anastasia edo Santa Ursula) iruteko lanarekin lotura zuten sinbolikoki.

Euskal Herrian, ardatza ez da erlijio sinbolismo zentral baten parte izan modu doktrinalean, baina Barandiaranen lanetan jasotzen da nola emakumeek Gabonetako jai egunetan ardatza alde batera uzten zuten, egun santua profanatu ez zedin —ohitura horrek erakusten du lan tresna baten eta santutasunaren arteko mugak nola bizi ziren.

## Gaur egungo erabilera 
Nahiz eta duela urte askotako zerbait den ardatza, gaur egun ere erabiltzen da, batik bat, artisau-tailerretan edo/eta ehungintza tradizionala berreskuratzeko ekimen ezberdinetan.

Eskuz egindako haria, natur zuntzezkoa eta kalitate handikoa, modan dago berriz ere jasangarritasuna eta eskulangintza balioesten diren garaiotan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak