open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Félicien Marceau

**Félicien Marceau**, **Louis Carette** jaioa (Kortenberg, 1913ko irailaren 16a - Paris, 2012ko martxoaren 7a) Belgikan jaiotako frantziar idazlea izan zen. Marceau "Les Hussards" literatur mugimendu eskuindarraren gertukoa izan zen, aldi berean mugimendu monarkikoen gertukoa. Eleberriak, antzezlanak eta saiakerak idatzi zituen.
*Creezy* eleberriagatik Goncourt Saria jaso zuen 1970ean. 1975ean Frantses Akademiako kide hautatu zuten.

## Lanak 
* 1948 *Chasseneuil* eleberria
* 1949 *Casanova ou l’anti-Don Juan*, saiakera
* 1951 *Capri petite île*, eleberria
* 1951 *Chair et Cuir*, eleberria
* 1952 *L’Homme du roi*, eleberria
* 1953 *En de secrètes noces*, istoriak
* 1953 *L’École des moroses*, antzezlana ekitaldi batean
* 1953 *Bergère légère*, eleberria
* 1954 *Caterina*, Antzezlana hiru ekitalditan
* 1955 *Balzac et son monde*
* 1955 *Les Élans du cœur*, eleberria
* 1957 *Les Belles Natures*, istoriak
* 1957 ''L'Œuf*, antzezlana bi zatitan
* 1959 *La Bonne Soupe*, antzezlana bi ekitalditan
* 1960 *La Mort de Néron*, antzezlana ekitaldi batean
* 1960 *L’Étouffe-chrétiem*, antzezlana bi ekitalditan
* 1962 *Les Cailloux*, antzezlana bi ekitalditan
* 1964 *La Preuve par quatre*, antzezlana bi ekitalditan
* 1965 *Madame Princesse*, antzezlana bi ekitalditan
* 1967 *Diana et la Tuda, de Luigi Pirandello*, antzezlana bi ekitalditan
* 1967 *Un jour j’ai rencontré la vérité*, antzezlana bi ekitalditan
* 1968 *Les Années courtes*, memoriak
* 1969 *Le Babour*, antzezlana bi ekitalditan
* 1969 *Creezy*, eleberria
* 1971 Balzacen *Le Père Goriot*en hitzaurrea
* 1972 *L’Homme en question*, antzezlana bi ekitalditan
* 1972 *L’Ouvre-boîte*, antzezlana bost ekitalditan
* 1975 *Le Corps de mon ennemi*, eleberria
* 1975 *Les Secrets de la Comédie humaine*, antzezlana bi ekitalditan
* 1977 *Le Roman en liberté}}*, saiakera
* 1977 *Les Personnages de la Comédie humaine*
* 1978 *La Trilogie de la villégiature, de Carlo Goldoni* antzezlana
* 1979 *À nous de jouer*, antzezlana bi ekitalditan
* 1983 *Une insolente liberté. Les aventures de Casanova*, saiakera
* 1984 *Appelez-moi Mademoiselle*, eleberria
* 1985 *La Carriole du père Juniet*
* 1987 *Les Passions partagées*, eleberria
* 1989 *Un Oiseau dans le ciel*, eleberria
* 1992 *Les Ingénus, stories*
* 1993 *La Terrasse de Lucrezia*
* 1994 *Le Voyage de noces de Figaro*
* 1997 *La Grande Fille*, eleberria
* 1998 *La Fille du pharaon*, alegiak
* 1998 *L’imagination est une science exacte, elkarrizketak Charles Dantzigekin*
* 2000 *L’Affiche*, eleberria
* 2002 *L'homme en question''

## Kanpo estekak
Manuel Padilla-Moyano

**Manuel Padilla Moyano** hizkuntzalaria eta ikertzailea da, euskararen historian aditua eta, bereziki, Zuberoako testu eta hizkeretan. Euskal Herriko Unibertsitatean irakaslea da.

= Ikertzailea =
2017an, Beñat Oihartzabalen eta Blanca Urgellen zuzendaritzapean "Zuberoako euskararen azterketa diakronikoa: XVI-XIX. mendeak" izenburuko doktorego-tesia defendatu zuen Euskal Herriko Unibertsitateko Letren Fakultatean.

### XVIII. mendeko 50 gutun lapurteraz 
Xabier Lamikiz eta Xarles Bidegain ikertzaileekin *Othoi çato etchera* ('Otoi, zatoz etxera') liburua argitaratu zuen *Lapurdum* agerkarian, 1757an lapurteraz idatzitako 50 gutuni buruz. Lapurdiko 48 herritarrak Ternuatik gertu dagoen Kanadako Louisburg hirian zeuden senide eta lagunei idatzitakoak.

Padilla-Moyanok gutun horiek hizkuntzaren *historia behetik* egiteko eskaintzen duten aukera analizatu zuen, XX. mendera arte historia *goitik* hobesten zen arren, hau da, idazle gorenen lanetatik. Izan ere, erakutsi ahal izan zuen lapurtera klasikotik zetorren tradizio idatziak ez zituela islatzen artean Lapurdiko ahozko euskaran gertatuak ziren aldaketak, ala nola -*ua* > -*uba* aldaketa (*burua* > *buruba*).

Geroago Xabier Elosegi idazleak lan osagarria argitaratu zuen gutun horietaz. Artxiboetan lan sakona egin zuen eta gogoeta egin zuen igorleei eta jasotzaileei buruz (Nongoak ziren? Alfabetatuak ziren? Ofizioak?), baita Lapurdiko gizarteaz eta herritarren alfabetatze mailaz XVIII. mendean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Arketipo (filosofia)

[thumb|eskuinera|[Richard Owenen ornodun baten arketipoa (1847).]]

**Arketipoa** (grezierazko , ‘iturri’, eta , ‘modelo’ hitzen lotunea) ereduzko modeloa da, zeinetatik beste objektu, ideia edo kontzeptu batzuk eratortzen diren. Eredu perfektua da. Platonen filosofian jainkotiar pentsamenduan betierean existitzen diren gauzen forma substantzialak (betiereko ale perfektuak) dira. Arketipoa ideien edo ezagutzaren eredu edo adibide bat da, zeinetatik beste hainbeste eratortzen diren gizabanako bakoitzaren, multzo bakoitzaren, gizarte bakoitzaren, baita sistema bakoitzaren pentsamendu eta jarrera propioak modelatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parmotrema perlatum

***Parmotrema perlatum*** liken espezie bat da, Indian espezia gisa erabiltzen dena. Espezie hau Ipar zein Hego hemisferioetan aurki daiteke, klima epeletan. Indian, nahari, biryani eta ahuntz plateretan erabili ohi da, baina baita sukaldaritza begetarianoko beste zenbait plateretan ere. Masalaren osagaietako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Familia disfuntzional

thumb|eskuinera|Familia bat.
**Familia disfuntzional** batean, gatazkak, jokabide txarra eta, askotan, banakako kideen abusua etengabe eta aldizka gertatzen dira, eta, ondorioz, beste kide batzuk ekintza horietara egokitzen dira. Batzuetan, familia horietan hazi egiten diren haurrek jarrera hori normala dela ulertzen dute. Familia disfuntzionalak batez ere kodependentzia duten helduen emaitza dira, eta adikzioek ere eragin diezaiekete, hala nola substantzien abusuak (alkohola, drogak, etab.). Beste jatorri batzuk tratatu gabeko gaixotasun mentalak eta guraso disfuntzionalak gehiegi emulatzen edo zuzentzen saiatzen diren gurasoak dira. Kasu batzuetan, guraso heldugabe batek ahalbidetuko du guraso nagusiak bere seme-alabez abusatzea.

Normalean, gurasoak banantzearen eta dibortzioaren atarian dauden egoeretan gertatzen da. Kasu batzuetan hori egia bada ere, sarritan ezkontza-lotura oso indartsua da, gurasoen hutsegiteak elkarren osagarri baitira. Laburbilduz, gurasoek ez dute nora joan. Hala ere, horrek ez du esan nahi familia-egoera egonkorra denik. Estres-faktore garrantzitsu orok, hala nola lekualdaketa batek, langabeziak, gaixotasun batek, hondamendi naturalek, arazo ekonomikoak eta abarrek, haurrei eragiten dieten gatazkak asko okertzea eragin dezakete.

Familia disfuntzionalek ez dute inolako muga sozial, finantzario edo intelektualik. Hala ere, duela hamarkada batzuk arte, profesionalek (terapeutek, gizarte-langileek, maisu-maistrek, kontseilariek, klerikoek eta abarrek) ez zuten familia disfuntzionalaren kontzeptua serio hartu, batez ere klase ertain eta altuetan. Edozein esku-hartze ezkontzaren santutasuna urratzea eta dibortziatzeko probabilitatea handitzea bezala ikusten zuten (garai hartan sozialki onartezina zena). Haurrek gurasoei obeditzea espero zen (azken batean, aitari), eta egoerari bakarrik aurre egitea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sinpatia

thumb|eskuinera|Haurtxo batek beste batek negarrez entzutean negar egiteari ekingo dio.

**Sinpatia** edo **begikotasuna** ( hitzatik ekarria. Hitza συνπάθος eta συμπαθος hitzatetik dator: hitzez hitz «elkarrekin sufritzea» esan nahi duena) beste norbaiten distres edo beharrekiko pertzepzio, ulermen eta erreakzioa da. Begikotasuna atseginagatik eta sentikortasunagatik ere bereizten da.

Pertsona baten sentimenduek edo emozioek beste batengan antzeko sentimenduak sortzen dituztenean elkartasuna sortzen da, hau da, sentimendu partekatuko egoera bat sortzen denean.

## Ikus, gainera 
* Rapport

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Youn Yuh-jung

**Youn Yuh-jung** (; Kaesong, 1947ko ekainaren 19a) hegokorear aktorea da. Ezaguna da, besteak beste, *Hwanyeo* (1971), *Hanyeo* (2010), *Don-ui mat* (2012) eta *Jugyeojuneun Yeoja* (2016) filmetako protagonista izan zelako. 2021ean, Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar saria irabazi zuen *Minari* filmean egindako lanarengatik.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rapport

**Rapporta** edo **pertsona arteko interakzioa** fenomenoan bi pertsonak edo gehiagok sentitzen dute "sintonia" psikologiko eta emozionalean daudela (sinpatia), antzekoak sentitzen direlako edo elkarrekin ondo erlazionatzen direlako.

Garrantzitsua da rapport eta enpatia bereiztea. Rapportaren teoriak hiru jokabide-osagai ditu: elkarrekiko arreta, elkarrekiko positibotasuna eta koordinazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Steven Yeun

**Steven Yeun**, sortze-izena **Yeun Sang-yeop** (; Seul, 1983ko abenduaren 21a), hegokorear aktorea da, estatubatuar hiritartasuna duena. Ezaguna da, besteak beste, *The Walking Dead* telesaileko Glenn Rhee antzeztu zuelako 2010–2016 bitartean. 2021ean, Gizonezko aktore onenaren Oscar sarirako izendapena jaso zuen *Minari* filmean egindako lanarengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Majda Šilc

**Majda Šilc** –Kržeti, Sodražica udalerria, Jugoslaviako Erresuma (egun, Esloveniako Errepublika); 1923ko martxoaren 17-Novo Mesto, Ljubljanako Probintzia, Italiako Erresuma (egun, Esloveniako Errepublika); 1944ko uztailaren14- esloveniar eta jugoslaviar idazle-poeta eta partisano bat izan zen. Bere borrokagatik Jugoslaviako Herriaren Heroiaren titulua irabazi zuen.

## Guda baino lehen 
Majda Šilc Sodražica udalerriko Kržeti herrian jaio zen 1923an. Lehen Hezkuntza Gora eta Sodražica herrietan ikasi zuen eta gero Ljubljanara joan zen bere ikasketak jarraitzera. Lan-hezkuntza bukatu zuenean *Tičar* deitutako papergintza-enpresan topatu zuen lana.

## Partisanoa 
Majda Šilcek 1941an egin zuen bat erresistentzia partisanoarekin, lehen lana partisanoen inprimategi ilegaletara papera eramatea zen.

1942ko udaberrian Jugoslaviako Gazteria Komunistarekin egin zuen bat. Urte horretako udan bere hurbileko bat atxilotu zuten okupatzaileek, eta bere izena bota zuenez gero, Šilcek alde egin behar izan zuen. Beraz, mendira egin zuen eta Dolomitetako Destakamendu Partisanoaren parte izan zen, lehen momentuan erizain bezala lan egin zuelarik. 1946ko maiatzaren 18an Batasunaren eta Anaitasunaren Lehen Klaseko Ordena eman zioten.

Novo Mesto hirian kale batek bere izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskoziar zuzenbide

**Eskoziar zuzenbidea** () Eskoziako lege-sistema da. Zuzenbide kontinentaleko eta common laweko osagaiak elkartzen ditu, eta bere sustraiak zenbait sorburu historikotan dauzka. Erresuma Batuko hiru lege-sistemetako bat da, Ingalaterrako eta Ipar Eirekoekin batera, osagai erkide batzuk dauzkatenak. Dena dela, bere sorburuak, erakundeak eta *nomen iuris* delakoa dauzka.

Eskozia eta Ingalaterraren arteko Batasun Agiriko zehaztapenetan Eskoziak bere lege-sistemari eutsiko ziola agertu zen.

## Ikus, gainera 
* Zuzenbide kontinental
* Common law

## Kanpo estekak
Belaunikaldi

thumb|eskuinera|250px|Neguko biatloiko atleta bat belaunka.
**Belaunikaldia** edo **belaunikoa** bi belaunak lurrean izatea da. Kristau fededunek, eukaristian (sagaratutako ogia eta ardoa hartzerakoan) keinu hori egiten dute errespetua adierazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskumuinak egite

[alt=|thumb|350x350px|[Emmanuel Macron frantziar presidenteak Melania Trump lehen damari eskumuinak egiten, 2018ko apirilaren 24a]]
**Eskumuinak egitea** ezpainak norbaiten eskura hurbilduz diosala egitea da. Portaera adeitsu bat da, non gizonak apur bat makurtu behar duen emakumearen eskuaren gainean, nork, aldi berean, irmoki baina delikatuki altxatzen duen.

Antzeko zentzuan, erregearen eta bere familiako pertsonen eskua, funtzionarioak eta gorteko pertsonak musukatzera biltzen diren ekitaldiari eskumuinak egitea deritzo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco de Paula Santander

**Francisco José de Paula Santander de Omaña** (Villa del Rosario, 1792ko apirilaren 2a - Bogotá, 1840ko maiatzaren 6a) Kolonbiako militar eta politikaria bat izan zen, ezaguna dena independentzia prozesuan parte hartzeagatik hainbat abertzaleren ondoan, besteak beste, Simón Bolivarrekin batera.

## Biografia 
### Independentzia Gerra 
#### Santanderrek agindutako exekuzioak 
### Kolonbia Handiko presidenteordetza 
### Krisia Bolívarrekin 
### Granada Berriko presidentea 
; Hezkuntza publikoa

; Ekonomia

; Kanpo harremanak

; Oposizioa

### Gobernuaren osteko gertaerak eta heriotza 
## Familia 
## Gabineteak 
; Granada Berriko Lehendakariordetza (1819-1821)

; Kolonbia Handiko Lehendakariordetza (1821-1827)

; Granada Berriko presidentetza (1832-1837)

## Omenaldiak 
## Santander Herri Kulturan 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Gran Enciclopedia de Colombia. Tomo 2: Historia II. Círculo de Lectores, 1991, Bogotá.
* Biblioteca Fundación Francisco de Paula Santander, 80 Vols. Bogotá, 1988-1993.
* FORERO, Manuel José. Santander, prócer de la Independencia nacional. Bogotá, Imprenta Nacional, 1940. * GARCÍA ORTIZ, Laureano. El general Francisco de Paula Santander. San José de Costa Rica, Imprenta Lehmann, 1940.
* BUSHNELL, David. El régimen de Santander en la Gran Colombia. Bogotá, Universidad Nacional-Tercer Mundo, 1966.
* MORENO DE ÁNGEL, Pilar. Santander. Bogotá, Planeta, 1989.
* ACEVEDO LATORRE, Eduardo. Colaboradores de Santander en la organización de la república. Bogotá. Biblioteca de la Presidencia de la República, 1988.
* PERICO RAMÍREZ, Mario H. Servidor y amigo: Santander. Bogotá, Tercer Mundo, 1972; 2a ed.: Bogotá, Carlos Valencia Editores, 1978.
* GÓMEZ PICÓN, Alirio. Bolívar y Santander. Historia de una Amistad. Bogotá, Editorial Kelly, 1971.
* ORTEGA RICAURTE, Enrique. Bolívar y Santander: Correspondencia. Bogotá, Imprenta del Estado Mayor General, 1940.
* ARCINIEGAS, Germán. Cartas Santander-Bolívar. Bogotá, Fundación Francisco de Paula Santander, 1988-1990.
* DEAS, Malcom; SÁNCHEZ, Efraín. Santander y los ingleses. Bogotá, Biblioteca de la Presidencia de la República, 1991.
* SANTANDER, Francisco de Paula. Memorias. Bogotá, Biblioteca Banco Popular, 1973.
* SANTANDER, Francisco de Paula. Diario. 2á ed.: Bogotá, Editorial Incunables, 1984.
* Pacheco Molina, Luis y Leonardo Molina Lemus. La familia de Santander. Cali, Biblioteca Banco Popular, 1978.
* MORENO DE ÁNGEL, Pilar. Manuel, hijo de una aventura juvenil de Santander. Revista Credencial Historia.(Bogotá - Colombia). Edición 5. Mayo de 1990.
* MONGE, Celiano. Informe del Ministro de Relaciones Exteriores sobre el origen de los descendientes del general Francisco de Paula Santander en Quito. Publicado en el diario El Debate, 3 de mayo de 1940.

## Kanpoko estekak
Facepalm

[thumb|300px|[Henri Vidalen *Caïn*, Tuileriak, Paris, 1896]]
**Facepalm** (ingelesezko - aurpegi- eta - esku-azpi- hitzen lotunea) ingelesezko lagunarteko hitza da, sumindura adierazteko esku-ahurra aurpegian jartzearen berezko keinuari erreferentzia egiten diona. Hasperen baten antzekoa da.

Interneteko eztabaidetan, terminoa lotsa, frustrazio, sinesgogortasun, haserre edo, oro har, txarrerako adierazpen gisa erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskandinaviar zuzenbide

**Eskandinaviar zuzenbidea** Europako iparraldeko herrialdeetako (Danimarka, Islandia, Norvegia, Suedia eta Suomi) lege-sistema da, zuzenbide kontinentaleko azpitaldea. Izendapena gaur egungo legedietarako nahi historikoetarako erabiltzen da, Eskandinaviako herri eta herrialdeetako lege-sistemen sorrerari buruzko eta haien antzekotasunei buruzko azterlanetan. Europako zuzenbide kontinentaleko iparraldeko adar ere esan izan zaio; eta zenbait historia- edo lege-testuingurutan, germaniar zuzenbidearen ataltzat hartzen da.

Europako zuzenbide kontinental mota guztiak legez, eskandinaviar zuzenbidea legeetan oinarritzen da, aurrekarietan funtsatutako anglo-amerikar zuzenbide-adarraren (common law) aldean.

XIX. mendea baino lehen, Europako herrialdeek administrazio eta legedi beregainak zeuzkaten. Hala ere, 1872an, Europako iparraldeko herrialdeek legegintza-elkarlana antolatu zuten. Horiek horrela, bereziki kontratuen eta merkataritzaren arloan zein sendiarekin, herritartasunarekin eta estradizioarekin lotutakoetan bost estatuek legedi bateratua lortu dute.

## Ikus, gainera 
* Zuzenbide kontinental
* Germaniar zuzenbide

## Kanpo estekak
V (ikurra)

thumb|Lao herriko neska bat V keinua egiten
**V** eskuzko keinu bat da, non hatz erakuslea eta luzea bananduak altxatzen diren, gainontzeko hatzak itxita dauden bitartean. Hainbat esanahi ditu, aurkezten den testuinguru kulturalaren arabera. Funtsean, honela erabiltzen da:

* "V" letra (ahurra kanpora begira). Horrela, erdarazko *victoria*, *victoire* edo *victory* () adieraziko dugu.
* Kultura anglosaxoian, keinu iraingarri bat bezala (ahurra barrurantz duela).
* Bi zenbakia adierazteko.
* Agur bat, besterik ez.

1960ko hamarkadako mugimendu kontrakulturalak bakearen zeinu gisa hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morra

thumb|Morra jokalariak Teruelen
**Morra** esku joko bat da. Bi jokalariren artean erakutsitako hatz kopurua asmatzean datza. Hainbat herrialdetan antzinatik oso ezaguna den gizarte-jokoa da. Jada Egiptoko XXVI. dinastiaren garaian jokatzen zuten.

## Nola jokatzen da 
Bi jokalariek ukabila ezkutatzen dute bizkarraren atzean. Ondoren, jokalari bakoitzak, aldi berean, bere ustez bi eskuen artean zenbat hatz zabaldu dituzten esaten du, eta, aldi berean, eskuak erakusten dituzte.

Lor daitekeen gutxieneko puntuazioa 2 da, ez baitago zerorik (ukabil itxiak 1 balio du). Morra hitzak 10 hatz esan nahi du, bi esku irekiak esan nahi du, jokalari bakoitzetik bat. Asmatu duen jokalariak irabazten du. Inork ez badu asmatu, berriro hasiko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorea Ibarra

**Lorea Ibarra Gallardo** (Arrasate, Gipuzkoa, 2002ko urriaren 8a) gipuzkoar aktorea da. *Akelarre* eta *Ane* filmetan egindako interpretazioengatik da ezaguna.

## Bizitza 
2020an hasi zen Hizkuntza Modernoak ikasten. Zientzia Politikoak ikasi zituen Madrilgo Nazioarteko Unibertsitatean.

Lehen Hezkuntzako antzerki eskola batzuetan parte hartu zuen, Loreak ez zuen interes handirik aktore karrera bat jarraitzeko. Lagun talde batekin bidaia bat planeatzen ari zela, amak behin eta berriz eskatu zion entzumen proba baterako argazkiak bidaltzeko, familiako lagun batek gomendatu eta iradoki zuen neskak aukera ona zuela paperarekin geratzeko.

### Aktore ibilbidea 
Ibarrak hautaketa-proba luzearen ostean, Oneka Arbizu pertsonaiaren papererako hautatua izan zen, Pablo Agüeroren *Akelarre* (2020) filmean sorginkeriaz akusatutako hainbat emakumetako bat zen Oneka. Aktore gisa egin zuen debut profesionala izan zen.

Debut urte horretan, 2020an, bigarren proiektu bat ere egin zuen, David Perez Sañudok zuzendutako *Ane* (2020) filmean Maitane pertsonaia antzeztu zuen.

## Filmografia 
### Filmak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisca Pizarro Yupanqui

**Francisca Pizarro Yupanqui** (Jauja, Gaztela Berriko Gobernazioa, Espainiar Inperioa, 1534ko abenduaren 28a - Trujillo, Leongo Extremadura, Espainiako Koroa, 1598) Inka enperadoreen ondorengoa izan zen, Quispe Sisa printzesa inkaren eta Francisco Pizarro konkistatzaile eta markesaren alaba eta Atahualparen arreba izan zen. Egun, Peruko "lehen mestiza" bezala gogoratzen da.

## Biografia 
Diego de Almagrok Pizarro hil zuenean, Francisca Inés Muñozen tutoretzapean geratu zen, hau da, bere izebaren zaintzapean. 1544ean, bere neba hil zenean, Francisca Peruko oinordekorik aberatsa bihurtu zen eta egoera hori baliatuz, Gonzalo Pizarro, bere osabak berarekin ezkontzeko saiakera egin zuen, Francisca 12 urteko haur bat zelarik. Egoeraren berri izan zuenean, Karlos V.ak Pedro de La Gasca bidali zuen ezkontza hori gelditzera eta Francisca Sevillara bidali zuten. 1522an Hernando Pizarrorekin ezkondu zen. Hernando La Motako espetxean zegoenez, borondatezko espetxean bizi izan zen Francisca ere bederatzi urtez, non bost seme-alaba izan zituen, bi bertan hil ziren. Hernando hiltzean, Pedro Arias Dávila Portocarreterorekin ezkondu zen eta Felipe II.aren gortesau egin zen.

## Literaturan 
Carmen Sánchez Riscoren *La primera mestiza* (2023) eleberria Francisca Pizarrori buruzkoa da.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Inka inperioaren konkista

## Kanpo estekak
Hadizatou Mani

**Hadizatou Mani** (Niger, 1984) Nigerko giza eskubideen aldeko ekintzailea da, esklabotzatik askatzeko borroka judizial luzea egin behar izan zuena eta beste emakume batzuekin batera esklabotzaren aurka borrokan jarraitzen duena.

## Biografia 
Hadizatou Mani 1984an jaio zen Nigerren, Dogaroua herrian, Tahoua eskualdean. Hamabi urterekin 500 dolarren truke esklabo bezala saldua izan zen, honela *wahiya* bat bihurtuz, bosgarren emazte bat, Koranak baimendutako lau emazteak direnean. Esklabo bezala, sorgoa txikitzen lan egin zuen, eta urarekin eta zurarekin lotutako lanak egin zituen. Sexu-abusuak ere jasan zituen, eta horietatik lau ume jaio ziren.

2003an, nazioarteko presioaren ondorioz, esklabotza legez kanpoko bihurtu zen Nigerren, elkarteei ekintza zibilak abiaraztea ahalbidetuz. Nigeriako Timidria gobernuz kanpoko erakundeak Hadizatou Maniren jabea behartu zuen Hadizatourentzako askapen ziurtagiri bat eta bere *wahiya* bat sinatzera. Hala ere, ez zien bi emakumeei bere askapenaren berri eman. Elkarteak berak hartu behar izan zuen Maniren ardura hilabete batzuk geroago.

Manik, orduan, borroka legal luze bat hasi zuen, non lehen auzitegi batek bere askatasun berreskuratua berresten duen. Hala ere, bigarren epaiketa batean kartzelara bidali zuten, ohiturazko legeen arabera, Mani askatu eta berehala funtzionario batekin ezkondu baitzen, eta bere antzinako jabeak bigamiaz akusatu zuen, bere emaztea zela zioelako, eta ez bere esklaboa.

Anti-Slavery International giza eskubideen aldeko munduko erakunderik zaharrenak Afrika Mendebaldeko Estatuen Komunitate Ekonomikoko (CEDEAO) Justizia Auzitegira eraman zuen kasua, Mani eta Timidria elkarteari laguntzeko. 2008ko urrian emandako epaia Maniren aldekoa izan zen, gainera, CEDEAOko estatu kideetan esklabotza debekatzen duen jurisprudentzia sortuz. Zigorra ezeztatu ondoren, Manik kalte-ordaina jaso zuen jasandako kalteengatik.

2003tik debekatzen duen legea gorabehera, Nigerren esklabotza praktikatzen jarraitzen da. Hori dela eta, Manik borrokan jarraitzen du Timidria elkartearekin batera beste emakume batzuk askatzeko. 2014an, Niger mendebaldeko auzitegi batek 4 urteko kartzela-zigorra ezarri zion gizon bati, emakume bat esklabo bihurtu zuelakoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erreberentzia

thumb|Japoniar ume batzuk erreberentzia eginez
**Erreberentzia** begirunearen erakusgarri egiten den gorputz makurtzea da. Askotan, erreberentzia bat buruaren inklinazio azkar bat besterik ez da, baina gerritik egindako inklinazio sakon bat edo belauniko bat ere izan daiteke (kristauen kasua). Pertsona batek erreberentzia bat egiten duen egoerak asko aldatzen dira kulturen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saara Kuugongelwa

**Saara Kuugongelwa Amadhila** (Okahao, Namibia, 1967ko urriaren 12a) namibiar ekonomialaria da. Lincoln Unibertsitatean ikasi zuen. Hego-mendebaldeko Afrikako Herriaren Erakundea (SWAPO) alderdiko kidea da. 2015eko martxoaren 21etik Namibiako lehen ministroa da.

## Biografia 
Otamanzin (Omusati) jaioa, Kuugongelwa SWAPOrekin erbesteratu zen 1980an 13 urte zituela eta Sierra Leonara joan zen 1982an 15 urte zituela. 1982tik 1984ra Koidu Girls High Schools eta 1984tik 1987ra Saint Joseph's-era joan zen. 1991tik 1994ra, Kuugongelwak Pennsylvaniako Lincoln Unibertsitatean ikasi zuen (Ameriketako Estatu Batuak), Ekonomian titulu batekin graduatu zen.

Kuugongelwa Namibiara itzuli zen Lincolnetik graduatu ondoren eta Presidentearen Mahaiko Ofizial postua hartu zuen Sam Nujoma presidentearen agintaldian. 27 urterekin, 1995ean, Kuugongelwa Plangintzako Batzorde Nazionaleko zuzendari nagusi izendatu zuten. 2003an Ogasun ministro izendatu zuten.

Hage Geingob presidentearekin batera, Kuugongelwak Namibiako laugarren lehen ministro kargua hartu zuen 2015eko martxoaren 21ean. Lehen emakumea da karguan.

## Kanpo estekak
Species nova

[thumb|400x400px| *[Paedophryne amauensis* igelaren azalpen taxonomikoa, artikuluan espezie berri bezala defintu dela zehazten duen *sp. nov.* laburdurarekin.]]
Taxonomia biologikoan, '''''*** (plurala: ****** ; laburdura: ****** laburdura plurala: ***''**) espezie berria dela adierazteko konbentzioa da. Esaldia latina da, eta lehenengo aldiz argitaratzen den izen binomialaren ondoren erabiltzen da.

Terminoa ez da **' formarekin nagastu behar, zeina erabiltzen den aurretik izendatutako taxon bat beste genero edo espezie batera eramaten denean edo bere maila aldatzen denean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katy Jurado

**Katy Jurado** (Guadalajara, Mexiko, 1924ko urtarrilaren 16a - Cuernavaca, 2002ko uztailaren 5a), benetako izena **María Cristina Estella Marcella Jurado García**, mexikar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Katy Jurado Guadalajarako familia aberats batean jaio zen 1924ko urtarrilaren 16an. Bere aita abokatua eta lurjabea zen, eta bere ama abeslaria eta XEWn lan egiten zuen, Latinoamerikako irrati handienean. Hiru anai-arreba ziren, bera alaba bakarra, eta Mexiko Hiriko eskola erlijioso batean ikasi zuen. Ondoren idazkari bihurtu zen bere aita bezala abokatu izateko helburuarekin .

Bere osaba bat aktorea zen arren, gurasoek uko egiten aktorearen bidea hartzeari. Horregatik, bere lehen castingera gurasoei baimenik eskatu gabe joatea erabaki zuen. Ezkutuan sinatu zuen bere lehen aktore kontratua eta gurasoek Monterreyko barnetegi batean sartzearekin mehatxatu zuten  .

Gurasoekin adiskidetzeko, aldizkarietarako zinema kritikak idatzi zituen, eta irratiko kazetaria eta zezenketa komentarista bilakatu zen. 16 urte zituela Mexikon egin zuen bere lehen filma, *No matarás* eta bertan aritu zen aktore gisa lehen aldiz, *femme fatale* paperean, bere ibilbidean zehar haren marka izango dena. 

1951an Estatu Batuetako zineman egin zuen lehen filman, *The Lady and the Toreador*, ingelesez buruz ikasi zituen bere lerro guztiak, garai hartan gaztelaniaz baino ez baitzekien hitz egiten.

1952an Hollywoodeko lehen arrakasta handia lortu zuen Helen Ramirez paperarekin, Gary Cooperren andrea, Fred Zinnemannen *High Noon* filman. Paper horri esker, Urrezko Globo Saria lortu zuen, eta sari hau jaso zuen lehen mexikarra izan zen. 

1954an, New York hiriko  giltzak jaso zituen, ohore hori jaso zuen lehen mexikarra bihurtuz. 

Giltzurrunetako eta biriketako hutsegiteak jota hil zen 2002ko uztailaren 5ean, 78 urte zituela. La Pazen lurperatuta dago  .

## Filmografia partziala 
* 1951: *Bullfighter and the Lady*, Budd Boetticher
* 1952: *High Noon*, Fred Zinnemann
* 1953: *Arrowhead*, Charles Marquis Warren
* 1953: *El Bruto*, Luis Buñuel
* 1954: *Broken Lance*, Edward Dmytryk
* 1955: *Trial,* Mark Robson
* 1955: *The Racers*, de Henry Hathaway
* 1956: *Trapeze*, Carol Reed
* 1958: *The Badlanders*, Delmer Daves
* 1961: *Barabbas*, Richard Fleischer
* 1961: *One-Eyed Jacks*, Marlon Brando
* 1961: *I Briganti italiani*, Mario Camerini
* 1968: *Stay Away, Joe,* Peter Tewksbury
* 1973:*Pat Garrett and Billy the Kid,* Sam Peckinpah
* 1978: *The Children of Sanchez*, Hall Bartlett: Chata
* 1984: *Under the Volcano*, John Huston

## Omenaldiak 
* Juan Gabriel mexikar konpositoreak ''Que re'chula es Katy'' abestiarekin omenaldia egin zion 1998an  .
* 2018ko urtarrilaren 16a Google batek bere 94 urteurrena ospatu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albert Hyzler

**Albert Victor Hyzler** (Valleta, 1916ko azaroaren 20a - Malta, 1993ko urriaren 26a) maltar politikaria izan zen.

1947an diputatu hautatu zuten bere aitak zuzendutako Ekintza Demokratikoko Alderdikide gisa. Geroago Alderdi Laboristarekin bat egin zuen eta hauteskunde bakoitzean hautatua izan zen 1976 arte. Ministro izan zen bi alditan, 1955etik 1958ra eta 1971tik 1976ra. Maltako jarduneko presidentea izan zen Anton Buttigiegen agintaldia amaitu zenetik, 1981eko abenduaren 27an, Agatha Barbara hautatu zuten arte, 1982ko otsailaren 15ean.
Antonio Villavicencio y Verástegui

**Antonio Villavicencio y Verástegui** (San Francisco de Quito, 1775eko urtarrilaren 9a - Santafé de Bogotá, 1816ko ekainaren 6a) Quiton jaiotako abertzale ekuadortar eta kolonbiar bat izan zen. Ama santafetarra zen eta aita, Juan Fernando Villavicencio, Real Agradoko kondea zen.

## Biografia 
## Erreferentziak
Hizkuntza-erregistro lagunarteko

[thumb|256x256px|[Euskal Herriko Ahotsak proiektuko edukiekin egindako bideoa, ondarearen transmisiorako. Garai batean kalean nolako irainak-eta botatzen zituzten gogoratzen dute elkarriztatu batzuek eta beste batzuek erdarek zelako lekua betetzen duten gaur egungo euskara kolokialean komentatzen dute.]]**Hizkuntza-erregistro lagunarteko**a edo **kolokial**a eremu ez-formalean, lagunarteko erabileran erabiltzen den hizkuntza-erregistroa da.

**Lagunarteko hizkuntza** edo **lagunarteko hizkera**', eguneroko bizimoduan, egoera informaletan erabiltzen den hizkera da, ebakeraz, hitzen hautapenaz edo joskeraz gehiegi arduratu gabe. Lagunarteko hizkera adiskideekin, lankideekin eta ahaideekin erabiltzen dute, normalean, jatorrizko hiztun ikasiek.

Hizkuntza irakasleek, idazleek, gidoilariek, itzultzaileek eta sorkuntzaren arloko gainerako hizkuntza-erabiltzaileek oso kontuan hartu behar dute hizkuntza-erregistroaren egokitasuna. Esate baterako, itzultzaile batek ezin du erregistro berbera erabili bi kardinal metafisika kontuez latinez eztabaidan bere hizkuntzara ekartzen baditu edo bi rapero jatorrizko soziolektoan elkarri zirika itzultzen baditu. Batzuek, kardinalek, hizkuntza-erregistro formala erabiliko dute, besteek, raperoek, kolokiala.

Hizkuntza kolokialak ezaugarri bereziak ditu, ahoskeratik hasi eta hitzen hautaketaraino. Hitz arrunt askok badituzte sinonimo neutro, kultu eta kolokialak.

Euskarak, gainera, ematen ditu aditzak jokatzeko hainbat aukera eta, esate baterako, goiko adibideko elkarrizketa, hika, zuka edo berorika itzul daiteke. Alokutiboa erabil daiteke edo eztabada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marisa de las Nieves Delgado

**Marisa de las Nieves Delgado** (Esperanza basea, Argentina, Antartika, 1978ko maiatzaren 27a) Antartika kontinentean jaio zen lehen emakumea da.

Antartikan jaiotako lehen gizakia, ordea, urte bereko urtarrilaren 7an jaio zen Emilio Marcos Palma argentinar gizona baita. Bai Argentinako bai Txileko diktadura militarrek, biek Antartikan haurren jaiotza sustatu zuten lurraldearen subiranotasuna eskatzeko.

## Bizitza 
1978ko maiatzaren 27an jaio zen Antartikan Marisa de las Nieves Delgado, Néstor Arturo Delgado argentinar sarjentu sukaldari ohiaren eta Juana Paula Benítez de Delgadoren alaba. Urte bereko abendura arte bizi izan Antartikan. Hori dela eta, bertan bataiatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Vizcaína ostatua

**La Vizcaína** () XIX. mendearen erdi aldean, Madrilgo erdigunean egon zen ostatu ospetsua izan zen. Izen ona zuen eta haren prezioak ez ziren merkeak.

## Historia 
Ostatua emakume euskaldun batek sortu zuen, Ramona Berdorrain. Lehen aldiz 1846an ireki zen eta, hasieratik, beste ostatu ospetsu baten konpetentzia izan zen, Peninsulares ostatuarena, alegia. Ostatua Cordero etxearen bi solairuetan zegoen kokatuta, Kale Nagusiaren hasieran.

La Vizcaínak eskaintzen zituen janariak kanpotarren gustuaren arabera moldatu zuen, baratxuri eta olio gutxiagoz. Beste berrikuntza table d'hôte menua eskaintzea izan zen, etxeko menua antzekoa.

Ostatuak ospe handia izan zuen eta bertan tokia aurkitzea ez zen erraza. 1869an Inglaterra Hotela bihurtu zen.

## Bezero ospetsuak 
* Francisco Solano López, 1854an.
* Julius Rudolph Ottomar Freiherr von Minutoli, 1851ean.
* William George Clark, 1849an.
* Hans Christian Andersen, 1862ko Gabonetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yaphet Kotto

**Yaphet Frederick Kotto** (New York, 1939ko azaroaren 15a - Manila, 2021eko martxoaren 15a) estatubatuar aktorea. Hemeretzi urterekin debutatu zuen eta Actors Studioko kide izan zen. 23 urterekin bere lehen filmean antzeztu zuen, 4 for Texas. James Bonden *Live and Let Die* filmean bilaua izan zen. Telebistarako ere antzeztu zuen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Intermarché–Wanty

**Intermarché–Wanty** (UCI kodea: ICW) belgikar txirrindularitza talde profesionala da, 2008an sortutakoa, UCI WorldTeam lizentzia duena.

## 2025eko taldea 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Alpecin–Deceuninck

**Alpecin–Deceuninck** (UCI kodea: ** ADC**), lehenago **BKCP-Powerplus**, **Beobank-Corendon**, **Corendon-Circus** eta **Alpecin-Fenix**,  2009an sortutako belgikar txirrindularitza talde profesionala da. UCI WorldTeam maila du.

## 2025eko taldea 
## Kanpo estekak
Alex Morgan

**Alexandra Patricia "Alex" Morgan Carrasco**, (Diamond Bar, Kalifornia, 1989ko uztailaren 2a) futbolari estatubatuarra da.

Hainbat taldetan jokatu du: Tottenham Spurs-en, Barça-n, Orlando Pride-n eta Lyongo Olimpic-en. Alex Morganek Estatu Batuetako azken mundu txapelketa irabazi zuen. 2019an, Urrezko Bota irabazi zuen baita.

## Igarotako momentu txarrak 
Barçan garai oso txarra izan zuen, eta, kontratua amaitu zuenean, bota egin zuten.

## Fifa 19 
FIFA 19an parte hartu zuen, Alex Hunterren historian, honen arreba bezala agertuz. 

Bere laguna egin zen eta mundu txapelketa berarekin batera irabazi zuen.

## 2019ko mundu txapelketa 
2019ko mundu txapelketan, Estatu Batuen 4.a,  gola sartu zuen, Holandaren aurkako partidan. Horri esker, Estatu Batuek txapelketa irabazi zuten.

## Jokatzeko orduan 
Taldean jokatzean, 13. dortsala du, eta Morgan ipintzen du bere kamisetan.

2012ko Udako Olinpiar Jokoetan (Londres) parte hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen; 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, (Tokio) berriz, brontzezkoa eskuratu zuen. Bi hauetan, futbolean Ameriketako Estatu Batuak ordezkatuz.

Tokion, Kanadako taldearen (urrezko domina) eta Suediako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen AEBko taldea, honako hauek osatzen zutelarik: Alyssa Naeher, Crystal Dunn, Sam Mewis, Becky Sauerbrunn, Kelley O'Hara, Kristie Mewis, Tobin Heath, Julie Ertz, Lindsey Horan, Carli Lloyd, Christen Press, Tierna Davidson, Alex Morgan, Emily Sonnett, Megan Rapinoe, Rose Lavelle, Abby Dahlkemper, Adrianna Franch, Catarina Macario, Casey Krueger, Lynn Williams eta Jane Campbellek.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Ewy Rosqvist-von Korff

**Ewy Rosqvist-von Korff** (Stora Herrestad, Suedia, 1929ko abuztuaren 3a – Stockholm, 2024ko uztailaren 4a) Suediako rally piloturik arrakastatsuenetakoa izan zen. Europako hainbat txapelketa irabazi zituen, baita emakumezkoen kategorian lau aldiz ere *Gauerdiko Eguzkiaren* *Rallya* (orain Suediako Rallya deitua). Bere lorpenik nabarmenena 1962an Argentinako Turismo Sari Nagusia irabazi izana izan zen, Ursula Wirth (1934-2019) kopilotuarekin batera.

## Biografia 
### Hasierako urteak 
Ewy Jönsson 1929an jaio zen Stora Herrestadsen, Ystad kanpoaldean, bost seme-alaba zituen baserri familia baten alaba bakarra zelarik. Nekazaritza eskola batera joan ondoren, albaitari laguntzaile gisa graduatu zen.

alt=|thumb| Ursula Wirth (ezkerrean) eta Ewy Rosqvist (eskuinean) 1962an Argentinako Turismo Saria irabazi ondoren.
1962an, Ewy Rosqvistek Argentinako Turismo Sari Nagusian parte hartu zuen (hori egin zuen lehen emakumea izan zen), Mercedes-Benz 220 SE 2 tonako auto bat maneiatuz, Ursula Wirth kopilotu zuela. Bikoteak sei etapak irabazi zituen eta lasterketarako abiadura errekor berri bat ezarri zuen. 1961ean, irabazlearen batez besteko abiadura 121 kilometro ordukoa izan zen, Rosqvisten batez besteko abiadura, 1962an, ia 127 kilometro ordukoa izan zen bitartean.

Ewy Rosqvistek 1967an utzi zion lehiatzeari, istripu, talka edo auto kalteturik gabeko kirol lasterketa baten ondoren. Bere garaikurrak eta autoak Stuttgarteko Mercedes-Benz Museoan daude ikusgai. Ewyk hainbat urtez lan egin zuen museoaren gidari eta Mercedes modelo berrien proba-pilotu gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
*
* Baroness Ewy von Korff-Rosqvist-Biography - orrialde ez-ofiziala (ewyrosqvist.com)
* *Ewy Rosqvist : Fahrt durch die Hölle. München*
Bordeleko Akademia (hezkuntza)

**Bordeleko akademia** (frantsesez: *Acadèmie de Bordeaux*) Frantziako hezkuntza-barrutia da, Akitaniako unibertsitate-errektore batek kudeatzen duena. Bordeleko akademia Frantziako A eremuko parte da 2015-2016 ikasturtea hasi zenetik.
[thumb|[Akitania (Dordoina, Gironda, Landak. Lot eta Garona, eta Pirinio Atlantikoak)]]
[thumb|[Akitania Berria|Akitania berria]]
Akitania Berria eskualdeko bost departamentu biltzen ditu, bakoitza akademia-ikuskatzaile baten agintaritzapean kokatuta, Hezkuntza Nazionaleko sailaren zerbitzuetako zuzendaria dena, (errektorearen ikuskaritzapean jarduten du lehen eta bigarren hezkuntzako irakaskuntzan dituzten eskumenak erabiltzeko, baina ez goi-mailako hezkuntzan) :

* Dordoina
* Gironda
* Landak
* Lot eta Garona
* Pirinio Atlantikoak

2014 baino lehenago barruti honetan baziren unibertsitate gehiago (zeuden (Bordele I, II, III eta IV), baina 2014an berrantulatu zirenetik hiru bakarrik geratzen dira:

* Bordeleko Unibertsitatea (Université de Bordeaux) fusio baten ondorio da. Fusioa gertatu zen hainbat unibertsitateen artean, hala nola : Bordeaux IV (Montesquieu) + Bordeaux I + Bordeaux II (Segalen) 2014. urtean gauzatu zen fusioa. Arloak : Zuzenbidea eta zientzia politikoak, Ekonomia, kudeaketa eta administrazioa, Management, Medikuntza, Farmazia, Onkologia, Osasungintza, Medikuntza inguruko formakuntzak, Biologia, Fisika, Informatika, Kimika, Matematikak, Ingenieritzako ingurumena eta lurreko zientziak, Arnogintza, Soziologia, Antropologia, Hezkuntza zientziak, Kirol eta aktibitate fisikoeri lotutako zientziak eta teknikak, Pedagogia eta hezkuntza, Hezkuntza teknologikoa.
* Bordele-Montaigne unibertsitatea (*Université Bordeaux-Montaigne* edo *Bordeaux III).* Errefusatu zuen 2014ko fusioan parte hartzea. Arloak : Arteak, Letrak, Historia, Artearen historia, geografia, antolaketa, urbanismoa, komunikazioa eta kazetaritza.
* Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitatea Arloak**:** Letrak, Hizkuntzak, Gizarte eta Giza zientziak, Ekonomia, Kudeaketa, Zuzenbidea, Kirola, Zientziak eta teknologiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantziako hezkuntza sistema
* Frantziako Hezkuntza Nazionaleko Ministerioa
* Goi Mailako Hezkuntza eta Ikerketa Ministerioa
* Zientzia guztientzako liburu saria - Bordeleko Errektoregoak sortu zuen 2006an

## Kanpo estekak 
* Bordeleko Akademia
Ken Burns efektu

**Ken Burns efektu**a bideo-edizio teknika bat da, jatorriz finkoa den irudi batetik abiatuta, panoramika edo zoom mugimendu geldoak eginez animazio bat sortzean datzana. Efektua Ken Burns dokumentalista amerikarraren izena hartu du, bere aurretik erabiltzen bazen ere, sarri erabili zituelako AEBetako gerla zibilaren gaineko dokumentaletan.

Teknika hau gehien bat erabiltzen da bideo materialik ez dagoenean argazkien bidez animazioa sortzeko. Korritze panoramikoak edo urruntze-hurbiltzeek mugimendu sentsazioa sortzen dute eta ikuslearen arreta mantentzen dute.
border|erdian|frameless|440x440px|Hasierako fotograma eta bukaerakoa. Hurbiltze-efektua.

## Kanpo estekak
Moudud Ahmed

**Moudud Ahmed** (Noakhali, 1940ko maiatzaren 24a - Dhaka, 2021eko martxoaren 16a) Bangladeshko lehen ministroa izan zen 1988tik 1989ra.

Zientzia politikoa ikasi zuen Dhakako Unibertsitatean eta abokatu gisa trebatu zen Londresen. Londresen Bangladeshko Independentziaren aldeko ikasle taldeko kide izan zen eta bere herrira itzuli zenean, Sheikh Mujibur Rahmanen abokatu taldearekin elkartu zen. 1971n Kalkutan ezarritako Bangladeshko Behin-behineko Gobernuko kide ere izan zen. Independentziaren ondoren abokatu gisa lan egin zuen Bangladeshen eta oposizioko kideak defendatu zituen. 1974ko abenduan, labur-labur espetxeratu egin zuten.

Parlamentuko kide, presidenteorde (1989-1990), Lege eta Justizia ministro (2001-2006) eta lehen ministro (1988ko martxoaren 27tik 1989ko abuztuaren 12ra) izan zen.

## Kanpo estekak
Atzeko bokal arteko ez biribildu

**Atzeko bokal arteko ez biribildua** ahozko hizkuntza batzuetan erabiltzen den bokal soinu mota da. Soinu hau irudikatzen duen Nazioarteko Alfabeto Fonetikoaren ikurra ⟨o⟩ da.

⟨Ʊ⟩ edo ⟨u⟩ sinboloarekin transkribatu ohi den atzealdeko bokal biribildu itxurako, ikus atzealdeko bokal biribildu hurbiletik hurbil. Ohiko ikurra ⟨o⟩ bada, bokala hemen agertzen da.

## Atzeko bokal arteko ez biribildua 
Atzeko bokal arteko ez biribildua IPAn ⟨o⟩ gisa transkribatzen da normalean, eta hori da artikulu honetan erabilitako konbentzioa. IPAan irtengunerako diakritiko dedikaturik ez dagoenez, labealizaziorako diakritiko zaharreko bokal biribildu itxi-ertzaren ikurra ⟨̫⟩, backo̫⟩ ad hoc sinbolo gisa erabil daiteke atzeko erdialdeko itxi baterako irtendako bokala. Beste transkripzio posible bat ⟨oʷ⟩ edo ⟨ɤʷ⟩ da (endolabializazioaren bidez aldatutako atzeko bokal itxi bat), baina diptongo gisa gaizki irakur daiteke.

⟨Ʊ⟩ sinboloarekin transkribatu ohi den atzealde hurbileko erdi-hurbileko bokalerako, ikus atzealdeko hurbileko bokal iraunkorra. Ohiko ikurra ⟨o⟩ bada, bokala hemen agertzen da.

## Ezaugarriak 
Bokalen altuera hurbil-erdikoa da, goi-erdikoa ere deitua, hau da, mihia bokal hurbilaren (bokal altua) eta bokal ertainaren artean erdibidean kokatzen da.

Bokalen bizkarra atzera da, hau da, mihia ahoan kokatzen da kontsonantetzat sailkatuko litzatekeen estuturik sortu gabe.
Bere biribiltasuna irtena da, hau da, ezpainen izkinak elkarrekin marrazten dira eta barruko azalerak agerian geratzen dira.

## Kanpo estekak
Hilda Stevenson-Delhomme

**Marie Hilda Stevenson-Delhomme** (Mahé, Seychelleak, 1912ko martxoaren 8a - Frantzia, 2001eko urtarrilaren 4a) seychelletar politikaria eta medikua izan zen. Seychelleetako lehen emakumezko politikaria izan zen.

## Bizitza 
Hilda Stevenson 1912ko martxoaren 8an jaio zen.

Lehenik Victoriako komentu batean ikasi zuen eta gero Eskoziako Ayrshireko komentu batean. Geroago Skerry's Collegen matrikulatu zen.

Ondoren medikua izateko ikasketak egiteari ekin zion. Edinburgheko Kirurgialari Errege Unibertsitatean, Medikuen Errege Unibertsitatean eta Kirurgialarien Errege Unibertsitatean lizentziatu zen.

1939an Seychelleetara itzuli eta bost urtez aritu zen mediku-lanetan, baina 1944an Eskoziara itzuli zen ikasketa gehiago egiteko.

Bigarren Mundu Gerra amaitu bitarte Eskoziako hainbat ospitaletako larrialdi-zerbitzutan aritu zen lanean.

Ama gaixotu zitzaionean Seychelleetara itzuli zen. 1949an Andre Delhommerekin ezkondu zen. Harekin bi alaba izan zituen eta beste bi seme-alaba adoptatu zituen. 1967an Seychelleetako lehenengo emakume legebiltzarkidea izan zen Asanblea Nazionaleko kide hautatu zutenean.

2001eko urtarrilaren 4an hil zen Frantzian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riz Ahmed

**Rizwan Ahmed** (Londres, 1982ko abenduaren 1a) ingeles aktorea, musikaria eta aktibista da.

*The Road to Guantanamo* (2006), *Shifty* (2008), *Four Lions* (2010), *Trishna* (2011), *Ill Manors* (2012), eta *The Reluctant Fundamentalist* (2013) bezalako film independenteetan egin zen ezagun, eta *Britz* (2007) eta *Dead Set* (2008) telesailetan, *Nightcrawler* (2014) filmean nabarmendu aurretik.

2016an, *Jason Bourne* eta *Rogue One: A Star Wars Story* ekoizpen handietan egin zuen lan. Urte berean, HBOren *The Night Of* telesailan egindako paperagatik kritika onak jaso zituen, eta 2017an Primetime Emmy Sari bat eskuratu zuen honengatik, Emmy bat irabazten zuen lehen aktore musulmana bilakatuz. Ondoren, *Venom* (2018) eta *Sound of Metal* (2020) filmeetan egin zuen lan. Azkenagatik kritika onak jaso zituen, eta papel honengatik 2021ean Gizonezko aktore onenaren Oscar sarirako izendapena jaso zuen, kategoria honetan izendatutako lehen aktore musulmana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Disimilazio

Fonologian, bereziki hizkuntzalaritza historikoaren barruan, **disimilazioa** hitz bateko antzeko kontsonanteak edo bokalak antzekoak diren fenomenoa da. Ingelesez, disimilazioa bereziki ohikoa da / r / eta / l / bezalako kontsonante likidoekin sekuentzia batean gertatzen direnean.

A / r / soinua ingelesaren dialekto errotikoetan hitz baten erdian beste baten aurrean gertatzen denean, lehenengoa jaitsi ohi da, "beserk" berserk bezala, "sorpresa" sorpresa, "paticular" bereziki eta " govenor "gobernadorearentzat [1] - honek ez du gobernuaren ahoskerari eragiten, hau da, / r / bakarra du, baina ingelesezko gobernuak" goverment "esan ohi du, lehenengo n-a baztertuz.

Ingelesez, r-ezabaketa silaba estresik ez dagoenean eta / r / guztiz eror daitekeenean, hondatu eta "tenperatura" tenperaturarako, haplologia deritzon prozesuan bezala. / R / / bru / -en aurkitzen denean, / j / honela alda daiteke: "Otsaila" otsailerako, "desfibriladorea" desfibriladorearentzat, nahiz eta antzeko hitzekiko (adibidez, urtarrila eta kalkulagailua) egindako analogiaren ondorioz egon nukularra, prozesu analogiko baten bidez sortu zitekeena)

## Kanpo estekak
Ramon Mandiola

**Ramon Mandiola Larrinaga "Montxin"** (Bilbo, 1898ko irailaren 15a-Leioa, 1982ko abenduan) kirol kazetari ezaguna izan zen.

## Biografia 
1918an Bilboko Komertzio Eskolan graduatu zen. Ondoren, Orion, tailer batzuk zuzendu zituen. 1931an *La Hoja del Lunes de Bilbao* egunkariaren sorreran hartu zuen parte. 1924tik 1939ra *El Pueblo Vasco* egunkarian kirolari buruz idatzi zuen. Ondoren, *Hierron* idatzi zuen eta 1944an *El Correo Español* egunkarian sartu zen, 1969an; azken urte horretan erretreta hartu zuen. Aldizkari batzuk zuzendu zuen: *Avante* eta *Vizcaya turística*. Urtetan Bilboko Prentsa Elkartearen burua izan zen eta, kargua utzi zuenean, Ohorezko Presidentea izendatu zuten.

## Obra 
* *Casi un siglo de fútbol*, Temas Vizcaínos bilduma, Bilbo, 1979.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :"Ramón Mandiola, Monchin", Tomás Ondarraren artikulua Bilbao aldizkarian, 2021eko martxoan, 367 zk, 9.or.
Solipsismo

thumb|Solipsismoaren karikatura.
**Solipsismoa** (latinezko '''', , esalditik ekarria) sinesmen metafisikoa da, hau da, norbera ziur egon daitekeen gauza bakarra bere gogamenaren existentzia dela, eta itxuraz inguratzen duen errealitatea ezaguezina da, eta, agian, norberaren niaren egoera mentalen parte besterik ez daiteke izan. Horrela, esperimentatzen ditugun objektu, pertsona eta gainerako guztiak gogamenaren jario hutsak lirateke, eta, beraz, gauza seguru bakarra norberaren existentzia da. Bestalde, gizabanako batek bere inguruan dagoela suposatzen duen guztia (berarentzat) benetan existitzen da, baina pertsona guztiek, berak izan ezik, kontzientzia eta/edo arima bat izan dezakete edo ez, eta Jainkoak edo jainko batek kontrolatu ditzakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konposatu organometaliko

**Konposatu organometaliko** esaten zaie metal-karbono lotura bat gutxienez duen konposatu organikoei. Metalen artean alkalinoak, lurralkalinoak eta trantsiziozkoak daude. Konposatu organometalikoen artean sartzen dira ere horren metaliko ez diren elementu batzuk eratzen dituztenak hala nola boroa, silizioa, artsenikoa, selenioa edo eztainua. Grignarden erreaktiboak edo Gilmanen erreaktiboak dira klase honetako konposatu adierazgarrienetako batzuk.

Konposatu organometalikoak sailkatzeko elementuaren izenari organo- aurrizkia ipintzen zaio, adibidez, organopaladio edo organomerkurio konposatuak. Badira salbuespenak: organosiliziko, organoborano eta organolitiko, esaterako.

Konposatu organometalikoak asko erabiltzen dira laborategian zein industrian erreakzioetan substratu legez zein katalizatzaile gisa.

[erdian|thumb|421x421px|Organokobalto konposatu bat [hasarazle gisa erradikalen bidezko polimerizazio batean]]

## Erreferentziak
Mazagón

**Mazagón** Huelvako probintzian dagoen herri andaluziarra da. Moguer eta Palos de la Frontera udalerriek osatzen duten mankomunitateak kudeatzen du. Itsasertzean dago, probintziako hiriburutik 22,7 kilometrotara.

2020an 4152 biztanle zituen baina oso leku turistikoa izanda, udan hamar bidez ere baditu.

## Kanpo estekak
Isla Canela

**Isla Canela** Andaluziako uhartea da, Ayamonte udalerrian dagoena. Bi herri ditu- Barriada de Canela eta Punta del Moral, eta bere hondartza eta golf zelaiei esker turismogune ezaguna da.

Udalerriburura joateko bi zubi ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Novo Sancti Petri

**Novo Sancti Petri** Barrosa hondartza parean dagoen urbanizazioa da, Chiclana de la Frontera udalerrian. Cádizko probintzia osoan, hotel-plaza gehien dituen lekua da. Bere barnean hotelak, golf zelaiak, etxebizitzak eta merkataritza-guneak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak