Abbastar Kalifa-herria

**Abbastar Kalifa-herria** () Mahoma hil ondoren sortutako lau kalifa-herrietatik hirugarrena izan zen. 750.&nbsp;urtean, Abu l-Abbasek (Mahomaren osaba zen Abbasen ondorengoak) sortutako kalifa-dinastia bat izan zen. Omeiatarrak Al Andalus ez beste lurralde guztietatik egotzi ondoren, boterea hartu eta Damaskoko hiriburua Bagdadera lekualdatu zuten. Kalifa garrantzitsuenak Al-Mansur (754–775 bitartean agindu zuena) eta Harun ar-Raxid (786-809) izan ziren. Harun ar-Raxiden kalifatzaren garaian, Bagdad munduko hiri garrantzitsuenetakoa bihurtu zen. Kalifa hori *Mila gau eta bat gehiago* liburuan agertzen da.

### IX. mendea 
thumb|293x293px|Abbastar Kalifa-herria 850 urte inguruan
Al-Mamunek hainbat altxamenduri aurre egin behar izan zien. Khorasaneko Kharijen erreboltak zapaltzeko, armadako ofizial bat bidali zuen, Tahir. Hark matxinada zapaldu, eta lurraldea gobernatu zuen, gero independente bihurtuz. Hura hiltzean, bere semeak Tahirien dinastia sortu zuen.

Kufa eta Basorako xiiei ere aurre egin behar izan zien kalifak. Haien ezinegona baretzeko, Al-Rida imam xiia izendatu zuen bere oinordeko. Hori ez zitzaien Bagdadekoei gustatu, eta herritarrak matxinatu egin ziren.

Al-Mamun bizantziarrei aurre egitera zihoala hil zen, eta bere anaiak ordezkatu zuen boterean, Al-Mutasimek (833-842)

Al-Mutasimek kalifa-herriko armadaren unitaterik ospetsuena sortu zuen, turkiar mamelukoena. Horiek gero eta botere gehiago lortu zuten administrazioan, eta horrek Bagdadeko herritarren haserrea piztu zuen. Ondorioz, handik 100 kilometrora hiriburu berri bat eraiki zuten, Samarra.
[thumb|288x288px|[Samarrako meskita handia, 848 eta 851 urteen artean eraikia]]
Turkiar ofizial batzuek gobernatzen zuten lurraldea independente bihurtu zuten.

Hurrengo kalifa aurrekoaren semea izan zen, Al-Wathiq (842-847), eta, gero, honen anaia Al-Mutawakkil (847-861). Azken horrek xiien, kristauen eta juduen kontrako errepresioa bultzatu zuen. Turkiarren presioari ihes egiteko, Al-Gafariyya jauregia eraiki zuen Samarra kanpoaldean. Baina, hala ere, hil egin zuten bere seme baten eta turkiar ofizial batzuen konplot baten ondorioz.

Hurrengo bederatzi urteetan, kaosa izan zen nagusi inperioan. Lau kalifa egon ziren, eta lauak hil egin zituzten.

870ean, Al-Mutamid bihurtu zen kalifa (870-892), baina bere anaia Al-Muwaffaq izan zen boterea kontrolatu zuena. Horren lorpen handiena izan zen turkiar armadako buruzagi nagusiak bere inguruan batzea. Bi anaiak elkarren ondoren hil ziren, eta Al-Muwaffaqen seme batek, Al-Mutadidek, hartu zuen kalifa postua (892-902). Kalifa horrek gerra egin behar izan zuen fronte guztietan, eta Iraneko ekialdea galdu zuen (Samaniar Emirerriaren esku geratu zen).

### X eta XI. mendeak 
Aurreko mendeetan ez bezala, harrezkero, inperioko biztanleen gehiengoa musulmana zen.

908 eta 945 urteen artean, inperioa krisi sakonean sartu zen. Urte horietan, bost kalifa egon ziren, eta horietatik lau indarrez kendu zituzten kargutik.

Al-Muqtadir (908-932) kalifa ahula izan zen, eta bisirrek kontrolatu zuten gobernua. Hil egin zuten, eta horrek krisia areagotu zuen.

Armadaren boterea, pixkanaka, pixkanaka, haziz joan zen. Militarrak ez matxinatzeko, kalifak lurrak ematen zizkien han zergak jaso zitzaten. Gero, kalifari, jasotakoaren zati txiki bat bidaltzen zioten. Nekazari askok lurrak eman zizkieten militarrei haien babesa lortzeko.

Armadaren boterearen beste erakusgarri bat izan zen, Ar-Radi kalifak (934-941) Muhammad ibn Raiqen gain utzi behar izan zituela errege-eskumen gehienak

Abbastar familiako batek Egiptora ihes egin zuen. Han mamelukoek botere politikoa atxiki zutenez gero, abbastarrek autoritate erlijiosoa gordetzea lortu zuten 1519an Otomandar Inperioak eskualdea konkistatu zuen arte.

## Abbastar dinastiaren garaiko ezaugarriak
thumb|300px|eskuinera|Abbastar familiaren zuhaitz genealogikoa. Berdean, Bagdadeko kalifa abbastarrak. Horiz, Kairoko Abbastar kalifak. Abbastarren eta Mahoma Profetaren arteko ahaidetasuna letra larriz adierazia (sakatu handitzeko).

Abbastarrek, boterera aupatuta aukera nagusiak osagai ideologikoan eta potentzial militarrean izan zituen mugimendutik, hasieran, inperio osoan zentralizazio-maila handia ezarri ahal izan zuten, Al-Andalus eta Afrikako iparraldean izan ezik.

Abbastarrak Profetaren familiakoak zirela pentsatzeak erabat zilegiztatu zuen dinastia; horrela, ez ziren dinastiaren oinordekotzagatik kritikatuak izan, eta Aliren adarraren aldekoei bakarrik egin behar izan zieten aurre, zeinak kalifen gobernatzeko moduarekin desengainatuta abbastarrekin sinatutako ituna baliogabetu baitzuten. Gatazka horietan hil ziren: Muhammad, Profetaren birbiloba, Medinan indartsu egin zena, eta Ibrahim anaia, Basoran matxinatu zena. Familiaz gain, abbastarrek babes sendoa izan zuten abbastar leinuari atxikitako mawaliengandik, administrazio zentralean eta probintzialean erabili zirenak. Mawali batzuk administrazioaren zerbitzari familiak osatzera iritsi ziren. Barmaktarrak ospetsu egin ziren administrazioaren barruan lortutako botere eta eraginarengatik, harik eta 803an, hori guztia amaitu zen arte. Harun ar-Raxid kalifak hankaz gora jarri zuen familia, batzuk espetxeratuz eta beste batzuk hilez.

Aristokrazia militarra ere oso garrantzitsua izan zen, armada tropa haren jatorri geografikoaren arabera antolatu baitzen eta ez, omeiarren garaian bezala, gezurrezko tribu-afiliazioetan. Persiar eragin nabarmena duten aldaketa politikoak daude: Abbastar kalifek buruzagitza erlijioso eta politikoa gorde zuten. Txanbelan batek gainbegiratutako zeremonia hierarkiko handi batez inguratu ziren; gobernu-lanak botere guztiak zituen bisir nagusi baten eskuetan utzi zituzten, zeina *diwan* edo administrazio-sailetako buruek osatutako kontseilu baten buru baitzen.
* **Diwan al-harag:** Estatuaren altxorra zeukan bere ardurapean, eta kalifatzaren zerga eta tasetan bildutako diru-sarrerak administratzen zituen. Epe horretan, musulman guztientzako eta gainerako biztanleentzako zergak orokortu eta zergapetu ziren (uztako hamarrena). Inportazioak eta esportazioak ere zergapetu ziren.
* **Diwan al-nafaqat:** Jauregiko gastuak arautzen zituen.
**Diwan al-tawqid:** Kalifaren gutuneriaz arduratzen zen.
* **Diwan al-barid:** Komunikazio ofizialez eta isilpeko informazioaz arduratzen zen.
* **Diwan al-shurta:** Bere ardura ordena zaintzea zen. Hirietan poliziaburu bat, *sahib al-shurta*, ordena zaintzen zuten polizien ardura zeukan. Bestetik, Al-Muhtasib merkatuen zaintzaz arduratzen zen. Probintzietan, nolabaiteko autonomia zuten gobernadore batek eta superintendente batek zuten agintea, baina posta-administratzailez kontrolatuta.

Aldaketa horiei guztiei, abbastarrek *dawla* (aberastasunaren iraultza) deitu zieten.

## Demografia
VIII.&nbsp;mendearen erdialdera, omeiatarren eta abbastarren kalifatzek 11,1&nbsp;milioi&nbsp;km²-ko azalera hartzen zuten; lehenago ez zen inperiorik hain zabala izan. Hala ere, hamarkada bat baino gutxiagoan, kalifatza txikitzen hasi zen Al-Andalusen kontrola galduta, eta, hamarkada gutxi batzuk geroago, galera berriak izan zituen Idristar, Rustamitar eta Aglabtar emirerriak sortzean. IX.&nbsp;mendearen erdialdean, kalifek 9,5&nbsp;milioi&nbsp;km²-ko azaleran agintzen zuten, baina benetako boterea erdia baino gutxiagoan zuten, eta mende bat geroago, egungo Irak bakarrik kontrolatzen zuten politikoki.​ Walter Scheidel austriar historialariak dio kaliferria akemenestar, mauryar edo erromatarren inperioak baino zabalagoa zela baina askoz ere biztanle gutxiagoko zituena.

Pamela Kyle Crossley historialari estatubatuarraren arabera, kalifa-herria, hedaduran eta populazioan, bere garaiko beste estatu guztiak baino askoz handiagoa zen; izan ere, demografiari dagokionez, Txinako Tang dinastiaren domeinuak bakarrik konpara zitezkeen harekin. Harun al-Raxiden erregealdian, kalifa-herriak 50 milioi pertsona bizi ziren 10&nbsp;milioi&nbsp;km² inguru hartzen zituen. Alderatzeko, tangtarrek zabalera erdiko lurralde bat menderatzen zuten, baina populatuagoa, %&nbsp;30 inguru gehiago. Mendebaldean, abbastarren arerio nagusiak zeuden lekuan, estatu guztiak oso txikiak ziren konparazioan. Ekialdeko Erromatar Inperioak 7,5&nbsp;milioi biztanle zituen milioi eta erdi kilometro karratuko azaleran; Inperio Karolingioak 5Vmilioi biztanle zituen milioi bat km² inguruko azaleran; Kordobako Omeiatar Kalifa-herriak (Al-Andalus), 400.000&nbsp;km²-tan, 3,5&nbsp;milioi biztanle zituen, eta Iberiar penintsulako kristau-erresumak milioi erdi biztanle baino ez 160.000&nbsp;km²-tan.

Charles Issawi historialari egiptoarrak, bere aldetik, abbastar iraultza gertatu zenean, musulmanen domeinuak Hispaniatik indiar azpikontinentearen ipar-mendebalderaino zihoazela uste zuen, 9,8&nbsp;milioi&nbsp;km², nahiz eta, klimaren gogortasunagatik, 2,1&nbsp;milioi baino ez ziren egokiak bizimodu sedentariorako; 28&nbsp;eta 36,5&nbsp;milioi biztanle artean izanik, honela banatzen ziren: 10-13&nbsp;milioi Egipto, Siria eta Afrika iparraldeko antzinako erromatar domeinuetan; 5&nbsp;eta 6&nbsp;milioi artean, Hispanian; 1,5&nbsp;eta 2&nbsp;milioi artean, Arabiako penintsulan; 5&nbsp;eta 6 milioi artean, egungo Iraken; 3&nbsp;eta 4&nbsp;milioi artean, egungo Iranen, eta, 3,5&nbsp;eta 5,5&nbsp;milioi artean, Erdialdeko Asian, Afganistanen eta Indiako azpikontinentean. Geroago, X.&nbsp;eta XI.&nbsp;mendeetarako, Issawik uste du populazioa %&nbsp;25 hazi zitekeela, hau da, 35-40 milioira iritsi eta garaiko erromatar domeinuen bikoitza baino gehiago izan zela lurraldean eta biztanlerian. Beste estimazio garrantzitsu bat Colin McEvedy britainiarrak egin zuen; kalifa-herriaren populazioa, 700.&nbsp;eta 1000.&nbsp;urteen artean, 21&nbsp;milioitik 26ra hazi zela kalkulatu zuen, 1300.erako 22&nbsp;milioira jaitsiz, mongolek ekialdean eta beduinoek Magreben egindako inbasioek eragindako suntsipenagatik.​​ Marwan Hassan irakasle israeldarraren kalkuluen arabera, 800.&nbsp;eta 1200.&nbsp;artean, islamiar domeinupeko biztanleria 43&nbsp;eta 52&nbsp;milioi artekoa izan zitekeen, honela banatuta: 6-10&nbsp;milioi Iberiar penintsulan; 6&nbsp;eta 10&nbsp;milioi bitartean, Marokotik Libiara; 10&nbsp;milioi Egipton (Misr); 6&nbsp;milioi Sirian, Palestinan, Arabiako penintsulan eta Yemenen; 15-20&nbsp;milioi Mesopotamiatik (Irak) ekialdera. Arabiarrak, kurduak, persiarrak eta berbereak musulmanak ziren gehienbat, baina judu, kristau eta zoroastroar ugarirekin bizi ziren.

Hiriei dagokienez, Ronald Findlay ekonomialariak uste zuen bere urrezko garaian Bagdadeko eta Samarrako hiriburu dualek milioi bat biztanle izan zitzaketela, nahiz eta, seguruenik, milioi erdi eskas baino ez ziren izango, Fustat-Cairo edo Kordoba bezala. Basrak berrehun mila izango zituzkeen gutxi gorabehera; Nishapur ehunetik bostehun mila artean, eta Fez eta Kairuan ehunka mila batzuk.​ Aldiz, Tertius Chandler bere kideak uste zuen 800.&nbsp;urte inguruan Bagdadek zazpiehun mila biztanle izango zituela, eta Basra, Damasko eta Kufa hiriek ehunka mila batzuk, eta Mekak 100.000. Hala ere, 1000. urterako, zatikatutako kalifa-herriaren hiriburua 125.000&nbsp;biztanlera murriztuta geratuko zen, Nishapurrek berdindua eta Al-Hasak gaindituta ehun eta berrogeita hamar milarekin; Basra, berriz, berrogeita hamar mila biztanlera jaitsiko zen, eta Damasko, berriz, pixka bat gehiago.​ Azkenik, 1200.&nbsp;urte inguruan, mongolen inbasioak baino lehentxeago, Bagdadek 100.000&nbsp;biztanle baino ez zituen izango, Damasko eta Nishapur baino zertxobait gehiago.​ Garai hartan, islamiar munduko hiri nagusiak Kairo (abbastarren hiriburuaren bikoitza) eta Fez (milioi laurden biztanle) ziren.

## Abbastar kalifen zerrenda 
### Kufan 
* Abu'l Abbas As-Saffah 750 – 754

### Bagdaden 
### Kairon 
## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak