Konfuzianismo

[thumb|250px|[Konfuzio.]]

**Konfuzianismoa** (txinera tradizionalaz, 儒學; erraztutako txineraz, 儒学; pinyinez, *Rúxué*), batzuetan **Konfuzionismoa** ere deitua, antzinako Txinako etika eta filosofia sistema da, Konfuzio jakintsu eta filosofo txinatarren irakaspenetatik garatua eta kosmogonia, gizartearen ordena, aginte, moral eta metafisikari buruzkoa. 

Bere garaian, zatiketa, gerra eta indarraren legea nagusi ziren feudalismo dekadente hartan, bizikidetza harmoniatsuaren giltzarriak erakutsi zituen: elkarren maitasuna, gizatiartasuna, apaltasuna, arlo guztietan neurritasuna, egiazko tradizioarekiko errespetua. Haren helburu nagusia etika sekularrean gizabanako zibilizatuaren garapena da: horrek gizarte zibilizatua eta, azkenean, munduko bakea ekarriko luke. Pentsamendu ia erlijioso horrek eragin itzela izan du Ekialdeko Asian (Txina, Japonia, Korea eta Vietnamgo kulturetan bereziki) XXI.&nbsp;mendera arte. Konfuzianismoaren filosofien kanona *Lau Liburuek* osatzen dute.

Konfuzianismoak jaso eta eratu zuen txinatar tradizio ortodoxoa. Horregatik, arrakasta handia izan zuen, eta, ondorengo historian zehar, ofizialki onartuta egon da, Mao Zedongek kondenatu zuen arte.

* Onginahia edo maitasuna, beste bertuteen jatorria;
* Justizia, bakoitzari bere lekua ematen diona;
* Gurasoenganako maitasuna, edo eskubideak errespetarazten eta eginbeharrak betetzen erakusten duen begirunea;
* Jakintza, ongia eta gaizkia bereizten dituena, eta
* Egiatasuna.

## Doktrina 
### Arbasoen gurtza 
Konfuzioren jarraitzaileek arbasoen inguruko gurtzaren praktikatzaileak ziren. Arbasoen gurtzak garrantzi handia du konfuzianismoan. Hildakoen arimek beren ondorengoei mesede egin diezaieketela edo zigortu egin ditzaketela sinestea dakar. Gerora izan zuen bilakaerak erritu zibiko sinboliko bihurtu zuen. Hala ere, ez Konfuziok, ez Mentziok ez dute modu horretan hitz egiten arbasoen gurtzaz. Beste botere garrantzitsua zerua zen.
thumb|250px|Brontzez egindako Konfuzioren estatua.
### Enperadorea 
Konfuzianismoan garrantzitsua den beste elementu bat erregea edo enperadorea da, Zeruko Semea ere deitua. Bera izango litzateke Zeruaren eta gizonen arteko bitartekari. Agintari txinatarrak errituak ospatzeko aginpidea eta autoritatea ditu. 
Gobernu txarrak, bestetik, ordena naturalaren aurka egiten du, eta Zeruko Mandatua urratzen du.

### Kosmoarekin harmonia 
Konfuzianismoak, beren garaikide gehienentzat bezala, kosmosa harmonikoa dela ikusten du, urtaroak, animalien bizitza, landaretza eta giza bizitza erregulatzen baititu. Harmonia hori nahastuz gero, ondorio larriak ematen dira. Gizakiak kosmosarekin harmonizatu behar du; hau da, zeruak agindutakoarekin bat etorri behar du; horretarako, introspekzioaren eta azterketaren bidez auto-perfekzionatu behar da. 

Auto-perfekzionatzea lortzen badu, bere buruaren eta zeruko nahien berri izango du, eta horrek bere *Li* garatzeko balioko dio, hau da, errituak, zeremoniak, zuzentasuna eta barneratutako forma onak. *Li*a baliagarria da *Ren* delakoa garatzeko, hau da, «gainerako gizonekiko sentimendu onak». *Ren* praktikak *Zhong* eta *Shu* bertuteak suposatzen ditu, gutxi gorabehera «leialtasun» eta «barkamen» gisa itzultzen direnak, edo «fideltasun» eta «erruki» gisa. Gizonak *Ren* baldin badu, erraz egin dezake justizia, *Yi* izeneko printzipio onak. Konfuzianismoan, *Yi* *Li*ren aurka dago, azken hori, lehen aipatutako *Li* horren tonu eta grafia ezberdinekoa delarik, erritu edo zeremonia esan nahi duena. *Yi*ren kontrako *Li*ak onura esan nahi du, irabazia, eta horrek *Ren*ek eskatzen duen eskuzabaltasunetik aldentzea dakar.

Konfuziok ez zuen arimari edo hilezkortasunari buruzko inolako irakaspenik eman; konfuzianismoaren jarraitzaileek izadia eta arbasoak gurtzen dituzte. Dena dela, Konfuzio hil eta handik urte askotara, konfuzianismoa erlijio bihurtu zen; K.a.&nbsp;II.&nbsp;mendean, Han dinastiak erlijio ofizialtzat hartu zuen, eta Konfuzio bera jainkotua izan zen.

## Historia 
### Aurrekari metafisikoak
[thumb|Herensugea Txinako kultura erlijiosoaren sinbolo zaharrenetako bat da. Jainko gorena, *Di* edo *Tian*, sinbolizatzen du ipar ekliptika poloan, eta haren inguruan kiribilkatzen da izen bereko konstelazio gisa. [Yin eta yang biak dituen «proteano» botere gorena sinbolizatzen du.]]
thumb|Zhou dinastiako ehun eskoletako Txinako filosofo ospetsuen jaioterriak. Konfuziarrak gorri ilun koloreko triangeluekin markatuta daude.

He Guanghuren arabera, konfuzianismoa identifika daiteke Shang-Zhou-ren (K.a.&nbsp;1600-256&nbsp;inguru) erlijio ofizialaren jarraipen gisa edo hiru mila urtez etenik gabe iraun duen txinatar aborigenen erlijio gisa. Bi dinastiek *jainkotasun* goren bat gurtzen zuten, shangterrek «Shangdi» (Jainkotasun Gorena) edo «Di» deitua eta zhoutarrek, berriz, «Tian» (Zerua). Shangdi, izan ere, Shang errege-etxearen lehen arbaso gisa sortu zen, beste izen bat «Aita Gorena» (上甲; Shàngjiǎ) izanik. Shang teologiak naturaren jainkoen eta arbasoen aniztasuna Di-ren zati gisa ikusten zuen. Di Wufang Shangdi gisa agertzen da, haizeak (風; fēng) dituelarik bere borondate kosmiko gisa. Zhou dinastiarekin, shangtarrak boteretik kendu zituenarekin, jainkotasun gorenaren izena «Tian» bihurtu zen. Shangtarrek beren arbaso-jainkotzat identifikatu zuten Shangdi jainkozko boterea aldarrikatzeko, baina zhoutarrek aldarrikapen hori botere moralean oinarritutako zilegitasun bihurtu zuten, zeruko aginpidea. Zhou teologian, «Tian»ek ez zuen lurreko ondorengo berezirik, baizik eta jainkozko faborea agintari bertutetsuei eman zien. Zhou erregeek adierazi zuten shangtarren aurkako garaipena birtutetsuak eta beren herria maite zutelako izan zela; shangtarrak, berriz, tiranoak zirela eta, beraz, «Tian»ek boterea kendu zien.

John C. Didier eta David Pankenierrek antzinako «Di» eta «Tian» txinatar karaktereko bi formak iparraldeko zeruko izarren ereduekin erlazionatzen dituzte, izan marraztuta, Didierren teorian, ipar zeruko poloa inguratzen duten konstelazioak karratu gisa lotuz, edo, Pankenierren teorian, Hartz Handiaren eta Hartz Handi zabalagoa den eta Hartz Txikiaren konstelazioak osatzen dituzten izar batzuk lotuz. Munduko beste leku batzuetako kulturek ere izar edo konstelazio horiek gauzen jatorriaren, jainkotasun gorenaren, jainkotasunaren eta errege-boterearen sinbolo gisa ulertu dituzte. Jainkotasun gorena dragoiarekin ere identifikatzen zen, funtsezko botere proteikoarena botere mugagabearen (qi) sinboloa, yin eta yang, batasunean, gorpuzten dituena eta Draco konstelazioarekin lotuta, ipar poloaren eliptikoaren inguruan kiribiltzen dena eta Hartz Txikiaren eta Handiaren artean irristatzen dena.

### Zhou tradizioak ahultzen
K.a.&nbsp;VI.&nbsp;menderako, «Tian»en boterea eta Lurrean ordezkatzen zuten sinboloak (hirien arkitektura, tenpluak, aldareak eta erritu-ontziak eta Zhou errituen sistema) hedatu egin ziren, eta Zhou estatuetako zenbait boteretsuk aldarrikatu zituzten anbizio ekonomiko, politiko eta militarrak legitimatzeko. Jainkoarekiko komunikazioa ez zen jada Zhou errege-etxearen pribilegio esklusiboa, baizik eta «Tian»en autoritatea eskuratzeko beharrezkoak ziren zeremonia landuak eta erritu zahar eta berriak ordaintzeko gai zen edonork eros zezakeen.

Zhou erritual sistema gainbehera etortzeaz gain, «Tian»en borondateari heltzeko ahalegin gisa garatu ziren *basati*" (野; yě) edo sistema ofizialetik kanpoko tradizio gisa defini daitezkeenak. Mendebaldeko zhoutarren kolapsoaren ondorioz eta agintaritza politiko zentrala erori zen heinean, biztanleriak tradizio ofizialean fedea galdu zuen, eta dagoeneko ez zen zeruarekin komunikatzeko modu eraginkortzat ikusten. «Bederatzi eremuen» (九野) eta I Ching tradizioak loratu ziren. Txinako pentsalariak, zilegitasun erronka honen aurrean, «Ehun pentsamendu eskola»tan banatu ziren, bakoitzak bere ikuspegi filosofikoa proposatuz munduaren prozesuak ulertzeko.

Konfuzio (K.a.&nbsp;551–479) birkonfigurazio politiko eta zalantza espiritualen garai horretan agertu zen. Shang-Zhou tradizioetan hezi zen, eta tradizio horiek transmititzen eta birformulatzen lagundu zuen, gizakien auto-lanketari eta autonomiari zentraltasuna emanez, baita auto-ezarritako norbanakoaren hezkuntza-ahalmena beste batzuei beren burua finkatzen laguntzeko (愛人; àirén; besteak maitatzeko printzipioa). Zhou erregealdia erori ondoren, balio tradizionalak alde batera utzi ziren, eta, horren ondorioz, gainbehera moralaren hautemate-aldi bat sortu zen. Konfuziok errukiaren eta tradizioaren balioak gizartean indartzeko aukera ikusi zuen, antzinako ordena moral perfektu galdu bat berreraikitzeko helburuarekin. Garai hartako kulturarekin, jakintsu aurkariekin eta erlijio-agintaritzekin desengainatuta, Zhou erlijio tradizionalaren interpretazio etiko bat sustatzen hasi zen. Bere ustez, «Tian»en boterea nonahikoa da, eta positiboki erantzuten dio gizatasunak eta zuzentasunak, duintasunak eta altruismoak bultzatutako bihotz zintzoari. Konfuziok ezaugarri horiek harmonia sozio-politikoa berreskuratzeko beharrezko oinarri gisa ulertu zituen. Garaikide askok legez, Konfuziok erritu-praktikak «Tian»era iristeko modu eraginkor gisa ikusten zituen, baina uste zuen korapilo erabakigarria parte-hartzaileek erritu-ekintzetan parte hartu aurretik sartzen duten errespetuzkoa barne-egoera zela. Xia-Shang-Zhou dinastietatik heredatutako liburu klasikoak, Konfuziok zuzendu eta berriro kodifikatu zituela esaten da, baita *Udaberri eta Udazkeneko analak* idatzi zituela ere.

### Konfuzianismoa gorantz
Erresuma Borrokalarien garaiko filosofoek, estatuak bultzatutako erritualetan zein Konfuzioren ondarean oinarritutako estatu-erritualekin lerrokatu gabe zeudenek, *Analektak* liburuan bildutako Konfuzioren ondarean oinarritu ziren, eta konfuzianismoaren oinarri bihurtu zen metafisika klasikoa formulatu zuten. Konfuziorekin bat etorriz, lasaitasun mentala «Tian» egoerarekin edo *Bat*ekin (一; Yī) identifikatu zuten, zeina norbanako bakoitzarengan zeruak emandako jainkozko boterea den norberaren bizitza eta mundua gobernatzeko. Teoria ere zabaldu zuten ekoizpenaren batasuna eta iturri kosmikoan berriro xurgatzea proposatuz, eta, gogo-egoera zuzenaren bidez, ulertzeko eta, beraz, berriro lortzeko aukera. Pentsamendu-ildo horrek eragina izango zuen ondorengo Txinako teoria eta praktika mistiko indibidual eta kolektibo-politiko guztietan.

Han dinastiaren garaian (K.a.&nbsp;206&nbsp;-&nbsp;K.o.&nbsp;220), estatuak ofizialdu egin zituen konfuzianismoaren irakatsiak, hezkuntzaren oinarritzat nahiz eguneroko bizitzarako jarraibide gisa. Dinastia berriarekin, budismoak eta taoismoak nagusitasuna izan zuten garaian ere (K.o.&nbsp;II.-X.&nbsp;mendeetan), konfuzianismoak iraun egin zuen txinatar kulturaren eta eguneroko bizi-moldearen erdian, eta, 960tik aurrera, Song dinastiak, erreakzioz budismoa eta taoismoa ukatuz, konfuzianismoa ofizialki berrezarri zuenean ere, hiru eskola handiak elkarrekin eta elkarrekiko eraginean bizi izan ziren..

460ko hamarkadan, konfuzianismoak Txinako budismoarekin lehiatu zen, eta ohiko konfuzianismoa «etika pertsonalari eta sinesmen espiritualei buruzko kosmologia zabala» zen, eta mila urte baino gehiago lehenagoko filosofo konfuzianistetarainoko sustraiak zituen.

Konfuzianismoa Txinako merkatarien bitartez iritsi zen Japoniara, eta eragin handia izan zuen sinesmen sintoisten gainean, gaur egungo Japonian oraindik garbi ageri denez. Konfuzianismoa kode etikoa da, eta, arau inportanteen artean, familiarenganako eta familiaburuarenganako (aita) leialtasuna du. Ideia horrek eta bai hildakoek bizirik irauten dutelako sinesmenak arbasoen kultua gisako kultura patriarkala sortu zuen lehengo Japonia tradizionalean.

### Konfuzianismoaren gainbehera
XIX. mendean, Txina Mendebaldeari irekitzean, krisi bizian sartu zen kultura konfuzianista tradizionala modernizazioaren izenean, 1911n enperadoreen erregimena ezabatu eta errepublika ezartzean ofizialtasunik gabe geratu zen arte. Dena dela, konfuzianismoa birbalioztapen edota eguneratzearen aldekoen eta hori baztertzearen aldekoen arteko borroka eta eztabaida egon da, hain zuzen, XX.&nbsp;mendeko Txinako mugimendu politiko eta intelektualen erdigunean. Eraso guztien ondoren ere (Mao Zedongek kondenatu zuen esaterako 

## Konfuzianismoaren printzipioak 
[thumb|250px|Konfuzianismoaren tenplua Lotoko aintziran [Kaohsiungen, Taiwan.]]

Konfuzioren jarraitzaileek era askotara interpretatu zituzten maisuaren irakaspenak eta konfuzianismoan: horrela, mendez mende hainbat eskola eta joera, maiz kontrajarriak, izan ziren. Konfuzianismoaren kosmogoniaren abiapuntua *yin* eta *yang* kontzeptuak dira, hatsapen negatiboa eta positiboa, elkarren arteko eraginez zerua, lurra eta izaki guztiak sortu zituztenak. Gobernuak familia patriarkalaren eredua jarraitzen zuen: zeruak izendatutako enperadorea herriaren aita onbera baten gisakoa zen. Konfuzianismoaren moralaren arabera, gizaki guztiak onak dira, berez, eta zintzo izateko bidea idazle klasikoen obrak ikastea da. Giza harremanak elkarrekikotasunean oinarriturik daude, eta bost dira gizakiaren bertuteak: onginahia edo maitasuna, beste bertuteen jatorria; justizia, bakoitzari bere lekua ematen diona; gurasoenganako maitasuna, edo eskubideak errespetarazten eta eginbeharrak betetzen erakusten duen begirunea (jakintza, ongia eta gaizkia bereizten dituena) eta egiatasuna. Konfuziok ez zuen arimari edo hilezkortasunari buruzko inolako irakaspenik eman; konfuzianismoaren jarraitzaileek natura eta arbasoak gurtzen dituzte. Konfuzio hil eta handik urte askotara, konfuzianismoa erlijio bihurtu zen; K. a. II. mendean, Han dinastiak erlijio ofizialtzat hartu zuen, eta Konfuzio bera jainkotua izan zen.

## Txinako errituen inguruko katolikoen eztabaida
Europarrek lehen aldiz konfuzianismoarekin topo egin zutenetik, konfuzianismoa nola sailkatu behar den eztabaidagai izan da. XVI.&nbsp;eta XVII.&nbsp;mendeetan, Txinara iritsi ziren lehen europarrek, jesuita kristauak, konfuzianismoa sistema etikotzat hartzen zuten, ez erlijiotzat, eta kristautasunarekin bateragarria zen sistematzat. Jesuitek, Matteo Ricci barne, txinatar errituak «erritu zibiltzat» hartzen zituzten, katolizismoaren erritu espiritualekin batera bizi zitezkeenak. Domingotarrek eta frantziskotarrek argudiatu zuten txinatar arbasoen gurtza idolatria mota bat zela, kristautasunaren printzipioen aurkakoa. Ikuspegi hau Benedikto XIV.a aita santuak indartu zuen, txinatar errituak debekatzea agindu baitzuen.

Kritikari batzuek konfuzianismoa panteista eta ez teistatzat hartzen dute, ez baitago oinarrituta naturaz gaindikoan edo plano tenporaletik bereizita dagoen jainko pertsonal baten sinesmenean. Konfuzioren «tian»ari eta mundua gobernatzen duen jainkozko probidentziari buruzko ikuspuntuak, adibidez, *Analetak* 6:26, 7:22 eta 9:12 ataletan aurki daitezke. Espiritualtasunari buruz, Konfuziok Chi Lu-ri, bere ikasle bati, esan zion: «Oraindik ez zara gai gizakiei zerbitzatzeko, nola zerbitza diezaiekezu espirituei?». Konfuziok arbasoen gurtza, errituala eta sakrifizioa gisako atributuak defendatzen zituen gizarte-harmoniarako beharrezkotzat; atributu horiek Txinako herri-erlijio tradizionalean aurki daitezke.

Adituek aitortzen dute sailkapena, azken finean, erlijioa nola definitzen den araberakoa dela. Erlijioaren definizio zorrotzagoak erabiliz, konfuzianismoa zientzia moral edo filosofia gisa deskribatu izan da. Baina definizio zabalago bat erabiliz, hala nola Frederick Strengek erlijioa «eraldaketa gorenerako bide» gisa definitzen duena, konfuzianismoa «ezaugarri erlijiosoak dituen doktrina soziopolitikotzat» deskriba daiteke

### **Bost Klasikoak (Liu Ching)** 
Berez, sei ziren:
* 1.*Yuejing*, Musikaren Liburua (galdua)
* 2.*I Ching*, Eraldaketaren Liburua 《易經》
* 3.*Shu Jing* Historia Liburua 《書經》
* 4.*Shi Jing* Gorazarreen Liburua 《詩經》
* 5.*Li Chi*, Errituen Liburua 《禮記》
* 6.*Chun Qiu*  Udaberriko eta Udazkeneko Urtekaria 《春秋》

### *Lau Liburuak (Si Shu)* 
* 1. *Lun Yu* *Analektak*《論語》. 2008an euskaraz plazaratuta. 
* 2. *Da Xue* Ezagutza Bikaina《大學》
* 3. *Zhong Yong* Erdipurdikeriaren Doktrina 《中庸》
* 4. *Meng Zi* Mencius《孟子》

## Erreferentziak 
## Bibliografia euskaraz 
* Konfuzio (2008): *Analektak*《論語》. Itzulpena Patxi Ezkiaga. Erlijioen jakinduria bilduma, Ibaizabal Fondo, ISBN: 978-84-8394-221-5, 96 or. Joxe Arregiren hitzaurrea eta oharrak.
* Paulo Agirrebaltzategi: «Konfuzianismoa», in: UZEI (1987): *Filosofia/1*. Hiztegia. UZEI. Donostia. 314.or.
* Paulo Agirrebaltzategi: «Neokonfuzianismoa», in: UZEI (1987): *Filosofia/1*. Hiztegia. UZEI. Donostia. 383.or.
## Gainerako bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
***Volume I: The Ancient Eurasian World and the Celestial Pivot*.
***Volume II: Representations and Identities of High Powers in Neolithic and Bronze China*.
***Volume III: Terrestrial and Celestial Transformations in Zhou and Early-Imperial China*.
* .
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* .
* .
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* .
* .
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Konfuzio
* Mentzio
* Taoismo
* Txinatar medikuntza tradizionala
* Yin eta yang
* Neokonfuzianismo
* Karate

## Kanpo estekak 
* https://www.jakin.eus/show/b5e524eeb564845a5fb6b65e467d092b4ffba2d3
* :"Txina Konfuzianismoaren arabera" dokumentala Youtuben.
* :"Zer da konfuzianismoa zortzi minututan".