Zuhatzu (Itzagaondoa)

**Zuhatzu** —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, **Zuhatzu Itzagaondoa**— Itzagaondoa ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *zuhatzuarrak* dira.

## Izena 
*Zuhatzu* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Zuaz* (1112)
* *Suasu* (1141)
* *Zuazu* (1142)
* *Çuazçu* (1268)
* *Çuatçu* (1280)
* *Çuaçu* (1366)
* *Zuazu* (1534)
* *Zuazu* (1780)
* *Zuazu* (1829)
* *Zuhatzu* (1954)

## Geografia 
Zuhatzu Itzagaondoa ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Itzagaondoa Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 28 kilometrora dago. Udaletxea Ardatzen dago. Erliebe handiko ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

### Klima 
Itzagaondoko klimaren ezaugarriak klima azpimediterraneoari dagozkio. Urteko batez besteko tenperatura oso aldakorra da altuera zein den, sei gradu gunerik menditsuenetan, eta 13 gradu herrigune eta hegoaldeko guneetan. Prezipitazioek ere antzeko aldakortasuna daukate, 800 hegoaldean eta 1.400mm edo gehiago mendietan. Urteroko egun euritsuak 100 eta 140 inguru izaten dira.

Jatorrizko basoetan pagoak, haritzak, ameztiak eta basa pinuak zeuden. Zoritxarrez, nekazaritzaren eragina dela eta, gaur egun 33 hektarea pago baino ez dago Itzagaondoan. Birlandaturiko pinu lariziar austriarrak (*Pinus nigra*) Izanozko gunean daude gehienbat, guztira 600 hektarea baino gehiago.

#### Estazio meteorologikoak 
Itzagaondoan dagoen hemen, itsasoaren mailatik 631 metrora, Nafarroako Gobernuak 1987an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Erregeordetza-jaurerriko antzinako hiribildua, 1141ean Gartzia Ramiritz erregeak Leireko abadiari eta Larrañetako aldameneko lekuari truke eman bazion ere, errege-ondarera itzuli bide zena. 1280an Lizoainibarran sartzen zen eta koroari urteko 75 kahitzeko alea zor zitzaion, 1427an 42ra murriztuta. Ez dago jasota azken egun horretan Leirek XII. mendean dohaintza bidez eskuratutako lursailak gorde zituenik.

1543an Zuhatzuk hitzarmena egin zuen Erretarekin Itzaga mendiko belar-gozamenari buruz. 1835-1845eko udal-erreformetara arte, tokiko administrazioa uniformatuta geratu zen arte, Zuhatzuk gobernatzen zuen ibarreko diputatua eta herriko erregidorea, bere bizilagunen artean aukeratzen zena. 1850ean eskola bat zuten, urtean hirurogei gari-lapurretaz hornitua; parrokoa aurkezteko eskubidea bizilagunei zegokien. XX. mendearen hasieran landa kutxa bat sortu zen.

## Demografia 
 biztanle zituen Zuhatzuk.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Itzagaondoa sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Untzitibar eta Ibargoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Itzagaondoa atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da Pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Longidako mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

### Jaiak 
* Jasokundeko Andre Mariaren jaiak: irailaren lehen asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* Garbikundeko Andre Mariaren eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, erromaniko estiloan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itzagaondoa
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak