open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Basofilo

**Basofiloa** globulu zuri mota bat da, granulozitoen taldekoa. Odoleko milimetro kubiko batean 200 basofilo inguru daude, eta leukozito guztien %&nbsp;0,5-1,5 izan ohi dira. Nukleo polilobulatua dute, eta zitoplasma pikorrez betea; pikor horien edukia azidoa baita, morez tindatzen dira hematoxilina bezalako koloratzaile basiko bat erabiltzen bada. Paul Ehrlich alemaniar sendagileak aurkitu zituen 1879an.

Gainontzeko granulozitoak bezala, hezur-muineko zelula ametatik sortzen dira, eta handik odolera igarotzen. Zitoplasmako pikorretan oso gai azidoak dituzte: histamina hodi dilatatzailea, proteoglikanoak (heparina antikoagulatzailea, kondroitina) eta entzima proteolitikoak. Odolean sei ordu inguru iraun dezakete, eta handik ehunetara migratzen dute beharrezkoak baldin badira. Zelula mintzean E Igren hartzaileak daude; immunoglobulina hori parasitoen aurkako defentsarekin eta alergia prozesuekin loturik dago. Basofiloa aktibatzen delarik, pikorren edukia isurtzen da gai arrotzaren aurka.

Basofilia da odoleko granulozito basofiloen kopurua handitzea (200 basofilo baino gehiago milimetro kubiko batean), eta basopenia haien kopurua murriztea.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hidrolasa

**Hidrolasa** lotura kimiko bat hidrolizatzeko gai den entzima bat da. Esate baterako, honako erreakzio hau katalizatzen duen enzima, hidrolasa bat izango da:

:A–B + H2O → A–OH + B–H

## Nomenklatura 
Nomenklatura sistematikoak, enzima hauek, substratu hidrolasa deitzen ditu. Hala ere, oraindik erabiltzen da *substratu*asa izeneko ohiko nomenklatura. Adibidez, azido nukleiko hidrolasa, nukleasa bezala ezagutzen da. Liseri enzimak, maila honetakoak dira.

## Sailkapena 
EC numerazioan, EC 3 kategorian daude. Bere azpiklaseak honako hauek dira:

* EC 3.1: Ester loturengan lan egiten dute (Esterasak, nukleasak, fosfodiesterasak, lipasak eta fosfatasak)
* EC 3.2: Glikosilasak
* EC 3.3: Eter loturengan lan egiten dute
* EC 3.4: Lotura peptidikoengan lan egiten dute (Peptidasak)
* EC 3.5: Karbono-nitrogeno lotura ez peptidikoengan lan egiten dute
* EC 3.6: Azidoen anhidridoengan lan egiten dute (Helikasa, GTPasa)
* EC 3.7: Karbono-karbono loturengan lan egiten dute
* EC 3.8: Haluro loturengan lan egiten dute.
* EC 3.9: Fosforo-nitrogeno loturengan lan egiten dute
* EC 3.10: Sufre-nitrogen loturengan lan egiten dute.
* EC 3.11: Karbono-fosforo loturengan lan egiten dute
* EC 3.12: Sufre-Sufre loturengan lan egiten dute
* EC 3.13: Karbono-sufre loturengan lan egiten dute.

## Kanpo estekak
Hidrolisi

[thumb|300px|[Esterren hidrolisia]]
**Hidrolisia** uraren eta beste substantzia kimiko baten artean gertatzen den erreakzio kimikoa da. Erreakzio hau jasan dezaketen substantzien artean, gatzak daude, uretan disolbatzerakoan, gatz horiek osatzen dituzten ioiek, hidronio edo oxonio H3O+ ioiekin konbinatzen dira, edo hidroxilo OH- ioiekin, edo biekin. Ioi horiek, uraren disoziazio edo autoprotolisitik datoz. Honek, uraren disoziazioaren orekaren alderatze bat eragiten du, eta, ondorioz, pHaren balioa aldatzen da.

Azido edo base ahulen gatzak, uraren ondorioz hidrolizatzen dira; erreakzioaren maila, azido edo basearen ahultasunaren araberakoa da. Hau da, azidoa edo basea zenbat eta ahulagoa izan, hainbat eta handiagoa da hidrolisia.

H2O formula duen uraren molekula batek, AB substantzia batekin erreakzionatzen duen erreakzio kimiko mota bat ere bada, non Ak eta Bek, atomoak edo atomo taldeak irudikatzen dituzten. Erreakzioan, uraren molekula H+ eta OH- zatietan banatzen da, eta AB molekula, A+ eta B- zatietan. Jarraian, zati hauek, AOH eta HB amaierako produktuak emanez elkartzen dira. Erreakzio mota hau, sarri, deskonposaketa bikoitza edo elkartrukea deitzen da. Interes berezikoa da disolbaketa azido edo basikoak sortzen dituzten zenbait gatzen hidrolisia.

## Hidrolisia geologian 
Paisaia granitikoetan soilik gertatzen den meteorizazio edo higadura kimiko bat da hidrolisia. Abrasioa era deitua da. Adibide bat orthosen barruan kokatzen den feldespatoarena litzateke.

## Kanpo estekak
Tar-Alkarin

**Tar-Alkarin** quenya hizkuntzan "errege loriatsua" esan nahi duena, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Numenorren jaioa Eguzkiaren Bigarren Aroko 2406an jaioa. Herukalmo (Tar-Andukal) eta Tar-Vanimeldëren semea eta Tar-Kalmazilen aita izan zen.

## Historia 
Zetrua, bere ama Eguzkiaren Bigarren Aroko 2637an hartu behar zuen, baina bere aitak bere burua errege izendatu zuen eta legez kontra kendu zion tronua, aurreko urteetan, Tar-Vanimeldëren izenean gobernatzen aritu baitzen. Hala ere, bere aita ez zen kontutan hartu erregeen zerrendan, eta, hau hil ondoren, Eguzkiaren Bigarren Aroko 2657an, Alkarinek tronua jaso zuen, Numenorreko hamazazpigarren errege bihurtuz.

Laurogei urtez gobernatu zuen, Eguzkiaren Bigarren Aroko 2737 arte, urte honetan, bere oinordekoa, bere seme Tar-Kalmazil bihurtu zelarik.
All Jazz Era (Diska)

All Jazz Era, All Jazz Era taldearen estudioko lehen lana da. Diska hau, 2005ean grabatu zuten taldekideek eurek eta MusikHerria diskoetxearekin. Teknikari lanetan Urtzi Azkue ibili zen.

## Abestien zerrenda 
# Ametsa
# Don't tell me
# Movement
# Irudipena
# Landare bat bezala
# Blow up
# Oiloskillo
# Hor konpon
# Zastada
# Ipotxa
# Hain gertu

## Taldekideak 
* Mari Carmen Guillen "Meri" - Ahotsa
* Joseba Azabal "Oilosko" - Bateria
* Arkaitz San Martin "Murphys" - Baxua
* Itziar - Saxoa
* Urtzi Azkue - Gitarra

## Kanpo estekak
Croke Park

**Croke Park**, irlanderaz **Páirc an Chrócaigh**, Irlandako Joko Gaelikoen egoitza da eta kirolgune arrunt bat baino haratago dago, irlandarrek ia santutegitzat hartzen baidute. Dublinen kokatua, joko gaelikoen zale diren 80.000 ikusle izateko edukiera du, bai Futbol gaeliko nahiz Hurling partiduetarako. Dublin GAA taldearen egoitzetako bat da.

Bertan, urtero eta irailean, All-Ireland Senior Football Championship eta All-Ireland Senior Hurling Championship txapelketen finalerdi eta finalak jokatu ohi dira.

## Futbol Gaeliko eta Hurling Txapelketak 
Aipagarria da, urtero irailaren 3. edo 4. igandean bertan jokatu ohi diren All-Ireland Senior Football Championship futbol gaeliko eta hurling txapelketen finalak, hauetan iritsi diren bi konderrietako taldeak lehiatzen direlarik. Hauek sekulako zirrara eta ikusmina piztu ohi dute Irlanda osoan, beharbada herrialde honetako kirol ospakizun jendetsuenak direlarik. Esan beharrik ere ez dago, jarraitzaile ugari bertaratzen direla futbol gaeliko nahiz hurlingeko bi final hauetara, zaletu askok etxean nahiz tabernetan bildurik telebistaz ikusteko parada dutelarik.

[thumb|500px|erdian|Croke Park, 2004. urtean, [Mayo GAA eta Kerry GAA taldeen arteko All-Ireland Senior Football Championship txapelketako finalan zehar.]]

Kiroldegi hau eraikin zen unetik bertatik atzerritar kirolei erabat itxia egon zen, baina 2007an, eta aurretik eztabaida asko egon ondoren, lehenbiziko aldiz irlandarra ez zen kirol bati bere ateak ireki zizkion: errugbia. Irlanda eta Ingalaterrako errugbi selekzioen arteko partida jokatu zelarik.

## Igande Odoltsua 
Kirolgune honetan 1920an Igande Odoltsua futbol gaeliko partida batean ingeles gudarostearen mendeku eraso batek ikuslegoa eta jokalariak metrailatu zituen, denera 13 ikusle eta jokalari bat hil zirelarik, egun hartan bertan IRAk hainbat atentatutan britainiarren aldeko Cairo Gang taldeko 15 espioi erail baizituen.

## Iruditegia 

Irudi:Croke_Park_Panorama_(From_the_UCF_stand).jpg|Barnealdearen ikuspegi panoramikoa.
Irudi:Croke_Park.jpg|Harmailak.
Irudi:Croke Park Stadium from the Royal Canal - geograph.org.uk - 395735.jpg|Kanpoaldetik.
Irudi:Croke_Park_Panoramic_2009.jpg|Ikuspegi panoramikoa gauez.
Irudi:Croke-summerhill.jpg|Kanpoaldeko ikuspegi panoramikoa.

## Ikus gainera 
* All-Ireland Senior Football Championship
* All-Ireland Senior Hurling Championship
* Elkarte Atletiko Gaeliko
* Futbol gaeliko
* Hurling
* Igande Odoltsua (1920)

## Kanpo estekak 
* Croke Parkeko Webgune Ofiziala
Kamisoi

**Kamisoia** edo **ohe-atorra** emakumeentzako lotarako jantzia da. Soineko motz eta arin bat bezalakoa da. Zetaz edota kotoiz eginak dira.

Normalean lo egiteko erabiltzen da, hala ere, herrialde batzuetan etxean egoteko jantzi bezala erabiltzen da.

## Ikus, gainera 
* Pijama

## Kanpo estekak
Hyarmendazil II.a

**Hyarmendazil II.a**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan, Gondorreko hogeitalaugarren erregea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1391. urtean jaio zen, eta, bere jatorrizko izena, Vinyarion da. Tronua, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1540an hartu zuen, bere aita Aldamir hil ondoren.

Errege honen garaian, Gondor, Haradrim eta Unbarreko Kortsarioen aurkako gerran egon zen, bi hauek, Kastamirren ondorengoen gidaritzapean aliatu zirelarik. Bere aita, hauen aurkako gerran hil zen, eta Vinyarionek mendekatzea erabaki zuen.

Honela, 1551. urtean, armada handi bat bildu zuen eta Haradrimak garaitu zituen, honen ondorioz, Hyarmendazil izena hartu zuelarik, "Hegoaldeko garailea" esan nahi duen quenyazko hitza.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1621ean hil zen, 81 urteko erregealdi baten ondoren eta 230 urteko adina zuela. Bere oinordekoa, bere seme Minardil izan zen.
Turgon Gondorrekoa

**Turgon Gondorrekoa**, Tolkienen legendariumean, Gondorreko hogeitairugarren seneskal erregeordea izan zen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2914 eta 2953 bitartean.

## Historia 
Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2855ean jaio zen, Turin II.aren semea zelarik, honen oinordeko bihurtuz Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2914an.

Bere erregealdian, Sauronek berriz hartu zuen Barad-Dûr, eta, iparraldean, Sarumanek, bere burua, Isengardeko jaun bezala izendatu zuen. Turgon, ez zen bi gertaera hauei aurre egiteko gai izan, Gondorren ahultasunaren ondorioz. Hala ere, ordurarte, Saruman, Gondorren eta Herri Askeen aliatu leialtzat hartua izan zen, Kontzilio Zuriaren buru izateaz gain, baina, aldarrikapen horrekin, ez zuen bakarrik erresumatik bere independentzia adierazten, baizik eta Dorreaz jabetzen zela eta bere kausarekiko traidore bihurtzen zela (azken hau, bere ordurarteko aliatuek ezagutzen ez zuten arren).

Garai honetan bizi izan zen Fengelen semea eta Rohaneko oinordekoa zen Thengel Gondorren, bere familiarekin batera.

Turgonen oinordekoa, bere seme Ekthelion II.a izan zen, 2953an.
Maritxu Güller

**Maritxu Guller**, jaiotze izenez **Maria Erlantz** (Izaba, 1908? - Donostia, 1993ko apirilaren 4a), *Uliako sorgina* ezizenez ere ezagutzen zena, ustez ahalmen paranormalak zituen Donostiako emakumea izan zen, hirian ospetsu samarra. Izaban jaio zen.

Irakasle ikasketak eginda, irakasle lanetan aritu zen. Giovanni Guller izeneko suitzar gizonarekin ezkondu zen, eta parapsikologia ikasketak egin zituen Parisen.

## Bisioak 
«Dena ikusgai dago» esaten zuen Uliako sorginak. Ikusten jakin behar da, besterik ez. Bost urte zituenean hasi zen kontu arraroak ikusten. Eskolan matematika ariketak jartzen zituztenean arbelean, berari emaitza agertzen omen zitzaion, eta zitekeen zailena izanda ere, berehala asmatzen zuen. Harrezkero, etengabe, besteek ikusten ez zutena ikusteko dohai berezia landuz joan zen, hainbat ikasketekin, eta igarle ezaguna izatera heldu zen. Jendea estatua bihurtzen edo bihurtuta ikusten omen zuen, eta handik lasterrera pertsona horiek hil egiten ziren. Ez zuen hutsik egiten. Horrek, noski, egundoko harridura eta zalaparta sortu zuen bere inguruan. Lurrikarak igartzen hasi zen, usain bereziak sumatzen, minbizia atzematen, energia koloretan ikusten, eta antzekoak. Sinesgarritasuna irabazi zuen gainera, bete-betean asmatzeko zuen gaitasunagatik. Euskal tarotaren sortzailea ere izan zen.

Garaiko politikari eta jende ospetsu asko berarengana jo zuen iragarpenen bila.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Maritxu Gullerri egindako azken elkarrizketa, youtuben.
* : Elkarrizketaren bigarren atala.
* : Gari Berasaluze: "Dena ikusgai dago", Maritxu Güllerri elkarrizketa baten harira, Zuzeu, 2025-08-05.
* : Joseba Aurkenerena: Maritxu, Uliako sorgina https://zuzeu.eus/euskal-herria/maritxu-uliako-sorgina/
1979ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

**1979ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak** urte horretako apirilaren 3an ospatu ziren. Hauek izan ziren frankismoaz geroztik Nafarroako Parlamenturako lehenengo hauteskundeak, eta 70 parlamentari hautatu ziren (hurrengo hauteskundeetan baino 20 gehiago). Hauteskunde hauen ondoren, 1982an, Nafarroako Foru Hobekuntza onartu zen.

## Hauteskunde sistema 
121/1979 Errege Dekretuaren bidez Parlamenturako lehenengo hauteskundeetarako hauteskunde sistema zehaztu zen. Sistema hori Nafarroako Foru Aldundiko lehendakari ordeak (Amadeo Marco) Espainiako presidentearekin (Adolfo Suárez) eta Barne Ministroarekin (Rodolfo Martín Villa) adostu zuen. Parlamentariak sufragio unibertsal eta zuzenaren bidez hautatu ziren, eta guztira 70 parlamentarik osatu zuten Parlamentua.

Lehenengo hauteskundeetarako, Nafarroa sei hauteskunde barrutitan banatu zen (bat merindade bakoitzeko Iruñeko merindadean izan ezik): Tuterako merindadea, Lizarrako merindadea, Zangozako merindadea, Erriberriko merindadea, Iruñeko udalerria eta gainerako Iruñeko merindadea. Barruti bakoitzari gutxienez bost parlamentari zegozkion, eta gainerako 40 parlamentariak barruti bakoitzaren biztanleriaren arabera proportzionalki banatu ziren. Horrela, eserlekuen banaketa ondorengoa izan zen: 10 Lizarrarentzat, 9 Erriberrirentzat, 18 Iruñearentzat, 13 Iruñeko merindadearentzat, 9 Zangozarentzat eta 11 Tuterarentzat.

Barruti bakoitzean boto gehien lortu zituzten 6 hautagaiak eta Tuteran sostengu gehieneko bi hautagaiak izan ziren foru ahaldun berriak eta Nafarroako Gobernua hautatzeko arduradunak. Hauteskunde sistema hori ez da inoiz berriz erabili Nafarroako hauteskundeetan.

## Emaitza ofizialak 

Lehendabiziko hauteskunde hauetan, 365.080 nafarretatik 258.330ek bozkatu zuten (%70,76a), hau da, 106.749 abstentzioak izan ziren (%29,24a). 7 ahaldun nagusiek osatu zuten Nafarroako Gobernua (4 UCDkoak, eta PSOE, HB eta AEMko bana). Jaime Ignacio Del Burgo Tajadura UCDko zerrendaburua lehendakari bihurtu zen. 1980an ustelkeria eskandalu bat izan zela eta dimititu zuen, eta Juan Manuel Arzak (UCD) hartu zuen bere lekua. Legealdi honetan 1982ko Nafarroako Forua Berrezarri eta Hobetzeari buruzko Lege Organikoa onartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1983ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

**1983ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak** urte horretako maiatzaren 8an ospatu ziren. I. Legealdiko 50 parlamentariak hautatu ziren (aurreko hauteskundeetan baino 20 gutxiago).

## Emaitza ofizialak 

a 1984an alderdia utzi eta 1986an Eusko Alkartasunan sartu ziren hirurak.
b "Eusko Jeltzaleak" koalizioarekin konparatuz.

Hauteskunde hauetan, 379.692 nafarretatik 269.042ek bozkatu zuten (%70,86a), hau da, 110.650 abstentzio izan ziren (%29,14a). Gabriel Urralburu Tainta PSNko zerrendaburua presidente bihurtu zen.

## Lehendakaria aukeratzea 
Lehendakaria hautatzeko lau bozketa egin ziren hautagai bakoitzeko: lehenengo bietan hautagaiak gehiengo osoa lortu behar zuen izendatua izateko, eta hurrengo bietan nahikoa zen gehiengo soilarekin. Lehenengo bozketatik bi hilabetetara ez bazen lehendakaririk aukeratu, zerrenda bozkatuenaren esku geratuko zen lehendakaria hautatzea.

Legealdi honetan hiru lehendakarigai aurkeztu ziren inbestidurara: UPNren zerrendaburu José Ángel Zubiaur, PSNren Gabriel Urralburu, eta CPren José Luis Monge Recalde.

### Zubiaurren inbestidura 

### Urralbururen inbestidura 

### Mongeren inbestidura 

Inbestidura saioen emaitzak ikusita, Parlamentuko lehendakariak (Balbino Bados) Zubiaur proposatu zion Erregeari lehendakari gisa izendatzeko, inbestiduran boto gehien lortu zituen hautagaia baitzen, baina PSNk erabaki horren aurka errekurtsoa aurkeztu zuen Auzitegi Konstituzionalean. Auzitegiak 1984ko otsailean lehendakaritza Urralbururentzat izan behar zela ebatzi zuen, zerrenda bozkatuenaren buru gisa. Horrela, Gabriel Urralburu PSNko hautagaiak eskuratu zuen lehendakaritza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiposomatotropismo

**Hiposomatotropismoa** somatotropinaren (hazkunde hormona) eskasia da, eta nanismoa dakar.

## Etiologia 
Gaixotasunaren arrazoiak hiru izan daitezke:
* Hipotalamoko lesioak: hazkunde hormonaren hormona askatzailearen jarioan alterazioak.
* Hipofisiaren alterazioak: zelula somatotropoen gabezi kongenitoa edo GH molekularen akatsak.
* Arazo periferikoak: hormonarentzat hartzaile gutxi.

## Adierazpen klinikoak 
* Haurretan hazte abiadura gutxitua dago; eta, ondorioz, tamaina txikia hartzen dute.
* Hezurren umotze atzeratua.
* Pubertaroa atzeratu egiten da (18-20 urte) nahiz eta heldutasun sexual osoa lortzen den.
* Ehun proteikoa gutxi garatua: garapen muskular eskasa, larruazal mehea eta laringearen garapen eskas (ahotsa akutua).
* Hipogluzemiarako joera
* Gorputz enbor gizentasunerako joera.

## Kanpo estekak
Hazkunde-hormona

**Hazkunde-hormona** (GH, ingelesetik: ), **somatotropina** (STH) ere deitua, bizitza osoan zehar hipofisi guruinak (zehazki, hipofisiaren aurreko aldeak edo adenohipofisiak) jariatzen duen hormona peptidikoa da. Bi eragin fisioligiko nagusi ditu:

* Haurtzaroan eta nerabezaroan gorputzaren hazkunde estimulatu
* Karbohidrato, lipido eta proteinen metabolismoan eragin

Egitura kimikoari dagokionez somatotropina pisu molekular gutxiko proteina da (191 aminoazido dituena).

## Jariaketaren erregulazioa 
Hipotalamoak hazkunde hormonaren hormona askatzailea (GHRH) askatzen du odolera eta hau porta bena hipofisarioaren bitartez hipofisiko somatotropoetara heltzen da. Somatotropoen mintz plasmatikoko hartzaile espezifikoetara lotu eta somatotropinaren jariaketa bultzatzen da.

Hipotalamoak jariatzen duen beste hormona inhibitzaile bat somatostatina da. Hau ere porta bena hipofisiarioaren bidez hipofisira heltzen da eta bertako hartzaileetara lotuz somatotropinaren jariaketa inhibitzen du.

Bestalde, GH-k somatomedina (IGF-1) izeneko beste hormona baten sintesia areagotzen du. Hormona honek atzeraelikadura negatibo efektua burutzen du, hau da, hipotalamoan eta somatotropoetan efektu inhibitzailea eragiten du eta somatostatinaren jariaketa aktibatzen du hipotalamoan. GH-k ere atzeraelikadura negatibo efektua burutzen du hipotalamoan GHRH-ren sintesia eta jariaketa inhibituz eta somatostatinarena aktibatuz.

Gainera, GH-ren jariaketa taupakaria da (taupadaka gertatzen da) eta estresak eta kirolak areagotu egiten dute.

## Somatotropinaren eraginak 
* Haz daitezkeen ehunak haztea eragiten du.
* Zelulen tamaina handitzen du.
* Zelulen mitosiak bultzatzen ditu, desberdintze prozesuak bizkortuta.
* Metabolismoan: proteinen sintesia areagotu, gantz ehunetik gantz azidoen askapena eragin eta gorputzaren glukosa erabilera murriztu erreserba lipidikoen erabilera bultzatuta.

## Lotutako gaixotasunak 
Hazkunde hormonaren gehiegizko edo gutxiegizko jariaketarekin erlazionatuta daude:
* Hipersomatotropismoa (erraldoitasuna edo akromegalia)
* Hiposomatotropismoa (nanismoa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fengel

**Fengel**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohirrim bat da, Rohango hamabosgarren erregea. Folkwinen bosgarren semea, eta biziraun zuen bakarra izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2870. urtean jaio zen. Errege bihurtu zen bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2903an hil ondoren.

## Historia 
Fengelen bi anaia nagusiak, Folkred eta Fastred, Gondorgatik borrokatzen hil ziren, honegatik, pixkat mimatua hazi zen. Helduaroan, bere gutiziagatik eta urrea oso gogoko zuelako ezaguna izan zen. Bere seme Thengel, Rohanetik joan zen, bere aitarekin izandako desadostasunen ondorioz, Gondorren bizitzera, bere emaztearen lurraldera.

50 urtez gobernatu ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2953an hil zen, tronua Thengeli utziz, bere betebehar berriari buruz ilusio handirik gabe Gondorretik itzuli zena.
Poros ibaia

**Poros ibaia**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den ibai bat da. Ibai honen istorioa, Eraztunen Jaunaren eranskinetan kontatzen da. Gondorreko ibairik garrantzitsuenetako bat da, erresumaren hegoaldean eta Anduin ibaiaren ekialdean dagoena, eta Hegoaldeko Dunedain Erresumaren hegoaldeko muga adierazten du. Ephel Duath mendietan jaiotzen da, Nurn haranaren inguruan, eta bere urak, Ethir Anduinen isurtzen ditu.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2885. urtean eta Turin II.aren agintaldian, Gondorreko hogeitabigarren seneskal erregeordea izan zena, Haradrimen aurkako gudu bat gertatu zen Poros ibaiaren gurutzean, Haradeko Bidea igarotzen zen tokian, eta han hil ziren Folkwinen bi semeak, Fastred eta Folkred, Gondorri laguntzera joan zirenak. Bi hauek lurperatuak izan ziren tumulu bat eraiki zen, eta, ordutik, Haudh in Gwanûr deitua da.
Hipersomatotropismo

**Hipersomatotropismoa** hazkunde hormonaren (GH) gehiegizko jariaketa da. Gaixotasunaren kausa hazkunde hormona jariatzen duen adenoma hipofisiarioa izan ohi da.

## Fisiopatologia 
Hazkunde hormonak ehunen hazkundea bultzatzen du, zeluletan sintesi proteikoa gehituz eta somatomedinaren ekoizpena kitzikatuz.

Hazkunde hormonaren ekoizpena gehiegizkoa denean helduengan akromegalia eragiten du eta haurrengan erraldoitasuna.
### Erraldoitasuna 
Umeetan kartilagoak haztea eragiten du; eta, kaltzifikatu gabe daudenez, gorputza luzatzea eta erraldoitasun hipofisiarioa eragiten ditu. Hala ere, gorputz atalen arteko proportzioak normal mantentzen dira.
### Akromegalia 
Helduetan ematen da. *Acro-* aurrizkiak puntu altuenak edo urrutikoenak izendatzen ditu eta *mega*-k berriz handia esan nahi du. Beraz, esku, hanka, sudur eta belarri handiak adierazi nahi du.

## Kanpo estekak
Il Mercenario

***Il Mercenario***, Italia eta Espainiaren artean eginiko spaghetti western azpigeneroko film bat da, Sergio Corbucci zine zuzendari italiarrak 1968an zuzendua. Protagonista nagusia Franco Nero da.

## Istorioa 
Billie (Franco Nero), diru gehien ematen dionarentzako lana egiten duen mertzenario bat da. Mexikora iristen da Mexikoko Iraultzaren garaian eta Pacorekin (Tony Musante) adiskidetasun bat hasten du, nolabaiteko abertzale ospea duen eskrupulurik gabeko gaizkile bat. Baina Pacok ez daki armak erabiltzen, eta, beraz, Billie, berarekin elkartzen da, baina adiskidetasunagatik ez dela ohartzen du, ezta altruismoagatik ere, baizik eta soldata handi bategatik.

## Aktoreak 
* Franco Nero
* Álvaro de Luna
* Eduardo Fajardo
* Jack Palance
* Tony Musante
* Giovanna Ralli
* Raf Baldassarre
* José Canalejas
* Vicente Roca
* Franco Ressel
* Guillermo Méndez

## Bitxikeriak 
Film honetako musika, ''L'Arena* izenburua duena, Quentin Tarantinoren *Kill Bill'' filmetan agertzen da.

## Kanpo estekak
Kapellbrücke

**Kapellbrücke**, Suitzako Luzerna hiriko ikur nagusia eta bere atrakzio turistikorik nagusienetako bat da. Matterhorn mendiaren ondoren, uste denez, turistek Suitzan argazki gehien ateratzen dioten tokietako bat da.

## Datu orokorrak 
Kapellbrücke, Europako zurezko zubirik zaharrena da, eta bigarren luzeena (204,70 metro ditu). Reuss ibaia zeharkatzen du. Zubia, 1365ean eraiki zen eta Luzernako hiri zaharra eta hiri berria lotzen ditu. Zubia, luzeagoa zen, baina larriki kaltetu zuen sute bat jasan zuen. 1835ean, kaltetutako zati hau, 75 metro ingurukoa, zubitik kendua izan zen. Hau, ibai ertza bete izanak posible egin zuen. Zubiaren sabaian, 111 espazio daude, Luzernako historiaren zati bat erakusten duten margoak dituztenak.

## Wasserturm 
Zubiaren erdian, Wasserturm deritzona dago, uste denez, 1300 inguruan eraiki zen oktogono formako dorre bat, zubia bera baino lehenago. Bere historian zehar, dorreak erabilera ezberdinak izan ditu: zaintza dorrea, hiriko artxibategia, altxorraren ganbera eta beste batzuk. Gaur egun, dorreak, oroigarriak saltzen dituen denda bat du, Luzernako artileria elkartearen lokalaz gain.

## Sutea 
1993ko abuztuak 18an, zubiak sute bat jasan zuen, susmoen arabera, zubira botatako zigarro mutxikin batek eragin zuena. Suak, zubiaren zati handi bat suntsitu zuen, 111 margolanetatik 78z gain. Zubia, berreraikia eta zaharberritua izan zen, eta, 1994ko apirilak 14an berriz publikoari irekia izan zen.

## Kanpo estekak
Egea

**Egea**, Antzinako Greziako Akaiako hiri bat izan zen, Akaiar Liga deritzona osatu zuten hamabi hirietako bat.

Biztanlerik gabea, bertako jendea gertu zegoen Egira herrira joan zen. K.a. 280an, Akaiar Liga berriztu zenean, liga hau osatzen zuten hamabi hirietako bat izateari utzi zion, eta Zerineak ordeztu zuen.

## Kanpo estekak
La que se avecina

***La que se avecina*** umorezko espainiar telesail bat da, Alberto eta Laura Caballero anai-arrebek Daniel Deorador gidoilariaren laguntzarekin batera Telecinco katearentzat sortua. Telesaila publiko gaztearentzat dago zuzendua; hala ere, 12 urtetik behera duten haurrek saioa ez ikustea gomendatzen du kateak. Umore beltza erabiliz, Mirador de Montepinar izeneko urbanizazio batean bizi diren bizilagunen bizipen surrealistak kontatzen ditu telesailak.

2007ko apirilaren 22an emititu zen saioaren lehen atala Espainian, eta kapituluak % 28,8ko ikusle-kuota izan zuen. Oraindik espainiar publikoaren artean arrakasta handia duen telesail honen 9 denboraldi emititu dira jada, eta hamargarrena grabatzen hasi ziren 2016ko irailean.

## Atalak eta audientziak 
## Aktoreak eta pertsonaiak 
:  Pertsonaia nagusia.
:  Pertsonaia errepikakorra, 2. mailakoa.
:  Pertsonaia gonbidatua.
:  Pertsonaia ez da azaltzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Atal guztiak ikusgai
* 
*
118 Peitho

**Peitho**, asteroide saileko 118.a da. Jupiter eta Marte planeten artean dagoen asteroide gerrikoko asteroide bat da. A motako asteroide bat da. Robert Lutherrek aurkitu zuen 1872ko martxoak 15ean eta greziar mitologiako izen bereko bi pertsonaietako bategatik deitua izan zen duen izenarekin, zehazki, Hermes eta Afroditaren alabagatik. Peitho, (433) Erosen laguna izan zen.

Izena, Hanburgoko Behatokiko zuzendaria zen G. Rümkerrek proposatu zuen.

2000n, izar bat estali zuen, eta, hiru urte beranduago, 2003an, beste hainbeste egin zuen.

## Kanpo estekak
Peito

**Peito**, greziar mitologian (antzinako grezieraz Πειθώ Peithó), bi pertsonaiak daramaten izena da.

* Ozeanide bat, Ozeano eta Tetisen alaba. Euripidesek, Foroneoren lehen emaztea izan zela dio, honekin, Egialeo eta Apia izan zituelarik.
* Hermes eta Afrodita jainkoen alaba bat, sedukzioa eta gogatzea irudikatzen zituena. Erromatar mitologian, Suadela izena jasotzen zuen.

Gainera, asteroide baten izena ere bada, (118)Peitho izenarekin, izena, Hermes eta Afrodita greziar jainkoen semeagandik jaso zuena.

## Kanpo estekak
Erdialdeko Amerikako eta Karibeko V. Jokoak

**Erdialdeko Amerikako eta Karibeko V. Jokoak** Kolonbiako Barranquilla hirian jokatu ziren, 1946ko abenduaren 8tik abenduaren 28 arte. Erdialdeko Amerikako eta Karibeko Jokoak lehen aldiz jokatu ziren estatu hiriburu ez zen hiri batean. 1942ko jokoak bertan behera utzi ziren, Bigarren Mundu Gerraren ondorioz.

1540 kirolarik parte hartu zuten, horietatik 294 emakumeak. Holandarren Antillak, Dominikar Errepublika eta Trinidad eta Tobago lehen aldiz lehiatu ziren jokoetan.

## Kirolak 
* Atletismoa
* Saskibaloia
* Beisbola
* Boxeoa
* Txirrindularitza
* Jauziak
* Esgrima
* Frontenisa
* Gimnasia
* Golfa
* Halterofilia
* Borroka
* Igeriketa
* Softballa
* Tenisa
* Tiroa
* Boleibola
* Waterpoloa

## Nazio partehartzaileak 
* Holandarren Antillak
* El Salvador
* Puerto Rico
* Kuba
* Costa Rica
* Kolonbia
* Venezuela
* Jamaika
* Dominikar Errepublika
* Trinidad eta Tobago
* Panama
* Guatemala
* Mexiko

## Dominak 
## Kanpo estekak
1987ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

**1987ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak** urte horretako ekainaren 10ean ospatu ziren, eta II. Legealdiko 50 parlamentariak hautatu ziren. Aurreko bi hauteskundeetan baino parte-hartze handiagoa eman zen, goranzko joera mantenduz.

PSN lehenengo postuan mantendu zen, aurreko hauteskundeetatik emaitzak apaldu arren. Berriz ere eskuina zatituta aurkeztu zen, hautesleak sakabanatuz PSNren mesedetan. Eusko Alkartasunak, EAJren banaketak, bere jatorrizko alderdiari aurrea hartu zion, haren hautesle gehienak bereganatuz eta EAJ Nafarroako politikatik desagerraraziz. *Coalición Popular* koalizioa, aurreko hauteskundeetan 8 eserleku lortu zituela, 1986an bitan zatitu zen (Alianza Popular eta Unión Demócrata Foral), eta bi alderdi berriek 5 eserleku bakarrik lortu zituzten batera (2 eta 3).

## Emaitza ofizialak 

a *"Coalición Popular"* koalizioaren emaitzekin konparatuz.

Hauteskunde hauetan, 393.326 nafarretatik 286.722ek bozkatu zuten (%72,90a), hau da, 106.604 abstentzio izan ziren (%27,10a). Gabriel Urralburu Tainta PSNko zerrendaburuak lehendakaritzan mantentzea lortu zuen, 1988an UPNrekin adostutako akordio bati esker.

## Lehendakaria aukeratzea 
Hautagai bat inbestidurara aurkeztean lau bozketa ematen dira: lehenengo bietan hautagaiak gehiengo osoa behar du, eta beste bietan nahiko da gehiengo soil batekin. Lehendakarigai guztiek inbestidurak galtzekotan, zerrenda bozkatuenaren zerrendaburua izendatuko da lehendakari.

Bi lehendakarigai aurkeztu ziren inbestidurara: Gabriel Urralburu PSNkoa eta Juan Cruz Alli UPNkoa.

### Urralbururen inbestidura 

### Alliren inbestidura 

Bi lehendakarigaientzat ezinezkoa izan zenez inbestiduran gehiengorik eskuratzea, zerrenda bozkatuenaren hautagaia bihurtu zen lehendakaria. Beraz, Gabriel Urralburu bigarren aldiz hautatu zuten lehendakari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lepoko-berogarri

thumb|Lepoko-berogarria daraman gaztea.
**Lepoko**(**-berogarri**), **tapauka** (B), **bufanda** (Heg.) edo **kaxineta** (BN/L) lepoa eta ahoa giro hotzetik babesteko eta berotzeko erabiltzen den osagarria da. Zabala baino askoz luzeagoa da, lepoan biribilkatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Pwllheli

**Pwllheli** Galesko ipar-mendebaldeako Gwynedd eskualdean dagoen udalerri bat da, Llŷn penintsulako udalerririk handiena delarik. Gales hiztunen populaketa oso handi baten jabe da.

## Historia 
Pwllheli herria da Plaid Cymru alderdi politikoa sortu zen lekua. Albert Evans-Jones - Cynan - galestar olerkilari edo poetaren jaiolekua ere bada.

## Hizkuntza 
Erresuma Batuko 2001ko erroldaren arabera, biztanlegoaren %80-ak galeseraz hitzegiteko gai zen, galeserazko hiztunen portzetaiarik altuenak 10-14 adinekoen artean ematen dira, 94%-arekin.

## Iruditegia 

Irudi:Pwllheli Bus Station - geograph.org.uk - 1459429.jpg|Autobus geltokia.
Irudi:Pwllhelistn.jpg|Pwllheliko tren geltokia.
Irudi:Sgilfyrddio ym Mhwllheli - Wakeboarding at Pwllheli - geograph.org.uk - 876798.jpg|Portua.
Irudi:Pwllheli'n dathlu ei Chymreictod - Pwllheli celebrates its Welshness - geograph.org.uk - 498624.jpg|Kalea.

## Kanpo estekak 
* Pwllheli.info Croeso Group-en Webguneak
* Zure online gida Llŷn Penintsularako, Pwllheli delarik hiriburu ez ofizialal
* Pwllheliko portuaren webgunea
* Pwllheliko Butlin-en oroipenak
* www.geograph.co.uk : Pwllheli eta inguruetako argazkiak
* Webgune honetako Pwllheli-ren atalak postal zahar eta argazki zaharren bilduma dakarki
Neferkahor

**Neferkahor** Egiptoko VII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2170 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroan.

Ordena Zaharra, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran hondoratu zen eta Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeengan nagusitasuna ezarri zuten. Gobernari hau, zailtasun ekonomiko edo politikoen garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa ere izan zitekeen. Egoerak, Menfisen, kaotikoa izan behar zuen, Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, dinastia "Menfiseko 70 erregez, 70 egunez gobernatuz" osatu zela baitio.

Bere izena, Neferkara Hendu, honako hauetan dago:

* Abidoseko Errege Zerrendan
* Zigilu zilindriko batean.

erdian|thumb|450px|Abidoseko Errege Zerrenda. 50. kartutxoa
Berenize III.a

**Berenize III.a** ( K.a. 116 edo K.a. 115-K.a. 80) Egiptoko ptolomeotar dinastiako erregina bat izan zen. Batzuetan Kleopatra Berenize deitua, ez da bere egiptoar titulatura ezagutzen. Bere izena, gurtzara, *Bere aitak maitatua* bezala erantsi zen.

Zalantzak daude jaio zen urteari buruz, aukera gehien dituzten urteak, K.a. 115 eta K.a. 116 urteak diren arren. Ptolomeo IX.a Latiroren eta Kleopatra Selene I.aren alaba eta Ptolomeo XII.a faraoiaren arrebaordea zen.

Egipton, berak bakarrik gobernatu zuen lehen erregina izan zen Tauserten garaitik, K.a. 1185ean. Egiptoko faraoi bezala gobernatu zuen K.a. 81 eta K.a. 80 bitartean, eta, K.a. 101etik K.a. 88 bitartean, Errege Emazte Handi bezala gobernatu zuen bere senar eta osaba zen Ptolomeo X.arekin batera

## Bizitza 
Ptolomeo X.a Alexandrorekin, K.a. 101ean ezkondu zen, nork Ptolomeo IX.a Latiroren ondoren hartu zuen tronua bere ama Kleopatra III.ak lagunduta. Ezkontza honetatik, alaba bat jaio zen, Kleopatra V.a. Ptolomeok Kleopatra III.a hil zuen eta Latirok, itzuli eta tronua berreskuratu zuen K.a. 88an, eta, beraz, Ptolomeo X.ak eta Berenizek, Alexandriatik ihes egin zuten, Zipren babestuz, non Ptolomeo X.a hil zen K.a. 87an. Ptolomeo IX.a hil zenean, Berenize tronura itzuli zen, eta sei hilabetez gobernatu zuen, garai honetan, herriak maitatua izatea lortu zuelarik.

Berak, legitimitatea emateko Ptolomeo X.aren seme batekin ezkontzera behartua, Ptolomeo XI.arekin, K.a. 80an, honek, 19 egun beranduago hil zuen. Zuhurtasun falta handia erakutsi zuen erabaki bat izan zen, herria asaldatu zuena, matxinatu eta Ptolomeo XI.a hil zuena egun batzuk beranduago.
Egiptoko IX. dinastia

**Egiptoko IX. dinastia**, Herakleopolistarra, K.a. 2150. urtean agertzen da, eta K.a. 2100 ingururaino irauten du. Egiptoko lehen tarteko aroa deritzon garaian dago.

## Historia 
Garai honetan, Egipto, politikoki zatitua zegoen eta, izenez bakarrik, Egiptoko VIII. dinastia osatzen zuten Menfiseko errege ahulez gobernatua, tokiko zenbait agintarirekin borrokan zeudenak. Gainera, herrialdeak, aldian-aldian, inguruko tribu asiarren inbasioak jasaten zituen, Egiptoko egoera kaotikoa probestuz. Aktoesek estatu kolpe bat eman zuen eta faraoi bezala izendatu zuen bere burua gertuko Henen Nesut (Herakleopolis Magna) hirian, IX. dinastia abiaraziz, hasiera batean, bere autoritatea, soilik inguruko lurraldeetan bakarrik onartua izan zen arren.

Sexto Julio Afrikanoren arabera, dinastia honek, bere hiriburua Herakleopolisen du, eta Aktoesek abiarazten du, bere aurreko erregeak baino askoz modu krudelagoan jokatu zuelarik, herrialde osoaren nahigabea eraginez. Ondoren, erotu egin zen eta krokodilo batek hil zuen. Eusebio Zesareakoak, berak *Oktois* deitzen duen errege honek, Egipto osoa, kalamitate izugarriekin suntsitu zuela dio.

Dinastia honetako gobernari batzuen izenak identifikatu dira, euren agintaldien datak eta iraupena zehaztu gabe dauden arren. Dignatario hauen eragina, soilik Behe Egipton nabaritu zen, Goi Egipton sortu zirenen garaikideak izan zirelarik, Egiptoko XI. dinastia.

VII, VIII, IX, X eta XI. dinastiaren lehen zatia, Egiptoko lehen tarteko aroaren barnean sartzen dira.

## IX. dinastia Errege Zerrendetan 
Egiptoar Errege Zerrendetan mantentzen den IX. dinastiari buruzko informazioa, urria eta kontraesankorra da.

* Abidoseko Errege Zerrendak eta Saqqarako Errege Zerrendan ez dira agertzen
* Turineko Errege Kanonari dagokionez, garai honi dagokion zatian kaltetua dago, eta soilik bederatzi erregeren txatalak mantentzen dira.
* Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren epitomearen arabera, honako hau esan zuen: "409 urtez gobernatu zuten Herakleopoliseko 19 errege".
* Eusebio Zesareakoak, modu lakonikoan, honako hau idatzi zuen: "IX. dinastia, ehun urtez gobernatu zuten Herakleopoliseko lau erregez osatu zen".

Egiptologo eta historialari gehienek, garai hartako lekukotza urriekin, dinastia honek soilik 50 urtez iraun zuela estimatzen dute.

## IX. dinastia Turineko Errege Kanonaren arabera 
## Bibliografia 
* Padró, Josep: *Historia del Egipto faraónico* (capítulo 8: *El final del Imperio Antiguo y el Primer Período Intermedio*), Alianza Editorial, 2006, 
* Encyclopædia Britannica (15ª edición), Chicago, 1983, 

## Kanpo estekak
Josep Padró

**Josep Padró Parcerisa** (Bartzelona, 1946) Humanitateetan doktorea da (Historia espezialitatean) Bartzelonako Unibertsitate Autonomotik 1975etik, ohiz kanpoko saria lortuz.

Antzinako historiako katedraduna Bartzelonako Unibertsitatean, unibertsitate honetan irakasle izan da, Lisboako Unibertsitatean eta UNEDen (Madril). Europa eta Afrikan indusketa arkeologiko ugari zuzendu ditu (Oxirrinko eta Herakleopolis Magna Egipton). Antzinako Egipto eta Antzinako Ekialde Hurbileko zenbait Institutu eta Elkarteren partaide ere bada.

## Argitalpenak 
Hirurehun argitalpen eta libururen egilea da, honako hauek nabarmentzen direlarik:
* *Egyptian-type documents from the Mediterranean littoral of the Iberian Peninsula before the Roman conquest*. Leiden (Holanda), 1980-85.
* *Escarabeos del Museo Arqueológico de Ibiza*, en colaboración con Jorge H. Fernández, Madrid, 1982.
* *Amuletos de tipo egipcio del Museo Arqueológico de Ibiza*, en colaboración con Jorge H. Fernández, Ibiza, 1986.
* *El poblado ibérico del Tossal del Moro de Pinveres (Batea, Terra Alta, Tarragona)*, con Oswaldo Arteaga y E. Sanmartí, Barcelona, 1990.
* *katalanez* *Apunts de llengua Egípticia clàssica*, Barcelona, 1998, 2000, 2ª edición.
* *Historia del Egipto faraónico*, 1999. Alianza Editorial, S.A. .
* *Études historico-archéologiques sur Héracléopolis Magna. La nécropole de la muraille méridionale*, Barcelona, 1999.
* *katalanez* *Excavacions arqueològiques a Júlia Líbica* (Llívia, La Cerdanya)*, Girona, 2000.
* *El Egipto del Imperio Antiguo'', Madrid, 2005,
Egur ikatz

200 px|thumb|Egur ikatza gori.

[200 px|thumb|Marrazteko ere erabili ohi da egur ikatza: [ikatz-ziriak.]]
**Egur ikatza** landare edo animalia substantziei ura eta beste osagai lurrunkor batzuk kenduz lortzen den erregaia da. Karbono-hondakin beltz eta arina da, eta egurra 400 eta 700 graduen artean berotzerakoan sortzen da. 
Tenperatura hau lortzeko,  labe berezi bat erabiltzen da. Labe hau Egur ikatz labea deitzen da, egurra ganga batean apilatzen da eta beheko aldean sua sartzerakoan dena berotzen da ikatza sortzeko. Ezin da edozein moduan berotu, oxigeno kantitate minimo bat behar da.
Fitxategi:Charcoal.jpg
Fitxategi:Preparing Charcoal, Soliman.JPG|alt=

Euskal Herrian, mende askoan ohiko jarduera izan da egurra kontrolpeko atmosferan errez egur ikatza egitea.

## Ekoizpena 
Euskal Herrian, egur ikatza egiteko ohiko tokia txondorra izan da, hots, kono forma duen egur multzo handia. Lehenengo egurra bildu behar dugu. Txondorra egiteko, nahiago izaten da pagoa, haritza edo gaztainondoa erabiltzea, baina beste edozein zuhaitzetatik ateratako egurrarekin ere egin daiteke.

Ondoren egurra ondo txikitu edo moztu behar da. Txondorra egiteak oso teknika zehatzak eskatzen ditu. Txondorra altxatu baino lehen, egurra bildu eta txikitu beharra dago. Gero, txondorraren beheko partea izango den sare moduko zerbait egiten da txikitutako egur horrekin. Horren erdian makila bat jarri behar da gidatzat, eta alboetan beste lau makila, txondorraren tximinia eratzeko. Ostean, *alkate* deitzen den makila bat jartzen da: txondorraren garaiera zuzenduko duen ardatza.

Gero, behetik hasten da txondorra eraikitzen, enbor lodienak azpian, eta ondoren meheak. Armiarma-sare beten itxura izan dezake txondorrak.

## Historia 
Egur-ikatzaren ekoizpen historikoak enborren pila konikoak eraikitzea eskatzen zuen, airea sartzeko aukera emanez eta hondotik egosketa piztuz. Prozesu horren eraginkortasuna, askotan ikazkin profesionalek egiten zutena, erabakigarria zen eta errekuntza-erritmoaren araberakoa zen. Jarduera masibo horrek nabarmen lagundu zuen deforestazioan, batez ere Erdialdeko Europan, non basoen kudeaketa ziklikoak landare-ikatzaren etengabeko hornidura ematen zuen.

Gaur egun, zur-eskasia duten eskualdeetan egiten da ikazte modernoa, eta tenperatura espezifikoak erabiltzen dira ateratzen den ikatzaren propietateak zehazteko. Finlandian eta Eskandinavian, batez ere pinuak oinarri hartuta, zurezko mundruna ekoizteak landare-ikatza sortu zuen, galdategietan kokearen ordezko gisa erabilia, eta bertako baso-soiltze azkarra eragin zuen. Hala ere, XIX. mendearen amaieran alkitrana ekoizteari utzi ziotenez, eremu horietan baso-berritzea gertatu zen.

Estatu Batuetan, egur-ikatzezko briketen forma modernoa Ellsworth B. A. Zwoyer-ek patentatu zuen 1897an, eta, ondoren, Henry Fordek ezagun egin zuen. Azken horrek zurezko azpiproduktuak eta automobilak fabrikatzeko zerrautsa erabili zituen. Berrikuntza horren ondorioz, Kingsford Company sortu zen, eta gertaera garrantzitsua izan zen landare-ikatzaren ekoizpenaren historia garaikidean.

## Ikus, gainera 
* Kiln
* Ikazkintza

## Kanpo estekak
433 Eros

|}

**Eros**, 1898 DQ saileko 433. asteroidea da, 1898ko abuztuak 13an Gustav Wittek aurkitu zuena Berlindik. Lurraren orbitaren inguruan dabilen lehen asteroide ezaguna izan zen. Biziki forma luzanga bat du, saltxitxa baten antzerakoa. 22 kilometro neurtzen du mutur batetik bestera. Lurragandik hurbilen egon denean, 23 milioi kilometrotara egon da.

**Eros**, izen maskulino bat jaso zuen lehen asteroidea izan zen, eta Gustav Wittek modu independentean 1898ko abuztuak 13ko gauean aurkitu zuena, honek izena eman ziolarik, eta F. Linkek Berlinen. Aldi berean, Augusto Honorato Pedro Charloisek aurkitu zuen Nizatik.

2000n, Eros izan zen espazio zunda batek orbitatu zuen lehen asteroidea, NEAR Shoemakerrek hain zuzen, asteroidearen gainazalean lurreratu zena 2001eko otsailak 12an, halako lanerako prestatuta ez bazegoen ere. Zundak, datuak igortzen jarraitu zuen asteroidearen gainazaletik 2001eko otsailak 28rarte.

## Kanpo estekak
Espazio zunda

[300px|thumb|[Pioneer H **espazio zunda**, museo batean erakusgai.]]
Espazioaren esplorazioan, **espazio zunda** espaziora bidaltzen den gailu bat da, Eguzki Sistema eta haraindiko argizagiak eta fenomenoak esploratzeko xedea duena. Espaziontziek ez bezala ez dute ez pertsonarik ez zamarik garraiatzen eta esploraziorako beharrezkoak den tresneria soilik daramate, mugitu eta esplorazioa eta Lurrarekiko komunikazioa burutzeko energia-sistemekin batera.

Espazio zunda batek, honako elementu hauek izaten ditu:
* argazki kamera;
* espektro aztertzaileak, osagaiak eta elementu espazialen batzuk zehazteko;
* eguzki panelak, sistemen elikadura elektrikoarentzako;
* bateriak, eguzki panelek bildutako energia metatzeko;
* komunikabide ekipoak, informazioa berriz Lurrerantz igortzeko.

## Espazio zunda batzuk 
## Europa, Marterantz aurrera 
Gaur egun, ESAren egitasmo anbiziotsu bat, NASArekin elkarlanean, Mars Express zunda da, espazioan sei hilabete emango dituena, Marterantz iritsi arte. Bidaia honetan, espazio zundak, MARSIS izeneko tresna darama. Radar honekin, Mars Express zundak, bere tresna guztiak erabiltzeko prest ditu, planeta, atmosfera, gainazala eta lurrazpia aztertzeko. Radar horrek, hiru antena ditu: 20 metroko luzera duten bi polotako bi antena, eta 7 metroko luzera duen polo bakarreko antena bat, beste biekiko modu perpendikularrean orientatua.

## Kanpo estekak
Oxirrinko

**Oxirrinko** (Ὀξύρυγχος grezieraz) egiptoerazko *Per-Medyed*en izen greziartua da, Goi Egiptoko XIX. nomoko antzinako hiri bat, egungo البهنسا (El-Bahnasa arabieraz, Minia probintzian), Kairotik 160 kilometro inguru hego-mendebaldera dagoena, Bahr-Yusef edo Joseren Kanalaren ezkerraldeko ertzean. [thumb|250px|[Euklidesen *Elementuak* lanaren txatal bat, papiroan idatzia, Oxirrinkoko aztarnategian aurkitua.]]
Inguru horretan, aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bat dago, Napoleonekin batera, Egiptora espedizio militar eta zientifikoan joandako aditu Vivant Denonek identifikatua hasieran (1799-1802).

## Historia 
Garai helenistikoan, eskualde hiriburu garrantzitsu bat zen, Egiptoko hirugarren hiririk handiena. Egipto kristautu ondoren, bere eliza eta monasterio ugariengatik ospetsu izan zen. Hiriak munta mantendu zuen erromatar eta bizantziar garaian, pixkana-pixkana gainbehera joan zen arren. Arabiarrek  641ean Egipto inbaditu ondoren, hiria utzia izan zen, bere beharra zuen kanalaren zaintza faltaren ondorioz.

## Aztarnategi arkeologikoa 
[thumb|250px|[Platonen Errepublikaren txatala, Oxirrinkon aurkitutako papiroa.]]
Vivant Denonek hondakinen marrazkiak argitaratu zituen, ohorezko zutabe baten ikuspegia nabarmenduz (Denon 1802). Aztarnategia ez zen berriz esploratu 1897 arte, S. P. Grenfellek eta S. Huntek papiro bila indusketa kanpaina hasi zuten arte: milaka eta milaka aurkitu zituzten (gehienak grezieraz idatziak) eta Ingalaterrara eraman. *Oxyrrinchus* *Papyri* izenaz argitaratu ziren.

Aztarnategia 1920ko hamarkadan induskatu zuen Flinders Petriek, eta antzokia eta hilobi batzuk aurkitu, Fokas bizantziar enperadoreari eskaintza bat zeraman ohorezko zutabe bat eta kolomadi bat dokumentatu zituen. Aztarnategiaren kokapen planoa ere egin zuen.

Oxirrinkoko aztarnategiaren suntsipena gero eta azkarrago zihoan: harriak atera, zatitu eta kare bihurtzen ziren; halaber, papiroak eta balio arkeologikoko beste objektu artistiko batzuk antigoaleko gauzen azokan saltzen ziren (Petrie 1925).

1930eko hamarkadan, Evaristo Brecciak indusketa gehiago egin zituen Alexandriako Museoarentzat. Ondoren, aztarnategi arkeologikoa ia erabat utzia geratu zen, eta urte askotan zehar, legez kanpoko espoliatzaileek eginiko aurkikuntzei buruzko berriak baino ez daude.

1992an, *Egiptoko Antigoaleko Gauzen Zerbitzua*k eta Bartzelonako Unibertsitateak Oxirrinkon lan arkeologikoak egiteko elkarlanean aritzea adostu zuten, Josep Padrók zuzendurik, Mahmud Hanza elkarzuzendari arituta.

## Oxirrinko arraina 
Egiptoar tradizioaren arabera, oxirrinko arraina hiri horri lotuta zegoen. El-Fayumen animalia sakratutzat hartzen zen. Uste zenez, Osirisen zaurietatik sortu zen. Heliopoliseko teologiaren arabera, oxirrinko arrainak Osirisi zakila jan zion, haren anaia Sethek zakila moztu ondoren. Horrela, grekoerromatar garaian, jainkoarenganako errespetuagatik ez zen arrainik jan behar. Behi adar, *uraeus*a eta eguzki diska batek osatutako buruko batekin irudikatzen zen.

## Dokumentazioa 
Padró, Josep: *Excavaciones en Oxirrinco* (Oxirrinkoko Kataluniar-Egiptoar misio bateratuaren zuzendaria)

## Kanpo estekak
Cañaveral lurmuturra

**Cañaveral lurmuturra** (ingelesez *Cape Canaveral*) 1950etik, AEBen jaurtigune nagusia da, aktibitate espazialen gune nagusia. Geografiaren ikuspuntutik, Ozeano Atlantikoan hedatzen den irtenune estu bat da, Florida estatuan.

Misil jaurtiketarako base bezala, bere aktibitatea 1950eko uztailak 24an hasi zuen, V2 suziri eraberrituekin. Tokia, paregabea zen, jaurtiketak, ekialderantz egiten baitziren, eta, honela, misilak errez jarrai zitezkeen euren igoeran eta itsasoan erori inori kalterik eragin gabe.

Gaur egun, irtenune hareatsu hura, jaurtiketa arrapala ugariz betea dago, eta laborategi eta kontrolgune ezberdinekin lotzen duten errepide sare trinko bat du. Ingurua, neurri batean, NASAk kontrolatzen du, egitarau espazial zibilez arduratzen den estatubatuar organismo espaziala, eta beste erdian, AEBetako Aire Armadak, militarrez arduratzen dena.

1964an, inguru guztia, *Kennedy lurmuturra* bezala berrizendatua da, aurreko urtean hila izan zen AEBetako presidentearen omenez. Baina, hamar urte beranduago, protesta ugariren ondorioz, berriz Cañaveral lurmuturra deitua izan zen, eta Kennedy izena, NASAren gune espazialarentzako baino ez zen geratu.

## Kanpo estekak