Txinatar medikuntza tradizionala

[thumb|[Akupunturaren meridianoak erakusten dituen antzinako txinatar irudia.]]

**Txinatar medikuntza tradizionala** edo **Txinako medikuntza tradizionala** (TMT) medikuntza tradizionalaren estilo bat da, Txinan bi mila urte baino gehiagoz garatu dena, eta Txinako sendabelarrak, akupuntura, tui na masajeak, qigong ariketa eta dieta uztartzen dituena. Berriki Mendebaldeko medikuntza modernoaren zenbait ikuspegi integratzen hasi da testuinguru batzuetan. Medikuntza mota hori Txinaren eragin-esparruan oso erabilia da eta historia luzea du, eta azken urteetan munduko beste eskualde batzuetan hedatu da. Halaber, 2020an berriro egindako ikerketek erakutsi zuten Txinako biztanleen %41ek TMT zerbitzuak erabiltzen dituztela. Hala ere, ikerketa horiek ere adierazi zuten 2004-2016 aldian medikuntza tradizionalak aurrera egin zuela, TMT zerbitzuen %60ko erreferentzia nagusirantz hurbiltzeraino, baina oraindik ez zela nagusitu TMTko ospitaleetan.

## Ikuspegi tradizionala 
Mendebaldeko medikuntza ez bezala, ekialdeko TMT gorputza osotasun integratutzat hartuz azaltzen saiatzen da, anatomia, biokimika eta fisiologia bereizi gabe. Sistema filosofiko bat da, funtsezko lau zutabetan eta haien arteko oreka-egoeran oinarritua:

* Xi (bizi-energia)

* Yin eta Yang (aurkako indarren eta indar osagarrien dualtasuna)

* Meridianoak (Xik zirkulatzen duen kanalak)

* Funtzio "energetikoak" eta fisikoak dituzten organoak

Txinatar medikuntza tradizional hau xi bizi-energia orekatuan oinarritzen da, xi-a blokeatuta, ahulduta edo trabatuta dagoenean, gaixotasuna agertzen da. Oinarrizko kontzeptuetako bat da gorputzaren *xi*  bizi energia. Energia horrek *meridiano* deitutako kanaletatik zirkulatzen du eta gorputzeko organo eta funtzioak lotzen ditu. Txinatar medikuntza tradizionalean gorputzari eta gaixotasunari buruz erabiltzen diren kontzeptuek bere jatorri zaharra adierazten dute eta prozesu dinamikoetan jartzen dute arreta, egitura materialak bigarren mailan utzita. Energia hau, xi bixi energia, gorputzeko planoetan mugitzen da eta oreka espirituala, emozionala, mentala eta fisikoa zuzentzen ditu. TMTean badaukagu ere elkarren kontrako eragiten dioten bi indarrek: yin, energia negatiboak, eta *yang,* energia positiboak. Bi energiak aldi berean existitzen dira eta elkar eraldatzen dute: 

## Diagnostikoa 
Horretarako, pultsua neurtzen dute, mingaina, azala eta begiak aztertzen dituzte eta jateko eta lo egiteko ohiturei kasu egiten diete, besteak beste. Horrek  ez du esan nahi arriskurik ez dagoenik, teknika desegokiarekin eginez gero, konplikazioak sor daitezkelako, "The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review" artikuluaren arabera, "Acupuncture during pregnancy appears to be associated with few AEs when correctly applied", hau da, "Badirudi akupuntura haurdunaldian bigarren mailako ondorio gutxirekin lotzen dela behar bezala aplikatzen denean".    
thumb

### Fitoterapia 
Sendabelarrak desorekibrio fisiologikoak tratatzeko erabiltzean oinarritzen da. Horretarako, lehen aipatutako bildumak erabiltzen dituzte medikuek, gaixotasunen sintomak arintzeko: Fitoterapia.

### Kupping-a 
thumb|Kupping teknika
*Kupping* delakoa, hau da, bentosa bidez egiten den tratamendua, hainbat tradizio medikotan agertzen da, Antzinako Egipton, Grezia klasikoan eta Txinako Medikuntza Tradizionalean. Jatorri zaharreko praktika da, eta haren erabilera milaka urtez dokumentatu da medikuntzaren historian.

Kupping-aren bidez odol fluxua estimulatzen da. Horretarako, hainbat tamaina, material eta ezaugarritako bentosak erabiltzen dira, hutsa sortuz eta larruazala jasoz. Hutsa beroaren bidez (metodo tardizionala), hurrupatze-ponpen bidez (modernoagoa) edo  silikonako bentosekin sor daiteke. Larruazalean hustune hori sortzean, Txinako Medikuntza Tradizionalak xi-aren oreka berreskuratzen dela baiestatzen du, odol-gelidaldia ezabatuz eta meridianoen blokeoa murriztuz. Horren arabera, giharretako minak, kontrakturak eta min kronikoak, jasatzen eta murrizten laguntzen duela proposatzen da, besteak beste.
thumb|Moxibustioa

### Moxibustioa 
thumb|Moxibustioa
Moxibustioa, akupunturarekin batera, TMTaren praktika zaharrenetakoa da. Moxibustioa moxa izeneko material trinko eta lehorra erretzean datzan teknika da; moxa hau normalean Artemisia vulgaris landareaz osatuta egoten da, eta gorputzari beroa aplikatzeko erabiltzen da. Beroa larruazaletik hurbil aplikatu daiteke, kontako zuzenik gabe (teknika ohikoena), larruazala zuzenean ukituz, edo akupuntura orratz berotuen bidez (zeharkaro moxibustioa). TMTaren arabera, erreketa horrek xi-aren fluxua estimulatzen du, meridianoak berotu eta desblokeatuz, eta horrela odolaren eta energiaren zirkulazioa hobetuz. Muskulo eskeletoko minetan, nekea eta digestio arazoetan erabili izan da, besteak beste.

## Ikuspegi zientifikoa 
Hala ere, ikerketa zientifikoek ez dute x*i*aren, meridianoen eta akupuntura puntuen inguruko frogarik aurkitu. Txinatar medikuntza tradizionalaren teoria eta praktika ez daude ezagutza zientifikoan oinarrituta, eta desadostasunak gerta daitezke medikuntza mota hori praktikatzen duten medikuen artean diagnostikoen eta tratamenduen inguruan. Txinatar sendabelarren eraginkortasuna oraindik ez da asko ikertu eta froga gutxi ditu. 

Zenbait kasutan kezkak sortu dira,  landare, animalia atal eta mineralen toxikotasunaren inguruan. Horren inguruko beste kezka bat arriskuan dauden espezieen legez kanpoko merkataritzarena da, esaterako tigreen eta errinozeroen kasuan. Ikerketa farmakologikoak egin dira sendabelar tradizional horietatik botika berriak sortzeko, baina oraindik arrakasta gutxi lortu da.

Akupuntura, bai haurdun dauden emakumeentzat, bai haurdun ez diren pertsonentzat, orokorrean, praktika eraginkor eta segurutzat jotzen da, behar bezala aplikatzen denean.  Hala ere, eraginkortasunari dagokionez, ondorio etat emaitza desberdinak zein kontraesankorrak aurkitu ditzakegu PubMed-en. Beraz, akupunturaren onura terapeutikoak, ikuspegi zientikiko hutsetik, ez daude oraindik argi.

Egindako ikereketa zientifikoen arabera, fitoterapia akupuntura baino arriskutsuagoa izan daiteke haurdun dauden emakumeentzat. Izan ere, sendabelar "naturalen" erabileran oinarritzen denez, kaltegabeak direla pentsarazten duelako. Hala ere, osagai aktiboek bigarren mailako ondorio kaltegarriak eragin ditzakete. Batez ere, medikuren gainbegiraketarik gabe. 

Teratologia Elkartearen arabera, akatsa izango litzateke fitoterapia enbrioi edo fetuarentzat segura dela pentsatzea: "Landare-erauzketen osagai aktiboak sendagai araztuen antzekoak dira, eta efektu kaltegarri larriak eragiteko potentzial bera dute. [...] Obstetriziek emakumeei aholkatu beharko liekete fetuak belar-botiken arriskupean ez jartzeko."  Dena dela, testuinguru klinikoan, bigarren mailako ondorioak saihesteko, fitoterapia eta tratamendu konbentzionalak koordinatzea gomendatzen dute medikuek: "T2DM CAS duten pazienteen tratamenduan, CHMrekin (Chinese Herbal Medicine) konbinatuta, WMk bakarrik baino abantaila gehiago izan ditzakeela ikusi dugu", "Txinako medikuntza herbalak MCI pazienteen funtzio kognitiboa hobetzeko esku-hartze eraginkor gisa du potentziala", "Ahoko CHMaren eta donepezilaren erabilera konkurrentea donepezil hutsa baino eraginkorragoa dela dirudi MCIren funtzio kognitiboa hobetzeko". Horregatik, ikerketek terapien erabilera bateratua aztertzen dute, osagai aktiboen arteko sinergia lortzeko asmoarekin. 

Aurikuloterapiari buruz egindako ikerketak mugatuak badira ere, batzuek aurikuloterapiaren eraginkortasunaren inguruko emaitza baikorrak iradoki dituzte. Hala ere, ebidentzia sendoagoa behar da ondorio argiak ateratzeko.

Kuppinga azaltzeko asmoarekin egin diren ikerketek ez dute emaitz argirik argitaratu. Izan ere, ez dago ebidentzia zientifiko sendo nahikoirk kupping-aren eraginkortasuna terapeutikoa baieztatzeko, plazebo efektua bezalako faktoreak kontuan hartuta:

"Berrikuspen honek kupping-aren mekanismo posible batzuk identifikatu zituen, bere efektu ezberdinak azaltzen dituzten teoria batzuetan oinarrituta. Teoria bakar batek ere ezin du azaldu bere efektu-espektro osoa. [...] Oinarrizko ikerketa zientifiko berritzaileak ere behar dira kupping-ari buruz eztabaidatutako teoriak egiaztatzeko teoria berriak asmatzearekin batera."

Ez dago moxibustioari buruzko ikerketa nahikorik, emaitzak esanguratsuak dituztenik, onura terapeutikoak baieztatzeko.

## Historia 
thumb|Shennong pertsonaia mitologikoa da. Txinatar tradizioaren arabera, belar-medikuntzaren "aita" mitologikoa da.

Medikuntza tradizional txinatarraren testu zaharrenetako bat tradizionalki Shennong izeneko batek egina dela esaten da, eta K.a. I. mendea eta K.o. I. mendea bitartean osatu zen, Han dinastiaren amaierako garaian. Bere lanean, 365 sendagaiak jasotzen dira. Shennongi ehunka sendabelar eta substantzia toxiko identifikatzea egozten zaio, Txinako medikuntza tradizionalaren eta nekazaritzaren garapenerako funtsezkoa izan zena. Hala ere, idazki hau ez da legezko dokumentu bat, baizik eta  lehenengo testu mediko ezagunenetako bat.

Ustez, munduko farmakopea ofizial zaharrena *Tang materia medikoa* da. Txinerazko izena *Xinxiu Bencao* da, eta K.o. 659. urtekoa da. Tang dinastiako gobernuak hainbat sendagileren lana koordinatu zuen, lehenengo farmakopea ofiziala sortzeko. Medikuen lanerako, *Xinxiu Bencao* delakoak 844 inguru substantzia estandarizatu zituen, haien ezaugarriak, dosia, osaera eta erabilera terapeutikoa jasota.

*Materia medikoaren bilduma* edo *Bencao Gangmu* Li Shizhenek (1518-1593) osatu zuen. Liburua 53 alez osatuta dago, eta 1.892 substantzia sendagarriri buruzko xehetasunak biltzen ditu (Txinako Medikuntza Tradizionala, TMT), 1.100 ilustrazio eta 11.000 errezeta barne. Gainera, 1.094 landareren itxura, ezaugarriak, zaporeak, eta elaborazioa azaltzen dira, bai eta gaixotasunen tratamenduan substantzia horiek dituzten erabilera terapeutikoak ere.

thumb|*Materia medikoaren bilduma*, Li Shizhenek (1518-1593) Txinako Ming dinastian idatzitako farmazia-testua. Edizio hau 1593an argitaratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak