Urte

[thumb|400px|Eguzki-[analema, urte osoan zehar ordu berean Eguzkiaren posizio aldaketa darakusana.]]
[thumb|400px|Lau [urtaro klasikoak: negua, udaberria, uda eta udazkena.]]
**Urtea**, Lurrak Eguzkiaren inguruan bira oso bat ematen igarotzen duen denbora da. Beste edozein planeta edo argizagiren orbita-periodoa ere bada. Lurraren makurdura axiala dela eta, urtebetean, urtaroak igarotzen dira, hainbat aldaketek markatua: eguraldia, argi-orduak eta, hortaz, landaredia eta lurraren emankortasuna. Adibidez, mundu osoko klima epeletan, Euskal Herria barne, lau urtaro klasiko bereizi izan dira: negua, udaberria, uda eta udazkena.

Urte natural bat Lurraren orbita-periodoaren egun kopurua da gutxi gorabehera, egutegi jakin baten araberakoa. Egutegi gregorianoa, munduan hedatuena, 365 egun ditu urte arruntean eta 366 egun bisurtean, 12 hiletan taldekatuak. Egutegi gregorianoan, urtearen batez besteko iraupena, 400 urteko ziklo osoan, 365,2425 egunekoa da. Urtea adierazteko, ez dago sinbolo ofizialik, baina ***a*** erabili ohi da (latinezko *annus* hitzetik), nahiz-eta batzuetan ***y*** eta ***yr*** ere erabili (ingelesezko *year* hitzetik). Honen multiploak dira Ma (megaurtea, geologian erabilia), Ga (gigaurtea) eta ka (kilourtea).

Astronomian, juliotar urtea denbora neurtzeko unitate bat da, zehazki 86.400 segundoko 365,25 egun dituena (segundoa SI sistemaren oinarrizko unitatea izanik), eta hortaz 31.557.600 segundo dirauena.

Hamar urteko aldiari, *hamarkada* deritzo; ehunekoari, *mende,* eta, milakoari, *milurteko*. Lau urtek *olinpiada* bat osatzen dute, eta bost urtek *bosturteko* bat.

## Hitza
*Urte,* izan ere*,* hitz orokorra da, garai eta euskalki guztietakoa. Iparraldean, herskari hasperenduna du (-th-)
**aurten*: oraingo urtean
**geurtz*: datorren urtean

Urteko lehen eguna urteberri-eguna da (urtarrilaren 1a), eta azkena, urtezahar-eguna (abenduaren 31).

### Esaerak
**Apirila euritsu, urte hura ogitsu*.

#### Egutegi juliotar berrikusia
1923an proposatu eta ekialdeko Eliza Ortodoxo batzuetan erabiltzen den egutegi juliotar berrikusiak, 900 urtero, 218 bisurte ditu, batez besteko urtearen iraupena 365,2422222 egunekoa izanik, hau da, urte tropikalaren batez besteko iraupenaren antzekoa, 365,24219 egun (9,10eko errore erlatiboa). 2800. urtean, egutegi gregorianoak eta juliotar berrikusiak efutegiko egun bateko aldea izaten hasiko dira bien artean.

### egutegi gregorianoa
egutegi gregorianoak iparraldeko ekinokzioa martxoaren 21ean edo lehentxeago izatea bilatzen du, eta, beraz, urte tropikoa jarraitzen du. 400 urtetatik 97 bisurteak direnez, egutegi gregorianoaren urteko batez besteko iraupena 365,242 egunekoa da 1 ppm baino gutxiagoko errore erlatibo batekin (8-10-7), benetako batez besteko iraupena 365,24219 egun baita. 4000. urterako, martxoko ekinozioa egutegi gregorianoan egun bat atzeratuko dela uste da, ez horren egituragatik, baizik eta Lurraren errotazioaren moteltzeagatik eta, ondorioz, egunaren luzapenagatik.

### Beste egutegi batzuk
Historikoki, ilargi-eguzki egutegiek hil osoak tartekatzen zituzten, behaketaren arabera. Ilargi-eguzki egutegiak ez dira dagoeneko erabiltzen, arrazoi liturgikoengatik izan ezik (egutegi hebrearra, zenbait egutegi hindu).

Jalali egutegi historikoaren egokitzapen modernoa, Hejirako eguzki egutegi (1925) izenez ezagutzen dena, eguzki-egutegi hutsa da, behaketan (edo kalkulu astronomikoan) oinarritutako bisurte-egunen eredu irregularrarekin, zeinak, bisurteen sistema algoritmiko bat erabili beharrean, urte berria (Noruz) udaberriko ekinokzioaren egunean (Teherango ordu-eremuan) kokatzea helburu duen.

### Aldakuntza
Urte astronomiko baten iraupen zehatza denboran zehar aldatuz joan (eta joango) da. Hauek dira aldaketa horien arrazoi nagusiak:
* Ilargiaren eta planeten eragin grabitatorioak Lurraren mugimendua aldatzen du Eguzkiaren inguruko orbita konstante batean. Lurraren orbita modu kaotikoan aldatzen da, baina hurbilen dauden planeten orbitak baino modu mugatuagoan.
* Lurraren eta Ilargiaren arteko errotazio sinkronoak egunaren eta hilaren iraupena handitzen du (Lurraren errotazioaren momentu angeluarretik Ilargiaren biraketara igaroz). Urte zibilean egunaren luzera neurtze unitatea denez, urtearen iraupenean eragiten du. Aldi berean, errotazio sinkronoa glaziazio ondoko erreboltaren eta itsas mailaren igoeraren araberakoa da.
* Eguzkiaren masa efektiboaren aldaketek, zeinak eguzki-haizeak eta fusio nuklear bidez sortutako energia erradiazioak eragin dituzten, Lurraren orbita periodoak epe luzera izango du eragina (urteko 1,25 mikrosegundo, gutxi gorabehera).
* Beste efektu batzuek orbita-periodoa laburtzeko joera dute, hala nola Poynting-Robertson efektuak (urteko 30 nanosegundo inguru) edo grabitazio-uhinek (urteko 165 attosegundo inguru).

## Nazioarteko ikurra 
Ez dago nazioarteak onartutako ikurrik urtea adierazteko denbora unitate gisa. Nazioarteko Unitate Sistemak ez du batere proposatzen. NIST SP811 eta ISO 80000-3:2006
sistemek, berriz, **a** proposatzen dute, latinezko *annus* edo *annum* hitzaren laburdura. Batzuetan, ingelesezko **y** edo **yr** erabiltzen dira, *year* hitzaren laburdura. Euskaraz **u.** ikurra erabiltzen da.

### a ikurra 
Neurri Unitateen Kode Bateratuak (*Unified Code for Units of Measure* delakoak) ISO 1000, ISO 2955 eta ANSI X3.50 bereizten ditu, ikur bereiziak erabiliz:

:**at** = a_t = 365.24219 egun urte tropikalean

:**aj** = a_j = 365.25 egun juliotar urtean

:**ag** = a_g = 365.2425 egun urte gregorianoan

:**a** = 1 aj urtea (zehazten ez bada)

#### SI aurrizkiak 
* **ka** (**kiloannum**), milurteko bat da, hau da, mila urtea (103).
* **Ma** (**megaannum**), milioi bat urte (106). Diziplina zientifikoan erabilia, batez ere geologian, paleontologian eta astronomian, denbora tarte luzeak iraganean edo etorkizunean adierazteko. Astronomian, juliotar urtea erabiltzen da, zehazki 365,25 egunekoa. Geologia eta paleontologian, urtea ez dago zehaztua, eta egilearen araberakoa da.
* **Ga** (**gigaannum**), gigaurte bat da, mila milioi urte (109). Kosmologian eta geologian erabilia iraganeko denbora tarte oso luzeak adierazteko. Adibidez, Lurra orain dela *4.57 Ga* inguru sortu zen (4,57 mila milioi urte, alegia).
* **Ta** (**teraannum**), bilioi bat urte (1012). Denbora unitate luze-luzea da, unibertsoaren adina baino 70 aldiz luzeagoa. Izar nano gorri baten bizi iraupena uste denaren baliokide da.
* **Pa**, mila bilioi urte (1015). Tantalo-180m isomero nuklearraren semidesintegrazio-periodoa, izan ere, 1 Pa inguru da.
* **Ea**, trilioi bat urte (1018). Tungsteno-180 gaiaren semidesintegrazio-periodoa, hala, 1.8 Ea da.

## Zenbakera
Egutegiko aro batek zenbaki kardinal bat esleitzen dio urte bakoitzari iraganeko gertaera bat erreferentziatzat erabiliz (abiapuntua) aroaren hasiera markatzeko.

Egutegi gergorianoa da munduan gehien erabiltzen den egutegi zibila. Bere abiapuntua da Jesus Nazaretekoaren jaiotzaren VI. mendeko estimazio bat. Bi modutan adierazten dira urteak: latinezko *Anno Domini* (Jaunaren urtean) –labur, A.D– eta, ohikoagoa euskaraz, *Kristo ondoren* –labur, K.o.–. Abiapuntua baino lehenagoko urteak *Kristo aurretik* –labur, K.a.– (efemeride egunak). Hori da *urte* unitatearen esanahi bat hainbat testuinguru zientifikotan erabiltzen dena. 36.525 efemeride eguneko juliotar mendea eta 365.250 efemeride eguneko juliotar milurtekoa, izan ere, kalkulu astronomikoetan erabiltzen dira. Funtsean, juliotar urtetan denbora-tarte bat adieraztea da, denbora-tarte luzeetarako denbora-kopuru bat zehatz-mehatz zehazteko modu bat (ez zenbat urte *erreal*), non efemeride egunen kopurua adieraztea zaila eta ez intuitiboa litzatekeen. Konbentzioz, juliotar urtea argi-urte batek egindako distantzia kalkulatzeko erabiltzen da.

Neurri Unitateen Kode Bateratuan (baina ez Fisika Puru eta Aplikatuaren Nazioarteko Batasunaren edo Zientzia Geologikoen Nazioarteko Batasunaren arabera), **a** ikurrak (azpiindizerik gabe) beti juliotar urteari (aj) egiten dio erreferentzia, 31557600 segundokoari, alegia.

: 365.25 d ×  = 1&nbsp;a = 1&nbsp;aj =  Ms.

SI biderkatzaile aurrizkiak aplika dakizkioke «ka», «Ma», etab. osatzeko.

Juliotar urte zientifikoa ez da nahasi behar egutegi juliotarreko urte batekin. juliotar urte zientifikoa SIren segundoaren multiploa da; gaur egun, *astronomikoa* kontsideratzen da bakarrik astronomian erabiltzen den zentzuan; benetako urte astronomikoak zeruko gorputzen mugimenduetan oinarritzen dira.

### Urte sideral, tropikal eta anomalistikoak
Hiru urte hauetako edozeini urte astronomiko dei dakioke, modu zabalean.

Urte siderala Lurrak bere orbitaren bira bat osatzeko behar duen denbora da, erreferentzia-sistema finko baten arabera neurtuta (adibidez, izar finkoak, latinezko *sidera*tik, singularra *sidus*). Bere batez besteko iraupena 365,256363004 egun da (365 e&nbsp;6 h&nbsp;9 min&nbsp;9,76&nbsp;s) (J2000.0 garaian; hau da, 2000ko urtarrilaren 1a, 12:00:00 –LD (Lurraren denbora) edo TT (Terrestrial Time) ingelesez–.

Gaur egun, batez besteko urte tropikala edo tropikoa Eguzkiaren batez besteko ekliptika-longitudea 360 gradu handitzeko denbora-tarte gisa definitzen da. Eguzkiaren ekliptika-longitudea ekinokzioarekiko neurtzen denez, urte tropikalak urtaroen ziklo oso bat hartzen du barne, eta nazioartean erabiltzen den egutegi gregoriano gisako eguzki-egutegien oinarria da. Batez besteko urte tropikalaren definizio modernoa denbora errealetik minutu bat edo bi desberdintzen da, adibidez, iparraldeko ekinokzioaren igarotzeen artean, behean azalduko diren hainbat arrazoirengatik. Lurraren ardatz-prezesioa dela eta, urte tropikala urte siderala baino 20 minutu laburragoa da, gutxi gorabehera. Batez besteko urte tropikala, definizio modernoa erabiliz, gutxi gorabehera, 365 egun, 5 ordu, 48 minutu 45 segundo da (=&nbsp;365,24219&nbsp;d&nbsp;×&nbsp;86.400&nbsp;s). Urte tropikalaren iraupena, milaka urtetan, pixka bat aldatzen da, ardatz-prezesioaren tasa ez baita konstantea.

Urte anomalistikoa Lurrak bere apsideekiko bira bat osatzeko behar duen denbora da. Lurraren orbita eliptikoa da; muturreko puntuak, apside deiturikoak, dira: perihelioa –non Lurra Eguzkitik hurbilen dagoen– eta afelioa –non Lurra Eguzkitik urrunen dagoen–. Urte anomalistikoa, normalean, periheliotik igarotzeen arteko denbora gisa definitzen da. Bere batez besteko iraupena 365,259636 egunekoa da (365 d 6 h 13 min 52,6 s) (J2011.0 garaian).

Urte drakonikoa, urte drakonitikoa, eklipse urtea edo ekliptika urtea da Eguzkiak (Lurretik ikusita) ilargi nodo berarekiko (Ilargiaren orbitak ekliptika gurutzatzen duen puntua) bira bat osatzeko behar duen denbora. Urte hori eklipseekin lotuta dago: horiek Eguzkia eta Ilargia nodo horietatik gertu daudenean bakarrik gertatzen dira; beraz, eklipseak gertatzen dira eklipse erdiko urte bakoitzeko hilabete baten ondoren, gutxi gorabehera. Beraz, eklipse urte bakoitzean, bi eklipse garai daude. Eklipse urtearen batez besteko iraupena hau da:
:  egun (346 d 14 h 52 min 54 s) (J2011.0 garaian).

Termino hori, batzuetan oker, ilargi-prezesioaren periodo drakoniko edo nodala izendatzeko  erabiltzen da, hau da, Ilargiaren goranzko nodoaren ekliptikaren inguruko bira osoaren periodoa izendatzeko: 18,612815932 juliotar urte (6798,331019 egun; J2000.0 garaian).

### Ilbetearen zikloa
Ilbetearen zikloa da Eguzkiak (Lurretik ikusita) Ilargiaren orbitaren perigeoarekiko bira bat osatzeko behar duen denbora. Aldi hori ilbetearen itxurazko tamainarekin eta hilabete sinodikoaren iraupen aldakorrarekin lotuta dago. Ilbetearen ziklo baten iraupena hau da:
:  egun (411 egun 18 ordu 49 minutu 35 segundo) (J2000.0 garaian)).

### Ilargi urtea
Ilargi-urteak Ilargiaren faseen hamabi ziklo oso ditu, Lurretik ikusita. Gutxi gorabehera 354,37 eguneko iraupena du. Musulmanek erlijio-helburuetarako erabiltzen dute, hala nola Haj-aren data eta Ramadan barau hilabetea kalkulatzeko, eta, beraz, baita *Eid*ak ere. Juduen egutegia ere ilargi urtearen modukoa da, gehienbat, baina, bi edo hiru urtean behin, tartean, ilargi-hilabete bat gehitzen zaio, egutegia eguzki-zikloarekin sinkronizatuta mantentzeko diseinatua. Horrela, juduen (hebrear) egutegiko ilargi-urteak hamabi edo hamahiru ilargi-hilabete ditu.

### Urte lausoa
Urte lausoa 365 eguneko urtearen hurbilketa integrala da, zeina urte zehatzagoekin alderatzen den. Normalean, urte lausoa 30 eguneko 12 hilabete eskematikotan banatzen da, gehi tartekatutako 5 egun. Urte lausoa Etiopiako, Antzinako Egiptoko, Irango, Armeniako eta Mesoamerikako azteken eta maien egutegietan erabili zen. Oraindik ere, zoroastriar komunitate askok erabiltzen dute.

### Urte heliakala
Urte heliakala izar baten igoera heliakalen arteko tartea da. Ekliptikatik urrun dauden izarrentzat, urte sideralarekiko desberdina da, batez ere ekinokzioen prezesioagatik.

#### Urte sotikoa
Urte sotikoa Sirius izarraren urte heliakala da, hau da, igoera heliakalen arteko tartea. Gaur egun, urte siderala baino txikiagoa da, eta bere iraupena juliotar urtearen oso antzekoa da, 365,25 egunekoa.

### Urte gaussiarra
Gauss-en urtea edo urte gaussiarra Eguzkiarekiko masa hutsala duen eta beste planetek asaldatu gabeko planeta baten urte siderala da, grabitazio-konstante gaussiarrak gobernatzen duena. Planeta hori Eguzkitik zertxobait hurbilago egongo litzateke Lurraren batez besteko distantzia baino. Bere luzera hau da:
:  egun (365 d 6 h 9 min 56 s).

## Planeten urteak 
thumb|300x300px|Eguzki sistemako lau planetaren urteen simulazioa
Eguzki-sistemako planeten iraupena Lurreko egunetan adierazita dago, bi hamarrekorekin.

## Egutegi gregorianoa onartzeak eragindako pasadizoak 
* Teresa Àvilakoa 1582ko urriaren 4an, hil zen, ostegunean, eta hurrengo ostiralean, urriaren 15ean, lurperatu zuten. Santa Teresa eguna urriaren 15ean.
* Shakespeare eta Cervantes data berean hil ziren, 1616ko apirilaren 23an, baina ez egun berean. Cervantes 1616ko apirilaren 23an hil zen, 1582tik Espainian indarrean dagoen egutegi gregorianoaren arabera. Shakespeare 1616ko maiatzaren 3an hil zen, Ingalaterran indarrean zegoen egutegi juliotarraren arabera, 1752ra arte.
* Errusiak ez zuen onartu egutegi gregorianoaren erreforma, sobietarrak iritsi arte. Egutegi berria hartzeko, 1918ko otsailaren 1a otsailaren 14a zen. Kasu bitxia da: “Urriko Iraultza”, SESB zaharrean, azaroan ospatzen zen. Horren arrazoia zen iraultza 1917ko urriaren 25ean gertatu zela, Errusia zaristan indarrean zegoen egutegi juliotarraren arabera. Egun hori, erregimen berriak egutegi gregorianoa hartu zuenean, azaroaren 7an erori zen. Iraultzaren urtebetetzea azaroan izan zen beti, eta batzuetan “Azaroko Iraultza” ere esaten zaio.

## Ikus, gainera 
* Zero urtea (0)
* Aurten: [[]]
* Urte arrunta eta bisurtea

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Fraser, Julius Thomas (1987). Time, the Familiar Stranger. Time. The Familiar Stranger (illustrated ed.). Amherst: University of Massachusetts Press. Bibcode:1988tfs..book.....F. . OCLC 15790499.
* Whitrow, Gerald James (2003). What is Time?. Oxford: Oxford University Press. . OCLC 265440481.
* 
* 

## Kanpo estekak