open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Rosegger

**Peter Rosegger** (Alpl, Estiria, Austria, 1843ko uztailaren 31 &ndash; Krieglach, Austria, 1918ko ekainaren 26a) alemanezko idazlea izan zen. Austriarren bizimoduak eta ohiturak azaldu zituen maisutasun handiz kontakizun-liburuetan. Fede tradizionala aldarrikatu zuen hiri handietan garatzen ari zen modernismoaren aurrean.

Obra nagusiak: *Die Schriften des Waldschulmeisters* (1875, *Basoko eskolako maisuaren idatziak*), *Waldheimat, Erinnerungen aus der Jugendzeit* (1877, *Basoko sorterria, gaztaroko oroitzapenak*), *Der Gottsucher* (1883, *Jainkoaren bila*), *Jakob der letzte* (1888, *Jakob azkena*) eta *Als Ich noch jung war* (1895, *Artean gazte nintzela*).

## Erreferentziak
Jacques Tati

**Jacques Tati** (jaiotza-izena: Jacques Tatischeff; Le Pecq,  - Paris, ) frantses zinema-zuzendaria eta antzezlea izan zen. *Music-hall*ean jardun ondoren, zinemari ekin zion (1932), film laburrak eginez. Eguneroko bizitzaren satira da Tatiren zinemaren ardatza. Behatzaile zorrotza zen, umore finez hornitua, eta hainbat giro islatzen ditu bere filmetan; hala, herri txikietako bizitza: *Jour de fête* (1948, *Jai eguna*): burgesia txikia *Les Vacances de M. Hulot* (1953, *Hulot jaunaren oporrak*), *Mon oncle* (1958, *Nire osaba*); hirietako bizitza modernoa: *Playtime* (1953), *Trafic* (1969, *Trafikoa*).

## Filmografia 
### Zuzendaria 
* 1945: *Sylvie et la fantôme*.
* 1947: ''L'école des facteurs*.
* 1949: *Jour de fête*
* 1953: *Les vacances de M. Hulot*
* 1958: *Mon oncle*
* 1967: *Playtime*
* 1971: *Trafic*
* 1974: *Parade*.
* 1977: *La sapponatrice*.
* 1978: *Forza Bastia 78*

### Aktorea 
* 1932: *Oscar, champion de tennis*
* 1934: *On demande une brute*
* 1935: *Gai dimanche*
* 1936: *Soigne ton gauche*
* 1945: *Sylvie et le fantôme*
* 1946: *Le Diable au corps*
* 1947: *L'école des facteurs*
* 1949: *Jour de fête*
* 1953: *Les vacances de monsieur Hulot*
* 1958: *Mon oncle*
* 1967: *Cours du soir*
* 1967: *Playtime*
* 1971: *Trafic*.
* 1972: *Obraz uz obraz*
* 1974: *Parade*
* 1978: *Forza Bastia 78''

## Erreferentziak
Rhinolophus pusillus

***Rhinolophus pusillus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus pusillus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Simon Vouet

thumb|260px|alt|Simon Voueten erretratua

**Simon Vouet** (Paris, 1590eko urtarrilaren 9a - *ibidem*, 1649ko ekainaren 30a) frantziar margolaria izan zen, Laurent Vouet pintorearen semea.

Aitaren lantegian egin zituen margolaritza-ikasketak. Hamalau urte zituela, Ingalaterrara joan zen, eta han hainbat erretratu egin zuen. 1611. urtean Turkiara joan zen Frantziako enbaxadorearen laguntzaile gisa, eta Konstantinoplan bizi izan zen urtebetez; Mustafa I.aren erretratu bat egin zuen han.

Handik Italiara joan zen, eta hamabost urtez bizi izan zen Italiako hainbat hiritan (Venezia, Erroma eta Genova). Urte horietan Doriatarren eta Barberini kardinalaren babespean egon zen. 1624. urtean Erroma aukeratu zuen bizilekutzat eta San Lukaseko akademikide egin zuten.

Vouet Italian bizi bazen ere, Frantzian bazuten haren ospearen berri. Richelieuk eta Luis XIII.ak nola edo hala ezagutu nahi zuten pintore hura, eta Frantziak Erroman zuen enbaxadorearen bidez, gortean lan egiteko aukera eman zioten Voueti (1627).

Richelieuk Parisko eta Rueileko bere gazteluak apaintzeko agindua eman zion. Hala, Vouet Frantziara itzuli zen, eta haren itzulerak benetako iraultza eragin zuen Frantziako plastikan.

Voueten pintura, Italian lan egin zuen garaian, Caravaggioren pinturaren mende zegoen guztiz, eta hala ikus daiteke garai hartako erlijiozko hainbat lanetan, besteak beste, *Andre Mariaren jaiotza* (San Francesco a Ripa) eta *San Frantziskoren Bizitza* (1629, San Lorenzo in Lucinia) obretan.

Ondoren, Guido Reni pintorearen lanak eraginda, barrokismorantz jo zuen, ez bakarrik erlijiozko lanetan, baita mitologia- eta elezahar-motako lanetan ere. Vouetek eragin handia izan zuen Frantziako ondorengo belaunaldietako artistengan.

Koadrorik ezagunenak: *Jesusen aurkezpena tenpluan, Karitate erromatarra, Kristo gurutzean* eta erretratuak (*Luis XIII.a*).

File:Simon Vouet 001.jpg|*Allégorie de la richesse* (1630-1635) 
File:Vouet Simon Vierge Hesselin.jpg|''Vierge à l'Enfant* (1640-1645)
File:SVouet.jpg|*Crucifixion* (1622)
File:Vouet temple louvre.jpg|*La Présentation de Jésus au Temple* (1641) 
File:Simon Vouet 002.jpg|*Apollon et les Muses* (1640)
File:Simon (Werkstatt) Vouet 001.jpg|*Vénus Endormie* (1630-1640)
File:Vouet-crucifixion-lyon.jpg|*Crucifixion* (1636-1637)*
File:Simon Vouet - The Muses Urania and Calliope.JPG|*Les muses Uranie et Caliope* (1634)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kolina

**Kolina** konposatu basikoa da, B bitaminaren taldekoa. Likido lodia da, alkalinoa, uretan eta alkoholetan oso disolbagarria.

Animalietan izaten da, behazunean, gihar-zuntzetan eta beste zenbait ehunetan; fosfolipido mota batzuen eta azetilkolinaren osagaietako bat da.

Kolinaren funtzio nagusia prozesu metaboliko batzuetan beharrezkoa den metiloa gorputzera eramatea eta gantza gibeletik gorputzeko beste atal batzuetara eramatea dira.

Bitamina gisa sailkatu ohi da (B bitaminaren barruan), gorputzak sintetizatu egiten baitu. Kolinarik ezak organismoan arazoak sortzen ditu: ez haztea, odoljarioak giltzurrunetan eta gantza gibelean pilatzea, besteak beste. Erabilera terapeutiko ugari ditu.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amédée Ozenfant

**Amédée Ozenfant** (Saint-Quentin, 1886ko apirilaren 15a - Cannes, 1966ko maiatzaren 4a) frantses margolaria izan zen. Purismoaren estetika printzipioak argitaratu zituen *L´Elan *aldizkarian (1915-1917), eta mugimendu horren teoriko nagusia izan zen 1918tik aurrera, Le Corbusierrekin batera. Haren lanen oinarria errealitateko objektu bat izan ohi zen, oinarrizko objektu horri bigarren mailako edo oinarrizko ez zituen ezaugarriak kenduz abstrakziora eramaten zuena. Azken urteetako lanetan xehetasunek leku handiagoa hartu zuten haren estiloan. Artearen teoria ere landu zuen; besteak beste, sintesi lan bat argitaratu zuen, *L´Art* (1928).

## Erreferentziak
André Salmon

[thumb|250px|André Salmon (eskuinean), [Amedeo Modigliani|Modigliani eta Picassorekin.]]
**André Salmon** (Paris, 1881eko urriaren 4a - Sanary-sur-Mer, Var, 1969ko martxoaren 12a) frantziar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Guillaume Apollinaire eta Max Jacoben adiskidea izan zen. Poesia-bildumak, eleberriak eta arteari buruzko azterketak argitaratu zituen, batez ere.

Haren obra nagusiak *Poèmes* (1905, «Poemak»), *Féeries* (1907, "Fantasiak"), *Le livre et la bouteille* (1919, «Liburua eta botila»), *L´âge de l´humanité* (1922, «Gizadiaren aroa»), *La négresse du Sacré-Coeur* (1920, «Bihotz Guztiz Santuko beltza»), *Cézanne* (1923) eta *Modigliani* (1939) dira. Harena da, halaber, *Souvenirs sans fin *(1955-1961, «Amaierarik gabeko oroitzapenak») oroitzapen liburua.

## Erreferentziak
Jean Harlow

**Jean Harlow** —jaiotza-izena: **Jean Harleam Carpentier**— (Kansas City, Ameriketako Estatu Batuak, 1911ko martxoaren 3a - Hollywood, Ameriketako Estatu Batuak, 1937ko ekainaren 7a) zinema-antzezlea izan zen. Gazterik hil zen, eta ez zuen film askotan parte hartu. 1930. ondorengo urteetan sex-symbol ezagunenetakoa izan zen. Ernst Lubitschekin hasi zen zineman lanean (1929, *The Love Parade*) eta Frank Caprak zuzenduriko *Platinum Blonde* (1931, *Horail platinoa*) filmak eman zion gerora *Harlow* izengoitia.

Jean Harlowen film arrakastatsu batzuk: Howard Hughesen *Hell´s Angels* (1930, *Infernuko Aingeruak*), William A. Wellmanen *The Public Enemy* (1931, *Herriaren Etsaia*) , Victor Flemingen *Red Dust* (1932, *Hauts Gorria*) eta J. Conwayren *Saratoga* (1937).

## Erreferentziak
Hemorroide

**Hemorroidea**, **odoluzkia** edo **odol-pikoa** uzkiaren kanpoaldeko (kanpo-hemorroidea) edo heste larriaren muturreko (barne-hemorroidea) zainen hantura da; mina, erredura, hazkura eta odoljarioa ditu ezaugarritzat.

Hemorroidearen eragileak dira, besteak beste, idorreria, denbora luzean eserita egotea, jan-edate ugariak egitea, hipertentsioa, etab; haurdunaldian ere sortzen dira maiz hemorroideak.

Zenbait sendagairen eta jan neurri egokiren bidez, eta minbera dagoen aldea garbi zainduz, arindu daiteke hemorroideak sortzen duen kaltea, eta, gainera, hemorroideak handi ez daitezen laguntzen du, baina kirurgia da hemorroidea behin betiko kentzeko biderik hoberena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Pascual Barturen

**Pedro Pascual Barturen Uriarte** (Bakio, 1936ko urriaren 23a) euskal herritar musikagilea da. Solfeo-, piano- eta harmonia-ikasketak egin zituen Zubizarreta irakaslearekin, organoa Taberna eta Gonzalezekin eta konposizioa Remacha irakaslearekin. Orkestra-zuzendaritza ikasi zuen eta Eliza Musika Goi titulazioa ere eskuratu zuen. Parisko udako jaialdietan Orkestra-zuzendari izan zen, baita Errenteriako Musikasten ere. Frantzian, Alemanian eta Amerikan ere organista aritu da, eta hainbat abesbatza zuzendu ditu. 1982an Bilboko Goi Kontserbatorioan irakasle lanetan hasi zen, eta euskal musikaz arduratzen den diozesien arteko batzordeko kide da.

## Erreferentziak
Meistersinger

[thumb|[Hans Sachs.]]

**Meistersingerra** (alemanez «maisu kantariak» esan nahi du) XIV-XVI. mendeetako Alemaniako olerkari-musikariak ziren. *Minnesinger* izenekoen gainbehera gertatu zenean sortu ziren.

Eskulangile eta merkatari txikiak ziren. 1311. urtean, Mainzen akademia moduko bat sortu zuten, eta horrelako elkarteak sortu ziren geroago Alemania osoan. Kantagintza arautzen zuten lege zorrotzei jarraitzen zieten. *Meister* maila lortzeko, beste maila apalagoak bete behar ziren aurretik. *Meistersinger *ospetsuena Hans Sachs izan zen.

Wagnerrek *Nürembergeko Maisu Kantariak* izeneko operan (1868) deskribatu zituen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norrland

**Norrland** Suediako iparraldeko lurraldea da, Kjølen mendietatik hasi eta Botniako golkoraino iristen dena. Kostaldeko ordokietan biltzen dira biztanle gehienak, klima epelagoa baita. Han nekazaritza (laboreak, patata...) eta abere-hazkuntza (zerriak, behiak, zaldiak) egiten dira, batez ere. Iparraldean eta mendebalean, berriz, laponiar nomadak bizi dira, eta baso-ustiakuntza eta egurra garraiatzea eta lantzea dute lanbide nagusi. Horretarako lurralde horietan ugari diren ibaiak erabiltzen dituzte. Laponiarren lurraldeetan badira mea-industriak ere (burdina, kobrea, urrea, ikatzarria).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrzej Panufnik

**Andrzej Panufnik** (Varsovia, Polonia, 1914ko irailaren 24a - Londres, Ingalaterra, 1991ko urriaren 27a) musikagilea eta orkestra-zuzendaria izan zen.

Varsoviako kontserbatorioan konposizio eta orkestra-zuzendaritza ikasi ondoren, Viena, Paris, Londres eta Berlinen osatu zituen ikasketak. 1945-1946 urteetan Krakoviako orkestrako zuzendaria izan zen. Poloniatik alde egin zuen erregimen politikoarekin bat ez zetorrelako. 1957-1958 urteetan Birminghamgo orkestra filarmonikoko zuzendaria izan zen. Bere belaunaldiko poloniar musikagile aurreratuena izan zen. Lan aipagarriak ditu: hamar sinfonia (1948-1990); pianorako, kontzertuak, koruak, liedak.

## Erreferentziak
Jean Rochefort

**Jean Rochefort** (Paris, Frantzia, 1930eko apirilaren 29a - Paris, 2017ko urriaren 9a) frantses antzezlea izan zen. Antzerkian, telebistan eta zineman aritu zen.

## Biografia 
Bertrand Tavernierren *L´horloger de Saint-Paul* (1974) filmean egin zuen antzezlanak arrakasta handia izan zuen. Gehienetan pertsonaia komikoetara egokitu izan bazen ere, erraztasun handiz aldatu izan zuen generoz. Bi César Sari jaso zituen bere antzezlanagatik. Hiru film labur zuzendu zituen.

Hauek dira bere lan aipagarrienetako batzuk: *Que la fête commence* (1975), *Le fantôme de la liberté* (1974), *Tandem* (1987), *Le mari de la coiffeuse* (1990), *Tango* (1992), *Prêt-à-porter * (1994), ''Même heure, l'année prochaine* (1995), *Les Grands Ducs* (1996), *Ridicule*(1996), *Rembrandt'' (1999).

## Erreferentziak
Ladislao Belasko

**Ladislao Belasko Fernández de la Cuesta** (Gasteiz, 1817ko ekainaren 26a - *ib.*, 1891ko urtarrilaren 22a) arabar politikaria eta idazlea izan zen. Arabako historiaurrea, historia eta arteari buruzko azterketak egin zituen eta, oro har, Arabako kulturaren eta erakundeen aldeko lan asko egin zuen.
 
Bestalde, Gasteizko alkate (1865, 1874, 1877) eta senatari (1872) izan zen, eta Nekazaritza Eskolaren sortzailea (1855), besteak beste. Haren lanak *Revista de Vizcaya*, *El Lirio* eta *Euskal-Erria* agerkarietan argitaratu ziren. Lan nagusiak: *El ferrocarril de Bilbao considerado con relación a los intereses de Vizcaya y Alava* (1857), *Biografia de Sebastián Elcano* (1860), *Memorias del Vitoria de antaño* (1889), eta *Los eúskaros en Alava, Guipúzcoa y Vizcaya. Sus orígenes, historia, lengua, leyes, costumbres y tradiciones* (1879). Azken idazlan horretan, hain zuzen ere, euskaldunen zentsu interesgarri bat bildu zuen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borland

**Borland Software Corporation**, lehen **Borland International** deitua, ordenagailuentzako *software* eta programazio-hizkuntzak ekoizten dituen estatubatuar enpresa. Elkartea 1983an sortu zuen Philippe Kahn frantses matematikariak. Bereak dira *Turbo Pascal*, *Paradox*, *dBASE* eta *Qattro Pro* programazio-hizkuntza eta softwareak.

1991n Ashton-Tate Corporation enpresaren jabe egin zenean, datu-baseen merkatuan protagonista nagusi bihurtu zen; bateratzeko unean 450 milioi dolarreko irabaziak zituzten bien artean. Hala ere, *Paradox* eta *Quattro Pro* datu-baseen programak merkatura ateratzeko izandako atzerapenek galera handiak eragin dizkio enpresari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hans Werner Henze

**Hans Werner Henze** (Gütersloh, Westfalia, 1926ko uztailaren 1a - Dresden, Saxonia, 2012ko urriaren 27a) alemaniar musikagilea izan zen. Fortner, Milhau eta Leibowitzen ikaslea. Hasieran, Stravinskiren eragina izan bazuen ere, Henzerentzat dodekafonismoa teknika bat besterik ez zen, eta ez bakarra. Estilo guztiz ezberdinak erabili izan zituen. Sei sinfonia eta lau kontzertu idatzi zituen. Opera alorrean: *Orein erregea* (1955), *Lord gaztea* (1964), *Don Quijote* (1976), eta abar. Enzensbergerrekin *vaudeville*rako musika egin du: *Ai Rakel* (1972), *Kubatarra* (1973). Filmetako musika ere idatzi du: *Muriel* (A. Resnais, 1963), eta orobat ahotserako piezak, oratorioak eta ganbera-musika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus robinsoni

***Rhinolophus robinsoni*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus robinsoni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Juan Izurrategi Berrostegieta

**Juan Izurrategi Berrostegieta** (Bilbo, 1863ko abuztuaren 22a - Dueñas, Palentzia, 1938ko azaroaren 30a) bizkaitar idazlea izan zen. Apaiza zen eta Elorrion erretore egon zen berrogei urtez. Predikari gisa aritu zen jendearengan entzute handia lortzen zuela. *Jaungoiko-Zale, Euzkadi* eta *La Gaceta del Norte* agerkarietan eman zituen argitara bere artikulu gehienak. Obra nagusiak: *Umechuen Jauna artuterako berbaldi laburrak* (1912), *Jerusalem osterean semeak amari *(1923) eta* Urteko igande guztietarako Goizpar edo Ebanjelioak*. 1937. urtean atxilotu zuten abertzalea izateagatik, eta handik urte betera hil zen Espainiako presondegi batean, Palentzian.

## Erreferentziak
Migel Zubiaga Imaz

**Migel Zubiaga Imaz** (Segura, 1903ko irailaren 29a - Donostia, 1992ko urria) gipuzkoar jesuita eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Migel Zubiaga Imaz Seguran jaio zen 1903ko irailaren 29an. Gaztetan Zornotzara joan zen bizitzera, familiarekin. Loiolan, Oñan, Bartzelonan, Alemanian eta Frantzian egin zituen eliz ikasketak, eta 1934an apaiztu zen, Herbehereetan. Irakasle izan zen hainbat urtez.

Ondarretako espetxeko kapilaua izan zen Espainiako Gerra Zibilaren garaian, eta  hirurehun kristau ingururi lagundu zien fusilatu aurretik, azken orduan. 1946an Kanarietara erbesteratu zuten, urte hartan egindako sermoi bat zela medio. Berriro desterratu zuten 1960an, 339 apaizek sinaturiko agiria emateagatik gotzainari. Agiri hartan, euskal herritarren eskubide politiko eta kulturalen aurrean jarrera irekiagoa izateko eskatzen zen, eta erregimen frankistaren askatasun eza kritikatzen. 

## Idazlanak 
*Jesus´en Biotzaren Deya*, *Jaungoiko Zale*, *Goiko Intza*, *Argia* eta *Zeruko Argia* agerkarietan argitaratu zituen lan aipagarrienak. Bereak dira, besteak beste: *Loiola´tar Iñazio deunaren Gogo Jardunetako Gogorakizunak* (1928), *Zerain´go Artzaintxoa*, *Zorion bidea* (1974), *Indar-iturria* (1979) eta *Goizeko Izarra* (1980).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jan Steen

**Jan Havickszoon Steen** (Leiden, 1626 &ndash; 1679) Herbehereetako margolaria izan zen. Nikolaus Knüpferren, Adriaen van Ostaderen eta Jan Van Goyenen ikasle izan zen, eta azken horren alabarekin ezkondu zen. Batetik bestera ibili zen Holandan zehar, tabernari ere izan zelarik, eta azkenean bere jaioterrira itzuli zen. Zazpiehun bat koadro margotu zituen, genero guztietakoak, holandarren bizimodua ironiaz eta moralismoz agertzen dutenak, koloreaz bikain baliatu zela; haren koadroak mundu osoko museo eta bildumetan daude. Margolan nagusiak: *San Nikolas jaia*, *Emakumea gaixorik*, *Lagunarte alaia*, *Festa ostatuan*.

File:Jan Steen Vrolijke huisgezin.jpg|*Lagunarte alaia* (1668)
File:Jan_Havicksz._Steen00.jpg|*Emakuema garbitzen* (1659-1660 ingurukoa)
File:Jan Steen 010.jpg|*Jan Steenen autorretratua musikalari gisa*
File:Jan_Steen_-_Tobias_en_Sarah_bidden_terwijl_Rafael_bindt_de_demon.jpg|*Sara eta Tobiasen ezkontza* (1660 ingurukoa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trifenilmetano

**Trifenilmetanoa** edo **tritanoa** konposatu organiko aromatikoa da, (C6H5)3CH formula duena. Solido kolorgea da, disolbatzaile organiko ezpolarretan disolbatzen dena eta uretan ez. Trifenilmetanoak tindu sintetiko askoren oinarrizko egitura osatzen du. Horietako asko pH adierazle moduan usatzen dira eta gutxi batzuk fluoreszenteak dira.

Bestalde, (C6H5)3C- taldeari *tritilo* esaten zaio, adibidez tritil kloruroan.

## Sintesia 
Trifenilmetanoa Friedel-Crafts erreakzioaren bidez sintetiza ahal da betzenotik eta kloroformotik abiatuta aluminio kloruroa katalizatzaile gisa baliatuz.

3 C6H6 + CHCl3 → Ph3CH + 3 HCl

Alternatiba moduan kloroformoa karbono tetrakloruroz ordezak daiteke katalizatzaile bere erabiliz.

: 3 C6H6 + CCl4 + AlCl3 → Ph3CCl·AlCl3
: Ph3CCl·AlCl3 + HCl → Ph3CH

## Erabilera 
Gorago esan bezala, trifenilmetanoa tindagai sintetiko askoren oinarrizko egituraren osagaia da, etsenplurako, bromokresol berdea, malakita berdea edo kresol gorria.
ezkerrera|thumb|263x263px|Bromokresol berdea
 
Bestetik, tritilo taldea ordezkatzaile gisa asko erabiltzen da sintesi kimikoan, esaterako alkoholen hidroxiloak babesteko.

Ph3CCl  +  ROH  →  Ph3COR  +  HCl

## Erreferentziak
Gaetan Vestris

**Gaetan Vestris** (Florentzia, 1729ko apirilaren 18a - Paris, 1808) frantses dantzaria izan zen, Italian jaioa. Vienan eta Stuttgarten bizi ondoren, 1740. urte inguruan Frantzian hartu zuen bizilekua. Louis Duprérekin dantza-ikasketak egin, eta 1748. urtean egin zuen aurkezpena Parisko Operan. Akrobazia harrigarrienak egiteko gauza zen, baina nahiago izaten zituen dantza geldo arranditsuak. Mimo bikaina zen, eta bera izan zen mozorroa kentzen lehena, aurpegiaren adierazkortasunari balioa eman nahian. 1770-1776. urteetan Parisko Operako maisu eta ballet-egilea izan zen, eta 1776-1781. urteetan hango lehen dantzaria.

## Erreferentziak
Lucknow

**Lucknow** (;  *Lakhnaū*) Indiako iparraldeko hiria, barrutia eta Uttar Pradesh estatuko hiriburua da. 895.721 biztanle ditu hiriak, 1.007.604 hirialdeak eta 2.014.574 biztanle barrutiak (1981).

## Historia 
XIV. mendean sortu zen Lakhnauko hiria; Oudheko erreinuko hiriburu bihurtu zuten 1724. urtean.

## Klima 

## Ekonomia 
Nekazaritza eta merkataritza garrantzitsuak dira. Mea-ustiakuntza (burdina), industria (janari-industria, burdinbiderako gaiak) eta eskulangintza.

## Ondasun nabarmenak 
Aipagarri dira bertako monumentuak (Great Imambara, Rumi Darwaza edo Turkiarako Atea, Residency), museoak (20 baino gehiago), lorategiak, eta abar. Unibertsitatea du.

## Lucknowtar ezagunak 
* Mirza Hameedullah Beg, legegilea
* Saleem Kidwai, irakaslea
* Cliff Richard, abeslaria
* Nitya Prakash, idazlea
* Jagdish Gandhi, enpresaria
* Subrata Roy, enpresaria
* Pahadi Sanyal, aktorea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Robinson Pierce

**John Robinson Pierce** (Des Moines, Iowa, 1910eko martxoaren 27a - Sunnyvale, Kalifornia, 2002ko apirilaren 2a) Estatu Batuetako ingeniaria izan zen.

## Biografia 
Satelite bidezko komunikazioen aitzindaria. 1936-1971 bitartean Bell laborategietan lan egin zuen; garai hartan, besteak beste, mikrouhinak anplifikatzeko erabiltzen den hodi bat, erradiazio-atzemaile gisa erabiltzen den elektroi-biderkatzaile bat eta radarretan erabiltzen den oszilatzailea asmatu zituen. 1954an satelite bidezko komunikazioen teoria lantzen hasi zen, eta hasieran bere ideiak aintzat hartu ez baziren ere, hari esker hasi ziren satelite bidezko irrati- eta telebista-komunikazioak egiten.
## Erreferentziak
Toba

thumb|Tobazko harresiak, Erroman

**Toba** erraz hautsi eta hauts bihur daitekeen arroka piroklastiko bigun porotsu arina da. Ez da nahastu behar antzeko egitura bai baina konposizio eta jatorri desberdina dituen tufa karbonatozko metakin porotsuarekin. Tobek jatorri bolkanikoa dute, eta errautsen, lapillien eta sumendi-lokatzen solidotzeaz eratzen dira. Aluminio, sodio eta potasio silikato konplexuz eratuak dira, eta eraikuntzan mortairua eta adreiluak egiteko erabiltzen dira; gai urragarri gisa eta katalizatzaileen euskarri gisa ere erabiltzen dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Franku

**Jose Maria Franku Bordons** (Irun,  - Madril, ) gipuzkoar musikagile eta orkestra-zuzendaria izan zen. Madrilgo Musika Kontserbatorioan egin zituen musika-ikasketak, eta pianoan nabarmendu zen batez ere. Telmo Vela biolin-jotzaile handiak *Quinteto Hispania* boskotea osatu zuenean José María boskoteko piano-jotzaile izendatu zuen. Hauek dira haren lan nagusietako batzuk: *Espainiar dantza bi, Euskal deitorea eta gai batzuk, Arpa eta kontzerturako euskal kontzertua, Hiru anaia marinelak* eta *Lo-lo*. Juan Crisostomo Arriagaren omenez *Dolor en el recuerdo* *(Oinazea oroimenean)* pianorako lana idatzi zuen.

## Erreferentziak
André Fougeron

**André Fougeron** (Paris, Frantzia, 1913ko urriaren 1a - 1998ko irailaren 10a) frantses pintorea izan zen.

## Biografia 
Frantziako errealismo sozialistaren ordezkari garrantzitsuenetako bat izan zen. Bere artelanetan Europan gertatzen zenari buruzko iritzia islatzen zuen: *Mort et faim, Espagne *(1937, *Heriotza eta gosea, Espainia*) Espainiako Gerra Zibilari buruzkoan edo *À mort la bête* (1944, *Piztia heriotzara*) nazismoaren aurreko erresistentziari buruzkoan esaterako. 1948an Frantziako errealismo sozialistaren hasiera ezarri zuen lana aurkeztu zuen: *Les Parisiennes au marché* (*Parisko emakumeak azokan*). Arteetako Sari Nazionala lortu zuen 1946an.

## Erreferentziak
Antonio Sacchini

**Antonio Maria Gasparo Sacchini** (Florentzia, Italia, 1730ko ekainaren 14a - Paris, Frantzia, 1786ko urriaren 6a) musikagilea izan zen. Glucken berrikuntzek eragin handia izan zuten Sacchiniren lanetan. Napolin egin zituen ikasketak. 1772-1782 urteetan Londresen lan egin zuen, eta arrakasta handia eman zioten hamazazpi opera idatzi zituen. 1782. urtean Parisen hartu zuzen bizilekua. Puccinik Italian izan zuen aurkaririk handiena izan zen Sacchini.

## Lanak 
60 bat opera idatzi zituen. Ezagunenak hauek dira: *Semiramide, Armido e Rinaldo *(1763) eta *Oedipe à Colonne *(1786); bestelako obrak ere idatzi zituen: bi sinfonia, 6 harizko tresnatarako kuarteto, eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus rouxii

***Rhinolophus rouxii*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus rouxii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Saud Saudi Arabiakoa

**Saud bin Abdulaziz Al Saud** ( ; Kuwait Hiria, 1902ko urtarrilaren 15a – Atenas, 1969ko otsailaren 23a) Saudi Arabiako erregea izan zen 1953-1964 urteetan, Ibn Saud erregearen seme eta ondorengoa. Izugarri aberastu zen petrolioak sortutako irabaziei esker, baina ez zuen bere herria garapen-bidean jartzeko ahalegin berezirik egin. 1958. urtean bere anaia, Faisal, izendatu zuen Lehen ministro, baina 1960an kargutik kendu eta gobernuburu izendatu zuen bere burua. Herri arabiarretako errege kontserbadoreen alde agertu zen, eta Yemengo erregezaleei ere lagundu zien. 1964. urtean kargutik kendu eta anaia jarri zuten haren lekuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Maria Gortazar

**Manuel Maria Gortazar Munibe** (Bilbo, Bizkaia, 1824ko uztailaren 13a - Bedia, Bizkaia, 1896ko urriaren 12a) bizkaitar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Liberala eta foruzalea zen. Bizkaiko foru ahalduna izan zen 1872tik 1875ra, eta Ahaldun Nagusi Bigarren Karlistaldiaren amaieran. Alfontso XII.aren kontra azaldu zen, Espainiako erregeak Somorrostron euskal foruen aurka hitz egin ondoren, eta laguntza eman zion euskal diputazioek Madrilgo Gorteetan foruen deuseztatzearen aurka jaso zuten azalpen-erreguari. Bilboko 1874ko setioari buruzko *Egunoroko liburu* bat eman zuen argitara. Bizkaiko liberal foruzaleen arteko politikari garrantzitsuenetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Vadodara

**Vadodara** (gujarateraz: વડોદરા), **Baroda** bezala ere ezaguna, Indiako mendebal erdialdeko hiria eta izen bereko barrutiko (7.788 km2 eta 2.560.000 biztanle) administrazio-gunea da, Gujarateko estatuaren eki-erdialdean, Visvamitra ibaiaren ertzean, Ahmadabadeko hiriaren hego-ekialdean. 1.021.084 biztanle (1991). Unibertsitatea. Aireportua. Burdinbide- eta errepide-gune garrantzitsua. Nekazaritza-produktuen merkataritza (arroza, artoa, kotoia) eta industria (ehungintza, janari-industria, kimika-industria) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Oso hiri ikusgarria da, eta jauregi, ate, parke eta etorbide zabalez hornitua da.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko gobernuaren webgunea.
León Gutiérrez

**León Gutiérrez** (Izengoitia: *Leo Goti* ; Escalante, Santander, 1877 &ndash; Buenos Aires, 1966ko abuztuaren 16a) espainiar euskaltzalea izan zen.

Apaiz-ikasketak egin zituen Comillasen, baina haiek utzi eta itsasoan hasi zen lanean. Bere jaioterriaren inguruko hizkuntza aztertu zuenean, hitz askok euskal jatorria zutela ohartu zen eta egungo euskara iberiarren hizkuntza zela esatera iritsi zen. *Boletín Americano de Estudios Vascos* aldizkarian idatzi zuen eta argitara gabe utzi zituen beste lan batzuk: *Cantabria; Los tiempos de Julio Cejador y el euskera, Introducción al euskera* eta *Toponimias ibéricas prerromanas*.

## Erreferentziak
Jose Alberdi Elorza

**Jose Manuel Alberdi Elorza**, izengoitiz ***Burruntxali*** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1922ko maiatzaren 29a - Dénia, Alacanteko probintzia, 2008ko urtarrilaren 19a), gipuzkoar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Zura lantzeari lotu zitzaion bere jaioterrian, eta hornidura tradizionalen arloan lan egin zuen. Hamahiru urte zituela, Donostiara joan zen Marrazki eta Eskultura ikasketak egitera Arte eta Ofizioen Eskolan. 1937an, Espainiako Gerra Zibila tarteko, Ingalaterrara erbesteratu zen, eta urte berean Maidenheadeko Arte Eskolan sartu zen.

Bigarren Mundu Gerran lantegi batean lan egin behar izan zuen eta Ingeniaritza ikasketak egiten ere jardun zuen. 1965. urtean Euskal Herrira itzuli eta Orion jardun zuen bere eskultura-lanetan.

2006an bere obra Azkoitiko herriari utzi zion.

Ingalaterrako erakusketarik garrantzitsuenetan erakutsi izan zituen bere lanak, baita hainbat sari irabazi ere. Beste hainbat herrialdetako erakusketetan ere izan zen, hala nola Basileako Fitan, Parisko FIACen, AEBetan, Madrilgo Arcon eta Bilboko Arte Eder Museoan.

## Erreferentziak
Javier Gortazar Manso de Belasko

**Javier Gortazar Manso de Belasko** (Bilbo, Bizkaia, 1878ko abenduaren 2a - *ib.*, 1977ko urtarrilaren 14a) politikaria izan zen, jeltzalea, Manuel Maria Gortazarren semea. Industria gizona eta Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea zen, eta *Euzkadi* egunkaria sortu zuen 1913an, Jose Maria Goia eta Luis Arroyorekin batera. Bilboko *Juventud Vasca* elkarte nazionalista sortu eta haren zuzendari izan zen (1912-1916). Eusko Ikaskuntzaren bultzatzaileetako bat izan zen 1918an, eta *Excelsior* eta *La Tarde* egunkarien sorreran parte hartu zuen. 1936ko gerraren ondorioz, Lapurdira joan eta Eusko Jaurlaritzako ordezkaria izan zen Baionan, 1940-1959 bitarteko urteetan.

## Erreferentziak
Mesopotamia Garaia

**Mesopotamia Garaia** edo **Al-Jazira** (, ) Mesopotamiako iparraldeko antzinako lurraldea zen, egungo Irakeko eta Siriako estatuen artean zegoena. Erdi Aroan, bertara biltzen ziren gaur egungo Irak, Anatolia, Siria, Armenia eta Irango lurraldeak lotzen zituzten bideak eta berebiziko garrantzia izan zuten garai hartan bertako laborantzak, artisautzak eta merkataritzak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mesopotamia Beherea

## Kanpo estekak
Karađorđe

**Đorđe Petrović** (,  ahoskatua) **Karađorđe** (, ) ahoskatua) edo **Jurgi Beltza** () deitua, (Viševac, Otomandar Inperioa, greg./azaroaren 3ajul. - Radovanjski Lug, Otomandar Inperioa, 1817ko uztailaren 26agreg./uztailaren 14ajul.) Serbiako buruzagia, Karageorgevitx dinastiaren sortzailea izan zen. Nekazari familia batean sortua zen; Errusiaren laguntzarekin gudaroste bat antolatu zuen Turkiako inperioaren aurka eta Turkiako inperiotik independentzia lortzeko borrokan parte hartu zuen; Belgradez jabetu zen 1804an. Serbiaz nagusitu zen, eta hango errege izendatu zuten 1808an. 1812an Napoleonek Turkiarekin hitzarmen bat sinatu zuen eta Turkiak Serbia inbaditu zuen. Karađorđek Austriara ihes egin zuen. Karađorđe berriro Serbiara itzuli zenean, Milos Obrenovitxek hil zuen.

## Erreferentziak
Mantxu

**Mantxua** (, ) jatorria Mantxurian duen talde etnikoa da. Txinako Herri Errepublikak ofizialki onartzen duen gutxiengo etnikoetako bat da. Gaur egun, 10.000.000 inguru dira eta Mantxuria ohian (Ipar-ekialdeko Txina), Pekinen eta Mongolian bizi dira.

Izenaren jatorria XVI. mendekoa bada ere, mantxuak tungus multzo etnikoari dagokion jurchen taldearen ondorengoak direla uste da. XVI. mendearen erdialdearen eta XX. mendearen hasieraren artean, mantxuek Txinako Inperioaren agintea izan zuten, Qing dinastiaren bitartez. Konkistaren ondoren, mantxu gehienak Txinara mugitu eta han kokatu ziren, eta txinatar asko, berriz, Mantxurian. Egoera hark mantxuen kulturaren beherakada ekarri zuen, batez ere Qing dinastiak aginpidea galdu zuenetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus rufus

***Rhinolophus rufus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus rufus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
John James Osborne

**John James Osborne** (1929ko abenduaren 12a, Londres &ndash; 1994ko abenduaren 24a, Clun, Shropshire) ingeles antzerkigile eta aktore bat izan zen. Antzezle izan zen idazten hasi aurretik; haren lehenengo antzerki-lanak, *Look Back in Anger *(1956, *Haserre atzera begira*), gizartea gogor kritikatzen zuen. Arrakasta handia izan zuen, eta garai hartako idazle gazte batzuek osatu zuten *Angry Young Men* (*Gazte haserretuak*) taldearen aitzindaria izan zen. Haren lan batzuk: *The Entertainer* (1957), 1960ean zinemara egokitu zuena, *Luther* (1961), *Inadmissible Evidence* (1963, *Aztarren onartezina*), *Get Carter* (1971, *Atzeman Carter*), *Time Present*(1968), *Flash Gordon* (1980), *A Better Class of Person* (1981, *Pertsona egokiagoa*).

## Erreferentziak
Ann Ward Radcliffe

**Ann Ward Radcliffe** (Londres, 1764ko uztailaren 9a - 1823ko otsailaren 7a) ingeles idazlea izan zen. Arrakasta handia lortu zuen 1791. urtean argitaratu zuen *The Romance of the Forest* (*Oihaneko eleberria*) obrari esker. Mundu miresgarria eta beldurgarria nahasi zituen maisutasun handiz bere eleberrietan, eta Ingalaterrako eleberrigile gotiko handientzat hartua da. Obra nagusiak: *The Mysteries of Udolpho* (1794, *Udolforen Misterioak*), *The Italian, or The Confessional of the Black Penitents* (1797, *Italiarra, edo Beltz Penitentzigileen Aitorlekua*), *Gaston Blondevillekoa* (1826an argitaratua) eta *Poemak* (1834an argitaratua).

## Bizitza 
Londresen jaio eta hil zen. Bere jaiotzako izena Ann Ward zen. Bere bizitza lehen urteen inguruan ez dago informazio gehiegi, Holbornen jaio zen. Saltzaile baten alaba zen eta Bathera mugitu ziren bere aitak portzelanazko denda bat eduki zezan. 1787an Ann William Radcliffe izeneko kazetari batekin ezkondu zen, mutil hau English Chronicley arratsaldeko egunkariaren jabekidea eta editorea zen. Honek, emaztearen irakurzaletasuna ikusirik, berehala animatu zuen idaztera.

31 urterekin uzti zion idazteari, bere ospe-kuotak gorenean zeudenean. Horren ostean, asko espekulatu da harrezkero hain bizimodu bakarti eta itxia zergatik eraman zuen: Ann ez zen ia etxetik irteten, eta ez zituen inoiz bisitatu bere nobelen eszenatoki izan ziren herrialdeak. Eleberriak argitaratzeari laster utzi bazion ere, Annek poesia idazten jarraitu zuen, eta azken eleberri bat, Gaston de Blondeville, hil ondoren argitaratuko zena.

## Erreferentziak
Christian Gottlob Neefe

**Christian Gottlob Neefe** ( ahoskatua; Chemnitz, 1748ko otsailaren 5a - Dessau, 1798ko urtarrilaren 28a) alemaniar musikagilea izan zen. Leipzigen egin zituen ikasketak Hillerrekin, eta antzerki-administratzaile eta klabe-jotzaile lanetan aritu zen, besteak beste. 1779. urtean Beethovenen irakaslea izan zen Bonnen. 1781ean hiri hartako gorteko organo-jotzaile izan zen, eta 1783an, berriz, kapera-maisua egin zuten. Geroago, 1796. urtean, Dessauko operako zuzendaria izan zen. Mozarten eta Mannheimgo eskolaren eragina nabari zaio, doinua lantzen baitu kontrapuntua baino areago. Operak, liedak, abesbatzak eta pianorako lanak idatzi zituen, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikhail Mikhailovitx Bakhtin

**Mikhail Mikhailovitx Bakhtin** (; Oriol, 1895eko azaroaren 17a - Mosku, 1975eko martxoaren 7a) Errusiako literatura-kritikaria izan zen. 1929an argitaratu zuen bere lehenengo monografia garrantzitsua, *Dostoievskiren lanaren arazoak*; Dostoievskiren lanen oinarria literatura-genero arruntetan dela esaten du, haren eleberriak polifoniaz eta koruz antolatutako eleberriak direla. Bakhtinen ustetan, inauterien, barrearen herri-kultura hartzen du Dostoievskik oinarri, baloreen eta aginpidearen aurka egiten du txantxaren bidez. Berak idatzitako beste zenbait lan: *Rabelaisen lana eta herri-kultura, Literaturari buruzko galderak, Estetika eta eleberria*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Angel Bollo

**Luis Angel Bollo** (Donostia, 1971) gipuzkoar sukaldaria da.

Sukaldaritza Goi Eskolan egin zituen lehenengo Sukaldaritza ikasketak. Ondoren, Luis Irizar, Koldo Royo, Martin Berasategi eta Hilario Arbelaitzekin aritu zen. 1993an Mexikora joan eta bertako hiriburuan lanean aritu zen bi urtez, euskal sukaldaritza tradizionala lantzen zuen *Puerto Chico* jatetxean. Geroago, beste hainbat lankiderekin batera, "Meigas" izeneko jatetxea ireki zuen Manhattanen. Oso denbora gutxian izugarrizko arrakasta izan zuen, eta *New York Press* agerkariak 2000. urteko New Yorkeko sukaldaririk onena izendatu zuen.

## Erreferentziak
Taxon

**Taxona** biologiako sailkapenean edo taxonomian, oinarrizko unitateetariko bakoitza da. Taxonak hierarkia baten arabera antolatzen dira erreinutik subespeziera. Taxon bakoitzak hainbat azpitaxon izan ohi ditu, normalean, bere azpiko hierarkia-mailan.

Protistoei, landareei eta animaliei dagokienez, badira taxon batzuk orokorki onartzen direnak. Hauek dira hierarkiaren arabera, goreneko mailatik apalenera: erreinua, suberreinua, filuma (landareetan, dibisioa), subfiluma, klasea, subklasea, ordena, superfamilia, familia, subfamilia, tribua, generoa, subgeneroa, espeziea eta subespeziea.

Espezieen arteko bereizkuntzak adierazteko izen asko dira, baina ez dira taxontzat hartzen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gnassingbé Eyadéma

**Gnassingbé Eyadéma** jenerala (Pya, Lama Kara, 1935eko abenduaren 26a - Tunis, 2005eko otsailaren 5a), **Étienne Eyadéma** jaioa, Togoko militar eta politikaria izan zen. Grunitzky agintaritzatik eraisteko estatu-kolpean parte hartu zuen 1967an, eta Togoko Errepublikako gobernuburu eta lehendakari bihurtu zen. Kargu hartan berretsi zuten, 1972an, erreferendum bidez, eta 1979an (Konstituzioa eraberritu zen) eta 1986ko hauteskundeetan ere bera aukeratu zuten. 1991ean hasita, istilu latzak gertatu ziren Togon, lehendakariaren dimisioa eta demokrazia ezartzeko eskatuz, besteak beste. 2002an Konstituzioa aldatzen saiatu zen berriz, hark hauteskundeetara aurkezteko ezartzen zituen mugak kentzeko asmoz. 2003an, berriz irabazi zituen hauteskundeak. 2005ean hil zen, bihotzekoak jota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Carlyle

**Thomas Carlyle** (Ecclefechan, Dumfriesshire, 1795eko abenduaren 4a - Londres, 1881eko otsailaren 5a) eskoziar historialari, kritikari eta filosofoa izan zen. Alemaniar idazleek eta pentsalariek (Goethe, Schiller, Herder) eragin handia izan zuten harengan. Ospe handia eman zioten *The French Revolution* (1837, *Frantziako Iraultza*) eta *On Heroes* (1841, *Heroiei buruz*) lanek. Materialismoaren aurkakoa zen; historian zehar eliteek zuten garrantzia onartu zuen baina, era berean, gizarte-justiziaren aldezkari sutsua izan zen. *The History of Friedrich II of Prussia* (*Frederiko II.a Prusiakoaren Historia*) idatzi zuen 1855- (Goethe, Schiller, Herder) urteetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus ruwenzorii

***Rhinolophus ruwenzorii*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus ruwenzorii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Mário de Andrade

**Mário Raul de Morais Andrade** (São Paulo, 1893ko urriaren 9a - *ib.*, 1945eko otsailaren 25a) brasildar idazlea eta musikologoa izan zen. Bere poema-liburu guztietan espresiobide berria saiatu zuen. *Há uma gota de sangue en cada poema* (1917) argitaratu ondoan, *Paulicéia desvariada* (1920), mugimendu modernista brasildarrari hasiera eman zion olerki-bilduma plazaratu zuen. Brasilgo herri-kanta izan zen haren azterketa musikologikorik garrantzitsuenen gaia: *Musika brasildarrari buruzko saioa* (1928), *Brasilgo herri-musika eta kantak* (1936). Folkloreko doinuetan inspiraturik *Macunaíma* (1928) izenburuko rapsodia poetikoa ondu zuen.

## Erreferentziak
Guido Arezzokoa

**Guido Arezzokoa** —'''Guido d'Arezzo**, **Guido Monaco** eta **Guido Pomposiano'* izenez ere ezaguna— (Arezzo, Toskana, Italia, 991/992 &ndash; Avellano, Toskana, Italia, c. 1050) musikako teorizatzailea izan zen.

## Bizitza 
Beneditar monjea zen, eta kantu irakaslea izan zen Arezzoko katedralean. Musikari buruzko ikerketa ugari egin zituen (horien artean, *Micrologus* ospetsua, XIV. mendea arte oso zabaldua). Musikako notaziorako metodo bat asmatu zuen, eta belarria hezteko ikasbidea, era horretan entzundako doinua notetan jartzeko eta notak irakurtzeko bide emanez (ordu arte, entzute hutsez ikasten zen gregorianoa). 

## Musika notazioa 
Guido Arezzokoa izan zen notak idaztearen alde azaldu zen lehena, eta *Ut queant laxis'' ereserkia oinarritzat hartuz, nota bakoitzari izen bat eman zion. Noten izenak San Juan Bautistari egindako abesti batetik hartu zituen, kantu honen esaldi bakoitza hexakordo eskalako nota bakoitzarekin hasten baitzen: UT queant laxis / REsonare fibris / MIra tuorum / FAmuli gestorum / SOLve polluti / LAbii reatum / Sancte Johannes.

Sistema XVI. mendearen amaieran osatu zen zazpigarren notarekin, SI. XVII. mendean, bestetik, UT nota DO notagatik ordezkatua izan zen, haren ahoskera errazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Étienne-Louis Malus

**Étienne-Louis Malus** (Paris, Frantzia, 1775eko uztailaren 23a - 1812ko otsailaren 24a) frantses fisikaria izan zen.

## Biografia 
Napoleonek Egiptora egin zuen bidaian parte hartu zuen, kapitain gisa. Geometriazko optika aztertu zuen, batez ere, eta liburuak argitaratu zituen gai horretaz. Argiaren errefrakzio bikoitzen gertakariak aztertu zituen; *Théorie de la double réfraction de la lumière dans les substances cristallines* (1808, "Kristalezko gaietan argiak duen errefrakzio bikoitzaren teoria") liburuan agertu zituen aurkikuntza horiek. Bi gai polarizatzaile igarotzean argi-izpien indarra aldatu egiten dela azaldu zuen (Malusen legea, 1811).
## Erreferentziak
Santiago Bengoa

**Santiago Bengoa Bengoa** (Oleta, 1955 &ndash; Gasteiz, 2021eko uztailaren 12a) Arabar sindikalista izan zen. Maisutza Industrialeko ikasketak egin zituen Eibarko Armeria Eskolan. 1972an, Altzolako Rodisa lantegian lanean ari zela hurbildu zen CCOO sindikatura. CCOOren bilakaeran erabakigarria izan zen Bartzelonako Biltzarrean parte hartu zuen. Bilera hartan mugimendu-sindikatu izateari utzi eta sindikatu gisa antolatzeko erabakia hartu zuen CCOOk. Arabako CCOOn hainbat kargu izan zituen, baita Kimika Federazioan ere. 1987an, Euskadiko CCOOren idazkari nagusi hautatu zuten, eta kargu horretan egon zen 2000. urteko Biltzarrera arte.

## Erreferentziak
Larba

[thumb|*[Proserpinus proserpina* espeziearen beldarra, intsektu larba bat]]
**Larba** hainbat ornogabe, anfibio eta arrainen bizitzako aldia da, arrautzatik irten eta animalia helduaren itxurarik hartu ez duena.

Egituraz eta bizitzeko eraz oso desberdinak izaten dira espezie bereko larba eta animalia heldua: apoa eta zapaburua, tximeleta eta haren beldarra, adibidez. Ugalketarako gaitasunik ez dute izaten larbek. Larba izatetik heldutasun arteko aldaketa prozesua metamorfosi izenaz ezagutzen da. Zenbait animaliak larba aldi oso laburra dute, eta beste zenbaitek berriz hala irauten dute ia bizitza guztian, txitxar mota batzuek esate baterako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zapaburu
* Beldar

## Kanpo estekak
Tomiichi Murayama

japoniar politikaria izan zen.

1972an, diputatu sozialista hautatu zuten Oitako prefekturan, eta, 1974an, Alderdi Sozialistako presidente. 1994an, Lehen Ministro hautatu zuten. Murayamak erregimen garden eta demokratikoa mantenduko zuela agindu zuen. Baina 1996an, dimisioa aurkeztu zuen zenbait arrazoirengatik: 1991tik aurrera, Japoniako ekonomiak atzeraldi nabarmena izan zuen; krisi-garaian Lehen Ministroaren kudeaketak kritika ugari izan zituen; eta Goreneko Egia sektak atentatu gogorrak egin zituen. Bere agintaldian, indartu egin ziren Japoniaren joera bakezaleak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al Farabi

**Al Farabi** (Abu Nasr Muhammad ibn Tarkhan ibn Uzalagh, Al Farabi deitua; Europan, Alfarabius) filosofo musulmana Turkiar izan zen (Farab, Turkestan, 872 - Damasko, 950). Bagdaden bizi izan zen. Ibn Sinaren irakaslea izan zen, eta Aristotelesen filosofia landu zuen, batez ere. Aristotelesen eta Platonen pentsamenduak bateratu nahi izan zituen (*Platon eta Aristotele: bi jakintsuen dotrinak batera*). Filosofia politikoari buruzko idatzi batzuk (*Hiriaren gobernurako liburua;* Platonen *Legeak* obrari buruzko iruzkinak), obra mistikoak eta musikari buruzko saiakera garrantzitsu bat utzi zituen. Besteak beste, "Kitab al Musiqi al Kabir" (Musikaren liburu handia) idatzi zuen.

## Ikus, gainera 
* Arabiar musika

## Erreferentziak
Gaston Paris

**Gaston Paris** (Avenay-Val-d'Or, Marne, Frantzia, 1839ko abuztuaren 9a - Cannes, Frantzia, 1903ko martxoaren 5a) frantziar jakituna izan zen.

## Biografia 
Erdi Aroko Frantziako literatura-irakaslea izan zen *Collège de France* eskolan, eta ikastetxe horretako administratzaile, 1895. urteaz geroztik. *Revue critique* (1866) eta *Romania* (1872) filologia frantsesari buruzko aldizkarien sortzaileetariko bat izan zen.

Erdi Aroko Frantziako literaturari buruzkoak dira Paris-en obra nagusiak: *Histoire poétique de Charlemagne* (1865, "Karlomagnoren historia poetikoa"), *La Poésie au Moyen Age* (1885, "Erdi Aroko poesia"), *Les Légendes du Moyen Age* (1903, "Erdi Aroko elezaharrak").

## Erreferentziak
Maurice Estève

**Maurice Estève** (Culan, Cher, Frantzia, 1904ko maiatzaren 2a - 2001eko ekainaren 29a) frantses pintorea izan zen.

## Biografia 
1923an, Bartzelonara joan zen, ehungintzako fabrika bateko diseinu-lantegiko zuzendari gisa. Handik, Parisera joan zen bizitzera, eta Colarossiren lantegian ikasi zuen pintura.

Louvrek txundituta utzi zuen, eta Uccello, Fouquet eta Cézanne ezagutu zituen han. Kubismoaren, Légerren eta Van Goghen eragina izan zuen. 1937an, Delaunayrekin egin zuen lan Hegazkintza eta Burdinbide pabiloien dekorazioan.

Pintura-lan ez-figuratibo eta oso argitsuak egin zituen. Hauek dira lan aipagarrienetako batzuk: *Trophée* (1952), *Belasse* (1966).

## Erreferentziak
José María Blanco White

**José María Blanco White** (Jaiotza-izena: **José María Blanco Crespo**; Sevilla, 1775eko uztailaren 11 &ndash; Liverpool, 1841eko maiatzaren 20a) espainiar idazlea izan zen. Apaiz ordenaturik, Cadiz eta Sevillan lan egin zuen. 1810ean Ingalaterrara joan zen, eta anglikanismora aldatu zen. Deitura aldatu zuen, eta Hego Ameriketako herrien askatasunaren alde idazten hasi zen *El español* agerkarian. Ingelesez eta gaztelaniaz idatzi zuen. Guztiz interesgarria da Blanco Whiteren *Letters from Spain* (1822, *Gutunak Espainiatik*), garaiko Espainiaz egiten duen kritikagatik. Haren lanik ospetsuena *Mysterious night* (*Misteriozko gaua*) sonetoa da, ingeles literaturako poesiarik onenetan sailkatu dena.

## Erreferentziak
Thomas Sackville (Dorseteko I. kondea)

thumb|Thomas Sackvilleren erretratua.

**Thomas Sackville, Dorseteko I. kondea** (Buckhurst, Sussex, Ingalaterra, 1536 - Londres, Ingalaterra, 1608ko apirilaren 19a) ingelesezko poeta, Buckhursteko baroia eta Dorseteko lehen kondea izan zen. Justiziako goi epaitegiko epaile izan zen; diplomazian hainbat enbaxadatako zuzendari izan zen. 1591ean Oxfordeko Unibertsitateko erretore izendatu zuten, eta 1599tik aurrera erresumako diruzaina izan zen. Argitara eman zituen bi literatura-lanengatik egin zen ezagun hala eta guztiz ere: askoren artean idatzitako *The Myrrour For Magistrates* obraren hitzaurrea (1563, *Epaileen ispilua*) eta *Gorboduc* (1561-1562) tragedia (Thomas Nortonekin batera idatzia).

## Erreferentziak
Thomas Chippendale

**Thomas Chippendale** (Otley, Yorkshire, Ingalaterra, 1718ko ekainaren 16angreg. bataiatua - Londres, Ingalaterra, 1779ko azaroa) zurgin ingelesa izan zen.

## Biografia 
Grabatuei buruz idatzi zuen liburua Ingalaterran inoiz argitaraturiko altzari marrazkien bilduma nagusia da (*The Gentleman´s and Cabinet Maker´s Director*, 1759-1762). Thomas Chippendalek sorturiko altzari estiloen multzoari *Chippendale estiloa* deritzo, XVIII. mendearen bukaeran modan egon zena. Hiru iturburu nagusi ditu estilo honek: gotikoa, rococoa eta Txinakoa. Chippendalek trebezia aparta erakutsi zuen hiru estilo horiek harmoniaz elkartzean. Oraindik ere, haren altzariak biziak eta dotoreak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus sakejiensis

***Rhinolophus sakejiensis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus sakejiensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Nichiren

**Nichiren**, jaiotza-izenaz ***Zennichimaro*** (Kominato, 1222ko otsailaren 16a - Ikegami, 1282ko urriaren 13a), Japoniako fraidea izan zen, budismoaren berritzailea.

## Biografia 
Arrantzale baten semea zen. Hamaika urterekin Kiyosumiko monasterioan sartu zen. Beste monasterioetan egon eta ordena sakratuak hartu ondoren Kiyosumira itzuli zen berriro 1253an. Urte horretan hartu zuen Nichiren («*eguzkiaren lotusa*») izena. Eztabaida handiak izan zituen gobernuak babesten zituen beste sektekin, eta erbestean ere bizi izan zen bi alditan. *Nichiren-shu* budismoaren sekta sortu zuen, gaur egun Japoniako sektarik zabalduenetakoa dena.

## Erreferentziak