Gogamen

eskuinera|thumb|350x350px|Gogamenaren ikerketa zientzia kognitiboek egiten dute.
**Gogamena** pertzepzioa, pentsamendua, kontzientzia, oroimena, irudimena, etab. bezalako prozesuak biltzen dituzten gaitasun kognitiboen multzoa da. Horietako batzuk gizakiaren ezaugarriak dira eta beste batzuk beste izaki bizidun batzuekin partekatzen dira. Gogamena, prozesu-multzo hori, gogo-egoeratik bereizi behar da, hala nola desira, min-sentsazioa edo sinesmenak, prozesu horien instantzia, mota edo adibideak baitira.

Historian zehar, gogamenaren kontzeptu hori hainbat kategoriatan sortu da ontologikoki (gorputza ez den substantzia bat, parte bat, prozesu bat edo propietate bat). Hala ere, gaur egungo ikuskera nagusiak, biak materialistak, gogo-garun identitatearen teorian eta funtzionalismoan sartzen dira.

Adimena hiru prozesu motatzat hartzen da: kontzienteak, inkontzienteak eta prozedurazkoak. Zientzialari batzuek ideia hau iradokitzen dute: gogamena burmuinaren jardueraren emaitza dela, gizabanakoaren zenbait prozesu eskualde jakin batzuetan, hala nola hipokanpoan, non kalteak oroimenaren prozesuan kalteak eragiten baititu. Hala ere, arazoa ez da konpondu, neurri batean, gogamenak, kategoria gisa, hainbat prozesu eta egoera biltzen dituelako, eta horietako baten izaera berresteak ez duelako guztiona inplikatzen.

Aztergai gisa, psikologiak hasieratik landu du gogamena, eta haren kontzeptualizazioa ia teoria psikologiko guztietan ageri da.

## Definizioak 
Adimena sentsazioa, pertzepzioa, pentsamendua, arrazoibidea, memoria, sinesmena, desioa, emozioa eta motibazioa moduko fenomeno mentaletan agertzen den fakultate gisa ulertzen da sarritan. Adimena edo mentalitatea gorputzarekin, materiarekin edo fisikotasunarekin kontrastatu ohi da. Kontraste horren funtsezkoa da adimenek natura-zientziek deskribatzen duten unibertso materialean aurkitzen ez diren eta agian horrekin bateraezinak diren hainbat ezaugarri erakusten dituztela.

Akordio hori izan arren, iritzi-desberdintasun handia dago oraindik adimenaren izaera zehatza zein den, eta hainbat definizio lehian proposatu dira.

Usadio herrikoian, adimena pentsamenduaren sinonimo izaten da maiz: *buru barruan* geure buruarekin daramagun elkarrizketa pribatua. Horrela *erabakitzen* dugu*;* *iritzia aldatzen* dugu, edo bi *adimen* ditugu zerbaiti buruz. Zentzu honetan, izpirituaren atributu nagusietako bat hauxe da: Beste inork ezin du geure burua ezagutu. Guk, kontzienteki edo inkontzienteki, komunikatzen duguna baino ezin dute interpretatu.

### Ikuspegi epistemikoak eta kontzientzian oinarritutakoak. 
Ikuspegi epistemikoek azpimarratzen dute subjektuak bere buru-egoera guztietara, edo gutxienez batzuetara, sarbide pribilegiatua duela. Sarbide hori zuzena, pribatua eta hutsezina dela esaten da batzuetan. Sarbide zuzenak ezagutza ez-inferentzialak aipatzen ditu. Norbaitek mina duenean, adibidez, zuzenean, badaki mina duela; ez dute beste adierazle batzuetatik ondorioztatu behar, hala nola gorputz-atal bat puztuta dagoela ikustean edo garrasi egiteko duten joera ukitzean. John Searleri zor zaio jarrera horren adibide garrantzitsu bat, kontzientziarik gabeko adimen-egoerek kontzientziaren eskura egon behar dutela uste baitu *mentala* dela kontatzeko. Egoera kontzienteak sortzeko joera gisa uler daitezke. Jarrera horrek *inkontziente sakona* ukatzen du, hau da, kontzientziak eskura ez dituen adimen-edukiak existitzen direla. Kontzientzian oinarritutako hurbilketen beste problema bat da kontzientziarik gabeko gogoaren kontabilitateaz gain, kontzientziaren izaera argitzea. Kontzientzian oinarritutako planteamenduak, normalean, kontzientzia fenomenalean interesatzen dira, hau da, esperientzia kualitatiboan, kontzientzia eskuragarrian baino gehiago, zeinak informazioa arrazoiketarako eta jokabide gidarietarako eskuragarri egoteari erreferentzia egiten baitio. Adimen-egoera kontzienteak, normalean, kualitatibo eta subjektibo gisa determinatzen dira, hau da, subjektu bat egoera horietan egotea modukoa dela. Kontzientzian oinarritutako hurbilketen aurkakoek sarritan adierazten dute, saiakera horiek gorabehera, oraindik ez dagoela oso argi zer esan nahi duen *kontzientzia fenomenala* terminoak. Hurbilketa horren ideia nagusietako bat gogamenak inguratzen dituen mundua irudikatzea da, objektu fisiko erregularretan gertatzen ez dena. Beraz, hozkailuan izozkia dagoela uste duenak mundua modu jakin batean irudikatzen du. Izozkia irudika dezake, baina ez mundua. Horregatik, hurbilketa intentzionala dela eta, adimena pertsonari egozten zaio, baina, ez izozkiari. Baina hurbilketa horren arazo bat da badirela entitate ez-mental batzuk intentzionalitatea dutenak, adibidez, mapak edo adierazpen linguistikoak. Arazo honen erantzun bat zera da: izaki ez-mentalen intentzionalitatea, nolabait, adimen-izakien intentzionalitatetik eratorria dena. Adibidez, Addis Abebako mapa batek Addis Abeba, berez, ez duela irudikatzen esan daiteke, kanpotik baizik, jendeak irudikapen gisa interpretatzen baitu. Beste zailtasun bat da adimen-egoera guztiak ez diruditela nahita eginak. Beraz, sineskizunak eta desirak irudikapen-forma diren bitartean, badirudi hori ez dela gertatzen oinaze eta azkurei dagokienez, arazo bat irudikatu gabe adieraz baitezakete.

### Konduktismoa eta funtzionalismoa 
Definizio konduktistek egoera mentalak jendaurrean beha daitezkeen jokabide jakin batzuetarako jokabide gisa ezaugarritzen dituzte kanpoko estimulu jakin batzuen erreakzio gisa. Ikuspegi horren arabera, norbaiti sinesmen bat egoztea da pertsona horrek zenbait modutara jokatzeko duen joera deskribatzea. Adskripzio horrek ez du pertsona horren barne-egoerei buruzko erreklamaziorik inplikatzen; jokabide-joerei buruz hitz egiten du bakarrik. Arazo hori ikuspegi funtzionalistek saihesten dute, adimen-egoerak beren funtzio kausalen bidez definitzen baitituzte, baina,  beren sare kausalean, bai kanpoko, bai barneko gertakariak ahalbidetzen dituzte. Horrek esan nahi du ez dagoela entitate baten osaera zehatzaren menpe, adimena duen ala ez erabakitzeko. Horren ordez, portaerazko jarrerek edo sare kausalean duten rolak bakarrik du garrantzia. Izakia, animalia, silizioan oinarritutako estralurtarra edo robota izan daiteke.

Iritzi hauen guztien problema bat zera da: itxuraz ez direla gai kontzientzian oinarritutako hurbilketek azpimarratzen duten gogoaren kontzientzia fenomenala azaltzeko

Gogamenaren jarrera materialista bat da gogamena bere burua aztertzen duen materia dela (sistema materialen atzeraelikadura). Hau da, haren bilakaeran, materia egoera kaotikoetatik egoera antolatu ez-organikoetara igaro da, gero egoera organikoetara, eta, azkenik, egungo egoerak aztertzea lortzen du, etorkizuneko egoerak lortzeko. Materia sistema autorregulatuetan antolatuko litzateke. Esate baterako, materialismo dialektikoa edo zientzia gogorren berezko materialismo erreduktiboa, hala nola fisika eta kimika.

Nabarmendu behar da ez dela gauza bera gogamena materiaren portaeratzat hartzea, eta gogamena materiarekiko paraleloa eta desberdina dela esatea, baina berezko existentzia eta estatutu ontologikoa dituela. Adibiderik ezagunena René Descartesek gorputza ez den baina gorputzari lotuta dagoen gogamen baten dualtasuna da: pentsatzen dut, gero banaiz. Desberdintasun horiek ez dira txikiagoak, honelako eztabaidak irekitzen baitituzte: animalia guztiek dute gogamena ala gizakiek bakarrik dute?

Neurozientzien ikuspegitik, garunaren jarduerak sortutako esperientzia subjektibotzat har daiteke gogamena, mugimendurako erreferentzia-puntu bat sortzeko. Hala, bada, gogamena burmuinaren beste funtzio bat da, helburu jakin batzuetarako jokabidea antolatzeaz arduratzen dena, eta «ni» izeneko esperientzia subjektibo bat sortzen duena, zeinaren inguruan antolatzen baita mugimendua (portaera). Funtzio mentala garunaren propietate emergentea litzateke, digestio-funtzioa digestio-aparatuarena bezala.

Howard Gardner-en aburuz, konputazio-mekanismo espezifiko eta independenteen multzoa da gogamena. Adimena egitura mentalek osatutako supraegituratik sortzen da. Egitura mentalak ekintza beteak edo potentziakoak izango lirateke, mugimenduan edo pentsamenduan barneratuak. Piageten aburuz, ezagutzaren oinarrizko egitura eskema da. Eragiketa zehatzak eta formalak bereizten zituen, eta horrek adimenaren hiru osagai bereizten zituen:

* **Gogamen zehatzak** pentsamenduaren oinarrizko prozesuak egiten ditu: behaketa, konparazioa, erlazioa, sailkapena, analisi-sintesiaren oinarria.
* **Gogamen praktikoak** pentsamenduaren zuzendaritza-prozesuak eta prozesu betearazleak egiten ditu, kausak efektuekin eta bitartekoak helburuekin erlazionatzen ditu. Adimenaren eta haren metaosagaien oinarria da, Robert J. Sternberg-ek adimenaren teoria triarkikoan esaten dien bezala.
* **Gogamen abstraktuak** hausnarketa kontzienteko prozesuak egiten ditu, bere irudikapenetara iristen da eta aldatu egiten ditu. Arrazoia ezagupenerako ahalmen gorena da, eduki osotik abstrakzioa egiten baitu. Halaxe azaltzen zuen Kant-ek *Arrazoimen hutsaren kritika* lanean.

## Gogamenaren gaitasunak 
Gogamena, eraikuntza gisa, ahalmen ezberdinez osatuta dago. Zeintzuk diren ikertzaileen arabera alda daiteke, baina ohikoenak pertzepzioa, oroimena, irudimena, introspekzioa, sinesmena, arrazoiketa eta emozioa dira. Adimen-ahalmenek, beraz, pentsamendu-mota guztiak biltzen dituzte, zentzumenen datuak jaso eta sailkatzeko aukera, ingurunearekiko borondatea eta jarrera, eta psikoanalisirako pertsonaren alderdi inkontzientea ere bai. Jean Piagetentzat, eskatutako eragiketen konplexutasun-mailaren arabera, ahalmen horiek hiru zatitan banatzen dute adimena: «Adimen zehatza, behatzea edo erlazionatzea bezalako eragiketak egiten dituena; adimendu praktikoa, aztertzen duena; eta gogamen abstraktua, hausnarketaz arduratzen dena».

Autore gehienek, nola funtzionatzen duen azaltzen duten eredu mental edo irudi posibleak marrazten dituztenean, gogamenaren ikuspegi modular bati eusten diote, hau da, adimendua beren artean erlazionatu daitezkeen baina modu desberdinean azaltzen diren eta askotariko jarduerei dagozkien ahalmen independenteen azpimultzoen multzoa da. Modulu bakoitza espezifikoa da, baina garuneko arlo bati baino gehiagori egokitu dakioke, eta bere esperientziarako estimulu egokia lortzen duenean aktibatzen da lehenetsita. Adimenaren teoria modularrean egile nabarmenetako bat Jerry Fodor da.

Buruko ahalmenek ohiko moduan funtzionatzen dutenean, osasun mentalaz hitz egiten da. Kontrakoa gaixotasun mentala da, psikiatriaren tratamenduaren objektua, nahiz eta normalean gaixotasuna ez den berez egoera bat, baizik eta portaera jakin baten muturreko edo ezohiko maila bat. Buru osasuntsuak homeostasira edo orekara jotzen du, defentsa-mekanismoak bilatuz higadura, sufrimendua edo zalantza minimizatzeko estimuluak bilatzen dituen bitartean.

## Gogo-gorputz dualismoa 
Gogamenari dagokio ere gogo-gorputz dualismoa eta bere eztabaida. Gogoaren filosofian **gogo-gorputz dualismoak** fenomeno mentalak fisikoak ez direla  edo adimena eta gorputza beraien artean desberdinak eta bereizgarriak direla defendatzen du. Beraz, gogamenaren eta materiaren arteko harremanari buruzko ikuspegi multzo bat biltzen du, baita subjektuaren eta objektuaren artekoa ere, eta beste jarrera batzuekin kontrajartzen da, hala nola, fisikalismo edota enaktibismoarekin.  hilezkorra nahiz iraunkorra den adimenaren alde intelektiboa mantentzen den bitartean. Platonentzat, ordea, arima ez dago gorputz fisikoaren menpe; *metempsikosian* sinesten zuen, arimaren migrazioa beste gorputz fisiko batera.  Filosofo batzuek teoria hori erredukzionismotzat hartu dute, aldagai multzo handiak alde batera uzteko joera ahalbidetzen baitu, adimenarekin edo gorputzarekin duten ustezko lotura dela-eta, eta ez, aldiz, aztertutako fenomeno bat azaltzeko edo iragartzeko orduan duten benetako balioagatik. 

Dualismoa oso lotuta dago René Descartesen (1641) pentsamenduarekin, zeinaren arabera adimena substantzia ez-fisikoa eta, beraz, ez-espaziala den. Descartesek adimena kontzientziarekin eta autokontzientziarekin identifikatu zuen, eta hau garunetik bereizten zuen adimenaren egoitza gisa.  Hori dela eta, lehena izan zen gogo-gorputzaren auzia gaur egun ezagutzen den bezala formulatzen.  Dualismoa hainbat monismo motarekin kontrajartzen da. Hortaz gain, substantzien dualismoa materialismoaren forma guztiekin kontrajartzen da; propietate-dualismoa, ordea, materialismo emergentearen edo fisikalismo ez-erreduktiboaren formatzat har daiteke zentzu batean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Psikologia
* Psikiatria
* Burmuin
* Pertsonalitate

## Kanpo estekak