Lan-eskubideak

**Lan eskubideak** edota **langileen eskubideak** enplegu emaileen eta langileen arteko lan harremanekin zerikusia duten lege eta giza eskubide multzoa dira; normalki, lan-zuzenbideak arautzen ditu.

Eskubide horien artean, lan-onurak, sindikatuen sorkuntza, laneko segurtasun eta osasuna, zortzi orduko lanaldia eta aparteko orduen ordainketa daude. Lan-eskubideak zuzenbidearen adarra den lan-zuzenbidearen gai nagusia dira.

Eskubide horiek estatuko eta nazioarteko enplegu- eta lan-zuzenbidean kodetuta daude. Oro har, eskubide horiek eragina dute lan baldintzetan eta lan harremanetan. Azpimarragarrienetako bat elkartzeko askatasuna da, antolatzeko eskubidea ere esaten zaiona. Sindikatuetan antolatutako langileek negoziazio kolektiborako eskubidea dute lan-baldintzak hobetzeko.

## Aurrekariak
Historian zehar, eskubideren bat eskatzen duten langileak beren interesak bilatzen saiatu dira. Erdi Aroan, Ingalaterrako nekazarien matxinadak soldata eta lan-baldintza hobeak eskatu zituen. John Ball matxinadaren buruzagietako batek esan zuen jendea berdina jaiotzen zela, eta esan zuen: «Adamek, begiratu, eta Evak, iruten, nor zen orduan zalduna?». Langileek maiz eskubide tradizionalak eskatzen zituzten. Adibidez, nekazari ingelesak itxitura mugimenduaren aurka borrokatu ziren, zeinaren bidez tradizioz herrilurrak zirenak hartu eta pribatuak egin baitzituen.

Britainia Handiko Parlamentuak 1833ko fabrika-legea onartu zuen. Lege horren arabera, 9 urtetik beherako haurrek ezin zuten lanik egin; 9 eta 13 urte bitarteko haurrek, egunean, 8 orduz baino ezin zuten lan egin, eta 14 eta 18 urte bitarteko haurrek, egunean, 12 orduz baino ezin zuten lan egin.

Lan-eskubideak giza eskubideen corpus modernoaren gehigarri nahiko berria dira. Lan-eskubideen kontzeptu modernoa XIX. mendekoa da, industrializazio-prozesuen ondoren sindikatuak sortu ondoren. Karl Marx langileen eskubideen lehen defendatzaile garrantzitsuenetakoa da. Bere filosofia eta teoria ekonomikoa lan kontuetan oinarritu ziren, eta bere sozialismo sistema ekonomikoaren alde egiten du, hau da, langileek berek gobernatuko zuten gizartearen alde. Langileen eskubideen aldeko gizarte-mugimendu asko Marxek eragindako taldeekin elkartu ziren, hala nola sozialistekin eta komunistekin. Sozialista demokratiko eta sozialdemokratek, moderatuagoak, langileen interesak babestu zituzten. Berrikiago, langileen eskubideen defentsak, hala, emakume-langileen papera, esplotazioa eta behar partikularrak izan ditu ardatz, bai eta gero eta mugigarriagoak diren aldizkako langileen eta zerbitzuetako langileen edo gonbidatuen fluxu globalengan.

## Oinarrizko lan-arauak 
Laneko Oinarrizko Printzipio eta Eskubideei buruzko Adierazpenean, Lanaren Nazioarteko Erakundeak (NLE) identifikatuta, oinarrizko lan arauak 'garrantzi berezikotzat' hartzen dira. Mundu osoan aplika daitezke, kasuan kasuko konbentzioak berretsi ala ez, herrialde baten garapen maila edo balio kulturalak. Estandar horiek estandar kualitatiboak dira, ez kuantitatiboak, eta ez dute lan-baldintza, soldata edo osasun- eta segurtasun-arau berezirik ezartzen. Zuzenbide lauso tresnetan lan egitearekin zerikusia duten hainbat xedapenetan sartu dira, hala nola Nazio Batuen Mundu Hitzarmenean, Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundearen (ELGA gidalerroetan, NLEn eta enpresa multinazionalei buruzko NLEren Adierazpenean.

Oinarrizko lan arauak hauek dira:
* Elkartzeko askatasuna: langileak gobernuaren eta enplegatzailearen eraginetik aparteko sindikatuetan afiliatu daitezke.
* Negoziazio kolektiborako eskubidea: langileek kolektiboki negoziatu dezakete enplegatzaileekin, eta ez banaka.
* Nahitaezko lan mota guztien debekua: barne hartzen ditu kartzelako lanaren aurkako segurtasuna eta esklabotza, eta langileak hertsatuta lan egitera behartzea galarazten du.
* Haurren lan egiteko modu okerrenak kentzea: gutxieneko adin bat eta haurrentzako lan baldintza batzuk ezartzea.
* Laneko bereizkeriarik eza: soldata bera lan beragatik.

NLEko kide diren oso herrialde gutxik berretsi dituzte hitzarmen horiek, nazio barruko-mugak direla eta. Hala ere, eskubide horiek Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean (GEAU) ere onartzen eta nazioarteko ohiturazko zuzenbidearen parte direnez eskubide horiek errespetatzeko konpromisoa dute. Oinarrizko lan-eskubide horiek Munduko Merkataritza Erakundearen mekanismoetan sartzeari buruzko eztabaidarako, ikus Munduko Merkataritza Erakundearen lan-arauak. Nukleo horretatik kanpo beste kontu asko daude; Erresuma Batuan, langileen eskubideek barne hartzen dituzte: enpleguari buruzko informazioa jasotzeko eskubidea; soldata zehatzaren aitorpena; diziplina-prozesu bat, non laguntzaile izateko eskubidea duten; eguneroko atsedenaldiak; bazkaltzeko atsedenaldiak; opor ordainduak, eta beste batzuk.

## Lan eskubideen gaiak
Antolatzeko eskubideaz gain, lan-mugimenduek kanpaina egin dute lan-eskubideekin zerikusia duten beste gai batzuetan. Langile-mugimendua langileen lan-baldintzak hobetzen hasi zen. 1768an, New Yorkeko jostunek lehen greba egin zuen soldata murriztearen aurka. Horrek mugimenduaren hasiera markatu zuen. XIX. mende inguruan, sindikatuak eratu ziren langile guztien lan-baldintzak hobetzeko. Soldata, arrazoizko ordu eta lan-baldintza seguruagoak lortzeko borrokatu ziren. Langileen mugimenduak haurren lana geldiarazteko, osasunaren onurak emateko eta zauritu edo jubilatutako langileei laguntza emateko ahaleginak gidatu zituen. Horiek hurrengo ataletan azalduko ditugu.

### Ordu-muga
Sindikatu-mugimenduko kanpaina askok lanorduak mugatzearekin dute zerikusia. XIX. mendeko lan mugimenduek 8 orduko kanpaina egin zuten. Langileen defentsarako taldeak ere lan orduak mugatzen saiatu dira, herrialde askotan 40 orduko edo gutxiagoko lan astea lortuz. 2000. urtean, 35 orduko lan-astea ezarri zen Frantzian, baina arau hori nabarmen ahuldu da ordutik. Langileak ados dezakete enplegu-emaileekin denbora gehiago lan egiteko, baina ordu gehigarriak aparteko orduak dira. Europar Batasunean, lan-astea, gehienez, 48 ordukoa da, aparteko orduak barne.

### Haurren lana
thumb|1910eko irailaren 28a, Rose Biodo, Annan kaleko 1216 zkia, Filadelfia. 10 urte. 3. uda lanean. Haurra zaindu eta baiak jaso, bi lan batera. Whites Bog, Brown Mills, N.J. Eskolako laugarren astea da, eta hemengo jendeak lana bi aste gehiago irautea espero du. Lekukoa E. F. Brown. Lekua: Browns Mills, New Jersey.
Sindikatuek haurren lanari aurre egiteko ere lan egin dute. Haurren lana esplotatzaile gisa ikusten dute, eta, sarritan, kaltegarria ekonomikoki. Haurren lanaren oposiziogileek askotan argudiatzen dute lanean ari diren haurrek ez dutela hezkuntzarik. 1948an eta gero 1989an, Nazio Batuek haurrek gizarte-babeserako eskubidea dutela adierazi zuten.

Haurrentzat zaila da oinarrizko eskubideen alde borrokatzea, batez ere lantokian. Askotan, tratu eskasa jasotzen dute. Enplegu-emaileek haurren lana aprobetxatzen dute, ez baitute kolektiboki negoziatzeko gaitasunik eta lantoki desatsegin batean lan egiteko konpromisoa hartzen baitute. Haurren lanaren ia % 95 garapen-bidean dauden herrialdeetan egiten da. Haurrengan lesio larriak edo heriotzak eragiten dituzten industrien adibide dira: Kongoko Errepublika Demokratikoko kobaltoaren meatzaritza eta Zambiako kobre-meatzaritza, non haurrek meatzaritza-mota guztietan parte hartzen zutela jakinarazi zen, beren hezkuntzaren bizkar. Gero eta kezka handiagoa dago haur-lana eskatzen duten baliabideen eskari gero eta handiagoak, hala nola ibilgailu elektrikoen baterien ekoizpenak, lan-eskubideen urraketak baino ez dituela handituko. Indian eta Pakistanen, haurrek ordu luzeak egiten dituzte zenbait industriatan, gurasoek zor handiak baitzituzten. Familia pobreak, batzuetan, seme-alaben diru-sarreren mende egoten dira fakturak ordaintzeko. Egipton, 14 urtetik beherako 1,5 milioi haur inguru ari dira lanean, nahiz eta haurrak babesteko lan-legeak dauden.

### Haurren lana Esatu Batuetan
Estatu Batuetan, 1938ko Bidezko Lan Arauen Legeak (FLSA) haurren enplegua murrizten du. FLSAk ordu-murrizketak dituzten eta nekazaritzakoak ez diren lanetarako 14 urteko gutxieneko adina zehazten du; 16 urtetik beherako gazteentzako, orduak murrizten ditu, eta, Lan Idazkaritzak arriskutsutzat jotzen dituen zereginetan, 18 urtetik beherako haurrak erabiltzea debekatzen du.

2007an, Massachusettsek haurren lan-legeak eguneratu zituen, eta, adin txikiko guztiek lan-baimenak izan behar zituztela agintzen zuen.

### Lanerako baldintzak
Lan-eskubideen aldekoek lan egin dute ezarritako estandarrak betetzen dituzten lan-baldintzak hobetzeko. Aro Progresistan, Estatu Batuek erreformak hasi zituzten lantokietan, eta Upton Sinclairren The Jungle-ren publizitate-bultzadak jaso zituzten, bai eta 1911ko Triangle Shirtwaist fabrikaren suteak eragindakotik ere. Lanaren defendatzaileek eta beste talde batzuek maiz kritikatzen dituzte lan baldintza txarrak dituzten ekoizpen instalazioak, hala nola ezkutuko lantegiak eta lan osasunerako arriskutsuak, eta lan praktika hobeak eta langileen eskubideak mundu osoan aitortzeko kanpaina egiten dute.

### Segurtasuna eta jasangarritasun soziala
Iraunkortasunaren arloan egin berri diren ekimenek gizarte-jasangarritasunaren ikuspegia sartu dute, besteak beste, langileen eskubideak eta lan-baldintza seguruak sustatzea, gizakien salerosketa prebenitzea eta haurren legez kanpoko lana ezabatzea iturri iraunkorreko produktu eta zerbitzuen bidez. Besteak beste, AEBko Lan Sailak eta Estatu Departamentuak argitara eman dute haurren lana erabiltzen duten produktuei eta gizakien salerosketa erabili edo finantzatzen duten industriei buruzko azterlanak. Nazioartean, lan-eskubideak, nazioartean, Norvegiako Kudeaketa Publikoko eta Administrazio Elektronikoko Agentzia (DIFI) eta Nazioarteko Finantza Korporazioaren errendimendu-arauak definitzen dituzte.

### Langile migratzaileak
Batzuetan, langile migratzaile legalez abusatzen da. Adibidez, migratzaileek ustezko abusuak jasan izan dituzte Arabiar Emirerri Batuetan (Dubai barne). Human Rights Watch-ek hainbat arazo aipatzen ditu, besteak beste, soldatak ez ordaintzea, aparteko orduen konpentsaziorik gabe lanorduak luzatzea, heriotzak eta lesioak eragiten dituzten lan-ingurune ez-seguruak, lan-eremuetan bizi-baldintza urriak eta enplegu-emaileek pasaporteak eta bidaia-dokumentuak atxikitzea. Praktikaren aurkako legeak gorabehera, enplegatzaileek langile migratzaileen pasaporteak konfiskatzen dituzte. Pasaporterik gabe, langileek ezin dute lana aldatu, ezta etxera itzuli ere. Langile horiek baliabide gutxi dute laneko abusuak direla eta, baina baldintzak hobetuz joan dira. Ali bin Abdullah al-Kaabi Lan eta Gizarte Ongizateko ministroak erreforma batzuk egin ditu bere herrialdeko lan-praktikak hobetzen laguntzeko.

Koelnmessek, Expo 2020an Alemania ordezkatzen zuen pabiloiaren kudeaketaz arduratzen zen enpresak, akordio bat sinatu zuen Emirati Transguard Group-ekin ikuztegi, garbiketa eta segurtasun zerbitzuak eskaintzeko. Eskubide-taldeen arabera, bi enpresen arteko esparru-akordioa sinatzean, ez zen aintzat hartu giza eskubideen arloan behar den arreta bermatzen duen ebidentzia. Enpresak gutxieneko soldata baino gutxiago irabazten zuten langileen pasaporteak eta soldatak atxiki zituela eta zerbitzutik kanporatu zituela aldez aurretik jakinarazi gabe esan izan da.

Inguruko herrialdeetan, Qatarren esaterako, antzeko arazoa dago. Qatarrek kritika ugari jaso ditu bere langileak tratatzeko moduari buruz, FIFAren Mundu Kopako proiektuetan lan egin dutenak barne. 

### Dokumenturik gabeko langileak
Tratu berdintasunerako eskubidea, sexua, jatorria eta itxura, erlijioa eta Sexu-joera edozein direla ere, langilearen eskubide gisa ere ikusten dute askok. Lantokiko diskriminazioa legez kontrakoa da herrialde askotan, baina, batzuen ustez, generoen eta beste talde batzuen arteko soldata-arrakala arazo iraunkorra da.

Langile migratzaile asko ez dira oinarrizko lan eskubideak lortzen ari, batez ere tokiko hizkuntza ez dutelako hitz egiten, legezko estatusa edozein dela ere. Batzuk ohartu dira ez dutela dagokien diru kopuru jasotzen ordainketa-txekean, eta beste batzuk, gaizki ordainduta daudela.

### Globalizazioa
2004ko martxoan, Globalizazioaren Alderdi Sozialari buruzko Mundu Batzordeak 'Bidezko globalizazioa' izeneko txostena argitaratu zuen: Globalizazio zuzena. Guztiontzako aukerak sortzea. Txostenak onartzen du globalizazio potentzialaren eragina lan-eskubideetan. Globalizazioaren erreformak lankidetza eskatuko du, ez bakarrik herrialdearen barruan, baita mundu osoan ere. Agintari politikoei 'elkartasun globalari arreta berritzeko' iradoki die.

Langileen eskubideen defendatzaileak globalizazioak hainbat herrialdetan izan dezakeen eraginaz arduratu dira. Nazioarteko erakunde eta munduko enpresa batzuen ustez, aplikazio zorrotz batek herrialde baten hazkunde ekonomikoa mugatuko du. Enpresek, beren lana soldata apalak dituzten herrialdeetako langileei azpikontratatzen dieten heinean, gobernuek erregulazioak lasaituko dituzte enpresak erakartzeko. Hainbat herrialdek akordioak eta itunak sinarazten dituztenez, lan-eskubideak mundu osoan babes daitezke. Hala ere, zenbait herrialdek sinatzen dute, nahiz eta arauak betetzeko asmorik ez duten. Beraz, lan-eskubideen praktikan eragiteko marjina egon daiteke.

Hala ere, batzuek argudiatu zuten globalizazioak lan-eskubideen aplikazioa hobetu dezakeela beste herrialde batzuen eskaerei erantzunez. Gobernuek beren interes nazionaletan jardungo dute; beraz, merkataritza-herrialde garrantzitsu batek lan-eskubideen aplikazio zorrotza eskatzen duenean, horren arabera jokatuko dute.

### Langabezia-bereizkeria
Sindikatuak industria guztietan sortu ziren. Artisautzako sindikatuek hainbat trebetasun-mailatan sindikatuak eratzeko zailtasunak aurkitu zituzten. Trebetasun-talde horiek, askotan, arraza eta sexu formatan antolatu ziren. 1895ean, Lanaren Federazio Amerikarrean afiliatu zen Makinisten Nazioarteko Elkartea, kaukasoar arrazako gizakiez osatua soilik eta 1881ean sortua. XX. mendean sartu zirenean, afro-amerikarrak hegoaldetik iparraldera aldatu ziren aukera ekonomikoetan diskriminazioa zegoela aurkitzeko. Arrazazko estereotipoak erabili ziren langile-klasea zatitu eta bereizketa sortzeko. Azkenean, Jim Crow kode beltzak eta legeak sortu ziren afro-amerikarrek eurentzat sostengu bat sortzeko zuten gaitasuna mugatzeko. 1800ean onartutako Jim Crow-en legeak afro-amerikarrei auzotar zurietan bizitzea debekatzen zieten, leku publikoetako bereizketarekin batera; horiek igerileku publikoetan, telefono-kabinetan, ospitaleetan, zahar-etxeetan, kartzeletan eta zahar nahiz ezinduentzako egoitzetan eta abarretan aplikatu ziren.

## Lan-eskubideen neurketa
Zenbait erakundek sortutako lan-eskubideak neurtzen dituzten zenbait indize daude. Batzuk negoziazio kolektiboan eta elkartzeko askatasunean oinarritzen dira, baita Nazioarteko Konfederazio Sindikalak (NKS), Lanaren Nazioarteko Erakundeak NLE) eta Pennsylvaniako Estatu Unibertsitateak egindako datu-multzoetan ere. Beste batzuk, hala nola V-Dem Institutuak eta UCLAren Munduko Politikak Aztertzeko Zentroak sortutako datuak, beste osagai batzuetan oinarritzen dira, esaterako, lan-diskriminazioan, haurren lanean eta nahitaezko lanean.

Nazioarteko Merkataritza Batasunaren Konfederazioak NMBK-k urtero egiten du Munduko Eskubideen Indizea. Indize horrek «herrialdeak kalifikatzen ditu lan-eskubide kolektiboak betetzearen eta gobernuek eta nazioartean onartutako eskubideak erabiltzen dituztenek dokumentuak urratzearen arabera». NLEk 8.8.2 Garapen Iraunkorraren Helbururako datuak prestatzen ditu. Helburu horrek «Lan-eskubideen betetze-maila nazionala (elkartzeko askatasuna eta negoziazio kolektiboa)» neurtzen du Lanaren Nazioarteko Erakundearen (NLE) testu-iturrietan eta legedi nazionalean oinarrituta, sexuaren eta migrazio-egoeraren arabera.

V-Dem institutuak eskubide zibilei eta demokraziari buruzko datu-sorta zabala sortzen du. Horretan sartzen dira nahitaezko lanaren prebalentziari buruzko datuak eta gizarte zibileko erakundeen gaineko datuak, sindikatuak barne. UCLAko Munduko Politikak Aztertzeko Zentroak datu-base bat du munduko zenbait arau juridikori buruz, besteak beste, emakumearen eskubideak, ezintasun-eskubideak, haurren lana eta lan-diskriminazioa.
## Ikus gainera 
* Lan-zuzenbide
* Lan-onura
* Lan duin
* Nazioarteko Lan Erakundea
* Lan-zuzenbide
* Laneko segurtasun eta osasuna
* Sozialismo
* Greba
* Sindikalismo iraultzaile

## Erreferentziak
## Kanpo estekak