open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jaime Gil de Biedma

**Jaime Gil de Biedma** (Bartzelona, Katalunia, 1929ko azaroaren 13a - Bartzelona, 1990eko urtarrilaren 8a) gaztelaniaz idatzi zuen kataluniar olerkaria izan zen.

## Biografia 
1950eko Belaunaldiko kide zen, Bartzelonako taldean alegia. Iradokizun ugari eskaintzen du Gil de Biedmaren poesiak; ironia zorrotz erabiltzen zuen, egunerokotasun landu batekin batera. Liluratik urruti dagoen mundu-ikuspegia agertzen zuen, beti; adiskidetasuna eta iragandako gaztetasuna dira haren gai nagusiak.

Bere poema-bilduma guztiak *Las personas del verbo* liburuan bildu zituen, 1975ean. Jorge Guillén espainiar poetari buruzko lan jakingarri bat egin zuen; saiakera-lanak 1980an bildu zituen *El pie de la letra* izeneko liburuan. 1956an Filipinetan harrapatutako tuberkulosi baten ondorioz idatzitako egunerokoa argitaratu zuen, 1974an, *Diario del artista seriamente enfermo*. Garai hartako zentsura zela eta, 1991 arte ez zen agertu osorik, *Diario del artista en 1956* izenburuarekin. Hurrengo belaunaldietan eragin handia izan du Gil de Biedmaren lanak.

## Ondorengoak 
Jaime Gil de Biedmak ez zuen seme-alabarik izan, baina bere bi iloba ospetsu bihurtu dira, nor bere esparruan. Esperanza Aguirre Gil de Biedma Alderdi Popularreko politikaria da, eta Madrilgo Erkidegoko presidente izana da. Ouka Lele izenez lan egiten duen argazkilaria, berriz, Bárbara Allende Gil de Biedma da izatez.

2010ean *El Cónsul de Sodoma* film espainiarra estreinatu zen, Gil de Biedmaren *biopic* bat. Sigfrid Monleonek zuzendu zuen, eta Jordi Molla aktoreak gorpuztu zuen poeta.

Espainian bada poesia sariketa bat Gil de Biedmaren izena daramana, Segoviako Diputazioak antolatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
René Jacobs

**René Jacobs** (Gante, 1946) belgikar kontraltoa, orkestra-zuzendaria eta musikologoa da. Goi-mailako ikasketak Ganteko Unibertsitatean egin zituen, eta musika eta kantua ikasi zituen aldi berean. Alan Curtisi esker, veneziar opera ezagutu zuen, Francesco Cavalliren *Erismena* kantatzeko enkargua eman baitzion hark. Gustav Leonhardt eta Alfred Dellerrek horretara bultzatuta, antzinako musikaz zaletu zen, eta kontraltoaren errepertorioa eta tinbrea indartzeko lanak egin zituen. 1977an, *Concerto vocale* taldea sortu zuen, eta talde horrekin italiar, frantses eta alemaniar errepertorio barrokoa aztertu zituen: Cavalliren *La Calisto* (1994) lanaren grabazioak oso kritika onak izan zituen. Schola Cantorum Basiliensiseko irakasle, Innsbruckeko Jaialdiko zuzendari artistiko eta antzinako musikako aholkulari (Berlingo Staatsoperren) izan da. Lan handia egin du antzinako partitura ahaztuak berreskuratzeko, bai kantari gisa bai orkestra-zuzendari gisa. Opera barrokoa ere lantzen du. 2011n, III. Traetta Saria eman dio Traetta Societyk Europako musika-ondarea berreskuratzeko egin duen lanagatik.

## Erreferentziak
Evgeny Kissin

thumb|alt=Yevgeni Kissin|Evgeny Kissin autografoak sinatzen, 2009an Hong Kongen emandako kontzertu baten ondoren

**Evgeny Kissin** —— (Mosku, 1971ko urriaren 10a) errusiar piano-jotzailea da. Ohi baino adimen handiagoko haurrentzako Gnessin Musika Eskolako ikasle izan zen. Sei urte zituela, Anna Pavlovna Kantorrekin hasi zen ikasten, eta hamabirekin Frédéric Chopinen pianorako bi kontzertuak jo zituen Moskuko Filarmonikarekin. Hala ere, Txaikovskiren pianorako *1. kontzertua opus 23* lanaren joaldiak egin zuen ospetsu batez ere -1987an, Herbert von Karajanen gidaritzapean eta Berlingo Filarmonikoarekin egindakoak-. Gero, kontzertu bat eman zuen Tokion, zuzenean grabatu zena: *Kissin in Tokyo*. 1990eko irailean egin zuen debuta Estatu Batuetan, New Yorkeko Filarmonikoarekin eta Zubin Mehtaren gidaritzapean: Chopinen *Pianorako 1. kontzertua mi minorrean, opus 11* jo zuen. Besteak beste, Haydn, Mozart, Rakhmaninov, Prokofiev eta Xostakovitxen kontzertuen grabazioak egin ditu *Kissin: A Musical Portrait* diskoan. Aipatutako musikari horien obrez gainera, Schumann, Liszt eta Beethovenenak ere baditu bere errepertorioan.

## Erreferentziak
Òscar Tusquets

thumb|260 px|Bartzelonako Palau de la Música Catalanako Petit Palau, Òscar Tusquetsek proiektatua.

**Òscar Tusquets Blanca** (Bartzelona, Katalunia, 1941eko ekainaren 14a) katalan arkitektoa da.

## Biografia 
Bartzelonan egin zituen oinarrizko ikasketak, Deutsche Schulen eta Arte eta Lanbide Eskolan. 1958tik 1965era, arkitektura-ikasketak egin zituen, Bartzelonan bertan.

1964an, Studio Per estudioa zabaldu zuen Pep Bonet, Cristian Cirici eta Lluis Clotet arkitektoekin batera. Studio Perreko arkitektoak (1941ean jaioak denak) Federico Correa arkitektoaren eta Bartzelonako Eskolaren jarraitzaileak dira.

1975etik aurrera, irakasle-lanetan hasi zen, Bartzelonako Arkitektura Eskolan eta Bartzelonako Unibertsitatean.

Sari asko jaso ditu ibilbide profesionalean.

## Eraikinak 
Lanik aipagarrienak hauek dira: Hospitaleteko etxebizitzak (1967, Bartzelona); Sonor dendaren dekorazioa (1965, Bartzelona); San Mario kaleko etxea (1967-1971, Bartzelona); Penina etxea (1969-1970, Bartzelona); Regás etxea (1970-1971, Llofrin, Girona); Belvedere Giorgina etxea (1972, Llofrin, Girona); Puig Cadafalch etxe-saila (1971-1975, Mataró, Bartzelona).

## Idazlanak 
* *Más que discutible* (1994)
* *Todo es comparable* (1998)
* *Dios lo ve* (2000)
* *Dalí y otros amigos* (2003)
* *Contra la desnudez* (2007)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Oscar Tusquets Blancaren webgunea
Amado Nervo

**Amado Nervo** (Tepic, Mexiko, 1870eko abuztuaren 27a - Montevideo, Uruguai, 1919ko maiatzaren 24a) Mexikoko idazle modernista izan zen. Kazetaritza, saiakera, kronika, eleberria eta, batez ere, olerkiak idatzi zituen.

## Biografia 
1900ean, Europara iritsi zen kazetari gisa eta *Crónicas de viaje* ("Bidazti-kronikak") idatzi zuen; Parisen bizi zela Rubén Darío ezagutu zuen, haren eta garai hartako frantziar idazleen eragina izan zuen, eta *Poemas* (1901) olerki-liburua argitaratu zuen han.

Mexikora itzuli zenean, *Lira heroica* (1902, "Lira heroikoa"), *Las voces* (1904, "Ahotsak"), *Los jardines interiores* (1905, "Barruko lorategiak") olerki-liburuak idatzi zituen. Mexikoko enbaxadore izan zen, eta Espainian bizi izan zen 1914 arte. 1918tik 1919ra, gobernuak Argentinara eta Uruguaira bidali zuen enbaxadore gisa. Haren beste idazlan batzuk: *Místicas* (1897, "Mistikak"); *Perlas negras* (1899, "Perla beltzak"); *Elevación* (1917, "Goratzea"); *Plenitud* (1918, "Betetasuna"); *El estanque de los lotos* (1919, "Lotoen urmaela"); *El arquero divino* (1922, "Jainkotiar arkularia").

## Erreferentziak
Henri Rochefort

**Victor Henri Rochefort, Rochefort-Luçay markesa** (Paris, 1831ko urtarrilaren 30a - Aix-les-Bains, 1913ko ekainaren 30a), frantziar kazetaria, idazlea eta politikaria izan zen.

## Biografia 
*La lanterne* (1868) eta *La Marseillaise* (1869) egunkari demokratikoak sortu zituen. 1870eko Iraultzaren ondoren, gobernukide izan zen. Komunako kidea ez bazen ere, haren alde agertu zen eta Kaledonia Berrira erbesteratu zuten, 1873an. Berehala ihes egin eta Genevan hartu zuen bizilekua, 1880ko amnistiaren ondorioz, Frantziara itzuli ahal izan zuen arte.

*L´intransigeant* egunkari erradikala sortu zuen, eta kritika zorrotzak egin zituen handik politika kolonialaren kontra. 1885ean, diputatu hautatu zuten, baina urtebete geroago erretiratu zen, eta Boulanger jeneralaren aldeko agertu zen. Jeneralari lagundu zion Belgikara (1895), eta atzerrian zegoela kondenatu zuten. Londresen bizi izan zen, 1895ean beste amnistia bat jaso zuen arte.

Obra nagusiak ditu *Les Français de la décadence* (1866), *Les Dépravés* (1875), *L´Evadé* (1880) eta *L´Aventure de ma vie* (1895-1896).

## Erreferentziak
Roberto Ertzilla Abaitua

**Roberto Ertzilla Abaitua** (Gasteiz, Araba, 1950) arabar arkitektoa da.

## Biografia 
1976an eskuratu zuen arkitekto titulua, Eraikuntza espezialitatea eginez, Bartzelonako Arkitekturako Goi Eskola Teknikoan. 1978an Gasteizen ireki zuen estudioa, eta Miguel Angel Campo Díaz arkitektoarekin batera hasi zen lanean. Ercilla-Campo arkitekto-taldeak Gasteizen egiten du bere lana eta hainbat sari eskuratu ditu bere proiektuekin.

1996. urteaz geroztik, Karrera Amaierako Proiektuetan irakasle dihardu Ercillak, Nafarroako Arkitektura Goi Eskolan. Hainbat hitzaldi eta arkitektura-jardunalditan parte hartu du, eta arkitektura-lehiaketetan epaimahaikide izan da. *El Croquis*, *Diseño Interior*, *Arquitectura Viva*, *Nuevo estilo*, *Casa Marie Claire* eta *Casa Vogue* bezalako aldizkarietan lan egin izan du, baita *50 años de Arquitectura en Euskadi* delakoan ere. Administrazioarentzako hainbat proiektu egin ditu, esate baterako, Gasteizen, Lakuako gizarte etxea, Gasteizko Goiuri jauregiaren berritzea eta abar.

## Erreferentziak
Vincent d'Indy

'''Paul Marie Théodore Vincent d'Indy'* (Paris, Frantzia, 1851ko martxoaren 27a - *ibidem*, 1931ko abenduaren 2a) musikagilea eta pedagogoa izan zen. Wagnerren jarraitzaile sutsua izaki, haren eragina nabaria du. Bere drama lirikoetan leitmotiv egitura erabili zuen.

## Bizitza 
C. Francken ikasle izan zen. Kontrapuntua, harmonia, konposizioa eta organoa landu zituen harekin. *Le chant de la cloche* (1879-1883, *Kanpaiaren kantua*) izeneko lanarekin Paris Hiria saria irabazi zuen, eta 1885 inguruan, frantses musika-eskolako kide nagusietakoa zen. 1886ko udan bere lanik adierazgarrienetako bat plazaratu zuen: *Symphonie sur un chant montagnard français (Frantziako menditar kantu bati buruzko sinfonia)*.

Musika sortzeaz gainera, beste alor batzuk ere landu zituen. Piano-jotzailea izan zen, hizlaria, polemista, musikologoa, transkribatzailea, koru- eta orkestra-zuzendaria. 1896an, arrakasta handia izan zuen, ballet baten musika ziren *Istar* izeneko orkestrarako bariazioekin. 1894an, *Schola Cantorum* delakoa sortu zuen, eta bera jarri zen zuzendari.

Emiliana de Zubeldia (1888-1987) orkestra zuzendari, irakasle, konpositore eta pianistak berarekin ikasi zuen Pariseko *Schola Cantorum-ean.''

## Erreferentziak
Ramón Luis Valcárcel

**Ramón Luis Valcárcel Siso** (Murtzia, 1954ko azaroaren 16a) espainiar politikaria da. Murtziako Autonomia Erkidegoko lehendakaria. Filosofia eta Letretako ikasketak egin zituen Murtziako Unibertsitatean. Ikasketak bukatuta, artearen historiako eskolak eman zituen, ikerketak egiteaz eta zenbait aldizkaritan idazteaz gainera. 1982an, Alianza Popular (gero, Partido Popular) alderdiko kide egin zen. Gero eta erantzukizun handiagoko karguak hartzen hasi zen alderdian, eta Murtziako Batzordeko kide izendatu zuten azkenik. 1987an, alderdiko Murtziako lehendakariordetza hartu zuen, eta PPren udal-taldeko lehendakari izendatu zuten Murtziako Udalean. Bi urte geroago, Murtziako Partido Popularreko lehendakaritza eskuratu zuen, baina hurrengo urtean utzi zuen, alderdiko lehendakariorde izendatu zutelako. 1991n, Murtziako Alderdi Popularreko lehendakari hautatu zuten, eta, 1993an, berriro. 1995ean, Murtziako Erkidegoko lehendakaritza eskuratu zuen, María Antonia Martínez sozialistaren lekua hartuz. 2010az geroztik, Europako Batasuneko Lurraldeen Batzordeko lehendakariordea da, eta lehendakari da 2012tik aurrera.

## Erreferentziak
Idoia Estornes Zubizarreta

**Idoia Estornes Zubizarreta** (Santiago de Chile, Txile, 1940ko azaroaren 28a -) gipuzkoar idazlea eta historialaria da, Bernardo Estornesen alaba.

## Biografia 
Donostian egin zituen Filosofia eta Letretako ikasketak. Auñamendi Argitaletxeko *Auñamendi Eusko Entziklopedia* entziklopediako erredakzio-lanak zuzentzen ditu 1968. urteaz geroztik.

* 1976. urtean eman zuen argitara *Carlismo y abolición foral 1876-1976* bere lehen liburua. Soziologia, geografia, historia eta kulturako gaiak jorratu ditu bere artikulu eta lanetan.

* 1987an, beste lagun batzuekin batera, Maria de Maeztu Forum Feminista sortu zuen, oraindik bizirik dirauen taldea.

* 1989an historian doktore egin zen. Komunikabideetan ere idazten du, eta bi bider irabazi du horregatik Emakunderen Berdintasunerako saria.

Hainbat liburu idatzi ditu Eusko Ikaskuntzaren historiaz.

Argitara eman dituen lanen artean: *La Sociedad de Estudios Vascos. Aportación de Eusko Ikaskuntza* (1983), *Historia-geografía* (1990) eta aitari eskainitako *Bernardo Estornés Lasa* (1995).

## Lanak 
* *Carlismo y abolición foral. 1876-1976*, Auñamendi, Donostia, 1976.
* *Qué son los partidos abertzales*, Auñamendi, Donostia, 1977.
* *La Sociedad de Estudios Vascos 1918-1936. Aportación de Eusko-Ikaskuntza a la cultura vasca*, Eusko Ikaskuntza, Donostia, 1983.
* *La construcción de una nacionalidad vasca. El autonomismo de Eusko-Ikaskuntza (1918-1931)* (doktore tesia), Eusko Ikaskuntza, Donostia, 1990.
* *Bernardo Estornés Lasa*, Eusko Ikaskuntza, Donostia, 1995.
* *Cómo pudo pasarnos esto. Crónica de una chica de los 60*, Erein, Donostia, 2013.
* *Cuando Marx visitó Loyola: ELA-STV, un sindicato vasco durante el periodo franquista*, Erein, Donostia, 2017.

## Erreferentziak
Dobsonia anderseni

***Dobsonia anderseni*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia anderseni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Álvaro Cunhal

**Álvaro Barreirinhas Cunhal** (portugesez  ahoskatua; Sé Nova, Coimbra, 1913ko azaroaren 10a — Lisboa, 2005eko ekainaren 13a) portugaldar politikaria eta idazlea izan zen. Idazle moduan **Manuel Tiago** ezizena erabiltzen zuen.

1935ean, Gazteria Komunistako idazkari orokor izendatu zuten. Oliveira Salazarren diktaduraren aurka borrokatzeagatik atxilotu, torturatu eta hamaika urtez espetxeratu zuten (1949-1960). Kartzelan zegoela, Alderdi Komunistako idazkari nagusi hautatu zuten (1951). 1960an, kartzelatik ihes egin zuen, eta 1961ean, PCPko (Portugalgo Alderdi Komunistako) idazkari nagusi izendatu zuten. Eragin handia izan zuen Apirileko Iraultza bideratu zuen armadako taldean. 1975eko hauteskundeetan, Portugalgo lehendakarigai izan zen alderdi ezkertiarrek osaturiko koalizioaren lerroetan (*Frente Unido Revolucionario*), baina ez zuen kargua lortu. Krabelinen Iraultzaren (1974ko apirila) ondoren itzuli zen Portugalera, eta kargu jakinik gabeko ministro izan zen lehenbiziko lau behin-behineko gobernuetan, baita Estatu Kontseiluko kide eta diputatu ere. Sobietar zalea izan zen, eta erregimen komunistekiko atxikimendua erakutsi zuen beti.

Idazlan politikoez gain, literatura ere idatzi zuen Manuel Tiago ezizenarekin. Euskaraz 2020 urtean *Bost egun, bost gau* liburua argitaratu zuen Katakrak argitaletxeak Iñigo Roque Eguzkitzak itzulita. Ondoko hauek dira portugesez argitaratu zituen liburu ezagunenak:

* *Até Amanhã, Camaradas*. Lisboa: Edições Avante!, 1974
* *Cinco Dias, Cinco Noites*. Lisboa: Edições Avante!, 1975.
* *A Estrela de Seis Pontas*. Lisboa: Edições Avante!, 1994.
* *A Casa de Eulália*. Lisboa: Edições Avante!, 1997.
* *Fronteiras*. Lisboa: Edições Avante!, 1998.
* *Um Risco na Areia*. Lisboa: Edições Avante!, 2000.
* *Sala 3 e Outros Contos*. Lisboa: Edições Avante!, 2001.
* *Os Corrécios e Outros Contos*. Lisboa: Edições Avante!, 2002.
* *Lutas e vidas: Um Conto*. Lisboa: Edições Avante!, 2003.

2005eko ekainaren 13an hil zen Lisboan. Hiletara 500.000 lagun joan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ba Jin

**Ba Jin** (jaiotza-izena: *Li Yaotang* ; Chengdu, 1904ko azaroaren 25a - Shanghai, 2005eko urriaren 17a) Txinako idazlea izan zen.

Ikasketak Nankinen eta Parisen (1927-1929) egin zituen. Txinara itzulirik, Shanghain finkatu zen; han, anarkista zela eta, eragozpenak izan zituen. Hala eta guztiz, idazle- eta itzultzaile-lanetan jarraitu zuen, eta literatura-aldizkari bat eta *Kultura eta bizitza* liburu-bilduma eman zituen argitara. 1933an *Familia* eleberria kaleratu zuen; autorearen lan nagusitzat hartua da, eta, familia barneko gatazkaren ikuspegitik, Txina konfuzianistaren arau moral zaharren aurkako bere garaiko belaunaldi gaztearen borrokarekin bat egin zuen haren bidez. Beste zenbait eleberri: *Amodioaren trilogia* (1936), *Udaberria* (1938), *Udazkena* (1940). Maoren garaipenaren ondoren, kargu publikoak izan zituen, harik eta 1959an autokritika egin behar izan zuen arte. 1977. urtean ontzat eman zuten berriz. Ba Jinen beste eleberri batzuk: *Gau hotzak* (1946), *Heroien artean bizi* (1953), *Hiru lagun* (1962).
## Erreferentziak
Karl Ernst von Baer

**Karl Reinhold Ernst von Baer** (Piibe, Errusiar Inperioa, gaur egun Estonia, 1792ko otsailaren 28agreg./otsailaren 17ajul. - Dorpat, Errusiar Inperioa, gaur egun Tartu, Estonia, 1876ko azaroaren 28agreg./azaroaren 16ajul.) sendagilea eta biologoa izan zen.

## Bizitza 
Alemaniako Königsbergeko Unibertsitatean izan zen irakasle, eta han egin zituen aurkikuntzarik garrantzizkoenak. 1827an argitaratu zituen ugaztunen arrautzari buruz egindako ikerketak. Graffek mende bat lehenago zenbait folikulu aurkitu zituen ugaztunen arrautzetan. Harrezkero, folikulu horiek arrautzak zirela uste izan zen. Baerrek txakurraren folikulua ireki, eta barruan arrasto txiki bat zegoela ikusi zuen mikroskopioaren bidez, berez arrautza zena. Behaketa horri esker argitu zen ugaztunen garapena beste animalienaren antzekoa zela. Arrautza hainbat ehunez osatuta dagoela azaldu zuen bere lanetan; ehun horietan organoak eratzen dira, hau da, organo bakoitzari ehun bat dagokio. Ornodun guztien enbrioiek oso antzeko garapena dutela baieztatu zuen, nahiz eta garapenaren bukaeran desberdinak izan oso. Charles Darwin Baerren ikerketetan oinarritu zen, eboluzioaren teoria eratzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Widmark

**Richard Weedt Widmark** (Sunrise Township, Minnesota, 1914ko abenduaren 26a - Roxbury, Connecticut, 2008ko martxoaren 24a) Estatu Batuetako antzezlea izan zen.

Antzerkian eta irratian lan egin zuen, besteak beste, Orson Wellesen *Mercury Theatre on the Air* taldean. Bigarren mailako rolak antzezten hasi zen zineman. Henry Hathawayen *Kiss of Death *(1947, *Heriotzaren musua*) filmean antzeztu zuen hiltzaile psikopataren rolak arrakasta handia izan zuen. Harrezkero, ospetsu egin zen; thrillera eta westerna landu zituen gehienbat, eta zinemagile bikainekin lan egin zuen: Delmer Daves, Jules Dassin, John Ford, Samuel Fuller, Elia Kazan, Stanley Kramer, Sidney Lumet, Joseph Mankiewicz, Vincent Minelli, Jean Negulesco, John Sturges, Don Siegel, William Wellman. Aktore bikaina izan zen, indar handikoa, film asko antzeztu zituena. Filmak: *Yellow Sky* (1948, *Zeru horia*); *Panic in the Streets* (1950, *Izua kaleetan*); *Night and the City* (1950); *Broken Lance* (1954); *Run for the Sun* (1954); *The Alamo* (1960), *Judgment at Nuremberg* (1961); *Two Rode Together* (1962, *Bi zaldiz elkarrekin*); *Murder on the Orient Express* (1974).

## Erreferentziak
Karl von Clausewitz

**Karl von Clausewitz** (Burg, Magdeburg, 1780ko ekainaren 1a edo uztailaren 1a - Breslau, 1831ko azaroaren 16a) Prusiako jenerala izan zen. Prusiako armadaren antolaketa-lanetan jardun zuen, Scharnhorst jeneralarekin batera. Napoleonen aurka borrokatu zen, errusiarren armadetako buruzagi zela lehenik, eta Prusiako armadako jeneral zela ondoren (Waterloo, 1812). 1818tik aurrera, Prusiako Gerra Eskolako zuzendaria izan zen. Clausewitzek idatzi zuen *Vom Kriege* (1831, *Gerrari buruz*) obrak erabat aldatu zuen arazo militarrei buruzko pentsaera. Frantziako Iraultzatik aurrera ideologiak eta masa-mugimenduek hartu zuten garrantziaz jabeturik, "gerra ez da politikaren jarraipena baizik, nahiz beste bitarteko batzuez baliatzen den" esan zuen. Clausewitzen arabera, gerrarako konpromisoak armada ez ezik estatu osoa ere hartzen du; gerraren lehen helburua etsaiaren armada desegitea bada ere, bigarrena etsaiaren estatua deuseztatzea, estatu horretako jendea bitartekorik gabe uztea eta azken helburua bakea ezartzea da.

## Erreferentziak
Giambologna

**Giambologna**, jaiotza-izenez **Jean Boulogne** (Douai, Flandria, gaur egun Frantzia, 1529 &ndash; Florentzia, gaur egun Italia, 1608ko abuztuaren 13a) flandriar jatorriko italiar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Anberesen ikasi ondoren, Erroman izan zen (1555-1557), eta Florentzian hartu zuen bizilekua, Frantzisko Mediciren babespean. Bolonian ere lan egin zuen Pio IV.arentzat ("Neptunoren iturria", 1563-1567).

Flandriako naturalismoa, eskultura helenistikoa eta Florentziako manierismoa dira bere lanen oinarriak, eta estilo oparo bat sortu zuen. Irudi biluzi ederrak egin zituen ("Petraiako Venus", 1567), eta formalismo dotorekoak ("Boboli jardinetako Venus", 1570). Mugimendua bilatu zuen bere irudietan ("Merkurio" , "Sabinen bahitzea"). Apainketa-lan bikainak egin zituen lorategietarako ("Apenino", Pratolino parkea), eta elizetan ere lan egin zuen ("San Antoninoren kapera", Florentziako San Marko, 1581-1589). "Kosme I.aren zaldizko estatua" delakoa (1587-1594) klasikoagoa da. Europako eskulturan, bereziki Versailleskoan, eragin handia izan zuen.

## Erreferentziak
Nicola Porpora

**Nicola (Antonio) Porpora** edo **Niccolò Porpora** (Napoli,  - *ibidem*, ) italiar musikagilea eta kantu-irakaslea izan zen. XVIII. mendeko italiar kantu-irakaslerik ospetsuenetakoa izan zen, eta napoliar estiloko opera dotore eta lirikoen egilea. 1707an, Filipe Hesse-Darmstadtekoa printzearen kapera-maisu izan zen, Napolin. Hiri hartan, Erroman eta Venezian aurkeztu ziren Porporaren lehen operak. 1715-1722 urte-bitartean, Napoliko Conservatorio di S. Onofrioko maisu izan zen, eta ikasle izan zituen, besteak beste, Antonio Uberti *Porporino*, Farinelli eta Caffarelli ak, eta J.A. Hasse eta Metastasio, geroago Porporaren libretogile begikoena izan zena. 1733an, Londresera joan zen, eta bost opera idatzi zituen han, besteak beste, *Polifemo* (1735) eta *Davide e Bersabea* (1734). 1736an, Londres utzi, eta Venezia eta Vienara itzuli zen. 1752an, Haydn gaztearen konposizio-irakaslea izan zen. 50 bat opera, oratorio ugari, mezak, moteteak eta musika-tresnetarako lanak ondu zituen.
## Erreferentziak
Manuel Puig

**Juan Manuel Puig Dellodonne** (General Villegas, Buenos Aires, 1932ko abenduaren 28a - Cuernavaca, Mexiko, 1990eko uztailaren 22a) argentinar eleberrigilea izan zen. Gutxik bezala agertu du probintzietako giroa, modu kritikoz baina aldi berean samurtasun handiz. Zinema-ikasketak egin zituen, Erroman eta New Yorken. Lehenengo bi eleberrietan, *La traición de Rita Hayworth* (1968) eta *Boquitas pintadas* (1969), Buenos Airesko erdiko klasearen mitologia sexual eta sentimentalak aztertu zituen, masa-kulturetako hizkuntzak erabiliz, zinemarena batez ere; herri-abestietako (tango eta boleroetako) eta bihotzeko aldizkarietako edota garai hartako irratsaioetako giroaz baliatu zen azterketa horretan. 1973an, *The Buenos Aires Affaire* argitaratu zuen, eta 1976an *El beso de la mujer araña*, Hego Amerikako errepresio politikoaren azterketa argia, haren obrarik ezagunena ziur asko. Azkeneko horretan oinarrituta, film eta antzerki-lan bana egin ziren, arrakasta handikoak biak ere. Beste lan aipagarri batzuk: *Pubis Angelical* (1979); *Cae la noche tropical* (1988).
## Erreferentziak
Jack Beal

**Jack Beal** (Richmond, Virginia, AEB, 1931ko ekainaren 25a - Oneonta, New York, 2013ko abuztuaren 29a) estatubatuar margolaria izan zen.

## Biografia 
Gaztetan oso osasun kaskarra izan zuen, eta amak zera esaten zion: «marraz ezazu, minaz ahazteko». Horrela zaletu zen marrazkigintzarekin eta trebatu zen alor horretan. Hala ere, ez zuen aparteko prestakuntzarik jaso, harik eta William and Mary eskolako irakasle batek eskola uzteko eta Chicagoko Arte Institutuan izena emateko aholkatu zion arte. Hala, hiru urtez ikasi zuen Arte Institutuan. Bitarte horretan, estilo espresionista abstraktuaren bideari heldu zion.

Azkenik, figurazioaren bidea hartu zuen bere lanetan, eta gaur egun margolari errealistatzat jotzen da. Kezka nagusia, halere, nahi adinako naturaltasunik ezin lortu izatea zen. Oro har, eta errealismorako duen grina dela eta, XVII. mendeko holandar margolariak izan zituen eredu; izan ere, Bealen iritzian, guk jan edo edan egiten dugun naturaltasun berberaz margotzen zuten haiek. Eragin handia izan zuen bere obran, halaber, Errenazimentuko arteak.

## Kanpo estekak 
*  Jack Bealen webgunea

## Erreferentziak
Nora Ephron

**Nora Ephron** (New York, 1941eko maiatzaren 19a - *ibidem*, ) estatubatuar eleberrigilea, gidoigilea eta zinema-zuzendaria izan zen. Los Angelesen egin zituen ikasketak. Kazetari gisa aritu zen lanean 1963tik 1968ra, *New York Post* egunkarian. 1970eko hamarraldian, zutabegilea izan zen *Esquire* eta *New York* aldizkarietan. *Wallflower orgian* (1979), *Entsalada eroa* (1975) eta *Emakumeei buruzko gauzak* (1978) lanetan biltzen ditu bere artikuluak eta zutabeak. *Samintasuna* (1983) eleberria oinarri hartuta (bere ezkontzari eta dibortzioari buruzkoa), *Amaitu da pastela *(1986) filmerako gidoia idatzi zuen. Alice Arlenekin batera, *Cookie* (1989) filmerako gidoia idatzi zuen, eta ahizpa Delia Ephronekin, *Silkwood* (1983) eta *Hau da nire bizitza* (1992) filmetako gidoiak. Noraren gidoiak dira, halaber, *Harryk Sally aurkitu zuenean* (1983) eta *Nire zeru urdina* (1990) filmekoak. Horretaz gainera, *Hau da nire bizitza* filmaren zuzendaria izan da, eta *Zerbait gogoratzeko* (1993) filma idatzi eta zuzendu du. *Julie & Julia* du azken lana (2009).
## Erreferentziak
Wenzel Anton Kaunitz

**Wenzel Anton, Kaunitz-Rietbergko printzea** edo **Wenzel Anton von Kaunitz**, txekieraz *Václav Antonín z Kounic a Rietbergu*, alemanieraz *Wenzel Anton Fürst von Kaunitz-Rietberg* (Viena, Germaniako Erromatar Inperio Santua, 1711ko otsailaren 2a - Viena, 1794ko ekainaren 27a) austriar politikaria izan zen.

## Biografia 
Estatuko kantziler-kargua izan zuen Maria Teresaren, Josef II.aren, Leopoldo II.aren eta Frantzisko II.aren erreinaldietan. 1748an, Austriaren ordezkari izan zen Aachengo Bakeaz amaitu ziren negoziazioetan. 1756an, Frantziarekin Versaillesko Lehen Ituna izenpetu zuen, XVIII. mendeko bigarren erdialdean, Europako aliantza-politika berria abiarazi zuena. Zazpi Urteko Gerran Prusiak izan zituen garaipenek Hubertusburg-eko Bakea (1763) sinatzera behartu zuten; haren bidez, Austriak Silesiako lurraldea eman zion Prusiari (1763). Zazpi Urteko Gerraren ondoren, Prusiarekin bake-politika abiatu zuen; horrela, Galitzia lortu zuen Poloniaren lehen banaketan (1772). Sortaldean ere lurraldeak eskuratzen saiatu zen, turkiarrei Prusiaren kontrako laguntza emanez, baina Sistov-eko Bakean (1791), Austriak eskuratutako lurralde guztiak galdu zituen. Barne-politikan, zentralismoaren eta erlijio-tolerantziaren aldeko izan zen.

## Erreferentziak
Vasili Aksionov

**Vasili Pavlovitx Aksionov** (Kazan, Sobietar Batasuna, 1932ko abuztuaren 20a - Mosku, Errusia, 2009ko uztailaren 6a) sobietar idazlea izan zen.

## Biografia 
Leningraden medikuntza-ikasketak egin, eta medikuntzan jardun zuen hainbat probintziatan eta Moskun.

Irudimen handia eta hizkera arrunta erabiliz, ospe handia lortu zuen bere herrian, 1960 eta 1970eko hamarkadetako Moskuko gizarte-bizitza islatzen duten ipuin eta nobelen egile gisa. *Junost* aldizkarian argitaratu zuen lehen eleberria, *Izarretarako txartela*, 1961ean liburu gisa berrargitaratu zena. Kritika zorrotzak jaso zituen kontserbadoreen aldetik, ezinegon politikoa gaitzat hartu eta orduko gazteen erara lagunarteko hizkera erabiltzen zuelako.

*Marokoko laranjak* (1963) eta *Ilargirako bidearen erdian* (1966) ipuinetan ere agerian uzten du gizartean nagusitzen ari den atsekabea. Oso ezaguna da Aksionoven *Kutxen desfalkua* satira ere (1968).

Bere herrialdeko egoera politikoa zela eta, Ameriketara alde egin behar izan zuen, eta hantxe argitaratu zituen *Errekuntza* (1980) eta *Gure urrezko txatarra* (1981) nobelak.

2004an, Biarritzen hartu zuen bizilekua. 2006an, *Moskva-kva-kva* eleberria argitaratu zuen Moskuko *Oktyabr* aldizkarian. 2009ko uztailean hil zen Moskun, hirurogeita hamasei urte zituela.

## Erreferentziak
Dobsonia beauforti

***Dobsonia beauforti*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia beauforti'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Harry Belafonte

'*Harold George *Harry* Belafonte*' (Harlem, New York, 1927ko martxoaren 1a - Manhattan, New York, 2023ko apirilaren 25a) estatubatuar abeslari, aktore eta Giza Eskubideen aldeko borrokalaria izan zen.

## Bizitza 
Arte dramatikoa ikasi zuen Dramatic Workshop eskolan, eta Tony sari bat irabazi zuen 1953an *John Murray Anderson´s Almanac* obran egindako lanagatik. 1956an, *Calypso* diskoa grabatu zuen, eta milioi bat kopia saldu zituen: kopuru hori saltzea lortu zuen lehen abeslaria izan zen. Folk musika egin zuen batez ere, eta erritmo etnikoen aitzindaria izan zen. *Banana boat song* (*Day-O* izenaz ezagunagoa) eta *Farewell Jamaica* haren kantarik ospetsuenak dira. Aktore gisa, zenbait filmetan parte hartu zuen, hala nola *Bright Road* (1953) eta *Carmen Jones* (1954) filmetan. Afrikako gosearen kontrako *We Are the World* diskoan abestu zuen, eta Grammy saria jaso zuen 1985ean lan horrengatik. 1987an, UNICEFen enbaxadore izendatu zuten. Gainera, apartheidaren kontrako disko bat grabatu zuen: *Paradise in Ganzankulu* (1988).

## Erreferentziak
Shannon Lucid

**Shannon Matilda Wells Lucid** (Shanghai, ) estatubatuar astronauta eta biokimikaria da. Gurasoak misiolariak zituen, eta horregatik jaio zen Txinan, baina Oklahoman hazi zen. 1973an, biokimikako doktoregoa eskuratu zuen Oklahomako Unibertsitatean. 1978ra arte, ikertzaile zientifiko gisa jardun zuen lanean, harik eta urte hartan astronauta-programa batean onartu zuten arte. Horrela, 1985etik 1993ra, lau hegaldi egin zituen espazioan, eta medikuntzako zenbait saio egin zituen bidaia haietan. Ameriketako astronauta guztien artean, gizon zein emakume, berak eman du denbora gehiena espazioan. 1996an, ehun eta laurogeita zortzi egun egin zituen espazioan, *Mir* errusiar espazio-estazioan gehienak. *Mir* estazioan egindako hainbat ikerketa zientifikoren artean, aipagarria da orbitan itxurazko pisurik ezak ehun bizietan eta proteina kristalen hazkundean duen eraginari buruzko ikerketa.

## Erreferentziak
Sadako Ogata

japoniar politikaria izan zen.

Aita diplomatikoa zuen, eta atzerrian hazi eta hezi zen, Pekinen eta Londresen. Politika-zientzietako ikasketak egin zituen gero, Tokion, Kalifornian eta Washingtonen. 1976tik 1979ra, Japoniako lehen enbaxadore izan zen Nazio Batuen aurrean. Japoniaren ordezkari izan zen, halaber, Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordean, Genevan. Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Nazioarteko Funtseko (UNICEF) Administrazio Batzordeko lehendakari ere izan zen. Nazio Batuetan egindako lana giza eskubideen eta iheslarien aldekoa izan zen beti. Zenbait misiotan lortutako arrakastagatik (Indotxinan, Myanmarren eta abarretan), Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren Bulegoko (UNHCR) lehendakaritzarako proposatu zuen Nazio Batuen idazkari nagusi Pérez de Cuéllarrek. Bien bitartean, Tokioko Sofia Unibertsitateko Atzerriko Ikasketen Fakultateko dekano-kargua eta Asiako Bakeari eta Garapenari buruzko goi-ikasketen katedra eskuratu zituen.

## Erreferentziak
Peter Brian Medawar

**Peter Brian Medawar** (Petrópolis, Rio de Janeiro, Brasil, 1915eko otsailaren 28a - Londres, 1987ko urriaren 2a) britainiar medikua izan zen.

## Bizitza 
Libiar jatorriko britainiar industriari baten semea zen. Ingalaterran egin zituen ikasketak, Marlboroughen lehenbizi, eta Oxforden gero. Zoologia ikasi zuen, eta J. Z. Youngen ikasle izan zen. Ikasketak bukatuta, Zoologia eta Anatomia Konparatuko irakasle izan zen Londresko University Collegen, 1951n. Royal Societyko kide izendatu zuten 1960an, eta National Institute for Medical Researcheko lehendakari. Gerran erretako pertsonen larrua txertatzeko modua ikertu zuen, eta ikerketa horietan oinarri hartuta egin ziren, 1960ko hamarraldian, lehenengo giza organoen transplanteak. 1960an, Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, Frank Macfarlane Burnetekin batera, ehun txertatuen immunologia-tolerantziaren aurkikuntzagatik. Zaurietan ehuna osatzeko mekanismoa ikertu zuen, eta horrek sortzen zituen arazo immunologikoak. Orobat aztertu zituen zelulen hazkundea, zahartzea, immunitatea eta eraldatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stella Adler

**Stella Adler** (New York, 1901eko otsailaren 10a - Los Angeles, Kalifornia, 1992ko abenduaren 21a) estatubatuar antzezle eta irakaslea izan zen. Antzezle handia izateaz gainera, Stella Adlerrek Interpretazio Kontserbatorioa sortu zuen, eta han Konstantin Stanislavskik asmatutako *Method* interpretazio-teknikaren arabera trebatu ziren Marlon Brando, Warren Beatty, Robert De Niro eta beste aktore handi batzuk.

## Bizitza 
Yiddish hizkuntzako antzezle-familia batean sortu zen, eta lau urterekin hasi zen bera ere antzezten, baina *Group Theatre* talde esperimentalarekin egin zen ezagun. Irakasteaz landa, Adlerrek hainbat antzerki-lan zuzendu zuen New Yorken; antzezle moduan aritu zen *Lover on Toast* (1938), *Shadow of the Thin Man* (1941) eta *My Girl Tisa* (1948) filmetan, eta lehen antzezle gisa, berriz, *He Who Gets Slapped* (1946) eta *Oh Dad, Poor Dad, Mama´s Hung You in the Closet and I´m Feelin´ So Sad* (1961) antzerki-lanetan. 1988an, *Stella Adler on Acting* («Stella Adlerrek antzezteari buruz») liburua argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Gestalt

[thumb|250px|Pertzepzio multiegonkorraren adibide bi: [Neckerren kuboa eta Rubinen kopa.]]
 psikologiako eskola da, fenomenoak antolamendu jakin bat duten osotasun gisa aztertzen dituena. Eskola horren arabera, osotasun egituratu baten esanahia ez dute ematen haren elementu osagarriek; hala, irudi marraztu batek badu esanahirik, marrazkian zuloak badira ere. 1912an sortu zuten Max Wertheimer, Kurt Koffka eta Wolfgang Köhler alemaniarrek; 1930. urte inguruan Estatu Batuetara eraman zuten erbesteratu alemaniarrek. Han indartu zen, analisiaren ikuspuntu zientifikoaren aurka, analisi-mota horrek giza balioak baztertzen dituelakoan. *Gestalt* terapiak psikoanalisiaren eta filosofia existentzialistaren baliabide batzuk erabiltzen ditu, baina orainaldiko bizikizunak aztertzen ditu, iraganak baino areago. Eredu edo egitura sortu berriak (*gestalten*) azpimarratuz, bizikizun osorik berrien erdigune bihur daitezkeenak, gaixoaren ohiko jokabidea eta erantzunak aldatzen saiatzen da. Hitzezko ez diren jokabide-alderdiak asko aztertu ditu *Gestalt*ak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Muxika

**Daniel Múgica Díaz** (Donostia, Gipuzkoa, 1967ko apirilaren 4a -) gipuzkoar idazlea da. Literaturaz gain, antzerki, telebista eta zinemarako gidoiak idatzi izan ditu.

Enrique Múgica politikariaren semea da.

## Biografia 
Hamaika urte zituela Madrila joan zen bizitzera. Oso gazterik hasi zen idazten; 1988an idatzi zuen lehenengo eleberria, *En los hilos de títere* (*Txotxongiloaren harietan*), eta 1989an Sevillako Ateneo Saria irabazi zuen *Uno se vuelve loco* (*Bat erotu egiten da*) lanarekin. 1991n *Mar calamidad* (*Itsaso zorigaitza*) kontakizun-liburua argitaratu zuen. 1993an antzerki-lan bat, *La habitación escondida* (*Gela ezkutatua*), eta *La habitación que faltaba* (*Falta zen gela*) eleberria argitaratu zituen. Gazteentzako idatzi dituen lanen artean aipagarriak dira: *La bici Cleta* (1994), *Alba y el laberinto de las sombras* (1995, *Alba eta itzalen labirintoa*), *Alba y el recaudador de aguas* (1995, *Alba eta ur zerga-biltzailea*), *Alba y la maldición gamada* (1995, *Alba eta madarikazio gamatua*) eta *Alba y los cazadores de arañas* (1995, *Alba eta armiarma-ehiztariak*). 1998an *Corazón negro* (*Bihotz beltza*) eleberria argitaratu zuen.

## Sariak 
* Ateneo de Sevilla Saria ("Uno se vuelve loco" eleberriagatik). ​
* Jaén Saria ("La dulzura" eleberriagatik).
* Menorcako nazioarteko zinemaldia. Publikoaren Saria. "Vientos de mal" pelikulagatik. 1999.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko idazle erdaldunak

## Kanpo estekak
Ugo Tognazzi

**Ottavio "Ugo" Tognazzi** (Cremona, Lombardia, 1922ko martxoaren 23a - Erroma, 1990eko urriaren 27a) italiar antzezle, gidoigile eta zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Antzerkian, irratian eta telebistan aritu izan zen, eta 1950ean hasi zen zineman. 1950etik 1960ra, pertsonaia barregarriak antzeztu zituen film kaskarretan. 1962tik aurrera, Dino Risirekin eta Marco Ferrerirekin egindako filmek arrakasta handia eman zioten.

Tognazzi italiar zinemagintzako antzezlerik garrantzitsuenetako bat da, komedian eta draman bikain aritu izan dena. Italiako zinemagile handienekin lan egin du, hala nola, Scola, Pasolini, Lattuada, Monicelli, Comencini, Bertolucci, Risi eta Ferrerirekin.

*Il Mantenuto* (1961), *Sisignore* (1968), *Barbarella* (1968), *I viaggiatori della sera* (1979) filmak zuzendu ditu, eta antzezlea izan da beste hauetan: *Porcile* (1970, "Zerritokia"); *La Grande Bouffe* (1973, "Tripakada handia"); *Touchez pas à la femme blanche* (1974, "Ez ukitu emakume zuria"); *La stanza del vescovo* (1977); *Primo amore* (1978, "Lehen amodioa"); *La Terrazza* (1979); *La tragedia di un uomo ridicolo* (1981, "Gizon irrigarri baten tragedia").

## Erreferentziak
Dobsonia chapmani

***Dobsonia chapmani*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia chapmani'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Karmele Esnal Zulaika

**Karmele Esnal Zulaika** (Orio, Gipuzkoa, 1932ko abenduaren 20a – Donostia, Gipuzkoa, 2012ko maiatzaren 30a) irakaslea, ikastolen sustatzailea eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
[thumb|261x261px|Karmele Esnal eta andereino lanak ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak.eus proiekturako)]]
Orion jaio eta bertan igaro zituen haurtzaroko lehen urteak. 1934 eta 1939 bitartean lehen letrak ikasi zituen bertan. Familia Donostiara aldatu zen bizi izatera eta bertan egin zituen Batxilergo ikasketak, Mariaren Lagundiko San Bartolome ikastetxean. Ondoren, amaren aholkuak jarraituz maistraizateko ikasketak egin zituen bi urtez Gasteizko Irakasle Eskolan eta hirugarrena Donostiako Ategorrietako Irakasle Eskolan. Ordurako, hasia zen eskola partikularrak ematen eta 1953an Elbira Zipitria ezagutu eta berarekin ikasturte osoko praktikak egin zituen Alde Zaharreko ikastolan, goiz-arratsaldez, 1954ko uda bitartean. Bere ikastola sortzea erabaki zuen 1955ean Donostian Amara Zaharreko Pedro Egaña kalean zazpi ikaslerekin. 1958an Artzain Onaren plazara aldatu zuen Ikastola, etxebizitza batean alokatutako gela batera, ordurako 35 bat ikasle zituen, lehen hezkuntzako adin guztietakoak.. 1965an, Donostiako Santo Tomas Lizeoan hasi zen lanean. Ikastola horretan bertan, irakasle lanetan ez ezik, administrari, zuzendari eta idazkari lanetan ere aritu zen.

1960. urtean Jarrai antzerki taldean aritu zen, Iñaki Beobide zuzendari zela, Xabier Lete, Ramon Saizarbitoria, Arantxa Gurmendi eta beste askorekin batera.

Hamarkada horretan Zeruko Argia «Gazte naiz» sailean artikuluak argitaratu zituen, «Maribeltz» ezizenaz. Itzulpen lanak egin zituen Pan-pin aldizkarirako eta Arrate Irratian  emakumeei buruzko irratsaioa egiten zuen astero.

1965ean, euskal udalekuak lehenengo aldiz antolatu zirenean Barrian (Araba), begirale lanetan aritu zen uda osoan. Donostiako Bagera euskaltzaleen elkartea sortzeko bileran parte izan zen eta ondoren mintzalagun izeneko programan parte hartzen zuen, euskaraz ikasten ari direnei laguntzen.

1998an Euskaltzaindiak ohorezko euskaltzain izendatu zuen, eta Euskal Idazleen Elkarteak ohorezko bazkide. 

1997an erretiroa hartu zuen. Donostian hil zen, 2012ko maiatzaren 30ean, 79 urte zituela.

## Sariak 
Erretiroa hartu eta hainbat urteren buruan egindako lanaren ordaina hainbat sarirekin jaso zuen:

* 1998: Ohorezko Euskaltzain izendatu zuen Euskaltzaindiak.
* 1998: Euskal Idazleen Elkarteko ohorezko bazkide izendatu zuten.
* 1999: Abbadia Saria jaso zuen.
* 2009: Gipuzkoako Foru Aldundiaren omenaldia, beste andereño aitzindariekin batera.
* 2009: Durangoko azokako Argizaiola saria jaso zuen, Euskal Herriko andereñoak ordezkatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Andereño Karmele Esnal. Gipuzkoaeuskara.net
* Karmele Esnalen biografia. Gara.net
E. E. Cummings

thumb|Edward Estlin Cummings
**Edward Estlin Cummings** (Cambridge, Massachusetts, 1894ko urriaren 14a - North Conway, New Hampshire, 1962ko irailaren 3a) Estatu Batuetako olerkaria izan zen, sarritan *E.E. Cummings* izenaz ezaguna. Ralph Waldo Emersonek sortutako tradizio erromantikoaren jarraitzailea izan zen. Tipografiazko baliabide ugari erabili zuen bere olerkietan. 1922an, *The Enormous Room* eleberria eman zuen argitara. Lan horretan, Lehen Mundu Gerran (1917-1918) etsaiarekin harremanak izan ote zituenaren salaketapean preso eman zuten garaiko gertakizunak kontatzen ditu. Cummingsen poesia (*Poems 1923-1954*, 1954an; *Complete Poems*, hil ondoko liburua, 1968an) Estatu Batuetako abangoardiaren gustukoa zen. Ezra Pounden adiskidea izan zen. Pinturan eta marrazkigintzan ere aritu izan zen. Egunerokotasunaren eta agintearen aurkakoa zen, eta satira eta kaleko hizkuntza erabili zituen horien kontra, eta elkarren arteko maitasuna aldarrikatzeko. 1931. urtean, Sobietar Batasunera eginiko bidaiaren berri ematen duen *Eime* izeneko kontakizuna idatzi zuen (1933).
## Erreferentziak
Gracia Querejeta

**Gracia Querejeta** (Madril, Espainia, 1962ko abuztuaren 13a) espainiar zinema-zuzendaria da.

## Biografia 
Elías Querejeta zinema-produktorearen alaba da. Geografia eta Historiako ikasketak egin zituen. Zineman 1982an egin zuen debuta, *Dulces horas* ("Ordu gozoak") filmeko zuzendari laguntzaile gisa, Carlos Sauraren zuzendaritzapean (aitak ekoitzitako filma zen). Gero, alde batera utzi zuen zinema, ikasketak bukatu bitartean.

1988an, *Tres en la marca* filma egin zuen, *Siete huellas* talde-proiektuaren barruan, eta Bilboko Arriaga Antzokia saria irabazi zuen. Nacho Pérez eta Jesús Ruizekin batera, *El viaje del agua* (1990) dokumentala egin zuen, eta film labur onenaren Goya saria irabazi zuen. 1992ko urrian, Valladolideko Nazioarteko Zinema Astean, lehen film luzea aurkeztu zuen: *Una estación de paso*, zeinak Epaimahaiaren Sari Berezia jaso baitzuen. 1997an egin zuen bigarren film luzea, "Robert Rylandsen azken bidaia", eta, geroztik, *Cuando vuelvas a mi lado * (1997) eta *Héctor* (2004). Bestalde, *Siete mesas de billar francés* (2007) lanak gidoi onenaren epaimahaiaren saria jaso zuen Donostiako 55. Zinemaldian.

## Filmografia 
* *Una estación de paso* (1992)
* *El trabajo de rodar* (1994). Dokumentala.
* ''Robert Rylands' Last Journey* (1996)
* *Di Stefano* (1997)
* *Primarias* (1998). Dokumentala
* *Cuando vuelvas a mi lado* (1999)
* *Héctor* (2004)
* *Siete mesas de billar francés* (2007)
* *15 años y un día* (2013)
* *Felices 140* (2015)
* *Ola de crímenes* (2018)
* *Invisibles'' (2020)

## Erreferentziak
Gonzalo Sánchez de Lozada

**Gonzalo Sánchez de Lozada** (La Paz, Bolivia, 1930eko uztailaren 1a -) boliviar politikaria da, Errepublikako lehendakaria 1993tik 1997ra eta 2002tik 2003ra.

## Biografia 
Filosofia eta ekonomia ikasi zuen. Meatzaritzako enpresaburu gisa nabarmendu ondoren, politikan sartu zen, eta MNR Mugimendu Nazionalista Iraultzaileko kide egin zen.

Víctor Paz Estenssoro presidentearen laguntzaile eta adiskide izan zen, eta Plangintza eta Koordinazioko ministro. Kargu horretan zela, ekonomiaren inflazioari eusten eta estatuaren mendeko enpresen administrazioa garbitzen saiatu zen.

1989ko hauteskundeetan, boto gehien izan zituen hautagaia izan zen, baina, Hugo Banzer eta Jaime Paz Zamorak egin zuten hitzarmena medio, ezin izan zuen Boliviako Errepublikako lehendakaritza hartu.

1993ko hauteskundeak irabazi ondoren, Estatuko buruzagi izan zen; Víctor Hugo Cárdenas izan zen presidenteorde. Agintean egon zen bitartean, Boliviako burdinbideen % 50 pribatizatu zuen, eta baita petrolioa, telekomunikazioak, elektrizitatea eta hegazkin-konpainiak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mordecai Richler

**Mordecai Richler** (Montreal, Quebec, 1931ko urtarrilaren 27a - *ib.*, 2001eko uztailaren 3a) Kanadako idazlea izan zen.

Familia judu batean sortu zen. Montrealgo Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1951tik 1952ra, Parisen bizi izan zen, eta idazle existentzialistak ezagutu zituen han. Joera horretakoa da bere lehen eleberria, *The Acrobats* (1954, *Akrobatak*). Espainian eta Ingalaterran egon ondoren, Montrealera itzuli zen 1970ean. Haur zela jasandako behartasuna eta antisemitismoa eraman zituen eleberrietara umore garratzez, eta kulturen arteko komunikazioak (eta komunikaziorik ezak) dakartzan arazoak aztertu zituen bereziki. Obra nagusiak hauek dira: *Son of Smaller Hero* (1955), *A Choice of Enemies* (1957), *The Apprenticeship of Duddy Kravitz* (1959), *The Incomparable Atuk* (1963), *Cocksure* (1968), *St. Urbains Horsemen* (1971). Umorezko saiakerak (1974, *Notes on an Endangered Species and Others*) eta haurrentzako liburuak ere (1975, *Jacob Two-Two Meets the Hooded Fang* 1987; *Jacob Two-Two and the Dinosaur*) argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Jean Poiret

**Jean Poiret** (Paris,  - *ibidem*, ) frantses antzezle eta antzerki-idazlea izan zen. 1950eko hamarraldiaren hasieran, Michel Serrault antzezle komikoarekin bikote profesionala osatu, eta kabareteko ekitaldi bat osatu zuen. Poiretek hainbat komedia idatzi, egokitu eta antzeztu zituen; besteak beste, *Douce Amére* (1970), *Joyeuses Époques* (1980), eta Neil Simonen *Rumors* lanaren frantses ekoizpena (1991). Baina arrakastarik handiena *La Cage aux folles* idatzi eta interpretatzeak eman zion (1973), zalantzarik gabe. Bikote homosexual bati buruzko antzerki garaikidea da, eta gerora zinemara eramana izan zen. Obra hura bikain egokitzen zitzaien Poireten gozotasun eta xarmari, eta Serraulten bitxitasunari. Zinemari dagokionez, Poiretek 40 filmetik gora egin zituen; besteak beste, *Le Dernier Métro* (1980), *Poulet au vinaigre* (1985) eta hari jarraipena eman zioten *Inspecteur Lavardin* (1986), eta *Le Miraculé* (1986). Hil zenean, amaitu berri zuen *Le Zébre* filmaren zuzendaritza.

## Erreferentziak
Pedro de Alvarado

**Pedro de Alvarado** (Badajoz, 1485 &ndash; Guadalajara, Espainia Berria, 1541eko uztailaren 4a) espainiar konkistatzailea izan zen.

## Bizitza 
Kubako konkistan esku hartu ondoren, Hernán Cortésen laguntzailerik leialenetako bat izan zen Mexikon. 1520an, Cortés Pánfilo de Narváezen aurka borrokatzera atera zenean, Alvarado gelditu zen azteken hiriburuko agintari; matxinada prestatzen ari zirenaren susmoak hartuta, izugarrizko zapalkuntza bideratu zuen. Horren ondorioz, aztekak altxatu ziren; Cortés itzulirik, bien artean menderatu zituzten indiarrak, baina hiritik alde egitea erabaki zuten *Gau Ilun* famatuan (1520ko ekainaren 30a).

Otumbako guduan eta Tenochtitlaneko setioan (1521) esku hartu zuen. 1523an, Erdialdeko Amerikara abiatu zen, kitxe indiarren aurka borrokatu zen, eta Guatemalaz eta El Salvadorrez jabetu zen. 1526an Cortési lagundu zion zenbait gobernari altxatu zirenean. Espainiara itzulirik, 1527an Karlos V.ak Guatemalako gobernari izendatu zuen. 1539an, Hondurasen lehorreraturik, altxaturiko indiarren aurkako guduan hil zen.

## Bibliografia 
* Gustavo González Villatoro: *El testamento del Adelantado Don Pedro de Alvarado. El hombre y el mito*. San José, Costa Rica: Promesa, 2007.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Xavier López Medellínek egindako biografia. Motecuhzoma.de
*  *Quauhquechollan. El lienzo de la conquista.* Lienzo.ufm.edu
Cuauhtémoc Cárdenas

**Cuauhtémoc Cárdenas Solórzano** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1934ko maiatzaren 1a) politikaria da. Lázaro Cárdenas Mexikoko lehendakari izandakoaren semea da.

Alderdi Iraultzaile Instituzionalean (PRI) hasi zuen karrera politikoa, eta 1976an senatari hautatu zuten Michoacanen. Estatu horretako jaurlari izan zen 1980-1986 bitartean. Joera Demokratikoa (CD) eratu zuen PRIren barruan, baina alderdiaren eraberritzea ezinezkoa zela ikusirik, PRItik alde egin eta 1988ko hauteskundeetara bere aldetik aurkeztu zen, zentro-ezkerreko FDNren buru zela. Carlos Salinas de Gortarik (PRI) irabazi zituen hauteskundeak. Urte horretan berreratu zuen Iraultza Demokratikoaren Alderdia (PRD), eta alderdi horrekin aurkeztu zen 1994ko hauteskundeetara. PRIko Ernesto Zedillok irabazi zituen. 1997an, ordea, Mexiko Hiriko alkatetza bereganatu zuen. Lehenbiziko aldia zen, 1929az geroztik, PRIko ez den norbaitek hiriburuko alkatetza eskuratzen zuena. 2000ko lehendakaritza-hauteskundeetara aurkeztu zen, baina PAN alderdiko Vicente Foxek irabazi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak