Alicia Moreau de Justo

**Alicia Moreau de Justo** (Londres, 1885eko urriaren 11 - Buenos Aires, 1986ko maiatzaren 12a) argentinar mediku,  politikaria, bakezale eta giza eskubideen aldeko ekintzailea izan zen  izan zen, feminismoaren eta sozialismoaren figura nabarmena.

XX. mendeko lehen urteetatik, emakumeentzako eskubide handiagoen aldeko aldarrikapenetan parte hartu zuen.  1902an, lankide talde batekin batera, Centro Femenino Socialista eta Unión Gremial Femeninoa sortu zituen. Luz Elkartean hitzaldiak antolatzen aritu zen, Ateneo Popular sortu zuen bere aitarekin batera eta "*Humanidad Nueva"* egunkarian erredakzio idazkaria izan zen, baita "*Nuestra causa*" filmaren zuzendaria ere. 1914an Medikuntzan graduatu zen eta, urte batzuk geroago, Alderdi Sozialistan afiliatu zen. Handik gutxira, Juan B. Justo Argentinako Alderdi Sozialistako buruarekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten. 

1918rako Batasun Feminista Nazionala sortua zuen, eta, 1928an senarra hil ondoren, jarduera politikoan eta emakumearen defentsan jarraitu zuen, emakumeen eskubideen alde borrokatuz, emakumeen sufragioa, lan-eskubideak, osasun publikoa eta hezkuntza publikoa barne. 1932an, emakumeen sufragioa ezartzen zuen lege-proiektu bat idatzi zuen. Espainiako Bigarren Errepublikaren alde egin zuen gerra zibilean, eta peronismoa maiz kritikatu zuen, antidemokratikotzat jotzen baitzuen. 1958an Alderdi Sozialistaren zatiketan eta Alderdi Sozialista Argentinarraren fundazioan parte hartu zuen, eta "*La Vanguardia"* egunkariaren zuzendaritza hartu zuen 1960ra arte. Bizitza politikoari lotuta egon zen 1986an hil zen arte, 100 urte zituela, diktadura militarraren aurkako borrokan aktiboki parte hartuz APDHren (Giza Eskubideen aldeko Asanblada Iraunkorra) bitartez, emakumeen eskubideak eta bere alderdiari lotutako gaiak.

## Bizitza 
### Haurtzaroa eta nerabezaroa 
Londresen jaio zen 1885eko urriaren 11n, hiru neba-arrebetan txikiena zela. Bere aita, Armand Moreau, «pentsalari aske» gisa definitu zuena,  1871n Parisko Komunan parte hartu zuen frantziar iraultzaile bat izan zen. Parte hartu ondoren, eta ondorengo errepresio bortitzaren ondorioz, Belgikan bizi izan zen lehenik, eta Britainia Handian ondoren.

Alicia eta bere ama María Denanpont Argentinara emigratu zuten 1890ean, Moreauk gero esan zuen: «*Herrialdera iritsi nintzenean, ez nekien ibiltzen; beti esan dudan bezala, atsegin handiz ikasi nuen lurralde honen gainean ibiltzen, eta ez nintzen inoiz bereizi»*. Familia Buenos Airesen finkatu ondoren, Aliciaren aitak, ideologo anarkista eta sozialista, liburu-denda bat zabaldu zuen 1896an, eta garai hartan sortzen hasi ziren talde sozialistekin bat egin zuen, Argentinako langile-mugimendua antolatzeko asmoz. Alabak lagundu ohi zion bilera eta ekintza horietan. Bestalde, Armand maiz joan zen Frantziako Ospitaleko gaixoei liburuak ematera.

Bigarren mailako ikasketak 1. Eskola Normalean egin zituen, Osasun Lanen eraikinaren parean, eta bertan Hipólito Yrigoyen erradikala ezagutu zuen, Moral eta Gizarte Heziketarako irakasle gisa. Moreauk gero gogoratuko zuen harreman estua izan zutela eta zuzenbide-gaiei buruzko liburuak utzi ohi zizkiola. 1900ean, Moreauk zalantzan jarri zuen Yrigoyenek Batasun Zibiko Erradikalak bultzatutako altxamendu militarretan parte hartu izana. Yrigoyen, berriz, 1916an boto sekretu, unibertsal eta derrigorrezkoaren bidez aukeratutako Argentinako lehen presidentea bihurtu zen. 

### Gazteria, feminismoa eta sozialismoa 
1902an, Chertkoff ahizpekin harremanetan jarri zen. Ahizpak Centro Socialista Femeninaren sortzaileak ziren, eta garai hartako jakintza filosofiko eta soziologikoak zabaltzen zituzten. Moreauk 1903an Moronen antolatu zen Hezkuntza Laikoaren Aldeko Elkartean lagundu zien, baita herri liburutegiak eta haurtzaindegiak irekitzeko zereginean ere.

1906an, 21 urte zituela, Mugimendu Feminista sortu zuen. Buenos Airesen egin zen Pentsamendu Askearen Nazioarteko Kongresuan, non *Hezkuntza eta Iraultza* izeneko txostena aurkeztu zuen, Belen de Sárraga espainiar errepublikarrak argentinarrek emakumearen eskubide politikoen aldeko mugimendu bat antolatu beharko luketela iradoki zion. Bertan, Alderdi Sozialistako buruzagiak ezagutu zituen, Jose Ingenieros, Enrique del Valle Iberlucea eta Angel Gimenez. Moreauk kongresuko bileretako batean proposatu zuen Sárragaren ideia eta, Sara Justo bezalako beste emakume batzuekin batera, Argentinako Zentro Feminista eta Emakumeen Sufragioaren Aldeko Batzordea sortu zituzten.

1919an, hamar urteko jardunaren ondoren, ("*Humanitate Berriak*") "*Humanidad Nueva"* argitaratzeari utzi zitzaion, baina, aldi berean, Gure kausa agertu zen, Moreauk sortutako hilabetekaria, arlo guztietan emakumearen ekintza goraipatzen zuena, kulturatik eta artetik hasi eta esparru sozial eta politikoraino. Bestalde, Argentinako erakunde feministek emakume argentinarren ordezkari izendatu zuten Washington D. C.-n egindako Langileen Nazioarteko Kongresuan. Bidaia horretan bertan, Medikuen Nazioarteko Kongresuan ordezkari argentinar gisa parte hartu zuen, eta bereziki nabarmendu zen prostituzioari egindako kritikagatik eta bi sexuentzako moral bakarraren defentsagatik. Azken kongresu horren ondorioz, Emakume Medikuen Nazioarteko Elkartea sortu zen, eta elkarte horretatik batzorde exekutiboa osatzeko aukeratu zuten.

#### Lehen Mundu Gerra 
1914an, Lehen Mundu Gerra hasi zenean, mugimendu bakezale zabal bati ekin zion, gobernuak lege-proiektu bat aurkeztu ondoren. Lege-proiektu horretan, eskola, ikastetxe eta irakaskuntza-institutuetan instrukzio militarrak ezarri zituen. 1915eko abuztuaren erdialdean, kongresuak aztertu zuen araudia. Egoera honen aurrean, Ateneo Popularrak eta Luz Elkarteak eskola militarizazioaren aurkako kanpaina bat bultzatzea erabaki zuten eta Moreau ordezkari izendatu zuten mobilizazio bakezale horren esparruan sustatu ziren topaketetan. Egun batzuetan zehar, hitzaldi publikoak ugaritu egin ziren, eta mitin handiak egin zituzten. Nazioaren Kongresura eskaera bat aurkeztea lortu zuten, proiektuaren erabateko aurkakotasuna adierazteko. Manifestazio bakezalea posible zela zioen Moreauk eta horregatik argudiatzen zuen: «Erabat ziur nago posible dela eraldaketa iraultzaileak modu baketsuan egitea. Pentsatzen dut iraultza handiak maila intelektualean egiten direnak direla. Lurra munduaren erdigunea ez dela ohartu izanak, benetako iraultza ekarri du».  

Moreauk hamarkada horietan Alderdi Sozialistaren Batzorde Exekutiboa osatzea lortu zuen, Higiene Sozialeko Emakumeen Batzordea sortzea pertsonen salerosketari aurre egiteko eta prostituzioa legeztatzeko, eta kargu politiko bat betetzen zuen lehen emakume argentinarra izatea. PSko zuzendaritza postutik zentro sozialista bakoitzean emakumeen taldeak arrakastaz antolatu zituen, emakumeen ekintza politikoa antolatzeko asmoz. Talde batzuek haurrentzako zentroak sortu zituzten, emakumeen jarduera politikoa areagotzeko.

1925ean, feministek lehen garaipena lortu zuten parlamentuan, 11 317 Legearen onarpena lortu baitzuten. Lege horrek emakumeen eta haurren lana arautzen zuen, eta emakumeek egunean zortzi ordu eta astean 48 ordu baino gehiago ezin zutela lan egin ezartzen zuen. Gaueko lana, lan osasungaitzak, 12 urtetik beherako haurren lana eta haurdun zeuden emakumeen kaleratzea ere debekatzen ziren, eta bularra emateko lizentzia eta enpresek haurtzaindegiak izateko betebeharra gehitu ziren. 1926an Emakumearen Eskubide Zibilen Legea zigortu zen, gizon eta emakumeen arteko eskubideak parekatu behar zirela ezartzen zuena. Senarrarekin batera, Casa del Pueblo sortu zuen 1927an. Langile irakaskuntzari eskainitako herrialdean liburuki gehien zituen liburutegietako bat.

1955ean, Alicia Moreau de Justok Ghioldi ordezkatu zuen *La Vanguardia* egunkariaren zuzendaritzan. Palacios eta beste buruzagi batzuekin batera, Moreau de Justok Alderdi Sozialista Argentinarra sortu zuen 1958an, Pedro Eugenio Arambururen gobernu militarretik bereiziz.

#### Emakumeen boto-legearen eta gobernu peronistaren onarpena 
Argentinako Nazio Batzarrak 1947ko irailaren 9an onartu zuen 13.010 Legearen bidez, eskubide politikoak eman zitzaizkien herrialdean bizi ziren emakume argentinar eta atzerritarrei. Lege honek ez die emakumeei bakarrik bozkatzeko eskubidea ematen, baita kargu politikoetara iristeko demokratikoki aukeratua izateko eskubidea ere: *"1. artikulua - Argentinako emakumeek eskubide politiko berberak izango dituzte eta legeek Argentinako gizonezkoei ezartzen dizkieten betebehar berberak izango dituzte".* 1947ko irailaren 23an, bere onarpena ospatu zen Plaza de Mayon ekitaldi batean, non Eva Duarte de Perónek hitzaldi bat eman zuen Etxe Arrosako balkoian, bertan zegoen jendetzaren aurrean. Eva onarpen horren alde borrokatu zen 1946an justizialismoa boterera iritsi zenetik. Lege hori onartu egin behar zen, ordura arte Sáenz Peña 8.871 Legea baitzegoen indarrean 1912az geroztik. Lege horrek boto indibiduala, maskulinoa, unibertsala eta derrigorrezkoa ezartzen zuen 18 urtetik gorako argentinarrentzat eta bertakotuentzat, baina kanpoan uzten zituen emakumeak; bertakotu gabeko atzerritarrak; herrialdean bizi ziren argentinar bertakoak edo bertakotuak; erlijiosoak; soldaduak, kaboak eta sarjentuak; epaile  batek atxilotuak; eta eskaleak. 

Bere azken onarpen saiakera 1932an gertatu zen, Mario Bravo sozialistak proiektua Diputatuen Ganberara eraman zuenean, eta 1930eko Estatu kolpearen ondorioz, bi urte geroago, Alfredo Palacios sozialistari esker, berriro heldu zitzaion. Proiektua artxibatu egin zuten onarpen erdi baten ondoren, tratamendu parlamentarioa galdu zuen arte. Emakumeen sufragio-eskubidea, Moreau bezalako feministen eta Victoria Ocampo bezalako pertsona ospetsuen erreklamazioen erdigunea izan zen. Moreauk *«maniobra politikotzat jo zuen lorpena, eta ez konkista sozialtzat»*.

Urtebete lehenago, "*La mujer en la democracia*" liburua kaleratu zuen, eta bertan Argentinako emakumeak sufragioa lortzeko egindako gorabeherak aztertu zituen. 

1958an, bi taldeen arteko ezberdintasunak hain handiak zirenez, Alderdi Sozialista hautsi egin zen 44. kongresuan.  Hortik bi adar sortu ziren: Alderdi Sozialista Argentinarra eta Alderdi Sozialista Demokratikoa (Ghioldik eta Reittok osatua). Moreau, Alfredo Palacios, Jose Luis Romero eta Carlos Sanchez Viamonte izan ziren PSAko kideak. *La Vanguardiako* zuzendari gisa jarraitu zuen 1960ra arte, non nekazaritza-erreformaren premiazko beharra sustatu zuen (atzerapenaren eta miseriaren funtsezko arrazoia) eta Kubako Iraultzaren alde egin zuen. PSA barruko barne oposizioa zela eta, egunkariko zuzendaritzari uko egitea erabaki zuen.

1965ean Alfredo Palacios hil ondoren, Moreauk Argentinako Alderdi Sozialistaren idazkaritza nagusia hartu zuen. 1972an, PSAk beste talde sozialista batzuekin bat egin zuenean Alderdi Sozialista Popularra osatzeko, Moreau alderdi horretatik aldendu zen, peronismoarekin nolabaiteko hurbiltasuna erakutsi ondoren, Hector Polino, Alfredo Bravo eta Elena Tchalidy bezalako buruzagiekin batera Argentinako Konfederazio Sozialista osatzeko. 1974an, “Zortzien Taldea” babestu zuen. Talde hori oposizioko zenbait alderdi politikoren aliantza bat zen, eta erakunde demokratikoak indarrean egotea eskatzen zuten, María Estela Martínez de Perónen eta José López Rega Gizarte Ongizateko ministroaren gobernupean agerian geratzen ziren desbideratzeen aurrean. Moreauren arabera, bai Martínez de Perón bai Evita, «iritsi ziren» «mandamás» [Perón] delakoak aukeratu zituelako, oso bestelakoa baita emakumeen emantzipazioz boterea lortzea».

### Giza eskubideen aldeko militantea 
1975ean, 90 urte zituela, Giza Eskubideen aldeko Batzar Iraunkorraren (APDH) sortzaileetako bat izan zen, Rosa Pantaleónek deituta, Neuqueneko gotzain Jaime de Nevaresekin, Marshall Meyer errabinoarekin, Carlos Gatinoni apezpikuarekin, Raúl Alfonsinekin, Oscar Alenderekin, Susana Pérez Gallart, Adolfo Pérez Esquivel eta Alfredo Bravorekin batera.  APDHk erresistentzia handia egin zuen estatu-terrorismoaren aurrean 1976 eta 1983 bitartean gobernatu zuen diktadura militarrean. Urte horietan Plaza de Mayoko Amei laguntzen zien, emakume «ausarten» etsenplutzat zituenak, Gobernu Etxe aurrean egiten zituen erronda ospetsuetan, eta askatasun eskaerak egiten zizkien batzar militarrari eta epaileei. Esker onez, bere 99. urtebetetze egunean, zapi zuri bat oparitu zioten, Maiatzeko Plazako Amen eta Amonen sinboloa.

1985ean, bere mendeurrena ospatu zen eta Unione e  Benevolenzan omenaldia egin zitzaion. Bertan, Argentinako alderdi politiko eta sozial guztiak parte hartu zuen eta azken hitzaldi publikoa eman zuen, bereziki gazteei eta emakumeei zuzenduta. "*Humor"* argitalpen argentinar ospetsuak, satiraren ezaugarriak dituenak, bere azala eskaini zion Moreauri, eta izenburu hau jarri zion: «Lau urte barru amaituko da bermea», bere bizitza-luzerari eta 104 urteko Magiclick bermeari erreferentzia eginez.

1985eko abenduan, bere osasunaren gainbeheraren ondoren, bere seme-alabek Rio de la Platako Elkarte Filantropiko Frantseseko Asile des Vieillards-era eraman zuten, non prentsa publikoaren setioa jasan zuen. 1986ko maiatzean, hemiplegia izan zuen eta Antartikako Erietxean sartu zuten. Bere osasun egoerak okerrera egin zuen eta 100 urte zituela hil zen, lotan zegoela, 1986ko maiatzaren 12an, 14.50 UTC-3an. Haren gorpuzkiak Nazioaren Kongresuko Urrats Galduen Aretoan beilatu zituzten, Raul Alfonsín orduko presidentea hara joan zen, eta Chacaritako hilerrian erre zuten, eta bere errautsak  han baitaude.

## Legatua 
[eskuinera|thumb|180x180px|Alicia Moreau de Justo etorbidea, [Buenos Aires.]]
Buenos Aires hiriak omenaldia egin zion Puerto Maderoko etorbide garrantzitsuenetako bati izena emanez eta Buenos Aires hiriko hiritar ospetsuaren titulua emanez 1985ean. 1986ko urriaren 11n, Elena Tchalidy lagunak Alicia Moreau de Justo Fundazioa sortu zuen bere omenez. Fundazio hori aitzindaria da familia- eta genero-indarkeria jasaten duten emakumeei laguntzen. 1987tik aurrera, Alicia Moreau de Justo Fundazioak Urteko Emakumearentzako Alicia Moreau de Justo saria ezarri zuen, herrialdeko ospetsuenetako bat bihurtu dena. 1988an, Konex Fundazioak Ohore saria eman zion bere memoriari, Argentinako gizarteari egindako ekarpen handiagatik. Haren seme-alabek jaso zuten saria. Gaur egun, hainbat erakunde, entitate, eskola eta ospitalek daramate bere izena.

Moreauren erretratu bat da Etxe Arrosako Emakume Argentinarren Aretoko burua, Argentinako historiako beste emakume batzuekin batera, hala nola Juana Azurduy, Eva Perón, Lola Mora, Cecilia Grierson eta Mariquita Sánchez de Thompson. Areto hau Cristina Fernandez de Kirchner presidenteak inauguratu zuen 2009an, Gobernu Etxean egindako konponketen barruan.

Bere jaiotzaren 127. urteurrenean, 2012an, Googlek bere omenezko doodle batekin gogoratu zuen. Gaur egun, Alicia Moreau de Justo Fundazioak bere obra zaintzen du eta komunitatearekiko jarraipena sustatzen du.

Moreau emakumeen eskubideen aldeko «borrokalari nekaezintzat» jotzen da, eta emakumeen eskubideen alde egiten duten lehenengoetako bat da, Julieta Lanteri, Elvira Rawson, Cecilia Grierson eta Victoria Ocamporekin batera. Moreau ironikoa eta antipatikoa izateagatik nabarmentzen zen, eta askotan kazetaritzarekiko modu zuhur agertzen zen. 1974ko maiatzeko erreportaje batean, elkarrizketatzaileak «*Zer gustatuko litzaizuke egunen batean epitafio gisa idaztea?*» galdetu zion, eta Moreauk erantzun: «*Hemen datza haize-erroten aurkako borrokalari handi bat*». 

## Argitalpenak 
* *Evolución y educación*  (Eboluzioa eta hezkuntza), 1915.
* *La emancipación civil de la mujer, en Humanidad Nueva   (Emakumearen emantzipazio zibila*, *Gizateria Berrian)*, 1919.
* El *socialismo* y la mujer, de *La Vanguardia*, 1933.
* *El Socialismo según la definición de Juan B. Justo*, 1946.
* *La mujer y la democracia   (Emakumea eta demokrazia)*, 1947.
* *¿Qué es el Socialismo?   (zer da Sozialismoa?)*, 1983.

## Ikus, gainera 
* Feminismoa
* Argentinako Alderdi Sozialista
* Benetako Alderdi Sozialista

## Erreferentziak 
* «Juan B. Justo ante la condición humana» Ensayistas.org.
* «Alicia Moreau de Justo Dies; Leading Argentine Socialist» diario *The New York Times*, 14 de mayo de 1986
* THE NEW YORK TIMES: *Alicia Moreau de Justo Dies; Leading Argentine Socialist* (14 de mayo de 1986)
* Biografía en webmujeractual.com
* Biografía en elhistoriador.com

## Bibliografia osagarria 
*  Henault, Mirta (1983).  Centro Editor de América Latina, ed. Alicia Moreau de Justo. Argentina.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)
*  Alberti, Blas (1985).  Ediciones del Mar Dulce, ed. Conversaciones con Alicia Moreau de Justo y Jorge Luis Borges. Argentina.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)
*  Cichero, Marta (1994). Alicia Moreau de Justo. Argentina: Planeta.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)
*  Reta, Lelia Manuela (2003).  Fundación Reconocimiento a una Actitud en la Vida, ed. Alicia Moreau de Justo: páginas biográficas (ilustrada edición). Argentina.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)
*  Aguirre, Gisela (1999). Alicia Moreau de Justo (ilustrada edición). Argentina: Planeta.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)
*  López, Gladys (2008).  Capital Intelectual, ed. Alicia Moreau de Justo: pionera del feminismo y la igualdad (ilustrada edición). Argentina.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)
*  Muñoz Pace, Fernado (2010).  Artes Gráficas Rioplatense S.A., ed. Triunfo radical y conflictos de la democracia. Argentina: Sol 90. ISBN 978-987-07-0871-1.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)
*  Luna, Félix (1999). Alicia Moreau de Justo. Argentina: Planeta.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)

## Kanpo estekak