Abenduaren 29

**Abenduaren 29**a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hirurogeita hirugarren eguna da, 364.a bisurteetan. 2 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1863 – Suezeko kanala ireki zuten Itsaso Gorria eta Mediterranear itsasoa batuz.
* 1978 –Espainiako konstituzioa Estatuko Aldizkari Ofizialean argitaratzen da.
* 2011 – Israelek Jerusalem ekialdean beste 700 etxe egiteko baimena eman zuen.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1947 – *The Paradine Case* ("Paradine Kasua") filma estreinatu zen, Alfred Hitchcockek zuzendu eta Gregory Peck, Ann Todd, Alida Valli eta Charles Laughton aktoreek antzeztu zuten.
* 1971 – *Straw Dogs* ("Lastozko Txakurrak") filma estreinatu zen, Sam Peckinpahek zuzendu eta Dustin Hoffman aktoreak antzeztu zutelarik.
* 1995 – *Dead Man Walking* ("Gizon Hila Oinez") filma estreinatu zen, Tim Robbinsek zuzendu eta Susan Sarandon, Sean Penn, Margo Martindale, Robert Prosky, Lois Smith, Jack Black eta Celia Weston aktoreek antzeztu zuten.
* 1999 – *The Hurricane* ("Hurakana") filma estreinatu zen, Norman Jewisoneek zuzendu eta Denzel Washington, Vicellous Reon Shannon, Deborah Kara Unger eta Liev Schreiber aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 2007 – Euskal Herriko futbol selekzioak eta Kataluniakoak bana berdindu zuten Bilboko San Mamesen, ofizialtasunaren aldeko manifestazio jendetsuaren ondoren.

### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1703 – Agustin Kardaberaz, euskal idazle eta teologoa (h. 1770).
* 1788 – Tomas Zumalakarregi, euskal militar karlista (h. 1835).
* 1881 - Juana Tomasa Charela Vidas, *La Calderera*, nafar etxekoandrea, Gerra Zibilean fusilatua (h. 1936).
* 1889 – Jose Agerre, euskal idazle eta politikaria (h. 1962).
* 1891 – Manuela Arriola, *Manuela del Sagrado Corazón*, bizkaitar adorazioko moja (h. 1936).
* 1899 – Manuel Laborde, gipuzkoar ingeniaria (h. 1993).
* 1902 – Horacio Martínez Prieto, bizkaitar anarkista (h. 1985).
* 1906 – Jacques de Menditte, zuberoar politikaria, Mendikotako alkatea (h. 1995).
* 1907 – David Carlos Bergara, nafar apaiz eskolapioa (h. 1936).
* 1946 – Tatus Fombellida, gipuzkoar sukaldari eta zinema zuzendaria.
* 1951 – Christian Sarramagna, lapurtar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1955 – Gustave Parking, lapurtar pailazo eta aktorea, antzerkian eta zineman ibilitakoa.
* 1960 – Joseba Apaolaza, gipuzkoar aktorea.
* 1961 – Juan Ramon Makuso, gipuzkoar idazlea eta filosofia irakaslea.
* 1963 – Teresa Motos, gipuzkoar belar hockey jokalari ohia.
* 1970 – Cesar Solaun, bizkaitar txirrindulari ohia.
* 1973 – Mikel Errazkin, euskal musikari eta musikagilea eta *Sorotan Bele* taldearen sortzaileetako bat (h. 2008).
* 1983 – Juan Domínguez, gipuzkoar futbolaria.
* 1985 – Oier Lakuntza, nafar kimikaria, ikerlaria eta bertsolaria.
* 1996 –
** Lizar Begoña, bizkaitar poeta.
** Hodei Oleaga, arabar futbolaria.
** Naroa Uria, euskal saskibaloi-jokalaria.

### Mundua 
* 1552 – Henrike I.a Borboi-Condékoa, Frantziako erlijio gerratan protestanteen liderretako bat (h. 1588).
* 1695 – Jean-Baptiste Pater, frantziar margolaria (h. 1736).
* 1709 – Elisabet I.a Errusiakoa, Errusiako enperatriza (h. 1762).
* 1721 – Madame de Pompadour, frantziar dama, Luis XV.a Frantziakoaren maitalea (h. 1764).
* 1766 – Charles Mackinstosh, eskoziar kimikaria, ziraren asmatzailea (h. 1843).
* 1788 – Christian Jürgensen Thomsen, daniar historialaria (h. 1865).
* 1796 – Johann Christian Poggendorff, alemaniar fisikaria (h. 1877).
* 1800 – Charles Goodyear, estatubatuar asmatzailea (h. 1860).
* 1808 – Andrew Johnson, Ameriketako Estatu Batuetako 17. Presidentea (h. 1875).
* 1809 – William Ewart Gladstone, Erreusma Batuko lehen ministroa (j. 1898).
* 1823 – Augusta Theodosia Drane, ingeles moja domingotarra, poeta eta erlijio idazlea (j. 1894).
* 1836 – Georg August Schweinfurth, alemaniar esploratzaile, etnologo eta botanikaria (h. 1925).
* 1838 – Raffaello Sernesi, italiar margolaria (h. 1866).
* 1843 – Elisabet Wiedekoa, Errumaniako erregina (h. 1916).
* 1850 – Tomás Bretón, espainiar musikagile, orkestra zuzendari, biolinista eta musika irakaslea (h. 1923).
* 1858 – François Laffargue, frantziar militarra (h. 1914).
* 1859 – Venustiano Carranza, Mexikoko presidentea (h. 1920).
* 1863 – Wilhelm His, suitzar sendagilea (h. 1934).
* 1869 – Ellen Gleditsch, erradiokimikan aitzindaria eta Norvegiako bigarren emakume irakaslea (h. 1968).
* 1871 – Giuseppe Motta, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1940).
* 1874 – Jeanne Landre, frantziar kazetari, literatura kritikari eta eleberrigilea (h. 1936).
* 1876 – Pau Casals, kataluniar txelojole, pedagogo, musika zuzendari eta konposatzailea (h. 1973).
* 1879 – Witold Wojtkiewicz, poloniar margolaria, sinbolismo mugimendukoa (h. 1909).
* 1889 – Mae Harrington, estatubatuar ehun urtedun emakumea, munduko pertsonarik zaharrena (h. 2002).
* 1890 – Emily Gerdes, estatubatuar aktorea (h. 1974).
* 1891 –
** George Marshall, estatubatuar aktore, gidoilari, ekoizle eta zinema zuzendaria (h. 1975).
** Béla Imrédy, Hungariako lehen ministroa (h. 1946).
* 1893 – Vera Brittain, ingeles idazlea, anglikanoa, feminista eta bakezalea (h. 1970).
* 1896 –
** David Alfaro Siqueiros, mexikar pintorea (h. 1974).
** Hortensia Gelabert, kubatar-espainiar aktorea (h. 1958).
* 1903 – Candido Portinari, brasildar margolari espresionista (h. 1962).
* 1904 – 
** Amaro del Rosal, espainiar sindikalista eta idazlea (h. 1991).
** Emanuel Mabathoana, lesothoar artzapezpiku katolikoa eta hizkuntzalaria (h. 1966).
* 1910 –
** Ronald Coase, britainiar ekonomialaria, 1991ko Ekonomiako Nobel Saria (h. 2013).
** Gunnar Thoroddsen, Islandiako lehen ministroa (h. 1983).
* 1911 – Klaus Fuchs, alemaniar fisikaria (h. 1988).
* 1913 – Pierre Werner, Luxenburgoko lehen ministroa eta Europar Batasunaren sorreran pertsona nabarmena (h. 2002).
* 1914 – Billy Tipton, estatubatuar jazz-musikari eta orkestra zuzendaria (h. 1989).
* 1915 – Jo Van Fleet, estatubatuar aktorea (h. 1996).
* 1920 –
** Josefa Iloilo, Fijiko Errepublikako presidentea (h. 2011).
** Viveca Lindfors, suediar aktorea (h. 1995).
* 1921 – Dobrica Ćosić, jugoslaviar eta serbiar idazle, teoriko politiko eta politikaria, Jugoslaviako Errepublika Federaleko lehenbiziko presidentea (h. 2014).
* 1922 – William Gaddis, estatubatuar idazlea, *Errealismo zikin* deituriko literatura-joeraren aitzindaritzat joa (h. 1998).
* 1923 – Yvonne Choquet-Bruhat, frantziar matematikari eta fisikaria (h. 2025).
* 1924 – Francisco Nieva, espainiar idazlea (h. 2016).
* 1925 – Luis Alberto Monge, Costa Ricako presidentea (h. 2016).
* 1929 – Ali Hassan Kuban, egiptoar kantari, klarinete-jotzaile eta musikagilea (h. 2001).
* 1934 – Raphael Cheenath, indiar artzapezpiku katolikoa (h. 2016).
* 1936 – Mary Tyler Moore, estatubatuar aktorea (h. 2017).
* 1937 – Barbara Steele, britainiar aktorea eta ekoizlea.
* 1938 – Jon Voight, estatubatuar aktorea.
* 1940 – Brigitte Kronauer, alemaniar idazlea (h. 2019).
* 1941 – Ray Thomas, ingeles abeslari, txirula-jotzaile eta egile abeslaria, *The Moody Blues* taldeko sortzaileetako bat (h. 2018).
* 1943 – Rick Danko, kanadar musikari, baxu-jotzaile, abesti egile eta abeslaria, *The Band* taldeko kidea (h. 1999).
* 1946 – 
** Ana María Briongos, kataluniar idazlea (h. 2024).
** Marianne Faithfull, ingeles abeslari eta aktorea (h. 2025).
* 1947 – Ted Danson, estatubatuar aktorea.
* 1950 – Jon Polito, estatubatuar aktore eta ahots bikoiztailea (h. 2016).
* 1953 –
** Thomas Bach, alemaniar eskrimalari ohi eta kirol-zuzendaria, Nazioarteko Batzorde Olinpikoko lehendalaria.
** Stanley Williams, 1969an Los Angelesen sustraitutako *Crips* kale bandaren liderra (h. 2005).
* 1954 – 
** Marie-Elise Gbèdo, benindar abokatu eta politikaria.
** Toshiaki Imai, japoniar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1955 – 
** Tamara Plaxenko, sobietar-ukrainar aktorea (h. 2026).
** Jan Versleijen, herbeheretar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1957 – Bruce Beutler, estatubatuar immunologo eta genetikalaria, 2011ko Medikuntzako Nobel Saria.
* 1958 – Ana Curra, movida madrileñako espainiar abeslari, teklista eta konpositorea.
* 1959 – László Kövér, Hungariako presidentea.
* 1962 –
** Carles Puigdemont, Kataluniako Generalitateko presidentea.
** Wynton Rufer, zeelandaberritar futbolari ohia.
* 1963 – Ulf Kristersson, Suediako lehen ministroa.
* 1965 – Dexter Holland, *The Offspring* bandako abeslaria eta gitarrajolea.
* 1967 – Lilly Wachowski, estatubatuar zinema zuzendari, gidoigile eta ekoizlea , Wachowski ahizpetako bat.
* 1968 – Gabriela Tagliavini, argentinar zinema zuzendaria, zinema ekoizlea, gidoilaria eta idazlea.
* 1969 – Jennifer Ehle, estatubatuar aktorea.
* 1970 – Bernardo Hernández, arlo teknologikoko ekintzaile, exekutibo eta inbertitzaile espainiarra.
* 1971 – Jeroen Blijlevens, herbeheretar txirrindulari ohia.
* 1972 –
** Pauline Barmby, kanadar astronomoa.
** Jude Law, ingeles aktorea.
** Leonor Varela, txiletar aktore eta modeloa.
* 1974 – Miriam Reyes, galiziar poeta, bideo-sortzailea eta itzultzailea.
* 1975 –
** Shinji Otsuka, japoniar futbolari ohia.
** Teresa Perales, espainiar igerilari, politikari ohia, idazlea eta irakaslea.
* 1976 – Kate Ford, ingeles aktorea.
* 1977 – Katherine Moennig, estatubatuar aktorea, DJa.
* 1978 – Hélène Laporte, frantziar politikari kontserbadorea.
* 1979 – Diego Luna, mexikar zinema zuzendaria eta aktorea.
* 1981 – Charlotte Riley, aktore britainiarra.
* 1983 – Natalia Zeta, espainiar aktore pornoa.
* 1986 –
** Bianca Freire, brasildar emakumezko aktore pornografiko ohia.
** Miguel Merino, *Merino I.a*, errioxar pilotaria.
* 1991 – Huong Giang, vietnamdar emakumezko abeslari eta modelo transgeneroa.
* 1996 – Sana Minatozaki, japoniar abeslari, dantzari, modelo, konpositorea eta aurkezlea.
* 1998 – Victor Osimhen, nigeriar futbolaria.
* 1999 – Neele Schuten, alemaniar bobsleigh kirolari olinpikoa.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1546 – Joan Petit, lapurtar apaiz katolikoa, Cabo Verden (j. c. 1480).
* 1943 – Joxepa Antoni Aranberri Petriarena *Xenpelar*, gipuzkoar ehulea eta bertsolaria (j. 1865).
* 1957 – Maria Luisa Rodríguez, *Vasquita*, gipuzkoar erraketista, Bartzelonan (j. 1920).
* 1969 – Karmelo Balda, gipuzkoar palaria, Euskal Pilotaren Nazioarteko Federakuntzaren sortzaile eta lehendakaria (j. 1897).
* 1979 – Manuel de la Sota, *Txanka*, euskal kulturaren bultzatzailea, idazlea eta politikari abertzalea (j. 1897).
* 1989 – Emilio Alonso Larrazabal, bizkaitar futbolaria, Mexiko Hirian (j. 1912).
* 1995 – Joani Lertxundi Elizalde, lapurtar fraide beneditarra eta euskal idazlea (j. 1908).
* 1999 – Jesús Aizpún, nafar politikaria, hainbat alderdiren sortzailea, euren artean UPN (j. 1928).
* 2009 – Antonio Beristain, espainiar kriminologo eta katedraduna eta Kriminologiaren Euskal Institutuaren sortzailea (j. 1924).
* 2017 –
** Andoni Lekuona, gipuzkoar soziologoa (j. 1932).
** Pedro Osinaga, nafar aktorea, Madrilen (j. 1936).
* 2021 – Clemente Iriarte, nafar futbolaria (j. 1946).

### Mundua 
* 1170 – Thomas Becket, ingeles artzapezpiku martiria (j. 1118 edo 1120).
* 1563 – Sebastian Castellion, frantziar humanista eta teologo protestantea (j. 1515).
* 1605 – John Davis, ingeles itsasgizon eta esploratzailea (j. c. 1550).
* 1606 – István Bocskai, hungariar aitoren seme kalbindarra (j. 1557).
* 1689 – Thomas Sydenham, ingeles medikua (j. 1624).
* 1720 – Maria Margaretha Kirch, alemaniar astronomoa, bere garaian ezagunenetakoa (j. 1670).
* 1731 – Brook Taylor, britainiar matematikaria (j. 1685).
* 1743 – Jacint Rigau-Ros, kataluniar pintorea (j. 1659).
* 1772 – Ernst Johann von Biron, Kurlandia eta Semigaliako dukea eta Errusiar Inperioko erregeordea (j. 1690).
* 1825 – Jacques-Louis David, frantziar margolaria (j. 1748).
* 1834 – Thomas Malthus, ingeles ekonomialaria, demografiaren sortzailea (j. 1766).
* 1877 – Angelica Singleton Van Buren, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (j. 1818).
* 1883 – Francesco De Sanctis, italiar idazlea (j. 1817).
* 1887 – Ferdinand Johann Wiedemann, estoniar hizkuntzalari eta botanikaria (j. 1805).
* 1889 – Priscilla Cooper Tyler, AEBetako lehen dama (j. 1816).
* 1890 –
** Octave Feuillet, frantziar idazlea (j. 1821).
** Orein Pikart, miniconjou leinuko siux tribu indiarreko buruzagia (j. c. 1826)
* 1894 – Christina Rossetti, ingeles poeta eta idazlea (j. 1830).
* 1916 – Grigori Rasputin, errusiar mistikoa (j. 1869).
* 1918 – Dmitri Miontxinski, Errusiar Inperioaren koronel eta Errusiako Gerra Zibilean Txernetzoven Partisanoen parte (j. 1889).
* 1919 – William Osler, kanadar medikua (j. 1849).
* 1924 – Carl Spitteler, suitzar idazlea, 1919ko Literaturako Nobel Saria (j. 1845).
* 1925 – Félix Vallotton, suitzar eta frantziar margolari, eskultore, xilografien egile eta idazlea (j. 1865).
* 1926 – Rainer Maria Rilke, austriar-hungariar poeta (j. 1875).
* 1928 – 
** Eilif Peterssen, norvegiar margolaria (j. 1852).
** Valborg Platou, norvegiar liburuzain, idazle eta arte kritikaria (j. 1839).
* 1937 – Eladia García Palacios, espainiar maistra, sozialista eta sindikalista, fusilatua (j. 1904).
* 1941 – Tullio Levi-Civita, italiar matematikaria (j. 1873).
* 1943 – Carme Karr i Alfonsetti, kataluniar kazetari, idazle, musikologo eta publizista feminista eta bakezalea (j. 1865).
* 1965 – Frank S. Nugent, estatubatuar gidoigile, kazetari eta zinema kritikaria (j. 1908).
* 1980 – Nadezhda Mandelstam, errusiar idazlea (j. 1899).
* 1981 – Miroslav Krleža, kroaziar idazlea (j. 1893).
* 1986 –
** Harold Macmillan, Erresuma Batuko Lehen Ministroa (j. 1894).
** Andrei Tarkovski, sobietar zinemagilea (j. 1932).
* 1988 – Émile Aillaud, frantziar arkitektoa (j. 1902).
* 1995 – Nello Celio, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1914).
* 1996 – Mireille Hartuch, frantziar abeslaria, konpositorea eta aktorea (j. 1906).
* 1998 – Jean-Claude Forest, frantziar komikigilea (j. 1930).
* 2000 – Jacques Laurent, frantziar idazlea (j. 1919).
* 2001 – Cássia Eller, brasildar rock abeslari eta gitarra-jotzailea (j. 1962).
* 2002 – Don Clarke, *The Boot*, zeelandaberritar errugbi eta kriket jokalaria (j. 1933).
* 2004 – Julius Axelrod, estatubatuar biokimikaria, 1970eko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1912).
* 2009 – David Levine, estatubatuar marrazkilaria (j. 1926).
* 2010 – Héctor Mendoza, mexikar antzerki-zuzendari eta antzerkigilea (j. 1932).
* 2015 – Lilian Camberabero, frantziar errugbilaria (j. 1937).
* 2016 – Ferdinand Kübler, suitzar txirrindularia (j. 1919).
* 2017 – Edith Checa, espainiar kazetaria, idazlea eta poeta (j. 1957).
* 2018 – Judith Rich Harris, estatubatuar psikologoa (j. 1938).
* 2019 –
** Alasdair Gray, eskoziar artista eta idazlea (j. 1934).
** Neil Innes, ingeles idazle, umorista eta musikaria (j. 1944).
** Hilda Rebello, brasildar aktorea (j. 1924).
* 2020 –
** Pierre Cardin, italiar jostuna eta moda-alorreko enpresaburua (j. 1922).
** Alexi Laiho, finlandiar gitarra-jotzaile, musikagile eta abeslaria, Children of Bodom taldeko kide sortzailea (j. 1979).
** Sofia Zhukova, errusiar serieko hiltzailea (j. 1939).
* 2021 –
** Antoine Bonifaci, frantziar futbolaria (j. 1931).
** Pupetta Maresca, Italiako Camorraren partaidea (j. 1935).
* 2022 –
** Eduard Artemiev, errusiar musikagilea (j. 1937).
** Noël Dejonckheere, belgikar txirrindularia (j. 1955).
** Ruggero Deodato, italiar zinema zuzendari, gidoilari eta aktorea (j. 1939).
** *Pelé*, brasildar futbolaria, historiako garrantzitsuenetarikoa (j. 1940).
** Edgar Savisaar, Estoniako lehen ministroa (j. 1950).
** Vivienne Westwood, britaniar diseinugile eta enpresaria (j. 1941).
* 2023 – Michael Hardie Boys, Zeelanda Berriko 17. Gobernadore Orokorra (j. 1931).
* 2024 –
** Jimmy Carter, Ameriketako Estatu Batuetako 39. Presidentea eta 2002ko Bakearen Nobel Saria (j. 1924).
** Tomiko Itooka, 116 urte eta 220 egun bizi izandako emakume japoniarra, heriotza momentuan munduan bizirik irauten zuen pertsona zaharrena (j. 1908).
* 2025 &ndash; 
** Cecilia Giménez Zueco, espainiar margolari amateurra (j. 1931).
** Tudorița Chidu, errumaniar atleta, irakasle eta entrenatzailea (j. 1967)
** Carmen De Lavallade, estatubatuar aktore, koreografo eta dantzaria (j. 1931)

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Dabi, Dabid eta Nuria (Kataluniako izena).
* Santu kristatuak: Thomas Becket

## Kanpo estekak 
Abenduaren 28 | Urteko egutegi | Abenduaren 30