Orixe

**Nikolas Ormaetxea Pellejero** (Orexa, Gipuzkoa, 1888ko abenduaren 6a – Añorga, Gipuzkoa, 1961eko abuztuaren 9a), ***Orixe*** ezizenaz ezagunagoa, euskal idazlea izan zen. Bigarren Pizkundeko idazle nabarmena izan zen, gerraurreko belaunaldiko kidea, Lauaxeta, Lizardi eta Loramendirekin batera.

## Biografia 
### Haurtzaro eta gaztaroa 
thumb|268px|Uitzin Orixe hazi zen etxea
1888ko abenduaren 6an jaio zen Orexa gipuzkoar herrian, *Iriarte* baserrian. Orexan jaio bazen ere, Nafarroako Uitzin hazi zen. Paulo Iztuetak haren biografia idatzia du *Orixe eta bere garaia* lanean. Iztuetaren esanetan, elkarren artean itxuraz baizik zerikusirik ez duten bi gertaerak markatu zuten Orixeren nortasuna. Lehenengoa amaren maitasunik eza izan zen: hirukien artean jaio zenez, amaren altzotik bereiz hazi zen; bigarrena, berriz, Jesusen Lagundiko kide izan nahi zapuztua: 35 urterekin, jesuiten artetik kanporatu zuten Orixe.

Hamazazpi urte zituela, Jesusen Lagundikoekin ikastera joan zen, Xabierra. Bertan humanitateak ikasi zituen, eta gero Loiolara joan zen ikasketa berdinak jarraitzera. Burgosen erretorika ikasi zuen eta Oñan filosofia. 1914. urtean amaitu zituen eliz-ikasketak. Comillas, Carrion eta Tuteran ere ibili zen ordutik aurrera irakaskuntzan.

1923an, Lagundia utzi zuen gogoz kontra, bertako nagusiek hala gomendatuta. 1923-1931 bitarteko urteetan Bilbon bizi izan zen.

### Bilboko aroa 
Garai hartarako Nikolas Ormaetxearen izena Euskal Pizkundeko idazleen artean entzun zitekeen, Nazioarteko Euskal Ikaskuntzen Aldizkarian eta bereziki, ''Jesus'en Biotzaren Deya* aldizkarian argitaratutako lanengatik, zeintzuetan euskal gaiez jardun eta hizkuntza erabiltzeko trebetasunagatik nabarmentzen hasia zen. Ekarpen nabarmenak egin zituen, aditu gisa, euskal metrikan eta azentuan, eta horiek gerora baliatuak izango ziren euskara batuaren eraketan.

Orixe herriarentzat egindako artelanen edo lanen alde agertzen zen, Euskal Herriko irudi mitikoa zabaltzen eta mantentzen saiatu, eredu etiko tradizionala (erlijioarekin lotua) iraunarazten ere jardun zuen eta poesiaren balio tradizionalei garrantzia ematen zien. Izan ere, euskal idazleak poesia noble eta hezitzailean sinisten zuen ziur aski. Lizardi eta Lauaxetarekin alderatuta, modernismotik urrutiago kokatzen da Orixe, ohitura-zaletasunari eta erlijio tradizionalari atxikipen handiagoa erakusten du.

## Obra 
[thumb|*[Euskaldunak (Orixeren poesia)|Euskaldunak* euskal literaturako lan nabarmenaren azala, Orixek egindako olerki-liburua da. ]]
Orixe Berpizkundeko idazle garrantzitsuenetakoa izan zen, gainera, eragin handia izan zuen euskal idazleen hurrengo belaunaldian, haren kritika literarioak zirela eta. Euskal gizarte klasiko eta ohitura-zalea goresten zuen eta harekin kontaktu nabarmena izan zuen, arrantzale, ikazkin, nekazari eta abarrekin harreman handia izan baitzuen. Orixeren obraren ezaugarri nagusiak antimodernismoa, erlijio-gaiak eta horiekiko atxikimendua eta erromantizismo idealista dira. Bere hizkera klasikoa da eta deskribapen erabat objektiboak egitea da bere ezaugarri nagusia. Orixe Bigarren Euskal Pizkundeko belaunaldiarentzat euskal arima adierazten zuen idazlea zen, miresmen handia zioten.

### Olerkigintza 
Bi olerki mota landu zituen, epikoa eta lirikoa. Gai mistikoek liluratzen zuten eta handitasuna erakutsi zuen. Olerkigintza epikoan Euskal Herri nekazariaren bizimodua eta ohiturak islatu zituen eta horietan lanik oparoena *Euskaldunak* da, 1935ean egina eta hamabost urteren ostean argitaratua. Olerkigintza lirikoan bere barne-mundua landu zuen, mistikan bete-betean sartuz, *Barne-muinetan* da lanik esanguratsuena. Orixe, garaiko hainbat euskal olerkigilek egin bezala, euskal poesia nazionala ehuntzeari ekin zion. Guztira ehun olerkitik gora idatzi zituen; garaika antolatua 46 lehen urteetan idatzi zituen (1915-1923), Bilboko aroan eta gerra garaian gutxi idatzi zituen eta gero, Ameriketako aroan beste hogeita hamar inguru idatzi zituen. Azken urteetan *Lau urtaroak nere begietan* olerkia nabarmentzen da, Lizardi sariaren irabazle.

**Nobela**
* *Santa Cruz apaiza* (1929, Leizaola)
**Saiakera**
* *Euskal literaturaren atze edo edesti laburra* (1927, *Euskal-Esnalea* aldizkaria)
* *Jainkoaren billa* (1971, Gero)
* *Euskal literaturaren historia laburra* (2002, Utriusque Vasconiae)
**Poesia**
* *Eusko olerkiak* (1933, Euskaltzaleak)
* *Barne-muinetan* (1934, Itxaropena)
* *Euskaldunak* (1950, Itxaropena)
* *Euskaldunak (poema eta olerki guziak)* (1972, Auñamendi)
* *XX. mendeko poesia kaierak - Orixe* (2000, Susa): Koldo Izagirreren edizioa
**Haur eta gazte literatura**
* *Leoi-kumea* (1948, La Photolith)
**Itzulpena**
* *Mireio; Frederic Mistral* (1930, Verdes-Atxirika)
* *Tormesko itsumutilla* (1929, Verdes-Atxirika)
* *Augustiñ gurenaren Aitorkizunak* (1956, Itxaropena)
**Dibulgazioa**
* *Mamutxak* (1962, Euskal Herria)
**Oroitzapenak**

**Quiton arrebarekin* (1950-1954, *Euzko-Gogoa* aldizkaria)
* *El contenido espiritual de la España nacionalista* (1938)

**Bilduma**
* *Idazlan guztiak (sorkuntzazkoak)* (1991, Etor)
* *Orixe hautatua* (2002, Hiria)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Azurmendi, Joxe (1976): *Zer dugu Orixeren kontra?*, Oñati, EFA.
* Azurmendi, Joxe (1977): *Zer dugu Orixeren alde?*, Oñati, EFA.
* Etxeberria, Gillermo: I.- *Orixeren neurtitz ikasketak eta teoria*. - Egan, 1997-3/4, 5-36.
* Etxeberria, Gillermo: II.- *Orixeren neurtitz ikasketak eta teoria*. - Egan, 1998-3/4, 5-61.
* Etxeberria, Gillermo: *Orixeren neurtitz eta melodi-unitateak*. - Egan, 2000-1/2, 59-91.
* Igerabide, Juan Kruz: *Sendakuntza eta sorginkeria Orixeren Euskaldunak poeman (eta II*). - Egan, 1993-1, 95-107.
* Iztueta, Paulo (1988): *Kiton Arrebarekin irakurriz: Orixeren pentsamentu erlijiosoa*, Etor).
* Iztueta, Paulo (1991): *Orixe eta bere garaia*, Etor.
* Iztueta, Paulo (2003): *Orixe auzitan*, Utriusque Vasconiae.
* Iztueta, Paulo (2003): *Orixe gaitzetsia*, Utriusque Vasconia.
* Iztueta, Paulo (2003): *Orixe saiogilea*, Utriusque Vasconiae.
* Perurena, Patziku: *Nikolas Ormaetxea, Orixe: hiru belarriko gizona*. - Egan, 1997-1/2, 79-121.
* Perurena, Patziku: *Orixe: maitemin ezin haragitua''. - Egan, 2002-1/2, 41-57.
* Ruiz Arzalluz, I. - San Juan Manso, E.: "Un inédito de Orixe: 'El contenido espiritual de la España nacionalista' (1938)", Anuario del Seminario de Filología Vasca 'Julio de Urquijo', 45: 2 (2011), 1-52
* Sudupe, Pako (2011): *50eko hamarkadako euskal literatura I. Hizkuntza eta ideologia eztabaidak*, Donostia, Utriusque Vasconiae. 
* Sudupe, Pako (2011): *50eko hamarkadako euskal literatura II. Kazetaritza eta saiakera*, Donostia, Utriusque Vasconiae. 
* Sudupe, Pako (2012): "Ideologia eztabaidak 50eko hamarkadan" in Alaitz Aizpuru (koord.), *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 
* Sudupe, Pako (2025): "Orixe, Gandiaga, R. Arregi eta Txillardegi" in *XX. mendeko euskal pentsamendua Joxe Azurmendiren talaiatik*, Leioa, EHU. 

## Kanpo estekak 
* Sautrela 18: Nikolas Ormaetxea, Orixe, ikasbil.net
* Nikolas Ormaetxea, Literaturaren Zubitegia, zubitegia.armiarma.eus
* Orixe, euskara.euskadi.net