open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Triklinioko hilobia

**Triklinioko hilobia**, K.a. 480an datatua dagoen hilobi bat da, etruriarrek eraikia. Hilobirik ederrenetako bat da, etruriarrengandik ezagutzen diren ondo kontserbatutako bere margoengatik. Gaur egun, hil monumentuaren kokapena, Lazio eskualdeari dagokio, Viterboko probintziari, hain zehazki ere.
thumb|220px|Margo mural etruriarra, musikari bat irudikatzen duena, Triklinioko hilobian
## Aurkikuntzaren tokia 
1830ean aurkitu zen, antzinako hiri etruriarra zen Tarkinia inguruan, Etruriako hiririk garrantzitsuenetako bat.

## Egitura eta edukia 
* Estilo zahar berantiarreko margoak, horien artean, freskoaren teknikarekin margotutako oturuntza baten irudikapena, kolore leunekin atzeko horman eta, alboetan, dantza eskenak dituena.

## Bitxikeriak 
Carlo Ruspi artistak, hilobi honetako freskoen kopia bat egin zuen, gaur egun Vatikanon dagoena.

## Ikus, gainera 
* Tarkiniako hegodun zaldiak
* Talamoneko frontoia
* Trasimeno lakua
* Perugia
* Todiko Marte
* Hipogeo
* Edikulo
* Etruria
* Etruriar
* Lehoi orrokarien hilobia

## Kanpo estekak
Trasimeno

**Trasimeno** (italieraz: *Lago Trasimeno*; latinez: *Trasumennus*; etruskoz: *Tarśmina*) Italia erdialdeko Umbria eskualdean (Perugiako probintzia) dagoen aintzira da. 128 kilometro karratuko eremua du, 18 kilometroko luzera eta 15eko zabalerarekin. Italiako laugarren aintzirarik handiena da, eta 258 metroko garaieran dago. Bere gehienezko sakonera, 6 eta 7 metro artekoa da. Eskualdeko beste aintzira batzuk ez bezala, Trasimenok ez du jatorri bolkanikorik. Gertuen duen hiria, Perugia da, 15 kilometro inguru ekialdera duena, non *Lago di Perugia* deitzen den, Italia faxistak, egungoagatik aldatu zuen arte, ohiko izena izan zena. Chiusi hiria, 15 kilometro inguru hegoekialdera dago, eta Cortona, 12 kilometro inguru ipar-mendebaldera.

Tokia, K. a. 217an, Erroma eta Kartagoren artean Trasimenoko gudua gertatu zelako da ezaguna, non Hanibalek, Gaio Flaminio Nepoteren erromatar armada garaitu zuen, Bigarren Gerra Punikoaren hasieran.

Aintzirak, hiru uharte ditu. *Maggiore* uhartean, 35 biztanle baino ez dituen herrixka txiki bat dago. 24 hektareako hedadura du eta, uharte honetako punturik altuena, 309 metroko garaieran dago. Uharte honen lurraldea, administratiboki, Tuoro sul Trasimeno herriaren mende dago. *Polvese* deiturikoak, hiru uharteetatik handiena dena, 69,6 hektareako hedadura du, eta, punturik gorenena, 313,4 metroko garaieran du, eta Castiglione del Lago herriaren administraziopean dago. Txikiena, *Minore* deitzen da eta 5 hektareako hedadura baino ez du, bere punturik garaiena, 278 metroko garaieran duelarik, Passignano sul Trasimenoren administraziopean dagoelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sabrina Garciarena

**Sabrina Garciarena** (Ramos Mejía, Buenos Aires, Argentina, 1983ko uztailaren 19a - ) euskal jatorriko aktore eta modelo argentinarra da.

Sabrina Garciarena euskaldunen iloba eta Susanaren eta Osvaldoren alaba da. Lau anai-arreba ditu, Diego, Verónica, Laura eta Nadia.

## Filmografia 
### Telebista 
* *Física y química* (2011) - Sara
* *Cuestión de sexo* (2008) - Alicia
* *La Ley del Amor* (2006/2007) - Carolina
* *Se dice Amor* (2005/2006) - Maggie
* *Amor en Custodia* (2005) - Milagros
* *Una familia especial* (2005) - Selene
* *Culpable de este amor* (2004) - Verónica
* *Costumbres argentinas* (2003) - Laura
* *Rebelde Way* (2002) - Luz
* *Son amores* (2002) - Elizabeth
* *PH* (2001) - Romina
* *Enamorarte* (2001)
* *Los Médicos de hoy* (2000)
* ''Verano del '98* (1999)

### Zinea 
* *Solos en la ciudad* (2009) - Florencia
* *Felicitas* (2008) - Felicitas Guerrero
* *Pagafantas* (2008) - Claudia
* *Amor en Tránsito* (2007)
* *Tocar el cielo* (2007)
* *El gauchito Gil: La sangre inocente* (2006)
* *Condon Express'' (2005)

## Kanpo estekak 
*  Sabrina Garciarena (IMDb)
Cortona

**Cortona** (italieraz  ahoskatua) Italiako hiri bat da, Toskana eskualdearen hego-hegoekialdean dagoena, Arezzoko probintzian, Umbria eskualdeko muga inguruan. 22.777 biztanleko biztanleria du.

## Frazioniak 
Adatti, Bocena, Borgonuovo, Camucia, Cantalena, Capezzine Centoia, Casale, Cegliolo, Chianacce, Cignano, Creti, Falzano, Farneta, Fasciano, Fossa del Lupo, Fratta, Fratticciola, Gabbiano, Mengaccini, Mercatale, Mezzavia, Monsigliolo, Montalla, Montanare, Montecchio, Novelle, Ossaia, Pergo, Pierle, Pietraia, Poggioni, Portole, Riccio, Ronzano, Ruffignano, San Donnino Val di Pierle, San Lorenzo Rinfrena, San Marco in Villa, San Pietro a Cegliolo, San Pietro a Dame, Santa Caterina, Sant’Andrea di Sorbello, Sant’Angelo, Seano, Sodo, Tavarnelle, Terontola, Teverina, Tornia, Torreone, Valecchie, Vallone.

## Historia 
thumb|ezkerrera|250px|Palazzo Comunalea
Hiriaren fundazioa, elezahar ugaritan galtzen da, elezahar hauei buruz, garai klasikoan jada erreferentziak badaudelarik. Elezahar hauek, nagusiki Pizkundearen amaieran berregiten joan ziren, Cosme I.aren domeinupean. Baina, dirudienez, inongo zalantzarik uzten ez duena, bere jatorria, etruriarra dela da.

## Interesguneak 
Bertako interesguneen artean, Duomoa edo Cortonako Katedrala, San Francescoren Eliza eta Santa Maria delle Grazie al Calcinaioren eliza, pizkunde garaikoa, Francesco di Giorgio Martinik eraikia daude. Gainera, Palazzo Comunalea eta bi museo daude: dell'Academia etrusca eta Diocesano izenekoak.

## Cortonarekin lotutako pertsonak 
* Leon I.a
* San Frantzisko Asiskoa
* Pietro Lorenzetti
* Beato Angelico
* Sassetta
* Luca Signorelli
* Francesco di Giorgio Martini
* Pietro da Cortona
* Alessandro Allori
* Gino Severini
* Jovanotti
* Gino Bartali
* Zerocalcare

## Senidetutako herriak 
* Château Chinon, Frantzia
* Krujë, Albania
* San José de los Remates, Nikaragua
* Budapest, Hungaria
* Athens, AEB

## Kanpo estekak
Kataluniako Arte Museo Nazionala

**Kataluniako Arte Museo Nazionala** (katalanez: ''Museu Nacional d'Art de Catalunya*, **MNAC** bere jatorrizko siglez ere ezaguna da) Kataluniako Bartzelona hirian dago. Batik bat bertako Arte Erromaniko bildumarengatik nabari da, munduko osatu eta hoberenetakoen artean baitago.

MNAC Kataluniako Generalitatea, Bartzelonako Udaletxea, Bartzelonako Aldundia eta Espainiako Kultura Ministerioak eratutako erakundea da. Administrazio publikoez gain, museoaren patronatua beren laguntza eskaintzen duten erakunde pribatu eta pertsona partikularrez osatuta dago.

Egoitza nagusia *Montjuïceko Jauregi Nazionalean* (*Palau Nacional de Montjuïc*) datza, Montjuïceko muinoan. Jauregi hori 1929an Bartzelonan ospatu zen Nazioarteko Erakustaldirako eraiki zuten. Gainera beste hiru erakunde ere museoaren zati badira: Vilanova i la Geltrúko Víctor Balaguer Liburutegi Museoa; Oloteko Garrotxa Eskualdeko Museoa; eta Sitgeseko Cau Ferrat Museoa.

## Margolan nabarien iruditegia 

Image:Taula soriguerola-detall.jpg|*Soliguerola Aldarea'' margolanaren xehetasuna
Image:(Barcelona) Altar frontal from La Seu d'Urgell or of the Apostles - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|*Kristo eta apostuluak*, XII. mendeko anonimoa
Image:Meister aus Tahull 001.jpg|Tahulleko San Klementeren *Pantocratorra*
Image:Ayne Bru - Saint Candidus - Google Art Project.jpg|*San Kandido*, Aine Bru
Image:Michael abadia.jpg|Juan de la Abadía, *Mikel Donea* edo *San Migel*

Image:Lorenzo Monaco - mnac.jpg|Lorenzo Monaco, *Ama Birjina haurra eta aingeruekin* (Thyssen-Bornemisza Museoko biltegia)
Image:El Greco - Saint Peter and Saint Paul - Google Art Project.jpg|*San Pedro eta San Paulo*, El Greco
Image:Velazquez San Pablo.jpg|Velázquez, *San Paulo*
Image:Francisco de Zurbarán 068.jpg|Zurbarán, *Ama Birjin Gustiz Garbia*
Image:Francisco de Zurbarán 061.jpg|*Irasagarren Ardandegia*, Juan de Zurbarán margolariari esleitua
Image:Rubens -mnac.jpg|Rubens, *Santa Elixabete Familia Santuarekin* (Thyssen-Bornemisza Museoko biltegia)
Image:Ruysdael thyssen mnac.jpg|*Paisaia*, Jacob van Ruysdael, (Thyssen-Bornemisza Museoko biltegia)
Image:Canaletto - Return of 'Il Bucintoro' on Ascension Day - Google Art Project.jpg|Canaletto, *Veneziako buzentauroa* (Thyssen-Bornemisza Museoko biltegia)
Image:Col renaixement ambit 45 2 big.jpg|*Saint-Nongo Abatea espainiar eran jantzia*, Fragonard
Image:El minueto.jpg|Giandomenico Tiepolo, *Minueta*
Image:Vicente López Portaña - Portrait of the Marquis of Labrador, Spanish Ambassador to the Congress of Vienna of 1815 - Google Art Project.jpg|Vicente López, *Labradorreko Markesaren Erretratua*
Image:Mariano Fortuny Odalisque.jpg|Marià Fortuny, *Odaliska*
Image:Vicaria-fortuny.png|Marià Fortuny, *Bikariotza*
Image:(Barcelona) La batalla de Tetuan - Marià Fortuny Marsal - MNAC.jpg|Marià Fortuny, *Tetuango Guda*

## Helbidea 
Palau Nacional Montjuïceko Parkea08038 Bartzelona

## Kanpo estekak 
* MNACaren Webgunea
* MNACko Adiskideen Elkargoa
Gino Severini

**Gino Severini** (Cortona, 1883ko apirilak 7-Paris 1966ko otsailak 26), margolari italiar bat eta futurismo mugimenduaren aitzindarietako bat izan zen.

Gino Severinik, artea eta zientzia uztartzen asmatu zuen, eraikitze zorroztasuna eta asmakuntza irudimena, zoriontasun espresiborik osoena, 1910 eta 1915 bitartean, futurismoaren balio dinamikoak, kubismoaren konstruktiboekin lotu zituenean lortuz.

Giacomo Balla izan zen, Erroman, margolaritza dibisionistan sartu zuen, 1906an Parisen jarraitu zuen joera. Han, margolari kubista garrantzitsuenekin harremana izan zuen: Pablo Picasso, Georges Braque eta Juan Gris, mugimendu horren garapenean parte hartuz, mugimendu honi buruz teorizatzera ere iritsiz *Kubismotik klasizismora* izeneko 1921eko bere lanean.

1910ean, *Margolaritza Futuristaren Manifestua* sinatu zuen, manifestu honetara, Umberto Boccioni eta Carlo Carrá elkartzea lortuz. 1912an, *Futuristen lehen Erakusketa* antolatu zuen.

1924 eta 1934 bitartean, krisi erlijioso baten ondoren, margolaritza erlijiosoan murgildu zen, elizentzako lan ugari eginez, batez ere Suitzako elizentzako.

Bere lana, oraina eta iragana, espazioa eta denbora elkartzen diren ikuspegi kaleidoskopiko bat da, honela, argi eta kolore ikuskizun bat lortuz.
Profarmako

**Profarmakoa** modu inaktiboan administratzen den substantzia farmakologikoa da. Lotura kobalentez lotuta dauden farmako eta talde garraiatzaile batek osatzen dute eta administratu ondoren, organismoan bioeraldakuntza prozesu baten bidez aktibo bihurtzen da.

## Profarmakoa erabiltzearen arrazoiak 
Profarmako baten administrazioa farmakoarekin edo farmakozinetikarekin lotutako arazoekin erlazionatuta dago: formulazioak zapore txarra duelako; farmako edo bere metabolitoek toxikotasun arazoak dituztelako; xurgapen, banaketa edo/eta iraizpena desegokiak direlako; inaktibazio metabolikoa efektua eman aurretik gertatzen delako edo farmakoak zelula mintzak zeharkatzeko arazoak dituelako.

Arazo guzti hauek ekiditeko bide bat farmakoaren egitura aldatzea da. Aldaketa txiki bat izaten da, behin organismoan sartu eta bere eragite lekura iritsi ondoren, erreakzio metaboliko baten bidez atzera itzultzen dena.

Farmakoari sintesi kimiko baten bidez talde bat lotzen zaio. Une honetatik aurrera profarmako izena hartzen du. Hau gaixoari eman eta organismoaren barnean beste erreakzio baten bidez, normalean hidrolisi bat, hasierako egoerara itzultzen da.

## Profarmako ideala 
Profarmako bat ideala izan dadin hainbat berezitasun izan behar ditu:
* Inaktiboa
* Farmakoa eta talde garraiatzailea lotura kobalentez elkartuta
* Bioaktibazio azkarra
* Toxikotasunik gabea
* Lipofilia handikoa, mintzak zeharkatu ahal izateko

## Zenbait adibide 
* Kodeina desmetilatu egiten da gibelean morfina emateko
* Heroina esterasa batek desazetilizatzen du morfina emateko
* Lebodopa dopamina deskarboxilasak dopamina aktibo bihurtzen du
* Kloranfenikol sukzinato esterra kloranfenikolaren profarmakoa da

## Kanpo estekak
Tito Verginio Trikosta (kontsula K.a. 479an)

**Tito Verginio Trikosta Rutilo** (?-K.a. 463) (latinez *Titus Verginius Tricostus Rutilus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 479an Zeson Fabio Vibulanorekin.

Tito Verginio, kontsula izan zen, Fabia gensa, Veii hiri etruskoaren aurkako gerra eurek bakarrik jarraitzeko Erromatik irten zenean.

Fasti kontsularrek, Opiter izeneko bat aipatzen dute kontsul honen aitona bezala, ziuraski, Opiter Verginio Trikosto, K.a. 502an kontsula izan zena. Bere aita, Prokulo izango zen, honen hiru semeak, Aulo Verginio Trikosta, Prokulo Verginio Trikosta Rutilo eta Tito Verginio Trikosta Rutilo, kontsulak izan zirelarik. Hemen adierazitako genealogia ez da ziurra.

Verginio hau, beranduago, augurea izan zen, eta, Tito Verginio Augur izenarekin hil zen K.a. 463an, urte horretan Erroma osoa hartu zuen izurriaren ondorioz.
Amenemhat V.a

**Sekhemkara Amenemhat** edo **Amenemhat V.a**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1746 eta K.a. 1743 bitartean gobernatu zuena, Detlef Frankeren arabera. Bere hilobia non dagoen ez da ezagutzen.

Bere izena, *...ra (A)menemhat*, Turineko Errege Kanonaren txatal batean idatzita dago, VI,7 erregistroan, hiru urteko erregealdia izan zuela eta, hamairugarren dinastiako faraoien artean hirugarren postuan adieraziz. Bere titulatura, Horusen izena, Tronu izena eta Sa-Ra izena aipatzen zituena, Atribisen, Niloren deltan aurkitutako hilarri batean aurkitu zen.

Elefantinan, honako idazkun hau zuen harkaitz bat zegoen:

Burua, soingainaren zati batekin, XIX. mendean aurkitu zen, eta Vienako Kunsthistoriches Museumean kontserbatzen da, behekaldea, idazkun identifikatiboa duena, mende bat beranduago aurkitu zen bitartean, eta Asuango museoan erakutsia dago.

Faraoi honen existentzia, egiptologoren batzuk zalantzan jartzen duten arren, elkarrengandik hain aldenduak dauden bi aurkikuntza hauek, herrialdearen iparraldetik hegoaldera gobernatzen zuela ziurtatzen dute, eta hala onartua zela.

Kim Ryholten arabera, bere oinordekoa, bere seme Ameny Qemau izan zen, Hetepibra tronura iritsi baino bi urte lehenago gobernatu zuena, teoria honen arabera, Hetepibra, Amenemhaten biloba izango litzatekeelarik, eta ez bere semea. Qemau, Dahshurretik hegoaldera lurperatua izan zen, Menfiseko nekropolietako bat, 52x52 metroko oinarria duen ia erabat suntsituta dagoen piramide batean, 1957an Charles Musesek aurkitua eta Ahmad Fakhrik industu eta aztertua.
WASP-6b

**WASP-6b**, WASP-6 izarraren inguruan biratzen duen planeta bat da, Jupiter baino 1,3 aldiz handiagoa. 2008 urtean aurkitu zuten SuperWASP proiektuarekin. Jupiter bero motako planeta da, gasezkoa. Bere masa Jupiterren erdia da bakarrik. Bere izarretik 0.02 Unitate astronomikora dago.

## Kanpo estekak 
*  Planeta honen datu batzuk
Kritika Saria euskarazko narratibari

**Kritika Saria euskarazko narratibari** Espainiako literatura sari bat da, 1976tik Espainiako Literatur Kritikarien Elkarteak ematen duena, urteroko Kritika Sarien barruan.

Zehazki, bi sari dira, bata euskarazko narratiba lan onenari, eta bestea poesia lan onenari. Kritika Sari horretan, euskarazkoez gain, gaztelaniazko, katalanezko eta galizierazko sariak ere ematen dira. Sariek esamesa ugari sortu dituzte.

## Saridunak 
## Palmaresa
2022 arte, hauek dira sari kopuruaren arabera ordenatutako idazleak:

# Ramon Saizarbitoria: 5. 
# Bernardo Atxaga: 5.
# Joan Mari Irigoien: 4. 
# Harkaitz Cano: 3.
# Anjel Lertxundi: 2.
# Joseba Sarrionandia: 2.
# Pello Lizarralde: 2. 
# Kirmen Uribe: 3.
# Unai Elorriaga: 2.
# Augustin Zubikarai: 1.
# Joxe Austin Arrieta: 1. 
# Juan Jose Irazusta: 1. 
# Iñaki Alkain: 1. 
# Xabier Kintana: 1.
# Felipe Juaristi: 1. 
# Xabier Mendiguren Elizegi: 1. 
# Inazio Mujika: 1. 
# Juan Luis Zabala: 1. 
# Joxe Mari Iturralde: 1. 
# Pako Aristi: 1. 
# Lourdes Oñederra: 1. 
# Juanjo Olasagarre: 1. 
# Jon Alonso: 1. 
# Jokin Muñoz: 1.
# Fermin Etxegoien: 1. 
# Arantxa Urretabizkaia: 1.
# Aingeru Epaltza: 1.
# Jon Benito: 1.

28 idazletatik, 2 emakumezkoak dira eta 26 gizonezkoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kritika Sariei buruz Bazka.info-n
Mogarraz

**Mogarraz** Salamancako probintziako (Gaztela eta Leon) hegoaldeko udalerri bat da, Sierra de Francia eskualdekoa. Salamanca hiriburutik 85 kilometro hegoaldera dago, Ciudad Rodrigoko epaitegi barrutian, Sierra de Francia naturagunearen erdian.

## Informazio orokorra 
thumb|ezkerrera|150px|Mogarrazko herriaren ikuspegia (2009)

Mogarrazek 2007an 303 biztanle zituen (317 biztanle 2006an, eta 1018 biztanle 1964an), horietatik 157 gizaseme eta 146 emakume.

Mogarrazko herriak ondasun kulturalaren izendapena jaso zuen 1998an, multzo historiko gisa. Herriaren egitura urbanistikoa Erdi Arokoa da guztiz: kale estu eta irregularrak, plaza nagusiaren inguruan antolatuak. Etxe gehienek arkitektura tradizionalari eusten diote: bi solairu eta ganbara, oina harlanduz egina, sarrerako atea bi hegalekoa, fatxadan zurezko bilbadura bistan dela.

## Eraikin nagusiak 
thumb|ezkerrera|150px|Mogarrazko etxe tradizionalen ikuspegi bat (2009)

* Etxe tradizionalak, Sierra de Franciako herri gehienen gisara: fatxadan zurezko bilbadura dute, harlangaitzez betea, eta atalburuetako harlanduetan grabaturik ageri da etxea egin zeneko urtea, batzuetan jabearen izena ere bai.

* Andre Maria Zuriaren parrokia eliza: latindar gurutzeko oina du, eta aldare barrokoa. Kanpandorrea bereizia dago elizaren eraikinetik, Italiako eliza barroko askoren gisan.

* Plaza Nagusia: arkupetua da osorik, azalera irregularra du, zirkulu erdi baten antzeko formaz. Behinola, zezenak korritzen ziren plazan.

* Santutxoko baseliza eta iturria: herriaren sarreran.

thumb|ezkerrera|150px|Mogarrazko kale bat, eskuinean santutxoaren horma ageri dela (2009)

## Jaiak eta ospakizunak 
Herriko jaiegunak bi dira: otsailaren 3an San Blasetan; eta abuztuaren 5ean, Andre Maria Zuriarenetan.

## Ikus, gainera 
* Salamancako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Mogarrazko Udala
*  Udalerriari buruzko informazioa, Wikisalamanca webgunean.
*  Udalerriari buruzko informazioa, Salamancako aldundiaren webgunean.
Bistrița-Năsăud konderria

**Bistrița-Năsăud** Errumaniako Nord-Vest eskualdeko konderrietako bat da. Bere hiriburua Bistrița da. 5.355 kilometro koadro ditu eta 311.657 biztanle zituen 2002an.

## Kanpo estekak
Azetilkolinesterasa

thumb|300 px|Azetilkolinesterasa tetramer, Mus musculus.
**Azetilkolinesterasa** azetilkolina neurotransmisorea hidrolizatzeaz arduratzen den entzima da. Hidrolisi honen ondorioz kolina eta azetilo talde bat sortzen dira. Kolina hau neuronetara itzultzen da beste azetilkolina molekula baten sintesian erabilia izateko.

Nerbio sistema zentralean dago batez ere, sinapsi kolinergikoa gertatzen den lekuetan. Bere eraginez, sinapsi hau eten egiten da. Azetilkolinesterasa globulu gorrien zelula mintzean ere dago.

Azetilkolina eskasiarekin erlazionatutako gaixotasun ugari daude:
* Alzheimerra
* Glaukoma
* Miastenia gravis.

Kasu askotan hauek tratatzeko azetilkolinesterasaren inhibitzaileak diren sendagaiak erabiltzen dira. Farmako hauek modu itzulgarri edo itzulezinean inhibi dezakete azetilkolinesterasa. Horren bidez, sinapsi gunean azetilkolinaren kontzentrazioa igotzea lortzen baita.

## Kanpo estekak
Kliometria

**Kliometria**, historia ekonomikoaren azterketarako, sistematikoki, teoria ekonomikoa, estatistika eta ekonometria erabiltzen dituen azterketa metodologia da.

Izena, 1960ko hamarkadan sortu zuten Jonathan R. T. Hughesek eta Stanley Reiterrek. Bere izena Kliotik, greziar mitologian Historiaren musa zena eta metriatik, neurketa, dator.

1993an, Ekonomiako Nobel Saria, Robert Fogel eta Douglass Northentzat izan zen, neurri batean, kliometriaren ezarpenean eman zuten laguntzagatik, bereziki "aldaketa instituzional eta politikoa azaltzeko teoria ekonomikoa eta metodo kuantitatiboak erabiltzean historia ekonomikoan ikerketa berritu izanagatik".

## Ikus, gainera 
* Sistema-mundu
* Kliodinamika

## Kanpo estekak
Ernest Labrousse

**Camille-Ernest Labrousse** (1895eko martxoaren 16a - 1988ko maiatzaren 24a), historia ekonomiko eta sozialean espezializatutako historialari bat izan zen.

Labroussek, hiru planotan zentraturiko eredu historiko bat ezarri zuen: ekonomikoa, soziala eta kulturala. Beranduago kliometria deitu ohi izan den historia kuantitatiboaren abiarazlea izan zen, metodo estatistikoak erabiliz. Eragin handia izan zuen historialari belaunaldi oso batean. Fernand Braudelek, Labroussengatik izan ez balitz "historialariek, prezio eta soldaten azterketetan, lan egin duten moduan sekula lan egingo ez zutela" esan zuen.

Labrousse, ez zen, zehazki esateko, Annalen Eskolako kide izan, berarentzako, aurrekontzeptu marxisten gehiegizko eragina zuena, baina giza historia berri bat sortzeko bere ahaleginean lagundu zuen. 1948an *Iraultzak nola hasten diren* gaiari buruzko hitzaldi ospetsu bat zuzendu zuen, bereziki 1789, 1830 eta 1848ko frantziarrak, bere metodologia hiru planotan aplikatuz: politikoa, soziala eta ekonomikoa.

## Kanpo estekak
Klio

Greziar mitologian, **Klio** (, *Kleiô*, *kleô* errotik, "goretsi, kantatu"), historiaren eta olerkaritza epikoaren musa da. Musa guztiak bezala, Zeus eta Mnemosineren alaba da. Kliok seme bat izan zuen Piero Mazedoniako erregearekin, Hiazinto izenekoa. Iturri batzuek Himeneoren ama ere izan zela diote.

Erramu hostoekin koroatutako neskatxa moduan irudikatzen ohi da, eskuineko eskuan tronpeta bat eta, ezkerrekoan, Tuzididesek idatzitako liburu bat daramala. Ezaugarri hauei, batzuetan, bere gainean jarrita dagoen mundu bola bat gehitzen zaie, eta Denbora bere ondoan agertzen da, Historiak toki eta garai guztiak hartzen dituela adierazteko. Batzuetan, bere estatuek esku batean gitarra bat eta bestean plektro bat daramate, gitarraren asmatzailetzat ere hartzen baitzen. Beste irudikapen klasikoago batzuetan, Klio ezkerreko eskuan papiro biribilki bat daramala eta oinetan capsa (biribilkiak gordetzeko kutxa) bat duelarik irudikatzen da.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Apolo
* Greziar mitologia
* Zeus
* Mnemosine

## Kanpo estekak
Piero

Greziar mitologian, **Piero** (grezieraz Πίερος Píeros) bi pertsonairen izena da:

* Pellako errege bat (Mazedonia, gaur egun Emazia), Mazedonen semea eta Amatoren anaia, sarri, Evipe edo Antioperekin, bederatzi alabaren aitatzat hartzen delarik, Pierideak, nortzuri musen izenak jarri zizkien, hauek, kantu lehiaketa batean desafiatuak izan ondoren mika bihurtu zituztelarik. Batzuetan, Linoren edo Eagroren aitatzat ere hartzen da, eta, beraz, Orfeoren aitonatzat.
* Magnes Traziakoa eta Melibearen semea. Tradizioren batzuk, Jazintoren aitatzat hartzen dute Klio musarekin, nori, Afroditak bereganako maitasuna inspiratu zion, Afroditak berak Adonisgatik sentitzen zuenaz trufatu ondoren.

## Kanpo estekak
Natalia Verbeke

**Natalia Carolina Verbeke Leiva** (Buenos Aires, Argentina, 1975eko otsailaren 23a) espainiar nazionalizatutako argentinar aktorea da.

## Biografia 
Nahiz eta Verbeke bere abizenaren jatorria herbeheretarra izan, hamaika urtera arte Argentinan bizi izan zen, azkenik bere familiak Madrilera joatea erabaki zuen arte. Arte Dramatikoaren Erret Goi Eskolan eta Juan Pastorrekin Guindalera Eskolan ikasi zuen. John Strasbergen eskutik "Profesionalentzako Antzezpena" ikastaroa ere jaso zuen. Dantza Garaikideko ikasketak ere baditu Josefina Tomásekin, flamenkorenak Miguel Sandoval, Carmen Romera eta Victor Ullatekin.

1998an "Un buen novio" filmarekin zinemaan hasi zen estreinako aldiz, Fernando Guillén Cuervorekin antzezle nagusi bezala, lan honegatik espainiar zinemaren aurpegi ederrenari eskaintzen zaion Max Factor Saria bereganatu zuen. Baina batez ere "Nadie conoce a nadie", "El hijo de la novia" eta, bereziki, "El otro lado de la cama" filmek jaurtiki zuten ospe eta arrakastara. Azkeneko bi filma horiengatik bi Onda Sari eskuratu zituen. "El otro lado de la cama" filmako antzezpenagatik Aktoreen Batasuneko aktoresa onenaren sarirako izendapena jaso zuen. "A golpes" filman Maria antzeztu zuen, taxilari gisa lan egiten zuen boxeolaria.

Antzerkigintzan William Shakespearen "Udako gau bateko ametsa" antzeztu zuen Ingalaterran. Telebistan "El pantano", "Al filo de la ley", "Los Serrano" eta "La Bella Otero" telesailetan parte hartu du.

2009ko otsailean "Doctor Mateo" telesailean lanean zebilen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muros (Coruña)

**Muros** Galiziako Coruña probintzian dagoen udalerria da. Murosko eskualdean kokatu eta bere hiriburua da. Murosko udalerria Muros eta Noiako itsasadarraren ipar ertzean kokatzen da, Rias Baixaseko iparraldeena dagoena da. Herriko biztanleriaren % 99.02ak galizieraz hitzegiteko gai omen da.

2007ko biztanleria: 9.931 biztanle INE-ren arabera (2006an 9.999, 2005an 9.995, 2004an 10.050, 2003an 10.095).

Bertako herritarrei galizieraz *muradán* (singularez), *muradáns* (gizonezkoei pluralez) eta *muradás* (emakumezkoei pluralez) deitu ohi zaie, euskaraz berriz *murostar* (singularrez) eta *murostarrak* (pluralez).

## Parrokiak 
* Abelleira
* Esteiro
* Louro
* Muros (parrokia)
* Serres
* Sestaio
* Tal
* Torea

## Klima 
Muroseko klima berezko eremu ozeaniar hiperhezearena da, hegoalderantz begira baitago eta mugatzat dituen mendikateek haizeetatik babesten dute, honekin zenbait trazu klimatikoen goxotasuna zilegitzen du. Euriteen kontzentrazioa udazken-neguan eman ohi da eta udaldean beherakada nabarmena ematen da, hau dela eta, idortasun udatiarra edo euri eskasia dela aipatu izan ohi da, azken hau batez ere azpigeruza hareatsua ura gordetzeko duen zailtasunarekin lotuta dago.

thumb|center|x200px|Ikuspegia portutik.

## Muros galiziar herri hizkeran 
* *Os de Noia son borrachos,/ os de Muros aloqueiros,/ os de Fisterra son mouros,/ e os do Son sonche bucheiros.*
Euskaraz: *Noiakoak mozkorrak dira,/ Murosekoak katramilatsuak,/ Fisterrakoak mairuak,/ eta Sonekoak tripaundiak.*

** *Aloque* edo *aloqueiro* hitzek "aintzira" edo "katramila" esan nahi dute, edota beste modu batez "eragozpen", "zailtasun" edo "konpromezu".
** *Bucheiro* hitzak "tripontzi" edo "sabel handi" esan nahi du; *bucheiro*-en arrantzalea, bertako arrain mota baten izena.

## Herriko seme gorenak 
* Diego de Muros I.a, Tuyko Apezpikua eta ondoren Ciudad Rodrigokoa.
* Diego de Muros II.a, Kanarietako Apezpikua.
* Diego de Muros III.a, Santiago Compostelako Deana.

## Herritar ezagunak 
* Xosé Tobío Mayo, idazlea (1893-1972).
* Xosé María García Rodríguez, galiziar idazle, kazetari, epaile eta diplomatikoa (1912an jaioa).
* Xosé Manuel Olveira Gallardo *Pico*, aktorea (1955an jaioa).
* Xosé Henrique Monteagudo Romero, filologoa (1959an jaioa).

## Hiri senidetuak 
* 

## Irudiak 

Fitxategi:Muros.Galiza.04-2008_casa_do_concello.jpg|Udaletxea
Fitxategi:Muros.Galiza.04-2008.jpg|Murosko Itsas Portua
Fitxategi:Esteiro Galicia.jpg|Esteiro, Muros
Fitxategi:Monte_Louro_dende_Arnela.jpg|Louro mendia Arnelatik ikusita, Baroña
Fitxategi:Muros.Galiza.04-2008 78.jpg|Murosko enparantza nagusia.
Fitxategi:Muros.Galiza.04-2008 71.jpg|Muros udalerriko kalea eta arkupea.
Fitxategi:Esteiro Galicia.jpg|Murosko Esteiro parrokiako ikuspegia menditik ikusita.
Fitxategi:Muros.Galiza.04-2008 63.jpg|Muroseko itsasportua.

## Kanpo estekak 
*   Murosko Udaletxearen Webgunea
Mazedon

Greziar mitologian, **Mazedon** edo **Mazedno** (antzinako grezieraz Μακεδών Makedōn, modu herrikoian Μακεδόνας Makedōnas, poetikoki Μακηδόνας Makedōnas), Hesiodoren Emakume katalogoaren arabera, Tea eta Zeusen semea, Magnesen anaia eta Grekoren lehengusua zen. Bere ama, Deukalion eta Pirraren alaba eta Helenen anaia zen, nork bere hiru seme Doro, Juto (honen seme Akeo eta Ionekin) eta Eolorekin, antzinako Grezia osatu zuten oinarrizko zazpi tribuen taldea eratzen zutena.

Egileren batzuk, Mazedon, Mazedoniari izena eman ziola dion sinesmena aipatzen dute.

Egiptoar mitologian, Osirisen semea zen. Diodoro Sikuloren arabera, aipaturiko jainkoaren jeneraletako bat zen, guduetan, beroki bezala, otso larru bat erabiltzen zuena.

## Kanpo estekak
Stefano di Giovanni

**Stefano di Giovanni**, **Sassetta** deitua (Siena 1392-1450 edo 1451), Erdi Aroko margolari italiar bat izan zen.

## Biografia 
Sassetta, ziur asko, Toskana eskualdeko Siena hirian jaio zen, baina badaude Cortonan jaio zela iradokitzen duten hipotesiak, batzuetan, **Stefano di Giovanni di Consolo da Cortona** bezala deitua agertzen baita.

Edonola ere, berari buruzko lehen berriak, Sienatik datoz, 1423an, non, ziur asko, Paolo di Giovanni Feiren ikaslea izan zen. Honela, quattrocentoko trantsizio sienarrean prestatuz, nazioarteko gotikoaren eragina berria hartu zuen (edo gotiko berantiarrarena), baita florentziar Pizkundekoak ere.

Estilo gotikoa Sassettagan, erraz ezagutzen da irudikatutako pertsonaien edo baita objektuen lerro luzangengatik eta bere margoetako urre koloreko hondoengatik (elementu estilistiko hauek, beste alde batetik, gotikora, bizantziar arte sakratutik heldu ziren), azpimarragarriena, bere lanik hoberenetako argitasuna eta kontraste kromatikoen joko garbia dira, askotan, lan horien kontzepzio arkitektoniko batean uztartuak.

Bere aldetik, margolari hau, nazioarteko margolaritza gotikoaren ordezkarietako bat izan zen, baita bere azken lanek, jada pizkundeko ezaugarriren batzuk erakusten dituenean ere (hieratismo gutxiago, askatasun gehiago), baita ihes lerroekin saiakerak eta perspektiba saiakerak ere.

Heriotz agiriaren arabera, Sienan hilko zen 1451ko apirilak 1ean, baina data hau zuzena ote den eztabaidatzen da. Sassettaren ikaslerik ezagunenak Francesco di Giorgio y di Lorenzo, Vecchieta bezala ezaguna, eta Sano di Pietro izan ziren.

## Galeria 

Fitxategi:Sassetta 001.jpg|San Frantzisko Asiskoa, aberastasunak arbuiatzen.
Fitxategi:Sassetta 003.jpg|San Antonio Abad eta San Pauloren arteko topaketa Tebaidan.

## Lanik garrantzitsuenak 
* *Andre Maria Birjina Jesus umearekin*, Sienako pinakoteka nazionala
* *Andre Maria Birjina Jesus umearekin*, Grossetoko museoa
* *San Antonio Abad eta San Pauloren arteko topaketa Tebaidan* (1446 inguru), tenpera taula gainean, Washingtongo Arte Galeria Nazionala (Washington Hiria)
* *Santo Tomas Akinokoaren Ikuskaria* (1423) Vatikanoko Pinakoteka
* *Santo Tomas, izpiritu santuaren usoak inspiratua*, tenpera taula gainean, Budapesteko arte ederren museoa
* *Elurretako Andre Maria Birjina*, 1432, Uffizi Galeria, Florentzia

## Ikus, gainera 
* Sienako eskola
Francesco di Giorgio Martini

thumb|260 px|Mondavioko Rocca
**Francesco di Giorgio**, izen osoz **Francesco di Giorgio Martini** (Siena, 1439ko azaroak 14a &ndash; 1502), arkitekto, eskulturgile eta margolari italiar bat izan zen.

Margolari bezala, Vecchiettak prestatu zuen (hau ere Francesco di Giorgio deitzen zena), bere ikasketak Orvieton hasi zituen, eta, 1463tik, Sienan, non apainketa eta eraikuntzan mendeko bezala lanean hasi zen, bereziki gotorlekuetan. 1490ean, Milango Katedraleko kupula eraikitzeko eredua enkargatu zioten, 1490ean Giovanni Antonio Amadeok proiektatu zuena.

1495ean Napoli setiatu ondoren, bere irudimen eta asmamen osoa frogatu behar izan zuen. Bere ospea, bere berebiziko unibertsaltasunean dago, non Pizkundeko artisten arteko aitzindarien artean agertu zen, jatorri handi bat izan ez arren. 1502an hil zen, Sienan. Bere *Trattato di architettura civile e militare*, garaiko arkitektura trataturik eraginkorrenetako bat da.
Leonor Watling

**Leonor Elizabeth Ceballos Watling** (Madril, 1975eko uztailaren 28a), **Leonor Watling** izenez ezagunagoa da, espainiar aktoresa eta abeslaria da.

## Filmografia 
* *Anatema*
* *Una pistola en cada mano* (filmatzen)
* *Lo mejor de Eva* (2012)
* *If I Were You* (2012)
* *Viaje Mágico a África* (2010)
* *Lope* (2010)
* *The Oxford Murders* (2008)
* *Lezione 21* (2008)
* *Belle du Seigneur* (2007)
* *Teresa. El Cuerpo de Cristo*
* *Salvador (Puig Antich)* (2006)
* ''Paris, je t'aime!* (2006)
* *La habitación del niño* (2006)
* *Tirante el Blanco* (2005)
* *Malas temporadas* (2005)
* *La vida secreta de las palabras* (2005)
* *Prince of Persia: El alma del guerrero* (2004ko bideo-joko honetan Kaileena enperatrizari ahotsa jarri zion)
* *Inconscientes* (2004)
* *Crónicas (filma)* (2004)
* *La mala educación* (2004)
* *Mala leche* (2003)
* *El elefante del rey* (2003)
* *En la ciudad* (2003)
* *Mi vida sin mí* (2002)
* *Deseo* (2002)
* *Hable con ella* (2002)
* *A mi madre le gustan las mujeres* (2002)
* *Son de mar* (2002)
* *La espalda de Dios* (2000)
* *No respires, el amor está en el aire* (1999)
* *La hora de los valientes* (1998)
* *La primera noche de mi vida* (1998)
* *Grandes ocasiones* (1998)
* *Todas hieren* (1997)
* *Jardines colgantes* (1993)

thumb|erdian|250px|Leonor Watlingen irudia

## Diskografia 
* *The electrical morning* (2007)
* *Selection* (2007)
* *Automatic imperfection special edition* (2006)
* *Automatic imperfection (2005)
* *Marlango* (2004)

## Lankidetza musikalak 
* Miguel Bosé (*Papito* bildumako «Este mundo va» abestian)
* Jorge Drexler (*12 segundos de oscuridad* bildumako «El otro engranaje» abestiko ahots-koroa)
* Diego Vasallo (*Los abismos cotidianos* bildumako «La vida mata» abestiko ahotz-korua)
* Fito Páez («Petalo de sal» eta «Creo» abestietan bikotekide abeslari bezala. *No sé si es Baires o Madrid* bilduma)

## Kanpo estekak 
* Leonor Watlingen Webgunea
* Marlangoren Webgune Ofiziala
* Leonor Watlingen argazki bilduma
Franziskaner

**Franziskaner** garagardoa *Weizenbier* edo *Weissbier* motakoa da (gariz eginiko garagardoa) eta 1363tik aurrera Municheko Spaten-Franziskaner-Bräu GmbH garagardotegiak ekoiztu izan ohi du. Bere izenaren jatorria hasiera batean fraide frantziskotarrek ekoizten zutenean datza. Bere garagardo guztiak 1516ko Garbitasunaren Legearen (*Reinheitsgebot*) arabera ekoizten dira.

Garagardotegi honek ekoizten dituen mota ezberdinak hauek dira:

* Franziskaner Weissbier "Kristallklar"
* Franziskaner Hefe-Weissbier
* Franziskaner Hefe-Weissbier légère
* Franziskaner Hefe-Weissbier alkoholik gabea
* Franziskaner Hefe-Weissbier Dunkel
* Franziskaner Hefe-Weissbier Hell

## Ikus gainera 
* Spaten-Franziskaner-Bräu GmbH

## Kanpo estekak 
Franziskanerren Webgune Ofiziala
Carolina Bang

**Carolina Herrera Bang**, **Carolina Bang** bezala ezagutua, (Santa Cruz Tenerifekoa, Kanariak, 1985eko irailaren 21a) aktore espainiarra da.

Tenerifen jaioa, txikitatik Madrilen bizi izan da. Madrilgo Unibertsitate Politeknikoan Arkitektura Teknikoa ikasi zuen antzezpen ikasketak gauzatzen zituen bitartean.

2008an Álex de la Iglesiak zuzendutako *Plutón B.R.B. Nero* telesailean Lornaren papera antzeztu zuen. 2014ko ekainean Álex de la Iglesia ezkondu zuen.

## Lanak 
### Antzerkia 
* *Proyecto Katharsis* antzerki taldeko kidea, Gloria Tejedorren zuzendaripean (2000-2006)
* *Doce sin piedad*
* *Balas sobre Broadway*
* *Familia*

### Filmografia 
* *Balada triste de trompeta* (2010)
* *La daga de Rasputín* (2011)
* *La chispa de la vida* (2011)
* *Las Brujas de Zugarramurdi* (2013)
* *Musarañas* (2014)
* *Mi gran noche* (2015)

#### Film laburrak 
* *Dime que yo* (2008)
* *¿Quién es Willy y quién es Wonka?* (2008)
* *Madrid-Moscu* (2007)
* *Casting, Casting... vol. 1*
* *Por los amigos* (2007)
* *yo soy tú*
* *La apuesta de Pascal* (2012)

### Telebista 
* *Actitud TV* - aurkezlea
* *Plutón BRB Nero* - Lorna
* *El Intermedio* (la Sexta) - kolaboratzailea
* *Aterrados*
* *C.L.A no somos ángeles*
* *Funerarias S.A.*
* *Tierra de lobos*
* *Ciega a Citas*

## Kanpo estekak 
*  Carolina Bang
*  Carolina Bangen profila IMDbn
San Pietro in Montorioko Tenplutxoa

**San Pietro in Montorioko Tenplutxoa** (italieraz *Tempietto di San Pietro in Montorio*) cinquecentoko arkitektoa izan zen Bramantek eginikoa da, 1502 eta 1510 bitartean eraikia Erromako San Pietro in Montorio komentu frantziskotarreko patio batean eraikia, gaur egun, bertan, Erromako Espainiar Akademia dagoelarik.

## Ezaugarriak 
Errege Katolikoek enkargatu zuten, 1492ko Granadaren hartzea ospatzeko, tradizioaren arabera, San Petri apostolua martirizatua izan zen tokian eraikiz.

Lan hau klasizismo pizkundetar arkitekturako manifestu bezala hartzen da bere lerroen purutasuna eta apaindura xalotasunagatik.

Tenplutxoa, granito, haitzurdin, eta trabertinoz egin zen, amaitua iztuku eta errebokozkoa duelarik.

Eraikina, oinplano zirkularrekoa da, eta ekialdeko *martyria* direlakoak imitatzen ditu, izan ere, *martyrium* bat da. Cella inguratzen duen kolomadi bat du, kupula erdiesferiko batez estalia. Kolomadi honek, peristilo bat osatzen du. Greziar kulturarenganako erreferentzia argia ere badago bere forma zirkularrean, tholos greziarra bailitzan.
thumb|150px|San Pietro in Montorioren oinplanoa|erdian
Tenplutxoa, eskailera maila batzuen gainean altxatzen da, jarraian, podio labur bat duelarik, non, bere gainean, toskanar edo doriar erromatar ordenako kolomadia altxatzen den, doriar ordenako taulamendu batez errematatua (metopa eta triglifoak), balaustre batez koroatua. Orotara, 48 metopa ditu, non lau aldiz errepikatutako soingainezko irudi bat irudikatua zegoen. Cellaren harresiak, bi gorputzekin, erremate erdizirkularreko horma-hobiz apaindutako kanpo harresi bat du, vieira maskorrezkoa, baho ateburutuekin tartekatzen direnak (ate eta leihoak), pilastrek bananduak, horietako bakoitza, peristiloko zutabeetako bati dagokiolarik.
thumb|150px|San Pietro in Montorioren sekzioa|erdian
Apaindura hau erritmikoki jartzen da, hiru ate eta aldareen jartzetik abiatuta, oinplano zirkularreko bi ardatzen muturretan aurkitzen direnak, perpendikularki, cardo eta dekumano bezala gurutzatzen direnak, bi ateren artean dagoen harresi zati bakoitza, aldi berean, baho baten bidez apaindua dago (albo banatan horma-hobi bana duen erdiko leihoa). Bramante, neurri bat ez, baizik eta forma bat den modulu batetatik abiatzen da: zilindroa, zilindrikoak baitira zutabeak, cella, balaustrea arkupea eta danborra

Justu aldare nagusiaren azpian dago kripta, non, ustez, San Petriren gurutzea sartua zegoen.

## Tenplua eta tradizioa 
## Sinbologia 
Multzoak, Petri apostoluaren lehen aita santu eta elizaren funts izaera sinbolizatzen du. Kriptak, apostoluaren martirioa sinbolizatzen du, peristiloak, eliza militantea, kupulak, eliza garailea, eta, *crepidoma*k, hiru eskailera maila eran, hiru teologia bertuteak irudikatzen ditu: fedea, itxaropena eta karitatea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Decumanus

[eskuinera|thumb|Antzinako Erromatar hiria izan zen [Palmirako, Siria, Decumanus Maximusa. Ikusi ekialdetik mendebalderako norantza eguzki itzalagatik (iparrekialderantz, eguzkiaren kokapena arratsaldeko orduetan adierazten duena, hegomendebalderantz]]

***Decumanus*** (latinez), edo **dekumano** (latinetik ekarria), Erromatar Inperioaren hiri plangintzan erabilitako hitz bat da. Erromatar hiri, kanpamendu militar edo kolonietako ekialdetik mendebalderako norantzan doan kale bat adierazten du. Dekumano garrantzitsuena, *Decumanus Maximus*a zen, perpendikularki *Cardo Maximus*arekin gurutzatzen zena, beste kale nagusia.
[thumb|ezkerrera|150 px|[Juliobrigako Decumanus Maximusa, Kantabria erromatarreko hiririk garrantzitsuena.]]
Hitzak, bere jatorria, augureek, hiri baten fundazioan zehar auspizioak egiten zituztenean ekialdetik mendebaldera egiten zuten lerroan du.

Kanpamenduetan, dekumanoak bi ate lotzen ohi zituen: *Praetoria* (etsaiagandik hurbilen zegoena) eta Decumana, kontrako muturrean. Bide honetan kokatzen ziren merkatariak, hiriko merkataritza gunea zelarik.

Jatorrian, foroa, *cardoa* edo *dekumano*aren mutur batean, hiria inguratzen zuten harresien ondoan edo hauetatik kanpo zegoen arren (nondik foro hitza datorren, hau da, hirigunetik **kanpo**), denboraren igaroaz, *Cardus Maximusa* eta *Decumanus Maximusa* gurutzatzen ziren tokian kokatu zen, non Erdi Arotik aurrera, azoka gunea bihurtu zen plaza hau eraikitzen hasi zen, oraindik ere mantentzen den izena (plaza izena, azoka esanahiarekin erabil daiteke).

## Kanpo estekak
Gneo Manlio Zintzinato

**Gneo Manlio Zintzinato** (latinez *Gnaeus Manlius Cincinatus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 480an Marko Fabio Vibulanorekin.

Manlia, Erromako patriziar gensik ospetsu eta antzinakoenetako bat zen. Beranduago, izen honetako plebeioren batzuk aipatzen dira, Izen hau, sarri, Maliius eta Maniliusekin nahasten da.

Kontsul izatera iritsi zen gens honetako lehen kidea, Gneo Manlio Zintzinato izan zen, K.a. 480an kontsul izan zena, eta, ordutik Errepublikaren azken menderarte, gens honetako kide ugari iritsi ziren estatuko magistraturarik gorenetara. Manliotarren familiak errepublika garaian, honako hauek izan ziren: Azidino, Kapitolino, Zintzinato, Torkuato eta Vulso.

Txanponetan, agertzen diren cognomen bakarrak Torkuato eta Ser. dira; azken hau, modu ezberdinetan interpretatzen da; Serranus, Serratus edo Sergia bezala: azken izenak, Sergia tribua adierazten du. Manlio genseko plebeio urriak, cognomenik gabe aipatzen dira.

Gneo Manlio, Marko Fabio Vibulanorekin izan zen kontsula, eta guduan erori zen, etruriarren aurka borrokan ari zela.
Ortosa

**Ortosa** edo **ortoklasa** silikatoen taldeko minerala da, tektosilikatoen azpitaldean eta azpitalde horretan feldespatoen artean sailkatua. Ortosaren formula kimikoa K(AlSi3O8) da. Arroka igneoak eratzen ditu, eta lurrazalean oso mineral arrunta da. *Feldespato* edo *feldespato ortosa* izenez ere ezaguna da, baina izen horiek ez dira zuzenak, ez dutelako zehazki mineral hau aipatzen, baizik eta ortosa parte den mineral talde osoa.

Sistema monoklinikoan kristaltzen da. Azidoek ez diote erasotzen, azido fluorhidrikoak izan ezik. Eguratseko eragileek deskonposatzen dute pixkana-pixkana. Karbono dioxido gasa duen uraren eraginez, ortosaren potasa kaolin bihurtzen da.

Pisu espezifikoa 2,5 eta 2,6 g/cm3 bitartekoa du, eta gogortasuna 6 eta 6,5 bitartekoa, Mohs eskalan. Kolorea zuri-grisaxka edo arrosa du; ezagutzen den mineralik arruntenetako eta ugarienetarikoa da, eta arroka igneoen osagai nagusia da. Granitoan aurkitzen da. Ortosaren aldaera garden eta horixkak bitxigintzan erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Solido amorfo

**Solido amorfoa** (grekotik, *a* aurrizkia, ukapena, *morfo* hitza, forma; hitzez hitzeko esanahia *formarik gabekoa*) egoera solidoan kristalek hartu dezaketen egitura bat da.
Material kristalinoek eta semikristalinoek atomoz osatutako hiru dimentsiotako egitura periodiko patroi erregular eta errepikakorrak azaltzen dituzte. Material amorfoek ez dute ordenarik edo egitura kristalinorik, hau da, ez dute orden periodikorik. Adibide batzuk beira eta material plastiko batzuk dira.

## Kanpo estekak
Gaio Servilio Estrukto Ahala

**Gaio Servilio Estrukto Ahala** (?-K.a. 478) (latinez *Caius Servilius Structus Ahala*), erromatar kontsula izan zen K.a. 478an, Luzio Emilio Mamerkorekin.

Ahala, Servilia genseko familia patriziar baten izena zen. Gens honetako zenbait kide ere egon ziren, Estrukto Aliala izena zeramatenak, Ahala familiaren familia ezberdin bat eratuko zutenak.

Estrukto, Servilia genseko cognomen bat da, ia beti Ahala edo Priskorekin agertzen dena. Historian, soilik cognomen honekin aipatzen den Estrukto bakarra, Espurio Servilio Estrukto izan zen, K.a. 368an, kontsul boteredun tribunoa izan zena.

Gaio Servilio Estrukto Ahala, K.a. 478an izan zen kontsul, eta bere agintaldi urtean hil zen, Fastiek aipatzen duten bezala, consul suffectus bezala, Opiter Verginio Eskilinok ordezkatu zuelarik.
90 Antiope

**Antiope**, asteroide gerrikoan aurkitutako 90. asteroidearen izena da. 1866ko urriak 1ean aurkitu zuen Karl Theodor Robert Lutherrek Düsseldorfetik.

2007ko VLT behaketek, asteroide bikoitz bezala erakusten dute, bere ilargia den S\2000 (90)1ekin batera.

Bere izena greziar mitologiako zenbait pertsonaitik datorkio. Bata Anfion eta Zetoren ama zen, eta, bestea Amazona bat.

## Kanpo estekak
89 Julia

**Julia** asteroide gerrikoan aurkitutako 89. asteroidearen izena da. Eduard Stephanek aurkitu zuen Marsellako behatokitik 1866ko abuztuak 6an.

Bere izena, Korsikako Santa Julia santuagatik jasotzen du. Eduard Stephanek aurkitutako bi asteroideetako bat da. Bestea, 91 Aegina da. 1985ean, Julia izeneko asteroide honek izar bat ezkutatu zuen.

## Kanpo estekak
Espurio Furio Medulino

**Espurio Furio Medulino Fuso** (), erromatar kontsula izan zen K.a. 481ean, Zeson Fabio Vibulanorekin.

Medulino, Furia genseko familia baten izena zen, Erromako oso antzinako patriziar leinu bat. Medulian, abizena toki honetatik datorrena, nahiko goiz Erromara erantsitako latindar hiri bat da, eta Medulino, Fastietan agertzen da K.a. 488tik, Latindar Ligarekin hitzarmena lortu eta bost urtera baino ez. Modu honetan, Furia gensa, inongo zalantzarik gabe, latindar jatorrikoa zen. Tulio Hostiliotarrek ere, Medulian zuten jatorria.

Espurio Furio Medulino Fuso, K.a. 481ean izan zen kontsul. Tito Liviok, kontsul honen kontsulaldia, tribunoekin tirabirak izan zituelako kaltetua izan zela dio, baita Veiien eraso bategatik ere. Dionisiok, kontsul maitatu bat bezala irudikatzen du, eta ekuotarren aurkako kanpaina baten arrakasta ematen dio.
88 Thisbea

**Thisbea**, asteroide gerrikoan aurkitutako 88. asteroidearen izena da. 1866ko ekainak 15ean aurkitu zuen Clintonetik Christian Heinrich Friedrich Petersek.

Bere izena, Thisbeagatik jasotzen du, erromatar mitologiako pertsonaia bat. 1981eko urriak 7an, Thisbeak izar bat ezkutatu zuen. Ezkutaketa honen emaitzek adierazten dutenaren arabera, Thisbeak 232 kilometroko diametroa du.

## Kanpo estekak
Mundu Berria

thumb|300px|XVIII. mendeko Amerikaren mapa
thumb|300px|Kristobal Kolonek, Espainia eta Europarentzat Mundu Berria aurkitu zuen.

**Mundu Berria** Amerika eta Ozeania kontinenteak dira. Izen eurozentrikoa da. XV. mendearen amaieran europarrek Amerika aurkitu zutenez geroztik erabiltzen da, eta Mundu Zaharrari —hau da, europarrek ordurako ezaguna zuten geografia eremuari— kontrajartzen zaio. Europarrek, Amerika aurkitu zen arte, uste zuten mundua eurek ezagutzen zituzten lurraldeez soilik osatua zegoela, hau da, Europa, Afrika eta Asia zirela mundu osoa.

Berdin, izen hau, ez da mundu moderno edo mundu garaikidearen sinonimo bezala interpretatu behar, azken bi kontzeptu hauek, garai historiko zehatzei erreferentzia egiten baitiete eta ez lurralde edo kontinente zehatz bati.

Kristobal Kolonen lehen bidaietan, berak zein Europan bidaia hauen berriak jasotzen zituzten pertsonek, Ekialde Urrunera iritsi zela uste izan zuten. Hala ere, bere hirugarren bidaian (1498-1500) Kristobalek berak, lurralde berri bat zela suposatu zuen, ordurarte ezezaguna zen lurralde bat. Honela, 1507tik aurrera, kartografia, Amerika, kontinente berri bat bezala adierazten hasi zen, Juan de la Cosa eta Martin Waldseemüllerren lanetatik abiatuta.

## Egungo erabilera 
Gaur egun, izenaren erabilera, honako arlo hauetara mugatzen da:

* Testuinguru historiko batean, Amerikaren europar aurkikuntzari erreferentzia egiteko
* Biologian, soilik Amerikan aurkitzen diren espezie taldeak deskribatzeko, Mundu Zaharrean aurkitzen direnekin alderatuz.
* Ardo ekoizpenean
** Europa eta Afrika iparraldeko ardo ekoizpen toki tradizionaletatik kanpo ekoitzitako edozein ardo, bereziki Amerika iparralde eta hegoaldekoak, Hegoafrikakoak eta Australasiakoak
** Mundu berriko ekoizleek ezagun egin duten ardo estilo bat deskribatzeko. Estereotipikoki, Australia eta AEBetako Kalifornia estatuan ekoiztutakoak, eta mahats barietateagatik, mahastiagatik baino gehiago deskribatua, ardo hauek helduak dira, kolore ilunagokoak, gorputz gehiagorekin, leunak, frutatuagoak eta europar produktu tradizionalak baino alkohol gehiagodunak. Izena, edozein ardogintza eskualdetan ekoiztutako ezaugarri hauetakoren bat edo guztiak dituen ardo bat deskribatzeko erabiltzen da. Alderantziz, Mundu Berrian ekoiztutako ardo bat, Mundu Zaharreko estilokotzat hartua izan liteke.

Ikus daitekeenez, Amerika beti Mundu Berritzat hartzen den bitartean, Ozeania, testuingurua eta ikuspuntuaren arabera, Mundu Zahar edo Berri bezala har daiteke.

## Musikan 
* Dvoraken 9. Sinfoniak, izen bezala, Mundu Berria hartzen du.

## Kanpo estekak