Euskadi (terminoaren historia)

220px|eskuinera|thumb|*Euzkadi* izena zazpi herrialdeak izendatzeko sortu zuen Aranak.
**Euskadi** Sabin Aranak euskal herritarren nazioaren izen politikotzat 1896ko irailean sortutako hitza da. ***Euzkadi*** grafiarekin asmatu zuen, Euskal Herriko zazpi herrialdeak izendatzeko: Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa Beherea, Nafarroa Garaia eta Zuberoa. Sabin Aranak uste izan zuen Bizkaiaren etimoa *be-euzko-di-a* zela, eta, horregatik, *Euzkadi* sortu zuen, *Bizkaia* hitzeko zetaz, alegia. *Euskal Herria* izenak garai hartan kultur eta hizkuntz eremua izendatzen zuen bezala, *Euskadi* izenak politika eremu izendatzekoa zen, eta bere baitan bildu behar zituen bai euskal herritar euskaldunak, bai euskal herritar erdaldunak.
220px|thumb|*Euskadi* hitzaren sortzaile Sabin Arana.

## Sorrera 
Askotan aipatu izan da Sabin Aranak, *Euzkadi* hitza asmatzeko, *euzko* elea (euskara batuaz, *eusko*) eta *-di* atzizkia  oinarritzat erabili zituela, eta *euzko* hitza *eguzki* izenetik hartu zuela, antzinako euskal herritarrek eguzkia gurtzen zutelakoan. Alabaina, 1896 arte Sabin Aranak *eusk-* erroa duten hitz guztiak esez idatzi izan zituen beti-beti: *eusko, euskera, euskeldun, Euskeria*. Zeta letra, lehenengo aldiz, *Euzkadi* hitzarekin agertu zen, 1896ko irailean. Eta *Euzkadi* idazkera hartu zuen, hain zuzen, Bizkaiaren etimologiatzat *be-euzko-di-a* jo zuelako. baina Eusebio Azkuek bere eskuizkribuak etengabe orrazten, aldatzen eta euskaltzaleen artean zabaltzen jardun zuen, eta hura 1873an hil eta gero ere eskuizkribuen zenbait kopia zirkulazioan gelditu ziren, besteak beste haren seme Resurreccion Maria Azkueren esku, zeinak Aranarekin harreman nabarmena izan zuen.  Horretara, ezin da guztiz baztertu Sabin Aranaren "Euzkadi" Azkueren "Euzkadia"rekin erlazioa izatea.
## Erabilera 
### XX. mendearen hasieran 
Sortu eta gutxira, terminoak nahikoa arrakasta izan zuen abertzaleen artean, kontuan hartuta termino berria zela *Euzkadi* euskal lurraldeak izendatzeko, lehenagotik erabiltzen ziren *Euskal Herria* historikoaren edota *Euskaria* berriagoaren aldean. Antza, Sabin Aranak ohiko *Euskal Herria* (edo *Euskalerria*) terminoak ez erabiltzea erabaki zuen, bere ustez izen horiek euskararen lurraldea izendatzeko soilik balio zutelako (hau da, historiako une hartan euskara hedatzen zen lurraldea). Horrela, *Euskal Herria* termino kulturala zen ber, *Euzkadi* termino politikoa zen.

Hala ere, izan zen *Euskadi* izendapen sortu berriari kontra egin zionik ere, hasieratik bertatik. Haien artetik Arturo Kanpion iruindar poligrafo eta historialaria nabarmendu zen. Gai horri buruz artikulu garratzak idatzi zituen, eta bereziki «Sobre el nuevo bautizo del País Basko» deritzana.

Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian, terminoa epeka-epeka zabalduz joan zen eta Espainiako Alderdi Komunistak *Euskadi Roja* izenaz argitaratu zuen bere astekaria.

1936an sortutako eusko gobernu autonomoak *Euzkadi* terminoa erabili zuen, teorian Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba bilduko zituen lurralde autonomoa izendatzeko. Praktikan, Espainiako Gerra Zibila zela eta, Bizkaia eta Gipuzkoa baino ez zituen bildu.

### Francoren diktaduraren garaian 
Diktadura garai hartan, debekatuta eta gogor erreprimituta zegoen *Euzkadi* zein *Euskadi* hitzak erabiltzea; *Euskal Herria*, berriz, eragozpenik gabe erabil zitekeen, eta karlista frankozaleek beren ereserki Oriamendiko Martxan, *gora España ta Euskalerria* oihu egiten zuten.

Beraz, frankismoaren aurka ziharduten abertzaleek (EAJ, Ekin, Euskadiko Mugimendu Sozialista...) eta ezkertiarrek (PSOE, EPK, errepublikanoak...) *Euskadi* terminoa erabiltzen segitu zuten, hasieran, *Euzkadi* zetaz idatzirik: adibidez, ETA erakundeak (1959an sortua) hasierako izena *Euzkadi ta Azkatasuna* zuen. Gero, 1968an, Euskaltzaindiak *Batasunerako hiztegia* argitaratu zuen, euskara batuaren hastapena, eta hor *eusk-* erroa esez idatzita ageri zen; horren eraginez, *Euskadi* idazkera nagusituz joan zen.

### Gaur egungo erabilera 
Horrenbestez, 1970eko eta, batez ere, 1980ko hamarkadetatik aurrera, *Euzkadi* idazkera gero eta gutxiago erabiltzen hasi zen, eta euskara batuko *Euskadi* zabaldu. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan hedatutako administrazio autonomikoak ere euskara batuko *Euskadi* idazkera hobetsi zuen, eta euskaldunak gero eta gehiago autonomia erkidego horretarako izentzat erabiltzen hasi ziren. Horiek horrela, hamarkada horren bukaeran, ezker abertzaleak *Euskal Herria* erabiltzeari ekin zion, *Euskadi* izena autonomia erkidego horri lotuegia zegoelakoan. Dena dela, ezker abertzaleko kideek ere tarteka *Euskadi* erabili dute helburu duten Estatu independentearen izentzat.

Gaur egun, Euzko Alderdi Jeltzaleak erabiltzen du, batik bat, *Euzkadi* sabindar idazkera, bere dokumentu batzuetan; diskurtso publikoan, hala ere, euskara batuko *Euskadi* hobesten du.

### Eusko abertzaletasuneko abestietan 
Eusko abertzaletasuneko hainbat abestitan nabarmen ageri da *Euskadi* izena: *Eusko gudariak, Gora ta gora, Gazteri berria, Ikastoletako ereserkia, Kanta aberria, Aupa gizona, Kalera, kalera...*

Abertzalea ez den abestiren batean ere ageri da, hala nola *Euskadin, Castillan bezala* abestian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskadi
* Euskal Herria
* Euzkadi (egunkaria)

## Kanpo estekak