Erromako Errepublikako magistratu exekutiboak

**Erromako Errepublikako magistratu exekutiboak** Erromako Errepublika zaharreko estatuko gori administrari publikoak ziren (K.a. 510 - K.a. 44 ), Erromako herriak aukeratuak. Magistratu ohikoak (*magistratus*) hainbat kategoriatan banatu ziren, betetzen zuten funtzioaren eta zuten boterearen arabera: *zentsoreak*, kontsulak (Estatuko buru erregularra zen), pretoreak, edileak eta kuestoreak. Edozein magistratuk oztopa zezakeen (betoa jar zezakeen) ahalmen maila bereko edo txikiagoko magistratu batek hartzen zuen erabakia. Plebeioen tribunoak eta plebeioen edilak ez ziren teknikoki magistratuak, plebeioek bakarrik aukeratzen baitzituzten, baina magistratu arruntek ezin zuten haien erabakietan betorik jarri. *Diktadorea* legala, baina ez-ohiko magistratu berezia izan zen, denboraldi labur batez larrialdi garaian (gehienetan gerratan) hautatua. Aldi horretan, diktadoreak erabateko boterea izaten zuen gobernu erromatarrean, ez baitzituen erakunde edo magistratuek diktadorearen jarduera mugatzen.

## Mailak 
Magistratuak (*magistratus*) Erromako herriak aukeratzen zituen, plebeioek  eta patrizioek (aristokratak). Magistratu bakoitzak botere gradu jankin bat zuen, "*maior potestas*" deitua. Diktadoreek beste edozein magistratuk baino "*maior potestas*" gehiago zituzten. Beheranzko ordenan prestigioari dagokionez, *zentsorea* zegoen (bere ospearen arabera aukeratzen zen, eta goi-mailako magistratu izen arren, egiaz, botere gutxi zuen, baina prestigio handikoa). Zentsorearen azpitik zeuden, hurrenez hurren: *kontsula*, pretorea, edilea (*curule aedile)* eta azkenik, *kuestorea*. 

Edozein magistratuk oztopa zezakeen (*veto*-a jarri zezakeen) magisteritza-maila bereko edo txikiagoko magistratu batek egiten zuen ekimen bati. Trabatze hori maila bereko bi magistraturen artean gertatzen bazen, orduan *par potestas* (botere ukazioa) zela esaten zuten. Hori saihesteko, magistratuek nahasmendu printzipio bat erabili zuten: zozketa edo antzinatasun bidez ardurak esleitu zituzten, edo soilik zenbait magistraturi zenbait funtzio jakinen kontrola ematen zitzaien. Oztopatze hori maila apalagoko magistratu baten aurka gertatzen bazen, orduan, *intercessio* jartzen duela esaten zen. Definizioz, Plebeioen tribunoak eta Plebeioen edilak ez ziren teknikoki magistratuak, *plebeioek* bakarrik aukeratzen baitzituzten. Beraz, magistratu arrunt batek ere ezin dio betorik jarri bere ekintzei.

## Ahalmenak 
Erromatar hiritarrek (plebeioek zein patrizioek, hiritartasun legala zuten gizon helduak, alegia) bakarrik zuten eskubidea edozein magistratu indibiduali magisteritza ahalmenak (*potestas*) emateko. Botere garrantzitsuena *imperium* izenekoa zen, kontsulek (magistratu nagusiak) eta pretoreek (maila goreneko bigarren magistratu arrunta) zeukatena. Modu hertsian definitua, *imperium*-ak magistratu bati indar militar bat agintzeko ahalmena zen, besterik gabe. Modu zabalagoan definituta, ordea, *imperium*-ak aginte konstituzionala ematen zion magistratu bati aginduak emateko (militarrak, diplomatikoak, zibilak, edo bestelakoak). Magistratu baten *imperiuma* bere gorenean zegoen magistratua atzerrian zegoen bitartean. Magistratua Erroma hirian bertan zegoenean, ordea, bere *imperiuma* herritarren kontrolpean zegoen. *Imperium*-dun magistratuak aulki kurulan esertzen ziren, eta Estatuaren zigortzeko *eta* exekutatzeko boterea sinbolizatzen zuten *fasces* izeneko objektuak zeramatzaten liktoreek (bizkartzainak) artatzen zituzten. *Imperium-*a zuen magistratu batek bakarrik eraman zezakeen zerrendadun toga  bat, edo garaipen bat (*triumphus*) bat onartzen bazitzaion.
ezkerrera|thumb|Kurul aulkia goi mailako magistratuen boterearen sinboloa zen
Magistratu guztiek zuten zerbait egitera edo onartzera behartzeko ahalmena (*coercitio*), magistratuek ordena publikoa mantentzeko erabiltzen zutena. Magistratu batek botere hori betearazteko modu asko zituen. Horren adibide dira, besteak beste, zigor fisikoa agindu, espetxeratzeak, isunak, promesak eta zinak egitea agintzea, esklabotza, erbesteratzea eta, batzuetan, baita pertsona baten etxea suntsitzea ere. Erroman zeuden bitartean, hiritar guztiek erabateko babesa zuten *coerctio-*aren aurka. Babes horri "*Provocatio*" izena eman zitzaion (ikus beherago), eta horri esker edozein herritarrek edozein zigor errekurritu ahal zuen. Hala ere, Erroma hiritik kanpo *coerctio-*aren boterea erabatekoa izan zen (probintzialei aplikatzen zitzaiena, alegia). Magistratuek, gainera, Jainkoengandik jasotako iragarpenak (*auspicia*) bilatzeko ahalmena zein betebeharra zuten, aurkari politikoak oztopatzeko erabil zitezkeenak. Iragarpen baten lekuko izan zela argudiatuz, magistratu batek justifika zezakeen legegintzako edo senatuko bilera bat amaitzeko erabakia, edo lankide bati betoa jartzeko deliberamendua. Magistratuek dokumentu orakularrak ziren Sibilen liburuak, eskura bazituzten ere, oso gutxitan kontsultatzen zituzten, eta orduan ere, soilik iragarpen (adibidez, fenomeno bitxi bat geratzen zenean) bat ikusi ondoren. Magistratu nagusi guztiek (kontsulak, pretoreak, zentsoreak eta plebearen tribunoak) iragarpenak (*auspicia impetrativa*) aktiboki bilatu behar zituzten; besterik gabe, haiek bilatu gabeko iragarpenak jasotzea (*auspicia oblativa*), oro har, ez zen egokia. Jainkoen iragarpenak  aurki zitezkeen zeruak behatzen, hegaztien hegaldia aztertzen, edo sakrifikatutako animalien erraiak begiratzen. Magistratu batek horrelako iragarpen baten lekuko izan zela uste zuenean, apaiz batek (*augur*) iragarpen hura interpretatzea izaten zuen. Magistratu bat iragarpenak bilatzera behartuta zegoen, legegintzako edo senatuko bilera baten buru zen bitartean, eta gerra bat prestatzen zuen bitartean. 

Magistratu baten boterea kontrolatzeko moduetako bat kolegialtasuna zen (*collega*), hori dela eta,  magistratu funtzio mota bakoitzean, beti, gutxienez eta aldi berean bi pertsonak egon behar zuten. Adibidez, beti bi kontsul izendatzen zituzten aldi berean gobernatzeko. Magistratuaren botere derrigortzailea kontrolatzeko tresna juridikoa  *Provocatio* deitutako zen, *"due process"* delakoaren forma goiztiarra izan zena (Europan, XVII. mendetik aurrera *habeas corpus* berme juridikoa izango zena). Edozein hiritar erromatarrek erabateko eskubidea zuen magistratu baten edozein epairen inguruan Plebearen tribunoaren aurrean helegitea jartzeko. Kasu horretan, herritarrak "*provoco ad populum*" oihukatuko zuen, eta horrek magistratuari eskatzen zion tribuno batek esku hartu arte itxarotea, eta epai bat egitea. Batzuetan, kasua tribunoen elkargoaren aurrean aurkezten zuten, eta beste batzuetan Plebeioen kontseiluaren aurrea (*concilia plebis:* Plebearen batzarra: herri-batzarra). 

Esan den bezala, Erromatik kanpo *Coercion* boterea erabatekoa zen hemen. Hor, magistratu baten boterearen gaineko kontrol gehigarri bat *Provincia*-rena zen, eta horrek arduren banaketa eskatzen zuen.

Behin magistratu baten urteko agintaldia amaituta, hamar urte itxaron behar izaten zituen berriro kargu horretan aritu aurretik. Horrek magistratu batzuei arazoak sortzen zizkienez (bereziki, kontsulei eta pretoreei), magistratu horiei, noizean behin, beren *imperium-a* luzatzen (*prorroga*) zietan, eta horrek aukera ematen zien *Promagistratu* gisa karguaren botereak atxikitzeko. Horren ondorioz, gertatu zena izan zen hiritar partikularrek kontsularren eta pretoriarren *inperium-a* jaso zutela, bi karguetako bakar bat ere bete gabe. Sarritan, botere hori erabiltzen zuten gobernadore probintzial gisa jarduteko, non propretoreak eta prokontsulak, hain zuzen, gobernadoreak izango ziren.

## Magistratu arruntak 
### Kontsulak 
Erromatar Errepublikako kontsula maila goreneko magistratu arrunta zen. Erromatar hiritarren (juridikoki hiritartasuna zuten gizon helduek osatuta) batzarrak, Batzar Zenturiatuak, bi kontsul aukeratzen ziren urtero (urtarriletik abendura). Hautatuak izan ondoren, batzarrak *imperium* izeneko boterea ematen zien. Kontsul bat bere agintaldia amaitu baino lehen hiltzen bazen, beste kontsul bat (*consul suffectus*), aurrekoaren agintaldi epea osatzeko aukeratzen zen. Urtean zehar, kontsul bat beste kontsula baino maila handiagoa izaten zuen, baina mailak hilero elkartrukatzen ziren bi kontsulen artean. Kontsulaldia amaitu ondoren ere, kontsul izandako pertsonak "kontsular" ohorezko titulua mantentzen zuen senatuko kide zen bitartean, eta hamar urtez itxaron behar izaten zuen berriz kontsul izateko bere burua aurkeztu aurretik. Kontsulek botere gorena zuten, bai arlo zibilean, bai arlo militarrean, eta hori, neurri batean, *imperium* (aginte) botereen gradu arrunt gorena zutelako gertatu zen. Erroma hirian zegoenean, kontsula erromatar gobernuaren burua zen. Administrazio publikoko ardurak beste magistratu batzuen esku uzten ziren bitartean, gobernuaren kudeaketa kontsularen agintepean zegoen. Kontsulak Erromako Senatuaren eta Erromako batzarren buru ziren, eta bi erakundeek aldarrikatutako politikak eta legeak betearazteko azken erantzukizuna zuten. Gainera, diplomaziako buru zen eta beraz, berak zuzentzen zituen negoziazioak atzerriko nazioekin, eta atzerriko enbaxadoreen eta senatuaren arteko interakzioak errazten zituen. Senatuak hala aginduta, kontsulak armada bat bildu eta zuzentzeko ardura zuen. Kontsulek aginte militar gorena bazuten ere eta armadaren buru izanda ere, Erromako Senatuak baliabide ekonomikoak onartu behar zituen armada hornitzeko. Atzerrian zegoen bitartean, *kontsulak* erabateko boterea zuen bere soldaduen gainean, eta edozein erromatar probintziaren gainean.

### Pretoreak 
Pretoreek zuzenbide zibila administratzen zuten eta probintzietako armadak zuzentzen zituzten, eta, azken finean, epaitegietan epaile nagusi gisa jarduten hasi ziren. Pretoreak kontsulekin hauteskundeetara aurkeztu ohi ziren "soldaduen" batzarraren aurretik, Batzar Zenturiatuak. Aurrekoekin bezala, hautatuak izan ondoren, batzarrak *imperium* boterea ematen zien. Hirian bi kontsulak falta baziren, pretore urbanoak gobernatzen zuen Erroma, eta Erromako Senatuaren eta batzar erromatarren buru zen. Beste magistratu batzuek kanpo-arazoekin zerikusia zuten ardurak zituzten, eta askotan probintzietako gobernadore gisa jarduten zuten. Pretoreek *imperium* botereak zituztenez, armada bat agindu zezaketen.
erdian|thumb|949x949px|Antzinako erromatar estatuaren osagai politikoak: batzarrak eta magistratuak

### Zentsoreak 
Bost urtean behin, bi zentsore aukeratzen zituzten hemezortzi hilabeteko agintaldirako. Zentsura kargu guztien artean entzutetsuena zenez, normalean, kontsul ohiak baino ez ziren aukeratzen horretarako. Zentsoreak "Soldaduen Batzarrak" (Batzar Zenturiatuak) aukeratzen zituen, normalean, urterako kontsul eta pretore berriek agintaldia hasi ondoren. Zentsoreak aukeratu ondoren, Batzar Zenturiatuak zentsura ahalmena ematen zieten zentsore berriei. Zentsoreek ez zuten *imperium* boterea, eta ez zuten inolako liktorerik eramaten beren ondoan. Gainera, ez zuten Erromako Senatua edo erromatar batzarrak deitzeko ahalmenik. Teorikoki, gainontzeko magistratu arrunt guztien ginetik zeuden (kontsulak eta pretoreak barne). Sailkapen hori, ordea, haien prestigioaren ondorio baino ez zen, zeukaten benetako edozein botere baino gehiago. Kargua erraz gehiegikeriaz erabil zitekeenez (herritar arrunt ororekiko zuen boterearen ondorioz), kontsul ohiak (gehienetan patrizioen kontsulak) baino ez ziren hautatu kargurako. Horrek eman zion prestigioa magisteritza horri.  Ohiko magistratuen artean, Plebearen tribunoak edo zentsoretza kide zen batek baino ezin zien betorik jarri haien ekintzak geldiarazteko. Plebearen tribunoek, herriaren ordezkari izateagatik sakratuak zirenez, edozeri edo edozeini betoa jar ziezaioketen. Zentsoreek normalean ez zuten batera jardun behar, baina zentsore batek zentsuan hiritar izaera murriztu nahi bazuen, bere kidearekin batera hartu behar zituen erabakiak.

Zentsoreek herritarrak senatuan inskriba zitzaketen, edo senatutik kandu. Zentsore batek herritar bati isuna jartzeko gaitasuna zuen, edo bere ondasunak saltzekoa, eta hori, askotan, zigorra zen, bai erroldatzeari ihes egiteagatik, bai iruzurrezko erroldatzea aurkeztu izanagatik. Zigor zentsorea ekar zezaketen beste ekintza batzuk hauek izan ziren: lurren nahiko ez lantzea, armadan koldarkeria edo desobedientzia, eginbehar zibilak zabartasunez betetzea edo batere ez betetzea, ustelkeria, edo zorrak ez ordaintzea. Zentsore batek hiritar bat tribu batetik atera eta beste batean sar zezakeen, edo gizon baten izenaz gain zigor-marka bat (*nota*) jar zezakeen erregistroan. Geroago, lege batek (Leges Clodiae edo "Clodioren Legeak") aukera eman zion herritar bati *nota* zentsorial horri helegitea jartzeko. Errolda ostatu ondoren, zentsore batek  arazketa-zeremonia bat (*lustrum* delakoa) egiten zuen, normalean hurrengo bost urteetarako otoitzak barne hartzen zituena, eta zenturiatuen Biltzarraren aurretik egiten zen zeremonia erlijiosoa. Zentsoreek beste hainbat eginbehar ere bazituzten, besteak beste, kontratu publikoen kudeaketa eta norbanakoak estatuarentzat kontratu lanak egiten zituenean ordaintzea. Diru publikoaren gastua ekarriko zuen zentsorearen edozein ekintzak Senatuaren oniritzia behar zuen.

### Edilak 
Edileak (*aedil*), Erroma hiriko barne arazoak bideratzeko aukeratutako magistratuak ziren, eta, askotan, goi magistratuei laguntzen zieten. Kargua ez zegoen *cursus honorum* delakoan, eta, beraz, ez zuen ibilbide politiko baten hasiera markatzen. Urtero, kurien bi edil (*aediles curules)* eta bi plebeio (*aediles plebis)* aukeratzen ziren. Tribuen Batzarrak (*Comitia* *tributa)*, magistratu goren baten lehendakaritzapean zegoena (kontsul edo pretorea izan), kurien bi edilak aukeratzen zituen. Aulki kurula erabiltzen zuten, baina ez zuten liktorerik, eta horrela ez zuten behartzeko (*coercitio*) boterea. Plebeioen *batzarrak* (*Concilium* *plebis,* herri-batzar nagusia), plebearen tribuno baten baten lehendakaritzapean, bi edil plebeioak hautatzen zituen. Edilek botere handiak zuten Erroma hiriko eguneroko arazoen gainean eta ordena publikoa mantentzearekin lotutako gaietan. Joko eta ikuskizun publikoen inguruko hardura eta boterea zuten, baita merkatuen gainekoa ere. Tenpluak, estoldak eta akueduktuak konpontzeko eta zaintzeko, erregistro publikoak mantentzeko, eta ediktuak emateko ahalmena ere bazuten. Senatuak baimendu behar zuen funts publikoen gastu oro, edilak kurul izen ala plebeio.

### Kuestoreak 
Kuestore kargua kargu exekutibo-politiko nagusi guztien artean maila baxuenekotzat hartzen zen. Kuestoreak Tribu Batzarrak aukeratzen zituen, eta kuestore horiek askotan idazkari pertsonal aritzen ziren eta dirua esleitzeaz arduratzen ziren, armadako ordainsaria barne. Hiriko kuestoreek hainbat ardura garrantzitsu izan zituzten, hala nola, altxor publikoaren kudeaketa, (*Aerarium* *Saturni*, Sarturnoren tenpluan gordetzen zena). Altxorrean sartzen eta irteten ziren artikulu guztiak kontrolatzen zituzten. Hau da, ordainketak egiten zituzten eta ordainketak jasotzen. Gainera, askotan, altxorrean zeuden saldoen berri ematen zuten publikoki. Kuestoreek helburu jakin baterako bakarrik jaulki zezaketen diru publikoa, senatuak horretarako baimena ematen bazien. Kuestoreek eskribauen laguntza izaten zuten, eta haiek egiten zuten diruzaintzaren benetako kontabilitatea. Altxorra dokumentuen gordailu zen ere, baita diruarena (txanponena) ere. Erromatar Senatuaren estatutu eta dekretu promulgatuen testuak altxorrean uzten ziren, kuestoreen zaintzapean. 

Edil plebeioak tribunoaren laguntzaile aritzen ziren, eta, askotan, kurien edilek (*aedil curul*) egiten zituzten antzeko eginbeharrak egiten zituzten. Aurrerago, ordea, plebeioen edilen eta kurien edilen arteko desberdintasunak desagertu egin ziren.
[ezkerrera|thumb|Gracko anaiak eta [Kornelia Afrikarra|Kornelia ama, etorkizuneko tribunoak izango ziren bere semeak, bere "altxorrak" seinalatuz.]] Tribunoak sakrosantuak ziren.

Tribunoek beren sakrosantutasuna erabil zezaketen beren betebeharrak oztopatzen zituen edozein pertsonaren aurka zigor kapitala erabiltzea agintzeko. Soilik pare bat aldiz (Tiberio Grako tribuno izan zen garaian, adibidez), tribuno batek oztopo-modu orokortua erabili zuen, eta hori beto zabala izan zen gobernuaren funtzio guztien gainean. Tribuno batek Senatuaren, batzarren edo magistratuen edozein ekintzari betoa jar ziezaiokeen arren, egintza berari baino ezin zion betoa jarri, eta ez neurria berari. Beraz, fisikoki presente egon behar zuen ekitaldia egiten zenean. Tribuno horrek bertan egoteari utzi bezain laster, agindua edo erabakia betorik izan ez balitz bezala osa zitekeen.

Tribunoek, herriaren benetako ordezkari bakarrak, “*provocatio”* eskubidea baliatzeko autoritatea zuten, behar bezalako prozesuaren berme teorikoa eta gure egungo *"habeas corpusaren"* aitzindaria izan zena. Magistratu batek herritar baten aurkako neurriak hartzeko mehatxua egiten bazuen, herritar horrek “*provoco ad populum”* oihuka zezakeen, eta horrek esan nahi zuen magistratuak hartutako erabakia tribunoren baten aurrean apelatu behar zuela. Tribuno batek egoera aztertu eta onespena eman behar zion magistratuari, horrek agindua betearazi nahi bazuen. Batzuetan, tribunoak tribunoen elkargoari edo Plebeio Kontseiluari aurkezten zion kasua, epaitzeko. Probokazio baliozkoa bat erabakitze zegoen bitartean, epaitzen zenaren inguruko edozein ekintza, argi eta garbi, legez kanpokoa zen..

## Aparteko magistratuak 
Larrialdi garaietan (arrisku militarra edo bestelakoa), erromatarrek diktadore bat (*magister populi* edo "nazioaren magistratua") izendatu zezaketen sei hilabeteko agintaldirako. Diktadoreak erromatar gobernuan zuen boterea erabatekoa zen, ez baitzituen inongo instituzio edo magistraturen onespena behar. Zizeron (K.a. 106-43)  kontsulak eta Livio (K.a. 59- K.o. 17) historialariek diktaduraren erabilera militarrak aipatzen dituzten bitartean, beste batzuek, Dionisio Halikarnasokoa (K.a 60- K.o. 7) historialari garaikideak adibidez, esaten dute, diktadura erabili zela nagusiki, plebeioen istiluen garaietan ordena mantentzeko. 

Diktadore bat izendatua izan zedin, Erromako Senatuak dekretu bat onartu behar izaten zuen (*senatus consultum* bat), kontsul erromatar bati diktadore bat izendatzeko baimena emanez, kargua berehala hartuko zuena. Askotan, diktadoreak dimisioa ematen zuen bere izendapena eragiten zuen auzia konpondu bezain laster. Diktadorea zegoen bitartean, magistratu arruntek (hala nola kontsulek eta pretoreek) beren karguak mantentzen zituzten, baina independentzia galdu eta diktadorearen agente bihurtzen ziren. Diktadoreari desobedituz gero, kargutik ken zitzaketen. Diktadore batek *Provocatio*-aren eskubidea alde batera utz zezakeen bitartean, eskubide hori, baita plebeioen tribunoaren independentzia ere, teorian, oraindik existitzen zen. Diktadore baten boterea bi kontsulek batera erabiltzen zuten boterearenaren parekoa zen, hau da: beste ezein gobernu-organok ez zion haien botereari inolako kontrolik egiten. Horrela, diktadore bat izatea, monarkia sei hilabetez berrezarri izan balitz bezala zen, diktadoreak antzinako erromatarrek izan zuten erregeen lekua hartuz. Horregatik, adibidez, kontsul bakoitzak hamabi liktor zituen *pomerium*-etik kanpo eta sei barruan, eta diktadoreak, berriz, hogeita lau liktor zituen *pomerium*-etik kanpo, eta hamabi barruan (garai monarkikoetako Erromatar Erregeek izan zuten bezala).

Diktadore bakoitzak *magister equitum* (*zaldunen magistratua*) izendatzen zuen, bere gobernuaren bigarren mandataria izateko. *Magister equitum*  pretor baten pareko aginte konstituzionala (*imperium*) zuen, eta, askotan, diktadore baten izendapena baimentzen zutenean, senatuak zehazten zuen nor izango zen bere *magister equitum*.  Alderdi askotan, bere magistratu paraleloa zen (behe-mailako kontsul baten antzera), mendeko zuzen gisa baino. Diktadore baten agintaldia amaitzen zen bakoitzean, haren *Magister equitum-*aren aginte denbora ere amaitzen zen. Askotan, diktadoreak infanteriaren (eta, beraz, legioen) magistratu nagusia zen, burua alegia, eta *Magister equitum-a*, berriz, zalditeriaren burua. Diktadorea, herriak aukeratzen ez bazuen ere, legalki magistratua zen, hauteskundeen bidez aukeratutako kontsul batek izendatua baitzen. *Magister equitum*-a ere magistratua zen teknikoki, diktadoreak izendatu zuelako.

Azken diktadore arrunta K.a. 202an izendatu zuten. Orduan bizitzen ari ari ziren muturreko larrialdiei aurre egiteko, *senatus consultum ultimum* ("senatuaren azken dekretua") onartu zen, gobernu zibila bertan behera utzi eta gerra-lege moduko zerbait deklaratu zuena.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* .
* 
* 
* 
* 
* 

## Bibliografia osagarria 
* Broughton, T. Robert S., *The Magistrates of the Roman Republic*, Vols. I (509–100BC), II (99–31BC), and Supplement (American Philological Association, New York, 1951, 1952, eta 1960 hurrenez hurren). [Oharra: Oinarrizko lan honek urte bakoitzeko magistratuak zerrendatzen ditu eta horiek aipatzen dituzten antzinako egileak aipatzen ditu.]
* *The Cambridge Ancient History*, Second Series (1970–2005), 8–13 liburukiak, The Cambridge University Press.
* Cameron, A (1993) *The Later Roman Empire*, Fontana Press.
* Crawford, M. (1978*) The Roman Republic*, Fontana Press.
* Gruen, E. S. (1974) *The Last Generation of the Roman Republic*, University of California Press. ISBN: 978-0520201538
* 
* Johnston, Harold Whetstone (1891) *Orations and Letters of Cicero: With Historical Introduction, An Outline of the Roman Constitution, Notes, Vocabulary and Index*. Scott, Foresman and Company. 
* 
* 
* 
* 
* Von Fritz, Kurt (1975) *The Theory of the Mixed Constitution in Antiquity*. Columbia University Press, New York.

## Kanpo estekak 
* Treatise on the Commonwealth (Zizeronen De Re Publica, bigarren liburua)
* “The Roman Constitution to the time of Cicero”. *The Society for Ancient Languages*
* “Pirates of the Mediterranean” *The New York Times*
* [http://www.fordham.edu/HALSALL/ANCIENT/polybius6.html ], Ancient History Sourcebook. 
* Erromatarren handitasunaren eta gainbeheraren arrazoiei buruzko gogoetak, Montesquieuren eskutik (1734)