Lug (jainkoa)

**Lug** zelten mitologiako jainko nagusietako bat da, **Lugos** edo **Lugus** izena ematen zaio galiarren izaki jainkotiar nagusia aipatzen denean. Irlandan **Lugh** izena du (Irlandera zaharrean: [l̪ˠuɣˠ]; Irlandera modernoan: *Lú* [l̪ˠuː]). *Lamhfada* “Beso luzeduna” epitetoa ere eman zitzaion, urrunetik jotzeko ahalmena zuelako, eta *Samildanach* ere bai, hau da, “askotariko artisaua”, arte guztiak asmatu eta praktikatzen zituelako.

Galesko mitologiako **Lleu** (*Lleu Llaw Gyffes*)-rekin ere parekatzen da, edo zuzenean, Lug izena dela galestar hizkuntzan. Iberiar penintsula koinskripzioetan, askotan, eta galiarra izan daitekeen Suitzan aurkitutako inskripzio batean, pluralean izendatzen da: *Lugovibus, Lucoubu, eta Lucobo.*

Bere festa Lugnasad egunean ospatzen zen, baina egun finkorik ez zuen eguzki egutegi garaikidean, galiarren egutegia ilargia-eguzkia baitzen, eta abuztuko lehen asteetan koka daiteke (*Lugnasad*, Irlandako gaelikoan). Britainiar uharteetako mitologia zeltan ere agertzen da, forma askotariko eta konplexuetan.

## Izenaren etimologia 
*Lug* izenaren etimologia zehatza eztabaidatzen da gaur egun ere. Izenaren erro aitzinzelta, **lug-*, indoeuropar errotik erator daiteke: **leug* («beltza»), **leug* («hautsi») edo **leugemia* («zin egin»). 

Errazagoa da aitzin-indoeuroparretik **leuk-* «distiratu» errotik eratortzea, nahiz eta etimologia horrek zailtasunak sortzen dituen, batez ere aitzin-indoeuroparrak **-k-* inoiz ez duelako aitzin-zeltan **-g-* sortu. Hala ere, Françoise Bader-iren aburuz, argiaren sustrai indoeuroparra **leu* izango litzateke, eta ez **leuk-*, eta adituek uste dute sinesgarriena dela, eta *Lugus* «argia» esanahia izango luke.

Jainko panzelta da, hau da, hainbat herri zeltikoetan (antzinako galiarrak, irlandarrak, galesak...) gurtzen zuten.

Lug-ek jaso dituen epitetoak, edo ezizenak honako hauek dira:

* *Lámfada* (irlanderazko ahoskera: [ˈl̪ˠaːβˠ ad̪ˠə], «beso luzeduna») – horrelako ezizena lantza bat ongi erabiltzeko duen gaitasunatik erator daiteke; nagusi eta agintzaile bikaina izateagatik ezizen hau jaso izana litekeena da ere;
* *Lonnbéimnech* («erasotzaile sutsua»);
* *Macnia* («gudari / heroi gaztea»).

## Jatorria eta ezaugarriak 
Dioskuuroen bikote indoeuroparrarengandik, biki jainkotiarrak, panteoi indoeuroparraren irudirik zaharrenetako bat da, eta, *Lug Samildanach* “hainbat artetakoa”, esku-hartzen duenean, desordena eta zuzenbidea berrezartzen ditu beste jainkoak zapalkuntzapean zeudenean.

*Lugoves,* pluralezko forma*,* Galian eta Hispanian erabili zen jainko izendatzeko. Bikitasun hori geroago San Krispin eta San Krispiano kristau santuetan aurkitzen da, jainkoaren alderdi batzuk betikotzen dituztenak (sainduak, adibidez, artisauak dira). Iberiar Penintsulan, Lugusi egindako eskaintzetan, izena pluralean egiten da (*Lugovibus*, *Lucobo*, *Luc[o]ubu*). *Eniorosei* «Menditsuak» (edo «mendi gainean daudenak») kalifikazioa ematen zaio eta *equeisuique* («zaldizkoa»). Bere masailak gorriak dira, aurpegiak bronzezko margoa du eta ilearen margoak odola gogorarazten du. 

Lugus funtsezkoa da eguzki-mugimenduan. Jainkoak epifania bat aldarrikatzen du Irlandako Erdi Aroko «Tarako jauregiaren sorrera» (*Suidigud Tellaig Temra*) ipuin mitologikoan: «*Eguzkia ateratzea eta sartzearen zioa da*». Jakina da, halaber, gauetik egunerako tartean parte hartzen duela. Argia eta, oro har, sasoi ona eta bizitza dakartzan Egunsentiaren eragilea da. Lug-ek gizarte egonkor eta orekatu baten jaiotza ziurtatzen du, urtaroaren araberako txandakatzearen araberakoa.

Lug jainko psikoponpo jarduten agertzen da «arimei Beste Aldean laguntzen die, iluntasunaren eta argiaren arteko pasarteak markatzen dituen ilunabarrean eguzkiari laguntzen dion bezala», Ogmiosen moduan.

*Tain Bó* Cuailnge-n, Lug Cuchulainn, sendatzen du bere sendagile funtzioari esker.

Irlandako zenbait testutan, besteak beste, Lebor Gabála Érenn-en, zehazten da Lug zaldien lasterketak eta borrokak asmatu zituela esaten da, eta zaldia orga bati lotzen lehena ere izan zen. Philippe Jouët ikerlariaren irakurketaren arabera, Lug-en kondaira horretan, bizirik geratu zen Dioscuroaren legenda ikus daiteke: Egunsentiaren semea, bere aitona garaitzen du, ziklo kosmikoa berritzea eragozten saiatzen den aitona garaituz.

Jainko-jainkosek ez dute Lug onartzen hasieran, eta iniziazio proba bat gainditu beharko du jainkoen gizartean sartzeko: Nuada erregearen egoitzara joan da, festa batera, eta atezainak ez dio sartzen utzi. Lugek dio bera baliagarria izan daitekeela, baina ezezkoa jaso du; bada, ondoren, hurrenez hurren, arotza, errementaria, kopari, gerlari, azti, harpista, poeta eta ipuin kontalaria. Azkenik, xake-jokalari aritzen denean onartzen dute, eta erregea gainditzen du partida batean. Zati hori sinbolikoa baino ez da, Lugek munduaren boterea hartzen duen lehiaketa intelektuala. 

Geroago, Cúchulainn semearekin borrokan aritzen da, Medb erreginak Ulsterra inbaditu zuenean.

## Sineskera ezberdinetan 
### Lugus galiarren erlijioan 
thumb|Jainko hiru burudun baten grabatua, sarritan Lugus bezala identifikatzen dena. Behe-erliebea Parisen aurkitu zuten 1867an, eta Carnavalet museoan gordetzen da. Irudi honen iturria J.-L. Courcelle-Seneuilen Les Dieux gaulois d'après les monumental figurés (Jainko-jainkosak monumentu figuratiboen arabera) da, Parisen 1910ean argitaratua.
*Lugos* (*-os* galieraren nominatiboaren marka da) edo **Lugus* (*-us* latinaren nominatiboaren marka da) izena ematen zaio galiarren baitan gurtzen zen jainkoari. Galiar probintzietan, zeltak egondako eskualdeetan izan zuen garrantzia hainbat toponimok frogatzen dute: ezagunenak Lugdunum, egungo Lyon Frantzian, Laon, Frantzian ere bai edo Legnica, Polonian, dira. Suitzako Lugano ere aipa daiteke. Lugdunum Convenarum (gaur egungo Saint-Bertrand de Comminges), hiriaren izenean jainko hau agertzen da, nahiz eta zelta izan ez zen eskualde batean egon. Espainiako Lugo hiriaren izena, latinez zuen *Lucus Augusti* bere izen zaharraren garapena da, eta ez du zerikusirik Lug jainkoarekin.

Galian, testigantza epigrafikoek eta dokumentu ikonografikoek (txanponetako behe-erliebeak) Lugus eta zaldia, haren abatarra, lotuta daude. Eguzki-mugimenduaren bultzatzailea da, Savitar (Savitr) jainko indiarra bezala, beso handidun bultzatzailea, “bakoitzari bere lekua ziurtatzen diona”.

Julio Zesarrek, Commentarii de Bello Gallico idazlanean, Merkurio jainko latindarrarekin identifikatu zuen eta galiarren jainko garrantzitsuena zela idatzi zuen: “*Merkurio da ohore gehien jasotzen duen jainkoa: bere estatuak ugarienak dira, arte guztien asmatzailetzat hartzen dute, haientzat da jarraitu beharreko bidea adierazten duen jainkoa, bidaiaria gidatzen duena, diru gehien irabazi eta merkataritza babesteko gaitasun handiena duen jainkoa*”.

Erlijioen historialariek, Merkurio erromatarrari zehatz-mehatz baino gehiago, *Lugus/Mercurius* horren deskribapenean ikusten dute *Lugus Samildanach*-en baliokidea, funtzio subiranoen eta artisauen jainkoa.

Lugus galiarra, aldi berean, magiaren jainkoa, “lotzailea” (hainbat mitologiatan lotzea sinbolismo eta botere magikoa du), baita kateekin “lotutako” jainkoa ere. Patrice Lajoyeren arabera, Galia kristautuan Leonardo Deunak (Léonard de Noblat) Lug jainkoaren gurtza jasoko du, sainduaren ezaugarri batzuk Lugen berdinak baitira: saindua kateekin irudikatua izaten da eta espazio geografikoen mugak markatzen ditu.

Galiarren erlijioan, Lug-ek ikur sinbolikoa (atributua) lantza, harpa, basurdea eta habaila ditu, besteak beste.

Martin Szewickek Eure departamentuko Vieil-Évreux udalerria da, aurkitutako brontzezko Apoloren eskulturatxo bat, aurretik galiarrek gurtu zuten Lug jaikoarekin lotzen du. Kasu honetan, Lug-Apolo horien ezaugarri eta kontakizun batzuk, egokituta, tokiko Taurin (Taurinus Évreux-koa santua**)** eta Akilino (Akilino Evreux-koa santua) apezpikuen pertsonai kristauetara pasako da.

### Helveziarren artean 
Suitzako Avenches hirian, erromatar garaian helveziarren Aventicum izan zena, izen bakarra duen inskripzioan *Lugoues* irakurtzen da, zeina jainkoaren izena nominatibo pluralean baita.

### Iberiar Penintsulan 
[thumb|Botozko idazkuna duen Lug jainkoei eskainitako aldarea, Lugon aurkitua eta [Coruña|Coruñako Castelo de Santo Antón-en gordetzen dena.]]
Teruelgo Peñalva de Villastar herrian zeltiberiarren santutegi bat zegoela uste da. Han aurkitu zuten zeltiberieraz idatzita dagoen eta oraindik erabat ulertzen ez den inskripzioan, Lug jainkoaren aipamena *Luguei* forman, datibo (Nori/Norentzat) singularrean dagoela uste dena.

Bestalde, izena pluralean deklinatuta agertzen da maiz, adibidez Burgoseko Uxama Argaelan (egungo El Burgo de Osma-Ciudad de Osma), *Lucovibus* irakurtzen da, latinezko datibo pluralaren marka duen teonimoa alegia:

* *Lugovibus sacrum L. L(icinius) Urcico collegio sutorum d(onum) d(at)*.
Pluralean agertzen da ere, Lugo probintziako hiru lekutan aurkitutako idazkunetan.

### Britaniar uharteetako mitologia zeltikoan 
Herri zelten mitologia Erdi Aroan jaso zuten, garai kristauan, herriko ipuinetan oinarrituta. Beraz, erromatar harri gaineko idazkunetan eta ikonografian agertzen den Lug jainkoaren erreferentziak baino aipamen berriagoak dira. Dena den, ipuin horiek aurreko garai bateko sinesmena hein handi batean irudikatzen dutela uste da.

#### Lug Galesko mitologia zeltikoan 
Galestar mitologia zeltikoan, Lug-ek *Llew Llaw Gyffe* («esku trebea») izena eman zitzaion. Mabinogionen ipuin-bilduman agertzen da. *Llevelys* (Ezti-hitzak dituen Lug) eta bere anaia Lludd-i aholkuak ematen dizkio eta mehatxupean dagoen bere erreinuan ordena jartzen laguntzen dio.

#### Lug Irlandako mitologia zeltikoan 
Irlandako mitologia zeltikoan, bereziki aipatzen dira *Cath Maighe Tuireadh* («Mag Tured bataila») eta *Táin Bó Cuailnge* («Cuailnge-ko zezenaren lapurreta») kontakizunetan aipatzen da. Gaur egun, abuztuaren 1eko festa egiten zaio, Lughnasadh jaia (*Lunasa* gaurko idazkeran).

##### Tuatha Dé Danann 
Irlandako iturrien arabera, jainko-jainkosen gizartea gizakien gizartea bezala egituratuta dago, eta *Tuatha Dé Danann* («Danu jainkosaren jendea») herriaren antolaketa hiru klase funtzionaletan hierarkizatuta dago. Jende oro ordezkatzen duen erregearen inguruan artikulatuta dago, eta hori Lug Samildanach edo Nuada da, jainko-jainkosen erregea, eta haren inguruan, Dagda, jainko druida, apaiza funtzioa betetzen du; Ogmiosek, azkenik, magia gerlaria eta adimenaren funtzioa ditu; Goibnu errementaria artisaua da, eta abar.

Tuatha Dé Danann jendea lau altxor eraman zituen eurekin Irlandara joan zirenean: Dagdaren pertxa, Lugh-en lantza, Fal-en harria eta Nuadaren ezpata.

Eskema hori indo-europarren ideologia hirukoitzari dagokio, Georges Dumézil-ek aztertu zuen bezala. Hala ere, Lug-ek funtsean, sailkatzeko zaila da, eta funtzioekiko independentea da. Beste ororen gainetik dago, funtzio guztiak bere gain har ditzakeelako (bera da jainko-erregea). Bere ezizenetako bat Samildanach da, hau da, arte guztiak dituena, zientzia guztiak menderatzen dituen “politeknikoa”.

## Irudikapena eta sinbolismoa 
Irlandar Lugh-ek hainbat objektu magiko ditu edota erabiltzen ditu:

* *Gea Assail* edo *Ar-éadbair* izeneko egurrezko lantza,
* *Cloich tabaill*, *Lía* *tailm* edo *Tathlum* izeneko jaurtigaia,
* *Failinis* txakurra.

Seguru asko, antzinako zeltek beren ikonografian, bi dragoik zaintzen zuten Biziaren zuhaitzari lotuta zegoen jainkoa da. IV. eta III. mendeetan Europa zelta osoan zabaldu zen gerrariaren ikurra zena.

## Jarraipen mitologikoa Erdi Aroan 
Baliteke Erdi Aroan santu batzuek Lug-en mitologiaren aztarnak jarauntsi izana. Adibidez, Mikel Goiaingerua, «Distiratsua» epitetoa eman izana zaio eta gune garaietan kokatutako Mercurio-Lugusi eskainitako santutegien lekuan, Mikel Deunari eskainitako elizak eraiki izan dira Frantzian.

Adituen batzuentzat, Laurendi Erromakoa sainduaren historia Lug jainkoa kristautzeko balio izan zuen. Lug-en jaia abuztu hasieran egiten zen (Lughnasadh, Irlandera modernoan, oraindik ere, abuztuaren izena da. Sainduaren eguna, abuztuaren 10ean ospatzen da. Lionen, hiru eguneko jaialdi handia egiten zen Lug-en omenez, Laurendi saindu kristauari eskainitako hiru egunetako jaialdiak ordezkatu zuena, abuztuaren 10ean ospatzen zena.

## Folklorean 
Irlandar folkloreak are gehiago higatu zuen zelta eta irlandar jainkoen estatusa, maitagarri eta jende txiki bezala berrirudikatuz. Lugh, adibidez, garai batean panteoi zeltako jainkorik garrantzitsuenetako bat, "Lugh txiki konkortua" edo *Lugh-chromain* ("Leprechaun" ingelesezko bertsioan) bihurtu zen. 

## Egungo kultura 
* *Astérix eta Obelix* marrazki bizidunetan aipatzen diren jainkoetako bat da.
* Pokemon marrazki bizidunetako Lugia pertsonai mitikoa izan zen inspirazio-iturri.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Gaël Hily, *Le dieu celtique Lugus*, Humanities and Social Sciences. École pratique des hautes études - EPHE PARIS, 2007.
* Daniel Gricourt et Dominique Hollard, Le dieu celtique Lugus sur des monnaies gallo-romaines du IIIe siècle, ''Dialogues d'histoire ancienne*, Année 1997, 23-1, 221-286 orr.

## Iturriak: Irlandako testu mitologikoak 
* *Táin Bó* Cuailnge - Cuailnge-ko zezenaren lapurreta
* *Lebor Gabála Érenn* - Irlandako inbasioen liburua
* *Cath Maighe Tuireadh* - Maighe Tuireadheko bataila
* *Oidheadh Chlejne Tuireann* - Tuireannen hiru haurren heriotza
* *Compert* con Culainn - Cu Chulainn-en sorrera
* *Dindshencha metrikoa* - Antigoaleko gauzak

## Ikus, gainera 
* Zelten erlijioa
* Mitologia zelta irlandarra
* Ulsterreko zikloa
* Galestar mitologia
* Lugnasad
* Loki maleziaren, ilusioaren eta liskarraren jainko nordikoa
* Galo-erromatar erlijioa

## Kanpo estekak 
* Lug(us), irl. Lug. Encyclopædia Universalis
*  Alberro, M (2010) “El pancéltico dios Lug y su presencia en España”. P*olis:Revista de ideas y formas políticas de la Antigüedad Clásica* 22, 7-30 or.
*  Olivares Pedreño, Juan Carlos “Los Ástures del *conventus lucensis* y el culto al dios *Lug* en el noroeste de Hispania”. *Dialogues d'histoire ancienne*, Année 2010,  36-2. 117-136 or.
*  Gricourt, Daniel eta Hollard,Dominique (2002) “Couverture fascicule Lugus et le cheval”. *Dialogues d'histoire ancienne Année*, 28-2. 121-166 or.
*  Cartwright, Mark (2021 urtarrila 29) “Lugh ”*World History Encyclopedia*
*  “Lug Lámfhota”. *Oxford Reference''
*  García Quintela, Marco V. (2002)  “El reyezuelo, el cuervo y el dios céltico Lug: aspectos del dossier ibérico”. Arys, 5. 153-202 or.