open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ricardo Larraín

**José Ricardo Larraín Pineda** (Santiago, Txile,  - *ib.*, ) txiletar zinema-zuzendaria da.

## Biografia 
Publizitate-iragarkien argazki-zuzendari eta noiz behingo muntatzaile gisa hasi zen zinemako lanak egiten, 1982an *La hora del sereno* animazio-film laburra filmatu zuen arte. Hurrengo urtean, publizitateko zuzendari bihurtu, eta *Rogelio Segundo* filma egin zuen. 1989an, *Dime cómo bailas y te diré quién eres* dokumentala filmatu, eta Txileko Zinema eta Telebistako Ekoizleen Elkarteko presidente hautatu zuten. *La Frontera* (1991) lehen film luzearekin, ospea eta izen handiko hainbat sari bereganatu zituen: Habanako Zinemaldiko Gidoi Onenaren Saria, Berlingo Zinemaldiko Zilarrezko Hartza (1992), Espainieraz Eginiko Film Onenaren Goya Saria eta Cartagenako Zinemaldiko Gizon eta Emakume Antzezle Onenen eta Opera Prima Onenaren sariak (1993). *La Frontera* Pinocheten estatu-kolpearen ondoren Txiletik kanpo banatzen zen Txileko lehen filma izateaz gainera, Txileko azken bi hamarkadetako filmik onenentzat ere jo zuen Estatu Batuetako *Variety* aldizkariak.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denise Levertov

**Denise Levertov** (Essex, Ingalaterra, 1923ko urriaren 24a - Seattle, Washington, 1997ko abenduaren 20a) estatubatuar olerkari eta idazlea izan zen.

Haurtzaroan hasi zen olerkiak idazten. 1946an argitaratu zuen lehen olerki-liburua: *Irudi bikoitza*. 1948an Estatu Batuetara joan eta 1956an hango hiritartasuna hartu zuen. Estatu Batuetan Black Mountain College eskolako poesia esperimentalarekin harremanetan jarri eta W.C. Williamsen eguneroko bizitzarekin loturiko olerkigintzaren eragina izan zuen; *Here and now* (1957, *Hemen eta orain*) bigarren olerki-liburuaren izenburuak argi eta garbi adierazten du eragin hori. Hurrengo olerki-liburuetan, ordea, lortu zuen bere ahotsa aurkitzea: *The Jacob´s ladder* (1961, *Jakoben eskailera*) eta *O taste and see!* (1964, *Dastatu eta ikusi!*). Vietnamgo gerraren garaian, Levertov bakezaletasunaren alde murgildu zen buru-belarri, eta orduan idatzi zuen bere olerki-liburu nagusia: *The Sorrow Dance* (1967, *Dantza goibela*). Geroztik, olerki-liburuak idatzi eta itzuli, eta saiakera liburuak idazteaz gain, irakasle lanak ere egin zituen Stanford unibertsitatean (1981-94).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Koma erdien artisau Berria, 2022.12.18
Luis de Requesens y Zúñiga

**Luis de Requesens y Zúñiga** (; Molins de Rei, Espainia, 1528ko abuztuaren 25a - Brusela, 1576ko martxoaren 5a) diplomatikoa eta politikaria izan zen.

Filipe II.a Espainiakoaren aholkularia zen Kataluniako arazoetarako eta Erromako enbaxadore izendatu zuten 1561. urtean Pio V.aren eta erregearen artean, Carranza artzapezpikuaren aurkako auzia zela eta sortutako eztabaida konpontzearren. Joan Austriakoaren aholkulari egin zen eta musulmanen aurka borrokatu zen Granadan (1559) eta Lepanton (1571). 1571. urtean Milango gobernari izendatu zuten.

1573. urterik aurrera Albako dukearen ondorengo izan zen Herbehereetan, haren karguan. Politika moderatua egin zuen, amnistia eskaini zuen guztientzat (1574) eta salmenten gaineko zergak kendu zituen. Bere gudarosteak huts egin zuen Leidengo eta Middelburgeko setioetan, baina Mooken garaile irten zen Luis Nassau buru zuten alemaniar mertzenarioen aurkako gerran. Anberesen zeuden espainiar osteen matxinadari egin behar izan zion aurre baina politika bakezale horrek huts egin zuen.

1892. urtean argitaratu zen haren *Correspondencia politica* (*Gutun politikoak*) obra.
## Erreferentziak
Joaquim Alberto Chissano

**Joaquim Alberto Chissano** (Chibuto, 1939ko urriaren 22a) mozambiketar politikaria da.

Gazterik ekin zion Mozambikeren independentziaren aldeko borrokari. FRELIMO Mozambikeko Askapen Frontea izango zen Eduardo Mondlaneren idazkaria izan zen. FRELIMO sortu orduko (1962), erakundeko kide egin zen, eta goi-mailako erantzukizunak izan zituen. Mondlane hil zutenean (1969), FRELIMOko buruzagi berria zen Samora Machelen lagun mina egin zen. 1974an, Portugalgo Krabelinen Iraultzaren ostean, Lusakako Itunak, Mozambikeren independentzia ekarri zuten akordioak, negoziatu zituen, Machel eta Dos Santosekin batera. Trantsizio-gobernuko (1974-75) lehen ministro izan zen, eta atzerri-gaietakoa, gero. Mendebaldeko potentziekin harremanak hobetzen ahalegindu zen ­herrialde sozialistekikoak hautsi gabe­, laguntza ekonomiko eta humanitarioa lortzearren. Samora Machel hil zenean (1986), Mozambikeko presidente izendatu zuten. 1992an, bakea sinatu zuen RENAMOko gerrillariekin, hamazazpi urteko gerra zibila amaiarazi zuena. 1994an, lehen hauteskunde demokratikoetan, Chissano hautatu zuten presidente mozambiketarrek. 2005ean, Armando Guebuza alderdikideari utzi zion estatuaren buruzagitza, eta alde batera utzi zuen politika.

## Erreferentziak
Espeleologia

[alt=Euskal espeleologoak Illaminako Ateak leizearen sarreran.|thumb|Euskal espeleologoak [Illaminako Ateak (BU-56)|Illaminako Ateak leizearen sarreran.]]
**Espeleologia** haitzuloen jatorria eta izaera arakatzen eta ikertzen dituen jakintzaren alorra da. Espeleologiaren aztergai nagusia leizeen behaketa eta horien egitura bada ere, estalagmiten eta estalaktiten eraketa, baldintza hidrologiko orokorrak eta haitzuloen bilakaera ere jakintzaren alor horretan sartzen dira, besteak beste, karstaren zientziak izeneko jakintza multzoaren baitan. Bestalde espeleologiak geologiaren eta hidrologiaren laguntza beharrezkoa du ikerketetan ondorioak ateratzeko. Espeleologia helburu zientifikoarekin egiten da; aisia edo kirola denean espeleoturismo izena egokiagoa da.

*Espeleologia* hitza lehen aldiz Émile Rivière paleontologo frantsesak erabili zuen. XVIII. mendean dagoeneko haitzuloen ikerketa hasita bazegoen ere, zientziaren alor gisa ez zen bereizi XIX. mendera arte. Garai horretan Édouard Martelek haitzulo asko ikertu zituen mundu osoan zehar. Espeleologiak zientzian dituen ekarpenak ugariak dira, bai geologia-mailan, bai biologian ere. Ekonomiaren alorrean emaitza onak izan ditu ura bilatzeko, lurralde lehorretan batez ere, energia hidroelektrikorako, etab. Espeleologoak Babes Zibil arloan ere parte hartzen dute, haiek osatutako espeleolaguntza taldeen bitartez.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johann Bernhard Fischer von Erlach

**Johann Bernhard Fischer von Erlach** (Graz, Austria, 1656ko uztailaren 20a - Viena, Austria, 1723ko apirilaren 5a) austriar arkitekto, dekoratzaile, eskultore eta arte historialaria izan zen.

## Biografia 
Gian Lorenzo Berniniren lantegian ikasi zuen Erroman, eta Vienan hasi zuen bere arkitekto-ibilbide ospetsua. Italiako barrokoaren ikaskizunak bereganatu ondoren bere estilo berezia landu zuen, arranditsua, enperadorearen indarra eta Eliza Katolikoa goraipatzeko. Era horretan, Austriako arte barrokoaren sortzaile nagusietako bat bilakatu zen.

Lehen obretan Francesco Borrominiren eragina nabari zaio (Hirutasun Santuaren eliza, Salzburgon, 1694-1702; Michael II.a Althan kondearen gaztelua, Frain, Moravia); ondoren Versailles hartu zuen eredu Schönbrunn jauregia egiteko. Zenbait jauregi eta jauregitxo ere eraiki zituen, Schwarzenberg jauregia adibidez (1697-1715). Antzinako arkitektura ere aztertu zuen eta Vienako San Karlos Borromeo elizan (Viena, 1716-1732) ausardia handiz erabili zituen erromatarren arkitekturatik hartutako gaiak (Trajano eta Antoninoren zutabeak). "Arkitektura historikoa" (1721) liburua argitaratu zuen, arkitekturaren historiari buruzkoa.

## Erreferentziak
Joan Borboikoa eta Battenbergekoa

**Joan Borboikoa eta Battenbergekoa** (San Ildefonso, Segovia, Espainia, 1913ko urtarrilaren 20a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1993ko apirilaren 1a) Joan Karlos I.a Espainiako erregearen aita izan zen.

## Biografia 
Espainiako Errege Etxeko burua izan zen 1941. urtetik 1977. urtera arte. Espainiako Koroarako hautagaia izan zen, baina 1977an erregetza eskubideei uko egin zien bere seme Joan Karlos I.aren mesedetan. Alfontso XIII.a erregearen hirugarren semea izan zen. Alfontso eta Jakue anaia zaharrek dinastia-eskubideei uko egin zieten, eta bera bihurtu zen printze oinordea.

Maria de las Mercedes Borboikoarekin ezkondu zen 1935ean. Espainiako Gerra Zibila 1936an hasi zenean, matxinatuen taldean sartu nahi izan zuen, baina ez zuten onartu. Alfontso XIII.a hil zenean (1941) Bartzelonako konde titulua hartu zuen. 1946tik aurrera Estorilen (Portugal) bizi izan zen. Monarkia demokratikoaren alde egin zuen, eta horregatik Espainiako lurretan sartzea debekatu zioten. Francisco Franco hil zenean (1975), bere seme Joan Karlos I.a erregetzara igo zen. 1997an ondorengotza-eskubideei uko egin zien, historiaren arabera berari zegokiona semearen eskuetan jarriz.
## Erreferentziak
Xavier Rodríguez Baixeras

**Xavier Rodríguez Baixeras** (Tarragona, Katalunia, 1945 -) galiziar olerkaria da.

## Biografia 
Tarragonan jaio zen arren, Ribadeon (Galizian) igaro zuen haurtzaroa, eta Vigora joan zen ondoren.

Olerkigintzako lehen urratsak *La ciudad sumergida* (1971) lanarekin egin zituen. Geroago argitaratu zituen *Fentos no mar* (1981) eta *Lembranzas do areal* (1985) olerki-liburuak.

1987an, bere olerki guztien antologia jasotzen duen *Anos de viaxe (Poesía 1981-1987)* kaleratu zuen. Urte hartan nabarmendu ziren Rodríguezek olerkigintzarako zituen dohainak; izan ere, Kritikaren saria eman zioten, *A gándara da noite* lanarengatik.

Hurrengo lan aipagarriak *Os visitantes* (González Garcés saria 1991n) eta *Nadador* (1995) izan ziren, eta *Beira norte* olerki-liburua argitaratu zuen 1998an.

Rodríguez Baixerasek estilo berezia darabil, eta bere bizipenak eta familiaren oroitzapenak sakontzen ditu, espazio eta denbora intimoa osatzen duten olerkiak idazteko.

## Erreferentziak
Catherine Sauvage

**Catherine Sauvage** (jaiotzez, *Jeanine Marcelle Saunier*; Nancy, 1929ko maiatzaren 26a - Bry-sur-Marne, 1998ko martxoaren 19a) frantses abeslaria izan zen. Antzerkian aritu zen, amateur gisa, gerra-garaian. 1945ean Brechten ikuskizun batean parte hartu zuen Lyonen, eta gero egile beraren beste lan bat antzeztu zuen Alliance françaisen. Gerra-garaian, bestalde, abestiak erakarri zuen. Bere estiloa Parisen bizi izan zituen lehenengo esperientzietan oinarritu zen. Aipagarria da *Grand-Papa laboureur* abestia. Catherine Sauvageren bizitzan izugarrizko eragina izan zuen Léo Ferré egile-musikagile bihurriak. 1949an *Monsieur William* abestu zuen, eta *Paris Canaille* eta *C´est l´homme* grabatu zituen. Lan horrengatik Charles Cros Akademiako diskoaren saria jaso zuen 1954an. 1962 eta 1992an beste bi sari handi jaso zituen. Canetti taldean eta *des Trois Baudets* taldean parte hartu zuen. Ondoren birak eta emanaldiak eskainiz jardun zuen. Musikari ona izan zen Catherine Sauvage eta jakin zuen bere inguruan artearen maisuak biltzen, Michel Legrand eta Jacques Loussier piano-jotzailea, besteak beste.

## Filmak 
* 1956 : *Paris canaille*
* 1966 : *Deux heures à tuer*
* 1983 : *La Fiancée qui venait du froid*
* 1988 : *Le Miroir aux alouettes*

## Erreferentziak
Maurice André

**Maurice André** (Alès, Frantzia, 1933ko maiatzaren 21a - Baiona, 2012ko otsailaren 25a) frantziar tronpeta-jotzailea izan zen.

## Bizitza 
Meatzari-familia batean sortu zen, eta tronpeta ikasten hasi zen garai berean hasi zen meatokietan lanean. 1951n, Parisko Kontserbatorioan hasi zituen musika-ikasketak, Sabarich irakasle zuela. Kornetako eta tronpetako lehenengo sariak irabazi zituen. 1953tik 1963ra, ORTFko orkestra filarmonikoan jardun zuen, eta, 1962tik 1967ra, Opera Komikoan. Bakarlari gisa aritzen zen, batez ere, garai hartan, eta berehala hartu zuen ospea mundu osoan. Sariak irabazi zituen Genevan (1955) eta Munichen (1963). 1967tik 1978ra, Parisko Kontserbatorioko irakaslea izan zen, eta, kargu horretan zela, errepertorio barrokoan sartu zuen tronpeta txikia. Ahazturik zeuden hainbat eta hainbat lan barroko eta klasiko berreskuratu zituen Andrék. Selmer etxearekin lan egin du si bemoleko *piccolo* tronpeta sortzeko. Andréri esker, XX. mendearen amaierako eskola nagusietako bat bihurtu da Frantziako Tronpeta Eskola.

Azken urteetan Urruñan bizi eta Baionako ospitalean hil zen.

## Erreferentziak
Erskine Caldwell

**Erskine Caldwell** (Coweta Country, Georgia, 1903ko abenduaren 17a - Paradise Valley, Arizona, 1987ko apirilaren 11) Estatu Batuetako eleberrigilea izan zen.

Hainbat lanbidetan jardun ondoren, kazetaritzan hasi zen 1930. urtean. 1932an ospea heldu zitzaion *Tobacco road* (*Tabakoaren bidea*) lanarekin, (zinemara John Fordek eramana 1941ean), Estatu Batuetako hegoaldeko estatuetako zuri eta beltz pobreen bizimodua islatzen duen obra. Hegoaldeko nekazarien eta burdingintzako langileen bizimodu gogorra azaldu zuen bere lanetan: *God´s little acre* (1937, *Hilerri txikia*), *Trouble in July* (1940, *Borroka uztailean*), *The last night of summer* (1963, *Udako azken gaua*). 1951. urtean autobiografia argitaratu zuen *Call it experience* liburuan. Margaret Bourke-White haren emaztea zen argazkilari ospetsuarekin batera *You Have Seen Their Faces*, Estatu Batuetako ekonomia krisialdian (1929-1936) laborariek bizi izan zuten miseriari buruzko erreportajea egin zuen 1937an. Era berean, *American Folkways* Estatu Batuetako lurraldeei eta hainbat kulturei buruzko liburu-bilduma prestatu zuen (25 liburu, 1945-1955).

## Erreferentziak
Paul-Marie Lapointe

**Paul-Marie Lapointe** (Saint-Félicien, Québec, 1929ko irailaren 22a - Montreal, 2011ko abuztuaren 16a) kanadar olerkari eta kazetaria izan zen.

Egunkari eta irratietan kazetari-lanak egiteaz gainera, *Le Nouveau Journal* sortu zuen 1961ean, Jean-Louis Gagnonekin batera. Harreman estuak izan zituen hainbat automatistarekin, Gauvreaurekin bereziki, *Refus global* (*Ezezko biribila*) manifestua idatzi zuen taldekoa ez bazen ere. Hasierako olerkiek automatista haien eragina izan zuten. Lapointeren olerki-liburu nagusiak hauek dira: *La Vierge incendié* (1948, *Sutan erretako birjina*); *Choix de poèmes* (1960, *Olerki-sorta*); *Pour les âmes* (1964, *Arimentzat*); *Tableaux de l´amoureuse suivi de Une unique; Art égyptien; Voyage; Huit autres poèmes* (1974, *Maiteminduaren koadroak eta jarraian Bat bakarra; Arte egiptoarra; Bidaia; Beste zortzi olerki*); *Bouche rouge* (1976, *Aho gorria*); eta *Tombeau de René Crevel* (1979, *René Crevelen hilobia*), berarengan eragin handia izan zuten surrealista frantsesen omenez idatzia. Hainbat sari irabazi zituen, eta eragin handia izan zuen 70eko hamarkadako olerkariengan.

## Erreferentziak
Ana Torroja

**Ana Torroja Fungairiño** (Madril, 1959ko abenduaren 28a) espainiar abeslaria da. Mecano musika-taldeko kidea. Ikertzaile handi baten biloba da, eta Madrilgo Bide Ingeniaritzako Eskolako zuzendariaren alaba. Ekonomia-ikasketak egiten hasi zen, baina bertan behera utzi behar izan zituen musikaren munduan buru-belarri sartu zenean. 1984an, Arte eta Dekorazioko ikasketak egiten hasi zen, baina karrera hura ere ez zuen bukatu. 1978an, José Cano eta Nacho Cano anaiak ezagutu zituen, eta Mecano taldea osatu zuen haiekin. Hiru urtez aritu ziren maketak prestatzen, musikaren merkatuan sartzeko ahaleginean. Azkenik CBS multinazionalak diskoa grabatzeko aukera eskaini zien. 1981ean, *Hoy no me puedo levantar* diskoa kaleratu zuten, eta bat-bateko arrakasta handia izan zuen. Harrezkero, oso ezagun egin zen Mecano, Espainian ez ezik baita Latinoamerikan, Italian eta Frantzian ere. Beste lan aipagarri batzuk hauek dira: *¿Dónde está el país de las hadas?*, *Ya viene el sol*, *Hawai-Bombay* (1986), *Entre el cielo y el suelo* (1987), *Descanso Dominical* (1988) eta *Aidalai* (1991).

## Diskografia bakarlari moduan 
; **Albumak**
* 1997: *Puntos cardinales*
* 2000: *Pasajes de un sueño*
* 2003: *Frágil*
* 2006: *Me cuesta tanto olvidarte*
* 2010: *Sonrisa*

;**Bildumak:**
* 2004: *Esencial*

;**Bideografia:**
* 2000: *Girados en concierto* (Miguel Bosérekin batera)

;**Singleak:**
* «A contratiempo/Les murs»
* «Como sueñan las sirenas/Ananta»
* «Partir»
* «Ya no te quiero»
* «Cachitos de un sueño»
* «Diosa del cobre»
* «Dulce pesadilla»
* «Mes prières»
* «Et je rêve»
* «Quién dice»
* «Veinte mariposas»
* «Me basta con creer»
* «Cuatro días»
* «No me canso»
* «Los amantes»
* «Hijo de la luna (Versión huapango)»
* «Sonrisa»
* «Tu habitación helada»
* «Soy»

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
* Foro ofiziala
Dawda Jawara

**Dawda Kairaba Jawara** (Barajally, Gambia, 1924ko maiatzaren 16a - Bakau, Fajara, 2019ko abuztuaren 27a) gambiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Nekazari eta merkatari musulman baten semea zen. 1948an, Glasgowra (Eskoziara) joan zen albaitaritza ikastera. 1958an, Gambiako britainiar koloniako albaitari-funtzionario nagusi izendatu zuten, baina bi urte geroago kargua utzi zuen Herriaren Alderdi Aurrerakoia gidatzeko. 1960an, aulki bat lortu zuen Gambiako Parlamentuan, eta Hezkuntza Saileko ministro izendatu zuten. 1963an, lehen ministro bihurtu zen, eta karguari eutsi zion 1965ean Gambiak Commonwealthen barruan independentzia lortu zuenean.

1970ean, errepublika independentea aldarrikatu zuten gambiarrek erreferendum bidez, eta lehendakari hautatu zuten Jawara. 1981ean, kargua uztera behartu nahi izan zuten estatu-kolpea emanez. 1982an, Gambia eta Senegal bildu zituen Senegambiako konfederazioan, eta bera izan zen lehendakariordea. 1989an, konfederazioa desegin zenean, Gambiako Errepublikaren lehendakari izaten jarraitu zuen, eta 1992an bosgarren agintaldirako hautatu zuten. 1994ko uztailean, Jawararen gobernua eraitsi zuten militarrek, kontrolpean hartu zuten Gambia, eta herrialdetik alde egin behar izan zuen Jawarak.

## Erreferentziak
Shura Txerkasski

**Shura Txerkasski** (Odesa, 1911ko urriaren 7a - Londres, 1995eko abenduaren 27a) errusiar piano-jotzailea izan zen.

Pianoa jotzen amarekin ikasi zuen. Hamaika urte zituela eman zuen lehenengo kontzertua. 1923an Estatu Batuetara joan zen bizitzera bere familiarekin, eta Baltimoren hartu zuen bizilekua. Hamalau urte zituela New Yorkeko orkestra sinfonikoarekin egin zuen debuta. 1923an Estatu Batuetako lehendakariarentzat jo zuen Etxe Zurian. Ondoren, Filadelfiako Curtis Institute of Music eskolan sartu zen. 1938an lehenengo bira egin zuen atzerrira: Australia eta Zeelanda Berrian, Hegoafrikan (1929, 1931), Asian eta Europan (1935) eskaini zituen emanaldiak. Gerra ondoren Europara joan zen (1946) eta musika zentro nagusietan aritu zen, Salzburgoko jaialdian, besteak beste. 1963an beste bira bati ekin zion mundu osoan zehar, eta 1976an Errusiara itzuli zen zenbait kontzertu ematera. Bere teknikak, senak eta erromantizismoak errusiar eskolako ordezkari bihurtu zuten. Chopin eta Liszten inguruan osatu zuen batez ere bere errepertorioa. XX. mendeko pianista handientzat hartzen da.

## Erreferentziak
Gabriela Sabatini

**Gabriela Sabatini** (Buenos Aires, 1970eko maiatzaren 16a) argentinar tenis-jokalari ohia da.

## Bizitza 
1983an ezagutu zuen Patricio Apey txiletar tenis-jokalari eta entrenatzailea, baina urtebete baino ez ziren ibili elkarrekin, Sabatiniren ustez hark ematen zion prestakuntza teknikoa ez baitzen egokia. Hurrengo entrenatzailea Ángel Jiménez izan zuen. 1986an, Argentinako Irekia irabazi zuen Arantxa Sánchez Vicarioren kontra. Urte horretan bertan, Roland Garroseko finala galdu zuen Steffi Grafen kontra. 1987an, hainbat txapelketatan parte hartu zuen, hala nola Frantzia, Britainia Handia eta Estatu Batuetako irekietan. Finalerdietara iritsi zen Frantziako Irekian. Urte horretan bertan, Grafen bikotekide zela, Frantziako Irekiko finalera iritsi zen. Martina Navratilova ere izan zuen bikotekide, eta Italiako Irekia irabazi zuen harekin. 1988an, hemezortzi urte zituela, Olinpiar Jokoetako zilarrezko domina eta Emakumezkoen Mastersa irabazi zituen. 1990ean, Estatu Batuetako Irekia irabazi zuen Steffi Grafen kontra, eta 1992an, Italiako Irekia. 1994an, Masterrean berriz nagusitu zen, Lindsay Davenporten kontra, New Yorkeko Madison Square Gardenen.

## Erreferentziak
Arthur Koestler

**Arthur Koestler**, jaiotze izena **Kösztler Artúr** (Budapest, 1905eko irailaren 5a - Londres, 1983ko martxoaren 1a), judu jatorriko hungariar eleberrigile, kazetari eta saiakeragilea izan zen. Hungarieraz, alemanez eta, gehienbat, ingelesez idatzi zuen

## Bizitza 
220px|thumb|ezkerrera|Arthur Koestlerren estatua, Budapest.

Vienako unibertsitatean kazetaritzako ikasketak egin ondoren *News Chronicle* egunkari ingelesarentzat lan egin zuen Espainiako Gerra Zibileko kazetari gisa. Frankistek atxilo hartu zuten. Garai hartan bizitakoak eman zituen argitara *Spanish Testament* (1938) izenburupeko eleberrian. Alderdi Komunista utzi zuen 1937. urtean eta Europako mendebaldean eta Ameriketako Estatu Batuetan batez ere, oso ospetsu bihurtu zen *Darkness at Noon* (*Iluntasuna eguerdian*) eleberria eman zuen argitara 1940. urtean. Bertan, 1930. urteko Moskuko prozesua aipatzen du era hunkigarri batez.

Ideologiaren gerrak sortutako nahaste intelektuala eta moralaren arazoak aipatzen ditu *Arrival and Departure* (1943) eta *Age of Longing* (1951) eleberrietan. Alderdi Komunistan eman zituen urteetako gorabeherak deskribatzen ditu, bestalde, *Arrow in the Blue* (1952) eta *The Invisible Writing* (1953) obretan. Beste lan batzuk *The Gladiators* (1939), *The Lotus and the Robot* (1960) eta *The Thirteenth Tribe* (1976) dira.

Bizitzaren azken urteetan parapsikologiaz interesatu zen, eta gai honi buruzko lan batzuk idatzi zituen (*The Roots of Coincidence* 1972an eta *The Challenge of Chance* 1974an)

## Erreferentziak
Saint-John Perse

**Marie René Auguste Léger Léger**, ezagunagoa **Saint-John Perse** gisa (Pointe-à-Pitre, Guadalupe, 1887ko maiatzaren 31 &ndash; Giens, 1975eko irailaren 20a), frantses olerkari eta diplomatikoa izan zen.

## Biografia 
Bordelen eta Parisen egin zituen ikasketak eta 1914an diplomazia-lanetan hasi zen; Txinan jardun zuen hasieran eta Aristide politikariaren idazkari eta Kanpo Arazoetako ministro ere izan zen ondoren.

1940an Vichyko gobernuak, karguak eta frantses herritartasuna kendu zizkion, eta Estatu Batuetara alde egin behar izan zuen 1957 arte.

Hasierako olerkietan sinbolisten eragin nabarmena ageri da, baina geroagokoetan estilo berezi bat landu zuen, irudi eta hizkuntza aberatsak baina aldi berean zailak, metafora zehatz eta molde bereziak, ezaugarri dituena. Bere olerkietan hainbat gai landu zuen: haurtzaroko oroitzapenak, bizitzaren tragikotasuna, hilezkortasuna, etab.

1960an Literaturako Nobel saria irabazi zuen. Lan nagusiak: *Éloges* (1911), *Anabase* (1924), *Exile* (1942, *Erbestea*), *Vents *(1946, *Haizeak*), *Oiseaux* (1962, *Txoriak*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Latorre

**Fernando Latorre Lozano** (Barakaldo, 1966) bizkaitar opera kantaria da, baritonoa. Bilboko Kontserbatorio Nagusian amaitu zituen Kantu ikasketak. Aldi berean, Piano, Biola eta Konposizio ikasketak ere egin zituen. 1992an, Espainiako Kultura Ministerioaren beka bati esker, Fernando Bandera maisuarekin hobetu zuen bere teknika Milanen. Beste hainbat ikastarotan ere parte zuen irakasle onenen eskutik. Italian zehar hainbat kontzertu eskaini ondoren, 1995ean Milango Teatro Alla Scalako Koruko kide izan zen urtebetez. Hainbat operatan kantatu du: Verdiren *Otello*, *La Traviata*, *Rigoletto*, *Don Carlo*; Berliozen *La Damnation de Faust*; Bizeten *Carmen*; Donizettiren *Lucia de Lammermoor*, ''L'elisir d amore*; Giordanoren *Fedora*; Gounoden *Romeo et Juliette*; Maseneten *Le Cid*; Mozarten *Txirula miragarria*; Rossiniren *Il Barbiere de Siviglia*; Pucciniren *Tosca*; Straussen *Der Rosenkavalier*, eta abar. Ganbera, kontzertu eta oratorioetan ere parte hartu izan du. Gustavo Tambasciok zuzendutako *Una furtiva lacrima'' lanean parte hartu berri du Plácido Domingo kantariaren ondoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jane Campion

**Jane Campion** (Wellington, 1954ko apirilaren 30a) Zeelanda Berriko zinema-zuzendaria da. Antropologia- eta arte-ikasketak egin ondoren, zinemagintzari ekin zion, eta Australian egin zituen lehenbiziko film laburrak. Horietako bati, *Peel, an exercise in discipline* (*Peel, diziplina-ariketa*) lanari, Cannesko Urrezko Palma eman zioten 1982an. Telebistarako egin zuen lehenbiziko film luzeari, *Two Friends* (1986, *Bi lagun*)­ filmari, oso harrera ona egin zion kritikak. Zinemarako lehen film luzea, *Sweetie*­, 1989an egin zuen. Hurrengo urtean, Veneziako Zinemaldiko Zilarrezko Lehoia irabazi zuen *Aingeru bat nire mahaian* filmarekin, Janet Frame idazlearen biografian oinarritutako lanarekin. Film ezagunenean ere, *­Pianoa* (1992­) filmean, emakumezko bat da protagonista. Beste hainbat sariren artean, Cannesko Zinemaldiko Urrezko Palma eman zioten film horrengatik. Horren ondorengoekin, *Dama baten erretratua* (1995) eta *Nire arma eta haren ikaslea* (1996­), ez zuen halako arrakastarik lortu. Aipatzekoa da Jane Campion izan zela 1946tik aurrera Cannesko sari nagusia eskuratu zuen lehenbiziko emakumea. 2021an Veneziako Zinemaldiko Zilarrezko Lehoia irabazi zuen bigarrenez, *The Power of the Dog* filmagatik. Lan honengatik Zuzendari onenaren Oscar Saria ere eskuratu zuen. 

## Filmografia 
### Zuzendaria 
* *Tissues* (1980)
* *Mishaps: Seduction and Conquest* (1981)
* *Peel: An Excercise in Discipline* (1982)
* *Passionless Moments* (1983)
* ''A Girl's Own Story* (1984)
* *After Hours* (1984)
* *Dancing Daze*-telesaileko atala (1985)
* *Two Friends* (1985)
* *Sweetie* (1989)
* *An Angel at My Table* (1990)
* *The Piano* (1993)
* *The Portrait of a Lady* (1996)
* *Holy Smoke!* (1999)
* *In the Cut* (2003)
* *The Water Diary* (2006)
* *Bright Star* (2009)
* *Top of the Lake* (2013)
* *Top of the Lake: China Girl* (2017)
* *The Power of the Dog* (2021)

### Ekoizlea 
* *Soft Fruit* (2000)
* *Abduction: The Megumi Yokota Story* (2006)
* *Family Happiness* (2016)
* *They'' (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inesa Gaxen

**Inesa Gaxen** (Bastida, Nafarroa Beherea, 1566 &ndash; Lapurdi, XVII. mendea) sorgintzat hartu zuten emakume bat izan zen.

## Bizitza 
Sorgina zela egotzita kargu hartu zioten Hendaian, eta Bordeleko parlamentuan epaitu zuten hemezortzi urte zituela; baina, frogarik ez zutelarik, libre utzi zuten azkenean. Bere egoeran zeuden emakume asko bezala, Bidasoaz bestaldera igaro, eta Irunen bizi izan zen hogei urtez, eta beste zazpi urtez Hondarribian.

1611. urtean, haur batzuek sorgina zela esan eta preso hartu zuten berriro ere, beste emakume batzuekin batera. Beste emakumeek ez bezala, hasieratik bururaino ukatu zituen Inesa Gaxenek salaketa guztiak, berarekin atxilo hartutako emakumeenak barne, nahiz eta era guztietako presio eta torturak egin zizkioten. Hondarribiko epaileek Logroñoko Inkisizioaren eskuetan utzi zuten auzia, eta, espero ez zen bezala, kargurik gabe utzi zituzten salaturiko emakume guztiak, Inesa Gaxen tarteko. Hondarribiko herritar askok ez zuen epaia onartu, eta, azkenean, Hendaiako mugan utzi zituzten Inesa eta beste hiru emakume.

## Herri kulturan 
* 2021ean Eñaut Elorrietak eta Uxue Alberdik *Inesa Gaxen* izeneko abestia kaleratu zuten.
* Inesaren biografian oinarrituta, Itxaro Bordak idatzita eta Xarnegu eskualdeko lagunek antzeztuta, *Inexa de Gaxen* pastorala egin zen. 2024ko ekainaren 15ean taularatu zen lehen aldiz, Bastidan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.youtube.com/watch?v=fAv-HZJoR_M
Yvonne Minton

**Yvonne Fay Minton** (Sydney, Australia, 1938 -) australiar opera-abeslaria da, mezzosopranoa.

## Biografia 
Kantuko ikasketak Sydneyn egin ondoren, Londresa joan zen. 1961ean, Kathleen-Ferrier saria irabazi zuen. Urte horretan bertan, Londresko Covent Gardenen egin zuen debuta Mussorgskiren *Boris Goudunov* lanarekin.

1965ean, Pietro Mascagniren *Cavalleria rusticana* laneko emakumezko protagonistaren papera egin zuen antzoki horretan bertan. Londresko Covent Gardenen, hainbat lanetan parte hartu du, Gluck, Mozart, Wagner eta Debussyren obrekin, batez ere. Horretaz gainera, munduko antzoki nagusietan aritu da, New York, Bayreuth, Salzburgo eta Parisen.

Bere errepertorioa opera barrokotik hasi (Henry Purcell) eta XX. mendeko musikaraino iristen da. Michael Tippetten opera bat sortzen parte hartu zuen 1970ean —*The Knot Garden*—, eta Alban Bergen *Lulu* lanaren bertsio osoa egin zuen, Pierre Boulezen zuzendaritzapean, Parisko Operan, 1979an. Operaz gainera, berdin-berdin kantatu ditu Maurice Ravel, Arnold Schönberg eta Pierre Boulezen lanak.

## Erreferentziak
Jean-Baptiste de Villèle

**Jean-Baptiste de Villèle, Villèleko kondea** (Tolosa Okzitania, 1773ko apirilaren 14a - 1854ko martxoaren 13a) frantziar politikaria izan zen, ultramontanismoaren aitzindarietakoa.

## Bizitza 
Itsas armadako kidea izan zen, eta Ekialdeko eta Mendebaldeko Indietan jardun zuen 1807an Frantziara itzuli zen arte. 1813an Fedearen zaldunen ordena ultra-erregezaleko kide egin zen. 1815-1816an diputatu izan zen. 1820an, ministro izendatu zuten Richelieuren gobernuan, baina moderatuen kontra azaldu zen, eta dimisioa eman zuen 1821ean. 1822an Richelieuren ordezko izendatu zuten kontseiluan. Ganbara desegin zuen eta biltzar legegile berria antolatu zuten, liberalak onartzen ez zituena. Neurri atzerakoiak hartu zituela eta (besteak beste, Iraultzan ondasunak galdu zituzten emigranteei diru laguntzak eman zizkien, ez zuen konstituziorik onartu nahi izan, eta katoliko kontserbadoreei eskumen handiak eman zizkien) kritika ugari jaso zituen Chateubrianden eta ganbarako gainerako kideen aldetik. Azkenik, hauteskundeak deitu zituen eta, liberalek irabazi baitzituzten, bere kargua utzi zuen 1828an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Thomas Copson

**Edward Thomas Copson** (Coventry, Ingalaterra, 1901eko abuztuaren 21a - St Andrews, Eskozia, 1980ko otsailaren 16a) britainiar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Oxfordeko St John's Collegen egin zituen lehenengo ikasketak eta bertan Love eta Hardyren eragina izan zuen. 1922an graduatu zen eta urte berean Whittakerrek irakasle-postu bat eskaini zion Edinburgon. 1930 arte han egon zen; urte honetan, St Andrews Unibertsitatean irakasle hautatu zuten, Turnbullen zuzendaritzapean. 1934 urtea Greenwichen eman zuen, baina St Andrewsera itzuli zen, eta matematika-katedra bat lortu zuen University Collegen (Dundee). 1950an Turnbullen Regius matematika-katedra betetzeko hautatu zuten St Andrewsen.

Copsonek analisi klasikoa, espantsio asintotikoak, ekuazio diferentzial eta integralak eta fisika teorikoa aztertu zituen. Bere liburu famatuena, *The theory of functions of a complex variable* ("Aldagai konplexu bateko funtzioen teoria"), 1935ean argitaratu zen. Guztira sei liburu idatzi zituen; gauzak aditzera emateko gaitasun handia erakutsi zuen denetan. Bere hitzaldien argitasunarengatik ere famatua zen.

## Erreferentziak
Colin Thubron

**Colin Gerald Dryden Thubron** (Londres, Ingalaterra, 1939ko ekainaren 14a -) britainiar eleberrigile eta idazlea da; John Dryden poetaren ondorengoa.

## Biografia 
Editore-lana utzi zuen bidaiatzeko eta idazteko aukera izatearren. Lehenengo liburuak Sortalde Hurbilari buruzkoak dira, Damasko, Libano eta Jerusalemi buruzkoak, batez ere. Egungo bidaia-liburuen idazle onenetakotzat jotzen da.

Brezhneven gobernuaren azkeneko urteetan, Errusiako mendebaldea esploratu zuen autoz. Bidaia hartan ikusi eta entzundakotik *Among the Russians* (1983, *Errusiarren artean*) idatzi zuen.

Txinako eskualde urrunenetako bateraino eraman zuen bidaia luze akigarri baten ondoren, *Behind the Wall: A Journey through China* (1987, *Harresiaz bestalde: bidaia Txinan barrena*) idatzi zuen, ekonomia- eta politika-egoera asaldatu batean kokatutako txinatarren eguneroko bizimoduari buruzko kontakizunez osatua. Ikuspegi beretik idatzi zuen *The Lost Heart of Asia* (1994, *Asiako bihotz galdua*), Asiako erdialdeko errepubliketako egoera aztergai harturik.

Idatzi dituen eleberriak ere goraipatuak izan dira, batez ere, bi hauek: *A Cruel Madness* (1984, *Zoramen ankerra*), zahar etxe batean sartuta dagoen pertsona baten lekukotasuna, eta *Falling* (1989, *Erorikoa*), maitasun-istorio bat.

Royal Society of Literature literatura-elkarteko lehendakaria da.

Thubronen azken eleberria *To a Mountain in Tibet* da (2011).

## Kanpo estekak 
*  The New York Review of Books

## Erreferentziak
Patrick John Hillery

**Patrick John Hillery** (Spanish Point, Clare, 1923ko maiatzaren 2a - Dublin, 2008ko apirilaren 12a) irlandar politikari eta medikua izan zen.

Medikuntza-ikasketak egin zituen Dublingo Unibertsitatean. 1955-1957 bitartean Osasun Batzorde Nazionaleko kide izan zen. Hurrengo urteetan Miltown Malbayko barrutiko mediku ofizial izan zen eta West Clareko auzitegi mediku. 1951n, Clareko konderriaren ordezkari gisa, Legebiltzarrerako hautatu zuten, eta legebiltzarkide izan zen 1973. urtera arte (Europako Batzordeko kide izendatu zuten). Zenbait ministerioren ardura izan zuen: 1959tik 1965era Hezkuntzakoarena; 1965etik 1966ra, Industria eta Merkataritzakoarena; 1966tik 1969ra, Lanekoarena; eta 1969tik 1972ra Kanpo Arazoetakoarena. Bere agintaldian negoziatu zen Irlandaren sarrera Europar Batasunean.

1973an Europar Erkidegoen Batzordeko lehendakariorde izendatu zuten. 1976an, Irlandako lehendakariak bere karguaren dimisioa aurkeztu zuelarik, Hillery hautatu zuten haren ordezko. Karguan 14 urte egin ondoren, 1990eko lehendakaritzarako hauteskundeetan ez zuen bere burua aurkeztu.

## Erreferentziak
Juan Gelman

**Juan Gelman** (Buenos Aires, 1930eko maiatzaren 3a - Mexiko Hiria, 2014ko urtarrilaren 14a) argentinar poeta, itzultzailea eta kazetaria izan zen. Bere belaunaldiko poeta nagusietako bat izan zen. 2007an Cervantes saria eman zioten.

## Bizitza eta lanak 
Kazetari eta politikari gisa egindako lanak bere burua erbesteratzera behartu zuen 1975etik 1988ra. Argentinara itzuli zenean, *Crisis* egunkariko erredakzio-idazkari, *La Opinión* egunkariko kultura-gehigarriaren zuzendari eta *Noticias* egunkariko erredakzioburu izan zen. Poeta gisa, errealismo kritikoari atxikia, egunerokotasunean ezkutatzen diren gauza ederrez idatzi zuen batez ere, baina, horretaz gainera, justiziaren eta agintaritzaren gehiegikeriak eta injustiziak salatu izan zituen.

Lan nagusiak hauek dira: *El juego en que andamos* (1959), *Sefiní* (1964-1965), *Traducciones* (1969), *Relaciones* (1973), *Citas y comentarios* (1982), *Hacia el sur* (1982), *Exilio* (1984, Osvaldo Bayer kazetari argentinarrarekin lankidetzan) eta *Carta a mi madre* (1989). Poesiaz gainera, bi opera, bi kantata eta zenbait diskotarako hitzak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* «Euskarari ekarriak: Juan Gelman», *Armiarma.com*.
*  «Todo sobre la poesia de Juan Gelman», *Juangelman.net*.
Fernando Montero Moliner

**Fernando Montero Moliner** (Valentzia, Katalan Herriak, 1922ko otsailaren 25a - 1995eko irailaren 3a) Katalan Herrietako filosofoa izan zen.

## Biografia 
Filosofia eta Letrak ikasi zituen Unibertsitate Complutensean, 1945ean. Unibertsitate horretan bertan lortu zuen doktoregoa 1952an.

Besteak beste, 1965-1967 urteetan, Santiagoko eta Murtziako unibertsitateetako Filosofiaren historiaren katedradun izan zen, eta 1967-1987 bitartean, Valentziako Unibertsitateko filosofiaren historiaren katedradun. Azken unibertsitate horretako irakasle emeritu izan zen 1987tik 1995era.

Monteroren ikerketek fenomenologiaren bidetik egiten dute gehienetan. Filosofiaren historialari gisa Parmenidesen pentsamenduaren eta Kanten filosofiaren metodologia aztertu du.

## Lanak 
Monteroren lan nagusiak hauek dira: *Parménides* (1960), *La presencia humana* (1971, *Gizakiaren presentzia*), *El empirismo kantiano* (1973, *Kanten enpirismoa*), *Objetos y palabras* (1976, *Objektuak eta hitzak*) eta *Mente y sentido interno en la Crítica de la razón pura* (1985, *Adimena eta zentzua Arrazoi hutsaren kritikan*). Filosofia-artikulu ugari idatzi ditu filosofiako aldizkarietan.

## Erreferentziak
Trisha Brown

**Trisha Brown** (Aberdeen, Washington, 1936ko azaroaren 25a - San Antonio, Texas, 2017ko martxoaren 18a) estatubatuar dantzaria eta koreografoa izan zen. Post-Modern Dance taldeko dantzari nagusi izan zen. Lehenbizi, Martha Grahamen teknikan hasi zen, baina geroago José Limónen eta Merce Cunninghamen estiloetara hurbildu zen. Ikasketak amaitu zituenean, koreografia-sail bat sortu zuen Reed Unibertsitatean, eta inprobisazioari ekin zion. New Yorkeko Judson Memorial Churchen *Trillium* (1962) egin zuen. *Accumulation* (1971) lanak bost minutu eta erdiko musika zuen, eta berrogeita bost minutuko isilunea, koreografia hutsarekin. 1970ean, Trisha Brown dantza-konpainia sortu zuen, eta dantza garaikidearen talde aitzindaria bilakatu zen. *Walking Down Side of Building* (1969), *Atal egituratuak* (1973) eta *Locus* (1975) lanak aurretik zehaztutako arauen arabera eginda daude; *Set and Reset* (1983) koreografiak, berriz, Laurie Andersonen musika eta Robert Rauschenberg marrazkigilearen dekorazioa batzen ditu. Aurrerago, Trisha Brownek izugarrizko arrakasta izan zuen City Center aretoan *Lateral Pass* lanarekin. 1989an, koreografiaren keinu guztiak bildu zituen *Astral Convertible* ikuskizunean, mugimendu soilenetik hasi eta jarrera makurreneraino. 2002an, Arteetako Domina Nazionala eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Trisha Brown dantza-konpainiaren web-orria
E. P. Thompson

**Edward Palmer Thompson** (Oxford, 1924ko otsailaren 3a - 1993ko abuztuaren 28a) britainiar historialari eta idazlea izan zen. Raymond Williams, Richard Hoggart eta Stuart Hallekin batera *Kultur ikasketen* eta *Ezker Berriko* erreferenteetako bat da.

Oxfordeko Unibertsitateko irakasle izan zen. 1942an Britainia Handiko Alderdi Komunistako kide egin zen, baina 1956ko Hungariako Iraultza Sobietar Batasunak zapaldu zuenean, alderdia utzi zuen.

Bere lehen obra, William Morris margolariaren biografia, urtebete lehenago agertu zen: *William Morris: romantic to revolutionary* (1957, *William Morris. erromantikotik iraultzailera*). Aitzindari izan zen langile munduaren antropologia-azterketan, eta langileriaren sorrerari buruzko oinarrizko lan bat idatzi zuen: *The making of the english working class* (1963, *Ingalaterrako langile klasearen sorrera*). Garai hartan Erresuma Batuko Alderdi Laboristako kide zen, alderdiko ezker hegaleko kide. Bere lanen ardatz nagusiak herri kultura, klase kontzientzia eta pentsamendu marxistaz egiten duen interpretazioa dira. Marxismo klasikoan ohikoa den oinarri-superestruktura ereduaren sinpletasunari kritika egin eta, marxismoaren baitan, kultura beste modu batean pentsatzeari ekin zion. Thompsonen ikuspegian kultura klaseari lotuta dago eta ondorioz borroka da. 1980tik aurrera arma eta energia nuklearraren aurkako higikundeetan parte hartu zuen eta gai horri buruzko zenbait liburu idatzi zituen: *Zero option* (1982). Hainbat eta hainbat artikulu idatzi zituen, eta 1998an eleberri bat, *The Sykaos papers*.

## Erreferentziak
Alban Berg

**Alban Berg** (Viena, 1885eko otsailaren 9a - Viena, 1935eko abenduaren 24a) austriar musikagilea izan zen. Bere lehenengo lanetan Schumann, Brahms eta Wagnerren eragina nabaria da, baina gerokoetan teknika tonala, atonala eta dodekafonismoa baliatu zituen. Berg musika espresionismoaren egile nabarmenetakoa da.

## Bizitza 
Schönbergen ikasle izan zen (1904-1910). Lehen lanetan, *Pianorako sonata* (1908), *Lau melodia* (1909), tonalitatea erabili bazuen ere, laster, *Hari kuartetoa* (1909), teknika atonalaz baliatzen hasi zen. Lehen Mundu Gerran postu bat izan zuen administrazioan eta, era horretara, musika-lanetan jardun ahal izan zuen.

Georg Büchner-en *Woyzeck* lan dramatikoak opera bat sortzeko gogoa eragin zion: *Wozzeck* (1919). Bergen opera hau garrantzi handikoa da XX. mendeko musika dramatikoaren eremuan. Besteak beste, azken urteetan (1927-1935) beste opera bat ondu zuen: *Lulu* (1928-1935). *Ardoa* (1927) izenburua daraman kantata Baudelaireren poemen gainean egina da. Azkenik, *Aingeru baten oroitzapenetan* (1935) biolin-kontzertuan, tonalitatera eta erromantizismora itzuli zen.

## Erreferentziak
Alejandro Agustín Lanusse

**Alejandro Agustín Lanusse** (Buenos Aires, 1918ko abuztuaren 28a - Buenos Aires, 1996ko abuztuaren 26a) argentinar militar eta politikaria izan zen. 1971 eta 1973 artean Argentinako *de facto*-ko presidentea izan zen.

## Biografia 
Zalditeriako ofiziala zen. 1951n Juan Perón aurkako matxinada batean parte hartzeagatik atxilo hartu zuten, eta lau urtez egon zen espetxean. 1962 eta 1966an Arturo Frondizi eta Arturo Umberto Illia presidenteen aurkako estatu-kolpeetan parte hartu zuen, eta 1968an armadako komandante-buru izendatu zuten.

Erregimen konstituzionalera itzultzearen aldeko baitzen, 1970ean Juan Carlos Onganía presidente-kargutik kentzea bultzatu eta 1971n, Estatu Nagusiko buru zela, Roberto M. Levinsgton ere kargutik kentzea agindu zuen. Urte berean Errepublikako Presidente izendatu zuten, eta Argentinako politika normalizatu ondoren, 1973an hauteskundeak deitu eta Héctor José Cámpora hautagai peronistari itzuli zion boterea.

Isabel Perónen gobernua kargutik eraitsi zuen estatu kolpearen ondoren, administrazio-irregulartasunak leporatu eta bi aldiz atxilotu zuten. 1983an Raúl Alfonsínen gobernuaren alde azaldu bazen ere, urte batzuk geroago Carlos Menemen aurka aritu eta 15 egunez atxiloturik egon zen 1993an.

## Erreferentziak
Myung-whun Txung

**Myung-whun Txung** (Seul, ) korear pianista eta orkestra-zuzendaria da. Hego Korean jaioa den arren, Estatu Batuetako Juilliard Musika Eskola ospetsuan egin zituen pianoko eta orkestra-zuzendaritzako ikasketak. 1974an, Moskuko Txaikovski Piano Lehiaketako bigarren saria irabazi zuen. Hirukotean jo izan du, bi arrebarekin batera —bata biolin-jotzailea, txelo-jotzailea bestea eta Txung pianoan—. 1978tik 1981era, Los Angelesko Orkestra Filarmonikoko zuzendari laguntzailea izan zen, Carlo Maria Giuliniren aginduetara. Alemaniako Saarland Radio Orchestrako musika-zuzendaria izan zen gero, eta baita Florentziako Teatro Communaleko zuzendari gonbidatua ere. 1989an, Florentziako Toscanini saria eman zioten, eta, urte berean, Parisko Bastilleko Operako zuzendaritzan Daniel Barenboim ordezkatzeko izendatu zuten. Handik hilabete gutxira, orkestra-zuzendari izan zen Frantziako Iraultzaren berrehungarren urteurreneko ospakizunetan, eta oso kritika onak jaso zituen, bai entzuleen eta adituen aldetik, bai musikarien aldetik.

## Erreferentziak
Max Brod

**Max Brod** (Praga, Austria-Hungariako Inperioa —gaur egun Txekia—, 1884ko maiatzaren 27a - Tel Aviv, Israel, 1968ko abenduaren 20a) alemanezko idazlea eta filosofoa izan zen.

## Bizitza 
Pragan (garai hartan Austria-Hungariako Inperioko hiria; gaur egun Txekiako hiriburua) bizi izan zen 1939 arte. Gertakizunek hartara beharturik, Praga utzi eta Israela joan zen bizitzera 1939an.

Zuzenbide-karrera egin zuen literaturari lotu aurretik. Werfel, Rilke, Kafka eta Brod «Pragako eskola» deitu izan den joerakoak dira. Brod bera idazle gisa baino gehiago ezagutzen da Kafkaren argitaratzaile eta haren interpretatzaile bezala. Izen handia eman zion 1906an argitaratu zuen *Tod dem Totem* (*Hilen heriotza*), kontakizun neoerromantikoak. 1913an *Arcadia* aldizkaria argitaratzen hasi zen, eta hark eman zion aukera bere iritziak argi emateko: ikuspegi politiko, sozial eta ekonomikoek idazteko gaia aukeratzean garrantzia handia dutela, eta idazteak berak ere eragin osasungarria duela. *Der meister* (*Maisua*), eta beste hainbat liburu ere idatzi zuen. Baina Kafkari buruz egindako lanak, (*Franz Kafka, eine Biographie*), eta hura ezagutzera emateko egin zuen lanak egin du ospetsu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Mieg Solozabal

**Juan Mieg Solozabal** (Gasteiz, 1938ko martxoaren 4a) arabar pintorea da.

Gasteizen, Madrilen, Bartzelonan eta Parisen egin zituen Pintura ikasketak. Ohorezko aipamena jaso zuen Euskal Margolaritzaren III. Sari Nagusian (1967). Abstrakzioaren alorrean hasi zuen bere ibilbidea 60ko hamarkadan, Carmelo Ortiz de Elgearekin eta 1966an Orain taldea sortu zuten beste artista batzuekin elkarlanean. Bere lanetan, materia eta ikusleari leiho txikiak irekitzen dizkioten collageak dira protagonista. Bakarkako zein taldekako erakusketa ugari egin zituen 70 eta 80ko hamarkadetan, eta 1987an *1961-1987* atzera begirako erakusketa eratu zuen Gasteizen. 1990ean, berriz, Donostiako San Telmo Museoak eskaini zuen bere lana hobeto ezagutzeko aukera, *Mieg, Iñurrieta eta Ortiz de Elguea* erakusketan, eta 1995ean Donostiako Koldo Mitxelena Kulturunean eratu zen *Artea eta Euskal Artistak* erakusketan ere egon ziren bere lanak ikusgai. Azken urteotan ez dio utzi bere lana osatzeari eta jendaurrean erakusteari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taha Hussein

**Taha Hussein** (,  ahoskatua; Maghaghah, Egipto, 1889ko azaroaren 14a - Kairo, Egipto, 1973ko urriaren 28a) arabiera idazlea izan zen, XX. mendeko Egiptoko idazle nagusietako bat. Eleberriak, ipuinak, kritika-lanak eta gizarte- eta politika-saioak idatzi zituen, arabieraz beti.

## Bizitza 
Bi urte zituela itsutu zen, eta 1902an ikastetxe musulman ortodoxo batera bidali zuten ikasketak egitera. 1908tik 1914ra bitartean, Kairoko Unibertsitatean ikasi zuen, eta Parisko Sorbonan osatu zituen Mendebaldeko literaturari buruzko ikasketak. Kairora itzuli ondoren, arabiar literatura erakutsi zuen bertako unibertsitatean, eta kritika-molde berriak erabili zituen, arabiar literatura aztertzeko. Kritika zorrotzak jaso zituen buruzagi musulmanengandik ''Fi sh-Shi' al-Jahili *(1926, *Islamen aurreko poesiaz*) obra argitaratu ondoren, eta geroago, Europako kultura aldera hurbiltzearen aldeko izan zen *Mustaqbal al-thaqafah fi Misr* (1938, *Egiptoko kultura eta etorkizuna*) liburuan.

Hezkuntzako ministro izan zen Egiptoko monarkiaren azken gobernuan (1950-1952). Ospe handia izan zuen haren autobiografiak, *al-Ayyan* (1929-1932, *Urteak'').

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Boulez

**Pierre Boulez** (Montbrison, 1925eko martxoaren 26a - Baden-Baden, 2016ko urtarrilaren 5a) frantziar musikagile eta orkestra-zuzendari bat izan zen . Zientzietako karrerari uko egin ondoren, musikan murgildu zen. Schönberg, Berg eta Webern maisuen ikasketak eman zituen ezagutzera Frantzian, eta Debussyren estetika lehen mailara jaso zuen berriz ere. Frantziako musika dodekafonikoaren maisu nagusia da. Eragin handia du egungo musikan. Soinu-gaia oinarrizko elementuetara bihurtzeko ahaleginean, nazioarteko ospea jaso duten lan batzuk eskaini ditu: *Le Visage Nuptial* (*Ezkontzaren aurpegia*), koro eta orkestrarako pieza (1946-1950); *Le Soleil des eaux* (*Uretako eguzkia*), biolon eta orkestrarako pieza (1948); *Polyphonie* (*Polifonia*), 18 musika-tresnatarako pieza (1951), *Le Marteau sans maître* (*Maisurik gabeko mailua*), kontralto eta sei musika-tresnatarako pieza (1955), *Pli selon Pli* (*Pli Pliren arabera*), soprano eta orkestrarako pieza (1960). Musika-jaialdien sustatzailea, orkestra-zuzendaria, New Yorkeko Filarmonika eta BBC orkestretako zuzendaria, Pierre Boulez Frantziako musikari nagusietakoa da gaur egun.

## Erreferentziak
Giulio Romano

'''Giulio Pippi de' Jannuzzi** (Erroma, 1499 aldean - Mantua, 1546ko azaroaren 1a), **Giulio Romano'* deitua, italiar pintorea eta arkitektoa izan zen.

Rafael pintorearen laguntzaile eta ikaslea izan zen, eta *Troiako sutea* obrari dagokion *Eneas Ankises bizkarrean daramala* atala pintatu zuen Vatikanon. Gianfrancesco Penni pintorearekin batera Rafaelen oinordekoa izan zen, eta haren obrak amaitu zituen: *Itxuraldaketa*, *Ama Birjinaren koroatzea* eta *Konstantinok Majenzioren gainean lortutako garaipena*.

*Ama Birjina, Santa Ana eta San Jose* eta *Jesus zigorpean* marraztu zituen Erroman. *Villa Madama* eta *Villa Lante* eraiki eta dekoratu ondoren, alde egin behar izan zuen Erromatik, grabatu lizun batzuk zirela eta. Mantuara joan zen, eta lantegi bat zabaldu zuen, gerora ospe handia izan zuena (1524-1540). Mantuako gotorlekuak amaitu zituen eta ur-hesiak eraikitzen hasi zen. *Palazzo Te* da, ordea, arkitekto horren obrarik aipagarriena (*Psike*, *Faeton* eta *Erraldoien* aretoak dekoratu zituen). 1540an, Mantuako dukea hil zenean Boloniara joan zen, eta San Petronio elizako aurrealdearen planoak prestatu zituen.

## Iruditegia 

File:Giulio Romano - Madonna col Bambino (Madonna Hertz).jpg|*Madonna col Bambino'', 1522-1523Galleria Nazionale d'Arte Antica, Erroma
File:Portrait believed to depict Margherita Paleologo by Giulio Romano.jpg|*Margherita Paleologoren erretratua*, 1531 aldeanRoyal Collection, Windsorreko gaztelua
File:Jupiter-and-olympia-1178.jpg|*Jupiter eta Olympias*, 1526-1534, Mantuako *Palazzo Te*

## Erreferentziak