open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vicente I Gonzaga

**Vicente I Gonzaga**, italieraz *Vicente I Gonzaga*, Mantuan jaio zen 1562ko irailaren 21ean eta 1612ko otsailaren 18an hil zen, Mantuan ere, 50 urterekin eta Sant' Andreako kripta batean lurperatua izan zen. Mantuako eta Monferratoko dukea izan zen (1587-1612). Bere aita Federico II Gonzagarena zen eta bere ama Margarita Paleologo.

Vicente I Gonzaga bi aldiz ezkondu zen. Lehenengoa 1581. urtean izan zen, Margarita Farnesiorekin, baina bi urte eta gero, oraindik ez zituzten harreman sexualik mantendu. Batzuk esaten dute izan zela emakumeari izugarrizko mina ematen zizkiotelako harreman sexualak. Vicente bigarren aldiz 1584. urtean ezkondu zen, Leonor de Medicir-ekin. Hauek izan zituzten umeak Francisco Gonzaga, Guillermo Domingo Gonzaga, Margarita eta Leonor Gonzaga izan ziren.

Vicente I Gonzagaren arbaso batzuk Filipe I de Castilla,

## Biografia 
Vicente I Gonzaga Errenazimenduko gizon erakusgarri eta garrantzitsuenetariko bat izan zen. Bera eta bere aita oso desberdinak ziren, Vicente I Gonzaga gobernatzen ari zen bitartean Mantua Italiako arte zentroa bihurtu zelako, adibidez. Gainera bere aitak ez bezala, Vicente I Gonzagak emankortasuna, tenperamentua eta emakumeekiko nahia zeukan.

Vicente I Gonzagak arbasoen balentria oroitzeko irrikitan, Hungriara espedizio bat bidali zuen, ez oso errealista, (soldadu guztiak uniforme berriak eramaten ari zirelako) turco-en kontra. Garrantzia zeukatela erakusteko, liskar baten ondoren, bere kanpaina itzultzerakoan, jai eta ongietorri bat prestatu zieten, beste ejertzito bat pasatzen zen lekutik. Turkoek honi “el pacha de Mantua” deitu zioten.

## Artea 
Vicente I Gonzaga dukea artean oso arduratsua eta oso azkarra izan zen. Egin zituen obra arkitektonikoen artean, garrantzitsuenetariko bat Casale Monferratoko ciudadela boteretsua izan zen, bere lehiakideengandik babesteko.

Vicente I Gonzaga Torquato Tasso kartzelatik atera eta defendatu zuen, bere kortean Claudio Monteverdi eduki zuen. Mantua musika garaikideko zentroa zen, beste maisu batzuekin, Palestrina edo Giaches de Wert, adibidez. Giussepe Dattarok egindako obraren antzezlanerako, Vicentek 1000 pertsonentzako antzerkia eraiki zuen. *Mantuaren Saqueo*an zehar, antzerkia suntsitua izan zen.

*Ducal* palazioan kontserbatutako bildumak oso famatuak izan ziren. Gainera, enperadoreengaitik eta eta beste pertsona garrantzitsuengatik bidaliak izan ziren.

Vicente I Gonzagak, Flandeserako bidai batean Pieter Paul Rubens ezagutu zuen, eta Mantuara gonbidatu zuen. Hori eta gero, bere lehenengo Españako misioa gidatu zuen.
Oiloentzako betaurrekoak

thumb|Oiloentzako betaurrekoen iragarki bat, 1911ko egunkari batean.
**Oiloentzako betaurrekoak** edo **mokoen babesleak** oiloentzako betaurreko txikiak ziren, kanibalismoa eta lumak mokokatzeari aurka egiteko asmoz eginak. Oiloentzako itsutzaileengandik bereizten dira, hegaztiari aurrerantz ikusteko aukera ematen diotelako, eta itsutzaileei, berriz, ez. Barietate batek, arrosa koloreko lenteak erabiltzen zituen, kolorazioak odola ezagutzea eragozten zuela uste baitzen, honek, portaera kaltegarri anormal bat izateko joera areagotu zezakeelarik. Masan ekoitzi ziren, eta Ameriketako Estatu Batuetan saldu ziren XX. mende hasieratik.

## Historia 
1903an Municheko (Tennessee) Andrew Jackson Juniorrek oilaskoentzako betaurreko forma bat patentatu zuen "oilaskoentzako begi babesle" bezala. Ameriketako Estatu Batuetan, Sears-Roebuck posta bidezko eske konpainiaren bidez zeuden eskuragarri, edo oilaskoentzako elikadura denden bidez, zentimo gutxi batzuen truke. Betaurrekoak jada ez ditu National Band & Tag Companyk ekoizten, baina bildumako artikulu gisa bilatuak dira.

Oilaskoentzako betaurrekoen erabilera oraindik 1973an praktikatzen zen, Illinoisko *The Hawk-Eye* egunkariaren erreportaje batek frogatzen duen bezala, honen arabera nekazari batek 8.000 oilaskori arrosa koloreko betaurrekoak jarri zizkion. Betaurreko mota baten asmatzaile batek legeria bat proposatu zuen Kansasen, estatuko oilo guztiak betaurrekoekin hornituak izan zitezen eskatzeko, baina bere kanpainak ez zuen arrakastarik izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tidore

**Tidore** () Indonesiako ekialdean dagoen uharte txiki bat da, Moluketan, Halmahera uharte nagusiaren mendebaldeko kostaldetik oso gertu dagoena. 116 km² -ko azalera du eta altuerarik handiena Kiematabu tontorra (1.730 m.) da.

Administratiboki Ipar Molukak probintziakoa da.

## Historia 
Europarrak iritsi aurreko garaian, Tidore eskualdeko gune politiko eta ekonomiko garrantzitsu bat izan zen, bere iparraldean dagoen Ternate uhartearekin oso aurrez aurre zegoena. Tidoreko sultanek, hegoaldeko Halmahera eskualdearen zati handi bat gobernatu zuten, eta, noizbehinka, euren domeinua, Buru, Ambon eta Papuako kostaldeko zenbait uhartetara hedatu zuten. 

XVI. mendean Tidorek, espainiarrekin aliantza lauso bat ezarri zuen, Juan Sebastian Elkanoren negoziazioen ondorioz, uhartean garrantzi gutxiko gotorleku bat eraikitzea ahalbidetu ziena. Tidoretarren eta espainiarren arteko elkarrekiko mesfidantza handia bazen ere, Espainiaren presentzia onuragarria zen Tidorerentzat, Ternate bere etsaiaren erasoei aurre egiteko laguntza ematen baitzion, baita uharte horretan basea zuten herbeeratarren indarrei ere. Portugaldarrak bertara iritsi zirenean, bertako erregeak gaztelania eta portugesaz gain, euskara hitz egiten zekiela nabarmendu zuten.

1663an espainiarrek eskualdea utzi zutenean, Tidore eskualdeko erresuma independenteenetako bat bihurtu zen, Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiaren zuzeneko kontrol saiakerei aurre egin ziena. Bereziki, Saifudin sultanaren erregealdian, 1657 eta 1689 bitartean, Tidoreko gorteak, herbeheretarrengandik espezien salmentagatik lortutako dirua mesedetan erabili zuen, eskualde periferikoekin zituen lotura tradizionalak sendotu zituztenak. Horrela, Ternaten ez bezala, tokiko herri askoren begirunea eta esker ona lortu zuen, eta, beraz, ez zuen Herbehereetako laguntza militarrik behar izan erresuman ordena mantentzeko.

Tidorek erresuma independentea izaten jarraitu zuen, nahiz eta herbeheretarren parte-hartze ugarirekin, XVIII. mendearen amaiera arte. Ternatek bezala, Tidorek, espezien laboreak desagerrarazteko herbeheretarren programa- ekoizpenaren murrizketari esker espezien merkataritzaren monopolioa sendotzera bideratua- bere lurraldeetan gauzatzea ahalbidetu zuen. Horren ondorioz, erresuma pobretu egin zen epe luzean, eta inguruko lurraldeak kontrolatzeko ahalmena murriztu egin zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pilare Borboikoa

**Maria Pilare Borboikoa eta Borboikoa** (Cannes, Frantzia, 1936ko uztailaren 30a - Madril, Espainia, 2020ko urtarrilaren 8a) Espainiako infanta zen. Joan Borboikoa eta Battenbergekoaren, Bartzelonako kondea, eta Maria Mesede Borboikoa eta Orleansekoaren, Espainiako infanta, alaba zen. Beraz, Alfonso XIII.a erregearen biloba, Juan Carlos I.a Espainiakoa errege ohiaren arreba eta Felipe VI.a Espainiakoaren izeba zen. Badajozko dukesa tituluduna, errege gorentasun trataera izan zuen.

Espainiako tronuaren oinordetza eskubideari uko egin zion maila apalagoko pertsona batekin ezkondu zenean, Karlos III.a Espainiakoa erregearen berrespen pragmatikoak ezberdinen arteko ezkontzetarako xedatzen zuenaren arabera. Horrenbestez, bai Pilar, bai Margarita ahizpa Espainiako tronuaren oinordetzatik at gelditu ziren.

Pilare Nazioarteko Zaldi Federazioaren presidentea izan zen 1994 eta 2005 bitartean.
Sula uharteak

**Sula uharteak** () Indonesiako uhartedia da, iparraldeko Moluketan dagoena. Uharte nagusienak Mangole, Sanana eta Taliabu dira, Lifamatola eta Seho nabarmenak ere izanda. Guztira 9.632 km²-ko azalera eta, 2010eko erroldaren arabera, 132.070 biztanle dituzte.

Weber lerroaren mendebaldean daudelarik, biogeografikoki Celebeen parte bat dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Net (1995eko filma)

***The Net*** (euskaraz *Sarea*), 1995eko Irwin Winkler estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Sandra Bullock, Jeremy Northam eta Dennis Miller aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Los Angeles, bere lehenbiziko opor egunean, Angela Bennett (Sandra Bullock) ordenagailu programatzaileak diskete bitxi bat jasoko du, analizatu dezan. Gorde eta AEBeko babestutako datu baseen kontrolera sartzeko kodea duela ohartuko da. Bestalde, norbaitek artxibo informatikoetan dauden bere bizitzako datu guztiak ezabatu edo eraldatzen dabilela ere ohartuko da.

## Aktoreak 
* Sandra Bullock: Angela Bennett
* Jeremy Northam: Jack Devlin
* Dennis Miller: Alan Champion doktorea
* Diane Baker: Bennett andrea
* Wendy Gazelle: Ruth Marx
* Ken Howard: Michael Bergstrom
* Ray McKinnon: Dale Hessman
* Gerald Berns: Jeff Gregg
* Robert Gossett: Ben Phillips decoy

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Béatrice Molle

**Béatrice Molle** (Hendaia, 1956ko urtarrilaren 1a) euskal kazetaria da. **Béatrice Molle-Haran** bezala ere ezaguna da (Ximun Haranen alarguna delako). 2016ko abenduaren 16ean, Luhusoko bere etxean, Bakearen Artisauek ETAren armen deuseztapena abiatu zuten.

## Biografia 
12 urterekin ama galdu zuen; aita, Hendaiako Herriko Etxeko axuanta, sindikalista eta sozialista zen, eta frankismoan eta gero ere Hegoaldeko errefuxiatuei laguntza ematen ibili zen. Béatricek euskal abertzaletzat du bere burua, eta 16 urterekin lehen gose greba egin zuen Hendaiako elizan. 80ko hamarkadan bera ere errefuxiatuen aldeko mugimenduan ibili zen. 90eko hamarkadan, berriz, ETA-ren jarduera gaitzetsi zuen.

## Luhusoko operazioa 
thumb|260px|Molleren etxean armak desgaitzeko muntatutako tresnak.
ETA-ren armak suntsitzeko planaren berri izan zuenean, Mollek bere etxea eskaini zien Bakearen Artisauei (artean ez zuten izen hau erabiltzen, haien buruak "gizarte zibilaren ordezkari" izendatuz) operazioa burutu ahal izateko. Orduan, eta operazioaren ondorenetan ere, Ximun senar defuntuak horrela nahiko zukeela aipatu zuen. eta beste kideak ere handik gutxira, elkartasun manifestaldi handien artean. Operazio hau 2017ko apirilaren 8ko armagabetze-eguna| burutuko zen armagabetze orokorraren aurrekari zuzena izan zen.

## Erreferentziak
Obi uharteak

**Obi uharteak** (baita **Ombirah** ere; ) Indonesiako uhartedia da, iparraldeko Moluketan dagoena. Uharterik nagusiena Obira edo Obi uhartea da, Bisa uharteak, Gomumu, Obilatu, Tapat eta Tobalai nabarmenak ere izanda. Guztira 2.823 km²-ko azalera eta, 2010eko erroldaren arabera, 41.455 biztanle dituzte.

Ikerlarientzat interesgarria den fauna du, Wallace Lerroan izanda, desagertzeko zorian dauden zenbait espezie endemiko dituelako: *Melomys obiensis*, *Dobsonia crenulata*, *Nyctimene albiventer*, *Pteropus chrysoproctus*, *Aselliscus tricuspidatus*, *Pteropus personatus*, *Hipposideros papua* edo *Pteropus conspicillatus*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bacan

**Bacan** () Indonesiako uhartedia da, iparraldeko Moluketan dagoena. Uharterik nagusiena Bacan da, Bisa uharteak, Kasiruta eta Mandioli nabarmenak ere izanda. Guztira 1.900 km²-ko azalera eta, 2010eko erroldaren arabera, 84.075 biztanle dituzte.

Uharte menditsu eta basotsuak dira eta Halmaheratik hego-mendebaldean daude. Biztanle gehienak kostaldean bizi dira

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klitori xurgagailu

thumb|eskuinera|Xurgagailu bat
**Klitori xurgagailua** sexu-jostailu bat da, kontaktu zuzenik gabe klitorian airea hurrupatzen duena, suabe, leun eta distantzia laburretik. Aire kirria sortzen du, intentsitate txikiko bibrazio uhinekin uztartuta. Jostailu sexual tradizionalen kontrara, organo genitalen azala ukitu gabe jarduten da klitori xurgagailu esaten zaion tresna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2019-2020ko Australiako baso-suteak

**2019-2020ko Australiako baso suteak**, Australian barna jazotako baso-suteak izan ziren, nagusiki herrialdearen hego-ekialdean. 2020ko urtarrilaren 8rako 10,7 milioi hektarea (107.000 kilometro karratu) erre eta 5.900 eraikin (2.204 etxebizitza barne) suntsitzeaz gain 28 lagun hil zituzten. Gainera, suteek 500 milioi animaliei eragin ziela uste da.

2020ko urtarrilaren 17tik aurrera eurite eta ekaitz handiak hasi ziren Australian, suhiltzaileei lana erraztuz, baina suteek abian jarraitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cris Miró

**Cris Miró** (Buenos Aires, Argentina, 1965eko irailaren 16a - 1999ko ekainaren 1a) argentinar aktorea, dantzaria eta vedettea zen. Argentinan ospea lortu zuen lehen emakume transgeneroa izan zen.

## Filmografia 
### Zinema 
## Kanpo estekak
Diana eta Kalisto

***Diana eta Kalisto*** greziar mitologiako pasarte bat da. Kontakizunak gorputzak biluzirik, paisaiak eta jarrera ezberdinak erakusteko aukera ematen zuenez, gai hau pintura mitologikoan landu zuten artista errenazentistek, manieristek eta barrokoek, Tiziano eta Rubens margolariek, adibidez.

## Mitoa 
Pasarte mitologikoaren iturri nagusia Ovidio izan zen (*Metamorfosiak, II, 401-532*). Diana jainkosa (Artemisa greziar mitologian) eta Kalisto ninfaren arteko harremana islatzen du. Diana jainkosa, atsekabez, konturatzen da Kalisto haurdun dagoela. Izan ere, Zeusek (Jupiter erromatar mitologian), Kalisto limurtzeko eta engainuz bortxatzeko bere alaba Dianaren itxura hartu zuen. Kalisto, lotsatuta ninfa gisa emandako Dianarenganako leialtasun hitza hautsi duelako, bere gorputza izkutatu nahi du baina Diana konturatzen da. 

Minduta, bere albotik urrundu zuen, Herak ere (Juno erromatar mitologian), bere senarraren desleialtasunagatik haserretu zen eta Kalisto bere seme Arkas erditu eta gero ileetatik hartu eta burua lurraren kontra jo zuen. Bat-batean, Kalisto desitxuratu egin zen. Besoetatik ile beltz zakar bat ateratzen hasi zitzaion, eskuak atzapar bihurtu zitzaizkion eta ahoa zimur ikaragarri; ezin zuen hitz egin, orro burrunba bat baizik... Kalisto hartz bihurtua zen, eta urteetan ibili zen izuturik, ehiztari eta piztien beldurrez, Zeusi laguntza alferrik eskatuz.

Kalistoren semeak, hamabost urte bete zituen. Behin batean, basapiztien atzetik zebilela, bat-batean amarekin topo egin zuen. Nahiz eta zerbait arraro somatu, Arkasek, ikaraturik, hartza erasotu zuen. Une horretan, Zeusek esku hartu zuen. Bata eta bestea hartu eta zerura eraman zituen, bi konstelazio bihurtu zituen, betirako ikusgarri egongo zirenak: Hartz Handia eta Hartz Txikia.

## Artelanak 

Fitxategi:Tizian 015 (2).jpg
Fitxategi:Diana y Calisto, por Jean-Baptiste Marie Pierre.jpg
Fitxategi:Lemoyne - Diana and Callisto.jpg
Fitxategi:Diana and Callisto (1540s) by Andrea Shiavone--Blanton Museum of Art.jpg
Fitxategi:Accademia - Diana e Callisto - Giambattista Tiepolo 1720-22.jpg
Fitxategi:Pietro Liberi - Diana and Callisto, 1670.jpg
Fitxategi:Jean-Simon Berthélemy - Jupiter, in the Guise of Diana, and Callisto.jpg
Fitxategi:Pietro Liberi - Diana and Callisto.jpg
Fitxategi:Titian - Diana and Callisto (detail) - WGA22887.jpg
Fitxategi:Titian - Diana and Callisto (detail) - WGA22886.jpg
Fitxategi:Cervelli Diana and Callisto.jpg
Fitxategi:Hendrick Bloemaert Diana en Callisto.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "La Calisto", de Cavalli, desembarca en el Real con su "comedia sexy"
Rear Window (1998ko filma)

***Rear Window*** (euskaraz *Atzealdeko Lehioa*),1998ko Jeff Bleckner estatubatuarrak zuzendutako thriller film bat da. Alfred Hitchcockek zuzendutako *1954ko izenburu berdineko filmaren* berregokitzapena da, biak ere Cornell Woolrich idazlearen "It Had to Be Murder" (*Hilketa Izan Beharko Luke*) kontakizun laburrean oinarrituak. Christopher Reeve, Daryl Hannah, Robert Forster eta Ruben Santiago-Hudson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Jason Kemp (Christopher Reeve) auto istripu larri bat jasan eta betirako gurdi-eserleku batean bizitzera derrigortua dagoen arkitekto ohi bat da. Egunerokotasuna etxean sartuta aspergarria zaionez, denborapasa gisa bere gelako lehiotik bizilagunak zelatatzen hasiko da. Egun batez, Jasonek Julian Thorpe (Ritchie Coster) bizilagun eskultoreak Ilene (Allison Mackie) emaztea joten ikusi ta erail duela susmatzen hasiko da.

## Aktoreak 
* Christopher Reeve: Jason Kemp
* Daryl Hannah: Claudia Henderson
* Robert Forster: Charlie Moore detektibea
* Ruben Santiago-Hudson: Antonio Fredericks
* Anne Twomey: Leila Kemp
* Ritchie Coster: Julian Thorpe
* Allison Mackie: Ilene Thorpe / Ileneren ahizpa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Home of the Brave (2006ko filma)

***Home of the Brave*** (euskaraz *Ausarten Bizilekua*), 2006ko Irwin Winkler estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Samuel L. Jackson, Jessica Biel, Brian Presley, 50 Cent, Christina Ricci eta Chad Michael Murray aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Irakeko Gerratik itzuli ostean, William Marsh (Samuel L. Jackson), Vanessa Price (Jessica Biel), Tommy Yates (Brian Presley), Jamal Aiken (50 Cent) eta Jordan Owens (Chad Michael Murray) soldaduak bizimodu zibilera berregokitzen saiatuko dira, baina gerra ondorioek ez diete lagako.

## Aktoreak 
* Samuel L. Jackson: William "Will" Marsh M.D. teniente kolonel dotorea
* Jessica Biel: Vanessa Price sarjentua
* Brian Presley: Tommy Yates espezialista
* 50 Cent: Jamal Aiken espezialista
* Chad Michael Murray: Jordan Owens kaporala
* Christina Ricci: Sarah Schivino
* Victoria Rowell: Penelope Marsh
* Vyto Ruginis: Hank Yates

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Mária Lebstück

**Mária Lebstück** (1831ko abuztuaren 15 – 1892ko maiatzaren 30), gizonez jantzita eta Károly Lebstück izenarekin, 1848ko Hungariako Iraultzan, Husarren ofiziala izan zen. Lehenengo husar emakume ofiziala izan zen.

## Biografia 
Kroaziar familia aberats baten alaba, Zagreben jaio zen 1831an. hamahiru urte zituelarik Vienara joan zen, amaren aldeko osaba batekin bizitzeko. 1848ko azaroan, Vienan iraultza sortu zen eta Mária, 17 urtez, gizonez jantzi zen unibertsitateko erregimentuan apuntatzeko. Vienan borrokatu zuen eta, ondoren, 1848ko Hungariako Iraultzan. Borrokan zauritua izan zen eta, ondorioz, ofizial izateko aukeratua izan zen.

1849ko uztailean ezkondu zen. Budapesten zegoenean aurkitu zuten eta espetxeratu zuten. Espetxean senarra hil zen eta, berak, haurdun ordurako, haur bat izan zuen. Behin askatuta, Hungariara deserriratu zuten eta Kroaziara joan zen. 1853an, Hungariara itzuli zen eta, 1851an, Gyula Pasche-rekin ezkondu zen. Komáromen bizi ziren gizona hil arte, 1870 arte. 1880an, semearekin batera, Újpest herrira joan zen; bertan hilko zen 1892an. 1935ko martxoaren 15ean Budapesten izan zuen etxean oroigarri jarri zuten.

## Kanpo estekak
Jumpin' Jack Flash (filma)

'''''Jumpin' Jack Flash'''*, 1986ko Penny Marshall estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Whoopi Goldberg aktoreak antzeztu zuen.

Soinu bandak filmaren izenburu berdina daraman The Rolling Stones britainiar rock taldearen *Jumpin' Jack Flash"'' abestia dago.

## Argumentua 
AEB, New York, Manhattan. Terry Dolittle (Whoopi Goldberg) banku batean lan egin eta mundu guztiko bere bezeroekin harremanetan jartzeko ordenagailuak erabiltzen dituzte. Egun batez igorle ezezagun baten mezu bitxi bat jasoko du. Deskodifikatu ondoren, Terryk bere burua espioitza trama batean sartua ikusiko du, honetan hainbat pertsona erailgo dituzte eta Terryk bizirik jarraitzeko ihes egin beharko du.

## Aktoreak 
* Whoopi Goldberg: Teresa "Terry" Doolittle
* Jonathan Pryce: "Jack"
* Stephen Collins: Marty Phillips
* John Wood: Jeremy Talbott
* Jeroen Krabbé: Mark Van Meter
* Jim Belushi: Sperry Repairman
* Sara Botsford: Sarah Billings
* Peter Michael Goetz: James Page
* Vyto Ruginis: Carl
* Carol Kane: Cynthia
* Jon Lovitz: Doug
* Lynne Marie Stewart: Karen
* Phil Hartman: Fred
* Tracey Ullman: Fiona
* Michael McKean: Leslie
* Annie Potts: Elizabeth Carlson

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Nico

**Christa Päffgen** —**Nico** artista izenaz ezaguna— (Kolonia, Alemania, 1938ko urriaren 16a – Eivissa, Balear Uharteak, 1988ko uztailaren 18a) abeslaria, musikaria, modeloa eta aktorea izan zen. Hainbat filmetan rolak izan zituen; besteak beste, Federico Felliniren *La Dolce Vita* (1960) eta Andy Warholen *Chelsea Girls* (1966) filmetan.

Warholek behin eta berriro eskatu baitzion, ahotsak grabatu zituen Velvet Underground taldearen estreinako diskoko (*The Velvet Underground & Nico*, 1967) hiru abestitarako. Garai hartan bertan, bakarkako ibilbidea hasi eta *Chelsea Girl* kaleratu zuen. Nicoren lagun Jim Morrisonek iradoki zion material propioa idazten has zedila. Ondoren, harmoniumarekin jotzeko abestiak konposatu zituen, nahiz eta harmoniuma ez zen ohiko rock instrumentu bat. John Cale bilakatu zen Nicoren moldatzaile musikala, eta hark ekoitzi zituen *The Marble Index*, *Desertshore*, *The End ...* eta ondorengo beste album batzuk.

1980ko hamarkadan birak egin zituen Europa osoan, Estatu Batuetan, Australian eta Japonian. 1988ko ekainean Berlinen kontzertua eman ondoren, oporretan joan zen Eivissara atseden hartzera, eta bizikleta istripu baten ondorioz hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Habits of Waste, Pt. 1», Nicoren hastapenetako lanaren ebaluazioa.
*  «Habits of Waste, Pt. 2», Nicoren geroagoko lanaren ebaluazioa.
*  «Nico, the Voice of Disaffected Youth», National Public Radio irratiaren audio istorioa.
*  Nico, BBC Radio 4 katearen ''Woman's Hour'' saioko audio itema.
*  «Nico – In Memoriam», 1988ko kontzertuaren dokumentala.
*  «Nico,1988», Nicoren bizitzari buruzko filmaren kritika.
The Lives of a Bengal Lancer (filma)

***The Lives of a Bengal Lancer*** (euskaraz: "Bengalako lantzari baten bizitzak") abenturazko filma da, Henry Hathaway estatubatuar zinemagileak 1935ean zuzendutakoa. Francis Yeats-Brownek 1930ean argitaratutako autobiografian oinarriturik dago. Gary Cooper, Franchot Tone, Richard Cromwell eta Guy Standing izan ziren aktore nagusiak.

Zuzendari laguntzaile onenaren Oscar saria irabazi (Clem Beauchamp eta Paul Wing), eta sei izendapen jaso zituen: film onenarena, zuzendaritza artistiko onenarena (Hans Dreier eta Roland Anderson), auzendari onenarena (Henry Hathaway), muntatze onenarena (Ellsworth Hoagland), soinu onenarena (Franklin B. Hansen) eta egokitutako gidoi onenarena (William Slavens McNutt, Grover Jones, Waldemar Young, John L. Balderston eta Achmed Abdullah).

## Argumentua 
Britainiar Raja, Indiako ipar-mendebaldeko mugan, Britainiar Armadako 41. Bengalako Erregimendua Mohammed Khan (Douglass Dumbrille) buruzagiaren tribuen aurka borrokatzen ari da. Erregimendu horretako soldaduen artean Alan McGregor (Gary Cooper) eskoziar-kanadar tenientea, John Forsythe (Franchot Tone) tenientea eta Donald Stone (Richard Cromwell) tenientea daude.

## Aktoreak 
* Gary Cooper: Alan McGregor tenientea
* Franchot Tone: Forsythe tenientea
* Richard Cromwell: Donald Stone tenientea
* Guy Standing: Tom Stone kolonela
* C. Aubrey Smith: Hamilton maiorra
* Kathleen Burke: Tania Volkanskaya
* Douglass Dumbrille: Mohammed Khan
* Monte Blue: Hamzulla Khan
* Colin Tapley: Tapleytenientea
* Akim Tamiroff: Otamanu, Gopalgo emirra
* J. Carrol Naish: Bisir Handia
* Noble Johnson: Ram Singh

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Lukasiar katedra

**Matematiketako Lukasiar katedra**, , Cambridgeko Unibertsitateko Matematika unibertsitate katedra bat da. 1663an Erresuma Batuko Legebiltzarreko Henry Lucas biltzarkideak sortu zuen, hortik katedraren izena, eta 1664an Karlos II.a Ingalaterrakoak ofizialki ezarri. Katedra edo eserlekuan dagoen pertsonak **lukasiar irakasle** titulua jasotzen du.

Lehenbiziko lukasiar irakaslea Isaac Barrow matematikaria izan zen eta Isaac Newtonen jarraitu zion.

## Lukasiar irakasleen zerrenda 
* 1664 - Isaac Barrow
* 1669 - Sir Isaac Newton
* 1702 - William Whiston
* 1711 - Nicholas Saunderson
* 1739 - John Colson
* 1760 - Edward Waring
* 1798 - Isaac Milner
* 1820 - Robert Woodhouse
* 1822 - Thomas Turton
* 1826 - Sir George Airy
* 1828 - Charles Babbage
* 1839 - Joshua King
* 1849 - Sir George Stokes
* 1903 - Sir Joseph Larmor
* 1932 - Paul Dirac
* 1969 - Sir James Lighthill
* 1980 - Stephen Hawking
* 2009 - Michael Green
* 2015 - Michael Cates

## Kanpo estekak
Isabella Brant

**Isabella Brant** (1591 – 1626ko uztailaren 15a) Peter Paul Rubensen lehen emaztea izan zen.

Jan Brant Anberesko funtzionario garrantzitsuaren eta Clara de Moyren alaba zen. Isabella Brandt 18 urte zituela, Rubensekin ezkondu zen 1609ko urriaren 3an, Anberesko San Migel abadian. Artistak 30 urte zituen baina adina ez zen oztopo bi ezkontideeen arteko maitasunerako. Hiru seme-alaba izan zituen Rubensekin: Clara Serena (1611-1623), Albert (1614-1657) eta Nikolaas (1618-1655). 1626an, 34 urte zituela, izurritearen biktima hil zen.

Isabella Brandt, ezaguna egin da, Rubensek hainbat lanetan erretratu zuelako.
Juan de Juanes

**Juan de Juanes** (Fuente la Higuera edo Valentzia,  edo 1523-Bocairente, 1579ko abenduak 21), Bere benetako izena Vicente Juan Macip (MaÇip) Navarro margolari Espainiar bat izan zen. Espainiako errenazimenduaren ikonografia erlijiosoko sortzaile garrantzitsuenetako bat da.

## Bizitza eta Obrak 
Juan de Juanesen lehenengo obrak bere aitarekin (Vicente Macip) egin zituen. Justo horregatik arazo serioak  izan dituzte 1550 urtea baino beraien lehenagoko obren egiletasuna egiaztatzeko. Norena den jakiteko arazo gehien dituen obra *Segorbeko Katedraleko Erretaulako taulak* da .

Bere aitaren lantegian eratuta, 1534an San Eloyen erretaulaz arduratu zen jada bakarrik, Santa Catalinaren elizan, 1584ko sute batean kaltetu eta Francisco Ribaltak kopiatutakoa. Juanek Italiar influentzia izan zuen bere margolanetan ,batez ere Sebastiano del Piomborena,   baina ez dakite Italian ikasi egin zuen edo Valentziako erresuma heltzen ziren atzerriko obren eragina izan zen (bere aitak bezala),eta Piomboren obara asko heltzen ziren Valentziako erresuma.

Jeronima Comesekin ezkonduta egon zen, eta honekin hiru seme-alaba izan zituen. Mutil bat, Vicente Joanes ,ere margolari ospetsu bat izan zena eta bi neska, ere margolariak; Dorotea eta Margarita Joanes.

Garaiko Valentzian Juan de Juanes  oso ospetsua izan zen, eta hiriko giro humanistikoekin harremanetan, bere izen propioa latinizatu egin zuen.

Batez  ere ikonografia erlijiosoan zentratu egin zen ez zuen lan profanorik egin; Bere lanik ospetsuenak*, La Santa Cena , Donostia Sinagogan, La Sagrada Familia, Iturri-Elizako erretaula Pikondoa, Asunción de Nuestra Señora, Agnesio Venerablearen Ezkontza mistikoak* (errenazimentuaren adibide ona), *Venerable emailearen erretratua* eta *La Inmaculada Concepción*. Azken hori Juan de Juanesen maisulan bezala konsideratuta dago .

## Erreferentziak
Esterházy etxea

thumb|266x266px|Esterhazy Jauregia
**Esterházy etxea**, Esterházy deitutakoa, hungariar nobleziako familia baten jauregia izan zen Erdi Arotik. XVII. mendetik Hungariako Erreinuko lurraldeak germaniarren kontrolpean zeuden (1526. urtean, Hungariako Luis IIak erreak hil egin zen Mohácseko guduan eta Otomandar-turkiarrek erreinuko parte handi bat konkistatu zuten). Hungaria hiru zatitan banatu egin zen: mendebaldean, germaniarren kontrolpean zegoena (Habsburgoko Fernando I.ak tronua oinordetu zuen), erdialdean (turkiarren kontrolpean zegoena) eta ekialdea Transilvaniar printzerria independentea zena (Joan Sigismundo Zápolya gobernatutakoa ).
 
1686an armada Kristauek Otomandar-turkiarrak kanporatu zituzten eta Hungariako Erreinua bateratu egin zuten, Habsburgoko eraginpean, eta horrela Esterházy familiak aberastasun eta botere oso handia lortu zuen. Geroago familiako gizon batzuek Germaniako Printze Inperialaren titulua lortu egin zuten ere eta horrela eragin handi lortu zuten 1867. urtean ezarri zen Austrohungariar inperioko monarkian.

Joseph Haydn musikagile handiak, Esterházy familiarako lan egin zuen 30 urtetan.

Esterházy familiako kideen arteko nabarmenenak hauek izan ziren:

* Baroi Daniel Esterházy Galantakoa (1580-1654), Hungariar noblea eta erregearen aholkularia. Zalduna eta Esterházy familiako lehenetariko bat hungariar boterearen gailurrera igo zena.

* Kondea Nicolas Esterházy Galantakoa (1583-1645), Hungariar hauteslea eta XVI. eta XVII. mendeetan egon zen otomandar-turkiar okupazioan Hungariar erreinua batzearen aldeko zen. Esteban Bocksai lagundu zuen bere mugimendu politikoetan.

* Galantako Pablo Esterházy Kondea. (1635-1713) germaniar printze inperiala eta hungariar hauteslea. 1686ean Budaren (gaur egungo Budapest) askapenean borrokatu zen, otomandar-turkiarrak erreinutik botaz.

* Galantako Emérico Gabriel Esterházy Kondea (1689-1763). Nitrako apezpikua.

* Galantako Carlos Esterházy kondea (1725-1799), Eger-eko hungariar apezpikua.

* Galantako Pál Antal Esterházy kondea (1776-1866) germaniar Printze Inperiala eta Austriar Inperioa eta Hungariar Erreinuen arteko kanpo-arazoen ministroa. Bere ohorez Esterházy tarta sortu zen.

* Galantako Colomán Esterházy kondea (1830-1916). Husaren (Hungariar zalditeria) tenientea . Hungariar Iraultzan borrokatu zen eta porrot egin eta gero nekazari bihurtu zen eta Hungariako parlamentuko ordezkaria izan zen.

* Galantako Juan Esterházy kondea ( 1901–1957 ). Txekoslovakiako hungariar politikoa. Adolf Hitlerek herrialde hartan juduak suntsitzeko mozioaren kontra bozkatu parlamentari bakarra izan zen.

* Galantako Móric Esterházy kondea ( 1881-1960 ). Lehen Mundu Gerraren azkenean, Esteban Tisza eta gero ezarri zen lehen ministroa.

* Galnatako Péter Esterházy kondea ( 1950-2016 ), literatura garaikidearen eta publizitate digital modernoaren figura handia.

## Kanpo estekak
Dahomeyko amazonak

**Dahomeyko amazonak** edo ***Mino*** (“gure amak” fon hizkuntzan) Dahomeyko unitate militarra izan zen, emakumez osaturik zegoena.

## Historia 
Dahomey gaur egungo Beninen kokatutako erresuma izan zen, XVII. mende hasieran sortu eta 1894 arte iraun zuena. Bertako yorubak inguruko herriekin gerran jardun zuten luzaroan eta, esklaboen salerosketak herrialdeari ekarritako oparotasun ekonomikoari eusteko, gainbehera demografikoari aurre egin behar zioten. A. E. Wilmot merkatari ingelesak, esaterako, Abomey hiriburuko kaleetan gizonezkoen eta emakumezkoen arteko desproportzioa oso nabarmena zela jaso zuen. Horrenbestez, Agaja erregeak (1708-1732) bere aita Houegbadjak sortutako elefante ehiztari emakumeen taldea (*gbeto*) guardia pertsonal gisa erabiltzen hasi zen lehenik, eta borrokarako trebatu eta erabili zituen geroago. 1724an, Alladaren aurkako gerran parte hartu zuten, eta handik hiru urtera, Whydah erresumako Savi hiriburuaren konkistan ere jardun zuten. Harrezkero, emakumeek batailoi iraunkorra osatu zuten eta 6.000 kide izatera iritsi zen.

Gerrariak nerabezaroan errekrutatzen zituzten eta trebatze prozesu gogorra izaten zuten: lantzak, aiztoak, mazoak, ezpatak eta suzko arma europar batzuk erabiltzen ikasten zuten, baita gorputzez gorputzeko borrokan ere. Eta borrero lanetan ere gaztetatik jarduten zuten, heriotzara ohitzeko eta errukia uxatzeko. Ordainetan, pribilegio asko zituzten: errege jauregian bizi ziren eta nahi adina alkohol, tabako eta esklabo omen zituzten eskura, Richard Francis Burton esploratzaileak 1860an idatzi zuenez.

Minoen kopurua eta ospea handituz joan zen aldameneko herriekin borrokan baina, europar kolonizatzaileen aurka hasi zirenean, zehazki frantziarren aurka, teknologiak gainditu zituen. Zenbait frantziar militarren arabera, suzko arma gutxi eta zaharkituak zituzten, eta ez zituzten zuzen erabiltzen. Minoen adorea eta gorputzez gorputzeko borrokan zuten nagusitasuna nabarmendu zuten arerioek, baina hori ez zen nahikoa izan. 1892an, frantziarren aurkako gudu batera 434 mino bidali zituzten; soilik 17 atera ziren bizirik. Mendea amaitu baino lehen, Dahomey, Afrikako ia azkeneko erresuma independentea, Frantziako kolonia bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irazustabarrena, Nagore *Afrikar emakume gerrariak Oscar sarietan*, argia.eus
Kai uharteak

**Kai uharteak** () Indonesiako uhartedia da, Moluketan dagoena. Uharterik nagusiena Kai Besar da, Kai Kecil, Tanimbar Kei, Kei Dulah, Dulah Laut, Kuur, Taam eta Tayandu uharteak nabarmenak ere izanda. Guztira 1.438 km²-ko azalera eta, 2010eko erroldaren arabera, 154.524 biztanle dituzte.

Bere jatorrizko biztanleak melanesiarrak baziren ere, asko Luso-nederlandar Gerran hil egin zituzten. XX. mendean austronesiar jatorriko etorkin asko ailegatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luso-nederlandar Gerra

**Luso-nederlandar Gerra** (; ) Portugalen 1588 eta 1654 artean izandako gatazka armatua izan zen, non Zazpi Herbehere Batuen Errepublikako itsas indarrek Portugaldar Inperioaren koloniak inbaditu zituzten Amerikan, Afrikan eta Asian. Ingalaterrak nederlandarrei lagundu zien gerran zehar, ekialdean zituen bi aurkari nagusien arteko lehiari etekina ateraz.

Hasiera eman zitzaion testuinguru politiko eta denboragatik, gerra hau, Herbehereetan, Espainiaren eta Probintzia Batuen artean, Laurogei Urteko Gerraren hedapen bat bezala har daiteke, garai honetan, Portugal, Monarkia Hispanikoaren zati baitzen  batasun dinastikoaren barruan.

Hala ere, gatazkak zerikusi gutxi izan zuen Flandriakoa sortu zuten independentziarekiko eta erlijio-askatasunerako grinarekin, portugaldarren eta herbeheretarren arteko gerra eragin zuten arrazoiak, alde batetik, espezien merkataritzaren kontrola berreskuratzeko behar ekonomikoak, eta, bestetik, itsasoz haraindiko inperio bat hedatzeko irrikak izan ziren; izan ere, liskarrek jarraitu egin zuten Portugal banandu ondoren eta Espainia eta Probintzia Batuen arteko bakea sinatu eta gero.

Gerraren emaitza Herbeheretar Inperioaren ezarpena izan zen, Ekialde Urrunean presentzia handia eta Hego Amerikako ekialdeko kostaldean eta Afrikako kostaldean kolonia batzuk zituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wetar

**Wetar** () Indonesiako uhartea da. Barat Daya uhartediko uharterik nagusiena da. Geografikoki Sondako uharte txikietan baina politikoki Moluketan dago. 3.600 km²-ko azalera eta, 2010eko erroldaren arabera, 7.916 biztanle dituzte.

Inguruko beste uharte batzuekin batera, Wallacearen zati izan zen, Asiako zein Australiako plataforma kontinentaletatik bereizitako ur sakoneko eremua. Eskualde hori bere ezohiko faunagatik da ezaguna, eta Wetar ez da salbuespena. 162 hegazti espezie ditu, eta horietako hiru endemikoak dira, eta lau arriskuan daude. Prezipitazioa oso urtarokoa da, montzoietan oinarritua, eta uharte gehienak hosto zabaleko baso tropikalez estalita daude, zuhaitz ugarirekin, urtaro lehorrean hostoak galduz.

Wetarren jarduera ekonomiko nagusia biziraupeneko nekazaritza da, batez ere sagukoa. Dortoka maskorrak bildu egiten dituzte, eta espezie horren merkataritza debekatuta ez dagoen herrialdeetara ere esportatzen dituzte.

Biztanle gehienak papuarren ondorengoak dira. Gehienak musulmanak dira, baina badira kristau batzuk ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leti uharteak

**Leti uharteak** () Indonesiako uhartedia da, Moluketan dagoena. Uharterik nagusiena Moa da, Leti and Lakor nabarmenak ere izanda. Guztira 1.506,30 km²-ko azalera eta, 2010eko erroldaren arabera, 16.664 biztanle dituzte.

Arroz, kokoak eta tabako landatzeaz gain, abeltzaintza eta arrantza ere egiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yamdena

**Yamdena** (; herbeheretar koloniaren garaian **Jamdena** deitua) Indonesiako uhartea da. Tanimbar uhartediko uharterik nagusiena da. Bere hiriburua Saumlaki da. 3.100 km²-ko azalera du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wallacea

thumb|350px|Wallacea gorriz. Weber Lerroa urdinez.
**Wallacea** Indonesia eta Ekialdeko Timor artean banatutako eskualde naturalaren izen biogeografikoa da, zenbait uharte taldek eta hauek inguratzen dituzten itsas hondoek osatua. Asia eta Ozeaniaren arteko gune bat da, horietatik, Wallace Lerroak eta Lydekker Lerroak markatzen dituzten bi itsas hobi sakonek banatzen dutelarik.

Sondako uharte txiki gehienak hartzen ditu (), hala nola Lombok, Sumbawa, Komodo, Flores eta Sumba; Timor; Celebes; ipar Molukak (*Maluku Utara*) Halmahera uhartearekin; eta Molukak (*Maluku*), Sahul plakakoak diren Aru uharteak izan ezik.

Wallaceako uharteak Sondako plakaren (Malaysiako penintsula, Sumatra, Borneo, Java eta Bali barnean hartzen dituena) mendebaldean eta Sahul plakaren (Australia, Ginea Berria eta Aru uharteak) artean hedatzen dira. Wallaceako uharteen lehorreko azalerak 338.494 km² hartzen du.

Wallacea munduko biodibertsitate handieneko eskualdeetako bat da, eta espezie endemiko zoologiko eta botaniko gehien dituenetako bat. Giza jardueraren mehatxu larria ere badu, eta, horregatik, Conservation International erakundeak munduan dauden 32 "biodibertsitate puntu beroetako" (*hotspot*) bat bezala identifikatu du.
Sherpa (enpresa)

**Sherpa** Bizkaiko inteligentzia artifizialeko enpresa bat da, aurrez aurreko elkarrizketarako laguntzaile digitaletan espezializatua. Xabier Uribe-Etxebarriak sortu zuen 2012an eta Erandion eta Silicon Valley-n ditu egoitzak . 2018an, Fortune aldizkariak adimen artifizialeko 100 enpresa onenen sailkapenean sartu zuen.  

## Bidea 
Kapital pribatukoa, sozietateren izena *Sherpa Europe S.L*. da. Konpainia 2012an sortu zen, konpainia batzuetarako adimen artifizialeko algoritmoetan oinarritutako aurrez aurreko elkarrizketarako laguntzaile digital bat garatzeko asmoz eta adimen artifizialei buruzko aholkuak eskeintzeko. Erandion ( Bizkaia) eta Silicon Valley-n (Kalifornia, Estatu Batuak) bulegoak ditu. 2016an 6,5 milioi dolar lortu zituen Alma Mundi Innvierte Fund eta beste inbertitzaile pribatu batzuen finantzaketa txanda batean .   2019an, bigarren txandan, 8,5 milioi dolar eskuratu zituen. *Sherpa*-k ISO/IEC27001 ziurtagiria du. 

## Produktuak 
Bere lehen produktua izen bereko aplikazio informatikoa izan zen. *Sherpa* produktuak aurrez aurreko elkarrizketarako digital laguntzaileak dira, erabiltzailearen testuingurutik ikasten dituztenak beren beharrei aurreratzeko. Erabiltzaile bakoitzaren 100.000 parametroak aztertzen dituzten eta horren ondorioz, kontsultei erantzuna emateko gai dira.   

Hiru milioi deskarga baino gehiago dituzten smartphone eta tabletetarako (*Sherpa Assistant* eta *Sherpa News*) doako aplikazioak daude. Gainera, Samsung telefonoetan aurrez instalatzen zen fabrikan laguntzaile digitala lehenetsi gisa, Hego Koreako konpainiak Bixby merkaturatu zuen arte.   Porsche eta Samsung bezalako enpresekin hitzarmenak ditu.     

2018an, Fortune aldizkariak adimen artifizialeko 100 enpresa onenen sailkapenean sartu zuen *Sherpa*.  2019an, bere elkarrizketetako laguntzailea laguntzaile pertsonalik onena izan zen *AI Breakthough awards*-en iritziz . 

## Lan taldea 
2018an 35 langile zituen, gehienak adimen artifizialean adituak ziren eta horietako asko matematika eta beste diziplina batzuetan doktoreak.   Bere aholkularien artean, honako hauek daude: Alex Cruz, British Airways- eko presidentea eta CEO; eta Chris Shipley, Silicon Valleyko emakumerik garrantzitsuentzat hartzen duena San Jose Business Journal egunkariak .   

2019an, Tom Gruber, Siri-ren kofundatzaile eta CTO ohia, lan taldean sartu zen aholkulari estrategiko gisa.   

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adimen artifiziala

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Elioren altxaldia

thumb|Francisco Javier Elio jenerala.
thumb|Pertsiarren Manifestua.
**Elioren altxaldia** 1814an Espainian eman zen militarren lehen jazarraldia izan zen. Francisco Javier Elio jenerala (1766-1822) monarkia absolutistaren aldeko nafar militarra izan zen eta Fernando VII.ari lagundu zion liberalen aurkako zereginetan.

## Fernando VII.aren itzulera 
1814an Fernando VII.a Espainiakoa, errege gisa, Frantziatik Espainiara itzuli zen. Martxoaren 24an muga igaro zuen. Erregea kanpoan egon zen urtetan Cádizen konstituzio liberal bat onartu zen. Espainiako Gorteetan, gainera, erregeak konstituzio berriari eta bere 173. artikuluari zin ez bazion egiten ez zutela onartuko erabakita zegoen.

Erregeordetza Fernando VII.aren ibilbidea markatuta zuen baina honek ez zuen onarte eta, Madrilera joan beharrean, Valentziara joan zen. Valentzian apirilaren 16an sartu zen. Hirian bi pertsona zeuden erregea itxaroten: Erregentziaren ordezkaria 1812ko Konstituzioaren testuarekin eta diputatu absolutista bat, konstituzio horren aurkakoa; azken honek 69 diputatuek sinatutako manifestua zeraman, Pertsiarren Manifestua alegia. Apirilaren 17an Eliok erregeari bere eskubideak berreskuratzeko gonbitea egin zion eta, horretarako, bere tropak haren agindupean jarri zituen. Espainia Garaikidearen militarren lehen altxadia zen, 1812ko Konsituzioaren aurka eta errege absolutistaren alde.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 1812ko Espainiako Konstituzioa
* Fernando VII.a Espainiakoa
* Persiarren Manifestua
* Francisco Javier Elio

## Kanpo estekak
Switching Channels

***Switching Channels*** (euskaraz *Kateak Aldatuz*), 1988ko Ted Kotcheff bulgariar-kanadarrak zuzendutako komedia film bat da. *The Front Page* (1931) eta *His Girl Friday* (1940) filmeen berregokitzapena da, eta Ben Hecht eta Charles MacArthurren *The Front Page* (1928) antzezlanean oinarritua dago. Kathleen Turner, Burt Reynolds, Christopher Reeve, Ned Beatty eta Henry Gibson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Oporraldi batetan zehar, Christy Colleran (Kathleen Turner) telebista kazetari ospetsuak Blaine Bigham (Christopher Reeve) yuppie aberatsa ezagutu eta harekin ezkontzeko asmoa du, baina John Sullivan (Burt Reynolds) lankide eta senar ohiak ezkontza nola edo hala eragoztez gain, Christyk bere lana utz ez dezan ere saiatuko da. Christyk kazetaritza eta bere lanarekiko pasioa griña berreskuratu dezan, Johnek Christyri hilketagatik heriotzera zigortua izan eta errugabea den Ike Roscoe (Henry Gibson) presoari elkarrizketa egitea proposatuko dio.

## Aktoreak 
* Kathleen Turner: Christy Colleran
* Burt Reynolds: John L. 'Sully' Sullivan IV
* Christopher Reeve: Blaine Bingham
* Ned Beatty: Roy Ridnitz
* Henry Gibson: Ike Roscoe
* George Newbern: Siegenthaler

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Babar uharteak

**Babar uharteak** () Indonesiako uhartedia da, Moluketan dagoena. Uharterik nagusiena Babar da, Dai uharteak, Dawelor, Dawera, Masela eta Wetang nabarmenak ere izanda. Guztira 2.224 km²-ko azalera eta, 2010eko erroldaren arabera, 17.406 biztanle dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Allium chinense

***Allium chinense*** *Allium* generoko espeziea da. Tipularekin eta baratxuriarekin batera Amaryllidaceae familiako Allioideae subfamiliakoa da.

Asiakoa da jatorriz. Anhui, Fujian, Guangdong, Guangxi, Guizhou, Hainan, Henan, Hubei, Hunan, Jiangxi edota Zhejiang eskualdeetan landatzen dute.

Bere zapore oso leuna eta "gozoa" dela eta, *allium chinense* sarri ozpinetakoa da, eta garnizio bezala erabiltzen dute Japonian eta Vietnamen, janariaren beste osagairen baten zapore indartsua orekatzeko. Adibidez, Japoniako sukaldaritzan sushiarekin jaten dute (soja saltsaren gazitasuna orekatzeko) edo japoniar curryrekin (zapore mingotsa orekatzeko).

Vietnamen, *allium chinense* sarri zerbitzatzen dute, eskabetxean, Tết (Vietnamgo Urte Berria) garaian.

## Erreferentziak
Letreiatze-alfabeto

**Letreiatze-alfabeto**a (edo **alfabetoa hitzetan**) testuak edo hitzak letreiatzeko erabiltzen den hitz zerrenda bat da; hor, hitz bakoitza alfabetoko letra bati dagokio, hitzaren hasierako letrarekin edo hotsarekin bat datorrela.

Telefonoz edo irratiz komunikatzean erabili ohi da, komunikazioan hanka-sartzeak saiheste aldera. Honelakoak asko erabiltzen dira aire zein itsas nabigazioan, baita telefonozko datu-bilketetan ere.

Letreiatze-alfabetoak hainbat hizkuntzatan proposatu dira, eta batzuk estandarizatu ere egin dira (esaterako, alemanezkoa DIN araua da). Euskaraz ez dago halako estandarrik, baina proposamen bat egin da.

## Nazioarteko baliokidetza-taulak 
Taula honetan hainbat hizkuntzatako sistemak azaltzen dira.

## Euskararako proposamena 
Xabier Artola Zubillaga euskaltzain urgazleak honako proposamen hau egin du euskaraz letreiatzeko.

## Erreferentziak
Sebastian Kurz

**Sebastian Kurz** (Viena, 1986ko abuztuaren 27a) austriar politikaria da, Austriako Alderdi Popularraren lehendakaria 2017tik. 2013 eta 2017 bitartean Kanpo Harremanetako ministroa izan zen. Austriako gaurko kantzelerra da 2020ko urtarrilaren 7tik eta aurrez izan zen 2017 eta 2018 bitartean.
Mirin

Japoniako sukaldaritzan funtsezko ongarria da, eta zapore gozoa du. Sakearen antzeko arroz-ardo mota bat da, baina alkohol gutxi duena. Edo Aroan, sake gozo bat bezala hartzen zuten,  deitua.

Kansai eskualdean, alkohola lurruntzeko laburki irakin ondoren erabiltzen dute; Kantō eskualdean, berriz, den bezala erabiltzen da. Mirin irakinari *Nikiri Mirin* diote. Mirina, arraina txingarretan zapore ukitu bat gehitzeko edo arrainari zaporea kentzeko erabiltzen dute. Azukre kopuru txiki bat eta soja saltsa egiteko erabiltzen dute. Mirina funtsezkoa da yakitoriekin batera joan ohi den teriyaki saltsarako.

## Erreferentziak
Yakitori

japoniar oilasko broxeta mota bat da,  bezala ere ezaguna.

Yakitori tradizionala oilasko eta barazki piezez baino ez datza, baina erabilera modernoan behiki, txerriki, arrain, itsaski edo kebab begetalaren edozein haragi motari egiten dio erreferentzia,  izeneko pintxoetan josiak direnak. Yakitori, ohi, gatz edo teriyaki saltsarekin zerbitzatzen dute. Saltsa haragi sastatuaren gainean aplikatzen dute, eta gero broxeta parrilan erretzen dute.

## Erreferentziak
Udon

gari-irinez egindako fideo lodi mota bat da, Japoniako sukaldaritzan ezaguna. Japonian asmatu zuten, VI. mendean. Jatorrizko udon honek 6 eta 8 mm arteko diametroa zuen eta miso zopari erantsitako "fideo" itxurako tortilla laua zen.

Normalean, dashi, soja-saltsa eta mirinez egindako salda batean zerbitzatzen dira. Ondoren, osagai bat edo batzuk gehitzen zaizkie gainean. Osagai horien arabera, udon mota ezberdinen artean bereizten dute. Aldaera gehienek tipuleta xehatua () eraman ohi dute.

Salda zaporea eta osagai gehigarriak eskualdez eskualde aldatzen dira. Udonak, berez, formaz eta lodieraz ere aldatzen dira eremuaren arabera.

## Erreferentziak
François d'Orbay

'''François d'Orbay''' (1634–1697 irailaren ̩4an) arkitekto eta marrazkilari frantziarra izan zen. Louis Le Vaurekin eta Jules Hardouin Mansartekin lan asko egin zuen.

## Lanak 
Hainbat eraikuntza eta diseinu egin ditu : Enbaxadoreen eskailera, Hotel des Comédiens ordinaires du roi-a, Cathédrale-Notre-Dame, Nazio Batuen eskola...

François D´Orbayek Enbaxadoreen Eskailera eraikitzen hasi zen. Ondoren, Louis Le Vau (bere laguna) eskailera hori eraikitzen jarraitu zuen.

Charles Le Brunek, François D´Orbayekin batera, erregearen gelatako barnea apaindu zuten.

Bere lanik adierazgarrienak hauek dira: Premonstrantesko ateburuak, Tritinate eta Karmeliten ospitalea Lyonen, eta Montaubango katedrala.

1670ean Louis Le Vau hil zenean, François D´Orbay, aurrekoaren laguntzailea Versailleseko jauregiaren proiektuaz arduratu zen.

## Biografia 
1660tik-1661ra eskailera bat proposatu zuen Trinidad-des-Montsentzat. Parisera itzultzen denean, Louis Le Vau-ren estudiora sartu zen. Urte bereko abenduaren 31n Arkitektura-Akademia Errealean onartu zuten. Bere aitaginarreba hil zenean, Luis XIV. erregearen arkitekto bihurtu zen.

Adituek Israel Silvestreko lanetan arkitektura grabatu zuena François D´Orbay izan zela diote. Albert Laprade arkitektoaren arabera, François D´Orbay hobeto ematen zitzaion marraztea arkitektoa izatea baino.

### Familia 
Bere aita François I.a, erregearen eraikinetako maisu enpresaria zen. François, Louise Dufresnoyrekin ezkondu zen. Louise Dufresnoy, 1664. urtean hil zen eta bere emaztea hil eta gero, berriro ezkondu zen Élisabeth Deshouliéresrekin. Élisabeth Deshouliéres 1707. urtean hil zen.

## Erreferentziak