W. R. Burnett

**William Riley Burnett** (New York, 1899ko azaroaren 25a - New York, 1982ko apirilaren 25a) estatubatuar eleberrigile eta gidoilaria izan zen. Batez ere *Little Caesa*r krimen eleberriagatik ezaguna da, honen egokitzapen zinematografikoa Estatu Batuetako gangsterren film klasikoen artean lehena kontsideratzen delarik.

## Bizitza 
Burnett Springfielden jaio zen, Ohion, eta Miamiko Institutu Militarrean ibili zen, Germantownen (Ohio). Springfieldeko bere funtzio publikoko lana utzi eta Chicagora joan zen 28 urte zituenean; ordurako, 100 ipuin eta bost eleberri baino gehiago idatzi zituen, guztiak argitaratu gabeak.

## Idazle ibilbidea 
Chicagon, Burnettek lana aurkitu zuen Northmere hotel ospetsuan gaueko enplegatu gisa. Ofizio horretan, konturatu orduko, borrokazale, zalapartari, iruzurgile, proxeneta eta arloteekin harremanetan zebilela  ikusi zuen. Ofizio horretan ikusi eta ikasitako hainbat kontuk *Little Caesar* (1929ko eleberria, 1931ko filma) inspiratu zuten. Nobelaren bat-bateko arrakasta handiak Hollywoodeko gidoilari lana eman zion. *Little Caesar* film klasikoa bihurtu zen, First National Picturesek (Warner Brothers) ekoitzia eta orduan oraindik ezaguna ez zen Edward G. Robinson protagonista zuena. 

Howard Hughesek Burnett kontratatu zuen *Scarface*ren zirriborro bat idazteko baina gero Howard Hawksi ez zitzaion gustatu eta azkenean gidoia Ben Hechtek berridatzi zuen.

1930eko O. Henry saria irabazi zuen 1929ko azaroan Harper's-en argitaratutako "Dresssing-Up" ipuinagatik.

Burnettek eleberri bat edo gehiago argitaratu zuen urtero, eta gehienak idatzitako nobela horiek gidoi bihurtu zituen (batzuk hiru aldiz). Tematikoki, Burnett Dashiell Hammett eta James M. Cainen antzekoa zen. Bere eleberrietan hiriaren ustelkeria eta azpikeria antzematen da eta horrekin, kontrastean, bere pertsonaiek espero zuten bizitza hobea baina ustelkeriak zapuztua. Arrazoi bategatik edo besteagatik pertsonaiak krimenaren bizitzan erori eta kanpora igotzeko gai ez ziren, nahi gabe krimen munduan sartutako pertsonaiak erretratatu zituen maiz. Normalean azken aukeran jasotzen dute salbazioa edo esperantza baina sistema zapaltzaileak itxi egiten die irteera bertutetsua eta erredentzioa ukatzen die. 

## Zinema-lanak. Gidoiak 
Burnettek aktore eta zuzendari handi askorentzat idatzi zuen, besteak beste, Raoul Walsh, John Huston, John Ford, Howard Hawks, Nicholas Ray, Douglas Sirk, eta Michael Cimino, John Wayne (The *Dark Command*), Humphrey Bogart, Ida Lupino, Paul Muni, Frank Sinatra, Marilyn Monroe, Steve McQueen eta Clint Eastwood. Oscar Sarietarako izendapena jaso zuen   (1942) filmerako gidoiagatik, eta Writers Guild-en (Idazleen Elkartearen) izendapena *The Great Escape* (*Ihesaldi Handia*) filmerako gidoiagatik. Zinema lanaz gain, telebistarako eta irratirako gidoiak ere idatzi zituen.

*High Sierra* filmean (1941), Humphrey Bogartek Roy Earle-ren papera egiten du. Roy Earle gaizkile gogorra da, eta arbuiatuko du bere krimen-bizitza, sexualki erakargarria den neska elbarritu bati laguntzeko. *The Asphalt Jungle* (1950) filmean, ondo jositako argumentu batean pertsonaia menperatuen gainbehera ikusten da pertsonaia bakoitzak ahultasunen bat agertzen duen heinean. Walter Huston protagonista duen *The Beast of the City* (1932) filmean, poliziak bere esku hartzen du legea, gaizkileak libre dabiltzanean eta legezko bideek gaizkile horiek libre uzten dituenean.

Howard Hughesek *Vendettan* lan egiteko deitu zuen berriro Burnett.

## Azken urteak 
Bere azlem urteetan, bere ikusmena gainbehera zihoala, idazteari utzi zion eta gazteagoko lanak sustatzera jo zuen. 1982an, Santa Monican (Kalifornia) hil zenean, Burnett Glendaleko (Kalifornia) Forest Lawn Memorial Park hilerrian ehortzi zuten.

## Kritikaren harrera 
Heywood Brounek honela deskribatu zuen Burnetten *Goodbye to the Past* eleberria: "*Little Caesar*ren zirrara guztiarekin idatzia, eta hamar aldiz trebetasun gehiagorekin".

## Obrak 
### Eleberriak 
* *Little Caesar* (Lincoln MacVeagh/The Dial Press - 1929)
* *Iron Man *(Lincoln MacVeagh/The Dial Press - 1930)
* *Saint Johnson* (Lincoln MacVeagh/The Dial Press - 1930)
* *The Silver Eagle* (Lincoln MacVeagh/The Dial Press - 1931)
* *The Beast of the City* (Grosset & Dunlap - 1932) [not properly a Burnett novel; credit on the book reads "novelized by Jack Lait, from the screen story by W.R. Burnett"; the book was published concurrently with the release of the M-G-M film, circa March 1932]
* *The Giant Swing* (Harper - 1932)
* *Dark Hazard *(Harper - 1933)
* *Goodbye to the Past: Scenes from the Life of William Meadows* (Harper - 1934)
* *The Goodhues of Sinking Creek* (Harper - 1934)
* *Dr. Socrates *(O'Bryan House Publishing LLC - 2007) [Originally serialized in Colliers Weekly Magazine in 1935]
* *King Cole *(Harper - 1936)
* *The Dark Command: A Kansas Iliad *(Knopf - 1938)
* *High Sierra *(Knopf - 1941)
* *The Quick Brown Fox *(Knopf - 1943)
* *Nobody Lives Forever *(Knopf - 1943)
* ''Tomorrow's Another Day* (Knopf - 1946)
* *Romelle *(Knopf - 1947)
* *The Asphalt Jungle* (Knopf - 1949)
* *Stretch Dawson* (Gold Medal - 1950). *The film Yellow Sky* (1948) filma nobela honen hasierako bertsio batean oinarritu zen.
* *Little Men, Big World *(Knopf - 1952)
* *Adobe Walls: A Novel of the Last Apache Rising *(Knopf - 1953)
* *Vanity Row*(Knopf - 1952)
* *Big Stan* (Gold Medal - 1953) - goitizen batekin sinatua: "John Monahan"
* *Captain Lightfoot (Knopf - 1954)
* ''It's Always Four O'Clock* (Random House - 1956) - goitizen batekin sinatua: "James Updyke"
* *Pale Moon*(Knopf - 1956)
* *Underdog* (Knopf - 1957)
* *Bitter Ground* (Knopf - 1958)
* *Mi Amigo: A Novel of the Southwest* (Knopf - 1959)
* *Conant* (Popular Library - 1961)
* *Round the Clock at Volari's* (Gold Medal - 1961)
* *The Goldseekers* (Doubleday - 1962)
* *The Widow Barony* (Macdonald - 1962)
* *The Abilene Samson* (Pocket Books - 1963)
* *Sergeants 3* (Pocket Books - 1963)
* *The Roar of the Crowd: Conversations with an Ex-Big-Leaguer* (C.N. Potter - 1964)
* *The Winning of Mickey Free* (Bantam Pathfinder - 1965)
* *The Cool Man* (Gold Medal - 1968)
* *Good-bye, Chicago*: 1928: *End of an Era'' (St. Martin's - 1981)

### Ipuinak 
* "Round Trip" (1929)
* "Dressing-Up" (1930)
* "Travelling Light" (1935)
* "Vanishing Act" (1955)

### Filmografia 
* *Little Caesar* (1930) - gidoia, oinarritua on 1929 novel under pen name of Lincoln MacVeagh
* *The Finger Points* (1931) - gidoia
* *Iron Man* (1931) - oinarritua on 1930 novel under pen name of Lincoln MacVeagh
* *Law and Order* (1932) - oinarritua on 1930 novel Saint Johnson under pen name of Lincoln MacVeagh
* *Beast of the City* (1932) - gidoia
* *Scarface* (1932) - gidoia
* *Dark Hazard* (1934) - eleberrian oinarritua
* ''The Whole Town's Talking* (1935) - gidoia  "Jail Break" istorioan oinarritua
* *Dr. Socrates* (1935) - oinarritua  istorio laburrean
* *36 Hours to Kill* (1936) - oinarritua istorio laburrean "Across the Aisle"
* *Wine, Women and Horses* (1937) - oinarritua on novel "Dark Hazard"
* *Wild West Days* (1937) - from 1930 novel Saint Johnson under pen name of Lincoln MacVeagh
* *Some Blondes Are Dangerous* (1937) - oinarritua  novel* Iron Man*
* *King of the Underworld* (1939) - oinarritua "Dr Socrates" istorio laburrean 
* *The Westerner* (1940) - parte hartu zuen baina ez zuen gero kredituetan bere ekarpena aitortu
* *The Dark Command *(1940) - izen bereko bere eleberritik sortua
* *Law and Order *(1940) - izen bereko bere eleberritik sortua
* *High Sierra* (1941) - 1941 novel, co-gidoia
* *The Get-Away *(1941) - gidoia
* *Dance Hall *(1941) - izen bereko bere eleberritik sortua The Giant Swing
* *This Gun for Hire* (1942) - gidoia
* *Bullet Scars* (1942) - uncredited remake of "Dr Socrates"
* *Wake Island* (1942) - gidoia
* *Crash Dive* (1943) - story
* *Action in the North Atlantic* (1943) - gidoia
* *Background to Danger (1943) - gidoia
* *San Antonio *(1945) - story, gidoia
* *Nobody Lives Forever *(1946) - oinarritua on novel, gidoia
* *The Man I Love* (1946) - parte hartu zuen baina ez zuen gero kredituetan bere ekarpena aitortu gidoian
* ''Belle Starr's Daughter* (1948) - story, gidoia
* *Yellow Sky* (1948) - oinarritua on novel
* *Colorado Territory*(1950) - uncredited remake of 1941 novel and film  *High Sierra*
* *The Asphalt Jungle *(1950) - oinarritua on 1949 novel, parte hartu zuen baina ez zuen gero kredituetan bere ekarpena aitortu
* *Iron Man* (1951) - oinarritua on 1930 novel under pen name Lincoln MacVeagh
* *The Racket* (1951) - gidoia
* *Vendetta *(1951) - gidoia
* *Law and Order*(1953) - oinarritua on 1930 novel Saint Johnson, under pen name of Lincoln MacVeagh
* *Arrowhead*(1953) - oinarritua on his 1953 novel Adobe Walls
* *Dangerous Mission *(1954) - gidoia
* *Night People*(1954) - parte hartu zuen baina ez zuen gero kredituetan bere ekarpena aitortu gidoian
* *Captain Lightfoot *(1955) - oinarritua on novel, gidoia
* *Illegal *(1955) - gidoia
* *I Died a Thousand Times* (1956) - oinarritua on 1941 novel High Sierra, and 1941 film gidoia
* *Accused of Murder* (1957) - oinarritua on novel Vanity Row, gidoia
* *Short Cut to Hell *(1957) - remake of This Gun for Hire
* *The Badlanders *(1958) - oinarritua on 1949 novel The Asphalt Jungle
* *The Hangman *(1959) - parte hartu zuen baina ez zuen gero kredituetan bere ekarpena aitortu  gidoian
* *September Storm* (1960) - gidoia
* *The Asphalt Jungle, television series, 13 episodes* (1961) - gidoias, oinarritua on 1949 novel
* *The Lawbreakers *(1961) - gidoia
* *Sergeants Three* (1962) - story, gidoia
* *Cairo *(1963) - from 1949 novel The Asphalt Jungle
* *The Great Escape'' (1963) - gidoia, oinarritua on Paul Brickhill's 1950 non-fiction World War II history book of the same name.
* *Four for Texas* (1963) - parte hartu zuen baina ez zuen gero kredituetan bere ekarpena aitortu to gidoia
* *The Jackals* (1967) - remake of Yellow Sky
* *Ice Station Zebra *(1968) - parte hartu zuen baina ez zuen gero kredituetan bere ekarpena aitortu to gidoia, oinarritua on 1963 novel of same name by Alistair MacLean
* *Stiletto* (1969) - parte hartu zuen baina ez zuen gero kredituetan bere ekarpena aitortu to gidoia
* *Cool Breeze *(1972) - from 1949 novel *The Asphalt Jungle*

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak 
* 
* (Ingelesez) W.R. Burnetten bibliografia
* W.R. Burnett (bio), John Strausbaugh, The Chiseler-en
* W.R. Burnett detnovel.com
* W. R. Burnett at Find a Grave
* “'Pretty Big Once': W. R. Burnetten Cynical Americana”, Cullen Gallagher-ena, *Los Angeles* Review of Books-en

### Euskaraz 
Ez dugu egile honen lanik aurkitu euskarara itzulia.

## Ikus, gainera 
* Literatura amerikarra
* Ingelesezko literatura