Ordunteko behor

**Ordunteko behorra**, **Lausako zaldia** edo **Lausako ponia** euskaraz, (), Gaztelako ipar ekialdeko zein Euskal Herriko mendebal ertzeko bertako zaldi arraza bat da, "*Burgosko behoka*", (), zaldi honen beste izenetako bat izanik. Azken izendapen hau egun irauten duen jatorriz Gaztelako  bertako zaldi arraza bakartzat jotzen delako erabiltzen da, nahiz eta terminoa nahiko berria izan .

Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarri dela eta, Ordunteko behorra ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Arraza, gaur egun, bereziki Burgosko iparraldean hedaturik dago, Pancorbon zein Lausa haranean, Euskal Herriarekin mugakidea den Merindadeak eskualdean. Eskualde hau nahiko menditsu eta basotsua da. 

## Etimologia 
### Gaztelaniaz 
Ezagunenak diren zaldi honen izenak, oro har, gaztelaniaz daude: **Poni losino**, **Caballo losino**, **jaca burgalesa**, **yeguas ordunteñas**, besteak beste. **Caballo castellano** edota **caballo de la meseta** bezalako izenak berriagoak dira, zaldi hauen "gaztelar jatorria" azpimarratu nahian sortuak. Batzuek Lausako zaldia zeltiberiar herrien zaldia omen zela uste dute, handik "*zeltiberiar zaldiaren*" izena. Beste aldetik arraza edo bere aldaerak Iberiar sistema mendi multzoaren barrena ere hedatzen zen. Beste izenetariko bat **caballo de las merindades** da, egun eskualde hartan bereziki hedatuta  dagoelako .

### Euskaraz 
**Lausako zaldia**, **Lausako ponia** edota eta bereziki **Ordunteko behorra** deitzen da. Azken izen honek nahasketa dakar pottokarekin, zeren eta Karrantza aldean euskal ponia izen berberarekin ezagutzen dute. Dena den kontutan hartu behar da Ordunteko mendilerroan batzen zirela pottoka eta Lauzako zaldiaren banaketa eremuak, eta horregatik bi arrazen tarteko abereak bazirela eta badaude gaur egun ere.

Hala ere, arrazaren historiari begira, euskal kutsuko beste izen bat aurkitu dezakegu. Erromatar garaiko kronistek bi zaldi mota bereizten zituzten Iberiar penintsulako iparraldean. Bat asturkoia deitzen zuten, egungo pottoka, asturkoia eta zaldi montxinoen antzekoa. Bestearen deskribapenak bat datoz Lausako poniarekin. Asturkoia baino zerbait altuagoa zen, eta gainean ibiltzeko oso aproposa. **Thieldon** edota **Celdon** deitzen zuten .  Izen horiek zaldirekin edo zaldi-on-ekin daukaten antzekotasuna nabarmena da ikertzaileentzat. Julio Caro Barojak halaxe azpimarratzen zuen Thieldon eta euskararen zaldi hitzen arteko antzekotasuna .

## Arrazaren ezaugarriak 
thumb|340 px|Lausako arrazako behorra
Bere tamainagatik Ordunteko behorra ponien sailkapen taldean sartzen da, eta aditu gehienek halakotzat hartzen dute, nahiz eta batzuentzat arrazak zaldi tamainako arrazen zenbait ezaugarri daukan. Fenotipoan poni eta zaldien ezaugarriak ditu, poniarenak nagusi izanik. Hau ohikoa da hainbat zaldi arrazekin. Edozein moduan Ordunteko behorra oso lotuta dago gainontzeko Kantauri itsasoko ertzeko poni arrazekin.

### Izaera eta portaera 
Arraza honetako abereak azkarrak dira, iraunkorrak eta zailduak baldintza kaskarretan aurrera ateratzeko. Oso landatarra den arraza da. Izakeran urduritasun puntua badaukate ere, nahiz eta esanekoak izan. Mendietan barrena ibilbide zein lasterka luzeetan ondo moldatzen dira. Denbora dezente eman dezakete gutxi jan gabe.

### Ezaugarri fisikoak 
Losino arraza elipsometrikoa da, eumetriarako eta longilineorako joera duena.
 
#### Burua 
thumb| 200 px|ezkerrera| S itxurako soslaia. Behorra
thumb|200 px|ezkerrera|Zaldi ar baten burua. S itxurako soslaia nabarmena ere.
"S" itxurako soslaia, hau da, azpi-ahurra, batzuetan nahiko nabarmena. Kopeta-muturraren profila zuzena edo apur bat ganbila. Buru handia eta neurrikoa da eta ezaugarri finak ditu. 

Belarri neurrikoak dira, inoiz ez txikiak. Meheak dira eta uztai bat barru aldera barne ahurtasunarekin osatzen dute (Alfanje itxurako punta deritzotena).
 
Begiak aurpegiaren azalean agertzen dira. Handiak, biziak eta oso adierazkorrak dira. Gaztaina koloreko edo ilunak dira. 

Sudur zulo handiak dauzka. Batzuetan sudurzuloen aldean izurtze nabarmena agertzen da. Ezpain aldea nahiko lodia dauka.

#### Lepoa 
Mardula. Bularrean sarbide zabala dauka. Joera dauka beheko aldean ganbila izateko ("Orein lepoa" delakoa). Zuzena edo apur bat kurbatua goiko aldean.

### Soin gurutzea 
Soin gurutzea ez da oso nabarmena. Ez da haragirik gabekoa agertzen ere.

### Soin enborra 
Bizkar zabala eta zerbait makur. Bular zabala, solomo zabala ere eta bizkarra zerbait zelatuta. Ipurgain mardul,  biribil eta erorita.

### Isatsa eta zurdak 
Isatsaren sartzea nahiko behean geratzen da. Iletsua eta beltza da. Isats enborra ez da iskionen puntaren artean nabarmentzen. Zurdak ere oso iletsuak eta beltzak dira. Isatsaren puntan zein tupe eta zurdaren ertzetan distira gorrixkak ohikoak dira. Hanketako beheko aldean ile gutxi daukate.

### Hankak 
Aurreneko  hanka finak, artikulazio onekin. Zain eta tendoiak oso nabarmen, kanpotik. Beso onak eta berna-hezur meheak. Lehen hatz-hezurra motzak. Apatx txiki, gogor eta beltzak. Hanken beheko aldetan ile gutxi. Izterra neurrikoa da eta hanka onak eta belaunburu garbiak. Ispilutxoak hanken bi aldetan agertzen dira.

### Ilaia eta kolorea
Beltza oro har, baita gorbeltza ere kasu batzuetan. Neguan ilaiak halako isla gorrixkak eduki ditzake. Udan berriz beltzago eta ilunagoa da, arbeltx kolorekoa. Ez dira orbanak onartzen, soilik zuri-une edo izartxo txikiak kopetan.

### Altuera 
Soin gurutzera: 1,33 eta 1,43 m artean. 120 cm behorretan eta 130 cm zaldietan. Behor zein zaldietan gehienezko altuera onartua 147 cm. da. Egun arrazaren altuera bataz bestekoa 132,56 cm etan kokatzen da. Beraz, Ordunteko behorrak ponien sailkapen taldean kokatzen dira (Gehienez 148 cm). Baina ponien artean altueraz nahiko garaikoak dira. Luzera garaiera baina 5 cm handiagoa da.

### Pisua 
300-350 kilo ingurukoa da .

## Etologia eta zaldi samalden gobernua 
Jeneralki, baldintza erdi asketan bizi diren abereen kasuan, samaldak zaldiak, hainbat behorrek eta hiru urte arteko moxalek osatzen dituzte. Samaldaren bataz besteko tamaina 10 abelburukoa da, handiagoa moxal txikiak jaiotzerakoan.

Moxalak sexualki heltzerakoan samaldatik aldentzen dira, hau da, hiru urte bete inguru. Une hartantxe zaldi mordoxka kentzen dira menditik saltzeko, hezteko edota beste hainbat erabilerarako. Mendiak geratzen diren zaldiak behor talderik gabeko beste hainbat zaldiekin batuko dira samalda batean.
Handik zenbait urtetara beste behor samalda baten zaldiak izango dira lehengo zaldiarekin borroka egin eta gero, edo bestela samaldarik gabeko behorrak batzen joango dira beraien inguruan.

Pancorboko gunean samaldak kontrolpean ezartzen dira mendien eremu ezberdinetan. Era berean hazitarako zaldiak kontrolatzen dira endogamia saihesteko eta arrazaren genetika zaintzeko. Hainbat urte pasa eta gero hazitarako zaldiak beste berriengatik aldatzen dira.

## Arrazaren historia XX. mende arte 
### Arraza Aurrehistorian 
[thumb|200 px|Liraina den eta soslai zapalekoa edo ahurra duen zaldi baten grabatua (tarpan edo "zelta poni" mota), [Kantabriako La Pasiega harpean. Lausako zaldiaren motakoa, arrazaren egungo argazkiekin antzekotasuna nabarmena da.]]

Zaldia arras ugaria izan zen Paleolitoan Iberiar Penintsulan. Bai aztarnategi arkeologikoetan aurkitutako hondakinengatik baita Solutre garaiko labar-artean agertzen diren marrazki ugariagatik. 

Hainbat adituek urtetan zera mantendu dute ordea; Pleistozenoren bukaeran, duela 12,000 mila urte, gertatutako aldaketa klimatikoen ondorioz , Iberiar Penintsulako estepak desagertu omen zirela eta basoak orotara zabaldu. Haren ondorioz zaldia desagertu egin zen. Zaldiak Azken Izotz Aroaren izotzen atzetik erretiratuz joan ziren iparraldera egokiagoak zituzten habitaten atzetik.

Teoria honen oinarrian zera zegoen, neolito garaiko aztarnategi arkeologikoetan zaldi hondakin gutxi agertu direla Penintsulan . 

Jesus Altuna paleontologoak dioenez ordea, zaldi basatia (*Equus ferus*), sekula ez da ugari izan historiaurreko garaietan Hego Euskal Herrian; ez eta Kantauri itsasoko ertzaren gainontzeko eskualdetan ere. Goi Paleolitoan ere, nahiz eta zaldiak Ekaingo leizearen bezalako labar-margoetan ugari eta bikainki marraztuta azaldu, ez dira zaldien hondakin asko agertzen bertako aztarnategietan. Antza, Pirinioez beste aldetik, Akitaniako ordokietan, espeziearentzat askoz biotopo aproposagoak zeuden, Pirinioez hegoaldeko Euskal Herriko paisaia menditsu eta oihantsuetan baino.

Altunak ikertutako Hego Euskal Herriko aztarnategietan, betadunen hondakin guztien artean, zaldia %5era ozta ozta heltzen da. 

Ehuneko hau gainera, askoz gehiago murrizten da hasierako mesolitikoan (Aziliar). Geroztik aipatuko denez, Mesolitikoaren amaieran eta Neolitikoan, duela gutxi arte, espeziea ez zen azaltzen arkeologia aztarnategietan. Horregatik, Jesus Altuna berak eta Jose Migel Barandiaranek urte askotan zehar uste izan zuten aldi batean zaldia Euskal Herritik desagertu omen zela.

Hau dela eta, zenbait adituek zelta ponien teoria zabaldu zuten alegia, kantauriar poniak, Ordunteko behorrak barne, zaldi basatiak desagertuz gero zelta herriek ekarritako abereen ondorengoak direla. Aurkikuntza hauekin ordea teoria honek indarra galdu zuen bertako zaldi basatien iraupenaren aurrean. Hau dela eta, gaur egun baieztatu dezakegu Burdin aroko zaldiak Paleolitoko zaldi basatien ondorengoak direla, neurri handi batean behintzat. 

Beraz Nafarroako Abaurreako Zatoiako arkeologia aztarnategian egindako lehendabiziko aurkikuntza funtsezkoa izan zen teoria hau deuseztatzeko eta zera ziurtatzeko; zaldia etengabe bizi izan dela Euskal Herrian eta ondorioz Iberiar Penintsulan Paleolitiko Aurignac aldiaz geroztik, hau da, gaur egunetik duela 42.000 urte arteko denboraldia arte. Geroztik zaldi hondakin gehiago agertu ziren Karrantzako Aldeacuevan,Itziarko Urtiagako harpean zein Los Husosko harpean Araban.

Castelloko Maestrazgoko Ares del Maestratko harpean garai neolitikoen zaldi aztarnak agertu ziren ere.

Edozein moduan argi dago zaldiak kapazak direla giro basotsuetara moldatzeko, basoko tarpanen kasua. Gainera ezin dugu islatu izotz eta geroko Holozeno goiztiarrraen paisaia etengabeko baso itxi bat bezala. Bertan mota ezberdinetako hondamendi naturalek (Suteak, lur jauziak, uholdeak, haize erautsiek, zuhaitz gaitzak...) sortutako soilguneak egongo ziren ere, belar jale handiek profitatu eta mantendurik belarki espezieak mantenduz eta zabalduz .

Eneolitoan aztarnen %0,21ak hartzen du zaldiak. Brontze Aroan ere zaldi aztarnak oso urri izaten dira, (%0,07). Aurkitutako aztarna urri hauekin, gutxi zehaztu daiteke Eneolitoan Euskal Herrian bizi ziren zaldi motei buruz, bai Kantauriko isurialdean, bai Mediterraneoko isurialdean. Ezin zehaztu, orobat, ea zaldi horiek etxekotuak edo basatiak ziren.

Esate baterako, eta Iberiar Penintsulari dagokionez, 1976.en urtean, Portugalgo Torres Vedraseko Zambujalgo kastroan 348 zaldiren hondakinak topatu zirenez gero, A. v. d. Drieschek eta J. Boessneckek jarraitzen dute zehaztu ezinik ea hango zaldiak etxekotuak edo basatiak ziren.

Azkenean Altuna argi eta garbi mintzo da zaldia neolitikoan Gune Kantabriarraren ustezko desagerketaren kontra 

Oscar Arribasek bere aldetik zera dio ( 2004): 

Zaldi etxekotuen aurreneko hondakin seguruak, Iberiar Penintsulan, Granadako Cerro de la Encinaren Argarren azaldu ziren, eta Brontze Aroaren erdi aldekoak dira.

Apurka apurka, mendetako prozesu batean, basazaldia desagertzen Joan zen etxekotutako zaldia nagusitzen zen bitartean. Batzuen arabera duela 2.800 urte Kristo basazaldia desagertuta omen zegoen jada Euskal Herrian. Hainbat iturrik, ordea, enzebra izeneko ekido basatia aipatzen dute Iberiar Penintsulan, mende asko geroago. Ez dago argi ea enzebra hura basazaldia edo basastoa zen, nahiz eta gero eta gehiago basazaldiaren teoria nagusitzen ari den. Enzebra izeneko abere haiek Erdi Aroko agiri askotan aipatzen dituzte. Izena ere toponimian ugari da, Espainia zein Portugal aldeko hegoaldean eta mendebaldean. Euskal Herrian ere bada halako hainbat toponimo.

### Arraza Erromatarrak eta gero 
Nahiz eta arraro izan, zaldiaren aztarnek urri jarraitzen dute izaten gune kantabriarraren Burdin Aro zein Erromatarren aroko aztarnategietan. Honen zergatia azaltzea zaila da. Esate baterako, Guardiako La Hoya herrixkaren zeltiberiar mailan, 60 zaldiren hondakin baizik ez dira agertu, aurkitutako 4.924 ugaztunen artean; 1,21 beraz.

Urritasun hori are zentzugabeagoa da, kontuan hartuta erromatarren garaiko idazle eta kronikagile klasikoek —Diodoro, eta Estrabon greziarrek eta Polibio, Varron, Plinio eta Marcial latindarrek— penintsulan zaldien ugaritasuna aipatzen zutela, eta gero aipatuko denez Galiziako zeltiberiar gunean zein Kantabria eta Asturias aldean zaldien bikaintasuna nabarmentzen zutela.

Bertako beste arraza askoren legez, hainbatetan adituak ez dira ados jartzen Lausako zaldi arrazaren jatorriaren inguruan. Zenbait teoria nagusi egon dira lausako zaldien jatorriari buruz.
* Batzuek arraza zuzen arabiar zaldiekin lotzen dute, bere gorputzera fina eta izaera suharra dela eta. Teoria honek, oso eztabaidarriak diren ezaugarri fenotipikoen gainean eraikita, ez dauka funts handirik.
* Bigarren teoriak zera dio; erromatarren etorrera baino lehen iberiar hiru zaldi mota indigena zeudela. Bat, penintsulako hegoaldeko zaldi mota, egun sorraia zaldia litzateke azken oinordekoa. Beste bat kantabriar eta piriniar poni arrazek osatuko lukete( pottoka, garrano, asturkoia...). Beste zaldi mota Iberiar goi-lautada eta iberiar sistemako zaldia litzateke. Lausako zaldia enbor honen azken zaldi mota litzateke . Ordunteko behorraren, seguruenik, azken izotzaldia eta gero bertan geratutako poni tamainako zaldiak dira. Basoko tarpanaren adarrekoak.

Hainbat adituek diote Lausako zaldia zeltiberiarren zaldia omen zela.

Egile batzuen arabera, horien artean Castejon aipa daiteke,(1953), Iberiar-Penintsulako zaldi-populazioaren funtsezko substratu etnikoan
hiru mota indigena agertzen dira, eta hiru zaldi mota hauek Iberiar Penintsulako bertako zaldun-arrazen aitzindaritzat har daitezke gaur egun arte:

• Zaldi kantauriarra, profil ahurrekoa eta 1 metro baino apur bat gehiago altuera soin gurutzera. Hemendik sortu ziren Penintsulako ipar parteko poni arraza guztiak:(Portugalgo garranoa, Galiziako ponia, asturkoia, pottoka eta Nafar behoka).

• Gaztelako zaldia, 1,30 eta 1,40 m bitarteko altuera soin gurutzera. Porfil zuzen eta gorakoa, Castejonen arabera 
Soriako behoka eta Orduntekjo behorrak dira bere ondorengoak.

• Andaluziako zaldia, profil ganbilekoa edo azpikonbexua eta 1,40 m-tik gorako altuera duena, eta, zalantzarik gabe beste arraza batzuen eragina izanik, egungo puruaren jatorrian egongo litzatekeena .

Ez dira ugari, noski, Gaztelako zaldiei buruzko aipamen historikoak. Edozein moduan Penintsulako zaldi-populazioaren barruan, Ordunteko behorrek ezaugarri bereziak eta bereizgarriak dituzte.

Erdi Aroan bereziki, ospe handiko gerra zaldia izan zen. Gero, XX. mendeko lehen erdialdera arte, zela zalditzat, nekazaritza lanetan zein zalgurdi arinetatik tiratzeko erabilia izan zen bereziki. 1920ko hamarkadatik aurrera, Iberiar Penintsulako beste hainbat poni arrazekin gertatu zen bezala, Ordunteko behorrak kanpoko zaldi arrazekin, bretainiar zaldiak bereziki, gurutzatzen hasi ziren haragitarako tamaina handiagoko abereak lortzeko. 

Azken hamarkadetan nekazaritzako lanetan, zela zaldia bezala zein zalgurdi txikietatik tira egiteko erabili zituzten. Joan mendearen erdi aldean, nekazaritzako lanen mekanizazio orokarrerekin batera, bere kopurua murrizten joan zen. 60. hamarkadatik aurrera zaldi haragiaren merkatua zabaldu zen, bereziki Franztiari zein Italiari begira. Horrela, iberiar beste hainbat mendiko poni arrazekin gertatu zen bezala, Lausako poniak tamaina handiko zaldi arrazekin nahastu zituzten okel ekoizpena handitzeko. Burgos eta Soriako probintzietan bertan ordurako desagerturik zueden jada mota honetako zaldiak Urbion eta Arandio mendimultzoetan Iberiar mendilerroan. Baita Gaztelako kantauriar eskualdetan ere. Arrazaren punturik bajuena 80. joan den mendeko hamarkadan egon zen.

Aldi berean haragietarako abereak bezala erabiltzen hasten dira kopuru handiagoetan, eta ekoizpena handitzeko beste hainbat zaldi arrazekin nahastutzen dituzte. Haren ondorioz, esate baterako, Hispano-Bretoi zaldi haragitarako zaldi arraza sortu zuten. Mandoak lortzeko ere erruz gurutzatu ziren ordunteko behorrak astoekin, estimu handiko abereak lortzen. Ordunteko behorrak gainera esne ekoizpen handikoak dira, eta oso onak mandakumeak aurrera ateratzeko.

Garaia hartan sortzen da "Lauzako zaldia" izena abere hauek izendatzeko. Ordurarte "behokak" (gazteleraz "jaca") edo "mendiko behokak" deitzen baitzituzten. Izena arraza garbiko abereak gero eta ugariagoak ziren eta bretoi zaldiekin nahastutako hispano-breton zaldiengatik bereizteko hasi ziren erabiltzen. Ordurako Lausako harana zen abere arraza honen gordelekurik handiena, nahiz eta Merindadeak eskualde guztian zein Ebroko ibarrean barrena arraza garbiko hainbat ordunteko behorrak baziren oraindik.

### Arrazaren azpi-motak 
Garai batean jendeak bi azpi-mota bereizten zituen ohiko losino zaldiaz gain.
Ordura arte beste bi barietate zeuden arrazan; “Carranzano” delako, Hau Karrantzako haranean eta “orduntiego”, edo Orduntekoa . Esaten zuten Lauzako poniak beste bi azpi arraza hauek baino lirainagoak zirela, sendoagoak eta ipurtalde biribilagoak zeuzkatela. Hemen larren kalitateaz gain Karrantzako zein orduntekoek pottokekin zeukaten kontaktua egon zitekeen. Esan beharra dago ere Karrantzako zein Ordunte aldeko baserritarrek Mena zein Lauzako abere azoketan erosten omen zituztela sarri euren zaldiak.

## Arrazaren aro modernoa 
* XX. en mendearen hasieran, 1915.en urtera arte, Ordunteko behorrak bere gehiengo historikoa erdietsi zuen Handik aurrera eta apurka kopuruak beherantzako joera hartuko zuen. Arraza aldi berean nahasten joan zen beste hainbat zaldi arrazekin. Behor asko mandoak lortzeko gurutzatu zituzten, baita beste hainbat zaldi arrrazekin nahastutzeko, nahiz eta tamaina txikiko zaldiak izan, beraien ezaugarri onak zirela eta. Historikoki behintzat.
1988. urtean lauzako poni arraza suspertzeko asmotan zebilen taldea Zaldien Hazkuntzarako Jeneral Burua zen Gonzalo Navarro Figeroarekin bildu ziren arrazaren onarpen ofiziala lortzeko. Batzorde militarrak arraza onartzeko prozedura ireki zuen.

Urte hartako uztailan zaldizaleen taldea Gaztela eta Leongo Juntako Nekazaritza eta Abelkuntzako Kontseilariarekin bildu zen Lauzako zaldia berreskuratzeko egitasmoa aurkezteko. 

Arrazaren egoera larria jarraitzen zuen izaten, naiz eta 70-80. hamarkadetan ia galtzeko zorian zegoenetik zerbait hobeturik zegoen . Asociación Nacional de Criadores de Caballos Losinos eta El Bardojal delako elkarteek kudeatzen dute arraza.

Hemen aipatu behar da Ricardo de Juana Aranzana arraza kontserbatzailearen lana denek desagertuta jotzen zuten Ordunteko behorra azken unean salbatzerakoan. 1985. urtean hasita, azken aleak ikertzen eta bilatzen, gaur egun arte Pancorboko Udalari bere zaldi taldeari buruzko kudeaketan laguntza ematen .

1990. urtean hitzarmen bat sinatu zuten Juntarekin arraza suspertzeko eta hainbat diru laguntza jaso zuten.

1991. urtean Lauzako Zaldien Hazleeen Elkartea sortu zuten. 

1992. urtean otsoen erasoak zaldien samalden kontra arazoa bilakatu ziren. 1997. urtean urte hartan jaiotako moxal guztiak akabatu zituzten eta beste hainbat behor ere zauritu zituzten.
Aldi berean hainbat arazo sortu ziren lauzako zaldien gestoreen eta Gaztela eta Leongo Juntaren artean. Haien ondorioz arraza suspertzeko laguntzak asko murriztu zituzten eta zaldizaleek euren kabuz lan egin behar izan zuten, gastu gehienak euren patriketatik ordainduz aldi berean.

1996. urtean arraza garbiko 150 abelburu zeuden jada
Animalien balizko hilketa baztertuta, Juntako arduradunek Pancorboko udaletxearekin akordio batera heldu ziren zaldien zaintza berak egiteko diru laguntza baten truke. Ihesak eta nekazariek akabatutako abereak zirela eta, 240 abelburu geratzen ziren eta 150 hektareatako itxidura batean jarri zituzten. Horrela finkatu zen Pancorboko Lausako zaldien gunea. Edozein moduan azalera hori ez zen hainbeste abelburu mantentzeko nahikoa eta hainbat zaldi gosez akabatzen hasi ziren .

2013.en urtearen abenduan ordea Pancorvoco udalak bertako zaldien %65 salgai jarri zituen beraien mantenuaren kostoari aurre egiteko ezinean zegoelako argudiatuz. Horrela Pancorcoko babesgunean 260 abelburutik soilik 100 geratu ziren bertan.

Udalaren arabera, Ordunteko behorren samaldaren aurrekontua urtean 100.000 euroarena da, hau da, udalaren aurrekontuen %10. Hori dela eta, egoera jasanezina zaie. Arraza babesteko gunearen etorkizuna bera ere zalantzan egon zen .

Udalak abelburuen kopurua 130 inguruan finkatuta dauka eta handik aurrerako soberakinak enkantean saltzen ditu.

## Banaketa eremua 
[thumb|310 px|left|Ordunteko behorrak [San Cebrian de Mudako Bisontearen parkean elurrada batean.]]
Egun zaldi hauek bakarrik Burgosko iparraldeko Lautzako ibarrean zein Pancorbon aldean mantentzen babadira ere, garai batean abere arraza honen banaketa eremuak Euskal Herriko Ipar-mendebaldeko zenbait eskualde hartzen zuen ere, Gaubea, Aiara eta Karrantza hain zuzen. Argazki zaharretan ohikoa da mota honetako zaldiak eskualde hauetako baserrietan ikustea. Hainbat adituek arrazaren zabalpen gune historikoa gehiago handitzen dute oraindik Euskal Herrian barrena, eta garai batean Ordunteko behorrak Arabako beste hainbat eskualdez gain, Arabako mendietan barrena Nafarroaraino heltzen omen zirela uste da. . Beste aldetik losinotik oso gertuko zaldi motak Soriako mendialdean baziren ere.

Herri hauetako aspaldiko argazkietan zaldi losinoak agertzen dira, esate baterako Arabako Valderejon.

Ordunteko mendilerroaren Lautzako poniak Karrantzako mugan larretzen dira, eta senidetasun handia daukate bertako pottokekin.

2008.en urtean, gune naturala gestionatzen duen Fundación Naturaleza y Hombre (FNYH) erakundeak arrazako 16 abere askatu zituen Kantabriako Aldai paduretan .

## Inguru naturala 
[thumb|250 px|[Ordunteko urtegiaren ikuspegia. Ordunteko behorren inguru naturala]]

Merindadeak zein Pancorbo aldeko lurrek hainbat ezaugarri komun daukate inguru natural zein klimari dagokienez. Alde batetik, altitude batetik bestera ezberdintasun handiak daude: haranak nahiko hezeak dira, larre ugariekin. Honek eragina dauka arrazaren tamainan, beste hainbat poni kantabriarrek askoz larre eskasagoetan larratzen baitira. Goi mendiko guneak, berriz, hotzagoak dira. Klima kontinentala dago bertan, hotz-beroaren aldaketa handiekin. Neguan -10&nbsp;°C inguruko tenperaturak ohikoak dira eta udan berriz aise gainditzen dira 30&nbsp;°C. Obarenes mendietan zein eskualdeko gainontzeko mendietan Kantauri itsasoko Foehn efektu nabarmena dago, eta honek eragin handia dauka landaretzarengan. Eskualdean neguan ohikoak dira elurradak ere.

XVI. mendean eskualde guztia baso sarriez estalita zegoen: Artadiak, erkameztiak zein pagadiak goi aldetan. Landaretzan mediterranear basoa zein hostozabalen baso misto epela nahasten dira, inguru natural aberatsa sortuz. Giza populazioaren handitzeak baso askoren mozketa ekarri zuen. Horrela basoen lepotik larreak, hazkundeak eta herriak zabaldu ziren. Joan den mendean, moztutako basoen ordez herri sailetan kanpoko hainbat zuhaitz aldatu ziren, epe motzeko egur ekoizpenari begira. Lerrak (nahiz eta espezie hau neurri batean bertakoa den eskulade hauen hainbat mendietan), Larizio pinuak eta Itsas pinuak.
thumb|320 px|Behor baten burua

Gaur egun Lautzako zaldiak larretzen diren inguruan hiru landaretza maila daude:
* Zuhaitzak; arte, erkametz zein pago zuhaitzek udako beroen aurrean babesa eskaintzen diete zaldiei;
* Sastrakak; abaritza, ipurua, elorri beltza eta txilarra besteak beste, neguko egun hotzetan zaldiari babesa eta bazka eskaintzen diotenak;
* Belarrak; Alde batetik lekadunak; Lotus corniculatus, hirusta zuria, hirusta horia, argi-belarra. Bestetik gramineak; Poa pratensis, Briza media, Phleum pratense, Cynosurus cristatus...

Baliteke Orduneko behorrak beste hainbat kantabriar poni arraza (pottoka, asturkoi...) baina handiagoak izateko arrazoietako bat elikadura izatea. Jakina, Merindateko larreak beste arrazen ohiko larreak baina kalitate handiagokoak dira. Hainbat euskal pottoketan ere belaunaldi gutxitan soin gurutzerako altuera handitzen joan da mendiko larre eskasetatik baserrien alboko zelaietara eramaterakoan.

## Harrapariak eta haien aurrean defentsarako estrategiak 
thumb|ezkerrera|200 px| Otsoek jandako moxal baten sarraskia
thumb|ezkerrera|170 px|Iberiar otsoa Ordunteko behorren harrapari ohikoa da. Moxalak akabatzen ditu bereziki.
Ordunteko behorrak bizi diren bi gunetan nabarmena da Iberiar otsoraren presentzia, hartza berriz falta, da nahiz eta kantabriar populazioak apurka zaldi motan hoen zabalpen gunera hurbiltzen ari den. Haren ondorioz sarri detektatu da pizti harrapari hauek moxalak akabatzen. Haren ondorioz Ordunteko behorrek basazaldien taktikak erabiltzen dituzten beraien moxalak eta samalda bera otsoen erasoen aurrean babesteko. Otsoek moxalez gain zerbaiteagatik ahul dabilen samaldako abere bat erasotu dezakete ere.

Poni kantabriarren defentsa otsoen aurrean biribil ireki bat osatzea da. Asturieraz defentsa mota hau "Korru" deitzen dute, eta ohikoa da poni asturkoietan. Erasotzaileen aurrean taldeko behorrek biribil bat osatzen dute, buruak kanpora begira eta ipurtaldeak barrura. Moxalak biribilaren barnean babesturik geratzen dira. Aldi berean taldeko zaldiak eta hainbatetan behar "ALFA"-k ere bapateko erasoak burutzen dituzte otsoen aurka biribiletik aterata. Zenbait unetan moxalik ez duten behorrek edota zaldi gazteek laguntzen dute eraso hauetan. Eraso hauek otsoen samalda zirikatzeko eta nekatzeko nagusitasuna apurtzen dute, otsoa beraiek ere larriki kolpatuak izateko arriskuan jarriz. Otsoak saituko dira taldea inguratzen eta beste ertz batetik erasotzen, bana taldea mugituko da beti aurpegia emateko. Ahal izanez gero zaldiek garbia den une bat aukeratuko dute beraien biribila osatzeko, oterik edo sastrakarik gabe.

Behorren biribila oso eraginkorra da harrapatzaileen aurrean baina hala ere batzuetan otsoek beraien helburua lortzen dute moxalen bat harrapatuz. Gainera otsoek zaldientzat kaskarragoak diren inguru baldintzak erabiltzen dituzte sarritan beraien erasoak burutzeko, elurradak esate baterako.

Dena den otsoek eta kantabriar poni arrazek milaka urte daramate elkarrekin bizitzen beraien inguru naturaletan, eta harrapakarien erasoek ere arraza hauen ezaugarriak landu dituzte.

## Arrazaren sailkapena 
thumb|220 px|Hispano-Bretoi zaldia. Eskualdean Ordunteko behorren eta bretoi zaldien arteko nahasketa da.
Lautzako zaldia, pottoka, asturkoia eta zaldi montxinoa bezala, zelta ponien taldean sartzen da. Batzuek Pirinioetako Merensgo zaldiarekin zein Landetako poniarekin lotzen dute era berean. Baita egun desagerturik dagoen katalan zaldiarekin ere 
Ordunteko behorra bereziki egun galduta dagoen Soriako behokarekin antzekotasun handia omen zeukan.

Lautzako ibarrean bertan larretzen den Hispano-Bretoi zaldia izeneko arraza Euskal Herriko mendiko zaldiaren oso antzekoa da jatorrian zein ezaugarrietan. Arraza sortzeko, joan den mendeko 50.en hamarkadan eta bereziki 60.en hamarkadatik aurrera bertako Ordunteko behorrak Bretainako postier zein pertxeroiekin nahastu zituzten tamaina zein okelarako gaitasuna handitzeko. Hispano-Bretoi zaldia dena den arraza konkretu bat baino zaldi mota bat edo zaldi moten multzotzat hartu daiteke, ezaugarriz zein jatorriz abere ezberdinak barneratzen dituelako, Pirinioetan hasita eta Kantauriar mendikatean barrena.

## Arrazaren egoera 
thumb|350 px|Lautzako zaldiaren arrazako behorrak Pancorboko babesgunean
Equus Survival Trust elkartean zaldi arrazen egoera sailkatzeko erabiltzen duen estimazioen arabera, lausako zaldia arriskuan dago, ahul egoeran hain zuzen, arraza garbiko 500 behor baino gutxiago daudelako, arriskutik at egoteko beharrezkoak diren 1500 behorretik urruti . Hala ere kopuruak hainbat atzerakada jasan ditu, hala nola 2013.en urteko erabakia Pancorvoko udalaren aldetik bertako abelburuen kopurua %65ean murrizteko .

2017. urtean, Espainiako ministerioaren datuen arabera humatzeko moduko 231 behor eta 71 zaldi zeuden. Arrazaren zentso guztia, moxalak, gazteak eta humatzeko moduan oraindik sailkatu gabeko abereak barne 814 aberena zen.

Arraza garbiko 965 abelburu zentsaturik zeuden 2023. urtean.

## Ordunteko behorrak kulturan 
### Arraza ikusgai dagoen abere azokak 
Ordunteko behorran ondorengo abere azoketan ikusgai egoten dira, denak Burgosko probintzian:
* Criales de Losa abuztuan.
* Villarcayon urrian.
* Quincoces de Yuson azaroan.
* Pancorvoko azoka. Urrian ospatzen da eta oso garrantzitsua da bertan kokatzen delako arrazako populaziorik handiena.

### Filatelian eta abar 
* Ordunteko behorrak agertu ziren 90.en hamarkadan Espainiako Telefonica enpresak "Iberiar faunari" buruz ateratako telefono txarteletan.

### Gaztelako kulturan 
thumb|280px|ezkerrera|"El Cid" Gaztelako pertsonai historikoaren oroitgarria Burgosen. Babieca izeneko bere zaldi gainean.
* Ojo Guareña delako harpeko labar-pinturak dira zaldiaren aurreneko irudiak Gaztelan. K.A. 13.000 eta 9.000 urte artekoak dira.
* El Cid delako Gaztelako pertsonai historiko-mitikoaren zaldia, Babieca, Lausako zaldia arrazakoa zela esaten omen dute.

### Zaldia Euskal Herriko kulturan 
thumb|210px|eskuinera|Zamalzaina, margolana
Bertako zaldiek eragin handia izan dute Euskal Herriko kulturan. Labar artetik hasita, irudigintzan, mitologian eta herri kiroletarino .
* Zaldia euskal mitologian
* Zaldiko
* Zamalzain
* Zaldi proba
* Zaldiko (Lantzeko inauteria)
* Zaldiko-maldiko
* Ekain (leizea)

## Argazki galeria 

Irudi: Caballos losinos (30 de abril de 2018, Reserva y Centro de Interpretación del Bisonte Europeo de San Cebrián de Mudá) 02.jpg
Irudi: Caballos losinos (30 de abril de 2018, Reserva y Centro de Interpretación del Bisonte Europeo de San Cebrián de Mudá) 03.jpg
Irudi:Caballos losinos (30 de abril de 2018, Reserva y Centro de Interpretación del Bisonte Europeo de San Cebrián de Mudá) 12.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko bertako zaldi eta asto arrazak

## Kanpo estekak 
thumb|280 px|Lautzako arrazako zaldia, arra
*  Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian
*  Lausako zaldiari buruzko web orialdea
*  soscaballolosino.com Arrazari buruzko artikuloa
*  caballolosino.com Arrazari buruzko Web-a
*  http://www.uco.es/organiza/servicios/publica/az/php/img/web/02_02_33_20valera1.pdf
*  Lautzako zaldiei buruzko artikuloa
*  Arrazari buruzko artikuloa
*  Espainar Estatuaren bertako etxabereen gida

### Bideoak 
*  Arrazari buruzko bideoa 
*  Lausako zaldiak Pancorboko mendizerran
*  "El escarabajo verde"aren erreportaia