Galiziera

**Galiziera** edo **galegoa** hizkuntza erromantzea da. Galizian (Espainia) hitz egiten da eta bertan izaera koofiziala du gaztelaniarekin batera. Halaber, Asturiaseko mendebaldean (eonaviera esaten zaio eta asturieraren eragin handia du) eta Gaztela eta Leongo erkidegoko Bierzo (Leon) eta As Portelas / Las Portillas (Zamora) eskualdeetan ere hitz egiten da, estatus koofizialik izan gabe. Horrekin batera, Extremadurako Jalimako bailarako (Caceres) hiru herritan hitz egiten den mintzaira (Extremadurako fala) galizieratzat jotzen dute hizkuntzalari batzuek.

Hiru milioi lagun inguruk hitz egiten dute galiziera.

Portugesarekin batera, sistema linguistiko bakarra osatzen du, galego-portugesa, bi hizkuntza horien arteko antzekotasunak handiak baitira. Gauzak horrela, zenbait autoreren ustez, Portugal iparraldean mintzatzen dena ere galizieratzat jo beharko litzateke.

Zenbait sektorek (erreintegrazionista edo lusista deituak) galizierarako beste idaztarau bat proposatzen dute, portugesetik gertuago dagoena. Sektore horiek Associaçom Galega da Língua elkartean biltzen dira batik bat.

## Historia 
thumb|300px220px|thumb|Galizieraren hiru hizkuntza multzoak.
Galiziera, beste hizkuntza erromaniko guztiak bezalaxe, Gallaecia antzinako probintzia erromatarrean hitz egiten zen latin arruntetik dator. Probintzia horrek gaur egungo Galizia, Portugal iparraldea, Asturiasko Printzerria, Leóngo probintzia eta Zamorako probintziaren zati bat hartzen zituen.

Mendebaleko Inperio Erromatarra erori zenean, latinaren aldaerak indartu egin ziren. Horietako bat Erdi Aroko galiziera edo galaikoportugesa zen.

Galizieraz idatzita aurkitu den dokumentu zaharrena 1228koa da . Castro Caldelaseko foru bat da: *Foro do bo burgo do Castro Caldelas*, Leongo Alfontso IX.ak Orenseko probintziako herri hari emanda, urte horretako apirilean. Latino-galiziera-portugesa dokumenturik zaharrena Portugalden aurkitu da, eta Sozelloko Elizari emandako dohaintza da. Egun, Toore do Tomboko Artxibo Nazionalean dago eta 870. urte ingurukoa dela pentsatzen da.

Erdi Aroan, galaikoportugesa okzitanierarekin batera trobadoreek Iberiar Penintsulan erabili zuten ama hizkuntza izan zen (ikus lirika galaikoportugesa). Gaztelako errege Alfontso X.a Jakitunak galaikoportugesez *Cantigas de Santa María* idatzi zuen.

XII. mendetik aurrera, Portugalgo konderria Galiziatik bereizi zenean, Erdi Aroko galiziera bitan zatitzen hasi zen: egungo galizieran eta portugesean. Biak guztiz XIV. mendean garatzen dira.

Erdi Aroaren amaieran, galiziar noblezia gaztelania erabiltzen hasi zen eta, horren ondorioz, gaztelania galizieraren gainetik jarri zen. Horrek guztiak galiziera esparru publikoan ez erabiltzea ekarri zuen (diglosia). Gaztelaniaren eraginak, isolamenduaz gain (portugeseran arkaismoak direnak galizieran ez izatea ekarri zuen), galiziera portugesetik urrundu zuen, Portugalgo Erresumako hizkuntza ofiziala zenetik. Gainera, Erresuma itsasoaz haraindi zabaldu zen. Galizian XIX. mende bukaera arteko garaiei *séculos escuros* (mende ilunak) deitzen zaie.

XIX. mende bukaeran, *Rexurdimento* izeneko mugimendu literarioa sortu zen egile hauei esker: Rosalía de Castro, Curros Enríquez, Valentín Lamas Carvajal eta Eduardo Pondal. Galiziera literaturara eraman zuten eta ia poesian baino ez zen erabiltzen. XX. mende hasieran, galiziar nazionalismoko alderdiak galiziera mitinetan erabiltzen hasi ziren. 1906an, Real Academia Galega sortu zen, hizkuntza zabaltzeaz eta babesteaz arduratzen zena. 1936ko Autonomia Estatutuan galiziera hizkuntza koofizial bilakatu zen gaztelaniarekin batera. Hala ere, Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, galizieraren aurkako errepresio gogorra egon zen. Horren ondorioz, berrogei urteko galiziar literatura deserrian idatzi zen. 70. hamarkadan, aldaketa handiak gertatu ziren eta 1978tik galiziera Galiziako hizkuntza ofiziala da, bai Espainiako Konstituzioaren arabera, bai 1981ko Autonomia Estatutuaren arabera.

Gaur egun, galizieraren erabilera handiagoa da landa-eremuan eta txikiagoa hirietan, gazteleraren eraginez. Hala ere, Galiziako hizkuntza erabilerari buruzko galdeketan, biztanleriaren % 80k galiziera erabiltzen du eta biztanleen % 91,04k daki (2001eko errolda) . Espainiako nazionalitate historikoen artean, galiziera da gehien erabiltzen dena baina katalanak baino onarpen sozial txikiagoa du. Galizierak frankismoan politika zentralisten errepresioa jasan zuen eta Erdi Aroaren amaieratik galiziarrek beraiek galiziera baserritarren eta behe mailako gizartearen hizkuntzatzat hartzen du. Kontuan hartu behar da, hizkuntza propioa duten Espainiako beste lurraldeekin alderatuz (Katalunia, Valentziako komunitatea, Balearrak, Nafarroa eta Euskal Autonomia Erkidegoa), Galizian ez zela gaztelaniazko hiztunen immigraziorik gertatu eta horrek mapa soziolinguistikoan eragina izan du. Praktikan, galiziarrek gaizki zaindutako galiziera darabilte, gaztelaniaren lexikoa, fonetika eta prosodia sartzen dute baina galizieraren eraikuntzak mantentzen dituzte. Hirietan, gaztelania eta galizieraren arteko nahasketa hitz egin ohi da, castrapo deitzen dena.

Urtez urte, maiatzaren 17an Día das Letras Galegas ospatzen da Real Academia Galegak hautatutako idazle baten omenez. Instituzioek eta talde soziokulturalek egun hori galizieraren erabilera bultzatzeko erabiltzen dute, baita galiziar literatura ezagutarazteko ere.

### Kronologia txikia 
* 1906ko irailaren 30ean Real Academia Galega (RAG) sortu zuten. Manuel Murguia lehenengo presidente izan zen 1923 arte; tarte hartan guztian Rosalia de Castro poeta nabarmendu zen. Sorrera baino lehen, Emilia Pardo Bazan izan zen aitzindari nagusietakoa.
* 1942tik 1977ra RAG erakundeak ia klandestinitatean ibili behar izan zuen, Francoren diktadura zela eta.
* 1982an akordioa lortu zuten arautze lanetan, *"Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego"* arauen bidez.
* 1983an aurreko urteko arautzearekin ados ez zegoen AGALek *"Estudo crítico das normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego"* argitara eman zuen.
* 2003an 1982ko arau ofizialak berrikusi zituzten.
* 2007an Galiziako Xuntak martxan jarri zituzten galescola izeneko zentroak, 0-3 urteko haurrei zuzendutakoak.

## Galizieraren korronte arautzaileak 
Gaztelaniak galizieran eragin nabarmenak egin ditu, batez ere azkeneko mendean zehar, horregatik, galizieraren babeserako erakundeek, nagusiki Real Academia Galegak (RAG), egun mintzatzen den galizierarengandik zertxobait urruntzen diren zenbait arau ezarri ditu. Galizieraren leheneratzearen aldekoen proposamenak hurrena ageri direnen tankerakoak izan dira: -vel, -com eta -aria atzizkiak txertatzea. Aldiz, bada antzeko asmoekin dabilen beste korronte bat, autonomista izena jasotzen dutenak, hauek ere beraien proposamenak aurkeztu dituzte; -bel, -za, aría atzizkiak txertatzea, adibidez.

Galizieraren nortasunaren inguruan mintzatzerakoan ere bada eztabaida, izan ere, gizartearen zati batek galiziera eta portugesa bi hizkuntza ezberdin gisa hartzen ditu, baina beste zati batek, hizkuntza berdinaren bi dialekto bezala ditu. Datu zehatzetara joaten bagara, hizkuntzon bi hiztunek, bakoitzak bere hizkuntzan hitz egingo balu, elkarri % 85 ulertuko liokete. Nortasunaren inguruko ikuspegiak ere eskualdeka banatuta daude, Ourense eta Pontevedra probintzietako hiztunek hurbilago ikusten dute mintzatzen duten hizkuntza portugesetik, iparraldekoek ez bezala.

Egun, hiru korronte ari dira galiziera arautu nahian, baina bakoitzak baliatzen duen metodoak bere alde onak eta txarrak ditu. Autonomisten korronteak gaztelaniatik hartzen ditu konponbide ortografiko gehienak: horrek asko zailtzen du galizieraren berezko zenbait fonemen idatzizko adierazpena, gazteleran ez direlako erabiltzen. Leheneratzaileen proposamena ez da batere ezaguna galiziarren artean, hargatik, zenbaitek proposamena fonetika portugesarekin lotzea ekarri du, nahiz eta hori ez izan korrontearen asmoa, desberdintasun ugari baitituzte. Portugesaren ortografia erabiltzearen alde agertzen den korrontea lusistena da: horrek ere bere akatsa du, portugesak erabiltzen dituen zenbait fonema ez dituelako galizierak. Azpimarratzekoa da adituek ez dakitela azken bi proposamen horiek zer-nolako onespena duten gizartean, oraindik ez delako galdeketa ofizialik egin.

Hiru korronteen araudiek grafema zentzugabeak dituzte (alde fonetikotik ikusita) beren barnean: adibidez, egungo araudi ofizialak fonema bera adierazteko zenbait grafema erabiltzen ditu, gaztelaniaren eragin nabarikoa. Grafema horiek hurrenak dira, besteak beste: b/v, c/z, c/qu.

## Hizkuntza multzoak 
220px|thumb|Galizieraren aldaerak.
Real Academia Galega (RAG) eta Instituto da Lingua Galega (ILG) erakundeek zehaztutako galizieraren banaketa dialektologikoaren arabera, hiru hizkuntza multzo bereiz daitezke galizieraren barruan, eta bakoitzak bere berezitasunak ditu. Mendebaldeko multzoak Rias Baixas barne hartzen du eta Santiago Compostelakoara iristen da. Erdiko multzoa Galiziako lurraldearen zatirik handienean hedatzen da. Ekialdeko multzoak, berriz, Galiziako ekialdeko eskualdeak eta Asturiasko (Eo-Navia), Leongo (Bierzoko herri batzuk) eta Zamorako (As Portelas/Las Portillas) lurralde mugakideak biltzen ditu.

Multzo horien arteko desberdintasunik nabarmenetakoa -*n* bukaera duten hitzekin plurala sortzeko modua da. Banatzen dituzten isoglosak *cans / cas* dira —ekialdeko eta erdiko multzoetan, hurrenez hurren— eta *cas / cais* —erdiko eta mendebaldeko multzoak, hurrenez hurren horiek ere—.

Lindley Cintra filologo portugaldarrak galizieraren dialektoak galiziar-portugaldar diasistemaren parte gisa ikertu zituen. Portugalen egile erreferentziala den horrek galiziera bi aldetan banatu zuen: batetik, mendebaldekoa (han, *gheada* (/g/ fonemaren aspirazioa gertatzen da, hots, ingelesaren antzeko /h/ aspiratua) eta, bestetik, ekialdekoa, fenomeno hori ez duena.

## Hezkuntza 
Galescola izeneko eskolak 2007-08 ikasturtean abiatu zituzten, 0 eta 3 urte arteko haurrei begira eta Galiziako Xuntak sustatuta (PSG eta BNG). 2010ko hamarkadan zehar Galizian Galiziako Alderdi Popularra egon zen agintean, gehiengo absolutuarekin eta honek, galizieraren ahultzea ekarri zuen hezkuntzari zegokionean. Espainiako beste zenbait autonomia erkidegoetan gertatu zen moduan, galizierak indarra galdu zuen modu nabarian, Europako Kontseiluaren gaitzespena ere jaso zuen alderdi honen politikak. 2010tik aurrera, Galiziako Autonomia Erkidego osoan eskolak ikasleen gehiengoak duen ama-hizkuntzaren arabera ematen dira, hau da, ikasturte batean matrikulatzen diren ikasleen gehiengoak lehen hizkuntza gisa gaztelera badu, hizkuntza hori ezarriko zaie gainerako ikasleei. Alberto Núñez Feijóo Galiziako Xuntako lehendakariak abiarazi zuen legea aurretik martxan egon zen beste bat ordezkatzeko sortu zen, zehazki, PSG eta BNG alderdiak gobernuan egon zirenean onartu zen araudia atzera bota zuen lege berriak. Antzinako araudi horren arabera, galizierak zuen lehentasuna autonomia erkidegoko eskola guztietan eta sarritan, muga nabariekin bazen ere, hizkuntza hau hobesten zen eskolak ematerako orduan. Hau da, herrialdeko eskolen % 95ek baino gehiagok gaztelaniaz eta ingelesez baino ez ditu ematen klaseak. Bestalde, gurasoen nahia datu horietatik urrun dabil: izan ere, gurasoen % 35 inguruk klaseak bi hizkuntzetan (galizieraz eta gaztelaniaz) ematea nahi du. Ama hizkuntza gisan ere indarra galdu zuen hizkuntzak, 2000ko hamarkadaren amaieran eta 2010ko hamarkadaren hasieran jaio zirenen artean, % 18k baino ez zuen txiki-txikitatik jaso, berriz ere gaztelaniaren mesedetarako.

### Galiziatik at 
Galiziatik kanpo (Gaztela eta Leongo ingurune galizieradunetan eta Asturiasko Eo-Navian), galiziera ez da ofiziala, eta hortaz, berari buruzko ikerketak urriak dira lurraldeotan. Asturiasen kasuan, eonavierak koofizialtasunera iritsi gabe, nolabaiteko onarpen instituzionala du, baina galizieratzat jo gabe.

### Dialektoak 
Real Academia Galega (RAG) eta Instituto da Lingua Galega (ILG) taldeek Galiziako bereizketa dialektologikoan hiru dialekto bereizten dituzte, bakoitzak bere berezitasunekin. Lehena, mendebalekoa, Rias Baixasen hasi eta Santiago de Compostelara heltzen da. Erdikoak Galiziako leku gehienak hartzen ditu eta ekialdekoak, Galiziako ekialdea, Asturiasekin mugan dauden lurraldeak eta Leóngo eta Zamorako probintzietakoak. Multzo horiek bereizteko, -*n* kontsonanteaz amaitzen diren hitzetan plurala egiteko erabilitako mekanismoa hartzen da aintzat. Mendebaldeko eta erdialdeko blokea *cans* / *cas* isoglosek mugatzen dute eta erdialdeko eta ekialdekoa, *cas* / *cais* isoglosek.

Lindley Cintra filologo portugesak galiziera-portugesa diasistema gisan aztertu zituen galizieraren dialektoak. Portugalen garrantzi handia dute bere lanek. Galizian bi eremu bereizi zituen: mendebalekoa, gheada (/g/ > /h/ aldaketa) fenomenoa duena, eta ekialdekoa, fenomeno hori ez duena.

Ekialdeko eremuan badago leku kontserbatzaile bat. Han, *n* ezabatu egiten da: *úa*  erdialdeko galiziean  eta  asturieran (*calái*, *probáino* ordezkatuz *calade* / *calaide* eta *probádeo* / *probáidelo*). Ekialdeko galizieran, asturieraren  txikigarria erabiltzen da: *rapacín* eta *pequenín*, *rapacía* eta *pequenía* femeninoan, non  ezabatzen den. Lexikoan leoieraren eragina ere antzematen da: *naide*, *ninguén* ordezkatuz. Halaber, hizkuntza galaikoportugesaren yod epentetikoaren aurrerapenaren ondorioz, hitz hasieran  ager daiteke: *llobo*, *lobo* ordezkatuz. Eragin bera alderantziz ere gerta daiteke, mendebaleko leoieran galizieraren ezaugarriak agertzean.

## Hiztegia 
* Bo día / Bos días = Egun on.
* Como te chamas? = Nola duzu izena?
* Quérote / Ámote = Maite zaitut.
* Desculpe = Barkatu.
* Grazas = Eskerrik asko.
* Benvido / Benvida = Ongi etorri.
* Si = Bai.
* Non = Ez.
* Can = Txakur.
* Avó /aˈbo/ = Aitona.
* Periódico / Xornal = Egunkari.
* Espello = Ispilu.
* Terra = Lur.
* Ceo = Zeru.
* Auga = Ura.
* Lume = Su.
* Home = Gizon.
* Muller = Emakume.
* Xantar = Jan.
* Grande = Handi.
* Pequeno = Txiki.
* Noite = Gau.
* Día = Egun.
* Morriña / saudade = Herrimin
* Laranxa = Laranja

## Erakunde ofizialak 
* Real Academia Galega

## Hedabideak 
* Galiziako Irrati-Telebista Konpainia (CRTVG): hedabide publikoa, Galiziako Xuntak kudeatuta eta 1984an sortua.
** Telebista publikoa: "TVG".
** Galiziako Irrati publikoa: "Radio Galega".

* Egunkariak: *"Galicia Hoxe"*.

* Beste batzuk:
** Llengües Vives buletina.

## Literatura 
* Galizierazko literatura
* Galizierazko Idazleen Elkartea
* Galeusca

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galaikoportugesa
* Lusofonia
* Eonaviera (edo Asturiasko galiziera)
* Extremadurako fala (edo Extremadurako galiziera)
* Castrapo
* Erreintegrazionismoa
* Lusismoa
* Galizieraren Corpus Teknikoa
* Vigoko Unibertsitateko Corpus Linguistikoa
* Linguamática
* Xavier Gómez Guinovart
* Hizkuntzalaritza konputazionala
* Sociedad Española para el Procesamiento del Lenguaje Natural
* Computational Linguistics

## Kanpo estekak 
### Elkarte eta erakundeak 
*  Galiziako Xuntako hizkuntza politikako zuzendaritza
*  Mesa pola Normalización Lingüística
*  Associaçom Galega da Língua
*  Movimento Defesa da Língua

### Ekimenak 
*  Correlingua

### Literatura 
*  Galizierazko idazleen elkartea
*  Gaur egungo galegoaren korpusa

### Galiziatik kanpo 
*  Asociación Berciana da Lingua "Xarmenta"
*  Comunidade dos Países de Língua Portuguesa
*  Amizade Galiza-Portugal
*  A mesa prá Defensa del Galego de Asturias e da Cultura da Comarca
*  Fala Ceibe, colectivo pola normalización do galego no Bierzo

### Ikasteko 
*  Galizierazko ikastaroa
*  RAGen hiztegia
*  CRTVGren hiztegia

## Kanpo estekak