open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cauto (ibaia)

**Cauto** Kubako ibaia da, 343 kilometroko luzera duena. Uharteko eta eta Antilletako ibairik luzeena eta bigarren emaritsuena da, Toa eta gero.
## Ibilbidea  
Bere arro hidrografikoa La Estrella izeneko tokitik jaiotzen da, Santiago de Cuba probintziko Palma Soriano udalerrian, itsas mailatik 600 metroko altitudean. Sierra Maestra, Las Tunas, Holguín eta Granma mendilerroen iparraldeko hegalean jaiotzen da, azken hau zati handiagoarekin. Arroak 8.928 km²-ko azalera du, hau da, uharte osoaren % 8,1, eta, gutxi gorabehera, milioi bat pertsona bizi dira bertan. Ubide naturalean, Caney, Mefán Caña, Yarayabo eta Los Guaos eta Las Tusas ibaiak bere ibaiadarrak dira, eta Guacanayaboko golkora isurtzen dira.

Cauto ibaiaren arroa, gaur egun, proiektu ugariren mende dago, Kubako gobernua buru dela, urteetan zehar bere baliabideen erabilera irrazionalak eragindako kutsadura eta lehortearen aurka. Proiektu horien helburua flora eta fauna babestea da, basoberritzearen, iturri kutsatzaileak ezabatzearen eta ingurumen-hezkuntzako neurrien bidez, naturari eta gizakiari mesede eginez.

## Desertifikazioaren aurkako borroka 
Cauto ibaiak ezarritako baliabide naturalen erabilera irrazionala dela eta, klima-faktore batzuekin batera, Cauto ibaiak ibaiadar horren ingurune naturalean bizi diren flora eta fauna gutxitu ditu. 2003. urtean, ibaiadarrean oraindik zeuden zuhaitzak ibaiaren eremu osoaren % 11 zirela kalkulatu zuten.

Ikerketa batzuek erakusten zuten ibaiaren inguruko karga kutsatzailea urtean 24.000 tonara iristen zela, eta, laboreen drainatze-sistema desegokia gehituta, gizakiak ibaiaren arroa degradatzen zuela. Ingurune-faktore gisa, Kubara iristen diren eguzki-erradiazioaren eta intsolazioaren indize altuak ezartzen dira, eta lurrunketaren efektuak eragiten dio, Cauto ibaian 2300 milimetroraino iristen baita.

1959. urtean, Kubako gobernuak ibaian dagoen ekosistema hobetu nahi izan du, legeak mantentzeaz arduratzen diren gobernu-erakundeak sortuz eta ibaiaren egoeraren etengabeko monitorizazioa eramanez. Desertifikazioa arintzeko, 2003. urtean, eta Nazio Batuen Konbentzioaren Alderdien Konferentziaren 6. bilkuraren esparruan (Habanan egin zen, 2003ko abuztuaren 25etik irailaren 5era), ibaiaren inguruneari aplikatutako hainbat estatistika eta tratamendu ezagutarazi ziren. Hura berreskurapen onekotzat katalogatu zen, ibaiadarraren zati handi bat berrindartu egin delako, eta haren arrotik gertu dauden emisio kutsatzaileen kopurua murriztu egin delako.

## *Soneto al Cauto* 
Ibaia Carlos Manuel de Céspedesen inspirazio-iturri izan zen, 1852an  ibai horren omenezko "Al Cauto" soneto ospetsua idatzi zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guacanayaboko golkoa

**Guacanayaboko golkoa** () Karibe itsasoko golkoa da, eta Kubako uhartearen hego-ekialdeko kostaldean, Granma, Camagüey eta Las Tunas probintzien eta Jardines de la Reina artxipelagoaren artean, dagoena. Bere uretan eskualde eta nazio mailan garrantzi handia duten ibaiak itsasoratzen dira: Cauto, Najasa, Tana eta Yara.

## Jarduera biologikoa eta arrantza 
Cayo eta koralezko uharri ugari ditu bere uretan, eta, horren ondorioz, Kubako arrantza-ustiapenean funtsezko itsas aberastasuna osatzen duten hainbat espezie biologiko bizi dira. Granmako probintziako kostaldean, Kubako porturik garrantzitsuenetako bat dago, eta Manzanillo, Santa Cruz del Sur eta Niquero portuak nabarmentzen dira. Portu horiek otarrainen, ostren, atunen, sardinen, koralaren erauzketaren eta itsas animalien beste espezie batzuen arrantza ustiatzen dute batez ere. Baina arrantza jarduera ekonomiko gisa ez ezik, kirol gisa ere egiten da, non marrazoa, ezpata-arraina eta akula diren ekitaldietako kirol-helburuak.

## Datu historikoak 
XV. mendearen amaieran eta XVI. mendearen hasieran, Kristobal Kolon almirante genovarrak Guacanayaboko golkoa zeharkatu zuen. 1956ko abenduaren 2an, Fidel Castro Kubara iritsi zen, 82 espediziokiderekin batera Kubako Iraultzaren borroka hasteko. Granma yatea Las Coloradas hondartzan (Guacanayaboko golkoaren hegoaldean dago) lehorreratu zuten.

2005ean Dennis urakana bertatik sartu zen uhartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rudy Pevenage

**Rudy Pevenage**, (Moerbeke, 1954ko ekainaren 15a) belgikar txirrindulari ohia da, profesionala 1976tik 1988ra. 

## Kirol ibilbidea 
Frantziako Tourrean lautan hartu zuen parte eta 1980ko ekitaldian bigarren etapa irabazi zuen, maillot horia 9 egunez janzteko aukera eman ziona. Urte horretako Puntukako sailkapeneko maillot berdea eskuratu zuen.
 
Erretiratu ostean, txirrindularitzari loturik jarraitu zuen, honako talde hauetako kolaboratzailea izan zelarik:  *Histor* 1989an, *La William* 1990tik 1993ra, *Telekom* 1994tik 2002ra, *Coast/Bianchi* 2003an, eta 2006 de l'équipe *T-Mobile Team* 2006an.

Jan Ullrichen aholkulari eta kolaboratzailea izan zen.

## Dopina 
Rudy Pevenage 2006ko uztailean kaleratu zuten "T-Mobile"eko kirol zuzendari kargutik. Bonneko (Alemania) Fiskaltzak auzitara eraman zuen, Espainian izandako ikerketa baten ondorioz (Puerto auzia), dopin substantzia medikoak erabiltzeagatik. 2006ko irailean etxea miatu zioten. Eufemiano Fuentes mediku espainiarrarekin harreman zuelako, odoleko dopin trafikoaren kasuan. Jan Ullrich txirrindularia ere auzipetua izan zen.

## Palmaresa 
### Amateurretan
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapeketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Esparta (Arteaga)

**Esparta** Arteagako (Bizkaia) auzoa da. 

## Demografia 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
*  Arteagako udal webgunea
Wayne Estatu Unibertsitatea

**Wayne Estatu Unibertsitatea** ( **WSU**) Detroiteko unibertsitate publikoa da. 32.000 ikasle inguru ditu, 400 programa akademiko baino gehiagotan, 13 eskola eta ikastetxetan. Campus nagusiak ia 200 akreko azalera du, eta 100 eraikin inguru ditu. 

1868an sortua, gaur egun, Michigan estatuko hirugarren unibertsitaterik handiena da, eta Estatu Batuetako hogeita hamar unibertsitate handienetako bat. Bere egungo presidentea Allan Gilmour da, Fordeko presidenteorde ohia.

## Ikasle ospetsuak 
* John Corvino, filosofoa
* Toi Derricotte, poeta
* Robert Hayden, poeta
* Donald Byrd, tronpeta-jotzailea
* Lawrence Patrick, ingeniaria
* Hoyt W. Fuller, kazetaria
* Dudley Randall, poeta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dorothy Ashby

**Dorothy Ashby**, **Dorothy Jeanne Thompson** jaioa (Detroit, 1932ko abuztuaren 6a &ndash; Santa Monica, 1986ko apirilaren 13a) estatubatuar jazz konpositore eta harpa-jotzailea  izan zen. Ashbyk harparen ospea hedatu zuen jazzean, instrumentua beboperako saxofoiaren neurri berean erabil zitekeela erakutsiz. Bere diskoak jazzarenak baziren ere, sarritan R&B eta beste genero batzuetarantz jotzen zuen, bereziki 1970eko *The Rubáiyát of Dorothy Ashby* diskoan, non kotoarekin zuen talentua erakutsi zuen, jazzean ere arrakastaz integratu zuen instrumentu japoniarra.

## Biografia 
Dorothyren aita Wiley Thompson musikari autodidakta zen, eta hark erakutsi zion gitarra jotzen. Pianoa jotzera ere bultzatu zuen bere entseguetan. Pianoarekin eta gitarrarekin ikasitako guztia bere instrumentu berriarekin aplikatu zuen, harparekin, Cass Technical High School zentroan zegoela, non eskolako martxa bandan jo zuen, Donald Byrd eta Kenny Burrell jazz musikariekin, besteak beste. 1950eko urteetan Detroiteko jazz zirkuituan jotzen hasi zen, eta bere banda propioa ere eratu zuen John senarrarekin, Dorothy Ashby Trio. Bere ibilbidearen parte nagusia Detroiten gauzatu izanagatik ere, Chicagon eta New Yorken ere jo zuen; *Afro-Harping* zuzenduko zuen Richard Evans ekoizle, moldatzaile eta konpositoreak, hain justu, New Yorken deskubritu zuen Dorothy, 1962an.

## Diskografia 
* 1957: *The Jazz Harpist* (Regent) – Frank Wessekin batera
* 1958: *Hip Harp* (Prestige) – Frank Wessekin batera
* 1958: *In a Minor Groove* (New Jazz) – Frank Wessekin batera
* 1961: *Soft Winds* (Jazzland)
* 1962: *Dorothy Ashby* (Argo)
* 1965: *The Fantastic Jazz Harp of Dorothy Ashby* (Atlantic) 
* 1966: *The Sounds of Christmas* (Tab) – Jimmy Clark eta Tom Montgomeryrekin batera
* 1968: *Afro-Harping* (Cadet)
* 1969: ''Dorothy's Harp* (Cadet)
* 1970: *The Rubaiyat of Dorothy Ashby* (Cadet) 
* 1984: *Django/Misty* (Philips)
* 1984: *Concierto de Aranjuez'' (Philips)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daifuku

***Daifuku*** (大福, "zorte handia") edo ***daifukumochi*** (大福餅) japoniar sukaldaritzako gozopil bat da, *mochi* txiki eta biribil batez osatua eta betegarri batekin, gehienetan ankoz.

Barietate asko egiten dira, bai kolore aldetik, bai betegarri aldetik. Ohikoena *mochi* zuria, berde argia edo arrosa argia da, ankoz betea. Bi tamainakoak izaten dira, bata txikia (4 cm) eta bestea eskukada neurrikoa. Barietate batzuek fruta zatiak edo osoak dituzte (marrubiak esaterako), fruta eta anko nahasketak edo meloi birrinduzko orea. Ia daifuku guztiak arroz-irinez edo arto-fekula geruza fin batez estaltzen dira, elkarren artean edo hatzei ez itsasteko. Nahiz eta *mochitsuki* izan daifukuak egiteko metodo tradizionala, mikrouhin labean ere egin daiteke.

## Izena
Osagai nagusia *mochi* izanik, Mendebaldean izen horrekin ezagutzen da gehien bat, baina ez da zuzena.

Hasieran, *harabuto mochi* (腹太餅, "sabel-lodi *mochi*") esaten zioten *daifuku*ari, barrubetea zegoelako. Geroago, izena *daifuku mochi* bihurtu zen (大腹餅, "sabelhandi *mochi*"). Fuku (腹, "sabel") eta fuku (福, "zorte) japonieraz berdin ahoskatzen direnez, izena *daifuku mochi* formara aldatu zen geroago ("zorte handiko *mochi*").

## Historia
Txinatarrek, tradizionalki, arroz likatsu bolak jaten dituzte azukiz edo sesamoz eta melazaz barrubeteak, *tangyuan* zopetan sartuak. Bola horiek ilargiaren biribiltasuna gogorarazten dute, eta usadioz gauargien festan jaten dira, txinatar ilargi egutegiko urteberri-egunean, zeinetan linterna hegalari mulkoak askatzen baitira zeruan urte berrirako zorion-ekarle gisa. Tradizio hau, Korean ere egiten dena, jada ez da Japonian egiten, ilargi-egutegiko jaiak kendu eta eguzki-egutegiko baliokideak ezarri baitira.

Zopa honen antzekoa da Japoniako *oshiruko* (善哉) arroz likatsu gozoa, nahiz eta *zōni* (雑煮) bertsio gazia ere badagen. Era berean, zopa horietako opilak lehorrak ere jaten dira orain, arroz-irinez edo, bakanago, sesamoz hautseztatuta, daifukua itsats ez dadin, *tangyuan* zoparekin gertatzen den bezala uretan irakin ondoren.

XVIII. mendearen amaierarako, daifukua ospea hartzen ari zen, eta jendea txigortua jaten hasi zen. Batzuetan zeremonia-oparitzat ere erabiltzen ziren.

## Mota bereziak

Daifuku.JPG|*Daifuku*
Ichigo daifuku 001.jpg|*Ichigo daifuku*
Yomogi daifuku.jpg|*Yomogi daifuku*
Soft rice cake stuffed with sweetened bean & strawberry,katori-city,japan.JPG|*Ichigo daifuku*
Mango mochi icecream.jpg|*Mango daifuku*

**Yukimi daifuku* (雪見だいふく): Daifuku izoztua, ghienetan industriala. Kanpoko geruza *mochi* da eta barnekoa zapore askotariko izozkia
**Yomogi daifuku* (蓬大福): Bertsio bat kusa mochi-rekin egina da, artemisia min zaporekoa.
**Ichigo daifuku* (イチゴ大福): Aldaera bat marrubi eta betegarri gozoarekin, normalean *anko*, mochi biribil txiki baten barruan. Batzuetan krema erabiltzen da betegarri gozoa egiteko. Marrubia duenez, udaberrian jan ohi da. 1980ko hamarkadan asmatu zen. Gozotegi askok asmakizuna beren gain hartzen dute, eta ez da horren jatorri zehatza ezagutzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricardo Bochini

**Ricardo Enrique Bochini** (Zárate, 1954ko urtarrilaren 25a) argentinar futbolari ohia da.

1971n hasi zuen bere kirol ibilbidea eta 1992an amaitu. Argentinako Club Atlético Independiente taldean jokatu zuen 19 denboraldietan. Taldearen historiako jokalaririk ironikoena da.

1973 eta 1986 artean 28 partida jokatu zituen Argentinako futbol selekzio nazionalarekin. 1986ko Munduko Futbol Txapelketan txapeldun izan zen, non minutu gutxi batzuk besterik ez zituen jokatu Belgikaren aurkako finalaurreko partidan.

Athleticek One Club Man saria eman zion 2022an.

## Palmaresa 
;Independiente
* Argentinako futbol liga: 1977, 1978, 1983, 1988–89
* Libertadores Kopa: 1973, 1974, 1975, 1984
* Copa Interamericana: 1972, 1974, 1975
* Kontinente arteko Futbol Kopa: 1973, 1984
* Supercopa Libertadores: 1989

;Argentina
* Munduko Futbol Txapelketa: 1986

## Ikus, gainera 
* Futbol talde bakarreko jokalariak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amurrioko Nazioarteko Krosa

**Amurrioko Nazioarteko Krosa** Amurrion (Araba) urtero egiten den kros txapelketa da. Oinkariak Atletismo Elkarteak antolatzen du. 2024an izan zuen Nazioarteko Krosaren lehen ekitaldia.

## Historia 
2018an izan zuen lehenengo ekitaldia. 2019an ez zen jokatu COVID-19 pandemiak eragndako murrizketen erruz. 2024an Nazioarteko Krosa bihurtu zen.

## Palmaresa 
* ¹ 2019ko ekitaldia bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren erruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Mauricia Arguibel de Pereyra

**Mauricia Arguibel de Pereyra** (Buenos Aires, 1762) bere garaiko gizartean nabarmendu zen karitatezko lanagatik. 

## Biografia 
Mauricia Arguibel de Pereyra Buenos Airesen jaio zen 1762an, Filipe Arguibelekoaren alaba eta Andrea López Cossio y Terán zilar-konkistatzaileen ondorengoa. Andres Arguibel patriotaren arreba zen, Espainiako Maiatzeko Iraultzaren ezkutuko agente nagusia, eta Juan Manuel de Rosas Buenos Airesko gobernadorearen emazte Encarnación Ezcurraren ama Teodora de Arguibelena.

1787an Leonardo Pereyra de Castro espainiar Bautistarekin ezkondu zen. Seme-alaba ugari izan zituen: Juan Manuel (1790), Galiziako Tertzioko Inbasio Ingelesetan borrokatu zena, Retiron jasotako zauriengatik hil zena, Luis José Pereira Arguibel (1792), ingelesen aurka eta Andetako Armadaren aurka ere borrokatu zena. Andes, gero Txilen ibilbide politiko eta militar garrantzitsua garatuz, María Martina, María de la Concepción, Simón José (1801), María Josefa, Ana María, María del Tránsito, Mariano José (1805), Justo Román (1807), Mateo eta María Antonia Pereyra Arguibel.

Bere garaiko gizartean nabarmendu zen bere adimen nabarmenagatik eta bere hiriko behartsuei laguntzeko egindako lanagatik, "*San Rafael* Arcangel" bezala ezagutzen zena. Medikuntzan trebatua, behartsuen osasunaz arduratzen zen eta botikak ematen zizkien. Zabalkunde handia izan zuen kasu batean, senarrak pozoitutako emakume baten bizitza salbatu zuen, gero agintariek estututa. 

Bere senarrak, goizegi hil zenean, egoera larrian utzi zuen, hala ere, Mauriziak auzokide baten alabak hartu zituen, Martin Iraola euskalduna, Maria Francisca Briden alarguna. Denborarekin, bi seme-alaba bi Iraolarekin ezkonduko ziren, eta bi senar-emazteen seme-alabek (lehengusu anai-arrebek) gauza bera egingo zuten Pereyra Iraolatarren familia tradizionalari hasiera emanez.

## Oharrak 
## Bibliografia 
* Vicente Osvaldo Cutolo, Argentinako hiztegi biografiko berria (1750-1930), Elche argitaletxea, 1968.
* Yaben, Jacinto R., *Argentinako eta Hego Amerikako biografiak*, 1938
* Guillermo Fúrlong, *Don Rómulo Ayerza*, 1958.

## Kanpo estekak 
* Denboraren joana: 1767. urteko historia.
Museo Historiko Nazionala (Argentina)

**Museo Historiko Nazionala** Argentinako historiari eskainitako museoa da. San Telmo auzoan dago, Buenos Aires Hirian (CABA), Argentinan. Bere ondarean Hego Amerikako eta gaur egungo Argentinako lurraldearen historiaurrearekin, Maiatzeko Iraultzarekin, Argentinako Independentzia Gerrarekin, Aliantza Hirukoitzaren Gerrarekin eta Argentinako Mendeurrenarekin lotutako objektuak daude. 2020ko apiriletik, museoaren zuzendaritza Gabriel Di Meglio historialariaren esku dago. 2020an, Argentinako XX. mendeko historia biltzen duen gidoi nagusia berritzeko lanetan ari ziren.

Museoak, gainera, bere ondarea osatzen duten bi eremu ditu. Alde batetik, Artxiboa, artxibo historikoa eta artxibo instituzionala biltzen dituena. Bertan, eskuz idatzitako testu-dokumentuak, inprimakiak eta dokumentu bisual fotografiko, ikonografiko eta kartografikoak gordetzen dira. Beste alde batetik, Liburutegiak 10.000 ale baino gehiago ditu eta Argentinako historian espezializatuta dago. Maiatzeko Iraultzari eta Independentzia Gerrari buruzko testuen bilduma zabala eta anitza du.

Museo Historiko Nazionala beste arlo batzuek ere osatzen dute, zeregin zehatzetan aritzen direnak: Kontserbazioa eta Zaharberritzea, Dokumentazioa eta Bildumen Erregistroa, Liburutegia, Artxiboa, Ikerketa, Hezkuntza, Komunikazioa, Mantentzea, Museografia eta Administrazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Dionisia Nazarre

**Dionisia Nazarre** (1765-±1860) argentinar abertzalea izan zen, Martin Grandoliren emaztea. Argentinako Patrizioetako bat da.

## Biografia 
Dionisia Nazarre Buenos Airesen jaio zen, Rio de la Platako gobernazioan, 1765eko urriaren 9an, Antonio Nazarreren eta Teresa Perez de Asiainen alaba.

1803ko apirilaren 14an ezkondu zen Rosarioko (Argentina) Martin Grandolirekin, Buenos Airesen bizi zen belar- eta ale-merkataria, Juana de la Cruz Pando alargundu zuena eta 1785eko abuztuaren 2an ezkondu zena.

Berak, bere familiak eta senarrarenak bezala, 1810eko Maiatzeko Iraultzarekin bat egin zuen. Grandoli 1810ean izan zen auzo-alkate, kabildo abertzaleko 2. botoko alkate, 1811n sindiko prokuradore, 1812an asanbleista konstituziogile, 2. botoko alkate eta 1813an eta 1815ean erregidore eta exekutatzaile leial.

*Espedizio* Laguntzailearen lehen helburua Kordobako probintzia izango zen, non Santiago de Liniers errekonkistako heroiaren inguruan erresistentzia antolatzen zen.
thumb|269x269px|1810eko ekainaren 7ko Ebazpena.
Maiatzaren 25eko kabildoak armada berria antolatzeko baliabideak esleituak zituen: Baltasar Hidalgo de Cisneros erregeordearen eta haren administrazioko beste goi langile batzuen soldatak. Hala ere, nahikoa ez zelako edo bizilagunak mobilizatzeko eta auziarekin konprometitzeko bitarteko gisa, harpidetza publiko bat hasi zen. 

Ekainaren 7an, Buenos Airesko Gazetak ebazpen bat argitaratu zuen honako terminoetan: «Herritarrek barneko probintzietarako eskatutako espedizioan proposatutako helburu laudagarriak ezin dira axolagabe ikusi, eta Kontseiluaren betebeharra da hori betetzea. izendapeneko aktan aurkeztutako agindua, abertzale onei jakinarazten die bertaratu daitezkeela Miguel de Azcuénaga batzordekide jaunari, zeinak borondatez egiten diren eskaintzak jasoko baititu. «Batzordeak eskubidea du destinoak arautzeko, gaien kalitateari dagokionez eta espedizioaren buru izan behar duten indar eraginkorra eta buruzagiak izendatzeko».

"*Barneko Probintzien Batasunaren espedizioa*" ere deitutakoaren harpidetza egiten hasi ondoren, *La Gacetak* argitaratutako dohaintzen zerrendan agertu zen Dionisia Nazarre, urrezko bi ontza emanez, bere arreba Benita Nazarreren antzera, zeinak 25 peso indartsu eman baitzituen.

Dohaintza horiekin eta hainbat probintziatan egindakoekin, hilabete geroago Batzordeak mila gizon baino gehiago ikuskatu zituen Monte Castron.

Jaioterrian hil zen, 1860ko urriaren 26an.

## Bibliografia 
:* Vicente Osvaldo Cutolo, Argentinako hiztegi biografiko berria (1750-1930), Elche argitaletxea, 1968.
:* Adolfo Pedro Carranza, Patricias *Argentinas*, Buenos Aires, 1910
:* Sebastián Alonso, María Margarita Guspí Terán, *Rosarioko lehen familia italiarren historia genealogikoa*, Consolato Generale d'Italia, 2005.

## Kanpo estekak 
:* Dionisia Nazarre Perez de Asiain.
:* Argentinako kanpo-harremanen historia.  artxibatu zen .
:* Emakumeak eta kultura XIX. mendeko Argentinan.
Lehen mailako iturri

[thumb|[Papiro|Papiroak lehen mailako iturriak dira, Egiptoko historiaren ezagutzan sakontzea ahalbidetu dutenak. ]]
**Lehen mailako iturri**, **iturri primario** edo **jatorrizko iturri** bat unean uneko iturriren batetik datorren materialtzat hartzen den iturri dokumentala da, ikertua edo kontatua izateko interesa izan dezakeen fenomeno edo gertaera batekin multzokatuta, hau da, ikerketa-lan jakin bat egiteko erabiltzen den lehengaia da. Iturri primarioek lehen eskuko ebidentzia ematen dute. Adibidez, artefaktu bat, autobiografia bat, dokumentu bat, egunkari bat, elkarrizketa bat, eskuizkribu bat, grabazio bat, transkripzioak, datu estatistikoak eta artelanak daude. Lehen mailako iturri batek sarbide zuzena ematen dio ikerketaren gaiari.

Hainbat jakintzagaitan erabiltzen dira. Historiografiaren kasuan, funtsezkoak dira, garaia ikertzeko eta Historia egiteko baliatzen baitira, eta, ondo erabilita, fidagarritasuna eman dezakete. Berez,  jakintza arlo horrek erabiltzen du gehien  terminologia hau (lehen eta bigarren mailako iturriak, alegia). Lehen mailako iturri historikoak, gertaera historikoak izan ziren unean bertan osatu zirenak (egunkariak, gutunak,dokumentu ofizialak, garaiko liburuak, ahozko testigantzak, ...)  Iturri idatzietan eta idatzi gabekoetan ere bana daitezke. Historialariek artxiboak  arakatzen dituzte batez ere lehen mailako iturrien bila, edo, antigoaleko liburuak. Historiografia garaikidean, aldizkariak eta kazetak ere erabil daitezke, besteak beste. Bestalde, arkeologiarentzat, indusketetan aurkitzen diren aztarnak eta jasotzen diren laginak lehen mailako iturriak dira. 

Filologian ere erabiltzen dira lehen mailako iturriak. Donemiliagako goldea, kasu, jatorrizko iturri dokumentala da Erdi Aroko Arabako euskara ezagutzeko. Literaturaren ikerketan, egileen liburuak, gutunak edo argitaratutako artikuluak iturri primarioak lirateke. Soziologian, etnografian eta beste zientzia askotan, inkestak eta lehen mailako behaketetatik lortutako emaitzak lehen mailako iturriak dira.

## Iturri eratorriak 
Bigarren mailako iturriek (deribatuak edo eratorriak ere izenda daitezkeenak) bigarren eskuko informazioa eta beste ikertzaile batzuen iruzkinak ematen dituzte. Adibideetan sartzen dira liburu eta artikulu akademikoak, bibliografiak, aldizkarietako artikuluak, aipamenak eta erreferentziazko idaz-lanak, hala nola hiztegiak, entziklopediak eta atlasak. Bigarren mailako iturri batek lehen mailako iturriak deskribatzen, interpretatzen edo sintetizatzen ditu. Aurreko adibideekin jarraituta, historiografian, bigarren mailako iturri historikoak, historiografikoak ere deitua, ondoren historialariek osatutakoak, garaiari buruzko liburu eta artikuluen bitartez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido sulfiniko

Kimika organikoan **azido sulfinikoak** organosufre konposatuen klase bat da, RSO(OH) formula orokorra dutenak, non R alkiloa edo ariloa den.
thumb|200x200px|Azido sulfinikoen egitura orokorra
Azido sulfonikoen gatzei eta esterrei **sulfinato** esaten zaie.

Azido sulfinikoak azido sendoak dira.

## Sintesia 
Haiinbat manera dago azido sulfinikoak sintetizatzeko

### Sulfoniloen erredukzioa 
Sulfonil haluroak zinkaz tratatzen dira ingurune alkalinoan. Zink sulfinatoa lortzen da zein sodio karbonatoz tratatuz sodio sulfinato bihurtzen den. Atzen hau azido sulfurikoz edo klorhidrikoz azido sulfiniko bihurtzen da.

2RSO2Cl + 2Zn -> (RSO2)2Zn + ZnCl2

(RSO2)2Zn + Na2CO3 -> 2 RSO2Na + ZnCO3.

RSO2Na + HCl -> RSO2H + NaCl

### Tiolen oxidazioa 
Potasio permanganatoaren moduko oxidatzaileak usautz tiolak azido sulfiniko bihur daitezke zuzenean.

RSH (+ oxidatzailea) -> RSOH (+ oxidatzailea) -> RSO2H

### Grignarden erreaktiboak 
Grignarden erreaktiboek sufre dioxidoarekin erreakazionatzean azido sulfinikoak sintetiza daitezke.

RX (+ Mg) -> RMgX (+ SO2) -> (RSO2)2Mg (+ H+) -> RSO2H

## Adibideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cy Endfield

**Cyril Raker Endfield** (Scranton, Pennsylvania, 1914ko azaroaren 10a – Shipston-on-Stour, 1995eko apirilaren 16a) estatubatuar mago ilusionista, idazlea, zinema-zuzendaria eta asmatzailea izan zen.

Pennsylvanian jaio zen, Ekialdeko Europako familia judu batean. 31 film zuzendu zituen. Hollywoodeko zerrenda beltzean sartu zuten eta Erresuma Batura emigratu behar izan zuen.

## Filmografia 
### Film laburrak 
* *Inflation* (1943)
* *Radio Bugs* (1944)
* *Tale of a Dog* (1944)
* *Dancing Romeo* (1944)
* *Nostradamus IV* (1944)
* *The Great American Mug* (1945)
* *Magic on a Stick* (1946)
* *Our Old Car* (1946)

### Filmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Hipotaurina

**Hipotaurina** edo **azido 2-aminoetanosulfinikoa** konposatu organikoa da, H2N–CH2–CH2–SOOH formula duena, organosufre konposatuen familiakoa eta azido sulfinikoen klasekoa. Taurinaren biosintesiko tarteko produktua da. Solidoa da.
thumb|521x521px|Taurinaren biiosintesia zisteinatik abiatuta. 3 = hipotaurina|erdian

## Erreferentziak
Lezama (Argentina)

**Lezama** (**Pueblo y Colonia de Manuel J. Cobo** ohia) Argentinako hiri bat da, Lezama partidoko burua, Buenos Aires probintzian. Buenos Aires hiriaren erdigunetik 157 kilometro hegoaldera dago, 2. autobideak (156,5 km) eta trenbide adar garrantzitsu batek lotzen dute, eta Chascomusetik 38 kilometrora dago. 57. ibilbide probintziala hiri honetan jaiotzen da eta Castellitik Baraderora doan 41. ibilbide probintzialarekin bat egiten du. 2. autobideak bi zatitan banatzen du hiria: Ekialdeko auzoa edo "El Tero auzoa" eta Mendebaldeko auzoa, non gizarte-etxea eta plaza nagusia dauden.

Lezama Chascomús partidokoa izan zen 2009ko amaiera arte, urte horretan Diputatuen Ganberak autonomia eman baitzion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lezamako udalerria (ofiziala)
* Koord. geografikoak eta satelite bidezko irudiak
Tiourea dioxido

**Tiourea dioxidoa** edo **azido amino(imino)metanosulfinikoa** konposatu organikoa da, CH4N2O2S formula duena organosufre konposatuen familiakoa eta azido sulfinikoen klasekoa. Solido zuri-horikara da. Uretan disolbagarria da.

Ehungintzan lixiba modan usatzen da.

Disoluzioan tautomerismoa agertzen du.

(NH)(NH2)CSO2H(H2N)HN=CS(O)(OH)

## Sintesia 
Tiourea dioxidoa sintetizatzeko tiourea hidrogeno peroxidoz tratatzen da.

(NH2)2CS + 2H2O2 -> (NH)(NH2)CSO2H + 2H2O

## Erreferentziak
José Gregorio de Lezama

**Jose Gregorio de Lezama** edo **Gregorio Lezama**, ***Goyo*** **Lezama** ezizenez ezaguna eta **José Gregorio Lezama y Quiñones** bezala jaioa (Salta, 1802–Buenos Aires, 1889ko uztailaren 23a), nekazari eta abeltzain merkataria zen, enpresaburu, politikari, mezenas eta filantropo argentinarra, kapare kolonialen ondorengoa. Behin Buenos Aires hirian kokatuta, fortuna handi baten jabe izatera iritsi zen, eta horrek aukera emango zion hainbat egonaldiren jabe egiteko, hainbat merkataritza-enpresa argentinar, espainiar, ingeles eta frantsesetan agertzeko, garai hartako hainbat politikarirekin (Rosas, Urquiza, Mitre eta Uruguaiko Flores, besteak beste) adeitasunez harremanak izateko, eta aldi berean ospe sozioekonomiko handia eta hainbat ondasun izateko. 1857an erosi zuen «Ingelesen Bosgarrena» bezala, eta berehala aldatu zen hain ospetsua zen «Lezama landetxea» izatera, zeina handitu eta edertu egin baitzuen, bai landare apaingarri exotikoz, estatuadun zutabez eta tenplete greko batez inguratutako bidezidor ederrak eraikiarazi zituen lursailean, non zoologiko pribatu bat izateaz gain, arkitektura italiarreko luxuzko etxe bat bihurtu zuen, eta bertan biziko zen bere azken egunetara arte.

Beste lan batzuen artean, hil baino hamabost urte lehenago, Lezamak lurrak laga zituen 1874an, trenbideak zabaltzeko, eta, gainera, lursailak eman zituen 1876an «Viedmako barruti» berriaren hiriburu izan zitekeen tren-geltokirako —edo Biedmarako—, baina bi hamarkada geroago, biztanle kopuru nahikorik lortu ez zuenez, 1894ko abenduaren 22an berriro erantsi zioten dekretuz Chascomuseko iparraldeko alderdiari. Mende bat baino gehiago geroago, porrot egindako Chascomuseko alderdiak bere barrutiaren independentzia lortu zuen, bere izen onari ohore eginez Lezama Partido deitu ziotena, 2009ko abenduaren 22an Diputatuen Ganberak promulgatutako Probintzi Legearen bidez, baita bere administrazio-zentroari ere, «Pueblo y Colonia de Manuel J. Cobo» deitzen zenari, Lezamakoagatik aldatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ochandio

**Ochandio** Buenos Aires probintziako San Cayetano Partidoko herri bat da.

San Cayetano hiritik 16 km mendebaldera dago, 85 Probintzia Bidetik.

## Herria 
51 biztanle ditu (2010), hau da, aurreko erroldak baino % 38 gutxiago (2001).

## Historia 
Beste herri batzuk bezala, 1907ko urrian tren-geltokia inauguratu zenean, berehala hasi ziren inguruko biztanleak finkatzen. Mendearen erdi aldera, herriak bazuen bere garapenerako oinarrizko azpiegitura: Biltegiak, lantegiak, zereal bilketa, hotelak, erregai salmenta, besteak beste, lehen hezkuntzako eskola bat inauguratu eta Sportivo Ochandio Club sortu zen. Gerora FFCCren desagerpenak kolpe latza eman zion herriaren garapenari. Fray Luis Beltrán 11. zenbakiko eskola, Infanteen Lorategia eta Jesusen Bihotza eliza daude indarrean.

## Leku interesgarriak 
Campo de Combate Sol de Mayo: 1857an Benito Machado koronelak gidatutako soldadu eta indigenen artean izandako liskar bat gogoratzen du. Erreferentzia inguruko establezimendu pribatu batean dago. Aurrez, soro horiek Narciso del Valle koronelaren Sol de Mayo estantzia osatzen zuten. Narciso del Valle koronela, Rosasen landa-laguntzailea, 1849ko abuztuaren 6an hil zen, gaixotasun larri baten ondorioz, estantzia horretan. Han egiten da, azaroan, parrilako saltxitxaren festa. 

## Kanpo estekak 
* (0 URLa)afikoak + NASA, Google irudiak
* Ochandio
El Pájaro Azul

**El Pájaro Azul** Gasteizko aldizkari abangoardista bat izan zen, 1928 eta 1931 urteen artean argitaratu zena. Nazioarteko mugimendu horrek Araban izan zuen isla nagusia izan zen.

## Egileak 
Izenburu osoa *El pájaro azul : revista mensual ilustrada* zuen. Hasierako zuzendaria Julian Uralde izan zen, eta ostean Emilio Baenak hartu zuen lan hori. Artikulu asko modu anonimoan edo seudonimoz argitaratzen baziren ere, hainbat egilek ere bere izen-abizenez sinatu zuten, hala nola: Felix Agirre, Tomás Alfaro Fournier, José María Ciria, Ignacio Abreu, edo Joaquin Lucarini.

## Ezaugarriak 
Aldizkariak kutsu modernista nabarmena zuen, eta badirudi izenburua Ruben Darioren 1884ko ipuin batetik hartua izan zela.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak 
* El Pájaro Azul aldizkarien aleak "Euskariana" euskal kulturaren leiho digitalean.
Juan Anchorena

**Juan Anchorena** (**Urquiza** edo **Estación Urquiza** bezala ere ezaguna) Pergamino Partidoko udalerria da, Buenos Aires probintzian dagoena, Argentinako Errepublikan. 8. Ibilbide Nazionalaren ertzean dago, Pergamino hiritik (partidoko burua) 17 kilometrora, Arrecifesetik 32 kilometrora eta Buenos Airesetik 207ra.

## Herria 
976 biztanle ditu (2010), hau da, aurreko erroldak 1028 biztanle zituenean (2001) baino % 5 gutxiago. Partidoko beste herri guztietan bezala, etxebizitza partikularren okupazio-maila % 2tik beherakoa zen; burualdean, berriz, % 90ekoa.

## Trenbidea 
* Urquizako geltokia

## Toponimia 
Herriaren sortzailearen izena hartu du, Juan Anchorena.

## Ekonomia 
Jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza eta harekin lotutako jarduerak dira, hala nola zerealak eta olio-landareak biltzea, olioak ekoiztea eta abar. 40 pertsona inguru enplegatzen dituen SOLMI kontrapisu fabrika ere badago.

## Kanpo estekak 
* Koord. geografikoak + NASA eta Google irudiak
Lezama parkea (Buenos Aires)

**Lezama Parkea** Argentinako hiriburu den Buenos Aires hiriko parke bat da, San Telmo auzoan dagoena, Defensa eta Brasil kaleen elkargunean.

## Aurrekariak 
Historialari batzuen arabera, parkearen eremua izan zen Pedro de Mendozak Buenos Airesen lehen fundazioa egin zuen tokia, 1536an. Lurrak hainbat helburu izan ditu denboran zehar: XVIII. mendearen amaieran Manuel Gallego eta Valcarcel jakin batena zen, gero Daniel Mackinlayk erosi zuen salmenta publikoan eta azkenik Carlos Ridgley Horne amerikarrak. Hornek jabetzaren lurrak zabaldu zituen inguruko lurrak erosiz, eta Defentsa kalean oinetxe bat eraiki zuen, baina Juan Manuel de Rosas boterera iritsi ondoren, Montevideon erbesteratu behar izan zuen. Jabetza Jose Gregorio Lezamari saldu zitzaion, eta hark beste lursail batzuk erantsi zituen, eta, horrela, jabetza Brasil kaleraino zabaldu zuen. Lezamak egoitza handia berriztatzen du eta lorategiak parke pribatu garrantzitsu bihurtzen ditu, botanika zalea baitzen. Hil zenean, alargunak 1894an saldu zion jabetza Udalari, oso prezio baxuan, baina parke publiko bihurtzeko baldintzarekin, eta horrek bere senarraren izena eraman beharko luke. Luxuzko etxean 1897an Argentinako Museo Historiko Nazionala jarri zuten.

## Galeria 

Fitxategi:Pedro_de_Mendoza.JPG|link=Fichier:Pedro_de_Mendoza.JPG|Pedro de Mendoza Buenos Aires hiriaren sortzailearen monumentua.
Fitxategi:Buenos_Aires_-_San_Telmo_-_Parque_Lezama_-_20071215b.jpg|link=Fichier:Buenos_Aires_-_San_Telmo_-_Parque_Lezama_-_20071215b.jpg|Argentina/Uruguai  begikotasunaren monumentua. 

## Kanpo estekak
Juan F. Ibarra

**Juan F.** **Ibarra**, normalean **Ibarra** izenez ezagutzen dena, Argentinako Buenos Aires probintzian dagoen Bolívar Partidoko udalerri bat da.

## Kokapena 
Herria San Carlos de Bolívarretik 18 km-ra dago, 65 Probintziako Ibilbidera sartzen den landa-bide batetik.

## Toponimia 
Ofizialki, bere izenak Juan Felipe Ibarra Santiago del Estero probintziako lehen gobernadoreetako bat izan zen buruzagi federala omenduko luke, nahiz eta batzuetan ofizialki agertzen den bigarren izenak, Francisco Ibarrak, bertako lurjabe baten izena suposarazi dezakeen. Nolanahi ere, gaur egun herria Ibarra izenarekin bakarrik ezagutzen da, eta Ibarra abizena euskal abizena da.

## Herria 
33 biztanle ditu (2010), hau da, % 15eko jaitsiera, aurreko erroldaren 39 biztanleekin (2001) alderatuta.

## Historia 
Peronen lehen gobernuan, Juan Francisco Ibarraren “La Vizcaina” estantzien banaketa zehaztu zen. Bertan, bere lurren zati bat estatuari eman zion trenbideak igarotzeko erabil zezan, baina bere seme Juan Francisco Ibarra Floridok birfundatu zuen herria 1947 eta 1950 bitartean.16 etxadiren gainean kokatuta, arkitektoek diseinatutako eta eraikuntza-enpresek eraikitako lekua da, beraz, herri gisa pentsatua izan zen hasieratik. Etxe guztiek Espainiako teilazko sabaia dute. Fundatzaileak helmuga bat eman zion etxe bakoitzari, bat zen taberna, bestea harategia, hurrengoa zapatagintza, beste bat merkatua, destakamendu polizia, errementaritza, farmazia, posta, medikuaren etxebizitza, eskola, hotela.

## Kanpo estekak 
* Bolivar
Lecueder

**Lecueder** edo **Estación Lecueder** Argentinako udalerria da, Kordobako probintziako General Roca departamenduan dagoena.

E85 Ibilbide Probintzialaren gainean dago, iparraldean Villa Valeriarekin eta hegoaldean Villa Huidobrorekin lotzen duena. Gaur egun erdi utzita dagoen Lecuederreko tren-geltokiaren inguruan sortu zen, ordura arte Zorro Colgado deituriko parajean.

Lucio V. Mansillak korritu zuen ingurua. *Un excursión a los indios ranqueles* liburuan kontatuko zuen bidaian Mansilla.

## Herria 
72 biztanle ditu (2010), hau da, aurreko erroldaren arabera (2001) baino % 177 gehiago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Felipe Ibarra

**Juan Felipe Ibarra** militar eta politikari hispano-amerikarra izan zen, 1787ko maiatzaren 1ean jaioa Villa Matará herrian, Santiago del Estero probintzian, Río de la Platako Erregeorderrian, garai hartan espainiar inperioaren parte zena, 1851ko uztailaren 15ean Santiago del Esteron hila, Argentinako Konfederazioaren hiri bihurtua. Independentzia gerra hispano-amerikarren ondoren, Argentinako gerra zibiletan aurrez aurre dauden buruzagietako bat da. Santiago del Estero probintziako gobernadorea da 1820tik 1830era eta 1832tik hil zen arte. Federalisten aliatua, Juan Manuel de Rosas diktadoreari men egiten dio. 1840an, bere boterearen aurkako altxamendu bat bortizki zapaltzen du. Politika protekzionista egiten du, eta gutxi egiten du bere probintziako ekonomia edo kultura garatzeko.

## Kanpo estekak
Pedostrangalia revestita

***Pedostrangalia revestita*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Lineok 1767an deskribatu zuena. Europa guztian aurkitzen da, baita Euskal Herrian ere.

## Deskribapena 
Kakalardo txikia da, 8 eta 15 mm artean neurtzen baitu. Kolore aldetik aniztasun handia azaltzen du, badira erabat laranja-gorrixka kolorekoak direnak eta badira elitro beltz edo urdin ilunak dituztenak. Burua, pronotoa eta hankak gorriak izaten dira ia beti, eta sabelaldea ere bai.

Beldarrek 20-30 mm luzera hartzen dute.

## Bizi zikloa 
Helduak apirila eta uztaila artean ikusten dira, batzuk abuztuan ere bai. Emeak zuhaitzen enborretan jartzen ditu arrautzak eta handik jaiotzen diren beldarrek bi edo hiru urte egiten dute erabat garatu arte. Zuhaitzetan usteltzen ari den zuraz elikatzen dira, egur osasuntsutik gertu. Pupazioa udaberrian gertatzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Pedostrangalia revestita (Linné, 1767) (4547866451).jpg
Irudi:Pedostrangalia revestita near Botevgrad, Bulgaria 01.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denkard

**Denkart**, pehlevieraz idatzitako erlijio-liburuaren izena da,Erlijio-ekintzak esan nahi du eta X. mendeko zoroastrismoaren testuen bilduma bat da. Bederatzi liburuetan jasota dago eta idazki erlijioso multzo bat baino gehiago, testuaren bederatzi liburuak erlijioari buruzko iruzkin entziklopedikoak dira. Egilea Aturpât-i Êmêtân idatzi zuen.

Izan ere, IX.  Ādurfarnbag edo Farroxzādān idatzitako testua partzialki galdu baten edizioa da.

Jatorrizko bederatzi liburukietatik soilik hirugarrenaren zati bat eta laugarrenetik bederatzigarrenera bitarteko liburuki guztiak dira kontserbatutakoak. Hirugarren liburuko zatia teologia zoroastrikoaren iturri garrantzitsua da. Ondorengo zoroastrismoak filosofia eta hiztegi aristotelikoaren elementuak txertatu eta berrinterpretatu zituela adierazten du. Laugarrenetik seigarrenera bitarteko liburuek metafisika, doktrina-historia, gizateriaren historia, Irango herriei arreta berezia eskainiz, eta printzipio moralak jorratzen dituzte. Zazpigarren liburuak Zaratustra profetaren biografia dakar. Zortzigarrena eta bederatzigarrena Avestari buruzko iruzkinak dira, idazkera zoroastriko nagusia eta jatorrizko forma galduari buruzko informazio-iturri bakarra.

Aldez aurretik, Iranen, sasanidar dinastian zehar, erlijio-korronte ezberdinak garatu eta esportatu ahal izan ziren (manikeismoa, mazdeismoa, zoroastrismoa, nestorianismoa, judaismoa, etab.), nahiz eta azken honek estimazio handirik ez izan Denkard-en, horrela baitio:*judaismoa ez da jainko-jatorriko erlijioa, eta bere hedapena gelditu egin behar da, bere printzipioek mundua suntsipenera eramango baitute.*. 

Obra hau, neurri handi batean, inguru persiar islamizatu baten emaitza izan zen eta, dirudienez musulmanek dualismoaren aurka egindako erasoei emandako erantzuna izan nahi zuen, bai eta eskrituretatik salba zitekeenaren laburpena ere. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aturpatt-i Êmeztán, Denkard, Acts of Religion, trad. Ratanshah E. Kohiyar, 1876 (A ninth century encyclopedia of the Zoroastrian religion). Dfresnkard ingelesez

## Ikus, gainera 
* Zoroastrismoa

## Kanpo estekak 
* Dênkard Encyclopaedi Iraní
Miguel Rellán

**Miguel Ángel Rellán García** (Tetuán, Marokoko Protektoratu espainiarra; 1943ko azaroaren 7a) hainbat film, antzezlan eta telebista-saiotan parte hartu duen aktore espainarra da. Sevillako Unibertsitate antzerki-taldeko kide izan zen 1965tik 1969ra eta 1970ean, beste aktore eta zuzendari batzuekin batera, Esperpento Teatro Independiente taldea  sortu zuen.

## Biografia 
Miguel Rellán 1943an jaio zen aitak mediku lana egiten zuen Tetuan hirian. Mediku gisa lizentziatu bazen ere, oso ezaguna da aktore gisa.Sevillako Unibertsitatean Medikuntza ikasten ari zela, antzerki talde independente batean parte hartzen hasi zen eta medikuntza alde batera utzi zuen interpretazioan profesionalki aritzeko. Berehala *Teatro Español Universitario (TEU)* taldean parte hartzen hasi zen. 1965tik 1969ra arrakasta handia izan zuen *Esperpento de Sevilla* antzerki talde independentea sortu zuen

Aktore ibilbidea jarraitzeko, Madrilera joan zen, eta bertan hasi zen lanean. 1974tik aurrera, antzerki muntaietan, programa dramatikoetan, telebistarako telesailetan eta zinema ekoizpenetan parte hartu zuen. Antonio Isasi-Isasmendiren *El perro* (1977) filmarekin egin zuen debuta. Jose Luis Garciren *El crack* eta *El crack II* filmetan ere parte hartu zu:en, eta Jose Luis Cuerdaren aginduetara *El bosque animado* eta *Amanece, que no es poco* filmetan. Baita Pilar Miróren *El perro del hortelano* lanean ere.

Telebistari zor dio bere ospea, *La Regenta*, *Menudo es mi padre* edo *Compañeros* bezalako telesail arrakastatsuen protagonista izan baita. 2015ean, *La que se avecina* telesailaren bederatzigarren denboraldian hasi zen lanean.

Bere pasio handiena den antzerkian, lanak aukeratzeko arreta berezia jartzen du. Egili klasiko eta garaikideak interpretatu ditu, hala nola Calderón de la Barca, Lope de Vega, Valle Inclán, Bertolt Brecht edo Miguel Mihura.

Antzeslan ezberdinen egokitzapenak egin izan ditu, esaterako *Historia triangular del amor loco de Pilatos, Secundina y Zorromoco*, *Crónica indecente de la muerte del cantor* edota *Contarlo para no olvidar* . Beste liburu batzuk ere argitaratu ditu esaterako *Seguro que el músico resucita*.

## Aktore lanak 
### Zinean 
#### Luzemetraiak 
#### Film laburrak 
#### Telesailak 
### Antzerkia 
## Sariak eta hautagaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Miguel Rellán - Web ofiziala
Gartzia Enekoitz Sobrarbekoa

**Gartzia Semenoitz Sobrarbekoa** (XIII. mendea) bigarren Sobrarbeko errege mitologikoa (758-802) izan zen.

San Juan de la Peñako Kronikan Garci Ximénezen oinordeko gisa izendatua agertzen da:

''"Depues de la muert del dito rey García Ximenez, regnó en Pamplona el rey García Ennego entro l'año de nuestro Senyor DCCCXCI."''

## Erreferentziak
Yakima ibaia

**Yakima ibaia**, sahaptineraz *Tâpe têtt*, AEBetako Washington estatuko ibai bat da, Columbia ibaiaren adarra dena. Izena yakama amerindiar herriari zor dio.

344 kilometro luze ditu eta Washington estatuan ibilbidea osoki duen ibairik luzeena da.
Chicago Cab

***Chicago Cab*** (euskaraz *Chicagoko Taxia*), 1997ko Mary Cybulski eta John Tintori estatubatuarrek zuzendutako drama film bat da. Will Kernen *Hellcab* antzezlanean oinarritua dago. Paul Dillon, Michael Ironside, Laurie Metcalf, John C. Reilly, Gillian Anderson, John Cusack eta Julianne Moore aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Chicago, eguberriak, taxilari batek (Paul Dillon) 17 orduz bere lanean biziko dituen gorabehera, bizipen eta bezeroak bata bestearen atzetik azalduko dira. 

## Aktoreak 
* Paul Dillon: Taxilaria
* Michael Ironside: Al
* Laurie Metcalf: Emakume exekutiboa
* John C. Reilly: Steve
* Gillian Anderson: Hegoaldeko neska
* John Cusack: Gizon beldurgarria
* Julianne Moore: Emakume bortxatua
* Moira Harris: Ama erlijiotsua
* Darryl Theirse: X-kapela
* Shanésia Davis-Williams: Abokatua
* Laura Whyte: Amatxo
* Matt Roth: Gizon exekutiboa
* Ron Dean: Kamioilaria
* April Grace: Shalita
* Harry Lennix: Mutilagun zakarra
* Kevin J. O'Connor: Hegoaldeko mutila
* Michael Shannon: Crack Head
* Shulie Cowen: Stoner Girl
* Andrew Rothenberg: Homer
* Tracy Letts: Kirol zalea
* Hubert Taczanowski: Etorkina
* Tara Chocol: Errepzionista
* Reggie Hayes: Arkitektoa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Charmouth

'''''', Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean dagoen herri bat da, Dorset konderrian.

2013an 1.310 biztanle zituen.
Nottington

'''''', Ingalaterrako hegoaldeko udalerri bat da, Dorset konderrian. Weymouth udalerritik hurbil dago.

5.458 biztanle ditu.
Portesham

'*** edo **Portisham*', Ingalaterrako hegoaldeko herri bat da, Dorset konderrian.

2011n 685 biztanle zituen.
Richard Rodriguez

**Richard Rodriguez** (1969ko abenduaren 10a) atleta da. Aruba ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Aitken

**Victor Aitken** (Coburg, 1887ko maiatzaren 23a - Surrey Hills, 1962ko urriaren 31) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Blake (atleta)

**George Blake** (St Kilda, 1878ko irailaren 4a - Cheltenham, 1946ko otsailaren 6a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Hill

**George Hill** (Christchurch, 1891ko otsailaren 26a - Auckland, 1944ko azaroaren 29a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1912ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Lynch

**Joseph Lynch** (Sydney, 1878ko apirilaren 22a - Sydney, 1952ko martxoaren 10a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Murray

**Henry Murray** (Christchurch, 1886ko urtarrilaren 14a - Whangarei, 1943ko apirilaren 12a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Murray

**William Murray** (Richmond, 1882ko apirilaren 17a - Brisbane, 1977ko azaroaren 12a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1912ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stuart Poulter

**Stuart Poulter** (Sydney, 1889ko urtarrilaren 20a - Rockdale, 1956ko irailaren 30a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1912ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yeovilton

'''''', Ingalaterrako hego-mendebaldean dagoen udalerri bat da, Somerset konderrian.

2019an 1.418 biztanle zituen.
Yarlington

'''''', Ingalaterrako hego-mendebaldean dagoen herri bat da, Somerset konderrian.

2011n 123 biztanle zituen.
Harry Kerr

**Harry Kerr** (Taranaki eskualdea, 1879ko urtarrilaren 28a - Taranaki eskualdea, 1951ko maiatzaren 17a) atleta zen. Australasia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herriko Plaza

**Herriko Plaza** Arteagako (Bizkaia) auzoa da. Udalerriko bizigune nagusia da.

## Demografia 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
*  Arteagako udal webgunea
Gearóid Ó Cairealláin

**Gearóid Ó Cairealláin** (Belfast, 1957 – *ibidem*, 2024ko abenduaren 20a) irlandako gaeleraren aldeko ekintzaile  izan zen.

Belfasteko St Mary's Christian Brothers' Grammar School-en ikasten ari zela berotu zitzaion gaelerari. *Preas an Phobail* astekaria sortu zuen, 1984an *Lá* egunkarian bihurtua. Aisling Ghéar antzerki taldearen, *Raidió Fáilte* irratiaren eta *Cultúrlann McAdam Ó Fiaich* kultur etxearen sortzaileetako bat ere izan zen. *Coláiste Feirste* bigarren hezkuntzako eskola ezartzen ere lagundu zuen. 1995etik 1998ra Conradh na Gaeilge gaeleraren aldeko erakundeko presidentea izan zen.

2006tik paralisia izan arren, aktibismoarekin jarraitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dagbongo Erresuma

**Dagbongo Erresuma** () dagomba herriak XV. mendean sortutako ghanatar erresuma tradizionalik zaharrena eta antolatuena da. Bere urrezko aroan Iparraldea, Goi-mendebaldea, Goi-ekialdea, Savannah eta Ipar-ekialdea gaur egungo Ghana eskualdeak, Burkina Fasoko eremua batzuk, Boli Kostako ipar-ekialdea eta Togoko ipar-mendebaldeko zatiak ere hartzen zituen. 1957an Ghanak independentzia lortu zuenetik, erresumak, ghanatar erresuma tradizional eta estatu etniko guztiek bezala, ohiko rol tradizionala mantendu zuen.

Erresuma, Naa Gbewaak eta bere ondorengoek, Tindaamba bezala ezagutzen diren buruzagi deszentralizatuek gobernatzen zituzten dagomba eta gertuko herriak bateratu zituztenean eratu zen. Dagombaren aurrekariak, Gbewaaren aurrekoak, ezezagunak dira, Gbewaa leinuaren jatorri anbiguoak parekatuak. Egun, Dagbongo gobernamenduak Tindaambaren eta buruzagien arteko aginte-koalizioa dakar. Dagbonen historia konplexua da, eta sarritan dagomba herriaren jatorriari buruzko ideia okerrak sortzen dira, kanpoko jatorriak oker kokatuz. Buruzagien leinuaren jatorria kanpokoa bazen ere, ebidentzia historikoak Tindaambaren eta dagomba jeneralaren presentzia eta zeregin integrala baieztatzen du Dagbon gizartearen muinoan. Gaixoentzako sendatze-zentroak ere ezarri zituen, gaur egungo ospitaleen antzekoak.

Dagbon Afrikako erresuma bakanetakoa da, non buruzagitza-titulu batzuk emakumeentzat gordetzen diren. Harrezkero, bere emakumeen ekarpena nabarmena izan da, izan ere, Ghanako eta Afrikako lehen emakumezko ministroa ere eman zuen. Tradizioak Yennenga Gbewaaren alaba Mossi erresumen "amatzat" hartzen da. Gundo Naa emakume buruzagi guztien burua da, eta Zosimli Naak adiskidetasunak, kolaborazioak eta adiskidetasunak egiten ditu.

2019ko urtarrilaren 18an, dagbondar buruzagiek Abubakari Mahama aukeratu zuten *Yaa Naa* edo errege.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak