Euskal Herriko baleazaleak

start=0|thumbtime=11|thumb|Euskal baleazaleen historia azaltzen duen bideoa.[eskuinera|250px|thumb|[1592ko Ipar Atlantikoko baleaguneen mapa]]
**Euskal Herriko baleazaleak** XII. eta XVIII. mendeen artean balea-ehizan jardun zuten Euskal Herriko arrantzaleak izan ziren. Hasieran, Bizkaiko golkoaren itsasertzean aritu izan ziren sardako balearen (*euskal balea* izenaz ere ezaguna) arrantzan. Tekniken hobetzeak, ordea, gero eta urrunago joanarazi zituen arrantzaleak (hasieran Ipar Itsasora, pixkanaka-pixkanaka Islandiara, eta azkenekoz Kanadako Ternua eta Labradorreko kostaldeetara). 

Arrantzaleak, baleak harrapatzen ez ezik, larru-bilketan eta bakailao-arrantzan ere ibili ziren. Jarduera horietan sortutako merkataritza-harremanen eraginez, bertokoek euskarazko pidgin bi sortu zituzten: euskara-islandiera (Islandian) eta algonkin-euskara (Kanadan).

## Historia eta teknikak 
Sardako balearen arrantzak abantaila nabarmena zuen beste baleen arrantzaren aldean: behin balea hil eta gero, ez zen beste espezieak bezala hondoratzen. Diferentzia horrek balea harrapatzeko bi teknika sorrarazi zituen.

### Bizkaiko golkoan 
[thumb|250px|[Balea-ehizari buruzko horma-irudia, Ribeseyan]]
Lehendabizikoz arrantza Bizkaiko golkoko kostaldeetan hasi zen. Herrietako muinoetan talaiak jartzen zituzten itsasaldea zaintzeko. Behin balea ikusita, portura abisua eman eta arrantzaleek lasterka txalupak hartzen zituzten. Orduan hasten zen balea arpoiaz jotzeko lasterketa: arpoiaz balea jotzen zuen lehendabizikoak eskubideak zituen animaliaren salmentan. Horrek liskarrak sortu zituen herrien artean.

Jarduera horren lehen idatzizko agiria 670. urtekoa da: agiriaren arabera, Lapurdiko arrantzaleek 40 poto lumera (balea-olio) saldu zituzten Frantziako iparraldean..

XIII. mendean, baleak harrapatzeko hainbat portu eraiki zituzten, horien artean Getariako eta Lekeitioko portuak, 1204an sortuak. Hala ere, 1334. urterako balearen gainbehera hain zen nabaria Bizkaiko golkoan, Alfontso XI.a Gaztelakoak arrantzarako debekualdia ezarri zuen,]]
Ipar Itsasoan elikatzen aritu ostean, baleak udazkena igarotzera Bizkaiko golkora etortzen zirenean izaten zen baleen arrantza garaia, hau da, urri eta maiatz artean. XVII. mendeko lehen hiru hamakardetan, A Larachako San María do Socorro de Caión monasterioari hamarrena ordaintzen zioten harrapatutako balea bakoitzagatik. Datu horiek erakusten dutenagatik, inguru hartan etengabea zen baleen presentzia, eta ez zen, beste latitudeetan bezala, baleen igarobide soila. Sardako baleak urrian eta azaroan Bizkaiko golkoaren barnealdera zihoazen, abenduan eta urtarrilean itsas zabalera, eta apirilean eta maiatzean Galiziako kostaldeetara mugitzen ziren. Hasieran, Euskal Herriko baleazaleak beren portuetan balea agertu arte zain egoten ziren, baina apurka-apurka gero eta balea gutxiago izanik, baleei segika hasi ziren Bizkaiko golkoko kostalde osoan.

Horrela, kabotaje teknika hobetu zuten; gero bakailao eta baleak harrapatzeko Islandia edo Ternuara ailegatzeko erabiliko zuten teknika bera, hain zuzen.

Balekumeak urteko lehen bi hilabeteetan harrapatzen zituztenez, Honela hasten dira:

### Ipar Atlantikoan 
[eskuinera|250px|thumb|[Sardako balearen hedapen mapa.]]
Euskaldunek *Eubalaena glacialis* atzetik oso urruti ailegatu ziren. Handiagoa eta preziatuagoa zen *Balaena mysticetus* harrapatzera ere joaten ziren. Euskaldunak aitzindariak izan ziren Ternuako uretan, 1530 inguruan. Euskaldunak Ipar Atlantikoko mendebaldeko balea populazioak ustiatu zituzten bakarrak izan omen 1600 arte, Labrador hegoaldeko eta Quebeceko ekialdeko kostaldeetatik ehizatzen ibili ziren. Red Bayko balearen aztarna arkeologikoei buruzko azken ikerketen argitan, XVI. mendeko euskaldunek ehizatu zituzten baleen kopuruari buruzko datu historikoak aztertzen ari dira. Azken datuen arabera, 13.000 bat balea hil ei ziren, aurreko beste analisi batzuek emandako kopuruak baino gutxiago.  

Baleen harrapaketak goia jo zuen 1570eko hamarkadan, eta 1579. urtearen inguruan behera egiten hasi zen. Euskaldunek, nagusiki, groelandiar balea (*Balaena mysticetus*) zuten helburu, sardako balea baino handiagoa eta preziatuagoa. Baleen arrantza 1560ko hamarkadan areagotu zen heinean, euskaldunek baleen bigarren migrazioa nabaritu zuten azaroaren erdialdean, eta ehiza denboraldia itsasoa izoztu arte luzatu zuten. Garai hartan, Red Bayko portuak garrantzi handia hartu zuen, harik eta 1570eko hamarkadan euskal baleontzien erdiak inguru bertan kokatu ziren arte. 

#### Erabilitako teknika 
Bigarren teknika, itsas zabalean erabiltzen zuten (bai Bizkaiko golkoan, bai Ipar Atlantikoan). Teknika berria behar-beharrezko bihurtu zen, sardako balea Bizkaiko golkoan pixkanaka-pixkanaka galtzen ari baitzen. Horrek bultzatu zituen itsasoan barneratzera. Itsas zabalean arrantza egiteko, beharrezkoa zen kofradiek, udalek edo enpresaburuek espedizioak ordaindu eta antolatzea. baleazaleen arteko norgehiagoka areagotu zen. Mozkin handiena balearen gantzetik zetorkien. Gantza, behin olio bihurturik, argiztatze-sistemarako erabitzen zen, ke eta usainik bota barik erre zitekeelako.

#### Ipar Atlantikoko uharteetan 
Ipar Atlantikoan Euskal Herriko arrantzaleen lehendabiziko aipamena, berriz, 1412. urtekoa da. Urte hartan, islandiarrek diotenez, Grundarfjörðuretik 500 itsas milia mendebaldera zebiltzan Euskal Herriko hogei baleontzi inguru.

Islandiarren eta Euskal Herriko baleazaleen arteko harremanak ez ziren beti baketsuak izan. Adibidez, Islandiako historiako sarraskirik latzena tirabira haien eraginez gertatu zen: 1615 eta 1616 artean, Euskal Herriko hiru baleontzi Vestfirðirren edo mendebalderagoko fiordoetan hondoratu ondoren, Piarres Agirre, Esteban Telleria eta Martin Villafrancakoak zuzendutako 50 marinel hil zituzten islandiarrek.

#### Kanadan 
Euskaldunek eragina izan zuten eskualdean, toponimian ez ezik baita bertokoen izenetan ere. Aipatzekoa da Saint-Pierre eta Mikeluneko armarrian ikurrina agertzen dela eta abuztuan euskal jaiak egiten dituztela. Euskaldunak aitzindari baziren ere, europar arrantzaleek —batez ere portugaldarrek eta espainiarrek— gero bisita ugari egin zizkieten Ternuako arrain sardeei.

Euskal Herriko baleazaleek Kanadako itsasbazterrean eginiko lehendabiziko pausoak kondairaz beteta zeuden, batez ere balea eta bakailaoa arrantza egiteko guneak sekretuak zirelako XVI. mendean. Ternuak "Uharte Fantasma" ezizena zuen Euskal Herriko arrantzaleen artean. Egungo izena lehendabizikoz 1508an Joao Vaz Corte-Realek erabili zuen. Batzuek diote 1375ean heldu zirela Ternuara. Beste ikerlari batzuek, berriz, 1412an izan zela eta baionarrak zirela. Hori egiaztatzea zaila da oso, batez ere kabotaje teknika ez ezik itsas zabalean nabigatzeko beste teknikak ere beharrezkoak zirelako. 

Teoria horren aldekoek esaten dute euskaldunek teknika horiek Islandia aldean ezagutu zituztela, antzinako bikingoetatik ikasita. Beste teoria frogatu gabe batek dio XV. mendean Euskal Herriko baleazale piraten erasoek desagerrarazi zituztela Groenlandiako azken bikingo koloniak. Edonola ere, lehen aipamen ziurra 1517koa da, eta 1520an jada Baionan agertzen zen *Terrenabes* izeneko lekuan egiten zen bakalaoa arrantzatzeko espedizioen berri.

Lope Martinez de Isasti lezoar historialariak 1625ean idatzi zuen Horietatik handiena Red Bayn izan zen: 600 lagun inguru zituen, eta urtero 15 baleontzi ateratzen zituen. Gaur egun herri hartan bertan Euskal Herriko Baleazaleen Museoa dago, Labradorreko kostaldetan hondoratu zen nao batetik berreskuratutako txalupa bat erakusten duena. Thomas Jeffersonek berak adierazi zuen euskaldunak izan zirela balea-ehizan eta hura industrializatzen lehenak Ameriketan.

1559an Martin Oiharzabal itsasgizon ziburutarrak *Les voyages aventureux du Capitaine Martin de Hoyarsal, habitant du çubiburu* itsasgida idatzi zuen, bertan Ternuari buruzko lekuen datuak eta distantziak bertaratu nahi zuten itsasgizonentzat gida modura lagungarri izan zitezen bildu zituen. Gerora, 1677an Pierre Etxeberrik idazlan hau lapurterara euskaratu zuen.

1713ko Utrechteko Itunak berretsi egin zuen XVII. mendean hasitako euskal marinelen arrantza eskubideen galera, Ternua eta Labrador Europako estatuen arteko lehian interesgune bihurtu ahala. Britainia Handiak arrantza urak gero eta gehiago bereganatu zituen bertan, eta 1763ko Parisko Itunak eta 1783ko Versaillesko Itunak azken kolpea eman zien euskal arrantzaleei Kanada ekialdeko kostalde eta uharteetan.

## Euskal Herriko baleazaleak gaur egun 
[eskuinera|250px|thumb|Balearen hezurdura [Biarritzeko itsas museoan.]]
XVI. eta XVII. mendeetan Bizkaiko golkoan euskal balea galtzeak Euskal Herriko baleazaleak ere desagertzea ekarri zuen..

Bizkaiko golkoan harrapaturiko hiru euskal balearen hezurdurak ikusgai dira museoetan:
* Donostian harrapatutakoa, Gipuzkoako Ozeanografia Elkartearen museoan.
* Zarautzen harrapatutakoa, Kopenhageko museo zoologikoan.
* Getarian harrapatutakoa, Napoliko museo zoologikoan.

Balearen arrantza gogoratzeko, Euskal Herriko kostaldeko herri askok balea irudikatu zuen bere armarrian, eta armarrian dute oraindik. Hona hemen herri horien zerrenda:. Bizkaiko eta Euskal Herriko azken arpoilariak Ramón Intxausti Puiana (Elantxobe 1909 - Gijón 1988) eta Juan José Zubiaur Irazabal (Erandio 1905 - Erandio 1976) izan ziren.

### Museoak 
* Albaola Itsas Kultur Erakundea, Pasai San Pedro.
* Untzi Museoa, Donostia.
* Gipuzkoako Ozeanografia Elkartearen museoan, Donostia.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Ikus, gainera 
* *Eubalaena glacialis*
* Balea
* Martin Oiharzabal

## Kanpo estekak 
*  Joseba Aurkenerena: Euskal Baleazaleak itsaso izoztuetan barrena Kazeta.info.
*  Joseba Aurkenerena: Euskal Baleazaleak itsaso izoztuetan barrena (eta II ) Kazeta.info.