Aiara

**Aiara** (ofizialki *Aiara / Ayala*) Arabako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Gasteiztik 46 bat kilometrora dagoena. Udalerriak Arespalditza du herriburu, eta beste 22 herriz ere osatua dago; populatuena Luiaondo da.

Aiaraldeko eskualdea osatzen du Amurrio, Artziniega, Okondo eta Laudio udalerriekin batera.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Gorobel mendilerroa udalerriaren hegoaldean dago, Burgosko probintziako Merindadeen eskualdetik banatzen duela.

Ikustekoa da Soxotik gertu dagoen *Peñaladros* izeneko ur-jauzia, 25-30 metroko garaiera duena.

### Udalerri mugakideak 
Aiarak mugakide ditu iparraldean Gordexola (Bizkaia) eta Okondo; ipar-ekialdean Laudio; ekialdean Amurrio; hego-ekialdean Urduña (Bizkaia); hegoaldean Merindadeak (Burgos); eta mendebaldean Artziniega eta Merindadeak (Burgos).

## Historia 
Historikoki garrantzi handia izan du, batez ere Erdi Aroan, azken hamarkadetan gainbehera badator ere. Gaur egun 3.000 biztanlera ere ez da heltzen udalerri osoa.

Historiaurreari dagokionez, hiru trikuharri aurkitu dira Aiaran; haietariko bi Añesen, eta Menoion bestea. K.a. XXV. mendekoak omen dira.

Toponimoa dokumentatuta dago X. mendetik aurrera. Donemiliagako goldean ere *Aialha* bat agertzen da, baina hori Aiara hori, Dulantzi aldekoa da.

## Banaketa administratiboa 
Aiara udalerria 24 herriz osatua dago, 23 kontzejutan antolatuta daudenak:

* Aginaga
* Añes
* **Arespalditza** (herriburua)
* Beotegi
* Erbi
* Erretes-Lanteno
* Etxegoien
* Izoria
* Kexaa
* Lanteno
* Lexartzu
* Luiaondo
* Luxo
* Madaria
* Maroño
* Menagarai
* Menoio
* Murga
* Olabezar
* Opellora
* Ozeka
* Sanbantone
* Soxo
* Zuhatza

## Demografia 
Nekazaritzari lotutako udalerria izanik, Aiarak ez zuen gora-behera demografiko handirik izan XX. mendean. Mende horren bigarren erdialdean beherakada txiki bat izan zuen, baina XXI. mendearen hasieran biztanleak irabazi zituen.

## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Aiarako azken alkateak:

a 2000ko Maiatzean Florencio Alamillo Barandiaran Alkatea zendu zen.

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
[thumb|250px|[Kexaako monumentu multzoa|Kexaa dorretxea.]]

### Ondasun nabarmenak 
* **Arespalditzako parrokia** (Andre Maria Jasokundekoa), XI. mendekoa, atari erromanikoarekin.
* **Atxa dorretxea**, Arespalditzan, XVII. mendekoa.
* **Etxaurrengo Andre Mariaren santutegia**, Menoion, XVIII. mendekoa, Gorobel mendien ikuspegi ederrak eskaintzen dituena.
* **Kexaako dorretxe-gotorlekua**, XIV. mendean eraikia estilo gotikoan.
* **Lantenoko eskolak**, kultura interesdun ondaretzat izendatuak.
* **Murgako dorretxe-jauregia**, 1272an eraikia.
* **Negorta dorretxea**, Zuhatzan, XV. mende bukaera aldera eraikia.
* **San Bizente eliza**, Añesen, XII. mendekoa, atari erromaniko ederrarekin.
* **Ureta dorretxea**, Lantenon, XIV.-XV. mendekoa.
* **Zubiete dorretxea**, Lantenon.

### Euskara 
XIX. mendera arte ibarreko herri batzuetan euskara mantendu egin zuten, baina hortik aurrera gainbehera handia gertatu da Aiaran. Gaur egun, aiararren ia laurdena euskalduna da, eta haiek biltzeko asmoz Hogeitalau Euskara Elkartea sortu zuten.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Arespalditza (Ayala-Aiara) - Palacio Atxa 2.jpg|Atxa dorretxea Arespalditzan.
Fitxategi:Arespalditza (Ayala-Aiara) - Palacio de Cerrajería 5.jpg|Cerrajería jauregia Arespalditzan.
Fitxategi:Aiarako Zuhatzako Negorta dorretxea.jpg|Negorta dorretxea, Zuhatzan.
Fitxategi:Torre y campanario de Quejana.jpg|Kexaako dorretxe-gotorlekua.
Fitxategi:Torre de los Murga 03.jpg|Murgako dorretxe-jauregia.
Fitxategi:016 Llanteno - Zubiete dorretxea.jpg|Zubiete dorretxea, Lantenon.
Fitxategi:Ureta dorretxea 3.jpg|Ureta dorretxea, Lantenon.
Fitxategi:Escuelas de Llanteno.jpg|Lantenoko eskolak.
Fitxategi:Maroñoko urtegia 02.jpg|Maroñoko urtegia

## Aiarar ospetsuak 
* Martin Aiala (Arespalditza, ? - 1556), Antiokiako patriarka
* Frantzisko Mendieta Retes (1556-¿?), pintore eta idazlea. *Fernando Katolikoaren Bizkaiko Foruen zin egitea* margolanaren egilea.
* Eugenio Llaguno (Menagarai, 1724-1799), politikari eta euskaltzale ilustratua.
* Andrés Antonio Gorbea (Menagarai, 1792-1852), matematikaria.
* Estanislao Urkixo Landaluze (Murga, 1816-1889), Madrilgo alkatea 1883an
* Anuntxi Arana Murillo (1947) antropologoa eta irakaslea. Orozko Haraneko eta Iparraldeko kondaira mitikoak sakonki aztertu zituen. Iparraldean euskaraz aurkeztu zen lehenengo doktorego-tesia izan ze berea,
* Iñaki Isasi (Arespalditza, 1977), txirrindularia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Aiaraldea

## Kanpo estekak 
* Aiarako Udalaren webgunea
*  «Aiara», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* Aiarako toponimia, Euskaltzaindiaren *Euskal Onomastikaren Datutegia*n.
* Aiaraldeko Turismo Elkartearen webgunea
* Aiara, Eusko Jaurlaritzaren *euskadi.net* webgunean.
* Kexaako Aiala dorretxe-gotorlekuari buruzko informazioa, Eusko Jaurlaritzaren *euskadi.net* webgunean.
* Murga dorretxea, Eusko Jaurlaritzaren *euskadi.net* webgunean.
* Negorta dorrea, Eusko Jaurlaritzaren *euskadi.net* webgunean.
* Aialatarrei eta Kexaari buruzko artikulua, *euskonews.com* webgunean.
*  Luiandoko argazkiak, Flickr webgunean.
* Luiandoko argazki zaharrak.