open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adela Montes

**Adela Montes** (Buenos Aires, 1928ko irailaren 6a – *ibidem*, 2024ko apirilaren 4a) argentinar kazetaria izan zen. Ikuskizunetako kazetaritzako aitzindarietako bat bihurtu zen Argentinan. 

## Bizitza 
Espainiar etorkinen alaba, jatorri apala zuen, eta horrek ez zion lehen hezkuntza amaitzeari utzi ere eman. Txikitatik lana bilatu behar izan zuen, eta hamabi urterekin lantegi batean lortu zuen lehen lana. Geroago erizain moduan trebatu zen. Ordurako, zinemarako eta antzerkirako interesa piztu zitzaion. Aktoreen zaleen talde bat sortn zuen, Club de Cazadores de Autógrafos, eta horrek hainbat hedabideren arreta erakarri zuen, Radiolandia aldizkariarena esaterako. Aldizkari honetako artikulu bati esker, lehen lanpostuak lortu zituen entretenimendu-zutabegile gisa, eta azkenean esatari bilakatu zen Radio Libertaden eta Radio Mitren. Gaur egun existitzen ez den Canal TVn bere programa propioa sortu zuen.

Geroago, Atlántida Editorialeko Gente aldizkariko entretenimendu sailaren arduraduna izan zen.

Toño Gallori marrazkilariari inspiratu zion *Cholula, loca por los astros* komikia sortzeko. Harrezkero, *cholulo* hitza Río de la Platako gaztelanian erabiltzen hasi zen pertsona ospetsuak ezagutu nahi dituen norbait deskribatzeko.

Argentinako Telebistako eta Irratiko Kazetarien Elkarteko kide sortzaileetako bat izan zen.

Adina eta osasun arazo anitz izan arren, zutabeak idazten jarraitu zuen *Pronto* moduko aldizkarietan azken egunetara arte. Buenos Airesen hil zen, 95 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moresby uhartea

**Moresby uhartea**, haida hizkuntzaz *Gwaii Haanas*, Kanadako Haida Gwaii uhartediko uharte bat da. Uhartedi horretan Graham uhartetik iparraldera dauden uharteen artean nagusiena da.

Izena Fairfax Moresby britainiar itsasgizonaren omenez darama.

3.399 kilometro karratuko azalera du, eta 2016an 340 biztanle zituen.
Kafe luze

**Kafe luzea** kafe hutsean baino ur gehiago jarriz egiten den tabernako kafe-infusioa.

Kafe luzea prestatzeko hainbat modu daude, baina hedatuena tantaka egiteko metodoa da. Horretarako kafe-makina bat erabiltzen da, kafe ehoa duen paperezko iragazki bat daramana, eta 90 eta 100 gradu bitarteko ura pasatzen da bertatik.

Tantaka egiteko metodoa eta kafeontzi melita direla eta, eta ur gehiegi duenez, kafe luzeak ez du kafe-esentziaren aparrik.

Uste denez, Estatu Batuek Italia askatu zuten urtean sortu zen, estatubatuar soldaduek ez baitzuten italiar kafe espresaren zapore bizia jasaten. Orduan, soldadu horiek, prozesatu aurretik, kafeari ura botatzeko eskatzen zuten, eta, beraz, italiar baristek ur beroa botatzen zioten katilura eta gero espresa prozesatzen zuten, soldaduei horrela kafea digerigarriagoa egiten baitzitzaien. Horren ondoren, barista italiarrek  () deitu zioten, iseka eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafe torrefaktu

**Kafe torrefaktua** kafe-landarearen hazia (kafe berdea) beroaren eraginpean jartzean lortzen den produktua da, prozesuaren amaieran azukrea gehituz. Azukreak ale bakoitzaren gainean mintz fin bat eratzen du eta bere kolore beltz distiratsu bereizgarria ematen dio.

Ale torrefaktua biltzen duen azukre-geruzak oxigenoa eta giroko hezetasuna alearen barrualdera sartzea zaildu egiten du, eta kafearen olioak alearen gainazalera ateratzea oztopatu egiten du; horregatik, asko atzeratzen du alearen oxidazioa airearekin kontaktuan, hau da, mintzea, eta, horrela, haren kontserbazioa hobetzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafe-likore

**Kafe-likorea** kafez, azukrez eta brandyz edo uxualez egindako likorea da, bakarrik edo postreen edo koktelen osagai gisa kontsumi daitekena. Jamaikan agertu zen XVII. mendean. Galizian oso ezaguna da, eta likore tradizionaltzat har daiteke.

Izotzarekin har daiteke, edo bero *crème fraîche* apur batekin. Barietate ugari daude, beste osagai askorekin aromatizatuak, banilla kasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uxual

**Uxuala** () patsa destilatuz lortzen den pattarra da. Edari destilatu gardena da, % 50etik gorako alkohol edukia duena. Espainiako iparraldean, batez ere Galizian, tipikoa da baina baita Asturiasen, Gaztela eta Leonen eta Kantabrian ere (nagusiki Liébana inguruan). Bertan, arrunki, *augardente* edo *aguardiente* () esaten diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Márcia Denser

**Márcia Denser** (São Paulo, 1957ko maiatzaren 23a – *ibidem*, 2024ko apirilaren 5a) brasildar idazle eta kazetaria izan zen.

## Bizitza 
1974an komunikazio eta arteetan lizentziatu zen Mackenzie Unibertsitate Presbiterianoan. 23 urterekin idatzi zuen *Tango Fantasma* ipuin bildumarekin debutatu zen literaturan. Kazetari gisa, *Nova*, *Interview* eta *Vogue* aldizkarietan eta *Folha de S. Paulo* egunkarian lan egin zuen. *Very Prazer* (1982) eta *O Prazer é Todo Meu* (1984) emakume idazleen ipuin erotikoen antologiak bildu zituen. 2003an, komunikazio eta semiotikako graduondokoa egin zuen São Pauloko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean.

2024ko apirilaren 5ean, familiak Denserren heriotza Twitterren bidez jakinarazi zuen.

## Lanak 

;Ipuinak
* *Tango Fantasma* (1977)
* *O Animal dos Motéis* (1981)
* *Exercícios para o Pecado* (1984)
* *Diana Caçadora* (1986)
* *Toda Prosa* (2002)
* *Toda Prosa II: obra escolhida* (2008)

;Eleberriak
* *Caim - Sagrados Laços Frouxos* (2006)
* *DesEstórias* (2016)

;Haurrentzako liburuak
* *A Ponte das Estrelas* (1994)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafe-suzedaneo

**Kafe-suzedaneoak** ez dira hortik eratorritako produktuak, normalean kafeinarik gabekoak, kafea imitatzeko erabiltzen direnak. Ordezko horiek arrazoi mediko, ekonomiko edo erlijiosoengatik erabil daitezke, edo, besterik gabe, kafea- baldintza geografikoengatik edo gehiegizko prezioengatik- eskuragarri ez dagoelako. Zereal txigortuzko edariak ohiko kafe-suzedaneoak dira.

Urritasun garaietan, hala nola gerretan eta gerraosteetan, suzedaneo asko prestatu izan dituzte. Adibidez, Turkian, Otomandar Inperioaren gainbeherak jasandako elikadura-eskasian, Lehen Mundu Gerran, garbantzu-kafeak turkiar kafe ospetsua ordezkatu zuen. Espainian edo Proventzan ere aurki daiteke, gero eta gutxiago bada ere, garbantzu txigortuz eta ehoz egindako kafea. Estatu Batuetan,  Bigarren Mundu Gerran, txikoriaz egindako kafearen salmenta erregistratu zen, baita Italian ere, eta Herbehereetan tulipan-erraboilezko kafearen ekoizpena erregistratu zen.

Kafe-suzedaneoak haurrei edo kafeina saihestu behar duten pertsonei zerbitzatutako janariak prestatzean erabiltzen dira batzuetan, edo kafea baino osasungarriagoak direla uste izatean. Zenbait sukaldaritza-tradiziok, korearrak adibidez, ale txigortuz egindako edariak dituzte kafe edo tearen ordez (*boricha*, *oksusu cha* eta *hyeonmi cha* barne). Edari horiek ez dute kafea ordezkatzen, baizik eta beren nitxoa edari bero gisa okupatzen dute (aukeran, goxatua).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basolatik berri onik ez

***Basolatik berri onik ez*** komikia Orbaizetako olari buruzko eleberri ilustratua da, alegiazko istorio bat. Gidoia Asisko Urmenetarena da, eta marrazkiak Joseba Larratxerenak. Ikastolen Elkartearen argitaletxearen eskutik liburu formatuan argitaratu zen komikia 2020an, baina lehenago argitaratu zen atalka Xabiroi aldizkarian.
Fitxategi:Joseba Larratxe (1).jpg|Joseba Larratxe
Fitxategi:Fábrica de Armas Orbaizeta 6.JPG|Orbaizetako Ola
Fitxategi:2020 Asisko Urmeneta - Donapaleu 1.png|Asisko Urmeneta

## Pertsonaiak 
Orbaizetako errege arma-fabrikaren istorio honetako pertsonaia nagusiak hauek dira: 

* Mandazain (ikaskina)
* Hartzain (hartzaren jabe eta hezitzailea)
* Goait soldadua
* Latsaria (etxekoandre, arropa garbitzailea)
* Olaria (burdin-labeetako langilea)
* Ehiztaria (pizti-harrapatzailea)
* Olajauna, 
* Barbera  (bizargina)
* Gerlari zalduna
* eta oreinak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ni ez naiz Mikel Laboa
## Kanpo estekak 
* *Basolatik Berri Onik Ez**.* &#x20;Joseba Larratxe - Youtube&#x20;

* Joseba Larratxaren lanak ikusteko: 
* *20 · joseba larratxe, josevisky.*  Magala Podcasta- Antxeta Irratia - Spotify 2024-03-25 (Noiz kontsultatua: 2024-03-27).
Txokolate-suzedaneo

**Txokolate-suzedaneoak** formatu edo moldeaketa berezien bidez txokolatearekin nahas daitezkeen prestakinak dira. Txokolate-suzedaneoek giza elikadurarako kakao- eta txokolate-produktuetarako ezarritako baldintzak betetzen dituzte, kakao-gurinren ordez beste landare-olio jangarri batzuk erabili direnean izan ezik. Txokolate-suzedaneoak nahitaez adierazi behar dira etiketetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xaxixiloaga

**Xaxixiloaga** (edo Sasiziloaga) Zuberoako haitzuloa da, non M. Boucherrek Madeleine aldiko labar pinturak aurkitu baitzituen 1950ean, Etxeberri leizeko pinturen aurkikuntza ondoren. Altzürüküko eta Ozaze-Zühara udalerrien artean dago. Zenbait aztarna litiko ere aurkitu zituzten, horien artean hiru orri. 

Paleolitoko giza aztarnak dituzten bost kobazulo ezagutzen dira Arbailako mendigunean, elkarren artean 5 km-ko erradioan: Haregi, Gatzarria, Etxeberri, Sinhikole eta Sasiziloaga. Hargaina mendian dauden lehenengo biek etxebizitza-hondarrak soilik, besteak, berriz, apainduta daude. thumb|331x331px|Arbaila, Kanbillu, Suhurtegarai, Maidalena, Muskildi, Mehaltzu eta Souek mendilerroen mapa topografikoa. Sasiziloaga Arbailan dago, maparen behe ezkerrean.2007an, Diego Garate arkeologoaren taldeak Arbailletako labar-artearen berraztertzeko lana abiatu zuen (Etxeberri, Zihinkola eta Xaxixiloaga karbeetan).

Egun, monumentu izendapena daukate pintura horiek. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nescafé

**Nescafé** istanteko kafe marka bat da, Nestlé konpainiaren jabetzakoa dena. "Nestlé" eta "café" hitzen portmanteaua, Max Morgenthaler eta bere taldean zazpi urtez lanean izan ondoren, 1938an merkatura atera zuten.

1950eko eta 1960ko hamarkadetan Estatu Batuetan markak Nescafé izena izan zuen. Ondoren, Nestlék Nescafé ordezkatu zuen Taster's Choice izeneko marka berri batekin. 2003an, konpainiak Nescafé marka sartu zuen berriro, eta produktuari Nescafé Taster's Choice esaten diote gaur egun.

## Kanpo estekak
SS Torpehall

**SS Torpehall** Lehen Mundu Gerraren aurretik eraikitako zamaontzi txiki bat zen. 1910ean amaitua, Mendebaldeko Afrikako merkataritzara zuzendua zegoen. 1936-1939ko Espainiako Gerra Zibilean, bonbardaketa frankistek hondoratu zuten ontzia; ontzia Valentziara (Espainiara), zihoan Marseillatik (Frantzia), gari eta gerra-material karga batekin, bonbaketari frankistek Valentziatik milia batera (1.6 km) hondoratu zutenean, 1938ko maiatzaren 25ean.

## Torpehall Euskal Herrian 
Torpehall itsasontzia protagonismo izan zuen Bilboren itsas blokeoaren hilabeteetan. Frankistek apirilaren 6an ezarri zuten blokeo hori, Euskal Herritzeko erresistentziarekin amaitzeko. Egun horretan bertan izan zen lehen gertakaria: Thorpehall ontzi ingelesa gerarazten saiatu ziren frankistak, baina hiru destruktore ingelesen laguntzarekin Bilbora iristea lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osorno probintzia

**Osorno probintzia** () Txileko hegoaldeko Los Lagos (X) eskualdeko lau probintzietako bat da. Probintziak  azalera du eta zazpi komunetan banatuta 221.496 biztanle. Probintziako hiriburua Osorno hiria da.

Osorno Txileko hegoaldean dagoen hiria da, Patagoniako iparraldeko lurraldean, Los Lagos eskualdean. Txileko Patagonia Hegoaldeko 39° latitudean hasten da Valdivian eta, ondoren, Chiloe uhartetik eta Ozeano Barean zehar hegoaldera eta Andeetako Cordilleratik hegoaldera jarraitzen duten fiordoetatik jarraitzen du, Horno Lurmuturrean Hego 56°ko latitudera iritsi arte. Probintziak Txileko mendaterik maizatuenetako bat du, Cardenal Antonio Samoré mendatea, probintzia Argentinako Villa La Angostura eta San Carlos de Barilocherekin lotzen dituena.

## Administrazioa 
Probintzia gisa, Osorno bigarren mailako administrazio-dibisio bat da, presidenteak izendatutako probintzia gobernadore batek gobernatzen duena. Osorno probintziak zazpi komuna ditu; komuna bakoitza bere udalak gobernatzen du, alkate batek buru.

### Komunak 
 
*Osorno
*Puerto Octay
*Purranque
*Puyehue
*Río Negro
*San Pablo
*San Juan de la Costa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Diario Austral de Osorno Osornoko egunkaria
Hédi Nouira

**Hédi Amara Nouira** (Monastir, 1911ko apirilaren 5a – La Marsa, 1993ko urtarrilaren 25a) tunisiar politikaria izan zen. Tunisiako lehen ministroa izan zen 1970etik 1980ra.

1958an Tunisiako Banku Zentraleko gobernadore izendatu zuten. 1960ko hamarkadan sozialisten esperimentazio-aldi labur batek porrot egin ondoren, Nouirak ekonomia liberalizatu zuen 1970eko hamarkadan. 1970ean lehen ministro izendatu zuten, ekimen pribatuaren aldeko jarreragatik eta finantza-ezagutzagatik. 1980an politikatik erretiratu zen bihotzekoa izan ondoren.
Anna Filosofova

**Anna Pavlovna Filosofova** (; jaiotzez **Anna Pavlovna Diagileva**; San Petersburgo, Errusiako Inperioa, 1837ko abuztuaren 17agreg./abuztuaren 5ajul. - *ibidem*, 1912ko martxoaren 30agreg./martxoaren 17ajul.) errusiar feminista, aktibista eta filantropoa izan zen.

Filosofova familia noble eta aberats batean jaio zen. Vladimir Filosofovekin ezkondu zen gaztetan eta harengandik hartu zuen ezkon-abizena. Biek sei seme-alaba izan zituzten. Hasieran jopuen egoeraz arduratuta, feminista bihurtu zen Maria Trubnikovaren irakurle taldean sartu ondoren, zeinak gaiaren inguruan hezi zuen. Trubnikova eta Nadezhda Stasovarekin batera, Filosofova Errusiako emakumeen mugimenduko lehen buruetako bat izan zen. Hirurei eta haien aliatuei "triunbiratoa" zeritzaien. Emakumeen independentzia kulturala eta ekonomikoa sustatzeko diseinatutako hainbat ongintza-erakunde sortu eta zuzendu zituzten, hala nola, San Petersburgoko Herritarrentzat Ostatu Merkeen eta Beste Onura batzuen Elkartea. Filosofova erakunde horretako presidente izan zen hainbat urtez.

Gerora, triunbirato delakoak gobernuko funtzionarioak emakumeen goi mailako heziketak baimentzea lortu zuen, eta ondorioz Vladimirskii ikastaroak eta Bestuzhev ikastaroak sortu ziren. Ekinbidean izan zuten etengabeko aurkaritza zela eta, haien lorpenak batzuetan mugatu edota deuseztatu zituzte . Filosofovak eskola misto bat ere sortu zuen bere familiaren lurretan. 1879tik 1881era, Filosofova erbesteratu zuten iraultzailezalea zelakoan. Errusiara itzuli ondoren, errusiar emakumeen aldeko aktibista eta filantropo gisa lanean jarraitu zuen. Trubnikova eta Stasova baino luzeago bizi izan zenez, 1905eko Errusiako Iraultzan parte hartu eta 1908ko Errusiako emakumeen lehen batzarra zuzendu ahal izan zuen, ondoriox ikur feminista itzaltsua bihurtuz. Filosofova 1912an hil zen 74 urte zituela.

## Kanpo estekak
Pistoi-kafegailu

**Pistoi-kafegailua** kafea edo tea egiteko gailu sinplea da, beste kafegailu batzuetakoa baino kafe sendoagoa ematen duena. 1850eko hamarkadan Frantzian asmatua, bertsiorik zaharrena 1852an patentatu zuten Jacques-Victor Delforgek eta Henri Mayerrek..

## Funtzionamendua 
Kafegailu mota honen funtzionamendua oso erraza da: oso ur beroa botatzen da hondoan, kafearen nahasketa ehoarekin batera (10 gramo kafe eho 180 mililitro ur bakoitzeko), eta minutu batzuetan pausatzen uzten da (egokiena ura 93 °C-era iristea da, tenperatura ezin hobea baita kafea ateratzeko). Edabearen zaporea garratza da erauzketa tenperatura horietan egiten bada (disolbatzen diren lehen substantziak kafe-alearen azidoak baitira), eta mikatza tenperatura horietan egiten bada. Atseden-denbora 4 minutukoa da, baina kafearen eta gustuen arabera 5-10 minutu inguru iraun dezake (edabearen zaporea garratzagoa da zenbat eta denbora gehiago utzi atseden hartzen; aleak gehiago eta gehiago disolbatzen baitira minuturo). Hasierako prozesu horretan, pistoia goiko aldean utzi da.

Une batzuk igaro ondoren, pistoia estutu eta enboloa jaitsi egiten da, ura goiko aldean kafe-disoluzioarekin bereiziz eta kafearen hondarrak beheko aldean utziz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xeromphalina campanella

***Xeromphalina campanella*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,4 eta 1 cm bitarteko diametrokoa, oso fina, unbilikatua erdian, oso ildaskatua, kanpaitxo itxurakoa, hori-marroi bizi kolorekoa, eguraldi hezearekin marroia. Ertz biribildua, izurtua eta ildaskatua,

**Orriak:** Oso zabal, zainekin eta dekurrenteak, hasieran hori argiak eta gero hori-gorrixkak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 1 eta 1,5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,1 eta 0,15 cm bitarteko lodierakoa. Mehea, betea eta gero barnehutsa. Gorri-arre ilun kolorekoa, behealdean ilunagoa.

**Haragia:** Gutxi era zapore nabarmenik gabea,

**Etimologia:** *Campanella* epitetoa kanpaitxo, esan nahi duen "campanilla" hitzetik dator. Bere formagatik.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

## Sasoia eta lekua 
Maiatzetik urrira. Usteltzen ari diren goroldioz estalitako motzondoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Guatemala, Costa Rica, Kolonbia, Bolivia, Txile, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia, Txina, Mongolia, Hego Korea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agaricus augustus var. perrarus

***Agaricus augustus var. perrarus*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Nahiko jangarri ona, almendra usain biziegia duen arren.  

Sinonimoak: *Psalliota perrara*, *Agaricus perrarus*, *Agaricus peronatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 eta 15 (20-25 cm arte), globo itxurako-hemisferikotik zabaldura, haragitsua. Kapelaren azala ez oso ezkatatsua, hondo okre-hori-lehoi kolorekoaren gainean (zuria ez)

**Orriak:** Libreak, ia adnatuak, trinkoak, haragi kolore zurbilekoak edo arrosak. Ertz zurbila, antzua.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 9 eta 15 cm bitarteko garaierakoa, oinarrira pixka bat loditua, horitu egiten da igurztean. Eraztun zabala, iraunkorra, mintzezkoa, zuri-krema kolorekoa, behealdean arre-lasto koloreko ezkatak izaten ditu.

**Haragia:** Sendoa eta zuria (horitzeko joerarekin). Almendren usain handiarekin (edo pixka bat anisarena), zapore gozoa eta atsegina. Espora-jalkina marroi ilun kolorekoa.

**Etimologia:** *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen “agarikón” hitzetik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua 
*Agaricus augustus var. albus* delakoak, ezkata horixkak hondo zurian (ez horixka). *Agaricus impudicus* edo *variegans* espezieak, *Lepiota cristata* usain desatsegina du.

## Sasoia eta lekua 
Udaberriaren amaieran eta udazkenean. Gregario hazten da. Batez ere koniferoen basoetan, baina baita hostozabalenetan ere. Zelaietan.

### Banaketa eremua 
Mendebaldeko Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iris Chang

**Iris Shun-Ru Chang**, txinera tradizionalean, 張純如; txinera sinplifikatuan, 张纯如 pinyin,  *Zhāng Chúnrú*; (Princeton, New Jersey, 1968ko martxoaren 28a – Los Gatos, Kalifornia, 2004ko azaroaren 9a) txinatar jatorriko idazle eta kazetari estatubatuarra izan zen, Nankingo sarraskiari buruz idatzitako *La violación de Nankín durante la segunda guerra sino-japonesa* eleberri dokumentalagatik ospea ezagutu zuena. *Finding Iris Chang* liburuaren eta 2007ko *Iris Chang: The Rape of Nanking* dokumentalaren objektu izan da.

## Biografia 
Txinatik emigratutako bi unibertsitate-irakasleren alaba, Champaignen (Illinois)  hazi zen. Graduatu ondoren, *New York Times* eta *Chicago* Tribunerako idatzi zuen. Bretton Lee Douglasekin ezkondu zen, eta harekin izan zuen seme bakarra, Christopher. San Josen, Kalifornian  bizi izan zen, eta depresioak jota bere buruaz beste egin zuen.

Chang-ek hiru liburu idatzi zituen, txinatar jatorriko asiarrek eta estatubatuarrek historian izandako esperientziak biltzen dituztenak.  Lehenengoak, *Thread of the Silkworm* (Zeta haria) (1995), 1950eko hamarkadako Mehatxu Gorriaren garaiko Tsien Hsue-shen (edo Qian Xuesen) irakasle txinatarraren bizitza kontatzen du. Tsien izan zen NASAren (JPL) Zorrotadarako Propultsio Laborategiaren sortzaileetako bat, eta urte askoan Estatu Batuetako militarrei Alemania naziko zientzialariei galdeketa egiten lagundu zien, baina bat-batean espioi bat eta AEBko Alderdi Komunistako kide bat izatea leporatu zioten. 1950etik 1955era bitartean etxean atxilotuta egon zen. 1955eko irailean, Txinara itzuli zenean, Dongfeng misilen programa garatu zuen, eta geroago zeta-harraren misila, Irakeko militarrek Iranen aurkako gerran eta ironikoki Golkoko Lehen eta Bigarren Gerran Estatu Batuek gidatutako koalizioen aurka erabiliko zutena.

## Nanking-eko bortxaketa, Chang-en lanik ezagunena 
Bere bigarren liburua, *The Rape of Nanking:The Forgotten Holocaust of World War II (Nanking-eko bortxaketa: Bigarren Mundu Gerratik ahaztutako Holokaustoa)* (1997), Nankingeko Masakrearen 60. urteurrenean argitaratu zen, eta, neurri batean, bere aitona-amonen sarraskitik ihes egin zuteneko historian oinarrituta dago. Bigarren Sino-Japoniar Gerran Japoniako Armada Inperialaren indarrek Txinaren aurka egindako ankerkeriak dokumentatzen ditu, eta biktimei egindako elkarrizketak ere baditu. *New York Times*-eko Best sellerren zerrendan egon zen 10 astez. Liburuan oinarrituta, film dokumental amerikar bat, *Nanking*, 2007an kaleratu zen.

## Lanak 
* *Thread of the Silkworm* (1995),
* *The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II* (1997),
* *The Chinese in America* (2003),

*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Minnie Vautrin
* John Rabe
* Tsien Hsue-shen
* Nanking (filma)

## Kanpo estekak 
* IrisChang.net Iris Chang
* Iris Chang papers
* Global Alliance for Conserving the History of World War II in Asia
* Rape of Nanking, January 11, 1998.
* "Nightmare in Nanking"
* Iris Chang radio interview
* Iris Chang The Movie Iris Chang-en historioa
* Iris Chang Memorial Fund .
* "The Passion of Iris Chang"
* Galbraith, Douglas A Winter Txinan
Pilar Parcerisas

**Pilar Parcerisas Colomer** (Manresa, Bartzelona, Katalunia, 1957) bartzelonar arte-kritikaria, arte-historialaria, erakusketen komisario independentea eta gidoilaria da.

## Biografia 
Artearen Historian doktoratu zen eta Informazio Zientzietan lizentziatu zen UABn. *Región 7* egunkariaren sortzaileetako bat izan zen. Harald Szeemannekin ikasi zuen komisario lanean. 

### Lan ibilbidea 
Hainbat arte-erakusketa komisariatu ditu. *Avui* egunkariaren arte-kritikaria ere bada. Gidoilari gisa, *Entreacto* (1988), *La última frontera* (1992) eta *Babaouo* (1997) filmetako gidoiak idatzi ditu.

Arte Kritikarien Nazioarteko Elkarteko (AICA) kidea eta MACBAko kontseiluko kidea da. Joan Miró Fundazioaren Patronatuko kidea izan da, Kataluniako Generalitatearen Kultura Sailaren ordezkari gisa. 2009ko urtarrilaren 21ean, Kulturaren eta Arteen Kontseilu Nazionaleko presidenteordea izan zen. Kataluniako Arte Kritikarien Elkarteko (ACCA) presidentea ere izan da, ondoren Joan Maria Minguetek jarraitu zuen.

2024ko otsailaren 8an *Arte conceptual frente al fascismo decadente(Arte kontzeptuala faxismo dekadentearen aurrean)* izenburupean, Pilar Parcerisasek gerraostean jaiotako belaunaldi baten erreakzioa azaldu zuen, bere proposamen artistikoa arte politiko bihurtu zuena.

## Erakusketa komisariatuak 
Hauexek dira egin dituen erakusketa garrantzitsuenetako batzuk:

* Maria Josep Balsach eta Carles Hac Morekin batera, Espai 10eko erakusketa-zikloan komisarioa izan zen 1983-1984 ikasturtean.
* ''Idees i Actituds. Entorn de l'art conceptual a Catalunya, 1964-1980...* (1992)
* *Joseph Beuys.'Manresa Hb* (1994)
* *Agnus Dei. L'art romànic i els artistes del segle XX* (1996)
* *Dalí. Afinitats Electives* (2004)
* *Man Ray, llums i somnis i Accionisme vienès* (2008)
* *Il·luminacion-ak. Katalunia visionària* (2009)
* *Construcciones Líriques. Man Ray, Leandre Cristòfol. L'objecte i l'esperit Dadà* (2009)

## Argitalpenak 
* *Equipatge de mà* (1997)- Bere artikuluen aukeraketa *Art & Co* aldizkarian.
* *La màquina de l'art* (2003)
* *Conceptualismo(s). Poético, políticos y periféricos. En torno al arte conceptual en España, 1964-1980* (2007).
* *Barcelona Artz-Zona* (2008)
* *Duchamp en España'' (2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Courtney Lawes

**Courtney Lawes** (Hackney, Londres, 1989ko otsailaren 23a) ingeles errugbilaria da,  bigarren lerroko eta  hirugarren lerroko hegal postuetan aritzen dena. Klubeko ibilbide profesionala Premiership Rugbyko Northampton Saints taldean egin du. 2009ko azaroaren 7an egin zuen debuta Ingalaterrako selekzioarekin, Twickenhamen, Australiaren aurka.

## Ibilbidea 
* Northampton Saints: 2007-

## Palmaresa 
### Northampton Saints 
* Bigarren mailako Ingalaterrako errugbi txapelketa
** irabazlea: 2008
* Ingalaterrako errugbi txapelketa
** irabazlea: 2014
* Europako Errugbi Txapeldunen Kopa
** finalista: 2011
* European Challenge Cup
** irabazlea: 2009, 2014

### Ingalaterrako selekzioa 
* Sei Nazioen Txapelketa
** irabazlea: 2016, 2017, 2020,  
** Grand Slam: 2016
** Triple Crown: 2014, 2016, 2020
* Munduko Errugbi Kopa
** finalista: 2019 
** hirugarrena: 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elmer Ewert

**Elmer Ewert** (St. Catharines, 1934ko irailaren 19a) arkularia da. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Gamble

**Edward Gamble** (Leicester, 1935eko irailaren 8a - 2016ko abenduaren 31) arkularia zen. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Grant

**Mary Grant** (1949ko otsailaren 27a) arkularia da. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes Tella

**Mercedes Tella Comas** (Coruña, Galizia, 1868ko irailaren 22a – Vilafranca del Bierzo, Leóngo probintzia, 1934ko urtarrilaren 30a) coruñar irakaslea, pedagogoa eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Alfredo Tella neba zuen. Irakasle-ikasketak egin zituen Coruñan, eta Madrilera joan zen, gradu normala egin zuen lekura. 

### Ibilbidea 
1896an Madrilgo Eskola Normaleko irakasle laguntzaile izendatu zuten eta 1909an eskola bereko Zientzien ataleko irakasle supernumerario. 1901ean Coruñako Normal eskolako irakasle plaza lortu zuen. Filosofia eta Letretako Fakultatean Pedagogia ikasi zuen. Komunikazioa aurkeztu eta Higieneari eta Demografiari buruzko Nazioarteko IX. Biltzarrari buruzko eztabaidetan parte hartu zuen (1898). Madrilgo Irakaskuntza Lagunen Batzarrean parte hartu zuen eta memoria bat aurkeztu zion Madrilgo Medikuntzako Biltzarrari. *Gaceta de Instrucción Pública*-n idatzi zuen. 1907an Coruñako Eskola Normaleko zuzendari izendatu zuten eta 1911ra arte egon zen karguan. 1914an, berriz izendatu zuten zuzendari, eta erretiratu arte egon zen karguan. Hitzaldiak eman zituen eta artikulu zientifiko, literario eta pedagogikoak idatzi zituen egunkari eta aldizkarietan.

Real Academia Gallegako kidea izan zen.

## Lanak 
* *Aritmética elemental*, 1896 (Maria de la Encarnacion Rigada Ramonekin lankidetzan).
* *Los juegos en la escuela*, 1904.

## Bizitza pertsonala 
Alfredo Tella idazlearen arreba zen eta Mario Sánchez Beladorekin ezkondu zen.

## Aintzatespenak 
* 1929an Alfonso XII.aren Gurutzea jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Jaren

**Ana Jarén** (Sevilla, 1985) Madrilen bizi den ilustratzaile sevillarra da.

## Biografia 
Ana Publizitate eta Harreman Publikoetan lizentziatu zen Sevillako Unibertsitatean. 

### Ibilbidea 
Bere ibilbide profesionala Madrileko moda-komunikazioaren sektorean hasi zuen. Hainbat diseinatzaile, estilista eta aldizkariz inguratuta, bere alderdi sortzaileena piztu zuen, eta lehen lanak hasi zituen ilustratzaile gisa.

Denboraren poderioz, ilustrazioa lanaldi osoko lan bakarra bihurtu zen. 2012tik 2017ra bitartean, Erresuma Batuan eta Belgikan bizi izan zen, herrialde horiek beren estiloa garatzeko eskaintzen zizkioten estimulu guztiak aprobetxatu zituen.

2017an, Espainiara itzuli zen. Bere ospea handitu egin da, argitalpenetarako eta marketarako ilustrazioak egiten dituen proiektuen bidez.

## Estiloa eta teknika 
Anak egunerokotasunean jartzen du arreta, itxuraz txikiak diren baina bertan arrreta jartzeko bezain handiak eta garrantzitsuak diren gauzetan. Benetakoa gustatzen zaio, historia duen 'zaharra'. Asko gustatzen zaio altzariei, oihalezko estanpatuei eta ehundurei erreparatzea, multzoari berotasuna ematen baitiote, azken batean, historia konplexuagoa kontatzen laguntzen dioten elementu guztiei.

Sentimenduen eta emozioen munduak lehentasuna du bere lanean, eta pertsonaiak testuinguru eta egoera gogoragarrietan aurkezten ditu, ikuslearen esperientziarekin osatzen direnak.

Ana Jarének eskuz egiten du lan, batez ere, errotuladoreak, arkatzak edo akrilikoak bezalako teknikak nahastuz, eta neskatotan bezala gozatzen du. Bere lana batez ere paperen bidez egiten du, nahiz eta bere lanak horma-irudietan eta bestelako formatuetan ere aurki daitezkeen.

## Lana 
Beste askoren artean, Vogue, Allure, Glamour, The Washington Post eta beste hainbat baliabide nazional eta nazioartekoetarako ilustratzeko aukera izan du. Nazioarteko argitaletxeentzako liburu eta portada ugari osatu ditu.

McDonald’s, Alhambra, Tanqueray, Lululemon, Just Eat, Meliá, FNAC eta beste hainbat markarekin ere lan egin du, baita zenbait udaletarako ere, hala nola, Madril, Paris edo Sevilla.

### Liburu ilustratuak 
* *Almudena. Biografia bat* (Lumen, 2024)
* *La Edad de la Inocencia* (Alma argitaletxea, 2023)
* *Escritoras* (Lumen, 2023)
* *Astrology Colouring* (LOM ART, 2022)
* *Girls Who Green the World* (Delacorte Press, 2022)
* *Los caminos del Quijote* (Tintablanca, 2021)
* *Amigas* (Lunwerg, 2020)
* *Het Caffènation Koffieboek* (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ana Jarénen webgunea
* Ana Jarénen Instagramen kontua (@anajarenillustration)
Mary Bennett (pedagogoa)

**Mary Letitia Somerville Bennett** (1913ko urtarrilaren 9a - 2005eko azaroaren 1a) unibertsitatean ikasi zuen emakume britainiarra zen; ezaguna, batez ere, Oxfordeko St Hilda's Collegeko zuzendari izan zelako 1965etik 1980ra.

## Biografia 
Mary Fisher 1913an jaio zen, Oxforden, Herbert Fisher historialariaren eta Lettice Fisher gizarte-ekintzaile eta sufragistaren alaba zen; haren amak sortu zuen  (Ama Ezkongabeen eta haien Haurren Kontseilu Nazionala), Oxforden.

Oxford High Schoolen egin zituen ikasketak. Lehen titulua -Literae Humaniores- oso aipamen on eta guziko notarekin lortu zuen, 1933an, Oxfordeko Somerville Collegen, eta, gero, atzerrian ikasi zuen, antzinako Erromako zerealen hornidurari buruzko ikerketak eginez. Bigarren Mundu Gerran, Erresuma Batuko Informazio Ministerioarentzat eta BBCrentzat lan egin zuen, eta, gerraren ondoren, Kolonien Bulegoan sartu zen, Gibraltar, Malta eta Zipreren erantzukizunarekin behin baino gehiagotan.

1955ean lankide batekin ezkondu zen, John Sloman Bennett goi-funtzionarioarekin, eta administrazio publikoa utzi zuen ezkondu ondoren. Society for the Promotion of Roman Studies (en) elkarteko idazkaria izan zen, Westminster Tutors-en eskolak ematen zituen, eta Elizabeth Nuffield Trust-en epaimahaian parte hartu zuen. 

Kathleen Majorren segida hartu zuen St Hilda's College nesken eskolako zuzendari gisa, 1965etik 1980ra. Lehenik eta behin, bere ikastetxean mistotasuna sartzearen aurka agertu zen, ez baitzuen ikusten emakumeen hezkuntza hobetzea zenik; gerora, ordea, iritziz aldatu, eta St Hilda's Collegen mistotasunaren aldeko aurrerapenak geldoegiak zirela uste izan zuen, baina, bera hil ondoren baizik ez zituen onartu ikasle maskulinoak ikastetxeak.

Erretiratzean, Oxforden eta Surreyko txabola batean bizi izan zen, aldizka, eta familiaren historiari buruzko ikerketa egin zuen. Senarra 1990ean hil zitzaion. St Hilda's Collegek zuzendariaren erretratua margotzeko eskatu zion Jean Cookeri. Bularreko minbiziak jota hil zen Surreyn (Thursley), 2005eko azaroaren 1ean.

## Argitalpenak 
* The Ilberts in India, 1882–1886: an Imperial Miniature, London, British Association for Cemeteries in South Asia, 1995
* Who was Dr Jackson? Two Calcutta Families, 1830–1855, London, British Association for Cemeteries in South Asia, 2002 (ISBN 978-0-907799-78-8, lire en ligne)
** 
* Mary Bennett: an Autobiography, Oxford, St Hilda's College, 2006

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Botere hutsune

**Botere-hutsunea** () edo **Autoritaterik eza** zientzia politikan erabiltzen den terminoa da adierazteko agintaririk edo gobernurik eza. Historia politikoan, kontzeptuak hutsune fisiko baten eta egoera politikoaren arteko analogia erabiltzen du, botere-leku batean norbaitek kontrola galdu du eta inork ordezkatu ez duenean.

Orokorrean, ez da inoiz botere-hutsunerik luzaroan irauten, hala ere. Horren adibide dira narkotrafikoa eta ustelkeria. Autoritate bat ez dagoenean, berehala beste taldek hartzen du beren gain hutsik dagoen paper hori, harik eta, antolaketarik ez dutelako, lehiakideek edo goragoko agintariren batek kendu arte.

## Ematen den egoerak 
Botere-hutsunea hainbat egoera posibletan ematen da:
* botere-figura baten ahultzearen ondorioz
* aurretik mendean zegoen talde baten indartze erlatiboaren ondorioz
* boterean dagoen figura hiltzea edo desagertzearen ondorioz
* lehian ari diren taldeen arteko oreka hauskorraren ondorioz.

## Adibideak 
Horrelako egoerak sarritan gerran dauden herrialdetan eman dira. Esaterako Iraken gertatu zen 2003ko gerra ondoren, baita Libanoko gerra zibilaren bitartez ere. Historikoki monarkietan ere kandidato desberdinen arteko gatazken ondorioz gertatu izan da baita. Kasu horietan guztietan, normalean, kanpoko eragileak egoten dira alde desberdinei laguntzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anarkia
* Interregno

## Kanpo estekak
Mary Collin

**Mary Collin** (1860ko apirilaren 1a - 1955eko uztailaren 22a) ingeleseko irakaslea izan zen, eta XX. mendearen hasieran emakumeen sufragioaren defendatzailea. Collin Cardiff eta Barrutiko Emakumeen Sufragisten Elkarteko lehendakaria izan zen.

## Bizitza 
Mary Collin Cambridgen jaio zen, eta Notting Hill High School for Girlsen hezi zuten; ondoren, Bedford Collegen graduatu zen, Londresen, frantsesez eta alemanez. Neskentzako Nottinghameko Bigarren Hezkuntzako Eskolan zazpi urte igaro ondoren, Cardiff Intermediate School for Girlseko zuzendari izendatu zuten (gero Cardiff High School for Girls) 1895ean, eskola inauguratu zenean; 1924 arte eutsi zion postuari. Eskolan ongi kalifikatutako maisu-maistrak bildu zituen, Beatrice May Baker barne, eta Badmintoneko eskolako buru izan zenean, ikuspegi horren kopia egin zuen, progresistagoa izateko. Collinek komunitatean zuen posizioari esker, errespetua areagotu zuen emakumeen mugimendu sufragistaren lider gisa.

Irakasle nagusi gisa, neskei matematika eta zientzia irakastearen alde egin zuen, eta eskola-ikuskatzaileek ere irakaskuntza-kualifikazioa izatearen alde egin zuen. Collin andereñoaren erretratua, artista ezezagun batena, berriro aurkitu zuten San Faganseko Historia Museo Nazionalean, eta ikusgai jarri zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbara Foxley

**Barbara Foxley** (1860ko abuztuaren 20a - 1958ko abuztuaren 26a) unibertsitatean ikasi zuen emakume britainiarra zen, Cardiffeko Unibertsitateko hezkuntza-zientzietako irakaslea eta emakumeen boto-eskubidearen aldeko aktibista. 1911n, Jean-Jacques Rousseauren ''Émile ou de l'Éducation* ingelesera itzuli zuen.

## Biografia 
Barbara Foxley Market Weightonen (Ekialdeko Yorkshire) jaio zen. Bere aita, Joseph Foxley, artzain anglikanoa zen bertan. Lucy Allen zuen ama. Barbara etxean hezi zuten, eta, gero, Manchesterren eta Londresen jarraitu zituen bigarren mailako ikasketak. Cambridgeko Unibertsitateko Newnham Collegen inskribatu zen. Han, historiako tripos (en) ikasketetan aipamen oso ona atera zuen notan, eta irakaskuntza-ziurtagiria lortu. Garaian, Cambridgeko Unibertsitateak ez zien diplomarik eman emakumeei. Dublingo Trinity Collegen *ad eundem'' masterra lortu zuen, beste Steamboat ladies (en) batzuek bezala, eta Cambridgeko Unibertsitateko diploma bat 1949an baino ez zuen jaso, Unibertsitateak 1948an emakumeei tituluak ematea erabaki ondoren.

Galesko hegoaldeko maistra bihurtu zen. Walsalleko Dewsburyko (Mendebaldeko Yorkshire) eskola bat zuzendu zuen 1865az geroztik. Gero, Queen Mary's High Schoolen (en) zuzendaritza hartu zuen. Manchesterreko Victoria Unibertsitatean metodologia irakasle izendatu zuten, eta, 1911n, Cardiffeko Unibertsitatean ikaspostu bat lortu zuen. 1911n, Jean-Jacques Rousseauren ''Émile ou de l'Éducation'' ingelesera itzuli eta argitaratu zuen. 1915ean Millicent Mackenzie erretiratu zenean, Barbara Foxleyk jarraitu zion Hezkuntza-Zientzien Katedraren titular gisa. 1925ean erretiratu zen.

## Jarduera sufragistak eta politikoak 
Barbara Foxley sufragista konprometitua zen. Cardiff and District Women's Suffrage Societyko batzorde betearazleko kidea zen, National Union of Women's Suffrage Societies (NUWSS) elkartearen filiala, NUWSSeko bigarren talde garrantzitsuena. Mary Collinek zuzendutako batzorde exekutiboko kidea zen. 1918an, malgutu egin zen Erresuma Batuko emakumeen boto-eskubidearen debekua, eta emakumeek baldintza jakin batzuetan eman zezaketen botoa. Barbara Foxley National Union of Societies for Equal Citizenshipeko (NUWSSren titulu berria) batzorde exekutiboko kidea zen.

1924an, alderdi liberaleko hautagai izan zen, Cardiffeko Udalaren hautaketa partzial batean, eta hautagai laborista baten parean hautatu zuten. Udal Kontseiluaren barruan, hezkuntza, etxebizitza eta emakumearen gaiak jarraitu zituen. Unitarista zen, Cardiffeko Eliza Unitaristan konprometitua. 

Barbara Foxley Cardiffen erretiratu zen, eta, gero, bere osasuna ahuldu zenean, Llandrindod Wells kostaldeko herriko osasun-etxe batean sartu zen. 1958ko abuztuaren 26an hil zen.

## Argitalpenak 
* Jean-Jacques Rousseauren ''Émile ou de l'Éducation* liburuaren ingeleserako itzulpena, 1911.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Suffragette
* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette'' filma
* Emakumeen sufragismoa

## Kanpo estekak
Rolexgate

**Rolexgate** edo **Rolex afera** Dina Boluarte Peruko presidentea inplikatzen duen ikerketa fiskal bat da; aferaren oinarria ondasun-aitorpenean erregistratu ez ziren luxuzko erloju, Rolex markakoak, alegia, eta osagarriak dira. Ikertzaileen arabera ustezko ustelkeria eta legez kanpoko aberastearen kasua izan daiteke. Boluartearen erantzunak momentuz ez dute inor asetu.

## Aferaren hasiera 
Martxoaren 18an, Ernesto Cabral Rojasek egindako *La Encerrona*ren txosten batek eztabaida piztu zuen. Erreportain Dina Boluarte Zegarra Peruko presidentearen argazkiak erakusten ziren, tartean bilduma zabal bateko erlojuak zeramatzatela. Erlojuak luxuzkoak izanik, Hauteskunde Epaimahai Nazionalean deklaratu gabeak ziren. 14 erloju detektatu ziren, eta gero 17ra igo ziren. Duela gutxi egindako Rolex markako erloju batzuk identifikatu ziren eta horrek susmoak sortu zituen. Horrez gain, Ayacuchoko Gobernadore Erregionalari, Wilque Oscorimari, lotu zitzaion, ustelkeria-historia batengatik, epaileei gama altuko erlojuak oparitzeagatik.

Martxoaren 20an, Ministerio Publikoak Dina Boluarteren aurretiko ikerketak hasi zituen, ustez bidegabeko aberasteagatik eta luxuzko Rolex erlojuen jabetzari buruzko informaziorik ez emateagatik. Fiskaltzak adierazi zuen Boluartek ez zituela ondasun horiek Hauteskunde Batzordearen aurrean deklaratu. Martxoaren 22an, Dina Boluartek Fiskaltzaren aurrean bere aurkako akusazioak argitzeko prest zegoela adierazi zuen, bere ondarean irregulartasunak egon zirela ukatuz. Bestalde, Casa Bancherok, Peruko Rolex-en banatzaile ofizialak, ukatu egin du Dina Boluarte bere bezeroa zenik edo erlojuak erosi zituenik.

## Miaketak 
Martxoaren 29an poliziak Dina Boluartek Surquillon duen etxean sartu ziren. Arratsaldean Gobernu Jauregian sartu ziren ere bai. Miaketak egiten ziren bitartean Boluartek ez zuen onartu poliziak objektuak eta ondareak konfiskatzea. Miaketetak erlojuak aurkitu ziren baina baita ere urrezko eskumuturrekoak.

## Ondorioak 
Gerta daieteke Dina Boluartek lehendakaritza utzi behar izatea eskandaluaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Rolexgate: los relojes de la Presidenta*, *La Encerrona*ren artikulua.
Katharine Murray Lyell

**Katharine Murray Lyell**, ezkongabetan **Horner** abizena (Ingalaterra, 1817 – Londres, Ingalaterra, 1915eko otsailaren 6a) britainiar botanikaria, landare biltzailea, taxonomista, biografoa eta argitaratzailea izan zen. Iratzeen mundu-banaketari buruzko liburu aitzindari baten egilea izan zen, eta garaiko zientzialari ospetsuenetako batzuen korrespondentzia-liburuen argitaratzailea.

## Biografia 
Katharineren gurasoak Leonard Horner merkatari eskoziar eta geologoa eta  Anne Susanna Horner (ezkongabetan Lloyd) izan ziren. Sei ahizpa ziren. Aitak ondo hezi zituen bere alabak, eta harekin eramaten zituen zientzia aurreratzeko elkarte britainiarraren bileretara.

Katharine Hornerren ahizpa nagusia, Mary Horner Lyell, geologoa eta konkiologoa zen, eta Charles Lyell geologoarekin ezkondu zen. Katharine geroago Charles koinatuaren anaia gazteenarekin, Henry Lyellekin, ezkondu zen. Bere seme zaharrena, Leonard, parlamentaria izan zen. Dorothea Pertz iloba ere botanikaria izan zen. 

### Ibilbidea 
#### Botanikari 
Botanikari gisa, Katharine iratzeetan espezializatu zen; eta 1870ean, mundu osoko iratzeen banaketa geografikoari buruzko bolumen bat argitaratu zuen. Bere hitzaurrean, zor bat aitortu zion William Jackson Hooker-i iratze-bilduma amaigabearengatik, Sinopsis Filicum (1868an argitaratu zen hil ondoren), baina Lyellen liburua izan zen lehena iratzeen geografiaren ingurua antolatzen, ohiko kategoria taxonomikoen ordez. Indiara joan zen Henry senarrarekin, eta han hainbat eskualdetan jaso zituen landareak, Ganges delta barne, eta garai hartako goi-mailako herritar viktoriarrak ezagutu zituen, hala nola Alfred Russel Wallace eta Charles Darwin zientzialariak eta Harriette Colenso misiolaria (zeinek iratzeak biltzen zituen Katherinerentzat). Bere iratze-bilduma Kew Errege Lorategi Botanikoak  eta Readingeko Unibertsitateko Herbarioak (RNG) partekatzen dute; beste landareak, berriz, museo britainiarrera eraman ziren.

#### Biografo 
Lyellek bere garaiko hiru zientzialariren gutunak eta memoriak idatzi zituen. Charles Lyell koinatu geologoa 1875ean hil zenean, haren lanaren biltzaile eta argitaratzaile bihurtu zen, bi liburukitan laburbilduta. Hamarkada bat geroago, aitaren heriotzaren ondoren, bere idatziekin bi ale argitaratu zituen. Charles Bunbury koinatu paleobotaniko bikainaren bizitza eta lana ere argitaratu zituen. Aro tarte hori ikertzen duten jakintsu guztiek aipatzen dituzte.

## Lana 
### Argitalpen hautatuak 
* Katharine Lyell. *A Geographical Handbook of All the Known Ferns: With Tables to Show Their Distribution*. London: John Murray, 1870.

* Katharine Lyell, ed. *The Life, Letters and Journals of Sir Charles Lyell*. London: John Murray, 1881.

* Katharine Lyell, ed. *Memoir of Leonard Horner, F.R.S., F.G.S.: Consisting of Letters to his Family and from Some of his Friends*. London: Women's Printing Society, 1890.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antoni Fluvià

**Antoni Fluvià**, *Antoine Fluvian de la Rivière*, *Antonius Fluvianus*, *Antonius Ripanus*, *Anthonius Fluviani*, *Antonio de Fluviá* (? – Rodas, 1437ko urriaren 29a) Jerusalemgo San Joan Ordenaren 35. Maisu handia izan zen 1421etik hil zen arte.

Guissonako familia bat zen, Fluvià ibaiak hala abisatuta. 1413an, Jaume II.a Urgellkoari lagundu zion Fernando I.a Aragoikoaren kontrako altxamenduan. Porrot egin ondoren, herrialdetik alde egin zuen, eta Rodasko San Joan Ordenarekin bat egin zuen.

1420an Zipreko defendatzaile izendatu zuten, eta 1421ean Ordenako Maisu Nagusi. Rodas uharteko gotorlekuak indartu zituen, eta mamelukoen aurkako pirateria sustatu zuen. Jano Ziprekoa erregea mamelukoen aurka babestu zuen, baina 1427an borroka gelditu zuen, porrot batzuen ondoren.

Arlo diplomatikoan, Joan II.a Ziprekoa erregearen liberazioa kudeatu zuen, eta su-etena negoziatu zuen Alfontso V.a Aragoikoaren eta Egiptoko sultanaren artean. 1428an, Ordenaren artxiboa eraikitzeko agindu zuen.

Hil zenean, diru asko utzi zuen ospitale bat eraikitzeko, eta 1440 eta 1489 bitartean eraiki zuten.
thumb|Fluviàren armarria
Arantzazu (dokumentala)

***Arantzazu*** (azpititulua gehituz gero, **Arantzazu - 36 zm, 5 mende eta herri 1**) 2023ko euskarazko film dokumentala da, Pello Sarasuak zuzendua eta Arteman ekoiztetxeak egina Arantzazulab ikertegiaren ekimenez. Arantzazuko santutegiaren historia eta bertako frantziskotarren bizipenak jasotzen dituen lana da. 

## Ekoizpena 
Proiektua jaio zen Arantzazulaben ekimenez, Arantzazun fraideen komunitatea gutxitzen zigoala eta, ondare inmaterial gisa elkarrizketak egin nahi izan zituztenean. Elkarrizketa ordu asko pilatu ziren, eta grabaketak gordetzeaz gain, dokumentala ere sor zitekeela ikusi zuten. Fraideen ekarpenez gain, euskal kulturako zenbait lagunen ekarpenak ere bildu ziren dokumentalerako. 

"Espiritualtasuna, kultura eta natura" ardatz dituen lana da, zuzendariaren arabera. Azpitituluko zenbakiek egiten diote erreferentzia basilikako Andre Mariaren irudiaren neurri txikiari (36 zentimetro), komunitatearen antzinatasunari (5 mende), eta *herri 1*, Euskal Herria da.

Elkarrizketa horien bidez errepasatzen diren kontuen artean daude *Jakin* aldizkariaren sorrera, basilikaren eraikuntza eta Oteizaren apostoluena, euskara batuaren batzarra, Gomiztegiko artzain eskola, 20. mendeko azken laurdenetik gertatzen ari den deskristautzea...

## Elkarrizketatuak 
### Fraideak 
* Paulo Agirrebaltzategi 
* Joxe Mari Arregi
* Juan Miguel Dorronsoro
* Juan Ignacio Larrea
* Manolo Pagola
* Angel Txabarri

### Beste batzuk 
* Joseba Intxausti (frantziskotar ohia, ekoizpen lanetan ari zirela hil zen 2023an).
* Lorea Agirre
* Izaskun Andonegi
* Miguel Ángel Alonso del Val
* Miren Elgarresta
* Xabier Euzkitze
* Marije Goikoetxea
* Alazne Guridi
* Jon Sarasua

## Ikus, gainera
* Dokumentalak Euskal Herrian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Dokumentala ikus-entzungai on-line (Primeran).