open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
World War Z

**World War Z** (euskaraz *Z Mundu Gerra*) 2013ko Marc Foster alemaniar-suitzar zinema zuzendariaren film bat da. Filma Max Brooks idazlearen *World War Z* eleberrian oinarritua dago. 2013ko ekainaren 2an Londresen estreinatu zen.

Ipar Euskal Herrian 2013ko uztailaren 5an estreinatu zen, aldiz, Hego Euskal Herrian abuztuaren 2an.

## Argumentua 
Gizateria osoa pertsonak zonbi bilakatzen dituen bapateko pandemia oldarkor batek erasotzen duenean, NBEko Gerry Lane ikertzaile adituak (Brad Pitt) denbora eta ia ziurra den patuaren aurkako lasterketa bizi batean zibilizazioaren desagerpena ekiditen saiatuko da. Gizakien behin betiko desagerpenaren mehatsua dakarren pandemia beldurgarri hau geldiarazteko erantzunaren bilaketan Gerry munduko hainbat herrialdeetatik igaroko da, honela milioika ezezagunen bizia eta baita bere familia berarena ere salbatu asmoz.

## Aktoreak 
* Brad Pitt: Gerry Lane.
* Mireille Enos: Karen Lane, Gerryren emaztea eta haren bi alaben ama.
* Daniella Kertesz: Segen, israeldar gudaria.
* James Badge Dale: Speke, estatubatuar militarra.
* David Morse: Gunter Haffner, CIAko agente ohia, arrazoi ezezagunengatik espetxe abandonatu batean dagoena.
* Fana Mokoena: Thierry Umutuni, Gerryren laguna.
* David Andrews: Mullenaro kapitaina.
* Sterling Jerins eta Abigail Hargrove: Gerry eta Karenen alabak.
* Peter Capaldi: MOEko medikua.
* Pierfrancesco Favino: MOEko Osasun Zentruko burua.
* Ludi Boeken: Jurgen Warmbrunn, Mossadeko buruzagia.
* Grégory Fitoussi: C130ko pilotua.
* Ernesto Cantu: Tomasen aita.
* Matthew Fox: paraxutista.

## Kanpo estekak 
* *World War Z* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *World War Z* filmaren webgune ofiziala
Goleta

thumb|300px|**Goleta**: gibel-masta masta nagusia baino luzeagoa da, biak berdinak izan badsitezke ere.

**Goleta** karel baxuko eta bi mastako itsasontzi arina da, biak berdinak edo atzekoa —mesanako masta edo gibel-masta— aurrekoa —masta nagusia— baino luzeagoa eta bela aurikoak dituena.

## Kanpo estekak
Tartean teatroa

**Tartean teatroa** antzerki-Konpainia bilbotarra da, 2001an sortua. Jokin Oregi, Patxo Telleria eta Mikel Martinez dira taldearen sortzaileak eta arduradunak.

Tartean teatroaren barruan bi lerro desberdin jorratzen dira: batetik *Tartean* zigiluarekin doazen antzezlanak (Pankreas, Ghero, Simplicissimus...); bestea, *Ez dok hiru* sailekoak (Euskera sencilloaren manifiestoa, Lingua Nabajorum, Ez dok hiru-euskal musikaren benetako istorioa...).

## Antzezlanak 
### *Ez dok hiru* 
Mikel Martinez eta Patxo Telleriak hartzen dute parte. Urteak daramatzate "bikote artistiko" bezala lanean. Aktore-pertsonaia biren elkarrizketetan oinarritutako hitzezko umorea lantzen dute. Obra guztiak euskaraz sortu eta eskaintzen dituzte, formato txiki-arinean edozein txokotara heldu ahal izateko modua., Gertuko gizajendea da beti mintzagaia (euskara, euskal gizartea, kultura...).[thumb|260x260px|[Lingua Nabajorum (2014)]]

* "Marxkarada"

* "Monstruo Sakratuak"
* "Kaio Luma Zikina"
* "Kontenedore baten Istorioak"
* "Lezio Berri Bat Ostrukari Buruz"
* "Desentxufatuak"
* Euskara Sencilloaren Manifestua
* Larru Haizetara
* Euskarazetamol
* *Lingua Nabajorum, Euskararen historia txoroa* (2014)
* Ez dok hiru. Euskal musikaren benetako istorioa. (2017)
* [thumb|260x260px|[Ez dok ero]]Ez dok ero (2020)

### Tartean 
Zigilu edo izen honekin Tartean teatroak estilo askotako lanak ekoiztu eta banatu ditu:

* *Alderray (2022)*
* Simplicissimus. (2019) Werner Finck alemaniar aktore, kabareteko artista, eta idazleaz.

* Ghero. Azken euskalduna (2018)

* Zergatik, Jamil? (2015)

* Pankreas (2014)
* Sonata bat segundu batean eta piku...
* Ezin egia esan
* Larria, Kutsakorra, Mendebaldekoa (LKM)
* Ana Meaberen "Ipuin Kontaketak"
* Denboraren Korapiloak (Mikel Martinez)
* Karin Karan (Jokin Oregi-ren testuen irakurketa dramatizatua)

## Sariak 
Azken urteotan, sari ugari jaso ditu, hala nola:

* 2012an Patxo Telleriak Max Saria euskarazko testu onenari “Larria, Kutsakorra eta mendebaldekoa” antzezlanagatik
* 2013an Patxo Telleriak Max Saria jaso zuen euskarazko testu onenari “Lingua Nabajorum” antzezlanagatik
* 2014an "Lingua Navajorum" antzezlanak Donostia Antzerki Saria ere jaso zuen
* 2015ean “Pankreas” antzezlanak Ercilla Saria jaso zuen Sorkuntza Dramatiko Onenagatik, bertsio bietan (euskaraz eta gazteleraz).
* 2019an Patxo Telleriak Teatro Rojas de Toledok banatzen dituen sari ezagunetan Gaztelaniazko Autore Onenaren saria jaso zuen Último Tren a Treblinka lanagatik (Vaiven Produkzioak-en ikuskizuna)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda

## Kanpo estekak 
* TARTEAN Teatroa-ren webgunea
* Patxo Telleriaren web orrialdea
* CAFE BAR BILBAO Teatro Sariak
* Mikel Martinez web orrialdea Teatro testuak
* TARTEAN VIMEOn
* TARTEAN YOUTUBEn
* Marie de Jongh Konpainia
Karel

thumb|300px|Ontziaren bizkar edo plataformatik altxatzen den ertza da **karela**.
thumb|Karel babesgarria
**Karela** itsasontzi bateko bizkar edo kubiertatik altxatzen den ertza da.

Erortzeko arriskua dagoen tokietan jartzen den petril edo baranda moduko babesgarria, bereziki zubi, terraza edo balkoien ertzean edo leihoen oinean jartzen dena eta lurretik gerrirainoko edo bular alderainoko garaiera hartzen duena. (Euskalterm)
[erdian|thumb|480x480px|1- mastaburuko argia 2- [masta 3- bandera 4- sirena 5- antena 6- morse lanpara 7- tximinia 8- aginte-zubia 9- ikusmen argirako gailua 10- baranda 11- eskala 12- salbagailua 13-  H motako bita 14- dibidieta 15- kakoa 16- kablea 17- estalki nagusia 18- eskotila 19- larakoa 20- karela 21- ardatz- helizea 22- branka 23- lemaren pala 24- Kort motako tobera 25- helizea 26- isats-ardatza 27- kroskoa ]]

## Ikus, gainera 
* Petril

## Kanpo estekak
Vigo–Urzáiz geltokia

**Vigo–Urzáiz** Galiziako Vigoko eskualdeko tren geltoki bat da, Vigo udalerrian kokatuta dagoena.

## Egoera 
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* 

## Historia 
Geltokia, 1878an eraikitako jatorrizko Vigo–Urzáiz geltokiaren lurretan dago, bertatik, 1881eko ekainaren 18an Ourensera zihoan lehen trenetik abiatu zelarik, honela, Vigoko tren zerbitzua inauguratuz.

2011ko abuztuaren 27an, Vigo–Urzáiz geltoki zaharrak tren-zerbitzua emateari utzi zion. Zerbitzu guztiak Vigo–Guixar geltokira eraman ziren, eta instalazio guztiak eraitsi ziren, mantentze-lanetako nabeak barne, egungo lurpeko geltokia jatorrizko kotatik 15 metrora eraikitzeko.

Jarraian, geltoki berriaren obrak hasiko dira, eta 2015eko martxoan amaituko dira. Hasiera batean, *Vialia* merkataritza-gune bat eraiki behar zen trenbide-kaxoiaren gainean, baina sustatzaile pribatuen interes faltaren ondorioz, atzeratu egin da haren eraikuntza, eta egiturak prest daude etorkizunean eraikitzeko. 2018ko azaroan hasiko dira eraikitzen, eta 20 hilabete iraungo duela aurreikusten da. Hori dela eta, behin-behineko eraikin bat egin behar izan dute geltokiko partzelatik kanpo, tren-zerbitzuak eman ahal izateko, etorkizuneko merkataritza-guneko lanak egin bitartean.

2015eko martxoaren 30ean, Ana Pastor Julian Sustapen ministroaren bisita jaso zuen geltokiak.

2015eko apirilaren 18an ireki zen merkataritza-trafikorako geltokia, eta zerbitzu berriak jarri ziren martxan. Abiadura handiko zerbitzuak geltoki berritik egin ziren, eta ohiko zerbitzuei eta Portugalekiko nazioarteko loturari eutsi zitzaien Vigo–Guixar geltokitik. Mantentze-tailerrak 2012ko uztailean eraman ziren behin betiko Redondelako geltokira.

2018ko azarotik, behin betiko geltokiaren lanetan dago, Pritzker Thom Maynek diseinatua, *Vialia* de Adif markako merkataritza-zentro batekin eta Ceetrus enpresak operatua. 2021eko udaberrian jarriko da martxan.

## Geltokia 
Geltokiak 4 nasa ditu, zabalera iberiarreko 6 trenbideri zerbitzua ematen dietenak, eta, erdialdean instalatutako bretelleekin, aldi berean 9 zerbitzu egiteko aukera ematen dute.

Geltokia korronte alternoko 25kV 50Hz-ra elektrifikatuta dago.

## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak
Hodi kapilar

[thumb|350px|[Arteriak (ezkerrean, gorriz) eta zainak (eskuinean, urdinez) lotzen dituen kapilar sarea, arteriadar eta zainadarrekin.]]
**Hodi kapilarra** arteriadarren amaieran eta zainadarren hasieran izaten den odol hodi txikietako bakoitza da. Kapilarrek gorputzaren ehunetan hodi sareak osatzen dituzte. Oso txikiak dira: 8-150 mikra neurtzen dute, eta diametroa 3-25 mikra bitartekoa dute. Kapilarretara arteriadarrek eramaten dute odola eta zainadarrek garbitzen dituzte. Kapilarren hormak zelula bakarrekoak dira, eta horri esker oxigenoa, karbono dioxidoa, ura, gatza eta abar sartzen eta irteten dira kapilarretatik, eta odoletik ehunetara igarotzen dira.

## Kapilarretako trukea 
[thumb|350px|Mikroskopio elektronikoa erabiliz egindako argazki honetan [pankreako hodi-kapilar bat ageri da eta, honen barnean, eritrozito bat.]]
Zirkulazioan dabilen isurkariaren eta likido interstizialaren arteko ur eta gai solutuen trukea mintz kapilarraren alde baterako zein besterako difusioz gertatzen da. Izan ere, kapilarren paretak trukea bideratzeko bezain meheak dira. Difusioaren intentsitatea berdintsua da mintzaren alde bietan, eta horrela, bi espazioetako isurkari bolumenak aldagabe irauten du.

Elkarren kontrako bi indar dira fluido horien mugimenduen eragile. Indar horietako bat kapilar barneko odolaren presioaren, hau da, odolak berak bihotzaren taupaden ondorioz kapilarren paretetan eragiten duen presioaren eta likido interstizialaren presioaren arteko diferentzia da. Presioen arteko diferentzia dela eta, odol-plasmaren parte bat kapilarretik ateratzen da, kapilarraren arteria aldeko muturrean batez ere. Beste indarra plasman pilaturiko proteinen presioaren eta likido interstizialak egiten duen presioaren arteko diferentzia da, hau da, presio onkotiko edo koloidosmotikoaren diferentzia. Plasmak proteina gehiago du likido interstizialak baino –presio onkotiko handiagoa du– eta, desberdintasun horren ondorioz, likido betegarri honen parte bat kapilarraren barnealderantz mugitzen da. Indar hau handiagoa da kapilarraren zain aldean, askoz ere presio hidrostatiko apalagoa baitu alde horretan.

Presio onkotikoak garrantzi handia du, presio horrek eragozten baitu zirkulazio-aparatutik espazio interstizialera isurkaria etengabe jariatzea. Egoera normalean, oreka dago kapilarretatik likidoa ateratzeko presioa egiten duten indarren eta likido hori barnerantz erakartzeko presioa egiten dutenen artean. Kapilarren lege deritzo oreka horri.

Kapilarretako trukean, garrantzi handiko zeregina du sistema linfatikoak. Izan ere, likido interstizial gehiegi dagoenean, sistema linfatikoak zirkulazio sistemara itzularazten du soberan den likidoa, eta baita kapilarretatik ihes egindako proteinak ere (gutxi izaten dira). Sistema linfatikorik ezean, gero eta isurkari gehiago pilatuko litzateke ehunetan, eta horrek ehunak haztea eta –azkenik– haustea ekarriko luke, kapilarrak ez baitira gai, beren kabuz, likido interstizial guztia zirkulaziora itzularazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Australiako zela poni

**Australiako zela ponia**, (ingelesez: *Australian Riding Pony*), Australian eta 1970.en hamarkadan zehar garatutako zaldi arraza moderno bat da. Poni hauek eragin handia dute beraz britaniar zela poni, Ingalaterrako odol garbiko zaldi zein arabiar zaldien aldetik.

Bere tamainagatik arraza ponien sailkapen taldean sartzen da.

## Ezaugarriak 
Abere hauek "Show hack" delako erakusketa zaldi mota britaniarraren erreprodukzio txikiak dira. Britaniar zela poniaren ezaugarri asko dute "show hack" delako zaldi hauek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giltzurrun-glomerulu

**Giltzurrun-glomerulua**, **Malpighiren glomerulua** ere deitua, nefronaren ataletako bat da. Pareta meheko odol-hoditxoek eratutako sarea da, Bowmanen kapsularen barnean dagoena. Bertatik igarotzen da, eta bertan iragazten, giltzurrunetara doan odola.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hematokrito

thumb|250px|Odolaren osaera, bolumenean.
**Hematokritoa** odolaren bolumen osoan globulu gorriek duten batez besteko bolumena da. Gizonaren hematokrito normala %43-49 bitartekoa izaten da, eta emakumearena %37-43 bitartekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ourense–Elkargunea geltokia

**Ourense–Elkargunea** Galiziako Ourenseko eskualdeko tren geltoki bat da, Ourense udalerrian kokatuta dagoena.

## Egoera 
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* 
* 
* 

## Historia 
Trenbidea 1881eko ekainaren 18an iritsi zen Ourensera, Vigo-Ourense burdinbidea ireki zenean. Hiru ardatzeko lurrun-makina bat eta zazpi bagoi berri izan ziren geltoki berria estreinatzeko arduradunak, bost orduko bidaiaren ondoren. *Medina del Campotik Zamorarako eta Ourensetik Vigorako Trenbidearen Konpainia* edo MZOV, 1880. urtean eratua, izan ziren lanen arduradunak. 1884ko abenduaren 1ean konpainia honek Monforte de Lemosekin lotura egin zuen. 1928an, Espainiako mendebaldeko trenbideak kudeatzen zituzten enpresek pairatzen zituzten arazo ekonomiko larriek estatuak linea horien nazionalizazioa eta Mendebaldeko Trenbideen Konpainia Nazionalean elkartzea eragin zuten. 1941ean, Espainiako Mebdebaldeko tren konpainiak bezala RENFEn integratu zen. Askoz beranduagokoa izan zen Leonerekin lotura, Zamorako probintziako lanen konplexutasun handiagatik. Horregatik 1957ko uztailaren 1era arte ez zen Zamora-Coruña burdinbidea osatu ahal izan zuen Ourense-La Viella tartea martxan jarri.

2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadora linea ustiatzen ari da eta Adif da tren instalazioen titularra.

2011ko abenduaren 10ean Santiago de Compostela-Ourense zatia inauguratu zen Olmedo-Santiago abiadura handiko burdinbidearen zati gisa.

## Geltokia 
Bidaiarientzako eraikina pabiloi nagusi batez osatuta dago, alboetan bi solairuko alboko bi eranskin dituela. Erdiko zatiak beirate zabal bat du. Oro har, multzoak lerro soilak eta funtzionalak erakusten ditu.

Hiru nasa, alboko bat eta erdiko bi ditu, eta bost bide sartzen dira bertara. Trenbidea trenbide gehiagorekin osatzen da. Nasa-aldaketak lurpeko pasabide bati esker egiten dira.

Txartelak, informazio gunea, kafetegia, liburu-denda eta komunak ditu. Esparru osoa desgaitasunen bat duten pertsonentzat egokituta dago. Kanpoaldean aparkaleku bat, taxi geltoki bat eta hiriko autobusen beste bat daude.

## Zerbitzuak 
### Distantzia luzea 
### Distantzia Ertaina 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak
Hematemesi

**Hematemesia** odola ahotik botatzea, odol-gonbitoz aritzea da. Urdailaren gastritisa edo ultzera, edo digestio aparatuaren goialdeko minbizia dela erakutsi ohi du normalean. Gibeleko zirrosiak jota dagoen pertsonak ere izaten ditu hematemesiak, baina horrelakoetan odolaren jatorria ez dago urdailean, hestegorrian baizik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ward Bond

**Wardell E. Bond** (Benkelman, Nebraska, 1903ko apirilaren 9a - Dallas, Texas, 1960ko azaroaren 5a) estatubatuar aktore bat izan zen.

## Bizitza 
Izaera irmo eta zurruna zuten pertsonaiak antzezten trebe, fisiko bikain eta aurpegikera gogorreko aktorea baitzen. John Ford zuzendariaren adiskidemina zen. Denver hirian jaio eta Kaliforniako Unibertsitatean ikasi zuen. Ikasle garai hartan John Wayne aktoreak jokatu ohi zuen amerikar futbol talde berdineko jokalaria zen. 1929an bapatean eta John Ford zuzendariaren eskutik zinemara heldu zen, hain zuzen ere, hark extra gisa kontratatu zuenean. Ordutik aurrera Forden filmetako ohiko aktoreetako bat bilakatu zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Ward Bond aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Rory McCann

**Rory McCann** (1969ko apirilaren 24a, Glasgow) eskoziar aktore bat da. *Game of Thrones* telesailaren Sandor Clegane pertsonaia antzeztu zuen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Rory McCann aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Lena Headey

**Lena Kathren Headey** (Hamilton, 1973ko urriaren 3a) britainiar aktore bat da. *Game of Thrones* telesailean Cersei Lannister pertsonaia antzeztu zuen.

## Filmografia hautatua 
### Zinema 
### Telebista 
* *Band of Gold* (1996–1997)
* *Terminator: The Sarah Connor Chronicles* (2008–2009)
* *Game of Thrones* (2011–2019)
* *Infinity Train* (2019–2021)
* *Masters of the Universe: Revelation (2021-)*

## Kanpo estekak
Jack Gleeson

**Jack Gleeson** (1992ko maiatzaren 20a, Cork) irlandar aktore bat da. *Game of Thrones* telesailean Joffrey Baratheon pertsonaia antzeztu zuen.

## Filmografia 
* *Reign of Fire* (2002): Mutila (krediturik gabe)
* *Batman Begins* (2005): Mutikoa
* *Shrooms* (2007): Lonely Twin
* *A Shine of Rainbows* (2009) Seamus
* *Game of Thrones* (2011-2014): Joffrey Baratheon (Mendebaldeko Erregea)

## Kanpo estekak 
* Jack Gleeson aktoaren IMDBko fitxa irakurgai
Jaioberriaren gaixotasun hemolitiko

**Jaioberriaren gaixotasun hemolitikoa** sortzetiko sindrome hemolitikoa da, amaren eta umearen Rhesus tipoen arteko bateraezintasunak sortua. Amaren antigorputzek jaioberriaren globulu gorriak suntsitzea du ezaugarri nagusi, jaioberriaren Rha positiboa eta amarena negatiboa denean gertatzen den bezala. Normalean, lehen umea normala izaten da eta eritroblastosia bigarren haurdunaldian agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hematuria

thumb|250px|Hematuria mikroskopikoa.
**Hematuria** gernuan odola izatea da. Gernu bidez beti jariatzen dira globulu gorri apur batzuk, baina kopurua anormalki handia denean esaten da hematuria dela. Odola begi bistaz ikus daitekeenean (gernu gorrixka) **hematuria makroskopikoa** dela esaten da. **Hematuria mikroskopikoa** denean, berriz, gernuaren kolorea normala da eta gernu-analisi edo mikroskopio optikoaren bidez detektatzen da. Hematuria giltzurrunen, gernu-aparatuaren eta inguruko organoen eritasunen baten ondorioz sortzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Odol-transfusio

thumb|200px|Odolak emailetik hartzaileraino egiten duen bidea.
[thumb|200px|[Globulu gorri|Hematie-kontzentratua, CPDA (zitratoa, fosfatoa, dextrosa, adenina) disoluzioan.]]

**Odol-transfusioa** pertsona baten odola beste batengan sarraraztea da.

Lehenbiziko transfusioak XVII. mendean egin baziren ere, odol taldeen arteko elkartezintasuna arautzen duten legeak ezagutzen ez zirenez, bertan behera utzi behar izan ziren, gaixoak hil egiten baitziren. XX. mendearen hasieran, Karl Landsteiner austriarrak odol taldeak eta haiek elkartzeko legeak aurkitu zituenean, berriz egiten hasi ziren, emaitza hobeekin. Gaur egun, ohiko bihurtu da transfusioa eta, gehienetan, odol talde eta Rh bereko pertsonen artean egiten da. Badira, hala ere, edozein taldetako odola jaso dezaketen pertsonak (AB odol taldekoak, hartzaile unibertsalak) eta, orobat, edozein taldetakoei eman diezaieketenak (0 taldekoak, emaile unibertsalak).

Odol-transfusioak hainbat egoeratan eta gaixotasunetan burutzen dira. Trauma baten ondorioz odol-galera handia gertatzen denean, adibidez. Baita ebakuntza eta kirurgiaren ondorioz odol asko galtzen denean ere. Gaixotasun hematologiko larri batzuek (anemia latza, tronbopenia, leukopenia, hemofilia, leuzemia...) transfusioa eskatzen dute sarritan. Garai batean transfusioak odol guztiarekin egiten ziren baina gaur egun ohikoa da odolaren osagaiak besterik ez erabiltzea (gaixo bakoitzak behar dituenak).

Odol-transfusioak egin aurretik emailearen odola analizatu behar da bakterio eta birus patogenoak ez dituela ziurtatu ahal izateko. Aspaldian zorigaiztoko gaitzak harrapatzen ziren transfusioak burutu ondoren (HIESa, C hepatitisa, malaria...), odolaren analisiak murritzak zirelako eta, ondorioz, odolaren aukeraketa prozesua okerra zelako. Egun, aldiz, analisiak oso zorrotzak dira eta AEBetan odol-transfusioaren ondorioz gaixotasun infekzioso bat harrapatzeko probabilitatea 1/1,95 besterik ez da. 

Odolaren emaileek pertsona helduak eta osasuntsuak izan behar dute beti, eta ez dira inongo gaitz infekziosoren eramaileak izango. Herrialde gehienetan boluntarioak dira, ez baitago onartua odolaren truke dirua kobratzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jose Ramon FURUNDARENA: «Odola eta odolaren osagaiak. Prestaketa eta erabilera» Elhuyar aldizkaria, 1992/10/01. Zientzia.net.
Kapsula glomerular

**Kapsula glomerularra** nefronaren bukaerako besikula dilatatua da, giltzurrun-glomerulua inguratzen duena. **Bowmanen kapsula** izena ere ematen zaio, 1842an aurreneko aldiz deskribatu zuen William Bowman anatomistaren omenez.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Kapilaritate

[thumb|Kapilaritate-eragina: ezkerrean [ura, eskuinean merkurioa]]
**Kapilaritatea** isurkari batek igarobide estu batean (hodi bat, oihal baten zuntzak…) egiten duen igoaldia edo jaitsaldia da, itxuraz hidrostatikaren legeekin bat ez datorrena.

Ontziaren hormen ondoan bare dagoen isurkari baten gainaldea ez da erabat laua, bihurritu egiten da, eta bihurgunea ahurra da hormak bustitzen dituen isurkaria denean (ura adibidez) eta ganbila bustitzen ez dituenean (merkurioa adibidez). Era berean, uretan sartzen den hodi estu batean urak gora egiten du, ur molekulek beren artean, eta ur molekulek eta ontziarenek elkar erakartzen dutelako; hodia zenbat eta estuagoa izan, ura orduan eta gorago doa. Merkurioarekin berriz ez da hori gertatzen, behean geratzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wolffen hodi

**Wolffen hodia** edo **Leydigen hodia** ornodunen giltzurrunetako hodia da, enbrioiaren gernua giltzurrunetatik kanpoaldera edo maskurira eramaten duena. Wolffen hodiak ornodunen enbrioiaren oinarrizko iraiz-egituratik sortzen dira. Goi mailako ornodunen giltzurrunak heltzen direnean emeenak desagertu egiten dira, eta arrenek ugal aparatuko epididimoa eta hodi deferenteak osatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Dinklage

**Peter Hayden Dinklage** (1969ko ekainaren 11, Morristown, New Jersey) estatubatuar aktore bat da. *Game of Thrones* telesailan burututako Tyrion Lannister pertsonaiaren antzezpenarengatik Gramy Saria eta Urrezko Globo Saria irabazi ditu.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Living in Oblivion* (1995) - Tito
* *Bullet* (1996) - eraikineko arduraduna
* *Safe Men* (1998) - Leflore
* *Pigeonholed* (1999) - Roy
* *Never Again* (2001) - Harry Appleton
* *Human Nature* (2001) - Frank
* *13 Moons* (2002) - Binky
* *Just a Kiss* (2002) - Dink
* *The Station Agent* (2003) - Finbar McBride
* *Tiptoes* (2003) - Maurice
* *Elf* (2003) - Miles Finch
* *89 Seconds at Alcázar* (2004) - Mari Barbola
* *Jail Bait* (2004) - Lindo
* *Surviving Eden* (2004) - Sterno
* *The Baxter* (2005) - Benson Hedges
* *Escape Artists* (2005) - Duff jauna
* *Lassie* (2005) - Rowlie
* *Fortunes* (2005) - Mike Kirkwood
* *The Limbo Room* (2006) - Dusty Spitz
* *Declareu-me culpable* (2006) - Ben Klandis
* *Little Fugitive* (2006) - Sam Norton
* *Penelope* (2006) - Lemon
* *Death at a Funeral* (2007) - Peter
* *Ascension Day* (2007) - Brantly
* *Underdog* (2007) - Simon Barsinister doktorea
* *The Chronicles of Narnia: Prince Caspian* (2008) - Trumpkin
* *Saint John of Las Vegas* (2009) - Townsend jauna
* *Death at a Funeral* (2010)
* *I Love You Too* (2010) - Charlie
* *The Last Rites of Ransom Pride* (2010) - nan
* *Pete Smalls Is Dead* (2010) - K. C.
* *A Little Bit of Heaven* (2011) - Vinnie
* *Ice Age 4: Continental Drift* (2012) - Gutt kapitaina (ahotsa)
* *Knights of Badassdom* (2012) - Hung
* *X-Men: Days of Future Past (2014) - ???
* *Pixels* (2015)

### Telebista 
* *Seinfeld* (atal bat, 1995) - Jamesen telefonoko ahotsa
* *The $treet* (atal bat, 2001) - pertsona txikia
* *Third Watch* (atal bat, 2002) - Droga saltzailea
* *I'm with Her* (hiru atal, 2004) - Elliot Rosen
* *Life As We Know It* (bi atal, 2005) - Belber doktorea
* *Entourage* (atal bat, 2005) - Bere burua antzeztuz
* *Operación Threshold* (hamairu atal, 2005-2006) - Arthur Ramsey
* *Ultra* (2006)
* *Testing Bob* (2005) - Robinson Hart
* *Nip/Tuck* (zazpi atal, 2006) - Marlowe Sawyer
* *30 Rock* (atal bat, 2009) - Stewart
* *Game of Thrones'' (2011-2019) - Tyrion Lannister

## Kanpo estekak 
* Peter Dinklage aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Ameriketako Walking Pony

**Ameriketako walking poni**, (ingelesez: *American Walking Pony*; Laburturik: *POA*), Ameriketako Estatu Batuetako bertako zaldi arraza bat da. Nahiko arraza berria da, zaldi erakusketetan lehiatzeko sortuta. Galesdar poniaren odol asko dute.

Bere tamainagatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

## Arrazaren historia 
Ameriketako walking poniaren jatorrian Tennessee Walking zaldiaren eta galesdar ponien arteko nahasketak daude. Joan Hudson Brownek sortu zuen 1968. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Arrazari buruzko WEB orrialdea

 arrazaren deskribapena
Nikolaj Coster-Waldau

**Nikolaj Coster-Waldau** (1970eko uztailaren 27a, Rudkøvig) danimarkar aktorea da. *Game of Thrones* telesailean Jaime Lannister pertsonaia antzeztu zuen.

## Filmografia 
* *Nightwatch* (1994)
* *Vildstor* (1997)
* *Black Hawk Down* (2001)
* *Enigma* (2001)
* *Rembrandt* (2003)
* *Wimbledon* (2004)
* *Kingdom of Heaven* (2005)
* *Firewall* (2006)
* *New Amsterdam* (2008)
* *Game of Thrones* (2011-2019)
* *Headhunters* (2011)
* *Oblivion* (2013)
* *Mamá* (2013)
* *Gods of Egypt* (2016)

## Kanpo estekak 
* Nikolaj Coster-Waldau aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Bide-puntu

**Bide-puntua** geo-lokalizatutako puntu bat da. Gehienetan GPS-gailu batek hainbat sateliteren laguntzaz puntuaren hiru dimentsiotako kokapena triangulazioz zehazten du. Ingelesezko *waypoint* terminoaren esanahia du.

Bide-puntuaren oinarrizko informazioa puntuaren longitudea, latitudea eta altitudea da.
GPS gailu eta programek informazio hori hainbat daturekin osatzen ahal dute: unea, izena, leku-mota, iruzkina, deskripzioa, irudia, ikonoa, sekuentzia...

Sekuentziak bide batean puntu baten aurreko eta ondorengo puntuak zehazten ditu eta era horretan zehazten ahal dira bideak. GPS gailuak ibili ahala graba dezake puntu-sekuentzia eta bide horri **arrastoa** esaten zaio (ingelesez *track*). Grabatutako arrastoak edo mapa baten gainean editatutakoak bide proposamenak bihur daitezke; proposamen horiei **ibilbideak** esaten zaie (ingelesez *route*).
Bai bide-puntuak, bai arrastoak eta ibilbideak, lurrekoak -edo lurazpikoak-, itsasokoak zein airekoak izan daitezke.

Bide-puntuek hainbat funtzionalitate nagusi izaten dute: interesgune bat markatzea, argazki bat geoerreferentzia egitea, arrastoak eta ibilbideak osatzea...

## Ikus, gainera 
* GPS

## Kanpo estekak
Ambulocetus

***Ambulocetus*** zetazeo goiztiarren genero bat izan zen. Pakistango endemismo bat ziren Eozenoan.

## Kanpo estekak
Dimetrodon

***Dimetrodon*** Permiarren hasieran bizi zen sinapsido-generoa izan zen, *Sphenacodontidae* familiaren barruan zegoena.

## Espezieak 
Hauxe dira espezie ezagunak:

## Kanpo estekak
Ichthyostega

***Ichthyostega*** (, "arrain" eta  (stégē), "teilatua") tetrapodomorfoen barruko animalia genero iraungi bat da. Gaur egungo Groenlandian bizi ziren Devoniar garaian. Denbora luzez, ezagutzen zen lau hankako ornodunik zaharrena zen, eta ezagutzen zen lehenengoa lehorrean gorputzaren pisuari eusteko moldaketak zituena. *Ichthyostega*k birikak zituen eta paduratan ibiltzeko gaitasuna ematen zizkioten hankak. Maiz tetrapodo gisa sailkatzen bada ere, ziurrenik zehatzagoa da Stegocephalia barruan edo oinarrizko tetrapodo gisa sailkatzea. Era berean, bizitza anfibioa bazuen ere, ez da, zentzu hertsian, gaur egungo anfibioen taldeko gisa, gaur egungo anfibio guztiak Triasikoan sortu zen Lissamphibia taldearen ondorengoan baitira.

XX. mendean beste estegozefalo batzuk aurkitu ziren arten, *Ichtyostega* trantsizio fosil gisa ikusten zen, arrain eta tetrapodoen arteko lotura, bien ezaugarriak baititu. Oraindik aurreko oinak ez dira aurkitu, baina atzekoek zazpi behatz zituzten. Gaur egungo ikerketek ondorioztatu dute bere mugimenduak antza handiagoa zuela foka batekin uhandre batekin baino. 

## Sailkapena 
2012an argitaratutako zuhaitza honakoa da:
{{clade|style=font-size:85%;line-height:85%
|label1=Elpistostegalia
|1={{clade
 |1=*Panderichthys* 
 |2= }} }}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlos Nguema

**Karlos Nguema** (Donostia, Gipuzkoa, 1972) euskal aktorea da. Goenkale telesailean Nelson kubatarraren papera egin zuen. ETBko "Hey Brother" eta "Rockibili" saioetan ere aritua da, aurkezle moduan.

## Egindako lanak 
* *Hey Brother*
* *Rockibili*
* *Goenkale* (2002-2005 , 2013)
* *Go!azen* (2009)
* *Goenkale: Kondesaren erretratua* (2012)

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa *Argia* aldizkarian
Mesohippus

***Mesohippus***a generoa txakur baten tamainako zaldia zen, Oligozeno garaikoa. Hiru behatz zeuzkan eta belardietako bizimodura egokitua zegoen. Ipar Ameriketan hedatua zegoen.

## Kanpo estekak
Pakicetus

***Pakicetus*** *Pakicetidae* familiaren genero bat izan zen, balea anfibioez osaturik. Pakistango endemismo bat ziren Eozenoan.

## Kanpo estekak
Cheers

**Cheers** () estatubatuar umorezko telesaila bat da. 1982ko irailaren 12a eta 1990eko maiatzaren 20a bitartean NBC katean aireratu zen.

Telesailaren hasierako *Where Everybody Knows Your Name* () abestia oso ezaguna egin zen, telesaila beraren ikur izateraino.

Berez, Boston hiriko Cheers Beacon Hill taberna eta jatetxean hirotua dago.

## Argumentua 
Telesaila Boston hiriko *Cheers tabernan girotua dago. Bertan, ohiko bezero eta zerbitzarien eguneroko gertaerak, euren bizitzen gorabeherak eta istorio bitxiak azaldu ohi direlarik, ia gehienetan modu umoretu edo ironikoan agertuz.

## Aktoreak 
* Ted Danson: Sam Malone
* Shelley Long: Diane Chambers
* Nicholas Colasanto: Ernie Pantusso entrenatzailea
* Rhea Perlman: Carla Tortelli
* George Wendt: Norm Peterson
* John Ratzenberger: Cliff Clavin
* Kelsey Grammer: Frasier Crane
* Woody Harrelson: Woody Boyd
* Bebe Neuwirth: Lilith Sternin
* Kirstie Alley: Rebecca Howe

## Ikus gainera 
* Cheers Beacon Hill

## Kanpo estekak 
* *Cheers* telesailaren sarrera eta doinua ikusgai eta entzungai. Youtube.com 
* *Cheers'' telesailaren IMDBko fitxa irakurgai
Psitakosi

**Psitakosia** edo **ornitosia** *Chlamydia psittaci* bakterioak eragindako gaixotasun infekziosoa da, zoonosi bat dena. Loroak, perikitoak, oiloak, indioilarrak eta beste hegazti batzuk dira gizakia kutsatzen dutenak, gorozkien bidez batez ere. Bakterioa airetik hedatzen da.

Gaitz honek loro, perikito eta antzeko maskoten jabeak jotzen ditu batik bat, ohikoa izanik ere albaitari eta hegazti-hiltegietako langileen artean. Bektore moduan jarduten duten hegaztiek ere gaitzaren ondorioak jasaten dituzte maiz.

Psitakosia ez da pertsonen artean kutsatzen.

## Sintoma klinikoak 
Gaitzaren inkubazio epea astebete edo 10 egun ingurukoa da. Sukarra, buruko mina, eztula eta gripearen antzeko sintomak eragiten ditu. Ohikoa da pneumonia ere.

Hegaztiengan psitakosiak goserik eza, begi-jariadurak eta beherakoak eragiten ditu.

## Diagnostikoa eta tratamendua 
Sortzen dituen sintomak oso orokorrak direnez, gaitza froga antigenikoen bidez antzematen da. Chlamydiaren aurkako antigorputzak agertuko dira gaixoen odol-serumean.

Tratamenduari dagokionez tetraziklinak dira aukerako antibiotikoak. Gaitza larria izan daiteke, eta tratatu gabeko gaixo asko pneumoniaren ondorioz hiltzen dira. Eritromizina da bigarren lerroko antibiotikoa.

Neurri profilaktikoak ezarrita daude psitakosiaren hedapena ekiditeko. Herrialde askotan, esaterako, (baita Euskal Herrian ere) kanpotik datozen loroak berrogeialdian jartzen dira haien salmentaren aurretik. Berrogeialdi horretan tetraziklina eman ohi zaie janarekin batera, psitakosiaren infekzioa saihesteko.

## Kanpo estekak
Pankatalanismo

[thumb|[Katalanez mintzo diren herrialdeen mapa]]
**Pankatalanismoa** katalana mintzo diren herrialde guztien nazio izaera aldezten duen ideologia politikoa da: Katalunia, Arango harana izan ezik; Valentziako Erkidegoa; Balear Uharteak; Aragoiko Sartaldeko Zerrenda; Ipar Katalunia deitzen dioten Rosselló, El Conflent eta Cerdanya lurraldeen batasuna; Andorra; eta L'Alguer hiria, Italiako Sardinia uhartean. Ideologia hau herrialde horiek guztiak batu eta Katalan Herriak izeneko Estatu independentea eraikitzearen aldekoa da.

## Kanpo estekak
Carol Shaw

**Carol Shaw** informatikariak Atari enpresan egin zuen lan, eta esaten dute bideo-jokoak diseinatu zituen lehenengo emakumea izan zela, 1978an egindako *Polo* jokoarenagatik (argitaratu ez zuten arren) eta 1979ko *3-D Tic-Tac-Toe* jokoarengatik. Ondoren, Activision enpresarako egin zuen lan, eta bertan haren jokorik ezagunena programatu zuen: *River Raid*.

Keith Brewsterekin sortu zuen Atari kontsolaren oinarrizko eskuliburua.

1984an utzi zuen Activision, Intellivision kontsolarako *Happy Trails* eta Atari 800 eta Atari 5200 kontsoletarako *River Raid* jokoa diseinatu ondoren. *Checkers* (1981), *3-D Tic-Tac-Toe* Atari 2600rako (1980), eta *Super Breakout*jokoen garapenean ere parte hartu zuen.

## Errefentziak 
## Kanpo estekak 
* Atari Age
* MobyGames
Guruin endokrino

[250px|eskuinera|thumb|Guruin endokrino nagusiak. Goitik behera: [guruin pineala, hipofisia, tiroidea, timoa, giltzurrungaineko guruinak, pankrea, obarioa eta testikuluak]]
**Guruin endokrinoa**, **barne-jarioko guruina** ere deitua, hormonak jariatzen dituen eta, hauek gorputzean zehar barreiatzeko, hodiak baliatu ordez odol-korrontea erabiltzen duen sistema endokrinoko guruina da. Guruin endokrino nagusiak hipofisia, pankrea, obarioak, testikuluak, tiroidea eta giltzurrungaineko guruinak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eindhovengo aireportua

**Eindhovengo aireportua** (NAGE: EIN, NAZE: EHEH), Eindhoven eta Herbehereetako hegoaldeko aireportu nagusia da. Aireportua Eindhovendik zazpi kilometro ekialdera dago.

## Historia 
1932an eraiki zen eta zazpi urte beranduago aireportu militar moduan erabiltzen hasi ziren. Hegaldi komertzialak 1980ko hamarkadan hasi arren, 2003. urterarte ez zen hasi aireportuaren benetako hazkundea. 2003tik 2012ra bidaiari kopurua hamarkoiztu egin da eta Transavia, Wizzair edo Ryanair bezalako airelineek hainbat hegaldi eskaintzen dituzten Eindhovendik gaur egun.

## Argazkiak 

Fitxategi:EindhovenAirport-Terminal-20071224.jpg|
Fitxategi:Eindhoven Airport - Terminal.jpg|
Fitxategi:Vertekhal Eindhoven airport.jpg|
Fitxategi:Fokker 50 Cityjet.jpg|
Fitxategi:OO-TCI (8011265397).jpg|

## Bidaiariak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Aireportuaren webgune ofiziala.
Berrogeialdi

[thumb|Itsasontzi bat **berrogeialdi**an dagoela portu batean jakinarazteko erabiltzen den bandera ([Itsas seinaleen nazioarteko kodea).]]
**Berrogeialdia** edo **koarentena** ustez gaixotasun infekzioso arriskutsua duen pertsona edo animalia bati ezartzen zaion isolamendu epeari deritzo, ustezko gaixotasun hori populazio batean zabaldu ez dadin. Izenak adierazten duenez, lehen berrogei egunetako isolamenduan zetzan berrogeialdia, gaur egun epe hori askoz malguagoa bada ere.

Gaixoen isolamendua aipatzen da Bibliaren Pentateukoan, duela 3.400 urte. Legenarraren kutsapena ekiditeko erabiltzen zen batez ere. XIII. eta XIV. mendeetan berrogeialdiaren ezarpena ohiko bihurtu zen Europan, garai hartako izurrite latzei aurre egiteko.

Koarentena gaixotasun infekziosoen aurka erabilitako metodorik zaharrena da, gaixo eta pertsona osasuntsuen arteko harremana galarazten delako. Horren ondorioz kutsapenik ez dago eta gaitzaren hedapena mozten da.

Isolamenduaren iraupena gaixotasunaren inkubazio epearekin lotuta dago. Esaterako, koleraren aurka 5 egun, izurriaren aurka 6 egun, eta sukar horiaren aurka beste hainbeste. Nazioarteko arauak jarraituz bost gaixotasunen aurka behintzat ezarri behar da beti berrogeialdia: kolera, sukar horia, izurri bubonikoa, sukar tifoidea eta sukar itzulkorra. Hauetaz gain, hala ere, beste gaitz batzuk kontrolatzeko ere erabiltzen da: Ebola sukar hemorragikoa, meningitisa, COVID-19, etab. Gaitz horiek guztiak larriak izan daitezke eta kutsakorrak dira.

## Bereiztekoak diren bi kontzeptu: *berrogeialdi* eta *konfinamendu* 
Konfinamendua: alarma egoera ebazten duen Gobernuaren dekretuak ezartzen du herritar guztientzat. Konfinamenduak irauten duen bitartean baimendutako kasuetarako soilik etxetik atera ahal izango da, hala nola erosketak egiteko, medikuarengana joateko, farmaziara joateko, zaborra ateratzeko, kutxazain automatikora joateko, txakurra paseatzera ateratzeko, eta abar.

Berrogeialdia, aldiz, osasun langileek ezartzen diete pertsona jakin batzuei, gaixotasunen bat (adibidez, COVID-19a dutelako) edo gaixotasun hori dutenekin kontaktu estuan egon direlako. Berrogeialdian diren pertsonek ezingo dute etxetik irten gaixotasunak —edo gaixotasun susmoak— irauten duen bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaftoun

**Kaftoun** (arabieraz eta ofizialki كفتون) Libanoko herri txiki bat da eta *Nahr el Jaouz* (Intxaur edota Intxaurrondo ibaia) ibaiaren iparraldeko erriberan dago Koura barrutian, ipar Libano. Herriak hirurehun biztanle ditu gutxigorabehera, hirurogeita hamalau etxeetan bereizita. Herriko biztanle gehienak kristau ortodoxoak dira (Eliza ortodoxoa).

"Kaftoun" izenak "hondeatua" edota "zizelkatua" esan nahi du arameraz.
Asirieraz, *Kftuna* hitzak "ganga-formakoa" esan nahi du. Hitzaren jatorri biengatik, herria Theotoseko Monasterioagatik izendatua izan dela ondorioa atera daiteke. Monasterioa, *Nahr el Jaouz* ibaiaren erriberako harri gorrizko sakanetan hondeatua izan zen.

Kaftounek hiru eliza historikoak ditu: San Pokas-eko Eliza, San Sergio eta San Bacchus-eko Eliza VI. mendean eraikita eta Theotokos Monasterio ezagunagoa. Monasterioak XI. mendeko alde-bikoitzako ikono bizantziar (Bizantziar arte) bat dauka.

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20130903215351/http://www.kaftoun.com/
Udaletxe Berria (Wiesbaden)

**Udaletxe Berria** () Alemaniako Hesse estatuko Wiesbaden hiriko udaletxea da. Hiri honen erdigunean dagoen Schlossplatz enparantzan kokatzen da. 1883-1887 bitartean eraiki zen. Estilo neogotikoan egindako eraikin handia da.

## Kanpo estekak 
* Wiesbadeneko udalaren webgunea
Javier Atutxa

**Javier Atutxa Olabarri** (Getxo, 1937ko abenduaren 26a - Bilbo, 2013ko abuztuaren 7a) politikari bizkaitarra izan zen. Eusko Alderdi Jeltzalean ibilbide osoa egin zuen.

1988-1992 eta 1996-2000 artean, BBBko presidentetzan izan zen, eta ondoren ere EBBko zuzendaritzan. Itxaso Atutxa alaba BBBko presidentea da.

Areatzarra, leku horretan pasatu zuen haurtzaroa. Lanbidez merkataritza ontzidiko kapitaina izan zen.

## Erreferentziak
Danubioren deltako poni

**Danubioko deltako ponia**, edo **Danubioaren deltako zaldia** Danubioren deltan kokatzen den basazaldiaren populazio bat da. 
Aparteko arraza bat izateko mailara ailegatzen ez den populazio honen garapenarekin, bere baldintza ekologiko berezietan kokaturik, zaldi mota berezi bat sortu da edozein moduan, Danubioko deltako ponia hain zuzen. Zaldiak Leteako oihanean larretzen dira gehien bat.

Bere tamaina txikia zein gainontzeko ezaugarriengatik, Danubioko deltako zaldi hauek ponien sailkapen taldean sartzen dira.

## Arrazaren egoera 
thumb|350px|eskuinera|Danubioren deltako poniak haien habitatean
2000en urtean 3.600 zaldi inguru larretzen ziren libre Letea oihaneko parke naturalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko WEB-a
* Danubioren Deltako ponien argazkiak
### Bideoak 
* Arrazari buruzko bideoa
Jean Batiste Darroquy

**Jean Batiste Darroquy** (Donibane Lohizune, ? &ndash; ?, ?) lapurtar arkitekto bat izan zen. *Art Nouveau* eta euskal estiloko arkitektura bultzatu zituen bere lanetan.

Parisen ikasi ondoren, Luis Aladrénekin hasi zen lanean eta Bizkaiko Foru Aldundiaren jauregiaren eraikuntzan parte hartu zuen. Honen heriotzan, ordezkatu eta 1902an Campos Eliseos antzokia eta Montero etxea eta 1904an Portillo eta Hernáiz txaletak eraiki zituen.

## Erreferentziak
Guruin exokrino

**Guruin exokrinoa**, **kanpo-jarioko guruina** ere deitua, jariakina, zuzenean edo hodi baten bidez, organismoaren kanpoaldera isurtzen duen guruina da. Jariakina isurtzeko moduaren arabera, hiru taldetan banatzen dira:

* Guruin apokrinoak: isurtze-prozesuan zelula jariatzailea hautsi eta zitoplasmaren zati baten galtzen denean. Adibidez, ugatz-guruinak.
* Guruin holokrinoak: jariakina isurtzeko zelula osoa apurtzen denean. Adibidez, dermiseko sebo-guruinak.
* Guruin ekrinoak: produktuak exozitosi bidez jariatzen dutenak. Adibidez, pankrea-azinoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vikings (telesaila)

'''*Vikings* '*() Kanada eta Irlandak elkarrekin ekoiztu, eta Michael Hirst gidoigileak The History Channel telebista katerako sortutako telesaila da. 2013ko martxoaren 3an The History Channel katean estreinatu zen. Bigarren denboraldia 2014ko otsailaren 27an estreinatu zen. 2014ko martxoaren 25ean 10 atalez osatutako hirugarren denboraldi bat egongo zela iragarri zen.

Osoki Irlandan filmatua izan zen, bikingoen kultura eta usadioak ahal bezain fidelki islatzen saiatu ziren. Telesailaren sarrera eta amaierako *If I Had a Heart* abestia Fever Ray suediar abeslariak konposatu eta abestu zuen. Aldiz, 2. denboraldiko eskandinaviar mitologian oinarritutako soinu bandaren abestia Wardruna norvegiar musika taldeak konposatu, jo eta abestu zuen.

## Argumentua 
ezkerrera|thumb|146x146px|Ragnar Lodbroks
*Vikings'' antzinako eskandinaviar kulturako heroi ospetsuenetako bat izan zen Ragnar Lodbrok bikingoari buruzko kondairetan oinarritua dago, itsasgizon honek Northumbria, Frantzia eta Britainia arpilatu zituelarik. Telesaila honek Lodbrok gizasemea baserritar bitxi, handigura eta matxino baten antzera deskribatzen du, honek bere herriko buruzagia den Haraldson kondeari muzin egin eta Eskandinaviako kostaldeetatik haratuagoko herrialdeak arpilatuko ditu. Duelu batean Halraldson bera hil eta konde titulua bereganatuko du, honela pixkanaka-pixkanaka bere anaia eta menpekoa den Rolloren traizioa jasango duelarik.

## Aktoreak 
### Pertsonaia nagusiak 
### Bigarren mailakoak 
* Nathan O'Toole: *Björn*, Ragnar eta Lagertharen semea.
* Jessalyn Gilsig: *Siggy*, Haraldson kondearen emaztea.
* John Kavanagh: *orakulua*, bikingoen profeta edo iragarlea.
* Donal Logue: *Horik erregea*
* Alyssa Sutherland: *Aslaug*, printzesa; Brynhildren alaba eta Ragnarren bihotzeko begikoa.
* Jouko Ahola: *Kauko*, Ragnarren gerlarietako bat.
* Vladimir Kulich: *Erik*, Ragnarren gerlarietako bat.
* Gerard McCarthy: *Bronsted*
* Diarmaid Murtagh: *Leif*, Ragnarren gerlarietako bat.
* Maude Hirst: *Helga*, Flokiren bikotekidea.
* Ivan Kaye: *Aelle Northumbriako erregea*'.
* Eric Higgins: *Knut*, Haraldson kondearen anaiordea.
* David Pearse: *Svein*, kondearen maiordomoa.
* Thorbjørn Harr: ''Borg kondea'.
* Ruby O'Leary: *Gyda*, Ragnar eta Lagertharen alaba.
* Elinor Crawley: *Thyri*, Earl Haraldson eta Siggyren alaba.

## Atalak 
## Soinu banda 
* Vikings telesailaren sarrerako If I Had A Heart abestiaren bideoklipa entzungai. Youtube.com 
* Vikings telesaileko 2. denboraldiko irasgarkia eta Wardruna norvegiar musika taldearen *Rotlaust tre fell* ("Sustrairik gabeko zuhaitzaren erorketa") abestia entzungai 

## Kanpo estekak 
* Vikings telesailaren webgunea 
* Vikings telesaileko IMDBko fitxa irakurgai
San Sebastian eliza (Artxua)

**San Sebastian eliza** Artxuako (Kuartango, Araba) parrokia eliza nagusia da, XIII. eta XIV. mendeen artean eraikia. 2012ko apirilaren 17an Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen, *monumentu* sailkapenarekin.

## Eraikinaren deskripzioa 
Parrokiaren tenplua, Kuartangoko estilo erromanikoaren konfigurazioz taxututa, sala-oinplanoko eraikina da. Nabea bera baino estuagoko abside zuzena du, puntadun kanoi erdiko bi bobeda zatiz estalia, bi bobeda zatien artean arku faxoi handia daukala, puntaduna hau ere, zutabe lana egiten duten barruko kontra-hormetan bermatua. Bobeden aparejua entokatua eta luzitua dagoen arren, azaleraren zati handi batean entokatua hondatuta dago, eta bistan geratzen da. Murruetan, luzetara, apaindu gabeko erlaitza doa.

Murruetan, iparraldean, sakristia dauka; bai eta kapera, arkupea eta hilerria ere, hegoaldean, eta mendebaldean, kanpai-horma. Ekialdean, goialdeari itsatsia, gaur egun bizitzeko erabiltzen den eraikina dago, garai batean herriko eskola izana. Eraikin horrek ez du babesik izango.

Kapera Erdi Aroko tenpluaren murruetatik kanpora ateratzen da; tenpluaren hegoaldean kokatutako hilerrira zabaltzen zela eraiki zen bere garaian. Juan Ruiz apaiza izan zen kapera eraiki zuena, eta bertan eman zioten lur, 1553. urtean. Alabaina, 1580. urtean Pedro Ruiz de Xarte apaizak mezatarako agindu zuen kapera, ordurako elizara zabaldurik zegoela.

Hegoaldeko fatxadan, estalkiaren hegal azpian, harrian landutako irudi batzuk ikusten dira, Erdi Aroko hargin-lanez eginak.

Multzoa biribiltzeko, kanpai-horma baxu-baxua dago, aldi berean, arkupearen mendebaldeko horma ere badena. Frontisa mendebaldeko hormapikoaren luzapena balitz moduan dago proiektatuta, puntu erdiko kanpai-arku bi dituela, bi isuriko teilatutxoaz estalia.

Arkupetik dauka sarrera tenpluak, isuri bateko zurezko estalkiaren azpitik (gaur egun estalkia erabat hondatuta dago). Hegoaldeko alboan zabaltzen den aitzinalde urritik ere sar daiteke. Hegoaldeko sarrera puntadun arkua da, ertza bistan dutela ebakitako hiru arkibolta eta guzti; atezangoa ere halaxe dauka ebakita, eta inposta alakatua du.

Koroaren gainean jarritako leiho altu baten bidez eta bao txiki estuen bidez lortzen da tenplua argitzea. Argibide denak dinteldunak dira.

Tenpluaren barruan, harrizko harlauza handiz dago estalia zorua, eta gaur egun hondatu samartuta badaude ere, hor diraute zurezko erretaula batek (ez urreztatu eta ez pintatua), koru dinteldunak (zutabeen buruak apurtxo bat landuta dituena), eta balaustrada bihurrituak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eritropoietina

**Eritropoietina** edo **EPOa** globulu gorrien ekoizpena (eritropoiesia) eragiten duen hormona glikoproteikoa da. Gizakiengan giltzurrunetan (%85-90) eta gibelean sortzen da .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Villanuevako presa

**Villanuevako presa** edo **La Mierreko presa** Gaubeako Uribarri Gaubea auzoko presa da, Euskal Herrian dagoen bakarra zurez eta harriz eraikia.

2011ko irailaren 6an Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Deskribapena 
Txostenak aztertzen duen presa Gaubeako udalerriko Uribarri Gaubea herrian dago, Omecillo ibaian, urez hornitzen zuen errotatik 500 metrora HMrantz, zeina XVIII. mendean jada dokumentatuta baitago. Presaren eginbeharra ibaiaren ur-maila igotzea zen, errota kanalerantz indarrean jarri ahal izateko.

Presak ibaiaren ibilguarekiko angelu txiki bat eginez eraikia dago; zurezko eta harrizko egitura bat da, tamaina eta malda ezberdinetako bi planok eratua. Beraz, urari goiti dagoen arrapala motzagoa da, malda handiagokoa; urari beheiti dagoena, aldiz, leunago jaisten da, presa-oinarria zulatu dezakeen ur-kolpea ekiditeko.

Eraketa honek zurezko estalki baten eraikuntza-moldea gogorarazten du, nahiz eta urari beheiti dagoen zatian egurra harrizko kordoiekin nahasirik agertzen den, kontrahorma moduan. Arrapalak azkentzen dituen gailurra 2,10 metro garai da eta 10,75 metro luze, eta piezaren sekzioa 0,35 metro.

Urari goiti dagoen aldean, egituraren armazoia babesten duen zurezko estalkia ikus daiteke. Urari beheiti dagoena 3,5 metroko luzerako eta 0,25 metroko sekziodun enborrez osatua dago, tobazko harri-blokeekin nahastuta.

Urari beheiti dagoen arrapaletik, udaldian, presa ohantzean finkatzen duen zurezko «parrilladura» ikus daiteke. Gutxi gorabehera metro bateko aldea duen erretikulua da, barnealdea harri-blokez beterik duena. Zurezko erretikulua burdinazko iltze batzuen bitartez tinkatuta dago, edota iltzeok arroka naturalaren irtenguneen kontra bermatuta.

Presaren gailurretik 1,8 metrora, ezkerraldean, ura kanalera bideratzen zuen uhatea dago, gutxi gorabehera 1,10 metroko zabalera duena.

Presa zurez eta harriz egindako egitura berezia da, Arabako Lurralde Historikoan dagoen bakarra. Zurezko presak sarri erabili bide ziren garai batean, gelditu diren arrasto ugariei eta dokumentazioari erreparatuz gero, baina gerora harrizkoek hartu zuten haien lekua. Horregatik, ez da ohikoa zur hutsezkoak edo tipologikoa mistoa dutenak -aztergai dugun honetan bezala- aurkitzea. Izan ere, Euskal Autonomia Erkidegoan gaur egun «in situ» ezagutzen eta kontserbatzen den bakarra dugu. Presa mota hau arkeologia industrialaren benetako erlikia dugu, jada desagertu diren antzinako eraketa eta tekniken testigu bakana. Azpimarratzekoak dira, bestalde, presaren eraikuntza-sistema mistoa -zura eta harria konbinatzen baititu-, haren kontserbazio egoera balekoa baina delikatua, eta haren interes historiko eta etnografikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak