open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gian Giacomo Trivulzio

**Gian Giacomo Trivulzio** (Milan,  - Arpajon, 1518ko abenduaren 5a), izengoitia '*Trivulzio *Handia'''*, Vigevanoko markesa eta italiar condottiero eta politikaria izan zen.

1476an Piemonten borrokatu zen, Frantziarekin bat eginik, Karlos Burgundiako dukearen aurka. Urte hartan hil zen Galeazzo Maria Sforza, eta Milango erregetzako kide hautatu zuten, baina 1479. urtean Ludovico Sforzak aurrea hartu zion. Napolira joan zen ondoren, eta Alfontso *Bihotz Handiaren'' seme Fernando I.aren zerbitzura jarri zen. Karlos VIII.aren zerbitzuan lan egin ondoren Frantziako Luis XII.aren esanetara jarri zen, eta 1499an Frantziako mariskal eta Milango gobernari izendatu zuen. 1500an Ludovico Sforza garaitu zuen eta 1509. urtean veneziarrak. 1513. urtean galtzaile irten zen, ordea, Maximiliano Sforzaren aurka, eta Milango dukerria galdu zuen.

## Erreferentziak
Diego Portales

**Diego Portales Palazuelos** (Santiago, Txile, 1793ko ekainaren 16a - Valparaíso, Txile, 1837ko ekainaren 6a) Txileko diktadorea izan zen, euskaldun jatorrikoa.

Dirutza handi baten jabe egin zen merkataritzari esker, eta 1824an Txileko Gobernuak tearen, edari bizien eta tabakoaren salmentaren monopolioa eskaini zion, gobernuak Erresuma Batuarekin zituen zorrak ordaintzearen truke. Hala, Txilen eragin handiena zutenetako bat zen Portales; 1830ean, Txileko Alderdi Kontserbadorea aginpidera iritsi zenean, Kanpo eta Barne Arazoetako, eta Gerra eta Itsas Armadako ministro izendatu zuten. Oso gogor menderatu zuen liberalek antolatu zuten matxinada, eta Txileko egiazko agintari bakarra bihurtu zen harrezkero, Elizaren eta oligarkia lur-jabearen interesen babesle. 1836an Txileren eta Peruren arteko gerra piztu zen, eta handik urtebetera txiletar militar talde batek hil zuen Portales.

## Erreferentziak
Francisco Javier Elio

**Francisco Javier Elio Olondriz** (Iruñea 1767ko ekainaren 12a - Valentzia, 1822ko azaroaren 24a) nafar militar monarkikoa izan zen. Montevideoko gobernadorea izan zen, eta Rio de la Platako azken erregeordea. 1812an Penintsulara itzulirik, liberalen aurkako errepresioaren arduradunetako bat izan zen.

## Bizitza 
Francisco Javier Elio Olondriz Iruñean jaio zen 1767ko ekainaren 12an. Ikasketa militarrak eginik, Ceutako eta Orango defentsan hartu zuen parte. 1805. urtean, koronela zela, Ameriketara jo zuen ingelesen esku zegoen La Colonia Espainiarentzat berriz hartzera. 

1809an, Montevideoko gobernadore izendatua izan ondoren, Santiago de Liniers Rio de la Platako erregeordearen aurka altxatu zen, eta Montevideoko lurraldea Buenos Airesko herrialdetik bereizi zuen. Río de la Platako erregeorde hautatu zuten 1811ko urtarrilean, baina ezin buruturik ibili zen bertako iraultzaileekin eta 1812an Espainiara itzuli zen. 

Kataluniako eta Valentziako armadaburu egin zuten 1814an, eta Fernando VII.ari lagundu zion liberalen aurkako zereginetan (Elioren altxaldia). Liberalak gogor zapaldu zituen. 1818an, Joaquín Vidal buru zuen matxinada konstituzionalak porrot egin ondoren, 18 lagun urkatzeko agindu zuen.

1820ean kargugabetu zuten, Hirurteko Liberalaren hasieran. 1822ko udaberrian atxilotu zuten, Valentziako matxinada absolutista akuilatzeaz akusaturik. Epaitu, heriotza zigorrera kondenatu, eta garrotez hil zuten, 1822ko azaroaren 24an.

## Ikus, gainera 
* Elioren altxaldia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teresa Berganza

**Teresa Berganza Vargas** (Madril, 1933ko martxoaren 16a - San Lorenzo de El Escorial, 2022ko maiatzaren 13a) espainiar mezzo-sopranoa izan zen. Kantua eta pianoa ikasi zituen Madrilgo Kontserbatorioan. 1957an, Dorabellaren papera eskaini zioten Mozarten *Così fan tutte* operan, Aix-en-Provencen. Hurrengo urtean, interpretazio bikainak egin zituen mundu zabaleko hainbat lekutan. Besteak beste, Isolier izan zen Rossiniren *Comte Ory* operan, Milango La Scala antzokian; Cherubino, Mozarten *Figaroren ezteiak* operan, Britainia Handian; eta Isabella, Rossiniren *L´italiana in Algeri* operan, Estatu Batuetan. 1960an, Rosinaren papera egin zuen Rossiniren *Il barbiere di Siviglia* operan, Londresko Covent Gardenen, eta 1967an, lehen aldiz abestu zuen New Yorkeko Metropolitan Opera Housen. Estilista bikaina izan zen, eta maisutasun handiz abesten zituen bereziki kanta espainiarrak eta Rossiniren operak.

## Erreferentziak
John Fante

**John Fante** (Denver, Colorado, AEB, 1909ko apirilaren 8a - Los Angeles, Kalifornia, AEB, 1983ko maiatzaren 8a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.

## Biografia 
Hollywoodeko zinemagintzan gidoilari-lana egin zuen batez ere, eta liburuak ere idatzi zituen. Horien artean garrantzitsuenak autobiografia kutsua duten Arturo Bandiniren saga osatzen duten hirurak dira: *Wait until spring, Bandini* (1938, '"Itxaron udaberrira arte, Bandini"), *Ask the dust* (1939, "Galde iezaiozu hautsari"), eta *Dreams from Bunker Hill* (1982, "Bunker Hilleko ametsak", Aintzane Ibarzabalek euskarara itzulia). Kalifornian idazle izan nahi zuen pertsonaia xelebre baten kontakizunak biltzen dira bertan. Beste zenbait liburu: *Dago Red* (1940), *Full of life* (1952, "Biziaz betea"), *The brotherhood of the grape* (1977, "Mahatsaren anaiartea"). Hil ondoren izan zuen arrakastarik handiena bai Europan eta baita Estatu Batuetan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Dan Fante: An American Writer (Dokumental Flavio Sciolè(https://eu.wikipedia.org/wiki/Flavio_Sciol%C3%A8))]
Paranyctimene tenax

***Paranyctimene tenax*** Paranyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Paranyctimene tenax'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Louis Dumont

**Louis Dumont** (Tesalonika, 1911 &ndash; Paris, 1998ko azaroaren 19a) frantses antropologoa izan zen.

Lehenengo lana indiar gizarteko kasten sistemari buruz egin zuen (*Homo hierarchicus*, 1967). Ondoren soziologia konparatiboaren analisiari ekin zion. Gizarte tradizionalen (gizabanakoa osotasun hierarkizatu batean sartzen da) eta gizarte modernoen (indibidualismoa da bertako balio nagusia) arteko desberdintasuna da Dumonten lanaren oinarria: *Homo aequalis* (1977-1991), ''Essais sur l'individualisme* (1983, *Indibidualismoari buruzko saiakera''). Louis Dumontek, bestalde, mendebaldeko gizarteen bilakaeraren berezitasunak nabarmentzen ditu, zeinetan politika, ekonomia, gizarte osotasunetik baztertu den gizabanakoa, eta gatazka-kategoriak sortu diren. Horrez gainera, indibidualismo horren jatorri kristauak nabarmentzen ditu.

## Erreferentziak
Oliver Ellsworth

thumb|Oliver Ellsworth
**Oliver Ellsworth** (Windsor, Connecticut, 1745eko apirilaren 29a - *ibidem*, 1807ko azaroaren 26a) Estatu Batuetako legegizon, politikari eta diplomatikoa izan zen. Estatu Batuetako Justiziako burua izan zen, eta Roger Shermanekin batera, Estatu Batuetako Lege Administrazio Federala antolatu zuen (Conneticut Compromise, 1787). Independentziaren ondoren, Kongresuko kide (1777-1784), Conneticuteko gobernari (1780-1784) eta Epaitegi Goreneko kide (1784-1789) izan zen. 1789. urtean senatari aukeratu zuten, eta hamabi emendakin proposatu zituen Konstituzioan sar zitzaten. 1791. urtean onartu zituen Kongresuak. Justiziako buru nagusi zelarik aldarrikatu zuen lege baten arabera, Estatu Batuetako hiritarrek beste nazioetako herritartasunik eskuratzeko biderik gabe geratu ziren, Gobernu Federalak horretarako baimenik ematen ez bazuen.

## Erreferentziak
Aimé Jacquet

**Aimé Étienne Jacquet** ( ahoskatua; Sail-sous-Couzan, Loira, 1941eko azaroaren 27a - ) frantziar futbol-jokalaria ohi eta entrenatzailea da.

Lau aldiz izan zen Frantziako txapeldun 1967-1970 bitartean, eta Frantziako Kopa irabazi zuen 1968an eta 1970ean AS Saint-Étienne taldearekin. Bi aldiz egon zen nazioarteko selekzioan, erdilari gisa. 1976an, entrenatzaile-karrerari ekin zion Lyoneko taldearekin. 1980an, Bordeleko Girondins taldera joan zen eta Frantziako Liga txapelketa irabazi zuten 1984an, 1985ean eta 1987an talde harekin. 1990ean, Montpellierren eta, 1991n, Nancyn egon zen entrenatzaile. 1992an, hautatzaile nazionalaren laguntzaile-lanetan hasi zen. 1994an, bera izendatu zuten hautatzaile, eta, 1998an, Munduko Futbol Kopa irabazi ondoren, eta aspalditik iragarri bezala, erretiratu egin zen. Gero, zuzendari tekniko nazional gisa eta gazteen prestakuntzaren arduradun gisa aritu zen.
## Erreferentziak
Rayon

thumb|300px|Rayonaren sintetizatzea
thumb|300px|Rayonaren detailezko argazkia
**Rayon** zuntz erdi-sintetikoa da, egur mamia kimikoki landuz 1920. urteaz geroztik ekoizten dena. *Zelulosa berritua* ere deitzen zaio. Hasieran zelulosa nitrato zuntzen desnitrifikazio bidez ekoizten zen; gaur egun, ordea, *lika prozedura* izenekoaren bidez lortzen da rayon gehiena.

Trataera kimikoa eman zaion zelulosa zulo mehe batzuetatik igaroarazten da presiopean, bertan zuntza gogortzen duen isurkari bat dela; horrela, erresistentzia handiko zuntz leun bat lortzen da; isurkari gogortzaileari kaseina eta antzeko proteinak nahasten zaizkio askotan zuntza are gogorrago egiteko. Kolorea oso erraz hartzen duten oso zuntz meheak lor daitezke, jantziak egiteko erabiltzen direnak. Azken urte hauetan zuntz berriak asmatu dira sintesi bidez, eta rayona zerbait baztertzen hasia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muhammad Zia Ul-Haq

**Muhammad Zia Ul-Haq** (; Jullundur, Punjab, India, 1924ko abuztuaren 12a - Bahawalpur, Punjab, Pakistan, 1988ko abuztuaren 17a) pakistandar politikaria eta militarra izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerran parte hartu ondoren ikasketa militarrak egin zituen Estatu Batuetan. Indiaren eta Pakistanen arteko gerran (1965) parte hartu zuen, eta koronel izendatu zuten. 1976an jeneral izendaturik, 1977an estatu-kolpe bat antolatu zuen. Legebiltzarra desegin, lege martziala ezarri, eta Islamiar Errepublika ezarri zuen. 1978an, Pakistango lehendakaritza beretu eta islamiarrak ez, beste alderdi politiko guztiak debekatu zituen. 1979an, Ali Bhutto, aurreko lehendakaria, urkarazi zuen. Gobernu militarra bermatzearren alderdi islamiar guztiei dei egin zien alderdi bakarrean batu zitezen. Ez zuen lortu, eta alderdi guztiak debekatu zituen. Hegazkin istripu batean hil zen.

## Erreferentziak
Edward Kienholz

**Edward Kienholz** (Fairfield, Washington, AEB, 1927 &ndash; 1994) estatubatuar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Etxalde batean hazia eta hezia. Lanbide asko ikasi zituen eta margotzen hasi zen. Las Vegasen, 1950ean, zurezko irudiak egiten hasi zen. Inoiz, txatarratik ateratako gauzez hornitzen zituen irudiok.

Bere obrak errealismo sozial handikoak dira: *Roxy* (1961) Las Vegasko putetxe baten irudikapena da, eta *The Beanery* (1965), bere maisulanetako bat, taberna batena.

1972an Nacy Reddin argazkilariarekin ezkondu zen, eta 1973tik aurrera elkarlanean aritu ziren eskulturak egiten. Hurrengo urtean Mendebaldeko Alemaniara joan ziren bizitzera, eta hurrengo urteetan Alemaniako kulturaren ezaugarriak irudikatu zituzten. Kienholzen obrak New Yorkeko Amerikar Artearen Whitney Museoan eta Tokioko Arte Modernoko Museoan daude.

## Erreferentziak
Aleksei Kosygin

**Aleksei Nikolaievitx Kosygin** (errusieraz: Алексе́й Никола́евич Косы́гин; San Petersburgo, 1904ko otsailaren 21a - Mosku, 1980ko abenduaren 18a) sobietar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Alderdi Komunistako kide egin zen 1927an. Leningradeko Sobiet-eko lehendakari aukeratu zuten (1938), Sobietar Batasuneko Ehungintzako komisario (1939), Batzorde Zentraleko kide (1939), Herrietako Komisarioen Kontseiluko lehendakariorde (1940-1953), Errusiako Ministroen Kontseiluko lehendakari (1943-1953) eta Politburoko kidea (1948). Stalin hildakoan, Kosygin bere karguetatik eraitsia izan zen, baina Gosplango zuzendari bihurtu zen handik gutxira (1969). Lehen Ministrorde eta Batzorde Zentraleko Lehendakaritzako kide hautatu zuten 1970ean. Lehen Ministro hautatu zuten 1964an, eta Sobietar Batasuneko politika zuzendu zuen, Brezhnev eta Podgornirekin batera, 1980an dimisioa eman zuen arte.

## Erreferentziak
João Figueiredo

**João Baptista da Oliveira Figueiredo** (Rio de Janeiro, Brasil, 1918ko urtarrilaren 15a - 1999ko abenduaren 24a) brasildar politikari eta militarra izan zen.

## Biografia 
1964ko mugimendu militarrean parte hartu zuen. 1979tik aurrera gobernuko lehendakaria izan zen 1985 arte, eta liberalizazio politikoa bultzatu zuen (amnistia eman zien erregimen militarraren aurka agertu zirenei). Gobernuan zegoelarik, alderdi politikoak antolatu ziren berriro herrialdean. Estatuen gobernuetarako hauteskundeetan (1982), oposizioak postu garrantzitsuak lortu zituen, eta Parlamentuan ere presentzia handiagoa izan zuen. Konstituzioa erreformatzeko eta Errepublikako lehendakaritzarako zuzeneko hauteskundeak egiteko presio handia izan zuen arren, zeharkako hauteskunde-sistemari eutsi zion gobernuak. Arlo ekonomikoan, Latinoamerika osoari eragin zion atzerakada ekonomikoari aurre egin behar izan zion Brasilek.

## Erreferentziak
Plerotes anchietae

***Plerotes anchietae*** Plerotes generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Plerotes anchietae'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Erich Ludendorff

**Erich Friedrich Wilhelm Ludendorff ** (Kruszewnia, Posnania, Prusiako Erresuma, 1865eko apirilaren 9a - Munich, Hirugarren Reicha, 1937ko abenduaren 20a) alemaniar militarra izan zen.

## Bizitza 
1911-1912 urteetan, gerrarako Schlieffen Planaren erredakzioa egin zuen, eta guztiz ezagun egin zen Lehen Mundu Gerraren hasieran (Liejako konkista, Tannenbergeko eta Mazur aintziretako garaipenak). 1916ko abuztuan Paul von Hindenburg alemaniar armadaren buruzagi nagusi egin zuten, eta Ludenddorf haren lehen laguntzaile izan zen. Gerrazale porrokatua izan zen, baina Ferdinand Foch, mariskal frantsesaren garaipenen ondoren (1918ko urria) postutik kendu zuten.

Gerraren ondoren, politikara jo zuen eta eskuin-muturreko nazionalismo antisemitaren eledun bihurtu zen. 1923an Municheko Putscha antolatu zuen Hitlerrekin batean, 1924an diputatu nazionalsozialista aukeratu zuten, eta lehendakaritzarako hautagai izan zen 1925ean.

## Erreferentziak
Jose Muxika Muxika

**Jose Muxika Muxika** (Ormaiztegi,  - Donostia, ) gipuzkoar legegizona eta politikaria izan zen. Serapio Muxikaren semea zen. Zuzenbideko ikasketak egin zituen Madrilen, eta futbolaria izan zen gaztetan Irungo Real Unión eta Madrilgo Real Madrid taldeetan.

Eskuindar erregezalea zen eta Donostiako *Diario Vasco* egunkariaren sortzaile izan zen, beste zenbaitekin batera, 1934an. Eskuineko koalizioaren barnean zegoen *Unión Regionalista Guipuzcoana* taldeko hautagaia izan zen 1936ko hauteskundeetan eta, Espainiako Gerra Zibilean kolpistak hirian sartu eta gutxira, Donostiako alkate izendatu zuten (1936ko urria). Hala ere, jarrera ausarta agertu zuen frankisten gehiegikerien aurrean eta, ondorioz, 1937ko otsailaren 3an kargutik kendu eta erbesteratu egin zuten.

Historia gaiak landu zituen bere idatzietan. Obra nagusia: *Carlistas, moderados y progresistas* (1950, *Karlistak, moderatuak eta progresistak*).

## Erreferentziak
Mahdi

thumb|220px|*Muhammad Al-Mahdi*-ren izena kaligrafia islamikoan.
**Mahdi** (, *al-mahdī*, "Jainkoak gidaturiko ongia") pertsonaia mesianikoa da musulmanentzat, munduaren amaieran Lurrera zuzenbidea ekarri eta egiazko erlijioa ezarriko duena. Teologo sunita ortodoxoek ez dute onartzen, halakoren aipamenik ez Koranen ez haditetan aurkitzen ez dutelako; xiiten dotrinan, ordea, sineste hau guztiz funtsezkoa da. Xiita gehienentzat mahdia Muhammad ibn al-Hassan al-Askari da, 872an desagertu zen hamabigarren imama.

Politika eta erlijio eraberritzaile askok hartu dute berentzat titulu hori, Ipar Afrikan, batez ere. Horien arteko batzuk hauek dira: Abdullah al-Mahdi Billah (909-934), fatimitar dinastiaren sortzailea; Abdallah ibn Turmart, XII. mendean almohadeen taldea sortu zuena; Muhammad Ahmad Abd Allah, bere burua Sudango mahdi izendatu zuena 1881ean. Iranen 1844an Sayyid Ali Muhammad Xirazkoak, babismoaren fundatzaileak, Hamabigarrentarrek itxaroten zuten Qa'im edo Mahdia zela aldarrikatu zuen, eta halaxe sinesten dute gaur arte mundu osoko bahá'íek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willem Johan Kolff

**Willem Johan Kolff** (Leiden, 1911ko otsailaren 14a - Newtown Township, Pennsylvania, 2009ko otsailaren 11) Estatubatuar medikua izan zen, sortzez holandarra.

1943an, uremiaz hilzorian zegoen gaixo bat bizirik iraunaraztea lortu zuen, berak asmatutako tresna bati esker. Kolffek eskandinaviar aldizkari espezializatu batean argitaratu zuen bere aurkikuntza: *Giltzurrun artifiziala: eremu handiko dializatzailea*. Tresna horrek, mintz erdi-irazkor baten bidez, odola garbitzen zuen, metabolismoaren hondakinak eta gai kaltegarriak kenduz. Dializatzailetik igaroarazi ondoren, odola zirkulazio-sistemara itzularazten zuen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Estatu Batuetara joan zen, hango teknologia baliatuz bere *giltzurrun kiribil* erraldoiaren bertsio txikiago eta erabilgarriagoa egiteko asmoz. Giltzurrunik gabe ere, bitarteko artifizialen bidez bizirik iraun zitekeela frogatu zuen Kolffek.

## Erreferentziak
Pietro Mennea

**Pietro Mennea** (italieraz:  ahoskatua; Barletta, 1952ko ekainaren 28a - Erroma, 2013ko martxoaren 21a) italiar atleta izan zen, zalutasun-probetan espezializatua. Mexikon, 1979an, 200 metroko lasterketako munduko errekorra hautsi zuen: 19,72 segundo. Atletismoaren historian denbora gehien iraun duen marketako bat izan da, 1996an Michael Johnson estatubatuarrak hautsi zuen arte. Menneak bost alditan parte hartu zuen Olinpiar Jokoetan (1972, 1976, 1980, 1984 eta 1988): brontzezko domina lortu zuen Munichen (1972), eta urrezkoa Moskun (1980). 1974ko Europako txapelketetan ere urrezkoa lortu zuen. Halaber, 100 eta 200 metrotako Europako txapeldun izan zen 1978an. Hamar aldiz irabazi zuen Italiako 200 metroko txapelketa, eta pista estaliko 400 metroko Europako txapeldun izan zen 1978an. Bere karreran, 200 metroko 164 lasterketa egin zituen 21 segundoren azpitik.

2013an ere, non Munduko errekorra 19,19 segundoan duen Usain Boltek, Mennearen markak Europako errekor izaten jarraitzen du.

## Erreferentziak
Emiliano Arriaga

**Emiliano Arriaga Ribero** (Bilbo, Bizkaia, 1844ko otsailaren 4a - Zuhatzu, Araba, 1919ko abuztuaren 9a) musikagilea, politikaria eta gaztelaniazko idazlea izan zen XIX. mendean. Bilboko jendartean garrantzia handia izan zuen, eta hiru alor horietan nabarmendu zen.

## Musikaria 
Bilboko Filarmonika Elkartearen sorreran parte hartu zuen. Juan Crisostomo Arriaga musikagilearen anaiaren biloba zen, biolinista trebea izateaz gainera, musika-lan ugari sortu zituen*:*

* *La Romanesca*
* *Amanecer en Deusto* (Egunsentia Deustun) musika-poema
* *Ave María*, abesbatza eta organorako obra
* *Chimberiana*
* *Bilbainescas*

Eta teoria-liburuak ere idatzi zituen (

* *Teoría del violín* (Biolinaren teoria)
* *El cuarteto* (Laukotea)

## Idazlea 
thumb|eskuinera|Emiliano Arriagaren *Lekobide* lana, 1913koa.Bilboko gaietan maisu, giro horretako literatura lanak ere idatzi zituen, erdaraz beti: *Vuelos cortos*, *Txiplistxaplas*, *Revoladas*, *La Pastelería* eleberri kostunbrista eta *Lexicón Bilbaino*, Bilboko erdara nolakoa zen erakusten duen obra. 1909an, Sabin Aranak Begoña Ama Birjinari idatzitako edestiari musika jarri zion. Emiliano Arriaga izan zen bere osaba zaharraren musika lana hedatzen gehien saiatu zen pertsona. Euskal opera libreto bat ere idatzi zuen, *Lekobide*, Manuel Arriandiagak euskaratu zuena.

Narraziogintzaren arloko bere lehenengo lan aipagarria *Vuelos Cortos, intentados, emprendidos y realizados por un Chimbo* (1893, 1895) da. 1894an La sardinera argitaratu zuen. Gero, horra *El Bilbao anecdótico; Revoladas, Lekobide,* *Chiplis-Chaplas* (1898), euskal itsasertzeko zenbait herriren deskripzioak dakartzana. Azkenik *La pastelería* (1908) dugu, hiribilduko kultura-giroaren kronika dena, 2006an berrargitaratu zuen Elkarrek. 

Lanik ezagunena, beharbada, *Vuelos cortos* (*Hegaldi laburrak*) izenekoa du; horretan, hiribilduko ohiturak agertzeaz gain, kontakizunak bertako hizkeraz  eta umoreaz blai datoz. Halaxe, Alfredo de Etxabek bibliografian aipatua den lanean dionez, egileak, “artean bizi-bizirik zen bere iraganeko Bilbo hura dakarkio irakurleari, hiriak bere-berea zuen umore ildoan, Zazpi Kaleetako hizkera erabiliz gozamen hutsa diren irudiak eskaintzeko”. Jon Jauristik ostera idazlearen ideologian xenofobiatik hurbil den halako ideologia baten zantzuak antzematen omen ditu; horrez gain, liburuak irudietarako joera duela ere badio, eta gaiak bost ataletan banatzen ditu: hiriko paisaiak, jaietakoak, lanbideak, herritar ezagunak eta bizi sozialekoak.

## Politikaria 
Garai hartan sortu berria zen *Euzkaldun Batzokiko* burua izan zen eta Bilboko alkate-orde karguan ere jardun zuen (1880-1881)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztelaniaren bilbotar dialektoa
Antonio Pérez Prados

**Antonio Pérez Prados** (Sesma, Nafarroa, 1953ko irailaren 23a) nafar matematikaria, ikerlaria eta irakaslea da, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektorea 1995tik 2003era.

Matematikan lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean, eta doktoregoa ere han egin zuen. Zaragozako Unibertsitateko Estatistika Sailak eskainitako beka bati esker lortu zuen irakasle gisa izandako lehen esperientzia. Geroago, irakasle-laguntzaile, irakasle-lagun eta irakasle titularra izan da Zaragozan bertan. 1989-1990 ikasturtean Nafarroako Unibertsitate Publikoan katedra lortu eta bertan hasi zen irakasle-lanetan. Ordutik aurrera, hainbat kargu izan ditu Nafarroako Unibertsitate Publikoan. Doktore tesiak zuzentzen ditu, eta hainbat lan kaleratu ditu: bost liburu, lau monografia eta hogeita hamar artikulutik gora. Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektore aukeratu zuten 1995ean, eta 1999an berrautatua izan zen.

## Erreferentziak
Claude-Victor Perrin

**Claude-Victor Perrin** (Lamarche, Vosgeak, Frantzia, 1764ko abenduaren 7a - Paris, Frantzia, 1841eko martxoaren 1a) frantses mariskala eta Belluneko dukea izan zen.

## Biografia 
1793. urtean jeneral egin zuten Toulongo setioan izan zuen jokaeragatik. Italian borrokatu ondoren mariskal egin zuten (1807), eta Espainiaren aurka borrokatu behar izan zuen frantses armadako lehen taldeko buru izendatu zuen Napoleonek. 1809. urtean espainiarrak Uclesen garaitu ondoren Extremadurarantz abiatu zen, eta Mérida hartu zuen. Extremaduratik Mantxa eta Andaluziara abiatu zen (Sevilla konkistatu zuen). Cádiz konkistatzeko agindua jaso zuen, baina Tarifako gudua galdu zuen. 1821-1823. urteetan, Luis XVIII.aren agintaldian, Gerrako ministro izan zen, eta 1823an San Luisen Ehun Mila Semeen espedizioa antolatu zuen espainiar liberalen aurka. Estatuko ministro izan zen 1823tik aurrera.
## Erreferentziak
Ptenochirus jagori

***Ptenochirus jagori*** Ptenochirus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Ptenochirus jagori'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bernard Lavilliers

thumb|Bernard Lavilliers

**Bernard Lavilliers**, jaiotza-izenaz **Bernard Oulion** (Saint-Étienne, Frantzia, 1946ko urriaren 7a -), frantses musikagilea da.

## Biografia 
Parisko kabaretetan hasi aurretik, hainbat lanbidetan aritu zen. Kabaretetan, berak sortutako abestiak edo beste egile batzuenak, hala nola Léo Ferrérenak, kantatzen zituen. Baina Brasilen egon ondoren, erabat aldatu zuen estiloa, han reggaea eta salsa aurkitu baitzituen.

Eragin handia izan zuten bere abestietan langile-giroan jaio izanak batetik, eta, bestetik, 1968ko maiatzeko gertaerek. Hori dela eta, bere testuek eduki politiko handia dute *(Les Barbares, Bats-toi)*. 1980ko hamarraldiaren ondoren, Lavilliers bere garaiko lekuko arduratsu eta desengainatu gisa azaldu zen. Bere zalantzak azaldu zituen, eta, aldi berean, ezkerreko militanteen parte batek eragindako desengainua erakutsi zuen garai horretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bernard Lavilliersen webgune ofiziala
Luigi Riva

**Luigi "Gigi" Riva** (Leggiuno, Varese, Italia, 1944ko azaroaren 7a – Cagliari, 2024ko urtarrilaren 22a), izengoitiz *Rombo di Tuono* italiar futbol-jokalaria izan zen.

## Biografia 
1963an, Sardiniako Cagliari futbol-taldeak fitxatu zuen eta han egin zuen karrera osoa. Aurrelaria zen, ezkerra, indar handikoa, azkarra eta ausarta. Sardiniako taldearekin Italiako Liga txapelketa irabazi zuen 1969-1970 denboraldian. Hiru denboralditan (1966-1967, 1967-1968 eta 1968-1969), Italiako txapelketako golegile nagusia izan zen. Cagliari taldeko jokalari gisa 315 partida jokatu zituen eta 164 gol sartu zituen.

Uko egin zion talde handietan jokatzeari, nahiz eta horietako batzuek (Turinek, esate baterako) dirutza handiak eskaini zizkioten. Italiako selekzioarekin 42 partida jokatu zituen eta 35 gol sartu zituen; 1968ko Eurokopa irabazi zuen, eta munduko txapeldunorde izan zen Mexikon 1970ean.

## Erreferentziak
Leopoldo Galtieri

**Leopoldo Fortunato Galtieri** (Buenos Aires, 1926ko uztailaren 15a - Buenos Aires, 2003ko urtarrilaren 12a) argentinar militar eta diktadorea izan zen. 1981-1982 bitartean Argentinako presidentea izan zen.

## Biografia 
1981. urtean Argentinako lehendakari kargua hartu zuen, militarrek María Estela Martínez de Perón bere kargutik kendu ondoren osatu zen Batzorde Militarrak zeregin horretarako aukeratu zuelarik. Bere agintaldian zehar erregimenaren aldeko adostasuna eta ospea lortu nahi izan zuen Galtierik, eta demagogian eta abertzaletasunaren goratzarrean oinarrituriko neurriak hartu zituen horretarako.

Bere garaian gertatu zen, besteak beste, Malvinetako Gerra, eta Argentinako armada errenditu zelarik, bertan behera utzi zuen lehendakari kargua, 1982. urtean. Epaiketa politikoa, militarra eta arrunta egin zitzaizkion, eta zigortu egin zuten, baina 1990. urtean aske utzi zuen Carlos Menem lehendakariak.

## Erreferentziak
Aleksei Rykov

**Aleksei Ivanovitx Rykov** —— (Saratov, Errusiar Inperioa, 1881eko otsailaren 25a – Mosku, Sobietar Batasuna, 1938ko martxoaren 15a) sobietar politikaria izan zen.

## Bizitza 
1900ean Errusiako Alderdi Sozialdemokratako kide egin zen. 1905ean Alderdi Boltxebikeko Batzorde Nagusiko kide hautatu zuten Londresen. Leninen aurkaria izan zen 1905eko eta 1910eko Kongresuetan. Iraultza nagusitu ondoren lehenengo gobernu boltxebikean parte hartu zuen Barne Saileko herri-komisario gisa, eta joera sozialista guztiak bilduko zituen Gobernuaren alde jokatu zuen. 1918an Ekonomiako Batzorde Nagusiko buru izendatu zuten. Trotskiren aurkaria izan zen. Lenin hil ondoren Herriko Komisarioen Batzordeko lehendakari izendatu zuten haren ordez. Alderdiko eskuineko joeraren ordezkaria izan zen. 1930ean kargutik kendu zuten trotskista eta eskuindarra zela salaturik. 1937an atxilotu eta hiltzera kondenatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Archie Shepp

**Archie Shepp** (Fort Lauderdale, Florida, ) estatubatuar saxofoi-jotzailea eta musikagilea da. Cecil Taylorrekin grabatu zituen diskoak, eta 1963an lehenengo boskotea osatu zuen John Tchicai eta Don Cherryrekin batera. Ondoren, 1964an, Jazz Composers Guild taldearen sorreran parte hartu zuen. Free jazzeko artista ospetsu eta ezagunenetako bat bihurtu zen berehala. 1975etik aurrera, Amhersteko (Massachusetts) Unibertsitateko musika-irakasle aritu zen. Abangoardiako musikagilea izan zen, beltzen borroka politikoak musikaren bidez adierazi nahi zituena, baina, aldi berean, tradizioa asko zaindu zuena. Batetik, Duke Ellington, Charles Mingus eta Charlie Parkerren erreferentziak, eta, bestetik, blues klasikoa, espirituala eta rhythm and bluesaren aztarnak biltzen ditu Sheppen lanak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franco Donatoni

**Franco Donatoni** (Verona, Italia, 1927ko ekainaren 9a - Milan, Italia, 2000ko abuztuaren 17a) italiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Milan, Bolonia eta Erromako Kontserbatorioetan Musika ikasketak egin ondoren, Bruno Madernaren eskolak hartu zituen Darmstadten eta Anton Webernen serialismoak eragindako partiturak idatzi zituen (*Quartetto II*, 1958). Bere teknika gozatu ondoren, era askotako lanak egin zituen: *For Grilly* (1960), *Puppenspiel* (1961), *Per Orchestra* (1962), *Tema* (1981).

1964. urtetik aurrera lehengo lanetako materialetik eta beste zenbait musikagileren lanetatik abiatuta egin zituen bere lanak: *Puppenspiel 2* (1965), *Etwas ruhiger im Ausdruck* (1967), *Souvenir* (1967). 1953. urtetik aurrera, bestalde, pedagogo-lana ere egin zuen, eta Konposizioko eskolak eman zituen Milanen eta Turinen, eta 1970. urteaz geroztik Sienako Chigiana Akademian.
## Erreferentziak
Tannhäuser

**Tannhäuser** XIII. mendeko alemaniar poeta izan zen. Salzburgoko lurraldeko familia noble bateko semea zen. Bere poema liriko eta kantuengatik egin zen ezagun, eta urte askotan gortez-gorte ibili zen kantuan. Herri-kantuetako heroi bihurtu zen. XIII. mendeko maisu abeslarien herri-kantuen arabera, Tannhäuser Venusen mendian bizi izan zen fedetik urrun, baina erabat kezkatuta Erromara joan zen eta Urbano IV.a Aita Santuari bekatuen barkamena eskatu zion; hark ordea, ezezkoa eman zion, eta barkamena lortzea berak eskuan zeukan bakulua hostoz betetzea bezain zaila izango zitzaiola adierazi zion. Zalduna mendira itzuli zen, eta handik gutxira Aita Santuaren bakulua hostoz bete zen. Heinek eta batez ere Wagnerrek kondaira hori zabaltzen lagundu zuten Tannhäuser operaren bidez.

## Erreferentziak
Elefanta

**Elefanta** Mumbaiko badian (Indian) dagoen uharte txikia eta garrantzi handiko arkeologia-aztarnategia da. Bertako hizkuntzan *Gharapuri* du izena (haitzuloen hiria). Elefanta izena portugaldarrek jarri zioten, gero Mumbaira eraman zuten harrizko elefante handi bat aurkitu zutelako bertan. VIII. eta IX. mendeen artean harria zulatuz egindako tenpluengatik da ezaguna. Eskultura dotore handiz apainduak daude horietako tenplu batzuk, Gupta estiloan eginak. Portugaldarrak uhartearen jabe egin zirenean, gurtza-leku izaera galdu zuen, eta portugaldar soldaduek hondatu egin zituzten tenplu asko. Tenplu eta eskultura horien berritze-lanak 1970ean bukatu ziren. Harrezkero, izen handiko turismo-gune bihurtu da uhartea. Eskulturarik aipagarriena hiru buruko Trimurti da, Shivaren, Vishnuren eta Brahmaren buruak alde banatara dituena.
## Erreferentziak
Erckmann-Chatrian

thumb|300px|Émile Erckmann eta Alexandre Chatrian, 1875 inguruan.
**Erckmann-Chatrian** elkarrekin idatzi zuten bi idazle frantsesek, **Émile Erckmann** (Phalsburg, 1822 - Luneville, 1899), eta **Alexandre Chatrian** (Soldatenhal, 1826 - Villemomble, 1890), hartu zuten izena da.

## Biografia 
Hasieran arrakasta gehiegirik izan ez bazuten ere, haien jarrera abertzaleak berehala erakarri zituen irakurleak. *L´illustre Docteur Mathéus* (1859) izan zen beren lehen obra ezaguna. Ondoren etorri ziren *Contes et Romans populaires: Contes des bords du Rhin* (1862, "Herri ipuin eta kontakizunak: Rhinen ertzeko ipuinak"), *L´ami Fritz* (1864, "Fritz adiskidea"). Beren obrak *Romans nationaux* titulupean bildu zituzten; abertzaletasunez beteak dira, Alemaniak Alsazia hartu ondorengoak izaki. Bakearen aldeko obrak ere idatzi zituzten: *Madame Thérèse *(1863), geroago *Waterloo* (1865) eta abar.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kadesh

**Kadesh** edo **Qadesh** egungo Siriaren mendebaldeko antzinako hiria da, Orontes ibaiaren ertzean dagoena.

Kanaan eskualdeko hiri garrantzitsua izan zen eta hititen eta egiptoarren arteko borroka gertatu zen bertan.

## Historia 
Hiriaren lehenengo berriak antzinako Egiptokoak dira, Tutmosis III.ak (K.a. 1479-1426) Kadeshko printzeak gidatzen zuen siriarren matxinada bat garaitu zuenekoak. K.a. 1340 inguruan hititen mende geratu zen hiria, eta harrezkero Kadesh izan zen hedatzen ari ziren bi inperioen muga eta guda-lekua.

Seti I.ak Egiptoko Inperiorako berreskuratu zuen, eta haren seme Ramses II.a han borrokatu zen Muwatallis II.a hititarekin K.a. 1275ean. Guduaren ondorioz, bi erregeek elkarri ez erasotzeko itun bat izenpetu zuten; ezagutzen den lehen nazioarteko ituna da. Itsasoko Herrien inbasioaren ondoren (1185 inguruan), hiria suntsitua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anja Silja

**Anja Silja Regina Langwagen** (Berlin, Alemania, 1940 -) alemaniar sopranoa da.

## Biografia 
Paula Althof eta Egon van Rijn kantarien iloba da. Aitonarekin hasi zen ikasten, eta hamar urterekin egin zuen lehenengo emanaldia Berlinen. 1956an, Rossiniren *Sevillako bizargina* operako Rosinaren papera interpretatu zuen Berlingo Operan, eta urte berean Brunswickeko Operan sartu zen (1956-1958). Stuttgarteko Operan eta Franckfurtekoan egon ondoren, 1959an Gauaren Erreginaren papera kantatu zuen (Mozarten *Txirula miragarria*) Aix-en-Provenceko jaialdian. Hurrengo urtean, izugarrizko arrakasta lortu zuen Bayreutheko Jaialdian Richard Wagnerren *Ontzi mamua* operan. Orduz geroztik, Wagnerren lanak kantatu zituen batez ere, eta Bayreutheko Jaialdiko izar bihurtu zen. Richard Strauss, Schönberg eta Bergen lanak ere kantatu zituen.

## Erreferentziak
James Mirrlees

Sir **James Alexander Mirrlees** (Minnigaff, 1936ko uztailaren 5a – Cambridge, 2018ko abuztuaren 29a) eskoziar ekonomista izan zen.

Matematika (1957) eta ekonomia (1963) ikasi zuen. Unibertsitate eta eskola askotan aritu zen irakasle gisa, hala nola Massachusettsko Teknologia Institutuan, Kaliforniako Berkeley Unibertsitatean, eta Oxford eta Cambridgeko unibertsitateetan. Munduko herrialde pobreenetako ekonomietan espezializatu zen, eta matematika-teknika aurreratuak erabili zituen alderdi soziala eta ekonomikoa elkarganatzeko. Swazilandia eta Pakistango gobernuentzat lan egin zuen herrialde horien aurrerabideari laguntzeko. 1996ko urrian, Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, William Vickrey kanadarrarekin batera. Lan nagusiak: *Garatze bidean diren herrietako industria-proiektuak aztertzeko eskuliburua* (1969), *Ekonomia hazkundearen ereduak* (1973).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nitrilo

thumb|thumbtime=71|**Nitriloak** ulertzeko bideoa.
**Nitriloa** egituran -C≡N taldea (nitrilo taldea) duen konposatu organikoa da. Pelouzek aurkitu zituen nitriloak 1834an.

Azido karboxilikoen deribatuak dira. Uretan ez dira urtzen, eta usain berezia dute. Besteak beste, amidak deshidratatuz eta metalen zianuroak alkil halogenuroekin erreakzionaraziz lortzen dira. Nitrilo garrantzitsuenen artean akrilonitriloa (H2C=CH-C≡N) eta azetonitriloa (CH3-C≡N) daude. Biak sukoiak dira, eta polimeroen eta kopolimeroen ekoizpenean nahiko garrantzi handia dute, lehenengoak bereziki. Kautxu sintetiko bat (kautxu nitriloa) akrilonitriloaren eta butadienoaren kopolimerizazioz lortzen da. Nitriloak toxikoak izaten dira gehienetan.

## left|24px Ariketak 

Fitxategi:Nitriloak Ariketa 4 DBH.webm|thumbtime=71|**Nitriloak** lantzeko ariketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Odilon Redon

**Odilon Redon** (Bordele, 1840ko apirilaren 20a - Paris, 1916ko uztailaren 6a) frantses marrazkilaria eta pintorea izan zen. Bordelen eta Parisko Arte Ederretako Eskola gorenean egin zituen Pinturako ikasketak. Fantin-Latour eta Corot pintoreak adiskide izan zituen, eta talde inpresionistak antolatutako erakusketa batean parte hartu zuen 1885ean. Nolanahi ere, Redonen pintura gertuago dago sinbolismoaren moldeetatik. Egilearen marrazkiek, grabatuek, olioek eta akuarelek ametsezko mundua uzten dute agerian, surrealismoa iragarriz.

thumb|ezkerrera|*Venusen jaiotza*

Margolari, grabatzaile eta idazle gisa nabarmendu zen, eta XIX. mendeko artista oparo eta konplexuenetakotzat hartua da, sentiberatasun eta irudimen handikoa. Sinbolismoaren jarraitzailea izan zen, Moreau bezala, eta pintura figuratiboaren maisua handia; inpresionismoarekiko halako parekotasunik antzematen da bere obra batzuetan, baina inpresionismoaren etsai gisa agertu zen. Redonek bide bikoitza egin zuen bere karreran: batetik marrazki fantastikoak, sarritan makabroak, egin zituen; eta bestetik olio-pinturak eta pastelak, loreekiko izadi hilak, margoaren erabilera bikaina erakusten dutenak, H. Matissek aitortu zuen bezala.

Jean-Leon Geromerekin, Bredinelcin (litografia) eta Fantin-Latourrekin (grabatugintza) ikasi zuen. Hasierako obretan, 1890. urtera artekoetan gutxi gorabehera, kolorearen erabilera baztertu zuen, eta gizakiaren barneko mundua islatzeko tresna gisa erabili zituen marrazkiak eta litografiak; zuri-beltzean egindako irudi ilunak dira, atsekabez eta saminez beteak. Ikusmenak agintzen zionaren emaitza baino gehiago ziren irudimenaren emaitza. Horrela osatu zituen 200 litografiatik gora; aipagarriak ditu, esaterako, *Ametsean* sailekoak, *Poe idazleari eskainitako saila* (1882) eta *Goyaren omenez* saila (1885).

1890az gero, ordea, *San Joanen Apokalipsia* izeneko saila amaitu ondoren (1883), erabateko aldaketa gertatu zen Redonen obran, eta bere karrerako bigarren garaia hasi zen.

Koadroak egiten hasi zen kolore pastelak, akuarela eta olio-pintura erabiliz; ametsezko koadroak egin zituen, lore koloretsuenak (*Anemonak*, Louvre, Paris), eta abar. 1900 inguruan iritsi zuen oparotasun gorena joera koloretsu horrek. Ordukoak ditu pastel-margoez egindako bere obra nagusiak, eta ordura arte gai mitologikoetan (*Venusen jaiotza*, *Pegaso*) eta erlijiosoetan (*Boda*, *Jesusen Bihotza*) oinarriturik egindako marrazkien bertsio koloredunak.

Beste lan nagusi batzuk: *Dans le rêve* (1879), *La Tentation de Saint Antoine* (1888-1896), *Les Fleurs du mal* (1890), *Le Cyclope* (1895-1900) eta *Le Jour et la Nuit* (1910-1911). Aipagarriak dira halaber, bere erretratua, emaztearena eta Gauguinena.

## Erreferentziak
Jose Luis Melena

**Jose Luis Melena** (Donostia, Gipuzkoa, 1946) filologoa da. Madrilgo Complutense Unibertsitatean Filologia Klasikoan lizentziaduna. Mizenastar testuetan dago espezializatua, eta bera da alor horretan diharduen aditu bakarretakoa munduan.

Madrilgo Universidad Complutensean, Salamancako Torres Villarroel Institutuan eta La Lagunako Unibertsitatean grekoa irakatsi ondoren, 1983az geroztik Euskal Herriko Unibertsitatean dihardu, Gasteizko campuseko Filologia, Geografia eta Historia Fakultatean grekoko katedradun. 1999an Euskadi Ikerketa Saria eman zioten, eta 2000. urtean Eusko Legebiltzarrak eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak ematen duten Munibe Saria eskuratu zuen.

Ehun artikulu inguru argitaratu ditu aldizkari espezializatuetan, eta Cervantesen *Novelas ejemplares* obra greko modernora itzuli du, besteak beste.

## Sariak 
* 1999: Euskadi Ikerkuntza Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteralopex acrodonta

***Pteralopex acrodonta*** Pteralopex generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteralopex acrodonta'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Polipo

[thumb|Polipo bat [Kolon (anatomia)|kolonean]]

**Polipo** mukosetan sortzen den handitsua da. Gehienetan sudurrean izaten dira, eta sudurreko hodiak itxi eta infekzioak sortzen dituzte. Beste batzuetan belarrian, sabelean edo hesteetan izaten dira. Batzuetan ez da sintomarik izaten, baina presioa eta hodien itxitura izaten da besteetan polipoen ezaugarria. Behealde zabala izaten dute batzuek; estuak eta luzeak izaten dira bestela, eta mukosaren osagai berberez osatuak dira. Polipoaren gainaldea laua, koskaduna edo gingilduna izan daiteke. Gehienetan ez dira kaltegarriak izaten, baina badaezpada, kirurgia bidez kendu eta aztertu egiten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koldo Royo

**Koldo Royo** (Donostia, 1958ko irailaren 12a) gipuzkoar sukaldaria da. Etxean bertan izan zituen ostalaritzarekin lehen harremanak, Antonio taberna baitzuen bere familiak Donostian. Prestakuntza Juan Mari Arzaken jatetxean hasi zuen, eta Donostiako Nicolasa jatetxean lan egin eta Mexikon egonaldi bat egin ondoren, Madrilen hasi zen lanean, Luis Irizarrekin batera. 1985ean Palma de Mallorcako Porto Pi jatetxearen ardura hartu zuen, eta berehala izan zuen kritikarien eta bezeroen onespena, Michelin Izar bat lortu baitzuen jatetxearentzat urte bakar baten buruan. Orduz geroztik, Balear Uharteetan dihardu, 1989an ireki zuen Koldo Royo jatetxean. Telebistan eta irratian ere aritua da. Koldo Royo aitzindari izan zen sukaldaritza Internetera eramaten, 1996an, bere *A fuego lento* webgunearen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *A fuego lento* web-orria
Juan Manuel Urbina

**Juan Manuel Urbina** (Gasteiz, Araba, 1715eko ekainaren 25a - ?, 1774ko martxoaren 26a) militarra izan zen.

1731. urtean Espainiako Armadan sartu zen, eta urtebete geroago Orango birkonkistan borrokatu zen. 1734. urtean Italiara joan zen eta Napoli eta Siziliako gerretan jardun zuen Karlos erregegaiaren alde (Karlos III.a erregea izan zenaren alde). 1742. urtean berriro ere itsasoratu zen Italiarantz napolitarrekin, espainiarrekin eta frantsesekin bat eginik, austriarren eta ingelesen aurka borrokatzera. Santiagoko ordenako kide egin zuen Espainiako erregeak eta 1745. urtean koronel izendatu zuten. 1747. urtean Iruñeko plazako erregearen teniente izendatu zuten eta Iruñeko eta Nafarroako erresumako gobernari eta komandante nagusi izan zen. 1759. urtean Karlos III.aren gobernuak Erregearen gudarosteetako brigadier egin zuen.

## Erreferentziak
Joaquin Gurrutxaga

**Joaquin Gurrutxaga** (Donostia, 1910 - *ib.*, 2000ko urtarrilaren 22a) gipuzkoar olerkari eta artista izan zen. 1930eko hamarkadan abangoardia artistikoaren aldeko apustua egin zuen artisten belaunaldiko kidea izan zen. Jorge Oteiza, Narkis Balentziaga, Nikolas Lekuona eta Gabriel Celayaren adiskide eta lankide izan arren, ez zuen jendaurrean haiek lortutako oihartzunik izan. Gaztetatik idazten zuen, nahiz eta bere zaletasun nagusia musika izan eta ogibidea, berriz, pintura. Madrilgo (Espainia) San Fernando Arte Ederren Eskolan irakasle izan zen gerra zibilaren amaieratik erretiroa hartu zuen arte. Gaztetan hasi zen idazten, baina ez zituen zahartzarora arte bere poemak argitaratu. Izan ere, 1995ean argitaratu zen haren lehen poema liburua, *Últimos poemas*, eta 1996an bigarrena eta azkena, *El tiempo, el humo, el pasado*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *El País*eko hileta-oharra
José Ignacio Lasa Esnaola

**José Ignacio Lasa Esnaola** Gipuzkoar idazle eta ikerlaria (Matxinbenta, Azpeitia, 1903ko azaroaren 20a - Arantzazu, 1993). Frantziskotarra, 1928an apaiztu zen. Berehala, Kubara igorri zuten misio lanak egitera. 1943an Arantzazura itzuli zen, eta bertako eskola-maisu izan zen hogeita hamar urtez. 25 urte baino gehiago egin zituen, bestalde, Urbiako ermitako kapilau, eta bertako artzainen bitartekari izan zen aurrerapenak eta hobekuntzak administrazioari eskatu behar zitzaizkionean. Guatemalako Historiako Akademiako kide izan zen. Obra nagusiak: *San Martín de la Ascensión* (1962, Aita Villasanterekin batera), *Los Franciscanos en San Sebastián* (1963), *Sobre la enseñanza primaria en el País Vasco* (1968), *Legazpia* (1970) eta *Jáuregui el guerrillero, un pastor guipuzcoano que llegó a mariscal* (1971).

## Erreferentziak
Sam Nujoma

**Samuel Daniel Shafiishuna Nujoma** (Ongandjera, Omusati, Namibia, 1929ko maiatzaren 12a – Windhoek, 2025eko otsailaren 8a) namibiar politikaria izan zen.

## Biografia 
1958an, SWAPO erakundea (Afrikako Hego-Mendebaldeko Herrien Erakundea) sortu zuen Herman Toivo Jatoivorekin batera, mugimendu independentzia zalea eta joera marxistakoa. 1959an, atxilotu egin zuten Nujoma, eta hurrengo urtean erbestera jo zuen. Namibiaren askapenaren alde borrokatu zuen beti.

Nazio Batuen Batzordean Afrikako Hego-Mendebaldeko arazoetarako kidea izan zen 1960tik. Hegoafrikaren kontrako borroka armatua bultzatu zuen, NBEk Namibiarako ezarri zituen baldintzak betetzen ez zituelako. 1972an Estatu Afrikarren Erakundeak eta 1973an NBEk Namibiaren askapenerako mugimenduaren ordezkari gisa onartu zuten.

1990ean Namibiak independentzia lortu zuenean, Sam Nujoma hango lehendakari izendatu zuten. 1994an eta 1999an berriz aukeratu zuten postu horretarako.

## Erreferentziak
Pentateuko

[thumb| [Judu sinestun bi Tora edo Pentateuko bost liburuen aleak irakutzen.]]
**Pentateukoa** kristauen Bibliako lehenengo bost liburukien multzoa da, hain zuzen Hasiera, Irteera, Lebitarrena, Zenbakiak eta Deuteronomioa. Funtsean, judaismoko Toraren berdina da, Torako bost liburukien edukia zertxobait aldatzen bada ere; bestalde, Pentateukoan ez bezala, judaismoan Torak erlijio horretako oinarria osatzen du.

## Kanpo estekak 
* Elizen Arteko Biblia Biblija.net-en
* Elizen Artekoa Biblia, Wikiteka, euskarazko Wikisource
Emilio Aguinaldo

**Emilio Aguinaldo** (Cavite, 1869ko martxoaren 22a - Manila, 1964ko otsailaren 6a) Filipinetako politikaria izan zen. Filipinetako askatasunaren heroia.

## Bizitza 
Katipunan ezkutuko elkartea eratu zuen 1892an, eta espainolen kontrako matxinadan esku hartu zuen 1896an. Garaitua izanik, Hong Kongera erbesteratu behar izan zuen, eta amerikarrekin harremanetan sartu zen. Caviten amerikarrek eraso egitearekin batean, tagaloen altxamendu orokorra gertatu zen, eta handik zenbait hilabetetara espainolak egotziak izan ziren behin betiko. Amerikarrek ez zuten uhartediaren askatasuna ezagutu, eta Aguinaldok berriro ekin zion borrokari. Amerikarrek 1901ean atxilotu zuten. Bigarren Mundu Gerran Japoniaren aldeko gobernuan parte hartu baitzuen, 1945ean espetxeratu zuten berriro. Gerora, gobernuak errugabetzat jo, eta 1950ean Elpidio Quirinoren gobernuko partaide izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chouannerie

**Chouannerie** 1793tik aurrera, Bretainian eta Frantzia mendebaleko Normandian, Maine eta Anjou lurraldeetan Frantziako Iraultzaren aurka altxatu zen mugimendua da. Arrazoiak askotarikoak izan ziren: ekonomia-egoera txarra, erlijioaren aurkako politika, Konbentzioak 300.000 mila gizon kasernetara eramateko dekretua eta, Bretainiaren kasuan bezala, Frantziako estatuaren mendeko nazioei eskubideak ukatu izana. Matxinadak talde monarkikoen laguntza osoa izan zuen. Buruzagi nagusiak Maineko Bourmonteko kondea eta Cottereau anaiak, Cormatin baroia, Frottéko konde normandiarra, eta Rouërieko markes bretainiarra izan ziren. Gerrilletan ziharduten *chouan*ek. Hoche jeneralak menderatu zituen 1795ean, nahiz Lehen Inperioaren hasiera arte (1804), *chouan*ek beren matxinadan iraun zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Curzio Malaparte

thumb|260px|Malaparteren etxea, Caprin.

**Curzio Malaparte**, jaiotza-izenaz **Kurt Erich Suckert** (Prato, Italia, 1898ko ekainaren 9a - Erroma, Italia, 1957ko uztailaren 19a), italiar kazetaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Alderdi Faxistako kide izan zen (1922-1931). Italiatik alde egin eta Frantzian eta Britainia Handian bizi izan zen.

Parisen *Technique du Coup d´État* (1931, *Estatu-kolpearen teknika*), eta *Le Bonhomme Lénine* (1932, *Lenin gizontxoa*) eman zituen argitara, frantsesez idatziak biak, eta debekatuak Alemanian eta Frantzian.

Italiara izuli zenean atxilotu eta Lipari uhartera erbesteratu zuten. Bigarren Mundu Gerran berriemaile gisa aritu zen, eta nazien ankerkeria salatu zuen *Kaputt* (1944) eleberrian. Beste obra ezagunak: *Sodoma e Gomorra* (1931), *Viaggio in inferno* (1938, *Infernurako bidaia*), *La pelle* (1949, *Larrua*) eta *Maledetti toscani* (1956, *Toskanatar madarikatuak*).

## Erreferentziak
Filaret aitalehena (Fiodor Romanov)

**Fiodor Nikititx Romanov** (; Mosku, Errusiar Tsarerria, 1553 – Mosku?, Errusiar Tsarerria, 1633ko urriaren 1a) errusiar noble bat zen, **Filaret** — — izenarekin Errusiako Eliza Ortodoxoko aitalehen bihurtuko zena. Mikel III.a Romanov dinastiako lehen tsarraren aita.

Fiodor I.a Rurik dinastiako azken tsarraren lehengusua zen, eta haren buruzagi militarra izan zen suediarren aurkako gerran. Boris Godunov komentu batean sartu zuen tsarra hil zenean (1598), eta Rostovko aita nagusi egin zuten hura hildakoan (1605). Poloniarrek, Errusiako koroaz jabetu nahi baitzuten, preso hartu zuten 1610ean, eta 1619an utzi zuten aske, Migel semea tsar izendatu ondorengo seigarren urtean. Moskuko aitalehen egin zuten urte berean, eta aginpide maila handia izan zuen hurrengo urteetan politika- eta erlijio-gaietan. Bultzada handia eman zion Errusiako Eliza Ortodoxoari eta Erromatar Eliza Katolikoaren eragina murrizteko neurriak hartu zituen.

## Erreferentziak