open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Holi

**Holi jaia**, baita **Koloreen Festa** eta **Maitasunaren Jaialdia** izenekin ezaguna, hinduek, sikhek eta beste herriek ospatzen duten festa da. Jatorriz Indian, Nepalen, Sri Lankan ospatzen dute, baita ere herrialde horien migrazio handia dauden tokietan, esaterako, Surinamen, Guyanan, Hegoafrikan, Trinidad eta Tobago, Erresuma Batuan, AEBn, Maurizion eta Fijin; leku askotan, beraz, hinduak ez direnen artean.

## Esanahia 
Jaialdi honek esanahi kulturala du: jaialdi honetan, gizabanako bakoitza iraganeko akatsetatik aske gera daiteke, ahaztuta eta barkatuta. Egun horretan, pertsonek zorrak ordaintzen edo barkatzen dituzte, edo berriz hasten dira harremanetan beste pertsona batzuekin. Jaiak udaberriaren hasiera markatzen du.

## Erritoa 
Holi hinduismoaren antzinako jaialdia da; festa Purana literatura sanskritoko bilduma entziklopedikoetan eta Kālidāsa poetaren lanetan aipatzen da. Eta bere kultura erritu-propioak ditu. Festa baino egun batzuk lehenago, jaialdietako jendea egurra eta sua egiteko erregaia biltzen hasten da parkeetan, komunitate-zentroetan, tenpluetatik gertu eta beste gune ireki batzuetan. Etxe barruan, bestetik, jendea koloretako pigmentuez, janariaz, edariez eta elikagaiez hornitzen da. Holi bezperan, ilunabarrean, sua piztu egiten da, Holika Dahan esan nahi duena. Erritualak ongiaren eta gaizkiaren arteko garaipena sinbolizatzen du. Jendeak suaren inguruan abesten eta dantzatzen du. Holiren festa suaren ondoko goizean hasten da. Ez dago otoitz tradiziorik, eta eguna festara eta gozamen hutsera joateko da. Haurrek eta gazte taldeek forma desberdinetan prestatutako kolorez armaturik besteei botatzen dituzte.

Holia dibertimenduaren, erromantzearen eta anaitasunaren jaialdia da, eta opariek garrantzi handia dute. Jaialdi honetan, gozokiak dira oparirik ohikoenak. Beste opari batzuk kolorezko paketeak eta lore distiratsu eta koloreztatuak dira. Zuriz janzten da ospakizunerako. Enpresetan opari korporatiboak banatzen zaizkie langileei, bezeroei eta bazkideei, normalean egutegiak edo etxeko artikuluak, hala nola oheko maindireak edo sukaldeko tresnak.

## Iruditegia 

Image:
Lathmar Holi 2022 in Nandgaon, Uttar Pradesh (edited).jpg|Holi jaia Nandgaonen, Uttar Pradeshen. 2022ko martxoan.
Indian widows celebrating Holi.jpg|Holi jaia ospatzen duten Ipar Indiako alargunak. Ezarritako debekuen aurkako egintza.
Holi Kathamandu 2019 (48294904171).jpg|Festa Katmandun, Nepalen.
CULTURE THAT BONDS NUMEROUS.jpg|Barpetan, Assamen. Monastegi gune honetan prozesio ospetsuak antolatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jörg Müller (txirrindularia)

**Jörg «Joggi» Müller**, (Aarau, 1961eko urtarrilaren 23a) suitzar txirrindulari ohia da, profesionala 1985etik 1994ra.

Garaipenik aipagarriena 1985eko Romandiako Tourra, 1987ko Suitzako errepideko txapelketa eta 1989ko Ameriketako Sari Nagusia izan ziren. Horretaz gain, Suitzako Itzulian, Kataluniako Voltan eta Euskal Herriko Itzulian etapa garaipen bana lortu zuen.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
**1984**
* 20px Suitzako errepideko txapelketa (amateur)
* 20px Suitzako jazarpen txapelketa (pista)
* Brissago Sari Nagusia
* Gilen Tell Sari Nagusiko etapa 1
* 2. Franco-Belgikar Zirkuituan

### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Markus Feldmann

**Markus Feldmann** (Thun, 1897ko maiatzaren 21a – Berna, 1958ko azaroaren 3a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1956an.

Zuzenbidea ikasi zuen Bernan eta 1924an doktoratu zen. 1928tik 1945era *Neue Berner Zeitung*-eko erredaktore burua izan zen eta Suitzako prentsan nazien intromisioen aurka borrokatu zuen.

Nekazarien, Merkatarien eta Independenteen Alderdiko kidea izan zen, gaur egun Zentroko Batasun Demokratikoa dena. 1935etik 1945era eta 1947tik 1951ra Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen, eta 1945etik 1951ra Bernako kantonamenduko gobernuko kide.

1951n hautatu zuten Suitzako Kontseilu Federaleko kide, eta hil arte egon zen karguan. Gobernuan Justizia eta Polizia saila zuzendu zuen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1956an.
Meaghan Rath

**Meaghan Rath** (Montreal, Quebec, 1986ko ekainaren 18a) kanadar aktorea da. *Hawaii Five-0* telesailean "Tani Rey" poliziaren rola betetzeagatik da ezaguna.

## Biografia 
Haurra zela hasi zen aktore ikasketak egiten, Children' Shakespeare Company, Montreal School Of Performing Arts, Centre Sacred Heart Drama eta Dynamic Theatre Factory konpianiatan aritu zen.

2001ean egin zuen debuta *Rebelles (Lost and Delirious)* filmean. 2004an *15/Love* telesaileko protagonista izan zen. Heldua zela Montrealgo Dawson Eskolan komunikazioa ikasi zuen. *Being Human* eta *The Assistants* telesailetan protagonista izan ondoren *Hawaii Five-0* telesailarekin egin zen ezagun. "Tani Rey" poliziaren rola bete zuen.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Tetrafluorometano

**Tetrafluorometanoa** edo **karbono tetrafluoruroa** edo **R-14** konposatu organiko da, CF4 formula duena, organofluoratuen familiako eta perfluorokarburoen klasekoa. Horietako sinpleena da. Gas kolorge eta ez-sukoia da. Narkotikoa izan daiteke kontzentrazio handitan.

Hozgarri gisa erabiltzen da eta berotegi-efektuko gas indartsua da.

## Sintesia 
Industrian prestatzen da diklorodifluorometanoa edo klorotrifluorometanoa hidrogeno fluoruroarekin erreakzionaraziz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glin gaztelua

**Glin gaztelua**, Irlandako mendebaldeko Glin udalerrian dagoen gaztelu bat da, Limerick konderrian.

Jatorrizko eraikina XIV. mendean FitzGerald leinuak eraiki zuen, gaur egungoa aldiz, 1780an John Bateman FitzGerald, Glingo 23. Zaldunak.
Patuxai

**Patuxai**, laoseraz ປະຕູໄຊ, literalki "Garaipen Atea", Laosko Vientian hiriburuan dagoen garaipen arku bat da.

1957-1968 artean Tham Sayasithsena srkitektoak eraikisrazi zuen.
Damasko erortzea (2024)

**Damasko erortzea** edo **Damasko askatzea** 2024ko abenduaren 7an gertatu zen, Siriako oposizioko indarrak Rif Dimashq eskualdean sartu zirenean hegoaldetik eta Damasko hiriburutik 20 kilometrora iritsi zirenean. Damaskorantz zihoazela, iparraldeko oposizioko indarrek eraso bat egin zuten Homs hirian. 

Hayat Tahrir al-Sham HTS (Sortaldea Askatzeko Erakundea) koalizio islamista erresistentziarik gabe sartu zen Damaskora, eta Baxar al-Assad Siriako presidenteak hegazkinez egin zuen ihes. 11 egun iraun zituen ezusteko eraso bati esker amaitu zen hamar urte baino gehiago iraun zuen gatazka. Estatu nagusiak jakinarazi zien porrota ofizialei, errenditzeko esan zien soldaduei, eta milaka lagun kalera irten ziren albistea ospatzera. 

## Gudua 
Abenduaren 7an, Siriako matxinoek iragarri zuten Damasko inguratzen hasi zirela ondoko hiriak harrapatu ondoren, eta Hassan Abdel Ghani komandante matxinoak adierazi zuen «gure indarrak Damasko hiriburuko setioaren azken fasea ezartzen hasi dira». Matxinoak hiriburua inguratzen hasi ziren Al-Sanamayn harrapatu ondoren, Damaskoko hegoaldeko sarreratik 20 kilometrora dagoen hiria.

Matxinoek ez zuten erresistentziarik izan herrialdeko hiriburua hartzeko, eta Baxar al-Assadek hegazkinez egin zuen ihes handik, jakinarazi ez zuten leku batera; geroago Mosku aldera joan zela jakin zen. Agerian geratu zen haren erregimenaren ahultasuna. «Siria al-Assadetaz libre da», aldarrikatu zuen HTSk. Mohammad Ghazi al-Jalali lehen ministroa «orain siriarrek aukeratzen duten buruzagitzarekin elkarlanean jarduteko prest» agertu da. 

## Beste estatuen laguntza 
2011n gerra hasi zenetik, hainbat herrialderen babesa jaso dute Baxar al-Assaden gobernuaren aurka aritu diren askotariko matxinoek, hala nola Turkiarena, Saudi Arabiarena, Arabiar Emirerri Batuena eta AEBena. Bestalde, Errusia eta Iran dira Siriako Gobernuaren aliaturik indartsuenak. AEBek eta Israelek, bestetik, zenbait eraso egin zituzten «arma kimikoak suntsitzeko eta EI egoeraz ez baliatzeko».

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2024ko Siriako ipar-mendebaldeko erasoaldia

## Kanpo estekak
Hamabi Imamak

Islamaren hamabitar xiismoren adarrean, **Hamabi Imamak** (; ) Mahoma profetaren oinordeko espiritual eta politikoak dira. Hamabitar teologiaren arabera, Mahomaren ondorengoa gizaki hutsezina da, eta ez du soilik komunitatea zuzentasunez gidatzen, baizik eta Jainkoaren Legea eta bere esanahi esoterikoa gorde eta interpretatzeko gai ere badena. Mahomaren eta Imamen hitzak eta lanak komunitateak jarrai dezan gida eta eredu dira; ondorioz, *ismah*ri esker, akatsetatik eta bekatutik libre daude, eta jainkozko dekretuz edo Mahoma profetaren bidez aukeratu behar dira. Hamabitarrek Hamabi Imanak Hamabi Ondorengoen Hadithen iragarriak izan zirela uste dute.

## Hamabi Imamen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Here (filma)

***Here*** (Hemen) Robert Zemeckisek zuzendutako eta Eric Rothek idatzitako film dramatiko estatubatuarra da. Richard McGuireren izen bereko eleberri grafikoan oinarrituta dago. Tom Hanks, Robin Wright, Paul Bettany eta Kelly Reilly dira filmeko aktore nagusiak. *Here* Ameriketako Estatu Batuetan estrenatu zen 2024an, Sony Picturesen eskutik.

## Argumentua 
Historiak gela bakarreko gertaerak eta iraganetik etorkizunera doazen bertako biztanleak azaltzen ditu. Espazio berean, historiaurretik gaur egun arte, baina garai desberdinetan pertsonen bizitzak kokatzen dira eta horiek erakusten ditu filmak, puzzle antzeko eskema baten bidez. Multzoa oso modu originalez antolatzen da, berritzailea.

## Aktore nagusiak 
* Tom Hanks
* Robin Wright
* Paul Bettany
* Kelly Reilly
* Leslie Zemeckis
* Michelle Dockery
* Gwilym Lee

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Filmaren webgune ofiziala.
* :Trailler ofiziala.
* :Here filma IMDb webgunean.
Alaitz Melgar Agirre

**Alaitz Melgar Agirre** (Barakaldo, Bizkaia, 1984ko abuztuaren 30a) euskara irakaslea eta idazlea da.

## Bizitza 
Ingeles Filologiako gradua eta Berdintasun Masterra ikasitakoa da Euskal Herriko Unibertsitatean.

2024an bere amona Josefaren bizitza berreraiki zuen Tene Mujika beka lagun. Amona Josefa Agirre Etxeberria 1927an sortu zen Azpeitiko baserri batean. Gaztetan Gasteizera joan zen neskame lanak egitera. Ez zuen bere bizitzan bestelako ogibiderik izan. “Horrek, segur aski, nortasun konplexua izatea ekarriko zion”, azaldu zuen bilobak. 

Britania Handian ere aritu zen neskame, eta hantxe geratu zen Alaitzen amaz haurdun. Urte luzez amonaren bizitzarekin eleberri bat idatzi behar zuen ideia zebilkion buruan Melgarri, baina, beka tarteko, azkenean ez fikziora jo zuen.

## Argitalpenak 
### Saiakera 
* *Josefa, neskame* (Elkar, 2024) ISBN 978-84-13604-01-5.
, 2024]]
## Sariak 
* 2023an Tene Mujika beka jaso zuen, Debako Udalak eta Elkar argitaletxeak elkarlanean antolatzen duten eta Euskal Herriko historia hurbilaz idazteko ez-fikziozko proiektuak saritzea helburu duen beka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Asko gerturatzen ari dira esatera euren sendian ere neskame bat izan dutela Berria, 2024.05.25
Fluoropolimero

**Fluoropolimero** esaten zaie katea polimerikoan fluor-atomoak eta fluor-karbono loturak dituzten polimeroei. Beren ezaugarri nagusia da erresistentzia handia erakusten dutela disolbatzailekiko, azidoekiko eta basekiko. Guztietan ezagunena polietrafluoroetilenoa edo *tefloia* da.

## Ezaugarriak 
Fluorokarburoen propietate berak dituzte fluropolimeroak; hau da, ez dira hidrokarburoak bezain sentikorrak van der Waalsen indarrekiko. Hori lagungarria da marruskadura eta itsasgarritasuna murrizteko. Gainera, egonkorrak dira karbono-fluor lotura asko izateak konposatu kimiko bati gehitzen dion egonkortasuna medio. Fluoropolimeroak termoegonkorrak edo termoplastikoak izan daitezke.

## Hainbat adibide 
Beheko taulan fluoropolimero ezagunenak zerrendatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karbalako gudua

**Karbalako gudua** () 680ko urriaren 10ean (islamiar egutegiko AH 61. urteko Muharramaren 10ean) Yazid I.a bigarren omeiatar kalifaren armadaren eta Husain ibn Ali Mahoma profeta islamiarraren bilobak gidatutako armada txiki baten arteko gatazka armatua izan zen, Karbalan, Sawaden (egungo Irak hegoaldean), gertatu zena.

Bere heriotzaren aurretik, Muawiyah I.a omeiatar kalifak Yazid bere seme izendatu zuen bere ondorengo bezala. Yaziden izendapena Mahomaren kide nabarmen batzuen semeek eztabaidatu zuten, horien artean Husainek, Ali laugarren kalifaren semea, eta Abd Allah ibn al-Zubayrrek, Zubayr ibn al-Awwamen semea. 680an Muawiyah hil zenean, Yazidek leialtasuna eskatu zien Husaini eta beste disidente batzuei. Husainek ez zuen men egin eta Mekara joan zen. Kufako hiritarrak, Irakeko hiri goarnizioduna eta Aliren kalifa-herriaren erdigunea, Sirian bizi ziren omeiatar kalifen aurka zeuden, eta aspalditik zuen atxikimendua Aliren etxearekiko. Husainek omeiatarrak eraistea proposatu zuten. Husayn Kufarako bidean, 70 gizon inguruko segizioarekin, bere karabana Kufatik urrun samar zegoen kalifa-armada indartsu batek geldiarazi zuen. Iparraldera jo eta Karbalako lautadan kanpatu behar izan zuen urriaren 2an. Handik gutxira, 4.000 laguneko omeiatar gudaroste handiagoa iritsi zen. Omeiatar gobernadoreak, Ubayd Allah ibn Ziyadek, Husayni pasabide segurua ukatu zion bere autoritateari men egin gabe. Gudua urriaren 10ean gertatu zen, eta omeiatarrek Husayn hil zuten, bere senide eta lagun gehienekin batera, bizirik atera zirenak gatibu hartu zituzten bitartean. Gatazka Bigarren Fitnaren hasiera izan zen, non persiarrek bi kanpaina antolatu zituzten Husainen heriotza mendekatzeko; lehena Tawwabinek eta bestea Mukhtar al-Thaqafik eta bere jarraitzaileek.

Karbalako guduak alitarren aldeko alderdiaren (''Shi'at Ali'') garapena galvanizatu zuen, bere erritualak eta oroimen kolektiboa zituen sekta erlijioso ezberdin batean. Xiismoaren historian, tradizioan eta teologian leku nagusi bat du, eta sarri kontatu izan da literatura xiitan. Xiitentzat, Husainen sufrimendua eta heriotza sakrifizioaren sinbolo bihurtu ziren zuzenbidearen aldeko borrokan, bidegabekeriaren eta faltsukeriaren aurkako justizia eta egiaren aldeko borrokan. Xiita fededunei arau heroikoen katalogo bat ematen die. Urtero, hamar egunez ospatzen dute gudua, Muharram hilabete islamiarrean, eta hilaren 10ean amaitzen dute, Ashura Egunean. Egun honetan, musulman xiiek dolu egiten dute, prozesio publikoak eta ekitaldi erlijiosoak antolatzen dituzte, euren bularrak kolpatzen dituzte eta kasu batzuetan beren burua azorriatzen dute. Era berean, musulman sunitek tragedia historikotzat jotzen dute gertakaria; Husayn eta bere lagunak martiritzat hartzen dituzte bai sunitek, bai xiitek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richelieu kardinalaren gobernua

**Armand Jean du Plessis, Richelieu kardinalaren gobernua** erabakigarria izan zen Frantziaren historian XVII. mendean. Richelieu Luis XIII.a erregearen lehen ministro izendatu zuten 1624an, eta 1642an hil zen arte izan zuen kargua.

Bere agintaldian, Richelieuk Frantziako Estatuaren botere zentrala sendotu zuen, nobleziaren boterea murriztuz eta erregearen agintea indartuz. Hainbat erreforma ezarri zituen gobernua zentralizatzeko eta eraginkortasun administratiboa handitzeko. Espioitza sare bat ere ezarri zuen bere etsaien mugimenduei buruz informatuta egoteko eta erresuma babesteko.

Kanpo-politikan, Richelieuk Habsburgotarren dinastia austrohispanikoaren boterea indargabetzea bilatu zuen, bere helburuak lortzeko protestanteekin aliatuz. Hogeita Hamar Urteko Gerran izandako esku-hartzea eta itsasoz haraindiko hedapenari emandako babesa ere nabarmenak izan ziren.

Richelieu bere irmotasun eta erabakitasunagatik gogoratzen da, baita artearen mezenasgoagatik eta *Académie française* delakoaren fundazioagatik ere. Bere legatuak absolutismo monarkikorako oinarriak ezarri zituen, ondoren bere oinordeko Mazarino kardinalak eta Luis XIV.a Eguzki Erregeak garatuko zutena.

## Kabinetea
Martha Haines Butt

**Martha Haines Butt**, ezkondu ondorengo abizenez **Bennett**, (Norfolk, 1833ko azaroaren 22a – New York, 1871ko otsailaren 9a) esklabotzaren aldeko idazle estatubatuarra izan zen. Iparraldeko zein hegoaldeko estatuetako hainbat egunkari eta aldizkaritan kolaboratu zuen. 1853an, 19 urte zituela, *Antifanaticism: A Tale of the South* eleberria kaleratu zuen. 1850eko hamarkadan emakumeen eskubideen aurkako lanak idatzi bazituen ere, 1870erako, emakumeen sufragioaren aldekoa zen.

## Bizitza 
thumb|*Antifanaticism: A Tale of the South* (1853)

Martha Haines Butt Norfolken jaio zen, Virginia estatuan, 1833ko azaroaren 22an. Familiako alaba bakarra zen. Bere ama, Mary Ann Morriss Butt kapelagilea, frantziar jatorrikoa zen, eta aita, Francis Butt, ingeles jatorrikoa. Gero *Leisure Moments* eta *Pastimes with Little Friends* bildumak kaleratu zituen.

1865eko uztailaren 6an, Norfolken, Nathan Ives Bennett connecticutarrarekin ezkondu zen. Hasiera batean Bridgeporten bizi izan ziren eta gero New Yorkera joan ziren.

1870ean, Butt Virginia Estatuko Emakumeen Sufragio Elkarteko presidenteorde izan zen.

Martha Haines Butt pneumoniak jota hil zen New Yorkeko Grand Central hotelean, 1871ko otsailaren 9an.

## Lan hautatuak 
* *Antifanaticism: A Tale of the South* (1853)
* *The Leisure Moments of Miss Martha Haines Butt* (1860)
* *Pastimes with My Little Friends* (1866)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irati Bazeta Agirre

thumb|Irati Bazeta Durangoko Arte eta Historia museoan (2025)
**Irati Bazeta Agirre** (Abadiño, Bizkaia, 1999) sortzailea da, ilustratzailea eta margolaria. 2024an *Hariaren isla* izeneko proposamenarekin Gerediaga Elkarteak eta Durangoko Udalak sustatutako Durangoko 59. Azokaren Sormen Beka jaso zuen. Euskara jendea gaitzat hartuta, esku hartze artistiko bat egiteko urtebeteko epea izan du sortzaileak, lan horren erakusketa 2025eko abenduan ikusgai Arte eta Historia museoan.Ilustratzaile dihardu, lanak utzitako denbora baliatzen du ilustrazioak sortzeko, hala ere, marrazketa ez baztertzeko hartutako konpromiso pertsonalari eutsi gura dio.

Bazetak margogintza umetatik landu izan du, eta 2024an Gerediaga Elkarteak eta Durangoko Udalak sustatutako bekaren deialdiaz jakitean aurkeztea erabaki zuen eta *Hariaren isla* izeneko sorkuntza proposatu zuen.

Bekaren sorkuntza laneko *Euskara jendea* gaiaz, berriz, euskarari buruz azken boladan hainbat hausnarketa konpartitu zituela aipatu zuen ilustratzaileak, eta ondorioz hainbat galdera sortu zitzaizkiola. “Nor da euskara jendea? Zer dakar euskara jendea izateak? Ba al dugu euskara jendea garen kontzientziarik? Euskaraz bizi edo euskarara heltzeko denok baliabide berak al ditugu? Zein egoeratan sentitu dugu hizkuntza estresa? Hainbat galderatan oinarri hartuta landutako proiektua da”, esplikatu zuen Bazetak. Beraz, proiektuaren bidez gogoeta horiek plazaratzea da bere helburua, eta gainera, sormen prozesuan herritarren partaidetza eskatzeko asmoa ere azaldu zuen.

2024an Sormen beka jaso zuen '*Harien isla*' margolaritza proiektuarekin. Proiektu horrek hurrengo urterako margogintzan oinarritutako 10-12 margolanez sortutako instalazio bat prestatzea zuen helburu eta 60. Durangoko Azoka egunetan emaitza Durangoko Arte eta Historia Museoan erakutea. 2025eko abenduaren 5ean inauguratu zen erakusketa, Arte eta Historia Museoan.
* 2022an Euskal Herriko Unibertsitatean promozioko sari berezia jaso zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Erantzun kolektiboak sortu gura ditut erakusketagaz. *Anboto*, 2025.11.28 

* Elkarrizketa: Beti hurbil sentitu dudan lekua da azoka Anboto, 2024.12.13
Mone Chiba

**Mone Chiba** (japonieraz: 千葉百音, Chiba Mone; Sendai, Japonia, 2005eko maiatzaren 1a) izotz gaineko patinatzaile artistikoa da, banakako modalitatean lehiatzen den kirolari japoniarra.

## Ibilbidea 
Izotz gaineko Patinaje Artistikoko Lau Kontinenteetako Txapelketan bi domina irabazi zituen, 2023 eta 2024 urteetan.

Coupe du Printemps-en (2023) lehen postua lortu zuen, eta Egna Spring Trophy-n (2022) hirugarrena.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Mone Chiba patinatzen, **Mone Chiba 千葉百音 Nebelhorn Trophy 2024 Women SP**
Carlo Cignani

**Carlo Cigagni** (Bolonia, 1628ko maiatzaren 15a – Forlì, 1719ko irailaren 8a) italiar margolaria izan zen.

Bolonian ikasi zuen Francesco Albanirekin eta bere ikaslerik ospetsuena izan zen. Correggioren eta Melozzo da  Forlìren eragina ere jaso zuen. Parman denbora bat eman zuen Boloniara itzuli aurretik, eta azkenean Forlìsera joan zen bizitzera.

Estilo berritzailearekin margotu zuen, Boloniako klasizismoaren estilo kementsua baino gozoagoa eta Guercino eta Guido Reniren azken lanen aurrekoa. Bere maisulana Forlìseko Santa Maria del Fuoco elizako kupulako Ama Birjinaren Jasokundea da.

## Iruditegia 

Madonna and Child (Boston Public Library).jpg|*Madonna eta Haurra*
Marcello Malpighi by Carlo Cignani.jpg|*Marcello Malpighiren erretratua.
Château de Chantilly, Carlo Cignani, Madonna and Child.JPG|*Madonna eta Haurra*, circa 1680 
Moïse sauvé des eaux Nancy 3018.jpg|*Moisesen topaketa*
Carlo Cignani - Saint Augustine - M.Ob.1102 - National Museum in Warsaw.jpg|*San Agustin''
San Giovannino e l'agnello - Carlo Cignani.jpg|*San Joan eta bildotsa*
Cignani, Carlo - The Penitent Magdalen - Google Art Project.jpg|*Madalena penitentea*
Haloi

thumb|Suteak itzaltzeko sistema automatiko batekin lotutako ohartarazpen-seinalea, Haloi 1301en oinarritua.
**Haloia** bromo, fluor eta karbonoz osatutako konposatua da (berez, hidrokarburo halogenatu guztiak dira haloi, baina, ingurumenaren alorrean, bromoa dutenak aipatzeko erabiltzen da). CFCen antzeko propietateak dituzte, eta su-itzalgailuetan erabiltzen dira batik bat. Ozono-geruzari kalte egiten diote, estratosferan askatzen dituzten bromo-atomoek ozonoarekin erreakzionatzen dutelako, eta, gainera, CFCek baino ahalmen handiagoa dute horretarako. 1987ko Montrealgo Protokoloan erabakitakoari jarraiki, 1994az gero debekatuta dago 1211, 1301 eta 2402 haloien produkzioa eta inportazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahots zuri

thumb|Windsbacheko haurren abesbatza
**Ahots zuria** edo haur ahotsa deitzen zaio haurrek pubertaroa baino lehen duten ahots musikalari. Haur baten laringea emakumearena baino laburragoa da, eta gizonezkoarena baino askoz ere txikiagoa; horregatik, ahots zuriak oso altuak dira.
Oro har, haur baten tesitura askoz txikiagoa da heldu batena baino, zortzidun bat haurren kasuan helduen biren aurrean.
Tesitura altuagoa eta zabalera gutxikoa izateagatik ez ezik, haurren ahotsak musikalki garatuta ez egoteagatik bereizten dira, eta, beraz, heldu baten tinbre-aberastasuna ez edukitzeagatik, eta bibratorik ez edukitzeagatik: «kolorerik» ez edukitzeagatik ematen zaie «ahots zuri» izena.

Jakina, haurren ahotsa ez da konstantea adinarekin: laringea emeki-emeki haziz doa, eta, beraz, tonua baxuago bihurtzen da, eta tesitura, berriz, luzatu egiten da:
3 urterekin *barne* har ditzake
*re5*  batetik *la5* batera (nazioarteko erregistro-indizearen arabera ―munduko herrialde guztietan erabiltzen da, Belgikan, Frantzian eta Espainian izan ezik―, 440 Hz-eko la nota *la4* gisa adierazten duena), eta
9 urterekin
*si4* batetik *re6* batera,
12 urterekin haurren garapen osoa lortzen du, normalean
*la4* batetik *re6.* batera.
Aurreko balioak gutxi gorabeherakoak dira, eta aldaketa asko daude haur batetik bestera. Izan ere, eskola garaian ahotsa finkatuz joaten da, eta, beraz, posible da une batetik aurrera ahots zuriak altu, ertain eta baxu sailkatzea, batzuetan soprano, mezzosoprano eta kontraltoak deitzen direnak, emakume ahotsak bezala. Aldaketa fisiko horien eraginez, ahozko ahotsa hiru edo lau tonu jaisten da neskatoen artean, eta zortzidun oso bat mutilen artean. Gainera, ahots-ezegonkortasuneko aldi bat gertatzen da, bat-bateko aldaketarekin batera gertatzen dena. Akats ugari izaten dira aldi horretan, eta nota altuak ateratzen dira, herri-hizkeran «oilar» izenez ezagutzen direnak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zitella Cocke

**Julia Zitella Cocke** (Marion, 1840ko azaroaren 10a – Gadsden, 1929ko abenduaren 3a) estatubatuar poeta, saiakeragile, musikari eta irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Alabama estatuko Marion hirian jaio zen 1840ko azaroaren 10ean. Aita Woodson St. George Cocke zuen, Virginiako familia ezagun bateko lur-jabea, eta ama, berriz, Mary Elizabeth Burton Binion Cocke, frantziar higanot iheslarien ondorengoa. 

Umea zela, poesia idazten hasi zen. Hamasei urterekin Judson Emakumeen Institutuan graduatu zen. 1856an Europara joan zen musika ikastera. Itzuli zenean, Judson Institutuan irakasten hasi zen, 1868an musika saileko zuzendaria bihurtuz. 1890ean Bostonera joan zen bizitzera, bertako argitaletxeetatik hurbilago egoteko. Harvard Unibertsitateko ikasleei musika irakatsi zien eta frantsesezko eta alemanezko idazlanak itzuli zituen. ''The Youth's Companion* haurrentzako aldizkarian argitaratu zituen bere poesia-lanak, eta beste aldizkari batzuek berriz argitaratu zituzten. *The New England Magazine*, *Current Literature*, *Lippincott’s Magazine*, *The Reader’s Magazine*, *St. Nicholas* eta *Harper’s Young People* aldizkarietan ere kolaboratu zuen.

## Lan hautatuak 
* *A Doric Reed* (1895)
* *The Grasshoppers' Hop: and Other Verses* (1901)
* *Cherokee Rose: And Other Southern Poems'' (1907)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elena Fernández Alonso

thumb|Elena Fernandez (Durangoko azoka, 2024)
**Elena Fernández Alonso** (Barakaldo, Bizkaia,   apirilaren 13a ) idazlea da.

## Bizitza 
Elenak irakasle ikasketak burutu zituen, eta Hizkuntza eta Literatura Gradua abian. Txikitatik datozkio irakurtzeko eta idaztekoa zaletasuna. Batxilergoko hasierako mailan lortu zuen lehen literatur saria eta ordutik idazteko gogoari eutsi dio. Urteak pasa ahala gero eta sendoagoa bihurtu da bere lana.

## Argitalpenak 
Elenak hainbat liburu argitaratu ditu bere ibilbidean zehar.

### Euskaraz 
* *Gosea asetzeko zortzikoa.* 36ko Gerra garaian Barakaldon girotutako ipuina.

* *Gerezi mingotsak.* (2017) 978-84-697-6294-3
* *Inpostorea.* 978-84-09-05823-5

### Gaztelaniaz 
* *La sonrisa de la hiena*
* *Triste invierno.* Poemarioa (2012, Ediciones Oblicuas argitaletxea)

* *Cerezas amargas.* (2026) 978-84-617-5553-0
* *La impostora.* intriga eta historia 978-84-09-05422-0
* *La chica de los grilletes* (2020) Bilboko Kortes kalean girotua ambientada en las calles más sórdidas del barrio bilbaíno de Las Cortes.
* *Las olas también mueren.(2022)* Erdi aroan girotutako eleberria  978-84-09-44793-0

## Sariak eta aintzatespenak 
* Akzesita Oroimenaren sareak lehiaketan (2008) *Las redes de la memoria* lanagatik.
* Arvikis Zinemaren IV. Mikrokontakizun Lehiaketako finalista. (2013).*Bajo la alfombra roja* lanagatik.
* Otxarkoagako nazioarteko ipuin lehiaketan finalista.

* Bizkaiko Foru Aldundiaren "Bizkaidatz" lehiaketako lehen saria (2014) *Esta historia la escribes tú* lanagatik

* Barakaldon bere jaioterrian PERTSONA OSPETSUA izendatu zuten 2018. Urtean, GERESI MINGOTSAK eleberria idatzi eta gero, lan horren bitartez Barakaldo herria ezagutzera emateagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pha That Luang

**Pha That Luang**, laoseraz ທາດຫຼວງ edo ພຣະທາດຫລວງ, literalki "Estupa Handia", Laosko Vientian hiriburuan dagoen urrez estalitako estupa budista bat da.

Bertakoen arabera, III. mendean eraiki omen zen, orduz gero zaharberritze ugari izan ditu, azkena 1930eko hamarkadan.
Chevrolet Van

**Chevrolet Van**, AEBetan kolokialki **Chevy Van**, baita **Chevrolet/GMC G-series Van** eta **GMC Vandura** deitua, General Motors konpainiak Chevrolet enpresarentzat ekoitzitako furgoneta modelo bat da. 

1964-1996 artean AEB eta Kanadan ekoitzi eta merkaturatu zen.

## Herri kulturan 
*The A-Team* telesaila ospetsuan lau protagonistek bidaiatu eta gidatzen duten kolore beltz eta marra gorri fin bat duen 1983ko GMC Vandura furgoneta modeloa da.

*Scooby-Doo* marrazki bizidunetako protagonistak ere modelo honetako *Mystery Machine* deritzon furgoneta batean bidaiatzen dute.

Irudi:1983 GMC G-Series panel van - A Team (12403754775).jpg|1983ko GMC Vandura modeloa, *The A-Team*.
Irudi:LA Times Festival of Books 2012 - Scooby-Doo's Mystery Machine (7104959961).jpg|*Mystery Machine* furgoneta, *Scooby-Doo*.

## Kanpo estekak
Samuel Giacosa

**Samuel Giacosa** (1905eko abuztuaren 12a) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lalachus

**Laura Yustres Velez,** ezagunagoa **Lalachus** ezizenez (Fuenlabrada, Madrilgo Erkidegoa, 1990eko apirilaren 21a), madrildar aktore eta komediantea da. 2024an Idolo saria jaso zuen.

## Bizitza 
Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatu zen.

### Lan ibilbidea 
2018an, komedia independenteko ikuskizun bat izan zuen Riot Comedyn. Covid-19aren pandemiak iraun zuen bitartean ezagutarazi zen publiko zabalaren artean, bere sare sozialeko edukiari esker.

Besteak beste, *Estirando el Chicle* (Ondas sari baten irabazlea) eta *Cuerpos Especiales de Europa* FM (Europa FM) podcasten kolaboratzailea izan da. 2020an Lydia Lozano izan zen Los Javisen, *Veneno* telesailean. Aktore lanetan, Rodrigo Sopeñaren *Sin novedades* polizia-komedian (Henar Alvarezek ere parte hartzu zuen) eta *Treintañeras a la deriva* eta *Validas* miniserietan ere parte hartu du. 2023an, Luc Loren *Influencers: sobrevivir a las redes* dokumental sortaren parte izan zen.

2023an *La Resistenci*a eta hurrengo urtean *La Revuelta* saioaren ohiko kolaboratzaile lanetan hasi zen. 2024an ikuskizun propioa estreinatu zuen, *K Decir K No Sepas*, Bertusekin eta Almeriako Komediaren Jaialdi Nazionalean aurkezteu zena. Urte horretan bertan, *Cine caliente* jaialdian ere parte hartu zuen, umoristen ikuspegia txertatzen zuen zinema zikloan. Gainera, 2024ko Podcasteko Min sarien eta Ondas Globalen aurkezlea izan zen.

2024ko abenduaren 5ean ezagutarazi zuten urte amaierako kanpaikadak aurkeztuko zituela La 1 katean, David Broncanorekin batera.

## Telebistako ibilbidea 
### Telebista-saioak 
### Irrati-saioak 
## Sariak eta aintzatespenak 
* 2023an, SER kateko *Las Uvas* saioan egindako Gabonetako galan saritu zuten. 
* 2024an, Fuenlabradako inauterietako pregoilaria izan zen.

* 2024an, Forbes aldizkariak Eduki Sortzaile Onenen zerrendan sartu zuen. 
* 2024an, Idolo saria jaso zuen Umore sailean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekka
Bertia moriformis

***Bertia moriformis*** *Nitschkiaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Sphaeria claviformis*, *Sphaeria rubiformis*, *Sphaeria rimosa*, *Monosphaeria moriformis*, *Astoma moriforme*, *Molgosphaera moriformis*, *Sphaeria verrucosa*, *Sphaeria rugosa*, *Psilosphaeria moriformis*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 0,4-0,6 mm, bakarka, baina beti substratuari zuzenean atxikitako banakako gehiagorekin lagunduta edo masustaren druparen  antzeko taldeak osatuz. Forma esferikoa edo obalatua du, gainazal garatxodunarekin eta kolore beltzarekin.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan. Oso ohikoa. Hostozabalen adartxoetan eta baita lurrean etzanda dauden akuzifolioetan ere.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Costa Rica, Trinidad eta Tobago, Guyana Frantsesa, Brasil, Txile, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Japonia, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sondra Radvanovsky

**Sondra Radvanovsky** (Berwyn, Illinois, AEB, 1969ko apirilaren 11) estatubatuar sopranoa da, nazioartean ospe handia duena.

## Bizitza 
Richmonden egin zituen ikasketak, Indianan, eta Santa Barbaran (Kalifornia) hobetu zuen kantuan, Martial Singher, Ruth Falcon, Renata Scotto, Diana Soviero eta Mirella Frenirekin.

### Ibilbidea 
Bereziki Giuseppe Verdiren roletan nabarmendutako soprano *spintoa* da: Elvira *Ernani* operan, Lina *Stiffelio*n, Leonora *Il Trovatore*n, Hélène *Les Vêpres Siciliennesen*, Amelia Un ballo in mascheran eta Elisabetta *Don Carlo lanean*.

Beste paper batzuk ere interpretatu ditu: Giacomo Pucciniren *Manon Lescaut* eta *Suor Angelica*, *Fauste* lanean Marguerite, *Eugene Onegin* operan Tatyana, Wolfgang Amadeus Mozarten Donna Anna, Götterdämmerungen Gutrune, Freia Das Rheingolden, besteak beste.

Hainbat tokitan aritzen da: Metropolitan Opera, Chicago Lyric Opera, San Frantzisko Opera, Los Angelesko Opera, Houston Grand Opera, Wiener Staatsoper, La Scala, Teatro Real (Madril), Lisboa, Bilbao, Opera de la Bastilla, Munich, Covent Garlin, Londres.
## Sariak eta aintzatespenak 
* 1997 George London Foundation Competition.
* 1995 Metropolitan Opera National Council Auditions.
* 1995 Loren L. Zachary Society Competition.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa abesten: Sondra Radvanovskyk eta Piotr Beczalak irekiko dute Les Artseko Ahots Handien Zikloa, Pucciniren aria eta duetoekin
1991ko uzta diskografiko handia

thumb|Nirvana taldearen 'Nevermind' diskoaren azalean agertzen den logotipoa.
**1991ko uzta diskografiko handia** deitu ohi zaio urte hartan gertatu zen kointzidentzia musikalari, nazioartean sona handia lortu zuten disko batzuk-batzuk kaleratu baitzituzten, hala nola, Nirvanaren *Nevermind*, U2-ren *Achtung baby* eta Metallicaren disko beltza. Euskal Herrian ere, bertze batzuen artean, oihartzun handia zuten zenbait disko argitaratu zituzten; adibidez, Negu Gorriak-en *Gure jarrera* eta Su Ta Garren *Jaiotze basatia*.

## 1991ko diskoak munduan 
## 1991ko diskoak Euskal Herrian 
* *Gure jarrera*, Negu Gorriak
* *Jaiotze Basatia*, Su Ta Gar
* *Soziedad Alkoholika*, Soziedad Alkoholika
* *Sexkalextrik*, Zarama
* *Zuzenean 19.1.91*, Hertzainak
* *Por instinto*, Barricada
* *Hi ere dantzari*, Oskorri
* *4 años, 2 meses y 1 día*, Cicatriz

## Erreferentziak
Lamproderma ovoideum

***Lamproderma ovoideum*** *Stemonitidaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Lamproderma carestiae var. ovoideum*.

## Deskribapena 
**Esporangioak:** Estipitatuak edo sesilak, globo itxurakoak edo pixka bat hondoratuak, lautu samarrak, gutxitan unbilikatuak, 1 eta 2 mm bitarteko diametrokoak, guztiaren altuera 1 eta 4 mm bitartekoa, peridioa mintzezkoa, iraunkorra, urdin iluna isla metalikoekin, distiratsuak ez.

**Hanka:** Normalean laburra, gutxitan gainditzen du esporangioaren altuera, beltza, ezten itxurakoa edo zilindrikoa, solidoa, hipotalo urdina garatuan, kolumela ugari esporangioaren erdialdean, moztuta edo apur bat loditua erpinean.

**Kapilizioa:** Apainduta, zurruna, purpura antzeko kolorekoa erpin zurbilagoarekin, esporak erori ondoren mamitsu agertzen da.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Egurretan, adartxoetan, detrituetan, batez ere koniferoen zuhaitzetan, inoiz landare biziak txertatzen ere bai.

### Banaketa eremua 
Kanada, Txile, Argentina, Europa, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberto Genta

**Roberto Genta** (1907ko martxoaren 1a - 1985eko uztailaren 11) atleta zen. Argentina ordezkatu zuen 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araudi (Europar Batasuna)

**Araudi** bat (inglesez: *regulation*, gaztelaniaz: *reglamento*, frantsesez: *réglement*) Europar Batasunaren egintza juridiko bat da, eta berehala aplikatzen da, lege gisa, estatu kide guzietan aldi berean. Araudiak eta zuzentarauak ezberdinak dira, azkenak zuzenbide nazionalera ekarri behar direlako, eta honetarako denbora gehiago uzten dute. 

Batez ere, zuzentarauak ez dute metodorik zehazten, bakarrik helburu bat. Estatu kide bakoitzari ahalmena ematen diote, nahi dituen legeak egiteko, helburu hori lortzeko. Araudiak hainbat legegintza-prozeduraren bidez onar daitezke, haien xedearen arabera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zuzentarauak (Europar Batasuna)
* Europako Parlamentua
* Europar Batasunako Kontseilua
* Europar Batasuneko Erakundeak

## Kanpo estekak 
* EUR-Lex, Europar Batasuneko zuzenbideko datu-basea.
Guatemalako barrilete erraldoiak

[thumb|250px|Barrileteak kometa erraldoiak dira. Irudian [Santiago Sacatepéquez herrikoak.]]
[thumb|Barrileteak [Sumpango herrian.]]

**Guatemalako barrilete erraldoiak** Santiago eta Sumpango herrietan azaroaren 1ero ateratzen dituzte kalera koloretako haize parpaila erraldoiak dira. Maia herrien kulturan, bi mundu lotzen dituzte: bizidunena eta hildakoena. 2024an Unescok Ondare Immaterial gisa izendatu zituen. Santu Guztien Egunean, guatemalar eta bisitari asko joaten dira Sacatepéquez departamenduko Santiago Sacatepéquez eta Sumpango herrixketara hilerriak ikustera, hiriburutik 40 bat kilometro hego-mendebaldera. 

## Haize parpailen egitea 
Horietako batzuk 20 metrotik gorako garaierara iristen direnak, tradizioaren aberastasunaz gain, lantzeko teknika zorrotzagatik eta gordetzen dituzten mezuengatik ere ezagunak dira: ingurumen-mezuak, mezu sozialak, maitasun-mezuak edo bizikidetza-mezuak. Sei hilabete baino gehiago behar izaten dira, diseinu konplexuen bozetoa eskala txikian egiten denetik, harik eta banbuzko egitura osatzen den arte. Hainbat metrotako kordelarekin lotzen dituzte banbuak, paper txinatarreko piezak moztu eta itsatsi egiten diren arte, kolore anitzeko barrilete erraldoiari forma emateko. Dena artisau eran.

## Esanahia 
Tradizioaren arabera, Santu Guztien Egunean barrileteek izpiritu gaiztoak uxatzen dituzte haizearekin talka egitean sortzen duten zaratarekin, eta, horrela, hildakoen arimak beren familiekin partekatzera irits daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Guatemalako barrilete erraldoiak Unescoren ondare izendatu dituzte", naiz.com, 2024/12/07
Siklawa ur-jauzia

**Siklawa ur-jauzia** () Polonia hegoaldean, Eslovakiako mugatik hurbil, kokaturik dagoen ur-jauzia da. Herrialdeko ur-jauzi altuena da. 

"Siklawa" izenak "ur-jauzia" esan nahi du polonieraz. "Wielka Siklawa"-ren esanahia "ur-jauzi handia" da.

## Geografia 
Tatra mendietako Parke Nazionalean aurkitzen da, Tatra Garaietako Roztoka ibaiaren haranean, itsas mailarekiko 1.600 metrotako altueran. 

## Deskribapena 
Urtaroan duen ur kopuruaren arabera bi edo hiru ur-jauzik osatzen dute. 35 º-tako inklinazioarekin erortzen da 70 metrotako altuera osatuz.. 1832. urtean Seweryn Goszczyński idazleak haren edertasuna goraipatu zuen idatzietan. Antzinakoa da ur-jauzietaraino dagoen ibilbidea, baina izotzak estaltzen duenean oso arriskutsua bihurtzen da. 1924an Jan Gąsienica-Daniel mendi gidari ezaguna bertan hil zen, izotzetan labaindu eta haranean zehar erorita.

## Iruditegia 

Irudi:2020 Siklawa.jpg
Irudi:Siklawa, Tatry, 20201010 0813 1685.jpg
Irudi:Wielka Siklawa.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diana Soviero

thumb|266x266px|Diana Soviero eta Studio Artist, 2017
**Diana Soviero** (Jersey City, New Jersey, AEB, 1946ko martxoaren 19a) estatubatuar sopranoa da, frantziar errepertorioko pertsonaietan espezializatua.

## Bizitza 
Juilliard Schoolen ikasi zuen, eta Richard Tucker saria irabazi zuen 1978an. 

### Abeslari ibilbidea 
1969an egin zuen debuta Chautauqua Operan, Mimi gisa, Giacomo Pucciniren *La Boheme* lanean; Ameriketan, ostera, 1973an egin zuen debuta New York City Operan, 1979an Lyric Opera of Chicagon, 1982an San Frantziskoko Operan, eta Nedda, Manon Lescaut, Tosca, Mimi, Suor Angelica eta Madama Butterfly nabarmendu ziren. La Traviata, Mefistofele, Il Trittico, Fedora, Andrea Chénier, Adriana Lecouvreur operak eta beste batzuk izan ditu errepertorioan.

Zürich, Tolosa Okzitania, Niza, Hanburgo, Munich, Erroma, Palermo, La Scala Milanen (1987), Metropolitan Opera (1986-1997), Paris Operan (1988) eta Covent Gardenen (1989) abestu zuen. Kanadan, Hego Amerikan eta Miami, Houston, San Diego eta beste hainbat etxe liriko amerikarretan.

2001ean, Lisette Raquinen papera abestu zuen, Tobias Pickerren Thérèse Raquin operaren estreinaldian, Dallaseko operan. 

## Bizitza pribatua 
Montrealgo Operako zuzendari ohi izan zen Bernard Uzanekin ezkondu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Elkarrizketa Diana virorekin. *An Oral History with Diana Soviero*

* Madama Butterflyren heriotza
Magnus II.a Norvegiakoa

**Magnus II.a** edo **Magnus Haraldsson** (c. 1048 – Nidaros, 1069ko apirilaren 28a) Norvegiako erregea izan zen 1066tik hil zen arte.

Harald III.a erregearen eta Tora Torbergsdatterren semea izan zen. Bikingoen espedizioak zuzendu zituen britainiar uharteetara eta Gruffydd ap Llywelyn Galesko erregeari eta Ælfgar Merciakoari lagundu zien Wessexen aurkako borrokan, nahiz eta bere helburu nagusia Orkney uharteen kontrola izan. 1062an, Danimarkaren aurkako kanpaina batean lagundu zion aitari.

Bere aita 1066an hil ondoren, 1067ra arte bakarrik gobernatu zuen. Urte hartatik aurrera, bere anaia Olaf III.arekin batera gobernatu zuen. Haakon Magnusson erregearen aita izan zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Espezie kaltebera

[thumb|[IUCNren Zerrenda Gorrian animalien egoera neurtzen da. Arriskuan dauden animaliak hiru mailatan sailkatzen dira. Espezie kalteberak *VU* ikurraz adierazten dira (ingelesezko '** adjektibotik).]]
**Espezie kaltebera''' da Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunak desagertzeko arriskuan dagoela sailkatu duen espezie bat, baldin haren biziraupena eta ugalketa arriskuan jartzen duten inguruabarrak hobetzen ez badira.

Kalteberatasuna espeziearen habitata galtzeak edo suntsitzeak eragiten du, batez ere. Habitat eta espezie kalteberei segimendua egiten zaie, eta galtzeko arriskuaren maila handitzen edo txikiagotzen den jakiteko. Kalteberatzat katalogatutako espezie batzuk ugariak ohikoak izan daitezke gatibutzan; halaxe gertatzen da guakamaio berdearen kasuan, esaterako.

2012. urtean, 5.196 animalia eta 6.789 landare zeuden kalteberatzat sailkatuta; 1998an, berriz, 2.815 eta 3.222 ziren, hurrenez hurren. Animalien baliabide genetikoen kriokontserbazioa eta antzeko teknikak erabili dira ganadu arraza kalteberak kontserbatzeko ahaleginetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  UICNko espezie mehatxatuen zerrenda gorriak identifikatutako espezie kalteberen zerrenda.
Txaro Iturralde Sáenz de Vicuña

**Txaro Iturralde** **Sáenz de Vicuña** (Gasteiz, Araba, 1952) jostuna da.Gasteizko Udaleko jostuna izan da 40 urtez

## Bizitza 
**Lehen urteak**

Gaztetatik gustatu zitzaion jostea Txarori. Joskintza ikasi zuen, baita titulazioa lortu ere. Behin ofizioa ikasita etxean akademia bat sortu zuen, baina konturatu zen irakastea ez zela bere arloa. Ondoren partikularrentzat josten hasi zen, eta, Gasteizko Indarra dantza taldean lan txiki batzuk egin zituen. Horretan, Gasteizko Udaleko Kultura Saileko deia jaso zuen, erraldoien arropez arduratuko ote zen galdetzeko. 

Erakargarria egin zitzaion proposamena eta heldu egin zion. 1982an hasi eta 4 hamarkada eman ditu zeregin horretan. Lehenik laguntzaile gisa eta gero Udaleko langile ofizial lanpostuan. Jaiekin zerikusia zuen guztiaz arduratzen zen, erraldoien jantziez eta Errege Magoen desfileaz. Dedikazio handia eskatzen zuen, baina asko gozatzen zuen bere ibilbidean zehar.

Joskintzan urte luzez eskarmentua izan duen artisaua bilakatu da. Haren berezko sormenari eta trebetasunari esker, kultura eta tradizioa babesteko eta berritzeko prozesuetan parte hartu du. Jubilatu ondoren ere ez ditu joskintza eta sormenaren mundua baztertu, eta ingurukoekin eta kultur arloko eragileekin parte hartzen jarraitzen du. Txaroren esanetan jostea lan bat ez ezik, artea ere bada. 

Erraldoiak, Gargantua, buruhandiak, Zeledon, Errege Magoen morroiak, *Gasteizko Ibiltaria* eta beste hainbeste jantzi ditu Txarok.*Ez dut neure burua irudikatzen esku artean josteko ezer gabe; beti izan dut behar hori.*Lan egin zuen urteetan, jaietan beti eramaten zuen josteko kita poltsan, zer gerta ere.Gargantuaren jantzia artelan bat da berez, 10 metroko oihala behar izan zuen prakak egiteko eta zortzi metro eta erdi alkandorarako. Xehetasun bakoitza kontu handiz egina 100 urte bete zituen erraldoiak jaiegunetan zehar bizia har zezan.

Txarok hitzaldiak ere eman izan ditu bere ibilbidean zehar. 2020an  'Entre telas' izenekoa, Urrezko Zeledonen X. hitzaldi-zikloaren barruan. Hainbat jai-irudik, hala nola erraldoiek, buruhandiek, Gargantuak edo Zeledonek, erabiltzen dituzten jantziei buruzko azalpenak eman zituen.  

Jubilatu zenean Mila Lastrak hartu zuen lekukoa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txaro Iturralderen hitzaldia YouTube, 2022
Margaret Chanler Aldrich

**Margaret Livingston Aldrich**, **Puerto Rico-ko a Aingerua** bezala ere ezaguna (Chanler jaioa; 1870eko urriaren 31a – 1963ko martxoaren 19a), estatubatuar filantropoa, poeta, erizaina eta emakumeen sufragioaren defendatzailea izan zen, eta Astor familiako kide nabarmena. Rokeby-ren Barrytown-en (New York)  jabea izateagatik zen ezaguna,  anaiei erosi ziela eta. Aldrich John Winthrop Chanler-en alaba eta Richard Aldrich-en emaztea zen.

## Bizitza 
Aldrich, Margaret Livingston Chanler 1870eko urriaren 31n jaio zen Manhattan-en, John Winthrop Chanler abokatu nabarmena eta AEBetako New York-eko ordezkaria kongresuan eta Margaret  Astor Chanler ( Ward jaioa), Astor-eko oinordekoa, bere gurasoak izanez . Amaren aldeko aitona-amonak Samuel Cutler Ward eta Emily Astor izan ziren, William Backhouse Astor-en alaba.

AEBetako Gurutze Gorriko erizaina izan zen Hispaniar-Amerikar Gerran eta Filipinar-Amerikar Gerran, eta Filipinetara, Kubara eta Puerto Rico-ra bidaiatu zuen, zauritutako soldaduen zaintza eta tratamendua antolatzeko; horregatik, Kongresutik urrezko domina jaso zuen. Hark Emakumeen Armadako Erizaintza Kidegoa ezartzen duen 1901eko lege proiektu bat onartzen lagundu zuen, eta, ondoren, landa-erizaintzako abokatu gisa aritu zen, komunitateko kideak erizainei laguntzera animatuz.

## Bizitza pertsonala 
Geroago, bizitzan, familiaz idatzi zuen bere memorietan, *Family Vista* (1958).  Emakumeen sufragioaren defendatzailea, Emakume Gotzain Protestantearen Sufragioaren Elkarteko presidente ohia zen. 1906an, Chanler Richard Aldrich-ekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten. estatubatuar musika kritikaria,  The New York Times-erako lan egin zuen 1902etik–1923ra.

* Richard Chanler Aldrich (1909ko maiatzaren 16a - 1961eko azaroaren 5a)
* Margaret "Maddie" Aldrich (1910eko azaroaren 11tik 2011ko apirilaren 25era), Kaliforniako Santa Barbara-ko Byron A. DeMott-ekin ezkondua.

Margaret Aldrichek, Rokeby etxaldea erosi zien anaiei Barrytownen, New York-en, eta han hasi zen esne granja bat. 2019tik aurrera, jabetzak bere ondorengoekin jarraitzen du.  

Margaret Livingston Chanler Aldrich 1963ko martxoaren 19an hil zen eta Trinity Church Cemetery and Mausoleum-ean lurperatu zen Hamilton Heights-en, New York-eko konderrian.

## Sariak 
Aldrich-i 1939ko abenduaren 19an,kongresuaren domina lortu zuen bere ekarpen esanguratuakaitik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Media related to Margaret Chanler Aldrich at Wikimedia Commons* (Berarekin lotuta komunikabidea Wikimedia Commons-en)
* *Works by or about Margaret Chanler Aldrich at the Internet Archive* (Bere lanak edota berari buruzkoak Interneteko artxiboan)
* Letter: Mrs. Richard Aldrich to Ida M. Tarbell, June 10, 1930 Gutuna: Richard Aldrich Andreak Ida M. Tarbell-i, 1930eko ekainaren 10ean