James Hartle

**James Burkett Hartle** (1939ko abuztuaren 17a - 2023ko maiatzaren 17a) estatubatuar fisikari teorikoa izan zen. Kaliforniako Unibertsitateko fakultatean sartu zen 1966an, eta Santa Fe Institutuko kide izan zen. Hartle ezaguna da erlatibitate orokorrean, astrofisikan eta mekanika kuantikoaren interpretazioan egindako lanagatik. Uhin grabitazionaletan, izar erlatibistetan eta zulo beltzetan lan egin zuen, bai eta big bang-aren lehen uneetan. Kosmologia kuantikoaren aita ere deitu izan da.  

## Lehen urteak 
Hartle 1939ko abuztuaren 17an jaio zen Baltimoren, Anna Elizabeth Burkett eta Charles James Hartleren semea. Princetonen sartzean ingeniaritza ikasle bezala hasi zen, baina fisikara aldatu zen John Wheelerren eraginagatik, bere irakasle izan zena, eta geroago lankide eta familia.

## Lana 
Kosmologia kuantikoa asko landu zuen unibertso goiztiarraren fisika izaera kuantikoa izateko aukera handia dagoelako. Zehazki, espazioaren-denboraren geometriaren fluktuazio kuantikoak garai nahiko goiztiarrean gerta daitezke, beraz, hasierako baldintzen teoriak grabitatearen teoria kuantiko baten barruan kokatu behar dira.

Gell-Mann eta beste batzuekin lankidetzan, Hartlek Kopenhageko interpretazio estandarraren alternatiba bat garatu zuen, orokorragoa eta kosmologia kuantikoari begira egokiagoa, historia koherenteetan oinarritua. Bere esanetan, Kopenhageko interpretazioa orokortzeko beharra zegoen bi arrazoiengatik. Batetik, sistema itxietara hedatu behar zen, neurketak eta behatzaileak ezin dira oinarrizko nozioak izan unibertso goiztiarra deskribatu nahi duen teoria batean, izan ere, bietako bat ere existizen ez zen momentu horretan. Bestetik, grabitazio kuantikorako egokitu behar zen. Ohiko mekanika kuantikoak espazio-denbora finko batean lan egiten du, baina grabitazioan hau ez da finkoa. Beraz, ohiko teoria kuantikoa geometria estatikoen kasu partikularra den teoria orokorragoa behar zen. 

Kip Thornerekin, Hartlek erlatibitate orokorretik zulo beltzen eta beste gorputz erlatibista batzuen higiduraren eta prezesioaren legeak ondorioztatu zituen, bai eta haien momentu multipolarren akoplamenduaren eragina espazio-denboraren kurbaduran. Hartle-Thorne metrika idatzi zuen ere, hurbilpenen bidezko beste soluzio bat, zurruntasunez eta poliki biratzen duen gorputz simetriko geldikor eta axial baten kanpoaldea deskribatzen duena.

Chicagoko Unibertsitateko Enrico Fermi Institutuan lan egiten ari zela, 1983an Hartle-Hawkingen Unibertsoaren uhin-funtzioa garatu zuen Stephen Hawkingekin lankidetzan. Wheeler-DeWitt ekuazioaren soluzio espezifiko honek Big Bangaren kosmologiaren hasierako baldintzak azaltzera bideratuta dago.
erdian|thumb|481x481px|Big Bangen singularitatea eta Hartle-Hawking Egoera
Hartle-ren erlatibitate orokorrari buruzko testuliburua, "Gravity: An Introduction to Einstein's General Relativity", 2003an argitaratu zen. Bere azalpen argiengatik goraipatua izan da, eta xehetasun matematikoetan baino gehiago, intuizio fisikoan zentratzen da.

Hartle Fisika Teorikorako Kavli Institutuaren sortzaile izan zen, eta haren zuzendari izan zen 1995etik 1997ra.

American Philosophical Societyko kide hautatu zuten 2016an. Halaber, American Physical Societyko kidea, Guggenheim Fellow, eta Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko kide izan zen. 2009ko APS Einstein saria jaso zuen "izar erlatibistei, espazio-denbora kurbatuko eremu kuantikoei eta bereziki kosmologia kuantikoari egindako funtsezko ekarpenen sorta zabalagatik".

David Krakauerrek, Santa Fe Institutuko (SFI) presidenteak, aipatu zuen: 

## Bizitza pertsonala 
Hartle Mary Jo Wheelerrekin ezkondu zen 1984an, John Wheelerren ilobarekin.

65 urterekin, Hartle erretiratu egin zen, fisika gehiago egitean zentratzeko. 2015eko saiakera batean, "The Observer Strikes Back", Hartle eta Thomas Hertog detaile baten inguruan aritu ziren: behatzaileak existitzeko aukera handiagoa da unibertso batzuetan beste batzuetan baino. Filosofo askok begi onez ikusi zuten Hartleren lana. Nahiz eta gaixotasun honekin bizi bere azken urteak, bere bizitzako lana izan ziren problemak ikertzen jarraitu zuen: unibertsoaren jatorria, nola aplika daitekeen mekanika kuantikoa kosmologian, eta nola ziurtatu teoriak zehatz-mehatz modelatzen dituela behaketa fisikoak. Zurichen (Suitza) hil zen 2023ko maiatzaren 17an, 83 urte zituela.

Sean Carroll, orain SFIko kidea, haren post doc ikaslea izan zen. Carrollek kontatzen zuen nolako eragina izan zuen Hartlek bere bizitzan:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fakultateko profila
* "The future of gravity": 2000. urteko online klasea
* "The Classical Behavior of Quantum Universes": online klasea