Urbasa-Andia natura parkea

**Urbasa-Andia natur parkea** Sakana hegoaldean eta Lizarrako merindadeko iparraldean kokatzen da. Guztira 21.408 hektareako azalera du, gehiena pagadiz eta larrez osatuta. Natura parkeko punturik baxuena 835 metrotara dago eta altuena 1.492 metrotara. Gailurrik altuenak Beriain (1492m), Dulantz (1243m), Urbasako gaina (1154m) eta Santa Marina mendiak dira.

Nafarroako Gobernuak 1997ko otsailaren 27an izendatu zuen natura parke. Mendilerro biak partzuergoak dira, jabea Nafarroako Foru Erkidegoa izanik.

## Geografia 
thumb|287x287px|Urbasa-Andia mendigunea
Natura parkea lau zatitan banatuta dago:

* Iparraldeko muga: Urbasako eta Andimendiko muga Ziordia, Olazti, Altsasu, Urdiain, Iturmendi, Bakaiku, Etxarri-Aranatz, Ergoiena, Uharte Arakil, Irañeta eta Arakilgo udal mugapeekin.
* Ekialdeko muga: Andimendiaren muga Ollaran eta Goñibarko udal dermioekin.
* Hegoaldeko muga, ekialdetik mendebaldera: Urbasako eta Andimendiko muga Gesalatz, Lezaun eta Abartzuzako udal dermioekin, non Urbasako mendiaren muga utzi eta Ameskoako Limitazioen hegoaldeko mugari jarraitzen baitio, Ameskoabarren, Eulate, Aranaratxe eta Larraonako dermioekin muga eginez, Araba eta Nafarroa arteko muga administratiboraino.

Parkean dauden mendiak hauek dira:

## Geologia 
### Estratigrafia eta paleogeografia 
Urbasa-Andiko arroka gehienek itsasondoan sedimentatu ziren materialetatik sortu ziren. Urbasa-Andiaren historia geologikoan zehar itsas mailak aldaketa ugari eduki zituen. Itsas ingurunearen sakoneraren arabera sedimentazio ezberdinak eman zen. Bartan aurkitutako fosilak horren adierazle dira. Nagusiki bi sedimentazio ingurune nagusi bereizten dira:

# Hego-mendebaldeko goi-ordokia: Sakonera txikiko itsas ingurunea zen. Organismo karedunak (koralak, briozooak, algak...) bizitzeko baldintzak zeuden, besteak beste, argia zutelako. Ingurune honetan, organismo karedunen prezipitazioz eta trinkotzeaz sortutako kareharriak dira arroka ugarienak.
# Ipar-ekialdeko ezponda eta hondo abisala: Apurtutako arrokak lehorraldearen eta itsas hondoaren artean metatzean sortutako ingurune inklinatua zein sakonera handiko itsasondoak ziren. Bertan ez zegoen argi nahikorik organismo karedunak bizitzeko. Nagusiki lokatza sedimentatzen zen, eta honen litifikazioz tupak eratu ziren. Itsas mailaren aldaketek bereziki eragin handia eduki zuten sedimentazio ingurune honetan.

#### Historia geologikoa 
Urbasa-Andiko arroka zaharrenak ipar-ekialdeko ezponda eta hondo abisaletan eratu ziren tupak dira. Arroka hauek Goi Kretazeoko Santoniar estaian eratu ziren duela 85 milioi urte. Bertan ekinodermatuen fosil ugari topatu dira.

Goi Kanpaniar eta Behe Maastrichtiar periodoetan, duela 69 eta 67 milioi urte artean, itsas maila nabarmen jaitsi zen. Urbasa eta Andiko inguruneek somerizazio prozesua jasan zuten, hau da, sedimentuen pilaketa gero eta sakonera txikiagoko itsasoetan eman zen itsas mailaren jaitsieraren ondorioz. Hala, hondo abisalak goi ordokiaren parte izatera iritsi zen. Garai berean, harea kantitate handiak sedimentatu ziren goi ordokietan Nafarroa hegoaldeko hainbat lurralde itsasondotik azaleratzearen ondorioz. Honek organismo karedunak bizitzea eragotzi zuen eta kareharria beharrean hareharriak eratzea. Aipatzekoa da, ez dagoela garai honetako materialik Urbasan ezta Andian ere, sedimentatutako hareharriak gerora higatuak izan zirelako. Bada, ordea, honen ebidentzia Alaitz eta Entziako mendateetan.

Kretazeo amaieran, duela 67 eta 65 milioi urte artean, itsas maila igo zen. Hala, organismo karedunak berriro ere ugaritu ziren Urbasan. Olatzagutiko igoeran dauden kareharriak dira honen ebidentzia esanguratsuenak. Andia, ordea, sakonera handiko ingurunean geratu zen eta tupak eratu ziren kareharrien ordez.

Paleozenoaren eta Eozenoaren arteko trantsizioan, duela 55 milioi urte, itsas mailak posizio gorena hartu zuen. Urbasan zein Andian sakonera handiko itsas ingurunean geratu ziren, tupen sedimentazioa izanik nagusi. Kareharrien metaketa Urbasa-Andiaren hego mendebaldean eman zen, Arabako Entzia mendilerroan, hain zuzen.

Ypresiar eta Luteziar artean, duela 55 eta 44 milioi urte artean, itsas maila jaitsi zen. Urbasan eta Andia hegoaldean kareharriaren somerizazioa eman zen. Andia iparraldean eta Beriaingo mendilerroan tupak sedimentatu ziren. Garai honetan itsas mailaren jaitsiera hain nabarmena izan zen, non Urbasako mendilerroa itsasondotik azaleratu baitzen. Euriteek Urbasan aurrez sedimentatu ziren materialak nabarmen higitu zituen, honen ebidentzia izanik Urederra iturburuaren goialdean agertzen diren arrokak.
thumb|Makroforaminiferoak
Luteziar eta Behe Bartoniar periodoetan, duela 44 eta 40 milioi urte artean, itsas maila berriro igo zen, Urbasa ur azpian geratuz. Urbasan alga koloniak ugaritu ziren, arrezife egitura ugari eratuz. Andian, ordea, makroforaminiferoak ziren nagusi. itsas korronteek makroforanimiferoak goiko guneetatik beheko guneetara desplazatzean estratifikazio gurutzatua deritzen geruza inklinatuak eratu ziren. Honen adibideak Lizarragan aurkitu dira.

Goi Eozenoan, duela 40 eta 34 milioi urte artean, itsas maila jaitsi zen. Garai honetan goi-ordokiko somerizazioa mugatua zegoen eta igeltsudun tupak eratu ziren. Igeltsudun tupen gainean harearria metatu zen, olatuek eratutako ripple egiturak nabarmenak direlarik. Honek, garai honetan, itsasoaren eta lurrazalaren arteko muga Urbasan kokatua zegoela adierazten du.

Eozenotik Oligozenorako trantsizioan Urbasa-Andia behin betiko azaleratu zen. Hori dela eta Oligozeno eta Miozeno periodoetako arrokak, duela 34 eta 5 milioi urte artekoak, lurrazalean sedimentatu ziren. Garai honetako arrokak oso urriak dira, eta Lizarrako sakonunean aurkitzen dira gehienak.

### Tektonika 
Goi Kretazeoan Iberiar plaka eta Eurasiar plaka bananduak zeuden. Iberiar plaka iparralderantz desplazatzen joan zen harik eta bi plakek talka egin zuten arte. Bi plaken arteko eremuan tolesdurak eta failak eratu ziren eta urpean zeuden hainbat material azaleratu ziren Pirinioak sortuz. Urbasa-Andian gertatu zen Oligozenoko itsas erregresioa piriniar sistemaren eraketarekin erlazionatuta dago.

Aktibitate tektoniko horren ondorioz lurrazalean zeuden hainbat material ekialde-mendebalde norabidearekin tolestu ziren. Parke-naturaleko arroka geruza gehienek U luzatuaren forma dute, geruzen erdialdean arroka gazteenak eta kanpoaldean arroka zaharrenak aurkitzen direlarik. Tolesdura mota honi sinklinal deritzo, eta Urbasan, Andian eta Beriain-Satrustegin agertzen dira. Bestetik, Ergoienako haranean U forma alderantzikatua duen antiklinala ageri da. Tolesdura mota honetan, geruzen erdialdean arroka zaharrenak aurkitzen dira eta kanpoaldean arroka gazteenak.

Ekialde-mendebalde norabidea duten tolesdura hauek deskribatzea konplexuagoa da failak kontuan hartuz gero. Faila hauek, nagusiki, ipar-hego norabidea dute. Urbasan nahiko urriak dira, Santa Marina ermitako faila eta Otsaportilloko faila aipagarrienak izanik. Andian, ordea, faila sistema bat ageri da mendilerroaren erdialdean. Failarik garrantzitsuena Zunbeltzekoa da, Urbasa eta Andia bereizten dituen malkarra eratzen duelako.

Andiko faila sistemaren sorrera bi gertaera geologiko nagusiren ondorio da. Gertaeretako bat, Iruñeko failatik sakonera handian zegoen Triaseko buztina irtetea izan zen. Material hauen kanporaketak eratutako tentsioen ondorioz hainbat faila eratu ziren diapiroen inguruan, besteak beste, Andian. Andiko faila sisteman eragina eduki zuen beste gertaera Gareseko antiklinalaren handitzea izan zen.

### Geomorfologia 
Urbasa eta Andiko mendilerroak behin betiko itsasondotik irtetean, eurite, elurte eta beste hainbat faktorek arrokak higatu dituzte. Erosio prozesu nabarmenena material bigunek jasan dute, besteak beste, Eozenoko tupek eta buztinek. Jatorrian tupak zeuden gainazaletan orain sakonuneak agertzen dira, material bigunak erabat higatu baitziren. Hala ere, lurrazalean dauden arroka ugarienak kareharriak dira, eta hauek ez dira tupak bezain erraz higatzen.

Higadura agenteen eragina handiagoa da gune altuetan. Tolesdura antiklinaleko tontorrak, besteak beste Ergoienagako haranak, erosio sendoa jasan zuen. Kasu honetan, lurrazalean zegoen kareharria baztertua izan zen higidura handiaren ondorioz. Honen ostean, tupak azaleratu ziren, eta hauek material bigunak izanik, erabat higatu ziren. Hori dela eta, gaur egun harana ikusten dugu jatorrian tontorrik altuena zegoen lekuan. Tolesdura sinklinala duten mendilerroek, besteak beste Urbasako eta Andiko mendilerroek, kareharrizko geruza sendoa dute gainazalean. Hauen altuera jatorrizko Ergoienagako tontorrarena baino baxuagoa izanik, bi mendilerroek ez zuten higidura sendoa jasan eta bertako kareharria ez zen erabat baztertua izan. Hori dela eta, jatorrian baxuak ziren mendateak gaur egun mendirik altuenak dira. Fenomeno honi erliebe iraulia deritzo.
thumb|Urbasa-Andiko koba baten sarrera

#### Karst 
Kareharriak azido karbonikoarekin erreakzionatu eta disolbatzean karst sistema eratzen da. Exokarsta lurrazalean agertzen diren egiturek osatzen dute. Egitura esanguratsuenak lenarrak, poljeak, soluzio dolinak eta iturburuak dira. Endokarsta, aldiz, lur barneko egiturek, besteak beste, akuiferoek, koba bertikalek eta koba horizontalek osatzen dute.

Lenarrak morfologia irregularreko egiturak dira kareharriak azido karbonikoarekin erreakzionatu eta disolbatzean eratutakoak. Poljea inguruan altxatutako eremuak dauzkan haran laua da. Euriteetan akuiferoetara doazen errekak ageri dira bere erdialdean. Honen adibide dira Urbasako Lautada eta Zaldibe.
thumb|Urederra ibaiaren iturburua
Dolinak metro bat eta zortzi metro bitarteko diametroa duten sakonuneak dira. Bertako arrakaletatik ura xurgatzen da barneko galerietara igaroaz. Urak arrakalen alboetako kareharria disolbatzean, arrakalak zabaldu egiten dira koba bertikalak eta horizontalak eratuz. Ura lur barnean beherantz doa material iragazgaitzekin topo egiten duen arte, Goi Kretazeoko tupekin hain zuzen ere. Sakoneko tupa eta lutita iragazgaitz hauek, lur barnera perkolatu den ura kanporantz bideratzen dute, behean arroka iragazgaitza eta goian arroka iragazkorra, Paleozenoko kareharria, duten pasabide horizontaletatik.

Ur hau lurrazalera igarotzen den guneei iturburu deritze, eta Urederrako iturburua da natura-parkeko adibide esanguratsuena. Urederra Urbasako iturburu nagusia da, 4,5 metro kubiko segundoko emaria du eta 175 kilometro karratutan infiltratu diren urak kanporatzen dira. Andiko iturburu nagusiak Riezu eta Arteta dira, 2,25 metro kubiko segundoko emaria eta 3,25 metro kubiko segundoko emaria dutenak hurrenez hurren. Aipatzekoa da iturburuak ez direla nahikoa lur barneko ur guztia kanporatzeko. Hori dela eta, perkolatu den ura behin behinekoz akuiferotan bilduko da lurrazalera kanporatu arte.

## Klima 
Urbasa-Andiak klima ozeanikoaren eta kontinentalaren arteko muga ezartzen du. Klima ozeanikoaren eragina iparraldeko mendi-hegaletan eta mendilerroaren gailurretan nabari da. Bertara ozeano atlantikotik datozen ipar-ekialdeko aire hezeak iristen dira. Hala prezipitazioak ugari dira urte osoan zehar, nahiz eta udan eskasagoak izan. Horrez gain, tenperatura aldaketak nahiko lausoak dira. Natura-parkearen hegoaldeko haranetan klima kontinentala ageri da. Prezipitazioak urriagoak dira eta tenperatura aldaketak bortitzagoak, hau da, uda beroagoak eta negu hotzagoak dira. Bertan 17 espezie ezberdin identifikatu dituzte, espezie mota bakoitzeko ale gutxi aurkitu direlarik (populazio dentsitate baxua). 17 espezie hauen kategoria ekologikoak troglofilo, troglobio, stygofilo eta stygobio dira, azken biak urtarrak direlarik. Espezie hauetariko batzuk Tertziariokoan sortuak dira eta baldintza gogorretan bizitzera egokituta daude.

Fauna harpetarra aztertu zuten lekutik gertu errepidea igarotzen da. Neguko elurteetan errepidean erabiltzen diren gatzek fauna harpetarrean kalteak eragingo ote zituen aztertu nahi zuten. Lortutako emaitzek, ordea, ez dute hori baieztatu, izan ere, fauna akuatikoko kopeopodo ugari topatu dira. Adituen ustez, errepideetako gatzek kopeopodoei eragin ez izanaren arrazoia kopeopodoek gatz kontzentrazio ezberdinetan bizitzeko duten gaitasuna izan daiteke. Gaitasun hau kopeopodoak jatorrian krustazeoekin erlazionatuta zeudelako mantenduko lukete.

### Fauna babestua 
94 hegazti espezie, 30 ugaztun espezie eta 17 narrasti eta anfibio espezie zenbatu dira. Hauetatik, urtxintxa, azeria, basakatua, azkonarra, sai arrea, belatza edo lepazuria dira nabarmenenak. Desagertzeko zorian dauden bi espezieak ondorengoak dira:

* Idoietako fauna, tartean gailurretako uhandrea .
* Ugatza (*Gypaetus barbatus*).

== Flora
* Beste estrategietako bat **fotosintesi aparatuak urte osoan zehar aktibo edukitzea** da. Hala, udako fotosintesi eskasiak udazkeneko eta udaberriko baldintza faboragarriekin konpentsatzen dira. Estrategia hau duten zuhaitz eta zuhaixka batzuk garatxo-belarra, huntz arrunta, gorostia eta hagin arrunta dira. Estrategia berbera duten belar batzuk ondorengoak dira: *Helleborus viridis subsp. occidentalis, Hepatica nobilis, Saxifraga hirsuta, Carex brevicollis, Carex flacca, Avellinia flexuosa, Festuca rubra, Vincetoxicum hirundinaria...* dira.
* Baso hostogalkorretan aurkitzen diren landareen estrategia nagusia **argi intentsitate baxuetan jarduteko mekanismo fotosintetikoak** dira. Hala, landare hauek balantze energetiko positiboa edukitzen dute udan. Estrategia hau duten landare batzuk luzean hazten dira, esaterako *Brachypodium sylvaticum, Bromus ramosus, Festuca gigantea, Hordelymus europeaus* eta *Melica uniflora*. Beste batzuk multzokatu egiten dira, adibidez, *Carex sylvatica, Sanicula europaea, Ranunculus tuberosus, Carex pilulifera, Athyrium filix-foemina, Dryopteris filix-mas, Mycelis muralis, Luzula sylvatica,* *Vicia sepium, Lathyrus montanus* eta *Viola spp*. Azkenik, beste landare batzuk lurrazalean zabaltzen dira ahalik eta azalera handiena hartzeko. Honen adibideak dira *Lamiastrum galeobdolon, Ajuga reptans, Glechoma hederacea, Veronica officinalis, Veronica montana, Veronica chamaedrys, Lysimachia nemorum, potentilla sterilis, Fragaria vesca... dira.*

#### Pagadi motak 
Urbasa-Andian aurkitzen diren pagadi motak ondorengoak dira: Pagadi azidofilo atlantikoak, pagadi basofilo onbrofiloak eta pagadi basofilo xerofiloak . Gaur egun otsoa Urbasa-Andian desagertua dago. Azken urteotan Euskal Herrian, batez ere Karrantza, Artzentales, Salbada, Gibijo eta Valdegovia inguruetan agertu dira otsoak. Euskal Herrian, Burgosko iparraldean eta Kantabriako ekialdean 15-25 inguru daudela estimatu da .

Abereek jasan ditzaketen otso erasoak nola kudeatu eztabaida dakarren gaia da, eta zalantzarik gabe, landu beharrekoa otsoa berriro ere Euskal Herrian ikusi nahi bada.

Bestetik, Urbasa-Andiko kontserbazio arazo batzuk anfibioen ugalketa eremuak hondatzearekin erlazionatuta daude. Honen arrazoiak ondorengoak dira: . Mendilerro ezberdin hauetako anfibio populazioek joera berdintsuak dituztela ondorioztatu da. Hala ere, mediterranear jatorriko anfibio populazioetan ezberdintasunak sumatzen dira inguruko mendilerro ezberdinen artean. Izkin eta Valderejon, mediterranear jatorriko anfibio populazioak ia desagertzear daude. Urbasa-Andian dauden mediterranear jatorriko apo lasterkarien (*E. calamita)* eta apo pikartaen (*P. punctatus*) populazioak, ordea, ugariak dira. Hala ere, datozen urteetan arreta berezia ezarri beharko zaie Urbasa-Andiko mediterranear jatorriko anfibioei, Arabako mendilerroetako joerak segituz, populazio hauek eduki ditzaketen banako kopuruaren gutxitzeak detektatzeko.

## Gizaki aztarnak 
Parkean orain dela 100.000 urte bizi ziren gizakien aztarnak aurkitu dira. Dirudienez, ehizatik bizi ziren. Orain dela 7.000 urte abeltzaintza egiten hasi ziren lehenengoz. Trikuharriak ere bai aurkitu dira.

## Irudi galeria 

Copia de IMG 2349 09.jpg| Urbasa
Ihurbain mendia eta Unanu herria Urbasatik ikusita.jpg| Urbasa
Pilatosen balkoia 3.JPG|Ubabako begiratokia
Lizarraga - Saratsa - Paisaje 02.jpg|Andia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko natura parkeak
* Urbasa
* Otsaportilloko hagina

## Kanpo estekak 
* Urbasa-Andia Natur Parkea
* «Gabonetarako Urbasatik Begoñara oinez etortzen ziren artzainak (1954-1958)»&#x20;*Uriola.eus*