1980ko Irpiniako lurrikara

**1980ko Irpiniako lurrikarak** ()– Mercalli eskala sismologikoan X gradutan kalkulatzen dena – azaroaren 23an erdialdeko eta hegoaldeko Italia  astindu zituen. Guztira 4.900 hildako, 8.900 zauritu eta 250.000 etxegabe utzi zituen. Lurrikarak 90 erreplika izan zituen

## Gertakaria 
Lurrikara 1980ko azaroaren 23an gertatu zen, 18:34an UTC (bertoko 19:34an CET), eta 90 segundo inguruko iraupena izan zuen, 17.000 km²-ko azalerari eraginez. Eremu hori Irpiniatik Vulturera hedatzen zen, Avellino, Salerno eta Potenza probintzien artean. Udalerri kaltetuenak Castelnuovo di Conza, Conza della Campania, Laviano, Lioni, Sant'Angelo dei Lombardi eta Santomenna izan ziren. Hala ere, lurrikararen ondorioak erdialdeko eta hegoaldeko penintsulako eremu osoari eragingo zion eremu askoz handiago batera hedatu ziren, adibidez, Napoli hirira, hainbat eraikin eta etxe zaharretan egiturazko kalteak izan zituena, Poggiorealen, eraikin bat erori eta 52 hildako eragin zituena. Efektu suntsitzaileak izan zituzten beste leku batzuk Campania eta Potenzako probintzietan izan ziren, esaterako, Balvanon, non Jasokundeko Andre Mariaren eliza erori eta beste 77 pertsona hil ziren, horien artean 66 haur eta nerabe meza batean parte hartzen ari zirela.

Komisario Bereziaren Bulegoaren txostenek eraikinei egindako kalteak ebaluatu zituzten. Lurrikarak kaltetutako zortzi probintziak (Avellino, Benevento, Caserta, Matera, Potenza, Salerno eta Foggia) osatzen zituzten 679 udalerrietatik 506k kalteak jasan zituzten, guztizkoaren % 74.

Hondamendiak gehien kaltetutako hiru probintziak Avellino (103 udalerri), Salerno (66 udalerri) eta Potenza (45 udalerri) izan ziren. epizentro inguruko 36 udalerrik 20.000 etxebizitza kaltetu, erori edo hondoratu zituzten. Avellino, Benevento, Caserta, Matera, Foggia, Napoli, Salerno eta Potenza probintzietako beste 244 udalerritan, beste 50.000 etxebizitzari egiturazko kalte handiak egin zitzaizkien, eta horietatik 30.000 etxebizitza inguru etxe arinak ziren.

Hasiera batean, lurrikararen tamaina ez zen hondamendi handitzat hartu, "Campaniako lurrikara" bezalako lehen albisteen emaitza baino ez zen hitz egiten, komunikazioak erabat galdu zirelako, eta ezin izan zirelako dagozkion abisuak eta alarmak eman. Gauearen hasieran, hondamendiaren tamaina argiago ikusten hasi zen. Baina azaroaren 24ko goizean, helikoptero baten bidez argi eta garbi ikusi ahal izan zuten tragediaren eremua. Lurrikarak kaltetutako udalerriak bata bestearen atzetik izendatuz joan ziren eta hirigune asko erabat suntsituta geratu ziren.

Lehen lurrikara gertatu eta hurrengo hiru egunetan, Napoliko *Il Mattino* egunkariak kazetaritza-ohar bat egin zuen hondamendiari buruz. Azaroaren 24an egunkariak "izu-une bat – hildakoak ehunkada dira" izenburua jarri zion, eta kaltetutako eremuari buruzko informazio zehatzik izan ez arren, Napoliko erromatar galtzadaren erorketaz jabetu zen. Azaroaren 25ean, pertsonen heriotza milaka eta 100.000 etxerik gabeko pertsonatan zenbatzen zela jakin zuten, eta azaroaren 26an, "Hondamendian hildakoen kopurua hazten ari da, 10.000 dira? Eta jakin zen etxerik gabeko pertsonak 250.000 inguru zirela. Hildakoen kopuruak komunikazio txarren ondorio ziren, gutxi gorabehera, lurrikarak failak eragin baitzituen sisteman. Etxerik gabeko pertsonen kopurua ez zen inoiz zehaztasunez zehaztu.

## Lurrikararen analisi sismologikoa 
Sismografoak 19:34ean jaso zuen lurrikara. Geofisika eta Bulkanologiako Institutu Nazionalak (INGV) zehaztu zuen kaltetutako eremuak hiru haustura-fenomeno izan zituela failaren segmentu desberdinetan zehar. Eremu horiek Marzano mendiaren, Carpinetaren eta Cervialtoaren azpian kokatu dira. Haustura gertatu eta 20 bat segundora hego-ekialderantz hedatu zen, San Gregorio Magnoko lautadetara bidean. 40 segundoren ondoren, failaren hirugarren haustura gertatzen da. Haustura, orain, lurraren gainazalean ikusten da, eta malkar bat sortzen du, failaren emaitza, 35 kilometro inguru ikus daitekeena. Lurrikara nagusiaren ondorengo errepliken azterketa sismologikoa, egitura kortikal oso heterogeneo bat ikus daiteke, adibidez, sakonera desberdinetan agertzen diren P uhinaren abiaduraren aldaketetan, eta haustura-prozesu bat oso konplexua da.

Failaren malkarrean zehar egindako zangen indusketei esker, 1980ko lurrikarak ezagutu eta datatu ahal izan ziren, Irpinian gertatu zirenak. Emaitza horiek erakutsi zuten Irpiniako lurrikararen faila arduradunak antzeko mugimendu sismikoak sortu zituela iraganean, eta gertaera horiek 2.000 urte inguruko maiztasunarekin gertatu ziren.

## Bizirik atera direnen erreskateko arazoak 
Telekomunikazioen mozketen aurrean, sismo izugarriaren eta eraikin guztien erorketaren ondorioz, eta kaltetutako lekuetara sartzeko arazoaren ondorioz, atzeratu egin ziren erreskatatzaileen lana eta eroritako eraikinen barruan harrapatuta zeuden pertsonak berreskuratzeko lanak egiteko garraiatu behar zuten ekipamendu guztia. Aurretik, 1930 eta 1962 urteetako beste bi lurrikara izan ziren, 1980ko lurrikaran eraikinen erorketa masiboaren osagarri izan zirenak. Guardia Zibilak ez zuen antolaketarik egin, eta ez zen gai baliabideak eta bitartekoak koordinatzeko, eta, ondorioz, larrialdiko ibilgailuak barrualdean sartzeko azpiegiturak nabarmen hondatu ziren. Azaroaren 25ean, Sandro Pertini Errepublikako presidentea hondamendiaren gunera joan zen helikopteroz.

Irpiniatik itzuli zenean, Italiako presidenteak hitzaldi bat eman zien telebista nazionalean italiar guztiei, eta kritika gogorra egin zien lurrikararen ondorioak jasaten ari ziren pertsonei egindako erreskateen atzerapenagatik. Italiar agintariaren hitz gogor hauen aurrean, Attilio Lobefalo Avellinoko gobernadorea berehala kargutik kentzea eta Virginio Rognoni barne ministroak kargua uztea eragin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak