Imperium

***Imperium***, bere jatorrian, adiera sakratua zuen errege-boterea zen, jainkozko dohaintza. Hortik datorkio, halaber, *auspicia maiora* kontsultatzeko *magistratus cum imperio*-ari aitortzen zaion eskubide esklusiboa. Errepublikaren garaian, *imperium*a (gobernatzeko ahalmena) mugatuta zegoen kolegialtasunaren bidez (magisteritza bakoitzeko bi magistratu zeudelako, diktadorearentzat izan ezik), *provocatio ad populum* delakoaren bidez eta, impreium probintzailaren kasuan, probintzia baten gaineko imperiuma bakarraik probintzia horretako mugen barruan aplika zitekeelako. Inperioaren garaian, *imperium*ak beste hedadura bat hartu zuen, enperadoreek betiko baitzuten delegatu zezaketen *imperium proconsulare*.

*Imperium*a ez zen erromatarren botere-modu bakarra. *Auctoritas* (erabaki bati buruzko iritzi kualifikatua emateko gaitasun moral, legitimazio sozial edo boterea) eta *potestas* (erabakia betearazteko legezko boterea edo sozialki onartutako boterea) ere bazeuden. *Imperium*aren berezitasuna ikuspuntu militarrean dago. *Imperium*a, funtsean, armetan ziren hiritarren agintea zen, eta horrek zekarren zigortze- edo heriotza-sententziak emateko gaitasuna.

## Monarkia erromatarraren garaian 
*Imperium*a aginte-ahalmena da monarkia etruskotik (hau da, K.a. 650- K.a 509). Pierre Grimal historialariaren arabera, *imperium*aren oinarria jainko-jainkosei kontsulta egiteko eskubidea eta boterea da, *auspicia* eskubideagatik, jainkoen borondatea adierazten duten aldeko edo kontrako zeinuak behatuz eta interpretatuz iragartzeko eskubidea: txorien hegaldiak, trumoiak edo tximistak, etab. Ekintza publiko bat arrakasta-aukera onekin has daitekeen jakiteko ahalmen sakratu horretatik, murrizketarik gabeko botere bat sortzen da, *coercitio maior* izeneko bi alderekin:

* *Imperium militiae*: herria deitu eta armada errekrutatzeko, eta herritarren defentsarako eta segurtasunerako aginte-ahalmena.
* *Imperium domi*: botere zibila, hau duenak legea enuntziatzen du, agintzen du eta ez obeditze oro zigortzen du, hiriko bizitza politikoa antolatzen du eta ordena publikoa eta segurtasun publikoa bermatzen ditu. Kuriarako eta Senaturako kideak izendatzen ditu, Senatuko bileretarako dei egiten du eta bilera horietan buru egiten du.

Errege-*imperium*arekin lotutako ikurrak honako hauek dira: toga purpura, aulki kurula, liktoreek eramaten dituzten sortaizkorak edo *fasces*, erromatar ororen gaineko bizitzeko eta hiltzeko eskubidea ematen dutenak. Erromatarren arabera, ikur horiek jatorri etruriarrekoak ziren.

*Imperium*a ez da inoiz hutsik egoten, zeren eta, Tito Livioren arabera, bi erregeren artean, *interregnum*a izendatzen zen.

*Imperium*ak izaera erlijiosoa zuen, bi erritu zituelako: *inauguratio* (augureen kargua) eta *auspicatio* (auspizioak hartzea).

## Errepublika erromatarraren garaian 
Kontsulek edo pretoreek, erregeen ordezko magistratuek, *imperium*a mantentzen dute, baina urtebeterako bakarrik. *Imperium*a, beraz, agintaldi batetik hurrengora, kontsul batetik hurrengora, edo diktadore batera, transmititzen den botere bihurtzen da. Jarraitutasun hori beharrezkoa da, izan ere, *imperium*aren titular batek nahitaez egon behar du bere oinordekoaren izendapena antolatzeko: *comitia centuriata* deitzea, auspizioak edo iragarpenak hartzea, botoak gainbegiratzea, emaitzak aldarrikatzea eta *imperium*a transmititzea.

Errepublikaren lehen garaietan, *imperium*a zuen magistraturik ez zegoenean konsulak desagertzeagatik edo agintaldia amaitzeagatik, *imperium*a Erromako Senatura itzultzen zen, eta hark *interrex* bat izendatzen zuen bere artean. Behin-behineko errege horrek, *imperium*aren titular berriak, hauteskundeak antola zitzakeen, edo bost eguneko interregnoaren ondoren, beste *interrex* bat izendatu. Prozesu horrek kontsul berriak hautatu arte jarraitzen zuen.

K.a. V. eta IV. mendeetan, bi magistratuk  *imperium*a izatea gero eta zailagoa egin zen Erromaren hedapen motelari, hainbat frontetan aldi berean izandako gerrei, hiri baten kudeaketari eta biztanleria ugariagoari aurre egiteko. Gainera, plebeioek magistratura gorenak eskuratzeko zuten borondateak kontsulen botere zabalak murriztera eraman zuen. *Imperium*ari lotutako funtzioak K.a. 367an hainbat magistraturen artean banatu ziren: kontsulak, pretoreak, *imperium*dunak, eta zentsoreak, *imperium*ik gabekoak.

Erromatarren menderakuntzaren lurralde-hedapenak *imperium*aren esleipen berria ekarri zuen, kontsul edo pretore baten *imperium*a luzatuz, urtebetez eta lurralde jakin batean: Senatuak emandako luzapen horrek *imperium*aren jabe diren promagistratuak sortu zituen: prokontsul eta propretore.

## Erromatar inperioaren garaian 
Inperioaren garaian, enperadoreak *imperium maius* du, hau da, legio guztien buru goren eta biziartekoa zen. Augusto da *imperium proconsulare* duen lehena. 

## Erreferentziak 
Erreferentziak

## Ikusi ere 
* *Potestas*
* *Auctoritas*