Inpala

**Inpala** (*Aepyceros melampus*) Aepyceros generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Aepycerotinae subfamilia eta Bovidae familian sailkatuta dago. Afrika hegoaldeko basoetan bizi da eta bi azpiespezie ditu, inpala arrunta eta aurpegi beltzduna. Arrisku txikiko espeziea izendaturik dago.

Adar kurbatu bereizgarriak ditu eta harraparietatik alde egiteko jauzi handiak ematen ditu. Kokapenaren eta urtesasoiaren arabera taldekoia edo lurraldekoia izaten da.

## Etimologia 
Ingeles zoologoek aipatu zuten lehen aldian, 1802an, *pallah* izena eman zioten. Tswaneraz *phala* izenak "antilope gorria" esan nahi du. *Impalla* edo *mpala* izena 1875ean idatzi zen lehen aldiz. Afrikaans hizkuntzan *rooibok* ("orein gorria") esaten diote.

Izen zientifikoa *Aepyceros melampus* da. Generoak "adar altuak" esan nahi du eta espeziearen izenak "oin beltzak".

## Taxonomia 
Hinrich Lichtenstein zoologo alemaniarrak deskribatu zuen aurreneko aldiz 1812an.

*Aepyceros* generoko espezie bakarra geratzen den arren, badaude generoaren zenbait fosil. Inpalak bi azpiespezie ditu:
* Aurpegi beltzdun inpala - *Aepyceros melampus petersi*
* Inpala arrunta - *Aepyceros melampus melampus*
Bobidoen taldean honako kokapen taxonomikoa du Inpalak (1999):

## Deskribapena 
225px|thumb|Inpala arrunta (ar gaztea).
180px|thumb|Aurpegi beltzdun inpala.
### Inpala arrunta 
Inpala tamaina ertaineko antilope lirain bat da. 130 cm inguruko luzera eta 75-92 cm arteko altuera hartzen dute arrek, emeak zerbait txikiagoak dira, 70-85 cm artean. Pisuari dagokionez arrek 53-70 kg eta emeek 40-53 kg.

Sexu dimorfismo nabarmena dute, izan ere arrek adar altua dituzte eta emeek ez dute adarrik. Adarrek 45-92 cm har dezakete, dibergenteak dira eta arku itxurakoak, horri esker arrek borroka egiten dutenean elkar lotu daitezke eta bata bestea lurrera botatzea izaten dute helburu. Itxura hori borroketan burua babesteko egokia da.

Burua luzea eta fina da. Begien inguruan eraztun zuriak ditu eta muturra eta kokotsa ere argiak dira. Belarri luzeak ditu, 17 cm artekoak, eta punta beltzak dituzte. Gorputzeko ilajea gorrixka dute inpalek eta bi tono bereizten dira, bizkarraldean gorrixkagoa eta alboetan apalagoa. Sabelaldea zuria da. Ipurdialdean eta isatsean marra betz finak dituzte. Koloreari dagokionez inpala eta gerenuka oso antzekoak dira, baina bigarrenaren kasuan arrek adar laburragoak dituzte eta atzealdean ez dute marra beltzik. Hanketan aldiz usain-guruinak ditu ile beltzez estalita. Emeak lau titiburu ditu sabelaldean.

### Aurpegi beltzdun inpala 
Inpala arruntaren antzeko animalia da, baina ilunagoa eta handiagoa, melanismoarengatik. Izenak dioen bezala aurpegian marra beltz lodi bat du bekokitik muturrera doana eta beste marra fin bana du alboetan. 

* Ar lurraldekoiek haien lurraldea mantentzen dute eta emeekin harem-ak eratzen saiatzen dira. Lurraldea gernuarekin eta gorotzekin mugatzen dute eta gazteak eta gainerako arrak kanpoan mantentzen saiatzen dira. Inpalak sedntarioak dira eta urteetan mantentzen dute haien lurraldea. Lurraldekoitasun izaera gogor hau araldiaren garaiaren inguruan baino ez dute izaten.
* Gazteek multzo txikiak eratzen dituzte, 30 ale gehienez ere. Elkarrengandik 2'5-3 metroko distantzia mantentzen dute. Ar gazte eta zaharrak gertu badaude elkar ekiditen dute.
* Emeen multzoak handiagoak izaten dira, 100 aletakoak ere izan daitezke, eta eremu zabalak okupatzen dituzte, 80-180 hektaera. Ez da lider argirik izaten taldean. 

Bokalizazio bereizgarria badute inpalek. Orro ozen bat, ondoren 1-3 ufa ahoa itxita eta azkenik 2-10 kurrinka muturra eta isatsa altxatuta dituztela. Hasierako orro hori 2 kilometrotako distantziara entzun daiteke. Inpala kumeen harrapariak anitzagoak dira, babuinoak, arranoak eta txakalak besteak beste.

Dena dela inpalen hilkortasun eragile nagusiak parasitoak dira, *Rhipicephalus appendiculatus* akaina bereziki. Zorri-zozo mokogorriek desparasitatzen laguntzen diete eta horrela sinbiosi harremana garatu dute espezie bien artean. Inpala da zorri-zozoek ekiten duten ungulatu txikiena. Bitxikeria gisa, aipatu inoiz ikusi izan dela zorri-zozoa inpalaren errapetik esnea lapurtzen ere.

Inpalen hilkortasunaren beste arrazoi batzuk uda garaiko ur eskasia eta inpala zaharren kasuan hortzen galera izaten dira.

### Elikadura 
250px|thumb|Inpala eme taldea belarra bazkatzen.
Murrizte bidez (zuhaitzetako kimuak janez) edo larratze bidez (belarra bazkatuz) elikatzen dira. Urtesasoiaren arabera bata ala bestea nagusitzen da. Monokotiledoneoak, dikotiledoneoak, forbiak, fruituak eta ahal denean akaziaren lekak ere jaten dituzte. Haien dieta honela osatzen da; %45a monokotiledoneoak, %45a dikotiledoneoan eta %10a fruituak. Urtaroen arabera aldat egiten da ordea, esta baterako urtaro hezean belarrak dietaren %90a hartzen du eta lehorte garaian izugarri jeisten da ehuneko hori. Kontsumitzen duen espezie belarkara nagusia *Digitaria macroblephara* da. Urtaro lehorreko elikagaien nutrizio balioa oso txikia izaten da. Ur ertzeko landaretza dute gustuko eta ur eskasiaren sasoietan landare zukutsuak hobesten dituzte. Harrapari bat somatzen dutenean isats txuria altxatzen dute, jauziak egiten hasten dira eta soinuak egiten dituzte, kilometrotara entzuten direnak.

Elikagai eskasia den garaietan ikusi izan da inpalak papioi tximuei jarraika haiek botatzen dituzten hosto eta fruitu zatien xerkan. Elefanteak ere jarraitzen dituzte, hauek zuhaitzak astintzen dituztenean erortzen diren hosto eta fruituen bila.

### Ugalketa 
250px|thumb|Inpala emea kumea edoskitzen.
Urtebeteko adina dutenean iristen dira sexu heldutasunera. Bikote arrakastatsuak lau urteko adinarekin hasten dira sortzen. Arrek haien lurraldea eratzen dute eta emeen harema izaten saiatzen dira. Emeak urte eta erdiko adinarekin hasten dira ugalkorrak izaten. 12-29 egun bakoitzeko obulatzen dute. 

Araldia urtaro hezearen amaieran hasten da, maiatza aldera, eta hiru aste inguru irauten du. Ar helduei lepoa sendotu egiten zaie hormonen eraginez eta elkarren artean lehian hasten dira, hasieran orroekin lehiatuz eta ondoren adarrekin borroka eginez. Kortejatzea arra emea jarraitzearekin hasten da, 3-5 metrotako distantziara. Emeak arrari uzten dio alua miazka diezaion eta ondoren arrak emea muntatzen du. Kopula burutu ondoren arrak emearekiko interesa galtzen du, emeak aldiz beste ar batekin kopula dezake. Urtaro hezean *Acacia senegal* nahiago du eta urtaro lehorrean *Acacia drepanolobium*. Era berean belar garaiak dauden zelaiak ekiditen ditu harraparien beldurrez. Ez dira normalean mendialdean egoten baina KwaZulu-Natal eskualdean (Hegoafrika) ikusi izan da inpalarik 1.400 metrotako altueran.

Inpala arrunta Afrika hego-mendebaldean zabaltzen da, Kenya, Uganda eta Tanzania aldetik hasi eta Hegoafrikaraino. Antzina Burundi guztia ere hartzen zuen baina gaur egun herrialde horren mendebaldean desagertu egin da. Gaboneko parke babestuetan sartu izan da azken urteotan. Aurpegi beltzdun inpala Angola eta Namibia arteko mugan kokatzen da.

## Mehatxuak eta kontserbazioa 
Inpala kontserbazio arrisku txikiko multzoan sartu du IUCN elkarteak. Bi milioi ale inguru daude eta gehienak parke nazional babestuetan bizi dira. Aurpegi beltzdun inpala aldiz aldaera kaltebera kontsideratzen da, 2008an 1.000 ale basati soilik baitzeuden, baina azken urteotan populazioak gora egin du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Aepyceros melampus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean