Santakriz aztarnategia

**Santakriz** aztarnategi arkeologiko bat da, izen bereko muinoan dagoena, Nafarroa Garaiko Eslaba herrian. Muinoaren gailurrean Burdin Aroko herri harresitu bat dago, eta erromatar garaiko hiri bat metro batzuk beherago. Juan Castrillo apaizak aurkitu zuen aztarnategia 1917an, eta 1990eko hamarkadan hasi ziren indusketa kanpainak. 

2016ko abuztuaren 24an, Nafarroako Gobernuak Kultur Intereseko Ondasun (KIO) izendatu zuen Santakrizko eremu arkeologikoa, bertako hondakinen monumentaltasuna eta han agertutako inskripzio pila ikusita. Izan ere, Santakrizen bertan eta inguruetan baskoien lurraldeko material epigrafikoaren bilduma aberatsenetako bat atzeman da. 

## Izena 
Iturri batzuetan Santa-Crís edo Santa Crís izenak erabili badira ere, gaur egun Santa Criz de Eslava da izen ofiziala. Euskaraz Santakriz edo Santa Kriz deitu ohi zaio. Ez da ezaguna Santa Criz hagiotoponimoaren jatorria.

Aditu batzuek erromatar hiria Ptolomeok aipatutako Nemanturissa izan litekeela iradoki dute, baina ez dago ebidentziarik. Beste ikerlari batzuen arabera, berriz, Bituris izanen litzateke; hau ere Ptolomeok aipatu zuen II. mendeko hiri baskoien artean. Hurrengo urteetan, Santakrizen erromatar hiri baten hondakinak zeudela baieztatu zuen Francisco Escalada Xabierko jesuitak. Hauxe idatzi zuen bere kaierean: "erromatar aztarna asko daude: kapitelak, fusteak, mahatsondoak zizelkaturik dituzten harlanduak eta miliarri eder bat, Nafarroako Museora eraman zutena". 

thumb|280px|right|Santakrizeko foroa.
1940ko hamarkadan Blas Taracenak eta Luis Vázquez de Pargak muinoaren goialdean industen jardun zuten arren, indusketa sistematikoak 1994an hasi ziren, Rosa Armendariz, Txaro Mateo eta Pilar Sáez de Albenizen eskutik. 1995 eta 1996an zundaketak egin zituzten foroan, nekropolian eta Burdin Aroko herrian. 2005-2007 bitartean Santakrizeko Gida Plana idatzi ostean, ikertzen jarraitu zuten, eta 2016an industutako eremua balioan jartzeko proiektua abiarazi zen.

2024tik, María García-Barberena, Leyre Arróniz eta Luka Iona García de la Barreraren taldea da indusketen arduraduna, eta Javier Andreu Pintado, Nafarroako Unibertsitateko katedraduna, aholkulari zientifikoa. Ikerlari horrek zuzentzen ditu, aldi berean, Zaragozako Los Bañales aztarnategiko ikerketak; hau ere baskoien lurraldean kokatutako erromatar hiri bat izan zen.

2022an eta 2024an prospekzio geofisikoak egin ziren, lurpean dauden egiturei buruzko informazioa lortzeko; era horretan, etorkizuneko indusketak hobekiago planifikatu ahal izanen dira. Fuente del Moro iturriak eta Pisaldeko errekak urez hornitzen zuten. Santakrizetik gertu dauden Uxue (6 km) eta Lerga (4,6 km) herrietan aurkitutako erromatar inskripzioetan *Lacubegi* jainkoa, *Abisunharis* eta *Narhungesi* antroponimoak eta *Umme sahar* kalifikatibo edo pertsona izena aipatzen baitira, eskualde hartan hizkuntza baskonikoa mintzatzen zela uste da. Hiri berria erromatar ereduen arabera egin zen. Iacca-Vareia galtzadaren bazterrean kokatua, haren azalera asko handitu zen, 13 hektarea inguru hartzeraino.

Adituen ustez, kriptoportikoaren gainean basilika egonen zen, baina ez da guregana iritsi.

Kriptoportikoaren mendebaldean plaza inguratzen zuen kolomadia erorita agertu da. Erortze ikusgarri horretan, hiru eskulturaren zatiak berreskuratu dira zutabeen artean. Horien artean nabarmentzekoa da marmolez egindako togadun baten gorputza. Era berean, korintiar estiloko hamar kapitel ere berreskuratu dira.

### Nekropolia  
thumb|280px|right|Hilobi monumentalak.
Nekropolia hiriaren hegoaldean dago, muinoaren oinetan, Galipentzuko bide zaharraren ondoan. Bide hori Iacca-Vareia erromatar galtzadaren bigarren mailako adarra izan zitekeen. 1990eko hamarkadan egin ziren lehenbiziko indusketak. 2000 metro koadro baino gehiago hartzen ditu, eta mota desberdinetako ehorzlekuak daude, *uia sepulchralis* baten ondoan: hilobi monumentalak, hobiak, aire zabaleko ehorzketak eta bestelako hilobi-monumentuak (hilarriak, aldareak).

I. eta IV. mendeen artean erabili zen nekropolia, eta kasu guztietan gorpuak erraustuak izan ziren. Hilobietan aurkitutako eskaintzek eta ostilamenduek -haziak, zeramika zatiak, dadoak eta egunero erabiltzen ziren beste objektu batzuk barne- hileta ohiturak ezagutzeko aukera ematen dute.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kara aztarnategia
* Los Bañales aztarnategia

## Kanpo estekak 
*  Santa Criz de Eslava. Ciudad vascónica y romana, aztarnategiaren web gune ofiziala. Eslabako Udala eta Nafarroako Unibertsitatea.
*  Santa Criz - Museo Virtual, aztarnategiaren museo birtuala.
* Andreu Pintado, Javier (2024), «Reflexiones a propósito de una nueva inscripción romana en territorio vascón (Santa Criz de Eslava, Navarra)», Veleia, 41, -156.