open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diels-Alder erreakzio

**Diels-Alder erreakzioa** kimika organikoaren erreakziorik inportanteenetako bat da non dieno konjugatu batek *dienozale* batekin erreakzionatzen baitu, konposatu berri bat emateko. Ziklohexenoaren deribatuak sintetizatzeko baliatzen da. Erreakziobide kontzertatua duen erreakzio perizikliko baten adibide prototipikoa da.

Beste manera batean esanda, Diels-Alder erreakzioa zikloadizio bat da, hain zuzen, 4 elektroi dituen dienoaren eta 2 elektroi dituen dienozale izeneko alkenoaren artekoa. Dienoak eduki ditzakeen talde elektroi-emaileek eta dienozaleek eduki ditzakeen talde elektroi-hartzaileek erreakzioa errazten dute. 

Karbono-karbono loturak aldi berean apurtzen eta formatzen eta horrek asko errazten du produktuaren erregioselektibitatea eta estereoespezifitatea kontrolatzea. Horrela, dienofiloaren konfigurazioa (*cis* edo *trans*) azken produktuan mantentzen da.

## Historia 
Erreakzioa Otto Paul Hermann Diels-ek eta Kurt Alder-ek dokumentatu zuten lehen aldiz 1928an. Lan horregatik Kimikazko Nobel saria jaso zuten 1950ean. 1,3-butadienoaren eta etenoaren arteko erreakzioa izan zen azaldu zuten lehena.
none|thumb|289x289px|1,3-butadienoaren (dienoa) eta etenoaren (dienofiloa) arteko erreakzioa
Beren lan osoa *Justus Liebigs Annalen der Chemie* eta *Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft* aldizkarietan 1928 eta 1937a bitartean publikatutako 28 artikuluetan azaltzen da. Lehen 19 artikuluak elkarrekin eskribitu zituzten eta ondorengoak Dielsek beste lagun batzuekin landu zituen.

## Erabilera sintesian 
Molekula konplexuen sintesian Diels-Alder erreakzioa urratsetakoa da, esaterako pestiziden eta botiken sintesia. Adibidez, Diels eta Alderren lehen artikuluan aipatzen den anhidrido maleikoaren eta 1,3-butadienoaren arteko erreakzio asko usatu da zeregin horretarako.
 531x531px
Beste adibide bat da R.B. Woodward-ek eginiko kolesterolaren eta kortikoideen sintesia. Prozesua Diels-Alder erreakzioaren bidez hasten da. Butadienoaren eta kinonaren erreakzioak kortikoideen hezurduraren C eta D eraztunak erregioselektibitate egokiarekin eratzea posible egiten du.
 814x814px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziklohexeno

**Ziklohexenoa** C6H10 formulako hidrokarburoa da zikloalkenoen familiakoa. Usain sarkorreko likido kolorgea da. Ez da oso egonkorra eta airearen eta argiaren eraginez peroxidoak eratzeko joera du.

Bentzenoaren hidrogenazioz sintetizatzen da. Prozesu kimiko askotan bitarteko erreaktibo izaten da.
Itsasoaren aurrerakada

thumb|eskuinera|Azal sedimentarioen mugimendua itsasoaren atzerakada eta aurrerakadan zehar
**Itsasoaren aurrerakada** edo **itsas transgresioa** gertaera geologiko bat da, zeinaren bidez itsasoak eremu kontinentala okupatzen duen, kostaldeko lerroa lehorrera mugituz. Uholde horiek kostaldea hondoratu delako eta/edo itsas maila igo delako gerta daitezke (glaziarrak urtzeagatik edo beste arrazoiren batengatik).

Transgresioarekin batera, itsas sedimentuak inbaditutako lurraldean metatzen dira, adibidez, plataforma kontinentaleko fazies karbonatatu tipikoak lehenagoko kostaldeko edo ibai-giroko sedimentu lurtarren gainean.

Kretazeoan, itsas hondoaren hedapenak Atlantikoan nahiko azaleko arro bat sortu zuen, Ozeano Bareko arroaren sakontze baten kontura. Horrela, munduko ozeano-arroen bolumena murriztu zen, munduan itsas maila igoaraziz. Itsas mailaren igoera honen ondorioz, ozeanoak erabat sartu ziren ibai handietan zehar, adibidez, Rio de la Platan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itsasoaren erregresio

## Kanpo estekak
Eulogio Urrexola

**Eulogio Urrexola Ortiz de Ginea** (Bilbo, 1883ko martxoaren 12a - *ibid*. 1958ko irailaren 18a) euskal sozialista eta sindikalista aitzindaria izan zen. Ogibidez epaitegi-prokuradorea, Bizkaiko Metalgintza Sindikatuaren aholkularitza juridikoan lan egin zuen, eta Eibarko Udalean zinegotzia izan zen; baita Bilbokoan ere, 1937an Espainiako Gerra Zibilean matxinatuak hiriaz jabetu zirenean.

## Ibilbide politikoa 
[thumb|Eibarko tren geltokian, 1914 urtean. Ezkerretik eskuinera: Eulogio Urrexola, [José Madinabeitia|Jose Madinabeitia, Ramiro Maeztu eta Aquilino Amuategi.]]
1904an Bilboko Gazteria Sozialisten sortzaileetako bat izan zen (gero Espainia osora zabalduko zen erakundea). 1907an Eibarrera joan zen, eta han 1909an Kooperatiba Sozialistaren eta Casa del Puebloaren sorreraren eragile nagusietako bat izan zen.1917ko greba iraultzailearen ondorioz erbesteraturik, Hendaian eta Parisen izan zen; hemen Pedro Chastang koinatuarekin (Eulogioren emazte Lorenzaren anaia) eta Indalecio Prietorekin kointziditu zuen. 1920ko PSOEko Ezohiko Kongresuan Eibarko Talde Sozialista ordezkatu zuen. 1921ean Bilbora itzuli zen, UGTren Langile Elkarteen Federazioaren bulego juridikoaren zuzendari izateko. Gero epaitegi-prokuradore aritu zen, Industria Epaimahaiaren aurrean Bizkaiko langileen kasuak eramanez. UGTko eta Bilboko Talde Sozialistaren kidea, 1923ko probintzia-hauteskundeetan aurkeztu zen. 1931eko apirilaren 12ko hauteskundeetan Bilboko Udaleko zinegotzi hautatu zuten, eta alkateorde eta Hezkuntza Komisioko buru izan zen.

1930eko hamarkadan Eusko Ikaskuntzak bultzatutako Lizarrako estatutuan, Urrexola Hego Euskal Herriko Federazio Sozialistak haren alde eginiko ponentziako kideetako bat izan zen. 1934ean, euskal udalen auzi munizipalistaren kontura kartzelatua izan zen. 1936ko Gerra Zibilean Epaitegi Mistoen arduraduna izan zen (Lan Delegazioa).

Gerra ostean Frantziara erbesteratu zen, Troyesen (Aube) kokatu zelarik. Han UGT eta PSOEren ordezkaritzen eraketan parte hartu zuen. 1947an, Aubeko ordezkaria izan zen PSOEren erbesteko Ordezkarien Asanbladan. Emaztearen gaixotasun bat zela eta, familia Euskal Herrira itzuli zen: lehenik Baionara, eta 1948an Eibarrera. Emaztea hil zenean Urrexola Bilbora itzuli zen, epaitegi-prokuradore bezala lan eginez, eta PSOE-ren "barneko" egitura klandestinoan arituz ("kanpokoarekin" koordinaturik jarduten zuena). 1958ko abuztuan Toulousen PSOEren VII Erbesteko Kongresuan parte hartu zuen, barne ordezkari modura; handik itzuli eta aste gutxira hil zen Bilbon.

## Aitortzak 
2021. urtean, Espainiako II. Errepublikaren aldarrikapenaren 90. urteurrenean, Euskal Herriko Talde Errepublikanoak 1931ean hautatutako Bilboko udal korporazioaren aitortza eta omenaldia proposatu zuen, Eulogio Urrexolarena barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Béjarko setioa

**Béjarko setioa** Texasko Independentziaren lehen guduetako bat izan zen, non, Texaseko boluntario armada batek, arrakastaz garaitu zituen Mexikoko indarrak San Antonion, eta, Mexikoko indarren errenditzea zela eta, Texaseko matxinoek, El Álamo misioaren jabetza lortu zuten San Antonion.
Tokelauera

**Tokelauera** Tokelau eta Samoa Estatubatuarreko Olohega uhartean hitz egiten den polinesiar hizkuntza da. Tuvaluera du hizkuntzarik gertukoena, samoera ets beste polinesiar hizkuntzak ere gertukoak izanik. Tokelauerak hizkuntza koofizial estatusa du Tokelaun ingelesarekin batera.

Tokelauera galtzeko arrisku larrian dago, 5.000 hiztun baino gutxiago ditu eta.

## Kanpo estekak
Isabel Bishop

**Isabel Bishop** (Cincinnati (Ohio), 1902ko martxoaren 3a - 1988ko otsaila 19) estatubatuar margolari eta diseinatzaile grafikoa izan zen.

## Biografia 
Bishop Cincinnatin (Ohio) jaio zen eta Detroit-en ( Michigan) hazi zen New Yorkera joan aurretik 16 urte zituela irudigintza ikastera *Emakumeentzako New Yorkeko Diseinu Aplikatuko Eskolan*. Bi urteren ondoren, irudigintzaren ordez pintura ikastea erabaki zuen New Yorkeko Arte Ikasleen Ligan, eta han egon zen lau urtez 1924 arte. 1920ko hamarkadaren hasieran Woodstocken (New York) ere ikasi eta margotu zuen.

1920ko eta 1930eko hamarkadetan, Bishopek margotzeko estilo errealista garatu zuen, normalean emakumeak Manhattaneko kaleetan eguneroko ohituran irudikatuz. Bere lanetan Peter Paul Rubensek eta Bishopek Europara egindako bidaietan aurkitu zituen beste margolari holandar batzuek eragin zuten. 1932an, bere lanak maizago erakusteari ekin zion ireki berri zuten Midtown Galleries-en, non lanak bere ibilbidearen gainerako zatian erakutsiko zituen.

Bishop Arte Ikasleen Ligara itzuli zen irakasle gisa 1936 eta 1937 artean. 1988ko otsailaren 19an hil zen, 85 urte zituela.

## Kanpo estekak
Makazole Mapimpi

**Makazole Drex Mapimpi** (Mdantsane, 1990eko uztailaren 26a) hegoafrikar errugbi jokalaria da, hegaleko postuan aritzen dena. 2018–2020 bitartean, Sharks taldean jokatu zuen; 2020-2021 denboraldian Japoniako Errugbi Ligan aritu ondoren, 2021ean Sharksera itzuli zen. 2018ko ekainaren 2an egin zuen debuta Hegoafrikako selekzioarekin, Washingtonen, Galesen aurka. 2019ko eta 2023ko Munduko Errugbi Kopak irabazi zituen Hegoafrikako talde nazionalarekin.

## Palmaresa 
### Hegoafrikako selekzioa 
* The Rugby Championship
** irabazlea: 2019
* Munduko Errugbi Kopa
** irabazlea: 2019, 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hélène Laporte

**Hélène Laporte** (Villeneuve-sur-Lot, Frantzia, 1978ko abenduaren 29a) frantziar politikari kontserbadorea da.

## Bizitza 
Hélène Laporte 1978ko abenduaren 29an jaio zen Villeneuve-sur-Loten. Aitona, Jacques Laporte, Fronte Nazionalerako hautagaia izan zen 1997ko hauteskunde legegileetan Villeneuve-sur-Loten. Bere ama, Isabelle Laporte, hiri bereko udal oposizioko hautatua izan zen.

Hélène banku analista eta aberastasuna kudeatzeko aholkularia da. Bordeleko zirujau ortopediko batekin ezkonduta dago eta bi seme-alabaren ama da.

Fronte Nazionalean sartu eta urtebetera, 2015eko eskualde hauteskundeetara hautagai aurkeztu zen, eta Akitania-Limousin-Poitou-Charentes eskualdeko kontseilari hautatu zuten, gero Akitania Berria izango zen eskualdekoa.

Lot-et-Garonne eskualdeko kontseilaria, 2019ko Europako hauteskundeetarako Bilgune Nazionaleko hautes-zerrendan bigarren aurkeztu zen.

Europako Parlamentuko legebiltzarkidea da.

## Kanpo estekak
Katy McLean

**Katy McLean** (South Shields, 1985eko abenduaren 19a) Ingalaterrako errugbilari ohia da, zabaltzaile postuan aritzen zena. Ingalaterrako errugbi selekzioko kidea izan zen 2007tik 2020ra.

## Palmaresa 
### Ingalaterrako selekzioa 
* Sei Nazioen Txapelketa: 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2017, 2019, 2020
* Grand Slama: 2007, 2008, 2010, 2011, 2012, 2017, 2019, 2020
* Triple Crown: 2007, 2008, 2010, 2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020
* Munduko Errugbi Kopa
** Irabazlea: 2014
** Bigarrena: 2017

## Kanpo estekak
Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo

***Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo*** () 2016ko Hego Koreako telesaila da, Lee Joon-gi, Lee Ji-eun eta Kang Ha-neul protagonista dituena.

## Pertsonaiak 
* Lee Joon-gi: Wang So
* Lee Ji-eun: Go Ha-jin / Hae Soo
* Kang Ha-neul: Wang Wook

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vjosa Osmani

**Vjosa Osmani-Sadriu** (Mitrovica, Kosovo, 1982ko maiatzaren 17a) kosovar legelaria da. 2020ko otsailaren 3tik eta 2021eko martxoaren 22a bitartean Kosovoko Biltzarreko mahaiburua izan zen. Gainera, 2020ko azaroaren 5etik 2021eko martxoaren 22ra Kosovoko Errepublikako presidentea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filomena Baldezate

**Filomena Baldezate** (Canalejas de Peñafiel, Valladolid, 1895eko azaroaren 4a - Miranda de Ebro, 1980ko abuztuaren 10a) erizaina eta emagina izan zen. *Doña Filo* izenarekin zen ezaguna.

## Biografia 
1914an iritsi zen Bilbora, neskame gisa. Ezkondu ondoren, Errekaldera joan zen bizitzera, bere neba-arreba txikiekin batera. Ezkonduta egon zen lehen urteetan Irakasle ikasketak egin zituen, baina inoiz ez zuen lanbide horretan jardun. Gero, urte gutxiren buruan, bi alaba eta seme bat izan zituen. 31 urterekin alargun geratu zen. Bere ezkontzako azken urteetan eta alarguntzako lehen urteetan, bere etxean apopiloak izan behar izan zituen familiaren gastuei aurre egiteko. Errekalde auzoan igaro zituen berrogeita hamar urteetan, oroitzapen sakona utzi zuen bere sinpatia eta adeitasunagatik. Beti zegoen bere zerbitzuak emateko prest, nahiz eta gero, zenbait kasutan, kobratzera heldu ez.*.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filomenaren argazkia
Mondrian bilduma (Yves Saint Laurent)

thumb|Mnodrian bildumako soinekoak, 1966.)
[thumb| [Rijksmuseumen dagoen ale bat.]]
**Mondrian Bilduma** Yves Saint Laurent Frantziako moda diseinatzaileak aurkeztu zuen 1965. urtean. Bildumak zenbait artista modernisten lanean zuen inspirazioa, baina bere muina lanari Piet Mondrian (1872–1944) holandarraren margolan geometrikoetan inspiratutako sei koktel soineko ziren.

Saint Laurent-en Mondrian soinekoak oso arrakastatsuak izan ziren arren, beste hainbat diseinatzailek aldez aurretik oso antzeko lanak ekoitzi zituztela nabarmendu izan dute modaren historia aditu batzuek. Michèle Rosier diseinatzaile frantziarrak lehendik ekoiztu eta saltzen zituen bi koloreko elastiko jertsearen antzekoak dira Mondrian soinekoak. Bi urte lehenago John Kloss diseinatzaile estatubatuarrak antzekoak ere egin zituela argitaratu da.

Mondrian soineko originalak munduko hainbat museotan aurki daitezke, besteak beste, Amsterdameko Rijksmuseumen, Londresko V&A Museoan, eta New Yorkeko Metropolitan Museum of Art delakoan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caroline Bonaparte

**Maria Annunziata Carolina Murat** (frantsesez *Marie Annonciade Caroline Murat*; **Bonaparte** jaioa; Ajaccio, Korsika, 1782ko martxoaren 25a - Florentzia, Toskanako Dukerri Handia, 1839ko maiatzaren 18a) **Caroline Bonaparte** bezala ezagunagoa, Napoleon I.aren arreba izan zen. Joachim Murat mariskalarekin ezkonduta zen eta 1808tik 1815era Napoliko Erresumako erregina ezkontidea izan zen.

1800eko urtarrilean ezkondu zen Muratekin, hamazazpi urterekin. 1806an Bergeko eta Klevesko dukesa handia bihurtu zen eta 1808ko abuztuaren 1ean Napoliko erregina ezkontidea. Jauregiak eta lorategiak berritu zituen eta arkeologiaz interesatu zen. Senarraren absentzietan, lau aldiz izan zen erresumako erregeordea. Bere senarra hiltze ondoren Austriar Inperiora ihes egin zuen.
1830ean Francisco Macdonaldekin ezkondu eta Florentzian bizi izan zen 1839an hil zen arte. Ognissanti elizan lurperatuta dago.
Faisal Saudi Arabiakoa

**Faisal bin Abdulaziz Al Saud** (Riad, 1906ko apirilaren 14a - ibidem, 1975eko martxoaren 25a) Saudi Arabiako erregea izan zen.

Abdulaziz ibn Sauden hirugarren semea izan zen. Eragin handiko politikaria izan zen bere aitaren eta Saud anaiaren erregealdietan. Atzerri ministro izan zen 1930etik 1960ra, eta lehen ministro 1954tik hil zen arte. 1953an izendatu zuten printze oinordeko, Saud tronura sartu ondoren. Saudi Arabian esklabotza debekatzea lortu zuen.

1964an, familiaren babesarekin, Saud erregea konbentzitu zuen abdikatzeko. Modernizazio- eta erreforma-politika ezarri zuen. Bere politikaren inspirazioak panislamismoa, antikomunismoa eta propalestinismoa izan ziren. 1973ko petrolioaren krisia eragin zuen petrolioaren enbargoa zuzendu zuen. 1975eko martxoaren 25ean bere iloba Faisal bin Musaidek hil zuen. Bere oinordekoa, bere anaia Khalid izan zen.
Ingurune osasuntsua izateko eskubidea

thumb|250px|Uraren kutsadura Japonian.
**Ingurune osasuntsua izateko eskubidea** edo **Ingurune osasungarria eta iraunkorra izateko eskubidea** giza eskubideen aldeko erakundeek eta ingurumen erakundeek giza osasuna bermatzen duten sistema ekologikoak babesteko defendatzen duten giza eskubidea da.

## Beste giza eskubidea 
Eskubidea osasunean oinarritutako beste giza eskubide batzuekin lotuta dago, hala nola, ura eta saneamendua izateko eskubidea, elikagai eskubidea eta osasun eskubidea. Ingurune osasuntsua izateko eskubideak giza eskubideen ikuspegia erabiltzen du ingurumenaren kalitatea babesteko, naturako eskubideetarako garatutako teoria juridikoaren aurrean, gizakientzat edo beste pertsona juridiko batzuentzat sortutako eskubideak naturara hedatzen saiatzen baita.

## Ondorioak 
Eskubideak estatuaren betebeharra sortzen du ingurumen legeak arautu eta betearazteko, kutsadura kontrolatzeko eta, bestela, justizia eta babesak emateko ingurumen arazoek kaltetutako komunitateei. Ingurune osasuntsua izateko eskubidea eskubide garrantzitsua da klima aldaketaren inguruko auziak eta ingurumeneko beste arazo batzuetarako ingurumeneko aurrekari legalak sortzeko garaian.

## Proposamenaren oinarriak 
Ingurumen osasuntsua izateko eskubidea giza eskubideei eta klima aldaketari buruzko nazioarteko ikuspegian oinarrituta dago. Eskubide hori babesten duten nazioarteko hitzarmenen artean 1972ko Stockholmeko Adierazpena, 1992ko Rioko Adierazpena eta, berriago oraindik, Ingurumenarekiko Itun Globala dira. NBEko 150 estatuk baino gehiagok aitortu dute eskubidea nolabait legediaren, auzien, zuzenbide konstituzionalaren, itunen zuzenbidearen edo beste legezko autoritate batzuen bidez. Eskualdeko bi itunek, Giza eta Herrien Eskubideen Afrikako Gutunak eta Giza Eskubideen Amerikako Konbentzioak ingurune osasuntsua izateko eskubidea jasotzen dute, bestetik. Giza eskubideen beste esparru batzuek, hala nola Haurren Eskubideei buruzko Konbentzioak, ingurumenari buruzko gaiak aipatzen dituzte, esparruaren ardatzarekin lotzen baitira, kasu honetan haurren eskubideak.

John Knoxek (2012-2018) eta David Boydek (2018-gaur egun) Giza Eskubideen eta Ingurumenaren gaineko Kontalari Bereziek gomendioak egin dituzte eskubide horiek nazioarteko zuzenbidean formalizatzeko moduari buruz. NBE mailako batzorde batzuek eta tokiko komunitate juridikoek (esaterako, New Yorkeko Abokatuen Kolejioa) onartu zuten 2020an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Julen Rekondo(https://eu.wikipedia.org/wiki/Julen_Rekondo)ren artikulua *Deia*n, 2020/07/27.]
Itsasoaren erregresio

thumb|eskuinera|Azal sedimentarioen mugimentua itsasoaren atzerakada eta aurrerakadan zehar
**Itsasoaren erregresioa** edo **itsasoaren atzerakada** itsasoaren aurreko mugen azpitik dagoen atzerakada iraunkorra da, kostaldearen beheraldi bat eta urgaineratutako lurren azaleraren handitze bat eragiten duena.

Erregresio edo atzerakada hori honako hauen ondorioa izan daiteke:

* Ozeanoen mailaren erorialdi orokorra;
* Itsaso itxi edo erdi itxi baten maila erortzea, jasotako ur-ekarpenen eta galeren arteko desorekaren ondorioz, batez ere lurrunketaren ondorioz;
* Lurrazalaren zati bat altxatzea (epirogenesik eragindako mugimendua).

Pleistozenoko Izotz Aroan, ur asko ozeanoetatik atera eta, bankisetan edo kontinenteetan, inlandsis edo glaziar moduan izotz bezala biltegiratua izan zen. Horren ondorioz, ozeanoen maila 120 metro jaitsi zen eta, Alaska eta Asia artean, Beringiako lur-zubia agerian geratu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itsasoaren aurrerakada

## Kanpo estekak
Jacques Callot

**Jacques Callot** (Nancy, 1592 &ndash; ibidem, 1635eko martxoaren 25a) lorrenar barrokoko grabatzaile eta marrazkilaria izan zen.

1400 akuafortetik gora egin zituen, non bere garaiko bizitza deskribatu zuen. Soldaduak, pailazoak, mozkorrak, ijitoak eta eskaleak marraztu zituen, baina baita gorteko bizitza ere. Baita irudi erlijioso eta militarrak ere, hondoko paisaiekin.

1612tik 1621era Florentzian bizi izan zen, eta han ikasi zuen akuafortearen teknika. Han Mediciren gorterako lan egin zuen. 1621ean Cosimo II.a Medicikoa hil ondoren, Callot Nancyra itzuli zen. Lorrenako, Frantziako eta Espainiako Gorteek lanak enkargatu zizkioten, baita Parisko inprimatzaileek ere. Bere lanak Europan zehar zabaldu ziren eta Rembrandt bere bildumagileetako bat izan zen.

Bere lanik ezagunena *Gerrako miseriak* da.

## Iruditegia 

Jacques Callot - The Stag Hunt - Google Art Project.jpg
Jacques Callot Massacre des Innocents.jpg
The Hanging by Jacques Callot.jpg|Gerrako miseriak
1620 Callot Varie Figure Gobbi anagoria.JPG
1620 Callot Der Maskierte mit verdrehten Beinen anagoria.JPG
1620 Callot Zwergkrüppel mit Kapuze anagoria.JPG
1620 Callot Der Zwerg mit dem dicken Bauch anagoria.JPG
1620 Callot Der Zwerg mit dem Buckel anagoria.JPG
1620 Callot Zwerg mit Hängebauch und hohem Hut anagoria.JPG
1620 Callot Zwerg mit Violine anagoria.JPG
Jacques Callot V.jpg
Jacques Callot - La foire d'Impruneta, 1620.jpg

## Kanpo estekak
Helene Fischer

**Helene Fischer**, jaiotza izenez **Jelena Petrovna Fixer**, () (Krasnoiarsk, Errusia, 1984ko abuztuaren 5a) Sobietar Batasunean jaiotako alemaniar abeslaria da. 2005ean debuta egin zuenetik, hainbat sari irabaazi ditu, horien artean 17 Echo, 4 "Die Krone der Volksmusik sari" eta 3 Bambi sari.

## Diskografia 
* *Von hier bis unendlich* (2006)
* *So nah wie du* (2007)
* *Zaubermond* (2008)
* *So wie ich bin* (2009)
* *Für einen Tag* (2011)
* *Farbenspiel* (2013)
* *Weihnachten* (2015)
* *Helene Fischer* (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Helene Fischerren webgunea
Emilia Schüle

**Emilia Schüle** (Blagovextxensk, Errusia, 1992ko azaroaren 28a) Errusian jaiotako alemaniar aktorea da.

## Bizitza 
1992an jaio zen Blagovextxensken alemaniar jatorriko familia batean. Urte bat zuenean, Berlinera bizitzera joan zen gurasoekin. Zortzi urterekin dantza ikastaroak egin zituen dantza moderno, kale dantza eta ballet disziplinetan.

*Guten Morgen, Herr Grothe* eta *Manatu – Nur die Wahrheit rettet dich* filmetan pertsonaia nagusietako bat antzeztu ondoren, bere aktore-ibilbideak gorako norabidea hartu zuen.

## Filmografia 
* 2005: * Nichts weiter als* (Film laburra)
* 2006: * Guten Morgen, Herr Grothe*
* 2007: * Manatu – Nur die Wahrheit rettet dich*
* 2008: * Freche Mädchen*
* 2008: * Brüderchen und Schwesterchen*
* 2008: * Lucky Fritz*
* 2009: * Meine wunderbare Familie*
* 2009: * 4 Yoginis*
* 2009: * Gangs*
* 2009: * Faktor 8 – Der Tag ist gekommen*
* 2010: * Rock It!*
* 2010: * Freche Mädchen 2*
* 2010: * Aschenputtel*
* 2011: * Die letzte Spur - Alexandra, 17 Jahre*
* 2011: * Isenhart – Die Jagd nach dem Seelenfänger*
* 2012: * Nemez*
* 2012–2014: * Add a Friend* (Telesaila)
* 2013: * In einem wilden Land *
* 2015: * Boy 7*
* 2015: * Tod den Hippies!! - Es lebe der Punk!*
* 2016: * Lena Love*, Lena gisa
* 2016: '' Kudamm '56* (Telebistako filma)
* 2017: * Charité* (Telesaila), Hedwig Freiberg gisa
* 2017: * High Society*, as Anabel von Schlacht
* 2017: * Berlin Station* (telesaila), Lena Ganz gisa
* 2017: * Simpel*
* 2017: * Es war einmal Indianerland*
* 2018: * Kudamm '59* (Telebistako filma)
* 2018: * Axel der Held*
* 2019: * Treadstone* (Telesaila)
* 2019: * Traumfabrik*
* 2020: * Narziss und Goldmund''

## Erreferentziak
Jelena Välbe

**Jelena Valeryevna Välbe**, jaiotza-izenez **Jelena Valeryevna Trubitsyna** (), (Magadan, Sobietar Batasuna, 1968ko apirilaren 20a) errusiar iraupen-eskiatzaile ohia da. 1989 eta 1997 urteen bitarteko Munduko Eski Nordiko Txapelketetan 17 domina irabazi zituen, horietatik 14 urrezko eta 3 zilarrezko.

Urmas Välbe estoniar iraupen-eskiatzailearekin ezkonduta egon zen.

## Erreferentziak
Maiatzeko Iraultza

**Maiatzeko Iraultza** () gertaera iraultzaile sail bat izan zen, 1810eko maiatzaren 18tik 25era Buenos Airesen jazotakoak, Río de la Platako Erregeorderriaren hiriburuan. Espainiar kolonia horrek, gutxi gorabehera, egungo Argentina, Bolivia, Paraguai, Uruguai eta Brasileko eskualde batzuk hartzen zituen. Iraultzaren ondorioz, Baltasar Hidalgo de Cisneros erregeordea kendu eta bertako gobernu bat ezarri zen, *Primera Junta* ("Lehenbiziko Batzarra") deitutakoa. 

Argentinako estatuaren sorreraren hasiera izan bazen ere, Lehenbiziko Batzarrak ez zuen burujabetza adierazi, eta Fernando VII.a Espainiako erregearen izenean hartu zuen agintea. Independentzia adierazpen ofiziala Tucumángo Kongresuak egin zuen, 1816ko uztailaren 9an. 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victoire Tomegah-Dogbé

**Victoire Sidémého Dzidudu Dogbé Tomegah** (Lome, Togo, 1959ko abenduaren 23a) togoar politikaria da. 2020ko irailaren 28az geroztik Togoko lehen ministroa da, postu horretan jardun duen lehen emakumea.

Gobernuburua izan aurretik, Komi Sélom Klassouren gobernuko ministroetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argentinako Patrizioak

[thumb|156x156px| [María de los Remedios de Escalada .]]
'*Argentinako Patrizioak (*Patricias Argentinas''''') izena omenaldi bat da, 1812ko maiatzaren 30ean fusil bat erosteko behar zuen dirua eman zuten Buenos Airesko lehen hamalau damei egin zitzaiena, izan ere, estatu hasiberria egoera ekonomiko txarrean zegoen eta ezin zituen Armada Askatzailea mantentzeko behar ziren armak ordaindu. Izen hau, denboran zehar, Argentinako Independentzia progresiboan lagundu zuten beste emakume kreole batzuengana hedatu zen, euren ondasun edo ekintzekin.

Patrizioek erositako fusil bakoitzak emailearen izena zeraman, garaipenaren unean honako hau esan zezaten: "Nik ausart honen besoa armatu nuen bere loria eta gure askatasuna ziurtatzeko".
ezkerrera|thumb|202x202px| 1810eko ekainaren 7ko Ebazpena.
ezkerrera|thumb|260x260px| Harpidedunen zerrenda.
Harpidetu ziren damak hauek izan ziren: Tomasa de la Quintana, María de los Remedios de Escalada, María de las Nieves de Escalada, María Eugenia de Escalada de Demaría, María de la Quintana, María Sánchez de Thompson, Carmen de la Quintanilla de Alvear, Ramona Esquivel y Aldao, Petrona Bernardina Cordero, Rufina de Orma, Isabel Calvimontes de Agrelo, Magdalena de Castro de Herrero, Ana Jacoba García de Zúñiga eta María de la Encarnación Andonaégui de Valdepares.

## Kanpo estekak
Ever Given

***Ever Given*** urre-klaseko kontainer-ontzi bat da, munduko itsasontzi handienetako bat. Shoei Kisen Kaisha da bere jabea, Imabari Shipbuildingen filial bat. Evergreen Marinek kudeatzen du eta Panamako bandera darama. 2021ean Suezko kanalean istripua izan zuen, kanala guztiz itxi zuena.

## Ezaugarriak 
Munduko itsasontzi luzeenetako bat da, 399,94 metrorekin. 58,8 metroko erruna du eta 15,7 metroko zingoa. 219.079 tona bruto pisatzen ditu. 20.124 TEU garraia ditzake.

## Suezko Kanalaren blokeoa 
Ever Given merkatal ontziak 2021eko martxoaren 27an, Suezko Kanala blokeatu zuen, eta mundu mailako logistika blokeoa eragin. Enpresa taiwandar baten ontzi erraldoiak albo bat jo zuen Egiptoko kanal estrategiko hartan, eta alderik alde itxi zuen bidea. Sei egun behar izan zituzten bidea irekitzeko. Blokeo horrek merkantzien bidalketa-katea eten eta kaosa eragin zuen munduko logistika kateetan, hornikuntza arazoak ekarrita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ever Given itsasontzia Marine Traffic webgunean.
Diana Lebacs

**Diana Melinda Lebacs** (Willemstad, Curaçao, Herbehereetako Erresuma, 1947) curaçaotar hezitzailea, aktorea eta idazlea da. Papiamentoz eta nederlanderaz idazten du, batez ere haur literatura jorratuz. 1976an Zilarrezko Estilo saria irabazi zuen *Nancho van Bonaire* liburuagatik, Herbehereetako gazte literaturako sari nagusietako bat dena. 2003an Bernhard Printzearen Karibeko Kultura Funts saria () irabazi zuen ''Caimin's geheim* liburuagatik. 2007an Orange-Nassau Ordenaren zaldun izendatu zuten,

## Hautatutako lanak 
* *Sherry: het begin van een begin* (1971)
* *Nancho van Bonaire* (1975)
* *Chinina-kome-Lubida* (1976)
* *Ken-ken pia di wesu* (1977)
* *Nancho Matroos* (1977)
* *Nancho Niemand* (1979)
* *Nancho Kapitein* (1982)
* *Suikerriet Rosy* (1983)
* *Lichten boven Klein Bonaire* (1990)
* *De langste maand* (1994)
* *Caimin's geheim* (2001)
* *Waar is Olivier?/Unda Olivier ta?* (2009)
* *Belumbe/De waterlijn* (2014)
* *Duizend leugens bruidstaart: roman'' (2016)

## Kanpo estekak
Sendategi

[thumb|Limako tuberkulosi-kontrako zentroa, 1911, [Ohio.]]
**Sendategia** edo **osasun-etxea** erietxe mota da, bereziki tratamendu jakin bat behar duten erien egonaldietarako prestaturikoa.

## Historia 
XIX. mendean, tuberkulosiaren jatorria ezagutu ondoren, sendategiak ugaltzen hasi ziren Europan, pronostikoa hobetuz eta transmisio-katea mozten hasiz. Brehmerrek eta Dettweillerrek Alemaniako lehen sendategiak sortu zituzten.

Sendategietan erabiltzen zen tratamendu higieniko dietetikoaren oinarria neguan zein udan aire zabalean etengabe egotea zen. Kasu batzuetan, gaixoak kontu handiz ibiltzen ziren hautsez garbitutako eta haizetik babestutako lekuetan, batez ere pinudi artean. Beste batzuetan, aulki-oheetan atseden hartzen zuten, areto erabat irekietan, goizeko lehen orduetatik gaua itxi arte *ad hoc* jarriak. Aldi horretan, leihoak irekita egoten dira, edo airea aireztatzeko aparatuen bidez berritzen da, prozedura hori bertan behera utzi gabe, neguko garairik gordinenetan izan ezik. Halaber, garrantzi handia du albuminoide naturalak (haragia, arrautzak, esnea) edo artifizialak (pureak, etab.) nagusi diren elikadurak. Plan dietetikoa gimnasiak, masajeak, bainuek eta hidroterapia hotzak osatzen dute.

Eraikinaren kokalekua aukeratzeko, garrantzia eman behar zitzaion iparraldeko eta ekialdeko haizeetatik babestua egoteari, eta zenbait eskualdetan (Alemaniako ipar-mendebaldean), mendebaldekoetan baso eta mendietatik. Hobe zen gaixoek pinudiz betetako lur lehorretan ibiltzeko aukera izatea. Eskualde menditsuetan, hegoalderantz irekitako haranak aukeratu behar ziren batez ere, eta lainoz eta lur hezez estalitako tokietatik ihes egin.

Bi sexuak zorrotz bananduta egon behar ziren, eta gaixoak eraikin bakar batean, garrantzi gutxiko establezimenduetan eta handienetan, bi solairu baino gehiagoko pabiloietan. Administrazioaren eraikinak, langileen gelak eta, batez ere, behitegia gaixoen eraikinetik bereizita egon behar ziren. Horietan, logeletarako lokalak eta gaixoek egunean zehar hartzen dituztenak desberdinak izango lirateke. Hormak ahal bezain iragazgaitzak eta garbitzen errazak izan behar ziren. Hobe zen berogailu zentrala berogailuak baino, berogailu horiekin batera hautsa sortzen baitzen.

Sendategien funtzionatzeko moduak mediku buru baten mende egon behar zuen, lazareto militar batean bezala. Gainera, mediku laguntzaile bat egon behar zen berrogeita hamar gaixoko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerardo Bilbao

**Gerardo Bilbao Bilbao** (Deustu, 1907ko otsailaren 9a - Caracas, 1982ko ekainaren 21a) bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritu zena.

## Biografia 
Gerardok 1930eko urtarrilean egin zuen debuta Espainiako Lehen Mailan, Arenas Clubek Real Madrilen aurkako jokatutako zortzigarren jardunaldian. 1932an Athletic Clubek fitxatu zuen eta bertan lau denboraldi eman zituen Gerra Zibila hasi zen arte. Euskal klubean 81 partida ofizial jokatu zituen. Ondoren, FC Barcelonako jokalaria izan zen 1937-38 denboraldian, gerra zela eta txapelketa ofizialik egon ez zen arren, bai, ordea, Kataluniako Txapelketako txapeldun. 1938ko uztailean Kataluniako futbol selekzioan jokatu zuen. Euskal Herriko futbol selekzioan ere aritu zuen Espainiako Gerra Zibilaren garaietan.

Gerra amaitu ondoren, Venezuelara emigratu zuen, Felix Zubizarreta futbolariak egin zuen bezala. Bertan Deportivo Venezuela, Loyola Sport Club eta Deportivo Vasco taldeetan jokatu zuen.

## Ibilbidea 
### Tituluak 
### Eskualdeko Txapelketak 
### Espainiako txapelketak 
## Erreferentziak
Belinda Bennett

**Belinda Bennett** (Santa Helena, Erresuma Batua, 1977 inguruan) santahelenar gurutzaontzi kapitaina da. Munduko lehen emakumezko gurutzaontzi-kapitain beltza da.

## Bizitza 
Santa Helena itsasoaz haraindiko britainiar lurraldean jaio eta hazi zen. 17 urte zituenean ontzigaineko kadete lana hartu zuen *RMS St Helena* zama-bidaiontzian. 2003an, bederatzi urte igaroeta bigarren ofizial mailara igotzea lortu ondoren, ontzia utzi zuen. Ondoren, *SS Delphine* laketontzian eta Isle of Man Steam Packet Companyren ferryetan lan egin zuen, baita itsasketa-eskolara itzuli ere maisutza bat ikastera. 2005ean Windstar Cruisesen hasi zen lanean bigarren ofizial gisa. Bertan mailaz igotzen jarraitu zuen. 2016ko martxoan *Wind Star* itsasontziko kapitain izendatu zuten eta Windstar konpainiako lehen emakume kapitaina izan zen.

2018an Erresuma Batuak Merezimenduzko Zerbitzuari Merkataritza Ontzidiaren Domina eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zama-bidaiontzi

[thumb|250px|*[RMS St Helena (1989)|RMS St Helena* azken zama-bidaiontzietako bat, Santa Helenan.]]
**Zama-bidaiontzia** edo **karga-bidaiontzia** zama orokorra eta noizbehinka bidaiariak garraiatzen dituen merkantzia-ontzi mota bat da. XIX. mendearen erdialdean ohikoak bilakatu ziren, baina XX. mendearen erdialdetik aurrera apurka-apurka erabiltzeari utzi zioten. Kontainer-ontziek eta beste zamaontzi espezializatuagoek ordezkatu zituzten.

## Kanpo estekak
Julian Savea

**Sio Julian Savea** (Wellington, 1990eko abuztuaren 7a) Zeelanda Berriko errugbi jokalaria da, samoar jatorrikoa, hegaleko postuan aritzen dena. Indarrean oinarritutako estiloa dauka, eta askotan Jonah Lomurekin konparatu dute. Ardie Savearen anaia da.

Super Rugbyko Hurricanes eta Top 14ko Toulonen aritu ondoren, Moana Pasifikak kontratatu zuen 2024an. 2012–2017 bitartean, 54 partida jokatu zituen Zeelanda Berriko selekzioarekin. 2014an eta 2015ean, World Rugbyren urteko jokalari onena sarirako izendatua izan zen.

## Palmaresa 
### Wellington Rugby Football Union 
* National Provincial Championship
** irabazlea: 2022, 2024
### Hurricanes 
* Super Rugby:
** irabazlea: 2016
** bigarrena: 2015
### Zeelanda Berriko selekzioa 
* The Rugby Championship: 
** irabazlea: 2012, 2013, 2014, 2016
* Munduko Errugbi Txapelketa 
** irabazlea: 2015

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucio del Álamo

**Lucio del Álamo Urrutia** (Amurrio, 1913ko martxoaren 2a - Madril, 1988ko ekainaren 27a) arabar kazetari eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Amurrion (Araba) jaio zen 1913an. Zuzenbide eta filosofia eta letretako ikasketak egin zituen Deustuko eta Valladolideko unibertsitateetan; gero kazetaritza ikasi zuen El Debate eskolan. JONSen hasierako kidea, hauek Falangearekin elkartu ondoren, Falange Española de las JONSen lerroetan kide izatera pasako zen.

Gaztetan Amurrio Clubarekin jokatu zuen, eta handik Athletic Clubera igaro zen (lagunarteko bi partida jokatzera iritsiz). Real Valladoliden ere jokatu zuen.

1934an Bilboko *La Gaceta del Norte* egunkarian sartu zen erredaktore gisa. Gerra Zibilaren amaieraren ondoren, zenbait komunikabide zuzendu zituen: Bilboko *Hoja del Lunes* (1940), Radio Nacional de España (1943) edo *Marca* kirol-egunkaria (1947). Kargu publiko garrantzitsuak izan zituen, besteak beste, Herri Hezkuntzako probintzia-ordezkaria, irrati-difusioko buru nazionala edo FET eta JONSetako prentsa-ordezkari nazionala. 1949an *7 Fechas* astekaria sortu zuen, bertako zuzendaria ere izango zelarik. Hainbat aldiz Gorte frankistetan prokuradorea izan zen, eta FET eta JONSeko Kontseilu Nazionaleko kide ere izan zen. Aldi berean, Madrilgo Prentsa Elkarteko eta Espainiako Prentsa Elkarteen Federazioko presidentea izan zen. 1966tik Prentsa Kontseilu Nazionaleko kidea ere izan zen.

1968ko urrian, *El Alcázar* egunkariaren buru izendatu zuten eta egunkaria bere aurreko lerro editorial ultraeskuindarrean berriro kokatu zuen. 1971n kargua eta Antonio Gibellok ordezkatu zuen. 1973 eta 1977 artean diktaduraren amaieran, Madrilgo *Hoja del Lunes* zuzendu zuen.

Madrilgo Prentsa Elkartearen lehendakaritzan eman zuen bere ibilbidearen azken aldian, hiriburuko iparraldean, Peñagrande auzoan Kazetarien Hiria izeneko urbanizazioaren eraikuntza sustatu zuen. 1988an Madrilen hil zen.

## Lanak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Josefina Manresa

thumb|250px|Familiaren hilobia Alacanteko hilerrian.
**Josefa Manresa Marhuenda**, ezagunagoa **Josefina Manresa** gisa, (Quesada, Jaéngo probintzia, 1916ko urtarrilaren 2a-Elx, Alacanteko probintzia, 1987ko otsailaren 18a) Miguel Hernández poeta espainiarraren maitasuna eta emaztea izan zen. Poetak pairatu zituen torturak eta tratu txarrak gertutik ezagutu zuen eta, behin senarra hil ondoren, Hernándezen poemak biltzeko eta zabaltzeko lan eskerga egin zuen. Bere lana izan ez balitz, poetaren lan asko galduta egongo lirateke. Bikoteak bi seme izan zituen: Manuel Ramón (1937-1938) eta Manuel Miguel (1939-1984).

## Biografia 
Josefina Manresa 1916ko urtarrilaren 2an jaio zen Quesadan. Bere aita, Manuel Manresa, guardia zibila zen eta Josefina txikia zela Orihuelara eraman zuten. Laster, jostun ikasten hasi zen. 17 urterekin Miguel Hernández ezagutu zuen, zehatz mehatz, 1933ko abuztuaren 15a, Orihuelako azokan, poeta ezagutu zuen. Ondoren, Miguelek egunero itxaroten zion jostura tailerretik irteten zenean, guardia zibilen kuartelera itzultzeko. Poemak idazten zizkion. 1937ko martxoaren 9an, gerraren erdian, zibilez ezkondu ziren. Denbora batez Jaenera joan ziren bizitzera, non Miguel kultura-komisario izendatu zuten, *Altavoz del Frente Sur* egunkaria zuzentzeko.

Josefina Miguelentzat zen neska laguna, emaztea eta maitalea izan zen. Baina ez hori bakarrik: poema askoren inspirazio poetikoaren musa izan zen eta frankismo gogorrean bere ondarearen zaindaria.

1937ko abenduaren 19an jaio zen bere lehen semea, Manuel Ramón, baina hamar hilabete geroago hil zen. 1939ko urtarrilaren 4an bigarren semea jaio zen, Manuel Miguel, 1984an hilko zena, "Manolillo" izenaz ezaguna. 1942an Miguel Hernández espetxean abandonatuta hil ondoren, Josefinak bizitza osoa senarraren memoriari eskaini zion. 1950ean Cox herria utzi eta bere semearekin Elxera joan zen bizitzera. Elxeko etxean hilko zen 1987ko otsailaren 18an, minbizi luze baten ondoren. Bere gorpuzkinak Alacanteko udal hilerrian daude, poetaren ondoan.

## Miguel Hernández-Josefina Manresa museoa 
Quesadan dago Miguel Hernándezen objetu asko gordetzen dituen museoa. Museoa 2015eko martxoaren 28an inauguratu zen, poetaren heriotzaren 73. urtemugan. Museoa Rafael Zabaletaren museoaren beheko solairuan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Josefina Manresaren biografia Jaengo Diputazioaren webgunean.
Real Sociedad 1973-1974

**1973-1974 denboraldian** Real Sociedad

## Aurredenboraldia 
## Jokalariak 
### Atezazainak 
### Atzelariak 
### Erdilariak 
### Aurrelariak 
## Liga 
### Sailkapena 
### Emaitzak 
## Kopa 
### Hamaseienak 
### Zortzirenak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako futbol ligako lehen mailako 1973/1974ko denboraldia

## Bibliografia 
* *"Txuri urdin. Historia de la Real Sociedad"*. La Gran Enciclopedia Vasca, 1980.
Ardie Savea

**Ardie Suemalo Savea** (Wellington, 1993ko urriaren 14a) Zeelanda Berriko errugbi jokalaria da, samoar jatorrikoa, hirugarren lerroko hegal eta hirugarren lerroko erdiko postuetan aritzen dena. Julian Savearen anaia da.

2013-2023 bitartean Hurricanes taldearekin jokatu zuen Super Rugby txapelketan, eta Moana Pasifikarekin 2025etik aitzina. 2016ko ekainaren 1ean egin zuen debuta Zeelanda Berriko selekzioarekin, Aucklanden, Galesen aurka, 

2019an, World Rugbyren urteko jokalari onena sarirako izendatua izan zen, eta 2023an saria irabazi zuen.

## Ibilbidea 
* 2012-2023: Wellington 
* 2013-2023: Hurricanes
* 2024-2025: Kobelco Kobe Steelers 
* 2025- : Moana Pasifika

## Palmaresa 
### Hurricanes 
* Super Rugby:
** irabazlea: 2016
** bigarrena: 2015

### Zeelanda Berriko selekzioa 
* The Rugby Championship 
** irabazlea: 2016, 2017, 2018,  2020, 2021, 2022, 2023
* Munduko Errugbi Kopa
** finalista: 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marisa Arruabarrena

**Marisa Arruabarrena Elizalde** (Orio, Gipuzkoa, 1967ko uztailaren 24a) gipuzkoar irakaslea, idazlea eta poeta da. 2020an bere lehen liburua argitaratu zuen, *Ezkutuan dagoena* izenburuko poesia-liburua. Hamahiru urtez sentitu eta idatzitakoak bildu zituen lan horretan.

## Biografia 
Marisa Arruabarrena Elizalde. Orion sortua,1967an. Deustuko Unibertsitatean ikasi zuen. Euskal filologian lizentziaduna, irakaslea, idazlea, olerkaria, eta ama da. 

Orain arte olerkia bakarka  (Ezkutuan dagoena) edo taldean eman du argitara (Hatsaren poesia). Argitaratutako lehen eleberriak *Osaba Joxereren sotoko kutxan* izenburua du.

## Lanak 
### Poesia 
#### Bakarka 
* *Ezkutuan dagoena* (2020, Maiatz)
* *Ezkutuan dagoena* (2022, Dakit)

#### Taldean 
* *Hatsaren poesia*

### Eleberria 
* *Osaba Joxeren sotoko kutxan* (2021, Dakit)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Marisa Arruabarrenaren liburuak gogoeta-gai. https://zuzeu.eus/kultura/marisa-arruabarrenaren-liburuak-gogoeta-gai/
1987ko Errege Kopako finala

**1987ko Errege Kopako** finala Espainiako kopako lehiaketako 85. finala izan zen. Finala Zaragozako La Romaredan jokatu zen 1987ko ekainaren 27an. Partida irabazi zuen Realak 4-2 on penaltietan, denbora gehigarria jokatu eta 2-2 berdinketaren ondoren. 

## Xehetasunak 
| width="50%" valign="top" |

|}

## Erreferentziak
Giza Ingurumenari buruzko Nazio Batuen Konferentziaren adierazpena

**Giza Ingurumenari buruzko Nazio Batuen Konferentziaren adierazpena**, baita ere **Stockholmeko adierazpena,** 1972ko ekainaren 16an onartu zuen Giza Ingurumenari buruzko Nazio Batuen Konferentziak. 21. osoko bilkura horretan nazioarteko ingurumen zuzenbidean ingurune osasuntsua izateko eskubidea aitortzeko lehen dokumentu gisa ulertu behar da. Adierazpenean nazioek beren ekintzek eragindako ingurumen efektuen erantzukizuna onartu behar dutela azpimarratu zuten.

## Edukia 
Dokumentua ingurumen arazoen izaera globala azaltzen duten zazpi aldarrikapenekin irekitzen da, eta nazioen arteko lankidetza zabalaren beharrra adierazten du. Aldarrikapen hauek ondorioztatzen dute ingurumena zaintzeko eta hobetzeko ahaleginak pertsona guztientzat eta haien ondorengoentzat onuragarriak izango direla. Jarraian, deklarazioak hogeita sei printzipio jasotzen ditu, nazioak beren erantzukizunetara bideratzeko. Ekintza plana hiru kategoriatan banatzen da, besteak beste, Earthwatch izeneko ingurumen ebaluazioa, ingurumen kudeaketa eta 109 laguntza neurri.

## Jarraipena 
1992ko Rioko Adierazpenak Stockholmeko Adierazpena "berresten" zuen eta dokumentu horretan oinarritu nahi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Adierazpenaren testua, Estatu Batuetako Kongresuaren Liburutegian.
Annasoltan Kekilova

**Annasoltan Seidovna Kekilova** (Asgabat, Turkmenistango Sobietar Errepublika Sozialista, 1942 &ndash; 1983ko ekainaren 19a) turkmenistandar poeta eta sobietar disidentea izan zen.

Bere poesia-lanak sobietar gaiei buruzkoak ziren, hala nola, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistari, herrialdeari eta herriari buruzkoak. 1971ko neguan eta udaberrian Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren XXIV. Biltzarrari eta Batzorde Zentralari idatzi zion Turkmenistango SESeko egoeraz kexu. 56 orri luzeko txostena landu zuen, irudidun bilduma batekin batera. Bere eskakizunetako bat Turkmenistango emakumeei eskubide gehiago bermatzea zen. Alderdi Komunistak aldarrikapenei ez ikusiarena egin zien eta bere lana uztera behartu zuen Annasultan.

Ogibiderik gabe, Annasultan Moskura joan zen laguntza eske, baina ez zioten laguntzarik eman. Gainera Britainiar Enbaxadara joan zen asilo eske, baina alferrik. Etsita, sobietar hiritartasunari uko egin zion eta herrialdetik alde egiteko prestatzen hasi zen. 1971ko abuztuaren 26an anbulantzia bat joan zen bere etxera eta ospitale psikiatrikora eraman zuten. 1983ko ekainaren 19an hil zen ospitale psikiatrikoan.

Klinikan zegoela idazten jarraitu zuen, eskuizkribuak amari eta ahizpari ezkutuan emanez. Ahizpak eskuizkribuak Moskura bidaltzen zituen, baina eskutitzak bidean galtzen ziren. Ondoren, bere etxean izandako sute batek bere lanetako asko suntsitu zituen. Onik gorde ziren lanetako batzuk 2015ean argiratatu ziren Turkmenistango idazleen lanen bilduma batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Real Sociedad 1972-1973

**1972-1973 denboraldian** Real Sociedad seigarren gelditu zen Ligan, eta Kopan ez zuen parte hartu.

Rafael Iriondo izan zen entrenatzailea, eta presidentea, bestela, Jose Luis Orbegozo.

## Jokalariak 
### Atezainak 
* Jose Ramon Esnaola (34 partida, 0 gol)
* Pello Artola (0 partida)
* Javier Urrutikoetxea (0 partida)

### Atzelariak 
* José María Martínez (34 partida, 0 gol)
* Patxi Gorriti (33 partida, 0 gol)
* Inaxio Kortabarria (32 partida, 0 gol)
* Luciano Murillo (22 partida, 0 gol)
* José Luis Lema (6 partida, 0 gol)
* Alberto Ormaetxea (4 partida, 0 gol)
* Javier Elkoro (0 partida)

### Erdilariak 
* Jose Antonio Corcuera (32 partida, 2 gol)
* Jose Francisco Oyarzabal (30 partida, 2 gol)
* Dionisio Urreisti (26 partida, gol 1)
* Marco Antonio Boronat (25 partida, 9 gol)
* Joseba Arzak "Pela" (13 partida, 0 gol)
* Jose Agustin Aranzabal "Gaztelu" (10 partida, 0 gol)
* Jose Antonio Soroa (6 partida, 0 gol)

### Aurrelariak 
* Fernando Ansola (32 partida, 9 gol)
* Jose Maria Arakistain (31 partida, 11 gol)
* Carmelo Amas (27 partida, 2 gol)
* Jose Antonio Uranga (11 partida, 0 gol)
* Rafael Mendiluce (9 partida, 0 gol)
* Jose Antonio Urtiaga (7 partida, 0 gol)
* Ricardo Muruzabal (6 partida, gol 1)

## Liga 
6. postuan sailkatu zen, 34 punturekin. 34 partidatan, 13 iarabzi, 8 berdindu eta 13 galdu zituen. Alde 37 gol sartu zituen, eta aurka 39 jaso.

### Sailkapena 
1. Atletico Madril: 48.

2. FC Barcelona: 46.

3. RCD Espanyol: 45.

4. Real Madril: 43.

5. CD Castellón: 35.

6. **Erreala**: 34.

7. Valencia Club de Fútbol: 34.

8. Real Zaragoza: 34.

9. Athletic: 33.

10. Málaga Club de Fútbol: 33.

11. UD Las Palmas: 31.

12. Real Oviedo: 30.

13. Sporting de Gijon: 29.

14. Celta de Vigo: 29.

15. Granada Club de Fútbol: 29.

16. Deportivo de la Coruña: 28.

17. Real Betis Balompié: 27.

18. Burgos Club de Fútbol: 24.

### Emaitzak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako futbol ligako lehen mailako 1972/1973ko denboraldia

## Bibliografia 
* *"Txuri urdin. Historia de la Real Sociedad"*. La Gran Enciclopedia Vasca, 1980.

## Kanpo loturak 
* Squad Real Sociedad 1972-73.
1988ko Errege Kopako finala

**1988ko Errege Kopako Finala** Erregearen Kopako 86. finala izan zen. Finala Madrilgo Santiago Bernabeu estadioan jokatu zen, 1988ko martxoaren 31an, Bartzelonak irabazi zuen eta 1-0 irabazi zuen Real Sociedaden aurka.

## Xehetasunak 
[300px|thumb|erdian|[1987ko Errege Kopako finala|1988ko Errege Kopako finaleko taldea.]]

| width="50%" valign="top" |

|}

## Erreferentziak
Manizha

**Manizha Dalerovna Sangin** (), jaiotza-izenaz **Manizha Dalerovna Khamraieva**

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Manuscript* (2017)
* *ЯIAM* (2018)

### EPak 
* *Womanizha* (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khaleda Zia

**Khaleda Zia** (; jaiotza izena: **Khaleda Khanam Putul**, 1945eko abuztuaren 15a – Dhaka, 2025eko abenduaren 30a) Bangladeshko politikaria izan zen, 1991 eta 1996 artean eta 2001 eta 2006 artean, Bangladeshko lehen ministroa. Herrialde horretako lehen emakumea izan zen kargu horretan eta bigarrena gehiengo musulman bat duen herrialde batean, Benazir Bhuttoren ostean. Ziaur Rahman presidente ohiaren emaztea zen. Bangladeshko Alderdi Nazionalistaren burua izan zen, senarrak 1970reko hamarkadan sortu zuen alderdia.

Hussain Muhammad Ershad armadako jeneralak 1982an egindako estatu-kolpearen ostean, Ziak gidatu zuen Ershad erori arte sortu zen demokraziarako mugimendua. 1991n bere alderdiak irabazi zituen hauteskundeak eta lehen ministro izendatu zuen. 1996ko gobernu laburrean ere lehen ministro izan zen, beste alderdiek hauteskundeak boikoteatu bazituzten ere. 1996an egin ziren bigarren hauteskundetan Awami Liga iritsi zen boterera. 2001ean berriro irabazi zituen hauteskundeak eta berriro izan zen lehen ministro.

Munduko ehun emakume boteretsuenen zerrendan ezarri zuen *Forbes* aldizkariak. 2004an, hamalaugarrenostuan ezarri zuen, 2005ean 29.ean eta 2006an, 33.ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Katz

Sir **Bernard Katz** (Leipzig, 1911ko martxoaren 26a - Londres, 2003ko apirilaren 20a) Alemanian jaioa britainiar sendagile eta biofisikaria izan zen. Nerbioen fisiologian egindako lanagatik da ezaguna. 1970eko Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuen Julius Axelrod eta Ulf von Eulerrekin batera.

Alemanian jaio zen, Errusiatik etorritako familia judu batean. Medikuntza ikasi zuen Leipzigeko Unibertsitatean eta Britainia Handira ihes egin zuen 1935ean. Sydneyn ikasketak zabaldu zituen John Carew Ecclesekin. 1941ean britainiar nazionalitatea lortu zuen eta 1942an Australiako Aire Armadara batu zen. Bigarren Mundu Gerran, Ozeano Bareko frontean radar ofiziala izan zen.

Ingalaterrara itzuli zenean, Alan Hodgkin eta Andrew Huxleyrekin lan egin zuen eta University College Londoneko irakaslea izan zen.

Sinapsiei buruz ikertu zuen. 1950eko hamarkadan azetilkolina ikasi zuen. Bere lanak organofosfatoen eta organokloradoen azterketan eragina izan zuen.