open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Filadelfiako artxidiozesia

**Filadelfiako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar artxidiozesia da. 1808ko apirilaren 8an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1875eko otsailaren 12an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Filadelfian dago. Egun artzapezpikua Nelson J. Pérez da.

## Ordinarioak 
### Filadelfiako apezpikuak 
* Michael Francis Egan (1808-1814)
* Henry Conwell (1819-1841)
* Francis Kenrick (1842-1851)
* John Neumann (1852-1860)
* James Frederick Wood (1860-1875)

### Filadelfiako artzapezpikuak 
* James Frederick Wood (1875-1883)
* Patrick John Ryan (1884-1911)
* Edmond Francis Prendergast (1911-1918)
* Dennis Joseph Dougherty (1918-1951)
* John Francis O'Hara (1951-1960)
* John Krol (1961-1988)
* Anthony Bevilacqua (1988-2003)
* Justin Rigali (2003-2011)
* Charles J. Chaput (2011-2020)
* Nelson J. Pérez (2020-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Francis Kenrick (1830-1842)
* James Frederick Wood (1857-1860)

## Apezpiku laguntzaileak 
* John Joseph McCort (1912-1920)
* Michael Joseph Crane (1921-1928)
* Gerald O'Hara (1929-1935)
* Hugh L. Lamb (1935-1951)
* J. Carroll McCormick (1947-1960)
* Joseph McShea (1952-1961)
* Cletus Joseph Benjamin (1960-1961)
* Francis James Furey (1960-1963)
* Gerald Vincent McDevitt (1962-1980)
* John Joseph Graham (1963-1988)
* Thomas Welsh (1970-1974)
* Martin Nicholas Lohmuller (1970-1994)
* Edward Hughes (1976-1986)
* Francis B. Schulte (1981-1985)
* Louis A. DeSimone (1981-1997)
* Edward Cullen (1994-1997)
* Joseph Martino (1996-2003)
* Robert P. Maginnis (1996-2010)
* Michael Francis Burbidge (2002-2006)
* Joseph R. Cistone (2004-2009)
* Joseph P. McFadden (2004)
* Daniel Edward Thomas (2006-2014)
* John J. McIntyre (2010-)
* Edward Michael Deliman (2016-2022)
* Timothy C. Senior (2009-2023)
* Michael Joseph Fitzgerald (2010-2023)
* Keith J. Chylinski (2023-)
* Christopher R. Cooke (2023-)
* Efren V. Esmilla (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cabeza de la Yegua

**Cabeza de la Yegua**, Espainiako Leóngo probintzian dagoen mendi bat da, Gaztela eta Leóngo erkidegoan. Leóngo Mendietan dago. 2.142 metroko garaiera du.

León probintziako Bierzo eta La Cabrera eskualdeen mugan dago.
Carriazo

**Carriazo**, Espainiako iparraldeko Ribamontán al Mar udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 189 biztanle zituen.
Garduña

**Garduña**, XV. mendearen erdialdetik XIX. menderarte Espainiako Erresuman jardundako isilpeko elkarte kriminal edo gaizkile erakunde bat izan zen.

## Izena 
Izenaz nagusiki gauez isilpeka jardun eta ikusmen, entzumen eta usaimen bikainak dituen lepazuri, , animalia harrapakariari zor dio.

## Erakundea 
Misterioz beteriko erakundea izan zen, garaiko espainiar gizartea eragin eginez eta milaka kide izatera iritsi zen. Egoitza nagusia Sevilla hirian zuen. Erakunde kriminalaz gain esoterikoa ere bazen, kide berrien hastapen erritualak baizituen.

Germanía deritzoten ermandade erakunde kriminalen testuinguruan sartua izan zen. 

Historialari eta ikerlari batzuk erakunde honen izatea egitzat jotzen duten artean, beste batzuk ukatu egin ohi dute, kondairatzat joz.

1412 aldera Toledo hirian sortu omen zen, Espainiar Inkisizioaren zerbitzupean jarduten zutelako aitzaia erabiliz musulman eta juduen etxeak harpilatzen zituzten talde inkontrolatuen kideak elkartuz.

Erlijio kofradia baten antolakuntza zuen, aurkaria zuen Ermandade Santua zaindari legebetetzaileen egitura simetrikoaz.

Zenbait arabera Italiako Napoli hiriko camorra erakunde kriminalaren sorreraren legoke, garai hartan Napoliko Erresuma Espainiako Koroaren jabetzakoa baitzen.

## Ikus gainera 
* Ermandade Santua
* Germanía
Banduxu

**Banduxu**, , Espainiako iparraldeko Proaza udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 38 biztanle zituen.

1980ko hamarkada arte ez zuen errepide sarbide, argindarra edo ur korronterik.
Ermandade Santua

**Ermandade Santua**, , Gaztelako Erresuma gaizkileak atzematzeko helburuz jende armadunez osatutako eta udal kontzejuen soldatapean jardundako erakunde bat izan zen.

## Ermandadea 
1476an Elisabet I.a Gaztelakoak sortu zuen, jada XI. mendetik bazeuden ermandade ezberdinak bateginez. 

Zenbait ikerketen arabera, Europa nolabaiteko antolaketa eta sginte kudeaketa izan zuen lehen polizia erakundea izan omen zen.

1834an Espainiako Gorteetan bozkatutako Próceresko Estamentuak desegin zuen, eta 1824an sortutako Poliziaren Superintendentzia Nagusiak ordezkatua.

Garduña gaizkile erakundearekin lehia izan zuen.

## Ikus gainera 
* Garduña
* Germanía
El Porto (Valdepares)

**El Porto**, , Espainiako iparraldeko El Franco udalerriko Valdepares parrokian dagoen herri bat da, Asturias erkidegoan.

2023an 20 biztanle zituen.
Santianes (Pravia)

**Santianes**, Espainiako iparraldeko Pravia udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 541 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Santianesko geltokia
Altoona-Johnstowngo elizbarrutia

**Altoona-Johnstowngo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1901eko maiatzaren 30ean ezarri zen Altoonako elizbarruti gisa eta 1957ko urriaren 9an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Altoonan dago. Egun apezpikua Mark Bartchak da.

## Ordinarioak 
### Altoonako apezpikuak 
* Eugene A. Garvey (1901-1920)
* John Joseph McCort (1920-1936)
* Richard Thomas Guilfoyle (1936-1957)

### Altoona-Johnstowngo apezpikuak 
* Howard Joseph Carroll (1957-1960)
* J. Carroll McCormick (1960-1966)
* James John Hogan (1966-1986)
* Joseph Victor Adamec (1987-2011)
* Mark Bartchak (2011-)

## Apezpiku lagunkidea 
* John Joseph McCort (1920)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ribeseya (parrokia)

**Ribeseya**, Espainiako iparraldeko Ribeseya udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2021ean 2.686 biztanle zituen.
Camargo (herria)

**Camargo**, Espainiako iparraldeko Camargo udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 1.085 biztanle zituen.
Allentowngo elizbarrutia

**Allentowngo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1961eko urtarrilaren 28an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Allentownen dago. Egun apezpikua Alfred A. Schlert da.

## Ordinarioak 
* Joseph McShea (1961-1983)
* Thomas Welsh (1983-1997)
* Edward Cullen (1997-2009)
* John Barres (2009-2016)
* Alfred A. Schlert (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torazu

**Torazu**, , Espainiako iparraldeko Cabranes udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 247 biztanle zituen.
Mary King's Close

'''Mary King's Close'*, , Eskoziako Edinburgh hiriburuan dagoen antzinako kale edo pasabide bat da, Edinburgeko Hiri Zaharreko Royal Mile etorbidean.

Izena XVII. mendean bertan bizitako Mary King merkatariari zor dio eta *close'' antzina kaleak deitzeko eskozierazko izendapena da.

1753an Edinburgheko udaletxea eraikitzeko kalea partzialki erautsia eta lurperatua izan zen, eta hainbat irtez itxia ere bai.

1898an bertako Andrew Chesney azken bizilagunari tokis uzteko 200 libra eskeini zitzaizkion, 1902an kalea utzi zuen.

Gaur egun hiriko turismo guneetako bat da eta bertarako bisita gidatuak daude.
Vanja Perišić

**Vanja Perišić** (Split, 1985eko uztailaren 5a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elvis Peršić

**Elvis Peršić** (Pula, 1976ko abuztuaren 16a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paula Andrea Betancur

**Paula Andrea Betancour Arroyave** (Medellin, Antioquia, Kolonbia, 1972ko ekainaren 1a) Kolonbiako edertasun erregina ohia, modeloa, aktorea eta enpresaburua da. Paula Andrea Amazonas departamenduko ordezkaria izan zen 1992 urteko Edertasun Lehiaketa Nazionalean eta Señorita Colombia aukeratu zuten 1992 urtean. Hurrengo urtean Mexikon egindako Miss Unibertso 1993an Kolonbia ordezkatu zuen, lehiaketaren hasieratik faboritoetako bat izan zen Milka Chulinarekin (Miss Venezuela) batera koroa unibertsalean, lehiaketan urte horretako galako jantzian puntajerik altuena lortu zuen, 1993-1994 Unibertsoko erregina orde tokia lortu zuen, Dayanara Torres puertorricarraren aurka galdu zuen lehen postua eta. Miss Uninertso 1992an ere, Paola Turbay kolonbiarra bigarren geratu zen, eta gero Miss Unibertso 1994an, Carolina Gómezek erregeordetza lortu zuen berriro. 2008 urtean, Taliana Vargas Kolonbiako laugarren Unibertsoko erreginaordetza kolonbiarra bihurtu zen, ondoren Ariadna Gutiérrez 2015ean eta Laura González 2017an.

## Bizitza 
Aitaren familiaren aldetik jatorri italiarra du.

### Ibilbidea 
#### Modelo 
Bere erreginaldiaren ostean, besteak beste, Gianni Versace marka handiaren irudia izan zen ibiltokietan aritu zen. *Gioia* aldizkari italiarraren azala izan zen. Desafio 20-04an parte hartu zuen, eta irabazi egin zuen. 2015erako, Desafio 2015 telerrealitatean hartu zuen parte berriro, ordukoan Indian. Kolonbiako modelatze enpresetan parte hartu zuen, hala nola, Klass Models eta Ameriketako Estatu Batuetan ere sinatu zuen L'Agence-rekin. Modelo gisa egin zuen azken lana *Donjuan* aldizkarirako izan zen. 

#### Aktore 
Aktore lanetan Antonio Banderas eta Melanie Griffith protagonista zituen eta Fernando Trueba espainiarrak zuzendu zuen *Two Much* komedian egin zuen debuta.  RCN kateko *Verano en Venecia* telenobelaren protagonista izateko hautagaien taldean egon zen, baina azkenean beste aktore bat aukeratu zuten.

### Enpresaburu 
Paula Andrea enpresa munduan sartu zen entsaladaz eta janari lasterrez betetako jatetxea muntatzean, baina aurrerago bainurako soinekoen lerro bat kaleratu zuen. Gainera, azalerako olio hezetzaile eta hidratatzailez osatutako edertasun-lerro bat du (Paula Andrea Secrets).

## Filmografia 
### Telebista 
### *Telerrealitate Showak* 
## Bizitza pribatua 
Juan Carlos Villegasekin ezkonduta egon zen, eta 2008 urtean dibortziatu zen. Hiru seme-alaba izan zituzten: Mateo, Salome eta Simon. Lehen Medellínen bizi izan zen, eta gero Bogotan. 2019 urtean, 47 urte zituela, Fatima izeneko laugarren alaba izan zuen, Luis Miguel Zabaleta Jimenezekin ezkondu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aranburu erreka

**Aranburu erreka**, Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa . Beasaingo Asti mendiaren hego-ekialdeko hegalean sortzen da, Aranburu baserria baino beherago sortzen den sakanean,  Erloeta iturrian du sorburua eta Eztanda ibaira isurtzen ditu urak. Bere ibilgunea 550 metro ingurukoa da. 

Bere ibilbide laburrean, erreka hau Gudugarreta auzoko etxeen artean pasatzen da, bertako soroen artean eta Beasaindik Salbatorera doan G-2632 errepide azpian pasatu ondoren, Eztanda ibaira sartzen da bere ezker aldetik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ghout

***Ghouta*** Aljeriako Sahararen ipar-ekialdeko oasi mota bat da. Lur azpiko urak datil-palmondoak ureztatzeko erabiltzen dira, sakonera txikiko akuiferoak dituen basamortu-eremu batean. Laborantzako ghout sisteman, 80tik 200 metro koadrora bitarteko diametroa duen barrunbe bat induskatzen da da hondarretan, geruza freatikoa baino metro bat gorago, sustraiek urarekin etengabeko kontaktua izan dezaten eta ureztapena modu naturalean egin dadin. FAOk Nazio Batuek Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuen zerrendan sartu zuen 2011n.

## Ezaugarriak 
FAOren arabera, 9.500 *ghout* baino gehiago egon ziren Souf eskualdeko basamortuan, gehienak El Oued probintzian, garaiera gutxiko sakonune endorreiko batean daude. ia 53.000 hektarea ureztatzeko aukera ematen zuten, eta 45.000 pertsona ingururi ematen zieten lana. Gehienak ez dira hektarea erditik gorakoak, eta basamortu-eskualdeetan irla berdeak dira, biodibertsitate handikoak, nekazaritzaren aldetik datil-palmondoak hazteko erabiliak, baina baita olibondoak ere. 1960ko hamarkadan Ipar Saharako ur geruza freatiko sakonak ustiatzen hasi ziren arte funtzionatu zuen sistemak. Aljeria, Tunisia eta Libiako eremuak hartzen dituen milioi bat km²-ko akuifero erraldoia da. Hori zulatzen hasi ondoren, Ghouten berezko eskualdeko akuifero multzo propioan, Aljeriako ekialdean, urak gora egin zuen eta horrek hondatu egin du neurri handi batean sistema; paradoxikoa badirudi ere, ghout asko urez bete direlako. 2013an, txosten batek zioenez, ehun ghout baino ez ziren geratzen egoera onean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristina Umaña

**Cristina Umaña Rojas** (Ibagué, Tolima, Kolonbia, 1974ko abenduaren 24a) aktorea da. Ezaguna da HBO *Capadocia* telesailean Consuelo Ospino "kolonbiarra" antzezteagatik edo *El capo* lanean Bruna pertsonaia izan zen Argentinako telebistan. Netflixeko *Narcos* telesailean Judy Moncada pertsonaiaren papera egin zuen.

## Bizitza 
Txiki-txikitatik izan zuen interesa emanaldian; Mexikoko Televisa-ko Hezkuntza Artistikoko Zentroan ikasi zuen 1993 urtetik 1995 urtera. Urte horretan, Kolonbiara itzuli zen, eta karrera bat hasi zuen *Cartas a Harrison* filmean protagonista lan batekin eta *Oro* izeneko lanean koprotagonistakidea izan zen. Gero, "Paquita Gallego" pertsonaiarekin ezaguna egin zen eta askok miretsi egin zuten."*Robin*" filmean zuen talentua erakutsi zuen, baita mundu mailako nobela eta telesail arrakastatsuetan ere: *Yo amo a Paquita Gallego* eta *La mujer del presidente* .

Antzerkian, Pawel Nowickik zuzendutako *Los demonios* (2000), Juan Ángelek zuzendutako *Como aprendí a manejar* (2001), Manolo Orjuelak eta Fanny Mickeyk zuzendutako *Hombres en escabeche* (2005) eta Manolo Orjuelak zuzendutako *Carta a una desconocida* (2005-2006) lanetan parte hartu du, besteak beste. 

Zuzendariak papera berarentzat idatzi zuela behin eta berriz esan ondoren, Cristina aukeratu zuten *Lección para un beso* lanerako, bere pertsonaiak filmean zuen ‘Siempre Hermosa’ ezizeneko pertsonaia egiteko ez baitzuen beste aukerako aktorerik ikusten. 

2012 urtetik 2014 urtera *El Capo* telesailaren bigarren eta hirugarren denboraldietan Bruna pertsonaia interpretatu zuen, Fox Telecolombiaren RCN Televisiónerako. 

2013 urtean RCN Televisión-en *Los graduados* eta *Cumbia Ninja-n* parte hartu zuen Fox Latinoamericanan eta Coqui pertsonaia interpretatu zuen. 

2015 urteetan RCN Televisión kateko Susana Londoño pertsonaia antzeztu zuen lehen eta bigarren denboraldietako *Sala de urgencias* telesailean. 

2016 urtean eta 2017 urtean *Narcos* telesailean parte hartu zuen Netflixen, non Judy Moncada pertsonaia interpretatu zuen. 

2018-2019an  Daniela Leon izan zen *Distrito salvaje* telesailean Netflix konpainian.  

2020 urtean *La casa de las flores* telesailean parte hartu zuen Netflixen.

## Filmografia 
### Telebista 
## Telerrealitatea 
## Zinea 
## Antzerkia 
## Sariak eta izendapenak 
### India Catalina sariak 
### TVyNovelas sariak 
### Macondo sariak 
### Platino sariak 
### Lortutako beste sari batzuk 
* Emakumezko Aktore Onenaren Shock Saria: *La mujer del presidente*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cristina Umaña pantailara itzuli da, Noticias RCN aldizkarirako elkarrizketa, eta Lección para un Beso filmean izandako parte-hartzeari buruz hitz egin du.
* Cristina Umañak ama papera eginez heldu dio berriro zinemari, bere pertsonaiari buruzko elkarrizketa Lección para un Beso lanean, Cromo Aldizkarian.
Erieko elizbarrutia

**Erieko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1853ko uztailaren 29an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Erien dago. Egun apezpikua Lawrence T. Persico da.

## Ordinarioak 
* Michael O'Connor (1853-1854)
* Joshua Maria Young (1854-1866)
* Tobias Mullen (1868-1899)
* John Edmund Fitzmaurice (1899-1920)
* John Mark Gannon (1920-1966)
* John Francis Whealon (1966-1968)
* Alfred Michael Watson (1969-1982)
* Michael Joseph Murphy (1982-1990)
* Donald Walter Trautman (1990-2012)
* Lawrence T. Persico (2012-)

## Apezpiku lagunkideak 
* John Edmund Fitzmaurice (1897-1899)
* Michael Joseph Murphy (1978-1982)

## Apezpiku laguntzaileak 
* John Mark Gannon (1917-1920)
* Edward Peter McManaman (1948-1964)
* Alfred Michael Watson (1965-1969)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kirku

**Kirku** Arabako herri hustu bat da, Barrundian, Aguraingo mugatik gertu. 1025ean aipatzen da Donemiliagako Goldean, *Barrandiz* barrutiaren baitan. Herria Derediatik hegoaldera kilometro batera zegoen. Bertan zegoen San Martini eskainitako eliza, baseliza gisa geratu zena herria hustu ondoren, baina 1920an guztiz suntsitu zena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Greensburgeko elizbarrutia

**Greensburgeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1951ko martxoaren 10ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Greensburgen dago. Egun apezpikua Larry J. Kulick da.

## Ordinarioak 
* Hugh L. Lamb (1951-1960)
* William G. Connare (1960-1987)
* Anthony G. Bosco (1987-2004)
* Lawrence Eugene Brandt (2004-2015)
* Edward C. Malesic (2015-2020)
* Larry J. Kulick (2020-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Norbert Felix Gaughan (1975-1984)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Selauru (argipena)

**Selaurua** oro har **solairu** hitzaren sinonimo edo aldaera da eta hainbat adiera espezifiko du, gainera;

* **Selauru** edo **ganbara**, teilatu azpiko gela, gauzak gordetzekoa.
* **Selauru** edo **solairuak**, Lapurdiko elizetako zurezko galeria bereziak.
* **Zurezko zorua** ere bada selaurua.
Harrisburgeko elizbarrutia

**Harrisburgeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1868ko martxoaren 3an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Harrisburgen dago. Egun apezpikua Timothy C. Senior da.

## Ordinarioak 
* Jeremiah F. Shanahan (1868-1886)
* Thomas McGovern (1888-1898)
* John W. Shanahan (1899-1916)
* Philip R. McDevitt (1916-1935)
* George L. Leech (1935-1971)
* Joseph Thomas Daley (1971-1983)
* William H. Keeler (1983-1989)
* Nicholas C. Dattilo (1990-2004)
* Kevin C. Rhoades (2004-2009)
* Joseph P. McFadden (2010-2013)
* Ronald William Gainer (2014-2023)
* Timothy C. Senior (2023-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Joseph T. Daley (1967-1971)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Lawrence Frederik Schott (1956-1963)
* Joseph Thomas Daley (1963-1967)
* William H. Keeler (1979-1983)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Solairu

**Solairua** eraikin bateko maila da. Bata bestearen gainean jarriz eraikin bat osatzen duten garaiera-zatietako bakoitza, bi forjaturen artekoa.

Solairuaren definizoan eraikinez gain, ibilgailuak ere sar daitezke, hala nola bi solairuko autobusen kasuan.

Solairuartea ere bada euskaraz, *mezzanine* ere deitua arkitekturan. Eta Lapurdi eta Nafarroa Behereko elizetako solairu edo galeriak ere badira, arkitektonikoki gehiago liratekeenak solairuarte.

## Zenbaketa 
Kalearen maila duen solairuari *beheko solairua* deritzo euskaraz  eta maila horretatik beherakoak  *sotoak* lirateke. Lehen solairua, kaletik maila bat gorago dago Euskal Herrian. Hala ere, munduko zenbait herrialdetan, hala nola AEBetan, beheko solairua lehen solairuaren sinonimoa da, eta horrek solairuen numerazio desberdinak eragiten ditu.thumb|AEBetan 5.a solairua izango litzateke, edo beste konbentzio batzuetan, hala niola Euskal Herrian, 4.a litzateke.|erdian|280x280pxSolairu hitzak eta bere zenbaketak, normalean, eraikinaren goi-aldea edo terraza salbuesten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pittsburgheko elizbarrutia

**Pittsburgheko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1843ko abuztuaren 11n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Pittsburghen dago. Egun apezpikua Mark Eckman da.

## Ordinarioak 
* Michael O'Connor (1843-1853)
* Michael O'Connor (1853-1860)
* Miquel Domènech Veciana (1860-1876)
* John Tuigg (1876-1889)
* Richard Phelan (1889-1904)
* Regis Canevin (1904-1921)
* Hugh Charles Boyle (1921-1950)
* John Dearden (1950-1958)
* John Wright (1959-1969)
* Vincent Leonard (1969-1983)
* Anthony Bevilacqua (1983-1987)
* Donald Wuerl (1988-2006)
* David Zubik (2007-2025)
* Mark Eckman (2025-)

## Apezpiku lagunkideak 
* John Baptist Byrne (1857)
* Richard Phelan (1885-1889)
* Regis Canevin (1903-1904)
* John Dearden (1948-1950)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Coleman Carroll (1953-1958)
* Vincent Leonard (1964-1969)
* John Bernard McDowell (1966-1996)
* Anthony G. Bosco (1970-1987)
* William J. Winter (1989-2005)
* Thomas Joseph Tobin (1992-1996)
* David Zubik (1997-2003)
* Paul J. Bradley (2004-2009)
* William J. Waltersheid (2011-)
* Mark Eckman (2021-2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahmoud Al-Zoubi

**Mahmoud Al-Zoubi** (Khirbet Ghazaleh, 1935 – Damasko, 2000ko maiatzaren 21a) siria politikaria izan zen. Siriako lehen ministroa izan zen 1987tik 2000ra.

Baath Alderdi Arabiar Sozialistako kide izan zen eta Hafez al-Assad presidenteak lehen ministro izendatu zuen 1987an. Bere agintaldian ezin izan zuen libera siriarraren balio-galera gelditu.

2000ko maiatzaren 10ean, Assadek Al-Zoubi kargutik kendu zuen, Airbus enpresaren hegazkinak erosteagatik komisioak jasotzea leporatu ondoren. Al-Zoubik bere buruaz beste egin zuen buruan tiro eginda 2000ko maiatzaren 21ean, baina zurrumurruak izan ziren eraila izan zela.
Far North Line

**Far North Line (**euskaraz: Iparralde Urruneko Trenbidea**)** Eskoziako Highland eremuan dagoen landa-trenbidea da, Invernessetik Thurso eta Wickeraino hedatzen dena. Izenak dioen bezala, Erresuma Batuko iparraldeko trenbiderik iparraldeena da. Linea osorik bide bakarrekoa da, tarteko geltoki batzuetan bakarrik igarotzen diren begiztak ditu trenek elkar gurutzatzea ahalbidetuz. Highlands eta iparraldeko Lowlands-eko beste trenbideak bezala, ez dago elektrifikatuta eta tren guztiak diesel bidez funtzionatzen dute.

## Ibilbidea 
Lineak Eskoziako Lur Garaietako hiririk handiena den Inverness hiria eta Britainia Handiko ipar-ekialdeko muturreko Wick eta Thurso herriak lotzen ditu.

Inverness iparraldean dagoen A9 errepide nagusia bezala, Far North Line-k, oro har, Morayko fiordoaren ekialderantz begira dagoen kostaldea jarraitzen du, hiru geltokiak kostaldean kokatuta daudela. Horrela, trenbideak errepideak lotzen dituen leku asko lotzen ditu.

Hiru errepide-zubi berri eraiki aurretik, beste leku askotara trenbideak eta errepideak zerbitzatzen zuten: Beaulyko fiordoaren gainetik (Inverness eta Black Isle artean), Cromartyko fiordoaren gainetik eta Dornocheko fiordoaren gainetik. Ondorioz, toki batzuetan trenbidea A9 autobide modernoaren ibilbidetik oso urrun dago barnealdean.

Trenbideak Tain eta Golspie artean barnealderantz egiten du bide luzea, Lairg zeharkatuz, inoiz A9an egon ez dena; eraikuntza garaian aurreikusi zen desbideratze honek Sutherland erdigunea merkataritzarako irekiko zuela. Helmsdaletik iparraldera desbideratze handi bat ere egiten du barnealderantz, Flow Country zeharkatuz, A9ak ere inoiz ez zuen herrialdetik igaro; desbideratze hori Caithness kostaldeko lurzoru txarrak baldintzatu zuen.

## Kanpo estekak
Scrantongo elizbarrutia

**Scrantongo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1868ko martxoaren 3an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Scrantonen dago. Egun apezpikua Joseph Bambera da.

## Ordinarioak 
* William O'Hara (1868-1899)
* Michael John Hoban (1899-1927)
* Thomas Charles O'Reilly (1927-1938)
* William Hafey (1938-1954)
* Jerome Hannan (1954-1965)
* J. Carroll McCormick (1966-1983)
* John O'Connor (1983-1984)
* James Timlin (1984-2003)
* Joseph Martino (2003-2009)
* Joseph Bambera (2010-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Michael Hoban (1896-1899)
* William Hafey (1937-1938)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Andrew Brennan (1923-1926)
* Martin John O'Connor (1942-1946)
* Henry Klonowski (1947-1973)
* James Timlin (1976-1984)
* Francis X. DiLorenzo (1988-1994)
* John Dougherty (1995-2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lubakietako sukar

**Lubakietako sukarra** Bartonella quintana bakterioak sortzen duen gaixotasun infekziosoa da, zoonosia dena. Zorrien bitartez kutsatzen da. I. Mundu Gerran (1914-1918) lubakietako soldaduen artean asko zabaldu zen, hortik izena. Iraganean ia milioi bat soldadu jo zituen . Gaur egun etxegabeak, higiene baldintza kaskarretan bizi direnak eta HIESa dutenak, batik bat, jotzen ditu. Gaitzak sukar itzulkorraren aldiak ditu ezaugarri nagusia.

## Etiologia eta patogenia 
Bartonella quintana bakterioarekin kutsatutako zorriek gaitza transmititzen dute, haien gorozkiak zaurien bitartez gorputzean sartzen direnean . Gorputzean sartuta, bakterio patogenoak zelula endotelialak eta eritrozitoak infektatzen ditu. 

## Sintoma klinikoak 
Gaixotasun honen inkubazio-epea luzea da: 3-35 egun, batez bestekoa bi aste ingurukoa izanik. Lehenengo sintomak sukar altua eta buruko mina dira. Sukarra itzulkorra da, desagertu ondoren berriz agertzen delako egun batzuk geroago. Hezurretako mina eta mialgiak, batez ere beheko gorputz-adarretan, ohikoak dira . Sukar itzulkorra sei aste iraun dezake, bost egunetako aldietan agertuz. Linfadenopatia eta larruazaleko exantema bat ez dira ezohikoak.

Bakteriemia agertzen da batzuetan. Honek gaitzaren bilakaera okertzen du, endokarditisa izanik konplikazio larriena. Halere, gaitz honen hilkortasun-tasa oso txikia da.

## Diagnostikoa eta tratamendua 
Sintomak oso orokorrak direnez, eta beste gaitz batzuekin (tifus, malaria, leptospirosia, errubeola edo Lyme gaitza, besteak beste) nahas daitekeenez, mikrobio eragilearen identifikazioa (hemokultiboan, PCR edo, batez ere, proba serologikoen bidez) garrantzi handikoa da.

Laborategiko hazkuntza-inguruneetan motel hazten denez, hemokultiboaren emaitzak luza daitezke.

Doxiziklina da antibiotikorik eraginkorrena Bartonella quintanaren aurka. Tratamendua lau eta sei aste bitartean luzatzen da. Horrekin batera, bigarren antibiotiko bat (gentamizina, eskuarki) ere ematen zaio pazienteari, lehenengo bi asteetan . Kloranfenikola eta eritromizina ordezko antibiotikoak dira, tetraziklinak onartzen ez dituzten gaixoengan erabiltzen direnak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Essavarri

**Essavarri** edo **Esauarri** Donemiliagako Goldean bi aldiz agertzen den toponimo bat da, gaur egungo grafiaz **Etxabarri** gisa idatziko genukeena. Biak Ganboa barruan agertzen dira, eta bata Etxabarri Ganboarekin identifikatu da, gaur egun Uribarri Ganboako urtegiaren uren azpian dagoena. 

Bestearen inguruan zalantza gehiago daude, Becerro Galicanoren edizio digitalaren kartografia egin zutenek Etxabarri Urtupiñarekin identifikatzen zuten mapa ondoko testuan, baina gero, mapan kokagunea markatzerakoan, 35. zenbakidun etiketa jartzerakoan, hautu bitxi bat egin zuten eta Etxebarri Urtupiñatik kilometro batzuk iparralderago jarri zuten etiketa, Gebara aldean, Ganboako merindadean sartzeko, eta ez Barrundian. Beraz Gebara inguru horretan *Essavarri* izeneko herri hustu bat egongo zela proposatzen zuten mapagileek etiketa hortxe kokatzerakoan (!?). 

Bestalde, Donemiliagako goldean "lekuz kanpo" aipatzen den *Eurtupiana* hura Urtupiñarekin lotu zuten, eta  *Eurtupiana* hura mapan kokatzerakoan Becerro Galicanoko edizio digitaleko mapagileek gaur egungo Urtupiaran inguruan kokatzen dute, Etxebarri Urtupiña herritik gertu, beste herri hustu bat (!), beraz, eta gaur egungo Etxabarri Urtupiñan ez zuten inolako etiketarik ezarri, ez *Essavarri* ezta *Eurtupiana* ere (!?). 

Donemiliagako goldean, *Eurtupiana* izeneko toponimoa agertzen da, nahiz eta "lekuz kanpo", Langrares barrutian, eta *Eurtupiana* hori ere (Etxabarri) Urtupiñarekin lotu dute adituek, edo Urtupiaran izeneko herriaren ondoko parajearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propargil kloruro

**Propargil kloruroa** konposatu organikoa da, HC≡CCH2Cl formula duena alkino halogenatuen klasekoa. Usain txarreko likido horixka da. Korrosiboa, narritagarria, toxikoa eta sukoia da.

## Sintesia 
Propargil kloruroa propargil alkohola fosforo trikloruroz tratatuz presta daiteke.

## Erabilera 
Propargil kloruroa koloratzaileak, fungizidak, intsektizidak, lurzoruaren desinfektatzaileak, esteroideak, hazkuntza-hormonak eta botika ekoizteko erabiltzen da. Galvanizaziorako korrosioaren inhibitzaileak eta distiratzaileak ekoizteko ere erabiltzen da.

## Erreferentziak
Kobre(I) azetiluro

**Kobre(I) azetiluroa** edo **kobre karburoa** konposatu kimikoa da, Cu2C2 formula duena. Iturrien arabera konposatu organiko, ez-organiko edo organometaliko moduan sailkatzen da. Heze denean hauts gorri-marroixka da, baina lehortzea solido kristalino bihurtzen da. Lehorra dagoenean oso lehergarria da.

## Sintesia 
Kobre(I) azetiluroa presta daiteke azetilenoa kobre(I) klorurozko disoluzio amoniakal bati erantsiz. Garrantzitsua da disoluzioak kobre-gatz monobalenteak soilik edukitzea kobre(II) azetiluroaren eraketa saihesteko, hau askoz ezegonkorragoa baita. Azetiluroa erantsi ondoren, kobre(I) azetiluroren hidratoa berehala prezipitatzen da prezipitatu marroi-gorrixka fin gisa.

C2H2 + 2 CuCl ->[NH4/H20] C2Cu2 H2O + 2 HCl

Kobre(I) azetiluro anhidroa sintetiza daiteke kobre(I) ioduroa potasio azetiluroarekin erreakzionaraziz amoniako likidoan -70 C-tan.

2 CuI + KHC2 + NH3 -> Cu2C2 + KI + NH4I

## Erabilera 
Kobre(I) azetiluroa sintesi organikoan baliatzen da, propargil alkohola sintetizatzeko esaterako. Lehergaia izanik ere, ez du horretan erabilgarritasunik oso sentikorra dela eta erraz leher daitekeelako. Kuriositate gisa, kobre(I) azetiluroa da lehergai bakarra gasik askatzen duena lehetzerakoan.

## Erreferentziak
Ongayo

'''''', Espainiako iparraldeko Suances udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 228 biztanle zituen.
San Martín de la Arenako itsasadarra

'*** edo **Suancesko itsasadarra**, iraganean **Requejadako itsasadarra*', Espainiako Kantabria erkidegoaren kostaldean dagoen, itsasadar edo estuario bat da, bertan Saja ibaiak urak Kantauri itsasoan isurtzen ditu.

Suances, Polanco eta Miengo udalerrien artean dago.
Bárcena de Cudón

'''''', Espainiako iparraldeko Miengo udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 406 biztanle zituen.
Andrea della Robbia

**Andrea della Robbia** (Florentzia, 1435eko urriaren 20a – *ibidem*, 1525eko abuztuaren 4a) Pizkundeko italiar eskultorea izan zen, zeramikan espezializatua.

Luca della Robbiaren iloba izan zen, eta osabarekin ikasi zuen zeramika beiraztatuaren teknika. Aplikazioaren eremua zabaldu zuen eta konketetan, iturrietan eta erretauletan erabili zuen.

Bere lan nabarmenetako bat Florentziako Ospitale degli Innocentiko tondoetako umeena izan zen. Ama Birjinaren eta haurraren irudiak ere ekoitzi zituen gremio eta partikularrentzat. Florentzian, Arezzon, La Spezian eta Pistolan bere lanak daude.

Giovanni della Robbia semeak tailerrarekin jarraitu zuen Andrea hil ondoren.

## Iruditegia 

Virgin Child Cherubim Della Robbia.jpg|*Birjina haurrarekin eta aingeruekin* (Louvre Museoa
A-della-Robbia-La-Verna.jpg|*Gurutziltzaketa*, Santuario della Verna
Andrea Della Robbia San Agustin Colección Carmen Thyssen-Bornemisza en depósito en el Museo Thyssen-Bornemisza ca 1490.jpg|*San Agustin* (ca 1490) Carmen Thyssen-Bornemiszaren bilduma
Andrea della robbia, gentildonna.JPG|*Neskaren erretratua (Andrea della Robbia)* (1465-1470), Museo del Bargello, Florentzia
Andrea della robbia, assunta e santi 02.JPG|*Maria Jasokundea* (1480-1485), Basilica dell'Osservanza, Siena.]]
Kobre(II) hidroxido

**Kobre(II) hidroxidoa** (Cu(OH)2), lehen **hidroxido kuprikoa** deitua, kobre hidroxido mota bat da. Urdin argia da eta solido gelatinoso bat da.

## Historia 
Hidroxido hori jada k.a. 5000 urte ingurutik ezagutzen zuten, baina ziurrenik alkimistak izan ziren fabrikatzen lehenak. Erraz egiten zuten, lixiba disoluzioak (sodio eta potasio hidroxidoak) kobre(II) sulfatoarekin nahastuz.

XVII. eta XVIII. mendeetan jada, industria-eskalan ekoizten zen, urdin berdexka eta Bremengo berdea bezalako pigmentuetan erabiltzeko.

## Presentzia naturan 
Kobre hidroxidoa kobrezko hainbat mineraletan aurkitzen da, batez ere azurita, malakita, antlerita eta brochantitan. Kobre(II) hidroxidoa nekez aurkitzen da konbinatu gabeko mineral batean, airearen karbono dioxidoarekin poliki-poliki erreakzionatzen duelako oinarrizko kobre karbonatoa sortuz.

## Sintesia 
Kobre hidroxidoa egin daiteke kobre(II) sulfatozko disoluzio diluitu bati sodio hidroxido kantitate txiki bat gehituz (CuSO4 • 5H2O). Produktu puruagoa lortzeko, amonio-kloruroa gehitzen zaio disoluzioari. Txandaka, kobre hidroxidoa egin daiteke ur-elektrolisi bidez, sodio bikarbonatoa izanda.

Brontzearen patina eta kobrezko beste aleazio batzuk Cu(OH)2 kobre hidroxidoaren eta CuCO3 kobre(II) karbonatoaren nahasketa 1:1 dira.

:2Cu{_{(s)}} + H2O{_{(g)}} + CO2{_{(g)}} + O2{_{(g)}} -> Cu(OH)2{_{(s)}} + CuCO3{_{(s)}} 

## Erabilerak 
Fungizida gisa erabiltzen dute, bordeletar salda eta nematizidaren alternatiba gisa. Baita zeramikako koloratzaile gisa ere.

Laborategiko erreaktibo gisa ere erabiltzen dute, katalizatzaile eta agente oxidatzaile gisa.

Latexarekin nahastuta, loreontzietan dauden landareen sustraien hazkundea kontrolatzeko eta hobetzeko erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Invernesseko portua

**Invernesseko portua** Eskoziako ekialdeko kostaldean dagoen portu bat da, Invernessen, Highland kontseiluaren eremuan, Ness ibaiaren bokalean. Eskoziako portu natural babestu eta sakonenetako bat da.    Portuaren jabetzakoa eta kudeaketa Inverness Harbour Trust da, 1847an Parlamentuko Legearen bidez sortua. Portuaren lehen aipamena 1249an egin zen historian.  

Portuak Eskandinaviarekin, EBrekin eta Erresuma Batuko gainerako herrialdeekin merkataritza egiten du. Manipulatzen diren salgaien artean daude petrolioa eta erregaia, haize-energia bihurgailuetarako turbinak,   egurra, enbor biribilak, oholak, egur txirbilak, ikatza, gatza, animalien pentsua, arrain izoztua, arrain-olioa  eta beste salgai batzuk. Azken hedapenari esker, portuak 50 m-ko luzera duten turbina-palen kargak kudeatu ditzake orain. Uzteko gune zabalak eta estalitako biltegiratze-instalazioak daude. Portuak sarbide erraza du A9 errepidera eta Eskoziako Lur Garaietako hiriburua den Inverness-eko barnealdera. Inverness geltokitik trenbide-sistemara ere sarbide erraza dago.  Azken urteotan urtean 800.000 tona inguruko karga eta 300 itsasontzi baino gehiago bisitatu dira portua.

Portuak lau kai nagusi ditu: Iparraldeko Longman, 150 m luze; Longman, 340 m luze; Iparraldeko Zitadela, 100 m luze; eta Hegoaldeko Zitadela (zisterna-amarratzea), 150 m luze.  Errepideko zisterna bidezko erregai-hornidura eman daiteke aldez aurretik hitzartuta.  Invernesseko Portuak itsasontzi txikiagoak kudeatu ditzakeen arren, itsasontzi handiagoak Invergordonera joaten dira normalean, Invernessetik 24 miliara dagoen ur sakoneko portua dena, Cromartyko fiordoan, eta bidaiarien atrakatzea eta lehorreratzea ahalbidetzen duena hornidura-ontzi baten beharrik gabe. 

Invernesseko portuaren ondoan Inverness Marina dago, belaontzien amarralekua eskaintzen duena.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ports.com, Port of Inverness
* British Ports Association, Inverness Harbour Trust
* Gazetteer for Scotland Inverness Harbour (Port of Inverness)
* Port of Inverness-Marine Traffic
* Port of Inverness-Port Directory
Milka Chulina

**Milka Jelisava Chulina Urbanich** (Ciudad Guayana, Venezuela, 1974ko urtarrilaren 6a) edertasun erregina ohia da, 1992an Miss Venezuela lehiaketa irabazi zuena eta hurrengo urteetan lehiaketa bera bultzatu zuena. Bigarren finalista geratu zen 1993ko Miss Unibertso edertasun lehiaketan.

## Bizitza 
Milka Chulina Ciudad Guyanan jaio zen, Bolibar estatuan, eta Maracayn hazi zen, Aragua estatuan. Nazioarteko Harremanetako ikasketak burutu zituen, Venezuelako Unibertsitate Zentralean, eta gero espezializazio bat egin zuen Frantzian.

2006 urtean Alejandro Ubieta Roque abokatuarekin ezkondu zen, eta bi alaba izan zituzten: Martina eta Amanda.

## Lan ibilbidea 
1992an Miss Venezuela edertasun-lehiaketa irabazi zuen, eta, gero, 1993 urtean Mexiko Hirian egin zen Miss Unibertso edertasun lehiaketako ediziora aurkeztu zen eta bigarren finalista izan zen. 

Venezuelara itzultzean animatzaile karrera hasi zuen Venevisión katean, hiru urtez animatzaile lan egin zuen *Sábado sensacional* saioan 1993 eta 1996 urteen artean. 1999 urtean *Aquí contigo* saioa gidatu zuen. Televen kanalean ere lan egin zuen, baita irratsaioren batean ere.

Origami Films izeneko publizitate eta produkzio enpresa sortu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Miss Venezuela lehiaketaren webgune ofiziala
* Milka Chulinaren webgune ofiziala
Drumossie Hotel

**Drumossie Hotel** Invernessetik bi kilometrora hego-ekialdera dagoen art déco estiloko konplexu turistiko eta konferentzia zentroa da.

## Historia 
Eraikina Carruthers May-ek diseinatu zuen  eta art déco estiloan eraiki zen errepideko etxe tradizional gisa 1930 inguruan  Bigarren Mundu Gerran, 14. RAF Taldearen egoitza izateko errekisatu zuten 1940ko ekainean.   Egoitza Raigmore House-ra joan zen gero, behin betiko kokapen batera, 1941ean  eta eraikina hotel erabilerara itzuli zen, eta 1970eko hamarkadarako "Royal Stuart Motor Hotel" izenarekin funtzionatzen zuen.  Duela gutxi "Drumossie Hotel" bezala ezagutzen zena, Shearings-ek kudeatu zuen 1990eko hamarkadan  baina geroztik Macdonald Hotels-ek eskuratu du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Molleda (Kantabria)

**Molleda**, Espainiako iparraldeko Val de San Vicente udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan. Deva ibaiak Asturias erkidegotik banatzen du.

2024an 163 biztanle zituen.
Muñorrodero

**Muñorrodero**, Espainiako iparraldeko Val de San Vicente udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 101 biztanle zituen.
San Pedro de Baheras

**San Pedro de Baheras**, Espainiako iparraldeko Val de San Vicente udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 54 biztanle zituen. Deva ibaiaren mendebaldeko bazterrean dago eta udalerrian mendebaldeen dagoen herria da.
Leptura nigroguttata

***Leptura nigroguttata*** *Leptura* generoko kakalardo moduko bat da, Cerambycidae familiakoa, Lepturini tribuan kategorizatua, Lepturinae azpifamiliakoa. Pic-ek deskribatu zuen zientifikoki 1927an. 15-20 mm. neurtzen du.

## Hedapena 
* Txinan, Tibeten, Laosen, Myanmarren eta Vietnamen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Rabia

**La Rabia**, Espainiako iparraldeko Comillas udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 19 biztanle zituen.
Eusko-estatubatuarrak Nevadan

Euskaldunek mende bat baino gehiago daramate Ipar Nevadan bizitzen eta milaka lagun dira. Euskal etorkinak XIX. mendearen erdian etorri ziren lehen aldiz Urre sukarraren garaian. Euskaldunak ere lotuta egon dira Nevadako eta inguruko estatuetako ardi-abeltzaintzarekin.

Eusko-estatubatuar kulturaren eragina bereziki nabarmena da Winnemucca herrian. Bertoko euskal etorkinek Martin hotela eta Winnemucca hotela sortu zituzten, biak euskal artzainekin lotuta.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* Douglass, William & Jon Bilbao. *Amerikanuak: Basques in the New World.* (University of Nevada Press, 1975).
* Saitua, Iker. ''Basque Immigrants and Nevada's Sheep Industry: Geopolitics and the Making of an Agricultural Workforce, 1880–1954'' (2019) excerpt

## Kanpo estekak 
*The Basques in Nevada
Naxi idazkera

Txina hego-mendebaldeko naxi hizkuntza *geba* idazkera silabikoan idatz daiteke. *Dongba* izeneko sinbolo piktografikoen tradizio naxi bat ere badago; batzuetan, argitzeko helburuaz, *geba*z glosa daiteke, *dongba* testu bat bere egileak bakarrik uler baitezake.

XX. mendetik aurrera, alfabeto latindar bat garatu zen hizkuntza hartarako.

## Kanpo estekak 
* Dr. Richard S. Cook, Naxi Pictographic eta Syllabographic Scripts: Naxiren Unicode kodeketa bati buruzko ikerketa oharrak
* Naxi Eskuizkribu bilduma Kongresuko Liburutegian
* Naxi gidoiak Omniglot-en
* *NZD185*: *Romance and Love-Related Ceremonies*en Munduko Liburutegi Digitalaren aurkezpena. Kongresuko Liburutegia. Iturri nagusia XIX. eta XX. mendeetako naxi herriaren eskuizkribuak dira, Yunnan probintzian, Txinan; munduan, oraindik ere han bakarrik erabiltzen den idazkera piktografikoko sistema da.
Eusko-estatubatuarrak Oregonen

, Jordan Valleyn dagoen pilotalekua.]]
1880ko hamarkadan iritsi ziren Oregonera lehen euskal etorkinak. Gehienak Kaliforniatik eta Nevadatik iparraldera joandako artzainak ziren. Euskal kokaguneen artean, Arock eta Jordan Valley zeuden, Malheur konderrian, eta kopuru txikiago bat Harney konderrian. Euskal migrazioak 1920ko eta 1930eko hamarkadetan jo zuen goia, eta 1940ko hamarkadan hasi zen gainbehera. XX. mendearen amaieran, euskal herritarrak joan egin ziren, eta gaur egun asko Oregon ekialdean eta Portland metropoli-eremuan bizi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kordobako erromatar tenplua

**Kordobako tenplu erromatarra** Kordoba hirian dago, Espainian, eta 1951n aurkitu zuten, udaletxea handitu zutenean. Claudio Marcelo eta Kapitular kaleek osatzen duten angeluan kokatuta dago. Ez da hiriak izan zuen tenplu bakarra, baina bai, seguruenik, guztietan garrantzitsuena, baita indusketa arkeologikoagatik ezagutzen den bakarra ere. Tenplu pseudoperipteroa da, arkupekoa eta korintoar ordenekoa, 32 metro luze eta 16 metro zabal.

2007ko maiatzaren 29an, Andaluziako Juntako Gobernu Kontseiluak Kultura Intereseko Ondasuna izendatu zuen multzoa. Hainbat urtez zaharberritze eta irisgarritasun lanak egin ondoren, tenplua 2025eko ekainaren 19an ireki zen.

## Historia 
Eraikuntza Klaudio (41-54) enperadorearen agintaldian hasi zen, eta berrogei bat urte geroago amaitu zen, Domiziano (81-96) enperadorearen erregealdian. Une horretan, Aqua Nova Domitiana Augusta ubidearen bidez ura eman zitzaion. Aldaketa batzuk izan zituen II. mendean, egungo Santa Ana komentuaren ingurura lekualdatzen den foro kolonialaren kokapen aldaketarekin bat datozela diruditen erreformak. Lehenik eta behin, erromatar zirkua alde batera utzi eta harrobi gisa erabili zuten, eta zimenduetaraino suntsitu zuten. Halaber, tarteko plazako zoladura guztia desegin zuten; tenpluak eta plazak, berriz, IV. mendeko lehen urteetara arte iraun zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Multzoaren fitxa Simulacra Romae webgunean, multzoaren birsorkuntzekin eta planimetriarekin
Basque (Oregon)

**Basque** Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Malheur konderrian dago, Oregon estatuan.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

Euskal migratzaileak, asko atzainak, Oregongo hego-ekialdeko leku urrunetan bizi izan ziren 1880ko eta 1930eko hamarkaden artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oregongo Portlandeko artxidiozesia

**Oregongo Portlandeko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar artxidiozesia da. 1843ko abenduaren 1ean ezarri zen Oregongo Lurraldeko bikariotza apostoliko gisa, 1846ko uztailaren 24an Oregon Cityko artxidiozesi egin zen eta 1928ko irailaren 26an gaur egungo izena hartu zuen. Artzapezpikuaren egoitza Portlanden dago. Egun artzapezpikua Alexander Sample da.

## Ordinarioak 
### Oregongo Lurraldeko bikario apostolikoa 
* François Norbert Blanchet (1843-1846)

### Oregon Cityko artzapezpikuak 
* François Norbert Blanchet (1846-1880)
* Charles John Seghers (1880-1884)
* William Hickley Gross (1885-1898)
* Alexander Christie (1899-1925)
* Edward Howard (1926-1928)

### Oregongo Portlandeko artzapezpikuak 
* Edward Howard (1928-1966)
* Robert Joseph Dwyer (1966-1974)
* Cornelius Michael Power (1974-1986)
* William Levada (1986-1995)
* Francis George (1996-1997)
* John George Vlazny (1997-2013)
* Alexander Sample (2013-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Charles John Seghers (1878-1880)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Paul E. Waldschmidt (1977-1990)
* Kenneth Steiner (1977-2011)
* Peter Leslie Smith (2014-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakerko elizbarrutia

**Bakerko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1903ko ekainaren 19an ezarri zen Baker Cityko elizbarruti gisa eta 1952ko otsailaren 16an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Baker Cityn dago. Egun apezpikua Thomas J. Hennen da.

## Ordinarioak 
### Baker Cityko apezpikuak 
* Charles Joseph O'Reilly (1903-1918)
* Joseph Francis McGrath (1918-1950)
* Francis Peter Leipzig (1950-1952)

### Bakerko apezpikuak 
* Francis Peter Leipzig (1952-1971)
* Thomas Joseph Connolly (1971-1999)
* Robert F. Vasa (1999-2011)
* Liam Cary (2012-2025)
* Thomas J. Hennen (2025-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Leo Fabian Fahey (1948-1950)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Concha (Kantabria)

**Concha**, Espainiako iparraldeko Ruiloba udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 20 biztanle zituen.
Boiseko elizbarrutia

**Boiseko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1868ko martxoaren 3an ezarri zen Idaho eta Montanako bikariotza apostoliko gisa, 1883ko martxoaren 5ean Idahoko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1893ko abuztuaren 25ean elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Boisen dago. Egun apezpikua Peter F. Christensen da.

## Ordinarioak 
### Idaho eta Montanako bikario apostolikoa 
* Louis Aloysius Lootens (1868-1876)

### Idahoko bikario apostolikoa 
* Alphonse Joseph Glorieux (1885-1893)

### Boiseko apezpikuak 
* Alphonse Joseph Glorieux (1893-1917)
* Daniel Mary Gorman (1918-1927)
* Edward Kelly (1927-1956)
* James Joseph Byrne (1956-1962)
* Sylvester William Treinen (1962-1988)
* Tod Brown (1988-1998)
* Michael Patrick Driscoll (1999-2014)
* Peter F. Christensen (2014-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vispieres

**Vispieres**, Espainiako iparraldeko Santillana del Mar udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 340 biztanle zituen.
Great Falls-Billingseko elizbarrutia

**Great Falls-Billingseko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1904ko maiatzaren 18an ezarri zen Great Fallseko elizbarruti gisa eta 1980ko otsailaren 14an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Great Fallsen dago. Egun apezpikua Jeffrey M. Fleming da.

## Ordinarioak 
### Great Fallseko apezpikuak 
* Mathias Clement Lenihan (1904-1930)
* Edwin Vincent O'Hara (1930-1939)
* William Joseph Condon (1939-1967)
* Eldon Bernard Schuster (1967-1977)
* Thomas Joseph Murphy (1978-1980)

### Great Falls-Billingseko apezpikuak 
* Thomas Joseph Murphy (1980-1987)
* Anthony Michael Milone (1987-2006)
* Michael William Warfel (2007-2023)
* Jeffrey M. Fleming (2023-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Jeffrey Michael Fleming (2022-2023)

## Apezpiku laguntzailea 
* Eldon Bernard Schuster (1961-1967)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sheep Ranch Fortified House

**Sheep Ranch Fortified House** (), Oregongo Arocketik gertu dagoen eraikin historikoa da, 1863an eraikia. **McWilliams House** () bezala ere ezaguna, McWilliams abizena zuen gizon batek eraiki zuen. Arrantxo, diligentzia-geldtoki eta gotorlekua izan zen.

1974tik aurrera Ameriketako Estatu Batuetako Leku Historikoen Erregistroan dago.

1914an erosi zuen Pascual Eiguren euskal etorkinak, eta haren familiak 1974an jarraitu zuen haren jabe izaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helenako elizbarrutia

**Helenako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1883ko martxoaren 5ean ezarri zen Montanako bikariotza apostoliko gisa eta 1884ko martxoaren 7an elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Helenan dago. Egun apezpikua Austin Vetter da.

## Ordinarioak 
### Montanako bikario apostolikoa 
* Jean-Baptiste Brondel (1883-1884)

### Helenako apezpikuak 
* Jean-Baptiste Brondel (1884-1903)
* John Patrick Carroll (1904-1925)
* George Joseph Finnigan (1927-1932)
* Ralph Leo Hayes (1933-1935)
* Joseph Michael Gilmore (1935-1962)
* Raymond Hunthausen (1962-1975)
* Elden Francis Curtiss (1976-1993)
* Alexander Joseph Brunett (1994-1997)
* Robert C. Morlino (1999-2003)
* George Leo Thomas (2004-2018)
* Austin Vetter (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morteo

**Morteo**, Espainiako iparraldeko Santillana del Mar udalerrian zegoen antzinako herri bat izan zen, Kantabria erkidegoan.

Ubiarco eta Arroyo herrien artean zegoen.
Barcenilla (Piélagos)

**Barcenillas**, Espainiako iparraldeko Piélagos udalerrian dagoen herri bat da, Kantabria erkidegoan.

2024an 455 biztanle zituen.
Salcedo de Piélagos

**Salcedo de Piélagos**, Espainiako iparraldeko Vioño de Piélagos herrian dagoen auzo bat da, Kantabriako Piélagos udalerrian.