open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cryogeniar

**Cryogeniarra** (grezierazko κρύος/cryos, izotza eta γένεσις/genesis, jatorria) denbora eskala geologikoaren banaketa bat da, Aro Neoproterozoikoaren bigarren garai geologikoa. Duela 850 milioi urte hasi eta duela 630 +5/-30 milioi urte amaitu zen. Bere hasiera kronometrikoki ezartzen da, bere amaiera estratigrafiaren arabera ezartzen den bitartean.

Bere izena tropikoko latitudeetan aurkitutako glaziar metaketengatik jasotzen du, karbonatozko sedimentuek jarraituak. Glaziarrak pultsu erritmiko sail bat jarraituz hedatu eta atzeratu ziren, beharbada ekuatorera ere iritsiz. Oro har, mundu mailako bi glaziazio handi behintzat kontutan hartu behar dira. Sturtian glaziazioa (duela 760 milioi eta 700 milioi urte bitartean gertatutakoa) eta Marinoan/Varanger glaziazioa, (duela 635 milioi urte inguru gertatutakoa) Lurraren historian ezagutu diren handienak dira eta, beharbada, planeta osoa estali zuten. Amaierako glaziazio bat duela 582 milioi urte gertatu zen, Garai Ediakarikoan.

Tilitazko metaketa glazialak Cryogeniarrean latitude baxuetan zeuden tokietan ere gertatu ziren, Elur bola lur deritzonean planetako ozeanoen izoztearen hipotesia eragin zuen fenomenoa. Teoria honek, Kirshivink doktoreak proposatu zuena eta gaur egun Berkeleyko Unibertsitateko Paul F. Hoffmanek defendatzen duena, eztabaida handi bat sortu du, Lurra, ekuatoreraino, kilometro 1eko sendoera izatera iristen ziren glaziarrez estalia egon zela esaten bait du. Desadostasun nagusia glaziazio horiek benetan mundu mailakoak ala tokiko gertaerak izan ote ziren da.

Cryogeniarrean, Rodinia superkontinentea zatitu eta Pannotia superkontinentea sortzen hasi zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Geologia historiko
* Lurraren historia
* Elur bola lur
* Marinoar glaziazioa

## Kanpo estekak
The Conqueror

***The Conqueror*** (euskaraz *Konkistatzailea*) Howard Hughesek 1956an ekoitzitako film bat izan zen, John Wayne Genghis Khan buruzagi mongolaren paperean eta Susan Hayward Bortai printzesarenean. Agnes Moorehead, Pedro Armendáriz, William Conrad, Jefe Tahachee eta beste hainbat aktorek ere parte hartu zuen filman.

Aktore ezagunak izan bazituen ere, porrot komertziala izan zen, eta filma 1950eko hamarkadako okerrenetakotzat jo zuten. Wayne bere karreraren une gorenetako batean zegoen eta, argudioa irakurri bezain pronto, eginahalak egin zituen papera lortzeko. Gerora pertsonaia beretzako egokia ez zela pentsatu bada ere, John Waynek ez zuen horrela uste, baina, hala ere, *The Conqueror* film txarrenen artean agertu zen *The Golden Turkey Awards* bilduman.

Pentsatu izan da Howard Hughes ez zegoela horrelako film bat ekoizteaz oso harro eta bada kopia guztiak 12 milioi dolar ordainduta erosi zituela esan duena ere. Gauza da 1974ra arte ez zutela telebistan bota. Baina, *Ice Station Zebra* filmarekin batera, Hughesek behin eta berriro ikusten omen zuen bere bizitzaren azken urteetan.

Filma egiteko Utah basamortuko St. George inguruko lokalizazioak erabili zituzten, AEBetako gobernuak 50eko hamarkadan arma nuklearrak probatzen zituen Nevadako froga-esparrutik gertu.

Han aritu zirenentzako ez zen lanerako toki samurra izan eta Hughesek 60 tona lur bidali behar izan zituen estudio batera, filmazioari amaiera emateko. Bai aktore, zuzendari eta filmazio-ekipoak bazuten froga nuklearren berri, baina oraindik ez zegoen ondo ikertuta hauts erradiaktiboa eta minbiziaren arteko erlazioa. Gauza da, 150 km-ra, Yucca Flat izeneko paramoan, NTS (Nevada Test Site) zegoela eta, 1951tik 1992ra bitarteko epean, 100 bat bonba atomiko eta hidrogeno bonba leherrarazi zituztela han. Haizeak Yucca Flatetik Snow Canyon aldera egiten zuen bultza eta han depositatzen zituen iodo, estrontzio eta plutonio erradioaktiboak.

Minbiziak parte hartu zuten aktoreetako asko hil zituen. Filma bukatu eta 8 hilabetera buruko tumor batek hil zuen Victor Young musikagilea eta linfoma no Hodking deritzonak hil zuen Dick Powell zuzendaria. Biriketako tumoreak hil zuen Agnes Moorehead eta buruko minbiziak Susan Hayward.
Pedro Armendárizi giltzurrunetako minbizia diagnostikatu zioten eta, 4 urte geroago, terminala zela jakin zuenean, bere buruaz beste egin zuen. Marion Michael Morrisonek, mundu guztiak Wayne deitzen zionak, minbizia izan zuen urdailean eta pankrean... eta horrela jarraitu zuen zerrenda luze batek.

Beste faktore batzuk ere izan ziren tartean -Wayne, Moorehead bezala, erretzaile porrokatua zen- eta erradiazioak eragindako minbiziak ez du hain inkubazio-periodo luzea izaten, baina filmean parte hartu zuten 220 kideetatik 91k minbiziren bat garatu zuten 1981 inguruan eta 46, jada, hilik zeuden. Baina kausa-ondorioa ez dago garbi.

*The Conqueror* filmak ez zuen takila erakarri; zailtasunez berreskuratu zuen eginiko inbertsioa eta oso kritika txarrak jaso zituen. Howard Hughesek ekoiztu zuen azkena izan zen eta RKOrena ere bai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1813ko Donostiako setioa (margolana)

**1813ko Donostiako setioa** margolana Donostiako San Telmo museoan dago. XIX. mendeko egile ezezagun batena da eta 1813an gertatu zen Donostiako setioa deskribatzen du.

Iberiar Penintsulako Gerra garaian gertatu zen Donostiako setioa, bukaeran armada frantsesa erretiratan atzera etortzen zenean, 1813ko uztailaren 7 eta Irailaren 8 artean hain zuzen ere. Setioa hiriaren arpilatzeaz eta errausteaz amaitu zen. Ingeles-portugaldar armadak, tartean ofizialek ere, astebete eman zuten hiria arpilatzen eta erretzen. Hilketa, bortxaketa, lapurreta eta kalte ugari egin zituzten. Hiriak zituen 600 etxeetatik 36 bakarrik geratu ziren zutik (udaletxeari eta kontsulatuei ere su eman zieten); 1.000tik gora donostiar tiroz edo baionetaz erail zituzten; tropek eta beren ofizialek emakumeak —zahar nahiz neskatoak ere— sistematikoki bortxatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herkules Calpe eta Abyla mendiak banatzen

***Herkules Calpe eta Abyla mendiak banatzen*** () Francisco de Zurbarán margolariak 1634 urtean egindako margolana da, Pradoko Museoko 26. aretoan dagoena, Madrilen. Palacio del Buen Retiro jauregiko Errege Bildumaren parte da.

## Deskribapena 
Margolan honetan Herkules greziar heroia ageri da bi labar banatzen. Zutik dago, biluzik, gorputza aurrerantz makurturik eta eskuetan metalezko pieza bana dituela, banatu nahi dituen arrokei itsatsita daudenak. Atzean itsasoa ere ikusten da harkaitz bien artean.

## Gaia 
Palacio del Buen Retiro jauregiko "Erresumen Aretoa" dekoratzeko serie mitologiko bat egiteko eskatu zioten Zurbarani eta honek Herkulesen hamabi lanak margotu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Cristobal uhartearen berreskurapena

***San Cristobal uhartearen berreskurapena*** (gazteleraz: *Recuperación de la isla de San Cristóbal*) Félix Castelo margolariak 1634 urtean egindako margolana da, Pradoko Museoko 26. aretoan dagoena, Madrilen.

## Deskribapena 
Margolan honetan Fadrique de Toledo kondea ageri da lehen planoan bere ofizialetako bati (agian Pedro de Osorio) aginduak ematen, eta atzean espainiar armadako itsasontzia eta tropak San Cristobal uhartea erasotzen. Gotorleku bat sutan ere ikusten da.

## Gaia 
Palacio del Buen Retiro jauregiko "Erresumen Aretoa" dekoratzeko hainbat margolariri artelanak eskatu zizkioten eta Félix Castelok San Cristobal uhartearen berreskurapena margotzeko eskatu zioten.

1629an izandako San Cristobal uharteko borroka erakusten du. Ingeles eta frantsesen eskutan zeuden *San Cristóbal* eta *Nieves* uharteak (gaur egun Saint Kitts eta Nevis) berreskuratu zituen Espainiak, 1630ko Madrilgo Itunean itzuli behar izan bazituen ere.

San Cristobalgo borrokan Fadrique de Toledo Osorio almirantzea Nieves uhartera iritsi zen eta bertan aingura botata zeuden hainbat itsasontzi ingeles suntsitu zituen. Ondoren soldaduak lehorreratu ziren bertako babes egitura apurrak botazteko eta kolonoak preso hartzeko. San Cristobal uhartera jo zuten hurrena eta uharteari su eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kongoko kratoia

[thumb|[Mesoproterozoikoko kratoiaren gutxi gora-beherako kokapena (1,3 Ga baino handiagoak) Hegoamerika eta Afrika artean.]]
**Kongoko kratoia** beste laurekin batera (Kaapvaaleko kratoia, Zimbabueko kratoia, Tanzaniako kratoia eta Afrika mendebaldeko kratoia) egungo Afrika kontinentea sortu zuen antzinako kratoi bat da. Kratoi hauek, gutxi gora-behera, duela 3600 milioi eta 2000 milioi urte artean eratu ziren, ordutik tektonikoki egonkorrak direlarik. Kratoi guzti hauek duela 2000 milioi eta 300 milioi urte artean eratutako tolestutako gerriko gazteagoez mugatuak daude.

Kongoko kratoiak Afrikako erdi hegoaldearen zati handi bat hartzen du, Kongoko Errepublika Demokratikoko Kasai lurraldetik Sudan eta Angolaraino hedatuz. Gabon, Kamerun eta Ertafrikako Errepublikaren zatiak hartzen ditu. Zati txiki bat Zambian hedatzen da, non Bangweulu Blokea bezala ezagutzen den.

Glaziar jatorriko estratuak dituen karbonatoz estalia izan zen.

## Ikus, gainera 
* Superkontinente

## Kanpo estekak
Ametsa (Detaille)

***Ametsa*** () 1888. urtean  Jean-Baptiste Édouard Detaille egindako margolana da.  Gaur egun, Louvre-Lens Museoa-n dago,  Parisko Orsay Museoak maileguan utzita. 

## Deskribapena eta gaia 
Ametsa, militar margoa da,  Édouard Detaille-ren espezialitateetako bat.  Frantziako soldadu talde bat  kanpamendu batean lotan adierazten du pinturak.  Zehazki, soldadugaiak dira  Frantziako Hirugarren Errepublika garaian udako maniobrak egiten, ziurrenik, Txanpaina-n. Euren aurrekoen loriarekin eta 1870. urteko franco-prusiar gerra-ren mendekua lortzearekin amets egiten dute.  

Mota honetako pintura garaiko boulangista giroaren barnean kokatzen da, Frantzia garailearen eta batuaren oroimina adierazten du, eta Napoleonen kondairaren oinarrietako bat azaleratzen du, zeren   Frantzia mitiko baten gogora ekarri nahi duten irudi edo elementu guztiak biltzen ditu.  Egileak honela, "jarrera politiko zuzena" erakusten du, Georges Boulanger-ekiko bere babesa eta armadarekiko ospakizuna adieraziaz.

## Erosketa, erakusketa eta mantentzea 
Frantziako gobernuak 1888-an erosi zuen, Musée d ' orsay, gorde zen eta lehenengo Luxenburgo museoa-ren bildumaren parte izan zen 1889-1926 bitartean, ondoren Armadaren museoa-ren parte (1926-1986)  eta  azkenik Louvre museoa  iritsi zen 1986an.

Pintura Parisko Artista frantsesen Aretoan izan zen ikusgai 1888an, egilea bertan medallista izan baitzen, Parisko Erakusketa Unibertsalan eta 1915eko San Franciscoko Erakusketa Unibertsalan ere. Margolana, hainbat komunikabideetan erreproduzitu zen Lehen Mundu Gerra eta gero, Louvre-Lens museoa-n dago egun ikusgai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Juan de Puerto Ricoren berreskurapena Juan de Haro gobernadorearen eskutik

***San Juan de Puerto Ricoren berreskurapena Juan de Haro gobernadorearen eskutik*** (gazteleraz: *La recuperación de la isla de Puerto Rico por el gobernador de la isla, Juan de Haro*) Eugenio Cajés margolariak 1634 eta 1635 urteen artean egindako margolana da, Pradoko Museoan dagoena, Madrilen.

## Deskribapena 
Lehen planoan Juan de Haro ageri da eta berarekin dagoena Juan de Amezketa dela uste da. Atzean espainiarren tropak agertzen dira herbeheretarrak itsasorantz bidaltzen eta etsaien itsasontziak ere bai.

## Gaia 
Palacio del Buen Retiro jauregiko "Erresumen Aretoa" dekoratzeko hainbat margolariri artelanak eskatu zizkioten eta Eugenio Cajések San Cristobal uhartearen berreskurapena margotzeko eskatu zioten.

1625ean Balduino Enrique (Boudewijn Hendrickszoon) almirante herbeheretarrak 17 itsasontzirekin San Juan de Puerto Rico erasotu eta okupatu zuen eta Juan de Haro gobernadoreak San Felipe gotorlekuan bilatu zuen babesa. 28 egunetako setioa jasan ondoren Juan de Amezqueeta almirantearen ekinez holandar okupatzaileak bidali egin zituzten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lehenengo meza Kabilian

.

***Lehenengo meza Kabilian*** () Horace Vernet (1789-1863) frantziar margolariaren olio-pintura da.Lausanako Arte Ederretako Museo Kantonalaren (MCBA) bidumakoa da, Edgar Kaufmann jr. en 1959. urtean egindako dohaintza bati esker.

## Ezaugarriak 
Irudi honek kristautasunaren hedapenarekin zerikusia du eta erakusten du erlijioa nola izan den estrategikoki erabilia mendebaldeko inperialismoa legitimatzeko. Agertzen den ospakizuna hego-ekialdeko Algerian 1853ko ekainaren 14ean ospatu zen, Algeriara iritsi ziren hogeigarren urteurrena ospatzeko. Artelan hau helburu propagandistarekin margotu zen Parisen eta Bigarren Inperioren aldeko ikuspuntua indartu nahi zuen. Afrikako erreferentziak ia ez dira agertzen. Margolariak berak parte hartu zuen ospakizunean eta lurralde fedegabe batean Jainko kristauaren goraipamen horretan hunkitua sentitu omen zen.

## Erakusketak 
- "L'Orientalisme en Europe: de Delacroix à Matisse" du 28 mai au 28 août 2011. La Vieille Charité Marsella
-“1516-2016: Bake-itunak. Tratatos de paz. Traités de paix. Peace Treaties. 2016/6/18-2016/10/2. San Telmo Museoa. Koldo Mitxelena Kulturunea. Donostia.

## Bibliografia 
* "L'Orientalisme en Europe: de Delacroix à Matisse" du 28 mai au 28 août 2011. Centre de La Vieille Charité. Marsella. Hazan: Paris, 2010. Erakusketaren katalogoa.

* “1516-2016: Bake-itunak. Tratatos de paz. Traités de paix. Peace Treaties. 2016/6/18-2016/10/2. San Telmo Museoa. Koldo Mitxelena Kulturunea. Donostia. Donostia / San Sebastián 2016: Donostia, 2016. Erakusketaren katalogoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Lausanako Arte Ederretako Museo Kantonalaren webgune ofiziala
*  http://www.cdha.fr/premiere-messe-en-kabylie Argeliako Historiari buruzko Dokumentaziogunea (CDHA)
Harmailako ehizaldia Aranjuezen

***Harmailako ehizaldia Aranjuezen*** (gazteleraz: *Cacería del tabladillo en Aranjuez*) Juan Bautista Martínez del Mazo margolariak 1640 inguruan egindako margolana da, Pradoko Museoan dagoena, Madrilen.

## Deskribapena 
Madrilgo Errege Alcazarreko 1666ko inbentarioan aipatzen da. Elisabet Farnesiok 1714an El Pardoko Errege Jauregira eraman zuen baina 1734an itzuli zuten Alcazarrera. Espainiako Independentzia Gerran Josef Bonapartek Frantziara eraman zuen baina porrot ekonomikoan sartu eta Lord Ashburtoni saldu zion. Ondorengo urteetan Alemania eta Hungaria aldean izan zuten koadroa.

Gorteko eszena bat ageri da bertan. Harmaila batean Elisabet Borboikoa, bere damak eta hiru monja daude eta azpian erregea, anaia Fernando eta zerbitzariak txakurrekin ehizan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sainte-Victoire mendia (Paul Cézanne)

***Sainte-Victoire Mendia*** olio-pintura serie bat da, Paul Cézanne artista frantziarrak berer bizitzaren bukaeran egina.

## Deskribapena 
Sainte-Victoire mendia Frantzia hegoaldean dago, Aix-en-Provence inguruan. Cézannek 1902tik 1906ra egindako pintura-serie baten gaia izan zen mendi hori. Hamaika olio-pintura eta akuarela ugari biltzen ditu. Artelan hauetan Cézannek Aix eta Marsella arteko trenbideko zubia irudikatzen zuen, Arc ibaiaren ibarrean.

## Asmoa 
1897an Cézannek ama galdu zuen, eta galera mingarri horrek krisi larria eragin zion artistari. Ordurako, artista diabetesak jota zegoen eta horrek hainbat eragozpen eta estutasun eragiten zizkion. Bada, amaren heriotza dela eta, suminkor eta bakartiagoa egi zen, baian naturarekiko bere interesean sakontzen jarraitu zuen, forma soildu eta gauzak bere funtsera biluzteko.

Sainte-Victoire mendiaren seriean, koloreen joko psikologikoarekin batera, espazio-sakonera lortu nahi du. Kolore beroekin, urrun dagoen gai nagusia erakarri nahi dio ikusleari eta, kontrako aldean, hurbil dauden kolore hotzeko elementuak urrundu nahi dizkio. Emozio unibertsala besteak beste koloreetara biltzen zuen.

## Kanpo estekak 
* WebMuseum: Cézanne, Paul: The Mont Sainte-Victoire and Bibemus saga
* Mont Sainte-Victoire (1902)

## Erreferentziak 
## Iturriak
Olduvai aldia

**Olduvai aldia,** **Olduwai aldia** **edo Olduwai kultura** Behe Paleolitoaren barnean kokatua dagoen lehendabiziko gizakien industria litikoaren aldia da, duela 2,6 eta 1,7 miloi urte bitartean hedatu zena. Antzinako homininoek garatu zuten Afrikan, hegoaldeko Asian, Ekialde Ertainean eta Europan. Izena Tanzaniako Olduwaiko zintzurratik datorkio, non Louis Leakey arkeologoak 1930eko hamarkadan lehenengo olduwaiar tresna litikoak topatu zituen.

Oldowaiar tresnak sortu eta erabili zituen lehenengo homininoa ezezaguna da. Badaude *Australopithecus garhi* izan zela esaten duenak. Edonola ere, lehendabiziko *Homo* generoko espezieek- *H. habilis* edota *H. ergaster*- erabili zituzten. Lehenengo *Homo erectus*ek olduwaiar teknologia ezagutu zuten eta acheulear arora eraman zuten.
[alt=|erdian|thumb|Olduvai adliko alde bakarrean landutako [Chopper (arkeologia)|chopperrra. Henri Breuilen bilduma, Tolosako Museoan.]]
Hona hemen aztarnategi nagusiak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaapvaaleko kratoia

[thumb|Kaapvaaleko kratoiaren kokapena. [Hegoafrika.]]
**Kaapvaaleko kratoia** (nagusiki Hegoafrikako Limpopo probintzia hartzen duena) Mendebaldeko Australiako Pilbarako kratoiarekin batera, duela 2500 eta 3600 milioi urte bitarteko lurrazaletik geratzen den bi toki bakarretako bat da. Bi kratoi horien arteko antzekotasunak erregistro geologikoari dagokionez, bereziki eoi arkaiko berantiarreko sekuentziei dagokienez, biak, behinola, Vaalbara superkontinentearen zati izan zirela iradokitzen dute.

Kaapvalleko kratoiak 1,2 milioi kilometro karratuko hedadura du. Iparraldetik Zimbabueko kratoiarekin lotuta dago Limpopoko gerrikoaren bidez. Hegoaldetik eta mendebaldetik Proterozoikoko orogenoak ditu, ekialdetik Lebombo monoklinala duen bitartean, Gondwana superkontinentearen zatiketarekin lotutako jurasikoko harkaitz igneoak dituena. Kaapvaaleko kratoia duela 3700 eta 2600 milioi urte bitartean egonkortu zen, magmatismo eta ziklo sedimentarioaren lehen etapetan lurrazal kontinentala egonkortu eta sendotu zuten granitozko batolitoen eraketen bidez.

## Kanpo estekak
Zefeida izar aldakor

**Zefeida izar aldakor** bat erradialki pultsatzen duen izar mota bat da, tenperatura zein diametroa aldatuz dizdira aldaketak periodo eta zabaltasun egonkor eta erregularrekin eragiteko.

Euren argitasuna eta pultsazio periodoaren arteko harreman zuzen batek Zefeidentzat galaxian eta galaxiatik kanpo distantziak ezartzeko adierazle garrantzitsu bezala duten egoera ziurtatzen dute.

Zefeida izena Delta Cephei izarretik dator, Cepheus konstelazioko izarra, 1784an John Goodrickek aurkitu zuena eta aurkitutako mota honetako lehen izarra dena.

## Zefeida klasikorik dizdiratsuenak 
Jarraian ikusten den taulan euren gehienezko itxurazko magnitudearen arabera sailkatutako zefeida klasikorik dizdiratsuenak agertzen dira.

## Kanpo estekak
Olduwaiko arroila

**Olduwaiko arroila** Tanzaniako arroila eta historiaurreko aztarnategia da, Victoria aintziraren hego-ekialdean dagoena. Lurrazaletik 100 metrotarainoko sakoneran aurkitu dira aztarnak, bost geruzatan. Hominidoen aztarna fosilak eta harrizko lanabesak aurkitu dira besteak beste Olduwain.

Aztarnategi paleoantropologokorik inportanteena da. Mary eta Louis Leakey britainiar-kenyar arkeologoek arroila induskatu dute eta, bere lanei esker, giza eboluzioaren hastapenak hobeto ulertzen ditugu.

*Homo habilis*, agian lehenengo giza espeziea, bertan bizi zen duela 1,9 milioi urte; gero *Paranthropus boisei* bere garaikidea (duela 1,8 miloi urte) eta *Homo erectus* (duela 1,2 milioi urte) agertu ziren. *Homo sapiens* duela 17.000 urte bizi zen arroilan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sergio Fernández

**Sergio Fernández** izan daiteke:

* **Sergio Fernández Álvarez** (1975-), espainiar futbolari ohi eta kirol zuzendaria;
* **Sergio Fernández Cárdenas** (1927-2020), mexikar idazlea;
* **Sergio Fernández González** (1977-), espainiar futbolari ohia;
* **Sergio Fernández Meléndez**(1973-), **El Monaguillo** , espainiar umorista eta telebista aurkezlea;
* **Sergio Fernández Roda** (1993-), euskal herritar atleta.
Aliatuak (xilografia)

***Aliatuak*** (frantsesez: *Les Alliés*) Raoul Dufy margolariak 1914an egindako xilografia da, Georges Pompidou Zentroan dagoena, Parisen.

## Deskribapena 
Sei zaldun agerten dira Lehen Mundu Gerrako sei herrialde aliatuen banderak inguruan dituztela; Japonia, Erresuma Batua, Belgika, Errusia, Serbia eta Frantzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sergio Fernández Roda

**Sergio Fernández Roda** (Barañain, 1993ko apirilaren 1a - ) nafar atleta da, 400 metro hesidunetan aditua.

2016an Europako txapeldunordea izan zen 400 metroko hesiduneko finalean, 49,06eko marka eginda. Horrela, Euskal Herriko atleta batek Europako Txapelketako abiadura proba batean dominaren bat lortzeko lehendabiziko atleta bilakatu zen. Espainiako txapeldun izan zen sei aldiz, 2014tik 2019ra eta Rioko Olinpiar Jokoetan Espainiako marka hobetu zuen (48,87). 2019an Dohako Munduko Txapelketan ere parte hartu zuen, baina iskiotibialetako lesioek arazoak eman dizkiote ordutik. 2021ean Tokioko Olinpiar Jokoetarako sailkatzea lortu zuen arren, finalerdietatik kanpo geratu zen.

## Markarik onenak 
Hona hemen bere markarik onenak:

## Ibilbidea 
Hona hemen bere emaitzak txapelketa ofizialetan:

## Erreferentziak
Delta Cephei

**Delta Cephei** (δ Cep, δ Cephei) Cepheus konstelazioko laugarren izarra da bere irudizko magnitudearen arabera. Zefeida izar aldakorren eredua da, izar mota honi izena ematen diona. Mota honetako izarren artean aurkitutako bigarrena izan zen, Eta Aquilaeren ondoren, eta gure eguzkitik gertuen dagoen mota honetako izarra da.

John Goodrickek 1784an jada ikusi zuen izar honen aldakortasuna, zehaztasuneko erlojuko 5 egun, 8 ordu 47 minutu eta 32 segundoko periodo batean gertatzen dena. Izar aldakorren artean bere distira aldaketa (3,5 eta 4,3 artean) begi hutsez, beste tresnarik gabe ikus daitekeen gutxietako bat da.

Delta Cepheik hurrenez hurren 7 eta 13ko magnitudeko bi izar ditu lagun, horietako lehenarekin (41 arku segundora dagoena) izar bitar bat osatzen duela uste delarik. Biak ala biak soilik infragorrian ikus daitekeen nebulosa batek inguratzen ditu, 21.000 unitate astronomikoko tamainarekin eta talka uhin bat gogorarazten duen itxurarekin, izar honen masa galeraren ondorioz sortuko zena.

Delta Cephei motako izar aldakorren ikerketak astronomoei informazio baliotsua eman die, batez ere distantzia astronomikoak neurtzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín Díaz González

**Joaquín Díaz González** (Zamora, 1947ko maiatzaren 14-) Espainiako musikaria eta folklorista da. Tradizioari buruzko Ikasketetako Katedran ohorezko presidentea da Valladolideko Unibertsitatean, eta zenbakidun kidea *Real Academia de Bellas Artes de la Purísima Concepción* akademian, Valladolid-en egoitza duena, presidentea ere izan zen akademia horretan.

Bere bizitza osoan Gaztelako musika tradizionala landu du: interpretazioa, ikerketa eta zabalkundea. Folklorea eta herri-kultura zabaltzeko hainbat liburu eta grabazio argitaratu ditu. Bilduma horren gaiak ahozko erromantzeak, abestiak, herri-esaerak, ipuinak eta kondairak. Urueñako Zentro Etnografikoaren sortzailea izan zen, proiektu hori 1994ko ekainean Joaquín Díaz Fundazioa bihurtu zen.

### Folk Ikasketen Gaztelako Zentroa 
thumb|Casona de la Mayorazga. Zentro Etnografikoa
1981ean sortu zen Valladoliden. 1985ean Dokumentazioko zentro etnografikoa sortu zen. 1991ean *Joaquín Díaz Zentro Etnografikoa* moduan inaguratu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Sánchez del Barrio, Antonio. Personajes vallisoletanos. 2002.Diputación de Valladolid.ISBN:84-7852-203-4
* Corral Castanedo, Antonio. Real Academia de Bellas Artes de la Purísima Concepción. Discurso del académico electo Ilmo. Sr. D. Joaquín Díaz González 17 de diciembre 1982.
* Hernández, Avelino. Joaquín Díaz. Vallisoletanos. Colección de semblanzas biográficas. Obra cultural de la Caja de Ahorros Popular de Valladolid. 1983

## Kanpo loturak 
* Joaquín Díaz Fundazioaren webgunea
* Folklore aldizkaria
* Joaquín Díaz-en obrari buruzko bloga
* RTVE Espainiako telebistaren 'Somos documental' saioa, 2016.02.23
Eta Aquilae

**Eta Aquilae** (η Aql / η Aquilae / 55 Aquilae / HD 187929) Aquila konstelazioko izar aldakor bat da, gure eguzki-sistematik 1180 argi-urteko distantziara dagoena. Antzina Antinoo konstelazioaren zati zen, gaur egun baztertua.

Eta Aquilae F6Iab espektru motako supererraldoi hori bat da, gure eguzkia baino 3400 aldiz argitsuagoa eta 61 eta 65 eguzki erradio arteko erradioarekin. Eta Aquilae interesgarria bada bere aldakortasuna 1784tik ezagutzen den zefeida izar aldakor bat izateagatik da. Bere irudizko magnitudea +3,6 eta +4,6 artekoa da 7,176641 egunetan (7 egun, 4 ordu, 14 minutu eta 22 segundo). Mekbuda (ζ Geminorum), Beta Doradus eta W Sagittariirekin batera zefeidarik esanguratsuenetako bat da; izarra bera eta bere distira aldakorra begi hutsez ikus daitezke.

Beste zefeida batzuk bezala, Eta Aquilae bere bizitzaren azken etapetan dago, 26 milioi urte baino ez dituen arren. Bere eboluzioaren fase honetan izarra ezegonkorra da, izarra tamainaz eta tenperaturaz aldatzea eragiten duten pultsazioak gertatuz. Bere espektro mota F6 eta G artean aldatzen da, bere tenperatura 6200 Ktik 5300 Kra jaistea eragiten duena. Eboluzionatzen jarraitzen duen heinean, pultsazio horiek desagertu egingo dira, bere kanpo geruzak kanporatuko ditu, eta , azkenik, bere bizitza Lurra baino txikiagoa izango den nano zuri bezala amaituko du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Caselli

**Giuseppe Caselli** (Luzzara, 1893ko uztailaren 5a – La Spezia, 1976ko abenduaren 19a) italiar margolaria izan zen.

Felice Del Santo eta Antonio Discovolo margolarien ikaslea izan zen. 1913an Lorenzo Vianirekin harremanetan jarri zen. Bigarren Mundu Gerra bitartean, Austriako kontzentrazio-esparru batera eraman zuten.

Geroago, Florentziako Arte Ederretako Akademia ikasi zuen. Lehenengo lanak puntillismoaren eta espresionismoaren eraginpean egin zituen.

1933an *La Speziako golkoa Pinturako saria* () hartu zuen parte.

1976ko abenduaren 19a hil zen.
Vaalbara

thumb|Kaapvaal
thumb|Pilbara
**Vaalbara** Lurrean hipotetikoki existitu zen lehen superkontinentearen izena da. Lurra duela 4567 milioi urte eratu zela suposatzen da. Superkontinente hau duela 3800 eta 3600 milioi urte bitartean sortu zela uste da. Bere existentzia Kaapvaal eta Pilbara bi kratoi (protokontinente) arkaikoen artean eginiko ikerketa geokronologiko eta paleomagnetikoetan oinarritzen da. Kaapvaal kratoiak bere izena Hegoafrikako Kaapvaal probintziagatik jasotzen du, eta Pilbara kratoiak Mendebaldeko Australiako Pilbara lurraldeagatik. Vaalbararen zati diren kratoien datu erradiometrikoen arabera, superkontinente hau duela 3300 milioi urte existitzen zela suposatzen da, eta baliteke baita duela 3600 milioi urte ere.

## Aurkikuntzak 
Duela denbora gutxi egin dira gure planetako arrokarik zaharrenak izango liratekeenen aurkikuntzaren ikerketak. Kanadan (Nuvvuagittuq, Hudson badiaren ekialdean, Quebecen. Ahalmen magnetiko handia duten neodimioa eta samarioa bezalako arroken elementuen konposaketa isotopikoen aldaketa zehatzak aurkitu eta neurtu ziren, eta arroka hauek 3400 eta 4280 milioi urte bitarteko adina zutela ondorioztatu zen. Eta, beraz, Nuvvuagittuqeko arrokak lehen lurrazalaren lehen zantzuak izango lirateke. Groenlandian ere aurkitu ziren ozeanoaren hondotik zetozen 3800 milioi urteko arrokak.

## Frogak 
Froga gehigarri bat bi kratoi hauen gneis eta lurrazalgaineko gerrikoen egituren antzekotasunen sekuentzia da. Lurrazalgaineko gerriko hauek orain Kanadako goi kratoiaren ertzetan zehar barreiatuta daude, baita Vaalbararen ondorengo superkontinente izango ziren eta duela 200 milioi urte inguru existituko ziren Laurasia eta Gondwanako kratoi guztietan zehar ere. Kaapvaal eta Pilbara kratoiek 2800 milioi urteren ondoren izan zuten deriba antzina bi kratoi hauek lotuta zeudela adierazten duen beste froga bat da. Ez da ezagutzen Vaalbara noiz hasi zen zatitzen, baina datu geokronologiko eta paleomagnetikoek diotenez bi kratoiek latitudeko 30 graduko errotazio banaketa izango zuten, jada lotuta ez zeudela adierazten duena.

## Kontinenteak denboran zehar 
Ikerketen arabera, denboran zehar, ondoren gure planetak aldaketa handiak jasan zituen, gaur egun denera iritsi arte, gaur egun den bezala ikusi ahal izateko. Gure planetak 4500 milioi urte baino gehiago dituela mantentzen da. Aurrerapenei esker ondorioak atera ditzakegu eta antzinako kontinenteak, zatitzen hasi arte, duela zenbat urte sortu ziren suposa dezakegu. Oraingoz ez dakigu zehazki kontinente horiek zenbat denbora iraun zuten, noiz sortu ziren, nola lortu duten barreiatzea eta zatitzea gaur egungo egoerara iritsi arte, euren balizko errotazio eta higadurekin.

### Antzinako kontinenteak 
Gure mapamundia gaur egun denetik oso ezberdina izango litzateke duela milioika urte ikusiko bagenu eta superkontinenteak edo, beste hitz batzuetan, "kontinente erraldoi" bat ikusiko genituzke, eta, kronologikoki, honako kontinente hauek ikusiko genituzke.

## Kanpo estekak
Xi (ibaia)

**Xi** edo **Hsi** () Txinako hegoaldeko ibai luzeena. 1.975 km. Mendebaletik ekialderako norabidea du; Txinako hegoaldeko itsasoan isurtzen du ura, Kantongo hiritik gertu. Oso emari handia du, eta uholde izugarriak sortzen ditu montzoien garaian (9.000 m3/s-tik 60.000 m3/s-ko aldea). Ontziz ibil daiteke Wuzhouraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arkear

[thumb|300px|Dolomeu kraterra, [Reunion. Lurraren itxura, Arkearrean, honen antzekoa izango zen beharbada.]]
**Arkear** eona —aurretik *Arkeozoiko* izenaz ezaguna— denbora eskala geologikoaren banaketa bat da, Kanbriarraurrearen bigarren banaketa geologikoa. Duela 4.000 milioi urte hasi zen, Eon Hadearraren ondoren, eta duela 2.500 milioi urte amaitu, Proterozoikoa hasten denean, 1.500 milioi urteko iraupena izanez. Datak kronometrikoki ezartzen dira, estratigrafian oinarrituta egon beharrean. Behe muga (hasiera puntua) ez du ofizialki ezarri Nazioarteko Estratigrafia Batzordeak. Antzinako literaturan Hadearra Arkearraren zatitzat hartzen da. Arkear hitza antzinako grezierazko  hitzetik dator, eta «jatorria» edo «sorrera» esan nahi du.

## Ezaugarri nagusiak 
Garai honetan lurrazalaren eboluzio bat gertatzen da. Planeta beroagoa zen baina gaur egungo barne-egituraren antza izango zuen dagoeneko eta honek plaken tektonika sortaraziko zuen. Litosfera sortzeko abiadura handiak adierazten duenez jarduera tektonikoa askoz handiagoa zen gaur egun baino. Ozeano dortsalak eta puntu beroak asko ziren eta fosa tektonikoetan er jarduera handia zegoen. Gure planetako lehenengo kontinenteak orduan sortu ziren, puntu beroei loturik ziurrenik, baina jarduera tektoniko handiaren eraginez inoiz ez ziren haundi bihurtu. Gaur egun ditugun kratoien %7-a baino ez dute osatzen. Pentsatzekoa da bizidun prokariotoak ugariak izango zirela garaiko uretan, baina hauen aztarnak aurkitzea oso zaila da.

Garai hartan hasi ziren bakterioak fotosintesia egiten, baina anoxigenikoa izanik ez zen oxigenorik askatzen hasiko oraindik. Arkear eonaren amaieran agertu zen fotosintesi oxigenikoa.

## Azpibanaketak 
Arkearra lau arotan banatzen da:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chahou poni

**Chahou ponia**, edo **Chakouyi** , Tibeteko bertako zaldi arraza bat da.
Bere tamaina zein ezaugarriengatik, ponien sailkapen taldean sartzen da.

Zaldi arraza hau Tibeteko Tianzhu eskualde autonomoan eta Yongding zein Gulang eskualdetan, denak Txinako Gansu probintzian, hedatuta dago. Abere hauek oso gogorrak dira eta ondo egokituta daude beraien inguru natural latzari.

Zela zalditzat edo zama-aberea bezala erabiltzen da. 2006.en urtean arrazako 10.000 abelburu zeunden.
thumb|280 px
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frederick Griffith

**Frederick Griffith** (Hale, Lancashire, 1877- Londres, 1941eko apirilaren 17a) mikrobiologo eta genetista britainiarra izan zen, bakterioen genetikaren arloan ekarpen nabarmenak egin zituena.

Medikuntza ikasi zuen Liverpoolgo Unibertsitatean, eta genetikan espezializatu zen.

Transformazio genetikoaren zantzuak aurkitu zituen *Streptococcus pneumoniae* bakterioarekin lanean ari zela (neumoniaren ohiko eragileetako bat). Griffithen esperimentua deritzonaren bidez gauzatu zuen aurkikuntza hori.

Alemaniar bonbardaketa baten ondorioz hil zen 1941ean, Londresko bere laborategian lanean ari zela.

## Ikus, gainera 
* Griffithen esperimentua

## Kanpo estekak
Horace Vernet

**Emile Jean Horace Vernet** (Paris, Frantzia, 1789ko ekainaren 30a - Paris, Frantzia, 1863ko urtarrilaren 17a), frantziar margolaria izan zen.
## Biografia 
Claude Joseph Vernet itsas pinturen margolariaren biloba eta Carle Vernet pintura historikoen eta biblikoen margolariaren semea zen.
Pariseko Louvre Museoan jaio zen, Frantziako iraultzan bere gurasoak bertan errefuxiatu zirenean.

Olympe Pélissier (1797-1878) artisten modeloaren bikotea izan zen.

François-André Vincent margolari neoklasikoaren ikaslea izan zen.

Villa Medicin dagoen Frantziako Akademiaren Erromako Zuzendaria (1829-1834). Bere aurrekoa Pierre-Narcisse Guérin. Bere ondorengoa Jean-Auguste-Dominique Ingres.

## Ibilbide profesionala 
### Lan historikoak 
1819.Urtean gai belikoen neurri handiko margolanak egiten hasi zen.

Gai belikoen margolaria, besteak beste, Napoleonen kanpaiak Italian: Arcole zubiaren bataila, Marengoko bataila, eta Erromako harrapaketa.

1839.urtean Marseilla hiriaren lehenengo dagerrotipoa egin zuen.

Prusiako Jenaren bataila (Alemania, 1806ko urriaren 14an)

Krimeako Gerran (1853-1856), Almaren bataila margotu zuen

Aljeriaren setioaren kronista izan zen. Bere margolanen artean Lehenengo meza Kabilian

### Erlijioari buruzko lanak 
Kristau sutsua izanik **erlijioa** gai nagusia ere margolanetan sarritan agertzen zen.

Batzuetan erlijioaren erabilera estrategikoaren gaitasuna erakusten eta defendatuz.

Besteak beste:

* Lehenengo meza Kabilian
* Juda (patriarka)

## Merezimenduak 
Frantziako Akademiaren Erromako Zuzendaria
* Zientzietako eta Artetako Merezimenduaren Ordena
* Jerusalengo Hilobi Santuaren Ordenaren Zalduna
* Ohorezko Legioaren Ofizial Nagusia
* Villa de Medici margolari egoiliarra.

## Eragina kulturan 
Arthur Conan Doyle idazleak, bere *Interprete Greziarra* eleberrian, **Sherlock Holmesen** esanetan, Horace Vernet aipatzen du bere arbasoen artean.

## Kanpo loturak 
*  Lausanako Arte Ederretako Museo Kantonalaren webgune ofiziala
*  http://www.cdha.fr/premiere-messe-en-kabylie Aljeriako historiari buruzko dokumentazio gunea (CDHA)
Rodinia

**Rodinia** (, *rodina*, "aberri") duela 1100 milioi urte existitu zen superkontinente bat da, Neoproterozoikoan. Planetako lur finko guztiaren zati handi bat hartzen zuen. Duela 800 milioi urte hasi zen zatitzen lurrazaleko mugimendu magmatiko eta sumendien aktibitate handi baten ondorioz. Rodiniaren existentzia zatien paleolatitudea lortzea ahalbidetzen duten paleomagnetismoko datuetan oinarritzen da, baina ez euren longitudea, geologoek, gaur egun oso sakabanatuta dauden antzeko estratuen alderaketa bidez zehaztu dutena.

## Eraketa 
Rodinia Neoproterozoikoan sortu eta zatitu zen. Ziur asko, kontinente bakar gisa duela 1000 milioi urte sortu zen, eta duela 800 milioi urte desagertu zen, zatitzen hasi zenean. Neoproterozoiko klima hotzaren arduraduna izan zela uste da. Rodinia duela 1300 milioi urte hasi zen sortzen aldez aurretik existitzen ziren hiru edo lau kontinenteetatik abiatuta, Grenville orogenia bezala ezagutzen den gertaera bat. Oskol edo hezurdura zuten fosilik eta datu paleomagnetiko fidagarririk ez egoteak ziurtaezin bihurtzen du kontinenteen mugimendua Aurrekanbriarrean. Aurreko superkontinentearen berregituratze bat Columbia izango litzateke.

Rodiniaren existentzia datu paleomagnetikoetan oinarritzen da, Seychelleak, India eta Grenville mendietako datuak erabiliz, Grenville orogenian sortu zirenak, eta gaur egun zenbait kontinentetan banatzen direnak. Paleogegrafoen aldetik xehetasunak eztabaidan dauden arren, Rodiniaren zati ziren kratoi kontinentalak, itxuraz, Rodiniaren nukleoa den gaur egungo Iparramerika izango litzatekeen Laurentiaren inguruan elkartu ziren.

Dirudienez, Laurentiako hego-ekialdeko kostaldea Hego Amerikako ipar-mendebaldeko kostaldearen ondoan zegoen, Australia eta Antartika (garai honetan elkartuak zeudenak), dirudienez Laurentiaren iparmendebaldeko kostaldean zeuden. Hirugarren kratoi bat, erdi-iparraldeko Afrika bihurtuko zena, elkarren artean talka egiten zuten bi masa hauen artean harrapatuta geratuko zen. Beste kratoi batzuk, Kalahari (Hegoaldeko Afrika) eta Kongoko kratoia (erdi- mendebaldeko Afrika), Rodiniako gainerako lurraldetik bananduta egon zirela dirudi.

## Kanpo estekak
Grenville orogenia

[thumb|[Laranja kolorez agertzen da Grenville orogeniaren hedadura Tollo *et al.* (2004) eta Darabi (2004)ren arabera.]]
**Grenville orogenia** Rodinia superkontinentearen sorrerarekin lotutako iraupen luzeko mendi sorrera prozesu luze bat izan zen. Bere emaitza Ipar Amerikaren zati handi bat, Labrador, Mexiko eta Eskoziaren zati bat hartzen duen gerriko orogeniko garrantzitsu bat da.

Grenville orogeniaren lurrazala Mesoproterozoikoaren erdialde eta amaieran datatua dago (Duela 1250 milioi urte-duela 980 milioi urte). Munduan zehar zatitua dago, baina, orokorrean, soilik Laurentiaren ekialde eta hegoaldean gertatutako atalak hartzen dira grenvilletar bezala.

Atal hauek, Afrikan kibariar orogenia bezala eta Europa mendebaldean suediar-norvegiar orogenia bezala ezagutzen dira.

## Kanpo estekak
Mesoproterozoiko

thumb|Mesoproterozoikoan egon zitekeen paisaiaren itxura posible bat
**Mesoproterozoikoa** Proterozoiko eoiaren bigarren zatia da. Duela 1.600 milioi urtetik duela 1.000 milioi urtera arte iraun zuen.

## Banaketak 
Hiru periodo edo sistematan banatua dago Mesoproterozoikoa:

* Esteniarra (Duela 1200 milioi urte - duela 1000 milioi urte)
* Ektasiarra (Duela 1400 milioi urte - duela 1200 milioi urte)
* Kalimiarra (Duela 1600 milioi urte - duela 1400 milioi urte)

## Gertaera garrantzitsuak 
Aro honetan Rodinia superkontinentea eratzen hasi zen. Sexu ugalketa agertu zen. Lehen akritarkoak eta lehen eukariota modernoak agertu ziren.

## Ikus, gainera 
* Denbora eskala geologikoa
* Lurraren Sorrera
* Eoi Proterozoikoa
* Aroak (geologia)

## Kanpo estekak
Akritarko

**Akritarkoak** fosil moduan aurkitutako egitura organiko txiki batzuk dira. Orohar, azidotan disolba ezin daitekeen eta beste modu baten sailka ezin daitekeen edozein egitura organiko txiki (ez karbonatatua ezta silizeoa ere) akritarko bat da. Akritarko gehienak, ziur asko, organismo zelulabakarren hondarrak dira, batez ere alga planktonikoenak. Arroka sedimentarioetan topa daitezke Aurrekanbriarretik egundaino.

Ohi arroka sedimentario siliziklastikoetatik azido fluorhidrikoa erabiliz isolatzen dira, baina, noizbehinka, karbonatuetan aberatsak diren arroketatik ateratzen dira. Paleozoikoko arroka eraketak datatzeko erabiltzen dira. Ustez akritarko guztiak itsasokoak direnez, paleoingurugiroa interpretatzeko ere baliagarriak dira.

Akritarkoek organismo mota aldaera handi baten hondarrak hartzen dituzte. Euren artean metazoo txikien arrautza oskoletatik hasi eta zenbait chlorophyta (alga berdeak) motaren kisteetaraino daude. Litekeena da akritarko mota batzuk dinoflagellata taldeko antzinako algen kisteak izatea. Akritarko batzuen izaera euren egituragatik identifika daiteke. Batzuk fosilekin lotutako produktu kimiko zehatzen presentziagatik tentatiboki identifika daitezke. Akritarkorik zaharrenekin lotutako organismoen izaera zalantzazkoa da, asko, ziurrenik, itsasoko alga zelulabakarrekin lotuta egon daitezkeen arren. Teorian, akritarko baten taxoi biologikoa ezagutzen denean, mikrofosil zehatzak akritarko izaera galtzen du eta dagokion taldean sailkatua da.

1400 milioi arteko adina duten akritarkoak ezagutzen dira, eta dibertsitate handia erakusten dute 100 milioi urte beranduago. Dibertsitatea gainbehera joan zen Sturtian-Varanger glaziazioan zehar, duela 800 milioi urte. Dibertsitateak berriz gora egin zuen Garai Ediakarikoan. Dibertsitatea bat-batean erori zen Aurrekanbriarraren amaieran. Akritarkoek euren dibertsitaterik handiena kanbriar, ordobiziar, siluriar eta devoniar garaietan erakusten dute.

## Kanpo estekak
Ediacarar

[thumb|250px|Ediacararra [periodo geologiko|periodo eta sistemaren behe muga formalki ezartzen duen muga globaleko estratotipoaren sekzio eta puntua, Flinders mendietan dagoena, Hegoaldeko Australian. "Urrezko iltzea" (mugaren puntu zehatza) irudiko behe aldean estratu baten erdialdean dagoen brontzezko disko bat da. Estratuetako zilindro formako zulaketak azterketa paleomagnetikoetarako hartutako laginei dagozkie.]]
**Ediacararra** (izena Australiako Ediacara mendiengatik jasotzen du) denbora eskala geologikoaren banaketa bat da, Aro Neoproterozoikoaren hirugarren eta azken garaia. Duela 635 milioi urte inguru hasi eta duela 542 ± 1 milioi urte amaitu zen (ondoren Kanbriar garaia hasiz. Datak estratigrafiaren arabera ezarri dira. Bere garai geologiko ofizial izaera 2004an berretsi zuen Zientzia Geologikoen Nazioarteko Elkarteak (IUGS ingelesezko siglengatik). Ereduzko sekzioa Hegoaldeko Australiako Flinders Ranges da. Errusiak proposatutako izena den Garai Vendiarrarekin gainjartzen da, berau baino laburragoa den arren.

## Biota 
Garai honetan, sortzen dira, seguruenik, lehen animaliak, duela 570 milioi urte, eta bere *ediacarar fauna*gatik da ezaguna. Zalantzazkoak ez direnen artean, ehun ezberdinez osatutako organismo zelulanitzen fosil ezagunik zaharrenak dira. Oraindik ez zituzten oskol edo hezurdurarik garatu, eta egungo organismoekin edo ondorengo kanbriarreko leherketakoekin izan dezaketen harreman interpretatzen zaila da. Motarik arruntenek segmentatutako zizareen, fronda, disko edo poltsa mugiezinen antza dute. Zientzialariren batzuk fosil hauek egungo animalien arbasoak ziren ornogabeak direla uste dute, edo benetako animaliak ez diren organismoak. Fosilek lerro ebolutiboan duten kokapenari buruz askorik erakusten ez dutenez, litekeena da euren jatorria eta historia sekula ez ezagutzea.

100dik gora ediacarar genero deskribatu dira, horien artean Kimberella, Aspidella, Dickinsonia, Charnia, Cyclomedusa eta Spriggina. Teoria asko dago organismo hauen nortasunari buruz. Animalia primitiboak, animaliak ez diren eukariotak, protista erraldoiak etab. direla esan ohi da.

## Paleogeografia 
Garai honetan zehar, ordurarteko kontinente guztiak superkontinente bakar bat osatuz elkartu ziren, Pannotia, ziuraski duela 600 milioi urtetik duela 540 milioi urte arte existitu zena. Pannotiaren aurretik, aurreko superkontinente globala Rodinia izan zen, duela 800 milioi urte inguru zatitu zena. Rodiniaren zatiketak Pantalasa ozeanoa eta zortzi kontinente sortu zituen, ondoren Pannotia superkontinentean elkartuko zirenak. Duela 540 milioi urte, sortu eta soilik 60 milioi urtera, Pannotia Gondwana superkontinentea eta Laurentia, Siberia eta Baltika kontinenteetan zatitu zen. Paleozoikoaren amaieran kontinenteak berriz elkartuko ziren orain arteko azken superkontinentea izan den Pangea sortzeko.

## Galeria 

Irudi:DickinsoniaCostata.jpg|Dickinsonia
Irudi:Charnia Spun.jpg|Charnia
Irudi:Cyclomedusa cropped.jpg|Cyclomedusa
Irudi:Spriggina flounensi C.jpg|Spriggina
Irudi:Kimberella crop.jpg|Kimberella

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
B-V kolore indizea

**B-V kolore indizea**, fotometrian erabiltzen dena B bandan (iragazki urdinarekin) lortutako magnitudeari V bandan (iragazki berdearekin lortutakoa kentzetik lortzen den emaitza da.

Emaitzak astroen kolore propioa adierazten du: O izango da astroa zuria baldin bada, negatiboa urdinska baldin bada eta positiboa horia, laranja edo gorriska baldin bada. Astroaren azaleko tenperatura ezagutzea ahalbidetzen du.
Azido fluorhidriko

**Azido fluorhidrikoa** hidrogeno fluoruroaren soluzio akuosoa da, hidrogenoak eta fluorrak (HF)x eratutako konposatu kimiko biziki arriskutsua. Ez da beirazko elementuekin kontaktuan jarri behar, jan egin baitezake, honegatik, plastikozko materialak erabiliz tenperatua oso hotzetan manipulatzen da.

## Datu fisikokimikoak 
* LD50: 180g/kg
* Lantokietan onartutako gehienezko kontzentrazioa: milioiko 2 zati hiltzeko

## Aplikazioak 
Azido fluorhidrikoa kimika organikoan fluoratutako konposatu organikoak lortzeko, petrokimikan katalizatzaile bezala, aluminioa lortzeko erabiltzen den kriolita (Na3AlF6) artifiziala lortzeko, uranio fluoruroa (UF6) bezalako fluoruro inorganikoak eta, batzuetan, disolbatzaile bezala erabiltzen da. Beira edo kristalaren industria eta prestaketan ere erabiltzen da tailatzeko eta grabatzeko. Granitozko arroken ikerketa petrografikoetan berezko bezala erabiltzen da bere lurrunekin arroka osatzen duten silikatuak disolbatzeko, ondoren, ur destilatuarekin leunki garbitu eta gero sodiozko kobalto-nitritoarekin estalia izateko, zeinek, selektiboki, potasiozko feldespatoak hori kolore biziz margotuko dituen, ondoren, kolorearen arabera plagioklasazko feldespatoengandik bereiztuak izango direnak, hala, arroka igneoa identifikatzea ahalbidetuz.

## Toxikologia 
Substantzia narritagarri, korrosibo eta toxiko bat da. Larruazalean, sendatzeko oso zailak diren erredura oso mingarriak eragiten ditu. Hau, sendatze prozesuan behar den kaltzioa fluoruroekin fluoruro kaltziko (CaF2) bezala prezipitatzen delako gertatzen da. Azido fluorhidrikoak eragindako erredura bat gertatu baldin bada, "laborategiko kit"eko ur askorekin garbitzea gomendatzen da, ez ur arruntarekin, eta, lehen neurri bezala kaltzio glukonatozko gel batekin tratatu (substantzia hau dagoen edo erabiltzen den toki guztietan eskuragarri egon behar duena), halakorik egon ezean kaltzio laktato edo kaltzio zitratozko disoluzio bat erabili beharko litzateke, eta, hauek ere egon ezean, esnea. Bere lurrunak arnastuz gero, larrialdi mediko bat da. Oxigenoa maskara bidez aplikatuz tratatzen da (ez da beste materialik gomendatzen narritagarriak izateagatik), biktimak arnasa hartzen badu bere kontzientzia maila neurtu behar da. Unea iritsiz gero, berpizte teknika erabili behar da halakorik behar balitz. Begietara eroriz gero soilik soluzio fisioligiko ugarirekin tratatu behar da, arnasketaren kasuan bezala, narritagarriak izateagatik ez dira gomendatzen kaltzio konposatuetan oinarritutako substantziarik. Kasu guztietan, salbuespenik gabe, larrialdi mediko bezala tratatu behar da lehen laguntzak eman ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
IRAS 17163-3907

**IRAS 17163-3907** (arrautza errearen nebulosa bezala ere ezagutzen dena) izar hipererraldoi hori bat eta unibertso guztiko izarrik arraroenetako bat da. Izar honen diametroa gure eguzkiarena baino mila aldiz handiagoa da, eta bere nebulosak arrautza erre baten itxura du. Berriki fotografiatu zuen Europako Hegoaldeko Behatokiak.

Bere distira gure eguzkiarena baino 500.000 aldiz handiagoa da, eta Lurretik 13.000 argi-urteko distantziara dago, eta, beraz, egundaino aurkitutako hurbileneko hipererraldoi horia izango litzateke.

## Aurkikuntza 
Bere izenak dioen bezala, IRAS 17163-3907 lehen aldiz 1983an aurkitu zuen IRAS satelite artifizialak 12 mikroitik gertuko uhin luzeratan igortzen dituen uhin infragorriei esker. Esne Bidearen erdian dago, zehazki Scorpius konstelazioan. Baina, gaueko zeruko 30 izarrik distiratsuenetako bat den arren, argi ikusgarrian duen igorpen ahularen ondorioz, oraindik berriki detektatu da hipererraldoi hori bat dela. Bestalde, bere nebulosaren esfera forma ia perfektua berriki aurkitu da Txileko Cerro Paranalen dagoen Very Large Telescopeko (VLT) VISIR kamera infragorriari esker. Kamera honek, infragorri ertaineko bere hiru iragazkiak (berdea, 11850 nm, gorria, 12810 nm eta urdina, 8590 nm) erabiliz, bere inguruko materiala ikusi ahal izan zuen, eta bere bi bilgarri edo laino ia esferikoak fotografiatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azukrezko Kotoi Nebulosa

**Azukrezko Kotoi Nebulosa** () Scorpius (eskorpioia) konstelazioan dagoen protonebulosa planetario bat da. Nebulosa mota hau izar eboluzioaren zati labur bat da adar asintotiko erraldoiaren amaiera eta benetako nebulosa planetario bihurtzeko fasearen artean. Azukrezko Kotoi nebulosa, formalki, **IRAS 17150-3224** bezala ezagutzen da, IRAS infragorrizko espazio behatokiak aurkitu baitzuen.

Hubble Espazio Teleskopioarekin lortutako irudiak erdiko izarrak azken milaka urteetan kanporatutako materialaren zenbait atal irudikatzen dituzten eraztun zentrokide batzuk erakusten ditu. Gertakari hauen sail baten ondoren, izarra kusku moduko baten barruan harrapatuta geratu da. Irudian nebulosa kuskutik irteten erakusten duten lehen irudiak ikus daitezke.

## Kanpo estekak
Amorebieta Kirol Elkartea 2016-2017

Entrenatzailea:  Aitor Larrazabal (2016-Egun)
* 15px|Kapitain = Kapitainak.
* 15px|Lesio = Epe luzeko lesioa.

#### Lagatakoak 
#### Bajak Neguan 
### Neguko merkatua 2017 
### Udako merkatua 2016 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak