open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isolina Pliego

**Isolina Pliego Soler** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1886 &ndash; Lodosa, Nafarroa Garaia,1968) maistra izan zen.

## Biografia 
Carolina Soler eta Emilio Pliego argazkilari ezagunaren alaba izan zen. Gaztetxotatik Isolinak irakasle izateko bokazioa izan zuen eta adierazi ere horrelaxe egin zuen. Familiak egoera ekonomiko eta sozial egokia zuen, baina aitak ez zuen uste alabek jakintzarako eta ikasketetarako sarbidea behar zutenik, halere, Isolina kontrakoa egiten saiatu zen. Iruñeko Magisteritza Eskola Normalean maistra ikasketak egiten hasi zen, aitak jakin gabe.

Dena bere bidetik joan zen, harik eta tragedia familiara heldu zen arte. Aitak bizia galdu zuen zezen batek adarkatuta, argazki bat egiten ari zitzaionean. Handik laster familiaren argazki denda sute batek suntsitu egin zuen. Isolinak aurrera egin zuen eta ahizpa itsuaren ardura ere bere gain hartu zuen.

## Maistra ibilbidea 
Magisteritza ikasketak amaitu egin zituen eta maistra plaza eskatu zuen. Hasieran Berbintzanan kontratatu zuten, baina Lodosa izan zen behin betiko plaza. Nekazari herri hartan instalatu zen alokatutako etxe batean ahizpa itsuarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Isolina erraldoiaEITB, 2020.12.30
Epizootia

thumb|250px|Epizootia baten ondorioak.
**Epizootia** animalia-kopuru handi bati modu bizkorrean erasaten dion gaixotasun kutsakorra da, herrialde osora edo are kontinente osora ere berehala hedatzen dena. Gizakien arteko epidemiaren kidekoa da. Terminoa nahiko zaharkiturik dago eta egun epidemia erabiltzen dute.

Gaixotasun hauek kontrolatzeko Epizootien Nazioarteko Bulegoa (OIE) sortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Animalien Osasunaren Nazioarteko Erakundea

**Animalien Osasunaren Nazioarteko Erakundea** (**OMSA**) (, WOAH; , OMSA; , OMSA) animalien osasunaz arduratzen den nazioarteko erakundea da. Herrialde desberdinetako gobernuek animalien gaixotasun infekziosoen inguruan emandako araudiak bateratu eta harmonizatzea, behaketa eta kontroleko azterketak koordinatzea eta gaitzen hedapena saihestea dira OMSA erakundearen helburu nagusiak. 1924an sortu zutenean, **Epizootien Nazioarteko Bulegoa** zuen izena eta 2003an egungoa hartu zuen. Parisen du egoitza.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Koriza

**Koriza** edo **mukieria** sudurreko muki-geruzaren hantura akutua da, birus batek eragina; sudurreko buxadura eta jariatze seromukosoa dira sintoma nagusiak. Zenbait birus ezberdinek sor dezakete, tartean errinobirusek, arnas birus sintzitial batek, adenobirusek, herpesbirusek... Askotan hotzeriarekin loturik dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txakur-mukieri

**Txakur-mukieria** txakurrei eta bestelako animalia bereziki gazteei erasaten dien gaixotasun biriko kutsakorra da, *Morbillivirus* generoko birus batek eragina. Sukar altua, arnas eta begietako katarroa, gastroenteritisa, biriketako konplikazioak edo konplikazio neurologikoak eragiten ditu, eta heriotza-tasa altua du.

Canidae, Mustelidae, Mephitidae, Hyaenidae, Ailuridae, Procyonidae, Pinnipedia, zenbait Viverridae eta Felidae (nahiz eta etxekotutako katuek ez) familietako kideek jasaten dute. Tartean, gizakiokin lotura estuagoak dutenak txakurrak, hudoak eta bisoiak dira. Txerto bat dagoen arren, oraindik munduko leku askotan irauten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Behi-izurri

**Behi-izurria** behiei erasaten dien gaixotasun biriko kutsakor oso larria da, *Morbillivirus* generoko birus batek eragina. Sukarra, ahoko lesioak, beherakoak, nekrosi linfoideak eta heriotza-tasa altua dira gaitzaren ezaugarri kliniko nagusiak.

## Birusa 
*Morbillivirus* bat denez, behi-izurriaren birusa elgorriaren eta txakur-mukieriaren birusekin oso lotuta dago. Oso hilgarria bada ere, birusa bereziki hauskorra da eta azkar desaktibatzen da beroaren, lehortzearen eta eguzki-argiaren bidez.

## Desagerpena 
Mundu osoan kanpaina bat abiatu eta gero, azken kasu ezaguna 2001ean gertatu zen.
2010eko urriaren 14an, Nazio Batuen FAOk hainbat hamarkadatan gaixotasuna desagerrarazteko egindako munduko kanpainako landa-jarduerak amaitzen ari zirela, eta 2011rako , behi-izurria desagerrarazi zela baieztatzeko deklarazio formal bat aurreikusita zegoela iragarri zuen.

2011ko maiatzean, Animalien Osasunerako Mundu Erakundeak, hogei urte baino gehiago izurritea amaitzeko borrokan eman ondoren behi-izurria desagerrarazi zela berretsi zuen. Baztangaren ondoren, desagerrarazten den bigarren gaixotasuna izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Forbes

**George William Forbes** (Lyttelton, 1869ko martxoaren 12a - Cheviot, 1947ko maiatzaren 17a) zeelandaberritar politikaria izan zen. Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen 1930eko 1935era.

Gaztetako kirolean nabarmendu zen, batez ere atletismoan, arraunean eta errugbian. Nekazaria izan zen eta tokiko politikan sartu zen Christchurchen. Alderdi Liberalean afiliatu zen eta 1908an parlamentuko kide hautatu zuten. 1928an Alderdi Batua sortu zen eta Forbes bertako buruzagi izendatu zuten.

1930ean lehen ministro hautatu zuten eta 1935era arte egon zen karguan. Depresio Handiari aurre egin behar izan zion Alderdi Erreformistarekin koalizio-gobernu bat bideratuz.

1936tik 1937ra Alderdi Nazionaleko buru izan zen, eta 1943an parlamentua utzi zuen.
Ángela Alonso

**Ángela Alonso Martínez** (Lerin, Nafarroa Garaia, 1899ko martxoaren 3a &ndash; Iruñea, Nafarroa Garaia, 1986) maistra izan zen.

## Biografia 
Teodora Martínez eta Valentín Alonsoren alaba izan zen. Ángela edo Angelitaren ama erditu eta laster gaixotu egin zen. Ángela txikia aitona-amonen etxean jaso zuten, Beran. Amado Alonso hizkuntzalari lerindarra osaba izan zuen.

Gurasoek 1914an sortutako artilea eta larruak inportatzeko negozioa zuten, halere Argentinara emigratu zuten eta ez zen haien berririk izan. Horrek Ángela betiko markatu zuen. Aitona-amonek erabaki zuten bere jatorriari zegokion formakuntza jaso behar zuela. Lehenengo ikasketak monjen frantses ikastetxean egin zituen eta horrek txikitatik frantses hizkuntza menperatzea ahalbidetu zion. Ondoren, 1913tik 1917ra Iruñeko Eskola Normalean magisteritza egin zuen. Ikasketak amaitzean sari berezia jaso zuen. 

Udak Beran igarotzen zituen. Carmen Baroja idazlearen lagun izan zen. Titulua eskuan zuela maistra oposaketetara aurkeztu zen, Zaragozan. Gainditu eta bigarren geratu zen zerrendan, 18 urte zituen. Orduan ezusteko bat gertatu zitzaion, aitaren anaia batek berarekin ezkontzea proposatu zion. Neskak ezezko borobila eman zion eta pretendienteak bengantza hartu zuen, Zaragozako Unibertsitateko errektorearen lagun mina zenez, Ángelak eskuratutako plaza herririk urrunenean izatea eskatu zion, horrela Teruelgo herri galdu batean eman zioten plaza. Herri hartara Angela eta aitona zaldiz heldu zirenean, harrera txarra egin zieten. Aitonak ez zuen zalantzarik izan eta ilobarentzat toki egokiago baten bila abiatu zen.

## Irakasle ibilbidea 
Calahorran izan zuen lehen eskola. Bi urtez jardun zuen bertan. Ondoren Berako monjek Bordeleko ikastetxe batean lan egitea proposatu zioten eta han lan egin zuen beste bi urtez. 1923an Angelitak 22 zituen eta aitonak bere seme Peperekin ezkontzea proposatu zion eta 1924ko urtarrilaren 9an ezkondu ziren eta lan egiteari utzi zion. Ezkondu eta urtebetera bere lehen alaba jaio zen eta handik sei urtera semea. Familiaren ekonomia ez zen ondo joan eta Angelita berriro itzuli zen lanera.

Lerinek hezitzaileak behar zituen analfabetismo maila oso altua baitzen, biztanleen %40k ez zekien ez irakurtzen ez idazten. 1930ean hasi zen Angelita Leringo eskolan. Atsedenik gabe lan egiten zuen familia aurrera ateratzeko. Alaba ere iraskasle izateko animatu zuen eta garai batean ama-alabek lan egin zuten Leringo eskolan, Angelita zuzendari eta alaba irakasle zirela.

Leringo herriak ohorezko maistra izendatu zuen 1969an, baina omenaldirik sentikorrena, urte berean, eskolak egin ziona izan zen.

1986an hil zen Angelita Iruñean.

## Erreferentziak
Oier Garai

**Oier Garai Petralanda** (Dima, Bizkaia, 2000ko azaroaren 5a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari lanetan aritzen da. Amorebietaren harrobian hezia, lehen talde zornotzarrarekin Bigarren mailarako igoera lortu zuen 2021ean, baina ez zuen zlarrezko mailan jokatzeko aukerarik izan. 2025ean Zamudiorekin 3.federaziorako igoera lortu zuen, bere kontratua berrituz.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Cullin aintzira

**Cullin aintzira**, irlanderaz *Loch Cuilinn* eta ingelesez *Lough Cullin*, Irlandako mendebaldeko Mayo konderrian dagoen aintzira bat da. 

Iparraldean Conn aintzira du, eta Atlantikoara Moy ibaiaren bidez lotzen da.
Jon Aranda Goenaga

**Jon Aranda Goenaga** (Azkoitia, 1993ko apirilaren 10a) euskal herritar futbolaria da. Atzelari gisa jokatzen du.

## Ibilbidea 
*2022ko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leane aintzira

**Leane aintzira**, irlanderaz *Loch Léin* eta ingelesez *Lough Leane*, Irlandako Kerry konderrian dagoen aintzira bat da. 

Laune ibaiak aintzira Dingle badiarekin lotzen du.
Ballymalis gaztelua

**Ballymalis gaztelua**, Irlandako Kerry konderrian dagoen gaztelu bat da, Laune ibaiaren ipar ertzean eta Beaufort udalerritik 4,3 kilometro ipar-mendebaldera.

Iparraldean Ring of Kerry ibilbide turistikoa du.

XVI. mendean Ó Muircheartaigh (O'Moriarty) familiak eraiki eta beranduago mende berdinean Ó Fearghuis (Ferrises) familiak zaharberritu zuen. 1677an Ingeles Koroak konfiskatu eta jabetza Sir Francis Brewster jauntxoari eman zion, honek Eager (Eagar) familiari mailegatuz.
Eper txakur

[thumb|[Burgosko eper txakur|Burgosko eper txakurra, Gaztelako arraza.]]
[thumb|[Drentheko eper txakur|Drentheko eper txakurra, Herberehetako arraza.]]
**Eper txakurra** eperrak ehizatzen erabiltzen den txakur mota da, ez txakur arraza bat berez, baina bai zenbait txakur arraza zehatz izendatzeko erabiltzen dena, hala nola Burgosko eper txakurra edo Nafarroako eper txakur edo Nafarroako patxoia.

Modu figuratiboan erabili izan da euskaraz eper-txakur terminoa, izendatzeko bere buruarentzako bakarrik lan egiten duen pertsona egoista izendatzeko.

*Galeper txakur* terminoa ere erabiltzen da antzeko funtzioa (ez bada funtzio bera) egiten duten ehiza txakurrak izendatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laune ibaia

**Laune ibaia**, irlanderaz *An Leamhain*, Irlandako hego-mendebaldeko Kerry konderrian dagoen ibai bat da. 23 kilometro luze ditu. Izokin eta amurrainetan oparoa da.

Lenane aintziran jaio, Beaufort udalerria eta Ballymalis gaztelua igaro, eta Killorglin udalerrruntz zuzenduz itsasoratzen da, aurrena Castlemaine badian Maine ibaiaren parean, eta ondoren Dingle badian.
Adriana Barraza

[thumb|260px|[Adriana Barraza|Adriana Barranza Izarren pasealekuan,  Victoria de Durango, Mexiko]]
[thumb|260px|[Adriana Barraza, 2012]]
**Adriana Barraza González** (Toluca, Mexikoko estatua, Mexiko, 1956ko martxoaren 5a) mexikar lehen aktore, irakasle eta zuzendari  ezaguna da. Zineman eta telebistan karrera luzea du, 1972tik bost hamarkada, Amerikan zein Europan proiektuak eta 1978tik hona aktore-irakaskuntzan lau hamarkada. Oscar sarietarako izendatu zuten 2006an, aktorerik onena izateko. Ohorezko saria irabazi zuen Riviera Mayan egindako Platino 2018 Sarietan.

## Biografia 
Goi-mailako ikasketak Kimika Zientzien Fakultatean hasi zituen, baina interpretaziorako bokazioa aurkitu ondoren, karrera aldatzea erabaki zuen. Ezkondu ondoren, Chihuahua hirira joan zen bizitzera, eta hantxe jarraitu zuen ikasten Chihuahuako Unibertsitate Autonomoko Arte Ederren Sailean. 1985ean, Mexiko Hirira joan zen, eta han lana lortu zuen Televisa enpresan, 10 urtez aritu baitzen lanean aktore-hobekuntzako lantegian.

## Ibilbide artistikoa 
Bere bi lan garrantzitsuenak *Amores perros* eta *Babel* izan dira. Aktore onenaren Oscar sarirako izendatu aurretik, Urrezko Globo Sarietan eta Broadcast Film Critics Association-en kategoria bereko hautagaia izan zen, eta Aktoreen Sindikatuko Sarirako hautagaia, "Film bateko aktore onena". Mexiko, Miami eta Kolonbiako emanaldi-irakaslea da. Televisaren Aktoreen Hobekuntzarako Tailerrean nabarmendu zen; bertan, Sergio Jiménezek, aktore, zuzendari, ekoizle, idazle eta emanaldi-irakaslearekin batera, hamarkada bat baino gehiagotan eskolak eman zituen. Jiménezekin batera, "Jarduketa Teknikoa" izeneko jarduketa metodo bat diseinatu eta konpilatu zuen. Telenobela eta programa batzuetako aktorea izan zen; gainera, Televisako haurrentzako telenobeletako zuzendaria izan zen urte askoan, baina natez ere maistra nabarmendu da (emanaldikoa, testuen azterketakoa eta azentuaren neutralizaziokoa) eta zinemako nazioarteko aktore gisa egin du lan gehien.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
### Zuzendari 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Devil's Brigade (filma)

'''The Devil's Brigade'* (euskaraz *Deabruaren Brigada''), 1968ko Andrew V. McLaglen britainiarrak zuzendutako gerra-film bat da. William Holden, Cliff Robertson, Vince Edwards, Andrew Prine, Claude Akins, Richard Jaeckel, Jack Watson, Jeremy Slate eta Richard Dawson aktoreek antzeztu zuten.

Robert H. Adleman eta George Walton idazleen 1966ko izenburu berdineko liburuan oinarritua dago.

## Argumentua 
1942, Bigarren Mundu Gerra, Robert Frederick (William Holden) kolonelak brigada berezi bat prestatzeko agindua jaso berri du, Zerbitzu Berezien Indarra delakoa. Entrenamendu zelaira brigada hori osatuko duten gizonak iristen joango dira, horietako asko desertoreak eta gaizkileak dira, baina kanadar konpainia konbentzional bat ere ailegatuko da. Bi taldeen arteko harremana ez dira betere erraza izango, baina kolonelak arazoa kidetasun espiritua sendotuz konponduko du. 

## Aktoreak 
* William Holden: Robert T. Frederick teniente kolonela
* Cliff Robertson: Alan Crown maiorra
* Vince Edwards: Cliff Bricker maiorra
* Andrew Prine: Theodore Ransom kaporala
* Jeremy Slate: Patrick O'Neill sarjentua
* Claude Akins: Rockwell W. "Rocky" Rockman kaporala
* Jack Watson: Peacock sarjentu kolonela
* Richard Jaeckel: Omar Greco kaporala
* Bill Fletcher: Billy 'Bronc' Guthrie kaporala
* Richard Dawson: Hugh MacDonald kaporala
* Tom Troupe: Al Manella kaporala
* Luke Askew: Hubert Hixon kaporala
* Jean-Paul Vignon: Henri Laurent kaporala
* Tom Stern: Cardwell kapitaina, Fort William Henry Harrison gotorlekuko burua
* Harry Carey Jr.: Rose kapitaina
* Michael Rennie: Mark W. Clark teniente jenerala
* Carroll O'Connor Maxwell Hunter maior jenerala
* Dana Andrews: Walter Naylor brigadier jenerala
* Gretchen Wyler: Emagaldua
* Patric Knowles: Lord Mountbatten almirantea
* Wilhelm Von Homburg: Fritz
* James Craig: Knapp maior jenerala
* Richard Simmons: Bixby jenerala
* Norman Alden: M.P. tenientea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Dwight Phillips

**Dwight Phillips** (1977ko urriaren 1a) atleta ohi estatubatuarra eta luzera jauzian lau aldiz munduko txapelduna da. 2004ko txapeldun olinpikoa izan zen proba berean. 2009an ezarritako 8.74 metroko marka pertsonala dela eta, inoiz izan den bosgarren jauzilari onena da.

Phillipsek ere 60 eta 100 metroko probetan parte hartu zuen. 100 metrorako erregistro pertsonala 10,06 segundokoa da, eta 6,47 segundo du, 60 m-etan, historiako 20 azkarrenen artean.

## Nazioarteko emaitzak 
## Marka pertsonalak 
* IAAF Profile-ren informazio guztia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juanita Arenaza

**Juanita Arenaza Velasco** "**Olga**" (Arrasate, Gipuzkoa, 1923ko otsailaren 20a &ndash; Mexiko, 2015eko urriaren 27a) erraketista profesionala izan zen. Ia hogeita hamar urtez izan zuen ogibide pilota.

## Biografia 
Eusebio Arenaza *Paparbaltz* aretxabaletarra eta Maurina Velasko palentziarra Arrasatera ezkondu ziren 1921ean eta bertan jaio ziren Juanita (1923), Margarita (1925), Amparo (1933) eta Jose Luis (1939) seme-alabak. Laurak kirolariak izan ziren: neskak erraketistak eta mutila Arrasateko Juventud Deportiva Mondragoneko futbolaria. Aitak Unión Cerrajeran egiten zuen lan eta amak egunkariak – besteak beste, “El socialista”- saltzen zituen Portaloiko kiosko batean. 

Juanitak Viteriko eskolan ikasi zuen eta ikasle aplikatua zenez gero, etxean Madrilera bidali zuten, goi ikasketak egin zitzan. Madrilen harrapatu zuen 1936ko uztailaren 18ko altxamendu faxistak eta etxerako bidean jarri zen. Elorrion egin zuen Juanitak bat bere bi ahizpekin, 11 eta 3 urtekoak, eta izeba baten laguntzarekin Santurtzitik “Habana” itsasontzian Frantziara ihes egin zuten. Erbestean hilabete batzuk eman ondoren, Arrasatera itzuli ziren eta gerra amaituta Juanita Madrilera joan zen berriro bizitzari aurre egiteko eta izeba baten etxean geratu zen. Unibertsitatera sartzeko aukera gutxirekin frantsesa ikasteari ekin zion. Oso une latzak ziren alde guztietatik eta gabezia handia pairatzen zuten etxe hartan.
* 2018an Arrasateko emakume erraketistak omendu zituzten Uarkape frontoian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arrasateko emakume erraketistei omenaldia Bideoa
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
Wilfried Zaha

**Dazet Wilfried Armel Zaha** (Abiyan, Boli Kosta, 1992ko azaroaren 10a) Ingalaterrako Premier Leagueko Crystal Palace Football Clubeko aurrelari boli kostarra da.

## Biografia 
Wilfried Abidjanen jaio zan, familia handi baten azken semea izanik. Ostera, 4 urte besterik ez ebazanean, bere guraso eta zortzi anai-arrebakaz batera, Ingalaterrara joan zan bizitzera. Izan be, haren aita-amek itzelezko arazo ekonomikoak izan ebezan. Ondorioz, hareen herrialdetik joan behar izan ziran, zehazki, Thornton Health-era. Ikasketak, Whitehorse Manor Junior School-ean eta  Selsdon High School-ean egin ebazan. Hiru denboraldi gehiago egin ebazan lehen taldean, eta Championship-eko jokalari nabarmenetako bat izan zan. Horretagaitik, 2013ko urtarrilean, Manchester United taldea hamabost milioi libra inguru ordaindu ebazan jokalariarengaitik. Beraz,  Crystal Palace-eko salmentarik garestienean bihurtu zan.

2014ko urtarrilaren 31n, Zaha-k mailegu aldaketa bat amaitu eban Cardiff City-ra, David Moyes gerenteak bere alde utzi ondoren, 2013ko gainerako denboraldirako.

Denboraldiaren amaieran, Moyes arpilaketaren ondoren, Zahak esan eban eskoziarrak ez eutsola inoiz aukerarik emon. Raheem Sterling-egaz alderatu eban esperientzia. Gainera, bere bizitza pertsonalari buruzko zurrumurru faltsu eta maltzurrengatik be haserre egoala esan eban.

## Selekzino Nazionala 
**Ingalaterra (2011-2013)**

Bere lehen denboraldi osoko arrakastaren ondorioz, Ingalaterrako 19 urtez azpiko selekzioak deialdi bat egin zuen 2011ko otsailean Alemaniaren aurkako partidarako. 21 urtez azpiko selekziora deitu zuten 2012ko otsailaren 23an. Otsailaren 29an Belgikaren aurka 4-0 irabazi zuen. 2012ko azaroaren 11n, Roy Hodgson hautatzaileak Zaha selekzio absolutura deitu zuen azaroaren 14an Suediaren aurkako lagunarteko partida baterako.

**Boli Kosta (2016- Orain Arte)**

2016ko azaroaren 27an, Boli Kostako Futbol Federazioak baieztatu zuen Zahak korrespondentzia bidali ziola FIFAri bere nazioarteko futbol filiazioa Ingalaterratik Boli Kostara aldatzeko.

Urtarrilean, Boli Kostak Zaha deitu zuen 2017ko Afrikako Nazioen Koparako. Suediaren aurka egin zuen debuta Abu Dhabin, lagunarteko partida batean, urtarrilaren 8an.

Hiru egun geroago, Ugandaren aurka egoitza berean, lehen aldiz titular izan zen selekzioarekin eta bere lehen gola sartu zuen garaipenean (3-0). Zaha 2019ko Afrikako Nazioen Koparako ere deitu zuten, kopa Egipton jokatu zan. Torneoan bi gol sartu zituen, bat 4-1eko garaipenean Namibiaren aurka multzoen faseko azken partidan, eta partidako gol bakarra Maliren aurka final-zortzirenetan. Elefanteek porrota jaso dute final-laurdenetako penaltietan Aljeriako balizko irabazlearen aurka.

## Estatistikak 
## Erreferentziak 
## Kanpo Estekak 
- Ficha en Transfermarkt

- Ficha en Premier League

- Wilfried Zaha en Soccerbase ( ingeleses )
László Cseh

**László Cseh** (1985eko abenduaren 2a) Hungariako igerilari profesional erretiratua da, eta Olinpiar Jokoetan 6 alditan domina lortutakoa.  Europako txapelduna da, 33 aldiz. Haren aitak, László Cseh Sr., Hungaria ordezkatu zuen igeriketako Joko Olinpikoetan. 2020an, Braden Keith de NadSwamek 1. izendatu zuen, urre olinpikoa irabazi ez duten 10 igerilari onenen artean.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nathan Adrian

**Nathan Ghar-jun Adrian** (1988ko abenduaren 7a) AEBetako igerilari profesionala da. Bost aldiz urrezko dominadun olinpikoa, ekitaldi libreko 50 metroko estilo librean AEBetako errekorra izan zuena.

2008ko Udako Olinpiadetan egin zuen debut olinpikoa, Adrianek 4 x 100 metroko estilo libreko errelebo proban igeri egin zuen, eta urrezko domina lortu zuen Estatu Batuetako taldeak finalean irabazi zuenean. 2012ko Udako Joko Olinpikoetan, Adrianek urrezko dominak irabazi zituen 100 metroko estilo librean eta 4 x100 metroko estilo erreleboan, eta zilarrezko domina 4 x100 metroko estilo libreko errelebuan.  Hogeita hamabi domina irabazi ditu nazioarteko lehiaketa handietan; hogei urre, zazpi zilar eta bost brontze, besteak beste.
Udako Olinpiadak, FINA Uretako Munduko Txapelketak eta Panpazifikoko Igeriketa Txapelketak. 2016ko Udako Joko Olinpikoetan, 4 x 100 metroko estilo libre errelebo-lasterketan, urre bat irabazi zuen Michael Phelps, Caeleb Dressel eta Ryan Heldekin batera. Estilo librean brontzezko banakako domina eman zuen, 50 metro eta 100 metroetan.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erbi txakur

[thumb|[Haldengo untxari|Haldengo untxaria, Norvegiago erbi txakur mota bat.]]
thumb|Hanka luzeko erbi-txakurra, galgo edo xarlangoa alegia.
**Erbi txakurra** txakur mota heterogeneoa da ehiza-txakurren artean, hautespen artifizialez gizakiak erbiak ehizatzeko berezitu duena. 

Euskal Herrian, euskal erbi txakurra arraza apartekotzat jotzen da (Eusko Jaurlaritzaren nomenklaturan, *erbi txakur* izen soilarekin, baita gaztelaniaz ere), eta kasu honetan harrapakinak usaimenez detektatzen dituen txakur mota bat da, untxari motakoak. Hori bezalakoak normalean tamaina ertainekoak izan ohi dira, ile leunak, eta familia-txakurrak izateko ere egokiak izan daitezke. Asko gustatzen zaie ariketa eta txakur egokienetarikoak dira knpoko jarduera aktiboetarako.

Euskaraz halaber, hala nola beste hizkuntza batzuetako parekideetan, erbi txakur terminoak definitzen ditu baita xarlango edo galgoak, zeinak mutur eta hanka luzeko erbi txakur gisa ere defini daitezkeen. Kasu honetan, erbi eta untxiak ikusmenarekin detektatzen dituzten txakur mota dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal erbi txakur
* Eper txakur
* Erbi Txakur Zuriaren Ordena
* Xarlango edo galgoak

## Kanpo estekak
Rodolphus Agricola

**Rodolphus Agricola** (; Baflo, 1443ko abuztuaren 28a - Heidelberg, 1485eko urriaren 27a) frisiar humanista izan zen.

Elizgizon baten eta nekazari baten alabaren semea izan zen, eta jaiotzean Roelof Huesman edo Huisman izena hartu zuen, amaren abizenarekin. Groningeneko ikastetxe batean hezi zen eta Erfurt eta Lovainako unibertsitateetan jarraitu zituen ikasketak. Ezaguna izan zen latinaz eta grekoaz zuen ezagutzagatik. Hezitzailea, musikaria, elizetarako organo-eraikitzailea, latinezko poeta, boxeolaria, diplomatikoa eta hebreeraren ikertzailea ere izan zen.

Humanismo ipareuroparraren aita izan zen, eta antieskolastiko sutsua. Bere lanik nabarmenena *De inventione dialectica* da. Bertan, erretorikako ikasketetan logika sartu zuen eta lehen humanisten hezkuntzan eragin handia izan zuen.

## Lanak 
* *De Inventione Dialectica libri tres* (1479)
* *Gutunak*, *Agricola, Letters; edited by Adrie van der Laan and Fokke Akkerman* (2002).
* *Vita Petrarcae / De vita Petrarchae*' (1477)
* *De nativitate Christi*
* *De formando studio*

## Kanpo estekak
Metal Lords

**Metal Lords** pelikula, Comedia, Dramatika bat da. Estatu batutakoa, eta 98 minutu irauntzen dau. Jaeden Martell (kevin), Isis Haisworth (Emily), eta Adrian Greensmith (Hunter) protagonistak dira. 2022ko apirilaren 8an Netflixen atara zan. Historioa, bi lagun metaleko talde propio bat sotzea eta euren klaseko kideen errespetua lortzea da. Eurek nahai daben Metaleko Banda batailara joateko, euren talde propio bat sortu behar dabe, horretarako, Txelo bat sartu behar dabe bandan.

## Sinopsia 
Hunter eta Kevin bi lagun honak, metaleko talde propio bat euren kabuz sortzea gura dabe, banda bataila baten partizipatu ahal izateko. Emili talean sartu behar izango da, metaleko batailan partizipatu gura ba dute. Emili, Kevin esagutu ebanean, pentsatu eban, txelogaz taldean jo ahal ebala eta orrela banda batailean partizipatu ahal izango ebela. Horretarako Emiliri, taldean jotzeko konbentzitu behar eben, baina Hunteri ez saio ondo iruditzen.

## Aktoreak 
### Protagonistak 
Jaeden Martell (Kevin) Bateria jotzen eban protagonista zan, filmean paper oso garrantzitzu bat dauka. Bera eta bere Lagun hoberena (Hunter) talde bat sotzerakoan parte artu eban eta Emiligaz batera banda batailan jo eban. Bateria jotzen dau.

Isis Haisworth (Emily) Azken partean oso protagonista nabarmena da baina pelikulan orokorrean protagonista oso nabarmena da. Kevinen maitemandu neska bat da, oso pertsona lotsatia eta amorru arasoekaz. Banda batailean eta euren musika taldean, txeloa jotzen dau .

Adrian Greensmith Hunter) Kevinen lagun hoberena da, ez dau gura bakarrik egon eta lagun gabe egon gura. Eta pelikulan talde bat sortu eta banda batailena gehien gura eban pertsona zan. Gitarra elektrikoa jotzen dau.

### Bestelakoak 
Sufe Bradshaw (Dean Swanson)

Clay Moss (Noah Urrea)

Kendall Sarn (Analesa Fisher)

Lisa Randall (Michelle Fang)

Skip (Phelan Davis)

Dr. Sylvester (Brett Gelman)

Dr. Troy Nix (Joe Manganiello)

## Produkzioa 
**Direkzioa**: Peter Sollet

**Gidoia**: D. B. weiss

**Musika**: Ramin Djawadi

**Fotografia**: Anette Haellmigk

**Produktorea**: Bighead Littlehead

**Banatzailea**: Netflix

## Erreferentziak
Can Figueres (Vilablareix)

**Can Figueres** Vilablareixeko (Gironès) masia bat da, Kataluniako Ondare Arkitektonikoaren Inbentarioan sartua.

## Deskribapena 
Basotik gertu dagoen masia katalana da. Denboran zehar, eraberritze eta handitze etengabeak jasan ditu, eta horrek jatorrizko banaketa eta konposizioa desitxuratu ditu. Elementu aipagarrienak hauek dira: Erdi Aroko ateburua duen atea, leihoak, sinpleak eta dekorazio gotikoa dutenak, eta alboko fatxadan kokatutako baldosa-arkua. Izkinetan harlanduak dituzten harrizko hormekin egina. Estalkiak, bi isurkikoa, gailurra fatxada nagusiarekiko paralelo du.

1769ko datuak daude, baina ondoz ondoko aldaketek ez dute segurtasunez datatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xarlango

**Xarlango, galgo** edo **hanka luzeko erbi txakurrak** txakur-arrazen multzo bat dira; gorpuzkera dela eta, oso ondo egokituta daude lasterketarako (xarlango lasterketak), eta abiadura handia har dezakete. Erbi txakur ere esaten zaie euskaraz, baina termino horrek beste txakur mota batzuk ere hartzen ditu barne, horien artean euskal erbi txakur arrazakoak, desberdinak direnak.

Xarlango gehienak luzeak baino altuagoak dira, buru luze eta estua dute, belarriak ilerik gabeaj edo erdi-zuzenak dira eta ikusmen-zentzu handia dute, txakur-arraza gehienek ez bezala. Ehizaldietan ehiza larrian aritzeko eta untxia eta erbia ehizatzeko erabiltzen dira. Azken hamarkadetan konpainiako animalia gisa ere hartu izan dira, batez ere Europan.

## Ezaugarriak 
Txakur horiek harrapakinaren atzetik ibiltzen dira, ikusmena mantenduz eta hura gaindituz, oso azkarra eta bizkorra delako.

Txakur xarlangoak, arraza adierazgarriekin betetzeko, dolikozefalo izan behar du. Bere formak bere burua ohikoa baino luzeagoa dela pentsaraz dezake. Dolikozefalia otsoen eta bestelako animalia haragijale basatien ezaugarria da, eta ehizaren ikuspegi estereoskopikoaren beharrarekin lotuta dago. 

Nazioarteko Federazio Zinologikoak kategoria berezi batean biltzen ditu txakur hauek, 10. sailkapen atalean, hiru azpi sailkapenetan:

### Ile luze eta kizkurrekoak 
### Ile gogorrekoak 
### Ile laburrekoak 
## Sinbolismoa Euskal Herrian 
Xarlangoak artean maitasunaren sinbolo ziren Erdi Aroan. Hendaiako Abadia Jauregian, Anton Abadiaren aginduekin eraikita, bi xarlangoren eskultura egin ziren, maitasun sinbolo horren adierazgarri, A eta V letrekin markatuak, senar-emazteen adierazgarri: Anton eta haren emazte Virginie Vincent de Saint-Bonnet. Bikotea jauregian bizi izan zen hamabost urteetan xarlangoak eduki zituzten bertan, gainera.

Nafarroako erresuman, Erbi Txakur Zuriaren Ordena, 1391n sortua, ordena militar bat izan zen: haren ikur Karlos IV.aren figurari lotutako xarlango zuri bat zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernhard Bang

**Bernhard Laurits Frederik Bang** (Søro, Danimarka, 1848 ko ekainaren 7a - Kopenhage, Danimarka, 1932 ko ekainaren 22an), Danimarkako albaitaririk garrantzitsuenetariko bat izan zan. Kopenhage Albaitari Errege Eskolan lan egin eban, behien tuberkulosia sakon aztertu arren, tuberkulosiarako prebentzio-metodoak asmatu ebazan ere,eta abereen abortu infekziosoa eragiten dauan baziloa aurkitu eban 1896.urtean, *Brucella Abortus* izenekoa.

## Biografia 
Bang, Danimarkako fisikari eta politikarien familia garrantzitsu batetik etorran. Anna Elisabeth Caroline Kleerekin ezkondu egin zan, ez ebazan seme-alabarik izan.

## Ikasketak 
Medikuntza ikasi eban, Kopenhageko Unibertsitatean inbestigazio zientifikoan haritu zan. Hasiera baten, anatomia praktikoari ekitea pentsatu eban baina azkenean, albaitaritza zientzia aukeratu zuen. 1873.urtean ikasketak amaitu ebazan.

Hainbat urtez Kopenhageko Kommunehospital zentroan aritu zan fisikari laguntzaile bezala. 1880.urtean, doktoretza egin ondoren, Albaitarien Errege Eskolan albaitari burua bihurtu zan.

### Aurkikuntzak 
Bere ikerketa lana oso zabala izan arren, ario batzuetan gehiago zentratu egin zan. Anatomia praktikoan egin eban ikerketa garrantzitsuena, 1883.urtean argitaratu ebana. Aktinomikosiari buruz aritu zan, oso ohikoa ez dan gaixotasun infekziosoa.

1884 eta 1887 urteetan tuberkulosian asko sakondu eban, bere bizitzaren zati handi bat emon eban ikerketa honetan. Behi-esnean bazilo tuberkulosoa zegoela frogatzen lehenengo albaitaria izan zan.

Bruzelosis gaixotasuna eragiten duen bakteria mota aurkitu eban, behien abortuak eta gizakietan gripearen antzeko sintomak eragin ditzakeen bakteria.

Bakteriak deuseztatzeko behi-esnea berotzea beharrezkoa zela frogatu eban lehenengo albaitaria izan zan.

## Omenaldiak 
Giza eta animalien osasunari egindako ekarpenengatik eta aurkikuntzengatik, Bang ohorezko tituluak jaso zituen bere bizitzaren zehar. 1932.urtean, Nazioarteko Albaitaritza Biltzarreko kide bihurtu zan.

## Erreferentziak
Arratoi txakur

thumb|Euskal Herrian jaiotako arratoi-txakur mestizoa.
thumb|Andaluziako arratoi-txakur edo *bodegueroak*.
thumb|Pragako arratoi-txakurra, arraza izendapen ofizialekoa.
thumb|Arratoi-txakur baten eta ardi-txakur baten arteko mestizoa.
**Arratoi-txakurra** arratoiak, saguak eta bestelako ugaztun kaltegarriak ehizatzen dituen txakurra da. Txakur mota heterogeneoa da, askotan mestizoak, baina talde batzuek arraza izendapena lortu dute. 

## Ezaugarriak eta hedapena 
Euskal Herriko arratoi-txakurrak ohikoan txakur txikiak dira, arratoiak, saguak eta kidekoak harrapatzen trebeak.

XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen lehen erdian, arratoi arruntaren ugalketa handia gertatu zen Europan eta karraskari horiek ehizatzeko txakurren aukeraketa areagotu zen, katuak baino egokiagoak suertatu baitziren.  

Arratoi-txakurren artean, arraza hauek aipa ditzakegu:  

* Pragako arratoi-txakurra,
* Valentziako arratoi-txakurra,
* Bulldog frantsesa,
* Glen of Imaal deituriko terrier irlandarra.
* Andaluziako arratoi-txakur edo bodegueroa.
* Billanukoa, euskal arratoi-txakurra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenmeiko Gosete Handia

Japonian eragina izan zuen gosete bat izan zen, Edo Aroan, Kōkaku enperadorearen erregealdian izandakoa. Tokugawa Ieharu eta Tokugawa Ienari gosetearen garaian agintean egon zen shogunak izan ziren. Kalkuluen arabera, 900.000 pertsona inguru gosez hil ziren. Oro har, gosetea 1782an hasi zen eta 1788ra arte iraun zuen. Tenmei (1781–1789) aroaren izena hartu zuten. 1770eko hamarkadatik aurrera, eguraldi txarraren eta hotzaren ondorioz, hazkuntza-errendimenduaren beherakada handia izan zen Tōhokun, hau da, ipar-ekialdeko Honshu eskualdean, eta, ondorioz, landa-eremuetako elikagaiak agortu egin ziren. Hondamendi naturalek egoera larriagotu egin zuten: 1783ko apirilaren 13an Iwaki mendia lehertu zen (Japoniako egutegiaren arabera, Tenmei-3 urteko 3. hilabeteko 12. egunean), eta uztailean 6an Asama mendiak gauza bera egin zuen. Beraz, sumendiek errauts bolkanikoa Japoniako atmosferara bota zuten. Erupzioek eragindako kalte zuzenak alde batera utzita, horrek eguzki erradiazioa erortzea eragin zuen, eta horrek eguraldi hotza ekarri zuen, uztak hondatzen zituena. 1783ko Laki islandiar sumendiaren erupzio masiboak Ipar Hemisferio osoko eguraldi-modeloak aldatu zituen, eta baliteke arazoak ere okertu izana. Garai horretan, Tanuma Okitsugu Tokugawa shogunerriko ministroak politika merkantilista bat ezarri zuen. Politika horrekin, ministroak nekazaritza merkaturatu nahi zen, eta, horrela, arrozez ordaintzen zuten zerga bidezko errenta handitu. Politikak Han askori zailtasun ekonomikoak ekarri zizkien, eta zerga handiagoak ordaintzeko (eguraldi hotzaren mende zegoen) arroz ekoizpenean gehiegizko inbertsioa egin zuten. Gainera, larrialdiko janari-biltegiak agortu egin ziren. Faktore klimatikoak, bolkanikoak eta ekonomikoak konbinatu ziren uzta txarrak eta premiazko biltegirik eza lortzeko, eta horrek arrozaren prezioa izugarri garestitzea ekarri zuen, eta gosete larria eskala nazionalera hedatu zen.

## Ondorioak 
Uda lainotsua eta euritsua izan zen Tōhoku eskualdeko alde ozeanikoan. Eskualdetik ihes egin zutenak kontuan hartuta, Hirosakik (Tsugaru klanekoa zena) bere biztanleriaren ia erdia galdu zuen. Gosetearen eta gaixotasun-agerraldien eraginez, Japonia osoan 1780 eta 1786 artean 920.000 pertsona baino gehiago hil ziren.

## Demografia
Gosetearen eragina oso nabarmena da urte bakoitzeko erroldan, bai Japonia osoan baita Tohoku eskualdean ere.

### Japonia
*1774 (An'ei 3) 25.990.000
*1780 (An'ei 9) 26.010.000
*1786 (Tenmei 6) 25.090.000
*1792 (Kansei 4) 24.890.000
*1798 (Kansei 10) 25.470.000

### Tohoku 
*1750 (Kan'en 3) 2.680.000
*1786 (Tenmei 6) 2.370.000
*1804 (Bunka 1) 2.470.000
*1828 (Bunsei 11) 2.630.000

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minamoto klana

Heian aroan Japoniako politika menperatu zuten lau klan handietako bat izan zen, beste hirurak, Taira, Fujiwara eta Tachibanatarrak zirelarik. Minamoto klanak  izena ere bazuen, Minamotorako *gen* eta familiarako *ji* txinatar karaktereen ahoskera alternatiboa erabiliz.

Bere jatorria, Minamoto, Heian garaiko (794-1185) Japoniako enperadoreek euren seme eta bilobei errege meneko bezala onartu ondoren emandako ohorezko izen (edo kabane) bat zenean datza. Tradizioaren arabera, oinordetza inperiala errazteko eta tronurako lehiei aurrea hartzeko, hautaezinak ziren printzeei titulu bat eskaintzen zitzaien eta enperadorearen meneko bihurtzen ziren. Minamototarrak, euren aurkariak bezala Tairatarrak ere, tradizio honen mende zeuden.

Titulu hau eman zuen lehen enperadorea Saga enperadorea izan zen, bere 50 seme-alabetatik 33ri. Horrela, bada, familia inperialeko kide izateari utzi zioten, Saga Genji lerroa sortuz. Harrezkero, ondorengo enperadoreek oinordeko ez ziren ondorengoei titulu hori emateko ohiturari jarraitu zioten.

## Kanpo estekak
Japoniako emakumezkoen errugbi selekzioa

**Japoniako emakumezkoen errugbi selekzioa** () Japoniaren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. 1991n jokatu zuen lehenbiziko partida. 

## Palmaresa 
* Munduko Errugbi Kopa
** Parte hartzeak (5): 1991, 1994, 2002, 2017, 2021

## Kanpo estekak 
*  Japoniako Errugbi Federazioaren webgunea, en.rugby-japan.jp
Larreko saria

***Larreko saria*** Iruñeko Euskalerriak irratiak 1995. urtean eratutako saria da, kulturan, euskalaritzan zein euskaltzaletasunean nabarmendu diren pertsona, erakunde zein kolektiboen lana eta bultzadari aitortza egiteko eta horiek eskertzeko. Hainbat urtez eman izan du saria irratiak, eta Nafarroan jardun dutenak izan dira jasotzaileak.

*Larreko* izena Pablo Fermin Irigarai auriztarraren omenez hautatua izan zen, Larreko zena bera Nafarroan euskal kulturaren aintzindarietakoa izan baitzen. Idazle eta medikua, 
*Gerla urte, gezur urte* kronika liburu berdingaitza utzi zuen idatzita, bai eta garaiko aldizkarietan lan asko argitaratuta ere.

Honakoak izan dira Larreko saria jaso dutenak urtez urte eta azkenekotik hasita:

2010 - Iruñerriko eta Tafallako Mintzakide egitasmoak

2009 - Hasierako euskal irratien bultzatzaileak

2008 - Xanti Begiristain idazlea

2007 - Joxemiel Bidador idazle eta ikertzailea

2006 - Zaldiko Maldiko elkartea

2005 - Seme alabak euskaraz hazi dituzten Iruñerriko amak

2004 - Sortzen-Ikasbatuaz eta Nafarroako Ikastolen Elkartea, biak elkarlanean

2003 - Euskaldunon Egunkariaren Iruñeko ordezkaritzako langileak

2002 - Jose Maria Satrustegi euskalaria

2001 - Udal hautetsien mugimendua

2000 - Xabier Cunchillos euskaltzalea

1999 - Inozentzio Aierbe apaiza

1998 - Irulegiko irratia

1997 - Jorge Cortes Izal euskaltzain urgazlea

1996 - Sagrario Aleman euskaltzain eta irakaslea

1995 - Iñaki Perurena harrijasotzaile eta euskaltzalea
Georges Theunis

**Georges Emile Pierre Léonard Theunis** (Montegnée, 1873ko otsailaren 28a - Brusela, 1966ko urtarrilaren 4a) belgikar politikaria izan zen. Belgikako lehen ministroa izan zen 1921etik 1925eta eta 1934tik 1935era.

Ingeniaria lanbidez, Parisko Bake Biltzarrean parte hartu zuen eta Konponketen Batzordeko kide izan zen. Lehen ministro izan zen bi alditan, 1921 eta 1925 artean eta 1934 eta 1935 artean. Bigarren Mundu Gerran enbaxadore berezia izan zen Estatu Batuetan eta 1941etik 1944ra Belgikako Banku Nazionala zuzendu zuen.
Tenpōko Gosete Handia

Japonian eragina izan zuen gosete bat izan zen, Edo Aroan, Ninkō enperadorearen erregealdian izandakoa. Tokugawa Ienari gosetearen garaian agintean egon zen shoguna izan zen. Oro har, gosetea 1833an hasi zen eta 1837ra arte iraun zuen. Tenpō (1830-1844) aroaren izena hartu zuen. Gosetea gogorragoa izan zen Honshuko iparraldean, eta uholdeek eta klima hotzak eragin zuten.

Gosetea kalapita sail bat izan zen, jendeak agintean zegoen bakufun zuen fedea astindu zuena. Gosetearen aldi berean, Edoko Kōgo sutea (1834) eta Sanriku eskualdean 7,6 graduko lurrikara bat (1835) ere izan ziren. 1837an, gosetearen azken urtean, Ioshio Heihachirōk Osakan funtzionario ustelen aurkako matxinada bat gidatu zuen, hiriko biztanle pobreak elikatzen laguntzeari uko egin baitzioten. Chōshū agintean beste matxinada bat hasi zen. 1837an, Morrison merkantzia ontzi estatubatuarra Shikokuko kostaldearen aurrean agertu zen eta kostaldeko artilleriak kanporatu zuen. Istilu horien guztien ondorioz, Tokugawa shogunerria ahul eta indargabe sentiarazi zuten, plebeioak sufritzen ari ziren bitartean onura jaso zuten funtzionarioen ustelkeria azaldu zuelako.

## Gosetea 
1830eko hamarkadako Gosete Handian zehar japoniarrek gorriak ikusi zituzten, non Japonia osoak tenperaturen jaitsiera azkarra eta uzten galera jasan zituen, eta, aldi berean, prezio komertzialak igotzen hasi ziren. Asko gosez hil ziren gertaera ilun honetan: "Ipar-ekialdeko herrixka bateko heriotza-tasa ‰ 37koa da, eta Takayama hirikoa ia ‰ 45ekoa da". Laboreek behera egiten jarraitzen duten heinean, prezioek gora egin zuten eta horniduren eskasiak erreserba urrietan bizirauteko borrokatzera eraman zituen pertsonak. Bereziki japoniar oinarrizko elikagaia zen arroz-gastu gero eta handiagoa kolpe latza izan zen bai ekonomiarentzat bai goseak zeudenentzat. Batzuek "hostoak eta sastrakak jatea" ere erabaki behar izan zuten, baita lastozko iragazgaitzak ere. Ōshio Heihachirōk, polizia ohi alfabetatuak, 1837an Osakako komisionatuei eta beste merkatari dirudun batzuei laguntza eskatu zien, baina axolagabekeria besterik ez zuen jaso. Bere porrotagatik harrituta, Ōshiok altxamendu bat bultzatu zuen bere laguntzari uko egin ziotenei aurka egiteko. 300 jarraitzaile ingururekin, hiri pobreetako biztanleak eta hainbat herritako nekazariak barne, Osaka hiriaren bosten bat erre zuen. Baina matxinada berehala itzali zen, Ōshio azkar erretiratzera behartuz, eta ondoren bere buruaz beste egin zuen.

Ikuta Yorozo (1801-1837) zientzialaria ere Ōshio Heihachirōrenaren antzeko sustraiak zituen matxinada baten jatorrian egon zen. Ikutak nerabeen hezkuntzarako eskola bat ireki zuen, batez ere nekazariek osatua. Tenpōko Gosete Handia ere jasan ondoren, Ikutak bertako burokratak emateko prest zeuden laguntza faltagatik etsi egin zuen, eta 1837an nekazari talde bat bildu zuen errepresalian. Elkarrekin, burokraten aurkako erasoa egin zuten, arrakastatsua izan zena, baina matxinadak Ikutaren suizidio egitean amaitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ioar Oteiza

**Ioar Oteiza Goienetxe** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1988ko maiatzaren 23a) komunikazioan aditua da. Komunikazio agentzia bateko bezeroen aholkularitza du ogibide Oteizak, eta sare sozialek erabiltzaileengan duten eragina aztertu du. Durangoko Azokako komunikazio arduraduna eta Lesakako zinegotzia ere bada. 2022ko uztailaren 8an, Lesakako jaietan, Oteiza Berdintasunerako zinegotzia 1681ean datatutako alabarda eraman zuen lehen emakumea izan zen. 

## Biografia 
Oinez ikasi aurretik hasi omen zen berbetan. Agian horiek izango ziren komunikatzaile izateko lehen pausuak. Bilbon ekomiaz ikasi zuen. Ekonomian lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean, Italiara joan zen Erasmus programa batekin, ondoren Komunikazio Zuzendaritza eta Publizitate Gestioan (ESIC) masterra egin zuen Bartzelonan eta zerbait berezia egiteagatik Argentinara joan zen. Hiru urtez egon zen han, baina ez zen geldirik egon, euskarazko eskolak eman zituen Euskal Etxeetan eta beste hainbat ekintzatan ere parte hartu zuen.

## Komunikatzaile 
Komunikazioaren munduan eta mundutik dabil bueltaka, ikasten eta gozatzen. Durangoko Azokako komunikazio arduraduna da.*Kultura industriarentzako oasi bat da Durango.*
Ioar Oteizathumb|250x250px|Ioar Oteiza (erdian) indarkeriaren aurkako Emakumeen Lasterketan Durangon

## Korrikalari 
Hainbat probatan hartu du parte Ioar Oteizak, beste beste.

* 2018 Behobia-Donostia 20km. proba
* 2019 Behobia-Donostia 20km. proba

## Zaletasunak 
Ordenagailua itzaltzerakoan, trikitixaren hauspoa astintzea du gustuko eta mendi eta itsaso bazterretatik korrika aurkitzen du inspirazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Kultura industriarentzako oasi bat da Durango Hala Bedi, 2018.12.03
* Elkarrizketa:Durangoko azokaren biharamunean  Erran.eus, 2018.12.10

* Elkarrizketa: Gaur egun denok gara 'influencer' Berria, 2019.01.26
* Elkarrizketa: [Segura Irratia]], 2021.12.01
Manuel Solórzano Sánchez

**Manuel Solórzano Sánchez** (Donostia, Gipuzkoa, 1956ko martxoaren 13a) osasun sistemaren inguruan egindako azterketa eta argitalpenengatik ezaguna den erizain gipuzkoarra da.

## Ibilbidea 
Oviedoko Unibertsitatean medikuntza ikasten hasi zen, eta bi urte egin ondoren, erizaintza ikasketak egitera pasa zen Donostiako Arantzazuko Amaren Ospitalera.

Bere lan ibilbidean zehar, gehienbat traumatologia eta oftamologia ataletan lan egin zuen Arantzazuko Amaren Ospitalean. 

1995 urtean, erizaintzaren historiaren inguruko ikerketa lanak egiten hasi zen, batez ere Gipuzkoako erizaintza izan du aztergai. 

Ondorengo erakundeetako kide aktiboa da: 

* Euskalerriaren Adiskideen Elkartea (2001)
* Eusko Ikaskuntza (2005)
* Erizaintzaren Historiaren Sare Iberoamerikarra
* Bizkaiko Erizaintza Zientzien Akademia
* "Enfermeria Avanza" agerkariaren zuzendaria

## Argitalpenak 
Egile eta kolaboratzaile modura, hainbat monografiaren egile izan da, nabarmenenak ondorengoak direlarik: 

* Historia y antecedentes del Hospital de Amara (1999); 
* Dispensario Médico de Santa Isabel. Gratuito para los pobres de San Sebastián (2002); 
* Apuntes históricos de Guipúzcoa Practicantes, Matronas y Enfermeras 1904-2004 (2007); 
* 50 Años del Hospital Donostia (kolaboratzailea, 2010); 
* Tratado de Enfermería Oftalmológica (2011); 
* Hospital Civil San Antonio Abad. 50 Años de la desaparición del primer Hospital de San Sebastián (2011); 
* Ibón Casas: La lucha cotidiana contra la retinosis pigmentaria (2012); 
* Centenario del Colegio de Enfermería de Santa Cruz de Tenerife 1912-2012 (2012); 
* Clínica Ntra. Sra. de las Mercedes. Nueva Clínica Operatoria del doctor Egaña. Ategorrieta. San Sebastián (2014); 
* El Hospital del Tórax de San Sebastián y las Hermanas Mercedarias de la Caridad (2015); 
* Las Maternidades de San Sebastián. Casa de maternidad Municipal y Maternidad de Ategorrieta (2018)

Mila artikulotik gora idatzi ditu eritzaintzaren historiaren inguruan, eta horietako gehienak "Enfermería Avanza" agerkarian argitaratu ditu. 

2001ean, Donostiako Ospitale Publikoen 60 urteko historia jasotzen zuen erakusketa antolatu zuen. 

## Sariak 
* Gipuzkoako Erizaintza Kolegioaren saria erizaintzaren hedapen eta komunikazioagatik.  (2010)
* Sociedad Española de Enfermería Oftalmológicaren urrezko intsignia. (2010).
* Gipuzkoako Eritzaintza Kolegioaren urrezko intsignia. (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Untxari

thumb|Espainiako untxaria, mota honetako txakurrrtan arraza tipiko bat.
**Untxariak** usaimenaz harrapakinak detektatu eta ehizatzeko baliatzen den txakur mota heterogeneoa da. Untxiak jarraitzeko trebeziatik dator izena euskaraz. 

Arraza izendapenen munduan, arraza ezberdinak dira sailkapen honen barruan, zeinak Nazioarteko Federazio Zinologikoaren taldekako banaketan 6. taldea hartzen duten, berau hiru azpitaldetan banatuta, 

# untxariak propio
# odol arrastoari jarraitzen diotenak
# antzeko arrazak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaba energía

Gaba Energía Gaba Comercialadora de Eléctrica S.L.U.ren izen komertziala da, % 100 berriztagarria den energia elektrikoa merkaturatzen den Galizia enpresa teknologikoa. Madrilen du egoitza operatiboa, nahiz eta egoitza Lugon dagoen. 2022tik Espainiako penintsulako merkatua zerbitzatzen ari da. Izena lasaitasuna sortzen duen neurotransmisoretik dator.

Gabak bi jarduera garatzen ditu: energia berriztagarrien merkaturatzea batez ere partikularrei eta autokontsumoko instalazioen salmenta, mugikortasun, mantentze eta eraginkortasun energetikoko produktuen salmenta Gaba Store, bere denda birtualaren bitartez.

Adimen artifizialaren erabilera nabarmentzen da bere bezeroentzako prezioak pertsonalizatzeko, potentziaren optimizazio automatikoa, kontsumoaren aurreikuspena eta gomendioak; baita kontratazioetan blockchain-aren erabilera ere.
Antxieta Antzerki Taldea

**Antxieta Antzerki Taldea** Azpeitiko antzerki talde bat da, 1981ean sortua. Hala ere, 1980an, Azpeitiko euskal antzerkiaren aintzindari diren Jacinto Arregi eta Inazi Rezabal - *Potxolo*ri antolatutako omenaldia antzerki talde honen lehen harria dela esan daiteke. Izan ere, herriko antzerkigintzaren loraldi berria ekarri zuen 1981ean *"Ustegabeko poza"* antzerkia taularatu zuen herritarren taldeak osatu zuen Antxieta urte bat beraduago.

Imanol Elias izan zen ia hamarkada batez talde honen zuzendari.

Talde honetan herritar ugarik parte hartu bazuten ere, aktore nagusiak honakoak izan ziren: Pello Otaegi, Itziar Oiarzabal, Juanito Bikendi, Pilar Aizpitarte, Joxe Aranburu, Maritxu Unanue, Abel Izagirre, Mertxe Arregi, Xabier Arregi, Jose Mari Olaizola, Iñaki Bergara, Joxe Zabala, Iñigo Agirre, Imanol Elias eta Idoia Uranga, beste askoren artean.

## Lanen zerrenda 
* 1981: Ustegabeko poza - oraindik taldeak izena ez bazuen ere.
* 1982: Sendagai traketsa
* 1983: Jokoa nagusi
* 1984: Lapurreta urtsua
* 1985: Bi ahoko ezpata
* 1986: Haunditasun ametsak
* 1987: Hiru morroiak
* 1988: Sendagai dantzaria
* 1989: Bat, bi, hiru
* 1990: Komedi zaharrak
* 1991: Beste mundukoak eta zoro bat
* 1992: Nornorinork
* 1994: West side isteria
* 1995: Gertatutakoa agian
* 1997: Hamar minutu gauerdirako

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda
* Euskal antzerki
Mitchell Leisen

**James Mitchell Leisen** (Menominee, Michigan, 1898ko urriaren 6a - Woodland Hills, Kalifornia, 1972ko urriaren 28a) estatubatuar zinema zuzendari, arte zuzendari eta jantzi diseinatzailea izan zen.

1920ko hamarkadan sartu zen zinemaren industrian, hasieran arte eta jantzien sailetan. 1933an bere lehen filma zuzendu zuen eta melodrama eta komedietan nabarmendu zen. 1950eko hamarkadatik telesailetako atalak zuzendu zituen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak