Hiena

**Hiena** Carnivora ordenako Hyaenidae ugaztun familiako animalien izen arrunta da. Ugaztunen artean txikiena den familia da eta lau espezie ezagutzen dira, Crocuta, Hyaena eta Proteles generoetan . Dibertsitate txikia izan arren, Afrikako eta Asiako ekosistementzat funtsezko osagaiak dira. 

Filogenetikoki, felido eta bebirridoengandik hurbil egon, izaera eta morfologia aldetik kanidoen antzekoak dira; bi horiek —hienek eta kanidoek— ez dute zuhaitz-lokomoziorik (zuhaitzak igotzeko trebetasuna), eta harrapakina hortzekin harrapatzen dute, atzaparrekin harrapatu ordez. Biak azkar elikatzen dira eta janaria gordetzeko gaitasuna daukate, oin handi babatsuak dituzte eta azkazalak ez dira bilkorrak korrika egiteko eta kobazuloetan zulatzeko garatuak baitaude. Nolanahi ere, hienaren garbiketa, aztarna uzteko lurrina, estaltzeko forma eta hazteko modua bat datoz beste feliforme batzuekin. Sarraskijale koldarrak eta kleptoparasitismoa praktikatzen dutela esaten bada ere, hienek beren kabuz ehizatzen dute, eta jakina da lehoiak beren harrapakin hiletatik uxatzen dituztela. Batez ere gaueko animaliak dira, baina goizaldera ere beren gordelekuetatik kanpo ibiltzen dira maiz. Hiena-orbanduna oso lagunkoia den arren, gainontzeko hienak ez dira batere taldekoiak, nahiz eta familia-taldetan bizi diren eta ehiza egiteko taldetan elkartzen diren.

Fitxategi:Proteles cristatus1.jpg|Hiena-marraduna
Fitxategi:Spotted hyena (Crocuta crocuta).jpg|Hiena orbanduna
Fitxategi:Parahyaena brunnea 5.jpg|Hiena arrea

## Taxonomia 
"Hiena" izena, dagoeneko erregistratu zen Goi-Aleman Zaharrean *ijēna* bezala, Goi-Aleman Ertainean *hientier* eta Goi-Aleman berantiarrean *hienna* bezala. Latinez *hyaena* bilakatu zen, grekerako ὕαινα ( ''hýaina; ὗς, hӯs, 'txerria**) hitzetik garatu ostean. 

## Filogenia 
**Hyaenidae familia**

* ***Incertae sedis* subfamilia'*
** †*Tongxinictis*
* †**Ictitheriinae subfamilia**
** †*Herpestides* 
** †*Plioviverrops* 
** †*Ictitherium*
** †*Thalassictis*
** †*Hyaenotherium* 
** †*Miohyaenotherium*
** †*Lycyaena*
** †*Tungurictis*
** †*Protictitherium*
* **Hyaeninae subfamilia**
** †*Palinhyaena*
** †*Ikelohyaena* 
** *Hyaena*
** *Parahyaena* (=*Hyaena*)
** †*Hyaenictis* 
** †*Leecyaena*
** †*Chasmaporthetes* (=*Ailuriaena*)
** †*Pachycrocuta*
** †*Adcrocuta*
** *Crocuta* (=*Crocotta*)
* **Protelinae subfamilia**
** *Proteles* (=*Geocyon*)

Datu molekularretan oinarriturik eginiko ikerketa berrien arabera (Koepfli *et al*, 2006), iraungiriko hiena espezieen arteko harremana hurrengoa da:

## Itxura 
thumb|Hiena-marradunaren burezurra. Ohartu hortz haragijaleak proportzioan oso handiak direla eta hezurrak hausteko moldatuak daudela.
Hienek nahiko gorputz-enbor motzak dituzte, nahiko handiak dira eta otsoaren itxura dute, baina bizkarreko atzekaldea otsoena baino baxuago daukate. Aurreko gorputzadarrak luzeak ditu, atzealdekoak oso motzak eta lepo zabal eta motza. Garezurra kanido handienen antzekoa da, baina askoz ere handiagoa eta astunagoa dute, aurpegi-eremu motzagoarekin. Hienak digitigradoak dira, aurreko eta atzeko gorputz-adarrak lau hatzez hornituak dituzte, eta horietako bakoitzak kuxin lodiak ditu. Kanidoek bezala, hienak azkazal motzak, kamutsak eta ez-erretraktilak dituzte. Ile gutxi eta lodia du, eta sabelaldean ia ez du ilerik. Espezie gehienek ile luzeko adats bat dute, gurutzearen edo buruaren gainean zabaltzen dena. Espezie gehienetan arrak emeak baino handiagoak izaten dira, orbandun hienetan saldu; izan ere orbandunetan emeak arrak baino sendoagoak izaten dira. Azken hauen kasuan, emeen kanpoko genitalek arren antz handia izaten dute.

Hortzeria felidoen antzekoa da, baina sarraskia jateko eta hezurrak birrintzeko espezializatuago dago. Karnasialak, bereziki goikoak, oso indartsuak dituzte eta atzerantz mugituta daude masailezurraren presio handieneko puntura arte. Beste hortzak, goiko hagin azpigaratuak izan ezik, sendoak dira, oinarri zabalak eta ertz ebakitzaileak dituzte. Letaginak laburrak dira, baina lodiak eta sendoak. Masailezurraren kasuan, txakurrenak baino indartsuagoak dira; izan ere, hienek hezurrak hausten dituzte aurreko hortzekin, eta txakurrek berriz, molar postkarioekin. Maisailezurretako indarra dela eta, orbandun hienek eta marradun hienek txakur bat hil dezakete, lepoan hozka bakarra eginez eta larrua urratu gabe. Orbandun hiena famatua da bere pisuaren proportzioan duen indarragatik, baina beste animalia batzuk ere indartsuak dira proportzioan (Tasmaniako deabrua esate baterako).

Hienek ez dute guruin odoriferorik perineoan, baina ile gabeko larruazal poltsa handiak dituzte uzki-zuloan. Uzki-guruin handiak irekitzen dira uzkiaren barruan eta goialdean. Bilgor guruin asko dauzkate uzki-guruinetako zuloetan eta horien gainean. Guruin horiek belarraren zurtoinetan itsasten den jariakin krematsu zuria sortzen dute. Jariatze horren usaina oso nabarmena da, xaboi erre usaina du eta gizakiek ere hainbat metrotara hauteman dezakete usaina haizea alde dutenean. Jariakinak, batez ere, lurraldea markatzeko erabiltzen dira, baina marradun hienak lurzorura isurtzen dute erasotuak izaten direnean.. Lehoiek edo zakurrek eraso egiten dietenean hildakoarena egiten dute babesteko, baina orbandun hienak aurre egin eta gogor defendatzeko joera ageri dute. Hiena orbanduna oso bokalizatzailea da eta garrasi, marmar, kexu, soinu baxu, barre, algara eta auhen errepertorio zabala sortzen du. Hienen adimenaren adierazgarri da hildako harrapakina sarraskijaleetatik babesteko garraiatzen dutela. Beste adierazpen bat ehiza-modu estrategikoan egiten dutela da.

## Habitat eta Hedapena 
[thumb|[Chauvet leizea|Chauvet leizean (Frantzia) 1994an aurkitutako hiena baten labar-pintura.]]
Lau hiena-espezieetatik hiru Saharaz hegoaldeko Afrikan daude kokatuta, eta sabana, sastrakadi eta basamortuko habitat batean bizi dira. Laugarren espeziea, hiena marraduna, Afrika iparraldean eta ekialdean dago, baita Ekialde Ertainean ere, Indian.  

## Ikus, gainera 
* *Lycaon pictus*
* *Civettictis civetta*
* *Hyaenodon*
* *Borophaginae''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak