open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deus ex machina

[thumb|*Deus ex machina* Euripidesen *[Medea (antzezlana)|Medea* antzezlanean, Sirakusa, 2009]]

***Deus ex machina*** (; eusk. hitzez hitz "makinatik jaisten den jainkoa") latinezko esamolde bat da. Antzinako Greziako eta Antzinako Erromako antzerkian sortu zuten: egoera bat konpontzeko edo argumentua aldatzeko garabi batek (*machina*) edo beste edozein bitarteko mekanikok eszenatokitik kanpo jainko baten (*deus*) papera egiten zuen aktore bat sartzen zuen.

Gaur egun, berezko logikari jarraitu gabe istorio bat konpontzen duen kanpoko elementu bati erreferentzia egiteko erabiltzen dute. Gidoi baten egituraren ikuspegitik, *deus ex machina* gidoiaren beraren beharrek eragindako edozein gertakariri dagokio, gidoiaren interesa, estetikaren edo beste edozein faktore eusten duena barne-koherentzia mantendu barik.

## Erabilera greziar antzerki klasikoan 
*Deus ex machina*, jatorrian, greziar antzerkian asmatu zuten. Eskilok eta Sofoklesek jada neurrian erabili zuten, lehena *Eumenides*en eta bigarrena *Filoktetes*en. Hala ere, Euripidesetik aurrera, heleniar obretan baliabide komun bihurtu zen: Euripidesek berak hemezortzi obretatik bederatzitan erabili zuen.

Garai hartan, erabileraren aurkako kritikak egin zituzten. Aristotelesek, tragediak nolakoak izan behar ziren aztertzean, *deus ex machina*ren sinesgarritasunik ezari buruz egindako gaitzespena ezaguna da oso:

Horazio ere *deus ex machina*ren kontra agertu zen,  () esanez.

## Koherentzia 
Normalean, ez dugu gidoietan sakon murgildu behar *deus ex machina*ren adibideak aurkitzeko: azken uneko heroiaren agerpena, ustekabeko zalditeria-karga, eklipse egokia, edo bilauaren ergelkeria harrigarria protagonistei planak kontatzean denbora galduz gero. Lan gehienetan oso zaila da elementu horiek ez agertzea. Motiboa, orokorrean, sinplea da: gidoi askotan, trama gainontzeko elementu guztiak egokitu behar diren sorkuntzako ideia primarioa da.

Horrelako gertaeren arazo nagusia da barne-koherentziarik eza hautematean datza, irakurleen, ikusleen edo aktoreen artean deserosotasuna sor dezakeelako. Gidoilariarentzat, narrazioak ezarritako kausalitate kopuru justua maneiatzen zaila den osagaia da: batez ere, sortu nahi duen trama lortzeko metodo erraza delako, baina, era berean, multzoa sinesgarria ez izatea edo absurdoan erortzea ere eragin dezake.

Hori saihesteko, zenbait teknika narratibo erabiltzen dituzte, nagusienak *planting* eta *pay-off* direlarik. *Planting* elementu edo eszena baten sarrera da, lehen elementuarekin lotzen duen *pay-off* baten bidez askatzeko.

Beste modu bat *deus ex machina* zein gertagaitza edo gorabeheratsua den frogatzea edo argi eta garbi aitortzea da. *Casablanca* filmean, munduko leku ezkutu batean topo egin ondoren, protagonistak berak horrelakorik esaten du:

## Ikus, gainera 
* Gordiar korapiloa
* Plot twist

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricky Nelson

**Eric Hilliard Nelson**, profesionalki **Ricky Nelson** bezala ezaguna eta ondoren **Rick Nelson** bezala (Teaneck, New Jersey, 1940ko maiatzaren 8a - De Kalb, Texas, 1985eko abenduaren 31) estatubatuar musikari, abeslari eta aktorea izan zen. Rock & rollaren izar bat eta pop musikaren aitzindari bat izan zen.

Idolo gazte bat izan zen 1950eko hamarkadan. 1957an bere lehen singlea grabatu zuen eta 1958an bere lehen arrakasta lortu zuen. Bere ospeari esker, 1959an Rio Bravo filmetan antzeztu zuen. 53 abesti jarri zituen Billboard Hot 100n. 1985ek gau zaharrean hil zen, hegazkinlaria istripu batean, kontzertu batera zihoala. 1987an hil ondoren Rock and Roll Hall of Famen sartu zen.

## Diskografia 
* *Ricky* (1957)
* *Ricky Nelson* (1958)
* *Ricky Sings Again* (1959)
* *Rick Is 21* (1961)
* *Rick Sings Nelson* (1970)
* *Rudy the Fifth* (1971)
* *Garden Party* (1972)
* *Windfall* (1974)
* *All My Best* (1985)

## Filmografia
Gasteizko forua

**Gasteizko forua** Nafarroako Antso VI.a «Jakituna» erregeak esleitutako araubidea da, segur aski 1181. urtekoa (irailean). Gasteizko forua hiri gutunaren bidez eman zitzaion hirigune sortu berriari, lehenago «Gastehiz» deitutako herrigunean, muino baten gainean, orduz geroztik «Nova Victoria» deitua (Araban). Gasteizko forua Logroñoko foruan oinarritzen da (aldi berean Jakako foruan oinarritua), errege nafarrak aipatzen duen bezala.

Hala ere, berregituratzen du Logroñoko forua. Berrikuntzen artean, Tomas Urzainkik aipatzen du ordu arte Gasteizen bizi ziren landatarrei zegozkiela Nova Victoria berriko lurren erdia. Haiek eutsi egingo zieten ordu arte zerabiltzaten lan-jarduerei, eta beste erdia, berriz, *frankoei* (okzitaniar kolonizatzaileak). Azken horiek bere jurisdikziorako alkatea aukera zezaketen, baita kargugabetu ere hala iritzi ziotenean. Bestalde, «Nova Victoria»ko elizek ez zuten hamarrenaren laurden bat apezpikuari eman behar, beren lurrak errege lursailetan kokatzen baitziren.

Aldi berean, nafar erregeak Donostiari esleitu zion forua. Gasteizko forua Araba eta Gipuzkoa barrualdeko beste hainbat herrirentzako oinarri bihurtu zen, hala nola 1256. urtean Alfontso X.ak esleitutakoak: Kontrasta, Agurain («Salvaterra» bihurtua), Segura, Ordizia (Villafranca bihurtua), eta Tolosa. Gasteizkoaren zordun dira ere Urduña (1229), Artziniega, Done Bikendi Haranakoa (1326), Arrasate (1260), Antzuola (1268), Azkoitia (1339, Arrasatekoari lotuz), Deba (1268), Elgeta (1335, edo 1338), Elgoibar (1346, Arrasatekoari lotuz) eta Zestoako forua (1383, Azkoitikoari lotuz), besteak beste. 1199-1200eko gaztelar inbasioaren ondoren, Alfontso VIII.ak berretsi egin zion Gasteizi ordu arteko forua ia berehala eta, hartara, bertako herritarrak lasaitu.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
Alphaville, une étrange aventure de Lemmy Caution

***Alphaville, une étrange aventure de Lemmy Caution*** edo ***Alphaville*** (euskaraz *Alphaville, Lemmy Cautionen Abentura Bitxia*), 1965eko Jean-Luc Godard frantziarrak zuzendutako zientzia-fikziozko neo-noir film bat da. Eddie Constantine, Anna Karina, Akim Tamiroff eta Howard Vernon aktoreek antzeztu zuten.

1965eko Berlingo Zinemaldian Urrezko Hartza irabazi zuen.

## Argumentua 
Alphaville, beste planeta batean dagoen etorkizuneko hiri bat da, honetara Lemmy Caution (Eddie Constantine) agentea Ivan Johnson kazetariaren nortasun faltzupean iritsi berri da, Von Braun (Howard Vernon) irakaslearen urratsei jarraituz, hura hiltzeko agindu baidiote. Aurrez helburu berdinarekin bertaratu diren Henry Dickson (Akim Tamiroff) hil egin da. Von Braun, ezizenez Nosferatu, Alpha 60ren asmatzailea da, hiriko biztanleen bizimodu mentala ezarri eta haien gogoan agintzen duen makina.

## Aktoreak 
* Eddie Constantine: Lemmy Caution
* Anna Karina: Natacha von Braun
* Akim Tamiroff: Henri Dickson
* Christa Lang: 1. hirugarren klaseko seduktriza
* Valérie Boisgel: 2. hirugarren klaseko seduktriza
* Jean-Louis Comolli: Jeckell irakaslea
* Michel Delahaye: Von Braunen laguntzailea
* Jean-André Fieschi: Heckell irakaslea
* Jean-Pierre Léaud: Gosari zerbitzailea
* László Szabó: Ingenieri burua
* Howard Vernon: Von Braun irakaslea / Leonard Nosferatu

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Rhinestone (filma)

***Rhinestone***, 1984ko Bob Clark estatubatuarrak zuzendutako musikal komedia film bat da. Sylvester Stallone, Dolly Parton, Richard Farnsworth eta Ron Leibman aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Jake Farriz (Dolly Parton) country abeslariak Freddie Ugo (Ron Leibman) country gau klub baten jabeari pertsona arrunt batek ikuskizunaren mundurako talentua izan dezakela erakusteko asmoz Nick Martinelli (Sylvester Stallone) taxi gidari zakarra hautatu eta bi asteko epean musikaletako izar bilakatzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Sylvester Stallone: Nick Martinelli
* Dolly Parton: Jake Farris
* Richard Farnsworth: Noah Farris
* Ron Leibman: Freddie Ugo
* Tim Thomerson: Barnett Kale

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gone Girl (filma)

***Gone Girl*** (euskaraz *Neska Galdua*), 2014ko David Fincher estatubatuarrak zuzendurako thriller psikologiko bat da. Gillian Flynn idazlearen *2012ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Ben Affleck, Rosamund Pike, Neil Patrick Harris, eta Tyler Perry aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bere ezkontzaren bosgarren urteurrenean, Nick Dunnek (Ben Affleck) Amy (Rosamund Pike) emaztearen desargerpena salatuko du. Baina laster polizia eta hedabideen presioak Nickek aipatzen duen etxeko zoriontasunaren erretratua zalantzan jarriko dute. Gainera, bere jokaera bitxiak susmagarri bilakatuko du, eta jende guztia Nickek bere emaztea erail ez ote duen susmatzen hasiko da.

## Aktoreak 
* Ben Affleck: Nick Dunne
* Rosamund Pike: Amy Elliott Dunne
* Neil Patrick Harris: Desi Collings
* Tyler Perry: Tanner Bolt
* Carrie Coon: Margo "Go" Dunne
* Kim Dickens: Rhonda Boney detektibea
* Patrick Fugit: James Gilpin ofiziala
* Missi Pyle: Ellen Abbott
* Emily Ratajkowski: Andie Fitzgerald
* Casey Wilson: Noelle Hawthorne
* Lola Kirke: Greta
* Boyd Holbrook: Jeff
* Lisa Banes: Marybeth Elliott
* Sela Ward: Sharon Schieber
* Scoot McNairy: Tommy O'Hara
* Scott Takeda: Telebista ekoizlea
* David Clennon: Rand Elliott
* Kathleen Rose Perkins: Shawna Kelly

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Totoro auzokidea

anime film japoniarra da, Hayao Miyazaki egile ezagunak idatzia eta zuzendua, Ghibli Estudioarekin. EITBk filma euskaraz bikoiztu zuen.

## Argumentua 
Satsuki eta Mei ahizpak aitarekin etxalde batean jarri dira bizitzen. Ama, bitartean, ospitalean dago gaixorik. Bi ahizpek etxea eta inguruak esploratuko dituzte, eta izaki magiko batzuekin egingo dute topo. Filma bera da magikoa, maisulan hunkigarri bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
*  *Totoro auzokidea* ikusgai
Leonard French

**Leonard William French** OBE (Brunswick, Victoria, 1928ko urriaren 8a - Melbourne, 2017ko urtarrilaren 10a) australiar artista izan zen, bere beirateengatik ezaguna.

## Lan nagusiak 
* Australiar Liburutegi Nazionala Canberran, atariko beirateak.
* Victoriako Galeria Nazionala, areto handiko beirateak.
* Hayleybury kapera Melbournen.
* Saint John's College kapera Brisbane.

## Iruditegia 

Irudi:Leonard French National Gallery of Victoria 1968 01-2.jpg|Victoriako Galeria Nazionala
Irudi:Great Hall, University House, ANU.JPG|Great Hall, University House.
Euskal herriko ingurune babestuak

**Euskal herriko ingurune babestuak** Euskal herrian dauden lur edo ur eremu kontrolatuak dira. Arrazoi anitzak izan daitezke (fauna, flora, historia...), baina gune guztiak natura babesteko dira. Adibide batzukː

## Urdaibaiko erreserba biosfera 
Urdaibai 1984. urtean ingurumen babestu moduan sortu zen UNESCOren bidez, 220km2- ko azalera du eta bere erdigunea Oka ibaia da. Oka ibaia Oiz mendian jaiotzen da eta Mundakara heltzean itsasadar bihurtzen da eta padura zoragarriak sortzen ditu, non txori espezie asko joaten dira emigratzean eta horri esker Iberiar Penintsulan zailak ikusteko diren txori espezie asko ikusi ahal dira Urdaibain. Baina Urdaibaik padura batzuk baino askoz gehiago du, Laga eta Laida hondartzak daude hor ere, Bizkaia osoan ezagutuak, gainera alboan Mundakako hondartza geratzen da, mundu osoan ezagutua surfistengaitik bere olatu luzeei esker. Urdaibaien inguruan Euskal herriko historioan ezagututako leku garrantzitsuak aurkitu ahal dira, hala nola: San Juan de Gaztelugatxe, Ogoñoko Haitza, San Pedroko ermitak eta Omako basoa.

## Urkiola 
Urkiolako parke naturalak 59,58km2 ditu eta 1989ko abenduaren 29 inaguratu zen ingurumen babestu moduan eta Bizkaia eta Arabaren mungaren erdian dago kokatuta. Urkiola 8 udalez osatuta dago, 7 Bizkaian kokatuta eta 1 Araban; Arabako udala [[Aramaio]a deitzen da eta Bizkaian kokatuta daudenak Abadiño, Amorebieta-Etxano, Atxondo, Dima, Durango, Izurtza eta Mañaria dira. Gainera parkeak flora zoragarria du, 700 espezie ezberdin ingurukoa. Klima freskoa eta euritsua izaten da, horri esker landare eta zuhaitz mota asko hazten dira hor. Faunaz hitz egitean 137 espezie inguru daude (txori, arrain, narrasti...), guztiak bere leku erosoa aurkitzen dute Urkiolan. Urkiolak 15 tontor ditu: Anboto, Elgoin, Orisol, Izpizte, Alluitz, Arrietabaso, Kanpantorreta, Urkiolamendi, Leungane, Mugarra, Saibigain, Untzillaitz, Tellamendi, Aitz Txiki eta Urtemondo.
NGC 190

**NGC 190** galaxia espiral bikote bat da, Pisces konstelazioan. Lewis Swiftek aurkitu zuen 1886an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Tximino Erregea

**Tximino Erregea** (txineraz **Sun Wukong** (孫悟空), japonieraz Son Gokū (そん ごくう)) Txinako izaki legendario bat da, bereziki ezaguna XVI. mendeko *Mendebaldera Bidaia* liburuagatik (西遊記/西游记) eta ondoren egindako istorio eta adaptazio askorengatik. Tximino Erregearen jatorria eleberria baino askoz zaharragoa da, eta Hanuman tximino-jainko hinduraino edo Song dinastiako Ramayanaraino hedatzen da. Eleberrian, harri batetik jaiotako tximino batek naturaz-gaindiko botereak lortzen ditu taoismoaren praktikak jarraituz. Zeruaren aurka matxinatu ostean, Budak mendi baten azpian kartzelaratzen du, eta beranduago Tang Sanzang monjearekin bidaia bat egiten du mendebaldera (Indiara) budisten sutrak lortzeko.

Tximino Erregeak indar oso handia du; gai da bi mendi zerutiarren pisua garraiatzeko bere bizkar gainean "meteoro baten abiaduran" korrika egiten duen bitartean. Gai da, era berean, 108.000 li bidaiatzeko korrikaldi bakar batean. Sun Wukongek 72 Lurraren transformazioak ere ezagutzen ditu, eta horregatik gai da hainbat animalia eta objekturen itxura hartzeko. Era berean, gerlari aparta da, zeruko gerlaririk onenak garaitzeko gai baita. Bere ileak ezaugarri magikoak ditu, Tximino Erregearen klonak egiteko gaitasuna baitu, eta, aldi berean, ileak arma, animalia edo objektuen antza har dezake. Eguraldia manipulatzeko gai da eta pertsonak geldiaraz ditzake magia erabilita.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
54. Oscar Sariak

**54. Oscar Sarien ekitaldia** 1982ko martxoaren 29an Los Angeleseko Dorothy Chandler Pavilion aretoan egin zuten 1981. urtean zinemagintzan egindako lanik onenak saritzeko. Aurkezlea Johnny Carson izan zen eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen.

## Sari eta izendapen laburpena 
* (*) Lorpen bereziaren Oscar Saria eskuratu zuen

## Izendapen eta Sariak 
Garaileak letra lodian agertzen dira.

### Ohorezko Oscar Saria 
* **Barbara Stanwyck**

### Jean Hersholt Humanitario Saria 
* **Danny Kaye**

### Irving G. Thalberg oroigarrizko Saria 
* **Albert R. Broccoli**

### Gordon E. Sawyer Saria 
* **Joseph B. Walker**

### Lorpen bereziaren Oscar Saria 
* **Ben Burtt eta Richard L. Anderson**, ***Raiders of the Lost Ark*** filmaren soinu efektuen edizioagatik

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Montxo Goikoetxea

**Ramon Lopez Goikoetxea**, prentsan eta literaturan **Montxo Goikoetxea,** () , (Tutera, 1936ko urtarrilaren 11-Ibidem, 1999ko ekainaren 4a) kazetari eta idazle nafarra, hedabide desberdinetan lan egin zuen, besteak beste, *Madrid* egunkaria, Paris Irratia, Ruedo Ibérico, *La Codorniz*, *Egin*.

## Biografia 
Ramon Lopez Goikoetxea Tuteran jaio zen eta bertan egin zituen ikasketak, batxilergoa jesuiten eskolan. Zaragozako Unibertsitatean Zuzenbidea ikasi zuen eta Madrilen Kazetaritza. Madrilen Carlos Solchaga, Miguel Logroño eta Rafael Moneo ezagutu zituen. 1959tik 1962ra Zaragozako *Heraldo de Aragón* egunkariaren erredaktorea izan zen.

Moncho Goicoechea izenarekin *Madril* egunkarian idatzi zuen; egunero 'H de humor' zutabea idazten zuen, eta larunbatetan, Abelenda marrazkilariarekin batera, 'Página P'.

Francoren gobernuak *Madrid* egunkaria itxi zuenean, 1971ko azaroaren 25ean, Montxo Frantziara joan zen eta Paris Irratian lan egin zuen. Irratian Espainiako informazioaren ardura zuen. Franco hil ondoren Euskal Herrira itzuli zen eta *Egin* egunkarian hasi zen lanean; han bere zutabea, 'Teléfono rojo... verde y blanco' oso ezaguna egin zen. Gaixotu zenean Tuterara itzuli zen eta han hil zen 1999an.

## Obra 
* *H de humor*, Madril: Ciencia Nueva,, 1969. Chumy Chumezen ilustrazioekin.
* *Relatos de humor*. Antologia. Santillana, Pepsi Liburutegia, 6 zk., Madril, 1970.
* *Viaje imaginario a la España tranquista*, Paris: Ruedo Ibérico, 1974.
* *Humor viene de humo*, Madril: Fundamentos, 1997, ISBN: 978-84-245-0237-9.
* *Teléfono rojo... verde y blanco*. Donostia: Txertoa, 1984. ISBN: 978-84-7148-163-4. Liburu honetan izen bereko *Egin*eko zutabean argitaratu zituen artikuluak bildu zituen.
* *Herejías vasco-navarras*, Generalife, 1997.
* *Humor en tiempos de silencio*, 2007, 288 or. ISBN: 978-84-451-2978-4. *Madrid* egunkarian argitaratu zituen artikuluen bilduma. Antologia hau Madrid egunkariaren itxieraren 35. urtemugan Kazetari Europarren Elkarteak plazaratu zuen. On line: http://www.apeuropeos.org/wordpress/wp-content/uploads/2007/06/HumorEnTiemposDeSilencio.pdf

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nafarrakaria aldizkarian argitaratutako elkarrizketa, 1997ko azaroren 11an.
*  Artikulu nekrologikoa *El País* egunkarian, 2000/01/25.
Nazioarteko itun

**Nazioarteko ituna** Estatuen arteko akordioak dira. Mundu-mailakoak, hala nola Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsala, edo Estatu kopuru zehatz bati mugatuak izan daitezke, alderdi militarrei, politikoei eta bestelako alderdiei buruzko eskubideak eta betebeharrak adosteko. Nazioarteko ituna, loteslea eta nahitaezkoa da sinatzen duten Estatuentzat, normalean Nazioarteko zuzenbideko gaiek idatzitakoa eta berau araututakoa, tresna juridiko bat edo batzuk osa dezakete. Akordio gisa, gutxienez bi pertsona juridikok parte hartu behar dute beti. Adibidez, herrialde bakoitzeko gobernariak euren herrialdeen mugekin ados jartzeko biltzen dira, euren lurraldeekin arazorik ez izateko.

Ohikoena da akordio horiek Estatuen artean egitea, nahiz eta Estatuen eta Nazioarteko Erakundeen artean egin daitezkeen. Estatuen artekoa, 1969ko Tratatuen Zuzenbideari buruzko Vienako Konbentzioak arautzen ditu; Nazioarteko Erakundeena, 1986ko Nazioarteko Erakundeen eta Estatuen arteko edo Nazioarteko Erakundeen arteko Tratatuen Zuzenbideari buruzko Vienako Konbentzioak.

Estatu bateko enpresa publikoen arteko akordioak ez dira Nazioarteko itunak. Nazioarteko Justizia Auzitegiak "Anglo-Iranian Oil" kasuan (1952) gai honi buruzko iritzia emateko aukera izan zuen. Iranek akordio bat sinatu zuen "Anglo-Iranian Oil" enpresarekin petrolio baliabideak ustiatzeko. Akordio honek bi aurpegi zituen: kontzesio akordio bat zen eta, aldi berean, Iran eta Erresuma Batuaren arteko Itun baten izaera zuen. Tesi hori ez zuen onartu Nazioarteko Justizia Auzitegiak, Nazioarteko itunak Estatuen artean bakarrik egin daitezkeelako, eta enpresekin egindako akordioak Nazioarteko zuzenbide pribatuko arauen arabera arautzen direlako.

Nazioarteko itunak idatziz egin behar dira, baina hitzezkoak izan daitezke. Azken kasu honetan ez ziren 1969ko Vienako Konbentzioaren arabera gobernatuko.

Izan ere, aurreko baldintzak betetzen badira, Nazioarteko itun baten aurrean gaude, jasotzen duen izena edozein dela ere.
Bikarbonato

**Bikarbonatoak** azido karbonikotik (H2CO3) eratorritako gatz azidoak dira, bikarbonato anioia (HCO3-) dutenak.

Bikarbonato izena oraindik oso zabalduta dago merkataritzan eta industrian, baina IUPACek ez du onartzen, **hidrogenokarbonato** hobesten baitu.

Bikarbonato garrantzitsuena sodio bikarbonatoa edo sodio hidrogenotrioxidokarbonatoa da, NaHCO3 formulakoa. Uretan disolbagarria denez, sodio karbonatoa lortzeko prozesuan bitarteko giltzarria da, Solvay prozesuaren arabera.

Biokarbonatoak orekan daude karbonatoekin, urarekin eta karbono dioxidoarekin (CO2).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Letoon

**Letoon** () Xantos antzinako hiritik lau kilometrora dagoen Leto gurtzeko antzinako santutegia da, izen bereko ibaiaren ertzean, Lizian, dagoena. Bere hondakinen artean, likieraz, grezieraz eta arameraz idatzitako hiru eleko hilarri bat aurkitu zuten, Letoren gurtzaren hasieraz hitz egiten duena.

Leto, Artemisa eta Apolo, han, zortzi mendez gurtu zituzten. Letoongo hiru tenpluen hondakinak, Xantoskoekin batera, Gizateriaren Ondarearen zerrendan daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hierapolis

**Hierapolis** (; ) Frigiako antzinako hiri helenistiko bat da, gaur egun hondakinetan dagoena. Gaur egungo Pamukkalen kokatua, bere hondakin arkeologikoengatik, UNESCOk 1998an Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Eumenes II.ak k. a. 180 inguruan ezarri eta 17an, Tiberioren erregealdian, lurrikara baten ondorioz desagertu zen. II. eta III. mendeetan berreraiki zuten. 1354an, beste lurrikara batek eraitsi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afrodisias

**Afrodisias** () Kariako antzinako greziar hiri txiki bat izan zen. Gaur egun, egungo Turkiako Geyre herrixkatik gertu dago, 230 kilometro ingurura İzmirretik hego-ekialdera eta 100 kilometro ingurura Egeo itsasoko kostaldetik.

Afrodisiasek, bere izena, Afroditatik jasotzen du, bere tenpluan bizi zen maitasunaren jainkosa greziarretik. Suda bizantziar kodizearen arabera, Afrodisias izan aurretik, hiriak beste hiru izen izan zituen: Lelegeen hiria (),, Hiri Handia () eta Ninoe ().

640. urte inguruan, antzinaro berantiarrean, hiriak Estauropoli () edo "gurutzearen hiria" izena jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pamukkale

**Pamukkale** () antzinako Frigiako gune natural bat da, eta, aldi berean, hego-mendebaldeko Turkiako erakarpen turistiko ospetsu bat. Menderes ibaiaren haranean, Denizli probintzian, dago non urte gehienean klima epela nagusia den. Antzinako Hierapolis hiria "gaztelu" zuriaren tontorrean eraiki zuten. Bertoko urek bikarbonato eta kaltzio asko dituztenez, kareharrizko eta trabertinozko geruza zuri lodiak sortzen ditu, mendi-hegalean behera ur-jauzi baten moduan jaisten direnak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rónán Ó Snodaigh

**Rónán Ó Snodaigh** (Dublin, 1970eko urtarrilaren 1a), irlandar folk abeslari, olerkari eta musikari bat da. Kíla folk taldearen abeslari nagusia da. Musika-tresna asko jotzen ditu, tartean bodhrán, djembe, kongak, bongoak eta gitarra.

Pádraig Ó Snodaigh ekintzailearen semea eta Colm Ó Snodaigh eta Rossa Ó Snodaigh musikarien eta Aengus Ó Snodaigh politikariaren anaia da.

## Kanpo estekak 
* Rónán Ó Snodaighen biografia Kíla taldearen webgunean irakurgai
John Moreland

**John Robert Moreland** (Longview, Texas, 1985eko ekainaren 22a) estatubatuar egile-abeslaria da. Country musika egiten du, folkaren eta rockaren eraginekin.

## Diskografia 
* *Endless Oklahoma Sky*, Black Gold Band-ekin batera (2008)
* ''Things I Can't Control* Black Gold Band-ekin batera (2011)
* *Everything the Hard Way* Dust Bowl Souls-ekin batera (2011)
* *Earthbound Blues* (Memorial, 2011)
* *In the Throes* (Last Chance Records, 2013)
* *High on Tulsa Heat* (Old Omens / Thirty Tigers, 2015)
* *Big Bad Luv* (4AD, 2017)
* *LP5'' (Old Omens, 2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala, johnmoreland.net
Susanna Hoffs

**Susanna Lee Hoffs** (Los Angeles, Kalifornia, 1959ko urtarrilaren 17a) estatubatuar abeslari, gitarra jotzaile eta aktorea da, ezaguna batez ere The Bangles taldeko sortzaile eta burua izan zelako.

## Diskografia 
### The Bangles taldearekin 
* *All Over the Place* (1984)
* *Different Light* (1986)
* *Everything* (1988)
* *Doll Revolution* (2003)
* *Sweetheart of the Sun* (2011)

### Bakarlari gisa 
* ''When You're a Boy* (1991)
* *Susanna Hoffs* (1996)
* *Someday* (2012)

### Matthew Sweet-ekin 
* *Under the Covers, Vol. 1* (2006)
* *Under the Covers, Vol. 2* (2009)
* *Under the Covers, Vol. 3* (2013)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Susanna Hoffs'', allmusic.com
Sigismundo Pandolfo Malatesta

[thumb|250px|[Malatesta tenplua.]]
**Sigismondo Pandolfo Malatesta** (1417ko ekainaren 19 -1468ko urriaren 7), ***"Riminiko otsoa"*** izengoitiaz ezaguna, 1432tik Rimini, Fano eta Cesenako jauna izan zen. Halaber poeta eta mezenas ezaguna zen. Traidore eta probokatzaile ospea zuen.

## Biografia 
Condottieri ospetsua, garaikide askoren iritziz Italiako lider onena izan zen. 1465an Veneziako Armadaren buru izan zen Otomandar Inperioaren aurka.

Ez zen elizaren aldeko gizona eta Eliza Katolikoarekin izan zituen gatazken ondorioz lur onenak galtzea ekarri zion. Arazoa Pio II.a aitasantuarekin izan zituen eta azken honek Malatestak Federico da Montefeltrorekin izan zuen adiskidetasunaren ondorioz, traidoretzat jo zuen Sienaren aurka. Une batean Pio II.ak zera esan zuen: Malatesta "infernuan santu egina" zela. Hurrengo aitasantuak, Paulo II.ak, Malatestaren aurkako politika horrekin jarraitu zuen eta, antza denez, condottierik hiltzen saiatu zen 1468an. Ez zuen lortu eta, ondoren, Riminira itzuli zen, bertan hilabete gutxi batzuen buruan hil egin zen.

Historikoki Malatestak ospe txarra izan du, batez ere Pio II.ak haren aurka esandakoaren ondorioz. Dena dela, 1922tik Ezra Pound idazleak intelektual honen beste ikuspegi zabaldu zuen, bere biografia beste argi positiboaz erakutziz.

## Malatesta eta sexu jazarpenak 
Historialarien iritzia nahasia da Maltestaren inguruan. "Bortxaketak, adulterioak eta intzestuak" gustukoak zituela onartzen da. Bere sexu abusuak bere seme-alabengana hedatu zituen, eta horietako batzuk bortxatu zituen edo saiatu zen. Guichardin italiar Errenazimentuko biografo bikainak "bakearen eta ongizatearen etsai" gisa deskribatu zuen. Sigismundok bere bekatuez jabea zen. Isotta-ri, bere emazteari eskainitako soneto erotikoez ere harrotzen zen.

## Malatestaren tenplua 
Ez zen eliza gizona eta berak Riminin eraiki zuen Malatesta Tenpluak (baita ere San Frantsizko Tenplua) esanahi erlijioso baino gehiago Isotta degli Atti bere amorante eta hirugarren emazteari eskainitako eraikina izan zen. Eraikin hori Leon Batista Albertik altxatu zuen eta Piero della Francesca zein Agostino di Duccio mailako artistek apaindu zuten. Lan hau Pizkundeko arkitekturaren lan handienetariko bezala sailkatuta dago. Lehen eliza zen, gainera, garaipen arku erromatar bat erabili zuela egituraren parte gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uxue Bereziartua

**Uxue Bereziartua** **Lonbide** (Hernani, 1996) euskal artista feminista da, *Berexi* izen artistikoa duena. Ilustratzailea batik bat baina beste arte diziplina batzuk ere erabiltzen ditu. Hala nola, serigrafia, murala edota diseinu digitala.

## Ibilbidea 
2019ko EmART (emakume sortzaile gazteentzako deialdia) bekaren irabazleetako bat izan zen.

Hirutxuloko Hitzan eta Klitto! atari digitalean kolaboratzen du bere ilustrazioekin, bakarrik zein Malen Aldalurrekin. Bertan argitaratutako ilustrazio bat Instagramen zentsuratu egin zioten titiburuak agerian zirelako. 

Urte gutxiren buruan lan ezberdinak egin ditu ilustratzaileak. Elkarte ezberdinentzako kartelak, ilustrazioak edota bideoak, erakusketa ezberdinak, edota ikastaroak. Tatuatzailea ere bada, eta makina gabe egiten homen ditu hauek, era tradizionalean. 

Denda propioa ere sortu du bere lanak saltzeko. Berak eskuz serigrafiatutako lanak ditu bertan, hala nola, kamisetak, telazko poltsak, gonak edota musukoak. Ilustrazioak ere saltzen ditu noski. Bere lanen artean ezagunenetakoak collage teknikaz egindako *Señorak*. 

## Erakusketak 
* 2020an *41 Habitat* Artgia erakusketa aretoan (Gasteizko Judimendi auzoan)
* 2020an Loratu Mikelazulo Kultur Aretoan (Errenteria) 
* 2020an *Titiak* erakusketa kolektiboa. (Kondestablearen Jauregia, Iruñea) 
* 2019an Loratu Adaxka Kultur Elkartean (Bilbo)

* 2019an *Susi. Una elefanta en la habitación* erakusketa kolektiboa CCCBn (Bartzelona)
* 2018an Loratu Etxelila Emakumeen Etxean (Ondarroa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zingira-nekosta

**Zingira-nekosta** (*Taxodium distichum*) *Tamariz* generoko zuhaitza da, Hego-ekialdeko Estatu Batuetan jatorria duena.

1963. urtean *Cipre* (Louisianako frantsesez) izendatu zuten Luisiana estatuko zuhaitz ofizial. Batzuen ustez, Estatu Batuetako hegoaldeko zingiren ikurra da.

## Kanpo estekak
William H. Gass

**William Howard Gass** (Fargo, Ipar Dakota, 1924ko uztailaren 30a - University City, Missouri, 2017ko abenduaren 6a) estatubatuar idazle, kritikari eta filosofia irakaslea izan zen. Itsas armadan izan zen Bigarren Mundu Gerran eta 1947an filosofian lizentziatu zen. Filosofia irakasle izan zen hainbat unibertsitatetan. Eleberriak, ipuinak eta saiakerak idatzi zituen.

## Lanak 
### Fikzioa 
* ''Omensetter's Luck* (1966)
* *In the Heart of the Heart of the Country* (bost ipuin) (1968)
* *Willie Masters' Lonesome Wife* (eleberri labur ilustratua) (1968)
* *Culp* (1985)
* *The Tunnel* (1995)
* *Cartesian Sonata and Other Novellas* (lau eleberri labur) (1998)
* *Middle C* (2013)
* *Eyes* (bi eleberri labur, lau ipuin) (2015)

### Saiakerak 
* *Fiction and the Figures of Life* (1970)
* *On Being Blue: A Philosophical Inquiry* (1976)
* *The World within the Word* (1978)
* *Habitations of the Word* (1984)
* *Finding a Form: Essays* (1997)
* *Reading Rilke: Reflections on the Problems of Translation* (1999)
* *Tests of Time* (2002)
* *Conversations with William H. Gass* (2003)
* *A Temple of Texts* (2006)
* *Life Sentences'' (2012)
Anna Louise Strong

**Anna Louise Strong** (1885eko azaroak 24a – 1970eko martxoak 29a) kazetari, idazle eta aktibista estatubatuarra zen, Sobietar Batasunean eta Txinako Herri Errepublikan emandako mugimendu komunistaren garapena erreportatzeagatik eta defendatzeagatik ezaguna.

## Erreferentziak
Göremeko Parke Nazionala

thumb|250px
**Göremeko Parke Nazionala** ( ahoskatua; ) erdialdeko Turkiako parke nazionala da, Kapadoziako Nevşehir probintzian dagoena. Higidurak modelatutako paisaian, Göremeko haranak eta bere inguruak labar-santutegiak dituzte- post-ikonoklasia garaiko bizantziar artearen lekukoak direnak- baita bizilekuak, herri trogloditarrak eta lurpeko hiriak ere. Hauek giza bizileku tradizional baten aztarnak dira, zeinen hastapenak IV. mendean hasi ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Divriğiko Meskita Handia

**Divriğiko Meskita Handia** () erdialdeko Turkiako hiri horretako meskita da, 1299an eraiki zutena. Arkitektoa Hürremchah Ahlatekoa izan zen, eta Ahmet Xahek, orduan Mengücekeko beylika zenak, eraikitze lanak hasi zituen. Hormetako inskripzioetan, Kaikubad I.a Rûmgo seljuktar sultanari egindako laudorioak agertzen dira.

Eraikinen arkitekturagatik, UNESCOk 1985ean Gizateriaren Ondare zerrendan sartu zuen, Divriğiko ospitalearekin batera. Atearen forma geometrikoek eta loreek erakartzen dute arreta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ani

**Ani** (; ; ; ) Erdi Aroko armeniar hiri bat da, gaur egungo Turkiako Kars probintzian, Kars hiriburutik 48 kilometro ekialdera dagoena, eta Akhurian ibaiarekin mugakide duena.

Ekialdean, ibaiak eta, mendebaldean, Bostanlar haranak babesten zuten. X. mendearen amaieran, Bagratidarren Armeniako hiriburu bihurtu zen. Bere urrezko aroan, 100.000 biztanle baino gehixeago zituen, eta Bagdad, Kairo edo Konstantinoplarekin lehiatzen zen. "1001 elizen hiria" deitzen zioten bere eraikin erlijioso ugariengatik, bere eraikuntza guztiak garaiko egitura tekniko eta artistikoki aurreratuenen artean zeudelarik.

1064an Seljuktarrek Bizantziar Inperioari kendu zioten. 1071eko Manzikerteko guduaren ondoren, otomandar subiranotasuna sendotu zen, mongolek 1236an inbaditu zuten arte. 1319an, lurrikara batek suntsitu zuen, eta, honen ondoren, gainbehera hasi zen, eta, pixkanaka-pixkanaka, hustu zuten.

2016ko uztailean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cumalıkızık

**Cumalıkızık** Turkiako herria da, Bursa probintziako Yıldırım barrutian dagoena. Hainbat herrixka ditu, Uludağetik iparraldera eta Bursatik hego-ekialdera. Otomandar garaiko bere arkitekturari esker, UNESCOk 2014an Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Selimen meskita (Edirne)

**Selimen meskita** () otomandar meskita inperiala da, Edirnen eraiki zutena.

1575ean, Selim II.a sultanak Mimar Sinan errege arkitektoari Edirne hirian meskita erraldoi bat eraikitzeko enkargua eman zion. Selimen meskita, gaur egun, hiriko ikurrik eta monumenturik bereizgarriena da, 70,9 metroko altuera duten Turkiako minareterik garaienak izateagatik ospetsua.

UNESCOk 2011n meskita, bere instalazioekin batera (*külliye*), Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oihane Amantegi

**Oihane Amantegi Uriarte** (Zornotza, Bizkaia, 1985eko abuztuaren 9a) antropologoa, itzultzailea eta idazlea da.

## Ibilbidea 
Amantegik txikitan Zornotzako Andra Mari ikastolan ikasi zuen. Ondoren, Urritxe institutuan. Gizarte eta Antropologiako Lizentziatura Donostiako EHUn egin ostean, Gizarte eta Kultura Antropologiako Ikasketa Aurretuen Masterra Madrilgo Complutense Unibertsitatean diskurtsoaren analisi kritikoan sakonduz. Ikasketaz beraz, antropologoa da eta euskararen eta kulturaren inguruko ikerketa eta itzultzaile lanetan aritzen da, . Herri mailako elkartegintzan aritua, Zornotzako zineklubeko lantaldeko kide izan da azken urteotan. Ibaiertzeko ipuina da plazara atera duen lehen lana.

2020an argitaratu zuen bere lehen nobela Amerikako Estatu Batuetako hegoaldean, Ochlockonee ibaiak bustitzen duen izenik gabeko herri batean girotuta eta gai zentrala heriotza du, haur baten ikuspuntutik kontatua.  

## Argitalpenak 
* *Ibaiertzeko ipuina* (Elkar, 2020) 
* *Cayo hueso.* (Elkar, 2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: *Cayo Hueso,* harremanen pozez eta zauriez Berria, 2023.05.24

* *Cayo Hueso* liburuaren aurrerapena Berria, 2023.05.13
* Oihane Amantegi "Ibaiertzeko ipuina" liburua aurkezten YouTube 2020
* Oihane Amantegi. Tumblr
Diyarbakırreko gotorlekua

**Diyarbakırreko gotorlekua** () Turkiako hiri horretako gotorleku historikoa da, barneko eta kanpoaldeko gotorlekuek osatuta.

Harresiak Amidatik ekarri zituzten eta Konstantzio II.ak IV. mendean eraikiarazi zituen.

UNESCOk 2015en harresia, Hevsel lorategiekin batera, Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hevsel lorategiak

**Hevsel lorategiak** () ekialdeko Turkiako laborantzarako eremua da, Diyarbakırreko gotorlekua eta Tigris artean daudenak. Jada k.a. IX. mendeko aramear kroniketan aipatuak, hiriari janaria eman zioten. Asurnasirpal II.ak hiria hartu zuenean lorategiak suntsitu zituen.

UNESCOk 2015en harresia, Diyarbakırreko gotorlekuarekin batera, Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erdialdeko Anatolia eskualdea

**Erdialdeko Anatolia eskualdea** () Turkiako zazpi eskualde estatistikotako bat da. Bere balioa administratiboa baino estatistikoa baino ez da. Herrialdearen erdialdean dago.

## Probintziak 
Eskualde honetan honako probintziak daude:
# Aksaray
# Ankara
# Çankırı
# Eskişehir
# Karaman
# Kayseri
# Kırıkkale
# Kırşehir
# Konya
# Nevşehir
# Niğde
# Sivas
# Yozgat

## Kanpo estekak
Ekialdeko Anatolia eskualdea

**Ekialdeko Anatolia eskualdea** () Turkiako zazpi eskualde geografikotako bat da. Bere balioa administratiboa baino estatistikoa baino ez da. Herrialdearen ekialdean dago.

## Probintziak 
Eskualde honetan honako probintziak daude:
# Ağrı
# Ardahan
# Bingöl
# Bitlis
# Elazığ
# Erzincan
# Erzurum
# Hakkâri
# Iğdır
# Kars
# Malatya
# Muş
# Siirt
# Tunceli
# Van

## Kanpo estekak
Mediterraneo Itsasoko eskualdea

**Mediterraneo Itsasoko eskualdea** () Turkiako zazpi eskualde geografikotako bat da. Bere balioa administratiboa baino estatistikoa baino ez da. Herrialdearen hegoaldean dago.

## Probintziak 
Eskualde honetan honako probintziak daude:
# Adana
# Antalya
# Burdur
# Hatay
# Isparta
# Kahramanmaraş
# Mersin
# Osmaniye

## Kanpo estekak
Hego-ekialdeko Anatolia eskualdea

**Hego-ekialdeko Anatolia eskualdea** () Turkiako zazpi eskualde geografikotako bat da. Bere balioa administratiboa baino estatistikoa baino ez da. Herrialdearen hego-ekialdean dago.

## Probintziak 
Eskualde honetan honako probintziak daude:
# Adıyaman
# Batman
# Diyarbakır
# Gaziantep
# Kilis
# Mardin
# Şanlıurfa
# Şırnak

## Kanpo estekak
Alemaniako zirkoa

Animaliek eragindako tratu txarrek zalantzan jarri dituzte zirkoek egiten dituzten ikuskizunak. Gero eta zalantza gehiago dago animaliek zer zainketa eta zer betebehar izan behar dituzten showetako parte izateko. Horregatik, "Circus Roncalli" zirku alemanak mundu osoa liluratu duen erabakia hartu du: ez dute Animalien Erresumarekiko lilura galdu nahi izan eta aurkezpenetan hologramak erabiltzea erabaki zuten.

Zaldiak, elefanteak edo ta beste animali batzuk ere, hologramen bidezko zirko-ikuskizun batean sartzeko modu berritzailea aurkitu zuten. Roncalli zirkoak 3Dko teknologia erabiltzen du ikusleek ikuskizunean animaliak tximu gisa eta arrain hegalariak fisikoki eduki beharrik gabe ikusteko. Optoma eta Bluebox enpresek 1976an sortutako zirku aleman ospetsuari lagundu zioten, ikuskizunean animaliak sartzeko, 32 metro koadroko pista estaltzen duten 8 metrotik gorako holograma zirkularren proiekzioari esker. Horri esker, 360 graduko ikuspena lortzen da. Hori guztia posible da Optoma ZY850 laser-proiektagailuei esker. Horiek ezin hobeto sinkronizatzen dira, irudiak ez hondatzeko. Hologrametan erabilitako ekipo guztiak milioi erdi euro inguruko kostua du, hau da, 10 milioi pezeta baino gehiago.

Zirku aleman hori da teknologia mota hori erabiltzen lehena. Animazioak ordenagailu batean sortzen dira, eta gero jendetzari proiektatzen zaizkio estrategikoki kokatutako 11 proiektagailu erabiliz. Elefanteak, zaldiak, tximinoak eta beste animalia batzuk tamaina errealean ikusten dira eta trikimailuak eta akrobaziak egin ditzakete.

"Animaliak era poetiko eta modernoan erakutsi nahi nituen zirkoan. Superbowlean Justin Timberlake ikusi nuenean Princerekin abesten, dagoeneko hil baita, asko hunkitu ninduen teknika holografikoak, eta hara sartu nintzen”, azaldu zuen zirkoko zuzendari Bernhard Paulek.

90eko hamarkadan hasi zen pixkanaka animaliak kentzen ikuskizunetatik, eta sortu eta ia 40 urtera, 2017an, animalia biziak ez zirela berriz erabiliko erabaki zuen.

Markus Strobl zirkoko Baliabideen zuzendariak bere garaian iragarri zuen: “Animaliarik ez izatea erabaki dugu. Ikuskizun gehienak artistek eta pailazoek egiten zituzten. Roncalli zirkuaren gunea zenbaki poetiko eta akrobatikoetan dago”.

Ikuskizun berritzaile honek, animaliei tratu txarrik eman gabe, beste konpainia handi batzuen mailara eraman du Roncalli zirkoa, hala nola Cirque du Soleil.
Ascoliko brontzea

***Ascoliko brontzea*** brontzezko xafla edo irarri bat da, K.a. 89. urtekoa, Erroman (Italia) aurkitu zena, 1908an zati bat, eta 1910ean bigarren zatia. Aliatuen Gerran Ascoli hartzen lagundu zuten *Turma Salluitana*-ko 30 zaldun aipatzen eta omentzen ditu. Egun, Erromako Museo Kapitolinoan dago, Palazzo Nuovo eraikineko (Jauregi Berria) Sala delle Colombe (Usoen gela).

## Historia 
Pompeio Estrabon kontsulak *Turma Salluitana* izeneko zalditeria bildu zuen Aliatuen Gerran (K.a. 91-88) matxinatutako italikoen aurka borrokatzeko; seguruenik, *Salduie* (egungo Zaragoza) hiriko portuan osatu eta ontziratu zen gudaroste hori. Ascoliren konkistaren sari gisa, besteak beste, erromatar hiritartasuna eman zien kontsulak, eta hori brontzezko xafla batean islatu zuen.

## Testua 
Zaldun bakoitzaren izenak lerro bat hartzen du testuan, eta jarraian, haren aitaren izena eta *F(ilius)* laburdura datoz. Zaldunen jatorria ere aipatzen da, denak Hispania Ziteriorreko hiriak. Brontzeak zati batzuk falta dituenez, lau zaldunen izenak galdu dira, eta hiru aitarenak ez daude osorik. Brontzean agertzen diren izen guztiak iberiarrak zirela, eta iberiar onomastikaren egitura kanonikoa eskaintzen zutela, pentsatzen bazen ere, antroponimo batzuk euskal-akitanierazkoak izan daitezkeela proposatu da, hala nola Enneges,

Izenen zerrenda duen testuaren zatia hau da:

### Nicola Crinitiren irakurketa 
Euskal itxurako izenak ageri dira bi epigraferen azpian, tribua edo jatorria iradokitzen dutenak kasu hauetan zein besteetan. *Segiensis* multzoa da bat, zeinak jatorriz Segia edo Sekiakoak direla adierazten duen (egungo Ejea de los Caballeros, Aragoin, baina lurralde baskoia izan zitekeena garai hartan), eta bestea *Ennegensis* multzoa zeina Eneko izenarekin lotu izan den, Enekotarren leinua esango bagenu bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Abdul Latif Dayfallah

**Abdul Latif Dayfallah** (; Ibb gobernantzia, 1930eko urtarrilaren 1a - 2019ko martxoaren 27a) Ipar Yemengo lehen ministroa izan zen. Yemengo armadan sartu zen eta Kairoko Akademia Militarrean ikasketa egin zituen, non eragina zioten ideia naseristek. Lehen ministro izan zen 1963an eta 1975ean.
En casa

***En casa*** espainiar minisail antologikoa da, COVID-19 pandemiaren itxialdian grabatua.

Telesaileko atalak indibidualak dira, baina eszena komun bat dute: balkoietako txaloena. COVID-19a, berriz, bigarren mailako kontua da. Gaixotasunak ez du ia presentziarik kontakizunean.

## Pertsonaiak 
### 1 - Una situación extraordinaria 
* Rodrigo Sorogoyen - *Carlos*
* Marta Nieto - *Sara*

### 2 - Mira este vídeo de gatitos 
* Max Grosse
* Elena Martín
* Juan Luis Batalla
* María Pleguezuelos
* Max Feriche
* Katarina Grbic
* Román Cadafalch

### 3 - Mi jaula 
* Leticia Dolera
* Álex García
* Núria Gago
* Henar Álvarez

### 5 - Así de fácil 
* Celia Freijeiro - *Marta*
* Julia Castro - *Nuria*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betaal

***Betaal*** indiar beldurrezko telesaila da.

Zipaioen matxinada, (1857) ekarri dute gogora gerra eta zonbiak nagusi diren telesailean. Britainiarren politika kolonialen aurkako altxamendua egungo testuinguruan kokatu dute. Fantasia kutsua eman diote kontakizunari, eta entretenimendu ikusgarriaren alde egin dute

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ben (telesaila)

***Ben*** frantziar telesail dramatikoa da.

## Sinopsia 
Dibortziatu berri den kazetari bat Nantes jaioterrira itzuliko da, alaba alboan duela. Han, iragan mingarri bati egin beharko dio aurre: duela 16 urte, bere gurasoek semeari uko egitera behartu zuten, jaio eta berehala. Protagonistak bizitza berri bat hasiko du jaioterrian, tokiko egunkari baterako lanean, hilketen ikertzaile gisa. Ezohiko metodoak erabiliko ditu.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Nest (britainiar telesaila)

***The Nest*** britainiar telesail dramatikoa da.

## Sinopsia 
Ume bat izan nahi duen bikote bat eta haurdunaldi subrogatua dira telesail eskoziar honen ardatzak. Desio oro diruaren bidez lor daiteke? Gogoeta horrekin batera, amodioaren eta konfiantzaren sakoneko esanahia esploratzen du. 18 urteko gazte batek onartuko du bikote protagonistarentzat haurdun geratzea.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
592 metroz goiti

***592 metroz goiti*** Maddi Barber nafar zinemagilearen film dokumentala da.

2018an estreinatu zuten Kimuak proiektuari esker.

## Sinopsia 
Izenburuan ageri den zenbakiak Itoizko urtegiaren kotari egiten dio aipamen. Iragan mendeko 90eko hamarkadan eraiki zuten azpiegitura hori, eta zazpi herri eta hiru natura eremu gelditu ziren urpean. Hala ere, oraindik ere inguruak bizirik segitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pterigio

**Pterigio** medikuntzan erabiltzen den terminoa da begiko konjuntibaren gainean, periferiatik kornearantz, eratzen den muki-geruza anormala izendatzeko.

## Erreferentziak
Ciencia Nueva argitaletxea

**Ciencia Nueva argitaletxea** () 1965ean sortutako argitaletxe txiki bat izan zen. Sortzaileen artean Espainiako Alderdi Komunistaren militante ugari zegoen. Helburua saiakerak argitaratzea zen: historia, filosofia... baina baita ere literatuta. Frankistek 1970ean itxi egin zuten.

## Historia 
Madrilen 1965eko urrian erantzukizun mugatuko sozietatearen merkataritza elkarte gisa sortu zen. Proiektuaren asmoa kultura espainiarra aldatzeko benetako palanka izatea zen. Sortzaileen artean hamabi gazte unibertsitari zeuden, batzuk Alderdi Komunistarekin oso lotuta: María Teresa Bort León, José Esteban Gonzalo, Valentina Fernández Vargas, Javier Gallifa Olive, Rosario de la Iglesia Ceballos, Alberto Méndez Borra, Luis Lorenzo Navarro, María Rosa de Madariaga Álvarez Prida, Jesús Munárriz, Lourdes Ortiz, Carlos Piera y Rafael Sarró Iparraguirre. Geroago
Jaime Ballesteros, militante komunista historikoa, gehitu zen.

Lehen zuzendaria Jesus Munárriz donostiarra izan zen. Ondoren beste izen aldatu ziren: Valeriano Bozal, Antonio Elorza, Domingo Plácido, Manuel Sacristán, Roberto Mesa, José Antonio Méndez eta Rosario de la Iglesia. Diseinua Alberto Corazónen ardura zen.

Argitaletxeak lan handia egin zuen. Bakarrik 1968 arte 48 liburu plazaratu zuen. 1969an, ordea, estatu osoan egoera oso gatazkatsua zen eta Francok Salbuespen-egoera ezarri zuen. Egoera horrek ondorio asko izan zituen, tartean Ciencia Nueva ixtea. Itxiera Carlos Robles Piquer, garaiko kultura zuzendari orokor frankistaren eskutik heldu zien. Ez zen bakarra izan; beste hiru ere itxi zituzten: Ricardo Aguilera, Halcón edizioak eta Donostiako Equipo argitaletxea. Halaber ZYX eta Edicusa gaineko presioa handitu zen.

1970an argitaletxeak berriro irekitzeko saiakera egun zuen. Zuzendari berria Celso Fernández-Mayo zen. Baina gobernuaren zentsurak ezinezko bihurtu zituen inbertsioak berreskuratzeko lanak.

## Izenburu batzuk 
Hona hemen argitaletxearen titulu batzuk:
* 1967:Roman Jakobson eta Morris Halle: *Fundamentos del lenguaje*.
* 1967:Miguel Labordeta: *Punto y aparte*.
* 1967:Llorente: *La Inquisición y los españoles*.
* 1968:Carlos Bousoño: *Oda en la ceniza*.
* 1968:Robespierre: *Discursos e informes en la convención*.
* 1968:Maximo Gorki: *La madre*.
* 1969: Egile Batzuk: *La Universidad*.
* 1970:Gustavo Bueno: *El papel de la filosofía en el conjunto del saber*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Francisco Rojas Clarosen artikulua argitaletxeari buruz.
Cuilcagh

**Cuilcagh**, irlanderaz **Binn Chuilceach**, Irlandako mendi bat da, Ipar Irlandako Fermanagh konderria eta Irlandako Errepublikako Cavan konderriaren arteko mugan. 665 metroko garaiera du eta bi konderrietako punturik garaiena da.

Hegoaldeko magaleko ura handik milia batzutara dagoen Shannon Pot iturburura doa, usadioz Shannon ibaiaren sorlekutzat jotzen dena.

## Iruditegia 

Irudi:Cuilcagh_-_Summit_cairn_&_trig_point_(geograph_3762624).jpg|Gailurra.
Irudi:Cuilcagh, Fermanagh - 33673326901.jpg|Egurrezko eskailerak.
Irudi:Cuilcagh, Fermanagh - 33646510792.jpg|Egurrezko eskailerak.
Irudi:Cuilcagh, Fermanagh - 33673331471.jpg|Ikuspegia.
Linotipo

250px|thumb|Linotipoa.
**Linotipoa**, inprimatzeko testuen konposizio prozesua mekanitzatzen duen makina bat da. 1885ean Ottmar Mergenthaler alemaniarrak asmatu zuen eta Mergenthaler berak sortutako Linotype enpresak lehenbizikoz merkaturatu zuen.

Inprimaketa tipografikoarekin batera, linotipoa XIX. mende amaierako egunkari, aldizkari eta kartelen argitalpen industriaren estandarra zen. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan offset litografia inprimaketak eta konposizio elektronikoak neurri handi batean ordezkatu zuten.
Waddington mendia

**Waddington mendia**, behinola **Mendi Misteriotsua** deitua, Kanadako Britainiar Columbia probintzian dagoen mendi bat da eta Kostako Mendikateko gailurrik garaiena. 4.019 metroko garaiera du.

1936an Fritz Wiessner eta William House mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.
Fairweather mendia

**Fairweather mendia**, ingelesez **Mount Fairweather**, **Fairweather Mountain** edo **Boundary Peak 164**, Kanadako Columbia Britainiarra eta AEBetako Alaskaren artean dagoen mendi bat da. 4.671 metroko garaiera du.

1931ko ekainaren 8an Allen Carpé eta Terris Moore mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.