open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zirilo I.a Moskukoa

**Zirilo I.a** (errusieraz: Кирилл ; jaiotzez: **Vladimir Mikhailovitx Gundiaiev**, errusieraz: Владимир Михайлович Гундяев ; Leningrad, 1946ko azaroaren 20a), 2009ko otsailaren lehenetik Moskuko eta Errusia guztietako XVI. patriarka da, Errusiako Eliza ortodoxoaren burua.

## Biografia 
Haren aita eta aitona ere errusiar apaiz ortodoxoak izan ziren. Patriarka bihurtu aurretik, eta 1984az geroztik, Smolensk-eko artzapezpiku izendatu zuten (1989an, titulua aldatu zuten, eta Smolensk eta Kaliningrad-eko artzapezpiku bihurtu zen).

2008ko abenduaren 6an, Alexo II.a patriarkaren heriotzaren hurrengo egunean, Errusiako Sinodo Santuak patriarka-tronuaren *locum tenens* (ordezko) izendatu zuen. 2009ko otsailaren 1ean Moskuko Kristo Salbatorearen elizan tronuratu zuten.

2009ko irailaren 18an, Eliza katolikoarekiko harremanak onbideratzeko keinu bat egin zuen, artzapezpiku bat bidali baitzuen Benedikto XVI.a aita santua bisitatzera.
Dalmaziar (txakurra)

**Dalmaziarra**, txakur-arraza bat da, eta zera du bereizgarri: larruazal zuria, orban beltz txikiz zipriztindua.

Tamaina ertaina eta gihar sendoak izaten ditu, eta iraupen-ahalmen handia ematen dio horrek. Ilea motza, gogorra eta trinkoa izan ohi du. Oin biribilak, eta hatz kakotuak; azazkalak, berriz, zuriak edo orbanen kolore berekoak. Dalmaziar txakurkumeek, jaiotzen direnean, ez dute orban beltzik, baina lehen urtean zehar ateratzen zaizkie. Sudurra ere orbanen kolorekoa izaten du, eta begiak, marroi ilunak edo anbar kolorekoak. Belarri bigunak ditu, eta tolestu eta behera erortzen zaizkio.

Garai batean, zalgurdien ondoan eramaten zituzten dalmaziar txakurrak zaldiei bidea erakusteko. Ariketa fisikoa ezinbesteko zaio. Iraupen-ahalmen handiko korrikalaria da. Bizi-bizia da, eta jolasteko gogo handia izaten du. Primerako laguna izaten da pertsonentzat. Izaerari dagokionez, txakur independente eta barea dirudi, baina lurraldekoia eta izaera gogor eta zailekoa da.

Zabalduta dagoen uste baten arabera, Kroaziako Dalmazia eskualdekoa izateagatik du izen hori, baina ez dago horren erakusgarri fidagarririk. XIX. mendekoak dira *dalmaziar* izenaren lehen aipamenak. Txakur hau, haatik, antzinako txakurra da; izan ere, Egiptoko grabatuetan dalmaziarren irudiak aurkitu dituzte, zalgurdien ondoan korrika ari direla. Oso ongi konpontzen dira oraindik zaldiekin, eta eskoltaren lekuan jartzen dira zalgurdiren batekin topo eginez gero.
## Kanpo estekak
Augusto II.a Poloniakoa

**Augusto II.a Poloniakoa** edo '*Augusto II.a *Sendoa*** (; ), **Federiko Augusto I.a*' izenarekin ere ezaguna (Dresden, 1670 - Varsovia, 1733) Saxoniako hautesle (1694-1733) eta Poloniako errege (1697-1733) izan zen.

## Biografia 
Augusto Dresdenen jaio zen, 1670ean, eta Joan Jurgi III.a Saxoniakoaren semea zen. Anaia hil ondoren, Saxoniako hautesle egin zen. Katoliko egiten da Joan III.a Sobieski erregea hil ondoren, Poloniako errege izan ahal izateko. Horrela, 1697an, *szlachta* delakoak Polonia-Lituaniako errege izendatu zuen; horrek Errusia eta Suediarekiko etsaitasuna ekartzen dio. Erreforma politikoak egiteari ekin zion; besteak beste, Polonian dinastia sortzeko ideia bultzatu zuen, horrela tradiziozko monarkia hautatzailea alde batera utzi nahi baitzuen. Ordura arte, *szlachta* delakoak edo aristokrazia poloniarrak erabakitzen zuen zein izango zen hurrengo erregea.

Haren erreforma-nahiak bertan behera geratu ziren 1701ean, Iparraldeko Gerra Handia hasi zenean. Gerra horretan Polonia Danimarkarekin elkartu zen, Suediaren aurka egiteko. Poloniako tropek porrot handiak izan zituzten, gerra hasi eta berehala, eta, 1706an, Augusto erregetzatik kendu eta haren ordez Estanislao I.a Leszczynski Suediaren aldekoa jarri zuten. Poltavako guduaren ondoren, errusiarrek suediarrak garaitu ondoren, berreskuratu zuen tronua.

Tronura itzulita gero ere, jarraitu zuen Polonia-Lituanian *szlachta* delakoen pribilegioak gutxitu eta absolutismo erreala jartzeko ahaleginekin. Bi urteko benetako gerra zibilaren ondoren, amore eman behar izan zuen, eta *szlachta* delakoek beren pribilegioak berreskuratzea onartu behar izan zuen.

Augusto II.ak errege izaten segitu zuen, eta arteak eta zientziak bultzatu zituen. Varsovian hil zen, 1733an.

## Ondorengotza 
Kristina Eberhardina Brandeburgokoarekin ezkondu zen, eta seme bat izan zuten, Augusto III.a. Emaztea ez zen katolizismora bihurtu, eta bere fede protestanteari eutsi zion. Maitale asko izan zituen Augusto II.ak, eta ezkontzaz kanpoko zortzi seme-alaba izan zituen; horien arten, Maurizio Saxoaniakoa.

## Mezenasa 
Oso gazte zela, Augustok Versaillesko jauregia bisitatu zuen, eta gertaera horrek orientatu zuen Estatua gobernatzeko hark zuen modua. Dresden, hiriburua, Europako hiri ederrenetako bat izatea lortu zuen. Musikari handiez osatutako kapera bat zuen.

## Ikus, gainera 
* Saxoniako hauteslerria

## Genealogia
Osloko Unibertsitatea

**Osloko Unibertsitatea**, Norvegiako unibertsitate nagusia.

**Universitetet i Oslo** du izen ofiziala 1939az geroztik. 1811n fundatu zuten, Kopenhageko eta Berlingo unibertsitateen ereduari jarraituz. Orduan, *Det Kongelige Frederiks Universitet* (norvegieraz) eta *Universitas Regia Fredericiana* (latinez) jarri zioten izena, Frederiko VI.a Danimarkako eta Norvegiakoaren omenez. Norvegiako unibertsitate bakarra izan zen 1946ra arte; hori dela eta, *universitetet* deitzen zioten, hau da, *unibertsitatea*.

Gaur egun, 27.700 ikasle eta 6.000 langile inguru ditu.

Unibertsitateak fakultate hauek ditu: teologia, luteranismoa, zuzenbidea, medikuntza, humanitateak, matematika eta natura zientziak, odontologia, gizarte-zientziak eta hezkuntza. Zuzenbide Fakultatea Karl Johans Gateko campus zaharrean dago, hiriburuko kale nagusian; gainerako fakultateak, berriz, campus moderno batean daude, 30eko hamarkadan eraikitako Blindern campusean, alegia.

Unibertsitate honekin lotura estua izan dute bost Nobel saridunek, besteak beste, Fridtjof Nansen (Bakearen Nobel sariduna), Ragnar Frisch (Ekonomiako Nobel sariduna) eta Odd Hasselek (Kimikako Nobel sariduna).

## Kanpo estekak 
*  Osloko Unibertsitatearen webgune ofiziala
Chan Santokhi

**Chandrikapersad Santokhi** (Wanica barrutia, 1959ko otsailaren 3 – Paramaribo, 2026ko martxoaren 30a), **Chan Santokhi** izenaz ezaguna ere, Surinamgo politikari eta polizia buruzagia izan zen. 2020tik 2026ra Surinamgo presidentea izan zen.

2005eko irailaren 1ean, herrialdeko Justizia eta Polizia Ministro izendatu zuten, Vooruitstrevende Hervormingspartij alderdiaren izenean.
Brian De Palma

**Brian Russell De Palma** (Newark, 1940ko irailaren 11), AEBko zinema-zuzendari eta gidoigilea da.

Berrogei urteko ibilbide luzea du zinemagintzan, eta egin dituen suspense- eta thriller-filmengatik ezaguna da, besteak beste, *Carrie*, *Dressed to Kill*, *The Bonfire of The Vanities*, *Scarface*, *The Untouchables* eta *Mission: Impossible* filmengatik.

Fisikako lizentzian ikasle zela piztu zitzaion zinemagintza-zaletasuna; Alfred Hitchcock, Roman Polanski eta Jean-Luc Godarden lanek markatu zuten, batez ere. 1962tik 1964ra, arte dramatikoko ikasketak egin zituen New Yorkeko Sarah Lawrence Collegen, baita film labur batzuk zuzendu ere.

1973an izan zuen lehen arrakasta, *Sisters* thrillerrari esker; film horretan, lehenbizikoz erabili zuen estilo voyeurista, gero haren estiloa definitu zuten ezaugarrietako bat. Hala ere, Gaston Lerouxen ''Le Fantôme de l'Opéra*ren egokitzapen batekin, *Phantom of the Paradise* filmarekin, bihurtu zen ospetsu.

Gero, bi film fantastiko egin zituen: *Carrie* (1976), Stephen Kingen lan baten egokitzapena, eta *The Fury*. Orduz geroztik, thriller psikologikoen aldera bideratu zuen ibilbide profesionala. Arlo horretan, sexualitatearen eta bortizkeriaren nahasketa izan ditu bereizgarri (*Dressed to Kill*, *Obsession*, *Pulsions*, *Blow Out*, *Body Double*).

Ondoren, film beltz batzuk egin zituen: 1980ko hamarkadan, *Scarface*, *Mafia Salad* eta *The Untouchables* eta, aurrerago, *Carlito's Way*, *Snake Eyes* eta *The Black Dahlia*.

*The Untouchables* (1986) filmari dagokionez, aipagarriak dira aktoreak: Kevin Costner eta Andy García hasiberriak, Robert De Niro —Al Capone bikain antzeztuz— eta Sean Connery —Taldeko Aktore Onenaren 1987ko Oscar saria irabazi zuen lan horrekin—.

2000n *Mission to Mars* zuzendu eta gero, Frantziara joan zen bizitzera. Hango ekoizle batzuekin, *Femme Fatale* filmatu zuen 2002an. Urte batzuk geroago, Art Linson ekoizlearekin berriz topo egin, eta AEBetara itzuli. 2006an, *The Black Dahlia'' zuzendu zuen, baina emaitza eskasak lortu zituen.

## Filmografia
Rottweiler

**Rottweiler** txakur-arraza bat da, garai batean aziendak zaintzeko erabiltzen zena.

Moloso motako txakurra da, hau da, gihar sendoak, masailezur indartsua, buru handia eta mutur motza ditu. Tamaina ertain edo handia izan ohi du: garaierari dagokionez, 61-68 cm arrak, eta 56-63 cm emeak; pisuari dagokionez, berriz, 42 kg inguru pisatzen dute emeek, eta 50 kg, arrek. Txakur sendoa da, gihartsua, indartsua eta zalua.

Ile motz eta gogorra du. Beltza, oro har, eta ile gorri-horixka masail eta muturraren gainean, lepo azpian, bularrean, hanketan, begi azpian eta buztan-hasieraren azpialdean.

Izaerari dagokionez, lasaia, ona, esanekoa, otzana eta langilea da. Uste osoa izaten du bere buruan, eta ausarta da, ez da erraz beldurtzen.

NFZren sailkapenean, nazioartean ezagututako arrazen artean, 2. taldean dago moloso txakur eta antzekoekin batera.

## Jatorria 
Artzakurrak dira gaurko rottweillerren arbasoak. Erromatarren garaian, kanpaina militar handietara joaten ziren, legionarioek jateko hazten zituzten aziendak zaintzera. Alpeak igaro eta gero, Alemaniaraino heldu ziren erromatarrak, eta, han, Rottweil-en (Wurtemberg eskualdean) bereziki, hainbat soldadu-talde kokatu ziren.

Erdi Aroan, Rottweiler hiri aberats bihurtu zen, merkataritza-jarduerari esker. Ordukoa da oraingo rottweilerraren arbasoa, *metzgerhund* izenekoa ( izango litzateke hitzez hitzezko itzulpena); izan ere, garai hartan, harakinei laguntzen zien rottweilerrak, dela idiak zainduz dela haiek gidatuz.

Denboraren poderioz, homogeneoago egin zen arraza, eta XIX. mendearen bukaeran azaldu zen *rottweiler* izena, 1892ko txakur-erakusketa batean. XX. mendearen hasieran, debekatu egin zuten idiak garraiatzea, eta desagertzeko zorian egon zen rottweilerra. Nolanahi ere, Lehen Mundu Gerran berreskuratu zen, zeregin militarretarako. Konturatu ziren txakur-arraza hau ezin hobea zela polizia-lanetarako. Hori dela eta, bai lehenengoan bai Bigarren Mundu Gerran, mezulari- eta zaintza-lanak egiteko baliatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tokamak

260px|thumb|Tokamak baten barruko aldearen zati bat.
[thumb|260px|[Tokamak motako erreaktorea.]]
[thumb|260px|[ITER proiektukoTokamak motako erreaktorearen irudikapena.]]
**Tokamak-a** energia termonuklearrari buruzko ikerketak egiteko erabiltzen den makina da, eremu magnetiko eta energia handiak erabiliz plasma sortzeko eta atomo arinen nukleoen fusioa lortzeko erabiltzen dena. Hutsean dagoen toru-formako ganbera da, eremu magnetiko toroidala eratzen duen elektroiman-sistema batez inguratua dagoena.

Hitza errusierazko akronimoa da: "**то**роидальная **ка**мера с **ма**гнитными **к**атушками" - "**to**roidal'naia **ka**mera s **ma**gnitnimi **k**atushkami''".

Sobiet Batasunean asmatu zuten 50eko hamarkadan Igor Tamm eta Andrei Sakharov fisikoek, eta batez ere 60ko hamarkadan garatu zuten, baina XXI. mendean ere lanean jarraitzen dute tresna honen arazoen eta ezarpenen gainean.

## Ikus, gainera 
* ITER
* JET (Joint European Torus)
* Stellarator
* Fusio nuklear

## Kanpo estekak 
* General Atomics Fusion Group (ingelesez)
* Рубрикон / Большая советская энциклопедия / Токамак (Sobietar entziklopedia handia, errusieraz).

## Erreferentziak
Lakshmi Mittal

**Lakshmi Mittal** (izen osoa, **Lakshmi Narayan Mittal**, eta **Lakshmi Niwas Mittal** izenarekin ere ezaguna) 1950ean jaio zen, Rajasthan-en, Indian, eta Erresuma Batuan, Londresen, bizi da.
*Forbes* aldizkariak argitara ematen duen munduko pertsona aberatsenen zerrendan hamargarren zegoen 2010ean.

Lakshmi Mittal Mittal Steel Company enpresako (munduko altzairu-ekoizlerik handieneko) lehendakari eta kontseilari delegatua da. Gaur egun, Mittal Steel Company-k 14 herrialdeetan ditu sukurtsalak.

2002an, handikia eskandalu politiko baten tartean egon zen, hedabideetan *Mittalgate* izenaz ezaguna, Tony Blair lehen ministro britainiarrarekin batera.

## Bizitza pertsonala 
1950ean jaio zen Sadulpur-en, argindarrik ez zegoen herrixka batean. Mohan Mittal aitak familia osoarekin batera Kalkutara emigratu zuen, eta han metalurgia-lantegi txiki bat ireki zuen. Lakshmik lantegia jaso zuen herentzian, eta etengabe hedatzen segitu zuen gaur egungo Mittal Steel eraiki arte.

Munduko laugarren pertsona aberatsena da, Bill Gates, Carlos Slim Helú (mexikarra) eta Ingvar Kamprad-en (suedirra) ondoren.
Bi seme-alaba ditu; zaharrenak, gizonezkoa bera, erantzukizun betearazleak ditu enpresaren barruan. Alabaren ezkontza, 2004an, historiako ezkontzarik garestiena izan zela esaten da.

Lakshmi Mittalek Mittal Steel Company-ren % 43,3a du.
Haren bizitokia munduko bigarren garestiena dela esaten da. Kensington-en dago, Londresen, eta ia 130 milioi euro kostatu zen.

## Ikus, gainera 
* Mittal Steel Company
* *Forbes* aldizkariaren pertsona aberatsenen zerrenda

## Kanpo estekak 
* BBC (eskandaluari buruzko galdera usuenak) (ingelesez)
* Informazio pertsonala (ingelesez)
Pravda

***Pravda*** (, «Egia») Errusiako egunkari bat da, ofizialki 1912ko maiatzaren 5ean sortua (lehenago ere bazen). Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren argitalpen ofiziala izan zen; garai hartan, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko hedabide nagusietako bat izan zen, *Pravda* egunkariaren 11 milioi ale banatzen baitziren. Egun, Errusiar Federakundeko Alderdi Komunistarena da papereko egunkaria; *Pravda.ru* online egunkaria, berriz, *Pravda* egunkarian ziharduten kazetari batzuen esku geratu zen 1996an, eta geroztik ez du loturarik Alderdi Komunistarekin.

Gerra Hotzaren garaian, Mendebaldeko herrietan famatua egin zen *Pravda*, Sobietar Batasunaren ikuspegiaren berri ematen zuelako. Sobietar Batasuna desagertu zenetik, egunkariak ez du lehengo nabarmentasuna.

## Ikus gainera 
* Izvestia

## Kanpo estekak 
* *Pravda* egunkaria
*  *Pravda.ru* online egunkariaren ingelesezko bertsioa
*  *Pravda.ru* online egunkariaren errusierazko bertsioa
Mswati III.a

**Mswati III.a** (Manzini, 1968ko apirilaren 19a) Eswatiniko erregea da. Bere aita (Sobhuza II.a) oinordetu zuen 1986an.

Sobhuza II.aren 60. semea izan zen, eta Ntombi Thwalaren seme bakarra. *Raleigh Fitkin Memorial Hospital*ean jaio zen, Eswatinik independentzia lortu baino lau hilabete lehenago. *Masundwini Primary School* eta *Lozitha Palace School* ikastetxeetan ikasi zuen.

1982an, aita hil ondoren, oinordeko izendatu zuten, baina adin-nagusitasuna lortu arte, bi emakume jardun ziren agintean: Dzeliwe Shongwe (1982-1983) eta Ntombi Thwala (1983-1986).

18 urte bete, eta 1986ko apirilean errege izendatu zuten. Gaur egun, Afrikako azken errege absolutista da.

## Emazteak 
Mswati III.ak 12 emazte ditu eta bi emaztegai:

:* Inkhosikati LaMatsebula
:* Inkhosikati LaMotsa
:* Inkhosikati LaNganganza
:* Inkhosikati LaMbikiza
:* Putsoana Hwala
:* Delisa Magwaza
:* Inkhosikati LaMasango
:* Inkhosikati LaGija
:* Inkhosikati LaMagongo
:* Inkhosikati LaMahlangu
:* Inkhosikati LaNtentesa
:* Inkhosikati LaDube

Emaztegaiak:
:* Nomonde Fihl
:* Colile Nosiphe Magagula

## Genealogia 
## Erreferentziak
Edinburgheko aireportua

**Edinburgheko aireportua** (ingelesez *Edinburgh Airport* eta Eskoziako gaeleraz *Port-adhair Dhùn Èideann*) Eskoziako Edinburgh hiriburuko aireportu bat da. Berez, Edinburgh hiritik 13 kilometro mendebaldera dago. 2007an 9.047.558 bidaiariekin Eskozian bidaiari gehien izan zituen aireportua izan zen, eta Erresuma Batuko zazpigarrena.

Aireportu hau BAA Limited konpainiaren jabetzakoa da, gaur egun bertan EasyJet eta Ryanair bezalako konpainiak ere euren egoitzetako bat dutelarik.

## Iruditegia 

Fitxategi:Edinburgh Airport Terminal.JPG|Ataria.
Fitxategi:Aircraft stands at Edinburgh Airport.jpg|British Airways eta Flybe konpainiako hegazkinak.
Fitxategi:Edinburgh Airport - geograph.org.uk - 1429873.jpg|Terminala.
Fitxategi:Edinburgh Airport Control Tower.jpg|Kontrol-dorrea.

## Bidaiariak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Edinburgheko aireportuaren webgunea
Abidos (Egipto)

**Abidos** (; antzinako egiptoeraz: *Abdju*; ), Egipto Garaiko hiri zaharrenetakoa eta VIII. nomoko hiriburua. Seti I.aren eta Ramses II.aren zenotafioak daude han. Egipto Garaiko hiri garrantzitsuenetakoa izan zen, monarkia tiniten garaiko erregeen nekropolia.

Niloren mendebaldean dago, 11 km-ra, 26° 10' N latitudean, hau da, gaur egungo el-'Araba el Madfuna eta El-Balyana herrietatik hurbil.

Osiris jainkoaren erlikiategia han zegoela uste zen, eta hiri santu bilakatu zen. Faraoiek behin eta berriz eraberritu edo handitu zuten Osirisen tenplua.

Antzinako Egiptoko arkeologia-aztarnategi nagusietakoa da. Abidosen aurkitu dira Aro Aurredinastikoko agintarien aztarnak, tenpluak eta hilobiak. Lehen dinastiako errege-erreginak eta bigarreneko batzuk Abidosen ehortzi zituzten.

Gaur egun, Seti I.aren oroigarrizko tenpluagatik, Ramses II.aren tenpluagatik eta Osirisen tenplu handiarengatik da ezaguna Abidos. XIX. dinastiaren inskripzio bat dago han, Abidosko Errege Zerrenda deritzona: Egiptoko faraoi dinastiko gehienen zerrenda kronologiko bat da, Menesetik hasi eta Ramses I.rainoko faraoiei buruzko kartutxo egiptoarrez osatutako zerrenda.

Abidosen aurkitu zituzten, halaber, 1997an, Günther Dreyer alemaniar arkeologoak eta haren lankideek inoiz aurkitu diren idazkera-dokumentu zaharrenak: buztinezko 300 pitxer eta oholtxotan grabatutako hieroglifiko-karaktereak dira, eta erregeari salgaietan (lihoa, olioa...) ordaindutako zergak irudikatzen dituzte, besteak beste. Aro Aurredinastikoko Horus Eskorpioi II.aren hilobian aurkitu zituzten, Abidosko Umm el-Qaab nekropolian, eta K.a. 3.300-3.200 urtekotzat jo zituzten, karbono-14aren bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Abidosi buruzko informazioa
Apolonio Rodaskoa

**Apolonio Rodaskoa** (, Alexandria, K.a. 295 &ndash; Rodas, K.a. 215) poeta greziarra zen, *Argonauticas* poema epikoaren egilea, hain zuzen ere.

"Rodaskoa" deitzen zaio han igaro izan zuelako bere bizitzaren parterik handiena eta, ia erabateko ziurtasunarekin, hango hiritartasuna hartu zuelako. Alexandrian egin zituen ikasketak, eta Kalimako izan zuen maisu eta ikaskide gisa Eratostenes fisikari eta astronomoa.
Hogeita hamar urte inguru zituela, Ptolomeo II.ak bibliotekari izendatu zuen, Efesoko Zenodoto gramatikari ospetsuaren ondorengo izateko. Aldi berean, Ptolomeoren semea, Ptolomeo III.a Evergetes izango zena, eskolatzeko mandatua jaso zuen.

Karguan aritu zen hogei urteetan *Argonauticas* poema epiko famatua konposatu zuen. Jasonek gidatzen zuen eta era guztietako heroi mitiko tripulatzaile gisa zituen Argos ontziak Kolkidara, urrezko ahari-larruaren bila, egindako bidaia kontatzen du.

Gramatikari buruzko hainbat liburu ere idatzi zituen. Kalimako maisuarekin, narrazio-poema luzeen etsai porrokatua zenarekin, eztabaidan aritzen zen.

Ez dago oso garbi zergatik joan zen Rodasera. Batzuen ustez, *Argonauticas* poemak haren kideen irainak eragin zituen, eta horrek bultzatu zuen Rodasen bizitzera. Rodasen berridatzi egin zuen bere lana, eta ospea eta esker ona jaso zituen.

Kalimakorekin zuen etsaitasunaz ere ez dira ikertzaileak ados jartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apolonio Rodaskoa Perseus Proiektuan.
Platonismo

thumb|150 px|Platon

**Platonismoa** Platon eta bere jarraitzaileen filosofia-sistema da; egiazko ezagutza ideien mailan lortzen dela dio, eta zentzumenen bidezkoa aldakor eta ez-ziurtzat jotzen du.
K.a. I. mendetik aurrera garatu zen, eta aro honetako lehen mendeetako mugimendu intelektual nagusia izatera iritsi zen. Haren ordezkari nagusia Plotino izan zen, bere maisua ohoratzeko hartutako izena, hain zuzen ere.
Platonismoak pentsamendu erlijiosoaren hainbat sektoretan eragin du; hala, uste da hainbat erritu, pentsamendu eta doktrina filosofia-sistema hartan oinarrituak direla. San Agustinek uste zuen Platonen bidez kristau-fedea teologikoki artikula zitekeela, Filon Alexandriakoa judaismoarekin egiten saiatu zen bezalaxe.

Justiniano enperadore erromatarrak Atenasko filosofia-eskolak itxi zituen, horrela platonismoaren eragina gutxitzeko asmoarekin, arriskutzat jotzen baitzuen eragin hori.

Errenazimentuan berriz agertu zen platonismoa, batez ere Florentziako Akademia Platonikoan (XV. mendea).

## Platonismoa eta Aro Modernoa 
Platonismoak Aro Modernoan dituen jarraitzaile garrantzitsuenak Frege eta Russell filosofo analitikoak dira. Hauen arabera, proposizio logiko eta matematikoen esanahiak era autonomoan existitzen diren domeinu bat dago. Ludwig Wittgenstein-ek sutsuki kritikatu zuen platonismo hori bere *Tractatus logico-philosophicus* lanean. Aipatzekoak diren beste izen batzuk, platonismoaren aldeko ideiak defendatu zituztenak: Kurt Gödel eta Alain Connes matematikariak eta Roland Omnès fisikaria.

## Ikus, gainera 
* Platon
* Plotino

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salmonidae

**Salmonidae**, Salmoniformes ordenako familia bakarra.

Ur gezatako eta gazietako arrainak dira, eta Ipar hemisferio osoan bizi dira. Familia honetako espezie asko anadromoak dira: bizitzaren zati bat itsasoan igarotzen dute, baina jaio ziren errekara itzultzen dira helduaroan; errekan gora joaten dira hasieraraino, legar-ohantzeetan arrautzak errutera. Gero, hil egiten dira gehienak.

Gizakiak erreketan arrantzatu izan ditu tradizioz. Gaur egun, ordea, elikagai gisa balio komertzial handia dutela ikusita, akuikultura bidez hazten ditu espezie batzuk. Gure artean, oso ezagunak dira amuarraina (*Salmo trutta*) eta izokina (*Salmo salar*).

Latinezko *salmo* hitzetik datorkio izena, Antzinako Erroman hala deitzen baitzieten familia honetako arrainei.

Zikloide-motako ezkata txikiak dituzte. Ez dute hezurrik hegaletan, eta gantz-hegal bat izaten dute bizkarraldean.

## Sailkapena 
Salmonidae familiaren barruan, 3 subfamilia daude: Coregoninae, Thymallinae eta Salmoninae. Guztira, 12 genero eta 209 espezie sartzen dira arrain-familia honetan:

* Azpifamilia: Coregoninae
** *Coregonus* (70 espezie)
** *Prosopium* (6 espezie)
** *Stenodus* (1 espezie)
* Azpifamilia: Thymallinae
** *Thymallus* (12 espezie)
* Azpifamilia: Salmoninae
** *Brachymystax* (3 espezie)
** *Hucho* (5 espezie)
** *Oncorhynchus* (14 espezie)
** *Salmo* (29 espezie)
** *Salvelinus* (49 espezie)
** *Salvethymus*

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konrado III.a Alemaniakoa

**Konrado III.a** (1093 &ndash; 1152ko otsailaren 15a, Bamberg), Hohenstaufen etxeko lehen ordezkaria. Frederiko I.aren (Suabiako dukea) eta Inesen semea (Henrike IV.aren alaba) .

## Biografia 
Konradok bere osabarengandik (Henrike V.a enperadorearengandik), jaso zuen Frankoniako dukerria 1115ean. Aitarengandik Suabiako dukerria heredatu zuen. 1138an Erromatarren errege koroarazi zuten. Guelfoei aurka egin zien, eta Bavieratik bota zituen.

Bohemian eta Polonian borrokatu zuen. 1147an, Luis VII.a Frantziakoarekin batera, Bigarren Gurutzadan parte hartu zuen.

1147an, Konradok Lur Santura bidaiatu zuen. Bidaian Hungariako Erresuma zeharkatu zuen, eta bere armadak triskantza handiak eragin zituzten. Hungariarek babes-erasoekin erantzun bazuten ere, Geza II.a Hungariakoak, erabaki zuen Konradorekin gatazkarik ez izatea.

Lehenago, Geza II.a Hungariakoaren arreba (Sofia Hungariakoa) Konrado III.aren Henrike semearekin ezkontzeko hitz emanda zegoen. Baina, 1140ko hamarkadan, bi erregeen arteko harremanek okerrera egin zuten, eta ezkon-hitzak ez zuen aurrera egin.

Bestalde, Konradok Hungaria utzi ondoren, Geza II.ak Luis VII.a Frantziakoari egin zion harrera, hau ere Bigarren Gurutzadara baitzihoan. Luis VII.aren egonaldian bi erregeen arteko harremanak oso onak izan ziren, eta arrazoi horregatik, errege frantsesa Geza II.aren semearen (Eztebe) aitaponteko izan zen.

Bigarren Gurutzadan parte hartuta eta Damaskoko kanpainaren porrotaren ondoren, Konrado III.a Germaniako Erromatar Inperio Santura itzuli zen, eta 1152an hil zen. Bere iloba Frederiko I.a izan bere oinordekoa.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agence France-Presse

**Agence France-Presse** (**AFP**) berri-agentzia munduko zaharrenetakoa eta handienetakoa da Reuters eta Associated Pressekin batera.

AFP Parisen dauka egoitza baina Washington DC, Hong Kong, Nikosia eta Montevideon ere badauzka bere etxeak, eskualdeka. Berriak frantsesez, ingelesez, espainolez, arabieraz, alemanez, portugesez eta errusieraz ematen ditu.

## Historia 
Agentzia, 1835ean, Charles-Louis Havas Parisko itzultzaile eta plubizista batek sortu zuen *Agence Havas* izenez. Bertako bi langilek, Paul Reuterrek eta Bernhard Wolfek, Londresen eta Berlinen hurrenez hurren, irekiko zituzten agentzia lehiakideak beranduago. Havasen semeek, gastuak murrizteko asmoz, Reuter eta Wolffekin akordioetara iritsiko dira. Alemaniak 1940an Frantzia hartu zuenean, agintariek agentzia ere hartu zuten, eta Agence Fraçaise d'Information izena jarri zioten.

1944ko abuztuaren 20an, aliatuak Parisera zihoazela, kazetari talde batek AFIko ofizinak hartu eta Agence France-Presse izenarekin lehenengo txostena argitaratu zuen askatutako hiriburuari buruz.

Gerraostean estatuko enpresatzat lanean aritu bazen ere, 1957an, Frantziako Parlamentuak agentzia libre utzi zuen. 1982an erabakiak deszentralizatzea erabaki eta Hong Kongen agentzia zabaltzea pentsatu zuen. Eskualde bakoitzeko aurrekontu bat, zuzendari administratibo bat eta erredakzio-buru bat dituzte.

2007ko irailean, AFP Fundazioa sortu zuten kazetaritza eremu zabalago batean sustatzeko asmoz.

## Lehendakariak 
* 1944 – 1945: Martial Bourgeon
* 1945: François Crucy
* 1945 – 1947: Maurice Nègre
* 1947 – 1950: Paul Louis Bret
* 1950 – 1954: Maurice Nègre
* 1954 – 1975: Jean Marin
* 1975 – 1978: Claude Roussel
* 1978 – 1979: Roger Bouzinac
* 1979 – 1986: Henri Pigeat
* 1987 – 1990: Jean Louis Guillaud
* 1990 – 1993: Claude Moisy
* 1993 – 1996: Lionel Fleury
* 1996 – 1999: Jean Miot
* 1999 – 2000: Eric Giuly
* 2000 – 2005: Bertrand Eveno
* 2005 – 2010: Pierre Louette
* 2010 - orain arte: Emmanuel Hoog

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Web ofiziala
* SOS-AFP sindikatuaren web ofiziala
Luis IV.a Frantziakoa

**Luis IV.a**, *Itsasoz Haraindikoa* ezizenez ezaguna (Laon, 920ko irailaren 10a – Reims, 954ko irailaren 10a), 936tik 954ra Mendebaldeko Frantziako erregea, Karolingiar leinukoa.

Karlos III.a Frantziakoaren eta Eadgifu Wessexekoaren semea zen. Hiru urterekin, bere aitari koroa kendu ziotenean, amarekin ihes egin zuen Ingalaterrara, eta hortik datorkio ezizena.

Frantziara itzuli zen, eta Raul I.a Frantziakoa oinordetu zuen hau hiltzean. Bere aurkari nagusiena Hugo Handia izan zen, Parisko kondea.

Gerberga Saxoniakoarekin ezkondu zen (914–984), Oton I. Germaniako erregearen arreba, eta zortzi seme-alaba izan zituzten; horien artean:
* Lotario (941–986), Mendebaldeko Frantziako erregea
* Karlos (953–993), Behe Lotaringiako dukea
* Matilde (943–992), Konrado III.arekin ezkondua

Luis IV.a Reimsen hil zen 954an, eta bere semeak Lotariok oinordetu zuen tronua.

## Kanpo estekak 
* Frantziako errege-erreginen zerrenda
* Karolingiar leinua
Telemako

Greziar mitologian **Telemako** (antzinako grezieraz: Τηλέμαχος *Têlémakhos*; hitzez hitz, ‘urrutiko borrokalaria’) Odiseoren eta Peneloperen semea zen, eta Homeroren *Odisea*-ko pertsonaia bat.

## Odiseoren bila 
Telemako oraindik haurra zen haren aita Odiseo etxea utzi (Itaka)eta Troiako gerrara joan zenean. Aita kanpoan izan zuen ia hogei urteetan, heldu bihurtu arte hazi zen. Odiseo kanpoan izan zen bitartean, haren etxea Peneloperen eskuaren bila joandako ezkongaiz josia zen. Jainkoek, batzartuta, Odiseok etxera itzuli behar zuela erabakitakoan, Atenea, Mentorren itxura hartuta, Itakara joan zen, eta Telemakori haren amaren ezkongaiak etxetik botatzeko esan zion, eta Pilosa eta Espartara joateko, aitari buruzko informazioa bil zezan.

Telemakok aholkua jarraitu zuen, baina ezkongaiek uko egin zioten handik joateari, eta Ateneak, oraindik Mentorren itxurarekin, Pilosa lagundu zion. Han Nestorrek harrera ona egin zien. Nestorren alaba Polikastak Telemako bainatu zuen; haren seme Pisistratok Telemakorekin lo egin zuen, eta gero Espartaraino gidatu zuen. Menelaok ere harrera ona egin zion, eta Proteok Odiseori buruz egindako profezia esan zion: haren borondatearen kontra atxikia zuela Kalipso ninfak.

## Telemakoren itzulera 
Espartatik etxera itzuli zen Telemako. Han, bere aita topatu zuen, haren txerrizain leial Eumeorekin. Ateneak, baina, Odiseo eskale bihurtua zuen. Horrela, Telemakok ez zuen bere aita ezagutu hark nor zen azaldu zion arte. Orduan, aita-semeek ezkongaiak zigortzea erabaki zuten. Haiekin bukatu zutenean, Telemakok bere aitari Laertes (Odiseoren aita, Telemakoren aitona) ikustera lagundu zion.
##  
## Erreferentziak
Rafael (goiangerua)

[thumb|250 px|[Bartolomé Esteban Murilloren San Rafael goiaingerua]]

**Rafael** kristautasun katolikoan eta ortodoxoan ezagutzen diren hiru goiaingeruetako bat da. Beste biak Mikel eta Gabriel goiaingeruak dira.

Izena hebreerazko רָפָאֵל (*Rafa-El*) izenetik dator. "Jainkoak sendatzen du" edo "Jainkoa, Hark sendatu du" esan nahi du. Gaur egun sendagile esanahia duen hebreerazko hitza *rofe* da, Rafael izenak duen erro berberari lotua.

## Deskribapen biblikoa 
Tobiasen liburuaren arabera, Rafael Yahveh-ek bidali zuen Tobiasi lagun egiteko, gazteari emaztegai jainkozale bat aurkitzeko egin behar zen bidaia luze eta arriskutsu batean. Emaztegai hori Sara da, zazpi senargai hiltzen ikusitakoa, Asmodeo izeneko deabru batek, emaztegaiaz maiteminduta zegoenak, eztei-gauean hiltzen baitzuen senargaia.
Hasiera batean, Rafael Ananias handiaren Azarias izeneko seme gisa aurkezten da, baina bidaia amaitzean Tobiti itsutasuna sendatzen dio eta Rafael aingeru gisa aurkezten da.
Bidaian, Tobiasi arrain bat arrantzatzeko argibideak ematen dizkio; aurrerago arrain horren erraiak atera eta Asmodeo deabrua uxatzeko eta aitaren itsutasuna sendatzeko erabiliko zuen. Hori dela eta, Rafael ezkongaien babesletzat hartzen da.

## Rafael eta Islama 
Islamak auzi-eguna, tronpa baten soinuaz, iragartzeko ardura duen aingerutzat jotzen du. Hainbatetan, erromes-jantziarekin eta eskuan arrain handi bat duela irudikatzen da.

## Kanpo estekak
Henri La Fontaine

**Henri-Marie La Fontaine** ( ahoskatua; Brusela, 1854 apirilaren 22a - Brusela, 1943ko maiatzaren 14a), belgikar abokatu eta Nazioarteko Bake Bulegoko presidentea. Bakearen Nobel saria jaso zuen 1913an.

Bruselan jaio zen, familia burges batean. Zuzenbidea ikasi zuen Bruselako Unibertsitate Librean, eta 1877an bukatu zituen ikasketak. Nazioarteko zuzenbideko aditu gisa hartu zuen ospea mundu osoan. Emakumezkoen eskubideen eta sufragio unibertsalaren alde borrokatu zen. Ildo horretatik, Emakumezkoen Eskubideen aldeko Belgikar Liga sortu zuen 1890ean. 1893an, nazioarteko zuzenbideko irakasle hasi zen Bruselako Unibertsitate Librean. Bi urte geroago, Belgikako Senaturako hautatu zuten, Alderdi Sozialistako kide gisa. Belgikako Senatuko lehendakariorde izan zen 1919tik 1932ra.

Nazioarteko Bake Bulegoko lehendakari izan zen 1907tik 1943an hil zen arte, eta eragin handia izan zuen 1899ko eta 1907ko Hagako bake-konferentziak antolatzeko. Lehen Mundu Gerrak buruan sartu zion gerra bukatutakoan nazioarteko auzitegi bat ezarri behar zela, eta zenbait legelari proposatu zituen auzitegi hura osatzeko, hala nola Joseph Hodges Choate, Elihu Root, Charles William Eliot eta Andrew Dickson White. Munduko bake-erakundeak batzeko ideia ere proposatu zuen.

Belgikako ordezkari gisa parte hartu zuen 1919ko Parisko Bake Konferentzian eta Nazioen Ligako Batzordean (1920-21). Munduan bakea bultzatzeko, Centre Intellectuel Mondial sortu zuen (gero Kooperazio Intelektualerako Nazioen Ligako Institutuan sartu zena).

Sailkapen Hamartar Unibertsala asmatu zuen Paul Otletekin batera, liburutegietan lanak sailkatzeko eta kategorizatzeko jakinduriaren sailkapen-sistema bat. Sistema horren arabera sailkatutako artxibategi handi bat (12 milioi fitxa eta dokumentu) ere sortu zuen, Mundaneum, munduko jakintza guztia biltzeko helburua zuena.

1913an Bakearen Nobel saria eman zioten Frantziaren eta Alemaniaren arteko harremanak hobetzeko egindako ahaleginengatik eta 1882az geroztik bakearen alde egindako lan handiarengatik.

Henri La Fontaine fundazioa 2011n sortu zuten Henri La Fontaineren omenez. Erakundearen helburua da nazioarteko zuzenbidearen eta demokrazioaren ezagutzaren alde La Fontaine bakezaleak defendatzen zituen balioak transmititzea eta eguneratzea.

## Kanpo estekak 
*  Henri La Fontaineri buruzko edo hark idatzitako lanak
*  Mundaneum
Luis III.a Frantziakoa

**Luis III** ( - 882ko abuztuaren 2a), Mendebaldeko Frantziako erregea Karloman bere anaiarekin batera. Luis II.a Frantziakoaren bigarren semea izan zen.

## Biografia 
Luis III.ak eta bere anaiak (Karlomanek) Mendebaldeko Frantziako errege izatea onartu zuten bere aita hiltzean 879an, eta urtebete beranduago izan zuten nobleziaren onarpena.

Luisek, Karlomanekin batera, Boson V.a Proventzakoari (Behe Borgoinako erregeari) aurre egin zion, eta normandiarren aurka Saucourt-en-Vimeun garaipena lortu zuten 881. urtean.

882ko abuztuaren 2an hil zen Saint-Denisen, eta bere anaiak oinordetu zuen.

## Ikus, gainera 
Frantziako errege-erreginen zerrenda
Erebus mendia

**Erebus mendia**, Antartikan, Lurreko sumendi aktibo australena. 3.794 metroko garaiera du, eta Ross uhartean kokatzen da. Uharte horretan jarduerarik gabeko beste sumendi batzuk daude, Terror mendia adibidez. Erebus mendiak Ozeano Bareko Suzko Eraztunaren zati bat da, bertan guztira 160 sumendi aktibo daude.

Sumendi hau 1972tik aktibo egon da etengabe, eta arrazoi horregatik, sumenditik gertu Erebus Sumendiaren Behatokia dago.

Kraterra munduan dauden laba-laku iraunkor gutxitako bat da.

## Historia 
Sir James Clark Ross esploratzaileak aurkitu zuen Erebus mendia 1841eko urtarrilaren 27an. Honen ontzien izena *HMS Erebus* eta *HMS Terror* ziren, eta aurretik Sir John Franklinek ere erabili zituen Artikora egin zuen espedizioan. "Erebus" izena Erebotik dator, jatorrizko jainko grekoa, iluntasuna eta itzalpearen pertsonifikazioa eta Kronosen eta Anankeren semea.

Sumendiaren kraterraren ertzeraino lehen aldiz 1908. urtean igo ziren Edgeworth David eta bere taldea (Nimrod espedizioaren kideak Sir Ernest Shackletonen agindupean). Ezagutzen den lehen bakarkako igoera Charles J. Blackmerrek egin zuen, 1991. urteko urtarrilaren 19a eta 20aren artean. Blackmerrek igoera 24 ordutan burutu zuen, eta sumendira igotzeko 17 ordu inguru behar izan zituen. Ekintza hau Antartikari buruzko hainbat liburutan aipatu izan da: Sara Wheelerren *Terra Incognita* eta Nicholas Johnsonen *Big Dead Place*.

## Aire-hondamendia 
thumb|200px|Air New Zealanden 901 hegaldiaren hondakinak Erebus mendian.

Air New Zealanden 901 hegaldia aireko garraio erregularra zen, geldialdirik gabekoa Aucklandeko Nazioarteko Aireportuaren (Zeelanda Berrian) eta Antartikaren artean. 1979ko azaroaren 28an hegaldi hau burutzen zuen hegazkinak Erebus mendia jo zuen. Hegazkinaren barruan zauden 257 bidaiariak hil egin ziren. Egun oraindik, udan zehar elurra urtzean, airetik ikus daitezke hegazkinaren hondakinak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ross uhartea
* Mendi Transantartikoak

## Kanpo estekak 
* Espaziotik egindako argazkia Erebus mendiaren laba-lakuari
Engels (hiria)

**Engels** () mendebaldeko Errusian dagoen Saratov oblasteko portu-hiria da. Volga ibaiaren ezkerreko ertzean dago, Saratov hiriaren aurrean; 1965etik zubi batek bi hiriak lotzen ditu. 2010ean 202.419 biztanle zituen.

## Historia 
Ukrainar kolonizatzaileek sortu zuten 1747an **Pokrovskaya sloboda** () izenarekin. Katalina Nagusiaren erregealdian, alemaniar kolonizatzaileak iritsi ziren. Garai hartan **Kosakenstadt** izena eman zioten. 1914an hiri estatusa eman zitzaion eta **Pokrovsk** () berrizendatu zen. Volgako Alemaniarren Errepublika Autonomoaren hiriburu bilakatu zen 1924an, eta 1931ean Engels izena eman zitzaion, Friedrich Engelsen omenez.

Hiri honetan dago Engels-1a, Errusiako bonba-jaurtitzaileen base handiena eta aktiboena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Pax Romana

thumb|400px|eskuinera|Erromatar Inperioa, Augusto Zesarren agintaldian. Kolore horiak K.a. 31.ean inperioaren parte zen eremua adierazten du; kolore berdeak, berriz, Zesar Augustoren erregealdian konkistatutako lurraldeak; eta kolore arrosak, estatu bezeroak.

***Pax romana*** (euskaraz, «erromatar bakea»), Erromatar Inperioaren mende zeuden lurraldeetan ezarritako bake-garaia, K.a. 29. urtetik K.o. 180. urtera arteko denboraldia.

Zesar Augustok bakea ezarri zuen, erromatar administrazioaren eta lege-sistemaren bidez, lehenago gatazkak izan zituzten buruzagi, tribu, errege edo hiri etsaien artean, besteak beste, Greziako polisen edo galiar tribuen artean.

Bakea Erromatar Inperioaren barruan ezarri zen, noski; inperioaren mugetan, ordea, borrokan segitu zuten tokian tokiko herriekin, germaniarrekin eta partiarrekin, adibidez.

Lehen enperadoreak, Zesar Augustok, ezarri zuen *pax romana*; hori dela eta, *pax augusta* ere deitzen zaio. Zesar Augusto enperadoreak Janoko tenpluko ateak itxi omen zituen K.a. 24. urtean, ustez kantabriarrak eta asturiarrak garaitu zituenean. Egiaz, K.a. 19. urtera arte segitu zuten kantabriarren aurkako gerrek, baina K.a. 29. urtea jotzen da *pax romana* denboraldiaren hasieratzat, orduan aldarrikatu baitzuen Zesarrek ofizialki gerra zibilen amaiera. Bakealdiaren bukaera, berriz, K.o. 180. urtea jotzen da, Marko Aurelio enperadorearen heriotza-urtea.

Bake-garai honen loraldia Antoniar leinua izan zen (K.o. 96-192). Erromatar Inperioak II. mendean izan zuen hedadura handiena: mendebaldean, Ozeano Atlantikotik hasi, eta, mendebaldean, Tigris ibairaino. Merkataritzari dagokionez, gero eta seguruagoak ziren komunikabideak, eta horrek mesede egin zion egoera ekonomikoari. Hiriak edertu egin ziren, eta kultura-jarduera aberastu.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amstetten

**Amstetten**  Austriako hiria, izen bereko barrutiaren hiriburua, Austria Beherean.

Inguruetan Harri Aroko eta Brontze Aroko aztarnak topatu dituzte. Amstettengo lehen aipamen historikoa 1111ekoa da. 1858an hiria Austria-Hungariako Inperioari lotzen zaio trenbideari esker. 1868tik aurrera, tokiko administrazio gune bihurtu zen.

Bigarren Mundu Gerran Amstettenen egon ziren Mauthausen-Gusen kontzentrazio-esparruaren bi kanpamentu.

## Banaketa administratiboa 
Amstetten 9 udaletan banatzen da (*Katastralgemeinden*):

## Nazioarteko harremanak 
Amstetten senidetuta dago hiri hauekin:
* Ruelle-sur-Touvre, Charente
* Podolsk, Errusia

## Kanpo estekak 
* Amstettenen webgunea
## Erreferentziak
Larisa

**Larisa** (,  ahoskatua), Tesalia eskualdeko hiriburu eta hiri handiena. Peneo ibaiaren ertzean dago, Greziaren ipar-ekialdean.

Gaur egun, Greziako merkataritza eta industriagune nagusia da. Hirian bertan, 163.380 biztanle ziren 2011n. Garraiogunea ere bada, errepidez eta trenbidez lotuta dago Volosko portuarekin eta Tesalonika eta Atena hiriekin. Aireportua Nea Anchialosen dago, Larisatik hurbil.

## Mitologia 
Larisari buruzko istorio mitologikoak bertsio bat baino gehiago du. Larisa Tesaliako ninfa bat omen zen. Pausaniasen arabera, Pelasgoren alaba zen. Helanikoren arabera, aldiz, Poseidonen eta Larisaren semeetako bat Pelasgo zen. Estrabonek, berriz, Piaso printzearen alaba dela dio.

Nolanahi ere, K.a. 400-340 urteen bitartean Larisa hirian ekoitzi zituzten drakmetan irudikatu zuten Larisa, ile luze eta kizkurraz. Txanponaren beste aldean, zaldi bat ageri da, trostan. Akiles Larisan jaio omen zen; Hipokrates, medikuntzaren aita, berriz, hiri honetan hil omen zen.

## Klima 
Klimari dagokionez, negua hotza eta hezea da; uda, berriz, beroa.

## Barrutiak 
Larisa udalerria lau barrutitan eta bi azpiudalerriko komunitatetan banaturik dago eta baita Terpsithèa komunitatea du barnean.

1. barrutia
(bizt. 26,035)
# Papastàvrou
# Saint Athanàsios
# Alkazàr
# Hippocrates-Pèra
# Potamòpolis
# Philippòpolis
# Livadàki
# Saint Thomas
# Saint Paraskevi-Mezourlo
# Neàpolis

2. barrutia
(bizt. 41,816)
# Saint Achellios
# Saint Nikòlaos
# Ambelòkipoi
# Saints Sarànta
# Saint Konstantinos
# Stathmòs

3. barrutia
(bizt. 30,121)
# Lachanòkipoi
# Nèa Smyrne-Kamynia
# Kalyvia-Saint Marina
# Saint Geòrgios
# Anatoli
# Koulouri
# Amphithèa

4. barrutia
(bizt. 26,814)
# Charavgi-Toumba-OKE
# Pyrovolikà-Pharos
# Avèrof-Sèkfo
# Nèa Politia
# Epiròtika
# Anthoupolis
# Neràida
# Kàmpos

Terpsithèa
(bizt. 1,290)
# Terpsithèa
# Argyssa

## Ikustekoak 
Zenbait monumentu aipagarri ditu, besteak beste, Larisako akropolia, antzinako bi antzoki eta Hipokratesen monumentua.

## Pertsona ezagunak
* Vassilis Spanoulis (1982-), saskibaloi jokalaria eta entrenatzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Tarentoko golkoa

thumb|250px|Tarentoko golkoaren kokapena
**Tarentoko golkoa** (italieraz: *Golfo di Taranto*; latinez: *Sinus Tarentinus*) Itsaso Jonikoan dagoen golko bat da. Italiaren hegoaldean dago, Salento penintsularen eta Calabriaren artean, Italiako botaren arkuan. Tarentoko golkoa ia karratua da, 140 kilometro luze eta zabal, eta hego-ekialdeko aldea Itsaso Joniko aldera zabalik du.

Golkoa hiru lurraldek inguratzen dute: Apulia, Basilicata eta Calabria. Ibai garrantzitsuenak Basento, Sinni eta Agri dira.

Golkoko hiri nagusiak Tarento eta Gallipoli dira.

Italiak golkoko urak nazionaltzat ditu, eta beraz, itsasoko nazioarteko trafikoarentzat itxia du. Hala ere, zenbait herrialdek, hala nola Estatu Batuek eta Erresuma Batuak, ez dute jarrera hori onartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huntsville (Alabama)

**Huntsville** Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da, Alabamako estatuaren iparraldean. Jatorriz **Twickenham** deitua, hiri-maila eman zioten Alabamako lehen komunitatea izan zen (1811). 180.105 biztanle zituen 2010. urtean.

Alabamako lehen konstituzio-konbentzioaren egoitza izan zen (1819) eta, tarte laburrean, estatuko hiriburua. Big Spring hiriaren inguruan dago eta belar ondu, kotoi, arto eta tabakoaren merkataritza-gunea da. Han daude George C. Marshall hegaldi espazial zentroa eta Huntsvilleko Alabamako Unibertsitatea.

Hiri horretan Wikipediaren sortzaile Jimmy Wales jaio zen.

## Kanpo estekak 
*  Huntsville hiriaren web ofiziala.
## Erreferentziak
Xari

**Xari** () erdialdeko Afrikako ibai luzea. Afrika Erdiko Errepublikan jaiotzen da, eta Txad aintziran isurtzen ditu urak. Ibilbidearen zati bat Txad eta Kamerunen arteko muga naturala da.

1.400 km-ko luzera du, eta 548.747 km²-ko arroa. Munduko 55 arro handienen artean dago. Ibaiadar garrantzitsuenak Sara, Aouk, Bahr Keïta, Salamat eta Logone dira. Sarh eta N'Djamena hiriak dira zeharkatzen dituen hirietako batzuk.

## Historia 
Xari ibaira iritsi ziren lehen europarrak Dixon Denham, Hugh Clapperton eta Walter Oudney britaniarrak izan ziren, eta Txad aintzirara iritsi ziren 1823an.

## Geografia 
thumb|250px|ezkerrera|Xari ibaia.

Xari ibaia Afrika Erdiko Errepublikan jaiotzen da, Bamingui eta Gribingui ibaien elkargunean, Txad eta Afrika Erdiko Errepublikaren arteko mugan. Bamingui ibaia 50 km-tan zehar Txad eta Afrika Erdiko Errepublikaren arteko muga naturala da. Ibaiaren tarte honetan, Bangoran ibaiarekin bat egiten du, eta biek Bamingui-Bangorameko Parke Nazionala mugatzen dute.

Ondoren, Txadeko lurretan sartu baino pixka bat lehenago, eskuinetik Bahr Aouk ibaiarekin egiten du bat, Txad eta Afrika Erdiko Errepublikaren arteko muga eginez.

Xari ibaia Txadeko hiriburua (N'Djamena) zeharkatzen du, eta bertan ibaiadar nagusietako bat (Logone) hartu ondoren,
Txad aintziran isurtzen ditu urak. Txad aintziraren uren % 80a Xaritik datoz.

Ibaiaren ibilbidearen azkeneko zatiak, Kamerun eta Txaden arteko muga egiten du, eta Logone ibaiarekin batera, Djamenan dauden 6.000 km²-ko lautadak urpetzen ditu.

### Zeharkatzen dituen hiriak 
* Sarh, 104.381 biztanle (2006)
* Guelendeng, 11.379 biztanle (2005)
* N'Djamena, 721.000 biztanle (2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lady Godiva

thumb|250px|*Lady Godiva*, John Collier-ek margotua, 1897 inguruan

**Lady Godiva** XI. mende-hasierako dama anglosaxoi bat izan zen, bere edertasuna eta eskuzabaltasunagatik ospetsu egin zena (1066 eta 1086 artean hil zela uste da).

Haren izen anglosaxoiak, *Godgifu* edo *Godgyfu*, *gift of God* ("Jainkoaren oparia") esan nahi du; Godiva izenaren latinezko bertsioa da.

## Pertsonaia historrikoaren biografia 
Leofric-ekin (968-1057), Chester eta Mercia-ko konde eta Coventry-ko Jaunarekin, ezkondu zen eta bederatzi seme-alab izan zituzten.

Godiva *Domesday Book* iturrian agertzen da aipatuta, ordurako hilda egon arren, eta garaiko hainbat iturrietan.

Dama honek, bere basailuen sufrimenduarekin errukiturik (senarrak gehiegizko zergak jartzen baitzizkien), elkartasuna erakutsi nahi izan zien haiei.

Senarrarekin batera, 1043an Coventryko monasterio beneditarra eraiki zuen.

## Kondaira 
Bere senarrari, haren anbizio eta handinahikerien aurrean, zergak beheratzeko eskatu zion. Kondeak amore eman zuen, baina baldintza batekin: Lady Godivak biluzik Coventry osoa zaldiz igarotzea. Damak horrela egin zuen, aurretik bere auzokideekin bakoitza bere etxean egongo zela hitzartuta. Zehaztutako egunean, Lady Godiva herritik zaldiz igaro zen, biluzik, bere auzokideak etxean, leihoak itxita, gelditzen ziren bitartean.

Kondaira, historiagileen arabera istorio erreal batean oinarritua egon zitekeen neurri batean bada ere, eta Leofric-ek bere emaztearen keinuarekin hunkiturik, bere hitza bete eta zergak beheratu zituela esanez bukatzen da.

## Peeping Tom 
Herritar guztiak etxean sartu ziren, Peeping Tom (Tom begiluzea) izeneko jostun bat izan ezik. Kondairaren arabera, jostunak ezin izan zion andrea biluzik ikusteko gogoari eutsi, eta, ondorioz, itsu geratu zen.
thumb|ezkerrera|Lady Godivaren estatua, Coventryn. Sir William Reid Dickek egina; 1949an inauguratu zuren, eta hiritar baten oparia izan zen.

## Artea 
Herbert Art Gallery & Museum-en, Coventryn (Ingalaterra) kokatua, Lady Godivari buruzko erakusketa bat ikus daiteke. Obrarik zaharrena, autorea Adam van Noort duena, 1586an Coventryn aurkitu zuten. Bildumako beste margolan bat John Collier-ek 1897 inguruan egina da, beharbada gai honen inguruko lanik aipagarriena.

Coventry hirian bere omenez eskultura dago.

## Zinema 
Lady Godiva gaitzat duten hainbat film egin dira. Bi aipatzearren:

1911: *Lady Godiva*, lehenengo aldiz istorio hau kontatzen duen filma da, paper nagusian Julia Swayne Gordon duena, eta Vitagraph Company-k ekoitzita.

1955: *Lady Godiva of Coventry*: Maureen O'Hara da Lady Godiva antzeztu zuena Arthur Lubinen zuzendaritzapean.

2007: *Lady Godiva: Back in the Saddle*.

## Kanpo-loturak 
* http://en.wikipedia.org/wiki/Lady_Godiva_in_popular_culture, Lady Godivari buruzko artikuluak.
* Godgifu 2 In *Prosopography of Anglo-Saxon England* orrian.
* PARSONS, Cecilia (1999, 2004an zuzenduta): Lady Godivaren biografia eta kondaira.
* GROUT, James: Lady Godiva *Enciclopaedia romana* lanean.
## Erreferentziak