Santa Maria del Fiore

**Santa Maria del Fiore katedrala** edo **Florentziako Duomoa** (italieraz *Duomo di Firenze*) Florentziako  katedral katolikoa da. Arte gotikoaren eta Pizkunde italiarraren hasierako maisulanetako bat da. Toskanako hiriburuaren botere eta aberastasunaren ikur XIII. eta XIV. mendeetan, florentziako katedrala kristautasunko eraikinik handienetako bat da. Bereziki Brunelleschik eginiko kupularengatik ospetsua da: 100 metroko barne altuera du (114,5 m kanpoan), 41 metroko barne diametroa eta 45,5 metroko kanpo diametroa. Katedral-multzoa Florentziako bitxi artistiko eta arkitektonikorik bikainenetako bat da, elizak berak, Giottoren kanpandorreak eta San Joan bataiotegiak osatua. 

Haren izenak ("Santa Maria Loreetakoa", euskaraz) liliari erreferentzia egiten dio, Florentziako ikurra dena, edo agian hiriaren antzinako izen *Fiorenza*ri. Haatik, beste alde batetik, XV. mendeko dokumentu batek "lorea"k Jesusi erreferentzia egiten diola dio.

## Historia 
Santa Reparata izeneko antzinako elizak bete zuen toki berean eraiki zen, bere eraikuntza Pisa eta Sienako katedral berrien handitasunaren ondorioz bultzatuta. XIII. mendearen amaieran Santa Reparataren antzinako eliza, jada 900 urte zituena, behera bota zen, dokumentuek aipatu zuten bezala. Are gehiago, txikiegia zen biztanleriaren hazkuntza azkarreko garai batean. Florentzia oparoak Pisa eta Siena toskanar arerioen handitasuna eta bikaintasuna gainditu nahi zituen eliza bikain batekin, askoz handiagoa tamainaz eta kanpoaldetik askoz modu aberatsagoan apaindua. Katedrala amaitu zenean Europako handiena zen, 30.000 pertsonarentzako tokia zuena. Gaur egun lau katedralek baino ez dituzte haren neurriak gainditzen: Vatikanoko San Petri basilika, Londresko San Paulo katedrala, Sevillako katedrala eta Milango katedralak.

Eliza berria Arnolfo di Cambiok diseinatu zuen 1296an, munduko tenplu katoliko nagusia izateko (nahiz eta bere diseinua hainbat aldiz aldatu zen, eta geroago tamaina txikiagoan egin). Arnolfo Santa Croce basilikako eta Palazzo Vecchio-ko arkitekto ospetsua ere izan zen. Kupula oktogonal baten azpian amaitzen ziren hiru nabe zabal diseinatu zituen, erdiko nabeak Santa Reparata osoa estaltzen zuena. Lehen harria 1296ko irailaren 8an jarri zuen Valeriana kardinalak, Florentziara bidalitako lehen nuntzio apostolikoak. Proiektu handi honek 170 urte iraun zituen. Arnolfo 1302an hil ondoren, katedraleko lanak moteldu egin ziren eta 30 urtez bertan behera geratu zen. San Zenobioren erlikiak 1330ean Santa Reparatan aurkitu zirenean, eraikuntzak indar berri bat jaso zuen.

1331n, *Artea della Lana* delakoak (Artile Merkatarien Gremioa zenak) katedrala eraikitzeko babes esklusiboa hartu zuen bere gain, eta, 1334an, Giotto di Bondone izendatu zuten hargin nagusi. Andrea Pisanok lagunduta, Arnolfo di Cambioren proiektua jarraitu zuen. Bere garaipen handiena kanpandorrea eraikitzea izan zen, baina 1337an hil zen, eraikuntza amaitu gabe utzita. Andrea Pisanok lanekin jarraitu zuen, 1348an izurri beltzaren ondorioz utzi behar izan zituzten arte.

1355ean, katedral barnealdeko lanei ekin zieten berriro. Hainbat arkitektok egin zituzten, eta horien artean Francesco Talenti aipatu behar da, kanpandorrea amaitu eta proiektua handitu baitzuen absidearekin eta alboko kaperekin, baina kanpoaldea aldatu gabe. 1359an Giovanni di Lapo Ghini (1360-1369) izan zen bere ondorengoa, erdiko habeartea lau hormarte karratutan banatu zuena. Beste arkitekto batzuk Alberto Arnoldi, Giovanni d'Ambrogio, Neri di Fioravante eta Orcagna izan ziren. 1375ean Santa Reparata eliza zaharra eraitsi zuten. Habearte nagusia 1380an osatu zen, eta 1418an kupula amaitu gabe geratu zen.

Hormak kolore anitzeko marmolez osatutako zerrenda horizontalez eta bertikalez estalita daude: Carrara (zuria), Prato (berdea) eta Siena (gorria). Marmolezko zerrenda horiek Giottoren bataiategiko eta kanpandorreko dekorazioak errepikatu behar zituzten. Alboko bi ate daude, Kalonjeen Atea (*Porta dei Canonici*, hegoaldean) eta Arbendola Atea (*Porta della Mandorla*, iparraldean), Nanni di Banco, Donatello eta Jacopo della Querciaren eskulturekin. Alboetako sei leihoak, trazadura delikatuagatik eta apaingarriengatik nabarmenak, zutabez banatuta daude. Trantseptutik hurbilen dauden lau leihoek bakarrik uzten dute argia pasatzen; beste biak apaingarriak besterik ez dira. Triforioko leihoak biribilak dira, estilo itaiar gotikoan ohikoa den ezaugarria. Elizaren zoladura marmolez estali zen XVIII. mendean.

## Fatxada
Jatorrizko fatxada, Arnolfo di Cambiok diseinatua eta normalean eraikuntza Giottori egoztzia, Giotto bera hil eta hogei urtera hasi zen. Fatxadaren marrazki bat, lumaz eta tintaz XV. mende erdialdean eginikoa, Codex Rusticin kontserbatzen da, baita Bernardino Poccettiren 1587ko marrazkia ere, biak Duomoaren Museoan erakusgai. Lehen fatxada hau hainbat artistaren ahalegin kolektiboari zor zaio, horien artean Andrea Orcagna eta Taddeo Gaddi, eta behealdean baino ez zen osatu, gero bertan behera utzi baitzen. 1587-1588an, Medici gorteko arkitektoak, Bernardo Buontalentik, Frantzisko I.a Medici duke handiaren aginduz Fatxada eraitsi zuen, Pizkundean modan ez zegoelako. Jatorrizko eskultura batzuk Duomoaren Museoan daude ikusgai, eta beste batzuk Berlinen eta Louvren. Fatxada berriren lehiaketa, ustelkeria eskandalu handi batekin amaitu zen. Beste zenbait proiektu ere proposatu ziren ondorengo mendeetan, baina ez ziren inoiz onartu. Horrela, adreiluzko fatxada bilieuse agerian geratu zen XIX. mendera arte.

1864an, fatxada berri bat eraikitzeko lehiaketa ireki zen, eta Emilio De Fabris (1808-1883) izan zen irabazlea 1871n. Lanak 1876an hasi eta 1887an amaitu ziren. Fatxada neogotiko honek marmol zuri, berde eta arrosak ditu, eta estilistikoki bat egiten du katedralarekin, Giottoren kanpandorrearekin eta bataiategiarekin.

Brontzezko hiru ateak 1899tik 1903ra eraiki ziren eta Ama Birjinaren bizitzako eszenekin apainduta daude. Ateetako tinpanoen mosaikoak Niccoló Barabinok diseinatu zituen  eta hauek dira (ezkerretik eskuinera): *Karitatea Florentziako erakunde filantropikoen sortzaileen artean*, *Kristo tronuan Maria eta San Joan Bataiatzailearekin* eta *Florentziako artisauak, merkatariak eta humanistak Fedea omentzen*. Erdiko ate gaineko frontispizioak Tito Sarrocchiren erliebe erdi bat du, eta *Maria tronuratuta* irudikatzen du, zetro loredun bati helduta.

Fatxadaren goialdean, hamabi apostoluak dituzten nitxo batzuk daude eta, erdian, *Birjina Haurrarekin* dago. Arrosa leihoaren eta tinpanoaren artean, galeria bat dago, Florentziako artista handien bustoekin.

File:Franco gizdulich, modello della facciata medievale del duomo di firenze, 1999-2000.JPG|Erdi Aroko jatorrizko fatxadaren maketa katedraleko museoan
File:Brogi, Carlo (1850-1925) - n. 9537 - Firenze - Porta maggiore della Cattedrale, prof. Augusto Passaglia.jpg|Brontzezko ate (Augusto Passagliak egina)
File:Santa Reparata Florence.jpg|Santa Reparataren estatua atarian

## Barnea
Barnealde gotiko berantiarra oso zabala da eta hustasun sentipena ematen du. Elizaren soiltasun erlatiboa bat dator eskeko ordenek sustatutako bizitza erlijioso soilarekin, XII. eta XIII. mendeetan garatu zirenak.

Katedralak basilika-oinplano klasikoa du, erdiko habeartea oso garaia eta zabala da, eta albotako bi nabe txikiago ditu, latindar gurutze bat osatuz. Habearteak zutabe konposatuak dituzten arku zorrotz zabalek bereizten dituzte, eta habeartea lau zati karratutan banatzen da.

Elizako dekorazio uhari denbora pasa ahala galdu egin dira, edo Duomoko Museora eraman, hala nola Luca Della Robbia eta Donatelloren "kantoria" bikainak (kantarientzako koruak).

Katedrala funts publikoekin eraiki zenez, eliza honetako artelan batzuk Florentziako ospetsuei eta buruzagi militarrei (*condottiere*) eskainiak daude, horien artean Dante, John Hawkwood eta Niccolò da Tolentino.

File:Santa maria del fiore, navata 2.JPG|Barnea
File:Florence-Duomo-Clock.jpg|Paolo Uccellok apaindutako ordulari handia
File:Dante Domenico di Michelino.jpg|Dante eta *Jainkotiar komedia*
File:Andrea del Castagno Fresco Niccolo da Tolentino Dom Florenz-01.jpg|Niccolò da Tolentinoren ''trompe-l'œil* freskoa.
File:Dome of Cattedrale di Santa Maria del Fiore (Florence).jpg|*Azken judizioa* Vasari eta Zuccarirena

## Kupula
thumb|ezkerrera|Brunelleschiren kupula
Katedraleko kupula Filippo Brunelleschi arkitektoak eraiki zuen eta Pizkundeko ingeniaritza- eta arkitektura-lanik handienetako bat da. 1420tik 1436ra eraikia, kupulak garai hartako arazo tekniko nagusi bati erantzun zion: nola estali oinarri zabal eta garaiera handia zuen katedralaren gurutzadurako hutsarte nagusia, zutaberik edo bestelako euskarririk gabe. Aurreko belaunaldiek ezin izan zuten arazoa konpondu, baina Brunelleschik ausardiaz hartu zuen erronka, antzinako erromatarren teknikak berreskuratu eta berrasmatuz.

Kupularen elementu berezietako bat bere egitura bikoitza da: kanpoko eta barruko adreiluzko geruzek osatzen dute, bata bestearen kontra eutsiz. Kanpoko geruza ikusgarria da, Florentziako silueta markatzen duena, baina barnekoa da egonkortasunaren gakoa. Gainera, adreiluak "arrain hezur" (*spina di pesce'') izeneko eredu berezian jarri zituen, pisua modu uniformean banatzeko. Horri esker, kupula eraiki ahala bere kabuz eusten zen, kanpoko hormabularrik behar izan gabe.

Teknika berritzaile horiei esker, Brunelleschiren kupula ez zen soilik harrigarria izan garaikideentzat; ondorengo mendeetan Europako arkitekturari norabidea markatu zion. Bere garaiera eta zabalera ikusgarriak (45 metrotik gorako diametroa) munduko handienetakoa bihurtu zuten, eta oraindik ere erreferentzia da egitura handien ingeniaritzarako. Kupula bukatzeak Florentziaren ospea sendotu zuen, bai kulturalki bai ekonomikoki.

Gaur egun, bisitariak kupularen barneko eskailerak igo ditzake, eta bertatik ikus daitezke eraikuntza elementu arkitektonikoak: adreiluen antolaketa, barneko habeen sistema eta ikuspegi zabalak hiriko teilatu gorrien gainetik..

## Ezaugarriak 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak