open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antzerki enpresari

thumb|300x300px|Jacques Wely, *Probatzea* (1907). Enpresaburuaren eta haren biktimaren alegoria piktoriko bat.
**Antzerki enpresaria** edo **antzerki enpresaburua** da antzerki-ekoizpenaren kudeaketa ekonomiko eta komertzialari buruzko alderdiak bere gain hartu eta koordinatzen dituen pertsona. Ondo bereizitako bi mota bereizi behar dira: **konpainiako** enpresaburua eta **antzokiko** enpresaburua.  Lehenengoa antzerki-taldeko kide izan ohi da, zeinarentzat egiten baititu enpresa-kudeaketak (ikuskizun bat ustiatzea eta kudeatzea), eta historian zehar, XVII. mendetik aurrera, antzerki zuzendariarekin eta, batzuetan, literatura-sortzailearekin identifikatu izan da. *Antzokiko enpresaburua*, antzezpenak egiten diren aretoaren ustiatzailea, hala ere, farandula komikotik at egon daiteke; garapen berezia izan zuen Europan eta Amerikan XIX. mendean zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Antzerki enpresariak: Zinema aretoak Txilen (1896-2000)". Txileko Liburutegi Nazionala 2014ko irailean kontsultatua
Txartatze

**Txartatze** edo **leuntze** erre gabeko piezak azal leuneko tresna batekin igurtziz lortzen den akabera da, piezari distira ematen diona. Neolitotik akabera-teknika gisa erabilia, Antzinaroko kultura oso ezberdinetan aurki daiteke.

## Txartatzaileak 
thumb|Maria Martínezen ontzi txartatua, 1945 urte ingurukoa, San Frantziskoko Young Museumean.
Zeramikazko pieza baten gainazala igurzteko erremintak askotarikoak dira: buztingilearen hatza, egurrezko makila bat, harriak, haziak, plastikozko objektuak, hezurrak... eta leuntze-prozesuan zehar txandakatu edo trukatu daitezke, nahi den efektua lortu arte. Leuntzaile edo txartatzaile gisa ere erabil daitezke «kanabera erdia, badanak edo ileak, kristalezko edo metalezko bola bat... baina beti angelurik eta irtengunerik gabe».  

## Teknika 
Pieza hezea dagoenean, larruaren gogortasun-egoeran dagoenean edo jada lehortuta dagoenean has daiteke leunketa. Artisau batzuen ustez, leuntzearen efektua gehiago lortzen da bigarren aukeran, hainbat arrazoirengatik:

* Pieza egin berria dagoenean, egindako presioak edo manipulazio soilak deformatu dezake.
* Pieza erabat lehortuta dagoenean, erreminten presioarekin hautsi egin daiteke, batez ere paretak finak badira.
* Pieza leuntzeko egoerarik egokiena "larruzko gogortasun-unea" da, lokatza edo buztina deformatzeko bezain bigun ez daudenean, baina prozesuan hausteko bezain hauskorrak ez direnean.

## Xehetasunak eta gomendioak 
Zeramikariek trikimailu, behaketa edo gomendio hauek proposatzen dituzte:

* Labe elektrikoan erre ondoren, leundu egin daiteke distira.
* Erremintarekin egiten den presioa sentikortasun handiz egin behar da, eta beti begiratu behar da zein zatitan leuntzen den, piezaren forma orokorra, nola eusten edo bermatzen den pieza zeramikariaren gorputzarekin berarekin edo apar edo gainazal bigun batekin.
* Gomendagarria da norabide bakarrean leuntzea.
* Mikroskopioak buztin-partikulak hexagono-formakoak eta lauak direla aurkitu du. Leuntzeko tresnak piezaren gainazalean norabide askotan dauden partikulak ordenatzen ditu.
* Ez da komeni leuntzeko eta argizaria emateko edo leuntzeko prozesua argizariarekin nahastea.
* Eskuz leuntzeak ezin du prozesu edo tratamendu industrialen akabera lortu, baina piezari nortasun handiagoa ematen dio.

## Ikus, gainera 
* Esgrafiatze apainketa teknika zeramikan
* Eszisio apainketa teknika zeramikan
* Inprimatze apainketa teknika zeramikan
* Ebakitze apainketa teknika zeramikan

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
La Ulaña

**La Ulaña** Iberiar Penintsulako iparraldean dagoen aztarnategi arkeologikoa da. Burgosko probintziaren ipar-mendebaldean dago, Humada udalerrian, Ulaña Haitza izeneko 586 hektarea inguruko muino nabarmen baten gainean. Muino horrek ipar-mendebaldetik hego-mendebalderako norabidea du, eta alde guztietan farailoi nabarmenak ditu. "La Ulaña" aztarnategia gune arkeologikoa da, eta 2006ko abuztuaren 22an kultura-ondasun babestua izendatu zuten.

## Aztarnategia 
Aztarnategian identifikatutako okupazioari esker, I. eta II. Burdin Aroko kastroa eta Goi Erdi Aroko bizitokia (herria/hiribildua) aurkitu dituzte. Aztarnategiari buruzko informazio gutxi dagoen arren, 267 egitura identifikatu ahal izan dira guztira, harresien, harlangaitzezko hormen eta tumuluen artean, baita kastrora iristeko bideetako batzuk ere. Zalantzarik gabe, Burdin Aroko kastro bereizgarri baten aurrean gaude, altueran okupatutako lurraldearen defentsa- eta kontrol-izaerarekin, iparraldeko isurialdeko beste kokaleku batzuen antzekoa, hala nola Sotresgudoko Amaya haitza, Merindad de Valdivielsoko Castro Mazorra, San Martín de las Ollasko Cerro de la Maza edo inguru horretatik hurbil dauden Kantabriako probintzian daudenak.

Dokumentatutako bi harresi daude, iparraldekoa eta zeharkakoa, morfologia berekoak: horma sinple bat, kareharrizko harlangaitz irregularrez egindako bi paramentu handi eta ertainez osatua, eremutik ateratakoak, zuzenean harkaitzaren gainean finkatzen zirenak, kanpora begira, eta harri txiki eta ertainez eta buztinez betetako betegarri bat, zimendatze-elementu gisa.

Erromatar garaiko zenbait hondar aurkitu dituztenez, litekeena da Kantabriar Gerretako gudu-zelaia izatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dezepzioaren Uhartea

**Dezepzioaren Uhartea** honakoa izan daiteke:
* Deception uhartea, Hego Shetlandetan, Antarktikan.
* Dezepzioaren uharteak, Frantziar Polinesian.
Mabel Ellery Adams

**Mabel Ellery Adams** (Monterey, 1865eko otsailaren 2a – 1935eko irailaren 23a) estatubatuar idazle eta irakaslea izan zen. Hezkuntza bereziaren inguruko artikuluak idatzi zituen eta Bostongo Horace Mann gorren eskolako zuzendaria izan zen. 

## Bizitza 
Mabel Ellery Adams 1865eko otsailaren 2an jaio zen. 1907an, Caroline Wilby saria jaso zuen Bostongo Horace Mann eskolan ikasi zuten 100 pertsona gorren egoerari buruzko ikerketagatik. 1908an, Radcliffe Collegen graduatu zen.

Mabel Ellery Adams 1935eko irailaren 23an hil zen.

*Notable American Women, 1607-1950: A Biographical Dictionary* liburuan aipatuta dago.

## Lan hautatuak 
* *The Language Sense* (1896)
* *Two schools across the water* (George H. Putnamekin batera, 1896)
* *Trying To Use The Akoulalion.—II* (1903)
* *Three Years Of Language* (1904)
* *A Way Of Imparting Notions Of Tense To Young Deaf Children* (1909)
* *The Cost And Efficiency Of The Education Of The Deaf In Day-Schools And Institutions* (Richard O. Johnsonekin batera, 1910)
* *The Cost and Efficiency of the Education of the Deaf in Day Schools and Institutions* (1910)
* *The Intelligibility Of The Speech Of The Deaf* (1914)
* *A Lesson In Preparatory History In A Fifth Grade In A School For The Deaf* (1915)
* *History teaching* (1920)
* *How an Old Day-School Serves its Public* (1927)
* *A Preschool Experiment* (1928)
* *A Few Memories Of Alexander Graham Bell* (1929)
* *What Parents Want For Their Deaf Children* (1931)
* *Vocational Training In Day-Schools* (1931)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Susan Crowen

**Susan Akin Crowen** (Rensselaer konderria, 1821eko irailaren 1a – 1870eko urriaren 7a), ***Mrs. T.J. Crowen*** izenez ere ezaguna, sukaldaritzako liburuen egile estatubatuarra izan zen.

## Bizitza 
Mordecai Akinen alaba, Susan Akin Rensselaer konderrian jaio zen, New York estatuan, eta oraindik umea zela, New York hirira joan zen familiarekin bizitzera. 1839an Thomas J. Crowen argitaratzaile eta liburu-saltzailearekin ezkondu zen, eta harekin zazpi alaba eta bi seme izan zituen.

Bere liburu guztiak 1840ko hamarkadaren erdialdean idatzi zituen, baina sukaldaritzako liburuetako bi 1850eko eta 1860ko hamarkadetan zehar berrargitaratuak izan ziren eta XXI. mendean ere berrinprimatzen dira.

## Lanak 
* *The management of the sick room, with rules for diet cookery for the sick and convalescent and the treatment of the sudden illnesses and various accidents that require prompt and judicious care, comp. from the latest medical authorities* (1844)
* ''The American lady's system for cookery. Comprising every variety of information for ordinary and holiday occasions* (1847)
* *Every lady's book : an instructor in the art of making every variety of plain and fancy cakes, pastry, confectionary, blanc mange, jellies, ice creams, also for the cooking of meats, vegetables, &c. &c''. (1848)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Latxa (hizkuntza-eredu handia)

**Latxa** Euskal Herriko Unibertsitateko HiTZ zentroak sortutako Hizkuntza Eredu Handien (HEH, *Large Laguage Model*) familia bat da, lizentzia libre duen  Meta konpainiaren LLaMA ereduetan oinarrituta dagoena. 

Gaur egungo HEHek errendimendu harrigarria dute baliabide ugariko hizkuntzetan, adibidez ingeleserako ChatGPT edo Bard-ek dituztenak. Euskara eta baliabide urriko beste hizkuntzen kasuan, ordea, haien errendimendua ausazko asmatzetik hurbil dago. Honek baliabide ugariko eta urriko hizkuntzen arteko arrakala teknologikoa handitu egiten du, tresna digitalei dagokionez behinik behin.  Latxaren helburua muga horiek gainditu eta HEH-etan oinarritutako euskaraz dabiltzan ikerketa, berrikuntza eta produktuen garapena sustatzea da. Lan hori Eusko Jaurlaritzak lagundu du (IKER-GAITU proiektuaren barruan).

Hitz zentroak 2024ko maiatzean Latxa eredu linguistikoaren aurrerabideen berri eman zuenean azaldu zuen ChatGPTren lehen bertsioa gainditu zuela, adibidez, EGAren atariko proba egiten, eta Trivialen.
Fitxategi:ChatGPT_logo.svg| ChatGPT 
Fitxategi:Claude_AI_logo.svg| Claude 
Fitxategi:Google_Gemini_logo.svg| Gemini 
Fitxategi:Latxa_logotipoa.jpg| Latxa 
Fitxategi:Perplexity_AI_logo.svg| Perplexity AI 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Latxa HuggingFace-en. Begiratu “model card” delakoa informazio teknikorako eta ereduak erabiltzen hasteko argibideetarako.
* LLaMA-2 lizentzia
Laughton (Ekialdeko Sussex)

**Laughton**, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Ekialdeko Sussex konderrian.

2011n 599 biztanle zituen.
Lenham

**Cuxton**, Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen udalerri bat da, Kent konderrian.

2011n 3.370 biztanle zituen.
Leysdown-on-Sea

**Cuxton**, Ingalaterrako hego-ekialdeko kostaldean dagoen herri bat da, Kent konderrian.

2020ean 936 biztanle zituen.
Dezepzioaren uharteak

**Dezepzioaren uharteak** () Tuamotu uhartediaren azpitalde bat da, Polinesia Frantsesan. Eskualdearen ipar-ekialdean daude, Tuamotuko beste uharteetatik urrun. Uharriz eta koralez eratutako uharte txikiak dira, Tepoto uhartea eta Napuka atoloia barne. Puka-Puka 290 kilometrora dago hego-ekialdean, eta maiz taldearen barruan sartzen da. 

Uharteak lehorrak dira, eta ez dira egokiak giza okupaziorako. 2002ko zentsuaren arabera, 54 biztanle zeuden Tepoton, 257 Napukan eta 197 Puka-Pukan. 

## Historia 
Mendebaldeko bi uharteak, Tepoto eta Napuka, Tuamotutik kolonizatu zen, baina Puka-Puka Markesetatik okupatu zen, ipar-ekialdera ehunka kilometrora dagoena. 

Lehen europarrak bertara iristen Magallaes-Elkano espedizioan izan ziren, 1520ean, Filipinetara bidean zirela. "Zorte gabeko Uharteak" deitu zituzten (), eskifaiak ez zuelako lortu urik bertan, Filipinetara iritsi aurretik behar zutena. 

1765ean John Byron britainiar esploratzaileak berriro ikusi zituen uharteak. Napuka eta Temoto "Dezepzioaren uharteak" izendatu zituen, bertan zeuden biztanleak oldarkorrak zirelako. 1839ean AEBko Wilkes Espedizioak berriro bisitatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simon Baker (atleta)

**Simon Baker** (Melbourne, 1958ko otsailaren 6a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pyecombe

'''''', Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian. 

2021ean 237 biztanle zituen.
Ella Purnell

**Ella Summer Purnell** (Whitechapel, Londres, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1996ko irailaren 17a) britainiar aktorea eta ahots-aktorea da. Ezaguna da *Never Let Me Go* (2010), *Intruders* (2011), *Kick-Ass 2* (2013), ''Miss Peregrine's Home for Singular Chillodren* (2016) eta Fallo.24 (2016) filmetan egindako lanengatik. Hiru haurride txiki ditu.

9 urte zituela, astero Sylvia Young Theatre Schoolen dantza, kantu eta dantza klaseak hartzen hasi zen. 2008an, 11 urte zituela, *Oliver*! antzezlana egin zuen Theatre Royalen, Drury Lanen.

## Aktore ibilbidea 
### Zinea 
2015ean, Frank Hall Greenek idatzi eta zuzendutako *Wildlike* filmean Mackenzie pertsonaia protagonista izan zen. Alaskan filmatu zuten filma.

Hurrengo urtean, *The Legend of Tarzan* (Tarzanen kondaira) filmean hartu zuen parte. Protagonista nagusiak Alexander Skarsgård (Tarzán) eta Margot Robbie (Jane Poter) izan ziren eta Purnell Jane Porter pertsonaiaren bertsio gaztea interpretatu zuen. Gainera, Tim Burtonek zuzendutako *Miss Peregrine's Home for Singular Children* fantasia iluneko filmean hartu zuen parte, Emma Bloomen rola eginez, zeinak naturaz gaindiko trebetasunak dituen. Filmak kritika positiboak eta mixtoak jaso zituen eta ia 300 milioi dolar batu zituen 110 milioi euroko aurrekontuarekin. Purnellek aitortu zuen Burtonekin lan egin nahi izan zuela beti.

2021ean Netflixen *Army of the Dead* filmeko protagonista izan zen, Zack Snyderrek zuzenduta.

### Telebista 
2015ean, Megan Turnerren papera egin zuen, Maisie Williams protagonista zuen Channel 4 Erresuma Batuko telebistarako *Cyberbully* filmean. Filmak kritika positiboak jaso zituen. 2017ko urrian *Sweetbitter* telesaileko Tess pertsonaia protagonista izango zela iragarri zen, 2006an Stephanie Danlerrek idatzitako izen bereko liburuan oinarritua. 2018ko maiatzaren 6an estreinatu zuten telesail hori, Starz katean. Urte berean, *Ordeal by Innocence* serie txikian agertu zen, Hester Argyll interpretatzen.

2021ean, *Star Trek: Prodigy* telesail animatuko Gwyn pertsonaiari ahotsa jarri zion. Urte berean, Jinx pertsonaiari ere bere ahotsa jarri zion Netflix kateko *Arcane* telesail animatuan, *League of Legends* bideo jokoetan oinarrituta. 2021 eta 2023 artean, Showtime kateko *Yellowjackets* telesaileko 11 kapitulutan agertu zen, Jackie Taylor pertsonaia interpretatzen.

2024an Lucy MacLeanen papera egiten hasi zen Prime Video konpainiako *Fallout'' telesailean, izen bereko bideo-jokoen serie ezagunean oinarrituta.

## Bizitza pertsonala 
Horrez gain, Educate2Eradicate ongintzako elkartearen ekitaldien kudeatzailea eta harreman publikoen aholkularia da. Ongintzazko erakunde horren burua Arifa Nasim da, eta bere helburua gazteei emakumeen genitalen mutilazioaren izugarrikeriei buruz erakustea da.

## Filmografia 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicole Fiorentino

**Nicole Fiorentino** (Ludlow, Massachussetts, 1979ko apirilaren 7a) estatubatuar baxu-jotzailea eta abeslaria da. The Smashing Pumpkins rock alternatiboko taldeko kidea izan zen (Ginger Reyes ordezkatuta eta Mark Tulinen behin-behineko ordezkapena). *Teargarden by Kaleidyscope* eta *Oceania* albumetan parte hartu zuen.

## Musikari ibilbidea 
The Smashing Pumpkinsekin bat egin aurretik, Radio Vago, Veruca Salt , Spinnerette, Twilight Sleep eta Light FMko taldeetako kidea izan zen.

2010ean eta 2011n hasi zen bera Meghan Tooheyrekin lanean, eta The Cold and Lovely taldea osatu zuten. 2011ko apirilaren 24an "*No With Me*" argitaratu zuten.

Baxu-jotzaileak 2014ko denbora gehiena The Cold and Lovely taldearekin lanean eman zuen, Estatu Batuetako ekialdeko kostaldean udako tour bat egiten.

2014ko irailean, Billy Corganek elkarrizketa bat eskaini zuen, eta bertan adierazi zuen Fiorentino eta Mike Byrne ez zirela The Smashing Pumpkinseko kide aktiboak, baina harremanetan jarraituko zutela.

## Diskografia 
**The Smashing Pumpkinsekin**

* *Teargarden by Kaleidyscope* vol. 3 (2010)
* *Oceania* (2012)

**With Cold and Lovely**

* *The Cold and Lovely* (2012)
* *Ellis Bell* EP (2013)

**The Microdance-rekin**

* *ew Waves of Hope* (2015)

## Bizitza pertsonala 
2012an Meghan Toohey taldekidearekin ezkondu zen. Fiorentinok ez zuen bere orientazio sexuala publiko egin 2015. urtera arte, Smashing Pumpkinsen egon zen bitartean bere sentimenduen eta LGBT eskubideen aldekoa zela aipatu zuenean, baina inoiz ez zuen bere esperientziei buruz hitz egiten.

## Erreferentziak 
## Kanpo  estekak
Biharko Egunaren Museoa

**Biharko Egunaren Museoa** () zientzia neofuturisten museo bat da, Rio de Janeiron (Brasil) kokatua. Santiago Calatrava espainiar arkitektoak diseinatu zuen, eta Maua kaian eraiki zen, itsasoaren ertzean.

## Historia 
Eraikuntza Rio de Janeiroko Udalak eta Roberto Marinho Fundazioak finantzatu zuten. 230 milioi erreal inguru kostatu zen (63,5 milioi euro, 2015eko balioan). Itsasoaren ertzean dago, denbora luzez guztiz utzita egondako portuaren eremu batean, gaur egun, berritzen ari baitira, bulego, apartamentu eta jatetxe eraikin berriekin.

Museoa 2015eko abenduaren 17an inauguratu zuten, Dilma Rousseff presidentea bertan zela. 2016ko Udako Olinpiar Jokoetarako hiriko portu eremua berritzeko proiektuaren parte egin zuen museoak.

## Erakusketak eta izaera jasangarria 
Erakusketa nagusia bost gune nagusitan dago banatuta: Kosmosa, Lurra, Antropozenoa, Bihar eta Orain, zenbait esperimentu eta esperientziaren bidez. Museoak zientzia eta diseinu berritzailea biltzen ditu hiri jasangarrietan jartzeko arreta gunea.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Museu_do_Amanha_05_2016_Rio_2065.jpg
Fitxategi:Museudoamanha_abr.jpg
Fitxategi:Museu_do_Amanhã_em_sua_inauguração_01.jpg
Fitxategi:Museu_do_Amanha_05_2016_Rio_2085.jpg
Fitxategi:Museu_do_Amanhã_em_sua_inauguração_07.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rio de Janeiro

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala: Museu do Amanhã]
* 
* 
* 
* Museum of Tomorrow on TripAdvisor
Ginger Reyes

**Ginger Reyes,** ezkontzaz **Ginger Pooley**, artistikoki **Ginger Sling** (Long Beach, Kalifornia, AEB,1977ko apirilaren 22a) rock alternatiboko baxu- eta gitarra-jotzaile estatubatuarra da. 2007 eta 2010 artean The Smashing Pumpkins taldeko kidea izan zen.

## Bizitza 
Aita mexikarra eta ama perutarra du. Bigarren hezkuntzatik darama bandetan jotzen eta musika idazten. Gogoratu duenez, baxuarekin izan zuen lehen kontaktua festa batean izan zen, lagun bat baxua jotzen ari zela. Berehala maitemindu zen instrumentu horrekin. Gustatzen zitzaizkion kantu askotan haren soinuari erreparatzen hasi zen eta klaseak hartzea erabaki zuen, harik eta Eguberri hartan aitak baxu bat oparitu zion arte. Une hartatik ez zuen inoiz instrumentu hori utzi.

### Musikari ibilbidea 
The Halo Friendlies punk pop talde kaliforniarreko kidea izan zen, 2001ean hasi zen taldea, eta hainbat tour egin zituzten Ameriketako Estatu Batuetan, Vans Warped Tour esaterako, Good Charlotte eta Funeral for a Friend taldeekin. Gainera, Europan zehar ibili zen Erresuma Batuan, Alemanian eta hain komertzialak ez ziren Bosnia eta Kosovon, besteak beste.

Eragile nagusien artean izan ditu, besteak beste, The Beatles, Elvis Costello, Superdrag eta Elliott Smith.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ginger Sling MySpace
* The Halo Friendlies MySpace
* Smashing Pumpkinsen foroa gaztelaniaz
Boquiqueko zeramika

[thumb|Plasenciako Boquique haitzuloko ontzia, Cogotas kulturako zeramikaren adierazgarria, Valladolideko probintziako [San Román de Hornija ehorzketatik datorren ore zuriz betetako dekorazioarekin (Brontze amaiera, Cogotas I Kultura, k.a. 1100-800).]]
**Boquiqueko zeramika** edo puntu eta marrakoa, Iberiar penintsulan, Balear Uharteetan eta Erdialdeko Europako zenbait aztarnategitan historiaurrean aurkitutako buztingintzako lanen multzoa da. Buztinezko teknika bikoitz edo misto honen ezaugarri den "puntu eta marraren" azaleko marrazkia lortzeko, puntzoi bat edo zerra horzdun motaren bat, trazu txikiak eta elkarren segidakoak puntatu behar ziren ebakidura-lerro jarraitu batean zehar, «joste baten itxura emanez».

Boquiqueko zeramika Cogotas I kulturak ekoitzitakoarekin lotzen da bereziki, azken Brontzean goi-lautadan finkatutako komunitateei izena ematen diena. Hala ere, Bosch Gimperak, García Fariak, María Dolores Fernández-Possek eta Caro Bellidok aztertu duten bezala, oso etapa ezberdinetan dago Neolitotik, Brontze Arotik pasatuz Burdin Arora iritsi arte. Izan ere, zeramika hori izan ohi da Iberiar penintsulako erdi-mendebaldeko lehen aztarnategi neolitikoen ezaugarria, bai Alentejon, bai Extremaduran.

Bere izena lehen aztarna arkeologikoak aurkitu zuten tokiari zor dio, Plasencia hiritik 2 kilometro ipar-mendebaldera dagoen Boquiqueko haitzuloa deiturikoan. Lehen aurkikuntzak 1873an argitaratu zituen Vicente Paredes Guillének, *Historia de los tramontanos celtíberos* lanean, nahiz eta koba horretako zeramika ez zen 1915era arte ezagun egin Pere Bosch i Gimperaren argitalpen bati esker.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Gabon Zaharreko feria (Elgoibar)

**Gabon Zaharreko feria**, baita ere **Urte Zaharreko feria**, handi eta entzutetsua ospatzen da Elgoibarren (Gipuzkoa) abenduaren azken larunbatean. Bertan, inguruko zein urrutiagoko zenbait baserritar joaten dira eta mota guztietako produktuak (barazki, fruta, gazta, eztia... eta abereak) eskaintzen dituzte. Herrigune osoa hartzen duen azokaren barruan, hainbat lehiaketa egiten dira, gaztena ezagunena izanik. Azpimarratzekoak dira gazta, fruta, barazki, hegazti, lore eta abarren erakusketa. Aktibitateak egun osoa irauten dira.Antolatzailea Elgoibarko Udala da.

Tradizio luzeko azoka da.

## Erakusketak 
* Fruta eta barazkien lehiaketa eta salmenta. 
* Bertako produktuen salmenta eta erakusketa. 
* Urteko gazta onenaren lehiaketa. 
* Animalien erakukesta: Enkarterriko astoen, ahuntzen, ponien eta euskal txerrien erakustaldia. 
* Ganadu azoka 
* Landa sektoreko tresnen salmenta.
* Egu osoa dantzariak eta musikariak ibiltzen dira.
* Talogileen postuak.

## Iruditegia 

Gazte lehiaketa.jpg|Gazta txapelketa. 
Fruta postuak.jpg|Fruta erakusketa.
Gazta salmenta.jpg|Gazta eta eztiaren postuak.
Fruta eta barazki erakusketa.jpg|Fruta eta barazki postuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :2024ko feriaren bideoa EITBn.
Arnaud de Comps

**Arnaud de Comps** Ospitaleko Zaldunen 4. Maisu Handia izan zen 1162an edo 1163an.

Auger de Balbenen oinordeko gisa agertzen da zerrendetan. Gaur egun, historialari batzuek uste dute inoiz ez zela Maisu Handia izan eta bere izena estatutuen buruan jarritako zerrenda kronologikoetan agertu zela. Hala eta guztiz ere, oraindik ere bere maila mantentzen da Maisu Handien zerrendetan.
Simon MacCorkindale

**Simon Charles Pendered MacCorkindale** (Ely, 1952ko otsailaren 12a – Londres, 2010eko urriaren 14a) ingeles aktore, zinema zuzrndari, gidoilari eta ekoizlea izan zen.

Haurtzaro gehiena hainbat herritan bizi izan zuen, RAFeko ofiziala zen aitaren lanbidea zela eta. Simon ezin izan zen armadan sartu ikusmenean arazoak zituelako. 1974an antzerkiko aktore gisa debutatu zuen eta, ondoren, telesailetako aktore gisa.

Zineman arrakasta lortu zuen Death on the Nile filmarekin. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan antzerki-, telebista- eta zinema-lanak ekoitzi eta zuzendu zituen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Robert Ballard

**Robert Ballard** (1964ko irailaren 25a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ves Balodis

**Ves Balodis** (Auce, 1933ko urriaren 24a - 2020ko urriaren 29a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nigel Barker

**Nigel Barker** (Sydney, 1883ko otsailaren 26a - Sydney, 1948ko uztailaren 31) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1906eko Tartekatutako  Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yolanda Castro Apreza

**Yolanda Castro Apreza** (Olinalá, Guerrero, Mexiko, 1962ko abenduaren 28a) Chiapasko mugimendu feminista eta LGBT mugimenduetako mexikar aktibista da.

## Aktibismoa 
1995etik  K´inal Antzsetik elkarte zibilaren sortzaileetako bat da. Bere aktibismoaren eta kudeaketaren ondorioz, Chiapas artisau-ekoizleen lehen ekoizleetako bat izatea lortu zuen. Aktibismo arloan, bere lana emakume lesbianen eskubideen defentsan, Indiako Nekazarien Mugimendua bezalako erresistentzia borroketan, abortuaren alde; eta emakumeen aurkako indarkeriaren aurka zentratu da. Mugimendu zapatista zibilari babesa adierazi dio.

1984tik 1992ra bitartean lesbianek San Cristóbal de las Casasen egindako praktiketan eta erresistentzietan era aktiboan parte hartu zuen. Gainera, Chiapaseko hainbat eskualdetako emakume indigenen aldeko jarrera argia izan du, historikoki jasan duten gizarte-bazterketa handiaren izaera ikusaraziz.

Goi Mailako Hezkuntza Erakundeekin harremanak izateko ekintza zehatzak sustatu zituen, 1984an, Antzetik Ikerketa Tailerrean, aktibismotik abiatuta, Chiapasko Unibertsitate Autonomoko Gizarte Zientzien Fakultatean egoitza zuen Goi Mailako Hezkuntza Erakundeekin harremanak izateko.

## Lurraldearen defentsa 
2008ko ekainean, parte-hartze aktiboa izan zuen Hego-ekialdeko Herri Erresistentziaren Mugimenduko (MRSP) kide gisa. Mugimendu horrek, Sozialismoaren aldeko Borrokaren Fronte Nazionalarekin (FNLS) batera, giza eskubideak eta Mexikok sinatutako nazioarteko hitzarmenak errespetatzeko eskakizuna egin zuen, eta Petalcingoko ejidalen agintariak hautatzeko prozesuetan esku hartzeari uzteko eskatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dean Barton-Smith

**Dean Barton-Smith** (Canberra, 1967ko azaroaren 1a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Bartram

**John Bartram** (Mount Barker, 1925eko ekainaren 3a - Melbourne, 2014ko azaroaren 20a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bill Barwick

**Bill Barwick** (1905eko maiatzaren 26a - 1997ko ekainaren 16a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adam Basil

**Adam Basil** (Melbourne, 1975eko apirilaren 14a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A23 autobidea (Portugal)

A 23 - Beira barruko autobidea Portugalgo autobidea da ofizialki. Guarda, Castelo Branco, Portalegre eta Santarém barrutiak zeharkatzen ditu, Torres Novas (A 1) eta Guarda (IP5/A 25) konektatuz. 217 km-ko luzera du, eta herrialdeko 4 autobiderik luzeena da, eta Portugal errepide-sarean egituratzailetzat jotzen da, Izan ere, Lisboa hiriburutik Vilar Formosoko mugarako loturarik azkarrena da. 2000ko hamarkadaren erdialdera arte, errepide hau ez zen autobidetzat hartzen, baizik eta autobideko zeharkako sekzio profila zuen autobide bat (IC19 edo IC32), eta IP6 bezala zenbakitu zen Torres Novas    eta Sarnadas artean, eta IP2 gisa, handik Guarda. Autobide hori eraiki aurretik, IP6ak N3aren zati bat integratzea erabaki zuten.

2003ko uztailaren 27an amaitu zen, eta IP 6 (entre Torres Novas eta Abrantes artean) eta IP 2 (Alcains eta Fundão artean) ibilbide nagusien zeharkako tarteak aprobetxatu zituen.

GLOBALVIA A23-Beira Barne operadoreari ematen zaio ibilbidearen zatirik handienerako (Abrantes eta Guarda artean). Gainerako kilometroak, Torres Novas eta Abrantes artean, Portugal Estradasen babespean daude, eta hori da autobide osoko zatirik bihurgunetsuena (Rio de Moinhoseko bidegurutzearen ondoan itxitako bihurgunea), izan ere, zaharrena ere bada, hasiera batean autobide gisa sailkatua (IP6).

2011ko abenduaren 8tik aurrera, A23ko zirkulazioa bidesari elektronikoekin bakarrik kargatuta. A 23 – Beira Barne Autopistako Erabiltzaileen Batzordea, Covilhã-n egoitza duena eta A 23a igarotzen den barrutietako erabiltzaileak biltzen dituena, SCUTeko autobideetan bidesariak sartzearen aurka, izan ere, argudiatu du "iraganean bidesaririk gabeko autobide bat sortzera eraman zituzten arrazoiak (kohesio nazionalekoak) direla,  orainean eta etorkizunean erabat justifikatuta egotea"

2025eko urtarrilaren 1etik bidesariak ordaintzeari utzi diote eta autobidea doakoa izatera pasa da ibilbide osoan.

## Historia 
A 23 autobidea, batez ere, Torres Novas eta Abrantes artean eraiki diren IP6ko tarteen erabilera gisa diseinatu zen. Alcains eta Fundão artean dagoen IP2aren zati batzuk ere erabili ziren, IP2a ez baitago lehen zatian, A23arekin batera baizik.

Gainerako zatia, hau da, Guarda, geroago eraiki zen, kostaldearen eta kostaldearen arteko loturak ezartzeko arrazoi bereziagatik.

Inauguratu ziren azken bi zatiak Gardete eta Castelo Branco artean eta Alcaria eta Belmonte artean izan ziren, 2003an.
Daniel Batman

**Daniel Batman** (Melbourne, 1981eko martxoaren 20a - 2012ko ekainaren 26a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jarrod Bannister

**Jarrod Bannister** (Townsville, 1984ko urriaren 3a - Eindhoven, 2018ko otsailaren 8a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sheilah Beckett

**Sheilah Beckett** (Vancouver, British Columbia, 1913ko irailak 5 - Ossining, New York, 2013ko azaroak 17) estatubatuar ilustratzailea izan zen, ezaguna egin zena *Little Golden Books* bildumarako egindako lanagatik, ipuinak ilustratzen.  

## Biografia
Txikitatik maite izan zituen bere liburuetako ilustrazioak, baina ez zuen inongo arte eskolan ikasi, baizik eta bere kabuz ikasi zuen marrazten.

Los Angelesen Gilbert & Sullivanentzat lanean ari zela, Londresera bidali zuten eta han Bigarren Mundu Gerrako bonbardaketak bizi izan zituen, baina bereahala itzuli zen Ameriketara, New Yorkera eta bertan hasi zen lanean (agentea ere hartu zuen lanerako) eta hori izan zen bere bizitzaren une garrantzitsuetako bat. 

Laster, Los Angelesera joan zen lanera, non *Gilbert & Sullivan* liburu bildumak ilustratzen ari zen.

Zenbait gertaerek behartuta, New Yorkera joan zen bizitzera eta han hasi zen ezagun bihurtuko zuten umeentzako ipuin eta liburuak ilustratzen, *Little Golden Books* (‘Urrezko liburu txikiak’) bildumarako: 70 ipuin klasiko baino gehiagorako marrazkiak egin zituen,  besteak beste:*The Twelve Days of Christmas* (‘Gabonetako hamabi egunak’), *The Twelve Dancing Princesses* (‘Hamabi printzesa dantzariak’), eta *Snow White and Rose Red* (‘Edurnezuri eta Larrosagorri’).. 

Ia heriotza arte jarraitu zuen lanean, eta 99 urterekin ordenagailuaren laguntzaz marrazten zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sheilah Becketti buruzko orria Facebooken, bere familiak sortua.
* Leif Peng-ek Flickr web gunean egindako Sheilah Becketten orria.
* Forgotten Illustrators – Sheilah Beckett.
Marija Lastauskienė

**Marija Lastauskienė**, jaiotzez **Ivanauskaitė**, (; Šiauliai, 1872ko maiatzaren 15a – Kaunas, 1957ko uztailaren 19a) poloniar jatorriko lituaniar idazlea izan zen, Sofija Pšibiliauskienė idazlearen ahizpa. Biek ***Lazdynų Pelėda*** izengoitia erabili zuten. 

## Bizitza 
Maria Ivanauskaitė Šiauliain jaio eta Paragiain hazi zen. Nikodem Erazm Iwanowski margolariaren eta Karolina Peczkiewiczównaren alaba zen. Bere familia poloniar-lituaniar jatorrikoa eta kulturalki poloniarra zen. Beraz, lehen hizkuntza poloniera zuen eta zailtasunak izan zituen lituanieraz idazteko. Ez zuen hezkuntza formalik jaso eta bere kabuz ikasi zuen, poloniar idazleen liburuak irakurriz. Vaclau Lastouski (Lastauskas) bielorrusiar literatura-kritikari eta politikariarekin ezkondu zen, baina urte gutxiren buruan dibortziatu zen. Ahizpak bultzatuta, Lastauskienėk modu aktiboagoan idaztea erabaki zuen. Lehen Mundu Gerran, biak gurasoen Paragiaiko etxera joan ziren.

Marija Lastauskienėren alaba gaztea, Stasė (Stanisława) Lastauskaitė-Matulevičienė, idazlea izan zen baita ere. Literatur kritikariek lan multzo hau guztia batera aztertu ohi dute, gaietan eta hizkuntzan antzekoak baitira.

Pšibiliauskienė hil ondoren, Lastauskienėk lituanieraz idatzi zuen, alabak lagunduta. Benetako izenez sinatutako lehen lanak *Auka* ipuina (1907-1908) eta *Šviesa ir šešėliai* (1925-1926) eleberria izan ziren. Poloniar literaturak eraginda, Lastauskienėren idazlanak malenkoniatsuak eta sentimentalak dira, baina errealismoaren ezaugarriak ere badituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albourne

'''''', Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian. 

2021ean 644 biztanle zituen.
Linfield (Mendebaldeko Sussex)

**Linfield**, Ingalaterrako hegoaldean dagoen udalerri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian. 

2011n 5.836 biztanle zituen.
Jeju Air 2216 hegaldiaren istripua

**Jeju Air konpainiaren 2216 hegaldia** Suvarnabhumiko aireportutik, Bangkoketik (Thailandia) gertu, Muango Nazioarteko aireporturaino programatutako bidaiarien nazioarteko hegaldia izan zen, Muan konderrian (Hego Korea). 2024ko abenduaren 29an, hegaldia egiten ari zen Boeing 737-800 bidaiari-hegazkina Muango nazioarteko aireportuko pistatik atera zen eta hesi baten kontra jo zuen lurreratze-pistaren amaieran. Bidaiaria gehienak, gutxienez 176, istripuan hil ziren.

Istripua 1997an Korean Airrek Guamen 801 hegaldiko istripua izan zuenetik, Hego Koreako bidaiarien hegazkin baten abiazioarekin lotutako istripurik hilgarriena izan zen. Istripua Jeju Air-en historiako 19 urteko lehen istripu hilgarria izan zen.

## Aireontzia 
Hegazkina Boeing 737-8AS bat zen, HL8088 gisa erregistratua, eta bi CFM International CFM56-7B motor zituen. 2009ko abuztuaren 19an egin zuen hegan lehen aldiz, eta Ryanairri eman zioten berria EI-EFR gisa, 2017an Jeju Air-i entregatu aurretik.

## Gertakariak 
Gutxienez 176 pertsona hil ziren Hego Korean izan zen hegazkin istripuan. Muan hiriko airerportuan izan zen ezbeharra: Boeing 737-800 hegazkin bat pistatik atera zen lur hartzera zihoazenean, eta hormigoizko segurtasun hesia jo zuen. Bi lagun atera dituzte bizirik, hegazkinaren atzealdean zihoazen tripulazioko kideak biak. Bangkokeko Suvarnabhumi aireportuan aireratu zen hegazkina, eta Hego Korean goizeko 09:03ak zirenean izan zuen istripua. 181 lagun zeramatzan: 173 korear, bi thailandiar eta tripulazioko sei kide. Antza, Hego Koreako Garraio ministroak jakinarazi zuenez, lur hartzera zihoanean hegazkinak hegazti multzo bat jo zuen, eta kolpearen ondorioz, ezin izan zituen lur hartzeko gurpilak atera. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jeju Airren doluminak.
* Istripuaren bideoa.
Inés Erazo

**Ines Erazo de Kirberg** (San Felipe, Txile, 1918) musikari, feminista eta aktibista txiletarra da. Bere herrialdean emakumeen sufragioa ahalbidetu zuen mugimendu politikoan parte hartu zuen. Emakume Demokratikoen Elkartea sortu zuen, Pinocheten diktadurako presoen familiei laguntzeko erakundea.

## Biografia 
Klase ertain aberatseko familia batean hazi zen, etxeko langileak zituena.

Txikitatik literaturarekiko eta irakurketarekiko interesa agertu zuen. Emakumeek Europan botoa lortzeko egiten zuten borroka irakurtzen zuen prentsan. 

14 urterekin, Valparaisoko San Felipe Kontserbatoriora jo zuen pianoa ikastera.    

Ikasketekiko interesa izan arren, emakume izateagatik lanean hasi behar izan zuen, bere neba gizonezkoek eskolan jarraitzen zuten bitartean. Seigarren urtera arte baino ez zen iritsi ikastetxean, eta banku batean hasi behar izan zuen lanean."Ama oso pertsona ona zen, baina erabaki zuen nik, emakume gisa, lan egin behar nuela nire neba gizonezkoek karrera bat izan zezaten. Emakumearekiko matxismoa neure haragian sufritu nuen”, adierazi zuen elkarrizketa batean 2021ean.

Enrique Kirberg akademiko eta PCko militantearekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten. Ñuñoara  joan zen bizitzera, Santiago hirira. 2022an, komuna horretako Udal Kontseiluak alaba ospetsu izendatu zuen.

## Ibilbide politikoa 
Oso gaztetatik agertu zuen politikarekiko, ezberdintasun baldintzekiko eta emakumeak gizartean duen rolarekiko interesa. 
thumb|Ines Erazok Txilen emakumeen botoa ahalbidetu zuen mugimenduan parte hartu zuen.
17 urte zituela, Constance Alexandrerekin batera —Tancredo Pinochet Le-Brun kazetari eta politikari txiletarraren emaztea—, «Faxismoaren aurkako emakumeak» kolektiboa sortu zuen, Europako gerraren biktimei laguntzeko.

1934ko udal-hauteskundeetan emakumeen botoa onartu ostean, beste kide batzuekin batera antolatzen hasi zen, boto unibertsala lortzeko eta herrialdean emakumeen eskubideak zabaltzea lortzeko beharraz informatzeko eta ikusarazteko. Elena Caffarena abokatu sufragistaren eragin handia izan zuen. Taldeak funtzionatzen jarraitzen du.

Ameriketako Estatu Batuetan eta Uruguain bizi izan zuen erbestea, Txilera itzuli aurretik, 1989an.

2021ean Inesek Gabriel Boricen kanpaina presidentzialean parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa - "Bera Ines Erazo da, 103 urteko sufragista txiletarra"
Marthe Wandou

**Marthe Wandou** (Kaélé, Kamerun, 1963ko urriaren 15a) bakearen eta genero-berdintasunaren aldeko abokatu eta ekintzailea da, eta Right Livelihood saria jaso zuen, Nobel sari alternatiboa, hain zuzen.

## Ibilbidea 
Wandou Kaélé Kamerungo ipar muturreko eskualdean jaio zen. Zuzenbide pribatuan lizentziatu zen Yaundeko Unibertsitatean, eta proiektuen kudeaketan masterra lortu zuen Afrika Erdiko Unibertsitate Katolikoan. 1998an, ALDEPA (Garapen parte-hartzaile eta autogeneratu baterako tokiko ekintza) erakundea sortu zuen. Erakunde horretatik, BOko Haram talde terroristaren indarkeriak eragindako 50.000 neskato eta emakume baino gehiagori lagundu ahal izan zaie, bai eta haietako 500 baino gehiagori traumak gainditzen lagundu ere.

Genero berdintasunaren eta bakearen aldeko aktibismoaren aldeko borrokan, Wandouk ikuspegi holistiko baten aldeko apustua egin zuen, komunitate osoak mobilizatzeko, hezkuntzaren, prebentzioaren, laguntza psikosozialaren eta laguntza juridikoaren bidez.

## Aintzatespenak 
2021ean, Right Livelihood 2021 Nobel Sari alternatiboa eman zioten, eta ingurumenaren aldeko Freda Huson, Vladimir Sliwyak eta Basoen eta Ingurumenaren aldeko Lege Ekimena ere saritu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alava mendia

**Alava mendia** () Samoa Estatubatuarreko mendi bat da, Tutuila uharteko bigarren altuena. Alava mendiak 491 metrotako altuera du eta handik Pago Pago hiriburuaren ikuspegi ederra dago.

Pago sumendiaren galdara higatuaren parte da. 

Pago Pagotik igotzeko ibilbide bat dago. Lau eskairera ditu, guztira 783 maila. Hiru ordutako ibilbidea da. Tontorrean irrati-difusioko estazioa ezarri zen 1964an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irena Veisaitė

**Irena Veisaitokek** (Kaunas, Lituania, 1928ko urtarrilaren 9a - Vilnius, 2020ko abenduaren 11) Lituaniako antzerkigintzako akademiko bat izan zen, giza eskubideen aldeko aktibista intelektuala.

## Biografia 
Irena Kaunasen jaio zen, Lituaniako familia judu batean, eta 1934tik 1941era arte yiddish eskola batean egon zen. Holokaustotik bizirik atera zen. Leningradon doktoretza lortu zuen 1963an, Heinrich Heineren poesiari buruzko lan batekin, eta irakasle izan zen Vilniusko irakasle-eskolan 1953tik 1997ra. Thomas Mann Kultur Etxeko zuzendaria ere izan zen Nidan. Goethe Domina jaso zuen 2012an, Alemaniaren eta Lituaniaren arteko kultur trukean egindako ekarpenagatik.

Open Society in Lithuania fundazioko presidentea izan zen denbora luzez.

Komunismoari bere lanean ekiteagatik ere ezaguna izan zen, eta Deutsche Welle aldizkariari eskainitako elkarrizketa batean esan zuenez, "sobietarrak oso txarrak ziren. Naziengandik ezberdinak, baina ez hobeak".

Irena Vilniusen hil zen 2020ko abenduan COVID-19aren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristina Casadevall de la Cámara

**Cristina Casadevall de la Cámara** (Bartzelona, Katalunia, 1985) bartzelonar asmatzailea, enpresaburua eta ekintzailea da. Ezaguna da, nerabea zela, eraikuntzarako *Ecocrarcris* izeneko material birziklagarri berria asmatu zuelako.

## Ibilbidea 
Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako (DBH) laugarren maila egiten ari zela, fruitu lehorren azalak, erretxinak eta beste zenbait itsasgarri nahastuta material berri bat lortu zuen. Material hori, lehortu ostean eraikuntzan erabiltzeko egokia da, sendoa, arina, malgua eta isolatzailea baita. Gainera birziklagarria, ekologikoa eta jasangarria ere bada. Cristinak 14 urte zituenean, telebista ikusten eta intxaurrak jaten zegoen egun batean, intxaurren hondakinekin zer egiten zen galdetu zion amari. Amak segur aski ezer ez zela egiten erantzun zion. Horregatik, 17 urte izan arte atsedenik gabe, egun osoa, asteburuak ere bai —lagunak zinera edo paseatzera joaten ziren bitartean— berak fruitu lehor azalak batu, ikertu, probatu, nahastu eta esperimentoak egin zituen, material berezia lortu arte. edo aglomeratua ordezkatzeko erabil daitezkeen beste elementu batzuekin nahasten da.

Ikerketa zientifiko eta teknikoa sustatzen zuen nazioarteko talde batek munduko 28 gazte aukeratu zituen Stockholmen Nobel Sarien ekitaldia ikustera joateko. Cristina izan zen gazte horietako bat.

### Nerabe asmatzaileak 
Cristina Casadevall de la Cámararen ikerketak erakusten du haurren ideiak ere baliotsuak izan daitezkeela. Era berean, Deepika Kurup (1998) bezalako beste ikasle asmatzaile gazte batzuen garaikidea da, 2012an 25.000 dolarreko Discovery Education 3M Young Scientist saria jaso zuena, ura eguzki-energiaz garbitzeko metodo berri eta merke baten garapenean egindako lanarengatik; Hannah Herbst (2000) Discovery Education 3M Young Scientist saria jaso zuen 2017an, elektrizitatea sortzeko itsas korronteak erabiltzen zituen turbina bat sortzeagatik eta 2019an, marrazoaren azalean inspiratu zen, eta bakterioen aurkako osasun-benda birziklagarriak diseinatu zituen.

Cristina Casadevall ideia eta praktika onak dituzten zientzia-ikasle femeninoen belaunaldi berrien adibidea da, beste ikasle batzuentzat eredu eta erreferentzia-eredu gisa balio duena.

## Aintzatespenak 
* Stockholmoen Nobel sarien ekitaldia ikustera joateko aukera izan zuen munduko 28 gazteetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Summia Tora

**Summia Tora** (Kabul) emakume eta errefuxiatuen eskubideen aldeko afganiar ekintzailea da, ekintzaile soziala izateaz gain.

2023ko azaroan, BBCko 100 emakumeen zerrendan sartu zuten.

## Ibilbidea 
Toraren familia uzbekiarra da, eta 1990eko hamarkadaren amaieran ihes egin zuen Afganistandik, talibanek indarra hartu eta gora egin zutelako. Peshawarren finkatu ziren berriz, Pakistanen, eta han eskolatu zen Tora.

Tora Afganistango Rhodes Fundazioko lehen bekaduna izan zen 2020an. Oxfordeko Unibertsitateko Blavatnik School of Government-en politika publikoen masterra lortu zuen, eta Oxfordeko Unibertsitatean Giza Eskubideen Nazioarteko Zuzenbide masterra.

Torak aktibismoan egin zuen lehen lana Afganistanen zein Pakistanen hilekoaren osasuna eta higienea desestigmatizatzea izan zen. 2019an, Grezian errefuxiatu afganiarrekin eta asilo eskatzaileekin lan egin zuen Torak bost hilabetez.

Tora Londresen bizi da 2023tik. Toraren aita Afganistanen zegoen 2021ean, eta herrialdean harrapatuta geratu zen Kabul erori ostean. Toraren familiak Afganistandik ihes egin zuen, jazarpenaren beldur. Zorionez, Estatu Batuetan berrezarri ahal izan ziren.

## Aintzatespenak 
* 2022an, Echoing Green bekaren 18 hartzaileetako bat izan zen Tora. Beka *Dosti Sarea* zabaltzeko erabiliko zuela esan zuen Torak.
* 2023ko maiatzean, Forbeseko Asiako *30 Under* 30etako bat bezala izendatu zuten.
* 2023ko ekainean, Torak CEU Open Society saria jaso zuen, Afganistanen emakumeen eta nesken eskubideak babesteko Afganistango emakumeen borrokaren sei ordezkarietako bat bezala.

* 2023ko azaroan, BBCko 100 emakumeetako bat izendatu zuten.

## Ikus, gainera 
* Women (BBC) 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilbert d'Assailly

'''Gilbert d'Assailly''' (XII. mendeko – Dieppe, 1183ko irailaren 19a) Ospitaleko Zaldunen 5. Maisu Handia izan zen 1162 edo 1163tik 1170era.

Jatorri frantseseko zalduna izan zen. Bere agintaldian, Ospitaleko Ordenak izaera militarra hartu zuen. Ordenak lurraldeak eskuratu zituen Tripoliko Konderrian eta Antiokiako Printzerrian, pribilegio militarrez gain.

Assaillyk Amalariko I.a Jerusalemgoa konbentzitu zuen 1164an Egipto erasotzeko. Tenpluetako zaldunak, abegitsuak eta beste noble batzuk izan zituzten lagun Gurutzadan. 1164ko abuztuaren 12an Harim guguan garaituak izan ziren.

Egipto konkistatzeko kanpaina gehiago zuzendu zituen, eta 1170ean dimisioa eman zuen, Ordena hondatzeaz eta karitatezko misioa ahazteaz akusatua izan ondoren. Ito egin zen Ingalaterrara zihoan itsasontzia Dieppen hondoratu zenean.
Katarina Tomasevski

**Katarina Tomasevski** (1953-2006ko otsailak 8) Jugoslaviako abokatua izan zen. Zuzenbide ikasketak egin zituen Zagrebeko Unibertsitatean eta Harvardeko Unibertsitatean. 1998 eta 2004 artean, Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeko hezkuntzarako eskubiderako lehen kontalari berezia izan zen. 200 artikulutik gora idatzi zituen eta hainbat unibertsitatetan irakatsi zuen, besteak beste, Lundeko Unibertsitatean, Osasun Publikoko Harvardeko Eskolan, Londresko Ekonomia Eskolan, Nazio Batuen Unibertsitatean eta Pekingo Unibertsitatean.

## Lanak 
* *Responding to human rights violations*, 1946–1999. Martinus Nijhoff Publishers, 2002.
* *Education Denied: Costs and Remedies*. Zed Books, 2003
* *The State of the Right to Education Worldwide Free or Fee: 2006 Global Report.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betty Mae Tiger Jumper

**Betty Mae Tiger Jumper** (1923ko apirilaren 27a - 2011ko urtarrilaren 14a) estatubatuar idazle, aktibista eta erizaina izan zen, Floridako Semínola Tribuko emakumezko buruzagi bakarra eta lehena.

## Ibilbidea 
Lanbidez erizaina izan zen baita tribuko lehen egunkaria sortzailea ere, 1956an, Seminole News, gerora *The Seminole* *Tribune-k* ordezkatu zuena. Amerikar Kazetarien Elkarteak ematen duen *Lifetime Achievement Award* saria irabazi zuen argitalpenak. 2001ean liburu bat argitaratu zuen bere memoriekin, *A Seminole Legend* izenekoa. 

2011ko urtarrilaren 14an hil zen, 87 urte zituela. 16 urte lehenago Floridako Emakumeen Ospearen Aretoan sartu zuten.

## Lanak 
* ''And With the Wagon - Came God's Word*
* *Legends of the Seminoles* (1994)
* A *Seminole'' Legend (Patsy West-ekin, 2001)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Worth (Kent)

**Worth**, Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen herri bat da, Kent konderrian.

2011n 992 biztanle zituen.
Apatura ilia

***Apatura ilia***,  lepidoptera ditrysia genero bat da, Nymphalidae familiakoa. 
Europa Erdialdean oso arriskuan dagoen espeziea da, bere habitat-eremuak desagertu direlako.

## Deskribapena 
Lepidoptero honek 32 eta 35 mm bitarteko hegalak ditu; *Apatura iris* antzekoa da: hegoen puntuen arabera bereizten da. 
Espezie honek bi puntu gehiago ditu eta, gainera, atzeko hegalen forma irtena falta zaio. Emea handiagoa da eta ez du kolore tornasolaturik.

## Banaketa 
Paleartikoan zehar banatzen da: Frantzia, Erdialdeko Europa, Alemaniako iparraldean falta da eta mendebaldetik Ekialdeko Asiaraino iristen da. Hegoaldetik Italia erdialdera eta Grezia iparraldera iristen da. Mediterraneoko uharteetan falta da. Banaketa oso mugatua du Espainian eta Portugalen. 

Baso hostotsuetako soilguneetan ikusten da, kareharrizko lurzoruetan, aintziretan, haran eguzkitsuetan eta, batez ere, belardiak eta makalak dituzten ibarretan. Beldarra uda amaieratik hurrengoaren hasierara arte garatzen da, negua beldarra bezala pasatzen da, bigarren mudaren ondoren, makalen adarretan egoten da. Makalez eta sahatsez elikatzen da.

## Azpiespezieak 
* *Apatura ilia ilia*
* *Apatura ilia  barcina*
* *Apatura ilia  clytie*
* *Apatura ilia extensa*  Le Moult, 1947
* *Apatura ilia herastituta*  O. Bang-Haas, 1936
* *Apatura ilia here*  Felder, 1862
* *Apatura ilia hereoides*  O. Bang-Haas, 1933
* *Apatura ilia huapingensis* Yoshino, 1998
* *Apatura ilia phaedra*  Leech, 1892
* *Apatura ilia praeclara*  Bollow, 1930
* *Apatura ilia pusilla*  O. Bang-Haas, 1936
* *Apatura ilia serarum*  Oberthür
* *Apatura ilia sobrina*  Stichel
* *Apatura ilia subsobrina*  Mell, 1952
* *Apatura ilia szechwanensis*  Le Moult, 1947
* *Apatura ilia ussuriensis* (Kurenzov, 1937)
* *Apatura ilia yunnana* Mell, 1952
* *Apatura ilia yunnanensis* (Le Moult, 1947).

## Iruditegia 

Apatura ilia MHNT CUT 2013 3 18 Compiegne Dos.jpg|♂ *Apatura ilia*
Apatura ilia MHNT CUT 2013 3 18 Compiegne Ventre.jpg| ♂ △ *Apatura ilia*

## Bibliografia 
* 1950. Le Moult (E.), Révision de la classification des Apaturinae de l'Ancien Monde, supplement to Miscellanea Entomologica.
* 1971. Rigout (J.), Une ponte d'Apatura en captivité, Alexanor.
* 1976. Nguyen (T. H.), Les Apatura. Polymorphisme et spéciation (Nymphalidae). Sciences Nat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak