open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trinitario González de Quijano

**Trinitario María "Trino" González de Quijano Iturregi** (Getaria,  - Alacant, ) gipuzkoar politikaria izan zen. Alacanteko gobernadore zibil izan zen, hiria kolera izurri baten menpe zegoelarik.

## Biografia 
Gipuzkoako Getarian jaio zen; guraso izan zituen José González de Quijano eta Maria Luisa Iturregi. Hamabost urte zituela, Espainiako Errege Guardian sartu eta zalditeriako lotinantorde izatera iritsi zen.

Karrera militarrean aurrea egiteko aukera izan arren, bokazio politikoa hobetsi zuen. Alderdi Progresistaren lerroetan egin zuen bere ibilbide politikoa. Italiar jatorria zeukan Adelaida Polverosirekin ezkonduta, alaba bat izan zuten.

Lehen Karlistaldian, ardura politiko zailak eduki zituen Nafarroan, zergen arloan. 1843an Kanariar Irletako gobernadore zibil izendatu zuten. Alabaina, 1845ean atxilotu egin zuten Madrilen, Ramón María Narváez jeneralak ezarria zuen izu sistemaren aurkako iritziak plazaratzeagatik, eta Cadizeko espetxean kartzelaratu zuten. Zigorra laburturik, 1848an kartzelatik atera eta Nafarroara konfinatu zuten.

1854ko Espainiako Iraultza piztu zenean, Trinitario González de Quijano Alacanteko gobernadore zibila izendatu zuten, aurreko gobernadore Jose Maria Montalvo kargugabetu zutenean. Abuztuaren 16an izendatuta, sei eguneko bidaia eginda iritsi zen Alacantera abuztuaren 22an.

Ordurako, hirian lehen kolera kasuak agertzen hasiak ziren. Une haietan, Alacantek 19.500 bat biztanle zituen; horietarik asko, 8.000 baino gehiago, probintziako beste herri eta lurraldeetara joan ziren ihesi, izurritea atzean utziko zutelakoan. Horrek lagundu zuen izurria probintzia osora hedatzen. Kolerari buruzko jakintza urriaren eta garbitasun ezaren eraginez, izurriak iraun zuen 47 egunetan 1964 lagun hil zituen hirian.

## Izurriaren aurkako borroka 
1854ko abuztuaren 23an, Trinitario Quijanok ediktu bat eman zuen argitara, saltoki eta janari denda guztiak irekita izatera behartuz, eta zigor gogorrak ezarriz funtsezko salgaiekin espekulatzera ausartzen zirenen aurka; «euskaldunen egiazkotasunaz» eskatu zuen. Egun berean, gutun bat bidali zion Félix Herrero Valverde apezpikuari, salatuz hiriko apaiz gehienak ihesi egin zutela; 48 orduko epea eman zion, apaiz guztiak itzul zitezen populazioari laguntzera.

Hiriko sendagileekin batera, laguntza medikorako plan bat eratu zuen, bere poltsikotik dirua jarrita, auzotar behartsuenek janaria bermatuta izan zezaten, udaletxearen azpietan mediku laguntza ematen.

Irailaren 14an kolera diagnostikatu zioten Quijanori. Hurrengo egunean, irailaren 15ean hil zen. Alacanteko Santa Maria elizan hilobiratua izan zen.

## Monumentua 
thumb|Quijanoren omenezko monumentua
Alcateko hiriak oroigarri monumentu bat eskaini zion, 1857an, Trini Quijanori, beraren izena daraman hiriko parkean. Quijanok bere bizitzan erakutsi zituen bertuteak irudikatzen ditu monumentuak: fedea, ausardia, karitatea eta neurritasuna.

## Erreferentziak
Hotzikara

**Hotzikara** edo **hozkirria** gorputzaren dardaraldi orokorra da, hotz eta bero-sentsazioarekin, sukarraren hasiera adierazten duena, normalean.

Bakarrik ez bada ere, hotzikara bat "oilo-ipurdirekin" eta hotz sentsazioarekin lotu daiteke. Muskuluen erlaxazio eta uzkurdura azkarrek motibatuta daude, eta gorputzak hotza egiten duela sentitzen duenean beroa sortzeko modu bat bezala. Horregatik, gaixotasun infekzioso baten hasierako fasearen zeinua ere izan daiteke, oro har sukarrarekin lotuta egonik, malariaren kasuan bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezanaren harria

**Ezana harria** antzinako Aksumgo Erresumako objektu bat da. Harrizko monumentu bat da, Ezana erregea kristautasunera nola bihurtu zen eta inguruko herri batzuen menderatzea dokumentatzen duena, horien artean Meroeak zeudelarik. Gaur egun, in situ kontserbatzen da Ezana erregearen parkean, Etiopiako Aksum erdigunean dagoen espazio publiko batean.

Ezana erregeak k.o. 330 eta 356. urteen artean gobernatu zuen Afrikako Adarreko antzinako aksumdar erresuma. Ezanak nubiarren aurka borrokatu zuen eta bere garaipenak harrian grabatu zituen ge'ezez (antzinako hizkuntza etiopiarra), sabar hizkuntzan (hegoaldeko arabiera) eta grezieraz, Jainkoa goraipatzeko bere garaipenengatik. Harrizko grabatuek, monumentu hirueledun bat ematen dute, hizkuntza ezberdinetan, Rosettaren harriaren antzera.

Etiopiako eliza ortodoxoak edo Tawahedo elizak hasiera garai honetan izan zuen. Tiranio Rufino Aquileakoaren *Historia Eklesiastikoak*, San Frumentzio, errege gaztearen esklabo eta tutore, kristautasunera bihurtu zuela kontatzen du. Bere erregealdiaren amaieran, 350. urte inguruan, Ezana erregeak kuxitarren aurkako kanpaina bat abiatu zuen, Kuxeko Erresumarekin amaitu zuena; harrian egindako zenbait idazkun, ge'ezez (eta ge'ez idazkerarekin), Meroe hirian aurkitu dira, Kushitarren hiri nagusia.

## Ikus, gainera 
* Ezanaren estela

## Kanpo estekak 
* Artículo de National Geographic 
* Harden, J. M., "An introduction to Ethiopic Christian Literature" (1926) Capítulo II, "Brief Historical Sketch of the Country and Church", Inskripzioari buruzko eztabaida bat jasotzen du
Adelaida Umaran

**Adelaida Umaran Sánchez** (1958ko martxoaren 2a) euskal mikrobiologoa da. Euskal Herriko Unibertsitatean egiten du lan irakasle Bizkaiko Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko Immunologia, Mikrobiologia eta Parasitologia sailean.

## Bizitza 
Zientzia Biologikoetan lizentziatu zen 1980an Euskal Herriko Unibertsitateko Zientzia Fakultatean. Unibertsitate berean doktoratu zen 1986an *Ría de Bilbao. Distribución de bacterias indicadoras de contaminación fecal y plásmidos de resistencia a los antibióticos* izenburuko doktore-tesiarekin.

## Liburuak 
* *Mikrobiologia medikoa* (2004, EHU). Egilekidea: Miren Basaras.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Adelaina Umaran. YouTube
The Tamarind Seed

***The Tamarind Seed*** (euskaraz *Tamarindoaren Hazia*), 1974ko Blake Edwards estatubatuarrak zuzendutako amodiozko espioitza drama film bat da. Evelyn Anthony idazlearen 1971ko izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Julie Andrews eta Omar Sharif aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bere senarra auto istripu batean zendu ondoren, Judith Farrow (Julie Andrews) Erresuma Batuko Barne Ministerioko langileak bere ezkontz bizitzaren azken aldian bizitako hoztasunaren errudun sentitzen da. Horregatik, Barbados uharteetan oporraldi batean ezagutu berri duen Feodor Sverlo (Omar Sharif) Parisko sobietar enbaxadako kolonelarekin hasi duen maitasun harremana mantentzea ez zaio erraza egingo. Aldi berean, harreman honek Erresuma Batuko Inteligentzia Zerbitzua eranaiarazi eta alerta-egoeran jarri du, sobietarrak Judith erakarri eta kontraespioitza egitera bultzaraziko duela uste baidu.

## Aktoreak 
* Julie Andrews: Judith Farrow
* Omar Sharif: Feodor Sverdlov
* Anthony Quayle: Jack Loder
* Dan O'Herlihy: Fergus Stephenson
* Sylvia Syms: Margaret Stephenson
* Oskar Homolka: Golitsyn jenerala
* Bryan Marshall: George MacLeod
* David Baron: Richard Paterson
* Celia Bannerman: Rachel Paterson
* Roger Dann: Moreau kolonela
* Sharon Duce: Sandy Mitchell
* George Mikell: Stukalov maiorra
* Kate O'Mara: Anna Skriabina
* Constantine Gregory: Dimitri Memenov
* John Sullivan: 1. KBGko agentea
* Terence Plummer: 2. KBGko agentea
* Leslie Crawford: 3. KBGko agentea
* Alexei Jawdokimov: Igor Kalinin
* Janet Henfrey: Enbaxada Saileko burua

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Odile de Coral

**Odile de Coral** (Urruña, Lapurdi, 1962ko urtarrilaren 11) Lapurdiko politikaria da. Urruñako alkatea izan zen 2008tik 2020 arte. Urruñako emakumezko lehen auzapeza izan zen orduan. 2014-2020 agintaldian guztira 158 auzapez ziren Ipar Euskal Herrian, eta horietarik 17 bakarrik ziren emakume.

Eskuin askotariko (*Divers droite*, *DVD*) zerrendetan aurkezten da, Frantziako politikan, alderdi politiko nagusi baten kideak ez diren eskuindar hautagaiak bere barnean hartzen dituen deitura da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Vorster

**Balthazar Johannnes "B. J." Vorster** edo **John Vorster** (Uitenhage, 1915eko abenduaren 13a - Lurmutur Hiria, 1983ko irailaren 10a) hegoafrikar politikaria izan zen. Hegoafrikako lehen ministroa 1966tik 1978ra izan zen eta herrialdeko 4. presidentea 1978tik 1979ra. Apartheidaren defendatzaile sutsua izan zen eta Nelson Mandelaren aurkako epaiketan, Terrorismoaren Legean, Sowetoko altxaldian eta Steve Biko krisialdian esku hartu zuen.

Zuzenbidea ikasi zuen Stellenboscheko Unibertsitatean, afrikaner nazionalismoaren sehaska bezala ezagutzen dena. Bigarren Mundu Gerran hegoafrikarrek aliatuei laguntzearen aurka agertu zen. Ossewabrandwag-eko (Idi gurdiaren zaindaria) kidea izan zen. Gerra garaian Hegoafrikaren aurkako sabotaje ekitaldiak antolatu zituen erakunde bat zen. Britainiarren aurkakoa zela esan zuen, baina ez nazien aldekoa, baina 1942 eta 1944 bitartean barneratu zuten. Askatu zutenean Alderdi Nazionalean sartu zen, 1948an apartheid-a ezarri zuen alderdian. Justizia ministroa izan zen 1961ean eta Polizia eta Espetxe ministroa 1966an. Hendrik Verwoerd lehen ministroaren hilketaren ondoren aukeratu zuten hura ordezkatzeko. Politika pragmatikoagoa ezarri zuen, bereziki kanpo harremanetan. Informazio Sailaren ezkutuko jarduerak bultzatu zituen, bere gobernuari jakinarazi gabe eta finantzazio sekretuarekin. Eskandalua jakin zenean, dimisioa ematera behartu zuten, eta presidente izendatu zuten, funtzio zeremonialak bakarrik dituen kargua. Beste eskandalu batek (Muldergate eskandalua) dimisioa batera behartu zuen 1979an.

## Kanpo estekak
Kappen Putscha

thumb|250px|Estatu kolpea Berlínen; Erhardt Brigada hiriburuan.
**Kappen Putscha** () 1920ko martxoaren 13tik 17ra, Weimar Errepublikaren hasieran, Wolfgang Kappek zuzendu zuen estatu kolpea izan zen. Kapp eskuin-muturreko politikaria zen; Walther von Lüttwitz jeneralaren laguntza izan zuen. Kolpeen aldekoek Berlinen boterea lortu zuten eta Gobernuak Dresdetik Stuttgartera ihes egin zuen. Weimarreko Errepublikak 1924 arte jasan zituen barne istiluen sail luze baten parte izan zen. Sindikatuek eta ezkerreko alderdiek deitutako greba orokorrak geldiaraztea lortu zuen.

## Historia 
1919an, Alemaniako armadan Errepublikaren aurka zegoen talde bat sortu zen, "Ehrhardt brigada". Weimarko Errepublikarentzat mehatxu bat zen. Lehen Mundu Gerrako Aliatuek, bestetik, brigada desegitea eskatu zuten eta Reicheko gobernuak eskaera onartu zuen.

1920ko martxoaren 13an, Hermann Ehrhardt kapitainak sortutako brigada eta von Lüttwitz jeneralak agindutako 6.000 gizonak Berlinera joan ziren Wolfgang Kappi laguntzeko gobernuak bere erabakia atzera bota zezan. Hasteko Bavarian bertako presidente sozialdemokrata kendu zuten, Johannes Hoffmann. Armadak, bestetik, matxinatuei tiro egiteari uko egin zion, "Reichswehr-ek ez du Reichswehrri tiro egiten" lemarekin. Gobernua, orduan hiriburutik ihes egin zuen eta Stuttgarten babesa hartu zuen. Ondoren, Kappek behin-behineko gobernu berria eratu zuen.

Baina sindikatuek eta ezkerreko alderdiek (Alderdi Komunista, Alderdi Sozialdemokrata, Alderdi Sozialdemokrata Independentista eta Langileen Alderdi Komunista) erantzun gogorra antolatu zuten. Lau eguneko greba orokorra zabaldu zuten eta ekonomia osoa blokeatu zuten; halaber, Berlingo funtzionarioek kolpisten aurkako erresistentzia egin zuten. Horrez gain, Reichsbank-ek tropak gehiago finantzatzeari uko egiten zion. Manifestazioak eta ezinegona Alemania osoan zabaldu zen, batez ere Ruhr-en non eskuin muturreko kolpearen aurkako Ruhrreko Matxinada eman zen, ehunkada hildakoekin. Kolpea geldiarazia izan zen. Weimarreko Nazio Biltzarra desegin zen, 1920ko ekainaren 6an hauteskundeak egiteko.

Martxoaren 17an Kapp Suediara ihes egin zen. Ondoren, Alemaniara itzultzen zen eta bertan atxilotua izan zen. 1922an, epaiketa egin aurretik, hil zen.

## Industrialen papera 
Kappen mugimenduak industrial batzuen diru-laguntza izan zuen, tartean AEG lantegi erraldoiarena. Lantegi horiek kolpearen aldeko *Freikorpsak* finantzatu zituzten. Industrialak kezkatuta zeuden iraultzaileak eta ezkertiarrak Alemanian hartzen ari ziren indarraren aurrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Putscharen gaineko informazioa eta bideo historikoa.
Juggernaut (1974ko filma)

***Juggernaut***, 1974ko Richard Lester estatubatuarrak zuzendutako suspensezko film bat da. Richard Harris, Omar Sharif, Freddie Jones, David Hemmings, Anthony Hopkins, Shirley Knight eta Ian Holm aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Britannic luxuzko trasatlantikoa 1.200 bidaiari dituela itsas bidaia bat egiten ari da, Juggernaut deritzon norbaiten telefono dei jaso eta ontziko kapitainari bertan hainbat lehergailu ezkutuan ipini dituela aipatzen dionean. Mehatxuaren berri poliziak jakinik, Anthony Fallon (Richard Harris) tenientea buru duen lehergailu aditu talde bat paratxutean ontzira jauzi egin eta berandu izan baina lehen lehergailuak topatu eta desaktibatzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Richard Harris: Anthony Fallon teniente komandantea
* Omar Sharif: Alex Brunel kapitaina
* David Hemmings: Charlie Braddock
* Anthony Hopkins: John McLeod superintentendea
* Shirley Knight: Barbara Bannister
* Ian Holm: Nicholas Porter
* Clifton James: Corrigan
* Roy Kinnear: Curtain
* Caroline Mortimer: Susan McLeod
* Mark Burns: Hollingsworth
* John Stride: Hughes
* Freddie Jones: Sidney Buckland/Juggernaut
* Julian Glover: Marder komandantea
* Cyril Cusack: O'Neil (krediturik gabe)
* Michael Hordern: Baker (krediturik gabe)
* Jack Watson: Mallicent ingeniari burua
* Roshan Seth: Azad
* Kenneth Colley: Brown detektibea
* Kenneth Cope: Bridgeman
* John Bindon: Driscoll
* Ben Aris: Ibiltaria
* Tom Chadbon: Juggernauten kontaktua
* Gareth Thomas: Liverpoolgo arotza
* Simon MacCorkindale: 1. morroia
* Andrew Bradford: Jim Hardy, 3. ofiziala
* Paul Antrim: Digby
* Adam Bridges: David McCleod
* Rebecca Bridge: Nancy McCleod
* Michael Egan: Fowlers jauna
* Freddie Fletcher: 2. irrati ofiziala
* Terence Hillyer: Menzies
* Barnaby Holme: Christopher Porter
* Kristine Howarth: Buckland andrea
* Victor Lucas: Detektibea
* Paul Luty: Harreragilea
* David Purcell: 1. detektibea
* Eric Mason: 2. detektibea
* Michael Melia: Nabigatzailea
* Doris Nolan: Corrigan andrea
* Colin Thatcher: Henning

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Meningokozemia

**Meningokozemia** eboluzio azkarreko gaixotasun larria da, hainbat meningokoko-motak (*Neisseria meningitidis*) sortua, pertsona osasuntsuen sudur eta eztarriko ohiko populatzailea. Septizemia, koagulazio intrabaskularra eta shocka ditu ezaugarri, meningokozemia meningokokoak odol-hodia inbaditzen duenean gertatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rickettsiosi

**Rickettsiosia** *Rickettsia* (bakterioak) generoko mikroorganismoek sortutako gaixotasun infekziosoei erreferentzia egiteko erabiltzen den izena da.

Aurreikuspenen arabera, gaixotasun-talde horrek garrantzi handia hartuko du oraintsuko etorkizunean, eragina areagotu egingo delako eta banaketa-eremu geografikoak zabaldu egingo direlako.

Oro har, zefalea, mialgiak, estupore, logura eta eldarnioa dituen sukarra duten koadro klinikoak dira, eta kasu askotan koadro exantematikoak. Hala ere, gaixotasun bakoitzak bere konnotazioak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Logura

**Logura** zentzumenen baldartasuneko egoera da, kanpoko estimuluren bat aplikatu ezean esna egon ezina dakarrena.

Kontzeptu horretatik bi adiera daude:
# Loaren aurreko ohiko egoera.
# Egoera horretan egotearekin lotutako eragin kronikoa, erritmo zirkadianoa edozein dela ere. Nahasmendu hori mirtazapina eta zolpidem bezalako botiken erabilerarekin lotu ohi da.

## Nahasmenduak 
Loaren nahasmendu patologikoak insomnioa eta hipersomnia dira. Sarritan, antzeko egoerekin nahas daiteke. Nahasmena areagotu egiten da egoera horiek izendatzeko erabiltzen diren hitzen gehiegizko eta zehaztugabetasunagatik. Logura eta lokartzeko joera handiegia da logalea. Lo normalari, baina sakonera eta iraupenagatik gehiegizkoa denari, letargia edo lozorroa deitzen zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Exantema

**Exantema** oro har erupzio-eritasuna da, eta eritasun hori ezaugarritzen duen negela, bereziki behatzaren presioz desagertzen ez diren erupzioak (elgorria, eskarlatina, etab ) eritemaren kasuan ez bezala.

## Etiologia 
Exantemen kausak askotarikoak dira:
# Agente infekziosoak: kausa ohikoena da, batez ere patologia pediatrikoan. Etiologia infekzioso horren barruan, birusak du pisu handiena.
# Farmako-medikamenduak: adibidez betalaktamikoek eragindako alergia.
# Gaixotasun sistemikoak: gazte-artritis erreumatoidea, Schönlein-Henoch-en purpura, sukar erreumatikoa, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veneno (Espainiako telesaila)

***Veneno*** 2020an Espainiako Atresplayer Premium plataformak emango duen telesail laburra da. Javier Calvoren eta Javier Ambrossiren zuzendaritzapean, La Veneno espainiar aktorea eta vedettearen bizitza eta bizipenak ditu ardatz. Guztira 8 atalez osatuta dago. Lehenengo atala 2020ko martxoaren 29an estreinatu zen.

## Aktoreak 
## Atalak 
## Kanpo estekak
Grand Tetongo Parke Nazionala

**Grand Tetongo Parke Nazionala** () AEBetako Wyoming estatuan dagoen parke nazional bat da, Yellowstone Parke Nazionalaren hegoaldean. Bere inguruan dauden basoekin batera, Yellowstoneko ekosistema handiaren eremu babestu handia osatzen dute, ukitu gabe kontserbatzen den latitude epeletako munduko ekosistema handienetako bat.

1929ko otsailaren 26an parke nazional izendatu zuten. 1.255 km²-ko azalera hartzen du. Bere punturik garaiena Grand Teton mendia da, 4.197 metro garaia dena.

Grand Teton eskualdeko giza historia gutxienez 11.000 urtekoa da, paleoamerindiar ehiztari-biltzaile nomadak hilabete beroenetan eskualde honetara elikagai eta hornigaien bila emigratzen hasi zirenean. XIX. mendean, esploratzaile zuriek ekialdeko xoxonerekin egin zuten topo. 1810 eta 1840 artean, eskualdeak larruen merkataritzarako enpresak erakarri zituen, gaur egun legez kanpokoa den kastore-larruen irabazizko merkataritza kontrolatzeko lehiatzen zirenak. AEBetako gobernuak eskualdera egindako espedizioak XIX. mendearen erdialdean hasi ziren, Yellowstoneko esplorazioaren adar bat bezala. Lehenengo kolono zuriak Jackson Hole haranean ezarri ziren 1880ko hamarkadan.

## Etimologia 
Frantsesezko *Grand Teton* hitzetik eratorria da eta *Titi Handia* esan nahi du.

## Kanpo estekak 
* Grand Tetongo Parke Nazionala (AEBetako Parke Nazional Zerbitzua)
Prince of Persia

***Prince of Persia*** () 1989an hasitako plataforma-bideo-joko saila bat da. Protagonistarengan lortu zuen animazio jario nabarmenagatik lortu zuen arrakasta, ordura arte ikusi ez zena. Haren egileak, Jordan Mechnerrek, anaiaren filmaketak aztertu zituen hainbat orduz, korrika eta arropa zuriekin salto eginez. Horrela ziurtatu zen mugimendu guztiak errealistak izatea, errotoskopia deitzen den prozesu batean. Jokoak hainbat ondorengo izan zituen laugarren belaunaldiko kontsoletan. 2003an, Ubisoft konpainiak frankizia berpiztu zuen, eta, horren ondorioz, beste saga bat sortu zen, salmenten arrakasta eta mundu mailan are ospe handiagoa zuena.

## Bideo-jokoak
Ferredoxina

300px|eskuinera|300px|thumb|Ferredoxina molekula bat.
**Ferredoxina** edo **"fd"** hainbat prozesu metabolikotan elektroien garraioan parte hartzen duen proteina da, batez ere fotosintesiaren fase argidunean eta baita arnas katean ere. Burdin-sufre proteina bat da.

## Etimologia 
Izenak bi zati ditu, aurrenekoa latinezko *ferrum* hitza ("burdina") eta bestetik *redox*, erredukzio-oxidazio prozesuaren akronimoa dena. D.C. Wharton zientzilariak ezarri zion izena 1962. urtean L.E. Mortenson, R.C. Valentine eta J.E. Carnahan-ek isolaturiko burdin-proteinari. *Clostridium pasteurianum* bakteriotik atera zuten ferredoxina. 1962. urtean bertan ziazerbaren kloroplastoetan K. Takawa eta D.I. Arnon-ek kloroplastoko ferredoxina aurkitu zuten.

## Egitura 
Burdin-sufre loturako klusterrak dituzten proteina txikiak dira ferredoxinak. Burdinak elektroiak hartu eta erreduzitu egiten da, Fe (II), eta elektroiak emanez oxidatu egiten da, Fe (III), eta horregatik egokia da elektroiak garraiatzeko.

## Motak 
200px|eskuinera|thumb|Fe2S2 ferredoxinaren klusterra
200px|eskuinera|thumb|Fe4S4 ferredoxinaren klusterra
### Fe2S2 ferredoxinak 
Proteinaren erdigunean beta(2)-alfa-beta(2) egitura dute. ehun aminoazido inguru ditu eta 2Fe-2S klusterrak lau zisteinaren erradikalak elkartzen ditu. Mota honetako ferredoxina batzuk *tiorredoxina*, *putidarredoxina*, *terpredoxina* eta *adrenodoxina* dira.

Landare zeluletako kloroplastoetan mota honetako ferredoxina aurkitzen da. Fotosintesiaren fase argiduneko fotofosforilazio ez-ziklikoan eta ziklikoan hartzen du parte. Ez-ziklikoan elektroien azken hartzailea da eta bide batez NADP+ erreduktasa entzima erreduzitzen du. NADP+ urria denean ordea ferredoxinako elektroiek plastokinonara egiten dute salto eta fotofosforilazio ziklikoa gertatzen da.

Mitokondrioetan ere agertzen da, II konplexuaren barnean. *Adrenodoxina* izeneko ferredoxina proteina da. Gizakietan hormona tiroideoen sintesian ere hartzen du parte.

Potentzial handikoek elektroien garraio kate anaerobikoan hartzen dute parte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anne Seymour Damer

**Anne Seymour Damer**, jaiotzez **Anee Conway** (1749ko azaroaren 8a - 1828ko maiatzaren 28a) ingeles eskultorea izan zen. 

## Bizitza 
Anne Conway Sevenoaks-en jaio zen Whig familia aristokratiko batean; Henry Seymour Conway (1721-1795) mariskalaren eta Caroline Bruce (jaiotzez Caroline Campbell, lady Ailesbury, 1721-1803) senar-emazteen alaba bakarra izan zen, eta Park Placeko (Remenham, Berkshire) familia-etxean hazi zen.

Bere aita Robert Walpole Britainia Handiko lehenengo lehen ministroaren iloba zen. Walpoleren semea, Horace Walpole, Anneren aitabitxia izan zen, eta Annek haurtzaroko zati handi bat Strawberry Hilleko bere etxean igaro zuen. Dirurik falta ez zen etxe batean hazi zen, aristokrata, politiko eta intelektual artean.

1766an, hamazazpi urte zituela, Angelica Kaufmannek marraztu zuen Zeres jainkosaren pertsonaian. 1800. urtean, artista ezezagun batek (ziurrenik Kauffman) margolan bat osatu zuen zirriborroaren konposizio berarekin. Pintura honen bidez Anne jendarteratu egin zen eta ezkontza-merkatuan sartu zen.

## Erreferentziak
Katerina Sakellaropoulou

**Katerina Sakellaropoulou** (; Tesalonika, 1956ko maiatzaren 30a) Greziako 7. presidentea izan zen 2020ko martxoaren 13tik 2025eko martxoaren 13ra, herrialdeko lehen emakume presidentea. 2018ko urrian Estatuko Kontseiluko presidente bihurtu zen. 2020ko urtarrilean parlamentuak Prokopis Pavlopoulos ordezkatzeko aukeratu zuen.
Anne Lister

**Anne Lister** (1791-1840) Yorkshireko lur-jabe, egunerokoen idazle, alpinista eta bidaiaria izan zen. Bere bizitzan zehar, bere egunerokotasuna jasotzen zuten egunerokoak idatzi zituen, emakumeekin izan zituen maitasun harremanak, bere finantza kezkak, industria jarduerak eta Shibden Hall bere etxea hobetzeko egindako lana biltzen zuen idazlan horietan.

## Biografia 
1834an bere bikotearekin, Ann Walkerrekin ezkondu zen Yorkeko Hirutasun Santuaren elizan, legezko aitortzarik gabe. Bi emakumeren artean izandako ezagutzen den lehen ezkontza da Lister eta Walkerrena. Jazarpena jasan izan zuen bere bizitzan zehar bere izaeragatik, ezagutzera iritsi zen Llangollengo andreen antzera. Bizi izan zen Halifax herrian "Gentleman Jack" ezizena ematen zioten. Ann Walkerrek Listerren gorpua baltsamatu zuen eta Ingalaterrara eraman zuen eta Halifaxeko parrokian lurperatu zuen. Shibden Hall etxea Ann Walkerrek jaso zuen bizi artean, Ann Listerren heriotzaren ondoren.

Bere egunerokoek 4.000 hitz baino gehiago dituzte, eta hauen seiren bat, gutxi gora behera, bere harreman erromantiko eta sexualen xehetasun intimoei buruzkoak direnak, zifratuta zeuden. Kodea, aljebraren eta antzinako grezieraren konbinazio batetik eratorria, 1980ko hamarkadan dezifratu zen.

## Erreferentziak
Moratín poetaren erretratua

**Moratín poetaren erretratua** () Francisco de Goyak 1824an Leandro Fernández de Moratín idazlearen erretratua egin zuen, Burdeosen biak erbesteratuak zeudenean. Erabili zuen teknika olioa mihisean izan zen. Margolanaren tamainua 60 x 49,5 zm.koa da. 1932an Bilboko Arte Ederren Museoak erosi zuen.

## Historia 
Biak ala biak, liberalak, aitzaki desberdinak erabiliz, Fernando VII.aren errestauraziotik ihes egin zuten, Frantziako hirian babesa hartuz. Goyak bi aldiz egin zuen bere adiskidea zen Leandro Fernández de Moratín (1760–1828) poeta eta dramaturgoaren erretratua. Lehenengoa 1799an. Hogeita bost urte geroago biak, Goya eta Moratín, Bordeleko erbestean elkartu ziren eta margolariak idazleari esperientzia errepikatzeko proposamena egin zion. Fernández de Moratínek, proposamena zela eta, hau idatzi zuen: "Nire erretratua egin nahi du. Beraz, oso ederra naizela pentsatuko duzu, hain pintzel trebeak nire kopiak biderkatu nahi dituenean". Oso erretratu soila da, eta margolariak Bordelen margotutako lehenengo eta adierazgarrienetakoa da.

## Deskribapena 
Idazlea mahaian eserita dago, eta Goyaren sinadura alderantzikatua daramaten paper batzuen gainean jarrita dago. Pentsakor dagoela eta luma omen duen eskua nola dagoen jarrita kontuan hartuta, badirudi sorkuntza-jardueran bete-betean murgilduta dagoela. Izan ere, erradiografian azaltzen denez, luma margotu egin zuen, baina, ondoren, ezkutatu egin zuen. Arropa eta atzealde berdexka margotzeko orduan, pintzelkada zabal bezain soltea erabili du. Aurpegia, ordea, arreta handiz tratatu zuen, pintzel-ukitu arretatsuen bitartez. Erretratu intimista bezain bizia da, eta Goyak bere adiskidearen izaera uzkurra eta malenkoniatsua irudikatzea lortu zuen.

## Bibliografia 
* María Teresa Rodríguez Torres: *Francisco de Goya: Adiskideen erretratuak : Zapater eta Moratín* Bilboko Arte Eder Museoa. B'06: Buletina, 2 zk., Bilbo: Bilboko Arte Ederren Museoa, 2007, 145-149 or.
* Ana Sánchez-Lassa: *De Goya a Gauguin: el siglo XIX en el Museo de Bellas Artes de Bilbao*. Erakusketaren katalogoa. Bilboko Arte Ederren Museoa, 2008, 88-91 or., 2.zk.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Temps des cerises

***Le Temps des cerises*** (*Gerezien Denbora*) Jean Baptiste Clémentek 1866an idatzitako abesti bat da. Musika Antoine Renardek konposatu zuen 1868an. Abestia Parisko Komunarekin guztiz lotuta dago, nahiz eta lehenago sortu zen. Egileek ere Aste Odoltsuan komunaren alde borrokatu zuten.

## Musika 

\version "2.10.29"

   \relative c'{

   \clef treble
   \key d \minor
   \time 6/8
       { r4 c8 f f f f4 f8 g g g g

        g g a a a a4 a8 bes bes bes bes
        
        r a a a bes a4. \( g4. \) f8 r

        f bes bes bes bes4 bes8 bes d bes bes a 

        a a a a c4 a8 a g f g2. ~ g8 r

        c,8 f f f f4 f8 g g g g

        g g a a a c4 a8 a g f f2. ~ f8 r }

       \addlyrics { Quand nous chan- te- rons le temps des ce- ri- ses 
                    Et gai ro- ssi- gnol et mer- le mo- queur
                    Se- ront tous en fê- - te.
                    Les bel- les au- ront la fo- lie en tê- te 
                    Et les a- mou- reux, du so- leil au cœur
                    Quand nous chan- te- rons le temps des ce- ri- ses 
                    Sif- fle- ra bien mieux le mer- le mo- queur }
       }

\header {
     title = "Le Temps des cerises"
     composer = "Antoine Renard"
  }

\midi { }

## Euskarazko bertsioak 
* Pier Paul Berzaitzek bertsio bat egin zuen, *Gerezien denbora* izenarekin.

## Ikus, gainera 
* Lucio Urtubiaren biografia, nobela grafikoa, 2018an, *Gerezi garaia* komikia. Itzultzaileak: Amaia Amaia eta Amaia Apalauza.
*Montserrat Roig: *Gerezi-denbora* (Consonni, 2024). Itzultzailea: Amaia Apalauza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pier Paul Berzaitzen bertsioa.
Asiako Gripea

**Asiako Gripea** edo **Asiar Gripea**, 1957an Pekin hirian hasitako Influenzavirus A generoko Influenzavirus A azpitipo H2N2 gripearen birusak eragindako pandemia bat izan zen.

Urte hartako apirila inguruan Txinatik Hong Kong eta Singapur hirietarako igaro zen, handik India eta Australiara hedatuz. Maiata eta ekaineko hilabeteetan zehar Ekialde osoan zehar hedatu zen. Uztaila eta abuztuan Afrikara jauzi egin eta urria eta azaroaren artean Europa eta AEBetara pasa zen. Hamar hilabete eskasetan mundu guztian barna hedatu zen.

Pademia honen hedapen azkarra bi faktore nagusien ondorioz jazo zen:

* Nazioarteko garraio eta hegaldien abiaduraren garatzea.
* Birusak jasandako mutazioa.
Mantidae

thumb|*Oxyothespis nilotica* mantisaren bideoa.
**Mantidoak** (**Mantidae**) Mantodea ordeneko intsektuen familia handi bat dira. Mantisen superfamiliakoak dira, Hymenopodidae eta Empusidae bezala. Orokorrean, Tropikoko eta subtropikoko lurraldetan zabaltzen dira.

## Subfamiliak 
thumb|*Deroplatys dessicata* edo Mantis osto eroria Deroplatynae subfamiliakoa, kamuflaje adibide harrigarria.

* Amelinae&nbsp;-
* Angelinae&nbsp;-
* Antemninae&nbsp;-
* Choeradodinae&nbsp;-
* Chroicopterinae&nbsp;-
* Deroplatyinae&nbsp;-
* Dystactinae&nbsp;-
* Mantinae&nbsp;-
* Mellierinae&nbsp;-
* Miomantinae&nbsp;-
* Orthoderinae&nbsp;-
* Oxyothespinae&nbsp;-
* Photinainae&nbsp;-
* Phyllotheliinae&nbsp;-
* Schizocephalinae&nbsp;-
* Stagmatopterinae&nbsp;-
* Stagmomantinae&nbsp;-
* Vatinae

## Bibliografia 
* : Rivera, J. 2010: A historical review of praying mantid taxonomy and systematics in the Neotropical Region: State of knowledge and recent advances (Insecta: Mantodea). *Zootaxa*, **2638**: 44-64. Preview.
* : Tree of Life Web Project. 2003. Mantidae. http://tolweb.org/Mantidae/12494/2003.01.01, The Tree of Life Web Project, http://tolweb.org/.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Mantidae familiaren gida.
* :Mantidaeak Tree of Life webgunean.
* :Mantidae familia.
Coronaviridae

**Coronaviridae** kate bakarreko ARN birus positibo familia bat da. Euren genomak 26 eta 32 kilobase arteko tamaina du. Partikulak normalki 20 bat nanometroko luzera duten petalo itxurako proiekzioekin hornituta daude, "peplomero" izenekoak. Mikroskopio elektronikoan birusa ikusten denean Eguzki koroaren antza hartzen dute, eta horregatik ematen zaie *corona* izen hori. SARS-CoV-2 birusa, COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemiaren erantzulea, Coronaviridae familiakoa da.

## Taxonomia 
2 subfamilia, 5 genero, 23 azpi-genero eta 40 espezie inguru ezagutzen dira.

* *Coronaviridae*
** *Orthocoronavirinae*
** *Letovirinae*
*** *Alphaletovirus*
**** *Milecovirus*
***** *Microhyla letovirus 1*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialde Hurbileko arnas sindromea

**Ekialde Hurbileko arnas sindromea** edo **gamelu gripea**,  edo *MERS*, MERS koronabirusak (MERS-CoV) eragindako epidemia bat da. Sintomak arinetik larrietara izan litzazke, tartean sukarra, eztula, beherakoa eta arnasestua. Gaixotasuna aurrez jada beste gaixotasun batzuk dituzten jendeengan larriagoa da. Hilkortasuna diagnostikatutako gaixoen herenaren ingurukoa da.

MERS-CoV saguzarretatik eratorritako betakoronavirus bat da. Gameluek MERS-CoV antigorputzak dituztela frogatu ahal izan da, baina hauen jatorria ezin ahal izan da identifikatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maitane Larrauri

**Maitane Larrauri Fraile** (Lekeitio, Bizkaia, ?) bizkaitar Informatikaria da, eta Lekeitioko bigarren emakumezko alkatea izan zen, 2011tik 2015era bitartean, ordura arteko alkate gazteena.

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bilduko zerrendaburua izanik, Lekeitioko alkate aukeratu zuten, gehiengo osoz. Bilduk zortzi zinegotzi lortu zituen eta Euzko Alderdi Jeltzaleak bost. Guztira 2.542 boto jaso zituen Bilduk, EAJk baino 927 gehiago. Aralarren zerrenda izan zen hirugarrena 282 botogaz. Abstentzio maila, herri gehienetan legez, jaitsi egin zen (%22,6), lehenago 2007an %29 ingurukoa izan zen abstentzio maila Lea-Artibain. 2007ko hauteskundeetako Lekeitioko emaitzekin alderatuz gero, orduan ilegalizatuta zegoen EAE-ANVren hautagai-zerrendak 1.560 boto, eta Eusko Alkartasunak 826 eskuratu zituen. Indar bi haien botoen batura baino 156 gehiago izan ziren 2011n Bildu koalizioak jaso zituenak. EAJk, ostera, 2007an baino 59 boto gutxiago jaso zituen. 2003an eta 2007an EAJren esku egon zen Udal Gobernua. Ezker abertzaleak, berriz, ezin izan zuen parte hartu Udalaren kudeaketan ezta bilkuretan ere. aurreko bi agintaldietan alkate izan zen Jose Maria Cazalisen ustez jendeak ez zuen udal kudeaketa baloratu botatzerakoan, beste gai batzuk baino; gertatutakoa bakearen alde emandako boto modura baloratu zuen EAJren zerrendaburuak.

Larrauriren agintaldian udal-zorra erdira baino gehiago jaitsi zen. 2011an zorra 5,1 milioi eurokoa zen eta 2015ean 2,1 milioikoa bakarrik. 2009-2010ean Bizkaiko Foru Aldundiari ordaindu behar zitzaion milioi bat euroko zorra, 2011, 2012 eta 2013an ordaindu zen. 2007-2011n udalaren aurrekontua bataz beste 13 miloi eurokoa zen eta 2011-2015ean 7,5 milioi €koa. Hala ere, udal zorra ordaindu, inbertsioak burutu eta oinarrizko zerbitzu guztiak mantendu ziren.
[thumb|260x260px|2014ko [Korrikan]]
Udalerri Euskaldunen Mankomunitatean (UEMA) sartu zen Lekeitio 2013an.

Konponketa lanak egin ziren Malekoian, Nautika eraikinean, Abaroa gunean, Arropaineko parkin atzetik Larrotegira doan bidean, Talaiako aterpean.

2015eko udal hauteskundeetan, berriz, aldaketa nabarmena gertatu zen, Bildu ondorengoa zen Euskal Herria Bilduk, Larrauri alkategaia ez zela, bi zinegotzi galdu baitzituen eta EAJk bi irabazi. Horren ondorioz, EAJ alderdiko Koldo Goitia hautatu zuten alkate.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maitane Larrauri Lekeitioko udaleko albisteetan (>15)
* Maitane Larrauri Lea Artibai eta Mutrikuko hitzako albisteetan (>50)
* Lekeitioko Udalaren ekintzak2011-2015. Lekeitioko udala.
* Irakasle sortzailentzako tresnak eta baliabideak. MaitaneLarrauriFraile Pinterest
Mabel Cañada Zorrilla

thumb|Herri sarrerako kartela
thumb|Lakabe
**Mabel Cañada Zorrilla** (Bilbo, 1952) antimilitarista eta bakezalea da, 1980tik Nafarroan berreskuratutako Lakabeko ekoherriaren  sortzailea, *Red de Ecoaldeas Ibéricas* sareko partaidea den herria.

## Biografia 
Mabel Cañada Bilboko Santutxu auzoan jaio zen 1952an. Burgosko Angel kristalgilearen eta Isabel balmasedarraren alaba. Amak erizaintza ikasketak utzi behar izan zituen bere aita zaintzeko. Bost ahizpa eta bi anai-arrebetatik bigarrena da Mabel.Lau seme-alabaren ama, hainbat taldetan parte aktiboa izan duen emakumea; Kontzientzia Eragozpen Mugimenduan,Mugimendu feministan, eta azpiegitura handien aurkako taldeetan, Zentral nuklearren edota Nafarroako Itoizko urtegiaren kontrakoetan.

1974tik komunitatean bizi izan da, eta Lakabeko (Nafarroa) komunitatearen sortzaileetako bat izan zen 1980an, okupatua eta berreskuratua izan zen herri abandonatu bat, zeina, elkarbizitza autogestioan, autosufizientzian, autokontsumoan, elkarrekiko laguntzan eta funtzionamendu asanblearioan oinarritzen den.

Taldea sortzeko, taldean adierazteko, komunitatean bizitzeko, erabaki horizontalak hartzea ahalbidetuko duten egiturak ezartzeko moduetan trebatu da Cañada, prozesuak erraztean, hezkuntza esperimentalean eta indarkeriarik gabeko komunikazioan. Beste erkidego batzuetan ere trebatu da, besteak beste, Findhornen.

2004. urteaz geroztik, aldaketa-prozesuak errazten saiatzen da, gizarte-taldeentzako egoera-diagnostikoak egin eta beren prozesuetan laguntzen ditu. Horrez gain, ikastaroak zein tailerrak ematen dihardu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mabel Cañada. Buscando utopías. La vida en comunidad y equilibrio con la naturaleza. Calcuta Ondoan ONGD, 2014ko abenduak 3.
* Mabel Cañada "Pandemian etsipena, tristura eta bakardadea zabaltzen ari dira ahalmen kritikoa apaltzeko" Argia 2020.12.06
Saïd Mortazavi

**Saïd Mortazavi** (; Meybod,Iran, 1967) ) Teherango prokuradorea da.

## Kazetari baten hilketa 
Mortazavi ezagutzera eman zen 2003an. Urte horretan, uztailaren 10ean, Zahra Kazemi kazetari eta fotokazetari kanadarra, torturatua eta hilarazia izan zen.

2006ko ekainaren 23an Stephen Harper, Kanadako Lehen Ministroa, nazioarteko komunitateari Saïd Mortazavi atxilotzeko «dauden legezko neurri guztiak erabiltzera» dei egin zion, epaitua izateko. Mortavaziren aurkako akusazioa kanadar-irandar baten heriotzaren arduraduna izatea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grand Teton

**Grand Teton** () Wyomingeko estatuko mendia da, Mendi Harritsuak bere mendilerroan altuenetariko bat dena. 4.197 metroko bere garaierari esker estatuko bigarren mendirik altuena ere bada.

Ipar-Mendebaldeko Konpainiaren franko-kanadar talde batek bere izena eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shahindokht Molaverdi

**Shahindokht Molaverdi**, (; Khoy, 1965eko urriaren 23), Irango emakume politikaria da. 2013tik 2017 arte Irango Presidenteordea izan zen. Haren kargu Emakumeen eta Familia Aferak zeuden.

## Biografia 
Shahindokht Molaverdi Shahid Beheshti Unibertsitatearen zuzenbideko fakultatearen diplomatua da. Bere ikasketen amaierako ikerketa emakumeek pairatzen duten biolentziaren ingurukoa izan zen. Halaber,
Allameh Tabatabaeiko Unibertsitatean Nazioarteko Zuzenbidearen inguruko masterra egin zuen. 2007tik 2013 arte notario-bulego bat zuzendu zuen. 2013an, Hassan Rohani presidenteak Shahindokht Molaverdi presidenteordea izendatu zuen. Emakumeen aferetan arduraduna bere jarrera moderatuak eskuin muturreko sektoreen kritikak areagotu zituen. 2017an, hiritarren eskubideen gaietan presidentearen laguntzaile berezia izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Final Fantasy

Hironobu Sakaguchik sortutako eta Square Enixek (lehenago Squaresoft bezala ezagutua) garatutako frankizia bat da. Frankizia RPG bideo-jokoen serie eta zientzia fantastiko batean zentratzen da.

Saila 1987an hasi zen Hironobu Sakaguchik garatutako izen bereko bideo-jokoarekin; jokoa oso arrakastatsua izan zen eta hainbat sekuela eta spin-offen garapena ahalbidetu zuen. Bideo-jokoen seriea beste genero batzuetara egokitu da: RPG taktikoa, akziozko RPG, MMORPG, musikalak eta lasterketak. Ordutik, saila beste hedabide batzuetara zabaldu da: film bizidunak, animeak, eta abar.

## Saila nagusiko bideo-jokoak
Maite Perroni

**Maite Perroni Beorlegui** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1983ko martxoaren 9a) abeslari eta aktore mexikarra da. 2004an ospea lortu zuen Lupita Fernandez bere pertsonaiarekin *Rebelde* gazte mexikar telenobelan. Nazioartean RBD taldeko kideetako bat bezala ezagun egin zen.

2013tik aurrera, bakarlari bezala ibilbide bat hasi zuen erritmo latinoen fusio bat interpretatuz: bachata, baladak, boleroak, R&B, jazza, bluesa, vallenatoa, musika elektronikoa, tropipop, trap eta reggaeton, beste genero musikal batzuen artean, latindar poparen adarrean eta genero urbanoan toki bat emanez. Telenobelen protagonista izan da, besteak beste, *Cuidado con el ángel*, *Mi pecado*, *Triunfo del amor*, *Cachito de Cielo*, *La gata*, *Antes muerta que Lichita* eta *Papá a todo madre*.

## Kanpo estekak
Marie-France Hirigoyen

**Marie-France Hirigoyen** (Frantzia, 1949) frantziar psiakatra, psikoanalista eta psikoterapeuta da.

1974an bigarren mailako unibertsitate-gradua eskuratu zuen Etnologian Bordelen, Etnopsikiatria hautazkoa zuela. 1978an doktoratu zen. Ondoren psikiatrian espezializatu zen.

Biktomologian diplomaduna da, 1994az geroztik Washingtongo Amerikar Unibertsitatean eta 1995az geroztik Parisko René Descartes Unibertsitatean.

Gaur egun Parisko Descartes Unibertsitatean egiten du lan biktimologiako irakasle.

## Liburuak 
* *Le harcèlement moral : la violence perverse au quotidien, Syros* (1998, Éditions La Découverte & Syros)
* *Malaise au travail. Harcèlement moral : démêler le vrai du faux* (2001, Éditions La Découverte & Syros)
* *Femmes sous emprise - Les ressorts de la violence dans le couple* (2005, Oh ! éditions)
* *Les nouvelles solitudes* (2007, Éditions La Découverte)
* *Abus de faiblesse et autres manipulations* (2012, Éditions Jean-Claude Lattès)
* *Que sais-je ? : Le harcèlement moral au travail,* (2014, Presse Universitaires de France)
* *Les Narcisse. Ils ont pris le pouvoir* (2019, Éditions La Découverte)
Mega Man

***Mega Man***, Japonian  bezala ezaguna, frankizia bat da, jatorriz Capcomek sortutakoa, non protagonista Mega Man edo bere kontraparteak diren. Bideo-jokoetako pertsonaiarik ezagunenetako bat da, Akira Kitamurak 1987an Nintendo Entertainment Systementzat sortua. Hasiera batean, **Rainbow Man** deitu behar zitzaion, bere etsaien botereak xurgatzeko unean kolorea aldatzeko zuen gaitasunagatik.

## Sailak 
* Nagusia
** Mega Man Original
** Mega Man X
** Mega Man Zero
** Mega Man ZX/ZX Advent
** Mega Man Legends
* Bigarren mailakoak
** Mega Man Battle Network
* Mega Man Star Force
Sailor Moon

, normalean ***Sailor Moon*** izenez ezaguna, Naoko Takeuchik 1992an idatzi eta ilustratutako manga saila da. Manga bereziki ospetsua egin zen neska magikoen azpigeneroa berriro arrakasta handiz ekartzeagatik, eta bere *sentai* osagaiek onarpen masiboa ere lortu zuten gizonezkoen artean, orokorrean horrelako istorioetan interes gutxiago zuena. Kodansha argitaletxearen Nakayoshi ("lagun minak") aldizkari japoniarrean argitaratu zuten 1992 eta 1997 artean eta 18 *tankōbon* (liburuki) zituen bilduma batean bildu zuten.

Hasiera batean, Naoko Takeuchik *Codename wa Sailor V* ("Sailor V klabe-izena") historia laburra argitaratu zuen argitaletxe bereko Run-Run aldizkarian. Istorioa hainbeste gustatu zenez, berehala egin zen anime saila bat egiteko proposamena. Hala ere, egileak nahiago izan zuen pertsonaia gehiago eta trama sendoago bat gehitu. Horrela sortu zen *Bishōjo Senshi Sailor Moon* telesaila, Codename wa Sailor V.aren jarraipena, paraleloki argitaratu zutena eta jatorrizkoaren gainean nagusitzen amaitu zuena. *Codename wa Sailor V* arrakastaz gaindituz, *Bishōjo Senshi Sailor Moon* animera jauzi egin zuen ia aldi berean, 1992an paperean argitaratzearekin batera. Lehen egokitzapen bizidun hau 42 hizkuntzatara bikoiztua izan zen (orain arte, bikoizketa gehien dituen animea) eta 80 herrialde ingurutan emititua. Telesailak *Sera Myu* izeneko musikal ugari ere izan zituen, baita *Pretty Guardian Sailor Moon* izeneko bertsioa ere, 49 kapitulu eta 6 bideo berezirekin.

## Erreferentziak
Angry Birds

***Angry Birds*** Peter Vesterbackak eta Jere Erkkok 2009an sortutako bideo-joko saila da, Rovio Entertainment Corporation finlandiar enpresarentzat lan egiten zutenak. Ukimen-pantailako gailuetara egokitu zuten jokoa, Maemo, iOS, Symbian, Java eta Android gailuetan oinarritutakoetara, esaterako.

2012an mila milioi deskarga baino gehiago izan zituen, eta aplikazio hori urteko ezagunena izan zen Appleren App Store eta Google Play biltegietan. Gainera, historiako jokorik salduena ere bada mugikorretan.

## Bideo-jokoak 
### Saila nagusia 
### Saila 
### Spin-off
Meghan Markle

**Rachel Meghan Markle** Sussexko dukesa (Los Angeles, Kalifornia, 1981eko abuztuaren 4a) estatubatuar aktorea da. Erresuma Batuko Harry printzearen, Sussexko dukearen, emaztea da.

## Filmografia 
### Telebista 
### Zinema 
## Kanpo estekak
Fritz Perls

**Friedrich Salomon Perls** ( Berlin, 1893ko uztailaren 8a - Chicago, 1970eko martxoaren 14a), **Fritz Perls** izenez ere ezaguna, alemaniar medikua eta psikiatra izan zen, Gestalt Terapiaren sortzailea.

'Gestalt Terapia' terminoa sortu zuen 1940ko hamarkadaz geroztik bere emazte Laura Perlsekin garatu zuen terapiarako. Perlsen arabera, terapia ez da zertan patologiarekin lotuta egon behar, gizakiaren garapena ahalbidetzen duen tresna izan behar du. Gestalt terapia "ez zuzentzailea" da: terapeutak ez du interpretatzen, baina pertsona hemen eta orain konturatzen lagundu nahi du. Hipotesian, traumen jatorria denboraren espazioaren pertzepzio txarra izango litzateke edo, hain zuzen ere, organismoaren eta inguruaren arteko pertzepzioan desoreka. Gestalt perspektiba lau hitzetan laburbiltzen da: ni, zu, orain eta hemen. Lau hitz horien pertzepzio argia dugunean sormenez bizi gara.

Gizakia gaixotu egiten da ikuspuntu psikologikotik, sortzailea ez delako, beste pertsonen nahiak eta mandatuak egiten bizi delako. Pertsona osasuntsua, ordea, aurreiritzietatik aldentzen da eta bere bizipenetan oinarritzen da, oraina bizitzen.

1964an Kaliforniako Esalen Institutuarekin elkartu zen. Bere ideiak hizkuntzaren prozesamenduaren software neurolinguistikoaren ikerketa garatzeko ere erabili ziren.
Corrado Masacci

**Corrado Masacci Belli** (Ravenna, 1959) txotxongilo-antzerkigile italiarra da, egun Ondarroan (Bizkaia) bizi dena.

## Formakuntza 
Institutu garaian Arte Ederrak landu zituen, eta haurtzarotik gustuko zituen pintura, eskultura, musika eta antzerkia. Ravennan presentzia historiko handia du arteak eta, commedia dell'arteren izpirituari jarraiki, afizio hauek txotxongilogintzan bateratu ahal izan zituen.

## Euskal Herrira etortzea 
1981ean etorri zen Euskal Herrira, musika talde batean perkusionista bezala. 

Ohiko ikuskizunak egin eta gero (antzerki-muntaiak, herririk herriko emanaldiak publikoarekin...), 1990etik aurrera Halere sortutako txotxongiloen erakustaldiekin jarraitzen du, ikastetxeetako haurrei zuzendutako emanaldi didaktikoekin. Erakusketa hauek tematikoak izaten dira askotan, eta bertan Masaccik txotxongiloen munduari buruzko azalpenak ematen dizkie interesa duten ikusleei. Antzerki munduarekin ere kontaktua mantentzen du, antzezleei zuzendutako formakuntza saioak emanez.

2000 urtean Helena Tabernaren "Yoyes" filmean ere parte hartu zuen Masaccik, protagonistaren amesgaiztoak txotxongiloez irudikatuz.

## Erreferentziak
Power Rangers

***Power Rangers*** Tokusatsu generoko estatubatuar telesail frankizia da, *Super Sentai Series* japoniarraren remake bat izan zena. 1993tik aurrera emititu dute. 2002tik 2009ra arte, frankizia The Walt Disney Companyren jabetza izan zen, baina 2010ean Haim Sabanek berrerosi zuen, Mighty Morphin eta Wild Forceren arteko bere sortzaile eta bultzatzaile originala (azken hau, Saban Disneyri saldu aurretik sortu zena). 2018ko maiatzaren 1ean baieztatu zen Hasbrok erosi zuela frankizia.

## Denboraldiak 
## Kanpo estekak
Bella Thorne

**Annabella Avery "Bella" Thorne** (Pembroke Pines, 1997ko urriaren 8a) estatubatuar aktorea, abeslaria, zinema zuzendaria eta idazlea da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Diskografia 
### Diskoak 
* *What Do You See Now?* (2020)

### EPak 
* *Made in Japan* (2012)
* *Jersey* (2014)

## Liburuak 
### Poesia 
* *The Life of a Wannabe Mogul: Mental Disarray* (2019, Rare Bird Book, )

### Eleberriak 
* *Autumn Falls* (2014, Delacorte Press, )
* ''Autumn's Kiss* (2015, Delacorte Press, )
* *Autumn's Wish'' (2016, Delacorte Press, )

## Kanpo estekak
Liselotte Blumer

**Liselotte Blumer** (Suitza, 1957) suitzar badminton jokalari ohia da.

1980ean urrezko domina irabazi zuen Europako Badminton Txapelketan, emakumezkoen bakarkako kategorian. Ondoren, 2 bider jarraian irabazi zuen Poloniako Badminton Irekia, 1981 eta 1982 bitartean. 1984an Malta International txapelketa irabazi zuen.
Monika Cassens

**Monika Cassens**, ezkongabe-izenaz **Monika Thiere**, (Tröbitz, Alemania, 1953ko otsailaren 28a) alemaniar badminton jokalari ohia da.

Bere kirol-ibilbidean zehar 101 nazioarteko lehiaketa irabazi zituen. Sei bider jarraian irabazi zuen Poloniako Badminton Irekia, 1975 eta 1980 bitartean. 1990ean Malta International txapelketa irabazi zuen.
Rincón Bombako sarraskia

**Rincón Bombako sarraskia** 1947ko urrian Argentinako Las Lomitas herritik hurbil dagoen Rincón Bomba edo La Bomba izeneko inguruan gertatu zen sarraskia izan zen. Argentinako Jendarmeria Nazionalak pilaga indigenen aurka egindako sarraskia izan zen. Jendarmeek bilduta zegoen pilaga talde armagabetu baten aurka tiro egiten hasi zen metrailadoreekin. Jendarmeek erasotik bizirik ihes egitea lortu zuten pilagak jazarri zituzten hainbat egunez, eta atxilo hartu zituztenak torturatu zituzten, bortxaketak tarteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak