Iluro (Hispania Tarraconensis)

Iluro (: , iberiar aurrekaria: **Ilduro **, batzuetan **Ilturo** idazten dena) Mediterraneoko kostaldeko antzinako erromatar hiria da, Hispania Tarraconensis probintzian, gaur egun Mataro izena duena. Erromatar herrixkaren aztarna arkeologikoak, Kataluniako interes nazionaleko (BCIN**)** kultur ondasun izendatuta dagoen hirigune zaharraren azpian kontserbatzen dira.

Iluro izena egungo Biarnoko Oloroe-Donamaria herriaren izena zen ere erromatar garaian. Novenpulaniako hiretako bat izan zen, eusko-akitaniar hiri-eskualdek batu zituen Behe Inperioko probintzia. 

## Identifikazioa eta ikerketa 
Aztarnategi arkeologikoaren hondakinak zer hiriarekin identifika zitekeen aurkitu ahal izan zen hiru datu motari esker: aztarnategian bertan aurkitutako epigrafeak, iturri klasikoen aipuak (Plinio Zaharra, Mela eta Ptolomeo, Iluro kostaldeko "*parva oppida*" moduan aipatzen dutenak) eta azaleratu ziren aztarnen azterketa. Erreferentzia horietatik guztietatik ondorioztatzen da hiri honek erromatarren garaian zuen garrantzia.

Aztarnen balioespena eta azterketa XVII. mendean hasi zen, eta XXI. mendera arte jarraitu du, hainbat arkeologo eta historialari egindako ikerketetan, hala nola Josep de Calassanç Serra eta Ràfols, Carreras eta Candi, Puig eta Cadafalch, Marià Ribas eta, batez ere, Mataró Museoko Arkeologia Ataleko kolaboratzaileen taldea.

## Historia 
Antzinako Iluro izan zen, lurraldea antolatu zuen gune urbanoa eta aurreko beste erromatar hiri baten jarraitzailea, ziurrenik Ilduro. Izen hori karaktere iberikoetan eta K.a. II. eta K.a. I. mendeko brontzezko txanponetan idatzita agertzen da, Cabrera de Mar herrian aurkitu zirenak, gaur egungo Matarótik bost kilometro ingurura. Ilduroko biztanleak kokapen berrira eramango zituzten, ziurrenik, beste hiri askotan gertatu bezala. Iluro hiriaren eragin-eremua oso zabala izan zen, hiriaren kontzeptu erromatarrari jarraituz, hiriguneak eta bere lurraldeak, gaur egungo Maresmeko eskualdearen zati handi bat barne hartzen zuenak, era banaezinean eratutako erakundea.

## Hirigintza 
thumb|Can Xammar plaza - Aparejadoreen Elkargoaren eraikinaren barnean dagoen bainu publikoen erromatar uren hodia
Hirigintzaren aldetik, erromatar Iluro berria «*ex novo*» fundatu zuten K.a. I.go mendearen lehen erdian, muino txiki baten gainean, itsasoaren mailatik 28 metro ingurura. Bi errekaren artean dago, gaur egungo Riera eta Rierot kaleen artean, eta 6 hektarea inguruko hiri-hedadura hartu zuen.      

Hiriaren hirigintza-egitura, zati batean Mataróko hirigune historikoko egungo kale batzuen trazaduran fosildua dago eta beste zati batean aztarna arkeologiko ezagunetatik hipotetikoki berreraikia. Hirigintza erregular erromatarraren adibide ona da, perimetro angeluzuzena eta kale-sare ortogonala baititu. Estratigrafiak Iluroren jarraitutasuna dokumentatzen du K. o. VII. mendearen hasierara arte; fundazioaz gainera, dinamismo eta bizitasun bereziko bi une ditu, II. menden eta IV. mendean. Lehenago, Augustoren garaian, *municipium* udal erregimen juridikoa lortu zuen.

Beste hirigintza-elementu batzuen artean, inguratzen zuen harresiaren aztarnak gordetzen ditu, baita foroarenak, hainbat eraikin publikorenak, kaleenak, etxeenak, zisterna handi batenak, merkatuarenak (*macellum*), estolderia eta kanalizazioenak, eta hiriko zein hiri inguruko nekropolienak ere. Tenplu paleokristau baten aztarnak diruditena ere aurkitu dute. Aurkitu ahal izan diren arkitektura-aztarna ugarien artean, nabarmentzekoak dira tenplu paleokristauaz gain, Gran plazaren azpian kokatutako jauretxe handi batenak, «*opus signinum*» mosaikozko zoladura duena.
thumb|Mataróko Plaça Gran azpian aurkitu zen domus bateko mosaikoa, izurdeak marraztuta dituena.
Can Xammar arkeologia-multzoa nabarmendu behar da. Izen bereko plazan dago, gaur egun suntsituta dagoen plazan, hiriaren hego-ekialdeko angeluan. Eraikin bikain baten aztarnak dokumentatu ziren, hainbat gela zolatzen zituzten mosaikoekin eta ur-hodi batekin, seguruenik hiriko termak, beren areto termal eta palestra eta guzti.

Hiriaren kanpoaldean baina egungo Marataró bertan, Can Llauder erromatar villa aurkitu zen, Via Augustatik 650 bat metrora zegoena. K.a. I eta III. mendeen artean erabili zen.

## Ilduro 
thumb|Ilturoko brotzezko txanponaren ifrentzua.
Ilduro (batzuetan, Ilturo), Cabrera de Mar udalerrian dagoen Burriac mendixkan (tontorrean Erdi Aroko gaztelu bat dago) zegoen iberiar laieteniarren *oppiduma* zen, erromatar errepublikaren kolonizazio prozesuan sartuta egon zena, Iluro berria egiteko, bertako biztanleak lekualdatu ziren arte.thumb|"Iluroko erraldoiak", MatarónArkeologoek bost okupazio-fase identifikatu dituzte Burriaceko *oppidumean*, K.a. VI. mendetik K.a. I. mendearen lehen erdira bitarteko aldi luzean. Txanpon etxea izan zuen. Aztarnarik zaharrenak K.a. VII-VI mendeen artean datatutako etxolak dira. Iberiar esparrua IV. mendean eraiki zen eta K.a. I. mendearen erdialdean utzi; 10 hektarea inguruko azalera izan zuen. Indusketek argitara atera dituzte eraikin batzuk eta harresiaren zati bat dorre batzuekin. Asentamendu horri bi silo-eremu eta hiru errausketa-nekropoli lotzen zaizkio.

Oppidumetik gertu, bestalde, Can Modolleleko santutegia aurkitu zuten. 1974an Cabrera de Marren aurkitua, Iberiar Penintsulako gurtzarako gorde diren leku gutxietako bat da, eta probintzietan zegoen erromatar erlijioaren hainbat alderditan sakontzea ahalbidetzen du, arkitektura bikainaren kontserbazioari eta berrogeita hamar urteko indusketetan egindako aurkikuntza ugariei esker. Aurkikuntza horien artean, marmol, metal eta zeramikazko inskripzioak daude, baita estatuak, altzariak, mota guztietako baxerak eta apaingarri pertsonalak ere.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ribas i Bertran, Marià. *Origen i fets històrics de Mataró*.  Argentona: L'Aixernador, 1995. . 
* Ribas i Bertran, Marià. *Els orígens de Mataró*.  Bartzelona: Rafael Dalmau, 1988. . 
* Alejandro G. Sinner eta Joan Ferrer i Jané (2018) *New inscriptions from Ilduro (Cabrera de Mar, Barcelona) Palaeohispanica 18 (2018), 203-216 or. I.S.S.N.: 1578-5386 doi: *
* Víctor Revilla eta Xaver Cela (2006)  “La transformación material e ideológica de una ciudad de Hispania: Iluro (Mataró) entre los siglos I y VII D.C.” *Archivo Español de Arqueología*, 79. 89–114. 
* Alejandro G. Sinner (2017). *La ceca de Ilduro*, Archaeopress Roman Archaeology, 29. Oxford; 9781784917234.
* 

## Kanpo estekak 
* “Iluro. El esplendor romano de Mataró”. *Patrimoni cultural*. Generalitat de Catalunya
* Ilduro: The Oppidum. Canada: University of Victoria eta Social Sciences and Humanities Research Council
* A. G. Sinner / Ilduro Archaeological Project *Scetchfab* 
* “Déus i pelegrins. El santuari romà de Can Modolell” *Exposició. Museu de Mataró* 
* “Yacimiento arqueológico de Iluro”. *MonumentalNet* 
* García Sinner, Alejandro (2014) *Ilduro. Moneda e identidad en la Layetania republicana (Siglos II-I a. C.)* Roca Roumens, Mercedes eta Campo, Marta (zuz). Universitat de Barcelona