open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Murumendi-Urrakiko mendilerroa

[thumb|[Zormendi, elurtuta, Usurberen gailurretik ikusia, 2005eko apirilaren 9an. Eskuinaldean ageri den mendirik garaiena Murumendi da.]]
**Murumendi-Urrakiko mendilerroa** Gipuzkoako erdialdeko mendilerro bat da, tokirik garaiena (itsas mailatik gora 867 metro) Murumendiko gailurrean duena. Mendi hauek ditu (alfabetoaren hurrenkeran): Iruntxur, Mallutz, Maramendi, Murumendi, Txarabeltz, Txoritegi, Usurbe eta Zormendi. Mendi horien tontorrak gainez gain lotzen dituen lerro nagusiak ipar-hego norabidea du, iparraldetik hegoaldera gailur hauek lotzen dituela: Mallutz, Maramendi, Murumendi, Zormendi eta Usurbe. Lerro horren erdialdean dago gailur nagusia, Murumendi. Eta lerro nagusitik mendebalderantz doazen beste lerro batzuen bidez iritsi ahalko gara —orobat gainez gain— Txarabeltzera eta Txoritegira. Mendilerroko mendiak osorik hartuz gero, berriz, arrautzaren antzeko forma duen eremu bat osatzen dute.

Murumendiko mendilerroak, iparraldetik hegoaldera, udalerri hauetako lurrak hartzen ditu: Beizama, Beasain, Azpeitia, Albiztur, Errezil, Bidania-Goiatz, Itsasondo, Legorreta, Ezkio-Itsaso, Ordizia eta Arama. Aramak Murumendin duen lurra, hala ere, mendi magalaren zatitxo bat besterik ez da, Oria ibaiaren ezkerraldeko ertzean.  (Murumendi)
# Illaun, 826 m  (Urraki)
# Urraki, 825 m  (Urraki)

# **Murumendi**, 868 m  (Murumendi)
# Illaun, 826 m  (Urraki)
# Urraki, 825 m  (Urraki)
# Beleku, 805 m  (Urraki)
# Arrapaitz, 815 m  (Murumendi)
# Murutxiki, 805 m  (Murumendi)
# Urrezparatz edo Eizeta, 792 m  (Murumendi)
# Txoritegi, 790 m  (Murumendi)
# Atxipimendi, 778 m  (Murumendi)
# Mallutz, 769 m  (Murumendi)
# Portamosegi, 759 m  (Murumendi)
# Mallutz, 752 m  (Murumendi)
# Aiztar, 749 m  (Murumendi)
# Iruntxur, 743 m  (Murumendi)
# Zormendi, 742 m  (Murumendi)
# Aldaba, 740 m  (Murumendi)
# Mendiburu edo Leizia, 731 m  (Murumendi)
# Garrintza, 730 m  (Urraki)
# Maramendi, 721 m  (Murumendi)
# Ermosoroeta, 711 m  (Murumendi)
# Usurbe, 703 m  (Murumendi)
# Arritarte edo Litsosota, 696 m  (Murumendi)
# Txarabeltz edo Atxabal, 692 m  (Murumendi)
# Pagobakar, 673 m  (Murumendi)
# Zaratemendi, 663 m  (Murumendi)
# Menditxiki, 661 m  (Urraki)
# Antxintxurdi, 658 m  (Murumendi)
# Armoi, 652 m  (Urraki)
# Biruin, 648 m  (Murumendi)
# Olanegi, 641 m  (Urraki)
# Asti, 604 m  (Murumendi)
# Tontordo, 593 m  (Urraki)
# Mareagako Gana, 590 m  (Murumendi)
# Erlogona, 584 m  (Urraki)
# Itzaleta, 519 m  (Murumendi)
# Bizkarretako Gaina, 502 m  (Murumendi)
# Moteko Punta, 486 m  (Murumendi)
# Potzueta, 438 m  (Urraki)
# Azkoiako Gane, 428 m  (Murumendi)
# Potzueta Mendia, 428 m  (Urraki)
# Erreztiko Gane, 337 m  (Murumendi)
# Sagasti Ganeta, 271 m  (Murumendi)
̟

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
* Gipuzkoako mendien zerrenda

## Kanpo estekak
Pragako Erloju Astronomikoa

**Pragako Erloju Astronomikoa** () Txekiar Errepublikako Praga hiriburuan dagoen Erdi Aroko erloju astronomiko bat da. Hain zuzen ere, Hiri Zaharrean kokatzen den Udaletxe Zaharraren hegoaldeko horman kokatzen da, horma hau Hiri Zaharreko Enparantzara begira dago eta hiriko turismo gune nagusienetako bat da.

Erlojuaren zati nagusienak hauek dira: adierazle astronomikoa, honek eguzkia eta ilargia xehetasun astronomikoz beteriko zeru batean irudikatzen ditu; "Apostoluen Ibilbidea", orduro erlojuaren barnetik hamabi apostoluak eta beste hainbaten irudiak atera ohi dira; eta azkenik hilabeteak ordezkatzen dituzten dominez beteriko egutegi adierazlea.

## Iruditegia 

Irudi:Prague Clock Tower.jpg|Udaletxe Zaharreko kanpandorrea eta erloju astronomikoa
Irudi:Orloj-AstronomicalDial.jpg|Adierazle astronomikoa
Irudi:Prag - Rathausuhr Monatsarbeiten.jpg|Egutegi adierazlea
Irudi:PragueOrlojAniFigRight.jpg|Heriotza eta Turkiarra

## Ikus gainera 
* Zytglogge
* Erloju astronomiko

## Kanpo estekak 
* Pragako Erloju Astronomikoari buruzko bideoa
Pragako Museo Nazionala

**Pragako Museo Nazionala** () Txekiar Errepublikako Praga hiriburuko museo garrantzotsuenetako bat da. Neoberpizkundeko eraikin batean, San Wentzeslao enparantzaren gain dagoen muino batean kokatzen da. Bere barnealdean dagoen erdiguneko aldagela txekiar handien panteoitzat erabili ohi da.

## Iruditegia 

Irudi:Prague - National Museum 3.jpg|Aurrealdea
Irudi:Panorama národní muzeum.jpg|Barnealdeko eskailera nagusiak
Irudi:Innenansicht_národní_muzeum_(Kuppel).jpg|Aretoa
Irudi:Narodni muzeum.jpg|Gauez

## Kanpo estekak 
* Pragako Museo Nazionalaren webgune ofiziala
Chihuahua (Mexiko)

**Chihuahua** Mexiko iparraldeko hiria da, Chihuahua estatuko hiriburua. Estatuko bigarren hiririk jendetsuena da, Ciudad Juárezen ondotik. 2010ean 809.232 biztanle zituen.

## Geografia 
### Klima 
Hiriak estepako klima beroa dauka, *BSh* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Musturzabalsuchus

***Musturzabalsuchus*** Crocodylia narrasti-ordenaren genero galdua da, Alligatoroidea superfamiliaren kiderik zaharrenetariko bat dena.

## Izenaren etimologia 
Izenak «krokodilo muturzabal» esan nahi du, bizkaierazko *musturzabal* eta grezierazko *suchus* (euskaraz «krokodilo») hitzak lotuta eratu baitzen.

## Aurkikuntza 
*Musturzabalsuchus buffetauti* espezie tipo eta bakarrari Eric Buffetaut frantziar paleoherpetologoak izena ipini zion. Lehendabiziko aztarnak 1997an Trebiñun dagoen Lañu herrian aurkitu zituzten. Kretazeo Berantiarrekoa dela seguru badakiten ere, *Musturzabalsuchus* topatu zuten geruzaren data zehatza ezezaguna da. Itxura denez, campaniar berantiarrekoa edo maastrichtiar goiztiarrekoa izan daiteke. Arrotza bada ere, generoak Kretazeo Berantiarreko beste krokodiloek baino aztarna gehiago ditu Europan. Zoritxarrez *Musturzabalsuchus*en eskeletoaren aurkitutako aztarna bakarrak masailezurra eta baraila dira. Segoviako Armuña udalerrian aurkitutako aipatutako hezur hauen zati batzuk, hasieran adituek trematochampsidaerenak zirela uste bazuten ere, *Musturzabalsuchus*enak badira. Lañun aurkitutako holotipo eta paratipo bezala, elkarrekin UPUAM-502 izenaz ezaguturiko fosil hauek campaniar-maastrichtiar arokoak dira. Hala eta guztiz ere, geroko ikerketa batek *Musturzabalsuchus* generoko espezimenak identifikatzeko erabilitako ezaugarriak zalantzan ipini zituen.

## Filogenetika 
[thumb|225px|[1869an Frantziako Fuveauko lignitoetan topaturiko *"Crocodilus" (Massaliasuchus) affuvelensis* espezimenaren marrazkia. Goialdean dagoen baraila egun *musturzabalsuchus*arena dela diote.]]
*Musturzabalsuchus*ek zituen zenbait sinapomorfiak direla eta adituek Alligatoroidea izeneko superfamilian kokatu dute, adibidez hezur artikularraren goiko hutsunearen desplazamendu laterala. Gainera, handituriko laugarren baraila-hotzak mokoa oklitu zuen. Hortz hori, bera bezala Alligatoroidea goiztiarra zen *"Diplocynodon" hantoniensis*ek zuen moduan, azken aurremaxilar hotzaren ondoren kokatuta zegoen. Hori zela eta, 1869an Philippe Matheronek Fuveaun aurkitutako espezimena, urteetan zehar *Crocodilus affuvelensis*entzat jota, 1997an berriro sailkatu eta *Musturzabalsuchus* zela adostu zuten. Era berean 1869an egindako ikerketa berregin, sintotipo desegin eta handik aurrera *C. affuvelensis* *Musturzabalsuchus* bilakatu zen, nahiz eta generoaren garezurreko aztarnen eza zalantzak ipini sailkapen berrian.

## Paleobiogeografia 
Bai *Musturzabalsuchus*, baita Lañun topaturiko *Acynodon* krokodilo garaikidea ere, paleolaurasiar Alligatoroideen kidetzat jo dituzte adituek, azkena Ipar Amerikatik at Kretazeo Berantiarreko tribodonte Alligatoroideetan sorburua duen taxon bakarra izanik. *Musturzabalsuchus* endemikoa izan zen Europan eta litekeena da bakarrik Iberiar-Armorikar uharteetakoa izatea, Iparraldeko eta Ekialdeko Europan alligatoroidea superfamiliaren genero honetako espezimenik aurkitu ez dutelako.

## Erreferentziak
Phu Bai aireportua

**Phu Bai aireportua** (vietnameraz *Sân bay Quốc tế Phú Bài*) Vietnamgo nazioarteko aireportu bat da, Huếko erdigunetik 16 kilometrora kokatua. 1968an ireki zen.

## Hegaldiak 
## Ikus, gainera 
* Vietnamgo aireportuen zerrenda

## Kanpo estekak
Ca Mau aireportua

**Ca Mau aireportua** (vietnameraz *Sân bay Cà Mau*) Vietnamko aireportu txiki bat handiena da, Ca Mauko erdigunetik 2 kilometrora kokatua. 1968an ireki zuten.

## Hegaldiak 
## Ikus, gainera 
* Vietnamgo aireportuen zerrenda

## Kanpo estekak
Carlos Ferrater

**Carlos Ferrater i Lambarri** (Bartzelona, Katalunia, 1944ko azaroaren 22a - ) arkitekto bartzelonarra da. 1971tik berak sortutako estudioan egiten du lan. 2006an "Office of Architecture in Barcelona S.L. (OAB)" delako elkartea sortu zuen, Xavier Martí, Lucía Ferrater eta Borja Ferrater arkitektoekin batera.

## Lanak 
* Bartzelonako Hiri Olinpikoko eraikinak
* Juan Carlos I hotela
* Kataluniako biltzar jauregia
* Bartzelonako lorategi botanikoa
* Castellóko biltzar jauregia
* Zaragozako geltoki intermodala (Carlos Ferrater eta José María Valero)

## Kanpo estekak 
*  Berak sortutako estudioaren webgunea.
*  Carles Ferraterren biografia laburra.
San Wentzeslao enparantza

**San Wentzeslao enparantza** () Txekiar Errepublikako Praga hiriburuko bulebarra da. Hiri Berrian kokatzen da eta auzo honetako kultura eta turismo gune garrantzitsua da. Luzeraz 628 metro ditu, zabaleraz berriz 60 metro, eta Můstek kokalekutik hasi (hemen antzina Hiri Zaharra eta Hiri Berria banatzen zituen lubakia gurutzatzen zuen gaur egun desagertutako zubia zegoen) eta maldan gora Pragako Museo Nazionalean amaitzen da. Enparantza hau usadioz manifestapen eta erakustaldi herrikoien kokalekua ere bada.

Izena San Wentzeslao, Bohemiako santu zaindariaren omenez du. Museoaren aurrealdean, bera irudikatzen duen zaldizko irudi bat ere bada. Enparantza honetan 1968an Pragako Udaberriko gertaera garrantzitsu asko jazo ziren.

## Garraioa 
San Wentzeslao enparantzara bertaratzeko Pragako metroa edota Pragako tranbia har litezke.

Geltokiak: (Metroa) Mustek (A eta B lineak) edo Muzeum (A eta C)

Geltokiak: (Tranbia) Václavské Námêstí (9, 14 eta 91 lineak)

## Iruditegia 

Irudi:Prag Wenzelsplatz Wenzelsdenkmal Nationalmuseum bei Nacht.jpg|San Wentzeslaoren irudia eta Pragako Museo Nazionala gauez
Irudi:Palach-Zajic-memorial.jpg|Jan Palach eta Jan Zajícen oroitarriak enparantzaren goialdean
Irudi:Grand Hotel Europa and Meran Hotel, Prague-6395.jpg|Europa hotela
Irudi:Koruna palace Prague crown.jpg|Palác Koruna

## Ikus gainera 
* San Wentzeslao

## Kanpo estekak
Hiri Zaharreko Enparantza (Praga)

**Hiri Zaharreko Enparantza** () Txekiar Errepublikako Praga hiriburuan dagoen Hiri Zaharrean kokatzen den enparantza da. Bertan Pragako udaletxe zaharra eta hiri honetan hain ospetsua den Pragako Erloju Astronomikoa kokatzen dira.

San Wentzeslao enparantza eta Karlos zubiaren artean kokatzen da, udaldian Hiri Zaharreko Enparantza jendez lepo egon ohi da. Kale eta karrika ugariz inguraturik dago.

thumb|600px|erdian|Enparantzaren ikuspegi orokorra.

## Iruditegia 

Irudi:Church of Our Lady in front of Týn 3.jpg|Tyn eliza
Irudi:Prag Altstaedter Ring rathaus.jpg|Udaletxe zaharraren kanpandorrea
Irudi:Staroměstská radnice Vánoce 08.jpg|Gauez
Irudi:Прага. Памятник Яну Гусу+.jpg|Joan Husen monumentua

## Kanpo estekak 
* Hiri Zaharreko enparantzaren 360ºko ikuspegi panoramikoa eguberrietan zehar
Puente de la Ribera

**Puente de la Ribera** Nafarroako Tutera herriaren hegoaldean dagoen merkataritza-gunea da.

## Ezaugarriak 
Eroskik kudeatzen du eta 1991eko urrian zabaldu zen, hipermerkatua eta honen inguruan kokatutako denda gutxi batzurekin. 2001eko abenduan merkataritza gunea handitu eta denda gehiagorentzako tokia egokitu zen.

Eraikina A-68 autobidearen eta Iruñea eta Zaragoza arteko errepidearen ondoan dago. Hipermerkatua eta dendek 18.000 metro koadroko azalera hartzen dute. Horrez gain, 1.100 autorentzako aparkalekua eta eraikinaren inguruan 8.000 metro koadroko gune berdeak daude.

## Kanpo estekak 
*  Puente de la Ribera merkataritza gunearen webgunea.
Etxe dantzaria

**Etxe dantzaria** (; ) Txekiar Errepublikako Praga hiriaren erdigunean dagoen eraikin dekonstruktibista ospetsua da. Frank Gehry eta Vlado Milunicgaur arkitektoek diseinatu zuten. Dantzari bikote batekin duen antzekotasuna dela eta, *Ginger and Fred* ezizenaz ere ezaguna da. Hartzen duen beste ezizen herrikoiagoa *Drunk House* ("Etxe mozkorra") da. Nahiz eta itxura dekonstruktibista izan, Moldava ibaiaren ibarra osatzen duten beste gainontzeko eraikinekin bat ederki bat egiten du.

## Iruditegia 

Irudi:Praha Tancici dum.jpg|Aireko ikuspegia
Irudi:Tancici dům.jpg|Irudia
Irudi:PG07ME957 edit.jpg|Xehetasuna
Irudi:Bus Škoda 706 RTO CAR and Dancing House-Prague.jpg|Etxe dantzaria

## Kanpo estekak 
* Etxe dantzariaren 360ºko ikuspegi panoramikoa 
* Frank Gehryren Etxe dantzaria 
* Vlado Milunicen artikulua Praga irratian 
* Etxe dantzariko jatetxearen webgunea
César Pelli

**César Pelli** (San Miguel de Tucumán, Argentina, 1926ko urriaren 12a - New Haven, Connecticut, 2019ko uztailaren 19a) Argentinako Tucumán probintzian jaiotako arkitektoa izan zen. Tucumángo Unibertsitate Nazionalean burutu zituen arkitektura ikasketak. 1952an, Ameriketako Estatu Batuetara joan zen eta urte batzuk beranduago bertako nazionalitatea hartu zuen (1964an). Connecticut estatuko New Haven hirian bizi zen.

## Biografia laburra 
Eero Saarinen arkitekto taldeko partaideetako bat izan zen. Ondoren 1977an bere bulego propioa sortu zuen *César Pelli and Associates*'. 1977tik 1984ra Yale Unibertsitateko arkitektura fakultateko dekanoa izan zen. 2005ean estudioari izena aldatu eta ordutik *Pelli Clarke Pelli Architects* izena dauka.

Diana Balmori inguru diseinatzailearekin ezkonduta zegoen eta bi seme-alaba izan zituzten, Denis eta Rafael, azken hau arkitektoa bere aita bezala.

## Lanak 
* 1966: Worldway Postal Center, Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak
* 1972: AEBetako enbaxada, Tokio, Japonia
* 1981-1987: World Financial Center, New York, Ameriketako Estatu Batuak
* 1987-1991: One Canada Square, Londres, Erresuma Batua
* 1990: Nippon Telegraph and Telephone enpresaren egoitza, Tokio, Japonia
* 1996: Edificio República, Buenos Aires, Argentina
* 1996: Residencial del Bosque, Mexiko Hiria, Mexiko
* 1996: Owens Corning, Toledo, Ameriketako Estatu Batuak
* 1998: Petronas dorre bikiak, Kuala Lumpur, Malasia
* 1999: Zurich tower, Haga, Herbehereak
* 2003: Two International Finance Centre, Hong Kong, Txina
* 2005: Cira Centre, Philadelphia, Ameriketako Estatu Batuak
* 2008: St. Regis Residences & Hotel, Mexiko Hiria, Mexiko
* 2010: Torre Mesoamericana, Tuxtla Gutiérrez, Mexiko
* 2011: Iberdrola dorrea, Bilbo, Euskal Herria
* 2012: Costanera Center, Santiago, Txile
* 2013: Mirador del Valle, Salta, Argentina

## Argazkiak 

Fitxategi:Zurichtoren Den Haag.JPG|*Zurich Tower* Haga, Herbehereak.
Fitxategi:BOK Center faccade.JPG|*BOK Center* Tulsa, AEB.
Fitxategi:Kurayoshi Park Square01n4592.jpg|*Kurayoshi Park Square* Kurayoshi, Japonia.
Fitxategi:Wells Fargo Center from Foshay.jpg|*Wells Fargo Center* Minneapolis, AEB.
Fitxategi:Torres Petronas Mayo 2004.jpg|*Petronas Towers* Kuala Lumpur, Malasia.
Fitxategi:Cira Centre, Philadelphia-east-2.JPG|*Cira Centre* Philadelphia, AEB.
Fitxategi:Canary Wharf 1 Canada Square.png|One Canada Square Londres, Erresuma Batua.
Fitxategi:Bank of America Corporate Center.jpg|*Bank of America Corporate Center* Charlotte, AEB.
Fitxategi:Bilbao_-_Torre_Iberdrola_07.JPG|*Iberdrola dorrea*, Bilbo, Euskal Herria.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Pelli Clarke Pelli arkitekto taldearen webgunea.
Guanajuato (Mexiko)

**Guanajuato** Mexiko erdialdeko hiria da, Guanajuato estatuaren hiriburua eta Guanajuato udalerriaren herriburua. 2010ean hiriak 72.237 biztanle zituen, eta udalerriak 171.709.

Mexikoko zilar meatzalde aberatsenetako batean dago. Hiriak arkitektura kolonialeko eraikin bikainak ditu. UNESCOk hirigune historikoa eta meatzeak Gizateriaren ondare izendatu zituen 1988an, *Guanajuato hiri historikoa eta inguruko meatzeak* izenarekin. Gaur egun, unibertsitateagatik eta bizitza kultural biziagatik ere ezaguna da. Azken horren adibide nagusia da Cervantesen Nazioarteko Jaialdia, Mexiko eta Latinoamerikako bilkura artistiko nagusietakoa.

## Geografia 
### Kokapena 
Guanajuato Mexikoaren erdialdean dago, Mexiko Hiritik 370 kilometro iparraldera.

### Klima 

## Historia 
Hiriaren historia Kolon aurrekoa da. Hastapenetan txitximekarrek *Mo-o-ti* deitzen zioten, "metalen lekua" esan nahi duena. Beranduago aztekek *Paxtitlan* izena eman zioten, "lastoaren lekua" esan nahi duena.. Arazo hori konpontzeko, eta berriro ere meatzaritza ezagutza baliatuz, lurrazpiko errepide eta kale sistema oso bat eraiki zuten, eta ondorioz, gaur egungo kale gehienak lurrazpian daude garai bateko kanalizazioak baliatuz ere.

## Kultura 
* Cervantesen Nazioarteko Jaialdia
* Guanajuatoko Momiak.

## Hiritar ezagunak 
* Jorge Negrete (1911-1953), abeslaria eta aktorea.
* Diego Rivera (1886-1957), margolaria.

## Iruditegia 

Guanajuato 2018 01.jpg
Guanajuato 2018 02.jpg
Guanajuato 2018 03.jpg
Guanajuato 2018 04.jpg
Guanajuato 2018 06.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Enciclopedia de los Municipios de México: Guanajuato
Fosforoaren ziklo

**Fosforoaren zikloa** elementu honek naturan jasaten duen eraldaketen multzoa da. Ziklo honetan fosforoa litosferan, hidrosferan eta izaki bizidunengan egon daiteke, egoera hauetan:

* PO43- (litosferan)

* PO43- (hidrosferan)

* H3PO4 (bizidunengan)

Nitrogeno eta karbonoaren zikloen aldean, fosforoa egoera berdinean dago beti, fosfato moduan (PO43-), ez baita oxidatzen edo erreduzitzen. Bestalde, ez dago molekula fosforodunik atmosferan.

Bizidunentzat funtsezko elementua da fosforoa, azido nukleikoek, zenbait lipidok eta ATPk, besteak beste, osagai dutelako.

Fosforo gehiena litosferan dago, mineraletan eta harkaitzetan. Ongarriek, guanoak eta bizidunen eskeletoek ere fosforoz hornitzen dute lurzorua, fosfato moduan. Landareek fosfato horiek hartzen dituzte, beti ere disolbagarriak direnean (fosfato ez-disolbagarriak ez baitira asimilagarriak). Landareak jaterakoan berenganatzen dute fosforoa animaliek. Hauek hiltzen direnean, azkenik, haien molekula organikoen fosforoa lurzorura itzultzen da, mikrobio deskonposatzaileen bitartez, zikloa itxiz.

Bestalde, euriak eta ibaiek litosferako fosforoa itsasoraino garraiatzen dute. Bertan, fosforoaren zati bat landareek eta algek hartzen dute, eta gehiena prezipitatu egiten da. Arrainek eta itsas-hegaztiek ere itsasoko fosforoa eskuratzen dute. Animaliak hiltzerakoan haien fosforo organikoa duten hondakinak itsas hondoan pilatzen dira.

Fosforoa hazkuntzaren faktore mugatzailea da, bizidunentzat ez baita karbonoa edo nitrogenoa bezain eskuragarria. Fosfato ugari duten inguruneetan landare hazkuntza oparo dago: ohikoa da, esaterako, garbigarriz kutsatuta dauden ibaietan edo lakuetan algen hazkuntza nabaria gertatzea (garbigarriek fosfato anitz dituztelako).

## Kanpo estekak
Qian Weichang

**Qian Weichang** edo **Chien Wei-zang** (; Wuxi konderria, Jiangsu, Txina, 1912ko urriaren 9a - Shanghai, Txina, 2010eko uztailaren 30a), zientzialari txinatarra izan zen, fisikan eta matematiketan aritu zena.

## Biografia laburra 
1935ean Tsinghua Unibertsitatean ikasketak burutu zituen. Urte askotan irakasle lanetan aritu zen, besteak beste, Tsinghua, Peking eta Yanjing Unibertsitateetan.

1970eko hamarkadan, Shanghaiko Unibertsitateko presidentea izan zen.

1980ko hamarkadan Encyclopædia Britannicaren txinerara itzultzen aritu zen Zhou Youguang eta Liu Zunqirekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Qian Weichang-en biografia laburra.]
Diana Balmori

thumb|Euskadi plaza, Bilbon.
**Diana Balmori Ling** (Gijón, 1932ko ekainaren 4a - New York, 2016ko azaroaren 14a) Asturiasen jaiotako hiri diseinatzaile argentinarra izan zen. César Pellirekin ezkonduta zegoen eta lan askotan aritu izan ziren biak elkarlanean.

Bere senarraren estudioan (*Cesar Pelli & Associates*) ibili ondoren 1990eko hamarkadan bere estudio propioa sortu zuen, *Balmori Associates*.

## Euskadi Plaza 
Diana Balmorik Bilboko Abandoibarra gune berriko Euskadi plazaren diseinuan parte hartu zuen.

## Liburuak 
* *Drawing and Reinventing Landscape*
* *A Landscape Manifesto*
* *Tra Fiume e Cittá Paesaggi, Progetti e Principi*
* *Balmori*
* *The Land and Natural Development (LAND) Code, Guidelines for Sustainable Land Development*
* *Mapping in The Age of Digital Media: The Yale Symposium*
* *Saarinen House and Garden: A Total Work of Art*
* *Transitory Gardens, Uprooted Lives*
* *Redesigning the American Lawn*
* *Beatrix Farrand, American Landscapes: Garden and Campuses Designs*

## Kanpo loturak 
*  Balmori Associates estudioaren webgunea.
Meknes

**Meknes** (arabieraz, *مكناس Maknas*) Marokoko herria da, Rabat hiritik 130 kilometrora dagoena.

2010eko erroldaren arabera 985.000 biztanle zituen.

## Auzoak 
## Klima 

## Ondarea 
Hiriaren alde zaharra gizateriaren ondare izendatu zuen UNESCOk 1996an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko argazki galeria.
Huánuco

**Huánuco** Peruko Huánuco probintzian dagoen hiria da. 2007ko erroldaren arabera hiriak 74.776 biztanle zituen.

thumb|250px|Hiriaren erdigunean dagoen plaza baten ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko albisteak.
Jose Angel Arregi

**Jose Angel Arregi Eraña** (Bilbo, 1957) euskal herritar apaiza eta irakaslea da. Ikasleei egindako sexu abusuengatik da ezaguna. Krimen horiek oihartzun handia izan dute Euskal Herrian eta Espainian, eta nazioarteko hedabideetan ere eman dute horren berri.

## Biografia laburra 
Euskal Herriko eta Espainiako San Viator ordenako ikastetxeetan eman zituen eskolak, zehazki Arrasaten, Basaurin, Gasteizen, Madrilen, Huescan eta Valladoliden.

Ondoren, San Viator apaiz kongregazioak Txilera bidali zuen; 2010eko martxoaren 17an Txilen atxilotu zuten, bi urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Ikerketaren bidez jakin zenez, Arregik kamara ezkutu baten bidez grabatzen zituen 12&nbsp;-&nbsp;14 urte bitarteko mutikoak, biluzik, bai eta haiei egindako sexu erasoak ere. Horrez gainera, 3&nbsp;-&nbsp;4 urteko haurtxoen irudi pedofiloak ere bazituen, baita bularreko haurrenak ere. Guztira, bideo pedofiloen 400 ordu zituen gordeta. Oraingoz, Arregiren kontrako beste salaketarik ez da aurkeztu Espainiako Justizia Administrazioan. Hala ere, Administrazio horrek adierazi du eskaera aurkeztuko duela, Arregi Txilen betetzen ari den kartzela zigorra bukatu bezain laster Espainiara estradita dezaten.

### Arregiren sexu abusuei Eliza Katolikoak emandako erantzuna 
Krimen horien karietara, Eliza Katolikoak ez du ia erantzunik eman. San Viator kongregazioko Arabako nagusiak, Pedro María Lahorak, adierazi zuen «kasu bakarra eta salbuespenezkoa» dela eta krimen horien berririk ez zutela izan Txileko poliziak Arregi atxilotu zuen arte. Hala ere, poliziak Arregi atxilotu zuenean, San Viator komunitateko gainerako kideak ez ziren aurkitutako material pedofiloarekin harritu, Arregiri babesa eman zioten uneoro, eta poliziari esan zioten Arregi hain zuzen ere tratamendua jasotzen ari zela arazo horrengatik. Euskal Herrian, Donostiako apezpiku Jose Ignacio Munilla izan zen hitz egin zuen eliza horretako goi kargu bakarra, eta gaitzespen gogorra egin zuen: «Haur eta nerabe batzuen xalotasuna biktimatzat duten krimen larri horien aurrean, gure gaitzespenik tinkoena adierazten dugu», eta eskatu zuen Arregiren krimenak «apaiz eta elizgizon guztien kontra» ez erabiltzeko. Izan ere, Eliza Katolikoko sektore progresistek eta elizatik kanpoko beste askok kritika zorrotzak egin zituzten, Arregiren krimenak beste askorekin lotuta, Eliza Katolikoak ezkutatu egiten dituelako bere eliz jendeak egindako sexu abusu ugariak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Jose Angel Arregiren ikasle ohiek haren abusuak salatu dituzte», *EITB.com*, 2010-03-17.
1209 Pumma

**1209 Pumma** asteroide gerrikoan aurkitutako 1209. asteroidearen izena da. 1927ko apirilaren 22an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1927 HA** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Maria Kaczyńska

**Maria Helena Kaczyńska** (Machowo, Polonia, 1942ko abuztuaren 21a - Smolensk, Errusia, 2010eko apirilaren 10a), ekonomialari poloniarra, Lech Kaczyńskiren emaztea zen eta 2005etik 2010era Poloniako lehen dama.

Alaba bakarra zeukan, Marta Dubieniecka.

## Kanpo estekak 
*  Lehen damaren biografia.
Da Nang aireportua

**Da Nang Aireportua** (Sân bay quốc tế Đà Nẵng), (NAGE: DAD, NAZE: VVDN), Vietnamko Da Nang probintziako Da Nang hirian dago.

## Hegaldiak 
## Ikus, gainera 
* Vietnamgo aireportuen zerrenda

## Kanpo estekak
BMW

**BMW** (alemanezko ***B**ayerische **M**otoren **W**erke* hitzen hizkiak, euskaraz *Bavariar Motor Fabrikak*) automobilgintza sektoreko ekoizle alemaniarra da. Egoitza nagusia Bavaria estatuko Munich hiriburukon BMW dorrean du. Haren eskumendeko enpresen artean, Mini eta Rolls-Royce daude. BMW enpresa nazioartean gama goreneko auto salmentetan nagusi da.

Moto ekoizlea ere bada, motoak BMW eta Husqvarna izenekin saltzen baititu. Husqvarna BMW ekoizlearen filiala da, MV Agustari 2007.eko uztailean erosi zionetik.

## Erreferentziak 
thumb|ezkerrera|200px|BMW F 650 GS Dakar (2004)
## Kanpo estekak 
* BMWren webgunea (eleanitza)
* BMW motoen webgunea (eleanitza)
* BMW taldea  
* BMW - taldearen artxibategia
Ros Muc

**Ros Muc** (ingelesez *Rosmuck*) Irlandako Galwayko konderria dagoen Connemara eskualdeko udalerria da. Gaeltacht ermuaren barnean kokatzen da. 500 biztanle inguru ditu.

Eremu honetan irlandar historiako pertsonaia esanguratsu asko bizi izan dira, esate baterako, Patrick Pearse (Pádraig Mac Piarais) udako irlanderazko ikastaroetan jardun zuen, Pádraic Ó Conaire idazleak ere eskualde honetan bizi zelarik hainbat kontakizun labur ere idatzi zituen, horien artean ''M'asal Beag Dubh* ("Nere Astotxo Beltza") eta *Deoraíocht'' ("Atzerria") eleberria.

## Iruditegia 

Irudi:Patrick Pearse's Cottage, Nr Rosmuck, Connemara - geograph.org.uk - 657299.jpg|Patrick Pearse bizi izan zen baserria.
Irudi:View of the beautiful Connemara landscape - geograph.org.uk - 657320.jpg|Connemarako ikuspegia Ros Muc udalerritik hurbil.

## Ikus gainera 
* Connemara

## Kanpo estekak
Kontrabando

**Kontrabandoa** edo **gaulana** ondasun eta pertsonen legez kanpoko mugimendua eta merkataritza da, gehienetan herrialde batetik bestera. Kontrabandoan aritzen denari **kontrabandista**, **trafikatzaile**, **peon** edo **zamari** deritzo. Kontrabandoaren helburua legez kanpoko produktuak garraiatu eta saltzea, legez kanpoko immigrazioak pertsonak garraiatzea, produktuek edo pertsonek gainditu beharreko kontrola saihestea, edo produktuen salerosketan ordaindu beharreko zergak ekiditea. Kontrabandoz mugitzen diren produktuak merkatu beltzean saltzen dira.

Euskal Herrian kontrabandoa ohiko jarduera izan da, batez ere Frantzia eta Espainiaren arteko mugan eta XIX. mendetik aurrera, batez ere, frankismo garaian, 1945-1961 urte bitartean. Adibidez, Saran kontrabandisten lasterketa ospatzen da urtero, bertan kontrabandoa jarduera ekonomiko garrantzitsu bat zeneko garaiak oroitzeko. Pio Baroja eta Pierre Loti idazleen lanetan ere, kontrabandoa maiz agertzen da, euskaldunen ohiturak irudikatzerakoan .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Kontrabandoa Urruña eta Bera herrien artean. https://zuzeu.eus/euskal-herria/kontrabandoa-urruna-eta-bera-herrien-artean/
Josefov

**Josefov** (alemanez *Josephstadt*, ezagunagoa *Judu auzoa* izenaz) Txekiar Errepublikako Praga hiriburuko auzo txiki bat da, historikoki juduen auzoa izan zena. Pragako Hiri Zaharrarekin aurrez-aurre kokatzen da, Moldava ibaiaren ibarrean.

## Mitologia 
Judu mitologia eta Praga hiriko kondairen arabera, auzo honetan Pragako errabino nagusia zen Judah Loew ben Bezalel-ek golem izakia sortu omen zuen. Loew ben Bezalel Pragako antzinako hilerri juduan dago hobiratuta.

## Ondasun nabarmenak 
* Sinagoga Zahar-Berria
* Pragako Judu Museoa
* Pragako antzinako hilerri judua

## Kanpo estekak
Porsche

**Porsche SE** edo **Porsche Automobil Holding SE**, baita **Porsche AG** edo **Porsche** bezala ere ezaguna, kirol autoak ekoizten dituen alemaniar enpresa da, bere egoitza nagusia Stuttgart hirian du eta 2009. urtetik aurrera Volkswagen Taldearen barnean kokatzen da. 1931n Ferdinand Porsche eta bere seme Ferry Porschek Stuttgart hirian sortu zuten.

## Kanpo estekak 
* Porsche enpresaren webgune ofiziala
Seán Keane (abeslaria)

**Seán Keane** (Caherlistrane, Galwayko konderria, Irlanda, 1961eko abuztuaren 24a) irlandar musikari eta abeslaria da, bere ezaugarri nagusia bere sean-nós erako ahotsa da. De Dannan zeltiar musika taldeko Dolores Keane abeslari ospetsuaren neba da.

Euskal Herrian zuzeneko musika emanaldiak sarritan eskaini izan ohi izan ditu.

## Diskografia 
* *All Heart No Roses* - 1994
* *Turn A Phrase* - 1996
* *No Stranger* - 1998
* *The Man That I Am* - 2000
* *Seansongs* - 2002
* *Portrait - The Best Of Sean Keane* - 2003
* *You Got Gold* - 2006
* *An Irish Scattering* - 2008

## Kanpo estekak 
* Seán Keane abeslariaren webgune ofiziala 
* Biografia
Hypnogaja

**Hypnogaja** (*hip-nō-gä-zhä* ahoskatua) Los Angelesen 2000. urtean sortutako rock musika taldea da. Jason "ShyBoy" Arnold abeslariak, Mark Nubar Donikian teklatu-joleak, Adrian Barnardo bateria-joleak, Bryan Farrar baxu-joleak eta Abe Parker gitarra-jotzaileak osatzen dute taldea.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* 1999: *Revolution*
* 2002: *Post-Hypnotic Stress Disorder*
* 2003: *Kill Switch*
* 2005: *Below Sunset*
* 2009: *Truth Decay*

### Bildumak eta besteak 
* 2003: *Bridge To Nowhere* (bakarrik Alemanian merkaturatua)
* 2004: *White Label, Vol. 1*
* 2006: *Acoustic Sunset: Live At The Longhouse*
* 2007: ''Audio From Last Night's Dream*
* 2007: *Mixtape*

### EPak eta Singleak 
* 2008: *The March*
* 2009: *I Can See Into Forever* (Sammy Allen featuring Hypnogaja)
* 2009: *Apocalyptic Love Song*
* 2009: *Worship Me (I'm On TV)*
* 2010: *Welcome To The Future / On The Radio* [Digital 45]

### Bideoak 
* *Nothing Box*
* *Home*
* *They Don't Care*
* *Misery*
* *Quiet*
* *Silver Star*
* *The Spaceman (Live Acoustic Version)*
* *The March*
* *Apocalyptic Love Song (Live Acoustic Version)*
* *Things Will Never Be The Same''

## Taldekideak 
### Egungoak 
* Jason "ShyBoy" Arnold – abeslaria
* Adrian Barnardo - bateria
* Mark Nubar Donikian – teklatuak
* Bryan Farrar - baxua
* Abe Parker - gitarra

### Utzitakoak 
* Sandy Brown – atzeko ahotsak
* Sean "Dr." Brooks – teklatuak
* Leif Bunting – baxua
* Jean-Yves "Jeeve" Ducornet - gitarra
* Tim Groeschel – bateria, gitarra

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Hypnogajaren Myspace gunea
* Hypnogajaren YouTube kanala
Sinagoga Zahar-Berria

**Sinagoga Zahar-Berria** (; ; ) Txekiar Errepublikako Praga hiriburuan dagoen Josefov edo Judu auzoan kokatzen den sinagoga bat da.

Europako sinagoga zaharrenetakoa da. 1270 urte aldera sortua izan zen eta hiri honetako gotiko erako lehenbiziko eraikinetakoa da. Sute ugari, XIX. mendeko ghetto juduaren eraustea eta hainbat ezbeharrei aurre egin eta biziraun die.

Honetaz gain, Europa osoan mota honetako sinagoga bakarra dago: Polonian dagoen Krakoviako Sinagoga Zaharra.

## Iruditegia 

Irudi:AltneuschulPrague.agr.jpg|Ekialdetik ikusita
Irudi:Old new synagogue in Prague - inside.jpg|Barnealdea
Irudi:Staronova-plan.jpg|Oinaren planoa
Irudi:Altneusynagoge - Hebräische Inschrift.jpg|Idazkiaren xehetasuna
File:Staronová synagoga.JPG|Sinagoga Zahar-Berria margolari Jiří Meitner-ek.

## Ikus gainera 
* Golem

## Kanpo estekak 
* Pragako Sinagoga Zahar-Berriari buruzko webgunea
Pariser Platz

**Pariser Platz** (euskaraz *Paristar plaza* edo *Paristar enparantza*) Alemaniako Berlin hiriburuko Mitte barrutian dauden Brandeburgoko Atea eta Unter den Linden etorbidearen artean kokatzen da, hiri honetako erdiguneko Mitte barrutian hain zuzen ere.

Enparantza honek itxura laukizuzena eta 1,5 hektareako azalera du. Brandeburgoko Atearen sortaldeko aldean kokatzen da (sartaldeko aldean Martxoaren 18a enparantza kokatzen delarik), mendebaldetik Ekainaren 17a enparantzarekin eta ekialdetik Unter den Linden etorbidearekin loturik dago; 2002ko Brandeburgoko Atearen eraberritze lanen amaiera ondoren, kalea ibilgailuei itxia dago, honela bi kalen arteko komunikabidea itxirik gelditu zelarik.

1945etik hasi eta 1990eko , enparantza hau AEDko debekatutako eremuan kokatzen zen, berarengandik metro gutxi batzuk mendebaldera Mendebaldeko Berlin eta Ekialdeko Berlinen arteko muga zegoelarik, eta 1961etik aurrera, Berlingo harresia.

## Kanpo estekak 
* Pariser Platz enparantzari buruzko webgunea
Wellington monumentua (Dublin)

**Wellington monumentua** (ingelesez *Wellington Monument* edo *Wellington Testimonial*) Irlandako Errepublikako Dublin hirian dagoen Phoenix parkean kokatzen den obeliskoa edo oroitarria da. Aipatutako parke horren hego-ekialdeko muturrean dago, hortaz bertatik Kilmainham barrutia eta Liffey ibaia ikus daitezke.

## Ezaugarriak 
Monumentu honen egiturak 62 metroko garaiera du, horrenbestez, Europa osoko obeliskorik garaiena da, aldiz, munduko bigarren obeliskorik garaiena da, Ameriketako Estatu Batuetako Washington hiriburuan dagoen Washington monumentuaren atzetik.

## Historia 
Monumentu hau Arthur Wellesley, Wellingtongo dukearen garaipenak omentzeko eraiki zen, jaiotzez dublindarra baitzen. Sir Robert Smirke arkitektoak diseinatu zuen. Bere lehenbiziko harria 1817an ipini zen. 1820. urtean aurrekontuz motz gelditu zirenez, azkenik 1861eko ekainaren 18an erabat amaitu zen.

## Ikus gainera 
* Phoenix parkea
* Nelson zutabea (Dublin)

## Kanpo estekak
Koloniako katedrala

**Koloniako katedrala** (, ofizialki , ) Alemaniako Kolonia hiriko eliza katolikoa eta Koloniako artxidiozesiko katedrala da. Hiriaren erdialdean dago, Rhin ibaiaren ertzetik 250 metrora. XIII. mendean hasi zen eraikuntza, estilo gotikoan, eta XIX. mendean amaitu, estilo neogotikoan. 157 metroko garaiera dauka, eta munduko eraikinik garaiena izan zen 1884an Washington monumentua amaitu zen arte. UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zuen 1996an.

## Historia 
Lurzoruaren azpian erromatar eta karolingiar aztarnak topatu dira. Egungo katedralaren lehen proiektuak lehenago egin baziren ere, 1248 arte ez ziren hasi eraikuntza lanak eta, hasiera-hasieratik, frantses gotikoa garatzea eta gainditzea izan zuten xede. Gogoangarria da, esate baterako, mendebaldeko fatxadaren proiektua: 1300 inguruan marraztutako lau metro altu baino gehiagoko pergamino bat da, zeinetan mendebaldeko fatxadaren proiektua xehetasun guztiz islatua agertzen den.

Nolanahi ere, katedrala ez zen Erdi Aroan amaitu, baina ez teknikaren edo artearen arloan soluziorik ez zutelako, baizik eta dirurik ez zegoelako. Hori zela-eta, eraikuntza lanak 1510ean eten ziren. 1560an katedralaren kabildoak behin-betiko utzi zion diru laguntzak biltzeari. Ordutik aurrera, eta mendeetan zehar, amaitutako zatia erlijio eginkizunetarako erabili zen. XIX. mendean, Frederiko Gilen IV.a Prusiakoak gogoz bultzatu zituen katedralaren eraikuntza lanak. 1842ko irailaren 4an ezarri zen eraberritze lanen lehen harria, eta 1880ko urriaren 15ean inauguratu zen.

Bigarren Mundu Gerrako bonbardaketetan kalte handiak jasan zituen, gangetan eta ipar-mendebaldeko dorrean batez ere, baina Erdi Aroko artelanak gorde ahal izan ziren. Gerra ostean berreraikitzeari ekin zitzaion, eta lan nagusiak 1956an amaitu ziren. Beti ere, eraikina etengabeko eraberritze lanetan murgildurik dago, airearen kutsadurak eta usoek kalte egiten baitiote harriari. Eraikuntzan hiru harri mota erabili ziren, eta horietako bat da gehien hondatzen dena. Beste harri mota bat, berriz, belztu egiten da.

## Iruditegia 

Irudi:Rheinpanorama 1856 detail Dom.jpg|Katedrala amaitu gabe 1856an
Irudi:Warning_sign_in_cologne.jpg|Suntsitutako tankea katedralaren ondoan 1945ean
Irudi:Cologne_cathedral_aerial_(25326253726).jpg|Airetik ikusia
Irudi:Koelner_Dom_Innenraum.jpg|Barnealdea

### Ondasun nabarmenak 

Irudi:Cologne_Cathedral_Altarpiece_of_Magi_by_Stephan_Lochner.jpg|Hiru erregeen erretaula, 1500 inguru
Irudi:Cologne_Cathedral_Shrine_of_Magi.jpg|Hiru erregeen erlikia ontzia, XIII. mendea
Irudi:Köln Dom Agilolphusaltar.jpg|Agilolphusaltar erretaula, jatorri flandestarrekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Koloniako katedralaren webgunea
Gulpiyuriko hondartza

**Gulpiyuriko hondartza** Asturiasko Naves herrian kokatzen den hondartza guztiz itxia da. Bertako urak itsasokoak dira eta itsasaldien eragina izan arren, ez da itsasertzean kokatzen, lehorrean baizik, itsasoak lur azpitik osaturiko kobazulo bati esker. Paisaia karstiko batean itsaso urek eragindako higaduraz sortutako dolina edo depresioa da, gutxi gorabehera 60 metroko zabalera duena, itsasertzetik 100 bat metrotara. Bertako kuartzozko hondar xehea ere ikusgarria da. Babeserako «natura monumentu» izendapen ofiziala jasoa du.

## Kanpo estekak 
*  Sablera Gulpiyuri
Golem

**Golema** (hebreeraz **גולם**) Judu mitologia eta Txekiar mitologiako izakia da.

## Ezaugarriak 
Izaki hau bizirik gabeko materiaz egina dago. Gaur egungo hebreeraz *Golem* hitzak "ergel" nahiz "inozo" esan nahi du. Dirudienez izen hau *gelem* hitzetik eratorria omen da, honek "lehengai" esan nahi duelarik. Gershom Scholemek bere "Kabala eta sinbolismoa" liburuan dioenez, Golema Pragako ghettoan hogeita hamahiru urtez behin sarrerarik gabeko gela bateko leihoan agertzen den izakia omen da.

Golemaren izateak bere alde onak eta txarrak baditu. Golemak ez dira buruargiak, hots, eginkizun edo betebehar bat agintzen zaienean, izaki hauek jasotako aginduak literalki betetzen dituzte.

Azken aipamen honen inguruan, gertakari hau oso ospetsua da: honen arabera, errabinoaren emazteak "ibaitik ura atera zezan" joateko agindu omen zion, horrela bada, golemak agindua ahal zen modu literalenean bete zuen. Ibaira joan eta ura etengabe ateratzen hasi zen, ondorioz hirian uholdea jazo zen.
## Kondaira 
Izaki honetan oinarritutako kontakizunek beren jatorria erdi aroan dute. Halere, denetan kondairarik ospetsuena honako hau da: XVI. mendean Pragako Judah Loew errabinoak sortu omen zuen, Josefov edo Judu auzoa juduen aurkako erasoetatik babesteko helburuz, baita Sinagoga Zahar-Berriko betebeharretan lagundu zezan ere. Betiere kondairaren arabera, izaki hau Moldava ibai ertzeko lokatzez egin omen zuen. Legezko erritualak burutu ostean, Rabbik Golema garatu eta hebreerazko sorginkeri batzuk aipatzearekin bat biziarazi egin zuen.

Hasiera batean Golemak jendeari eta Rabbia berari euren eguneroko betekizunetan bikain laguntzen zien. Halere, denbora iragan ahala, Golema gero eta handiagoa eta indartsuagoa bilakatzen hasi zen, honekin bat, basatiagoa ere bihurtu zen, eta hiriko jendea jo eta erahil egiten zuen. Hiritarrek Rabbiri Golema suntsitzen bazuen juduen aurkako erasoak bertan behera geldituko zirela hitz eman zioten. Rabbi ados agertu zen. Golema suntsitzeko asmoz, Rabbik izaki honen kopetean idatzirik zegoen "Emet" hitzeko lehenbiziko E hizkia ezabatu zuen, honela hebreerazko "heriotza" hitza sortu zuelarik. Horrela  Golema suntsitu zuen.

Kondairaren arabera, Pragako Golemaren hondakinak Altneuschul-eko ganberan omen daude. Hala, hondakin horiek behar izanez gero, berriz ere berpiztu daitezke.

## Iruditegia 

Irudi:Golem a Rabi Löw – Mikoláš Aleš, 1899 (Věnec pražských pověstí, 1908).jpg|Loew errabinoa eta bere golema

## Kanpo estekak
Oroigarri

[thumb|300px|**Souvenir** denda bateko eskaparatea [Covadongako santutegian.]]

**Oroigarri** edo ***Souvenir*** bat bidaia batean eskuratutako objektu edo irudi bat da, bidaian bizi izandakoa etorkizunean oroitu ahal izateko balio duena. Ohikoa da, aldi berean, oroigarriak erostea familiar eta lagunei itzulitakoan oparitzeko. Masazko turismo tokietan jarduera nabarmena da: alde historiko, monumentu, museo eta antzekoen inguruetan souvenir denda anitz egoten da. Denetarikoak izan daitezke, hala nola kamisetak, katiluak, giltzatakoak, postalak eta tokiko produktu gastronomikoak.

## Ikus, gainera 
* Gogoragarri

## Kanpo loturak
Jak

**Jak** bat (*Bos grunniens*) tamaina handiko betabere iletsua da. Himalaia eta Asiako Erdialdekoko mendietan hedatuta dago. Tibeteko goi-ordokian, Mongoliako Iparraldean zein Errusian kokatzen da. Bada etxekotutako jaken populazio handi bat eta haiekin batera kaltebera egoeran dagoen jak basatien populazio txikiagoa.

Jakak dira altuera handienetan bizi daitezkeen betabereak.

## Etimologia 
Oro har internazionalki erabilitako jak hitza Tibeteraren གཡག་; (g.yag edo gyag ahoskatuta) hitzetik dator. Hala ere tibeteraz jak adiera soilik espeziearen emeak izendatzeko erabiltzen da. Arrak "dri" edo "nak" izendatzen dituzte. Euskaraz jak hitza ar eta emeak biak izendatzeko erabiltzen da.

Espezie basatia **Bos mutus** izendatzen da.

Zenbait adituek berriz esaten dute egokiagoa dela etxeko jaka **Poephagus grunniens** eta basatia **Poephagus mutus** bezala izendatzea.

## Taxonomia 
Jakak Bos generoan kokatzen dira eta taxonomiari dagokionez etxeko behietatik zein behien arbasoak izan ziren uroetatik (*Bos primigenius*) nahiko gertu daude.

## Azpiespezieak 
* Etxeko jaka (*Bos grunniens* Linnaeus, 1766) :

Animali mantsoa da, eta artilea, ile, haragi eta esnea eskaintzen ditu. Lehortutako bere gorotzak gainera erregai bezala erabiltzen dituzte bertakoek egurra eskasa den goi mendiko parajetan.

* Jak basatia, (*Bos mutus* Przewalski, 1883):

Etxekoa baino handiago eta sendoagoa da. Tibeten bakarrik bizi da eta desagertzeko zorian dago.

## Hibridoak 
* Nepalen, Tibet, eta Mongolian, etxeko behiak aspaldidanik gurutzatu izan dira jakekin. Gurutzaketa haren ondorioz dzo' izeneko ar antzuak sortzen dituzte eta umekorrak diren emeak. Eme hibrido hauek dzomo edo **zhom** izenarekin ezagunak dira.
Ohikoak izan dira behi eta jaken arteko nahasketak. Haren ondorioz etxeko eta jak basatien arteko ezberdintasunak are handiagoak dira.
* Jakaloa bisonte eta jakaren arteko nahasketa da, bereziki Kanada aldean daude halako hibridoak.
thumb|px200|Nahastutako jakak

## Bibliografia 
* Jame Thomback, "WILD CATTLE, BISON AND BUFFALOES, THEIR STATUS AND POTENTIAL VALUE", The World Conservation Monitoring Centre, Cambridge, U.K.
* "LITTLE-KNOWN ASIAN ANIMALS WITH A PROMISING ECONOMIC FUTURE", N. Vietmeyer-ek argtaratuta, National Research Council, National Academic Press, Washington, D.C., 1983.
* Bisontes y bufalos. Albunes Noguer. Zoologia. 1973. Bartzelona

## Ikus, gainera 
* Jakalo
* Jak basati
* Dzo
* Behi

## Kanpo estekak 
* Jakak, Dzoak eta etxeko beste zenbait betabereei buruzko web orrialdea
* Bideoa: jakak Mongoliako baso batean

## Erreferentziak
Vespa

**Vespa** scooter motor italiarra da, Piaggio etxeak ekoizten duena.

Italiako Pontedera udalerrian, Pisako probintzian, Piaggio & Co. S.p.A-k 1946an sorturiko modelotik eboluzionatu du Vespak. Gaur egun, scooter sorta zabala fabrikatzen duen katea du Piaggiok, baita beste 6 konpainia gehiago ere.

Vesparen diseinua berezia eta arrakastatsua da. Izan ere, mundu-mailan lehen aldiz hedatutako scooter arrakastatsua izan da. Diseinuaren ezaugarrien artean motorraren beraren soinua dago, baita hankak eta gurpilak estaltzen dituen forma ere.

thumb|Vespa doinu klasikoa

Bigarren Mundu Gerraren ondoren Italiako errepide azpiegitura kaxkarra zela eta, Enrico Piaggiok (Rinaldo Piaggio fundatzailearen semeak), gerra-hegazkinak ekoizteari utzi eta edonorentzako garraiobide ekonomiko eta modernoa sortzeari ekin zion.

## Kontzeptua 
Vespa diseinuaren jatorria Bigarren Mundu Gerra aurretik aurki daiteke, AEBetan, Nebraskan, hain zuzen. Crushman scooter-ak Estatu Batuetako armadarentzat sortu ziren, haren soldaduak Nazien aurka borroka zitezen.

thumb|ezkerrera|PX series-en T5 Millennium modeloa
Piaggioko langile zen Corradino D’Ascaniori eskari zehatza egin zioten; ibilgailu bat diseinatzea, bidaiari bat eramateko gai izango zena, gizon zein emakumeentzat erabilerraza izango zena eta gidariaren arropa zipriztinetatik babestu ahal izango zuena.

D’Ascaniok lortutako modeloak helburuak ase zituen 1946an, ordura arte ikusi gabeko motozikletaz. Vesparen motorra atzeko aldean kokatu zuen, transmisio-katearen beharra ezerezean geratuz. Hankak ezartzeko hutsunea zabala eta egokia zen emakumeek gonak erabiltzea oso ohikoa zen garaian. Aurrealdeko gurpila aldatzea ere ahalbidetzen zuen diseinu horrek.
 
D’Ascanioren lankide zen Innocentirekin, ordea, eztabaida izan zuen diseinuaren inguruan eta Innocentik alde egin zuen gerora Lambretta motako motoak diseinatzeko.

## Diseinu ikonoa 
Vespak izugarrizko arrakasta izan zuen munduan zehar XX. mendeko 50 hamarkadatik aurrera. 40 urtez oinarrizko diseinua mantendu zen eta filma nahiz gazte kulturaren erreferentzia bilakatu zen. Italiar diseinuaren elementu adierazgarrienetakoa da.

Europa eta AEBetan ibilgailu erabilgarri, merke eta erosotzat jotzeaz gain, kultuzko zedarri ere hartu dute askok, batez ere “retro” estiloaren jarraitzaileengandik.

## 1990etik aurrera 
300px|thumb

Japoniako konpetentzia gogorra eta, ingurumen-kezka berriak zirela eta ohiko Vesparen gainbehera jazo zen. Ikerketa eta garapen saioen ondoren, diseinua berriztatu eta modelo eraginkorrak sortu zituen Piaggiok. Gaur egun, scooter merkatuan, beste hainbat modelorekin lehian dago Vespa eta jada ez du aurretik izandako merkatu kuota zabala.

## Kanpo estekak 
* Vespa webgune ofiziala
Frauenkirche (Dresden)

**Frauenkirche** (euskaraz *Gure Amaren Eliza*) Alemaniako Saxonia estatuko Dresden hirian dagoen eliza luteranoa da. Dresdengo Alde Zaharrean kokatzen da. 1726-1743 urteen artean eraikia izan zen, Bigarren Mundu Gerraren amaiera aldera Dresdenen bonbardaketan zehar erabat suntsitu zuten. Ordudanik, eta Ekialdeko Alemaniaren garai osoan hondakin egoera egon zen, modu honetara gerraren suntsipena oroitu asmoz. 1994an berreraiketari ekin zitzaion eta 2005an erabat amaitu zen. Azken berreraiketa hau aurrera ateratzeko helburuz mundu osoko laguntzaileen diru dohaintzak jaso ziren.

2005eko urriaren 30an ospakizun solemne baten bidez Frauenkirche eraikinaren bedeinkapena burutu zen. "Gerra monumentu" izatetik "elkar-adiskidetze ikur" izatera iragan delarik.

## Ikus gainera 
* Munich Frauenkirche

## Kanpo estekak 
* Dresden hiriko Frauenkirche elizaren webgunea
Berlingo katedrala

**Berlingo katedrala** (alemanez *Berliner Dom*, edo *Oberpfarr- und Domkirche*, azken honek euskaraz "Parrokia Gorena eta Kolegiata Eliza" esan nahi du) Alemaniako Berlin hiriburuan dagoen katedral protestantea da, luteranoa. Museoen uhartean kokatzen da.

thumb|erdian|400px|Barnealdearen irudia.

## Iruditegia 

Irudi:Dom Berlin April 2006 002.jpg|Barnealdea
Irudi:Berlin Dom Pforte.jpg|Sarrera
Irudi:Berliner Dom View Lustgarten.jpg|Katedralaren aurrealdeko parkea eta Spree ibaiaren ikuspegia
Irudi:Berliner Dom bei Nacht 2.jpg|Gauez

## Kanpo estekak 
* Berlingo katedralaren webgunea
Carlos Etaio

**Carlos Etaio Elizondo** (1921, Iruñea, Nafarroa &ndash; 2006ko maiatzaren 26a) euskal itsasgizon eta esploratzailea izan zen. Bere garaian burutu zituen itsas bidaiei esker sekulako entzutea izan zuen Espainia mailan batik-bat. **Capitán Etayo** ("Etaio kapitaina") ezizenez ospetsu bilakatu zen. Bere itsas balentria ugari jada adinekoa zen garaian burutu zituen.

## Ikus gainera 
* Telmo Aldaz
* Miguel de la Quadra-Salcedo

## Kanpo loturak 
* Etaio kapitaina eta bere benetako karabela. El País egunkaria. 
* Adiskide baten heriotza: Etaio kapitaina. Periodista Digital webgunea 
* Etaio kapitainari buruzko artikulua. La Taberna del Puerto itsas eztabaidagunea 
* Etaio kapitainari buruzko artikulua. La Voz Digital egunkaria
Mari Abrego

**Mari Abrego Santesteban** (Los Arcos, Lizarraldea, 1944ko uztailaren 4a - Urdaitz, Esteribar, 2018ko apirilaren 19a) mendigoizalea eta Euskal Herriko himalaismoaren aitzindaria izan zen.

## Ibilbidea 
1984an, 40 urte zituela, egin zuen lehen zortzimilakoa, Makalu —munduko mendi garaienen artean bosgarrena—, Himalaian. Urte berean egin zuen Kangchutse mendia ere. Ez ziren horiek izan Abregok igo zituen lehenak, hala ere; aurrez eginak zituen Huamasraju (5.328 metrokoa), Hindu Kush (7.690 metro) eta Dhaulagiri (7.400).

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko alpinismoaren historia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mari Abregoren biografia irakurgai. Auñamendi Eusko Entziklopedia 
* Mari Abrego alpinistari elkarrizketa. Argia aldizkaria