open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tibesti

**Tibesti** Saharako erdialdeko mendialdea, sumendiek eragina, Txad estatuaren iparraldean dago. 480 km luze da. Emi Koussi da mendi garaiena (3.415 m). Teda eta Daza herri nomadak bizi dira bertan (8.000 lagun inguru). Aberastasun handiak daude lurpean: tungstenoa, petrolioa eta uranioa.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Imre Thököly

**Imre Thököly Késmárkekoa** kondea (Kežmarok, Hungariako Erresuma,  - İzmit, Otomandar Inperioa, ) hungariar politikaria izan zen. Hungariar protestanteen buruzagia izan zen Austriako Habsburgotarren aurka. Familia aberats batean sortu zen. Hamahiru urte zituela, Habsburgotarren aurkako matxinada batean parte hartu eta Transilvanian babestu behar izan zuen, aita hil ondoren. Gudaroste bat antolatu zuen Hungaria askatzeko. Luis XIV.a Frantziako erregearen aliatua izan zen 1677 arte eta turkiarrena ondoren. Hungariako errege izendatu zuten turkiarrek, eta haien alde egin zuen Vienako setioan. 1697an, Eugenio Savoiakoa Zentako guduan nagusitu zenean, turkiarren lurretara ihes egin zuen eta Ilona emazteak jarraitu zuen borrokan. Transilvaniak autonomiari eutsi zion eta hango printzea Hungariako errege izan zen.

## Erreferentziak
Oilar-meza

**Oilar-meza** Gabon eguneko gauerdian ospatzen den kristau meza da, Jesusen jaiotza ospatzeko.

## Kanpo estekak
Tigranes II.a Handia

**Tigranes IIa Handia** ( *Tigran Mets*;  *Tigránes o Mégas*; ); K.a. 140 &ndash; K.a. 55) Armeniako erregea izan zen, K.a. 95-55 urteetan.

## Bizitza 
Lehen Gerra Mitridatikoan Mitridates VI.a Eupator Pontoko erregearekin elkartu zen eta Kapadozia, Zilizia, Siria eta Mesopotamiako iparraldea beretu zituen. K.a. 78an, Tigranozerta izeneko hiriburu berri bat sortu zuen Tigris ibaiaren goi arroan. Luzio Lizinio Lukulo erromatarrak eraso zion eta Tigranozerta beretu zuen, Tigranes II.ak Mitridates VI.aren gortean gerizatu behar izan zuen. Pompeio erromatar buruzagiak Armeniara jo zuenean, Tigranes makurtu zitzaion eta Siria, Kapadozia eta Armenia txikia eskaini zizkion; harrezkero Erromaren mendeko izan zen.

## Erreferentziak
Tifus exantematiko

**Tifus exantematiko epidemikoa** eritasun kutsakorra da, lurralde askotan endemikoa, zorriek eroaten duten *Rickettsia prowazeckii* mikroorganismoak eragina. Sukarra, sorgortasuna, hotzikarak eta orban gorri ugari (exantemak) agertzen dira, eta, askotan, eldarnioak, neurologia gaitz larriak, arnasketa galarazteraino ere irits daitezkeenak, eta kolapsoa –eta, horren ondorioz, heriotza– eragin ditzake. Sendagaitzat antibiotikoak erabiltzen dira (kloromizetina, terramizina, aureomizina, etab.).

Konbentzio Gerran ibilitako gudataldeek orduko dokumentuetan “sukar ustelak” (“fiebres pútridas”) edo “sukar gaiztoak” (“fiebres malignas”) deituriko tifus honen epidemia bat jasan zuten, %5eko hilkortasuna eduki izan zuena. Biztanleria zibilak ere “sukar ustel edo gaizto” hauek pairatu zituen, eta militarrek baino modu larriagoan, gainera. Epidemiak sortutako hilkortasuna Gipuzkoako biztanlerian argi islatzen da, 1787. urtean 114.304 biztanle izatetik 1799ko zentsuan 104.479 izatera pasatu zen. 10.000 biztanleko jaitsiera honek populazioaren %11 suposatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luxenburgoko futbol kopa

**Luxenburgoko futbol kopa** (frantsesez *Coupe de Luxembourg*) 1922tik aurrera Luxenburgon jokatu izan den kanporaketa sistema bidezko futbol txapelketa da. Red Boys Differdange (15 kopa) eta Jeunesse Esch (13 kopa) dira garaipen gehien lortu dituzten taldeak.

## Palmaresa 
* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketak.
* ¹ COVID-19 pandemiaren erruz Kopa bertan behera gelditu zen 2020an eta 2021ean.

## Garaipenak 
### Taldeka 
### Gaur egungo taldeak 
Azken urteetan hirietako taldeen elkarketak izan dira, emaitzak hobetzeko helburuarekin batzutan eta diru arazoen erruz bestetan. Talde berri hauen palmaresa elkarketatik aurrera kontatzen bada ere, hona hemen bakoitzak guztira lortu duen liga kopurua:

## Ikus, gainera 
* Luxenburgoko futbol liga

## Kanpo estekak
Factory system

edo euskaraz, **fabrika sistema**, industrian aritzeko sistema bat izan zen. Ingalaterran XVIII. mendean lehen aldiz erabili zen fabrikatzeko era hau. Fabrika berri hauetan,kapitala, ekoizteko baliabideak (makinak) eta langileak (lan indarra) zentralizatu egin zirela esan nahi du. Horiek ziren hiru ekoizpen faktorerik garrantzitsuenak eta ordura arte etxeko industrian eta hainbat neurritako inguru geografikoetan banaturik zeuden. Lehenengo aldiz, eraikin bereziak egin ziren makinak eta langileak sartzeko.

Aldaketa honek oztopo eta zailtasunak izan zituen batez ere lehenengo urteetan. Besteak beste, sistema honek, Ned Luddek gidatutako luddistak izan zituen aurrez aurre.

## Kanpo estekak
Gose jokoak

***Gose jokoak*** () Suzanne Collinsek idatzitako eleberria da. 2008an argitaratua, izen bereko trilogia hasten du.

Euskaraz Alberdaniak plazaratu zuen.

## Argumentua 
Gudaren ondorioz, gaur egun ezagutzen dugun Ipar Amerika desagertu eta Panem deitutako herrialdea sortu zen. Herrialde hau 12 distritu ezberdinek osatzen dute, “Kapitolio” deitutako hiriaz kontrolatuta daudenak. Kapitolioak Panemeko botere guztiak kontrolatzen ditu eta lehen ziren 13 distrituek beraren kontrako Guda bat hasi zuten, baina zortea ez zen haien aldetik egon. Salbatu zen distritu bakarra 13a izan zen eta Kapitolioak bakean utziko zituela esan zien haiek hilda zeuden moduan egoten baldin baziren. Kapitolioak gudaren zigor moduan, distritu bakoitzak urtero 12 eta 18 urteen arteko neska eta mutil bana bidali behar ditu joko telebistatu batzuetan borrokatzeko, non irabazle bakar bat dago, kasu honetan, bizirik irteten den bakarra da.

Denborarekin, Jokoetara joateko gazteak hautatzeko eguna ailegatu zen. Hautaketa hau, zozketa baten bidez egiten zen eta urtero gazte baten izena aldi batez sartzen zen zozketan. Distrituko pertsona guztiak joan ziren gazteak hautatzeko lekura. Nesken lekuan, Katnissen ahizpa txikiaren izena atera zen Prim. Katnissek, ezin zuen pentsatu bere ahizpa hiltzeko posibilitatea egoterik, horregatik, beraren ordez aurkeztu zen jokoetara joateko. Mutilen lekuan, Peeta Mellark agertu zen.
Zozketak pasa eta gero, Katniss eta Peeta Kapitoliora eraman zituzten jokoetarako entrenatzeko. Haien artean adiskidetasun handia zegoen, baina biak bazekiten haietako bat gutxienez ez zela etxera itzuliko.
Azken egunean, elkarrizketa batzuk egin zizkieten gazte guztiei. Peetak, Katniss maite zuela esan zuen eta maitatzaile tragikoen izena jarri zizkieten. Katnissek, Jokoetarako estrategia bat zela pentsatu zuen, baina errealitatean, Peeta Katniss maite zuen, ikusi zuen lehen alditik.
Jokoak interesgarriagoak egiteko, Kapitolioak Jokoen arau bat aldatzea erabaki zuen, irabazle baten ordez, distritu bereko bi gazteek irabazi ahal izango zuten. Azkenean, biak amaierara ailegatzea lortu zuten. Irabazleak zirela pentsatzean, Jokoetako zuzendari batek, orain irabazle bakar bat egon behar zela argitu zien. Ez ezin zutenez bestea hilik ikusteko ideia jasan, Katnissek, fruitu pozoitsu batzuk jatea proposatu zuen, Kapitolioari erakusteko irabazle gabe geratuko zela. Fruituak jango zituzten momentuan, gelditzeko agindu zieten eta biak irabaztea erabaki zuten.

## Zinema 
* *The Hunger Games* (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
FC Differdange 03

**FC Differdange 03** Luxenburgoko futbol taldea da, Differdange hirikoa. Bi talderen baturatik sortu zen 2003an eta dagoeneko hiru aldiz irabazi du Luxenburgoko kopa.

## Historia 
### FA Red Boys Differdange 
Luxenburgon sorturiko bigarren taldea izan zen, 1907an hain zuzen ere. Hasieran maila apalean hasi zen, 1919an liga eratu zenean esate baterako bigarren mailan ezarri zuten, baina berehala iritsi zen bere urrzko aroa izan ere 1923 eta 1936 artean 5 liga eta 8 kopa eskuratu baitzituen. 50. hamarkadan kopa berri batzuk irabazi zituen eta 1979an denboraldi bikaina burutu zuen liga eta kopa irabaziz. Azken titulua 1985eko kopa du.

* Liga (7): 1923, 1926, 1931, 1932, 1933, 1979, 2024.
* Kopa (15): 1925, 1926, 1927, 1929, 1930, 1931, 1934, 1936, 1952, 1953, 1958, 1972, 1979, 1982, 1985.

### AS Differdange 
Red Boys baino talde apalagoa izan da beti. 1990ean kopa finalera iritsi zen eta 3-3 berdindu ondoren bigarren partidan Swift Hesperange taldeak 7-1 emaitzaz garaitu zuen.
* Kopa (0): 1990ean finalista.

### FC Differdange 03 
*FA Red Boys Differdange* eta *AS Differdange* taldeek bat egitea erabaki zuten 2003an. Garai hartan Red Boys lehen mailako azken postuetan zegoen eta AS Differdenge hirugarren mailan. Red Boys talde handia izandakoa zen, oraindik ere Kopa garaipen gehien dituen taldea baita. Ordutik lau kopa lortu ditu eta hiru aldiz izan da Ligako bigarrena, 2017an txapeldunarekin puntutan berdinduta gainera..
* Liga (0): 2009, 2015 eta 2017an bigarren.
* Kopa (5): 2010, 2011, 2014, 2015, 2023.

## Palmaresa guztira 
### Luxenburgon: 33 
* Liga (7):
** FA Red Boys Differdange (7): 1923, 1926, 1931, 1932, 1933, 1979, 2024.
* Kopa (19):
** FA Red Boys Differdange (15): 1925, 1926, 1927, 1929, 1930, 1931, 1934, 1936, 1952, 1953, 1958, 1972, 1979, 1982, 1985.
** FC Differdange 03 (5): 2010, 2011, 2014, 2015, 2023.

## Kanpo estekak 
*  webgunea
Maltako futbol liga

**Maltako futbol liga** (malteraz *Il-Kampjonat*) Maltan 1909tik aurrera urtero jokatu den futbol txapelketa nagusia da. Sliema Wanderers FC, Floriana FC, Valletta FC dira garaipen gehien dituzten taldeak.

## Podiuma 
## Palmaresa 
### XX mendea 
### XXI mendea 
* ¹ 2018-19 denboraldian Valleta eta Hibernians taldeek puntutan berdindu zutenez txapelduna erabakitzeko partidua jokatu zuten maiatzaren 4an. Partida 2-2 emaitzaz amaitu zen eta penalti jaurtiketetan 4-2 nagusitu zen Valleta.
* ² 2020ko martxoan COVID-19 pandemiaren erruz Liga bertan behera gelditu zen eta une horretan zegoen sailkapena ofizial bihurtu zen.

## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Maltako futbol kopa

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Sliema Wanderers FC

**Sliema Wanderers FC** Maltako futbol talde onenetakoa da palmaresari dagokionez, Sliema hirikoa. 26 aldiz irabazi du Maltako futbol liga eta beste 20 aldiz kopa.

## Historia 
Taldea 1909an sortu zen eta 1920an irabazi zuen bere lehen liga. Guztira liga eta kopa gehien irabazi dituen taldea da, txapelketa bakoitzean Floriana FC taldeak baino garaipen bat gehiago baitu.

2022an maila galdu zuen baina hurrengo urtean maila gorenera itzuli zen.

## Uniformea 
## Palmaresa 
### Maltan: 50 
* Liga (26): 1920, 1923, 1924, 1926, 1930, 1933, 1934, 1936, 1938, 1939, 1940, 1949, 1954, 1956, 1957, 1964, 1965, 1966, 1971, 1972, 1976, 1989, 1996, 2003, 2004, 2005.
* Kopa (22): 1935, 1936, 1937, 1940, 1946, 1948, 1951, 1952, 1956, 1959, 1963, 1965, 1968, 1969, 1974, 1979, 1990, 2000, 2004, 2009, 2016, 2024.
* Maltako Superkopa (3): 1996, 2000, 2009.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Floriana FC

**Floriana FC** Maltako futbol talde onenetakoa da palmaresari dagokionez, Floriana hirikoa. 25 aldiz irabazi du Maltako futbol liga eta beste 19 aldiz kopa.

## Historia 
Taldea 1900ean sortu zen eta 1910ean irabazi zuen bere lehen liga. Maltako bigarren talde onena da eta ligan zein kopan Sliema Wanderers FC taldeak baino garaipen bakar bat gutxiago du.

XXI mendean ordea titulu askorik ez du lortu, bi Kopa 2011 eta 2017an eta Liga bat 2020an.

## Palmaresa 
### Maltan: 48 
* Liga (26): 1910, 1912, 1913, 1909–10, 1921, 1922, 1925, 1927, 1928, 1929, 1931, 1935, 1937, 1950, 1951, 1952, 1953, 1955, 1958, 1962, 1968, 1970, 1973, 1975, 1977, 1993, 2020.
* Kopa (21): 1938, 1945, 1947, 1949, 1950, 1953, 1954, 1955, 1957, 1958, 1961, 1966, 1967, 1972, 1976, 1981, 1993, 1994, 2011, 2017, 2022.
* Maltako Superkopa (1): 1993.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Valletta FC

**Valletta FC** Maltako futbol talde onenetakoa da palmaresari dagokionez, Valletta hiriburukoa. 22 aldiz irabazi du Maltako futbol liga, 13 aldiz kopa eta 10 aldiz Superkopa.

## Historia 
Taldea 1943an sortu zen *Valletta United*, *Valletta Prestons* eta ''Valletta St. Paul's* taldeek bat egiterakoan. *Valletta United* taldeak aurretik bi liga irabaziak zituen, 1915 eta 1932an.

Ordutik liga eta kopa kopuruari dagokionez Maltako hirugarren taldea da, baina bestalde Superkopa gehien Valletta FC-k irabazi ditu.

2013-14 denboraldian Liga eta Kopa irabazi zituen. Hurrengo urteetan Maltako talderik onena izan da eta Liga eta Kopa titulu berriak eskuratu ditu.

## Palmaresa 
### Maltan: 51 
* Liga (25): 1915*, 1932*, 1945, 1946, 1948, 1959, 1960, 1963, 1974, 1978, 1980, 1984, 1990, 1992, 1997, 1998, 1999, 2001, 2008, 2011, 2012, 2014, 2016, 2018, 2019.
** 1915 eta 1932ko ligak *Valletta United''-ek irabazi zituen.
* Kopa (14): 1960, 1964, 1975, 1977, 1978, 1991, 1995, 1996, 1997, 1999, 2001, 2010, 2014, 2018.
* Maltako Superkopa (12): 1989, 1994, 1996, 1997, 1998, 2000, 2007, 2010, 2011, 2012, 2016, 2018.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Dena sutan: gose jokoak II

***Dena sutan: gose jokoak II*** () Suzanne Collinsek idatzitako eleberria da. 2009an argitaratua, izen bereko trilogiaren bigarren zatia da.

Euskaraz Alberdaniak plazaratu zuen.

## Argumentua 
Nahiz eta Katnissek eta Peetak jokoak igaro, irabazle moduan distritu guztiak bisitatu behar zituzten. Bisita honetan, distrituak berriro Kapitolioaren kontra matxinatzen hasten zirela konturatu ziren. Kapitolioak, distritu guztietako segurtasun maila handiagotzen hasi zen .Egun batean, Gale ehiza ilegala egiten harrapatzean, distrituko plazan zigorraz jo zuten Katniss agertu arte.
Kapitolioak pentsatu zuen, distrituetan gertatutakoa Katnissen errua zela, berak Kapitolioak jarritako arau bat aldatzea lortu zuelako. Gainera, Katnissek jokoetara eramandako intsignia matxinadaren intsignia bilakatu zen. Horretaz aparte, ez zuten Peetarekin zuen amodioa sinesten, bere lagun Galeekin egun batean musuka ikusi zutelako. Horregatik Peetarekin ezkontzen behartu zuten.

Zozketako egunak berriz ailegatu ziren eta Katniss jokoetako kontseilari berria izan behar zen, baina joko hauek bereziak ziren, 25 urtetik behin joko bereziak ospatzen zirelako eta urte honetan Kapitolioak erabaki zuen tributu berriak irabazleetatik ateratzea. Momentu horretan, Katniss konturatu zen jokoetara berriz itzuli behar zela, bere distrituko irabazleen artean neska bakarra zelako. Mutilen tokian, Haymitch (haien kontseilaria) agertu zen, baina Peetak haren postuan aurkeztea erabaki zuen Katniss babesteko. Horren ondorioz, amaieran haien arteko ezkontza ez zen ospatu denbora faltagatik.
Jokoak oso ezberdinak ziren, kasu honetan irla bat zen eta hainbat gauza arraro gertatzen ziren ordu oro. Katnissek eta Peetak zenbait gazteekin talde bat egitea erabaki zuten , baina haiek ez zekiten gazte horiek plan bat zutela Katniss eta Peeta hortik bizirik ateratzeko,matxinadaren buruak ziren eta. Plana egin eta gero, Katniss, 12 distrituak erreskatatu zuen, baina Peetak ez zuen zorte bera eduki eta Kapitolioak harrapatu zuen. Katniss 12 distritura ailegatzean, Galek distritua desagertu egin zela eta orain distritu 13an bizi zirela esan zion.

## Zinema 
* *The Hunger Games: Catching Fire* (2013)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Schlieffen plana

**Schlieffen plana** (,  ahoskatua) 1905ean Alemaniako estatu goreneko nagusi zen Alfred von Schlieffen kondeak prestatu zuen Frantziako frontean erabiltzeko Alemaniaren operazio planari deritzo. Frantziari berehala irabaztea zen asmoa Belgika eta Luxenburgotik erasoz.

Mendebaldean Frantziari bizkor garaituz gero, Alemaniako armada libre egongo litzateke ekialdean Errusia menderatzeko. Helmuth Johannes Ludwig von Moltke jeneralak plan hori erabili zuen 1914an (baina porrot egin zuen) eta beranduago, Alemania naziak (ezberdintasun batzuk kenduta) 1940an. Azken erasoaldi honetan, alemaniarrek beraien helburu militarra lortu zuten.

## Kanpo estekak
Magnesia Sipilokoa

thumb|Peloperen tronua
**Magnesia Sipilokoa** (; ) Lidiako hiri bat izan zen, Esmirnatik 65 bat kilometrotara kokatua, Sipilo (Sipylum) mendiaren ipar-mendebaldeko oinean eta Hermo ibaiaren (gaur Gediz) hegoaldean. Joniako bere homonimoa bezala, ustez Tesaliako Magnesia hiriak sortutakoa da. Gaur egun Manisa hirian dago, Turkian.

Hiri honen entzutea batez ere bere harresiaren aurrean izan zen gudu garrantzizko bati zor zaio: K. a. 190. urtean, Luzio Kornelio Eszipion Erromako kontsulak zuzentzen zuen erromatar armada eta Antioko III.a Handiaren artean izan zenari, non Seleukotar Inperioaren erregea garaitu eta Anatoliako jabetzak galdu zituen. Hiria berehala erromatarrei errenditu zitzaien.

Erromatarren azpian hiri garrantzizko bat izan zen. Tiberioren erreinaldian lurrikara batek suntsitu zuen, baina enperadoreak berak diruz lagundu zuen haren berritzea.

Bazuen oraindik halako garrantzi bat V. mendean eta Bizantziar Inperioan zehar badago haren aipurik.

Asia Txikiko parte hartan Otomandar Inperioaren azpian aberats izaten jarraitu zuen hiri gutxietako bat izan zen. Sultan turkiarren aldi baterako egoitza izan zen.

Antzinateko aztarnarik ospetsuena Niobe Sipiloskoa da (*Suratlu Tash*), mendiaren inguruan kokatua, hiritik 6 bat kilometrotara. Irudi eseri erraldoi bat da, arroka-hobi batean ebakia, jatorri hititakoa, agian Pausaniasek "jainkoen Amaren estatuarik zaharrena" zeritzona, Broteas Tantaloren semeak zizelkatua, eta Homerok kantatua. Honetatik gertu hiri zahar baten aztarna asko daude, eta kilometro bat ekialderago beste estatua bat dago, agian Pausaniasek Peloperen tronua zeritzona. Iturri beroak ere badaude, eta Apoloren harpe sakratu bat.

## Kanpo estekak
Jukka Nevalainen

'*Jukka Antero *Julius* Nevalainen*' (Kitee (Finlandia), 1978ko apirilaren 21a - ) Nightwish metal sinfoniko eta Sethian progressive metal finlandiar banden bateria da.

## Biografia eta lanak 
thumb|200px|eskuinera|
Jukka Antero *Julius* Nevalainen Finlandian jaio zen, 1978ko apirilaren 21ean eta lehen urteak Kiteen eman zituen.

11 urte zituen musika eskolako irakaslearen aholkuei jarraituz bateria jotzen hasi zenean. Ez zuen praktikatzeko lekurik eta etxean egin beharra tokatu zitzaion.

Lehen banda The Highway izan zen, baina ez zen 15 edo 16 urte arte banda serio bati atxikiko. Taldeak entseguetarako lekua zuen, astean pare bat egunetan besterik ezin zuten jo. Geroxeago, Emppu Vuorinenekin hasi zen eta leku egonkor bat izan zuten praktikatzeko.

17 urterako, Tuomas Holopainen konpositore eta teklistak Emppu kontratatu zuen. Tuomasek gero Nightwish izango zen musika akustikoko banda bat egin nahi zuen eta bateria baten beharrean zen. Emppuk Jukka hartzea proposatu zuen. Lehen urteak pasa eta gero, Jukkak bateria berri eta profesionala lortu zuen. *Wishmaster* albumerako erabiliko zuen, 2005eko *Once* mundu bira bukatu bitartean.

Nightwish taldearen jarraitzaileek ondo ezagutzen dute burutik kentzen ez duen zapia.

Sethian bandan ere aritzen da, baina honen kideek beste banda batzuetan banatuta daude eta ez du momentuan aktibitate handirik.

Barazkijalea da eta bere emaztea den Satu, alaba Luna (2003), Niki semea (2005) eta Lara alabarekin (2010) batera bizi da.
Ana Urruti

**Ana Urruti** (Ozaze, 1826 - Laforce, 1900) misiolari protestante eta euskal idazlea izan zen.

1850 inguruan Bordelera Alphonse de la Harpe artzain protestantearen etxera neskame joan eta fede protestantea onartu zuen. Misio ebanjelikoetako baten deiari men eginez, misiolari bihurtu zen, lehenik Parisko alderdi xumeenetan eta gero Bearno eta ingurumarietan, non ez omen zuten batere ondo hartu.

*Ebanjelio Saintia Jesus-Kristena jondane Johanaren arabera* (1873) eta *Jondane Phetiriren gutunak* (1873) itzuli eta bere kontura argitaratu zituen, biak Baionako P. Cazals-en etxean (130 eta 35 orrialde, hurrenez hurren). Itzulpena frantsesetik egin omen zuen, De Sacyk itzuli eta Ostervaldek berrikusitako itzulpena baliatuz. Biak ala biak Londresko Biblia Elkarteak ordaindurik berrargitaratu ziren: Done Petriren gutunak 1887an Baionan eta Jondone Joanen ebanjelioa 1888an Orthezen.

Bonapartek, haren zubererari eredugarri iritzita (Intxausperi egindako 1889-02-08ko gutunean), Arxuren itzulpenak begiratzeko ardura eman zion, eta horren ondorioz argitalpen bat egin zuen Londresko Biblia Elkarteak: *Ruthen Libria. Salomounen Kantiken Kantika. Jonasen Libria* (1888). Izan ere, besteak beste Arxuk lapurteraz zipriztindutako zuberera bat erabili ohi zuen, dirudienez Urrutik ez bezala.

## Erreferentziak
Lipoproteina

[thumb|250px|Lipoproteina baten egitura:
**ApoA, ApoB, ApoC, ApoE** (apolipoproteinak); **T** (triazilglizerola); **C** ([kolesterola); berdez fosfolipidoak]]
**Lipoproteinak** proteina eta lipidoz osatutako konplexu makromolekularrak dira, gantzak gorputzean zehar garraiatzen dituztenak. Esfera-formakoak eta hidrosolubleak dira. Nukleoa lipido apolarrez (kolesterol-ester eta triglizeridoz) osaturik dago, eta kanpoko geruzan uretan disolbagarriak diren fosfolipidoak eta apoproteinak daude. Entzima, antigeno eta toxina asko lipoproteinak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nomo

thumb|180px|Antzinako Egiptoko nomoak.
**Nomo** Antzinako Egiptoko herrialde bakoitzari ematen zitzaion izena da. Grezieratik dator (, 'barrutia'); egiptoeraz *hesp* edo *sepat* zeritzen, hau da, 'landu daitekeen eremua'. Bere agintaria nomarka zuen izena.

## Kanpo estekak
Cabaret Voltaire

**Cabaret Voltaire** Zürich hiriko (Suitza) gau klub bat izan zen. Hugo Ballek sortu zuen, 1916ko otsailaren 5ean, helburu artistiko eta politikoak bete nahian. Antzoki bateko goi solairuan zegoen kokatuta eta behean egindako erakusketen parodia egin ohi zuten goian. Tendentzia artistiko berriekin esperimentatzen zuten eta, zenbaiten ustez, Dadaismoa bertan jaio zen. Korronte honetatik eratorritako surrealistak ere bertan bildu ohi ziren.

## Bilakaera 
Denbora aurrera, lokala ez zegoen egoera onean eta, 2002ko neguan, Mark Divok zuzenduriko neo-dadaista izena hartzen zuen artista taldeak Cabaret Voltaire okupatu zuen. Lokal hura Dadaismoa birsortzeko ahaleginetan zebiltzan artista berrientzako ikur izango zela aldarrikatzen zuten eta, ondorengo hiru hilabetean, interpretazio, festa, arratsalde poetiko eta zine proiekzioak egin zituzten. Ingo Giezendammer, Mikry Drei, Lennie Lee, Leumund Cult, Aiana Calugar eta Dan Jones izan ziren parte hartu zuten artistetako batzuk. Egoitza dekoratu zuten, bai barrualdetik, bai kanpoaldetik, eta milaka zurichtarrek hartu zuten parte esperimentuan.

2002ko martxoaren 2an, poliziak okupak bota zituen, eta eraikuntza dadaismoaren oroimenerako museo bilakatu zen.

## Kanpo estekak
Elisabet Klara Eugenia Austriakoa

**Elisabet Klara Eugenia Austriakoa** (Segovia, 1566ko abuztuaren 12a – Brusela, 1633ko abenduaren 1a), Espainiako infanta izan zen, Filipe II.aren eta bere hirugarren emaztea zen Isabel Valoiskoaren alaba, Herbehereetako erregina (1598–1621) eta Herbehereetako Gobernatzailea (1621–1633).

## Biografia 
Isabel Clara Eugenia Valsaíngo jauregian jaio zen, Segovian (Gaztela), 1566ko abuztuaren 12an. Aita Filipe II.a izan zuen eta ama, berriz, honen bere hirugarren emaztea zen Elisabet Valoiskoa. Amaren aldeko aitona-amonak Henrike II.a Frantziakoa eta Katalina Medici izan zituen.

Juan Bautista Castaneok bataiatu zuen, gerora Urbano VII.a aita santua izango zenak, alegia. Horrela idatzi zuen Enrique Flórez fraideak infantaren 3 izenak esplikatuz:

Bikote honen alaba zaharrena izanda, erregeak asko estimatzen zuen eta bere lanetan laguntzen uzten zion, dokumentuak gainbegiratu eta italieratik gaztelerara itzuli ere egiten zituelarik.

## Frantziako tronurako hautagai 
thumb|200px|ezkerrera|Isabel Clara Eugenia infanta1589ko abuztuaren 2an Henrike III.a Frantziakoa hil zuten eta Filipe II.a Espainiakoak Frantziako koroa eskatu zuen bere alaba Isabel Clara Eugeniarentzat. Horrela, Henrike III.a Nafarroakoa higanotari jarri zitzaion aurrez aurre. Henrike II.a Frantziakoaren iloba zen ama aldetik eta Henrike III.a Frantziakoaren iloba, hau Isabel Valoiskoaren anaia baitzen eta oinordeko zuzenik gabe hil zen.

Baina, Frantzian Lege Salikoa zegoen indarrean eta Isabel Valoiskoak bere tronurako eskubideei uko egin zien Filipe II.a Espainiakoarekin ezkondu zenean. Espainiako erregearen mugimenduek kontrako efektua lortu zuten, Frantziako katoliko eta higanotak balizko errege atzerritar baten aurka batu baitzituen, Henrike III.a Nafarroakoa Frantziako tronuan eseriz eta hango erlijio gerrei amaiera emanez.

## Herbehereetako gobernadore 
thumb|300px|eskuinera|Alberto Austriakoa eta Elisabet Klara Eugenia Herbehereetako errege-erreginak
1598an, Filipe II.a Espainiakoak Espainiarenak ziren Herbehereak eta Borgoinako dukerria eman zizkion Isabel Clara Eugeniari Alberto Austriakoarekin ezkondu behar zuenean, eremu haien errege-erregina bihurtuko zirelarik. Espainiako erregeak Herbehereetako altxamenduekin bukatu nahi zuen, Habsburgotarren adar bat bertan ezarriz.

1621ean, Alberto Austriakoa hil egin zen eta, bizirik zegoen oinordekorik ez zenez geratu, Herbehereak Espainiaren eskuetara itzuli ziren berriro. Isabel Clara Eugenia geratu zen han, gobernatzaile lanetan eta arrakastak -1625eko Breda hartzea- eta porrotak - 1629ko BBolduque edo 1632ko Maastricht galtzeak - izan zituen bere agintaldiaren zehar.

Iloba zuen Filipe IV.a Espainiakoak lagundu zion izebari hango gobernazioan 1633an hau hil zen arte.

## Seme-alabak 
Alberto Austriakoak eta Isabel Clara Eugeniak 3 seme-alaba izan zituzten, baina haurtzaroan hil ziren:
* Filipe 1605
* Alberto 1607
* Ana Mauricia

## Familia 
## Oinordekotza 
## Erreferentziak
HB Tórshavn

[thumb|250px|[NSÍ Runavíken aurkako partida.]]

**HB Tórshavn** (izen osoa *Havnar Bóltfelag Tórshavn*), Faroetako futbol talde arrakastatsuena da, Tórshavn hiriburukoa. 1904ean sortu zen eta Faroetako 24 liga eta 27 kopa eskuratu ditu.

## Palmaresa 
* Liga (24): 1955, 1960, 1963, 1964, 1965, 1971, 1973, 1974, 1975, 1978, 1981, 1982, 1988, 1990, 1998, 2002, 2003, 2004, 2006, 2009, 2010, 2013, 2018, 2020.
* Kopa (30): 1955, 1957, 1959, 1962, 1963, 1964, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1975, 1976, 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1984, 1987, 1988, 1989, 1992, 1995, 1998, 2004, 2019, 2020, 2023, 2024.
* Faroeetako Superkopa (4): 2009, 2010, 2019, 2021.
* Kopa Atlantiarra (Islandia-Faroeak) (1): 2004.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
KÍ Klaksvík

[thumb|250px|Zigilu honetan [HB Tórshavnen aurkako partida agertzen da.]]

**KÍ Klaksvík** (izen osoa *Klaksvíkar Ítróttarfelag*), Faroetako futbol talde onenetakoa da, Klaksvík hirikoa. 1904ean sortu zen eta Faroetako 21 liga eta 6 kopa eskuratu ditu.

## Palmaresa 
* Faroeetako Liga (22): 1942, 1945, 1952, 1953, 1954, 1956, 1957, 1958, 1961, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1972, 1991, 1999, 2019, 2021, 2022, 2023, 2025.
* Faroeetako Kopa (6): 1966, 1967, 1990, 1994, 1999, 2016.
* Faroeetako Superkopa (2): 2020, 2022.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
TB Tvøroyri

thumb|250px

**TB Tvøroyri** (izen osoa *Tvøroyrar Bóltfelag*), Faroetako futbol talde zaharrena da, Tvøroyri hirikoa. 1904ean sortu zen eta Faroetako 7 liga eta 5 kopa eskuratu ditu.

2016an Suðuroy uharteko hiru taldeek bat egin zuten TB/FC Suðuroy/Royn bihurtuz.

## Palmaresa 
* Liga (7): 1943, 1949, 1951, 1976, 1977, 1980, 1987.
* Kopa (5): 1956, 1958, 1960, 1961, 1977.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
B36 Tórshavn

thumb|250px

**B36 Tórshavn** (izen osoa *Bóltfelagið 1936 Tórshavn*), Faroetako futbol talde onenetakoa da, Tórshavn hiriburukoa. 1936an sortu zen eta Faroetako 11 liga eta 5 kopa eskuratu ditu.

## Palmaresa 
* Liga (11): 1946, 1948, 1950, 1959, 1962, 1997, 2001, 2005, 2011, 2014, 2015.
* Kopa (7): 1965, 1991, 2001, 2003, 2006, 2018, 2021.
* Faroeetako Superkopa (1): 2007.
* Kopa Atlantiarra (Islandia-Faroeak) (1): 2006.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
SP Tre Fiori

**SP Tre Fiori** (izen osoa *Società Polisportiva Tre Fiori*) San Marinoko futbol talde nagusia da, Fiorentino hirikoa. San Marinoko 7 liga eta 7 kopa irabazi ditu.

## Palmaresa 
* Liga (8): 1988, 1993, 1994, 1995, 2009, 2010, 2011, 2020.
* Kopa (8): 1966, 1971, 1974, 1975, 1985, 2010, 2019, 2022.
* San Marinoko Superkopa (Trofeo federale) (6): 1991, 1993, 2010, 2011, 2019, 2022.

## Kanpo estekak
FC Domagnano

**FC Domagnano** San Marinoko futbol talde onenetakoa da, Domagnano hirikoa. San Marinoko 4 liga eta 8 kopa irabazi ditu.

## Palmaresa 
* San Marinoko Liga (4): 1989, 2002, 2003, 2005.
* San Marinoko Kopa (8): 1972, 1988, 1990, 1992, 1996, 2001, 2002, 2003.
* San Marinoko Superkopa (Trofeo federale) (3): 1990, 2001, 2004.

## Kanpo estekak
AC Libertas

**AC Libertas** (izen osoa *Associazione Calcio Libertas*) San Marinoko futbol talde onenetakoa da, Borgo Maggiore hirikoa. San Marinoko liga 1 eta 11 kopa irabazi ditu. 1928an sortu zen eta beraz San Marinoko talderik zaharrena da.

## Palmaresa 
* Liga (1): 1996.
* Kopa (11): 1937, 1950, 1954, 1958, 1959, 1961, 1987, 1989, 1991, 2006, 2014.
* San Marinoko Superkopa (Trofeo federale) (4): 1989, 1992, 1996, 2014.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
FC Wacker Innsbruck

thumb|250px|Jokalariak gola ospatzen.
[thumb|250px|[SV Austria Salzburg|Red Bull Salzburgen aurkako partida.]]

**FC Wacker Innsbruck** (izen osoa *Fußballclub Wacker Innsbruck*) Austriako futbol talde onenetakoa da, Tirol eskualdeko Innsbruck hiriburukoa. 10 liga eta 7 kopa eskuratu ditu, bai eta 2 Mitropa Kopa ere. "Wacker" izenak "ausarta" esan nahi du alemanieraz.

## Historia 
### FC Wacker Innsbruck 
FC Wacker Innsbruck taldea 1915ean sortu zen eta hasieratik kolore berde eta beltza izan zituen. 1964 urtean egin zuen debuta lehen mailan eta 70. hamarkada bikaina burutu zuen, bost liga eta bost kopa irabaziz. 1986an diru arazoak zirela eta talde berria sortu zen, FC Swarovski Tirol, 1992 arte iraungo zuena. 1993an berriz hasierako izena hartu zuen urte beterako eta Austriako kopa irabazi zuen urte hartan.
* Bundesliga (5): 1971, 1972, 1973, 1975, 1977.
* Kopa (6): 1970, 1973, 1975, 1978, 1979, 1993.

### FC Swarovski Tirol 
FC Wacker Innsbruck taldearen lizentzia hartu zuen eta sei urte baino iraun ez zuen arren, 1986 eta 1992 artean, Ernst Happel entrenatzailearen eskutik tituluak irabazi zituen. 1992an berriz ere hasierako izena hartu zuen baina 1993an talde berria sortu zen.
* Bundesliga (2): 1989, 1990.
* Kopa (1): 1989.

### FC Tirol Innsbruck 
FC Wacker Innsbruck taldearen lizentzia hartu zuen honek ere eta 1993 eta 2002 artean lehen mailan aritu zen. Hiru liga txapelketa irabazi zituen baina 2002 urte horretan porrot egin zuen eta bere ibilia bukatu zen.
* Bundesliga (3): 2000, 2001, 2002.
* Kopa (0): finalista 2001ean.

### FC Wacker Innsbruck (berria) 
2003an talde berria sortu zen, hasierako izena eta koloreak hartu zituena. Hala ere feerazioak ez dio uzten aurreko taldeen emaitzak beretzat hartzen. 2004an igo zen lehen mailara eta bertan aritu da ordutik 2008-09 eta 2009-10 denboraldietan ezik. Ez du oraindik titulurik irabazi eta 2014an maila galdu zuenez orain bigarren mailan jokatzen ari da.

## Palmaresa 
### Austrian: 17 
* Bundesliga (10):
** Wacker Innsbruck (5): 1971, 1972, 1973, 1975, 1977.
** Swarovski Tirol (2): 1989, 1990.
** FC Tirol Innsbruck (3): 2000, 2001, 2002.
* Kopa (7):
** Wacker Innsbruck (6): 1970, 1973, 1975, 1978, 1979, 1993.
** Swarovski Tirol (1): 1989.

### Nazio artean: 2 
#### Mitropa Kopa 
* Txapelduna (2):
** Wacker Innsbruck (2): 1975, 1976

## Kanpo estekak 
*  webgunea
Dominique Bidegarai

**Dominique Bidegarai** kaputxinoa (? &ndash; 1679), XVII. mendeko euskal hiztegigile eta gramatikagile bat izan zen. Pouvreauren *Philotea* itzulpenaren eliz-oniritzietako baten egilea ere bada (1664). Haren berri Dubaraten lanari esker dugu batez ere.

Nafarroako Estatuei aurkeztutako eskarien artean kaputxino honen zenbait diru eskari daude 1675-1679 tartean (hots, haren heriotza arte) lehenik euskara-latina-frantsesa zen hiztegi bat eta  batzuk (euskaraz "hatsapenak" zeritzenak, hots, oinarrizko gramatika bat) argitaratzeko asmoz; gero hiztegiari gaztelania ere erantsi zion, laguntza errazago lortzekotan, nonbait.

Bidegarairen hiztegia 20 urteko lana izan zen, berak dioenez, eta Zuberoa, Nafarroa Behere eta Lapurdiko hitzak eta esamoldeak biltzen zituen. Euskal Herritik atera gabe haurrek zientzien giltza zen latina eskuratzeko pentsatua (helburu bera izango du beranduxeago Etxeberri Sarakoak ere).

Laguntza berandutu zen, eta egilearen heriotzak eta oinordekoen arteko arazoek ez zuten lagundu. Argitaragabe geratu zen, beraz, eta gaur egun galdutzat jotzen da, agian Paueko Kordeleruen Artxiboetako gainerakoekin Iraultzan galdurik.

## Erreferentziak
Pausanias

**Pausanias** izan daiteke:
* **Pausanias**, espartar jenerala, K.a. V. mendekoa
* **Pausanias Mazedoniakoa**, Mazedoniako erregea (K.a. 399-K.a. 393)
* **Pausanias Espartakoa**, Espartako erregea (K.a. 409-K.a. 395)
* **Pausanias Lidiakoa**, geografo eta historialariak, II. mendekoa.
* **Pausanias Atenasekoa**, Platonen *Sinposioa*-n agertzen den pertsonaia, Agaton poetaren maitalea
Pausanias (jenerala)

**Pausanias** (; c. K.a. 470. urtean hila) Espartako jenerala izan zen, Agiden familiakoa. Persiarrak Platean menderatu zituen Greziako gudarostearen buruzagia izan zen (K.a. 479an). Zipre eta Bizantzio hartu zituen (K.a. 477. urtean). Greziarrek Xerxes erregearekin elkar hartuta egotea egotzi zioten Pausaniasi, eta bere aurka matxinatu ziren. Lehen epaiketan aske utzi ondoren, Bizantziora joan zen, eta Atenastik bota zutenean Troadera. Espartara itzuli zenean Atenaren tenpluan babes hartu eta goseak hil zen.

## Erreferentziak
Faroeetako futbol liga

[thumb|250px|Ezagutzen den Faroeetako lehen futbol partidako argazkia. 1909ko uztailaren 18an izan zen eta [HB Tórshavnek 3-1 irabazi zion TB Tvøroyri-ri.]]
[thumb|250px|Bi talde onenak ageri diren zigilua, [HB Tórshavn eta KÍ Klaksvík.]]
[thumb|250px|[TB Tvøroyri da Faroeetako talderik zaharrena, 1892an sortu zen.]]

**Faroeetako futbol liga** (faroeraz *Effodeildin*, babesleagatik) Faroeetan 1942tik aurrera urtero jokatu den futbol txapelketa nagusia da. HB Tórshavn (24 liga) eta KÍ Klaksvík (20) dira garaipen gehien dituzten taldeak.

## Historia 
Faroeetako liga 1942an sortu zen *Meistaradeildin* izenarekin, "txapeldunen maila" esan nahi du, eta lau taldez osatuta zegoen; TB Tvøroyri (1892an sortua), HB Tórshavn (1904), KÍ Klaksvík (1904) eta B36 Tórshavn (1936). Hurrengo urtean bigarren maila eratu zen baina ez zen igoera eta jeitsierarik ezarri. 1944ean liga ez zen jokatu biritainiarrek uhartedia okupatu zutelako. Hurrengo urteetan talde berriak sortu eta lehen mailan sartu ziren, hala ere talde kopurua ez zen bostetik gorakoa izan 1971ean 6-ko kopurua exzarri zen arte.

Talde kopurua gorantz zihoanez bi mailen arteko igoera eta jeitsiera ezarri zen. Orduan ligaren izena aldatu zen *1. deild* (lehen maila) eta *2. deild* (bigarren maila) ezarriz. 1987an hamar taldetako lehen maila ezarri zen.

## Podiuma 
## Palmaresa 
### XX mendea 

* 1942 KÍ Klaksvík
* 1943 TB Tvøroyri
* 1944 ez jokatua
* 1945 KÍ Klaksvík
* 1946 B36 Tórshavn
* 1947 SÍ Sørvágur
* 1948 B36 Tórshavn
* 1949 TB Tvøroyri
* 1950 B36 Tórshavn
* 1951 TB Tvøroyri
* 1952 KÍ Klaksvík
* 1953 KÍ Klaksvík
* 1954 KÍ Klaksvík
* 1955 HB Tórshavn
* 1956 KÍ Klaksvík
* 1957 KÍ Klaksvík
* 1958 KÍ Klaksvík
* 1959 B36 Tórshavn
* 1960 HB Tórshavn
* 1961 KÍ Klaksvík
* 1962 B36 Tórshavn
* 1963 HB Tórshavn
* 1964 HB Tórshavn
* 1965 HB Tórshavn
* 1966 KÍ Klaksvík
* 1967 KÍ Klaksvík
* 1968 KÍ Klaksvík
* 1969 KÍ Klaksvík
* 1970 KÍ Klaksvík
* 1971 HB Tórshavn
* 1972 KÍ Klaksvík
* 1973 HB Tórshavn
* 1974 HB Tórshavn
* 1975 HB Tórshavn
* 1976 TB Tvøroyri
* 1977 TB Tvøroyri
* 1978 HB Tórshavn
* 1979 ÍF Fuglafjørður
* 1980 TB Tvøroyri
* 1981 HB Tórshavn
* 1982 HB Tórshavn
* 1983 GÍ Gøta
* 1984 B68 Toftir
* 1985 B68 Toftir
* 1986 GÍ Gøta
* 1987 TB Tvøroyri
* 1988 HB Tórshavn
* 1989 B71 Sandoy
* 1990 HB Tórshavn
* 1991 KÍ Klaksvík
* 1992 B68 Toftir
* 1993 GÍ Gøta
* 1994 GÍ Gøta
* 1995 GÍ Gøta
* 1996 GÍ Gøta
* 1997 B36 Tórshavn
* 1998 HB Tórshavn
* 1999 KÍ Klaksvík
* 2000 VB Vágur

### XXI mendea 
## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Faroeetako futbol kopa

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Luzio Kornelio Eszipion Asiarra

**Luzio Kornelio Eszipion Asiarra** (latinez *Lucius Cornelius Scipio Asiaticus*), **Asiagenes** edo **Asiagenus** ere deitua, Erromako Errepublikaren jeneral eta politikari bat izan zen. K.a. 183. urtean hil zen.

## Karrerako urteak 
Publio Kornelio Eszipionen semea eta Eszipion Afrikarraren anaia. Anaiaren zerbitzura egon zen Hispanian, non Oringis hiria hartu zuen K.a. 208. urtean, eta gerra amaitutakoan anaiak Erromara bidali zuen, berri ona ematera. Pretore izan zen K.a. 193. urtean, Siziliako probintzia lortu zuenean.

Kontsul izatera iritsi zen K.a. 190. urtean Kaio Leliorekin. Senatuak nonbait ez zeukan konfidantza handirik bere gaitasunean, eta anaiari esker bakarrik (haren legatu gisa joateko bere burua eskaini baitzuen) lortu zuen Greziako probintzia eta Antioko III.a Handiaren aurkako gerra zuzentzea.

Antioko III.aren aliatua zen Etoliar Ligaren etsai amorratua, Publiok negoziatu zuen bakearen aurka azaldu zen. Ondoren Asiara joan zen, eta hantxe Antioko III.a garaitu zuen Magnesiako guduan. Erromara itzuli eta gero, triunfo bat eskaini zitzaion, eta *Asiarra* goitizena, Asia Txikian izan zuen garaipenaren omenez.

## Gainbehera 
Hala ere, Eszipion anaiek bazuten etsai handi bat: Marko Portzio Katon, familia osoa gorrotatzen zuena. K.a. 187. urtean, Katonek Luzio salatu zuen Antioko III.ak ordaindu zituen kalte-ordainen zati bat beretzat hartu zuela eta. Eszipion Afrikarra iraindua sentitu eta, senatuari erronka boteaz, kanpainako finantza-agiriak suntsitu zituen, jendeak txalotzen zuen bitartean. Alabaina, jarrera harro honek haren aurkako iritzia sortu zuen, eta Luzio auzitara eraman zuten urte berean, erruduntzat hartu eta isun handi bat ordaintzera kondenatu.

Nahiz txiro xamar gelditu omen zen, ospe handiz ospatu zituen, K.a. 185. urtean Antiokoren aurkako gerra zela eta agindu zituen jokoak. Valerio Anziokoak kontatzen du horretarako behar zuen dirua Antioko eta Eumenes II.a erregeen arteko liskarrak konpontzeko bidalia izan zen enbaxadan lortu zuela.

Zentsore izateko hautagai izan zen K.a. 184. urtean, baina Katon familiaren aspaldiko etsaiak garaitu zuen. Honek berriro frogatu zuen bere gorrotoa, Asiarrari bere zaldia galarazi baitzion equitesen (zaldunen) azterketan.

Bizitza publikoaz etsia hartuta, Kanpaniako bere etxera erretiratu zen, eta hantxe hil hurrengo urtean.

## Erreferentziak
Anatasa

**Anatasa** titanio oxidoaren hiru mineral formetako bat da, beste biak brookita eta errutiloa direlarik. Beti dago isolatutako eta oso ondo garatutako kristal gisa, eta errutiloa bezala ohikoa da titanio dioxidoaren alterazio gisa jaiotzea, kristal-sistema tetragonalean kristaldua.

## Historia 
Anatasa, XVIII. mendearen amaieran aurkitu zuen Jean-Godefroy Schreiberrek Oisansen. Naturalista honi, estilbita eta axinitaren aurkikuntza ere zor zaio. Deskribapen ezberdinak izan zituen, 1801ean René-Just Haüy izan zelarik anatasari izena eman ziona. Hasierako analisi kimikoa Louis-Nicolas Vauquelini zor zaio.

## Kanpo estekak
Eblo

**Eblo**- baita **Aeblus**, **Ebalus** edo **Ebles** ere- IX. mendearen hasieran Gaskonian agintea zuen konde frankoa izan zen.

824an, *Vita Hludowici*ak esana, Aznar eta Aeblus kondeek (*Eblus atque Asenarius committees*) armada bat zuzendu zuten Iruñea kontrolatzeko. Einharden *Annales regni Francorum*en esanetan, biek (*Aeblus et Asinarius committees*) aberastasunez beterik atera ziren Iruñetik. Hala ere "bigarren Orreagako guduan" euskaldunek mendean hartu zituzten, Iruñeko erresuma burujabetasuna mantendu eta konde biak atxilotuak izan ziren. Aznarrek, harrapatzaileen senidea (*consanguineus*) izanik, aske utzi zuten, Aeblus, ordea, frankoa zenez, gatibu bidali zuten Kordobaraino, non hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfred von Schlieffen

**Alfred Graf von Schlieffen**, **Schlieffen kondea**, (Berlin,  - *ibidem*, ) alemaniar mariskala izan zen.

## Biografia 
1853. urtean Prusiako gudarostean sartu zen eta 1891. urtean Alemaniako estatu nagusiko buruzagi hautatu zuten. Garai hartan haren izena hartu zuen gerra plana (Lehen Mundu Gerran indarrean jarri zena) prestatu zuen, eta 1911n mariskal egin zuten.

## Erreferentziak
Orreagako gudua (argipena)

**Orreagako gudua** hiru guduen izena da:
* Orreagako lehenengo gudua (778), ospetsuena; Karlomagno eta baskoien artekoa Karlomagno eta baskoien artekoa
* Orreagako istilua (812). Ludoviko Pio eta baskoien arteko borroka.
* Orreagako bigarren gudua (824), Iruñeko Erresuma sortzeko erabakigarria
* Orreagako gudua (1813), Iberiar Penintsulako Gerra
## Kanpo estekak 
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
* Joseba Aurkenerena: Orreagako gudu-lekua zehaztu nahian http://www.kazeta.eus/iritzia/Joseba_Aurkenerena/orreagako-gudu-lekua-zehaztu-nahian
Alunogeno

{{mineral infotaula
|izena = Alunogeno
|irudia = Alunogen - Almyras, Agia Varvara, Cyprus.jpg
|kategoria = Sulfatoak 
|formula = Al2(SO4)3·17H2O
|kolorea = Kolorgea edo zuria ez bada purua
|habitoa = Laua edo prismatikoa arraroa, normalean fibrotusa edo ezkatatsua
|sistema = Triklinikoa
|zelda = a = 7.42 Å, b = 26.97 Å, c = 6.062 Å; α = 89.95°, β = 97.566°, γ = 91.888°; Z=2
|simetria = >H-M ikurra () Talde espaziala: P
|haustura = Perfektua {010} norabidean, {100} eta {3} norabidetan baliteke
|fraktura = Azpikonkoidala
|gogortasuna = 1.5-2
|distira = Bitreoa edo zetatsua
|talde-optikoa = Biaxiala (+)
|errefrakzio_indizea= nα = 1.473 nβ = 1.474 nγ = 1.480
|pleokroismoa =
|birrefringentzia = δ = 0.007
|2v = 31ºtik 69ºra neurtua
|marra =
|dentsitate =
|urtzea =
|disolbagarritasuna =
|erradiaktibitatea = 
}}
**Alunogenoa**, **luma alunbrea** edo **ile gatza** kolorgea edo zuria den aluminio sulfato bat da, fibrotsua. Burdina duenean koloreak izan ditzake. Bere formula kimikoa Al2(SO4)3·17H2O da.

Meatzetan dago, mineral sekundario gisa. Mearen oxidazio prozesuetan sor daiteke, baita ikatza erretzen den guneetan, millosevichitaren hidratazioa gertatzen denean. Batzuetan ere fumarolatan sor daiteke. Pirita, markasita, halotrikita, pickeringita, epsomita edo igeltsuarekin asoziatua agertzen da.

## Kanpo estekak
César Ritz

**César Ritz** (Niederwald (Suitza), 1850eko otsailaren 23a - Küssnacht, Luzernatik gertu (Suitza), 1918ko urriaren 24a) ostalari suitzarra 1914ra arte iraun zuen luxuzko turismoaren egile nagusinetako bat izan zen. XIX. mendearen lehen herena eta XX.aren hasieran, bera izan zen errege, aberats eta pertsonaia ospetsuak erakartzen zituen presentzia.

## Biografia eta negozioak 
César Ritz Niederwalden jaio zen, Suitzan, 1850eko otsailaren 23an. Abeltzain familia baten senan jaio zen eta, 1867an, Parisera joan zen bizitzera. Familiako hamahirugarren semea zenak *Fidelité* hotela izan zuen lehen lana eta, gero, tabena batean eta menuak ematen zituen jatetxe batean aritu zen.

1870ean, Frantzia-Prusia Gerra bezperan, *Voisin* Etxean sartu zen eta, zerbitzari lanak ikasteaz gain, nazioarteko klientela ere ezagutu zuen: Galesko printzea, Nigra kondea, Sarah Bernhardt, antzerki vedettak... Egia esan, garai hartan, emakume eleganteak ez ziren jatetxetara joaten.

1872an, Parisko *Splendide*n zegoen lanean eta, geroxeago, Vienan, Nazioarteko Erakusketa zen garaian. Nizako Hotel Handian ere aritu zen eta, pixkanaka, kargu hobeak hartzen joango zen.

1874an, mâitre zen *Righi-Kulm* hotelean eta Pfyffer d’Altishofen ostalari suitzarra ezagutu zuen, Luzernako *Gran Hotel Nacional* sortuko zuena, alegia.

Koartoan bainu gelak sartu zituen lehena izan zen eta bezeroa bereziki ondo atenditzen saiatu zen. Ostalaritza goitik behera aldatuko zuen. Luzernako *Nacional*etik Trouvilleko *Roches-Noires*ra joan zen, Baden-Badengo *Grand Hotel*era, *Frankfurter-Hof*, Salsomaggioreko Termatara, Palermoko *Villa-Hygeia*, Wiesbadengo *August-Victoria*, Mentongo *Iles-Britaniques* eta, azkenean, Londresko *Savoy* hotelera. Jabeak gonbidatu zuen bere jatetxea zuzentzera eta, 1889an, Ritz zuzendari zen, 1898ra arte postu horretan mantendu zelarik.

Bere ekimenez, eraiki zituzten kapital ingelesek Londresko *Carlton* eta Parisko Ritz. Eta, azkenean, bere zuzendaritzapean eraikiko dira *Ritz* Hotelak nonahi, Madrilen, Kairon edo Johannesburgon.

Ritzen garrantzia kontzeptu aldaketan datza: zerbitzu osoa eta pertsonalizatua, koarto zabalak, dekorazio zaindua eta luxuzkoa -kortinak, alfonbrak, hauts poteak, ura zeukaten tokadoreak...-, bainugela koartoan bertan, argi indirektoa, pintura ormetan aurreko paperak kenduz... eta bezeroa atenditzeko harrera zerbitzu zentralizatua.

Asko zaindu zuen sukaldea -Auguste Escoffier sukaldariarekin elkartu zen, adibidez- eta ardoen kalitatea, jatetxe fin eta jale gutxientzako mahaiak ezarriz. Bere langileak jerakiaren arabera joango dira jantzita, kamarero soila eta mâitrea uniformeak bereizten dituelarik.

Parisko Ritz hotela da hotel hauen adibide nagusia, Windsor duke-dukesen suitea edo Coco Chanelen apartamentu pribatua. Madrilgoa belle époque arkitekturan kokatzen da eta, 1919an Bartzelonan eraikitakoa, berriz, tradizionalagoa. 1927an Bostonen inauguratutako *Ritz-Carlton* luxuaren eredu izaten jarraitzen du. Eta, azkenik, Londreskoa, César Ritzek ez zuena zuzenean ezagutuko
.

## Erreferentziak
Letra larri

**Letra larria** edo **maiuskula** letra xehearekin erkatuta handiagoa den letra mota da, era berezikoa. Puntuaren ondoren, izen berezien hasieran eta sigletan ipintzen da, besteak beste. 

Latindar alfabetoan letra larriak A, B, C, D... dira. Halere, hauexek osatzen zuten hasieran alfabetoa, eurak ziren latinez hasieran erabiltzen ziren bakarrak, letra xeheak asmatu arte.

## Kanpo estekak 
* Alfontso (2008): *Letra larriak erabiltzeko irizpideak*, EIMA, Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
* «Letra larrien erabilera euskaraz: Euskaltzaindiaren gomendioak», *Euskera* 36 (1991), 85-87.
Letra lodi

[thumb|[Helvetica letra-tipoaren lau aldaera. Goitik behera: lehen lerroan, letra-tipo arina edo (oso) mehea; bigarren lerroan, letra tipo erregularra edo letra-tipo erromatarra; hirugarren lerroan, letra-tipo **lodia** eta azkenik, behean, **letra-tipo oso lodi**a edo **beltz**a.]]
**Letra lodia** edo, batzuetan, **letra beltza (oso lodia denean)** tipografian marra lodiagoa duen karaktere mota da (tamaina bereko ohiko karaktereekin konparatuta). Nagusiki testuaren zati bat nabarmentzeko erabiltzen da.

## Nola aplikatu 
; Tipografía tradizionala: Erabiltzen ari den letra motaren aldaera lodiago batez idazten da testua.
; Mekanografia: Antzeko zerbait lortzeko atzera jotzen zen eta idatzitako letren gainean berriro idazten ziren letra berak. Erabat bat ez zetozenez, antzeko efektua lortzen zen.
; Testu-prozesadoreak: Testua hautatu eta *beltza* aukeratu formatu menuan.
; HTML: &lt;b&gt;...&lt;/b&gt; etiketak erabiliz (zaharkitua) edo &lt;strong&gt;...&lt;/strong&gt;.
; CSS: «font-weight» ezaugarriari 400 baino gehiagoko balio bat emanez edo «bold».
; Wiki formatua: Esapidearen hasiera-bukaeretan hiru kakotx (') jarriz. Adibidez:  → **hitza**.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Letra tipo erregular, erromatar edo letra-tipo *roman*.
* Letra azpimarratua.
* Letra etzan.
* Mendebaldeko tipografiaren historia
* Serif
* Sans-serif
* Letra-tipo gaelikoa

## Kanpo estekak
Hmong zaldi

**Hmong zaldia** Vietnamgo bertako zaldi arraza bat da. Tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sarzten da.

Tamaina txikiko poniak dira, arroza-soroetan lanean aritzeko aproposak. Hmong zaldiak Ha Giang probintzian dauka jatorria. Txinarekin muga egiten duen lurraldea da Ha Giang.

Hmong herriarekin lotuta dago zaldi hau. Oro har informazio gutxi dago arrazaren inguruan. Aspalditik ekarritako mongoliar zaldien ondorengoak direla uste da. arraza ez dago ofizialki onartua eta ez dago mantentzeko inolako ekimenik abian.

## Ezaugarriak 
thumb|380 px|ezkerrera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian