open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arardo

thumb||300px| Saint-Bertrand de Comminges herrian agertu zen Arardo dibinitateari buruzko inskripzioa. Bere garaian erromatarren asentamendu garrantzitsua izan zen
**Arardo**, Jainko edo jainkosa baten izena izan zen Akitania erromatarraren garaina, Pirinio aldean. Zenbait aldareen inskripzioetan azaltzen da bere izena.

Saint-Bertrand de Comminges herrian azaltzen da berari buruzko inskripzioa. Baita Ardiege herrian ere.
Ez dugu bere ezaugarrien berri.

## Etimologia 
Baliteke ardiarekin zerikusirik izatea. Hala ere Koldo Mitxelenak *arardo* hitza aitzineuskaraz ardoa esan nahi duela dio. Hau hala balitz, baliteke Jainko honek ardoarekin zer ikusirik izatea, zebait jainko klasikoekin, Baco edo Dioniso Jainkoen kasu.

Gogoratu halako parekotasuna ematen dela besbete zenbait dibinitate pririniarren kasu, Andosto akitaniar eta Herakles jainko klasikoen artean, esate baterako.

## Arardo izena bezala 
* 1304.en urtean Santa Barbara edo Aialako gaztelua Balentzaiko erresumara pasatu zen, musulmandarrei kenduta, eta 1320.en urtean Jauma II.enak **Arardo de Mur** izeneko aitonseme baten eskuetan utzi zuen. Handik ikusten dugu Arardo izena Lleidako Pallars aldean ertaroan erabiltzen zela(Castell de Mur), toponimia euskalduna nabarmena den euskualde batean.

## Toponimia 
Pirinioetako zein Euskal Herriko toponimian, zenbait leku izen topatzen dugu "Ardo" izenarekin, eta lagundu zezaketen Arardoren etimologia argitzen edo dibinitatearen inguruko informazioa ematen.

* Ardiège, herri izena Garona Garaian. Bertan Arardo jainkoari buruzko inskripzioa topatu zen.
* Montardo mendia, Arango harana.
* Arardo, Etxebarri-Ibiña.
* Harardo parajea , Trebiñu.
* Oiardo herria, Urkabustaizen.
* Arardubi, parajea Urizaharran.

## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Migel Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la Gran Enciclopedia Vasca, Bilbo 1976.
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
* K. Larrañaga Elorza, Euskal Herria Antzinatean. Materiale eta Agiriak, UNED-Bergara, 1988, 316 or., 176 zkia.
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.

## Kanpo estekak
Labana

[thumb|[Suitzar labana.]]
thumb|Labana-giltzatako txikia.
thumb|Tximeletazko labanak, zenbait posiziotan, itxitako egoeratik irekitakora.
thumb|Bizargin labana.
**Labana** bere orria kirtenaren barnean toles daitekeen aiztoa da bereziki, nahiz eta aizto edo ganibet soila izendatzeko ere erabiltzen den. Kirtenera lotzen duen ardatz baten inguruan mugitzen da orria, ahoa horretarako prestatuko ildo baten barnean gordeta gera dadin. Zenbait labanak luzetara mugitzen den orria dute, kirtenetik kanpora eta barrura. Aizto tolesgarri itxi batean, kirtenak ez du ahoa erabat babesten, eta, horretarako, zorro baten beharra dago eramateko.

## Hitza 
*Labana* hitzak *-a itsatsia* du.

## Labana motak, erabileraren arabera 
* Erabilera anitzeko labana: tresna erabilgarri mordo bat duen labana da. Beste gauza batzuen artean, kortxo-kentzekoa, sardexka... izaten ditu. Ezagunenetako bat suitzar labana da, ahodun bi orri dituena.
* Bizarra kentzeko labana: aho oso zorrotza du, altzairu oso tenplatuz egina. Kasu batzuetan, eskuarea erabiltzen den arabera, labana bere gordetokien inguruan erraz mugi daiteke, eta bizarra ondo mozteko balio du. Baina bera bakarrik ere erabiltzen da.
* Abere labana: abereei larrua kentzeko balio duena da.
* Lumamozlea: labana txiki bat zen, antzina, idazteko erabiltzen ziren hegazti lumak mozteko erabiltzen zena. Gaur egun, izen hori blokeatze sistemarik gabeko labana txikiei ematen zaie.

## Labana motak, irekidura sistemaren arabera 
* Eskuzko irekidurakoa: orria eskuarekin mugituz irekitzen dena da. Labana batzuetan, orriak, irtenune edo zulo bat du eskuzko irekidura esku bakarrarekin egitea ahalbidetzen duena, soilik erpurua mugituz.
* Labana automatikoa: kirtenean dagoen zanpagailu, palanka edo beste antzeko gailu batek aktibaturiko malguki baten bidez irekitzen dena da.
* Lagundutako irekidurazko labana edo erdiautomatikoa: irekidura eskuz egiten da aurrena, baina malguki batek, orriak nahiko angelu hartu duenean (20 edo 45º, adibidez) amaitzen du irekitze-lana.
* Grabitatezko labana: bere orria luzetara mugitzen da kirtenean zehar, oso marruskadura txikiarekin. Blokeatze sistema batek orria geldiarazten du irekita zein itxita dagoenean. Labana mugituz irekitzen da, orria (posizio itxian dagoena) beherantz gera dadin, orriaren blokeatzea askatuz kirtenetik mugi dadin bere pisuaren ondorioz eta orria berriz blokeatuz, oraingoan irekia.
* Tximeleta edo haizemaile erako labana: kirtena bi erditan banatuta dago eta orriaren bi aldeetan mugi daitezke. Inertziaz ireki daiteke, labana eusten duen eskuaren mugimendu zirkular eta azkar baten bidez.

## Labana, herri-kulturan 
* Bizarra kentzeko labana bat agertzen da Judas Priesten taldearen British Steelen izeneko diskoaren azalean.
* Txangozaletasun, eskautismoan eta, oro har, kanpamenduetan, labana ia ezinbesteko tresnatzat da.

## Ikus, gainera 
* Aizto

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taila (zerga)

**Taila** zerga zuzen bezala, modu pertsonalean biltzen dena da. Inposaketa prozesuari **tailazio** deritzo. **Taille**a Frantzian, Antzinako Erregimenean, zerga nagusienetako bat zen eta atzeragarritzat jotzen zena, pribilegiatuak zerga hori ordaintzetik libre baitzeuden, hain zuzen ere, gizarteko aberatsenak. Antzinako Erregimeneko Espainian, antzerako zergak zeuden, petxeroek bakarrik ordaintzen zituztenak.

## Kanpo estekak
Arbendol

**Arbendola**, Hego Euskal Herrian **almendra**, arbendolondoaren fruitua da. Kanela koloreko geruza oso fin batek estaltzen du, bai eta jangarria ez zen kanpo azal gogor bat eta lehortuz doan azal orlegi bat ere. Kanpo azal horiek arbendolaren pisu gehiena osatzen dute, hortaz, arbendonalaren zati jangarria pisuaren %40ra murrizten da.

## Barietateak 
Arbendolondoaren barietateak oso ugariak dira munduan zehar. Bi multzo handitan sailkatzen dira fruituak, oskol gogorra dutenak eta oskol biguna dutenak. Iberiar penintsulan agertzen diren barietateak honako hauek dira:

* Marcona arbendola: Penintsulako barietate ugariena da. Fruitu borobil eta potiloak ematen ditu, gozoak, mingostasun txikikoak. Azkenburukoak egiteko erabiltzen da, esate baterako turroiak egiteko.
* Mollar arbendola: Oskola erraz hausten zaio. Askotan arbendol bikoitzak ematen ditu.
* Arbendol mingotsa: amigndalina (glukosido zianogenikoa) asko duenez mingotsa da eta potentzialki toxikoa.

## Nutrizio balioa 
100 gramo arbendolek 580 kcal ematen ditu, 2.423 kJ hain zuzen ere. 

Mineral ugari dauzka, hala nola potasioa (733 mg), fosforoa (481 mg), magnesioa (270 mg), kaltzioa (269 mg), burdina (3,71 mg), zinka (3,12 mg) eta maila txikiagoan manganesoa, kobrea, sodioa eta selenioa.

## Erabilera 
Azkenburuko tradizionalak egiteko oso erabilia da; turroiak, mazapanak, tartak, izozkiak... Oskola kentzen zaio eta ondoren tostatu egiten da behar duen marroi kolorea hartu arte.

Arbendolaren esnea eta hortxata ere egiten da. Beganoentzako arbendol esnea proteina iturri garrantzitsua da esate baterako. 

Arbendol olioa ere erabiltzen da, bai lurringintzan eta baita botikak egiteko ere.

## Ekoizpena 
Bost kontinentetan ekoizten da arbendola. Kopuru handienak Estatu Batuetan eta Espainian ekoizten dira.

## Ikus gainera 
* Arbendolondoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arbendolondo

**Arbendolondoa** (baita ere **arbendol**, **arbendolatze**) da zuhaitz hosto erorkorra,** **(*Prunus (Amygdalus) dulcis*) *Rosaceae* familiakoa. Haren hazia arbendola da, fruitu lehor oso estimatua.

Hego Euskal Herrian **almendrondo **esan ohi zaio (baita ere **almendra**, **almendroi**; fruituari, **almendra**). Ipar Euskal Herrian, berriz, **amandaondo **(baita ere **amanda **eta **amandatze**; fruituari, **amanda**).

10 metroko altuera edukitzera irits daiteke. Zurtoin lisoa dauka, berdea eta marroia gaztea denean eta zartatua, ezkatatsua eta grisaxka zahartzen denean. Hosto sinpleak dauzka, lantza-formakoak, luzeak, estuak eta mutur zorrotzekoak, 7-12 cm-ko luzerakoak eta berde biziak, ertz oxkarratu edo horzdunak. Loreak bakarka edo 2-4 aleko taldeetan ekoizten ditu; pentameroak dira, bost sepalodunak eta bost petalodunak, zuritik arrosara joan daitezkeen koloretakoak, 3-5 cm-ko diametrokoak. Haziak 3-6 cm luze dira, drupa motakoak, exokarpo eta mesokarpo zaildunak eta endokarpo gogordunak, oblongoak, elipsoidalak, haragi lehorrekoak, ilupadunak, berdeak, dehiszenteak. 9 hilabete behar dute heldutasunera iristeko.

Fruta-arbola hau eskualde beroetan hazten da, ez baitu hotza ongi jasaten. Arbendolondo gehienak lehorreko lurretan landatzen dira, lurzoru aske eta hareatsuetan.

## Ikus gainera 
* Arbendola

## Ikus, gainera 
* *Almendra garrapiñatuak*
Larrazpil

**Larrazpil** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 1066 metroko garaiera duena. Illarraundiko malkorrarekin batera, mendilerroko ekialdereneko muturrean dago. Bertan, Aralarko beste hainbat menditan bezala, trikuharri bat dago.

## Irispideak 
Imotzeko haranean dagoen Goldaratzetik, G. R. 20tik ateratako P. R. marka batzuek, Iruandiko Malkorraren tontorrera daroate, tontor hau Larrazpiletik banatzen duen lepo-korridoretik igaroz, alanbre hesia erreferentzia hartuta iristen dena. Metro gutxitara trikuharri bat du, eta bertan, landaredia pixkat ireki egiten da, Sarbil, Andimendi eta Urbasako mendiak ikustea ahalbidetuz, Burunda eskualdearen beste aldean aurkitzen direnak.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Petxero

**Petxeroa** Antzinako Erregimeneko Gaztelako Erresuman, behe Erdi Arotik Aro Modernoaren amaiera arte, zerga pertsonalak (petxak) ordaintzeko derrigortasuna zuen gizartearen zatia zen: ohiko eta ez ohiko zerbitzuak deritzenak. Derrigortasun honek, eta ez aberastasunak, ezaugarritzen zuen gizarte maila hau. Beste zerga batzuk, alkabalak adibidez, produktuen gainekoak izanik, unibertsalagoak ziren.

Petxeroen alderantzizko egoeran salbuetsiak zeuden: azken hauek, estamentuagatik (nobleak, elizgizonak), lurralde foruagatik edo erregearen mesedeagatik, petxarik ordaintzen ez zuten pribilegiatuak ziren, eta kasu partikular mordoa izaten zen. Zerbitzuak Gorteetan, hirien bozkekin onartzen baitziren, pribilegiatuek hauekin inplikaturik egoteari utzi zioten. Honek, neurri handi batean, instituzio honen izaera azaltzen du eta baita Hispaniar Monarkiarekin zuen harremana ere. Oso bestelakoak ziren parlamentu ingelesa eta Frantziako Estatu Orokorrak, beren artean biziki desberdinak izanda ere.

Alkalako Ordenamenduak, petxeroen inskripzioa *txanpon eta neurrien padroi*etan aurreikusten zuen, euren ordaintzeko derrigortasunari uko egiteko moduak eragozteko.

Nafarroa eta Aragoiko Erresumetan ere petxa deitutako zergak ordaintzen ziren eta petxero hitza erabiltzen zen.

Bere erabilera zabalean, plebeio, herri xehe, edo hirugarren estatu hitzen sinonimotzat har daiteke, eta ez hain zehazki *zerga-ordaintzaile*-rena, azken hau gaur egungo estatuei dagokielako.

## Kanpo estekak
Aneurin Bevan

thumb|"Nye" Bevanen argazkia.

**Aneurin Bevan** edo Nye Bevan (Tredegar, Monmouthshire, 1897ko azaroaren 15a –Chesham, Buckinghamshire, Ingalaterra, 1960ko uztailaren 6a) politikari galestar ezaguna izan zen, Erresuma Batuko Alderdi Laboristakoa, XX. mendeko erdialdean bere alderdian kide nabarmena eta Osasun Ministroa izan zena (1945-1951), National Health Service zerbitzu publikoaren sorrera (1948) bultzatu egin zuena.

## Ikus, gainera 
* Galestar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Aneurin Bevan and the foundation of the NHS
The Departed

***The Departed*** 2006 urtean Martin Scorsesek zuzendutako filma da. Leonardo DiCaprio, Matt Damon, Jack Nicholson, Mark Wahlberg, Martin Sheen, Ray Winstone, Vera Farmiga eta Alec Baldwin aktoreek antzeztu zuten.

*Infernal Affairs* (2002) hongkongdar filmaren berregokitzapena da.

## Argumentua 
Boston, Francis *Frank* Costello (Jack Nicholson) bertoko irlandar mafiaren buruzagiak Colin Sullivan (Matt Damon) informatzailea Massachusettseko Polizian sartu du. Aldi berean, Poliziak William Costigan, Jr. (Leonardo DiCaprio) Costelloren taldean infiltratu du. Behin alde biak egoeraz jabetuta, infiltratuak topatu behar dituzte.

## Pertsonaiak 

* Leonardo DiCaprio: William Matthew *Billy* Costigan agentea
* Matt Damon: Colin Sean Sullivan sarjentua
* Jack Nicholson: Francis *Frank* Costello
* Mark Wahlberg: Bryce Dignam sarjentua
* Martin Sheen: Oliver Charles Queenan kapitaina
* Vera Farmiga: Dr. Madolyn Madden
* Ray Winstone: Mr. French
* Alec Baldwin: George Ellerby kapitaina
* Anthony Anderson: Brown agentea
* James Badge Dale: Barrigan agentea
* David O'Hara: *Fitzy* Fitzgibbons
* Mark Rolston: Timothy Delahunt
* John Cenatiempo: Mark Brambilla
* Armen Garo: Eugene Fratti
* Kevin Corrigan: Sean
* Robert Wahlberg: Frank Lazio, FBIko agentea

## Kanpo estekak 
* imdb.com
Zeru polo

[thumb|eskuinera|300px|Zeruko ipar poloa (erdian dago [Iparrizarra).]]
**Zeru poloak** Lurraren errotazio ardatzak zeru-esfera mozten dituen bi puntu dira: zeruko ipar poloa eta zeruko hego poloa. Lurretik ikusita, izarrek puntu horien inguruan egiten dute bira.

## Zeruko ipar poloa 
Ekinozioen prezesioagatik, zeru poloak izarrekiko mugitzen dira, eta, ondorioz, hemisferio bakoitzean iparrizar]rra ez da berbera urteen igaroan. Gaur egun, iparrizarra ipar hemisferioan, Hartz Txikiaren isatsaren muturrean dagoena da, polotik hurbilen dagoena delako, gradu bat baino gutxiagoko distantzia dagoelarik, oraindik gehiago hurbiltzen joango da eta 2100an, zeruko ipar poloa eta iparrizarraren arteko distantzia ez da 28' baino gehiagokoa izango. Une honetatik aurrera, poloa izarretik aldenduko da, hau, iparrizarra, beste 25.780 urte arte izango ez delarik.

1930 inguruan zeru poloa 11 magnitudeko izar baten ondotik pasa zen, urte batzuez, *Polarísima* izena hartu zuena. Gaur egun poloa beragandik aldentzen da, urteko 20"ka. Prezesio mugimendu honen epea 25.780 urtekoa da eta mendez mende jaisten doa. Beste alde batetik, zeru poloak euren inguruan mugitzen diren ekliptikaren poloak ez dira aldaezinezkoak, ekliptikaren planoa motelki kulunkatzen baita, Lurrak, beste planeta batzuengandik jasaten dituen perturbazioen ondorioz.

## Ikus, gainera 
* Izar zirkunpolar
* Zeru-ekuatore

## Kanpo estekak
Etalides

Greziar mitologian, **Etalides** Hermes eta Eupolemiaren semea izan zen. Ez zuen sekula ezer ahazten, bere aitak oparitu zion haga bati esker. Bere patua, batzuetan hilen artean eta besteetan bizien artean bizitzea zen. Urrezko ahari-larruaren bila joan zen Argo ontziaren tripulazioaren zati izan zen, non, bere oroimen bikainari esker, mezulari lanak egin zituen.

## Kanpo estekak
Errege Zedula

[thumb|[1738ko ekainak 17ko Errege Zedula, Historiaren Errege Akademiaren estatutuak onartu zituena.]]
**Errege Zedula** (edo **Erregeren Zedula**) Espainiako erregeak XVI. mendea eta XIX. mendearen artean igorritako agindu arrazoitu bat zen. Bere edukiak, garrantzi juridikoko gatazka bat konpontzen zuen, legezko jokaerako jarraibide bat ezartzen zuen, instituzioren bat sortzen zuen, errege-karguren bat izendatzen zuen, eskubide pertsonal edo kolektibo bat ematen zuen edo akzio zehatzen bat agintzen zuen.

Nagusiki itsasoz harandiko espainiar domeinuetan erabilia (Amerika eta Filipinak), kasu gehienetan Indietako Kontseiluaren laguntzarekin.

## Ikus, gainera 
* Errege patronatua
Egipto (greziar mitologia)

Greziar mitologian **Egipto** (antzinako grezieraz Αἴγυπτος *Aígyptos*), Belo eta Ankinoeren semea, afrikar errege bat zen.

Arabiako gobernaria, Egiptoko tronura igo zen (izena eman zion herrialdea) bere aita hil ondoren. Orduan, bere anaia bikia zen Danao, Libiako erregea, euren seme eta alaben arteko ezkontza onartzera behartu nahi izan zuen (Egiptok berrogeitamar seme zituen eta Danaok beste hainbeste alaba, danaideak). Azkenik, ezkontza aurrera eraman zen, baina seme alaba guztien heriotzarekin amaitu zen, batenarekin izan ezik, Linzeo. Oso mindua, Egipto, orduan, Akaiara erretiratu zen hil zen arte.

## Iturriak 
* Apolodoro *Liburutegia* ii.1.4
* Nodo *Dionisiakoak* iii. 300
* Pausanias **Greziaren deskribapena** viii. 21.13

## Kanpo estekak
Ankinoe

Greziar mitologian **Ankinoe** edo **Akiroe** Nilo ozeanidaren alaba da, naiade bat.

Belo egiptoar erregearekin ezkondu zen, eta, honekin, Egipto, Danao, Zefeo, Fineo, Fenix eta Agenor izan zituen, azken hau Kadmoren aita.

Ares jainkoak liluratua izan ondoren, jainko honekin izandako harreman batean seme bat izan zuen, Siton izenekoa eta, Hegesiporen arabera, Palenea eta Retea izeneko bi alaba biki, beste hainbeste hiriri izena eman zietenak.

## Kanpo estekak
Khous

**Khous** 2001. urtean Berriozarren (Nafarroa) 5 lagunek sortutako euskal musika taldea da.

Iruñeko maketarik gabeko taldeen lehiaketan parte hartu zuten eta bigarren saria lortu zuten. 2002an, Cortomanía 2002 film-laburren jaialdirako aurkeztu zen *Anacrónica Moderna* film laburraren soinu-bandak Khousen hiru abesti zekartzan. Film laburrak soinu-banda onenaren saria jaso zuen.

## Ibilbidea 
2004an Khousek *El sótano* estudioan grabatutako bere lehendabiziko maketa kaleratu zuen taldearen izenpean. Maketak arrakasta izan zuen eta Gipuzkoako zenbait gaztetxetan jotzeko aukera eskaini zien. 2005ean Euskadi Gaztea XV. maketa lehiaketa irabazi zuten.

2008ko otsailean, Iñaki Llarenak zuzendutako 4i estudioetan bere lehen diskoa ekoiztu zuten, *Taupaden bidetik* izenekoa eta Baga-biga diskoetxearen zigilupean.

2008ko ekainean Andres DJak taldea utzi zuen. 2009ko urtarrilean Khous taldeak jakinarazi zuen Raul bateriajoleak lan kontuengatik taldea uzten zuela eta Aritz bateriajole berria aurkeztu zuen.

2010ean Loturak (Malditodigital) haien bigarren lana aurkeztu zuten. Berriro Iñaki Llarenaren ekoizpenean, Realworld studios(UK)-etan grabatua, Drew Mazurek- en eskutik nahastuta eta Jacob Hansen-ek Masterizatua.

2011ean Taldea Villa de Bilbao-ko 23.edizioan finalera iritsi eta bigarren saria jasoko dute Euskal Herriko talde hoberena bezala geratuz.

2012an Eneko Lezak (baxujolea) taldeak utzi eta Luis Belmontek hartu zuen bere lekua.

2013 taldearen soinua gogortzen da Itsukeria (I/III) Geroaren hazia, haien trilogiaren lehenengo partea kaleratzearekin. Diska Aberin estudioetan grabatu, nahastu eta masterizatzen da.

2014ean Geroaren haziak trilogiaren lehenengo bideoa "Kontuz ibili" kaleratzen dute, Honekin Track1 bideoklip lehiaketa irabaziko dute.

2014ean Fedea(II/III) trilogiaren bigarren partea NX estudioetan grabatuko dute, beranduago Aberin estudioetan nahasia eta masterizatua izango dena.

2015ean Luisek (baxujoea) taldea utzi eta 2016an Hegoik hartuko du bere lekua.

2015ean Geroaren haziak trilogiaren bigarren bideoa "Ispilua" izenarekin kaleratzen dute

2018an Geroaren haziak trilogiaren hirugarren eta azken atala Sinergia(III/III) kaleratzen dute  Art Gates Records disketxearekin. Lan hau Aberi Estudioetan ekoiztu eta grabatuko dute. 

## Taldekideak 
* Iñaki Villanueva (ahotsa, 2001etik).
* Kupi (gitarra, 2001etik).
* Aritz Gonzalez (bateria, 2008tik).
* Hegoi (baxua 2016tik)

### Taldekide ohiak 
* Andres Cortés (DJ eta teklatuak, 2001-2008).
* Raul Etxabarren (bateria, 2001-2008)
* Eneko Leza (baxua, 2001-2012)
* Luis Belmonte (baxua 2012-2015)
* Aritz Gonzalez (bateriajolea 2008- 2021)

## Diskografia 
* *Khous* (2004) maketa.
* *Taupaden bidetik* (2008, Baga-biga)
* *Loturak* (2010 Malditodigital)
* Itsukeria I/III Geroaren haziak (2013)
* Fedea II/III Geroaren haziak (2014)
* Sinergia III/III Geroaren haziak (2018, Art Gates Records)

## Sariak 
* Gaztea maketa lehiaketa: 2005
* Villa de Bilbao Lehiaketa: 2011 Bigarren saria
*
*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Taldearen MySpacea
*  *Taupaden bidetik*, Baga-biga
* https://www.facebook.com/khoustaldea/
Taupaden bidetik

**Taupaden bidetik** Khous musika taldearen 1. diskoa da, 2008. urtean Baga-biga diskoetxearen zigilupean argitaratutakoa.

## Kantuen zerrenda 
# Oztopoak gainditzen
# Nora-bide
# Oharra:
# 300 Seg.
# Babel
# Bildumaren parte
# Mila esker
# Haien oroimenez
# Maskarada
# 5. artikulua
# Azkenaren hurrengoa (bonus track)

## Kanpo estekak
Hegesipo

**Hegesipo Jerusalemekoa** (Jerusalem, 110 inguru - 180) idazle paleokristaua izan zen, Elizaren lehen historialaritzat jotzen dena.

## Bizitza 
Erroman 20 urtez bizi izan zen, Anizeto eta Eleuterio aita santuen agintaldietan. Elizaren barnean sortzen ziren teoria gnostikoak aurrez aurre jarri zituen. Tradizioak, bere bidaietan zehar, mendebaldeko eta ekialdeko gune kristau nagusienak bisitatu zituela adierazten du, eta, poztasun handiz heresia guztiak pertsona soilengandik zetozela adierazi zuen, baina eliza edo egoitza episkopal bakar bat bera ere ez zela akats horretan erori.

177an Jerusalemera itzuli zen, bertan oso aguretua hilez. Eliza katolikoaren barnean, elizaren historiako aitatzat hartzen da, aita santuen lehen zerrenda idatziz, San Petrigandik hasi eta Anizetorarte. Idatzi zuen *Elizaren Historia*-ren atal batzuk baino ez dira kontserbatzen, eta Kristoren Pasiotik, egilearen garairaino kontatzen zuen.
Kontos

[thumb|*Kontos* lantzekin borroka, [Sasandar Inperioa|sasaniar plater batean.]]

**Kontosa** sarmaziarren eta irandar jatorriko beste zalditeria batzuetan erabilitako lantza luzea da.

Kontosa, sarmatar herriak erabilitako zalditeriako lantza baten izen greziarra da. Sarmaziarrak, Errusiako estepetako tribu nomada talde bat ziren. Beranduago, Armenia eta Partiako katafraktoek erabili zuten (zalditeria oso astuna), Sasaniar Inperioko savaranoarrez gain.

## Ezaugarriak 
Egurrez egina, kontosa I. mendearen erdialde inguruan garatua izan zen, lantza labur mota batzuetatik abiatuta, izen orokorrekin greziar eta erromatar analetan deskribatuak.

Morfologikoki, kontosak, esan den bezala, egurrez egina, 3 edo 4 metroko luzera zuen, handiago batzuk ere egin izango ziren arren, 4,5 metrokoak. Bere tamainagatik berarekin kargatzen zen bi eskuetan, zaldia belaunekin gidatzen zen bitartean (estriboa askoz berandugorarte ez zela garatu esan behar da), honek, bakarrik esperientziadun zaldun batek bakarrik eraginkortasunez erabiltzea eragiten zuena (estepetako herri nomadak, sarmatarrak edo partiarrak bezala, zaldun gisa nabarmentzen ziren).

Erromatar Inperioak, beranduago, kontosaren ezaugarriak hartu zituen, bi eskuekin erabili behar izatea barne, **contus** izeneko beste lantza batean. Ondoren, bizantziarrek **kontarion**a garatuko zuten, katafraktoek esku bakarrarekin erabiltzen zuten arma, bere azpian, besaurrearekiko paraleloa zen lerro bat jarraituz.

## Kanpo estekak
Anfibolita

**Anfibolita** arroka metamorfiko eta igneo mota bat da, nagusiki anfibol mineralez osatua dagoena.

Hornblendita hitza, modu ohikoagoan erabiltzen da modu mugatuan arroka igneoentzako. Hornblenda anfibolentzako gehiago erabiltzen da. Anfibolita metamorfikoak, igneoak baino ugari eta aldagarriagoak dira, ohi testura latz edo ertainezkoak direlarik eta hornblenda eta plagioklasaz osatuak daude.

Basaltoa eta gabroa bezalako arroka igneo primarioak, anfibol arrokekin lotuta egon daitezke.

## Anfibolita faziesa 
Anfibolita faziesak, arroka metamorfikoen sailkapenari dagozkien faziesen banaketa nagusietako bat da, tenperatura eta presio altu edo ertainetan eratutako arrokak hartzen dituena (gehienez ere 510&nbsp;°Cko tenperatura).

Intentsitate gutxiagoko tenperatura eta presioek epidota-anfibolita fazieseko arrokak sortu zituzten, eta intentstiate handiagokoek granulitako faziesekoak. Anfibolak, diopsidoak, epidotak, plagioklasak, wollastonitak eta granate mota batzuk, orokorrean anfibolitazko faziesetan aurkitzen diren mineralak dira.

Zabalki banatuak daude Aurrekanbrikoko gneisetan, eta, ziuraski, mendi tolesduren zatirik sakonenetan eratu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Infoasturies

**Infoasturies** Asturiasko egunkari digital alternatibo bat da. 2006. urtean hasi zen eta Espublizastur taldeak editatzen du. Albisteak asturieraz eta gaztelaniaz argitaratzen dira. 2008ko urrian Asturiasko gobernuak asturiera sustatzeko Asturiasko hedabideei emandako diru-laguntzarik jaso ez duen hedabide bakarra da Infoasturies..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  "InfoAsturies" egunkari digitalaren webgunea.
Abyan gobernantzia

**Abyan Gobernantzia** Yemengo 21 gobernantzietako bat da. Bere hiriburua Zinjibar da. 20.380 km²ko azaleran 433.819 biztanle zituen 2004an.

1990era arte Hego Yemengo probintzietako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hedd Wyn

***Hedd Wyn*** 1992an egindako galesezko filma da, Alan Llwydek idatzia eta Paul Turnerrek zuzendua. 1993an, ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Sarirako hautagaia zen. Filmaren antzezle nagusia Huw Garmon zen, Ellis Evans/Hedd Wyn pertsonaia antzeztu zuena. Hedd Wyn poeta galestarraren bizitzan oinarrituta dago, Meirionnydd konderriko haren jaioterritik Lehen Mundu Gerraren trintxeretaraino.

## Kanpo estekak
'Adan gobernantzia

'**Adan Gobernantzia** Yemengo 21 gobernantzietako bat da. Bere hiriburua Aden da. 825 km²ko azaleran 589.419 biztanle zituen 2004an. Urte horretarte hainbat uharte ere batzen zituen baina 2004tik aurrera Sokotra uhartea Hadhramaut Gobernantziari atxiki zion gobernuak. Antzinako Yemengo hiriburua zen Krater portu hiria eskualde honetan zegoen.

Aden hiria Britaniarren esku egon zen 1839 eta 1967 urteen artean. Azkeneko urte hoenta independentzia lortu eta Hego Yemenen barruan egon zen. 1990an bi herrialdeak batu zirenetik Aden hiriburu komertziala da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
In It Together

***In It Togethe*** 12 Tribu musika taldearen 2. diskoa da, 2002. urtean argitaratutako eta beraiek ekoiztuta. Urrestillan grabatutakoa da, *Who´s Your Leader* beraien lehen diskoa bezala, baina nahasketa lanak Santanderren egin zituzten, Loud & Alone taldeko Robertoren laguntzaz.

## Kantuen zerrenda 
# "Jah glory"
# "Mr. Jones"
# "Kingston ska"
# "Movement across the border"
# "Mafiosoen eskutan"
# "Tribute to lester"
# "In it together"
# "Give the manmoney"
# "Kosovo"
# "Kosovo (melodica version)"
# "We are goin"
# "Jah in dub"
# "Jones in dub"
# "Movement dub"
# "Dub mafiosoen aurka"
# "Together in dub"
# "Give the dub"
# "Dub Kosovon"
# "We are dubbing"

## Kanpo estekak
Atanarjuat

***Atanarjuat*** 2001ean egindako Kanadako filma da, Zacharias Kunukek zuzenduta. Batzuetan ***Atanarjuat: The Fast Runner*** (euskaraz: *Atanarjuat: Korrikalari arina*) ere deitua da, titulua itzultzen duen azpititulua erabiliz. *Atanarjuat* lehendabiziko inuktituterazko filma zen, Inuit herriaren hizkuntza.

## Sinopsia 
Antzinaroan kokatuta, filmak inuiten kondaira azalduko du. Ia guda zibilaren egoeran dagoen komunitate batera, xaman gaiztoa etorriko da madarikazioa botatzeko. Madarikazioak pertsonai nagusien bizitzetan eragina izango du.

## Pertsonaiak 

### Atanarjuaten familia 
* Natar Ungalaaq: Atanarjuat
* Pakak Innuksuk: Amaqjuaq
* Neeve Irngaut: Uluriaq
* Felix Alaralak: Tulimaq
** Stephen Qrunnut: Tulimaq gaztea
* ?: Kumaglaq

### Okiren familia 
* Peter-Henry Arnatsiaq: Oki
* Lucy Tulugarjuk: Puja
* Apayata Kotierk: Kumaglak
* Madeline Ivalu: Panikpak
** Mary Angutautuk: Panikpak gaztea
* Pauloosie Qulitalik: Qulitalik
** Charlie Qulitalik: Qulitalik gaztea
* Mary Qulitalik: Niriuniq
* Eugene Ipkarnak: Sauri
** Eric Nutarariaq: Sauri gaztea

### Besteak 
* Sylvia Ivalu: Atuat
* Abraham Ulayuruluk: Tungajuaq
* Luke Taqqaugaq: Pittiulak
* Alex Uttak: Pakak

## Kanpo estekak 
* imdb.com
* Atanarjuat.com
Koba berri

**Koba berria** Aralarko mendilerroan dagoen kobazuloa da. Arruazun dago, Txuritxoberri izeneko toponimoan. Gela bakarra du.
Potxiketako leizeak

**Potxiketako leizeak** Aralarko mendilerroan dueden bi kobazulo dira. Arruazun daude, Txuritxoberri izeneko toponimoan, Done Mikel Aralarkoaren Santutegira doan bidearen bi aldetan. Hasieran jaitsiera handia du eta geroago horizontala den kobazuloan bilakatzen da.
Ursaltoko kobak

**Ursaltoko kobak** Aralarko mendilerroan dauden bi kobazulo dira. Biak elkarrengandik oso gertu daude, baina 30 metroko altuera ezberdintasuna dute. Arruazun daude, Uztokiko bordetatik gertu, Lakuntzatik Aralarko Guardetxera doan bidearen ondoan.

Lehenengo kobak hainbat estalaktita apurtu ditu barruan eta bigarrenak zulo baten itxura du.

## Kanpo estekak
Saldiasko koba

**Saldiasko koba** Aralarko mendilerroan dagoen kobazuloa da. Arruazun dago, Ursaltoko kobetatik gertu. Betekin handia du.

## Ikus, gainera 
* Saldias

## Kanpo estekak
Aitzondo leizea

**Aitzondo leizea** Aralarko mendilerroaren magaletan dagoen kobazuloa da. Uharte Arakilen dago, izen bereko mendiaren magalean. Herritik Zamartzerako bidea hartu behar da eta bertan sarrera ikusgarri bat dauka.

## Kanpo estekak
Sorgin Etxea

**Sorgin Etxea** leizea Aralarko mendilerroan dagoen kobazuloa da, Aitzondo mendiaren magaletan 780 metroko garaieran. Zamartzetik Aralarko San Migelera doan bidean bi aho ezberdin ditu, tunel horizontal batekin.

## Kanpo estekak
Eñaut Zubikarai

**Eñaut Zubikarai Goñi** (Ondarroa, Bizkaia, 1984ko otsailaren 26a - ) euskal herritar futbolaria da. Atezain postuan jokatzen du, Zeelanda Berriko Auckland City taldean. Errealaren harrobian hazitakoa da.

Zubikarai 2003tik 2008ra Sansen ibili zen gero lehen taldera igo zen arte. 2008tik 2014ra oso gutxi jokatu zuen izan ere Bravo gehiago zen Montainerrentzat gero 2014ean Bravo Bartzelonara joan zen eta Zubikarai bakarrik geratu zen atezain moduan. Hainbat hautagai eduki ondoren Jagoba Arrasatek 2014ean Geronimo Rulli fitxatu zuen eta Rullik lekua kendu zion Zubikarairi. Hala ere,Rulli lesionatu egin Europa Leagueko previa batean eta horregatik Zubikaraiek jokatu zituen ligako lehen 15 partidak. Ordea ez zuen oso ondo jokatu, ez zituen meritu asko egin titularra izateko eta Rulli osatu zenean berriro Rulli izan zen titularra hurrengo ligako eta kopako partidetan. 2015eko udan Errealak adierazi zuen Zubikaraik ez zuela klubean jarraituko.

Erabaki horren aurrean, Portugalgo Tondela taldera joatea erabaki zuen, eta handik, 2016ean, Zeelanda Berrira joan zen. Erretiratu ondoren bertan geratu zen atezain entrenatzaile gisa.
## Estatistikak 
*2020ko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eñaut Zubikarai
Ximun Duhour

**Ximun Duhour Demay** (Kanbo, Lapurdi, 1984ko apirilaren 6a - ) euskal herritar futbolaria da. 2007/08 denboraldian atezain postuan jokatzen zuen Real Sociedad B taldean eta 2008/09 denboraldirako libre dago.

## Kirol Ibilbidea 
### Gazte Taldeak 
### Helduak 
*2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
*  Ximun Duhour
Zinjibar

**Zinjibar** edo **Zindjibar** Yemengo kostaldean dagoen hiri bat, Aden hiriaren ekialdean. Abyan Gobernantziako hiriburua da. Hiriaren zentrua kostaldetik 5 kilometrora dago, baina gaur egun kostaldean dagoen herri arrantzalearekin batu da. 2005ean 71.000 biztanle inguru zituen.

1944an britainarrek euren egoitza administratibo gisa aukeratu zuten. 1962an Fadliko sultana Zinjibarrera bizitzera joan zen, nahiz eta bere egoitza Sukhran egon.

Zinjibar izena arabiarrek Indiako ozeanoko Afrikako kostari ematen zioten izenetik dator, Zanzibar bezala.

## Kanpo estekak
Aden

**Aden** (arabieraz عدن) Yemengo hiri garrantzitsu bat da. Gaur egun portu garrantzitsuena izateaz gain 'Adan Gobernantziako hiriburua ere bada. Historikoki britainiar kolonia garrantzitsu bat izan zen, eta Hego Yemen edo Yemengo Errepublika Herritar eta Demokratikoko hiriburua.

Adengo antzinako itsas-portu naturala desagertutako sumendi baten kraterrean datza, penintsulara istmo txiki batez loturik. Portu hau lehenengoz Awsan Erreinuak erabili zuen K.a. V eta VII. mendeen artean. Gaur egungo portua penintsularen beste aldean dago.

Aden hiria hainbat auzok osatzen dute: Krater, jatorrizko itsas-portua; Ma'alla, gaur egungo portu berria; Tawahi, kolonialismo garaian *Steamer Point* izena zuena; eta Gold Mohurreko etxeak. Khormaksar, istmoan kokatuta, gorputz diplomatikoa, Adengo Unibertsitatea, aireportua eta bestelako bulegoak ditu. Kontinentean Sheikh Othman dago, antzinako oasia; Al-Mansura, Britainiarrek diseinatutako hiri bat; eta Madinat ash-Sha'b, Hego Arabiar Federazioaren hiriburua izendatu zutena.

Adenek Adengo golkoari izena ematen dio.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adengo nazioarteko aireportua

## Kanpo estekak
Krater (Yemen)

**Krater** edo **Kraytar** (ofizialki **Seraa**) Yemengo Aden hiriko auzorik zaharrenetariko baten izena da. Desagertutako sumendi baten kraterrean egoteagatik datorkio izen hau.

## Kanpo estekak
Krater (argipen)

**Krater** hitzarekin honakoak izendatzen ditugu:
* **Krater**, sumendi baten ahoa edo irekidura.
* **Talka kraterra**, meteorito batek planeta baten aurka talka egitean edo, orokorrean, bi gorputzek talka egiten dutenean sortzen den zuloa.
* **Subsidentzia kraterra**, lurrazpiko eztanda nuklear baten ondoren sorturiko zuloa.
* **Krater**, konstelazioa.
* **Krater**, Yemengo Aden hiriko auzoa.
Naroa Iturri

[thumb|270x270px|KZK [Ekhiñe Atorrasagasti|Ekhine Atorrasagasti eta Naroa Iturri, 2018]]
**Naroa Iturri Lizarribar** (Hernani, Gipuzkoa, 1976) euskal herritar kazetaria da.

## Ibilbidea 
ETB 1eko *Bertatik Bertara* telebista saioan hasi zen bekadun. Ondoren *Ikusgela* telesaioan erreportari egon zen eta honen aroa bukatzean, *Sut&Blai* saioan jarraitu zuen. Andoni Aizpuruk aurkezten zuen *Horrelakoa da bizitza* telesaioan kolaborazioak egin zituen kazetari bezala. 2009tik 2017ra, Hamaika Telebistako erredaktore burua izan zen eta Donostiako zuzendaria.

Egun Askabide Klinikan egiten du lan eta 2019tik aurkezle gisa ari da Ekhiñe Atorrasagasti zuzentzen duen *Kolpez kolpe* saioan. 

2015 urtetik aurrera Askabide Klinikako zuzendaritzan dago. Emakumeen sexu askatasuna bermatzea du bertan egiten duen lanak helburu.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Naroa Iturrirekin elkarrizketa ARGIA astekarian.
* Naroa Iturrirekin elkarrizketa Gaztezulon.
* Horrelakoa da bizitza telesaioa.
Andoni Aizpuru

**Andoni Aizpuru Murua** (Gabiria, Gipuzkoa, 1964ko uztailaren 11) kazetaria eta telebista aurkezlea da. Beste lan batzuk egin ditu Euskal Telebistan, baina bereziki ezaguna da albistegietan eguraldi-iragarpena aurkezten duelako. 1992an hasi zen jarduera horretan. Elorrion bizi da.

## Irakasle ikasketak 
Irakasle-ikasketak egin zituen Donostian, eta ikasketak bukatuta Urbia eta Oltzeko artzaintzari buruz tesina aurkeztu zuen, ikerlan monografiko estra bat. Eta, horretan pixka bat sakondu ostean, Gerriko Saria idazlan-lehiaketara aurkeztu ere. Eta Aizpururen lan idatzi hark bigarren saria irabazi zuen. 

ETB 1 telebista katean *Euskadi zuzenean* saioa aurkeztu zuen Maddalen Iriarterekin batera. Ondoren, *Bertatik Bertara* telesaioa gidatu zuen zortzi urtetan zehar, egunero-egunero, eta, 1.500 saiotik gora egin zituzten. Gainera, *Barnetegia* realitya aurkeztu zuen. Halaber, *Bi Errepidean* saioa aurkeztu zuen Urko Aristirekin batera. *Horrelakoa da bizitza* eta Gailurra saioak ere gidatu zuen. Gaur egun eguraldiaren arduraduna da.

## Sariak 
Andoni Aizpuruk, kazetari eta telebista-aurkezle gisa egindako ibilbide luzean, hainbat sari jaso ditu.

### Bakarka 
* 1990ean: Gerriko saria, *Urbia-Oltzeko artzaintza* izenburuko ikerlanarekin (Urbiako artzaintzari buruzkoa).
* 2000n: Rikardo Arregi kazetaritza saria.

### Telebista saioko taldearekin 
* 1999an: *Bertatik Bertara* saioko taldearekin, Argia Saria
* 1999an: *Bertatik Bertara* saioko taldearekin, *La candileja y el laurel de oro* saria, Madrilen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amagoia Iban: «Andoni Aizpurua: "Nire herritar irudiarekin identifikatzen naiz"», *Argia*, 1496. zenbakia, 1994-09-18.
* Jon Odriozola: «Andoni Aizpuru: "Negua eta elurra gustuko ditudanez, Finlandian biziko nintzateke"», *Argia*, 1439. zenbakia, 1993-06-13.
* «Andoni Aizpuru: "Mapa batekin iragarpenik luzeena bederatzi egunekoa da"», *HABE*, 2002-02-03.
* Aizpea Amas: «Andoni Aizpuru: "Hemendik bi urtera 'Horrelakoa da bizitza'-k seilua izatea da gure helburua"», *Berria*, 2007-12-02.
Ad Dali' gobernantzia

**Ad Dali**' Yemengo 21 gobernantzietako bat da. Bere hiriburua Ad Dali' da. 4.448 km²ko azaleran 470.564 biztanle zituen 2004an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ad Dali'

**Ad Dali**' edo **Dhala** (arabieraz الضالع) Yemengo hiri bat da, Adendik 80 kilometrora, Qatabahtik 15 kilometrora, Djabal Djihaf mendiaren hego-ekialdeko magaletan. Antzinako Ipar Yemen eta Hego Yemengo mugatik gertu dago. Oso biztanle gutxi gizi dira eta bertan amiri leinuko emirra bizi da, Shafil eskualdea kontrolatuz.

## Kanpo estekak
Aberri (jainkoa)

[thumb|300px|[Commingesko haranean, Akitania erromatarraren garaiko inskripzio ugari agertu dira antzinako euskal Jainko-Jainkosei buruz. Haien artean Aberri Jainkoarena]]
**Aberri**, Raymond Lizop ikerlariaren lanen arabera, Akitania erromatarraren garaian Pirineo aldean gurtzen zuten Jainko baten izena da. Bertan, zenbait inskripzio azaltzen dira bere izenarekin.

Esate baterako, Garona Garaiko Saint-Bertrand de Commingesen aurkitutako inskripzioak, honako testoa dauka latinez; **Aberri deo**, eta itzulpena "Aberri jainkoari" da.

Jose Migel Barandiaranen arabera, Erromatarren garaiko eta Jainko honi buruzko zenbait hilarri eta iskripzio agertzen dira eskualde piriniarrean, garai batean euskaraz egiten zen eremuan. Izena euskal kutsukoa izan arren, ez daukagu jainko honen ezaugarrien inguruko datu gehiagorik, eta horregatik ezin dugu handik datu baligarririk atera Euskal Mitologiaren ikerketan sakontzeko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* "Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la Gran Enciclopedia Vasca, Bilbo 1976.
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978
* Koldo Larrañaga Elorza, Euskal Herria Antzinatean. Materiale eta Agiriak, UNED-Bergara, 1988, 316 or., 177 zkia
* K. Larrañaga Elorza, Euskal Herria Antzinatean. Materiale eta Agiriak, UNED-Bergara, 1988, 316 or., 176 zkia.
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892 ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
* *Inscriptions antiques du Couserans''. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.
* Raymond Lizop: "Les Comminges et les Couserants avant la denomination romaine" (Toluse-Paris, 1931)

## Kanpo estekak
Sarbil

**Sarbil** Nafarroa Garaiko mendilerroa da, Iruñerriaren mendebaldean dagoena. Andimendiko mendilerroaren azken muturreko mendilerrotzat hartzen da. Iruñerriaren eta Gesalazko haranaren (Lizarrerria) artean dago.

Mendilerroan dagoen Saldise Ollaran udalerriko kontzejuak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Etxauriko Haitza, 1.136 m 
# Mortxe, 1.123 m 
# Saldise, 1.043 m 
# Ezpeldiabazter, 1.014 m 
# Soroluzeta, 1.014 m 
# Itxesorde, 1.012 m 
# Andaradia, 1.003 m 
# Garindo, 1.003 m 
# Obiarri, 982 m 
# Izmendia, 927 m 
# Peña de los Canteros, 741 m 
# El Huso, 644 m 
# Gaztelu, 592 m 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sarbil *luberri.net* webgunean
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
Iratxe Mugire

**Iratxe Mugire** (Barakaldo, Bizkaia, 1984) euskal kantautorea da. Oviedon fisioterapia ikasi zuen.

## Biografia 
12 urterekin kantak sortzeari ekin zion eta urte bat geroago gitarra jotzen ikasi zuen. 17 urterekin *Innis Fodhla* diskoa grabatu zuen. Diska honekin Gazte Leiho (Senpere) lehiaketako hirugarren saria lortu zuen.

2013an berriz ekin zion kanta berriak sortzeari eta 2016an *La piel transparente* diskoa kaleratu zuen.

## Diskografia 
* *Innis Fodhla* (2002)
* *La piel transparente* (2016)

## Kanpo estekak 
*  Iratxe Mugire-ren webgune ofiziala
*  Iratxe Mugireren MySpacea.
*  Iratxe Mugireri elkarrizketa Berrian.
*  Iratxe Mugireri elkarrizketa Euskadi Irratiko Aperitifa irratsaioan. (entzungai)
Aluminio silikato

**Aluminio silikatoa** aluminio oxidoa (Al2O3) eta kuartzoa (SiO2) dituen mineral bat da.

Aluminio silikato batzuk, honako mineral hauek dira: feldespatoa, kloritak, buztina, granitoa, puzolarria...

## Kanpo estekak
Feldespato

**Feldespatoak** nagusiki, arroka igneoak osatzen dituzten mineral taldeak dira, beste edozein motatako arroketan ere aurki daitezkeen arren. Feldespatoak, aluminio, kaltzio, sodio edo potasiozko silikatoei dagozkie, edo base hauen nahasteei.

Bere egitura, siliziozko oinarri batean (Si4+) datza, non, zati bat, isomorfikoki, aluminioagatik aldatua izan den. Kargak desorekatzean, katioi metalikoekin konpentsatzen dira (K+, Na+, Ca+2).

Monokliniko edo triklinikoak izan daitezke. Kolore zurikoak dira, dirdira beirakaradunak edo oso kolore argietakoak. Bere jatorria petrografikoa da, oso ugariak eta magmaren solidotzearen bidez eratutakoak. Oso aldagarriak dira eta kaolinizazio izeneko prozesu baten bidez narriatzen dira.

Feldespato guztiak mineral gogorrak dira, 2,5 eta 2,75 arteko pisu espezifikodunak. Bi talde handitan banatzen dira:

* Ortosak (feldespato potasikoak): monoklinikoak direnak, adibidez ortosa.
* Plagioklasak (feldespato kaltziko edo sodikoak): triklinikoak direnak, adibidez albita, labradorita eta anortita.

Kuartzoa eta mikarekin batera, granitoa osatzen duen mineraletako bat da, honen deskonposaketa, meteorizazioaren arduraduna delarik. Feldespatoaren meteorizazioa (edo kaolinizazioa), giro hezeetan eta karbono dioxidoz CO2 kargatuetan gertatzen da. CO2a CO3an bihurtzen da, potasioa, kaltzioa edo sodioarekin lotzeko, karbonatuak sortuz, kaltzioaren kasuan kaltzita deritzo. Euren aldetik, silikato bikoitzek, aluminio silikato hidratatuak eratzen dituzte, kaolina, alegia.

## Ikus, gainera 
* Tektosilikato

* Silikato

## Kanpo estekak
Gustave Uhart

**Gustave Clément Louis Henri Uhart** (Uhartehiri, 1791ko uztailaren 17a - Limoux, 1860ko maiatzaren 5a) euskal funtzionario eta politikaria zen.

## Biografia 
Gustave Uhartek Zuberoakoa zuen familia: aita Jean-Bernard Uharteko markesa (1765-1834) eta ama Louise-Pétronille-Étiennette d’Angosse (1772-1793).

Gaztetan hasi zen Administrazioan, osaba Charles d'Angosse Landetako prefetaren idazkaria izanik; gero, Ehun Egunetan, Rhin Garaikoa izango zena. Berrezarpenean lanbiderik gabe geratu zen baina laster berreskuratu zuen, Prades (1821-1828) eta Baionako (1828-1832) suprefet izanik. Gero prefetaren idazkari Pauen (1842-1846) eta suprefeta Bazasen (1846-1848) bihurtu zen.

1848ko Iraultzaren ondoren, Euskal Herrian Kontseilari Orokor hautatu zuten, baina 1848ko abuztuaren hauteskundetan postua galduko du. Berriro Limouxeko suprefet izendatuko zuten 1850 eta 1852 artean.

Aita markesa 1834an hil eta gero, Gustevek baroi titulua erabili zuen. 1820an, Alexandrine Ségalas ezkondu zuen Donapaleun eta lau seme-alabak izan zituen. Azkena, Victorrek, markesa titulua erabili zuen eta 1878an ondorengorik gabe hil zuen Buenos Airesen. Gustave Uhart Ohorezko Legioaren zalduna zen.

### Lanak 
Gustave Uhartek lan hauek idatzi zituen:
* *Le Mémorial des Pyrénées* liburuan:
** *«Les Eaux-Bonnes»* (1833ko urriaren 4)
** *«Les Basques, leurs illustrations modernes»* (1837ko azaroaren 11).
* *L’Album pyrénéen* liburuan:
** *«Jacques de Béla et ses œuvres inédites»* (1840)
** *«La vallée d’Ossau»* (1841).
* Aire euskalduna zuten abesti asko frantsesez moldatu zituen
* Zuberoako poema herrikoak frantsesera itzuli zituen (Jean Dominique Julien Salaberri, *Chants populaires du Pays basque*, Baiona, 1870).

## Bibliografia 
* Jean Jaurgain, «À propos de "Los Refranos de Sauguis"», *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*, 1909.
* Diane de Maynard, *La descendance de Jean-Paul marquis d’Angosse (1732-1798)*, Paris, Christian argitaletxea, 1998.
Mongul

**Mongul** fikziozko pertsonaia da, DC Comicsen unibertsokoa, Supermanen etsaia. Lehen aldiz, DC Comics Presents 27. zenbakian agertu zen (1980ko abendua) Len Wein gidoilariak eta Jim Starlin marrazkilariak sortutakoa. Dena dela, beharbada, Mongul, Alan Mooreen "Guztia duen gizonarentzat" istorioan zuen paperagatik ezagunagoa izango da ("For the Man Who Has Everything"), *Superman Annual* 11. zenbakian argitaratua izan zena (1985). Mongulen istoriotako batzuk, lehen aipaturikoa barne Justiziaren Liga marrazki bizidun telesailaren atal bezala egokituak izan dira.

*Supergizonen erregealdia*ren argumentuan zehar, Superman Ziborrarekin batzen da Kostaldeko Hiria suntsitzeko, Linterna Berdea (Hal Jordan)en bizilekua. Gero, Superman Ziborra eta Mongulen plana, Metropolis suntsitzea zen, baina Superboy, Steel eta Supermanek geldiarazi zituzten.

## Kanpo estekak
Madalenaitz

**Madalenaitz** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 860 metroko garaierakoa. Mendilerroaren hegoaldereneko zatian dago. Txikia da, baina txundigarria. Bere izenaren jatorria, dirudienez, bertan Santa Maria Magdalenaren omenezko ermita baten esistentzian dago, eta ez bere forman, madalena baten antzerakoa.

Izatez, mendi luzanga bat da, Aralar mendilerroan elementu tektoniko bat suposatzen duena. Bere magalak biziki malkartsuak dira eta landaredi ugariarekin, ezpela adibidez. Iparraldeko aurpegia, horma handi lau bat da, eta arinki eroritakoa. Tontorrean elkartzen diren kareharrizko ezproiek, itxuraz, ez dute behar tekniko askorik behar igarotzeko, lurrarekin zikintasunagatik izan ezik. Zehazki, mendebaldeko ezproiak ez du inongo zailtasunik. Dena dela, ohiko iritsiera, gailur somital luze eta zabal osoa igotzean datza, Olazabalgo lepotik mendebalderanzko norantzan. Burteko txamenie izeneko toponimo baten esistentziak, bide bat, zuzenean Irañetatik tontor honetara igotzen zela susmarazten du. Mendi honetatik gertu, Urrunzure ibaiaren iturburua dago.

## Irispideak 
Olazabalgo lepora Hiriberritik iris daiteke. V formako labarrean sartu behar da, ekialdean, monolito harritsu bat uzten duena. Posible da, baita ere, haran honen eskumako ezproia igotzea igoera errazean. Ezproi honen oinarrian iturri bat dago eta, pìxkat goraxeago, utzitako txabola bat. Hemendik, zuzenean tontorrerantz abiatzen da, Olazabalgo pasabide gainean. Labarra alde batera ez uzteko erreferentzia bat, Beraztegiko ermita erromanikoaren ekialdean geratzen dela da, larre eder baten erdian.

Uharte Arakiletik Aralarko San Migeleranzko bidea hartuz Mikel Berriko ermitatik, Urrunzureko labarrean sar daiteke, tontorraren iparraldean, bere kareharrizko frontoia miresteko, Olazabal leporaino, nondik tontorrera iristen den.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Kakahuete (landarea)

**Kakahuetea** (*Arachis hypogaea*) lekadunen familiako landare-espezie bat da. Jatorriz Perukoa da. Bere euskal izena nahuatl hizkuntzako *tlālcacahuatl* hitzetik dator, alegia, "lurreko kakaoa" (*tlalli*, "lurra", eta *cacahuatl*, "kakao aleak").

Landare urteroko belarkara da, 30-50 cm hazten dena. Aurkako hostoak dauzka, pinatuak, lau hostoxkadunak (aurkako bi bikote; ez dauka muturreko hostoxkarik), hostoxka bakoitza 1-7 cm luze eta 1-3 cm zabal. Lekadunen lore tipikoa dauka, 2-4 cm artekoa, horia eta zain gorriduna. Polinizazioaren ondoren, 3-7 cm-ko leka bat ekoizten du, bakoitza 1-4 haziduna.

Kakahuetea Perukoa da jatorriz, baina Amerikako jatorrizko biztanleek Hego Amerikako eta Mexikoko beste eskualde batzuetara hedatu zuten bere laborantza. Europako kolonizatzaileek Europara eta Afrikara eraman zuten. Egun Txinan eta Indian ekoizten da eskala handian, bai eta Afrikan ere.

Bere fruitua gordinik edo erreta jaten da. Indiako eta Hego-ekialdeko Asiako sukaldaritzan oso erabilia da kakahuete-olioa.

## Galeria 

Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak