Pirinioak (eskualdea)

**Pirinioak** Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Iparekialderago dagoen eskualdea da, Pirinio ibarrak biltzen dituena. Erliebe handiko mendialdea da, antolaketa alpetarragoa duena, eta biztanleak, aldi berean, ibarrak osatzen dituzten herri txikietan antolatzen dira, hau da, Euskal Herriko eskualde honetako berezko antolamendu-irudian.

30 udalerrik osatzen dute, eta  biztanle eta 1237,75 kilometro koadroko azalera zituen; horrek 3,98 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. Pertole dagoen itsas mailaren gaineko 217 metrotik Hiru Erregeen Mahaia mendiaren 2446 metrora arteko altuera du.

Eskualdeburua Lintzoain kontzejua da, Erroibar udalerrian.

## Izena 
*Pirinioak* beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Pirineo*

Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: *Pirineo / Pirinioak*.

### Etimologia 
Eskualdeak Pirinioak sistema geografikoaren izena hartzen du.

## Geografia 
### Mugakideak 
Pirinioak eskualdeak Baztan-Bidasoa eskualdea du muga iparmendebaldean. Hegoekialdean Zangozerria eskualdea dago. Hegoaldean, Pirinioaurrea eskualdearekin muga egiten du. Azkenik, mendebaldean Ibarrak daude, Iruñerria eskualdeko azpieskualdea. Iparraldean, Nafarroa Behereko edo Baxenabarreko lurraldearekin egiten du muga, eta ipar-ekialdean, Zuberoakoarekin.

### Inguru naturala 
Eskualdea Pirinioko sistemaren eremuan dago. Mendiak eta mendilerroak haran ibar txikiek eteten dituzte, eta horien artean nabarmenki nabarmentzen da. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:

Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:
* Erro
* Urrobi
* Irati (Urtxuria, Urbeltza)
* Luzaide
* Zaraitzu (Anduña, Zatoia, Zaldaña, Ugaldea, Egurtzao)
* Ezka (Belagua, Belabarze, Gardalar, Bintze)

### Klima 
Eskualde horrek du desnibel handiena, eta alde handiz gainera, kontraste handiak ditu behealdean (ibarrak, non baitaude herri gehienak) eta goialdean (mendiak). Hala, eskualdea, oro har, behealdeko klimaren (behealdea) eta azpiatlantikoaren (goialdea) artean dago, nahiz eta bi zonetan bien ezaugarriak izan. Hori horrela da inguruko plubiometria handiagatik, behe-laino eta behe-hodei ugariekin eta eguzki-ordu gutxirekin batera, zeinak larriagotu egiten baitira lurraren orografiak bere irismena are gehiago mugatzen duen herri jakin batzuetan.

Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Aurizperri (Erroibar), Abaurregaina (Aezkoa), Ezpartza (Zaraitzu) eta Urzainki (Erronkaribar).

## Banaketa 
### Banaketa tradizionala 
Historikoki, eskualdea, Nafarroako erdialdea eta iparraldea bezala, ibarraka banatu da. Banaketa hori ez zen soilik geografikoa, eskumen politiko, administratibo, judizial eta militarrak ere bazituzten eta. Hauek dira ibar horiek, mendebaldetik ekialdera:

* Erroibar
* Aezkoa
* Zaraitzu
* Erronkaribar

Gainera, Auritz hiribilduak aspaldidanik izan du bere ibar geografikoaren independentzia administratiboa. Gauza bera gertatzen da Orreagarekin, bere kolegiataren inguruan, eta Luzaiderekin, bere kokapen geografiko bereziagatik Nafarroa Behereko lurraldean. Nabaskozeren kasuan, almiranterri bat da, *almiranterrien almiranterria*, gaur egun Zangozerria eskualdean dagoen Gazteluberri udalerria ere hartzen duena.

### Udalerriak 
Pirinioak eskualdea 30 udalerritan banatuta dago, honako hauek:

### Herriak 
2020an gutxienez biztanle 1 zuten 61 biztanlegune daude eskualdean:

### Herri hustuak 
Pirinioak eskualdeak, gainera, 17 herri hustu ditu, honako hauek:

### Partzuergoak 
Gaur egun, Pirinioak eskualdean 5 partzuergo daude hainbat udalerritan banatuta:

* Larraieta (2. partzuergoa)
* Xaldua (9. partzuergoa)
* Zazpiturri (10. partzuergoa)
* Betolegi (16. partzuergoa)
* Erremendia (18. partzuergoa)

## Historia 
Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legearen arabera. Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde hori *Pirinioak* izenarekin agertzen zen, eta 30 udalerrik osatzen zuten, azkenean kontserbatu zena.

Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.

## Demografia 
 biztanle zituen Pirinioak eskualdeak.
;Eskualdeko biztanleria, guztira

;Eskualdeko biztanleria, udalerrien arabera

{{Graph:Stacked | tabletype=query | table=
SELECT ?year ?population ?countryLabel WHERE {
  {
    SELECT ?country ?year (AVG(?populations) AS ?population) WHERE {
      {
        SELECT ?country (YEAR(?date) AS ?year) ?populations WHERE {
          ?country wdt:P131* wd:.
          ?country wdt:P31 wd:Q2074737.
          ?country p:P1082 ?populationStatement.
          ?populationStatement ps:P1082 ?populations.
          ?populationStatement pq:P585 ?date.
        }  
      } FILTER( ?year >= 2000)
    }
    GROUP BY ?country ?year
  }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "eu". }
}
ORDER BY ?countryLabel
| type=year | xField=year | group=countryLabel | value=population | legend=- 
| xGrid=y | yGrid=y | colors="category20b" | height=400 | width=750 | barwidth=20
}}

## Ekonomia 
Bi okupazio nagusi daude eskualdean. Lehenengoa, industriala, eskualdeko industrialdeetan (Urrobi, Izize, Burgi) zein inguruko zonaldeetan (Agoitz, Irunberri). Bigarrena tradizionalagoa da, eta nekazaritzari eta abeltzaintzari buruzkoa da. Bestalde, turismoa oso sektore garrantzitsua da eskualdean, bai jarduera turistikoei dagokienez, bai ostalaritzari (landetxeak nabarmentzen dira) eta baita jatetxeei dagokienez ere. Hala ere, oso eskualde zahartua da, eta, beraz, bertako biztanle gehienak erretiratuta daude. Eskualde honek oso ekoizpen-sare txikia du, despopulazioa jasaten baitu, eta, era berean, despopulazio horren kausa ere bada. 

## Politika 
Pirinioak eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.

### Hauteskundeak 
;Udal hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:

;Foru hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:

## Azpiegiturak 
### Errepideak 
Pirinioak eskualdea hainbat errepidek antolatzen dute, ibarrak elkarrekin lotzen dituztenak, eta, ondoren, herriak lehen aipatutako ardatz handiekin lotzen dituzten errepide txikiak. Eskualdeko errepide guztiak Nafarroako Gobernuak kudeatzen ditu. Hauek dira ardatz nagusiak:

### Hezkuntza 
Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da. 

Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu euskalduneko udalerrietan (eskualdeko mendebaldeko ibarrak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, derrigorrezkoa da gutxieneko eskolak euskaraz ematea; beraz, A eta D ereduak baino ezin dira eskaini, eta, praktikan, D eredua bakarrik eskaintzen da (erabat euskaraz, gaztelania bakarrik ikasgaiarekin). Hala ere, eremu mistoko udalerrietan (eskualdeko ekialdeko ibarrak) ez da betebehar hori betetzen, baina erraztasunak eman behar zaizkie euskaraz eskolatu nahi dutenei. Hori dela eta, A eta D ereduak (euskararekin) eta G eredua (gaztelaniaz, euskararik gabe) eskaintzen dira. Praktikan, G eredua Erronkariko ikastetxeetan bakarrik eskaintzen da, hara Obelba eta Zigoze Aragoiko udalerrietako ikasleak joaten baitira, non hezkuntza legeak ez duen aurreikusten euskara irakastea, eta, beraz, ez du onartzen.

Pirinioak eskualdean, hainbat udalerritan daude lehen mailako eskolak, eta horietan hogei bat ikasle baino ez daude eskolatuta, baina bigarren mailako hezkuntza ez dago ziurtatuta, eta hainbat ikasleek Iruñeraino joan behar izaten dute. Zehazki, 2019. urtean Pirinioak eskualdean lehen hezkuntzako 7 eskola eta bigarren hezkuntzako 3 institutu daude, guztiak publikoak. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela):

### Osasuna 
Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.

Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.

Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:

## Garraioa 
Autobuses Artieda autobus konpainiak Pirinioak Iruñekin batzen du. Autobus lineek honako ibilbidea egiten du:

* Jaurrieta - Abaurregaina - Abaurrepea - Garaioa - Aribe - Garralda - Orreaga - Auritz - Aurizberri - Mezkiritz - Bizkarreta - Lintzoain - Erro - Zubiri - Larrasoaña - Idoi - Zuriain - Antxoritz - Zabaldika - Olloki - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea
* Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri eta Iruñea

Gainera, Nafarroako Autobus Konpainiak Pirinioak Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Orbaizeta - Orbara - Aribe - Garralda - Orotz-Betelu - Artzibar - Agoitz - Urrotz - Lizoainibar - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Bestalde, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

* Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian sailkatu ziren Erroibar, Auritz eta Orreaga udalerriak. Behe-nafarreran Aezkoako udalerriak (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) eta Luzaidek zeuden, mendebaldekoan, eta Zaraitzuko udalerriak (Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze), ekialdean. Erronkariko udalerriak (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) zubereran zeuden eta Nabaskoze, ez-euskal eremuan.

Koldo Zuazok, 2010ean nafarreran sailkatu ziren Erroibar, Auritz eta Orreaga udalerriak, Luzaide sailkatu zen nafar-lapurteran eta Aezkoako udalerriak (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) sailkatu ziren tarteko hizkeren, nafarrera, nafar-lapurtera eta zuberera artean. Zaraitzuko (Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze) eta Erronkariko (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) udalerriak, atzerakada-eremuan, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den, sailkatu ziren, eta Nabaskoze, ez-euskal eremuan.

Eskualde honetako euskara autoktonoa da euskalki guztien ezaugarri arkaiko gehienak gordetzen dituena. Izan ere, ibar bakoitzean desberdina da, eta azpieuskalki aldaera berezia dago herrientzat bakarrik. Eskualdeko azpieuskalki propioak Erroibarrera edo Auritzera, hegoaldeko goi-nafarrerako azpieuskalkiak, Erroiberran eta Auritz eta Orreagan hitz egiten direnak, eta Erronkaribarrera, Erronkariko ibaxan berezkoa dena, aldatzen dira. Batzuek euskalki aparte mantentzen dute, beste batzuek zubereran barne. Bidean Aezkera eta Zaraitzuera daude, biak behe-nafarreran sartuak, lehena mendebaldeko barietatean eta bestea ekialdekoan, baina bere berezitasunekin. Azkenik, Luzaiden behe-nafarrera hitz egiten da, Garazikoa bera, Baxenabarren duen kokapen geografikoagatik.

#### Hizkuntza-zonakatzea 
Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legearen bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak Erroibar, Auritz, Orreaga, Luzaide eta Aezkoako (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) udalerriak hartzen zituen barne, eremu euskaldunean. Eremu mistoan Zaraitzuko (Espartza, Ezkaroze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze) eta Erronkariko (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) udalerriak zeuden, Galoze izan ezik, eremu ez-euskaldunean baitzegoen Nabaskozerekin batera. 2017an legea zabaldu zenean, Galoze udalerria sartu zen eremu mistoan, eta Nabaskoze eremu ez-euskaldunean geratu zen.

## Ondarea 
### Ondasun nabarmenak 
Hauek dira eskualdeko monumentu garrantzitsuenak, Kultura Ondasunen sartuak:

### Eremu naturalak 
## Irudiak 

Fitxategi:Otsagi, Euskal Herria.jpg|Otsagabia: Anduña eta Ertaroko zubia
Fitxategi:Orreaga - centre.jpg|Orreaga: Done Jakue eta Izpiritu Zaindue
Fitxategi:Muskilda 3.JPG|Muskildako baseliza
Fitxategi:Burguete 04 eje principal.jpg|Auritzeko zeharkarrika
Fitxategi:Isaba.jpg|Izaba

Fitxategi:Aurizberri - Église.jpg|Aurizperriko eliza
Fitxategi:Orbaitzeta, fábrica.JPG|Orbaizetako ola
Fitxategi:Erronkari - Ikuspegiak eta karrikak 15.jpg|Erronkariko eliza
Fitxategi:Abaurrepeko ikuspegia.jpg|Abaurrepea eta Abodi mendilerroa
Fitxategi:Valcarlos.jpg|Luzaide: eliza eta udaletxea

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Nafarroa Garaiko eskualdeak
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak