open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frixo

**Frixo**, greziar mitologiako pertsonaia bat da.

Frixo, Atamante erregearen eta honen lehen emaztearen semea da. Bere aita berriz ezkontzean, Inok, bere amaordeak, jelosiagatik, Frixo eta honen arreba zen Heleren aurka azpijoko bat pentsatzen du, biak sakrifikatuak izateko. Baina, orduan, urrezko larrua duen ahari batek, biak airean eramaten ditu, Kolkidarantz, nora soilik Frixo heltzen den, bere arreba Hele, bidean erortzen baita, itsasora, Mediterraneo itsasoa eta Itsaso Beltza banatzen dituen itsasartean, ondoren, greziar garaian, Helesponto (Heleren itsasoa) bezala ezagutuko zena, eta, gaur egun, Dardaneloetako itsasartea izena duena.

Kolkidara iristean, eskualde honetako errege zen Eetesek ondo hartzen du, bere alaba eman ziona emazte bezala. Bere abentura ondo amaitu zelako Zeusi eskerrak emanez, Frixok, jainkoaren omenez sakrifikatu zuen Kolkidaraino eraman zuen aharia, honen larru preziatua Eetes erregeari eskainiz, Ares jainkoari sagaratu ziona.

Urrezko ahari-larrua, Ares jainkoaren baso sakratuko haritz batean iltzatua izan zen, eta, horren zaintza, herensuge bati eman zitzaion. Larru hau da Jason eta gainontzeko argonautek bilatu eta lortu behar izan zutena, Pelias erregearen aginduz.

## Kanpo estekak
Hele

**Hele**, greziar mitologiako pertsonaia bat da.

Hele, Atamante erregearen eta honen lehen emaztearen alaba da. Hau berriz ezkondu zenean, Inok, bere amaordeak, Hele eta honen neba zen Frixo sakrifikatzeko plan bat pentsatu zuen, baina, orduan, urrezko larrua zuen ahari bat agertu zen eta Hele eta Frixo eraman zituen airean, Kolkidarantz, eskualde honetara, soilik Frixo iritsi zelarik, bere arreba, itsasora erori baitzen, Mediterraneo itsasoa eta Itsaso Beltza banatzen dituen itsasartean, beranduago, greziar garaian, Hele beraren omenez, Helesponto deituko zen, eta, gaur egun, Dardaneloetako itsasartea deitzen den tokian.

## Kanpo estekak
Valentziako ituna

**Valentziako ituna** 1488ko martxoan Valentzian Katalina I.a Nafarroakoa eta Joanes III.a Nafarroakoa Nafarroako errege-erreginak eta Fernando II.a Aragoikoa eta Elisabet I.a Gaztelakoa errege-erregina katolikoek sinatutako ituna izan zen.

Nafarroako konkistaren aurretikoa zen itun honen arabera Nafarroako erregeek erresumaren babesa laga zieten Gaztelako Erresumak inposaturiko blokeo ekonomikoa saihestea eta merkataritzaren mugak irekitzearen truke.

Errege-erregina katolikoek ez zituzten Nafarroako tronuarekiko Katalinaren eskubideak aintzat hartu, Fernando II.a Aragoikoak berarentzat nahi zituelako.

Nafarroan gudaroste gaztelarrak izatea ere inposatu zuten, Juan de Riberak zuzendutakoak. Beharrezkoa baldin bazuten, gaztelarrek jadanik bere armada Gipuzkoa, Araba eta Bizkaian zuten.

Gainera nafarrek Gurutzadaren bulda ordaindu behar zuten.

## Bibliografia 
* Esarte, Pedro: *"Navarra, 1512-1530"* (2001) Iruñea: Pamiela, 

## Kanpo estekak
Ino

**Ino**, greziar mitologian, Kadmo eta Harmoniaren alabetako bat zen, Beoziako Atamante erregearekin ezkondu zena. Beranduago, errege honek aurreko ezkontza batetatik izan zituen bi seme-alabak, Frixo eta Hele gainetik kentzen saiatu zen, baina, uste ez zuela, urrezko larrua zuen ahari bat etorri eta Atamanteren bi seme-alabak airean eraman zituen.

Beranduago, Inok, Dioniso hartu zuen, bere seme propioekin batera hazteko, honek Hera su bizian jarri zuelarik, Zeusen adulterioaren fruitua jasotzen zuela ikustean. Horregatik, jainkosak, Ino eta bere senarra erotu zituen, honen ondorioz, euren seme propioak hil zituztelarik.

Hala ere, itsasoko jainkoak, dirudienez, Inotaz errukitu ziren, nereida batean bihurtuz, Leukotoe izenarekin, Enbrunoaren jainkosa eta itsas gizonen babeslea. Ino eta Leukotoeren elezaharra, elkarnahasten da.

## Ino artean 
Georg Philipp Telemann musikari eta konposatzaile alemaniarrak, 1765ean, *Ino* izeneko kantata dramatiko bat idatzi zuen.

## Kanpo estekak
Tar-Anarion

**Tar-Anarion** "Eguzkiaren semea" esan nahi duena quenya hizkuntzan, Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da. Dunadan bat zen, Hallakar eta Tar-Ankalimëren semea, eta Eguzkiaren Bigarren Aroko 1003. urtean jaio zen.

Zetrua, Eguzkiaren Bigarren Aroko 1280. urtean jaso zuen, bere ama hil baino bost urte lehenago, honela, Numenorreko zortzigarren errege bihurtuz. Zetrua, bere seme Tar-Surioni eman zion 1394an, eta 1404an hil zen. Uste denez, bi seme gehiago izan zituen, baina, horietaz, ez da ezertxo ere ezagutzen.

## Kanpo estekak
Ana Prusiakoa

**Ana Hohenzollern** edo **Ana Prusiakoa** (1576ko uztailak 3-1625eko abuztuak 30), alemaniar noble bat zen Hohenzollern dinastia boteretsuko partaidea eta Prusiako dukesa (1618-1619). Alberto Frederiko Prusiakoa dukea eta Maria Leonor Clevesekoaren alaba zen. Azken hau, aldi berean, Gilen V.a Aberatsa eta Maria Habsburgo-Jagellongoa austriar artxidukesaren alaba zen.

1594an, Ana, Joan Sigismundo I.a Brandeburgokoa hautesle izango zenarekin ezkondu zen. Honekin, honako seme-alaba hauek izan zituen.

* Jurgi Gilen I.a Brandeburgokoa (1595-1640) bere aitaren oinordekoa
* Ana Sofia Brandeburgokoa (1598-1629) Frederiko Ulriko Brunswick-Wolfenbüttel dukearekin ezkondua.
* Maria Leonor Brandeburgokoa (1599-1655) Gustavo II.a Adolfo Suediakoarekin ezkondua. Kristina Suediakoa erreginaren ama izan zen.
* Katalin Brandeburgokoa (1602-1644) Gabor Bethlenekin ezkondua, Transilvaniako voivoda zena.

Luteranoa, 1613an kalbinismora bihurtu zen

Bere ezkon ordainari esker, bere senarra Kleberis eta Markeko dukea (1614 eta Prusiako dukea (1618) izan zen.
Eregion

**Eregion**, Tolkienen legendariumeko fikziozko toki bat da. Hithaeglir edo Mendi Lainotsuen mendebaldean dagoen eskualde bat da, eta, Eguzkiaren Bigarren Aroan, Erdialdeko Lurraldean, Noldorren erresumarik garrantzitsuena garatu zen tokia. Han zegoen Ost-in-Edhil, errementari elfoen hiria, bertako jauna Zelebrinbor zena, eta han landu ziren botere eraztunak, Sauronen gidaritzapean. Eregion, Sauronen aurkako gerran suntsitua izan zen Eguzkiaren Bigarren Aroan, eta erabat mortua geratu zen. Eraztunaren Elkarteak, Mendi Lainotsuetarantz zihoanean zeharkatu zuen. Gizakiek, eskualde hau, Azebeda deitu zuten, beharbada, eskualdeko ikur ziren gorostiak barra-barra aurkitzen zirelako.

Eregionen, Runen aldaera elfikoak ere sortu ziren, denborarekin, ahaztuak izan ziren arren. Erdialdeko Lurraldeko pertsonaia garrantzitsuek, runa elfikoak, euren gutunen lakre bezala edo ikur heraldiko bezala erabiltzen zituzten. Arnorren ere, Bigarren Aroko nazio numenortarra, runak alfabeto ofizial bezala erabiltzen ziren, eta Dunedain guztiak, Isildurren leinuko ondorengoak, ezagutzera behartuta zeuden.
Ideia Zabaldu

***Ideia Zabaldu***, Negu Gorriak taldearen estudioko laugarren diskoa da. Diskoa hau, taldearen abesti originalekin egin zen azken diskoa izan zen, hurrengo diskoak, bertsioz (Salam Agur) edota argitaratu gabeko abestiez (Ustelkeria) osatua egon zen eta. Lan hau gainera, Estatu Batuetan saldu zuten diskoa bakarra izan zen.

## Kritikariak 
Kritikariek taldearen ibilbidean aurrerapausoa izan zela esan zuten, salsa, erritmo latino (jadanik *Borreroak Baditu Milaka Aurpegi* albumean agertuak), dub edo funken eragina nabarmena zelako. Baina *Rockdelux* aldizkarirako idazten zuen Xabier Cervantesen ustez, ez zen aurrekoak bezain erraza izan. *Borreroak* aurreko albuma maisulantzat jo zutenez, hau ona bakarrik dela esan zuten., agian Estatu Batuetan ere argitaratu zutelako.

## Abestien zerrenda 
# *Hitzaurrea
# *Hitz egin
# *Ipurbegia
# *Nire baitan daude biak
# *Ideia zabaldu I
# *Ideien kontrabandoa
# *Bakartia Hondarribian
# *Ezagutu hire lagunak
# *Aiako txikito
# *Hiri gerrilaren dantza
# *NG Brigada Peligros
# *Aizu
# *Salam, agur
# *Ume hilak
# *Oliver Iparra
# *Ideia zabaldu II
# *Potroengatik
# *Begirunea

Negu Gorriak taldeak abesti guztiak moldatu zituen. «Hitzaurrea», «Ideia zabaldu I», «Aiako txikito», «NG Brigada Peligros» eta «Ideia zabaldu II» samplerrak besterik ez dira.

Fermin Muguruzak hizt guztiak idatzi zituen, hauek izan ezik:
* «Nire baitan daude biak», Iñigo Muguruzak idatzia.
* «Potroengatik» Estitxu Arozenak idatzia.

## Taldekideak 
* Fermin Muguruza - Ahotsa
* Kaki Arkarazo - Gitarra eta ahotsa
* Iñigo Muguruza - Gitarra eta ahotsa
* Mikel Kazalis - Bajua
* Mikel Abrego - Gitarra

### Beste musikariak 
* Anjel Valdes - Perkusioa *Ipurbegia* eta *Aizu* abestietan.
* Jean Nöel Roquefere - Konga eta perkusioa *Ipurbegia* eta *Aizu* abestietan.
* Sorkun Rubio - Ahotsa *Nire baitan daude biak* abestian.
* Sadia Aitelkho - Ahotsa *Salam, agur* abestian.
* Irantzu Silva - Koroak *Aizu* abestian.
* Javi Pez - Koroak *Aizu* abestian.
* Juanan Diez - Tronboia *Hiri gerrillaren dantza* eta *Ipurbegia* abestietan.
* Carlos Hipolito - Tronboia *Hiri gerrillaren dantza* eta *Ipurbegia* abestietan.
* Mikel Valcarlos - Tronpeta *Hiri gerrillaren dantza* eta *Ipurbegia* abestietan.
* Radio Bemba taldeko kideak - Ahotsa, gitarrak eta aireko instrumentuak *Ume hilak*, *Ideia Zabaldu I* eta *Ideia Zabaldu II* abestietan.

### Teknikariak 
* Kaki Arkarazo: soinu-teknikaria.
* Manolo Gil: diseinua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paradisu Zinema (diskoa)

***Paradisu Zinema***, Joxe Ripiau taldearen estudioko hirugarren diskoa da. Disko honetako kantu bakoitza film batean dago inspiratua, nahiz eta beti-beti kantuaren letra zuzen-zuzenean film batekin lotuta ez egon. Adibide gisa, *Kabilia hautsia da coraçao* kantua dago: Robert Mulliganen *To Kill a Mockingbird* filmarekin lotuta egonik, berez Lounès Matoub kantari kabiliarraren hilketa salatzen du.

Disko hau gainera, kantutik kanturako tarteak pelikula ezberdinetako sampleekin josita daude.

## Abestien zerrenda 
# Kaiser Sose (*The Usual Suspects*, Bryan Singer)
# Errege-Moffin (*Zelig*, Woody Allen)
# Esaidazue (*Casablanca*, Michael Curtiz)
# Kabilia hautsia da coraçao (*To Kill a Mockingbird*, Robert Mulligan)
# Habana, abenduak 31 (*The Party*, Blake Edwards)
# Missing (*Missing*, Costa-Gavras)
# Egun motela (*Down by law*, Jim Jarmush)
# Piratarena (*Mutiny on the Bounty*, Frank Lloyd)
# Nere leihotikan (*Invasion of the Body Snatchers*, Don Siegel)
# Chinatown (*Chinatown*, Roman Polansky)
# Afrikan blues (*Der Himmel über Berlin - Wings of Desire*, Win Wenders)
# Kunbia sol minor-en (*Los Olvidados*, Luis Buñuel)
# Dantzan egin lasai, Norman (*Psycho*, Alfred Hitchcock)
# Loa, loa garaia (*The Night of the Hunter*, Charles Laughton)

## Taldekideak 
* Iñigo Muguruza - Ahotsa eta bajua
* Jabier Muguruza - Akordeoia eta koroak
* Sergio Ordoñez - Perkusioa
* Asier Ituarte - Tromboia

### Beste Musikariak 
* Amparo - Ahotsa *Habana abenduak* eta *Afrikan blues* abestietan
* Spook & The Guay - *Kaiser Sose*, *Esaidazue* eta *Egun motela* abestietan kolaboratu zuten
* Sorkun - Ahotsa *Missing* eta *Kabilia hautsia da coraçao* abestietan
* Andoni Basterretxea - Ahotsa *Dantza egin lasai, Norman* abestian
* Mikel Abrego - Bateria *Missing* abestian
* Garazi Muguruza: - Koroak *Loa, loa, garia* abestian
* Milagros Gorostiza - Akordeoia *Loa, loa, garia* abestian

## Kanpo estekak
Laburkin (estatistika)

Estatistika deskribatzailean, **laburkinak** datu multzo baten ezaugarri jakin bat neurtzen du, balio bakar baten bitartez.

Aldagai bakarreko datu multzo bat laburbiltzeko erabiltzen diren laburkinak hauek izaten dira:

* zentro neurri moduan, batezbesteko aritmetiko sinplea eta mediana;
* sakabanatze neurri moduan, desbidazio estandarra eta kuartil arteko ibiltartea.

## Ikus, gainera 
* Parametro (estatistika)

## Kanpo estekak
Bizitza Triste eta Ederra

***Bizitza Triste eta Ederra***, Joxe Ripiau taldearen estudioko laugarren eta azken diska da. Diskaren izena, Tom Waitsen abesti baten izenburuan oinarritua dago. 2000. urtean argitaraturiko disko honek, gainontzeko diska guztiak baino tonu melankolikoagoa du.

## Abestien zerrenda 
# Ijitoen estigma
# Antoine nahasia
# Armen Kultuaren aurka
# Ichi do kiri dake
# Sorgindu nahi ninduzun
# Sobera isil
# Batzuk Babilonia
# Gaslight
# S.D.F.
# Gabriela
# Bi bihotz
# Bizitza triste eta ederra

## Taldekideak 
* Iñigo Muguruza - Ahotsa eta bajua
* Jabier Muguruza - Akordeoia eta koroak
* Sergio Ordoñez - Perkusioa
* Asier Ituarte - Tromboia

### Beste musikariak 
* Bingen Mendizabal - Bibolina *Ijitoen estigma* abestian.
* Fermin Goñi - Trompeta *Antoine nahasia* eta *S.D.F.* abestietan.
* Mikel Azpiroz - Organoa *Antoine nahasia*, *Ichi do kiri dake*, *Sorgindu nahi ninduzun*, *Sobera isil* eta *S.D.F.* abestietan.
* Sinobu eta Jian Shino - Koroak *Ichi do kiri dake* abestian.
* Garazi Muguruza - Koroak *Sorgindu nahi ninduzun* abestian.
* Kaki Arkarazo - Koroak *Gabriela* abestian.
* Latifa Baquali - Ahotsa *Bi bihotz* abestian.

## Kanpo estekak
80/00

***80/00***, Betagarri taldearen bertsio diska da. Azkarateko (Nafarroa Behera) Katarain Estudioetan grabatu zuten. Bertan, Euskal Herriko Punk mugimenduaren 20. urteurrena ospatzen zela eta, garaiko taldeei omenaldia egin zieten.

## Abestien zerrenda 
# Baldin Bada (Baldin Bada)
# Atzera Begira (BAP!!)
# Biktimak (Danba)
# La Chica Del Batzoki (Doctor Deseo)
# Cerebros Destruidos (Eskorbuto)
# Agur (Exkixu)
# Eh Txo! (Hertzainak)
# Lo Egin (Itoiz)
# Kriston Burrundaie (Jotakie)
# En Mi Casa (Korroskada)
# After Boltxebike (Kortatu)
# Euskeraz eta Kitto (Lin Ton Taun)
# Hamarkada Miresgarria (M-ak)
# Hiri Gerrilaren Dantza (Negu Gorriak)
# Kuiti (Potato)
# Nire Furgoi Beltza (Ruper Ordorika)
# Errepide Hontan Galdurik (Su Ta Gar)
# Tijuana in Blue (Tijuana in Blue)
# Dime Tú (Virus de Rebelión)
# Bihotzak Sutan (Zarama)

## Kanpo estekak
Lindon

thumb|Lindon-en mapa Forlond eta Harlond hiriak erakusten ditu.
**Lindon** (elfoeraz *Kantuaren lurraldea*), Ered Luin mendietatik mendebaldera zegoen eskualdearen izena izan zen. Haserrearen Gerraren ondoren, Belegaer edo Itsaso Handiaren uren azpian geratu ez zen Beleriandeko toki bakarra izan zen, eta Ossiriand herrialdeari zegokion. Eguzkiaren Lehen Aroan, ezizen hori, Laiquendiek kantatzeko zuten zaletasunagatik eman zitzaion, eta Eguzkiaren Bigarren Arotik aurrera, izen hori baino ez zuen jaso.

Lindonen gobernatu zuen Gil-galadek Eguzkiaren Bigarren Aro osoan, eta gaizkitik aske zegoen lurralde bat zen, Urte Ilunetan Sauronen iluntasuna sekula iritsi ez zen tokia. Annatar bezala, Sauronek sekula ezin izan zituen Lindoneko Elfoak bereganatu, Eregionekoekin ez bezala. Han bizi izan ziren Zeleborn eta Galadriel aro horretako lehen mendeetan.

Lindoen, Portu Grisak ere aurkitzen ziren, Zirdanek zuzenduak, Itsasontzien arotza Bigarren eta Hirugarren aroan. Han jaso zituen Istariak eta han ontziratzen ziren Mendebalderantz zihoazen elfoak, baita eraztunen eramaleak ere, istorio hauen amaieran.

Eskualdea, Lhûn Golkoak bitan banatzen zuen: Iparraldean, Forlindon deitzen zen, eta, hegoaldean, Harlindon.

## Kanpo estekak
Iñaki Salvador

**Iñaki Salvador Gil** (Donostia, 1962ko apirilaren 10a) gipuzkoar musikagile, pianista, soinujole eta moldaketagilea da, izenik ospetsu eta aipagarrienetakoa Euskal Herriko eta Espainiako jazzean. Hainbat musikariren diskoetan parte hartu du eta, besteak beste, Mikel Laboaren piano-jotzailea izan zen hogeitaka urtean.

## Bizitza 
Euskal Herrian bertan hasi zituen piano, soinu eta konposizio ikasketak. Piano, akordeoi, harmonia eta kontrapuntu eta fuga ikasketa klasikoak egin zituen lehenengo, eta jazz aldera jo zuen gero. 1980ko hamarkadatik hona atergabe jardun du ikasten eta lanean: bere taldeak osatu ditu, besteri lagundu dio, irakasle izan da, antzerki eta dantza ikuskizunetan parte hartu du, filmetan, jazz jaialdietan, makina bat disko egin du, sariak irabazi.

Hainbat maisu eta interpretatzailerekin aritu da: Zé Eduardo, Daniel Roth, Lluis Vidal, Jean Luc Vallet, Dave Liebman, Richie Beirach, Billy Hart, eta abar. Interpretatzaile eta artista ugarirekin lan egin du (Mikel Laboa, Oskorri, Luis Eduardo Aute...), musikari, moldatzaile eta estudioko laguntzaile gisa.

Konposizioaren arloan, telebistarako eta zinemarako lan egin du: *Maité* eta *Sí quiero* Carlos Zabala eta Eneko Olasagastiren filmei musika jarri die, bai eta Arantxa Lazkanoren *Urte ilunak* lanari ere. Antzerkirako musika ere egin du, esaterako, Ur taldearen *Romeo y Julieta* lanari musika jarriz. Jazzlari gisa, Kursaal taldearen sortzaile izan zen, eta Iñaki Salvador Trío taldeko burua da. Gaur egun irakasle lanetan ari da Donostiako Musika eta Dantza Eskolan.

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Iñaki Salvadorri Argia aldizkarian
* Donostiako 53. Jazzaldiko kontzertuaren kronika Berria egunkarian
Ireki Ateak

***Ireki Ateak***, Fermin Muguruza eta Dutek batera kaleraturiko diska da eta 1997an Esan Ozenki zigiluak kaleratu zuen. Diska, Biarritzeko Laguna Studiosetan grabatua izan zen Xabi Pery teknikariarekin.

Abesti guztiak, Fermin Muguruza eta Dutenak dira *Derecho a vivir en paz* abestia izan ezik. Abesti hau Victor Jararena da.

## Abestien zerrenda 
# Ibili
# Bidasoa fundamentalista
# Nik baditut sei
# Gazteluak
# Lepo moztua
# Aizkorak zorroztu
# Ezti potoa
# Pentsamendu bakarra
# Lucrezia
# Esnatu Lurra, esnatu
# El derecho de vivir en paz

## Taldekideak 
* Fermin Muguruza - Ahotsa.
* Xabi Strubell - Gitarra eta ahotsa.
* Joseba Ponce - Bajua eta ahotsa.
* Galder Izagirre - Bateria, txalaparta eta ahotsa.
 
### Gainontzeko musikariak 
* Mikel Laboa - Ahotsa *Gazteluak* abestian.
* Amilcar - Ahotsa *Lepo moztua* abestian.
* Fidel Nadal - Ahotsa *Lepo moztua* abestian.
* Pablo - Ahotsa *Lepo moztua* abestian.
* Felix Gutiérrez - Ahotsa *Lepo moztua* abestian.
* Hubert Césarion - Samplerrak *Lucrezia* abestian.

## Kanpo estekak
Ten Foot Pole

Ten Foot Pole, 80ko hamarkadan Kalifornian (Estatu Batuak) sortutako Hardcore punk taldea da. Taldearen historia osoan zehar hainbat musikari ibili dira.

## Taldekideak 
* Dennis Jagard - Gitarra eta ahotsa
* Chris Dalley - Bateria
* Keith Divel - Gitarra
* Dan Kelly - Bajua

### Lehenagoko taldekideak 
* Scott Radinsky - Ahotsa
* Steve Carnan - Gitarra
* Kevin Ruggeri - Bateria
* Mike Levy - Bajua
* Eric Cody - Gitarra
* Jordan Burns - Bateria
* Pete Newbury - Bajua
* John Chapman - Bajua

## Historia 
Ten Foot Pole taldea, hasiera batean Sacared Straight izenpean sortu zen 1983an. Baina 90ko hamarkada hasieran Europar biran zeudela, izena aldatu behar izan zuten, beste talde batekin izena elkarbanatzen zutelako. Horregatik , 1993. urtetik aurrera, Ten Foot Pole izenez ezagutzen da taldea.

Izenez aldatu eta berehala, Scott Radinsky eta Dennis Jagard sartu ziren taldean. Honela, urte horretan Swill diska kaleratu autoekoiztu zuten. Diska honetan, Dennis Jagard (Gitarra), Scott Radinsky (Ahotsa), Pete Newbury (Bajua), Steve Carnan (Gitarra) eta Jordan Burnsek (Bateria) hartu zuten parte. Honen ondoren, Rev diska kaleratu zuten 1994ean Epitaph Records zigiluaren laguntzaz eta partaide berdinekin.

1995ean, Satanic Surfers taldearekin batera, EP bat kaleratu zuten. Disko hau kaleratu ostean, Scott Radinskyk taldea utzi behar izan zuen, Baseballeko jokalari profesionala zelako eta ezin zituelako bi lanak batera eraman. Honen ondorioz, Dennis Jaggard hasi zen abesten eta gitarra jotzen.

Unleashed (1997) eta Insider (1998) diskoekin jarraitzaile berri gehiago lortu zituzten, nahiz eta aurreko diskoko entzule askok ez zitzaien gustatu abeslari berriaren aldaketa.

200an, Bad Mother Trucker diska kaleratu zuten Victory Records zigiluaren laguntzaz. Diska hau, Kevin Ruggeri (Bateria), John Chapman (Bajua), Steve Carnan (Gitarra) eta Dennis Jagardek (Gitarra eta ahotsa) grabatu zuten.

2004ean kaleratu zuten diskorako ere (Subliminal Message), formazio aldaketa garrantzitsu bat izan zuten. Disko honetan, 2002ko diskoan parte hartu zuten Dennis Jagard eta Kevin Ruggeriz gain, Mike Levy (Bajua eta ahotsa) eta Eric Codyk (Gitarra) ere parte hartu zuten. Disko hau kaleratu ondoren eta Europan, Canadan eta Estatu Batuetan kontzertuak ematen egon ondoren, etenaldi bat egin zuten.

3 urte jo gabe egon ondoren, 2009ko Apirilaren 4ean burutuko den Belgikako Festival Riorocken joko dutela anuntziatu dute bere web orrian.

## Diskografia 
## Diskak 
* Swill (Autoekoizpena, 1993)
* Rev (Epitaph Records, 1994)
* Unleashed (1997)
* Insider (1998)
* Bad Mother Trucker (2002)
* Subliminable Messages (2004)

### EP eta Single-ak 
* Ten Foot Pole & Satanic Surfers (1995)

## Kanpo Loturak 
## Kanpo estekak 
*  Ten Foot Pole taldearen webgune ofiziala
Ekthelion I.a

**Ekthelion I.a**, Gondorreko hamazazpigarren seneskal erregeordea izan zen. Bere aita Orodreth Gondorrekoaren oinordeko izan zen.

Ekthelion I.a, nagusiki, Minas Tiritheko azken mailan zegoen Dorre Zuria berreraiki izanagatik da ezaguna, ordutik aurrera, Ekthelionen Dorre Zuria bezala ezagutua izan zena.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2685ean bihurtu zen bere aita Orodrethen oinordeko, eta hamahiru urte beranduago, 2698an hil zen, oinordeko bezala, bere seme Egalmoth utziz.
Tar-Surion

**Tar-Surion**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Tar-Anarionen semea. Eguzkiaren Bigarren Aroko 1257. urtean jaio zen, Numenor uhartean.

Zetrua, 1394. urtean jaso zuen, bere aitaren eskutik, honela, Numenorreko bederatzigarren errege bihurtu zelarik. Tronua, bere alaba nagusia zen Tar-Telperiëni eman zion 1556an eta 1573an hil zen.

## Etimologia 
Numenorreko erregeek, euren quenya hizkuntzako tituluak, sorreratik hartzen zituzten, handik urte askotara, Ar-Adûnakhôrrek, hogeigarren erregea izan zenak, erresuman elfoen hizkuntzak erabiltzea debekatu zuen arte, eta bere titulua adunaikoz hartu zuen, Numenorreko hizkuntzan. Surion izena, modu ezberdinetan interpreta daiteke, izena osatzen duten hitzen esanahiaren arabera.

* Sur- "surinen" bezala agertzen da "Namarië olerkian, eta haizea esan nahi du.
* "Haizea", **vaiwa** hitzarekin ere izenda daiteke, eta, beraz, Tar-Vaivarion emango luke.

Beraz, izenak, "Haizearen Semea" edo "Jatorri ezezagunekoa" esan nahiko du.

## Kanpo estekak
Momio

Probabilitatean eta estatistikan, gertakizun baten **momioa** gertakizunaren probabilitatea zati gertakizuna ez gauzatzeko probabilitatea da. Gertakizun baten probabilitatea *p* izanik, gertakizunaren momioa *p/(1-p)* izango da, beraz. Probabilitateen arrazoi bat besterik ez da, gertakizun batek aurkakoaren aldean dituen aukerak adierazten dituena. Adibidez, astegun bat zoriz aukeratu behar du pertsona batek, *igande* aukeratzeko momioa 1/6 izango da. *Igande* aukeratzeko *probabilitatea* berriz, 1/7 da.

Momioak maiz kirol apustu munduan erruz erabiltzen dira. Momioa 1/6 bada, aurrekoan bezala kalkulatuz, gertakizuna gauzatzen bada, apustu egindako moneta unitate bakoitzeko (euro bakoitzeko, esaterako), 6 euro kobratuko ditu *igande* aukeratzearen aldeko apustua egin duena.

## Kanpo estekak
Variag

**Variagak**, Tolkienen legendariumean agertzen diren fikziozko pertsonaia batzuk dira. Variagak, Khand lurraldeko gizaki barbaroak ziren, Erdialdeko Lurraldearen hegoekialdean, Haradrim eta inguruko beste herri batzuekin batera, Sauron jaun ilunarekin aliatu zirenak, Gondor zenbait alditan erasoz.

## Kanpo estekak
Ondoher

**Ondoher**, Tolkienen legendariumean eta Amaitu gabeko ipuinak lanean, Gondorreko hogeitamaikagarren erregea da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1787. urtean jaio zen, eta Kalimehtar erregearen semea da. Bi seme, Artamir eta Faramir eta alaba baten, Firiel, aita da. Bere izena, quenya hizkuntzatik dator eta "Harriaren Jauna" bezala itzul daiteke.

## Historia 
Ondoherrek, Gondorreko tronua Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1936an hartu zuen, bere aita hil ondoren. Zortzi urte beranduago, 1944an, Gondorrek, Aurigen, Variagen eta Haradrimen eraso konbinatua jaso zuen bi aldetatik: hegoaldetik eta ekialdetik. Ondoherrek *leinu gerlari batetatik zetorrena eta bere soldaduek maite eta estimatzen zutena*, iparralderantz joan ziren tropen buru abiatu zen bere seme Artamirrekin. Baina, Mordorren ateetan, Gondorreko armadaren aurregoardia, Auriga eta Variag mordo batek ustekabean harrapatu zuen, eta garaitua izan zen. Une horretan, Ondoher eta bere semea hil ziren, Kanpamenduko gudua deritzonean.

Erregeak, bere bigarren semea, Faramir, Minas Tirithen utzi zuela uste izan zuen, baina hau, mozorroturik, bere aitaren atzetik joan zen, eta hau ere guduan hil zen, eta, beraz, erresuma, tronurako oinordekorik gabe geratu zen. Baina, 1940an, Ondoherrek, bere alaba, Arveduiri, Arthedaineko erregeari eman zion emazte bezala, errege honek, Gondor oinordekorik gabe geratu zela jakitean, erresuma honetako tronua aldarrikatu zuelarik. Orduan, Gondorreko kontseilua bildu zen, Pelendur seneskala buru zuela, eta aldarrikapenari uko egin zion, eta, beraz, Aurigak eta Haradrimak garaitu zituen Eärnil kapitaina izendatu zuten Gondorreko errege berri.
Espartoak

**Espartoak** greziar mitologian (antzinako grezieraz Σπαρτοί Spartoí, literalki "ereindako gizonak", σπείρω hitzetik, "erein" esan nahi duena), herensuge baten hortzetatik jaio ziren gizonak izan ziren, Kadmok erein zituen hortzak.

Kadmo erregeak, Atenea jainkosari sakrifizio bat eskaini guran, Aresen iturritik ura hartu zuen, hori lortzeko, aurretik, iturria zaintzen zuen herensugea hilez. Behin herensugea hil ondoren, erregeak, animaliaren hortzak erein zituen, hortz horietatik, armatutako gizon mordoa jaio zirelarik. Hauetaz mesfidati, Kadmo, haien aurka harrika hasi zen, honen ondoren, elkarri errua botaz hasi zirelarik eta euren artean borrokan hasiz. Guduaren ondoren, bost baino ez ziren bizirik geratu: Ktonio, Ekion, Udeo, Peloro eta Hiperenor.

Azken hauek, Kadmori, Tebas eraikitzen lagundu zioten.

## Kanpo estekak
Kadmo

**Kadmo** () greziar mitologiako heroi bat izan zen, Telefasa eta Feniziako errege zen Agenorren semea. Greziar mitologian duen garrantzia, nagusiki, Tebasen sortzailea izatean oinarritzen da, baita Grezian alfabetoa sartu zuena ere.

Zilix eta Europaren anaia, azken hau Zeusek zezen itxura hartuz bahitu zuena. Kadmo arrebaren bila joan zen bere aitaren aginduz. Kadmok Delfoseko orakulu bati galdetu zion, eta honek Europa bilatzeari uzteko esan zion, eta, horren ordez, Beozia guztitik behi baten atzetik joan zedila. Behia geratzen zen tokian, Kadmok hiri bat sortu beharko zuen. Behin han, Kadmok haren lagunak ur bila bidali zituen Aresen iturrira. Alta, iturri hura guztiak hil zituen herensuge batek zainduta zegoen. Beranduago, Kadmok herensugea hil zuen. Hil zuenean, Atenea agertu zitzaion, eta animaliaren hortzak ereiteko aholkatu zion. Hori egin ondoren, Espartoak deritzen gizon armatu batzuk irten ziren. Kadmok, Aresen herensugea hil zuelako, jainkoa zerbitzatu behar izan zuen esklabo gisa zenbait urtez.

Zigorra amaitu ondoren, Tebaseko errege bihurtu eta Harmoniarekin ezkondu zen, Ares eta Afroditaren alaba zena. Jainkoek, ezkon opari gisa, Hefestok eginiko urrezko lepoko bat eta jantzi bat eman zioten. Beranduago, Tebaseko tronua euren biloba Penteori utzi zioten, eta Iliriara joan ziren Adriatiko Itsasoaren ertzean, non suge bihurtuak eta Zelai Eliseoetara eramanak izan ziren. Uste zenez, Kadmo Feniziatik zetorren, eta berari zor zitzaion greziar alfabetoaren sorrera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Menkara

**Menkara** Egiptoko VII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2175 inguruan gobernatu zuena.

Egiptoko VI. dinastiaren azken garaian, *Ordena Zaharra* behera etorri zen, eta Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeen gaineko nagusitasuna ezarri zuten. Gobernari hau, zailtasun ekonomiko edo politikoko garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa ere izan zitekeen.

Egoerak, Menfisen, kaotikoa izan behar zuen, Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, dinastia "Menfiseko 70 erregez osatu zen, 70 egunez gobernatuz" esan baitzuen.

Bere izena, Abidoseko Errege Zerrendan agertzen da.

erdian|thumb|450px|Abidoseko Errege Zerrenda. 41. kartutxoa.
Bigarren Siriar Gerra

**Bigarren Siriar Gerra** K.a. 260 eta K.a. 253 bitartean gertatu zen gerra bat izan zen. Antigono II.a Gonatas eta Antioko II.a Theos, azken hau, Antioko I.a Soterren oinordekoa zena, aliatu eta Ptolomeo II.a eraso zuten, hau, bere aldetik, Pergamoko Eumenes I.a erakartzen saiatu zelarik. Gerra, egiptoar flotaren porrotarekin amaitu zen Koseko guduan, non, egiptoar faraoiak, Egeoko itsas nagusitasuna galdu zuen. Honen ondorioz, Egiptok, Asia Txikiko lurralde askoren kontrola galdu zuen, eta, zenbait estatu txiki, Seleuzidar Inperioaren eraginpean sartu ziren. Egiptok, Anatolia hegoaldeko hiriren batzuk kontrolatzen jarraitu zuen, eskualdean modu erabakiorrean eraginik izan gabe.

## Kanpo estekak
Koseko gudua

**Koseko gudua** K.a. 258an, Egipto eta Mazedoniaren artean gertatu zen itsas gudu bat izan zen. Azkenik, Antigono II.a Gonatas eta bere tropak nagusitu ziren Ptolomeo II.aren aurrean. Hala eta guztiz ere, Egiptok ez zuen bere itsas nagusitasuna galdu.

## Kanpo estekak 
*  Koseko Gudari buruzko informazioa History of War webgunean.
Itsas gudu

thumb|250 px|*Battle of the Nile* (Niloko gudua) Luny Thomasena.
**Itsas gudua**, etsaiek, itsasoan borrokatzen duten gudu bat da. Ontzi ezberdinak erabil ditzakete. Historikoki, itsas gudu gehienak, itsasontzien artean gertatu izan dira, baina, XIX. mendean itsaspekoa asmatu zenetik, hauek ere parte hartu izan dute gerratan, nagusiki, Lehen Mundu Gerran eta Bigarren Mundu Gerran.

## Itsas gudu ospetsu batzuk 
* Aktiumeko gudua (Oktabio Augusto erromatar enperadorea izango zena, eta, triunbiratoan kide izan zuen Marko Antonioren artean. Baita Kleopatra VII.a ere. K.a. 31n.
* Lepantoko gudua Liga Santua eta Otomandar Inperioaren Artean, 1571n. Bertan, espainiar idazle ospetsua izan zen Miguel de Cervantesek parte hartu zuen.
* Niloko gudua, 1798ko abuztuak 1ean gertatua, Napoleonen frantziar tropak eta Erresuma Batuaren artean.
Khi-karratu

**Khi-karratu** (\chi^2) terminoak, alfabeto grekoko khi minuskula hizkiari 2 goi indizea gaineratuz irudikatzen dena, esanahi ezberdinak ditu estatistikan:

* khi-karratu banaketa, probabilitate banaketa bat;
* khi-karratu estatistikoa, proba estatistikoetan erabilitako estatistiko bat;
* khi-karratu froga estatistikoa,
** independentziarako khi-karratu proba, kontingentzia taula bateko aldagaien arteko independentziari buruz erabakitzeko;
** doikuntzaren egokitasunerako khi-karratu proba, datuen probabilitate banaketa baterako doikuntzaren egokitasunari buruz erabakitzeko;
* khi-karratu distantzia, aldagai anitzeko analisian erabilitako distantzia-mota bat.

## Kanpo estekak
Tiatira

**Tiatira** (; ) Asia Txikiaren mendebaldeko muturrean zegoen hiria izan zen, Lidia eta Misiaren arteko mugan. Gaur egun Turkiako Akhisar hiria da, "gaztelu zuria" esan nahi duena.

Asia Txikiko zazpi elizetako bat da Apokalipsiaren liburuan. Arropari ematen zizkioten tindagaiengatik ospetsua zen, eta hala izaten jarraitzen du.

366an, gudu bat gertatu zen Tiatiratik gertu, Valente erromatar enperadoreak Prokopio usurpatzailea garaitu zuenean.

Gaur egun, Greziako Eliza Ortodoxoaren elizbarruti bat dago bertan, *Tiatira eta Britainia Handia* izenekoa.

## Kanpo estekak
Eumenes I.a

**Eumenes I.a** Pergamokoa (; K.a. 241ean hila), atalidar dinastiaren sortzailea izan zen Fileteroren anaia Eumenesen semea zen. Eumenes I.a, Fileteroren adopziozko seme eta oinordekoa izan zen, eta hau hil zenean hartu zuen Pergamoko tronua, K.a. 263an, Eumenes bera hil zen arte, K.a. 241ean.

Teorikoki Seleuzidar Inperioaren mende zegoen arren, Pergamok, autonomia handia izan zuen Fileterorekin. Hala eta guztiz ere, tronura iritsi zenean, Eumenes matxinatu egin zen, beharbada Egiptoko faraoia zen Ptolomeo II.aren laguntzarekin, eta Antioko I.a Soter seleukotar erregea garaitu zuen Lidiako hiriburu zen Sardesetik gertu, K.a. 262an. Honela, Pergamo askatu eta bere lurraldeak nabarmen hedatu ahal izan zituen, baita iparraldean garnizioak ezarri ere, Ida mendian, Filetero deitua, bere adopziozko aitagatik, eta ekialdean, Tiatiratik ipar-ekialdera, Lykus ibaiaren iturburutik gertu, bere aitonagatik Atalea deitua. Bere kontrola, Kaiko ibaitik hegoaldera hedatzea ere lortu zuen, Cyme golkoraino.

Seleukotarren aurkako matxinadaren ondoren, Eumenesen garaian Pergamorekin lotutako ondorengo etsaitasunen berririk ez dago, Seleukotar eta Ptolomeotarren arteko gatazka amaitu ez zen arren, galaziarrak, eskualdea etengabe arpilatzen ari ziren arren. Eumenes, Pergamo, galaziarren erasoetatik aske mantentzeko gai izan bazen, ziur asko, zeozer ordaindu zielako izango zen.

"Errege" titulurik sekula erabili ez zuen arren, Eumenesek, boterea, errege bezala erabili zuen. Bere oinordekoa, Atalo I.a Soter izan zen.
Tiatirako gudua

**Tiatirako gudua**, 366an gertatu zen, Tiatiran, Frigia, egungo Turkian, Valente erromatar enperadorearen armada eta Prokopio usurpatzailearen armadaren artean, bere jeneral Gomoariok zuzendutakoa. Gomoarioren porrotak, Prokopiok, tronura igotzeko zituen aukerak murriztu zituen, eta, Valentek, Prokopio eta honen tropak Nakoleian harrapatu zituenean, Prokopioren tropek, euren buruzagia bakarrik utzi zuten, eta Prokopio, Valentek kartzelatu eta exekutatu zuen.

## Kanpo estekak
Berenize Sira

**Berenize Sira** (Alexandria, K.a. 280 &ndash; Antiokia, K.a. 246, Egiptoko printzesa eta antzinako Siriako erregina ezkontidea izan zen, Antioko II.a Theos seleuzidar erregearen emaztea. Ptolomeo II.a Filadelfoa eta honen lehen emaztea izan zen Arsinoe I.a traziar printzesaren alaba izan zen.

## Ezkontza 
Ptolomeotar dinastia eta seleuzidarren artean, K.a. 249an sinatutako bake itun baten zati bezala, Bigarren gerra Siriarrarekin amaitzeko, Berenize, K.a. 261ean, Antioko II.a Theos erregearekin ezkondu zen, itunean hitzartutako baldintzen arabera, bere aurreko emaztea izan zen Laodize I.ataz dibortziatu zena eta oinordekotza eskubideak, Berenizeren semeari eman zizkiona, Siria hegoaldearen jabetzaren truke. Horregatik, "Ezkon ordainaren eramalea" ezizena jaso zuen. Ptolomeok, pertsonalki lagundu zuen bere alaba Pelusiora, eta Apoloniok, Antiokoren ministroak, Sidonera eraman zuen, non Siriako erregeak hartu zuen.

## Oinordekotza gerra 
Ptolomeo K.a. 246an hil zenean, Antioko II.a, berriz, bere lehen emaztea izan zen Laodize I.arekin ezkondu zen. Siriako erregea, handik gutxira hil zen, Efeson, pozoitua, uste denez. Laodizek eta bere aldekoek, Berenizeren semea oinordekotzatik kendu eta, oinordeko bezala, Seleuko II.a izendatu zuen. Lekuko batzuen arabera, testamentua benetakoa zen, baina erregea mozkortuta zegoenean sinatutakoa. Berenize erreginak, Antiokian zegoena, bere semearen eskubideak defendatzea erabaki zuen (hau ere Seleuko deitua), eta Laodizeren aurkako gerra aldarrikatu zuen Soloia (Zilizia) konkistatuz bere armadarekin, bere anaia Ptolomeo III.ari laguntza eskatuz, baina biak, Berenize eta bere semea, Laodizeren aldekoak ziren Gennaios eta Ikadionek pozoituak izan ziren, Laodizek, honela, eskubide dinastikoak bere semearengana itzultzen zirela bermatuz. Ptolomeo III.ak, bere arrebaren hilketa mendekatu zuen Siria inbadituz, Laodize hilez eta lurraldea okupatuz K.a. 246 eta K.a. 244 bitartean, Hirugarren gerra Siriarra deritzonean.
Prokopio (usurpatzailea)

**Prokopio** (326-366ko maiatzak 27) Valente enperadorearen aurkako usurpatzaile bat eta konstantinoar dinastiako kide bat izan zen.

Amiano Martzelinoren arabera, Prokopio Ziliziakoa zen jatorriz. Juliano Apostata enperadorearen lehengusua zen amaren aldetik, eta Enperadoreak Sasanidar Inperioaren aurka 363an egin zuen kanpainan parte hartu zuen Prokopiok. Juliano hil zenean, enperadore horrek oinordeko gisa Prokopio hautatu zuela zioten zurrumurruak agertu ziren; baina, armadak Joviano aukeratu zuenean, Prokopio ezkutatu egin zen, bizia salbatzeko. Antzinako historialariak ez datoz bat Prokopioren ezkutuko bizitzari buruzko xehetasunetan, baina publikoki Kaltzedonian agertu zela diote, uneko egoera zein zen jakin gabe. Joviano hila zen, ea Valentiniano I.ak enperadore kargua Valenterekin partekatzen zuen. Prokopio berehala mugitu zen, bere burua enperadore izendatuz. Konstantinoplako bi legio erosi zituen bere asmoen alde egiteko, eta hiri inperialaren kontrola hartu zuen. Hau gertatu eta gutxira, bere burua enperadore izendatu zuen 365eko irailaren 28an, eta berehala hartu zuen Trazia, eta, beranduago, Bitinia probintzien kontrola. Valente arduratu zen usurpatzailea erditik kentzeaz, eta euren leialtasunari buruzko zalantzak zituzten unitate eta hiriak erreprimitu zituen hurrengo hilabeteetan. Prokopioren armada ere garaitu zuen Tiatirako guduan. Prokopiok gudu zelaitik ihes egin zuen, baina bere jarraitzaileetako bik traditu zuten, eta entregatua izan zen. Valentek 366ko maiatzaren 27an exekutatu zuen.
Apamea (Frigia)

**Apamea**, Frigiako hiri helenistiko bat izan zen, egungo Turkiako Dinar barrutitik gertu.

Antioko I.a Soter seleuzidar erregeak eraikiarazi zuen K.a. III. mendean Menderes ibaiaren ertzean. Zelaenae gotortutako hiriaren ordezko bezala, Apamea, Seleuzidar Inperioko ekialde-mendebalde merkatal ibilbidearen puntu nabarmen batean kokatua izan zen.

K.a. II. mendean, Erromatar Inperioaren zati izatera pasa zen, eta merkatari mediterranear eta juduen gune garrantzitsu bat bihurtu zen. Bere gainbehera, III. mendean gertatu zen, ondoren, turkiar inbaditzaileek hartu zuten 1070ean, eta, azkenik, lurrikara batek suntsitu zuen.

## Kanpo estekak
Menderes ibaia

**Menderes** edo **Büyük Menderes ibaia**, historikoki **Meandro ibaia** (antzinako grezieraz: Μαίανδρος, *Maíandros*; turkieraz: *Büyük Menderes Irmağı*), Turkia hego-mendebaldeko ibai bat da. Herrialdearen erdi-mendebaldeko zatian du bere iturburua, 2309 metroko Murat Dagi menditik hegoaldera, eta Banaz izena hartzen du Adigüzeleko uharkara iritsi arte, non emari gutxiagoko antzeko beste ibai batekin elkartzen den, baina askok, benetako Meandro ibaitzat hartzen dutena, hau, antzinako Zelaenae (egun Dinar) hiri frigiarretik gertu jaiotzen dena. 350 kilometroko ibilbide baten ondoren, Egeo Itsasoan itsasoratzen da, Miletotik gertu.

Antzinatean bere grezierazko izenagatik ezagutua, Meandro ibaiak beti harritu zituen greziarrak, kurba zabaleko sigi-sagako ibilbidean aurrera egiteko moduagatik. "Meandro" hitza, beste edozein ibairen halako kurbentzako hartu zen. Meandrok sigi-sagako ibilbide hori marrazten duen tokia, kurba ugari eta ibilgu utziekin (perra lakuak edo antzinako ibilgu lehorrak), itsasoratzetik gertu dagoen ordoki alubialean da, 100 kilometro inguruan. Hala ere, ordoki horretan, ibaiaren ibilgua bideratu zen, ibilguaren ezegonkortasuna eragozteko. Ibilgu artifizialak, ordoki alubialaren bi alboetan kokatutako zati zuzeneko lerroak dira, eta ez dute ibaiaren emari osoa bideratzen, baizik eta ureztatzerako eta uholdeak ekidin edo mugatzeko.

## Ikus, gainera 
* Meandro

## Kanpo estekak
Frigia

thumb|Frigiaren sorgunea (horiz) eta frigiar erresumak hartu zuen hedadurarik handiena.
**Frigia**, gaur egun Turkiari dagokion lurraldean, Anatolia penintsula gehiena hartzen zuen Asia Txikiko antzinako eskualde bat izan zen. Sakarya ibaiaren iturburuez inguratuta zegoen, egungo Afyonkarahisar, Eskişehir eta Ankara probintzien artean.

## Historia 
Mendebaldeko indoeuroparrak iritsi ondoren konkistatua izan zen, K.a. 1200 inguruan iritsi zirenak, eta euren arrasto kultural propioa utzi zutena, artisau bikain bezala. Eskualde aberats bat zen, Zibira eta Apamea bezalako hiri ugariduna, Lidia eta Kariaren merkatal ibilbideetan zegoena, ekialderantz zihoazenak. Frigia, nekazaritzari dagokionez indartsua zen, euria, mendietan oso bizia zena, hirira jaisten zelako. Indar honek, Frigiari, garai klasiko greziarraren hasieran erresuma handi bat sortzea ahalbidetu zion. Bere mugak, persiar eta lidiar, erromatar eta galiar, arabiar eta erromatar, gurutzatu eta seliuzudar, otomandar eta mongoliar eta bizantziar eta turkiarrentzako gudu zelaia izan ziren. Monumentuak eta hondakinak, Sakaryan ugariak dira.

Traziako inbaditzaile bezala, frigiarrek, paper erabakigarria izan zuten hititar inperioaren suntsipenean eta Troiaren erorketan. K.a. VIII eta K.a. VII. mendeetako frigiar erresumak, gertu mantendu zituen ariarrekin harremanak ekialdean eta greziarrekin mendebaldean. Bere historia, oso laburki kontatzen du Herodotok, Midas erregeak Gordionen bere buruaz beste egin zuela kontatzen duena, K.a. 676an zimeriarren aurrean erori zenean. Galiarrak Frigiaren ekialdean ezarri zirenean, Zibele jainkosa amaren gurtza, hiriko biztanleen artean hedatu zen.

## Eragina musikan 
Frigia hitza, modu greziar frigiarrarekin lotzen da (kasu honetan, "modu" hitzak ez du esanahi zehatzik), eta, ondoren, musika modu gregoriar frigiarra izendatzeko erabiltzen da.

Klaudios Ptolemaiosek (Tolemaida, Tebaida 85-165, beste egile batzuen arabera 100-170) frigiar deitzen duen eskala, bitarteari dagokionez, izen bereko modu gregoriarrarekin bat dator. Modu frigiarra ikusteko era grafiko bat (modu gregoriar guztietan bezala) eskala naturaletik abiatuta da, hau da, aldaketarik gabe. Kasu honetan, Mi notatik hasten da. Modu gregoriar honetako bi tonoerdiak, Toniko eta bigarrenaren artean daude eta Bosgarrena edo Nagusia eta Seigarrena edo erlatibo txikiaren artean, eskala eskala txiki bat sortuz. Arabiar kutsuko soinua du, beranduago, Espainian, eskala flamenkoa bezala erabili zena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txano frigiarra

## Kanpo estekak
20.000 dólares por un cadáver

***20.000 dólares por un cadáver***, 1969an Jose Maria Zabalza zine zuzendari irundarrak zuzendutako spaghetti western generoko film bat da. Gidoia ere, zuzendariak berak egin zuen.

## Istorioa 
Pistolari bat, trenbidearen eraikuntza boikotatzen aritzen den talde batetako partaidea dena, etxalde batean lapurtzera sartzen da. Jabeak ustekabean harrapaturik, honek hil egiten du. Nekazariak, ordainsaria kobratzea erabakitzen du, baina hildakoaren lagunek, bere etxea erre eta dirua lapurtzen diote. Nekazariak, trenbidearen konpainiari bere zerbitzuak eskainiko dizkio, gaizkileekin amaitzeko.

## Estreinaldirako izenburuak 
* AEBetan, *Twenty thousand Dollars for Every Corpse*
* Italian, *Ehi! Gringo... Scendi dalla croce*

## Aktoreak 
* Miguel de la Riva
* Dyanik Zurakowska
* Jose Truchado
* Guillermo Méndez
* Fernando Sánchez Polack
* José Marco

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Zenon Tarsokoa

**Zenon Tarsokoa** (, *Zenon*; fl. K.a. 200) filosofo estoiko bat izan zen, Krisipo Solikoaren ikaslea. Zenonek, Diogenes Babiloniakoa eta Antipatro Tarsokoarekin ere ikasi zuen.

Estoizismoari buruz zuen iritzia, ezezaguna da, baina bera izan zen Krisiporen oinordekoa. Zenonen oinordekoa, denbora batez, Diogenes izan zen, baina irakatsi zuen denbora, ezezaguna da.

Dirudienez, doktrina estoiko guztiak onartzen zituen, unibertsoaren amaierako suntsipena izan ezik.
Asoziazio (estatistika)

Estatistikan, **asoziazioa** bi aldagaien arteko erlazioa edo lotura adierazteko erabiltzen termino orokorra da. Zentzu hertsiagoan, aldagai nominalen arteko erlazioa adierazteko erabiltzen da (adibidez, sexuaren eta boto-preferentziaren arteko asoziazioa). Asoziazioaren intentsitatea (zenbateraino diren ezberdinak gizonak eta emakumeak boto-preferentziari buruz) eta zentzua (emakumeek eta gizonek zein boto-preferentzia berezi duten) zehazteko hainbat prozedura eta neurri eratu dira. Gehienak datu nominalak modu bateratuan erakusten dituen kontingentzia taulan oinarritzen dira. Halaber, kontingentzia taulak beste neurketa-maila batean jasota dauden datuak jasotzeko ere erabiltzen direnez, asoziaziorako prozedura eta neurriak aldagai ordinal eta kuantitatiboetarako ere zabaldu daitezke, baina horietarako beste alde batetik badaude anitz prozedura berezi eskura, neurketa-maila horietako propietateak kontuan hartzen dituztenak. Beraz, oro har, asoziazio neurriak aldagai nomimalak aztertzeko soilik erabiliko dira.

## Asoziazioaren intentsitaterako neurriak 
Asoziazioaren intentsitatea neurtzen duten koefizienteak sail bereizietan biltzen dira:

**Khi-karratu estatistikoan oinarritutako neurriak**
* Cramérren V
* Kontingentzia koefizientea
* Phi
* Txuproven T
**Errore-neurriak**
* Goodman eta Kruskalen lambda
* Goodman eta Kruskalen tau
**Bestelako neurriak**
* Momio-arrazoia
* Yuleren Q
* Theilen ziurgabetasun-koefizientea

## Kanpo estekak
Ana Genoveva Borboi-Condékoa

**Ana Genoveva Borboi-Condékoa, Longuevilleko dukesa** (1619ko abuztuaren 28a - 1679ko apirilaren 5a), Henrike II.a Borboi-Condékoak eta honen emazte Charlotte Montmorencykoak izan zuten alaba bakarra izan zen. Luis II.a Borboi-Condékoa eta Armando Borboi-Contikoaren arreba izan zen. Vincenneseko presondegian jaio zen, non bere gurasoak preso zeuden, Ankreko mariskalaren aurka egoteagatik, Maria Mediciren faboritoa, Luis XIII.a Frantziakoa adin txikikoa zen bitartean erregeordea izan zena.

Zorroztasun handiz hezia izan zen, Parisko Saint Jacques kaleko karmeldarren komentuan, non Pierre Corneillen lanak ezagutu eta lan hauengatik zaletu zen. Bere lehen urteak, bere amaren neba bakarra zen Henrike II.a Montmorencykoaren 1632ko exekuzioagatik itzalduak izan ziren, Richelieu kardinalaren aurka azpijokoan aritzeagatik zigortua izan zena, baita bere amaren lehengusu baten heriotzagatik ere, François de Montmorency-Boutevillena, dueluan hil zena 1627an. Baina bere gurasoek, bakeak egin zituzten Richelieurekin, eta gizartean aurkeztu ahal izan zen 1635ean, kultura arloetako damarik ezagunenetako bat bihurtuz. 1642an, adina bikoizten zion gizon alargun batekin ezkondu zen, Henrike Orleansekoarekin (1595-1663), Longuevilleko dukea, Normandiako gobernari izan zena 40 urtez. Richelieu hil ondoren, Anaren aita, Luis XIV.a Frantziakoa adin txikikoa zen bitartean erregeordetzako kontseiluaren buruzagi izendatu zuten, bere anaia Luisek, Rocroiko gudua irabazi zuen 1643an, eta, dukesa, pertsona politikoki garrantzitsu batean bihurtu zen. 1646an, bere senarrarekin joan zen Münsterrera, nora Julio Mazarinok bidali zuen misioaren buru bezala, eta non, Anak, Westfaliako Bakea prestatzen ari ziren diplomatiko alemaniar guztiak txunditu zituen, honen ondorioz, "Bakearen eta Konkordiaren jainkosa" deitua izan zelarik.

Itzuli zenean, François de La Rochefoucauld dukearen maitale bihurtu zen, Maximak lanaren egilea, pasio hau, bere anaiaren eragina lortzeko erabili zuena. Ana, lehen Frondaren arima izan zen, Armando Borboi-Contikoarekin "pozik ez zeudenen" laguntza lortuz, baita bere bigarren nebarena ere, eta bere senarrarena, Condé bera ere lortu nahirik, honek monarkiari zion leialtasunak, kolpea zapuztu zuelarik. Bakeak ez zuen konforme utzi, La Rochefoucauldentzat, honek nahi zituen tituluak lortu zituen arren.

Bigarren fronda, gainera, berak pentsatua izan zen, funtsezko paper bat izanez, lehenik Condé eta, ondoren, Turenne, matxinatuengana biltzera lortu zuenean. Gerraren azken urtean, Ana Bordelen bizi izan zen, Nemourseko dukearekin, La Rochefoucauldi, Ana utzi eta bere aurreko maitalea izan zen Chevreuseko dukesarekin itzultzeko aitzakia eman zion adiskidetasun bat.

Utzia eta gortean zoritxarrean eroria, Ana Genoveva, depresio batean erori zen, erlijioan, jansenismoan eta karitatean babestera eraman zuena.
Zertarako Amestu

**Zertarako Amestu** ("Jaio.Musika.Hil egunak") Berri Txarrak rock musika talde nafarrak kaleratutako DVDa da, 2007an argitaratutakoa. Lan honek "Jaio.Musika.Hil" aurreko diskoarekin munduan zehar egindako bira eta grabaketa jasotzen ditu dokumental batean, alde batetik, euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez ikus-entzungai dagoena. Eta bestetik Gernikako Astra Gaztetxean grabatutako kontzertua.

## Dokumentala 
## Astra Live 
# Zertarako amestu
# Jaio.Musika.Hil
# Zirkua
# Iparra galdu: Hegora joan
# Oreka
# Min hau
# Isiltzen banaiz
# Iraultza Txikien Asanblada
# Eskuak + Espero zaitzaket
# Onak eta txarrak
# Denak ez du balio
# Berba eta irudia
# Oihu

## Kanpo estekak 
*  Berri Txarrak taldearen webgune ofiziala
Diogenes Babiloniakoa

**Diogenes Babiloniakoa** edo **Diogenes Seleuziakoa** (; ;  – ) K.a. II. mendeko filosofo greziar bat izan zen. Seleuzia Tigrisekoan jaioa, Babiloniatik gertu. 

Zenon Tarsokoaren oinordekoa izan zen eskola estoikoaren zuzendaritzan. Greziarrek Erromara bidali zuten enbaxadako zati izan zen, Karneades eta Kristolaorekin batera, K.a. 156an, Atenasi, Orope inbaditzeagatik jarri zitzaion zigorra ezeztatzeko. Lengoaia eta etikaren arloetan ekarpenak egin zizkion estoizismoari. Lehenean, Diogenesek, hiru plano ezberdintzen ditu: soinua, espresioa eta hitza. Krisipo Solikoa zein bera dira, esaldia zati hauetan banatzearen arduradunak: izen propioa, deitura, lotura eta artikulua. Etikaren arloan, ezberdin ezin daitezkeen gauzen artean hautespen arrazionala aztertu zuen.

## Kanpo estekak