Eski nordiko

[thumb|Eski nordikoa [1980ko Neguko Olinpiar Jokoak|1980ko Olinpiar Jokoetan.]]
**Eski nordikoa** neguko kirolen familia da, botaren orpoa eskien zolara finkatu gabeko modalitateak barnean hartzen dituena. Bost dira, guztira, eski nordikoaren modalitateak: iraupen-eskia, eski-jauziak, konbinatu nordikoa, biatloia eta telemarka; azkena izan ezik, olinpiar modalitateak dira guztiak.

FISen Eski Nordikoko Munduko Txapelketek kirol horiek hartzen dituzte urtero, baina beste proba batzuetan ere txapelketa bereiziak daude, hala nola Telemarkeko eskia eta hegaldiko eskia. 

Biatloiak iraupen-eskia eta karabina-tiroa konbinatzen ditu, baina ez da diziplina nordiko gisa sartzen Nazioarteko Eski Federazioaren araudian. (ISAF). Horren ordez, Nazioarteko Biatloi Batasunaren jurisdikziopean dago.

Iraupen-eskiaren eta lehiaketako eski-jauziaren biomekanikari buruzko azterketa sakonak egin dira. Iraupen-eskiak indarra eta erresistentzia behar ditu, eta eski-jauziak eraginkortasun aerodinamikoa, eta bi baldintza horiek trebetasun espezifiko bihurtzen dira entrenamenduan eta lehian optimizatua izateko.

## Iraupen-eskia 
Lehiaketetan, fondistek 150 km-rainoko distantzia luzeko erlojupeko lasterketak egin behar dituzte. Lasterketa motzagoak ere badaude, sprint izeneko kanporaketekin. Txapelketak estilo klasikokoak edo askekoak izan daitezke. Klasikoan eskiak bi erreietatik pasatzen dira; librean bide irekietatik joaten da.

### Historia 
[thumb|Herriko txapelketa, [Ballangen, Norvegia, 1925.]]
eskuinera|thumb|Suediar lehiakidea, Martin Matsbo, 1935eko apirilean.
1767an, Schack Carl Rantzau daniar-norvegiar jeneralak lau eski-lehiaketa militar mota kodetu zituen eta bakoitzarentzako sariak ezarri zituen:

1843an eski lehiaketa publikoa egin zen Tromsø-n. Iragarkiak "eskien gaineko apustu-lasterketa" deitzen zion ekitaldiari. 1900. urtearen inguruan, ordura arte eskia nola egiten zen ez bezalako teknika alpetarra sortu zen, Mathias Zdarskyk "Lilienfelder eski-metodoa" proposatu zuenean  teknika norvegiarra alternatiba gisa. *Langrenn* "lehiaketako eskiaz ari da, non helburua aurrez ezarritako pistetan distantzia espezifiko bat osatzea den ahalik eta denbora laburrenean". Eski alpinoko lehiaketak (*muinoko lasterketak*) Norvegian XVIII. eta XIX. mendeetan izan ziren, baina ez ziren egin Osloko eski-jaialdi nagusiak lasterketa luzeak (iraupen-eskia) eta eski-jauziak (orain diziplina nordikoak) izan zituenean. Alpeetako diziplinak 1920 aldera berpiztu ziren Erdialdeko Europan. *Trabesiako eski-lehiaketak* (norvegieraz: turrenn) publikoari irekitako distantzia luzeko iraupen-lehiaketak dira, eta adin-kategorien arabera lehiatu ohi dira.

XIX. mendean, eskiatzaileek zurezko makila bakarra erabiltzen zuten, makila modernoak baino luzeagoa eta gogorragoa, eta makila horiek ere erabil zitezkeen aldapan behera balaztatzeko. Norvegian, bi bastoidun lasterketek ("Finlandia estilokoak") erresistentzia aurkitu zuten 1880ko hamarkadatik aurrera, lasterketa-arau batzuek debekatu zituztenean; eragozpenen artean, arazo estetikoak zeuden, hala nola eskiatzaileak "antzarak balira bezala kulunkarazten zituztela". Makila-pareen erabilera arau bihurtu ahala, materialek arintasuna eta erresistentzia bultzatu zituzten, banbutik hasita, zeinak bide eman baitzion 1968ko Neguko Olinpiar Jokoetan erabilitako beira-zuntzari, 1972ko Neguko Olinpiar Jokoetan erabilitako aluminioari, eta azkenik karbono-zuntzari, 1975ean sartutakoa.

## Eski-jauzia 
[thumb|250x250px|[Jurij Tepeš|Jurij Tepeš-ek FIS 2012 Munduko Jauzi Txapelketako taldekako lehian Vikersunden, Norvegian.]]
Arrapala batetik eskien gainean jaistean datza, abiadura hartzeko eta gero hegaldiari ekiteko, ahalik eta urrutien lurreratzeko helburuarekin.

Zailtasun tekniko handia duen proba da eta horregatik prestakuntza handia behar da, eskiatzaileak ahalik eta urrutien salto egiteaz gain, segurtasun baldintzetan egin behar baitu eta ezustekorik gabe lurreratu. Istripu batek, puntuazioa kentzeaz gain, ondorio latzak izaten ditu kirolariarentzat. Hori gutxi balitz, hegaldian zehar mugimenduaren harmonia eta estetika zaindu behar ditu, distantziaz gain epaile batzuek estiloa baloratuko baitute, bi faktore horiek azken puntuazioan eraginez.

### Historia 
Eski jauzia Morgedalen, Telemarken, sortu zela uste da. Dokumentatutako lehen lehiaketa Trysilen izan zen, 1862an. Normalean ezagutzen den lehen lehiaketa Husebybakken, Ullern, Oslon antolatu zen 1879an. Hasiera batean, jauzia iraupen-eskiaren parte zen, eta ez zen jauziaren luzera neurtzen, estiloa baizik, 1etik 5erako eskala batean. Urteroko lehiaketa hau Holmenkollen-era aldatu zen 1892an, eta ordutik Holmenkollen eskiaren "mekatzat" hartzen da.

### Tekniken garapena 
Eski-jauzia ia ia eskiak bata bestearen ondoan jarriz egin ohi zen erremonte osoan. Besoak aktiboki erabiltzen ziren orekari eusteko, eta besoak astintzea forma ona zela uste zen.

Jauziaren araua ez zen Kongsberg belaunera egokitu (aldakaren flexio txiki batekin) 1936ra arte. 1918tik ordura arte, arauaren ideala gorputz zuzenarekin jauzi egitea izan zen, hankak altxatzearekin konbinatuta, ziurrenik.

Jan Boklöv suediarrak gaur egungo V-ko estiloa plazaratu zuen, eskiak kanporantz okertzen dira V bat osatuz. Denborarekin (1990 inguruan) jauzilari guztiak estilo honetara pasatu ziren, abantaila aerodinamiko argiak baitzituen eta luzera handiagoan laguntzen baitzuen. Hasieran, angelua nahiko txikia zen, baina pixkanaka handituz joan zen. 2004an, *W estiloa* terminoa sartu zen atzeko eskien muturren artean nolabaiteko distantzia dagoen estilo baterako, gaur egun H *estiloa* deitzen dena.

Jauzien luzera handitu ahala, gero eta garrantzitsuagoak dira kontsiderazio aerodinamikoak. Orain, hainbat faktore arautzen dira: eskiaren luzera jauzilariaren altuerarekiko eta pisuarekiko, eski-jantziaren anplitudea eta fluxu-abiadura

Beste aldaketa deigarri bat, orain, jauzilariak harilkarian esertzea da, besoak atzerantz dituztela, lehen besoak aurrerantz zihoazen bitartean. Teknika horrek airearen erresistentzia murrizten du, eta Heinz Wosipiwok eski-jauzien nazioarteko lasterketa batean erabili zuen lehen aldiz, 1974an Falunen egin ziren Munduko Eski Txapelketetan.

## Konbinatu nordikoa 
Bi proba konbinatzen dira: eski-jauziak tranpolin batetik, eta iraupen-eskia bestetik.

Konbinaketa nordikoan, atletak bi diziplinetan egiten duen lana elkarren artean osatzen dute azken emaitza lortzeko. Arau gisa, Gunder metodoa erabiltzen da. Lehenbizi salto egiten da, eta, gero, lehiakidea ehiza-irteerako lasterketa batera joaten da landa-pistan. Han, jauzilari onena hasten da lehenik, bere aurrekariak kontuan hartuta.

## Biatloia 
Iraupen-eskia eta tiroa konbinatzean datza. Iraupen-eskiko lasterketa bat da, non parte-hartzaileek, ibilbideko puntu jakin batzuetan, errifle batekin gelditu behar baitute tiro egiteko, diana estatiko baten gainean. Akats bakoitza penalizatu egiten da, distantzia gehigarri bat eginez edo probaren guztizkoari denbora gehituz, eta, azkenean, denbora gutxien egiten duenak irabazten du.
thumb|Eskiatzaile norvegiarra (1811n argitaratutako marrazkia).
Biatloi modernoa antzinako ariketa militar konbinatuaren aldaera zibila da. Norvegian, biatloia Det frivillige Skyttervesen adar bat izan zen 1984ra arte, defentsa nazionalaren aldeko punteria zibila sustatzeko gobernuak sortutako erakundea. Norvegieraz, biatloia norvegieraz skiskyting (hitzez hitz eski-tiroa) deitzen da. Norvegian, oraindik ere, lehiaketa bereiziak daude skifeltskyting-ean, 12 km-ko landa-lasterketa bihurria, kalibre handiko errifle-tiroekin. Noraezean dabiltzan zenbait helburu ditu.

*Patruila militarra* deitua, eski eta tiro konbinazioa 1924, 1928, 1936 eta 1948ko Neguko Olinpiar Jokoetan jokatu zen, zeinetan Norvegia eta Finlandia lehiakide indartsuak izan ziren. 1948an, kirola berrantolatu egin zen Pentatloi Moderno eta Biatloiko Nazioarteko Batasunaren barruan, eta 1955ean berriz onartu zen kirol olinpiko gisa, sobietar eta suediar neguko kirolen zirkuituetan ospe handia izanik.

Lehen Munduko Biatloi Txapelketa 1958an egin zen Austrian, eta 1960an kirola 1960ko Neguko Olinpiar Jokoetan sartu zen azkenean. 1992an, Albertville sarietan, lehen aldiz baimendu zen emakumeek biatloi olinpikoan parte hartzea. Pertsekuzio formatua 2002ko Salt Lake Cityko Neguko Olinpiar Jokoetarako gehitu zen, eta IBUk errelebo mistoa gehitu zuen 2006ko Joku Olinpikoetarako formatu gisa.

1958 eta 1965 artean egindako lehiaketetan potentzia handiko kartutxoak erabili ziren, hala nola .30-06 Springfield eta 7,62 × 51 mm OTAN, eraztun-perkusioko kartutxoa estandarizatu baino lehen 22 Long Rifle 1978an. Eraztun-perkusioko kartutxoa 1978an estandarizatu zen. Munizioa gerriko batean eramaten zen lehiakidearen gerriaren inguruan. Proba bakarra gizonezkoena zen, 20 km-koa, lau tiro-eremu desberdin eta 100 m, 150 m, 200 m eta 250 m-ko tiro-distantziak zituena. Dianarekiko distantzia 150 m-ra murriztu zen 1966an erreleboa gehituta. Tiro-zelaia 50 m-ra jaitsi zen berriro 1978an, mekanikari auto-adierazleekin. 1980ko Neguko Olinpiar Jokoetan egin zuten debuta, Lake Placiden. 2018-2019 denboraldirako, diana guztiz elektronikoak onartu ziren IBUren ekitaldietarako paperezko dianen edo altzairuzko dianen alternatiba gisa.

## Telemark 
Eski teknika hau 1825ean sortu zen eski modernoaren aitatzat jotzen den Sondre Norheim-en eskutik. Modalitate honen izena Telemark izeneko Norvegiako eskualde batetik dator, non Sondrek eskiatzeko oholen gainean birak egiteko modu hau asmatu zuen.

XIX. mendearen amaieran, oso ezaguna egin zen, egin ziren txapelketen ondorioz. Horietan, estilo hori erabili zen. XX. mendearen hasieran, ordea, eskiari orpoa jartzen dion eski alpinoak hankaz gora jartzen du Telemarkaren teknika. Teknika hau ez da berriro praktikatuko 70eko hamarkadara arte, orduan Ipar Amerikan berpizten baita, mugitzeko askatasun handiagoa eta, bere konplexutasunagatik, erronka handiagoa ematen baitie eskiatzen dutenei.

IOCko Zuzendaritza Batzordeak 2018ko uztailaren 18tik 19ra bitartean Lausanne Suitzan egindako saioan, kirol nordiko hau izan zen programa olinpikoan sartu zen azkena.
Fitxategi:Skier and Denali (8640710031).jpg|Iraupen eskia, Alaskan.
Fitxategi:Telemark competition gate.png|Telemark Eski Txapelketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak