Creative Commons

eskuinera|thumb|360px|"Eskubide batzuk erreserbatuak" irudia

**Creative Commons**, edo laburrago **CC**, legislazio eta teknologia berriak erabiliz sormenezko lanak partekatzeko oztopo legalak murriztea helburu duen irabazteko asmorik gabeko erakundea da.

Creative Commons 2001ean sortu zuen Lawrence Lessigek, Stanfordeko Unibertsitatean zuzenbide irakasle denak eta 2008. urteko martxora arte erakundeko presidentea zenak.

Erakunde honek garatzen dituen lizentziek izen bera hartzen dute. Bere sorreran ingelesez idatzi ziren eta Estatu Batuetan erabiltzeko sortu ziren.
start=131|thumbtime=155|thumb|**Creative Commons** lizentziak azaltzen dituen bideoa.
**Creative Commons** (**CC**) lizentziek oso sistema erraza osatzen dute, eta edukien sortzaileen materiala beste erabiltzaile batzuekin partekatzeko aukera ematen dute. CC lizentzia pean askatutako edukiak baimenik eskatu edo ordaindu beharrik izan gabe erabil daitezke lizentziak zehaztutako baldintzak betez gero. Lizentzia horietako bat obra batean sartze hutsarekin, egileak bere lana lizentzia zehatz horren baldintzetan erabiltzeko baimena ematen dio edozein erabiltzaileri. Beraz, erabiltzaile batek CC markaz lizentziatutako material bat aurkitzen duenean, badaki legez eta doan erabil dezakeela baimenik eskatu beharrik gabe, betiere lizentzia mota horretan adierazitako baldintzak betetzen baditu.

Ez da egile eskubideen alternatiba bat, baizik eta legeria horretan oinarritzen da ezagutza irekia sustatzeko.
## Creative Commons International 
*Creative Commons International* erakundeko proiektu garrantzitsuenetariko bat da. Honen bidez, lizentziak hainbat jurisdikziotara aplikatu eta beste hizkuntza batzuetara itzuli ahal izan dira.

Gaur egun, Creative Commonsen lizentziak dozenaka hizkuntzatara itzultzen ari dira eta 70 estatuk baino gehiagok lizentzia hauekin kolaboratu nahi dute beraien bertsioa egiteko asmoz. 2005az geroztik, euskarazko bertsioa, behar izan denean, eguneratu egin da.

## Lizentziak 
thumb|350px|*Creative Commons* lizentzien "semaforoa"; taula argigarria:
ezkerrera|thumb

Creative Commons lizentziak Free Software Foundationen GPL (General Public License) lizentzian oinarrituak daude, baina ez dira soilik softwarearen lizentziamendu mota bat. Hauen helburua erabiltzaileari eredu legal bat eskaintzea da, zeinak edukien banaketa eta erabilera errazten dion.

Hainbat lizentzia mota daude, eta bakoitzak egitura eta oinarri desberdinak ditu: egileak bere lana **kopiatzeko aukera** emateko duen eskubidea, aldatzekoa, **lan eratorriak egiteko eskubidea**, publikoki eskaintzea eta baita hainbat murriztapen ere, lanarekin irabazi ekonomikorik ez lortzearena esaterako. Erabilpen komertzialetarako ez erabiltzeko murriztapen hori, grafikoki, euroaren logoaren gainean (€) edo dolarren logoaren gainean ($) debekuaren logoa jarrita markatzen da.

### Atributuak 
Creative Commonsen lizentzia desberdinak zenbait atributu edo baldintzen konbinazioan oinarritzen dira. Erabil daitezkeen atributuak edo baldintzak ondorengo hauek dira:

* **Aitortu** (*Attribution*): Edukien iturriak aipatzera derrigortzen du, egilea nor den esatea.
* **EzKomertziala** (*NonCommercial*): Edukiekin irabazi ekonomikorik ez lortzea derrigortzen du.
* **LanEratorririkGabe** (*NoDerivativeWorks* edo *NoDerivs*): Edukiak elkarbanatzen uzten ditu baina inongo aldaketarik egin gabe.
* **PartekatuBerdin** (*ShareAlike*): Edukien jatorrizko lizentzia berdinarekin erabiltzea derrigortzen du.

CC lizentzia bat hautatzerakoan, atributu horien artean bat, bi, hiru edo bakar bat ere ez hautatzen da.

Esate baterako, Wikipediako testu gehienak CC BY-SA (v. 3.0) lizentziapean dago. Wikipediako irudiak goiko semaforoan berde kolorearekin markatutako lizentziapean daude, Wikimedia Commonsera irudiak kargatzen dituztenek aukera horien artean bat hautatu behar dute.

### Gehien erabiltzen diren zazpi CC-lizentziak (20 bat CC lizentzia daude aukeran)
Gehien erabiltzen diren zazpi lizentziak taula honetan agertzen dira. Horien artean daude Wikimedia Fundazioak onartzen dituenak—jabari publikokoa eta bi aitorpen-lizentziak (CC BY eta CC BY-SA)— hiru horiek onartzen dituzte trukaketa eta berregitea (lan eratorriak sortzea), baita merkataritza-erabilera ere, betiere jatorrizko egilea nor den aitortzen bada.

## Creative Commons lizentziak erabiltzen dituzten proiektuak 
### Atari, blog, eransketa eta artxiboak 
#### Nazioartekok 
* Flickr (2017. urteko datuen arabera, Creative Commons lizentziarekin lan gehien partekatu duen plataforma: 415,1 milioi lan).
* Internet Archive
* Wikimedia Commons, Wikipedia, Wikidata... Wikimedia proiektu guztiak.
* Ourmedia
* deviantART
* ccMixter
* MobuzzTV
* Xataka Móvil
* Jamendo

#### Euskal Herriko komunikabideak 
* Aikor.eus Txorierriko albisteak.
* Aiurri.eus.
* Argia.
* Berria (agentziako argazkiak izan ezik).
* GureGipuzkoa.
* Sustatu.
* Uriola.eus. Bilboko informazio lokala euskaraz
* Zuzeu

### Argitalpen akademikoak 
* Entelequia
* Revista Interdisciplinar
* UEU (azken urteetako liburuetan izan ezik)

### Prentsa 
Euskaraz argitaratzen den prentsak Creative Commons lizentziak hautatu izan ditu:
* Alea
* Argia (aldizkaria) 
* Berria (baina FOKU-ren argazkietan eta agentzietako argazkietan ez)
* Euskaldunon egunkaria (Hemeroteka, agentziako argazkiak izan ezik)
* Goiena
* Goierriko Hitza
* Hiruka
* Tolosaldeko Ataria
* Uztarria

### Telebista 
* Hamaika Telebista

### Sareko ikus-entzunezkoak 
* Ikusgela
* Jakindun

### Kartografia 
* OpenStreetMap

### Instituzioak 
* Gipuzkoako Foru Aldundia

## Kritikak 
### Kritika orokorra 
Péter Benjamin Tóth-ek copyright sistema Creative Commonsen helburuez arduratzen dela baieztatzen du, baita "eskubide batzuk erreserbaturik" (eskubide batzuk erreserbatuta) eslogana "eskubide guztiak erreserbaturik" (eskubide guztiak erreserbatuta) printzipioaren ordez dikotomia faltsua sortzen duela ere. Copyrightak egileari eskubide esklusiboen zerrenda bat eskaintzen dio eta egileak zeintzuk saldu, eman edo mantendu nahi dituen erabaki ahal du. Beraz, eskubide batzuk erreserbatuta kontzeptua ez da aukera bat, baizik eta copyright klasikoaren ideia bera. Beste kritiko batzuk beldur dira Creative Commonsak copyright sistema gainbeheratu dezakeelako edo pertsonen sormena "guztien ondasuna" izatera pasatu daitekeelako, errotuladore bat duen edozeinek ustiatu ahal duena. Batzuek zalantzan jartzen dute lizentzia hauek autoreentzat erabilgarri suertatu daitezkeenik.
[thumb|[Aaron Swartz eta Lawrence Lessig (2002).]]
Kritiko batzuen iritziz Creative Commonsen lizentzien sistemak edukia sortzen duten produktoreei copyright-aren legea berritzeko ahaleginak egiteko asmoa kentzen die Ostera, copyright-aren iraupena tarte txikiagoetara mugatuta egoten zen (urteetakoa), eta obra askok ez zuten inoiz babesa lortu, orain bertan behera utzi den egitura hori ez betetzeagatik.

Creative Commons sistemak jasaten duen beste kritika bat lizentziekin erlazionatuta dago; izan ere, sistema honek dituen sei lizentzien artean lau pribatuak eta itxiak dira berrerabilpenari inposatutako murrizketen arabera. Horrela definitzen da askatasuna: "obra askea da baldin eta edonork obra hori erabiltzeko, berrerabiltzeko eta birbanatzeko askatasuna badu". Definizio hau jarraitzen duten murrizketak "Aitortu" eta "Partekatu berdin" dira.

### Lizentzien hedapenak eta bateraezintasunak 
Kritikoen iritziz, Creative Commons sistemak lizentzien hedapena okerragoa egin du, haien artean bateraezinak diren lizentziak sortu dituelako. CC sistemaren web orrialdeak hurrengoa baieztatzen du: "Creative Commonsen sei lizentziak era ezberdin batean funtzionatzen dutenez, lizentzien azpian erabilitako baliabideak ez dira bateragarriak izan behar, baten edo gehiagoren zehaztapenak hautsi gabe". Lizentzia bateraezinak dituzten obrak ezin izango dira elkartu obra eratorri bat sortzeko, copyright-aren jabearen baimena lortu gabe. Esparru legal bateratua gabe, lizentziak elkarbanatzen eta nahasten dituzten obrak ezin izango dira partekatu.

Bateragarritasunaren arazoa oso garrantzitsua da; izan ere, gehien erabiltzen diren lizentziak pribatuak dira, "EzKomertzial" (CC BY-NC-SA o CC BY-NC-ND) eta ezin dira askeekin konbinatu, "Aitortu-PartekatuBerdin" (CC BY-SA, Wikipedian erabilitakoa).

### Lizentzien erabilera okerrak 
[thumb|340px|*Creative Commons zergadunak gidatzen*. Irudi hau [:es:Eugène_Delacroix|Eugène Delacroix-ren *La Libertad guiando al pueblo-tik eratorria da*.]]
Creative Commons zerbitzuak estandarizatutako lizentziak eskaintzen dituenez, erabiltzaileek Creative Commons lizentzia baten azpian copyright duen obra jarri ahalko dute eta Internetetik zabaldu. Ez dago Creative Commonsen obrak eta lizentziak gordetzen dituen datu-baserik eta sistemaren ardura erabiltzaileengan erortzen da. Hala ere, egoera hau ez du Creative Commons sistemak bakarrik jasaten. Copyrighteko jabe guztiek haien eskubideak babestu behar dituzte eta horretarako ez dago datu-base zentralizaturik obra guztiekin. Estatu Batuetako copyright bulegoak erregistratutako obra guztiak gordetzen duen datu-base bat du, baina erregistro falta ez dago copyright faltarekin zertan lotuta egon.

Nahiz eta Creative Commonak erabilera ezberdinetarako lizentzia ezberdinak eskaintzen dituen, batzuen ustez lizentziak ez dituzte autore bakoitzaren araberako ezberdintasunak eskaintzen. Esaterako, dokumentalista batek dituen kezkak ez dira bat etorri behar software diseinatzaile baten kezkekin. Mako Hill-en ustez, CC-k ez luke lizentzietan islatu behar den eta erabiltzaileak bete behar duten askatasun oinarri maila ezarri behar. Bere hitzetan: "Jarrera etiko finkoa hartzera edo zatilerro bat uztera uko egiten dionez, CC-k aukera galtzen du eta "funtsezko eskubideak ezin dira ordezkatu" deia munduan hedatu beharrean, "eskubide batzuk erreserbatuta" esloganari dei ahula egiten dio."

### *NoComercial* lizentziari beste kritika batzuk 
Erik Möller-ek, beste kritiko batzuek bezala, "NoComercial" lizentziaren erabilerari buruzko arazo batzuk azaltzen ditu. Lizentzia honen azpian dauden obrak ez dira bateragarriak eduki irekiko web orrialde askorekin, Wikipedia esaterako, zeinetan erabilera komertzialak esplizituki baimentzen diren. Möllerrek hurrengoa esaten du: "NC lizentziaren aurrean kaltetuta ateratzen diren taldeak ez dira korporazio handiak, baizik eta wegune, irrati estazioak eta egunkari lokalak bezalako argitalpen txikiak". 

Lessig-ek erantzuten du, copyright-aren gaur eguneko erregimenak bateragarritasuna baimentzen duela esanez. Horrez gain, honen iritziz "EzKomertzial" lizentzia autoreentzat erabilgarria da, inork bere obrarekin komertzializatu ez dezan autoreak etorkizunean asmo hori duenean.

## Ikonoak 
* Creative Commons Ikonoak

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
*  Creative Commons
*  Creative Commonsen egoera
* Creative Commons > hautatu lizentzia bat eta ezarri erraz kodea zure webgunean (Nabigatzailea euskaraz doituta izanez gero, eduki gehienak euskaraz ikusteko aukera dago).