open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monti Gemelli

**Monti Gemelli** erdialdeko Italiako mendigune txiki bat da, Apeninoetan kokaturik dagoena, Abruzzo eskualdean. Bi tontor ditu: Montagna dei Fiori (1.814 metro) eta Montagna di Campli (1.718 metro). Bien artean, Salinello ibaiak Apenino guztietako arroilarik handiena sortzen du: Gole del Salinello. Gran Sassoko eta Laga mendietako Parke Nazionalaren parte da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Corno Grande

**Corno Grande** erdialdeko Italiako mendia da, Abruzzo eskualdean dagoena. Gran Sassoko eta Apeninoetako gailurrik garaiena da: 2.912 metro. Gran Sassoko eta Laga mendietako Parke Nazionalaren parte da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Campo Imperatore

**Campo Imperatore** erdialdeko Italiako goi-ordoki zabal bat da, Gran Sasso d'Italia mendigunean dagoena, Abruzzo eskualdean, 1.800 metro inguruko garaieran. Gran Sassoko eta Laga mendietako Parke Nazionalaren parte da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sergei Jemelin

**Sergei Aleksandrovitx Jemelin**, zirilikoz Сергей Александрович Емелин, (Ruzayevka, Errusia, 1995eko ekainaren 16a), 60 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari errusiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen, (Walihan Sailikerekin partekatuz) borroka greko-erromatarrean, ROCen izenean; Luis Alberto Orta kubatarraren eta Kenichiro Fumita japoniarraren atzetik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar	kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.
 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Rogelio Echavarría

**Rogelio Echavarría Múnera** (Santa Rosa de Osos, 1926ko martxoaren 27a- Bogotá, 2017ko azaroaren 29a)  poeta eta kazetari kolonbiarra izan zen.

## Biografia 
Kolonbiako poesiaren antologo entzutetsua, eruditua, berrikuslea eta kritikaria, eragin eta autoritate zabala duena belaunaldi berrietarako. Hasieran 'Cuadernícolas' literatura taldearekin lotu zen eta gero 'Mito' belaunaldiarekin. Hala ere, bere lana ia bakartua izaten jarraitzen du, bere sinpletasuna, laburtasuna eta sakontasun existentziala kontuan hartuta. Zalantzarik gabe, bere lanik garrantzitsuena *El transeúnte* (1945-1952) da, egileak etengabe berrargitaratu eta luzatu duena. Kazetari gisa, urte luzez aritu zen *El Espectador* eta Bogotako *El Tiempo-*n. Kolonbiako Hizkuntzaren Akademiako kidea izan zen.

Juan Fernando Echavarría (1953-2002) musikariaren aita izan zen, Genesis eta Los Viajeros de la Música bezalako musika talde garrantzitsuetan nabarmendu zena.

## Idazlanak 
### Poesia 
* *Edad sin tiempo*, Teoría edizioak, 1948an, geroago *El Transeúnten bildutako lehen poemak*
* *El Transeúnte*, Hezkuntza Ministerioa, 1964; ondoz ondoko berrargitalpenak handitu eta zuzendu dira:
** Kolonbiako Kultura Institutua -Colcultura-, 1977
** Fondo cultural cafetero, 1984
** Oveja negra, 1985
** Antioquia Egileen Bilduma, 1992
** Antioquiako Unibertsitatea, 1994
** Norma, 1999
** Editorial Universidad de Antioqua, Medellín, 2003. 
** Antioquiako Unibertsitatea, 2004
* *Canciones de un niño triste: primeros poemas 1935-1941,* Piloto Liburutegi Publikoa, 2005

### Antologiak 
* *Antologia didaktikoa*, Editorial Norma, 1969
* *Bertso gogoangarriak: Kolonbiako 100 poema ospetsuenak*, Planeta, 1989
* *Maite lira; antologia poetikoa*, Planeta, 1990
* *Amari egindako bertso onenak*, Irakurle Zirkulua, 1992
* *Beste heriotzen eta beste bizitza batzuen kronikak:* gertaerak aukeratutakoak, Editorial Universidad de Antioquia, 1993
* *Olerkiak aitari: Kolonbiako poeten omenaldiak eta iradokizunak*, Panamericana, 1997
* *Kolonbiako poesiaren antologia*, Kultura Ministerioa / Áncora Editores, Bogota, 1998. 
* *Poesia axolagabea eta burleskoa*, Planeta, 1999
* *Semeari olerki antologia*, Erdi mailako editoreak, 2004

### Iruzkin bibliografikoak 
* *Mil y una notas (de "Carátulas y solapas")*, 2 liburuki, kritikak eta literaturari buruzko kazetaritza oharrak, Instituto Caro y Cuervo, 1995, Darío Jaramillo Agudelo-k luzatuak eta oharrak

### Beste batzuk 
* *Quién es quién en la poesía colombiana*, Ministerio de Cultura / Áncora Editores, 1995

## Sariak eta eskerrak 
* Iruzkin bibliografiko onenaren saria, 1978an
* Kolonbiako Hizkuntza Akademiako kidea 1990az geroztik
* Kolonbiako Kultura Institutuko Beka, 1993
* Aitortzaren, Bizitzaren eta Lanaren Poesia Sari Nazionala, Antioquiako Unibertsitatea, 2003
* Bere bizitza eta lanari omenaldia, Gimnasio Moderno, Bogotá, 2009

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://www.lablaa.org/blaavirtual/periodismo/reporta1/repor7.htm
* https://web.archive.org/web/20090410205204/http://www.festivaldepoesiademedellin.org/pub.php/es/Revista/ultimas_ediciones/51_52/rogelio.html
Francisco Ulazia

thumb|250px|Eusko Alderdi Abertzale Errepublikanoa antolatu zuen batzordea (1911ko urtarrila).
**Francisco Ulazia Beitia** (Santa Clara, Kuba, 1863-Gasteiz, 1936) mediku, kazetari, idazle eta politikari bizkaitarra. Euskal nazionalismo aurrerakoi, errepublikaren aldeko eta laikoa aldarrikatu zuen. 

## Biografia 
Medikuntza ikasketak Bartzelonan amaitu zituen eta 1892an Parisera joan zen Dermatologian espezializatzeko. 1895ean Bilbon kontsulta bat ireki zuen; aldi berean Areilza doktoreak sortutako Bilboko Ospitale Santuan ere lanean aritu zen. Hasieran Euskal-Erria elkartearen partaidea, nazionalismo laikoa aldarrikatu zuen. Bilboko zinegotzia izan zen 1904-1905 urteetan. EAJn Ulazia oso kritikoa agertu da alderdian elizak duen boterearen aurrean, bereziki 1904tik 1913ra arte Gazteizko apezpikua zen José Cadena Eletak egiten zituen kritiken aurrean. 1908an Ulaziak EAJ utzi zuen.

Indalecio Prietoren eskutik Bilboko *El Liberal* egunkarian idazten hasi zen. 1911an, Pedro Sarasketa eta Segundo Ispizuarekin batera Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia sortu zuen. *Azkatasuna* aldizkaria argitaratu zuten, eta Bilboko Círculo Republicano Nacionalista Vasco zuten egoitza. Alderdiak ez zuen luzaro iraun. 1912an, bestetik, Guiard eta Landetarekin Melquíades Álvarez zuzentzen zuen Alderdi Erreformistara hurbiltzen saiatu ziren. Ideiak eskuineko abertzaleen kritikak areagotu zituzten, tartean Luis Arana Goirirenak.

1930ean *Frente* aldizkariarekin berriro ere nazionalismoaren aukera aurrerakoi bultzatzen saiatu zen. Nolabait, Bizkaian monarkiaren aurka zeuden guztien ahotsa izan nahi zuen.

## Obra 
Prentsan argitaratutako kolaborazioekin eta poemekin batera, liburu batzuk plazaratu zituen:

### Eleberriak 
* *Don Fausto* (Bilbo, 1905), Arturo Kanpion hitzaurrearekin.
* *Nere Biotza* (Bilbo, 1907) 
* *Martinchu ta Matilde* (Bilbo, 1908)
* *Las gatitas rubias* (Bilbo, 1908)
* *El Caudillo* (1910), euskal jatorria zuen Jaime Aguirre kriolloaren biografia

### Bidaia artikuluak 
* *Hacia Oriente* (1920)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia

## Kanpo-estekak 
* :Francisco Ulazia Auñamendi Entziklopedian.
Salinello

**Salinello** () erdialdeko Italiako ibai bat da, Abruzzo eskualdeko Teramoko probintzia zeharkatzen duena. Laga mendietan du iturburua, eta Adriatikora isurtzen da, Giulianova eta Tortoreto artean. 45 kilometroko luzera dauka.

## Kanpo estekak
Ivan Patzaichin

**Ivan Patzaichin** (Crișan, 1949ko azaroaren 26a - Bukarest, 2021eko irailaren 5a) errumaniar kanoalari izan zen.

Bost Olinpiar Jokotan lehiatu zen jarraian, eta zazpi domina olinpiko (horietako lau urrezkoak) eta hogeita bat domina irabazi zituen munduko txapelketetan. Ondoren entrenatzaile lanetan aritu zen eta 1990ean Olinpiar Ordena jaso zuen.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Viktor Lőrincz

**Viktor Lőrincz**,  (Cegléd, Hungaria, 1990eko apirilaren 28a), 87 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari hungariarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen borroka greko-erromatarrean, Hungaria ordezkatuz; Zhan Beleniuk ukrainiarraren eta Denis Kudla alemaniarraren eta Zurab Datunashvili serbiarraren aurretik.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Denis Kudla (borrokalaria)

**Denis Maksymilian Kudla**,  (Racibórz, Silesia, Polonia, 1994ko abenduaren 24a), 87 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolaria da.

Bi Udako Olinpiar Jokotan dominak eskuratu zituen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), brontzezkoa, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriro brontzezkoa (Zurab Datunashvili serbiarrarekin partekatua); biak, borroka greko-erromatarrean eta Alemaniaren izenean; azkena, Zhan Beleniuk ukrainiararen eta Viktor Lőrincz Hungariarraren atzetik. 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Zurab Datunaxvili

**Zurab Datunaxvili**, georgieraz ზურაბ•დათუნაშვილი,  (Tbilisi, Georgia, 1991ko ekainaren 18a), 87 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolaria da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen borroka greko-erromatarrean (Denis Kudlarekin partekatua) Serbiaren izenean; Zhan Beleniuk ukrainiararen eta Viktor Lőrincz Hungariarraren atzetik. 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Orvietoko katedrala

**Orvietoko duomo** edo **katedrala** () XIV. mendeko katedral katoliko handia da, Andre Mariaren Jasokundeari eskainia, eta Orvieto hirian dago, Umbrian, Italia erdialdean. 

Orvieto hirian dago, mendi bolkaniko baten gainalde lauan. Katedralaren fatxada eraikuntza erlijiosoko pieza klasiko eta ikusgarria da, XIV. mendetik XX. mendera bitarteko diseinuko elementuak ditu. Toscanako Florentzia eta Sienako *duomoen* antzekotasunak handiak dira. 

## Historia 
Eraikina Urbano IV.a aitasuntuaren agindupean eraiki eraiki zen, Orvieton gordetzen zen erlikia bat, Bolsenako korporala, eraikuntza egoki batean egon zedin gordea. Lehen harria 1290. urtean jarri zuen Aita Santuak, eta Arnolfo di Cambio maisuak hasi zituen lanak itxura erromanikoko eliza bat eraikitzen. 1309.enean ordea, Sienako Lorenzo Maitani etorri zen arazo batzuk tarteko lanen ardura hartzeko, eta Sienako duomoan egindako lanen antzekotasun handiko ukitu bat eman zion elizari: bata zein bestea Sienar Gotikoaren ordezkari direla esan daiteke.  

1986az geroztik, Orvietoko katedrala Todiko elizbarrutiko apezpiku-egoitza da.  

## Ezaugarriak 
Aberastasun handiko eliza da. Fatxadan urrezko mosaikoak, arrosa-leiho handi bat, urrezko mosaikoak, brontzezko hiru ate handi eta historia biblikoa laburbiltzen duten lau erliebe bikain daude.

Barrualdean, bi kapera nabarmentzen dira, Korporalarena eta San Briziorena, biak fresko ikusgarriz apainduak. 

San Brizioren kapera edo *Cappella Nuova* delakoa eskuinetara dago. Freskoetan Fra Angelico eta bere laguntzaileenak dira nabarmenenak, eta baita Luca Signorellirenak. 

Ezkerretara dagoen kapera, Korporalarena, Orvieton gordetzen den erlikia honen gordelekua da. San Pietro Parenzo santuaren erlikiak ere bertan gordetzen dira, Orvietoko bertako santu batenak. Kapera honetako Ugolino di Prete Ilarioren freskoetan ezkerrean eukaristiaren historia jasotzen da, eta eskuinean erlikiarena, nola odoleztatu zen Bolsenako korporala. 

Ugolino berarenak da absideko freskoen ziklo ikusgarri eta zabala, Andre Mariaren bizitzako pasarteak ilustratzen dituena.  

## Iruditegia 

Fitxategi:2002-05-21 Dom von Orvieto IMG 0728.jpg|Haitzurdin argi eta ilunak konbinazioan, tipikoa Umbriako eta Toskanako erromanikoan.
Fitxategi:Feast of the Assumption of Mary Orvieto.jpg|Jasokundearen bezperan, prozesioko irudia duomoan sartzen.
Fitxategi:Orvieto Duomo 3.JPG|Fatxadako gainaldea.
Fitxategi:Les bas-reliefs de la façade de la cathédrale d'Orvieto (Italie) (40865433995).jpg|Fatxadako erliebeak.
Fitxategi:Duomo di orvieto, interno 01.JPG|Barnealdea.
Fitxategi:Orvieto-Duomo-4010.jpg|Absidea, freskoz apaindua.
Fitxategi:Duomo di orvieto, cappella del corporale 02 affreschi di ugolino di prete ilario e aiuti (1357-64).JPG|Bolsenako Korporalaren kapera.
Fitxategi:Luca signorelli, dannati all'inferno, 1499-1502, 01.jpg|San Brizio kapera, Signorelliren freskoekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Musa Jevloiev

**Musa Gilanievitx Jevloiev**, zirilikoz Муса Гиланиевич Евлоев, 
(Inguxetia, Errusia, 1993ko martxoaren 31), 97 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari errusiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen borroka greko-erromatarrean, ROCen izenean; Artur Aleksanyan armeniarraren, Tadeusz Michalik poloniarraren eta Mohammad Hadi Saravi iraniarraren aurretik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela. 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Artur Aleksanyan

**Artur Aleksanian**, armenieraz Արթուր Ալեքսանյան,  (Gyumri, Armenia, 1991ko urriaren 21a), 97 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari armeniarra da.

Lau Udako Olinpiar Jokotan, dominak eskuratu zituen; Londres 2012an (Londres), brontzezkoa eskuratu zuen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), urrezkoa, eta, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezkoa, hiruretan borroka greko-erromatarrean, 97 kiloko sailean eta Armeniaren izenean; azkena, Musa Jevloiev errusiarraren atzetik eta Tadeusz Michalik poloniarraren eta Mohammad Hadi Saravi iraniarraren aurretik. 

Paris 2024ko Jokoetan berriz ere zilarrezko domina eskuratu zuen, oriangoan finalean Mohammad Hadi Saravi iraniarra nagusitu zitzaion.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Tadeusz Michalik

**Tadeusz Michalik**,  (Jasieniec, Polonia, 1991ko otsailaren 16a), 97 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari poloniarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen (Mohammad Hadi Saravi) iraniarrarekin partekatua) borroka greko-erromatarrean, Poloniaren izenean; Musa Jevloiev errusiarraren eta Artur Aleksanyan armeniarraren atzetik.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Živko Radišić

**Živko Radišić** (,  ahoskatua; Prijedor, 1937ko abuztuaren 15a - Banja Luka, 2021eko irailaren 5a) serbo-bosniar politikaria izan zen. Bosnia-Herzegovinako Presidentetza Kolektiboko presidentea izan zen 1998ko urritik 1999ko ekainera eta 2000ko urritik 2001eko ekainera.

Sarajevoko Unibertsitatean Zientzia Politikoetan lizentziatu zen. 1969an Banja Luka berreraikitzearen arduraduna izan zen, urte horretako lurrikararen ondoren. 1977tik 1982ra Banja Lukako alkatea izan zen. 1982tik 1985era Bosnia-Herzegovinako Serbiar Errepublikako Defentsa ministroa izan zen. 1996an Bosnia-Herzegovinako Alderdi Sozialistaren sortzaileetako bat izan zen.

1998an Bosnia-Herzegovinako presidentetza kolektiboko kide serbiarra aukeratu zuten eta bere presidentea izan zen bi alditan.

## Kanpo estekak
Iakob Kajaia

**Iakob Kajaia**, georgieraz იაკობ ქაჯაია,  (Tsqaltubo, Georgia, 1993ko irailaren 28a), 130 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari georgiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen borroka greko-erromatarrean, Georgiaren izenean; Mijaín López Núñez kubatarraren atzetik eta Rıza Kayaalp turkiarraren eta Sergei Semionov errusiarraren aurretik. 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Bertsolari (argipena)

**Bertsolari** izenak adiera zenbait ditu:
* Bertsolari  euskaraz bertsoak inprobisatzen dituen pertsona;
* Bertsolari (aldizkaria), bertsolaritzari buruzko euskarazko aldizkaria.
* Bertsolari (filma)  Asier Altunak idatzitako eta zuzendutako dokumentala.
Brasil-Argentina partida 2022ko Munduko Futbol Txapelketako Conmebolen sailkapen fasean

**Brasil-Argentina partida** 2022ko Munduko Futbol Txapelketako Conmebolen sailkapen fasean Brasilgo futbol selekzio nazionalaren eta Argentinako futbol selekzio nazionalaren artean 2021eko irailaren 5ean jokatu beharreko partida izan zen. COVID-19 pandemiaren inguruan hartutako nazioartean bidaiatzeko neurrien ondorioz bertan behera geratu zen jokatzen hasi eta 6 minutura, Ingalaterratik etorritako Argentinako jokalari batzuek euren herrialdeko sarrera dokumentazioan gezurra esan zutela argudiatuz.

## Aurrekariak 
Argentina-Brasil futbol etsaitasuna nabarmena izan da historian zehar. Bi futbol taldeak Hego Amerikan titulu gehien irabazi dituztenak dira eta euren arteko partidek jarraipen zabala dute. Euren arteko partidei *Ameriketako Superklasikoa* izena eman ohi zaie. FIFAren arabera, futbol etsaitasunaren esentzia izan ohi dira bi talde hauen arteko partidak, eta *ESPN FC*ren artean, munduko bigarren etsaitasunik nabarmena da, Eskoziaren eta Ingalaterraren artean dagoenaren atzetik.

2022ko Munduko Futbol Txapelketaren sailkapen fasean, bi taldeen artean jokatu beharreko partida 2021eko irailaren 5erako zegoen aurreikusia Sao Pauloko Arena Corinthians estadioan. Hala ere, COVID-19 pandemiaren ondorioz hartutako nazioarteko bidaia mugen ondorioz, Anvisa osasun agentziak salatu zuen Brasilgo lau jokalarik gezurra esan zutela herrialdean sartzeko dokumentazioan, ez zutelako deklaratu aurretik Erresuma Batuan izan zirela. Izan ere, Emiliano Martínez, Giovanni Lo Celso, Cristian Romero eta Emiliano Buendía futbolari argentinarrek Premier Leaguen jokatzen zuten denboraldi horretan.

## Partida bertan behera uztea 
Partida hasi eta bost minutura Brasilgo Anvisa agentziako funtzionarioak joko-zelaian sartu eta partida bertan behera uzteko eskatu zioten epaileari, argudiatuz Emiliano Martinez, Aston Villako jokalaria eta Cuti Romero eta Giovanni Lo Celso Tottenham Hotspur Football Clubeko jokalariak zelaian zeudela, ilegalki sartu ostean herrialdean. Argentinako jokalariek zelaia utzi zuten eta Brasilgoek beroketa lanak egiten jarraitu zuten. Anvisaren esanetan, jokalari horiek berrogeialdia egin behar zuten jokatu aurretik, Erresuma Batuan aurreko 14 egunetan egon baitziren; gainera, jokalariek gezurra esan zutela adierazi zuten, ez zutelako adierazi nondik zetozen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zhan Beleniuk

**Zhan Vensanovitx Beleniuk**, zirilikoz Жан Венсанович Беленюк, frantsesez Jean V. Beleniouk  (Kiev, Ukraina, 1991ko urtarrilaren 24a), 87 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari ukrainiarra da.

Hiru Udako Olinpiar Jokotan dominak eskuratu zituen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), zilarrezkoa, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriz, urrezkoa, bietan borroka greko-erromatarrean eta Ukrainaren izenean; azkena, Viktor Lőrincz Hungariarraren, Denis Kudla alemaniarraren eta Zurab Datunashvili serbiarraren aurretik.  Azkenik Paris 2024an brontzezko domina lortu zuen.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Rıza Kayaalp

**Riza Kayaalp**,  (Yozgat, Turkia, 1989ko urriaren 10a), 130 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari turkiarra da.

Hiru Udako Olinpiar Jokotan, dominak eskuratu zituen; Londres 2012an (Londres), brontzezkoa eskuratu zuen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), zilarrezkoa, eta, Tokio 2020an (Tokio), bronzezkoa (Sergei Semionov) errusiarrarekin partekatua), hiruretan borroka greko-erromatarrean eta Turkiaren izenean; azkena, Mijaín López Núñez kubatarraren eta Iakob Kajaia georgiarraren atzetik. 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Neus Sanmartí

**Neus Sanmartí i Puig** (Bartzelona, 1943) kimikan doktorea eta unibertsitate irakaslea da, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoko Hezkuntza Zientzien Fakultateko Matematikaren eta Zientzia Esperimentalen Didaktika Saileko irakasle emeritua da. 

## Biografia 
Kimika Zientzietan doktoretza lortu zuen 1990ean Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan*, nahasketa eta konposatu kontzeptuen arteko zailtasunen ulermena* tesiari esker eta zientziaren didaktikan espezializatu zen. Sant Cugat Irakasle Eskolako irakaslea izan zen eta gero Bartzelonako Unibertsitate Autonomoko Hezkuntza Zientzien Fakultateko Matematika eta Zientzia Esperimentalen Didaktika Saileko irakasle eta katedradun emeritua da. 2002tik 2008ra UABeko Hezkuntza Zientzien Institutua zuzendu zuen.

Bereziki lan egin du ebaluazio formatzaileari buruzko ikerketan, hizkuntza eta gaitasun kognitiboen arteko lotura, zientzia eta hizkuntzaren arteko erlazioak eta ingurumen hezkuntzarekin lotuta, baita zientzia irakasleen etengabeko prestakuntzan ere. Ebaluazioak asko baldintzatzen du ikasleak garrantzitsutzat hartzen duena eta ikasi behar duena. Ebaluazioa aldatzen ez bada, ezer ez dela aldatzen diot nik. (Neus Sanmarti) 
*  *10 ideas clave. Evaluar para aprender*. GRAÓ. Bartzelona. 2007.
* Evaluar y aprender: un único proceso. Octaedro. 2020 

## Sariak eta errekonozimenduak 
2009an Sant Jordi Gurutzea jaso zuen Kataluniako Generalitatearen eskutik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Obres de Neus Sanmartí
*  Concessió de la Creu de Sant Jordi
*  *Avaluar per aprendre*.
Lo-ibiltaria (Štyrský)

***Lo-ibiltaria*** () Jindřich Štyrský Txekiar surrealistak egindako pintura da, 1925.

## Deskribapena 
Mihise gainean egindako olio-pintatuta da, 60,3 x 30,8 zentimetroko neurriekin. 1965ean, Moravian galeriak (Brno) erosi zuen mihisea.

## Analisia 
Estilo-pinturari dagokionez, Shtirskik bere ibilbideko aldi garatutako artifizialismo-estilokoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Campotostoko aintzira

**Campotostoko aintzira** () erdialdeko Italiako urtegi artifizial bat da, Abruzzo eskualdean dagoena, L'Aquilako probintzian, Campotosto herritik hurbil. Energia hidroelektrikoa sortzeko eratu zen, 1930eko eta 1940ko hamarkadetan eraikitako hiru presaren bitartez. 1.313 metroko garaieran dago, eta 14 kilometro koadroko eremua hartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aerococcus

**Aerococcus** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, koko itxura dutenak. Koko horiek sarritan tetradetan pilatzen dira, hots, lauko taldeetan. Bakterio laktikoen taldean sailkatzen dira, glukosa hartzitzen dutenean azido laktiko sortzen dutelako (hartzidura homolaktikoa egin ohi dute).

1953an isolatu ziren lehenbizikoz Aerococcus generoko bakterioak, airezko laginetan (hortik izena) . Katalasa negatiboak dira. 

Hasiera batean Aerococcus ez bazen inongo patologiarik lotzen, azken urteotan garrantzi klinikoa hartu dute genero honetako bi espeziek: *Aerococcus urinae* eta *Aerococcus sanguinicola*. Biek ala biek gernu-aparatuaren infekzioak eta endokarditisaren eragileak dira 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sergei Semionov (borrokalaria)

**Sergei Viktorovitx Semionov**, zirilikoz Сергей Викторович Семёнов, (Tula, Errusia, 1995eko abuztuaren 10a), 130 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari errusiarra da.

Bi Udako Olinpiar Jokotan dominak eskuratu zituen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), brontzezkoa, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriro brontzezkoa (Rıza Kayaalp errusiarrarekin partekatua); bietan, borroka greko-erromatarrean; lehenengoa, Errusiaren izenean, eta, bigarrena, ROCen izenean; azken hau Mijaín López Núñez kubatarraren eta Iakob Kajaia georgiarraren atzetik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Olatz Vázquez

**Olatz Vázquez Aurrekoetxea** (Sopela, 1994 – *ib.*, 2021eko irailaren 3a) bizkaitar kazetari eta argazkilaria izan zen.

## Biografia 
17 urte zituela modelo moduan lan egin zuen Mara Sáizentzat. Ikus-entzunezko ekoizlea izan zen eta Vogue aldizkarirako Radio 3rako lan egin zuen.

Madrilen bizi zen Vazquez 2019an, eta haizeak zituen, digestioak ez ziren egokiak, tripako mina zuen... Medikuek ez zioten garrantzirik eman. Madrilen jasotzen ari zen arretarekin «aspertuta», Euskal Herrira etortzea erabaki zuen iazko urtarrilean. Osakidetzara jo zuen, analitika bat egin zioten, eta anemia apur bat zuela. Etxera bueltan, familiako medikuari deitu zion, eta esan zion egoera gaina hartzen ari zitzaiola. Gaixo baimena sinatu zion sendagileak, eta gastroskopia baterako bolantea eman zion. Vazquezek esaten zion bere buruari zeukana ez zela larria.

Iritsi zen izurria, eta Espainiako Gobernuak alarma egoera ezarri zuen martxoaren 14an. Osasun sistema kolapsatzear zegoen, eta Vazquezi deitu zioten jakinarazteko gastroskopia atzeratuko ziotela, ez zelako urgentziazkoa. Martxoaren 20a zen. Sintomak areagotu ziren hurrengo asteetan, eta bi aldiz jo behar izan zuen larrialdietara. Eta iritsi zen ekainaren 9an. Egin zioten proba, eta mediku batek handik ordu batzuetara jakinarazi zion minbizia zuela.

Hogei bat kimioterapia ziklo osatu zituen, baina ez zuten espero zuen emaitza eman. Harekin saiakera esperimental bat egin zuten, joan den ekainean, Vall d'Hebron Bartzelonako ospitalean. Bartzelonako saiakera ez zen ondo atera, eta Euskal Herrira itzuli zen. Bizkaiko osasun zentro batean egon zen hilabete batez, abuztuaren 19an etxera itzuli aurretik.

Urte honetan bere bizi esperientzia kontatu du Vazquezek, bere sormen lanari uko egin gabe. Hain zuzen, "Minbizia" izeneko proiektu bisual bat sortu zuen, eta hori Belgradeko Nazioarteko Argazkilaritza Jaialdian erakutsi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Solsonako elizbarrutia

**Solsonako elizbarrutia** (latinez: *Diocesis Celsonensis*) eliza katolikoaren barruti eklesiastikoa da Katalunian, Tarragonako metropoli-artzapezpikutzaren bidez antolatua eta Solsonako gotzaina buru duena. 1593an sortu zen eta gotzainen egoitza Solsonako katedralean da, Solsonako udalerrian. Xavier Novell Gomà gotzainak uko egin zion kargua arrazoi pertsonalengatik 2021eko abuztuan, eta Romano Casanova Casanova izendatu zituzten, Vic-eko egungo gotzaina, *administratzaile apostoliko* gisa, hutsik dagoen egoitzan.

## Elizbarrutia 
Kataluniaren erdialdean dago, eta landa-eremuko populazioa du. Urgelleko lautadatik hasi eta Cadíko mendietaraino eta Llobregateko iturrietaraino luzatzen da elizbarrutia, Pla d'Urgell, Urgell, Segarra, Solsonès, Bages eta Berguedà eskualdeetatik. Lurralde eremua 3.536 kilometro karratukoa da, 174 parrokiatan banatua, 6 artziprestazgorekin multzokatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sun Yanan

**Sun Yanan**, txineraz 孙•亚楠,  (Fengcheng, Txina, 1992ko irailaren 15a), 50 kiloko borroka librean lehiatzen den kirolari txinatarra da.

Bi Udako Olinpiar Jokotan dominak eskuratu zituen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), brontzezkoa, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriz, zilarrezkoa, bietan borroka librean eta Txinaren izenean; azkena, Yui Susaki japoniarraren atzetik eta Shohei Yabiku japoniarraren, Mariya Stadnik azerbaijandarraren eta Sarah Hildebrandt estatubatuarraren aurretik. 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Mariya Stadnik

**Mariya Stadnik**, ukrainieraz Марія Василівна Стадник,  (Lviv, Ukraina, 1988ko ekainaren 3a), 50 kiloko borroka librean lehiatzen den kirolaria da.

Lau Udako Olinpiar Jokotan, dominak eskuratu zituen; Pekin 2008an (Pekin), brontzezkoa eskuratu zuen; Londres 2012an (Londres), zilarrezkoa; Rio 2016an (Rio de Janeiro), zilarrezkoa berriro, eta, Tokio 2020an (Tokio), brontzezkoa (Sarah Hildebrandt estatubatuarrarekin partekatuz); lauretan, borroka librean eta Azerbaijanen izenean; Tokion, Yui Susaki japoniarraren eta Sun Yanan txinatarraren atzetik sailkatu zen. 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Sarah Hildebrandt

**Sarah Ann Hildebrandt**,   Ameriketako Estatu Batuak, 1993ko irailaren 23a), 50 kiloko borroka librean lehiatzen den kirolari estatubatuarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen (Mariya Stadnik azerbaijandarrarekin partekatua) borroka librean, AEBren izenean; Tokion, Yui Susaki japoniarraren eta Sun Yanan txinatarraren atzetik sailkatu zen. 

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, txapeldun olinpikoa izan zen.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Barakaldo Emakumeen Saskibaloi Taldea

**Barakaldo Emakumeen Saskibaloi Taldea** edo babesleengatik **HGB Ausarta Barakaldo EST** Bizkaiko izen bereko herriko saskibaloi taldea da. 

## Ibilbidea 
2019an Espainiako 2. mailara igo zen, eta aurreneko denboraldian taularen erdian zegoela (10.a) txapelketa bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren erruz.

## Azken urteak 
## Kanpo estekak
Hessengo Dukerri Handia

**Hessen eta Rhingo Dukerri Handia** () XIX. mendean mendebaldeko Alemanian zegoen dukerri handia izan zen. 1806an **Hessengo Dukerri Handia** () izenpean sortua, Hessen-Darmstadteko landgraverria ordezkatu zuen. 1815ean izenaz aldatu zuten, gertuko Hessengo hauteslerriarekin ez nahasteko. Normalean **Hessen-Darmstadt** zioten. 1871n Alemaniar Inperioarekin bat egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mayu Mukaida

**Mayu Mukaida**,  (Yokkaichi (Mie), Japonia, 1997ko ekainaren 22a), 53 kiloko borroka librean lehiatzen den kirolari japoniarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen borroka librean Japonia ordezkatuz; Pang Qianyu txinatarraren, Vanesa Kaladzinskaia bielorrusiarraren eta Bat-Ochiryn Bolortuyaa mongoliarraren aurretik.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Vanesa Kaladzinskaia

**Vanesa Valerieuna Kaladzinskaia**, bielorrusieraz Ванеса Валер'еўна•Каладзінская,  (Babruisk, Bielorrusia, 1992ko abenduaren 27a), 53 kiloko borroka librean lehiatzen den kirolari bielorrusiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen (Bat-Ochiryn Bolortuyaa mongoliarrarekin partekatua) borroka librean, Bielorrusiaren izenean; Tokion, Mayu Mukaida japoniarraren eta Pang Qianyu txinatarraren atzetik sailkatu zen. 

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Lippeko Printzerria

**Lippe** (gero **Lippe-Detmold** eta berriro **Lippe**) Alemaniako estatu historikoa izan zen, Lippeko leinuaren agindupean zegoena. Weser ibaiaren eta Teotoburgoko basoaren hegoaldearen artean zegoen. 1123an Lotario III.ak Bernardo I.a Lippeko jaun izendatu zuen. Bere oinordekoek jaurerria jarauntsi eta Simon V.ak bere burua konde izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Yui Susaki

**Yui Susaki**,  (Matsudo (Chiba), Japonia, 1999ko ekainaren 30a), 50 kiloko borroka librean lehiatzen den kirolari japoniarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen borroka librean Japonia ordezkatuz; Sun Yanan txinatarraren, Mariya Stadnik azerbaijandarraren eta Sarah Hildebrandt estatubatuarraren aurretik.

Paris 2024ko Jokoetan brontzezko domina eskuratu zuen.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Pang Qianyu

**Pang Qianyu**, txineraz 庞•倩玉,  (Shaoshan, Txina, 1996ko azaroaren 13a), 53 kiloko borroka librean lehiatzen den kirolari txinatarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu zuen borroka librean Txina ordezkatuz; Mayu Mukaida japoniarraren atzetik eta Vanesa Kaladzinskaia bielorrusiarraren eta Bat-Ochiryn Bolortuyaa mngoliarrarenraren aurretik sailkatu zen.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen brontzezko domina eskuratu zuen.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Artagan antzokia

**Artagan antzokia** ()  Santutxu auzoko Zabalbide kaleko 31. zenbakian egon zen zinema da, gutxi gora behera Santutxu eta Zabalbide kaleek bat egiten duten puntuan. 1960ko eta 1970eko hamarkadan egon zen martxan. 1300 pertsonentzako tokia zuen eta batez ere zinema gisa funtzionatu zuen. 
## Historia 
[thumb|300x300px|[Artagan antzokia ezkeraldean, Uribarri konpartsa Zabalbide kalean. Bilboko Aste Nagusia 1982an.]]
Zinema 1957ko irailaren 7an ireki zen, *Desirée* filmarekin. Jabea Alejandro Larraona enpresaria zen. Larraonak beste bi zinema zituen Bizkaian: Barakaldoko Guridi eta Basauriko Arizgain. Normalean zinema gisa funtzionatu bazuen ere, batzuetan beste motatako ekintzak antolatzen ziren; horrela, 1970eko ekainean *El huesped del sevillano* zarzuela antzeztu zen eta, sarritan barietate-ikuskizunen konpainiak aritu ziren eszenatokian. Antzokia 1984ko urriaren 31n itxi egin zen.

1970eko uztailaren 24an, ostirala, gaueko 10:30etan Ez Dok Amairu taldearen kontzertua izan zen. Hauek izan ziren parte hartzaileak: Oskarbi taldea, Xabier Lete, Lurdes Iriondo, Julian Lekuona, Benito Lertxundi eta Artze anaiak txalapartarekin. Aurkezlea Joxe Angel Irigarai izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Alberto López Echevarrietaren "Teatro Artaga, cine y variedades" artikulua *Bilbao* aldizkarian, 2021eko abuztuan.
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Benoît Audran Zaharra

**Benoît Audran Zaharra** edo **Benoît Audran I**  () (Lyon, 1661eko azaroaren 22a–Ouzouer-sur-Loire, 1721eko urriaren 2a) grabatzaile frantziar ospetsua izan zen. Frantziako Margolaritza eta Eskulturaren Errege Akademiaren partaidea izan zen.

## Biografia 
Artista familia bateko kidea zen: bere aita Germain, bere aitona Claude eta bere osaba nagusia Charles grabatzaileak ziren; bere osaba Claude II.a margolaria zen; osaba Gérard, grabatzailea; bere anaien artean, Claude III eta Gabriel margolariak zeuden, Jean, Louis eta Antoine, berriz, grabatzaileak; bere iloba, Benoît II, grabatzailea ere bai.

Osaba Gérarden tailerrean trebatu zen, Jean anaiarekin batera, eta harekin lankidetzan aritu ohi zen, osabaren estiloa jarraituz. Honek bezala, artista ospetsuen lanen erreprodukzio grabatuak ekoizten zituzten, hala nola Charles Le Brun, Nicolas Poussin, Antoine Coypel, Hyacinthe Rigaud eta beste asko. Luxenburgoko Galeriako grabatuetan (1710) kolaboratu zuen. Margolaritza eta Eskulturaren Errege Akademia]]ren partaidea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brenda Dickson

**Brenda Irene Dickson** (Long Beach, Kalifornia, 1949ko otsailaren 3a) estatubatuar aktorea da. *The Young and the Restless* telesailean Jill Foster Abbott izeneko pertsonaiarena egiteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Sadaf Taherian

**Sadaf Taherian** (; Teheran, Iran, 1988ko uztailaren 21a) irandar aktore ohia eta modeloa da. Irango filmetan eta telebistan agertu izan da. Irandik alde egin eta gero, bere buruari buruzko argazkiak igo zituen Facebookera eta Instagramera, bere burua beloz estali gabe. Ondorioz, Irango kultura eta islamiar aholku ministroak argazkiok salatu zituen.

Irandik joan eta gero hasi zen modelo-lanetan.

## Kanpo estekak
Baldomero Anabitarte

**Baldomero Anabitarte** euskal artxibozaina eta Donostiako Udaleko idazkaria izan zen. Udalak XIX. mendean udal bizitzaren historia idazteko enkargua eman zion, geroago XX. mendearen lehen laurdenera ere zabalduko zuena. Lanak hainbat argitalpenetan jaso ziren. Kaminok eta Lasalak hiriko Udal Artxiboan egindako lanari jarraipen nabarmena eman zion, Donostiako 1813ko sutetik salbatutako dokumentuen hondarrak bildu eta aztertu zituen.

## Argitaratutako lanak 
Bere liburu aipagarrienak hauek dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugiko ola

**Olaberriko Munizioen Errege Fabrika**, eskuarki **Eugiko ola** deitua, Espainiako Koroaren arma fabrika izan zen, Eugin kokatutakoa, Nafarroa Garaian. XVIII. mendean hasi zen lanean, baina gaur egun hondakinetan dago. Nafarroako Gobernua aldizkako zaharberritze lanak egiten ari da instalazioen egoera egokia lortzeko.

## Kokapena 
Eugin dago, Esteribar ibarrean, herritik 6 kilometro iparraldera. Adi eta Urkiaga mendien artean eraiki zuten, 780 metroko garaieran, Aldudera aldera doan bidean.

## Historia 
Laburra izan arren, Eugiko Arma Fabrikaren jarduera oso gogorra izan zen. 1766an eraiki zen, natura-baliabideak ugari ziren gune estrategiko batean, eta kanoientzako eta burdinazko armentzako munizioaren ekoizpenean oinarritu zuen bere jarduera.

Bere instalazio garrantzitsuenen artean, ikaztegiak, galdaketa-labeak, molderiak, kalibratze-tailerrak eta munizioak garbitzeko gelak zeuden. Eta ez hori bakarrik: bere garrantzia hain handia izan zen, non bere ondoan biztanlegune bat garatu zen, non 500 pertsona elkarrekin bizi izan ziren.

Herriak, bere unerik onenean, eskola bat, mediku zentro bat eta kapera ere bildu zituen, fabrikako langileek lo egiten zuten gelez gain. Honek, bere kokapena dela eta, nahiko sarbide mugatua zuen. Hori ebazteko, Arga ibaia nabigagarri egiteko aukera aztertu zen, baina ez zen onartu kostu handiagatik.

Orbaizetako arma fabrikaraino lurreko bide bat eraikitzea erabaki zen, Iruritarekin ere lotuko zuena. Handik, muniziozko kargamentuak Bidasoak eramango zituen, gabarren bidez, Kantauri itsasora.

Hala ere, bizi-baldintzak gogorrak ziren. Ez zen janari askorik iristen, beste herri handiago batzuetatik isolatuta zegoen eta industria-langileek soldata oso txikia irabazten zuten. Gaur egun, herriguneko biztanleei ere zigor ekonomikoak ezartzen zaizkie; izan ere, zabarkerian, legez kanpoko gaueko apustuetan eta instalazioen erabilera desegokietan eguneroko zailtasunen aurrean ihesbide bat ikusten zuten.

1789an Frantziako Iraultza lehertu zen eta 1794an tropa iraultzaileek fabrika desegin zuten, 28 urteko jarduera aldi bati amaiera emanez.

Orbaizetako olak berriro funtzionatzea lortu zuen bezala, Eugikoaren hondakinak gehiago izan ziren eta 1843an erabat utzia izan zen.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Eugi
* Orbaizetako ola

## Kanpo estekak
Ander Okamika

**Ander Okamika Bengoetxea** (Lekeitio, 1993ko apirilaren 2a - ) euskal txirrindularia da. 

## Ibilbidea 
Triatloian hasi zen eta 2020an errepideko txirrindularitzara egin zuen salto Netllar Telecom-ALÉ taldearekin. Urte hartan Alacanteko itzuliko etapa bat irabazi zuen. 2021ean Burgos-BH taldeak fitxatu eta Espainiako Itzulia korritu zuen.

## Palmaresa 
### Amateurretan
**2020**
* 20px Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketa
* 2. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 5. Alacanteko Itzulian eta etapa 1 
* 5. Kantabriako Itzulian 
### Profesionaletan
**2021**
* 7. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 9. Sabatini Kopan
* 10. Loire Atlantique Klasikoan
**2022**
* 8. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
**2023**
* 7. Turkiako Itzulian
**2025**
* 5. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 9. Romagnako Giroan

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Taldeak 
* Netllar Telecom-ALÉ
* Burgos-BH (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
James Clavell

**James Clavell**, **Charles Edmund Dumaresq Clavell** (Sydney, 1921eko urriaren 10a - Vevey, 1994ko irailaren 7a) australiar eleberrigile, gidoilari, zinema zuzendari eta Bigarren Mundu Gerrako militar eta gerra-presoa izan zen.

Australian jaio zen Royal Navyko marinel baten semea, Portsmouthen hezi eta Australiara itzuli zen.

1940an Royal Artilleryn sartu zen eta Singapurra bidali zuten japoniarren aurka borrokatzera. 1942an aurpegian zauri bat jaso zuen eta japoniarrek Javan harrapatu zuten. Changiko preso eremura bidali zuten eta han egon zen gerra amaitu arte.

1946an armada utzi zuen motor istripu baten ondoren. Birminghameko Unibertsitatean April Stride aktorea ezagutu eta berarekin ezkondu zen. Zinemaren industrian sartu eta gidoiak idazten hasi zen.

1960an argitaratu zuen bere lehen eleberria; horietako batzuk best-seller bihurtu zirelarik. Hainbat film ere zuzendu zituen.

1961ean estatubatuar herritartasuna jaso zuen. Politikoki, indibidualista eta Ayn Randen mireslea izan zen.

## Filmak 
* *The Fly* (1958) (gidoilaria)
* *Watusi* (1959) (gidoilaria)
* *Five Gates to Hell* (1959) (gidoilaria eta zuzendaria)
* *Walk Like a Dragon* (1960) (gidoilaria eta zuzendaria)
* *The Great Escape* (1963) (gidoilarikidea)
* *633 Squadron* (1964) (gidoilarikidea)
* *The Satan Bug* (1965) (gidoilarikidea)
* *King Rat* (1965) (Bere eleberrian oinarritua)
* *To Sir, with Love* (1967) (gidoilaria eta zuzendaria)
* *The Sweet and the Bitter* (1967) (gidoilaria eta zuzendaria)
* ''Where's Jack?* (1968) (zuzendaria)
* *The Last Valley* (1970) (gidoilaria eta zuzendaria)
* *Shōgun* (Bere eleberrian oinarritua)(1980)
* *Tai-Pan* (1986) (Bere eleberrian oinarritua)
* *Noble House* (1988)

## Idazlanak 
### Eleberriak 
* Asiako saga
# *King Rat* (1962), Japoniako presoen eremua Singapurren 1945ean.
# *Tai-Pan* (1966),  Hong Kongen 1841ean.
# *Shōgun* (1975),  Japonian 1600etik
# *Noble House* (1981) Hong Kongen 1963an
# *Whirlwind* (1986),  Iranen 1979an.
# *Gai-Jin* (1993),  Japonian 1862an
# *Escape: The Love Story from Whirlwind* (1994), eleberri laburra, *Whilwind* eleberriaren egokitzapena (1986)
### Ez-fikziozkoak 
* *The Art of War'' (1983), Sun Tzuren liburuaren itzulpena.

### Haurrentzako istorioak 
* "The Children's Story" (1964)
* *Thrump-O-Moto* (1986), ilustratzailea: George Sharp

## Kanpo estekak
San Gil eliza

**San Gil eliza** Esteribarko Eugi kontzejuan 1898. urteko kristiau eliza bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.

## Eraikina 
Dirudienez, beste eliza bat ordezten du, dokumentu-datuak baino ez dituena, eta XVII. mendearen amaieran Joan Garaikoetxea Oiz eta Migel Barretxea harginek lan egin ahal izan zutena, dorrean, kanpandorrean eta sakristian lanak egingo zituztenak.

Gaur egungo elizak gurutze latindar formako oinplanoa du, neurriz kanpokoa, gurutzadura nahiko garatuarekin eta burualde pentagonalarekin. Habearte txiki samarra hiru atal angeluzuzenetan banatzen da. Habeartea erlaitz molduratu batean bermatzen den ertz-gangaz estalita dago, markoztatzen duten pilareetan egiten duen gurutzaduran izan ezik. Burualdea gailoizko estalki batez estalita dago. Korua habeartearen oinaldean dago eta alboetako tribuna txikietan luzatzen da. Sakristia laukizuzena da, eta burualdeari atxikitako estalki laua du Epistolaren aldean.

Kanpoaldean, tenplua, harri arrosazeozko multzo noble bat da, non elizpea eta dorrea nabarmentzen diren. Arkupea erdi-puntuko arkua da, oinplano karratuko dorre baten oinarri dena, kanpaientzako erdi-puntuko baoak eta erremateko kapitela dituena.

Zilarrezko urregintzako bi pieza izan ezik, bata XVII. mendearen lehen erdikoa, kaliza bat, eskema purista leuna eta identifikatu gabeko zilar marka duena, eta bestea 1886koa, Garcia egilearen marka duen zilarrezko kopoi bati dagokiona, elizan kontserbatzen diren gainontzeko piezak eta margoak modernoak dira. Horien artean Lozano Zotetze artistak, Francis Bartolozzi emazteak eta Rafael senar-emazteen semeak egindako margolanak daude.

1961ean elizak jasan zuen birmoldaketan erretaula nagusia eta albokoak kendu ziren, guztiak barrokoak, Iruñeko San Zernin parrokiakoak, 1686an datatuak.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Eugi

## Kanpo estekak
Sortzez Garbiaren eliza (Antxoritz)

**Sortzez Garbiaren eliza** Esteribarko Antxoritz kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.

## Eraikina 
Oinplanoa habearte bakar angeluzuzenekoa da, tarte bereizirik gabea, eta burualde zuzena du. Habeartea zeru soilez estalita dago, burualdean izan ezik, bertan ertz-ganga bat erabiltzen baita, bokale beheratuko arkua duena. Egurrezko koruaren eremuan Erdi Aroko fajoi baten abioaren aztarnak daude, baita dagokion erlaitza ere. Sakristia, XVIII. mende hasierakoa, burualdeari atxikita dago Epistolaren aldetik.

Kanpoaldean, atea arku zorrotz xume bat da. Erdi Aroko dorrea habeartearen azpian altxatzen da.

Korupean Erdi Aroko bataiarri bat dago. Presbiterioa erretaula nagusi baten buru zen, Sortzez Garbiaren izenpean, XVII. mendearen lehen erdikoa, oraindik ere manierista. Garaiko pinturak ditu, kalitate kaskarrekoak. Bere tailu bakarra XVIII. mendeko Sortzez Barroko bat zen, polikromia ederrarekin. Harrizko sagrarioa XVI. mendekoa da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Antxoritz

## Kanpo estekak
Michael K. Williams

**Michael Kenneth Williams** (New York, 1966ko azaroaren 22a - *ibidem* 2021eko irailaren 6a) aktore estatubatuarra izan zen. Kritikak eta ikusleek deskubritu zuten batez ere Omar Little pertsonaia antzezten *The Wire* telesailean, eta harrezkero karrera nabarmen bat egin zuen.

## Biografia 
Brooklynen jaio zen, New Yorken, 1966an. Haurtzaro eta gaztaro arazotsuak izan zituen. Urtebetean, etxerik gabe egon zen aldizka. 21 urterekin, droga-erreabilitazioan sartu zen, eta 32 urte arte Brooklyngo Flatbush auzoan bizimodu nagusiki marginala izan zuen. Dantza eginez irten zen mundu horretatik, musikarien biretako dantzari taldeetan (George Michael eta Madonnarekin 1990eko hamarkadan), eta aktoretzan Tupac Shakurrek eskainitako aukera batekin egin zuen debuta (*Bullet*, 1996).

The Wire telesailak ekarri zion fama, eta kritika onak errepikatu ziren *Boardwalk Empire* telesailarekin. Beste rol nabarmen batzuk lortu zituen honako telesail eta filmetan, 21. mendean: *Bessie*, *The Road**, Inherent Vice, The Night Of, Gone Baby Gone, 12 Years a Slave, When We Rise, When They See Us, *eta *Hap and Leonard.*

## Erreferentziak
Tretatxu

**Batxi (Bauptista) Landa Elortegi **(Elizaren erregistroan 'Erorttegui') ***Tretatxu*** (Larrauri 1716ko urriaren 28a - Valladolid, 1761) ahozko euskal literaturara igaro zen bidelapurra izan zen.

## Bizitza 
1716an Larrauriko, Mungialdeko, Landa oinetxean jaio zen, eta 1751ko irailaren 9an hasi zuen ahozko literaturak jasoko zuen bere ibilbidea, beste hiru lagunekin Bilbotik irten zenean lapurgintzari ekiteko asmoz. 

1733ko apirilaren 27an Magdalena Amezaga Arriagarekin (bere herriko neska gaztearekin, 1718-06-22an jaioa) ezkondu egin zen Larraurin bertan. Alaba bat eta bi seme izan zituzten.

Karrera laburra egin zuen, 1753an atxilotu baitzuten –zortzi urte geroago hil zen Valladolideko espetxean, nola ez dakigula–. Bi urtez ia etengabe hamaika lapurreta, segada hilgarri eta ihesalditan ibili zen, batez ere Bizkaia eta Araba arteko mendateetan mandazainei bidera irtenda, eta baita abadeen etxeak asaltatzen eta agian kontrabando jardunean ere, Baionan, Ataunen, Bermeon, Iruñean, Urkiolan, Azpeitian... Fiskalak zazpi ekintza leporatu zizkion, baina askoz gehiagotan parte hartu zuela aditzera eman zuen; Bizkaiko korrejidoreak heriotza zigorrera kondenatu nahi zuen horiengatik.

1761eko irailaren 7an, Bautista Landa Tretatxu bidelapurra hil zen, Valladolideko ziega batean preso.

## Kopla zaharrak 
Bide lapurra laudatzen duten herri-kopla zaharrak:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Hektor Ortega. *Tretatxu, lapurren gobernadorea*. Txertoa, 2018.

## Kanpo estekak
Inbuluzketako jauregia

**Inbuluzketako Armagintzako Kaporalgo jauregia** Esteribarko Inbuluzketa kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.

## Eraikina 
Alboetako bi dorreen arteko gorputz luzangaren ohiko tipologia jarraitzen du, Nafarroan Erdi Aroan erabili zena. Kanpoko hargintza XXI. mendearen hasieran eraberritu zen.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Inbuluzketa

## Kanpo estekak
Amaia Elizalde

**Amaia Elizalde Estenaga** (Donostia, 1988) irakasle eta literatura kritikari euskalduna da. Bordeleko eta Valentziako unibertsitateetan literatura ikasketak egina, doktoretza egin zuen Euskal Herriko Unibersitatean, eta 2020tik irakaslea da bertan. Memoria Historikoa Literatura Iberiarretan ikerketa taldeko partaide da.

Jon Miranderen *Haur besoetakoa* eleberria aztertu zuen lehen tesia izan zen berea, 2018an doktoretza eman ziona, izenburu honekin aurkeztua: "*Jon Miranderen Haur besoetakoa (1970), modernitate ukatua*". Mari Jose Olazairegik eta Jon Casenavek zuzendu zuten lana.

*2020an Kirmen Uribe : bizitza, fikzioa liburua idatzi zuen* Euskal Herriko Unibertsitatearen argitalpen zerbitzuarekin.

Zentsuraz eta gerra zibilaren oroimen historikoaz ere idatzi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amaia Elizalde Estenaga Inguma datu-basean