Elizabeth Rona

**Elizabeth Rona** (Budapest, 1890eko martxoaren 20a - Tennessee, 1981eko uztailaren 27a) Hungariako kimikari nuklearra izan zen, isotopo erradioaktiboekin egindako lanagatik ezaguna. Nazioartean, isotopoak bereizten eta polonioa prestatzen aditu nagusia izan zen, polonio laginak prestatzeko metodo hobetua garatu ondoren.

1914 eta 1918 artean, George de Hevesyrekin doktoretza osteko ikerketan, hedatze-abiadura nukleidoen masaren araberakoa zela zioen teoria garatu zuen. Elementu atomiko gutxi batzuk bakarrik identifikatuta zeudenez, "Uranio-Y" (orain torio-231 bezala ezagutzen dena) existitzen zela baieztatzea ekarpen garrantzitsua izan zen kimika nuklearrean.  Austriako Zientzien Akademiak *Haitinger Saria* eman zion 1933an. 1941ean Estatu Batuetara emigratu zuen eta *Carnegie beka* bat eman zioten bere ikerketarekin jarraitzeko. Polonioa erauzteko metodoei buruzko informazio teknikoa eman zion Manhattan Proiektuari. Aurrerago, Oak Ridgeko Ikasketa Nuklearren Institutuko kimika nuklearreko irakasle izatera pasatu zen, eta 15 urteren ondoren, Miamiko Unibertsitateko Itsas Zientzien Institutura joan zen. Oak Ridge-n zein Miamin, itsas hondoko elementuen geokronologiari eta datazio erradiometrikoari buruzko lanarekin jarraitu zuen. 2015ean, Tennesseeko Emakumearen Ospearen Aretoan sartu zuten hil ostean.

## Biografia 
Elizabeth Rona 1890eko martxoaren 20an jaio zen Budapesten, Hungarian. Bere aita mediku judu aberatsa zen, eta Louis Wickham eta Henri-August Dominicirekin lan egin zuen, erradioterapiaren sortzaileekin, Budapesten teknikak sartzeko, eta X izpien lehenengo makinetako bat instalatu zuen bertan. Ronak mediku izan nahi zuen bere aita bezala, eta berak emakume batentzat lortzea zailegia izango zela uste bazuen ere, animoak eman zizkion eta zientziarekiko interesa suspertu zion txikitatik. Bere bigarren urtean Budapesteko Unibertsitatean kimika, geokimika eta fisika ikasten ari zela, aita hil zen.

Budapesteko Kimika Institutuan hasi zen lanean, "*radona uretan hedatzeko konstantear*i" buruzko artikulu zientifiko bat osatuz. George de Hevesyrekin lan egin zuen, eta honek elementu berri bat egiaztatzeko eskatu zion. Une horretan Uranio-Y zuen izena, orain Th-231 bezala ezagutzen dena. Beste batzuek ezin izan zuten elementua baieztatu, baina Ronak uranioa -Y- elementu interferenteetatik bereizi ahal izan zuen, batez beste 25 orduko bizitza zuen beta igorlea (beta desintegrazioa) zela frogatuz.
ezkerrera|thumb|George de Hevesy
1919an Rona eta bere ama bizi ziren apartamentua konfiskatu egin zuten komunistek Hungaria inbaditu zutenean. Ezegonkortasun politikoagatik eta Hungarian Izu Zuriaren aurkako borrokan sinpatia komunistak zituztenen jazarpenagatik, Institutuan gero eta lan gehiago Ronari egokitu zitzaion. Ronak polonio iturriak prestatzeko eta alfa-igorpenak sortzeko metodo hobetu bat garatu zuen (α-igorpena). Arloko aditu gisa aintzatespena lortuz, Radium Institutura eraman zituen trebetasun horiek poloniozko disko txiki batekin batera. Disko honek polonioaren laborategiko aleak sortzeko aukera eman zion, Institutuaren ondorengo ikerketetan erabili zirenak.

1928an, Petterssonek itsas hondoko sedimentu lagin bat aztertzeko eskatu zion, bere radio edukia zehazteko. Rona lehen aldiz itzuli zen Budapestera eta laborategi industrial batean lan egin zuen, baina hilabete gutxira, bere postua kendu egin zuten. 1938ko urritik abendura Suedian lan egin zuen, Aldi horretan, Carnegie beka bat eman zioten *Carnegie* *Institute-*ko Laborategi Geofisikoan ikertzeko, itsasoko uraren eta sedimentuen analisian lan eginez. 

1941 eta 1942 artean, lan bat egin zuen Woods Hole Instituzio Ozeanografikoarekin batera, itsasoko eta ibaiko uretan zegoen radio kopurua neurtzen. 1942an amaitutako bere ikerketak erakutsi zuen erradioaren eta uranioaren arteko erlazioa txikiagoa zela itsasoko uretan eta handiagoa ibaietako uretan. Los Altos-en (Kalifornia) udako bisita batetik bueltatu ondoren, Ronak telegrama lauso bat jaso zuen Rochester-eko Unibertsitateko Optika Institutuaren eskutik, gerra-lana eta polonioa aipatzen zituena, baina esleipen baten xehetasunik ez. Proiektuaren inguruko sekretua dela eta, zaila da jakitea zuzenean inongo proiektutan lan egiten ez duen zientzialariren batek ba ote zekien zehazki zertarako erabiltzen ari ziren bere ekarpenak. 1948an, bertakotutako estatubatuar herritar bihurtu zen.  Aldi horretan, itsas hondoko sedimentuen geokronologian lagundu zion Texas A&M Unibertsitateari, eta nukleoen laginak datatu zituen haien desintegrazio erradioaktiboa zenbatetsiz. 1965ean Oak Ridge-tik erretiratu zen eta gero Miamiko Unibertsitatean lan egitera joan zen, Itsas Zientzien Institutuan irakatsiz 10 urtez. 1976an, Rona bigarren aldiz erretiratu zen,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Worldcat argitalpenak Erzsébet Róna
* Worldcat argitalpenak Elisabeth Róna
* Worldcaten argitalpenak Elizabeth Rona