Paca Tejada

**Francisca Cristina Sáenz de Tejada y Ortí**, ezagunagoa **Paca Tejada** izenez (ezizenez: *El Padre Parej*a eta *Gracián Quijano;* Andújar, Jaen, 1896ko uztailaren 28a – Madril, 1974ko urriaren 18a) jaendar idazlea, poeta, mezenas eta buztinlaria izan zen, eta lan oparoa garatu zuen 40ko eta 50eko hamarkadetan. 

## Bizitza 
Andújar herrian jaio zen 1896an, eta San Migel parrokian bataiatu zuten, familia dirudun baten baitan. Bere ama, Mercedes Ortí Sánchez, herri horretakoa zen, eta bere aita, Urbano José Sáenz de Tejada Herrero, errioxarra zen. Aita Andújarrera joana zen apur bat arinago osaba-izebek, umerik ez zuten Francisca Herrerok eta Isidoro Gil de Murok, egindako deiari erantzunez. Francisca Cristina bi haurrideetan zaharrena izan zen. Irakasle ikasketak egin zituen Jaengo Eskola Normalean.

Bere haurtzaroa eta nerabezaroa zehatz-mehatz ezagutzen ditugu bere memoriei esker, *La segunda de mis siete vidas* (1960), non haur-pentsamolde batetik bere jaioterriko pertsonaia eta monumentuei buruz hitz egin zuen.

### Lan ibilbidea 
*Mujeres* (1934) izan zen bere lehen liburua, eta urtebete geroago *Meccano*, Federico Garcia Sanchizen hitzaurrearekin, literatura munduan murgildu zen. Bizi zen Andújarretik *Guadalquivir* egunkarian kolaboratu zuen hainbat urtez (1907-1936), geroago baita *Blanco y negro,* *Ellas* eta *Chicas* izenekoetan. Era berean, *Jaén*, *Burgos*, *Patria* (Granada), *La Verdad* (Murtzia), *Letras y Encajes* de Medellín (Kolonbia) eta Méxicoko *España* egunkarietan kolaboratu zuen.

1936ko hasieran Madrilera joan zen Saenz de Tejada familia, baina uztailaren 18an kide guztiak Donostian zeuden, eta hantxe igaro zuten Espainiako Gerra Zibil osoa. Donostian hasi zen 'El Padre Pareja' izengoitia erabiltzen, zeinarekin *Chicas, la revista de los 17 años* aldizkarian argitaratu zuen gero.

1940an itzuli ziren Espainiako hiriburura, aita hil zen urtean. Horrek bere ondasunen administratzaile Antonio neba izendatu zuen. Madrilen, Teatro Alcázar antzokiaren jabe izan zen, eta bertan, «El Faro» izenez ezagunak, bulegoaz gain, bere literatur aterpea izan zuen, bertatik parte hartzen zuelarik herrialdeko kultur bizitzan. Berrogeiko eta berrogeita hamarreko hamarraldi horretan garatu zuen bere literatur lanik handiena. 1948an, emakumeak nagusi ziren Gil Blas zirkulu pribatukoa zen, eta, Madrilen bizi zenez, Versos con Faldas (1951) taldearen lehen denboraldiko saioetan ere parte hartu zuen. 

Ama 1954an hil zitzaion, eta gertaera horren ondorioz hasi ziren bere arazo ekonomikoak; gainera, etsipen sasoi bat gehitu zitzaion, eta horrek gainbehera sortu zion literaturaren arloan. Hala ere, bere onera etortzen jakin zuen, idazten jarraitu zuen eta buztina modelatzen hasi zen. Bere garaiari aurrea hartuta, umore handiz, bisita txarteletan hauxe idaztera iritsi zen:«Paca Tejada, gazte ohia, zoriontsu ohia, aberats ohia». 

Vilanos bilduma zuzendu zuen, espainiar poeta garaikideen liburuzaleentzako edizioak, hala nola Alfonsa de la Torreren *Oda a la Reina de Irán*. Liburu horretan manifestu bat sartu zuen, bildumaren izaeraren berri emanda.

1944. urtetik aurrera, Kordobako Zientzien, Arte Ederren eta Arte Nobleen Errege Akademiako kide urgazlea izan zen, eta Ikasketa Giennarren Institutuko kontseilaria.

Mezenas gisa, Antonio Gonzalez Orea herrikidearen Arte Ederretako ikasketak babestu zituen Madrilen, eskultore ospetsua izatera iritsi zena.

1974ko urriaren 18an hil zen Madrilen, eta San Isidroko Sakramentalean lurperatu zuten, gurasoekin batera, Llagudo familiaren panteoian.

## Ibilbide literarioa 
Bere lagunek Paca Tejada izenez eta 'Gracián Quijan'o izengoitiaz ezagutzen zuten. Bere literatur lanak azken ezizen horrekin sinatu zituen. Izen hotrrekin Baltasar Gracián eta On Kixote Mantxako idazleei omenaldia egin nahi izan zien.

Haren lehen idatziak bertsoak izan ziren. 1926an jada aurkitu dira izengoitiarekin sinatutako poemak. Hala ere, aita-amabitxi onak izan arren (Rafael de Valenzuela, adibidez) eta familiaren laguntza izan arren, eragin txikia izan zuen Andújarren bizitza kulturalean. Sasoi hartan, familiak IV errepide nazionalaren ondoan zuen lorategian bakartzea gustatzen zitzaion, familiak bere «Yuste» deitzen zion leku horretan, asmo mistiko argiekin eta heldu ez zen bidelagun baten bilaketarekin.

Umorezko ipuinak idatzi zituen geroago, gai femeninoen inguruko eleberri laburrak, saiakera biografiko txikiak, eta poesia gehiago: une horretan mistikoa. Geroago, hiru nobela, poesia berriro eta saiakerak. Hogeita hamarreko hamarkadan, Espainiako estanpei buruzko bi zinema-gidoi idatzi zituen, Kordoba eta Sevillari buruzko erreferentziekin eta *La eterna canción* eleberriekin, eta bertsoak idazten jarraitu zuen.

Hainbat egunkari eta aldizkaritan kolaboratu zuen, lehenik Andaluzian (*Diario de Jaen*, *El Guadalquivi*r, *Paisajes* Estudios Jienenseskoa) eta gero Madrilen eta Amerikan. *Chicas* aldizkarirako, 50eko hamarkadan *Tres en uno* idatzi zuen, hiru haurren eta txakur baten abenturei buruzko 48 kapituluko serie bat. Telesailak arrakasta handia izan zuen gazteen artean.

Guztira 35 lan argitaratu zituen, olerki, saiakera eta eleberrien artean, eta argitaratu barik utzi zituen zazpi eleberri, 2 saiakera biografiko, 5 antzezlan, 6 zinema-gidoi eta 7 poema-liburu.

Melchor Fernández Almagrok sentiberatasun handia ikusten zuen berarengan, sexu femeninoari zegokiona eta *El lago de los cisnes ciegos* prosa poetikoaren argitalpenaren harira, Gracián Quijano Alfonsina Stornirekin konparatu zuen, «hauskor eta grinatsutzat» jota. Bere helburuak lortzeko, egileak adierazpen metaforikoa indartzu zuen, zuzenean azalduta beharbada interesik izango ez zuketen gogo-aldarteak transmititzeko.

Hauxe esaten zen berataz hirurogeiko hamarkadan: «Fantasia oparo baten eta erraztasun handi baten jabe, literatura-genero guztiak landu zituen. Bere obraren zati handi bat arrazaren eta tenperamentuaren andaluzismo baten ezaugarriak ditu, eta, kasu batzuetan, orientalismoaren lurpeko zaina azaleratzen da bertan».

## Lanak 
* *Mujeres*, Andújar, Imprenta La Puritana, 1934;
* *Meccano*, Andújar, La Puritana, 1935;
* *La piedra en el lago*, Madril, Héroe, 1940;
* *Canta Jondo*, San Sebastián, Gráficas Fides, 1945;
* *Mujeres hispánicas*, Madril, Ibarra, Ediciones y Publicaciones Españolas, 1945;
* *La Insaciable*, Madril, Epesa, 1946;
* *Baladas del Alma-Niña*, Madril, J. Romo Arregui, Industrias Gráficas, 1946;
* *Canciones de Fijiltsubo y Poemas del Capitán O-Yuka*, Madril, J. Romo Aregui, 1946;
* *El Lago de los cisnes ciegos,* Madril, Talleres Gamo, 1948;
* *Poemas del puro amor*, Madril, Gráficas Yágüez, 1950;
* *Altar de mi muerte*, Madril, Gráficas Carlos Jaime, 1950;
* *Alma y paisaje de Iberoamérica*  Carolina Toralekin, Madril-Buenos Aires, Ediciones Studium de Cultura, 1954;
* *La segunda de mis siete vidas,* Madril, Escelicer, 1960;
* *Judas, vendedor de Cristo*, Madril, Halar- Studium, 1963;
* *Contra viento y marea*. Poemas del Sur, Málaga, Gráficas San Andrés, 1967;
* *Del penacho a las raíces*, San Celoní (Barcelona), Bilbeny, 1972;
* *Aurora de Dios*, San Celoní, Bilbeny, 1973.

## Omenaldiak eta aitortzak 
* 1996. *Antologia: (poesia eta prosa)* Gracián Quijanorena, E. Toral y Peñaranda eta Jaén, Instituto de Estudios Giennenses-en argitaratua.
* 2008. Enrique Toral eta Pilar Soler Kultur Elkarteak antolatuta, Andujarreko Antzoki Zaharrean egindako erakusketa.
* 2017. Omenaldia, Ikertzaileen Topaketaren barruan. . mendeko letrak, Juan Vicente Córcoles de la Vegak eta María del Carmen Toro Muñizek koordinatua.
* 2019. Francisco Estepa Llaurens de Andújar HLHIko Gracián Quijano liburutegia (Doña Paca).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak