open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Woody Guthrie

**Woodrow "Woody" Wilson Guthrie** (Okemah, Oklahoma, 1912ko uztailaren 14a - New York, 1967ko urriaren 3a) estatubatuar folk musikari bat izan zen. Musika munduan eta jendaurrean **Woody Guthrie** izenez ezagunagoa zen. Bere burua jende arrunta, behartsuak eta zapalduekin identifikatzeko bere joerarengatik ezaguna zen, baita faxismoa eta zapalkuntzari zion gorroto biziarengatik ere. Sarritan bere musika emanaldietara *This Machine Kills Fascists* ("Makina Honek Faxistak Hiltzen ditu") leloa itsatsirik zeraman gitarra eraman ohi zuen. Arlo Guthrie musikariaren aita ere bada.

Bere abestirik ezagunena *This Land Is Your Land* (*Lur Haur Zure Lurra Da*) izan zen, abesti hau maiz Estatu Batuetako ikastetxeetan abestu ohi da, gainera musikari ugarik abesti honen bertsioak moldatu izan dituzte: Bob Dylan, Phil Ochs, Tom Paxton, Mike Ness, Dolly Parton edota Bruce Springsteen esate baterako.

Bob Dylan edota The Clash taldeko Joe Strummer musikariek bere eragina izan dutela aitortu izan ohi dute.

Huntingtonen gaixotasunaren ondorioz 1967ko urriaren 3a New York hirian zendu zen.

## Kanpo estekak 
* Woody Guthrie musikariaren webgune ofiziala
Erregu-lur

**Erregu-lurra**, **errugunerria** edo **erreneurria** (ahoz *erregunerria* eta *erregu baten erria*) Nafarroa Garaian erabilitako azalera-unitate historikoa da, 8,98 area edo 898,4560 m² baliokidea izanik. Erregu batekin erein daitekeen lur zatiaren tamainaren baliokidea zen, 22 kilogramo gari, 18 kg garagar eta 16 kg olo inguru. Sistema metriko hamartarra indarrean izan arren, Nafarroako Aldizkari Ofizialak oraindik erabiltzen du noizean behin.

Nafarroako Erresuman golde baten erdia zen: 1/2 golde = 1 erregunerri = 2 gizalur = 4 gaitzeru-herri = 16 almute.

Gaur egun Nafarroan honen zabalera 898,456 m² bada ere, tokian tokiko salbuespenak bazeuden: Etxarri-Aranaz (1.200 m²); Lodosa (1.248 m²); Ziordia, Iturmendi eta Olatzagutia (1.250 m²) eta Igantzi (1.270 m²).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arroa (bolumen-unitatea)
* Erregu (neurria)

## Kanpo estekak
This Land Is Your Land

**This Land Is You Land** (Euskaraz *Lur Hau Zure Lurra Da*) Ameriketako Estatu Batuetako folk abesti ospetsuenetako bat da. Bere hitzak 1940eko hamarkadan zehar Woody Guthrie folk musikariak idatzi zituen. 2002an Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuaren Liburutegian Grabaketa Erregistro Nazionalan gordeta edukitzeko urtero aukeratzen diren 50 grabaketetako bat izan zen. Aipatzekoa ere bada gaur egun herrialde horretako ikastetxe ugaritan abestu ohi dela, horrela jende askok sarritan ereserki ez ofizial gisara ere jo izan duelarik.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* *This Land Is Your Land* abestia Youtuben entzungai
Ikasturte amaierako bidaia

**Ikasturte amaierako bidaia** ikastegi bateko ikasleek elkarrekin burutzen duten egun batzuetako bidaia-mota bat da, gehienetan ikasturtearen amaieran edo tarteko oporraldi batean egiten dena. Bidaiaren helburuak hezkuntza, aisiazkoak edo biak batera izan daitezke. Ikasleak adin txikikoak direnean, beharrezkoa da ikastegiko arduradunen batek ikasleak bidaian laguntzea eta ikaslearen gurasoen baimena izatea. Unibertsitateko ikasleen artean ere ohikoa da ikasturte edo karrera amaierako bidaiak antolatzea, baina kasu hauetan aisia soilik izaten da bidaiaren helburua.

Bidaia ordaintzeko ikasleek denetariko ekimenak antolatzen dituzte: kamiseta eta bestelako produktuen salmenta edo festak eta bestelako ekitaldiak. Euren poltsikotik kuotak ere ordaintzen dituzte. Ikastegi edo unibertsitatetik diru kopuru bat jaso ere egiten da batzuetan. Bidaia hauetako kostua banaka edo talde txikietan egiten diren bidaietan baino txikiagoa izaten da, ikasle talde handiek beherapenak jasotzeko aukera handiak baitituzte.

## Kanpo estekak
Florisel de Niquea

***Florisel de Niquea*** XVI. mendean Feliciano de Silvak idatzi zuen zalduneria liburu espainiar bat da, amadistar zikloko hamargarrena, lehen aldiz 1532an Valladoliden inprimatu zena. Bere izenburu osoa *La crónica de los muy valientes y esforzados caballeros don Florisel de Niquea y el fuerte Anaxartes hijos del muy excelente príncipe Amadís de Grecia* da. Liburu honen egileak aurretik Lisuarte de Grecia eta Amadis de Grecia ere idatzi zituen.

## Edizioak 
Florisel de Niqueak arrakasta esanguratsua izan zuen, sei aldiz behintzat berrinprimatu baitzen: hiru Sevillan (bat 1536an eta beste biak 1546an), beste bat Lisboan (1566) eta beste bi Zaragozan (1584 eta 1587)

## Liburuaren banaketa eta ustezko jatorria 
Lan hau bi liburutan banatzen da, lehenak hirurogeita bederatzi atal eta bigarrenak hirurogeita lau dituelarik. Itzulpen faltsuaren topikoa jarraikiz, testua jatorrian grezieraz Argineseko erregina zen Zirfeak idatzi zuela esaten da, eta ondoren latinera itzulia, nondik ustez Feliciano de Silvak gaztelaniara itzuli zuen.

## Istorioa 
Lan honetako orrialdeetan *Amadis de Grecia* eta *Florisel de Niquea*ren eta honen anaiordea zen *Anaxartes*en abenturak kontatzen dira, azken hau *Amadis de Grecia*k eta Kaukasoko erregina zen Zaharak ezkontzatik kanpo izandako semea. Pertsonaiak Amadis eta Galaorren eredu amadistarraren arabera eginak daude, soilik lan honetan, protagonista nagusia, Don Florisel maitale ez konstantea delarik eta Anaxartes, bigarren protagonista, oso leiala.

Don Floriselek, Brimartes Apoloniakoa erregearen alaba zen Helenaz maitemintzen bada ere, baditu beste harreman batzuk eta ezkontzaz kanpoko bi seme-alaba: Florarlán de Tracia, Arlanda de Tracia printzesaren semea, eta Diana, Guindaya uharteko erregina zen Sidoniaren alaba. Lan honetan Don Farlanges de Astrak ere paper garrantzitsu bat du, Don Floriselen lagun ona dena, Anaxartesen arreba bikia den Alastrexereataz maitemintzen dena.

## Kronologia 
Zalduneria liburuen generoan oso ez ohikoa bada ere, lan hau bere kokapen kronologikoarekin hasten da, lehen liburuko lehen ataleko lehen lerroetan aipatzen denez, Zahara erreginak Anaxartes eta Alastraxerea bikiak 115ean erditu baitzituen.

## Jarraipenak 
Feliciano de Silvak liburu hau Rogel de Greciarekin jarraitu zuen, Florisel de Niquea lanaren hirugarren zatia dena. Lan hau Pedro de Lujanek jarraitu zuen Silves de la Selvarekin. Silvak alde batera utzi zuen Lujanen lana eta 1551n Cuarta Parte de Don Florisel de Niquea izenburuko liburu handi bat idatzi zuen, amadistar ziklo espainiarraren azken liburua izan zena. Mambrino Roseok italieraz Silves de la Selvaren jarraipen bat idatzi zuen, Esferamundi de Grecia izenekoa.

## Kanpo estekak
Indigena

[thumb|300px|[Sami etnia|Samiak egun Norvegia, Suedia, Finlandia eta Errusiako estatuetan barreiaturik bizi den herria dira.]]

**Indigenak** edo **herri indigenak** estatu modernoak sortu eta muga politikoak ezarri baino lehen, lurralde batean bizi ziren herriei deritze. Horretaz gainera, herri indigenek beste zenbait ezaugarri ere badituzte, nazio edo estatu bati erreferentzia eginez definitzen diren herriek askotan betetzen ez dituztenak, hala nola, herri indigenak berak bere burua talde kultural bereizi moduan ikustea eta inguruko herriek ere izaera berezi hori onartzea, hizkuntza eta egitura sozial eta politiko bereziak izatea, ekoizpen-modu nagusiari (kapitalismoari, kasu) jarraitzen ez dioten ekonomia izatea eta ingurumen naturalarekiko atxikimendu tradizional bat izatea. Indigena izendapenaz gainera, ohikoa da herri eta herri hauetako kideei **aborigen**, **natibo**, **autoktono** edo besterik gabe **bertakoa** deitzea.

Ez dira herri indigena eta etnia kontzeptuak nahastu behar. Herri indigenak lurralde bati atxikiak agertzen dira beti, etniak ez bezala. Horrela, herri indigenak etniak dira baina badira etniak herri indigenak ez direnak. Adibidez, afroamerikarrek etnia ezberdinak osatzen dituzte Amerikan, baina ez dira herri indigenak, Ameriketako indigenak amerindiarrak baitira.

Nazio-estatuen zabalkuntzak, kapitalismoaren garapenak eta globalizazioak herri hauetako askoren desagerpena ekarri du. Adibidez, Amerikako amerindiar herri asko desagertu ziren espainiar kolonizazio eta Estatu Batuen zabalkuntzaren ondorioz. Egun, badira Gobernuz Kanpoko Erakundeak herri indigena eta hauen habitataren aldeko defentsa bultzatzen dutenak, hala nola Survival International.

## Ikus, gainera 
* Etnia

## Kanpo estekak
Merlevenez

**Merlevenez** (bretainieraz *Brelevenez*) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.

## Kanpo estekak
Monterrein

**Monterrein** (bretainieraz *Mousterrin*) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri ohi bat da. 2019ko urtarrilaren 1ean Ploërmel udalerriarekin batu zen.

## Kanpo estekak
Moustoir-Remungol

**Moustoir-Remungol** (bretainieraz *Moustoer-Remengol*) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.

## Kanpo estekak
Txopin (unitatea)

**Txopin** (frantses *chopine*-tik), **kutxot** edo **xiko** bat da antzinako euskal bolumen unitate bat. 0,63 litroren baliokidea zen (kutxota baita ere 0,25 litrorena) eta pitxer edo azunbre baten laurdena zen. Sistema metriko hamartarra indarrean hasi zenean desagertu zen.

Txopin baten erdia deitzen da **kutxot-erdi**.

Gaztelako Erresuman bere baliokidea *cuartillo* zen, hala ere bertan 0,512 litro besterik ez zuen.

## Kanpo estekak
Pitxer (unitatea)

**Pitxer** edo **azunbre** antzinako euskal bolumen unitatea da. 2,52 litro baliokidea zuen eta bere laurdenak txopin izena du. Sistema metriko hamartarra indarrean hasi zenean desagertu zen.

Gaztelako Erresuman bere baliokidea *azumbre* zen, hala ere bertan 2,05 litro besterik ez zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anega

[thumb|220px|Gaztelar anega erdiko edukiera zuen kutxa ([Cuencako probintzia|Cuenca).]]
**Anega** antzinako edukiera-neurria da, zerealetarako erabiltzen zena; hamabi lakariren baliokidea da, eta baita neurri horretan sartzen den ale-kopurua ere.

## Neurria 
Anegaren neurria ez zen zehatza eta herriz herri aldaketa txikiak zituen. Fermin Leizaola etnografoak «Donostiako anega bat Gipuzkoakoa baino hamarren bat handiagoa zen» dio. Gipuzkoan, anega bat garik 48-44 kilo zituen -udako edo neguko gariaren arabera-. Anerdia, hortaz, 24 kilo zen. Haren erdia, 12 bat kilo, gaitzeru batean sartzen zen, eta azken horren laurden bat, hiru bat kilo, hartzen zuen lakari batek.

Gaztelan *fanega* zuen izena eta 55,5 litro zuen. Hitza arabierazko *faníqa* (arabiera klasikoan *fanīqah* lurra garraiatzeko zakua da) dator. Gaztelaniaz, azalera-unitate moduan erabiltzen bazuten ere, euskarak bi hitz ditu: golde lurra hain zuzen ere.
alt=Bergarako Udaletxeko arkupeetako zutabea eskuineko izkinan. Anega eta beste neurri batzuk tailatuta.|thumb|Anega bat eta beste neurri motak neurtzeko irudiak tailatuta daude Bergarako Udaletxeko arkupeetako zutabe batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anerdi

[thumb|220px|Gaztelar anerdia edukiera zuen kutxa ([Dalcahue).]]
**Anerdia** edo **erregua** aleetarako edukiera-neurria da, sei lakariren baliokidea, anega-erdia hain zuzen ere.

## Neurria 
Anerdiaren neurria ez zen zehatza eta herriz herri aldaketa txikiak zituen. Fermin Leizaola etnografoak «Donostiako anega bat Gipuzkoakoa baino hamarren bat handiagoa zen» dio. Gipuzkoan, anega bat garik 48-44 kilo zituen -udako edo neguko gariaren arabera-. Anerdia, hortaz, 24 kilo zen.

Gaztelan *almud* zuen izena. Hitza andalustar arabierazko *almúdd* hitzetik dator. Hispanoamerikan oraindik unitatea erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaitzeru

[thumb|220px|Gaztelar [anerdi edo gaitzeru biko edukiera zuen kutxa (Cuenca).]]
**Gaitzeru** aleen edukiera-neurria da, toki batzuetan lakariaren, eta besteetan bi lakariren, baliokidea.

## Neurria 
Gaitzeruren neurria ez zen zehatza eta herriz herri aldaketa txikiak zituen. Fermin Leizaola etnografoak «Donostiako anega bat Gipuzkoakoa baino hamarren bat handiagoa zen» dio. Gipuzkoan, anega bat garik 48-44 kilo zituen -udako edo neguko gariaren arabera-. Haren laugarrena, 12 bat kilo, gaitzeru batean sartzen zen.

Gaztelan *cuartilla* zuen izena eta 13,8 litro zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arroa (bolumen-unitatea)

thumb|Euskal Herriko neurri zaharrak
**Arroa** (arabieraz: الربع *ar-rub*, laugarrena) antzinako bolumen unitatea da, Iberiar Penintsulan eta Hispanoamerikan erabilia. Arroaren neurria ez zen zehatza eta herriz herri ez ezik likidoz likido ere aldaketa txikiak zituen. Gaztelan, 12,563 litro koipe edo 16,133 litro ardo zituen kasu batzuetan.

Oraindik ardoa neurtzeko erabiltzen dute.

## Neurriaren baliokidetza 
Esan bezala, herriz herri eta garaiaren arabera aldatu den neurria da, eta gainera korapiloa handitzeko masa unitate ere bada. Hondarribian, 1544an, ardo arroa batek 2 eta 11/16 pitxer zituen, normalean tabernatan erabiltzen zen ardoa neurtzeko unitatea. Pitxer batek 9 libra baino pixka bat gehiago zituen, hau da, 4 litro eta erdi. Beraz, garai hartan, Hondarribian, arroa batek 12,1 litro ardo inguru zituen. Txakolinaren neurria hori izan zitekeen, baina ardoa Nafarroatik zetorren askotan, eta neurri ezberdinak erabiltzen ziren hor. Pitxarraren neurria denborarekin gehiago aldatu zen, baina neurri handiena gutxiago. Sistema Metriko Hamartarra ezarri zenean Nafarroako arroa batek 11,77 litro ardo zituen eta Gipuzkoako batek 12,6 litro. Neurri hauek bat datoz, gutxi gora behera, Balzolak egindako taulekin.

Gaztelan koipea eta ardoa ezberdin neurtzen ziren: kopiearen kasuan 12,563 litro ziren eta ardoaren kasuan 16,133.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arroa (masa-unitatea)

**Arroa** (arabieraz: الربع *ar-rub*, laugarrena) antzinako masa unitatea da, gaur egun, harri-jasotzaileen artean, hamabi kilo eta erdiko balioa duena. Bere ikurra @ da

## Neurria 
Arroaren neurria ez zen zehatza eta herriz herri aldaketa txikiak zituen. Kintal baten laurdena edo 25 libra izanik, Gaztelan 11,5002325 kilogramo eta Aragoin eta Euskal Herrian 12,5 kilogramo ziren. Katalunian 26 libra zuen baliokidea. Portugaldar Inperioan, berriz, 32 libra (14,688 kg) ziren.

Sistema metriko hamartarra ezarri zenetik pixkanaka pixkanaka desagertu da. Hala ere, oraindik leku jakin batzuetan erabiltzen da.

## Sistema anglosaxoiaren baliokideak 
* 175.000 grano
* 6.400 avoirdupois drakma
* 400 avoirdupois ontza
* 25 avoirdupois libra
* 1,7857142857143 stone
* 0,22321428571429 kintal motza *(short hundredweights)*
* 0,25 kintal luzea *(long hundredweights)*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kintal

**Kintal** (arabieraz: *qinṭār* edo ehunen) antzinako masa-unitatea da, ehun libraren baliokidea dena, eta baita sistema metriko hamartarreko pisu-unitatea ere, 100 kg balio dituena.

## Sistema metriko hamartarra 
Hona hemen bere baliokideak:
* 100.000 gramo
* 10.000 dekagramo
* 1.000 hektogramo
* 100 kilogramo
* 10 miriagramo
* 0,1 tona

## Sistema anglosaxoia 
Estatubatuarrak edo kintal motzak (45,359237 kg) baliokide hauek ditu:
* 700.000 grano
* 25.600 avoirdupois drakma
* 1.600 avoirdupois ontza
* 100 avoirdupois libra
* 4 arroa
* 0,2 laurden motz
* 0,05 tona motz

Britainiarrak edo kintal luzeak (50,80234544 kg) baliokide hauek ditu:
* 784.000 grano
* 28.672 avoirdupois drakma
* 1.792 avoirdupois ontza
* 112 avoirdupois libra
* 8 stone
* 0,2 laurden luze
* 0,05 tona luze

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro de Luján

**Pedro de Luján** XVI. mendeko idazle eta erasmista espainiar bat izan zen.

Brodatzaile baten semea, Alcalá de Henaresen ikasi zuen, nongo unibertsitatean lizentziatu bezala graduatu zen.  1546an *Amadis de Gaula* zikloko hamabigarren liburua izan zen *Silves de la Selva* argitaratu zuen, 1549an berrinprimatua izan zena, eta 1550ean *Coloquios matrimoniales* izeneko lana, lehen aldiz Sevillan 1550ean inprimatu zena eta ordutik aurrera beste zenbait alditan berrinprimatu zena.

Liburu inprimatzaile izan zen 1550 eta 1560 bitartean, eta Sevillan bere amaren ahizpa baten senarra zen Dominico de Robertisek zuen inprenta heredatu zuen.

Gainera, *Leandro el Bel* zalduneria liburua italieratik gaztelaniara itzuli zuen, 1563an Toledon inprimatu zena, zenbait mendez berak idatzitako liburutzat hartua izan zena. Itzulpena Nieblako kondea zen Juan Claros de Guzmáni dedikatu zion.
Baida

**Baida** edo **Al-Baida** (arabieraz: البيضاء, *Al-Baiḍāʾ*) Libiako *muhafazat*etako bat da. 11.429 kilometro koadro ditu, eta 250.000 biztanle zituen 2010ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milango katedrala

**Milango Duomoa**, ofizialki, **Andre Maria Birjinaren Natibitatearen Metropoli Katedrala** (milaneraz, *Dòmm de Milan*,  ahoskatua) Milango artxielizbarrutia da. Lonbardiar hiriburuaren sinboloa, metropoliaren erdian kokatutako izen bereko plazan kokatua, Santa Maria *nascente*ri (Natibitatea) eskainia da. Italiako elizarik handiena da (San Pedroko basilika handiena izanik, Vatikano Hirian dagoena), munduko  hirugarrena azalerari dagokionez eta seigarrena bolumenari dagokionez. Milango Duomoko Santa Tekla parrokiako egoitza da.

**Duomo** hitza latinezko  izenetik dator ( esan nahi duena) Italiako Milan hirian dagoen katedral gotiko bat da. 157 metroko luzera du eta bere barnean 40.000 pertsona sar daitezke. Koruko leiho nagusiek munduko handienak izatearen ospea dute.

## Historia 
Milango hiriaren planoak Duomotik erradio eran irteten diren edo berau inguratzen duten kaleekin, hau Erromatar Inperioaren garaian jada hiriaren erdigunea zela adierazten du, garai hartan *Mediolanum* izena zuena. San Ambrosioren katedrala toki honetan bertan eraiki zen V. mendearen hasieran, 836an gertu basilika bat gehitu zitzaiolarik. Suak bi eraikinak 1075ean kaltetu zituenean Duomoagatik ordezkatuak izan ziren.

### Eraikuntzaren hasiera 
1386an Antonio da Saluzzo artzapezpikuak proiektu berria gotiko distiratsu berantiar estilo batekin hasi zuen. Eraikinean Italian ez ohikoak diren ezaugarri ugari daude, Frantziako Bourges hiriko tradizio arkitektonikokoak direnak, alboko nabe bikoitzekin eta leiho txikiz errematatutako arku multzo oso altu bat. Bere arkuek sailkatzeko oso zailak diren kapitelak dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Herrera

**Joan Herrera i Torres** (Bartzelona, Katalunia, 1971ko urtarrilaren 29a) politikari eta legelari bartzelonarra da. Bartzelonako Unibertsitatean zuzenbide ikasketak egin zituen hirigintza eta ingurugiro arloetan; graduondokoa Pompeu Fabra Unibertsitatean egin zuen ondoren. 1991 urtean Iniciativa per Catalunya Verds alderdi politikora gehitu zen. 2008tik alderdi hortako idazkari nagusia da.

2004tik 2010eko urriaren 28ra arte diputatua izan zen Espainiako Diputatuen Kongresuan.

## Kanpo estekak 
* Joan Herreraren blog pertsonala 
* Webgune ofiziala
Alicia Sánchez-Camacho

*Alicia Sánchez-Camacho Pérez*' (1967ko apirilaren 22a, Bartzelona, Katalunia) politikari eta abokatu bartzelonarra da. Zuzenbidean lizentziatua da eta Herri Administrazioan masterra egin du. Ordezko epaile, Lanbide Heziketako zuzendariorde nagusi eta Washingtongo Espainiako enbaxadaren langile izan da, besteak beste. Senataria eta diputatua ere izan da.

Kataluniako Alderdi Popularreko presidentea izan da 2008ko uztailaren 5etik 2017ko martxoaren 25era arte.

## Kanpo estekak 
* Aliciaren blog pertsonala (pribatua)
* Kataluniako Alderdi Poupularraren webgune ofiziala
Kodoi

Biologia molekularrean, **kodoia** RNA mezularian (mRNA) dauden base nitrogenatuen (A, C, G eta U) hirukotea da, aminoazido bat kodetzen duena.

Kode genetikoaren funtsa mRNA-n dauden base nitrogenatu eta aminoazidoen arteko harremana izaten da. RNA mezularian 64 kodoi daude, 20 aminoazido kodetzen dituztenak. Kodoi gehiago daudenez aminoazidoak baino, kode genetikoa endekatua dago, hots, base nitrogenatuen hirukote batek (kodoi) baino gehiagok aminoazido bera kodetu dezake.

Hurrengo taulak RNA mezulariaren kodoiak kodetzen dituzten aminoazidoekin lotzen ditu:

## Kanpo estekak
Pénestin

**Pénestin** (galoz **Penestein** eta bretainieraz '*Pennestin*) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.

## Kanpo estekak
Plaudren

**Plaudren** (bretainieraz *Plaodren*) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.

## Kanpo estekak
Armissan

**Armissan** (, ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Ploërmel

**Ploërmel** (bretainieraz *Ploermael*) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da, Bro Sant Malou lurralde historikoan dago. 2013ko erroldaren arabera 9.525 biztanle ditu.

## Geografia 
Rennes hiritik 50 kilometro hego-mendebaldera kokaturik dago, Armorikako mendigunean.

## Historia 
Kondairaren arabera hurbil dagoen Brocéliande basoa, Merlin azti ezagunaren jaioterria izan zen.

Erdi Aroan Bretainiako hiri garrantzitsua izan zen eta Bretainiako dukeak hainbat alditan egin zituen Biltzar Nagusiak Ploërmelen. 1351an Hogeita hamarren borroka izan zen bertan, Bretainiako oinordekotza gerraren barnean.

Bigarren Mundu Gerraren barnean, 1944ko ekainaren 12an amerikarrek hiria bonbardatu zuten. 31 pertsona hil ziren eta 490 etxe suntsitu. Abuztuaren 4 eta 5 artean alemaniarrek Ploërmeletik alde egin zuten.

## Kultura 
2008an Ploërmelen Nazioarteko Ihauteri Biltzarra ospatu zen.

## Iruditegia 

Irudi:Breizh 56 - Ploermael - an iliz dindan an erc'h A.JPG|Saint-Armel eliza.
Irudi:Breizh 56 - Ploermael - an ti an duged 01.jpg|Alde zaharra.
Irudi:Breizh 56 - Ploermael - ti ar marmousion C.JPG|Alde zaharra.
Irudi:Ploermel (56)-MH rempart-02.JPG|Harresia.
Irudi:Chemain porte de secrets.jpg|Brocéliande basoa.

## Kanpo estekak
Plouay

**Plouay** (bretainieraz *Ploue*) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.

## Kirola 
Udalerri honetan urtero abuztuaren amaieraldera Bretagne Classic txirrindularitza klasikoa ospatzen da.

## Kanpo estekak
Pluméliau

**Pluméliau** (bretainieraz *Pluniav*) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri ohi bat da. 2019ko urtarrilaren 1ean Pluméliau-Bieuzy osatzeko desegin zen.

## Kanpo estekak
Bearnotar behia

[thumb|380 px|ezkerrera|[Hiru behien zerga, Larran. Bertan bearnotarrek hiru abelgorri eskaintzen dizkiete erronkaritarrei]]
**Bearnotar behia** Euskal Herriko zein Bearno aldeko bertako behi arraza bat da. Bearnoko behiek piriniar behiekin lotura handia dute, eta zenbaitzuentzat behi hauen ekotipo bat dira, nahiz eta Frantzian ofizialki arraza bat izan.

Egun Bearnon eta Zuberoako goi Bortuetan aurkitu daitezke. Udan Erronkariko Belagoako Larrako goi belazetan larretzen dira ere, Bearno zein Zuberoatik etorrita eta piriniar behiekin batera.

## Bearnoko behiak kulturan eta ikurretan 
thumb|px 380|Bearnoko armarria bi behi gorriekin
* Bearnoko behi gorriak Bearnoko armarrian agertzen dira.
* Arraza honetako hiru behi dira Hiru behien zerga zeremonia eta jai ospetsuaren protagonistak.

## Begira 
thumb|px 380|Behi bearnotarrak hiru behien zergan
* Behigorria, abelgorriak euskal mitologian.
* Piriniar behia
* Betizu
* Landetako behia

## Kanpo estekak
Eraikuntza Hutsa

**Eraikin Hutsa** Donostiako Pasealeku Berrian dagoen altzairuzko eskultura bat da. Bere egilea Jorge Oteiza oriotarra da, honen eskultura hau Jorge Oteizak 1957ko Sao Pauloko Biurtekoan saritua eta 2002an Donostiako Pasealeku Berrian ezarria izan zelarik.. Aurretik leku hartan baseliza bat eta Crucero Baleares ontziko biktimen omenezko monumentu bat zeuden.

## Iruditegia 

Irudi:Donostia Oteitza Eraikuntza hutsa.jpg|Eraikuntza Hutsa
Irudi:Construcción vacía (Jorge Oteiza).062.jpg
Irudi:Construcción vacía (Jorge Oteiza).059.jpg
Irudi:Construcción vacía (Jorge Oteiza).058.jpg
Irudi:Eraikuntza Hutsa.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karmengo Amaren baseliza, leku berean zegoen eraikin frankista.

## Kanpo estekak 
* Eraikuntza Hutsa. Ingeba.com
Amadigi di Gaula

***Amadigi di Gaula*** izenekoa Georg Friedrich Händelek idatzitako opera bat da (HWV 11 bezala katalogatua), 1699an Antoine Hudar de la Motte idazleak idatzitako zalduntza liburu batean oinarritua dagoena, *Amadis de Gaula* izenekoa. André Cardinal Destouches konpositoreak ere gai honi buruzko opera bat idatzi zuen.

Libretoa oraindik adostua ez dagoen egile batena da, John Jacob Heidegger hartzen baitzen bere egiletzat, baina Giacomo Rossi eta Nicola Francesco Haym ere proposatu dira egiletzat.

Händelen opera hau 1715eko maiatzak 25ean estreinatu zen Londresko Her Majesty's antzokian, lehen antzezpenean Nicoló Grimaldi castrato ospetsuak parte hartu zuelarik. Operak arrakasta handia izan zuen, Londresen hamazazpi aldiz antzeztu zelarik eta beste horrenbestetan Hanburgon *Oriana* izenburuarekin. Ondoren ahaztua izan zen 1929an Alemaniako Osnabrück hirian eta 1968an Ingalaterran berreskuratu zen arte.

Händelen jatorrizko eskuizkribua desagertu egin zen, soilik 1715eko libretoaren edizio bat ezagutzen delarik.

## Lehen antzezpena 
## Istorioaren laburpena 
Amadigi, paladin bat, eta Dardano, Traziako printzea, biak Orianataz maiteminduta daude, Zorioneko Uharteetako erregearen alaba zena. Orianak Amadigi nahiago du. Melissa aztiak ere Amadigi erakarri nahi du, sorginkeria, idazki edo mehatxu ezberdinen eraginez harrapatu nahirik.

Amadigik izpiritu eta furia ezberdinei aurre egiten die, eta duelu batean Dardano hiltzen du. Melissak Dardanoren mamua deitzen du bere mendekua betetzen laguntzeko, baina mamuak jainkoak Amadigi eta Oriana babesteko prestatuta daudela dio. Orgando, Orianaren osaba eta bera ere aztia, zerutik gurdi batean jeisten da eta Amadigi eta Orianaren arteko ezkontza bedeinkatzen du. Artzaien dantza batekin amaitzen da opera.

## Kanpo estekak
Opéra Garnier

**Opéra Garnier** edo **Palais Garnier** (euskaraz *Garnier Opera* edo *Garnier Jauregia*) Frantziako Paris hiriburuko 9. barrutian dagoen eraikin nabarmenetako bat da.

## Historia 
Napoleon III.ak Charles Garnier arkitektoari eraiki zezan agindu zion, honek estilo neobarrokoan diseinatu zuelarik. 1875an inauguratu zenetik, ofizialki *Musikaren Akademia Nazionala - Operaren Antzokia* izendapena jaso zuen. Izendapen hau 1978. urterarte mantendu zuen, orduan *Parisko Operaren Antzoki Nazionala* gisa berrizendatu zuten. 1989an Parisko Operak bere egoitza eraiki berria zen Bastillako Operara lekualdatu zuen, eta bere egoitza zaharrak *Garnier Jauregia* izendapena jaso zuen, bertan Musikaren Akademia Nazionala erakundeak jarraitzen duelarik.

Izen aldatze eta gora behera hauetatik at, Garnier Jauregiaren eraikina hiritarren artean Parisko Opera izenaz deitua izaten jarraitzen du.

## Iruditegia 

Irudi:Opera Garnier Grand Escalier.jpg|Eskailera nagusia
Irudi:Scène de l'opéra Garnier.jpg|Eszenatokia
Irudi:Vestibule de l'opéra Garnier.jpg|Sarrerako aldagela
Irudi:Paris, Palais Garnier's grand salon 2.jpg|Areto nagusia

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: Place de l'Opéra, 75009
* Geltokiak:
**  Opéra
**  Chaussée d'Antin–La Fayette
**  Auber

## Kanpo estekak 
* Parisko Operaren webgune ofiziala
Itsas enara beltz

thumb| *Chlidonias niger niger*
**Itsas enara beltza** (*Chlidonias niger*) Laridae familiako hegazti zangaluzea da, Europa eta Ipar Amerikan bizi dena.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendan sartu zuten.

#### Luzera / Hego luzera 
23-28 cm / 57-65 cm 

#### Identifikazioa 
Tamaina erdiko hegaztia, moko ilunarekin. Udan, helduak gris koloreko plumajea, burua beltza eta hankak ilunak dituzte. Neguan berriz, beheko parteak, lepoa eta aurpegia zuriak, beste guztia, gris argia eta burua beltza.

#### Elikadura 
Uretan edo airean harrapatzen dituen intsektu, ornogabe txiki, arrain txiki edo zapaburuz elikatzen dira.

#### Ugalketa 
Kolonia-ugalketa dute, hau da, habi flotatzaile bat landarediari helduta eta ondo ikusten dena. Bai arrak bai emeak, inkubazio eta txitoen zaintzaz arduratzen dira.

## Habitata 
Ur garbia eta landaretza ugaria dagoen zonaldetan bizi da. Gure latitudeetan padura eta kostaldean aurki dezakegu. Itsas-maila eta 2000 metroko altitudeen artean umatu ohi da.

## Banaketa geografikoa 
Espainian populazioarik handiena Guadalquivir ibaiaren paduretan kokatzen da, baina badago ere penintsulako hego-ekialdeko aintzira eta urtegietan eta Ebro ibaiaren deltan.

Espezie migratzailea da. Europa eta Asiako hegaztientzat negu-toki nagusia Afrika tropikaleko mendebaldeko kostaldea da. Espainian dauden eguraldi-baldintzek orokorrean migrazioa eragiten dute. Ekainaren bukaeratik urrira bitartean udazkeneko migrazioa ematen da eta martxotik aurrera udaberrikoa.

## Arriskuak eta mehatxuak 
Espainian espezie honek atzerakada handia izan du, baina ez dakizkigu horren kausak. Mehatxu potentzialen artean habitata suntsitzea eta degradatzea, ugalketa-aldian eragozpenak izatea eta nekazaritzan produktu kimikoak erabiltzea aipatu dira, nahiz eta faktore horiek, berez, ez dutenm atzerakada azaltzen. Guadalquivirreko paduretan abereek eta harrapariek (basurdeak eta azeriak) sortutako habiak suntsitu dituzte, ur-maila jaitsi delako.

## Taxonomia 
Itsas enara beltzak azpiespezie bi ditu:
* *Chlidonias niger niger* (Eurasiakoa)
* *Chlidonias niger surinamensis* (Ipar Amerikakoa)

## Erreferentziak
Itsas enara hegalzuri

thumb| *Chlidonias leucopterus*
**Itsas enara hegalzuria** (*Chlidonias leucopterus*) Laridae familiako hegazti zangaluzea da, hego-ekialdeko Europa eta Australia artean bizi dena.

## Erreferentziak
Itsas enara musuzuri

thumb| *Chlidonias hybrida hybrida*
**Itsas enara musuzuria** (*Chlidonias hybrida*) Laridae familiako hegazti zangaluzea da, Eurasian, Afrikan eta Australian bizi dena.

## Taxonomia 
Itsas enara musuzuriak hiru azpiespezie ditu:
* *Chlidonias hybrida hybridus* (Eurasiakoa)
* *Chlidonias hybrida delalandii* (Afrikakoa)
* *Chlidonias hybrida javanicus* (Australasiakoa)

## Various views and plumages 

Fitxategi:Whiskered Tern (Chlidonias hybridus) hunting in Kolleru, AP W IMG 4014.jpg
Fitxategi:Whiskered Tern (Chlidonias hybridus) in Kolleru, AP W IMG 4060.jpg
Fitxategi:Chlidonias_hybrida_1_(Marek_Szczepanek).jpg
Fitxategi:Chlidonias_hybrida_3_(Marek_Szczepanek).jpg

## Erreferentziak
Artatza (Erriberagoitia)

**Artatza** (ofizialki *Artaza / Artatza*) Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da.

Gertuko Axkoeta herriarekin batera, Artatza-Axkoeta kontzejua eratzen du.

1927 arte biak Lacozmonte desagertutako udalerriaren barruan zeuden.

**Artatza-Axkoeta** (ofizialki *Artaza-Escota/Artatza-Axkoeta*) Arabako kontzejua da, Erriberagoitia udalerrikoa. Bi herrik osatzen dute, hots, Artatza eta Axkoetak; eskaintzen diren koordenatuak Artatzakoak dira.

## Izena 
Bai Artatza, bai Axkoeta, biak elkarren ondoan dokumentatuta agertzen dira 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Artazaha*** eta ***Haizcoeta***.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa.

## Ikus, gainera 
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Ipar-txenada

thumb| *Sterna paradisaea*
**Ipar-txenada** (*Sterna paradisaea*) sternidae familiako hegazti zangaluzea da.

Europa, Asia eta Ipar Amerikako eskualde artiko eta azpiartikoetan ugaltzen den hegazti honek urtero Antartikarako bidaia egiten du neguan, honela hotz garaiak ekidin eta urtean bi uda izateko. Guztira urtean 70.900&nbsp;km-ko bidaia egiten du joan etorrian, baina bizitokiaren arabera 90.000 km-ko bidaiak ere egiten dituzte zenbait alek. 

Ipar-txenadak tamaina ertaineko hegaztiak dira, 28-39 zentimetro arteko luzera eta 65-75 zentimetroko hego-hedadura dute. 15 eta 30 urte artean bizi dira eta itsas ornogabeez elikatzen dira, batez ere.

## Banaketa eta migrazioa 
thumb|thumbtime=46|start=0|**Ipar-txenadak** Artikotik Antartikora bidaiatzen du, mundu osoa gurutzatuz.Ipar-txenada hegazti migratzaileak dira, Artikoan habia egin eta negua hego hemisferioan igarotzen dutenak. Hegazti horien migrazioa fenomeno ikusgarria da, mendeetan zehar hegaztien zientzialariak eta behatzaileak liluratu dituena.

Hegazti horien migrazioa udazken borealean hasten da, hegaztiek Artikoa utzi eta hegoalderantz jotzen dutenean, elikagai eta babesleku bila. Hegazti hauek milaka kilometro egiten dituzte beren negupasako lekuetara iristeko, Hego Amerikan, Afrikan, Australian edo Zeelanda Berrian.

Migrazioan, arrainez, krustazeoz eta bidean aurkitzen dituzten beste itsas animalia batzuez elikatzen dira. Uretan ere denbora luzez atseden har dezakete, bidaiatzen jarraitu aurretik indarrak berreskuratzeko.

Negua igarotzeko tokira iristen direnean, hilabete batzuk igarotzen dituzte elikatzen eta atsedenean, hurrengo umatze-denboraldirako Artikora itzultzeko bidaiari ekin aurretik. Itzulera-migrazioa udaberri borealean hasten da, eta zenbait aste iraun dezake.

## Filatelia 
Ipar-txenadak 1930ean agertu ziren lehen aldiz filatelian, Norvegiako herrialdeak hegazti mota horren irudia erakusten zuen posta-zigilua eman zuenean. Harrezkero, mundu osoan agertu dira postalak, Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Australia eta Zeelanda Berria barne.

Kasu askotan, ipar-txenadak erakusten dituzten posta-zigiluek lumaje zuri eta gris ederra eta hego puntazorrotzak nabarmentzen dituzte. Zenbait zigiluk hegaldi betean irudikatzen dituzte hegazti horiek, bai itsasoaren gainean, bai mendi elurtuen paisaia batean.

Bere edertasunaz gain, garrantzi ekologikoagatik eta hegaztien urteroko migrazioan duten zereginagatik. Hegazti horiek erakusten dituzten posta-zigiluak jaulkitzeak balio dezake hegazti migratzaileak eta haien habitat naturala babesteko beharraz kontzientziatzeko.

## Erreferentziak
Txenada hankabeltz

thumb|Txenada hankabeltzen kolonia.
thumb|Txenadak janariagatik borrokan.
**Txenada hankabeltza** (*Thalasseus sandvicensis*) sternidae familiako hegazti zangaluzea da. Migrazio garaian agertzen da Euskal Herriko kostaldean, udaberrian eta udazkenean.

## Deskribapena 
Txenada arrunta baino zerbait handiagoa da, 36-46 cm arteko luzera eta 86-105 cm arteko hego-zabalera baititu. 28 gramo pisatzen ditu batazbeste. Azpialdean zuria da eta bizkarraldea grisa du. Ipurtaldea eta buztana oso zuriak dira. Ugalketa garaian buruaren goikaldea beltza dueta atzerantz luma puntadunak azaltzen ditu. Mokoa ere beltza da eta punta horixka dauka. Neguan bekokia zuritu egiten zaio, begia baino atzerago arte. Izenak argi adierazten duen bezala hanka beltzak ditu.

Hegan ari denean hanka luzeak ikusten zaizkio eta buztana aldiz motza eta urkila itxurakoa. Hegakera indartsua du, hegokada indartsu eta erregularrak egiten ditu. Elikazten ari denean aldiz norabide aldaketa bortitzak egiteko gai da eta bapateko eraso bortitzak ere egiten ditu.

Txenada gazteek azpialde zuria eta bizkarraldean luma marroi, gris eta zuriak izaten dituzte. Buruaren gainaldea ere marroia izaten da eta Donostian adibidez.

## Elikagaiak 
9-15 cm arteko luzera duten arrainak harrapatzen ditu. Tarteka krustazeo txikiak, poliketoak eta hegazti limikoloen arrautzak ere jaten ditu. Ur azaletik 10 metrotako altueran hegan ari dela harrapakina lokalizatu eta amilduz eraso bortitza egiten du. Gainerako txenadak baino erasokorragoa izaten da habia harraparien aurrean defendatu behar duenean. Lurrean egindako zuloa belar gutxi batzuez estali eta arrautza bat edo bi jartzen ditu. Arrautzak zuriak dira eta orbain ilun txiki ugari dituzte. Guraso biek txitatzen dituzte 25 egunetan zehar eta txitak jaio bezain laster habia uzteko gai dira, dena dela habiatik gertu mantentzen dira. Hilabete behar izaten dute hegan egiteko eta bitartean gurasoek zaindu eta likatzen dituzte. *Thalasseus* izena grekerazko *Thalassa* hitzetik dator eta "itsasoa" esan nahi du eta *sandivensis* izena aldiz Ingalaterrako Sandwich (Kent) herritik, bertan aurkitu baitzuen Lathamek deskribaturiko aurreneko alea.

Txenada hankabeltzak hiru azpiespezie ditu:
* *T. s. sandvicensis* (Latham, 1787) Europako kostalde atlantiko eta mediterraneoetan bizi dena.
* *T. s. acuflavida* (Cabot, 1847) Ipar Amerikako kostalde atlantikoetan bizi dena.
* *T. s. eurygnatha* (Saunders 1876) Hego Amerikako kostalde atlantikoetan bizi dena.

## Euskal Herrian dituen izenak 
Honako izen hauek ematen zaizkio txenada hankabeltzari:
* *Txenada hankabeltza*
* *Itsas-bragaro mokobeltza*
* *Itsas-txenada mokobeltza*

## Iruditegia 

Irudi:Sandwich TernSterna sandvicensis.jpg|Txenada hankabeltza, arraina mokoan duela.
Irudi:Charrán Patinegro Sterna sandvicensis (4374641339).jpg|Neguko lumaia.
Irudi:Sandwich Tern (Sterna sandvicensis) (3).jpg|Txenada hankabeltza hegan.
Irudi:Thalasseus sandvicensis and Larus melanocephalus.jpg|Txenada hankabeltzak eta Antxeta burubeltzak.
Irudi:Ecomare - grote stern (grote-stern-8609-sw).jpg|Txenada helduak eta gazteak.
Irudi:Sterna sandvicensis MWNH 0433.JPG|Arrautzak.

## Erreferentziak
Txenadatxo arrunt

thumb| *Sternula albifrons albifrons*
**Txenadatxo arrunta** (*Sterna albifrons*) sternidae familiako hegazti zangaluzea da.

Europa eta Asiako eskualde epel eta tropikaletan bizi den hegazti hau urtero hegoaldeko Afrikara eta Australiara migratzen da neguan.

## Erreferentziak
Txenada mokobeltz

thumb| *Gelochelidon nilotica*
**Txenada mokobeltza** (*Gelochelidon nilotica*) sternidae familiako hegazti zangaluzea da.

Lehen *sterna nilotica* izen binomiala zuen. Hegoaldeko Europan (baita gutxi batzuk iparraldeko Alemanian eta Danimarkan ere), ekialdeko Asian, Ipar Amerikako kostalde bietan, ekialdeko Hego Amerikan eta Australian bizi da.

## Erreferentziak
Txenada mokogorri

thumb| *Hydroprogne caspia*
**Txenada mokogorria** (*Hydroprogne caspia*) sternidae familiako hegazti zangaluzea da.

Lehen *sterna caspia* eta *hydroprogne tschegrava* izen binomialak zituen. Ipar Amerikan, Europan, Asian, Afrikan eta Australasian bizi da.

## Erreferentziak
Gizalur

**Gizalurra** edo **gizalana** azalera-unitate historikoa da, hiru area baino pixka bat gehiago dituen azalera-neurria hain zuzen ere, nekazaritzan erabiltzen dena (gizaki batek egun batean egin dezakeen lana adierazten du izenak). 380 metro koadro hartzen zituen..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Golde (neurria)

**Goldea**, halaber **golde-lurra**, azalera-unitate historikoa da, idi-uztarri batek egun batean egin dezakeen lana. Neurria ez zen zehatza. Esaterako, golde batek 1.796,912 m2 zituen Nafarroan, baina 2.684 m2 Beran, 4.200 m2 Baiona eta Uztaritzen, eta 2.800 m2 Saran. Gipuzkoan, berriz, goldelur bat 50 anega zen.

Nafarroako Erresuman lau gizalurren baliokidea zen: 1 golde = 2 erregunerri = 4 gizalur = 8 gaitzeru-herri = 32 almute. Baina Beran, aldiz, zortzi gizalurren azalera zuen: 1 golde (2.684 m2) = 8 gizalur (335.5 m2) 

## Sinonimoak
Tokian tokiko beste aldaera batzuk aurki daitezke: *italdi*, *itegun*, *araldi* eta abar.

## Antzinako Erroma 
Latinezko ***iugerum***, ***jugerum***, ***iugera*** edo ***iugus*** laukizuzen bat da, 240 pedesko (oin erromatar) alde luzea eta 120 pedesko alde txikiarekin, hau da, 71 m. x 35,5 m. Neurriak 28.800 oin koadro neurtzen zituen, gaur egungo 0,25 hektarea inguru. Marko Terenzio Varronek eta Kolumelak diote *iugerum* bat *actus quadratus* baten bikoitza zela, eta actus bat uztarri batekin lotutako bi idik gelditu gabe egin zezaketen golde-lanaren luzera (120 oin). Bi *iugera*k *heredium* bat neurtzen zuten, erromatar herritaratasuna zuen bakoitzari ematen zitzaiona herentzian jaso zezakeen propietate gisa. Ehun heredia zenturia bat ziren eta lau zenturia *saltus* bat. Neurri untzialetan iugerum bakoitza ehun oin koadro (9,2 m2 zituzten 288 scrupulitan banatzen ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erralde

**Erraldea** masa unitate historikoa da, hamar libraren (4,8 kg) baliokidea. Egun oraindik ganadua pisatzeko erabiltzen den neurria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edith Shain

**Edith Shain** (Tarrytown, New York, 1918ko uztailaren 19a - 2010eko ekainaren 20a) Alfred Eisenstaedten Times Squareko musuaren argazki ospetsuan agertzen den erizaina da.

## Biografia 
[thumb|200px|ezkerrera|[Victor Jorgensenen Times Squareko musuaren argazkia]]
[thumb|200px|ezkerrera|[Alfred Eisenstaedten Times Squareko musuaren argazki ospetsuaren kopia bat]]

Edith Shain Tarrytownen (New York) jaio zen 1918ko uztailaren 19an. Erizaintza ikasi zuen New York Universityn eta, Bigarren Mundu Gerra bukatu eta berehala, Los Angelesera joan zen bizitzera.

70eko hamarkadan egin zen ospetsu, Alfred Eisenstaedti gutuna idatzi zionean. Alfred *VJ Day* deitu zaion argazki ospetsuaren autorea zen eta, orain 60 urte zituen Edithek zioenez, bera zen argazkian Times Squaren agertzen zen erizaina.

1945eko abuztuaren 14an, New Yorken omen zen, ospitalean lanean eta irratian entzun zuten japoniarrek amore eman zutela eta Bigarren Mundu Gerra bukatu zela. 27 urteko neska Times Squareraino hurbildu zen, beste asko bezala, albiste hura ospatu nahian eta, iritsi bezain pronto, marinel batek besarkatu omen zuen eta ezaguna dugun musu luze hura eman.

Horrelaxe geratuko zen muxua, jendartean ezkutatuta, Alfred Eisenstaedtek argazki zuri-beltz hura ez balu egin, baina argazkiak berehalako ospea izan zuen *Life* aldizkarian eta Bigarren Mundu Gerraren bukaerak eman zuen pozaren adierazgarri izan zen.

Bere garaian, polemika piztu zen, Victor Jorgensenek beste ixkin batetik hartutako argazki batek prestatutakoa izan zen susmoak zabaldu zituenean, baina argazkiaren ospea uka ezina da. The New York Timesek argitaratu zuen
Victor Jorgensenen argazkia eta Alfred Eisenstaedt ezbaian geratu zen. Alfredek beti ukatu zuen salaketa hura eta Edithek arrazoi eman zion honi.

Edith Shain 2010eko ekainaren 20an hil zuen gibeleko kantzerrak Los Angelesen, 91 urte zituenean.

2004az geroztik, urtero ospatu da egun hura leku berean: bikoteak biltzen dira, muxu famatu hura errepikatzeko. Edith Shain ere izan zen horietako ospakizun batzuetan.

## Kanpo estekak 
* Alfred Eisenstaedten argazki orijinala
Legoa

[thumb|250px|[Bailén dagoen seinalea.]]
**Legoa** distantzia neurri zaharra da, gutxi gorabehera 5,5 km-ren baliokidea (Hego Euskal Herrikoa), edo 4 km-rena (Ipar Euskal Herrikoa) dena. Legoa bat 20.000 oin dira. Normalean ordu batean gizaki batek oinez edo zaldiz egin dezakeen distantzia da.

Lehendabizikoz antzinako Erroman erabili zuten, 1,5 erromatar miliaren baliokidea izanik (7.500 erromatar oin, 2,2225 km). Sistema metriko hamartarrak neurria ezereztu bazuen ere, egun oraindik erabiltzen dute Hispanoamerikako leku jakin batzuetan.

Itsasoan itsas-legoa erabiltzen zuten, gutxi gorabehera 5.555 metroren baliokidea zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urrezko Adarra

**Urrezko Adarra** (; , *Khrusokeras*) Bosforo itsasartean amaitzen den itsasadarra da, Istanbulen. Historian garrantzi handia izan du, mendeetan zehar greziarren, erromatarren, bizantziarren eta otomandarren itsasontzien portua izan baita. Urrezko Adarraren itsasoratzearen eta Marmara itsasoaren artean penintsula bat eratzen da, Istanbul zaharraren sorrera lekua (antzinako Bizantzio eta Konstantinopolis). Euskarazko eta grezierazko izenak esanahi bera dute; turkierazkoak ordea *estuario* esan nahi du.

Urrezko Adarra 7,5 km luze da eta, puntu zabalenena 750m zabal. Sakonera handiena, Bosforora itsasoratzen den gunean, 35 metro da. Egun lau zubi ditu: Haliç zubia (Urrezko Adarreko zubia), Eski Galata zubia (Galata zubi zaharra), Atatürk (Unkapanı) zubia eta Galata zubia.

## Historia 
Berez, Urrezko Adarra itsasoak bereganatutako historiaurreko estuario bat da. Bizantziar Inperioak bertan zituen ontziola nagusiak eta ertzak harresiz hornituak zeuden itsas-erasoetatik babesteko. Behiala, adarraren ahoan kate bat zegoen, Konstantinopolisetik Galata dorre zaharreraino (grezieraz *Megàlos Pyrgos*, "Dorre handia"), baimenik ez zuten ontzien sarrera eragozteko. Dorre hau Laugarren Gurutzadan suntsitu zuten, baina genovatarrek beste bat eraiki zuten ondoan, *Galata dorre* ezaguna (1348), behiala *Christea Turris* ("Kristoren dorrea")

Katea hirutan hautsi edo saihestu zuten:
* X. mendean, Kieveko Rusak itsasontziak Bosforotik Urrezko Adarrera lehorretik eraman zituen, Galata atzealdetik. Bizantziarrek *su greko*a erabiliz garaitu zituzten.
* 1204an, Laugarren Gurutzadan, veneziar ontziek katea hautsi zuten ahari-buru bat erabiliz.
* 1453an, Mehmet II.aren otomandarrek Kieveko Rusaren taktika berrerabili zuten hiria setiatzean: ontziak lehorretik eraman zituzten itsasadarrean uretaratzeko.

1502an, Leonardo da Vincik itsasadarra igarotzeko zubi baten marrazkia egin zuen, Bayezid II.a sultanarentzako. Zubiak 240 m luzeko hutsarte bakarra zuen, baina ez zen inoiz eraiki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Besaldi

**Besaldia** edo **estadoa** distantzia neurri zaharra da, zerbaitetik, besapean edo besoetan hartzen den kopurua. Besaldi bakoitzak 6 oin ditu. Beraz, 1,68 metro du baliokidea, gutxi gorabehera. Dena dela, gainerako neurri zaharrak bezala, toki eta aldi batetik bestera aldatzen zen besaldiaren neurria ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Korapilo (luzera unitatea)

**Korapiloa** distantzia neurri zaharra da. Korapiloak 7 besaldi ditu. Beraz, 11,76 metro du baliokidea gutxi gorabehera. Dena dela, gainerako neurri zaharrak bezala, toki eta aldi batetik bestera aldatzen zen korapiloaren neurria ere. Gainera, *korapilo* izenaren hainbat aldaera erabili izan dira, euskalkien aniztasunaren erakusgarri: *gorabil, gorapilo, goropilo, korapil, oropilo* eta abar, eta abar.

Gipuzkoan antzina erabilitako neurri ezagunenetarikoa da korapiloa, eta gehienbat *gorabil* izenaz aipatzen zen. Oro har 7 besaldi adina zen, eta 13,7 metro neurtzen zuen; haatik, baziren korapilo bereziak: Legazpin 10 besaldiko korapiloa ageri da 1433. urtean; Hernanin, 8,5 besaldikoa (4,76 m) erabiltzen zen batzuetan, bai eta 8,25 besaldikoa (4,62 m) ere, XVI. gizaldian; eta Hernani-Urnieta-Donostia inguruan, 2,74 metroko korapiloak aipatu izan dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
• Korapilo (abiadura unitatea)

## Kanpo estekak
Borat

**Borat Sagdiyev** (ingelesez  ahoskatua; ; ) Sacha Baron Cohen umorista eta aktoreak antzeztutako britainiar telebistako fikziozko pertsonaia bat da. Bere abenturak Erresuma Batua eta Estatu Batuetan gauzatzen dira. Bere jatorria Kazakhstan herrialdean dago. 2006. urtean pertsonaia honetan oinarritutako *Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan* filma estreinatu zen, eta 2020an *Borat Subsequent Moviefilm* jarraipena.

## Kanpo estekak 
* Good Borat Fanpage - Borat zaleen webgunea 
* Channel 4 telebista kateko Boraten orrialdea
Sacha Baron Cohen

**Sacha Noam Baron Cohen** ( ,1971ko urriaren 13a, Hammersmith, Londres) britainiar aktore, umorista, komediagile eta idazle bat da. Mundu mailan erabat ez-ohikoak diren Ali G, Borat, eta Brüno fikziozko pertsonaiak antzezteagatik ezaguna da. Horrela bada, pertsonaia horietan oinarrituz gizarte kritika eta umorezko *Ali G Indahouse*, *Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan*, *Brüno* eta *The Dictator* filmak gauzatu zituen.

## Kanpo estekak 
* Sacha Baron Cohen aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Ali G

**Ali G** (***Ali**stair Leslie **G**raham* izenez jaioa) Sacha Baron Cohen britainiar aktore eta umoristak antzeztutako fikziozko pertsonaia bat da. Pertsonaia hau Londres gertuko Staines herrian bizi da, Erresuma Batuko gizonezko gazte zuri hiritar harroxko mota baten pertsonifikazioa da, hiri tribu honetako kideek gangsta rap musika eta britainiar jamaikarren kulturaren eragina dute, bereziki hip hop, reggae, eta Grime musikarena.

2002an pertsonaia honetan oinarrituz *Ali G Indahouse* filma estreinatu zen.

## Kanpo estekak 
* Channel 4 telebista kateko Ali G-ren orrialdea ikusgai
Charlotte's Web (1973ko filma)

'''''Charlotte's Web'''* («Charlotteren amarauna») ingelesez eginiko marrazki bizidunetako film klasikoa da, 1973ean Hanna-Barbera konpainiak estreinatua. Elwyn Brooks White estatubatuar idazleak izenburu berberarekin idatzitako liburuan oinarrituta dago, eta armiarma baten eta txerri baten arteko adiskidetasunari buruzkoa da.

## Ikus, gainera 
* *Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure''

## Kanpo estekak
Ortodoxo (argipena)

**Ortodoxo** terminoak esanahi zenbait ditu:

* Eliza ortodoxoa, kristau komunitate nagusietako bat.
* **Ortodoxo** izenondoa, ortodoxiari dagokiona adierazteko.
* Haredi edo **ultraortodoxoa**, judaismoaren legeak modu zorrotzenean jarraitzen dituen komunitate erlijiosoa.