open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paula Gordaliza Pastor

**Paula Gordaliza Pastor** (Valladolid, 1994ko maiatzaren 12a) espainiar matematikaria eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakaslea da.

2024an, Kultura eta Arteen Nafarroako Kontseiluan sartu zen.

## Biografia 
Gurasoak Alfonso Gordaliza Ramos eta Begoña Pastor Cuadrado dira, aitak matematikarekiko interesa aztoulatu zion. Bi anaia ditu, Alfonso eta Carlota bikia. Ildo beretik, esan zuen "ez gaitezen adimen artifizialaren ikuspegi katastrofikoek engainatzen".

## Sariak 
* Vicent Caselles Saria Espainiako Matematikako Errege Elkarteatik (2023)
* Onda Cero Valladolid 'Joven valor' Sariak (2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
CDU Lisboa

**CDU Lisboa** edo **CDUL** (izen osoa, *Centro Desportivo Universitário de Lisboa*) Lisboako errugbi taldeetako bat da. 

Portugalgo talde indartsuenetakoa da, Liga gehien erosi dituena.

## Palmaresa 
* Portugalgo Liga (20): 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1974, 1978, 1980, 1982, 1983, 1984, 1985, 1989, 1990, 2012, 2014, 2017.
* Portugalgo Kopa (10): 1968, 1977, 1979, 1986, 1988, 1989, 2013, 2015, 2023, 2025.
* Portugalgo Superkopa (3): 1989, 1990, 2012.
* Iberiar Errugbi Kopa (3): 1984, 1985, 2012.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Alfonso Gordaliza Ramos

**Alfonso Gordaliza Ramos** (Villafrades de Campos, 1961) matematikari espainiarra da, Espainiako Matematika Batzordeko presidentea eta Valladolideko Unibertsitateko Estatistika eta Ikerketa Operatiboko irakaslea.

Bere ibilbide akademikoa eta ikerketa-lana metodo estatistiko sendoen eta mozketa-tekniken aplikazioan oinarritzen da, datu konplexuen analisian duten aplikazioan arreta berezia jarriz.

1999tik Villafrades de Camposeko alkatea da, Alderdi Popularraren alde.

## Biografia 
1984an Zientzia Matematikoetan lizentziatu zen Valladolideko Unibertsitatean, Estatistikan espezializatuz. 1987an lortu zuen doktoretza erakunde berean, *Rho-unbiased trimmed means* izeneko tesiarekin.

1991n hasi zuen bere irakaskuntza-ibilbidea Valladolideko Unibertsitateako Industria Ingeniarien Goi Mailako Eskola Teknikoan irakasle titular gisa, non Ingeniaritzako Metodo Estatistikoak, Kalitate Kontrol Estatistikoa eta Esperimentuen Diseinua bezalako gaiak irakatsi zituen. 2003ko martxoan, unibertsitateko irakasle izendatu zuten, eta irakaskuntza eta ikerketa lanetan aritu zen denbora osoz. 1990etik, Palentziako Zentro Elkartuan, Urrutiko Hezkuntzako Unibertsitate Nazionalean, irakasle-tutore gisa ere lan egin du.

Alfonso Gordalizak paper garrantzitsua izan zuen Espainiako COVID-19 pandemiaren aurrean eman zen erantzun zientifikoan. Zientzia eta Berrikuntza Ministerioko Diziplina Anitzeko Lan Taldeko kide izan zen, pandemiaren bilakaeraren analisi eta modelizazioari buruzko aholkularitza emanez. Horrez gain, Espainiako Matematika Batzordeko presidente gisa, *Acción Matemática contra el Coronavirus* ekimena zuzendu zuen, zeinak matematikarien eta beste diziplinen arteko lankidetza sustatu zuen osasun krisiaren erronkei aurre egiteko.

Bere ibilbide profesionalean zehar, 60 artikulu zientifiko baino gehiago argitaratu ditu nazioarteko aldizkarietan, datuen analisi multibariablea, estimazio sendoa eta prozesu estokastikoen modelizazioa bezalako gaiak jorratuz. Bere ekoizpen akademikoak ikerketa-bikaintasunarekiko eta metodo estatistikoen aplikazio praktikoarekiko konpromisoa islatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vellido Dolfos

**Vellido Dolfos** edo **Bellido Dolfos**, Leongo Erresumako kondairazko jauntxo bat da, Erdi Aroko gesta kantak, erromantze eta kroniketan agertzeagatik ezaguna, hauetan 1072ko urriaren 7an Antso II.a Gaztelakoa erail zuela aipatzen baita.
Tortello amaro di Castel Goffredo

***Tortello amaro di Castel Goffredo*** raviolien antzeko pasta betegarri mota da eta Lombardiako eskualdeko nekazaritza-elikagai produktu tradizionaltzat aitortua da, Mantuako probintziako Castel Goffredo eremuan tipikoa.

Izena betegarrian balsamitaren presentziagatik hartzen du, tokiko *erba amara* ('belar mingotsa') deitzen den belar aromatikoagatik. Betegarriaren beste osagaiak belarrak, *Grana Padano* gazta, ogi birrindua, arrautzak, intxaur muskatua, salbia, tipula, baratxuria eta gatza dira. Pasta freskoa errezeta tradizional bati jarraituz prestatzen da, kilogramo irin bakoitzeko 10 arrautza erabiliz. Betegarria lortutako pasta xaflaren gainean jartzen da, tolestu eta eskuz zigilatzen da *tortello* triangeluar zapalduak sortzeko.

Behin gatzdun uretan egosi ondoren, *tortelliak* *Grana* gaztarekin hautseztatuta eta salbiarekin zaporea duen gurin urtu koilarakada batekin zerbitzatzen dira.

Urtero, ekainaren hirugarren astean, *Castel Goffredoko Tortello Amaro Festa* ospatzen da Castel Goffredon.

## Kanpo estekak 
* *tortello amaro-ren* webgune ofiziala (italieraz)
Lola Young

**Lola Emily Mary Young**, ezagunagoa **Lola Young** izenez, (Londres, 2001eko urtarrilaren 4a) ingeles abeslaria eta abestigilea da. South Londonen jaioa eta hazia, 2016an arreta bereganatu zuen *Open Mic UK* kanta-lehiaketa irabazi zuenean 16 urtez azpikoen kategorian eta *Got What It Takes?* lehiaketaren finalera iritsi zenean. 2019ko urrian estreinako singlea kaleratu ondoren, *Intro*, *Renaissance* eta *After Midnight* EPak argitaratu zituen.

2024ko maiatzean plazaratu zuen *Messy* singleak arrakasta handia izan zuen Erresuma Batuan zein nazioartean 

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
**My Mind Wanders and Sometimes Leaves Completely* (2023)
*''This Wasn't Meant for You Anyway* (2024)
* *I'm Only F**king Myself* (2025)

### EPak 
* *Intro* (2019)
* *Renaissance* (2020)
* *After Midnight'' (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes-Benz Stadium

**Mercedes-Benz estadioa**, ofizialki **Mercedes-Benz Stadium**, AEBetako Atlanta hiriko erabilera anitzeko estadio bat da, Georgia estatuan. Atlanta Falcons amerikar futbol taldea eta Atlanta United Football Club futbol taldearen jokalekua da.

2017an inauguratu zen eta 71.000 ikusleentzako edukiera du.

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Portugalgo errugbi liga

**Portugalgo errugbi liga - Ohorezko maila** () Portugalen gizonezkoek jokatzen duten errugbi txapelketa nagusia da. Portugalgo Errugbi Federazioak antolatzen du. 

## Podiuma 
## Palmaresa 
### XX. mendea 
### XXI. mendea 
* ¹ 2020ko martxoan COVID-19 pandemiaren erruz Liga bertan behera gelditu zen eta une horretan zegoen sailkapena ofizial bihurtu zen.

## Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
CF Os Belenenses (errugbia)

**CF Os Belenenses** Lisboako CF Os Belenenses kirol taldearen errugbi atala da. 

Portugalgo talde indartsuenetakoa da.

## Palmaresa 
* Portugalgo Liga (11): 1955-56, 1957-58, 1962-63, 1972-73, 1974-75, 2002-03, 2007-08, 2017-18, 2021-22, 2023-24, 2024-25.
* Portugalgo Kopa (6): 1958-59, 1963-64, 2000-01, 2018-19, 2020-21, 2021-22.
* Portugalgo Superkopa (9): 2001, 2003, 2005, 2018, 2019, 2021, 2022, 2024, 2025.
* Iberiar Errugbi Kopa (1): 2023.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Trenette

**Trenette**, Italiako iparraldeko Liguria eskualdean dagoen Genova hiriko pasta mota luze, estu, lau eta lehor bat da.
Trofie

[thumb|*Trofiette* al [pesto]]
***Trofie*** (edo ***trofiette***) Liguriako sukaldaritzako pasta mota tipikoa da, Genovako probintziako Camogli eta Bogliasco eremukoa, bere forma kizkur bereizgarriagatik bereizten dena. Hau, bere tamaina txikiarekin batera, faktore garrantzitsuak dira bere ezaugarri organoleptikoetan.

Izena Liguriako dialektoren *strufuggiâ* hitzetik etor daiteke, 'igurtzi' esan nahi duena, eskuz oratzeko behar den mugimenduagatik.  Bere itzulpen literala 'gnocchi' da,  nahiz eta forma eta ehundura oso desberdinak dituzten pastak izan: lehenengoa luzanga eta mehea, bigarrena potoloa eta lodia.

Tigulli eskualdeko udalerri askotan ohikoa den espezialitatea da. Sorin, 1985etik jaialdi berezi bat ospatzen da, Pro Loco Sori elkarteak, Gruppo Festeggiamenti 15 agosto-k eta tokiko pasta fabrika batek antolatuta.

Platera, ia esklusiboki bertako bertsioan, pestoarekin ondutzen da, Genovako albahakarekin egindako Liguriako saltsa tipikoa. Aldaera batek (pestoarekin beste pasta mota batzuetan ere erabiltzen dena) patatak eta babarrun berde egosiak gehitzen ditu.

Gaztaina-irinarekin egindako mota bat dago, *trofie bastarda* izenekoa, ohiko edo *trofie biancoek (zuriak)* baino zapore gozoagoa duena. *Trofie* zuriak eta gaztainazkoak ere nahastu daitezke platerari zapore delikatua emateko. *Gaur egun*, *trofie*-ren beste aldaera batzuk ere badaude, adibidez, txipiroi tintarekin (*al nero di seppia*). Hala ere, jatorrizko errezeta Reccoko *trofie* edo zuria da.

Iraganean, Liguriako emakumeek *trofieak* etxean prestatzen zituzten (*cua bicelä*, 'ukabilekin'), baina gaur egun ohitura hori ez dago oso zabalduta pasta freskoaren negozioak daudelako, beraz, platera industrialki (makinan egina) egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liguria eskualdeko *webguneko* informazio-orria (italieraz)
Matematika Puru eta Aplikatuen Nazioarteko Zentroa

**Matematika Puru eta Aplikatuen Nazioarteko Zentroa** (frantsesez: *Centre International de Mathématiques Pures et Appliquées*, **CIMPA**) garapen bidean dauden herrialdeetan ikerketa matematikoa sustatzea helburu duen frantziar elkarte bat da.

## Historia 
1974an Parisen egindako UNESCOren Konferentzia Nagusiaren 18. saioan egindako gomendio bati jarraituz, CIMPA sortzea erabaki zen 1976an Nairobin egindako UNESCOren Konferentzia Nagusiaren 19. saioan. Frantziako gobernuaren eta sortzaile talde baten ekimenez (J.P. Aubin, J. Cea, P. Deheuvels, F. Dress, C. Godbillon, H. Hogbe Nlend, J.L. Lions, J.L. Koszul, E.J. Picard, A. Revuz, P. Sabourin), Matematika Puru eta Aplikatuaren Nazioarteko Zentroa formalki sortu zen elkarte gisa 1901eko Legearen arabera, 1978ko urriaren 30ean.

Bere estatutuen arabera, bere eginkizuna batez ere garapen bidean dauden herrialdeetako matematikariak prestatzea da, urteko ikastaroen, eskola tematikoen eta programa tematikoetarako eta ikerketa egonaldietarako beken bidez. CIMPAren egoitza Nizan dago eta bere unibertsitate anfitrioia Université Côte d'Azur da.

## Jarduerak 
CIMPAren jarduera nagusia urtero hogei ikerketa-zentro inguru antolatzea da garapen bidean dauden herrialdeetan, CIMPA Zentroak izenekoak. Jarduera hau osatzen dute CIMPA Ikastaroak bezalako ekimenek, master programetarako, doktorego-zentroetarako edo beste programa batzuetarako laguntza-ikastaroak finantzatzen dituztenak. CIMPA bekek laguntza ekonomikoa eskaintzen dute ikasle edo ikertzaile gazteek gai-laurdenetan parte hartzeko. Azkenik, CIMPA-ICTP Ikerketa Bikoteketa programak garapen bidean dauden herrialdeetako lankideei aukera ematen die Europako lankide batekin ikerketa-proiektu batean hainbat astez lan egiteko.

CIMPAk zentroak finantzatzen ditu zientzia-elkarteekin lankidetzan, hala nola Afrikako Matematika Batasunarekin (UMA), Latinoamerikako eta Karibeko Matematika Batasunarekin (UMALCA), Hego-ekialdeko Asiako Matematika Elkartearekin (SEAMS) eta Hegoafrikako Matematika Zientzien Elkartearekin. CIMPAk helburu berdinak dituzten beste erakunde batzuekin ere lankidetzan aritzen da, hala nola Nazioarteko Matematika Batasunarekin eta Fisika Teorikoaren Nazioarteko Zentroarekin.

## Erreferentziak 
## Kampo asteak
Hunefer

**Hunefer** Antzinako Egiptoko eskriba bat izan zen, XIX. dinastia bizi izan zena, Ka.a 1300 urtearen inguruan.

Hainbat titulu zituen, "Jainkoarentzako ofrenden eskriba", "Erregearen artaldearen ikuskaria" eta "Seti I.a faraoiaren zerbitzaria".

Huneferren eskutan zeuden *Huneferren Papiroa*, *Egiptoko Hilen Liburuaren* kopia bat eta *Aniren Papiroa*. Horrek erakusten du estatus handiko funtzionarioa zela, faraoiaren hurbilekoa ziurrenik.

Huneferren hilobiaren kokapena ez da ezagutzen, baliteke Menfisen lurperatu izana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tortiglioni

thumb|300x300px|*Tortiglioni*
***Tortiglioniak*** (***succhietti*** izenez ere ezagunak) pasta zilindriko mota dira, kanpoaldean gandorrekin. Normalean zentimetro batzuk luze dira eta diametroz *rigatoniak* baino zertxobait txikiagoak. Ildoek espiral zentrokideak eratzen dituzte ( *rigatonietan ez bezala,* non paraleloan doazen).

## Erabilerak 
Pastaren ildoek saltsak eta entsalada-onzak xurgatzeko azalera handiagoa ematen diote. Entsaladetako apaingarri gisa erabiltzeaz gain (pasta entsalada), *tortiglioniak* saltsa aberatsak dituzten plateretan erabiltzen dira, hala nola *Napoliko ragù-an*, eta zizekin ere prestatzen dira eta *tortiglioni alla parmigiana-n* (berenjena eta Parmako gaztarekin) osagai gisa, beste plater batzuen artean.
Tokata eta fuga fa maiorren, BWV 540

thumb|Pieza honetan pedalak garrantzi handia du. Bakarko une batzuk badira ere.

***Tokata eta fuga fa nagusian, BWV 540*** ( Johann Sebastian Bachen organo-konposizioa da. Tokata 1714 inguruan idatzi zela uste da, eta fuga 1731 baino lehen. Zenbait adituk uste dute pieza hau, berez, bi lanen elkarketaren emaitza izan daitekeela.

## Egitura 
### Tokata 
Tocata kanon lineal handi batekin hasten da (imitazioaren gaia, esku batek bestea imitatzen du), fa maiorreko pedal batean. Pedal bakar batek jarraitzen diola inprobisatzen. Kanona errepikatu egiten da, eta aldaketa batzuk egiten dira dominantean (do maior). Oraingoan eskuak konektatzen dira, ezkerreko eskuak eskuinera darama. Hau berriro gertatzen da, beste bakarreko pedal zabal baten ondoren. Kontzertu-mugimenduak zazpi zatiko egitura du. Johann Sebastian Bachek bere abizena sartu zuen musikaren barruan: une batean pedalaren zatian notak bata bestearen atzetik agertzen dira (alemanez, elkarren segidako lau konpaseko lehen denboran) B - A - C - H. Nota hauek dira: si bemol, la, do eta si natural.

### Fuga 
Fugaren lehen subjektua kromatikoa eta apaingarria da. Bigarrenak txanden modulazio kantitate handia du, eta batzuetan lehenengoaren subjektuaren aurkako borroka gisa aurkeztu zen. Fuga bikoitza da, non bi subjektu sekzioetan bereizita azaltzen diren eta, ondoren, elkartu egiten diren. Efektua indartu egiten da bigarren subjektuaren jarduera erritmikoa areagotzen delako eta fugaren azken zatian modulazioa sarriago erabiltzen delako.

Fa maiorreko tokatak, pedalezko soloak eta eskuzko birtuosismoa dituela, kontraste handia egiten du fugaren irekiera soilagoarekin. Biek ala biek italiar eraginaren bi alderdi ezberdin irudikatzen dituzte: tokataren erritmo motorrak eta sekuentzialak, eta fugaren kontrapuntu tradizionala, bere kromatismoarekin, esekidura harmonikoekin, eta subjektuen eta erantzunen segida etengabearekin. Teknika horiek Tokata eta fuga re minorren, BWV 538 konposizioan erabiltzen direnen oso antzekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Roger Sayerren bertsioa Youtuben.
* Partitura.
Trenette al pesto

***Trenette*** **al pesto** (**alpestre**) (edo ***linguine al pesto***) Liguriako gastronomian ohikoa den pasta mota da.

## Ezaugarriak 
Errezeta honetako osagaiak *trenetteak* dira, espagetien antzekoak, forma eliptikoa izan ezik, eta pesto. Tradizionalki, pasta plater guztiek babarrun batzuk eta gutxienez patata egosi eta txikitu bat ere izaten dituzte, platera osatzen dutenak, zaporea eta osotasun sentsazioa emanez. Errezeta bera aplikatzen da *linguinekin*, forma bera dutenak baina askoz meheagoak eta hauskorragoak direnak.

## Kanpo estekak
La cura (Franco Battiatoren albuma)

***La Cura*** (Zaintza) Franco Battiato abeslari italiarraren albuma da. 2000 urteko azaroaren 14an plazaratuta, albumari izenburua ematen dion abestia Battiatoren ospetsuenetariko bat da. Dena dela, disko desberdinen abestien bilduma bat da. Universal Music Group zigiluak plazaratu zuen diska.

## Abestiak 
Hitzak Manlio Sgalambroren eta Franco Battiatorenak dira. Musikak Battiatoren eta Giusto Piorenak dira. 

* "La cura" – 4:04 (Sgalambro-Battiato)
* "Prospettiva Nevski" – 4:00 (Battiato-Pio)
* "Amore che vieni, amore che vai" – 2:28 (De André)
* "Summer on a Solitary Beach" – 4:58 (Battiato-Pio)
* "La stagione dell'amore" (live) (da Unprotected) – 3:40 (Battiato)
* "Voglio vederti danzare" (live) (da Giubbe rosse) – 3:23 (Battiato-Pio)
* "Strani giorni" – 3:57 (Fenner-Sgalambro-Battiato)
* "Bandiera bianca" – 5:20 (Battiato-Pio)
* "Il ballo del potere" – 4:25 (Sgalambro-Battiato)
* "Up Patriots to Arms" – 5:02 (Battiato-Pio)
* "L'era del cinghiale bianco" – 4:15 (Battiato-Pio)
* "Sentimiento nuevo" – 4:19 (Battiato-Pio)
* "Shock in my Town" – 4:22 (Sgalambro-Battiato)
* "Quello che fu" – 4:29 (Sgalambro-Battiato)
* "Vite parallele" – 3:25 (Sgalambro-Battiato)
* "Ecco com'è che va il mondo" – 4:23 (Sgalambro-Battiato)
* "J'entends siffler le train" – 3:11 (Anthony-West)
* "La canzone dell'amore perduto" – 3:27 (De André-Telemann)
* "Te lo leggo negli occhi" – 3:05

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coviglia

**Coviglia** erdi-izoztutako italiar izozki bat da, tradizionalki Napolin egiten dena. Normalean kafearekin, txokolatearekin, arbendolekin edo mugurdiarekin zaporea ematen zaio.

XVII. mendearen amaieran sortu zen, eta kopatxo metalikoetan zerbitzatu zen, ahalik eta krematsuen iraun zezan (ustez, coviglia cubillo espainierazko hitzetik eratorria da). XVIII. mendetik XIX. mendera bitartean Napoliko nobleziari erreserbatu zitzaion, baina XIX. mendearen amaieran, biztanle geruza guztietan egin zen ezagun. XX. mendearen erdialdetik aurrera, Mergellinako gozotegietan prestatzen zen spumonearekin batera oturuntzetarako. Bere ospeak behera egin zuen azken urteetan.

Matilde Seraok deskribatu zuen *Paese di cuccagna* liburuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Javier Etaio Gordejuela

**José Javier Etaio Gordejuela** (Madril, 1957ko uztailaren 13a) Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Zientzien Matematika Fakultateko Aljebra Saileko irakasle titularra da.

Matematika Zientzietako doktorea Unibertsitate Konplutentsetik eta Zuzenbideko lizentziatua Urrutiko Hezkuntzako Unibertsitate Nazionaletik.

Puig Adam Matematika Irakasleen Elkarteko presidentea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Etaio Gordejuela

**Fernando Etaio Gordejuela** (Zaragoza, 1963ko ekainaren 14a) espainiar matematikaria da eta Kantabriako Unibertsitateko Geometria eta Topologiako irakaslea.

Bere aita José Javier Etaio Mikeo da.

## Biografia 
1986an lizentziatu eta 1989an Matematikan doktoregoa lortu zuen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, eta Kantabriako Unibertsitateko Geometria eta Topologiako irakaslea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gelato

**Gelatoa** (italieraz 'izozkia', pluralean *gelati*) italiar postre izoztua da, izozkiaren antzekoa eta haren aurrekoa.  % 3,25eko esne-koipea, esne osoa eta azukrea dituen oinarri batekin egiten da, eta frutak, fruitu lehorrak, txokolatea, arrautzak, kafea edo beste osagai fresko batzuk izan ditzake, nahi den zaporearen arabera. Osagaiak normalean beroan nahasten dira, pasteurizazioa barne. Gelatoak beste postre izoztu mota batzuek baino gurin-koipe gutxiago du.  Gelatoak beste postre izoztu mota batzuek baino % 70 aire gutxiago eta zapore natural gehiago ditu, eta horrek krematsutasuna eta aberastasuna ematen dio, beste izozkietatik bereizten duena.  

## Historia 
Bernardo Buontalenti artista toskanarra izozkiaren aitzindaritzat hartzen da.  Hala ere, izozkiaren sorkuntza, bere forma modernoan, Francesco Procopio dei Coltelli sukaldari siziliarrak egin zuen, sukaldari gisa trebatu eta Palermo eta Florentzia artean bere sorkuntzekin esperimentatu ondoren, XVII. mendearen amaieran Procopiok bere "Café Procope" ireki zuen Parisen eta gelatoa sartu zuen bere establezimenduan, lehenik Parisen eta gero Europako gainerako herrialdeetan ospea lortuz. Bere gelatoa*ri* esker, Procopiok Luis XIV.a erregeak emandako errege-lizentzia esklusiboa lortu zuen, eta garai hartan erreinuko postre izoztuaren ekoizle bakarra bihurtu zen.

XIX. mendearen amaieran, Varese hirian (Italiako iparraldean), lehenengo izozki-gurdia garatu zen, eta XX. menderen lehen erdian, hainbat berrikuntzak izozkiaren ekoizpen automatizatua erraztu zuten. *Motogelatiera*, lehenengo izozkia egiteko makina automatikoa, Bolonian sortu zen.  Beste berrikuntza batzuek, hala nola izozkailu-multzoek, gelato bezalako postre izoztuak biltegiratzea erraztu zuten.  Gaur egun, Carpigiani enpresa izozki-makinen fabrikatzaile handienetako bat da.  

## Zaporeak 
Gelato zapore tradizionalen artean daude banilla, txokolatea, hurra, almendra, pistatxoa, krema (arrautzesne izenez ere ezaguna), *zabaglione* eta *stracciatella* (txokolate zatiekin egindako *fior di latte* gelatoa).  *Fior di latte* ("esne lorea") esne naturaletan oinarritutako izozkia da, beste zaporerik eta arrautzarik gabea.

Beste zapore klasiko batzuk fruta-gustukoak dira, hala nola mugurdia, marrubia, sagarra, limoia eta laranja.

## Ekoizpena 
Prozesuak osagaiak 85 °C-tara (185 °F) berotzea dakar pasteurizatzeko. Ondoren, tenperatura 5 °C-tara (41 °F) jaisten da eta nahasketa nahi den ehundura lortu arte irabiatzen da.

Prozesu hotzak osagaiak nahasi eta izozkailuan sartzen ditu.

"Sprint" prozesuan, esnea edo ura gehitzen zaio osagai-pakete bati, eta ondoren nahastu eta irabiatu egiten da. 

Beste izozkiekin gertatzen den bezala, gelatoaren azukreak izoztea eragozten du urarekin lotuz eta izotz kristalen ohiko eraketa oztopatuz. Horrek izotz kristal txikiagoak sortzen ditu eta gelatoaren ehundura leuna ematen du.  Ameriketako Estatu Batuetako izozki komertzialak normalean sakarosa, dextrosa edo azukre alderantzikatuarekin gozotzen dira eta egonkortzaile bat izaten dute, hala nola guar goma.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Italiar izozki zaporeak deszifratuta* (ingelesez)
* *Italiar izozki zaporeak*
Laura Thorn

**Laura Thorn** (Schifflange, 2000ko urtarrilaren 18a) luxenburgotar abeslaria eta musika irakaslea da. Luxenburgo ordezkatu zuen Suitzako Basilea hirian egin zen 2025eko Eurovision Abesti Lehiaketan, *La poupée monte le son* abestiarekin, eta 22. postuan amaituz finalean 47 punturekin.

## Diskografia 
### Singleak 
* *La poupée monte le son* (2025)

## Kanpo estekak
Espainiako Matematika Batzordea

**Espainiako Matematika Batzordea** (**CEMat**) Nazioarteko Matematika Batasunaren aurrean Espainia ordezkatzen duen elkarte matematikoa da. Bere egungo presidentea Alfonso Gordaliza Ramos da 2020tik.

## Historia 
### Sorkuntza 
Matematikako Espainiako Batzordea 2004ko urtarrilaren 13an sortu zen, Nazioarteko Matematika Batasunerako Espainiako Batzordearen ondorengo gisa. Batzorde hori 1998ko apirilaren 17an sortu zen, Espainiako Matematikako Errege Elkartearen, Kataluniako Matematika Elkartearen, Espainiako Matematika Aplikatuen Elkartearen eta Estatistika eta Operazio Ikerketaren Elkartearen ekimen bateratuari esker.

Aipatutako elkarteez gain, Matematika Irakasleen Elkarteen Espainiako Federazioa, Matematika Ikasleen Elkarte Nazionala, Matematika Hezkuntzan Ikerketarako Espainiako Elkartea eta Zientzia eta Teknologiaren Historiarako Espainiako Elkartea ere barne hartzen ditu.

Espainiako Matematika Batzordearen jatorrizko estatutuak 2004ko urtarrilaren 26an onartu ziren. 2007ko urtarrilaren 15ean ordezkatu zituen egungo Funtzionamendu Araudiak.

2006an, Espainiako Matematika Batzordea izan zen 2006ko Matematikarien Nazioarteko Biltzarra antolatzeaz arduratu zen.

### Erakundeetan parte hartzea 
2015eko urtarrilaren 1etik aurrera, Matematika Batzorde Espainiarra Nazioarteko Matematika Batasunera atxikitako erakundea da, eta Batzordea bera ere elkarte horretan dago atxikita. 1951n Nazioarteko Matematika Batasuna berfundatu zenetik 2014ko abenduaren 31ra arte, Nazioarteko Matematika Batasunaren Espainiako Erakunde Afiliatua behin betiko ministerio edo ministerio arteko agentzia izan da. Matematika Batzorde Espainiarrak koordinatzen ditu Espainiaren jarduera eta ordezkaritza nazioarteko erakunde matematikoetan.

2010ean, Espainiako Matematika Batzordeak Espainia Matematika Puru eta Aplikatuen Nazioarteko Zentroan estatu kide gisa sartzea sustatu eta bultzatu zuen. 2022ko uztailean, Espainia kanporatzeko arriskuan zegoen kuotak ez ordaintzeagatik. Uztailaren 5ean, Espainiako Estatistika eta Operazio Ikerketaren Elkarteko presidenteak gutun bat argitaratu zuen, Espainia kanporatua ez izateko eskatuz. Uztailaren 7an, Diana Morantek, Espainiako Gobernuko Zientzia eta Berrikuntza ministroak, onartu zuen akatsa izan zela Matematika Puru eta Aplikatuen Nazioarteko Zentroari kuotak ez ordaintzea.

## Beste ekintza batzuk 
2020ko otsaileko bileran, Batzordeak estatutu berriak onartu zituen, erakunde hau Federazio gisa ezartzeko aukera emanez. 2020ko martxoan, Espainiako Matematika Batzordeak *Acción Matemática contra* *el Coronavirus* ekimena sustatu zuen. Helburua analisi eta modelizazio matematikorako gaitasunak agintarien eskura jartzea zen, COVID-19 pandemia ulertzeko baliagarriak izan zitezkeen kasuan.

Espainiako Matematika Batzordeko Emakumeen Matematika Batzordea 2021eko maiatzaren 12an sortu zen, Matematika Emakumeen Nazioarteko Egunean.

2024ko irailean, Batzordeak txosten bat bidali zion Hezkuntza Ministerioari matematika hezkuntzaren maila baxuari buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo asteak
Casatiello

**Casatiello** Aste Santuan egin eta zerbitzatu ohi den Napoliko sukaldaritzako opil gazi oso tradizionala da. Errezeta desberdina da familia batetik bestera, baina bat dator forma toroidalean, arrautza gogorren bidez egindako kanpo-dekorazio batekin.  

## Ezaugarriak 
Orea normalean gari-irinarekin eta legamiaz egiten da, zabaldu eta piperra, txerri-gantza, salami eta beste hestebete batzuk gehitzen zaizkio, pecorino bezalako gaztak (ardi-esnetik ateratakoa), koroa itxuran jarritako arrautza egosiak eta oskoletan gurutzatutako ore-zerrendekin finkatuak.

Casatielloa Aste Santuko sinbolismoz betetako platera da: ore-zerrenda gurutzatuek Gurutze Santua irudikatzen dute, eta eraztun formak, berriz, Jesusen berpizkundearen izaera ziklikoa adierazten du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Casatiello errezeta ilustratua - Italiarra
Iosu Osta Jiménez

**Iosu Osta Jiménez** (Tuteran, 1955eko) nafar matematika irakasle da. Plaza Nueva eta Nabarraldea hedabideko idazlea da. Matematika Irakasleen Nafarroako Elkarteako kidea da.

## Biografia 
Tuteran jaio zen 1955ean, maisua da eta gaur egun erretiratuta. Bere ibilbide profesionalean Natur Zientzietako irakasle izan zen Lehen Hezkuntzan Ansoainen eta Bigarren Hezkuntzan Berriozarko BHIn.

Hiru urtez Iruñeko CAP-eko kide izan zen, eta irakasleen prestakuntza kudeatu zuen Ingurunearen Ezagutza arloan, hainbat ikastaro eta modulu emanez.

Ingurumen-hezkuntzari buruzko hainbat argitalpenetan parte hartu du, hala nola egilekide eta aholkulari pedagogiko gisa. Era berean, Nafarroako Esperimentazio Zientzietako Curriculum Diseinuaren egokitzapen-taldeko kide dira eta errendimendu-estandarretan lan egin zuen. Gainera, hainbat lan-talde eta hezkuntza-berrikuntzako proiektu koordinatu ditu, besteak beste, matematikarako gaitasunaren, kulturartekotasunaren, hezkuntza emozionalaren eta bake-hezkuntzaren bidez.

Urte askotan zehar," Ingurumen-hezkuntza eskola-gelan" izeneko hitzaldia eman zuen Nafarroako Enplegu Zerbitzuaren FIP Planaren Ingurumen Hezitzailearen ikastaroan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pilar Romero Cajigal

**Pilar Romero Cajigal** (Coruña, Galizia, 1977) arkitektoa, erakusketa komisarioa eta arte kudeatzailea da. Espacio Peculiar izeneko arte espazioa du, Oleirosko Perilloko udal azokan. Urtebetez  (2024ko urritik 2025eko urria arte), Bilboko Guggenheim museoan ere lan egin zuen, komisario laguntzaile. baina bere burua Coruñako probintziako Oleiros udalerriko Mera herrikotzat du.

Espacio Peculiar espazioan komisariatu dituen erakusketetako batzuk: Lara Diaz Pintos: *Trampa y reflejo* (2025); Verónica Vicente: *Donde la rama insiste* (2025); *Horizonte rugoso expandido* (2025/2026).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Washita ibaia

**Washita ibaia**, AEBetako ibai bat da, Texas eta Oklahoma estatuetan. 475 kilometro luze ditu.

Texasko Roberts konderrian jaio eta Oklahoma estatua zeharkatu ondoren Ibai Gorrian urak isurtzen ditu, Oklahoma eta Texas estatuen arteko mugan, egungo Texoma aintziran.
Grupo Dramático e Sportivo Cascais

**Grupo Dramático e Sportivo Cascais** Cascais herriko errugbi taldeetako bat da. 

Portugalgo talde indartsuenetako bat da, 1990eko hamarkadan izan zuen garai onena. Iberiar Errugbi Kopa hiru aldiz irabazi du, bigarrena 1994an, finalean Getxo garaituta.

## Palmaresa 
* Portugalgo Liga (6): 1986-87, 1991-92, 1992-93, 1993-94, 1994-95, 1995-96.
* Portugalgo Kopa (4): 1986-87, 1990-91, 1991-92, 1992-93.
* Portugalgo Superkopa (5): 1991, 1992, 1993, 1995, 1997.
* Iberiar Errugbi Kopa (3): 1993, 1994, 1997.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Xochitl salda

**Xochitl salda** mexikar jatorriko kontsome xume bat da, aldaera ugarirekin. Funtsean, oilasko salda aberastua da, garbantzuak, ahuakatea eta oilaskoa gehitzen baitzaizkio, salda xehatuz prestatzeko egosi zena, eta baratxuri, martorri edo epazotez aromatizatu ohi da. Sarritan ere tipula, txile, tortilla frijituak eta/edo jitomatea ere sartzen dira.

Limoiarekin zerbitzatzen da, eta batzuetan txile berdearekin eta tipula xehatuarekin, aparte jarrita.

## Etimologia 
Izenaren jatorria ez da ezagutzen, agian saldaren sortzailearen omenez jarritakoa; izan ere, Xochitl izen tradizionala da mexikarren artean; "lorea" esan nahi du nahuatl hizkuntzan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[www.cocinaconalegria.com/recetas/sopas/caldo-xochitl/ Saldaren errezeta.]
Akron estadioa

**Akron estadioa** edo **Chivas estadioa**, Mexikoko Zapopan hirian dagoen futbol estadio bat da, Jalisco estatuan. CD Guadalajara eta Club Deportivo Tapatío taldeen jokalekua da.

2010ean inauguratu zen, Luis Bozzo Rotondo perutar ingeniariaren estudioak diseinatu zuen, eta 49.850 ikusleentzako edukiera du.
John Ireland (aktorea)

**John Benjamin Ireland** (1914ko urtarrilaren 30a, Vancouver, Columbia Britainiarra - 1992ko martxoaren 21a, Santa Barbara, Kalifornia), kanadar-estatubatuar aktore bat izan zen.

Western filmetan pertsonaia zitalak edo bigarren mailako pertsonaiak antzezteagatik ezaguna egin zen, tartean *My Darling Clementine* (1946), *Red River* (1948), *Vengeance Valley* (1951) eta *Gunfight at the O.K. Corral* (1957). ''All the King's Men* (1949) filmean Jack Burden pertsonaia antzezteagatik Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen.

Beste film nabarmen hauek ere antzeztu zituen, *A Walk in the Sun* (1945), *Joan Of Arc* (1948), *Spartacus* (1960), *55 Days at Peking* (1963), *The Fall of the Roman Empire* (1964), *The Adventurers* (1970) eta *Farewell, My Lovely* (1975). Spaghetti Western generoko *Corri, uomo, corri* (1968) eta giallo generoko *Una sull'altra* (1969) filmak ere antzeztu zituen, bai eta drama *Salon Kitty* (1976) film polemikoa ere.

*The Cheaters'' (1960-62) telesaila ere antzeztu zuen.

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hecate itsasartea

**Hecate itsasartea**, , Kanadako mendebaldeko kostaldean dagoen itsasarte bat da, Columbia Britainiarra probintzian. 

Haida Gwaii uhartea eta Columbia Britainiarra probintziaren lur lehorraren artean dago.
Jone Gartzia Gerra

**Jone Gartzia Gerra** (Bilbo, Bizkaia, 1996) itzultzailea eta interpretea da.

## Bizitza 
Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasketak egin ziten Euskal Herriko Unibertsitatean. 2024an Itzulpengintza eta Kulturarteko Bitartekotza Masterra amaitu zuen Salamancako Unibertsitatean.
* *Berriro jaio,* Casillas, Elizabeth (Mugarik gabe, 2022) Komikia. Marrazkiak: Josune Urrutia Asua. On line.

### Ez literatura 
* *Genero-indarkeria edo sexu-indarkeria egoeran dauden emakumeen lan-eskubideak* (ESK Sindikatua, 2024).On line.

* *Behar dugun Osakidetza,* (ESK Sindikatua, 2024). On line.

* *Guapinol ez da ibaia bakarrik,* González Pazos, Jesus (Mugarik gabe, 2024) On line.

* *El lagoratorio = Lagorategia*   (Zehar errefuxiatuekin, 2023) On line.

* *Deserrotuak: klima aldaketak behartutako desplazamenduen inguruko interpretazio kritiko bat* (Zehar errefuxiatuekin, 2022) On line.

* *Emakumeen eta LGBTI+ kolektiboaren giza eskubideen urraketa sare sozialen ingurune digitalean, Ekuatore Gineako eta Euskadiko nerabeen eta gazteen ikuspegitik eta bizipenetatik* (Nazioarteko Elkartasuna).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Golden Ears (tontorrak)

**Golden Ears**, jatorriz **Golden Eyries**, Kanadako Maple Ridge udalerrian eta Garibaldi mendikatean dagoen tontor bikoitz bat da, Columbia Britainiarra probintzian. 1.726 metroko garaiera du.

Golden Ears Probintzia Parkean dago.
Marple Ridge (Columbia Britainiarra)

**Marble Ridge**, Kanadako Vancouver Handiaren ipar-mendebaldean dagoen hiri bat da, Columbia Britainiarra probintzian.
Papereko bixkotx

**Papereko bixkotxa** (**papereko bizkotxo** izenez ere ezaguna) bizkotxo gozo, arin eta oso harroa da, forma luzanga eta laua du eta muturrak biribilduak ditu. Izen asko ditu, elaboratzen eta kontsumitzen diren herrialdeen arabera. Gozo mota hori izan ohi da gozogintzako beste prestakin batzuen oinarria, hala nola tiramisu eta karlota.

## Ezaugarriak 
Papereko bixkotxak egiteko, legamiarik gabeko bizkotxo-ore arina erabiltzen da, eta zuringoak elur-puntuan muntatu dira, ahalik eta aire gehien sartzeko. Masa hau genoarra bezala ezagutzen da. Errezeta tradizionalaren osagai nagusiak arrautza (orearen %30 inguru), gari-irina eta azukrea dira, eta, batzuetan, banillarekin, limoi-birrindurarekin edo eztiarekin egiten da. Ohikoa da, halaber, goiko aldea glas azukre geruza fin batekin estaltzea. Osagaien nahasketa emultsio bat bilatuz lantzen da, pastelgintzako mahuka baten laguntzaz forma emanez. Laberatu ondoren lortzen diren bizkotxoek forma zabal eta laua dute, freskoak eta harroak barrutik eta zertxobait txigortuak kanpotik. 10 zentimetro luze eta 4 edo 5 zabal izaten da, gutxi gorabehera, eta zentimetro bateko lodiera izaten du.

## Erabilerak 
Bere trinkotasun harroa dela eta, Papereko bixkotxek erraz xurgatzen dituzte likidoak, deformatu gabe, eta, beraz, oso egokiak dira bustitzeko. Euskal Herrian, beste herrialde askotan bezala, askarian kontsumitu ohi dira, txokolate bero bat edo kafe bat hartzeko.

Gaur egun, tiramisun erabiltzeagatik dira ezagunak, non kafe espresso sendoan busti eta mascarpone krema gozo batekin nahasten diren, Italiako postre tipikoenetako bat sortuz. Frantziako gozogintzan, Papereko bixkotxak karlota izeneko tarta baten oinarri gisa erabil daitezke.

## Historia 
[thumb|1863ko alemaniar pintura anonimoa, papereko bixkotxak, ardo kopa bat eta [txantxangorri bat dituena.]]
Savoiatik sortua, papereko bixkotxak jatorriz *biscuit à la cuillère* deitzen ziren, orea koilara batekin jartzen baitzen labean sartu aurretik. XV. mendearen amaieran asmatu zirela uste da, Savoiako dukearen gortean, eta Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorearen bisitarako sortu zirela. Ondoren, Charles Maurice de Talleyrand-ek, Napoleonen Kanpo Arazoetarako ministroak, Antonin Careme gozogileari eskatu zion bizkotxoak luzatu zitzala bere egurrezko edalontzian busti ahal izateko, gaur egungo forma luzatua sortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kálmán Darányi

**Kálmán Darányi** (Budapest, 1886ko martxoaren 22a – *ibidem*, 1939ko azaroaren 1a) hungariar politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1936tik 1938ra.

Darányi nobleziako familia batean jaio zen eta 1909an hasi zuen funtzionario ibilbidea. Hainbat konderritako gobernadorea izan zen eta 1927an parlamentuko kide hautatu zuten. Ibilbide politikoaz gain, eliza kalbindarraren sinodoko kide eta nekazaritza mugimenduetako buruzagi izan zen. Gyula Gömbösek Nekazaritza ministro izendatu zuen 1935ean.

1936an Gömbös hil ondoren, Miklós Horthyk Darányi izendatu zuen lehen ministro. Hungariako faxistekiko begikotasunik ez izan arren, Darányi eskuin erradikalekin elkartu zen, eta gero eta barne-politika autoritarioagoa egin zuen. Kanpo-politikan Alemania eta Italia potentzia faxistekin aliatu zen. Juduen aurkako lehen legea bultzatu zuen, nahiz eta hau ondorengo gobernuan onartu zen.

1938an lehen ministro kargua utzi eta parlamentuko behe ganberako presidente izendatu zuten.
Frans Weisz

**Frans Weisz** (Amsterdam, 1938ko uztailaren 23a - *ibidem*, 2025eko abenduaren 7a) herbeheretar zinema zuzendaria izan zen. 1964tik hogeita bi film zuzendu zituen. 1975eko *Red Sien* filma Moskuko Nazioarteko Zinemaldian sartu zen. Bere beste film bat, *Havinck*, 1988ko Cannesko Zinemaldiko "Un Certain Regard" sailean proiektatu zen. 1993ko *The Betrayed* filma Berlinalen proiektatu zuten. Judua, Alzheimerraren ondorioz hil zen.

## Filmografia

* 1964 · *Een zondag op het eiland van de Grande Jatte*
* 1964 · *Gli eroi di ieri, oggi, domani*
* 1966 · *Het Gangstermeisje*
* 1972 · *De inbreker*
* 1973 · *Naakt over de schutting*
* 1975 · *Rooie Sien*
* 1975 · *Heb medelij, Jet!*
* 1978 · *Entrée Brussels*
* 1981 · *Charlotte*
* 1982 · *Een zwoele zomeravond*
* 1987 · *Havinck*
* 1989 · *Leedvermaak*
* 1991 · *Bij nader inzien* (telesaila)
* 1993 · *Op afbetaling*
* 1995 · *Hoogste tijd*
* 1998 · *Het jaar van de opvolging* (telesaila)
* 1999 · *Een vrouw van het noorden*
* 2001 · *Qui vive*
* 2001 · *Storm in mijn hoofd* (telesaila)
* 2003 · *Boy Ecury* (telesaila)
* 2003 · *Ezelsoor* (telesaila)
* 2006 · *Hopsi Topsi Land*
* 2008 · *Terug naar Moreelse Park*
* 2009 · *Happy End*
* 2012 · *Life? or Theatre?* (dokumentala)
* 2013 · *Finn*
* 2015 · *Het Wolfsuur* (dokumentala)
* 2018 · *Het Leven is Vurrukkulluk*

## Saria 
* 2018 -  ShortCutz Amsterdam Career Award

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Frans Weisz IMDb webgunean.
Rosa Camuna

**Rosa Camuna** (lonbardieraz, *Roeusa Camuna*) behi-esne partzialki gaingabetuarekin egindako pasta leuneko gazta italiarra da. Bere forma eta izena Val Camonicako kamuniar arrosatik datoz, gazta bertan ekoizten baita. Marfil kolore zuria du barrualdean, begi ñimiñoak uniformeki tartekatuak eta azal leun eta loreduna. Zapore leuna du eta oso ondo urtzen da.

PAT-k erregistratuta dago. Pasta marfil edo hori argi kolorekoa da, nahiko biguna, elastikoa, trinkoa eta zulo mehe-ertainak ditu, erregularki banatuta. Kamuniar arrosa baten itxura du, Lonbardiaren ikurra den lorea, eta baita hura ekoizten duen esnetegiaren marka ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hennie van Zyl

**Hendrik Jacobus van Zyl** (Ventersdorp, 1936ko urtarrilaren 31 – 2025eko abenduaren 1a) hegoaftikar errugbilaria izan zen, hegaleko postuan aritzen zena.

Ventersdorp kanpoaldeko etxalde batean jaio zen eta eskola barnetegian ikasi zuen errugbian. 1959an Transvaal taldearekin debutatu zuen.

Hamar partida jokatu zituen Hegoafrikako errugbi selekzioarekin. 1960an jokatu zuen lehen nazioarteko partidan bi entsegu egin zituen Zeelanda Berriaren aurkako garaipenean. 1960-1961eko Europarako biran bi partida jokatu zituen Hegoafrikara itzuli aurretik, bere aitaren heriotzaren ondorioz. Hegoafrikarekin jokatu zuen azken-aurreko partidan hiru entsegu egin zizkion Australiari.

1962an hamahiruko errugbi jokatzera pasa zen.

## Erreferentziak
Brigitte Macron

**Brigitte Marie-Claude Macron**, ezkongabetan **Brigitte Marie-Claude Trogneux**, (Amiens, Frantzia, 1953ko apirilaren 13a) bigarren hezkuntzako frantziar irakasle ohia da eta 2017ko maiatzaren 14az geroztik Frantziako Errepublikako lehen dama eta Andorrako printzesakide-ezkontidea ere bada Emmanuel Macron presidentearen emaztea izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luisa Orleanskoa (1869-1952)

**Luisa Orleanskoa** (frantsesez, '''Louise d'Orléans'''; Teddington, Londres, Erresuma Batua, 1869ko uztailaren 19a – Munich, 1952ko otsailaren 4a) Orleansko Etxeko printzesa izan zen. Bizitzan zehar, Maria Valeria Austriako artxidukesa lehengusina --ahizparengandik oso gertu egon zen.

## Bizitza 
### Familia 
Luisaren gurasoak Alençongo dukea zen Fernando Orleansko printze frantziarraren eta Sofia Karlota Bavariako dukesaren alaba zaharrena izan zen, Elisabet Bavaraikoa (Austriako "Sissi" enperatrizen ahizpa  zen), eta baita Maria Sofia Bavariako eta Bi Sizilietako erreginarena, Gaetako heroia. Aitaren aldeko aitona-amonak Victoria Saxonia-Coburgo-Koharyko printzesa eta Luis Filipe I.a Frantziako erregearen bigarren semea zen Nemoursko dukea zen Luis Orleansko printzea izan ziren. Luisak neba gazteago bat zuen, Manuel Orleansko printzea, Vendomeko dukea.ezkerrera|thumb|337x337px|Luisa eta bere senarra, Alfonso, ezkondu ziren egunean.

### Ezkontza 
1891. urteko apirilaren 15ean bere lehengusuarekin ezkondu zen, Alfonso Bavierakoa Espainiako infantearekin, Nymphenburg Jauregian. Bera, Bavariako Adalberto printzearen (1828-1875) eta Amalia Borboiko infantaren (1834-1905) semea zen.

### Ondorengoak 
Bikoteak bi seme-alaba izan zituen:

* José Clemente (1902-1990), Bavariako printzea, inoiz ezkondu ez zena.
* Isabel Maria (1913-2005), Bavariako printzesa, Frantzisko Jose Kageneckeko kondearekin ezkondu zen lehenik (1915-1941), eta Ernesto Küstnerrekin ondoren (1920).

Parisen, 1897. urteko maiatzaren 4an, bere ama, Alençongo dukesa ospetsua, sute batean hil zen karitatezko bazar batean (Charitéko bazarra), erreskate-saiakerei uko egitean, berarekin bazarrean lan egiten zuten neskak lehenik erreskatatuak izan zitezen behin eta berriz eskatuz.

### Heriotza 
Luisa printzesa 1952an hil zen Munichen, 82 urte zituela.

## Ohorezko sariak 
* Gurutze Izartsuaren Ordenako dama. (Austriar-hiungariar Inperioa)
* Maria Luisa Erreginaren Dama Nobleen Ordenako dama. (Espainiako Erresuma)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jana Štroblová

**Jana Štroblová** (Praga, 1936ko uztailaren 1a - *ibidem*, 2025eko azaroaren 9a) txekiar idazlea, poeta eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Štroblová Pragan jaio zen 1936ko uztailaren 1ean.

Bere literatura-ibilbidean zehar, hogei poesia-bilduma idatzi zituen. Hainbat prosa-libururen eta haurrentzako libururen egilea izan zen. Marina Tsvetaieva errusiar poetaren erbesteratuaren lanak ere itzuli zituen. Josef Kolmaš sinologoarekin lankidetzan, antzinako Txinako eta Tibeteko poesia berridatzi zuen, eta Karel Petráček arabiarzalearekin, antzinako arabiar poesia.

Bere poemetako batzuk musikatu dira eta zenbait interprete ezagunen errepertorioaren parte bihurtu dira, hala nola Hana Hegerová.

Štroblová 2025eko azaroaren 9an hil zen, 89 urte zituela.

## Sariak 
* Ján Smrek saria bere ibilbideari (2011)
* František Hrubín saria (2016)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Provola silana

***Provola silana*** Calabria eskualdeko esneki tipikoa da, eta, zehatzago, Sila ingurukoa.  

## Ezaugarriak 
Provola Silana mami tenkatuzko gazta erdi-leuna da, behi-esnearen ekoizpenari esker lortua. Inguruan hazitako behi-arrazetatik dator, eta forma obalatua edo tronkokonikoa du bereizgarri. 

Azal fina eta oso homogeneoa du, nahiko leuna eta lasto-kolore hori nabarmenekoa; barnealdean, berriz, pasta homogeneoa edo trinkoa da, eta zulo oso txikiak ditu, zuriak edo horiak, oso argiak, eta areagotu egiten dira gaztaren barrualdera iritsi ahala.

Oso gazta zaharra da, Sila mendien inguruko lurraldearen barnean (900 eta 1400 metro artean itsas mailatik), Cosenza, Crotone eta Catanzaro probintzien artean eta, hain zuzen ere, San Giovanni in Fiore, Pedace, Spezzano della Sila, Longobucco, Serra Pedace eta Castelsilano udalerrien artean egiten dena. Caciocavallo silano-ren kasuan bezala, Italiako hegoaldeko beste eskualde batzuetan ere ekoizten da Provola silana, garai batean artaldeen jabeek distantzia oso luzeak "transhumatzeko" joera izan zutelako.

## Elaborazioa 
Esne gordin jetzi berria iragazi eta gatzagia botatzen zaio. Gero, 37 °C inguruko tenperaturan koagulatzen da. Behin irmo dagoenean, koagulua hautsi egiten da sei pikor txiki lortzeko, eta gatzatua 40-45 °C-raino berotzen da. Berotu ondoren, gatzatua mugitu egiten da deshidratazioa laguntzeko, eta hondoan pausatzen uzten da. Puntu honetan mamia atera, egun batzuetan pausatzen utzi eta gero zentrifugatu egiten da: horrela lortutako formak azkenean ur hotzetan murgiltzen dira gogortzen laguntzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irati Bediaga Rementeria

**Irati Bediaga Rementeria** (Galdakao, Bizkaia, 1990ko martxoaren 18a) irakaslea eta idazlea da.

## Bizitza 
Lehen Hezkuntzan eta Haur hezkuntzan graduatua da, Gorputz Hezkuntza eta Musika Hezkuntzan espezializatua. Hezkuntzaren psikologiako masterra ere osatu zuen. 

### Lan ibilbidea 
Ikastetxe eta udal liburutegi ezberdinetan ipuin kontalari aritua eta Eguzkibegi Ikastolako antzerkiko irakaslea.

## Argitalpenak 
Hainba liburu idatzi ditu:
* *Beldarren hegaldia* (Elkar, 2013) ISBN 978-84-9027-117-9 
* *Etxetik ospa* (Elkar, 2021) ISBN 978-84-1360-056-7 
* *Kaleko artista* (Ibaizabal, 2022) ISBN 978-84-1370-345-9

* *Rara* (Elkar, 2025) Traola bilduma, ISBN 9788413605074 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naema Helsingius

**Naema Maria Helsingius** (Lohja, 1860ko irailaren 3a – Turku, 1933ko abenduaren 8a) finlandiar irakaslea izan zen, gorren irakaskuntzan aditua.

## Bizitza 
Naema Helsingius Gustaf Fredrik Helsingius Lohjako artzain luterotarraren eta Rosina Heurlinen alaba zen. 1876an Turkuko Heurlin eskolan graduatu zen eta 1888an gorren irakasle titulua lortu zuen Suediako Manillaskolanen. 1889an zientzietako lizentziatura lortu zuen Tammisaariko irakasleen eskolan. 1889tik 1913ra Kuopioko gorren eskolan irakatsi zuen. *Kuurojen ja sokeain koulu* Finlandiako gorren eskolen aldizkarirako artikuluak idatzi zituen. Erlijio eta eskola liburuak eta haur txikien zaintzen ikasteko liburu bat argitaratu zituen. Helsingiusen ekimenez, gorrak ahalduntzeko ikastaroak sortu ziren, eta berak han ere irakatsi zuen. 1898an, Kuopioko Gorrtasunaren Tratamendurako Elkartea sortu zuen eta erakunde horretako zuzendaritzako kide izan zen.

## Lanak 
* *Saarnoja kuuromykille* (1897)
* *Yksinkertaisia Lutherin katekismuksen selityksiä* (1901)
* *Kertomuksia kuuromykille* (1914)
* *Pienten lasten hoito: kuuromykkä-vanhemmille omistettu opas* (1916)
* *Oma maa ja kansa: lukemista kuuromykille* (1922)
* *Opastusta Raamatun lukijoille: Luukkaan evankeliumin selityksiä* (1931)
* *Jeesuksen seurassa: hartauskirja jokapäiväistä käyttöä varten* (1933)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak