open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ignacia Idoate Iragui

**Ignacia Idoate Iragui** (Orikain, Ezkabarte, Nafarroa Garaia, 1900eko urtarrilaren 15a &ndash; Madril, 1975eko azaroaren 18a) nafar moja, San Bizente Paulen Karitateko Alaba, Zamorako umezurtz-etxearen zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Zangozako San Bizente Paulen Karitateko Alaben eskolan ikasi zuen eta 1919an moja sartzea erabaki zuen, nahiz eta hasiera batean gurasoak kontra agertu ziren. Hasieratik Zamorako Nuestra Señora del Tránsito izeneko umezurtz-etxera bidali zuten, zeinak haur txiroak, eskaleak eta "kaleko emakumeak" hartzen zituen. Bertan ziren hamaika mojen esku zeuden antolaketa, karitate eta hezkuntza ekintzak; etxearen zuzendaritza eta gobernua, ordea, Zamorako Junta Provincial de Beneficencia delakoaren eskumena zen. 

### Zamorako umezurtz-etxearen zuzendaria 
1941. urtean Zamorako umezurtz-etxearen zuzendari izendatu zuten. Gerraosteko finantziazio aukera urriak zirela eta, 1947an abarka fabrika bat sortu zuen Zamorako Aldundiaren lehendakaria zen Prudencio Rodríguez Chamorroren oneritzi eta laguntzarekin, abarketen produkzioa haur eta neska gazteen esku geratu zela. Lortutako diruarekin neska gazteentzako Casa Hogar María Inmaculada sortu zuen 1947an. Josteko hainbat tailer kudeatzeari ekin zion eta Jaime Font Andreu, gotzainaren, eta Luis Serrano de Pablo, gobernadore zibilaren babesarekin Casa Hogar San Vicente de Paúl sortu zuen 1951n, hau mutilei begira eta haiei zuzendutako tailerrekin ere, besteak beste, zapatagintza, zurgindegia eta mekanika. Bere nagusia zen Justa Domínguez de Vidaurreta Idoateren eredua zabaltzen saiatu zen.

## Sariak eta Aitortzak 
* 1952an, Zamorako probintziako Urrezko Domina.
* 1969an, Medalla Pro Eclesia et Pontífice.
* 1970an, Gran Cruz de Beneficencia.
* 1993an, kale bat eskaini zioten, Misericordia kalea zena (Zamora).
* 2000. urtean Antonio Pedrero eskultoreak egindako bustoa dago Las Damas de Zamora kalean (Zamora).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen Ruiz-Tilve

**Carmen Ruiz-Tilve Arias** (Oviedo, Asturias, 1941ko apirilaren 19a) asturiar irakaslea, liburuzaina eta idazlea da. Filologiako doktorea (bere tesia Dolores Medioren lan narratiboari buruzkoa izan zen) eta Oviedoko Unibertsitateko Hizkuntzaren eta Literaturaren Didaktikako katedradun erretiratua da. Liburuak idazten ditu 1985etik, eta ohiko kolaboratzailea da prentsan. 2002ko irailaren 4an Oviedoko (Asturias) kronikari ofizial izendatu zuten.

### Idazle 
1985etik Asturiasi eta Oviedori buruzko didaktikari eta saiakerei buruzko liburuak argitaratzen ditu. 1994an bere lehen eleberria idatzi zuen: “*Crisantemos para todos*”. Eta 1995az geroztik, "*Pliegos de Cordel*" , hiriko eguneroko bizitza errepasatzen duten testu laburrak sinatzen ditu, Oviedoko La Nueva España egunkarian zutabe gisa argitaratuak. 2002. urtetik aurrera, "*El tiempo vuela*" argitaratu zuen, hilabetekari berean. 

Liburuak argitaratu eta prentsan idazteaz gain, biltzarretan, hitzaldietan, argitalpenetan, ikerketa-proiektuetan eta bestelako jardueretan ere parte hartzen du, batez ere Asturiasko kulturarekin zerikusia dutenetan. Asturiasko Ikasketen Errege Institutuko kidea da eta Herri Ereduko Sariaren epaimahaikidea (Asturiasko Printzesa Sariak). Oviedoko kronikagile ofizialak bere jaioterriko bizitza sozial eta kulturalaren berri eman du. 2020an, *Asturiasko Letren Saria* jaso zuen, mundu akademikoan, literaturan eta kazetaritzan egindako ibilbide arrakastatsuagatik.

## Literatura-lana 
Bere obra nagusiak lau esparrutan sailka daitezke:

### Argitalpen didaktikoak 
### Asturias eta Oviedo 
### Eleberriak 
### Prentsako kolaborazioak 
*Pliegos de Cordel*, La Nueva Españan argitaratutako artikuluak eta liburu gisa bilduak liburukietan: *Pliegos de Cordel* (1997), *Nuevos* *Pliegos de Cordel* (2000), *Terceros* *Pliegos de Cordel* (2002), *Cuartos* *Pliegos de Cordel*  (2005), *Quintos Pliegos de Cordel*  (2006) eta *Sextos* *Pliegos de Cordel*(2013). 2008an, *Pliegos de Cordel de comer y beberl*  lanean gastronomiarekin lotutako artikuluak bildu zituen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2011n, Oviedoko La Correderia auzoan, "Corredoria III" ikastetxe publikoa sortu zen, eta, ondoren, "Carmen Ruiz -Tilve" izena jarri zitzaion.
* 2014az geroztik, Oviedoko La Florida auzoan kale bat dago bere izenarekin.
* "L'Arribada" kultur elkarteak "Timón" saria eman zion 2014. urtean Asturiasko gaztelaniazko idazleei.
* 2016. urtean La Balesquida Elkarte Babesleak "ohorezko bazkide" titulua eman zion Carmen Ruiz Tilveri.
* 2020an *Asturiasko Letren Saria* jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Biografia Asturiasko emakumeen biografian
* Biografia Krk Editoresen
* Elkarrizketa La Nueva Españan, 2011ko apirilean
* Elkarrizketa La Nueva Españan, 2013ko abendua
Zibismo

**Zibismoa** (maiz gizalege hitzaren sinonimo) herritarrek gizartean dituzten eskubide eta betebeharren azterketa da. Terminoa latinezko *civicus* terminotik dator, "herritar batekin erlazionatzea" esan nahi duena. Terminoa beste herritar batzuei eragiten dieten portaerei dagokie, bereziki hiri-garapenaren testuinguruan.

Hezkuntza zibikoa herritarren alderdi teoriko, politiko eta praktikoak eta haien eskubide eta betebeharrak aztertzea da. Barne hartzen ditu zuzenbide zibilaren eta kode zibilen azterketa, baita gobernuaren azterketa ere, herritarren zereginari begira, kanpoko faktoreen aurka, gobernuaren funtzionamenduan eta ikuskapenean.

## Kanpo estekak
Celia Correas de Zapata

**Celia Correas de Zapata** (Mendoza, Argentina, 1933ko urriaren 9a &ndash; Clovis, Kalifornia, AEB, 2022ko abuztuaren 21a) argentinar idazle, poeta eta akademikoa izan zen. Gainera, idazle latinoamerikarren historiako ikertzaile nabarmena izan zen.

## Biografia 
Edmundo Correas ezagunaren alaba eta Juan de Dios Correas ezagunaren biloba. Biak oso garrantzitsuak dira bere jaioterriaren historian: Mendoza. Literaturako irakaslea izan zenSan Jose  Estatuko Unibertsitatean (Kalifornia).

Argentinan jaioa, eta Kalifornian bizi izan zen. Besteak beste, *Short Stories by Latin America Women: The Magic and the Real/Latinoamerikako Emakumeen Ipuin laburrak: magia eta erreala* antologia editatu zuen, Isabel Allenderen sarrerarekin. 

## Argitalpen batzuk 
* . 1985. *“Escritoras latinoamericanas: sus publicaciones en el contexto de las estructuras del poder”*. Revista Iberoamericana, volumen 51: 591-603

### Liburuak 
* 2003. *Short stories by Latin American women: the magic and the real*. Modern Library Classics. Edición reimpresa de Modern Library, 246 pp.  artículo en línea, en castellano

* 1999. *Isabel Allende: vida y espíritus*./*Isabel Allende: bizitza eta espirituak*. Plaza y Janesen 2. edizioa, 223 or. 

* 1987. *Aqua regia*. Editoreak: Puerto Ricoko Unibertsitatea, Mayagüez Campus, Río Piedra Campus eta Humanitateetako Puertorriqueña Fundazioa. 28 orrialde

* 1980. *Tiempo ajeno (poesías)/Besteren denbora (olerkiak)*. Trasterra argitaletxea, 47 or.

* , . b. *Detrás de la reja: antología crítica de narradoras latinoamericanas del siglo XX/ Saretaren atzean*: XX. mendeko *narratzaile* *latinoamerikarren* antologia kritikoa. Kontinenteak bilduma. Monte Ávila Editores editorea, 400 or.

* 1978.*Ensayos hispanoamericanos*/*Hispanoamerikako saiakuntzak*. 1246. liburukia, serie herrikoia. Editor Rectidor, 291 or.

* 1976. *Cruz del Sur: poemas/Hegoaldeko Gurutzea: olerkiak.* B. Editorea-Amic, 93 or.

* 1973. *Ecos de Antonio Machado en Leopoldo Panero/ Antonio Machadoren oihartzunak Leopoldo Panerorengan*. 13 orrialde

* 1968. *Cantos de evocación y ensueño*./ *Oroitzapenezko eta ametsezko kantuak.* Editorial Trokel, 80 or.

## Ohoreak 
* *«Idazle Interamerikarren 1976ko* Konferentziaren» zuzendaria, AEB-ko eremu horretako lehen hitzaldietako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tanita Tikaram

**Tanita Tikaram** (Münster, Alemania, 1969ko abenduaren 12a- ) pop/folk abeslari eta kantautore ingelesa da. 

1988. urtean atera zuen *Ancient Heart* aurreneko diskoarekin mundu mailako arrakasta lortu zuen, "Twist in My Sobriety" eta "Good Tradition" abestiekin.

## Biografia 
Alemaniako Münster hirian jaio bazen ere 12 urte zituela Ingalaterrara aldatu zen familia, Basingstoke hirira (Hampshire konderria). Aita indo-fijiarra du eta ama malaisiarra.

Oraindik nerabea zela Londresko nightclubetan jotzen hasi zen. WEA Records disketxeak aurkitu eta 1988an *Ancient Heart* diskoa kaleratu zuen. "Twist in My Sobriety" eta "Good Tradition" abestiak Europako zerrendetako lehen 10 postuetan kokatu ziren, eta diskoaren lau milioi kopia saldu zituen mundu mailan. 1989ko Brit Awards-etan "Twist In My Sobriety" abestiak single onenaren izendapena jaso zuen eta Tanita Tikaram berak emakumezko artista onenaren izendapena. 

Diskoaren arrakastak eraginda hurrengo urteetan disko bana atera zuen urtero, baina bakoitzak aurrekoak baino arrakasta txikiagoa izan zuen 1996an kontratua amaitu zen. 1996an *The Best of Tanita Tikaram* bilduma diskoa atera zuen WEA Recordsek ibilbideari amaiera emateko. Mother Records-ekin *The Cappuccino Songs* diskoa atera zuen orduan eta musika industriatik alde egitea erabaki zuen.

Ordutik aurrera oso bakanak izan dira Tanita Tikaramen agerraldiak, baina hiru disko gehiago atera zituen, *Sentimental* (2005), ''Can't Go Back* (2012) eta *Closer to the People* (2016).

## Diskografia 
* *Ancient Heart* (1988)
* *The Sweet Keeper* (1990)
* *Everybody's Angel* (1991)
* *Eleven Kinds of Loneliness* (1992)
* *Lovers in the City* (1995)
* *The Cappuccino Songs* (1998)
* *Sentimental* (2005)
* *Can't Go Back* (2012)
* *Closer to the People* (2016)
* *To Drink the Rainbow (An Anthology 1988–2019)* (2019)
* *LIAR (Love Isn't A Right)'' (2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Tenebrarium

**Tenebrarium** hamabost kandela dituen triangelu formako argimutila da, mailakatuta ezker-eskuin zazpina kandela daudelarik, eta erpinean 15.a- Tiniebletako elizkizun edo *Officium tenebrarum* delakoan, Aste Santuan, erabiltzen zen, pixkanaka itzalduz kandela bakoitza iluntasunera arte.

Orotariko Euskal Hiztegiak zabalpen gutxizko euskal aldaerak dakartza objektu honetarako: murkuila/b*urkuilla* erronkarierazkoa, eta *donaberari* Larramendiren Hiztegi Hirukoitzetik hartua.

## Erabilpena 
Ilunpeko ofizio horretan, Jeremias profeta kristauaren eta juduen salmoak eta erostak abesten ziren, eta bakoitzaren amaieran presbiterioan kokatutako kandela berezi honen kandelak, normalean horiak, itzaltzen ziren, behetik eta eskuinetik hasita, goikoa bakarrik utzi arte, zeina zuria izan ohi zen.

Badaude lekukotasunak, Jean Mabillonenak, argimutil triangeluarra VII. mendean erabiltzen zela tiniebletan. Kandela kopurua aldatu egin da garai eta leku ezberdinetan; Amalario de Metzek 24  kandelaz hitz egiten du eta beste batzuek hogeita hamar, hamabi, bederatzi eta baita zazpi kandeletako tenebrariumak erabiltzen zituzten. 1912an tenebrarioen forma finkatua geratu zen *Caeremoniale* *Episcoporum*-en (II, XXII, 4) argizari garbitu gabeko hamabost kandela gomendatzen ziren, nahiz eta eliza batzuetan triangeluaren erpinean kandela zuri-zuria erabili. Elizkizunean kandela bakoitza itzaltzen zen salmo bakoitzaren amaieran txandaka argimutilaren alde bakoitzean eskuinetik eta azpitik hasita. Matutietan bederatzi salmo zeudenez eta laudorioetan bost, salmo guztiak abestu ondoren triangeluko kandelarik altuena baino ez da piztuta geratzen.

## Sinbolismoa 
Jesukristo Gurutzean hil zen eguna ere sinbolizatzen du beste baztuen iritziz. Hamabost kandelek gurutzearen ondoan zirenak irudikatzen omen dituzte: hamaika apostoluak, Hiru Mariak (Madalena, Maria Salome, Maria Jakueren Ama) eta Ama Birjina irudikatzen dituzte. Triangeluak berak Trinitate Santua sinbolizatzen du; batzuentzat, kandelarik altuenak Kristo irudikatzen du, beste batzuek, berriz, Andre Maria dela, Pizkundean sinetsi zuen bakarra, eta besteen pixkanaka-pixkanaka desagertzeak apostolu eta ikasleen fede galerarekin du zerikusia 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hauspeatze

thumb|right|260px|Hauspeatzea ur disoluzio batean.
**Hauspeatzea** disoluzio bateko solutua produktu solido bihurtzea da. Prozesu fisiko baten edo erreakzio kimiko baten ondorioa izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramón de Errazu

**Ramón de Errazu y Rubio de Tejada** (San Luis Potosí, Mexiko, 1840ko uztailaren 28a - Paris, 1904ko urriaren 17a) euskal jatorriko mexikar arte bildumagilea izan zen. Haren testamentuan, XIX. mendeko bere pintura-bildumako hogeita bost lan utzi zizkion Pradoko museoari. Besteak beste, Mariano Fortuny eta Raimundo Madrazoren maisulanak utzi zituen. Era berean, Ernest Meissonierren obra bat eman zion Madrilgo Arte Modernoaren Museoari. Luis de Errazu baita ere bildumagilearen anaia izan zen. Parisen hil zen, peritonitis baten ondorioz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Perla eta olatua*

## Kanpo estekak 
* :Biografia Cervantes liburutegi birtualean.
Jakoben borroka aingeruarekin (Baudry)

***Jakoben borroka aingeruarekin*** (), Paul Baudry artista frantsesaren margolan bat da. Mihise gaineko olio-pintura bat da, 260 × 165 zm.-koa. 1853an egin zuen artistak Villa Medicin Erroman egin zuen egonaldian. Gaur egun, donazio bati esker, La Roche-sur-Yon herriaren udal-museoan ikus daiteke.

## Interpretazioa 
Akademizismoaren ohiko lekuetan ez erortzeko eta beste artzain lotan edo soldadu zauritu bat ez sortzeko, Baudryk Bibliako gai bat aukeratu zuen, Jakob aingeru batekin borrokatzen duen gertaera, alegia. Hala ere, "Genesi"aren pasartearen interpretazio oso pertsonala egin zuen, hau da, ez du zerikusirik gaiaren aurreko irudikapenekin. Bere irudiei izaera alegoriko bat ematea hautatzen zuen artistak: "Jakob gizakiaren gaztetasuna da, Aingerua, ideala"; haien borroka gizakiaren ilusioen erorketa irudikatzen du, heldutasunera igarotzearen prozesua erakusten digu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apfelrotkohl

thumb|Ukondoa aza gorri erregosiarekin
**Apfelrotkohl**  Alemaniako gastronomian jaki askoren hornigai  ezaguna da. Errezeta honen osagai nagusiak  aza gorria eta sagarra dira,  hauek elkarrekin denbora luzez erregosi behar dira. Bi osagai hauetaz gain, tipula, sagar zukua edo ardoa, ozpina eta espezia mota desberdinak erabiltzen dira besteak beste. Txerri ukondo edo saltsitxa plateretan guarnizio moduan asko erabiltzan da.

## Apfelrotkohl ohiko errezeta 
OSAGAIAK

* Aza gorria: 1 unitate.
* Gatza: Pitin 1.
* Gurina edo oliba olioa: 100 g.
* Tipula gorria : 2 lerrotan.
* Ozpina: Zurrusta txikia edo 25 ml.
* Ardo txuri: 200 ml.
* Piperbeltz: Pitin bat.
* Erramu: Hosto 1
* Iltze: 5.
* Kumino: Pitin 1.
* Sagarra: 2 zuritu eta karratuetan.
* Azukre beltza edo zuria: 25 g.

PRESTAKETA

* Tipula aiztoa erabiliz, azaren burua  lau zatitan moztu eta  zurtoin gogorra kendu.
* Zati bakoitza  uretan garbitu eta lerrotan  moztu.
* Jarri kazola batean gatzarekin nahasi ondo eta bere horretan 20 minutuz eduki.
* Beste kazola batean gurina tipularekin su baxuan jarri, hau goxatzen hasitakoan gehitu aza gorria saldarik  gabe.
* Bere horretan erregosi minutu batzuk.
* Gehitu kazolan utzi dugun salda, ozpina, ardo zuria eta espeziak, nahasitakoan gehitu sagarra.
* Tapatuta eta tarteka mugitu,  60 minutu erregosi su baxuan.

OHARRA

* Txerri ukondo, saltsitsa edo bestelako haragien hornigai moduan erabiltzen da errezeta hau normalean.
* Espezia mota  gutxiago edo gehigo gehitu daitezke. Norberak gustukoenak dituen horiek aukeratu.
Ryuichi Sakamoto

japoniar musikagile, piano-jotzaile, abeslari, musika ekoizle eta aktorea izan zen.

Unibertsitatean zela, 1970eko hamarkadan hasi zuen ibilbide musikala, musikari, ekoizle eta moldatzaile gisa. 1955ean Yellow Magic Orchestra (YMO) musika taldea sortu zuen Haruomi Hosono eta Yukihiro Takahashirekin batera. Hainbat musika-estiloren aitzindarietako bat izan zen, hala nola musika elektronikoarena eta hip-hoparena. Musika ondu eta ekoitzi zuen nazioarteko hainbat artistarentzat, hala nola David Sylvian, Carsten Nicolai, Youssou N'Dour eta Fennesz. Bartzelonako 1992ko Udako Olinpiar Jokoen inaugurazio ekitaldirako musika ere konposatu zuen.

Filmetarako soinu-bandak ere konposatu zituen: adibidez, *Merry Christmas, Mr. Lawrence* (hor aktore gisa ere agertu zen), *The Sheltering Sky* (1990), *Little Buddha* (1993) eta *The Revenant* (2015). 1987an Oscar saria irabazi zuen *The Last Emperor* filmaren musikagatik.

## Diskografia 
**Estudioko bakarkako albumak**

* *Thousand Knives* (1978)
* *B-2 Unit* (1980)
* *Left-Handed Dream* (1981)
* *Ongaku Zukan* (1984)
* *Esperanto* (1985)
* *Futurista* (1986)
* *Illustrated Musical Encyclopedia* (1986)
* *Neo Geo* (1987)
* *Beauty* (1989)
* *Heartbeat* (1991)
* *Sweet Revenge* (1994)
* *Smoochy* (1995)
* *1996* (1996)
* *Discord* (1997)
* *BTTB* (1999)
* *Comica* (2002)
* *Elephantism* (2002)
* *Chasm* (2004)
* *Out of Noise* (2009)
* *Playing the Piano* (2009)
* *Three* (2013)
* *async* (2017)
* *12* (2023)

## Kanpo estekak
Carlo Dolci

**Carlo** (edo **Carlino**) **Dolci** (Florentzia, 1616ko maiatzaren 25a - *ibidem*, 1686ko urtarrilaren 17a) italiar margolaria izan zen.

Oso margolari goiztiarra eta Jacopo Vignaliren ikaslea izan zen. Bere estilo delikatua oso estimatua izan zen eta enkargu ugari eman zizkion Florentzian eta Italiako gainerako herrialdeetan. Bere errukiagatik ezaguna izan zen, eta esaten da Pasio Aste bakoitzean Salbatzailea arantzazko koroaz margotzen zuela.

Batez ere erlijio-margolanak margotu zituen, akabera oso zehatzarekin.

Agnese Dolci alaba ere margolaria izan zen.

## Iruditegia 

Dolci Saint Paul the hermit.jpg|Saint Paul the Hermit
"Mary Magdalene" by Carlo Dolci.jpg|Magdalen
Dolci Santa Cecilia.jpg|Saint Cecilia
Dolci San Simone.JPG|San Simone
Carlo Dolci 004.jpg|Saint with golden heart
Dolci David con la testa di Golia.jpg|David with Head of Goliath
Dolci San Matteo.PNG|St Matthew
Saint Philippe Benizzi (Dolci Carlo 1616-1686).jpg|St Philip Benizzi
Carlo Dolci - Diogenes.jpg|Diogenes
Carlo Dolci - Moses - WGA6379.jpg|Moses
Carlo_Dolci_Salome_Head_of_St_John_the_Baptist.jpg|Salome and Head of St. John the Baptist
Carlo Dolci - Vase of Flowers - WGA6374.jpg|Still-life Flowers
Dolci Santa Caterina da Siena.JPG|St Catherine of Siena
Carlo Dolci Mater dolorosa.jpg|Mater Dolorosa
Dolci Annunciation.jpg|Annunciation
Dolci Vergine annunciata.jpg|Annuciation Virgin
Dolci Angelo annunciante.jpg|Annuciation Angel
Carlo Dolci 006.jpg|Madonna and Child
Dolci Madonna col Bambino2.PNG|Madonna and Child
Dolci Gesù fiori.jpg|Jesus with flowers (1663)
Carlo Dolci - The Guardian Angel - WGA06375.jpg|Guardian Angel
Dolci Crocifissione Andrea.jpg|Cruxifixion of St. Andrew
Dolci Visione di San Luigi.jpg|Vision of St Louis (1675)
Carlo Dolci - The Holy Family with God the Father and the Holy Spirit - WGA06376.jpg|The Holy Family with God the Father and the Holy Spirit
Dolci Claudia Felicita.jpg|Claudia Felicitas of Austria
Dolci Teresa Bucherelli.jpg|Teresa Bucherelli
Carlo Dolci - Portrait of Vittoria della Rovere in Widow's Weeds - WGA6382.jpg|Vittoria della Rovere as Widow
Carlo Dolci 008.jpg|Mattias de' Medici (1635)
Dolci Ainolfo de Bardi.jpg|Ainolfo de Bardi
Dolci Stefano Della Bella (lighter).jpg|Stefano della Bella
Dolci Sir Thomas Baines.JPG|Sir Thomas Baines

## Kanpo estekak
Georgi Xaiduko

**Georgi Ivanovitx Xaiduko** —  — (Nikopol, Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialista, 1962ko abuztuaren 6a &ndash; 2023ko urtarrilaren 8a) bela kirolean aritzen zen errusiar estropadalari olinpikoa izan zen.

Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialistako Nikopol hirian jaio zen 1962ko abuztuaren 6an. 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen bela kiroleko soling kategorian. 2023ko urtarrilaren 8an hil zen bihotzekoak jota 60 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Eloy-García

**María Eloy-García** (Málaga, 1972) Geografia eta Historian lizentziatutako andaluziar poeta da.

## Ibilbidea 
Geografia eta Historian ikasi eta lizentziatu zen. Bere argitalpenetan poeta gisa, bi edizio daude: *Cuánto dura cuánto* (2007), las de *Metafísica del trapo* (2001) eta  *Diseños experimentales* (1997). Gainera, bere poemekin Espainiako poesia-antologietan eta hainbat aldizkaritan parte hartu du, hala nola *Litoral*, *El maquinista de la generación*, *Laberinto*, *Nayagua*, *Zurgai*, eta *Fosforo* edizio digitalean. Halaber, CEDMA Malagako Diputazioko Edizioen Zentroko *Puerta del mar* poesia bilduma koordinatzen du.

Ingelesera, portugesera, galizierara, grekora eta makedoniora itzuli da.

## Hautatutako lanak 
*Metafísica del trapo* poesia liburua argitaratu zuen (2001) eta ondorengo bildumetan dago  *Hablando en plata* (2005), *Todo a cien* (2005), *33 de Radio 3* (2004), *Limitada voz* (2003), *Del paraíso a la palabra,* *Poetas malagueños del último medio siglo* (1952-2002) (2003), *Poetisas españolas*, *Antología general* (2002), *Poesía Española. Años 90* (2000), *Feroces.* *Radicales, marginales y heterodoxos en la última poesía española* (1998) besteak beste. Pandoras Poesía alternativa española, ed. Baile del Sol, Tenerife, Islas Canarias, 2009, Mujeres en su tinta. Poetas españolas en el S. XXI, ed. Atemporia, Méjico, 2009, Puta poesía, ed. Luces de gálibo, Gerona, 2010, Cuánto dura cuánto, 2ª edición, ed. El Gaviero, Almería 2010, Cuánto dura quanto, Lupo editore, Copertino (Lecce, Italia), 2011. itzultzailea Angelo Nestore, Antología Último ahora. Quince poetas, Izana ediciones, Madrid 2013, Los cantos de cada cual, Arrebato libros, Madrid 2013, Inversa, 44 poetas españolas contemporáneas. 2014, Disidentes. Antología de poetas críticos españoles (1990-2014) La oveja roja, Madrid 2015.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1988an, Malagako Unibertsitateko Ateneo Saria jaso zuen.

* 1999an, aipamen berezia Malagako Gazte Sortzaileen Erakusketan
* 2001ean, Madrilgo Ediciones Torremozas-eko Carmen Conde poesia-saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando IV.a Toscanakoa

**Fernando IV.a Toscanakoa** (Florentzia, 1835eko ekainaren 10a - Salzburgo, 1908eko urtarrilaren 17a) noblea izan zen; Toscanako azken duke handia, 1859tik 1860ra.

Leopoldo II.a Toscanakoa eta Maria Antonia Bi Sizilietakoaren semea izan zen. Bi aldiz ezkondu zen, lehena Ana Saxoniakoarekin eta bigarrena Alizia Borboi-Parmakoarekin. Guztira hamaika seme-alaba izan zituen.

Errege familiak Florentziatik ihes egin zuen 1859ko apirilaren 29an, Italiaren bateratze prozesuan iraultza bat gertatu ondoren. Gerra amaitu ondoren, Leopoldo II.ak Fernandoren alde abdikatu zuen 1859ko uztailaren 21ean. Hala ere, Fernandok ezin izan zuen erbestetik itzuli, eta 1860ko martxoaren 22an Sardiniako erresumak Toscana bereganatu zuen. Fernando eta bere familia Austriako familia inperialeko kide bihurtu ziren berriro, eta berak duke handiaren kortesia tituluari eutsi ahal izan zion. 1870ean bere eskubide dinastikoei uko egin zien bere lehengusu Frantzisko Josef I.a Austriakoaren alde.
Elvira Godás

**Elvira Godás** (Lleida, Katalunia, 1917ko urtarrilaren 22a – Sant Adriá de Besós, Bartzelona, 2015eko azaroaren 12a) maistra errepublikarra izan zen, *Archivo, Guerra y Exilio* elkarteko ohorezko presidentea.  

## Biografia 
Elvira Victorina Villa eta Federico Godàsen alaba txikiena izan zen, 1906an inauguratu zen Lleidako Eskola Lizeoaren sortzaileak.

Aita 1920an hil zen, eta ama, 33 urte eta bost seme-alabarekin, bakarrik arduratu zen eskolaz denboraldi batez. Elvirak kontserbatorioan ikasi zuen piano karrera 1925 eta 1935 bitartean. Senarrarekin batera, maisua bera ere, Bartzelonara joan zen eta Nova Infància eskolan lan egin zuen, eta geroago Figuerasen. eta Aranak, atzera bueltarik ez zuen gaixotasun baten ondorioz, Espainiara eramateko eskatu zion Elvirari, han hiltzeko. Senar-emazteak Espainiara iritsi ziren, oriandik frankista, urte haren erdialdean, eta Castelldefelsen jarri ziren bizitzen. Katalunian bi urte eman zituen eta beste bat Ingalaterran, baina Mexikora itzuli zen. 1980an itzuli zen behin betiko Espainiara, dagoeneko demokratikoa, eta Bartzelonan jarri zen, Prim ikastetxean, musika eta katalana irakasten. «Espainiaren beste historia bat» berreskuratzeko lanean,

Elvira Bartzelonan hil zen 98 urte zituela. Bere mezu gogokoenetatik, Dolores Cabra historialari, lankide eta lagunak bere esaldi gogokoena gogoratzen du: «Bizitza honetan nahi izan dudan guztia lortu dut, hainbeste zen eta hain gutxi kostatzen zen».

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Elvira Godási egindako elkarrizketa *dugifonsespecials.udg.edu (audio)*. 1994ko maiatzaren 2a.
* VV.AA. *Elvira Godàs y Vila, de maestra de la República a maestra del Besòs* (katalanez). Bartzelona. 
* "Elvira Godás i Vila: La experiencia del CENU en primera persona" GARCIA FARRERO, Jordi (2010). ''Annals del Patronat d'Estudis Històrics d'Olot i Comarca'' (en catalán) (21): 101-115. ISSN 0211-8424.
June Spencer

**June Rosalind Spencer** (Nottingham, Ingalaterra, 1919ko ekainaren 14a – Leatherhead, 2024ko azaroaren 8a) ingeles aktorea izan zen. BBC Radio 4 irrati kateko *The Archers* soap operan Peggy Woolley izeneko pertsonaia antzezteagatik ezaguna da. Spencerrek Peggy Woolleyrena egin zuen 1950 eta 1954 bitartean, eta bigarrenez 1961 eta 2022 bitartean. 2022an hartu zuen erretiroa 102 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Janis Paige

**Janis Paige**, **Donna Mae Tjaden** jaiotza-izenez, (Tacoma, Ameriketako Estatu Batuak, 1922ko irailaren 16a – Los Angeles, 2024ko ekainaren  2a) estatubatuar abeslari eta aktorea izan zen.

Tacoman jaioa, bost urterekin hasi zen tokiko ikuskizun amateurretatan abesten. Batxilergoaren ostean, Los Angelesera joan zen bizitzera. Han Hollywood Canteen kafetegiko abeslaria izatea lortu zuen Bigarren Mundu Gerra garaian, baita pin-up modelo-lanak egin ere. Lan horiei esker, Warner Bros zinema-estudioarekin kontratua sinatu zuen, baina kontratua eten egin zuen zuzeneko antzerki lanetan aritzeko, Broadwayko hainbat saiotan agertuz. Bere lan-ibilbidearen tarte handi batean zinema eta antzerki lanak tartekatu zituen. 1950eko hamarkadaren erdialdetik aurrera telebistan agerraldi asko egin zituen. Horien artean, Janis bera protagonista zuen ''It's Always Jan'' izenburuko sitcomean.

Guztira, 60 urte baino gehiagoko ibilbidearekin, bizirik jarraitzen duen Hollywoodeko Urrezko Aroko azken izarretako bat izan zen.

## Kanpo estekak
Saelia Aparicio

**Saelia Aparicio** (Valladolid, 1982) sorkuntza artistikoa, diseinua eta ikerketa zientifikoa uztartzen dituen artista.

## Biografia 
Cuencako Gaztela-Mantxako Unibertsitatean Arte Ederrak ikasi zituen. Ondoren, 2015ean Londreseko Royal College of Art-en eskulturgintzan berezitu zen. 2019an ‘Protesis para invertebrados’ erakusketari esker Generaciones 2019 saria irabazi zuen, Europako artista berriei zuzendutako sari ospetsua. 2022an Jerwood Arts-ek aurkeratutako etorkizun handiko artista Britaniarren erakusketan parte hartu zuen.

## Lana 
### Banakako erakusketak 
* ‘Protesis para invertebrados’, La Casa Encendida, Madril (2019)
* ‘Smudging Gooey Airs’, Sarabande Foundation, Londres (2018)
* ‘Cadena Atrofica’, Murtzia (2018)
* ‘Your Consequences Have Actions’, The Tetley, Leeds (2017)
* ‘Peaks & Troughs’, TURF Projects, Londres (2017)
* ‘Burning With Joy’, ASC Gallery, Londres (2016)
* ‘Espeleologia epidermica’, Domus Artium, Salamanca (2015)

### Taldeko erakusketak 
* ‘Retour Sur Mulholland Drive’, La Panacée, Montpellier, Frantzia (2017)
* ‘Bloomberg New Contemporaries’, The Bluecoat, Liverpool eta  The ICA, Londres (2016)
* ‘A Mysterical Day’, Serpentine Gallery, Londres (2016)

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2019an Europako  artista berriei zuzendutako *Generaciones* saria irabazi zuen ‘Protesis para invertebrados’ erakusketarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Saelia Aparicio - webgune ofiziala
Phidippus mystaceus

***Phidippus mystaceus*** armiarma araneomorfa bat da, *Phidippus* generokoa, Salticidae familiakoa. 1846an Henzek zientifikoki deskribatu zuen.

## Banaketa 
Endemikoa da Estatu Batuetan. Connecticut, New York, New Jersey, Maryland, Washington, Virginia, Ohio, Illinois, Kentucky, Ipar Carolina, Hego Carolina, Georgia, Florida, Alabama, Arkansas, Missouri, Kansas, Oklahoma, Texas eta Coloradon dago.

## Etimologia 
Espeziearen izena antzinako *mystax* antzinako grezieratik dator, "bibotea" esan nahi duena, espezie honetako emeek aurkezten dutena. Espeziearen sinonimo zaharrena *Phidippus asinarius* da, asto baten belarrien antza duten begien gaineko markei erreferentzia eginez.

## Deskribapena 
*Phidippus mystaceus*-eko emeek 10 eta 16 mm bitarteko gorputz-luzera dute gutxi gorabehera; arrek, berriz, txikiagoak izateko joera dute. Armiarma handi samarrak dira eta hainbat kolorezkoak daude (marroitik grisera alda daiteke); gainera, «abdomeneko hiru marka multzo» dituzte (zuriak eta beltzak izan daitezke). Espezie batzuen hankek kolore ilun eta horixka dute.

## Iruditegia 

File:Mystaceus.jpg|Eme adultoa
File:Mystaceus_eyes.jpg|Eme heldu baten aurreko erdiko begiak
File:Adult Male Phidippus mystaceus feeding on a Chrysopid.png|Ar heldua Chrysopidae batez elikatzen da

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*P. mystaceus* armiarmen irudiak BugGuide webgunean.
Margia Dean

**Marguerite Louise Skliris-Alvarez**, ezagunagoa **Margia Dean** izenez, (Chicago, 1922ko apirilaren 7a - Dana Point, Kalifornia, 2023ko ekainaren 23a) greziar jatorriko estatubatuar edertasun-modelo eta aktorea izan zen. Ibilbide arrakastatsua izan zuen Hollywoodeko filmetan 1940eko hamarkadatik 1960ko hamarkadaren hasierara arte.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Amaiur bat urtero

***Amaiur bat urtero*** liburua 2022.urtean kaleratu zuen Jon Alonsok. Egitura aldetik nobela beltzarena du baina umore beltz dosi handiarekin. Eleberria (H)ilbeltzak eta Amaiur 1522-2022 elkarteak plazaratu zuten. Amaiurko gazteluko guduaren 500. urteurrenaren harira antolatutako ekitaldien baitan kokatzen da liburu hau, urtea horretan zehar egindako bertze ekimenekin batera. Azala eta barneko ilustrazioak Joseba Larretxe Berazadik egin zituen. 

## Argumentua 
Maitaleen desira eta ustekabeko heriotza bat dira Jon Alonsoren nobela berri hau azkartzen dutenak. Film handi bat egiten ari dira Baztanen. Amodiozko istorio gartsu bat da, orain dela 500 urte setiatua izandako Amaiurko gazteluan, Nafarroako erresuma menderatzeko gerran. Maitaleen desira eta ustekabeko heriotza bat dira Jon Alonsoren nobela berri hau azkartzen dutenak. Zinema giroaren xarma beti erakargarria gertatzen da kontakizun literarioan: fikzioaren ondoko errealitatea intrigaz pizten da, aktoreak bi bider bihurtzen dira protagonistak, arazo bitxiez konplikatzen da produkzioa. 

Lan taldeko pertsonaia desberdinek egiten dute kontakizuna, bakoitzak hilketaren ingurukoak azalduz eta grabatzen ari diren filmaren bidez 500 urteko gertakariak nolakoak izanen liratekeen kontatuz. Nolabait, perspektibismoa erabiliz eraiki da eleberria.

## Pertsonaia nagusiak 
* Fernando Sos edo "Pernan Zotz" uhinaren puntan dagoen aktore ezaguna. Bere aurreko filman, *Botijoa erdi beterik dago*, goardia zibil baten papera egin zuen.
* Leon Urkiaga: maldan behera dagoen aktorea. Garai batean, arazo politikoen ondorioz, preso egon zen.
* Eba Goiena: oso modan dagoen aktore euskalduna.
* Johanes Goñi "Ozpinki": gidoilaria eta euskara aditua, beti zehaztasunen bila. Garai batean, arazo politikoen ondorioz, preso egon zen.
* Nere Azpiazu: Filmearen hariak benetan erabiltzen dituen zuzendari-ondokoa.
* Naroa Iturri, filmaren zuzendaria.
* Ramon Ezkai: enpresari usteldua, filmaren ekoizle nagusia.
* Manzanares inspektorea: frankismoaren nostaldikoa den polizia.

## Eleberri kritikoa 
Umorearen erabileraz Alonsok gizartearen elementu ugari kritikatzen du: zinema-munduaren faltsukeria eta divismoa, enpresarien ustelkeria, sinboloen erabilera interesatua, Nafarroako egoera politikoa... Azken hau oso adierazten da izenburuarekin eta Manzares inspektoreak dionarekin: "Baldomero Esparterok esan zuen ezen, Espainaren onurarako, Bartzelona berrogeita hamar urtean behin bonbardatu behar dela; ber arrazoiengatik, hemen beharrezko da Amaiur bat urtero". Aipuak, nolabait, Altsasu auzia burura dakarkigu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iris Apfel

**Iris Apfel**, **Iris Barrel** jaiotza-izenez, (Queens, New York, AEB, 1921eko abuztuaren 29a – Palm Beach, Florida, AEB, 2024ko martxoaren 1a) estatubatuar enpresaburu, barne-diseinatzaile eta moda ikonoa izan zen. Ezaguna jazten zituen betaurreko handi borobilengatik. 

## Biografia 
Familia judu batean jaio zen, eta Samuel Barrelen alaba bakarra izan zen. Familia ispilu- eta kristal-negozio baten jabe zen, eta emaztea Errusian jaioa, Sadye, moda-boutique baten jabea. 

### Lan ibilbidea 
Gaztetan ''Women's Wear Daily* moda-aldizkarian lan egin zuen, Robert Goodman moda-ilustratzailearen laguntzaile gisa eta bere bidez Elinor Johnson ezagutu zuen. 1947an, Carl Apfel ehungintza-merkataria ezagutu zuen, eta harekin ezkondu zen 1948an. 

Handik bi urtera, *Old World Weavers* ehungintza- eta barne-diseinuko konpainia sortu zuten. 1950 eta 1992 bitartean bere senarra Carl eta biek sortu zuten *Old World Weavers* ehungintza enpresan jardun zuten. Tarte horretan, XVII, XVIII eta XIX. mendeetako ehunen kopiak egiten trebatu ziren. Horrez gain, Etxe Zuriarentzat lan egin zuten bederatzi presidente ezberdinen agintaldietan: Harry S. Truman, Dwight D. Eisenhower, John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson, Richard Nixon, Gerald Ford, Jimmy Carter, Ronald Reagan eta Bill Clinton presidenteen administrazioetan. 

1992an senarra eta biek erretiroa hartu zuten ehungintzatik.

### Bestelako lanak 
2005ean Irisek Metropolitar Arte Museoaren Jantzien Institutuan erakusketa egin zuen. 2011n Austingo Texasko Unibertsitateko Ehun eta Arropa saileko irakasle bisitari izendatu zuten. Albert Maysles zuzendariak 2014an egin zuen *Iris* dokumentaleko protagonista izan zen. 2019an, 97 urterekin, IMG konpainiarekin sinatu zuen modelo gisa.

## Bizitza pertsonala 
ezkerrera|thumb|276x276px|Iris Apfel, O Cinema Miami Beach-en IRIS dokumentala aurkezteko,2015.03.08
67 urtez egon zen ezkonduta Carl Apfelekin, 1947an ezagutu zuen ehungintzako merkatari batekin. Urtebete geroago ezkondu ziren. 2015eko abuztuaren 1ean, Carl 100 urte zituela hil zen, 101 urte bete baino hiru egun lehenago.

2024ko martxoaren 1ean hil zen, 102 urte zituela; iragarki publikoa bere Instagram kontu ofizialetik egin zen, heriotzaren arrazoiak zehaztu gabe. 

## Legatua 
### Dokumentala 
2014. urtean, *Iris'' Apfelen bizitzari buruzko dokumentala egin zuen Albert Mayslesek. Urte bereko urrian estreinatu zen New Yorkeko Zinemaldian. Magnolia Pictures banaketa-konpainiak banaketa-eskubideak erosi zituen 2014. urtean, Estatu Batuetako zinema-eremuetan proiektatzeko. 2015eko urrian, dokumentala Netflix-en katalogoan sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iris Apfel erabiltzailearen orria, Instagram zerbitzuan
Perspektibismo (literatura)

**Perspektibismoa** eleberrigintza garaikidean asko erabili izan da narratzeko teknikoa izan da. honen bitartez egileak gai beraren inguruko ikuspuntu desberdinak azaltzen ditu. 

## Definizioa 
Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegian Iratxe Retolaza horrela deskribatzen du: "Gertaera bera kontatzeko perspektiba, ikuspuntu edo fokalizazio mota anitz erabiltzeari deritzo. Hala, errealitate baten aurrean egon litezkeen ikuspegien berri ematen da". 

## Adibideak 
Asko dira teknika honekin egin diren eleberriak. Hona hemen adibide batzuk:
* William Faulkner: *The Sound an the Fury* (1929)
* Gabriel García Márquez: *Heriotza iragarritako baten kronika* (1981) 
* Anjel Lertxundi: Hamaseigarrenean, aidanez (1983)
* Bernardo Atxaga: *Bi anai* (1985)
* Jon Alonso: *Amaiur bat urtero* (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arnaitz Fernandez

**Arnaitz Fernandez Elias** (Iruñea, 1995eko abenduaren 16a) nafar zientifikoa, meteorologo eta telebista aurkezlea da.

Iruindarra jaiotzez, Txantrea auzokoa da. Euskal Herriko Unibertsitatean Fisika ikasi zuen. Unibertsitate ikasketak amaitu aurretik, zientzia dibulgatzen hasi zen sare sozialetan eta Euskal Herriko zenbait hedabidetan: Euskalerria Irratian, Euskal Irrati Telebistan eta Navarra Televisiónen, besteak beste.

2021ean Nafarroako Gazteriaren Institutuak Gazte Nafarraren saria eman zion.

2021eko ekaina eta 2022ko uztailaren 29 bitartean Radiotelevisión Españolako La 1 eta Canal 24 horas telebista kateetako albistegien eguraldiaren tartea aurkeztu zuen. 2022ko abuztuaren 11z geroztik ETB2 Eguraldia saioa aurkezten du, Ana Urrutiaren lekukoa hartuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Branka Veselinović

**Branka Veselinović** —  — (Bečej, Austria-Hungariako Inperioa, 1918ko irailaren 16a - Belgrad, 2023ko otsailaren 8a) serbiar aktorea izan zen. 80 urtetik gorako aktore ibilbidean, ehun antzezlan baino gehiagotan eta berrogeita hamar bat telebista eta zinema produkziotan antzeztu du. Hil zenean, Serbiako aktore bizirik zaharrena zen eta UNICEFen enbaxadorea zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tortxa (argipena)

**Tortxa** terminoak hainbat adiera du:

* **Tortxa** edo **Xirioa**, elizetako kandela.
* **Tortxa**, *Fouquieria columnaris* zuhaixka.
Aimee Mann

**Aimee Elizabeth Mann** (Richmond, AEB, 1960ko irailaren 8a- ) estatubatuar abeslari, kantautore eta aktorea da.

## Biografia 
Richmonden jaio zen eta ikasketak Boston hiriko Berklee College of Music akademian egin zituen.

### Hastapenetan taldeetako abeslari 
1980. hamarkadan estilo ugaritako hainbat taldetako abeslaria izan zen, The Young Snakes (post-punk), Ministry (metal) eta 'Til Tuesday (new wave). Azken honekin arrakasta izan zuen "Voices Carry" singleari esker eta MTV saria irabazi zuten artista debutarien atalean. 1990an taldea uztea erabaki zuen bakarkako bideari ekiteko eta taldea bera desegin zen.

### Bakarkako ibilbidea 
Aurreneko bakarkako diskoa *Whatever* izan zen eta ''I'm with Stupid* bigarrena. Kritika onak izan bazituen ere salmentak txikiak izan ziren. Aimee Mann eta Geffen diskoetxearen artean konfliktoa sortu zen orduan. 

### Arrakasta 
1999an Magnolia filmaren soinubandan hartu zuen parte eta izendapenak izan zituen Jatorrizko abesti onenaren Oscar Sarietan ("Save Me") eta Emakumezko pop abeslari onenaren Grammy Sarietan. 2000an hirugarren diskoa prestatu zuen baina Geffen disketxeak ekoizteari uko egin zion eta Aimee Mannek bere kontu atera zuen. Arrakasta handia izan zuen eta salmentak ere oso onak izan ziren.

Hurrengo urtetan diska ugari atera ditu eta hainbat filme eta telesailetan agertu da aktore lanetan, batzuk aipatzearren *The Big Lebowski*, *The West Wing* eta *Buffy the Vampire Slayer*.

Dagoeneko bi Grammy Sari eskuratu ditu; 2006an *The Forgotten Arm* diskoak, diskoaren kutxaren diseinu onenaren saria jaso zuen eta 2018an *Mental Illness* diskoarekin folk album onenaren Grammy Saria lortu zuen. NPR irratiak 2006an jardunean dirauten 10 kantautore onenen zerrendan sartu zuen.

## Diskografia 
* *Whatever* (1993)
* *I'm with Stupid* (1995)
* *Bachelor No. 2* (2000)
* *Lost in Space* (2002)
* *The Forgotten Arm* (2005)
* *One More Drifter in the Snow* (christmas album) (2006)
* *@#%&*! Smilers* (2008)
* *Charmer* (2012)
* *Mental Illness* (2017)
* *Queens of the Summer Hotel'' (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Aimee Mannen webgune ofiziala
*  Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Dufrenoya

***Dufrenoya*** landare loredun generoa da. 14 espezie ditu. Santalaceae familiakoa da. 

## Aukeratutako espezieak 
* *Dufrenoya aurantiaca*
* *Dufrenoya collettii*
* *Dufrenoya euryphylla*
* *Dufrenoya granulata*
* *Dufrenoya heterantha*
* *Dufrenoya longicuneata*
* *Dufrenoya oresitropha*
* *Dufrenoya papillosa*
* *Dufrenoya platyphylla*
* *Dufrenoya poilanei*
* *Dufrenoya pruinosa*
* *Dufrenoya robusta*
* *Dufrenoya sessilis*
* *Dufrenoya sphaerocarpa*

## Kanpo estekak 
* http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/
* Angiosperm Phylogeny webgunea
* http://www.ppp-index.de/
* Botanica sistematica webgunea.
* http://www.ipni.org/index.html
Marita Camacho Quirós

**Marita del Carmen Camacho Quirós** (San Ramón, Costa Rica, 1911ko martxoaren 10a – San Jose, 2025eko ekainaren 20a) costarricar emakume supermendebetekoa izan zen.

Francisco José Orlich Bolmarcich enpresaburu eta politikariarekin ezkondu zen Naranjon 1932ko apirilaren 16an. 1962ko maiatzaren 8a eta 1966ko maiatzaren 8a bitartean Costa Ricako lehen dama izan zen bere senarra herrialdeko presidentea izan zenean. 1969ko urriaren 29an alargundu zen, bi seme zituela: Francisco Orlich Camacho eta Mauricio Orlich Camacho.

## Kanpo estekak
Xirio

thumb|280x280px| Xirioak alde banatan dituen aldarea.
thumb|Mugerrako elizako pazkozko xirioa.
**Xirioa** edo **tortxa** da zeremonia erlijiosoetan pizten den argizarizko kandela, Euskal Herriko kontestuan eliza katolikoari lotutako tenplu eta zeremonietan erabilia .

## Jatorria 
Ez da beharrezkoa paganoen edo juduen usadioetara jotzea eliza kristauetan kandelen jatorria aurkitzeko. Apokalipsian kristau-batzarrak irudikatu zituen San Joanek eta haietan urrezko kandelak eta argimutilak aipatzen ditu. Kanon apostolikoetan, elizan sutan diren lanparak aipatzen dira.

Jazarpenen garaian lehen kristauak gauez eta lurpeko zenbait lekutan elkartzen zirenez, misterio santuak ospatzeko kandelak eta aizkorak erabiltzera behartuta zeuden. Haien beharra ere bazuten elizak eraikitzeko baimena eman orduko, argi gutxi jasotzen zuten moduan eraikita egon zirenez. Iluntasunak oroimen eta errespetu handiagoa piztu ohi zuen.

## Motak 
Mota edo funtzio desberdinetako xirioak erabiltzen dira elizetan:

* Bataioko xirioak
* Prozesioetakoak
* Pazkozko xirioak
* Ezko-argi edo hilobietan jartzekoak.
* Tiniebletako kandelak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denys Monastyrsky

**Denys Anatoliiovytx Monastyrsky** —  — (Khmelnytsky, Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialista, 1980ko ekainaren 12a - Brovary, Ukraina, 2023ko urtarrilaren 18a) ukrainar abokatu eta politikaria izan zen. Ukrainako Herriaren Zerbitzaria alderdi politikoko kidea zen. 2021eko uztailaren 26tik hil zen egunera arte Ukrainako Barne ministroa izan zen. 2023ko urtarrilaren 18an hil zen helikoptero istripu batean 42 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jennifer Granholm

**Jennifer Mulhern Granholm** (Vancouver, 1959ko otsailaren 5a) abokatu, hezitzaile, idazle, iruzkingile politiko eta Estatu Batuetako 16. Energia Idazkari aritutako politikaria da 2021az geroztik. Alderdi Demokratikoko kidea, lehenago Michigango 47. gobernadorea izan zen 2003 eta 2011 bitartean, eta Michigango prokuradore nagusia 1999 eta 2003 bitartean, bi karguak betetzen dituen lehen emakumea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Biografia Estatu Batuetako Energia Departamentuan
* Jennifer Granholm at TED 
* Appearances on C-SPAN  
* *New York* Times-eko Granholm-i buruzko artikuluak

* Jennifer Granholm berria egunkarian
* Jennifer Granholm argia aldizkarian
*  Euskal Telebistan
Walter Mirisch

**Walter Mortimer Mirisch** (New York, 1921eko azaroaren 8a - Los Angeles, 2023ko otsailaren 24a) estatubatuar zinema ekoizlea izan zen. The Mirisch Corporationeko presidentea eta ekoizpen buru exekutiboa izan zen, 1957an bere anaia Marvin eta Harold anaiordearekin sortu zuena. Film onenaren Oscar Saria irabazi zuen *In the Heat of the Night* (1967) filmaren ekoizle gisa.

## Fiilmografia nabarmena 
## Kanpo estekak
Bacalhau com natas

**Bacalhau com natas** Portugalgo gastronomian ezaguna den bakailao errezeta da. Ez da errezeta guztiz tradizionala, baina  gaur egun oso ezaguna egin da. Jatetxe ugaritan prestatzen da, herri txiketan baino hirietan eta jende gazteak gehiago jaten du. Bakailaoa, patatak, tipula, bexamela,  esne-gaina, limoi zukua, piperbeltza eta intxaur muskatuarekin prestatzen da errezeta hau.

## Kanpo estekak 
* Sukaldaritza_liburua/Errezetak/_Bacalhau_com_natas
* Bacalhau_com_natas
Pazkozko xirio

thumb|Pazkozko xirioa Mugerreko elizan (Lapurdi).
**Pazkozko xirioa** kandela edo xirio handi bat izaten da, ohikoan gurutze gorri batez eta ikur gehiagorekin apaindua, bedeinkatu eta pizten dena eliza eta Pazko gaubeilan kristauek Jesukristoren berpizkundea ospatzen dutenean. Xirioak marraztua duen gurutzearen ondoan alfabeto grekoaren lehen letra (Alfa) eta azken letra (Omega) agertu ohi dira, Kristo “gauza guztien hasiera eta amaiera” dela adieraziz. 

Pazkozko xirioari eusten dion argimutila ere bereziki handia eta apaindua izan ohi da, pazkoko zutargia.

## Erabilpena 
Batez ere Pazko gaubeilako erritualean du erabilpena xirio honek, orduan pizteko zeremonia berezia duelarik.

Pazko gaubeila suaren erritual batekin hasten da, Kristo berpiztuaren sinbolo den munduko argiarekin. Apaizak sua  bedeinkatzen du, eta gurutzeari atxikitzen dizkion intsentsuzko garau ale, Kristoren bost zauriak irudikatzen dituztenak (eskuetan, oinetan eta alboan). Gero, Pazkozko xirioa sutan piztuko du eta elizan sartzen da, oraindik ilunpean, eta ondoren jendea sartzen da, ospakizunarekin jarraitzeko.

Pazkozko xirioa halaber Pazko-garaiko igandeetako mezetan erabiltzen da, Mendekoste igandera arte. Gero, urtean zehar —hurrengo urteko Garizuma arte— erabiltzen ahal da bataioak egiteko. Hileta-zeremonietan ere piztuta egon daiteke hilkutxatik gertu, katafalkokjo xirioak ordezkatzeko.

## Sinbolismoa 
Zeremonia hauetan Kristoren sinboloa da xirioa. Joakin Lizarragak bere *Jesu Kristoren eta Ama Birjinaren bizitzetan* hala deskribatzen du:

Halaber, xirioa pizteak pizkundearekin lotura sinboliko zuzena du, eta xirioan alfa eta omega hizkiek ere jainkoari egiten dio erreferentzia, guztiaren hasiera eta amaiera delako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolf von Hildebrand

**Adolf von Hildebrand** (Marburg, 1847ko urriaren 6a - Munich, 1921eko urtarrilaren 18a) alemaniar eskultorea izan zen.

Nurembergeko Arte Ederren Akademian, Municheko Akademian Kaspar von Zumbuschekin eta Berlinen Rudolf Siemeringekin ikasi zuen. 1873an Florentziara joan zen bizitzera, San Frantziskoko monasterio sekularizatura.

Hans von Maréesen laguna izan zen, eta margolariaren horma-pinturetarako arkitektura-esparrua diseinatu zuen Napoliko Itsas Institutu Zoologiko Alemanaren liburutegian (1873). 

1889an Munichera joan zen eta han iturri monumental bat egin zuen, *Wittelsbacher Brunnen* izenekoa. Bost iturri monumental ere egin zituen Bremenen, baita Bismarcken zaldizko monumentua ere.

Eskultore neoklasikoa izan zen eta bere teoriak *Das Problem der Form in der Bildenden Kunst* (1893) liburuan islatu zituen.

## Iruditegia 

Monacensia-juni-2019.jpg|Hildebrandhaus in München
Fuente Wittelsbacher, Plaza Lenbach, Múnich, Alemania, 2015-07-04, DD 07-09 HDR.JPG|mini|Der Münchner Wittelsbacherbrunnen gilt als Hildebrands Hauptwerk.
Jena Marktplatz Bismarck-Brunnen Okt-2010 SL275752.JPG|Bismarckbrunnen in Jena
Fuente Wittelsbacher, Lenbachplatz, Múnich, Alemania, 2012-04-30, DD 03.JPG|Wittelsbacherbrunnen in München
München Vater-Rhein-Brunnen b gesamt.jpg|Vater-Rhein-Brunnen in München
München, Hubertusbrunnen von Westen, 9.jpeg|Hubertusbrunnen in München
Worms Siegfriedbrunnen 01 (fcm).jpg|Siegfriedbrunnen in Worms
Köln - Kaiser-Wilhelm-Ring, Vater-Rhein-Brunnen, Adolf von Hildebrand+1921, 1922, RBA.jpg|Vater-Rhein-Brunnen in Köln
Brahms5.JPG|Brahms-Denkmal in Meiningen
Bismarck-Denkmal 2007-2.jpg|Bismarck-Denkmal in Bremen
Reiterstandbild des Prinzregenten Luitpold Muenchen-3.jpg|Prinzregent-Luitpold-Denkmal in München
Drinking Youth 1872 by Adolf von Hildebrand, Albertinum, Dresden.jpg|Drinking Youth, 1872

## Kanpo estekak
Antso Gartzeitz (argipena)

**Antso Gartzeitz** honako gizonezko hauen euskal izen-deiturak dira:
* Antso I.a Gartzeitz (Rocaforte, 860 aldean - Resa, 925eko abenduaren 10a), Iruñeko erregea.
* Antso II.a Gartzeitz edo Antso Abarka (935-994ko abendua), Iruñeko erregea eta Aragoiko kondea.
* Antso III.a Gartzeitz edo Antso Nagusia (992 - Oviedo, 1035eko urriaren 18a), Iruñeko erregea, euskal lurralde gehienak batu zituena.
* Antso IV.a Gartzeitz edo Antso Peñalengoa, ezizenez *Noblea* (1039 aldean - 1076ko ekainaren 4a), Iruñeko erregea.
* Antso Gartzeitz Gaztelakoa (c. 965 - 1017ko otsailaren 5a), Gaztelako hirugarren konde burujabea.
* Antso Gartzeitz Iruñekoa (1038 aldean - Rueda de Jalón, 1083ko urtarrilaren 6a), Uncastilloko eta Zangozako jauna.

## Ikus, gainera 
* Antsa Gartzeitz Iruñekoa