Orbaizetako ola

**Orbaizetako Munizioen Errege Fabrika**, eskuarki **Orbaizetako ola** deitua, Espainiako Koroaren arma fabrika izan zen, Orbaizetan kokatutakoa, Nafarroa Garaian. 1784an eraiki zen, Karlos III.a Espainiakoaren aginduz, eta 1884an gelditu zen behin betiko. Nafarroako Gobernuak Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuen 2008an.

## Kokapena 
Orbaizetan dago, Aezkoa ibarrean, herritik 4,5 kilometro iparraldera. Mendilatz eta Arlekia mendien artean eraiki zuten, 840 metroko garaieran, Urkulu aldera doan bidean. Legarza edo Itolazko errekak zeharkatzen du.

## Historia 
1432an Zuria I.a Nafarroakoak baimena eman zion Zangotzako merioari burdinola bat ezartzeko Orbaizetako Larraun alderdian. Nafarroako konkistaren ondoan, 1523an, burdinola konfiskatu zioten garai hartan errentan hartua zuen Santxo Esakoari, 1521eko nafar kontraerasoan parte hartu zuela egotzirik. Ondoko mende eta erdian, burdinolaren funtzionamendua aski gorabeheratsua izan zen; Orbaizetako herriaren jabetza zen, eta zenbait errentari izan zituen, hala nola Joanes Olagarai, Mikaela Amasorrain eta Etxauzko bizkondea.

XVIII. mendearen amaieran, Eugiko arma fabrikak hornitzen zuen munizioz Espainiako armada. Hura XVI. mendean eraiki zuten baina, egurra urrituz joan zenez, handik hurbil beste lantegi bat eraikitzea erabaki zuen Espainiako Koroak. Horretarako Orbaizeta hautatu zuten, Aezkoa haranean. Izan ere, inguruko basoetan egur ugari zegoen, eta burdin meategiak eta ura ere ez ziren falta. Lehen urratsa Aezkoako Batzarrak herriko mendien ustiapen eskubidea uztea izan zen. Koroak 1784an bereganatu zituen Larraungo burdinola eta Aezkoako mendiak. Koroa, ordea, gezurretan aritu zen eskubidea lortzeko. Espainiako Koroak aetzei hitzeman zien lana eta onurak eskuratuko zituztela, baina gero hori ez zen gertatu. Hitzarmenerako elkarrizketak erdaraz egin ziren, Aezkoako solaskideak errege ordezkariekin fidatu ziren, hizkuntza hori ia ezagutzen ez zutelarik, ordezkari aetzek gerora salatu zutenez: 

ezkerrera|thumb|200px|Maria Sortzez Garbia eliza
Arma fabrika eraikiko zen tokia hautatu zuen Jose Sangenisek, ordea, ez zituen aurreikusi Frantziako muga hain gertu izateak ekar zitzakeen arriskuak. Meltxor Maritxalar eta Josef Sagastibeltzaren proiektuari jarraiki. Hasieran 1.200.000 erreal kuartoko aurrekontua bazuen ere, 1790eko 6 milioi erreal gastatuak ziren. 1794an, arma ola abian jarri eta lau urtera, Konbentzioaren Gerrako frantziar armadak erabat suntsitu zuen.

## Arkitektura 
Arma fabrika Argien Garaiko arkitektura industrialaren eredu bikaina da, Iberiar penintsulako hoberenetakoa. Behargin gehienak zibilak baziren ere, diziplina militar gogorra ezarri zieten armadako agintariek. Langileentzako eta haien familientzako zerbitzuak kokatu ziren plaza nagusiaren inguruan: etxebizitzak, eliza, eskola, ostatua eta janari-denda. Hasieran, Hiriberriko medikuaren ardura izan zen osasun arreta, baina luze gabe ulertu zuten sendagile finkoa behar zela fabrikan. Izan ere, maiz gertatzen ziren istripuak, erredurak batez ere. Laguntza espiritualari dagokionez, jai egunetan Orbaizetako erretorea joaten zen meza ematera. Erabaki zutelarik Santa Barbara elizak egunero behar zuela apaiza, euskalduna izan zedin eskatu zuten. Kontuan hartu behar da euskara zela langile gehienen hizkuntza, Aezkoa, Baigorri, Baztan, Malerreka eta Bortzirikoak baitziren. Benito Lertxundik musikatu eta 1977ko *Zuberoa/Askatasunaren semeei* diskoan argitaratu zuena, *Orbaizetako arma olaren kantua*-rekin batera. Izan ere, olaren argazkia ageri da disko horren azalean:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Basolatik berri onik ez*

## Kanpo estekak 
* Arma Ola, *Orbaizeta.com*
* Iratiko Sekretuak: Orbaitzetako Ola, *Argia*.
* Arrizurieta, Irene, Olaren zori txarra, *Berria*, 2011-09-21.
* Arma fabrika, turismo.navarra.es