Idealismo

thumb|Immanuel Kanten pintura, idealismo alemanaren aitzindaria.
Filosofian, **idealismoa** errealitatea subjektuak eratzen duela eta ezagutza oro subjektuak jatorri izan behar duela baieztatzen duten teoria eta joeren multzoa da. Teoria hauen arabera, errealitatea edo ezagutu dezakegun errealitatea adimenaren eraikuntza da gehienbat. Idealismoak suposatzen du objektuek ezin dutela existentzia izan euren kontzientzia duen garun bat ez badago. Gauzak ezagutu ahal izateko, kontzientzia, ideiak, subjektua eta pentsamendua kontuan hartu behar dira.

Materialismoak idealismoa baztertzen du. Idealismoa ez da justu bere antagonismoa, objektu abstraktuen existentzia onartzen duten filosofia idealistak ere badaudelako.

Epistemologikoki, idealismoa gure garunetik independenteki edozein gauza jakiteko aukeraren gaineko eszeptizismo gisa manifestatzen da. Zentzu soziologikoan, idealismoak giza ideiek, bereziki sineskera eta balioek, gizarteari nola forma ematen dioten enfatizatzen du. Dotrina ontologiko moduan, idealismoa haratago doa, entitate guztiak adimen edo espirituz osatuta daudela baieztatuz. Idealismoak alde batera uzten ditu teoria fiskalista eta dualistak, adimenari lehentasuna ematen ez diotenak. Idealismoaren muturreko bertsioa solipsismoaren korrontean aurki daiteke.

1781ean, Immanuel Kantek *Arrazoimen puruaren kritika* (*Kritik der reinen Vernunft)* argitaratu zuen, bi ikuspegiak errefusatuz eta alternatiba bat proposatuz. Kanten arabera, gure ezagutza esperientziarekin hasten bada ere, guztia ez da hortik abiatzen; izan ere, subjektuak baditu zenbait egitura esperientziaren aurretik dituenak. XIX. mendeko filosofia bere ideia filosofikoenganako erreakzioa da gehienbat, idealismo alemanaren garapena abiarazi zuelarik.

Idealista ospetsu batzuk Immanuel Kant, Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Arthur Schopenhauer eta Francis Herbert Bradley izan ziren.

## Definizioak 
Idealismoa hainbat esanahi dituen terminoa da. Latinezko ideiatik dator, antzinako greziar "ideia"tik (ἰδέα), *idein* (ἰδεῖν), "Ikustea" esan nahi duena. Terminoa 1743an sartu zen ingelesera. Lehenik zentzu metafisiko abstraktuan erabili zuen Christian Wolffek 1747an, "errealitatea ideiez bakarrik osatzen delako ustea". Terminoa berriro sartu zen ingelesera bere zentzu abstraktoan 1796an.

Hizkuntza arruntean, Woodrow Wilsonen idealismo politikoaz ari denean bezala, normalean idealak, printzipioak, balioak eta helburuak errealitate konkretuen gainetik jartzea iradokitzen du. Idealistak mundua den edo izan beharko lukeen bezala errepresentatzen direla ulertzen da, pragmatistek ez bezala, mundua berehala den bezala kontzentratzen baitute. Arteetan, era berean, idealismoak irudimena baieztatzen du eta edertasunaren kontzepzio mentala, perfekzioaren eredua, naturalismo estetikoari eta errealismoari itsatsia, gauzatzen saiatzen da. Idealismo hitza, batzuetan, zentzu soziologikoan ere erabiltzen da, giza ideiak — batez ere sinesmenak eta balioak — gizartea nola eratzen duten azpimarratzen duena.

Giza existentziari buruz duen kontakizunean mundu idealari edo izpiritualari garrantzi erabakigarria ematen dion edozein filosofiari "idealista" dei dakioke. Idealismo metafisikoa zientzia ontologiko bat da, errealitatea bera bere baitan gorpuzgabea edo esperimentala dela dioena. Hortik kanpo, idealistak ez daude ados zein alderdi oinarrizkoagoekin. Idealismo platonikoak baieztatzen du abstrakzioak hautematen ditugun gauzak baino oinarrizkoagoak direla errealitatean, eta idealista subjektiboek eta fenomenalistek, aldiz, esperientzia sentikor pribilegiatura jotzen dute arrazoiketa abstraktuaren gainetik. Idealismo Epistemologikoa da errealitatea ideien bidez bakarrik ezagut daitekeela, esperientzia psikologikoa bakarrik atzeman dezakeela izpirituak.

George Berkeley bezalako idealista subjektiboak mundu burujabe baten antierrealistak dira. Hala ere, idealista guztiek ez dute errealak edo ezagungarriak gure esperientzia subjektibo hurbilera mugatzen. Idealista objektiboek mundu transenpirikoa aldarrikatzen dute, baina ukatu besterik ez dute egiten mundu hori funtsean adimenetik banandua edo ontologikoki mentalaren aurrekoa denik. Horrela, Platonek eta Gottfried Leibnizek gure kontzientzia subjektiboa gainditzen duen errealitate objektibo eta ezagugarri bat baieztatzen dute — idealismo epistemologikoari uko egitea —, baina errealitate hori izaki idealetan oinarritzen dela proposatzen dute, idealismo metafisikoan. Eta idealista metafisiko guztiak ere ez datoz bat idealaren izaerarekin, zeren Platonek oinarrizko izakiak forma ez-mental abstraktuak baitziren, eta Leibniz, aldiz, monada proto-mental eta konkretuak.

Eskuarki, Immanuel Kanten idealismoaren alderdi epistemikoa bezalako idealista transzendentalek azkenean errealitatea mentala den ala ez erabaki gabe baieztatzen dute; Platon bezalako idealista objektiboek errealitatearen oinarri metafisikoa mentalean edo abstraktuan baieztatzen dute, beren epistemologia esperientzia arruntera mugatu gabe; eta Berkeley bezalako idealista subjektiboek bai metafisika bai epistemologia.

## Motak 
### Filosofia presokratikoa 
Idealismoa, monismo metafisikoaren forma gisa, kontzientzia, ez materia, izate ororen oinarria dela kontsideratzen du. Monista da unibertsoan gauza mota bakarra dagoela eta idealista, gauza hori kontzientzia dela uste duelako.

Anaxagorasek (K. a. 480) irakatsi zuen "gauza guztiak" *Nous-*-ek ("adimena") k sortu zituela. Adimenak kosmosari eusten ziola eta gizakiei kosmosarekin edo jainkozkoarekin lotura ematen ziela.

### Platonismoa eta neoplatonismoa 
Platonen formen edo ideien teoriak forma idealak deskribatzen ditu (geometrian solido platonikoak, adibidez, edo Ongia eta Justizia bezalako abstrakzioak), kasu partikular batetik aparte existitzen diren unibertsalak bezala. Arne Grønek "idealismo metafisiko transzendente baten adibide klasikoa" deitzen dio doktrina honi, Simone Kleinek Platoni "idealismo metafisiko objektiboaren lehen ordezkaria" deitzen du. Hala ere, Platonek uste du materia erreala dela, iragankorra eta inperfektua izan arren, eta gure gorputzak eta bere sentimenek hautematen dutela eta existentzia gure arima arrazionalak zuzenean hautematen dituen ideia betikoek. Platon, beraz, teologo metafisiko eta epistemologikoa zen, idealismo modernoak saihestu nahi izan duen begirada: Platonen ustea ezin da, beraz, idealista bezala kontatu, zentzu modernoan, behintzat.

Plotino neoplatonistarekin batera, Nathaniel Alfred Bollek idatzi zuen, "Han agertzen da, ziur asko mendebaldeko filosofian lehen aldiz, garai hartan ere Ekialdean aspaldidanik zebilen idealismoa, zeren irakasten baitzuen arimak mundua egin duela betikotasunetik denborara pasatuz". Era berean, *Eneadetako* pasarteei dagokienez, "Munduaren espazio edo leku bakarra arima da" eta "denbora ez da arimatik kanpo dagoenik onartu behar". Ludwig Noirék idatzi zuen: Hala ere, Plotinok ez daki kanpoko objektuak ezagutzen, Schopenhauer eta beste filosofo moderno batzuk ez bezala.

### Idealismo objektiboa 
Ideiak berez existitzen dira eta esperientziaren bidez baino ezin ditugu ikasi edo deskubritu. Idealista objektiboarentzat gainerakoak gorputz materialik gabeko ideiak dira. Idealismo objektiboaren ordezkari batzuk Leibniz, Hegel, Bernard Bolzano, Dilthey dira.

### Idealismo subjektiboa 
George Berkeleyri idealismo subjektiboaren garapena egozten zaio.

Idealismo subjektiboa edo idealismo enpirikoa doktrina metafisiko monista da, adimenak eta eduki mentalak bakarrik existitzen direla dioena. Idealismo subjektiboak berekin dakar Berkeleyren inmaterialismoa, eta, horren arabera, substantzia materiala ez da existitzen. Harentzat, gauzak gogamenak hautematen dituen ideiak dira.

Oro har, idealismo subjektiboak uko egiten die dualismoari, monismo neutroari eta materialismoari; izatez, materialismo ezabatzailearen kontrakoa da, hau da, fenomeno mental guztiak edo batzuk (emozioak, sinesmenak edo desirak, esaterako) ez direla existitzen dioen doktrina, baizik eta ilusio hutsak direla.

Idealismo subjektiboaren ezaugarri nagusia da dena subjektu ezagutzailearen inguruan dabilela (ezagutzaren egintza egiten duen pentsalaria izatea). Eta, era berean, bi aldaera daude:

* Bertsio erradikalaren arabera, subjektuak eraikitzen du mundua: ez dago ezer berez, baizik eta guretzat bakarrik existitzen dira gauzak (konstruktibismo ontologikoa). Kontzepzio horren arabera, naturak ez du existentzia independenterik.
* Bertsio moderatuak dioenez, «Gauzak begiratzeko erabiltzen den kristalaren kolorekoak dira».

Zientziak eta teknologiak ez dute idealismoa oztopatzen, biak baitaude batez ere kanpoko munduaren pertzepzioaren mende, ezagutzaren arabera aldatzeko. Non pertzepzioa bera ez den idealismoaren aurkako ezein gai.

Ideiak garrantzitsuak direla esateak ez du idealistatzat jotzen. Ia materialista eta errealista guztiek onartzen dute ideien existentzia eta garrantzia, haien autoexistentzia bakarrik ukatzen dute.

Hauek dira idealismo subjektiboaren ordezkariak: Descartes, Berkeley, Kant, Fichte, Mach, Cassirer eta Collingwood.

### Idealismo platonikoa 
Platonek sinesten zuen mundu batean, non forma gisa izendatu zituen kontzeptu unibertsalak bizi ziren.

Errealismo platonikoa filosofia bat da, Platon filosofo greziarraren arabera unibertsalen existentziari buruzko errealismoaren ideiari eusten diona. C. – 347 a. K. a., Sokratesen ikaslea eta Aristotelesen irakaslea. Jarrera horri idealismo platonikoa ere esaten zaio, nahasian.

Platonek unibertsalen existentziari buruz duen errealismoaren adierazpena bere Errepublikan dago ikusgai, eta beste leku batzuetan, batez ere Fedon, Fedro, Menon eta Parmenidesen.

### Idealismo transzendentala 
Idealismo transzendentala edo subjektibismo transzendentala Immanuel Kant filosofo prusiarrak XVIII. mendean proposatutako ikuskera epistemologiko eta metafisikoa da.

Labur azalduta, idealismo transzendentalak ezartzen du ezagutza orok bi elementu izatea eskatzen duela: lehena, subjektutik kanpokoa (emandakoa, edo printzipio materiala), hau da, ezagutza-objektu bat. Bigarrena, subjektuari dagokiona (jarritakoa edo printzipio formala), ezagutzen duen subjektua bera baino ez dena. Bigarrenari dagokionez, Kantek baieztatzen du ezagutza ororen baldintzak ez dituela objektu ezagunak ezartzen, baizik eta ezagutzen duen subjektuak. Ezagutzen duen subjektuak zenbait forma sartzen ditu, errealitatean aurretik existitzen ez badira ere, hura ulertzeko ezinbestekoak direnak. Horregatik dio Kantek Arrazoi Garbiaren Kritikan: "Edukirik gabeko pentsamenduak hutsak dira; kontzepturik gabeko intuizioak itsuak dira" (a51). Bestela esanda, sentiberatasunik gabe ezer ez litzaiguke emango eta adimenik gabe ezer ez litzateke pentsatuko.

### Alemaniako idealismoa 
Alemaniako idealismoa XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieran Alemanian garatu zen eskola filosofikoa da. Alemaniako idealismoak bereizten du:

* Fenomenoa (grekotik fainomai agertu edo agertu) objektua da, ezaguna den aldetik (zentzumenen eta adimenaren aurrean «agertzen» den aldetik).
* Noumenoa objektua bere baitan litzatekeen bezala da («berbaitango gauza»)

Alemaniar idealismoa Immanuel Kanten 1780ko eta 1790eko hamarkadetan sortu zen, Erromantizismoarekin, Ilustrazioarekin eta Frantziako Iraultzaren eta geroko Napoleonen gerren testuinguru historikoarekin estuki lotuta. Mugimenduaren pentsalari nagusiak Kant bera ez ezik, Fichte, Schelling eta Hegel izan ziren. Azken hirurek gogor erantzun zioten Kanten Arrazoi hutsaren kritika liburuari. Maila txikiko filosofoak ere eskolakoak dira, hala nola Jacobi, Schulze, Reinhold eta Schleiermacher.

### Idealismo absolutua 
Idealismo absolutua Georg Wilhelm Friedrich Hegeli egotzitako filosofia ontologikoki monista da. Idealismo-forma gisa, Hegelek izaki hori azken batean osotasun integral gisa ulertzeko moduari buruz duen kontsiderazioan datza. Hegelek zioenez, subjektu pentsatzaileak (giza arrazoimenak edo kontzientziak) bere objektua (mundua) ezagutzeko gai izateko, zentzuren batean, pentsamendu- eta izate-identitate bat egon behar du. Alderantziz, subjektuak ez luke objekturako sarbiderik izango, eta ez genuke inolako ziurtasunik izango munduaren ezagutzari buruz. Pentsamenduaren eta izatearen arteko ezberdintasunak, hala ere, eta bakoitzaren aberastasuna eta dibertsitatea, pentsamendu-batasuna eta izatea ezin dira "A = A" identitate abstraktu gisa adierazi. Idealismo absolutua batasun hori frogatzeko saiakera da, metodo filosofiko "espekulatibo" berri bat erabiliz, kontzeptu eta logika-arau berriak behar dituena. Hegelen arabera, izatearen oinarri absolutua, funtsean, beharrezkotasunaren prozesu dinamiko eta historiko bat da, bere kabuz garatzen dena gero eta konplexuagoak diren izaki- eta kontzientzia-formen bidez, azken batean munduaren aniztasun osoa eta pentsatzeko kontzeptuak sorraraziz eta existentziari zentzua emanez.

Posizio idealista absolutua nagusi izan zen XIX. mendean Alemanian, Britainia Handian eta, neurri txikiagoan, Estatu Batuetan. Jarrera idealista absolutua Berkeleyren idealismo subjektibotik, Kanten idealismo transzendentaletik edo Fichte eta Schellingen idealismoetatik bereizi behar da.

## Filosofia kristaua 
Teologo kristauek ikuspegi idealistak izan dituzte, askotan neoplatonismoan oinarrituak, XII. mendetik aurrera aristoteliar eskolastikaren eragina gorabehera. Hala ere, bada zentzu bat, non eskolastikoek gorde zuten San Agustinen gainetik Platoneraino [./Https://www.newadvent.org/cathen/07634a.htm idealismoa].

Gerora Hermann Lotze-rena bezalako mendebaldeko idealismo teistek "mundu-oinarriaren" teoria bat eskaintzen dute, non gauza guztiek beren batasuna aurkitzen duten: teologo protestanteen aldetik oso ongi onartua izan da. Mugimendu erlijioso moderno batzuek, adibidez, *New Thought Movement* edo *Unity Church*, orientazio idealista berezia dutela esan daiteke. Zientzia kristauaren teologiak idealismoaren forma bat hartzen du bere baitan: benetan existitzen den guztia Jainkoaren eta Jainkoaren ideiak direla irakasten du, mundua, zentzuei iruditzen zaien bezala, errealitate izpiritualaren distortsio bat dela, pentsamenduaren birorientazio baten bidez (bai harmonikoki, bai giza esperientziaren arabera) zuzendu daitekeen distortsio bat.

## Filosofia txinatarra 
Wang Yangming, Ming txinatar filosofo neokonfuzianoa, ofiziala, hezitzailea, kaligrafista eta generala, objektuak adimenetik erabat aparte ez daudela uste zuen, gogamenak eratzen dituelako. Mundua ez da gogoa osatzen duena, gogoak eta adimenak bakarrik ematen diote arrazoia munduari, beraz, adimena soilik da arrazoi guztien iturria, barneko argiarena, sortzetiko ontasun moralarena eta ona denarena.

## Idealismoa  vedismo eta budismoan 
Yajnavalkya jakintsua (beharbada, K.a. VIII. mendea), lehen idealismoko pertsonaia bat da eta, horrez gain, figura nagusienetarikoa ere bada Brihadaranyaka Upanishad-ean.
Idealismoaren korronteak daude Indiako filosofian, antzinakoak eta modernoak. Idealismo hinduak monismoaren edo ez-dualismoaren forma hartzen du sarritan, kontzientzia unitario bat agerpenaren eta aniztasunaren esentzia edo esanahia dela adieraziz.

Idealismo budista, aldiz, epistemikoagoa da eta ez da monismo metafisiko bat, budistek betierekotzat jotzen dutena eta, horren ondorio gisa, Buda espoderatzen duten muturren arteko erdibidea ez dena.

Idealismoaren erreferentziarik zaharrena, testu vedistetan,Veda ibaiadarraren Purusha Sukta da. Sukta horrek paneneismoa erakusten du, Purusha izaki kosmikoa, unibertso osoa zeharkatzen duena izanik, hala ere, transzendentea dena. Idealismo absolutua ikus daiteke Chāndogya Upanisad-en, non mundu objektiboko gauzak, bost elementuak eta mundu subjektiboa bezala, hala nola nahimena, itxaropena, oroimena eta abar norberarengandik jarioak ikusten diren.

## Idealista garaikideak 
Filosofo ugari daude ekialdeko adimenaren filosofian lanean, oraintsu ikuspegi idealista bat erakutsi edo defendatu dutenak. Honako hauek aipa daitezke:

* Nicholas Rescher
* Howard Robinson
* John McDowell — *Mind and World* (1996)
* Vittorio Hösle — *Objective Idealism, Ethics and Politics* (1998)
* John Leslie — *Infinite Minds: A Philosophical Cosmology* (2002).
* John Foster — *A World for Us* (2008), ikuspegi kristau tradizional batetik datorrena.
* Timothy Sprigge — *A Defense of Absolute Idealism* (1984).
* David Pearce — *Non-Materialist Physicalism: An experimentally testable conjecture* (2014)
* Bernardo Kastrup — *The Idea of the World* (2018)
* Donald D. Hoffman — *The Case Against Reality* (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak