open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tomarreko sinagoga

**Tomarreko sinagoga** (), XV. mendekoa, Portugalen hobeto gordetzen dena da. Tomar hiriko gune historikoan dago eta, bertan, gaur egun, judu museoa ikus daiteke: Museu Luso-Hebraico Abraão Zacuto, alegia. 1921etik eraikina monumentu nazionala da.

## Historia 
XV. mendena, sinagoga hau eraiki zenean, Tomarren judu komunitate aberatsa zegoen. Juduen tradizioan, kanpotik eraikina kaleko beste batzuen antzekoa da. Barruan, gauzak oso desberdinak dira. Gaur egun dagoen sarrera, iparraldera ematen duena Erdi Aroan ez zegoen. Arku gotikoa dagoen tokia zen sarrera nagusia, Ekialdera, hau da Jerusalemera begira zegoena zen hori. Juduak ziur aski XIV. mendean heldu ziren Tomarrera, Tenpluko Ordenaren zerbitzuan. XV. mendean 200 pertsona inguru izango ziren. Henrike Nabigatzaileak agindu zuen tenplu hau irekitzea. Izan ere, sinagoga honek ez zuen oso bizitza luzea izan zeren eta 1496an Manuel I.a Portugalgoak Portugalgo guztiak ixteko agindua eman baitzuen.

Sinagogaren espazioa espetxe publiko gisa erabiltzen hasi zen 1516tik aurrera. Mendearen bukaera eta XVII.aren hasiera bitartean, beharrezko obren ondoren, eraikina kristau gune bihurtu zen, São Bartolomeuko kapera gisa. Profanatu eta gero, XIX. mendean, tenplu zaharra lastotegi gisa erabili zen, 1920an Portugalgo arkeologo talde bat, upategi bat eta janari denda bat bisitatu zirenean. Hurrengo urtean, eraikina Monumentu Nazional gisa sailkatu zen. 1923an Samuel Schwarz doktoreak erosi zuen. Poloniako judu honek, hebrear kulturaren ikertzailea, garbiketa eta indusketa lanak egin zituen, azkenik eraikina Estatuaren eskuetan uzteko, bertan judu museoa jartzeko baldintzarekin.

## Iruditegia 

Image:
Joaquim_Jaquinto_street,_Tomar.jpg|Kaleko ikuspegia.
TomarSynagogue1.jpg|Barruko ikuspegi orokorra.
TomarSynagogue2.jpg|Barruko gangak.
Tomar_Sinagoga_845.jpg|Idazkunak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erabat moldatutako galtzerdi

**Erabat moldatutako galtzerdia** () galtzerdi mota bat da. Honako ezaugarri bereizgarriak ditu: errefortzuak orpoaldean eta goialdean, galtzerdiaren goiko zerrendaren atzeko partean giltza-zulo delako atala, eta azkenik orpoaldea eta goialdea galtzerdiaren atzetik lotzen dituen brodatutako jostura.

Erabat moldatutako galtzerdiak nylonezkoak izan ohi dira eta galtzari-eustekoekin janzteko eginak dira. Gaur egun, vintage janzkerako jantzitzat hartzen dira 1960ko hamarkadaz geroztik josturarik gabeko galtzerdiek hauek ia guztiz ordezkatu eta gero.

## Kanpo estekak
Antartikako eskualdea

**Antartikako eskualdea** Hego poloaren inguruko lur eremua da. Eskualdean Antartikako kontinentea eta Antartikako Konbergentziaren hegoaldeko Ozeano Antartikoko izotza, ura eta uharte plataformak daude. Eskualdeak Hego Hemisferioaren % 20 inguru hartzen du, eta horietatik % 5,5 (14 milioi km²) kontinenteko azalera da.

## Kanpo estekak
Piet de Jong

**Petrus Jozef Sietse "Piet" de Jong** (Apeldoorn, 1915eko apirilaren 3a - Haga, 2016ko uztailaren 27a) herbeheretar politikaria izan zen. Herbehereetako itsas armadan sartu zen eta Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen, itsaspeko batean. Atlantikoko Guduan eta Pazifikoko Gerran borrokatu zuen. Alderdi Herrikoi Katolikoko kide izan zen. Defentsa ministro izan zen 1963-1967 bitartean, diputatua 1967an eta senataria 1971-1974 urteetan. 1967an lehen ministro hautatu zuten. 1971ko hauteskundeetarako, bere alderdiak Barend Biesheuvel aukeratu zuen hautagai, eta Jongek bere hautagaitza erretiratu zuen.

## Kanpo estekak
Ziztada (perkusioa)

thumb|Ziztada baten adibidea.
Perkusioan, **ziztada** sekuentzia labur bat da, bateria jotzaile batek jotzen duena txiste bat egon dela adierazteko, batez ere txistea begi-bistakoa bada. Ziztada bat sarri erabiltzen da kabaretetan eta zirku-estiloko ikuskizunetan. Ingelesez *sting* izena ematen zaio.

Batzuetan, ziztadaren soinua "ba dum tss", "Ba-dum txa", "Ba-dum ching" edo antzeko onomatopeiekin idazten da. Orkestra oso batek ziztada bat jotzen duenean *ta da!* idatzi ahal da, interjekzio gisa.

Perkusioaren esparruan, normalean, *rimshot* kolpe bakar bati egiten dio erreferentzia, non danbor baten ertz eta burua aldi berean makila berak jotzen dituen, azentu bat sortuz. Rimshot bat, testuinguru honetan, ziztadaren osagai bat besterik ez da, eta ez da agertzen ziztada batzuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amoxidazio

**Amoxidazioa**, amoniakoa eta oxigenoa erabiliz nitriloak ekoizteko prozesu industriala da. Ohiko substratuak alkenoak dira. Batzuetan, *Sohio prozesua* esaten zaio Standard Oil of Ohio enpresaren omenez 1957an egin zuelako lehen aldiz amoxidazioa.

Prozesu horren aplikazio garrantzitsu bat akrilonitriloaren ekoizpena da:

CH3CH=CH2 + 3/2 O2 + NH3 → NCCH=CH2 + 3 H2O

Horrela, urtero milioika tona akrilonitrilo sortzen dira. Azetonitrilo disolbatzailea prozesu horren azpiproduktua da.

Alkenoen amoxidazioak hidrokarburo asegabeen posizio alilikoan dauden C-H lotura ahulak aprobetxatzen ditu.

C-H lotura bentzilikoak ere amoxidatu egin daitezke eta horrek beren C-H loturen ahultasuna islatzen du. Horregatik, zianopiridinak (adibidez, 3-zianopiridina, niazinaren aitzindaria) eta bentzonitriloak metilpiridinetatik eta toluenotik sortzen dira, hurrenez hurren.

Dinitriloak amoxidazio bikoitzaren bidez sortzen dira, hala nola ftalonitriloak (ftalozianinen aitzindaria) eta tereftalonitriloak, biak xilenoetatik abiatuta.

Katalizatzaile tipikoak banadio eta molibdeno oxidoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
K. C. Jones

**K. C. Jones** (Taylor, Texas, 1932ko maiatzaren 25a - Connecticut, 2020ko abenduaren 25a) estatubatuar saskibaloi jokalaria eta entrenatzailea izan zen. 12 NBAko txapelketa irabazi zituen jokalaritan eta entrenatzailetan.

NBAko Boston Celtics taldearekin aritzeagatik ezaguna da. Talde horrekin irabazi baitzituen lortu zituen 12 NBAko txapelketetatik 11: 8 jokalaritan, 1 entrenatzaile laguntzailetan eta 2 entrenatzaile nagusitan. Gainerako NBAko txapelketa Los Angeles Lakers taldearekin irabazi zuen entrenatzaile-laguntzaile gisa.
Ba Mamadou Mbaré

**Ba Mamadou Samba Bakar**, **Ba Mamadou Mbaré** deitua (Walli Djantang, 1946 &ndash; Paris, 2013ko urtarrilaren 10a) mauritaniar politikaria izan zen. Albaitaritzan graduatu zen Sobietar Batasunean. Mauritaniara itzuli zenean, Nuadhibuko Arrantza-laborategian lan egin zuen eta ozeanografia eta itsas biologiako departamentua zuzendu zuen. Waliko alkatea izan zen 1986tik 2003ra eta arrantza ministroa Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya presidentearen gobernua izan zen. Mauritaniako Senatuko presidentea izan zen 2006tik hil zen arte. 2009ko apirilaren 15ean Mohamed Ould Abdel Aziz presidenteak dimisioa eman zuen ekaineko hauteskundeetara aurkezteko eta Mbare bere oinordeko izan zen jarduneko estatuburu gisa. Abuztuaren 5ean boterea itzuli zion Abdel Aziz presidente hautetsiari.

## Kanpo estekak
Antartikako Konbergentzia

**Antartikako Konbergentzia** edo **Meinardus lerroa** Antartikatik datorren gainazaleko ur hotzek iparraldeko (Atlantiko, Ozeano Bareko eta Indiako Ozeanoetako zona epelak) ur epelak topatzen duten eremua da.

## Fenomenoa 
Antartikako ura hotzagoa denez, iparraldeko ur epelenak baino dentsitate handiagoa du. Hori dela eta, 800 metroko sakoneraraino hondoratzen da konbergentzia eremuan eta iparralderantz doa. Antartikako konbergentzia azaleko uraren tenperaturagatik antzeman daiteke, iparraldean 8&nbsp;°C-tara dagoena, eta konbergentzia bat-batean 2&nbsp;°C-tik behera erortzen da.

Antartikako Konbergentziak Hegoaldeko Ozeanoaren iparraldeko muga osatzen du. Haren kokapena longitudearen, eguraldiaren eta urteko garaiaren araberakoa da eta, beraz, 150 km inguru&nbsp;aldatu daiteke iparraldera edo hegoaldera. Honako hauen artean dago, gutxi gorabehera:

* 45. paraleloa Indiako Ozeanoaren eremuan eta
* 57.&nbsp;paraleloa Drake pasaiaren inguruan,
* batez beste 49. paraleloan.

Uharte eta artxipelago subantartiko hauek eremu honetan sakabanatuta daude eta polartzat hartu behar dira:

* Hegoaldeko Georgiak eta Hegoaldeko Sandwitchak
* Petri I.a uhartea
* Bouvet uhartea
* Heard eta McDonald Uharteak
* Macquarie uhartea
* Scott uhartea
* Balleny uharteak .

## Ikus, gainera 
* Langmuir zirkulazioa

## Kanpo estekak 
* Antartikako Konbergentziaren mapa
Shaaré Tikva sinagoga

**Shaaré Tikva sinagoga** (  ) Lisboako sinagoga da. XV. mendearen ondoren Portugalen eraiki zen lehenengo sinagoga da; bitarte luze horretan juduen erlijioa debekatuta egon zen. 1904an inauguratu zen.

## Historia 
Juduen presentzia Lisboan Erdi Arotik ezagutzen da. Komunitate hau kolpe latza ezagutu zuen 1497an; urte horretan, Manuel I.a Portugalgoak Portugalgo guztiak ixteko agindua eman baitzuen eta juduek kristauak bihurtzen ez baziren kanpora joan behar zuten. Agindu hori hobeto ezartzeko 1536tik aurrera Inkisizio portugaldarra sortu zen.

1897an, ordea, Lisboako sinagoga nagusia sortzeko batzorde bat antolatu zen. Proiektua Miguel Ventura Terra arkitektoaren eskuetan jarri zen eta lanak 1902an hasi ziren. Dena dela, garaiko legediak katolikoak ez ziren tenpluek ezin zuten kalera eman zuzenean; horregatik sinagoga barruko patio batera ireki zen. 1904an inauguratu zen.

## Estiloa 
Arkitektonikoki eraikin bizantziarren imitazioa da.

## Iruditegia 

Image:
Synagoge_(45519903822).jpg|Kaleko ikuspegia.
Interior_da_sinagoga_de_Lisboa,_Shaarei_Tikva.JPG|Barruko ikuspegi orokorra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sinagoga Handia (Gibraltar)

**Sinagoga Handia** ( '''Kahal Kadosh Sha'ar HaShamayim;''' ) Gibraltarko sinagoga da. 1724an irekia, Iberiar penintsulan funtzionamenduan egon den sinagoga zaharrena da, zeren eta beste guztiak indarrez itxiaraziak izan baitziren, 1492an Espainian eta 1497an Portugalen. 

## Historia 
1724an, Isaac Nieto londrestarrak sortu zuen. Horretarako Richard Kanek, orduko Gibraltarko gobernadoreak, juduei lursail bat eman zien. Behin baino gehiagotan berreraikia, egungo eraikina 1812koa da.

## Estiloa 
Estetikoki Amsterdamgo portugaldar sinagogarekin (1675) eta Londresko Bevis Marks sinagogarekin (1701) antza handia du.

## Iruditegia 

Image:
Great_Synagogue_2.jpg|Zehaztasuna.
Great_Synagogue_Engineer's_Ln.jpg|Barruko ikuspegi orokorra.
Window_of_the_Great_Synagogue_in_Gibraltar.jpg|Lehioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Blake

**George Blake**, **George Behar** jaioa (Rotterdam, 1922ko azaroaren 11 &ndash; Mosku, 2020ko abenduaren 26a) britainiar espioia izan zen. Aita judu sefardia zen eta ama herbeheretarra protestantea. 13 urte zituela aita hil zitzaion eta Egiptora joan zen bizitzera izeba batekin. Kairoko Eskola Ingelesean ikasi zuen eta ondoren errusiera ikasi zuen Cambridgen. Kairon, bere lehengusu Henri Curielek ideia marxistetan hasi zuen. Bigarren Mundu Gerran Holandako erresistentzian parte hartu zuen eta 1942an familiarekin elkartu zen Ingalaterran. Royal Navyn sartu eta handik gutxira Secret Inteligence Servicek (MI6) errekrutatu zuen. 1948an Korean britainiar enbaxadara bidali zuten. Koreako Gerran ipar korearrek harrapatu eta Ipar Koreara bidali zuten. Han komunista egin zen eta sobietarrentzat lan egiteko eskaini zen. 1953an askatu eta Ingalaterrara itzuli zen, komunistentzako sator bezala lan eginez. 1961ean aurkitu zuten eta 42 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten. Bost urte geroago, espetxetik ihes egin eta Moskun finkatu zen.
Bevis Marks sinagoga

**Bevis Marks sinagoga** (, ofizialki '''Qahal Kadosh Sha'ar ha-Shamayim''' (, "Kongregazio Santuaren Zeruko Atea") Erresuma Batuko sinagoga zaharrena da. City of Londongo Aldgaten dago.

## Historia 
Sinagoga 1701ko irailean inauguratu zen eta Londresko sefardi komunitatearekin lotuta dago. 1738an, teilatua suteak suntsitu zuen. 1749an berreraiki zen. 1992an apirilaren 10ean Londresen izandako IRAren Baltic Exchangeko atentatuaren ondorioz alboko kalteak izan zituen eta 1993an berriro ere Bishopsgateren aurkako atentatuarekin. Leheneratu egin zuten. XVIII. mendeko jatorrizko egitura gehienak gaur egun gordetzen dira. Hau 300 urtetan funtzionamenduan egon den Europako sinagoga bakarra da. I. graduko monumentu gisa sailkatua dago.

## Iruditegia 

Image:
Bevis_Marks_Synagogue_P6110044.JPG|Sarrera nagusia.
Bevis_Marks_Synagogue_P6110039.JPG|Barruko ikuspegi orokorra.
Bevis_Marks_Synagogue_03.JPG|Lehioa|Goiko solairua.
Bevis_Marks_Synagogue_06.JPG|Iturria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
* :Sefardi musika Londresen.
Pegões akueduktua

**Pegões akueduktua** (), baita ere **Aqueduto do Convento de Cristo** 1614an amaitu zen Portugalgo eraikin historikoa da. Tomarreko Kristoren Ordenaren komentua urez ornitzeko eraiki zen. 1983tik Unescoren Gizateriaren ondare gisa sailkatuta dago.

## Historia 
Eraikinaren lanak 1593an hasi ziren, Filipe Ia. Portugalgoaren garaietan, alegia. Erregearen arkitektoa zen Filippo Terzik lanak zuzendu zituen. Akueduktoa 1614an bukatu zen, Pedro Fernado de Torres-ekin. 1910ean Instituto de Gestão do Património Arquitetónico e Arqueológicok (IGESPAR) Monumentu Nazionala izendatu zuen. 1983tik Gizateriaren Ondarea da.

## Ezaugarriak 
Airean doan tarteak sei kilometro ditu. Lortzen duen garaiera handiena 30 metrokoa da. 58 erdi puntuko arku ditu, beste gainean ezarrita. Akueduktoaren bi muturretan bi uren dekantaziorako eraikinak ditu.

## Iruditegia 

Image:
Aqueduto_dos_pegoes.jpg|Akueduktoren arkuak.
Aqueduto_de_Pegões-pormenor.jpg|Dekantazioaren eraikina.
Aqueduto_do_Convento_de_Cristo_ou_Aqueduto_de_Pegões_looking_west.jpg|Ubidearen ikuspegia.
Aqueduct_1.jpg|Komentuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wilhelm Meinardus

**Wilhelm Meinardus** (Oldenburgen, 1867ko uztailaren 14a - Göttingen, 1952ko abuztuaren 28a) geografo alemaniarra izan zen.

Meinardus 1906tik Münsterreko Unibertsitateko irakaslea izan zen eta 1920tik Göttingeneko Unibertsitatekoa.

Klimatologia eta ozeanografia arloetan lan egin zuen. 1909an Leopoldinako kide hautatu zuten. 1929tik Zientzien Bavariar Akademiako kide izan zen. Antartikako Meinardus glaziarra bere omenez izendatzen da. Antartikako Konbergentzia Meinardus lerroa bezala ere ezagutzen da.

## Kanpo estekak
Gerardo Mungia

**Gerardo Mungia Gómez** “Pintxe” (Iruñea, 1957) igeltseroa lanbidez, idazlea, musika eta pastoralen zale amorratua.

## Biografia 
*Harat honat, jonki baten trajeria* kopla liburua plazaratu zuen Txalaparta argitaletxearekin 2015ean. La Polla Records, Kortatu eta Cicatriz rock-taldeen managerra izan zen XX. mendeko 80. hamarkadan. Hegoaldean molde klasikoan eginiko lehen pastoralaren sortzailea da, *Karmen Etxalarkoa* alegia. Beste bi pastoral idatziak ditu egungo gai sozialei buruz. Pintxe izengoitairen jatorria idazleak berak elkarrizketa batean azaldu zuen: "Nafarroako autobidearen obretan hasi nintzen lanean gaztetxo nintzela, artean peoia izateko adina ere ez nuela. Hori dela eta paratu zidaten “Pintxe” izena." Politikoki, ezkertiarra definitzen da: "Herri Batasuneko militantea izan naiz, Amnistiaren Aldeko Batzordeko kidea eta LABeko afiliatua naiz. "

## Lanak 
* *Harat honat, jonki baten trajeria*. Tafalla: Txalaparta argitaletxea, 2015.
* *Karmen Etxalarkoa pastorala*. Etxalar: Altxata Kultur Elkartea, 2017.
* *Maddiren trajeria*, Xareta: 2022.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa *Argia*n, 2017/09/10.
* Joseba Aurkenerena: Xaretako pastorala, euskal izaeraren gorazarre. https://www.kazeta.eus/eu/info_kz/20221105/xaretako-pastorala-euskal-izaeraren-gorazarre
Konpresio galtzerdi

**Konpresio galtzerdiak** arazo baskularrak tratatzeko edo hauen agerpena eragozteko diseinatutako galtzerdi bereziak dira. Horien artean, edemak, barizeak, flebitisa eta tronbosia bezalako gaitzei aurre egiten diete.

Konpresio galtzerdiak hankaren inguruan janzten diren konpresio jantzi elastikoak dira. Hauek hanka konprimatzen dute. Konpresioaren ondorioz, zainen diametroa murrizten ditu eta zainetako odol-fluxuaren abiadura handitzen ditu.
Mota askotako konpresio galtzerdiak daude tratatu edo eragotzi nahi den arazoaren arabera. Izan ere, denak ez baitira onuragarriak kasu guztietarako. Hortaz, hauek erabili aurretik komeni da medikuari galdetzea.

## Kanpo estekak
Meinardus glaziarra

**Meinardus glaziarra** Antartikako penintsulako Palmer Lurraldeko Lassiter kostaldeko glaziar zabala da. Ekialde-ipar-ekialdeko norabidean berehala isurtzen da Barkow menditik ekialderantz, Haines glaziarra ipar-mendebaldetik batzen delarik, azkenean ekialdetik New Bedford badiara iritsi aurretik, Court nunataka mendebaldetik berehala.

Estatu Batuetako Antartikako Zerbitzu Espedizioan (1939-1941) aurkitu zuten 1940ko abenduan egindako hegaldi batean. Lehenengo airetiko argazkiak 1947an egin ziren Ronne Antarctic Research Expedition espedizioko (1947-1948) hegaldi batean zehar Finn Ronne AEBetako esploratzaile polarraren zuzendaritzapean, eta ikerketa geodesikoak ere egin zituen Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) erakundearekin batera. FIDSek Wilhelm Meinardus (1867-1952) geografo alemaniarraren izena jarri zion, nork, besteak beste, Erich von Drygalskiren zuzendaritzapean Alemaniako Antartikako Lehen Espedizioaren (1901-1903) emaitza meteorologikoak argitaratu zituen.

## Kanpo estekak
Domingo Ereño

**Domingo Ereño Larrea** (Lemoa, Bizkaia, 1811ko maiatzaren 6a – Buenos Aires, Argentina, 1871ko martxoaren 23a) euskal apaiza, Bergarako besarkadaren ondoren, 1839an, Uruguaira ihes egin zuen eta han ere politikan oso aktiboa izan zen. 1871an, berriro ere Argentinara ihes egin behar izan zuen eta han Sukar horiz kausaz hil egin zen. 

## Biografia 
Karmeldarren ordenean sartu zen Lazkaon, Gipuzkoan, hamasei urte zituela. Handik Burgosera joan zen, eta, geroago, Iruñera, non bere ikasketa teologikoak garatu zituen. Logroñon apaiztu eta Markinako komentuan sartu zen. Gerra karlistetan karlisten aldeko jarrera hartu zuen eta, horren ondorioz, erbesteratu behar izan zen. 1842an Montevideoan aurkitzen da, hiriaren setioan parte hartzen, teniente-apaiza gisa. Bizitza osoa Manuel Oribe jeneralaren aldeko jarrera izan zuen. Ondoren, Cardal herrira, geroago La Unión izenekoa, joan zen non hiru eliza sortu zituen; Oribek San Agustin elizaren parrokoa izendatu zuen. Montevideon eragindako matxinada baten ondorioz, Oriberen aldekoek Giró presidentearen aurrean armak utzi behar izan zituzten eta Ereñok berriro ere erbestearen bidea hartu zuen, Gualeguaychú herrian lekuratuz, Entre Ríosko probintzian non Urquiza jeneralaren laguntza izan zuen. Hortik aurrera Urquizaren eta Juan Manuel de Rosasen aldeko jarrera izan zuen. Entre Ríosen ere, Villaguay herrian apaiza giza aritu zen. Ondoren, Concepción del Uruguay herrian egokitu zen eta Uruguaiko Kolejio Nazionalean irakasle gisa hasi zen, Benjamín Victorica doktorearekin batera. Han latinezko klaseak eman zituen, errektoreordea izanik.

Iñoiz ez zuen bere jarrera politikoa utzi, ezta ere gizartearekiko zuen konpromezua. Uruguaiko Ekialdeko Probintziaren lagunekin eta Urquiza jeneralekin korrespondentzia handia izan zuen. Federazioaren alde izan zuen jarrera saritzeko, 1860an, Paranáko katedralaren Ohorezko Artxidiakonoa izendatu zuten. Baina Urquizaren heriotza gertatu zenean ihesi Buenos Airesera joan behar izan zuen. Han 1971ean hilko zen. Bere gorpuzkinak 1882an Uruguaira eraman zituzten.

Gaur egun Concepción del Uruguay herrian, Entre Ríosko probintzian, ibilbide batek bere izena du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Espainiako Historia Errege Akademiaren webguneko biografia.
Plutoide

[thumb|357x357px|Eguzki-sistemako planeta nanoak eta [Eguzki-sistemako gorputz txiki|gorputz txikiak.]]**Plutoidea** Neptunotik haratago dagoen eguzki-sistemako edozein planeta nano da. Nazioarteko Astronomia Elkartearen Biltzar Orokorrak 2006ko abuztuaren 24an Pragan egin zuen bilkuran definitu zen kontzeptua, 6A ebazpenean dago jasota. Hala ere, ebazpen horrek ez zuen "plutoide" izena erabili terminologian. Jarraian definizioa:

Hori horrela, planeta nanoen eta Neptunoz haraindiko objektuen definizioarekin bat datorren argizagi oro plutoidetzat har daiteke. 2008an Pluton, Eris, Makemake eta Haumea ziren baldintza hauek betetzen zituzten argizagi bakarrak. Plutoideen sateliteak ez dira plutoidetzat hartzen, nahiz eta haien grabitatea argizagiaren forma baldintzatzeko bezain indartsua izan. Zeres planeta nanoa ez da plutoide bat, Marte eta Jupiterren arteko asteroide gerrikoan kokatzen baita. Orain arteko ikerketa zientifikoen arabera, Zeres da eguzki-sistema honetan bere klaseko objektu bakarra. Hori dela eta, ez du zentzurik Zeres bezalako gorputzekin kategoria desberdin bat sortzeak, momentuz behintzat bere erako argizagi bakarra ezagutzen baita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gauss espedizioa

**Antartikara egindako lehen alemaniar espedizioa**, **Gauss espedizioa** izenarekin ezagunagoa ( 1901 - 1903 ) *Gauss* itsasontzian Erich von Drygalski geologia irakasleak eta Artikoko eskarmentu handikoak Antartikara gidatutako espedizioa izan zen.

## Bidaia 
Drygalskik Alemaniako lehen espedizioa gidatu zuen Hego Polora *Gauss* itsasontzian Antartikako eskualde ezezaguna esploratzeko, Kerguelen uharteetatik hegoaldera. Espedizioa 1901eko abuztuaren 11n abiatu zen Kieletik.

## Espedizioa 
Talde txiki bat Kerguelen uharteetan egon zen, talde gehienak hegoalderago jarraitu zuen bitartean. Erich von Drygalski-k geldialdi bat egin zuen Heard uhartean, eta geologia, flora eta fauna zientifikoki deskribatu zituen lehena izan zen.

1903ko otsailean hasi eta 14 hilabetez izotz tranpak itxi zituen arren, espedizioak bi lurralde berri aurkitu zituen Antartikan: Gilen II.aren Lurraldea eta Gaussberg sumendia .

Drygalski izan zen Antartikan globo aerostatikoa erabili zuen lehen gizona.

*Gauss* izotzak harrapatu zuen Davis itsasoan 1902ko otsailaren 14an eta noraezean egon zen. Otsailaren 22an, itsasontzia Gilen II.aren Lurraldetik 80 km-ra gelditu zen eta han egon zen 1903ko otsailaren 8ra arte, berriro ere noraezean hasi zen arte. Espedizioko kideek neguko egonaldi behartua aprobetxatu zuten behaketa zientifiko intentsiboak egiteko. Plataforma meteorologikoa, behaketa magnetikoak egiteko bi kabina eta behatoki astronomikoa instalatu zituzten itsasontziaren ondoan izotzean.

## Itzulera 
1903ko azaroan Kielera iritsi zen espedizioa. Erich von Drygalski-k espedizioan egindakoa idatzi eta bildutako datu zientifiko garrantzitsuak argitaratu zituen. 1905 eta 1931 artean, 20 ale eta 2 atlas argitaratu zituen.

## Kanpo estekak 
* South-Pole.com
Pedro Pascal

**José Pedro Balmaceda Pascal** ( Santiago, Txile, 1975eko apirilaren 2a ), **Pedro Pascal** izenaz ezaguna, Txilen jaiotako aktorea da, Ameriketako Estatu Batuetan hezia eta profesional bihurtua. Ezaguna da *Game of Thrones* telesailean Oberyn Martell printzea interpretatzeagatik, Javier Peña Netflix-eko *Narcos* telesailean eta geroago, Disney +-eko *The Mandalorian*-en non protagonista nagusia interpretatzen baitu, nagusiki aurpegia estalita izan arren.

## Biografia 
Pedro Pascal Santiagon (Txile ) jaio zen. Ama haurren psikologoa du, eta aita, José Balmaceda, ugalkortasuneko medikua. Euskal Herrian jaiotako aitona bat dauka. Augusto Pinocheten diktadura militarra hasi zenean, oposizioko pertsona batzuei lagundu zieten gurasoek, eta Pedro jaio eta gutxira, familiak babesa hartu zuen Santiagoko Venezuelako enbaxadan, eta ondoren erbestera joan ziren, Danimarkara lehenbizi eta ondoren Estatu Batuetara.

Pascal San Antonio ( Texas) eta Orange konderrian ( Kalifornia ) hazi zen eta 1993tik New Yorken bizi da.

## Erreferentziak
Agustina Bazterrica

**Agustina María Bazterrica** (Buenos Aires, 1974) Argentinako idazlea da, batez ere eleberriak eta ipuinak idazten dituena. Beldurrezko generoan ospea lortu du.

## Biografia 
Artean lizentziatua da Buenos Aireseko Unibertsitatean. Clarín nobela sari izentsua irabazi zuen *Cadáver exquisito* (2017) eleberriarekin. Terrorezko distopia futurista bat da, non gizakiak okelarako hazten diren, ganadua bezala, beste gizaki batzuk elikatzeko. 2020an, ingelesezko itzulpenarekin (*Tender is the flesh*), Goodreads webguneko terrorezko urteko lanen zerrendan finalista suertatu zen.

## Obra 
### Eleberria 
* 2013: *Matar a la niña* (Textos intrusos)
* 2017: *Cadáver exquisito"* (Editorial Clarín Alfaguara)''*
* 2023: *Las indignas* (Alfaguara)

### Ipuinak 
* 2016: *Antes del encuentro feroz* (Alción editora); 2020an *Diecinueve garras y un pájaro oscuro* izenburuarekin berriro ere plazaratuta. (Alfaguara).

### Saiakerak 
* 2023: *Fragmentos del viaje. Liliana Porter* (AMALITA bilduma). 
* 2025: *Literatura o muerte'' (Ediciones Godot)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dothideomycetes

**Dothideomycetes** Ascomycota dibisioko Pezizomycotina azpidibisioko onddo mota bat da. Lehen Loculoascomycetes klasean sailkatzen ziren, askak (askosporak dituzten zakuak) esporokarpoaren estroman sartutako barrunbeen barruan eratzen direlako. Era berean, Sordariomycete eta Laboulbeniomyzeteekin batera Pyrenomycetes klasean ere sailkatu ziren, hiru klaseetan aurkezten diren askometako batek itxura peritezioidea baitu.

Klasea Dykaria azpierreinuan deskribatutako aniztasunaren %24 baino zertxobait gehiago hartzen du. % 24 horretatik, gutxienez %50 Capnodiales ordenari dagokio, %45,8 Pleosporales ordenari, %4,1 Dothideales ordenari, eta gainerako %1a beste 9 ordenatan banatzen da. Analisi molekularrek talde monofiletikoa dela baieztatzeko ebidentzia eman dute.

50 familia, 650 genero eta 6.300 espezie ezagun inguru ditu.

## Azpiklaseak 
* Dothideomycetidae
* Pleosporomycetidae

### *Incertae sedis* ordenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Takakia

**Takakia** Ipar Amerikako mendebaldetik Asia ekialde eta erdialdera zabaltzen den goroldio generoa da, bi espezie ezberdinez (*T. ceratophylla* eta *T. lepidozioides*) osaturikoa.

Generoa familia, ordena eta klase propio batean sailkatzen da. Bere sailkatze taxonomikoa zaila izan da baina esporofitoaren aurkikuntza goroldioen barruan kokatzen du ezpairik gabe.

## Erreferentziak 
* Stech, Michael; Frey, Wolfgang (2008). «A morpho-molecular classification of the mosses (Bryophyta)». *Nova Hedwigia* **86**: 1-21.
* Hattori, S.; Inoue, H. (1958). «Preliminary report on *Takakia lepidozioides*». *Journal of the Hattori Botanical Laboratory* **18**: 133-137.
* Renzaglia, K. S., K. D. McFarland, & D. K. Smith. 1997. Anatomy and ultrastructure of the sporophyte of Takakia ceratophylla (Bryophyta). American Journal of Botany 84(10): 1337-1350.
* Hattori, S.; Inoue, H. (1958). "Preliminary report on Takakia lepidozioides". Journal of the Hattori Botanical Hong, Won Shic. 1987. "The Distribution of Western North American Hepaticae. Endemic Taxa and Taxa with a North Pacific Arc Distribution". The Bryologist 90 (4): 344-361.
* chofield, W. B. 1985. Introduction to Bryology, pages 143-154. (New York: Macmillan). .
* Schuster, Rudolf M. 1966. The Hepaticae and Anthocerotae of North America, volume I, pages 262-263. (New York: Columbia University Press).
* Buck, William R. & Bernard Goffinet. 2000. "Morphology and classification of mosses", pages 71-123 in A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (Eds.), Bryophyte Biology. (Cambridge: Cambridge University Press).

## Kanpo estekak
Dothideomycetidae

**Dothideomycetidae** *Dothideomycetes* onddoen barruko azpiklase bat da. Bertan hiru ordena sailkatzen dira: Dothideales, Myriangiales eta Capnodiales. Egitura sexualetako barrunbeak ez du zelula bertikalik (parafisiak, sasiparafisiak edo parafisoideak) hazten esporak daramatzaten zaku itxurako egituren artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ginea Portugesa

**Ginea Portugesa** () mendebaldeko Afrikan kokaturiko portugaldar kolonia izan zen 1474-1974 bitartean. Itsasoz haraindiko lurralde estatusa eman zitzaion 1951ko ekainaren 11n, eta 1974ko irailaren 10ean independizatu zen, Ginea Bissau izenarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fitonzida

[thumb|[Konposatu organiko lurrunkorren (KOL) funtzioak eta transformazioak, fitonzidak eta HIPV (landare lurrunkor belarkor-induzitua) barne, hiru mailatan: komunitatea, ekosistema/bioma eta atmosfera.]]
**Fitonzida** terminoa, neologismoa, 1928an Boris Petrovich Tokin biologo errusiarrari zor zaiona, zuhaitzek eta landare belarkarek airean botatako konposatu organiko lurrunkorren (KOL) multzo bati (terpenoideak, pinenoak, borneola, linaloola, limonenoak…) izena da.

Landareek mikroorganismo patogenoetatik babesteko biosintetizatutako molekulak dira.

Landareek fitonzidak aireak isurtzen dituzte, eta txangozaleek arnastu egin ditzakete.

Japonian aztertzen den gaia da. Giza osasunerako onuragarritzat jotzen dira, eta esperientzia baso-bainuen bidez edo *“shinrin-yoku”*-ren bidez egiten da.

## Giza osasuna 
Fitonzidek zeregin positiboa dute giza osasunean, batez ere itsas pinuek, eukaliptoen kokalekuek eta baso mediterraneo argiek ekoizten dituztenean, Labiatae-ekin eta belar-geruzako usain-espezieekin aberastuta (garrigak erromerora, ezkaia, sastrakadia mirtoarekin, izpilikua, etab.).

Orain, fitonzida horiek konposatu organiko lurrunkorrak dira, eta zuhaitzek beren burua babesteko igortzen dituzten molekulatzat hartzen dira, bai eta haien propietate bakterizidak eta fungizidak ere. Hori frogatu zuen Vlaskov-ek 1967an, pinu, alertze, izei, urki edo Makalen inguruetan, oso eraginkortasun desberdinarekin mikobakterioen anduiak eta Escherichia coli suntsitzeko (1967ko maiatzean eta ekainean egindako esperimentuak)
 
Fitonzidek estresa murriztu eta erlaxazioa areagotuko lukete, behatutako arratoiek beren berezko jarduera eta estresarekiko erantzun kardiobaskularra murriztu baitzituzten. Lo luzatu eta saguaren antsietatea murrizten dute. NK linfozitoen jarduera estimulatuko lukete, eta, beraz, immunitate intrintsekoa.

## Mugak 
Arau onargarrien mugetan edo, are gehiago, Errusiako medikuen (Sokolov, Carmazinu) mugetan ozono-tasa handiak eragin zituzten erretxinadunek (1980an basoterapia sendatzea proposatu zuten) gomendatzen zuten erretxinadunen %25etik gorako basoak saihestea, ozono-tasa altuegiak zirela eta.

Georges Plaisancek aipatu zuen Zachar txekeak zioen bere herrialdean basoak 100-500 kg/ha substantzia lurrunkor sor ditzakeela, baina 300 baino gehiago, aireak ondorio negatiboak izan ditzakeela gaixoentzat. Hala ere, uste du haizeak eta itsas airearen etorrerak kontzentrazio horiek eta horien eraginak arintzen ahal dituztela.

## Hizkuntza nahasmena 
Fitonzidioa ez da nahasi behar herbiziden multzo generikoarekin: "Fitozida".

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Michel, MF (1977). *Forêts, microbes et pollution. Le problème épidémiologique* (Basoak, mikrobioak eta kutsadura. Arazo epidemiologikoa)'' , 29 or., Editatu gabea, eskuragarri INRA

## Ikus, gainera 
* Aerosola
* Antibiotikoa
* Basoa
* Fitohormona
* Terpenoa

## Kanpo estekak
San Joan Jainkoarena Ospitalea (Iruñea)

**San Joan Jainkoarena Ospitalea** Iruñean dagoen erietxea da, Beloso auzoan kokaturik. 1943an San Joan Jainkoarenaren anaiek  klinika bat eraikitzea erabaki zuten, urriaren 27an ateak ireki zituena. Victor Eusak diseinatua, 1978an ospitale bilakatu zen. Osasunbideak 1990ean itaundu zuen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko ospitaleak

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Basoterapia

[thumb|Baso bainua [Kobe|Kobe-ko *Futatabi parkean*, Japonia.]]
**Basoterapia** edo **baso bainua** (*Shinrin-yoku* japonieraz) ikuspegi naturopatiko bat da, hainbat patologiatan baso-egonaldiak sendatzeko ideian oinarritua. Hipotesi ugari ditu, batzuk frogatuta (adibidez terapia energikoa.), beste batzuk sasi-sendagaietara gehiago hurbiltzen dira (adibidez: energia-terapia). Basoterapia bidezko tratamenduetan, basoetan eriondoak edo gaixoak jartzen dira, bereziki biriketako gaixotasunak dituztenak.

Basoterapiaren printzipioa sendatzeko tratamendu bat izatean oinarritzen da, fitonzidak, zuhaitzek airean botatako mikrobioen aurkako konposatu lurrunkorrak (terpenoideak, pinenoak, borneola, linaloola, limonenoak) edo basoetako beste printzipio aktibo natural batzuk (fitoterapia, aromaterapia eta gemoterapia) arnastuz sendatzeko aukera ematen duena. Praktika hori baso-inguruneetan paseoak egiten dituzten pertsona osasuntsuetara zabaldu da, helburu ludiko eta lasaigarriarekin (meditazio-ariketen bidez) edo landare-kontsumoarekin (hosto gazteak, frutak, onddoak, azalak eta jateko haziak bilatzea).

## Ikus, gainera 
* Fitonzidak

## Kanpo estekak
The Heirs

***The Heirs*** () Lee Min-ho, Park Shin-hye eta Kim Woo-bin aktoreek antzezten duten Hego Koreako telesaila da. Kim Eun-sook-ek idatzia, drama pribilegiatuak eta hiper-aberatsak dituzten institutu batean kokatzen da. SBSn emititu zen 2013ko urriaren 9tik abenduaren 12ra.

## Pertsonaiak 
* Lee Min-ho: Kim Tan
* Park Shin-hye: Cha Eun-sang
* Kim Woo-bin: Choi Young-do

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
My Love from the Star

***My Love from the Star*** () 2013-2014 Hego Koreako telesaila da, Jun Ji-hyun, Kim Soo-hyun, Park Hae-jin, Yoo In-na, Shin Sung-rok eta Ahn Jae-hyun protagonista dituena.

## Pertsonaiak 
* Jun Ji-hyun: Cheon Song-yi
* Kim Soo-hyun: Do Min-joon
* Park Hae-jin: Lee Hee-kyung
* Yoo In-na: Yoo Se-mi
* Shin Sung-rok: Lee Jae-kyung
* Ahn Jae-hyun: Cheon Yoon-jae

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oh My Ghost

***Oh My Ghost*** () Park Bo-young, Jo Jung-suk, Kim Seul-gi eta Lim Ju-hwan aktoreek antzeztutako 2015eko Hego Koreako telesaila da. tvNkatean emititu zen 2015eko uztailaren 3tik abuztuaren 22ra, ostiral eta larunbatetan 20: 30ean 16 ataletan.

## Pertsonaiak 
* Park Bo-young: Na Bong-sun
* Jo Jung-suk: Kang Sun-woo
* Lim Ju-hwan: Choi Sung-jae
* Kim Seul-gi: Shin Soon-ae

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hwarang: The Poet Warrior Youth

***Hwarang: The Poet Warrior Youth*** () Park Seo-joon, Go A-ra eta Park Hyung-sik aktoreek antzezten duten Hego Koreako telesaila da.

## Pertsonaiak 
* Park Seo-joon: Moo-myung 무명/ Kim Sun-woo 김선우/ Kim Isabu / Dog-Bird
* Go Ara: Kim Ah-ro 김아로
* Park Hyung-sik: Sammaekjong / Kim Ji-dwi 김지뒤 / erregea Jinheun

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Weightlifting Fairy Kim Bok-joo

***Weightlifting Fairy Kim Bok-joo*** () Lee Sung-kyung protagonista duen Hego Koreako telesaila da, Nam Joo-hyuk-ekin batera. Adin nagusiko kirol drama da, Jang Mi-ran urrezko domina olinpikoaren bizitzan inspiratuta. MBC-n emititzen zen asteazken eta ostegunero 22: 00etan 2016ko azaroaren 16tik 2017ko urtarrilaren 11ra.

## Pertsonaiak 
* Lee Sung-kyung: Kim Bok-joo 김복주
* Nam Joo-hyuk: Jung Joon-hyung 정준형
* Lee Jae-yoon: Jung Jae-yi 정재이
* Kyung Soo-jin: Song Shi-ho 송시호

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manfred Wörner

**Manfred Hermann Wörner** (Stuttgart, 1934ko irailaren 24a - Brusela, 1994ko abuztuaren 13a) alemaniar politikaria izan zen. Zuzenbidea ikasi zuen Heidelbergen, Parisen eta Munichen eta Baden-Wurtemberg estatu federatuko administrazioan lan egin zuen. Jeteko pilotua eta Luftwaffeko ofiziala izan zen. Bundestageko diputatua izan zen 1965 eta 1988 artean eta Defentsa ministroa Helmut Kohlen gobernuan 1982tik 1988ra. NATOren Idazkari orokorra izan zen 1988tik 1994an hil zen arte.
Galtzerdi autofinkatzaile

**Galtzerdi autofinkatzaileak** (, *stay-ups* edo *thigh highs*) izterrari bere kabuz finkatzeko goiko aldean zerrenda elastikoak dituzten galtzerdiak dira. Zerrenda elastikoari esker galtzerdiak izterrari finko eusten dio, galtzaririk edo galtzari-eustekorik ere erabili beharrik gabe.

Zerrenda elastikoaren barrualdean silikonazko bandak egon ohi dira. Era horretan, zerrendaren elastikotasunari eta silikonaren eta larruazalaren arteko marruskadurari esker galtzerdia izterrari finkatzea lortzen da.

## Kanpo estekak
American Eagle (Marvel)

**American Eagle** edo **Arrano Amerikarra** fikziozko pertsonaia da, Marvel Comics-ek argitaratutako komiki liburuetan agertzen den superheroi indigena amerikarra, navajo etniako pertsonaia.

American Eagle lehen aldiz agertzen da *Marvel Two-in-One Annual* # 6 komikian (1981eko urrian), Doug Moench idazlearen eta Ron Wilson marrazkilariaren eskutik. Istorio hartan **J**ason Strongbow izeneko pertsonaiak superbotereak lortzen ditu, eta Thing edo Gauzarekin, Ka-Zar eta Wyatt Wingfoot-ekin bat egiten du Klaw bilaua garaitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lopez-Mendizabal Ixaka´ren Oroimenez

***Lopez-Mendizabal Ixaka´ren oroimenez. Ehungarren urte buruan 1879-1979*** 1979an egile batzuek tolosarraren ehun urte muga oroitzeko plazaratutako lana da. Ekimena Tolosan sortu zen eta egile eta espezialista desberdinen Ixaka Lopez-Mendizabali buruzko ikuspuntuak biltzen ditu. Bildutako artikulu gehienak euskara ez batuaz daude idatzita. Ekimenak Bankoaren dirulaguntza eta Tolosako Ekinbide Etxearen laguntza izan zuen. Lanaren bultzatzaile nagusietariko bat Antonio Maria Labaien izan zen. Liburuan ere Lopez-Mendizabalen argazki batzuk jaso ziren.

## Testuak 
* Jose Maria Goñi: "Aurkezpena"
* Euskerazaleak: "Omenaldia"
* Manuel Lekuona: "Atzo eta gaur"
* "Resumen biográfico" (biografia laburtua)
* Kirsti Pekkanen: "Filanditar Andre Baten Omena"
* Jose Migel Barandiaran: "Jentillarri ta Leizak Aztertzen"
* Aita Onaindia: "Iztegigille"
* Joxe Urkiola: "Euskera Zaleen Irakasle"
* Inazio Eizmendi Basarri: "Bertsolari Eskeintza"
* Yon Oñatibia: "Bertsolari Eskeintza"
* Jesus Elosegi: "Euskal egutegia (1908-1936)"
* Pierre Lafitte: "Gramatikari"
* Luis Egia: "Zenbakizti edo Arikmetika"
* Nemesio Etxaniz: "Langille ta Urtetsu"
* Xabier Peña Albisu: "Xabiertxo"
* Aspaldiko: "Ixaka Musikazale"
* "Bi maitetasun"
* Antonio Maria Labaien: "Tolosar Ospetsu"
* Xebe Peña-Albisu: "Mendizale Zaarrena"
* Jesus Insausti: "Agur eta ohore lagun zarrari"
* Lino Akesolo: "Euskal-idazle"
* "Bibliografia"

## Bibliografia 
* Egile batzuk: *Lopez-Mendizabal Ixaka´ren oroimenez. Ehungarren urte buruan 1879-1979.* Tolosa: Oriabe, 1980, 70.orri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xanthoria parietina

***Xanthoria parietina*** liken foliazeo bat da, kolore horikoa, Europa guztian oso ohikoa dena. Gaur egun Afrikan, Asian, Ipar Amerikan eta Australian ere hedaturik dago.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1753. urtean *Species Plantarum* liburuan. *Lichen parietinus* izena eman zion, hau da, **paretetako likena**. Izen hori ere izaten du hizkuntza batzuetan.

Theodor Magnus Fries suediar botanikariak eman zion gaur egungo izena 1858. urtean.

## Deskribapena 
Kolore hori-laranja bizia du eta zirkulu formakoa da, ertz lobulatuekin. 15 cm-ko diametrodun erroseta sor dezake.

## Ekologia 
*Trebouxia* generoko alga berdearekin eratzen du sinbiosia. Kolore horia ematen dion parietina sustantziaren bidez algak eguzkiaren izpi ultramoreetatik babesten ditu.

## Erabilerak 
Airearen kutsadurarekiko erresistentzia handia azaltzen du, hala bisulfito ioiekiko, metal astunekiko eta nitrogenoarekiko. Atmosferaren kutsadura mailak ordea likenaren ugaritasunari edo taloak hartzen duen tamainari eragiten dio eta bioindikatzaile gisa erabiltzen da.

Paludismoa tratatzeko erabili izan zen antzina, kina zuhaitzaren (*Cinchona officinalis*) azalaren ordezko gisa.

Tindatzaile gisa ere erabiliz en, kolore horia eta arrea sortzeko.

## Bitxikeria 
Genoma aztertzeko hautagaietako bat bezala aukeratu zuten Joint Genome Institute (JGI) proiektuan.

## Iruditegia 

Irudi:Lichens and algae (explored) - Flickr - hedera.baltica.jpg|Enborrean.
Irudi:Geltonkerpe resize.jpg|Arroka gainean.
Irudi:Liquen Xanthoria parietina 2013-3-28 Robledillo SierraMadrona.jpg|Zuhaizten adarretan.
Irudi:Xanthoria-parietina-gelbflechte.jpg|Apotezioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sphagnopsida

**Sphagnopsida** bi ordena barneratzen dituen goroldio klase antzina da. Ordena honetan Sphagnum generoko goroldioak sartzen dira.

## Taxonomia 
Bi klase sartzen dira sphagnopsida ordenean:

* Protosphagnales ordena †.
* Sphagnales ordena.

## Erreferentziak 
- Goffinet, Bernard; William R. Buck (2004). «Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification». *Monographs in Systematic Botany*. Molecular Systematics of Bryophytes. . Testu «  Botanical Garden Press »

- Buck, William R. & Bernard Goffinet. (2000). "Morphology and classification of mosses", 71-123. orria. *in* A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (Eds.), *Bryophyte Biology*. (Cambridge: Cambridge University Press). .
Raymond Hunter

**William Raymond Hunter** (Belfast, 1938ko apirilaren 3a - 2020ko abenduaren 9a) Ipar Irlandako errugbilari eta kriket jokalaria izan zen. 28 aldiz jokatu zuen Irlandako kriket selekzioan eta 10 aldiz Irlandako errugbi selekzioan. Entsegu bat sartu zuen errugbi selekzioarekin. British and Irish Lions taldearekin ere jokatu zuen. 

## Erreferentziak
Francisco Aedo Carrasco

[thumb|250px|Aedo lehen aldiz 1973an [Txileko Estadio Nazionala|Txileko Estadio Nazionalean atxilotu zuten.]]
thumb|250px|Cuatro Álamos atxilotze-zentrua. Hor galdu zen Aedoren arrastoa.
**Francisco Eduardo Aedo Carrasco** (Chillán, 1910eko urriaren 23a - 1974an desagerarazia) Txileko arkitekto eta Txileko Unibertsitatearen irakaslea zen. Txileko Alderdi Sozialistaren eta MIR mugimenduaren militantea, DINAk (Dirección de Inteligencia Nacional) Augusto Pinocheten diktaduran atxilotu zuen, Colombo operazioaren barruan.

## Biografia 
Irakasle normalisten semea, Chillánen jaio zen 1910ean. Goi mailako ikasketak Txileko Unibertsitateko Arkitektura eta Hirigintza Fakultatean egin zituen, arkitekto titulua lortuz. Eskola honetako irakasle izatera iritsi zen Valparaisoko egoitzan hainbat hamarkadaz. 1957an berak sortutako Eraikuntza Esperimentaleko Institutuko zuzendaria izan zen. Maria Cristina Gonzalez Benedettirekin ezkondu zen, eta bi seme-alaba izan zituen. Salvador Allenderen gobernuan, Etxebizitza Ministerioko aholkulari teknikoa izan zen, Carlos Cortés Díaz ministroa zelarik. Kargu horretan Herriarentzako Etxebizitzak Eraikitzeko Estatu Enpresa sortu zuen.

1973an Txileko estatu kolpearen ondoren, Junta Militarraren lehen helburuetako bat Unitate Popularra osatzen zuten alderdiak desegitea izan zen. Horien artean, errepresio handiena jasan zutenak Alderdi Sozialista eta Alderdi Komunista izan ziren. Txileko Alderdi Sozialistako militantea, Francisco Aedo Carrasco Inteligentzia Nazionaleko Zuzendaritzako agenteek 1973ko irailaren 13an atxilotu zuten lehen aldiz, eta Txileko Estadiora eraman zuten, ondoren Estadio Nazionalera, eta, azkenik, Chacabuco Espetxe zelaira. Azkenean askatua izan zen. Bigarren atxiloketaren ondoren, 1974ko urriaren hasieran, José Domingo Cañasen esparrura eraman zuten, eta, azkenik, Cuatro Alamos espetxera, non tortura eta galdeketa lazgarriak jasan zituen. Handik, 1975eko martxoan, bere arrastoa galdu zen.

Bere izena atzerrian hildako 119 txiletarren nomina batean agertzen da, ezker muturreko taldeen arteko ustezko borroketan edo Argentinako Indar Armatuekin izandako borroketan. Nomina horiek Argentinako *Lea* eta Brasilgo ''O'dia'' aldizkariek ezagutzera eman zituzten. Bi argitalpen horiek zenbaki bakar bat argitaratu zuten, gero desagertzeko. Argitaratzaileen izenak eta erreferentziak faltsuak ziren. Zerrenda horietako izenak Txileko segurtasun zerbitzuek atxilotutako 119 lagunenak dira.

Familiak Aedoren inguruko gertaerak argitzeko gestio ugari egin zituen. Dena dela, ez zuten ezer lortu eta oraindiki orain inork ez daki DINAk zer egin zuen berarekin. Bere izena Comisión Nacional de Verdad y Reconciliación erakundeak plazaratutako Retting txostenean jasota dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Colombo operazioa

## Kanpo estekak 
* :Oroimenaren eta Giza Eskubideen Museoa.
* :Francisco Aedo "Memoria Viva" webgunean.
* :1367 Fundazioaren webgunea.
Leucodon sciuroides

***Leucodon sciuroides*** zuhaitzen gainean hazi ohi den azeri-buztan espezie bat da, Hypnales ordenekoa. Kutsadura dela eta, gero eta gutxiago aurkitzen den espeziea da.

## Argazki galeria 

Leucodon sciuroides (a, 144706-474818) 4945.jpg
Leucodon sciuroides (i, 144601-474838) 7471.JPG
Leucodon sciuroides sporogon.jpeg
Leucodon sciuroides (c, 144709-474822) 2952.jpg

## Kanpo estekak
Andreaeobryum

***Andreaeobryum macrosporum*** espezie bakarra duen goroldio generoa da, Alaska eta Kanadatik hedatzen dena.

## Erreferentziak 
* Goffinet, Bernard; William R. Buck (2004). «Systematics of the Bryophyta (Mosees): From molecules to a revised classification». *Molecular Systematics of Bryophytes*. St. Louis, Missouri: Missouri Botanical Garden Press. pp. 205–239. .
* Murray, B. M. (1988). «Systematics of the Andreaeopsida (Bryophyta): Two orders with links to *Takakia*». *Nova Hedwigia* **90**: 289-336.
* Steere, W. C.; B. M. Murray (1976). «*Andreaeobryum macrosporum*, a new genus and species of Musci from northern Alaska and Canada». *Phytologia* **33**: 407-410.
* Eckel, Patricia M. (2007). «Andreaeobryaceae». *Flora of North America* **27**. pp. 108-110.
* Buck, William R. & Bernard Goffinet. 2000. "Morphology and classification of mosses", pages 71-123 *in* A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (Eds.), *Bryophyte Biology*. (Cambridge: Cambridge University Press). .

## Kanpo estekak
Filipinetako geografia

**Filipinak** hego-ekialdeko Asiako estatua da. 7.641 uhartez osaturik badago ere, horietako hamaikak egiten dute herrialdearen hedadura osoaren %&nbsp;94. 300.000 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta munduko uharte-estatu handienetan bosgarrena da.

## Uharteak 
Filipinetako uharteak hiru multzo edo azpi-uharteditan banatzen dira (ipar-hego): Luzon, Bisayak eta Mindanao.
[thumb|280px|[Mayón sumendia (2.422 m), Luzon.]]
[thumb|280px|Panimahawa mendilerroa, [Mindanao.]]
[thumb|280px|Balinsasayao aintzira, [Negros.]]

## Erliebea 
Uharte gehienak, sumendi jatorrikoak, menditsuak dira eta oihan tropikalez estalirik daude. Tontorrik garaiena Apo mendia da (2.954 metro), Mindanaon. Sumendi ugari aktiboak dira, Pinatubo ezaguna adibidez.

## Klima 
[thumb|280px|Filipinetako klimak [Köppen klima sailkapena|Köppen sailkapenaren arabera. Berdea, klima epela, negu lehorrekin (Cwb); urdin iluna, ekuatoriala (Af); tarteko urdina, montzonikoa (Am), eta urdin argia, sabanakoa (Aw).]]
Klima tropikala da, beroa eta hezea eta. Urteko batez besteko tenperatura 26,5&nbsp;°C-koa da. Filipinarrek hiru urtaro bereizten dituzte: *Tag-init* edo *Tag-araw* (uda, martxotik maiatzera), *Tag-ulan* (urtaro euritsua, ekainetik azarora) eta *Tag-lamig* (urtaro hotza, abendutik otsailera). Tifoiek sarritan astintzen dute uhartedia, urtean hogei inguruk.

## Landaredia eta fauna 
Filipinen hegoaldean Wallace Lerroa igarotzen da, Insulindian zehar Asia eta Australia banatzen dituen alegiazko lerroa. Fauna eta, hein txikiago batean, flora desberdinak dira lerroaren bi aldeetan, nahiz eta geografia aldetik hurbil egon eta antzeko klima eduki, historia ebolutibo desberdina erakutsiz. Lerroa Bali eta Lombok uharteen artean igarotzen da Java ekialdean, Borneo eta Sulawesi artean gero eta azkenik Filipinetako hegoaldetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oedipodium

***Oedipodium*** Oedipodiaceae familiako goroldio genero bakarra da, espezie bakar batez osatua; ***Oedipodium griffithianum***.

Espezie hau Eurasia, Ipar Amerika, Hego Amerika eta Atlantikoko iparraldeko uharteetako klima hotzenetan zabaltzen den goroldioa da.

## Erreferentziak 
* Goffinet, Bernard; William R. Buck (2004). «Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification». *Monographs in Systematic Botany*. Molecular Systematics of Bryophytes (Missouri Botanical Garden Press) **98**: 205-239.
* Schimper, Wilhelm Philippe (1876). *Synopsis Muscorum Europaea* **XCVIII** (2nd edición). Stuttgart. p. 354.
* Schwägrichen, Christian Friedrich (1823). *Species Muscorum frondosorum*. Supplementum 2 (1,1). p. 15.
* Crum, Howard A. (2002). «Oedipodiaceae». *Flora of North America* **27**. pp. 116-117. .

## Kanpo estekak