open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xabier Ormazabal

**Xabier Ormazabal Aristegi** (Urretxu, 1981eko martxoaren 26a - Cho Oyu, 2004ko urria) alpinista gipuzkoarra izan zen. Euskal Herriko beste hainbat mendizale moduan, lehenengo urratsak Pirinioetan eman zituen, hainbat eskalada bide egiten Peña Teleran, Riglosen eta Midi d'Ossaun besteak beste. Felipe Uriartek, neurri handi batean, bidea zabaldu zion.

## Alpeak: 1999-2001 
Alpeetan, 20 urte bete baino lehen, hasi zen hango tontorretara igotzen: Mont Blanc, Monte Rosa, Castor, Pollux, Breithorn, Allainhorn, Cervino eta Eigerren.

## Peru: 2001-08 
Andeetan, Urus (5.420 m), Ishinca (5.530 m) eta Tocllaraju (6.032 m) igo zituen Jon Maroto eta Iñaki Alvarezekin. Huascaran (6.575 m), espedizioaren helburua, azkenean ezin izan zuten lortu.

## Elurretako lehoinabarra: 2002-2004 
Hurrengo erronka nagusia, eta bere ibilbidearen arrakasta nagusia, SESB ohiko 5 zazpimilakoak igo zituen: Komunismo (7.495 m), altuena, bakarrik igo zuen ohiko bidetik 2002ko abuztuaren 15ean, eta harekin ekin zion proiektuari.

Bigarrena, Khan Tengri (7.010 m) ohiko bidetik eta Andoni anaiarekin egin zuen 2003ko abuztuaren 2an. Hirugarrena ia pare bat aste geroago, Poveda (7.439 m) izan zen, Dimitri Komarov errusiarrarekin batera, 2003ko abuztuaren 15ean.

Laugarrena, Lenin (7.134 m) egin zuen, Arkin bidetik 2004ko uztailaren 23an, Nuria Sutil katalanarekin batera. Bosgarrena eta azkena 2 aste geroago, Korgenewskaya (7.105 m), ohiko bidetik bakarrik igo zuena 2004ko abuztuaren 5ean. Aste eskas bat geroago, KGB (5.800 m) igo zuen ipar aurpegitik, bide berria zabalduz.

Bost tontor haiek lortuta, "Elurretako lehoinabarra" saria jaso zuen.

## 2004 
Tajikistanetik bueltan, etxean 2 aste eskas egin eta gero, Himalaia aldera jo zuen. Shisha Pangma (8.046 m) irailean igo zuen ohiko bidetik eta bakarrik. Hortik Cho Oyura (8.021 m) joan zen, ohiko bidetik eta bakarrik igota berriro ere. Jaitsieran, baina, hil egin zen. 23 urte zituen.

Hurrengo urtean, bere omenez Andoni Ormazabal anaiak "Lehoinabarraren aztarna" dokumentala egin zuen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko alpinismoaren historia
* Dokumentalak Euskal Herrian

## Bibliografia 
* "Mendiminez", Ramon Olasagasti (Elkar, 2007).

## Kanpo estekak 
* "Lehoinabar gaztea" (Berria, 2013).
* "Lehoinabarraren aztarna" (Mendi Film Festival 2019).
Beñat Arrue

**Beñat Arrue Gurrutxaga** (Aizarna, 1978ko urriaren 11 - Pumori, 2001eko urriaren 17a) alpinista gipuzkoarra izan zen. Aizarnan (Zestoa) jaioa, Azpeitian bizi izan zen hiru urte zituenetik. "Lagun Onak Mendi Bazkuna"ko bazkidea zen.

## Ibilbidea 
Andeetan, Peru aldean, Huascaran (6.782 m), Artesonraju (6.025 m), Alpamayo (5.947 m), Ishinca (5.530 m) eta Urus (5.420 m) mendiak igo zituen.

Alpeetan, bestela, Monte Rosa (4.633 m) eta Cervino (4.474 m) ikusgarria.

## Heriotza eta ondorengoa 
2001eko urrian, Pumori (Nepal) mendira igotzen ari zela hil zen, 23 urte zituelarik, elur-jausi batek harrapatuta. Beste 4 taldekide ere istripu berean zendu ziren: Javi Arkauz, Cesar Nieto eta Aritz Artieda nafarrak, eta Iñaki Aiertza gipuzkoarra.

Urte batzuk geroago, bere gurasoek adorea hartu zuten Himalaia aldera joateko. Bertan, Beñatek argazki bat atera zuen neskato batean espedizio hartan, eta bidea topatu zuten nepaldar neska horrengana. Hurrengo urteetan ere bisitan joan ziren, eta denborarekin jakin zuten neskatxa gaixorik zegoela, eta giltzurrun arazoak zirela-eta, Euskal Herrira ekarri zuten azkenean. "Pumori, mendiaren alaba" (Iban Gonzalez, 2019) izenburuko dokumentalean jaso zuten istorio triste eta eder hau.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko alpinismoaren historia
* Dokumentalak Euskal Herrian
* Benantxio Irureta

## Kanpo estekak 
* Beñat Arrueren datuak (Uztarria).
*  "Trágico accidente vasco en el Pumori" (Desnivel).
Manolis Glezos

**Manolis Glezos** (; Apeiranthos, Naxos, 1922ko irailaren 9a - Atenas, 2020ko martxoaren 30a) greziar politikari eta erresistente izan zen. 1941eko maiatzaren 30ean Apostolos Santasekin batera Atenaseko Akropolisetik esbastika erretiratu zuenean egin zen ezagun. Heriotza zigorra kondenatua izan zen Greziako Gerra Zibilean, 1954an askatu zuten arren. Hamaika urteko kartzela zigorra bete zuen hainbat alditan. 1951tik aurrera Greziako Parlamentuko kide aukeratu zuten ezkerreko hainbat alderditan. SYRIZAren sorreran parte hartu zuen eta Europako Parlamentuko kide aukeratu zuten.
Ane Pescador

thumb|270px|Ane Pescador (zutik, ezkerretik hasita bigarrena) Kontxako garaipena ospatzen.
**Ane Pescador Uralde** (Errenteria, 1992ko abuztuaren 2a) euskal arraunlari onenetakoa da, bost aldiz irabazi baitu Kontxako Bandera eta beste bost aldiz Traineruen Liga, denak ere San Juanekin.

## Kirol ibilbidea 
Errenteriarra izanik Hibaika Arraun Elkartean hasi zen arraunean eta 2007an *Bateleren* taldean sartu zen, Pasai Donibanen. Traineru arroxak jokatu beharreko ia guztia irabazi zuen 2014 eta 2018 artea. Bost urte horietan Kontxa eta Liga guztiak, Zarauzko eta Getxoko bandera guztiak eta haibat txapelketa ere irabazi zituen, denetan Ane Pescador arraunean ari zela. 2018ko denboraldia amaitzean desadostasun handiak izan ziren taldeko zuzendaritzarekin eta arraulari gehienek alde egin zuten klubetik, tartean Pescadorrek ere bai.

2019an Hibaikara itzuli zen eta estropada batzuk jokatu zituen ahizparekin batera. 2020an lehiatik kanpora egon ondoren 2021ean Donostiarra taldeak fitxatu zuen eta 2022an Arraun Lagunak taldean aritu zen.

### Taldeak 
## Palmaresa 
* Kontxako Banderak (5): 2014, 2015, 2016, 2017, 2018.
* Euskadiko Traineru Txapelketak (3): 2014, 2016, 2022.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketak (4): 2012, 2014, 2017 eta 2018.
* Emakumezkoen Ligak (5): 2014, 2015, 2016, 2017, 2018
* Gipuzkoako Liga (2): 2014, 2017.
* Zarauzko Ikurrina (5): 2014, 2015, 2016, 2017, 2018.
* Getxoko Bandera (6): 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joachim Yhombi-Opango

**Joachim Yhombi-Opango** (Owando, 1939ko urtarrilaren 12a - Neuilly-sur-Seine, 2020ko martxoaren 30a) kongoar politikaria izan zen. 1977tik 1979ra Kongoko Errepublikako presidentea izan zen .

## Bizitza 
Armadako burua izan zen Marien Ngouabiren agintaldian. Gobernari Kongoko Lanaren Alderdiko kidea, estatuko buruzagi bihurtu zen Ngouabiren hilketaren ondoren. 1979an dimisioa ematera behartu zuten eta alderdi barruan eskuineko fakzio bat osatzea egotzita atxilotu zuten. Denis Sassou-Nguessok 1984an askatu zuen eta 1987 eta 1990 artean berriro atxilotu zuten. Pascal Lissouba presidente berriak 1993an izendatu zuten lehen ministro, baina 1996an dimisioa eman zuen borroka etnikoen ondorioz. Gerra zibilean Lissoubaren alde egin zuen eta Sassou-Nguessoren garaipenaren ondoren erbesteratu egin zen. Amnistia eman zioten eta Kongora itzuli ahal izan zen 2006an.

COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemiaren ondorioz hil zen.

## Kanpo estekak
Sormenaren Kabia

**Sormenaren Kabia** Fagus-Alkiza proiektuaren baitan Alkizako Udalak sustatutako kultur ekimena da. Sormena eta kultura hiri eta herri handietatik deszentralizatzeko asmoarekin martxan jarri zen Sormenaren Kabia.

Sormenaren Kabia 2018an abiatu zen Fagus-Alkiza Interpretazio Zentroaren 5. urteurrena ospatzeko. Landa eremuan beren jarduera artistikoa garatu nahi duten artistei espazio bat eskaintzen die ekimenak. Edozein espezialitate eta jatorriko artistei irekita dago. Udaberriaren hondarrean deialdi publiko bat egiten da interesatutako artistek beren proiektuak aurkez dezaten. Epai-mahaiak aukeratutako bi proiektuak udazkenean garatzen dira.

Artistei diru-ekarpen bat, ostatua eta Koldobika Jauregiren aholkularitza eskaintzen zaie. 2018 eta 2019an bi asteko egonaldia antolatu da. 2020tik aurrera 3 astekoa izango da. Antolakuntzak artisten lana ezagutzera emateko ikus-entzunezko bana ekoizten du sortzaile bakoitzarentzat.

Egonaldian zehar artistek herritarrekin, bereziki herri-eskolako ikasleekin, harremanak izan ditzaten bultzatzen da. Artistek herritarrei irekitako tailerrak antolatzea ohikoa da.

## Saritutako artistak 
* 2018ko edizioan Txiki Keixeta eta Kimia Kamvari izan ziren egonaldia egin zuten artistak. Keixetak zeramika-lanak landu zituen eta Kamvarik onddoen esporekin irudigintza.
* 2019k edizioan Nagore Legarreta argazkilaria eta Beñat Raya eta Mus laborategiko bere kideak aukeratu ziren egonaldirako.
* 2020ko edizioan Idoia Unzurrunzaga argazkilariak eta Maria Andres dantzariak jaso dute beka.
* 2021eko edizioan Ione Larrañaga ilustratzaileak eta Joseba Agirrezabalaga artista plastikoak jaso dute beka.
* 2022ko edizioan Mirari Errondosoro Etxabe artisauak eta Laia Varela Lasarte bitxigileak jaso dute beka.
* 2023ko edizioan Miriam Loidi artista plastikoak eta Nomad Studio (Eli Garmendia eta Carlos Pericas) argazkioariek.
* 2024ko edizioan   Uxue Juarez Gaztelu idazleak eta Ada Garrues Paularena artista plastikoak jaso dute beka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astrea Barrios

**Astrea Barrios Garcia**, Esther Barrios izena hartu zuen ondoren, (Zugaztieta, Bizkaia, 1914ko azaroaren 27a - Bermeo, Bizkaia, 2016ko ekainaren 23a), euskal politikaria, kazetaria eta aktibista feminista izan zen.

## Biografia 
Tradizio sozialistako familia batean jaio zen. 15 urterekin, Barakaldon jostun ikasten hasi zen. Geroago jostun bezala lan egin zuen Bilbon.

### Militantzia 
Bilbon zela, 1934erako Bizkaiko Gazteria Sozialista Bateratu-en afiliatu zen, eta urte horretan baita ere, atxilotua izan zen gobernuaren aurkako mitin baten ondoren, Basaurin gazte sozialisten eta tradizionalisten artean izandako istilu batzuen ondoren.

Alderdi Komunistak argitaratzen zuen *Euskadi Roja* buletinean kazetari bezala aritu zen. 1931 eta 1933 bitartean feminismoaren eta doktrina sozialistaren inguruko hainbat artikulu argitaratu zituen *Renovación* aldizkarian.

Bizkaiko Juventudes Socialistasko emakumeen arloko idazkaria izan zen, eta 1934ko apirilean Bilboko Círculo Femenino-ko lehendakari moduan jardun zuen.

Agrupación de Mujeres Antifascistas [AMA] ko kide izan zen. Elkarte honek kaleratzen zuen *Mujeres* aldizkariko erredakzio lantaldeko kide izan zen. Barne mailan, erakunde honekin kritiko agertu zen:

1935ean Errusia sobietarrera bidaiatu zuen, politika eta sindikalgintzan ezagutzak sakonduz.

### Gerra Zibila 
1936ko udan, Amuategi batailoilean parte hartu zuela uste da, Gazteria Sozialista Bateratu-etako gainerako kide guztiek bezala. Estatuko rakunde marxisten gehiengoa, emakumeek armak erabiliz borroka zezatenaren aurka agertu baziren ere, Amulategi batailoila eta Astrea Barrios bera ideia honen aurka agertu ziren.

Erizain bezala aritu zen Urkiolako gainean jarri zen Odol Ospitalean.

1937ko otsailaren 17an, Bilboko Arenal kaleko 3. zenbakian zegoen Bizkakiko Gazteria Sozialista Bateratu-en egoitzan, Astrea Barrios Gazteria Sozialista Bateratu-ko emakumeen arloko ordezkari bezala, alderdi sozialista eta komunistetako kideen arteko goi mailako bilara batean zegoen. Bileran zirela, egoitzan gordeta zuten Legutioko gudutik oroigarri modura ekarritako obus bat lehertu zen. Hiru pertsona hil ziren, tartean Agustin Zapirain Aginaga, Euskal Herrian Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat izan zena, eta gainerakoak zauritu egin ziren. Astrea Barrios Basurtuko ospitalera eraman zuten, eta bertan hanka bat moztu behar izan zioten.

### Erbestea 
Bilbo faxisten eskutara erori zenean, Santanderra ihes egin behar izan zuen, eta gero handik Parisera joan zen. Gerra amaitu bitartean, bertan egon zen Casa de España delakoan. Kataluinan ere izan zela uste da.

Gerra amaitu zenean, bere senarrarekin batera, Burgosera joan zen bizi izatera. Frankismoan zehar errepresiotik ihes egiteko, bere izena aldatu zuen, Esther Barrios izena erabili zuelarik aurrerantzean.

## Omenaldiak 
2009ko apirilean Burgos hiriko Alderdi sozialistak omenaldia eskaini zion.

## Erreferentziak
Las Araucarias

**Las Araucarias** Temucotik (Txile) 82 km-ra Araucanía eskualdean dagoen eski-estazioa da. Eski-estazio hau Llaima sumendiaren mendebaldeko magalean kokatuta dago,"Los Paraguas" izeneko eremuan Conguillío Parke Nazionalaren barruan.

Neguko estazioak, eskia eta *snowboarda* praktikatzen den lekuan, 350 hektareako arlo eskiagarria, 1.550 eta 1.950 m bitarteko altitudeak, eta hiru teleski —200, 650 eta 1350 m luze— eta 950 m-ko teleaulki bat ditu.

## Ikus, gainera 
* Turismoa Txilen
* Eranskina: Txileko eski estazioak

## Kanpo estekak 
* Nevasport.com - Las Araucarias
* Turismo Zerbitzu Nazionala (Sernatur)
Jose Tasende

**Jose Tasende,** Jose Maria Diaz Tasende ofizialki, *Nervion* ezizenez ere ezaguna, (Bilbo, Bizkaia, 1932) pilotaria eta arte galerista da.

## Biografia 
### Erbestea 
Gerra zibila amaitutakoan, 13 urte zituela, Bilbo utzi eta amarekin Mexikon erbesteratu behar izan zuen. Bidaia, *Magallanes* izeneko itsasontzian egin zuten. Bidaia horretako bidaiaria zen baita ere Placido Domingo. Hasiera baten Mexikoko Guadalajaran bizi izan ziren.

### Pilotari 
Nerabezaroan Acapulcoko Palm Beach pilotalekuan *Nervion* ezizenarekin aritu zen pilotari modura lanean.

### Galerista 
1965 urtean, pilotari izateari utzi eta arte galeria txiki bat ireki zuen Acapulcon Teddy Stauffer-ekin batera.

## Erreferentziak
Conguillío Parke Nazionala

**Conguillío Parke Nazionala** Araucanía eskualdean dago, Temucotik 148 km ipar-ekialdera, Txilen. 60.832 ha-ko azalera du.&nbsp;Hasieran bi parke ezberdinek (Conguillío PN eta Los Paraguas PN) elkartuta osatu dute egungo parkea. Parkeko edertasuna lakuak eta aintzirak dira eta, Llaima sumendia, bertako landaredia, araukariak, pago antartikoak, koihueak, lengak, makilsantuak, rauliak, besteak beste, hainbat landare eta loreekin batera osatzen dute. Urtean 100.000 bisitari baino gehiago dituen Txileko parke bisitatuenetako bat da, batez ere atzerriko turisten arreta erakartzen du, baita BBC katearena ere, Parke Nazional honen paisaia, dinosauroak bizi ziren munduko azken babeslekuetako bat izatea uste duena. *Walking with Dinosaurs* dokumentalaren zati bat, zehazki Goi Kretazeoari buruzkoa zen kapitulua: "Dinastia baten heriotza" filmatu zen hemen.

Turistak gehien erakartzen dituen aldeetako bat Sierra Nevadarako igoera da, sumendi mendikate handia, non Blanco ibaiaren hasiera, Conguillío lakua eta Llaima sumendia atzeko planoan ikus daitezkeen, bisitarientzako postal bakarra emanez.
Sierra Nevada sumendia

**Sierra Nevada** Txileko Araucanía eskualdean dagoen sumendia da. Geruza-sumendi gisa sailkatuta, Sierra Nevadak 2.554 m-ko altitudea du, eta La Fronterako magalean dago, Llaima sumendiaren ondoan.

Conguillío Parke Nazionalaren barnean kokatzen da, bere araukaria basoengatik nabarmentzen dena. Magalaren oinean dago Conguillío lakua, parke nazional horri izena ematen diona.

Azken erupzioa Pleistozenokoa da, baina jarduera holozenora hedatu zen. Bere laba nagusiak andesitikoak eta basaltikoak dira, hodei piroklastikoen metakinekin batera. Lahar batzuk ere egitura bolkanikoan daude.
Nandita Das

thumb|Nandita Das prentsaurreko bat ematen, Indiako Haurren Film Jaialdian, 2012an.
**Nandita Das** (Delhi, 1969ko azaroaren 7a) Indiako aktore eta zuzendari bat da. 40 filmetik goratan aritu da aktore moduan. Fama lortu zuen Deepa Metharen *Fire* (1996) filmari esker. Film hura emakumeen homosexualitateari buruzkoa da, eta Indian erreakzio biziak eragin zituen. Zuzendari gisa egin zuen lehen lana *Firaaq* (2008) izan zen. Torontoko Zinemaldian saritu zutena eta munduko 50 bat jaialditan gaindi hogei bat sari irabazi zituena. Gizarte gai sakonak lantzen ditu bere filmetan, besteak beste emakumeek jasaten dituzten tratu txarrak edota gerrak.
Bi aldiz parte hartu du Cannesko Zinemaldiko epaimahaian, 2005ean lehenik, eta 2013an ondoren. 2011n, Frantziako Gobernuak Ordre des Arts et des Lettres-eko (Arteen eta Letren Ordena) Zaldun egin zuen. Zinema arloan, franko-indiar kooperazioa garatzen laguntzea eskertu zioten. Urte berean, Das izan da Nazioarteko Emakumeen Foroan sartu zuten Indiako lehen aktorea. 2015ean, Donostiako Zinemaldiko epaimahaiko kide izan zen.

## Aktore lanak 
Hainbat hizkuntzatan grabatu ditu filmak, besteak beste ingelesez, hindiz, bengaleraz, tamileraz, teluguz, urduz, maratheraz, oriyaz eta kannadaz. Indar handiko gaiak aukeratu ohi ditu filmak egiterakoan, adibidez *Earth* (Deepa Metha, 1998), Indiaren zatiketa odoltsuari buruz, *Bawandar* (Jag Mundhra, 2000), talde-bortxaketa bat jasan zuen klase apaleko emakume batek justiziaren bila daraman ezinezko borrokaz, *Kannathil Muthamittal* (Mani Ratnam, 2002) Sri Lankako gerra zibil giroan kokatutakoa edota *Provoked* (Jag Mundhra, 2007) tratu txarrak jasanarazten zizkion senarra hiltzeagatik kondenatutako emakume baten aldekoa. Bere aktore lanei esker, hainbat sari irabazi ditu.

## Zuzendari lanak 
2008an zuzendu zuen bere lehen filma, *Firaaq*. Film hura "milaka egiazko istoriotan" oinarritzen den fikzio bat da; 2002an Gujaraten (India) izan ziren istiluetatik hilabete batera garatzen dira istorio horiek. Pertsonaiak klase sozial guztietakoak dira. Dasek ahotsa eman nahi izan zien "isilik uzten diren gauza askori". 2018an *Manto* filma zuzendu zuen. Saadat Hasan Manto idazle pakistandarraren bizitza kontatzen duen filma da. Film hark saria lortu zuen Cannesko Jaialdian, 2018an.

## Bizitza pertsonala 
Nandita Das Jatin Das margolariaren eta Varsha Das idazlearen alaba da. Geografiako eta gizarte laneko ikasketak egin zituen New Dehlin. 2002an Saumya Senekin ezkondu zen, eta bien artean Leapfrog agentzia sortu zuten, sozialki arduratsuak ziren iragarkiak ekoizteko. 2009an banandu ziren, eta Subodh Maskara industria-gizonarekin ezkondu zen. 2017an banandu ziren.

## Aktibismoa 
Lan Sozialetako masterra atera zuen Delhiko Unibertsitatean. Besteak beste, haurren eskubideen alde lan egin du eta emakumeen kontrako bortizkeria gelditzearen alde. *Tehelka* ikerketa kazetaritza egingo zuen aldizkaria sortzeko dirua eman zuen. 2013an, "Dark is Beautiful" kanpainako aurpegia izan zen. Kanpaina haren helburua zen larruaren kolorearen araberako diskriminazioak salatzea, Indian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Frontera (Txile)

**La Frontera** Txileko eskualde geografiko bati ematen zaion izena da. La Fronterak Biobío ibaiaren inguruan edo Biobío eta Toltén ibaiaren arteko eremua aipatzen du, geroagoko definizio honetan Araucaníaren erabilera historikoarekin oso lotua da.

Izena Txileko Kapitaiintza nagusiaren (Espainiako Inperioaren zati bat eta gero Txileko Errepublika) mugatik dator La Araucanía- rekin, maputxe nazioaren lurrak 1598an izandako matxinada handiaren ondoren.

1598ko matxinadaren ondoren eta geroko Biobíoren hegoaldean zeuden hiriak eta gotorlekuak galdu ondoren, Espainiako Inperioak gotorleku eta hiri gotortuen sistema ezarri zuen Biobío eta Itata ibaien artean eta beste batzuk Araucaniako maputxeen lurretan bertan. Sistema honek XVIII. mendean eta XIX. mendean jarraitu zuen.
María Malla

**María Malla Fábregas** (Alguaire , Segrià, Katalunia, 1918ko maiatzaren 20a - La Chapelle-Saint-Mesmin, Frantzia, 1995eko abenduaren 31) idazle eta poeta izan zen, baita militante anarkista eta anarkosindikalista ere.

*Malla Rosell* edo *Mariposilla* izenez ere ezaguna.

## Biografia 
Urtebete zuenean bere familia Castellbell i el Vilarren kokatu zen, Bagesen, (Katalunia). Sei urte zituela idatzi zuen bere lehen poesia, eta haurtzaroan argi utzi zituen liburuzain gisa zituen asmoak, nahiz eta bere gurasoek nahiago zuten ile-apaintzaile ofizioa ikas zezan.

Mojen ikastetxe batean eta eskola publikoan egin zituen lehen ikasketak. Nerabezaroan ile-apaintzaile ofizioa ikasi zuen eta Lleidan bizi izan zen senide anarkista batzuekin, pentsamendu libertarioan sartu zutenekin. Castellbel y el Vilarreko J*uventudes Libertarias* erakundeko idazkari, diruzain eta liburuzain aritu zen.

Gaztaroan, Borraseko fabrikan sartu zen, eta CNTko sindikatuan afiliatu zen. Espainiako Gerra Zibilak eztanda egin zuenean, exiliatu beharra zuen. 1947an, Frantziara joatea lortu zuen Puigcerdà zeharkatuz, non bere kide Clemente Pujolekin bildu zen. Franco diktadorea hiltzean, udaro egiten zuen osteratxoa Castellbell i el Vilarrera, harik eta 1991n herri liburutegi bat sortzea lortu zuen arte, 2000. urtetik aurrera bere izenarekin bataiatua izan zena. 

Maria oso irakurzalea izan zen, eta antzerki zale sutsua. Antzerkigile eta aktore gisa ere jardun zuen. Idazle arloan, bere obra -gehiena gaztelaniaz- genero poetiko eta narratibokoa izan zen. Bere poemak eta narrazioak unean uneko arazo sozialei lotuta daude.

## Lanak 
### Poesia 
* El último romántico (1989)
* Renacen entre páginas (1991,  )
* El grito silencioso (1991,  )
* Todo corazón (1993)
* El amor del desamor (1995,  )

### Saiakera 
* Los cuadernos de Mara Mas (1990)
* Mirna Keynes y otros relatos (1992)

### Antzerkia 
* El Reinado de la paz, (1979)
* Con ojos de luna (1986)

### Argitaratu gabeak 
* Allá en la América del sur o La Prisca de los Andes
* Buenas noches Graschi
* Ellos, yo y Fatma Gin
* Destellos de vida

### Amaitu gabeko lanak 
* La muerte de una juventud
* La espiritualidad conceptuada

### Aldizkaietan argitaratukoak 
* Diario de la CNT
* A.Z.B, revista de cultura internacional
* El Brogit (revista local de Castellbell i el Vila

## Aitorpenak 
* 2000.urtean Castellbell i el Vilarreko herri-bibliotekari *Maria Malla* izena jarri zioten, biblioteka sortzailearen omenez.2015ean bibliotekaren logoa estreinatu zuten Maria gogoratuz. 
* 2017an Mariaren lanari aitorpena gisa eta haren ekarpena bistaratzeko hitzaldia antolatu zen Lleidan 
* 2018an Mariaren jaiotzaren urteurrenean "Emakume baten bizitza, garai baten memoria" izeneko mahai-inguru bat antolatu zuten Castelbell i el Villarren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
"Bombas incendiarias" Maria Mallak Durangoko Fidela Irazolari eskainitako poema
Pedunculata

thumb|250px|*Lepas anatifera*.
thumb|250px|*Pollicipes cornucopia* merkatu batean salgai.
**Pedunculata** ordena krustazeo irazleak dira. Itsasoko marearteko zonan, harkaitzetan itsatsita edo igerian dauden objektuetan bizi dira.

## Biologia 
Lanperna espezie batzuk eremu pelagikokoak dira. Askotan itsasoan dauden egurretan eta beste objektuetan itsatsita bizi dira. Marearteko zonakoak, aldiz, kostaldeko olatu gogorrak ematen diren tokietan aurkitzen dira; horren arrazoia da jateko haien zirruen erabilera baino gehiago uren mugimenduen menpe daudela.

## Taxonomia 
Pedunculata ordena suborden eta familia hauetan sailkatzen dira:

;Heteralepadomorpha Newman, 1987
* Anelasmatidae Gruvel, 1905
* Heteralepadidae Nilsson-Cantell, 1921
* Koleolepadidae Hiro, 1933
* Malacolepadidae Hiro, 1937
* Microlepadidae Zevina, 1980
* Rhizolepadidae Zevina, 1980
;Iblomorpha Newman, 1987
* Iblidae Leach, 1825
;Lepadomorpha Pilsbry, 1916
* Lepadidae Darwin, 1852
* Oxynaspididae Gruvel, 1905
* Poecilasmatidae Annandale, 1909
;Scalpellomorpha Newman, 1987
* Calanticidae Zevina, 1978
* Lithotryidae Gruvel, 1905
* Pollicipedidae Leach, 1817
* Scalpellidae Pilsbry, 1907

## Gastronomia 
Euskal Herriko kostaldean harkaitzetako lanperna (*Pollicipes cornucopia*) oso jaki preziatua da, beste herri batzuen artean. Horren ondorioz populazioak asko jaitsi dira eta bakarrik inguru gogorretan aurki daitezke gaur egun. Beste ondoria bilketa oso aktibitate arriskutsua izan daitekeela da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Molutxe

**Molutxeak** ("sartaldeko jendea" edo "mendebaldeko jendea") edo **Ngulutxeak** Txileko herri indigena da. Beren hizkuntza mapudungungo dialektoa zen, maputxe hizkuntza. Espainiar Inperioak Txileko Konkistaren hasieran, Molutxeak Araucanía izenez ezagutzen zen horretan bizi ziren. Molutxeei *Araucanos* ("araukarrak") deitzen zieten espainiarrek.

Molutxe, Pehuentxe eta Huillitxeen ondorengoak ondorengo mendeetan Argentinara joan ziren bertako tribuekin nahastuz. Araukanizazio honek, bere hizkuntza, eskualdean ohikoa den hizkuntza bihurtu zuen. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pikuntxe
Line berdea (Tuterako urbanoa)

**Tuterako urbanoren line berdea** *Azucarera* Tuterako gainerako auzoekin lotzen dituen autobus linea da.

Ibilbide zirkularra egiten du *Azucarera*, *Lourdes*, *Erdialdea*, *Virgen de la Cabeza* eta, berriro ere, *Azucarera* auzoen artean.

## Historia 
Line hau 1984an ireki zuten, hasierako beste hiru lerroekin batera (gorria, horia eta laranja). Orduz geroztik, ez du aldaketa garrantzitsurik izan, maiztasun eta ordutegietan doikuntza txikiren bat egin behar izateaz gain.

## Ustiapena 
### Maiztasunak 
Linea urteko egun guztietan, igande eta jaiegunetan izan ezik, dago martxan. Hauek dira maiztasunak:

* **Lanegunak:** 30' (08:00tik 14:12ra eta 15:20tik 21:11ra)
* **Larunbatak:** 30' (08:00tik 14:12ra eta 15:20tik 21:11ra)

### Ibilbidea 
Autobus guztiek ibilbide osoa egiten dute, goizeko azken zerbitzua izan ezik, *Sanguesa*n amaitzen dena, eta arratsaldeko azkena, *Velilla*n amaitzen dena.

## Geldialdiak 
## Etorkizuna 
Oraingoz ez da zerbitzuaren luzapen edo aldaketa berririk aurreikusten.

## Erreferentziak
Araucanía (eskualde historikoa)

[eskuinera|thumb|352x352px| Mapa honek 1870ean [Araucaniaren okupazioaren bidez ezarritako Maputxe Araukaniaren muga "zaharrak" eta "berriak" erakusten ditu. ]]
**Araucanía** edo **Araucana**, XVIII. mendean Molutxe bezala ezagutzen ziren Maputxe herriak bizi ziren Txileko eskualdeari emandako izen espainiarra izan zen. Espainiak Txile konkistatu aurretik, Molutxeko lurrak Itata ibaiaren eta Toltén ibaiaren artean zeuden. Molutxe eta Huilitxeen altxamendu handiaren ondoren, 1598ko Curalabako guduaren ondoren, Araucoko Gerran, espainiarrak, Biobío ibaiaren hegoaldetik kanporatuak izan ziren. Hamarkada askotako gerra gehigarriaren ondoren, espainiarrek Araucaniako mugak onartu zituzten Bio-Bio ibaiaren eta Toltén ibaiaren artean. Araucanía eskualde zahar hau, gaur egun, Bío-Bío Eskualdea eta Araucanía Eskualdea, Txileko hegoaldean, banatuta dago.

## Erreferentziak 
* Gomez de Vidaurre, **Historia Geografikoa, Natural y Civil Del Reino de Chile, Tomo II** ; **Coleccion de historiadores de Chile**, Tomo XV, Imprenta Ercilla, Santiago, 1889 Jatorrizkoa Michigango Unibertsitatean, Digitized 2005eko abuztuaren 4an (Txileko Historia 1535-1764)
* Juan Ignatius Molina, The Geographic, Natural and Civil History of Chili, Vol II., Longman, Hurst, Rees, and Orme, London, 1809

## Ikus, gainera 
* La Araucana
* Araucanía eta Patagoniako Erresuma
* Pikuntxe
* Txileko La Frontera eskualdea
Jorja Fox

**Jorja-An Fox** ( - ) aktore eta produktore estatubatuarra da. Bere lehenengo paper garrantzitsua NBCen *ER* telesailean izan zen, Maggie Doyle medikuaren paperean, 1996tik 1999ra bitarte. Bere hurrengo papera *The West Wing* telesailean izan zen, Gina Toscanaren paper arrakastatsuarekin. *CSI: Crime Scene Investigation* telesailean Sara Sidle poliziaren papera ere egin zuen, 2000-2007 eta 2010-2015 artean.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Industria-arkeologia

[thumb|eskuinera|250px|[Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoa, Gallarta, Euskal Herria.]]
**Industria-arkeologia**, Arkeologiaren adar berrienetako bat da, industriaren prozesuetan eta ekoizpenean erabiltzen diren metodo eta makinariaren nahiz kokalekuen ikerketan datza, bereziki Iraultza Industrialaren ondoren.

1950eko hamarkadan Erresuma Batuan sortu zen, eta 1955ean Birminghamgo Unibertsitateko Michael Fix irakasleak izendapena sortu zuen. Ondare industrialarekin bat doan kontzeptua da.
Industria-ondare

[thumb|220px|[Bizkaiko Zubia, Bizkaia (Euskal Herria), Industria-ondarea eta Gizateriaren ondarea.]]
**Industria-ondarea**, Nazioarteko Industria Ondarearen Kontserbaziorako Batzordearen arabera, historia, teknologia, gizarte, arkitektura edo zientzia ikuspegitik balorea duen kultura industrialaren aztarna multzoa da. Aztarna hauek honakoak dira: eraikinak eta makinaria, lantegiak, errotak eta fabrikak, meatzeak, burdinolak, errefinatu, bildu edo gordetzeko lekuak, energia sortu, bidali edo erabiltzen diren lekuak, garraiobideak eta beren azpiegitura guztia, bai eta industriarekin zerikusia duten jarduera sozialak, tartean langileen bizilekuak eta etxebizitzak, eta kulturako lekuak eta ikastetxeak.
## Bibliografia 
* AJA, Garbiñe eta beste. 2012. Euskadiko Industria Ondarea. 2 lib. Euskal kultura ondare bilduma, 6. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza. . [online bertsioa: https://www.euskadi.eus/contenidos/recurso_tecnico/descarga_publicaciones/es_descarga/adjuntos/EDOBVI-l-vol-1.pdf]. [ikusia: 2020-05-25]
* AJA, Garbiñe eta beste. 2012. Euskadiko Industria Ondarea. 2 lib. Euskal kultura ondare bilduma, 6. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza. . [online bertsioa: https://www.euskadi.eus/contenidos/recurso_tecnico/descarga_publicaciones/es_descarga/adjuntos/EDOBVI-vol-2.pdf]. [ikusia: 2020-05-25]

## Kanpo estekak 
Industri ondare eta herri laneko euskal elkartea. [online: http://www.patrimonioindustrialvasco.com/] [ikusia: 2020-05-25]
Fay Bainter

**Fay Okell Bainter** (Los Angeles, Kalifornia, 1893ko abenduaren 7a - Ib., 1968ko apirilaren 16a) aktore estatubatuarra izan zen.

Gaztetatik aritu zen interpretazioaren munduan, nahiz eta 1934ra arte ez zuen zinemagintzan debuta egitea lortu *This Side of Heaven* filmarekin. Saria berehala iritsi zen, eta 1938an Oscar sarietarako izendatu zuten lehen aldiz, *White Banners* filmagatik. Urte berean bigarren izendapen bat lortu zuen *Jezabel*engatik. 1961ean hirugarren aldiz izendatu zuten ''The Children's Hour'' filmagatik.

Pneumonia baten ondorioz hil zen 75 urterekin. Hollywoodeko Ospearen pasealekuan duen izarra Hollywood Boulevardeko 7021ean dago kokatuta. Bere senarra, Reginald Venable, militarra zenez, biak, Arlingtongo Hilerri Nazionalean lurperatuta daude.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Golf Alai

**Golf Alai**, golf-a eta frontoia uztartzen dituen kirol modalitatea da. 2011 urtean Pello Elizondok asmatu zuen.

## Erreferentziak
Maite Eskarmendi

**Maite Eskarmendi Ezkerra** (Donostia, Gipuzkoa, 1972), euskal kazetari, telebista aurkezlea eta modan aditua da.

Donostiako Bidebieta auzoko Herria Ametsa ikastetxean egin zituen ikasteketak. Ondoren, Euskal Herriko Unibertsitatean informazio zientziak ikasi zituen.

## Egindako lanak 
### Moda 
Aita jostuna zuen, eta hori dela eta modaren jarraitzailea izan da txikitatik. Modaren arloan, ETB1eko *Itxuroso* saioa aurkeztu zuen. Brasilen bizi izan zen, eta bertan Kataluiniako moda argazkilari batzuen moda eta produkzio laguntzaile bezala lan egin zuen. Personal shoper bezala ere lan egin izan du.

### Telebista 
#### Zuzendari 
* Esta es mi gente ( ETB2)
* Euskal Kanturik onena (ETB1)

#### Zuzendariorde 
* Sabor de Hogar (la Sexta)

#### Aurkezle eta kolaboratzaile 
* Albistegi zerbitzuak. (ETB1 eta ETB2)
* Itxuroso (ETB1)
* Zuek hor eta gu hemen. (ETB1)
* Kaleko hainbat ekitalditan erreportari

#### Erredaktore 
* San Miguel Crackas del Surf (Nitro)
* Euskal Kantuen gaua (ETB1)

## Erreferentziak
Mari Paz Mosana Motanga

**Mari Paz Mosanga Motanga** (1982ko urriaren 16a) Ekuatore Gineako abiadura-lasterkaria da. 2000. urteko udako Joko Olinpikoetan parte hartu zuen emakumezkoen 100 metroko frogran.

## Erreferentziak
Josefina Samper

**Josefina Samper Rojas** ( Fondón, Almeria, 1927ko maiatzaren 8a - Madril, 2018ko otsailaren 13a ) espainiar sindikalista izan zen .

## Biografia 
Aita meatzaria zen. Josefinak 3 urte zituenean bere aita Oranera, Aljeria, joan zen, eta gainerako familia urtebete geroago joan zen.  Amak etxeetan arropak garbitzen lan egiten zuen bitartean Josefinak bere ahizpa zaintzen lan egin zuen. Gero, Josefina prakagile bezala lan egitera joan zen jantzi tailer batera.

### Militantzia 
12 urterekin Gazte Sozialisten Batasunean hasi zen eta 14 urterekin PCEn sartu zen Santiago Carrilloren anaia zen Roberto Carrilloren eskutik.

Alderdiko kide gisa, Josefina *Popular Spain* argitalpen klandestinoaren banaketan parte hartu zuen. Auzoko umeak ere antolatu zituen, poliziak ezkutuko errepublikanoen bila etortzen ziren bakoitzean danbor latak erabiliz ohartarazteko. Halaber, bere familia ekonomikoki mantentzen laguntzeko raffia-zko zapatilak ekoiztera dedikatutako kooperatiba moduko bat sortu zuen. Kooperatiba honetan lan egin zuten baita ere beste familia askok, gehienak emigrante politikoak. Josefina raffia lortzeaz arduratzen zen. irabaziak egindako zapatila kopuruaren arabera banatzen zituen, eta Josefina bera izaten zen irabazi txikienak izaten zituena. 
### Josefina Samper eta Marcelino Camacho elkarrekin borrokan 
1944an, beste emakume batzuekin batera, etorkin eta iheslari politikoentzako laguntza-taldea osatu zuen. Kontzentrazio eremutik ihes egindako hiru presoentzako jatordua antolatzeko agindua jaso zuen alderdiaren aldetik. Horrela ezagutu zuen Marcelino Camacho . 1948ko abenduaren 22an ezkondu ziren elkarrekin eta bi seme-alaba izan zituen bikoteak, Yenia eta Marcel. 1957an, Marcelinoren indultuaren ondoren, erbestetik itzuli eta Madrilgo Carabanchel auzora joan ziren bizitzera. Bikoteak, klandestinitatean lan politiko eta sindikalean jarraitu zuen.

### Heriotza 
2018ko otsailaren 13an zendu zen Josefina Samper Madrilen 90 urte zituela. Hil ondoren, hainbat erakundek, Espainiako Alderdi Komunistak, Ezker Batuak eta Langileen Batzordeak, besteak beste, goraipatu eta gogorarazi zuten Samperrek eskubide sozial, laboral eta politikoen alde egindako borroka.

## Omenaldiak 
thumb| Josefina Samper eta Yenia Camacho 2012ko martxoaren 23an. Josefina eta Marcelino Camacho-ri omenaldia egin zioten Albaceten

2016an Andaluziako Domina eman zioten .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideo Josefina Samper-i egindako omenaldia, Andaluziako domina entregatu ondoren
Noli me tangere

[thumb|*[Noli me tangere (Correggio)*, 1518, Pradoko museoa, Madril.]]
***Noli me tangere*** () Vulgataren testu batean agertzen den esaldia da. (Joanen Ebanjelioan, 20;17) Hitz horiek Jesu Kristok, bere Piztueraren ondoren, Maria Magdalenari esan omen zizkion. Izan ere, testua idatzi zen jatorrizko koiné greziarrean esaldia hau da: μὴ μoυ ἅπτoυ (*mè mu haptu*), denboran ekintza jarraian adieraziz; horrek beste interpretazioa ahalbideratu du: "Ez atxiki niri".

## Interpretazioa 
Gertaerak interpretazio desberdinak ezagutu ditu. Maurice Zundel bezalako zenbait autoreren arabera, Maria Magdalena bera ukitu ez zezala eskatuz, Jesusek adierazi zuen behin piztuera lortuez gero, gizateriaren eta bere jainkozko pertsonaren arteko lotura ez dela jada fisikoa izango; hau da, hortik aurrera bihotzaren eta Eukaristiaren bitartez egingo zela.

Era berean, geroago, Tomas apostoluak, gertatutakoa sinisten ez duelako, Jesusen zauriak ukitu nahi izan zituenean, horrela esan zion Jesusek: "Zoriontsu ikusi gabe sinesten dutenak".

## Literaturan 
Gaius Julius Solinusek topiko literario bat jaso zuen. Esaten zen Julio Zesar hil eta hirurehun urtetara orein zuri batzuk zeudela lepoan *Noli me tangere, Caesaris sum* ("Ez ikute, Zesarrenak gara") esaldiaz lepokoak zeramatela.

Thomas Wyatt idazleak *Whoso list to hunt* poeman esaldia erabili zuen.

## Beste esanahiak 
* Kantu gregorianoan tropo mota baten gaia da.
* Eliza ortodoxoan gaueko gaubeilan gertaera hamabi matutien batekin ospatzen da.

## Gaia azaldu duten margolari batzuk 
* Giotto, Cappella Scrovegni Padua, eta 1320an Assisen.
* Tilman Riemenschneider (1490-1492), Staatliche Museum, Berlin.
* Duccio (1308-1311), Museo dell'Opera Metropolitana del Duomo Sienan.
* Fra Angelico (1440-1441), San Marco komentua Florentzian.
* Guillaume Barbe (1468/1469), Notre-Dame katedrala, Rouen.
* Federico Barocci (1590), Alte Pinakothek, Munich, eta Uffizi Galeria* Florentzian (1590).
* Martin Schongauer, Unterlinden Museoa Colmar.
* Lavinia Fontana (1581), Uffizi Galeria, Florentzia.
* Nicolas Poussin (1653), Pradoko museoa, Madril.
* Le Corrège (1525 inguruan), Pradoko museoa, Madril.
* Hans Baldung (1539), Hessisches Landesmuseum, Darmstadt.
* Paolo Veronese, Grenobleko museoa.
* Bronzino (1531), Buonarroti Etxea, Florentzia eta Louvreko museoa, Paris.
* Hans Memling (1480), Alte Pinakothek, Munich.
* Giovanni Paolo Lomazzo, Pinacoteca Civica, Venezia.
* Andrea del Sarto, San Salvi Museo, Florentzia.
* Maurice Denis (1895-1896), Maurice-Denis «Le Prieuré » museoa.

## Iruditegia 

Image:
Arte bizantina.png|Ikono bizantziarra.
Titian - Noli me Tangere - Google Art Project.jpg|*Noli me tangere*, Tiziano, c. 1512, National Gallery, Londres.]]
Brueghel noli me tangere.jpg|*Noli me tangere*, Jan Brueghel Gaztea, 1625, Musée des Beaux-Arts, Nancy.
Noli me tangere - Poussin - Museo del Prado.jpg|*Noli me tangere*, Poussin, 1653.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Esaldiaren interpretazioa.
* :*Noli me tangere'' artean.
Petra Belaustegi

**Petra Belaustegi** XX. mende hasierako euskal idazlea izan zen.

1909. urtean *Euskal-Erria* aldizkarian kolaboratzen hasi zen idazle modura.

## Literatur sariak 
1909an Ohorezko Aipamena lortu zuen *Euskal-Esnalea*ren lehiaketan, *Ametsa* izeneko ipuinarengatik. Ipuin hau, 1910eko *Euskal Esnalea*ren almanakean argitaratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosana

**Rosana Arbelo Gopar** ( Arrecife, Lanzarote, Kanariar Uharteak , 1963ko urriaren 24a ), **Rosana** izenarekin artistikoki ezaguna, espainiar kantautorea da. *Lunas rotas* albumetik *El talisman* bere abestiarekin egin zen ezaguna. Hainbat sari jaso ditu, album berri onenaren saria, emakumezko bakarlari onenaren saria eta emakumenzko artista latina onenaren saria. Mundu osoan 10 milioi ale baino gehiago saldu ditu. 

## Biografia 
Rosana Lanzaroten jaio zen eta Kanariar Uharteetan bizi zen. Zortzi anaien familiako gazteena da.

5 urterekin aitak lehen gitarra eman zion eta 8 urterekin bere lehen abestia konposatu zuen.

20 urte zituela Madrilera joan zen eta han harmonia eta gitarra ikasi zituen.

Azúcar Moreno espainiar bikoteak Rosanak konposatutako "Ladrón de Amores" abestia grabatu zuen. 1994an, Esmeralda Graok abestu zuen Rosanak sortutako "Fuego y Miel" kantua. Abesti honek lehen postua lortu zuen . Benidormeko Zine jaialdian. Ordutik aurrera bere konposizioak artista asko interesatzen hasi zen.

1996 urtearen hasieran, lagunek bultzatuta, bere konposizioak berak kantatzea erabaki zuen. MCAra, demo bat bidali eta bere lehen grabazio kontratua lortu zuen.

## Diskografia 
### *Estudioko albumak* 
### *Zuzeneko albumak* 
* 2003: *Marca registrada*

### *Konpilazioak eta edizio bereziak* 
* 2005: *Grandes éxitos*
* 2005: Más Magia

### *Kutxa multzoa* eta *Digipacka* 
* 2007: De casa a Las Ventas
* 2009: ***Todas Rosana***

## Liburuak 
* **Rosana** : *Material sensible* . Abestiak eta olerkiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Canal de Youtube Rosana Oficial
* 
*
Weserstadion

**Weserstadion**, Alemaniako Bremen hirian dagoen futbol estadio bat da. Werder Bremen taldearen jokalekua eta egoitza da.

1947an eraikia izan zen eta 42.100 ikusleentzako edukiera du.

700px|thumb|erdian|Weserstadionen barnealdeko ikuspegi panoramikoa.
WWK ARENA

**WWK ARENA**, Alemaniako Augsburg hirian dagoen futbol estadio bat da, Bavaria estatuan. FC Augsburg taldearen jokaleku eta egoitza da.

2009an inauguratu zen eta 30.660 ikusleentzako edukiera du.
Schwarzwald-Stadion

**Schwarzwald-Stadion**, Alemaniako Freiburg hirian dagoen futbol estadio bat da, Baden-Württemberg estatuan. SC Freiburg taldearen jokaleku eta egoitza da.

1954an inauguratu zen eta 24.000 ikusleentzako edukiera du.
Mary Richmond

**Mary Ellen Richmond** (Belleville, Illinois, 1861eko abuztuaren 5a – New York, 1928ko irailaren 12a) Gizarte Langintzaren aintzindaria eta soziologoa izan zen.

## Biografia 
Bere aita Henry Richmond gurdientzako burdingilea zen, eta ama, Lavinia Harris Richmond, bitxisaltzaile baten alaba. Zazpi urte zituela bere gurasoak hil ziren tuberkulosiak jota, eta ordutik bere hiru anaiekin batera amonaren etxean bizi behar izan zuen Baltimoren (Maryland).

Amaren aldeko amona alargunarekin eta bi izebekin hazi zien Richmond. Mehitable Harris, amona, sufragista zen eta bere grinagatik ezaguna. Boto eskubidearen, politikaren, espiritualitatearen eta gizartearen inguruan orokorrean hitz egiten zen ingurunean bizi izan zen.

### Ikasketak 
Bere amonak ez zuen hezkuntza sistema tradizionalean sinesten, eta 11 urte izan zituen arte, etxean jaso zituen ikasketak. Ondoren eskola publikora pasa zen.

Etxean ikasten zuen bitartean, ahalik eta gehien irakurtzen saiatzen zen Richmond.

1878an eskola graduatua lortu zuen, 16 urte zituela. Honen ondoren, New York-era joan zen izeba baten etxera. Izeba hau gaixotu eta hil egin zen, eta Richmond pobrezia egoeran geratu zen. Pobrezian bi urte bizi ondoren, Baltimorera itzuli zen, eta han lanean hasi eta Eliza Unitarioan parte hartzen hasi zen.

### COS 
1888an, diruzain moduan lana eskatu zuen Charity Organization Society (COS) zelakoan. Erakunde hau AEBtako hainbat hiritan zegoen, eta lehen erakundea izan zen Gizarte Langintza modu estrukturatu batean egiten. Txiroei, ezgaitasuna zuten pertsonei eta behartsuei laguntzen zitzaien. Erakunde honetan lanean hasi zenetik hil bitartean, Gizarte Langintzari emana aritu zen Richmond.

### Heriotza 
Mary Richmond ez zen sekula ezkondu eta seme-alabarik ere ez zuen izan. Minbiziaren ondorioz hil zen.

## Argitalpenak 
* Richmond, Mary Ellen (1899), *Friendly Visiting among the Poor*. A Handbook for Charity Workers, New York/London: MacMillan
* Richmond, Mary Ellen (1908), *The good neighbor in the modern city*, Philadelphia: J.B. Lippincott
* Richmond, Mary Ellen (1913), *A study of nine hundred and eighty-five widows known to certain charity organization societies in 1910*, New York City: Charity Organization, Russell Sage Foundation
* Richmond, Mary Ellen (1917), *Social diagnosis*, New York: Russell Sage Fundazioa.
* Richmond, Mary Ellen (1922), *What is social case work? An introductory description*, New York: Russell Sage Fundazioa.
Fritz-Walter-Stadion

**Fritz-Walter-Stadion**, Alemaniako Kaiserslautern hirian dagoen futbol estadio bat da, Renania-Palatinatua estatuan. 1. FC Kaiserslautern taldearen jokaleku eta egoitza da.

1920an inauguratu zen eta 50.754 ikusleentzako edukiera du.
Millerntor-Stadion

**Millerntor-Stadion**, Alemaniako Hanburgo hirian dagoen futbol estadio bat da, St. Pauli auzoan. FC St. Pauli taldearen jokaleku eta egoitza da.

1963an inauguratu zen eta 29.546 ikusleentzako edukiera du.

700px|thumb|erdian|Millerntor-Stadionen barnealdearen ikuspegi panoramikoa.
Sahatsa Jauregi

**Sahatsa Jauregi Azkarate** (Itaparica, Brasil, 1984) euskal artista eskultorea da. Gaur egun Bilbon bizi da eta bertan lan egiten du.

## Ibilbidea 
2007an Arte Ederretan, Doktoretza kurtsoa Eskultura lizentziatua zen EHU-UPVn eta bertako EMAN taldeko kide da. Nahikotasun Ikertzailea eskuratu zuen 2010ean. Porrotaren erakarpenaren inguruko ideiak aztertzen dituen doktoretzan aritua izan da. Koadernoko oharrak eta irudiak izaten ditu abiapuntu, ondoren eskultura izango dituenak. Banakako erakusketak nahiz erakusketa kolektiboak egin ditu. 

2024an Donostiako Tabakaleran Eduardo Txillidaren eta Nestor Basterretxeren mendeurrena zela eta, eskultura garaikideari eskainitako *Larruak eta izurrak* erakusketan Sahatsa Jauregik parte hartu zuen, June Crespo, Nora Aurrekoetxea, eta Kimia Kamvari euskal eskultoreekin batera, baita Yael Davids (Tzuba kibbutza, Israel, 1968), Iman Issa (Kairo, 1979) eta Lucia Koch (Porto Alegre, Brasil, 1966) artistenak ere —bakoitzaren lan bat, hain zuzen—, Laura Valles Vilchez komisarioa zela.

### Ikasketak 
* 2008: Artearen doktoretza kurtsoa, inbestigazioa eta sorkuntza. Eskultura saila EHU-UPV-an.
* 2007-2002: Arte ederretan litzentziatua, EHU-UPV, Leioa.
* 2007: Zertifikatua gaitasun pedagogikoa, EHU-UPV, Leioan. Taller periferikoak, edizio berezia, Bilbao. Barakaldoko Antzerki Eskolarekin kolaborazioa, BAI: "La Catedral" Amara mosteiro eta "Carrousel" Elena Saénz-ekin.

### Erakusketak eta lanak 
Espazio ezberdinetan erakutsi ditu bere lanak:

* 2009an Espacio Abisalen eta Rekalde Aretoan (Bilbo) 
* 2011n Montehermoson (Gasteiz), Koldo Mitxelena (Donostia) eta Carreras Múgica (Bilbo). 
* Egoile gisa egon da 2012an Pacific Film Archieve (Berkeley,CA), Bilbaoarte Fundazioan (Bilbo) eta consonnin (Bilbo). 

* Erakusketen diseinatzaile aritua da: 2014ean Black Is Beltza (Azkuna Zentroa, Arts Sta Mónica, San Telmo), Tirabirak (DSS2016) eta Kearen artxibogileak (Tabakalera) .
* 2022an Bilboko Azkuna Zentroan *Aizkora* erakusketa. 
* 2024an Donostiako Tabakaleran Larruak eta izurrak erakusketa.
* 2013an Gipuzkoako Artista Berrien Programa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abdul Halim Khaddam

**Abdul Halim Khattam** (; Baniyas, 1932ko irailaren 15a - Paris, 2020ko martxoaren 31) siriar politikaria izan zen. Baath alderdiko kidea, Assad-en gobernuko sunita eraginkorrena izan zen. Kanpo Harremanetako ministroa izan zen 1970 eta 1984 bitartean eta Siriako presidenteordea 1984 eta 2005 bitartean. Herrialdeko behin-behineko presidentea izan zen Hafez al-Assaden heriotzaren eta Baxar al-Assaden izendapenaren artean. 2005ean oposizioaren alde jarri eta erbestera joan zen.
Bazka-aza

**Bazka-aza** (*Brassica oleracea var. viridis*) aza landare mota burugabea da, hau da, hostoek buru trinkoa eratzen ez dutena. Beste izen ugari erabiltzen dira, hala nola **zaldi-aza**, **txakur-aza**, **bitoriako aza**. Euskal Herrian batez ere azienda elikatzeko erabili izan da, baina sukaldaritzan ere estimatua da, batez ere Europako eta Ameriketako eskualde batzuetan (Galizian, Portugalen, Brasilen eta AEB hegoaldean). Jatorrizko aza landarea (*Brassica oleracea*) bezala, landare belarkara hau biurtekoa da, baina urteroko gisa landatzen da. Aza berdearen antza du, baina ez dira berdinak, nahiz eta biak aza hostokakoak.

Baratzeetan udaberri hasieran landatzen da. Neguko hilabeteetan arazorik gabe bildu ohi da. Landare hauek oso erresistenteak dira izurriteen erasoari, hala nola aza euliari (*Delia radicum*) eta larba espezie ezberdinen erasoari.

## Erabilera 
thumb|ezkerrera|240px|*Caldo verde*, galego-azarekin egina.

Eskualdeen arabera, barazki hau sukaldaritza]]n erabili ohi da: aza-hostoak zapore indartsua du zenbait plateretan. Portugal eta Galizian zopa oso ezaguna egiten da patatekin batera, *caldo verde* ("salda berdea") izenekoa, plater nazionalaren kategoria duena. Espainia iparraldeko sukaldaritzan plater ugari daude, batzuk jatorri xumekoak, hala nola eltzekoak, eta beste batzuk enblematikoagoak, hala nola *borona* (aza hostoz estalitako ogia), *cocido montañés* ("mendiko eltzekoa"), *potaxe de berces* ("asturiar potea") eta *caldo galego* ("galiziar salda"). AEBetan ere erabiltzen da, *collard green* izenarekin, eta ziurrenik hegoaldeko estatuetako sukaldaritzaren barazki adierazgarriena da. Brasilen, non portugaldarren eragina handia izan den, *feijoada* ("babarrunkada") plateraren sarreretako bat da aza.

Gaur egun gutxi erabiltzen bada ere, antzina, hostoen zukua edoskitzea estimulatzeko erabiltzen zela erditu eta bost egunera.

## Ikus, gainera 
* Buru-aza
* Aza berdea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantziako Hezkuntza Nazionaleko Ministerioa

**Frantziako Hezkunde Nazionaleko Ministerioa** (), 1932a baino lehen Instrukzio Publikoko Ministerioa deiturikoa, 1828az geroztik gobernuaren politika instrukzio publikoaren eta hezkunde nazionalaren arloetan prestatu eta ezartzeko ardura duen Frantziako administrazioa da.

Frantziako gobernuko kide den ministroak zuzentzen du. Ministerio hori ez da ministerio nagusietako bat (: Armadak, Kanpo Arazoak, Justizia, Finantzak, eta Barne Ministerioa), baina garrantzi sozial handia du, hezkuntzarako eskubidea giza eskubideen deklarazio unibertsalak ematen du. Hezkuntza-premiak direla eta, ministerio hori da Estatuko lehen enplegu-emailea. Hori dela eta, Hezkuntza Nazionalak Estatuko aurrekontu-posturik handiena ordezkatzen du orain arte.

## Kanpo estekak
Ōyama Sutematsu

**Ōyama Sutematsu** printzesa (大山 捨松; jaiotza izena: **Yamakawa Saki** -山川 さき-; beranduago **Yamakawa Sutematsu** -山川 捨松-;  - ) Meiji Aroko japoniar emakumea izan zen. Umea zelarik Aizuko guduari biziraun zion. Ameriketako Estatu Batuetara bidali zuten hamar urtez Iwakura Misioaren parte gisa. Bertan zegoela, Unibertsitate ikasketak egin zituen lehenengo japoniar emakumea izan zen. Bere azken urteetan filantropiara dedikatu zen, emakumeen hezkuntzaren aldeko ekintzaile izan zen eta erizain boluntarioa izan zen Japonian.

## Kanpo estekak