Lapurtarren deportazioa (1794)

**Lapurtarren deportazioa** 1794ko martxotik urrira gertatu zen, frantses agintari iraultzaileek Lapurdi hegoaldeko hainbat herritatik Landetara eta Frantziako beste lurralde batzuetara herritarrak trumilka kanporatu zituztenean, Konbentzioaren Gerran. Frantziako Iraultza bete-betean, Mendebaldeko Pirinioetako Armada eratu berriak Lapurdiren kontrola hartu zuen Frantziako Konbentzio berriko mandatarien begirada zorrozpean, Ipar Euskal Herriko foruak legez kendu eta lau urtera. Lapurtarrek gogoz kontra hartu zituzten agintari frantses berriak eta haien aginduak, tartean zirela zerga, militar, erlijio eta kultura arloko hainbat neurri.
thumb|Konbentzioaren Gerrako mapa Pirinio mendebaldean
Sarako eta bestelako gazte batzuek armadari desertzio egin eta Bortziri eta Baztanera ihes egin izanaren aitzakiatan, Jacques Pinet eta Jean-Baptiste Cavaignac Konbentzioaren *herri ordezkariek* hainbat herritako biztanle ugariren deportazioa agindu zuten bizilekutik 20 legoatara gutxienez, Landetara, eta urrunago. Bitartean, herri horietan erreketa, lapurreta eta gehiegikeria ugari gertatu ziren. Robespierreren eta Menditarren uztaileko gainbeherak deportazio aldia ere finitu zuen, baina bizirik irtendako askok urri arte itxaron behar izan zuten beren herrietara itzultzeko.

Jean-Martin Mondutegi uztariztar negozio-gizona izan zen deportazio horren antolatzaile eta onuradun nagusietako bat. Deportazioak eta eragindako izuak, tokikoen euskaltasunaren kontrako neurri eta adierazpenen erdian, efektu traumatikoak izan zituen Lapurdiko gizartean eta ekonomian; ondorioz, gazte ugarik Ameriketarako erbeste bidea hartu zuten. Deportazioaren kopuruetan, askotariko estimazioak egin dira, ehunka herritarretik eta 3.000tik gora izateraino; 1.600 bat herritar hilik atera zirela pentsatzen da.

## Aurrekariak 
### Lapurtarren lege eta erakundeen patua 
XVIII. mendean, Frantziako (eta Nafarroako) Koroak areagotu egin zuen kontrolpeko euskal lurraldeetan zergen inguruko hertsapena eta bertako erakundeen eskumenak bereganatzeko lehia, zentralismorako joera. Lapurtarrek esperantzaz baina beldurrez ere ikusten zituzten Parisetik zetozen erreformak, erregearen boterea ahuldu zezaketelakoan, baina aldi berean beren erakunde eta lege txikiak kendu ere; izan ere, Lapurtarren Biltzarrean, herritarrek, hirugarren estatuak, baizik ez zuten parte hartzen, erakunde bereziki demokratikoa eginez.

Haatik, 1789ko Parisko Nazio Biltzar eratu berriak guztiz baliogabetu zituen Ipar Euskal Herriko berezko jurisdikzioak eta legeak. Lapurtarrek sinesgaitz segitu zituzten iragaten ari ziren aldaketa guztiak. 1790eko otsailetik, Lapurdi Pirinio Apaletan sarturik zen Nafarroa Behere, Zubero eta Biarnorekin batera, euskaldunen atsekaberako: lurralde administratibo berrian, lapurtarrak eta gainerako euskaldunak gutxiengoa ziren Baiona eta Bearnorekin batera elkarturik; hain zuzen, sei urte lehenago, lapurtarrek, Garat anaien bitartez, Baiona Lapurditik bereiztea erdietsi zuten, ez baitzuten elkarrekin egon nahi.

### Identitate berri behartua 
thumb|*Emigrés* iheslarien gillotinatzea Parisen (1793ko urria)
Bada, 1790eko martxoan, frantses agintari berriek Uztaritze eta Baiona bildu zituzten udalerri berean, Biarritz, Lohizune, Senpere, Sara eta beste herri batzuekin batera. Martin Iribarrarte izan zuen auzapez, eta Mundutegi prokuradore. Diseinu instituzional berrian, frantsesa zen nagusi. 1790eko uztailaren 12n, gainera, Elizjendearen Konstituzio Zibila agindu zen erresuma osorako, Ipar Euskal Herrian eta, bereziki, Lapurdin gehienak kontra izan zituena. Elizjendearen kontrako neurriak jarri ziren martxan (serorak, apaizak, etab.).

1790eko abuztuan, dekretu bat eman zen, Uztaritzeko udal barrutiko auzitegia Baionan finkatuz, biak elkartu ondoren. Uztaritzeko udalak irailaren 11n jakin zuen hori. Jean-Martin Mundutegi, Pirinio Apaletako direktorioko kide hautatu berria, horren kontra mintzatu zen, besteak beste, bi herriek hizkuntza desberdina zutelako. Kasu horretan, hautetsiak euskararen defentsa sutsua egin zuen eta, kexuak adierazteko, Nazio Biltzarrera mandatari bat igortzearen alde egin zuen. Alta, ahalegin horrek, haren beste eskaerek bezala (aduanen frankizia, euskal departamentua, zerga araubide berezia), porrot egin zuen: 1791ko urtarrilaren 14an, auzitegia Baionara lekualdatu zen, baita Uztaritzeko artxiboak ere.

### Konbentzioak gidatutako armada 
Parisen, Luis XVI.a erregearen burua moztearekin batera, Konbentzioaren Gerra piztu zen 1793ko martxoan. Berehala Konbentzioak mobilizazio militarrera deitu eta bere baliabide guztiak higiarazi zituen, 300.000 pertsonako errekrutamendua lortzeko. Horretan arrakasta erdiesteko, Konbentzioak Pariseko Auzitegi Iraultzailea eta, armadari atxikirik, probintzietako misiorako ordezkariak (*"errepresentantak*") sortu zituen, eta ahalorde mugagabeak zituzten. Pentsatzen da 100.000 soldadu mobilizatu zirela Ipar Euskal Herrira, bertako biztanleria orotara 125.000koa zenean. Espainiar monarkiarekin Konbentzioak hasitako gatazkaren tentsio guztia Lapurdi, Gipuzkoa eta Nafarroa arteko mugetara bideratu zen Euskal Herrian. Konbentzioaren Gerra zela eta, zerga karga eta hertsapen berriak ezarri zitzaizkien lapurtarrei. Uztaritzen, adibidez, udalak Guardia Nazionalerako hamabi "boluntario" izendatu behar zituen, eta haiei 135 libera bana eman. Inor ez aurkeztuz gero, neurri gogorragoak ezarriko ziren. II. urteko eurikorraren 8an (1794ko urtarrilaren 27an), Bertrand Barère de Vieuzacek sinaturiko Salbamen Publikoko Komitearen txostenean, euskara "fanatismoaren mintzairatzat" jo zen, baita aurrerabidearen eta Argien kontrakotzat ere, eta debekatu egin ziren frantsesez bestela idatzitako agiriak.

Harrotzen ari zen suminaren adierazgarri, haizekorraren hasieran (otsail amaieran), bertso batzuk kantatu (eta dantzatu) zituzten gazte batzuek Ezpeletako plazan, Elizjendearen Konstituzio Zibila zin egindako apaizen kontra. Bertsook agintari iraultzaileen haserrea gogotik piztu zuten; ondorioz, agintari horiek Duhalde herriko auzapeza eta Gorostarzu jujea atxilotu eta Baionara eraman zituzten, eta preso sartu. Haizekorraren 13an (1794ko martxoaren 3an), mandatari iraultzaileek ("populuaren errepresentantak") *ignoble* ("doilor") izendatu zituzten Sara, Itsasu eta Azkaine, baita agindu ere 3 eta 88 urte arteko herritar guztiak bertatik gutxienez "20 legoara" (80 kilometrora) kanporatu zitzatela, tokiko 47 gaztek beren gerrako postuak utzi eta Berara alde egin zutenean. Haizekorraren 13ko dekretuaren arabera, Batzorde Berezia sortu zen, eta Pinetek Mundutegi hautatu zuen bertako buru. Beste herri batzuetan ere, elizetan bildu zituzten biztanleak, gizon zein emakume, gazte zein zahar, 3.000 inguru; 4.000 ere, Eukeni Goihenetxeren arabera. Kopuruei buruz, hala ere, askotariko estimazioak eman dira, gutxiago ere izan zirelakoan, orduko biztanleria kopuruaren arabera. 1996an, Xipri Arbelbidek 1.000 deportatu inguru izan daitezkeela aipatu du Euskal Herrian Frantziako Iraultzak utzi zuen aztarnari buruzko bibliografiaren azterlan batean. Agintari berriek deportatuen jabetzak enkantean saldu, etxeak eta aziendak (10.000 abelburutik gora) desjabetu, eta altzariak inguruko herrietara eraman zituzten, edo/eta erre, edo (frantses) "abertzaleei" eman.

Bitartean, 1794ko negua ezurtea izan zen, elikagaien eskasia handia zen, eta horri, alde batetik, Konbentzioak benetako balioaz oso behera ezarritako prezioak jarri zituela gehitu behar zitzaion (benetako balioa baino % 50 apalagotzat jotzen zen); bestetik, armada iraultzaileak zuzendurik, legezko arpilatzeak gertatzen ziren, edo Konbentzioko mandatariek aginduriko bahimenduak. Konbentzioko agintariek, bitartean, "anti-iraultzaile egoista eta biltzaileen" artean bilatu zituzten eskasiaren hobendunak (errudunak). Ataka horretan, apirilaren 15ean, Uztaritzeko komunak Monestier eta Pineti eskatu zien Sarako hainbat etxetan biltegiraturiko bihiak (aleak) Uztaritzera igortzeko, haietako egoiliarrak deportaturik baitzeuden. *Probintzietako* komite horiek Parisera zentralizatu ziren; alta, gutun batean Konbentzioaren bi mandatariek hasitako "aristokraten kontrako izu eta justizia gogor" lana osoki bete ahal izatea eskatzen zuten. Artean ere, handik gutxira, Pierre-Laurent Monestierren agindu batek aristokratekin talde berean sartzen zituen "fanatikoak", eta izuaren bertuteak goratzen; lehen artikuluan, honela zioen:

### Zigorraren amaiera 
Deportatuek (tartean zela Martin Ithurbide, Sarako auzapeza) protestak eta eskaerak zuzendu zizkieten askotariko agintariei egoeraren bidegabeaz gogoraraziz; haatik, gehienetan, ez zuten erantzunik izan. Alta, uda amaierarako atzeraezina zen jada deportatuen itzulera: III. urteko berolisaren 10ean (1794ko uztailaren 28an), Robespierre, Saint-Just, Couthon eta Konbentzio Nazionaleko haien beste hemeretzi aliatu politiko exekutatu zituzten, eta hurrengo egunetan beste hamarka batzuk.

Baionan, Monestier eta Izoardek hartu zuten Pinet eta Cavaignacen lekua, moderatuagoak. Gainera, Monestierrek garbiketa bat hasi zuen aurreko herri administrazioetan, aurreko etapan izandako arau urraketak zirela eta. Lapurdin, Baudot eta Garrau *herri ordezkariek* III. urteko mahaxtearen 8 eta 10ean (irailaren 30ean eta urriaren 2an) agindu bana eman zuten, Uztaritze udal barrutiko herritarrak (beraz, baita Sara eta Azkaineko herritarrak ere) itzultzeko eta haien ondasunen salerosketa gelditzeko; ordurako, ordea, txikizioa handia zen. Besteak ere etxeratu ahal izan ziren. 1.600 lapurtar hil ziren deportazioan, gehienak Sarakoak.

Martin Ithurbide Sarako auzapezak, ia aldi berean, beste 33 pertsonaia garrantzitsuren babesaz, gutun bat bidali zien agintariei deportazio aldian herritarrek izandako pairamenak azalduz: produktuen bahimenduak, gosetea, neskatilen prostituzioa, gaitzak, altzariak eta gauzaki higigarriak erregistrorik gabe Saratik aldameneko herrietara eramanak, etab. Eskaerak zuzenean aipatzen ditu arpilatzeen onuraduntzat Pinet eta Monestier.

Txostenak mendekua eskatzen du, "egarriz eta gosetez hildako guztien izenean".

### Azken zigorrak, kalteak eta kalte ordainak 
Cavaignaci salaketak jarri zitzaizkion Konbentzioko auzitegiaren aurrean krudelkeriagatik. Alta, salaketak horiek ez ziren urrun joan, eta ibilbide oparo bat izan zuen Frantziako Errepublikaren eta Inperioko postu desberdinetan. Antzeko bidetik, Jacques Pineti Landetako hilketen erantzule izatea eta "terrorismoa" leporatu zioten, eta Menditarrak berriz agintari jartzeko konplot bat bultzatzea kondenaturik giltzapetu zuten, belardunaren 1ean; ez luzerako, ordea. IV. urteko lainotearen 4ko amnistiak aske utzi zuen; are, Pinet Dordoina departamenduko administratzaile hautatu zuten aldi batez. Bukatzeko, 1795eko urriaren 26an, Direktorioaren hasieran, amnistia eman zitzaien Iraultzan egindako delituei; ez, ordea, deportatuei eta erbesteratuei.[thumb|235x235px|*[Lurbinttoko ohoinak|Lurbinttoko Ohoinak komikiak jaso du gertakaria (Adur, 2022).*]]
## Liburuak 
2022an, Adur Larreak datu askorekin eta xeheki kontatu zuen "Lubinttoko ohoinak" komikian, gehienbat lapurteraz idatzita dagoena.

## Musika 
* *Azken agurraren negarra* (Gorka Knörr), Lapurdiko deportazioari buruzko abestia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bolinaga, I. (2012), *La alternativa Garat. El proyecto napoleónico de crear un estado vasco*, Donostia, Txertoa. 

## Bibliografia osagarria 
* Arrieta Sagasti, Jesus Mari (1989). *Landetaratuak*. Auskalo saila, EREIN.

## Ikus, gainera 
* Frantziako Iraultza Euskal Herrian
* Vendéeko gerra
* Gipuzkoako Errepublika (1794)
* Frantses nazionalismo
* *Lurbinttoko ohoinak*
* *Azken agurraren negarra*
* Jean Baptiste Cavaignac
* Jacques Pinet
* Perkain pilotaria, Xan Inda
* Azantza zahar pilotaria, Piarres Sohrondo
* Azantza gazte pilotaria, Peio Sohrondo

## Kanpo estekak 
* 24 mai 1794, les révolutionnaires ordonnent la déportation des Basques. *Vendéens & Chouans*. Noiz kontsultatua: 2020/09/11
* 1793-1794: Frantziak lapurtarren kontra bultzatutako genozidioa. *Nabarralde*. Noiz kontsultatua: 2020/09/11
* Joseba Aurkenerena: Jean-Martin Mundutegi, Iraultzaren borrero gupidagabea. https://zuzeu.eus/kultura/jean-martin-mundutegi-iraultzaren-borrero-gupidagabea/