open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anna and the King of Siam

***Anna and the King of Siam*** filma John Cromwell zinemagilearen lana da, 1946. urtekoa. Filmak 5 Oscar Sarietarako izendapenak jaso zituen, 2 irabaziz.

## Sinopsia 
1862an, Anna Owens bere seme Luisekin Bangkokera iritsi zen, erregearen seme-alaben tutore izateko. Mongkut erregeak Siamera etortzeko eskatzen dion gutunean, Jauregitik urrun etxe bat izango duela agintzen du, baina Kralahodek (lehen ministroa) dio haremean geratu beharko duela oraingoz. Anna hurrengo egunean Kralahousen bulegora joango da eta erregeari aurkezteko eskatuko dio, etxeko negozioa zuzendu eta eskola has dezan. Erregearekin topo egiten duenean, bere aurrean makurtzea gizalegezkoa dela esaten dio; Anak bere erreginaren aurrean nahi bezala makurtuko dela esaten dio. Mongkutek bere emazte asko eta 67 seme-alabak aurkezten dizkio eta jauregian bizitzen jartzen du. Tematzen denean, arrain-azokan lurrezko etxe bat erakusten zaio, baina baztertu egiten du, eta jauregian geratzen da, eskola bertan hasiz. Azkenean Annarekin hitz egin zuen etxeko kontuez.

## Pertsonaiak 
* Irene Dunne: Anna Owens
* Rex Harrison: Mongkut
* Linda Darnell: Tuptim
* Lee J. Cobb: Kralahome
* Gale Sondergaard: Lady Thiang

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Victor Wembanyama

**Victor Wembanyama** (Les Chesnay, Yveslines, Frantzia, 2004ko urtarrilaren 4a) frantziar saskibaloi jokalaria da.

2,26 metro altu da eta hegal-pibot gisa jokatzen du.

2023. urtean, saskibaloi jokalari ikusgarrienetako bat, NBAko jokalaria bihurtu da San Antonio Spurs taldearekin.  

"Draft"-eko lehen postua oso gertu dauka. 

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christie Aschwanden

**Christie Aschwanden** (1971) estatubatuar kazetaria  da eta *FiveThirtyEight* bezalako argitalpeetan aitzindari izan zen idazle zientifiko bezala. Haren 2019ko iburua (*GOOD TO GO: What the Athlete in All of Us Can Learn From the Strange Science of Recovery,* 2019): New York Timesen arrakasta handia izan zuen. Kavli Zientziaren Aurrerapenerako Elkarte Amerikarraren Kazetaritza Zientifikoaren Saria jaso zuen 2016. urtean, eta Eskritura Zientifikoaren Aurrerapenerako Kontseiluaren zuzendaritza-batzordean parte hartu zuen.

Christie Aschwanden kazetariaren izena da gehien aipatzen den izena Finkbeinerren testa aipatzen denean. Bera jotzen da test horren sortzailetzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ann Finkbeiner

**Ann Finkbeiner** gai zientifikoetan aritu den estatubatuar idazlea da. Hainbat argitalpenetan lagundu du: *Scientific American*, *Nature*, *Science*, *Hakai Magazine*, *Quanta* Magazine, *Discover*, *Sky & Telescope* eta *Astronomia*.

## Finkbeiner testa 
Finkbeiner test delakoak bere izena darama.  Proba egiaztapen-zerrenda bat da, zientzia-kazetariei zientziaren arloko emakumeei buruzko artikuluetan genero-alborapena saihesten laguntzeko. Finkbeiner ingeles hizkuntzako espezialista da, eta 20 urtez graduazio-programa bat irakatsi eta zuzendu zuen Baltimoreko (Maryland) Johns Hopkins Unibertsitatean.

## Karrera 
Finkbeiner-ek zutabeak idatzi ditu *USA Today*-rentzat eta *Defense Technology International*-entzat (orain desagertuta dagoen argitalpena), eta bere liburu-kritikak *The Wall Street Journal*, The *New York Times* eta *Nature*-n agertu dira.

## Liburuak 
* *A Grand and Bold Thing*.

* *The Jasons*.

* *After the Death of a Child*.

## Artikuluak 
* Ann Finkbeiner,"Orbital Aggression: How do we prevent war in space?", *Scientific American*, 323, ez. 5 (2020ko azaroa), 50–57.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zientzia-kazetaritza

[thumb|[Norteko Ferrokarrilla|*Norteko Ferrokarrilla*, irratsaioa eta podcast formatuan EITBek urtetan eskaini duen dibulgazio saioa. Argazkian Guillermo Roa, urte askotan irratsaioa gidatu duen zientzialari-kazetaria.]]
**Zientzia-kazetaritza** edo **zientzia alorreko kazetaritza**, gai nagusitzat zientziaren dibulgazioa duen kazetaritzaren adarra da. Zientzia dibulgazioaz arduratzen den kazetaritza da eta kazetaritza arloko testu-tipoak erabiltzen ditu, betiere gai nagusitzat zientzia alorreko gaiak hartuz.
Gemma Frisius

**Gemma Frisius**, **Jemme Reinerszoon** jaioa (Dokkum, 1508ko abenduaren 8a - Lovaina, 1555eko maiatzaren 25a) frisiar sendagile, matematikari, kartografo, filosofo eta tresnen egilea izan zen.

Medikuntza ikasi zuen Lovainako Unibertsitatean, eta ondoren medikuntza irakatsi zuen unibertsitate berean, matematika, astronomia eta geografiaz gain.

Franciscus Monachusen eta Gaspar van der Heydenen aginduekin, lurbira-globoak eta tresna matematikoak fabrikatzeko tailer bat ezarri zuen. Bereziki preziatuak izan ziren 1536ko lurreko globo bat eta 1537ko zeruko globo bat.

1536an, topografian erabilitako triangulatze-metodoa deskribatu zuen lehen aldiz.

1553an deskribatu zuen lehen aldiz longitude kronometro baten bidez kalkulatzeko modua. Beste tresna batzuk ere sortu edo hobetu zituen, hala nola Jakoben makila, astrolabioa eta eraztun astronomikoak.

Fitxategi:Gemma_Frisius_terrestrial_globe_(4).jpg|1536ko lurreko globoa
Fitxategi:Gemma_Frisius_-_Driehoeksmeting.jpg|Triangelatze-diagrama
Fitxategi:Ringsundial_open.jpg|eraztun astronomikoak edo Gemmaren eraztunak

## Lanak 
* *Cosmographia (1529) von Petrus Apianus*, annotated by Gemma Frisius
* *De principiis astronomiae et cosmographiae* (1530)
* *De usu globi* (1530)
* *Libellus de locorum describendorum ratione* (1533)
* *Arithmeticae practicae methodus facilis* (Anberes, 1540)
* *De annuli astronomici usu* (1540)
* *De radio astronomico et geometrico* (1545)
* *De principiis astronomiae et cosmographiae*, Paris, 1547
* *De astrolabio catholico* (1556)

Cosmographia Petri Apiani 1564 (120113780) (cropped).jpg|*Cosmographia*
Fotothek df tg 0004496 Arithmetik ^ Mathematik.jpg|*Arithmeticae practicae methodus facilis*
Frisius-Apian Carta Cosmographica 1544 UTA.jpg|*Carta Cosmographica*, 1544

## Kanpo estekak
Ngụy Thị Khanh

**Ngụy Thị Khanh** (Bắc Giang, Vietnam,  1976) Vietnamgo Ingurumen aktibista, Berrikuntza eta Garapen Berderako Zentroaren (GreenID) sortzaile eta zuzendari exekutiboa da. Vietnamgo Ibai Sarearen (VRN) defentsa-koordinatzailea ere bada.

## Ibilbidea 
Khanh 1976an jaio zen, Bắc Giang probintziako herri batean. Nazioarteko Harremanen Institutuan graduatu zen Hanoin (Học viện Quan hệ Quốc tế). 

### Erreakzioak Khanhen atxiloketaren aurrean 
2022ko ekainaren 19an, prentsa-bilera batean, Ned Price AEBetako Estatu Departamentuko bozeramaileak adierazpen bat argitaratu zuen Khanh eta beste ekintzaile klimatiko batzuk askatzeko eskatuz. Ekainaren 20an, Ekintza Klimatikoaren Sareak Vietnamek Khanh kondenatu eta espetxeratu izana gaitzetsi zuen, eta bera eta gizarte zibileko beste ekintzaile batzuk berehala askatzeko eskatu zuen. Michael Suttonek, *Goldman Ingurumen Sariaren* zuzendari exekutiboak, Vietnami eskatu zion askatzeko, eta bere aurkako kargu legalak Vietnamgo ekintzaile klimatikoak isilarazteko ahalegin zabalago baten parte direla esan zuen.

Ekainaren 21ean, Facebookeko post batean, Vietnamgo Enbaxada Britainiarrak kezka adierazi zuen Khanhen kartzela-zigorragatik, eta Vietnamgo gizarte zibileko erakundeek iritziak emateko eta klima aldaketa bezalako gai garrantzitsuetan laguntzeko duten espazioa mugatu egin delako. Ekainaren 22an, Suitzak Vietnamen duen enbaxadak ere kezka handia agertu zuen Khanhen bi urteko kartzela zigorragatik, eta bera eta beste ekintzaile ekologistak berehala askatzeko eskatu zuen, hala nola Dang Dinh Bach. Egun berean, Kanadako Kontsulatu Nagusiak Facebookeko post bat argitaratu zuen Khanh askatzeko eskatuz.

Uztailaren 5ean, askatzeko eskaerei erantzunez, Le Thi Thu Hang Vietnamgo Atzerri Ministerioko bozeramaileak ukatu egin zuen Khanhen atxiloketa bere aktibismo klimatikoarekin lotuta zegoenik, eta adierazi zuen Khanh erruduntzat jo zuela zerga ihesagatik eta bere eskubideak legearen arabera bermatu zirela. Era berean, adierazi zuen Vietnamek konpromiso handia duela ingurumena babestearekin, klima-aldaketari erantzutearekin eta garapen berde eta iraunkorrarekin, Nazio Batuen 2021eko Klima Aldaketari buruzko Konferentzian (COP26) net-zero emisioak lortzeko konpromisoarekin bat etorriz, eta parte hartzen duela *Global Coal to Clean Power Transition* Adierazpenean eta Glasgoweko liderren Basoei eta Lurraren Erabilerari buruzko Adierazpenean.

## Aintzatespenak 
2018an, Khanhek *Goldman Ingurumen Saria* jaso zuen, Vietnamgo gobernu-agentziekin ikatzaren energiarekiko mendekotasuna murriztu zuten energia iraunkorreko epe luzeko estrategiak garatzen egindako lanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ur-hornidura eta saneamendua Vietnamen
Berta

**Berta** edo **Bertha** germaniar jatorriko emakumezko pertsona-izena da. *Berht* (distira) hitzetik eratorria, hainbat herrialdetan Alberta eta Roberta moduko izenen hipokoristiko gisa ere erabiltzen da.

## Historia 
Jatorriz frankoen artean ohikoa, Ingalaterrako normandiar konkistaren ostean, Britainian hasi zen erabiltzen, baina XIV. mendearen ondoren ospea galdu zuen. XIX. mendean ingelesez hitz egiten duten herrialdeetan ohikoa bihurtu zen berriro, baina gero modaz kanpo geratu zen.

Alemanian, Bertha izen arruntenen artean zegoen 1890eko hamarkadan. 1930eko hamarkadaz geroztik ia erabiltzeari utzi dio.

## Aldaerak eta antzeko izenak 
* Alberta
* Adalberta
* Bertina
* Bertilla
* Filiberta
* Giselberta
* Huberta
* Norberta
* Roberta
* Rigoberta

## Berta edo Bertha izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q4092653 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Ikus, gainera 
* 154 Berta
* Berta Handia
* Bertha (Minnesota)
* Bertha urakana (2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
In partibus infidelium

***In partibus infidelium*** "fedegabeen lurretan" esan nahi duen latinezko esamoldea da;  antzina, apezpikuak, "fedegabe" inbaditzaileek ihes egitera behartzen zituztenean, beste eliza batzuek hartzen zituzten, beren tituluak eta elizbarrutietarako eskubideak gordez. Honen ondoren, 1882ra arte Eliza Katolikoan tituludun edo egoitzarik ez duen elizbarrutiko apezpikua izendatzeko erabili zen, apezpiku *in partibus infidelium* izendapena, hau da, "fedegabeek" okupatutako herrialde edo lurraldearen titulua hartzen zuen izendapen horrek, baina ez zen hor bizi. Ohorezko titulu bat zen, apezpiku horiek beren karguari zuzenean eliztarrik izan gabe.

*In partibus infidelium* esamoldearen erabilerak azaltzen du iraganean tituludun elizbarruti asko egon zirela musulmanen menpean zeuden lurraldeetan. Serbia, Bulgaria eta Greziako Balkanetako gerren ondorengo independentziarekin, erlijio kristau ortodoxoko herrialde horietako tituludun egoitzak  "fedegabeen lurretan" kokaturik zeudela esatea ez zen egokia ikusi. Hala, 1882ko ekainaren 10eko *In suprema* gutunean, Leon XIII.ak erabaki zuen elizbarruti horiek «tituludun egoitza» izena hartzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibaetako errekastoa

**Ibaetako errekastoa eta basoa** garai bateko Ibaetako padura zabalen azken aztarna da. Espazio txikian ureztatuta gelditzen den basoa eta putzua gordetzen dira. Inguruko eraikinek basoaren espazioa murrizten ari dira. Espazio nagusia Tecnun eta Nanogune artean dago; ondoan ordenagailu kuantikoaren eraikina altxatzen ari da. Lur horiek Euskal Herriko Unibertsitatearen dira eta inguru horren gestioa haien ardura da. Ondoan ere Gipuzkoako Foru Aldundiak aparkaleku bat eraiki zuen.

## Garrantzia 
Espazio txiki honek garrantzi berezikoa du zeren eta garai bateko Ibaetaren paisaiaren azken txokoa baita. Halaber, hegazti askorentzako pausaleku da, gutxi batzuentzako habia jartzeko tokia (Uroilo arrunt, ahateak). Haltzadi baten aztarna erakusten digu, bestetik; horrelakoak ere Infernu auzoan gelditzen dira. Gaur egun Donostian harrigarria den paisaia erakusten du. Sorgin-orratzak ere ohikoak dira. Anfibioen presentzia ere nabaria da. Ekologistek sarritan eskatu dute inguru horren babesa.

## Arazoak 
* Inguruaren urbanizazioa. Espazioaren isolamendua
* Zaborra eta kutsadura
* Jendearen presentzia (txabolak, baratzak, aparkalekua)
* Espezie exotikoak

## Babesa 
Errekastoak ez du inongo babesik nahiz eta berreskuratzeko eta babesteko proiektua izan. Horren arabera, Europa Batasunaren diru-laguntzarekin honako ekintzak bultzatuko lirateke:
* Hondakinak kentzea
* Ibaiertzeko landaredia hobetzea
* Uretako kutsatzaileak kontrolatzea.

## Birnaturalizazioa 
2026an errekastoa berreskuratzeko lanak hasi ziren. Garbitu izan ezik, zuhaitz exotikoak moztu ziren berezko altzadia berreskuratzeko asmoz. Halaber, putzuaren egitura aldatu zen.

## Iruditegia 

Irudi:Espezie_exotikoak_Ibeatan.jpg|Espezie exotikoen presentzia nabarmena da.
Irudi:Kutsadura_Ibaetako_errekastoan.jpg|Zaborra ohikoa da errekastoan.
Irudi:Egurra.jpg|Gizaki presentzia nabarmena da.
Irudi:Aparkalekua.jpg|Gipuzkoako Foru Aldundiak egindako aparkalekuak eragin zuzena izan zuen basoaren gainean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bennerleyko zubibidea

**Bennerley zubibidea** (berez **Ilkeston zubibidea** eta lagunartean ***Iron Giant*** gisa ezaguna) trenbide-zubi ohi bat da, gaur egun oinezkoentzako eta bizikletentzako zubia dena. Ilkeston-en (Derbyshire) eta Awsworth-en (Nottinghamshire) artean dago, Ingalaterran. 1877an amaitu zen eta Iparraldeko Trenbide Handiaren (GNR, ingelesez) Derbyshireko luzapena Erewash ibaitik haratago (eta, beraz, konderritik haratago) eramatea ahalbidetu zuen. Ingeniaria Samuel Abbott izan zen, eta lana GNRko makineriako buru zen Richard Johnson-en gidaritzapean egin zen. Ikatz-meatzaritza sakonaren ondorioz, ez zen posible ohikoa zen hargin lanez egindako zubibidea eraikitzea; beraz, neurrira egindako diseinu bat erabili behar izan zen.

## Kanpo estekak
Funtzio anitzeko inprimagailu

eskuinera|thumb| Funtzio anitzeko inprimagailua
**Funtzio anitzeko inprimagailua** ordenagailura konektatu daitekeen periferiko edo gailu bat da eta bloke fisiko bakar baten barruan funtzio hauek dituena:

* inprimagailua;
* eskanerra;
* fotokopiagailua, jatorrizkoa handituz edo txikituz.

Horrez gain, ereduaren arabera, funtzio osagarri hauek izan ditzakezu:

* Faxa – Batzuetan faxa barneratuta ez badago ere, funtzio anitzeko inprimagailuak kontrolatu dezake USB ataka batera konektatuta badago.
* Memoria txartelaren irakurgailua: kamera digitaletatik edo gailu mugikorretatik argazkiak zuzenean inprimatzeko.
* Disko gogorra: Dokumentuak eta irudiak gordetzeko (bulegoetan erabiltzen diren disko handienak soilik).

Funtzio anitzeko gailu batek (*Multi Function Printer/Product/Peripheral*, **MFP**) honela funtziona dezake: ordenagailuaren sarrera/irteera periferikoa edo modu autonomoan, ordenagailua piztu beharrik gabe. Horrela, fotokopiagailu eta fax funtzioak autonomoak dira, eta, oro har, eskaneatzea ezin da egin ordenagailura konektatu gabe, nahiz eta zuzenean eskaneatu daitekeen flash memoria batera, adibidez, USB atakaren bidez.

## Kanpo estekak 
* www.xeroxeurosistemas.com Espainian Xerox saltzailearen gune ofiziala.
* unpaper.berlios.de Eskaneatutako irudiak automatikoki hobetzeko programa. Linux ingurunerako eta GNU lizentziapean.
* www.baseside.com/hardware-linea/intelliscan-family Dokumentuak prozesatzeko soluzio integratuak.
Tituludun elizbarruti

Eliza Katolikoaren **tituludun elizbarrutia**  (diozesi edo artxidiozesi)  apezpiku edo artzapezpiku baten gobernupean zegoen lurralde jakin bat berea izateari utzi diona da eta gaur egun bere tituluan soilik existitzen dena.

Lurralde jakin baten gainean jurisdikzioa duen apezpiku baten esku utzitako elizbarrutiari (diozesi edo artxidiozesi) **egoitza-elizbarrutia** deitzen zitzaion, burua bertan bizi baitzen,  **tituludun elizbarruti**tik bereizteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marguerite d'Oingt

'''Marguerite d'Oingt''' (c. 1240 - 1310eko otsailak 11) kartusiar moja frantsesa, mistikoa eta idazlea izan zen. Frantzian identifikatutako lehen emakume idazlea izan zen.

## Bizitza 
thumb|Marguerite d'Oingten plaka orogarria.
Marguerite d'Oingt Beaujolaiseko lurraldean jaio zen. Bertako Oingteko jaunen familiaren kide zen (1382an ondorengorik gabe desagertu zena).

Kartusiar moja bihurtu zen eta 1288an Poletainsgo monasterioaren laugarren priore izatera iritsi zen, Mionnaytik (Dombes) gertu dagoena (zeinetatik eraikin bakarra geratzen den zutik gaur egun) eta Marguerite de Bâgé-k 1238an sortua

Marguerite d'Oingt bere garaian ezaguna izan zen mistikoa zen, Filipe IV.a Frantziakoaren eta Aita Santu Klemente V.aren garaian.

## Lanak 
Maria Frantziakoa poetarekin batera, Marguerite d'Oingt dokumentatutako lehen emakume poetetako bat da.

Latinez idazten zuen eta bere garaiko elizgizonen maila zeukan.

Bere lehen lana *Pagina meditationum* (‘Gogoetak’) (1286) izan zen eta latinez idatzi zuen.

Bi testu luze idatzi zituen frankoproventzeraz, hizkuntza horretatik geratzen zaizkigun lehenak: 

*- Li Via seiti Biatrix, virgina de Ornaciu*, Béatrice Ornacieuxkoa beataren bizitza, hau ere moja kartusiarra; eta

- *Speculum* (‘Ispilua’).

Benedikto XVI.a Aita Santuak aztertu zuen bere espiritualitatea eta bere lanak aipatu zituen 2010eko audientzietan.

## Bibliografía 
* Marguerite d'Oingt, 1990: *The Writings of Margaret of Oingt, Medieval Prioress and Mystic.*, Renate Blumenfed-Kosinki (ed. Eta itzultzailea). Newburyport, MA: Focus Information Group, Inc.
* Bouvier, Abbé C. (ed.), 1982: ''La Bienheureuse Béatrix d'Ornacieux, religieuse de Parménie* (2. ed.). Montsûrs: Résiac.
* Duraffour, A., Gardette, P. and Durdilly, P. (eds.), 1965: *Les Œuvres de Marguerite d'Oingt*. Paris, Les Belles Lettres. BNF: notice n° FRBNF33090080
* Guigue M.-C., 1908: *Essai sur les causes de la dépopulation de la Dombes et l’origine de ses étangs*. Lyon: H. Georg.
* Philipon, E. (ed.), 1877: *Œuvres de Marguerite d’Oyngt, prieure de Poleteins, publiées d’après le manuscrit unique de la Bibliothèque de Grenoble* con introducción de M.-C. Guigue. Lyon: N. Scheuring. BNF: notice nº FRBNF31047406
* Sancho Fibla, Sergi, 2018: *Escribir y meditar. La obra de Marguerite d'Oingt, cartuja del siglo XIII'', Colección El Árbol del Paraíso 93, Madril: Siruela. 978-84-17454-02-9.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Almaz Ayana

**Almaz Ayana Eba** (oromoeraz: *Almaaz Ayyanaa Eebbaa*, amhareraz: አልማዝ አያና ኤባ) (Wenbera, 1991ko azaroaren 21a) etiopiar korrikalaria da, distantzia luzean karreran espezializatua. Azken urteetan aratoiak egiten hasi da.

Rio de Janeiroko Jokoetan 10.000 metrotako lasterketan urrezko domina eskuratu zuen eta munduko errekorra ezarri zuen. 10.000 m eta 5.000 m lasteketatan munduko txapeldun izan da.

## Biografia 
Benishangul-Gumuz eskualdean jaio zen. Oromo leinuko familia bateko 9 anai-arreben artean zazpigarrena zen. 13-14 urte zituela hasi zen korrika eskolan. Oromoeraz eta amhareraz hitzegiten du. Almaz izenak "diamantea" esan nahi du amhareraz.

21 urte zituela Moskuko munduko txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen 5.000 metroko lasterketan eta hurrengo urtean Afrikako txapelduna izan zen Genzebe Dibaba faboritoari aurrea hartuz.

2015ean munduko txapelduna izan zen Pekinen jokaturiko 5.000 metroko lasterketan. Hurrengo urtean Rio de Janeiroko Jokoetan bi domina eskuratu zituen, 10.000 metrokoan urrea (munduko errekorra eginez). Emaitza guzti hauengatik 2016ko Munduko emakumezko atleta onena izendatu zuen Atletismoko Federazioak. 2017an Londresen munduko txapelduna izan zen 10.000 metrotan eta txapeldunordea 5.000 metrotako lasterketan.

2018 eta 2022 artean ia ez zuen korritu, alde batetik haurdunaldia izan zuelako eta bestetik lesioak. 2022an Amsterdamgo Maratoia korritu zuen eta irabazi egin zuen 2:17:20 denbora eginez. Almaz Ayanak egindako lehenengo maratoia izan zen eta lasterketako errekorra ezarri zuen. Emakumezkoen maratoietako historiako zazpigarren denbora onena izan zen gainera.

## Nazioarteko emaitzak 
### Txapelketak 
### Diamantezko Ligako garaipenak 
* 2015:
**  Shanghai Golden Grand Prix; 5.000 m (munduko errekorra)
**  Zürich Weltklasse; 3.000 m
* 2016: 
** 24px **Diamantezko Ligaren irabazlea 5.000 metrotan**
**  Qatar Athletic Super Grand Prix; 3000 m (munduko errekorra)
**  Rabat Meeting International Mohammed VI d'Athlétisme; 5.000 m (munduko errekorra)
**  Rome Golden Gala - Pietro Mennea; 5.000 m (munduko errekorra)
**  Brussels Memorial Van Damme; 5.000 m

## Marka pertsonalak 
* Pistan:
** 3.000 m: 8:22.22 (2014) - Rabat ()
** 5.000 m: 14:12.59 (2016) - Erroma () - Munduko 3. denbora
** 10.000 m: 29:17.45 (2016) - Rio de Janeiro () - Munduko 3. denbora, 2016an Munduko errekorra
* Errepidean:
** 10 km: 32:19 (2010) - Luanda ()
** Maratoi erdia: 1:05:30 (2023) - Lisboa ()
** Maratoia: 2:17:20 (2022) - Amsterdam () - Emakumezkoen maratoietan bederatzigarren denbora

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Almaz Ayanaren fitxa *World Athletics* webgunean
Alicia Martín Villanueva

**Alicia Martín Villanueva** (Madril, 1964) diziplina arteko artista da. Eskulturan izan da emankorrena, eta han lortu du onarpen handiena. 90eko hamarkadaren hasieran, liburuekin hasi zen lanean, bere nortasun-ezaugarri bihurtu den elementua.

## Ibilbide artistikoa 
Banakako erakusketak eta esku-hartzeak:

* 2022: *ORBITAL* - Instalazioa. Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Gorena (CSIC).
* *Otras bibliotecas* - Instalazioa. Zientzia Ikerketako Kontseilu Gorenaren egoitzan (CSIC). Madril.
* *TRANSFERENCIA* - Gutun Zuría jaialdia. Azkuna Zentroa. Bilbo.
* 2021: *Noli* me tangere - Cervantesen Jaiotetxean Alcalá de Henares. Madril
* 2020: *Disonancia* - Erromantizismoaren Museoa. PhotoESPAÑA 2020. Madril. 
* 2019: *Kontrapposto* - nstalazioa El Paiseko standean, ARCO 19. Madril. 
* 2018: *Archivo 113* - Lázaro Galdiano Museoa. Madril.
* 2017: *Palindromo* - Da2 Domus artium. Salamanca.'
* *Contemporáneos* - *Lección de arte* Thyssen-Bornemisza Museoa. Madril. 
* Jardines - BUCHWELTEN, Museum Sinclair-haus, Bad Homburg.Frankfurt.
* 2015: *Conciencia* - OpenArt 2015. Örebro. 
* *Biografias*. UMONS, Installation Urbaines / Europako Kultur Hiriburua. 2015 Mons.
* 2013: *Biografias* - BOOKHOUSE.' Liburuaren forma. MARKA, Arti di Catanzaroren museoa. Katanzaro.
* 2012: *Biografias* - Non-Fiction. Central House of Artists, Mosku.
* *Parasitos*. Holland Paper Biurtekoa. Meermanno Museoa, House of book. Den Haag.
* *“La fatiga del material…”* Auditorium parco Della música. Fondazione Musika per Erroma.
* 2009: *Biografias* - Cosmopoética San Antonio errota, Kordoba.
* 2007: *Palíndromo* - Prize Goncourt des Lycees,Fnac-erako berariazko proiektua. Parisko Montparnasse.
* *Descatalogados*. Prize Goncourt des Lycees, Ville de Rennes.
* *Biografias*. Schaurausch. OK zentroa ºEuropako Kulturhauptstadt. Linz.
* *Meteoro*. Cart(ajena) Espainiako Hizkuntzaren Nazioarteko IV. Biltzarra. Untzi Museoa. Indietako Kartagena.
* 2004: *Proyectos de Autismo* - Le Creux de l´enfer. Centre d’art contemporain, Thiers.
* 2003: *Biografiias* - Linares jauregia, Casa de América. Madril.
* *Poliglotas II*. Donostiako Koldo Mitxelena Kulturuneko fatxadan esku hartzea.
* 2002 - *Poliglotas* - Esku-hartzea La Casa Encencida fatxadan, Gizarte Ekintza, Caja Madrid.

## Lana 
Bere lana Arte Garaikideko museo eta bilduma batzuetan aurkitzen da, hala nola Sofia Erregina Museoan  , Gaztela eta Leongo Arte Garaikideko Museoan, DA2, Alexandriako Liburutegian (Egipto), MAS, Centro Gallego Arte Garaikideko Galiziar Zentroa, CGAC, Museo Patio Herreriano Museo de Arte Contemporáneo Español, (Valladolid), Gasteizko Arte Garaikideko Euskal Museoa, Valentziako Arte Modernoko Institutua, Caldic Collectie B.V, (Rotterdam), Museum Voorlinden Hagakoa.

## Sariak 
2019an Antonio de Sancha saria jaso zuen, Madrilgo Editoreen Elkarteak emana, “liburua elementu artistiko gisa baloratzeagatik, balio sinbolikoak eta komunikazio-balioak nabarmenduz”.

## Kanpo estekak 
* Metropolia: Alicia Martín

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Béatrice Ornacieuxkoa

'''Beatrix d'Ornacieux** (**Béatrice Ornacieuxkoa'*) dohatsua (c. 1240 – 1306ko iraila) moja kartusiarra izan zen. Bere eguna otsailaren 13an ospatzen da.

Béatrice Ornacieuxkoak kartusiar monasterioa sortu zuen Eymieuxen Drôme-ko departamentuan. 

Marguerite d’Oingtek idatzitako bere biografia edo *Vita*n agertzen denez, Kristoren pasioaren debozio handia zeukan; hori horrela, esan ohi da iltze bat sartu zuela ezker eskuan, Kristo gurutziltzatuaren sufrimendua hobeto ulertzeko.

Beata izendatu zuen Pio IX.a Aita Santuak 1869an. (Ikus "Anal. jur. pont.", 1869, XI, 264.) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
*"Saint of the Day, February 13": *Blessed Beatrix d'Ornacieux* *SaintPatrickDC.org'' webgunean (ingelesez).
*Kartusiarrei buruzko webgunea
Ahmad Abughaush

**Ahmad Abughaush**, arabieraz أحمد أبو غوش (Amman, 1996ko otsailaren 1a) Palestinako jatorria duen taekwondolaria eta Jordaniako taekwondo selekzioko kidea da.

2016ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen 68 kg-tako kategorian.

## Biografia 
Guraso palestinarrak ditu, hamarkada batzuk lehenago Jordaniara alde egin behar izan zutenak. 

2012an Munduko gazte mailako txapelketan hartu zuen parte eta urrezko domina eskuratu zuen. Arabiar jatorriko txapeldun bakarra izan zen. Urte hartan Jordaniako atleta onenaren saria eman zion Jordaniako Batzorde Olinpikoak.

2016ko Rioko Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen finalean Aleksey Denisenko errusiarra garaituz. Jordaniak inoiz lorturiko lehen domina olinpikoa izan zen, 1988an lorturiko brontzezkoa ez da kontatzen erakusketako kirola baino ez baitzen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Iñigo Etxezarreta

**Iñigo Etxezarreta Toca** (Gros, Donostia, Gipuzkoa, 1995) gipuzkoar ekintzaile transfeminista da.

## Biografia 
Kortxoenea gaztetxean ibili zen, besteak beste Ernai taldean, eta bertan hasi zen feminismoan murgiltzen. Gizarte Hezkuntzan graduatua, Eihera kooperatiban egiten du lan, hezkidetzan eta maskulinitateen lanketan, eraldaketa feminista eta LGTBI+ prozesuak diseinatzen.

Elkarrizketa bat baino gehiago eskaini du bere mundu ikuskera adieraziz, esaterako; Gaztea Irratian, Bertikala podcastean, EiTBko *Ur Handitan* programan, etab.

2025ean transfeminismoa lantzen duen *Garen piztiaz beste* liburua argitaratu zuen Elene Lopetegirekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Elkarrizketa *Garen piztiaz beste. Hitz egin liteke euskal transfeminismoaz?* liburuaren harira. (Berria, 2026/02/01)
Hayravankeko monasterioa

**Hayravank-eko monasterioa** (armenieraz: Հայրավանք) Armeniako penintsularen hego-ekialdean dago, Sevan lakuaren hego-mendebaldeko ertzean, Geghark'uniken probintzian, Hayravank herriaren ipar-ekialdean. IX. mendetik XII. mendera bitarteko eraikina da, eliza, kapera eta gavit batez osatua.

Monasterioaren inguruan, hilerri txiki bat dago, *jachkar* eta hilarri ugari dituena. Ipar-mendebalderantz, Erdi Aroko gotorleku baten hormen hondakinak eta Brontze Aroko herri baten zimenduak daude. Indusketa arkeologikoetan Brontze Aro Goiztiarreko luxuzko itsasontzi beltz bat aurkitu zuten. Metalezko eta harrizko armak, erremintak, buztinezko idoloak, hainbat ontzi, etxeak eta Burdin Aroko bi hilobi ere aurkitu ziren.[1]

## Arkitektura 
thumb|Armeniako Gegharden monasterioko gaita.

### Eliza eta kapera 
Hayravankeko eliza IX. mende berantiarrean eraiki zen. Erdiko plano bat du, laukizuzen formakoa, lau abside erdizirkular dituena, eta haien arteko ebakiduran, tronpa banak eusten diote gainean dagoen danbor oktogonalari. X. mendean kapera txiki bat gehitu zen, elizaren hego-ekialdeko izkinan. Atari sinple batek gavitetik elizarainoko bidea egiten du, nahiz eta sarrera hori XII. eta XIII. mendeen artean gehitu zela uste izan. Elizaren hegoaldetik paretatik beste sarrera bat ere badu. Egituraren kanpoko hormek badute bereizgarri bat, fatxadan arroka-zatiak sartu izana alegia eta horrek konplexuaren gainerako hormetatik bereizten dituzte. Jatorrizko danborra eta kupula erabat suntsituta egon ziren 1977 eta 1989 artean hasitako zaharberritze batean berreraiki arte.

### Gavita 
Gavita, Armeniako arkitekturaren atrio esklusibo moduko bat da, eraikinaren mendebaldean dago eta XII. mendean gehitu zitzaion elizari. Ate nagusia mendebaldeko paretan kokatzen da eta arku formako tinpanoa du, dintelaren gainean inskripzio gastatua duena. Beste atari batek hegoaldeko paretatik egiten du gaviterako bidea. Kupula eta arkuak eraikinaren mendebaldeko erdian dauden bi zutabe lodi eta ekialdeko horman elkarri atxikitako bi zutabek eusten dituzte. Kupula danbor oktogonal txiki bat da (barrualdetik baino ez da ikusten), eta kupula oktogonal motza berriz, arkelin-patroiko harlangaitzez apaindua. Tonu gorrixkak eta toba kareduneko kolore gris argia txandakatzen ditu en patroi bat jarraitzen da. Kupularen goialdeko okulu batek argia barruan sartzen uzten du. Armeniako eraikin sakratu guztietan hurrengo mendeetan zehar zabalduko zen igeltserotza polikromo apaingarriaren adibide goiztiarrenetako bat da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iveagh etxea

**Iveagh etxea** edo **Iveagh House**, Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen eraikin bat da, St Stephen's Green parkean. Gaur egun Irlandako Gobernuaten Kanpo Harremanetarako eta Merkataritza Sailaren egoitza da. Iveragh lorategiak eraikin honen atzealdean daude.

1736an Richard Cassels arkitektoak diseinatu zuen, Robert Clayton artzapezpikuaren egoitza izan zedin.

1862an Benjamin Guinness garagardogileak erosi eta eraldatu zuen.
Agustín Goytisolo

**Agustín Goytisolo Lezarzaburu** (Lekeitio, 1811 &ndash; Bartzelona, 1886) azukrearen industria sustatu zuen Kuban, ehundaka esklabuen jabetza zuen. 1869 edo 1871ean Cienfuegoseko alkatea izan zen.

## Biografia 
Lekeition jaio zen eta Magdalena Lezarzaburu izan zuen ama. 1833an Kubara emigratu zuen, lehenengo Trinidadera eta gero, Cienfuegosera. Hamarkada horretan Santiago, Habana eta Matanzasko beltz-tratulariekin bat egin eta esklabuen trafikoari ekin zion. Seme bakarra geratu zen Kuban, Agustín Fabián. Julián Zuluetari *coolien,* esklabo txinatarren*,* trafijoan parte-hartzen uzteko eskatu zion, baina ezetza jaso zuen. 1873an Goytisolok Pedro Irizar eta Francisco Sola bere Espainiko ondasunen ahaldun izendatu zuen eta 1874an Agustín Irizar izendatu zuen Kuban zituen ondasunen ahaldun. Abolizionismoaren boteraz beldurtuta Kubara bueltatu zen eta handik ezin urten geratu zen 1878ra arte.

Bere jabetza guztietan zeuden esklabuak kontuan hartuz gero, 500 bat izan zituela uste da. Hiltzean, milioi eta erdi pesuko aberastasuna zuela kalkulatu da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* William A. Douglas (2015). *Vascos en Cuba*. Eusko Jaurlaritza.
* Martín Rodrigo y Alharilla (2016). *Los Goytisolo: Una próspera familia de indianos*. Marcial Pons.
* Martín Rodrigo y Alharilla (2006). *Los amargos beneficios del dulce. Azúcar, Cuba y deuda ecológica*. Anuario de Estudios Americanos, 63, 1, 211-232.

## Genealogia 
## Ikus, gainera 
* Nicolás Castaño Capetillo

## Kanpo estekak
Inishmurray

**Inishmurray**, , "Muireadheach-en uhartea", Irlandako Sligo konderriaren kostaldean dagoen uharte bat da. Lur lehorretik 7 kilometrora dago eta gaur egun ez da inor bertan bizi.

Uhartean VI. mendean San Laisrén mac Decláinek sortutako monasterio baten aztarnak daude.
Psathyrella caput-medusae

***Psathyrella caput-medusae*** *Coprinaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran kanpai formakoa, gero lau samarra, oro har, ertz biribilduarekin. Azala arre zurbil kolorekoa erdirantz, ertzerantz berriz zurixka da, ilun samarrak izan daitezkeen bilo eta ezkatekin. Ale gazteak, malutak edo garatxoak bezalakoak dituen errezel zuri batez estalita egoten dira.

**Orriak:** Ia libreak, estu, sabeldunak, batzuetan ur tantekin, txokolate argi kolorekoak hasieran eta gero txokolate ilun kolorekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 7 eta 9 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 0,8 cm bitarteko lodierakoa. Eraztun zurixka bat du, beltzarana, zintzilikarioa, mardula, bikoitza, askotan zati txikitan erortzen da. Eraztunetik behera, zurixka edo arrexka kolorekoa da eta oso ezkatatsua. Eraztunetik gora, zurixka eta irintsua da.

**Haragia:** Hauskorra eta zurbila.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Zaila da beste espezie batekin nahastea.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, pinuen motzondoetan, gehienetan mendian. Urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Janotta

**Karl Janotta** (Viena, 1880ko maiatzaren 15a - 1966) austriar politikaria izan zen, "interlingue" izeneko hizkuntza artifizialaren aldekoa.

## Bibliografia 
* *Repetitorie del grammatica*
* *Litt manuale de Occidental*
* *Complet grammatica*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juana María Ruiz de Gámiz

**Juana María Ruiz de Gámiz eta Zulueta, Fernández de Retana eta Amondo** (Betoño, 1841eko maiatzaren 27a - Segovia, 1913ko abenduaren 7a)  Arabako markesa, esklabotzarekin lortutako diruaren zati bat ongintzan inbertitu zuen.

## Biografia 
Florentina Zulueta Amondo eta Juan Pablo Ruiz de Gámiz Fernández de Retanaren alaba. Julian Zuluetaren hirugarren emaztea eta iloba, Habanan ezkondu ziren 1864ko urtarrilaren 17an, Espiritu Santuaren parrokian. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen Amalia, Alfredo, Adolfo, Luis eta ezagunena, Elvira Zulueta. Senarra hiltzean Gasteizera bueltatu ziren eta bere gorpua Santa Isabel hilerrian hilobiratu zuten eta Portal de Barrenas kaleko etxe batean bizitzera pasa ziren (egun, Independentzia eta Fueros kale artean). Juana Mariak karitatezko hainbat ekintza sustatu zituen, besteak beste, 1900. urtean Anuntzetan eskola bat eraikitzea sustatu zuen eta herri horretako elizaren hainbat konponketa ordaindu zituen. Banco de Emisión y Descuento de Vitoria (1863) delakoaren sorkuntzan ere parte hartu zuen. 1913an bere semeari, Enrique, ondasunen administrazioa utzi zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pholiotina blattaria

***Pholiotina blattaria*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da. Toxikoa izan daiteke.

Sinonimoak: *Pholiota blattaria*, *Dryophila blattaria*, *Hylophila blattaria*, *Togaria blattaria*, *Conocybe teneroides*, *Conocybe blattaria*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, kanpai zabal baten itxurakotik zabaldura doana, erdian titi batekin. Azal opakua, arre-okre antzeko kolorekoa, hori-arre ilun kolorekoa denbora hezean eta horia edo hori zurbila lehorrarekin.

**Orriak:** Sabeldunak, finak, itsatsiak; kolorea hori argitik arre-arrosa kolorera doana dute, ertz zurixkarekin.

**Hanka:** Mehea, zilindrikoa, hasieran muinduna, gero fistulosoa, hondo arrexkaren gainean errezel zuri batez apaindua, ondo osatutako eraztun batekin, zabala eta ildaskatua, oinaren erdi inguruan.

**Haragia:** hutsala.

## Jangarritasuna 
Toxikoa den susmoa dago.

### Nahasketa arriskua 
*Pholiotina teneroides* delakoarekin nahas daiteke, hau oso toxikoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, hostozabalen basoetako egur hondarretan, biluzik dagoen lurrean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arabako markesgoa

**Arabako markesgoa** Alfontso XII.ak 1875eko irailaren 2an sortuako noblezia titulua da, Julián de Zulueta eta Amondoren alde Erresumako senataria eta Karlos III.aren Ordenako Gurutze Handiko zaldun, Casa Blancako bizkonde-aurrekoa.

## Izena 
[thumb|[Araba|Arabako armarria.]]
Izenak Arabako probintziari egiten dio erreferentzia, I.go markesa Anuntzetan jaio zela gogoratuz.

## Arabako markesak 
## Arabako markesen historia 
* Julián de Zulueta (Anuntzeta, 1814ko urtarrilaren 9a - Habana, 1878ko maiatzaren 4a), Arabako I.go markesa, Casablancako I.go bizkondea, Isabel II.aren bazkidea esklabo trafikatzaile eta azukre-landen jabetzan, Habanako boluntarioen koronela, erregidorea, alkatea eta Kubako Erresumako senataria. Francisca de los Dolores Samá eta de la Motarekin ezkondu zen lehen aldiz, ezkontza honetako semeak jaso zuen titulua:

* Salvador de Zulueta eta Samá (Habana, 1851ko uztailaren 4a - 1913ko otsailaren 21a), Arabako II. markesa, Casablancako II. bizkondea.Maria de las Angustias de Martos eta de Aizcúnekin ezkondu zen, Spínolako I. baronesa. Haren semeak jaso zuen titulua:

* Narciso de Zulueta eta Martos (Madril, 1888ko martxoaren 6a - 1973ko otsailaren 11), Arabako III. markesa eta Casablancako III. bizkondea. María de la Concepción Narváez eta Ulloarekin ezkondu zen, ondorengorik gabe. Haren ilobak jaso zuen titulua:

* José Fernández de Lascoiti eta Zulueta (Madril, 1902ko uztailaren 24a - Burgos, 1983ko ekainaren 14a), Arabako IV. markesa, Casablancako IV. bizkondea, Spínolako III. baroia, Andayako III. baroia eta Lascoitiko II. konde pontifizioa. Ana Gonzalo eta Fanlorekin ezkondu zen, ondorengorik gabe. Bere anaiaren alabak jaso zuen titulua:

* Fabiola Fernández de Lascoiti eta Franco (Madril, 1935eko maiatzaren 22a), Arabako V. markesa, Casablancako V. bizkondesa, Spínolako IV. baronesa eta Andayako IV. baronesa. Tomás de la Vega eta Gómez-Aceborekin ezkondu zen (1928-2001).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elsie de Wolfe

**Elsie de Wolfe** edo **Lady Mendl** izenez ezaguna (New York, AEB, 1865eko abenduaren 20a &ndash; Versalles, Frantzia, 1950eko uztailaren 12a) estatubatuar aktorea eta Estatu Batuetako barnealdeen dekorazio-artearen aitzindaria izan zen. 

## Biografia 
[thumb|354x354px|ezkerrera|Bessie Marbury eta [Elsie de Wolfe bikotea, My Crystal Ball-en, 1923]]
Goi mailako familia batean jaio zen. 

## Ibilbidea 
### Aktore 
Antzerkian hasi zuen karrera profesionala, 1890ean, aita hil ondoren. Stock Company Inperioko kide izan zen, eta gero bere konpainia osatu zuen.  

Literatura- eta antzerki-artisten ordezkari ospetsua zen Elisabeth Marburyren bikotea zen, baina eszenatokian egindako lanak ez zuen aurrera egin; hala ere, arreta bereganatu zuen aldagelak eta eszenografiak aukeratzeagatik. Kritikari batekhonelxe definitu zuen: A*rroparen erabilera onaren arte bereziaren erakusle nagusia*. 

### Diseinatzaile 
1904an, behin betiko utzi zuen eszena, eta sasoi hartan gizonezkoen lana bazen ere, 

## Legatua 
Elsie de Wolfek ondare handia utzi zuen barnealdeen diseinuaren barruan; izan ere, dekorazioaren esparruan gizonezkoen tradizioa hautsi zuen, estilo viktoriarreko giro bero eta ilunetan oinarritua.

## Lanak 
Elsie de Wolfek ospe handia lortu zuen New Yorken Bessierekin partekatzen zuen apartamendua apainduta, baina ospea  bere lehen lanari esker lortu zuen: New Yorkeko emakumeen lehen elkarte soziala izan zen Manhattango Kolony Klubaren barrualdeen diseinua.

Hortik aurrera, Wolfek sasoiko familia handientzat lan egin zuen, hau da, Astor, Vandervilt, Morgan edo Harriman familiaren egoitza handiak dekoratu zituen, baita New Yorkeko Henry Clay Frick enpresaburuaren etxea ere.

Elsie de Wolfek ospe handia lortu zuen Versaillesko (Frantzia) Trianon Etxea (Marbury eta Anne Morgan J.P.Morgan handikiaren alaba) dekoratzen. Hala ere, 1920ko hamarkadako gizarte-zentro garrantzitsuenetakotzat hartu zuten, dekorazio bikainari esker.

Bere harremanei esker, Elsie de Wolfe aitzindaria izan zen Sutton Place auzo esklusiboa eraikitzen, East River-en (Manhattan). Horrela, De Wolfe marka erregistratua bihurtu zen, eta bulegoak ere izan zituen New Yorkeko Bosgarren Etorbidean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Su (planeta)

**Su** izen euskaldunarekin izendatutako exoplaneta (**Gliese 486 b** eta ***GJ 486 b*** ere bai) Gar edo Gliese 486 izar nano gorriaren inguruan dabilen exoplaneta bat da. Abiadura erradialaren metodoaren bidez aurkitu zen CARMENES izeneko ikerketaren barruan eta bere existentzia neurketa gehigarriekin eta igarotze metodoaren bidez baieztatu zen. Lurretik begiratuta Virgo konstelazioaren multzoan dago Su. Distantzia Lurretik: 26 argi-urte.

Nazioarteko Astronomia Elkarteak *GJ486* izar / planeta bikotea izendatzeko proposamen lehiaketa ireki zuen 2022an (beste hainbat sistema izandatzeko multzoan), eta Euskal Herriko Unibertsitatetik sortutako ekimen batek planetaretzat Su eta izarrarentzat Gar proposatu zuen, Su eta Gar, alegia, euskarazko bi izen. Proposamen hau onartu egin zen 2023ko maiatzean.

## Ezaugarriak 
Su super-lur bero bat da eta bere izar nagusiaren inguruan orbitatzen du egun 1, 11 ordu eta 13 minutuko orbita zirkular ia perfektu batean 2,5 milioi kilometro inguruko distantziara (0,017 AU ). Orbita txiki honek 700 K inguruko oreka-tenperatura (430 °C inguru) sortzen du bere gainazalean, Artizarraren gainazaleko tenperaturaren berdintsua.

Suren masa Lurraren masaren 2,8 bider adinakoa da, bere erradioa, berriz, %30 inguru handiagoa.  Dentsitatea ere %30 handiagoa, Lurrarekin alderatuta. Honek iradokitzen du Lurrak bezala nukleo metaliko bat duen planeta harritsu bat dela.  

## Erreferentziak 
## Ikus, ganera 
* Gar (izarra)

## Kanpo estekak
Ante Budimir

**Ante Budimir** (Zenica, 1991ko uztailaren 22a) kroaziar futbolaria da.

1991n Kroaziako zenbait taldetan jokatu ondoren, FC St. Pauli talde alemaniarrak fitxatu zuen, eta FC Crotone, UC Sampdoria eta RCD Mallorcan jokatu ondoren, 2020tik aurrelaria da Osasunan.

Kroaziako futbol selekzio nazionalarekin brontzezko domina lortu zuen 2022ko Munduko Futbol Txapelketan.

2025eko otsailaren 15ean, Real Madriden kontra sartutako golarekin (1-1), Sabino Andonegirekin berdindu zuen marka, Osasunarekin Lehenengo Mailan golegilerik hoberenarena, 57 golekin, zalantzaren bat egon arren.

## Ibilbidea
* NK Inter Zaprešić	(2011-2013): 66	partida, 19 gol. 
* Lokomotiva Zagreb	(2013-2014): 30	p, 19 g.
* FC St. Pauli (2014-2016):	20 p, g 1.
→ FC Crotone (utzita, 2015-2016): 41 p, 17 g.
* UC Sampdoria (2016-2018): 14 p, g 1.
→ FC Crotone (utzita, 2017-2018): 24 p, 7 g.
* FC Crotone (2018-2019): 18 p,	3 g.
→ R. C. D. Mallorca (utzita, 2019): 20 p, 6 g.
* R. C. D. Mallorca  (2019-2020): 37 p, 13 g.
* C. A. Osasuna: (2020-): 165 p, 62 g. (2025/02/18).

## Erreferentziak
Max Aitken (Beaverbrook I. baroia)

**William Maxwell Aitken, Beaverbrook I. baroia** (Maple, Ontario, 1879ko maiatzaren 25a - Leatherhead, Surrey, 1964ko ekainaren 9a) kanadar-britainiar argitaratzaile eta politikaria izan zen.

Hogeita hamar urterekin milioiduna zen eta Kanadatik Britainia Handira aldatu zen. Bonar Lawrekin izan zuen adiskidetasunak Komunen Ganberan eserleku bat lortzeko balio izan zion 1910ean. 1916an Herbert Henry Asquith lehen ministro izendatu zutenean izan zuen parte-hartzeari esker, Informazio ministro kargua lortu zuen David Lloyd Georgeren koalizio gobernuan.

Gerra ostean, argitalpen negozioan murgildu zen eta *Daily Express* egunkaria munduko egunkaririk salduena bihurtu zuen. Argitaletxeak eta albiste aberkoiak langile klase kontserbadorearengana zuzendu ziren. Stanley Baldwin eta Neville Chamberlainen gobernuei babesa eman zien eta Winston Churchilleko gerra gobernuan aeronautika ekoizpeneko ministroa izan zen. Evening Standard eta Sunday Express egunkarien jabea ere izan zen.
Juan José Zangroniz

**Juan José Zangroniz**  edo **Jean-Joseph Zangroniz** (Etxebarri, 1784 &ndash; Baiona, 1844) esklabo trafikatzailea izan zen.

## Biografia 
Zangroniz abizena ezezaguna izan zen esklaboen trafikoaren munduan 1805ean Juan Josék *Real Lotería de Nuestra Señora de Guadalupe de México* irabazi zuen arte, 20.000 peso hain zuzen ere. Ordutik, negozioa gora egin zuen, 1809an itsasontzi bat erosi zuen Ameriketako Estatu Batuetan eta 1811 eta 1814 urte artean espedizio desberdinetan parte hartu zuen eta Juan Magin Tarafa bezalako esklabu trafikatzaileekin hasi zuen harremana. 1808an María de los Ángeles Allende eta Salazarrekin ezkondu zen, Juan José (1809/1813-1843) eta Ignacio María (1816-1881) izeneko semeek esklaboen trafikoarekin jarraitu zuten.

1815ean, Juan José Santanderrera joan zen eta ustez ez zen Kubara bueltatu, bere ordez anaia bidali zuen, Juan Bautista Zangroniz. Ondoren Baionara eta azkenik, Bordelera aldatu zen. Bertatik, Zangronizek Afrikara abiatzen zen esklabo bila, izan ere esklabu-trafikatzaile gisa nabarmendu zen, batez ere Habanara garraiatu zituen esklaboak. Adibidez, 1814an 182 esklabo garraiatu zituen Kubara. Gutxienez zortzi bidaia antolatu zituen Garonatik Senegalgo kostaldera. *Télemaque, Penelope, Ulysse* izan ziren bere itsasontzietako batzuen izenak. Bilbotik eta Kantabriko kostaldeko beste hirietatik ere espedizioak abiatu izan ziren bere aginduz, besteak beste, Santander, A Coruñatik eta Bordeletik, *Mulato*, *Negrito* edo *Vengador* izeneko itsasontzietan.

1819an Jean Joseph Zangroniz izena hartu zuen, frantziar egina, Bordelen bizi zen, Rue du Chapeau-Rouge kalean zuen etxean. 1861ean haien itsasontzietako bat, *La Unión*, Mexikoko golkoan lehertu eta hondoratu zen esklabo maiaz gainezka zegoela. Itsasontzi hori 2017an aurkitu dute arkeologoek eta bere historia azalera atera dute duela gutxi. Maietako asko haurrak ziren eta 160 pesogatik saltzen zituzten Habanan. Kasten gerraren testuinguruan anaien komertzioa gora egin zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Manuel Barcia (2016). *Fully Capable of any Iniquity’: The Zangroniz Family’s Atlantic Human Trafficking Network.* Cambridge University
*Eric Saugera (2002). *Bordeaux port négrier.* Karthala

## Ikus, gainera 
* Atlantikoko esklabo merkataritza
* Esklabotza

## Kanpo estekak
Debora Kayembe

**Debora Kayembe Buba** (Kinshasa, Kongoko Errepublika Demokratikoa, 1975eko apirila)  giza eskubideen aldeko abokatua eta aktibista politiko eskoziarra da. Errefuxiatuentzako Eskoziako Kontseiluko zuzendaritza-batzordeko kide izan zen, eta Nazioarteko Zigor Auzitegiko fiskalaren bulegoko eta Nazioarteko Zigor Auzitegiko Abokatuen Elkargoko kidea da.

## Ibilbidea 
Kinshasan jaio zen, eta osaba medikuak hazi zuen. Kinshasako Unibertsitate Librean Zuzenbidea ikasi ondoren, abokatu eta Kongoko Abokatuen Elkargoko kide bihurtu zen 2000. urtean. Hala ere, urte batzuk geroago, 2004an, Kongoko Errepublika Demokratikoa utzi behar izan zuen bere segurtasunagatik.

Erresuma Batuan eskatu zuen asiloa, eta han familia bat osatu zuen, baina Ingalaterrako abokatuen elkargoak atzera bota zuen, bere diploma ez baitzen onartua izan. Gainera, tratu txarrak ematen zizkion senarrari utzi behar izan zion, eta bera bakarrik arduratu behar izan zen bere bi seme-alabez. Eskozian kokatu zen 2011n, eta giza eskubideen abokatu gisa espezializatu zen. Errefuxiatuentzako Eskoziako Kontseiluaren Batzordean ere parte hartu zuen.

2020an eraso arrazistak jasan zituen Bonnyriggeko bere etxean. Eraso horiek jendarteratu zituen, gizartea sentsibilizatzeko eta, bide batez, familia eta emakumea abusu berrien biktima ez izateko, baina betiere elkarrizketa- eta tolerantzia-mezua zabalduz. 2020ko azaroan kargu hori onartzeko aukera planteatu ondoren. Funtzio horretan hirugarren emakumea da, Muriel Gris eta Ann Henderson errektorearen ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BBCk egindako elkarrizketa
Pedro Muñoz Machín

**Pedro Muñoz Machín Rodríguez** (Mieres, 1958ko azaroaren 6a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1980 eta 1991 artean.

Bere garaiko eskalatzailerik onenetakoa izanik, hiru Itzuli handietan nabarmendu zen, non sailkapen orokorreko lehenengo hamarren artean amaitu zen. Horretaz gain Paris-Nizan, Italiako Giroan eta Espainiako Vueltan etapa garaipenak lortu zituen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Pedro Muñoz Machín “sitiodeciclismo.net”
Ahlam Khudr

**Ahlam Khudr**  (arabieraz:أحلام خضر‎ *Āḥlām Khuḍr)* Sudango aktibista eta haurtzandegiko langilea da.

## Ibilbidea 
Bere semea 2013an hil zuten protesta baketsu batean (Sudanen 2011-2013 bitartean izandako protesten artean). Honek aktibista bihurtzera eraman zuen, bere buruari "martiri guztien ama" deituz. Foro klandestinoetan oso aktiboa zen, eta "bortizki jipoitu" zuten segurtasun-indarrek atxilotu zutenean.

## Aintzatespenak 
2018ko abenduan, Khudr figura garrantzitsua bihurtu zen Sudango iraultzan. Eta, hurrengo urtean, 2019an, BBCko 100 Emakumeen artean sartu zen.

## Erreferentziak