Eguzki-ilargi egutegi

[thumb|[Txinatar egutegia|Txinatar eguzki-ilargi egutegiaren erregistroa 1834, 1835 eta 1836 urteetarako, Qing dinastian, Daoguang enperadorearen erregealdian.]]

**Eguzki-ilargi egutegia** kultura askok erabiltzen duten egutegia da, ilargi egutegia eta eguzki egutegia konbinatzen dituena. Eguzki-ilargi egutegien datak ilargiaren fasea zein eguzki-urteko ordua adierazten ditu, hau da, Eguzkiak Lurreko zeruan duen posizioa. Urtea hilabetetan banatzen duten egutegi guztiek bezala, baldintza gehigarri bat dago: urteak hilabete kopuru osoa izatea. Kasu honetan, urte arruntek hamabi hilabete izaten dituzte, baina bigarren edo hirugarren urtean hamahirugarren hilabete bat gehitzen da.

## Adibideak 
Egutegi budista, birmaniarra, asiriarra, hebrearra, hindua, jainikoa eta kurdua, baita txinatar, japoniar, korear, mongoliar, tibetar eta vietnamdar egutegi tradizionalak ere, eta garai bateko egutegi helenikoa, babiloniarra eta Colignyko egutegia, eguzki-ilargi egutegiak dira guztiak. Hala ere, aipatu beharrekoa da 1873an egutegi japoniarra talde honetatik kanporatu zela. 

Txinatarra, kolignya eta hebrearra eguzki-egutegiak dira, eta gutxi gorabehera urte tropikoaren jarraipena egiten dute; budista eta hindua, berriz, egutegi-egutegiak dira, urte sideralaren jarraipena egiten dutenak. 

### Lunisolar babilonio egutegia 
Babilonioek eguzki-energia egutegi bat zuten, 30 eguneko 12 ilargitarrekin, eta egutegi horri aparteko hilabeteak gehitzen zizkioten egutegia geltokiekin lerrokatuta mantendu behar zutenean.

### Egutegi atikoa 
354 egun zituen Grezian, eta hilabete gehiago egiten zituzten oinarri zientifiko baten gainean, eguzki urteen ziklo batean hilabeteak gehituz tarte espezifikoetan.

### Hebrear egutegia 
Hebrearrek eguzki-energia egutegi bat erabiltzen dute mendez mende, ziurrenik jatorri babilonikokoa.

## Egutegi tropikala eta siderala 
Eguzki-energia egutegi gehienetan, urtearen batez besteko iraupena urte tropikalaren iraupenetik hurbil dago. Hala ere, egutegi batzuk (hindú eta budista, adibidez) urte sideralera hurbiltzen dira. Lehenengoek, hau da, ilargi-urtea urtaroko zikloari egokitzen diote, eta bigarrenek konstelazioei. Ekinozioen aurrelagapena aurkitu ondoren bakarrik, K.a. II. mendean. Argi geratu zen bi egutegiek urtearen iraupena zertxobait desberdina zela.

## Behaketa-egutegiak 
Antzinaroan, hilabete bolismala nekazaritza-fenomenoak (egutegi tropikaletarako) edo gertaera astronomikoak (egutegi sideralak) behatuta ezartzen zen. Lehenengo irizpideetako bat, MUL.APINean aipatua (bigarren milurtekoaren amaierako dokumentu babilonikoa), astronomikoa da. Adierazi du ez dela beharrezkoa hilabete bat tartekatzea udaberriko ilargi berriko lehen ilargi gorakorra agertzen denean Pléyadesekin batera badago. Bibliaren arabera, ordea, urte juduko lehen hilak udaberrian garagarra heltzearekin bat etorri behar zuen, eta antzinatean juduek (eta oraindik judu karaitek) garagarraren heltze-maila espezifikoaren lorpena erabiltzen zuten iritsieraren adierazle gisa, "hurra" edo "astoa" deiturikoa). Ilargi-urtearen amaieran garagarra oraindik ez bazegoen "sabelean", kalamu-hilabetea gehitzen zen, eta, beraz, urteko hamahirugarren hilabetea zen beti.

Beste egutegi batzuetarako ere, hala nola eliza-egutegirako (julianoa edo taldekoia), hil bolismala beti dago tarteko hilabetean, eta, beraz, egutegi horietan ondoz ondoko bi hilabete daude 24 edo 36 hilabete arruntek bereizita. Hala ere, egutegi batzuetan, hilabete ahokakorra irizpide astronomikoekin sartzen da, eta, beraz, egutegiak eragina du eguzkiaren itxurazko abiadura angeluarra ez delako konstantea, baizik eta perihelioan iristen delako gehienekora, hau da, urtarrilaren 3an. Adibidez, Txinako eta Hinduko egutegietan, bi hilabete bolismalen arteko hilabete arrunten kopurua 29 eta 34 artekoa baino ez da izaten.

## Egutegi aritmetikoak 
Astronomiaren aurrerapenarekin, fenomeno naturalen behaketatik askatu ahal izan zen, eta eguzki-energia egutegi aritmetikoak garatu ziren. Egutegi horietan, beiraren faseak aldez aurretik kalkula daitezke, eta horrela, adibidez, hamahirugarren ilargi betea udaberriko solstizioa baino lehen eroriko den erabaki daiteke. Gertaera hori, gaur egun, udaberriko estazioaren hasieraren faktore diskriminatzailetzat hartzen da, garagarraren heltze "hurbila" ren ordez. Hala ere, ilargiaren mugimenduaren irregulartasunak direla-eta, ilargiaren fase kalkulatuak benetako faseei dagozkie soilik batez beste eta noizean behin desbideratze txikiak dituztenean.

Egutegi aritmetikoetan kalkula daiteke zer urte diren bolismalak, eta aldez aurretik jakin daiteke zein diren jai erlijiosoen datak, ilargiaren mugimenduaren mende baitaude. Elizaren egutegia eta egutegi judu modernoa eguzki-energia aritmetikoko egutegiak dira. IV. mendetik aurrera gertatu zen birplanteamendu baten emaitza dira (kristauentzat, Nizeako lehen Kontzilioan; juduentzat, hamarkada batzuk geroago, Hillel II.1 patriarkaren estimuluan). Egutegi aritmetikorik gabe, leku urrunetan bizi ziren juduek edo kristauek Pazkoa ospatu zuten data desberdinetan. Askotan, beraz, eguraldia ona zenez, garagarra lehenago heltzen zen eta Pazkoa udaberriko ekinozioa baino lehen ospatzen zen. Egoera hori Pazko datari buruzko eztabaiden jatorrian dago. Eztabaida horiek desadostasunak sortu dituzte juduen eta kristauen artean, ordutik gaur arte.

## Eguzki- eta ilargi-egutegien arteko konparaketa 
### Festa mugikorrak egutegi taldekoian 
Egutegi taldekoia (munduan gehien erabiltzen dena) eguzkiarena da, baina mendebaldeko eliza kristauek ilargian oinarritutako algoritmo bat erabiltzen dute Pazko data zehazteko eta, horren ondorioz, festa mugikorrak. Laburki, data martxoko eliza-ekinozioaren ondorengo eliza-ilargi betearen arabera zehazten da. (Ekitaldi horiek behaketa astronomiko errealen berdinak dira ia, baina ez guztiz). Ekialdeko eliza kristauek antzeko algoritmo bat dute, egutegi julianoan oinarritzen dena.

### Egutegi musulmana 
Egutegi islamikoa ilargi-egutegi bat da, 12 hilabetekoa hain zuzen ere, baina ez da lunisolar egutegi bat, data ez dagoelako Eguzkiarekin erlazionatuta; haren beste eguzki-zatia Hijri eguzki-egutegia da, martxoko ekinokzioan hasten dena kalkulu astronomikoen arabera, eta Iranen eta Afganistanen erabiltzen dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak