open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Errododendro

**Errododendroa** ( "arrosa" eta  *déndron* "zuhaitz") edo **azalea** Ericaceae familiako *Rhododendron* generoko espezieei ematen zaien izen arrunta da.

Errodoendro nagusia *Rhododendron ferrugineum* da, baina 1.000 errododendro-espezie inguru daude; *Rhododendron lapponicum* eta *Rhododendron myrtilifolium*, esaterako.

Loreak gorri-beltzak edo arrosa kolorekoak dituzte, oso ikusgarriak. Hostoek lantza-itxura dute, eta oso gogorrak izaten dira. Landare apaingarri gisa erabiltzen dira; Europako, Ipar Amerikako eta Asiako lurralde menditsuetan eta Himalaian, batez ere, ugariak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco Guicciardini

**Francesco Guicciardini** (Florentzia, Italia, 1483ko martxoaren 6a - Arcetri, Italia, 1540ko maiatzaren 22a) historialaria eta politikaria izan zen. Florentziako Errepublikaren aldeko diplomazia lanetan aritu zen (bereziki Espainian, Fernando Katolikoaren aurrean), eta Klemente VII.aren eta Lorentzo Mediciren garaian kargu garrantzizkoak izan zituen.

Haren obren artean, aipatzekoak dira: *Ricordi politici e civili* (1525ean hasia), *Storie fiorentine* (1508an hasi eta bukatu gabea) eta *Storie d´Italia* (1535ean hasia), bere garaiko gertakariak jasotzen dituena.

## Erreferentziak
Manuel Iribarren

**Manuel Iribarren Paternain** (Estafeta kalea, Iruñea, 1902ko abenduaren 1a - *ib.*, 1973ko irailaren 11) nafar idazle eta kritikaria izan zen. *Príncipe de Viana* eta Falangearen *Revista negra* aldizkarietan argitaratu zituen idazlan garrantzitsuenak. Eleberrigile gisa nabarmendu zen nagusiki: *Retorno* (1932), *La Ciudad* (1939), *San hombre* (1943), *Pugna de almas* (1945), *Encrucijadas* (1952), *El tributo de los días* (1968) eta *Las paredes ven*. Aipagarriak dira, halaber, *El capitán de sí mismo* (1951, antzerki-lana) eta *Misterio de San Guillén y Santa Felicia* obra (1965, Espainiako Literatura Saria).

## Erreferentziak
Jerome Kern

**Jerome Kern** (New York, 1885eko urtarrilaren 27a - New York, 1945eko azaroaren 11) Estatu Batuetako musikagilea izan zen. Musika-ikuskizunetako doinuak idatzi zituen, batez ere: *Oh, Boy *(1917), *Sunny *(1925), *Show Boat *(1927), *Music in the Air *(1932), eta *Roberta *(1933). Kernen kantu asko guztiz ospetsu egin dira, eta kantari eta musikari askoren errepertorioan leku berezia dute. Ezagunenak: *Ol´ Man River*, *Can´t help Loving that Man of Mine, Smoke gets in your eyes*. 1933. urtean Hollywoodera jo zuen, eta zinemarako musika sortzen jardun zuen.

## Erreferentziak
Kodiak uhartea

**Kodiak uhartea** (; alutiiqeraz: ''Qik'rtaq''; ) Ameriketako Estatu Batuetako Alaskako estatuaren hegoaldeko kostaldean dagoen uharte bat da. Shelikof itsasarteak bereizten du Alaska kontinentaletik. 9.311,24 km2-ko azalera du. Kodiak uhartediko uharte handiena da, Estatu Batuetako bigarrena, eta mundu osoan laurogeigarrena. Uharteko komunitaterik handiena Kodiak izeneko hirian dago.

Arrantza eta arrantzaren inguruko janari-industria da uharteko ekonomia-jarduera nagusia. Itsas eta aire-armaden base bat dago hiriburuan. Uhartea 1763an aurkitu zuen Stefan Glotov errusiarrak, eta 1784an sortu zen lehen herria.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros papua

***Hipposideros papua*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros papua'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Claro M. Recto

**Claro Mayo Recto** (Tiaong, Filipinak, 1890ko otsailaren 8a - Erroma, Italia, 1960ko urriaren 2a) Filipinetako politikaria izan zen. Ameriketako Estatu Batuen neokolonialismoari aurre egin zion lehen filipinar buruzagia izan zen. Estatu Batuekin Filipinen independentzia osoa negoziatu zuen taldean parte hartu zuen (1934). Bigarren Mundu Gerran, japoniarren inbasio-garaian jardun zuen José Laurelen Gobernuko kide izan zen, eta Filipinetako Gobernuaren neutraltasuna aldarrikatu zuen gerra ondorengo urteetan. Galdu egin zuen 1957ko lehendakaritzarako hauteskundeetan.

## Erreferentziak
Rivne

**Rivne** (ukraineraz: Рівне) edo **Rovno** (errusieraz: Ровно) Ukrainako ipar-mendebaldeko hiria eta izen bereko eskualdeko hiriburua da. Dnieperren arroko Ustia ibai txikiaren ertzean dago. 2022ean 243.870 biztanle zituen. Kieveko unibertsitateko zenbait egoitza ditu.

## Historia 
1282ko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz. Poloniaren mende egon zen 1795 arte eta gero berriz 1920-1939 urteetan.

## Klima 

## Ekonomia 
Burdinbidegune garrantzitsua da. Industria (industria kimikoa, burdinbide-gaiak, makineria eta tresneria, ehungintza, janari-industria) da ekonomia-jarduera nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Rivne city, Ukraine Ukrainetrek.com
Alexandre de Serpa Pinto

**Alexandre Alberto da Rocha de Serpa Pinto** (Tendais, Cinfaes, 1846ko apirilaren 20a - Lisboa, 1900eko abenduaren 28a) portugaldar esploratzailea izan zen . Madagaskarren ibili ondoren (1868), Kongo eta Zambezi ibaien arteko lurraldea esploratu zuen, eta bi ibaien adarrak ere aztertu zituen (1877). Kalahariko basamortua igaro zuen, eta Pretoria eta Durbaneraino heldu zen. 1889an, Mozambikeko gobernari izendatu zuten, eta Angola anexionatu nahi izan zuen. Alabaina, Ingalaterra aurka jarri zitzaion, eta Zambezi ibairaino atzeratu behar izan zuen.

## Erreferentziak
Shang dinastia

**Shang dinastia** Txinako lehen dinastia ezaguna da, *Yin* ere deitua.

K.a. XVIII-XI. mendeetan luzatu zen haren aginpidea. Garai hartako txinatar gizarteak aurrerapen handiak egin zituen zientzia- eta kultura-alor guztietan: 360 egun eta hamabi hileko urtea, eta idazketa sistema oso bat erabiltzen zituzten, eta lorpen handiak egin zituzten arte-, zeramika- eta arkitektura-alorretan. Erregeekin batera, nobleak indartsu garatu ziren bazter guztietan. Ez da garai hartako literaturarik garai modernoetara iritsi.

## Shang erregeen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jhang

**Jhang** (urduz جھنگ) Pakistango ipar-ekialdeko hiria da, izen bereko eskualdean dagoena, Punjab herrialdean.

Bi alderdi ditu hiriak: Maghiana mendialdea eta Hang harana; 1867an batu ziren ofizialki.

## Ekonomia 
Ehungintza, beiragintza, zurgintza.

## Historia 
Jhang Maghiana eskualdea Chenab ibaiaren bi ertzetan dago. Sial leinuaren mendean egon ondoren, sikhek hartu zuten 1805ean, eta Britainia Handiko inperioak 1849an.

## Erreferentziak
Werner Arber

**Werner Arber** (Gränichen, Suitza, 1929ko ekainaren 3a -) suitzar mikrobiologoa da.

## Biografia 
Züricheko Unibertsitate Tekniko Federalean eta Genevakoan egin zituen ikasketak, eta 1953an doktoratu zen. Genevako eta Los Angelesko unibertsitateetako biofisika-laborategietan lan egin zuen.

1970etik aurrera, biologia molekularreko irakaslea izan zen Basilean. 1978an, Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, murrizketa-entzimei eta entzima horiek genetika molekularraren eremuan izan dezaketen erabilerari buruz egin zituen ikerketengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pietro Badoglio

**Pietro Badoglio** (Grazzano Monferrato, Italiako Erresuma, 1871ko irailaren 28a - Grazzano Badoglio, Italia, 1956ko azaroaren 1a) italiar militar eta politikaria izan zen. Estatu Nagusiko buruzagia (1919-1921; 1925-1928) eta Libiako gobernaria (1928-1933), italiar gudarosteen jeneral nagusi izan zen Etiopiako gerran (1935-1936), eta herri hartako erregeorde izendatu zuten. Bigarren Mundu Gerran, Mussoliniren aurka agertu zen eta, hura kargugabetu ondoan, gobernuburu izendatu zuten, aliatuekin negoziatu eta Alemaniari gerra deklaratu zion. 1944an utzi zuen politika.

## Erreferentziak
Huascar

**Huascar** edo —kitxuaz— **Waskar** (Huascarpata, 1491 - Andamarca, Cusco —egungo Peru—, 1532) Inken hamabigarren enperadorea izan zen.

## Biografia 
Haren aita Huayna Cápac hil zenean (1525), Cuzco hiriburu zuen erresuma bere esku geratu zen, Atahualpa anaiordearen agintaritzapean zegoen Quito aldea izan ezik. Bien arteko etsaigoak ekarritako gerran Atahualpa nagusitu zen (Apurimaceko gudua, 1532). Atahualpak anaia hilarazi zuen bere familia osoarekin batera. Garai bertsuan Pizarro etorri zen eta inken arteko gerra konkistatzailearen asmoen lagungarri izan zen.

## Erreferentziak
Kontrafagot

**Kontrafagota** zurezko haize-instrumentua da, mihi bikoitzekoa. Kontrafagotaren erregistroa fagotarena baino zortzidun bat beheragokoa da.

Tutu koniko luzea du, eta, jotzeko, lurrean bermatzen da hagatxo batez. Heckelek hobetutako kontrafagotak 5 metro inguruko hodia du, lau aldiz tolestua eta muturra beherantz zuzendua du, fagotak ez bezala. Soinu baxu ederrak ditu. Esan ohi denez, Georg Friedrich Händelek sartu zuen lehenengoz Ingalaterran. XIX. mendean hasi zen orkestran erabiltzen. Beethovenek sarritan erabili zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giacomo Matteotti

**Giacomo Matteotti** (Fratta Polesine, Rovigoko probintzia, Italia, 1885eko maiatzaren 22a - Erroma, Italia, 1924ko ekainaren 10a) italiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Alderdi Sozialistan sartu eta diputatu eta alderdiko idazkari nagusi izan zen. 1924ko hitzaldi ezagun batean, bortizkeria erabili izana eta hauteskundeetan iruzur egin izana leporatu zien faxistei. 

Talde faxista batek urte berean hil zuen eta horrek erreakzio ugari sortu zuen Italia osoan. Horren ondorioz, hasieran, faxistek indarra galdu zuten gertaera, baina laster indartu ziren berriro, Benito Mussolini diktadore zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros pelingensis

***Hipposideros pelingensis*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros pelingensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Frantzisko Mendieta

**Frantzisko Mendieta Retes** (Menagarai, Araba, 1556 &ndash; Bilbo, Bizkaia, ?) margolaria eta historialaria izan zen. Araban jaioa bide zen arren, bilbotartzat da ezaguna. Francisco Vázquez pintorearekin egin zituen margolaritzako ikasketak. Frantzisko Mendietari buruzko oso datu gutxi gorde da. Harenak dira Bizkaiko Aldundiaren egoitzan ikusgai dauden *Jura de los Fueros de Vizcaya por Fernando el Católico*, *Procesión de Begoña* eta *Boda de Hidalgos* margolanak. Urte asko eman zuen, bestalde, *Crónica de Vizcaya* obra historiko handia idazten. Aipatu obraren laurdena baizik ez da gorde ahal izan.

Lehenengo bertsioa (1609):

 
Bigarren bertsioa (1773):

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Javier Aspuru, «Francisco de Mendieta: historiador y pintor de la "Patria de los Eusqueles"».
Reichenau (uhartea)

**Reichenau** Alemaniako hego-mendebaleko Baden-Württemberg estatuan dagoen Konstantzako aintzirako uhartea da. 3.203 biztanle zituen 2008an. 4,5 kilometro luze eta 1,6 kilometro zabal da, eta bi kilometroko errepide batek lotzen du kontinentera. Reichenau ezaguna da batez ere 724. urtean sortu zen beneditarren monasterio bat dagoelako uhartean. IX-XI. mendeetan Alemaniako hego-mendebaleko arte eta literaturaren gune garrantzitsua izan zen, eta unibertsitate ospetsua izan zuen, artzapezpiku eta apezpiku ugari eman zituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferdinand von Richthofen

**Ferdinand Paul Wilhelm Richthofen** (Freiherr von Richthofen, *Richthofengo baroia*; Karlsruhe, 1833ko maiatzaren 5a - Berlin, 1905ko urriaren 6a) alemaniar geografo eta geologoa izan zen.

Dolomita Alpeetan eta Transilvanian jardun ondoren, Asia aldera joan zen 1860an, Alemaniako ekonomia-espedizio batean. Orduan, Zeilan, Japonia, Filipinak eta Java bisitatu zituen. 1863tik 1868ra, Kalifornian egon zen, eta, ondoren, Txina aldera joan zen. Han egin zituen lan aipagarrienak. Loess material geologikoa haizearen eraginez osatzen dela bereziki zehaztu zuen.

## Erreferentziak
Sesamo

**Sesamoa** (*Sesamum indicum*) pedaliazeoen familiako landare belarkara da, metro bete inguru luzea, hazi oliotsuak, jateko onak, dituena. Zurtoin sendo zuzena, lantza-egiturako hosto zerradun berde ilunak, txandaka antolatuak, eta titare-itxurako loreak, zuriak nahiz arrosak, ditu. Jatorriz Asiakoa (Indiakoa) edo Afrikako ekialdekoa da, baina Ekialde Hurbileko lurralde gehienetan, Mexikon, Venezuelan, Kolonbian eta Nikaraguan ere lantzen da gaur egun. Sesamo-haziekin olio preziatua egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maite Arruabarrena

**Maite Arruabarrena Unanue** (Errenteria, Gipuzkoa, 1964ko ekainaren 25a) gipuzkoar opera-kantaria da, mezzosopranoa.

## Biografia 
Bere jaioterriko Goi Kontserbatorioan egin zituen Musika ikasketak, eta bere ibilbidea Errenteriako Andra Mari Abesbatzan hasi zuen. Juan Erasorekin Kantu ikasketak egin ondoren, Donostiako Orfeoiaren Kantu Eskolan sartu zen. Geroago Italiara joan eta han osatu zituen ikasketak Claude Thiolas irakaslearekin. Toti dal Monte Lehiaketako lehen saria irabazi zuen 1989an, eta Mozarten *Don Giovanni*n abestuz hasi zuen bere ibilbide profesionala.

Zenbait diskoetxe garrantzitsurentzat grabaketak egin ditu, esaterako, Astre Auvidis, Accentus, Alia vox, Naxos, Trito eta Elkar.

## Erreferentziak
César Cui

**César Antonovitx Cui** (, ''Tsezar' Antonovič Kjui*; Vilnius, Errusiar Inperioa, 1835eko urtarrilaren 18agreg. - San Petersburgo, Sobietar Batasuna, 1918ko martxoaren 13a) Lituanian jaiotako errusiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Gaztetan hasi zen musika lantzen, Alexandre Sergeievitx Dargomyjski eta Mili Alekseievitx Balakirev maisuen eskutik. Bosten Taldea osatu zuen, Balakirev, Borodin, Musorgsky eta Rimski-Korsakovekin batera. Robert Schumann eta Hector Berlioz musikagileen aldekoa izan zen.

Lan ugari ondu zuen: dozena bat opera (*William Ratcliff*, 1869; *Angelo'', 1876; «Kaukasiako presoa», 1883), obra sinfonikoak, koralak, ganbera-musika eta pianorako melodiak.

## Erreferentziak
Gaston Doumergue

**Gaston Doumergue** (Aigues-Vives, Gard, 1863ko abuztuaren 1a - *ibidem*, 1937ko ekainaren 18a) frantziar politikaria izan zen. Alderdi Erradikaleko buruzagia izan ondoren, Kolonietarako ministroa (1902-1905 eta 1914-1917), Merkataritzako ministroa (1906-1909-1910), Kanpo Arazoetakoa (1913-1914) eta Errepublikako lehendakaria izan zen (1924-1931). 1934ko otsaileko gertaeren ondoren, nazioaren batasunerako gobernuaren buru izendatu zuten, baina dimisioa aurkeztu behar izan zuen konstituzioa aldatu gabe urte bereko urriaren 8an.

## Erreferentziak
Elektroskopio

thumb|Elektroskopioa.

**Elektroskopioa** gorputz batean elektrizitaterik baden eta elektrizitaterik baldin bada zein zeinutakoa den jakiteko erabiltzen den tresna da. Punta bat beirazko ontzi batean sartuta duen barra eroale bat izaten da. Barra estalki isolatzaile batek lotzen du ontziarekin. Ontziaren barneko puntatik metalezko bi xafla mehe (urrezkoak, gehienetan) daude zintzilik. Barraren beste muturra ukituz jartzen da aztertu nahi den gorputza; karga elektrikorik badu, xaflak aldendu egiten dira bata bestetik. Karga elektrikoa zenbat eta handiagoa izan, hainbat gehiago aldenduko dira.

Elektroskopioa zeinu ezaguneko karga elektriko batekin kargatzen bada, beste objektu baten karga elektrikoaren zeinua zein den jakin daiteke objektua hori elektroskopioaren esferara hurbilduz gero. Xaflak bereizi egiten badira, objektuaren karga eta elektroskopioaren karga zeinu berekoak dira. Elkartzera jotzen badute, berriz, kontrako zeinukoak dira.
  

## Kanpo estekak
Léon Gaumont

220px|thumb|eskuinera|Gaumonten 1930eko film proiektore bat

**Leon Gaumont** (Paris,  - Sainte-Maxime, ) frantses asmatzailea eta industria-gizona izan zen. Kronofotografoa, lehen zinema-tresnetako bat, asmatu zuen, Demenÿrekin batera (1895). Kronofonoa ere hark asmatua da (1902). Zinema mintzatuaren lehen saioa egin zuen. Lehen zinema-estudio frantsesak eratu zituen Buttes-Chaumonten (1906), eta film ugari egin zituen han. Estatu Batuetan, zinema-estudio berriak zabaldu zituen (1911), eta kronokromoa, koloretako filmen aitzindaria, asmatu zuen (1912).

## Erreferentziak
Auguste Perret

**Auguste Perret** (Ixelles, Brusela, Belgika, 1874ko otsailaren 12a - Paris, Frantzia, 1954ko otsailaren 25a) arkitektoa izan zen. Parisko École des Beaux-Arts ikastetxean egin zituen arkitektura-ikasketak. Lehena izan zen eraikuntzan hormigoi armatua erabiltzen. Berak eraiki zituen Parisko Ponthieu kaleko garajea (1905), Eliseo Zelaien hiribideko antzokia (1913), Le Raincy eliza (1922-1923) eta École Normale de Musique ikastetxea (1929). Bigarren Mundu Gerraren ondoren, arkitekto nagusi izendatu zuten, Le Havre berriro eraikitzeko lanetarako.

## Iruditegia 

Theatre-des-champs-elysees-.jpg|Eliseo Zelaien hiribideko antzokia (Paris), Auguste Perretek egina.
Paris 16 (25437741212).jpg|25 rue Benjamin Franklin, Paris (1903)
Théâtre des Champs-Élysées DSC09330.jpg|Théâtre des Champs-Élysées, Paris (1913)
Theatre Champs Elysees 35.jpg|Théâtre des Champs-Élysées, barrualdea (1913)
Le Raincy-F-PAR-045.jpg|Notre-Dame du Raincy eliza (1922–23)
Chapelle Auguste Perret Arcueil.jpg|Sortzez Garbiaren kapera, Arcueil (1930)
L'exposition Auguste Perret (Conseil économique, social et environnemental, Paris) (11872278295).jpg|Conseil économique, social et environnemental, Eskailera handia, Paris (1937)
Churchtowerinverted.jpg|San Jose elizaren dorrea, Le Havre (1951–58) 

## Erreferentziak
Henri Rabaud

**Henri Benjamin Rabaud** (Paris,  - Neuilly-sur-Seine, ) frantses musikagilea izan zen. André Gedalgeren eta Jules Masseneten ikaslea izan zen. 1849an, Erromako Saria irabazi zuen *Daphne* kantatarekin. 1920tik 1941era, Parisko Kontserbatorioko zuzendaria izan zen, Gabriel Fauréren ondoren. Operak idatzi zituen, batez ere; aipagarriena, *Mârouf* (1914) opera komikoa da. Operez gainera, bi sinfonia eta orkestrarako lanak, ganbera-musika, pianorako lanak, kantuak eta zinema eta antzerkirako musika idatzi zituen.

## Erreferentziak
Walther von Reichenau

thumb|alt=Walther von Reichenau|Walther von Reichenau

**Walther von Reichenau** (Karlsruhe, 1884ko urriaren 8a - Errusiako frontea, 1942ko urtarrilaren 17a) Alemaniako mariskala izan zen. Lehen Mundu Gerran, zalditeriako ofiziala izan zen. Hitlerrekin oso harreman onak izan zituen. Hitlerren eta gudarosteko buruen arteko elkar-aditzea bideratu zutenetariko bat izan zen. Bigarren Mundu Gerran, Poloniako eta Frantziako kanpainetan parte hartu zuen. 1940an, mariskal izendatu zuten, eta, 1941ean, Ekialdeko Frontera bidali zuten. Urte bereko abenduan, Hegoaldeko Gudarostearen buru izendatu zuten, Rundstedten ordez.

## Erreferentziak
Sin-Itiro Tomonaga

japoniar fisikaria izan zen. 1941-1969 urteetan Tokioko unibertsitateko fisikako irakaslea izan zen eta 1963-1969 bitartean aipatutako unibertsitateko ikerketa optikoko institutuko zuzendaria. Richard Feynman eta Julian Schwinger fisikariekin batean elektrodinamika kuantikoa zehaztu zuen erabat, Dirac, Heisenberg eta Pauli fisikarien jatorrizko teorian agertzen ziren infinituak baztertuta. 1965. urtean Fisikako Nobel saria eskuratu zuen Feynman eta Schwinger fisikariekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tosa Mitsunobu

thumb|400px|*Seikōji engi emaki* ("Seikōjiko kondaira irudiduna"), Tokioko Museo Nazionala.
**Tosa Mitsunobu**, japonieraz 土佐 光信 (?, 1434 &ndash; Kioto, 1525eko ekainaren 10a) japoniar margolaria izan zen.

## Biografia 
Enperadorearen gorteko margolarien familiakoa zen. Gorteko margolarien buru izan zen 1493tik 1496ra eta 1518an Ashikaga shōgunen familiaren artista nagusi izendatu zuten. Haien babesean Tosa izeneko pintura eskola sortu zuen, XIX. mendera arte eragin handia zuena.

Tosa eskolaren ezaugarri nagusiak koloreen aberastasuna eta irudi zehatz xumeak ziren, eta literatura klasikotik edo historiatik hartutako gaiak irudikatu ohi zituzten batez ere.

## Erreferentziak
Elliot Carter

**Elliot Carter** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1908ko abenduaren 11 &ndash; 2012ko azaroaren 5a) musikagilea izan zen.

1960tik 1980ra bitartean, orkestra-konposizio handiak egin zituen: *Kontzertu bikoitza* (1961),* Kontzertua *(1969); lehenaz esan zuen Stravinskik Ameriketako lehen maisulan musikala zela. Aipagarriak ditu beste obra hauek ere: *Pianorako kontzertua* (1965), *Hiru orkestren sinfonia* (1977), *Penthode* (1985) eta *Hiru aukera* (1986-1989). Kritikari batek esan zuenez, literaturan Joycek izan zuen balioaren parekoa da Carterrek musikan izan duena.

## Erreferentziak
Martin Xurio

**Martin Xurio** (XVII. mendea) Azkaineko notarioa izan zen.

## Biografia 
Lapurdiko sindiko aukeratu zuten 1654an baina kargutik egotzi zuten 1655ean. "Sabel gorrien" taldeko buruzagia izan zen Lapurdiko gerra zibilean (1656-1659). Xurioren ("sabel gorri") eta Urtubiaren ("sabel xuri") jarraitzaileen artean banatu zen Lapurdi. Bi urtez hedatu zen gerra latzaren ondoren Xurio hil egin zen eta haren talde armatuak desagertu egin ziren. Luis XIV.a Frantziakoak, egoera hartaz baliaturik, Lapurdiko Biltzarraren aginpidea murriztu zuen.

## Erreferentziak
Rodney Laver

**Rodney George "Rod" Laver** (Rockhampton, 1938ko abuztuaren 9a) australiar tenis jokalaria da. 1960ko hamarraldiko jokalaririk onenetakoa izan zen. Ezkerreko besoa oso modu teknikoan erabiltzen zuen. Ingalaterrako nazioarteko txapelketa irabazi zuen 1961, 1962, 1968 eta 1969. urteetan, Frantziako nazioartekoa 1962an eta 1969an, Estatu Batuetako nazioartekoak 1962an eta 1969an, eta Australiako nazioartekoak 1960an, 1962an eta 1969an. Lan handia egin zuen Australiak 1961ean eta 1962an Davis kopa irabaz zezan.

## Erreferentziak
Aingira elektriko

**Aingira elektrikoa** (*Electrophorus electricus*) gimnotidoen familiako *Electrophorus* generoko espezie bakarra da .

## Ezaugarriak 
Ur gezatako hezur-arraina da, 2 m ingurukoa eta ezkatarik gabea. Aingiraren antzeko gorputza du. Ez du bizkar-hegalik, ez isats hegalik; sabelekoa, berriz, eztarri paretik ia isatserainokoa du. Oliba-kolorekoa du bizkarraldea eta sabelaldea gorri horixka. Isatsaren alde banatara bi elektrizitate-organo ditu, 600 volterainoko deskargak ematen dituztenak.

## Habitata 
Hego Ameriketako tropiko-eskualdean banaturik dago, Orinoko eta Amazonas ibaien arroetan. Ibai, erreka, urmael eta zingiretako hondo lohitsuetan bizi da. Itzalpe handiko eremuak nahiago ditu.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karaoke

thumb||alt=1=karaoke-Big echo|Karaokea Hanburgoko irlandar giroko pub batean
 jendaurrean bakarka edo taldean kantatzea da, aurrez grabaturiko oinarrizko musikaren laguntzaz. Karaokerako erabiltzen den tresna oso sinplea da: abestien hitzak pantailan agertzen dira bideokliparen gainean; abeslariak mikrofono bat du, eta haren ahotsa abestiaren doinuarekin nahasten da. Karaokea Japonian sortu zen 1980ko hamarraldiaren hasieran, eta izugarrizko arrakasta izan zuen hasieratik bertatik. Europan geroago sartu zen, eta zenbait taberna karaokean espezializatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros pratti

***Hipposideros pratti*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros pratti'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Anakreonte

**Anakreonte** (; Teos, Lidia, Antzinako Grezia, K.a. VI. mendearen bigarren erdia) antzinako grezierazko poeta lirikoa izan zen. Samosko Polikrates eta Atenasko Hiparko tiranoen gorteetan bizi izan zen. Haren obretatik gaur eguneraino iritsi diren zatiek ardoa, jatearen atseginak eta, batez ere, amodioa kantatzen dituzte. 1554an Henri Estiennek argitaratu zuen *Anacreonteia*n bilduriko poema laburrak —II. mendekoak bide ziren alexandriar imitatzaileek eginak— Pizkundeko *anakreontetar poesia* delakoaren inspirazio-iturri izan ziren.

## Erreferentziak
Ischia (uhartea)

**Ischia** (italieraz  ahoskatua) Italiako uhartea da, Tirreniar itsasoan dagoena.

Napoliko probintzian dago. 47 km2 ditu eta 35.000 biztanle. Epomeo mendia da garaiena (788 m).

## Ekonomia 
Olibondo, mahatsondo, arto eta baratze ugari dago. Turismogunea da.

Hiririk aipagarrienak: ipar-ekialdeko kostaldean, Ischia; iparraldean, Casamicciola, eta mendebalean, Forio. Barano d'Ischia, Lacco Ameno eta Serrara Fontana udalerriak uhartean ere badaude.

## Historia 
1883an, lurrikara batek Casamicciola hiria erabat suntsitu zuen eta 1.900 pertsona hil zituen. Vico mendiaren magalean, K.a. IV. mendeko harresiak aurkitu dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahavira

thumb|250px|alt=1=Painting of Mahavira (small painting, Rajasthan Dated 1900)from personal collection of Photos of Jules Jain|Mahaviraren irudia
**Mahāvīra** (sanskritoz: महावीर "Heroi Handia"; kannadaz: ಮಹಾವೀರ *Mahāvīra*;  *Mahāvīran*; tamileraz: அருகன் *Arukaṉ*) (Ksatriyakundagrama, India, K.a. 599 &ndash; Pavapuri, K.a. 527) indiar erlijio berritzailea izan zen. Jainismoa sortu zuten hogeita lau maisuetako bat, *sangha *ordena eraberritu zuena. Jaina sekta nagusien tradizioaren arabera, Mahavira fraide egin zen eta aszesian bizi izan zen, emaztea hil zitzaionez geroztik batez ere. Indian zehar ibili zen neurrizkotasunaren doktrina erakusten. Bortxaren kontrako jarrera izan zuen, eta jainismoaren bost boto handiak onartu zituen. *Jina* izenaz ere ezaguna da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silvana Mangano

**Silvana Mangano** (Erroma, 1930eko apirilaren 21a - Madril, 1989ko abenduaren 16a) aktore italiarra izan zen. Edertasun-lehiaketa nagusietako garaile izanik ere, pertsonaia ilunak jokatu zituen zineman De Santis zuzendariak *Riso amaro* (1949) filmeko protagonista izateko aukeratu zuen arte. Geroztik, filmografia labur bikaina osatu du Italiako zinemagile nagusiekin. L. Visconti zinemagilearekin lan egin zuen: *Morte a Venezia* (1971), *Ludwig* (1972) eta abar. Pasolinirekin ere egin zituen zenbait lan, *Teorema* (1968) filma besteak beste.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Aurelio Menéndez

**Aurelio Menéndez Menéndez** (Gijón, Asturias, 1927ko maiatzaren 1a — Madril, Espainia, 2018ko urtarrilaren 3a) legelaria eta politikaria izan zen. 1970ean Madrilgo Complutense Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean hasi zen irakasle, eta bertako errektore izendatu zuten 1973an. Franco hil ondorengo trantsizioan, Adolfo Suárezen lehenengo gobernuan parte hartu zuen, Hezkuntzako ministro gisa (1976-1977). Espainiako Magistraturako Elkarte Profesionaleko kide zen, eta 1980an Espainiako Konstituzio Auzitegiko epaile hautatu zuten. 1994an Zientzia Sozialetako Asturiasko Printzea saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Fernando Collor de Mello

**Fernando Affonso Collor de Mello** (Rio de Janeiro, 1949) brasildar politikaria da. Brasilgo presidentea izan zen 1990 eta 1992 bitartean.

## Bizitza 
Ekonomian lizentziatu zen 1970ean. Aita hedabideen arloko Brasilgo pertsonarik boteretsuenetakoa zuen, eta, ikasketak bukatutakoan, familiaren prentsa-negozioan sartu zen. Diktadura militar luzearen ondoren, 1989an lehen hauteskunde demokratikoak egin zirenean, presidentetzarako aurkeztu zuen bere burua, Partido da Reconstrução Nacional alderdi eskuindar eta neoliberalaren bitartez.

1990ean, Brasilgo Langileen Alderdia garaitu, eta demokrazialdi berriko lehen presidente bihurtu zen. Ekonomia suspertzearren, Mundu Bankuarekin eta Nazioarteko Diru Funtsarekin Brasilgo kanpo-zorra negoziatzeko prest agertu zen, eta, azken horren aholkuei jarraituz, politika neoliberala jarri zuen abian: bankuetako ondasun guztiak sei hilabetez bere horretan uzteko agindua eman zuen. Gerora jakin zen bere ondasunak Brasilgo bankuetatik kanpora atera zituela. Amazoniako oihanak babesteko konpromisoa ere hartu zuen, eta 1992an Rio de Janeiron egin zuten Ingurumenari buruzko Mundu Biltzarra. Urte hartan bertan, presidente kargutik eraitsi, eta auzipetu egin zuten, ehunka mila dolar bereganatzearen salaketapean. Brasilgo Auzitegi Gorenak absolbitu egin zuen, froga aski ez zegoelako, baina Brasilgo Kongresuak errudun jo zuen, eta 1994tik 2002ra eskubide politikoak baliatzea eragotzi zion. 2006an, senatari izateko hautatu zuten Brasilgo ipar-ekialdeko Alagoas estatuan.

## Erreferentziak
Mark Rothko

**Mark Rothko** (), **Markus Jakovlevitx Rothkowitz** ( *Markus Yakovlevitx Rothkowitz*, ) jaioa (Dvinsk, 1903ko irailaren 25a - New York, 1970eko otsailaren 25a) Estatu Batuetako pintorea izan zen, jatorriz errusiarra.

1913an Estatu Batuetara erbesteratu zen, eta Oregonen egin zituen ikasketak. 1921etik 1923ra, arte ederrak ikasten aritu zen Yale Unibertsitatean, eta, gero, New Yorkera joan zen. Denboraldi batez Max Weber artistarekin lan egin zuen Arteko Ikasleen Ligan (1926). Hurrengo urteetan, gizarte-gaiak landu zituen batez ere, eta espresionismoaren kolore bizi landuak erabili zituen koadroetan. 1935ean, The Ten taldea osatu zuen, Gottliebekin batera.

Bigarren Mundu Gerran, surrealismoaren bidetik jo zuen. Pintura ez figuratiborantz lerratu zen ondoren, eta, argia eta koloreak nahasiz, iradokizun askotako koadroak lortu zituen. Kolore beltza eta grisa erabili zituen ia soilik azken urteetan.

Forma abstraktuak bakuntzen zituen heinean, formatuak handitzen zituen, harik eta horma-irudietara iritsi zen arte (1949-1950), New Yorkeko espresionismo abstraktuan ohikoa zen bezala. Barnett Newman, Clyfford Still eta Jackson Pollock formatu handiak erabiltzen hasi ziren garai berean, Rothkok kolore biziko bi edo hiru laukitan banatzen zituen eremu handiak. Eremuak eta eremu horien mugak hain ondo lausotzen zituen, ezen koloreen bakuntasun geometrikoa nabarmendu egiten baitzuten. Eremu koloredunek ez zuten inoiz elkar ukitzen. 1969an, gris eta beltzeko koadro-sail bat hasi zuen. Azkeneko lanak kapera baterako egin zituen (1971, Erlijioaren eta Gizakiaren Bilakaerarako Institutuko kapera). 1961ean, erakusketa garrantzitsu bat egin zen Rothkoren lanaren inguruan.

Rothkok bere buruaz beste egin zuen 1970ean. Ameriketako museo handi gehienetan aurki daitezke Rothkoren lanak, batez ere, New Yorkeko MoMA museoan, eta baita Europan ere, besteak beste, Parisko MNAM museoan eta Londresko Tate Galleryn.

## Erreferentziak
Francisco de Sá de Miranda

220px|thumb|eskuinera|Sá de Miranda

**Francisco de Sá de Miranda** portugaldar idazlea izan zen (Coimbra, 1481eko abuztuaren 28a - Quinta de Tapada, Minho, 1558ko maiatzaren 17a). 1521etik 1526ra Italian bizi ondoren, Portugala itzuli zen. Italiako Errenazimentuko molde berriak egokitu nahi izan zituen Portugalgo literaturan, bai poesian, bai antzerkigintzan. Lan nagusiak hauek dira: *Os estrangeiros* (1528, *Atzerritarrak*), *Os Vilhalpandos* (1538, *Vilhalpandotarrak*) eta *Fábula do Mondego* (*Mondegoko alegia*). 1595ean argitaratu zituzten Sá de Mirandaren literatura-lan gehienak *Poesiak* bilduman.

## Erreferentziak
Serapis

**Serapis** () edo **Sarapis** () Ptolomeo I.ak (K.a. 323 - K.a. 285), egiptoarren eta greziarren gurtzak bateratzeko asmoz, Egipton sarrarazi zuen jainkoa da.

Izena Menfisen Apis edo zezen hilen gurtzarako eraiki zen tenpluaren deitura grekotik zetorkion (*Poserapis*). Greziako jainko batzuen ezaugarriak zituen, eta hildakoen, gudarien, emankortasunaren eta marinelen jainkoa zen batera. Egiptoko Inperio Berriko jainko nagusi bihurtu zen eta Grezia, Erroma eta Asia Txikira zabaldu zen haren gurtza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Susumu Tonegawa

**Susumu Tonegawa**  (, *Tonegawa Susumu*; Nagoya, ) japoniar biologo molekularra eta fisiologoa da. Antigorputz-mota ugari sortzeko oinarri genetikoak aurkitu zituela eta, Medikuntza eta Fisiologiako Nobel saria eskuratu zuen 1987an.

## Bizitza 
Susumu Tonegawa Nagoyan jaio zen 1939ko irailaren 6an. Kyotoko Unibertsitatean Medikuntzako gradua lortu ondoren, 1963an Kaliforniara joan zen biologia molekularreko ikasketekin jarraitzera, eta han egin zen doktore. 1971-1981 bitartean, biologia eta fisiologiari buruzko ikerketa garrantzitsuak egin zituen Basileako Inmunologia Institutuan; tarte horretan, 1984an Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Niels Jernerekin lan egin zuen. 1981etik aurrera, Massachusetts Institute of Technologyko biologia-saileko irakaslea izan zen.

## Ikerketak 
Nobel saria eman zioteneko ikerketak Basileako Inmunologia Institutuan egin zituen. 1976an argitara eman zuen txosten batean, antigorputzen sorrera eragiten duten gene desberdinak kromosoma batean nola biltzen diren ikusia zuela adierazi zuen. Haren saioek, William Dreyer eta Claude Bennettek 1960an argitaratutako teoria bat konfirmatzen dute. Egile hauen arabera, antigorputzak osatzeko proteina desberdinak zoriz konbinatzen dira. 

Garai hartan ordea inortxok ezin zuen konbinaketara eraman zezakeen mekanismoa azaldu. Arazoa zera zen: gorputzak bilioika antigorputz desberdin nola egin zitzakeen. Antigorputz horiek zain egoten dira birus eta bakterioak gorputzean sartu arte. Guzti horien artean bat bakarra izango da egokia inbasoreari aurre egin eta suntsitzeko. Dilema hauxe da: antigorputzen eraketa geneen mende egonik eta hauek 100.000 desberdin baino ez izanik, bilioika antigorputz desberdinen sorrera nola kontrola dezaketen. Tonegawak paradoxa hori argitu zuen.

Odoleko zenbait globulu zurik, B linfozito deitutakoek, sortzen dituzte antigorputzak. Gizaki heldu batean bilioi bat inguru B linfozito daude eta bakoitza mota berezi bateko antigorputza sortzeko gai da. Antigorputzen kopuruak hortaz, ezin du B linfozitoen kopurua gainditu.

Giza antigorputzak lau proteina-kateaz eginak daude. Horietako bi luzeak dira eta beste bi motzak. Kateok Y itxurako antolamendua eratzen dute. Y-aren adarrak oso aldagarriak dira eta, hain zuzen, horiek dira etsaia identifikatzen dutenak. Gainera, horien bidez estekatzen zaizkio inbasoreari. Lotuak egonez gero, antigorputzaren buztanak aldaketak pairatzen ditu eta immunitate-sistema martxan jartzea eragiten du. Orduan, immunitate-sistemak bere arma guztiak lanean ipintzen ditu arrotza garbitzeko.

Katea luzearen zati aldagarria hiru genez mugatuta dator: V, D eta J geneez alegia. Katea motzak V eta J geneak besterik ez ditu. Gizakiengan 200 V gene, 20 D gene eta 4 J gene daude. Tonegawaren saioek zera eman zuten aditzera: gene horiek aleatorioki konbinatzen direla ugaztunaren garapenean zehar. Horrela, milaka zati aldagarri desberdin eratzen dira. Eta antigorputz bakoitzean lau zati aldagarri daudenez, konbinazio posibleak bilioiraino igotzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Colombe

**Michel Colombe** (Bourges, 1430 - Tours, 1512) frantses eskultorea izan zen. XV. mende bukaerako Frantziako eskultore ospetsuenetakoa izan zen. Haren lan gehienak, ordea, desagertu egin dira. Luis XI.a Frantziakoa erregearentzat (1462) eta Borboiko dukearentzat (1484-1488) egin zuen lana. 1501ean, Ana Bretainiakoa Frantziako erreginaren zerbitzuan jarri zen (*Frantzisko II.a eta Margarita Foixkoaren hilobia* 1502-1507). Aipagarriak dira *Ama Birjinaren estatua* eta *San Jorgeren erliebea* (Gaillongo gaztelua).

## Erreferentziak
Alexandros Papagos

**Alexandros Papagos** (; Atenas, 1883ko abenduaren 9a - Atenas, 1955eko urriaren 4a) greziar militarra eta politikaria izan zen. Gerrako ministroa izan zen 1935ean, eta Estatu Nagusiko buruzagi 1936-1940 bitartean. Greziako armadako burua izan zen italiarren inbasioaren garaian (1940-1941), eta alemaniarrek preso eduki zuten 1945. urtera arte. Armadako buruzagi izan zen berriz ere 1949tik 1951ra. Gudaroste komunistak garaitu zituen 1949an, eta Heleniarren Batasuna sortu zuen. Gobernuburu izan zen 1952tik 1955era, eta monarkia bultzatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nagpur

**Nagpur** (maratheraz: नागपूर *Nāgpur*) Indiako hiria da, Maharashtra estatuko hiriburua. 1.219.461 biztanle zituen 1990ean. Bombaytik Kalkutarako erdibidean dago, goi-ordoki zabal batean. Katolikoen eta anglikanoen apezpiku-egoitza da. Aipagarriak dira zenbait tenplu eta hilobi. Aireportua eta unibertsitatea ditu. Garrantzi handiko merkataritza-, burdinbide- eta administrazio-hiria da. Ehungintzarako eta burdinbide-garraiotarako makinak, papera, lehergailuak, kotoizko eta artilezko oihalak eta altzariak egiten dira, batez ere.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko gobernuaren webgunea.
Mike Nichols

**Mike Nichols**, **Michael Igor Peschkowsky** jaioa, (Berlin, Alemania,  - New York, ) estatubatuar zinemagilea izan zen.

Alemaniarra jatorriz, estatubatuar hiritartasuna hartu zuen. Chicagoko Unibertsitatean ikasi zuen. Hiri horretan, inprobisazioetan espezialista zen antzerki-talde bat osatu zuen, eta Broadwayra joan zen gero.

## Filmografia 
## Erreferentziak
František Palacký

**František Palacký** ( ahoskatua; Hodslavice, Moravia, 1798ko ekainaren 14a - Praga, 1876ko maiatzaren 26a) txekiar historialaria eta politikaria izan zen. 1836tik 1867ra, *Geschichte von Böhmen* (*Bohemiaren historia*, 5 ale) idatzi zuen, alemanez lehenengo eta txekieraz gero. Obra horretako joera nazionalistak arrakasta handia eman zion egileari, eta politika-munduan sartzea erabaki zuen. Frankfurteko Parlamentuan parte hartzeari ezezkoa eman zion Bohemiaren izenean, eta Bohemia autonomoa lortzen saiatu zen, Austriako inperio federal baten barnean.
## Erreferentziak
Petre Roman

**Petre Roman** (Bukarest, Errumania, 1946ko uztailaren 22a -) errumaniar politikaria da.

## Biografia 
Ingeniaritza hidraulikoa ikasi zuen Bukaresten eta Okzitaniako Tolosan, eta Bukaresteko politeknikoko irakasle izan zen gero. Nazioaren Salbazio Fronteko kide izan zen 1989an Nicolae Ceaucescu aginpidetik egotzi ondoren, eta, 1990eko hauteskundeen ondoren, behin-behineko gobernuko Lehen ministro izendatu zuten. Baina meatzariek aurre egin zieten haren ekonomia-planei, eta kargua utzi behar izan zuen 1991n.

## Erreferentziak
Jérôme Pétion de Villeneuve

**Jérôme Pétion de Villeneuve** (Chartres, 1756ko urtarrilaren 3a - Saint-Magne-de-Castillon, 1794ko ekainaren 24a) frantziar idazle eta politikaria izan zen. 1791-1792 bitartean Parisko alkatea izan zen.

## Bizitza 
Lehenik, jakobinoen aldekoa izan zen baina, geroago, girondarren alde jarri zen, Robespierrerekin izandako gorabeheren ondorioz. 1789an, diputatu hautatu zuten. Parisko alkate, Konbentzio Nazionalaren lehendakari eta Osasun Publikoko lehenengo presidentea izan zen. Konbentzioko eta Osasun Publikoko lehendakaritzan girondarren alde egon zen arren, 1793an aginpidetik bota zuten *montagnard*-ek, eta ihes egin behar izan zuen.

## Erreferentziak
Tubuai

**Tubuai** Polinesiako uhartedia da, Kaprikornioko Tropikoaren bi aldeetan dagoena. Rimatara, Rurutu, Tubuaï, Raivavae uharteek osatzen dute; 500 kilometrotara Rapa uhartea dago, 1.460 metroko garaierako sumendi iraungia.

Mataura da hiri nagusia Tubuai uhartean. Koral-arrezifez inguratua dago. 5200 biztanle ditu (1977), polinesiarrak gehienak, eta europar eta txinatar gutxi batzuk.

2022 erroldaren arabera 2 285 biztanle ditu.

## Ekonomia 
Nekazaritza (kokoa, kafea, laranjak) eta arrantza dira jarduera ekonomiko nagusiak.

## Erreferentziak 
## Ikusi ere 
* Rurutu
* Natitua (itsaspeko kable)
Bender (hiria)

**Bender** (errumanieraz  ahoskatua), baita **Bendery** (errusieraz Бендеры, *Bendery*,  ahoskatua; ukranieraz: Бендери, *Bendery*) edo **Tighina** (errumanieraz  ahoskatua) Moldaviako hiria da, Dniester ibaiaren ertzean. 114.000 biztanle (1985).

## Industria 
Zeta, portzelana, makina elektrikoak.

## Historia 
Errusiarren eta turkiarren arteko gerretan hainbatetan hartu zuten Bendery errusiarrek (1709: 30.000 musulman hilik; 1789; 1806). 1812an, turkiarren esku geratu zen berriz ere. 1919az geroztik Errumaniaren mende bazegoen ere, 1945etik aurrera, Sobietar Batasunaren barruan geratu zen, Moldaviarekin batera.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bender

**Bender** izan daiteke:
* **Bender**, **Bendery** edo **Tighina**, Moldaviako hiria.
* **Bender Bending Rodriguez**, Futuramaren pertsonaia.
* **Harold Bohn Bender** (1902- ?) botanikoa.
Samuel Butler (poeta)

**Samuel Butler** (Strensham, Worcester, 1612ko otsailaren 8a - Londres, 1680ko irailaren 25a) olerkari ingelesa izan zen. Karlos II.a berrezartzearen aldekoa zen, eta Galesko Lord buruzagiaren idazkaria izan zen. *Hudibras* poema idatzi zuen —hiru zatitan argitaratua (1663, 1664 eta 1678)—, eta arrakasta handia izan zuen. On Kixote hartu zuen inspirazio iturri, alderdi puritanoaren buruzagien satira horretarako. Karlos II.aren gogokoa zen, eta errenta bat jasotzen hasi zen 1677tik aurrera. Gortearen faborea galdurik, ordea, pobre hil zen.

## Erreferentziak
Hipposideros ridleyi

***Hipposideros ridleyi*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros ridleyi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Lapurdiko ermandadea

**Lapurdiko Ermandadea** —frantsesez, *Armandat (du pays de Labourd)*— 1396. urtean, Lapurdin, Hego Euskal Herriko lurraldeetan egiten zenaren irudira, gaiztaginen ekinari aurre egiteko sortu zen erakunde armatua. Joanes Gantekoa Akitaniako dukeak eta Henrike IV.a Ingalaterrako erregeak onartu zuten Ermandadea, 1400. eta 1403. urteetan. Ermandadeak bideratzen zituen gaiztaginen aurkako zigorrak, eta justiziaz ere arduratzen zen, oro har. Hamalau urtetik gorako lapurtar guztiek zin egin behar zuten Ermandadearekiko leialtasuna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Ermandadea
* Bizkaiko Ermandadea
* Gipuzkoako Ermandadea
* Lantziegoko ermandadea

## Kanpo estekak
Mathieu Orfila

**Mathieu Orfila**, jaiotza-izenaz **Mateu Josep Bonaventura Orfila i Rotger** (Maó, Menorca, 1787ko apirilaren 24a - Paris, Frantzia, 1853ko martxoaren 12a), frantses sendagile eta kimikaria izan zen, Maonen jaioa.

## Biografia 
Parisen egin zituen ikasketak Gay-Lussac eta Vauquelinekin. Toxikologia modernoaren sortzailea izan zen, eta eragin handia izan zuen bere garaiko medikuntzan. Parisko Medikuntza Fakultateko katedradun eta dekano izan zen. 1851n, Frantziako Medikuntza Akademiako buru aukeratu zuten.

Besteak beste, *Traité des poisons ou Toxicologie générale* (1814-1815) lan garrantzitsua argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Joachim Murat

**Joachim Murat**, geroago **Joachim-Napoléon Murat** (Labastide-Fortunière, gaur egun Labastide-Murat, Okzitania, Frantzia, 1767ko martxoaren 25a - Pizzo, Calabria, Napoliko Erresuma, 1815eko urriaren 13a) Frantziako marexala izan zen.

## Biografia 
Napoliko errege izan zen 1808tik 1814ra. Napoleonen jeneral hoberenetakoa izan zen, eta haren ezkon-anaia, enperadorearen arreba Caroline Bonaparterekin ezkondu baitzen 1800ean. Espainiako Maiatzaren 2ko jaikialdian arduradun nagusia izan zen. Ahaleginak egin zituen Espainiako koroa eskuratzeko, baina Napolikoa eman zion Napoleonek. Fusilatu egin zuten.

### Murat jeneralaren bandoa 
## Erreferentziak
Émile Ollivier

**Olivier Émile Ollivier** (Marseilla, Frantzia, 1825eko uztailaren 2a - Saint-Gervais-les-Bains, Frantzia, 1913ko abuztuaren 20a) frantses politikaria izan zen.

## Biografia 
Diputatu errepublikarra izan zen 1857tik 1863ra. II. Inperioaren oposiziokoa izan zen hasieran, baina Napoleon III.arengana hurbilduz joan zen pixkanaka, eta haren gobernuko lehen ministro izatera iritsi zen. Administrazioa berritzeko ahaleginak egin zituen, eta hotz jokatu zuen Frantziaren eta Prusiaren arteko gerra piztu zuten gertakarien aurrean. 1870ean, kargua kendu zioten, gerrako lehen hondamendien ondoren.

## Erreferentziak
Leoncio Urabaien

**Leoncio Urabaien Guindo** (Errotz, Arakil, Nafarroa, 1888ko irailaren 12a - Iruñea, Nafarroa, 1968ko maiatzaren 2a) Nafarroako idazlea eta irakaslea izan zen, Félix Urabaienen anaia.

## Biografia 
Espainiako Literaturako irakasle izan zen, Nafarroako Irakasle Eskolan, 1918. urteaz geroztik. Geografiari buruzko lan ugari eman zituen argitara.

## Obra nagusiak 
* *Oroz-Betelu* (1916)
* *El dique* (eleberria, 1924)
* *La casa navarra* (herri-arkitekturari buruzkoa, 1929)
* *La tierra humanizada* (1949)
* *Biografía de Pamplona* (1952)
* *Casa popular de Navarra* (1956)
* *Una geografía navarra* (1959)

## Erreferentziak
George Romney

**George Romney** (Dalton in Furness, Lancashire, 1734ko abenduaren 26a - Kendal, 1802ko azaroaren 15a) pintore ingelesa izan zen. Ingalaterran erretratu merkeak egiten ibili ondoren, Londresen jarri zen bizitzen (1762), eta koadro historikoak pintatzen hasi zen: *Wolfe jeneralaren heriotza*, adibidez. Frantzian eta Italian barrena bidaiatu eta gero, Londresa itzuli zen (1775), eta erretratugile ospetsu bihurtu zen berehala. Obra nagusiak hauek dira: *Mrs. Robinson*, *Autoerretratua*, *Sir John Stanleyren erretratua*, *Ingeles zalduna* eta *Master Warden erretratua*.

## Erreferentziak
Kurt Schwitters

**Kurt Schwitters** (Hannover, Alemania, 1887ko ekainaren 20a - Ambleside, Westmoreland, Ingalaterra, 1948ko urtarrilaren 8a) margolaria, eskultorea eta poeta izan zen. 1918an, Berlingo Der Sturm galerian erakutsi zituen lehen margolan abstraktuak, eta izen bereko taldeari eta aldizkariari lotu zitzaien hasieratik. 1922an, dadaismoaren aldeko kanpaina handi bat bideratu zuen Herbehereetan, Van Doesburg margolariarekin batera. 1935ean, nazismotik ihes, Norvegian eta Britainia Handian bizi izan zen. Dadaismo berriaren aitzindarietako bat izan zen.

## Erreferentziak
Tektonika

**Tektonika** Lurraren azalaren egitura, hura osatzen duten arroken kokaera eta deformazioak, eta haien eragileak aztertzen dituen geologiaren atala da.

Ikerketa tektonikoak hainbat eskalatan egin daitezke; horrela, *makrotektonikak* bat eta mila kilometro tarteko eremua hartzen duten bihurdurak aztertzen ditu, *tektonikak* metro batetik kilometro bat arte hartzen dutenak, *minitektonikak *metro bat baino txikiagoak, eta *mikrotektonikak* deformazioak aztertzeko mikroskopioaren beharra dutenak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Plaken tektonika

## Kanpo estekak
Aszidia

**Aszidia** edo **Ascidiacea** gorputza mintz batez estalia duen uretako animalia ornogabea da, tunikatuen subfilumekoa. Gorputza zaku- edo hodi-formakoa izaten dute, tunika izeneko babes-geruza lingirdatsu edo kartilaginoso lodi batez estalia. Bakarrik edo taldetan bizi dira. Aszidia-espezie gehienak itsas uretan bizi dira, eta gutxi batzuk ur gezatan. Beldarrak metamorfosi bidez garatzen dira. Gai organikoak eta planktona jaten dituzte, eta neurri askotakoak izaten dira. Gaur egun hiru ordena hartzen ditu familia honek: aplusobrankioak (Aplousobranchia), flebobrankioak (Phlebobranchia) eta estolidobrankioak (Stolidobranchia).

Siluriarreko balizko fosil bat aurkitu da, baina bere aragonitozko espikulak ez dira bat ere agertzen erregistro fosilean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekografia

thumb|Ekografiak egiteko gailua (eskaner sonografikoa)

**Ekografia** gorputz-atalak ultrasoinu bidez aztertzean oinarritzen den teknika da, bai eta teknika horren bidez lortutako irudia ere.

Ultrasoinuak jaurtitzen zaizkio aztertu nahi den gorputz-atalari; ultrasoinuk gorputza jo ondoren, uhin horien oihartzuna itzultzen da. Oihartzun horiek uhinek jo duten gorputz-atalaren egituren eta organoen araberakoak dira. Uhinak osziloskopio batean jasotzen eta adierazten dira.

Diagnosian gaur egun gehien erabiltzen den azterketa-mota da, ez baitu inolako kalterik sortzen gorputzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matthias Erzberger

**Matthias Erzberger** (Buttenhausen, Wutemberg, 1875eko irailaren 20a - Griesbach, Bade, 1921eko abuztuaren 26a) alemaniar politikaria izan zen.

Reichstagen Alderdi Zentro-katolikoko diputatua izan zen 1903az geroztik. Bakearen alde eta anexioaren aurka zegoen. 1918an, Alemaniako ordezkari zela, armistizioa izenpetu zuen Compiegnen. Weimarren agintaldian, Kanpo Arazoetako ministroa izan zen. Saldukeriaz salaturik, dimisioa eman behar izan zuen. Versailleseko Hitzarmenaren aldekoa zen. Ultranazionalistek hil zuten 1921ean.

## Erreferentziak
Hipposideros ruber

***Hipposideros ruber*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros ruber'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bagan

**Bagan** (,  ahoskatua; lehen **Pagan** izenaz ezaguna) Birmaniako antzinako hiriburua da, Irawadi ibaiaren ertzean dagoena. Birmaniako hiriburua izan zen 847-1287 bitartean, mongolek konkistatu zuten arte. Oso eremu handia hartzen du, eta herrixka ugarik osatzen dute. Indotxinako penintsulako aztarnategi arkeologiko garrantzitsuena da, Angkor hiriaren ondotik. XIII. mendearen bukaeran 5.000 monumentu budista, monasterio eta jauregi zituen, baina horietatik 1.500 inguru baino ez dira geratzen. Anandako tenplua (1090ean eraikia) monumenturik handiena da.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak