Lehenengo Intifada

**Lehenengo Intifada** (arabiarrez انتفاضة, "astinaldia") edo **Harrien Matxinada** (Izen hau jasotzen du palestinar gazteek Israelgo armadaren aurka defendatzeko harriak erabiltzen zituztelako) palestinarrek israeldar agintearen aurka 1987tik 1993ra bitartean egindako matxinada izan zen. Jabaliako errefuxiatu gunean hasi eta Gaza, Zisjordania eta Ekialdeko Jerusalemen zehar arin zabaldu zen. Lehendabiziko aldia izan zen okupatutako lurraldeetako jendeak nazio moduan jokatu zuela.

1987ko abenduaren 9an Israelgo kamioi militar batek Jabaliako errefuxiatu gunean lau langile palestinar hil zituelako sortu zen Intifada. Bi egun geroago, lehen liskarrak izan ziren palestinar gazteen eta Israelgo armadaren artean. Hurrengo egunetan, manifestazio ugari egin ziren Palestinako hiri gehienetan, Gaza eta Zisjordania osora zabalduz.

Herri matxinada aginte politiko zehatzik gabe hasi zen, eta, hasiera batean, Palestina Askatzeko Erakundea (OLP) ekintzetatik kanpo mantendu zen, baina herri altxamendutik gutxira Aginte Nazional Bateratua (MNU) sortu zen, Intifadaren iraupena bermatzeaz arduratuko zena.

## Intifada terminoa 
Intifada hitza arabiar errotik dator (نفض nafaḍa), besteak beste "astindu", "hautsa kendu" edo "dardara egin" esan nahi duena. Horrela, Intifada terminoak karga politikoa hartu zuen botere zapaltzailearen aurkako subertsio edo erresistentzia motari erreferentzia egiteko, 1936-1939ko Palestinako herri matxinada edo 2000ko Al-Aqsako Intifada kasuetan bezala.

Hasiera batean, Hamasek Gazako Zerrendan 1987ko abenduaren 11n eta Zisjordanian 14an igorritako lehen komunikatuan erabili zen. Bertan, Hamasek honako hau adierazi zuen: "Intifada okupazioaren eta zapalkuntzaren arbuioa da" Horrela, terminoak garrantzi handia hartuko luke palestinarren eguneroko hiztegian, arabiar eta mendebaldeko hedabideetan terminoaren ondorengo erabilera etengabean islatuko litzatekeena.

Hedabide batzuk, El Universal de Mexico haien artean, altxamendu terminoa erabiltzen hasiko ziren kakotx artean atzerritartasun bat aipatzeko, baina jada gaztelaniara itzulita. Hala, 1987ko abenduaren 19an: “…Yaser Arafat, afirmó en Bagdad que 51 palestinos murieron y 472 resultaron heridos desde el comienzo del “levantamiento” de la población palestina de los territorios ocupados por Israel”, hau da, "Yaser Arafatek Bagdaden adierazi zuen 51 palestinar hil eta 472 zauritu zirela Israelek okupatutako lurraldeetako palestinarren "altxamendua" hasi zenetik".

## Kausak 
### Zirkulazio-istripua 
1987ko abenduaren 8an, lanegun baten ondoren etxera itzultzen ziren langile palestinarrak zeramatzan ibilgailu bat Israelgo kamioi militar batek jo zuen. Horren ondorioz, lau palestinar hil eta beste hainbeste zauritu ziren. Biktima guztiak Jabaliyako errefuxiatu gunekoak ziren, Gazako iparraldean.

Hala ere, palestinarren artean hori ez zen gertaera isolatutzat hartu, eta ekintza hori aurrez pentsatua izan zelako ideia sortu zen; izan ere, kamioiaren gidaria Shlomo Takalen senide bat zela uste zen, Gazan bi egun lehenago hil zuten israeldar bat. Yitzak Rabin Defentsa ministroak berak terroristatzat jo zuen ekintza, eta talde terrorista islamistei egotzi zien haren errua.

Zurrumurru horiei erantzunez, Yabaliyako ehunka biztanle biktimen hiletetan izan ziren, eta Israelen presentzia militarraren ondorioz, hiletak zibilen eta militarren arteko borroka bihurtu ziren. Palestinarrek Israelgo indar militarrak makilekin eta harriekin erasotzen zituzten bitartean, hauek benetako munizioarekin erantzuten zuten. Liskarrak gau eta egun izan ziren. Hurrengo goizean, Hatem Abu Sisi hamazazpi urteko gaztea hil zuten manifestazioetan parte hartzen ari zela. Horrek tentsioa areagotu zuen eta manifestazioak berehala hedatu ziren Palestinako herri gehienetara. Liskarrak Ramallah, Belen, Jerusalem, Tulkarem, Kalandia eta Nablusera hedatu ziren.

Abenduan zehar, lurralde palestinar osoa aurrekaririk gabeko erakustaldi herrikoi, espontaneoen olatu batean bildu zen, ekintza guztiak koordinatuko zituen aginte identifikagarririk gabe. Hala ere, ekintzak gero eta jendetsuagoak bihurtu ziren, gehienetan manifestazioak gogor zapaltzeaz arduratu zen Israelgo armadari aurre egitera irteten ziren gazteak biltzen ziren. Abenduaren amaieran, mila pertsona baino gehiago atxilotu zituzten Israelgo iturrien arabera; OLPek, berriz, 6,000 atxilotu eta gutxienez 62 pertsona hil eta 500 zauritu zirela zioten.

### Altxatzearen urruneko arrazoiak 
"Zisjordaniako eta Gazako asaldura frustrazio eta porrot historia luze baten ondorio dramatikoa besterik ez da. Gazte palestinarrek arrazoi horrengatik hiltzeko prest daudela erakutsi dute". Egia esan, mugimendu palestinarrak ez zuen talde edo lidergo jakin bati men egiten. Yasir Arafat Tunisian erbesteratuta zegoen 1982tik, eta herritarren altxamenduak ezustean harrapatu zuen Israelgo agintariei bezala, ez baitzuten kalkulatu tamaina horretako matxinada bat egiteko aukerak lurralde palestinarretan.

Mugimendu sozial horren arrazoi nagusia okupazioa zen, eta gertaera horren azpian palestinarren bizi-baldintzak asaldatzen zituzten elementu batzuk zeuden altxamendurako txinparta piztuko zutenak: Israelgo kokalekuak, lurralde okupatuetako bizi-kalitatea, buruzagi palestinarrekiko frustrazioa, hazkunde ekonomiko txikia, "Burdinazko ukabila" politika eta Israelgo erregimen militarrarekiko gogapena.

Israelek lurralde palestinarretan zituen kokaleku gehienak helburu militarretarako konfiskatutako lurretan eraiki ziren, eta horrek areagotu egiten zuen palestinarren artean okupazioa betikotu egingo zela zioen erresumina. Intifada hasi aurretik, israeldarren kokaguneak 125 ziren Zisjordanian eta 18 Gazan. Lehenengoetan 63.000 kolono judu inguru bizi ziren, Gazan 2.500 kolono inguru bizi ziren bitartean. Intifada hasi aurreko hamarkadan lurralde palestinarrean ezartzen ziren kolonoen urteko batez bestekoa 5.960 zen. Politika sorta berri horrek 1967tik okupazio aldiaren ezaugarri izan ziren populazio palestinarraren aurkako praktika errepresiboei berrekin zien: deportazioak eta atxiloketa administratiboak eta prebentiboak. Politika hauek okupazioaren aurkako etengabeko manifestazioengatik ezarri ziren, horietako batzuk baketsuak eta beste batzuk bortitzak bihurtzen zirenak. Edozein manifestazio mota erreprimitzea bilatzen zuen Israelgo armadak, beraz, palestinarrek eskuan zeukatenarekin erantzuten zuten, nagusiki harriak edo makilak, armadaren erantzun bortitzagoa sortuz. Elementu horiek guztiek palestinarren gorrotoa areagotu zuten Israelen okupazio erregimenaren aurka, eta horiek izango ziren Intifada sortuko zuten elementuak.

### Israelen erantzun politiko eta militarra 
Israelgo gobernuaren erantzuna herri mugimendua kriminalizatzea izan zen, eta indar militarra neurriz kanpo erabiliz hura zapaltzea agindu zuen. 4.000 palestinar baino gehiago atxilotu zituzten matxinadaren lehen sei hilabeteetan. Handik urtebetera, 400 baino gehiago hil ziren eta 25.000 zauritu.

Israelgo armada ez zegoen prest herritarren altxamenduari aurre egiteko, indar gordina eta neurriz kanpokoa erabiliz ez bazen. Israelek ez zuen manifestazio horiei aurre egiteko moduko matxinaden aurkako indarrik, era berean, armadak ez zuen manifestarien bizitzaren aurka atentaturik egin gabe manifestazioak sakabanatzea ahalbidetuko zion tresnarik. Armadak erabili zuen lehen disuasio-mekanismoa lurralde palestinarretako soldaduen kopurua handitzea izan zen. Zisjordanian bikoiztu egin zen militarren kopurua, eta Gazan hirukoiztu.

Hasiera batean, Israelgo armadari emandako instrukzioa manifestazioetan ez oztopatzea izan zen, baldin eta manifestazioak ibilbide nagusiak ixten saiatzen ez baziren eta armadari erasotzen ez bazioten. Hala ere, manifestari palestinarrek presentzia eta indar handiagoa lortu zutenez, Israelgo armadak benetako munizioarekin erasotzen hasi ziren 50 pertsona baino gehiago hiltzen, horietako gehienak gazteak, borrokaren lehen hilabetean.

1988ko urtarriletik aurrera, Israelgo armadak protesten kontrola hartzea ahalbidetu zioten neurri berriak ezarri zituen. Lehenik, benetako muniziorik erabili gabe palestinarrei aurre egiteko gai zen armamentu berri bat garatu zuten; makina batek harriak jaurtitzen zituen, jasaten zituzten erasoak berdintzeko, nahiz eta desproportzio nabarmena egon, baita gomazko pilotak eta jendetzaren aurkako karga leherkor txikiak jaurtitzeko ibilgailuak ere.. Ekintza hauek israeldarren operazio baten parte ziren, 1,200 palestinar inguru atxilotu zituzten. Erbesteratze-aginduak urte horretako urtarrilaren 13an eman ziren, nahiz eta aho batez onartu urtarrilaren 5ean onartutako Segurtasun Kontseiluaren 605 Ebazpena, Israel bere asmoetan atzera egitera deitzen zuena. Urte horren amaieran, 31 deportazio gehiago izan ziren eta 24 zain zeuden.

Laguntza-guardiak palestinarren aurkako eguneroko jazarpen tresna bihurtu ziren. Militarrek nortasun-agiriak eta zerga-baimena eskatzen zituzten, eta agiri horiek behar bezala bazeuden, militarrek, gainera, etxeko objektu batzuk eskatzen zituzten, eta horiek eraman ezean isuna jartzen zuten.

Etxeratze-aginduak, Nazioarteko Zuzenbideak legez kanpokotzat jotzen dituenak Genevako Laugarren Hitzarmenaren 33. artikuluan, israeldarren okupazio-indarrek gehien erabilitako baliabideetako bat izan ziren. 1988an soilik, gutxienez 1,600 etxeratze agindu ziren Palestina osoan, horietatik 118 bost egun edo gehiagokoak izan zirelarik. Etxeratze-agindu horietako batzuk ez ziren mugatu Gazako eta Zisjordaniako eremu espezifikoetara, baizik eta Palestinako lurralde osora hedatu ziren. Horrek erabat mugatzen zuen palestinarren igarotze-eskubidea, beren etxeetara mugatuta baitzeuden mugarik gabe. Ezin ziren ez lanera ez eskolara irten, eta, gainera, itxiera luzeagoen xede ziren, matxinada-gune gisa ikusten baitziren. Etxeratze-aginduaren aurka zeuden pertsonak kasurik onenean atxilotzen zituzten, batzuetan tiro egiten baitzieten kalean zeuden guztiei.

Bestalde, okupazio gobernuak "atxiloketa administratiboaren" figura berreskuratu zuen, susmagarri palestinar oro sei hilabetez atxikitzeko aukera ematen ziona epailearen aurrean aurkeztu beharrik gabe. Israelek Palestinako lurralde osoa okupatu zuenetik, figura hau erabilerarik gabe geratu zen, baina Israelgo armadaren aurkako etengabeko matxinadek bere erabilera berraktibatu zuten, Intifadan orokortua izan zena.

## Intifadaren bilakaera Israelen eta Palestinan 
Intifada palestinar gazteen eta Israelgo armadaren arteko bat-bateko liskar bat baino gehiago bihurtu zen; okupazio erregimen osoaren aurkako benetako protesta sozial bat bihurtu zen, okupazio erregimenaren egitura politiko, ekonomiko eta militar guztia jopuntuan jartzea lortu zuten desobedientzia zibileko ekintzen praktikaren bidez. Intifadak, "Palestinar identitatearen existentzia berrestea lortu zuen, Israelen existentzia zalantzan jarri gabe, eta, beraz, bi herrien arteko bakerako benetako deialditzat ere har daiteke". Matxinadan parte hartu zuten gizarteko sektore guztiek Herri Batzordeetan eta Talka Indarretan antolatuta zeuden. Herri-batzordeen eginkizuna biztanleei kontsumo-produktuak ematea zen etxeratze-garaian eta blokeoetan, hezkuntza- eta osasun-lanak antolatzea Israelgo armadak eragiten zituen etengabeko itxierei eta oztopoei aurre egiteko, bai eta Israelgo ekonomiaren aurkako ekintza zibilak koordinatzea, Israelgo produktuei boikota egitea eta mugako langileei beren enpleguetara ez joateko eskatzea ere. Batzorde horiek Palestinako biztanlegune guztietan zeuden.

Talka-indarrek egiten zituzten Israelgo armadaren aurkako borroka-ekintzak. Intifadaren bihotza bera zen; makilez eta harriz armatutako tanke israeldarrei aurre egiten ari ziren gazteen irudia. Matxinada palestinarren aurka bortitzago eta errepresiboago bihurtu zenean, ANBk, Talka-Indarrak mugiaraziz igortzen zituen komunikatuak ere zitalak ziren. Hala, ekintzaile palestinar batzuk atxilotu edo deportatuko balituzte ere, ANBren egitura mantendu egingo litzateke. Israelgo armada, ANB desarmatzen saiatzen da panfleto apokrifoak agintearen izenean igorriz, jendearen artean nahasmena sortzeko asmoz.

ANB pixkanaka PAEren aurrean autonomia erlatiboa hartzen joan zen; izan ere, nahiz eta erakunde horren aurrean mendekotasun nominala egon, ANBk aukera eman zion PAEri erreklamazio bat egiteko, hark bere politikak alda zitzan, okupazioari amaiera eman ziezaioketen eta Palestinako Estatua sortzera bideratu zitezkeen neurri errealistagoak har zitzan. Horrela, Intifadak belaunaldi aldaketa ekarri zuen Palestinako goardiaren, elite tradizionalen eta nazionalisten (erbestean bizi izan ziren beren bizitza gehiena) eta 1967tik Israelen okupazioaren aurka borrokan beste errealitate bat bizi zuten gazteen artean. Honek, mugimendu honen barnean lidergo berriak sortzea eragin zuen, Marwan Bin Khatib Barghoutirena haien artean.

ANBk sustatu zituen ekintzek eragin nabarmena izan zuten Israelgo ekonomian; izan ere, Intifada lehertu baino lehen 120.000 langile palestinar baino gehiagok lan egiten zuten Israelen egunero, batez ere eraikuntzaren eta hotelaren industrian. Hala ere, herriaren altxamenduaren ondoren, langile horietako askok uko egin zioten edo debekatu egin zitzaien lantokietara joatea, eta horrek krisi bat eragin zuen Israelgo ekonomian.Israldar armadak langile eta nekazari palestinarren grebekin amaitzen saiatu zen soroetan lan egin nahi ez zuten herriak ikaratuz. Armada herri horietan sartzen zen eta nortasun-agiriak konfiskatzen zituen, erabateko babesgabetasun-egoeran utziz eta edozein unetan atxilotzeko moduan utziz, paper horiek gabe ezin baitziren kaleetan ibili, eta, horren ondorioz, ezin zituzten haien behar fiskalak bete.

### Eskaera nazionalak 
"Intifadan bat egiten duten indar guztien helburua, azken finean, okupazioari amaiera ematea eta Zisjordania eta Gazan Estatu independente bat sortzea da, Ekialdeko Jerusalem hiriburua izendatuta", adierazi zuen Ignacio Alvarez-Ossorio espezialistak.

Bestalde, palestinarrek egunero jasaten zuten israeldarren errepresio handia eta neurrigabea erakusten zuten irudiak zabaltzeak arbuio orokorra eragin zuen palestinarren eta israeldarren arazoa aintzat hartzen hasi zen nazioarteko komunitatearen artean, eta horrek konponbide azkar, bidezko eta iraunkorra behar zuen, tartean zeuden aldeen eskubideak errespetatuko zituena. Intifadak munduari Israelen alderik bortitzena erakustea lortu zuen, eta, nola estatu hau zen neurri handi batean,eskualdeko ezegonkortasunaren erantzulea, eta, nagusiki, Palestinako kasuari eta milaka errefuxiatuei konponbiderik ez ematearen erantzulea.

### Madrileko Bake Konferentzia 
1991ko urriaren 30ean Madrilgo Bake Konferentzia inauguratu zen, Estatu Batuetako gobernuak bultzatuta eta Israel eta bere auzo arabiarren artean zeuden eztabaidak konpontzeko helburuarekin.

Konferentzia horren helburua Palestinako gatazkari konponbidea ematea zen, Segurtasun Kontseiluaren ebazpenetan eta Camp Davideko akordioetan egiptoarren eta israeldarren artean ezarritako puntuetan oinarrituta, eta, horrela, Intifadak eragindako indarkeriari amaiera ematea. Hala ere, palestinarrak negoziazio horietan bakarrik parte hartu ahal izango lukete, Jordaniako ordezkaritzako kide gisa. Hala eta guztiz ere, palestinarrek Israelgo gobernuarekin lehen aldiz negoziatzeko aukera izan zuten.

Ordezkaritza palestinarrak Ipar Amerikako gobernuarekin hurbilketa bat lortzeko helburua bete zuen, gatazka konpontzeko borondate osoa erakutsi baitzuen "lurraldekako bakea" formularen bidez, eta Segurtasun Kontseiluaren "242 eta 338 ebazpenak" onartu zituen. Egoera horren aurka agertu zen Israel.

Urtebete baino gehiagoz, alde biko negoziazio-errondak egin ziren Israelen eta ordezkaritza arabiar eta palestinarren artean. Israelgo gobernuak borondate gutxi erakutsi zuen, eta bai, ordea, negoziazioetan oztopo gehiegi, lurralde palestinarrean kokaguneak sortzeko politikari eutsi baitzion. Guztira hamar elkarrizketa txanda egin ziren 1991 eta 1993 urteen artean.

## Biktimak 
Intifada hasi zenetik 1991n Madrilen Bake Konferentzia egin zen arte 1374 biktima izan ziren guztira, eta 93 israeldar hil ziren aldi horretan bertan.

Lehen Intifadan hildako palestindarrak:

Lehen Intifadan hildako israeldarrak:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bigarren intifada
* Israel-Palestina Gatazka

## Kanpo estekak