Caronia

**Caronia **(Sizilieraz: *Carunìa*, grezieraz: Καλάκτα (Klaudio Ptolomeo) or Καλὴ Ἀκτὴ (Diodoro Sikulo et al.), latinez: *Calacte *or *Cale Acte*), Italiako udalerri bat da. Messinako probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean, Tindaris (egungo Tindari) eta Cephaloediumaren (gaurko Cefalù) artean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta, Messinako metropoli-hiriko udalerririk handiena izanik.
Nebrodi parkean sartuta dago, Nebrodiko beste udalerriekin batera.

## Mugakideak 
Caroniak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Geografia fisikoa 
### Lurraldea 
Caroniako lurraldea mendi homonimoan zehar hedatzen da. Izan ere, Nebrodi mendiak edo Siziliako Apeninoak, Caroniar mendiak izenarekin ezagunak dira ere. Caronia ibaiak, lurraldea zeharkatzen duena, noizean behin uhar baten portaera du.
Udalerria mugatuta dago iparraldean Tirreniar itsasoarekin; eta gainontzeko puntu kardinaletan hurrengo udalerri hauekin ditu mugak: hegoaldean, Capizzi, ekialdean, San Fratelloko eta mendebaldean, Santo Stefano di Camastra. Kostaldean, Marina di Caronia auzoa, Canneto eta Torre del Lauro daude.

## Giza geografia 
### Biztanleriaren bilakaera 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:360
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:7000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
  bar:2011 text:2011
  bar:2018 text:2018
  
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till: 3665
  bar:1871 from:0 till: 3635
  bar:1881 from:0 till: 4211
  bar:1901 from:0 till: 5535
  bar:1911 from:0 till: 5642
  bar:1921 from:0 till: 5867 
  bar:1931 from:0 till: 5841
  bar:1936 from:0 till: 6120
  bar:1951 from:0 till: 6328 
  bar:1961 from:0 till: 5692
  bar:1971 from:0 till: 5029
  bar:1981 from:0 till: 4186 
  bar:1991 from:0 till: 4116 
  bar:2001 from:0 till: 3589
  bar:2011 from:0 till: 3463 
  bar:2018 from:0 till: 3279
 
PlotData=
  bar:1861 at: 3665 fontsize:S text: 3.665 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 3635 fontsize:S text: 3.635 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 4211 fontsize:S text: 4.211 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 5535 fontsize:S text: 5.535 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 5642 fontsize:S text: 5.642 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 5867 fontsize:S text: 5.867 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 5841 fontsize:S text: 5.841 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 6120 fontsize:S text: 6.120 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 6328 fontsize:S text: 6.328 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 5692 fontsize:S text: 5.692  shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 5029 fontsize:S text: 5.029 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 4186 fontsize:S text: 4.186 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 4116 fontsize:S text: 4.116 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 3589 fontsize:S text: 3.589 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 3463 fontsize:S text: 3463 shift:(-15,5)
  bar:2018 at: 3279 fontsize:S text: 3.279 shift:(-15,5)
  

Iturria

## Historia 
*Kale Akte* (or *Caleacte*, *Calacta*, *Calacte*) izenak, grezieraz, kosta ederra esan nahi du. Honela deitzen zioten greziar kolonoek Heraei mendien eta itsasoaren arteko lur-zerrendari (ἡ καλὴ Ἀκτή– he Kale Akte). Lurraren edertasunak eta emankortasunak Messinako biztanleak erakarri zituzten, zeinek samoskoak eta miletokoak gonbidatu baitzituzten (pertsiarrek Mileto konkistatu ondoren K.a. 494an) Siziliako kosta horretan ezartzeko. Azkenean, kolonoek Messina okupatu zuten ere. Gerora, Duzetiok, sikuloen buruzagiak, bereganatu zuen egitasmoa. Izan ere, Sirakusak Korintora erbesteratu ondoren, Duzetio itzuli zen Siziliara Peloponesoko kolonoen talde batekin eta sikuloen babesa lortu eta gero, (bereziki Arkonidesena, Herbitako dinastiakoa) Sirakusarekin adostuta erabaki zuen, kostaldean *Kalè Akté* izeneko hiria fundatzea. Diodororen ustez, K.a. 446an izan zen, baina beste atal batean, egile berak dio Duzetiok K.a. 440an, kolonia sortu zuela hau da, hil zen urtean. Gainera, arestian Caronian (Kale Akte) egindako indusketek ez zuzten aurkitu K.a. V. mendeko hondakin asko, baina sikuloen kokapen bat bai, K.a. V. mendearen hasierakoa. Horregatik, litekeena da Duzetiok, lehen zegoen sikuloen kokaleku batean, Kale Akte fundatzea. Gauza bera egin zuen Menai eta Palikérekin.
Ikerle batzuen ustez, Duzetio itzuli zen Sirakusako baimenarik gabe. Sirakusako baimena izan behar zuen Korintoko (Sirakusaren ama-hiria) erbesteratzea bukatzeko, eta korintoar kolonoekin Kale Akte fundatzeko. Izan ere, Sirakusa interesaturik zegoen iparraldeko kostaldean sikulo-greziar kolonia aliatu bat edukitzean, honela sikuloek kontrolaturiko eskualde baten arriskua baztertuko zen.
Ezer gutxi dakigu geroko hiriari buruz, baina Zizeronen garaian, nabarmena zen. Silio Italikok zionez, arrain ugari zuen, *litus piscosa Calacte*. Pliniok ez du hiria aipatzen, baina agertzen da Ptolomeoren idazkietan eta Antoninoren ibilbidean, haren kokapena zehazteko zaila izan arren.
Halere, Tabula Peutingerianak emandako distantziak bat datoz (Halesatik 19 km eta Cefalùtik 48 km) gaurko Caronia hiriarekin. Toki horretako hondakinak oraindik ikusgai ziren Fazelloren garaian.
Philipp Clüverrek, Caronia bisitatzean, miresmenarekin hitz egiten zuen kostalde horietaz, *littoris excellens amoenitas et pulchritudo*, antzinako izenari ohore eginez.
Greziar erretorikoa Zezilio Kaleaktekoa, Augustoren garaikoa, hiri horretan jaio zen.
Erromatarren konkista eta gero, K.a. II. mendearen hasieran, hiriak brontzezko txanponak egin zituen. Horietariko batean Dionisio irudikatuta dago mahats-mordo batekin. Erromatar inperioren garaian nekazaritza- eta merkataritza-gunea izan zen: gehienbat ardoa esportatu zuen anforetan, baita hegalaburrak ere.
Silio Italikok, K.a. I. mendean, *litus piscosa Calacte*-ri buruz hitz egiten zuen. K.o. IV. mendeko ardo-anforak Erroman aurkitu dira.
thumb|300px|Antzinako Siziliako hiriak
Berriki egindako indusketek Caronian eta Marina de Caronian adierazi dute, oraingo Caroniako tokian, sute edo lurrikara batek Kale Akte hiria suntsitu ondoren, (K.o. I. mendea), bertan behera utzi zela, beharbada, biztanleak itsaso aldera joan ziren, gaurko Marina de Caroniara.
K.o. IV. mendearen erdian, Caronia de Marinako Kale Akte auzoa lurrikara betek hondatu zuen, K.o. V. mendean bizitzak jarraitu zuen baina intentsitate gutxiagorekin.
Caroniako toponimoa (*Al Qaruniah*) Al-Idrisi geografo arabiarrak gogoratzen du, Palermori buruzko saioetan, islamiar menpekotasunean zegoela.
Erdi Aroan, Ventimigliakoen feudoa izan zen merkataritza-eskalan ustiatu zuena. Espaniar gobernuaren garaian, 1630ean, markeserri kategoria hartu zen, Pignatelli Aragón Córtez familia jabe berriak izanik. Horren lekukoa da herriko estandartea, hiru pinaburu duena mostazazko soro baten gainean.

## Ekonomia 
Udalerriko jarduera garrantzitsuenak nekazaritza, abeltzaintza eta zeramika dira. Olibazko olioa oso preziatua da. Saiatzen da zeramika ekoizpena industrializatzen.

## Leku interesgarriak 
* Caroniako gaztelua normandiar aldian, XII. mendean eraiki zen, agian, Roger II.aren agintaldian. Gaur egun, jabetza pribatu hau Siziliako normandiar arkitekturatik hobekien kontserbatutakoren bat da. Tontor baten gainean jarrita, triangeluar oinplanoa izanik. Perimetroa harlanduzko horma batez inguratuta dago, dorreen oinplanoa karratua izanik.
* Barnealdeko jauregia, Cuba eta Zisako errege egoitzak kopiatuz, eliza batekin konektatuta dago iparraldean, Palermoko errege-kaperaren eredukoa.
* Boscoko Museoa, nebroditarrei buruzko museo antropologikoa da.
* Aurelianoko zubiak, Caroniako errekaren gainekoak, inperioko azken aldiko erromatar presentzia adierazten du. Erdialdeko arkuak birrindu dira.
* Torre di Lauro herrian, kostako dorre bat dago, *torre di passo del Lauro* izenekoa ere. Lehenengo erreferentzia 1583koa da, egun egoitza pribatua da.

## Azpiegiturak eta garraioak 
Herrialdeak lotura dauka errepide hauekin:
* Strada statale 113 Settentrionale Sicula
* Strada Provinciale 168 Italia

## Iruditegia 

File:Caronia View of town.JPG|Caroniako ikuspegia
File:Caronia castello.JPG|Caroniako gaztelua
File:PonteVecchio.jpg|Aurelianoren zubia
File:Caronia marina.JPG|Marina de Caronia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Artikulo honek jabari publikoko informazioa du: SMITH, William, ed. (1854–1857). *Dictionary of Greek and Roman Geography*. London: John Murray.