open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lula da Silva

**Luiz Inácio Lula da Silva** edo Lula da Silva (Caetes, Pernambuco, 1945eko urriaren 27a-) politikari brasildarra eta Partido dos Trabalhadores (PT) alderdi sozialistako kidea da. 2003an Brasilgo presidente bilakatu zen. 2011n utzi zuen kargua eta Dilma Rousseffek hartu zuen.

## Bizitza 
Gaztetan hainbat lan egin zituen, kale saltzaile, mezulari, eta abar aritu zen. Hamalau urte zituela tornulari eta mekaniko ikasketak egiten hasi zen, baina utzi egin zituen eta meatzaritza enpresa batean hasi zen lanean. Lan horretan egon zen 1975 arte. Urte horretan San Bernardo del Campo eta Diademako metalgintzako sindikatuko buru hautatu zuten. 1980an, beste hainbat sindikalistarekin batera, Langileen Alderdia osatu zuen, marxista muturrekoen hainbat joera biltzen zituena. Langileen alderdia, Internazional Sozialistako kidea da; bestalde, Langileen Zentral Bakarra sindikatua sustatu zuen. 1978an metalgintzako langileen greba bat zuzendu zuen gobernuaren kontra. Handik gutxira espetxeratu egin zuten, eta kendu egin zuten sindikatuko kargutik. 1980. urtearen hasieran libre utzi zuten, eta urte horretan bertan, Sao Pauloko industriaguneetan izan ziren greba nagusietako buru izan zen. Hiru urteko espetxe zigorra jarri zioten, baina behin-behineko askatasuna eman zioten. 1982an laugarren izan zen Sao Paulo estatuko gobernurako hauteskundeetan, eta 1986an boto gehien izan zituen diputatu federala izan zen. 1988ko udal hauteskundeetan Langileen Alderdiak Sao Paulon irabazi zuen. Lehendakaritzarako hauteskundeetan irabazteko zorian egon zen, baina Fernando Collor de Melok lortu zuen garaipena. Gogor egin zuen Collor presidentearen kontra, eta ustelkeria leporatu zion. 1994ko lehendakaritzarako hauteskundeetan ere galdu egin zuen, bigarren aldiz, Fernando Henrique Cardosoren kontra. 2003. urtean, aldiz, irabazi egin zituen hauteskundeak, presidente bilakatuz.

## Erreferentziak
Paraíba

**Paraíba** Brasilgo ipar-ekialdeko estatua da. 56.584 kilometro koadroko eremua dauka eta 3.598.025 biztanle zituen 2005ean (64,2 biztanle kilometro koadroko). João Pessoa da hiriburua eta hiri nagusia.

## Etimologia 
*Parahiba* tupi indiarren hitza da, «ibai-besoa» esan nahi duena.

## Geografia 
thumb|Copaobako mendilerroa.
Iparraldean, Rio Grande do Norterekin du muga, hegoaldean, Pernambucorekin, ekialdean, Ozeano Atlantikoarekin eta mendebaldean Cearako estatuarekin. Paraiba do Norte eta Piranhas ibaiak dira aipagarrienak. Paraibako klima tropikala da barnealdean eta hezea kostaldeko zabaldian.

## Historia 
XVI. mendean, bertan antolatu zituzten portugaldarrek azukre-kanaberako munduko lehen sail handiak. 1585ean sortu zuten Itamarako kapitain-herria, eta Afrikatik bidalitako esklaboez baliatu ziren azukre-ustiakuntzarako. XVIII. mendean hasi ziren portugaldarrak kotoia ekoizten, eta kotoia izan da ekoizpen-gai nagusia XIX. mendetik aurrera. Estatuko hiriburuak *Paraiba *izena izan zuen, 1930ean hil zuten politiko erreformazale baten omenez *João Pessoa* izena eman zioten arte.

## Ekonomia 
Nekazaritza (kotoia, azukre-kanabera, kafea, tabakoa) eta abere-hazkuntza (behi-azienda eta ardi-azienda) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Wolframi, eztainu- eta bismuto-hobi garrantzitsuak daude.

## Udalerriak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala, paraiba.pb.gov.br
Eraztunen Jauna: Bi dorreak

***Eraztunen Jauna: Bi dorreak*** (ingelesez: *The Lord of the Rings: The Two Towers*) 2002ean Peter Jacksonek zuzendutako fantasiazko filma da, J. R. R. Tolkienen *Eraztunen Jauna* liburuan oinarrita. 2001eko *Eraztunaren Elkartea* eta 2003ko *Erregearen Itzulera* filmekin batera Eraztunaren Jaunaren trilogia sortu zuen.

## Argumentua 
*Eraztunaren Elkartea* filmaren argumentu aurrera eramanez, pelikulak hiru lerro nagusi jarraitzen ditu: Frodo eta Sam bere ibilbidean darraie Mordorren Boterearen Eraztuna suntsitzeko eta Gollum antzinako jabea topatzen dute. Aragorn, Legolas eta Gimlik Rohan bisitatzen dute Gandalf berpiztuarekin batera, Helm Leizearen batailan borrokatu baino lehen. Bitartean, Merry eta Pippin hobbitek ihes egin eta Entak topatzen dituzte.

## Pertsonaiak 

* Elijah Wood: Frodo Zorrozabal
* Sean Astin: Samwise Gamgee
* Viggo Mortensen: Aragorn
* Ian McKellen: Gandalf Zuria
* Dominic Monaghan: Meriadoc Brandybuck
* Billy Boyd: Peregrin Took
* Orlando Bloom: Legolas
* John Rhys-Davies: Gimli
* Andy Serkis: Gollum
* Bernard Hill: Théoden
* Miranda Otto: Éowyn
* Karl Urban: Éomer
* David Wenham: Faramir:
* Christopher Lee: Saruman
* Brad Dourif: Gríma Wormtongue
* John Leigh: Háma
* Hugo Weaving: Elrond
* Cate Blanchett: Galadriel
* Liv Tyler: Arwen
* Bruce Hopkins: Gamling
* Craig Parker: Lóriengo Haldir
* John Bach: Madril
Bertsio luzatuan agertzen direnak:
* Sean Bean: Boromir
* John Noble: Denethor

## Sariak 
Filmak 2 Oscar irabazi zituen (6 izendapenetik): soinu edizio onenari eta efektu berezi onenei hain zuzen ere.

Gainera hiru BAFTA lortu zituen.

## Kanpo estekak 
* imdb.com
Pernambuco

**Pernambuco** Brasilgo ipar-ekialdeko estatua da.

98.311 km2-ko azalera du eta 8.420.564 biztanle zituen 2005ean (86.5 biz./km2).

Recife hiriburua eta hiri nagusia da.

## Udalerriak 
## Pertsonaia ezagunak 
* Lula da Silva (1945-), politikaria eta Brasilgo presidentea 2003tik.

## Ikus, gainera 
* Brasilen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala
Bahia

**Bahia** Brasilgo ekialdean dagoen estatua da.

564.692 km2-ko azalera dauka eta 13.825.883 biztanle zituen 2005ean (24.7 biz./km2).

Salvador de Bahia hiriburua eta hiri nagusia da.

## Udalerriak 
## Pertsona ezagunak 
## Ikus, gainera 
* Brasilen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala
Ipui onac

***Ipui onac**, ceintzuetan arquituco dituzten euscaldun necazari ta gazte guciac eracaste ederrac beren vicitza zucentzeco* Bizenta Mogel idazle azkoitiarrak idatzitako ipuin-liburua da, 1804an argitaratutakoa.

Gipuzkerazko alegia-bilduma bat da, Esoporenetatik latinetik itzuliak edo egokituak. Bizentaren alegiak hizkuntza ulerterraz eta atseginean daude idatziak, ahalik eta irakurle gehienengana iristeko.

Bizenta Mogelen garaiko usteen arabera, ahozko tradizioko ipuinak ez ziren egokiak, hauek ez zirelako moralaren aldetik behar bezain zuzenak. Ipuinek balio didaktikoa behar zuten, onak izango baziren. Protagonistatzat animaliak zituzten alegia klasikoak ziren "ipuin onak", hauek "irakaste ederrak" ematen baitzituzten. Honela dio lanaren hitzaurrean:

Liburua orduko gipuzkera adibide bikaina da, eta hiru zatitan banatuta dago.

## Hitzaurrea 
Viktor Munibe Arangureni dedikatuta dago, "Peñafloridako kondea" izan zen Frantzisko Xabier Muniberen ilobari alegia, *"Osasuna, pakea, ta urte luzeak"* opatuz.

## Irakurle euskaldunari 
Atal honetan 50 alegia jasotzen ditu, Esoporenetatik latinetik itzuli edo egokituak, Felix Maria Samaniego idazle arabar ezagunak urte batzuk lehenago gaztelaniaz egindakoen moldekoak: "Astoa ta leoia", "Otsoa ta atxurlaria", "Igela ta idia" eta abar.

## Ipuiak itz neurtu, edo berso euskarazkoan 
Zati honetan Juan Antonio Mogel osabak bertsotan idatzitako 8 alegia biltzen dira.

## Audioliburua 
2023an eLiburutegiak obraren audioliburua jaso zuen. Guztira 2 ordu eta erdiko iraupeneko audioa da, Iñaki Beraetxek eta Ainhoa Aierbek lokutatuta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  "Ipui onak" Klasikoen Gordailuan
Pará

**Pará** Brasilgo iparraldean dagoen estatua da, herrialde osoko bigarren handiena dena.

1.247.689 km2-ko azalera dauka eta 6.983.042 biztanle zituen 2005ean (5.7 biz./km2).

Belem hiriburua eta hiri nagusia da.

## Udalerriak 
## Ikus, gainera 
* Brasilen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala
Amapá

**Amapá** Brasilgo iparraldean dagoen estatua da.

142.814 km2-ko azalera dauka eta 596.169 biztanle zituen 2005ean (4.3 biz./km2).

Macapa hiriburua eta hiri nagusia da.

## Udalerriak 
## Pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?dob WHERE {
  { ?item wdt:P19 wd:Q40130. }
  UNION
  {
    ?item wdt:P19 ?pob.
    ?pob wdt:P131* wd:Q40130.
  }
  ?item wdt:P31 wd:Q5.
  OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. }
}
|wdq=
|sort=P569
|columns=label:Artikulua,p19:Lekua,P569,P18
|thumb=80
|links=red
|min_section=2
}}

## Ikus, gainera 
* Brasilen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala
Minas Gerais

thumb|300px|**Minas Gerais** estatuko nekazaritza-eremuak (satelite artifizial batetik hartutako irudia).

**Minas Gerais** Brasilgo ekialdean dagoen estatu bat da.

586.528 km2-ko azalera du eta 20.997.000 biztanle zituen 2016an (34.5 biz./km2). Belo Horizonte hiriburua eta hiri nagusia da.

Ez du batasun geografikorik, lurralde natural bat baino gehiago biltzen baitu. Estatutik igarotzen diren ibai batzuk Paraná ibaiaren arroaren barruan daude; beste batzuk, San Francisco ibaiarenean; eta beste batzuk, Ozeano Atlantikoraino zuzenean doaz. Estatuaren erdialdea nahiko gune menditsua da. Brasilgo estatu aberatsenetakoa da, nekazaritza eta abeltzaintza, eta batez ere meategiak direla medio (burdina, urrea, diamanteak, eta abar).

## Udalerriak 
## Pertsonaia ezagunak 
* Edson Arantes do Nascimento "Pelé" (1940-2022), futbolaria.

## Ikus, gainera 
* Brasilen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala

## Erreferentziak
Rondônia

**Rondônia** Brasilgo mendebaldean dagoen estatua da. Porto Velho da hiriburua eta hiri jendetsuena. Herrialdearen Iparraldeko Eskualdearen hego-mendebaldean dago, Madeira eta Guaporé ibaien artean. Amazonas estatuarekin egiten du muga iparraldean, Mato Grosso ekialdean, Acre mendebaldean, eta Boliviako Estatu Plurinazionala hego-mendebaldean. 2014an, biztanle gutxien zituen bosgarren estatua da, Tocantíns, Acre, Amapá eta Roraimaren aurretik (biztanle gutxien dituena), eta 7,4 bizt./km² ditu, biztanle gutxien dituen bederatzigarrena, Mato Grosso del Sur, Pará, Tocantíns, Amapá, Acre, Mato Grosso, Amazonas eta Roraimaren aurretik (biztanle gutxien dituena). Brasildarren % 0,8 bizi da bertan, eta Brasilgo BPGaren % 0,6 mugitzen du

Estatuak 52 udalerri ditu. Hiriburuaz gain, beste hiri garrantzitsu batzuk ere badaude, hala nola Ji-Parana, Cacoal, Guayara-Merín, Jarú, Rolim de Moura, Villena eta Presidente Medici. Figura historiko nazional baten izena daraman Brasilgo estatu bakarra da, kasu honetan, Candido Mariano Rondon (1865-1958), 1900eko hamarkadaren erdialdean herrialdearen iparraldea esploratu zuena, bere izena daraman eskualdea barne.

## Udalerriak 
## Ikus, gainera 
* Brasilen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala
Roraima

**Roraima** Brasilgo ipar-mendebaldean dagoen estatua da.

224.299 km2-ko azalera dauka eta 392.255 biztanle zituen 2005ean (1.8 biz./km2).

Boa Vista hiriburua eta hiri nagusia da.

## Udalerriak 
## Ikus, gainera 
* Brasilen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala
José de Anchieta

**José de Anchieta Llarena** (San Cristóbal de La Laguna, Tenerife, 1534ko martxoaren 19a – Reritiba, Espírito Santo, Brasil, 1597ko ekainaren 9a) jesuita, hizkuntzalaria eta idazlea izan zen, Brasilen misiolari jardun zuena. 2014ko apirilaren 3an, Frantzisko aita santuak kanonizatu zuen.

## Bizitza 
Kanariarra jaiotzez, euskal jatorrikoa zen, Ignazio Loiolakoaren lehengusua; izan ere, haren aita Joan Antxieta Zelaiaran zen, Azpeitiko Urrestilla auzokoa. Coimbrara gazte joan zen ikastera, portugesa ongi ikasi zuen, eta apaizgai sartu zen Coimbrako Unibertsitatean.

1553an hautatu zuten Brasila joateko. Manuel de Nóbregarekin batera, Sao Paulo (1554) eta Rio de Janeiro (1565) fundatu zituen. Bere bizitzan igaro zituen lurraldeetako (gaur egun Brasil, Argentina eta Uruguai direnak) faunaz, landarediaz eta geologiaz hainbat liburu idatzi zituen.

## Hizkuntzalaria 
Joanes Azpilikuetarena omen da hizkuntza tupi-guaranieraz idatzitako lehen gramatika, baina tamalez galduta dago eta Jose de Anchietak 1595ean publikatutako *Arte de Grammatica da Lingoa mais usada na costa do Brasil* da gordetzen den lehena. Gramatika hau oso goraipatuta da ondorengo egileengatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibeloliba

**Gibeloliba** (*Russula olivacea*) Euskal Herrian aski arrunta den *Russulaceae* familiako perretxikoa da. Gida zaharretan perretxiko jangarri gisa sailkatua dago, baina bere kontsumoa arriskutsua da, gordinik edo gutxi eginda pozoitsua baita.

## Morfologia 
Perretxiko honen txapela 5 eta 15 zentimetro arteko diametrokoa da. Gehienetan oliba edo marroixka kolorekoa da, baina beste kolore batzuk ere eduki ditzake: morea, gorri iluna edo arrea. Hasieran ganbila eta azkenean lautu egiten da eta erdialdea hondoratu egiten zaio.

Orri estutuak dauzka hasieran, baina gero tartekatuagoak, hori berdexkak hasieran eta gero hori-arreak. Hanka luze eta sendoa dauka, zuritik arrosa kolorera. Haragi zurixka eta lodikoa da, horitzeko joera daukana. Espora hori biziak, biribilak eta latzak dauzka.

## Ekologia 
Udan eta udazkenean agertzen da pagadietan.

## Gastronomia 
Espezie hau jangarria da ondo egosten bada, baina intoxikazioak sortzen ditu gordinik edo gutxi eginda jaten bada.

## Galeria 

Fitxategi:Russula olivacea 1.jpg|alt=
Fitxategi:Russula olivacea 2.jpg|alt=
Fitxategi:Russula olivacea 3.jpg|alt=
Fitxategi:Russula olivacea 4.jpg|alt=
Fitxategi:Russula olovacea 5.jpg|alt=
Fitxategi:Russula olivacea 6.jpg|alt=
Fitxategi:Russula olovacea 8.jpg|alt=

## Erreferentziak
Belo Horizonte

**Belo Horizonte** (bertoko portugesez  ahoskatua, euskaraz: "Zerumuga ederra") Brasilgo ekialdean dagoen hiri bat da, Minas Gerais estatuko hiriburua eta hiri nagusia dena eta herrialde osoko populatuenetarikoa. 800 m-ko gainalde batean, meatze eta nekazaritza aberatsa duen hiria da, ehungintza, metal, burdingintza eta industria mekanikoarekin batera. Petroliobide batek elkartzen du Rio de Janeirorekin. Unibertsitatea ere badu.

## Banaketa administratiboa 
### Barrutiak 
## Klima 

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Belo Horizonteko artxidiozesia

## Kanpo estekak
Recife

**Recife** (portugesez  ahoskatua; euskaraz: "uharri") Brasilgo ipar-ekialdean dagoen hiria da, Pernambuco estatuaren hiriburua eta hiri nagusia dena eta herrialde osoko populatuenetarikoa. Capibaribe eta Beberbe ibaien bilgunean kokatzen da. 1.515.052 biztanle zituen 2001ean.

Instalazioen artean hiru unibertsitate, nazioarteko aireportua, errepide eta burdinbidegune garrantzitsua eta hainbat industria (janari industria, ehungintza, kimika industria) ditu. Arrantza ekonomia jarduera garrantzitsua da. Portua ere jarduera handikoa da, eta azukrea eta kotoia esportatzen dira handik.

## Historia 
Portugaldarrek sortu zuten 1535. urtean eta 1630-1654. urteetan holandarren mende egon zen. XVIII. mendean azukrearen esportazio kopuru handiari esker Brasilgo bigarren hiria eta portua izan zen. 1823. urtean Pernambucoko hiriburu bihurtu zen.

20. eta 21. mendean Recife bilakatu da Brasilgo gune metropolitano eta ekonomiko inportanteenetakoa da, bere inguru metropolitanoak 71 hiri edo udalerri hartzen dituelarik baitan. Brasilgo parke teknologiko handiena bertan dago, Porto Digital izenekoa, eta kaia Brasilgo handiena izateaz gain, Hego Amerikako ontziola handienen kokapena da. Suape izeneko industrialdea inportantea ere garatu da kaiaren inguruan.

Sao Paulotik aparteko  merkataritza gune brasildar handienak ere Recifen ezarri dira,  *Riomar Shopping* eta *Shopping Recife,* eta etxeorratzetan Amerikako bederatzigarren hiria da.

## Klima 

## Auzoak 
Hiriak 6 eskualdetan edo *RPA* banaturik daude, barnean 94 auzo dituztenak:

## Herri eta hiri senidetuak 
Reciferen hiri senidetuak honakoak dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manaus

**Manaus** ( edo  ahoskatua), edo 1939 baino lehen **Manáos**, Brasilgo ipar-mendebaldean dagoen hiria da, Amazonaseko estatuaren hiriburua eta hiri nagusia dena. Amazonas eta Negro ibaiak elkartzen diren tokian kokaturik. Garrantzia handia duen ibai-portua da. Aberastasun iturri nagusiak, kimika eta kautxu industria, petrolio findegia eta turismoa dira. Aipagarria da era berean 1965ean bertan sortu zen unibertsitatea.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Manausko artxidiozesia

## Kanpo estekak
Juan Díaz de Garayo

**Juan Diaz de Garaio Ruiz de Argandoña** (Egilatz, Donemiliaga, 1821eko urriaren 16a - Gasteiz, 1881eko maiatzaren 11), izengoitiz ***Sakamantekas*** eta ***Zurrumbón*** deitua, XIX. mendeko serieko hiltzaile arabarra izan zen.

1870 eta 1879 bitartean, 13 eta 55 urte arteko sei emakume bortxatu eta hil zituen, horietatik lau prostitutak. Biktima batzuk mutilatu zituen. Horrez gain, zapuztutako hainbat hilketa ahalegin egotzi zioten. 1880an atxilotu zuten eta heriotza zigorra jarri zioten. Gasteizko Sutaustegi Zaharreko presondegian garrotez hil zuten. Sakamantekas berehala oso famatu egin zen eta, geroztik, haurrak beldurtzeko kontatzen diren istorioetako protagonista da. Haren bizitza eleberri eta filmera (*Cuerda de presos*) eramana izan da.

## Bizitza 
Juan Diaz de Garaio Egilatzen jaio zen 1821eko urriaren 16an. Arabako Lautadako hainbat herritan jardun zuen laborari eta morroi lanetan: Agurain, Alaiza, Izartza, Okariz eta Añuan.

1870eko udaberrian burutu zuen lehen hilketa. Prostituta zahar bat izan zen biktima eta estrangulatu ondoren, gorpua bortxatu eta labanaz sabela ireki zion. Hurrengo urteko udaberrian, gauza bera egin zuen beste adineko prostituta batekin. Hurrengo bi krimenak 1872ko abuztuan izan ziren, elkarren segidan. Hirugarrena 13 urteko neskatoa izan zen, eta laugarrena berriro ere prostituta, baina aurrekoak baino gazteagoa. 1873 eta 1874an bi saiakera egin omen zituen baina, kasu hauetan, biktimek -beste prostituta bat eta eskale bat- ihes egitea lortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irazustabarrena, Nagore, «Juan Diaz de Garaio, nekazari eta psicokiller» *Argia astekaria, argia.eus*
* «1821eko urriaren 16an jaio zen Egilaz-en (Araba) Juan Diaz de Garayo "Sacamantecas"», *euskonews.com*
*  Balada, Mercé; Ramoneda, Mónica, «Los alienistas y el Sacamantecas», *blogs.lavanguardia.com*
Inbutu

thumb|Sukaldeko inbutua.|214x214px
**Inbutua**, halaber **onila**, likidoak aho estuko edukiontzietan bideratzeko erabiltzen den tresna da.

## Egitura 
Inbutuak, normalean, bi konoren forma du. Kono handienetik, gainaldean, likidoa sartzen da, eta, txikienak, behealdean, kono handitik datorren likidoa edukiontzi batera kanalizatzen du. Batzuetan, onilaren beheko aldeak zilindro forma du. Inbutuak beirazkoak edo plastikozkoak izan daitezke.

## Erabilera 
Erabilera asko dituen arren, gehienbat, laborategi eta sukaldeetan erabiltzen da. Barne-errekuntza motordun ibilgailuetan ere erabil daiteke, erregai deposituak betetzeko, kanpora tantarik erori ez dadin.

Hauek dira laborategian erabiltzen diren onil motak, helburuaren arabera:
* Iragazketa inbutua: gehien erabiltzen direnak dira, beiraz eginak.
* Büchner inbutua: kimikako laborategian oso erabilia filtrazioak egiteko. Beirazkoak eta plastikozkoak badauden arren, gehienbat portzelanazkoak erabili ohi dira.
* Dekantazio inbutua: Dentsitate ezberdineko bi likido banatzeko erabiltzen den beirazko onila.
thumb|271x271px|Büchner inbutua
Eraikuntzan erabiltzen den onilari Tremi inbutua deritzo eta hormigoia bideratzeko erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Sarah Jessica Parker

**Sarah Jessica Parker** (Nelsonville, Ohio, Ameriketako Estatu Batuak, 1965eko martxoaren 25a - ) aktore eta ekoizle estatubatuarra da. *Sex and the City* telesailean oso ezagun egin zen, Carrie Bradshaw pertsonaiari esker. Telesailak sei denboraldi iraun zuen, eta 2004an amaitu zen.

Matthew Broderick aktorearekin ezkondua dago.

## Filmografia
Vitória (Brasil)

**Vitória** Brasilgo ekialdean dagoen hiria da, Espirito Santoren hiriburua dena eta Hego Ozeano Atlantikoaren kostaldean dagoena.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:350000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar:1872 text:1872
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1920 text:1920
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1991 text:1991
  bar:2000 text:2000
  bar:2009 text:2009
  
PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1872 from:0 till: 16157
  bar:1890 from:0 till: 16887
  bar:1900 from:0 till: 11850
  bar:1920 from:0 till: 21866
  bar:1940 from:0 till: 23094
  bar:1950 from:0 till: 50922
  bar:1960 from:0 till: 83351
  bar:1970 from:0 till: 133019
  bar:1980 from:0 till: 207747
  bar:1991 from:0 till: 258777
  bar:2000 from:0 till: 292304
  bar:2009 from:0 till: 320156

PlotData=

  bar:1872 at: 16157  fontsize:S text: 16.157 shift:(-8,5)
  bar:1890 at: 16887  fontsize:S text: 16.887 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 11850  fontsize:S text: 11.850 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 21866  fontsize:S text: 21.866 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 23094  fontsize:S text: 23.094 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 50922  fontsize:S text: 50.922 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 83351  fontsize:S text: 83.351 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 133019 fontsize:S text: 133.019 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 207747 fontsize:S text: 207.747 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 258777 fontsize:S text: 258.777 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 292304 fontsize:S text: 292.304 shift:(-10,5)
  bar:2009 at: 320156 fontsize:S text: 320.156 shift:(-10,5)

## Ikus, gainera 
* Vitoria-Gasteiz
* Vitóriako artxidiozesia

## Kanpo estekak
Titanic (1997ko filma)

***Titanic*** 1997ko James Cameronek zuzendu eta ekoitzitako film erromantiko epikoa da, RMS *Titanic* itsasontziaren urperatzean oinarrituta. Historian sari gehien irabazi duen filmetako bat da, tartean hamaika Oscar sari (*Ben-Hur* eta *Eraztunen jauna: erregearen itzulera* filmekin berdindutako marka), lau Golden Globe, zortzi Satellite sari edo bi People's Choice, besteak beste. 600 milioi dolar eskuratu zituen AEBn eta Kanadan, eta 1.800 milioi dolar mundu osoan, hamarkada batez historian diru gehien bildu zuen filma. 
erdian|thumb|Titanic luzemetraiaren filmaketa seta.
erdian|thumb|Titaniceko lehen klaseko aretora sartzeko eskailerak protagonismo berezia izan zuen Titanic filmean. 

## Argumentua 
Jack Dawson (Leonardo DiCaprio) eta Rose DeWitt Bukater (Kate Winslet) klase sozial ezberdineko bi kide dira eta  RMS *Titanic* itsasontziaren 1912ko irekiera-bidaian doazela elkarrez maitemindu dira. Gizarte klase ezberdinekoak izateak arazo handiak dakarzkie beraien harremana aurrera eramateko eta dramaz beteriko uneak bizi dituzte. Pertsonaia nagusiak fikziozkoak badira ere, historikoak ere daude, tartean Rose kontalari zaharrarena, Gloria Stuartek antzeztua. Filma itsasontziaren hondoratze dramatiko eta tristearekin bukatzen da.

## Pertsonaiak 

-**Fikziozko pertsonaiak**-
* Leonardo DiCaprio: Jack Dawson
* Kate Winslet: Rose DeWitt Bukater
* Billy Zane: Caledon "Cal" Nathan Hockley
* Frances Fisher: Ruth DeWitt Bukater
* Danny Nucci: Fabrizio De Rossi
* Jason Barry: Tommy Ryan
* David Warner: Spicer Lovejoy
* Bill Paxton: Brock Lovett
* Gloria Stuart: ehun urteko Rose Calvert
* Suzy Amis: Lizzy Calvert
* Lewis Abernathy: Lewis Bodine
-**Benetazko pertsonaiak**-
* Kathy Bates: Margaret Brown
* Victor Garber: Thomas Andrews
* Bernard Hill: Edward John Smith kapitaina
* Jonathan Hyde: Joseph Bruce Ismay
* Eric Braeden: John Jacob Astor IV.a koronela
* Bernard Fox: Archibald Gracie koronela
* Michael Ensign: Benjamin Guggenheim
* Jonathan Evans-Jones: Wallace Hartley
* Ewan Stewart: William McMaster Murdoch lehenengo ofiziala
* Jonathan Phillips: Charles Lightoller bigarren ofiziala
* Ioan Gruffudd: Harold Lowe bostgarren ofiziala
* Edward Fletcher: James Paul Moody seigarren ofiziala

## Sariak 
## Ikus, gainera 
* RMS *Titanic*

## Kanpo estekak 
* imdb.com
Russulales

** Russulales** ordena *Russula* eta *Lactarius* generoak eta bere ahaideak barne hartzen dituen Agaricomycetes klaseko onddoen taldea da.

## Kanpo lotirak 
*  Russulales taldeari buruzko albisteak
*  Russulales taldearen inguruko webgunea
Russulaceae

**Russulaceae** familia *Russulales* ordenako onddo familia bat da. Talde honetako espezieek hanka harikorrak eta klarionaren antzekoak dauzkate, modu berezian hausten direnak.

## Generoak 
Familia honetan bi genero nagusi daude:

* ***Russula*** generoak 160 espezie inguru barne hartzen ditu, horietako asko bereizteko zailak. Hainbat perretxiko jangarri daude talde honetan; estimatuenak gibelurdina (*Russula virescens*) eta urritxa (*Russula cyanoxantha*) dira.

* ***Lactarius*** generoko perretxikoek esne antzeko substantzia bat jariatzen dute txapeletik. Esnegorria (*Lactarius deliciosus*) talde honetakoa da.
Dimako mendatea

**Dimako mendatea** Dima eta Otxandio arteko errepidean (BI 3543) dagoen mendatea da. Mendate honetan Zumeltza izeneko aisialdi gunea ere badago. Bizkaiko errepide sareko, bigarren mailako sarearen barneko mendatea da.

Horrez gain, mendatetik oso gertu Dimako aireportu zaharra izeneko lekua dago. Aireportu zaharra aerodromo zahar bat da. Aireportu honen inguruan AEKk bere garaian jai apartak prestatu zituen.

## Kanpo estekak
Euskal Herriko selekzioa

**Euskal Herriko selekzioa** edo **euskal selekzioa** Euskal Herria ordezkatzen duen selekzio nazionala da. Gaur egun, kirol gutxi batzuetan baizik ez dago Euskal Herriko selekzioa:
* Euskal Herriko futbol selekzioa
* Euskal Herriko kenpo selekzioa
* Euskal Herriko saskibaloi selekzioa
* Euskal Herriko Kayak surf selekzioa
* eta abar.

## Zesta-Puntako Nazioen Liga 2025ean 
[thumb|300x300px|Zesta-puntako euskal selekzioa ([Zesta-Puntako Nazioen Liga|Nazioen Liga, Gernika-Lumo, 2025). Aritz Erkiaga, Imanol Lopez, Eñaut Urreisti, Unai Lekerika, Elaia Gojenola (Berriatua Zesta Puntakoa), Helena Barrenetxea (DUJA Durango Jai Alai taldekoa), Maia Goikoetxea eta Maialen Aldazabal.]]
2025eko Zesta-Puntako Nazioen Ligan lehen aldiz partu hartu zuen Euskal selekzio batek Euskal Pilotaren Nazioarteko Federakuntzak antolatutako txapelketa batean. Historiako lehen domina ofizialak jaso zituen euskal selekzio hark: urrezkoa gizonezkoetan eta zilarrezkoa emakumezkoetan. Lehiakideak Euskadi, Frantzia, Espainia, Mexiko, Ameriketako Estatu Batuak eta Filipinak izan ziren.

2024ko abenduaren 28an Nazioarteko Federazioak Euskadikoa eskubide osoko kide gisa onartu izanaren emaitza izan zen 2025eko parte hartze hura. Ahalegin bat baino gehiago egin zen aurretik Nazioarteko Federazioak Euskadikoa onartu eta euskal selekzioak ofizialtasuna lor zezan, baina ahalegin horiek antzuak izan ziren. 2024ko abenduaren 28an, ordea, Nazioarteko Federazioak Euskadikoa onartzearen alde bozkatu zuen, eta aspaldiko ametsa, nahia eta desioa egia bilakatu zen.

Erabaki historikoa izan zen, baina ez denen gustukoa. Espainiako eta Kubako federazioek berehala aurkeztu zuten helegitea Kirolaren Arbitraje Auzitegian (TAS), Lausanan (Suitza). Zera inpugnatu zuten: estatutuen erreformaren legezkotasuna, bozketaren balioa eta Euskadiko Federazioa Nazioartekoan onartzearen erabakia. Beraz, TASen dago gaia, eta ezin daiteke jakin noiz emango duen epaia. Hori egin bitartean, halere, euskal selekzioak Nazioarteko Federazioak antolatutako txapelketak jokatuko ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* ESAIT

## Kanpo estekak 
* 2025eko Zesta-Puntako Nazioen Ligan, webgune ofiziala
*
Isuazi

**Isuazi** (okzitanieraz: *Eisús*; frantsesez eta ofizialki *Eysus*) Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerria da.

## Demografia 
## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melanesia

thumb|300px|Melanesiako mapa.
300px|thumb

**Melanesia** Ozeano Bareko hegoaldeko uhartedi edo artxipelago handi bat da, Ozeaniako azpieskualde bat osatzen duena. Australiako ipar eta ipar-ekialdean dauden uharteak, Ginea Berria, Bismarck uhartedia, Salomon uharteak, Hebrida Berriak, Kaledonia Berria, Lealtad uhartea, Fiji uharteak eta Rotuma biltzen ditu.

Biztanle gutxi ditu. Hizkuntza asko erabiltzen dira (23 dira Kaledonia Berrian, eta 40 Salomon uharteetan). Erlijioari dagokionez, biztanleen % 53,4 animistak dira, % 20,9 katolikoak, % 17,7 protestanteak, eta % 3,8 hinduistak. Kanpotar asko dira, Indiakoak eta Pakistangoak batez ere. Mendi inguruko biztanleak Harri Aroan bizi dira oraindik, eta kostaldekoek aitzurrezko nekazaritzan oinarrituriko kultura dute. Gune garatuenetan kokoa, kakaoa eta kafea dira gai nagusiak. Kaledonia Berrian nolabaiteko garrantzia du meatzaritzak (zinka, beruna, urrea, eta, batez ere, nikela). Egoera politikoa oso nahasia da: Ginea Berriko ekialdeak, Bismarck uhartediak eta Salomon uhartediko uharte batzuek Papuasia-Ginea Berria osatzen dute; mendebaldeko Ginea Berria Indonesiaren barruan dago; Salomon uhartediko gainerako uharteek estatu burujabe bat osatzen dute 1978az geroztik; Kaledonia Berria Frantziaren eskuetan dago; Hebrida uharteek Vanuatu izeneko estatua osatzen dute 1980tik aurrera, eta Fiji uharteak ere burujabeak dira 1970az gero.

## Uharte eta lurraldeak 
* Ekialdeko Timor
* Fiji
* Kaledonia Berria
* Papua Ginea Berria
* Salomon Uharteak
* Vanuatu

## Ikus, gainera 
* Polinesia
* Mikronesia

## Kanpo estekak 
*  West Melanesia

## Erreferentziak
Inhasi

**Inhasi** (gaskoiz: *Hiars*; frantsesez eta ofizialki: *Féas*) Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerri-ohia da, Baretoseko ibarrean (Bearno) kokatutakoa, Okzitanian.

2017ko urtarrilaren 1etik Arhantze-Inhasi udalerri berriaren parte da, Arhantze udalerri-ohiekin.

## Demografia 
## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeruntze

**Jeruntze** (gaskoieraz *Geronce*; frantsesez eta ofizialki *Géronce*) Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerria da. Bearnoko udalerria izan arren, bertan euskarazko hiztunak badira bearneraren hiztunekin batera.

## Demografia 
## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ekialdeko webgunea, Jeruntze eta Eskiulari buruzko informazioa.
UEFA Euro 1960

**UEFA Euro 1960**, **Eurokopa 1960** edo **UEFAren Europako Futbol Txapelketa 1960** Frantzian ospatu zen 1960ko uztailaren 6tik uztailaren 10era arte. 4 selekzio ziren parte-hartzaileak eta sailkapen fasearen ondoren 4 talde bakarrik gertazen ziren hasierako 17 taldeetatik.

Finala, uztailaren 10ean jokatu zen Parisen, eta Sobietar Batasunak irabazi zuen 2-1, prorrogan.

## Egoitzak 
## Sailkapen fasea 
### Sailkatutako taldeak 
* 
* 
* 
* 

## Epaileak 
## Azken fasea 
### Semifinalak 
----

----

### Hirugarren posturako partidua 
----

### Finala 
----

## Kanpo estekak
Onilaren legea

**Onilaren legea** bezala, gatazka batean, bidezkoa ez den zerbait salatzeko esaera bat da. Lege honen agindu bakarra honela laburtu daiteke: "Onilaren legea, estua besteentzat, zabala norberarentzat" (atsotitza), onilak duen formaren ondorioz. Gaztelera hizkuntza ofiziala den herrialdeetan oso lokuzio arrunta da.

Legearen aurreko berdintasuna eta berdintasunaren printzipioen aurka doan "legea" da. Lokuzio honen erabilerak, kasuren batzuetan, botere faktikoen aurkako kritika berarekin eraman dezake, eta, orduan, ideolexikoaren zati izango litzateke.

## Esaeraren erabilerak 
Argentinan, egoera zehatz bati ere ematen zaio esaera hau. Hitz trauskiletan adierazten da "Onilaren legea, ederrena leloenarekin", adibidez. Espainian, antzeko esaera bat dago. "Beti suertatzen zait itsusienarekin dantza egitea". Kasu hauetan eta antzekoetan, oso arrunta da honako beste esaera hauek ere erabiltzea: "Jainkoak ogia ematen dio hortzik ez duenari" eta "aitabitxirik ez duena, ez da bataiatzen".

## Jakintza herrikoia 
Lokuzio hau, eta antzekoak, jakintza herrikoiaren zatitzat jotzen dira.

## Kanpo estekak
Bia

Greziar mitologian, **Bia** (grezieraz βία,) indarra eta bortizkeriaren irudikapen femeninoa zen. Palas titana eta Estigiaren alaba zen eta, Zelo, Kratos eta Nike izeneko bere neba-ahizpekin batera, Zeusen segizioaren zati zen.

Jainkoek erraldoien aurka izan zuten gerran parte hartu zuen, eta, Kratos eta Hefestorekin batera, Prometeo kateatu eta itsutzeaz arduratu zen, titan honek, jainkoen sua, gizakiei emateko lapurtu zuenean.

Nemesisekin batera (mendekua), bereziki Korinton gurtzen zuten. Herri honetako akropolian, Akrokorintoa, bere eta Anankeren omenezko tenplu bat zegoen, baina ez zegoen tenplu honetara sartzeko ohiturarik.

Eskuan mazo bat duen halakretaz armaturiko emakume bat bezala irudikatzen da. Mazoarekin, ume bat hiltzen ari da.

## Kanpo estekak 
*  Bia Theoi Projecten
Brucella

***Brucella*** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo txikiak direnak (kokobaziloak). Aerobioak dira eta ez dira mugikorrak. Ez dute esporarik sortzen.

Genero honetan 7 espezie daude, denak animalien parasitoak. Espezie bakoitzak gordeleku desberdina du:

* *Brucella melitensis*-ek ahuntzak eta ardiak infektatzen ditu.
* *B. abortus*-ek behiak infektatzen ditu.
* *B. suis*-ek txerriak
* *B. ovis*-ek ardiak
* *B. canis*-ek txakurrak
* *B. marinus*-ek itsasoko ugaztunak
* *B. neotamae*

Espezie hauetatik lau patogenoak dira gizakiarentzat: *B. melitensis*, *B. abortus*, *B. suis* eta *B. canis*. Espezie hauek eragiten duten gaitza bruzelosia da, gizakiak animalietatik harrapatzen duena (zoonosi bat izanik, beraz).

*Brucella*-ren ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* aerobio hertsiak: (O/H: +/-)
* oxidasa (+)
* katalasa (+)
* nitratoak erreduzitzen dituzte
* urearen hidrolisia (+) (ureasa dute).

Laborategiko hazkuntza-inguruetan *Brucella*-k hazkuntza motela du. Horregatik, lagin klinikoek inkubazio epea ohi baino luzeago behar dute.
Izorra

**Izorra** (frantsesez eta ofizialki: *Issor*, okzitanieraz: *Issòr*) Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerri bat da, Baretosko ibarrean (Bearno) kokatua.

## Demografia 
## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bastidaxarre

**Bastidaxarre** (okzitanieraz: *La Bastida*; frantsesez eta ofizialki *Labastide-Villefranche*) Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerria da.

## Geografia 
### Etxeak eta Auzoak 
* Ordioz
* Hiria
* Oihan
* Etxetto
* Tausia
* Oeuillets

## Demografia 
## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dragoi Bolako pertsonaiak

Hau Akira Toriyamak sortutako Dragoi Bola manga eta animeko pertsonaien zerrenda lau multzotan banatu daitezke. Hauek bai manga eta bai animean bakarrik azaltzen diren pertsonaiak biltzen ditu:

* Dragoi Bolako saiyen zerrenda
* Dragoi Bolako lurtarren zerrenda
* Dragoi Bolako estralurtarren zerrenda
* Dragoi Bolako naturaz gaindiko izakien zerrenda

|

|}

## Pertsonaien izenen bitxikeriak 
Izen hauetako asko hitzak ingelesetik japonierara itzultzean ematen diren deformazioen ondorio dira. Hortik *"l"* fonemaren tokian *"r"* fonema izatea (izan ere, japonieran ez da *"l"*' existitzen).

Pertsonaien izenak eguneroko gauzen hitz jokoetatik sortuak dira askotan. Pertsonaia familiek gai nagusi bat konpartitzen dute, adibidez:
* Goku, *Sun Wokun* pertsonaiaren itzulpena izateaz gain, japonieraz *"(Go) zeruko (Kü) erregimen altua"*. Hala, hitz jokoa eginez bere bigarren semeak (txikitan aitaren antza handia zuena), Goten du izena *"zeruko erregimen apala"* litzateke.
* Vegeta Planetako biztanleek barazkien izenak dituzte. Gainera saiya ere hitz jokoa da *yasai* (saiya alderantziz) *"barazki"* baita japonieraz.
* Freezerren sagako pertsonaien izenek hotzarekin dute zerikusia. Ingelesezko *freezer* hitzak *"hozkailu"* esan nahi du.
* Freezerren Indar Berezietako kideek bertsio originalean esnekien izenak dituzte.
* Bulmaren familiakoek eta Bulmak berak barruko arroparekin lotutako izenak dituzte.
* Satan Jaunak eta bere senideek deabruarekin zerikusia duten izenak dituzte.
* Satan Bihotz Txikiren umekiek instrumentuen izenak ditzute.
* Namek hitza japonierazko *"namekuji"* (barea) hitzetik dator eta bertako biztanleen izenek gasteropodoekin dute zerikusia.
* Oolong, Yamcha eta Puar te motak dira.
* Ten Shin Han eta Chaoz janari txinatarrak dira. *"Tien Shin arroza"* esan nahi du Ten Shin Hanek.
* Gohan, Gokuren adopzio aitona eta lehen semea, *"irakindako arroza"* da.
* Krilin, japonierazko *gaztaina* (*kuri*) hitzetik dator, bere buruak fruitu lehor horren antza baitzuen. Bere alabak Maron du izena, *marron* frantsesez *gaztaina* da.
* Bibidi aztiaren, bere seme Babidi eta Boo Ahaltsuaren] izenak Walt Disneyren Mari Errauskin pelikulako abestietako baten lelotik hartuak dira; *"Sada Cadula Sal Chicomula Bibidi Babidi Boo"*. Hitz hauek magikoak dira, hortik lotu zituen Toriyamak aztiekin. Dabra *"abra kadabra"* hitz magikotik dator.
* Chichi, *Milk* deitua zenbait bikoizketatan, ingelesezko *"esne"* hitza da.

Beste bitxikirietako bat, Trunksek Masakazu Katsurak (Video Girl, I’’s eta DNA2ren sortzailea) marraztutako pertsoniekin duen antza da, baita DNA2ko Junta Momonarik Son Gokurekin duen antza ere. Bi manga egile hauek lagunak dira eta elkarri pertsonaiak egin zizkioten.

## Kanpo estekak
Güéjar Sierra

**Güéjar Sierra** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 2.986 biztanle zituen.

## Historiako gertaerak 
Herri honetan, 1936. urtean, zazpi gizon eta zazpi emakume Goardia Zibilak bahitu eta Pinos Genilgo hilerrian fusilatu eta hilobi arrunt batean lurperatu zituen.

## Kanpo estekak 
*  Güéjar Sierrako Udala

## Erreferentziak 
[thumb|ezkerrera|350px|[Sierra Nevada, Güéjar Sierran]]
Büchner onil

[thumb|160px|[Kitasatoari eta huts bonba bati konektatutako Büchner onila.]]
**Büchner onila** edo **Büchner inbutua** kimikako laborategian erabiltzen den tresna bat da, hutsean egindako iragazketetan erabili ohi dena. Normalean, portzelanazkoa izaten da, baina plastikozkoak ere badaude, merkeagoak direlako eta ez portzelanazkoak bezain hauskorrak. Erdi mailako hezkuntzako eskoletako laborategian erabiltzen da gehienbat.

Hutsean egindako iragazketen abantaila disoluzioa grabitate indarraren ondorioz behera joaten uztearekin konparatuz, prozesua askoz azkarragoa gertatzen dela da.

Onil formako zatiaren gainean, zulaturiko xafla batek banandutako zilindro bat dago. Material iragazlea (iragaz papera), xaflan kokatzen da. Iragazi behar den likidoa, zilindro barnera botatzen da, eta zulaturiko xaflan zehar xurgatua da huts ponpa baten bidez. Huts hau, Venturi efektuarekin sortua da, kitasatoa eta ur korronte baten bidez.

Onil mota hau, solido handiak dituzten disoluzioen iragazketan erabiltzen da. Solido txikiekin egiten bada, hutsa egin eta xurgatua izatean, kitasatora pasa baitaiteke.

## Kanpo estekak
Güevéjar

**Güevéjar** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 2.234 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Güevéjarko Udala
Liberto

[thumb|Berlingo [Pergamo Museoa|Pergamoko Museoan dagoen Erromako errauts-kutxatila, Erromatik datorrena, .   ''* inskripzioa du, askatutako emakume batena, alegia. Esklabu zenena, Camura *nomen*-a (abizena) Camuria zen, eta bere *cognomen*-a (ponte-izena) Doris. Grreziar jatorriko izena, izan ere, esklaboei izen greziarrak ematea oso  ohikoa izan zen.]]
**Libertoa**, nolabait, askatasuna eman zaion pertsona bat da, lehen esklaboa izan zena. Libertoak, esklabotza gizarte guztietan aurki daitezkeen pertsonak dira.

## Antzinako Erroma 
Libertoek, inperio garaian, erromatar biztanleria guztiaren %5 osatzen zuten. Askatasuna lortzean, lehenago "ez zuten" abizen ofizial bat behar zutenez, euren lehengo jabearen *nomen-*a (abizena, familia-izena) hartzen zuten.

Klaudio enperadorearen agintaldian, libertoak erromatar burokraziako funtzionario gisa erabiliak izan ziren. Aipaturiko enperadoreak esklabotzari buruzko legedia onartu zuen. Honela, euren jabeek utzitako esklaboak, liberto bihurtzen ziren. Klaudio oso kritikatua izan zen Inperioko gortean esklaboak erabili zituelako.

Esklaboek, modu ezberdinetan lor zezaketen askatasuna. Jabe batzuek testamentuetan askatasuna ematen zieten bere esklaboei. Beste jabe batzuk bizi zirelarik askatzen zituzten esklaboak, eta, azkenik, esklabo batzuek, askatasuna erosten zieten euren jabeei. Esklabo batek, bere askatasun propioa bere aurrezki edo ondasunekin eros zezakeen. Gainera, libertoek bere lur propioak ere izan zitzaketen.

Emantzipazioarekin (latinez *manumissio*), esklaboa liberto izatera pasatzen zen, baina esklaboa ez zen erabat aske geratzen emantzipatua izan ondoren. *Manumissio* ekimena irudikatzeko hiru modu zeuden: *Manumissio per vindictam*: testiguen aurrean haga batez ukitzen zen esklaboa; *Manumissio censu*: jabeak hiritarren erroldan inskribatzen zuen esklaboa eta *Manumissio testamento*: jabeak askatasuna ematen zion esklaboari bere testamentuan. Askatutako esklaboa liberto-kategoriara igarotzen zen, non ez baitzituen herritar batek zituen eskubide guztiak, baina jada ez zen inoren jabetzakoa, eta are pertsona garrantzitsua ere izan zitekeen gizartean. Hala eta guztiz ere, bere lehengo jabearekin mendekotasun lotura batzuk mantentzen zituen. Lotura hau, aurretik adosturiko 3 zatitan zehazten zen:

* *Obsequium*: Begirunea esan nahi du, eta modu ezberdinetako zerbitzuetan zetzan.
* *Opera*: Libertoak egiten zituen lanegunak ziren, ohi, esklaboa zenean egiten zuen lan berean.
* *Bona'': Bere ondasunei buruzko jaraunsletza eskubidea zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskumutur

**Eskumuturra** goiko gorputz adarretako eskualdea da, besaurrea eta eskuaren artekoa, eta karpoa duena.

Orokorrean hartua, artikulazio *kondileoa* da, flexio, luzatze, adukzio, abdukzio eta zirkundukzio mugimenduak egitea ahalbidetzen baitu, baina ez errotaziokoak

## Artikulazioak 
Egia esan, ez dago artikulazio bakar batez osatua, hiruz baizik:

* Erradiokarpiar kameraren artikulazioa. Hezurrak honako hauek dira: Goitik erradioa, eta, behetik, eskafoidea, ilargi-formakoa eta piramidala. Artikulazioa, *kapsula artikularra*z indartua dago, baita alboko, aurreko eta atzeko lokailuekin ere. Kondilo morfologiko eta funtzionala da.
* Eskumuturreko urruneko kameraren kanpoaldeko artikulazioa. Hezurrak, honako hauek dira: Goitik, eskafoidea, eta, behetik, trapezioa eta trapezoidea. Artikulazioa, kapsula artikularrarekin eta alboko, aurreko eta atzeko lokailuekin indartua dago. *Artrodia bikoitz* morfologikoa eta kondilo funtzionala da.
* Eskumuturreko urruneko kameraren barrualdeko artikulazioa. Hezurrak, honako hauek dira: goitik, eskafoidea, ilargi-formakoa eta piramidala. Eta, behetik, hezur handia eta kako-hezurra. Artikulazioa, kapsula artikularra eta alboko, aurreko eta atzeko lokailuekin indartua dago.

## Irudiak 

 Image:RightHumanPosteriorDistalRadiusUlnaCarpals.jpg|Giza Eskuin Eskumuturra atzetik
 Image:RightHumanAnteriorDistalRadiusUlnaCarpals.jpg|Giza Eskuin Eskumuturra aurretik
 Image:Gray334.png|Eskumuturreko lokailuak aurretik
 Image:Gray335.png|Eskumuturreko lokailuak atzetik
 Image:Carpus.png|Karpoa

## Kanpo estekak
Kako-hezur

**Kako-hezurra** edo **hezur untziformea** eskumuturrean dagoen hezur bat da, karpo taldean. Hezur hau, bikoitia, laburra eta hanpatua da, piramide formakoa eta bost aurpegi dituena. Bost aurpegi horietatik hiru artikularrak dira.

Karpoko bigarren ilarako laugarren hezurra da. Piramidal, hezur handi, ilargi-formakora eta 4. eta 5. metakarpoarekin artikulatzen da.

## Ikus, gainera 
* Hatz

## Kanpo estekak
Esapide

**Esapide**a, gramatikan, berezko zentzua daukan banako lexiko gisa funtzionatzen duen bi edo hitz gehiagoko talde egonkorra da, euren osagaien zentzuen bateratzetik ez datorrena. Hainbat mota dago, euren funtzionamendu gramatikalaren arabera:

* *Izenondo-esapidea*. Izenondo bezala funtzionatzen duena: ***Tenplu bat** bezalako egia*.
* *Adberbio esapidea*. Adberbio bezala funtzionatzen duena: ***Bat-batean** agertu zen.*
* *Juntagailu esapidea*. Juntagailu bezala funtzionatzen duena: *... **eginda ere**...*
* *Esapide mugatzailea*. Izenondo mugatzaile bezala funtzionatzen duena: *Zigarretaren **bat edo beste***.
* *Interjekzio esapidea*. Interjekzio baten baliokide dena: ***Jainko maitea!***
* *Esapide nominala*. Izen (gramatika)aren baliokide dena eta hala funtzionatzen duena: ***Idi begia** (leiho biribila)*.
* *Preposizio-esapidea*. Preposizio bezala funtzionatzen duena: ***...ren ondoan***.
* *Izenordain-esapidea*. Izenorde baten baliokide dena eta hala funtzionatzen duena: ***bat edo beste***...
* *Aditz esapidea*. Aditz baten baliokide dena eta hala funtzionatzen duena: ***jaramon egin***, ***esku hartu***...

## Ikus, gainera 
* Esapide hiztegia

## Kanpo-estekak 
*  Esapideekin egindako lanen adibideak.
* *Esamoldeak eta esaerak*. Adibideak eta erdarazko ordainak
* Gaztelaniazko esamoldeak euskaraz.
Azpilda

**Azpilda** (frantsesez eta ofizialki *Espiute*) Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerria da.

## Demografia 
## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lixoze

**Lixoze** (okzitanieraz *Lishòs*, frantsesez eta ofizialki *Lichos*) Zuberoako ipar-ekialdeko udalerri bat da.

Historikoki Ipar Euskal Herriko mugetatik kanpo egon den arren, herrian badira euskaldunak, eta indar handia du zuberotar nortasunak.

2017ko urtarrilaren 1az geroztik, Euskal Hirigune Elkargoan dago.

## Demografia 
## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Molibdenita

**Molibdenita** MoS2 formula kimikoa duen mineral molibdenoduna da. Itxuran grafitoaren antzekoa da, eta bere egitura geruzatuari esker, labaingarri gisa erabil daiteke. Bere egitura atomikoan molibdeno atomoen orriak eta sufre atomoen orriak tartekatzen dira; Mo-S loturak sendoak dira, baina sufre atomodun geruzen arteko elkarrekintza ahula denez, geruzok irrist egiten dute eta molibdenita erraz pitzatzen da.

## Kanpo estekak
Manu Robles-Arangiz

**Manu Robles-Arangiz** (Begoña, 1884ko abuztuaren 25 &ndash; Beskoitze, 1982ko urtarrilaren 28) euskal politikari eta sindikalista izan zen.

## Biografia 
Bere familia itsasgizonez osatuta zegoen eta, nahiz eta Nautikako zenbait ikasketa egin, familiak ez zion bide honetatik jarraitzen utzi, orduan tipografo gisa lan egiten hasi zen. 1908an, 25 urte zituela, Eusko Alderdi Jeltzalean afiliatu zen, eta 1911n Eusko Langileen Alkartasunaren sorreran parte hartu zuen. Urteak eman zituen *Euzkadi* egunkarian lanean eta *Euzko Langile* astekariko zuzendaria izan zen.

*Aberri* talde politikoko kidea izan zen. 1924an Primo de Riveraren diktaduraren aurka idatzitako artikulu gogorrak direla eta, Argentinara erbesteratu zen. Bertan, Buenos Airesko portuan zamaketari gisa lan egin behar izan zuen hiriko *La Razón* egunkarian lanpostu bat lortu arte. Bertan eskaintza interesgarria jaso zuen arren, berak Atlantikoa berriro zeharkatu eta Tarbesen (Okzitania, frantses estatuan) erbestealdia bere emazte Luisa Bernaolaren ondoan jarraitzea nahiago izan zuen. Bertan *Le Sillon* egunkarian lan egitea lortu zuen. 1927an, Bilbora itzuli zen.

Lana utzi eta bere familiari eta zaletasun gogokoenei (antzerkia, literatura eta antzinako historia, non ezaguera handia zuen) buru-belarri ekitea erabaki zuen. Parentesi hartan melodrama historiko bat idatzi zuen baina, garai bateko jantzien eta bestelako elementuen kostu handia dela eta, antzeztu gabe geratu zen.

1929an, bere alderdi politikoak (EAJ) Eibarren ospatu zen Biltzar Solidarioan parte hartzera behartu zuen, honen amaierako ekitaldiaz arduratuz. Politikarako zeukan grinak, 1931ko Gorteetarako Diputatuen hauteskundeetan, estatutuaren aldeko elkartasunaren izenean aurkeztera eraman zuen eta Bilboko barrutitik hautatu zuten. EAJko Gorteetako diputatua 1933an eta 1936an izan zen. ELAren II. Biltzarrean, Gasteizen apirilaren 29 eta 30ean eta maiatzaren 1ean ospatua, mahaiburua izendatu zuten eta, zuzendaritzaren eraberritzean, lehendakari hautatu zuten. Urte luzez sindikatuko burua izan zenez ELAko fundazioak bere izena darama.

Beskoitzen (Lapurdi) hil zen, 1982ko urtarrilaren 28an. Familia zabala sortu zuten Robles-Arangiz eta Bernaolak: hamaika seme-alaba izan zituzten, musika eta oro har kulturaren munduan ezagun egin diren Estitxu, Ugutz, Iker, Irkus, Edurne, Garbiñe, Gizane, Maitane, Koldo, Agurtza eta Alatz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Estitxu
* ELA
* Manu Robles Arangiz fundazioa

## Kanpo estekak 
* Manu Robles-Arangiz Fundazioa.