Armeniar genozidioa

thumb|300px|Armeniarren kontrako genozidioa, zifretan.
**Armeniar genozidioa** ( *Hayots Tseghaspanutyun*; ) Otomandar Inperioko armeniarrak nahita eta sistematikoki suntsitzeko hilketak izan ziren, Lehen Mundu Gerraren garaian eta ondoren egindakoak. Beste izen hauek ere baditu: **armeniar holokausto**a, **armeniar sarraski**ak edo, armeniarren artean, **Krimen Handi**a (armenieraz, Մեծ Եղեռն). Genozidioa Otomandar Inperioak egin zuen, Turkiar Gazteen gobernualdian. Hildako armeniarrak milioi bat eta miloi eta erdi bitartean izan zirela jotzen da.

## Hilketak, deportazioak, bortxaketak 
1915eko apirilaren 24an, Armeniarren aurkako genozidioa hasi zen Otomandar Inperioan. I. Mundu Gerra betean, gauez Istanbulgo 600 armeniar exekutatu zituztenean hasi zen dena. Hilabete gutxian, inperioko armeniarren bi heren desagerrarazi zituzten. Zortzi urtean, 1923ra bitartean, 1,5 milioi inguru armeniar hil eta beste milioi bat inguru deportatu zituzten, Heriotzaren Martxetan, Siriako desertuetan barrena.

Genozidioa sarraskien eta deportazioen bidez egin zuten. Deportazio haietan, armeniarrak ibilaldi luzeak egitera behartu zituzten, muturreko baldintzetan, deportatuak hiltzeko asmoz. Beste talde etniko batzuk ere jazarri zituen turkiar Gobernuak garai hartan, adibidez asiriarrak eta Pontoko greziarrak. Hainbat adituk diotenez, horiek guztiak sarraski politika orokor berberaren adierazpide dira.

1915eko apirilaren 24a sarraskiko egun gogoratuena da, Istanbulen egun hartan 250 armeniar intelektual atxilotu baitzituzten. Ondoren, otomandar militarrek armeniarrak euren etxeetatik atera eta ehunka kilometro ibiltzera behartu zituzten, basamortuan zehar (gaur egungo Sirian), urik eta elikagairik gabe. Sarraskian, bortxaketak eta bestelako erasoak ere ohikoak ziren.

Alemaniarrek Hego-mendebaldeko alemaniar Afrikan (egun, Namibia) 1904n herero eta nama herrien aurkako genozidioaren ondoren, bigarren genozidio modernotzat jotzen da, eta holokaustoaren ondoren gehien ikertutako sarraskia da. Oraingoz, hogei estatuk ofizialki onartu dute genozidioa izan zela, eta Euskal Autonomia Erkidegoak ere halaxe onartua du: «historian zientifikoki planifikatu, antolatu eta gauzatu zen lehenengo genozidioa» izan zela adierazi zuen Eusko Legebiltzarrak, genozidioaren 90. urteurrenean. Frantzian, delitua da armeniar genozidioa ukatzea.

## Turkiako gobernuaren jarrera 
Turkiako Errepublikak onartzen du sarraskiak izan zirela, baina ukatu egiten du genozidioa izan zenik; aitzitik, esaten du etnien arteko gatazkek, gaixotasunek eta Lehen Mundu Gerraren denboran mundu osoan izandako goseteek eragin zutela hainbeste armeniar hiltzea. Tesi hori ez du munduan ia beste inork aldezten. Turkian, gainera, tabua da genozidio horren gaia eta hainbat intelektual epaitu dituzte gai hartaz jarduteagatik.

Turkiako Gobernuari, genozidioa ukatzeak tirabirak eragiten dizkio Armeniarekin, Ameriketako Estatu Batuekin eta Frantziarekin, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Akçam, Taner (2012). The Young Turks' Crime against Humanity: The Armenian Genocide and Ethnic Cleansing in the Ottoman Empire. Princeton University Press. .
* Akçam, Taner (2018). Killing Orders: Talat Pasha's Telegrams and the Armenian Genocide. Palgrave Macmillan. .
* Akçam, Taner; Kurt, Ümit (2015). The Spirit of the Laws: The Plunder of Wealth in the Armenian Genocide. Berghahn Books. .
* Bloxham, Donald (2005). The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians. Oxford University Press. .
* Bozarslan, Hamit; Duclert, Vincent; Kévorkian, Raymond H. (2015). Comprendre le génocide des arméniens—1915 à nos jours [Understanding the Armenian genocide: 1915 to the present day] (in French). Tallandier [fr]. .
* Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Hurst. .
* Dadrian, Vahakn N.; Akçam, Taner (2011). Judgment At Istanbul: The Armenian Genocide Trials. Berghahn Books. .
* de Waal, Thomas (2015). Great Catastrophe: Armenians and Turks in the Shadow of Genocide. Oxford University Press. .
* Galip, Özlem Belçim (2020). New Social Movements and the Armenian Question in Turkey: Civil Society vs. the State. Springer International Publishing. .
* Gingeras, Ryan (2016). Fall of the Sultanate: The Great War and the End of the Ottoman Empire 1908-1922. Oxford University Press. .
* Göçek, Fatma Müge (2015). Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present and Collective Violence Against the Armenians, 1789–2009. Oxford University Press. .
* Ihrig, Stefan (2016). Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler. Harvard University Press. .
* Kévorkian, Raymond (2011). The Armenian Genocide: A Complete History. I.B. Tauris. .
* Kieser, Hans-Lukas (2018). Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide. Princeton University Press. .
* Morris, Benny; Ze'evi, Dror (2019). The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924. Harvard University Press. .
* Nichanian, Mikaël (2015). Détruire les Arméniens. Histoire d'un génocide [Destroying the Armenians: History of a Genocide] (in French). Presses Universitaires de France. .
* Payaslian, Simon (2007). The History of Armenia: From the Origins to the Present. Palgrave Macmillan. .
* Rogan, Eugene (2015). The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. Basic Books. .
* Suciyan, Talin (2015). The Armenians in Modern Turkey: Post-Genocide Society, Politics and History. I.B. Tauris. .
* Suny, Ronald Grigor (2015). "They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide. Princeton University Press. .
* Üngör, Uğur Ümit; Polatel, Mehmet (2011). Confiscation and Destruction: The Young Turk Seizure of Armenian Property. Continuum. .

## Kanpo estekak 
* Jurgi Kintana Goiriena: «Armeniar genozidioa, turkiar ikuspegitik», *Lehena Orain* historia bloga, 2007-10-22.
* Urtzi Urrutikoetxea: «Beltzez jantzita», *Berria*, 2010-04-25.
* Karlos Zurutuza: «Genozidioa gogoan», *Argia*, 2007-04-29.