1981eko otsailaren 23ko Espainiako estatu-kolpea

**1981eko otsailaren 23ko estatu-kolpea**, ezagunago gaztelaniazko **23-F** izenaz, Espainian garai hartako agintari militar batzuek arrakastarik gabe gauzatutako estatu-kolpea izan zen. Gertakaririk ezagunena Espainiako Diputatuen Kongresuari eraso egin eta hartzea izan zen: guardia zibil talde batek, Antonio Tejero lotinant koronela buru zuela, Kongresua hartu zuen, egun hartako 18:23an, Leopoldo Calvo-Sotelo presidente izendatzeko bozkatzen ari zirenean. Espainiako Armadako beste kide batzuek ere estatu kolpearen alde egin zuten. Kolpistek Espainiako Armadako agintari gorena, Juan Carlos I.a Espainiako erregea, beren alde izango zutela espero zuten. Tentsio handiko ia zazpi ordu igaro ziren, harik eta otsailaren 24ko 01:14an, Juan Carlos I.ak, telebistan agertuta, estatu kolpea bertan behera uzteko agindua eman zuen arte. Otsailaren 24ko eguerdian bukatu zen estatu kolpea, *kapotaren gaineko hitzarmena* sinatuta.

**El Tejerazo** (*Tejerokada*) ezizenaz ere ezaguna izan zen, egile agerikoena Tejero izan zelako.

## Aurrekariak 
1981eko estatu-kolpeak Espainiako trantsizioan izandako gertakariekin lotura estua du. Lau elementuk etengabeko tirabirak sortzen zituzten, UCDko gobernuak kontrolatu ezin zituenak:

* krisi ekonomikotik eratorritako arazoak, 
* Estaturako banaketa administratibo berria sortzeko zailtasunak, 
* ETAren ekintza terroristak, eta 
* armadako hainbat sektorek sistema demokratiko bat onartzeko agertu zuten erresistentzia.

### *Galaxia* operazioa 
1977ko apirilean indar armatuen egonezinaren lehen sintomak azaltzen hasi ziren, PCEren legeztapena zela eta. Urte hartako apirilaren 9an armadako almiranteak, Marinako ministroak eta Armadako Kontseilu Gorenak dimisioa aurkeztu zuten, Alderdi Komunista legeztatzearekin ados ez zeudelako. 1978ko azaroan *Galaxia* operazioa eragin zuten, saiakera kolpista bat; horren ondorioz, arduradun nagusi Antonio Tejerori zazpi hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zitzaion.

### Suárezen dimisioa 
1981eko urtarrilaren 29an Adolfo Suárezek Gobernuko presidenteak dimisioa eman zuen. Hainbat gertakari izan ziren eragileak. Otsailaren 1ean "Almendros" kolektiboak egunkari batean kolpearen aldeko artikulu bat argitaratu zuen; otsailaren 2tik 4ra, Espainiako erregeek Gernikako Batzar Etxea bisitatu zuten eta oihukatuak izan ziren. Otsailaren 6an, Lemoizko zentral nuklearreko Jose Maria Ryan ingeniaria hil zuen ETA militarrak.

Garai zail hartan, militarrek Suárezen ordezkapena martxan jarri zuten. UCDko II. Kongresua egin zuten Mallorcan, eta Agustín Rodríguez Sahagún alderdiko presidente aukeratu zuten, baina otsailaren 10ean Leopoldo Calvo-Sotelo Espainiako Gobernuko buru izan zen izendatua.

### Hego Euskal Herriko gatazka 
Hego Euskal Herriko gatazka puri-purian zen, tartean zirela atentatuak, errepresioa eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako estatutuari eta ekonomia itunei buruzko negoziazio bihurriak, Suárezek zuzenduak. Bilakaera horiek asaldatu egin zituzten Espainiako sektore frankistenak, bereziki militar batzuk. Urtarrilaren 29an, Suárezek dimititu berritan, ETA militarrak José María Ryan, Lemoiz zentral nuklearreko ingeniari burua, bahitu zuen: astebeteko epea eman zuten, Lemoizko zentral nuklearreko obrak bertan behera uzteko. ETAren kontrako manifestazio handi bat egin zen Bilbon, aske utz zezaten eskatzeko.

Aldi berean, Espainiako poliziak sarekada bat egin zuen Madrilen eta ustezko hainbat etakide atxilotu otsailaren 4an, tartean zela Joxe Arregi. Bi egun geroago, ETAk Ryan erail zuen buruan tiro eginez, eta gorpua Zaratamon basoko bide batean agertu zen. Otsailaren 13an, Joxe Arregi polizia etxean bederatzi egunez torturatu ondoren hil zen. Euskal Herriko kaleetan mobilizazioa eragin zituen. Horrek polizia frankistaren iraupenari eta haren tortura praktikei buruzko eztabaida bizia eraman zuen Espainiako Kongresura. Otsailaren 20an, ETA politiko-militarrak hiru atzerriko kontsul bahitu zituen.

### Inbestidura saioa 
Otsailaren 18an, Calvo-Sotelok bere gobernua aurkeztu zuen, baina otsailaren 20ko bozketan ez zuen gehiengoa lortu presidentetza lortzeko. Horregatik, otsailaren 23an berriz bozkatu behar izan zuten, baina kolpezaleek egun hori aukeratu zuten estatu-kolpea egiteko.

## Diputatuen Kongresuko erasoa 
Trantsizioko hainbat indar kolpista batu ziren otsailaren 23ko estatu-kolpeko erasoan, ekintza koordinatu baten bidez. Arratsaldeko 6etan Leopoldo Calvo-Soteloren Espainiako presidenterako inbestidura bozketa hasi zen. 18:22etan Manuel Nuñez diputatu sozialistak bere botoa ematera zihoanean, "Duque de Ahumada" operazioa martxan jarri zen. Guardia zibil talde bat metrailetekin Madrilgo Diputatuen Kongresuko hemizikloan indarka sartu ziren Antonio Tejero lotinant koronela buru zela. Horrek *¡Quieto todo el mundo!* ("Geldi denokǃ") oihua bota zuen eta denak lurrera botatzeko agindua eman zuen.

Manuel Gutiérrez Mellado bere eserlekutik altxatu eta Tejerori zuzendu zitzaion armak uzteko eskatuz. Tejerok bere aginduak berresteko tiro bat bota zuen airera eta beste guardia zibil erasotzaileek ere hainbat tiro bota zituzten euren su-armekin. Diputatu guztiek aginduak jarraitu zituzten eta beren burua lurrera bota zuten, Adolfo Suárezek eta Santiago Carrillok izan ezik, bakoitzak bere eserlekuan eseririk segitu baitzuen.

### Grabazioa zuzenean 
Televisión Españolako langile bat inbestidura grabatzen ari zela, bere bizia arriskatu zuen estatu-kolpeko ordu erdi grabatuz. Gau horri *la noche de los transistores* (euskaraz *transistoreen gaua*) esan zioten Espainiako biztanleriaren kopuru handi batek Cadena SER irrati-katearen bitartez estatu-kolpea segitu baitzuen.

### Valentziako altxamendua eta behin-behineko gobernua 
Plan golpistari jarraituz, Valentzian Jaime Milans del Bosch kapitan jeneralak altxamendua eragin zuen kalera tankeak ateraz eta eraikin publiko guztiak setiatuz, hala nola udaletxea eta Valentziar Gorteak. Salbuespen egoera ezarri zuen eta beste militar batzuk altxamenduari jarraitzen saiatu zen.

Gaueko bederatzietan Barne Ministroak idatzi bat pasa zien komunikabideei Espainiako Gobernuko idazkariordeen behin-behineko gobernua dekretatuz. Francisco Láina Estatuko Segurtasun zuzendaria buru zela. 

### Erregearen esku hartzea 
Juan Carlos Ia. erregearen posizioak hizpidea jarri du. Otsailaren 24ko gauerdiko 01:14an, estatu kolpea hasi zenetik ia zazpi ordu igarota, Espainiako Armadako agintari gorena, erregea, azkenik telebistan agertu zen. Mezu hartan, agintari zibil eta militarrei «ordena konstituzionala mantentzea» agindu zien. Gestioak egin zituen Madrilgo Palace hotelean Polizia Nazionalaren eta Guardia Zibilaren orduko zuzendari nagusiekin. Jordi Pujol orduko Kataluniako Generalitateko presidenteak RNE irratiaren bitartez lasaitasunerako deia egin zuen.

Erregeak Sabino Férnandez Camporen laguntza ere izan zuen. Errege Etxeko idazkari nagusia zen, eta erregeri lagundu zion hainbat sektore militarri dei eginez: kapitaintza nagusiei, estatu nagusiari, eta abarri.

Hainbat gestioaren ondoren eta Alfonso Armada jeneralaren laguntzaz, otsailaren 24ko gauerdiko 01:14an, RTVEn saio berezia hasi zen, zuzenean; erregeak Indar Armatuen indarra kolpisten aurka eta konstituzioaren defentsan jartzea agindu zuen, eta Jaime Milans del Bosch desautorizatu zuen. Une hartarik aurrera, estatu-kolpeak porrot egin zuen. Otsailaren 24ko eguerdian, Armada jeneralak kolpistekin *kapotaren gaineko hitzarmena* sinatu ondoren, Antonio Tejero eta Bosch atxilotuak izan ziren, eta Gobernuko kideak eta Kongresuko diputatuak aske atera ziren.

Land Rover baten kapotaren gainean sinatutako hitzarmen haren ondorioz, ez zuten erantzukizunik izango erasoan parte hartu zuten militarrak (Armadakoak nahiz Guardia Zibilekoak), baldin lotinant mailatik beherakoak baziren; eta Tejero kazetarien presentziarik gabe aterako zuten Kongresutik.

### Erregearen mintzaldia otsailaren 23an 
## Nazioarteko erreakzioak 
Kongresuko erasoa gertatu bezain laster, Europar Ekonomia Elkarteko estatuek gogor salatu zuten estatu-kolpea. Artean, Espainia ez zegoen Batasunean, 1986ean sartu baitzen. Erresuma Batuko lehen ministro Margaret Thatcherek *ekintza terroristatzat* jo zuen Madrilen gertatzen ari zena.

Ameriketako Estatu Batuak neutral agertu ziren gertakari guztietan. Estatu Idazkariak esan zuen *Diputatuen Kongresuko erasoa espainiarren barne arazo bat da*. Hori bai, kolpe saiakera amaitzean iritzia aldatu zuten eta *Poztu behar dugu Espainiako demokraziak irabazi duelako* esan zuten.

Santiago Carrilloren arabera, Vatikanoak *bazekien gertatu behar zena*. Otsailaren 23an Espainiako Apezpiku Batzarra bilduta zegoen, baina ez zuen adierazpenik egin 24ra arte, orduan porrot egindako estatu-kolpea kondenatu zuten.

[thumb|220px|[Leopoldo Calvo-Sotelo presidente izendatzeko bozkatzen ari zirela gertatu zen estatu-kolpe saiakera.]]
300px|thumb|Diputatuen Kongresua.
[thumb|230px|[Ronald Reagan Estatu Batuetako presidenteak Espainiara eginiko bisita (1981), Antonio Tejeroren estatu-kolpetik gutxira.]]

## Epaia eta kolpearen ondorioak 
Kolpeak parte hartu zuten 30 kideen aurka epaia ospatu zen Madrilen. Honakoa izan ziren militarrak eta kartzela-zigorrak:

;Indar Armatuetako kideak:
# Jaime Milans del Bosch y Ussía. Lotinant Jenerala eta III. Eskualde Militarreko Kapitain Jenerala. 30 urteko kartzela-zigorra.
# Alfonso Armada y Comyn. Dibisio Jenerala eta Lehor Armadako 2. Estatu Nagusiko kidea. 6 urteko kartzela-zigorra, Auzitegi Gorenak 30 urtera luzatua, 1988an indultatua.
# Luis Torres Rojas. Dibisio Jenerala eta A Coruñako Gobernadore Militarra. 6 urteko kartzela-zigorra, Auzitegi Gorenak 12ra luzatua, 1988an indultatua. 
# Diego Ibáñez Inglés. Ingeniarien Koronela eta III. Eskualde Militarreko 2. Estatu Nagusia. 5 urteko kartzela-zigorra, Auzitegi Gorenak 10era luzatua.
# José Ignacio San Martín López. Artilleriako koronela eta Brunete Dibisio Korazatuko Estatu Nagusiko kidea. 6 urteko kartzela-zigorra, Auzitegi Gorenak 10era luzatua.
# Pedro Mas Oliver. Infanteriako lotinant koronela. 6 urteko kartzela-zigorra.
# Camilo Menéndez Vives. Itsas Armadako ontzi kapitaina. Urtebeteko kartzela-zigorra. 
# Ricardo Pardo Zancada. Infanteriako komandantea. 6 urteko kartzela-zigorra, Auzitegi Gorenak 12ra luzatua, 1989an indultatua. 
# Carlos Alvárez-Arenas y Pardina. Infanteriako kapitaina. 3 urteko lan-zigorra. 
# José Pascual Gálvez. Infanteriako kapitaina. 3 urteko lan-zigorra.
# Francisco Dusmet García-Figueras. Infanteriako kapitaina. 2 urteko lan-zigorra.
# José Cid Fortea. Intendentziako kapitaina. 2 urteko lan-zigorra.
;Guardia Zibileko kideak:
# Miguel Manchado García. Koronela. 6 urteko kartzela-zigorra, 8ra luzatua Gorenak.
# Antonio Tejero Molina. Lotinant koronela. 30 urteko kartzela-zigorra.
# Vicente Gómez Iglesias. Kapitaina. 6 urteko kartzela-zigorra. 
# Jesús Muñecas Aguilar. Kapitaina. 5 urteko kartzela-zigorra. 
# José Luis Abad Gutiérrez. Kapitaina. 5 urteko kartzela-zigorra. 
# Enrique Bobis González. Kapitaina. 3 urteko kartzela-zigorra. 
# Francisco Acera Martín. Kapitaina. 3 urteko kartzela-zigorra.
# Carlos Lázaro Corthay. Kapitaina. 3 urteko lan-zigorra. 
# Juan Pérez de la Lastra. Kapitaina. 3 urteko lan-zigorra. 
# César Alvárez Fernández. Lotinanta. Urtebeteko kartzela-zigorra.
# Pedro Izquierdo Sánchez. Lotinanta. Urtebeteko kartzela-zigorra.
# Vicente Ramos Rueda. Lotinanta. Urtebeteko kartzela-zigorra.
# Santiago Vecino Núñez. Lotinanta. Urtebeteko kartzela-zigorra.
# Miguel Boza Carranco. lotinanta. Urtebeteko kartzela-zigorra.
# Jesús Alonso Hernaiz. Lotinanta. Urtebeteko kartzela-zigorra.
# José Núñez Ruano. Lotinanta. Urtebeteko lan-zigorra.
# Vicente Carricondo Sánchez. Lotinanta. Urtebeteko lan-zigorra.
;Zibilak:
# Juan García Carrés. Sindicatos Verticales alderdi frankistako kide ohia. 2 urteko kartzela-zigorra.

## Ikus, gainera 
* Galaxia operazioa
* Espainiako Trantsizio Demokratikoa
* Juan Carlos I.a Espainiakoa

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Cacho, Jesús. *El negocio de la libertad*. 1999. .
* Busquets, Julio; Aguilar, Miguel A.; Puche, Ignacio. *El golpe: anatomía y claves del asalto al congreso*. 1981 (kolpea gertatu eta egun gutxira idatzitakoa).
* Medina, Francisco. *23F, la verdad*. 2006 (kolpetik 25 urteetara idatzitakoa).
* Segura, Santiago y Merino, Julio. *Jaque al Rey. Los “enigmas” y las “incongruencias” del 23-F ... dos años después*. Bartzelona: Planeta, 1983. .

## Kanpo estekak 
*  El Mundoren atal berezia 23-Fren inguruan