open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abusuko zubia

**Abusuko zubia** izen bereko auzo bilbotarra eta Ubide pasealekua lotzen dituen pasabidea da, barnealdetik hasita Bilboko itsasadarraren gainean dagoen bigarrena dena. Zehazki, Atxuritik etorrita eta pasealekua atzean utzita bestaldean dagoena Ibaieder Parkea da. Ibaiadarreko altuera honetan gutxi gora-behera bestela San Cristobalgo uhartea zegoen garai batean.

Oinezkoentzat bakarrik eraikita dago.

## Kanpo estekak
Touriñan lurmuturreko itsasargia

**Touriñan lurmuturreko itsasargia** Galiziako Muxia udalerrian kokatzen den Touriñan lurmuturran dagoen itsasargia da. Antzinako itsasargia 1898an eraikia izan zen, gaur egungoa berriz 1981an. Itxura zilindrikoa du, 14 metroko garaiera, eta bere argi zuria 14 itsas milatatik ikus liteke.

## Kanpo estekak
Eupleridae

**Eupleridae** ugaztun karedun familia bat da, Carnivora ordenekoa. Lehenago Euplerinaeren barneko espezie guztiak Viverridae familian sartzen ziren eta Galidiinae subfamiliako guztiak Herpestidaen. Madagaskarren bizi dira bakarrik eta 10 espezie ezagutzen dira.
Xenarthra

**Xenarthra** (grezieraz, *artikulazio arraroak*) edo **Edentata** (haginik gabea) ugaztun karedun goiorden bat dira. Amerikan bakarrik bizi dira. Pilosa eta Cingulata ordenak biltzen ditu. Nagiak talde honetakoak dira. Euren artikulazioak lunbaretan beste edozein ugaztunen ezberdinak dira

## Filogenia
Afrotheria

**Afrotheria** ugaztun karedun superordena bat da. Hiru klado daude barruan: Afroinsectiphilia, Pseudungulata eta Paenungulata. Afrikar jatorriko animaliak dira guztiak.

## Sailkapena 
* Afroinsectiphilia
** Macroscelidea
** Afrosoricida
** Tubulidentata
** †Ptolemaiida
* Paenungulata
** Hyracoidea
** Proboscidea
** Sirenia
** †Desmostylia
** †Embrithopoda

## Kanpo estekak
Vilán lurmuturreko itsasargia

**Vilán lurmuturreko itsasargia** Galiziako Camariñas udalerrian dagoen itsasargia da, Vilán lurmuturrean hain zuzen ere. Costa da Morte kostaldeko zatirik arriskutsuenetako batean kokatzen da. 125 metroko garaiera du eta bere argia itsaso barnean 55 kilometrotatik ikus liteke (28 itsas mila). Itsas mailatik 25 metrotara dago.

## Iruditegia 

Irudi:Faro Vilano (Lighthouse).jpg|Vilán lurmuturra eta itsasargia

## Kanpo estekak
Führerbunker

**Führerbunkerra** (alemanez **Führerbunkerra**, "liderraren gotorlekua") Alemaniako Berlin hiriburuaren lur azpian kokatzen zen bonbardaketen aurkako bunker edo babeslekua zen. Bere helburua, Bigarren Mundu Gerran zehar, Alemania Naziaren Estatu eta Indar Armatuetako goi agintariei babesa ematea zen, horien artean bereziki Adolf Hitler Führerrrari.

## Iruditegia 

Irudi:Bundesarchiv Bild 183-V04744, Berlin, Garten der zerstörte Reichskanzlei.jpg|Atzealdeko sarrera eta hondakinak, 1947
Irudi:Karte-reichskanzlei.jpg|Führerbunkerraren kokapena gorriz
Irudi:SarahEwart-107.JPG|Führerbunkerra kokatzen zen lekua gaur egun
Irudi:Place Of Hitler Bunker 2007.jpg|Führerbunkerrari buruzko argibidea

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20110215054140/http://www.bunkermuzeum.hu/(https://web.archive.org/web/20110215054140/http://www.bunkermuzeum.hu/)
Coma

**Coma** ([IPA: /ʦoma/] ahoskatuta) 1998. urtean Poloniako Łódź hirian sortutako rock musika taldea da. Euren lehendabiziko lan arrakastatsua Skaczemy / Pasażer singlea izan zen. 2003. urtearen amaieran BMG Poland diskoetxearekin kontratua sinatu eta *Pierwsze wyjście z mroku* diskoa grabatu zuen. Euren lehendabiziko disko luzea argitaratu aurretik, talde arrakastatsua bilakatu zen Kazik, T.Love, Sweet Noise eta Acid Drinkers taldeekin jotzen.

2006ko maiatzaren 29an Coma taldeak bere bigarren diskoa kaleratu zuen, *Zaprzepaszczone siły wielkiej armii świętych znaków*. Bien bitartean, Przystanek Woodstock musika jaialdiko ikusleen saria irabazi zuen.

2007ko ekainaren 13an Linkin Park eta Pearl Jam taldeekin jo zuen Chorzówen, eta abuztuaren 12an, Tool eta Dir En Grey taldeekin "Metal Hammer Festival" musika jaialdian.

## Taldekideak 
* Rafał Matuszak - (baxua)
* Dominik Witczak - (gitarra)
* Marcin Kobza - (gitarra)
* Adam Marszałkowski - (bateriak)
* Piotr Rogucki - (abeslaria)

### Taldekide ohiak 
* Wojciech Gręda - (gitarra) (1998 - 2001)
* Tomasz Stasiak - (bateriak) (1998 - 2008)

## Diskografia 
### Diskoak 
* *Pierwsze wyjście z mroku* (2004) POL #7
* *Zaprzepaszczone siły wielkiej armii świętych znaków* (2006) POL #1
* *bez tytułu* (2011)
* ''Don't set your dogs on me* (2013)
* *2005 YU55* (2016)
* *Metal Ballads vol. 1* (2017)
* *Sen o 7 szklankach* (2019)

### Zuzeneko diskoak 
* *Live* (2010) POL #3
* *Symfonicznie* (2010)
* *Przystanek Woodstock 2014* (2015)

### Singleak 
* *Skaczemy / Pasażer* (2000)
* *Leszek Żukowski* (2004)
* *Spadam* (2004)
* *Daleka droga do domu* (2006)
* *System* (2006)
* *Tonacja* (2006)
* *Zero osiem wojna* (2008)
* *Wola istnienia* (2009)
* *Transfuzja* (2009)
* *F.T.M.O. (2010)*
* *Na Pół* (2011)
* *Los cebula i krokodyle łzy* (2011)
* *Song 4 Boys* (2013)
* *Lipiec* (2016)
* *Lajki* (2017)
* *Proste decyzje* (2018)
* *Odwołane* (2018)
* *Fantazja* (2019)
* *Wędrówka'' (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Webgune ofiziala
Erinaceus

***Erinaceus*** triku generoetako bat da, Erinaceidae familiaren barruan. Normalki baso zabaletan bizi dira, sastraken artean ezkutuan edo gizakia bizi den lekuetatik gertu. Animalia gautarrak dira eta intsektuak, ornodun txikiak eta arrak jaten dituzte.

## Espezieak 
* *Erinaceus amurensis*
* *Erinaceus concolor*
* *Erinaceus europaeus*
* *Erinaceus roumanicus*
Rotes Rathaus

**Rotes Rathaus** (euskaraz *Udaletxe Gorria*) Alemaniako Berlin hiriburuko erdigunean dagoen Mitte barrutiko eraikina da. Rathausstraße kalean kokatzen da. Berlingo estatu federatuaren gobernua eta agintean dagoen alkatearen egoitza da. Eraikin honen izena bere adreilu gorrietatik dator. 1861 eta 1869 bitartean eraikia izan zen.

## Iruditegia 

Irudi:Rotes Rathaus.jpg|Eraikinaren ikuspegi orokorra
Irudi:View Berlin TV Tower Jan2015 img1.jpg|Aireko ikuspegia
Irudi:Rotes Rathaus Berlin Fassade Detail 1.jpg|Erliebe bat

## Kanpo estekak
Otarrain arrunt

**Otarrain arrunta** (***Palinurus elephas***) Palinuridae familiako krustazeo espezie bat da, sukaldaritzan oso aintzat hartua. Familia bereko beste espezie batzuk, duten antzagatik *otarrain* izena hartzen dute (Karibeko otarraina, *Panulirus argus*, adibidez).

Miseraren antz handia du, baina otarrainak ez du haginik.
 
## Ezaugarriak 
Krustazeo handi honek bost hanka pare ditu. 50 cm izatera irits daiteke eta 4 kg pisatzera.

Gorputza, segmentuduna, kitinazko oskol batek babesten du, arrexka edo gorrixka, abdomen aldean bi orban horirekin. Hankak eta antenak marradunak dira, arre eta horiak.

Burua arantza sendoz estalia dago eta bi adarrek babesten duten bi begi irten ditu. Gainera, bi antena txiki (*antenula*), gorputza baino luzeagoak diren atzerakako bi antena, bi baraila birrintzaile eta lau baraila moztaile ditu.

Brankiostegitoetan dauden zakatzen bidez egiten du arnas.

Abdomenak sei pare apendize adarbiko ditu (*pleopodoak*). Lehenengo biak dimorfismo sexualaren irizpide dira.

## Hedapena eta bizilekua 
Otarrainaren bizilekua Ozeano Atlantikoaren ipar-ekialdea da, Norvegia hegoaldetik Marokoraino, Euskal Herria barne. Mediterraneoan eta Azoreetan ere bizi da, ekialdeko muturrean izan ezik.

Kosta harritsuetan bizi da, marearteko gunetik behera, batez ere 20 eta 70 metro arteko sakoneran.

## Elikadura 
Otarraina makrofagoa da eta algak, ornogabeak (Anelidoak, Briozooak, Ekinodermoak, Moluskuak, Belakiak eta, batzuetan, Krustazeoak) eta, oso gutxitan, arrainak jaten ditu. Nekrofagoa ere bada.

## Alergia arriskua 
Karramarroa, otarrainxka eta ganbak bezala, otarrainaren haragiak alergeno bat du, 36 kg.mol-1 masa molekularrekoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Otarrainxka
Ferae

**Ferae** animalia klado bat da, Carnivora eta Pholidota ordenak taldekatzeko sortua. Guztira 268 espezie baino gehiago dira. Pholidota (pangolinak) ez dirudi Carnivoraren oso antzekoak direnik eta askotan Xenarthrarekin taldekatzen ziren. Baina ADNan eginiko ikerketa batek dioenez gertuen dauden taldeak haiek dira. Feraen desagertutako Creodonta eta Cimolesta taldeak ere sartzen dira, bakoitza bizirik dagoen talde batekin senidetua. **Ostentoria** izena ere proposatu dute elkarketa honentzat.

Feraetik gertuen dagoen animalia taldea Perissodactyla (zaldi, tapir eta errinozeroak) eta Cetartiodactyla (Artiodactyla eta Cetacea biltzen dituen talde handia) lirateke. Baliteke Cetartiodactyla ordez Chiroptera izatea gertuen dagoena, hala ere. Ferae eta Perissodactylak sortzen duten taldeari Zooamata deitzen zaio. Chiropterarekin batzen direnean Pegasoferae izena ematen zaie.
Equus

***Equus*** Equidae familiako ugaztun perisodaktilo genero bat da. Zaldiak, astoak, onagroak eta zebrak genero honetakoak dira. Bere familian bizirik dagoen genero bakarra da, baina, historian zehar, beste genero batzuk ere izan dira. Izena latinetik dator, eta "zaldi" esan nahi du. Era berean grezierako "ἴκκος" (ikkos) hitzetik dator, hau ere, "zaldi".

Animalia lirainak dira, hanka luzeekin eta behatz bakar batekin. Hirugarren behatzaren (edo zentrukoaren) luzapen eta garapenetik sortu da, beste guztiak desagertu direlarik edo, gehienez ere, txiki mantentzen direlarik. Behatz horren inguruan azkazal handi bat hazten da.

## Espezieak 
*Equus africanus*
*Equus ferus*
*Equus grevyi*
*Equus hemionus*
*Equus quagga*
*Equus zebra*
Tapiridae

**Tapiridae** ugaztun perisodaktilo familia bat da. Egun, genero bakarra dago bizirik, *Tapirus,* eta lau espezie ezagutzen dira. Gertuen dagoen taldea errinozeroena da. Hiru espezie Amerikan bizi dira eta bat Malaysian eta Sumatran. Iraganean beste leku askotan bizi ziren, baina egun fosilen bidez baino ez dira ezagutzen. Espezie amerikarrek kolore arrea dute eta asiarrak ,marroi iluna eta bizkar txuria.

Baso eta oihanetan bizi dira, batzuetan landa inguruetan ere bai. Gauez ibil daitezke eta ez dira inoiz uretatik urruntzen. Beldurra dutenean uretara egiten dute ihes. Igerilari onak dira eta 3 minutu arte sar daitezke ur azpian. Korrikalari onak dira eta abileziaz eskalatzen dute.

## Sailkapena 
* *Nexuotapirus* †
* *Plesiocolopirus* †
* *Protapirus* †
* *Eotapirus* †
* *Palaeotapirus* †
* *Paratapirus* †
* *Tapiravus* †
* *Megatapirus* †
* *Miotapirus* †
* *Tapirus*
Tapirus

**Tapirus** ugaztun perisodaktilo genero bat da, Tapiridae familiako genero bakarra gaur egun. **Tapir** edo **danta** izena ematen zaie. Haren familian beste bederatzi genero ziren, baina guztiak galdu dira. Zaldi eta errinozeroen ordena berekoa da, azken horiengandik gertuago baitaude.

Leku batzuetan *mboreví* (guaranierazko hitza), *anta*, *danta*, *anteburro*, *pinchaque*, *sachavaca*, *danto* eta *mendiko arra* bezalako izenak jasotzen ditu. 2013ko abenduan iragarri zen *Tapirus* *kabomani* izeneko espezie berria aurkitu zela.

**Deskribapena**

Tamaina ertaineko animaliak dira, 1,3 m-tik 2,5 m-ra bitarteko luzera dutenak, 5 eta 10 cm arteko isatsa, gurutzean 70 eta 1,2 m bitarteko altuera eta 110 eta 300 kg arteko pisua.

Hala ere, tapirraren ezaugarri nagusia proboszide txiki formako mutur luzea da, batez ere bere elikagaia osatzen duten hostoak, belarrak eta sustraiak erauzteko erabiltzen duena. Tronpa hori bereziki erabilgarria da urtegietan landare urtarrak biltzeko, bertan ematen baitu egunaren zati handi bat. Ura hartzeko ere balio dio, eta, arrak direnean, aurkariei aurre egiteko aparamendu-garaian.

Gorputza trinkoa da, eta burua eta lepoa sendoak, hostotza tropikal trinkoan zehar errazago igaro daitezen. Ilajea oso laburra eta iluna izaten da, baina kumeek ilaje arrea izaten dute, eta orban kriptikoak izaten dituzte, xabato gazteen antzekoak, adinak aurrera egin ahala lausotu egiten baitira.

Nahiko animalia primitiboak dira, familiaren lehen ordezkari fosilak Eurasiako Eozenoan daude jada, duela 55 milioi urte inguru; han, antzinako arbasoen (Hyracotherium) egungo ahaideen ezaugarri batzuk ere ikusten dira. Oinek lau behatz dituzte aurreko hanketan eta hiru atzekoetan.

**Ekologia**

Tapireak oihan hezeetan bizi dira, eta, mendiko tapirraren kasuan, Andeetako zelaietan.

Tapirraren harraparirik ohikoenak felino handiak dira (tigrea Asian eta jaguarra Amerikan), eurengandik libratzen saiatzen da, oihanean zehar uretara edo ziztu bizian abiatuz. Erasotzaileak azken kasu horretan jasotzen dituen adarren kolpeek, biktimari heldu badio, askatzera eraman dezakete. Hala ere, mehatxu nagusia giza ekintza da, gehiegizko ehizaren eta habitataren suntsiketaren bidez adierazten dena. Gaur egun, Tapirus generoko espezie guztiak "kaltebera" edo "mehatxatua" diren kontserbazio-egoeretan sailkatzen dira.
Perisodaktilo

**Perissodatyla** (grezieraz *behatz bakoitiak*) hanketako behatz bakoitiak dituzten ugaztun taldea dira. Zaldiak, errinozeroak eta tapirrak talde horretakoak dira. Artiodactylarekin alderatuta, behatz kopuruaz gain, urdaila askoz sinpleagoa dute eta zelulosa hesteetan digeritzen dute.

Lehen perisodaktiloak Paleozeno aroaren azkenaldian, orain 55 milioi urte inguru agertu zirela uste da. Horietako asko galduta daude egun. Bizirik dirautenak hiru familiatan dira: ekidoak, tapiridoak eta errinozerontidoak. Ezaugarri bertsuak dituzte: behatz kopuru bakoitia —tapirrak izan ezik, aurreko hanketan lau behatz baititu—, erdiko behatza besteak baino sendoagoa, hagin luze sendoak eta, hostoak eta adar gogorrak txikitzeko eta digeritzeko,  digestio aparatua egokitua, belarjaleak baitira.

Elikatzeko erak, eta beren buruak etsaiengandik babestu beharrak gorputzeko zenbait atal eta gorputza bera horretarako hobekien egokitzera eraman ditu: adibidez, hankak eta lepoa luzatu zaizkie, beren burua babesteko mutur gaineko adarra dute, etab. Bizirik geratu diren perisodaktiloak, zaldia kontuan izanez gero, mundu guztian zabalduta daude, baina errinozeroa Asian eta Afrikan soilik bizi da eta tapirrak Hego Ameriketan eta Asiako hego-ekialdean soilik.

## Sailkapena 
* Equidae
* Tapiridae
* Rhinocerotidae
* †Lambdotheriidae
* †Brontotheriidae
* †Palaeotheriidae
* †Isectolophidae
* †Pachynolophidae
* †Chalicotheriidae
* †Lophiodontidae
* †Lophialetidae
* †Helaletidae
* †Deperetellidae
* †Hyrachyidae
* †Hyracodontidae
* †Rhodopagidae
* †Amynodontidae

## Ikus, gainera 
* Artiodactyla

## Erreferentziak
Paris-Roubaix

[thumb|250px|[Trouée d'Arenberg-eko galtzadarrizko zatia.]]
thumb|250px|Azken 750 metroak Roubaixeko belodromoan egiten dira.

**París-Roubaix**, egun bakarreko txirrindulari lasterketa klasiko profesional bat da, Frantziako iparraldean, Belgikako mugatik hurbil, jokatzen dena. 1896tik 1967 arte Parisen abiatu eta Roubaixen amaitzen zen. 1968tik Compiègnen (Parisko erdigunetik 60&nbsp;km ipar-ekialdera) hasten da eta Roubaixen bukatu. Oso ibilbide latza du, tarte batzuetan galtzadarrizko zolarekin. Lasterketa honen ibilbidearen gogortasunaren ondorioz hainbat ezizen jaso izan ditu: *Iparraldeko Infernua*, *Klasiketan Klasika*, *Klasiken Erregina*, *Igandeko Infernua* edota *Azken Erokeria*.

Milan-San Remo, Flandriako Tourra, Lieja-Bastogne-Lieja eta Lonbardiako Giroarekin batera Txirrindularitzako Bost Monumentuetako bat da. Bestalde, Galtzada-harrien klasikoak osatzen duten lau lasterketako bat ere bada.

Garaipen gehien lortu dituzten txirrindulariak bi izan dira, biak ere belgikarrak eta launa garaipenekin: Roger De Vlaeminck (1972, 1974, 1975 eta 1977) eta Tom Boonen (2005, 2008, 2009 eta 2012).

## Irabazleen zerrenda 
[thumb|200px|[Josef Fischer, lehenbiziko irabazlea.]]
[thumb|250px|[Uwe Raab, 1995eko edizioan.]]
[thumb|250px|[Imanol Erbiti, 2008ko edizioan.]]

**Oharra:** 1949an bi irabazle izan ziren. Helmugara André Mahé iritsi zen lehenbizikoa, baina, lasterketako ofizial batzuek nahasirik, okerreko atetik sartua zen belodromora. Minutu batzuk geroago tropeltxo bat, behar zen atetik sartuta, ailegatu zen eta Serse Coppi, Fausto Coppi mitikoaren anaia, nagusitu zen esprintean. Lasterketaren zuzendariek biak izendatu zituzten irabazle, baina oso erabaki polemikoa izan zen.

## Ikus, gainera
* klasikoak (txirrindularitza)
* Monumentu (txirrindularitza)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgunea
Estaca de Baresko itsasargia

**Estaca de Baresko itsasargia** Estaca de Bares lurmuturran kokatzen den itsasargia da, Barqueiroko itsasadarran dago, 101 metroko garaieran, Galizian.

A Coruñako probintziako Mañón udalerriko Bares parrokian dago. Dorreak 33 metroko garaiera du, bere argia 25 itsas milatara ikus daitekeelarik. 1850eko irailaren 1etik aurrera martxan dago.

## Kanpo estekak
Sinagoga Berria (Berlin)

**Sinagoga Berria** () Alemaniako Berlin hiriburuan kokatzen den sinagoga bat da. Mitte barrutiko Oranienburger Straße kalean kokatzen da eta Berlingo komunitate juduaren komunitatearen sinagoga nagusia da.

Jatorrizko eraikinaren diseinua Eduard Knoblauchena da, baina hau gaixorik jartzean, Friedrich August Stüler bere diseinua nahiz barnealdeko apainketaren arduradun egin zen. 1866an orduan kondea zen Otto von Bismarcken presentzian inauguratua izan zen, azken hau gerora Prusiako Ministro-Presidentea bilakatu zen. Gaur egungo eraikina jatorrizkoaren berreraiketa bat da, aurrekoak Bigarren Mundu Gerran kalte ugari izan ondoren eraitsia izan baitzen.

## Historia 
Sinagoga Berria Berlingo juduen komunitateari zerbitzua emateko eraiki zen, hau hazten baitzihoan, batez ere ekialdetik etorritako emigranteei esker. Bere garaian Alemania osoko sinagogarik handiena izan zen, 3000 pertsona izateko gaitasuna zuelarik. Eraikinak jendaurreko musika kontzertuen lekuko izan zen, baita 1930ko Albert Einsteinen biolin emanaldi batena ere. Organo nahiz abesbatzez lagunduriko erlijio zerbitzuek garai hartako hiriko judu komunitatearen joera liberala ederki asko islatzen dute.

*Neue Synagoge* eraikina Kristal hautsien gauan zehar erre zen. Halere, barruti hartako poliziaren tenientea zen Otto Bellgardt azaroaren 10eko egunsenti hartan bertaratu eta nazi jendetza taldeei handik alde egin zezaten agindu zien. Honela suhiltzaileak barnera sartu eta sutea itzaltzea lortu zuen, eraikina salbatuz.

## Iruditegia 

Irudi:Neue Synagoge Berlin.jpg|Aurrrealdea, 2007
Irudi:Berlin Neue Synagoge Innenansicht BusB.jpg|Barnealdearen irudikapena
Irudi:Gedenktafel Oranienburger Str 28 (Mitte) Neue Synagoge22.JPG|Plaka oroigarria
Irudi:

## Kanpo estekak 
* Sinagoga Berriaren webgunea  
* Sinagoga Berriaren orrialdea Berlingo monumentuen webgunean 
* Berlingo Sinagoga Berriari buruzko argibidea
Gipuzkoako Traineru Liga

**Gipuzkoako Traineru Liga** Gipuzkoako Arraun Federazioak 2001ean abian jarritako sari bat da. Traineru-liga jakin batean parte hartzen duen Gipuzkoako traineru onena da irabazlea, liga horretan Gipuzkoan jokatzen diren estropadetako puntuazioak eta Gipuzkoako Txapelketa batuta (nahiz eta lehen bi urteetan beste puntuazio-sistema bat erabili zen).

2002 arte, Euskal Liga bakarrik hartzen zen kontuan. 2003an, berriz, ACT Liga eta Federazio Liga (2006tik aurrera KAE Liga izango zenaren sorburu) sortu ziren, eta Gipuzkoako Ligaren bi irabazle-bandera ematen hasi ziren, bata ACTkoari eta bestea Federazio Ligakoari (2006tik, KAE Ligakoari). 2010etik aurrera, hirugarren garaikur bat ematen zaio KAE-2 Ligako sarituari eta bandera emakumezkoen ligako sarituari.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Lipali

**Lipali** 2000. urtean Tomasz Lipnickik sortutako rock musika taldea da. 1999an Illusion taldea desegin ondoren sortu zuen. Hasieran bakarkako proiektua izan zen eta 2000. urtean, Lipnickik *Li-pa-li* diskoa grabatu zuen sesioko musikariekin.

2003an Łukasz Jeleniewski bateria-jolea eta Adrian Kulik baxu-jolea taldean sartu ziren, eta *Pi* (2004) eta *Bloo* (2007) diskoak grabatu zituzten. 2008an, Lipali, poloniar industri fonografikoak ematen duen Fryderyka Saria irabazteko hautagaia izan zen urteko rock/metal diskorik onenaren kategorian.

## Diskografia 
### Diskoak 
### Singleak 
## Taldekideak 
* Tomasz Lipnick - (abeslaria, gitarra)
* Adrian Kulik - (baxua)
* Łukasz Jeleniewski - (bateriak)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Lipaliren webgune ofiziala
*  Lipaliren MySpace gunea
Zooamata

**Zooamata** proposaturiko animalia klado bat da, Ferae (Carnivora eta pangolinak) eta Perissodactyla (zaldi, errinozeroak eta antzekoak) eratua. Cetartiodactylarekin eta Chiropterarekin batera Ferungulata sortuko luke, Laurasiatheriaren parteetako bat. Izenak greziera eta latinezko hitzak elkartzen ditu, "animalia lagunak" adierazteko; izan ere, talde honetan daude katu, txakur eta zaldiak, guztiak gizakiak bezatuak eta etxe abere bilakatuak.

Beste proposamen batek, ordea, Perissodactyla eta Cetartiodactyla talde berean batzen ditu, Euungulata izenarekin. Bi proposamenek ebidentzia molekularrak erabiltzen dituzte, baina ez dira guztiz ziurrak. Hala ere Zooamata guztiak Laurasiatheriaren parte direla argi dago.

## Sailkapena
Pegasoferae

**Pegasoferae** berriki proposaturiko ugaztun klado bat da, ikerketa genomikoan oinarritua. Autoreek proposatzen dutenez klado bada klado bat saguzarrak (Chiroptera), katu eta txakurrak bezalako haragijaleak (Carnivora ordena), zaldiak, errinozeroak eta beste antzeko animalia batzuk (Perissodactyla) eta pangolinak (Pholidota ordena) biltzen dituena. Honen arabera zaldi eta enparauen ahaiderik gertuenak haragijaleak dira. Lehenago Chiroptera ordena Insectivorarekin taldekatuko litzateke (gaur egun Eulipotyphla ordenan sarturik daude geratzen direnak) eta zaldiak-eta Artiodactylarekin batera. Talde hau ez da ziurra, hala ere.

Izena Pegaso izaki mitologikotik eratorria da eta saguzarrak eta zaldiak talde berean sartzearen metafora litzateke. Bigarren zatiak Ferae taldeari egiten dio erreferentzia.

## Sailkapena
Misera

**Misera**, **kamartza** edo **abakandoa** (*Homarus gammarus*) Nephropidae familiako krustazeo espezie bat da, sukaldaritzan oso aintzat hartua. Batzuetan, *europar misera* izena ematen zaio, genero bereko beste espezie bakarretik bereizteko (*amerikar misera*, *Homarus americanus*).

Otarrainaren antza handia du, baina miseraren aurreko hankek haginak dituzte.

## Hedadura 
Otarrainaren bizilekua Ozeano Atlantikoaren ipar-ekialdea da, Norvegia hegoaldetik Marokoraino, Euskal Herria barne. Mediterraneoa mendebaldean, Kretan, Itsaso Beltzaren iparraldean eta Azoreetan ere bizi da.

## Ezaugarriak 
[thumb|ezkerrera|200px|Miseraren [Hagin (krustazeoak)|haginak]]

Miseraren oskola beltz urdinkara da, orban argiekin.

Miserak bost hanka pare ditu, horietako lau toraxean eta, nahiz eta txikiak izan gorputz osoarekiko, animalia mugitzeko adina indar dute. Aurreko hanka pareak berriz, haginak dituzte, horietako bat ertz zorrotzekoa, ebakitzeko, eta bestea zapalagoa, birrintzeko.

Buruan bi antena luze eta bi labur ditu.

## Bizi zikloa 
Misera animalia bakartia, gauekoa eta lorraldekoia da, egunean zehar itsas hondoko zulo eta pitzaduretan bizi dena. Udan, miserek migratu egiten dute sexukide bila. Garai hau izaten da aproposena arrantzatzeko. Emeek hamaika hilabetez eramaten dituzte arrautzak, ia urte osoan zehar hortaz. Arrautzetatik larba planktonikoak irteten dira, 2-3 astez ur zutabe baten mantenduz. Ondoren, ur zutabetik kanporatu eta hondoko zulo batean kokatzen dira, bertan 2 urte igaroz. Oskola 15 mm luze denean, hondar-zuloa utzi eta arroketako pitzaduretara joaten dira. Heldutasuna 4-5 urteren buruan lortzen dute.
## Irudiak 

Irudi:Humarus gammarus 1.jpg|*Homarus gammarus*, europar misera.
Irudi:Lumbrigante europeo (Homarus gammarus).jpg|*Homarus gammarus*, europar misera.
Irudi:Homarus gammarus.JPG|*Homarus gammarus*, europar misera.
Irudi:Lumbrigante vivo 1.jpg|*Homarus gammarus*, europar misera.
Irudi:Homarus americanus (YPM IZ 036013).jpeg|*Homarus americanus*, amerikar misera.
Irudi:Bugre americanu.jpg|*Homarus americanus*, amerikar misera.
Irudi:Homarus americanus.png|*Homarus americanus*, amerikar misera.
Irudi:FMIB 41598 American Lobster (Homarus americanus) Male upper side.jpeg|*Homarus americanus*, amerikar misera.

## Erreferentziak
Eraginkortasun (argipena)

**Eraginkortasun** termnioak adiera ezberdinak:

* ekonomian, eraginkortasuna *output* edo produktua ahalik eta baliabide gutxien erabiltzeko ahalmena da;
* energian, energia eraginkortasuna energiaren aurrezte-planetan erabilitako kontzeptua da eta lortutako emaitza edo produktuaren eta horretarako erabilitako energiaren arteko arrazoia da.
* estatistikan, zenbatesle baten eraginkortasuna zenbatesle baten propietate bat.
Eraginkortasun (ekonomia)

Ekonomian, **eraginkortasuna** edo **efizientzia** lortutako emaitzen eta horretarako erabilitako baliabideen arteko arrazoia da. Prozesu ekonomiko batek emaitza berdina (ekoizpena, irabaziak edo helburuak) beste batek baino baliabide gutxiagorekin lortzen badu, eraginkorragoa dela esaten da.

## Kanpo estekak
Pragako tranbia

thumb|200px|eskuinera|Pragako tranbia klasikoa.

**Pragako tranbia** (txekieraz *Tramvajová doprava v Praze*) Txekiar Errepublikako Praga hiriburuan zerbitzua ematen duen tranbia da. 140 kilometro luze dituen tranbia bidea du, 900 tranbia inguru, 33 linea eta denera 540 kilometrotako ibilbidea du. Bere ardura Dopravní podnik hlavního města Prahy erakundeak du, Praga Hiriaren jabetzako konpainia delarik. Tranbia sistemak 2008an 356 milioi pertsonei zerbitzua eman zien. Pragako lehenbiziko zaldizko tranbia 1875ean ireki zen, aldiz, aurreneko tranbia elektrikoa 1891an.

Irudi:Skoda 14 T Praha.jpg|Skoda 14 T tranbia modelo berria
Irudi:Konka praha.JPG|Zaldizko tranbia
Irudi:Praha, Jindřišská, stará tramvaj.jpg|91. "tranbia nostalgikoak" oraindik hiriaren erdigunetik diardu

## Kanpo estekak 
* Pragako tranbiaren webgune ofiziala   
* Pragako tranbiaren zaletuen webgunea
Koloniako tranbia

[thumb|250px|eskuinera|K4500 tranbia berriaren aurkezpena [2005eko apirilaren 18an.]]

**Koloniako tranbia** () Alemaniako Kolonia hirian zerbitzua egiten duen tranbia da. Denera tranbia bideak 194,8 kilometro ditu, 12 linea, 233 geltoki, 382 ibilgailu, eta egunero 574.795 laguni zerbitzu egiten die. Kölner Verkehrs-Betriebe (KVB) erakundea du arduradun.

## Iruditegia 

Irudi:KVB Netz.svg|Koloniako tranbiaren lineak adierazten dituen mapa
Irudi:KVB2252 Schoenhauser Str.jpg|B LRV modeloaren hirugarren belaunaldia
Irudi:KVB5102 AeussereKanalstrasse.jpg|K5000 modeloko bi tranbia Äußere Kanalstraße geltokian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Koloniako tranbiaren webgune ofiziala
Dabid

**Dabid** gizonezkoen ponte izena da, hebrear jatorrikoa. *Dabid* forma hebreerako «*Dawidh*» izenetik latineko «*David*» formaren bidez euskarara heldu den izena da. 

Euskarazko *Dabi* eta *Dabit* izenak latineko (eta antzinako gaztelaniako) «*Daví*» eta «*Davit*» formetatik (bi horiek «*David*» forma nagusiaren aldaera fonetikoak izanda) etorriak dira.

Euskarazko forma horietatik, euskal literaturan erabiliena *Dabid* da, *Dabit* noizbait erabilia izan da, eta *Dabi* oso gutxitan. Azkeneko hori Sabin Aranak eta Koldo Eleizaldek aukeratu zuten euskarazko santu izen gisa, beren *Deun izendegi euskotarra* lanerako.

## Izenaren jai eguna 
Abenduaren 29a: San Dabid.

## Aldaerak 
* **Txikitzailea**: *Dabitxo*.

### Izenaren beste hizkuntzetako aldaerak 
## Kanpo estekak
T.Love

**T.Love** 1982. urtean Poloniako Częstochowa hirian sortutako rock musika taldea da. *Teenage Love Alternative* izenarekin sortu zuten Zygmunt "Muniek" Staszczyk, Janusz Konorowski, Dariusz Zając eta Jacek Wudecki musikariek, guztiak Częstochowako ikastetxeko lagunak.

1987ko abenduan taldeak *T.Love* izena hartu zuen.

## Taldekideak 
### Abeslariak 
* **Zygmunt Staszczyk (1982tik)**

### Gitarra 
* Janusz Knorowski (1982-1985)
* Wojciech Wierus (1983-1984)
* Andrzej Zeńczewski (1984-1989)
* Rafał Włoczewski (1986-1989)
* Jarosław Kowalski (1986)
* Jan Benedek (1990-1994)
* Krzysztof Szymański (1990-1991)
* Krzysztof Zawadka (1991-1992)
* Jacek Perkowski (1992-2007)
* **Maciej Majchrzak (1994tik)**
* **Jan Pęczak (2007tik)**

### Baxua 
* Zygmunt Staszczyk (1982-1983)
* Jacek Śliwczyński (1983-1989)
* Przemysław Wójcicki (1990)
* Tomasz "Wolfgang" Grochowalski (1991)
* **Paweł Nazimek (1991tik)**

### Bateria 
* Jacek Wudecki (1982-1987)
* Piotr Wysocki (1987-1989)
* Robert Szambelan (1989-1990)
* **Sidney Polak (1990etik)**

### Teklatuak 
* Darek Zając (1982-1989)
* Romuald Kunikowski (1991-1994)
* **Michał Marecki (2005etik)**

### Saxofoia 
* Jarosław Woszczyna (1982-1983)
* Henryk Wosążnik (1983)
* Piotr Malak (1984-1985)
* Tom Pierzchalski (1985-1989)

## Diskografia 
### T.Love 
### T.Love Alternative 
* *Nasz Bubelon* (ez ofiziala) – 1984
* *Chamy idą* (ez ofiziala) – 1985
* *Miejscowi – live* (kontzertu bilduma) – 1988
* *Wychowanie* – 1989, 2003an berriz editatua
* *Dzieci rewolucji 1982-92* – 1992
* *Częstochowa 1982-85* – 1995

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   T.Love-ren webgune ofiziala
Seán

**Seán** (euskarazko ahoskera "Xon" litzateke) irlandar gizonezko izena da, bere jatorria irlanderan duelarik. Euskarazko *Jon*, *Joanes* edo *Joan* izenen parekidea da. Ingelesez hainbat aldaera ezberdin izan ditu: Shane, Shaine, Shaun edo Shawn. Shane izenaren jatorria Ulster probintzian dago eta Seán izenaren Ulstergo ahoskera litzateke. Aldiz, Seán, Shaun edo Shawn izenak Munster, Leinster eta Connacht probintzietako ahoskeran oinarrituko lirateke.

## Izena daramaten pertsonak 
* Sean O'Casey, (1880-1964), idazlea.
* Seán Lemass, (1899-1971), politikaria.
* Sean Connery, (1930-), aktorea.
* Seán Ó Riada, (1931-1971), musikaria.
* Seán Kelly, (1956-), txirrindularia.
* Sean Penn, (1960-), aktorea eta zuzendaria.

## Kanpo estekak
Séamus

**Séamus** (ahoskera "Xeimus") gaelerar jatorria duen gizonezko izena da. Euskarazko bere parekideak Jakue edo Jagoba lirateke. Aldiz, hebreerazko חַיִּים (Chayim) ("Bizitza") izenaren parekidea ere bada. Hainbat aldaera ezberdin ere baditu: Séamas, Seumus, Shaymus, Sheamus edo Shamus. Bere txikigarriak Séimí, Séimín and Séamaisín dira. Ingelerazko bere aldaerak James edo Jamie lirateke, eta eskozierakoa Hamish.

## Kanpo estekak
Montenegroera

**Montenegroera** (*Crnogorski jezik, Црногорски језик*) serbokroazieraren Xtokaviar dialektoaren forma estandarizatu hasiberria da, Montenegroko hizkuntza ofiziala dena. Xtokaviar dialekto bera kroaziera, serbiera eta bosniera estandarren oinarria da. Mintzaira horiek guztiak hizkuntza beraren aldaeratzat har daitezke, nahiz eta bakoitzak estandar propioa duen.

Montenegroko Errepublikako biztanleen % 21,86k hitz egiten du eta herrialdeko hizkuntza ofiziala da 2007az geroztik. Hala ere, haren estandarra sortzen ari da oraindik; 2009ko uztailaren 10ean ortografia finkatu zen, esaterako, baina gramatika eta eskola-curriculuma oraindik aprobatzeke daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ciarán

**Ciarán** (ahoskera "Kiearan") gaelerar jatorriko gizonezko izena da. Jatorria Irlandan du eta bere esanahia "Txiki Beltza" edota "Printze Iluna" litzateke. Ciarán izena irlanderazko "Ciar" hitzetik eratorria da, honek "iluna" edo "beltza" esan nahi duelarik. Izen honek hainbat aldaera ditu: Ciaràn , Ciaran (Eskoziako gaeleraz), Kieran, Kyran, Keiran, Kieren, Kieron, Keiron edo Kiernan.

## Kanpo estekak
Ruairi

**Ruairi, Ruairidh, Rhuairidh, Ruaridh, Ruarídh, Ruari** edo **Ruairí** irlandera eta eskoziako gaelerazko gizonezko izena da. Ingelerara Rory izena gisa iragan zen. Jatorria **Ruaidhri** izenean du, honek "Errege Gorria" esan nahi du, hots, XII. mendean Irlandako Erregea izan zen Ruaidrí Ua Conchobair.

## Kanpo estekak
Frantziako errugbi txapelketako 1981-1982 denboraldia

**Frantziako txapelketa** da Frantzia mailan errugbian egiten den kluben arteko lehiaketa nagusia.

## Parte hartzaileak 
Lehen mailan 40 talde daude, tartean 3 Euskal Herrikoak.
Taldeak 4 multzotan banatuak dira.
Multzo bakoitzetik lehenbiziko 2 taldeak sailkatuak dira final-zortzietarako.
Hurrengo 4 taldeak sailkatuak dira final-hamaseietarako.
Hots, titulua erabakitzen da 24 talderen artean.

## Baionako urtea 
Baionako taldeak denboraldi oso ona egiten du.
Sailkatze fasean multzoko lehena gelditzen da.
Eta aspaldiko partez fase finala bikaina osatzen du, finalaraino iritsiz.
Horrelakorik ez zen gertatu euskal talde batentzat 1944etik (38 urte!).
Zoritxarrez Avironek ez du lortzen bere jokoa egiten finalean eta Agenek titulua eskuratzen du.

## Sailkatze fasea 
|
**2. multzoa**

|
**3. multzoa**

|
**4. multzoa**

|}

## Fase finala 
* Agenek, 9. finala, 7. titulua
* Baionak, 7. finala, 4. galdua

## Kanpo estekak
Iker

**Iker** gizonezkoen euskal izena da.

Jatorria Euskal Herrian du, Sabin Aranak eta Koldo Eleizaldek bere *Deun-ixendegi euzkotarra* izendegirako sortu baitzuten. Bere emakumezko izenaren aldaera **Ikerne** da, gaztelaniazko *Visitación* izenaren baliokide femeninotzat dena.

Iker 2010eko hamarkadan Nafarroan eta Araban mutil-izen jarriena izan da. Izenak beste hizkuntzetan baliokiderik ez duenez, ez dago munduan 1.000 izen arruntenen artean

## Iker izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q751974 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josune

**Josune** edo **Iosune** emakumezkoen euskal izena da. Gizonezkoentzat badu aldaera bat: **Josu** delarik. Jatorria Sabin Aranaren *Deun-Ixendegi Euzkotarra* izendegian du. Gazteleraz "Jesusa" da.

## Josune izena duten pertsona ezagunak 
* Josune Bereziartu (1972), eskalatzailea.
* Josune Zabala (1978), hizkuntzalaria.

## Kanpo estekak
Ikerne

**Ikerne** euskarazko emakumezkoen izena da, gaztelaniazko Visitación izenaren baliokide femeninoa,  Sabin Aranak eta Koldo Eleizaldek beren *Deun-ixendegi euzkotarra* izendegirako sortuan. Izen latino kristauak Ikustaldiaren pasarte biblikoari egiten dio erreferentzia, eta emakumezko izena da ohikoan soilik inguruko erromantzeetan, baina euskaraz baliokide maskulinoan jarri zioten *Deun-ixendegian*: **Iker**.

**Bisitazio** izena ere jasotzen du EODAk parekidetzat.

## Ikerne izena duten pertsona ezagunak 
* Ikerne Goikoetxea (aktorea)
* Ikerne Badiola (politikaria)

Visitación izenarekin:

* Visitación Padilla, Hondurasko feminista.

## Ikus, gainera 
* Visitatio (argipena)

## Erreferentziak
Vilán lurmuturra

**Vilán lurmuturra**, Galiziako Costa da Morte kostaldean kokatzen den lurmuturra da, Camariñas udalerrian hain zuzen ere. 1933. urtean kokaleku hau harritsua eta amiltsua izateagatik Interes Nazionalekoa izendatu zuten, gaur egun Natura Monumentua da. Dena dela, lurmutur honetatik hurbil parke eoliko bat eta erreboilo haztegi bat ere badaude.

Vilán lurmuturreko itsasargiak Costa da Morteko zati arriskutsuetako bi adierazten ditu, baina baita ospetsuena ere. 125 metroko garaieran eta itsasargi zaintzaileen bi eraikinei loturik, 55 kilometrotara ikus daitekeen ahalmen handiko argi kanoi bat du. Espainiako itsasargi elektriko zaharrena omen da.

1890an Sierra Leona aurrean nabigatzen zihoan *Serpent* ingeles ontzia ekaitz baten ondorioz lurmutur honen aurrean hondoratu zen, 173 gizon baino gehiago hil eta lurmutur honetatik gertu dagoen Ingelesen hilerrian lurperatuak izan ziren.

Lurmutur honetara bertaratzeko A Coruña hiriburutik Vimianzo udalerrira C-552 errepidez joan behar da, ondoren AC-432 errepidetik desbideratu eta Camariñas udalerria zuzentzeko. Camariñasko portutik itsasargira joateko bide estu bat bada. Beste kostaldeko ibilbide bat, Aroutik Camelle parrokiara doana da, honek galiziar kostaldeko leku basati eta ederrenetako batzuk zeharkatzen dituelarik.

## Iruditegia 

Fitxategi:Otro paisaje del fin de semana.jpg|Vilán lurmuturra eta Vilán de Fóra uhartea
Fitxategi:Faro de Cabo Vilán en Camariñas.jpg|Vilán lurmuturreko itsasargia
Fitxategi:Cabo Vilán.Camarinhas.jpg|Vilán lurmuturra
Fitxategi:Faro de cabo Vilán, Camariñas, Galiza.jpg|Vilán lurmuturra

## Kanpo estekak
Ripuariera

**Ripuariera** (ripuarieraz: *Ripoarisch*, alemanez: *Ripuarisch*; euskaraz "Erriberera" edo "Ibarrera" esan nahi duena) Mendebaldeko alemanaren dialektoa da, Mendebalde erdiko alemanaren barnean sailkatzen dena. Alemaniako Ipar Renania-Westfalia (tartean Düsseldorf, Leverkusen, Kolonia, Akisgran eta Bonn hiriak), Belgikako Liejako probintzian eta Herbehereetako Limburg eskualdean mintzatzen da.

thumb|ezkerrera|Erdialdeko alemana mintzatzen den eremua
----

## Kanpo estekak
Koloniera

**Koloniera** (alemanez *Kölsch* edo *Kölnisch*) Alemaniako Kolonia hiria eta bere inguruetan mintzatzen den alemanaren dialektoa da. Ripuariera dialektoaren barnean dagoen azpi-dialektoa da. Kolonia hirian 250.000 pertsonek mintzo dute, hots, hiriaren biztanleriaren laurden bat inguru, hauetako gehienak elebidunak dira. Bestalde, eskualde guztian 2 milioi biztanle koloniera ulertzeko gai ere badira.

## Kanpo estekak 
* Kolonieraren akademia
Josu

**Josu** edo **Iosu** gizonezkoen euskal izena da. Emakumezkoentzat badu aldaera bat: **Josune** delarik. Jatorria Sabin Aranaren *Deun-Ixendegi Euzkotarra* izendegian du. Gazteleraz "Jesus" da.

## Josu edo Iosu izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q11617381 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Kanpo estekak
Gruibingen

**Gruibingen** Alemaniako Baden-Württemberg estatuan dagoen udalerria da. Göppingen barrutiaren barnean kokatzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Gruibingen in GP.svg|Göppingen barrutiko kokapen mapa. Gruibingen gorriz adierazita dago.
Irudi:Gruibingen Rasthaus.jpg|Udaletxea.
Irudi:Bossler-von-Westen.jpg|Bossler mendia.
Irudi:Gruibingen Tunnel.jpg|Udalerriaren aireko ikuspegia.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Gruibingen udalerriko webgunea 
* Lammbrauerei Hilsenbeck garagardotegiaren webgunea
Mendebaldea (kultura)

thumb|300px|Mendebaldeko Zibilizazioaren barnean kokatu ohi diren herrialdeak (urdinez).

**Mendebaldea** jatorriz Europako mendebaldekoa den kultura duten herrialdeen multzoa da. Lurreko kultura- zein geopolitika-arloko eremu historiko zabal bat da, ondorengo lur hauek barne hartzen dituena: Amerika osoa; Mendebaldeko, Iparraldeko eta Erdialdeko Europa (gehi Grezia eta Zipre); eta Australia eta Zeelanda Berria. Hego hemisferioko herrialdeak, bereziki Latinoamerikakoak, batzuetan ez dira kategoria honetan sailkatzen. 

Kontzeptu eurozentriko honen sustraiak greko-erromatar zibilizazioan eta kristautasunaren zabalkundean daude. Mendebaldeari kontrajartzen zaio Ekialdea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prior lurmuturreko itsasargia

**Prior lurmuturreko itsasargia** Galiziako Ferrol udalerrian dagoen Prior lurmuturran kokatze den itsasargia da.

## Kanpo estekak
Afroinsectiphilia

**Afroinsectiphilia** (*intsektuak jaten dituzten afrikarrak*) ADN eta molekulen analisian oinarritutako balizko klado bat da. Lehen ordena hauek Insectivora taldean taldekatzen ziren, baina hau polifiletikoa denez berrantolatzen ari da. Proposaturiko sailkapen hau ADNan baino ez da oinarritzen eta ez dago oinarri morfologikorik.

Talde honetako kide ziurrenak Afrosoricida dira. Ezagunenak tenrec izeneko animaliak dira. Macroscelidae (*satitsu elefanteak*) eta Tubulidentata (aardvarkak) ere talde honetakoak lirateke. Afrotheriaren barruan dagoen beste taldea Paenungulata litzateke, tradizionalki ungulatu gisa sailkatu diren animaliekin.
Arkada

**Arkada **punk-oi! estiloko musika talde bat da, 2002. urtean Barañaingo herrian (Nafarroa Garaia) sortua.

Mikel (kitarra), Juanillo (baxua), Aitor (bateria) eta Mikel (ahotsa) dira taldekideak. 2002. urtean proiektua besterik ez zenean zendutako gaztea zen Aritz Lazkoz ere bateria gisa aritu zen. Lehen kontzertua Zizur eta Barañain artean dagoen Ibai Parkean jo zuten Zartako eta Vortex taldeekin, baimenik gabe eta autogestionaturik. 2007ko abenduan, beren lehen maketa argitaratu zuten: *Bortitzari bortizki*. 2008an Arkadako bi taldekide atxilotuak izan ziren; bat espetxeratu zuten, eta taldearen ibilbidea eten zen.

2014ko martxoan, taldekide hura ere libre, kaleetara itzuli zen Arkada. Saskarrak taldeak Txantrean duen lokalean entsaiatu ostean bi abesti berri kaleratu zituzten, eta kontzertuak eskaintzen hasi ziren berriro. 2016. urtean disko berri bat argitaratu zuten: *Mil historias - Mil batallas*.

## *Diskografia* 
* Bortitzari bortizki (2007)
* Mil historias - Mil batallas (2016)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdea (kultura)

**Ekialdea** edo **Sortaldea** Lurreko puntu geografiko bat da, hizlariaren kokapenaren arabera Lurra planetaren eskualde ezberdinetan egongo dena. Europarrentzat, Asiako Ekialdean dago, eta horregatik Ekialde hitza, kontinentea izendatzeko erabili izan da, eta kontzeptuaren edapenaz, esanahia kultural jakin bat hartu du. Horrela, Kontzeptu eurozentriko horren sustraiak greko-erromatar zibilizazioan eta kristautasunaren zabalkundean daude.

"Ekialdea" horren barruan, Ekialde Hurbila  (Ekialde Ertaina ingeles hiztunentzat) eta Ekialde Urruna bereizi ohi dira. Ekialde edo Sortaldeari kontrajartzen zaio, kulturalki eta beste hainbat eremutan, Mendebaldea edo Sartaldea.

## Kanpo estekak
Jose Ignacio Hualde

**Jose Ignacio Hualde** (Ciudad Real, 1958-) nafar hizkuntzalaria da, euskararen eta gaztelaniaren fonologian espezializatua. Irakasle da Illinoisko Unibertsitatearen Urbana eta Champaigneko campuseko Gaztelania, Italiera eta Portugalera Sailean eta Hizkuntzalaritza Sailean.

Euskaltzaindiaren Ahoskera Batzordeko kide da, 1993an batzorde hori sortu zenez geroztik. Izan ere, euskara baturako aukeratu beharreko azentuari buruz egin ziren bi proposamen nagusietako bat izan zen Hualderena (*Euskal azentu ereduen sailkapenerako*, 1994); bestea Txillardegirena zen (*Euskal Azentuaz*, 1985, eta *Ahoskera baturantz*, 1992). Bi proposamen horiek aski antzekoak dira: biak bat zetozen azentu nagusia bigarren silaban jarri behar dela oro har, nahiz eta arau orokor horretarako salbuespen eta xehetasunen batzuetan bat ez zetozen.

## Bibliografia 
### Egile, bera bakarrik 
* *Basque Phonology* (1999)
* *Euskararen azentuerak* (1977)

### Egile, besterekin batera 
* *The sounds of Spanish* (2005)
* *Introducción a la lingüística hispánica* (2001)
* *A Phonological Study of the Basque Dialect of Getxo* (1992)
* *The Basque Dialect of Lekeitio* (1994)

### Editore, besterekin batera 
* *Generative Studies in Basque Linguistics* (1993)
* *Towards a History of the Basque Language* (1995)
* *A Grammar of Basque* (2003)

### Aldizkarietako artikuluak 
* Hualde, Jose Ignacio. "Unstressed words in Spanish". Language Sciences 31.2-3 (2009): 199-212.
* Hualde, Jose Ignacio, Oihana Lujanbio, eta Francisco Torreira. "Lexical tone and stress in Goizueta Basque". *Journal of the International Phonetic Association* 38.1 (2008): 1-24.
* Hualde, Jose Ignacio, Miquel Simonet, eta Francisco Torreira. "Postlexical contraction of nonhigh vowels in Spanish". *Lingua* 118 (2008): 1906-1925.
* Hualde, Jose Ignacio, eta Armin Schwegler. "Intonation in Palenquero". *Journal of Pidgin and Creole Languages* 23.1 (2008): 1-31.
* Eddington, David, eta Jose Ignacio Hualde. "El abundante agua fría: Hermaphroditic Spanish nouns". *Studies in Hispanic and Lusophone Linguistics* 1.1 (2008): 5-31.
* Chitoran, Ioana, eta Jose Ignacio Hualde. "From hiatus to diphthong: the evolution of vowel sequences in Romance". *Phonology* 24 (2007): 37-75.
* Hualde, Jose Ignacio, eta Koldo Zuazo. "The standardization process of the Basque language". *Language Problems and Language Planning* 31.2 (2007): 143-168.
* Hualde, Jose Ignacio. "Stress removal and stress addition in Spanish". *Journal of Portuguese Linguistics* 5.2 (2006): 59-89.

## Erreferentziak
Anjel Mari Peñagarikano

'*Anjel Mari Peñagarikano Labaka *Peña'''* (Albiztur, 1957ko urriaren 17a) gipuzkoar bertsolaria da. Gaur egun Anoetan bizi da.
1980ko hamarkadaren hasieran hasi zuen bertsolari ibilbidea. 1991n Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa irabazi zuen. Azken hamarkadan txapelketatik kanpo dabil. Hala ere, plazaz plaza bertsotan gehien aritu denetakoa dugu. Bertso-antzerkian ere aritu izan da *Peña''.

## Lorpenak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** Finalista (3): 1982, 1986, 1993.
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa:
** Txapelduna (1): 1991.
* Sariak:
** Xenpelar saria (1): 1980.

## Kanpo estekak
Oulankako Parke Nazionala

**Oulanka Parke Nazionala** (finlandieraz, *Oulangan kansallispuisto*) Ipar Ostrobotnia eta Lappi eskualde finlandiarren artean dagoen parke nazional bat da. Errusiar Paanajärvi Parke Nazionalaren mugan dago eta muino eta baso zabalengatik da ezaguna; hala nola, Finlandia ekialdeko, iparraldeko eta hegoaldeko espezieak aurki daitezke bertan. Herrialdeko parke bisitatuena da Pallas-Yllästunturi ondoren eta 2002. urtean PAN Parks ziurtagiri bat jaso zuen; ziurtagiri hau duen Finlandiako bi parkeetako bat da .

1956. urtean sortu zuten Ipar Ostrobotnia eta Lappiko gune berezi hau babesteko asmoz eta 1982an eta 1989an zabaldu egin zuten; gaur egun, guztira, 270&nbsp;km²-ko azalera dauka .

## Historia 
Finlandian sortutako lehenbiziko zazpi parke nazionaletako bat da; hain zuzen, 1956. urtean sortu zen
## Natura 
### Fauna eta Landaredia 
Ugaztunen taldea, hala nola, altzeek, elur-oreinek, ipar-katamotzek, jatunek, otsoek eta ugaztun txikiek osatzen dute.

Ibai zakarren ertzeetan aurki daitezkeen hegaztiak asko dira, esaterako,

arrano arrantzale eta beltzak
kuliska txikiak
urtero Savilampi urmaelean ikus daitezkeen euli-txori papargorriak

bertan habiaratzen duten hegoaldeko espezieak: txepetxak, txio txistulariak, zozoak

lagun gehien dituzten hegazti taldeak, buztangorri argiena, negu-txontena eta txio horiena dira.

**Oulanka Bisitarien Gune**tik gertu dagoen **Kiutaköngäs** bideko izeidietan aldiz, buztanikara horiak eta ur-zozoak aurki daitezke.

## Leku aipagarriak 
## Ibilbideak eta Irisgarritasuna 
## Iruditegia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Finlandiako Parke Nazionalak
## Kanpo estekak 
* Oulanka Parke Nazionala
Errentagarritasun

Ekonomian, **errentagarritasuna** eskuraturiko mozkinaren eta horretarako inbertitutako baliabideen edo kapitalaren arteko erlazioa da, bien arteko zatiketaz kalkulatuta, gehienetan urtebeteko epe bati buruz. Adibidez, 2000 euroko inbertsio batean, urtean 100 euroko mozkinak eskuratu badira, errentagarritasuna (100/2000)=%5 da, hau da, inbertitutako 100 euroko 5 euroko mozkinak eskuratu direla esan nahi du. Jarduera ekonomiko baten eraginkortasuna baloratzeko funtsezko adierazlea da, errentagarritasun handiko jarduerak hobetsi eta errentagarritasun txikikoak baztertu egiten batira. Inbertitutako baliabideak nola ulertzen diren, errentagarritasunaren kontzeptu bi bereizten dira: alde batetik, errentagarritasun ekonomikoa, mozkinaren eta inbertituako baliabide guztien arteko erlazioa, baliabide hauetan jarduera ekonomikoan erabilitako kapital propioak nahiz besterenak (pasibo galdagarria) sartuz; eta bestetik, errentagarritasun finantzarioa, mozkinaren eta kapital propioaren arteko erlazioa. Beste irizpide baten arabera, errentagarritasuna bi eratara azter daiteke: era retrospektiboan, jadanik gauzatutako mozkinak hartuta; eta era prebisionalean, etorkizunean ustez izango diren mozkinak harturik, inbertsio-proiektuak aztertu eta ebaluatzeko, besteak beste barne errendimenduaren tasa (BET) kalkulatuz.

## Loturiko kontzeptuak 
Interes tasa banku gordailu eta titulu finantzarioek ematen duten errendimenduari buruz erabiltzen den kontzeptua da, bereziki finkoa denean; horietan inbertitutako kapitalaren balioaren gorabeherak kontuan hartuz sortzen da errentagarritasunaren kontzeptua.

Beste alde batetik, produktibitateak erabilitako baliabideek eragindako balio erantsiari egiten dio erreferentzia; balio erantsi horretatik eskuratutako mozkinak kontuan hartuta kalkulatzen da errentagarritasuna.

Mozkin-tartea, berriz, merkataritzan erabiltzen da bereziki. Produktu baten salmenta-prezioa ken kostua lizateke, era absolutuan; mozkin-tarte absolutua kostuarekin zatitzen bada, mozkin-tasa eskuratzen da. Mozkin-tartearen kalkuluan enpresako kostu finkoak ere kontuan hartzen badira, mozkin-tarte garbia eskuratzen da. Azken hau litzateke errentagarritasunaren kontzeptutik gertuen legokeen adierazlea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pseudoungulata

**Pseudoungulata** edo *ungulatu faltsuak* balizko klado bat da, Tubulidentata (aardvarkak) eta Paenungulatak (elefante eta Sirenidaek sortua) biltzen dituena. Talde hau proposatu aurretik aardvarkak Xenarthratik gertu zeudela uste zen. Hala ere, ugaztu guzti hauek gaur egun Afrotherian sailkatzen dira, Afrosoricidarekin batera. Talde osoaren arteko harremanak oraindik guztiz zehaztu gabe daude.
Peñagarikano

**Peñagarikano** deitura hurrengo pertsonen abizena izan daiteke:

* Kepa Peñagarikano (1981 - ), Azpeitiko pilotaria.
* Anjel Mari Peñagarikano (1957 - ), Albizturko bertsolaria.
* Joxemiel Peñagarikano (1957 - ), Beizamako aizkolaria.