Euskal Herriarentzako Sortaraua

**Euskal Herriarentzako Sortaraua** —onartu zen lekuagatik **Lizarrako estatutua** eta aplikatzekoa zitzaion eremuarengatik **Hego Euskal Herriko estatutua** izenez ere ezaguna— 1930eko hamarkadan eta Espainiako Bigarren Errepublikaren barnean Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia lurraldeentzako autonomia-estatutuaren proiektua izan zen.

1930 eta 1936 artean zenbait estatutu-proiektu egin zuten. Eusko Ikaskuntzak idatzitako zirriborroa oinarritzat hartuz, Lizarrako 1931ko ekainaren 14ren alkateen batzarrak, gehiengo karlista eta abertzaleak osatuak, proiektua onartu zuen, Espainiako Gorteek Konstituzioa onartu baino lehen. Proiektuak Eliza Katoliko Erromatarrarekiko harremanen aginpidea euskal gobernuarentzat gorde zuenez, Indalecio Prieto sozialistak Hego Euskal Herrian *Gibraltar vaticanista* ezarri nahi zutela esan zuen. Auzi hori eta beste batzuk gailentzeko, bigarren proiektu bat onartu zen, oraingoan Nafarroa Garaia bazter utzita: 1936ko Euskal Autonomia Estatutua, Gerra Zibilean onartua.

## Bilakaera 
### Lehen pausoak 
[thumb|275px|[Ikurrina izan zen Lizarran, 1931ko ekainaren 14an Euskal Herriarentzako Sortaraua onartu zuen batzarraren buru.]]
Euskal estatutua lortzeko lehendabiziko pausoak 1917 eta 1919 bitartean eman ziren eta, Primo de Riveraren diktadurapean ere (1923 - 1930), eman zituzten, baina Espainiako buruzagiek ez zuten erantzun ere egin. Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu bezain laster, autonomia-estatutua eskuratzeko eskaria hasi zen. 582 udali galdetu ondoren, %83,30a alde agertu zen. Hori zela eta, alkate-batzorde iraunkorra aukeratu (Zangoza, Getxo, Azpeitia eta Laudiok osatuta), eta honek Eusko Ikaskuntzari eskatu zion proiektuaren zirriborroa idaztea.

### Aurreproiektuak 
1931ko Nafarroako Foru Aldundiaren Batzorde kudeatzaileak, berriz, 1931ko maiatzaren 13an aurreproiektu bi idaztea erabaki zuen: alde batetik, *eusko-nafarra* (lau lurraldeentzat) eta, bestetik, *Nafarroa bakarrarena* eta *Nafarroako barne politikarako konstituzioa*.. Errioxako Ganbarak ere prozesuan parte hartzeko nahia azaldu zuen. Horren arabera, lau lurraldeak "espainiar estatuaren barruan estatu autonomo gisa" antolatuko ziren. Espainiako Gobernuak kanpo harremanetan, komunikazioetan, moneta, penal eta merkataritza-zuzenbideetan, Eliza-Estatu harremanetan, Espainia mailako hauteskundetan eta armadan aginpideak izango zituen. Euzko Jaurlaritzak, berriz, bere mugen barne beste gaietan edukiko zituen, tartean polizia eta euskal armada (Euzko Gudarostea).

EAJk ekainaren 7an proiektua ontzat eman zuen, oztoporik oztopo, Elizarekiko harremanak Gobernua espainiarraren eskuetan uztea gogoko ez zuelako. Sozialistek, errepublikazalek eta karlistek ere onartzen zuten, bakoitzak bere kontrako arrazoiak zituena. Guztira, lau lurraldeetako 520 udaletik 480 aldekoak izan ziren

Iruñean ekainaren 14an udalen batzar orokorrera deitu zuten proiektua eztabaidatzeko. Hala ere, bertan oraindik EAJ kidea ez zuen Koalizio Katoliko-Foruzalearen mitina antolatuta zegoenez, Lizarran egitea erabaki zuten. Batzarrean puntuz puntu eztabaidatu zuten proiektua eta 427 udalek onartu zuten aldaketa bakar nagusi eginez: Euskal Estatua eta Aulki Santuaren arteko harremanetan autonomia bermatzen zuen, Vaticano Hiriarekin konkordatua negoziatzeko gaitasuna izanik. Honek *Lizarrako zuzenketa* izan zuen izena. Bertan zeuden 220 nafar udaletatik 200k egin zuten alde (hau da, biztanleriaren %89,93a):

Aurreproiektu berria apirilaren 21ean argitaratu eta bozketa hasieran maiatzaren 22rako prest bazegoen ere, azkenean ekainaren 19an egin zuten.
[thumb|300px|[Iruñea|Iruñeko Gayarre Antzokia, 1932ko ekainaren 19ko batzarraren egoitza]]
Bitartean auziak eta eztabaidak Nafarroa Garaiko alderdi guztietan izan ziren nagusi ez ezik beste eragileak ere izan zituen kausak: karlistei auzi erlijiosoa kenduta ez zaie hainbeste interesatzen, ezker eta eskuindar alderdien barneko banaketa (Erriberan asko izan ziren estatutaren kontrakoak), 1932ko proiektua 1931ekoa baino zentralistagoa izatea, eta abar.

### Hiru herrialdetarako Estatutua 
Harrezkero, Eusko Alderdi Jeltzaleak eta Eusko Abertzale Ekintzak jarraitu zuten Euskal Herriarentzako Sortarauaren alde, Nafarroa Garaian zenbait ezkertiar alderdiekin batera ("Acción Autonomista" izeneko koalizioa sortu zutenak). Bere buruzagietako bat zen Mariano Ansóren esanetan estatutua Nafarroa Garaia "erreakzioaren barrutia" ez izateko beharrezkoa zen.

Baiezkoaren alde, EAJ eta ANV-EAE zeuden hasieratik. Errepublikanoen gehiengoak ere Estatutuaren alde egin zuen, ez ordea Gipuzkoan eztabaidarik sortu gabe. Izan ere, *La Voz de Guipuzcoa* egunkari errepublikarrak aldeko kanpaina sutsua egin zuen eta Pedro Sarasquetak *Dios, el Estatuto Vasco y los Fueros* artikulu ezaguna idatzi zuen bertan –bistan denez, Jainkoa eguneroko politikan ageri zen–. XIX eta XX. mendeko karlistek piztu zituzten gerren giroan kokatu zuen eztabaida errepublikano eibartarrak, zera aldarrikatzeko: Estatutua foruzalea zela, baina herriaren aldeko foruen ildokoa eta ezelan ere ez monarkia absolutuaren foruen aldekoa. Bestalde, azaroaren 3an Manuel Azaña Donostian izan zen eta Errepublikaren egitekoa autonomiak bermatzea zela aldarrikatu zuen. 
 
Monarkikoen eta tradizionalisten artean zatiketa gertatu zen. Esaterako, Donostiako integrista katolikoen *La Constancia* egunkaria Estatutuaren aurka zegoen guztiz (*Fueros sí, Estatuto no*). Tradizionalisten buruzagien artean berriz, Oriol, Pradera eta Olazabal aurka zeuden, baina Oreja, Elorza eta Perez Arregik Estatutuaren alde egin zuten. Beste zatiketa eta eztabaida Bilboko errepublikanoen artean gertatu zen. Azaroaren 2an, Acción Republicana, Partido Radical-socialista Independiente eta Federación Socialista Vizcaínak abstentzioa aldarrikatu zuten. Oposizio hori oztopo latza zen Estatutuak behar zuen %66ko parte-hartzea lortzeko. Dena den, Bilboko Udaleko alkate Ernesto Erkorekak eta zinegotzi errepublikarrek Estatutuaren aldeko botoa eskatu zuten, eta Ramon Madariaga abokatu eta buruzagiak Acción Republicana utzi zuen, alderdiaren erabakiaren kontra zegoelako. Euskadiko Partidu Komunista alderdi txikiak Estatutuaren kontra egin zuen, bere ustez burgesiaren mesedeko zelako. 
 
Zalantza handiena Araban zegoen. Horregatik, urriaren 29an, Estatutuaren aldeko ekintza nagusiena Gasteizen antolatu zen. Mateo B. Morazaren omenez egin zen ekitaldia, 1876-1877an Espainiako Parlamentuan foruak sutsuki defendatu zituen politikaria. Gasteizen lau Diputazioetako agintari errepublikanoak, Bilbo, Donostia eta Gasteizeko alkateak eta udalerrietako ordezkariak bildu ziren, besteak beste; Catalunya eta Valentziako ordezkaririk ere izan zen bertan. Hitzaldi nagusian Jose Antonio Agirre euskaraz eta gaztelaniaz jardun zen eta Ramon Madariagak Estatutuaren muina azaldu zuen. Ekitaldian, Bilboko koralak eta bandak Guridiren *Escenas vascas* eta *Gernikako arbola* kantatu zuten eta Donostiako Orfeoiak kontzertua eskaini zuen bertaratu zirenentzat. Estatutuaren himnoa ere entzun ahal izan zen Arabako hiriburuan. Hurrengo astean, azaroaren 5ean bozketa egin zen, igandearekin. Parte-hartzea oso handia izan zen, handiegia sinesgarri izateko: Bizkaian %90, Gipuzkoan %91, baina Araban %58 –hauetatik %12 ezetzaren alde–. Beraz, kontsultak erraz gainditu zuen %66a, azken finean batez bestekoak hiru herrialdeen artekoa izan behar baitzuen. Salaketa ugari izan ziren ordea bozketa prozesuan; adibidez, norbaitek Indalecio Prietoren semearen izenean botoa eman zuen. 
 
thumb|Emakumezkoak bozkatzen, lehen aldiz, Eibarren.
Osotasunean baiezkoak garaitu zuen arren, hurrengo hilabeteetan Jose Luis Oriol enpresari karlistak Arabako emaitzak baliatu zituen Espainiako Parlamentuan Estatutuaren tramitazioa oztopatzeko. 1933ko azaroaren 19an, Espainiako Parlamenturako hauteskunde nagusiak izan ziren; Euskal Herrian EAJren emaitzak izugarriak izan ziren, Estatutuaren aldeko uholdea bereganatu zuen alderdi jeltzaleak. Espainian aldiz, eskuinak irabazi zuen eta jakina zen Espainiako eskuinak ez zituela Estatutuak gogoko. Horregatik Prietoren esaldi ezagun hau: “*Hauteskundeak irabazi dituzte, baina Estatutua galdu*”. Eta hala gertatu zen, 1936ra arte ez baitzen Estatutuaren bidezko eusko agintaritzarik lortu.

Nafarroa Garaia kenduta, gainontzeko hiru lurraldeek proiektua abian jarri eta 1936ko Euskal Autonomia Estatutua lortu zuten, jadanik Gerra Zibilean onartua.

## Laugarren idazpurua, 15. art. 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amaiurko monolitoa
* 1936ko Euskal Autonomia Estatutua
* 1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua

## Kanpo estekak 
* 1931ko Euskal Estatuaren Estatutu Orokorraren aurreproiektua irakurgai  
* IVAPen 1931ko Euskal Estatutuaren bertsio elebiduna (euskara eguneratuan)