open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anita-Pearl Ankor

**Anita-Pearl Mwinnabang Ankor** Ghanako margolari eta muralista da. *Emakume margolaria* deitu ohi zaio. 2019an, bideo bat argitaratu zuen bere instagram orrialdean: bera agertzen zen horma bat artistikoki pintatzen. Bideo hura birala bilakatu zen sare sozialetan.

## Haurtzaroa eta hezkuntza 
Jatorriz Nandom-ekoa da Ankor, Ghanako mendebaldeko Ghana Garaikoa, baina Akkran hazi zen. Lehen mailako ikasketak unibertsitateko lehen hezkuntzan eta lizeoan egin zituen. Bigarren hezkuntza Mfantassiman Girls Senior High School ikastetxean ikasi zuen, eta han bukatu zituen bigarren mailako ikasketak. 2011n, Ghanako Unibertsitatean onartu zuten: nekazaritza-zientziak ikasi zituen, eta uzta ondoko teknologian espezializatu zen.  

## Ibilbidea 
Ghanako Unibertsitateko 400. mailan, Ankor arkatza eta pintura erabiltzen hasi zen, denbora-pasa gisa. Eskolatik graduatu ondoren, Swedrun lan egin zuen zerbitzu nazionaletako langile gisa. Pintore baten lanak ikusita inspiratu ondoren hasi zen bere ibilbidea pinturan 2015ean. NYTAZ Arts arte-erakundea sortu zuen, eta zuzentzen du. Bere espezialitatea horma-pinturak, arkatz-arteak, barruko eta kanpoko pintura egitea da. 2019an, bideo bat argitaratu zuen bere instagram orrian, horma batean lanean erakusten zuena. Bideo hura birala bihurtu zen sare sozialetan.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
New Yorkeko badia

**New Yorkeko badia** ur gorputz handia da New York-New Jerseyko portuko estuarioan. Han, Hudson ibaia, Raritan ibaia, eta Arthur Kill Atlantikoan husten da, Sandy Hook eta Rockaway Point artean.

## Geografia 
New Yorkeko badia bi zatitan banatu ohi da, estatuek konektatuta, The Narrows izeneko itsasarteak banatuta. Normalki Upper New Yorkeko Bay eta Lower New York Bay izena ematen zaie.

Upper New York Bayn hainbat uharte daude. Liberty Island Askatasunaren Estatuaren kokalekua da. Ellis uhartetik hurbil, immigrazio-estazio zahar bat dago. Governors uhartea antzinako base militarra da, orain parkea eta leku historikoa. Robbins Reef Light ere goiko badian dago. Behe New Yorkeko badian Hoffman uhartea eta Swinburne uhartea daude. Biak dira jendearentzat itxita dauden uharte artifizialak.

## Historia 
Frantzisko I.a erregeak eskatuta, Giovanni da Verrazzano esploratzaile florentziarra da 1524an badia aurkitu zuen lehen europarra. Hark *New Angoulême* izena eman zion, Angoulêmeko kondea zen erregearen omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udarregi ikastola

**Udarregi ikastola** Usurbilen dagoen ikastola bat da, haur hezkuntzatik DBH arteko eskaintzarekin. 1968an sortu zen, Usurbilen hainbat eskola zeuden garaian, guraso talde baten ekimenez. Lehenengo urtean La Salle eta Mojen eskolan eman ziren klaseak. 

## Ibilbidea 
**1968-tik 1979ra**
* 1968ko uztailaren 16an Guraso Elkarte batek Udarregi Patronatua eratu zuen.
* 1968ko irailaren 15ean hasi zen Udarregiko lehen ikasturtea, bai La Sallen eta Mojetan
* 1972an Lasarteko Lander ikastola eta Usurbilgo Luberri ikastolak batu ziren Landaberri ikastola sortuz.
**1980-tik 2000-ra**

* 1988an LH eta DBH hezkuntza mailak egokituko zituen eraikuntza berria egin zen.
* 1993. Urtean ikastolako 25. Urteurrena ospatu zen.
* 1996. Urtean Bigarren Hezkuntza emateko baimena eskuratu zen.

**2000-tik 2020-ra**

* 2015ean Kilometroak antolatu zen.
* 2018an ikastolako 50. Urteurrena ospatu zen.

## Kanpo estekak 
* Ikastolaren webgunea
Nibia Sabalsagaray

**Nibia Gloria Sabalsagaray Curutchet** (Nueva Helvecia, 1949ko irailaren 10a – Montevideo, 1974ko ekainaren 29a) uruguaitar irakasle eta gizarte-ekintzailea izan zen. Diktadura zibil-militar garaian torturatu eta erail zuten.

## Bizitza 
*Campomar y Soulas* fabrikako ehungintzako langile baten alaba zen. Ikaskideek eta irakasleek ikasle bikain gisa hartzen zuten. Bigarren Hezkuntzako Kontseiluak baimen berezia eman zion eta hamazazpi urterekin irakasle bihurtu zen.

1968an, Artigas Irakasleen Institutuan sartu zen literatura ikastera. 

Zorrilla de Montevideo ikastetxean lan egiten zuen eta Gazteria Komunisten Batasuneko kidea zen.

2010eko azaroaren 8an, Rolando Vomero epaileak Miguel Dalmao jenerala eta Jose Chialanza koronel erretiratua auzipetu zituen, Nibia Sabalsagarayren hilketa leporatuta.

## Omenaldiak 
2005eko ekainaren 26an, Coloniako Departamentu Batzordeak Nibia Sabalsagarayren izena Nueva Helveciako kale bati jarri zion.

2009ko uztailaren 24an, Artigas Irakasleen Institutuko irakasleek eta ikasleek plaka bat jarri zioten Institutuko lasterkari nagusietako batean Nibia Sabalsagarayri omenaldia egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krispo

**Krispo** (; Pula, c. 300 - *ibidem*, 326) Erromatar Inperioko zesarra izan zen 317tik 326ra.

Konstantino I.a Handiaren eta Minervinaren semea izan zen. 317ko martxoaren 1ean, zesarren maila inperialera igo zen, bere aita eta Konstantinoren arteko akordioaren bidez. Egun berean, Lizinio II.a eta Konstantino II.a zesar ere izendatu zituzten.

Krispok Erromatar Galiako Augusta Treverorumetik gobernatu zuen 318 eta 323 artean, eta 324an Lizinio I.aren flota garaitu zuen Helespontoko guduan, eta Konstantino bihurtu zen Konstantinoplako augusto bakarra.

Laktantzioren erretorika ikaslea izan zen. 319. urte aldera frankoak garaitu zituen eta hiru aldiz izan zen kontsul, 318, 321 eta 324. urteetan. Aitak exekutatuta hil zen 326. urtean. Iturri batzuen arabera, Fausta amaordearekin intzestua egitea leporatu zioten.

## Genealogia
Juan Esposito-Garcia

**Juan Rafael Esposito-Garcia** (San Luis, 1974ko urtarrilaren 10a) argentinar-estatubatuar elizgizon katolikoa da. 2023an Washingtongo apezpiku laguntzaile bihurtu zen.

## Bizitza 
thumb|left|Juan Esposito-Garcia apezpikuaren armarria|209x209px
1974ko urtarrilaren 10ean jaio zen San Luisen (Argentina). Argentinan Cuyoko Unibertsitate Katolikoan ikasi zuen, eta 1998tik 2000ra San Mikel apaizgaitegian. Gero Ameriketako Estatu Batuetara joan zen, eta erlijio-ikasketak burutu zituen Emmitsburgeko Mount St. Mary apaizgaitegian. Geroago, Zuzenbide Kanonikoan doktoretza lortu zuen TAmerikako Unibertsitate Katolikoan.. 

2008ko ekainaren 14an apaiztu zen. *Beati pacifici* () leloa hautatu zuen.

## Lanak 
* *The right and obligation of parents to educate their children in the faith* (2011)
* *The declaration of absence of the respondent in marriage nullity trials. A strategy for dealing with the obstructive respondent?* (tesia, 2016)

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fifi Mukuna

**Fifi** **Mukuna** (Kinshasa, Kongo, 1968ko urtarrilaren 15a) diseinatzaile eta karikaturista da.

## Biografia 
Fifi Mukuna Zaireko diplomatiko baten alaba da. Lehen Hezkuntzako ikasketak Belgikan egin zituen, aitak hala nahita. Willy Vandersteenek marraztutako Bob eta Bobotteren abenturek liluratuta, marrazketan interesatu zen. Afrikara itzuli eta gero, Kinshasako Arte Ederren Akademian ikasi zuen, 1989an.

## Lan ibilbidea 
Gero, karikaturista gisa parte hartu zuen egunkari eta aldizkarietan, hala nola *Le* *Palmarès*, *Le Phare* eta *Le Grognon*, eta Kongoko artista eta grafista herrikoekin elkartzen zen. Halaber, *Alliance franco-congolaise* aldizkarian (Fondation Alliance Française de Paris fundazioarekin partaidetzan diharduen zuzenbide kongoarreko irabazi-asmorik gabeko elkartea) argitaratu zituen komiki-tirak. Wallonie-Bruxelles zentroak antolatutako prestakuntza-ikastaroetan ere parte hartu zuen; baita, 2001ean, Afrikako autoreen bilduma kolektibo batean ere: ''À l'ombre du baobab*, non kaleko haurrak baititu aipagai.

Prentsan dituen karikaturekin kezkatuta, 2002an bere herrialdea utzi eta Frantziara alde gin zuen. Errefuxiatu politikoaren estatusa eskuratu zuen, eta bere familia batu zitzaion (ama familiakoa da). Frantzian, komikiak egiteari ekin zion berriz. *Afrobulles* aldizkariraren hirugarren alean parte hartu zuen (izen bereko kolektiboaren aldizkaria), Alix Fuili[1],[4] Kongoko beste diseinatzaile batek bultzatuta; baita hiru album kolektibotan ere: *Une journée dans la vie d'un africain d'Afrique*, *Là-bas ... Na poto* («Na Poto»k «Europan» esan nahi du lingala hizkuntzan), eta *New Arrivals.* *Linus* aldizkari italiarrarekin kolaboratu zuen, Christophe Ngalle Edimoren eszenatoki batean, eta *Matite Africane* erakusketari lotu zitzaion. 2005ean argitaratu zen *Si tu me suis autour du monde'' (Munduari biraka jarraitzen badidazu). Carl Norac idazle belgikarraren lan batetik abiatuta, Fifi Mukunak (marrazkietarako) eta Christophe Ngalle Edimok (gidoia) istorio irringarri bat sortu zuten, uraren eta gizakiaren neurrirako ekologiaren gaiari buruz. Fifi Mukuna irakaslea ere bada Tourcoingeko Adierazpen Plastikoko Goi Eskola Erregionalean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* .
* .
* .
* Sébastien Langevin, « Mukuna, Fifi [Kinshasa 1968] », dans Béatrice Didier, Antoinette Fouque et Mireille Calle-Gruber (dir.), Le dictionnaire universel des créatrices, Éditions des femmes, 2013 (lire en ligne), p. 3077.
* .
* Saâd-Edine Fatmi, La bande dessinée africaine : de l’imitation à l’affirmation ?, Université de Mascara, agence universitaire de la Francophonie (lire en ligne).

## Kanpo estekak
Ama Errusia

**Ama Errusia** (, hitzez hitz ) errusiar nazioaren pertsonifikazioa da. Irudi patriotikoetan, estatuetan, literaturan, zineman eta abarretan agertzen da.

Sobietar Aroan, "Aberriaren Ama" () terminoa hobesten zuten, etnia anitzeko Sobietar Batasunaren ordezkari gisa. Nolanahi ere, aro inperialeko Ama Errusiaren eta sobietar figuraren artean antzekotasun handiak daude, batez ere Aberri Gerra Handiaren garaiko eta ondorengo irudikapen gisa, Sobietar Batasunean Bigarren Mundu Gerraren Ekialdeko Fronteari zioten bezala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Britannia (pertsonifikazioa)

**Britannia**, britainiar nazioaren pertsonifikazioa da, erromatarren garaian sortu zutena.

Irudikapen honen aurrekaria brontzeko txanpon batzuk izan ziren, k.o. I. mendean - Hadrianoren agintaldian- egin zituztenak. Elisabet I.aren erregealdian bilakatu zen Ingalaterrako pertsonifikazioa. John Deek, 1576ko *General and Rare Memorials pertayning to the Perfect Art of Navigation* bere lanaren lehenengo orrialdean, ertzean belauniko jarri zuen. Horrela erreginari Itsas Armada sendotzea eskatu zuen. 1605ean Jakue VI.a Eskoziakoa Ingalaterrako errege bilakatu zenean, Londresen hainbat desfile egin eta horietako baten Britannia agertu zen:

Britainiar txanponetan Britaniaren lehen agerpena 1672ko *farthing*-etan izan zen, nahiz eta 1665etik aurrera modeloak egon ziren, eta ondoren penike erdia urtebete geroago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
20. linea (Araba Bus)

**Araba Buseko 20. linea** (estilitzatua) hiriarteko autobus linea bat da, Bilboko geltokia Iruñeko geltokiarekin lotzen duena. Guztira 3 geltoki ditu, 162 kilometrotan banatuta, eta 120 minutu inguru behar dira horiek egiteko.

Linea 2023ko uztailaren 5ean inauguratu zen eta ordutik CuadraBus enpresak ustiatzen du.

## Historia 
Araba Buseko  linea 2023ko uztailaren 5ean inauguratu zen. CuadraBus enpresari eman zitzaion emakida, hamar urterako.

## Ibilbidea 
## Ordutegiak 
## Tarifak 
Ibilbide bakoitzaren prezioa erabilitako tarifaren (eta noizbehinkako deskontuaren) arabera kalkulatzen da. Bilbon jatorria edo helmuga izanik kalkulatzen dira tarifak, ezin baita Iruñea eta Altsasu arteko bidaiarik egin. Honela geratu da:

## Ikus, gainera 
* Araba Bus

## Kanpo estekak 
* Araba Bus sareko webgune ofiziala
Juan Soriano

**Juan Soriano**, bizkaiko txirrindularia izan zen.1906. urtean, Espainiako federakundeko lehendakaria izan zen , baita ere. Profesionala izan zen 1907. urtean.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emily Gerdes

**Emily Gerdes** (batzuetan **Emma Gerdes**) (Jefferson, 1890eko abenduaren 29a – Los Angeles, 1974ko irailaren 17a) estatubatuar zinema mutuko aktorea izan zen.

## Bizitza 
Jeffersonen (Kansas) jaio zen Herman Gerdes albaitari eta Mary Ellen Glazen familian. Familia Missourira joan zen bizitzera, gero Arizonara eta azkenean Glendalera (Kalifornia). Gero Emilyren gurasoak dibortziatu ziren. Los Angelesen, Emily filmetan agertzen hasi zen; bere lehen kreditu ezaguna 1917ko *Rebecca of Sunnybrook Farm* filmean izan zen.

## Filmografia hautatua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julie Taymor

**Julie Taymor** (Newton, Massachusetts, 1952ko abenduaren 15a) antzerki, opera, musikal eta zinema zuzendari estatubatuarra da. *The Lion King* musikalaren zuzendaria izan zen, lan horri esker bi Tony sari irabazi zituen, jantzi-zuzendari onenaren eta ekoizpen musikal baten zuzendari onenaren saria, kategoria horretan aintzatetsitako lehen emakumea izanik.

## Biografia 
Parisko *Mimo Eskolan* ikasi zuen Jacques Lecoq-ekin, baita mitologia eta folklorea Ohioko *Oberlin College*-n, eta ohore osoz graduatu zen. Bere lanak musika aberastasunagatik, originaltasunagatik eta kolore zabalagatik nabarmentzen dira.

William Shakespeareren obrak egokitu eta musikatu ditu antzerkirako eta zinemarako. Mozarten Flauta magikoa zuzendu zuen New Yorkeko Metropolitan Operan eta beste lan liriko batzuk, hala nola, Wagnerren The Flying Dutchman eta Stravinskyren Edipo errege.

*Frida* film luzeak (soinu banda onenaren Oscar saria jaso zuena) Frida Kahlo margolari mexikarraren bizitza kontatzen du, Chavela Vargas eta Lila Downs abeslari mexikarren parte hartzearekin. *Across the Universe* filmarako*,* Taylorrek Beatlesen 30 abestiren eskubideak lortu zituen 10 milioi dolarren truke.

Taymor New Yorken bizi eta lan egiten du Elliot Goldenthal konpositorearekin.

Lau aldiz izendatu dute bitan irabazi dituen Tony sarietarako. Oscar sarietarako ere izendatu zuten behin.

## Broadwayn egiten dut lan zuzendari gisa 
* *Juan Darien* (1996)
* *The Lion King* (1997)
* *The Green Bird* (2000)
* *M. Butterfly* (2017)
* *Spiderman* (2011)

## Filmografia zuzendari gisa 
* ''Fool's Fire* (1992), telebista
* *Oedipus Rex* (*Edipo errege*) (1993), opera, Sofoklesen *Edipo errege* tragedian oinarritua
* *Titus* (1999), William Shakespeareren *Tito Androniko* draman oinarritutako filma
* *Frida* (2002), zinema, Frida Kahlo margolari mexikarren biografia
* *Across the Universe* (2007), zinema
* *The Tempest* *(* 2010), filma
* *A Midsummer Night's Dream* (2014), antzerkia, William Shakespeareren *Uda-gau bateko ametsa* komedian oinarrituta.
* *My Life on the Road'' (2018), zinema, Gloria Steinem Estatu Batuetako feminismoaren ikonoaren biografia

## Sariak 
; Veneziako Nazioarteko Zinemaldia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* PBS
* Oberlin College
* Sagecraft
* http://talentdevelop.com/jtaymor.html
Swan Hunter

**Swan Hunter**, lehen **Swan Hunter & Wigham Richardson** deitua, Tyne eta Wearko Wallsend herriko ingeniaritza eta ontzigintza enpresa da. 
Konpainia hau XX. mende hasierako ontzirik handienetako batzuen eraikuntzagatik ezaguna da, horien artean RMS *Mauretania*, Ozeano Atlantikoa zeharkatzen azkarrena izateagatik «Banda Urdina» eman zitzaion itsasontzia, eta RMS *Carpathia*, RMS *Titanic*etik bizirik atera zirenak erreskatatu zituena.

Swan, Hunter eta Wigham Richardson ontzigile-familiek 1880ean sortu zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Brown & Company

**John Brown & Company** Eskoziako Clydebank hiriko ingeniaritza eta ontzigintza enpresa bat izan zen. Mundu osoan ospetsuak diren itsasontzi asko egin zituen, RMS&nbsp;*Lusitania*, HMS&nbsp;*Hood*, HMS&nbsp;*Repulse*, RMS&nbsp;*Queen Mary*, RMS&nbsp;*Queen Elizabeth* eta RMS&nbsp;*Queen Elizabeth 2* barne. Bere garairik onenean, 1900 eta 1950eko hamarkada bitartean, munduko ontzigintzako konpainiarik errespetatuenetakoa eta nazioartean ospetsuenetakoa izan zen. Hala ere, geroago, Erresuma Batuko beste eraikitzaile batzuk bezala, konpainia zailtasunak izaten hasi zen ekialdeko Europako eta Ekialde Urruneko ontziola berriekin lehiatzeko. 1968an, enpresak bat egin zuen beste enpresa batzuekin Upper Clyde Shipbuilders partzuergoa osatzeko, eta azkenean 1971n kolapsatu zen.

Konpainia ontzigintzatik erretiratu zen, baina ingeniaritza-adarra aktiboki mantendu zuen gas industrialeko turbinak sortzeko. 1986an Trafalgar Houseren filial bihurtu zen, eta 1996an Kvaernerrek bereganatu zuen. Azken horrek ingeniaritza lanak amaitu zituen Clydebanken 2000. urtean.

Marathon Manufacturing Companyk Upper Clyde Shipbuildersi erosi zion ontziola, eta Ipar Itsasoko petrolio-industriarako petrolio-plataformak egiteko erabili zuen. Union Industrielle d'Entreprisek (UIE) 1980an erosi zuen ontziola, eta 2001ean itxi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Britannia (argipena)

**Britannia**, Britainiaren latinezko izena da. Honako izan daiteke:
* Britannia, pertsonifikazio nazionala;
* *Britannia*, 2018ko telesail fantastikoa;
* *Britannia High*, 2008ko telesail dramatikoa;
* Britannia zubia, Galesko Menai itsasartea zeharkatzen duena;
* Britannia mendilerroa, Antarktikako mendigunea;
* *Rule Britannia*, abesti abertzalea;
* *HMY Britannia*, errege-itsasontzi ofiziala.
* *Britannia* Erromatar inperioko Britania probintziaren latinezko izena izan zen.
Wim de Jager

**Wim de Jager** (1942ko irailaren 1a - 2020ko urriaren 26a) herbehereetako txirrindularia izan zen.

## Palmaresa 
**1965**
* Iparraldeko Tourreko etapa bat
* 2. De Kustpijl Heisten
* 3. Union Dortmund Sari Nagusian
**1966**
* Union Dortmund Sari Nagusia
* 3. Paris-Camemberten

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ceest Rentmeester

**Ceest Rentmeester** (1947ko urtarrilaren 27a) Herbehereetako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1970**
* 2. Paris-Camembert
**1971**
* 10. Het Volken

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques van Meer

**Jacques van Meer** (1958ko maiatzaren 18a) Herbehereetako txirrindularia izan zen.

## Palmaresa 
**1979**
* Omloop der Kempen
**1983**
* Le Samyn
* 2. Paris-Camembert
**1984**
* Andaluziako Itzuliko etapa bat
* 4. Pino Cerami Sari Nagusian
**1985**
* 3. Herbehereetako errepide txirrindularitzako txapelketan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony Morin

**Anthony Morin** (Saint-Brieuc, 1955eko abuztuaren 16a) frantziar txirrindulari ohia da. Credit Agricole eta La Francaise de Jeux talde frantziarretan izan zen.

## Palmaresa 
**1995**
* Chrono des Herbiers (23 urtez azpian)
**1997**
* Circuito Montañesko etapa bat
* Etorkizuneko Tourreko etapa bat
* 5. Le Samynen
**1998**
* 9. Paris-Camembert
**1999**
* Mi-août Bretonne
**2000**
* 2. Normandiako Tourrean
**2001**
* 2. Sartheko Zirkuituan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Firdausi Qadri

**Firdausi Qadri** (, 1951ko martxoaren 31 - ) immunologo bangladeshtarra da, gaixotasun infekziosoetan espezializaturikoa. 25 urte aritu zen koleraren aurkako txertoa garatzen eta 2020. urtean Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

Beste hainbat infekzio gaixotasun ere ikertu ditu eta International Centre for Diarrhoeal Disease and Research, Bangladesh (ICDDR,B) erakundeko Txertoen Zientzien Zentroko zuzendari bihurtu zen 2015ean. Oraindik ere senior zuzendari gisa jarraitzen du. Firdausi Qadriren lorpenen artean daude *Vibrio cholerae* eta *Escherichia coli* bakterioen aurkako txertoak, azken hau da beherako larrien erantzule nagusia. Shanchol txerto honek Dhakako slam auzoetako populazioetan masiboki administratzean izan zuen eraginkortasuna izan zuen alde eta ondoren Bangladeshko osasun publikora zabaldu zuen txertaketa, bai eta Rohingya errefuxiatuengana ere.

## Kidetza 
* Bangladeshko Mikrobiologoen Elkartea
* American Society for Microbiology elkartearen Bangladeshko enbaxadorea
* Banglasedhko Zientzia Akademia (2008)

## Sariak 
* Bangladeshko Zientzia Akademiaren Urrezko domina (2005)
* Christophe Mérieux Prize (2012)
* Anannya Top Ten Awards, Bangladesh (2013)
* C. N. R. Rao Prize (2013)
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2013)
* Ramon Magsaysay saria (2021)
* Independence Day saria (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anatoli Sobtxak

**Anatoli Aleksandrovitx Sobtxak** (), (Txita, SESB, 1937ko abuztuaren 10a - Svetlogorsk, Kaliningradoko oblasta, 2000ko otsailaren 20a) Errusiako perthorika garaiko politikaria, Errusiako konstituzioaren egilekidea izan zen. San Petersburgoko lehen alkate demokratikoki aukeratua eta Vladimir Putinen eta Dmitri Medvedeven aholkularia ere izan zen. 

## Biografia 
Anatoli Sobtxak Txitan jaio zen (Zabaikalski kraia, Siberia, SESB), 1937ko abuztuaren 10ean. Bere aita, Aleksandr Antonovitx Sobtxak, trenbide ingeniaria zen, eta bere ama, Nadezhda Andreievna Litvinova, kontularia. Anatolik hiru anaia zituen. 1939an, familia Uzbekistanera joan zen bizitzera, non Sobtxak bizi izan zen 1953. urtera arte, Stavropoleko Zuzenbide Fakultatean sartu zen arte. 1954an, Leningradoko Estatu Unibertsitate ospetsura eraman zuten.

1958an, Nonna Gandziukekin ezkondu zen, Aleksandr Herzen Irakasleen Fakultateko ikaslearekin. Alaba bat izan zuten, Maria Sobtxak, gaur egun abokatua dena San Petersburgon.

Leningradoko Estatu Unibertsitatean graduatu ondoren, hiru urtez aritu zen abokatu gisa Stavropolen. Leningradoko Estatu Unibertsitatera itzuli zen doktoretza egitera (1962-1965). Horren ostean, Leningradoko Polizia Eskolan eta Zelulosa Teknologia eta Paperaren Industria Institutuan zuzenbide irakasle gisa lan egin zuen, Leningradon ere (1965-1973). 1973-1990 bitartean Leningradoko Estatu Unibertsitate berean irakatsi zuen, bere alma mater.

1980an Liudmila Narussovarekin ezkondu zen, Leningradoko Estatu Unibertsitatean historian lizentziatua, Errusiako Zientzien Akademiako Historia Institutuan doktoretza lortu zuena eta gero Parlamentuko kide nabarmena izango zena. Alaba bat izan zuten, Ksenia Sobtxak, gaur egun telebistako aurkezlea eta Moskuko Demi monden pertsonaia ezaguna.

2000ko otsailaren 20an, Sobtxak bat-batean hil zen Svetlogorsk hirian Putinen hauteskundetan laguntzeko bidaian, otsailaren 16an Putinekin bildu eta gutxira. San Petersburgoko Alexander Nevsky monasterioko Tikhvingo hilerrian lurperatua dago, Galina Starovítovaren hilobitik gertu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1996ko Paris-Camembert

**1996ko Paris-Camembert** lasterketa honen LVII. ekitaldia izan zen. Urte hartako apirilaren 6an ospatu zen. Magnanville herrian hasi zen eta Vimoutiers hirian izan zuen helmuga 200km egin ostean.

Irabazlea Andriano Baffi izan zen.

## Taldeak 
*Festina
*Gan
*Lotto
*Banesto
*US Postal
*Mutuelle
*Petit Casino
*Cedico
*Agrigel
*Forcesud
*Collstrop
*Boavista
*Frantziako Selekzioa

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dariusz Zalewski

**Dariusz Zalewski** (Augustów, 1974ko urtarrilaren 29a) poloniar elizgizona da. 2022an Ełkeko apezpiku laguntzaile bihurtu zen.

## Bizitza 
Augustówen jaio zen 1974ko urtarrilaren 29an. 1989tik 1994ra bertako ingeniaritza elektrikoko lanbide heziketa eskolan ikasi zuen, eta 1994tik 2000ra Ełkeko Apaizgaitegi Nagusian. 2000ko maiatzaren 20an apaiztu zen Ełkeko katedralean. 2008–2010 urteetan elizbarrutiko kuriako notario izan zen. Patristika eta latina irakaste zituen Ełkeko apaizgaitegian. 2010-2012an urte propedeutikoko prefeta izan zen, eta 2014-2019an zuzendari espiritual. Urte bereko urriaren 29an apezpiku ordenatu zuten Ełkeko San Wojciech Adalberto katedralean. San Joan Krisostomoren hitzak lelo gisa hautatu zituen: *Gloria Deo propter omnia* ().

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberto Rosmaninho Mariz

**Roberto Rosmaninho Mariz** (Rates, 1974ko urtarrilaren 13a) portugaldar elizgizona da. 2023an Portoko apezpiku laguntzaile bihurtu zen.

## Bizitza 
Ratesen (Povoa de Varzim, Portugal) jaio zen 1974an. Soziologian lizentziatu zen Minhoko Unibertsitatean. San Petri eta San Paulo Kontzilioko Apaizgaitegian ikasi ondoren, teologian lizentziatu zen Portugalgo Unibertsitate Katolikoan eta geroago doktoretza lortu zuen.

1998ko uztailaren 19an apaiztu zen. Apaiz gisa honako ministerio hauek bete zituen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Iruditegia 

Fitxategi:Rosmaninho Mariz-4.jpg|Roberto Rosmaninho Mariz bere apezpiku ordenazioan
Fitxategi:D. Roberto Mariz coa.png|Armarria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Samyn

**José Samyn** (Quiévrain, 1946ko maiatzaren 11 &ndash; Zingem, 1969ko abuztuaren 30a) frantziar txirrindularia izan zen. 

Belgikako Zingemen kriterium batean parte hartzen ari zela, ikusle baten aurka jo eta erori zen. Erorikoaren ondorioz garezur haustura izan zuen eta egun pare bat geroago hil zen.

Le Samyn lasterketaren lehenengo ekitaldia irabazi zuen eta, bere omenez, lasterketaren izena aldatu zen, hortik aurrera Le Samyn izenaz ezagutzen da.

## Palmaresa 
**1967**
* Denaingo Sari Nagusia
* Frantziako Tourreko etapa bat
* 2. Lillersko Sari Nagusian
* 3. Tour de l'Oisen
* 3. Paris-Toursen
* 3. Promotion Pernoden
**1968**
* Fayt-le-Franceko Sari Nagusia
* Paris-Nizako etapa bat
* Dunkerqueko Portuko Zirkuitua 
* 2. Flèche Wallonnen
* 2. Masferrer garaikurran
**1969**
* Tour de l'Oise
* 3. Péruwelzeko Sari Nagusian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Nicola Minali

**Nicola Minali** (1969ko azaroaren 10a) italiar txirrindulari ohia da. Hiru handietan etapa irabazlea izan zen.

## Palmaresa 
**1991**
* 3. Giro delle Regionin
**1992**
* La Popolarissima
**1993**
* La Panneko Hiru Eguneko etapa bat
**1994**
* Frantziako Tourreko etapa bat
**1995**
* Paris–Tours
**1996**
* Paris–Tours
* Espainiako Vueltako 4 etapa
* Burgosko Itzuliko etapa
**1997**
* Frantziako Tourreko bi etapa
* Danimarkako Itzuliko etapa bat
**1998**
* Italiako Giroko etapa bat
**1999**
* Suediako Itzulik etapa bat 
**2001**
* Dunkerqueko Lau Eguneko etapa bat
**2002**
* Rodaseko Itzuliko bi etapa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
François Abeli Muhoya Mutchapa

**François Abeli Muhoya Mutchapa** (Kindu, 1974ko otsailaren 9a) Kongoko Errepublika Demokratikoko elizgizona da. 2021ean Kinduko apezpiku bihurtu zen.

## Bizitza 
1987tik 1991ra Kinduko apaizgaitegi txikian ikasi zuen eta gero teologia-prestaketa ikastaro bat egin zuen Kasongoko elizbarrutian. 1992tik 1995era filosofia ikasi zuen Kasongoko Mgr. Cleire apaizgaitegian eta 1999tik 2000ra teologia Bukavuko San Pio X. apaizgaitegian. 2002ko urtarrilaren 6an apaiztu zen.  

2002tik 2003ra, Kinduko Espiritu Santuaren parrokiako bikario izan zen, eta 2022tik 2008ra elizbarrutiko *Caritas* erakundeko zuzendari eta apaizgaitegi txikiko formatzaile. 2008ko 2009ra *Caritas-Développement-Kindu*ko koordinatzaile izan zen eta 2009tik 2012ra Kinduko elizbarrutiko gai ekonomikoetarako batzordeko kide leloa hautatu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Golubnitxaia

**Maria Golubnitxaia** (Sobietar Batasuna, 1924ko otsailaren 24koa &ndash; 2015eko abuztuaren 22koa) sobietar atleta izan zen, 80 m-ko hesiko proban espezializatua, eta 1952an txapeldunorde olinpikoa izatera iritsi zen.

## Kirolari ibilbidea 
1952ko Helsinkiko olinpiar jokoetan  zilarrezko domina 80 m hesietan irabazi zuen, 11.1 segundoz, eta helmugara iritsi zen Shirley Strickland de la Hunty australiarraren atzetik (urrea, 10,9 s) eta Maria Sander alemaniarraren aurretik (brontzea, 11.1 segundo).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bertha Valerius

'*Aurora Valeria Albertina *(Bertha)* Valerius*' (Stockholm, 1824ko urtarrilaren 21a  – *ibidem,* 1895eko martxoaren 24a) Suediako argazkilari eta pintorea izan zen, Johan David Valeriusen  eta Kristina Aurora Ingell-en alaba.

## Biografia 
Suediako Arte Ederren Errege Akademian ikasi zuen artea, eta geroago Düsseldorf, Dresde eta Parisen. Itzultzean, erretratuak margotzen hasi zen. 1860an bere ahizpa eta Kristina Nilsson kantariarekin egon zen, Parisen  ikasten ari zela. Parisen egindako bigarren egonaldian, argazkilaritza ikasi zuen, eta itzultzean, bere argazki-estudioa ireki zuen. 1863an, Stockholmeko argazkilari garrantzitsuenetakotzat hartu zuten.

1864an Errege Gorteko erretratugile ofizial izendatu zuten. 1866an Kungsträdgården erakusketarekin saritu zuten. 1870eko hamarkadaren erdialdean, bere estudio itxi eta pinturan soilik jardun zuen, eta arrakasta handia izan zuen.

Karitatezko kausa ugaritan parte hartu zuen eta, aberatsa ez zen arren, 150.000 koroa baino gehiago eman zizkien behartsuenei bere bizitzan zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1933ko urtarrileko matxinada anarkista

**1933ko urtarrileko matxinada anarkista** urtarrilaren 1an hasi zen. CNT sindikatuak bigarren matxinada abiatu zuen. 1933ko urtarrileko iraultza gisa ere ezagutzen da. Asturiasko La Felguera herrian lehergailu indartsua jarri zuten eta aldi berean Sevillan ere istiluak hasi ziren, Espainiako Estatuko hainbat lekutara zabalduz altxatzeko deia. Errepublikako Gobernuak gogor zapaldu zuen, Sevillako Casas Viejasko hilketak horren froga: 26 langile hil zituzten eta giro politikoa zeharo nahastu zen ustez aurrerakoien artean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Casas Viejasko gertakariak
## Kanpo estekak
Aitor Fraga

**Aitor Fraga Torres** (Hernani, Gipuzkoa, 2003ko martxoaren 12a-) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain lanetan aritzen da. Errealaren harrobian hazia da. 2025eko urtarrilean Errealarekin berritu zuen kontratua 2029rarte. 2025eko ekainean Bigarren mailarako igoera lortu zuen Sanserekin.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.realsociedad.eus
Adela Khanum

**Adela Khanum** (c. 1847 &ndash; 1924)  eragin handiko emakume kurdua izan zen, Osman Pasha jaf tribuko buruaren emaztea, —harekin ezkondu zen 1895ean— eta tribuaren buru izan zen, senarra 1909an hil zitzaionetik 1924an bera hil arte.

«Eragin handia» izan zuen Sharizurren lautadan eta Turkiako eta Persako mugan, eta britainiarren alde egon zen eskualdean, bai Lehen Mundu Gerran, «hainbat ofizial britainiarren bizitzak salbatu zituen» hartan, bai 1919ko matxinada kurduan, non Erresuma Batuari ere lagundu baitzion.  Ardalanen dinastia kurdo-irandarrean zuen jatorria. 

Halabja erregina deitu izan diote. Horrez gain, denborarekin «kurduen historiako lider militar eta komunitarioaren (...) adibide bihurtu da», eta Ely Banister Soane esploratzaile britainiarrak «Islameko emakume bakar» gisa deskribatu du. Halabja-ko gobernatzaile gisa, espetxe bat, epaitegiak, eta hainbat eraikin eraikitzearen arduraduna izan zen,[15] eta hirian merkataritza suspertzearen arduraduna.  Ahmad Beg izeneko semea izan zuen. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* LiderAdamson, David (1964). The Kurdish war (en inglés). Allen & Unwin. 
* Basch-Harod, Heidi (2014). «The Kurdish Women in Turkey: Natio Building and the Struggle for Gender Parity».  En Ofra Bengio, ed. Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland (en inglés). University of Texas Press. pp. 175-192. ISBN 9780292763012. 
* Bruinessen, Martin van (2001). «From Adela Khanum to Leyla Zana. Women as political leaders in Kurdish history».  En Shahrzad Mojab, ed. Women of a non-state nation. The Kurds. (en inglés). Mazda Publishers. pp. 95-122. ISBN 9781568590936. 
* Fieldhouse, David Kenneth; Lyon, Wallace A. (2002). Kurds, Arabs and Britons: The Memoir of Col. W.A. Lyon in Kurdistan, 1918-1945 (en inglés). I.B.Tauris. ISBN 9781860646133. 
* Gunter, Michael M. (2009). The A to Z of the Kurds (en inglés). Scarecrow Press. ISBN 9780810863347. 
* Hubbard, Gilbert Ernest (1917). From the Gulf to Ararat: An Expedition Through Mesopotamia and Kurdistan (en inglés). New York: E. P. Dutton & Company. 
* Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (en inglés). Syracuse University Press. ISBN 9780815630937. 
* Khan, Geoffrey (2004). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Sulemaniyya and Ḥalabja (en inglés). Brill. ISBN 9789004138698. 
* Lukitz, Liora (2006). A Quest in the Middle East: Gertrude Bell and the Making of Modern Iraq (en inglés). I.B.Tauris. ISBN 9781850434153. 
* MacMunn, George Fletcher (1930). Behind the Scenes in Many Wars: Being the Military Reminiscences of Sir George MacMunn (en inglés). John Murray. 
* 
* Soane, Ely Banister (1914). To Mesopotamia and Kurdistan in disguise (en inglés). Boston: Small, Maynard and Company. 
* Tas, Latif (2014). Legal Pluralism in Action: Dispute Resolution and the Kurdish Peace (en inglés). Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 9781472422088. 
* 
* 

## Kanpo estekak
Marek Forgáč

**Marek Forgáč** (Košice, 1974ko urtarrilaren 21a) eslovakiar elizgizona da. 2016an Košiceko apezpiku laguntzaile bihurtu zen.

## Bizitza 
thumb|left|Marek Forgáč apezpikuaren armarria|209x209px
Spišské Podhradieko Ján Vojtaššák apaizgaitegian teologia ikasi zuen. 1999ko ekainaren 19an apaiztu zen. Trebišoveko (1999tik 2000ra), Sninako (2000tik 2001era) eta Humennéko (2001etik 2002ra) parrokietan zerbitzatu zuen. 2002tik 2004ra, kapilaua izan zen Košiceko Martiri Santuen Unibertsitateko Zentro Pastoralean.

Hurrengo urteetan, Erromako Eliz Unibertsitate Gregorianoan psikologia ikasi zuen. Ikasketak egin ondoren, Košiceko Martiri Santuen Unibertsitateko Zentro Pastoralera itzuli zen administratzaile espiritual gisa. 2007tik 2016ra geratu zen kargu horretan.

2015ean Košiceko Unibertsitate Katolikoko Teologia Fakultatean irakasten hasi zen.

Psikologia pastorala eta orokorra irakasten du.

2016ko ekainaren 11n, Frantzisko aita santuak Košiceko apezpiku laguntzaile eta Seleucianako apezpiku titular izendatu zuen. Urte bereko irailaren 1ean apezpiku ordenatu zuten Košiceko Santa Elisabet katedralean. *Pán je blízko* () leloa hautatu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dolores Gray

**Dolores Gray** (Chicago, 1924ko ekainaren 7a – New York, 2002ko ekainaren 26a) AEBetako aktore eta abeslaria izan zen, eta bi aldiz izendatu zuten  aktore nagusi onenarentzat Tony Saria, eta horietako bat irabazi zuen.

## Lehen urteak 
Chicagon jaio zen, Illinoisen. Benetako izena Sylvia Dolores Finkelstein'''''' (edo Sylvia Dolores Vernon) zen. Grayren gurasoak Barbara Marguerite Gray eta Harry Vernon Finkelstein (Harry Vernonen izen artistikoarekin) ziren, biak vodevileko aktoreak. Gurasoak banandu egin ziren Dolores umea zela. Neba zaharrago zuen, Richard Gray,  Hollywooden karrera egin zuena. 

Polytechnic High School-en ikasten ari zela, Girls' Glee Club-eko kide izan zen, eta Rudy Vallee-k 'aurkitu' eta saio bat eskaini zion bere irratsaio nazionalean gonbidatu gisa. Ondoren, MGMk kontratatu zuen Gray, *Kismet* (1955) eta ''It's* *Always Fair Weather* (1955) filmeetarako. 

## Karrera 
Grayk kabareteko artista gisa hasi zuen karrera San Frantziskoko (Kalifornia) jatetxe eta klubetan, eta 1945ean bere irratsaio batean parte hartu zuen.

Grayk aktore onenaren Tony saria irabazi zuen musikal batean, *Carnival in Flandersen* egindako lanagatik, nahiz eta Preston Sturgesen gidoi bat duen Broadwayko zirkuituaren produkzio hori sei aldiz baino ez den interpretatu.

Zinema-eremuan, antzerki-kantari eta -dantzari bat interpretatu zuen, Gregory Peck eta Lauren Bacallekin batera, *Designing* *Woman* (1957) film arrakastatsuan. Gainera, Marilyn Monroeren papera abestu zuen Decca Records-en albumean, *There's No Business Like Show Business* (1954) filmaren soinu-bandarekin.

## Bizitza pertsonala 
Andrew J. Crevolinekin ezkondu zen Gray 1966ko irailaren 24an. Crevolin, Kaliforniako enpresaburu eta lasterketa-zaldien hazlea zen, 1954an Kentuckyren Derbia irabazi zuena. Bikotea elkartuta egon zen Andrew 1992an hil zen arte. Ez zuten seme-alabarik izan.

## Heriotza 
Miokardioko infartu akutuaren ondorioz hil zen Dolores Gray New Yorken 2002an, 78 urte zituela. Holy Cross hilerrian lurperatu zuten, Culver Cityn (Kalifornia).

## Antzerkia 
* *Seven Lively Arts* (1944)
* *Are You With It?* (1945)
* *Sweet Bye and Bye* (1946)
* *Annie Get Your Gun* (1947; 1962)
* *Two on the Aisle* (1951)
* *Pigmalión* (1952)
* *Carnival in Flanders* (1953)
* *Can-Can* (1957)
* *Silk Stockings* (1958-9)
* *Destry Rides Again* (1959)
* *Lady in the Dark* (1959)
* *Sherry!* (1967)
* *Gypsy* (1973; 1976; 1982)
* *All Dressed Up* (1982)
* *Going Hollywood* (1983)
* *La Calle 42* (1986)
* *Star Dust* (1987)
* *Follies* (1987)
* *Broadway at the Bowl* (1988)

## Filmografiaren hautaketa 
* *Lady for a Night* (1942)
* *El señor Skeffington* (1944)
* *It's Always Fair Weather* (1955)
* *Kismet* (1955)
* *The Opposite Sex* (1956)
* *Mi desconfiada esposa'' (1957)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Biografía de Dolores Gray
*
Siiri Rantanen

**Siiri Johanna "Äitee"** **Rantanen** (jaiotza abizena: **Lintunen**, 1924ko abenduaren 14a – Lahti, 2023ko maiatzaren 5a) iraupen-eskiatzaile finlandiarra zen. 1952ko, 1956ko eta 1960ko Olinpiar Jokoetan lehiatu zen, eta domina bat irabazi zuen horietako bakoitzean: urre bat eta brontze bat 3 × 5 km-ko erreleboetan 1956-60an eta beste bat 10 km-ko bakarkakoan 1952an; Bost domina ere irabazi zituen FIS Munduko Iraupen Eski Txapelketan.

## Kanpo estekak
Hotei

**Hotei** (txinerez eta japonieraz 布袋, **Budai** eta *Hotei* ahoskatua hurrenez hurren) monje txinatar semihistòrikoa da, Buda Maitreia gisa gurtua budismoaren Zen korrontean panteoi budista japoniarrean. Buda irribarretsua ere esaten zaio, bere irudikapen ikonikoa hori delako, eserita dagoen buda gizen eta alai batena.

## Pertsonaia 
Delako Hotei pertsonaia X. mendearen inguruan bizi izan zen Txinako Wuyueko erresuman. Haren izenak, hitzez hitz, «oihalezko zakua» esan nahi du, eta alderrai zebilela zeraman poltsari egiten dio erreferentzia. Bere izaera alaiak, nortasun dibertigarriak eta bizimodu eszentrikoak maistra edo figura budista gehienengandik bereizten dute. Ia beti irribarre edo barre egiten dio; hortik dator txineraz duen ospea, «Buda irribarretsua».

Horeiri buruz hitz egiten duten testu-froga nagusiak Zen monje budisten biografia-bilduma batean daude, *Lanpararen transmisioa* izenekoan. 

## Ikonografia 
Hoteiren ikonografian eskuarki monje alderrai bat aurkezten zaigu, lodia eta ilea buru-arras moztua, beti irribarretsu, altxor guztiak biltzen dituen zakua aldean daramala. Esku bat altxaturik ilargi beteari zuzenduta azaldu ohi da argiaren metafora gisa. Japoniako tradizioan Hotei da Zori Onaren Zazpi Jainkoetan ezagunena. Tradizioaren arabera *takarabune* (altxorren ontzia) batean iritsi ziren zazpi jainko horiek urte berriaren bezperan. Hoteiren irudia duten objektuak zori ona emango dio bere eramaileari edo jabeari, uste japoniarretan.

Budaren estatuetan irudi ohikoa gorputzaren proportzioen oreka nabarmenekoa da, salbu eta Gandharako artearen hastapenetan, non badauden Buda aszetikoen adibideak. Kontraste handia egiten dute beraz, Hotei edo buda irribarretsu eta gizenen irudikapenek. Baina hain da zabaldua irudi estereotipiko hau, non Mendebaldean Siddhartha Gautama edo Buda original historikoaren nahasten den maiz irudi hau.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesús Vidal Chamorro

**Jesús Vidal Chamorro** (Madril, 1974ko maiatzaren 6a) espainiar elizgizona da. 2018an Madrilgo apezpiku laguntzaile bihurtu zen.

## Bizitza 
thumb|left|Jesús Vidal Chamorro apezpikuaren armarria|209x209px
Ciudad Lineal auzokoa da. 1997an Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean Ekonomia eta Enpresa Zientzietan lizentziatu zen, eta Madrilgo Kontzilio Apaizgaitegian sartu zen. Apaiztu ondoren, Teologia Moralean lizentziatu zen San Damaso unibertsitatean.

2004ko maiatzaren 8an apaiztu zen La Almudena katedralean. Izendatzeko garaian 43 urte zituen eta Espainiako apezpiku gazteena zen.

2018ko otsailaren 17an apezpiku ordenatu zuten La Almudena katedralean. *Sitio (*) leloa hautatu zuen.

2020ko azaroaren 11n, Giza Garapen Integralaren Zerbitzuko Dikasterioko kide izendatu zuten *ad quinquennium* (bost urtetarako).

2022ko irailaren 21ean Alcalá de Henaresko eizbarrutiko administratzaile apostoliko izendatu zuten.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maxine Singer

**Maxine Frank Singer** (New York, 1931ko otsailaren 15a – Washington, 2024ko uztailaren 9a) estatubatuar biologo molekular eta administratzaile zientifikoa izan zen. Ezaguna da kode genetikoaren konponbideari egiten dion ekarpenagatik, DNA birkonbinatzailearen teknikei buruzko eztabaida etiko eta arauemaileetan (DNA birkonbinatzaileari buruzko Asilomarreko Konferentziaren antolaketa barne) duen paperagatik eta Carnegie Institutuaren lidergoagatik.

## Biografia 
New Yorken jaio zen. Brooklyngo bigarren hezkuntzako eskola publikora joan ondoren, kimikan espezializatu zen (biologian espezializatuta) Swarthmore Collegen. 1957an, Yale Unibertsitatean PhD bat izatera iritsi zen, Joseph Frutonekin proteinen kimika ikertzeagatik. Frutonek azido nukleikoetan espezializatzera bultzatu zuen, eta 1956an Leon Heppel-en Biokimikako Laborategian sartu zen Osasun Institutu Nazionalean. ARNren sintesian egindako lanaren bidez, Marshall Warren Nirenbergen esperimentuetan erabili ziren nukleotido sintetikoak sortu zituen, kode genetikoaren izaera hirukoitza zehazteko.

Geneak espezie batetik bestera sartzeko DNA birkonbinatzailearen teknikak lehen aldiz erabiltzeari buruzko 1973ko txostenaren ondoren, Singer izan zen ingeniaritza genetikoaren balizko arriskuez ohartarazi zuen lehenetakoa. Azido nukleikoei buruzko 1973ko Gordon Konferentziako lehendakaria izan zen. Bertan, teknikak osasun publikoarentzat izan zitzakeen arriskuak eztabaidatu ziren, eta 1975eko DNA errekonbinanteari buruzko Asilomar Konferentzia antolatzen lagundu zuen. Konferentzia hori teknikaren arrisku ezezagunei aurre egiteko jarraibide bihurtu zen.

Arte eta Zientzien Akademia Estatubatuarreko kide hautatu zuten 1978an. 1988an, Carnegie Institutuko lehendakari bihurtu zen, eta kargu hori 2002ra arte bete zuen. 1992an, Zientziaren Domina Nazionala jaso zuen, «bere lorpen zientifiko nabarmenengatik eta zientzialarien erantzukizun sozialarekiko kezka sakonagatik», eta 1999ko Vannevar Bush saria. 2007an, Zientzien Akademia Nazionalaren Ongizate Publikoko Domina jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maxine Singer papers (1950-2004) - Library of Congress finding aid (ingelesez).
* The Maxine Singer Papers - Profiles in Science, National Library of Medicine (ingelesez).
* Singer, Maxine.' «Why Can't School Science Be More Like Science?» - Society for Developmental Biology (ingelesez).
Paulin Obame Nguema

**Paulin Obame Nguema** (Libreville, 1934ko abenduaren 28a - *ibidem*, 2023ko abenduaren 11) gabondar sendagile eta politikaria izan zen. Gabongo lehen ministroa izan zen 1994tik 1999ra.

Fang etniako eta Gabongo Alderdi Demokratikoko kidea, medikuntza ikasi zuen Bordelen. Omar Bongo presidenteak izendatu zuen lehen ministro 1994an, gobernuaren eta oposizioaren arteko negoziazioen ondoren. 1999ko urtarrilean karguan ordezkatu zuten eta Osasun Publiko, Biztanleria eta Gizarte Gaietako ministro izendatu zuten.
Joseph Andrew Williams

**Joseph Andrew Williams** (Minneapolis, 1974ko maiatzaren 2a) estatubatuar elizgizon katolikoa da. 2021etik 2024ra Saint Paul eta Minneapolisko apezpiku laguntzailea izan zen, 2024tik 2025era Camdengo apezpiku lagunkidea, eta 2025az geroztik elizbarruti bereko ordinarioa da.

## Bizitza 
thumb|left|Joseph Andrew Williams apezpikuaren armarria|209x209px
1974ko maiatzaren 2an jaio zen Minneapolisen (Minnesota), Gary eta Mary Willamsen familian. Stillwaterren hazi zen. Bederatzi seme-alabetatik hirugarrena da. Haren anaia, Peter Williams, 2004an apaiztu zen.

Minnesotako Unibertsitatean (Morris) biologia ikasi zuen eta 1996an graduatu zen. Gero Steubenvilleko Unibertsitate Frantziskotarrean (Ohio) matrikulatu zen filosofia ikasteko, eta 1998tik 2002ra teologia ikasi zuen Saint Pauleko apaizgaitegian. Apaiz gisa honako ministerio hauek bete zituen:

* Saint Pauleko San Paulo katedraleko bikarioa (2002tik 2004ra).
* Faribaulteko Jainkoaren Errukiaren elizako bikarioa (2004tik 2005era).
* Hamptongo San Matias elizako parrokoa (2005etik 2008ra).
* New Trierko Santa Maria elizako parrokoa (2005etik 2008ra).
* Minneapolisko San Eztebe elizako parrokoa (2008tik 2020ra).
* Minneapolisko Arrosario Santuaren parrokiako administratzailea (2020tik 2022ra).
* Pertsona desgaituen koordinatzailea (2003tik 2005era). 2022ko urtarrilaren 25ean apezpiku ordenatu zuten Saint Pauleko katedralean. *Misericordiam volo* () leloa hautatu zuen.

2024ko maiatzaren 21ean Camdengo apezpiku lagunkide izendatu zuten, eta irailaren 10ean hartu zuen kargua.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emmanuel Servais

**Lambert Joseph Emmanuel Servais** (Mersch, 1811ko apirilaren 11 &ndash; Bad Nauheim, 1890eko ekainaren 17a) luxenburgoar politikaria izan zen. Luxenburgoko lehen ministroa izan zen 1857tik 1874ra.

1828an hasi zen zuzenbidea ikasten Ganteko Unibertsitatean, baina 1830ean utzi zuen herrialdea Belgikako Iraultzaren ondorioz, eta 1831n Parisen graduatu zen. 1836an ''L'Echo de Luxembourg'' egunkariaren sortzaileetako bat izan zen. 1839an, Luxenburgo zatitu eta Belgikari dukerri handiaren zati bat eman zion Londresko Itunaren aurka agertu zen. 1848ko Batzar Konstituziogileko kidea izan zen. Zazpi urtez aritu zen lehen ministro karguan, 1867tik 1874ra. Ondoren, Luxenburgoko hiriko alkate izan zen hil zen arte. Estatu Kontseiluko presidentea ere izan zen 1874 eta 1887 artean, eta Diputatuen Ganberako presidentea 1886 eta 1890 artean.
Jeanette Erdmann

**Jeanette Erdmann** ( 1965eko azaroaren 21a &ndash; 2023ko uztailaren 9a  ) alemaniar biologo eta unibertsitateko irakaslea izan zen. Lübeckeko Unibertsitateko katedraduna eta Alemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademiako kidea izan zen.

Bere ikerketa-interesak gaixotasun konplexuen genetika, genetika kardiobaskularra eta genoma osoko elkartze-azterketak izan ziren, hain zuzen ere bera ere gaixotasun genetiko arraro batekin bizi izan zelako beti, eta medikuek ematen ez zizkioten erantzunak bere kondizioa pertsonalki ikertuz landu zuen. 

## Biografia 
Erdmann kolageno VIaren distrofia muskularrarekin bizi zen eta terapia genetikoaren bidez sendabidea ikertu zuen zebra-arraina erabiliz.    

1991n, Erdmannek biologia ikasketak amaitu zituen Koloniako Unibertsitatean diploma batekin. 1996an Bonneko Giza Genetika Institutuan doktoretza egin zuen  . 1996tik 2000ra bitartean Alemaniako Herzzentrum Berlineko junior ikerketa-taldeko buru gisa lan egin zuen.

2012az geroztik Lübeck-eko Unibertsitateko irakaslea eta genetika kardiobaskularra irakaslea da Alemaniako Ikerketa Kardiobaskularra Zentroan (DZHK) eta 2013az geroztik berak sortu zuen Kardiogenetika Institutuko zuzendaria. 

2019az geroztik Schleswig-Holstein-eko Paziente Muskularrentzako Alemaniako Elkartearen estatuko presidentea izab zen  eta Leopoldinako kidea  2021tik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harrapaketan (jolasa)

**Harrapaketan** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Haur-jolas honetan gelditu den umeak parte hartzaile guztiak pixkanaka harrapatu eta "soka" deituriko eskuak elkarri emanez eratzen den sail gero eta luzeago batean korrrika erabili behar ditu, harik eta guztiak lotu eta jokoa amaitu arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak