Isabel Garbayo

**Isabel Garbayo Ayala** (Iruñea, 1905eko otsailaren 23a - Iruñea, 2011ko abenduaren 7a) Villa Teresita erakundearen sortzailea izan zen. Frankismoan, Patronato de Protección a la Mujer instituzioaren kolaboratzailea izan zen. Egun (2024), prostituzioan aritzen diren emakumeekin lan egiten jarraitzen du erakundeak.

## Bizitza 
Paula Ayala eta Silvestre Garbayoren alaba, Cementos Portlanden sortzailea, Navarreria auzoan jaio zen, hamar neba-arreben artean txikiena izanik. Bere nebetariko bat, Nicasio, Iruñeko alkatea izan zen Bigarren Errepublikaren lehen lau urteetan (1931-35). Garai hartan, prostituzioa araututa zegoen, eta emakumeak erregistratuta zeuden, poliziak emandako "higiene bereziko" txartela zuten eta "etxe publikoetan" lan egiten zuten. Bertan bizi ziren, baina mugimenduak mugatuta zituzten, adibidez, ezin ziren zinemara joan. Iruñean horrelako zazpi etxe zeuden, ia denak Descalzos inguruan.

Garbayo 106 urterekin hil zen, Villa Teresitan (Beloso), eta Iruñeko hilerrian lurperatu zuten.

## Villa Teresita 
Erakundearen izena, Villa Teresita, fundatzaileak Santa Teresita Lisieuxi zion debozioan du jatorria. Erakundea 1942ko martxoaren 18an sortu zen, Iruñean, Isabel Garbayok, bere laguna zen Blanca Goñirekin, Marcelino Olaechea Iruñeko gotzainaren babesa eskatu eta Adingabeen Babeserako Batzordearen (Junta de Protección de Menores) txalet zahar bat atondu ondoren, San Juan auzoan, futbol zelaiaren ondoan. Urtebete beranduago, egoitzatik berrogeita bat neska pasa zirenean, Isabel eta bere lagun Blanca Goñik pobrezia, kastitate eta obedientzia botoak eman zituzten.

1956ko martxoaren 3ko dekretuaz geroztik, etxe publikoak edo tolerantziakoak itxi egin ziren, eta, adingabeez gain, Patronatuaren zentro laguntzaileek emakume "eroriak" hartu eta ikastearen bidez beste lanbide batean "birgaitzen" zituzten.

Garai horretan sortu ziren Villa Teresitaren gainerako zentroak Godellan, Valentzian (1956), Granadan (1957), Madrilen (1961) eta Bartzelonan (1963). Geroago, Las Palmas Kanaria Handikoan (1971) sortu zuten; Beloson, Iruñean (1977an San Juanen zegoena ordezkatuz), eta Sevillan (1978). 1942 eta 1973 artean, 2.500 emakume baino gehiago igaro ziren egoitza horietako batzuetatik. Iruñean, koadernaketa tailerra sortu zen; Granadan, ile-apaindegia; eta Godellan, puntuzko tailerra eta eskulangintzako hainbat lan, hala nola panpinagintza, korbateria edo puntuzko lotura. Bere kideek hiru boto egiten dituzte.

2017an, Villa Teresita sortu zeneko 75. urteurrena bete zen.

## Lana 
* *Al lado de la mujer marginada. Los orígenes de "Villa Teresita"*.

## Sariak eta aitortzak 
* 2005ean, Miguel Sanzek, Nafarroako Gobernuko presidentea, Karlos III.a Noblearen Gurutzea eman zion.
* 2012ko urrian, Iruñeak Isabel Garbayo Ayalaren izena jarri zion Lezkairu auzoko kale bati, Katalunia Etorbidearen paraleloari.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* García Carbonell, Marta Palau Galdón, María (2023). *Indignas hijas de su patria. Crónicas del Patronato de Protección a la Mujer en el País Valencià*. Institució Alfons el Magnànim.
* Guillén Llorente, Carmen (2018). *El patronato de protección a la mujer: prostitución, moralidad e intervención estatal durante el franquismo*. Universidad de Murcia.
* Iglesias Aparicio, Pilar (2021). *Violación de los Derechos Humanos de las mujeres en las lavanderías de la Magdalena de Irlanda y los centros del Patronato de Protección a la Mujer de España*. TSN, 11, (231-244)
* Marcellán Eigorri, José Antonio (2001). "Villa Teresita", Primer Encuentro sobre Historia de la Educación en Navarra, Gobierno de Navarra - Sociedad de Estudios Históricos de Navarra, (133-151)

## Kanpo estekak