Subrahmanyan Chandrasekhar

**Subrahmanyan Chandrasekhar** (Lahore, Britainiar Raj,  - Chicago, AEB, ) fisikari teoriko indio-estatubatuarra izan zen, Estatu Batuetan pasatu zuena bere bizitza ia osoa. 1983ko Fisikako Nobel Saria partekatu zuen *William A. F*owler-ekin beraien lanagatik izarren estruktura eta bilakaeran. Bere ekarpen matematikoei esker izarren eboluzioan, gaur egun modelo teoriko ugari garatu dira izar masiboen egoera berandu eta zulo beltzentzat . Kontzeptu, instituzio eta asmakizun asko bere izena daramate, ala nola Chandrasekharren muga edo X izpiko  Chandra behatokia .

Bere bizitzan zehar fisikako gai askotan egin zuen lan, ekarpenak eginez gaur egungo ezagutzan, adibidez, izarren egituran, nano zurietan, izar-dinamikan, hidrodinamikan, erlatibitate orokorrean edo grabitazio uhinen talka teorian. Cambridgeko Unibertsitatean modelo teoriko bat garatu zuen nano zurien egitura azaltzeko. Honetan, izar horiek duten materia endekatuaren elektroien masa-aldaketa erlatibista kontuan hartu zuen, eta ikusi zuen nano zuri baten masak ezin zituela 1.44 eguzki masak gainditu: Chandrasekharren muga. Bestalde, izarren dinamikaren ereduak berrikusi zituen, Esne Bidearen eremu grabitatorioen gorabeherak kontsideratuz bere inguruan biraka dauden izarretan. Dinamika-problema honentzako soluzioa hogei ekuazioen bidez aurkeztu zuen, "marruskadura dinamiko" izeneko terminoa sartuz. Honek eragina dauka bai izarren balaztatzean bai izar-kumuluen egonkortasunean.

Presidency College unibertsitatean ikasi zuen, Madras-en, baita Cambridgen ere. Urte ugari eman zituen Chicagoko Unibertsitatean irakasle bezala, eta *The Astrophysical Journal* albistearen editore izan zen 1952 eta 1971 urteen artean. Chicagon bizi izan zen bere heriotza arte 1995an, 84 urte zituela .

## Izenaren etimologia 
Bere izena eta abizena ―*[subrajmánian chándra shékjar]* moduan ahozkatzen direnak― Shiva jainkoaren bi izen dira.

Sanskrito hizkuntzan, Subrahmanyan (सुब्रह्मण्य) 'apaizen aldekoa' esan nahi du. Zehazki, *su*: 'oso' esan nahi du, eta *brahmanya*: 'brahmanekin adiskidetsua'.

Chandrasekhar (चन्द्रशेखर), aldiz, 'ilargia koro bezala daraman hori' esan nahi du. Zehazki, *chandra*: 'ilargia' eta *shékhar*: 'koroa' edo 'diadema' esan nahi dute. Esan bezala, Shiva jainkoaren izen bat da hau, eta sarritan ilargi-erdi batekin buruan irudikatzen da.

## Lehenengo urteak eta hezkuntza 
Chandrasekhar 1910ko Urriaren 19an jaio zen Lahoren, Raj Britaniarrean (gaur egungo Pakistan) . Bere aitaldeko osaba *Chandrasekhara Venkata Raman* zen, Nobel saridun fisikari indiarra. Bere gurasoak, aldiz, lanpostu arruntak zituzten: aita funtzionarioa eta ama itzultzailea. 10 anai-arreba osatzen zuten familia: 4 mutil eta 6 neska . Chandrasekharrek bere lehen 12 urtetan etxean jaso zuen hezkuntza: bere aitak matematika eta fisika irakasten zitzaion eta amak Tamilera (hango hizkuntza) . 1918an Madrasera mugitu ziren, eta 1922-1925 urteen bitartean Hindu High School-en ikasi zuen. 1925-1930 urteetan Presidency College eskolan egon zen (Madrasek Unibertsitatearekin lotua), non bere lehenengo paperra idatzi zuen: *“The Compton Scattering and New Statistics”*. Hau 1929an idatzi zuen Arnold Sommerfelden aholku eta ikasbidearekin, Madrasen eman baitzuen klaseren bat, eta Chandrasekharrekin berbetan egon zen hotel batean zenbait problemei buruz . 1930ko ekainean fisikako lizentziatura lortu zuen, eta hurrengo hilabetean Indiako Gobernuko beka bat jaso zuen Cambridgeko unibertsitatean ikasketak jarraitzeko. Bere Ingalaterrarako bidaietan nano zurien elektroi gas endekatuaren mekanika estatistikoa aztertu zuen, Ralph H. Fowler-en aurretiko lanari zuzenketa erlatibistak gehituz.

## Ikasketak Cambridgeko Unibertsitatean 
Bere lehen urtean, Fowler-en ikerketa-ikaslea zela, batezbesteko opakutasunak kalkulatzen egon zen, baita lortutako emaitzak erabiltzen izar endekatu baten masa-limitearen eredu hobetu bat eraikitzeko. Sarritan *Royal Astrnomical Society*-ren bileretara joaten zen, non fisikari garrantzitsu ugari ezagutu zituen. 1931an, bigarren urtearen udan, Max Born-en institutuan egon zen Göttingen-en, opakutasun, xurgapen koefiziente atomiko eta izarren fotosferen ereduak lantzen. Azken urtea, Paul Diraci esker, Kopenhageko *Fisika Teorikoko Institutua*n eman zuen, non Niels Bohr ezagutu zuen.

Izar endekatuei buruz egindako lanari esker brontzezko domina jaso zuen 1933an, eta jarraian Cambridgeko PhD gradu-titulua jaso zuen. Bere tesia R.H. Fowler eta Arthur S. Eddington zuzendu zuten, eta politropo auto-grabitante birakariei buruz idatzitako lau paperretan oinarritu zen. Eddingtonekin gatazka zorrotza izan zuen 1935an *Royal Astronomical Society*-an, zeinean Eddingtonek irrigarri utzi zuen Chandrasekhar-en limitearen kontzeptua . Denboraldi horretako gertaera aipagarria da Eugene Parkerrek eguzki haizea aurkitu zuenean, 1957an, bi editore ospetsuk paperra atzera bota zutela, baina Chandrasekharrek akats matematikorik aurkitu ez zituenez lana onartu zuen eta 1958an argitaratu zen.

Hurrengo urteetan zehar saiatu zen deskubritzen nola errotazioak planeta, izar, galaxia eta galaxia kumuluetan eragiten zuen. 1970eko hamarkadan, Chandrasekharrek izarren bizitzaren bukaera eta haien kolapsoa aztertzera bueltatu zen. Lan hau bere argitalpen famatuenera eraman zion: *The Mathematical Theory of Black Holes*, 1983an argitaratua. Lan honengatik urte bereko Fisikako Nobel Saria jaso zuen, William Fowler-ekin partekatuta. Chandrasekharren azken liburua ''Newton's Principia for the Common Reader* izan zen, 1995ekoa.

## Bizitza pertsonala 
Chandrasekharren osaba *Chandrasekhara Venkata Raman* Fisikako Nobel Saria jaso zuena 1930an.

1936ko irailean Lalitha Doraiswamyrekin ezkondu zen, Presidency College unibertsitatean ikasten zeudela ezagutu zuena. 1953an Estatu Batuertako herritartasuna lortu zuen. Bere inguruko batzuek pertsona maitekor, baikor, eskuzabal, apal, zehatz eta zabal moduan deskribatzen zuten, baina beste batzuek isila, zazpikia eta burugogorra zela esaten zuten . Ere esaten da errukigabekoa zela bere lana irrigarri uzten zutenekin .

Bihotzeko baten ondorioz hil zen Cambdrigeko Unibertsitateko Hospitalean 1995an, beste bat gainditu bazuen ere 1975an . Literaturako eta mendebaldar musika klasikoko ikasle aditua zen bera.

Beste datu nabariak Chandrasekharri buruz dira barazkijalea zela  eta sarritan argi utzi zuela bere ateismoa.

## Sariak 
### Nobel saria 
Chandrasekhar Fisikako Nobel Saria jaso zuen 1983an, izarren egitura eta bilakaerari buruzko prozesu fisikoen inguruan egindako ikerketei esker. Chandrasekharrek kondekorazioa onartu eta jaso zuen, baina bakarrik bere lehenbiziko lanak saritu zirela mindu zion, eta bere karrera luzearentzako iraintzetzat hartu zuen hori. Saria *Wiliam A. Fowler''rekin partekatu zuen.

### Bestelako sari eta ohoreak 
* Royal Society-ren kidea (FRS) (1944)
* American Philosophical Society kidea (1945)
* Ameriketako Estatu Batuetako Zientzia eta Arten Akademia kidea (1946)
* Henry Norris Russell saria (1949)
* Bruce domina (1952)
* Royal Astronomical Societyko Urrezko Domnina (1953)
* United States National Academy of Sciences kidea (1955)
* Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademiako Rumford saria (1957)
* Estatu Batuetako National Medal of Science (1966)
* Indiako Padma Vibhushan saria (1968)
* National Academy of Sciencesko Henry Draper domina (1971)
* Marian Smoluchowski domina (1973)
* Royal Societyko Copley domina (1984)
* Gordon J. Laing saria (1989)
* American Academy of Achievementeko Golden Plate Award (1990)
* Humboldt saria

## Zenbait argitalpen 
### **Liburuak** 
* Chandrasekhar, S. (1958) [1939]. An Introduction to the Study of Stellar Structure. New York: Dover. 

* Chandrasekhar, S. (2005) [1942]. Principles of Stellar Dynamics. New York: Dover. 

* Chandrasekhar, S. (1960) [1950]. Radiative Transfer. New York: Dover. 

* Chandrasekhar, S. (1975) [1960]. Plasma Physics. Chicago: The University of Chicago Press. 

* Chandrasekhar, S. (1981) [1961]. Hydrodynamic and Hydromagnetic Stability. New York: Dover. 

* Chandrasekhar, S. (1987) [1969]. Ellipsoidal Figures of Equilibrium. New York: Dover. 

* Chandrasekhar, S. (1998) [1983]. The Mathematical Theory of Black Holes. New York: Oxford University Press. 

* Chandrasekhar, S. (1983) [1983]. Eddington: The Most Distinguished Astrophysicist of His Time. Cambridge University Press. 

* Chandrasekhar, S. (1990) [1987]. Truth and Beauty. Aesthetics and Motivations in Science. Chicago: The University of Chicago Press. 

* Chandrasekhar, S. (1995). Newton's Principia for the Common Reader. Oxford: Clarendon Press. 

* Spiegel, E.A. (2011) [1954]. The Theory of Turbulence : Subrahmanyan Chandrasekhar's 1954 Lectures. Netherlands: Springer. 

### Notak 
* Chandrasekhar, S. (1939). "The Dynamics of Stellar Systems. I–VIII". *The Astrophysical Journal*. **90** (1): 1–154. 

* Chandrasekhar, S. (1943). "Stochastic Problems in Physics and Astronomy". *Reviews of Modern Physics*. **15** (1): 1–89. 

* Chandrasekhar, S. (1993). *Classical general relativity*. Royal Society.

* Chandrasekhar, S. (1979). *The Role of General Relativity: Retrospect and Prospect*. Proc. IAU Meeting.

* Chandrasekhar, S. (1943). *New methods in stellar dynamics*. New York Academy of Sciences.

* Chandrasekhar, S. (1954). "The illumination and polarization of the sunlit sky on Rayleigh scattering". *Transactions of the American Philosophical Society*. American Philosophical Society. **44** (6): 643–728. 
* Chandrasekhar, S. (1983). "On Stars, their evolution and their stability, Nobel lecture". *Reviews of Modern Physics*. Stockholm: Nobel Foundation. **56** (2): 137–147. 

* Chandrasekhar, S. (1981). *New horizons of human knowledge: a series of public talks given at Unesco*. Unesco Press.

* Chandrasekhar, S. (1975). "Shakespeare, Newton, and Beethoven: Or, Patterns of Creativity". *Current Science*. University of Chicago. **70** (9): 810–822.

* Chandrasekhar, S. (July 1973). "P.A.M. Dirac on his seventieth birthday". *Contemporary Physics*. **14** (4): 389–394. 

* Chandrasekhar, S. (1947). Heywood, Robert B. (ed.). *The Works of the Mind: The Scientist*. Chicago: University of Chicago Press. pp. 159–179.

* Chandrasekhar, S. (1995). ''Reminiscences and discoveries on Ramanujan's bust*. Royal Society.

* Chandrasekhar, S. (1990). *How one may explore the physical content of the general theory of relativity''. American Mathematical Society.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak