Paul Kagame

**Paul Kagame** (1957ko urriaren 23an jaioa, Gitarama probintzia izandakoan, gaur egun Hegoaldekoaren barruan), politikari eta ofizial militar ohia, Ruandako presidentea da, 2000. urtetik. Fronte Patriotiko Ruandarra (*Front Patriotique Rwandais*, FPR) sortzaileetako bat izan zen, eta 1990tik alderdiko burua da. Urte hartako urrian Ugandatik Ruandako iparraldea inbaditu zuen, eta gerra zibilaren lau urteko gatazka irabazi zuenetik boterean dago. 

Paul Kagame ezaguna egin zen 1994ko Ruandako genozidioaren amaierako kanpaian izandako rolagatik eta Kongoko Bigarren Gerran (1998-2003) esku hartzeagatik.

Kagame *de facto* Ruandako burutzat hartu zen, jada, Ruandako presidenteorde eta Defentsa ministro izan zenean, Pasteur Bizimungu presidente zela, 1994 eta 2000 bitartean.

## Laburpen biografikoa 
### Presidentziara iritsi arte 
Ruanda hegoaldeko familia tutsi batean jaioa, 1957an, Ruanda artean Nazio Batuen fideikomisoan zegoen lurralde bat zela, balizko independentzia ikuskatzeko agindupean, Belgikak 1916tik kolonia gisa gobernatua izan ondoren.

Paul Kagamek bi urte zituela familiak Ugandara ihes egin zuen, Ruandak independizatu eta gutxira Ruandako Iraultza hutu deitua gertatu eta gero, tutsien hamarkadetako nagusitasun politikoari amaiera eman ziona. 1980ko hamarkadan, Kagamek Yoweri Museveniren armada errebeldean borrokatu zuen, 1986 hasieran hau Ugandako presidente bihurtu zuen gatazka luzean, eta Kagame bera Ugandako armadako goi ofizial . 

1989an ezkondu zen, Kampalan, guraso tutsi ruandarren alaba batekin, Jeannette Nyiramongi, 1962an Burundin jaioa eta orduan Kenyan erbesteratua. Lau seme-alaba dituzte.

1987an sortu zen FPR taldea, eta Kagame batu zen. Taldearen kontrola hartuz, aurreko liderra, Fred Rwigyema, 1990eko urriko inbasioaren bigarren egunean hil eta jarraian, bera AEBetan zegoen akademia militarretik itzuli zenean. 1993rako FPRk Ruandako iparraldearen parte handi bat kontrolatzen zuen, eta abuztuan Arushako bake adordioa sinatu zen, FPR eta Ruandako gobernuaren artean. Ez zen gauzatzera iritsiko. 

1994ko apirilaren 6ko iluntzean, misil batek Juvénal Habyarimana presidentearen hegazkina bota zuen, Kigaliko aireportuan lur hartzen ari zela, eta ordu gutxiren buruan lehertu zen Ruandako tutsien genozidioa, alde batetik, eta bestetik, FPRren ofentsiba orokorra. Uztailaren erdialderako bere garaipena ekarri zuena, eta ehunka mila errefuxiatu huturen oldeak, batez ere garaiko Zairera eta Tanzaniara. 

Kagamek presidenteorde kargu berria hartu zuen, eta armadaren buruzagitza. 1996an, FPRko indarrek, Kongoko Lehen Gerraren barruan, Mobutu Sese Seko, Zaireko presidentearen kontra borrokan ari zen Laurent-Désiré Kabilaren FDLR talde errebeldearekin batera, eraso egin zien errefuxiatu hutuen eremuei, "indar genozidak" haietan babesten zirelakoan, Ruandako erregimen berriari eraso egiteko. 

1997an Laurent-Désiré Kabila presidente bihurtu eta gero, Kongoko Errepublika Demokratikoa (hemendik aurrera, KED) izendatu berritik bota egin zituen Uganda eta Ruandako indar militarrak. Hauek 1998an eraso egin zuten, eta Kongoko Bigarren Gerra lehertu zen, "Afrikako Gerra Handia" deitua, Ruanda eta Ugandaz gain beste hainbat herrialdek parte hartu baitzuten.  

Ofizialki 2003ko uztailean amaitu zen, Lusakako bake akordioarekin, baina ondorio bortitz eta larriak luzatu egin dira , eta Ruandaren kontrako salaketak, Kivuko gatazka deituan. 

Bitartean, Bizimungu, Ruandako presidente formalak, hutu etniakoak, 2000ko martxoan uko egin zion karguari, FPRrekin liskar bat izan ondoren. Kagamek ordezkatu zuen karguan .

Bizimunguk bere alderdia sortu zuen 2001ean, baina Kagameren gobernuak debekatu egin zuen, trantsizioko konstituzioak kanpaina politikoa onartzen ez zuela argudiatuz. Bizimungu bi aste geroago atxilotu zuten, eta ustelkeriagatik eta indarkeria etnikoa bultzatzeagatik kondenatuta espetxeratu zuten, 2007an Kagamek indultatu zuen arte.

### Presidente bihurtu eta gero 
Presidente izendatua izan zenetik, Kagamek lau hauteskunde presidentzial irabazi ditu, 2003an, 2010an  eta, konstituzioa propio aldatu eta erreferendumean onartua izan eta gero, 2017an  eta 2024an. Beti bozken %90 baino gehiago lortuta, baina salatuak izan diren prozesuetan.

Konstituzioa 2003koa da, erreferendum batean onartua, non parte-hartzea % 87koa izan zen, eta aldeko botoak, % 93. Konstituzioak bi ganberako parlamentu bat aurreikusten zuen, zazpi urteko terminoak balio zituen presidente hautatu bat, eta alderdi anitzeko sistema politiko bat.

Botere politikoaren gaineko hutu edo tutsien nagusitasuna prebenitzea ere bilatzen zuen. 54. artikuluak ezartzen duenez, "debekatu egiten zaie erakunde politikoei arraza, talde etniko, tribu, klan, eskualde, sexu, erlijio edo diskriminazioa eragin dezakeen beste edozein banaketatan oinarritzea". Human Rights Watch erakundearen arabera, klausula horrek, Parlamentuak gerora aldarrikatutako legeekin batera, alderdi bakarreko egoera bihurtzen du Ruanda, izan ere, "beste genozidio bat prebenitzeko aitzakian, gobernuak intolerantzia nabarmena erakusten du disidentzia-modu oinarrizkoenen kontra". 

2010etik bere aurkari handiena Victoire Ingabire Umuhoza izan da, urte batzuetan erbestean bizi izan zen emakumezko politikari hutua, eta urte hartako urtarrilean Ruandara itzuli zen hauteskundeetara aurkezteko. Kagameren politikak kritikatu ondoren, apirilean atxilotu zuten, hauteskundeetan parte hartzea debekatu zioten, eta 2018 arte espetxeratu. Ez zuten 2024ko hauteskundeetara aurkezten baimendu. 2025eko uztailean berriz atxilotua izan da .

## Aldeko eta kontrako iritziak 
Kagameren jardun politikoari buruz bi iritzi kontrajarri nagusitu izan dira . Alde batetik, salatu izan da bere jokaera autoritarioa, oposizioaren eta kazetarien kontrako errepresioa , atzerrian ere, eta KEDeko ekialdeko Kivu aldeko esku hartzeak. Beste aldetik, goretsi izan dira zenbait lorpen Ruandako egonkortasun eta garapenean, 1994ko genozidioko hondamendia eta gero. Zalantzan jartzen dira, berriz, genozidioaz eta geroko baketze eta adiskidetzeaz egiten duen errelatoa.

Errelato hori zalantzan jarri zuten, besteak beste, Jean-Louis Bruguière epaile frantsesaren auto batek, 2006an, eta Fernando Andreu epaile espainiarraren beste batek, 2008an . Biek ebatzi zuten Kagamek eta RPF-k izan zutela erantzukizun zuzena, bai Habyarimana presidentearen hegazkinaren aurkako atentatuan, bai geroko hainbat hilketetan, bi nazionalitate horietako biktimak, batzuk euskaldunak, tartean. Nahiz eta gerora bi ebazpenak bertan behera geratu ziren  .

Lorpenen artean, hazkunde ekonomikoa   (Vision 2020 eta Vision 2050 programen bidez), Ruanda bezalako herrialde txiki eta baliabide natural gutxiko batean, ustelkeriaren kontrako neurriak, eta osasun arloan  (Covid-19 pandemia garaian, kasu) eta hezkuntzan  eman diren aurrerapenak. Nabarmentzen da, halaber, Ruandako Parlamentuan dagoen emakumezkoen presentzia, munduko handiena .

Nazioarteko politikan, KEDarekin dituen harreman tirabiratsuak dira alderdi nabarmenena, Ruandak Kivu aldeko CNDP  edo geroko M23 talde armatuei laguntza eman izan dielakoan, KEDeko ondasun naturalak bereganatzeko. Kagamek beti ukatu egin ditu akusazio horiek , baina hainbat herrialdek laguntza ekonomikoak eten zituzten 2012an, salaketen ondoren.

## Erreferentziak