open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hipotentsio

**Hipotentsioa** presio arterialaren ezohiko jaitsiera da. Hau gaixotasun bat baino gehiago egoera fisiologiko bat bezala ulertzen da. Hipertentsioaren aurkakoa da.

Presio arterial baxuegiak ehun eta organoetara ez dela odol nahikoa helduko esan nahi du. Presio hau oso baxua denean, zorabioak edota heriotza gerta daitezke.

Nerbio-sistema autonomoa da presio hau balio normaletan mantentzeaz arduratzen dena, nerbio-sistema sinpatikoak igo eta nerbio-sistema parasinpatikoak jaitsi egiten duenez, oreka bilatzea baitu helburu honek. Hala ere, ez du beti bere helburua lortzen eta kasu horietan hipotentsioa edo hipertentsioa agertuko da.

Hipotentsio ortostatiko edo jarrerazko hipotentsioa, pertsonak gorputzaren posizioa aldatzean agertzen den hipotentsioa da, normalean eserita egotetik zutitzen denean agertzen dena. Iragankorra izan ohi da eta gehienetan sendagaien erabilerarekin erlazionatuta egoten da.

## Eragileak 
Hipotentsioa faktore desberdinek sortua izan daiteke:
* Hipobolemia
* Antsiolitikoek
* Alkohola
* Anafilaxia
* Arritmia
* Diuretikoak
* Diabetea
* Bihotz-gutxiegitasuna

## Sintomak 
Hipotentsioak hainbat sintoma izaten ditu:
* Zorabioa
* Bularreko mina
* Zefalea
* Goragalea
* Gorakoa
* Arnasa hartzeko zailtasunak
* Ikusmen lausoa
* Konorte galera

## Ikus, gainera 
* Hipertentsioa
* Presio arteriala

## Kanpo estekak
NA-2376

edo **Uztarrozko errepidea**, Nafarroako herri errepidea da,  nafar errepidearen 6,40 kilometroan hasi eta Eguesibar udalerrian dagoen Uztarrotz kontzejuraino doa. Errepidea 0,87 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Eguesibar

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
NA-2346

**NA-2346** edo **Altzorrizko errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-2420 nafar errepidearen 20,26 kilometroan hasi eta Untziti udalerrian dagoen Altzorritz kontzejura arte doa. Errepidea 2,37 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Untziti

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
Polis Massa

**Polis Massa** Star Warseko unibertsoko fikziozko kolonia bat da. Star Wars III. Atala: Sithen mendekua filmean agertzen da, sagako III. atala dena.

Polis Massa merkataritza eta galaxiarteko bidaia ibilbide garrantzitsuenetatik aldenduta dago. Asteroide gerriko batek osatzen du.

## Biztanleak eta jatorrizko historia 
Polis Massatarrak arraza estralurtar bitxi bat dira. Euren batez besteko altuera 1,40 metrokoa da. Galaxia osoan ezagunak eta errespetatuak dira mediku bezala duten ospeagatik. Hasiera batean arkeologo bezala iritsi ziren aurretik mundu bat izan zenaren suntsipena esploratzeko, baina denborarekin polis massatarrak egokitu eta erosotu egin ziren eta mendeak pasa ondoren suntsitutako planetako jatorrizko biztanleen ondorengo bezala hartu zuten euren burua.

## Sithen mendekua 
Polis massatarrak Jedien lagunak ziren eta Yoda maisua, Bail Organa senataria eta Padmé Amidala zauritua eta Obi-Wan Kenobi maisua hartu zituzten denbora batez.

Naboo planetako senataria zen Padmé Amidala hemen hil zen bere seme-alaba bikiak ziren Luke Skywalker eta Leia Organa erditu ondoren, polis massatar mediku kualifikatuen eta hauen droideek bizi zedin egin zituzten ahalegin guztiak egin arren. Kolonia honetan jaso zituen Obi-Wan Kenobik bere lehen irakaspenak Qui-Gon Jinnen izpirituagandik.

## Darth Maul 
Obi-Wanen aurkako mendeku bila ari dela, Darth Maul Polis Massara iristen da. Mehatxu bat izan zen polis massatarrentzat, Obi-Wan Kenobi non zegoen esan behar izan ziotenak, eta hau jakin ondoren planeta utzi zuen Tatooine planetara abiatzeko. Ondoren polis massatarrak bakean bizi izan ziren.

## Inperio Galaktikoa 
Polis massatarrek jediak hartu eta urte betera, inkisitore inperial bat, zuzenean Enperadorearen aurrean erantzuten zuena eta indarra kontrolatzen zuena, Malorum izenekoa, Padméri eta honen semearen patuari buruzko pista bila iritsi zen. Baina Obi-Wan Kenobi jedi maisua orduan iritsi zen erditzearen datu oro ezkutatzeko. Handik gutxira Malorum ezer garrantzitsurik jakin gabe hil zen Ferus Olin jedi ohiaren esku Naboo planetan.

Polis massatarrek hamasei urte beranduago, Yavineko gudua baino lehenxeago, eraso bortitz bat jasan zuten euren koloniak matxinada eta amu bat baino ez ziren Heriotzaren Izarraren gezurrezko plano batzuk hartu zituztenean. Darth Vaderrek berak eta bere 501 Legioak errebeldeekin amaitu zuten eta bertako biztanleria menderatu zuten, bere onera itzultzen denbora asko emango zuena.
Ferus Olin

**Ferus Olin** Star Warseko fikziozko unibertsoko pertsonaia bat da, Jude Watsonen *Jedi Quest* eta *The Last of the Jedi* gazteentzako liburu sailetan agertzen dena.

## Jedi Quest 
Siri Tachiren padawana izan zen, baina Jedi Ordenari eta bere Jedi entrenamenduari uko egin zien Anakin Skywalkerrek bere lagun Tru Velden argi sableari buruzko informazio garrantzitsua nahita ezkutatu zuela susmatzen baitzuen, Tru Veldek borrokan huts egin zezakeela jakinda. Honen ondorioz Darra Thel-Tanis izeneko emakume padawan bat hil zen. Ferus gertatutakoaren arduradun bezala sentitu zen, berak berreskuratu baitzuen bere lagun Truren sablea eta ezkutuan mantendu baitzuen, maisua eta padawaren arteko arau hauste bat suposatzen zuena.

Ferus Anakinekin zuen etsaitasunagatik zen ezaguna, eta Obi-Wan Kenobiri Anakini buruz abisatzen lehena izan zen. Anakinen dohain handiek nahigabea eta segurtasun falta ezkutatzen zutela sentitu zuen. Ferusek ere bazituen botere ikusgarriak eta indarraren domeinua eta horrek Anakin jeloskor jartzen zuen sarri, bereziki Obi-Wanek edo Jedi Ordeneko beste maisu batzuek laudorioztatzen zutenean.

## The Last of the Jedi 
Ordena utzi ondoren Ferus bere lagun Roan Landsekin elkartu zen eta negozio ezberdinak abiarazi zituzten. Biak ofizialak izatera iritsi ziren Errepublika Galaktikoaren armadan Klon Gerretan. Obi-Wanek Sithen mendekuan deskribatutako gertaeren ondoren aurkitu zuen eta Roan erreskatatzen lagundu zion, armada inperialak preso hartu zuena biak gobernuaren aurka egoteagatik.

Ferusek orduan Darth Vaderrek eginiko Jedi garbiketaren bizirauleak bilatzea erabaki zuen Boba Fettengandik Obi-Wanekin eta Trever izeneko mutil batekin ihes egin ondoren. Behin base bezala erabiltzeko moduko asteroide mugikor bat aurkitu ondoren Obi-Wanen antzinako lagun bat aurkitu zuen, Garen Muln izenekoa Illumeko leize-zuloetan, honengandik beste argi sable bat jaso zuen. Orduan Kenobigandik banandu zen, jada benetako Jedi bat zela esan ziona.

Ondoren Fay-Tor emakume jediaren bila joan zen, Coruscant planetan preso zegoela uste zena. Aurkitu egin zuen, izena Solacegatik aldatu zuen. Solace, Ferus eta Trever Jedi tenplura itzuli ziren han zeuden argi sableak berreskuratzeko, baina tranpa bat zen eta Ferus harrapatua izan zen.

Gartzelatik beste preso bati esker ihes egin zuen eta espazioan bildu zen Solacekin eta Treverrekin Naboora bidaiatzeko. Han Malorum inkisitorearekin amaitu zuen, bere taldea eta Kenobi eta Jedien sekretuen atzetik zebilena. Orduan, Enperadorearen mezu bat jaso zuen, bera bisitatzera gonbidatzen zuena bere taldearen gaineko presioa amaitzearen truke.

## Kanpo estekak
Auzo gorri

[thumb|250px|Auzo gorria [Amsterdamen]]
**Auzo gorri**, **barruti gorri** edo **eremu gorri** bezala, prostituzioa eta sexuaren industriarekin zerikusia duten beste negozio batzuk kontzentrazen diren auzo, barruti edo eremuei deritze. Izenaren jatorri batzuk ezagutzen dira, 1890eko hamarkadan datatuak daudenak AEBetan, argi gorrien erabilerarekin zerikusia dutenak, bezeroek bertan zeuden negozioen izaera identifika zezaten.

Japonian auzo gorriei erreferentzia egiteko hitzetako bat  da, literalki "lerro gorria" esan nahi duena, honen jatorriak, itxuraz behintzat, mendebaldeko hitzekin zerikusirik ez duelarik.  hitza ere erabiltzen dute, "lerro urdina" esan nahi duena, legez kanpoko negozioak egiten diren barrutientzako. Kultura ezberdinetan, auzo gorriak modu ezberdinetan identifikatzen dira, ohikoena "prostituta gunea" delarik (adibideak Hindiz Randi Guli edo Prostituta kalea, Bengaleraz *Khanki Para* edo Prostituta auzoa).

Latinoamerikako herrialde batzuetan hitzak esanahiz aldatzen du eta gaizkiletza maila handiak dituzten sektoreak adierazten dituzte (kronika gorria izenari erreferentzia eginez)

## Ikus, gainera 
* Sexu turismo
* Amsterdameko auzo gorria
* Sankt Pauli
* Auzo gorria (Buenos Aires)

## Kanpo estekak
Fang Zar

**Fang Zar** Star Warseko fikziozko unibertsoko pertsonaia bat da. Fang Zar Senatu Galaktikoaren (Galactic Senate) kidea da, Mon Mothma, Bail Organa eta Padmé Amidalaren aliatua. Larruazal iluneko senatari bizardun hau Inperio Galaktikoa eta Palpatine enperadorearen aurka agertu zen.

## Ikus, gainera 
* Star Wars

## Kanpo estekak
Urdaiazpiko

[thumb|Urdaiazpiko mota ugari salgai, [italiar urdaitegi batean.]]
**Urdaiazpiko**a, **pernil**a edo **xingar**ra txerriaren hanka osoa da, kontserbatu ahal izateko bi eratan prestatua: ondua (gazitua, lehortua eta, batzuetan, ketua) edo egosia (irakina, errea, erregosia, gozoa). Ohikoena txerrikia izan arren, beste animalia batzuenak ere daude, hala nola basurdeena, hartzarena edo elur-oreinarena. Gehienetan xerretan jaten bada ere, dado edo trontzetan ere jan daiteke.

Mundu osoan zehar egiten da, eskualdeko espezialitate gutiziatu ugarirekin batera, hala nola Wesphaliako urdaiazpikoa, Baionako xingarra edo Espainiako urdaiazpiko iberikoa. Horietako askok sor-marka dute.

## Berezitasunak 
Erromatarrek jada jaten omen zuten. Gastronomia askotan erabilitako jakia da, Euskal Herrian, Baionako xingarra (Lapurdin), urdaiazpiko ondua (Espainian) eta *prosciutto* (Italian) urdaiazpiko ezagunenak izan arren, Bulgarian *Elenski but*, Kroazian eta Serbian *Pršut*, Txinan *Jinhua* urdaiazpikoa, Alemanian *Schwarzwälder Schinken* edo Ohian Beltzeko urdaiazpikoa, Luxenburgon *Éisleker ham*, Montenegron *Njeguška pršuta*, Filipinetan *Hamon de Bola*, Portugalen *Presunto*, Errumanian *şuncă* eta Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan *ham* barietateak ere ekoizten dituzte.

## Galeria 

Félix Vallotton, 1918 - Le Jambon.jpg|*Le jambon* (Félix Valloton, 1918).
Édouard Manet - Le jambon.jpg|*Le jambon* (Édouard Manet, c. 1875).
Paul Gauguin 035.jpg|*Le jambon* (Paul Gauguin, 1889).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pacífico (Buenos Aires)

thumb|Palermo auzoaren kokapen planoa
**Pacífico** izenekoa Buenos Aires hiriko Palermo auzoko auzo "ez ofizial" bat da. Pacífico Zubiaren gunean kokatua dago, toki honi izena ematen diona honela azpi-auzo bat osatuz.

## Kokapena 
Azpigune honek Santa Fe etorbidean zehar Italia Plazatik, Juan B. Justo etorbidearekin gurutzaketa eta Luis Maria Campos etorbidearen zati batzuk hartzen ditu.

## Uholdeak 
Juan B. Justo etorbidearen azpitik doan Maldonado errekaren hoditze kaxkarraren ondorioz, toki honek uholdeak jasateko joera du ekaitz egunetan eta zaparrada handiak erortzen direnean, batez ere sudestada beldurgarriak gertatzen direnean.

## Kanpo estekak 
* Palermo auzoko zenbait auzo "ez ofizial"en kokapen planoa
Amsterdamgo auzo gorria

thumb|250px|Amsterdamgo auzo gorri nagusia (*De Wallen*).
**Amsterdamgo auzo gorria** () Herbehereetako hiriburu administratiboa den Amsterdamgo erdialdean dagoen auzo bat da. Bere historia, arkitektura, bizitza kulturala eta prostituzioa, drogei eta dibertsitate sexualari buruz duen joeragatik munduko auzorik liberalizatuenetako bat izateagatik ezaguna.

## Kokapena 
Zehazki, "auzo gorri" nagusia *De Wallen* auzoa da, Oudezijds Voorburgwal eta Oudezijds Achterburgwal kanalak eta inguruzko kaleak, hiriko erdigune historikoan, Dam plazak eta Damrak kaleak mugatzen dute mendebaldean eta Nieuwmarkt plazak ekialdean. Baina "auzo gorri" besteak ere existitzen dira: *Singelgebied* ("Singel auzoa") eta Ruysdaelkade (De Pijp barrutian).

## Prostituzioa 
Hau da Amsterdameko auzorik pintoresko eta turistikoena. Mundu osoan ezaguna bere kaleak eta kalexka estuak apaintzen dituzten erakusleihoengatik, non prostitutek euren lana egiten duten duela mendeetatik. Prostituzioa erabat arautua dago Herbehereetan, eta honela prostituta bakoitza legez gizarte segurantza pribatu bat kontratatua izatera behartua dago (Herbehereetako gainontzeko langileak bezala), estatuari zergak ordaintzera, ogasun deklarazioak egitera eta langile batek edo enpresak bere legezkotasuna mantentzeko egin behar dituzten gainontzeko lege prozesu guztiak egitera.

Prostituzio lokalak egunez zein gauez daude irekita, baina publiko gehien aste bukaeratako gauetan egoten da. Une horietan milaka pertsonek, gehienak kuxkuxeroak, auzotik lasai paseatzen dute, auzo gorriko erakusleihoen artean. Kale hauetarako sarrera irekia da, eta beraz edonor sar daiteke bertan, adibidez Hanburgoko prostituzio kalean gertatzen ez dena, gizonezkoei eta adin nagusikoei mugatua dagoena.

### Esperimentua gizonekin 
1990eko hamarkadaren azken urteetan esperimentu soziologiko bat egin zen auzo gorriko kaleetan. Emakumezko prostituten ordez, gizonezkoak egon ziren lan hori egiten zenbait hilabetez. Ikerketa honek, emaitza bezala, emakumeek zerbitzu honetan interesik ez zutela eman zuen, eta hilabete horietan, gainera, kexuak egon ziren emakumezko prostituten aldetik, gizon horiek laidogarritzat hartu zituztenak.

### Beste zerbitzu batzuk 
Auzoak , jatetxe, hotel, kafetegi eta eta erakusketa lokal ugari ere baditu. Erakustoki hauek izaera sexual nabarmeneko edukiak eskaintzen dituzte, eta turistak asko joaten dira bertara.

Auzoko kalerik ospetsuena erdiko kalea da, Warmoestraat izenekoa, tabernaz, garagardoz, jendez eta zalapartaz betea.

## Ikus, gainera 
* Auzo gorri

## Kanpo estekak 
* Amsterdamgo Auzo Gorria
NA-170

**NA-170** erkidego-errepidea Donezteben hasi (N-121-A autobidetik irten edota NA-1210 eskualde-errepidean Donezteberako saihesbidea den zubian kokatuz gero) eta Areson amaitzen da, azken udalerri honetako lursailetan Gipuzkoako mugara doan NA-1320 eskualde-errepidea eta A-15 autobiarekin (Irurtzun eta Andoain lotzen dituen Leitzarango Autobidea) elkartzen delarik. NA-170 errepideak denera 32,3 kilometro inguruko luzera du eta gutxi gorabehera 36 minutuko denbora behar da batez besteko abiadura batean dena zeharkatzen.

NA-170 errepideak Doneztebe, Elgorriaga, Ituren, Zubieta, Beintza-Labaien (Lotzabian), Saldias udalerriko lursailak (herrigunera joateko NA-4029 herri-errepiderako saihesbidea hartu), Eratsun udalerriko lursailak (herrigunera joateko NA-4031 herri-errepiderako saihesbidea hartu), Ezkurra, Ezkurra mendatea, Leitza eta Areso (herrigunera joateko NA-4014 herri-errepiderako saihesbidea hartu) udalerriak zeharkatzen ditu.

## Nafarroako herri errepideak 
* Nafarroako herri errepideen zerrenda
* Nafarroako errepideak

## Kanpo estekak
Jonah Lomu

**Jonah Tali Lomu** (Auckland, Zeelanda Berria, 1975eko maiatzaren 12a – Auckland, 2015eko azaroaren 18a) zeelandaberritar errugbi jokalaria izan zen, hegaleko postuan aritzen zena. Historiako errugbilaririk hoberenetako bat izan zen. Munduko Kopetako entsegu marka ezarri zuen eta, askoren ustez, errugbi modernoaren aitzindaria izan zen. Ospe handia bildu zuen, baita errugbizale ez zirenen artean ere.

Dohain fisiko paregabeak zituen, 1,96 metro eta 125 kilotik gora. Gorpuzkera gihartsua izateaz gain, abiadura handikoa zen. 100 metroak 11 segundotik behera egiten zituen. Gelditzeko oso zaila zen, eta izua sorrarazten zien aurkariei. Harekin batera, hegaleko profil berri bat zelairatu zen: abiadura handiko eta gorpuzkera sendokoena. Tongan, izeba baten etxean, urte batzuk igaro ostean, Aucklanden hazi zen. Wesley College ikastetxe metodistan ikasi zuen.  

Hamalau urterekin hasi zen hamabosteko errugbian, Wesley ikastetxean; lehenago, hamahiruko errugbian aritua zen. Luze gabe agerian gelditu zen haren gaitasuna, eta gazte mailako selekzioaren deia jaso zuen. 1994ko martxoan, Hong Kongeko zazpiko errugbiko txapelketa irabazi zuen Zeelanda Berriko selekzioarekin, Eta, urte bereko ekainaren 26an, debuta egin zuen All Blacksekin: 19 urte eta 45 egun zituen.

## Palmaresa 
### Wellington 
* National Provincial Championship
** irabazlea: 2000

### Blues 
* Super 12
** irabazlea: 1996, 1997

### Zeelanda Berriko selekzioa 
* 63 test-partida, 1994-2002 bitartean
* 185 puntu (37 entsegu)
* Munduko Errugbi Kopa 
** finalista: 1995
* Tri Nations
** irabazlea: 1996, 1999, 2002

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Agirrebengoa Apaolaza, Eñaut Jonah Lomu: Errugbia aldatu zuen gizona, izarrarenazkenentsegua.wordpress.com
*  Jonah Lomuren profila, All Blacks Zeelanda Berriko selekzioaren webgunean.
* Jonah Lomuren jokaldi harrigarrien hautaketaren bideoa, Youtube.
Coitus interruptus

***Coitus interruptus*** (hitzez hitz, latinez, «koito etena») edo **atzerakoa** izeneko metodo antisorgailuan, sexu harreman batean zehar zakila isurtzea gertatu baino lehenago ateratzen da baginatik, haurdunaldia ekiditeko asmoz. Fidagarritasun txikiko metodo antisorgailua da, eta gainera ez du saihesten sexu transmisiozko gaixotasunak kutsatzea.

## Historia 
*Coitus interruptus*aren erabilera dokumentaturik zaharrena haurdunaldia ekiditeko Onanen kondairan agertzenda, Toran. Testu hau orain dela 2.500 urte inguru idatzi zela uste da. Antzinako Grezia eta Antzinako Erroman familia txikiak nahiago zituzten, eta haurdunaldiak ekiditeko hainbat metodo erabiltzen zituzten. Historialarien ustez, metodorik ohikoena *coitus interruptusa* zen. Hala ere, gizarte hauentzat emakumearen ardura zen jaiotza-kontrola, eta ondo dokumentaturik dauden antisorgailu bakarrak pesarioak eta eraginik ez zuten amuletoak ziren.

Erromako Inperioaren gainbeheraren ondotik, V. mendean, Europan antisorgailuak erabiltzeari utzi zitzaion. Pesarioak ez dira berriro ere XV. mendera arte egertzen dokumentazioan.

XVIII. mendean, metodo modernoak garatu artean, Europan oso metodo ohikoa zen haurdunaldia ekiditen saiatzeko, baita Ipar Amerikan zein munduko beste leku batzuetan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eguzki egutegi

**Eguzki-egutegia** Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen translazio-mugimenduan duen posizioa adierazten duen egutegia da. Eguzki-egutegiak ere, denbora eguzkiaren itxurazko mugimenduen arabera banatzen dutenak, urtaroekin fasean daude urtean zehar. Horrela, nekazarien beharretara egokitzen dira, haien nekazaritza-jarduerek laboreak urtaroekin sinkronizatzea eskatzen baitute: ereite-aldia, bi uztaren arteko elikagai-erreserben kudeaketa.

Horrela egindako egutegiek 365 eguneko urtea dute, normalean bisurteetan egun bat gehituz luzatzen dena.

Badirudi egiptoarrak izan zirela lehenak eguzki-egutegi bat garatzen, Ilargi-egutegi tradizionala ordezkatu zuen erreforma baten ondoren. Horretarako, puntu finko gisa erabili zuten Sirius edo Sothis zakurraren izarraren urteko irteera berriro agertzea, ekialdeko zeruan, Nilo ibaiaren urteko uholdearekin batera. 365 eguneko egutegi bat eraiki zuten, 30 eguneko 12 hilabeterekin, urte amaieran 5 egun gehituta. Hala ere, egiptoarrek egun bateko frakzio gehigarria kontuan hartzen ez zutenez, egutegia errorerantz desbideratzen joan zen pixkanaka.

## Adibideak 
Egutegi juliotarrak hartu zuen ondoren eguzki-egutegiaren tokia, egutegi gregoriarraren aurrekoak. Biek 365 eguneko urtea dute, 366 egunekoa dena lau urtean behin, salbuespenik gabe; beraz, 365,25 eguneko batez besteko urtea dute. Eguzki-egutegiak zehatzagoak bihurtu ahala, bi eratako bilakaera izan zuten.
thumb
Beste eguzki-egutegia batzuk: 

* Egutegi gregoriarra
* Egutegi juliotarra
* Bahaiko egutegia
* Indiako egutegia
* Persiako egutegia (Jalāli egutegia)
* Thailandiako egutegia

* Bengaliko egutegia
* Sanskritoko egutegia
* Malayalamo egutegia
* Tamainako egutegia

Egutegi fiskalak deiturikoak ere eguzki-egutegiak izaten dira. Ilargiko egutegi islamiarra Otomandar Inperioaren zati handi batean erabiltzen ari zenez, egutegi fiskal bat garatu zen, urteko zerga uztaren unean bertan biltzeko.

## Japonia eta eguzki-egutegia 
Japonian, Eguzkilargiko egutegia (Tenpo egutegia) 1872ko abenduaren 2ra arte erabili zen (1872ko abenduaren 31, baina 1873an egutegi gregoriarra sartu zen, hau da, eguzki-egutegia, eta 1872an sartze data finkatu zen.

Hala eta guztiz ere, hori baino lehen ere, Erresuma Borrokalarien aldiaren amaieratik erabili zuten kristauek. "Edo" garaian Toshiaki Hondak eguzki egutegiaren komenigarritasuna aldarrikatzen du. Nakai Rikenek eta Yamagata Bantōk eguzki-egutegiaren lagin bat hartu zuten. Gentaku Otsuki erudito holandarrak Holandako Urte Berria ospatu zuen azaroaren 11n (1795eko urtarrilaren 1ean), Kansei aroaren seigarren urtean. Anseiren lehen urtearen ondoren (1854), Japoniako eskala handiko lehen eguzki-egutegia, "Egutegi arrunt unibertsala", Kagesuke Shibukawak argitaratu zuen, irudi astronomiko batek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tlacaxipehualiztli

250px|thumb|eskuinera|Xipe Tótec. Borboien Kodexa, 14. orr.
**Tlacaxipehualiztli**, "gizon larrutzea" bezala ezaguna azteka mitologian, aztekek Xipe Totec jainkoa ohoratzeko egiten zuten ospakizun bat zen. Izen hau eguzki egutegiaren Xiuhpohualliko bigarren hilabeteak jasotzen du. Hilabete honetan ospatzen zen zeremonia. Hilabeteko lehen eguna aztekek gerrako esklabo eta gatibuak sakrifikatuz eta larrutuz ospatzen zuten. Larruazala kentzen zieten eta ondoren gorputzadarrak kentzen zizkieten. Batzuk larru horiekin janzten ziren, eta hil arteko borrokak antolatzen zituzten presoekin hauek garaitu arte. Azken egunetan, gaixotasunen bat zutenek prozesio bat egiten zuten Xipe Totec jainkoari sendatzea eskatzeko. Jai hau antzinako emankortasun errituen tokia ere bazen nekazal zikloaren arabera.

## Kanpo estekak
Ogino-Knausen metodo

[thumb|300px||**Egutegi metodoetako bat**: egun gorrietan emakumeari hilerokoa jeisten zaio eta haurdunaldirako aukerak txikiak dira, egun berdeetan ([menstruazioaren aurreko 7 egunetan) ere haurdun geratzeko probabilitatea txikia da eta egun urdinetan haurdun geratzeko probabilitatea handia da. Egutegi metodoak hilerokoa erregularra denean (26-32 egun, kasu honetan) dira eraginkorren.]]

**Ogino-Knausen metodoak** emakumea bere hilerokoan zehar bestelako antisorgailurik gabeko sexu harreman baten ondorioz ernaldu eta haurdun geratzeko probabilitatea kalkulatu eta horretan oinarrituz hilerokoan zehar egun ezberdinak ernalkor/ez ernalkor eran sailkatzen dituen metodoak dira. Metodo antisorgailu moduan erabil daiteke, sexu harremana emakumea ernalkorra ez den egunetan burutzen bada eta hilerokoa erregular samarra bada denboran zehar. Haurdunaldia lortu nahi denean ere erabiltzen da, sexu harremana egun ernalkorretan burutuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brú na Bóinne

**Brú na Bóinne** (literalki "Boyneko Jauregia" irlandar gaeleraz) Irlandako Meatheko konderrian kokatutako multzo arkeologiko bat da. Stonehenge baino 1.000 urte inguru lehenago eraikitako historiaurreko nekropoli bat da. Gizarte tribaleko kiderik garrantzitsuenak lurperatzeko eraiki zen.

Guneak hiru aztarnategi arkeologiko ezberdin hartzen ditu: Newgrange, Knowth eta Dowth. Barruti guztia multzoko bisitari zentrutik bisita daiteke.

## Newgrange 
Hiruretatik ezagunena da. Laurogei metroko diametroa eta hamairu metroko altuera duen tumulu lau bat da. Tumuluaren barnean Burdin Aroko korridorezko hilobi bat dago.

## Knowth 
Newgrangetik iparmendebaldera kokatua honen garai berean eraiki zen. Newgrange bezain ezaguna ez den arren, hura baino handiagoa da, baita arkeologikoki garrantzitsuagoa ere.

## Dowth 
Hirugarren tumulua Newgrangen antzekoa da tamainari dagokionez, baina pixkat garaixeagoa da. Nahiko kaltetua dago, eta beraz publikoarentzako itxita mantentzen da.

## Gune zeremonial txikiagoak 
* Newgrange cursus
* Townleyhalleko hilobi igarobidea

## Kanpo estekak 
* Deskribapena UNESCOren webgunean
* Webgune ofiziala
Newgrange

**Newgrange** (irlanderaz: Sí an Bhrú) Brú na Bóinne multzoko hil pasaia bat da, Meatheko konderrian kokatua, baita Irlandako aztarnategi arkeologikorik ospetsuena ere.

## Historia 
thumb|270px|ezkerrera|Sarrerako harria arte megalitikoarekin
Jatorrian K.a. 3300 eta K.a. 2900 bitartean eraiki zen karbono 14aren bidez eginiko dataketaren arabera (Grogan 1991). Honek Gizako Piramide Handia baino 500 urte zaharragoa eta Stonehenge baino 1.000 urte zaharragoa bihurtzen du (Stonehengen lehen etapak Newgrangen garaikoak diren arren). 4.000 urte baino gehiagoz galduta egon zen muinoaren baxutze baten ondorioz XVII. mendean eraikuntzarako harri bila zebilen jendeak aurkitu zuen arte, eta leizezulo bat bezala deskribatu zen.

Newgrange gehienbat 1962 eta 1975 bitartean zulatua eta zaharberritua izan zen Michael J O'Kelly irakaslearen gainbegiradapean, University College Corkekoa (O'Kelly 1986). Gizakiak zizelkaturiko harriz eta zohikatzez eginiko muino bat da, 97 izkinzaindari handik osatutako zirkulu baten barnean eta kuartzo zuriz eta granitoz eginiko barnerantz okertutako harresi batez koroatua. Harri gehienak eraikuntzaren inguruetatik datoz, fatxadako kuartzo eta granitozko harriak urrunagoko tokietatik garraiatuak izan ziren arren, ziuraski Wicklowtik eta Dundalkeko badiatik hurrenez hurren.

Muinoaren barnetik bere diametroaren heren bateraino barneratzen den eta gurutze formako ganbera batera daroan 18 metroko pasabide bat igarotzen da. Hil ganberak modu malkartsuan 6 metroko altueraraino altxatzen den hegalezko sabai bat du. Teilatua ia kalterik gabe mantendu da 5.000 urte baino gehiagoz.
[thumb|300px|Newgrangeko tumuluko barneko gelako [gangaren xehetasuna]]
Dirudienez Newgrange hilobi bezala erabili zen. Gurutze formako ganberako hutsuneek harrizko begizulo handiak jasaten dituzte, hauen barnean atseden hartzeko jarritako haien hondar erreak kokatuta zeudelarik. Indusketan soilik bost pertsonaren hondarrak aurkitu ziren. Uste denez, hau eraiki zuen Neolito garaiko jendearen sinesmen erlijiosoetako zati garrantzitsu bat zen Eguzkia. Antzina muinoa zutik jarritako harri handiez osatutako eraztun batez inguratua zegoen, ustez egon ziren hogeitamazazpitik hamabi mantentzen direlarik. Baina dirudienez, Newgrange inguratzen zuen harrizko zirkulua ez zen monumentuaren garaikidea, baizik eta han 1.000 urte inguru beranduago jarri zela, Brontze Aroan.

## Erreferentziak 
* Grogan, E. 1991. “Prehistoric and Early Historic Cultural Change at Brugh na Bóinne.” in Proceedings of the Royal Irish Academy 91C, pp126–132
* O’Kelly, M.J. 1982. Newgrange. Archaeology Art and Legend. London: Thames and Hudson

## Kanpo estekak 
* Newgrange
* Heritage of Ireland - Brú na Boinne Vistor Centre (Newgrange and Knowth) (Meath)
* Newgrange eta bere inguruko argazkiak - Irlanda
2010eko 1 Formulako denboraldia

**2010eko 1 Formulako denboraldia** historiako 1 Formulako Munduko Txapelketaren 61. denboraldia izan zen, Automobilen Nazioarteko Federazioak (FIA) antolatua.

## 2010eko parte-hartzaileak 
## Denboraldiko podiumak 
## Gidarien sailkapena 
## Taldekako sailkapena 
## Kanpo estekak
Ametzaga Asparrena

**Ametzaga** Asparrena udalerriko herrietako bat da.

## Historia 
Herriaren izena dokumentatuta agertzen da 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Hamaezaha***.

## Etimologia 
Salaberri Zaratiegik, , 2015, *Ametzaga* hitz elkarketa baten emaitza dela esateko zalantza gutxi: *Ametz*- +  leku-izenetan ohikoa den -*aga* atzizkia.

*Asparrena* ere hitz elkarketa baten emaitza dela defendatzen du Patxi Salaberrik, 2015: *(H)aitz*- > *Atx*- > *As*- + -*barren(a)* aurrekoarekin elkartzerakoan > -*parrena*. ("Barrena", toponimian, "behekoa" esan nahi izaten zuela gogoratzen du Salaberrik).

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Joan eliza.

Fitxategi:Ametzaga (Asparrena).jpg
Fitxategi:Ametzaga (Araba) San Juan eliza 2.jpg
Fitxategi:Ametzaga (Araba) San Juan eliza.jpg
Fitxategi:Ametzaga (Araba) San Juan eliza 3.jpg
Fitxategi:Ametzaga (Araba) San Juan eliza eta alboan frontoia.jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Núñez Astrain

**Luis Nuñez Astrain** (Donostia, Gipuzkoa, 1939 &ndash; Donostia, Gipuzkoa, 2009ko azaroaren 1a) idazlea, kazetaria, soziologoa eta politikaria izan zen. Enpresa, soziologia eta linguistikako ikasketak egin zituen. 1980ko hamarkadan *Egin* egunkariko erredaktoreburu izan zen, eta 1998 arte bertan jardun zuen lanean. Herri Batasuneko ahaldun izan zen Gipuzkoan, 1987. urteko hauteskundeen ondoren.

## Bibliografia 
* *La Sociedad Vasca actual* (1977)
* *Clases sociales en Euskadi* (1977)
* *Opresión y defensa del Euskara* (1977)
* *Euskara gaur*
* *Euskadi sur electoral*
* *El sector público en Guipúzcoa*
* *Incentivos económicos y cuadros dirigentes en los países socialistas*.
* *La razón vasca* (Txalaparta, 1995)
* *El euskera arcaico* (Txalaparta, 2003)

## Erreferentziak
Sarrera hesi

Ekonomian, **sarrera hesiak** sektore ekonomiko edo iharduera batean aritu nahi duten enpresa berriek gainditu behar dituzten oztopoak dira:

* ihardueran hasteko egin beharreko inbertsioaren tamaina,
* sektoreko konpainiek lehengaien gainean duten kontrola,
* bezeroen fideltasuna merkatuan lanean ari diren konpainiekiko,
* sektoreko lege-markoa,
* jabego intelektuala eta patente arazoak,
* banatzaileekiko akordioak,
* lehiakideen prezio-erasoak, eta abar.

## Kanpo estekak
Knowth

**Knowth**eko tumulua (irlandako gaeleraz *Cnobha*) Brú na Bóinne multzo arkeologikoan kokatua dago, Newgrangetik iparmendebaldera.

Newgrangen garai berean eraikia, hau baino handiagoa eta arkeologikoki garrantzitsuagoa da. Multzoa mendebaldeko Europako garrantzitsuenetako bat bihurtzen duten garrantzi gutxiagoko beste tumulu batzuekin osatua dago.

Indusketetan lehenik erdiko ganbera batera zeraman 34 metroko korridore bat aurkitu zen, ondoren 1968an lehenarekin lotuta ez dagoen beste ganbera batera daroan 40 metroko luzerako beste korridore bat aurkitu zelarik kontrako aldean.

Tumulu nagusia beste 300 hilobiz eta grabatutako 300 lauzaz inguratua dago, ikuspuntu artistikotik Europa mendebaldeko garrantzitsuena bihurtzen dutena.

Tumuluko giza aktibitate dokumentatua milaka urtez luzatzen da. Beakerrek okupatu zuten tokia Brontze Aroan eta zeltek Burdin Aroan. VIII. eta IX. mendean tumulua gotorleku zirkular bezala erabili zen, eta XII. mendean normandiarrek gaztelu bat eraiki zuten honen gainean.

## Kanpo estekak
Altinaghree gaztelua

**Altinaghree gaztelua** edo Liscloon Etxea utzita eta hondakinetan dagoen gaztelu bat da, Irlandako Tyroneko konderriko Donemana herriaren kanpoaldean kokatua. 1860 inguruan agindu zuen William Ogilbyk gaztelu hau eraikitzea.

## Kanpo estekak
Firebug

**Firebug** Firefox nabigatzailearen gehigarri bat da. Oso erabilgarria da web garatzaile eta maketatzaileentzat. Gehigarri honek hainbat utilitate du edozein web orria, “inline” eta bat-bateko moduan editatu, aztertu eta kudeatzeko. Horrela, web orri edo aplikazio baten DOM egitura, CSS, HTML eta JavaScript kodea modu erraz eta azkar batean aztertu eta aldatzeko aukera ematen du nabigatzailean bertan, inolako kanpo aplikazio baten beharrik gabe.

Lehenengo bertsioa 2006ko Otsailaren 12an argitaratu zuten (0.2 bertsioa). Handik hona, eguneraketa ugari eman da, eta, azkenik, 1.0 bertsioa 2007 urtean argitaratu zen.

Firebug Jow Hewitt-ek sortu zuen. Azken bertsioa BSD lizentziapean argitaratu zen.

* Proiektuaren webgunea: http://www.getfirebug.com
* Kodea: http://code.google.com/p/fbug
* Garatzaile nagusia: Joe Hewitt (http://www.joehewitt.com)
* Azken bertsioa: 1.4.3 (09/09/29).
* Tamaina: 519 KB.
* Lizentzia: BSD.

## Kanpo estekak
Etologia

**Etologia** animalien portaera ikertzen duen biologiaren adarra da. Animalien jokaera zientzialari askok aspalditik aztertu badute ere, zientzia berri gisa etologia 1960. hamarkadan jaio zen, Nikolaas Tinbergen holandarra, eta Konrad Lorenz eta Karl von Frisch austriarrak egindako lanekin (hiru zientzialari horiek Medikuntza eta Fisiologiaren Nobel Saria eskuratu zuten 1973an).

Etologian jarduten duten zientzialariak etologoak dira.

Etologiak animaliak beren ingurunean aztertzen ditu, baina baita laborategian ere, naturako eta laborategiko lanak uztartuz. Biologiaren arlo honek lotura estuak ditu zientziaren beste adarrekin: anatomia, fisiologia, ekologia eta psikologiarekin, besteak beste.

Animalien portaera aztertzen duenez, gizakion portaera ere etologiaren lan-arloan sartzen da. Gure senezko portaerak jarraitzen dituen arauek, bereziki, etologoen arreta erakartzen dute.

Bestalde, etologoek animalien jokaeran eragiten duten faktoreak aztertzen dituzte: sena eta ikasketa prozesuak, batik bat. Faktore hauek portaeraren zenbait agerpenen atzean daude: agresibitatea, portaera sexuala, portaera soziala, adimena, nortasun-arazoak, hizkuntza eta komunikazioa, etab.

## Kanpo estekak
897 Lysistrata

**897 Lysistrata** asteroide gerrikoan aurkitutako 897. asteroidearen izena da. 1918ko abuztuak 3an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1918 DZ** zen. Bere izena Aristofanesen Lysistrata izeneko lanagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Dowth

thumb|200px|Dowtheko tumulua
**Dowth** izenekoa Irlandako Meatheko konderrian, Boyne ibaiaren ertzean dagoen Brú na Bóinne aztarnategi arkeologikoa osatzen duten hiru multzoetako bat da. Besteak Knowth eta Newgrange dira.

Tumulu nagusia tamaina handikoa da, Newgrangekoaren antzerakoa.

Aztarnategia kontserbazio egoera txarrean dago, eta, beraz, publikoarentzako itxita dago.

## Kanpo estekak
900 Rosalinde

**900 Rosalinde** asteroide gerrikoan aurkitutako 900. asteroidearen izena da. 1918ko abuztuak 10ean aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1918 EC** zen. Bere izena Johann Straussen Xaguxarra izeneko operetako Rosalinda izeneko pertsonaiagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
901 Brunsia

**901 Brunsia** asteroide gerrikoan aurkitutako 901. asteroidearen izena da. 1918ko abuztuak 30ean aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1918 EE** zen. Flora familiako asteroidea da.

## Kanpo estekak
903 Nealley

**903 Nealley** asteroide gerrikoan aurkitutako 903. asteroidearen izena da. 1918ko irailak 13an aurkitu zuen Johann Palisak Vienako behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1918 EM** zen.

## Kanpo estekak
904 Rockefellia

**904 Rockefellia** asteroide gerrikoan aurkitutako 904. asteroidearen izena da. 1918ko urriak 29an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1918 EO** zen.

## Kanpo estekak
905 Universitas

**905 Universitas** asteroide gerrikoan aurkitutako 905. asteroidearen izena da. 1918ko urriak 30ean aurkitu zuen Friedrich Karl Arnold Schwassmannek Bergedorfetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1918 ES** zen.

## Kanpo estekak
Auzo gorria (Buenos Aires)

thumb|Palermo auzoaren kokapen planoa
**Auzo gorria** Buenos Aires hiriko Palermo auzoaren barnean dagoen gune bati erreferentzia egiteko erabiltzen den izen informal bat da.

Bere izena toki honetan urte askoz kale prostituzioko aktibitateak garatu zirelako jasotzen du.

Hiriko gobernuarekin polemika ugari izan ondoren, auzo gorria Palermoko basoetara eramana izan zen, eta ondoren El Rosedalera.

**Zona Roja**, **Palermo Medio**, **Palermo Rojo** eta **Palermo Hot** bezala ere ezagutua, Godoy Cruz eta Paraguay kaleen inguruan kokatutako auzo "ez ofizial" bat zen, Giol Upategietatik gertu. Santa Fe eta Juan B. Justo etorbideek eta Godoy Cruz eta Cabrera kaleek osatutako karratu batek hartzen zuen.

## Ikus, gainera 
* Pacífico

## Kanpo estekak
Aavasaksa

thumb|250px|Ikuspegia Aavasaksa muinoaren tontorretik ekialdera, Torne ibaira eta Suediara.
**Aavasaksa** Finlandiako Lappi probintziako Ylitornio udalerrian dagoen muino zorrotz bat da. 242 metroko garaiera du. Aavasaksa, Finlandia eta Suedia arteko mugan bertan egoteagatik da ezaguna eta Finlandiako Ikuspegi Nazionalen zerrendan dago. Alexandro II.a Errusiakoa enperadoreak toki hau bisitatu zuen 1876an. *Keisarinmaja* izeneko ehiza txabola bat da muinoaren tontorrean dagoen eraikinetako bat, eta kafetegi bezala lan egiten du.

Bere altuera bereizgarria inguruko beste muino batzuen gainean egoteari zor dio. Lehen aldiz Pierre Louis Maupertuisek erabili zuen Frantziar Misio Geodesikoan (1736-1737) eta beranduago Struveko Arku Geodesikoaren zati bihurtu zen. Honen ondorioz, UNESCOk Aavasaksa Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Struveko Arku Geodesikoan dauden beste 33 tokirekin batera.

Aavasaksa, gauerdiko eguzkia ikus daitekeen Finlandiako hegoaldereneko tokitzat hartzen da. Muinoa, bere ondotik igarotzen diren ibaiez inguratua dago: Torne ibaia mendebaldean eta txikiagoa den Tengeliö ibaia iparraldean eta ekialdean.

2678 Aavasaksa asteroideak bere izena muino honengatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Enric d'Ossó

'''Enric d'Ossó i Cervelló '''( Vinebre, Tarragona, 1840ko urriaren 16 &ndash; Gilet, Valencia, 1896ko urtarrilaren 27); Eliza Katolikoaren santu bat da, Joan Paulo II.ak izendatua, bere bizitzan apaiz eta Jesusen Teresaren Lagundiko Ahizpen Kongregazioaren sortzailea.

Bere jaia urtarrilaren 27an ospatzen da.
Torneträsk

**Torneträsk** edo **Torne träsk** lakua (Samieraz Duortnosjávri, Meänkieliz Tornio edo Torniojärvi) Laponiako laku bat da, Suediaren iparraldeko muturrean kokatua dagoena, Norvegiako mugatik gertu, Kiruna udalerrian mendilerroan. *Träsk* hitzak (zingira) testuinguru honetan, Suedia iparraldeko beste laku askoren izenarekin bezala, *lakua* esan nahi du. Suediako zazpigarren lakurik handiena da. 330 kilometro karratuko hedadura eta 70 kilometroko luzera ditu. Lakua hegoekialdetik husten da, Tornionjoki edo Torne ibaiaren bidez. Lakuaren hegomendebaldean Abisko Parke Nazionala eta UNESCOren Laponiako Biosferaren Erreserba daude.
ezkerrera|180px|Lakuaren kokapena Suedian.
[thumb|Torneträsk lakua [gau polar batean.]]
Torneträsk lakua glaziar baten aktibitatearen ondorioz sortu zen, bere 168 metroko sakonera eman ziona, Suediako bigarren lakurik sakonena bihurtuz. Ohi izotzez estalia dago abendua eta ekaina bitartean.

## Kanpo estekak
Cordé

**Cordé** Star Warseko fikziozko unibertsoan Padmé Amidala erregina eta senatariaren konpainiazko dametako bat zen. Amu bezala lan egin zuen zenbait alditan senatariaz mozorrotuz, Zam Wessellek Cordé Coruscantera Padmé bezala mozorrotuta iritsi zen ontzian lehergailuak jarri zituen arte. Zenbait detonazioren ondoren, Cordé eta beste segurtasun goardia batzuk hil egin ziren, garai hartan Errepublika Galaktikoan segurtasuna oso hauskorra zenaren testigutza utziz.

Natalie Portman aktore israeldarrak eta Verónica Segura aktore mexikarrak egin zuten paper hau.

## Kanpo estekak
Rhûn

**Rhûn** (elfoeraz soilik *Ekialdea*) Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den toki bat da. Erdialdeko Lurraldean, Rhovanionetik ekialdera dagoen urruneko eskualde ia ezezagun bat da.

Handik iritsi ziren Ekialdeko Gizakiak, Melkorren aliatuak lehenik eta Sauronenak ondoren aroetan zehar gertatu ziren Mendebaldeko herrien aurkako gerretan.

Dirudienez hara erretiratu zen Sauron Azken Aliantzaren Gerran porrota jasan ondoren, itzuli eta indarra eta forma hartzen hasi arte Oihan Beltzean.

Dirudienez Sarumanek eta bi azti urdinek ere hara bidaiatu zuten, baina azken hauek Erdialdeko Lurraldearen ekialdean geratu zen, Saruman itzuli egin zen bitartean. Ekialdeko Gizakiek beste behin erakutsi zuten gaizkiari zioten leialtasuna Eraztunaren Gerran, non Sauronen elitezko soldadu bezala aritu ziren. Aragornen erregealdiaren hasieran bakea egon ahal izan zen Mendebaldeko erresumen eta Ekialdeko Gizakien artean.

Rhûnen izen bereko itsaso bat ere badago, non Zelduin edo Ibai Azkarra itsasoratzen den. Tradizioaren arabera Rhûnen behi basatiak zeuden, Gondorreko seneskalen arbasoek ehizatzen zituztenak. Esaten denez Arawren (Oromë valarraren sindarinezko izena) behien ondorengoak ziren hau Erdialdeko Lurraldetik zaldi gainean zihoanean.
Abisko Parke Nazionala

**Abisko Parke Nazionala** Suedia iparraldean, Norrbottengo konderrian kokatuta dagoen parke nazional bat da, izen bereko Abisko herritik hurbil.

Geografikoko Suediako Laponia probintzian kokatua dago, Norvegiako muga ondoan, eta Kiruna udalerriaren barnean dago, Suediako iparralderenekoena eta handiena dena. Torneträsk lakuan hasten da, herrialdeko lakurik handienetako bat dena, honen ondoan Abisko izeneko herrixka txikia dagoelarik, eta 15 kilometro hegomendebalderantz hedatzen da. Zirkulu Polar Artikotik 200 kilometro iparraldera dago eta bere hedadura 77 kilometro karratukoa da.

Parkea 1909an fundatu zen, Suedian naturaren kontserbaziorako lehen legeak aldarrikatu ziren urtean. Abisko Parke Nazionalaren jatorrizko asmoa "ezaugarri eskandinaviarreko gune bat bere jatorrizko egoeran eta zientzia ikerketarako laguntza bezala mantentzea" zen. Ondoren, parkea atrakzio turistiko garrantzitsu bat izatera pasa da.

Kungsleden izeneko bidezidorra, eskandinaviar mendilerroa zeharkatzen duena, Abisko herrixkan hasi (edo amaitzen) da eta parke nazionalean zehar jarraitzen du.

## Fauna 
Txori espezie gutxi batzuk daude parkean.

Lepahoria, erbinude zuria, urtxintxa eta leminga bezalako ugaztun txikiak eta antzekoak toki honetako faunako espezie arruntak dira. Animalia handien artean altzea oso arrunta da, animalia honen arrastoak eta gorotzak erraz aurki daitezke. Aldiz jatunak, azeri zuriak, katamotzak eta hartzak soilik noiz behinka ikus daitezke.
ezkerrera|thumb|250px|Abisko Parke Nazionalaren irudia

## Kanpo estekak 
* Abisko, Webgune ofiziala
Orn Free Taa

**Orn Free Taa** Star Warseko fikziozko unibertsoko pertsonaia bat da. Twilek arrazako senatari bat da, Coruscant planetako Senatu Galaktikoan Ryloth planetaren ordezkaria. Azal urdina eta tentakulu pare bat ditu buru gainean. Belarri gainean *lekku*en antzeko luzapen batzuk ditu, eta kokotspean girgilo handi bat.

*Klon Armada* eraikitzearen aurka dago, *Batzorde Loyalista*ren kide eta Mon Mothma, Bail Organa, Padmé Amidala eta Fang Zarren aliatua da.

## Kanpo estekak
Bartzelonako Konderria

**Bartzelonako Konderria** () IX. eta XVIII. mendeen artean Bartzelonan ez ezik inguruko lurralde batzuetan ere (Terrassa, Vallès, Maresme eta Penedès) garatutako Erdi Aroko aginte sistema izan zen.

## Historia 
Sorrera VIII. mendean izan zen, frankoek musulmanen aurkako sortutako Marca Hispanica izeneko eskualdean. X. mendean, Bartzelonako kondeek frankoen menpekotasunetik askatu eta burujabe bihurtu ziren.

1137an Erramun Berenger IV.a Bartzelonakoak Petronila Aragoikoa ezkondu eta Aragoiko erresumarekin batera Aragoiko Koroa sortu zuen. Lotura dinastikoa 1714an Planta Berriko dekretuak ezarri arte mantendu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balearrera

220px|thumb|Katalanaren dialektoak erakusten dituen mapa.
**Balearrera** edo **Balearretako katalan**a Balear Uharteetan mintzatzen diren katalanaren dialektoen multzoa da, katalan dialektoen ekialdeko blokean sartuta. Balearrera dialektoaren barruan, azpidialekto hauek ditugu (uharte nagusi bakoitzeko, azpidialekto bat):

* mallorkera,
* eivissera, eta
* menorkera

## Hiztunek balearrerari buruz duten ikuspegia 
Hiztun gehienen iritzia da —hizkuntzalariena bezalaxe— katalana dela beren hizkuntza. Hala ere, hizkuntzalariek ez bezala, beren dialektotzat ez dute balearrera aipatzen, baizik eta beren azpidialektoa: mallorkera (*mallorquí*) Mallorcan, eivissera (*eivissenc*) Eivissa uhartean, eta menorkera (*menorquí*) Menorcan.

Uharteotako talde minoritario batzuek balearrera *Sa Llengo Baléà* izendatu dute, eta beren hizkuntzatzat aldarrikatu: halaber, ''S'Academia de sa Llengo Balé'' akademia osatu dute. Hala ere, balearrerari ez zaio hizkuntza estatusik eman ezein erakunde zientifikotan edo administratibotan.

## Ikus, gainera 
* Katalanaren dialektoak

## Kanpo estekak
Tlaltecuhtli

thumb|Tlaltecuhtli
**Tlaltecuhtli** antzinako Mesoamerikako jainko bat zen, garai posklasikoko (1200-1519) eskultura eta ikonografian adierazia, nagusiki azteken eta nahuatl hizkuntza hitzegiten zuten beste herri batzuen artean. Tlaltecuhtli espainiarren aurreko Mexikoko herrien pentsamenduak, zeremoniak eta erlijioak erregistratuta geratu ziren zenbait eskuizkribu kolonial mexikarrei esker ere ezagutzen da. Gainera *Historie du Méxique* lanean ere erregistratu zen, XVI. mendean eginiko mexikar kulturari buruzko bilketa bat.

Sorkuntza mito azteketako batzuetan Tlaltecuhtli Laugarren Eguzkia amaitu ondoren itsasoan igerian zebilen itsas munstro bat bezala deskribatzen da, sorkuntzaren aurreko kaosaren pertsonifikazio bat. Quetzalcoatlek eta Tezcatlipocak, suge bihurtuta, bitan zatitu zuten, erdi bat zerua sortzeko eta bestea lurra sortzeko erabiliz. Honen ondoren bere izpirituak bizirik jarraitu zuen, eta noiz behinka giza odola eskatzen du.

Bere izena nahuatlez izenorde maskulino bat den arren, Tlaltecuhtliren irudikapenetako askok ezaugarri femeninoekin erakusten dute, eta ez hori bakarrik, baizik eta baita erditze posizioan ere.

Cihuacoatl, Coatlicue eta Tonatiuhrekin lotzen da.

Berriki jainkosa honen irudia duen monolito bat lurpetik atera da Mexikon, Mexiko Hiriko Tenplu Nagusiaren indusketetan.

## Kanpo estekak
Citlalicue

**Citlalicue** (nahuatlez Citlalicue; ), **Citlalinicue** edo **Citlalcueye** azteka mitologiako jainkosa bat zen, izarren sortzailea.

Erreferentzia batzuek Citlalatonac (nahuatlez Citlalatonac, ) deskribatzen dute Citlalicueren senar bezala, baita izarren sortzaile bezala ere. Beste batzuk, berriz, Citlalatonac Citlalicue jainkosaren beste izen bat baino ez dela diote.

Batzuetan, Esne Bidearen patroia den Mixcoatl hartzen da Citlalicueren senar bezala.

*Ilamatecuhtli* (nahuatlez *Ilamatecuhtli*, ) Citlalicueren, Cihuacoatlen edo Chicomecoatlen izenetako bat izan liteke.

## Kanpo estekak
Edwin Brant Frost

**Edwin Brant Frost II.a** (1866ko uztailak 16-1935eko maiatzak 14) astronomo estatubatuar bat izan zen.

## Biografia 
Vermonteko Brattleboro herrian jaio zen. Bere aita, Carlton Pennington Frost Dartmoutheko Medikuntza Fakultateko dekanoa izan zen.

Frost Dartmouth College unibertsitatean graduatu zen 1886an. Bere ikasketak gradu ondoko ikasle bezala jarraitu zituen kimika arloan eta 1887an fisika irakasle bihurtu zen 21 urte baino ez zituela. 1890ean Europara bidaiatu zuen eta Potsdamen Hermann Vogelekin izar espektroskopia ikerketa amaitu zuen. 1892an Dartmouthera itzuli zen astronomiako irakasle laguntzaile bezala.

Aire libreko aktibitateak gogoko zituen eta golfa, igeriketa eta izotz irristaketa praktikatu zituen. Musika eta literaturan ere aritu zen. 1896an Mary E. Hazardekin ezkondu zen eta honekin hiru seme-alaba izan zituen: Katharine, Fredrick eta Benjamin.

Frost Yerkes behatokiko lan taldeko kide izan zen 1898an eta bertako zuzendari bihurtu zen 1905ean, George Halek kargua utzi zuenean. Frost postu horretan mantendu zen 1932an erretiratu zen arte. Astrophysical Journal aldizkariko editorea izan zen 1902 eta 1932 bitartean, xehetasunei jartzen zien kontu handiagatik ezaguna. 1915ean bere eskuineko begiaren ikusmena galdu zuen, eta 1921ean ezkerrekoarena. Itsu geratu ondoren, beste hamaika urte gehiagoz lanean jarraitu zuen, 1932an erretiratu zen arte.

1935ean hil zen peritonitis baten ondorioz.

## Ondarea 
Frosten ikerketa, abiadura erradiala izar espektroskopia erabiliz eta izar bitar espektroskopikoak zehazten zentratu zen. 1902an Alfirk edo Beta Cephei izarraren portaera bitxia aurkitu zuen, ondoren Beta Cephei izar aldagarrien prototipoa bihurtu zena.

Paper garrantzitsua izan zuen Otto Struve AEBetara ekartzerako orduan, hau inprobisatutako babesleku batean bizitzen ari zenean Turkian Errusiar iraultzaren ondoren. Ondoren Otto Struveren izendapena babestu zuen behatokiko zuzendaritzan bere oinordeko bezala.
Persiar egutegia

**Persiar egutegia** edo **Irandar egutegia** (persieraz گاهشماری ایرانی‌ *Gahshomari-ye Irani*) urtea martxoaren 23an hasten duen eguzki egutegi bat da. 2009ko martxoan persiar egutegiko 1388. urtea hasi zen.

Egutegi hau 1925ean hartu zen eta gregoriotar egutegia baino zehatzagotzat hartzen da, azken honek 3320 urtean behin egun bateko akatsa baitu, persiar egutegiak egun bateko akats hori 3,5 milioi urtetik behin izango lukeen bitartean.

Persiar egutegiak lehenengo sei hilabeteak 31 egunekoak ditu, hurrengo bostak 30 egunekoak eta azkenekoa 29 edo 30 egunekoa bisurtea baldin bada edo ez bada. Urtea Nowruzen hasten da, gregoriotar egutegiko martxoak 21arekin bat datorrena. 2000ko urtarrilaren 1 persiar egutegiko 1378. eguneko Dej hilabeteko 11. eguna izan zen.

## Kanpo estekak 
* Conversions / Calendriers sur Payvand.com Gregoriotar eta persiar egutegien arteko bihurtzea
* Gregoriotar/persiar egutegia