open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seneka efektua

thumb|Seneka efektua eredu matematiko bat da. Eredu honek dinamika bat deskribatzen du, non fenomeno bat hazi dena baino askoz azkarrago murriztuko den.
**Seneka efektua** —**Senekaren amildegia** edo **Senekaren kolapsoa** izenez ere ezaguna— Ugo Bardik proposatutako eredu matematikoa da, sistema baten gainbehera tasa aurretiko hazkunde tasa baino askoz handiagoa den egoerak deskribatzeko.

## Deskribapena 
2017an, Bardik *The Seneca Effect: When Growth is Slow, but Collapse is Rapid* («Seneka efektua: hazkundea geldoa denean, baina kolapsoa bizkorra») izeneko liburua argitaratu zuen, Seneka erromatar filosofo eta idazlearen izena hartuta. Izan ere, Senekak idatzi zuenez, «aberastasuna motel hazten da, baina hondamena lasterra da» (*Luziliorentzako gutun moralak*, 91.6):

Bardiren liburuak gainbehera azkarreko kasuak aztertu zituen, historian izan diren gizarteen artean (besteak beste, inperioen erorialdiak, finantza krisiak eta gosete handiak), naturan (elur jausiak barne) eta gizakiak egindako sistemetan (objektu metalikoetako arraildurak barne). Bardik ondorioztatu zuen kolapso azkarra ez dela akats bat, baizik eta «askotariko eta nonahiko fenomenoa», hainbat arrazoi eta bide dituena. Sistema bat kolapsatzean, askotan, egitura berri eta egokituagoetarako bidea ireki daiteke. 2019ko liburu batean, *Before the Collapse: A Guide to the Other Side of Growth* («kolapsoa baino lehen: hazkundearen bestalderako gida») izenekoan, Bardik «Seneka errebotea» deskribatzen du, sistema berriek sistema kolapsatua ordezten dutenean sarritan gertatzen dena, eta askotan aurreko hazkunde tasak baino erritmo azkarragoan, kolapsoak aurreko sistemaren eragozpen edo murrizketa asko kendu baititu.

## Erabilera 
Ereduaren aplikazio praktiko nagusietako bat izan da erregai fosilen hornidura mundu osoan urria izango balitz izango liratekeen emaitzak deskribatzea.

Zenbait hamarkadatan hazi ziren enpresen gainbehera lasterra deskribatzeko ere erabili izan da termino hau. Adibidetzat aipatzen da Kodak enpresak 2005etik aurrera izandako gainbehera lasterra, porrot egitera eraman zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Joxe Agirre 'Joxe Alkiza'

**Joxe Agirre Lizarribar**, ***Joxe Alkiza*** goitizenez ezaguna euskal letretan, (Ibarra, 1933 -  Amezketa, 2023) elizgizon eta idazlea da. 1964 eta 1981 bitartean Alkizako erretorea izan zen. "Mahairako erremolatxa, burua jateko egiten da. Ez da sail haundirik jartzen hemengo baratzetan. Errez etortzen dan landarea da, eta dirua eman dezake"  (in 'Erroa eta burua jaten zaien barazkiak'). Horretaz gain itzultzaile-lanak ere egin zituen. Adibidez, Henrik Johan Ibsen antzerkigile norvegiar ezagunaren *Andere etxea* obra ekarri zuen euskarara zeina 1965ean Donostian antzeztu zen. Bestetik, Zabalegi Nekazari Eskolak bultzatutako "Baserria-Baratza” bildumako lanak euskaratu zituen 1977-78an).

## Erreferentziak
Eise Eisinga

**Eise Jeltes Eisinga** (1744ko otsailaren 21a, Dronryp, Herbeherear Errepublika &ndash; 1828ko abuztuaren 27a, Franeker), frisiar astronomo eta artile irule bat izan zen.

Nagusiki Eise Eisingaren planetarioa eraikitzeagatik ezaguna da.
Kardari

thumb|right|300px|Kardaria lanean.
**Kardaria** edo **ilagina**, artilea ekoizten duen langilea da. Iraganean lanbide oso hedatua zen arren, gaur egun gero eta urriagoa da eta nagusiki abeltzaintza nagusi den eremuetan kokatzen da.
Granon mendatea

**Granon mendatea**  edo *col du Granon*, Frantziako Alpeetan dagoen mendate bat da. 

Mendate honek mundu mailan ospea baldin badu, Frantziako Tourra sarritan bertako mendatetik iragateari zor dio, lehenbiziko aldiz 1978ko abuztuaren 15ean igo zelarik.
Maria Bellonci

**Maria Villavecchia Bellonci** (1902ko azaroaren 30a – 1986ko maiatzaren 13a) idazle, historialari eta kazetari italiarra izan zen, batez ere Lukrezia Borgiaren biografiagatik ezaguna. 

## Biografia 
Maria Villavecchia Erroman jaio zen 1902an. Haren aita, Gerolamo Vittorio Villavecchia, kimikako irakaslea izan zen eta familia aristokratiko batetik zetorren. Bere ama, Felicita Bellucci, Umbriatik zetorren.

1913an Umberto lizeoan hasi zituen ikasketak, eta 1921ean graduatu zen. Goffredo Bellonci kazetariarekin ezkondu zen 1928an.

19 urte zituela, *Clio e le amazzoni* idatzi zuen, argitaratu gabea bazen ere, Italiako kultura-giroan mugitu zena.

Stendhalek asko inspiratu zuen Bellonci, eta, horren ondorioz, zenbait testu italierara itzuli zituen: *Vanina Vanini e altre cronache* italiane (1961) eta La duchessa di *Paliano* (1994). Emile Zola-ren *Nana* (1955) eta Alexandre Dumas-en *I tre moschettieri* (1977) ere itzuli zituen.

1986ko maiatzaren 13an hil zen Erroman.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lukrezia Borgia

## Kanpo estekak 
*Bere liburuak
*Fondazione Bellonci
Planetario mekaniko

thumb|300px|Lurra eta barne planetak irudikatzen dituen planetario mekaniko txikia.
**Planetario mekanikoa**, engranaje multzo batez eragindako eguzki sistema eredu bat da, honetan planeta eta ilargien kokapen erlatiboak irudikatu eta aurreikusten dira, normalki eredu heliozentriko baten arabera. Gorputz hauen tamaina erlatiboak ere irudika ditzake; baina benetako dimentsioen arteko eskala maiz zehatza ez denez, gutxi gorabeherako dimentsioak erabiltzen dira. 

Orokorrean, erloju mekanismo batek eragiten ditu, Eguzkia irudikatzen duen globo bat erdigunean duela, eta beso bakoitzaren muturrean planeta bat duela.
Galanperna mamigorrizka

**Galanperna mamigorrizka** (*Chlorophyllum rhacodes*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. *Macrolepiota procera* bezain jangarri ontzat jo izan da, nahiz eta kalifikazio hori anbiguoa bihurtu den, batzuetan eragin dituen nahasmendu gastrointestinalen ondorioz. Nahaste horiek oso antzeko espezieei egotzi izan zaizkie, eta hauen arteko aldeak ez daude erabat argi.

Sinonimoa: *Macrolepiota rhacodes*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 15 cm arteko diametrokoa, haragitsua, hasieran konikoa, gero hemisferikoa eta amaieran laua. Bere azala hautsi egiten da, eta diskoan marroi uniformeko plaka leun bat osatzen du, eta gainerakoan ezkata zabal batzuk sortzen dira, kapela estaltzen dutenak, ertzeraino iristen diren lerro zentrokideak osatuz.

**Orriak:** Libreak, estu, desberdinak, sabeldunak eta zuriak, gero apur bat grisaxkara pasatzen dira eta gorriz zikintzen dira.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Nahiko laburra eta sendoa, zilindrikoa, baina zertxobait lodiagoa oinarrian; hasieran betea eta gero leizetsua eta ukitzean gorriz zikintzen den kolore zurikoa, baina ez du zebra orbanik, *Lepiota procera* delakoak dituen bezalakorik. *Lepiota procera* espezieak daraman eraztunaren antzekoa du, bikoitza eta mugikorra.

**Haragia:** Trinkoa, hariduna eta kolore zurikoa, eta hautsi edo  airearekin kontaktuan jartzean gorri-azafrai kolorea hartzen du. Zapore gozoa du eta usain atsegina.

**Etimologia:** *Macrolepiota* grekotik dator, handia, *Lepiota* generoko perretxiko handia esan nahi du. *Rhacodes* epitetoa grekotik dator, "rhakos" hitzetik, zarpail, esan nahi du. Azal lakarragatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua 
*Leucoagaricus badhamii* delakoarekin, oro har, digeritzen zaila bezala hartzen dena; honek kapelan, metxa eta ezkata askoz finagoak eta txikiagoak ditu; eraztuna sinplea, hauskorra iheskorra eta ez da askea eta mugikorra , baizik bat eginda eta mugiezina; kapelaren ertza mehea du, eta zahartzean ildaskatu egiten da; azkenik erraboila ez da hain lodia eta sustrai moduan amaitzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udaberritik udazkenera bitartean, kolonietan, batzuetan ugari, zirkuluak eratzen dituzte basoetan, batez ere humusean aberatsak diren koniferetan, hala ere, hostozabalen azpian lorategietan  etab. aurki daitezke, materia organikoa deskonposizioan dagoen lekuetan, baita ongarritutako belardietan ere.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Afrika, Zeelanda Berria. 

## Galeria 

Fitxategi:Chlorophyllum rhacodes 3.jpg
Fitxategi:Chlorophyllum rhacodes 7.jpg
Fitxategi:Chlorophyllum rhacodes 8.jpg
Fitxategi:Chlorophyllum rhacodes 9.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pleun Strik

**Pleun Strik** (Rotterdam, 1944ko maiatzaren 27a - 2022ko uztailaren 14a) herbeheretar futbolaria izan zen.

PSV Eindhoven taldean jokatu zuen 1967 eta 1975 artean. Gainera, Go Ahead Eagles, NEC Nimega eta VVV-Venloo taldeetan jokatu zuen 1994an erretiratu zen arte.

Herbehereetako futbol selekzio nazionalan zortzi partida jokatu zituen eta 1974ko Munduko Futbol Txapelketan talde txapeldunordeko kide izan zen, partidarik jokatu ez bazuen ere.
J. P. Morgan

**John Pierpont Morgan Sr.** (Hartford, 1837ko apirilaren 17a – Erroma, 1913ko martxoaren 31) finantzari eta inbertsio-bankari estatubatuarra izan zen, Urrezko Aroan zehar Wall Street menderatu zuena. XIX eta XX. mendeetan Estatu Batuetan eman zen Kontsolidazio Industrialaren buru zen J.P. Morgan and Co. inbertsio-bankua eratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
J. Paul Getty

**Jean Paul Getty Sr.** (Minneapolis, 1892ko abenduaren 15a – Sutton Place, 1976ko ekainaren 6a) Estatu Batuetan jaiotako petrolioaren industrialari britainiarra izan zen, 1942an Getty Oil enpresa eratu zuena. George Gettyren semea, 1952an *Fortune* aldizkariak estatubatuarrik aberatsena zela esan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Morales-Bermúdez

**Francisco Remigio Morales-Bermúdez Cerrutti** (Lima, 1921eko urriaren 4a - *ibidem*, 2022ko uztailaren 14a) perutar militarra eta politikaria izan zen. Peruko presidentea izan zen 1975etik 1980ra.

Liman jaio zen eta Remigio Morales Bermudez Peruko presidentearen biloba izan zen eta karrera militarra jarraitu zuen.

1968an Fernando Belaúnde Terry presidenteak Finantza ministro izendatu zuen eta lehen ministro izan zen Juan Velasco Alvarado presidentearen gobernuan 1975eko otsailaren 1etik abuztuaren 29ra.

1975eko abuztuaren 29an, Velasco presidentea kanporatu zuen estatu-kolpe batean. Herrialdea zuzendu zuen krisi ekonomiko latzean, eta Peruko iraultzaren joera sozialistetatik aldendu zen. Kondor operazioan parte hartu zuen Hego Amerikako beste diktadura batzuekin batera.

1980an hauteskundeak egin eta Fernando Belaunde hautetsiari eman zion boterea. Italiako justiziak kondenatu zuen Kondor Operazioan egindako lanagatik.
Euskal Herria askatu (kanpaina)

**Euskal Herria askatu** 90eko hamarkadako Ezker Abertzalearen kanpaina bat izan zen, 1993ko Julio Iglesias Zamora enpresaburuaren bahiketaren epelean sortua. ETAren bahiketa horren eta indarkeria politikoaren kontra, xingola urdinaren ikurra eta kanpaina sortu zen eta, aldi berean, hari aurre eginez, "Euskal Herri askatu" diseinua eta kanpaina, letra horiek eta Ikurrina zituena. Jose Maria Aldaia enpresaburu bahitua askatu ondoren eta artean Ortega Lara bahiturik zegoela, Amnistiaren Aldeko Batzordeek eta Herri Batasuna koalizio euskal abertzaleak asmoa agertu zuten kanpaina horrekin jarraitzeko.

## Erreferentziak
Beggiatoa

**Beggiatoa** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, Thiotrichales orden barruan sailkatzen direnak. Sergei Winogradsky mikrobiologoak aurkitu zuen Beggiatoa 1887an, eta mikrobioari F.S. Beggiato botanikariaren izena eman zion.

Harizpi oso luzeak eratzen ditu Beggiatoak, eta bere morfologiak antza handia du Zianobakterioenarekin.

Beggiatoak mugimendu bitxia du: ez ditu flageloak, eta harizpiek mugimendu irristakorra dute. Harizpiek substratu bati atxikitzen diote, eta horren inguruan irristatzen dira. Mugimendu berezi honek balio taxonomikoa izan zuen iraganean.

Bakterio honek metabolismo oso berezia du. Winogradsky mikrobio honekin lanean ari zela kimiolitotrofismoa aurkitu zuen. Hots, mikrobio batzuek materia inorganikoa oxidatuz (NH3, SH2...) energia sortzeko duten ahalmena. Beggiatoak, zehazki, SH2 oxidatzen du, eta oxidazio horretatik lortzen du behar duen energia kimikoa (ATP):

SH2 →  S → SO42-

Sufrearen zikloan funtsezko zeregina betetzen du bakterio honek.

Beggiatoa urtarra da, eta SH2 ugari duten habitatetan bizi da: hondakin uretan, sufre-iturrietan, usteltzen ari den materia organikoaren tokietan, etab. . Hala ere, bakterio aerobioa denez oxigenoa behar du SH2 oxidatzeko, beraz SH2 eta oxigenoa duten habitat berezi batzuk behar ditu .

Sufre elementala (S) sortzen duenean, Beggiatoak sufre hori sufre-pikorretan pilatzen du zelula barnean.

Beggiatoa, "in stricto sensu", ez da kimiolitotrofo hertsia, mixotrofoa baizik. Horrek esan nahi du materia organikoa ere erabil dezakeela energia-iturri modura. Andui gehienen karbono-iturria materia organikoa da, nahiz eta beste batzuek CO2 erabiltzen dute, Calvin zikloa egiteko gai direlako.

Beggiatoaren harizpi luzeek prezipitatze-arazoak sor ditzakete araztegietan eta biltegietan. Arazo horri hanpadura deritzo 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
FC Gomel

**FC Gomel** edo **FK Homel** (bielorrusieraz ФК Гомель) Bielorrusiako futbol taldea da, Homel hirikoa. Bielorrusiako futbol liga behin irabazi zuen eta Kopa hirutan. 

## Historia 
1920. hamarkadatik aurrera hainbat talde izan dira Gomelen, denak ere *Lokomotiv* trenbide sarearekin erlazioa zutenak. Gaur egungo taldea 1959an sortu zen *Lokomotiv Gomel* izenarekin eta 1968 artean Sobietar Batasuneko bigarren mailan jokatu zuen. 1969an *Gomselmash* izena hartu zuen.

1992an Bielorrusiako Liga abiatu zen eta lehen mailan hasi bazuen ere aurreneko denboraldian maila galdu zuen. 1995ean *FC Gomel* bihurtu zen. 1998an lehen mailara itzuli zen eta 2002an Kopa eta 2003an Liga irabazi zituen. 2011n bigarren Kopa eskuratu zuen eta 2012an UEFA Europa Leaguen Liverpoolen aurka jokatzeaa egokitu zitzaion. Etxean 0-1 galdu zuen eta Anfielden 3-0.

## Palmaresa 
### Bielorrusian: 5 
* Bielorrusiako Liga:
** Txapelduna (1): 2003.
** Bigarrena (1): 2007.
* Bielorrusiako Kopa:
** Txapelduna (3): 2002, 2011, 2022.
** Finalista (1): 2004.
* Bielorrusiako Superkopa:
** Txapelduna (1): 2012.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Laztanak eta aizkorak

***Laztanak eta aizkorak*** Karlos Cid Abasoloren bigarren poema liburua, Booktegik 2020an argitaratua. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.booktegi.eus/liburuak/laztanak-eta-aizkorak/?fbclid=IwAR2dqJHqfEJZZtCpQicP3JuirFXTlTGerPnaTtZUV8ofGnJ9OnHl7I4rcBA
Keinu konplizeak

***Keinu konplizeak*** Karlos Cid Abasoloren lehen poema liburua, Susak 2018an argitaratua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://susa-literatura.eus/liburuak/poes74
Rockabillyaren Ospearen Aretoa

**Rockabillyaren Ospearen Aretoa** edo **Rockabillyhall** edo **Rockabilly Hall of Fame** rock and rollaren historiari eskainitako museoa da. Musika mundu horren eta artista nagusien inguruko informazioa biltzen du. Ameriketako Estatu Batuetako Tennessee estatuan dago, Burns hirian. Lehen aldiz 1997ko martxoaren 21ean ireki zen. Museoa Nashvilleyik, hau da *Rockabilly* sortu zen tokitik 50 kilometrotara dago. Museoarekin lotutako musika-saria ematen da.

## Sarituen zerrenda 
Lehen artista saritua Gene Vincent izan zen, 1997ko azaroaren 16an. Sarituen artean abeslariak, musikagileak, kritikariak, disc jockeyak, ekoizleak... orokorrean generoarekin lotura izan dezakeen edozein lanbideko partaideak.

* Ace Cannon
* Al Casey
* Al Downing
* Alan Freed
*Al Dual
* Barbara Pittman
* Bill Haley
* Billy Burnette
* Billy Garland
* Billy Lee Riley
* Billy Strange
* Billy Swan
* Blackwood Brothers
* Bo Diddley
* Bob Moore
* Bobby Curtola
* Bobby Helms
* Bobby Sowell
* Bobby Vee
* Bonnie Lou
* Boyd Bennett
* Brenda Lee
* Buddy Holly
* Buddy Knox
* Burl Boykin
* Carl Dobkins, Jr.
* Carl Perkins
* Charlie Feathers
* Charlie Gracie
* Charlie Rich
* Clarence "Frogman" Henry
* Clyde McPhatter
* Colonel Robert Morris
* Colonel Tom Parker
* Conway Twitty
* D.J. Fontana
* Dale Hawkins
* Del Shannon
* Dewey Phillips
* Donnie Brooks
* Dorsey Burnette
* Eddie Bond
* Eddie Cochran
* Eddie Zack
* Elvis Presley
* Ersel Hickey
* Etta James
* Felice and Boudleaux Bryant
* Gene Summers
* Gene Vincent
* Grady Martin
* J. P. "The Big Bopper" Richardson
* Jack Clement
* Jack Scott 
* James Burton
* Jerry Lee Lewis
* Jerry Reed
* Jimmie Rodgers
* Joe Pennington
* Johnny Burnette
* Johnny Cash
* Johnny Horton
* Johnny Preston
* Jumpin' Gene Simmons
* JovanyOR
* Lefty Frizzell
* Leo Fender
* Link Wray
* Little Richard
* Lonnie Mack
* Luther Perkins
* Marshall Lytle
* Marvin Rainwater
* Matt Lucas
* Moon Mullican
* Narvel Felts
* Norman Petty
* Patsy Cline
* Paul Burlison
* Ray Campi
* Ray Peterson
* Rick Nelson
* Ritchie Valens
* Robin Luke
* Ronnie Hawkins
* Roy Orbison
* Sam Phillips
* Scotty Moore
* Sonny Burgess
* Stray Cats
* The Canadian Sweethearts
* The Comets
* The Delmore Brothers
* The Everly Brothers
* The Flaming Ember
* The Jordanaires
* Tillman Franks
* Tommy Allsup
* Tommy Overstreet
* Tommy Roe
* Tommy Sands
* Wanda Jackson
* Warren Smith
* "Wee" Willie Williams
* Wynona Carr

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rockabilly
* Ospearen Aretoa

## Kanpo estekak 
* :Rockabillyaren Ospearen Aretoa (*Rockabillyhall*)
Wilhelmina Wylie

**Wilhelmina** **Wylie** (Sidney, Australia, 1891ko ekainaren 27a - *ib.*, 1984ko uztailaren 6a) Australiako igerilaria izan zen, estilo libreko probetan espezializatua, eta 1912an txapeldunorde olinpikoa izan zen 100 metroko proban.

## Kirolari ibilbidea 
Stockholmeko Joko Olinpikoetan, 1912an, zilarrezko domina irabazi zuen 100 metroko estilo librean, 1:25.4 segundoko denborarekin, Fanny Durack (urrea 1:22.2 segundorekin) herrikidearen atzetik eta Jennie Fletcher britainiarraren aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sepsi OSK Sfântu Gheorghe

**Sepsi OSK Sfântu Gheorghe** edo **Sepsi OSK** (errumanieraz *Asociația Club Sportiv Sepsi OSK Sfântu Gheorghe*) Errumaniako futbol talde bat da Sfântu Gheorghe hirikoa. 2022an Errumaniako Kopa eta Superkopa irabazi ditu.

## Palmaresa 
### Errumanian: 3 
* Errumaniako Liga (0): laugarren 2021ean.
* Errumaniako Kopa:
** Txapeldun (2): 2022, 2023
** Finalista (1): 2020
* Errumaniako Superkopa (1): 2022

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Galanperna ezkatazorrotz

thumb|Galanperna ezkatazorrotza goitik.
thumb|Galanperna ezkatazorrotza azpitik.

**Galanperna ezkatazorrotza** (*Echinoderma asperum*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da toxikoa, baina ezta jangarria ere, usain desatsegina duelako.

Sinonimoak: *Agaricus asper*, *Amanita aspera*, *Agaricus acutesquamosus*, *Agaricus trichochtoides*, *Lepiota acutesquamosa*, *Lepiota friesii var. acutesquamosa*, *Agaricus friesii subsp. acutesquamosus*, *Agaricus revocans*, *Mastocephalus acutesquamosus*, *Schulzeria revocans*, *Lepiota aspera var. acutesquamosa*, *Lepiota acutesquamosa var. furcata*, *Lepiota revocans*, *Cystolepiota acutesquamosa*, *Cystolepiota aspera*, *Echinoderma acutesquamosum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm arteko diametrokoa, kolore marroi-okre ederrekoa, marroi-lehoi kolorekoa edo marroi-gorrixka. Gainazal fibrilosoa du, laster ezkata ugaritan pitzatzen dena, hondo zuriaren gainean nabarmentzen direnak. Horrela, azala ezkata zorrotzez josita geratzen da.

**Orriak:** Oso estu, desberdinak, libreak; zuri-krema kolorekoak erreflexu arrosakarekin. *Furcata* aldaerak orritxoak, urkilatuak ditu.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 5 - 9 x 0,5 - 1,2 cm-koa, kapelaren kolorekoa edo argiagoa eta lodiagoa oinarrian. Trinkoa, erraboilduna, zunzduna eta artilearen itxurakoa. Eraztun haritsua, ia gortina bat, baina iraunkorra eta kanpoan lihazkiak dituena.

**Haragia:** Lodia, hauskorra, zuria; usain sendoa du eta desatsegina.

**Etimologia:** *Lepiota* hitza grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa. *Acutescuamosa* epitetoa latinetik dator, "acutus" hitzetik, zorrotza esan nahi duena, eta "escuamosus" hitzetik, ezkatak esan nahi duena. Kapelaren ezkata zorrotzengatik. *Aspera* epitetoa ere latinetik dator, "asper" hitzetik, latza esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Autore batzuek susmagarritzat jotzen dute, eta beste batzuek erdipurdiko jangarritzat; hobe kontsumorako ez jasotzea.

### Nahasketa arriskua 
Bere taldeko beste *Lepiota* batzuekin, hala nola *Lepiota hystrix* delakoarekin, beltzaranagoa, txikiagoa eta latzagoa bai kapelan bai oinean.

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieran eta udazkenean, hostoerorkorren eta koniferen basoetan.

### Banaketa eremua 
Amerika, Hawaii, Europa, Errusia, Maroko, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japon, Txina, Australia, Hegoafrika, Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Galeria 

Fitxategi:Lepiota aspera 3.jpg
Fitxategi:Lepiota aspera 4.jpg
Fitxategi:Lepiota aspera 5.jpg
Fitxategi:Lepiota aspera 6.jpg
Fitxategi:Lepiota aspera 7.jpg
Fitxategi:Lepiota aspera 8.jpg
Fitxategi:Lepiota aspera 9.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
FK Velež Mostar

260px|thumb|Bajevic, Maric eta Vladic jokalariak 1971ean.
**FK Velež Mostar** (bosnieraz *Fudbalski klub Velež Mostar*) Bosnia-Herzegovinako futbol taldea da, 1970. eta 1980. hamarkadetan Jugoslaviako onenetakoa izandakoa. 2022an Bosnia-Herzegovinako kopa irabazi du.

## Historia 
1922ko ekainaren 26an sortu zen RŠD (*Radnički Športski Klub*) izenarekin, "Langileen Kirol Kluba".   Talde pobrea zenez kolore elastiko zuria eta praka beltzak zituen. Berehala *Velež* izena hartu zuen, Mostarren dagoen mendi baten izena da. Vaso Pucarić taldekideak Zagrebetik elastiko gorriak ekarri zituen, izar gorri bat zeramatenak. 

1952an igo zen Jugoslaviako lehen mailara baina urtebete soilik egin zuen bertan. 1955ean berriz igo zen eta 1958an Kopako finala jokatu zuen, hau lortzen zuen aurreneko talde bosniarra izan zen. Belgradeko Izar Gorria 4-0 emaitzaz garaitu zuen Velež Mostar.

Aurrez taldeko jokalaria izandako Sulejman Sula Rebac entrenatzaile zela hirutan izan zen bigarrena Jugoslaviako Ligan eta Mitropa Kopako finalista ere izan zen. FC Wacker Innsbruck talde austriarra bi partidatan 3-1 emaitzarekin nagusitu zitzaion. 1981ean berriz iritsi zen Jugoslaviako Kopako finalera. Final bosniarra izan zen gainera, aurkaria Željezničar baitzen. Željezničar 0-1 irabazten hasi zen baina mostartarrak 3-2 emaitzaz txapeldun izan ziren. Urte berean Balkandarren Kopa irabazi zuen PFC Botev Plovdiv bulgariarraren aurka bi partidu aipagarri jokatuz, Bulgarian 5-6 emaitzaz nagusitu zen eta Mostarren 6-2 emaitzaz. 1986an Jugoslaviako Kopa irabazi zuen bigarren aldiz Dinamo Zagreb 3-1 garaituz. 1989an berriz jokatu zuen Kopako finala baina FK Partizanek erraz irabazi zuen, 6-1.

1985ean Meho Kodrok debuta egin zuen taldean eta 1991 artean jokalari onenetakoa izan zen, Jugoslaviako selekzioarekin ere jokatu zuelarik. 1991ean Errealak fitxatu zuen.

Bosnia-Herzegovinako txapelketak sortu zirenetik talde apala izan da eta lehen eta bigarren mailaren artean ibili da. Mostarreko beste taldearen itzalean egon beharra izan du, Zrinjski nagusi izan baita Bosnian. 2019an lehen mailara itzuli zen Velež eta igoera nabarmena izan du. 2020-21 denboraldian hirugarren egin zuen Ligan eta 2022an Bosnia-Herzegovinako lehen titulua eskuratu zuen, Kopa.

## Palmaresa 
### Jugoslavian: 2 
* Jugoslaviako Liga (0): bigarren 1973, 1974, 1987
* Jugoslaviako Kopa (2): 1981, 1986

### Bosnia-Herzegovinan: 1 
* Liga (0): bosgarren 2022an.
* Kopa (1): 2022.
* Superkopa (3): 1998, 2000, 2001.

### Nazio artean: 0 
* UEFA Kopa (0): final laurdenak 1975ean.
* Mitropa Kopa (0): finalista 1976an
* Balkandarren Kopa (1): 1981

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Ray Kroc

**Raymond Albert Kroc** (Oak Park, 1902ko urriaren 5a &ndash; San Diego, 1984ko urtarrilaren 14a), **Ray Kroc** izenez ezagunagoa, estatubatuar enpresaburua izan zen. 1954an Richard eta Maurice McDonald anaiekin elkartu zen McDonald's hanburgesa jatetxearen hedapen nazionala gainbegiratzeko, eta 1961ean enpresaren kontrol osoa hartu zuen azkenean. McDonald's-en sortzailea ez den arren, bere hazkuntzaren arduraduna da jatetxe kopuruko janari lasterreko lehen katea izan arte.  Batxilergotik haratago prestakuntza akademikorik gabe, negozio ezberdinetara dedikatu behar izan zuen eta 1930eko hamarkadan paperezko edalontzien handizkako salmentan espezializatu zen.  Geroago, bere salmenta-enpresa sortu zuen, *Prince Castle Sales*, eta jatetxeetarako esne-irabiaki-makinak merkaturatzen hasi zen.  1969an bere hirugarren emazte Joan Kroc-ekin ezkondu zen, berarekin ez zen inoiz banandu eta hari bere dirutza osoa emango zion. Biak Beverly Hillseko jauregi batean bizi ziren eta geroago La Jollan, San Diegon. 

Politikoki, Alderdi Errepublikanoaren alde egin zuen beti. 1972an, 255.000 dolar eman zizkion Richard Nixonen berriro hautatzeko kanpainari. Harrison A. Williams senatariak salatu zuen dohaintza horrekin gutxieneko soldatari buruzko lege proposamen bat ekiditeko asmoa zuela.  Bere filantropismoagatik ere nabarmendu zen: gaixotasunen ikerketarako dirua eman zuen, eta 1974an Ronald McDonald Children's Foundation-aren sorrera bultzatu zuen. Bere emaztea Joan Kroc-ek 200 milioi dolar baino gehiago utzi zizkion ondaretik NPR irrati publikoari. 

Ray Kroc-en azken urteak bihotzeko batek eta alkoholismoaren errehabilitazioak markatuak izan ziren 

## Erreferentziak 
## kanpo estekak 
*  Ray Kroc Time aldizkarian
Laura Morera

**Laura Morera** (Madril, 1977ko azaroaren 6a) ballet dantzaria da, Royal Ballet-eko dantzari nagusia da.

## Biografia 
Madrilen jaioa, 7 urte zituela Londresera eraman zuten Errege Dantza Akademiaren udako programa baten ikas zezan, 10 urte zituela, The Royal Ballet School-arentzako audizioa egin zuen eta 1995ean graduatu zen.

Graduatu ondoren, Royal Balletera sartu zen. 1998an lehen artista izan zen, 1999an bakarlaria, 2002an lehen bakarlaria eta 2007an dantzari nagusia. Paper nagusien balletak egin ditu, hala nola *Giselle*,  *The Nutcracker, A Month in the Country, The Two Pigeons, Romeo and Juliet, Mayerling, Anastasia eta Onegin* obretan. 2015eko Kritikoen Dantza Sari Nazionala irabazi zuen, *La Fille mal gardée-en* egindako lanagatik.

Morerak eta haren senarrak, Justin Meissner, Dance Tour International izeneko talde bat dute.

## Hautatutako errepertorioa 
Morerak Royal Balletarekin duen errepertorioan honako hauek sartzen dira:

### Sortutako paperak
}}

## Sariak eta Aitortzak 
* 2017an, Kultura Saria, Madrilgo Komunitatearen eskutik.
* 2015ean, Dantza Sari Nazionala Kritikoen Elkarteak emana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [https://www.roh.org.uk/people/laura-morera Laura Morera-Royal Ballet
Paul-Émile Janson

**Paul-Émile Janson** (Brusela, 1872ko maiatzaren 30a - Buchenwald, 1944ko martxoaren 3a) belgikar politikaria izan zen. Belgikako lehen ministroa izan zen 1937tik 1938ra.

Bruselako Unibertsitate Librean ikasi zuen, eta han ere irakasle izan zen, eta abokatu gisa lan egin zuen.

Alderdi Liberaleko kide izan zen eta 1912an aukeratu zuten lehen aldiz parlamentuko kide. Gerra-ministro, justizia-ministro eta karterarik gabeko ministro izan zen. Belgikako lehen ministro izan zen 1937ko azarotik 1938ko maiatzera arte. Geroago, Kanpo Arazoetako ministro izan zen Hubert Pierlot lehen ministroaren gobernuan.

Frantzian atxilotu zuten alemaniarrek 1943an, eta Buchenwald kontzentrazio-esparrura eraman zuten. Han hil zen 1944an. Paul-Henri Spaaken osaba izan zen.

## Kanpo estekak
David McCullough

**David Gaub McCullough** (Pittsburgh, 1933ko uztailaren 7a) idazle, narratzaile, historialari eta irakasle estatubatuarra da. 2 aldiz irabazi zuen Pulitzer Saria, Liburuaren Sari Nazionala eta Askatasunaren Domina Presidentziala.

## Lanak 
### Liburuak 
**The Johnstown Flood: The Incredible Story Behind One of the Most Devastating Disasters America Has Ever Known* (1968).
**The Great Bridge: The Epic Story of the Building of the Brooklyn Bridge* (1972).
**The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870–1914* (1977).
**Mornings on Horseback* (1981).
**Brave Companions: Portraits in History* (1991).
**Truman* (1992).
**John Adams* (2001).
**1776* (2005).
**In the Dark Streets Shineth: A 1941 Christmas Eve Story* (2010).
**The Greater Journey: Americans in Paris* (2011).
**The Wright Brothers* (2015).
**The American Spirit: Who We Are and What We Stand For* (2017).
**The Pioneers: The Heroic Story of the Settlers Who Brought the American Ideal West* (2019).

### Aurkeztu edo narraturiko filmak. 
* *Brooklyn Bridge* (1981).
* *Smithsonian World* (5 kapitulu, 1984–1988).
* *The Shakers: Hands to Work, Hearts to God* (1984).
* *The Statue of Liberty* (1985).
* *Huey Long* (1985).
* *A Man, A Plan, A Canal : Panama (NOVA)* (1987).
* *The Congress* (1988).
* *The Civil War* (9 kapitulu, 1990)
* *American Experience* (23 kapitulu, 1991–2006)
* *Coney Island* (1991)
* *The Donner Party* (1992)
* *Degenerate Art* (1993)
* *D-Day Remembered* (1994)
* *Napoleon-PBS Empires Special* (2000)
* ''George Wallace: Settin' the Woods on Fire* (2000)
* *Seabiscuit* (2003)
* *The Most Wonderful Time of the Year'' (2010)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Luis Olaetxea Albistur

**Jose Luis Olaetxea Albistur** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1932ko martxoaren 10a - Lleida, Katalunia, 2021eko urtarrilaren 25a) apaiz, organista eta musikaria izan zen.

Ogibidez medikua zen Diego Olaetxea eta Maria Luisa Albisturren semea, jaio eta hurrengo egunean bataiatu zuten herriko San Martin parrokian. Gazterik Iruñeko Seminarioan sartu zen eta bertan egin zituen ikasketak 1943 eta 1955 artean, urte hartako ekainaren 26an Enrique Delgado Gómez gotzainaren eskutik apaizgoa jaso zuen arte. 

1955 eta 1959 artean Etxalarreko parrokiako apaiz lagunkide eta organista moduan aritu zen azken urte hartan Alemaniara bidali zutelarik musika ikasketak egitera. 1962an, ikasketak amaitu ondoren, Tafallako parrokiako organista izendatu zuten eta bertan egon zen urtebetez 1963ra arte.

Musikari eta organista trebea izanik, 1963an oposaketa bidez Lleidako Katedraleko kapera-maisu postua lortu zuen honek zekarren kalonje postuarekin batera. Orduezkeroztik eta 2002.urtean erretiroa hartu zuen arte konposizioan eta moldaketan aritu zen, nagusiki musika korala eta organoarentzako musika landu zituelarik. Kataluniako musika herrikoia bildu, moldatu eta euskara itzuli zuen maiz, bai eta olerkari mistikoen lanei musika jarri ere, kulturako musika idaztearekin batera.

Erretiroa hartu zuenetik katedraleko organo-jole moduan aritu zen.

Rafael Olaetxea Albistur, josulagun eta historialariaren anaia zen, bai eta Candido Albistur Iturria musikariaren senidea ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Begoña Carrascal

**Begoña Carrascal Platas** zientzialari eta matematikaria da. Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle erretiratua da, Logika eta Zientziaren Filosofiako sailean, ILCLI institutuan eta Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatean  aritu izan zen irakasle eta ikertzaile.

## Ikerketa gaiak 
Begoña Carrascal matematikariaren ikergaien artean hauek dira garrantzitsuenak:

* Argumentazioaren alderdi logiko eta erretorikoak komunikabideetan.
* Logika irakastea Filosofian.

## Euskarazko produkzioa 
Matematika era sakonean euskaraz landu zituen lehenengo zientzialarietako bat izan zen. Esate baterako, 1978an Udako Euskal Unibertsitatean hitzaldi bat eman zuen espazio metrikoei buruz.  1978an argitaratu zuen *Espazio topologikoak* liburua beste bost emakume matematikarirekin batera (Edurne Biritxinaga Gaztelurrutia, Mari Carmen Castillo Aranburu, Maria Jesus Esteban, Arantza Laborda Otadui, eta Mari Jose Zarate Azkuna). UEUrekin argitaratu zuen liburu hori mugarrietako bat izan zen unibertsitate mailako euskarazko matematikan. 

UZEIk 1982an bi liburukitan argitaratutako *Matematika hiztegia* osatu zuten 11 egile aitzindarietako bat izan zen.

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 14 lan baino gehiago jaso dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jesus Mari Larrazabal
* Kepa Korta

* Karlos Santamaria
* Maria Jesus Esteban
* Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea (EHU)
* Filosofiako gida. Filosofian aritzeko oinarriak: gida bibliografiko eta metodologikoa

## Kanpo estekak 
* Begoña Carrascal Platas Inguma datu basean
* Begoña Carrascal Google Scholar
Dan Rather

**Daniel Irvin Rather Jr.** ( Wharton, 1931ko urriaren 31) estatubatuar kazetari eta berri emailea da.

## Liburuak 
* *The Palace Guard*, with Gary Paul Gates (1974). 
* *The Camera Never Blinks: Adventures of a TV Journalist*, with Mickey Herskowitz (1977).
* *I Remember*, with Peter Wyden (1991). 
* *The Camera Never Blinks Twice: The Further Adventures of a Television Journalist*, with Mickey Herskowitz (1994).
* *Deadlines and Datelines: Essays at the Turn of the Century* (1999). 
* *The American Dream: Stories from the Heart of Our Nation* (2001). 
* *Rather Outspoken : My Life in the News*, with Digby Diehl (2013). 
* *What Unites Us: Reflections on Patriotism*, with Elliot Kirschner (2017). 
* *What Unites Us: The Graphic Novel*, with Elliot Kirschner, illustrated by Tim Foley (2021). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leucocoprinus birnbaumii

***Leucocoprinus birnbaumii*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria. Badirudi jaten badira urdailean arazo nabarmenak sortzen dituztela.

Sinonimoa: *Lepiota luteus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm arteko diametrokoa, kanpai formakoa, kolore hori bizikoa, ertza ildaskatua eta erdian titi apur batekin eta ezkata arre-herdoilez estalia.

**Orriak:** Estu, kapelaren kolorekoak baino zurbilagoak eta ertza marroiz punteatuta. 

**Hanka:** 5-8 x 0,3-0,4 cm-koa, kapelaren kolore berekoa, goranzko eraztun batekin eta oinaren oinarri lodiagoarekin.

**Haragia:** Horixka. Usaina eta zaporea ez dira hautemangarriak.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Leucocoprinus aureofloccosus* eta *Leucocoprinus straminellus* delakoekin nahas daiteke, horixkak, baina kapela txikiagoarekin.

## Sasoia eta lekua 
Materia organikoan edo zurezko hondakinetan aberatsak diren lekuetan hazten da, loreontzietan, ongarritutako jardinetan eta negutegietan.

### Banaketa eremua 
Amerikako eskualde tropikal eta subtropikaletako espeziea da, baina oso ohikoa da klima epeleko negutegietan eta loreontzietan ere. Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marasmio zolahori

**Marasmio zolahoria** (*Collybiopsis peronata*) *Marasmiaceae* familiako onddo espezie bat da. Zapore mina duenez ezin da jangarritzat hartu, hala ere, batzuek zenbait gisatutarako gozagarri gisa erabiltzen dute.

Euskarazko sinonimoak: Suge-perretxiko, sugaperretxiku, subaperretxiku, sua-perretxiko, zapoperretxiko. Latinezkoak: *Agaricus peronatus* (Basionimoa), *Collybia peronata*, *Marasmius peronatus*, *Agaricus peronatus var. peronatus*, *Marasmiellus peronatus*, *Neomarasmius peronatus*, *Agaricus urens*, *Marasmius urens*, *Collybia urens*, *Agaricus ureus*, *Chamaeceras urens*, *Marasmius subrufescens*, *Chamaeceras subrufescens*, *Gymnopus peronatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 6 cm arteko diametrokoa. Marroi-gorrixka edo okre-arrosa kolorea du; eguraldi lehorrarekin zurbildu egiten da eta hezearekin gorri-adreilu kolorea hartzen du. Ganbila, gero laua, batzuetan apur bat hondoratua, azkenean zimurtua, ildo erradialekin.

**Orriak:** Ez oso estu, lodiak, eskotatuak, krema-horixka kolorekoak, gero erabat horiak, amaieran larru kolorekoak edo kanela argi kolorekoak.

Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago, eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** 6 - 8 x 0,4 - 0,7 cm-koa, liraina, zilindrikoa, edo zerbait lodiagoa oinarrian, hori-sufre kolorekoa edo arre-horia, leuna, naiz eta behealdea Ile zurixkaz edo horixkaz estalita egon.

**Haragia:** Mehea, lehorra, trinkoa, zuri-horixka edo sufre zurbil kolorekoa, Oso zapore minekoa murtxikatzean.

**Etimologia:** *Collybia* antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik. *Peronatus* epitetoa berriz latinetik dator "pero-peronis" etik, eta bota esan nahi du. Oina estaldura batez jantzita.

## Jangarritasuna 
Baztertu beharreko espeziea, bere zapore minagatik.

### Nahasketa arriskua 
Hostoerorkorretako beste *Marasmius* eta *Collybia* batzuekin, hala ere, zapore oso minak eta oinaren oinarrian dituen ileek erraz identifikatzen dute.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean ohikoa, Orri hiletan, pagoetan batez ere.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Kolonbia, Brasil, Txile, Togo, Ruanda, Groenlandia, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Himalaiako eremua, Kazakhstan, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
KF Shkupi

**FK Shkupi** (mazedonieraz ФК Шкупи, albanieraz *Klubi Futbollistik Shkupi*) Ipar Mazedoniako Errepublikako futbol talde arrakastatsuena da, Skopje hiriburukoa. 

## Historia 
2012an diru arazoen erruz FK Sloga Jugomagnat desegin behar zenean FC Albarsa taldearekin bat egin eta *FK Shkupi* sortu zen. Dena den Ipar Mazedoiako Federazioak ez du Shkupi Slogaren ondorengo kontsideratzen. 2021ean Ligako txapeldunordea izan zen eta 2022an Liga irabazi zuen.

## Palmaresa 
### Mazedonian: 1 
* Ipar Mazedoniako liga:
** Txapelduna (1): 2021-22
** Bigarrena (1): 2020-21
* Ipar Mazedoniako kopa (0)

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
FK Makedonija Ǵorče Petrov

**FK Makedonija Ǵorče Petrov** (mazedonieraz ФК Македонија Ѓорче Петров) Ipar Mazedoniako Errepublikako futbol talde arrakastatsuena da, Skopje hiriburukoa. 

## Historia 
1932an sortu zen *HASK* (Hanrievski amaterski sportski klub) izenarekin. Ondoren beste izen batzuk ere izan ditu; *Lokomotiva*, *Rudar*, *Industrijalec* eta *Jugokokta*. Gaur egungo izena 1989-90 denboraldian hartu zuen. Ǵorče Petrov Mazedoniako iraultzaile garrantzitsu bat izan zen XIx mendearen amaieran eta XX mendearen hasieran.

1991ean Mazedoniako >Liga irabazi zuen, Jugoslaviako Ligaren maila erregional bat. Ipar Mazedoniako txapelketak 1992an sortu ziren. 2006an Kopa txapelduna izan zen eta Ligan bigarren egin zuen. 2009an Liga eskuratu zuen. 2022an Kopa berri bat lortu zuen.

## Palmaresa 
### Mazedonian: 4 
* Ipar Mazedoniako liga:
** Txapelduna (1): 2008-09
** Bigarrena (1): 2005-06
* Ipar Mazedoniako kopa (3): 2006, 2022, 2023

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Walter Cronkite

**Walter Leland Cronkite Jr.** (St. Joseph, Missouri, 1916ko azaroaren 4a - New York, 2009ko uztailaren 17a) estatubatuar kazetaria eta telebistako aurkezlea izan zen.

*CBS Evening News* programaren aurkezlea izan zen hemeretzi urtean (1962-1981). 1937tik 1981era bitartean, Bigarren Mundu Gerrako bonbardaketei, Nürembergeko epaiketei, Vietnamgo gerrari, Watergate eskandaloari, Teherango gatibuen krisialdiari eta John F. Kennedyren, Martin Luther Kingen eta John Lennonen hilketei buruzko informazioa eman zuen. Estatu Batuetako espazio programari buruzko informazioa ere eman zuen.

AEBetako konfiantzarik handieneko gizontzat hartu zen.
Haurrak sexu-esplotazio eta sexu-abusuarengandik babesteko Europako Eguna

**Haurrak sexu-esplotazio eta sexu-abusuarengandik babesteko Europako Eguna** Europako Kontseiluak 2015ean sortutako eguna da, azaroaren 18an ospatzen dena.

## Historia 
Haurren kontrako sexu-abusu eta sexu-esplotazioa etxeam, zein eskola eremuan eman daitezke, eskolaz kanpoko ekintzetan, kalean, mugikorrean edota internet bitartez. Kasu gehienetan (%70 eta %85 bitartan) haurraren ezaguna den pertsona bat da erantzule, bere konfiantzazko ingurukoa dena, eta bizi osorako eragin fisiko eta psikologikoak izan ditzake. Kasuen %90a ez da salatzen. Egoerari aurre egiteko, Europako Kontseiluak Haurrak sexu-esplotazio eta indarkeria sexualatik babesteko Europako Kontseiluaren Hitzarmena adostu zuen 2007an, baita bostetik bat kanpaina zabaldu ere.

2015ean, Haurrak sexu-esplotazio eta sexu-abusuarengandik babesteko Europako Eguna ospatzea erabaki zuen Europako Kontseiluak, hiru helbururekin:

* Jendartean gaia zabaltzea eta prebentzioa lantzea.
* Eztabaida zabal bat sortzea eta bikminengaineko estigma ezabatzea.
* Lanzaroteko Hitzarmenaren sinadura sustatzea eta berau martxan jartzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sexu-abusu
* Haurren Eskubideen Aldarrikapena
* Haurrak sexu-esplotazio eta indarkeria sexualatik babesteko Europako Kontseiluaren Hitzarmena

## Kanpo estekak 
*Webgune ofiziala
*Bostetik Bat Kanpaina
Constantin Fehrenbach

**Constantin Fehrenbach** (Wellendingen, 1852ko urtarrilaren 11 &ndash; Friburgo, 1926ko martxoaren 26a) alemaniar politikaria izan zen. Alemaniako kantzilerra izan  zen  1920tik 1921era.

Teologia eta zuzenbide ikasketak egin zituen Friburgon eta zigor-arloko abokatua izan zen.

Zentrum alderdi katolikoko kidea izan zen. Reichstageko presidentea izan zen 1918an eta Weimar Errepublikako Batzar Nazionaleko presidentea 1920tik 1921era. Alemaniako kantziler hautatu zuten 1920ko ekainean, eta 1921ko maiatzean dimisioa eman zuen, aliatuei gerrako ordainketen ordainketa zela eta.
Haurrak sexu-esplotazio eta indarkeria sexualatik babesteko Europako Kontseiluaren Hitzarmena

**Haurrak sexu-esplotazioaren eta -abusuaren aurka babesteko Europako Kontseiluaren Hitzarmena** edo **Lanzaroteko Hitzarmena**, Europako Kontseiluaren alde anitzeko ituna da, eta, horren bidez, estatuek haurren aurkako sexu-abusuko modu batzuk kriminalizatzea adosten dute. Europako Kontseiluaren 201. Hitzarmena da.

Hitzarmena 2007ko urriaren 25ean sinatu zen Lanzaroten (Espainia) eta 2010eko uztailaren 1ean sartu zen indarrean, Europako Kontseiluko hiru kidek sinatzean. Europako Kontseiluko kide diren estatu guztiek sinatu dute Hitzarmena.

## Edukia 
Testua bi hizkuntza ofizialetara baino ez da itzuli, hauek dira ingelera eta frantzesa. Espainiako kasuan, Hitzarmena Espainiako Buletin Ofizialaren bitartez indarrean sartutako testua da onargarria.

Haurren kontrako sexu-abusuak kriminalizatzen ditu, besteak beste, etxean edo famila testuiguruan emandakoak, indarrez zen koertzio edo mehatxuz egindakoak.

Hitzarmenak haurren sexu-esplotazioa eta sexu-abusua aurreikusteko hainbat neurri zehazten ditu, besteak beste: haurrekin harremana duten helduak trebatzea, haurrei arriskuaren gaineko informazioa ematea eta burua defendatzeko erremintak ematea, eta erasotzaileak edo erasotzaile posibleak gainbegiratzeko tresnak.

Biktimei babesa emateko programak, jendartean jakinaren gainean egonez gero salaketa jartzearen erantzukizuna zabaltzea eta internet edo telefono bidezko salaketak jartzeko erremintak sustatzen ditu.

Hitzarmena berresten duten estatuek harreman sexualak izateko adostasuna erakutsi ezin duten haurrekin sexu-jarduerak izatea kriminalizatzen da, baita haur-pornografia, haurren prostituzioa, grooming delakoa eta turismo sexuala.

## Sinadura eta indarrean sartzea 
Hitzarmena sinatzeko aukera dute bai Europako Kontseiluko kideak direnak zein kide ez diren Estatu eta Nazioarteko Erakundeak, zeinek modu bereizian egiten dute sinadura. Egun, hitzarmenak 48 berrespen eta atxikipen (a) ditu, (eguneraketa 2022ko uztailean egin da). Espainiaren kasuan, 2009ko martxoaren 12an sinatu zuen, 2010eko abuztuaren 5ean berretsi eta 2010eko abenduaren 1ean sartu zen indarrean.

* 2016ean, Europako Kontseiluak Hitzarmena indarrean sartu zenetik izan duen [jarraipena aztertzeko txostena](https://www.observatoriodelainfancia.es/ficherosoia/documentos/5158_d_T-ES(2015)05_en%20final%20%20rev%201st%20Implementation%20Report.doc.pdf) argitaratu zuen, bertan 26 herrialderi egiten zaie ebaluaketa.
* 2018an, bigarren txosten bat argitaratu zen.

## Ikusi ere 
* Sexu-abusu
* Grooming
* Haurren eskubideak
* Haurren Eskubideen Aldarrikapena
* Haurrak sexu-esplotazio eta sexu-abusuarengandik babesteko Europako Eguna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hitzarmenaren webgune ofiziala.
* Sinatzaileak eta berrespenak
* Hitzarmena Espainiako Buletin Ofizialean, indarran sartzea 2010
* [Hitzarmenaren Jarraipen Txostena, 2016](https://www.observatoriodelainfancia.es/ficherosoia/documentos/5158_d_T-ES(2015)05_en%20final%20%20rev%201st%20Implementation%20Report.doc.pdf)
Haurren Eskubideen aldeko Genevako Adierazpena

**Haurren Eskubideen aldeko Genevako Adierazpena** haurrek berariazkoak dituzten eskubideak jasotzen dituen lehenengo testu historikoa da. Adierazpena izanik, testuak ez du indar loteslerik estatuentzat.

Nazioen Ligak onartu zuen, 1924an. Ondoren, 1959an, Nazio Batuek Haurren Eskubideen Deklarazioa onetsi zuten, eta geroago iritsi zen Haurren Eskubideei buruzko Konbentzioa, 1989koa.

## Historia 
Eglantyne Jebb-ek sortu zuen ekimena. Lehen Mundu Gerraren ondoren, haurrak babesteko beharra ikusi zuen. Bere ahizparekin, Dorothy Buxtonekin, sortu zuen Save the Children erakundea, gerraren eraginpean zeuden haurrei laguntzeko helburua zuena.

1923ko otsailaren 23an, Save the Childreneko Nazioarteko Aliantzaren IV. Kongresu Orokorrean, adierazpenaren lehenengo zirriborroa idatzi zuten, eta gero V. Kongresu Orokorrak berretsi zuen, 1924ko otsailaren 28an. Eglantyne Jebb-ek testu hori Nazioen Ligara bidali zuen testua esanez "sinetsita zegoela haurtzarorako zenbait eskubide eskatu behar direla eta eskubide horien onarpen orokorraren alde lan egin behar dela".

## Edukia 
Adierazpenak 5 artikulu ditu:

# Haurra modu normalean garatzeko moduan jarri behar da, ikuspuntu material eta espiritualetik.
# Haur gosetia elikatu egin behar da; gaixo dagoen haurra zaindu egin behar da; haur ezinduari lagundu egin behar zaio; haur ez-egokituari berriz, hezi behar zaio; umezurtza eta abandonatua jaso eta lagundu egin behar dira.
# Zorigaiztorik izanez gero, haurrak sorospena jaso behar du.
# Bizitza irabazteko moduan jarri behar da umea, eta edozein ustiategitatik babestu.
# Haurra hezi egin behar da, bere ezaugarri onenak hurkoaren zerbitzura jartzeko duen betebeharraren sentimendua irakatsiz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eglantyne Jebb
* Haurren Eskubideen Aldarrikapena
* Haurren Eskubideak

## Kanpo estekak 
* SIPI - Latinoamerikako Lehen Haurtzaroari buruzko Informazio Sistema. Zein da Latinoamerikako herrialdeetako haurren eskubideen benetako betetze-maila?
KF Ballkani

**KF Ballkani** () Kosovoko futbol taldea da, Suva Reka hirikoa. 

## Palmaresa 
* Kosovoko Liga (3): 2022, 2023, 2024
* Kosovoko Kopa (1): 2024

## Kanpo estekak
Disileno

thumb|227x227px|Tetramesitildisilenoa
**Disilenoa** konposatu inorganikoa da H2Si=SiH2 formula duena. Hidrogeno-atomoak erradikal organikoz ordezkatzen direnean *organodisilenoak* eratzen dira.

Ordezkatzaile handiak dituzten organodisilenoak egonkorrak izaten dira. Alabaina, interes akademikoa baino ez dute izaten. Isolatu zen lehen organodisilenoa tetramesitildisilenoa izan zen, (C6Me3H2)4Si2. Horrelako konposatuak haluro organisilizikoen erredukzioz sintetizatzen dira.

: 2R2SiCl2 + 4 Na → R2Si=SiR2 + 4 NaCl.

## Kanpo estekak
Trimetilsilil kloruro

**Trimetilsilil kloruroa** edo **trimetilklorosilanoa** konposatu organosilziikoa da sililo-haluroen familiakoa (CH3)3SiCl formula duena eta sarritan Me3SiCl edo TMSCl laburtzapenez izendatzen dena. Likido kolorge eta lurrunkorra da, urarik ez dagoenean egokorra. Kimika organikoan erabilera zabala du.

## Prestakuntza 
Trimetilsilil kloruroa kantitate handitan prestatzeko metil kloruroa silizio- eta kobre-aleazio batekin erreakzionarazten da. Prozesu honen helburu nagusia dimetildiklorosilanoaren sintesia da, baina prozesu horren emaitzak ere badira *monometil* eta *trimetil* deribatuak. Ondoren nahasteko produktuak destilazioz separatzen dira. Oro har, erreakzio-nahastearen % 2-4 bitartean deribatu monokloratua izaten da, zeinak azeotropo bat eratzen duen MeSiCl3-ekin.

## Erabilera 
Trimetilklorosilil kloruroak erabilera askotarikoak ditu kimika organikoan. Izan daiteke, trimetilsililo taldearen zein kloruro-ioi anhidroen iturria. Alkohol eta amina funtzio-taldeek TMSClrekin kuantitatiboki erreakzionatzen dute trimetilsilil eterrak eta aminak emanez. Kasu honetan trimetilsililo erradikalak talde babesle moduan joka dezake, baina talde honen labilitateak erabilera muga lezake.

Trimetilsililazioa azido karboxilikoen eta azukreen lurrunkortasuna emendatzeko usa daiteke gas-kromatografia erabili nahi denean teknika analitiko moduan. Adibidez, erabili egiten da glukosaren gas-kromatografia bideragarria egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak