open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sherri Howard

**Sherri Frances Howard** (Sherman (Texas), Ameriketako Estatu Batuak, 1962ko ekainaren 1a) estatubatuar atleta ohia da, eta 4x400 metroko errelebo-proban espezializatuta zegoen. 1984an txapeldun olinpikoa izan zen.

## Kirol ibilbidea 
Los Angeleseko 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen 4x400 metroko errelebo proban, 3:18.29 segundoz, Kanada eta Mendebaldeko Alemania gaindituz. Taldekideak hauek izan ziren: Lillie Leatherwood, Valerie Brisko-Hooks, Chandra Cheeseborough, Diane Dixon eta Denean Howard.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Pinigina

**Maria Pinigina** (Ivanovka, Kirgizistan, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1958ko otsailaren 9a) sobietar atleta ohia da, 400 metroko proban espezializatua. Olinpiadetako txapelduna izan zen, 4x400 metro erreleboetan Seulgo 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta brontzezko domina irabazi zuen Helsinkiko 1983ko Atletismoko Munduko Txapelketan.

## Kirol ibilbidea 
1983ko Helsinkiko (Finlandia) Munduko Txapelketan, sobietar taldeak brontzezko domina irabazi zuen 4 x 400 metroko erreleboeta, 3:21.16 segundutan, Ekialdeko Alemaniaren (urrea) eta Txekoslovakiaren (zilarra) atzetik. Taldekideak Marina Ivanova, Irina Baskakova eta Jelena Korban izan ziren.

Proba berean, Seulgo 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan, urrezko laukotea osatu zuen Ameriketako Estatu Batuetako eta Ekialdeko Alemaniako atleten aurretik.

2013ko azaroan, Jakutsken zuziaren eramaileetako bat izan zen 2014ko Neguko Joko Olinpikoetan.

## Palmaresa 
### Olinpiadak 
1988ko Udako Olinpiar Jokoetan Seulen ()

* Urrezko domina Urrezko domina 4 × 400 metroko erreleboetan link=Archivo:Gold_medal_with_cup.svg|15x15px

### Munduko Atletismo Txapelketa 
1983ko Munduko Atletismo Txapelketa, Helsinkin ()

* Brontzezko domina 400 metroko link=Archivo:Bronze_medal_with_cup.svg|15x15px

* Brontzezko domina Brontzezko domina errelean 4 × 400 metroko erreleboetan link=Archivo:Bronze_medal_with_cup.svg|15x15px

1987ko Munduko Atletismo Txapelketa, Erroman ()

* Zilarrezko domina 4 × 400 metroko erreleboetan link=Archivo:Silver_medal_with_cup.svg|15x15px

### Europako atletismo-txapelketak 
1978ko Europako Txapelketak Pragan ()

* 4.a 400 metrotan

* Zilarrezko domina 4 × 400 metroko erreleboetan link=Archivo:Silver_medal_with_cup.svg|15x15px

### Aretoko Europako Atletismo Txapelketak 
1978ko aretoko Europako Txapelketak, Milanen ()

* 4.a 400 metrotan

Europako Txapelketa, 1987ko aretoan, Lievinen ()

* Urrezko domina 400 metroko erreleboetan link=Archivo:Gold_medal_with_cup.svg|15x15px

## Bizitza pertsonala 
Maria Pinigina Pavel Pinigin borroka olinpikoko txapeldunarekin ezkonduta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fikile Mthwalo

**Fikile Lisemelo Mthwalo** (Maseru, 1989ko apirilaren 13a) lesothoar-hegoafrikar aktore eta gidoilaria da.

## Bizitza 
Aita basothoaren eta ama kenyar-tanzaniarraren alaba, Maserun jaio zen 1989ko apirilaren 13an. Lurmutur Hirian bizi den neba bat du. 2001etik 2005era, Maseruko Machabeng Nazioarteko Ikastetxean ikasi zuen. Gero Bloemfonteinera joan zen bizitzera eta San Mikel ikastetxean graduatu zen 2007an. 2009an, Lurmutur Hiriko Unibertsitatean sartu zen eta Zinema eta Bideo Ekoizpenean lizentziatu zen. 2018an masterra egin zuen New Yorkeko Unibertsitatean. 

### Bizitza pertsonala 
2015eko abenduaren 24an, Atandwa Kani hegoafrikar aktorearekin ezkondu zen. Urtebete lehenago ezagutu zuten elkar, telesail batean lan egiten zutenean. 2019an banandu eta 2023an dibortziatu ziren. 

## Filmografia 
### Telebista 
### Zinema 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Denean Howard-Hill

**Denean Elizabeth Howard-Hill** (Sherman (Texas), Ameriketako Estatu Batuak, 1964ko urriaren 5a) estatubatuar atleta da, 4x400 metroko errelebo-proban espezializatua, eta 1984an txapeldun olinpikoa izatera iritsi zen.

## Kirol-lasterketa 
Los Angeleseko 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen 4x400 metroko errelebo proban, 3:18.29 segundoz, Kanada eta Mendebaldeko Alemania gaindituz. Taldekideak hauek izan ziren: Lillie Leatherwood, Valerie Brisko-Hooks, Chandra Cheeseborough, Diane Dixon eta Denean Howard bera.

1987ko Erromako Munduko Txapelketan, erreleboetako brontzezko domina irabazi zuen 4x400 metroko lasterketetan, 3:21.04 segundoz, Ekialdeko Alemaniaren eta Sobietar Batasunaren atzetik, eta taldekide hauek izan zituen: Diane Dixon, Valerie Brisko-Hokks eta Lillie Leatherwood.

## Palmaresa 
### Errekor pertsonalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liudmila Dzhigalova

**Liudmila Dzhigalova** (Kharkiv (Jarkov), Ukraina, 1962ko urtarrilaren 22a) ukrainar atleta ohia da, eta Sobietar Batasuna eta Talde Bateratua ordezkatuz lehiatu zen. 4x400 metro errelebo-proban espezializatua, eta 1991n munduko txapelduna izan zen proba horretan.

## Kirol ibilbidea 
1988ko Seuleko Udako Olinpiar Jokoetan urrea irabazi zuen 4x400 metroko erreleboetan, Estatu Batuen eta Ekialdeko Alemaniako Errepublika Demokratikoaren aurretik.

Hiru urte geroago, 1991ko Tokioko Munduko Txapelketan, urrezko domina irabazi zuen berriro, 3:18,43 segundoz, Ameriketako Estatu Batuen eta Alemaniaren aurretik. Orduko horretan, taldekideak Tatiana Ledovskaia, Olga Nazarova eta Olga Vladikina-Brizgina izan ziren.

## Palmaresa 
### 1991ko Munduko Atletismo Txapelketa, Tokion (Japonia): 
* Urrezko domina 4 × 400 metro erreleboetan link=Archivo:Gold_medal_with_cup.svg|15x15px

### 1992ko Udako Olinpiar Jokoak Bartzelonan (Katalunia): 
* Urrezko domina 4 × 400 metro erreleboetan link=Archivo:Gold_medal_with_cup.svg|15x15px

## Marka pertsonal onena 
* 400 metroko errendimendu onena 50 s 76 izan da, 1991ko abuztuaren 25ean egin zen Tokioko Munduko Txapelketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jane Cederqvist

**Jane Borbra Iréne Cederqvist** (Stockholm, 1945eko uztailaren 1a – *ibidem*, 2023ko urtarrilaren 15a) suediar igerilaria izan zen.

1960ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen 400 metro libreko proban. Egun batzuk geroago, munduko errekorra ezarri zuen 1.500 metro libreko proban, eta Jokoen aurretik munduko errekorra lortu zuen 800 metro libreko proban.

1961ean igeriketa utzi eta karrera profesional bat egin zuen Suediako administrazio publikoan.
Stacey Fru

**Stacey Fru** (Johannesburg, 2007ko otsailaren 16a) hegoafrikar haur literaturako idazle eta haurren eskubideen aldeko ekintzailea da. 2015ean *Smelly Cats* liburua argitaratu zuen eta, *News24* webgunearen arabera, Afrikako idazle gazteena bihurtu zen. 2016an, Stacey Fru Fundazioa sortu zuen, Hegoafrikako landa eremuetako haurren hezkuntzarako sarbidea hobetzera bideratutako ongintzazko erakundea.

## Bizitza 
Fruren gurasoak kamerundar jatorrikoak dira, gurasoek jakin gabe idatzi zuen eta zortzi urte bete baino lehen argitaratu zuen. *News24* webguneak dio Afrikako idazle gazteena dela
* 2019: Panafrikar Literatura Saria
* 2020: Afrikako Ekintzaile Gazteen Saria
* 2022: Kamerungo Merezimendu Ordena

2021eko martxoan, Avance Mediak 100 hegoafrikar gazte eragingarrienen zerrendan sartu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nora Botero

**Nora Botero** (Kolonbia, XX. mendea) irakaslea, ikertzailea, feminista eta ekintzailea da. 2018an Alcalá de Henareseko Emakume Progresisten Elkarteak Genero-Indarkeriaren aurkako III. Francisca de Pedraza Saria jaso zuen Javier Juárez lankidearekin batera.

## Biografia 
Ikasketak egin ostean, 2000 hamarkadan Espainian Jaume I.a Unibertsitatean (Castelló) genero-ikuspegiko master bat egin zuen.

Kolonbiako Medellingo Unibertsitateko irakaslea da. Komunikazio Fakultatean *Komunikazio eta Harreman Korporatiboen Programa* gaia ematen du. Unibertsitateko irakaslea izateaz gain, ekintzailea da, eta genero-berdintasuneko sareetako kidea. Hainbat talderekin lan egiten du: “Candelariaren amak” (Medellín), “Mujeres Caminando por la Verdad” eta “Falsos Positivos (Positib faltsuen biktimak diren Soacharen amak ”(Bogotá). Sareetan parte hartzeak aktibismo- eta salaketa-sare garrantzitsua sortu du Mexikon, Guatemalan eta Kolonbian. Nora Boterok, bere ikerketa-lanarekin, borroka feminista agerian uzten lagundu du eta historian ezabatutako ehunka emakumeri ahotsa eman die.

### Genero-Indarkeria 
2018ko azaroaren 22an Genero-Indarkeriaren aurkako III. Francisca de Pedraza Saria jaso zuen, Javier Juárez lankidearekin batera. Genero indarkeriaren aurkako Emakume Progresisten Elkarteak ematen du, Alcalako Unibertsitatearekin (UAH), Abokatuen Elkargoarekin eta Alcalá de Henaresko Udalarekin elkarlanean. Botero eta Juárezek hamar urte baino gehiagotan egindako irakasle eta ikerlana, giza eskubideen defentsa, genero-berdintasuna eta Latinoamerikan emakumeek jasaten duten indarkeriaren aurkako borroka aitortu zitzaien. Saria ematean, kazetaritza-lanaren bidez emakumeen eskubideak defendatzen egin eta egiten duten lana nabarmendu zuten.
Genero-indarkeriaren aurkako borroka sustatzeko, Unibertsitateak egin dezakeen lana dela eta, saridunen hauxe esan zuten:*Unibertsitateak, errealitatea eraldatzen duenez, funtsezko zeregina du genero-indarkeriaren aurkako borrokan, zeren eta, ikerketaren eta irakaskuntzaren bidez, sistema patriarkalak bere dispositiboak, hein handi batean inplizituak, aplikatzeko erabiltzen dituen mekanismoak ulertarazteko eztabaida- eta gogoeta-espazioak irekitzen baititu, generoen arteko desberdintasun-egiturak iraunarazten dituztenak. Gainera, unibertsitatea gazteak prestatzeko gunea denez, unibertsitateak aukera eman zuen gure kulturetan nabigatzen duten egitura sexistei eta matxistei aurre egiteko eta haiek agerian uzteko; izan ere, eskema horiek, gehienetan modu inkontzientean, ezberdintasunak eta, beraz, emakumeen aurkako indarkeria bultzatzen dituzte.*

### Bestelakoak 
2018an “*Berdintasuna eta genero-indarkeria. Latinoamerikatik begiratuta’* hitzaldia eman zuen Alcala de Henaresen.

## Aintzatespenak 
* 2018an Alcalá de Henareseko Emakume Progresisten Elkarteak Genero-Indarkeriaren aurkako III. Francisca de Pedraza Saria. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Batang Quiapo

***Batang Quiapo*** 2023az geroztik ABS-CBNk emititzen duen Filipinetako telesail bat da. Coco Martin, Lovi Poe eta Ivana Alawi aktoreek antzeztu zuten.

## Pertsonaiak 
* Coco Martin: Hesus Nazareno "Tanggol" A. Dimaguiba / Hesus Nazareno "Tanggol" A. Montenegro
* Lovi Poe: Monica "Mokang / Monique" Dimaculangan-Frias / Montenegro†
* Ivana Alawi: Kate Samly "Bubbles" Bersosa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel Ellsen

**Isabelle Raingo-Pelouse**, **Isabel Ellsen** bezala ezaguna (Boulogne-Billancourt, 1958ko abenduaren 18a - Garches, 2012ko urriaren 18a) nobelagile, erreportari, gidoilari eta gerrako argazkilari frantsesa izan zen Corbisentzat, 1989tik 2011ra. Miokardio infartu baten ondorioz hil zen, Garcheseko bere etxean. 

## Biografia 
18 urte zituenetik, Isabel Ellsen prentsa idatziko kazetaria zen *Paris Match* eta *Elle* astekarietan, eta, 26 urterekin, *Le Journal du dimanche* astekarian eta erreportari handi bihurtu zen. Gero, gerrako argazkilari-ibilbidea hasi zuen, idazle- eta gidoilari-lanarekin tartekatuz. Gerrako argazkilari gisa, hainbat gatazka jarraitu zituen, hala nola, Libano, Afganistan, Jugoslavia, Nikaragua eta Israelgo eta Txinako gertaerak.

### Bizitza pribatua 
Michel Benoît idazlearen ahizpa erdia zen (1940an jaiotako Dominique Sébireren izengoitia).

### Heriotza 
Miokardio infartu bat izan zuen 2012ko ekainean, eta 2012ko urriaren 16an, asteartearekin, bigarrena. Laguntzarik eskatu gabe, bihotzekoa izan eta bi egun geroago hil zen bere ohean.

## Lanak 
### Argazki-galeria 
* Kuwaiteko muga. 800 desertoreko zutabe bat hamar bat US Marinesera joan zen.

### Liburuak 
* ''L'Enfer, son casino, sa plage*, Paris, Balland, 1990 
* *Le Cousin d'elle*, Paris, Fixot, 1994 
* *Le Diable a l'avantage*, Paris, NiL, 1995 
* *Toi ma sœur*, Paris, La Martinière, 1998 
* *Je voulais voir la guerre*, Paris, La Martinière, 2000 (argazki-albuma) 
* *Le Diable a l'avantage*, Paris, NiL, 2001  - Berrargitarapena
* *Samedi soir après la guerre*, Paris, La Martinière, 2002  - Aurretik *Je voulais voir la guerre* izenburuarekin argitaratua
* *227 amants et demi…* Paris, Plon, 2002 
* *Ma femme de ménage*, Paris, La Martinière, 2003 
* *Les égoïstes*, Paris, Plon, 2004 
* *J'embrasse pas*, Paris, La Martinière, 2004 
* *Une si belle enfance…* Paris, Seuil, 2007 

### Filmak 
*Le Diable a l'avantage* eleberria 2001ean egokitu zuten zinemarako, *Harrison's Flowers'' izenburuarekin, eta Andie MacDowell izan zen protagonista. Isabel Ellsenek gidoia lankidetzan idatzi zuen.

### Goraipamenak 
* 1988:Fondation Mumm fundazioaren saria
* 1989: Sabre d'or saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dickey Chapelle

**Dickey Chapelle**, sortzez **Georgette Louise Meyer** (Milwaukee, AEB,  1919ko martxoaren 14a – Quảng Ngãi, 1965eko azaroaren 4a), Estatu Batuetako gerra fotokazetaria zen, hainbat gatazkatan izan zena, besteak beste, Bigarren Mundu Gerran aktibo, gero Kuban, Korean, Aljeriako gerran eta Vietnameko gerran. Vietnamen fotokazetari zebilela hil zen.

## Biografia 
Georgette Meyer 1919an jaio zen, Milwaukee kanpoaldean (Wisconsin). Nerabea zela, abiazioa zuen pasio, eta diseinu aeronautikoa ikasi zuen. *Dickey* ezizena hartu zuen, Richard Byrd hegazkinlari eta esploratzailea gogoratu nahi zuelako.

### Lan ibilbidea 
Hainbat lanpostu izan zituen aeronautikan, besteak beste, TWAn, non Tony Chapellek argazkigintzako prestakuntza eman baitzion. Harekin ezkondu zen 1940an. Gero, argazkilari profesional bihurtu zen, eta erreportajeak egin zituen. Estatu Batuetako indarren akreditazioa lortu ondoren, hainbat alorretako haien entrenamenduak segitzen jardun zuen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, erreportajeak egiten eta argazkiak ateratzen jarraitu zuen prentsa komunikabideentzat, hala nola, ''Reader's Digest*, *National Geographic*, *Look*, *Life* edo*The Saturday Evening Post*. Gatazka edo tentsio-eremu askotan hartzen zuen parte fotokazetari gisa (gerra hotzaren hasiera eta deskolonizazioak ezaugarri zituen aldian). Adibidez, erreportajeak egin zituen Grezian, Indian, Jugoslavian, Errumanian, Korean, Aljerian, Kuban, Dominikar Errepublikan, Iraken, Jordanian, Laosen, Libanon edo Hungarian.

1965ean hil zen, Vietnamgo gerran, mina baten ondorioz, US marinesekin zihoala, Chu Laiko base amerikarretik hurbil. Vietnamen hil zen lehen gerra-korrespontsala izan zen, eta borroka-eremuan hildako lehen emakume estatubatuarra. Bere azken uneei Henri Huet gerrako argazkilariak atera zizkien argazkiak, kapilau militar batek gaixoen oliadura ematen ziola.

## Argitalpenak 
* Dickey Chapelle (1942). *Needed. Women in government service''Rjauna/andrea McBride, 1942.
* Dickey Chapelle, Girls at work in aviation, Doubleday, Doran, 1943
* Dickey Chapelle, How planes get there, Harper, 1944.
* Dickey Chapelle, What's a woman doing here? Report on herself, Morrow, 1962.
* Dickey Chapelle, "How Castro Won", in *Modern Guerrilla WarFare Fighting Communist Guerrilla Motives*, 1962, or. 325–335

## Aintzatespenak 
* Chapelle Venuseko Kraterra izendatu zuten haren omenez.

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Emakume argazkilariak

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Roberta Ostroff, *Fire in the Wind. The Biography of Dickey Chapelle*,1992.
*  John  Garofolo, *Dickey Chapelle Under Fire. Photographs by the First American Female War Correspondent Killed in Action*, Wisconsin Historical Society Press, 2015.

## Kanpo estekak
Biloba eta amona Ibarrako baratzean

thumb
thumb|Bideoa
***Biloba eta amona Ibarrako baratzean*** graffitia, 2023 sortu zen, Nexgraff graffitigileen bidez*. Graffiti hau, N1 errepediearen azpian dago, zehazki Ibarrako Zumardi Handian*. 

Nexgraff, aita-semea dira, **Nestor eta Aitor** izenekoak,Pasaian bizi dira. 2023an, top 50 geratu dira Ibarra eta Baionako marrazketekin. Txiki-txikitatik hasi zitzaion arte mundua interesatzen eta gaur egun, 20 urteekin, bere ikasketak graffiti munduarekin bateratzen ditu eta Gipuzkoatik mundura ateratzeko asmoa du.

Zazpi metroko zabalera eta hogeita hamahiru metroko altuera duen mural bat da, pintura plastikoaz egina.  Mural honetan amona bere bilobarekin azaltzen da baratzean lanean, nekazaritza eta belaundaldi batetik bestera transmititzeko sortuta da.

*Tolosako GKO galeriak zuzendaritzapean eta kordinaziopean garatu dute*; aldiz, Ibarrako Udalak finantziatu du eta Tolosako Udalak, laguntza eman dio graffitigileei. Mural hau bi asteetan bakarrik margotu zuten eta urte horretan bertan, munduko ehun graffiti onenen artean egon zen.
Elkarri begira

thumb|*Elkarri begira azalpenaren bideoa*
thumb|Elkarri begira - Alberto Letamendi
Alberto Letamendi (Ordizia, Gipuzkoa) eskultoreak egindako eskultura publikoa, **Elkarri begira** izenekoa, Tolosan kokatzen da, San Frantzisko Pasealekuan hain zuzen ere.

2019ko otsailaren 9an inauguratu zuen Tolosako Udalak eskatuta, Euskal Herriko bakearen prozesua ospatzeko.

Letamendik eskultura hau, bere artean gizakien arteko indarkeriaren aurkako errebindikazio bat irudikatzeko helburuarekin sortu zuen, ikusten dutenei, elkarren artean begiratzera eta elkar errespetatzera gonbidatuz, baita horretaz hausnartzera ere, besteen arteko desberdintasunak gorabehera.

Eskultura hau hormigoizko oinarri batean egina dago eta bertan finkatuta dauden irudiak, antza denez, brontzea patinarekin dute osagai nagusitzat. Hormigoizko blokea bertikalki jarrita dago, formak oinarriari perpendikularki geratuta (posizio horizontalean).

Gorputz guztiak elkarren artean desberdinak dira eta modu berezi batean daude kokatuta: denen artean eskulturaren eskubi aldera zirkunferentzia huts bat sortzen dute, elkarri begira daudelaren efektua sortuz.
thumb|Eskulturako gorputzak
Guztia beirarekin estalita dago, nahiz eta hasiera batean ez egon horrela diseinatuta. Jendeak ikutu, atera eta abar egiten zituenez, hori jarri behar izan zen.

Arrazoi horrengatik ere, gaur egun, hasieran baino gorputz gutxiago daude arte lanean.

Eskulturaren oinean idatzi bat aurkitzen da euskaraz, gaztelaniaz eta frantsesez, hurrengo testuarekin: “*Edozein motatako biolentzia pairatzea oso larria da, oinarri-oinarrizko eskubideak urratzen dituelako. Biolentziaz jokatzen duena da horren erantzule. Baina biolentzia mota guztietatik bat gailentzen bada eta, gainera, behin eta berriz modu zehatz batean gertatzen bada, sendatu beharreko sustrai sakon batzuk dituen testuinguru bat ere ikusarazten dute biktimak eta biktimarioak. Ez da erraza prozesu bati ekin eta egiazko gizarte-adostasun bat lortzea. Elkarri begiratu, elkar aitortu, harreman horretako alde batean edo bestean jarri, edo bietan. Elkarbizitza nahi dugu, ezinbestekoa, eta prozesu hau beharrezkoa dugu biolentzia gure eta ondorengo belaunaldien bizitzetatik desagertuko bada Datorren tokitik datorrela, pairatzen duenak pairatzen duela.*

*Hauxe da “ELKARRI BEGIRA” eskultura honen helburua, kaltetuta iristen garen topagune moduko bat, baina, aldi berean, aukera ematen duena gizarte hau osatzen dugun guztiok elkarbizitza berri bat eraikitzeko, elkarbizitza sendatua eta inolako biolentziarik gabea."*
Goldea (eskultura)

thumb|Goldea eskultura
***Goldea*** altzairuzko eskultura bat da, Nestor Basterretxeak egina. Eskultura hau Tolosan aurkitu dezakegu, zehazki Emeterio Arrese kalean. *Goldea* 2000ko otsailaren 19an inauguratu zen. Nestor Basterretxeak eskultura hau egin zuen lan munduari omenaldi bat egiteko, zehazki nekazariei. Eskultura, *goldea* bat sinbolizatu nahi du normalean nekazaritzan erabiltzen delako.

## Nestor Basterretxea
Nestor Basterretxea 1924ko maiatzaren 6ean jaio zen Bermeon eta 2014ko uztailaren 12an hil  zen Hondarribian. Bere aita Francisco Basterretxea zen eta ama Fernanda Arzadun. Emazte bat eduki zuen María Isabel Irurzun izenekoa baina ez zuten umerik izan. 
thumb|259x259px
San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako eta Herriaren Adiskideen Errege Euskal Elkarteko kidea izan zen. Nestor, eskultore, margolari, gidoilaria eta zinemagilea izan zen eta hainbat eskultura famatu zituenl Adibidez: *Bakearen usoa.* Hainbat sari ere irabazi zituen. Adibidez: Lan Onari Gipuzkoako Urrezko Domina eta Eusko ikaskuntzako saria 2005ean.

## Erreferentziak
Haizean

thumb

***Haizean,*** Tolosa-ko egitura famatu bat da. José Ramón Andak egina da eskultura hau. 

## José Ramón Anda 
thumb|Bakaiku
José Ramón Anda 1949an jaio zen Bakaikuan eta 74/75 urtekin hil zen. Heziketak San Fernandoko Arte Ederren Akademian egin zuen. Eskultorea eta unibertsitateko irakaslea zen. 

## Haizean 
***Haizean*** 1978an egin zuen bertsioa da. Trinkete plazan kokatuta dago, Tolosa, Gipuzkoa. Esferari heltzen dion egitura burdinazkoa da. Esfera aluminiozkoa da. Aluminizkioko pieza 150cm-koa eta beste guztia 400x400x700 cm-koa. 

## Deskribapena 
Aluminiozko esfera bihurritua da, haizeak jotzen duenean mugitzen da. Itxura pilotaren larruazalaren antza du. Pilota-kirolaren ohorean egindako eskultura bat da.

## Erreferentziak
Lizardiren lehioa

thumb
thumb|bideopa
**Lizardiren lehioa** Eduardo Chillida eskultoreak egina da. 

Eskulturaren egitura 1983ko abenduaren 11n inauguratu zen, Lizardi omentzeko ekitaldi akademiko baten baitan, Tolosako Udaletxean Koldo Mitxelena eta Gollo Monrealek parte hartu zuten. Eskulturaren neurria 225x121x26,5koa da,  altzairuzkoa da eta Aramburu Jauregiaren ondoan dago.

## Eduardo Chillida 
Chillidak gonbidapena onartu eta Lizardiren poesia bezalako pieza estetiko sinple bat sortu zuen, altzairuzko xafla batean oinarrituta, eta bertan bi forma hutsik ireki zituen. Mirentxu Echeverría alkate zen garaian, artista donostiarrak Lizardiren leihoa eman zien tolosarrei.

Udalak proiektuaren kostu materialetarako milioi bat pezeta besterik ez zuen lagundu behar. Eduardo Txillida espainiar eskultore eta grabatzailea izan zen burdingintzan eta hormigoian egindako lanengatik ezaguna, Julio González Pablo Picassoren tradizioaren jarraitzaile nabarmena 1940ko hamarkadaren hasieran, Real Sociedadeko futbolaria izan zen 14 partida jokatu zituen, espainiar grabatzailea bere lanengatik ezaguna.
Niels Neergaard

**Niels Thomasius Neergaarden** (Ugilr, Hjørring, 1854ko ekainaren 27a – Kopenhage, 1936ko irailaren 2a) daniar historialari eta politikaria izan zen. Danimarkako lehen ministroa izan zen 1908tik 1909ra eta 1920tik 1924ra.

Kopenhageko Unibertsitatean historia eta ekonomia ikasi zituen. Venstre alderdiko kidea izan zen eta Kontseiluko presidente eta Defentsa ministro izan zen 1908tik 1909ra. Lehen ministroa eta Finantza ministroa izan zen 1920tik 1924ra.

1920ko Pazko Krisiaren ondoren, Danimarkarentzat Hegoaldeko Jutlandia berreskuratzea antolatu zuen, eta Lehen Mundu Gerrak eragindako krisi ekonomikoa kudeatu zuen.

Historialari gisa egin zuen lanik garrantzitsuena *Under junigrundloven* (1892-1916) izan zen, 1848tik 1866ra Danimarkako politikari buruzkoa. Kazetaritzan ere aritu zen eta 1884an *Tilskueren* kultur aldizkaria sortu zuen.
Jingū enperatriza

enperatriz legendarioa izan zen, Chūai enperadorearen emaztea, eta 209an senarra hil zitzaionetik bere seme Ōjin enperadoreak 269an tronua onartu zuen arte "de facto" erregeorde eta buruzagi gisa jardun zuena.

Kondairaren arabera, berak Korearen inbasio batean armada gidatu zuen eta, hiru urteren ondoren Japoniara garaile itzuli zenean, Ōjin bere semea jaio zen.

Koreako penintsularen inbasioaren kondaira Mantxurian aurkitutako Gwanggaetoko hilarriaren japoniar interpretazio tradizionalean oinarritzen da, Goguryeok Mantxuria eta Koreako iparraldea menderatzea aldarrikatu zuena. Ikerketa zehatzek interpretazio tradizional hau aieru batean oinarritua izan zela agerian utzi dute, karta garrantzitsu batzuk galdu egin zirelako, eta testuinguruan gehiago korrelatu daiteke Goguryeo, Silla eta Baekje hegoaldeko eskualdeekin. Baekjek harreman oso estuak izaten zituen Japoniarekin, bi gorteen arteko trukeak barne.

Historialari askok, aditu japoniarrak barne, Jingūren kondaira arbuiatzen dute. Bere erregealdiaren historia, *Kojiki* eta *Nihon Shoki*n erregistratutako 200 eta 270 arteko erregearteko aldia azaltzeko asmatua izan zitekeen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ōjin enperadorea

Japoniako hamabostgarren enperadorea izan zen, ordena tradizionalaren arabera.

Lehen enperadore historikoa omen zen (hau zalantzan egon arren), eta Hachiman, sintoismoan gerlarien zaindaria, bezala jainkotu zuten. Hata klanak kami zaindaritzat zeukan.

*Kojiki* eta *Nihon Shoki*ren arabera, Ōjin enperadorea Jingū enperatriz ezkontidearen eta Chūai enperadorearen semea izan zen. Chūai enperadorea Ōjin jaio aurretik hil zenez, bere ama *de facto*zko gobernari bihurtu zen. Ōjin Tsukushin jaio zen, ama Korearen inbasiotik itzuli zenean, eta Hondawake printze izendatu zuten. Lau urte zuela, koroaren printze bihurtu eta 270ean koroatu zuten 70 urterekin. Beste 40 urterako gobernatu zuen 310ean hil zen arte, nahiz eta bere erregealdiari buruzko data horietako batek ere ez izan oinarri historikorik. Gaur egun Osaka den bi jauregitan bizi izan zen. Nintoku enperadorearen aita izan zen, bere ondorengoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henryk Batuta

**Henryk Batuta** fikziozko poloniar iraultzaile komunista da. Hari buruzko artikulua 2004an agertu zen polonierazko Wikipedian.
thumb|Varsoviako Batuta kalea
Wikilari anonimo batek existitzen ez den pertsonaia historiko bat deskribatzen zuen artikulu bat sortu zuen, eta zortzi hilabete geroago, egile berak edo beste batek fikziozko pertsonaia horri buruzko informazioa gehitzen hasi zen Wikipediako beste edizioetan, ziurrenik sinesgarritasuna areagotzeko. *Gazeta Wyborcza*, *Przekrój* eta *The Observer* aldizkarien arabera, *Armia Batuty* taldeak egin zuen hori. Lehenengo aldaketa Poloniako 81.18.221.53 IP helbidetik egin zen.

Henryk Batutaren pertsonaia ez zen inoiz existitu, baina artikulua oharkabean egon zen Wikipedian ia hamabost hilabetez —2004ko azaroaren 8tik 2006ko urtarrilaren 20ra—, eta otsailaren 5ean ezabatu zuten.

Artikuluak zioen Henryk Batuta, jaiotzez Izaak Apfelbaum izena zuena, Odesan jaio zela 1898an eta Errusiako Gerra Zibilean parte hartu zuela, eta gainera, Varsoviako kale batek Henryk Batutaren omenezko izena zuela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tengu

thumb|250px|Kyosai Tengu
 Japoniako erlijio folkloreko izaki mota bat da. *Kami* (Jainko sintoista) edo *yōkai* (naturaz gaindiko izaki) motatzat hartzen dute. Nahiz txinatar txakur-deabru (tiangou) baten izena izan, tenguen jatorrizko forma hegazti harrapari batena zen, giza eta hegazti ezaugarriekin irudikatzen zirenak. Tenguen irudikapen zaharrenetan mokoa zuten, gero sudur oso luze bihurtu zena eta, gaur egun, herri-iruditerian tengen ezaugarri adierazgarria dena.

Budismoak gerraren deabru aztoratzaile eta heraldotzat irudikatzen zituen tengu. Bere irudia pixkanaka leunduz joan zen, eta mendi eta basoen espiritu babesle, baina baita arriskutsu, bihurtu zen. Tengu horiek *shugendō* izeneko praktika aszetikoarekin lotu izan dira, eta normalean beren jarraitzaileen (*yamabushi*) janzkera adierazgarriekin irudikatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ukemochi

,  ere deitua, emankortasunaren eta elikagaien jainkosa sintoista da, flora eta fauna sortu zituena, bizi-substantzien heriotzaren bidez hornitzen zuena.

Tsukuyomik hila, bere hilotzak gauza baliagarri eta jangarriak sortu zituen. Zaldia eta behia burutik irten zitzaizkion; bekainek zeta-harrak sortu zizkioten; kopetak artatxikia eman zion; arroza begietatik atera zitzaion, eta abar.

## Kondaira 
Amaterasuk, Eguzkiaren jainkosak, behin, Tsukuyomi, Ilargiaren jainkoa, bere anaia Ukemochi elikagaien jainkosaren aurrean ordezkari gisa bidali zuen. Bilera ospatzeko, elikagaien jainkosak janari bikaina eskaini zion, bere ahotik eta sudurretik sortua. Tsukuyomi hain zegoen nahigabetuta Uke Mochi hil zuela.

Amaterasuk anaiaren krimenaren berri izan zuenean, haserre bizian jarri eta ez zuen gehiago ikusi nahi izan. Ordutik, anaiak bananduta bizi dira, zeruan txandakatuz. Horregatik, egunak beti jarraitzen dio gauari.

Baina Ukemochiren heriotza ez zen alferrik izan, jainkosaren hilotzetik "bost zerealak" jaio baitziren: bere begietan arroz haziak hazi ziren, bere belarrietan artatxikiak, bere genitaletan gariak, bere sudur babarrunak eta bere uzkitik soja. Kami-musubi jainkoak hazi hauek bildu eta ereiteko agindu zuen, hilkorren onerako.

Bestalde, kontakizun zaharragoetan Susanoo ekaitzaren jainkoari egozten zaio hilketaren errua, eta ez Tsukuyomiri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie Colvin

**Marie Catherine Colvin** (Oyster Bay, 1956ko urtarrilaren 12a - Homs, 2012ko otsailaren 22a) estatubatuar gerra-erreportaria izan zen, eta 1986az geroztik Sunday Times egunkarian lan egin zuen. New Yorken jaio arren, mito hutsa izan zen britainiar kazetaritzarentzat.

Sierra Leona, Ekialdeko Timor, Kosovo, Zimbabue, Txetxenia eta Arabiar Udaberria bezalako gatazkak kontatu zituen.

## Biografia 
Sri Lankako Gerra Zibilaren berri ematen ari zela ezkerreko begia galdu zuen granada baten ondoriozz. Ordutik, adabaki beltz bat zeraman beti. Behin baino gehiagotan saritu zuten. Bi aldiz irabazi zuen Kazetaritzako Ausardia saria, Hedabideetako Emakumeen Nazioarteko Fundazioarena. Colvin hiru aldiz ezkondu zen, eta bigarrena El País egunkariko Juan Carlos Gumucio kazetari boliviarrarekin. Duela ia hamar urte hil zen, eta ez zuen seme-alabarik.

Siriako Gerra Zibilak eragindako sarraskiaren berri ematen  ari zela hil zen Homsen Siriako hirian. Azken albistean, gobernuetako tropen bonbardaketengatik haur bat hiltzen ikusi zuela salatu zuen.

Garai hartan Erresuma Batuko Kanpo Ministro zen William Haguek Colvinen eta Rémi Ochlik argazkilari frantsesaren heriotza deitoratu zuen, "Siriatik ausardia handiz informatzen ari zirela hil baitzituzten".

Bere gorputza Damaskoko enbaxadore frantsesari, Eric Chevallierri, eta Poloniako ordezkaritzako ordezkari bati eman zioten.

Rosamund Pike aktoreak Korrespontsal (2019) filmean Marie Colvinena egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txetxeniako Bigarren Gerra

thumb|250px|Hobi komuna Txetxenian.
thumb|250px|Tanke errusiarra Komsomolskoye herrian sartzen.

**Txetxeniako Bigarren Gerra** 1999ko abuztuaren 26tik 2009ko apirilaren 16 arte luzatu zen gatazka odoltsua izan zen. Errusiak hasi zuen, Txetxeniak eta Nazioarteko Brigada Islamistako gerrillariek Dagestan inbaditu ondoren. Ofizialki, motibazioa, Errusian, ehunka heriotza eragin zituzten atentatu ilun batzuk izan ziren; horien jatorria txetxeniarrei egotzi zitzaien. 

## Bi gerren artekoa 
Lehen Txetxeniako Gerra amaitu eta hiru urteren buruan piztu zen berriro, 1999ko urrian. Bitarte horretan, Txetxeniako agintea eta bere tropak nahastu, sakabanatu eta kakaztuz joan ziren: petrolioaren garraioaren inguruko interesak eta lehengai garrantzizko horren inguruko trafikoaren kontrola batetik, Errusiako mafia bestetik, urte luzez horren barruan zebiltzan txetxeniarrak bestetik, txetxeniarrei laguntzera Ekialde Hurbiletik etorritakoak ere bai, Errusiako zerbitzu sekretuen manipulazioak tartean... Txetxeniako gerrillariak eta beren agintaritza osoa mafioso, lapur eta gaiztaginez osatutako taldea zirela, Errusian errez saltzeko moduko irudi bat bihurtu zen. Putin lehendakari errusiarrak gerra ez baina Txetxeniako lapur eta gaiztaginen kontrako operazio bezala saldu zuen mundu osoan gatazka. Txetxeniarren aldetik Aslan Maskhadovek segitzen zuen izaten ofizialki lehendakari, baina askok duda egiten zuen zenbateraino kontrolatzen zituen gerrillari taldeak. 

Kanpaina Ixkeriako Txetxeniar Errepublikaren independentziarekin amaitu zen. Errusiak lurraldearen gaineko kontrol federala berrezarri zuen. Helburu horrekin txetxeniarren artean sarraski handia eragin zuten.

## Kontraktniki militarrak 
Errusiarrek 1996ko gerran soldadu arruntak bidali zituzten Kaukaso alde horretara. Armada sobietar ohiak bizi zuen krisi ekonomikoaren eraginez, gaizki hornitutako tropak ziren, eta ezin izan zitzaizkien txetxeniarrei gailendu, abioi, helikoptero eta artileriaz herrialdea birrindu bazuten ere. Bigarren gerran soldadu arrunt hauek ere hartu zuten parte, baina pagatutako boluntario tropak ziren -kontraktniki deituak- oinezko gerrako lan funtsezkoenak (eta zikinenak) egiten zituztenak. Kontraktniki hauek okupatzen zituzten herriak, hauek burutzen zituzten "garbiketa" operazioak. Eta hauen eskutik jasaten zituzten zibil txetxeniarrek torturarik basatienak: kolpeak, elektrizitatea, mutilazioak (behatzak, belarriak, esku zein hankak moztea, begiak ateratzea...), emakumeei egiten zaizkien bortxaketak eta baita pertsonen bahiketa eta horien inguruko negozioa ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Foreign Military Studies Office Publications - The Second Chechen War The Information Component.
* :Txetxeniako Gerren mapa (1994-2003).
Olga Ivinskaia

**Olga Vsevolodovna Ivinskaia** () (Tambov, 1912ko ekainaren 16a – Mosku, 1995eko irailaren 8a) errusiar idazle eta poeta izan zen.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Olga Ivinskaia Tamboven jaio zen 1912ko ekainak 16an. Jatorri alemaniar-poloniarra zeukan.

Aita institutuko irakaslea zen Errusiako probintzia batean eta 1915ean familia Moskura joan zen bizitzera.

1936an graduatu zen Moskuko Langile Editorialen Institutuan eta editore lanak egin zituen hainbat aldizkari literariotan.

Boris Pasternak idazlea miretsi zuen gaztetatik eta hainbat bilera literariotan izan zen haren poesia entzutera joanda.

Bi aldiz ezkondu zen: 1936an Ivan Iemelianov-ekin (1939an bere buruaz beste egin zuen hurkatuta); zeinekin alaba bat izan zuen: Irina Iemelianova. 1941ean, bigarren aldiz, Alexander Vinogradovekin (Bigarren Mundu Gerran hil zena ekialdeko frentean); harekin semea izan zuen: Dimitri Vinogradov.

### Pasternakekin harremana 
1946ko urrian Boris Pasternak ezagutu zuen, *Novy Mir* aldizkariaren argitalpen bulegoan, non egile berrien sailean lan egiten zuen Olga Ivinskaiak.

1948ko hasieran, Boris Pasternakek *Novy Mir* aldizkaria uzteko eskatu zion Olga Ivinskaiari, zeren eta gero eta zailagoa bihurtu zen bere lana, Pasternakekin zeukan harremanagatik. Aurrerago, Vítězslav Nezval poeta txekiarra elkarrekin itzultzen ari zirela, Pasternaken aholkua izan zen itzulpen literala esanahiarekin bakarrik erabiltzeko, baina idazlerengandik urrunduko zioten hitzik erabili gabe, eta guztia itzuli gabe, bakarrik kudeatzeko gai zena eta ahalik eta zehatzen idazteko (jatorrizkoa nahasia zenez). Areago, eleberrian zehar Juri Zhivago pertsonaiak idatzitako hainbat poema, Pasternakek Ivinskaiarentzat idatzitakoak ziren.
 
1953an askatu zuten, Stalinen heriotzaren ostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* , Boris Pasternaken poema, Olga Ivinskaiarekin zuen maitasunaz, Larisa Novoséltsevak abesti gisa kantatua.
Lenin onddo bat zen

[thumb|[Vladimir Leninen azken argazkia.]]
***Lenin onddo bat zen*** () Sergei Kuriokhin musikariak eta Sergei Xolokhov erreportariak telebistan egindako dokumental faltsu garrantzitsua izan zen. Leningradeko Telebistan 1991eko maiatzaren 17an igorri zen lehen aldiz. 

## Engainua 
Engainuak telebistako saio bateko elkarrizketa forma zuen, *Piatoie Koleso* saioaren baitan. Elkarrizketan, Kuriokhinek historialari baten papera hartu zuen, eta proposatu zuen Vladimir Lenin eta bere ingurukoek onddo haluzinogeno ugari kontsumitu zituztela Urriko Iraultzaren bidean, eta Lenin bera onddo batean bilakatu zela, eta gero irrati-uhin batean. Kuriokhinek falazia logiko eta autoritateen testigantza ugari erabili zituen "iturri" gisa, adibidez Carlos Castaneda, Massachusetts Institute of Technology eta Konstantin Tsiolkovski), benetan logika zuen argudiaketa bat egiten ari zenaren ilusioa sortuz. 

Txantxaren aireratze garaiak garrantzi handia izan zuen bere arrakastan, *glasnost* garaian egin baitzen, non Sobietar Batasunak zentsura altxatu eta herrialdearen historiako hainbat elementu azaleratu ziren, maiz forma sentsazionalista batean. Are eta gehiago, Sobietar telebista estilo kontserbadorea zuela ikusten zuten bere ikusleek, sinesgarritasuna handituz. Estimatzen da 11,3 milioi pertsonek ikusi zutela saioa, eta horietako askok "elkarrizketa" benetakoa zela ondorioztatu zuten, proposamena guztiz absurdoa zela kontuan hartu gabe. 

Telebista-saioaren ondorioz Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako Leningradeko batzordeak galdera ofizial bat erregistratu zuen, saioan esaten zenaren egiantzekotasuna ebatzi nahian. Xolokhoven arabera, erantzun gisa eskaini zituzten azalpenetan, goi mailako funtzionarioek argudiatu zuten "Lenin ezin zela izan onddo bat, animalia bat ezin delako landare bat (sic) izan".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa YouTuben, I. zatia
* Bideoa YouTuben, II. zatia
Emilia Broomé

**Emilia Augusta Clementina Broomé**, jaiotzaz **Lothigiene** (Jönköping, Suedia, 1866ko urtarrilaren 13a - Stockholm, 1925eko ekainaren 2a), Suediako politikari liberala, feminista eta bakearen aldeko aktibista izan zen. Riksden (Suediako Batzar Legegilea) lehen emakumea izan zen 1914an.

## Biografia 
Broomé 1866ko urriaren 13an jaio zen Jönköping-en. Jönköpingen hazi zen, eta hango nesken eskolan ikasi zuen. 1883an Wallinska eskolan titulua lortu zuen eta 1884an Upsalan filosofia eta medikuntzan graduatu zen. Ordutik aurrera irakasle aritu zen Anna Whitlocken Stockholmeko eskolan.

## Politikari ibilbidea 
Stockholmsföreningen för kvinnans politiska rösträtt (Suediako Emakumeen Sufragiorako Elkarte Nazionalaren Stockholm-en adarra) sortu zenetik (1902) 1906 arte izan zen presidente. Centralförbundet för Socialt Arbete (Gizarte Ongizaterako Elkartea) elkarteko zuzendaritza-batzordeko kide izan zen 1904-1925ean, eta Stockholmeko Hezkuntza Zuzendaritzako kide.

Suediako Emakumeen Bakearen aldeko Batasuneko lehendakaria ere izan zen, 1898an sortu zuenetik 1911n Suediako Bakearen aldeko Elkartearekin bat egin zuen arte, eta Suediaren ordezkari gisa jardun zuen 1899an Hagako Nazioarteko Bake Konferentzian.

Stockholmeko Udalerako hauteskundeetarako izendatu zuten 1910ean eta 1911n. Hiriko kontseilurako hautatua izan zen eta 1911tik,  1924ra bitartean zerbitzatu zuen. Emakume liberalen lehendakaria izan zen 1917tik 1920ra bitartean.

Broomé izan zen Lagberedningen (Suediako Estatuko Legegintzako Batzordea) parte hartu zuen lehen emakume suediarra. Lege berriak prestatu zituen, eta kide izan zen 1914tik 1918ra. 1920an, ezkontza-legearen erreformaren erredakzioan parte hartu zuen. Lege horretan, gizonak eta emakumeak berdindu ziren eta emakume ezkondua adinez nagusi deklaratu zen; 1921ean, gizon eta emakumeen arteko soldata-berdintasunaren legean; eta 1923an, emakumeei lanbide ofizial guztietarako eskubidea eman zien Behörighetslagen legean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bakearen aldeko emakume bakezale eta aktibisten zerrenda

## Kanpo estekak
Lactifluus rugatus

***Lactifluus rugatus*** edo ***Lactarius rugatus*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. *Lactarius deliciosus* espeziearen antzeko kalitate gastronomikoa du, baina ez da hain ezaguna.

Sinonimoa: *Lactarius hygrophoroides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Mamitsua, irregularra, erdian sakonunearekin, ertz izurtuarekin. Azal latza, lehorra, pitzatu egiten da eta ertzerantz zimurtu. Laranja gorrixka edo adreilu kolorekoa (ertzerantz zurbilagoa).

**Orriak:** Zabal, krema kolorekoak, heltzean ilundu egiten dira.

**Hanka:** Zimurtsua, kapelaren kolorekoa, trinkoa eta laburra, zilindrikoa. Latex jariakorra, zuria eta ugari.

**Haragia:** Lodia, orburu usainekoa eta hurraren zaporekoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius volemus* delakoak, kolore laranja-horixka du, azala ez du hain zimurtsua, latexa krema kolorekoagoa du, penintsulako iparraldeko hostogalkorren azpian hazten da eta ez du hurraren zaporerik.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean taldeka agertzen da. Mediterraneoko arteen eta artelatzen basoetan. Batzuetan baita pinuen azpian ere.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nahiago nuke negar egitea BMW batean

***Nahiago nuke negar egitea BMW batean*** Txinako Herri Errepublikan 2010ean oso famatu egin zen esaldia da. Esamoldea Ma Nuo izeneko 20 urteko neska gazte batek erabili zuen *Fei Cheng Wu Rao* telebista saioan. Saioaren helburua bikotekidea aurkitzea da. Bertan, bere mutil-laguna izan nahi zuen gazte langabe batek galdetu zion ea "nahi ote zuen berarekin bizikletan ibili" zita erromantiko batean. Ma Nuok erantzun zion "Nahiago nuke negar egitea BMW batean bizikleta baten gainean irribarre egitea baino" ().

Esaldia Txinaren garapen ekonomiko azkarraren adibide gisa hartu zuten iruzkingile askok. Chen Zhigangek, adibidez, adierazi zuen "Ma Nuok bere buruaz hitz egiten al du soilik? Ez. Bere iritzia gazteekin lotzen da; ondasun materialak azkar metatzen ari den gizarte batean hazi zira. Dirua, kotxeak eta etxeak miresten dituzte, garapen azkarreko ekonomiak horrela egin dituelako. 

Kritikariek "Txinako gizarte-balioen degradazioaren" leiho gisa aipatu zuten esaldia, eta gobernuaren zentsoreen arreta ere erakarri zuen, eta, azkenean, ekoizleak programaren formatua birdiseinatzera behartu zituzten, moralki eztabaidagarriak ziren edukiak "garbiago" eta profesionalago izan zitezen. Esaldiak ere nabarmendu zuen Ma, eta haren ustezko argazkiak Internet osoan agertzen hasi ziren, nahiz eta ikusleak asko haserretu. Columbia Britainiarreko Unibertsitateko Jinhua Zhao irakasleak Pekingo biztanleek beren bizikletak garraiobide gisa baztertzeko azken hamarkadan izan duten joerari buruz hitz egin zuen, eta "bizikletak orain galtzaileentzat" direla esan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caspar Netscher

**Caspar Netscher** (Heidelberg, 1639 – Haga, 1684ko urtarrilaren 15a) herbeheretar margolaria izan zen.

Aita Stuttgarteko eskultore bat zen, Heidelbergen ezkondu eta Casparrek bi urte zituenean hil zena. Amak bere seme-alabekin ihes egin zuen Heidelberg gerra zibilean erasotu eta Arnhemen babestu zenean. Han mediku aberats batek Caspar adoptatu zuen.

Caspar Gerard ter Borch margolariaren ikaslea izan zen. 1652an Bordelera bidaiatu zuen, bertan ezkondu zen eta margolaritzsn aritu zen. 1762an Hagara joan zen erretratuak margotzera eta Gilen III.a Ingalaterrakoaren babesa jaso zuen.

Erretratuan eta genero-margolaritzan nabarmendu zen, alfonbrak, zetak eta brokatuak margotzeko trebetasun bereziarekin, baita soineko distiratsuak zituzten irudi femeninoetan ere.

## Iruditegia 

Caspar Netscher 001.jpg|*Medailoiaren aurkezpena*
Caspar Netscher. Singing lesson.jpg|*Kantu lezioa*
Coenraad van Beuningen, Caspar Netscher (1673).jpg|*Coenraad van Beuningen*
Pieter de Graeff (1638 1707).jpeg|*Pieter de Graeff*
Christiaan Huygens-painting.jpeg|*Christiaan Huygens*
Maria II Stuart.JPG|*Maria II.a Ingalaterrakoa*
Netscher Print, dli 0613700066.jpg|François-Anne David, *Caspar Netscher familiarekin*, 1772, grabatu
Young_woman_in_a_window_feeding_a_parrot,_by_Caspar_Netscher.jpg|*Leihoan loroa duen emakumea*
"The Lace-Maker" by Caspar Netscher.jpg|*Parpaila egiten*, 1662

## Kanpo estekak
Hasiera Bat (2024)

**Hasiera Bat** Gorka Urbizu musikari nafarraren lehen diskoa da. 2024ko urtarrilaren 15ean argitaratu zen, Only in Dreams zigiluarekin. 

Gorka Urbizuk bere izenez sinatzen duen lehen diskoa da **Hasiera Bat**. Hamar kantuk osatzen dute bilduma. 

* Hasiera bat - Gorka Urbizu - Hasiera bat
Betidanik Tolosa

thumb
thumb

***Betidanik*** collage-a Tolosako CF plazan dago kokatua. Tolosako ikastetxeetako ume ezberdinek egindako horma irudia da. **Nisa Goiburu**ren laguntzarekin, **Iñaki Epelde** margolariaren omenez, haren pieza bakoitzean inspiratu baitziren beraien collage-a sortzeko. 2015eko ekainaren 19an egindako lana da. Iñaki Epelderen heriotzaren bi urte ondoren argitaratu zuten ***Betidanik*** collage-a.
J.-H. Rosny aîné

**Joseph Henri Honoré Boex**, **J.-H. Rosny aîne** izengoitiaz (Brusela, 1856ko otsailaren 17a – Paris, 1940ko otsailaren 11) frantsesez idatzi zuen belgikar idazlea izan zen.

Zientzia fikzio modernoaren sortzaileetako bat da. Seraphin anaiarekin batera idatzi zuen, eta biek "J.-H Rosny" ezizena erabili zuten. 1909an lankidetza amaitu zuten eta Josephek "J.-H. Rosny aîne" (zaharra) izena erabili zuen eta Séraphinek "J.-H. Rosny jeune" (gaztea) izena.

Zientzia-fikziozko eleberriez gain, historiaurreari buruzko eleberriak ere idatzi zituen. *La Guerre du feu* eleberriak inspiratu zuen Jean-Jacques Annaudek zuzendutako izenburu bereko filma.

## Lanak 
* ''Nell Horn de l'Armée du Salut* (1886)
* *Les Xipéhuz* (1887)
* *Tornadres* (1888)
* *La Légende sceptique* (1889)
* *Tabubu* (1893)
* *Un Autre monde* (1895)
* *Les Origines* (1895)
* *Les Profondeurs de Kyamo* (1896)
* *Amour étrusque* (1898), Enacryos izengoitiarekin
* *Les Femmes de Setnê* (1903) Enacryos izengoitiarekin
* *L'Epave* (1903)
* *La Guerre du feu* (1909)
* *La Vague rouge* (1909)
* *La Mort de la Terre* (1910)
* *La Jeune Vampire* (1911)
* *Les Rafales* (1912)
* *La Force mystérieuse* (1913)
* *Le Trésor dans la Neige* (1913)
* *Le Coffre fort* (1913)
* *L'Aube du Futur* (1916)
* *L'Énigme de Givreuse* (1916)
* *Le Félin géant* (1918)
* *La Grande Énigme* (1920)
* *La Comtesse Ghislaine* (1920)
* *L'Étonnant Voyage de Hareton Ironcastle* (1922)
* *Les sciences et le pluralisme*, (1922).
* *L'Amour d'abord* (1923)
* *Pensées errantes* (1924)
* *Les Autres Vies, les Autres Mondes* (1924)
* *L'Assassin surnaturel* (1924)
* *La Terre noire* (1924)
* *Les Navigateurs de l'infini* (1925)
* *Les Femmes des autres* (1925)
* *Le Trésor lointain* (1926)
* *La Femme Disparue* (1926)
* *Carillons et sirènes du Nord* (1928)
* *Les Conquérants du Feu* (1929)
* *Les Hommes-Sangliers *(1929)
* *Helgvor du Fleuve Bleu* (1929)
* *Au Château des Loups Rouges* (1929)
* *L'Initiation de Diane* (1930)
* *Ambor Le Loup* (1931)
* *Napoléon Le Grand* (1931)
* *La Sauvage Aventure* (1932)
* *Un Voleur* (1932)
* *Les Compagnons de l'Univers* (1933)
* *Le Vampire de Bethnal Green'' (1935)

## Kanpo estekak
Tassin Hangbè

[thumb|260px|Ondarearen horma: [Tassin Hangbè erreginaren irudikapena, Dahomeyko batailoiaren sortzaileathumb|260px]]

**Tassin Hangbè** (Ahangbe edo Na Hangbe) (Dahomey, XVII. mendea) Dahomey erresumako erregeordea 1708 eta 1711 urteen artean. Emakumeen armada bat sortu zuen, baita haientzako eskola eta lanbideak sustatu ere. Iturri nagusiak ahozkoak izanik erregealdiaren iraupenari eta hedadurari buruzko bertsio desberdinak daude, baina Agbo Sassa eta Agadjaren arteko oinordetza-borrokan lehenengoaren alde egiteagatik bere historia ezabatu egin zela jakina da.

## Dahomeyko erregina-ordea 
Houegbadjaren alaba eta Akabaren arreba bikia, Dosu izeneko neba txiki bat ere bazuen, Agadja izena hartu zuena, bikien arteko anaia gazteenaren izen tradizionala.

Akaba Dahomeyko erregea izan zen 1685 urtearen inguruan. Borroka erabakigarri baten bezperan hil eta arrebak haren itxurak egin zituen, gerlariak ez desmoralizatzeko. Borroka irabazi ondoren, Hangbè erregina bezala aritu zen, ordukoan bere benetako izenarekin.

Emakume gerlarien armada bat sortu zuen, gerora Europako historialariek Dahomeyko amazonak izenez ezagutarazi zen armada. Emakumeentzako eskola bat ere sortu zuen, tradizioz gizonezkoak ziren lanbideak ikas zitzaten eta ofizio horietan modu berdintsuan aritu zitezen jardun zuen.

Bere erregealdiaren ondoren eman ziren gertakariak ez daude argi, ahozko tradizioan bertsio desberdinak dira. Batetik, tronuaren edozein erreklamazio saihesteko bere seme bakarra exekutatu egin zutela uste da. Erabaki horren aurkako atsekabea eta mespretxua erakusteko kontseiluaren aurrean alua garbitu zuela esaten da. Bestetik, bere semea bizirik iraun zuela esaten da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Zohou, Arnaud Codjo (2003). Histoires de Tasi Hangbé. Neuilly-Plaisance: Éditions cultures croisées. p. 112. ISBN 2-913059-13-9. 
* Sylvia Serbin, «Tassin Hangbe, éphémère reine du Dahomey», in ''Reines d'Afrique et héroïnes de la diaspora noire*, Sépia, Saint-Maur-des-Fossés, 2004, p. 50-56 
* 
*  Edna G. Brien, «The Authority of Princesses: The Succession Struggle between Hangbe and Agaja», in *Wives of the leopard: gender, politics, and culture in the Kingdom of Dahomey'', University of Virginia Press, Charlottesville, 1998, p. 51-56 

## Genealogia 
## Kanpo estekak