open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orban zuridun urre-tximeleta

**Orban zuridun urre-tximeleta** (*Hesperia comma*) Hesperiidae familiako tximeleta espezie bat da. Europa guztian, Asian zehar Txina eta Japoniaraino eta Afrika iparraldean aurkitzen da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean *Systema Naturae* liburuan, eta *Papilio comma* izena eman zion.

## Deskribapena 
Tximeleta ertaina da, hegal zabalera 28-34 mm-koa dute. Urre-tximeleta handiarekin konfunditu daiteke hegalen gainaldea begiratuta, hegal marroiak baititu, orban laranja zabalekin eta ertz zuriarekin, baina hegalen azpialdean orban zuri ugari dituzte aipaturiko tximeletak ez bezala. Emeak azpialdeko kolorea marroi ilunagoa dute eta puntu horiak eta zilarkarak dituzte.

## Bizi zikloa 
Abuztua eta irailean zehar emeak arrautzak jartzen ditu *Poa pratensis*, *Festuca ovina* eta *Lolium perenne* gramineo espezieen hostoetan bereziki, lur azaletik gertu. Arrautza gisa hibernatu ondoren martxoan jaiotzen dira beldarrak eta zetarekin bizilekua eraikitzen dute eta landareotaz elikatzen dira. Pupa egoerak 10-14 egun irauten ditu udaberrian.

## Habitata 
Zelai zabaletan eta sasitzatan aurkitzen da, itsas mailatik hasi eta 1.600 metrotako altueraraino.

## Iruditegia 

Irudi:Hesperia comma-02 (xndr).jpg|Hegalen gainaldea.
Irudi:Hesperia comma-01 (xndr) (cropped).jpg|Tximeleta lorearen nektarraz elikatzen.
Irudi:Hesperia comma, Hartelholz, Múnich, Alemania, 2020-06-28, DD 113-140 FS.jpg|Begia.
Irudi:Hesperia comma, Hartelholz, Múnich, Alemania, 2020-06-28, DD 165-174 FS.jpg|Mihia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sertorio-tximeleta

**Sertorio-tximeleta** (*Spialia sertorius*) Hesperiidae familiako tximeleta espezie bat da. Europa erdialdean eta hegoaldean eta Afrika iparraldean aurkitzen da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Johann Centurius Hoffmannsegg alemaniar entomologoak deskribatu zuen 1804. urtean *Hesperia sertorius* izenarekin.

## Deskribapena 
Tximeleta txikia da, 22-26 mm-ko hegal-zabalera du.Hegalen gainaldeak kolore marroi iluna du eta xake-taularen itxura ematen dioten putu zuri ugari ditu. Hegalen ertzak zuriak dira. Hegalen azpialdea adreilu kolorekoa da, gorri-laranja, eta honek orban zuri handiagoak ditu gainaldeko puntutxoak baino. Emea arra baino handiagoa da.

Bigarren belaunaldia ateratzen dutenean tximeletak txikiagoak izaten dira.

## Bizi zikloa 
Normalean bi belaunaldi ateratzen ditu urtean, horregatik helduak apiriletik hasi eta urria amaierararte ikusten dira. Emeak arrautzak banan bana jartzen ditu hostoetan eta loreetan. Handik jaiotzen den beldarra iluna izaten da eta bi marra horik zeharkatzen dute gorputza aurretik atzera. Beldarrak hibernatu egiten du eta udaberrian pupa eratzen du.

## Habitata eta elikadura 
Leku lehor eta beroak atsegin ditu, medi-bide ertzak eta maldak adibidez. itasa mailatik 60 eta 1.800 metro arteko altueran ikusten da.

*Poterium sanguisorba subsp. minor*, *Rubus idaeus*, *Potentilla cinerea* eta *Potentilla reptans* landaretaz elikatzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Red Underwing Skipper (Spialia sertorius) (14213629744).jpg|Gainaldea.
Irudi:Spialia sertorius1.jpg|Azpialdea.
Irudi:Spialia sertorius egg.jpg|Arrautza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Palacio de Hierro

**El Palacio de Hierro** (Euskaraz: Burdinazko Jauregia) 31 kokaleku dituen Mexikoko goi-mailako saltoki-kate bat da. Mexiko Hirian du egoitza nagusia, eta 16 Palacio de Hierro saltoki handi, hiru Boutique, bi Casa Palacio etxeko denda eta bi outlet Mexiko Hiriko metropoli eremuan eta Mexikoko beste zortzi hiri nagusitan ditu. *Grupo El Palacio de Hierro SAB de CV* korporazioak kudeatzen du, eta bi denda nagusi ditu: bata Mexiko Hiriko Hiriigune historikoan dagoen jatorrizko denda nagusia eta Polanco auzoko *Palacio de los Palacios* ("Jauregien Jauregia") denda, 2016an berriro ireki zena 300 milioi dolar kostatu zen berritze sakon baten ondoren, eta 55.200 m2 ditu, Latinoamerikako saltoki handirik handiena.  Palacio de Hierro 2000. urteaz geroztik Saltoki Handien Nazioarteko Elkarteko kidea da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Merkataritza elektronikoko gunea
* Gune ofiziala
* Argazki Galeria
Ontzi-hondakin

[thumb|right|*[Titanic* ontzi-hondoratus, ziur aski denetan ontzi-hondoratu ospetsuena.]]

**Ontzi-hondakina** edo **itsasontzi-hondakina**, ozeano, itsaso, ibai, aintzira edo urtegi batean hondoraturik gelditu den itsasontzi, itsaspeko edo gizakiak eraikitako garraio-gailuaren hondakina da. Ontzi-hondakina naufragio, itsas istripu edo hondamendi baten ondorioz hondoratua gelditu izan ahal da, baina baita abandonatua edo nahitan hondoratua ere.

## Ikus gainera 
* Naufragio

## Kanpo estekak
Everardo Elizondo

**Everardo Elizondo Almaguer** (Linares, Nuevo León, 1943) ekonomialari mexikarra da, eta Mexikoko Bankuko gobernadoreorde (1998-2008) eta analista gisa aritu zen sektore pribatuan, publikoan eta akademikoan.

## Biografia 
Linares hirian jaio zen, Nuevo Leónen. Ekonomiako lizentziatura ohorezko aipamenarekin lortu zuen Nuevo Leongo Unibertsitate Autonomoan, ekonomiako masterra eta doktoregoa egin zituen Wisconsin Unibertsitatean (Wisconsin-Madison Unibertsitatea), eta tributazioko diplomatura lortu zuen Harvard-en, eta honoris causa doktoregoa eskuratu zuen Nuevo Leongo Unibertsitate Autonomoan bertan, 2021eko irailaren 10ean. 

Bere ibilbide profesionala Compañía General de Aceptaciones konpainiaren Azterketa Ekonomikoen Sailean hasi zuen, eta Serfín Taldean (gaur egun, Banco Santander) geratu zen. Gero, Alfa Talde Industrialeko (gaur egun Alfa Taldea) Ekonomia Azterketen Zuzendaritzan aritu zen zortzi urtez. Ondoren, Index, Economía Aplicada, S.A. aholkularitza-enpresa sortu zuen, eta bederatzi urtez zuzendu zuen. Socrates Rizzo gobernadorearen administrazioan Nuevo Leon Estatuko Aholkularien koordinatzaile orokor gisa aritu zen laburki eta 1992an Bancomer Finantza Taldean (gaur egun BBVA) sartu zen Ekonomia Ikerketen zuzendari gisa.

1998an, Ernesto Zedillo presidenteak Mexikoko Bankuko Gobernu Batzordeko kide izateko gonbita egin zion, gobernadoreorde gisa, Francisco Gil Díazen ordez. 2000. urtean, Errepublikako Senatuak berretsi egin zuen karguan bigarren aldiz aritzeko, Vicente Fox Quesadak proposatuta. 2008ko abenduaren 31n amaitu zen.

Everardo Elizondo Nuevo Leongo Unibertsitate Autonomoko Ekonomia Fakultateko Graduatuen Eskolaren sortzaile eta zuzendaria izan zen, egungo Graduondoko Ikasketen Dibisioaren aitzindaria. Fakultate berean, Ekonomia Eskolan eta Monterreyko Teknologia eta Goi Ikasketen Institutuko (ITESM) Graduatuen Eskolan irakasle izan da. 1982tik 1983ra ikertzaile bisitaria izan zen Texasko Unibertsitateko (Austin) Ikasketa Latinoamerikarren Institutuan.

40 urtez baino gehiagoz artikulugile erregularra izan da *El Norte* egunkariko ekonomia eta finantza gaietan, eta sortu zenetik (1993) Reforma egunkarikoa ere izan da. Halaber, *El Economista* egunkariko behin-behineko kolaboratzailea da, baita liburu eta aldizkari espezializatuetakoa ere. Hainbat erakundetako administrazio-kontseiluko kide izan da, besteak beste, Mexikoko Ipar-ekialdeko Unibertsitatekoa, Grupo Sendakoa, Farmacias Benavidesekoa eta Banorte Finantza Taldekoa.

2009ko urtarriletik Everardo Elizondo ITESMko irakaslea da Monterrey hirian. 2010eko urtarrilaren 1ean Banorte Finantza Taldean sartu zen kontseilari independente gisa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leptura guerryi

***Leptura guerryi*** *Leptura* generoko kakalardo moduko bat da, Cerambycidae familiakoa, Lepturini tribuan kategorizatua, Lepturinae azpifamiliakoa. Pic-ek deskribatu zuen zientifikoki 1902an. 16 mm. neurtzen du.

## Hedapena 
* Txinan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tosandeko hagin basoa

**Tosandeko hagin basoa** () Palentziako probintziaren iparraldean aurkitzen den baso berezia da, Iberiar penintsula osoan haginen kontzentrazio aipagarriena duena. Montaña Palentina natura parkearen barnean kokaturik dago, Dehesa de Montejo udalerrian.

## Deskribapena 
Tosande haranean Oracada mendiaren (1.819m) iparraldeko magalean zabaldurik dago hagin basoa, 1.300 eta 1.500 metro arteko altueran. Paleozoikoan eratutako lurzoruan aurkitzen da, pagadi zabal batek inguratzen duela. Pagoek hostoa galtzen dutenean soilik ikusten da hagin basoa. Hiru hagin ale berezi ditu.

## Fauna 
Hagin basoan eta inguruan zelai zatiak eta sasitzak aurki daitezke mosaiko eran eta honek fanuari dagokionez bioaniztasun handia egotea ahalbideratzen du. Zuhaitz eta sasi arteko zuloetan hegazti espezie ugari aurkitzen dira, bai eta mirkougaztun eta mustelido ugari ere, adibidez lepahoria.

Kantauriko hartz arrearen eremua ere bada.

## Turismoa 
Babesturiko basoa da eta ibilbideak egokituta eta ongi markatuta daude. Errespetuz jokatzea eskatzen da.

## Mehatxuak 
Animalia landarejale ugari daude hagin haziak eta hagin gazteen hostoak eta kimuak jaten dituztenak. Horregatik hazi ugari sortzen den urteetan ere oso gutxi dira zuhaitz izatera iristen direnak.

## Iruditegia 

Irudi:Tejeda de Tosande 1.jpg
Irudi:Tejeda de Tosande 2.jpg
Irudi:Tejeda de Tosande 4.jpg
Irudi:Valle tosande.jpg
Irudi:Tejeda de Tosande 01.jpg
Irudi:Martes martes crop.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arco Iris ur-jauzia

**Arco Iris ur-jauzia** (), hau da, ***Ortzadarraren ur-jauzia***, Bolivian aurkitzen den ur-jauzia da. Noel Kempff Mercado Parke Nazionalean dago, Santa Cruz departamenduan, Brasilekiko mugatik hurbil. San Ignacio da hurbilen dagoen herria.

## Deskribapena 
Caparú ordokian datorren Paucerna ibaiak 88 metrotako jauzi librea egiten du. Urak azpian dagoen putzua jotzerakoan ortzadarra sortzen da eta hortik datorkio izena.

Hilabete euritsuena urtarrila eta otsaila izaten da, 195 mm-ko batazbesteko prezipitazioak izaten dira. Uztaila da lehorrena, 18 mm baino ez. Horren arabera ur-jauziaren ur emaria asko aldatzen da.

Oihan tropikalak inguratzen du Arco Iris ur-jauzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morans ur-jauzia

**Morans ur-jauzia** () Australian dagoen ur-jauzi bat da, Queensland estatuko hego-ekialdean. Lamington Parke Nazionalean dago, UNESCOk Gizateriaren ondare izendaturiko "Gondwanako Oihanak" eremuaren barnean.

Gold Coast hiritik autoz ordu eta 40 minutuko distantziara dago, gutxi gorabehera.

## Deskribapena 
Morans errekak sorturiko arroilean behera 80 metrotako erorketa librea egiten du.

Urak geldiro bada ere harria higatzen jarraitzen du eta etengabe eraldatzen ari den paisaia da. Eurite handien ondoren ur-jauzia urez ginezka etortzen da, sasoi lehorrean aldiz oso apala izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Batheko Harria

**Batheko** **Harria** kareharri oolitiko mota da, kaltzio karbonatozko zati granularrak dituena, Ingalaterrako Bath hirian erabilia arkitekturan bereziki, eta inguruko Combe Down eta Bathampton Down meategietan jatorria duena. Ondare harri izendatua du Geologia Zientzien Nazioarteko Elkarteak.

Batheko Harria eraikuntza-material gisa erabili izan harlanduzko lanetan Ingalaterrako hegoaldean zehar, etxebizitzetarako, elizetarako (adibidez San Mateo eliza, Leedsen), eta eraikin pribatuetarako (adibidez, Batheko Empire hotela) zein publikoetarako, tren-geltokiak eta abarrak.

Zurixka edo krema kolorezkoa izan ohi da, eta eguratsaren ondorioz eraikinetan ezti kolorea hartzeko joera du.

## Iruditegia 

Fitxategi:18th_century_mansion_built_of_Bath_stone,_with_Italianate_alterations_2.JPG|Batheko harriz eraikitako etxe ingelesa.
Fitxategi:CarmelOoids.jpg|Ooideen irudi mikroskopikoa.
Fitxategi:Firs quarry.jpg|Combe Downgo meategia.
Fitxategi:Old Crane - geograph.org.uk - 334407.jpg|Freshford Quarry harrobian makina bat.
Fitxategi:Great_Pulteney_Street,_Bath.jpg|Batheko kale batean bertako harria nagusi eraikinetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Paz ur-jauzia

**La Paz ur-jauzia** () Costa Rica erdialdean dagoen ur-jauzi bat da. Alajuela hiritik 31 kilometro iparraldera dago, Vara Blanca eta Cinchona artean.

## Deskribapena 
La Paz ibaiak Poás sumendiaren magalean iturburutik 8 kilometro egin ondoren 37 metrotako jauzi hau egiten du. Ondoren oihan tropikalean jarraitzen du bere bidea.

Ur-jauziaren inguruan lorategiak eraiki dira, inguruko flora eta faua aberatsa ikusi ahal izateko.

2009ko urtarrilaren 8an izandako lurrikarak asko kaltetu zuen ur-jauziaren inguruko azpiegitura guztia. Ordutik konponduta dago jadanik.

## Iruditegia 

Irudi:La Paz waterfall - panoramio.jpg
Irudi:La Paz waterfall - panoramio (1).jpg
Irudi:Behind La Paz Waterfall, Costa Rica.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cabo da Cruzeko erlojupekoa

**Cabo da Cruzeko erlojupekoa** () Boiron otsailean jokatzen den erlojupeko estropada da. Club de Remo Cabo da Cruz taldeak antolatzen du eta Galizia aurredenboraldian jokatzen den estropada ezagunena da.

2026an bertan behera gelditu zen eguraldi txarrarengatik.

## Gizonezkoak 
### Palmaresa 
Hona hemen traineruen arteko lehiaketako emaitzak:

### Garaipenak 
## Emakumezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
* 2003, 2005, 2013 eta 2016an partehartzaile bakarra izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Haize-bolada

[thumb|280x280px|[Ekaitz|Ekaitza eta haize-bolada Mexiko Berrian (AEB).]]
**Haize-bolada** edo **haize-ufada**, meteorologian, haizearen abiaduraren areagotze indartsua, bat-batekoa eta iraupen laburrekoa da.

Minutu batzuk irauten duen haize-erauntsia baino izaera iragankorragoa du. Ufadaren ondoren etenaldi bat edo haizearen abiaduraren jaitsiera dator. Oro har, haize-boladak ez dira hain gogorrak izaten ur-azalera handietan, eta boladak ere handiagoak izaten dira eremu malkartsuetan eta eraikin altuetatik hurbil.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metkatinona

**Metkatinona** konposatu organiko aromatikoa da, C10H13NO formula duena feniletilamina ordezkatuen klasekoa. Solidoa da.

Metkatinona konposatu kirala da eta bi enantiomero ditu (*R*)-metkatinona eta (*S*)-metkatinona.

Metkatinona droga psikoaktiboa da eta eragin estimulatzailea du. Katmetatinona Substantzia Psikotropikoen Hitzamenaren I. atalean jasota dago. 

## Sintesia 
Metkatinona efedrina edo pseudoefedrina oxidatuz sintetiza daiteke eta produktua (*R*)- edo (*S*)- purua izatea. Dena dela, zetona taldearen ondoan hidrogeno-atomo bat dagoenez, nahaste errazemikoa sortzeko joera dago zeto-enol tautomerizazio baten bidez. Potasio permanganatoa usa daiteke oxidatzaile gisa. Oxidatzailea kromo trioxidoa bada, Jones-en erreakzioari jarraitzen dio prozesuak.

## Erreferentziak
Heron uhartea

**Heron uhartea** koralezko harea-uhartea da, Kaprikornio tropikotik hurbil dagoena, Koral Hesi Handiaren hegoaldean, Gladstonetik (Queensland, Australia) 80 kilometro ipar-ekialdera, eta Brisbane hiriburuko estatutik 460 kilometro ipar-mendebaldera. Uhartea Heron Reef-en haizebeko aldean dago. Biodibertsitate handiko bazterreko uharrien plataforma bat da, eta Koral Hesi Handian dauden 1500 arrain-espezieetatik 900 eta koral-espezieen % 72 biltzen ditu. Udako hilabeteetan, Heron uhartean 200.000 hegazti baino gehiago bizi dira, txenadak eta gabai ziri-buztanak barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miriam Menkin

**Miriam Friedman Menkin** (Riga, Letonia, 1901eko abuztuaren 8a - Boston, 1992ko ekainaren 8a) AEBetako zientzialari ezaguna izan zen in vitro ernalketa ikerketagatik, John Rockekin batera. 1944ko otsailean, giza bizitza gorputzetik kanpo sortu zuen lehen pertsona izan zen.

## Bizitza 
Menkin 1901eko abuztuaren 8an jaio zen, Rigan (Letonia). Bere familia Estatu Batuetara joan zen bizitzera jaio eta bi urtera. Bere aitak mediku gisa lan egin zuen New York hirian eta bere familiari eroso bizitzeko aukera emateko bezain arrakastatsua izan zen. 1922an, Friedman Cornelleko Unibertsitatean graduatu zen, histologian eta anatomia konparatuan lizentziatuta. Columbiako Unibertsitatera joan zen graduondoko programa egitera eta genetikan maisutasuna lortu zuen Cornellen graduatu eta urtebetera. Berak biologia eta fisiologia irakatsi zituen denboraldi labur batez, bere helburua medikuntza eskolan sartzea zen bitartean.

Menkinek eta Valyk bi seme-alaba izan zituzten: Gabriel eta Lucy. Prozedura kirurgikoak pazienteak obulatu aurretik egitea aukeratu zuten, eta horrek ikerketarako egokiak ziren obulu asko eman zizkien. Ikerketan zehar, Menkinek asteroko ordutegi nahiko egonkorra jarraitu zuen: asteartean obuluak aurkitu, asteazkenean espermatozoideak gehitu, ostegunean otoitz egin eta ostiralean emaitza mikroskopio batekin behatu. Menkinek obulu ernalgabeak aurkitu behar zituen Rockek pazienteengandik ateratako obulutegietan, obulu horiek soluzio batean jarri eta gero hazi egin zituen esperma gehitu aurretik. Obulu gehigarriak arrakastaz ernaldu ondoren, Rockek eta Menkinek euren lana txosten labur batean argitaratzea erabaki zuten. *Science* aldizkariak 1944ko abuztuaren 4an argitaratu zituen aurkikuntzak “*In Vitro* *Fertilization and Cleavage of Human Ovarian Eggs*" ("*Giza* obulutegiaren in vitro ernalketa eta obuluen zatiketa") artikuluan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Miriam F. Menkinen paperak, 1919-2003 (biak barne). H MS c452. Harvardeko Medikuntza Liburutegia, Francis A. Countway Medikuntza Liburutegia, Boston, Mass.
Kobre oxido

**Kobre oxido** honako oxido izan daiteke:

*Kobre (I) oxido, **oxido kuproso** ere deitua, (Cu2O) formulakoa.
*Kobre (II) oxido, **oxido kupriko** ere deitua, (CuO) formulakoa.
Suwarsih Djojopuspito

**Suwarsih Djojopuspito** (Buitenzorg, Ekialdeko Herbeheretar Indiak, 1912ko apirilaren 20a – Yogyakarta, Indonesia, 1977ko abuztuaren 24a) 1940aren aurreko idazkeran **Soewarsih Djojopoespito**, indonesiar idazlea izan zen, Indonesiako idazle feminista garrantzitsuenetakotzat hartua, 1940ko hamarkadatik 1970ekoipuin bilduma daude. Ordena Berriaren aurreko Indonesiako lehen egile feministen abangoardiaren artean egon zen, eta Balai Pustaka estatuko argitaletxeak argitaratu zuen lehen emakume idazleetako bat izan zen (Sariamin Ismail, Fatimah Hasan Delais, eta Saadah Alim-ekin batera).  irakasleen prestakuntza-eskolan matrikulatu zen, eta 1930ean graduatu zen. Bere kohorteko hogeita hamar ikasletik bi javatar ikasle bakarretako bat zen.

Garai horretan hasi zen *Marjanah* eta *Buiten het gareel* (nederlanderaz: "lerrotik kanpo", edo literalki "arnesetik kanpo") eleberri erdi-autobiografikoak idazten. Indonesiar batek nederlanderaz idatzitako eleberri bakanetakoa izan zen hura. *Buiten het* gareel-ek Indonesiako irakasleen bizitza deskribatzen du "eskola basatietan", Sukarno-ren mugimendu nazionalistan izan zuten dedikazioa eta pobreziarekin eta bazterketarekin izan zituzten borrokak. Lehen aldiz idatzi zuen antzeko nobela autobiografiko bat sundaneraz, eta Balai Pustaka gobernuaren inprimategiaren bidez inprimatzea ahalegindu zen. Hala ere, desegokia zela baztertua izan zen, bere gai nazionalistengatik, eta baita, ziur aski, idazteko estiloa konplexuegia izateko arazoengatik ere. E. du Perron literatura-kritikariarekin eztabaidatu zuen gaia, eta hark iradoki zion Holandako hizkuntza-nobela berri batean berridaztea edo berregitea, eta eskuizkribuari buruzko iritzia eman zion.. Denbora horretan, '** literatur aldizkari politikoan ere parte hartu zuen.. Indonesieraz ere idatzi zituen zenbait ipuin, independentzia lortu eta berehala, eta horietako batzuk Star Weeklyren eta beste aldizkari batzuetan argitaratu ziren.

**Familia'*

Suwarsih Soegondo Djojopuspito-rekin ezkondu zen 1932an. Ezkontzak hiru seme-alaba izan zituen: Sunartini Djanan Chudori, Sunar Endrati Cahyono eta Sunaryo Djojopoespito.

## Hautatutako lanak 
* *Buiten het gareel* (De Haan Uitgevery, Utrecht, 1940)
* *Tudjuh tjeritera pendek* (Pustaka Rakjat, Jakarta, 1951)
* *Empat serangkai, Kumpulan tjerita pendek* (Pustaka Rakyat, Jakarta, 1954)
* *Riwayat hidup Nabi Muhammad s.a.w.* (Bulan Bintang, Jakarta, 1956)
* *Marjanah* (Balai Pustaka, Jakarta 1959) sunderaz argitaratu zen, hau izan zen Balai Pustaka-k nederlandarren garaian baztertu zuen jatorrizko eskuizkribu autobiografikoa.
* *Siluman Karangkobar* (Pembangunan, Jakarta, 1963)
* *Hati wanita* (Pembangunan, Jakarta, 1964)
* *Manusia bebas* (*Buiten het gareelen* indonesierazko itzulpena) (Djambatan, Jakarta, 1975)
* *Maryati* (Pustaka Jaya, Jakarta, 1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Nederlandse Letteren Digitale Bibliotheek voor-en'' 1946ko Buiten het gareel-en edizioa.
* Suwarsih Djojopuspitok WorldCat-en egindako lanen zerrenda
Kobre(I) oxido

**Kobre(I) oxidoa** (Cu2O), lehen **oxido kuprosoa** deitua, kobre oxido mota bat da.

Kobre(I) oxidoaren eraketa Fehlingen testaren eta Benedicten erreakzioaren oinarria da, kobre(II)ko gatz bat disoluzio alkalinoan murrizten duten azukreak murrizteko, Cu2O hauspeatua emanez. Hezetasunaren eraginpean zilarrez xaflatutako kobrezko piezetan sortzen da oxido kuprosoa, zilarrezko geruza porotsua denean edo kaltetuta dagoenean. Korrosio mota horri izurri gorria esaten diote. Kobre(I) oxidoa kuprita bezala aurkitzen dugu arroka gorri batzuetan.

## Propietateak 
Diamagnetikoa da. Koordinazio-esferei dagokienez, kobrezko zentroak 2-koordinatuak dira eta oxidoak tetraedrikoak. Beraz, egitura silizio dioxido (SiO2) polimorfo nagusien antzekoa da nolabait, eta bi egiturek sare interpenetratuak dituzte.

Uretan eta disolbatzaile organikoetan disolbaezina da. Amoniako-disoluzio kontzentratu batean disolbatzen da, [Cu(NH3)2]+ konplexu koloregabea eratzeko, eta airean erraz oxidatzen da [Cu(NH3)4(H2O)2]2+ konplexu urdinera. Azido klorhidrikoan disolbatzen da HCuCl2 sortzeko (CuCl konplexu bat); azido sulfurikoarekin eta azido nitrikoarekin disolbatzen da, eta kobre(II) sulfatoa eta kobre(II) nitratoa sortzen ditu, hurrenez hurren.

Oxigenoaren eraginpean jartzen denean, kobrea modu naturalean oxidatzen da kobre oxidoarekin (I) (Cu2O), baina oso motel. Laborategian, prozesua askoz denbora laburragoan lor daiteke tenperatura altua edo oxigeno-presio handia erabiliz. Berokuntzarekin, kobre(I) oxidoak (Cu2O) kobre(II) oxidoa osatuko du (CuO).

## Erabilera 
Oxido kuprosoa pigmentu, fungizida eta itsas pinturen inkrustazioen aurkako agente gisa erabili ohi dute.

Kobre(I) oxido erdieroale gisa jokatu zuen lehen substantzia ezaguna izan zen. Bertan oinarritutako diodo artezleak 1924an erabili zituzten industrialki, silizioa estandar bihurtu baino askoz lehenago.

Kobre(I) oxidoak ondo ezagutzen diren lau exzitoi-serie erakusten ditu, neV (10−9 eV) arloko erresonantzia-zabalerekin. Lotutako polaritoiak ere oso ezagunak dira; talde-abiadura oso txikia da, soinuaren abiadura baino ia txikiagoa. Horrek esan nahi du argia ia soinua bezain motel mugitzen dela ingurune honetan. Horrek polaritoien dentsitate handia dakar, eta horri esker Bose-Einstein kondentsatua, Stark efektu dinamikoa eta fonoritoiak bezalako efektuak frogatu dituzte.

Egoera geldikorrean eszitoiek duten beste ezaugarri berezietako bat da sakabanatze primarioko mekanismo guztiak kuantitatiboki ezagutzen direla. Cu2O izan zen xurgapen-lerroaren zabaleratik guztiz libre zegoen parametro-eredu bat tenperatura handitzearen bidez ezar zitekeen lehen substantzia, eta dagokion xurgapen-koefizientea kentzea ahalbidetu zuen. Cu2O erabiliz froga daiteke Kramers-Kronigen erlazioak ez direla polaritoietan aplikatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apostolos Christou

**Apostolos Christou** (; Atenas, 1996ko azaroaren 1a) igerilari greziarra da, bizkarreko probetan espezializatua.

Grezian errekorrak lortu zituen 100 metro libreko eta 50, 100 eta 200 metro bizkarreko probetan. 2016, 2020 eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. Parisko Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen bizkar estiloko 200 metroko proban, Hubert Kós hungariarraren atzetik. Olinpiar Jokoen historian igeriketan lortutako lehen domina greziarra izan zen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Kanpo estekak
Phumtham Wechayachai

**Phumtham Wechayachai** (; 1953ko abenduaren 5a) Thailandiako politikaria da, 2025eko uztailean Paetongtarn Shinawatra kargutik kendu ondoren Thailandiako lehen ministro jardunekoa. Aurretik, 2024ko abuztuaren 14tik 16ra izan zen lehen ministro jardunekoa, Srettha Thavisin kargutik kendu ondoren.

## Kanpo estekak
Polaritoi

Fisikan, **polaritoia** kuasipartikula bosoniko bat da, uhin elektromagnetikoak polarizazio elektriko edo magnetikoko uhin batekin ondo akoplatzearen emaitza. Saihetsitako gurutzaketa bezala ezagutzen den fenomeno kuantikoaren adierazpen bat dira. Polaritoiek argiaren dispertsioaren eta elkarreraginean dagoen edozein erresonantziaren arteko gurutzaketa deskribatzen dute. Polaritoiaren irudiak balio badu, ez da nahikoa kristaletan libreki hedatzen diren fotoien eredua.

## Sorrera 
Fotoiek erdieroale batekin topo egiten dutenean, interakzio elektriko aktiboaren bidez kitzikatzen dituzte elektroiak, eta interakzio horrek materialean sortutako zuloari lotuta uzten ditu. Horrela, exzitoi izeneko kuasipartikula bat sortzen da. Exzitoi sortu berri hori 100 femtosegundotan (0,0000001 segundotan) desegiten da, fotoia askatuz. Exzitoi horiek barrunbe optiko batean gordetzen badira (ispilu-sistema bat, non argia bere mugen artean denbora batez itxita geratzen den), igorritako fotoia birxurgatu egin dezake materialak, eta exzitoia berpiztu egin daiteke. Fotoien birxurgatze horren iraupena fotoiak barrunbean bizi diren denbora baino azkarrago gertatzen bada, argiaren eta materiaren arteko akoplamendu indartsu gisa ezagutzen den erregimen batean murgilduko gara, non exzitoiek eta fotoiek nortasuna galtzen duten polaritoi gisa ezagutzen diren partikula hibrido berri horiek sortzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Exzitoi

thumb|Exzitoi
Fisikan, **exzitoia**  coulombiar elkarreraginaren bidez lotutako elektroi eta zulo batez osaturiko solidoen kuasipartikula bat da. Erdieroale eta isolatzaileetan bakarrik agertzen dira.

Exzitoiaren eraketa ulertzeko modu bat honako hau da: fotoi bat erdieroale batera iristen da, elektroi bat balentzia-bandatik kondukzio-banda kitzikatuz. Elektroiak balentzia-bandan atzean uzten duen zuloak, kontrako karga duenez, harekin elkarreragiten du, eta Coulomben indarraren bidez erakartzen du; hala, bata besteari lotuta geratzen dira. Lotura horretatik sortzen den sistema exzitoia da, hain zuzen ere, eta elektroi eta zulo libre batek baino energia txikiagoa du.

Sistema hori atomo hidrogenoideetan, elektroian eta nukleoan eratzen dutenaren antzekoa denez, haren uhin-funtzioa ere hidrogenoidea izango da. Hala ere, lotura-energia askoz txikiagoa da, eta bere tamaina hidrogeno atomoarena baino askoz handiagoa, pantailatze-efektuak (hutsarena baino permitibitate dielektriko handiagoa ekartzen duena) eta elektroiaren eta zuloaren masa efektiboa direla eta, horiek materialaren bereizgarriak baitira.

Hidrogeno atomo batean, nukleoak eta elektroiak espin paraleloa edo antiparaleloa izan dezakete, eta gauza bera gertatzen zaio exzitoiari.

Exzitoien kontzeptua Jacob Frenkelek proposatu zuen lehen aldiz 1931. urtean, isolatzaile-sare bateko atomoen kitzikapena deskribatu zuenean. Egoera kitzikatu hori partikulen antzera sarean zehar karga-transferentzia garbirik gabe bidaiatzeko gai izatea proposatu zuen.

Laburbilduz, exzitoia solido baten egitura kristalinoan zehar bidaiatzen duen kitzikapen elektronikoari dagokion kuantoa da: elektrikoki neutroa da eta, beraz, honen higidurak energia garraioa suposatzen du, ez baina karga garraiorik. Hauen izaera, gainera, guztiz kolektiboa da; hau da, orokorrean ezin dugu exzitoia partikula bakar baten kitzikapenarekin lotu, bakarkako partikula askoren kitzikapenen gainezarmenaren ondorio baitira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arlingtongo uharria

**Arlingtongo uharria** Koral Itsasoko Koral Hesi Handiko koralezko uharri nagusietako bat da. Uharria Cairns-etik 40 km ipar-ekialdera dago. Australiako Itsas Zientzien Institutuak 1987an aztertu zituen lehen aldiz Arlingtongo uharriko koralak, eta geroztik horiek monitorizatzen aritu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cato uharria

**Cato uharria** (ingelesez: *Cato Reef*) Cato bankuaren zati bat bezala, Koral itsasoan dagoen eremu bat da, Queensland estatuko ipar-ekialdeko kostaldearen parean, Australian. Eremu honetako 21 km bider 13 km da 200 km², eta, bertan, uraren sakonera 17 m baino gutxiagokoa izan ohi da. Uharriak 3,3 km-ko eremu bat inguratzen du 1,8 km-an, 5 km²-ko eremu batean, sakonera txikiko aintzira txiki bat barne, Cato uhartea barnean duena, mendebaldean 650 x 300 metro inguruko erliebe baxuko harea-uharte bat, 15 hektareako eremu batekin eta 6 m-ko altuerarekin. Cato bankuaren hego-ekialdeko izkinatik gertu Hutchison haitza dago, azaletik metro bateko sakonerarekin.          

Cato uhartea 23°15′S155°32′E koordenatu geografikoetan dago. Forma obalatua duen uharte txiki bat da, Gladstonetik eta Queenslandetik 375 bat kilometro ekialdera eta Koral Hesi Handiaren hegoaldeko muturretik 270 km ekialdera edo hego-ekialdera. Irla Bird uhartetik 11 km hegoaldera dago, Wreck uharrien ekialdeko muturrean.    

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pandora uharria

**Pandora uharria** (ingelesez: *Pandora Reef*) altuera txikiko uhartea da, eta ondoan dagoen uharria ere bada. Halifax Bay-n dago, Queenslanden, Australian. Greater Palm taldetik 13 kilometrora (8,1 milia) dago. Pandoraren izena gutxienez 1889koa da. 

Inguruko urak Koral itsasoko Koral Hesi Handia itsas parkean daude. GBRMPA izendapena 18-051 da. Itsas Parke Nazionala bezalako eremuetan, arrantza debekatuta dago, urpekaritza eta argazkigintza baimenduta badaude ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Halifax Bay

**Halifax Bay** Koral itsasoko badia baten inguruan dagoen eskualdea da, Ipar Queensland-en, Australiako kostaldean. Iparraldean Ingham herriarekin, hegoaldean Townsville hiriarekin eta ekialdean Great Palm uhartearekin egiten du muga.

Eskualdeko toki hauek dira: Mount Low, Bushland Beach, Yabulu, Saunders Beach, Toolakea Beach, Bluewater, Toomulla Beach, Rollingstone, Balgal Beach, Paluma, Mutamee, Taylors Beach eta Allingham (lehen Forrest Beach).

Iparraldean, Halifax Bay badiaren ibaiadar nagusien artean Trebonne Creek, Cattle Creek eta Crystal Creek daude, eta hegoaldean, berriz, Rollingstone Creek, Bluewater Creek, Black River eta Bohle River ibaietatik datoz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie-Germaine Bousser

**Marie-Germaine Bousser** (Choisy-le-Roi, 1943ko abuztuaren 11) frantses neurologoa, irakaslea eta ikertzailea da.

## Ibilbidea 
Marie-Germaine Bousser 1972an diplomatu zen Pitié-Salpêtrière medikuntza fakultatean. Neurologia irakatsi zuen 1981etik aurrera, Paris VII Unibertsitatean sartu aurretik.

Horrez gain, Saint-Antoine ospitaleko neurologia zerbitzua zuzendu zuen 1989 eta 1997 artean, eta ondoren Lariboisière ospitalekoa. INSERM U740 ikerketa-unitateko kidea da, garuneko gaixotasun genetiko baskularren azterketan espezializatuta dago.

Bousser laurehun artikulu zientifiko baino gehiagoren egilea da. Artikulu horiek garuneko hodietako istripuetan eta migrainetan oinarritzen dira batez ere, eta nazioarteko aintzatespena lortu du.

Élisabeth Tournier-Lasserve genetistarekin batera, CADASIL izeneko gaixotasun genetikoa aurkitu zuen 1993an. Burmuineko arteria txikien nahasmendu bat da CADASIL, eta bihotzekoak eragiten ditu bere zatirik sakonenetan. Aurkikuntza hau 1993an argitaratu zen *Nature Genetics* aldizkari zientifikoan.

2005ean, Jacques Chiracen istripu zerebrobaskularraren ondoren, Marie-Germaine Bousserren esku-hartzea eskatu zen. Valérie Bioussek, Estatu Batuetara emigratu aurretik bere ikaslea izandakoak, honelaxe dio: "[Berak] erizaintzako laguntzaile bat eta titular bat maila berean jar zitzakeen edo etxerik gabeko pertsona bati, Gare du Nord-en izandako istripu baten ondoren kasualitatez iristen zenari eta bere iritzia kontsultatzera zetozen ospetsuei beste denbora eskaini ziezaiokeen."

Bousserrek 2012an hartu zuen erretiroa, eta 2018ko urtarrilean hitzaldiak ematen jarraitzen zuen.

## Lanak 
### Argitalpen batzuk 
* Marie-Germaine Bousser et Jean-Louis Mas, , Doin, coll. «*Traité de neurologie*», 2009, 1225 or.  
* ''L'aspirine, pur ou contre ?* bol. 81, Le Pommier, Coll. «*Les Petites pommes du savoir*», 2006, 63 or. 
* Marie-Germaine Bousser, Anne Ducros et Hélène Massiou, , Doin, coll. «*Traité de neurologie''», 2005, 521 or. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* Paris hiriko Claude Bernard ikerketa-saria eman zioten 2000. urtean, eta, geroago, European Stroke Conference erakundearen Johan Jakob Wepfer saria jaso zuen 2008an.
* Halaber, ohorezko legioko zaldun izendatu zuten 1998an. Ondoren, ofizial egin zuten 2007an, eta komendadore 2013an. Merituaren Ordena Nazionalean ofizial izendatu zuten 2002an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albanyko elizbarrutia

**Albanyko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1847ko apirilaren 23an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Albanyn dago. Egun apezpikua Mark O'Connell da.

## Ordinarioak 
* John McCloskey (1847-1864)
* John J. Conroy (1865-1877)
* Francis McNeirny (1877-1894)
* Thomas Martin Aloysius Burke (1894-1915)
* Thomas Cusack (1915-1918)
* Edmund Gibbons (1919-1954)
* William Scully (1954-1969)
* Edwin Broderick (1969-1976)
* Howard Hubbard (1977-2014)
* Edward Bernard Scharfenberger (2014-2025)
* Mark O’Connell (2025-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Francis McNeirny (1872-1877)
* William Scully (1945-1954)

## Apezpiku laguntzailea 
* Edward Joseph Maginn (1957-1972)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zazporrietako xake-tximeleta

**Zazporrietako xake-tximeleta** edo **Mendi-xakea** (*Pyrgus armoricanus*) Hesperiidae familiako tximeleta espezie bat da. Europa guztian, Errusian, Ekialde Hurbilean, Iranen eta Afrika ipar-mendebaldean hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Tximeleta txikia da, hegal zabalera 20-24 mm artekoa du.

## Bizi zikloa 
Helduak maiatza eta ekaina artean ikusten dira eta hegoaldean bigarren belaunaldi bat izaten da abuztua eta iraila artean. Bigarren belaunaldiko tximeletan txikiagoak izaten dira. Eguraldi epela den urteetan hirugarren belaunaldi bat ere izatea gertatu da.

Emeak arrautza horiak beldarren bazka izango diren landareen hostoen azpialdean jartzen ditu; *Fragaria vesca*, *Potentilla*, *Rosa canina*, *Malva*, *Alchemilla*, *Helianthemum* eta *Rubus*. Beldarra marroi argia da eta luzetara marra ilunak ditu. Ile labur trinkak ditu. Beldarrak hibernatu egiten du, horretarako berariaz eraikitako babeslekuan. Babesleku berean eratzen du pupa.

## Habitata eta elikadura 
Belardietan eta lore ugari dauden zelaietan bizi da, itsas mailatik hasi eta 1.400 metrotako altueraraino. Sarritan ikusten dira tximeleta helduen multzoak lokatzezko edo gorotzezko eremuetako putzuetan ura edaten.

## Iruditegia 

Irudi:Pyrgus armoricanus, Le Collet-de-Dèze, Lozère, France (50391349586).jpg
Irudi:Pyrgus armoricanus, Le Collet-de-Dèze, Lozère, France - Flickr - Frank.Vassen.jpg
Irudi:Толстоголовка арморикская (земляничная ) Pyrgus armoricanus Oberthür's grizzled skipper Zweibrütiger Würfel-Dickkopffalter (30005586927).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leasain

**Leasain**  Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa. Beasaingo  Mallutz mendiaren ipar-mendebaldean dagoen Urtzale izeneko sakan arbolatsuan eratzen diren hezeguneetan sortzen da. Bere bokalea Arriarango urtegia da. Bere luzera 2450 metrokoa da. 

Errekak bere lehen ibilgunean Urtzabal izena du, Egileorko errekarekin bat egiten duen arte. Garin auzoko Etxeberrieta eta Erloeta baserrien azpialdean zehar doala, errepidearen azpitik pasatzean, Malotegi erreka deitzen zaio eta bere urak auzoaren iparraldera bideratu ondoren, Latsibar erreka deritzo. 

Moteko punta mendiaren iparraldeko hegala, behealdean inguratu eta gaur egun aurri-hondakinak baino ez dituen Leasain baserrira iristean hartzen du Leasain izena.

Beheraxeago, eskuin aldetik, Goikoetxeazpiko errekaren urak jasotzen ditu eta jaisten jarraitzen du.  Arriarango urtegian sartu aurretik,  Astigarretako Bekoerrota errota zaharraren aurrien ondoan pasatzen da. Antzina errota hartako gurpilak urte askotan higiarazi zituen. 

Urtegia egin aurretik Albitsuondoko erreka eta Kortaldeko erreka ziren bere ibaiadarrak,  orain Arriarango urtegia da hauen  bokale.  

Argoien errekarekin elkartzen zen Astigarretako Bekoetxe baserriaren azpialdean eta Leasain eta Argoienek ,  Bekoetxeko erreka eratzen zuten gutxi gora behera gaurko urtegiaren erdialdean.  Arriaran auzora jaisten jarraitzen zuen bertan Arriaran ibaia izena hartzeko. 

## Ibaiadar nagusiak 
* Goikoetxeazpiko erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arraunlarien hamaiketakoa

[thumb|[Ellen Andrée edaten.]]

***Arraunlarien hamaiketakoa*** () Pierre-Auguste Renoir margolari inpresionistaren lan ospetsua da. 1881ean aurkeztua, Washingtongo Phillips Collectionen gordetzen da. Artistaren lan ezagunetariko bat da.

## Gaia 
Koadroak Renoirren lagun talde bat erakusten du Maison Fournaise jatetxeko terraza batean atseden hartzen, Sena ibaiaren ertzean, Chatoun, Frantzian. Eszenak bere aurreko obra baten antza duen alaitasun giro herrikoia erakusten du, Baile en el *Dantza La Galette Errotan* (1876). Bestalde, Renoirrek lokala eta arraunaren gaia erretratatu zituen beste lan batean, *Déjeuner chez Fournaise* (1875).

## Historia 
Margolana zazpigarren erakusketa inpresionistan erakutsi zen, 1882an. Durand-Ruel arte-mertkatariak obra erosi eta munduan zehar ezagutarazi zuen. Londresen, New Yorken eta Bostonen aurkeztu zuen, besteak beste. 1923an Duncan Phillips bildumagileak erosi zuen, 125 000 dolarren truke.

## Deskribapena 
Garaiko pertsonalitate ezagun asko bildu zituen margolanrean Renoirrek. Lan honetan, Maison Fournaise jatetxeko ohiko lagun eta bezeroak irudikatu zituen, hala nola Gustave Caillebotte margolari eta mezenas, eskuinaldean lehen planoan eserita, Angèle Legault aktorearekin eta Adrien Maggiolo kazetariarekin hizketan. Lehen planoan ere, ezkerrean, eguzki izpi batek argiztatuta, Aline Charigot Renoirren emaztea izango zena ikusten da; gaztea txakurtxo batekin jolasean dago. Atzean, zutik eta kamiseta zuriz, Fournaistarren semea, arraun-txalupen arduraduna, bilerari begira dago. Barandan eserita bere ahizpa Alphonsine dago, Barbier baroia entzuten, ikusleari bizkarra emanda. Erdian edaten ari den neska Ellen Andrée da, Degas, Édouard Manet eta Henri Gervex bezalako inpresionistentzat modelo izan zen aktorea. Atzealdean, kapeladun gizon bat eta Renoirren lagunak ziren Lestringuez eta Lhote aktoreak agertzen dira, Jeanne Samary aktorearekin hizketan.

Konposizioa bi diagonalen arabera antolatzen da: lehenengoak gizonak kamisetan biltzen ditu (arraunlariak); bigarrena mahai-zapiaren ezkerreko hegaletik atzealdearen eskuinalderaino doa; horrela, sakonera sortzen da. Elkargunean mahaia nabarmentzen da, mahai-zapi zuria eta natura hila erakusten dituena. Bertan, barrilatxo bat, botilak, kopak eta beteta dagoen fruta-ontzi bat.

Koadro honetan Renoirrek argi asko harrapatu zuen. Ikus daitekeenez, argi gehien balkoiko irekidura handitik dator, kamiseta eta kapela jantzita dituen gizonaren atzetik. Bi gizonen kamisetak hondoan eta mahai-zapiak batera jarduten dute argi hori islatzeko eta konposizio osoan zehar bidaltzeko. Beste obra inpresionista batzuetan ez bezala, honetan nolabaiteko garbitasuna ikus daiteke formetan.

## Zineman 
Margolan honek paper garrantzitsua bete zuen Jean-Pierre Jeunet zuzendariak 2001ean egin zuen *Amélie* filmean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vanderlei de Lima

**Vanderlei Cordeiro de Lima** (1969ko uztailaren 4an jaioa) erretiratutako brasildar distantzia luzeko korrikalaria da. Cruzeiro do Oeste-n jaio zen, Paraná-n. 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan 35 km-ko maratoian liderra zela, Cornelius "Neil" Horan apaiz irlandar ohiak eraso egin zion ibilbidean bertan. Gertakariaren ondoren, Lima lehen postutik hirugarrenera jaitsi zen, azkenean brontzezko domina irabaziz. Geroago, Pierre de Coubertin domina eman zioten lasterketa hartan erakutsitako kiroltasunagatik.

Limak Tokioko Maratoia irabazi zuen 1996an eta Hanburgoko Maratoia 2004an. Hego Amerikako Kros Txapelketa irabazi zuen 1995ean, eta Panamerikar Jokoetako maratoia jarraian 1999an eta 2003an. 2016ko Udako Olinpiar Jokoen irekiera ekitaldian olinpiar galdara piztu eta olinpiar sugarra eraman zuen.

## Ibilbide profesionala 
Limak kros korrikalari gisa hasi zuen bere ibilbidea, Brasil ordezkatuz 1989ko eta 1992ko IAAF Munduko Kros Txapelketetan. Brontzezko domina irabazi zuen 1993ko Hego Amerikako Kros Txapelketetan, 1995ean lehiaketa irabazi aurretik.

Lima bi aldiz izan zen Panamerikako txapeldun, 1999ko Jokoetan 2:17:20ko denbora eginez eta 2003ko Jokoetan 2:19:08ko bigarren garaipena lortuz. 2004ko denboraldia Hanburgoko Maratoian garaipen batekin hasi zuen (2:09:39).

## 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan erasoa 
2004ko abuztuaren 29an, Atenasko 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, Lima maratoian urrezko domina olinpikoa irabazten zuen lehen brasildarra izaten saiatzen ari zen. 35 km-ko marka egin eta gutxira, 25 segundo inguruko abantailarekin, Lima gelditu eta eutsi egin zion Neil Horan ikusleak, geroago kargutik kendu zuten apaiz irlandarrak. Horanek lehenago ere eten zuen 2003ko 1 Formulako Britainia Handiko Sari Nagusia Silverstoneko zirkuituan sartuz. Polyvios Kossivas ikusle greziarrak Lima Horanen eskuetatik askatzen eta Limari korrika jarraitzen lagundu zion. Horanek esan zuen: "Ez nuen txantxa gisa egiten, ebanjelioa zabaltzeko eta jendea Bigarren Etorrerarako prestatzeko egiten nuen".

Limak 5-10 segundo inguru galdu zituen gertakarian, eta Stefano Baldini italiarrak (2:10:55) eta Meb Keflezighi estatubatuarrak (2:11:29) aurreratu zuten, 38 km-ko markan. Azkenean, Lima hirugarren postuan sailkatu zen 2:12:11ko denborarekin, brontzezko domina irabaziz. Brasilgo Atletismo Konfederazioak Limaren izenean dei bat egin zuen Roberto Gesta de Melo presidenteak esanez "norbaitek lasterketatik kendu zuela eta urrezko domina eskatzen ari garela gure atletarentzat... horrelako irtenbideak iraganean beste ekitaldi batzuetarako egin dira". Helegitea baztertu egin zen. Maratoilari gisa erretiratu egin zen 2009ko apirilean Parisko Maratoia egin ondoren.

Limak Brasilian jokatu zen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan  zuzi-erreleboan parte hartu zuen. 2016ko abuztuan, Rio de Janeiroko 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan Olinpiar Sugarra pizteko ohorea jaso zuen, Irekiera Ekitaldietan.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Roche gaztelua

**Roche gaztelua**,  eta , Irlandako ekialdeko Dundalk hiritik 10 kilometro ipar-mendebaldera dagoen normandiar gaztelu baten hondakina da, Louth konderrian eta Ipar Irlandako mugatik hurbil.

1236an Verdun normandiar familiak eraiki arazi zuen.

1561ean Irlanda inbaditu zuten ingeles soldaduek bertan gotortu ziren. 1641ean Cromwellen Irlandako konkistan gaztelua abandonatua izan zen.
San Patrizio eliza (Dundalk)

**San Patrizio eliza** edo **San Patrizio Pro-Katedrala**,  eta ''St. Patrick's Pro-Cathedral'', Irlandako ekialdeko Dundalk hirian dagoen eliza katoliko bat da, Louth konderrian eta Ipar Irlandako mugatik hurbil.

San Patriziori sagaratua dago.
Gloria Pachón

**Gloria Pachón Castro** (Cúcuta, Norte de Santander, Kolonbia,1935eko ekainaren 22a) kazetari eta politikaria da. 1993tik 1995era Kolonbiako enbaxadorea izan zen Frantzian.

## Bizitza 
Alvaro Pachon de la Torre kazetariaren alaba da. Luis Carlos Galanen alarguna da, eta hiru seme izan zituzten: Juan Manuel, Carlos Fernando eta Claudio Mario. Maruja Pachón hezkuntza ministro ohiaren ahizpa ere bada.

### Lan ibilbidea 
1960 urteko hamarkadaren bukaeran, *El Tiempo* egunkarian lanean ari zela, Luis Carlos Galán ezagutu zuen, eta harexekin ezkondu zen 1970 urtean.

Misael Pastrana presidenteak Luis Carlos Galan Italian enbaxadore izendatu baino lehentxeago, Juan Manuel, bere lehen semea, izan zuten. Kazetari zela, María del Rosario Ortiz Santosek eta Fernando Contreras Laverdek sortutako Telestudio programatzailearen *Telenoticiero del Mediodía* zuzendu zuen.

Gloria Pachónek senarra babestu zuen bere ibilbide politiko osoan zehar eta bera hil zenetik, berak eta bere seme Juan Manuelek Luis Carlos Galánen ondarea aldarrikatu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gloria Pachón de Galánen biografia
Maruja Pachón

**Maruja Pachón de Villamizar** (New York, AEB, 1937ko abenduaren 9a) politikari, hezkuntza ministro, publizista eta bahitutako kazetaria da. 1990 urteko abuztuaren 30ean bahitu zuen beste bost lagunekin batera, Los Extraditables taldeak, Pablo Escobar narkotrafikatzeilea buru zuen Los Extraditables taldeak eta 1991 urteko maiatzean askatu zuten.

## Bizitza 
### Familia 
Alvaro Pachon de la Torre kazetariaren alaba da, bere ahizpa zaharrena Gloria Pachón da, Luis Carlos Galanen alarguna. Alberto Villamizar kukutar politikariarekin ezkonduta egon zen, eta seme bat izan zuten; Marujaren lehen ezkontzako seme-alabak hauexek dira: Monica, Alexandra, Juana, Nicolas eta Patricio.

### Bahiketa 
Luis Carlos Galan koinatua hil eta urtebetera bahitu zuen Los Extraditables taldeak, Pablo Escobar buru zuela, eta politikarien eta kazetarien bahiketa masiboa eragin zuen, Cesar Gaviria presidenteari estradizio-ituna bertan behera uzteko presioa egiteko eta, horrez gain, narkotrafikatzaileentzat beste onura batzuk lortzeko. Bahitu zutenean, zinema sustatzeko estatuko enpresako zuzendaria zen.

Bere bahiketaren xehetasunak, bere koinata Beatriz Villamizar, Marina Montoya, Diana Turbay, Azucena Liévano, Francisco Santos Calderon eta beste bahitu batzuenarekin batera, Gabriel García Márquezen *Noticia de un Secuestro* (euskaraz: Bahiketa baten albistea) liburuan kontatzen dira.

1991 urteko maiatzean askatu zuten, Alberto Villamizar senarraren kudeaketa sakonen ondoren.

### Hezkuntza ministro 
Aske geratu eta bi urtera, Cesar Gaviria presidenteak Hezkuntza ministro izendatu zuen. Era berean, Escuela Galán korporazioko zuzendaria izan zen. Erakunde hori izaera mistokoa da eta balio demokratikoetan prestakuntza ematen du.

## Herri kulturan 
* *Pablo Escobar, el patrón del mal* telesailean, Jacqueline Arenalek interpretatu zuen bere rola.
* Cristina Umañak interpretatzen du *Noticias de un secuestro* telesailean.
* Gabriel Garcia Márquez idazle ezagunaren *Noticias de un secuestro* liburuan jaso zuen bere istorioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bahiketa baten berri
Bonicaparra

**Bonicaparra**, Espainiako Ezkarai udalerrian dagoen herri hustu bat da, Errioxa erkidegoan.

XIX. mendearen erdialdera Ezkarain zegoen eta 1940 aldera hustua gelditu zen.
Pa de pagès

[thumb|[Montblanc (Tarragona) udalerriko Erdi Aroko azokako pa de pagés ogia.]]
**Pa de pagès**, , Kataluniako usadiozko ogi mota bat da, Euskal Herriko baserriko ogiaren parekidea.

Kataluniaz gain Valentziako Erkidegoan eta Balear Uharteetan ere ekoitzitzek da. Bere ekoizpena usadioaren araberakoa izan behar du, zoru erregogordun labean. 

Itxura borobila du, azal lodia eta ogi arruntak baino koipe eduki txikiagoa. Osorik edo zatikatua saltzen da, eta pa amb tomàquet jakia egiteko ogi mota erabiliena da.
Amandi (Villaviciosa)

**Amandi**, Espainiako iparraldeko Villaviciosa udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2022an 526 biztanle zituen.
Argüeru

'''''', , Espainiako iparraldeko Villaviciosa udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 526 biztanle zituen.
Hani herriaren arroz terrazak

**Hani herriaren arroz terrazak** Honghe-ko prefekturan, Yuanyang konderrian (Yunnan, Txina), hani etniako nekazariek egindako terrazetako arroz-soroen sistema da. Terrazen sistema Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuetan (GIAHS) sartu zuena 2010ean FAOk: badira beste terraza sistema batzuk izendapen horrekin, gatzaren ekoizpenerako Añanako Gatz Haraneko larrainak adibidez. 2013an hanitarren arroz soro hauek Gizateriaren ondare izendatu zituzten, paisaia kulturalaren balioagatik.

## Ezaugarriak 
Terrazen historia mila eta berrehun urtez luzatzen da. Lau konderritan banatzen da: Yuanyang, Honghe, Jinpin eta Lüchun. Terraza gunearen gunea Yuanyang konderrian dago. 404.685 hektareako azalera du, eta babestutako eremua 16.603 hektareakoa da.

Terrazek ikuspegi desberdinak eskaintzen dituzte urtaro bakoitzean. Azarotik martxora bitartean, terrazak urez beteta egoten dira. Apiriletik irailera bitartean, arroz-soroak agetzen dira, landareak bistan berdetasunean. Irailaren amaieran eta urriaren hasieran, zelaiak erabat helduta eta horituta daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bedules

**Bedules**, , Espainiako iparraldeko Villaviciosa udalerrian dagoen Argüeru parrokiako auzo bat da, Asturias erkidegoan.