Apustu

[thumb|200px|[Herri kiroletan apustuak ohikoak dira. Kirolarien eta ikuslen artean, postura egotea ohikoa da.]]
**Apustua**, **trabesa**, **postura**, **desafioa**, **jokoa** edo, batez ere, animaliak tartean daudenean, **dema** joko mota bat da: hor, galtzaileek dirua edo aurretik erabakitako beste zerbait eman beharko diete irabazleei. Apustu-jokoak hainbat jarduera dira, eta parte-hartzaileek diru edo ondasun kopuru jakin bat arriskatzen dute, emaitza jokalariak aurreikusi duenarekin bat etorriko delakoan. Kontua da balio duen zerbaiten ("jokoan dagoena") apustu egitea zalantzazko emaitza duen ekitaldi batean eta irabazteko asmoarekin. Jokoak, beraz, hiru elementu eskatzen ditu: ordaina (apustu kopuru bat), arriskua (zoria) eta sari bat. Apustuaren emaitza berehalakoa izaten da, hala nola dado-biribilki bakar bat, erruleta-gurpil baten biraketa bat, edo helmuga zeharkatzen duen zaldi bat, baina denbora luzeagoak ere ohikoak izaten dira, etorkizuneko kirol-lehiaketa baten edo are kirol denboraldi oso baten emaitzari buruz apustu egiteko aukera ematen dutenak. Ezin albora utzi Euskal Herrian herri kirol jokoetan, pilotan edota estropadetan ikusleen artean tartekatzen diren apustuak.

*Joko *terminoak bi adiera ditu: bat, apustua dei dezakeguna, dirua tartean dagoela egiten dena, non irabazleak jokoan jarritakoa eramango duen; bi, lehiakide bi edo gehiagoren edo talde biren artean jokatutako lehia, non sari bat dagoen irabazlearentzako.

## Legezko alderdiak
Herrialde eta estatu askok, lizentzien bidez, zorrozki debekatzen edo kontrolatzen dituzte partikularren apustu-jokoak. Hala ere, apustu-joko asko, loteriak edo kinielak esaterako, erabat legezkoak dira eta gobernu horiek beraiek sustatzen dituzte, azken kudeatzaile eta onuraduna herrialdea bera baita. 

Beste batzuetan, gobernuak horrenbeste inplikatzen dira zerga eta arauketen bidez, ezen, azkenean, jarduera horietatik sortzen dute diru-sarrera iturririk handiena.6 Egoera horren muturreko adibideak Monakon edo Makaon ditugu. Egoera horren muturreko adibideak Monakon edo Macaon ditugu.

Kartak IX. mendean agertu ziren Txinan. Erregistroek Japoniako jokoa arakatzen dute gutxienez XIV. menderarte.

Pokerra, ausazko jokoekin lotutako Estatu Batuetako karta-jokorik ezagunena, As-Nas joko persiarretik dator, eta XVII. mendera jotzen du atzera.

Lehen kasino ezaguna, Ridotto izenekoa, 1638an hasi zen lanean Venezian, Italia.

### Antzinaroa
thumb|Soldaduak Kristoren arropak jokatzen bere pasioan
Apustu-jokoen ohitura antzinarotik dator, eta herri guztietan agertu zen. Itxuraz, juduek ez zuten halako ohiturarik sakabanatu aurretik, baina greziarren (Troiako setioa baino lehen jokatzen zutenak) eta erromatarren bidez lortu zuten (beren errepublika suntsitu baino askoz lehenago jokalari bihurtu zirenak). Hala ere, porrotaren aurrean, beren borondatez jartzen ziren haren aginduetara, eta atzerritarrei, eskuak loturik, saltzen uzten zieten. Germaniarrek horrelako konpromisoak zorrotz betetzetik iritsi da gaur egunera, ziur aski, jokoaren zorrei buruzko kezka ohorezko zor gisa.

Hunoei buruz antzeko kontakizun bat dago. San Anbrosioren arabera, jokoan beren ondasunik preziatuenak (armak) galtzen bazituzten, beren bizitza jartzen zuten apustuan, eta garaileak eskatzen ez bazuen ere, hitzartutakoa betetzen zuten beren buruaz beste eginez. Garai modernoetan ere, antzeko jokabideak izan dira. Napolin eta Italiako beste hiri askotan, denbora jakin baterako askatasunaren alde jokatzen zen.

Moskun eta San Petersburgon, apustu-jokoetan, dirua eta ondasunak ez ezik, lurrak lantzen zituzten langileak ere eskaintzen ziren, eta, beraz, familia osoak ugazaba desberdin askoren mendera igaro zitezkeen egun bakar batean.

### Bretainia Handia
Jokoa aisialdi-jarduera garrantzitsu bat izan da Britainia Handian mendeetan zehar. Zaldi-lasterketak ere gai gogokoena izan dira hiru mende baino gehiago. Baina oso araututako jarduera ere izan da. Historikoki, oposizioaren zati bat protestante ebanjelikoengandik dator eta erreformatzaile sozialengandik.

### Frantzia
Frantzian, hasieran, jokoetarako zaletasuna noblezian bakarrik agertu zen; denbora luzez, herriak ez zuen beste entretenimendurik ezagutzen arkua, balezta edo boloa baino. Karlos VI.aren gortean erabili zen karta jokoa; gero, beheko klaseetara pasatu zen, eta, horrela, erregeen jauregitik eta handikien aretoetatik Parisera eta probintzietara transmititu zen zaletasun hori. Hainbat garaitan, Frantzisko I.aren aurretik, errege-dekretuak eman ziren ausazko jokoak debekatzeko herriari; baina, bultzada emanda zegoenez, *kutsadura *hedatuz joan zen. Henrike II.a, Frantzisko II.a, Karlos IX.a eta Henrike III.aren garaian, jokalariak ia inoiz ez ziren jazarriak izan; Henrike IV.aren garaian askatasun osoa izan zuten. Frantzian, inoiz ez zen printze haren gortean bezain grinaz jokatu; edonon kokatu ziren jokorako akademiak, eta ergelak piloka agertzen ziren; lukurreria bere nazkagarritasun guztiarekin agertzen zen; prozesuak amaigabeki ugaldu ziren, eta *izurritea *orokortu egin zen. Luis XIII.ak apur bat erreprimitu zuen. Printze horrek, xake-jokoarekiko benetako grina zuenak, jokoen zinpeko etsaitzat jo zuen bere burua, eta gogor debekatu zituen. Mazarte kardinalak bere erabilera berrezarri zuen Luis XIV.aren gortean, eta jokoaren *izurritea *bigarren aldiz hedatu Frantziako leku guztietara, non bertakotu eta hondamena eragin baitzuen, zirkunstantziek gehiago edo gutxiago laguntzen ziotelarik. XVII. eta XVIII. mendeetan, jokozale izatea lanbide bat zen, eta titulu horrek jaiotzagatik, aberastasunagatik, zintzotasunagatik eta edozergatik lortutakoa ordezten zuen. Hala, mahai berean eserita eta elkarrekin afaltzen ikusten ziren printzea eta abenturazalea, dukesa eta gortesaua, gizon ona eta bilaua; garai hartan, baldintza guztiak berdintzeko pribilegioa zuen bakarra jokoa zen.

[thumb|Apostuak Palais Royalen, [XIX. mendea|XIX. mendearen hasiera]]
Montesquieuk dio:

Nahiz eta zorizko jokoetarako zaletasuna beti sexu bientzat ohikoa izan den, hala ere, Frantzian ez zen orokortu emakumeen artean kartak asmatu eta handik denbora askora arte, eta haietariko asko, jolas mota harekiko zaletasuna amorratzeraino makurrarazi bazuten ere, kontuan hartzekoa da haien kopurua gizonena baino askoz txikiagoa izan ela beti, eta emakume oparoen edo ohitura deseginen artean bakarrik izan zela nagusi.

*Persiar gutunak*en egileak ere badio:
1838ko urtarrilean, Parisen baimendutako zazpi joko-etxeak itxi ziren, jokalarien eta errentamenduko langileen etsipen handiarekin. Etxe horiek, udal-agintarien zaintzapean jarriak, Palais-Royalen, Frascalin, Saloian eta Mariveauxen zeuden. Boladan gehien zeuden jokoak ziren: hogeita hamaika; gorria edo beltza; erruleta, eta *kraps*a eta *krep*a, ingelesen dado-joko gogokoenak. Langile kopuru handia jolas txikiak egiten ziren etxe horietako batera joaten ziren, errazago erakartzen baitziren, non zoritxarreko pertsona haiek astekoa edo hamabostaldikoa galtzen zuten istantean, errege-baimena galtzearen arrazoi nagusietako bat izan zen, zeina gorde baitzen, esan zuten, Kontsulatuaren, Inperioaren eta Errestaurazioaren garaian beharrezko gaitz gisa.

### Estatu Batuak
Estatu Batuetan, apustu jokoak jarduera herrikoia izan dira mendeetan zehar. 
XX. mendearen hasieran, horrelako jarduerak ia erabat debekatuta zeuden Ipar Amerikako herrialde osoan, eta, beraz, neurri handi batean, legez kanpoko jarduera bihurtu ziren; horrek mafiaren eta beste erakunde kriminal batzuen hazkundea sustatzen lagundu zuen. XX. mendearen amaieran, jokoarekiko jarrerak bigundu egin ziren, eta legeak erlaxatu.

## Iritzi erlijiosoa
Antzinako poema hinduek, hala nola *Jokalariaren Aiena*k eta *Mahabharata*k, antzinako indiarren artean horrelako jokoak ospetsuak zirela erakusten dute. Hala ere, *Arthashastra *testuak (K.a. IV. mendea) zerga eta kontrola gomendatzen ditu horientzako.

### Judaismoa
Antzinako agintari juduek ez zuten jokoa onartzen, eta jokalari profesionalak epaitegietan lekukotasuna ematetik ere deskalifikatzen zituzten.

### Kristautasuna
#### Katolizismoa
Eliza katolikoak jokorako inolako eragozpen moralik ez dagoelako jarrerari eusten dio, beti ere zuzena bada; apustulari guztiek irabazteko aukera badute; tartean iruzurrik ez badago, parte hartzen duten alderdiek apustuaren emaitzaren berri ez badute (ezagutza hori erakutsi ez badute behintzat), eta baldintza hauek betetzen badira: jokalariak apustua galtzeko moduan dago, eta gelditu egiten da muga lortzen denean; motibazioa entretenimendua da eta ez *diruaren maitasunera* eramaten duen irabazi pertsonala edo bizibide izatea.
Oro har, apezpiku katolikoak kasino-jokoaren aurka agertu izan dira, argudiatuz, maizegi, joko edo menpekotasun arazoak sortuz, jendea jokatzera bultzatzen duela eta jende pobrearengan eragin bereziki negatiboak dituela; batzuetan, bigarren mailako ondorioak ere aipatzen dituzte, hala nola maileguak handitzea, prostituzioa, ustelkeria eta moraltasun publiko eza orokorrean. Erretore batzuk ere kasinoen aurka agertu izan dira arrazoi gehigarri batengatik, bezeroak elizako bingotik eta urteroko jaialdietatik aldenduko lituzketelako, non blackjack, erruleta, dadoak poker eta antzeko jokoak erabiltzen diren dirua biltzeko. Tomas Akinokoak idatzi zuen jokoek bereziki debekatuta egon beharko luketela apustulari galtzailea adingabea denean edo transakziorako baimenik eman ezin duenean. Sarritan, jokoak ondorio sozialak dituela uste izan da, Balzacek satirizatu zuenez. Arrazoi sozial eta erlijioso horiengatik, legezko jurisdikzio gehienek jokoa mugatzen dute; Pascalek aldarrikatzen duen moduan.

#### Protestantismoa
Protestanteen artean, jokoari buruzko iritziak desberdinak dira, eta batzuek gogogabetu edo debekatu egiten diete beren kideei parte hartzea. Metodistak, kanpoko santutasunaren doktrinaren arabera, jokoaren aurka daude, gutiziatik elikatzen den bekatua dela uste baitute; adibide dira: Eliza Metodista Batua, Eliza Metodista Askea, Eliza Ebanjeliko Wesleyarra, Salbazio-armada eta Eliza nazaretarra. 
Jokoaren aurka dauden beste protestante batzuk dira, besteak beste, menonitak, kuakeroak, Ipar Amerikako Eliza Kristau Erreformatua, Aitormen Luteranoaren Eliza, Hegoaldeko Konbentzio Baptista, Jainkoaren Batzarrak eta Zazpigarren Eguneko Eliza Adbentista.

#### Beste kristau elizak
Jokoaren aurka dauden beste eliza batzuk dira: Jehovaren Lekukoak, Azken Egunetako Santuen Jesu Kristoren Eliza, Eliza ni Kristo (tagaloz ni -ren esan nahi du) eta Nazioarteko Jainkoaren Elizako Kideak.

### Islama
Mundu musulmanean Xariaren (Lege Islamikoa) interpretazio desberdinak dauden arren, adostasun bat dago *ulema* ikasleen artean (arabieraz: عُـلـمـاء‎‎ ikasleak (Islamarenak)), ausazko jokoak *haraam *direla (arabieraz حَـرام‎, bekatuzkoa edo debekatua). Debeku garaian egindako baieztapenetan, legelari musulmanek ez-koranikotzat jotzen dituzte, eta, oro har, *Umma *musulmanarentzat kaltegarriak (arabieraz أُمَّـة‎, Komunitatea). Jarduera horretarako terminologia arabiarra *Maisir *da.

Xaria osoa ezartzen duten munduko eskualdeetan, hala nola Aceh-en, jokozale musulmanentzako zigorrak joan daitezke 12 zartadatik edo urtebeteko espetxealdia eta isuna praktika horietarako lekua eskaintzen dutenentzat. Nazio eta estatu islamiko batzuek jokoa debekatuta dute; beste gehienek araututa mantentzen dute.

## Jokoa Euskal Herrian
thumb|Idoia Etxeberria Ikutza harria jasotzen
thumb|Laia Salsamendi eta Oihana Orbegozo esku-huskako pilotariak
Euskal Herrian, tradizio luzeko ohitura da; dokumentu-lekukorik zaharrenak XVI. mendekoak dira. Munduko beste edozein lekutan egiten diren joko jarduera asko Euskal Herrian ere praktikatzen dira, hala nola erruleta, karta-jokoak, zaldi-lasterketak, eta abar. Hala ere, badira jarduera batzuk Euskal Herrian baino praktikatzen ez direnak. Horientzako *herri kirolak* terminoa erabiltzen da, gehienbat.
ezkerrera|thumb|Herri kirolak Santamaña jaietan
Dena den, herri kiroletan bereizi behar da apustua eta lehiaketa. Gauza bat da apustua edo jokoa, normalean, bi lagun edo bi talde elkarren aurka egiten dena (harri-jasotze apustua, aizkora-jokoa, idi-proba, gizon-proba eta abar), berek antolatuta eta, eskuarki erronka baten ondoren; bestea, berriz erakunde batek antolatutako lehiaketak edo txapelketak dira (futbola, txirrindularitza, eskubaloia...), kirola izena hartzen du. 

Apustu edo jokoan, aldez aurretik, bi lagunen edo bi taldeen arteko erronka dago. Askotan, alde batek, hedabideen bitartez, erronka bota, eta zenbait diru eskaintzen du lan zehatz batean jokatzeko. Norbaitek erronka hartuz gero, nonbait elkartu, eta adostasun batera iritsiko dira lanaren balditzetan, jokatuko duten dirutan eta apustua jokatzeko epeetan. Euskal Herrian fama handia hartu duten apustuak jokatu izan dira, hala nola 1903an Santageda aizkolariak Jose Martin Goenaga «Atxumarria»ren aurka egindakoa; 1927an, Jose Inazio Iriarte «Igartza» eta Jose Aranburu «Keixeta»ren artekoa, eta abar. 

Lehiaketa edo txapelketak, berriz, erakunde batek antolatutako jarduerak dira, eta zenbait lagun edo talde parte har dezakete, batera. Azken urteetan, Munduko Aizkolarien txapelketak, Euskal Herriko Aizkolarien txapelketak, segalarien txapelketak, harri-jasotzaileen txapelketak edo pilota txapelketak.

Pilotak aparteko aipamena merezi du Euskal Herriko kirolen artean, noski, gainerako guztiak gutxietsi gabe.
Pilotak hainbat modalitate ditu, hala nola Esku-huskako pilota, Pala, Erremontea, Zesta-punta, Joko-garbia (Errebotea), Xarea...

Orain dela urte batzuk arte, batez ere gizonen kirola zen, emakumeak Xaren aritzen ziren, baina XX. mendeko bukaera aldera emakumeak ere hasi ziren, eta astero jokatzen dute partidak eta txapelketak.  

## Artekariak 
Apustuak kudeatu eta ordainketak bideratzen dituztenei apustu-artekari (edo artekari) deritze: joko edo apustuaren gaiarekiko neutralak behar dute izan, eta emaitzan eragiteko gaitasunik gabeak, teorian.

Apustuak artekaridunak izan daitezke, joko-etxe eta kirol-apustuetan, adibidez. Lagunarteko apustuak artekaririk gabeak izan ohi dira, eta galtzaileak zuzenean ordaintzen dio irabazleari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak