Alix Payen

**Alix Payen,** **Milliet** jaiotzean, (Le Mans, 1842ko maiatzaren 18a &ndash; Paris, 1903ko abenduaren 24a) 1871ko Parisko Komunako *ambulancière* edo kanpaina-ospitaleko erizaina izan zen. Hari buruzko informazioa familiarekin izan zuen korrespondentziari esker, hil ondoren argitaratua, lortu izan da.

Alix Payen familia burges, errepublikano eta fourierista batean jaio zen. Bere lehen urteak Saboyan eman zituen, Napoleon III.aren erregimenetik erbesteratuta. 1861ean, 19 urte zituela, Henri Payen Guardia Nazionaleko sarjentuarekin ezkondu eta Parisko 10. barrutira joan zen bizitzera.

Alemaniaren aurkako 1870eko gerra galdu ondoren, Frantziako Guardia Nazionalak Parisko Komunaren matxinadan parte hartu zuen; errebolta deuseztatzeko, armada erregularrak, '*Versaillesko armada*' zeritzonak, Guardia Nazionala setiatu zuen. Alix Payenen senarra matxinatuekin batera borrokatzera joan zenean, berak frontera lagundu zion, eta *ambulancière* edo kanpaina-ospitaleko erizain gisa jardun zuen XI. Legioaren 153. batailoian. 1871ko apiriletik maiatzera, gerra garatu zen hainbat lekutan izan zen: Issyko eta Vanvesko gotorlekuetan, Clamart-eko lubakietan, eta gero, Levallois eta Neuilly herrietan. Henri Payen zauritu zuten eta tetanosaz gaixotu zenez, Alix maiatzaren amaieran Parisa joan zen senarra zaintzeko; baina, Komunaren azken egunetan, Henri hil egin zen. Handik gutxira, Payenek Aste Odoltsuan izan zen errepresio bortitzetik ihes egitea lortu zuen.

Kanpaina militarra izan zen bitartean, Alix Payenek hainbat gutun bidali zizkion familiari. Haietan, bizi izan zituen baldintza zailak eta baita janari eta ekipamendu eza ere deskribatu zituen; horrez gain, borrokaldien eta bere batailoiko bizimoduaren berri ere eman zuen bere ikuspegi burgesetik. Amak eta ahizpak, berriz, beren gutunetan Komunaren Parisko eguneroko bizimoduaren testigantza ematen zuten. Alix Payenen gutunak emakumeek borrokan izan zuten parte-hartzearen eta betetzen zuten lekuaren berri eman zuten testigantza urrietako batzuk izan ziren. Haietan, Payenek egoera anbiguoa erakutsi zuen: emakumeak gizonena beste inorena ez zen espazio batean sartu ziren, baina, aldi berean, gizonen nagusitasuna onartu zuten, senarrari jarraitzen zion emazteari ezarritako eginbeharrak betetzen baitzituzten.

Komunaren ondoren, dirurik gabe, Alix Payen berriro bizi izan zen Parisen gurasoekin. Bere kabuz bizimodua ateratzen saiatu zen artearen munduan lan txikiak eginez. 1880an berriro esposatu zen, baina denbora gutxiz egon zen ezkonduta. Bere bizitzako azken hogeita hamar urteak familiarekin eman zituen *La Colonie-n* (Condé-sur-Vesgre), Rambouillet-eko basoan zegoen falansterio fourierista batean. 1903an hil zen, 61 urte zituela.

Hil ondoren, 1910ean, Paul Millietek, Alix Payenen nebak, haren korrespondentzia argitaratu zuen, Charles Péguyk zuzendutako *Cahiers de la Quinzaine* aldizkarian idatziriko familia-biografia baten barruan. Biografia berriz ere argitaratu zen 2020an, Michèle Audinek Payeni eskaini zion liburuan: ''C'est la nuit surtout que le combat devient furieux: Une ambulancière de la Commune, 1871*.

## 1870 arteko bizitza 
### Familia 
Alix Payen, Louise Alix Milliet jaiotzean, 1842an jaio zen Le Mans-en, Sartheko departamenduan. Bere gurasoak  Louise de Tucé, Le Manseko aristokraziako familia batekoa, eta Félix Milliet, Drômeko errentadun ez hain aberatsa, izan ziren. Aitak, Alix jaio eta gutxira, armada utzi zuen familiarekin bizitzeko.

Lau neba-arreba izan zituen: Fernand (1840-1885), Aljerian eta Mexikon ibilitako militarra; Paul (1844-1918), margolaria eta familiaren biografoa. Familia Le Mansen bizi zen, amaren senitartearengandik hurbil eraiki zuten etxe batean.; horregatik, ihes egin behar izan zuen emaztearekin eta seme-alabekin. eta Jeanne, beren alaba gazteena eta jaio berria, amonarekin utzi zuten. Hasieran, Suitzan bizi izan ziren, Genevan, eta, ondoren, Sardiniako erresumako Samoëns hiri menditsura ihes egin zuten. Lehen jaunartzea Samoënsen egin zuen, 1854ko apirilaren 2an, Milliet familiak Victor Considerantek 1855ean Texasen sortutako *La Réunion'' falansteriora bizitzera joateko aukera aztertu zuten. 1861eko irailaren 24an, Alix Milliet Henri Payenekin (Adolphe Payen Parisko bitxi-fabrikatzaileren semea, 1836-1871) ezkondu zen. Alixek Henri ezagutu zuen Suzanne Reynaud (Paul Alexandre Reynaud erlojugile eta bitxigilearen alaba) haurtzaroko lagunaren bitartez, Suzanne ezkonduta baitzegoen Alphonse Glatourekin, Henriren lagun mina eta Adolphe Payenen fabrikako diseinatzailea. Genovako udaletxean eta elizan ezkondu ziren. Alixek 19 urte zituen, eta Henrik 25.

### Parisko bizitza 
alt=Portrait d'Henri Payen, coupé en-dessous du tronc. Il est habillé en costume, avec nœud-papillon. Le regard sur la gauche, il est accoudé sur une pile de livres.|ezkerrera|thumb|Henri Payenen erretratua.
[alt=Cadre ovale, composé d'une petite illustration au centre entourée d'une dizaine de médaillon qui occupent la plus grande partie du cadre. L'illustration centrale représente une dizaine de personnages, dont certaines dansent, ainsi que deux anges.|thumb|[Filigrana (artisautza)|Filigranaz eta esmaltez eginiko markoa, Henri Payenek sortu eta 1862ko Londresko Erakusketa Unibertsalean aurkeztua.

Alix Payen senarrarekin bakarrik bizi zen, familiarengandik urrun, Louise Milliet ama bertako administratzailea izan zen. Seme-alabak izaten saiatu ziren, baina ez zuten arrakastarik izan.

## Alix Payen, *ambulancière* Parisko Komunan 
### Parisko setioa 
[alt=Peinture représentant un bivouac de soldats de l'armée française. Ils occupent la moitié inférieure du tableau, l'autre est occupé par un important nuage gris. Des dizaines de soldats sont debout, en uniforme ou emmitouflés dans des couvertures ; quelques-uns dorment sur le sol ou dans une petite tranchée. Derrière eux, il ne subsiste plus aucune végétation. À l'arrière-plan, une grande bâtisse, dont il ne reste plus que des pans de mur.|ezkerrera|thumb|*Tropen bibaka Bourget-eko borrokaren ondoren, 1870eko abenduaren 21a.* [Alphonse de Neuville|Alphonse de Neuville-ren mihise gaineko olio-pintura (1873), Orsay museoan gordeta.Paul Millietek Bourget-eko batailan parte hartu zuen.|265x265px]]
1870eko uztailean hasi zen Ipar Alemaniako Konfederazioaren eta Napoleon III.aren Bigarren Inperio Frantsesaren arteko gerra, enperadorearen gainbera ekarri zuena eta Parisko setioan amaitu zena. Alemaniarrek Frantziako hiriburua setiatu zuten 1870eko irailetik hurrengo urteko martxoaren 2ra arte, monarkikoek zuzentzen zuten Frantziako Errepublika jaio berriaren porrota gertatu zenean. Paul abuztuaz geroztik Parisko Armadako lehen ingeniari-konpainian borrokatu zen; abenduan, Avron-eko goi-ordokira, Pantinira eta Bourget-era bidali zuten, hurrenez hurren;. Henri Payen, ordea, kaserna-batailoi batean borrokatu zen, eta bertan bere bizilagunak eta senideak aurkitu zituen. Bere ezkonarreba Louisek Vitryra joan zela esan zuen urtarrilaren 15eko gutun batean. geratu zen. Alix Payen Parisen zen ordurako. Borroken amaieran, mobilizaturik zegoen eta bere zeregina buru-berokien fabrikazioan parte hartzea zen.[alt=Gravure représentant deux lignées de soldats français marchant de nuit dans un paysage vallonné et sans végétation. On ne distingue d'eux que la pointe de leurs armes. À l'arrière-plan, la plupart des habitations sont en feu.|thumb|*Gaueko erasoa* (*Moulin Saquet*). [Léopold Desbrosses|Léopold Desbrosses-en urtinta (1871), British Museum-en kontserbatua.Gerraren irudikapena Vitry-n.]]

1871ko urtarrilean, Alixen amak eta ahizpak Saint-Michel bulebarreko etxea utzi zuten harekin elkartzeko. Bonbardaketetatik ihes egiten zuten, suntsigarriagoak izaten baitziren ezkerraldeko erriberan, bereziki beren auzoan, eskuinaldekoan baino.[alt=Vue du soulèvement depuis un toit parisien. Des centaines de personnes s'agitent sur la place de l'hôtel de ville : la plupart fuient, certains tirent au fusil et d'autres sont au sol. On tire aussi depuis l'ensemble des maisons entourant la place. Depuis l'hôtel, toutes les fenêtres sont occupées par des soldats faisant feu.|thumb|Alix Payenen ama eta ahizpa gazteena [1871ko urtarrilaren 22ko jasoketa|1871ko urtarrilaren 22ko altxamenduan izan ziren. Bretainiako guardia ibiltariak tiro egin zien jendetzari eta Guardia Nazionalari udaletxetik. Egile ezezaguna.]]«Bi gau daramatzagu Alixen etxean lo egiten. Aurreko gauean, amak ezin izan zuen lorik egin jaurtigaien burrubagatik. Gero mundu guztia joan zen etxetik, eta denek joateko aholkatu ziguten. 

[...] Atzo gure apartamentua utzi genuen. […] Beldur ginen zalgurdiak irauliko ote zituzten barrikadak egiteko. Ezinezkoa zen Saint-Michel zubitik igarotzea, desbideratze handi bat egin behar izan genuen, baina bidean baziren, joan-etorrian, kamillero eta zauritu andana handi bat. […] Bellevilleko batailoia Flourens askatzera joana zen, Mazas kartzelan espetxeratua baitzen. Gobernua joanarazi eta Komuna aldarrikatu nahi zuten. […] Honela zioten: «Behera Trochu!». Parisko gobernadore kargua uztera behartu zuten. Vinoyk hartu zuen bere lekua: ez genuen asko irabazi aldaketarekin. […] Bellevilleko batailoiak Komuna nahi zuen; Bretainiako Ibiltariek, ordea, Trochu defendatzen zuten, eta bitartean, elkarri tiroka. […] Oso tristea da frantziarrok elkar hiltzea.»

—Louise Millietek, Alix Payenen ahizpak, bere neba Paul Millieti 1871ko urtarrilaren 23an idatzitako gutuna, Paul Millieten ‘’Une famille de républicains fouriéristes’’ liburuan jasoa.Defentsa Nazionaleko Gobernuak 1871ko urtarrilaren 28an armistizioa sinatu zuen Alemaniarekin. Gizonak itzuli ahal izan ziren eta familia berriro bildu zen. Otsailaren 13an, Alix Payenek ibiltzeko baimen bat lortu zuen Condé-sur-Vesgre-ra joateko "familia kontuengatik"; ez dakigu erabili ote zuen. Familiako batzuk, behintzat, La Colonie-ra itzuli ziren.

### Bizimodua Parisko Komunan 
[alt=Aquarelle de Jean-Baptiste Arnaud-Durbec représentant la construction d'une barricade place Blanche le 19 mars 1871. Au premier plan, on distingue des gens dont un homme habillé d'un haut rouge courbé et armé d'une pioche pour desceller les pavés mis en place plus loin par ses camarades. Deux enfants sont allongés juste derrière la barricade de pavés, on distingue sur le côté droit inférieur du tableau au premier plan une femme qui tend un objet à un homme à genou, un balai reposant sur le sol derrière elle. Sur la gauche, un homme assis sur une paillasse semble casser la croûte, une femme et un chien assis à côté de lui. Trois hommes discutent sur le coté droit du tableau, et les autres personnages au second plan sont en train de placer les pavés pour élever la barricade. On distingue au-delà de la barricade située à l'ombre la place ensoleillée, avec des bâtiments. L'aquarelle est conservée au musée Carnavalet à Paris.|thumb|*Barrikada bat eraikitzen Parisko Place Blanche-n, 1871ko martxoaren 19an.* [Jean-Baptiste Arnaud-Durbec|Jean-Baptiste Arnaud-Durbec-en akuarela, Parisko Carnavalet Museoan gordeta.|186x186px]]
Parisko setioa eta Frantziako kapitulazioa amaitu eta hamabost egunera, iraultzaileak — Guardia Nazionalaren Federazioa barne— 1871ko martxoaren 18an matxinatu egin ziren eta Parisko Komuna ezarri zuten. Martxoaren 26an hauteskundeak egin ziren eta martxoaren 28an Kontseilu Komunal hautetsia eratu zen. Milliet eta Payen familiak elkarrekin zeudenez, ez zuten elkarri idatzi beharrik; horregatik, ez dakigu zer egin zuten otsaileko eta martxoko bi hilabeteetan, ez non bizi ziren, ez eta zer ikuspegi zuten azken gertaerei buruz.

Apirilean, berriz ere hasi zen familiaren posta trukaketa  Parisen zeudenen eta Condé-sur-Vesgren zegoenaren artean: Parisen, Alix Payen zegoen, senarra, ama, anaia eta ahizparekin, eta Condé-sur-Vesgreko La Colonien, Felix Milliet, bertan geratu baitzen, berriz ere, bakarrik.alt=Arrière d'une lettre, portant l'oblitération suivante : "Saint-Denis-sur-Seine (60) 15 mai 1871". Elle est adressée à : "Monsieur Milliet à la Colonie de Condé sur Vesgre."|thumb|Félix Millieti zuzendutako gutuna, 1871ko maiatzaren 15ean Saint-Denisen zigilatua.|ezkerrera|194x194pxParisen, Millietarrek, errepublikano eta abertzaleak izanik, bat egiten zuten Komunaren aldekoekin, hau da, *communard* edo *federatu* zeritzenekin. Alixen ama eta ahizpa sarritan joan ohi ziren Luxenburgoko anbulantzian zeuden soldadu zaurituak ikustera. Haiekin batera joaten zen Marie Delbourck, Joseph Louis Delbrouck 1848ko iraultzaile eta 1871ko *communard-aren* alaba. Luxenburgoko anbulantzian artatzen zituzten 153. batailoiko zaurituak; anbulantzia, baina, maiatzean Saint-Sulpice-ko elizara eraman zuten. Bien bitartean, Félix Milliet-en arabera, *La Colonie-n* giro axolagabea zegoen; bertan, jendeak jai eta dantzan ematen zuen denbora.
[alt=Dessin à l'encre brune d'Alexandre Dupendant représentant au premier plan un groupe d'une dizaine de femmes, dont l'une est assise, tenant une barricade au Quartier de Rochefouart. Elles sont armées et situées derrière une barricade  en hauteur. Six se tiennent derrière la barricade et regardent vers le bas, l'une tient un gros sac ou cailloux et s'apprête à le lancer ou le mettre en place. À l'arrière-plan, on distingue des bâtisses. Le dessin est conservé au musée d'Art et d'Histoire de Saint-Denis|thumb|*Emakumeen barrikada bat Rochechouard auzoan*. [Alexandre Dulors|Alexandre Dupendant-en marrazkia, tinta marroi eta gouachez egina. Saint-Deniseko Arte eta Historia Museoan gordeta.|206x206px]]*«Communard* higuingarri horiek solemnitate handiz erre zuten gillotina lehengo egunean. Ikusten, haien odol egarria? Nolako harrokeria bataioi hauek guztiek haien grina eta konbikzioan erakusten dutena!

[...] Denbora guztian ibiltzen naiz korrika haren atzetik [Henriren batailoitik], supituki bidaltzen baitute alde batera edo bestera; hainbat eta hainbat zauritu edo hildako izaten dira beren familiek haien berri izan barik, horregatik, nik beti jakin nahi izaten dut nora bidaliko duten Henri, nire beharra izanez gero zaindu ahal izateko.

[...] Jakingo bazenu zein zoriontsu egingo nindukeen han [La Colonie-n] zurekin elkartzeak! [...] Baina ulertuko duzunez, ez da Henri hemen uzteko unea.»

—Alix Payenek bere aita Félix Millieti 1871ko apirilaren 10ean idatziriko gutuna.[alt=Photographie du fort d'Issy, détruit par la guerre. Il est situé au bord d'une route, sur une butte de gravats entourée d'arbres morts. On ne distingue du fort que des morceaux de façade, aucune d'entre elles n'ayant été épargnée par les bombardements.|thumb|Versailleseko armadaren bonbardaketek suntsitutako [Issy-les-Moulineaux|Issyko gotorlekua. Alphonse Liéberten argazkia. «[Jaurtigaiek] Banan-banan Issyko gotorlekuko piezak desegin zituzten. Lurrez betetako saskiak birrindu egin ziren, eta gero harresia atalka erori zen burrunbada baten.»  1871ko apirilaren 27 edo 28a.|ezkerrera|353x353px]]

### Alix Payenen konpromisoa 
1871ko apirilaren lehen egunetatik, Paris inguruan borrokak piztu ziren Komunaren aldekoen eta Adolphe Thiers errepublika berriko “botere betearazlearen buruak” zuzentzen zituen Versaillesko tropen artean. Horretarako, material medikoa erosi zuen, eta agintariak konbentzitu zituen gudu-zelaian gizonekin elkartzeko baimena eman ziezaioten. *Ambulancière* titulua ere lortu zuen, soldaduen emazteek betetzen zuten postu bat, kantiniersarena bezalakoa, eta 153. batailoiarekin bat egin zuen 1871ko apirilaren 16an.«Ama maitea: ez al zaitu harritzen Issyn datatutako nire gutun bat jasotzeak?

[...] Ni ere zur eta lur utzi nau horrelako erabakia nik bakarrik hartu izanak. [...] Atzo, igandean, goiz irten nintzen nire kankailuari [Eugenio Printzearen kuartelean] bisita bat egitera, baina iritsi nintzenean, [...] gauean Issyra joanak zirela jakin nuen. "Hauxe da unea — pentsatu nuen — nire plana burutzeko, haren batailoian ambulancière izateko ametsa bete, Henriri edonora jarraitu ahal izateko". Udaletxera joan eta M. S.ri [M. Salomon, hamargarren legioko kontseiluko ordezkaria] galdetu nion. Mila aitzakia asmatu zituen nire asmoaren kontra, oztopo ugari, baina azkenean konbentzitu egin nuen.

[...] Issyn esan ziguten gure batailoia kanposantuan zegoela. Hara joan ginen, baina oinez. [...] M. S.k gogo txarrez eraman ninduen hara, eta behin eta berriro esaten zidan oraindik garaiz nenbilela iritzia aldatzeko.»[alt=Scan d'un laissez-passer utilisé par Alix Payen. Il y est écrit : « Paris, le 16 avril 1871. Conseil de légion du dixième arrondissement. Laissez passer Madame Payen, demeurant rue Martel numéro 17, rejoignant le cent-cinquante-troisième bataillon au fort d'Issy pour y faire le service militaire et suivre le cent-cinquante-troisième bataillon dans toutes ses marches. Le président du conseil, Leroudier. »|thumb|1871ko apirilaren 16ko ibiltzeko baimena.Alix Payenek borroka-eremuko bizi-baldintza latzak partekatu zituen soldaduekin. eta Versaillesko armadaren bonbardaketa gupidagabepean. Iritsi zen egunean bertan, senarrari sendatu behar izan zion begiko zauri bat, eta medikuari lagundu zion Deshayes izeneko soldadu bati anputazioa egiten.

### Konbateak 
[[Fitxategi:Les_ruines_de_Paris_et_de_ses_environs,_1870-1871_-_Le_fort_de_Vanves,_entrée_extérieure.jpg|alt=Photographie du fort de Vanvres, détruit par la guerre. Au premier plan, une route qui monte en sa direction, se finissant par un pont. Elle traverse un muret en partie détruit. Au deuxième plan, la muraille du fort et une entrée, situées derrière un fossé et peu endommagées. Derrière la muraille, on distingue quelques bâtiments dont une grande caserne à laquelle il ne reste plus que des pans de façades.|ezkerrera|thumb|Vanvesko gotorlekua, 1870 eta 1871ko gerren ondoren, [Alphonse Liébert|Alphonse Liéberten argazkia.]]
Issyko hilerrira iritsi zenetik, Alix Payen batailetan murgildu zen. Apirilaren 17tik 18rako gauean, Vesaillesko tropek behin eta berriz eraso egin zioten gotorlekuari, baina federatuek saio guztietan atzera bota zituzten.

Apirilaren 19an edo 20an, Alix Payenek ama bisitatu zuen harresi-barruko Parisen. Hurrengo egunean, berriro elkartu zen batailoiarekin, baina, orduko hartan, Vanvesko gotorlekuko lubakietan. Goizean, legioaren buruak, Maxime Lisbonnek, batailoia Montrougeko lubakietara eramatea erabaki zuen; baina soldaduek protesta egin zuten berriro, eta Les Oiseaux-eko eraikinean kokatzea lortu zuten.]]Kanpaina-ospitalean, Alix Payenek mediku-hornidura ezari aurre egin behar izan zion, eta gainera, boluntario askok, baldintza haiek jasan ezinik, utzi egin zuten beren postua. Batzuetan, sukaldean ere lagundu behar izan zuen.alt=Scan d'un certificat attribué à Alix Payen par l'ambulance du cent-cinquante-troisième bataillon. Il y est écrit : « Je soussigné, certifie que madame Payen est attachée au sus-dit bataillon en qualité d'infirmière. J'atteste, en outre, que je n'ai eu qu'à me louer des nombreux services qu'elle y a rendu, et qu'ainsi elle a droit à tous les égards possibles. Le chirurgien du cent-cinquante-troisième bataillon, A. Peraldi. Paris, 9 mai 1871. Vu, le chef du bataillon, E. Lalande ; le secrétaire général Leroudier. »|thumb|Alix Payenen 153. bataloiko erizaina zela egiaztatzen zuen 1871ko maiatzaren 9ko ziurtagiria.|ezkerrera|279x279pxHenri Payenek, tropen gogoa suspertzeko, kontzertu bat antolatu zuen apirilaren 26ko gauean, Oiseaux komentuaren ondoko eraikinean. Bertan, Paul Parelon poetak bere olerki batzuk deklamatu zituen eta Mallet andreak, kantiniersak, zenbait kantu abestu zituen. Aldi berean, Versailleskoek Issyko gotorlekua bonbardatu zuten, 26 hidako edo zauritu eraginez federatuen artean., non hamar bat egun eman omen zituen. Amari bisita egin zion. Han, bere batailoiko mediku nagusiak, A. Peraldik, erizain-ziurtagiria eman zion, eta bertan adierazi zuen "[Alix] goraipatu behar duela egin dituen zerbitzu ugariengatik, eta horregatik eskubidea duela harekin ahalik eta begirune handienaz jokatzeko...". Aldi berean, segur aski, Emile Lalande batailoiko buruzagiaren manu batek «Payen sarjentuari» agindu zion «guardia nazionalak elkartzeko eta Parisko 10. barrutiko Prince-Eugène kuartelera berehala eramateko.» Han, Alixek bere gutunetan kontatutakoaren arabera, Versaillesko artilleriak sistematikoki suntsitu zituen Mont Valérien-eko etxebizitzak.

### Henri Payenen heriotza eta Komunaren amaiera 
Maiatzaren 19 aldera|229x229px]]Ama maitea, [...] Ez al da samingarria hau bezalako une batean elkarrekin ezin egotea?

[...] Hatza ezin da kontserbatu. Gaur [zirujauak] zerbait jarriko dio ezpalak ateratzeko. Beste bi zauriek ikaratu egin zuten. Haietako batean zunda bat jarri zion eta 18 zentimetroraino sartu zitzaion. Uste du ezpal berak zeharkatu zuela. [...] Medikuak erabateko garbiketa gomendatzen du. Askotan aldatu behar dira oihalak, eta badakit ez dela erraza, baina ni arduratuko naiz horretaz, kiratsa izugarria baita.

Atzo bendajeak asko nekatu zuen, eta gainera, izugarrizko sukarra izan zuen. Medikuak ahalik eta gutxien jan dezan nahi du, eta beharrezkoa du, benetan: zopa pixka bat probatu, besterik ez du behar sukarra berehala igo dakion.

[...] Ez naiz irteten. [...] Beldur naiz, benetan diotsut, larritasun hilgarria sentitzen dut.

—Alix Payenek amari idatzitako gutuna, datarik gabea. ‘’Cahiers de la Quinzaine-n’’ jasoa.Henri Payen tetanosez zendu zen zauritu eta hamar egunera, maiatzaren 29an, arratsaldeko bostetan, 35 urte zituela eta Komunaren kapitulazioaren biharamunean.Egun horietan, Versaillesko armadak Komuna garaitu zuen. Maiatzaren 21ean Parisen sartu ziren eta 24an Saint-Michel bulebarra hartu zuten. Gelditzen ziren azkenak hurrengo egunean errenditu ziren, eta atxilotuak, exekutatuak edo gerra-kontseiluan deportatuak izatera kondenatuak izan ziren. Milliettarrek, ordea, ihes egitea lortu zuten: hileta egunean, maiatzaren 30ean, Louise Milliet amak Versaillesko bandoaren pase bat lortu zuen armada garailean ofiziala zen Henriren ahaide bati esker. Familiak berriz ezkondu nahi zuen Alix, eta 1873an, ministro izatera iritsiko zen Edouard Lockroy kazetari eta diputatu erradikalarekin ezkontzekoa zen, baina proiektua bertan behera utzi behar izan zuten Edouardi espetxe-zigorra ezarri ziotelako *Le Rappel* egunkarian argitaratutako idatzi batzuengatik.

Alix Payen arte munduan lan egiten saiatu zen Akuarelak ere —batzuk Louvreko koadroen kopiak— margotu eta saldu zituen. Hala ere, ez zuen etekin handirik atera lan horiekin guztiekin. Eta bere amak, 1873ko urtarrilean, gutun batean:«Lan hobe baten zain dagoen bitartean, Alixek argazkiak margotzen ditu paper gatzatuaren gainean. Xarmantak dira, mundu guztiaren ustez, baina inork ez ditu erosten.»

### La Colonie-n familiarekin 
[alt=Photographie du bâtiment principal de la Colonie, à Condé-sur-Vesgre. Il s'agit d'un long bâtiment symétrique à un étage, avec des grandes fenêtres régulières, six de chaque côté de la porte. Devant, un petit terrain pelousé avec des buissons et quelques arbres.|thumb|[La Colonie (Condé-sur-Vesgre)|La Colonie-ren eraikin nagusia, Condé-sur-Vesgre-n.]]
Alix Payen, 1880ko apirilaren 2an, Louis Gustave Poissonekin 1886tik 1888ra, Alix Payenek koaderno bat idatzi zuen bere bizitza kontatzeko

Fernand neba nagusia 1885ean hil zen; Alixek harreman estua izan zuen haren alagun Euphémie Barbierrekin (1844-1903), Sarthe departamentuko Brains herrian bizi zena. Euphémie-ren familia Le Mansekoa zen eta baita fourierista eta 1851n erbesteratua ere, Alixerena bezala. Millietarren aspaldiko lagunak ziren eta sarritan joaten ziren La Colonie-ra*.*  Alix Payen-ek 1887an bere memorietan kontatzen zuenez, Julien Chassevant-ek, Condé-ko elkarkide sutsuak, egunero ematen zizkion “fourierismoari buruzko eskolak”. Alix Payen maiz joaten zen bere aita Felix Milliet ikustera. Aita, baina,1888an hil zen, eta bost urte geroago, ama. Izeko-iloben harremanak La Colonie-tik kanpo ere jarraitu zuen, asteroko korrespondentziaren bidez, Sabine 1900ean Maurice Caullery zoologoarekin ezkondu ondoren Eguneroko bat ere idazten zuen. Azken eskutitza maiatzaren 28koa edo 29koa zen, eta egunerokoan idatzitako azken oharra maiatzaren 29koa, Henriren heriotzaren egunekoa.]]
*Communard-en* testigantza garaikideak, hau da, Komuna gertatu zenean sortutakoak, oso urriak dira. Izan ere, jasan zuten errepresioak beren idazkiak gorde ahal izatea galarazi zien; horrez gain, kontuan hartu behar da inork gutxik zuela idazteko gaitasun nahikorik, eta gainera, Komunaren existentzia oso laburra izan zela. eta Bernard Guyonh-ek testigantza «aparta» eta «nabarmena» deritzote Alix Payenek matxinada gertatu zenean familiarekin izan zuen posta-trukeari, batez ere Versaillesko tropek setiaturiko Parisko defentsaren xehetasunak ematen dituenari.

Bere testigantza bakana, eta horregatik oso baliotsua, izan arren, Alix Payenen izena ez da oso ezaguna, eta aipamen gutxi batzuetan baino ez da aitortua izan, nahiz eta Édith Thomasek *Les Pétroleuses* liburuan aipatu zuen. Michèle Audinek zenbait hipotesi formulatu ditu bere existentziaren eta idatzien inguruko ikusezintasunari buruz. Historialariak nabarmendu du Alix Payen ez datorrela bat Versaillesko alderdi irabazlearen aldekoek edo Komunan espezializatutako historialariek eraikitako *communarde-aren* estereotipoekin. Jatorri burgeseko emakumea zen, ez zen ekintzaile bat izan, ezta klub bateko edo "Association internationale des travailleurs" edo "Union des femmes pour la défense de Paris et les soins aux blessés" bezalako erakunde bateko kidea ere, eta ez zuen inongo egunkaritan idatzi, ezta, Victorine Brocher kantiniersaren moduan, bere memoriak argitaratu ere. Bere neba Paul Millieten ekimenari esker atera ziren familiaren ingurutik, 1910etik 1911ra Charles Péguyren *Cahiers de la Quinzaine* aldizkarian familia-biografia argitaratu zuenean.. Biografia horretan gutunak argitaratu zituen eta Alix Payenek, bere ahizpa Louise Millietekin batera, presentzia oso garrantzitsua izan zuen. Lau urte geroago, aldizkariko kapitulu guztiak bi liburukiko obra bakar batean bildu zituen: '''Une famille de républicains fouriéristes, les Milliet'*, Georges Crès-ek argitaratua. eta 2018tik 2019ra haietako batzuk argitaratu zituen *macommunedeparis.com* blogean. Audinek bertsio berri batean aurkeztu zituen, "mistotzat" jotzen zuena eta Paul Millieten bi iturriak kontuan hartzen zituena. Historialariak Danielle Duizabok gordetzen zituen Louise Millieten, Alix Payenen ahizparen, ondorengoen artxiboak ikusi ahal izan zituen, eta 2020an Libertalia argitaletxean kaleratu zituen, argitaratu gabeko idazki ugarirekin

Michèle Audin-en argitalpena Komuna-ren mendeurrenean agertu zen. Ehun urteak bete zirenean, Alix Payenen idazkiak Jordi Brahamcha-Marin-ek eta Alice de Charentenay-k Gallimard argitaletxean editatutako *'La Commune des écrivains''' antologian argitaratu ziren berriro. Dugudus kale-artistak ere omenaldia egin zion Parisen erakusgai jarritako *Nous la Commune* erretratu-sortan –L 'Humanité-n egindako erretratu batez lagunduta—, eta Ludivine Bantigny historialariak ere, "denboraz haraindiko" gutun bat idatzi zuen bere omenez *La Commune au présent* liburuan.

### Komunaren borroka Alix Payenen gutunetan 
alt=Portrait en médaillon d'Alix Payen. Elle est de face, debout et se tient le visage en étant accoudée sur un dossier de siège. Elle est vêtue d'une robe et a les cheveux longs et tressés.|thumb|Alix Payenen erretratua.
Alix Payenen gutunek *communard-en*, gizon zein emakumeen, borroka-bizitza gogorraren ikuspegi zehatz eta xehetasunez betea eskaintzen dute. Haietan, Payenek janaririk eta ekipapendurik eza, tropen bizimodu latza.

Lubakietako gau gaitzak deskribatu zituen, pairatu behar izan zuten hotza eta hezetasuna horregatik, inguruko soroetara joaten ziren aurkitzen zutena biltzera. Haien artean, adibidez, Paul Parelon, poeta "oso ikasia", Vanveseko ikastetxeko irakasle ohia, eta haren "egoera berriak inspiratutako bertsoak" sarritan inprobisatzen zituena «Maitasun-desengainua izan du, eta orain asko edaten du., jatorriz Clichykoa; «aldiriko paristar alai, isekari eta zital samarraren» irudiarekin konparatu zuen.; edo, behin baino gehiagotan, Mme Mallet "luxuzko kantiniersa" mestizoari buruz. Henri senarra apirilaren 27an hil zen Oiseaux komentuaren ondoko eraikinean. engainatu gintuzten bezala.»—Louise Milliet alabak 1871ko apirilaren 24an aitari idatzitako gutuna.
«[Gobernuak] ulertu beharko luke zerbait dagoela sakonean, eztabaidatzea merezi duen ideia bat, baina ez, itsu daude, zahartuta eta erortzeko zorian dagoen guztia bezala. Uste dut hau aro berri baten jaiotza neketsua dela, eta ez Frantziaren agonia; horregatik, arreta osoz begiratu eta entzun egiten dut. Arazo handia dugu: gizonak falta dira; alde batetik, 1830eko eleketari zaharrak baino ez daude, eta bestetik, heldu gabeko fruta berdea.»—Louise Milliet amak 1871ko maiatzaren 4an senarrari idatzitako gutuna.
Beren gutunek, Alix Payenek frontera joan aurretik idatzitakoek bezala, bi aldiz setiatutako Parisko bizimoduaren testigantza ere ematen zuten. Beren eguneroko bizitza deskribatzen zuten: ere jasan behar izan zituzten, eta baita haien eragina ere; horregatik, batzuetan, familiaren gutunak kontraesankorrak izaten ziren.
«Ez naiz Paristik joango, harik eta akordio bat lortu eta liskarrak amaitzen diren arte. Komunak ere bahituak hartu ditu; artzapezpikua, Madeleineko erretorea eta beste asko espetxeratu ditu; komentuak arpilatzen ari dira. Behin bide hau hasita, non geldituko dira? [...] Hau da nire proposamena: bidal ditzagun Ganberaren eskuin osoa, hau da, hiru laurdenak, eta Komuna osoa irla huts batera, denak berdinak baitira.»—Louise Milliet amak 1871ko apirilaren 7an senarrari idatzitako gutuna.
«Antza denez, probintzietan Parisi buruzko zurrumurrurik beldurgarrienak zabaltzen ari dira, baina hiria oso lasai dago; Versailleskoek nahi dutena esan dezakete, baina oraindik ez dute inor arpilatu edo hil.»—Alix Payenek 1871ko apirilaren 10ean aitari idatzitako gutuna; edo *Semaine sanglante-n* izandako borrokak eta suteak, Versaillesko tropek Paris okupatzea lortu zutenean, Louise Milliet amak oso zehatz deskribatu zituenak.
«Paris sutan zegoen alde guztietatik. Bulevard du Montparnasse-n eta Behatokian borrokatzen ari ginela, bat-batean, Luxemburgoko Jauregian sute bat piztu zen, eta handik gutxira, bolborategia lehertu zen! Gure etxeak dar-dar egin zuen, lurrikara batean bezala, eta ateak eta leihoak txiki-txiki egin ziren. Paul eta Louiserekin korrika atera ginen lorategira. Metraila eta bala erauntsia zen gure gainean; berrogei bat lagun ginen han eta ezinezkoa zen ihes egitea. Bulebarrean borrokatzen ari ziren, eraso eta defentsa saio amorratuak ziren Panteoian. Guardia Nazionalek Panteoia lehertzeko agindua zuten, eta, diotenez, baita St-Étienne liburutegia ere.»—Louise Milliet amak 1871ko maiatzaren 25ean senarrari idatzitako gutuna. Beste batzuk, hain ugariak ez zirenak, batailara bidalitako bikotekideari laguntzeko parte hartu zuten, *ambulancière*  gisa (kanpaina-ospitaleko erizaina) edo *vivandière* gisa (beren senar soldaduei errejimenduetan jarraitzen zieten emakumeak, zerbitzuko langile gisa jarduteko). Alix Payen, sarjentu baten emaztea izanik, azken horietako bat izan zen.

Carolyn J. Eichnerrek Alix Payenek Fort Issyko lubakietatik idatzitako lehen gutunak erabiltzen ditu adibide gisa. Haietan, soldaduek hornidura falta larriagatik pairatzen zuten bizimodu gogorra deskribatzen zuen, baina, aldi berean, berari bere klase sozialagatik tratu pribilegiatua ematen ziotela kontatzen zuen. Adibidez, honela zioen apirilaren 21ean: emazte onaren betebeharra konplitzera behartzen zuena, nahiz eta horrek bere ongizatea sakrifikatzea eta bere bizitza arriskuan jartzea zekarren. Carolyn J. Eichnerren aburuz, Alix Payenek gudu-zelaiko gizonezkoen espazioa inbaditu bazuen ere, 'inbasio' hori moderatua izan zen, bai bere pribilegio burgesei uko egin ez zielako, bai senarrarekiko mendetasuna errespetatu zuelako.

## Oharrak 
### Erreferentziak 
## Bibliografia 
### Alix Payen eta Milliet familiari buruzkoa 
*  
*  
*  
*  
*  
*  Lehen liburukia. Bigarren liburukia.
* 

### Obra orokorrak 
* 
* 
* 
* 

### Komunako beste testigantza batzuk 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Emakumeak Parisko Komunan
* Victorine Brocher anarkista, *ambulancière*, 1909an liburu autobiografiko batean testigantza eman zuena
* Marie Chiffon, errepublikanoa, *ambulancière*
* Beatrix Excoffon, errepublikanoa, *ambulancière*
* Anna Jargd, sozialista eta feminista errusiarra, *ambulancière*
* Sophie Poirier, errepublikanoa, *ambulancière*

## Kanpo estekak 
* Michèle Audin, Alix Payeni buruzko zenbait artikulu **in** *macommunedeparis.com*, 2018-2019
* Danielle Duizabo, (2013) *Louise et Alix Milliet. Portrait de « deux colones engagées»*.  Dictionnaire biographique du fouriérisme. *charlesfourier.fr*
* Autoritateen kontrola
** 
** WorldCat
** Système universitaire de documentation