Erdi Paleolitoa Euskal Herrian

[thumb|Levallois teknika erabiliz egindako geziak Bilbon dagoen [Bilboko Arkeologia Museoa|Arkeologia Museoan. Axlorren aurkitu ziren tresna horiek]]
**Erdi-Paleolitoa** orain dela 100.000 urtetik orain dela 35.000 urtera luzatzen den aldia da. Garai horretako aztarna ugari aurkitu dira Euskal Herrian, guztiak Neanderthalarekin lotuta.

## Gizakia 
*Homo sapiens neanderthalensis* edo Neandertal gizakia izan zen garai honetan nagusi. Oraindik ez dago erabat garbi nondik eboluzionatu zuen gizaki mota horrek eta zergatik ordezkatu zuen gure tankerako gizakiak Erdi eta Goi Paleolitoen arteko igaroaldian.

## Janzkera 
Landare zuntzak erabiltzen zituzten (belarrak, lastoak, azala, hostoak), baina larrua zen jantzietarako oinarrizko lehengaia; jantziak josi gabeak eta botoirik gabeak ziren, korapilo bidez lotuak. Oinetakoei buruz ezer gutxi esan daiteke; agian, artean ez zituzten erabiltzen. Aurreko aldiarekin alderatuta, tendoiak edo animalien ileak gehiago erabiltzen ziren, ehiza areagotu eta gizakiaren portaera konplexuagoa bihurtu zelako.

## Asentamenduak 
Talde hauen asentamenduak atari zabalean, erreketatik gertu eta, batzuetan, bertako terrazen gainean eraikitako behin-behineko kanpalekuak ziren gehienbat. Beste askotan, harpe edo haitzuloetan egokitzen ziren aterpe soilak, adarrez eginiko egitura larruz estaliak. Ez dago pentsatzerik hiruzpalau etxola baino gehiago egongo zenik kanpaleku bakoitzean, eta erdi-erdian sua izaten zuten. Taldeak aurreko aldikoak baino pixka bat handiagoak izan zitezkeen; normalean, 8-10 gizabanako bitartekoak.

## Aztarnategiak 
Aztarnategi gehienak ibaien inguruan daude, urak garrantzi handia baitu. Aurkitutako aztarnategi garrantzitsuenak hauek dira: Arrillor, Axlor, Olha eta Amalda. Garrantzi pixka bat txikiagoarekin garai honetan Isturitze, Koskobilo eta Lezetxiki daude. Murba, Kurtzia, Ipar Mugarduia eta Isturitz ere aipatzen dira. Muruan dagoen Arrillor kobazuloa 1989 eta 1995 bitartean induskatu zuen Andoni Saenz de Buruagak . Oso estratigrafia sendoa dauka (sei metro eta 21 maila, gehienak aztarna arkeologikodunak). Dimako Axlor ez dago Arrillorretik oso urruti, haitzulo biak Gorbeia mendiaren inguruetan baitaude. Lehenengo indusketa Jose Migel Barandiaranena izan zen (1969-1974), eta azken urteotan (2000tik aurrera), J. E. Gonzalez eta J. J. Ibañezek zuzentzen dute bertako premiazko indusketa. Nahiko leku aberatsa da. Kanbon dagoen Olhako indusketa ekinaldiak E. Passemardek zuzendu zituen, 20ko hamarkadan. Olha ez da benetako kobazuloa, harpe luzea baizik. Zestoako Amalda, azkenik, 1979 eta 1984 bitartean Jesus Altunaren zuzendaritzapean indusi zen. Haitzulo honetako maila arkeologiko batean -VII. ean, hain zuzen-, Moustier aldiko asentamendu garrantzitsua topatu zen.

### Gipuzkoa 
thumb|Lezetxikiko aurpegibikoa, V. mailan aurkitua, mousteriar teknikakoa.
Gipuzkoan, neandertalen iritsierak esparru gehiago okupatzea ekarri zuen, eta bi industria litikorekin lotzen da: mousteriarra, hasieran, eta châtelperroniarra, amaieran; hala ere, châtelperroniarraren egiletza eztabaida iturri da.

Gipuzkoako giza-arrasto bakarra Lezetxikin aurkitutako hortz bat da. Hortza neandertaltzat hartu izan da hasieratik, baina bere estratigrafia konplexua zen. Hala ere, litekeena da neandertal batena izatea. Deba bailarako beste aztarnategi neandertal bat Urkuluko koba da, Lasturren. Nabarmenagoa da Mutrikun dagoen Zerratu, sekuentzia oso batekin. Urolan aurkitutako Erdi Paleolitoko sekuentzia bakarra Amalda da. Amaldako suharria Barrika, Urbasa, Trebiñu eta Lapurdiko kostaldetik datorrela aurkitu da, jarduera ekonomikoa aztertu duen lan batean. Portaera sinbolikoaren adierazgarri izaten da urrunetik ekarritako fosil, harri berezi edo maskorrak aurkitzea, eta Lezetxikiko III eta IVc mailetan aurkitu dira horrelakoak, bereziki Mediterraneotik ekarritako *Spondylus* maskor gorri bat.

Amalda IIIn duela 100.000 eta 90.000 urte bitartean eta duela 65.000 eta 55.000 urte artean neandertalen okupazioa egon zen. Azken okupazioko aztarnak baskoniarra deitzen den industria litikoaren parte dira, hasieran Ipar Euskal Herrian identifikatu zen mousteriar lanabesen aldaera bat. Jaizkibelen inguruan ere aire-libreko eremuak daude, eta ikertzaileek uste dute gehiago agertu daitezkeela, pasabide naturala izateaz gain, urbanizatu gabeko eremua delako. Guadalupeko baselizaren inguruan eta labarrean J16 izeneko beste puntu batean aurkitu dira Erdi Paleolitoko materialak.

## Klima 
[thumb|Euskal kostaldeak azken glaziazioan zuen itxura, [Debako kale-informazio poster batean.]]Glaziazioan, ordea, basoak murriztu ziren, eta izotza hedatu zen, nahiz eta Gipuzkoan ez zen glaziarrik egon, Aralarren aurkitu den txiki bat izan ezik. Europan klima lehortu zen, baina Gipuzkoan hezeagoa zen, pinua eta urkia hedatu ziren hostogalkorren ordez, eta txilarra ere zabaldu zen. Itsas-maila ere nabarmen jaitsi zen, kostaldeko lerroa gaur egungotik asko urrunduz.

## Fauna eta Landaredia 
Egoera epela baldin bazen, animalien artean zerbidoak, basurdeak eta uroak topa zitezkeen, besteak beste. Basoak, berriz, zuhaitz hostoerorkorrak ziren -hurritza, haritza, gaztainondoa, etab. - eta paisaia belardi berde altuek osatzen zuen. Garai hotzetan, Behe Paleolitoan deskribatutakoaren oso antzekoa zen egoera. Mamuta edo elurretako erbia bizi ziren gure ingurunean, besteak beste. Zuhaitzak urriak ziren, gehienak koniferak, eta paisaia gaur egun ezagutzen dugun tundra edo estepa hotzak osatzen zuen.

## Ekonomia 
Harrapariak ziren gizakiak, baina oportunistak edo espezializatu gabeak. Eskura zutena ehizatzen eta biltzen zuten (agian, haratustela edo animaliek ehizatutakoak ere bai, behar izanez gero). Zaldia, oreina, basahuntza, bisontea eta uroa ziren gehien ehizatutako animaliak. Ustiakuntza sistema ez zegoen batere orekatuta, eta ondorioz, seguru asko, nahikoa gose pasatzen zuten, batez ere, neguko hilabeteetan.

## Garapen Teknikoa 
[thumb|[Aranobaltza|Aranbaltza III aztarnategian aurkitutako Erdi Paleolitoko egurrezko aitzurtzeko makila.]]
Oraindik teknologia harrizko tresnerian soilik zegoen zentratuta (punta, karraskagailu eta dentikulatuak dira ugarien agertzen diren tresnak). Teknika berria garatu zen harria lantzeko; hain zuzen, Levallois izenekoa, aurrez pentsatutako erako printzak egiteko. Garaiko hezurrezko tresnarik ez da aurkitu Euskal Herrian, eta badirudi Europan barrena ez direla agertu, ez bahintzat nahita egindako hezurrezko tresneria. Zurezkoak, ostera, hasita zeuden erabiltzen.

## Portaera Sinbolikoak 
Euskal Herrian ez bada ere, Neandertalen ehorzketa batzuk ezagutzen ditugu jada, nahiz eta lehenengo errituak baino ez izan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia gehigarria 
* Baldeon, Amelia (1990) «El Paleolítico Inferior y Medio en el País Vasco. Una aproximación en 1990». *Munibe* (Antropologia - Arkeologia), 0027-3414, 42, Donostia : 11 -22 or.
* Saenz de Buruaga, Andoni (2000) «El Paleolítico inferior y medio en el País Vasco: síntesis de datos y algunas reflexiones». *SPAL* 9 (2000): 49-6

## Kanpo estekak 
*  «Restos arqueológicos del Paleolítico Medio en Euskal Herria. Fondo Multimedia.» *Eusko Ikaskuntza.*
* Ríos Garaizar, Joseba (Azaroak 5, 2024) «Bide neandertalak». *Ondarea Bizkaia*