open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Badajozko aireportua

**Badajozko aireportua** Extremadurako Badajoz hiria eta probintzia zerbitzatzen dituen aireportua da. Badajoz hirigunetik 14&nbsp;km-ra dago eta Méridatik 45&nbsp;km-ra. Espainiako Aire Armadaren Talavera la Real base militarrarekin lur-hartze pista eta kontrol dorrea partekatzen ditu. Terminal zibila eta base miliarra pistak banatzen ditu.

2012an 65.637 pertsonek erabili zuten.

## Estatistikak 
## Azpiegiturak 
* 2.850 metroko lur-hartze pista.
* 30.000 eta 5.000 m²-ko aireontzientzako 2 plataforma.
* Bidaiari terminala
* Merkatal gunea.
* Autoen alogera.
* Hegazkinlaritza eskola.
* 245 autoentzako aparkalekua
* Taxi geltokia

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Vigoko aireportua

**Vigoko aireportua**, **Peinador** izenarekin ere ezaguna, Galiziako Vigo hiria zerbitzatzen duen aireportua da. Vigo hiriko erdigunetik 9 kilometrora dago, Redondela, Vigo eta Mos udalerrietako eremuen artean. 

2012an 828.720 pertsonek erabili zuten.

## Azpiegiturak 
* Bidaiari terminala.
* 800 autoentzako aparkalekua.
* Autoen alogerarako aparkalekua.
* Taxi geltokia
* Autobus geltokia

## Estatistikak 
## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Erradikal aske

thumb|Trifenilmetil erradikal askea
**Erradikal askeak** elektroi-bikoterik gabeko atomo, molekula edo ioiak dira, oso erreaktiboak direnak, erraz konbinatzen baitira beste atomo edo molekulekin.

Behar duten egonkortasuna eskuratzeko, erradikal askeek egonkortasuna duten beste molekulei elektroi bat lapurtzen diete. Horrek ezegonkortzen ditu molekula horiek, erradikal aske bihurtuz, molekulen arteko kate-erreakzioa agertuz, maila fisiologikoan zelulak nabarmen kaltetzen dituena.

Erradikal askeek zeregin garrantzitsua burutzen duten hainbat prozesutan: errekuntzan, atmosferako kimikan, polimerizazioan, plasmako kimikan, biokimikan eta fisiologian, etab. Bizidunengan erradikal askeak oxigenoaren bitartez sortzen dira, arnasketa aerobioan, eta zelulak kaltetzen dituzte.

Erradikal askeak atomoaren eskuinaldeko puntu baten bitartez irudikatzen dira, bikoterik gabeko elektroia adierazteko. Esaterako, kloro molekularra kitzikatuz oso erreaktiboak diren bi erradikal aske atomikoak sortzen dira:

:Cl2 + hν → 2 Cl**·**

## Erradikal askeen ekoizpena bizidunengan 
Bizidunek oxigenoa behar dute arnasketa prozesuetarako, baina oxigeno horrek erradikal askeen ekoizpena eragiten du. Erradikal horiek ezegonkorrak direnez, zelulak kaltetzen dituzten kate-erreakzioak eragiten dituzte, zelulen zahartzea eta suntsipena dakartenak.

Bi mailatan jarduten dute erradikal askeek zelulen gain:

* mintz zelularraren lipidoak eta proteinak desegonkortzen dituzte, zelula mintza kaltetuz. Honen ondorioz, zelulak ezin du garatu bere ingurunearekin duen harremana

* zelularen DNA-ri eraso egiten diote, geneek daramaten informazio genetikoari eraginez.

Oxigenoaz gain, beste eragile batzuek erradikal askeen ekoizpena errazten dute: kutsadura, tabakismoa, eguzki-izpiak, estresa eta koipeen gehiegizko kontsumoa, besteak beste.

Antioxidatzaileak erradikal askeen kopurua murrizten duten substantziak dira. Substantzia hauek erradikal askeek behar dituzten elektroiak askatzen dituzte, molekula horiek molekula egonkorrak bihurtuz; horrela, zelularen zahartze-prozesua ekiditen dute. Antioxidatzaile nagusiak gorputzean dauden entzimak dira eta dietaren bitartez hartutako bitamina batzuk ere (C bitamina eta E bitamina, batez ere).

## Kanpo estekak 
*  Marrubiak garaile
Sai

[thumb|200px|[Sai arre bat Bilboko etxebizitza bateko balkoian.]]
**Saiak** edo **putreak** hildako abereez elikatzen diren hegaztiak dira. Hildako abererik egon ezean, animaliak hiltzeko gai dira baita ere. Putreak munduko kontinente guztietan existitzen dira Antartikan eta Ozeanian izan ezik, baina hizkuntzaren arabera zeintzuk diren putre aldatzen da. Euskaraz sai arre eta sai zuria bereizten dira, Euskal Herrian bizi diren espezie nagusiak. Munduko beste 23 espezieri ere sai edo putre izena ematen zaie, kondorra barne. Ameriketan bizi diren zazpi espezieak Cathartidae familiakoak dira. Sai guztiak dira burusoilak, lumarik gabea. Uste denez, honek abantaila ematen die jaten ari diren bitartean, garbiagoa baita sarraskijale batentzat, baina termoerregulazioan ere eragina du.

## Taxonomia 
Mundu Berriko eta Mundu Zaharreko saiek antza handia badute ere, ez dute harreman taxonomikorik. Euren antza eboluzio konbergentearen adibide bat da. Antza hori dela eta, lehen biologoek talde berberean sartu zituzten. Lineok guztiak *Vultur* generoan sartu zituen, baita *Harpia harpyja* arranoa ere. Beranduago, Mundu Berrikoak Cathartidaen sartu zituen Frédéric de Lafresnaye ornitologoak. Beranduago, suborden hori familia gisa sailkatu zen.

XX. mendearen amaieran biologo batzuek proposatu zuten mundu berriko putreak Ciconiiformes familian sailkatu behar zirela, amiamoko eta koartzekin, baina ikuspegi hau atzera bota da ikerketa sakonagoen ostean.

## Elikadura 
Saiak sarraskijaleak dira, hau da, hildako animaliak jaten dituzte. Ozeanoetatik at, saiak dira ezagutzen diren derrigortutako sarraskijale bakarrak. Oso gutxitan erasotzen dituzte animalia osasuntsuak, baina hil ditzakete gaixo edo zaurituta daudenak. Hildako bat oso handia denean euren mokoekin zatitzeko, itxoiten dute beste animalia handiago batek bidea ireki arte. Jaterakoan bete arte egiten dute, paparoa puztu arte eta, ondoren, esertzen dira, logura, digestioa egiteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sai arre
* Sai zuri

## Kanpo estekak
Ponginae

**Ponginae** primate hominoideoen subfamilia bat da, Hominidae familiaren barrukoak. Gaur egun *Pongo* generoa baino ez da bizi, orangutanak biltzen dituenak.

## Eboluzioa 
Lehen pongino generoak Miozenoan agertu ziren, *Sivapithecus* eta *Khoratpithecus* generokoak, Asia hego-ekialdean eta Txina hegoaldean Pleistozenoan orangutanen frogak aurkitu baino sei edo zazpi milioi urte lehenago. Ponginoen barruan *Lufengpithecus*, *Ankarapithecus* eta *Gigantopithecus* generoak ere sailkatu ohi dira. Hala ere, 2004ko analisi filogenetikoak, jatorrian *Lufengpithecus* eta *Ankarapithecus* orangutanarekin lotura estuagoa zutela kontsideratu zuenak, emaitza desberdinak eman zituen «inkongruentzia estratigrafikoa murrizten saiatzen zen metodo analitiko baten pean», Afrikako Homininae kladoaren enborraren oinarrian kokatuz.

*Meganthropus* paleoantropologo gehienek *Homo erectus*en barietate gisa hartu zuten. Hala ere, 2019tik aurrera hortzen morfologiari buruz egindako ikerketa batek zehaztu zuen *Meganthropus* ez zela Homininae barruko generoa, eta *Lufengpithecus*ekin lotura estuagoa duela proposatu zuten.

Ponginaeren genero fosil ezagunena *Sivapithecus* da, duela 12,5 milioi eta 8,5 milioi urte bitarteko hainbat espeziek osatua. Orangutanetatik bereizten da hortzerian eta garezurraren osteko morfologian.

## Taxonomia 
Hainbat genero fosil ezagutzen dira, eta gaur egun bizirauten duen bakarra:

* Oinarriko generoak
:?*Bodvapithecus* †
:?*Rudapithecus* †
:?*Udabnopithecus* †
:?*Graecopithecus* †
:?*Ouranopithecus* †

* Tribua: **Lufengpithecini** †
:*Lufengpithecus* †
:*Ankarapithecus* †
* Tribua: **Sivapithecini** †
:*Sivapithecus* (=*Ramapithecus*) †
:*Gigantopithecus* †
* Tribua: **Pongini**
:*Khoratpithecus* †
:*Pongo* (orangutanak)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pongini

**Pongini** gaur egun *Pongo* eta desagertutako *Khoratpithecus* generoak biltzen dituen Ponginae hominido tribua da.

## Taxonomia 
* *Pongo*
* *Khoratpithecus* †
Pongo

***Pongo***, **orangutanak** edo **orang-utanak** primate genero bat da. Gorila, *Pan* eta gizakiekin batera *Hominidae* osatzen dute. 

## Etimologia 
Izena malaysieratik dator, *orang* 'pertsona' eta *hutan* 'baso, oihan' hitzetatik, hots, 'basoko pertsona' esan nahi du.

## Espezieak 
ezkerrera|start=0|thumbtime=94|thumb|Gizakien 750.000. amona eta orangutanena izaki berbera zen.
Hiru orangutan espezie ezagutzen dira.
* Borneoko orangutana *(Pongo pygmaeus) –* Linnaeus, 1760
** *Pongo pygmaeus pygmaeus* 
** *Pongo pygmaeus morio* 
** *Pongo pygmaeus wurmbii* 
* Sumatrako orangutana *(Pongo abelii)  –* Lesson, 1827
* Tapanuliko orangutana *(Pongo tapanuliensis) –* Nurcahyo, Meijaard, Nowak, Fredriksson & Groves, 2017

## Anatomia 
Orangutanek beso luzeak dituzte eta ile gorria edo arrea. Bertikalki 2 metroraino luze izaten dira, baina gehienetan, 1,75 metrora iristen dira. Besoak zabalik dituztela, 3 metroko zabalera dute. Arrek 120 kiloko pisua izaten dute.

## Ekologia 
Malaisia eta Indonesiako oihan tropikaletako Dipterocarpaceae familiako zuhaitzetan eta baso sekundarioetan bizi dira.

## Erreferentziak
Pongo pygmaeus

***Pongo pygmaeus*** edo **Borneoko orangutan**a orangutan espezieetako bat da. Borneon bizi dira. Sumatrako orangutanarekin batera, Asiako tximino handi bakarrak dira.

35 eta 40 urte arteko bizi itxaropena dute, baina zoologikoetan 60 urte arte bizi daitezke. Arrek 50 eta 100 kilo arteko pisua dute eta 1,2 eta 1,4 metro tamaina, gutxi gorabehera. Emeen pisua batez bestean 38,5 kilokoa da 1 eta 1,2 metro arteko altuera.
Shichinin no samurai

Akira Kurosawaren  1954ko filma da, milizien izen ona hobetzeko helburuarekin egin zuen filma. Veneziako zinemaldian, Urrezko Lehoi bat irabazi zuen.

Film horretan oinarriturik, 1960an *The Magnificent Seven* film ospetsua eta 2016ko izenburu bereko berregokitzapena egin zituzten.

## Laburpena 
Samurai talde bat nekazari herrixka batera urtero joaten da, haien aberastasun urriak lapurtzera. Nekazariek gosea eta txirotasuna gehiago ezin jasanik, *ronin* (jaunik gabeko samurai) talde bat janari truke alokatzen saiatu dira. Lanaren arriskua eta sari eskasa dela eta, asko kostatu zaie lan hori onartzeko prest dagoen inor aurkitzea. Azkenean, zazpi gizon elkartzea lortu dute. Zazpiok herritarrak etsaiei aurre egiteko antolatu dituzte eta gehienek beren lana egiteko bizia eman dute. Azkenean, irabazle bakarrak nekazariak dira.

## Pertsonaia nagusiak 
* **Toshirō Mifune** (Kikuchiyo) samuraia izan nahi duen nekazaria.
* **Takashi Shimura** (Kanbei) zazpi samuraien burua.
* **Daisuke Kato** (Shichiroji)
* **Ko Kimura** (Katsushiro) samurai ikaslea.
* **Minuro Chiaki** (Heihachi)
* **Seiji Miyaguchi** (Kyuzu) ezpatari trebea
* **Yoshio Inaba** (Gorobei)

## Ezaugarri berezia 
*Slow motion*a erabili zuen lehen filma da.

## Kanpo estekak
Paul Kruger

**Stephanus Johannes Paulus Kruger** (Bulhoek, Lurmutur Kolonia, 1825eko urriaren 10a - Clarens, Suitza, 1904ko uztailaren 14a), ezagunagoa **Paul Kruger** izenaz eta maitekiro *Oom Paul* (afrikaansez, "Osaba Paul") ezizenaz deitua, Erresuma Batuaren aurkako boer erresistentziaren buru nagusia eta Hegoafrikako Errepublikako presidentea ere izan zen. Kondairaren arabera, Tshwane lurraldeko biztanleek ''Mamelodi'a Tshwane'' (tswanaz "Apies ibaiko txistularia") ezizenaz deitzen omen zuten, txorien txioak imitatu eta txistukatzeko trebezia baitzuen.

## Kanpo estekak 
* Kruger Parke Nazionaleko webgunean topatu litekeen biografia laburra 
* Kruger House Museoko webgunean topatu litekeen biografia zabala
Hegoafrikar Batasuna

**Hegoafrikar Batasuna** egungo Hegoafrikako Errepublikaren aurrekari historikoa da. 1910eko maiatzaren 31n sortu zen ordu arteko lau kolonien batasunaz. Britainiar Inperioko domeinua zen, britainiar koroaren menpeko monarkia konstituzionaltzat eratua, eta 1961ean errepublika (Hegoafrikako Errepublika) bihurtzean amaitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Horton Conway

**John Horton Conway** (Liverpool, 1937ko abenduaren 26a - New Brunswick, New Jersey, 2020ko apirilaren 11) matematikari ospetsua izan zen, aljebra, zenbaki-teoria eta konbinatoria arloetan egindako lanagatik ezaguna. Halaber, ospetsua zen jolas-matematikan aritzegatik, Biziaren Jokoa izenekoa asmatuz besteak beste. Bere azken urteetan Princetongo Unibertsitateko irakaslea izan zen.

## Kanpo estekak
Diego Segura

**Diego Segura Ramírez** (Sevilla, 1984ko ekainaren 16a-) futbolari andaluziarra da.

Real Betiseko harrobiko produktua da, eta 2007-08 denboraldia arte Real Betis B taldean jokatu zuen. Lehenengo taldearekin bere debuta egin zuen Valentziarekin galtzen 3-2.

2008 eta 2010 urteen bitartean Deportivo Alavés taldearekin jokatu zuen.
Zuzeu

**ZUZEU Albistaria** —hasieran **Zuzeu.com** helbidean, orain **Zuzeu.eus**— euskaldunentzako erreferente izateko asmoa duen albistari digital bat da, 2009. urteko apirilean sortua. ZuZeu orainkari digitala da, aldizkari digitala, hedabidea, uneoro aldatzen den albistaria, eta internetzale euskaldunok munduari begiratzeko leiho bat. Parte hartzean oinarritutako albistaria den heinean, erredakzio finkoaren edukiez gain, bertan erregistratutako erabiltzaile guztien ekarpenekin hornitzen da. Indibidual gisa zein taldeka har dezakete parte erabiltzaileek. Bere sorkuntzan Hasier Etxeberria idazlea eta Digitalak ekoiztetxea aritu ziren. Xoraturikan sozietate mugatuak kudeatzen du Zuzeu.

## Ezaugarriak 
Ezaugarri nagusiak hauek dira:
* Berehalakotasuna: eguneko 24 ordutan, erabiltzaileek gehitu ditzakete edukiak. Albiste guztiak ez dira bertan agertzen berehala, baina jartzen diren albisteak berehala agertzen dira.
* Zentsura eza edo oso mugatua. Ideia guztiek dute aukera bertan (zuzentasun eta errespetu irizpideak jarraituz). Parte hartzea eta eztabaida bultzatzen da bertan.
Bi ezaugarri horiengatik, Zuzeu-ren leloa "*orainkari horizontala*" da. "*Orainkari*", berehalakotasuna dela eta, eta "*horizontala*" adierazpen askatasuna dela eta.

Aldi berean, beste leloetako bat "*Informazioa, iritzia eta eztabaida*" da, bere izateari ondo egokitzen zaizkionak, hain zuzen.

*ZUZEULARIAK* norbanakoak dira, eta *GUGEULARIAK,* ostera, talde, elkarte, enpresa eta erakundeak. eurek argitaratzen dituzte sarrera hauek, eta sarrerok moderatu gabeak dira,

700 euskarazko sinadura baina gehiago ditu hedabideak gaur egun.

## Ikus, gainera 
* Sustatu (bloga)
* https://www.youtube.com/@zuzeualbistaria/videos

## Kanpo estekak 
*  zuzeu.eus
* podcast.eus
*  pagotxa.eus
* sukaldean.eus
Kañiwa

**Kañiwa** (ketxuatik *qañiwa*) (*Chenopodium pallidicaule*) Chenopodium generoko espezie belarkara da. Kinoaren antzekoa da. Jatorriz Hego Amerikakoa da. Sasizereala da.

## Deskribapena 
Urteroko landarea da, 20 eta 90 cm arteko altuera duena. Oso itxura adarkatua du.

Perun eta Bolivian espezie honen germoplasma bildumak dituzte.

## Ikus, gainera 
* Kinoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* USDA, ARS, National Genetic Resources Program. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. https://web.archive.org/web/20090120161201/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?10193 (21 ene 2008)
Radio City Music Hall

**Radio City Music Hall** da New York hirian kokaturiko ikuskizun-areto erraldoi bat, Art Déco estilokoa. Rockefeller Center-en dago, eta Edward Durell Stone arkitektoaren nahiz Donald Deskey barnealde-diseinatzailearen obra da.

5.933 eserleku dauzka, eta kopuru horrekin, munduko zinema-aretorik handiena izan zen, publikoari ireki zenean, 1932ko abenduaren 27an. 1979z geroztik, areto honetan ez da zinema-emanaldi erregularrik izaten. Gehienbat, kontzertuak eta ikuskizunak eskaintzen dira gaur egun. Bereziki aipagarria da eguberrietan taularatzen den *Radio City Christmas Spectacular* ikuskizun itzela, zeinean parte hartzen baitute *The Rockettes* gisa ezaguturiko emakume dantzariek.

thumb|ezkerrera|300px|Aretoaren barrualdea.

Aretoa eraiki zen garaian, haren barrualdearen dekorazioaren Art Déco estiloak haustura ekarri zuen ordura arte zinema-aretoetan ohikoa zen rokoko estiloaren apaindura astunekin.

Eszenatokiak 20 metroko sakonera eta 44 metroko zabalera ditu, eta sartzen ari den eguzki baten antza dauka.

## Kanpo estekak
Euskalgintza

thumb|Euskalgintzaren adierazpen bat, ospakizuna eta aldarrikapena: Euskararen Eguna, Amurrion, 2016an.
**Euskalgintza** euskararen eta euskal kulturaren aldeko jarduera antolatua da, soziala nahiz instituzionala. Euskalgintza eredu bi aipatu izan dira: alde batetik, *berariazko euskalgintza*, euskararen eta euskal kulturaren alde, horien egoera larriaz kezkaturik, egindako saioen multzoa; eta *bide batezko euskalgintza*, horren aldeko asmo konkreturik gabe, euskararen onetan egindako lanak.

## Terminoaren jatorria 
Salbatore Mitxelenak 1958eko testu batean *euskeragintza* erabili zuen, baina hurrengo hamarkadan Rikardo Arregik hitzaren esanahia zabaldu zuen, *euskalgintza* forma zehatzarekin, lehen aldiz nonbait *Anaitasuna* aldizkariko 1968ko testu batean (*Gu traketsok* zuen izenburua).

## Definizioak 
Mikel Zalbidek "berariazko euskalgintza" deitu zuena honela definitu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskalgintzaren Kontseilua
* Euskaltzaletasun
* Pantailak Euskaraz

## Kanpo estekak
Gatekeeper

**Gatekeeper** edo atearen zaintzailea zerbaitera pasatzeko bidea zaintzen duen pertsona edo gauza bat da; adibidez hiri batera sartzeko atea gordetzeko ardura duena. Baina XX. mendean komunikabideetara hedatu da bere esanahi metaforikoan. Eta XXI mendean Interneteko argitalpenekin lotuta erabili ohi da; hau da, mezu bat edo eduki bat hedatuta izango den ala ez erabakiko duen pertsonaren rolarekin.

## Zereginak 
**Gatekeeper** baten zereginak hedabideetan, ohizkoetan edo digitaletan, argitalpenarekin zerikusia daukate: nor edo zer pasatuko den espazio publikora; hau da, erabiltzaile guztiak ikusteko moduan egongo den edukiak, informazioa edo ekarpenak. Hau da editore edo erredakzio zuzendari batekin alderatu daiteke: lehen orrialdera zer pasatzen den erabaki, zer jartzen da argazkiarekin eta zer ez, nola konposatzen dira berriak, zerk hartzen duen lehentasuna orrialdean.

Web 2.0ren garaian kolokan jartzen da berauen boterea, Interneteko lehen garaietan edo paperezko argitalpenetan izan ohi zutenarekin konparatuta.

## Telebistako gatekeeperra 
Telebista batean gatekeeper lana egiteak suposatzen du ardura ezberdinak izatea, hala nola, ekintzak koordinatzea, diruaren gastua kontrolatzea, jendea kudeatzea, eta zenbaitetan aginduak ematea. Berrietan adibidez gatekeeper baten rola zuzendaria edo editorea izango litzateke. Programazioan adibidez, gatekeeperak programak aukeratzen ditu emisiorako.

## Interneteko gatekeeperrak 
Interneten ere zerbitzarietan funtzio hau beharrezkoa da, eta gehienetan ez da pertsona batek eginda, zerbitzariak edo makinak baizik. Adibidez bilatzaileen kasuan, bere funtzionamenduagatik pentsatu daiteke ez dutela zaintzailerik, baina bilatzailearen motorea gatekeeperrak emandako irizpideekin funtzionatzen du, zaintzaileak programatutako tresna bat bezala jokatuz.

## Kanpo estekak
Extreme

**Extreme** Estatu Batuetako rock taldea da. Famatu egin ziren 1980 hamarkadan eta 1990ko hasieran. "More than words" izeneko kantua, balada akustikoa, oso ezaguna egin zen urte horietan.

## Diskografía 
* *Extreme* (1989)
* *Pornograffitti* (1990)
* *III Sides to Every Story* (1992)
* *Waiting for the Punchline* (1995)
* *Saudades de Rock* (2008)

## Kanpo estekak 
* Extreme-ren itzulera 2008an – Madrilgo kontzertua
* Weborri ofiziala.
* Extreme - MySpace.
* Extreme-ren historia.
Kultur Kabia

**Kabia** euskararekiko motibazioan zein erabileran eragiteko esperientzia biziak diseinatzen eta kudeatzen dituen enpresa da. Urteetan metatutako jakintza eta esperientziari esker, gazteentzako aisialdi esperientzietan adituak dira. Besteak beste, Harrapazank eta Izarren Distira proiektu ezagunak kudeatzen ditu.

Bezeroen kezkei zein nahiei irtenbide praktiko eta eraginkorrak eskaintzen dizkiete; neurrira egindako konponbideak ekoizten dituzte.

* Beraien hitzetan: «Bezeroen beharrizanak dira gure lehengai nagusiak, euskararekiko atxikimendua gure ekimenaren iparrorratza. Metodologia berritzaile, egokitu eta eraginkor bati esker ideiak eraldatu eta ezarritako helburuak betetzeko produktu eta zerbitzuak sortu, hazten ditugu. .»

Beraien zerbitzuen arrakastaren bermea lan taldearen prestakuntzan zein eskarmentuan, merkatuaren ezagutzan oinarritzen da.

* *Kabia Euskaltzaleen Topaguneak sortu du, euskaltzaleen mugimendua biltzen duen federazioak.*

## Egoitzak 
* **Durango:** Landako Elkartegia. Landako etorbidea 4, 102.gela. 48200 Durango (Bizkaia)
* **Andoain:** Extremadura kalea, 7. 20140 Andoain (Gipuzkoa)

## Ikus, gainera 
* Euskaltzaleen Topagunea

## Kanpo estekak 
* Kultur Kabiaren webgunea
* Harrapazank-en webgunea
Termoklastismo

**Termoklastismoa** tenperaturaren aldaketen ondorioz sortutako meteorizazioa da. Tenperatura igotzean, harriak dilatatu egiten dira, eta alderantziz; tenperatura apaltzean uzkurtu egiten dira. Uzkurtze-hanpatze prozesu horren ondorioz harria hautsi egiten da.

Tenperatura aldaketak ugariak eta bapatekoak direlarik, arrakalak sortzen dira arrokan ezkata itxurako formazioak eraikiz.

## Kanpo estekak
Bos acutifrons

thumb| 340 px||Bos acutifronsaren buruhezurra

***Bos acutifrons*** Bos generoaren ordezkari zaharrena da. Antzinako bovido hau India aldean biz omen zen Pleistozenoaren erdi aldean. Oro har onarturik dago espezie honetatik datozela beste gainontzeko bobido espezieak.

Duela 1.5-2 milioi urte inguru, Indiako uroak *Bos acutifrons*-engandik garatu ziren, eta handik gainontzeko uroak sortu ziren Indiako uroa beste lekuetara hedatzerakoan.

## Bibliografia 
* Van Vuure, Cis. 2003. De Oeros – Het spoor terug, Cis van Vuure, Wageningen University and Research Centrum / Ministry of the Flemish Community, Brussels & Wageningen.
* Van Vuure, C. 2005. Retracing the Aurochs: History, Morphology and Ecology of an extinct wild ox. Sofia-Moscow:Pensoft Publishing.
Txikiteo

**Txikiteoa**, tabernaz taberna edalontzi txiki bete ardo (*baxoerdia* edo *txikitoa*) hartzeko jarduera da, Euskal Herrian eta inguruko lurretan lagun taldean edo ezagunen artean egin ohi dena. Gaur egun, adintsuek egin ohi dute. Txikiteoan diharduenari **txikitero** deritzo. Txikitoarekin batera, ohikoa da pintxoak jatea.

[thumb|250px|[Logroño hiriko Laurel kaleko pintxo eta txikitoak.]]

Txikiteoan jardutea, eguneroko betebeharretatik deskonektatu eta jendearekin harremana izateko bidea da. Euskal Herrian aisialdi jarduera honek indar handia du, baita inguruetako eskualdeetan ere: Errioxa, Kantabria edota Burgosko iparraldea.

## Historia eta txikiteoaren bilakaera 
Ohitura hau nola hasi zen, erreferentzia argirik ez dago, baina leku batean taberna ugari elkarren ondoan izateari estuki loturik dago. Euskal Herria, Europan, pertsonako taberna gehien duen herrialdeetako bat da. Hasieran, eta urtez askoan, soilik gizonezkoen ohitura izan zen, emakumezkoak erabat alboratuak zeuden. Azken urte hauetan, ordea, emakumezkoak ere txikiteoari lotu zaizkio, eta soilik emakumezkoenak diren txikitero taldeak ere sortu dira. Gaur egun (2009), usadiozko txikiteoa gainbehera doa.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Pintxo
* Poteo
* Pintxo-poteo
* Tapa
* Txoko

## Kanpo estekak
Hrodnako oblasta

**Hrodnako oblasta** (, *Hrodzienskaya voblasts*; , *Grodnenskaya Oblast*) Bielorrusiako ipar-mendebaldeko probintzia da. Polonia eta Lituaniarekin du muga mendebaldean. Hiriburua Hrodna da. Oblasta 17 raion edo barrutitan zatiturik dago.

Populazioa: %62,3 bielorrusiarrak, %24,8 poloniarrak, %10 errusiarrak, %1,8 ukrainarrak eta gutxiengo tatariar eta lituaniarrak.

## Banaketa administratiboa 
Hrodnako oblasta 17 barrutitan (raion), 194 selsoviet, 12 hiri, 6 udalerri-hiri eta 21 hiri-kokagunetan banaturik dago.

* Ashmyany barrutia
* Astravyets barrutia
* Byerastavitsa barrutia
* Dzyatlava barrutia
* Hrodna barrutia
* Iwye barrutia
* Karelichy barrutia
* Lida barrutia
* Masty barrutia
* Navahrudak barrutia
* Shchuchyn barrutia
* Slonim barrutia
* Smarhon' barrutia
* Svislach barrutia
* Vawkavysk barrutia
* Voranava barrutia
* Zel’va barrutia

### Hiri eta herriak 
* Hrodna - 332,300
* Lida - 98,200
* Słonim - 51,600
* Vaŭkavysk - 46,800
* Smarhoń - 36,700
* Navahrudak - 30,800
* Kareličy - 30,000
* Masty - 17,400
* Shchuchyn - 15,000
* Ašmiany - 14,900
* Vialikaja Bierastavica - 12,000
* Skidziel - 10,900
* Iŭje - 8,900
* Dziatłava - 8,300
* Astraviec - 8,300
* Voranava - 7,000
* Svisloch - 6,900

## Kanpo estekak
David Holmes (musikaria)

**David Holmes** (1969ko otsailaren 14a) Ipar Irlandako DJ, musikari eta konposatzailea da.

10 anai arrebatan gazteena zen, Holmes 15 urterekin DJgintzan bere jaiolekua den Belfast hiriko tabernetan hasi zen. 1992an Ashley Beedlekin batera "DeNiro" bere lehenbiziko abestia kaleratu zuen. 1990eko hamarkadaren erdialdera Belfast Art College ikastetxeko Sugar Sweet eta Shake Yer Brain gau klubetan goraipamena eta arrakasta izan zituen.

Filma askotako musika banden barnean sartu diren abestiak sortu ditu, denetan ezagunenak Steven Soderbergh zuzendariaren Ocean's Eleven (2001), Ocean's Twelve (2004) eta Ocean's Thirteen (2007) filma trilogiaren soinu bandetako abestiak. Baina baita filme hauetako soinu bandena ere: Resurrection Man (1998), Out of Sight (1998), Buffalo Soldiers (2001), Analyze That (2003), Code 46 (2003), Stander (2003), The Good German (2006), Hunger (2008) eta The Girlfriend Experience (2009).

U2, Doves, The Manic Street Preachers, Primal Scream, Page and Plant eta Ice Cube bezalako taldeekin batera elkarlanean aritu izan da.

## Abestiak 
* David Holmesen $165 Million + Interest abestia entzungai
* David Holmesen Gritty Shaker abestia entzungai
* David Holmesen The A La Menthe abestia entzungai
* David Holmesen 69 Police abestia entzungai

## Kanpo estekak 
* David Holmesen webgune ofiziala 
* David Holmesen profila BBCko webgunean
Hrodna

**Hrodna** (bielorrusieraz: Гроднa, errusieraz: Гроднo, **Grodno**) Bielorrusiako hiria da, Hrodnako oblasteko hiriburua. Poloniako mugatik 15 kmra eta Lituaniako mugatik 30 kmra dago. 2005ean 314.700 biztanle zituen.

## Geografia 
thumb|260px|Hrodnako erdigunearen ikuspegia.

Neman ibaiak zeharkatzen du hiria.

## Historia 
1793an Poloniako Dietak Grodnon izenpetu zuen Errusiarekin Poloniaren bigarren zatiketa. Hiria, lehenago Lituaniarena eta ondoren Poloniarena izan zen, eta Errusiak beretu zuen 1795ean, Stanislas Poniatowskik abdikatu ondoren.

## Klima 

## Ekonomia 
Ehunak, beira, oinetakoak eta tresneria elektrikoa dira industria nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hrodnaren webgune ofiziala
Tapa (pintxoa)

[thumb|Tapez beteriko taberna baten barra [Madrilen.]]
thumb|Patatak eta saltsa bravaz osaturiko tapa.

**Tapa** bat Espainiako gastronomian zehazki taberna edo jatetxeetan edariz lagundurik zerbitzatu ohi den aperitifa da.

Euskal Herrian tabernatan jan ohi diren pintxoen antzekoa da.

Usadioz jateko era taberna bakoitzeko edariz lagundurik bat edo bi jatea izan ohi da, gero beste taberna batera joan eta prozesua berriz ere errepikatzeko. Kontsumo mugikor honi (tabernara joan, kontsumitu eta beste taberna batera joan) gaztelaniaz *tapeo* edota *ir de tapas* ("tapetara joan") deitzen zaio, eta partaideek nahi adina edota tabernak itxi arteraino luza liteke; Espainiako eskualde askotan asteburutan *tapak* janez edo *tapeoa* egineaz afaltzea ere ohikoa da.

Bokartak ozpinetan dira tapa tipiko bat, adibidez.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Pintxo

## Kanpo estekak
Azpipisu

thumb|400px|Gorputz-masaren indizea erakusten duen grafikoa, pisuaren eta garaieraren funtzioan; ezkerreko aldeko kolore zuriko tartean azpipisutzat hartzen diren pisuak daude.
**Azpipisua**, gizakiari dagokionez, pisu osasuntsuaren azpitik dagoena da. Definizioa gorputz-masaren indizearen (GMI) arabera egin ohi da. Indizea maila jakin baten azpitik badago, normalean 18,5-19 azpitik, azpipisua dagoela onartzen da. Azpipisuaren definizio mediko hau terminoaren beste adiera batzuekin bat ez etortzea gerta daiteke, batez ere erakargarritasun fisikoari dagokionez.

## Kausak 
Pertsona batek azpipisua edukitzearen arrazoi nagusia janari egokia ez edukitzeak dakarren malnutrizioa da. Sahara hegoaldeko Afrikan eta Asia hegoaldean populazioaren %50ak jasan dezake azpipisua. Malnutrizioaren eraginaklarriagoak izan daitezke gaixotasunen ondorioz; erraz trata daitezkeen beherakoek heriotza ekar dezakete.

Janari-baliabide egokiak daudenean, azpipisua buruko gaixotasunen ondorioz ager daiteke.

Pertsona batek pisua gehiegi galtzeak jatorri asko eduki ditzake. Sarrienak hurrengoak dira:
* Pobrezia
* Nerbio-anorexia
* Bulimia
* Minbizia edo minbiziaren tratamendua
* Tuberkulosia
* Hipertiroidismoa
* Diabetesa (1 motakoa)
* Herstura eta desordena depresiboa
* Drogen erabilera, batez ere estimulatzaileak
* Hesteetako hanturazko gaixotasuna
* Goiko mesenterioko arteriaren sindromea
* Digestio-aparatuaren funtzionamendu akastuna
* Hortzetako mina
* Gehiegizko ariketa fisikoa (iraupen-kirolak)
* GIBa / HIESa
* Genetika / Pisu-urritasun naturala
* Pubertaroa

## Arazoak 
Apipisuaren kasuan kontuan hartu beharreko lehen auzia da beste gaixotasun baten sintoma izan daitekeela. Azalpenik gabeko pisu-galerak mediku profesionalen diagnostikoa behar du.

Era berean, azpipisua gaixotasunen eragile izan daiteke. Azpipisu larria duten lagunek egoera fisiko kaskarra eta Sistema immunologiko ahula eduki dezakete, infekzioak pairatuz. Pisu gutxiko pertsonek, kalorien sarrera txikia edukitzeaz gain, beharrezko beste elikagai batzuk ere kantitate txikian xurga dezakete, batez ere aminoazido esentzialak, bitaminak eta mineralak.

Oso pisu gutxi edukitzeak anemia eta ilea galtzea eragin ditzake. Emakumeetan amenorrea eta haurdunaldian arazoak eragin ditzake.

Apipisua osteoporosia jasateko arrisku-faktorea da, baita gazte jendean ere. Arazo hau bereziki gaiztoa izan daiteke, arriskuaz ohartzen ez den jendean ager baitaiteke, esaterako iraupen-kirolak egiten dituzten pertsonetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Loditasun

## Kanpo estekak 
*  Azpipisua eragiten duten faktoreak, www.faqs.org
Krioklastismo

[thumb|300px|Ustez krioklastismoak zartatutako haitza ([Abisko)]]
**Krioklastismoa**, gelifrakzioa ere deitua, uraren izozte-urtze prozesuak eragindako meteorizazio bat da.
Ura (euri-ura, adibidez) arroka bateko arrakaletan sartu ondoren, eta zeropeko tenperaturen eraginez, izoztu egiten da. Izotzak ur likidoak baino bolumen handiagoa duenez, inguratzen duen arrokari presioa eragiten dio.
Urtze-hanpatze fenomeno honek arrakalaren tamaina handitzen du eta momentu baten buruan, arroka hautsi egiten da.

Erosio mota hau mikro eta makro eskalan gertatzen da. Mikrokrioklastismo egoera baten adibide bat hareharriaren kasua da: Ur molekulak hareharriaren poroetan sartu eta, lehenago aipatutako prozesuaren bidez, harria txikitu egiten da. Fenomeno honek izen berezi bat dauka: pikor-disgregazioa.
Makrogelifrakzioaren kasuan, harri bloke handiak askatzen dira haitzetatik. Fenomeno hau arriskutsua izan daiteke, adibidez, bide baten gainean gertatzen delarik.

## Kanpo estekak
Haloklastismo

[thumb|250px|Gatzen kristalizazioa [granitozko aska batean (Campomoro-Senetosa, Korsika)]]
**Haloklastismoa** gatzen hazkuntzak eragindako meteorizazio edo erosio fenomeno bat da. Mikroeskalan zein makroeskalan eragiten du, eta beste erosio prozesuak ez bezala, *besteak baino lokalizatuagoa* da (adb: itsas bazterrean edo basamortuetan).
Honako prozesu hau jarraitzen du:

1.- Ur gazia (itsasoko ura edo mineraletan aberatsa den arroka batekin kontaktuan egon ondoren gazitutako ura) haitzaren arrakaletan sartzen da.

2.- Ura lurrundu egiten da gatza hauspeatuz.

3.- Gatzek aireko hezetasuna hartzen dute (hidroskopikoak baitira) eta krioklastismoaren kasuan bezala, hanpatu egiten dira.

4.- Gatzen bolumen handitze horrek presioa sortzen du arrokaren barnean, eta apurtu egiten da.

Aireko H2O molekulak harrapatzeko gaitasuna duten gatz hauei ebaporita deitzen zaie. Ebaporitak dira, adibidez, kloruroak (NaCl edo Halita -sukaldeko gatza-) eta sulfatoak (CaSO4 edo sulfato kaltzikoa -igeltsua-).

## Kanpo estekak
Hidroklastismo

**Hidroklastismoa** hezetasun-lehorte txandaketak eragindako meteorizazioa edo erosioa da. Prozesu hau ez da edozein materialetan gertatzen: buztinetan soilik.
Buztin horietako bat montmorillonita da; haren barnean ura sartzen uzten du eta Krioklastismoan edo Haloklastismoan gertatzen den fenomemo bera errepikatzen da: buztina bolumenez handitzen da, gainean eta azpian eduki litzazkeen arroka geruzei presioa eginez (Makrohidroklastismo kasu bat litzateke hau). Eskala mikroskopikoan, aldiz, adibide hau dugu: Hidrolisi bidez, feldespato batzuk buztin bihurtzen dira; hanpatuz eta gero uzkurtuz, arroka mikroeskalan hausten dute.

## Kanpo estekak
Deskonpresio (geologia)

**Deskonpresioa** sakoneran zeuden arrokak azaleratzean gertatzen da. Arroka hauek zuten presioa bortizki apaltzen da eta honen ondorioz hedatu egiten dira, arrakalak sortuz. Honi **orri-egitura** deritzo. Meteorizazio fisiko mota bat da.
Deskonpresio adibide bat diapiroen kasua litzateke.

## Kanpo estekak
Hidratazio (geologia)

Geologian, **Hidratazioa** meteorizazio kimiko bat da. Material batek ur molekulak hartzean, beste mineral bat bihurtzean datza.
Materiala, transformatzeaz gain, hedatu ere egiten da. Adb: tuneletako paretak dilatatzen direnean, etb.)

Adb: Anhidrita eta igeltsuaren kasua, edo hematita eta linpuritaren kasua.

## Kanpo estekak
Karbonatazio

**Karbonatazioa** meteorizazio kimiko bat da, paisai karstikoetan soilik gertatzen dena. Uretan disolbaturiko CO2 molekulek CaCO3 kareharrian egindako eraso azidoan datza.

H2O + CO2 -> H2CO3 azido karbonikoa izanki:

CaCO3 + H2CO3  Ca^(2+) + 2HCO3^(-)

## Ikus, gainera 
* Espeleotemak
* Haitzulo
* Karstiko
* Kareharri
* Kaltzita
* Euskal Herriko geologia

## Kanpo estekak
Meteorizazio

thumb|300px
**Meteorizazioa** lurraren azalean dauden arroken aldakuntza, ondoriozko desintegrazioa eta deskonposaketa da, atmosfera, ura eta izaki bizidunen eraginez eta prozesu fisiko, kimiko nahiz biologikoen bitartez. Meteorizazioak arroken disgregazio edo birrintzea dakar, hau da, arroka trinko batetik txikiago batzuk sortzea. Erosioa ez bezala, arroka dagoen tokian bertan gertatzen da, materialen garraio edo mugimendurik gabe.

## Meteorizazio fisikoa 
Ez ditu materialaren izaera mineralogiko eta kimikoak aldatzen arroka txikitzerakoan. Hainbat prozesu fisiko daude:

* Termoklastismoa: Tenperaturaren ondorioz gertatzen den zatikatzea.
* Krioklastismoa: Gelifrakzioa ere deitua. Izozte-urtze prozesuaren ondorioa da.
* Haloklastismoa: Gatzen hazkuntzak eragindako apurketa da.
* Hidroklastismoa: Hezetasun-lehorte txandaketak eragindako meteorizazioa da.
* Deskonpresioa: Sakoneran zeuden arrokak azaleratzean sortutako fenomenoa.

## Meteorizazio kimikoa 
Arroka bere izaera kimiko zein mineralogikoa aldatuz birrintzen da. Alterazioa ere deitua da fenomeno hau.

Alterazioan ura oso beharrezkoa da, ioiak garraiatzen dituelako. Beraz, zenbat eta ur gehiago arroka baten barnean, orduan eta meteorizazio kimiko handiagoa egongo da.

Sartzen den ura ez da garbia izaten: NO2 edo CO2 bezalako elementu kimikoak izaten ditu. Honek ura azido bilakatzen du.

Alterazio mota ezberdinak daude:

* Disoluzioa: Disolbatzaile batek eragindako ioikako disoziazioa (gatza uretan, adb.)
* Hidratazioa: Material batek ur molekulak hartzean, beste mineral bat bihurtzeari deritzo.
* Hidrolisia: Uretan aske dabiltzan protoiek egindako erasoa da, azidoaren gisakoa.
* Karbonatazioa: Uretan disolbatutako CO2 molekulek kareharriari egindako erosioari deritzo.
* Oxidazioa: Oxigenoarekin egindako konbinazio kimikoak eragindako meteorizazioa, hizkuntza arruntean herdoiltzea deitua.

## Meteorizazio biologikoa 
Izaki bizidunek eragindako erosioa. Bereziki, landareen sustraiek (meteorizazio fisikoa) eta humusak (meteorizazio kimikoa). Landareen sustraiak arroketako pitzadura txikietan sar daitezke eta hauek apurtu, sustraiak handitzen doazelako. Estalki belarkarei dagokienean, meteorizazio kimikoa egin dezakete, besteak beste karbonatazioa edo hidrolisia, haiek dauden eremuetan hezetasuna handitu egiten delako. Estalki belarkara hauetako bat, Euskal Herrian ugarienetakoa, goroldioa da. Animaliek eta bestelako izaki bizidunek ere gauzatu dezakete meteorizazio biologikoa, zeharka bada ere. Animali orok arnasketa zelularra egiten duenean karbono dioxidoa askatzen duenez, karbonatazioa errazten dute. Landareek eta beste izaki bizidun batzuek ordea, fotosintesia egitean oxigenoa askatzen dutenez, oxidazioa errazten dute.

## Ikus, gainera 
* Higadura

## Kanpo estekak
Gazteri berria

***Gazteri berria*** Mixel Labéguerieren kanta bat da, Piarres Lartzabalen hitzak dituena. Labéguerieren 1963ko diskoan kaleratu zen, eta askatasun gosez zebilen euskaldun gazteriaren ereserki bihurtu zen berehala.

Piarres Lartzabalen *Orreaga. Pastorala gisarako ikusgarria* antzezlanean, 21. eta 22. ekitaldietan, kantaren zatiak kantatzen dira.

## Hitzak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Kantagintza Berria
* Euzkadi
* Mixel Labéguerie
* Piarres Lartzabal

## Kanpo estekak
Arroa (argipena)

**Arroa** hitzak adiera desberdinak ditu:

Neurri unitateak:
* **Arroa**, antzinako pisu neurria, hamaika kilo eta erdiren baliokidea
* **Arroa**, antzinako bolumen neurria.
Toki izenak:
* **Arroa** elizate izandako herria Gipuzkoan, Zestoako auzoa, bitan banatua dagoena:
** **Arroagoia** edo **Arroa Goia**
** **Arroabea** edo **Arroa Behea**.
* **Arroa**, Villabonako auzoa,
Ikus, gainera
* Arro
Martin Minvielle

**Martin Minvielle Lartigau** (Labetze, Nafarroa Beherea, 1886 &ndash; 1948) euskal medikua izan zen; garai horretan zientzia-dibulgazioaz euskaraz idatzi zuen bakanetakoa izan zen.

## Biografia 
Labetze Xulian jaio zen. Ikasketak egitera Parisera joan zen; mediku bihurtu eta bertan ezkondu zen. Hala ere ez zituen inoiz ama-hizkuntza eta Euskal Herriarekiko lotura galdu.

Bere bizitzaren azken fasea Amikuzen eman zuen; hor osasungintzan eta gazteak heziz jardun zuen. Gau-eskolak ematen zizkien herriko mutilei eta aldi berean neskentzako ikastegi berri bat zabaldu zuen Donapaleun, "d'Arthez etxea" izenekoan. Hitzaldiak ematen ere ibili zen.

1948an Labetzen bertan hil zen.

## Lanak 
* *Haur tipien altxatzeaz* edo *Haurren arthatzeaz* liburuxka, Baiona, 1939; emakumeei emandako hitzaldietan oinarrituta; *Petit traité de puériculture* izenpean frantsesez ere aterata.
* ''Une race en danger. L'alcoholisme en Pays-Basque*, 1941; hau ere hitzaldietatik abiatuta.
* Artikuluak idatzi zituen *Herria* aldizkariko *Osagarriaz* atalean, Ipar Euskal Herriko garai horretako beste zenbait medikuk bezala.
* *Bulletin du Musée Basque* delakoan (1925-1935) 13 artikulu idatzi zituen.
* *Aintzina* aldizkarian ere idatzi zuen (1942-1943).

## Iturri nagusia 
* *Medikuak Euskal Literaturan'', Piarres Xarriton, Mendebalde Kultura Alkartea, 2008.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Labetze
Amerika Samoa

**Amerika Samoa** Ekialdeko Samoako edo Samoa Estatubatuarreko ereserkia da. Musika Napoleon Andrew Tuiteleleapagak konposatu zuen eta hitzak Mariota Tiumalu Tuiasosoporenak dira.

1950etik lurralde honetako ereserki ofiziala da, *The Star-Spangled Banner* AEBetakoarekin batera.

## Hitzak 
:Amerika Samoa
:Lo’u Atunu’u pele ‘oe
:Oute tiu I lou igoa
:O ‘oe o lo’u fa’amoemoe
:O ‘oe ole Penina ole Pasefika
:E mo’omia e motu e lima
:E ua ta’uta’ua au aga I fanua
:Ma ou tala mai anamua
:Tutuila ma Manu’a
:Ala mai ia tu I luga
:Tautua ma punou I lou Malo
:Ia manuia ia ulu ola
:Amerika Samoa
:Ole Malo ole sa’olotoga
:*(berriz)*
:Tautua ma punou I lou Malo
:Ia manuia ia ulu ola
:Amerika Samoa
:Ole Malo ole sa’olotoga

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Samoa Estatubatuarra

## Kanpo estekak 
* Ereserkia entzungai BBCn.
Lebitarrena

***Lebitarrena*** (, "lebitarrei dagokiena") *Bibliako* Itun Zaharreko hirugarren liburua da. Bertan Israel herriko kleroak (Leviren leinuko gizonek, honengandik datorkio izena) jarraitu beharreko arau liturgikoak eta herri osoak bete beharreko garbitasun arauak eskaintzen ditu. Arau multzo hori Irteera liburuan azaldutako ituna zehatzeko gidalerroa da.

Pentateukoko liburu guztiak bezala, tradizioz Moisesek idatzitakoa zela uste izan da. Hala ere, gaur egungo Biblia aditu gehienek azken idatzia K.a. 550-400 urteen artean idatzi zela uste dute.

Liburu honetan honako gai hauek lantzen dira: Jainkoari eskaini beharreko opariei buruzko legeak, Israelgo abadeen sagaratzea, garbitasunezko arauak eta santutasunerako legea. Lege horiek israeldarren bizitza guztia arautzen dute: janaria, higienea, sexualitatea, jaiak, gizarteko harremanak...

## Kanpo estekak 
* ik. Lebitarrena
Eusko Abertzale Laguntza

**Eusko Abertzale Laguntza** 1967ko udaberrian sortutako erakunde klandestinoa zen, diktadura frankistaren eraginez preso, erbesteratuta edota bestelako zigorren pean zeuden eusko abertzaleei laguntzea helburu zuena. Garai hartan, **Euzko Abertzale Laguntza** grafiarekin ere idazten zen. Emakumeak izan ziren erakundeko protagonista.

Hasieran, erakunde klandestinoetako (EAJ, ELA, Eusko Abertzale Ekintza, Jagi-Jagi eta ETA) kideak sartu ziren, erakunde horien izenean ez, baizik eta nor bere izenean. Hala ere, gerora EAJ Eusko Abertzale Laguntzatik atera zen, «dirua bildu eta banatzeko bere bideak» bazituela eta.

Eusko Abertzale Laguntzak Burgosko Prozesuaren garaian egin zuen ahaleginik handiena. Izan ere, prozesuak epaituei eragin zizkien gastu guztien %&nbsp;90 ere ordaindu zuen.

Erakundeko kideetako bat izan zen Trifon Etxebarria *Etarte*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ainhoa Arozamena Ayala: *Eusko Abertzale Laguntza*, Auñamendi Eusko Entziklopedia.
Eusko Abertzale Laguntza (argipena)

**Eusko Abertzale Laguntza** izenak bi esanahi ditu:

* Eusko Abertzale Laguntza: Frankismoak zigortutako eusko abertzaleei laguntzeko erakunde klandestinoa.
* *Euzko Abertzale Laguntza:* Argentinan 1970 eta 1975 bitartean eusko abertzaleek argitaratutako aldizkaria.
Logroño-Agoncillo aireportua

**Logroño-Agoncillo aireportua** Errioxako Logroñoko hiria zerbitzatzen duen aireportua da. Aireportua Agoncillo udalerriaren eremuetan dago; hortik dator aireportuaren izena. Aireportua 2003ko maiatzean ireki zuten eta gaur egun Espainiako aire-garraio gutxien duen aireportuetako bat da.

2012an 19.263 pertsonek erabili zuten.

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Espeleotema

[thumb|200px|Biserujkako leizea, Krk uhartea, [Kroazia.]]
**Espeleotemak** (grezieratik, "leizeetako metaketak") edo **konkrezioak** karbonatazioaren ondorioz leizeetan sortutako egiturak dira. Leizeetan sortutako bigarren mailako metaketa mineral oro izendatzeko hitz zientifiko orokorra da. Egitura hauek ingurune karstikoen ezaugarriak dira, eta hainbat haitzuloetan aurkitu ditzakegu.

Ura lurzorutik pasatzean, azidotu egiten da sustraiek sortzen duten CO2-aren ondorioz. Ur azido hau kareharrira iristean, zirrikituetatik sartzen da eta berau disolbatzen du. Kaltzio bikarbonatoz (CaCO3) aberastutako ur honek hutsune bat topatzean (kobazulo bateko galeria bat, adb.), prezipitazio fenomeno bat jasaten du: CO2 gas forman askatzen da eta kaltzita sortzen da. Ur-tanten abiadura behar bezain motela bada, estalaktitak bezalako espeleotemak sortuko dira. Abiadura handian badator ura, kaltzitak isurketa itxura hartuko du.

## Ikus, gainera 
* Estalaktita
* Estalagmita
* Haitzulo
* Karstiko

## Kanpo estekak
Azkue Fundazioa

[thumb|Azkue Fundazioaren egoitza den [Euskararen Etxea, Bilboko Agoitz plazan]]
**Azkue Fundazioa** teknologia berrien bidez euskararen erabilera sustatzeko asmoz 2009. urtean sortutako fundazioa da, bereziki bizkaitarrei eta gazteei zuzendua, Bizkaiko Foru Aldundiaren, Bilboko Udalaren, Euskaltzaindiaren, EHUren eta Deustuko Unibertsitatearen arteko lankidetzarekin. Goiburu hau du: «euskara sarean josten».

Irekia, parte-hartzailea eta bizia izateko asmoa du, Creative Commons filosofiari jarraituz eta filosofia hori bultzatuz.

## Proiektuak 
Azkue Fundazioak proiektu hauek ditu:
* Euskararen Interpretazio Zentroa: euskararen historia eta aniztasunari buruzko erakusketa elkarreragilea.
* Mediategia: orain arte euskaraz argitaratu den material guztiarekin artxibo multimedia bat osatzea da egitasmo horren xedea.
* Unibertsitate liburutegia: unibertsitateko irakaskuntzan eta ikerkuntzan erabiltzen diren argitalpenen bilduma osatu nahi dute.
* Geurea jaso eta zabalduz!: euskararen aniztasuna jasoko duen Ahotsak.com ataria. Besteak beste, bizkaierazko grabaketak jasoko ditu.
* Euskara bidaiari: euskarak munduan duen presentzia bizia mapamundi elkarreragile baten bidez azaldu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Azkue Fundazioaren webgunea
Marcelino Oreja Elosegi

**Marcelino Oreja Elosegi** (Ibarrangelu, 1891 &ndash; Arrasate, 1934ko urriaren 5a) gipuzkoar politikari, abokatu, ingenari eta enpresaburua izan zen.

Gaztetan, ikasle garaietan, Espainiako Ikasle Katolikoen konfederazioko idazkari nagusia izatera heldu zen. Geroago, *Unión Cerrajera de Mondragón* eta *Vidriera Española* enpresetako administrazio kontseiluetako buru izan zen eta 1931ko hauteskundeetan diputatu aukeratu zuten Bizkaitik. Acción Católica eta Asociación Católica de Propagandistas kide izanik, tradizionalismotik oso hurbil zegoen politikaria izan zen, eta Euskal Herriarentzako Sortarauaren defendatzaile sutsua izan zen.

1934ko Iraultzaren barnean, langile sozialista eta sindikalistak kontratatu nahi ez izateaz akusaturik ("UGTkoek belarra jango dute"la adierazi zuen publikoki) langile altxatuek Unión Cerrajeran berau atzeman eta ihesaldi behartu batean tiroz hil zuten Arrasateko Herriko Etxean, Dagoberto Resustarekin batera.

## Familia 
Marcelino Oreja Elosegi enpresari eta politikari tradizionalisten familia baten kidea da. Bere familiaren sorterria, Gipuzkoako Orexa herrian datza. Semea Marcelino Oreja Agirre zuen, honek, kristau demokrazia bultzatu zuen Unión de Centro Democrático sortzeko eta Espainiako Trantsizio Demokratikoan, senatari eta, 1976 eta 1980 artean, Espainiako Kanpo Harremanetarako Ministro bilakatu zen. Ricardo eta Benigno bere osabak frankismoaren garaian diputatuak ere izan ziren. Bere semearen iloba Jaime Mayor Oreja da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Joaquín Beuntza
* Ignacio Baleztena
* Joaquín Baleztena
* Orexa (familia)
Sakonune endorreiko

**Sakonune endorreikoa** (grezierazko ἔνδον, éndon, "barne" + ῥεῖν, rheîn, "isuri") uraren azaleko irteerarik ez duen haran itxia da. Poljéen kasuan ez bezala, ez dira urperatzen eta tamaina txikiagokoak izan daitezke. Sakonune endorreiko batera isurtzen diren ibaiek ez dute azaleko irteerarik, eta beraz, sarbegietan behera joaten dira lurpeko ibaiekin elkartuz.

Sakonune endorreikoak paisaia karstikoaren parte dira, kareharriz osaturik baitaude.

Arro hidrologiko oso bateko ibaiak ez badira itsasoratzen, batik bat, aintziraratzen baitira, **arro endorreiko** bat osatzen dute.

## Euskal Herrian 
Gipuzkoako Aizarna auzoa (Zestoa), haran endorreiko batean kokatua dago.

## Ikus, gainera 
* Karstiko

## Kanpo estekak
Sarbegi

**Sarbegia** azaleko ur-korronteak lurpera bideratzen duen zuloa da (leizeak, adibidez).

Formazio hauek paisaia karstikoetan kokatzen dira, adibidez, sakonune endorreikoetan. Iturburuen aurkakotzat har daitezke.

Karstarekin lotutako beste kontzeptu askotan bezala, literatura geologikoan termino eslabiar bat erabiltzen da, *ponor*, kroazierazko eta eslobenierazko *nor* hitzetik eratorria ("putzua" edo "leizea").

## Ikus, gainera 
* Karstiko
* Kareharri
* Karbonatazio
* Higadura
* Haitzulo
* Espeleotema
* Espeleologia
* Euskal Herriko Geologia

## Kanpo estekak
Uvala

**Uvalak** hainbat dolinaren elkarketak dira. Urez bete litezke. Formazio hauek kareharriz osatuta daude eta paisai karstikoaren parte dira. Eremu exokarstikoa osatzen duten ur-xurgatze formetako bat da.

## Kanpo estekak