Fritz (elefantea)

**Fritz** (1902ko ekainaren 11n hila, Tours hirian, Frantzian) Barnum & Bailey estatubatuar zirku konpainiak jabetzan izan zuen asiar elefante ar bat izan zen. Tours hirian zelarik, elefantea kalejira batean erakutsi zuten, baina haserrealdia izan zuen animalia gatibu hark, eta zirkuko langileen artean lepoa estututa hil zuten hantxe, Tourseko kaleetan. Elefante haren hondakinak, begien bistara bizirik balego bezala irauteko tratatuak, Tourseko Arte Museoaren eranskin batean gordetzen dira.

## Bizitza 
Ez da ezagutzen ea Fritz elefantea Asian naturan jaio zen eta han harrapatu zuten, ala Ameriketako Estatu Batuetako zoo batean jaio zen. Heriotza garaian zuen adina «80 urte inguru» jo zuen egunkari batek, baina ohi baino urte kopuru handiagoa dirudi asiar elefante batentzat. Haren izena Alemaniako Sankt Pauli hiriko Hagenbeck fauna saltzailearen kontabilitate liburuetan aurkitzen da lehen aldiz 1873ko azaroan, beste 250 animalia basatirekin batera, tartean beste bost elefante. 

Hagenbackek 4.000 dolarrean saldu zion Phineas Taylor Barnum zirku tratanteari, Ameriketako Estatu Batuetako Barnum & Bailey zirku konpainiaren sortzaileari, alegia. 

Ipar Amerikan bira zabala egin ondoren, bere azken bidaian Frantziara eraman zuten Fritz, beste bost elefanterekin, eta Europan zehar bira handi bat antolatu zen. Fritz Atlantikoan zehar garraiatu ahal izateko, lotu eta bapore batera igo zuten garabi baten bidez. Beste animaliak bezala, zeharkaldi osoa ia geldirik igaro behar izan zuen. Horrelako bidaietan, elefanteak kolikoen eta itsas gaixotasunaren biktima izan ohi ziren. Animalietarik batzuk hil egin ziren.

Europara iritsirik, Bordelen, Fritzek elefantearen eguneroko bere oinetako zaintza egiteko ardura zuen zirkuko langilea hil zuen. Arriskutsua zela eta, Fritz beste bi elefanterekin kateatu zuten, neurri prebentibo gisa. 1902ko ekainean, zirkua Tours hirira iritsi zen 65 karroza baino gehiagorekin.

## Elefantearen heriotza 
1902ko ekainaren 11n, arratsaldeko emanaldiaren ostean, zirkuak agur esateko kalejira egin zuen Toursen hiriaren erdigunean zehar, tren geltokiraino. Inguruko herrietatik ere hurbildu zen jendea, ikuskizunaz gozatzera. Nicolas Frumeaud plazan, Fritz bat-batean oldartu egin zen, eta ezin izan zuten kontrolatu. Elefantea hiltzea erabaki zuen orduan zirkuko zuzendaritzak. Kate eta sokekin lotu zuten, eta lepoan soka bat jarri zioten. Zirkuko langileak elefantea itotzen hasi ziren, soka txirrika batekin, eta animaliaren agoniak hiru ordu iraun omen zuen. Zirkuaren zuzendaritzak elefantearen gorpua Tours hiriari eman zion, eta trenez jarraitu zuen bere bidea zirkuak.

Gorpua hondatze azkarretik babesteko, larrugile batek profesionalki zatikatu zuen Fritz. Hezurdura gutxi gorabehera garbitu ondoren, elefantearen larrua prestatu zuen, eta Nantesko Anatole Sautot taxidermistak momifikatu eta larrua bete zuen. Fritz Loirako Historia Naturaleko Museoan erakutsi zuten lehen aldiz. Hezurdura museoko bigarren solairuan miretsi zitekeen. 1910ean, toki falta zela eta, Fritz disekatua Tourseko Arte Ederretako Museoko ukuilu zaharretara eraman zuten, katedralaren ondoan.

1970eko hamarkadaren erdialderako elefante larrua oso egoera txarrean zegoen, eta 1977an zaharberritu egin zuen Bernard Boisselier La Ville-aux-Dameseko taxidermistak. Harrezkero, lehengo ukuiluko eraikinean erakusten dute berriro, baina orain kristalezko kaiola batean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak