open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ryūjin

, ), zenbait tradiziotan **Ōwatatsumi**ren baliokidea zena, itsasoaren jainko babeslea zen japoniar mitologian. Japoniar herensuge honek ozeanoaren boterea sinbolizatzen zuen. Aho handia zuen eta giza itxura hartzeko gai zen. Ryūjin itsaspeko jauregi batean bizi zen, Ryūgū-jō izenekoa, koral gorri eta zuriz eraikia, eta handik itsasoko olatuak kontrolatzen zituen, harribitxi magiko batzuk erabiliz (Kanju eta Manju). Harribitxi horiekin marea baretu eta harrotzen zuen. Itsas-dortokak, arrainak eta marmokak Ryūjinen zerbitzariak ziren.

Askok medikuntza ezagutzen zuela uste eta euri eta trumoien eramaletzat hartzen zuten: Ryūjin zenbait familietako jainko-zaindaria (*ujigami*) da.

Ryūjin Otohime jainkosa ederraren aita zen, Hoori printzearekin ezkondu zena. Esaten denez, Japoniako lehen enperadorea, Jimmu enperadorea, Otohime eta Hooriren biloba izan zen. Ondorioz, Ryūjin Japoniako dinastia inperialaren arbasoetako bat da.

## Kondaira alternatiboak 
Elezahar baten arabera, Jingū enperatriza Ryūjinen harribitxi magikoen laguntzarekin Korea erasotzeko gai izan zen. Koreako itsas-armadarekin izandako borrokan, Jingū enperatrizak  ("Marea Behereko Gema") itsasora bota zuen eta urak behera egin zuen. Korear flotak hondoa jo zuen eta soldaduak ontzietatik irteten hasi ziren. Orduan, Jingūk uretara bota zuen  ("Marea Garaiko Gema"), eta itsasgorak gora egin zuen, korear soldadu guztiak itoz. Urtero, Gion Matsuri izeneko jaialdi batek kondaira hori ospatzen dute Yakasaren tenpluan.

Beste elezahar bat, Ryūjin protagonista duena, marmokek hezurrak nola galdu zituzten kontatzen duen istorioa da. Istorioaren arabera, behin, Ryūjinek tximu-gibela jan nahi zuen (istorioaren beste bertsio batzuetan, pairatzen ari zen erresumin bat sendatzeko), eta marmokak bidali zituen tximino bat lor ziezaioten. Bat aurkitu zutenean, tximuak marmoketatik ihes egitea lortu zuen, esanez gibela pitxer batean utzi zuela basoaren erdian eta bila joan behar zuela. Marmokak Ryūjinengana itzuli eta zer gertatu zen kontatu ziotenean, Ryūjin hainbeste haserretu zen, non marmokak jo baitzituen hezurrak hausteraino.

## Sintoismoan 
 ("Herensuge-jainkorekiko fedea") sineste erlijioso sintoista bat da, herensugeak ur-kamiak bezala idolatratzen dituena. Nekazaritzari, euriari eta arrantzaleen arrakastari lotutako erritualekin lotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melissa urakana

**Melissa urakana**, 2025eko urriaren 31ean Karibe itsasoan sortutako zikloi tropikal bortitz bat da. Urakan haizeen Saffir-Simpson eskalan 5 kategorian sailkatua dago.

Jamaika kalte larriak eta uholdeak eragin ditu, Kuba igaro eta Bermuda eta Bahamak uharteetara doa.
Ernest-Cormier eraikina

**Ernest-Cormier eraikina** Montrealgo Montreal Zaharraren auzoan dagoen ondare-eraikina da. 1922 eta 1925 artean eraikia eta Ernest Cormier eta Louis-Auguste Amos arkitektoek diseinatua, Montrealgo hirugarren justizia jauregia izan zen.

2005etik Quebeceko Apelazio Auzitegia dago bertan. Société immobilière du Québec-ek sotoan du egoitza.

## Historia 
1925etik 1970eko hamarkadara arte kasu penalak prozesatzeko erabili zen. 1975etik 2001era, Quebec-eko Musika eta Arte Dramatikoen Kontserbatorioa egon zen eraikinean, Montrealen. 2002tik 2005era eraberritu zuten.

2014ko azaroaren 13an ondare eraikin bezala sailkatu zuen Kultura eta Komunikazio Ministerioak.

## Arkitektura 
Klasikoki sinplea da, kolomadi ikaragarriarekin. Arkitrabean, letra erromatarretan idatzita dago: "FRVSTRA LEGIS AUXILIVM QVAERIT QVI EN COMISIÓN LEGEM". («Legea hausten duenak alferrik bilatzen du bere laguntza”).
Fitxategi:Édifice_Ernest_Cormier.jpg|link=Archivo:Édifice_Ernest_Cormier.jpg
Fitxategi:Cour_d'appel_du_Québec.JPG|link=Archivo:Cour_d'appel_du_Québec.JPG
Fitxategi:Edifice_Ernest-Cormier.jpg|link=Archivo:Edifice_Ernest-Cormier.jpg

## Oharrak eta erreferentziak 
## Bibliografia 
* .
*  Québec (2005). L'édifice Ernest-Cormier. Québec: Gouvernement du Québec. p. 56. OCLC 64402880. .

## Kanpo estekak
Adamantano

**Adamantanoa** konposatu organiko ziklikoa da, C10H16 formula duena, hidrokarburo aliziklikoen klasekoa. Egitura lau ziklohexano-eraztun elkartuz osatzen da, diamantearen karbono-atomoen antolamendu bereko egiturarekin. Formula horretako isomerorik egonkorrena da. Solido kristalino zuria da. Narritagarria da.

Adamantanoa eta bere deribatu ordezkatu batzuk petrolioaren osagaien artean daude.

## Sintesia 
Adamantanoaren sintesia diziklopentadienoaren hidrogenazioarekin abiatzen da triziklodekanoa lortzeko zeinek Lewis azido batek, aluminio kloruroak adibidez, katalizatutako berrantolaketa pairatzen duen.

469x469px|Adamantane synthesis

## Erabilera 
Adamantanoak ez du aplikazio handirik. Bi nabarmentzen dira: lubrifikatzaile sintetikoen eta zenbait produktu farmazeutikoen sintesia.

## Adamantanoaren deribatuak 
Behean medikuntza baliatzen diren adamantanoaren deribatuak biltzen dira.

## Erreferentziak
Patri Laiseka

**Patri Laiseka Garcia** (Durango, Bizkaia, ) argazkilaria da. Gerediaga Elkartean argazki artxiboko arduradun dihardu.

## Bizitza 
Bartzelonan bizi zela amonaren kamera bat erreskatatu zuen, eta argazkigintzarako grina piztu zitzaion. Gasteizen ikasi zuen argazkigintza. Trebatzeko laborategi analogikoko tailerrak egin zituen Bartzelonako Pati Llimona gizarte-etxean eta Nico Llaserarekin Bilbon. Gainera, argazkigintzarekin lotutako hitzaldi eta erakusketetara joaten da etengabe. 

### Ibilbidea 
Patricia Laiseka Durango hiribilduko herritarra, argazkilaria, bidaiari ausarta eta kulturen eta eguneroko bizitzaren maitalea da. Durangaldeko argazki-artxibo historikoa eraikitzen eta garatzen dihardu Gerediaga Elkartean.

## Lanak 
### 'Photography x Charity Morocco' ekimena 
Marokon 6,9 graduko lurrikara bat izan zen, eta gutxienez 2.000 lagun hil eta beste horrenbeste zauritu ziren. Nazioarteko hainbat Gobernuz Kanpoko Erakundek (GKE) erreskate lanetan lagundu zuten eta elkartasun ekimenak ere izan ziren. Laisekak 'Photography x Charity Morocco' ekimena jarri zuen martxan, berak Marokon ateratako argazkiekin. Salgai jarri zituen, eta jasotako dirua *Kamaleon kolektiboa eta lagunak* egiten ari ziren lana finantzatzeko erabili ziren bere osotasunean. Kamaleonek, besteak beste, sukalde mugikor bat jarri zuen martxan, eta autoarekin bidaiak ere egiten ari ziren behar zuenari laguntzeko. 

### *Zorionez baztertuak* 
Durangoko Aramotz auzoan garatu zen obra bat da, 'Matadero' (euskaraz: Hiltegia) izenez ezagutzen dena, bertan egon baitzen Durangoko hiltegia. Bizitzaz, kulturaz eta, batez ere, gizatasunez beteriko auzoa aldarrikatzen duen memoria historikoaren garrantziaren aldarrikapena eta ikerketa lana da.
* 2023an *Zorionez baztertuak* argazki erakusketa jarri zuen Durangoko Arte eta Historia museoan.
* 2024an Iurretako Oreka tabernan jarri zituen bere argazkiak ikusgai.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2021. urtean Tetrapack-en irabazi zuen *Erroa* eta *Contenido Sensible* lanekin. 
* 2021. urtean *Gaztekliklak* 2021/2022 argazki lehiaketa irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Arregi Campo funtsari buruz Naiz, 2025.10.23
Ana Camila Pirelli

**Anna Camila Donatella Pirelli Cubas** (1989ko urtarrilaren 30a), "**Pantera Guarani**" ezizenez ezaguna, paraguaitar, atleta da.

Paraguaiko Heptatloi errekorra du, 200 metro, 800, 400 metro, 100 metro hesi, 60 metro hesi, altuera jauzia, jauzi luzea eta bala jaurtiketan. Deportivo San Joseren kidea da. 2015eko Atletismoko Munduko Txapelketan lehiatu zen. Paraguai ordezkatu zuen Tokioko 2020ko lehen Olinpiar Jokoetan

2023ko azaroan, BBCk 100 Emakumeen zerrendan sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Débora de Araújo Seabra de Moura

**Débora de Araújo Seabra de Moura** (Natal, 1981eko uztailaren 15a) brasildar irakasle eta idazlea da. Downen sindromea duen lehen irakaslea da Brasilen eta Latinoamerika osoan, eta desgaitasuna duten pertsonen hezkuntzan eta gizartean inklusioaren alde borrokatzen da.

## Bizitza 
Débora de Araújo Seabra de Moura Natalen jaio zen, Iparraldeko Rio Grande estatuan, José Robério Seabra de Moura psikiatraren eta Margarida Seabra de Moura abokatuaren alaba. Jaiotzean Downen sindromea diagnostikatu ziotenean, bere familia São Paulora joan zen arreta mediko espezializatuaren bila. Ordutik aurrera, Débora fisioterapeuten, terapeuta okupazionalen eta logopeden arreta jasotzen hasi zen. Haur hezkuntzako irakasle bihurtu zen eta desgaitasuna duten pertsonen eskolan eta gizartean inklusioaren aldeko borrokari eskaini zion bere burua.

2013an *Débora conta histórias* haurrentzako liburua argitaratu zuen. Zortzi alegiaz osatuta dago, inklusioa, adiskidetasuna, eskuzabaltasuna, tolerantzia eta gizarte elkarrekintza bezalako gaiak jorratzen dituztenak.

## Sariak eta omenaldiak 
* 2014an, hitzaldi bat eman zuen Nazio Batuen Erakundearen New Yorkeko egoitzan.
* 2015ean, Diputatuen Ganberaren Darcy Ribeiro hezkuntza saria jaso zuen.
* 2016ko Olinpiar eta Paralinpiar Jokoetako zuzi-eramaileetako bat izan zen.
* 2018an, Tiradentes domina eta CLAUDIA saria jaso zituen Rio de Janeiroko Legegintza Biltzarrean.
* 2019an, Turma da Mônicaren Donas da Rua proiektuak omenaldi bat egin zion.

## Lanak 
* *Débora conta histórias* (2013)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fitohemaglutinina

**Fitohemaglutinina** (**PHA** siglaz ere ezaguna) lekaleen artean eta landare oleaginoso batzuetan, soja barne, oso hedaturiko lektina da. Dosi altuetan, toxina bat da.

Karbohidratoak 'ezagutzen' dituzten proteinak dira lektinak, eta gram + mintzaren hargailuekin konbinatzeko trebetasuna dute ezaugarri.

Egiturari dagokionez, lektina-motako domeinu batek eta karbohidratoak ezagutzen dituen beste domeinu globular batek osatzen dituzte. PHA eritrozitoak eta leukozitoak biltzeko gaitasuna du. Gainera, B eta T zelulen ugalketa estimulatzen du espezifikotasunik gabe, eta ezaugarri mitogeniko horrek ematen dio aplikazio nagusia. Kultiboan dauden zelulak prestatzeko protokoloan erabiltzen dute, balizko anomalia kromosomikoak detektatzeko kariotipoak egiteko. Zelulak mitosia eta ugalketa eragiten dituen lektina honekin inkubatzen dira. Kromosomen zati handi bat metafasean dagoela uste denean, koltxizina gehitzen zaio, zikloa metafasean gelditzen duen agentea, kariotipoa egiteko beharrezko egoera. Zelulak metafasean geldituta daudenean, talka osmotikoa gertatzen da, puztu daitezen eta nukleoak finkatu ahal izateko kromosomak aztertzeko. Ataka batean finkatuta daudenean, tindatu egiten dira. *Phaseolus vulgaris* babarrun gorriaren hazitik isolatutako lektina purifikatuekin elikatutako arratoiekin egindako azken ikerketek hesteetako mukosarekin zuzeneko lotura dutela erakutsi dute (Almeida et al. 1991; Santiago et al. 1993), enterozitoekin zuzenean elkarreraginez eta digestioan zehar mantenugaiak (karbohidratoak, adibidez) xurgatzea eta garraiatzea oztopatuz (Santiago et al. 1993) eta hesteetan lesio epitelialak eraginez (Oliveira et al. 1989).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sansevero kapera

**Sansevero kapera** edo **Santa Maria Errukiñekoaren kapera**, , *Santa Maria della Pietà* edo *Pietatella*, Italiako Napoli hirian dagoen desagaratutako kapera bat da, gaur egun museoa dena. Domenico Maggior plaza inguruan dago.

1590an John Francesco di Sangrok gaixotasun larri batetik osatu ondorenean eraiki arazi zuen.

Bertan, Giuseppe Sanmartino eskultorearen *Kristo beilatua* eskultura ikusgai dago.
Aintzane Txasko

[thumb|258x258px|[Eufonio|Bonbardinoa edo eufonioa]]
**Aintzane Txasko** (Zalduondo, Araba, 1943) bonbardino jotzailea da eta Kirrinka fanfarrearen sortzailea.

## Bizitza 
Zalduondoko herri giroan hazitako emakume ausarta eta bizia da Aintzane. Musikarako zaletasuna berandu heldu zitzaion, halere, ilusioz eta konpromisoz bete du bere bizitza.

Txema Bikarregirekin jarri ziren harremanetan, beste talde batzuk zuzentzen zituen eta. Txemak garrantzitsuena gogoa izatea zela esan zien. Abuztuan pentsatu eta irailean martxan zen fanfarrea, musika jotzeaz gain, zerbait sozialagoa izateko, aktibo eta elkartuta egoteko heburuarekin. Hasieran notak oso modu sinplean jartzen zizkien: do, re, mi... eta pixkanaka-pixkanaka hasi ziren. Bonbardinoa ez da beste instrumentu batzuetan bezala, haizea bota eta listo. Hiru tekla baino ez dituenez, airearen kontrola eduki behar da, zein tonutan jo behar den jakin, intentsitatea neurtu… sentiberatasuna eskatzen du, baina instrumentu zoragarria da, soinu epela eta inguratzailea du eta. Tresna horrekin maitemindu zen Aintzane. Taldeak astean bi aldiz entsaiatzen du.

Fanfarreen etorkizunari begira, 2025eko maiatzean *Berria* egunkarian hauxe azaldu zuen Aintzane Txaskok:«Oraindik ilusioz gaude, baina zaila da gazteak sartzea.»

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Aintzane Txasko: «Ilusioa teknika baino garrantzitsuagoa da fanfarre batean, eta beti izan dut ilusioa» Berria, 2025.05.04
Kristo beilatua

**Kristo beilatua**, , 1753an Giuseppe Sanmartino italiar eskultoreak marmol landuan egindako hilobi bateko eskultura bat da.

Italiako Napoli hiriko Sansevero kaperan imusgai dago.
Giuseppe Sanmartino

**Giuseppe Sanmartino or Sammartino** (1720, Napoli, Napoliko Erresuma – 1793ko abenduaren 12a), barroko garai amaierako italiar eskultore bat izan zen.

Bere lanik nabarmenena Napoli hiriko Sansevero kaperan dagoen *Kristo beilatua* da.
Lidia León Esteban

**Lidia León Esteban** (Lliçà d'Amunt, 1972 – Bartzelona, 2014ko abenduaren 13a) kataluniar idazlea eta pertsona gor-itsuen eskubideen aldeko aktibista izan zen. II. motako neurofibromatosia zuen, 17 urterekin diagnostikatu zioten gaixotasun degeneratibo hereditarioa. Sintomen aurrerapen azkarra izan arren, Gizarte Hezkuntzan graduatzea lortu zuen. Espainiako Gor-Itsuen Elkartearen Kataluniako azpiordezkaria zen. 2023ko martxoan, Bartzelonako Udalak *Ciutat de Dones* kanpainan omendutako pertsonaietako bat izan zen.

## Lanak 
* *Resultado final*. Bartzelona: Salvatella, 2001. .
* *¡Mucha guerra por dar!*. Bartzelona: Salvatella, 2013. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walter Camp

**Walter Camp** (1859ko apirilaren 7a, New Britain, Connecticut - 1925eko martxoaren 14a, New York), estatubatuar amerikar futbol jokalari eta entrenatzaile bat izan zen.

"Amerikar Futbolaren Aita" ezizenaz ezaguna da, kirol hori arautu zuten pertsonetako bat izan baitzen. Amerikar futbol hasierako pertsonaia nabarmenenetakoa izan zen, John Heisman, Amos Alonzo Stagg, Pop Warner, Fielding H. Yost eta George Halasekin batera.
Hugo Garcia

**Hugo Gartzia Jiménez** (Zentroniko, Nafarroa Garaia, ) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari moduan jokatzen du, hegaletan batez ere. Osasuna eta Eibarren harrobian hezia, bere gazte ibilbidea bukatu aurretik Eibar Urkora igo zen. 2025eko udan bere kontratua berritu zuen Eibarrekin 2027rarte. 2025eko urriaren 29an lehen talde armaginarekin egin zuen debuta Luis De la Fuente futbol zelaian, Náxararen aurkako Kopa kanporaketan. Egun gutxi geroago Bigarren mailan egin zuen debuta.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Elin Haf Gruffydd Jones

**Elin Haf Gruffydd Jones**   (Bermuda, 1967) soziolinguista galestarra da, hizkuntza gutxituen aldeko nazioarteko ekintzaile eta akademikoa. Hizkuntza aniztasuna, kultur politika eta komunikabideak ikertzen ditu, eta Europako hizkuntza gutxituen biziberritzean lan handia egin du.

## Ibilbidea 
Elin Haf Gruffydd Jones Bermudan jaio zen, 1967an, baina Galesen hazi zen. Galesa izan zuen lehen hizkuntza, eta galesaren sustapenaren hainbat arlotan erreferente ezinbestekoa da. Europako hizkuntza gutxituen egoeraren gaineko ezagutza handia du, eta hizkuntza horietako hainbat ere badakizki: galesaz gain, ingelesa, euskara, katalana, frantsesa, galiziera eta gaztelania hitz egiten ditu, eta italiera, portugesa, alemana eta irlandera ezagutzen ditu.

### Hizkuntza gutxituen aldeko lana 
Hiru hamarkadaz aritu da hizkuntza gutxituen, kultur politikaren, komunikabideen eta itzulpengintzaren inguruko ikerketan.Galesko soziolinguista eta Europako Hizkuntza Berdintasunaren Sareko presidentea da. Trinity Saint David Galesko Unibertsitateko katedraduna da eta Gales eta Celtari buruzko azterketa aurreratuen (CAWCS) Zentroko zuzendaria. Hizkuntza gutxituen munduan sartu zen Mercator sareko ikertzaile gisa, eta 2019tik ELEN, Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuneko aditu taldeko kide da.

*Wales Literature Exchange,* *Literary Europe Live Plus,* *Ulysses’ Shelter* eta Haurtzaroan hizkuntzak ikasteko *LEILA* proiektuan parte hartzen du.

2024ean Europako hizkuntza gutxituen aldeko eragile sozialen sarea (ELEN), Bilbon egindako urteko biltzarreko partaide izan zen.

2025eko urrian, Azpeitian egindako Arnasguneen Nazioarteko Konferentzian parte hartu zuen, hizkuntza gutxituen biziberritzeaz hitz egiteko.

### Ikuspegiak 
Jonesek hizkuntza gutxituen interdependentzia, continuuma eta biziberritze estrategiak aztertzen ditu. Europako gainerako hizkuntza gutxituetako errealitatera begira, euskara sustatzeko hainbat politika guztiz aintzat hartzekoak direla esan du. Bere ikuspegia partekatu du hizkuntza gutxituen aldeko beste aktibista batzuekin, hala nola Hicks-ekin, kornubiera hizkuntzaren biziberritzean lan egiten duenarekin.

Euskara, katalana eta galiziera bezalako hizkuntzen ofizialtasunaren aldeko jarrera agertu du Europar Batasunean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jones, Elin Haf Gruffydd «S4C, ETBren ispilu galestarra»&#x20;*Argia. 2013-02-19*
* https://duckduckgo.com/?t=ffab&q=Elin+Haf+Gruffydd+Jones+site%3Aargia.eus&ia=web
* Jones, Elin Haf Gruffydd  bilaketaren emaitza argia.eus gunean, 8 artikulutan aipatu
Ayna Ziordia

**Ayna Ziordia** (Colmenarejo, Madrilgo Erkidegoa, 1995eko azaroaren 5a) klarinete jotzailea eta aho-txistularia da. Bere pasioa nazioartean onartutako trebezia bihurtu du. Munduko lehiaketarik ospetsuenetako bat irabazi zuen, eta haren ahotan txistua musika huts bihur daitekeela erakutsi du.

## Bizitza 
Mendilerroz inguratutako Madrilgo Colmenarejo herri txikian bizi da egunerokoa bezain ohiz kanpokoa den keinu batekin mundua konkistatu duen emakumea: txistu egitea.Txikitatik, bost bat urte zituenetik, hasi zen txistua jotzen, bakarrik. Klarinetea jotzen hasi zen kontserbatorioan eta ezkutuan egiten zuen txistu. Gero Bartzelonara joan zen aitarekin txistua ikastera eta musika-tresna propio horrekin profesionalki ekiteko prestatzen jardun du. Hasieran estutasun handia ematen zion jendearen aurrean txistu egiteak Txistu Munduko Txapelketara aurkeztu eta irabazi zuen arte.

### Ibilbidea 
Munduko txapelduna izan zen Los Angelesen. Garaipenaren ondoren, bikoizketan ausartu da, eta film laburretan kolaboratu du. Nazioarteko ekitaldietan aritu da, eta gaur egun txistukatutako musikaren perfekzioan ari da lanean.

Ayna Ziordiak txistu egitea bizimodu bihurtzea lortu du, eta 2023ko Munduko Txistu Lehiaketan lehen postua lortu ostean, lana utzi zuen helburu horretan zentratzeko. *Cuerpos Especiales* saioan Nacho Garcia eta Lalachus madrildar aktore eta komediantearekin izandako elkarrizketan mundu horretan bikaintasun gisa ulertzen dena lortzen saiatzen dela esan zuen. Goizetan teknikoa ikasten du erregistroa zabaltzeko. Bideoklipak ere grabatu ditu.

#### Txistu lehiaketa 
Lehenego lehiaketa proba online izan zen COVID-19 pandemia sasoian izan baitzen. Casting batean sartu eta hiru maila pasatu behar izan zituen. Hirugarrenean sartuz gero, munduko txapelketa irabazteko aukera dago, antzeko arteen lan klasiko bat, herrikoi bat eta libre bat interpretatu ondoren. Ziordiak kantatu eta txistu egin zuen.

### Lengoaia artistikoa 
Txistulariak Alfonso de Vilallonga musikari adituaren eta Pablo Berger Uranga bilbotar zinema zuzendariaren arreta piztu zuen. Txistua *Robot Dreams* filmaren soinu bandan sartzea proposatu zioten. Musikariarekin eta zuzendariarekin izan zen filmaketa. Zuzendariak prestaketa lanetan sortzeko askatasun handia eman zion Ziordiari.
* 2021ean, Munduko Txistu Txapeldunaren People Choice Award saria 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Ayna Ziordia txistuka *Hungarian Dance N 5 - Whistling version*, You tube
* *Instrumentos insólitos* . TVE2 *La aventura del saber* saioa 2025.10.25 (8 minutu eta 28 segundutik aurrera)
Francisco Caamaño

**Francisco Alberto Caamaño Deñó** (Barruti Nazionala, 1932ko ekainaren 11 – San José de Ocoa, 1973ko otsailaren 16a) dominikar militar eta politikaria izan zen. Dominikar Errepublikako presidentea izan zen 1965eko maiatzetik abuztura.

Militar familia batean jaioa, Caamaño gerrako itsas armadan graduatu zen. 1965eko Dominikar Errepublikako gerra zibilean, Juan Bosch, demokratikoki aukeratutako presidentea, berrezartzeko mugimenduaren buruzagietako bat izan zen Caamaño. 1965eko maiatzean herrialdeko hiriburua hartzea lortu ondoren, Caamaño herrialdeko de facto presidente bihurtu zen.

Lyndon Johnson presidente estatubatuarrak Dominikar Errepublika inbaditzeko agindua eman zuen. Hilabete batzuetako borrokaren ondoren, 1965eko abuztuan akordio batera iritsi ziren eta Caamañok dimisioa eman eta Hector Garcia-Godoy behin-behineko presidente izendatu zuten.

Caamaño agregatu militar izendatu zuten Dominikar Errepublikak Erresuma Batuan duen enbaxadan. Handik Kubara ihes egin zuen gerrilla talde bat sortzeko. 1973an errebelde talde txiki batekin lehorreratu zen Dominikar Errepublikan, nekazarien iraultza hasteko eta Joaquín Balaguer presidentea boteretik kentzeko. Kaamaño armadak harrapatu eta exekutatu egin zuen.
Begoña Garmendia Vazquez

**Begoña Garmendia Vazquez** (Lucena, Kordoba, Andaluzia, 1957) abokatua eta politikaria da. Emakume ekintzailea: euskara, feminismoa, politika eta herrigintzan.

Beizamako zinegotzia da, eta alkate ere izana da, 2011tik 2015era. 

## Bizitza 
### Lehen urratsak 
Aita Ordiziakoa (Gipuzkoa) zuen eta gudari sartu zen faxistek 1936ko uztailaren 18an estatu kolpea eman zutenean. Heriotza zigorra ezarri zioten hasieran, gero betirako kartzela, baina Andaluziara ihes egitea lortu zuen. Emakume andaluziarrarekin ezkondu eta hantxe jaio zen Begoña. 

Aitak argi hitz egin zien bere iraganez, sekula ez zien ezkutatu, beraz, txiki-txikitatik zuen aitari gertatutakoaren berri: Gerra, kartzela, frankismoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: «Begoña Garmendia: «Konfrontazioa gainditu, eta elkar ulertzea lortu dugu; hori oso pozgarria da» *Berria* egunkaria, 2025.04.13
Kanadako museo birtuala

**Kanadako Museo Birtuala** (    ) Kanadako Gatineau-n dagoen museo nazionala da. 3.000 Kanadako ondare-erakunde baino gehiagoren direktorio batekin  eta 600 erakusketa birtual baino gehiagoko datu-base batekin, museoak Kanadako ondare-zentro gehienak biltzen ditu, haien tamaina edo kokapen geografikoa edozein dela ere.  

Museoak erakusketa birtualak, hezkuntza-materialak eta irudi baino gehiago ditu. Kanadako Museo Birtualeko edukia Kanadako museoek sortzen duten arren, Canadian Heritage Information Network-ek kudeatzen du, Kanadako Ondare Sailaren barruko enpresa berezia dena.  

Kanadako komunitateek beren istorioak kontatu eta gordetzeko online ingurune bat eskaintzen du. Horretarako modu bat museoaren Inbertsio Programen bidez da, komunitateetan inbertitzen dutenak online erakusketak sortzeko. Erakusketa Birtualen Inbertsio Programa erakunde ertain eta handiei zuzenduta dago. Komunitatearen Oroitzapenen Programa izeneko programa bat ere badago, Kanadako komunitate-museo txikiek beren historiari buruzko online erakusketak sortzeko diseinatutako inbertsio programa bat. 

Museoak bere kideekin lankidetzan aritzen da Laborategiaren bidez museo-proiektu esploratzaileak sortzeko. Adibidez, Joe Fafard erakusketak, Kanadako Museo Nazionalarekin batera ekoitzitakoak, 3D irudien erabilera aztertu zuen museo-ingurunean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosa Maria Boldú Menasanch

**Rosa Maria Boldú Menasanch** (Bartzelona, 1946) kataluniar irakaslea, Kataluniako keinu hizkuntzaren ikertzailea eta pertsona gorren eskubideen aldeko ekintzailea da.

## Bizitza 
1989az geroztik, Kataluniako keinu hizkuntzako irakaslea da. Lehen ikastaroak eta Kataluniako Keinu Hizkuntza Irakasteko Zentroa antolatu eta sustatu ditu. Hainbat elkartetako kidea da, Kataluniako Gorren Federaziokoa barne. 2017an, Kataluniako keinu hizkuntzako oinarrizko hiztegi interaktiboa garatu zuen aditu taldeko kide izan zen. 2022an Kataluniako Generalitatearen Kataluniako Keinu Hizkuntzaren Sustapenerako Saria jaso zuen irakasle gisa egindako lanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vera Duarte

**Vera Valentina Benrós de** **Melo Duarte Lobo de Pina** (Mindelo, 1952ko urriaren 2a) idazlea, giza eskubideen aldeko ekintzailea, ministroa eta Cabo Verdeko politikaria da, 1995ean Peter Gabrielekin Ipar Hegoa Saria eta Afrikako poesiagatik Tchicaya U Tam'si Saria irabazi zituena, besteak beste. Cabo Verdeko lehen epailea da.

## Ibilbidea 
São Vicente uhartean jaio zen 1952an. Haurtzaroa eta lehen gaztaroa Mindelon igaro zituen, 1970ean Portugalera ikastera joan zen arte. Magistratura judizialarekin jarraitzeko asmoz, Lisboako Ikasketa Judizialen Zentrora ere joan zen.

Cabo Verdera itzuli zenean, Justizia Auzitegi Goreneko epaile eta kontseilari gisa lan egin zuen, Praia eta Mindelo hirietan Justizia eta Fiskal Ministerioko zuzendari nagusia izan ondoren. Cabo Verdeko Errepublikako presidentearen laguntzailea izan zen eta bertako Hezkuntza ministro bihurtu zen.

1993an, *Amanhã Amadrugada* poesia liburuarekin egin zuen literatur debuta. 1994an Cabo Verdeko Idazleen Lehen Topaketan parte hartu zuen. Idazle gisa, bere lanaren zati handi batek giza eskubideetan, emakumearen emantzipazioan eta literaturaren garrantzian oinarritzen da.

Aktibista gisa, Duartek hainbat komunitate eta talderi eragiten zien zapalkuntzarekin amaitzeko lan egin zuen, batez ere emakumeei eta hezkuntzarako aukerarik ez zuten komunitateei eragiten zien zapalkuntzarekin. Bere lanarekin, gizarte caboverdetarraren zenbait alderdi iraultzea eta emakumearen aurkako indarkeriari aurre egitea lortu zuen. Aitzindaria izan zen, zenbait esparrutan esku-hartu eta horietan bultzatutako aldaketetan lehen emakumea izan baitzen. 1985ean, "International Register of Profiles" aldizkarian sartu zuten. 1984an eta 1986an, "The World Who's Who of Woman" argitalpenean sartu zuten.

1995ean, Giza Eskubideen Iparra-Hegoa Saria eman zioten Europako Kontseiluko Iparra-Hegoa Zentroan, giza eskubideen alde egindako borrokaren aitorpen gisa. Urte horretan bertan, *Distinção Máxima em Pioneirismo Feminino* lortu zuen.

Sonangol Literatura Saria jaso zuen *A Candidata* (2003) lehen eleberriagatik. 2005ean, Cabo Verderen independentziaren 30. urteurrena zela eta, Kultura Merituaren Domina eman zioten.

## Literatura-lana 
### Poesia 
* 1993 - *Amanhã amadrugada*
* 2001 - *O arquipélago da paixão*
* 2005 - *Preces e suplicas ou os* ânticos da desesperança
* 2010 - *Exerzizio poetikoak*

### Narrazioa 
* 2003 - Hautagai

### Saiakera 
* 2007 - *Construindo a utopia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oskar Álvarez Gila

**Oskar Álvarez Gila** (Portugalete, 1966) EHUko irakasle, historialari eta idazle bizkaitarra da. Unibertsitatean Amerikako Historiako irakasle titularra da. Sari ugari jaso ditu.

## Ibilbide 
Euskal Herriko Unibertsitatean Geografia eta Historian lizentziatu zen 1989an, eta Historian doktoratu zen unibertsitate berean 1996an. Amerikako Historiako irakasle titularra da Filologia eta Geografia eta Historia Fakultateko Erdi Aroko, Aro Modernoko eta Amerikako Historia Sailean (Gasteiz, Araba). Irakasle gonbidatua izan da atzerriko hainbat unibertsitatetan, hala nola Szegedeko "Attila Jozsef" unibertsitatean (Hungaria), Rosarioko (Argentina) Unibertsitate Nazionalean, Idahoko (Estatu Batuak) Boise State Universityn, Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitatean (Paue, Frantzia) eta Université de Bretagne occidentalen (Brest, Frantzia). Basque Visiting Fellow izan zen Oxfordeko Unibertsitatean 2008-2009 ikasturtean, eta William Douglass Distinguished Scholar University of Nevada-Renoko Center for Basque Studiesen 2010-2011 ikasturtean.

Asociación Española de Americanistas elkarteko eta Asociación para el Estudio de los Exilios y Migraciones Ibéricas Contemporáneas (AEMIC) elkarteko kidea da.

## Obra 
Taldeko liburu askoan lagundu du. Baita ere artikulu asko plazaratu ditu, gehienak gaztelaniaz.

### Bakarka plazaratutakoak 
* *Organización, identidad e imagen de las colectividades vascas de la emigración (siglos XVI-XXI)*, EHU, 2010.
* *Isla Malako haritza. Ignazio Argiñarena Otsotorenaren bizitza eta lanak (1909-1997)*, Gorane Intxaurraga Basterretxea eta Alberto Irigoyen Artetxerekin batera, Labayru, 2007.
* *Frantzisko Lapitz: (1832-1905)*, Eusko Jaurlaritza, 2005.	
* *Jean Pierre Arbelbide (1841-1905)*, Eusko Jaurlaritza, 2005.
* *Euskal Herria y el aporte europeo a la Iglesia en el Río de la Plata*, EHU, 1999.
* *Misiones y misioneros vascos en Hispanoamérica*, 1820-1960, Labayru Institutua, 1998.
* *Mons. Martín Elorza. Obispo Misionero Pasionista. Prelado de Moyobamba*, Bilbo, 1999.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aïssatou Cissé

**Aïssatou Cissé** edo **Aissatou Cisse** (Dakar, ) senegaldar idazlea, aktibista eta Senegalgo presidentearen aholkularia da.

## Bizitza 
Cissé 1971 inguruan jaio zen Niayes Thiokerren, Dakar eskualdean, zortzi seme-alaba zituen familia batean. Jaiotzean lesioak jasan zituen, eta horren ondorioz desgaitasun bat du.

Bigarren mailako ikasketak eskola arrunt batean amaitu ondoren, literatura modernoa ikastea erabaki zuen. 18 urterekin hasi zen idazten, Charlotte Wiedemann kazetariaren esanetan, «bere lagun onenaren familian poligamiarengatik haserretuta».

Cissé Macky Sall Senegalgo presidentearen aholkularia izan da. Desgaitasuna duten pertsonen eskubideen defendatzaile sutsua da Afrikako Parekideen Ebaluazio Mekanismoko komisarioa eta Afrikako Feministen Foroko kidea da.

## Lanak 
* *Zeyna* (2002)
* *Linguère Fatim* (2004)
* *Les Histoires de Nafi & de Khadija* (2010)
* *Un secret trop lourd* (2013)
* *Déliquance amoureuse* (2014)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joana Ouret

**Joana Ouret**  (Uztaritze, Lapurdi, 2003) dantzaria eta erizaina da.

## Bizitza 
### Formazioa 
Lehen urratsak Uztaritzeko dantza taldean eman zituen. Baxo ondoko ikasketak amaitu ostean Dantzaz konpainian hasi zen dantzan. 

### Ibilbidea 
2025eko ekainean bukatu zuen urtebeteko ibilbidea, eta harrezkero arlo garaikidean profesionalizatu nahian dihardu. Dantzaria izateaz gain, erizaina da lanbidez: Zarena Zarelako eta Burrunka dantza taldeetan ere ari da. Bilaka kolektiboan dantzari baten ordezkapen lanetan ere jardun du. *Dantza Hona* edo Gaiarre antzokian *Distirak* ikuskizunetan hartu du parte, besteak beste.

Dantzaz taldeko Joana Ouret dantzariak taldeko ditu Antonio Javier Aguilera Rodríguez, Jacopo Bellani, Olatz Egia Cantón, Aitzol Iraola eta Yaiza Vela  interpreteak, baita Sofia Alforja Sagone koordinazioaz arduraduna, Fernando Saenz de Ugarte zuzendari nagusia, Adriana Pous zuzendari artistikoa, Bertha Bermúdez Pascual Proiektuen garapena eta dokumentazioaren arduraduna, Iker Bengotxea Administrazio arloko arduraduna, Ainhoa Uribarri Komunikazioa eta kudeaketa eta Laura G. Latasa mediazio arduraduna ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joana Ouret  YouTube
Fidel izan beharraz

**Fidel izan beharraz**, , ), 1895ean Oscar Wilde anglo-irlandarrak idatzitako antzezlan bat da. Viktoriar Aroko gizartearen ohituren eta zorroztasunari buruzko komedia bat da, garaiko arauen hipokresia ere adierazten da, itxurakeria eta bizimodu bikoitzak ugari direlarik. Ernesto deitzearen garrantzia antzezlana norberak bere erara bizitzeko askatasunaren aldeko alegatua da, kontzientzaren ongizatearen alde, denok garen bezalakoak izatearen alde.

2000. urtean Antton Olanok euskaratu zuen.

## Argumentua 
Bikoiztasunean sakontzen da: Ongiaren gizartearen ezkutuko alderik gabe ez dago Bizirik. Bizitza perfektua Ernesto eta Jack batera lirateke. Gaur egungo gizarte burgesak, adibidez, Ameriketako Estatu Batuek, Jack izatera derrigortzen gaitu (formalak era behar den bezalakoak izatea, gizarteak nahi duen bezalakoak) baina biziraun ahal izateko Ernesto deitzea, alegia, bigarren bizimodu bat izatea (lehenengo bizimoduarekin bat egina), honetan gura alde iluna azaleratuko litzateke, desioaren indar terrenala, transgresioa, eros delakoa, materiaren bihotz sakona.

Jack izan behar dugu, dio Wildek, baina Ernesto deitu gabe, berak hau ongi zekien, errepresioa edo biziraupena, besterik ez dago. 

## Kanpo estekak
Alappuzha

**Alappuzha** (malayalam: ആലപ്പുഴ) edo **Alleppey** Hegoaldeko Indiako Kerala estatuan dagoen Lakadiveetako itsasoko udalerri eta herri bat da. Alappuzha barrutiko egoitza nagusia da, eta Thiruvananthapuram estatuko hiriburutik 130 km ingurura dago. 2011ko Indiako erroldaren arabera, Alappuzhak 240.991 biztanle zituen eta 3.675 biz/km2 biztanle dentsitatea.

Alappuzha Sangam garaikoa da, eta Plinio Zaharrak K. o. I. mendera arte aipatu zuen *Baraces* bezala. Geroago, XVI. eta XVII. mendeetan, hiribildua loratu egin zen espeziak merkaturatzeko gune garrantzitsu gisa, Europako hainbat potentziarekin, besteak beste, holandarrekin eta portugaldarrekin. Raja Kesavadasen gobernupean, portu bat eraiki zen eta hiri osoan garraiorako kanalak ezarri ziren, eta herriak garapen azkarra izan zuen. Hala ere, XVIII. mendearen amaieran, eskualdea Britainia Handiaren agintepean geratu zen, eta merkataritza eta kultura zentro gisa zuen estatusak behera egin zuen.

Gaur egun, Alappuzha Keralako turismo-leku nabarmena da. Hiria ezaguna da bere kanalengatik eta urmaelengatik, eta "Ekialdeko Venezia" bezala deskribatu da, bere hirigune historikoan zehar sigi-saga doazen kanal txikiengatik. Keralako Tarshish lurraldea ere deitzen zaio. Onam jaialdian urteroko Nehru Trophy Boat Race-rako sarbide-puntu nagusietako bat da. Alappuzha Koko zuntzaren fabrikaziorako gune ere bada, eta Koko zuntza-industria oparoa du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marita Jessen

**Marita Jessen** (1991ko irailaren 20a) groenlandiar politikaria da, Inuit Ataqatigiit alderdiko kidea.

## Bizitza 
Marita Jessenek Sisimiuteko Nalunnguarfiup Atuarfia eskolan ikasi zuen 1997tik 2008ra, eta ondoren Aasiaateko eskolan 2011ra arte. Gizarte-langile izateko ikasten hasi zen Ilulissaten, baina 2013an bi istripuren ondorioz hanka bat anputatu ziotenean, ikasketak utzi behar izan zituen, eta ordutik gurpil-aulki elektriko bat erabiltzen du. Istripuen ondoren, alkoholarekiko menpekotasuna garatu zuen denbora batez. 2015ean Knud Rasmussenip eskolan ikasi zuen eta ondoren Ilisimatusarfikera joan zen gizarte-langintza ikastera, 2016tik 2021era. 2021etik 2022ra haurrentzako gizarte-langile gisa aritu zen, eta ondoren Groenlandiako Tilioq desgaitasunetarako erakundean lan egin zuen.

Marita Jessen 2021eko Groenlandiako parlamenturako hauteskundeetan aurkeztu zen Inuit Ataqatigiit alderdiko kide gisa eta hamalaugarren ordezko postua lortu zuen 38 botorekin. 2024ko maiatzean, bi aste baino gehiagoz aritu zen parlamentuko diputatu gisa. Bereziki, desgaitasuna duten pertsonen eskubideetan jarri nahi zuen arreta. 2025eko hauteskundeetan, 14 boto baino ez zituen jaso.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yumi Suzuki

**Yumi Suzuki** (Japonia, 1956) giza eskubideen aldeko japoniar ekintzailea da, bere herrialdea nahitaezko antzutze legearen biktimei kalte-ordaina ematera behartu zuen auziagatik ezaguna.

## Bizitza 
Suzuki garun-paralisiarekin jaio zen. 1948 eta 1996 artean Japonian indarrean zegoen Eugenesiaren Babeserako Legearen ondorioz, 12 urterekin histerektomia egin zioten. 2019an, Suzukik eta beste japoniar batzuek auzi bateratua aurkeztu zuten Estatuaren aurka, kalte fisiko eta emozionalen ordaina eskatuz. Lehen auzialdian aldeko epaia eta ondorengo helegiteak jaso ondoren, 2024ko uztailean, Auzitegi Gorenak legea konstituzioaren aurkakotzat jo zuen, gobernua esterilizatutako pertsonei kalte-ordaina ematera behartuz (guztira 16.500 japoniar zirela kalkulatzen da).

Yumi Suzukik adierazi zuen ez zuela auzia diruagatik aurkeztu, baizik eta Japonian gertatutakoa gogorarazteko eta desgaitasuna duten pertsonentzako tratu berdina eskatzeko. Bere borrokagatik, BBCk 2024ko 100 emakume inspiratzaile eta eraginkorren serrendan sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berta Karlik

**Berta Karlik** (Viena, Austrohungariar Inperioa, 1904ko urtarrilaren 24a - Viena, 1990eko otsailaren 4a) austriar fisikaria izan zen. Vienako Unibertsitatean lan egin zuen, eta bertako lehen emakume irakaslea izan zen. Ernst Foynekin lanean ari zela, itsasoko uraren erradioaktibitateari buruzko artikulua argitaratu zuen. 85. elementua, astatoa, deskonposizio-prozesu naturalen produktua dela aurkitu zuen. Dale R. Corson, K. R. MacKenzie eta Emilio Segrè-k sintetizatu zuten elementua lehen aldiz 1940an, hainbat zientzialarik mineral erradioaktiboetan alferrik bilatu ondoren.

## Bizitza 
### Lehen urteak eta hezkuntza 
Berta Karlik Vienan jaio zen goi mailako familia batean eta etxean jaso zuen bere oinarrizko hezkuntza. Bere heziketan zehar pianoa jotzen ikasi zuen, baita frantsesez, nederlanderaz eta ingelesez hitz egiten eta idazten ere. 1919 eta 1923 artean Reform-Realgymnasium-era joan zen eta 1923an graduatu ondoren, Vienako Unibertsitateko filosofia fakultatean ikasle erregular gisa onartua izan zen 1928ra arte, doktoretza jaso zuen arte.

Unibertsitateko ikaslea zela, Karlik Hans Petterssonen ikerketa-taldeko funtsezko kide bihurtu zen Radioaren Institutuan, eta eskintilazio-kontagailuan espezializatuta zegoen. Karlikek Unibertsitateko Emakumeen Nazioarteko Federazioaren beka bat ere jaso zuen, Radioaren Institutuarentzat lan egiten zuen bitartean bidaiatzea eskatzen zuena.

Aldi berean, Karlik Hans Pettersson fisikari suediarra buru zuen itsasoko ura ikertzeko talde batean sartu zen. Ozeanografian eta erradioaktibitatean zuen ezagutza batuz, itsasoko uraren uranio kutsaduraren arazo biologikoari buruzko kezkak azaleratzen lagundu zuen.
thumb|Berta Karliken hilobia
## Argitalpenak 
* "An Alpha-Radiation Ascribed to Element 85," S.B.Akad. Wiss. Wien, 152:Abt. IIa (Nos. 6-10) 103-110 (1943), T. Bernertekin.
* "Element 85 in the Natural Disintegration Series," Z. Phys., 123: (Nos. 1-2) 51-72 (1944), T. Bernertekin.
* 2011n, Viena-Hietzing-eko (13. barrutia) *Berta-Karlik-Gasseri* bere izena jarri zioten.
* 2016ko ekainean, *busto* batekin omendu zuten Vienako Unibertsitateko arkupedun patioan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* «Berta Karlik». w-fFORTE - Wirtschaftsimpulse für Frauen in Forschung und Technologie.
* Friesinger, Katharina. «Berta Karlik» University of Vienna.
* Tsoneva-Mathewson, S., M. F. Rayner-Canham, G. F. Rayner-Canham, A Devotion to Their Science: Pioneer Women of Radioactivity, (Eds. Rayner-Canham), McGill-Queen.s University Press (1997
* *European Women in Chemistry*. Wiley VCH. 2011. pp. 1-4. .
* «Berta Karlik» UCLA.

## Iturriak 
* Archive, Austrian Academy of Sciences, Vienna, Archivbehelf: Institut fur Radiumforschung, XIII. Berta Karlik, Karton 43, Fiche 629

## Kanpo estekak
Adapaleno

**Adapalenoa** edo **azido 6-[3-(Adamantan-1-il)-4-metoxifenil]-2-naftoikoa** konposatu organikoa da, C28H28O3 formula duena, erretinoideen klaseko azido karboxilikoa eta adamantanoaren deribatua. Solidoa da. Narritagarria da.

## Sintesia 
Adapalenoa sintezatzeko hainbat bide aipatzen dira literaturan, urrats askotakoak denak. Adibidez 1-hidroxiadamantanoa para-bromofenolarekin erreakzionaraziz abiatzen denak 5 urrats ditu.

## Erabilera 
Adapalenoa antiinflamatorio ez-esteroidea da eta ezaugarri horiek medio aknea eta larruazaleko beste arazo batzuk tratatzeko usatzen da. Espainian *Differine* markarekin saltzen da. Frantzian  *Differine* eta *Desarena* markekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Krema edo gel moduan aplikatzen da.

### Albo-ondorioak 
Adapalenoak albo-ondorio arinak eragin ditzake, hala nola fotosentikortasuna, narritadura, gorritasuna, lehortasuna, azkura eta bero-sentsazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dolores San Martín San José

**Dolores San Martin San Jose** (Brañuelas, León, 1951ko martxoaren 16a) adineko pertsonen eskubideen alde lan egiten duen ekintzaile espainiarra da. 2024an Asturiasko Printzerriko Nagusien Elkarteen Federazioko (FAMPA) ohorezko presidente izendatu zuten. "Asturiasko Domina", eskualdeko dominarik gorenena eman zioten.

## Ibilbidea 
Leónen jaio zen eta aitaren lana tarteko, bost urterekin Asturiasera joan zen bizitzera. Ordutik Oviedon finkatu zen bere anai-arreba eta gurasoekin batera. *La Gesta* ikastetxean ikasi zuen, emakumeen institutuan, eta ehungintzan eta jantzigintzan hasi zen lanean. Asturiasko Printzerriko Adinekoen Elkarteen Federazioan sartu zen,1992an sortu ondoren. Asturiasko adineko 60.000 pertsona baino gehiago ordezkatzen dituzten 90 elkarte biltzen dituen organoa da. FAMPA konfederatuta dago Espainiako Erretiratu eta Pentsiodunen Konfederazio Nazionalean.

Dolores San Martin Asturiasko Printzerriko Nagusien Elkarteen Federazioko presidentea izan zen 2008tik 2024ra arte, dimisioa aurkeztu zuen arte. Federazioko zuzendaritzak Cesáreo Marqués Valle izendatu zuen ordezko, Cudilleroko Nagusien Elkarteko presidentea. 2024ko maiatzean erakundeko ohorezko presidente izendatu zuten.

## Aintzatespenak 
2010ean, El *Costeru* de La Camocha erretiratu eta pentsiodunen elkarteak ematen duen "Lama de mina" saria jaso zuen, gizartean garrantzi berezia duten pertsona edo eskualde-erakundeen lana aitortuz.

2024ko irailean, FAMPAren omenaldi bat jaso zuen. Asturiasko Printzerriko presidente Adrián Barbónek parte hartu zuen, oroigarrizko plaka bat jarri zutelarik. 2025ean, Asturiasko Printzerriko Gobernuak "Asturiasko Domina", eskualdeko dominarik gorenena eman zioten adineko pertsonen eskubideak sustatzen egindako lana aitortzeko, gizarte-esparruetan parte hartzen laguntzeagatik eta bizitza-luzera osasuntsua lortzeko autonomia-erkidegoetako estrategia garrantzitsuetan laguntzeagatik. Lehiaketaren edizio berean, Antonio Trevín Asturiasko Printzerriko presidente ohia, Luis Felipe Fernández Komunikazio Foroaren eta Eskolaren sortzailea eta Luis Benito García Oviedoko Unibertsitateko irakaslea eta gizateriaren ondare den sagardoaren kulturaren sustatzailea ere saritu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Fay Friedman

**Andrea Fay Friedman** (Santa Monica, Kalifornia, 1970eko ekainaren 1a – *ibidem*, 2023ko abenduaren 3a) estatubatuar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Friedman 1970ean jaio zen Santa Monican, Kalifornian. West Los Angeles Baptist High Schoolen eta Santa Monica Collegen ikasi zuen. 1993an, *Baywatch* telesaileko atal batean agertu zen, non Mary Lou Rettonek Olinpiar Joko Berezien antzeko ekitaldi bat antolatzen zuen. 1997ko *Smudge* filmean Cindy antzeztu zuen, desgaitasuna duten pertsonentzako egoitza bateko neska, bere txakur Smudge ezkutatzen saiatzen dena. Filmak 1998ko Humanitas saria irabazi zuen.

Friedmanek Elleni ahotsa eman zion, Downen sindromea duen pertsonaia bati, *Family Guy* telesaileko *Extra Large Medium* atalean, eta hori izan zen ahots-aktore gisa egin zuen lehen papera. Atal horretan, Friedmanen pertsonaiak hau esan zuen: «Nire aita kontularia da eta nire ama Alaskako gobernadore ohia», Sarah Palini erreferentzia eginez, zeinaren semeak Downen sindromea du. Hala ere, Friedmanen arabera, «Sarah Palinek esan zuen hori sentiberatasunik gabekoa eta krudela izan zela» eta Friedmanek «txantxa bat besterik ez zela» sentitu zuen. Palinek atal horri buruz egindako kritikei buruzko mezu elektroniko batean hau idatzi zuen: «Uste dut Palin gobernadore ohiak ez duela umore zentzurik». Aktore izateaz gain, abokatu-bulego bateko kontabilitate-sailean lanean ari zen. Alzheimerraren konplikazioen ondorioz hil zen Santa Monicako bere etxean, 2023ko abenduaren 3an, 53 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Hutchinson Rousseau

**Margaret Hutchinson Rousseau** ( Houston, AEB, 1910eko urriaren 27a - Massachusetts, 2000ko urtarrilaren 12a) ingeniari kimikoa izan zen, eta penizilinaren ekoizpen komertzialeko lehen instalazioa diseinatu zuen. Ingeniari Kimikoen Institutu Amerikarreko (AICE, ingelesezko sigletan) kide bihurtu zen lehen emakumea ere izan zen.

## Bizitza 
Margaret Hutchinson 1910ean jaio zen Houstonen (Texas), arropa denda baten jabearen alaba, eta William C. Rousseaurekin ezkondu zen, gerora Teknologiako Massachusettseko Institutuan (MIT) ingeniaritza kimikoko hizlari izango zen lankidearekin. Seme bat izan zuten. Rice Institutuan Zientzietan graduatu zen 1932an, eta ingeniaritza kimikoan doktoratu zen MITen, 1937an.   Fase gaseosoen eta likidoen artean masak transferitzeko prozesuez interesatu zen, eta "*The effect of solute on the liquid film resistance in gas absorption"* tesiarekin Estatu Batuetan arlo horretan doktoretza lortu zuen lehen emakumea izan zen. 1937an gertatu zen, Massachusettseko Teknologia Institutuan, Bostonen, Margaretek 27 urte zituenean. Urte batzuk geroago, American Institute of Chemical Engineers (AIChE) institutuan sartu zen lehen emakumea izan zen. 2000ko urtarrilaren 12an hil zen, Westonen (Massachusetts) zuen etxean.

## Ibilbidea 
Bere ibilbide profesionala E. B. Badger-ekin hasi zuen (non bere senarra izango zena ezagutu zuen). Margaretek bi proiektu estrategikoren garapenean parte hartu zuen: pneumatikoak fabrikatzeko kautxu sintetikoaren sintesia, eta hegazkinetarako oktanaje handiko gasolinaren ekoizpena, Bigarren Mundu Gerran amerikar armadarentzat laguntza handia izan zena.

**Penizilinaren eskala handiko ekoizpena**

Gerran zauritutako soldaduen zaintza zen garaiko beste kezka handietako bat. Jakina zen penizilinak, aurreko hamarkadaren amaieran aurkitutako antibiotikoak, milaka soldaduren bizia salba zezakeela, baina ez zen ezagutzen eskala handian modu eraginkorrean nola fabrikatu. Garai hartako AEBetako farmazia enpresa gehienak, Merck, Squibb, Pfizer eta Lederle lau erraldoiak barne, buru-belarri murgildu ziren erronka horretan.

Pfizerrek Margaret Hutchinson kontratatu zuen, eta airearen oxigenoa onddoari eusten zion hazkuntza-ingurunera behar bezala transferitzea ahalbidetzen zuten parametroak ezartzeko lan egin zuen. Prozesua hain zen eraginkorra, ezen urte amaieran Pfizer-en penizilinaren ekoizpena gainerako enpresa farmazeutikoen baturaren gainetik baitzegoen. 1944ko ekainaren 6an, Normandiako lehorreratzearen egunean, tropa aliatuei emandako bi milioi eta hirurehun mila penizilina-dosien % 90 Pfizer konpainiatik zetorren. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1955ean Emakume Ingeniarien Elkartearen Lorpen Saria jaso zuen.
* 1961ean hartu zuen erretiroa eta Bostongo Orkestra Sinfonikoaren ikuskatzaile bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Walter Reuther Liburutegia Margaret Hutchinson Rousseau, Erretratua (1955)
* Walter Reuther Liburutegia Margaret Hutchinson Rousseau, Erretratua (1961)

## kanpo estekak