Mendigorria

**Mendigorria** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 28,8 kilometrora. Altuera 317 eta 519 metro artekoa da, eta 39,10 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Arga ibaiaren gaineko mendi batean kokatua, Mendigorria Nafarroako Erribera da iparralderago dagoen herria, zehazkiago Argako Erriberan, nahiz eta alderdi kulturalak Nafarroako Erdialdearekin partekatzen dituen. Mendigorriko gudua famatuagatik ezaguna, bere barrutian, gainera, Andelosko aztarnategi arkeologikoa dago. Antzinako hiri erromatar bat da, Burdin Aroko herrixka batean sortua, eta Pompaelok baino hedadura handiagoa izan zuen bere garaian. Mendigorriko ohiko produktuak ardoa, hestebeteak eta arbendol garrapiñatuak dira. Novenerako hiribildua izan zen. Mendigorria Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.

Bertako biztanleak *mendigorriarrak* dira.

## Izena 
Mendigorria toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Mendigorría*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Mendigorria* (1070)
* *Mandegorria* (1215)
* *Mendigorria* (1280)
* *Mendigurria* (1330)
* *Mendigorria* (1366)
* *Mendigorria* (1534)
* *Mendigorria* (1638)
* *Mendigorria* (1802)
* *Mendigorria* (1969)
* *Mendigorria* (1998)

### Etimologia 
*Mendigorria* euskal jatorri garbiaren toponimoa da, *mendi* (herriak mendi baten gainean duen kokapenari erreferentzia eginez) eta *gorria* (kasu honetan, inguruko landarediaren koloreari baino gehiago, "soildu" bezala ulertzen dela uste da, hau da, zuhaitzik gabea) hitzek osatua; beraz, herriaren izenak etimologikoki "mendi gorria" edo "mendi zuritua" esan nahi du.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Mendigorriko armarriak honako blasoi hau du:
Armarria udaletxearen fatxadan dagoen armarritik sortzen da, Nafarroako antzinakoena, non Joan II.a erregearen armarria dagoen (Nafarroako eta Aragoiko armarriez osatua, bi erresumetako errege izan baitzen), eta bere azpian Mendigorriko jatorrizko armarria, non gaztelu bat agertzen den gerlari batekin. Armarri horrek, gainera, multzo osoaren gainean koroa bat eta bi lebrele ditu, tenante motaz.

Garai modernoetan, elementu guztiak espazio berean dauden Euskal Herriko gainerako armarriekin parekatzeko, bi armarriak bakar batean batzea ezarri da, hurrenez hurren goiko eta beheko zatiak hartuz, koroa eta lebreilak kenduz, nahiz eta Mendigorriko Udalak erabiltzen duen armarrian eta banderan agertzen den armarrian multzo osoa agertzen den.

### Bandera 
Mendigorriko banderak Mendigorriko armarri osoa dauka hondo gorri baten gainean.

## Geografia 
Mendigorria Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Argako Erribera eremu naturalean eta Novenera eremu historikoan.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Herria, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Erriberriko merindadeko ipar-mendebaldeko muturrean. NA-601 errepideak udalerria zeharkatzen du Gares eta Larragarako norabidean. Garesen A-12 autobiderako sarbidea dago Iruñea eta Logroñorekin komunikatuz. Horrez gain, NA-6030 errepideak Artaxoa eta Tafallarekin elkartzen du udalerria.

Udalerrian Mendigorria udalburua, Muruzabal Andion etxaldea eta Andion herri hustua daude.

### Klima eta landaredia 
Udalerriak klima mediterraneo kontinentala dauka, ezaugarri moduan negu hotz eta euritsuak, uda lehor eta nahiko sargoriak, euri irregularrak eta iparreko zierzo haizearen nagusigoa dituena. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa, eta prezipitazioak 450 eta 550&nbsp;mm bitartekoak dira (urteroko egun euritsuak 70 inguru izaten dira).

Nekazaritzarako lurren eta ikatza sortzeko beharrak batetik, eta suteek bestetik, udalerri gehienean aurki zitezkeen arteak desagerarazi zituen. Gaur egun Mendigorrian aurki daiteken landaredia, sastraka eta zuhaixkez gain, birlandatutako pinuak dira (batez ere, Austriatik ekarritako pinu beltza, eta Alepo pinua).

#### Estazio meteorologikoa 
Mendigorrian ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
[thumb|[Andelos|Andelosen itxura berreraikitzea II. mendean]]
Mendigorriko lehen biztanleak burdin arokoak dira, aurkitutako garai hartako aztarnen arabera. Udalerria, K. a. I. mendean erromatartu zen, eta ondorengo hiru mendeetan garatutako herri erromatarrak garapen handia izan zuen. Andion, erromatar garaiko Andelosekin erlazionatuta dagoen hiria, Plinio Gaztea bezalako geografo grekolatinoek deskribatua. 1980tik Andiongo Andre Mariaren baselizaren inguruan indusketak egiten ari dira, eta hiri-eremuaren zati bat eta hiria urez hornitzeko sistema hidrauliko osoa aurkitu dira: 122 metroko luzerako presa Iturranduzko errekan, depositu erregulatzaile bat eta harlandu kanal batez osatutako akueduktua, arkuen gainean, barrutik berunezko hodi bat zuela. Orain arte aurkitutakoaren arabera, biztanleria I. mendean dago, eta IV. mendera arte loratu da. Behin betiko despopulatzea XV. mendekoa da. Erromatar hilarri batzuk baliatu ziren baselizaren hormetan.

### Erdi Aroa 
[thumb|[Antso VII.a Nafarroakoa|Antso VII.a Azkarra]]
1070. urtean Azeare Gartzeitzek eta bere emazte Fronila Aritzalak Iratxeko monasterioari Errezuko aldirian zeuden monasterioen eta Mendigorriko mahasti baten dohaintza egin zioten. Hala dago jasota Nafarroako Artxibo Orokorran dagoen dokumentuan. Antso VI.a Jakituna erregeak, herri honek Artaxoakoarekin izan zuen liskarrean, *Santo Torrtat* terminoaren jabetzari buruz, 1158an adierazi zuen dena Mendigorriarena zela, Antso IV.a Peñalengoa erregeak eman zion bezala, eta Antso V.a Ramiritz, Alfontso I.a eta Gartzia V.a erregeen garaian izan zuen bezala. 1182. urtean, Eneko Lopitzek eta bere emazte Benediktak Mendigorrian zuten etxaldea eman zioten Iratxeko monasterioari.

Antso VII.a Azkarra erregeak Mendigorriko petxa guztiak murriztu zituen 1194an, urtean 520 marabedi izatera, eta bizilagun bakoitzak bere ondasunen arabera lagundu zuen. Hilketek eta kalumniek izan ezik, beste inori ezer ez ordaintzeko agindu zuen; Mendigorrian lursailak zituzten beste herri batzuetako biztanleek auzoekin proportzioan ordain zezatela; armadari etxe bakoitzeko bat eta abizenari armak har zitzaketen guztiak; lanik egin ez zezaten; eta zaldi, ezkutu eta burdinazko kapiloa zutenek ostatu-kosturik ez zezaten. 1208an, erregeak berak 3640 soldatara jaitsi zuen Mendigorriko petxa, 3000 soldatara erregearen esku ohorea zuen errikontearentzat, 10 kaberiatan, eta gainerako 640ak erregearentzat; gainerakoan, aurreko kontzesioa berretsi zuen, eta Tibalt I.a erregeak berretsi egin zuen 1234an. Luis I.a Nafarroakoa erregeak 1307. urtean Mendigorriko foru guztiak berretsi zituen. Novenerako forua deiturikoaren indarraldian sartu ziren.

Ez da aipatzen gaztelua zuenik, baina bai trantzeak eta etsaigoak, batzuetan muga jurisdikzionalengatik, beste batzuetan atzerriko inbasioengatik eta askotan agaramondarren eta beaumontarren bandoek eragindako gerra zibilengatik. Bere harresiak izan zituen, eta haien atzean auzokoek lasaitasunaren eraso asaldatzaileetatik babestu zuten beren burua. Mendigorriko kontzejuak 1276ko maiatzaren 5ean zin egin zien fideltasuna eta obedientzia Joana I.ari, Nafarroako erreginari, eta Erresumako gobernadore Eustache de Beaumarchais, eta pozik agertu zen erreginak Frantziako erregearen semearekin izandako ezkontzarekin. Alkateak, maioralek, zinpekoek eta Mendigorriko kontzeju osoak, 1277ko martxoaren 7an, omenaldia egin zioten Joana erreginari, Eustache de Beaumarchais erresumako gobernadoreari, eta Mendigorriko hiribildua eta gotorlekua errenditzeko konpromisoa hartu zuten, hala eskatuz gero. Harresi horiek eraikitzeko harlanduak ez ziren erabili eta agortu egin ziren baserri modernoaren eraikuntzan, eta ez zen harresi-horma-atal bat ere kendu defentsa-elementu haren forma, antolaketa eta almenaren lekuko izateko.

XIV. mendetik XV. mendera, Gaztelaren inbasioek, kalte handiak eragin zituzten herrian, horrela, 1378an Gaztelako ejerzitoak herria okupatu zuten, baina 1463an, mendigorritarrek erasoari eustea lortu, eta gaztelatarrak kanporatzea lortu zuten. 1463an, Joan II.a erregeak, Mendigorriko hiribilduak beaumontarren aurkako defentsan ahalegin osoz aurre egin ziola kontuan hartuta, ordaindu ohi zuen bularraren abolizioa eman zion, 153 florin eta 5 lodi baitzen urte bakoitzean, eta erregeak herrian zituen gainerako eskubide guztiena, aurrerantzean ezer ez ordaintzeko moduan. Erregeak zioen Gaztelakoak hiribildua hesitu eta borrokatu zuela, eta bertako bizilagunek ahalegin handiz defendatu zutela, eta, horregatik, petxa horretatik askatzeaz gain, Mendigorria hiribildu on egin zuela, baita bere auzokoak ere, frankoak, basatiak, inozoak, infantzoiak eta hijosdalgoa, Foru Orokorrera forudunduz, eta herria Uharte Arakil hiribilduaren ondoren Nafarroako Gorteetan jarrita eduki zezala. Baina Mendigorriko petxaren gainean Iruñeko katedralaren alde 80 libera esleituta zeudenez, erregeen arimek ospatzen zituzten urteurrenen nolabaiteko fundazioagatik, eta herria zama horretatik askatu ezin zuenez, betiko libre utzi zuen, haren saritzat, ardoaren gaineko aleben ezarpenetik, urtean 50 libratan tasatua zegoena. Hala ere, horren arabera, 1472an Joan Ezpeletak, erregearen txanbarlenak, Mendigorriko bularra betiko zeukan, katedraleko edo Iruñeko kapituluko 80 liberak izan ezik. 1474an, Joan II.ak Mendigorriari eman zion kuartel bakoitzeko 20 florin bakarrik ordaintzea betiko.

### Aro Garaikidea 
Iberiar Penintsulako gerrapean, frantziarrek Mendigorria gotortu zuten, Nafarroako beste herri batzuekin batera, gerrilarien aurkako neurri gisa, Erresuma osoan zehar baitzebilen. Haietako batek, Andres Egiagirre bertakoak, 400 boluntario elkartu zituen, eta Frantziaren aurkako batailoi bat eratu zuen. 1809ko abenduaren amaieran, Xabier Minaren gerrilarien partida Mendigorria hirira etorri zen, Harispe jeneralaren agindupeko tropa frantziarrengandik ihesi, Lizarratik gertu borroka egin baitzuen haiekin. Meategiak Arga eta Ega ibaien zubiak mozteko agindu zuen, baina Garesko zubia moztean, frantziar abangoardia agertu zen.

1811ko martxoaren amaieran, Espotz Minaren gerrilarien partidako bi batailoi eta zalditeria Mendigorritik igaro ziren, Aguilarretik zetozenak eta Zangozara zihoazenak. 1811ko urtarrilean, Gregorio Krutxagaren agindupean, Espozko gerrillarien aldeko infanteria Mendigorritik igaro zen, Zangozatik Gesalatz ibarrera zihoala, non Espotz Minarekin eta partitzeko zalditeriarekin elkartu behar zuen. 1811ko ekainaren hasieran, Espozko gerrillarien partida Mendigorrira etorri zen, Andosillatik. Mendigorritik gerrillariak Artederretarantz abiatu ziren, Frantziako zutabe bati erasotzeko asmoz. 1811ko urriaren amaieran, Frantzisko Ezpotz Mina jaunaren gerrilarien dibisioak Zangozatik zetorren Mendigorria zeharkatu zuen. Gerrilariek Aragoin preso hartutako preso frantziar asko gidatzen zituzten, eta Gipuzkoarantz abiatzen ziren haiek ontziratzera.

1813ko apirilaren erdialdean, Andre Maria eliza zaharra okupatzen zuen Mendigorriko goarnizio frantziarrari eraso zion. Frantziarrek gogor eutsi zioten, eta Espotzek tenpluari su emateko agindu zuen, defendatzaileek amore eman behar izan zutelarik. Gares hiribilduan frantziar goarnizio ugari zegoen, baina ez zen ausartu Mendigorriko goarnizioari laguntzera. Clausel jeneralak hori jakin bezain laster, Garesera etorri zen Espotz Minari erasotzera, baina ordurako Zangozarako bidean zegoen. 1813ko maiatzaren hasieran, Clausel jeneralaren tropak Garesen, Artaxoan, Mendigorrian eta Tafallan kokatu ziren, eta Espotz dibisioko hirugarren eta bosgarren batailoiek ikusi zituzten. Hilabete bereko 12an Clausel bere jendearekin Zangozara joan zen, gerrilarien batailoiak Erronkaribarrara erretiratu ziren bitartean. Sistema konstituzionalaren aurkako oposizio handia zegoen Mendigorrian. Urte bereko ekainaren 13an aldarrikapen errealistak iritsi zitzaizkion alkateari. Ordu batzuk geroago, Jose Antonio Goñi buruzagi errealista iritsi zen, eta aldarrikapenak irakurri eta ondo ikusteko moduko lekuetan jarri zituen. Urte horretako Garesko borrokan Mendigorriko Jose Salvador tenientea nabarmendu zen.

1936ko gerran, Mendigorriko ezkertiar alderdi bakarra 1934an sorturiko Errepublikar Alderdi Erradikala izan zen. Errepublikaren aurkako altxamendu militar faxista burutzean, Mendigorrian ez zen hildakorik ezta atxiloketarik izan, eta herriko Zelestino Lator zinegotzi errepublikarra, ez zuten bi urte beranduagora arte bere kargutik kendu.

## Demografia 
 biztanle zituen Mendigorriak.

## Ekonomia 
Biztanle gehienak industriatik bizi dira, inguruko herrietan lan eginez. Mahatsondoa eta zereala dira labore garrantzitsuenak.

2003an elektrizitatearen Espainiako kudeatzaile publikoa den Red Eléctricak Castejon eta Gasteiz artean 400.000 volteko goi-tentsio linea bat eraikitzeko proiektua proposatu zuen. Proiektu horren arabera 46 metroko goi-tentsio dorreak eraikiko ziren Lizarraldeko hainbat udalerri zeharkatuz. 2008an proiektuaren aurkako talde bat sortu zen, eta 2010eko urtarrilaren 31n proiektuaren inguruko bozketa antolatu zen Arabako bortz herri eta Nafarroako hogei herritan. Ezezko botoak %98,9 izan ziren.

## Politika 
Mendigorriko udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta zortzi zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Eunate Lopez Pinillos da, Euskal Herria Bildu hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
thumb|alt=Mendigorriako udala|Mendigorriko udala

* HELBIDEA: Foruen Plaza, 1

#### 2019-2023 urteetako banaketa 
Mendigorriko Udala 8 zinegotzik eta alkateak osatu zuten, demokratikoki hautatuak. Alkatea Eunate Lopez Pinillos izan zen, Euskal Herria Bildu zerrendakoa.
8 zinegotzi zeuden:

* Josu Arbizu Colomo (Euskal Herria Bildu)
* Jose Antonio Arizala Yanguas (Euskal Herria Bildu)
* Francisco Javier Yoldi Arbizu (Euskal Herria Bildu)
* Sabina Garcia Olmeda (Euskal Herria Bildu)
* Raquel Hermoso de Mendoza Martinez (Euskal Herria Bildu)
* Maria Lourdes Arostegui Per (Navarra Suma)
* Ivan Castaño Gomez (Navarra Suma)
* Maria Blanca Jimenez Jimenez (Navarra Suma)

#### Alkateak 
1979tik, Mendigorriak 12 alkate izan ditu:

## Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du zeharkarrikan Tafallarantz.

## Kultura 
### Euskara 
Mendigorriko mosaiko baten testua euskaraz idatzitako zaharrena izan liteke, Javier Velaza Bartzelonako Unibertsitateko irakasleak 2003ko uztailaren 1ean Aramaioko Udako Ikastaroaren barruan egindako interpretazioaren arabera. Testua K.a. 150. urteko mosaiko batean agertu zen, 1993an Andelos aztarnategian aurkitua, Mendigorria herriaren ondoan. Testuak lau hitz hauek ditu: ''"Likine abulor 'aune ekien biliar' s"*. Testua iberierazko karaktereetan dago, eta mosaikoaren egilearen sinadura izango litzateke, kasu honetan aitzineuskara erabiltzen duen zeltiberiar batena.

Iruñeko apezpikutzaren 1587ko dokumentu baten arabera, XVI. mendearen amaieran, aipatutako 536 herrietatik 58 erdaratutako eremuari esleitzen zaizkio eta 451 eremu euskaldunari. Datu horien arabera, Nafarroako mapa linguistikoa finkatu dezakegu, ekialdetik mendebaldera lerro bat marraztuz, Zarrakaztelutik abiatuta eta Santakara eta Pitillasetik jarraituz, eta Beire, Erriberri, Tafalla, Artaxoa, Mendigorria eta Oteitzara igoz iparralderantz Lizarrara, gero Aiegi, Iguzkitza, Antzin eta Azedotik Arabarantz abiatuz.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Mendigorria ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Mendigorria ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Mendigorria eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,77k zekien euskaraz, 2010ean % 0,76 eta 2018n % 5,20k.

2009an Mendigorriko, Larragako eta Artaxoako guraso batzuek Biderra taldea sortu zuten, hiru herri horietako umeek irakaskuntza publikoan euskaraz (hau da, D ereduan) ikasi ahal izateko beharrezkoak diren neurriak lortu nahian.

2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak Mendigorria eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.

### Jaiak 
* Santa Apoloniako jaiak, otsailaren 9aren parean
* Andionerako erromeria, maiatzaren 1ean
* Tortillako prozesioa, apirilaren 25ean
* Jasokundeko Andre Mariaren jaiak, abuztuaren 14tik 20ra
* Azeriaren eguna, abenduaren 7an

## Ondasun nabarmenak 
* San Pedro eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko-pizkundar estiloan.
* Andre Maria eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza, XIX. mendean erreformatua.
* Andiongo Andre Mariaren baseliza, XIII. mendean eraikitako kristiau baseliza.
* Andelos, erromatar hiri bateko aztarnategia.
* Andeloseko Museo Arkeologikoa, Andelos aztarnategiko interpretazio-museoa.
* Mendigorriko zubia, Arga ibaiaren gaineko zubi gotikoa, Erdi Aroan eraikia.

## Mendigorriar ospetsuak 
* Juan Martinez de Peralta (1570-1629), elizgizon eta Zaragozako apezpikua.
* Tomas Biurrun Sotil (1878-1941), artikulugilea.
* Emilio Alfaro Martínez (1955-), kazetari, komunikatzaile politiko eta idazlea.

## Irudiak 

Fitxategi:Mendigorria urrutitik.jpg|Herria larreartean
Fitxategi:Arga Mendigorria - Nafarroa.jpg|Arga
Fitxategi:Mendigorria - San Pedro 2.JPG|San Pedro eliza
Fitxategi:Andion Erdi Aroko herrixka (04).jpg|Andiongo Andre Mariaren baseliza
Fitxategi:Ruinas romanas de Andelos.jpg|Andelos

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV'', Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Izarbeibar-Novenera
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Mendigorriko Udalako webgune ofiziala