Irailaren 5

**Irailaren 5**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta berrogeita zortzigarren eguna da, 249.a bisurteetan. 117 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1918 &ndash; Eusko Ikaskuntzak Oñatin egin zuen batzarra eta Euskaltzaindia sortzea erabaki zuten.
* 2006 &ndash; Gerra Zibilean Euskal Herritik ihes egin behar izan zuten haurrei omenaldia egin zitzaien Gasteizen.
* 2010 &ndash; Euskadi Ta Askatasunak adierazi zuen hilabete batzuk lehenagotik etenik zituela eraso ekintza armatuak.

### Mundua 
* 1793 &ndash; Frantziako Konbentzio nazionalaren aginduak betez *Terrorea* hasi zen, hamar hilabeteko errepresio eta gillotina bidezko exekuzio garaia.
* 1877 &ndash; *Zaldi Ero* siux buruzagia hil zuen baionetaz estatubatuar soldadu batek. (j. 1849).
* 1887 &ndash; Exeter hiriko *Theatre Royal*ren sutean 186 hildako izan ziren.
* 1917 &ndash; AEBetako Poliziak IWW sindikatuko 165 langile atxilotu zituen. 
* 2007 &ndash; Nikaraguan Felix urakanak hainbat hildako eta kalte material ugari utzi zituen.
* 2008 &ndash; Gustav urakanak kalte izugarriak eta hildakoak utzi zituen Kariben eta AEB hegoaldean.
* 2014 &ndash; Ukrainako, Donetskeko eta Luhanskeko herri errepubliketako, Errusiako eta ESLAko ordezkariek Minskeko protokoloa sinatu zuten.
* 2015 &ndash; Migrazio krisia Europan sakondu zen, Hungarian zeuden 10.000 errefuxiatu inguru Austria eta Alemaniara iritsi eta gero.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1919 &ndash; Euskaltzaindiako lehen lau euskaltzain oso izendatu ziren: Resurreccion Maria Azkue, Luis Eleizalde, Julio Urkixo eta Arturo Kanpion.

### Mundua 
* 1936 &ndash; Robert Capak Miliziano baten heriotza argazkia egin zuen.
* 2000 &ndash; *Memento* filma estreinatu zen, Christopher Nolanek zuzendu eta Guy Pearce, Carrie-Anne Moss eta Joe Pantoliano aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
* 2011 &ndash; Euskal Irrati Telebista ETBK Sat katea aireratzen hasi zen.

### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 2010 &ndash; Shoya Tomizawa Moto2ko japoniar pilotua hil zen, San Marinoko Sari Nagusian erorikoa izan ondoren.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1705 &ndash; Antonio Jose Mazarredo Morgan, bizkaitar itsasgizon eta politikaria eta Bilboko alkatea (h. 1753).
* 1836 &ndash; Obdulio Perea, arabar poeta, antzerkigile eta itzultzailea (h. 1870).
* 1847 &ndash; Jean-Baptiste Constantin, euskal idazlea (h. 1922).
* 1860 &ndash; Victoriano Huitzi, nafar idazlea (h. 1938).
* 1870 &ndash;
** Joaquín Arteaga, donostiar noble eta politikaria, XVII. Infantadoko dukea (h. 1947).
** Antonio Madariaga, gipuzkoar apaiz jesuita eta idazlea (h. 1921).
* 1880 &ndash; Alfredo Alonso-Allende, bizkaitar ongilea.
* 1882 &ndash; Lorenzo Luis Yanguas, nafar musikari eta musikagilea (h. 1946).
* 1886 - Inaxio Asteasuinzarra Lertxundi, *Oyarzun*, gipuzkoar errotaria eta errota konpontzaile eta asmatzailea (h. 1954).
* 1896 &ndash; Obdulio Lopez de Uralde, arabar marrazkilaria, ilustratzailea eta margolaria (h. 1957).
* 1900 &ndash; Juanin Bilbao, bizkaitar atleta eta futbolaria.
* 1901 &ndash; Angel Kastrexana, bizkaitar oftalmologoa.
* 1907 &ndash; Frantzisko Jabier Landaburu, arabar politikaria (h. 1963).
* 1916 &ndash; Isidoro Urra, euskal herritar futbolaria (h. 2006).
* 1917 &ndash; Manuel Aldai, gipuzkoar mediku eta futbolaria (h. 1976).
* 1918 &ndash; Ghislaine de Polignac, frantziar *bon vivant* eta idazlea, Biarritzen (h. 2011).
* 1920 &ndash;
** Loren Eguren, elorriotar mende luzea bizi izan zuen etxekoandre langilea (h. 2023).
** Silvestre Igoa, *Igoa*, Errealeko futbolaria (h. 1969).
* 1926 &ndash; Jesús Infante, arabar margolaria, Logroñon (h. 2016).
* 1944 &ndash; Marta Cárdenas, gipuzkoar margolari eta grabatzailea.
* 1946 &ndash; Luis Carlos Santiago, gipuzkoar saskibaloi jokalari ohia.
* 1949 &ndash; Itziar Idiazabal, gipuzkoar hizkuntzalari eta psikolinguista.
* 1952 &ndash; Isidoro Gallo, bizkaitar argazkilaria.
* 1953 &ndash; Xabier Olarra, euskal idazlea eta itzultzailea.
* 1956 &ndash; Joxean Sagastizabal, gipuzkoar euskal idazlea eta umorista.
* 1964 &ndash; Paddy Rekalde, euskal idazlea.
* 1967 &ndash; Roberto Iñiguez de Heredia, arabar saskibaloi jokalari ohi eta entrenatzailea.
* 1971 &ndash;
** Santiago Castillejo, nafar futbolari ohi eta entrenatzailea.
** Andoni Imaz, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1972 &ndash;
** Itziar Mínguez, bizkaitar poeta, narratzaile eta gidoilaria.
** Regina Salcedo, nafar poeta eta eleberrigilea.
* 1973 - Adela González, gipuzkoar kazetari eta telebista aurkezlea.
* 1975 &ndash; Oier Guillan, gipuzkoar idazlea.
* 1977 &ndash; Joseba Etxeberria, Athleticeko gipuzkoar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1982 &ndash; Eider Zabalegi Gartzia euskarazko eduki sortzailea, esataria eta bideojoko analista.
* 1987 &ndash; Ekain Perez, gipuzkoar irrati esatari eta musikaria.
* 1992 &ndash; Ane Miren Martínez de Lahidalga, arabar futbolaria.
* 1999 &ndash; Sergio Cubero, bizkaitar futbolaria.

### Mundua 
* 1187 &ndash; Luis VIII.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1226).
* 1451 &ndash; Isabel Neville, Ingalaterrako noblea (h. 1476)
* 1568 &ndash; Tommaso Campanella, italiar fraidea, filosofoa, teologoa, astrologoa eta poeta (h. 1639).
* 1638 &ndash; Luis XIV.a Frantziakoa, Frantziako eta Nafarroako erregea (h. 1715).
* 1652an bataiatua &ndash; William Dampier, ingeles itsasgizon eta itsaslapurra (h. 1715).
* 1704 &ndash; Quentin de La Tour, frantziar margolaria, Frantziako erretratugile ospetsuena (h. 1788).
* 1733 &ndash; Christoph Martin Wieland, alemaniar poeta eta idazlea (h. 1813).
* 1735 &ndash; Johann Christian Bach, alemaniar konpositorea, Johann Sebastian Bachen semea (h. 1782).
* 1764 &#x2013; Henriette Herz, prusiar idazlea, itzultzailea, hezitzailea eta salonnièrea (h. 1847)
* 1771 &ndash; Karlos Austria-Teschengoa, austriar komandantea (h. 1847).
* 1774 &ndash; Caspar David Friedrich, alemaniar margolari erromantikoa (h. 1840).
* 1775 &ndash; Juan Martín Díez, espainiar gerrillaria (h. 1825).
* 1781 &ndash; Anton Diabelli, austriar musikagilea (h. 1858).
* 1791 &ndash; Giacomo Meyerbeer, alemaniar musikagilea (h. 1864).
* 1792 &ndash; Pierre Armand Dufrenoy, frantziar geologoa (h. 1857).
* 1816 &ndash; Ernest-Charles Lasègue, frantziar medikua (h. 1883).
* 1829 &ndash; Lester Allan Pelton, estatubatuar ingeniaria (h. 1908).
* 1831 &ndash; Victorien Sardou, frantziar antzerkigilea (h. 1908).
* 1847 &ndash; Jesse James, estatubatuar gerrilaria eta bidelapurra (h. 1882).
* 1865 &ndash; Felicita Kalinšek, esloveniar moja, sukaldari, irakasle eta idazlea (h. 1937).
* 1866 &ndash; Wallerand De Hauteclocque, frantziar militarra (h. 1917).
* 1867 &ndash; Amy Beach, estatubatuar musikagile eta piano-jolea (h. 1944).
* 1871 &ndash; Friedrich Akel, Estoniako estatuburua (h. 1941).
* 1872 &ndash; Victor Ardisson, *Vampire du Muy*, frantziar nekrofilo ospetsua (h. 1944).
* 1876 &ndash; Wilhelm Ritter von Leeb, Bigarren Mundu Gerran alemaniar mariskal eta gerra kriminala (h. 1956).
* 1880 &ndash; Ioannis Theotokis, Greziako lehen ministroa (h. 1961).
* 1888 &ndash; Sarvepalli Radhakrishnan, Indiako bigarren presidentea (h. 1975).
* 1896 &ndash; Heimito von Doderer, austriar idazlea (h. 1966).
* 1898 &ndash; Sarah Emma Edmonds, Kanadan jaiotako emakumea, Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean (1841-1898) Batasuneko Armadarekin gizon aritua (j. 1841)
* 1901 &ndash; Mario Scelba, Italiako lehen ministroa eta Europako Parlamentuko presidentea (h. 1991).
* 1902 &ndash; Darryl F. Zanuck, estatubatuar zinema-produktorea (h. 1979).
* 1905 &ndash;
** Maurice Challe, frantziar jenerala (h. 1979).
** Arthur Koestler, hungariar eleberrigile, kazetari eta saiakeragilea (h. 1983).
* 1908 &ndash;
** Carlos Borboi-Bi Siziliak eta Orleans, Borboi etxeko espainiar militarra (h. 1936).
** Joaquín Nin-Culmell, kubatar musikagilea eta pianista (h. 2004).
** Cecilia Seghizzi, italiar konpositore, biolinista eta pintorea (h. 2019).
* 1912 &ndash; John Cage, estatubatuar musikagile eta piano-jotzailea (h. 1992).
* 1914 &ndash; Nicanor Parra, txiletar poeta, matematikari eta fisikaria (h. 2018).
* 1915 &ndash;
** Astrid Hjertenæs Andersen, norvegiar idazlea eta poeta (h. 1985).
** Horst Sindermann, Alemaniako Errepublika Demokratikoko lehen ministroa (h. 1990).
* 1916 &ndash; Allan Louisy, Santa Luziako lehen ministroa (h. 2011).
* 1921 &ndash; Jack Valenti, MPAAren presidentea eta copyright aldeko lobbysta garrantzitsua (h. 2007).
* 1924 &ndash; Ignacio García López, espainiar politikaria, Bizkaiko gobernadore zibila izandakoa (h. 2017).
* 1929 &ndash;
** Bob Newhart estatubatuar komediante eta aktorea (h. 2024).
** Andrian Nikolaev, sobietar kosmonauta (h. 2004).
* 1930 &ndash; Ken Naganuma, japoniar futbolaria (h. 2008).
* 1933 &ndash; Mohammad Javad Bahonar, Irango lehen ministroa (h. 1981).
* 1934 &ndash; Sofia Corradi, italiar pedagogoa, *Mamma Erasmus* ezizenez ezaguna (h. 2025).
* 1939 &ndash;
** Claudette Colvin, Alabamako emakume afroamerikarra, historialari batzuen iritziz Afro-amerikarren eskubide zibilen mugimenduaren ama (h. 2026).
** George Lazenby, australiar telebista eta zinemako aktorea eta modeloa.
** Clay Regazzoni, suitzar 1 Formulako gidaria (h. 2006).
* 1940 &ndash; Raquel Welch, estatubatuar aktorea (h. 2023).
* 1941 &ndash; Rachid Boudjedra, frantsesezko aljeriar idazlea.
* 1942 &ndash; Werner Herzog, alemaniar zinemagilea.
* 1943 &ndash; Dolores Prida, kubatar-estatubatuar kazetari eta antzerkigilea (h. 2013).
* 1945 &ndash; Al Stewart, eskoziar egile abeslari eta folk-rock musikaria.
* 1946 &ndash;
** Kyongae Chang, hegokorear astrofisikaria.
** Freddie Mercury, *Queen* taldeko abeslaria (h. 1991).
* 1948 &ndash; Rewat Buddhinan, *The Impossibles* Thai pop taldeko abeslari, ekoizle eta kide sortzailea (h. 1996).
* 1950 &ndash; David Vunagi, Salomon uharteetako gobernadore orokorra (h. 2025).
* 1951 &ndash;
** Paul Breitner, alemaniar futbolari ohia.
** Michael Keaton, estatubatuar aktore eta zinema zuzendaria.
* 1953 &ndash; Murray Mexted, zeelandaberritar errugbilari ohia.
* 1954 &ndash; Yu Myeong-Hee, hegokorear mikrobiologoa.
* 1957 &ndash;
** Nancy Rourke, estatubatuar artista gorra.
** Peter Winnen, herbeheretar txirrindulari ohia.
* 1960 &ndash;
** Karita Mattila, finlandiar sopranoa.
** Gisberta Salce Júnior, brasildar emakume transgeneroa, diskriminazio anitzaren ikurra (h. 2006).
* 1964 - Anna Fiske, suediar  ilustratzailea eta idazlea.
* 1965 &ndash; Osamu Maeda, japoniar futbolari ohia.
* 1966 &ndash; Achero Mañas, espainiar aktore eta zinema zuzendaria.
* 1967 &ndash; Matthias Sammer, alemaniar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1969 &ndash;
** Leonardo Araújo, brasildar futbolari ohia.
** Alena Barillová, eslovakiar txirrindularia.
** Francesc Homs, kataluniar abokatu eta politikaria.
* 1973 &ndash;
** Paddy Considine, ingeles aktorea, zinema zuzendaria eta gidoigilea.
** Rose McGowan, italiar aktorea.
* 1976 &ndash;
** Tatiana Gutsu, ukrainar gimnasta ohia.
** Carice van Houten, herbeheretar aktorea.
* 1977 &ndash; Arokia Raj Satis Kumar, indiar apezpiku katolikoa.
* 1978 &ndash; Chris Hipkins, Zeelanda Berriko lehen ministroa.
* 1980 &ndash; Marianna Madia, italiar politikaria.
* 1982 – Eider Zabalegi Gartzia, gipuzkoar euskarazko eduki sortzailea, esataria eta bideojoko analista.
* 1983 &ndash; Kenya Cuevas, pertsona transgeneroen eskubideen aldeko mexikar ekintzailea.
* 1986 &ndash; Miguel Pallardó, espainiar futbolaria.
* 1989 &ndash; Pere Tomàs, espainiar saskibaloi jokalaria.
* 1990 &ndash; Angy, espainiar aktore eta abeslaria.
* 1998 &ndash; Laura Corbacho, espainiar aktorea.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1936 - Francisca Alonso Prado, nafar etxekoandrea, fusilatua (j. 1896).
* 1937 &ndash; Alejandro Mallona, EAJko politikari eskuindar, katoliko eta abertzalea, Mundakako alkatea, fusilatua (j. 1878).
* 1966 &ndash; Guido Caprotti, espainiar-italiar margolaria, Balmasedan (j. 1887).
* 2004 &ndash; Federico Etxebarria Uribe, bilbotar margolaria, Madrilen (j. 1911).
* 2008 &ndash; Mikel Errazkin, euskal musikari eta musikagilea eta *Sorotan Bele* taldearen sortzaileetako bat (j. 1974).
* 2019 &ndash; Iñigo Muguruza, gipuzkoar musikaria (j. 1964).

### Mundua 
* 1548 &ndash; Katalina Parr, Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. 1512).
* 1782 &ndash; Bartolina Sisa, Aimara heroi nazionala (j. 1753).
* 1803 &ndash; Pierre Choderlos de Laclos, frantziar idazle eta militarra (j. 1741).
* 1836 &ndash; Ferdinand Raimund, austriar antzezle eta antzerkigilea (j. 1790).
* 1838 &ndash; Charles Percier, frantziar arkitekto eta diseinatzailea (j. 1764).
* 1857 &ndash; Auguste Comte, soziologiaren sortzailea eta positibismoaren sortzailea (j. 1798).
* 1866 &ndash; Jules Dupuit, frantziar ingeniari eta ekonomialaria (j. 1804).
* 1876 &ndash; Manuel Blanco Encalada, Txileko presidentea (j. 1790).
* 1877 &ndash; Zaldi Ero, siux buruzagia (j. 1840?).
* 1891 &ndash; Jules-Élie Delaunay, bretainiar margolaria, eragin handiduna (j. [1828]]).
* 1902 &ndash; Rudolf Virchow, alemaniar mediku, antropologo, biologo eta politikaria (j. 1821).
* 1906 &ndash; Ludwig Boltzmann, austriar fisikaria (j. 1844).
* 1914 &ndash; 
** Charles Péguy, frantziar idazle eta filosofoa (j. 1873).
** Cesira Pozzolini, italiar idazle eta filantropoa (j. 1839).
* 1922 &ndash; Alvilde Prydz, norvegiar idazlea (j. 1846).
* 1930 &ndash; Carl Panzram, estatubatuar serie-hiltzailea (j. 1901).
* 1936 &ndash; Gustave Kahn, frantziar idazlea eta arte-kritikaria (j. 1859).
* 1940 &ndash; Charles de Broqueville, Belgikako lehen ministroa (h. 1860).
* 1947 &ndash; Martin Ritter, Liechtensteingo gobernuburua (j. 1872).
* 1964 &ndash;
** Ángel Cruchaga Santa María, txiletar poeta (j. 1897).
** Elizabeth Gurley Flynn, estatubatuar politikari, sindikalista eta feminista (j. 1890).
* 1966 &ndash; Emilio Cecchi, italiar idazle eta kritikoa (j. 1884).
* 1968 &ndash; Anastassia Virsaladze, georgiar piano-jotzailea (j. 1883) 
* 1970 &ndash; Jochen Rindt, 1 Formulako austriar pilotua, munduko txapelketa hil ostean irabazi duen gidari bakarra (j. 1942).
* 1983 &ndash; Antonio Mairena, flamenkoaren historiaren abeslari handienetariko bat (j. 1909).
* 1986 &ndash; Azahara Palomeque Recio, espainiar  idazlea, poeta eta kazetaria.
* 1988 &ndash; Gert Fröbe, alemaniar aktorea (j. 1913).
* 1996 &ndash; Anselm Strauss, estatubatuar soziologoa (j. 1916).
* 1997 &ndash;
** Georg Solti, hungariar orkestra-zuzendaria (j. 1912).
** Teresa Kalkutakoa, albaniar misiolaria, Karitateko Misiolarien kongregazioaren sortzailea eta 1979ko Bakearen Nobel Saria (j. 1910).
* 1998 &ndash; Félix Morisseau-Leroy, haitiar idazlea eta bertako kreoleraren sustatzailea (j. 1912).
* 2000 &ndash; Abdul Haris Nasution, indonesiar militarra, Indonesiaren Independentziaren Aldeko Iraultzaren heroietako bat (j. 1918).
* 2001 &ndash; 
** Tamara Smirnova, errusiar astronomoa (j. 1935).
** Chantal Chaudé de Silans, frantziar xakelaria (j. 1919)
* 2010 &ndash;
** Guillaume Cornelis van Beverloo, *Corneille*, belgiar margolari eta grabatzailea (j. 1922).
** Shoya Tomizawa, motoziklismoko japoniar pilotua, eroriko baten ondorioz (j. 1990).
* 2015 &ndash; Setsuko Hara, japoniar zinema antzezlea (j. 1920).
* 2017 &ndash;
** Nicolaas Bloembergen, herbeherear-estatubatuar fisikaria, 1981eko Fisikako Nobel Saria (j. 1920).
** Gauri Lankesh, indiar kazetari eta aktibista (j. 1962).
* 2018 &ndash; Freddie Oversteegen, Herbehereetako erresistentzia komunistako kidea II. Mundu Gerrako Herbehereetako okupazioan (j. 1925).
* 2020 &ndash; Jiří Menzel, txekiar zinema eta antzerki zuzendari, aktore eta gidoilaria (j. 1938).
* 2021 &ndash;
** Sarah Harding, ingeles abeslaria, modeloa eta aktorea (j. 1981).
** Ivan Patzaichin, errumaniar kanoalaria (j. 1949).
** Živko Radišić, Bosnia-Herzegovinako presidentea (j. 1937).
* 2023 &ndash;
** Albert Azarian, armeniar gimnasta (j. 1929).
** María Teresa Campos, espainiar kazetaria, irratiko esataria eta telebistako aurkezlea (j. 1941).
* 2024 &ndash; 
** Rebecca Cheptegei, ugandar iraupen-korrikalaria, eraila (j. 1991).
** Sérgio Mendes, musikari brasildarra (j. 1941).
** Aruna Vasudev, indiar idazlea (j. 1936).
* 2025 &ndash;
** Rick Davies, ingeles musikaria, Supertramp taldeko kidea (j. 1944).
** Mark Volman, estatubatuar musikaria, *The Turtles* taldeko kidea (j. 1947).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Jugatx, Jugaitx, Jugatxi eta Garoa.
* Antzar Eguna Lekeition.
* Emakume Indigenaren Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
Irailaren 4 | Urteko egutegi | Irailaren 6