open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dbizi

[thumb|200px|Lehen belaunaldiko **Dbizi** [bizikleta aparkalekuan.]]

**Dbizi** Donostiako Udalak 2008 urteaz geroztik martxan jarrita daukan bizikletak mailegatzeko zerbitzu publikoa da. Hasiera batean 5 geltokitan banatutako 100 bizikletarekin jarri zen martxan eta 2010ean 4 geltoki berri eta 50 bizikleta gehitu zituzten. Tarte honetan CEMUSA enpresa izan zen zerbitzua kudeatu zuena eta 2012ko azaroan 5.632 pertsona zeuden izena emanda. 2012ko abenduaren 31ean zerbitzua amaitu egin zen, dBiziren lehen aroari amaiera emanez. 2008an urteko abonua 12 eurokoa zen, baina 2012rako 20 eurotara igo zuten. Lehen ordua doan egin zitekeen bizikletan, eta ondoren, euro bana ordaintzen zen erabilitako ordu bakoitzeko, gehienezko 4 ordutara iritsi arte.

2013ko abuztuan Bonopark enpresari esleitu zitzaion eta bizikleta elektrikoak jarri ziren hiriko maldak bizikletaz aritzeko oztopo izan ez zitezen. Horretarako estazioak eta lotura sistemak eraberritu ziren. 2015ean 16 guneetara zabaldu ziren bizikletak, baina bandalismo gertaera ugariren ondorioz ia erabilezin geratu zen.

2019an Dbusi eman zitzaion zerbitzuaren kudeaketaren ardura, eta honek, 2020an Movus eta Urbaser enpresek eratutako BIZISS ABEEari esleitu zitzaion garraio zerbitzua, eta PBSCk eskainitako teknologiaren bidez egiten dute. 317 bizikleta mekaniko eta 120 elektrikorekin hasi zen, 46 geltoki ezarrita hirian zehar, guztiak mixtoak. 2022an zerbitzua Herrerara zabaldu zen eta 2023an 21 geltoki berri ireki zituzten 257 bizikleta berrirekin.
[thumb|200px|Bigarren belaunaldiko bizikleta elektrikoen aparkalekua [Pio XII.a plazan]]

## Geltokiak 
## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* dBiziren webgunea
Bizikletak mailegatzeko zerbitzu publiko

[thumb|300px|**Bizikletak mailegatzeko zerbitzu publikoa** [Parisen.]]

**Bizikletak mailegatzeko zerbitzu publikoa** munduko hainbat hiritan bizikletak alokatzeko Udalek eskaintzen duten zerbitzu publikoa da, herritarrek doan edo diru kopuru txiki baten trukean bizikleta bat denbora batez erabiltzea ahalbidetzen duena. Gehienetan, bizikletak hiriko zenbait gunetan eraikitako aparkalekuetan daude loturik eta erabiltzaileak zerbitzuan izena ematean jasotzen duen txartel baten bitartez askatzen du. Erabili eta gero, hiriko beste gune batean utzi behar du, txartela berriz ere erabiliz bizikleta lotu ahal izateko.

## Euskal Herrian 
Hurrengo zerbitzuak daude martxan Euskal Herrian:
* Bilbo: Bilbaobizi, lehen *Bilbon Bizi*
* Bilboko itsasadarra: BizkaiBizi
* Donostia: Dbizi
* Iruñea: Ride On
* Lapurdiko kosta: Vélibleu
Desagertutako zerbitzuak:

* Getxo: Getxobizi
* Leioa: *Bizi Leioa Biziz*. 2017ko urtarrilaren 1.an zerbitzua bertan behera gelditu zen
* Zornotza: *Amorebiziz*. 2012ko urtarrilaren 1.an zerbitzua bertan behera gelditu zen
* Uribe Kosta: Bizimeta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erdibitze

eskuinera|thumb|350px|Prokarioto baten erdibitze prozesua

**Erdibitzea**, mikrobiologian, prokariotoen (bakterio eta arkeoen) eta hainbat eukarioto zelulabakarren (protozoo eta legamien) zatiketa zelularra da, zelula batetik abiatuta bi zelula isomorfoak (itxura eta neurri berekoak) sortzen dituena. Sexugabeko ugalketa mota bat da.

Erdibitzea zelularen luzapenarekin hasten da. Gero, zatiketagune bat agertzen da, eta hortik bi zelula alaba sortzen dira. Hori gertatu aurretik DNAren erreplikazioa gertatzen da, eta erdibituko den bakterioak bi kromosoma biribil sortzen ditu, zelula alaben artean banatuko direnak. Zatiketa gertatzen den bitartean, DNA molekula biribil bakoitza zelula mintzari atxikitzen da. Mintz zitoplasmatikoa eta zelula horma barrurantz hazten dira, harik eta bi zelula alabak eratzen diren arte.

Bakterio batzuk, egoera optimoan eta elikagai eskura, oso azkar ugaltzen dira. Esaterako, Escherichia coli 20 minutuero erdibitzen da (hori izanik bere *sortze-denbora*; hots, zelula batetik bi zelula sortzeko behar den denbora). Hainbat bakteriok sortze-denbora txikiagoa badute ere, bakterio gehienak E. coli baino geldoago ugaltzen dira. Mycobacterium tuberculosis, esaterako, 20 ordu behar ditu erdibitzeko, eta Treponema pallidum 24 ordu. Paramecium caudatum protozooak, aldiz, 10 orduero zatitzen da.

## Kanpo estekak
Bakartiaren erregimena

***Bakartiaren erregimena*** (arabieraz *Tadbir al-mutawahhid*) Avempace filosofoaren obrarik garrantzitsuenetako bat da. Bertan bere utopia sozial eta filosofikoa deskribatzen du. Hiri ideal bat aipatzen du (*al-madina al-fadila*), inspirazio platonikokoa.

## Kanpo estekak 
* Liburua Google Booksen
Basilikak

**Basilikak** (grezieraz: (τα) Βασιλικά, *basilikos*, *lege inperialak*) Bizantziar Inperioko lege bilduma izan zen, Basilio I.a Mazedoniarrak hasia eta Leon VI.a eta Konstantino VII.a Porfirogeneta ondorengo enperadoreek amaitua. 905. urtean agertu zen, eta 945ean berritu, 60 liburutan banatua eta grekoz idatzia. Justinianoren Kodea jaso eta berregituratzen zuen *Basilikak* bildumak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arnoldo Alemán

**José Arnoldo Alemán Lacayo** (Managua, Nikaragua, 1946ko urtarrilaren 23a) nikaraguar enpresari eta politikaria da. 1997tik 2002ra Errepublikako presidentea izan zen.

## Bizitza 
Managuaren hegoaldean kafe sail bat zeukan familia batean jaio zen; aitak kargu garrantzitsuak bete zituen Anastasio Somoza diktadorearen garaian. Eskubidezkoa ikasi zuen Leóngo Unibertsitate Autonomoan eta 1979 arte abokatu jardun zuen. Urte horretan, Anastasio Somoza kargutik kendua izan ondoren, sandinistek atxilotu eta jarduera kontrairaultzaileak egitea egotzi zioten. Hori zela eta, 9 hilabetez espetxean egon zen.

Presondegitik atera ondoren, familiaren kafe negozioetan aritzeaz gain, sandinisten politikei kontra egin zien. 1989an, hiru lagunekin batera, Alderdi Liberal Konstituzionalista sortu, eta ondoko urtean Unión Nacional Opositorarekin bat egin zuen. 1990an Managuako alkate hautatu zuten. 1996an, berriz, Errepublikako presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen.

Ustelkeria kasuek markatu zuten haren agintaldia. Izan ere, denbora gutxian, Erdialdeko Amerikako gizonik aberatsenetakoa bihurtu zen. Alderdi Liberal Konstituzionalistak Enrique Bolaños aukeratu zuen 2001eko hauteskundeetako presidentegai, Alemánen ordez.

2003an 20 urteko espetxe zigorra ezarri zioten, legez kanpoko ekintzetatik lortutako dirua zuritzea, iruzurra egitea, gaizkile elkarteko kide izatea eta diru publikoa bidegabeki erabiltzeagatik, baina 2009an Auzitegi Gorenak zigorra ezeztatu zuen.

## Erreferentziak
Alfredo Baeschlin

**Alfredo Baeschlin** (1883ko apirilaren 28a, Schaffhausen, Schaffhausen kantonamendua &ndash; 1964ko urtarrilaren 29a, Schaffhausen, Schaffhausen kantonamendua) suitzar arkitekto, margolari, eskultore, olerkari eta idazle bat izan zen.

## Biografia 
Basilean bigarren mailako heziketa ikasi zuen. Zurich hirian arkitektura ikasi zuen, ondoren baita Alemanian ere, oraindik gazte zela Bernako kantonamenduko Arte eta Lanbide Eskolako zuzendaria izendatu zutelarik. Bere herrialdeko kultur aldizkarietan idatzi zuen. Suitza herrikoiaren kontserbazioarako Ligaren sortzaileetako bat izan zelarik, bai eta Suitzar Arkitektoen Federazio Berriarena ere. Alemania, Herbehereak, Suedia, Frantzia eta Espainian barna hainbat ikerketa bidai egon zituen. Parisen bizitzeaz gain, bertan landetxe ugari eraiki zituen.

Lehen Mundu Gerra hastean, Bartzelonara lekualdatu eta Suitzar Eskola eta hainbat landetxe eraiki zituen, denak ere eskualdeko arkitektura herrikoian eginak.

Euskal Herriak asko erakarri zuen. Batez ere Biarritz hiriak, bertan euskara ikasi zuelarik. Bilbo bizitzeaz gain, euskal baserriari buruzko idazlana argitaratu zuen (*"El caserío vasco"*, Bartzelona, 1930), honetan baserria eta bere arkitektur mota ezberdinei buruz idatzi zuelarik. Eskualdeetako nahiz euskal arkitekturaren defendatzaile sutsua, neoeuskal estiloaren belaundaladiarekin bat lan egin zuen eta 1920an Gasteizko Ajuria Enea jauregia eraiki. *La tarde* bilbotar egunkariarentzat ere lan egin zuen, arkitektura herrikoian sakonduz artikuluak idatziz. 1927-1952 bitartean Euskal Herriari buruzko beste hainbat artikulu idatzi zituen.

## Kanpo estekak 
* Alfredo Baeschlin arkitektoaren biografia. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org
Alexandro Bizantziokoa

**Alexandro** (, *Alexandros*; 866ko irailak 19 – 913ko ekainak 6), batzuetan **Alexandro III.a Bizantziokoa** deitua, 912–913 bitartean Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen.

Basilio I.aren hirugarren semea zen. 879an Leon VI.a Jakituna anaiaren enperadorekide izendatu zuten. 912ko maiatzean Leon hil zenean, Alexandro Bizantzioko enperadore eta Leonen seme Konstantinoren enperadoreorde bilakatu zen. Bulgariarrei urteroko zerga ordaintzeari uko egin zionez gero, bi erresumen arteko gerra piztu zen. 913ko ekainean hil zen.

## Erreferentziak
Hasan ibn Ali

**Al-Hasan ibn Alī ibn Abī Tālib** (; 625eko martxoaren 8a (3ko HA, Ramadanaren 15.a - 670eko martxoaren 9 edo 30a (50eko Safarraren 7a edo 28a), **Hasan ibn Ali** izenaz ezaguna, Islameko figura garrantzitsu bat da. Ali eta Fatimaren semea izan zen, hau da, Mahomaren biloba. Bere aitaren heriotzaren ostean berau izendatu zuten kalifa, Medinara erretiratu eta bertan lehen Omeiatar agintariarekin akordioa egin aurretik. Bere ostean Muawiyah ibn Abi Sufyanek hartu zuen kaliferriaren ardura. Sunitar eta xiitarrek hartzen dute Hasan martiri gisa. Hasan izan zen Ahl al-Kisako bost pertsonetako bat, hala nola Ahl al-Bayteko kide. Xiitentzat Hasan ibn Ali da 2. imama.

## Erreferentziak
Christmas in Killarney

**Christmas in Killarney** (euskaraz *Eguberriak Killlarneyen*) Irlandako gabon kanta herrikoi bat da. ohn Redmond, James Cavanaugh eta Frank Weldon musikariek idatzi eta 1950an argitaratu zuten. Lehenbizikoz 1950ko hamarkadan Ruby Murray abeslariak abestu zuelarik. Bing Crosby estatubatuar abeslari ospetsuak ere abestu zuen, 1950ko hamarkadan Dennis Day abeslariak abestutako bertsioa Billboard sailkapeneko hamargarren postuan egon zen.

Abesti honen bertsioak moldatu izan dituzten beste abeslari eta musika talde batzuk honako hauek dira: Bobby Vinton (1964), Anne Murray (1981), Barra MacNeils eta Irish Rovers folk musika taldea. It was featured prominently in the Rankin/Bass 1981 Christmas TV special, The Leprechaun's Christmas Gold. It has also been performed by the Barra MacNeils.

## Kanpo estekak 
* Irish Rovers musika taldearen *Christmas in Killarney* abestiaren bertsioa entzungai 
* Bing Crosby abeslariaren *Christmas in Killarney* abestiaren bertsioa entzungai 
* Dennis Day abeslariaren *Christmas in Killarney* abestiaren bertsioa entzungai 
* Anne Murray abeslariaren *Christmas in Killarney* abestiaren bertsioa entzungai
Ashura

**Ashuraren eguna** ( ; ; ; ) islamiar egutegiko Muharramaren 10. egunean ospatzen den eguna da, eta Muharrameko Doluaren klimaxa markatzen du.

Musulman xiitarrek ospatzen dute Husayn ibn Aliren martirioaren dolu gisa. Husayn Mahomaren biloba zen eta Karbalako guduan hil zen hejiraren osteko 61. urteko Muharrameko 10ean (hau da, 680. urteko urriaren 9 edo 10ean, erabiltzen den egutegiaren arabera). Sunitar musulmanek beste esanahi bat ematen diote. Ibn Abbasek dioenez Mahoma Medinara iritsi zenean juduak *Ashoora* izeneko eguna ospatzen ari zirela ikusi zuen. "Hau zer da?" galdetu zien eta erantzun zioten "Hau egun on bat da, egun honetan Allahk Israelen Semeak salbatu zituen eta Musak baraua egin zuen egun horretan". Orduan bere jarraitzaileei esan zien eurak "Moisengandik gertuago zeudela" eta egun horretan baraua egin behar zela.

Xiiten populazio handia dagoen eskualdetan, adibidez Afganistan, Iran, Irak, Turkia, Azerbaijan, Pakistan, Libano eta Bahrainen egun hau jai egun ofiziala da, eta talde etniko ezberdinek parte hartzen dute. Indian, non gehiengoa Hindua den baina estatua sekularra den, jai-egun ofiziala da.

## Kanpo estekak
Avenpaze

**Ibn Bajja** (), izen osoz '''Abu Bakr Muhammad ibn Yahya ibn al-Sa'ig ibn Bayyah** (; Zaragoza, 1095 &ndash; Fez, 1139) al-Andalusko filosofoa izan zen, **Avenpaze'* izenez ezagunagoa. Medikuntza, poesia, fisika, botanika, musika eta astronomia ere landu zituen.

Bere pentsamenduak eragin handia izan zuen Ibn Rushd (Averroes) eta Alberto Magnorengan. Bere idazki gehienak ez zituen bukatu edo antolatu, goiz hiz baitzen.

Hainbat arlotan ezagutzan zituen, baita zientziatan ere. Bere obra nagusia *Bakartiaren erregimena'' da. Bertan materialismoaren aurkako protesta morala egiten zuen, hala nola goi klaseen bizitzaren kultutasun ezari. Gizartearen korrupzioa dela eta, bere benetako egoera ulertu duen gizakia albo batera geratu behar zela esaten zuen, gutxienez pentsamenduan.

## Erreferentziak
Antikristo

[thumb|[Luca Signorelliren Antikristoa, Ovietoko katedralean]]
**Antikristo**a, kristau teologian, Kristoren antagonista da. Antikristoa da Bibliako profezia batzuk betetzeko arduraduna. Antikristo hitzaren erabilera Joanen gutunetan baino ez da egiten. Bertan *garaien bukaera*n egon behar den manifestazioari egiten dio erreferentzia, Kristoren arerio garrantzitsuena dela aipatuz, eta apostasian manifestazio honen antizipazioa gertatzen dela esaten zuen.
## Kanpo estekak
Altair

**Altair** (Alpha&nbsp;Aquilae, Alpha&nbsp;Aql, α&nbsp;Aquilae, α&nbsp;Aql, Atair) Aquila konstelazioko izarrik distiratsuena da, eta gaueko zeruko 12. izarrik distiratsuena. Gaur egun G-hodeian dago. Altair A-motako izar bat da, izarren sekuentzia nagusian. Bere itxurazko magnitudea 0,77 da, eta Udako Hirukiaren hiru erpinetako bat da, Deneb eta Vegarekin batera.

Altairrek errotazio abiadura handia du, ekuatorean gutxi gorabehera 286 km/s. Beste neurketa interferometriko batzuetan, infragorrielkin eginak, fenomeno honen irudiak agertu dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poliploidia

[eskuinera|thumb|250px|Poliploide baten sorrera: Zelula [diploide (2n) batek akats bat du meiosi prozesuan, gameto diploideak sortuz; horiek bat egiterakoan zigoto tetraploidea sortuko dute.]]

**Poliploidia** zelula edo organismo batek kromosoma kopuru normalaren ordez kopuru horren multiploa den kromosoma-hornidura duenean gertatzen den mutazioa da. Esaterako, kromosoma-hornidura diploide normala 2n bada (eta zelula haploidea: n), zelula edo organismo poliploide batek hiru aldiz kromosoma gehiago (3n) izan ditzake, edo lau aldiz (4n) gehiago. Ohiko kromosoma-hornidura (2n) handitzen da, eta kopuru poliploidea zenbaki haploidearen multiplo bat da (3n, 4n, 5n...).

Poliploidia meiosirik ezaren ondorioz gertatu ohi da. Hori dela eta, gametoek ez dute n kromosoma, 2n baizik. Gameto anormal batek (2n) gameto normala (n) ernaltzen badu sortutako zigotoa triploidea izango da (3n); ernalketa hori bi gameto anormalen (2n) artean gertatzen bada, sortutako zelula tetraploidea (4n) izanen da.

Poliploidia ez da urria bizidunen artean, askoz ohikoagoa izanik landareetan animaliengan baino. Landare poliploideek nekazaritza errendimendu handiagoa dutenez, modu artifizialean eragiten da sarritan poliploidia. Era horretan zereal, tomate eta fruta poliploide ugari lortu dira, ohikoak baino etekin handiagokoak.

Bi poliploide mota daude: autopoliploideak (poliploidea sortuko duten bi gametoak espezie berekoak direnean) eta alopoliploideak (gameto horiek espezie ezberdinetakoak direnean)

Poliploidia ez da oso ohikoa animalien artean: igelak, hainbat intsektu, zizareak eta arrain batzuk poliploideak izan daitezke.

## Kanpo estekak
Ugarte (Gordexola)

**Ugarte** Gordexolako auzoa da, Gueñeseko Sodupe auzotik hurbilago dagoena.

Ugarte aurkitzeko Okondorentzako bidea hartu behar da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gordexolako udalaren webgunea.
Kupula pentagonal giroelongatu

Geometrian, **kupula pentagonal giroelongatua** Johnsonen solidoetako bat da (*J*24), kupula pentagonal (*J*5) baten oinarriari antiprisma dekagonal bat lotuz eraiki daitekeena

Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.

## Poliedro duala 
aren dualak 25 aurpegi ditu: 10 kometa, 5 erronbo eta 10 lauki.

## Kanpo estekak 
*
Erroman II.a

**Erroman II.a** (, *Rōmanos II*; 938 – 963ko martxoaren 15a) 959-963 bitartean Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen. Konstantino VII.aren eta Elena Lekapenoren semea zen. Bere bigarren emazte Teofanoren eta Bringas eunukoaren esku utzi zuen aginpidea. Enperadorearen agintaldian musulmanen mende zegoen Kreta uhartea konkistatu zuen Nizeforo Fokasek. Emazteak pozoindua hil zela uste da.

## Erreferentziak
Girobifastigio

Geometrian, **girobifastigioa** Johnsonen solidoetako bat da (*J*26), bi prisma triangeluar haien aurpegi karratutik lotuz eta bi prismetako bat aurpegi komunarekiko 90 gradu biratuz eraiki daitekeena.

Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.

## Formulak 
aren aurpegi guztiak erregularrak badira, eta ertzaren luzera a, gainazalaren azalera (A) eta bolumena (V) formula hauen bidez kalkula daitezke:

A=(4+\sqrt{3})a^2\approx5,73205a^2

V=(\frac{\sqrt{3}}{2})a^3\approx0,866025a^3

## Poliedro duala 
aren dualak 8 aurpegi ditu: 4 hiruki isoszele eta 4 lauki.

## Kanpo estekak 
*
Kupula karratu giroelongatu

Geometrian, **kupula karratu giroelongatua** Johnsonen solidoetako bat da (*J*23), kupula karratu (*J*4) baten oinarriari antiprisma oktogonal bat lotuz eraiki daitekeena

Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.

## Poliedro duala 
aren dualak 25 aurpegi ditu: 8 kometa, 4 erronbo eta 8 lauki.

## Kanpo estekak 
*
Azkarai

**Azkarai** Gordexolako auzoa da, Ugartetik hurbil dagoena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gordexolako udalaren webgunea.
Berbikiz

**Berbikiz** Gordexolako auzoa da, El Molinar eta Aranguren arteko bidean dagoena.

San Joan Berbikizkoa baseliza du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gordexolako udalaren webgunea.
Rodayega

**Rodayega** Gordexolako auzoa da, Allende auzotik hurbil dagoena.

Urdanegi jauregia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gordexolako udalaren webgunea.
Herrerías

**Herrerías** Bizkaiko ibaia da, Cadaguaren ibaiadarra dena. Gordexolan sortu eta Gueñesen ahoa du. 10,9 kilometroko luzera du.

Herriko erdigunea zeharkatzen duenez Herrerías ibaiaren urek eroamen altua dute; isurkinen eraginez, 1.870 µS/cm-rainoko baloreak hartzen dituzte Cadagua ibaiarekiko elkargunera heldu aurretik.

## Ibaiadarrak 
* Rodayega
* Zaldu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estrukturalismo

[start=0|thumbtime=479|thumb|[Sally Haslanger estrukturalismoan kokatzen den filosofoa ulertzeko gakoak]]
**Estrukturalismoa** XX. mendean sortutako eskola filosofikoa eta giza eta gizarte-zientzien metodologia eta korrontea da, gizarte errealitatea objektuen arteko erlazio multzo moduan aztertzen duena, objektuak euren esentziaz haraindi beste objektu batzuekin harremanetan duten zeinuak definituz. Humanismo, subjektibismo, enpirismo eta historizismoaren aurkako joera da, nia baztertuz, objektu bakoitzaren egitate partikularrak ukatuz eta azterketa sinkronikoa aldeztuz hurrenik hurren. Estrukturalismoaren jatorria Ferdinand de Saussurek 1916 urtean plazaraturiko *Cours de linguistique générale* liburuan dago, non hizkuntza elementuen arteko baliokidetasun eta aurkakotasun harremanen bitartez definitzen duen. Beste pentsalari estrukturalista nabarmen batzuk Claude Lévi-Strauss, antropologia arloan,
Roland Barthes eta Louis Althusser izan dira.

## Erreferentziak 
*Apodaka, Eduardo (2024): *Subjektuaren zainak eta adarrak*, Bilbo, UEU. 
*Galfarsoro, Imanol (2012): “(Post)marxismoa, kultura eta eragiletasuna: ibilbide historiko labur bat” in Alaitz Aizpuru (et al.): *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 
*Galparsoro, Jose Ignacio (2008): "Aro Garaikidea. Filosofia Kontinentala" in Agustin Arrieta eta Ibon Uribarri (koord.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Hall, Stuart (2025)[1977]: ”Oinarri eta superestruktura metafora birpentsatzen” in Stuart Hall: *Kultura, aurkakotasuna eta boterea*, Iruñea, Katakrak. 

## Ikus gainera 
* Postestrukturalismo

## Kanpo estekak
Kataluniako Historiaren Museoa

**Kataluniako Historiaren Museoa** (katalanez ''Museu d'Història de Catalunya'') Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen museo bat da. Ciutat Vella barrutiko El Gòtic auzoan kokatua dago, Bartzelonako portu zaharrean eta La Barceloneta auzoaren alboan.

Egoitza Palau de Mar eraikinean du. 1996an Kataluniako Generalitatearen eskutik sortua izan zen. Museo honen helburua bisitariei Kataluniako historia hainbat objektu eta agirien bidez ezagutaraztea da.

## Iruditegia 

Irudi:MHC intro.jpg|Bartzelonako portua eta alboan Kataluniako Historiaren Museoa.
Irudi:Magatzems generals del Dipòsit - espai central.JPG|Gordailua.
Irudi:Magatzems generals del Dipòsit - museu.JPG|Ataria.
Irudi:MHC Museu Història Catalunya Barcelona.JPG|Museoa.

## Ikus gainera 
* Kataluniako historia

## Kanpo estekak 
* Kataluniako Historiaren Museoaren webgunea
Kilkenny GAA

260px|eskuinera|thumb|Kilkenny GAA hurling taldea.
**Kilkenny GAA** edota **Kilkenny County Board of the Gaelic Athletic Association** (irlanderaz **Cumann Lúthchleas Gael Coiste Cill Channaigh**) Irlandako hego-ekialdean dagoen Leinster probintzian kokatuko Kilkenny konderriko gaeldar jokoetako talde bat da. Taldearen koloreak beltza eta horia dira, konderriaren kolore ofizialak hain zuzen ere.

Irlandako 32 konderrien artean Futbol gaelikoan aritzen ez den bakarra da baina hurlingari dagokionez talde oso indartsua du, All-Ireland Senior Hurling Championship txapelketa nagusia gehienetan irabazi duen taldea izanik (34 aldiz) eta National Hurling League ligan bigarrena da garaileen sailkapenean, 15 garaipenekin. Aipatzekoa da 2000 urtetik hona 9 aldiz irabazi duela txapelketa nagusia.

Elkarte Atletiko Gaelikoaren barnean dagoen Kilkennyko kirol saila 1887an sortu zen.

## Tituluak 
### Hurlinga 
#### All-Ireland Senior Hurling Championship 
#### National Hurling League 
## Kanpo estekak 
* Kilkenny GAA taldearen webgune ofiziala
Tipperary GAA

260px|eskuinera|thumb|Tipperary GAA hurling taldea.
**Tipperary GAA** edota **Tipperary County Board of the Gaelic Athletic Association** (irlanderaz **Cumann Luthchleas Gael Coiste Contae Tiobraid Árann**) Irlandako hego-mendebaldean dagoen Munster probintzian kokatuko Tipperary konderriko gaeldar jokoetako talde bat da. Taldearen koloreak urdina eta urrea dira, konderriaren kolore ofizialak hain zuzen ere.

Gizonezko zein emakumezko futbol gaeliko eta hurling taldeak baditu ere hurlingarengatik da ezaguna, hortik bere "Hurlingaren etxea" ezizena. Liga gehien irabazi dituena da (19) eta txapelketa nagusiko garaileen sailkapenean hirugarren dago (27 garaipenekin, azkena 2016an).

Futbol gaelikoari dagokionez txapelketa nagusia lau aldiz irabaztea lortu du, guztiak ere txapelketaren lehenengo urteetan, azken garaipena 1920koa baitu.

Elkarte Atletiko Gaelikoaren barnean dagoen Tipperaryko kirol saila 1884ko azaroaren 1ean sortu zen.

## Tituluak 
### Futbol Gaelikoa 
#### All-Ireland Senior Football Championship 
#### National Football League 
### Hurlinga 
#### All-Ireland Senior Hurling Championship 
#### National Hurling League 
## Kanpo estekak 
* Tipperary GAA taldearen webgune ofiziala
Seljuk

**Seljuk** (turkieraz: *Selçuk*, arabieraz: سلجوق; batzuetan *Seldjuk*, *Seldjuq* edo *Seljuq*) (1009 aldean hila) Amu Daria ibaiaren arroan bizi ziren oghuz herri turkiarren elkarteko khan edo buruzagia izan zen. X. mendean Seljuk dinastia sortu zuen. Haren ondorengo Toghrul-Begek (1038-1063), Khurasan lurraldea konkistan hartu eta Bagdaden hartu zuen bizilekua 1055. urtean. Seljukengandik hartu zuen izena Seljuktar Inperioak, hau da, XI eta XII. mendeen artean gaur egungo Iranen, Iraken eta Anatolian zehar zabaldu zen turko-persiar estatuak.

## Erreferentziak
Limerick GAA

**Limerick GAA** edota **Limerick County Board of the Gaelic Athletic Association** (irlanderaz *Cummann Luthchleas Gael Coiste Luimneach*) Irlandako hego-mendebaldean dagoen Munster probintzian kokatuko Limerick konderriko gaeldar jokoetako talde bat da. Taldearen koloreak berdea eta zuria dira, konderriaren kolore ofizialak hain zuzen ere.

Gizonezko zein emakumezko futbol gaeliko eta hurling taldeak ditu. Hurlingean emaitza hobeak izan ditu, zazpi All-Ireland Senior Hurling Championship txapelketa eta hamaika Liga irabazi dituelarik. Futbol gaelikoari dagokionez bi aldiz irabazi du Txapelketa Nagusia, XIX mendean hala ere.

## Tituluak 
### Futbol Gaelikoa 
#### All-Ireland Senior Football Championship 
#### National Football League 
### Hurlinga 
#### All-Ireland Senior Hurling Championship 
#### National Hurling League 
## Kanpo estekak 
* Limerick GAA taldearen webgune ofiziala
Eskisto bituminoso

thumb|200px|Eskisto bituminosoak modu naturalean erretzen.
**Eskisto bituminosoa** edo **arbel bituminosoa** kerogenoa duen eskisto mota bat da. Ingelesez *shale* deritzo arroka mota honi, eta *schist* izenekotik (eskistoetatik) bereizten dute: *shale* arrokak sedimentariotzat hartuak dira, eta *schist* arrokak metamorfikotzat.

Gaur egun eskisto-petrolioa ekoizteko erabiltzen da gehien bat (ez nahastu arbelean modu naturalean dagoen petrolio gordinarekin). Hala ere, kerogenoa erauztea eta arbel-petrolioa sortzea petrolio konbentzionala erauztea baino garestiagoa da, bai ikuspuntu ekonomikotik zein ingurumenaren kalteen ikuspuntutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Londresko 1854ko koleraldia

thumb|250px|ezkerrera|John Snow-en omenezko oroitarria Broadwick Street-en.

**Londresko 1854ko koleraldia** aztertuta, John Snow sendagilea jabetu zen kolera ur kutsatuaren bidez zabaltzen dela. Aurkikuntza horrek berebiziko garrantzia izan zuen XIX. mendean saneamendu-zerbitzu hobeak egiten hasteko eta kontzientzia handiagoa hartzeko osasun publikoaren inguruan.

Koleraldia Broad Street izeneko kalean gertatu zen (egun Broadwick Street-en), Soho barrutian.

## Kanpo estekak
Ole Bull

**Ole Bornemann Bull** (1810eko otsailaren 5a, Bergen – 1880ko abuztuaren 17a, Lysøen, Bergen) norvegiar biolin-jotzaile eta konposatzaile bat izan zen.

## Kanpo estekak 
* Ole Bull musikariaren 200. urteurrenaren webgunea
2003ko Herrera mendateko atentatua

**2003ko Herrera mendateko atentatua** ETA erakundeak Herrera mendatean 2003ko irailaren 14an Ertzaintzaren patruila baten aurka buruturiko atentatua izan zen. Ezkaurre komandoko hiru etakidek auto bat lapurtu, Herrera mendatean matxura izan zutela simulatuz larrialdi zerbitzuei deitu eta patruila osatzen zuten bi ertzainen autoa lapurtutako autora hurbiltzean tiro egin zuten. Ertzainekin izandako ondorengo tiroketaren ondorioz, bi ertzain larriki zauritutak atera ziren eta Arkaitz Otazua etakidea hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vladimir-Suzdalgo Printzerria

**Vladimir-Suzdalgo Printzerria** (1168–1389 AD) (errusieraz: Владимиро-Су́здальское кня́жество, ''Vladimiro-Suzdal'skoye knyazhestvo*) or edo **Vladimir-Suzdalgo Rusa** (errusieraz: Владимирско-Су́здальская Русь, *Vladimirsko-Suzdal'skaya Rus’*) XII. amaieran Kieveko Rusa ordezkatu zuen printzerrietako bat izan zen, Vladimir hiriaren inguruan zegoena. Denboraren poderioz, Dukerri Handi bilakatu zen, era berean, printzerritan banaturik zegoena. Mongolen Inperioak eskualdea konkistatu zuenean, printzerria bertoko nobleek gobernaturiko estatu autonomo bilakatu zen. Hala ere, gobernatzeko Khanaren adierazpena (*jarlik'') beharrezkoa zen, Urrezko Hordak printzerrietako leinu nobleei ematen ziona.

Tradizioak errusiera eta abertzaletasunaren sehaskatzat du Printzerria, epeka-epeka Moskuko Printzerri Handi bihurtuko dena.

## Printze Handien zerrenda 
* 1168–1174 Andrei Bogoljubski, Juri Dolgorukiren semea
* 1174–1176 Mikel Vladimirkoa, Juri Dolgorukiren semea
* 1176–1212 Vsevolod Habi Handia, Juri Dolgorukiren hamaikagarren semea
* 1212–1216 Juri II.a Vladimirkoa, Vsevolod Habi Handiaren hirugarren semea
* 1216–1218 Konstantino Rostovekoa, Vsevolod Habi Handiaren seme nagusia
* 1218–1238 Juri II.a Vladimirkoa, berrezarria
* 1238–1246 Jaroslav II.a Vladimirkoa, Vsevolod Habi Handiaren laugarren semea
* 1246–1249 Sviatoslav III.a Vladimirkoa, Vsevolod Habi Handiaren seigarren semea
* 1249–1252 Andrei II.a Vladimirkoa, Jaroslav II.a Vladimirkoaren hirugarren semea
* 1252–1263 Alexandro Nevski, Jaroslav II.a Vladimirkoaren laugarren semea
* 1264–1271 Jaroslav Tverkoa, Jaroslav II.a Vladimirkoaren semea
* 1272–1277 Vasili Kostromakoa, Jaroslav II.a Vladimirkoaren seme gazteena
* 1277–1294 Dmitri Pereslavlgoa, Alexandro Nevskiren bigarren semea
* 1294–1304 Andrei Gorodetskoa, Alexandro Nevskiren semea
* 1304–1318 Mikel Tverkoa, Jaroslav III.a Vladimirkoaren bigarren semea
* 1318–1322 Juri Moskukoa
* 1322–1326 Dmitri Tverkoa
* 1326–1327 Alexandro Tverkoa
* 1328–1340 Ivan I.a
* 1340–1353 Simeon Harroa
* 1353–1359 Ivan II.a
* 1359–1362 Dmitri Suzdalgoa
* 1363–1389 Dmitri Donskoi

## Kanpo estekak
Garaikide (argipena)

**Garaikide** hitzak egungo garaiari edo egungo garaiari eragin dion azken aldi historikoari egiten dio erreferentzia:

* Aro Garaikidea, Frantziako Iraultzatik gaur egunera luzatzen den aro historikoa;
* Arte garaikidea, egungo artea.
The Front Page (1974ko filma)

**The Front Page** (euskaraz *Azal Nagusia*) 1974ko Billy Wilder estatubatuar zinema zuzendariaren filma bat da. 1928ko Ben Hecht eta Charles MacArthur idazleen *The Front Page* antzezlanean oinarritua dago, aurretik, 1931an Lewis Milestone zuzendariaren The Front Page* eta 1940ko Howard Hawks zuzendariaren *His Girl Friday* filmen bertsioak ere burutu zirelarik.

## Argumentua 
Earl Williams (Austin Pendleton) poliziak hilketa leporatu eta heriotz zigorra gauzatzeko egun bakar bat falta zaion espetzeko preso bat da. Une berean, Hildy Johnson (Jack Lemmon), Chicago Examiner egunkariko kazetaria Peggy Grant (Susan Sarandon) pianojole gaztearekin ezkontzeko zorian da. Bikoteak Philadelphiara bizitzera joateko asmoa du, baina Chicago Examiner egunkariko Walter Burns zuzendaria (Walter Matthau) ez dago asmo horrekin bat, bere kazetari onena egunkarian gelditzea nahi baitu, hortaz Hildy eta Peggy banatzen saiatuko da. Burnsek Hildyk Williams presoaren urkatzeari buruzko erreportaia egin dezan nahiko du, baina Hildyk uko eginen dio. Osasun azterketan Earl presoak espetxetik ihes egitea lortu eta halabeharrez Hildyrekin kazetarien gelan topatuko da. Hildyk esku artean albistearen esklusiba bat duela ikusiz, Earl presoari elkarrizketa baten truk "laguntzeko" prest agertuko da.

## Aktorek 
* Jack Lemmon: Hildebrand "Hildy" Johnson
* Walter Matthau: Walter Burns
* Susan Sarandon: Peggy Grant
* Vincent Gardenia: "Pete Zintzoa" Hartman
* David Wayne: Roy Bensinger, *Tribune* egunkariko kazetaria
* Allen Garfield: Kruger
* Austin Pendleton: Earl Williams
* Carol Burnett: Molly Malloy
* Charles Durning: Murphy
* Herb Edelman: Schwartz
* Martin Gabel: Max J. Eggelhofer doktorea
* Harold Gould: Alkatea/Herbie/Green Hornet
* John Furlong: Duffy
* Jon Korkes: Rudy Keppler
* Cliff Osmond: Jacobi ofiziala

## Kanpo estekak 
* *The front page* filma ikusgai 
* *The front page'' filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Kondor (argipena)

**Kondor** honakoa da:
* Andeetako kondorra (*Vultur gryphus*)
* Kaliforniako kondora (*Gymnogyps californianus*)

* Kondor operazioa
* Kondor Legioa
Erroman I.a Lakapetarra

**Erroman I.a Lakapetarra** (, *Rōmanos I Lakapēnos*; , *Romanos I Lakapenos*; Lecape, 870 aldean – 948ko ekainaren 15a) 920-944 bitartean Bizantziar Inperioko Konstantino VII.aren enperadorekidea izan zen.

Armeniarra zen jatorriz eta Alexandroren itsas armadako drongario eta komandante zen hura hil zenean (913). Konstantino VII.a adin txikikoa zela baliatuz, bere alaba Elenarekin ezkontarazi zuen eta bere burua, lehenik Zesar eta, geroago, (920ko irailaren 14an) enperadorekide izendatu zuen. Jabe handien lapurretak zigortu zituen, musulmanen aurkako erasoak gidatu zituen Asian, bakea izenpetu zuen bulgariarrekin eta errusiarren aurka borrokatu zen Konstantinoplan. Bere semeek egotzi zuten aginpidetik 944an, eta Proti uhartera erbesteratu behar izan zuen.

## Erreferentziak
Cajamarcako gudua

**Cajamarcako gudua** inken eta espainiarren artean izandako lehenengo borroka izan zen, 1532ko azaroaren 16an. Francisco Pizarrok, soldadu gutxi baina Mundu Zaharreko armez ongi horniturik zituela, ustekabean eraso egin zion armada inka erraldoiari. Armada inka garaitu eta desegin zuten, eta Atahualpa, inken burua, preso hartu.

## Ikus, gainera 
* Nicolás Sáez de Elola

## Kanpo estekak
National Hurling League

**National Hurling League** edo **NHL** (irlanderaz *Sraith Iomána Náisiúnta*), Irlandan 35 konderriren artean jokatzen den hurling liga da. 1925-26an antolatu zen lehen aldiz eta orduan Cork GAA taldeak irabazi zuen. Tipperary GAA da garaipen gehien dituen talde, 19 hain zuzen ere. Irabazleak *Dr. Croke Cup* saria irabazten du.

## Egitura 
Otsailetik maiatzera jokatzen da 1996an aldaketa egin zenetik. Final gehienak Semple Stadium (Thurles, Tipperary), Croke Park (Dublin) edo Gaelic Grounds (Limerick) zelaietan jokatu dira.

Sei taldetako sei maila antolaturik daude eta denboraldiaren bukaeran mailen arteko igoerak eta jeitsierak izaten dira.

2019ko sasoian horrela daude taldeak egituratuta:

Hauetaz gain Fingal hurling team eta New York GAA taldeek ere parte hartu izan du.

## Palmaresa 
[260px|eskuinera|thumb|[Tipperary GAA taldea.]]
[260px|eskuinera|thumb|[Kilkenny GAA taldea.]]
[260px|eskuinera|thumb|[Cork GAA taldea.]]

* **Beltzez** dauden taldeek Ligaz gain All-Ireland txapelketa ere irabazi zuten urte berean.
* ¹ Irlandako konderrien arteko txapeldunak final handia New Yorken aurka jokatu zuen 1966, 1968, 1970 eta 1990an.
* ² 1946, 1947, 1976 eta 1980ko finaletan berdinketa izan zenez bigarren partida bat jokatu behar zan zen. 46 eta 47ko lehenengo partiden emaitzarik ez da gorde.
* ³ 1993an hiru partida jokatu behar izan ziren, lehenengo bietan berdinketa izan baitzen.
* ⁴ Luzapena jokatu behar izan zen.
* 5 2016an bi partida jokatu ziren lehenengoan 0-22 , 0-22 emitzarekin berdinduta gelditu baitziren.

## Garaipenak 
### Konderrika 
### Probintziaka 
## Ikus, gainera 
* All-Ireland Senior Hurling Championship
* Elkarte Atletiko Gaeliko

## Kanpo estekak 
* Gaelic Athletic Association - Elkarte Atletiko Gaeliko erakundearen webgune ofiziala
Erresuma Batuko eta Irlandako Federazio Sionista

**Erresuma Batuko eta Irlandako Federazio Sionista**, batzuetan **Britainiar Federazio Sionista** edo sinpleki **Federazio Sionista**, 1899an sortutako elkartea da, juduentzat herrialde bat sortzeko indarrak biltzeko asmoz. Federazio Sionistak beste hainbat elkarte batzen zituen bere azpian, Erresuma Batuko 120 elkarte eta 50.000 kide baino gehiagorekin.

## Historia 
1917an Britainiako Kanpo Aferen Idazkaria zen Arthur Jamesek Balfour deklarazioa eman zion Lord Rothschild judu komunitateko nagusiari Federazio Sionistari eman ziezaion. 1920 Federazio honek Nazioarteko Emakume Sionisten Elkartea sortu zuen, Keren Hayesod buru. FSak gazte mugimendua ere sortu zuen beranduago.

2010ean bere liderra Harvey Rose da.

## Kanpo estekak
Good King Wenceslas

thumb|*Wentzeslao Errege Ona*, *Gabon kantak, zahar eta berriak* eskuizkribuko irudia.

**Good King Wenceslas** (euskaraz *Wentzeslao Errege Ona*) gabon kanta bat da. Bertan, Wentzeslao Errege Onaren istorioa kontatzen da, errege honek San Eztebe egunan (abenduaren 26a) neguko eguraldi latzari aurre eginez nekazari txiro bati limosna eman zion. Nekazariaren ibilaldian zehar hotzaren ondorioz bere asmo hori bertan behera uztekotan kinkan dago, baina erregearen elur gaineko urrats aztarnak jarrituz aurrera egiteko gai da. Kondaira Wentzeslao I.a Bohemiakoa (907-935) txekiar errege historikoaren bizitzan oinarritua dago.

thumb|200px|ezkerrera|*Good King Wenceslas* abestiaren doinua entzungai. Ameriketako Estatu Batuetako Armadaren bandak joa eta abestua.

Gabon kanta honen ingelesezko hitzak berez 1853an Ingalaterran John Mason Neale eta Thomas Helmore-k idatzi zituen, urte berean lehebizikoz *Carols for Christmas-Tide* argitarapenean agertu zelarik. Doinua aldiz, XIII. mendeko *Tempus adest floridum* ("Loraldiaren garaia heldu da") udaberri abestiarena da, 1582an *Piae Cantiones* izeneko finlandiar abesti bildumaren barnean argitaratu zelarik.

## Kanpo estekak 
* Irish Rovers taldearen *Good King Wenceslas* abestiaren bertsioa entzungai 
* Candince Night abeslariaren *Good King Wenceslas* abestiaren bertsioa entzungai
Walter Rothschild (Rothschildeko II. baroia)

**Lionel Walter Rothschild, 2. Rothschild Baroia**, (Londres, Ingalaterra, 1868ko otsailaren 8 &ndash; 1937ko abuztuaren 27a) bankari, politikari eta zoologo britainiarra izan zen, Rothschild familiako kide esanguratsua.

## Zoologia 
thumb|ezkerrera|150px|Walter Rothschild bere zebrekin
Magdalene Collegen ikasi zuen, Cambridgen. 1889 eta 1908. urteen artean N M Rothschild and Sons familiaren enpresan lan egin zuen, nahiz eta bere pasioa zoologia izan, batez ere hegazti eta tximeleten disekzioa. Honela hainbat espedizio zoologikoen patrozinioa egin zuen eta gaiaren inguruan liburuak idatzi zituen.

Bere zelaian kanguruak zituen eta bere gurdia eramateko zebrak hezi zituen. Zoologiko pribatua sortu zuen Tring herrian, Hertfordshiren zuen erresidentziatik gertu. Zoologiko hori 1892an ireki zitzaion publikoari. 1932an, hainbat arazo ekonomiko zituela eta, Historia Naturaleko Amerikar Museoari saldu zizkion hainbat hegazti. Beste zatia Britainiar Museoari saldu zion 1936an. Bere izena darama gaur egun britainiar Historia Naturalaren Museoaren zoologikoak.

## Politika 
Aylesburyko diputatu liberala izan zen 1899tik 1910 arte. Sionismoaren aldekoa eta Chaim Wiezmann lider sionistaren laguna izanda, Balfourren deklarazioa jaso zuen, Arthur Balfour kanpo ministroak 1917ko azaroaren 2an idatzitako gutuna, "juduen etxe nazionala" sortzea proposatzen zuena Britainiar Palestinako Mandatuaren lurretan. Rothschilden lana izan zen proposamen honen berri ematea Federazio Sionistari.

## Oinordekotza 
Walterrek bere aitarengandik jaso zuen titulua, Nathan Mayer Rothschild, 1. Rothschild Baroia, 1915ean. 1937an hil zenean Walterrek ez zuen seme-alabarik eta, beraz, bere anaia txikiena bera baino lehen hil zen. Horregatik titulua bere iloba zen Nathaniel Victor Rothschildek jaso zuen

## Kanpo estekak
Henrike I.a

**Henrike I.a** izan daiteke:
* **Henrike I.a Alemaniakoa** (876-936), Ekialdeko Frantziako erregea;
* **Henrike I.a Bavierakoa** (921-955), Bavierako dukea;
* **Henrike I.a Austriakoa**, (? - 1018), Austriako margravea;
* **Henrike I.a Frantziakoa** (1008- 1060), Frantziako erregea;
* **Henrike I.a Ingalaterrakoa** (1068-1135), Ingalaterrako erregea;
* **Henrike I.a Brabantekoa** (1165-1235) Brabanteko dukea;
* **Henrike I.a Jerusalemgoa** (1166-1197), Jerusalemgo erregea;
* **Henrike I.a Gaztelakoa** (1204-1217), Gaztelako erregea;
* **Henrike I.a Ziprekoa** (1217-1254), Zipreko erregea;
* **Henrike I.a Nafarroakoa** (1238 - 1274) Nafarroako erregea;
* **Henrike I.a Portugalgoa** (1512-1580) Portugalgo erregea;
* **Henrike I.a Luxenburgokoa** (1955), Luxenburgoko duke handia.
Rayleighen sakabanaketa

thumb|Rayleighen sakabanaketak zeruaren urdin kolorea eragiten du egunean zehar. Egunsentia eta ilunabarra aldean, ordea, kolore gorrixka eragiten du.
**Rayleighen sakabanaketa** edo **Rayleighen barreiatzea** (Lord Rayleigh fisikariaren omenez izendatua) argiaren edo beste erradiazio elektromagnetikoren sakabanaketa elastikoari deritzo, argia baino uhin-luzera laburragoa duten partikulek eragindakoa. Partikula hauek atomo zein molekula askeak izan daitezke. Argiak solido edota likido gardenetatik zehar bidaiatzen duenean gerta daiteke, baina batez ere, argiak gasetatik zehar bidaiatzen duenean ikus daiteke.
thumb|Uhin-luzeraren araberako koloreen azalpen diagrama.
Lurreko atmosferan gertatzen den eguzki-argiaren Rayleighen sakabanaketak eragiten du zeruak kolore urdina izatea eta eguzkiak kolore horixka izatea.

## Kanpo estekak
The Irish Rovers

**The Irish Rovers** (euskaraz *Irlandar Ibiltariak*) irlandar jatorriko Kanadako folk musika talde bat da. Nagusiki irlandako musika herrikoia jo eta abestu ohi dute.

Nahiz eta 1963an Kanadako Toronto hirian sortutako musika taldea izan, taldekide guztiak bertaratutako irlandar etorkinak dira, tartean George Millar eta bere lehengusua den Ian (Ipar Irlandako Ballymena hirikoak), Wilcil McDowell (Ipar Irlandako Larne hirikoa), Sean O'Driscoll (Irlandako Errepublikako Cork hirikoa), eta John Reynolds eta Fred Graham (biak ere Ipar Irlandako Belfast hirikoak).

## Diskografia 
* *The First of The Irish Rovers* (1966).
* *The Unicorn* (1967).
* *All Hung Up* (1968).
* *The Life of The Rover* (1969).
* *On The Shores of Americay* (1971).
* *The Best of The Irish Rovers* (1972).
* *The Irish Rovers Live* (1972).
* *Tales To Warm Your Mind* (1973).
* *Emigrate! Emigrate!* (1973).
* *Greatest Hits* (1974).
* *Children of The Unicorn* (1976).
* *Tall Ships And Salty Dogs* (1979).
* *The Rovers* (1980).
* *No More Bread + Butter* (1981).
* *Party Album* (1982).
* *It Was A Night Like This* (1982).
* *Twentieth Anniversary* (1984).
* *Party With The Rovers* (1985).
* *Hardstuff* (1989).
* *Silver Anniversary* (1989).
* *The Boys Come Rolling Home* (1992).
* *Celebrate! The First 30 Years* (1994).
* *Celtic Collection: The Next Thirty Years* (1995).
* ''The Irish Rovers' Gems* (1996).
* *Come Fill Up Your Glasses* (1998).
* *Songs of Christmas* (1999).
* *Down By The Lagan Side* (2000).
* *Live in Concert* (2003).
* *Another Round* (2002).
* *40 Years A-Rovin'* (2005).
* *Still Rovin' After All These Years* (2007)
* *Gracehill Fair* (2010)
* *Home In Ireland* (2011)
* *Merry Merry Time Of Year* (2012)
* *Drunken Sailor* (2012)

## Kanpo estekak 
* *The Irish Rovers* musika taldearen webgunea 
* *The Irish Rovers'' musika taldearen facebook orrialdea ikusgai 
* Will Millar musikariaren webgunea
Wentzeslao I.a Bohemiakoa

**Wentzeslao I.a Bohemiakoa** (; Praga, 907 &ndash; Stará Boleslav, Bohemia, 935eko irailaren 28a) 921-935 bitartean Bohemiako dukea izan zen. Eliza katolikoak eta Eliza ortodoxoak santutzat dute eta Bohemiako zaindaria da.

## Bizitza 
Wentzeslao Vratislao I.a Bohemiakoa eta Dragomiraren semea zen. Garai hartan Bohemia lurralde paganoa zen eta kristautasunak hedapen txikia zuen arren, amona Ludmila Bohemiakoak kristau heziketa eman zion. 922an Bohemiako duke bilakatu zenetik, erlijio berriari babesa eman zion, Alemaniako misiolariak ekarrarazi zituen eta latindar erritua sustatu zuen antzinako eslaviarraren kaltetan.

Kristautasunaren aurka agertu ziren Bohemiako jauntxo ugariren aurka borrokatu behar izan zuen. Haien artean bere senitarteko hurbilekoenak zeuden: Dragomira, ama, eta Boleslao, anaia. Boleslao hainbat aldiz saiatu zen Wentzeslao hiltzen. Azkenik, Wentzeslao Stará Boleslav hirian zegoela, morroi batzuk bertara bidali eta mezara zihoala hil zuten.

## Gurtzea 
Kondaira baten arabera Wentzeslaoren odola egurezko lurzoruan finkatu zen, eta inoiz ez zen lortu bertatik garbitzea. Praga jaioterriko San Vito katedralean lurperatua izan zen eta gaur egun bertako San Wentzeslao kaperan gurtu ohi da. Txekiar Errepublika eta Eslovakiako santu zaindaria da. Praga hiriko erdigunean bere omenezko San Wentzeslao enparantza kokatzen da.

## Iruditegia 

Fitxategi:Wenzeslaus by Peter Parler.JPG|Peter Parleren eskultura, XV. mendea (Pragako katedrala)
Fitxategi:Holy Trinity Column - Saint Wenceslaus.jpg|Olomouceko Trinitatearen eskultura, XVIII. mendea.
Fitxategi:Wenceslaus I Duke of Bohemia equestrian statue in Prague 1.jpg|Myslbeken zaldizko estatua (Praga, San Wentzeslao enparantza)
Fitxategi:Zavraždění sv.Václava.jpg|Errege martiria, Stará Boleslaveko eliza.
Fitxategi:Praha, Katedrála, Svatováclavská kaple 03.jpg|Santuaren kapera eta hilobia, Pragako katedralan.
Fitxategi:Saint Venceslas grave.JPG|Hilobia, Pragako katedralean.
Fitxategi:BazilikasvVaclavasb.jpg|Santuaren eliza, Stará Boleslav udalerrian, bere hilketa jazo zen lekuan.

## Ikus, gainera 
* Good King Wenceslas

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joakin LIZARRAGA: S. Benzeslao Bohemiako errege Martir Klasikoen gordailua. Klasikoak.armiarma.eus.
Euglena

[eskuinera|thumb|150px|Euglena(1) [Flagelo (2) Estigma(3) Paramilo (4) Kloroplasto (5) Bakuolo (6) Nukleo ]]

**Euglena** ur gezatan bizi den protista zelulabakarra da. Algen taldean sailkatzen da, autotrofoa delako, nahiz eta ikerlari batzuek protozooekin oso lotuta dagoen iradoki, tarteka kimiorganotrofo moduan ere jardun dezakeelako. Euglenak animalia eta landareen arteko muga, hainbat kasutan, oso lausoa dela agerian uzten du. Protista erreinuan sailkatzean arazo hori ekidin egiten da.

Euglenak bi flagelo ditu, bata oso txikia, eta beste luzea. Flagelo luzearen bidez igeri egiten du. Genero honetako espezie gehienek kloroplastoak dituzte eta landareen fotosintesia burutzen dute. Batzuetan kloroplastoak galtzen dituzte (esaterako, estreptomizina antibiotikoaren ondorioz: honek kloroplastoen ugalketa galarazten du, Euglenaren ugalketa inhibitu gabe), eta orduan materia organikoz elikatzen dira, kimiorganotrofoen antzera.

Bere luzeera 200µm-etaraino hel daiteke. Protista hau inoiz ez da patogenoa, eta 100 espezie baino gehiago ditu.

Fotosintesia burutzeko Euglenak *a* eta *b* klorofilak ditu, eta baita karotenoideak ere, landareen antzera.

Karbonoa metatzen du paramilo izeneko molekula baten bidez; ez du, beraz, almidoirik sortzen.

## Morfologia 
Bizidun zelulabakar honek ez du benetako zelula hormarik, landareek bezala (hauek zelulosaz osaturiko zelula horma sendoa dute). Horrek malgutasuna ematen dio, uhin-mugimendua burutzeko gai izanik.

Aurreko aldean, flageloa dagoen tokian, inbaginazio bat dauka. Horren ondoan estigma izeneko fotorrezeptorea, karotenoideak dituena, Euglena argirantz mugiarazten duena.

Kloroplasto ugari ditu fotosintesia burutzeko.

Bakuolo handi batek, uzkurgarria denak, zelularen gehiegizko ura jaso eta inbaginazioan isuri egiten du. Bakuolo hori puztu eta hustu egiten da, tarteka.

Bipartizioaren bidez ugaltzen da. Genero honetako espezie gehienak ur gezatan bizi badira ere, gutxi batzuk itsastarrak dira.

## Kanpo estekak
Lumera

[thumb|300px|Balea koipea urtuz lumera ekoizteko labea ([Ilulissat, Groenlandia)]]
**Lumera** edo **balea-olioa** zenbait zetazeo espezieren koipetik lortzen den olioa da. Erabilienak euskal balea, groenlandiar balea eta kaxalotea izan dira eta, zenbait lekutan, orkak eta belugak ere.

Lumeraren ustiapen industriala zetazeo handien gainbeheraren eragileetako bat izan zen. 1986an Nazioarteko Balea Batzordeak balea arrantzaren erabateko atzerapena erabaki zuenetik, olio mota hau ez da bideragarria.

## Ikus, gainera
*Balea arrantza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bog of Allen

thumb|300px| Bog of Allen zohikaztegia
**Bog of Allen** (irlanderaz *Móin Alúine*) Irlanda erdialdean dagoen zohikaztegi erraldoia da, Shannon eta Liffey ibaien artean kokatzen dena eta hainbat konderri hartzen dituena; Offaly, Meath, Kildare, Laois eta Westmeath.

Guztira 958 km²-ko azalera badu ere ustiaketa masinoak arriskuan ipini du zohikaztegia.

Zohikaztegiak berez dituen baldintza fiziko kimikoei esker garrantzi arkeologiko handia ere badu. Erdi Aroko tresna ugari, egurrezko egiturak eta baita aintzinako bideak ere azaleratu dira zohikatza ateratzen joan den heinean.

## Kanpo estekak 
*  Irish Peatland Conservation Council
San Eztebe eguna

**San Eztebe eguna** edota **Doneztebe eguna** urtero Done Eztebe santuaren omenez ospatu ohi den jaieguna da. Eliza Katolikoak abenduaren 26an ospatu ohi du, aldiz, Eliza Ortodoxoak abenduaren 27an. Herrialde anglosaxoietan ere eguberriaren ondorengo egunean ospatu ohi da (Boxing Day).

Munduko hainbat herrialde eta eskualdeetan jaieguna izan ohi da: Alemania, Alsazia, Austria, Balear Uharteak, Danimarka, Errumania, Eslovakia, Estonia, Filipinak, Finlandia, Irlanda, Italia, Katalunia, Kroazia, Luxenburgo, Mazedonia, Montenegro, Mosela, Norvegia, Polonia, Serbia, Txekiar Errepublika eta Suedia.

## Ikus gainera 
* Boxing Day

## Kanpo estekak
Ortobikupula triangeluar

Geometrian, **ortobikupula triangeluarra** Johnsonen solidoetako bat da (*J*27), bi kupula triangeluar (*J*3) haien oinarrietatik lotuz eraiki daitekeena.

Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.

## Formulak 
raren aurpegi guztiak erregularrak badira, eta ertzaren luzera a, gainazalaren azalera (A) eta bolumena (V) formula hauen bidez kalkula daitezke:

A=2(3+\sqrt{3})a^2\approx9,4641a^2

V=\frac{5\sqrt{2}}{3}a^3\approx2,35702a^3

## Poliedro duala 
raren dualak 12 aurpegi ditu: 6 erronbo eta 6 trapezio.

## Kanpo estekak 
*