Piperi

**Piperi** ()  albaniar jatorriko tribu historiko bat (pleme) da eta Montenegroko ipar-ekialdeko eskualde bat. Piperi Morača eta Zeta ibaien artean dago, Montenegroko hiriburu den Podgoricatik iparraldera arte.

## Jatorriak 
Jatorriz albaniar tribu bat (albanieraz: *Pipri*), piperiek pixkanaka kultura-integrazio prozesu bat jasan zuten inguruko eslaviar populazioan. XVII. mendeko frantziskotarren txosten batek haien akulturazioaren azken etapak ilustratzen ditu. Egileak idazten du Bratonožićī, Piperi, Bjelopavlićī eta Kuči-ek : " ''nulla di meno esgno quasi tutti del rito serviano, e di lingua Illrica ponno piu presto dirsi Schiavoni, ch' Albanesi* " (ia guztiek serbiar erritua eta iliriko (eslaviarra) hizkuntza erabiltzen dutenez, laster eslaviar deitu beharko litzaieke, albaniar baino). Ikerketa historikoek erakutsi dute Piperi ez dela arbaso patrilineal komuneko tribu ( *pleme* ) bat. XV. mendearen erdialdetik XVI. mendera bitartean sortu zen Piperi-n garai desberdinetan kokatu ziren komunitateek, eta bertan ere jadanik finkatutako biztanleria bat aurkitu zuten.

## Historia 
### Erdi Aroaren azken urteak eta Modernoaren lehen urteak 
Piperi leinuari buruzko lehen erreferentziak izan daitezke *Piper(i)* abizena duten pertsonen aipamenak, lehenengoa *Vlado Piper* izanik, 1285eko Ragusako iturrietan, bigarrena *Radoslav Mihailo Piper* izanik, Kotorreko artxiboetan 1398an, baita Scutari eta inguruetarako 1416-7ko Veneziako katastroan erregistratutako hiru etxeburu ere: *Andrea* eta *Jon Piperi* Trush- ekoak ( *Trompsi* ), eta *Calozorzi Piperi* Trush ondoko Dhozan-ekoa. 

*Piper* abizena duten beste hainbat pertsona agertzen diren arren XV. mendeko Kotorreko erregistroetan,  Piperi komunitate gisa aipatzen den lehen aipamen zuzena 1444koa da, Ragusako merkatariek aurkeztutako Ragusako Senatuaren txosten batean. Bertan, Bjelopavlićekin eta Vasojevićekin batera, Ragusako merkatariak erasotu eta kalte materialak eragin zizkieten katunen artean agertzen dira, Rječica herriaren (gaur egun Lijeva Rijeka ) ondoan. 1455ean, Piperi katuna aipatzen da Zetako beste katun eta herri batzuen parte gisa, zeinek Vranjina uhartean veneziarrekin akordio bat sinatu zuten. 

1474an Otomandar Inperioak Goi Zeta konkistatu eta 1479an Scutari erori ondoren, piperiarrak nahiya bereizi gisa aipatzen dira Scutariko Sanjak sortu berriaren 1485eko defterrean. Orduan, haien eremua 21 herrixkaz osatuta zegoen, horietatik bi hutsik zeuden, guztira 226 etxerekin. Kopuru hori ia bikoiztu egin zen 1497ko defterrean, non Piperiko nahiya 427 etxez osatuta zegoen. Horrek adierazten du etorri berri asko Montenegron eta Albania iparraldean konkistatutako eremuetatik ihesi zetozela. 1497ko defterrean, hainbat ahaidetasun talde daude Piperi eskualdean, hiru timartan banatutako nahiya bereizi gisa agertzen dena, tokiko otomandar spahi kristauen menpe. Piperiko herrietako komunitate asko *dagoeneko finkatuta* edo beste eremu batzuetako *etorri berri* gisa sailkatu ziren. Herrixketan, komunitateek etxe multzoak osatzen zituzten beren ahaidetasun loturen arabera. Ahaidetasunaren araberako kokalekuen bereizketa hau XX. mendearen hasieran ere iraun zuen. Piperiko 1497ko kokalekuak hauek ziren: Luška Župa (gaur egun Crnci ), Drezga, Zavala, Dobriko, Mrke, Hrasnica, Bjelice, Duga, Brestica ( Spuž ondoko ibaia), Rječica, Strahalić, Moračica, Radušev Do eta Drenovica. Herri batzuk komunitate bereizien parte ziren, defter barruan katun gisa identifikatuak, Katun Bukumir, Katun Bušat ( *Bushat* ) eta Katun Drenovica ziren. Hiru katunak Bratonožić eremuan zeuden. Garai hartan Piperiko antroponimia eslaviar/serbiarra batez ere Lužanitarrei egozten zaie, eta albaniar antroponimia, berriz, Bukumiri, Bushati eta komunitate txikiago batzuei. Beste komunitate batzuk ere Piperi-n kokatu ziren, hala nola Macure eta Mataruge . Haien arrastoak batez ere Lužani-en artean identifikatu daitezke, garai hartan erregistro historikoetan batu baitziren. Gaur egungo Piperi-n *Macur jama* ( Macurako putzua) toponimoa haiekin lotuta dago. Piperi-ko biztanleriaren zati batek bere tradizioetan gorde du ortodoxo bihurtu aurretik katolikoak zirela.

1614an, Mariano Bolizzak Piperiek guztira 270 etxe zituztela jaso zuen, serbiar fede ortodoxokoak. 1613an, otomandarren kanpaina bat hasi zen Montenegroko matxinoen tribuen aurka. Horren harira, Piperik, Kuči, Bjelopavlićī, Vasojevićī, Kastrat, Kelmend, Shkrel eta Hot tribuekin batera, "Mendien Batasuna" edo "Albaniako Mendiak" izeneko batasun politiko eta militar bat eratu zuen. Batzar partekatuetan, buruzagiek *besa* zin bat egin zuten etorkizuneko otomandar espedizioei indar osoz aurre egiteko, horrela beren autogobernua babestuz eta iparraldeko goi-ordokietan otomandar spahien agintea ezartzea eragotziz. Haien matxinadak izaera askatzailea izan zuen.  700 *gizon armatuak* Radoslav Božidarovek zuzendu zituen. Giovanni Bembo, Veneziako Duxa (1615–1618), austriarrek Veneziako Errepublikaren aurka erabili zituzten serbiar piratak (uskokak) garaitu zituen; Nikšić eta Piperi-n babestu behar izan ziren, eta herri eta tribuetan ezarri ziren, geroago Petrović-Njegoš familiaren gidaritzapean. Familia honek Cetinjeko metropolita serbiar ortodoxoaren (gero *Vladika*, printze-gotzain) kargua izan zuen 1694tik aurrera. Osman Pasharen aurka borrokatu ziren 1732an eta Mahmut Pasharen aurka 1788an.

Piperiarrak Mustafa Naimaren txosten historiko otomandar batean jasotzen dira 1637-8 artean otomandar agintarien aurka matxinatu ziren albaniar komunitateen artean. Txostenaren arabera, Piperi eta Bjelopavlićek lehenik Vučo Mehmed Pasharen agindupean zeuden otomandar indarrei men egin eta mantenua eman zieten Kelmendiren aurkako kanpainan, baina lehenengoak berriro matxinatu ziren Kelmendetik otomandar erretiratu ondoren. Honi erantzunez, Vučo Mehmed Pashak Piperira egindako erasoaldi bat zuzendu zuen, non emakumeak eta haurrak gerra preso hartu zituzten, tribuko burua moztu zioten, eta tribuko buruzagietako beste bat, *Hotash* (edo *Hutash* ), preso hartu zuten inperioaren aurkako krimenengatik exekutatzeko. Txostenak Piperiko nahiyah-eko biztanleria albaniarra dela deskribatzen du.

### Aro Modernoaren azken urteak 
1796an Mahmut Pasharen aurka borrokatu ziren berriro, Martinićiko guduan (egungo Danilovgraden). Tahir Pasharen aurka borrokatu ziren 1810 inguruan . Petar I.a printze-gotzainak (1782-1830 erregealdia) Bosniako *beyaren* aurkako kanpaina arrakastatsua egin zuen 1819an; Errusia-Turkia Gerran Albaniatik etorritako otomandar inbasio baten atzerapenak Montenegroko subiranotasuna Piperiren gainean aitortzea ekarri zuen. Petar I.ak Piperi eta Bjelopavlić Montenegro Zaharrarekin bat egitea lortu zuen. Gerra zibil bat piztu zen 1847an, non Piperi, Kuči, Bjelopavlić eta Crmnica-k Montenegroko printze berriaren botere zentralizatu gero eta handiagoari aurre egin nahi izan zioten; sezesionistak menperatu eta haien buruzagiak fusilatu zituzten. Krimeako Gerraren erdian, arazo politiko bat zegoen Montenegron; Danilo I.aren osabak, Georgek, otomandarren aurkako beste gerra bat bultzatu zuen, baina austriarrek Danilori armak ez hartzeko aholkatu zioten.  Konspirazio bat osatu zen Daniloren aurka, George eta Pero osabeek gidatuta, egoera gorenera iritsi zen otomandarrek Herzegovinako mugan tropak kokatu zituztenean, mendizaleak probokatuz.  Batzuek Barren aurkako erasoa bultzatu zuten, beste batzuek Herzegovinan sartu ziren, eta Daniloren menpekoen atsekabea hainbeste hazi zen, non Piperi, Kuči eta Bjelopavlićek, azken eta oraindik batu gabeko eskuratuek, estatu independente aldarrikatu zuten 1854ko uztailean. Danilo Brdan matxinoen aurka neurriak hartzera behartuta egon zen, batzuk Turkiako lurraldera igaro ziren eta beste batzuk amore eman zuten eta eragindako gerra zibilaren kostua ordaindu behar izan zuten.

Petar II Petrović-Njegošek polizia indarra (*gvardija*) sortu zuen Montenegroko Printze-Gotzaindegi osoan, federazio tribal batetik estatu egoki batera eraldatzeko prozesuaren barruan; 26 zeuden Piperi-n. 

### XX. mendea 
Piperiak " Berdeak " ( *Zelenaši* ) osatzen zuten tribuetako bat ziren, Montenegro Serbiarekin 1918an batzea Montenegroren anexio gisa ikusten zuen talde politiko bat, eta horren ordez Montenegro independente baten alde egiten zuena. Berdeek Gabonetako Matxinada bultzatu zuten 1919ko urtarrilaren 7an, eta Serbiako tropek zapaldu zuten.

Bigarren Mundu Gerran, tribuaren gehiengoak Jugoslaviako partisanoak babestu zituen. Gerra aurretik, Jugoslaviako Alderdi Komunistaren Montenegroar batzordea Piperi klaneko kideek menderatu zuten, eta 1941eko uztaileko matxinadaren bultzatzaileak izan ziren. Piperi komunista ospetsuenetako bat Vukasin Markovic doktorea izan zen, Leninen laguntzaile pertsonala, Urriko Iraultzaren ondoren Errusiatik Montenegrora itzuli zena, Sobietar Iraultza bat egiteko asmoz. Iraultza porrot egin eta atxilotu ondoren, SESBera ihes egin zuen, eta han alderdiko eginkizunak hartu zituen.

## Antropologia 
### Ahozko tradizioa 
XIX. mendetik aurrera, eskualdean zehar bidaiatu zuten idazle eta adituek ahozko tradizioak eta istorio zatikatuak bildu zituzten Piperiren hasierako historiari buruz. Istorio horien eta material historiko erregistratuaren arteko ikuspegi interdiziplinarteko eta konparatiboak XX. eta XXI. mendeetan oinarri historikoagoak diren kontakizunak eman ditu.

Johann Georg von Hahnek Piperiren jatorriari buruzko ahozko tradizioa jaso zuen XIX. mendearen erdialdean. Ahozko tradizio bera, aldaera txikiekin, eskualdeko beste komunitate batzuetan mantentzen da. Horren arabera, lehen arbaso gizonezko zuzena *Keq* izeneko bat izan zen, otomandarren konkistatik ihesi joan eta eslaviar hiztun eremu batean kokatu zen albaniar katoliko bat, gero Piperi eskualde historikoa izango zena. Bere semeek, *Lazër Keqi* (Hotiren arbasoa), *Ban Keqi* ( Triepshiren arbasoa), *Merkota Keqi, Kaster Keqi* ( Krasniqiren arbasoa) eta *Vas Keqi* (Vasojevićieren arbasoa), herria utzi behar izan zuten bertakoen aurkako hilketa bat egin ondoren, baina *Keq* eta bere seme gazteena *, Piper Keqi,* han geratu ziren eta *Piper Keqi* Piperi tribuaren arbaso zuzena bihurtu zen. Lehen arbasoaren izena, *Keq*, albanieraz *txarra* esan nahi duena, Malesian seme-alaba bakarrak edo seme-alaba gutxi dituzten familietako seme-alabei ematen zaie (haurren heriotza-tasa dela eta). Familia horietan, "itsusi" izen bat ( *i çudun* ) ematen zen talisman gisa haurra " begi gaiztakeriatik " babesteko.

Mende erdi geroago, Jovan Erdeljanović etnologoak eskualdera bidaiatu zuen eta tribuaren hainbat inkesta egin zituen, eta bertan bertako ohitura eta tradizio asko jaso zituen. Tribuko kideen istorioak ere bildu zituen, haien jatorriari eta anaitasunei buruz. Ahozko tradizioaren arabera, XV. mendean Serbiako Despotatua erori ondoren, *Gojko* izeneko noble batek, bere familiarekin, Serbiako hegoaldea utzi eta Moračara etorri zen. Piperi tribuaren lau anaitasun nagusi beragandik datozela esaten da: Đurković, Lazarević, Petrović eta Vukotić. Erdeljanovićek identifikatu zuen ahozko tradizioa *Lutovci* tribuarengandik datorrela, eta ondorioztatu zuen Despotatua erori ondoren eremuan finkatu ziren etorri berriak zirela. Erdeljanovic-ek ere adierazi zuen Rogami eskualdeko lau *bratstva* (kofradia) nagusiak, Rajkovići, Stamatovići, Vučinići eta Vukanovići, *pobratim* ( odol anai ) bihurtu zirela eta denek Mikel Goiaingeruaren esklaboa ospatzen zutela.

### Kultura 
Ohitura tradizionalei dagokienez, XIX. mendearen amaierara arte, iparraldeko Albaniako kanunen aldaera baten arrastoak Piperi-n erabiltzen ziren.

XX. mendearen lehen erdian, Marie Amelie von Godinek, Montenegron bidaiatzen ari zela, Piperi inguruan elebitasun arrastoak zeudela jakinarazi zuen. Bere txostenen arabera, albaniera jada ez zen hitz egiten inguru horretan, baina oraindik ere zenbait dolu eta zin abesten eta errezitatzen ziren albanieraz.

### Identitatea 
XVIII. mendean, "serbiar klan ortodoxo" gisa aipatu ziren 1757ko ikerketa historiko eta geografiko batean eta Klan federazioak Errusiari 1789an bidalitako gutun batean.  Dokumentuek, batez ere Ivan Radonjić-en 1789ko gutunak, erakusten dute montenegriarrak serbiar gisa identifikatzen zirela orduan, Banjani, Kuči, Piperi, Bjelopavlić, Zećani, Vasojević eta Bratonožić-ak, berriz, ez zirela "montenegroar" gisa identifikatzen, *serbiar tribu* gisa baizik. Guztiak modu erregional, geografiko eta tribalean aipatzen ziren, eta inoiz ez kategoria etniko gisa. 

Hala ere, Jugoslavia desegin zenetik, Piperi eremuan bizi diren pertsona gehienek montenegriar gisa identifikatzen dute beren burua, eta gehiengo txiki batek Montenegroren independentziaren alde egiten du.

## Amaitasun eta familiak
*Alagić
*Aćimić
*Božidarić
*Buljević
*Banović
*Bašanović*
*Bešević
*Becić
*Boljević
*Bošković*
*Božović
*Bracanović
*Brković
*Živaljević
*Žujović
*Dakić
*Dragićević
*Dragišić
*Đukić
*Đurašević*
*Đurović
*Filipović
*Gegić*
*Gligorović
*Goričan*
*Grubeljić*
*Ivanović
*Ivančević
*Jelenić
*Jovanović
*Jovović
*Kaluđerović
*Lakićević
*Lakočević
*Latković
*Plačković
*Piper
*Lalić*
*Ljumović
*Makočević
*Maudić
*Marković
*Matanović
*Matić
*Matović
*Mijović
*Miličković
*Milićević
*Milunović
*Nikolić
*Novaković
*Novićević
*Hot
*Hotić
*Otović
*Hotović
*Olević
*Pajić
*Petrović
*Piletić
*Piperović
*Piperski
*Popović
*Pulević
*Radević
*Radonjić
*Radovanović
*Radunović*
*Rajković
*Raslović*
*Ristović
*Savović
*Simović
*Stanić*
*Stojanović
*Todorović
*Tiodorović
*Šćepanović
*Šušović
*Šujak
*Vučinić
*Vujović*
*Vukanović
*Vukotić
*Šćekić
*Vuletić*
*Vuljević*
*Vulikić
*Vušutović*
*Ćetković
*Ćosić

## Pertsona nabarmenak 
* Uzun-Mirko, Serbiako voivoda, *bimbaša'' mailarekin Serbiako iraultzanTanasko Rajić, serbiar voivode eta iraultzailea.
* Arso Jovanović, Jugoslaviako alderdien komandantea Bigarren Mundu Gerran.
* Blažo Jovanović, jugoslaviako komunista eta Montenegroko presidentea
* Savić Marković Štedimlija, kroaziar aldeko montenegrin ideologoa eta ustasha erregimenaren kolaboratzailea
* Milutin Vučinić, erbestean dagoen Montenegroko Erresumako lehen ministroa
* Boro Vučinić, montenegroko politikaria eta defentsa ministro ohia
* Ivan Milutinović (1901—1944) Jugoslaviako partisano jenerala izan zen , Bigarren Mundu Gerran Jugoslavian hil zena.
* Mladen Žujović, Konspiracijako kidea
* Sreten Žujović, serbiar eta jugoslaviako politikaria
* Jovan Žujović, serbiar antropologoa.
* Milo Milunović, Jugoslaviako margolari nabarmena.
* Tomislav Nikolić, Serbiako presidente ohia 
* Jevrem Brković, montenegroko idazlea
* Balša Brković, montenegrinar idazlea, Jevremen semea
* Veselin Vukotić, Montenegroko ekonomialaria, irakaslea, politikaria eta unibertsitateko errektorea.

## Kanpo estekak