open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Milton Babbitt

**Milton Byron Babbitt** (Filadelfia, AEB, 1916ko maiatzaren 10a - Princeton, New Jersey, 2011ko urtarrilaren 29a) Estatu Batuetako musikagilea izan zen.

## Biografia 
Roger Sessions musikagile estatubatuarraren ikaslea izan zen, eta Princetongo Unibertsitateko irakasle izendatu zuten 1938an. 1943-1945 bitartean eta unibertsitate hartako Matematika Fakultateko kide zela egin zituen ikerlanen ondorioz, *Egitura finkoaren eginkizuna sistema dodekafonikoan* artikulua argitaratu zuen 1946an, Schöenberg musikagilearen konposatzeko metodoari buruzko lehen ikerketa zentzuzko eta sistematikoa.

1959an, New Yorkeko Columbia Unibertsitatean Columbia-Princeton Musika Elektronikoaren Zentroa sortu zuenetako bat izan zen, eta 1950eko eta 1960ko hamarkadetan musika jasoan elektronika erabiltzen zutenen musikagile nagusietako bat.

Hasieran Varèse eta Stravinskiren musikak erakarri bazuten ere, konposatzaile gisa Webernen eta Schöenberg beraren sistema konbinatorioak hedatu eta sintetizadorea musika jotzeko eta konposatzeko tresna bihurtu zuen; musikagileak konposizio-oinarriei buruzko erantzukizun eta kontrol guztiak bere gain hartu behar dituela ere tinko defendatu zuen beti.

Babbitten lanik ezagunenak dira: *Ensembles for Synthesizer* (1962-1964), sintetizadorez bakarrik jotzeko; *Philomel* (1964) sopranoek kantatu eta sintetizadorez jotzeko; *Small Concert for Violin Orchestra and Synthesized Tape* (1976) eta *Ars combinatoria* (1981).

1982an Pulitzer Fundazioaren aipamen berezia jaso zuen musikari eskainitako urteetako lanarengatik.

## Erreferentziak
Alberto Miralles

**Alberto Miralles Grancha** (Elx, Alacant, Espainia, 1940ko irailaren 23a - Madril, Espainia, 2004ko martxoaren 3a) espainiar idazle, antzerki egile, egokitzaile eta zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Industria Ingeniaritza Teknikoko titulua eskuratu zuen 1963an Bartzelonako Unibertsitatean, Arte Dramatikokoa 1966an Bartzelonako Goi Mailako Eskolan, eta Filologia Erromanikoan lizentziatu zen 1973an hiri bereko Unibertsitate Zentralean.

Interpretazioko irakasle-lanetan aritu zen 1968-1975 bitartean Bartzelonako Aktoreen Estudioan, eta Madrilgo Taller de Artes Imaginariasen 1978-1980 artean. Antzerki Egileen Elkarteko idazkari nagusi kargua izan zuen, eta horrez gainera, 1968an sortu zuen *Cátaro* izeneko antzerki-konpainia zuzentzen ere jardun zen.

1961az geroztik antzerki-sari ugari jaso zituen. Kabaret ikuskizunak nahiz *Eres un desalmado* (1980) filmaren gidoia eta J. Hidalgoren *La pantalla diabólica*ren elkarrizketak (1978) ere egin zituen. Antzerki-zuzendari gisa, berriz, Adolfo Marsillachen laguntzaile-lanetan hasi zen 1968an, eta harrezkero antzezlan ugari zuzendu zituen. *Cátaro* eta *Compañía trabalenguas* taldeen eszena-zuzendaria ere izan zen, eta Shakespeare, Lope de Vega, Calderón de la Barca eta hainbat egile ezagunen obren egokitzapenak egin zituen.

Bestalde, antzerkiari buruzko zenbait saiakera argitaratu zituen, eta artikulu ugari egunkari eta aldizkarietan. Bi eleberri sortu zituen: *Una semana pintada de negro* (1983, "Beltzez margoturiko aste bat"), eta *Mi país es tu piel* (1989, "Nire herria zure azala da"). Egin zuen azkeneko obra *Juegos prohibidos* (2001) izan zen. 2004. urtean birikako minbiziak jota hil zen.
## Erreferentziak
Ramon Ortiz de Zarate

**Ramon Ortiz de Zarate Martinez de Galarreta** (Arriola, Asparrena, Araba, 1817ko martxoaren 22a - Gasteiz, Araba, 1883ko abuztuaren 12a) idazlea, legegizona, hizlaria eta euskaltzalea izan zen. Gasteizen egin zituen Zuzenbide ikasketak. Arabako kontseilari izendatu zuten 1845. urtean, eta Gasteizko udaleko prokuradore sindiko nagusi 1848an.

*Consejos al pueblo vascongado* argitaratzen hasi zen, Arabako tradizioak jendaurrean ezagutarazteko asmoz. Harrera ezin hobea aurkitu zuen argitalpen horrek Ortiz de Zarateren herrikideen aldetik, baina foruen aldeko idatziok kontserbadoreen eta Madrilgo Gobernu Zentralaren haserrea piztu zuten, eta argitalpenak erretiratzeko agindua eman zioten. Halere, ez zuen etsi, eta Hego Euskal Herriko foruen eta interesen alde egin zuen. *El Boletín del Comercio* Bilboko aldizkarian hasi zen idazten.

1858. urtean Gorteetako diputatu hautatu zuten, eta 1861ean Arabako diputatu nagusi izendatu zuen Herrialdeko Batzordeak. 1867. urtean *El Fuerista* egunkaria sortu zuen. Arabako matxinada karlistaren ondorioz, 1873. urtearen hasieran Frantziara erbesteratu zen, eta Karlos erregegaiaren mendeko jarri zen. 1874. urtean Oñatiko Auzitegi Goreneko lehendakari izendatu zuten.

Gerraren amaieran (1876), foruak indargabetu zituztenean, haien defentsan hasi zen berriro ere, eta diputatu hautatua izan ondoren, Madrila jo zuen. Baina Gorteetan zela, konortea galdu zuen eta Gasteiza itzuli behar izan zuen. Handik gutxira hil zen, 66 urte zituela. Lan ugari idatzi zituen, lege eta historia gaien ingurukoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Antonio de Villena

**Luis Antonio de Villena** (Madril, Espainia, 1951ko urriaren 31) gaztelaniazko idazlea da, poeta, narratzailea eta saiakera-idazlea. Idazkera intelektual preziosista landu zuen hasieran, baina bizi-grina eta literatura-jakintza batzen duten poema-bildumak argitaratu zituen gero.

## Bizitza eta lanak 
Filosofia- eta letretako-ikasketak egin zituen eta 1971n argitaratu zuen bere lehen liburua, *Sublime solarium* poema-bilduma. Haren ondoren *El viaje a Bizancio* (1970, «Bidaia Bizantziora»), *Hymnica* (1979) eta *Huir del invierno* (1981, «Negutik ihesi») etorri ziren. Azken liburu horrek Espainiako Kritikaren Saria jaso zuen. Bere obra lirikoa *Poesia 1970-1984* liburuan dago bilduta.

Kontakizun-liburuen artean aipagarriak dira *Amor pasión* (1983, «Amodio grina»), *Chicos* (1989, «Mutikoak») eta *En el invierno romano* (1986, «Erromako neguan»), beste batzuen artean. Eleberriei dagokienez, *Fuera del mundo* (1992, «Munduaz kanpo»), *Divino* (1994, «Jainkozkoa»), *El burdel de Lord Byron* (1995, «Lord Byronen burdela»), eta *El charlatán crepuscular* (1997, «Berritsu ilunabarreko») ditu aipagarrienak. Azkeneko horretan Oscar Wilderen bizitza aztertzen du. Lehenago ere bazuen irlandar idazleari buruzko saiakera bat argitaratua.

Bestalde, saiakeren artean, *Dados, amor y clérigos* (1978, «Dadoak, amodioa eta elizgizonak»), *Corsarios de guante amarillo* (1983, «Eskularru horiko kortsarioak»), *Leonardo da Vinci* (1993) eta *Carne y tiempo* (1995, «Haragia eta denbora») ditu garrantzitsuenak. Azkeneko horretan Konstantino Kavafis poeta du aztergai.

## Idazlanak 
### Poesia 
### Narratiba 
### Saiakera 
## Erreferentziak
Henryk Górecki

**Henryk Mikołaj Górecki** ( ahoskatua; Czernica, Polonia, 1933ko abenduaren 6a - Katowice, Polonia, 2010eko azaroaren 12a) poloniar musikagilea izan zen. Postmodernismoaren musikari nagusietako bat izan zen.

## Biografia 
Katowiceko Musika Eskolan konposizio-ikasketak egin zituen Szableskirekin, Karol Szymanowskiren ikasle batekin. Poloniako abangoardiako musikaren aitzindaria izan zen Stalinen ondoko kultura-aldian, 1950eko hamarraldiaren bukaeran. Poloniako Musikagileen Batasunaren saria jaso ondoren, musika-ikasketak sakondu zituen Parisen, 1961-1963 bitartean. Parisen, Olivier Messiaen, Pierre Boulez eta Karlheinz Stockhausen ezagutu zituen, besteak beste.

1975ean, Katowiceko Musika Eskolako zuzendari izendatu zuten, baina 1979an, karguaren dimisioa eman zuen, presio politikoak zirela medio. Erregimen komunista erori zenean, atzerrira ateratzen hasi zen berriro, eta 1989tik aurrera, berak hartu zuen bere obren emanaldien ardura.

## Lanak 
Góreckiren lehenengo obrak -*Scontri*, 1960- serialismoan oinarritzen dira, eta ozentasun erregarriak dituzte, baina "Hiru pieza antigoaleko estiloan" obratik aurrera (1963), Tatra mendietako folklorearen musikaz eta Poloniako erlijio-tradizioez blaitu du berea. Azkeneko lanetan, harmonia modalak, melodia bakunak eta dimentsio zabaleko egituren errepikapenak nagusitzen dira. Horien artean, aipagarria da "Deitoreen sinfonia" (1976), Bigarren Mundu Gerrako sufrikarioan oinarritua, erabateko arrakasta izan duena.

Beste lan batzuk: *Beatus Vir *(1976) eta Kronos Quartetentzat idatzitako hiru hari kuartetoak (1988, 1991, 1995).
## Erreferentziak
Álvaro Villa Galvis

**Álvaro Villa Galvis** (Medellín, Kolonbia, 1940 -) kolonbiar ingeniaria da; *Imageneering* delakoaren munduko hiru handietako bat.

## Biografia 
Pertsonek bezala dantza, abestu, negar eta hitz egiten duten robot erraldoien egilea, joko didaktiko eta ekipo interaktiboen eta aireportuentzako informazio-sistemen asmatzailea.

Disneyn bizi da, bere enpresa AVG Productionsen zuzendari. Etxe-tresnetako lantegi txikietan hasi zen lanean. 1961ean Estatu Batuetara joan zen pilotu izateko asmoz, eta NASArentzako espazio-ontziei buruzko lehen proiektuak egin zituen.

1978an *Disney* konpainiak kontratatu zuen *Disney World*eko (Florida) jolas-parkea berritzeko eta irudi, jolas eta denbora-pasarako instalazio gehiagoz hornitzeko: *Tiki room*, *Etxe sorgindua*, *Lehendakarien Aretoa*, *Karibeko piratak*, *Laser-galeriak*, etab. Horrez gainera, bostehunetik gora giza irudi eta berrehundik gora munstro diseinatu eta fabrikatzeaz gainera.

Bestalde, zenbait filmetarako antzezleku fantastikoak eraiki ditu (*Drakularen gaztelua*, *Galaxietako gerra*, *ETren abentura*...), Fuji telebista-kate japoniarrarentzat *Dinosauroen azken gaztelua* (benetakoen neurrian egindako hemezortzi dinosauro), *Singapurko abentura *(46.450 metro koadroko jolas-parkea), *Animatronic Herensugea* (Las Vegasko *Excalibur* hotelarentzat), *Mamuen antzerkia* (Queen Island, Ohio, munduko fantasia handienetakotzat hartua), Pekingo jolas-parkeko igel kantariak eta dragoiak, berrogei monumentu historiko Omango gobernuarentzat, etab.

## Erreferentziak
Gérard de Nerval

**Gérard de Nerval** —jaiotza-izena: **Gérard Labrunie**— (Paris, Frantzia, 1808ko maiatzaren 22a - 1855eko urtarrilaren 26) frantsesezko idazlea izan zen. Poesia, hitz laua, antzerkia eta itzulpenak egin zituen.

## Biografia 
1828an, Goetheren *Faust* itzuli zuen frantsesera, Goethek berak goraipatu eta Berliozek *Damnation de Faust* sortzeko erabili zuena. Alemanian bizi izan zen, hango erromantikoen eragina izan zuen, eta Hoffmannen ipuinetan oinarritutako ipuin-liburu bat argitaratu zuen (1832, *La Main de gloire*, *Aintzazko eskua*).

1834an, Jenny Colon antzezleaz maitemindu zen; harreman horrek eragin handia izan zuen bai bere idazlanetan, bere liburu askotan idealizatutako pertsonaia izan baitzen, bai bere bizitzan, areagotu egin baitzuen Nervalek errealitatea eta ametsa nahasteko zuen joera, gerora eromenera, eta azkenean, bere burua hiltzera eraman zuena. 1841ean eroetxe batean sartu behar izan zuen. Geroago, bidaldi luze bat egin zuen Egipto, Siria eta Turkian zehar, eta oroitzapen horiek eta fantasia bitxiak nahastuz *Voyage en orient* liburua argitaratu zuen 1851n (*Bidaldia sortaldean zehar*). 1849an eta 1854an eroetxean egon zen berriro, eta 1855ean, Parisko kale batean urkaturik aurkitu zuten. Bere bizitzako azken aldian argitaratu zizkioten liburu gehienak: *Les illuminés ou les précurseurs du socialisme* (1853, *Argituak edo sozialismoaren aitzindariak*), *Les filles du feu* (1854, *Suaren alabak*), *Les Chimères *(1854, *Kimerak*), *Aurélia ou le rêve de la vie* (1854, *Aurelia edo bizitzaren ametsa*).

## Obra 
* (1834) - *Odelettes*
* (1851) - *Voyage en Orient.*
* (1852) - ''Les Nuits d'Octobre.*
* (1852) - *Lorely, souvenirs d’Allemagne*
* (1852) - *Les Illuminés*
* (1853) - *Petits châteaux de Bohème*
* (1853) - *Sylvie.*
* (1854) - *Les Filles du Feu, cuentos.*
* (1854) - *Les Chimères.*
* (1854) - *Promenades et souvenirs*
* (1855) - *Aurélia, ou le rêve et la vie*
* (1856) - *Promenades et Souvenirs.''

## Erreferentziak 
## Kanpo koturak 
* :Gerar de Nerval eta frankmasoneria.
Edmund Rubbra

**Edmund Rubbra** ( ahoskatua; Northampton,  - Gerrards Cross, ) ingeles musikagilea izan zen. Eskolako ikasketak amaitu ondoren, burdinbideetako langile gisa jardun zuen. Musikari dagokionez, bere kasa egin zituen ikasketak, nahiz eta azkenean beka bat lortu eta Gustav Holstekin ikasi zuen. Cyril Scott eta Ralph Vaughan Williams ere izan zituen irakasle. Rubbra musikagile gisa da, batez ere, ezaguna, baina musikaren beste alor batzuk ere landu zituen. Ganbera-musikan, esaterako, piano-hirukote bat osatu zuen, Pleeth eta Gruenbergekin, Bigarren Mundu Gerraren garaian. Hirukotea utzi ondoren, Oxfordeko irakasle izan zen, eta 20 urtetik gora eman zituen zeregin horretan. Zaletasun berezia zuen XVI. eta XVIII. mendeetako musika polifonikorako, eta horixe ikus daiteke bere konposizioetan. Hala ere, lirismorako zuen berezko dohaina, eta forma berrien sorkuntza bateratzeko konpromisoa eta kezka erakutsi zuen beti. Bere estilo polifonikoan nabarmentzekoa du mistizismo katolikoaren eragina; lirikoa eta erromantikoa da, eta egituraren eta kontrapuntuaren kezka ageri du. Bestalde, egile ingeles kontserbadoreen saileko musikagiletzat har daiteke, nahiz eta sekula ez zuen ahaztu langile-klaseko kidea zela, eta budismoaren eragina nabarmendu zuen (katoliko erromatar egin zen 1948an, baina, gerora, budismoak eta taoismoak erakarri zuten). Haren lanen artean, azpimarratzekoak dira hamaika sinfonia, ahotserako hainbat lan (*Missa Cantriarensis*) eta ganbera-musikako lanak.

## Erreferentziak
Alexander Tansman

**Alexander Tansman** (Łódź, Polonia, 1897ko ekainaren 12a - Paris, 1986ko azaroaren 15a) frantses musikagilea izan zen, orkestra-zuzendaria eta piano-jotzailea, jatorriz poloniarra. Garrantzi handiko lana egin zuen musika politonalaren teknikaren sorreran. Ikasketak Varsoviako Unibertsitatean egin zituen. Poloniako konposizioko lehenengo eta bigarren sariak eman zizkioten. Parisa joan zen bizitzera, eta bertako musika-giroan sartu zen berehala. 1937an frantses hiritartasuna hartu zuen. Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuetan bizi izan zen, eta 1946an Frantziara itzuli zen. Piano-jotzaile eta orkestra-zuzendari gisa hainbat bira egin zituen Austria, Japonia eta Estatu Batuetan zehar. Lehenengo lanetan intimitate-sakontasuna nabarmena bada ere, Parisa joan zenetik, era sinfonikoa hautatu zuen, eta neoklasizismoaren eragin nabarmena izan zuen. Europako musika-giroarekin harremana izan zuen garaian, Stravinskiren estetika modan zegoen. Azken musikagile horri jarraituz, zenbait lan egin zituen, hala nola, *Sinfonia do minorren*. Ravelen eragina ere antzematen da Tansmanen lanetan. Bere lanetan dantzarik ez dago, baina erritmo hirutarra behin eta berriro agertzen da; hala gertatzen da, esate baterako, *Hogei pieza erraz poloniar herri-melodiaz*. Herri-erritmoak ere erabili zituen *Sonatina txirularako*, *Bost inpromptusak* eta *Bigarren laukotea* lanetan. Lan ugari egin zituen Tansmanek, besteak bete, zazpi sinfonia, zazpi opera (*Gau kurdua*, 1925-1927) eta balletak (*Hiri handia*, 1932).

## Erreferentziak
Thomas Klestil

**Thomas Klestil** (Viena, Austria, 1932ko azaroaren 4a- ibidem, 2004ko uztailaren 6a) austriar politikaria eta diplomatikoa izan zen. Austriako lehendakari 1992tik 2004ra.

## Bizitza 
Ekonomia-ikasketak egin zituen (1957). Austriako Kantzilertza Federalean lan egin zuen (1957-1959), Ekonomia Lankidetzarako eta Garapenerako Erakundean gero (1959-1962), eta Austriaren Estatu Batuetako enbaxadan ondoren (1962-1966). Hurrengo hiru urtean Austriako Joseph Klaus kantziler federalaren idazkari izan zen. Haren gobernua erori zenean, diplomatiko karrerari heldu zion berriro: kontsul nagusi izan zen Los Angelesen (1969-1974), Kanpo Arazoetako ministerioko Nazioarteko Harremanetarako Bulegoko zuzendari (1974-1979), Austriako gobernuaren ordezkari Nazio Batuetan (1979-1982), eta Estatu Batuetan enbaxadore (1982-1987). Azkenik, Vienara itzuli zen, Kanpo Arazoetako ministerioko goren mailako funtzionario gisa (1987-1992).

Austriako Alderdi Popularrak Austriako lehendakaritzarako hautagai hautatu zuen 1992an. Klestilek botoen %&nbsp;56,89 lortu zuen. Nahiz eta konstituzioaren arabera lehendakariaren zeregin politikoa sinbolikoa izan, Klestil Austriako barne- zein kanpo-politikan eragiten saiatu zen. Horrek batzuetan gaiztotu egin zituen Klestilen eta Franz Vranitzky kantziler federal sozialistaren arteko harremanak, baina ezin esan daiteke Klestilek lehendakariaren itzal politikoa zabaltzea lortu zuenik. 1998an Austriako lehendakari hautatu zuten bigarren aldiz, hautagai independente gisa, botoen %&nbsp;63,5 eskuratuta.
## Erreferentziak
Paul Le Flem

**Paul Le Flem** (Radon, Orne, 1881ko martxoaren 18a - Tréguier, Côtes d'Armor, 1984ko uztailaren 31) frantses musikagilea izan zen.

Ikasketa orokorrak Dinan eta Bresten egin zituen, itsas eskolan, hain zuzen. Han, ontzidiko musika-zuzendaria zena izan zuen harmoniako irakasle. Ondoren, Parisa joan zen bizitzera, eta 1899. urtetik aurrera harmoniako ikasketak egin zituen Kontserbatorioan. Errusian izan zen hemezortzi hilabetez (1903-1904), kontrapuntua ikasten. Handik Parisa itzuli zen eta Schola Cantorumen sartu zen; 1921ean, kontrapuntuko irakasle izendatu zuten bertan. 1924an abesbatzako zuzendari izan zen Opera Komikoan, eta hurrengo urtean Saint-Gervaiseko kantariena. Kritikari-lanak egin zituen, bestalde, *ComSdia* (1922-1937), ''L'Écho de Paris* eta *Temps présent* aldizkarietan. 1935ean, musika modernoko elkarte bat sortu zuen, *La Spirale*. 1975. urtean itsu geratu zen eta musika idazteari utzi zion. Le Flemen lan sinfonikoek arrakasta handiena izan zuten: lau sinfoniak (1908, 1958, 1967-1971 eta 1975), *Hildakoentzat* triptikoa (1912) eta *Madarikatua* ahots eta orkestrarako obra (1967-1971). Kontzertuei dagokienez, *Fantasia piano eta orkestrarako* (1911) eta *Kontzertua biolinerako* (1965) dira aipagarrienak. Bestalde, lan labur ugari idatzi zituen: *Sonata biolin eta pianorako* (1905), *Kintetoa piano eta harietarako* (1908-1909) eta pianorako hainbat pieza. Ahotsetarako hainbat melodia-ziklo osatu zituen, *Aria ahaztuak'' (1904) eta hainbat koru, a cappella abesteko.

## Erreferentziak
Alex North

**Alex North** (Chester, Pennsylvania, 1910eko abenduaren 4a - Pacific Palisades, Kalifornia, 1991ko irailaren 8a) estatubatuar zinema-musikagilea izan zen.

Gurasoak errusiarrak zituen. Musika-ikasketak egin zituen hainbat kontserbatoriotan, eta Aaron Copland eta Ernest Toch izan zituen irakasle. Elia Kazanen *Death of a Salesman* filmerako musika ondu ondoren, zuzendari berak *A Streetcar Named Desire* (1951) filmerako partitura ere sor zezan eskatu zion; bertan, jazz-estiloko gaiak sartu zituen, pertsonaien psikologia bihurriari loturik. Musika-mota hori bera erabili zuen *I´ll Cry Tomorrow* (1955), *The Rose Tattoo* (1955), *The Misfits* (1961), *The Sound and the Fury* (1959) eta *Sanctuary* (1961) filmetan ere. Giro historikoko zenbait filmetan ere lan egin zuen: *Spartacus* (1960), *Cleopatra* (1963), *The Agony and the Ecstasy* (1965) eta *The Shoes of the Fisherman* (1968). *Cheyenne Autumn* (1964) eta *Bite the Bullet* (1975) westernen musikak ere berak ondu zituen. Azken urteetan, John Hustonekin askotan aritu zen lanean: *Wise Blood* (1979), *Under the Volcano* (1984), ''Prizzi's Honor* (1985), eta *The Dead* (1987). Ondoren, Volker Schlöndorffek zuzendu zuen *Death of a Salesman* (1985) filmaren bertsio berrirako musika berridatzi zuen. Arrakasta handia lortu zuen bere abestietako bat *Unchained Melody* izan zen, *Ghost'' (1990) filmerako egin zuena. Oscar Sarietarako hamabost aldiz izendatu zuten arren, bere obra osoa saritzen zuen Ohorezko Oscarra bakarrik jaso zuen (1986).

## Erreferentziak
David Cronenberg

**David Cronenberg** (Toronto, Kanada, 1943ko martxoaren 15a -) kanadar zinemagilea da.

John Carpenter eta Wes Cravenekin batera beldurrezko zinema garaikidean *"C Hirukoitza"* izendapenaz ezagutzen den genero horretako hiru zuzendari nabarmenen multzoa osatzen du.

## Biografia 
Zientzia- eta literatura-ikasketak egin zituen. 1960ko hamarraldiaren amaieran, *underground *zinema aurkitu zuenean, zenbait film labur egin zituen. Bere lehenengo film luzeak pornografia-filmetan espezializatuta zeuden etxeek finantzatu zituzten. *Shivers* (1975) lanean sexu bidezko bortxakeria-izurri batek hainbat hildako eragiten ditu etxe moderno batean. *Rabid* (1976) lanak berretsi egiten du kutsadura, metamorfosi fisikoak eta gizakien senen gainbeherak Cronenbergengan sortzen duten lilura. *The Brood* (1979) filmean, ama batek bi gnomo krudel erditzen ditu; psikiatriaren aurkikuntzetan oinarrituta, film horrek izura hurbiltzen du ikuslea. Ildo horretatik egin zituen *Scanners* (1980) eta *The Dead Zone* (1984).

Irudiaren boterea da David Cronenbergen arduretako bat. Hala, irudia, manipulatuta edo asmatuta, gorputz bat da, magnetoskopio bizi bilakatzen den heroia (*Videodrome**, *1992), edo amodioa gizon batekin egiten duen gizona eta emakume batekin ari dela uste duena (*M. Butterfly**, *1992). Baina irudiaren aurreramendu fantasmagoriko horiekin batera, irudiaren bilaketa gero eta sofistikatuagoa egiten du, efektu berezi ia ikusezinetara iritsi arte (*Dead Ringers**, *1988). *The Naked Lunch *(1991) abangoardiako filma izan zen. *The Fly* (1988) filmean batu egiten ditu haragi bizia eta materia bizigabea.

Cronenbergek zinema fantastikoaren legeak berritu ditu, eta baita mugak gainditu ere.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Jose Mazarredo

**Jose (Joseph) Domingo Mazarredo Salazar Muñatones Gortazar** (Bilbo, 1745eko martxoaren 8a - Madril, 1812ko uztailaren 29a) bizkaitar itsasgizona izan zen, Espainiako Itsas Armadako almirantea izandakoa.

## Biografia 
Fragata-kapitain izendatu zuten 1766. urtean. Latitudea neurtzeko metodo berri bat asmatu zuen, 1771n, Filipinetako uharteetara zihoala. Aljer hiriaren aurkako erasoa gidatu zuen 1775. urtean, baina saioa hutsean geratu zen. Ondoren, kapitain eta Cadizko Itsas Armadako alferez izendatu zuten. Cadizen zela, bi obra argitaratu zituen: *Lecciones de Navegación* (1778) eta *Colección de tablas para los usos más necesarios para la navegación* (1779). Zazpi urte eman zituen Itsas Armadako ordenantzak biltzen, *Ordenanzas generales de la Armada Naval* obra argitaratzeko.

1795. urtean, Mediterraneoko ontzidiaren buru izendatu zuten; Mazarredok Itsasoko ministroari ontzidia zein egoera txarrean zegoen adierazi zionean Ferrolera erbesteratu zuten. Hala eta guztiz ere, itsas seinaleen kode berri bat idazteko agindu zitzaion, eta komandante nagusi izendatu zuten 1797. urtean. Titulu horren jabe zela, Cadizko portuaren defentsan borrokatu zen ingelesen aurka.

1802. urtean erretiratu zen bizitza militarretik Bilbora. 1804. urteko Zamakoladaren ondoren, Burgosa erbesteratu zuten, eta hiru urte pasa ziren arte ez zen itzuli Bizkaira. Espainiako Independentziako Gerra hasi zenean (1808), Cadizera deitu zuten berriro ere, baina Mazarredo Baionara joan zen, Josef Bonaparte Espainiako erregearen izendapenaren lekuko izatera. Hark estatu-idazkari eta armadako zuzendari izendatu zuen.

Bilboko kale nagusi batek Joseph Mazarredoren izena daroa: Mazarredo zumarkalea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Espainiako eta espainieraz hitz egiten duten herrien Itsas Historiaren Foroa
Jacques Lipchitz

**Jacques Lipchitz** (Druskininkai, Lituania, 1891ko abuztuaren 22a - Capri, Italia, 1973ko maiatzaren 16a) eskultorea izan zen. Kubismoaren jarraitzailea izan zen, eta eskultura ez-figuratiboaren aitzindaria izan zen.

## Bizitza 
Vilniusko hirian ingeniaritzako ikasketak egin eta 1909an Parisa jo zuen. 1912-1913 urteetan Errusiako Inperioko armadan aritu ondoren, Parisa itzuli, eta artista kubistekin batera hasi zen, molde kubistako eskulturak egiten: *Marin à la guitarre* (1914, *Marinela gitarrarekin*). Giza irudiak zilindro edo prisma itxurako bolumen bihurtu zituen, eta erliebe polikromo abstraktuak erabili zituen: *Tête en pierre* (1915, *Harrizko burua*), *Nature Morte* (1918).

1925etik aurrera, malgutasun handiagoz hornitu zituen bere obrak, eta espiral forma luzeek utzitako hutsuneek dinamismoa eman zieten eskulturei. Oso libre landu zuen giza irudia eta lirismo handiko obrak lortu zituen: *Le Couple* (1928-1929, *Bikotea*), *Le Chant des voyelles* (1931-1933, *Bokalen kantua*). Bibliako eta mitologia klasikoko gaiez eskultura-multzo korapilatsuak osatu zituen: *Prométhée et le Vautour* (1937, *Prometeo eta saia*).

1941etik aurrera Estatu Batuetan bizi izan zen, eta espresionismorako joera nabarmeneko obra handiak eskaini zituen: *Prayer* (1943, *Errezua*) eta *Prometheus Strangling the Vulture II* (1944-1953, *Prometeo saiari lepoa bihurritzen II*). Lipchitzen espresiorako suharra bereziki nabarmendu zen bere trasparents (gardenak) izeneko obretan (buztinez eginak, eta, ondoren, brontzez estaliak).

## Erreferentziak
Martin Barré

**Martin Barré** (Nantes, 1924ko irailaren 22a - Paris, 1993ko uztailaren 8a) frantziar margolaria izan zen. Jaioterriko Arte Ederretako eskolan hasi zituen ikasketak, baina 1948. urtetik aurrera Parisa joan zen. 1955ean egin zen ezaguna artista gisa, La Rouen egin zuen erakustaldi baten bidez. Erakustaldi hartara koadro abstraktuak eraman zituen, irudi ia-ia geometrikoak, kolore neutroekin. Baina, garai hartan Parisen arte informala eta abstrakzio lirikoa ziren gailen, eta Barréren lanak geometrikoak, egitura soilekoak ziren, eta kolore aukera oso txikia erabiltzen zuen. 1958an bidaia bat egin zuen Herbehereetara eta Danimarkara, eta bidaia hartan ezagutu zuen Frans Halsen lana, aurrerantzean bere lanean eragin handia izango zuena. 1963tik 1967ra bitartean, [aerosol beltz baten bidez arrasto bat edo gehiago egiten zituen gainalde zuri baten gainean. 1967. urtetik aurrera, horrenbestekoa zen Barréren pinturaren ekonomia-maila, ezen bere buruari ere galdetzen zion pintatzeak zertarako balio zuen. Garai horretan argazkigintzaz baliatu zen, batez ere. Hala, 1972. urtera arte ez zen berriz pinturan aritu. Urte horretatik aurrera eta hil zen arte koadro-sailak egin zituen, egitura jakin batetik abiatuta: lerroak, puntuak, kolore-zerrendak, forma geometriko soilak. 1979an Parisko Arte Modernoko Museoak Barréren lan osoaren erakusketa bat antolatu zuen. 1988an Arteen Sari Nazionala jaso zuen. 1989ko apiriletik 1990eko urtarrilera, haren lanaren erakusketa ibiltari bat antolatu zen.

## Erreferentziak
Cañón del Río Lobosko natura parkea

**Cañón del Río Lobosko natura parkea** (gaztelaniaz: *Parque natural del Cañón del Río Lobos*) Espainiako Parke Naturala da, Soriako probintziaren ipar mendebaldean dagoena (Gaztela eta Leongo Autonomia Erkidegoan).

9.580 hektareako eremua du eta Lobos ibaiaren bi aldeetara hedatzen da, ibaiak dituen 14 kilometroetan. 1985ean izendatu zuten Parke Natural, bere izadi-baliabide garrantzitsuak zirela medio.

Parkea egituratzen duen ibaiak Mesozoikoko kareharriaren sedimentuetan egin du bere ibilbidea, toki batzuetan 40 metroko garaierako hormak dituen arroila ikusgarria eratuz. Arroila nagusia eta bigarren mailako beste batzuk, zona horretako kareharrian gertatutako erosioaren adibide bikaina dira, baina beste era bateko fenomenoak ere aurki daitezke: torkak, dolinak eta hustubideak, esate baterako. Landareetan, miterra da nagusi, tarteka artearekin nahastuta, eta toki garaietan, berriz, larizio pinua erabili da basoa berritzeko. Belar usaintsuek osatzen dute sastraka, ezkaiak, oteak eta izpilikuak. Lobos ibaiak amuarrain ugari du, eta bere ertzetan lertxunez, makalez, sahatsez eta haltzez osatutako basoak daude.

Horrez gainera, parkeak oso fauna aberatsa du, hegaztiek (gehienak harrapariak: sai arrea, sai zuria, belatza eta hontz handia) eta ugaztunek osatua. Hori dela eta, 1979an Hegaztien Babesleku Berezi izendatu zuten (ZEPA, *Zona de Especial Protección para las Aves*).

Ibaiaren ibilbidean zehar hainbat ermita daude, baina nabarmentzekoa da Parkearen hegoaldean dagoen San Bartolomerena, XII. mendekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boris Delaunay

**Boris Nikolaevitx Delaunay** edo **Delone** (; San Petersburgo, greg./martxoaren 3ajul. – Mosku, ) errusiar alpinista eta matematikaria izan zen.

Kieveko Unibertsitatean graduatu zen, 1913an. Bertan, Graveren ikasle izan zen, eta, hark bezala, aljebra eta zenbaki-teoria landu zituen. Ikasketak amaitzean, Kieven aritu zen irakasle, eta Matematika Elkarteko partaide izan zen, Bialobzeski, Voronets, Grave, Friedmann, Kotelnikov, V. P. Linnik eta Schmidt matematikariekin batera. 1917ko Iraultza zela eta, aldaketa bat izan zen Errusiako hezkuntzan, eta aljebrarentzat ez zen tokirik geratu. Hala ere, Delonek arlo horretan jarraitu zuen, 1920ko hamarkadan Ukrainatik joatera behartu zuten arte. Hala, San Petersburgora (orduan Petrogrado) iritsi zen 1922an, eta bertan, Leningradoko Unibertsitatean, lan egin zuen hamahiru urtez. Garai horretan, Matematika Sail berrian parte hartu zuen Vinogradoven bidez. Sail horretan matematikari ospetsuekin aritu zen, haien artean, Sergi Bernstein, Luzin, Smirnov, Kuzmin, Kotxin, Sobolev eta Faddeevekin. 1922tik aurrera, Petrogradoko Matematika Elkarteko kide izan zen, eta proiektu ugaritan parte hartu zuen. Steklov Matematika Institutuko Aljebra Saileko buru ere izan zen. Saila Moskura mugitu zutela eta, bertara joan zen 1935ean. Delone Moskuko Unibertsitateko matematika irakasle izan zen urte hartatik 1942 arte. Besteak beste, aljebra eta zenbakien geometriaren arloak landu zituen; ekarpen garrantzitsuak egin zituen kristalen egituraren analisian ere.

## Erreferentziak
Josep Guinovart

**Josep Guinovart** (Bartzelona, 1927ko martxoaren 20a - *ib.*, 2007ko abenduaren 12a) kataluniar margolari, marrazkilari eta grabatzailea izan zen.

1948an egin zuen lehenengo erakusketa, Bartzelonako Syra galerietan. 1952an Parisen ikasketak sakontzen izan ondoren, muralak, antzerki-lanetarako dekorazioak, liburuetarako irudiak, kartelen diseinuak eta abar egiten hasi zen. Garai hartan egin zituen lanen artean, Lorcaren *Bodas de Sangre* obrarako eszenografia eta Salvat Papasseiten *Poesies* libururako irudiak dira aipagarrienetako batzuk. 1976tik aurrera grabatuak ere egin zituen. Harrezkero, Guinovartek erakusketa askotan parte hartu zuen, Espainian, Europan eta Estatu Batuetan. Haren obra aldi figuratibo jakingarri batetik abiatu zen, surrealisten eta kubisten eraginpean: *Sorpresa* (1951), *Familia* (1952). Gero, arte abstraktuak eta informalismoak perspektiba berriak zabaldu zituzten bere estetikan, eta esperimentuak egiten hasi zen, erretako egurrezko egiturak, zaborretara botatako objektuak, kutxak, estalki polikromoak, ikurrak eta abar erabiliz, artistaren adierazpen plastiko subjektiboaren eta bere ingurune bitalaren sinbolo, mamu eta kontraesanen artean halako elkarrizketa bat sortuz. Haren lanak museo askotan banatuta daude: Reina Sofía, Madril; Arte Modernoko Museoa, Bartzelona; Bilboko Arte Ederretako Museoa; Guggenheim Museum, New York; Museum of Modern Art, New York; Fine Arts Museum of Long Island, New York; Caixa de Pensions Fundazioa, Bartzelona.
## Erreferentziak
Jean Starobinski

**Jean Starobinski** (Geneva, Suitza, 1920ko azaroaren 17a - Morges, Suitza, 2019ko martxoaren 4a) suitzar medikua eta saiakeragilea izan zen.

## Biografia 
Psikiatria eta psikoanalisian aditua.

Idatzi zituen literatura-kritikari buruzko saiakerek frantsesezko kritika berriaren aditu inportantenetako bat bihurtu zuten. Literatura-eskolak eman zituen Baltimoreko Unibertsitatean (1953-1957), eta gero Genevakoan.

Eskolak emateaz gainera, literaturari buruzko artikuluak idatzi zituen *La Nouvelle Revue Française* eta *Tel Quel *literatura-aldizkari ospetsuetan. Handik gutxira bere garaiko kritikari onentsuenetzat hartu zuten. Oso ongi baliatu zuen psikoanalisiaz eta psikiatriaz zuen jakitate handia bere kritika-lanari ikuspegi berezia emateko.

Lanik aipagarrienak: *Montesquieu par lui même* (1953, *Montesquieu beraren arabera*), ''Jean-Jacques Rousseau: La transparence et l'obstacle* (1958, Jean-*Jacques Rousseau: gardentasuna eta eragozpena*); *L'inventión de la liberté* (1964, *Askatasunaren asmakizuna*); *Portrait de l'artiste en saltimbanque* (1970, *Artista-ibiltariaren erretratua*); *1789: les emblèmes de la raison* (1973, *1789: Arrazoiaren ezaugarriak*); *Trois fureurs* (1974, *Hiru grina*); *L'oeil vivant II: la rélation critique* (1979, *Begi biziduna II: kontakizun kritikoa*); *Montaigne en mouvement* (1983, *Mountaigne mugimenduan*). Bere libururik arrakastatsuena, baina, *L'oeil vivant* (1961,* Begi biziduna*) izan zen, Corneille, Racine, Montesquieu, Rousseau eta Stendhalen lanei buruzko azterketa zorrotza bezain sakona.

## Liburuak 
* *Montesquieu par lui-même*, 1957.
* *L'œil vivant*, 1961.
* *Histoire du traitement de la mélancolie, des origines à 1900*, 1960.
* *L'Invention de la liberté*, 1964.
* *Portrait de l'artiste en saltimbanque*, 1970.
* *La relation critique*, 1970.
* *1789: les emblèmes de la raison*, 1973.
* *Trois fureurs. Essais*, 1974.
* *Les mots sous les mots: les anagrammes de Ferdinand de Saussure*, 1971.
* *Montaigne en mouvement*, 1982.
* *Table d'orientation*, 1989.
* *Le remède dans le mal. Critique et légitimation de l'artifice à l'âge des Lumières*, 1989.
* *La mélancolie au miroir. Trois lectures de Baudelaire*, 1989.
* *Diderot dans l'espace des peintres*, 1991.
* *Largesse*, París, RMN, 1994.
* *Action et réaction. Vie et aventures d'un couple*, 1999
* *La poésie et la guerre, chroniques 1942-1944*, 1999.
* *Le poème d'invitation*, Ginebra, 2001.
* *Les enchanteresses*, 2005.
* *La parole est moitié à celuy qui parle*, 2009.
* *L'Encre de la mélancolie*, 2012
* *Accuser et séduire*, 2012
* *Diderot, un diable de ramage*, 2012
* *La Beauté du monde - La littérature et les arts'', 2016

## Erreferentziak
Guillermo Pérez Villalta

thumb|260px|alt=|Guillermo Pérez Villaltaren Algeciraseko Kursaala

**Guillermo Pérez Villalta** (Tarifa, Cadiz, 1948ko maiatzaren 12a) espainiar margolaria da.

Arkitekturako ikasketak egiten hasi zen, eta gerora margolaritzan murgildu bazen ere, eragin handia izan du beti arkitekturak bere obran. 1968an Madrila aldatu zen, eta 1970eko hamarraldian hasi zen ospea irabazten. 1980ko hamarraldian *movida madrileña* mugimenduko eta Madrilgo figurazio berriaren joerako kidetzat hartua izan zen; bera da Espainiako postmodernismoaren alorreko margolari nagusietako bat. XX. mendeko abangoardiaren konbentzioetatik at lan egin du, aspertzeari, tentelkeriari eta hutsaltasunari ihes egiteko helburuarekin betiere. Kolore eta argi biziko koadroak egin ohi ditu, eta bertan agertzen diren pertsonaiak antzerkiko agertoki konplexuetan adierazten ditu, barnealdea kanpoaldearekin bateraturik. Zenbait obratan mitologiako gaiak erabili ditu, eta azkenaldian eduki sinboliko handia hartu du bere margolaritzak. Bere pinturarekin harmonia, bakea, oreka bilatzen du, izadiko osagaien, irudi geometrikoen eta irudi mitologikoen bidez. Era berean, ekialdeko eta mendebaldeko osagaiak bateratzen ahalegintzen da. Modernotasun abstrakzionistak aldarrikatu izan dituen balio tipikoez haraindi (materialen benazkotasuna eta forma garbitasuna), Villaltaren margolanak narratiboak dira erabat, *Grupo de personas en un atrio* (1976), *La pintura como vellocino de oro* (1981-1982), *Historia Natural* (1987) edo *Santuario* (1996) koadroetan ikus daitekeenez.

## Erreferentziak
Claudia Gravy

**Claudia Gravy** (Boma, gaur egun Kongoko Errepublika Demokratikoa, 1945eko maiatzaren 12a) kongoar jatorriko espainiar antzezlea da.

## Biografia 
Lehen ikasketak burutu ondoren, Bruselara joan zen, eta interpretazio-ikasketak egin zituen han. 1965ean Espainiara joan zen, eta han bizi da harrezkero. 1965ean bertan bi filmetan parte hartu zuen: *Acteón* eta *Un vampiro para dos* ("Banpiro bat birentzat"). Hurrengo hiru urteetan arte dramatikoko ikasketak egin zituen Madrilgo Teatro Estudion. 1969an *Prana* eta "Fortunata eta Jazinta" filmetan lan egin zuen, eta *Historias de la frivolidad* ("Fribolitatearen historiak") grabatu zuen telebistarentzat. Urte hartan Espainiako herritartasuna hartu zuen.

Beste film askotan parte hartu du: *¿Es usted el asesino?* (1970, "Zeu zara hiltzailea?", Ibáñez Menta); *Los nuevos españoles* (1974, "Espainiar berriak"); *Madrid, Costa Fleming* (1975, José María Forqué); *La espuela* (1976, "Ezproia", Roberto Fandiño); *La criatura* (1978, "Izakia", Eloy de la Iglesia); *Soldados* (1978, "Soldaduak", Alfonso Ungría); *Miedo a salir de noche* (1979, "Gauez irteteko beldurra", Eloy de la Iglesia); *Corazón de papel* (1981, "Paperezko bihotza").

1984an Australian izan zen, haurrentzako bi telesailetan parte hartzen: "Ibar sekretua" eta "Iheslarien uhartea". Hurrengo urteetan antzerki-lanak egin zituen *El castigo sin vergüenza* ("Lotsarik gabeko zigorra"), *Cinco Lorcas cinco* ("Bost Lorca bost") eta telesail askotan parte hartu zuen: *Páginas de sucesos* ("Gertaeren orrialdeak"), *El joven Picasso* ("Picasso gaztea").
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Tippett

Sir **Michael Kemp Tippett** (Londres, 1905eko urtarrilaren 2a - *ib.*, 1998ko urtarrilaren 8a) britainiar musikagilea izan zen.

Londresko Royal College of Music-en egin zituen ikasketak, eta han, Berpizkundeko polifonia eta Beethovenen lana aztertu zituen. Azken musikagile horren lana eredu bihurtu zen Tippettentzat, eta hortik abiatuta egin zituen lehenengo lanak, esate baterako, harizko orkestra bikoitzerako kontzertua (1938-1939). Pedagogiak (Jungen eragina) eta politikak (Trotskiren pentsamenduen eragina) erakarrita, hainbat kargu bete zituen Morley Collegen, 1933tik 1951ra bitartean. Bigarren Mundu Gerran bakezale aurkeztu zuen bere burua (espetxeratu egin zuten kontzientzia-eragozpenagatik). Lirismo bortitza da bere lanen ezaugarri nagusia (*A Child of Our Time*, oratorioa, bakarlari, abesbatza eta orkestrarako, 1939-1941; harizko laukotea, 1941-1942; lehenengo sinfonia, 1944-1945). 1946tik 1952ra bitartean, bere lehenengo opera egin zuen, *The Midsummer Marriage*. *King Priam* (1958-1961) bigarren operan, Tippettek tonalitatea baztertu zuen, eta doinu-unibertso oparo eta indartsu baterantz egin zuen. Joera berri hori nabarmen ikusten da orkestrako kontzertuan (1962-1963) eta *The Vision of Saint Augustine* oratorioan (1963-1965). Azken partiturek aurreko estilo horien guztien sintesi moduko bat proposatzen dute: *The Knot Garden* opera (1966-1969), hirugarren sinfonia (1970-1972), *The Ice Break* (1973-1976) opera, laugarren sinfonia (1976-1977), *New Year* opera (1988).

## Erreferentziak
Janet Baker

**Dame Janet Abbott Baker** (Hatfield[[]], Hegoaldeko Yorkshire, Ingalaterra, 1933ko abuztuaren 21a) britainiar mezzo-sopranoa da.

## Biografia 
Londresen eta Salzburgon ikasia, 1953an debutatu zuen bakarlari gisa Haydnen *Nelson* meza kantatuz. 1956ean Kathleen Ferrier kantariaren ohorezko saria irabazi ostean, Smetanaren "Sekretua" obrako Rosaren papera eginez debutatu zuen operan. Harrezkero Bakerren musika-ibilaldia berehala hasi zen goraka. Garai horretan nabarmenak izan ziren Henry Purcellen "Dido eta Eneas" operan egin zuen sorginaren papera, Händelen *Rodelinda* operan egindako Eduigerena eta Monteverdiren *L´incoronazione di Poppea*n antzeztu zuen Ottaviaren papera.

60ko hamarkadaren erdialdera, XX. mendeko opera britainiarreko paperak, bereziki Benjamin Britten musikagilearen obrei dagozkienak, antzezten hasi zen. 1964an *The Rape of Lucretia* operako protagonista izan zen, 1966an, New Yorken lehen aldiz kantatzeaz gainera, Brittenen *A Midsummer Night´s Dream*eko Hermia antzezpenarekin debutatu zuen Covent Gardenen eta 1971n, berriz, musikagile horrek Bakerrentzat idatzitako *Owen Wingrave* operako Kateren papera antzeztu zuen.

Mahleretik hasi eta Purcellenganaino era guztietako interpretazioak egin zituen. Lied erromantikoen kantari bikaina zen bestalde. 1981ean erretiratu zen kantagintzatik, baina aurretik bere lanaren aitorpen gisa 1970ean Britainiar Inperioaren Ordenako Komandante eta 1976 Dama Komandante tituluak jaso zituen Ingalaterrako erreginarengandik.

## Erreferentziak
José Luis Sáenz de Heredia

**José Luis Sáenz de Heredia** (Madril,  - *ibidem*, ) zinema-zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Arkitekturako ikasketak hasi zituen, baina bertan behera utzi eta antzerkian hasi zen lanean. Gidoiak ere idatzi zituen. Gidoi horietako bat, *Patricio miró a una estrella* (*Patriziok izar bat begiratu zuen*), beste zuzendari batentzat prestatuta zegoen, baina ekoizlearen eta zuzendariaren artean hitzarmenik lortu ez zutenez, Sáenz de Herediak berak egin zuen filma, 1934an. Horrelaxe sortu zuen bere bigarren filma ere, *La hija de Juan Simón* (1935, *Juan Simónen alaba*).

Espainiako Gerra Zibila amaitu zenean, Zinematografiako Sail Nazionalean parte hartu zuen, eta Franco jeneralaren zuzendari kuttunetako bat izan zen. *Raza* (1941, *Arraza*) filma egin zuen (Francoren beraren argumentuarekin), eta propagandazko beste zenbait film ere bai, *Franco, ese hombre* (1964, *Franco, gizon hori*), esate baterako. Sáenz de Herediak Espainiako zinemaren genero guztiak landu zituen, baina komedian nabarmendu zen bere maisutasuna. Aipatutako filmez gainera, azpimarratzekoak ditu: *La mies es mucha* (1949, *Laborea asko da*), *Mariona Rebull* (1947), *El escándalo* (1943, *Eskandalua*), *Don Juan* (1950), *Los ojos dejan huellas* (1952, *Begiek arrastoa uzten dute*), *La verbena de la Paloma* (1964, *Usoaren berbena*), *El destino se disculpa* (1944, *Patua zuritu egiten da*), *Todo es posible en Granada* (1954, *Guztia da posible Granadan*), *Historias de la radio* (1955, *Irratiko istorioak*), *Faustina* (1956).

## Filmografia 
* *Patricio miró a una estrella* (1934)
* *La hija de Juan Simón* (1935)
* *¿Quién me quiere a mí?* (1936)
* *Raza* (1942)
* *El escándalo* (1943)
* *El destino se disculpa* (1945)
* *Bambú* (1945)
* *Mariona Rebull* (1947)
* *Las aguas bajan negras* (1948)
* *La mies es mucha* (1948)
* *Don Juan* (1950)
* *Los ojos dejan huellas* (1952)
* *Todo es posible en Granada* (1954)
* *Historias de la radio* (1955)
* *Faustina* (1957)
* *Diez fusiles esperan* (1959)
* *El indulto* (1960)
* *El grano de mostaza* (1962)
* *Los derechos de la mujer* (1963)
* *La verbena de la Paloma* (1963)
* *Franco, ese hombre* (1964)
* *Historias de la televisión* (1965)
* *Fray Torero* (1966)
* *Pero... ¿en qué país vivimos?* (1967)
* *Relaciones casi públicas* (1968)
* *Juicio de faldas* (1969)
* *El taxi de los conflictos* (1969)
* *¡Se armó el belén!* (1969)
* *Don Erre que erre* (1970)
* *El alma se serena* (1970)
* *Me debes un muerto* (1971)
* *La decente* (1971)
* *Los gallos de la madrugada* (1971)
* *Proceso a Jesús* (1973)
* *Cuando los niños vienen de Marsella* (1974)
* *Solo ante el Streaking* (1975)

## Erreferentziak
Eugene O'Neill

'''Eugene Gladstone O'Neill'* (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1888ko urriaren 16a - Boston, Ameriketako Estatu Batuak, 1953ko azaroaren 27a) ingelesezko antzerkigilea izan zen.

## Bizitza 
Gurasoak aktoreak izan zituen. Ikasketak bukatu ondoren, batetik bestera ibili zen itsasgizon, kazetari, aktore eta urre-bilatzaile gisa. Erietxe batean egon zen, aldi batez, eta han hasi zen idazten. Hasieran idatzi zituen antzerki-lanak joera naturalistakoak ziren, eta Provinceton Players antzerki-talde berritzaileak eraman zituen jendaurrera. Gerora, sinbolismo handiko lanak idatzi zituen; azken garaian idatzi zituen lanek, berriz, biografia-kutsua dute. Garai hartako antzerkian nagusi zen errealismoa gaitzetsi zuen, materialismoa eta bidegabekeria salatu zituen, eta gogor kritikatu zuen mundu modernoa.

Ibsenen eta Strindbergen eragina izan zuen; espresionisten baliabideak erabili zituen maiz (mozorroak, barne-bakarrizketak), eta mito klasikoak egokitu zituen, psikoanalisian oinarriturik. Hiru aldiz irabazi zuen Pulitzer Saria, eta 1936an Nobel Saria eman zioten.

Antzerki-lan nagusiak: *Emperor Jones* (1921, *Jones enperadorea*), *The Hairy Ape* (1922, *Tximu iletsua*), *Desire Under the Elms* (1924, *Desira zumarren azpian*), *The Fountain* (1925, *Iturria*), *The Great God Brown* (1926, *Brown jainko handia*), *Strange Interlude* (1928, *Interludio bitxia*), *Mourning Becomes Electra* (1931, *Elektrari ondo doakio doluzko arropa*), *Days Without End* (1934, *Amaierarik gabeko egunak*), *A Long Day´s Journey Into Night* (1940, *Egun luze bateko bidaldia gauerantz'').

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nélida Piñon

**Nélida Piñon** (Rio de Janeiro, Brasil, 1937ko maiatzaren 3a - Lisboa, 2022ko abenduaren 17a) brasildar idazle eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Eskola aleman batean egin zituen ikasketak, eta ondoren kazetaritza ikasi zuen Rio de Janeiroko Unibertsitate Katolikoan. Txikitatik izan zuen literaturarako zaletasuna, baina bere lehen eleberria 1961ean argitaratu zuen: *Guía mapa de Gabriel Arcanjo* *(Gabriel Arcanjoren mapa-gida). *Haren ondoren idatziak dira, besteak beste, *Tempo das frutas* (1966, *Fruitu-garaia*), *Fundador* (1969,* Fundatzailea*), *Tebas do meu coraçao* (1974,*&nbsp;Bazoaz nire bihotzetik*), *A República dos Sonhos* (1984,* Ametsetako errepublika*), *A força do destino* (1978,* Patuaren indarra*) eta *La hora de la* *estrella* (1990,* Izarraren ordua*).

Piñonek ahalegin berezia egin du topikoen mundu zurruna eraldatuko duen hizkuntza bat aurkitzeko, eta ahalegin horretan gizarte-hitzarmenak eta formulak zalantzan jartzen dituen ikuspegi umoristiko bikaina eskaintzea lortu du. Bere lanak zenbait hizkuntzatara itzuli dira, eta berak ere ingelesez idatzi izan du, batez ere ipuinak. Literatura-alorreko lanaz gainera, zenbait mintegitako irakasle gisa egindako lanak du aipagarria bai Brasilen bertan eta baita Estatu Batuetan ere. Era berean sari ugari irabazi ditu, eta literaturako sarietako epaimahaikide izan da askotan. Brasilgo Letretako Akademiako lehendakaria izan da. Brasilgo erregimen militarraren kontrako sutsu gisa agertu da, eta giza eskubideen eta emakumearen eskubideen alde borrokatu da.

## Obra 
### Eleberria 
* Guía-mapa de Gabriel Arcanjo (1961)
* Madeira feita de cruz (1963)
* Fundador (1969)
* A casa da paixão (1977)
* Tebas do meu coração (1974)
* A força do destino (1977)
* A república dos sonhos (1984)
* A doce canção de Caetana (1987)
* Cortejo do Divino e outros contos escolhidos (2001)
* Vozes do deserto (2004)
* Um dia chegarei a Sagres (2020)

### Memoriak 
* Coração Andarilho (2009)

### Ipuinak 
* Tempo das frutas (1966)
* Sala de armas (1973)
* O calor das coisas (1980)
* O pão de cada dia: fragmentos (1994)

### Kronikak 
* Até amanhã, outra vez (1999)

### Saiakerak 
* O presumível coração da América (2002)
* Aprendiz de Homero (2008)
* O ritual da arte (inédito)

## Erreferentziak
Fernando Higueras

**Fernando Higueras** (Madril, 1930 - Madril, 2008ko urtarrilaren 30a) espainiar arkitektoa izan zen.

## Bizitza 
Madrilen egin zituen ikasketak. Artezalea izanik, pintura-, eskultura- eta argazki-lehiaketa eta erakusketa askotan parte hartu zuen, baita sari eta aipamen asko jaso ere. Antonio Fernández Alba, Antonio Vázquez de Castro, Francisco Íñiguez de Onzoño, Antonio Miró, Juan Daniel Fullaondo eta Rafael Moneorekin batera, Madrilgo Eskola mugimenduko kide izan zen, baina irizpide batasunik ezean, taldeak ez zuen lan askorik egin.

Egin zituen lanen artean, aipagarriak dira, adibidez, lehenengoen artean, Hamar artistentzako etxeak (1960) eta Lucio Muñozen etxea (1962-1963). Bigarren horretan, Antonio Miróren lankidetzarekin egina, oso jarrera oparoa eta barrokoa erakutsi zuen, materialen erabilerari dagokionez. Beste obra batzuetan formaren adierazpenari eman zion lehentasuna, mugimendua birsortuz (1065, Madrilgo Zaharberritze Lanetarako Etxea), edo hormigoia espresionismoaren ezaugarrien arabera erabiliz (1967-1975, Militarren patronaturako etxebizitzak).

Espainiatik kanpo egindako lanen artean, aipagarriak ditu, adibidez, Monte-Carloko erabilera anitzetarako eraikuntza (1969) edota Abu Dhabiko denda eta etxebizitza auzoak (1980). Parque del Sol Guadalminako turismoguneak eta Ocharan etxeak muntaketa estrukturalaren aberastasuna erakusten dute. Hirigintza lanetan ere sari asko irabazitakoa da. Aipagarria da, beste lan askoren artean, Lanzaroteko hirigintza proiektua (1969, New Yorkeko Arte Modernoaren Museoan erakusgai).

## Erreferentziak