Lurraren historia geologikoa

**Lurraren historia geologikoak** Lurraren iraganeko gertaera geologiko nagusiak jarraitzen ditu denbora geologikoaren eskalan oinarrituta.

Lurra duela 4.540 milioi urte sortu zen eguzki-nebulosa baten eztandaren ondorengo hauts eta gas metaketaren ondorioz. Hasieran, Lurraren kanpoko geruza urtu egin zen bulkanismo eta talken ondorioz. Azkenean, planetaren kanpoko geruza hoztu egin zen lurrazal solido bat osaturik. Ilargia laster sortu zen, agian planetoide batek Lurrarekin izandako inpaktuaren ondorioz. Desgasifikazioak eta sumendi-jarduerak lehen atmosfera sortu zuten. Ur-lurruna kondentsatuz, kometetatik ateratako izotzak areagotuta, ozeanoak sortu ziren. Hala ere, 2020an, ikertzaileek adierazi zuten.

Milloika urteetan zehar gainazala etengabe birmoldatzen zen, kontinenteak eratuz eta suntsituz. Duela 750 milioi urte gutxi gorabehera, Rodinia superkontinente ezagunena hausten hasi zen. Geroago, kontinenteak birkonbinatu ziren Pannotia sortuta duela 600 eta 540 milioi urte. Pangea superkontinentea, duela 200 milioi urte hautsi zen.

Gaur egungo izotz aroen eredua duela 40 milioi urte inguru hasi zen. Ondoren Pliozenoaren amaieran areagotu zen. Geroztik, eskualde polarrek glaziazio- eta desizozketa-ziklo errepikatuak izan dituzte, 40.000-100.000 urtean behin errepikatuta. Orain dela 10.000 urte inguru amaitu zen egungo izotz-aroaren azken glaziazioa.

## Aurre kanbriarra 
Kanbriaurreak lurraren bizitzaren % 90 hartzen du, gutxi gorabehera. Duela 4600 milioi urtetik Kanbriar garaiaren hasierara arte (538 Ma inguru) hedatzen da. Hiru eoi bereizten dira: Hadikoa, Arkearra eta Proterozoikoa.

### Hadikoa 
Hadikoa ez da ofizialki onartu, baina arroka solidoen erregistro egokirik ez dagoen denbora markatzen du. Datatu diren arroka zaharrenak 4400 Milioi urte inguru dituzte zenbait zirkoietan eginiko datazioen arabera.

Hasiera batean, Lurra likido-egoeran zegoen, jarduera bolkaniko eta meteoritoen ondorioz. Ura atmosferan pilatzen hasi zenean, lurraren kanpoko geruza hoztu zen lurrazal solido bat osatuta. Desgasifikazioak eta jarduera bolkanikoak eragin zuten atmosfera primarioa. Ur kondentsatuaren lurrunak, meteoritoetatik zetozen izotzarekin lotuta, ozeanoak sorrarazi ziren.

### Arkearra 
Arkearraren hasieran (duela 4000-2500 milioi urte) Lurraren tektonika desberdina zen. Garai horretan lurrazal nahiko zegoen plaka tektonikoen sorrerarako. Geologiako korronte batzuen arabera, barne beroak jarduera tektonikoa gaur egun baino biziagoa izatea eragin zuen. Horren ondorioz, lurrazaleko materialak modu aktiboagoan birlantzen ziren, eta horrek kratonizazioa eta kontinenteen eraketa saihestuko zuen, konbekzioa moteldu zen arte.

Duela 3500 milioi urte inguru, Lurraren eremu magnetikoa ezarri zen.

### Proterozoikoa 
Proterozoikoaren erregistro geologikoa (duela 2500-538 milioi urte) Arkearrarena baino zabalagoa da. Arkearreko itsaspeko metaketetan ez bezala, Proterozoikoak sakonera txikiko itsaso epikontinental zabaletan metatutako geruza ugari agertzen dira. Gainera, arroka asko ez daude Arkearreko arrokoak bezain metamorfizatuta, eta askotan aldatu gabe aurkitzen dira, arroka hauen azterketa petrografikoak erakusten dutenez, Proterozoikoan zehar jarduera orogeniko guztiz modernoa ikusten dira. Superkontinente zaharrena, Rodinia, duela 750 milioi urte inguru banatzen hasi zen. Ondoren, kontinenteak birkonbinatu ziren Pannotia osatzeko, duela 600 – 540 milioi urte artean.

## Fanerozoikoa 
Fanerozoikoa eskala geologikoaren egungo eoia da. 538 milioi urte inguru hartzen ditu. Aldi honetan kontinenteen jitoa gertatu zen. Azkenean, Pangea superkoninentea, lur-masa bakar batean bildu zen ondoren kontinente modernoak osatzeko zatitu zena.

Fanerozoikoa hiru larrainetan banatzen da: Paleozoikoa, Mesozoikoa eta Zenozoikoa.

### Paleozoikoa 
Paleozoikoa 538 eta 252 milioi urte artean hedatzen da, eta sei aldi geologikotan banatzen da, urrunenetik hurbilenera: Kanbrikoa, Ordobizikoa, Silurikoa, Devonikoa, Karboniferoa eta Permikoa.

#### Kanbrikoa 
Kanbrikoa denbora eskala geologikoaren banaketa bat da. Hau duela 538,8 milioi urte hasi zen bitartean hartzen du.Garai horretan, kontinenteak mugitzen jarraitu zuten, eta, seguru asko, 250 km egin zituzten beren kokalekutik enklabeetara, gaur egungo posiziotik 70 km-ra.

Hego Amerika Ipar Amerikarekin elkartu zen Panamako istmoaren bidez, eta bi kontinenteen arteko animalien migrazioa eragin zuen. Fenomeno horri truke amerikar handia deitzen zaio, eta horren ondorioetako bat Hego Amerikako berezko fauna desagertzea izan zen. Istmoa sortzeak ondorio garrantzitsuak izan zituen tenperatura

globalean, ekuatoreko zenbait korronte bero eten egin baitziren, eta Atlantikoa hozteko ziklo bati ekin baitzion. Ziklo horretan, poloetako ur hotzek ozeanoko tenperaturak jaitsi zituzten, orain isolatuta baitzegoen.

Afrika eta Europaren arteko talkak Mediterraneo itsasoa sortu zuen, Tetis ozeanoaren hondakinak kenduz. Itsas mailen aldaketak Alaska eta Asiaren arteko lurreko zubia eragin zuen. Pliozenoaren amaieran, duela 2,58 M.u inguru (Kuaternarioko periodoaren hasieran), gaur egungo izotz aroa hasi zen. Harrezkero, eskualde polarrek 40-100 urteko izozte- eta urtze-zikloak izan dituzte behin eta berriz.

#### Kuaternarioa 
##### Pleistozenoa 
Pleistozenoak duela 2,5 M.u eta 11.700 urte bitartean hartzen ditu.Kontinente modernoak gaur egungo posizioetan zeuden, seguruenik haien gainean dauden plakak ez ziren 100 km baino gehiago mugitu periodoaren hasieratik.

##### Holozenoa 
Holozenoa orain dela 11 700 bat urte hasi zen, eta garai honetan gaude gaur egun. Holozenoan, kontinenteen mugimendua 1 km baino gutxiagokoa izan da.

Gaur egungo glaziazioaren azken izotzaldia duela 10.000 urte amaitu zen. Urtzeak 35 m inguruko igoera eragin zuen Holozenoaren hasieran. Gainera, 40 ipar paraleloaren gainetik Pleistozenoko eta Holozenoko glaziarren pisuagatik depresio ugari sortu ziren, 180 m-raino igo zirenak, eta oraindik ere gora egiten jarraitzen dute.

Itsasoaren maila altuari eta lurraren aldi baterako depresioei esker, itsasoak sartu ahal izan ziren gaur egun kostatik urrun dauden eremuetan. Holozenoko itsas fosilak aurkitu dira Vermont, Quebec, Ontario eta Michiganen. Era horretako fosilak ere aurki daitezke aintziren hondoetan, urez bete daitezkeen lursailetan eta haitzuloetako biltegietan. Holozenoko itsas fosilak arraroak dira behe-latitudeetako kostetan, periodo horretan itsasoaren maila igotzeak jatorri glaziarrekoa ez den goranzko edozein bulkada gainditzen baitu. Eskandinavian, glaziazio ondoko egokitzapenak itsasertzeko eremuak sortu zituen Baltiko itsasoaren inguruan, horien artean Finlandiaren zati handi bat.

Eskualdeak gorantz jarraitzen du, eta horrek seismo txikiak eragiten ditu Ipar Europan. Ipar Amerikako fenomeno baliokidea Hudson badia doitzea izan zen, Tyrel glaziazio ondoko itsasoa gaur egungo kostalderaino murriztuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak