open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lumazko anorak

**Lumazko anoraka** ahate edo antzara lumekin isolatutako beroki edo anorak bat da. Lumek sortzen duten airezko burbuilek aire beroa mantentzen dute, eta barrualdea kanpoko hotzetik isolatzen da. 

## Historia 
George Finch australiar kimikari eta alpinistari egozten zaio lumazko anorakaren lehen bertsioa 1922an, jatorrian globo aerostatikozko eta edredoizko oihalez egina. 1936an, Eddie Bauer abenturazaleak lumazko jaka bat sortu zuen arrantzarako txango arriskutsu baten ondoren. Bauer hipotermiak jota hil zen ia; abenturazaleak lumaz estalitako kanpoko jaka bat asmatu zuen, jatorrian "*skyliner*" gisa saldua. Kanpoko jantzi horrek, isolatzaile eraginkor batek, aire beroa harrapatu eta atxikitzea ahalbidetzen zuen, eta, ondorioz, oso aukera ezaguna bihurtu zen neguko baldintza gogorrak jasaten zituztenentzat. Bauer izan zen 1939an bere diseinua sortu, saldu eta patentatu zuen lehena. 1937an, Charles James diseinatzaileak goi mailako joskintzarako antzeko diseinua zuen jaka bat sortu zuen. Jamesen jaka saten zurikoa zen, baina antzeko diseinu bigungarria zuen; berak "*jaka pneumatikoa*" izena jarri zion bere sorkuntzari. Jamesen diseinua zaila izan zen erreproduzitzen, eta berokiaren barrualdeko bigungarri lodiak gorputzaren goiko aldearen mugikortasuna zailtzen zuen. Diseinatzaileak uste zuen bere ekarpena txikiagoa izango zela. Akats hori handik gutxira konpondu zen, lepoaren eta hanken inguruko bigungarria murriztuz.

Bere debutaren ondoren, lumazko jakak ezaguna izaten jarraitu zuen aire zabaleko neguko kirol komunitateen artean hamarkada batez. 1940ko hamarkadan lumaduna jantzi erabilgarria baino zerbait gehiago izaten hasi zen, neurrira egiten baitzen eta aberatsen artean merkaturatzen baitzen gauerako beroki gisa. *Influencer*rek jantzi hori goraipatzen jarraitzen dute, edozein momenturekin konbinatzeko duten gaitasunagatik. 1990eko hamarkadako gorakadak jaka menderatzen laguntzen jarraitzen du. Pop kulturak joera hori islatzen du, hip-hop artistak ikus baitaitezke, hala nola Kanye West eta Drake, jantzi hau bideo musikal berrietan eramaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pascoal Mocumbi

**Pascoal Manoel Mocumbi** (Inhambane, 1941eko apirilaren 10 &ndash; 2023ko martxoaren 25a) Mozambikeko lehen ministroa izan zen 1994tik 200ra.

Lisboako Unibertsitateko medikuntza fakultatean ikasi zuen eta gero Montpellierreko Unibertsitatean. Ikasketak eten eta politikan inplikatu zen, eta FRELIMOren sortzaileetako bat izan zen 1962an. 1967an ikasketei berriro ekin zien eta 1973an medikuntzan graduatu zen Lausanako Unibertsitatean. Mozambikera itzulita, hainbat ospitaletan aritu zen mediku.

1980tik 1987ra Osasun ministroa izan zen eta 1987tik 1994ra Kanpo Arazoetako ministroa. 1994tik 2004ra herrialdeko lehen ministroa izan zen, eta Mendebaldearekiko harremanak normalizatzen eta herrialdea baketzen lagundu zuen.
Hasiera 1:1

**Hasiera 1:1** Hebrear zein kristau Bibliako Hasiera liburuko lehenengo kapituluko lehenengo bertseta da. Hasierako kreazioaren narratibaren hasiera da ere. Testuaren hasieran, *Hasieran* hitza dauka, irekiera oso ezaguna.

## Testua 
* Hebreerazko testua honakoa da: בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים אֵת הַשָּׁמַיִם וְאֵת הָאָרֶץ‎.
* Transliterazioa horrela idatzi ohi da: Bereshit bara Elohim et hashamayim ve'et ha'aretz. 
#*Bereshit*  (בְּרֵאשִׁית‎): "[[Hasieran|[Zerbaiten] hasieran]]". Artikulua faltan du, baina ulertzen da.
#*bara* (ברא‎): "[berak] sortu". Hitza forma maskulinoan dago, beraz "berak" hori gizonezkoa dela ulertzen da; aditz honen berezitasun bat da soilik Jainkoarentzat erabiltzen dela.
#*Elohim* (אלהים‎): Jaungoikoarentzako hitz generikoa, izan Israelko Jainkoa edo beste bat; Hasiera 1 osoan zehar erabiltzen da, baina Hasiera 2n jada YHWH Elohim erabiltzen da, hau da "YHWH Jainkoa". 
#*et* (אֵת‎): aditz baten objektu zuzenaren aurretik erabiltzen den partikula, kasu honetan "zeruak eta lurra", adierazteko hori dela "sortu" duena.
#''Hashamayim ve'et ha'aretz* (הַשָּׁמַיִם וְאֵת הָאָרֶץ‎): "zeruak eta lurra"; hau merisma bat da, hau da, ez du esan nahi "zerua" eta "lurra" sortu zirela indibidualki baizik eta "guztia", kosmos osoa. *ha* artikulua da eta *ve* hitzak *eta* esan nahi du.

## Euskarazko bertsioak 
Elizen Arteko Bibliaren itzulpenean *Hasieran, Jainkoak zeru-lurrak egin zituen.* bezala agertzen da.

## Analisia 
Hasiera 1:1 da kreazioa ezerezetik ezartzen duen doktrina judeo-kristauaren oinarria, *creatio ex nihilo'' deitzen dena. Gaur egungo ikerlari gehienen ustez, hizkuntza ikuspegi batetik hau ez da aukerarik onena, eta K.a. 500-400 inguruan Hasiera idatzi zutenek ez zutela interesik materiaren jatorriaren inguruan, baizik eta destinoaren ezarpenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Lizarraga

**Ángel Gabriel Lizarraga Gomara** (Iruña, Nafarroa Garaia, ) euskal herritar futbolari profesionala da, aurtelari moduan jokatzen du.

## Kirol ibilbidea 
*2024ko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Tohu wa-bohu

***Tohu wa-bohu*** edo ***Tohu va-Vohu*** () Biblian agertzen den hebreerazko esamolde bat da, Hasiera liburuko  bertsetean. Lurraren ('''aretz*) egoera zein den aipatzen du  liburuan argia sortu aurretik. 

Hainbat interpretazio eman zaizkio esaldi honi, hainbat teologia lanetan. Elizen Arteko Biblian *nahas-mahas hutsa* gisa itzuli da, baina beste hizkuntza batzuetan "formarik gabekoa eta hutsa" edo Septuagintan ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος, "ikusi eta osatu gabea".

## Analisia 
Jaungoikoaren kreazioaren aurretik, mundua *tohu wa-bohu* zegoen: *tohu* hitzak "hutsaltasun" esan nahi du, eta basamortuko mundu basatia deskribatzeko ere erabiltzen da. *Bohu* hitzaren esanahia ez dakigu, eta baliteke izatea *bohu* hitzarekin errimatzeko sortutako hitz asmatu bat.  bertsetean berriro agertzen da, esaten duenean Israel Jaungoikoaren aurka matxinatzen bada lurra berriro iluntasunera eta kaosera itzuliko dela. *Tohu wa-bohu* kaosa *bara'' ordenarekin konpontzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oñatiko duatloia

**Oñatiko duatloia** Oñatin 1992. urtetik urtero jokatzen den duatloi lasterketa da.

## Ibilbidearen bilakaera 
2010 arte:
* Korrika 8 km
* Txirrindularitza 38 km
* Korrika 4 km

2011-tik aurrera:
* Korrika 10 km
* Txirrindularitza 38 km
* Korrika 5 km

2015ean sprint duatloia jokatu zen.
* Korrika 5,2 km
* Txirrindularitza 22,7 km
* Korrika 2,6 km

## Palmaresa 
* ¹ 2011n Nicolas Capoferri frantziarra izan zen lehena iristen baina deskalifikatu egin zuten.
* ² 2018an ez zen duatloia natolatzerik izan eta haurren duatloia jokatu zen "Duatloi Txikia" izenarekin.
* ³ 2020ko ekitaldia bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren erruz.
* 4 Oraindik COVID-19 pandemiaren eraginpean erlojupekoan jokatu zen distantzia erdian.
* 5 Lanengatik Udana mendatea itxita zegoenez erlojupekoan jokatu zen distantzia erdian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Cani Fernández Vicién

**Cani Fernández Vicién** (Cartagena, 1963) espainiar abokatua da, eta 2020ko ekainean Merkatuen eta Lehiaren Batzorde Nazionalaren (CNMC) presidente izendatu zuten.

Fernández Vicién 1990eko hamarkadatik Cuatrecasas abokatu-lantaldeko Lehiaren Zuzenbidearen arloko kidea da. Abokatu talde horretan sartu zen bigarren kidea izan zen. Halaber, Europar Batasuneko Zuzenbideko masterra du Bruselako Unibertsitate Librean.

## Lan ibilbidea 
90eko hamarkadaren hasieran, Luxenburgora joan zen, eta Europako Batasuneko Justizia Auzitegian (TJUE) legelaria izan zen 1994 eta 1997 bitartean. Gero 2001ean irakasle hasi zen Madrilgo Karlos III.a Unibertsitatean  eta, ondoren, Barcelona Graduate School of Economics (BGSE) eta Toulouse School of Economics unibertsitatean. TJUEtik igaro ondoren, Cuatrecasas lantaldean sartu zen. Ordutik, bere bizitza profesionalaren zati handi bat bertan garatu du, eta Bruselako abokatu-langelaren bulegoa eta erkidegoko zuzenbide-taldea ere zuzendu dituelarik.

Abokatu-lantalderen barruan, eragiketa garrantzitsuetan parte hartu du, hala nola Endesaren opan Enel eta Accionaren, Agbar Suezi saltzean edo Canal+ Grupo Prisari saltzean. Denbora luzea eman zuen prozesuetako bat hipoteketako zoru-klausulena izan zen, Banco Popularraren ordezkari gisa, eta kasua galdu egin zuen. Europako justiziaren aurrean Uberrek emandako lege-aholkularietako bat ere izan zen.

2018an *Outstanding Contribution to the Legal Profession* saria jaso zuen. 2019an, abokatu-langela kontseilari delegatu izateko postulatu zen, hau da, zuzentzeko, baina Jorge Badíaren aurrean galdu egin zuen.

2020. urtearen hasieran, Pedro Sánchez presidenteak Iván Redondok zuzendutako Gobernuko Lehendakaritzaren Kabineteko aholkulari taldean sartzeko aukeratu ondoren, abokatu lantaldean eszedentzia eskatu zuen.

## CNMCko lehendakaria 
2020ko maiatzean, Pedro Sánchezen gobernuak Merkatuen eta Lehiaren Batzorde Nazionaleko (CNMC) presidente izateko proposatu zuen. Diputatuen Kongresuko Gai Ekonomikoen Batzordearen ebaluazioa gainditu ondoren, Ministroen Kontseiluak izendatu egin zuen 2020ko ekainaren erdialdean.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2018an *Outstanding Contribution to the Legal Profession* saria 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanik

**Kanik**, edo **Kanik zaldia**, (Turkieraz: *at ırkı*),  Turkiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatzen da. Zela zaldiak bezala erabiltzen dira, nahiz eta haietako asko basazaldiak izan. 500 abere inguruko taldea da. Ezagunak dira euren joera basati eta hezikaitza dela eta.

## Historia 
Arrazak Canik mendien eskualdean dauka jatorria, Itsaso Beltza aldera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian. http://www.theequinest.com/breeds/canik/.

* Arrazari buruzko artikulua. https://archive.today/20180613202612/http://www.turkhaygen.gov.tr/data/canik.asp
Mar Sodupe

[thumb|260px|*Mes Amis* filmaren estreinaldia, Mes Amour, Institut Françaisen, Londresen, 2008ko ekainaren 18an. Ezkerretik eskuinera: [Mar Sodupe, Richard Syms, Marc Lévy, Lorraine Lévy, Virginie Ledoyen, Pascal Elbé, Vincent Lindon]]
**Mar** **Sodupe** (Kanaria Handiko Las Palmas, Kanariak, 1972ko martxoaren 26a) kanariar aktorea eta zuzendari laguntzailea da, eta Espainiako eta Frantziako film eta serieetan lan egiten du.

## Biografia 
Kanaria Handiko Las Palmasen 1972an jaio zen Mar Sodupe, eta gaztaroa Espainia, Mosku eta Londresen igaro zuen. Antzerki-ikastaro bat egin zuen lau urtez Los Angelesko eta New Yorkeko Lee Strasberg Antzerki eta Zinema Institutuan. 

## Lan ibilbidea 
Parisen jarri zen bizitzen maitasunagatik, eta Jean Cocteauren testu-muntaketa batean hasi zen lanean. Hortik abiatuta, Michel Blanc (*Mauvaise* passe), François Dupeyron (*Le voyage*), Alain Corneau (Las palabras azules) eta Pierre Jolivet (En *plein* cdeciur) bezalako frantses zinemagileekin lan egin zuen, besteak beste, Daniel Auteuil, Gérard Depardieu, Virginenseuelle Virginei Ledoyen, Emmanuelle Seigner...

## Filmografia 
### Zinema 
Besteak beste, lan hauek egin ditu (Lana, norena den eta pertsonaia): 
   

### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mar Soduperen fitxa IMDb-n
Pepa Aniorte

**Josefina Aniorte Villalgordo**, ezagunagoa **Pepa Aniorte** izenez (Orihuela, Alacant, 1972ko irailaren 6a) alacantear-murtziar aktore eta abeslaria da.

## Biografia 
Alacanteko Orihuelan jaioa da, baina murtziarra adopzioz, familia Murtziara joan baitzen lau urte betetzera, eta harrezkero hiri horretan bizi da.

## Lan ibilbidea 
*Princesas* eta *Camarón* filmen bidez hasi zen zinemagintzan, 2005ean. Telebistako lanen artean, *Los Serrano*, *Hospital Central*, *El comisario*, *Al filo de la ley* edo Águila Roja-n egindako lankidetza nabarmentzen da.

*Lo que escondían sus ojos* Telecincoko miniseriea zela eta, fitxatu zutela jakinarazi zen Carmen Polo, Meirás andrearena egiteko. 2017an La 1 kateko, Servir y proteger seriean *La Parra* tabernako María López jabea interpretatuz, eguneroko seriean hasi zen lanean.

2017an hiru urte lehenago grabatutako *El incidente* telesaila estreinatu zen, non Alicia Riquelme interpretatu baitzuen. 

*Tu cara me suena* saioaren seigarren edizioko lehiakide finalista izan zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1999ko maiatzetik Murtziako Udaleko Adopziozko Alaba.
* 2010ean FICC saria jaso zuen
* 2011n, Murtziako Gizarte Politika, Emakume eta Immigrazio Sailak emandako "Emakume Murtziarra" saria jaso zuen.
* 2018an Ohorezko Pilar saria

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebistako serieak 
### Telebista-saioak 
### Film laburrak 
## Antzerkia 
* *Pioneras* (2013)

## Musika ikuskizuna 
## Diskografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pepa Aniorte Interneten Movie Databasen 
* Webgune ofiziala
* Pepa Aniorte Twitter-en
* Instagrameko Anorte anduia
Joseph Bech

**Joseph Bech** (Diekirch, 1887ko otsailaren 17a - Luxenburgo, 1975eko martxoaren 8a) luxenburgotar politikari eta abokatua izan zen. Luxenburgoko lehen ministroa izan zen 1926tik 1937ra eta 1953tik 1958ra.

Zuzenbide ikasketak egin zituen Friburgon eta Parisen eta 1914tik abokatu gisa lan egin zuen. Urte horretan sartu zen Diputatuen Ganberan, Eskuineko Alderdiko kide gisa.

Lehen ministro izan zen 1926tik 1937ra, eta, gainera, hainbat ministerioz arduratu zen, hala nola Kanpo Arazoetarako ministerioaz. Alemaniaren inbasioaren ondorioz 1940an Frantziara ihes egin zuen. Ondoren, Portugalera, Estatu Batuetara eta Londresera joan zen. Londresen erbesteko gobernuko Kanpo Arazoetako ministroa izan zen eta BENELUXen Ituna sinatu zuen 1944an.

Europar Batasunaren sortzailetzat jotzen da. Messinako Konferentzian parte hartu zuen 1955ean.

Berriro ere lehen ministro izan zen 1953tik 1958ra, eta Dipuratuen Ganberako buru izan zen 1958tik 1964ra. 1960an Karlomagno Saria jaso zuen.
Cristian Sanz

**Cristian Sanz Díaz** (Bilbo, Bizkaia, 1997ko martxoaren 28a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan aritzen da. Barça, Athletic eta Danok Baten harrobietan hezia, bere gazte ibilbi9dea bukatuta Numantziak fitxatu zuen bere bigarren taldean jokatzeko. Beasainekin Bigarren Federaziorako igoera lortu zuen 2022an. 2024ko udan Calahorrak fitxatu zuen. 2025eko udan igoberria zen Beasainek fitxatu zuen Bigarren Federazioan bigarren aro bat jokatzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Erlikia-ontzi

**Erlikia-ontzia** erlikia bat edo gehiago edukitzeko ontzi bat da, normalean kutxa bat. Hildako pertsonaia erlijiozkoen debozio herrikoiak arte oso bat garatu izan du mendeetan, hainbat forma eta estilo estetikotako material preziatuetan erlikiak sortuz. Euskal Herriko kontestuan, geurean eta inguruan erlikia-ontzi katolikoak dira nagusiki.

## Motak 
Kristautasuneko erlikiaren formarik zaharrena kutxa edo arka formakoa da, martirien hilkutxa primitiboa gogora ekartzen du, normalean sarkofago bat, eta bere osotasunean gordetako gorputzak biltzen ditu. 

Erlikia-ontzi paleokristau eta bizantziarrak harriz eta marmolez eginak dira batez ere. Erdi Aroko gehienak metalez eginak dira, askotan zilarrezkoak edo urrezkoak. Esmalteekin edo harri bitxiekin aberastu zitezkeen. Kristalezko parte gardenak ere izan ditzakeren, ontzian dagoen erlikia ikus dadin. 

Izen espezifikoa dutenak ere badira: Grezierazko *lipsanoteka* terminoa (literalki "erlikia armairua"), hainbat erlikia jasotzeko xedea duten altzariak edo erlikia-ontziak izendatzeko erabiltzen da. *Estauroteka* bereziki Egiazko Gurutzearen zati bat duenari esaten zaio. 

Erlikia-ontzi *topiko* gisa izenda daitezke gordetzen duten gorputz edo hezur formaren arabera finak. Horrelakoak daude busto, garezur edo beso formakoak. Hainbat forma geometriko posible dira: laukizuzena, kubikoa, oktogonala, zilindrikoa edo beste.

Azkenik, badaude erlikiak gordetzeko beste modu batzuk, hala nola *regalia* edo agintearen sinboloetan integratzea: zetro, koroa eta abarretan. Horiek pertsonalki eramangarriak diren bezala, badira debozio pertsonalerako aldean eramateko egindako beste batzuk ere, forma eta material askotakoak dira: ohikoa izan da  talisman gisa erabiltzea (amuletoetan edo ezpaten zorroetan, adibidez). Karlomagnok, adibidez, bere Joyeuse ezpataren heldulekuan erlikia bat zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pseudoclitopilus rhodoleucus

***Pseudoclitopilus rhodoleucus*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da, toxikoa. Oso espezie urria da eta babestu beharrekoa.

Sinonimoa: *Leucopaxillus rhodoleucus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Tamaina ertainekoa, 3 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, gaztetan ganbila, berehala laua, zikloaren amaieran deprimitu samarra, baina ez du inoiz hartzen inbutu forma. Kolore zuri satinatua du edo txarol itxurakoa eta maiz krema kolore gehiagoko eremuak izaten ditu,  askotan gainazalean orbanak osatuz. Gaztetan pixka bat feltrodun itxura izan dezake, ondoren pruinaduna eta leuna, distiratsua, batez ere euriarekin. Ertza fina du eta nahiko erregularra, ez da ildaskatua.

**Orriak:** Neurri handiagoan edo txikiagoan dekurrenteak, ale batzuetan modu nabarmenean, nahikoa estu. Eremu himenial honen kolore aldaketa datu garrantzitsua da bere identifikazio makroskopikoan, gaztetan arrosa kolore nahiko bizikoak dira, baina esporak heltzen direnean, zuriak bihurtzen dira, nolabaiteko isla arrosa mantenduz, espora jalkina zuria delako gertatzen da hori, ez arrosa.

**Hanka:** Kapelaren tamainaren araberakoa da, eta kapela bezala kolore zurikoa, zilindrikoa, edo pixka bat mehetua oinarrirantz. Oinarrian kotoi itxurako eremu bat izaten du.

**Haragia:** Lodiera normalekoa, samurra, baina ez hauskorra, ez da kolorez aldatzen. Usain sendoa, pixka bat xaboiarena eta ez da batere atsegina, zaporea ere antzekoa du, desatsegina.

**Etimologia:** *Leucopaxillus* terminoa grekozko "leucos" hitzetik dator eta zuria esan nahi du. Bere koloreagatik.

## Toxikotasuna 
Espezie toxikoa da, eta arazo gastrointestinal nahiko larriak eragiten ditu, oka eta beherakoak.

### Nahasketa arriskua 
Kontu handiz ibili perretxiko honekin, erraz nahas baitaiteke *Clitopilus prunulus* jangarri bikainarekin.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean ale askoko taldeetan. Eremu irekietan, larreetan.

### Banaketa eremua 
Europa.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, *Pseudoclitopilus rhodoleucus* desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izan bedi argia

[thumb|[Francisco de Holandaren interpretazioa, 1545.]]
**"Izan bedi argia"** Hebreerazko  (yehi 'or) esaldiaren euskarazko itzulpena da. Esaldi hau Torahko Hasiera 1:3 bertsetean aurki daiteke. Itun Zaharraren itzulpenean, grezierako γενηθήτω φῶς (genēthḗtō phôs) eta latineko *fiat lux* eta *lux sit* erabili dira. 

## Hasiera 1 
Elizen Arteko Bibliaren euskarazko itzulpenaren arabera, kontakizuna honakoa da:

## Jatorria eta etimologia 
Hebrear Biblian esaldia  יְהִי אוֹר‎ (*yəhî ’ôr*) da, bi hitzez osatua. יְהִי‎ (*yəhî*) "existitu/izan" aditzaren hirugarren pertsona maskulino singularraren forma jusiboa da, eta אוֹר‎ (*’ôr*) hitzak "argia" esan nahi du.

Koine grezierako Septuagintan esaldia "καὶ εἶπεν ὁ Θεός **γενηθήτω φῶς** καὶ ἐγένετο φῶς" — *kaì eîpen ho Theós **genēthḗtō phôs** kaì egéneto phôs* bezala itzuli zen. *Γενηθήτω* da *γίγνομαι* aditzaren forma inperatiboa, "izatera iritsi."

Latinezko lehen bertsioa Vetus Latinakoa da, eta bertan **lux sit** ("argia - utziozu izaten" edo "utzi argiari existitzen"), batzuetan erabili dena, baina ez dena itzulpen guztiz zehatza. 

Vulgata bertsioan beste itzulpen bat ematen da: **fiat lux**. Esaldi osoa honakoa da: "*dixitque Deus **fiat lux** et facta est lux*" ("Eta Jainkoak esan zuen izan bedi argia, eta izan zen argia"). *Fiat* *facio* aditzaren ("egin") hirugarren petsona singular orainaldi pasibo subjuntiboa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indira Nath

**Indira Nath** (New Delhi, 1938ko urtarrilaren 14a - New Delhi, 2021eko urriaren 24a) indiar immunologoa izan zen. Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen 2002an legenarraren inguruan egindako ikerketengatik.

## Biografia 
New Delhiko "All India Institutes of Medical Sciences" (AIIMS) unibertsitatean medikuntza eta zirujia ikasketak egin zituen eta Erresuma Batuan patologian espezializatu zen, izan ere 1970. hamarkadan Indiak 4'5 milioi legenar kasu izan baitzituen, munduko intzidentzia handiena hain zuzen ere. Londresen John Turke irakaslearekin "Royal College of Surgeons of England"en eta RJW Rees doktorearekin "National Institute for Medical Research"en egin zituen ikerketa lanak. Indiak zeukan arazoa jabetuta Indiara itzuli zen lan egitera.

AIIMS-eko Biokimika Mintegian hasi zen lanean, 19890an Patologia departamentuan jarraitu zuen eta 1986an Bioteknologia mintegia sortu zuen. 1998an erretiroa hartu bazuen ere ikerketa lanean jarraitu zuen. Rajiv Gandhi Indiako Lehen Ministro bihurtu zenean Indiako Zientzia hobetzeko sortu zuen aholkulari taldean izan zen Indira Nath.

## Sariak 
* Clayton Memorial Lecture (1988)
* Cochrane Research Saria (Erresuma Batuko Gobernua,1995)
* Padma Shri Saria (Indiako Gobernua, 1999)
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2002)
* Chevalier Ordre National du Merite (Frantzia, 2003)
* Silver Banner (Toscana, Italia, 2003)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nanuza

***Nanuza*** izen botanikoa da *Velloziaceae* familiako loredun landare genero batentzat. Hiru espezie biltzen ditu. Brasilgo ekialdekoa da jatorriz.

## Espezieak 
Hiru dira:
* *Nanuza almeidae*
* *Nanuza luetzelburgii*
* *Nanuza plicata*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soina, eguzki efektua

***Soina, eguzki efektua*** () Pierre-Auguste Renoir margolari frantsesaren margolana da, 1875-1876an egina. Gaur egun Parisko Orsay museoan ikus daiteke.

## Historia 
Obra, bigarren erakusketa inpresionista zela eta,  jendaurrean 1876an erakutsi zen lehen aldiz. Mihiseak eskandalua sortu zuen lanaren benekotasun gordinaren ondorioz: bereziki garratza izan zen Albert Wolffen-ek egin zuen kritika, *Le Figaro*n: "Saia zaitezte azaltzen Renoir jaunari soina ez dela usteltzen ari den haragi-masa bat, gorpu baten erabateko usteldura adierazten duten orban berde eta moreekin".

## Deskribapena 
Margolan hau interesgarria da, Renoirrek argiaren eta kolorearen ikasgai inpresionista bereganatu zuela erakusten baitu. Mihisearen oinarrian dagoen ideia zientifikoa da gorputz batek ez duela distira egiten bere argi islatuarekin bakarrik, baizik eta baita inguruko objektuetan zehar iragazten den argiarekin ere, eta, beraz, balio kromatikoak modu egokian determinatzen dituzte. Renoirrek mihisean itzultzen du fenomeno hau, Anna izeneko bainulari gazte baten gorputz-enborra irudikatzea aukeratuz, eguzki kiskalgarritik babesteko, natura berde eta oparo batean murgiltzen baita. Gainera, Renoirren poesiarekin koherentea den hautu figuratiboa da, arte klasikoaren Venus inspirazio iturri duena, paisaia baino giza irudia lehenesteko joera handiagoa duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :fitxa Orsay Museoan.
Merton Collegeko kalkulatzaileak

[thumb|250px|[Richard Swineshead, *Calculator*, 1520]]
thumb|250px|Merton Collegeren kapera gaur egun.
**Merton Collegeren Kalkulatzaileak** Oxfordeko Unibertsitateko Merton Collegen aritu ziren matematikari talde bat izan ziren. XIV. mendearen lehen erdian lan egin zuten, Izurri Beltza baino lehen. Taldearen arrakasta nagusia Batezbesteko abiaduraren teorema izan zen.

## Taldekideak 
* Thomas Bradwardine
* William Heytesbury
* Richard Swineshead 
* John Dumbleton, (aurreko ikerketetan Walter Burleyren eta Gerard Brusselakoaren laguntza izan zuen)

## Historia 
Historialariek ez zituzten aintzat hartu Erdi Aroan gertatutako garapen zientifikoak XX. mendearen hasierara arte. Eskolastikaren urrezko aldi horretako ekoizpen filosofiko eta zientifikotik ia ezer ez zen hizkuntza modernoetara itzulia izan, dokumentuak latin zahar batean idatzita egoten baitziren, eta ulermena zailtzen zuten laburdura askorekin. Horretaz gain, Erdi Aroaren aurkako aurreiritziek ez zuten haren intelektualtasunari buruzko ikerketarako pizgarri askorik ematen.

## Teorema 
Batezbesteko abiaduraren teoremak ezartzen du uniformeki azeleratutako higiduran dagoen gorputz batek, denbora-tarte jakin batean, espazio bera zeharkatzen duela, hots, abiadura konstantez eta lehenaren batez besteko abiaduraren berdinez mugituko litzatekeen gorputz batek zeharkatuko lukeen espazio bera. Geroago, teorema hau Galileoren "gorputzen erorketaren legearen" oinarria izango zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabin Fernandez

**Xabin Fernandez Zubeldia** (Legorreta, Gipuzkoa, 1985eko abenduaren 24a) gipuzkoar kazetaria da. 

Berriemaile, erredaktore eta aurkezle lanetan ibilia da Euskal Telebistan. Gaztea irratiko *Dida* irratsaioako aurkezleetako bat da. 

2023an *Kanpora sartzen* antzezlana sortu zuen  Intza Alkain aktorearekin batera, Aitziber Garmendia zuzendari zela . Fernandezen esperientzia propiotik sortutako lana da, eta seropositiboa zela jakin zuenetaik izandako bizipenak kontatzen ditu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido poliprotiko

**Azido poliprotikoak** hidrogeno-ioi bat baino gehiago eman dezaketen azidoak dira.

Erreakzio batean, azidoek erreakzio batean molekula bakoitzeko eman dezaketen protoi kopuruaren arabera sailkatzen dira. Molekula bakoitzean hidrogeno ionizagarrizko atomo bat duten HCl, HNO3 eta HCN bezalako azidoei azido monoprotiko deitzen zaie.
Azido poliprotikoak
thumb|Azido poliprotikoak hidrogeno ionizagarri bat baino gehiago dute
Urarekin duten erreakzioak hauek dira:

HCl(aq)      +   H2O(l)      ⟶      H3O+(aq)    +    Cl-(aq)

HNO3(aq)  +   H2O(l)      ⟶      H3O+(aq)    +    NO3-(aq)

HCN(aq)   +    H2O(l)      ⇌      H3O+(aq)    +    CN-(aq)

Protoi bat baino gehiago eman dezaketen substantzietan; protoiak ez dira denak batera ematen, etapetan baizik, eta horietako bakoitzak oreka-prozesu bat du bereizgarri eta, beraz azidotasun-konstantearen balio ezberdina. Behin eta berriz egindako protoi emateak gero eta zailagoak dira, beraz, azidotasun-konstanteak, Ka1, Ka2, etab. gero eta txikiagoak dira (Ka1,> Ka2>Ka3 ....).

**Azido diprotikoek** molekula bidez ioniza daitezkeen hidrogenozko bi atomo dituzte; azido horien ionizazioa bi urratsetan gertatzen da. Lehenengo ionizazioa beti bigarrena baino gehiago gertatzen da. Adibidez, azido sulfurikoa, azido indartsu bat, honela ionizatzen da:

Lehenengo ionizazioa:     H2SO4(aq)     +   H2O(l)    ⇌    H3O+(aq)    +    HSO4-(aq)                 Azido sendoa denez, guztiz disoziatzen da. (Ka oso altua)

Bigarren ionizazioa:         HSO4(aq)       +   H2O(l)   ⇌     H3O+(aq)    +     SO42-(aq)                 KHSO4- = 1×10−2

**Azido triprotiko** bat hiru H atomo ionizagarri dituen azido bat da. Azido fosforikoa adibide bat da:

Lehenengo ionizazioa:     H3PO4(aq)    +    H2O(l)   ⇌    H3O+(aq)    +     H2PO4-(aq)                Ka1=7,5×10−3

Bigarren ionizazioa:          H2PO4-(aq)    +    H2O(l)  ⇌     H3O+(aq)    +     HPO42-(aq)              Ka2=6,2×10−8

Hirugarren ionizazioa:      HPO42-(aq)      +    H2O(l)  ⇌     H3O+(aq)   +     PO43-(aq)                Ka3=4,2×10−13

## Kanpo estekak
Sara Torres

**Sara Torres** (Gijón, Asturias, 1991) ikertzailea, eleberrigilea eta poeta da. 

## Biografia 
Gaztelania eta bere Literaturak ikasi zituen Oviedoko Unibertsitatean, ondoren Londresko Queen Mary Unibertsitatean jarraitu zuen ikasten eta unibertsitate horretan doktoratu zen *El texto lesbiano. Fantasía, fetiche y devenires queer* izenburua duen tesiarekin. Torres testualitatearen, psikoanalisiaren, queer ikasketen eta feminismoen teorietan ere espezializatuta dago, Londresko King 's Collegeko diziplinarteko master bati esker. Passauko Unibertsitateari (Alemania) lotuta dago doktoretza osteko beka batekin, eta minbiziaren diagnostiko ostekoak ikertzen ditu.

Bere ibilbidean zehar, Torres irakasle elkartua izan da Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. "Corporalidades en crisi" mintegia zuzentzen du, Bartzelonan kokatutako pentsamendu kritikoko gunea, feminismoari, filosofiari eta humanitateei buruzko ikastaroak proposatzen dituena.

2016an, Antonio Gala Fundazioan errezidentzia beka bat lortu zuen, eta nobela bat idatzi zuen. Harrezkero, Conjuros y cantos, Phantasmagoria eta Lo que hay liburuak ikusi ditu.

Sararen lan teoriko-sortzailea desioaren, gorputzaren eta diskurtsoaren analisian zentratzen da, psikoanalisia, materialismo berriak eta queer ikasketak lotzen dituen aparatu kritiko feminista eta diziplinarteko baten bidez.

## Argitalpenak 
### Poemak 
* *La otra genealogía,* Torremozas, 2014.
* *Conjuros y cantos,* Kriller71, 2016.
* *Phantasmagoria,* La Bella Varsovia, 2019.(978-84-948007-9-5)
* *El ritual del baño,* La Bella Varsovia, 2021.(978-84-121693-7-9)
* *Deseo de perro*. Letraversal, 2023.
* *La seducción*. Reservoir Books, 2024.

### Eleberriak 
* *Lo que hay* *vive,* Reservoir Books, 2022.
* *La seducción,* Reservoir Books, 2024.

### Saiakera 
* La potencia afectiva. Deseo, cuerpo y emociones, Txalaparta, 2025.
* El pensamiento erótico, Reservoir Books, 2026.

* *Vida mínima*

## Sariak 
* 2014an Gloria Fuertes Poesia Sari Nazionala jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Desioarentzako ainguralekuak behar ditugu Berria, 2026.02.01
Bangladeshko Liburutegi Nazionala

**Bangladeshko Liburutegi Nazionala** () Bangladeshko Dhaka hiriburuan dagoen liburutegi nazionala da. Bangladeshko jabetza intelektualaren legearen arabera, liburutegia Bangladeshen inprimatutako liburu eta material guztien lege-gordailua da. Liburutegiaren eraikina Muzharul Islam arkitektoaren lana da; arkitekto hau arrazionalismoan kokatzen da. 1973an sortu zuten.

## Historia 
1947ko Azpikontinentearen zatiketa ondoren Pakistango gobernuak Pakistango Liburutegi Nazionala sortu zuen Karatxin,  eta horren sukurtsal bat Dhakan. Bangladeshek independentzia lortu zuen bere berezko Liburutegi Nazionalaren beharra ikusi zuen. Erakunde hori 1973an sortu zen, nolabait Pakistangoaren proiektuaren elementuak jasoz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Liburutegiaren webgune ofiziala.
Somapura Mahavihara

**Mahavihara Somapura** munduko vihara edo tenplu budista ospetsuenen artean dago. Naogaonen dago, Bangladeshen. Unescoren Gizateriaren Ondarearen partea da 1985etik. Lekuak monasterio budista zabal baten hondakinak babesten ditu, Somapura Mahavihara, 27 hektarea hartzen dituena. Gune intelektual garrantzitsua zen, ez bakarrik budistentzat, baita jainistentzat eta hinduistentzat ere.

## Arkitektura 
Egitura karratua du: 177 gelaxka, monjeek meditatzeko erabiltzen dituztenak, eta estupa bat erdian. Halaber, hainbat estupa daude multzoan, bai eta hainbat tailadun santutegiak, buztin egosizko plakak, harrizko eskulturak, inskripzioak eta grabatuak, etab.

## Historia 
Indusketek zigilu bat aurkitu duten testu honekin: Shri-Somapure-Shri-Dharmapaladeva-Mahavihariyarya-bhiksu-sangghasya. Horren arabera multzoa Dharmapala (781-821 inguruan) erregeak altxatu zuen.

## Iruditegia 

Naogaon Paharpur 11Oct12 IMG 3696.jpg|Somapura Mahaviharako eraikinak.
Somapura Mahavihara 08.jpg
Naogaon Paharpur 11Oct12 IMG 3683.jpg|Santutegi nagusia
File:Mayer model 01.jpg|Mohammed Ali Naqiren maketa. 
File:A wall of Paharpur.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filibustero (militarra)

**Filibusteroa** (gaztelaniazko *filibusterotik*) atzerriko herrialde edo lurralde batera baimenik gabeko espedizio militar batean parte hartzen duen pertsona da, iraultza edo sezesio politikoa sustatzeko edo laguntzeko. Terminoa Latinoamerikan zehar matxinadak bultzatu zituzten Ameriketako Estatu Batuetako hiritarrei aplikatzen zaie, batez ere XIX. mendean. Ziurrenik, adibiderik nabarmenena William Walker Nikaraguan hasitako Filibusteroen Gerra da.

Filibusteroak beren gobernuaren baimen ofizialik gabe jarduten duten militar irregularrak dira, eta, oro har, irabazi ekonomikoak, ideologia politikoak edo abenturaren zirrarak eragiten dituzte. Mertzenarioek ez bezala, filibusteroak modu independentean motibatuta daude eta beren kabuz lan egiten dute, lider mertzenario batek besteen izenean jarduten duen bitartean.  1850eko hamarkadako filibusteroen ekintza askeak Estatu Batuetako Kongresuan filibusterismo ekintza politikoari modu figuratuan aplikatzea ekarri zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Texas A & M Univ. filibusterizazioari buruz
* Kubako Filibuster Mugimenduari buruzko Latinoamerikako azterlanak (1849-1856)
* Memory palace podcast-a filibuster-i buruz, William Walker.
Anita Gutbrod

**Anita Gutbrod Gervino**, prentsan ***Sirena de las Islas*** ezizenez ezaguna (Belgrano (Buenos Aires), Argentina, 1903 &ndash; 1967) argentinar igerilaria da, eta ibai irekira distantzia luzeak egiten eta uretan egoten espezializatu zen. 1923ko martxoaren 13tik 14ra, 20 urte zituela, 22 h eta 47 min egin zituen igeri, eta emakumezkoen uretan irauten munduko errekorra lortu zuen. 

## Biografia 
Ahaideak Europako etorkinak ziren. Anita Gurbrod Belgranon jaio zen. Aita German Gutbrod alemaniarra paisaia-lorezaina zen eta gurasoak frantsiarrak zituen. Ama, ostera, Luisa Gervino argentinarra zen eta gurasoak italiarrak zituen. Marta Bourgeois, Anitaren alabak esan zuenez, aitaren gurasoak etorri ziren lehenengo Argentinara: “*Frantsesak ziren, eta Sarmientok  1850ean sustatu zuen immigrazio-olatuarekin iritsi ziren. Kolektibitateen arabera taldekatzen ziren, eta ontzi horiek Paranako sendabelarrez beteta itzultzen ziren Europara”.* Ur irekietan igeri egiten hasi ondoren, Lilian Harrisonekin lehiatu zen, Ingalaterrako etorkinen alaba argentinarrarekin, eta etengabe gainditzen zuten elkar.

Gutbrod-en azken konsakrazioa 1923ko martxoaren 14an iritsi zen, bi lehiakideak Zárate hiritik (Frigorifiko Anglo parean) Paraná ibaira bota eta ia egun oso batera. Hotzetik babesteko, Gutbrodek bakailao-, baselina- eta lanolina-olioen nahasketa batekin igurtzi zuen bere gorputza, eta 1923ko martxoaren 13ko 15:25ean uretara jauzi egin zen. *Perseverancia* eta *La* *Talita* txalupek lagundu zioten.
Gauean Arias kanala zeharkatu zuen, Paranako deltaren beheko tartean, eta, Luján ibaira iritsi aurretik, Lilian Harrison atzean utzi zuen. Egunez, Luján ibaiaren uretan igeri egiten ari zela, uhartetxoetakoek txalotzen eta uretara loreak botatzen hasi ziren. Ibilbidean, Caraguatá errekaren ahotik igaro zen, bizi zen eta igeri egiten ilasi zuen tokitik. Eguerditik aurrera, jendea beren ontzietan jarraitzen hasi zitzaizkion.

Aurkariak baino bi kilometro gehiago egin eta 22 ordu eta 47 minutuko errekorrera iritsi ondoren, Gutbrodek ontzietako batera igotzeko eskatu zuen.

Errekorra hautsi ondoren, lehiak alde batera utzi eta Buenos Aireseko Gimnasia eta Esgrima Klubeko igeriketa irakasle izan zen 1950eko hamarkadara arte.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ruiz Moreno de Bunge, Silvina, Tigre eta Deltako uharte berdeak, Buenos Aires, Camalote, 2004, 176. or.

## Kanpo estekak
Lilian Harrison

[eskuinera|thumb|260px|[Lilian Harrison Mantxako Kanalean entrenatzen, 1924.]]
**Lilian Gemma Harrison** (Quilmes, Argentina, 1904ko otsailaren 8a - Olivos, Argentina, 1993ko urtarrilaren 11) argentinar igerilaria izan zen. 1923ko abenduaren 22an munduko zabalena den Río de la Plata igerian zeharkatu zuen lehen pertsona eta uretan irauten munduko emakumezkoen errekorduna. Hego Amerikako igeriketaren aitzindaria izan zen.

## Biografia 
Lilian Harrison Quilmesen jaio zen 1904ko otsailaren 8an, etorkin britainiarren familia batean. 8 urte zituela, Ingalaterrara joan zen Hertfordshiren heztera, eta hantxe ikasi zuen igeri egiten. Argentinara 1920an itzuli zen, 16 urte zituela, eta San Isidro Klub Nautikoan igeri egiten hasi zen, Gunther Weberren zuzendaritzapean. Harekin hasi zen Rio de la Platako bidegurutzea prestatzen eta Vito Dumas, Romero Maciel eta Enrique Tiraboschiren laguntzarekin, besteak beste.

## Sena ibaia 
1925eko abuztuaren 1ean, Sena ibaitik 400 kilometrora egiten zen Paris Hiriko Maratoian parte hartu zuen. Lilian Harrison izan zen emakume bakarra hamabi gizonezko igerilariren artean, eta laugarren postuan iritsi zen.

## Bizitza pribatua 
1926an ezkondu eta errendimendu handiko igeriketa utzi zuen. Alaba bat izan zuen, Sheila Clark, eta sei biloba.

## Sariak eta ohoreak 
* Río de la Platako bidegurutzean, Marcelo Torcuato de Alvear presidenteak eta Cantilo gobernadoreak omenaldia egin zion Quilmesen, bere jaioterrian, egindako ospakizun batean.
* Itsas ministroak kondekorazioa jaso zuen.
* Río de la Platako bidegurutzean, *El Gráfico* aldizkariak Río de la Plata zeharkatu zuen lehen pertsonarentzat ezarritako 5.000 pisuko saria jaso zuen.
* 1973an International Marathon Swimming Hall of Fame, Igeriketa maratonikoan egindako ibilbideagatik.
* Bere izeneko fundazioa du.

## 20 urte igaro ziren Río de la Platako emakume baten bigarren bidegurutzera: #cruceriodelaplata 
Lilian Harrisonek 1923an Río de la Plata zeharkatzean izandako balentria 20 urte geroago errepikatu zuen emakume batek. 1943ko martxoaren 22an Lita Tiraboschi Koloniatik Punta Larara, Río de la Plata igerian gurutzatu zuen bigarren emakumea izan zen eta Pilar Geijo, 2018an. Ikus informazio osoa www.nadando.org / @nadandoargentinan

## Igeriketa eta artea 
Lilian Harrisonen Río de la Platako bidegurutzea gogora ekarri zuen *Crol* lan sarituak, Verónica Schneck-en antzerki emanaldia, 2015. urtean estreinatu zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BALENTRIA BATEN EFEMERIDEAK
* Pablo Ariel Scharagrodsky, "Naturari buruzko zentzumenak eta feminitatearekin eta nazionalitatearekin duen harremana". *Historia* 68(37) (2020): 96-115. https://revistas.ufpr.br/historia/article/view/72250/41460
* Pablo Ariel Scharagrodsky, "Mugak zeharkatzen? Río de La Platako lehen igeriketa, Uruguai-Argentina, 1923." *Gakoak*. Revista de Historia 5(8)(2021): 211–33. Ikus artikulu honen 2019ko bertsioa: https://ojs.fhce.edu.uy/index.php/claves/article/view/201/1502
Henri Brisson

**Eugène Henri Brisson** (Bourges, 1835eko uztailaren 31 &ndash; Paris, 1912ko apirilaren 14a) frantziar politikaria izan zen. Frantziako lehen ministroa izan zen 1885etik 1886ra eta 1898an.

Abokatua izan zen lanbidez eta Frantziako Bigarren Inperioa aurkaria. Erregimena erori ondoren Parisko alkateorde izendatu zuten. 1871ko otsailean, Asanbladako kide hautatu zuten, ezker muturra ordezkatuz. Parisko Komunaren aurka agertu zen, baina amnistia babestu zuen espetxeratuentzat. Derrigorrezko hezkuntza babestu zuen eta antiklerikala izan zen.

1881etik 1885era Batzarreko buru izan zen, eta 1885eko martxoan lehen ministro bihurtu zen Jules Ferryren dimisioaren ondoren. 1886ko urtarrilean dimititu zuen, Tonkinerako espedizio baterako krediturik lortu ez zuelako.

1894tik 1898ra bitarteko Batzarreko buru izan zen berriro. 1898ko ekainean, bigarren aldiz izendatu zuten lehen ministro, Dreyfus aferaren erdian. Bere zintzotasun eta irmotasunagatik irabazi zuen errespetua gorabehera, urrian dimisioa eman zuen bozketa bat galdu ondoren.

1895ean Errepublikako presidentetzarako bozketa galdu zuen Felix Faureren aurka. 1906an Diputatuen Ganberako presidente hautatu zuten.
Toni Morillas

**Toni Morillas González**, jaiotzaz **María Antonia Morillas González** (Torredonjimeno, Jaen, 1982) jaendar komunikologoa, politikaria eta feminista da, Emakumeen Institutuko zuzendaria, 2021eko maiatzetik.

## Biografia 
Morillas Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatu zen Malagako Unibertsitatean 2004an. Ondoren, 2007 eta 2008 bitartean, Madrilgo Complutense Unibertsitateko (UCM) Parte-hartze prozesuen planifikazioan trebatu zen, eta berrikuntza demokratikoan, herritarren parte-hartzean eta erakundeen gobernantza-modu berrietan espezializatu zen, bereziki tokiko administrazioaren esparruan. Andaluziako Alderdi Komunistan (PCA) eta Ezker Batuan (EB) kide izan da, eta Andaluziako IUko aktibista feministen sarearen arduraduna izan da.

## Lan ibilbidea 
2007an, Malagako Probintziako Diputazioko Aurrekontu Partizipatiboen Bulegoko aholkulari tekniko gisa hasi zuen bere karrera profesionala. Bulego horretan, Estatuko lehen esperientzia abian jarri eta zuzendu zuen, partaidetza-aurrekontuak sustatzeko udalez gaindiko erakunde batean, herritarrek udal-eremu publikoaren erabakietan zuzenean parte hartzeko tresna gisa. 2011ra arte egon zen postu horretan, Malagako Udaleko Ezker Batuko (EB) zinegotzi eta legegintzaldi horretako (2012-2015) Malagako Diputazio Probintzialeko diputatu bihurtu zenean. Erakunde horren ordezkari gisa, Berdintasunerako Plan Estrategikoari eta sexu- eta ugalketa-osasunari eta haurdunaldia borondatez eteteari buruzko Legearen erreforman parte hartu du.

2021eko irailean, Menéndez Pelayo Nazioarteko Unibertsitateko (UIMP) udako ikastaroen barruan, *Hacia una radicalización feminista de la democracia/Demokraziaren erradikalizazio feministarantz* izeneko mintegia zuzendu zuen. Bilera akademiko hori feminismoak une horretan zituen erronkak aztertzen saiatu zen, unibertsitateko eztabaidaren eta politika publikoen formulazioaren arteko loturan sakonduta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Menéndez Pelayo Nazioarteko Unibertsitatean (UIMP) *demokraziaren erradikalizazio feministarantz* mintegia.
2023ko Kataluniako Volta

**2023ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 102. edizioa izan zen. Martxoaren 20 eta martxoaren 26 bitartean jokatu zuten. Sant Feliu de Guíxols eta Bartzelona lotu zituen, guztira 1.196,3 km eginez zazpi etapatan. UCI World Tour 2023ko bederatzigarren ekitaldia izan zen.

## Talde parte-hartzaileak 
## Ibilbidea 
## Etapak 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 

## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eider Conde

**Eider Conde Egia** (Donostia, Gipuzkoa, 1981) Aranzadi Zientzia Elkartearen komunikazio-arduraduna da 2009. urteaz geroztik.

Ikus-entzunezko komunikazioan lizentziaduna (UNAV) eta Enpresako Kanpo eta Barne komunikazioan Masterra egin zuen Madrilgo Negozio Unibertsitatean. Zientzia komunikatzeko eta zabaltzeko estrategietan espezializatu da.

## Biografia 
Irulegiko Eskuaren aurkikuntzak eragindako tsunamia kudeatzea egokitu zitzaion.Bere ardurak komunikabideekiko harremanean, ekitaldien antolakuntzan eta prentsaurrekoetan zentratzen dira, kanpo-komunikazioari dagokionez. 

Dibulgazioari dagokionez, *Aranzadi bilduma* dibulgazio-liburuen edukietan zentratzen dira bere zereginak, arkeologia eta naturari buruzko erakusketen gidoiak egiteaz gain.

Elkartearen estrategia digitalaren arduraduna ere bada, web eta sare sozialetarako eduki digitalak sortuz. Eta Aranzadi markaren zaintzaile.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ez genuen espero jendearen zirrara Berria, 2023.04.23
López espedizioa

1851ko **Lopez espedizioa** (gaztelaniaz: **Expedición López**) Narciso Lopezek gidatutako saiakera bat izan zen, orduan Espainiako Inperioaren parte zen Kuba inbaditzeko eta bere gain hartzeko. 420 Kubako emigranteek eta amerikar boluntarioek osatutako indarra Kuba mendebaldean lehorreratu zen, non inbaditzaileak garaitu eta harrapatu zituzten espainiar indarrek. López eta beste preso asko exekutatu zituzten. Garai hartan Amerikako lurraldetik abiatutako filibusteroen eraso batzuen parte izan zen, Neutralitate Legea urratuz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alba Carballal

**Alba Robledal Gandoy** (Lugo, Galizia, 1992) arkitektoa eta gaztelaniaz idazten duen idazle galiziarra da.

## Ibilbidea 
Madrilgo Unibertsitate Politeknikoan arkitektura ikasia, Zuzenbidea ikasi zuen UNEDen. Itzultzaile lanetan aritu zen. 2016. urtean, Sortzaile Gazteentzako Antonio Gala Fundazioan idatzi zuen lehen eleberria, *Tres maneras de inducir un coma* eta urteko opera primarik onena izendatu zuten.

*Arkitektura Viva* eta *Zenda* web literarioetan parte hartzen du.

## Lanak 
* *Tres maneras de inducir un coma*, (Seix Barral, 2019).

* *Tu hogar en cualquier sitio,* (Flamboyant, 2021).

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Nor zara Alba Carballal? Eduardo Mendoza ordezkatuko duen idazle gazteari buruzko guztia.
1794ko Neutraltasun Legea

**1794ko Neutraltasun Legea** Ameriketako Estatu Batuetako lege bat izan zen, Estatu Batuetako hiritar batek Estatu Batuekin bakean zegoen edozein herrialderen aurka gerra egitea legez kanpo utzi zuena. Legeak zati batean adierazten du: Estatu Batuetako lurralde edo jurisdikzioaren barruan, norbaitek edozein espedizio edo enpresa militarrerako bitartekoak hasi, eman edo prestatzen baditu... edozein printze edo estatu atzerritarren lurraldearen edo domeinuen aurka, Estatu Batuak bakean balira, pertsona hori delitu txikiago baten errudun izango litzateke.Era berean, lege horrek debekatu egin zien atzerriko gerra-ontziei Ameriketako Estatu Batuetako uretan hornitu eta hiru miliako lurralde muga itsasoan ezarri. 

Legea behin baino gehiagotan indargabetu eta ordeztu zen, eta, aldi berean, zuzendu egin zen, eta antzeko estatutu bat dago indarrean: 18 U.S.C. § 960.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lita Tiraboschi

**Lita Tiraboschi** (Buenos Aires, Argentina, 1917ko martxoaren 24a &ndash; Ibidem, 1972ko otsailaren 28a) argentinar igerilaria, gorputz-hezkuntzako irakaslea eta idazlea izan zen. 

## Biografia 
Lehen urteak Mar del Platan bizi izan zituen eta gero bigarren mailako ikasketak Estatu Batuetan egin zituen, New Londongo Colby-Sawyer Collegen (New Hampshire). 

## Lan ibilbidea 
### Irakasle 
1937an Buenos Airesera itzuli zen Gorputz Hezkuntzako Institutu Nazionalean Gorputz Hezkuntzako irakasle lanean aritu zen Señoritas Lizeo Nazionalean, 4. mailan.

### Igerilari 
#### Río de la Platako bidegurutzea 
1943ko apirilaren 22an Río de La Plata zeharkatu zuen igeri Colonia del Sacramentotik (Uruguay) Punta Lararaino (Argentina), 29:15eko denbora behar izan zuen. Balentria hori egiten, bigarren emakumea eta bosgarren pertsona bihurtu zen, Lilian Harrison, Luis Garramendy, Olindo Riquelme eta Vicente Arenaren atzetik. Haren entrenatzailea Enrique Tiraboschi izan zen, aita, 1920an zeharbidea egin eta 5 km-ra bakarrik geratu zen igerilaria.

#### Nahuel Huapi lakua 
1943ko abenduaren 27an, Lita Tiraboschi eta Eric Grim senarra Nahuel Huapi lakuko uretara jaurti ziren 13:00etan, 2. kilometrotik hasita. Bost kilometro egin zituzten —ordu bat eta berrogei— senarrari kalanbreak eman zion arte, eta, beraz, saialdia bertan behera utzi behar izan zuten.

### Aconcagua muinoa 
1944an, Aconcaguako gailurrera (6959 m) ekialdetik iristen saiatu zen espedizio bateko kide izan zen. Eric Grim senarrarekin batera 6600 metroraino iritsi zen, eta ekaitz baten ondorioz jaisten hastea erabaki zuten. Espedizioko lau lagun hil ziren zeharbide horretan, Juan Jorge Link eta haren emazte Adriana Bance barne.

### Idazle 
1950eko hamarkadatik aurrera, musikari buruzko haur-literatura idazten hasi zen.

1967an, Espainiako Lazarillo saria irabazi zuen *Historia del gato que vino con Solís* liburuarekin. XVII. mendeko katu abenturazale baten gorabeherei buruzko eleberria da, eta ondorengoetako batek gaztelania  garaikidera itzuli zuen.

### Argitaratutako liburuak 
* *Cuentos Argentinos* (junto a Syria Poletti)
* *La historia del gato que vino con Solís*
* *El movimiento inducido en el niño pequeño*

## Heriotza 
1972ko otsailaren 28an hil zen bere jaioterrian.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1967an Espainiako Lazarillo saria irabazi zuen *Historia del gato que vino con Solís* liburuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak