Paavo Nurmi

**Paavo Nurmi**, ezizenez **"Finlandiar hegalaria"** (Turku, 1897ko ekainaren 13a - Helsinki, 1973ko urriaren 2a) atleta finlandiarra zen. 1920. hamarkadan lasterkari onenetakoa zen, 1.500 m eta 20 km arteko distantzietan 22 munduko errekor ezarri baitzituen.

Udako Olinpiar Jokoetako hiru ediziotan parte hartu zuen; 1920an Anberesen, 1924an Parisen eta 1928an Amsterdamen eta urrezko bederatzi domina eta zilarrezko hiru irabazi zituen. 1932an Los Angelesen ez zioten parte hartzen utzi profesionaltzat jo baitzuten, eta garai hartako atleta guztiek amateurrak izan behar zuten.

Garai onenean 800 metrotik gorako 121 lasterketa jarraian irabazi zituen eta 14 urtetako ibilbidean inork ez zuen garaitu krosean ezta 10.000 metroko lasterketan ere.

## Gaztaroa 
Paavo Nurmi Turkun jaio zen. Johan Fredrik Nurmi aita arotza zen eta ama Matilda Wilhelmiina Laine zen. Lau anai-arreba zituen, Siiri, Saara, Martti eta Lahja, eta Paavo zen zaharrena.

1912ko Stockholmeko Olinpiar Jokoetan Hannes Kolehmainen atleta finlandiarrak hiru urrezko domina eskuratu zituen (5.000m, 10.000m eta krosean) eta herrialdeko komunikabideek esan zuten "Finlandia munduko mapan ezarri zuela". Egun batzuk beranduago gertaera hark eraginda zapatila parea erosi zuen 15 urteko Nurmik eta oinezko krosa egiten hasi zen udan eta eski krosa neguan. 1914an Turun Urheiluliitto kirol elkartean sartu eta 3.000 metroko lehen lasterketa irabazi zuen.

Bi urte beranduago oinez, esprintatuz eta kalistenia eginez entrenatzen zen eta bitartean familia mantentzen zuen Turkuko Ab. H. Ahlberg & Co. enpresan lan eginez, harik eta 1919an soldaduskara joan zen artean. Pori Brigade uniattean egon zen, artillerian. 1918ko Finlandiako Gerra Zibila izan zen bitartean Nurmik ez zuen politikan jarduerarik izan eta lanean eta Olinpiar Jokoetarako ametsean zentratu zen. Gerraren ondoren ez zen Finlandiako Langileen Kirol Federazioan sartu eta hura bezala ez sartzea erabaki zutenekiko jazarpena salatuz hainbat eskutitz idatzi zituen.

Ejerzitoan Nurmi atletismo lehiaketatan nabarmendu egin zen. Egoskorra izateak hainbat arazo eragin bazizkion ere, ofizialek haren alde egiten zuten.

## Olinpiar ibilbidea 
### Anberes 1920 
[250px|thumb|Paavo Nurmi 1920ko Olinpiar Jokoetarako sailkapen 1.500m lasterketan, [Helsinkin.]]
Paavo Nurmiren nazioarteko debuta Anberesko Olinpiar Jokoetan izan zen, 1920ko abuztuan. Beste hiru lasterketatan hartu zuen parte eta hiruretan txapeldun olinpikoa izan zen; 10.000 metrokoan sprintean Guillemot garaitu zuen, krosean Eric Backman suediarra eta taldekako krosean Heikki Liimatainen eta Teodor Koskenniemi taldekide zituela Britainia Handia eta Suediako taldeak garaitu zituen.

Garaipen honi esker Paavo Nurmiren familiak argindarra eta ura ekarri zituen etxera.

1921ean Stockholmen 10.000 metrotako munduko errekorra ezarri zuen, 1922an 2.000 m, 3.000m eta 5.000 metrotako munduko errekorrak hautsi zituen, eta 1923an 1.500 metro eta milia bateko munduko errekorrak ezarri zituen. Frantziara bidaiatu aurretik Helsinkiko Eläintarha estadioan ordubeteren barruan 1.500 m eta 5.000 m lasterketak egin zituen eta distantzia bietan munduko errekor berriak ezarri zituen.

1.500 metrotako lasteketan lehenengo 800 metroetan aurkariei 3 segundo ateratzen zizkien eta bigarren zihoan Ray Watson estatubatuarrak etsi zuenean Nurmik ere erritmoa lasaitu zuen. Hala ere 3 segundotan hobetu zuen errekor olinpikoa.

Bi ordu baino gutxiagora 5.000 metrotako finala zeukan Nurmik. Ville Ritola finlandiarra eta Edvin Wide suediarra zituen aurkari nagusi. Ritolak aurretik 3.000 m oztopoak eta 10.000 m lasterketak irabaziak zituen. Ritolak eta Widek uste zuten Nurmi nekaturik egongo zela eta lasterketaren hasieran munduko errekorreko erritmoa ezarri zuten. Nurmik orduan kronometroa belarretara bota eta lasterkariei jarraitu zien. Bi finlandiarren arteko sprintean Nurmi metro baten aldeaz nagusitu zen eta bigarren urrezko domina kolkoratu zuen. Olinpiar Jokoak bukatu ondoren Paavo Nurmik bost munduko errekor zituen aldi berean, 1.500 m, milia, 3.000 m, 5.000 m eta 10.000 m. Estatu Batuetako Biran pista estaliko beste hamar munduko errekor egin zituen, eta hainbat distantzia arraroetako marka onenak ere bai. 

Guztira 55 lasterketatatik 51 irabazi zituen eta batean erretiratu egin zen lasterketa bukatu aurretik. Gainerakoetan podiumeko postuak egin zituen. Yankee Stadiumean egindako milia erdiko lasterketan Alan Helffrich estatubatuarrak aurrea hartu zion eta Nurmik 800 metrotatik gorako lasterketatan lau urtez izan zuen garaipen bolada eten zuen, 121 garaipen guztira. Nurmik berehala zoriondu zuen Helffrich. Bira honetan Nurmi oso maitatua bihurtu zen etatubatuarren artean, hainbeste ezen Etxe Zurian Calvin Coolidge presidenteak hartu baitzuen. Nurmi ordea lasteketa gehiegi egin izanaren eta ondorioz motibazioa galdu izanaren beldurrez itzuli zen Finlandiara.

Motibazio faltari erreuma eta orpazurdako arazoak gehitu zitzaizkion, 5.000 metrotako lasterketarako nekea somatzen hasita zegoen eta Edvin Wideren atzetik zilarra eskuratu zuen. Ordubetean 19.210 m korritu zituen eta errekor honek 17 urtez iraun zuen, 1945ean Viljo Heino atleta finlandiarrak gainditu zuen arte. 1930an 20 kilometroko distantzian egin zuen munduko errekorra eta 1931eko uztailean bi miliatako distantzia ezohikoan ezarri zuen errekorra. 1932ko apirilean Atletismo Amateurreko Nazioarteko Federazioak (IAAF) Paavo Nurmiren amateur izaera zalantzan jarri eta nazioarteko lasterketatan parte hartzea debekatu zioten. Finlandiako Olinpiar Komiteak protesta egin zuen baina ikerketa egingo zuela zin egin zuen. Astebete beranduago Finlandiako Komiteak esan zuen ez zegoela Nurmiren profesionaltasunaren zantzurik eta Nurmik pentsatu zuen arazorik gabe lehiatu ahal izango zuela Los Angelesen.

Olinpiar Jokoetarako sailkapena buruan maratoi "labur" bat egin zuen, 40,2 km-koa, eta 2:22:03.8 denbora lortu zuen. Maratoi estandarrera estrapolatuz 2:29:00 izango zen denbora, garaiko munduko errekorraren azpitik. Finlandiako Olinpiar Komiteak bi probatan eman zuen Paavo Nurmiren izena, 10.000 m eta maratoian. Nurmi Lors Angeleseko Olinpiar Hirira joan zen orduan, bere ibilbidea maratoian urrezko domina eskuratuz amaitzeko asmotan, Kolehmainenek 1910. hamarkadan egin bezala. Ez zen argi geratu zein izan zen arrazoia, baina dirudienez 1931ean Berlinen egindako lasterketatako antolatzaileek esan zuten Nurmik 250-500 dolar jaso zituela egindako lasterketa bakoitzeko. Helsinkin milaka pertsona atera ziren kalera protestan, debekuaren arrazoi bakarra politikoa zela esanez. 

Maratoiaren egunean finlandiar atletek esan zuten ez zirela irteeran izango Nurmiren parte hartzea onartzen ez bazen. IAAF bildu eta bozketan Nurmiren profesionaltasunaren aurka atera zen, 13-12 emaitzaz. Suediarrek orduan adierazi zuten bozketaren emaitza oso estua zela eta bigarren bozketa bat egin beharko zela auzia erabakitzeko, 1934ko Stockholmeko bileran. Filnadiar Komiteak suediarrarekin harreman guztiak hautsi zituen eta urtero jokatzen zen Suedia-Finlandia desafioa 1939 artean eten zen. 1934ko bilera hartan Finlandiak bi proposamen aurkeztu zituen baina biak atzera bota zituzten. 12-5 emaitzaz Nurmiren debekua behin betikoa bihurtu zen.

Ordutik aurrera Paavo Nurmik ez zuen profesional munduan sartu nahi izan eta Viipurin 1934ko irailaren 16an 10.000 metrotako lasterketa irabazita erretiroa hartu zuen.

1936an gizonezkoentzako erropa denda ireki zuen eta turista askok bisitatzen zuten. Emil Zátopek atleta txekoslovakiar ezaguna ere izan zen bertan, Nurmi ezagutzera joanda. Dendaren atzealdeko gelan beste jarduera ekonomiko bati forma ematen hasi zen, eraikitzaile bihurtu zen. 100 apartamentutako 40 etxe eraiki zituen. Nurmiren aurkaria izan zen Vitolari apartamentu horietako bat saldu zion prezio erdian.

1939 amaieran Neguko Gerra lehertu zen Finlandia eta Errusiaren artean. 1940ko otsailean Paavo Nurmi eta haren babeseko Taisto Mäki atleta, 10.000 metrotako lasterketa 30 minututik behera egin zuen lehenengo gizona, Estatu Batuetara joan ziren Finlandiaren aldeko laguntza eskatzera. Herbert Hoover presidenteak kostatik kostarako tourra antolatu ziren eta haiek jaso zituenean horrela esan zuen "Munduan dagoen lasterkari nazio handienaren enbaxadoreak dira". Apirila amaieran itzuli ziren Finlandiara. Hurrengo urtean etorri zen Jarraipenaren Gerran militar finlandiarrak entrenatzen aritu zen eta sargento izatera iritsi zen.

## Bizitza pertsonala 
Sylvi Laaksonenekin ezkondu zen 1932an. Emazteak ez zuen atleta bizimodua gustuko eta Nurmik Matti semea entrenatu zezan ez zuen nahi izan. 1935ean dibortziatu egin ziren. Matti semea distantzia ertaineko atleta izan zen, baina aita-semeen arteko harremanak ez ziren errazak izan. 3.000 metrotako lasterketan aitaren denbora berdintzera iritsi zen Matti Nurmi. Bestalde Maila Nurmi aktoresa Paavoren iloba zela esan izan zen arren, ez da ziurra.

Paavo Nurmik finlandiako sauna oso atsegin zuen, eta 15 eta 21 urte artean begetarianoa izan zen. Pertsona serioa, aurpegikera aldatzen ez zuena eta egoskorraren fama zuen eta lagun minik ez zuen. Finlandiak izan duen kirolari arrakastatsuena izan arren ez zen ospakizun publikoen zalea.

Paavo Nurmiren biografia azaltzen duen lehen liburua 1925ean argitaratu zen Suedian, *Boken om Nurmi* izena du.

Yrjö Väisälä astronomoak Turkuko Obserbatorioan aurkituriko asteroide bati 1740 Paavo Nurmi izena jarri zion.

*Paavo Nurmi Marathon* izenarekin bi maratoi jokatzen dira; zaharrena Wisconsin (Estatu Batuak) hirian abiatu zen 1969an eta bigarrena Nurmiren jaioterria den Turkun 1992tik aurrera.

## Palmaresa 
### Olinpiar Jokoetako dominak 
### Lasterketen historikoa 
### Munduko errekorrak 
IAAF erakundeak onarturiko Paavo Nurmiren **munduko errekorrak**:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Paavo Nurmiren fitxa World Athletics webgunean
*  Paavo Nurmiren fitxa Olympics.com webgunean
*  Paavo Nurmiren fitxa Olympedia webgunean