open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Scullin

**James Henry Scullin** (Trawalla, Victoria, 1876ko irailaren 18a - Melbourne, 1953ko urtarrilaren 28a) australiar politikaria izan zen. Australiako 9. lehen ministroa izan zen 1929tik 1932ra.

Irlandar jatorriko langile klaseko familia batean jaio zen. Langile eta dendari lanetan aritu zen Ballaraten. Autodidakta izan zen eta 1903an sartu zen Australiako Alderdi Laboristan. 1910ean aukeratu zuten lehen aldiz parlamentuko kide eta berriro 1922an. 1949 arte egon zen diputatu.

1928an oposizioko buru bihurtu zen eta gehiengo handiz irabazi zituen 1929ko hauteskundeak. Bere agintaldia 1929ko Depresio Handiaren ondorioekin bat etorri zen. Kanpo-zorra ordaintzeko, nekazariei laguntzeko eta pizgarri ekonomikoak sortzeko hainbat plan ezartzen saiatu zen. Hala ere, Senatuak planak blokeatu zituen eta Scullinek murrizketa politika ezarri behar izan zuen. Bere alderdi politikoa zatitu egin zen eta 1931ko hauteskundeak galdu zituzten.
Arzubiko ibarra

**Arzubiko ibarra** Nafarroa Behereko ibar bat da, Arzubiren bideari jarraituz.

Ibarra Donazaharre, Buztintze-Hiriberri, Jatsu, Lakarra, Ainhize-Monjolose eta Gamarte udalerriek osatzen dute.

## Ikus, gainera
Francisco Pascasio Moreno

**Francisco Pascasio Moreno**, **Perito Moreno** bezala ere ezaguna (Buenos Aires, 1852ko maiatzaren 31 - Buenos Aires, 1919ko azaroaren 22a), 80ko belaunaldiko zientzialari, naturalista, kontserbazionista, politikari, botaniko, esploratzaile eta geografoa izan zen.

## Biografia 
### Ibilbide pertsonala 
Francisco Pascasio Moreno Buenos Airesen jaio zen, 1852an familia aberats batean. Francisco Facundo eta Juana Thwaitesen semea, hiru anaia gazteago eta arreba zaharrago bat izan zituen. Bere aita Uruguain erbesteratua egon zen Juan Manuel de Rosasen agintaldian, eta bere ama Inglesen bigarren Inbasioetan harrapatua izan zen ofizial britainiar baten alaba zen, 1807an, eta, ondoren, Río de la Platan kokatu zena.

### Patagoniara bidaiak 
## Scout Mugimenduaren instituzionalizazioa Argentinan 
## Txileko mugako gatazkan mugetan aditua 
## Aberastasun naturalak babesteko ekintzailea 
## La Platako museoa 
## Aitortzak eta ohoreak 
## Inacayal buruzagiaren inguruko eztabaida 
## Heriotza 
## Lanak 
* Francisco P. Moreno, "Noticias de Patagonia" (1876)
* Francisco P. Moreno, "Viaje a la Patagonia Austral" (1876-1877).
* Francisco P. Moreno, "Viaje a la Patagonia Septentrional" (1876).
* Francisco P. Moreno, "Apuntes sobre las tierras patagónicas" (1873)
* Francisco P. Moreno, "El estudio del hombre Sudamericano" (1878)
* Francisco P. Moreno, "Notas preliminares sobre una excursión a los territorios de Neuquén, Río Negro, Chubut y Santa Cruz, Frontera Chileno-Argentina" (1902)

## Kanpo estekak 
* Biografia
* Biografia
* EBere bizitzako etapak
* Patagoniako Museoko bere bulegoaren birsortzea
* Semblanza del Ministerio de Educación
* Pascasio "Perito" Moreno Biografia
* Bere bidaien kontakizunak
* Bere gorpuzkiak Centinela uhartera eramatea
* Datu biografikoak
* Francisco Pascasio Moreno Argentinako Zientzia eta Teknologien Entziklopedian
* Biografia laburra
* Längere Biografia
* Denkmal
AMAK (musika taldea)

**AMAK** musika taldea 2019an sortu zuten trikitixa munduan aurrez ibiliak ziren lau emakumezkok. Izena partaideen aurreneko hizkiez osatu zuten.

## Ibilbidea 
Aurreneko abestia 2020an kaleratu zuten, *Basajaun * izenekoa. 2021eko maiatzaren 14an aurreneko diskoa atera zuten, taldearen izena daramana. Zortzi abestiz osaturik dago. Amatasuna eta emakume izaeraren inguruko hitzak jorratzen dituzte.

## Diskografia 
* *Amak* (2021, Baga-Biga)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2022an Amak taldeko kideek dastatu zuten lehen sagardoa Astigarragan Berria, 2022.01.13
Luzaideko ibarra

**Luzaideko ibarra** Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaiko ibar bat da, Arnegiko Errobiren bideari jarraituz.

Ibarra Luzaide eta Arnegi udalerriek osatzen dute.

## Ikus, gainera
Tonalako aerodromoa (Chiapas)

**Tonalako aerodromoa** (DGAC Kodea: **ATG)** aireportu txikia da, 200 autobide federalaren alde batean kokatua, Chiapaseko Tonalá udalerriko Cabeza de Toro eta Veinte de Noviembre komunitateen artean. 830 metro luze eta 18 metro zabal den pista du, baita 3.600 metro koadroko hegazkin plataforma bat ere. Gaur egun abiazio helburu orokorretarako bakarrik erabiltzen da.

Herri kulturan, aireportu hau David M. Salkin-en eleberri batean aipatzen da, eta bertan aipatzen da jet batek Tonalá-ko pista txiki baterako hegaldi plana egiten duela Tabascon lurreratze laburra egin ondoren.

## Kanpo estekak 
* DGAC
* Chiapas estatuko gobernua
Karlos VIII.a Suediakoa

**Karlos VIII.a Suediakoa** (), bere garaian **Karlos II.a** bezala ezagutua, eta Norvegian **Karlos I.a** bezala (Ekholmen gaztelua, Uppsala, 1408ko edo 1409ko urriaren 1a - Stockholm, 1470eko maiatzaren 15a) Suediako eta Norvegiako erregea izan zen.

Knut Tordsson Bonde zaldunaren eta Margareta Karlsdotterren semea izan zen. 1434tik aurrera, bere eragina handitzen joan zen eta goi karguak bete zituen herrialdean.

1448an Kristobal Bavariakoa Suediako erregea ondorengorik gabe hil ondoren, Karlos Suediako errege aukeratu zuten. Norvegiako tronurako borrokatu zuen Kristian I.a Danimarkako errege berriarekin. 1449an herrialdearen zati batek Norvegiako errege aukeratu zuen, eta azaroan Trondheimgo katedralean koroatu zuten. Suedian ez zuen babes handirik jaso, eta hurrengo urtean Norvegiako tronua Kristiani eman zion.

1457an matxinada batek ihes egitera behartu zuen eta Kristian errege izendatu zuten bere ordez. 1463an beste matxinada batek Kristian kargutik kendu eta Karlos itzultzeko eskatu zuen. Suediara itzuli zen mertzenario alemaniar eta poloniarren agindupean, baina zenbait guduren ondoren, 1465ean erbesteratu zen berriro. Bere hirugarren eta amaiera erregealdia 1467tik 1470ean hil zen arte igaro zen.

Suediako noblezian nazionalismoaren aldeko joera baten parte izan zen. Lehenik eta behin, nagusitasuna bilatu zuten Eskandinavian, baina gero Kalmarko Batasunaren desegitea eta Suediako independentzia bultzatu zituzten.
Bahías de Huatulcoko nazioarteko aireportua

**Bahías de Huatulcoko nazioarteko aireportua** (IATA kodea: **HUX** - ICAO kodea: **MMBT** - DGAC kodea: **HU1** ), Mexikoko Oaxacako Santa María Huatulco udalerrian dagoen nazioarteko aireportua da. Bahías de Huatulco garatzeko nazioko eta nazioarteko hegaldien arduraduna da, Mexikoko Pazifikoko kostaldeko helmuga turistiko garrantzitsua baita.

## Zehaztapenak 
Nazioarteko aireportua itsas mailatik 141 metroko altueran dago, 8.132 m²-ko terminala du, ICAO 4D sailkapena eta 3.000 metro luze eta 45 metro zabal, pista asfaltozkoa eta 23 metro zabal, Boeing 747 hegazkinak jasotzeko eta orduko 20 operazio egiteko gaitasunarekin. Plataformak C motako 7 lehorreratze postu edo 5 C motakoak eta 1 E motakoa, guztiak finkoak.

Solairu bakarreko eraikinak dokumentazio aretoa hartzen du, guztira 24 leihatila ditu aireportu honetan beren zerbitzuak eskaintzen dituzten aire konpainia desberdinetako erabiltzaileen arretarako. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eivissako katedrala

**Ibizako katedrala** Elurretako Ama Birjinari eskainitako eraikina da. Eivissako, Dalt Vilan dago, Balear Uharteetan. Meskita baten gainean XIII. mendean eraiki zen, gotiko estiloan. 1782an katedral maila eman zioten. XVII. mendean eliz osoa berritu zen, barroko estiloa erabiliz. Uhartearen eraikin garrantzitsuenetariko bat da.

## Zaindaria 
Katolikoen ikuspuntutik Elurretako Ama Birjina Eibissa eta Formentera uharteen zaindaria da. Bere eguna abuztuaren 5ean ospatzen dute eta 8an Aragoiko Erresumak konkistatu zituen uharteak, musulmanak kanporatuz. Gertakizun hori gogorarazteko aragoiarrek eliz bat eraiki zuten. Aldare nagusian birjin horren irudia dago baina ez da jatorrizkoa; gaur egun ikusten dena 1937an egin zen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Catedral Ibiza2.jpg|Katedralaren dorrea.
Fitxategi:Eivissako katedrala.jpg|Katedrala barrutik.
Fitxategi:Mary and child inside Cathedral of Santa Maria 28 May 2012.JPG|Elurretako Ama Birjinaren irudia, Eivissaren zaindaria.
Fitxategi:Eglesia Sant Pere, Dalt Vila, Ibiza (3582546482).jpg|Katedrala gauez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Katedralaren historia.
Paul Henri Balluet d'Estournelles de Constant

'''Paul Henri Benjamin Balluet d'Estournelles de Constant,''' Constant de Rebecqueko Baroia (La Flèche, 1852ko azaroaren 22a - Paris, 1924ko maiatzaren 15a) frantziar diplomazialari, politikari eta bakezalea izan zen. 1909ko Bakearen Nobel Saria jaso zuen.

Familia aristokratiko batekoa zen eta Benjamin Constanten ahaidea zen. Zuzenbidea eta ekialdeko hizkuntzak ikasi zituen eta 1876an diplomazia zerbitzuan sartu zen. Montenegron, Otomandar Inperioan, Herbeheretan, Britainia Handian eta Tunisian izan zen. Londresen negoziatu zuen konflktu kolonialek eragindako gerra saihesteko.

Diplomaziaren gabeziek zapuztuta, politikan sartu zen eta diputatu eta senatari hautatu zuten. Hirugarren Errepublikako politika kolonialaren aurka agertu zen. Madagaskarren kolonizazioaren eta Txinaren zatiketaren aurka agertu zen.

Nazioarteko harremanak hobetzen saiatu zen eta Hagako Bake Konferentzietan parte hartu zuen.
Amets (musika taldea)

**Amets**, Gasteizen sortutako pop musika taldea izan zen, 1969an sortu eta 1981ean desegin zena.

## Ibilbidea 
1968. urtean Araba Abesbatza sortu zen euskaraz abesteko asmoarekin. *Aedoak* musika taldeko kideak ere baziren abesbatza hartan. Urtebete beranduago abesbatzako bost kidek abesti modernoak euskaraz abesteko *Amets* taldea sortu zuten. Raimon kantautorearen *Al vent* abestia euskaratu zuten eta orduan erabaki zuten Amets izena aukeratzea. Berehala kontzertu ugari ematen hasi ziren, aipagarrienak 1971n Gasteizko Guridi Antzokian emandakoa eta Bilboko Coliseo Albian emandakoa izan ziren.

1972an taldearen izena daraman disko laburra atera zuten, lau abestiz osaturik zegoena. 1975ean atera zuten disko luze bakarra, *Gizona*.

1994an Elkar diskoetxeak Amets taldearen abesti bilduma atera zuen.

## Diskografia 
* *Amets* (1972, Herri Gogoa / Edigsa)
* *Gizona* (1975, Herri Gogoa / Edigsa)
* *Orain dela 25 urte* (1994, Elkar)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bajioko nazioarteko aireportua

**Bajioko nazioarteko aireportua** edo **Guanajuatoko nazioarteko aireportua** (IATA kodea: **BJX** - ICAO kodea: **MMLO** - DGAC kodea: **BJ1** ), Silao udalerrian dagoen nazioarteko aireportua da. Leongo metropoli eremua hartzen duen eremuko nazioko eta nazioarteko aire trafikoa kudeatzen du, baita Irapuato, Salamanca, Celaya, San Miguel eta Guanajuato estatuko hiriburua ere.

## Informazioa 
Guanajuato nazioarteko aireportua herrialdeko erdialdean dagoen Guanajuato estatuan dago eta El Bajío izenarekin ezagutzen den eskualdearen zati da.

Bajío eremuan hazten ari den industria-jarduerak distantzia luzeko aireko garraioaren eskaera nabarmen handitu du, atzerriko zein herrialdeko beste zentro produktibo eta turistiko batzuekin komunikatzeko.

Eskari horri erantzuteko, 1999an eskuragarri zeuden instalazioak ez ziren nahikoak, beraz, GAPek azterketa egokiak egin zituen eta horietan oinarrituta, handitzeak egiteko ekipamendua eta zerbitzuak hobetzeko erosotasuna definitu zen aireportuko erabiltzaileei zuzenduta.

Guanajuato nazioarteko aireportuak orduko 26 hegaldi zerbitzatzeko ahalmena du. Gainera, *Puerto Interior* (barnealdeko portua) izeneko zama-gune berria du. Aireportua garraiobide eta hornikuntza modu desberdinekin lotzen du, hala nola, merkantzia trena eta zama edo banaketa kamioiak, baita hegazkin handiak uztartzeko aukera ematen du.

2019rako, Guanajuatok 2.746.824 bidaiari jaso zituen, eta 2020rako, berriz, 1.387.700 bidaiari, Pazifikoko aireportu taldeak argitaratutako datuen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russell-Einstein adierazpena

***Russell-Einstein adierazpena*** Bertrand Russellek idatzitako testua da. Adierazpenak, Londresen 1955ko uztailaren 9a sinatuta, Albert Einsteinen babesa izan zuen. Testu horren bidez, Gerra Hotzaren egoeran, arma nuklearren arriskua nabarmentzen zuten hamaika zientzialari ospetsuk. Halaber, munduko buruzagiei arazoak era baketsuaz konpontzea eskatzen zieten.

## Nazioarteko egoera 
1945eko uztailaren 16an Mexiko Berriaren Alamogordoko basamortuan lehen leherketa nuklearra eragin zuten. Urte bereko abuztuaren 6an Estatu Batuek Hiroshiman "Little Boy" lehergailua bota zuen eta mundu osoak arma berriaren eragina ezagutu zuen; hiru egun geroago "Fat Man" izenekoa Nagasakin bota zuten. Bi erasoetan gutxienez 100.000 mila pertsona hil ziren.

1945eko abuztuaren 18an Bertrand Russellek *Glasgow Forward* egunkarian bere iritzia azaldu zuen. Horretan, nolabait, adierazpenaren oinarria ikus daiteke zere eta ordurako azken txikizioa saihesteko pentsamendu politiko berri bat aldarrikatzen baitzuen. Beste intelektual ospetsuak, Józef Rotblatek, Manhattan proiektuan parte hartu zuenak, proiektua utzi ondoren bere kezka morala ere azaldu zuen. Hurrengo urteetan Russellek eta Rotblatek elkarrekin lan egin zuten arma nuklearren ugaritzearen aurka.

## Sinatzaileak 
Hamaika izan ziren:

* Max Born
* Percy W. Bridgman
* Albert Einstein. Einsteinek hil baino aste batzuk lehenago sinatu zuen.
* Leopold Infeld
* Jean Frédéric Joliot-Curie
* Herman J. Muller
* Linus Pauling
* Cecil F. Powell
* Józef Rotblat
* Bertrand Russell
* Hideki Yukawa

## Manifestua 
Manifestua Londresko Caxton Hall hotelaren prentsa aretoan aurkeztu zen. Prentsa-aurrekoa Józef Rotblatek presiditu zuen. Russellek berak bilera ireki zuen, manifestuaren garrantzia gizadiaren etorkizuna bermatzeko azpimarratuz. Testuan ere zientzialariei konferentzia bat egiteko deia egiten zen, politikoki neutralak izan behar zen goi-bilera alegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Pugwasheko Lehen Konferentzia.
* :Russell-Einsteinen adierazpena.
* :Russell-Einstein adierazpena.
Agostino di Duccio

[thumb|eskuinera|200px|[Perugiako San Bernardino otoizlekuaren aurrealdea.]]

**Agostino di Duccio** (Florentzia 1418 &ndash; Perugia 1481) Errenazimendu hasierako eskultore italiarra izan zen.

## Biografia 
Florentzian jaioa, Prato hirian lan egin zuen elizako pulpituan Donatello eta Michelozzo eskultoreekin eta bere lanean eragin handia izan zuten (Donatellorengandik *stiacciato* edo italieraz *schiacciato* apaindura erliebeen teknika ikasi zuen).
1441an, Florentziako monasterio batean baliozko materialak lapurtu izanaz akusatua izan zen eta bere jaioterritik erbesteratua izan zen. Ondorioz, Romagna eskualdera joan zen bizitzera Modenara.

Horrela, 1442an, Modenako katedralaren San Geminianoren aldarean egin zuen lana, Michelozzoren eragineko lana.

1446an, Venezian hango eraikinetan zegoen gotiko berantiarreko eskultura ikasi zuen eta Matteo de' Pasti ezagutu zuen, zeinek Riminiko Tempio Malatestianoko eskultura dekorazioa egiten laguntzera deitu zuen, 1449tik 1457ra: Erdi Aroko entziklopedia antzeko bat izango zen, zodiakoaren, mitologiaren eta bestelako alegorien irudiekin.

1457 eta 1462 artean Perugiako San Bernardino elizaren marmolezko aurrealdea landu zueneta hurrengo urteetan, 1470 arte, hainbat lan egin zituen (haien artean, ''Madonna d'Auvillers'' Piero di Cosimo de' Medicirentzat Florentzian, gaur egun Louvre museoan dagoena.

1464an, Florentziako katedraleko Duomo arduradunek ('Operai') Testamentu Zaharreko Daviden marmorezko eskultura egiteko enkargua egin zioten Agostino di Ducciori, ekialdeko ertzean jartzeko. Asmoa zen 3.5 m-ko altuera inguru izatea eta erromatar erara harrizko bloke desberdinekin egitea. Ostera, 1465ean Agostino di Duccio Carrarara joan zen Fantiscritti harrobietara eta harrizko bloke erraldoia erosi zuen (*il gigante* ‘erraldoia’ deitua), 5 metro baino luzeagoa zena, kalitate ertainekoa ('bianco ordinario') eta zabalera ezezaguna den arren, landuta eskulturak zeukan zabalera ikusita, ia 2 m zabal eta 1,1 m sakon zena (20 bat tonako baino gehixeagokoa). Itsas eta ibai bidezko bidaia konplexuaren ostean, Florentziara iritsi zen eta Agostino di Duccio lantzen hasi zen, baina 1466an enkargua galdu zuen, seguruena Donatelloren heriotzarengatik. Harria Antonio Rossellinok erabili zuen 1476-1477an lan bat planifikatzeko, baina 24 urte egon zen utzita aire librean Duomoaren patioan, Michelangelori enkargua egin zioten arte eta harekin bere David landu zuen, 1504an amaitu zuena.

1473an Perugiako harresiko San Pietro ateko kanpoko fatxadaren diseinua egin zuen, Leone Battista Albertiren estiloa jarraituz.

Beste lan ugari egin zuen, besteak beste, Fornòko Santa Maria delle Grazie Santutegiko atearen gainean jartzeko Ama Birjina Umearekin eskulpitu zuen (gaur egun Forlíko apezpikuaren jauregian dagoena gaur egun eta erromatar garaiko zutabe batean landu zuena); Amelian eta Umbriako Galeria Nazionalean (Perugia).

1481 inguruan hil zen Perugian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rodrigo Cuevas (abeslaria)

**Rodrigo Cuevas González** (1985, Uviéu, Asturias), asturiar artista disziplina anizduna da, abeslaria, musikagilea, perkusionista, DJa, akordeoilaria eta telebista aurkezlea. 2023an Estatu Espainiarreko *Egungo Musiken Sari Nazionala* jaso zuen.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* 2019: Manual de Cortejo
* 2023: Manual de Romería

### EP 
* 2012: Yo soy la Maga
* 2016: Prince of Verdiciu
* 2017: Embrujada/Pánico en el Edén

### Singleak 
* 2016: Verdiciu
* 2016: Toro Barroso
* 2018: Embrujada
* 2019: El Día Que Nací Yo
* 2019: Muiñeira para a Filla Da Bruxa
* 2023: Más animal
* 2023: Casares

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Trabari

thumb|Artikulatzeko erabiltzen ditugun puntu desberdinak

**Kontsonanate trabari** bat hots ahoskatu bat da, hala nola, [k], [d͡ʒ], edo [f], aire-emaria oztopatuz ebakia dena. Beraz, kontsonante trabariak biriketatik heldu den aireak bidean traba bat topatzen duelarik ekoizten dira. Kontsonante trabariak kontsonante ozenei oposatzen zaizkie, azken horiek ez dute halako eragozpenik. Trabari guztiak kontsonanteak dira; aldiz, ozenak bai kontsonanteak bai bokalak ere izan daitezke.

## Azpikategoriak 
Kontsonante trabarien artean azpi-kategoria zenbait daude. Haien artean, kontsonante leherkariak (herskari ahokariak), hala nola, [p, t, k, b, d, ɡ], ahots aparatuaren erabateko hersketarekin, usu leherketa baten bidezko askatzearekin; kontsonante igurzkariak, adibidez, [f, s, ʃ, x, v, z, ʒ, ɣ] hersketa mugatu batekin, aire-emaria gelditu gabe baina hori nahasiz; azkartzen da, hersketa oso batekin hasi eta gero igurzkari moduan askatzen dena da [t͡ʃ] eta [d͡ʒ] bezala.

## Ahostuntasuna 
Kontsonante trabariak oro har ahoskabeak dira, baina kontsonante trabari ahostunak ohikoak dira ere. Kontsonante ozenei oposatzen zaizkie, hauek prototipikoki ahostunak baitira eta guttitan ahoskabeak.

## Euskaraz 
Euskaraz ere kontsonante trabariak daude: herskariak, igurzkariak edo afrikatuak izan daitezke. Euskara batuaz, kontsonante trabari gehienak ahoskabeak dira. Hala ere, herskarien artean, ahostun-ahoskabe bereizketa egiten da.

## Kanpo estekak
Beherobiko ibarra

**Beherobiko ibarra** Nafarroa Behereko ibar bat da, Beherobiko errekaren bideari jarraituz.

Ibarra Ezterenzubi, Eiheralarre, Zaro, Aintzila, Izpura, Uharte Garazi, Donibane Garazi, Azkarate, Lasa eta Anhauze udalerriek osatzen dute.

## Ikus, gainera
Georges Claraz

**Georges Claraz** ( Friburgo, 1832ko maiatzaren 18a - Lugano, 1930eko irailaren 6a ) Suitzako naturalista eta esploratzailea izan zen.

## Biografia 
Brasilera Heusser irakasle eta lagunak eskatuta bidaiatu ondoren, 1859an Argentinara iritsi zen, non Entre Ríosen kokatu zen. 1861etik aurrera, Buenos Airesko probintzia, La Pampako probintzia eta Patagoniako iparraldea esploratu zituen. Lurrak erosi zituen Bahía Blancatik gertu, ondoren Carmen de Patagonesetik gertu, Rincon del Paso Falso eta China Muertan, nondik Negro eta Chubut ibaiak esploratzera abiatu zen, misiolari suitzarrengandik jasotako informazioengatik.

1865-1866ko udan, Rio Negro eta Chubut ibaiaren arteko eremua zientifikoki esploratu zuen lehenetarikoa izan zen, lurralde indigena aske bat zena. Hainbat herritako gidari natiboek lagundu zioten, zenbait kazikeren adiskidetasunari esker; besteak beste, Yamnago izeneko leku sakratua ikuskatu zuen. Bere bidaiaren oharrak, 120 urte beranduago argitaratuak, oso garrantzitsuak dira harremanetan egon zen tribuen ohiturak ulertzeko, baita bere kokapenen eta eskualdeko flora eta faunaren deskribapen zehatzak ere. Bi hiztegi idatzi zituen: pampa-gaztelania, 900 esanahi baino gehiago dituena, eta mapudungun-gaztelania, ehunetik gora hitz dituena. Biak ere beren egunkariko gehigarrian argitaratuak izan dira.

Bidaiatzen ez zuenean, Claraz bere ardi, behi eta zaldiez arduratzen zen. Nahikoa ganadu bazuen ere, apalki bizi zen, gautxoen antzera, adobezko etxetxo batean, eta bere notak garbira pasatzen ematen zuen denbora.

1870ean, Bahía Blancan zegoela, Calfucuráko maloira ikusi zuen, armadak toldo indigenei eraso zielako.

1882an Suitzara itzuli zen eta bertan bizi izan zen 98 urte zituela hil zen arte. Luganoko bere etxean Moreno peritua hartu zuen.

1932an, gobernu suitzarrak Argentinari eman zizkion pieza arkeologiko batzuk eta Clarazen hil ondoren argitaratutako bi ohar koaderno. Georges Clarazen oharretatik abiatuta, 2006ko abenduan, Rodolfo Casamiquela paleontologo eta antropologo argentinarrak zuzendutako aditu talde batek, iparraldeko Patagonian, Tehueltxe nazioaren harri sakratu bat aurkitu zuten.

## Ohoreak 
### Eponimoak 
Landare espezie ezberdinek bere izena daramate haren omenez :

* *Hypnum clarazii* Duby - bazka
* *Helicodontium clarazii* - goroldioa
* *Lysurus clarazii* Muller - perretxikoa
* *Margyricarpus clarazii* Ball - Rosaceae familiako zuhaixka
* *Lantana clarazii* Ball - berbenen familiako zuhaixka
* *Sisyrinchium clarazii* Baker - iris txikia
* *Stipa clarazii* Ball - belarra

## Bibliografia 
* Claraz, Jorge (1988). *Viaje de exploración al Chubut entre 1865 y 1866*. Marymar, Buenos Aires.
* Hux, Padre Meinrado (1977). *Jorge Claraz (Biografía)*. Buenos Aires.
* Georges Claraz " Viaje al río Chubut " Aspectos naturalísticos y etnológicos (1865-1866) Estudio preliminar y notas. Rodolfo M.Casamiquela. Enero de 2009 Ediciones Continente, Buenos Aires.

## Kanpo estekak
Gurpil-izpi

thumb|200x200px|Gurdi zahar bateko zurezko izpidun gurpila.
**Gurpil-izpia** gurpil barne-huts bateko ardatza eta uztaia lotzen dituen hagatxoetako bakoitza da.  Gurpil-izpiek haguna gurpegiarekin lotzen dute, eta ardatzean elkartu edo hartatik igarotzen dira. Gaur egun, metalez eta plastikoz egin ohi dira eta, oro har, hagunaren inguruan gomazko pneumatiko bat egoten da. Iraganean, gurpilak, izpiak eta hagunak zurez egiten ziren, eta hagunaren inguruko burdinazko zerrenda batekin.

## Historia 
Hego Uraletako Sintashta kulturak asmatu zuen izpidun gurpila, K.a. XX. mende inguruan. Asmakizun horri esker, gurdi arinagoak eta azkarragoak eraiki ahal izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salamanca (Guanajuato)

**Salamanca** (Otomieraz: *Xidoo*, 'tepetate gaineko lekua') Mexikoko hiria da Guanajuato estatuan, guztira 273.417 biztanle dituena, eta horrek estatuko laugarren hiririk populatuena eta 920.370 biztanle dituen Metropolia da. (Estatuko bigarren metropoli eremurik handiena dena) (2020ko errolda) ezaguna da industria mota guztietan arreta jarri duelako, petrokimikatik hasi eta automobilgintza, janaria eta elektronika arte, hazkundean eta modernizazioan dagoen hiria da, eraikin ederrak ditu, pasabideak kaleak eta plazak eta Merkataritza Guneak bere hirigune historikoan eta hirian.

## Kanpo estekak
Sebastiano Ricci

**Sebastiano Ricci** (Belluno, 1659ko abuztuaren 1a - Venezia, 1734ko maiatzaren 15a) italiar margolaria izan zen. Veneziako eskolako barroko berantiarrekoa izan zen.

Federico Cervelliren ikaslea izan zen Venezian. Amodio istilu baten ondoren espetxeratu zuten. 1682an Boloniara joan eta enkarguak jasotzen hasi zen. 1688an emaztea eta alaba utzi eta Turinera ihes egin zuen Giovanni Peruzzini margolariaren alabarekin. Espetxeratu eta ia exekutatu egin zuten. Ranuccio Parmakoa dukearen babesa jaso zuen, eta soldata eta ostatua eman zizkion. Dukea hil ondoren, Milanera joan zen 1695ean, eta, ondoren, Venezian, Florentzian, Erroman, Parisen eta Turinen aritu zen lanean.

## Iruditegia 

Venus and Cupid (c.1700) - Sebastiano Ricci.jpg|thumb|250px|Sebastiano Ricci: *Venus eta Kupido* (c. 1700)
Sebastiano_Ricci_(Belluno_1659-Venice_1734)_-_The_Adoration_of_the_Kings_-_RCIN_405743_-_Royal_Collection.jpg|Erregeen gurtza, 1726 (Royal Collection).
Sebastiano_Ricci_(1659-1734)_-_The_Prodigal_Son_-_732311_-_National_Trust.jpg|*Seme gaiztoa*.
The Miraculous Draught of Fishes Sebastiano Ricci.JPG|*Ogien eta arrainen mirakulua*, c. 1695–97, Detroit Institute of Arts.
Sebastiano_Ricci_034.jpg|Palazzo Farnese, Piacenza, 1687.
Ricci_Medoro_and_Angelica.jpg|Medoro eta Angelika (circa 1716) Brukenthal National Museum.
Sebastiano_Ricci_(Italian_-_Triumph_of_the_Marine_Venus_-_Google_Art_Project.jpg|*Venusen garaipena*.
Sebastiano Ricci 050.jpg|*Santa Luziaren jaunartzea*.
Beaux-Arts d'Orlèans - Venere e Adone (1706-07) - Sebastiano Ricci.jpg|*Venus eta Adonis*
Sebastiano_Ricci_-_Battle_of_the_Lapiths_and_Centaurs_(High_Museum_of_Art).jpg|*Lapitarren eta zentauroen arteko borroka*, circa 1705. (High Museum of Art)
The Chapel2, Royal Hospital, Chelsea.jpg|Royal Hospital Chelsea, Ricciren margolana c.1710-15
Sebastiano_Ricci_(Italian_-_Diana_and_Her_Dog_-_Google_Art_Project.jpg|*Diana eta bere zakurra*.
Sebastiano_Ricci_-_Bacchus_and_Ariadne_-_Google_Art_Project.jpg|*Bako eta Ariadna*.
Sebastiano_Ricci,_Kunsthistorisches_Museum_Wien,_Gemäldegalerie_-_Vision_der_Hl._Therese_von_Avila_-_GG_6379_-_Kunsthistorisches_Museum.jpg|*Santa Teresa Avilakoaren bisioa*, Kunsthistorisches Museumen.

## Kanpo estekak
Navarino uhartea

**Navarino uhartea** () Suaren Lurraldeko uhartedian dago, Hego Amerikako hegoaldeko muturrean, Ozeano Barea eta Atlantikoaren artean. Uhartediko laugarren uharterik handiena eta bigarren populatuena da. Uharte Handiaren hegoaldean dago, eta Beagle kanalak banatzen du uharte handitik.

## Kanpo estekak
Yvonne Loriod

**Yvonne Loriod** (1924ko urtarrilaren 20a - 2010eko maiatzaren 17a) pianista frantsesa izan zen.

## Biografia 
Houillesen jaio zen, Parisetik gertu. 6 urterekin hasi zituen piano ikasketak. Txikia zenetik ordaindutako kontzertuak emateko aukera izan zuen Madame Nelly Eminger-Sivade bere amabitxi eta irakaslearen etxean; horietako bakoitzean obra klasiko bat, erromantiko bat eta garaikide bat interpretatzen zituen. 14 urte bete baino lehen, bere errepertorioan Mozarten kontzertu guztiak, Beethovenen sonata guztiak, Klabe ondo tenplatu osoa eta ikasketetarako ohikoak ziren klasikoak eta erromantikoak biltzen zituen.

Bere irakasleak Lazare Levy, Marcel Ciampi, Simone Caussade, Joseph Calvet, C. Estyle eta gero Olivier Messiaen eta Darius Milhaud izan ziren; azken honekin aurrerago ezkondu zen. Bere tutoretzapean Claude Debussyren, Maurice Ravelen eta beste gareikideen piano lanak gehitu zituen bere errepertorioan.

Olivier Messiaenek bere teknika liluragarria eta mota guztietako musika interpretatzeko memoria zoragarria aitortu zituen. Bere orkestra-lanen piano zati ia guztiak berari eskaini zizkion. 1961ean ezkondu ziren, Messiaenen bigarren emazte bihurtuz.

25 urte eman zituen pianoa Pariseko Musika Kontserbatorioan, eta zazpi aldiz jaso zuen saria. Pianoaren teknika, harmonia, kontrapuntua, fuga, konposizioa eta orkestrazioa erabat menperatuta, Messiaenen partiturak ikustera irakurri eta Messiaen-en ''Saint François d'Assise* operako ahots-atalak biltzera etorri zen.

Bere arreba Jeanne Loriod zen, Martenot Uhinen lehen interpretetako bat.

## Obra 
Berari zor zaio, Heinz Holliger eta George Benjaminekinbatera, Messiaenek osatu gabe utzi zuen *Concert à Quatre* amaitzea eta baita *Traité de rythme, de couleur et d'ornithologie''-ren edizioa ere, zazpi liburukiko eta lau mila orritik gorakoa, senarrak berrogei urte baino gehiagoz landu zuena.

Gainera, erreferentziatzat jotzen diren Pierre Boulez-en piano-lanen eta batez ere Olivier Messiaen-en grabazioengatik nabarmendu da.

## Kanpo estekak 
* Diskografia: http://www.allmusic.com/
Gulliver's Travels (2010eko filma)

'''Gulliver's Travels'* (euskaraz *Gulliverren Bidaiak*), 2010eko Rob Letterman estatubatuarrak zuzendutako fantasia eta abenturazko film bat da. Jonathan Swift angloirlandar idazlearen *1726ko izenburu berdineko kontakizunean'' oinarritua dago. Jack Black, Jason Segel, Emily Blunt, Amanda Peet, Billy Connolly, T.J. Miller, Chris O'Dowd, James Corden and Catherine Tate aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bermudako Triangelura egindako bidai batean zehar, zurrunbilo batek Lemuel Gulliver (Jack Black) gizasemea irentsi eta Lilliput erresumara bidalaraziko du, biztanle nanoak bizi diren lurralde magikoa. Erresumako biztanleek Lemuelen tamaina erraldoia beren etsaiak diren Blefuszia erresumako biztanleen erasoetatik defendatzeko erabiliko dute.

## Aktoreak 
* Jack Black: Lemuel Gulliver
* Jason Segel: Horatio
* Emily Blunt: Mary, Lilliputeko printzesa
* Chris O'Dowd: Edward Edwardian, Lilliputeko jenerala
* Billy Connolly: Theodore, Lilliputeko erregea
* Amanda Peet: Darcy Silverman
* Catherine Tate: Isabelle, Lilliputeko erregina
* James Corden: Jinks, Theodore erregearen idazkaria
* T. J. Miller: Dan

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Otomiera

**Otomiera** Mexikoko hizkuntza indigena bat da, otomi bezala oso ezaguna den talde batek hitz egiten duena (Mezquital Haraneko indigena otomiarrek hñähñu ere deitzen diote bere hizkuntzan). Erdialdeko Amerikako hizkuntza bat da, zehazki otomange hizkuntza bat, eta Erdialdeko Amerikako eremu linguistikoaren ezaugarri bereizgarri batzuk erakusten ditu.

## Kanpo estekak
Mala Fama

**Mala Fama** Argentinako cumbia villera musika talde bat da, 1998an Buenos Airesko probintziako San Fernando hirian sortua. Taldearen izenak *Ospe Txarra* esan nahi du gaztelaniaz. 2002 eta 2008 bitartean taldeak etenaldia egin zuen. Gaur egun jatorrizko taldekide bakarra Hernán Coronel abeslaria da.

## Taldekideak 
* Hernán Coronel - abeslaria eta koroak, sintetizadorea
* Nacho Godoy - sintetizadorea eta koroak
* Bartolo Coronel - sintetizadorea
* Niko - kongak eta koroak
* Pipo - baxu elektrikoa eta koroak
* Eze - bateria elektronikoa
* Chino - tinbalak eta koroal
* Wilson - güiroa eta koroak
* El Tumba Vasos (Hernán Coronelen aita) - güiroa eta animazioa
* Hernán DC - aurkezpenak, animazioa eta koroak

## Diskografia 
### Singleak 
## Kanpo estekak
Casimiro Biguá

**Casimiro Fourmantin**, **Casimiro Biguá** ezizenez ezaguna (Carmen de Patagones inguruetan, 1819 - Toldería Bahia San Gregorio, 1874), aonikenk herriko kazike nagusi bat izan zen (edo mapudungunez tehueltxe herrikoa) 1840tik 1874 arte, María la Grande kazikeren ondoren. Bere lurraldea Magallaes itsasartetik Negro ibairaino hartzen zuen, bere bizilekua San Gregorioko badiako tolderia zelarik, itsasarte honen iparraldeko ertzean zegoena.

1864an, Luis Piedrabuena marinelaren bitartez, garai hartan Argentinako presidentea zen Bartolome Mitrek San Gregorioko kazike nagusi izendatu zuen. 1865eko uztailaren 5ean, Argentinako subiranotasuna onartu zuen, eta, hurrengo urtean, Biguá Argentinako Armadako teniente koronel izendatu zuten Buenos Airesen, Mitreren aginduz.

1869ko azaroaren 3an, Genoa haraneko tolderia batean, gaur egungo José de San Martín herritik gertu, Chubuteko probintzian, Casimiro Biguá eta klan ezberdinetako bost kazikek Argentinako Bandera altxatu zuten. Toki hori 1998an monumentu historiko nazional izendatu zuten, eta bertan estatua oroigarri bat dago.

## Kanpo estekak 
*
Gazteluberriko altxorra

thumb|371x371px|Gazteluberriko altxorra.
**Gazteluberri Altxorra** urrea, zilarra eta burdinazko, 52 txanponez osatutako multzoa da, XVI. mendearen amaieran edo XVII. mendearen hasieran zintzarri baten barruan lurperatua. Joana I, Felipe II eta Karlos V.aren txanponak biltzen ditu . Gaur egun Arkeologia Museo Nazionalean dago, Madrilen, 233. inbentario zenbakiarekin. 

## Aurkikuntza 
Aurkikuntza Juan Berasategi Urkia eta Eugenio Martin Zazok egin zuten 1960an, Gazteluberri mendiaren ingururuan, Gipuzkoako Partzuergo Txikian.

Aurkikuntza egin zen lekua dela eta, badirudi altxorra ezegonkortasun une batean lurperatu zela seguru mantentzeko asmoarekin, horregatik uste da abeltzain edo kontrabandista batena izan zitekeela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hofmannen eliminazio

Kimika organikoan **Hofmann-en eliminazioa** aminen erreakzio bat da zeinetan amina tertziario bat eta alkeno bat sortzen diren. Erreakzioa iodometanoak eragiten du aminarekin erreakzionatzen duelako amina kuaternario baten ioduroa eratuz eta segidan, amina kuaternarioak, zilar oxidoarekin eta urarekin erreakzionatzen du. Hidroxilo anioi batek ioduroa ordezkatzen du eta berotzean eliminazio-erreakzioa gertatzen da alkenoa eta amina tertziarioa eratzeko.
 Fitxategi:HofmannElimination.svg
Amina asimetrikoen kasuan gutxien ordezkatutako alkenoa eratzen da eta normalean ez-egonkorrena izaten da. Ezaugarri horri Hofmannen arau esaten zaio. Alegia, ez da aplikatzen ohiko eliminazioetan aplikatzen den Zaitseven araua zeinen arabera produktu nagusia egonkorrena den.

August Wilhelm Von Hofmann kimikari alemanaren omenez izandatzen da horrela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hofmannen arau
* Zaitseven arau

## Kanpo estekak
Frederick Gowland Hopkins

Sir **Frederic Gowland Hopkins** (Eastbourne, Sussex, 1861eko ekainaren 20a - Cambridge, 1947ko maiatzaren 16a) ingeles biokimikaria izan zen. 1929ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Christiaan Eijkmanekin batera bitaminak aurkitzeagatik. 1901ean aminoazido triptofanoa ere aurkitu zuen.

Medikuntza ikasi zuen Londresen eta irakasle izan zen Guy's Hospitalean. 1898an Cambridgeko fisiologia laborategian sartu zen eta 1902an fisiologian doktoratu zen Londresko Unibertsitatean. 1914an biokimikako irakasle izendatu zuten Cambridgeko Unibertsitatean.

Zelulek erredukzio- eta oxidazio-prozesuen bidez energia nola lortzen duten aztertu zuen. 1912an bitaminei buruzko bere lana argitaratu zuen. Urte batzuk geroago Nobel Saria irabazi zuen lan honengatik. Lehen Mundu Gerran bitaminen nutrizio-balioari buruzko lanarekin jarraitu zuen.

Royal Societyko lehendakaria izan zen 1930etik 1935era.
Carmen de Patagones

**Carmen de Patagones**, **Patagones** ere deitua, Argentinako Buenos Aires probintziako hiririk hegoaldekoena da. Probintziako hiriburutik, La Plata, 900 kilometrora dago, eta Argentinako hiriburutik, Buenos Aires, 915 kilometrora. Carmen de Patagones Negro ibaiaren iparraldeko ertzean eraikia dago, Viedma hiritik banatzen duen ibaia, Rio Negroko probintziaren hiriburua dena, bi hiriak Viedma-Carmen de Patagones eskualdea eratuz. Eskualde hau, ibai honen bokaletik 30 kilometro ingurura dago, Ozeano Atlantikoan. Patagones partidoko hiriburua da (13.600 km ²), Buenos Airesko probintziaren zabalena eta hegoaldekoena.

## Kanpo estekak
Gunther Plüschow

**Gunther Plüschow** (1886ko otsailaren 8a, Munich, Alemaniar Inperioa - 1931ko urtarrilaren 28a, Lago Argentino, Argentina) Alemaniako Armada Inperialaren hegazkinlari, aireko esploratzaile eta idazle alemaniarra izan zen. Bere balentriek, Lehen Mundu Gerran, Britainia Handitik Alemaniara itzuli zen alemaniar gerrako preso baten ihesaldi bakarra barne hartzen dute, Suaren Lurraldea eta Patagonia airetik aztertu eta filmatu zuen lehen gizona izan zen. Patagoniara egindako bigarren espedizio batean hil zen 1931n. Hegazkinlari eta esploratzaile bezala, Argentinako Aire Armadak heroi bezala ohoratzen du gaur arte.

## Kanpo estekak
Poya

eskuinera|thumb|664x664px| Txileko herri indigenak
**Poya** edo **ténesch** bezala ezagutzen da iparraldeko tehueltxen partzialtasun bat (gennakenk edo günün-a-künna), Andeetako mendikatearen bi aldeetan bizi izan zirenak, Txileko Llanquihue eta Palena probintzietan eta Argentinako Rio Negro eta Chubut probintzietan, aren ekialdean eta hegoaldean.
eskuinera|thumb|270x270px| Haien jarduera nagusia guanako ehiza zen.

## Kanpo estekak
Pekka Lehto

**Pekka Lehto** (Valkeakoski, 1948ko martxoaren 14a) zinema zuzendari finlandiarra da.

## Ibilbidea 
Lhetok 15 filme zuzendu ditu 1976tik. *Flame Top* Pirjo Honkasalorekin batera egin zuen eta 1981eko Cannesko Zinemaldiaren Sail Ofizialean lehiatu zuen. Film berearekin Zuzendari Onenari Jussi Award saria irabazi zuen. 1992an *Kaivo* filma Veneziako Zinemaldian aurkeztu zen.

## Filmografia aukeratua 
* *Flame Top* (1980)
* *Da Capo* (1985)
* *The Well* (1992)
* *The Real McCoy* (1998)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Pekka Lehto IMDben webgunean.
Ansumane Mané

**Ansumane Mané** (Gambia, 1940 &ndash; Biombo eskualdea, 2000ko azaroaren 30a) gineabissautar militar eta estatuburu izan zen.

Manék Portugalen aurka borrokatu zuen independentzia-gerran, João Bernardo Vieiraren ondoan, eta 1980an estatu kolpe batean boterea hartu zuenean babestu zuen. 1998an Senegalgo Casamanceko separatistei kontrabandoko armak saltzea leporatu zioten, eta armadako buruzagi kargutik kendu zuten. Manék gerra zibil labur bat eragin zuen matxinada militar baten buru izan zen. 1999ko maiatzaren 7an Vieira kargutik kendu zutenean, Mané behin-behineko estatuburu bihurtu zen astebetez, Malam Bacai Sanhák zin egin arte. Mané buru zuen Junta Militarrak boterean jarraitu zuen presidente berria aukeratu arte, eta Mané demokraziaren zaindari bere burua izendatu zuen. Kumba Ialák hauteskundeak irabazi zituen eta Manéren eraginaz libratzen saiatu zen, gobernua babestu nahi izan baitzuen. Mané berriro matxinatu zen 2000ko azaroan, eta hilaren 30ean hil zuten presidentearen tropa leialek.

## Kanpo estekak
Valkeakoski

**Valkeakoski** Finlandiako hiria eta udala da. Finlandiera hizkuntza nagusia da.

## Kokapena 
Valkeakoski Tampereren hegoaldean 30 kilometrotan dago, Helsinkitik 150 kilometrotan. Pirkanmaa lurraldean dago, Mendebaldeko Finlandia probintzian. 2017an 20.800 biztanle zituen, 372.03 km²etan. Biztanleriaren dentsitatea 77,96koa da.

## Ekonomia 
Papergintza aktibitate ekonomiko garrantzitsua da. Turismoa ere garrantzitsua da.

## Kirola 
Ezaguna da bere FC Haka futbol-taldea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Valkeakoski webgune ofiziala.
Lopez de Goikoetxea

thumb|Christobal Lopez de Goicoechearen armarria, Altsasuko Foruen Plazako 6. zenbakian.
**Lopez de Goikoetxea** Burundan oso hedatua dagoen abizena da. Jatorria Ziordian du, bertan baitzegoen abizenaren etxea.

## Armarria 
Armarriak lau koartel ditu. Lehenengoan lehoi bat, bigarrenean arranoa, hirugarrenean bandera bat gurutze batekin eta, laugarrenean, bi txakur gaztelu baten atea zaintzen, nahiz eta Sakanan dauden armarrietan ezberdina den kuartelen arteko disposizioa.

## Kide ezagunak 
1646an *Lopez de Goicoechea* abizeneko bat zen Iturmendiko abadea. Familia honek hainbat kide ezagun izan ditu, garai horretako burgesiaren adibideetako batzuk. Familia honetako kide izan zen Juan Martin Goikoetxea Ziordia bakaikuarra, Karlos III.aren Ordenako zalduna, San Luis Arte-Nobleen Errege Akademiako lehendakariordea eta Zaragozako Aragoiko Adiskideen Elkarteko zuzendari-ordea. Bere iloba Pedro Miguel Lopez de Goikoetxea Deustiako Kanaleko diruzaina izan zen.

1799an Erregearen bonuak erosteko aukera zuten burundarren zerrenda batean ere familia honetako hainbat kide agertzen dira.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María la Grande

**Maria la Grande**, **Maria la Vieja** edo, besterik gabe, **la Reina** kazike tehueltxe bat izan zen XIX. mendearen hasieran. Bere botereak ia Patagonia osoa hartzen zuen, Punta Arenasetik Carmen de Patagones eta Negro ibairaino. "La Grande" izena Luis Vernetek jarri zion 1823an Valdés Penintsulan ezagutu zuenean, Katalina II.a Errusiakoari erreferentzia eginez.

## Bizitza 
María kazikearen lehen erreferentziak 1792koak dira, Juan José Elizalde tenientea Santa Cruzen lehorreratu zenekoak, Vicente kazike tehueltxearekin topo egin zuenean, Cogocha emaztearekin (itzultzaile lanetan aritzen zena) eta Mariquita izeneko alabarekin.

1820an James Weddellek María ezagutu zuen fokak ehizatzen ari zela. María mestizoa zela uste izan zuen, eta bere gerlarien animoak baretzen zituen hizlari handi bat zela esan zuen, eta berehala identifikatu zuen tehueltxen buruzagi bezala.

## Kanpo estekak
Tour Swiss Life

**Tour Swiss Life** () Lyongo Part-Dieu finantza-barrutian kokatutako bulego-etxe orratza da, 1987ren eta 1990aren artean eraikia. 82 metroko altuerarekin eta 21 solairurekin, dorre honek hobi batez inguratuta egoteko eta bere beheko solairua -1 mailan edukitzeko berezitasuna du, sarrera oinezkoen zubi baten bidez izanda.

## Kanpo estekak
1881eko Muga Ituna

**1881eko Muga Ituna** Francisco de Borja Txileko Buenos Airesko Kontsul Nagusiak eta Bernardo de Irigoyen Argentinako Atzerri Arazoetako Ministroak sinatu zuten Santiago hirian, Txilen, uztailaren 23an, muga erkidean zehar beharrezkoak ziren mugak finkatzeko.

## Kanpo estekak
Candombe

thumb|250px|Candombe Buenos Airesen.
thumb|250px|Candombe Uruguain, 2011n.
thumb|250px|Candomberen danborrak Uruguain: repique (ezkerran), piano (erdian) eta chico (eskuinan).
**Candombe** afro-uruguaitar jatorriko kultura adierazpen bat da. Uruguaiko kulturan rol esanguratsua izan du azken berrehun urtean. UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial aitortuta dago. Argentinan eta Brasilen ere badira candomberen berezko adierazpenak, kolonia garaitik orain arte garatuak. Candomberen jatorria Afrikatik ekarritako esklaboengan dago. Berez, elementu erlijiosoen, musikalen eta dantzen fusioa da. Zenbait tokitan, oraindik ere, izaera erlijiosoari eusten dio; esaterako, Minas Geraisen.

## Jatorria 
Candombea garai kolonialean sortu zen. Montevideoko portuan lehorreratzen ziren afrikar esklaboen kultura adierazpide nagusietako bat zen, komunikazio, dantza eta erlijio modutzat.

*Candombe* hitza lehen aldiz Isidoro de María idazlearen kronika batean agertu zen. Jatorria XVIII. mendearen amaieran du, Rio de la Platako erregeordetzan, gaur egun Argentina eta Uruguai den lurraldean. Jatorrian Kongoko erregeen koroatzearen pantomimatzat pentsatua, janzkeran eta zenbait irudi koreografikotan imitatuz, bantu erlijioaren eta erlijio katolikoaren elementuak batu zituen. Nahiz eta gaur egungo Angolan jatorria izan, handik, XVII eta XVIII. mendeetan, Hego Amerikara eraman zuten Kongoko, Anziqua, Nyongoko, Luangoko eta beste erresuma batzuetako esklabotzat saldu zituzten pertsonek, nagusiki portugaldarrak ziren esklabo tratularien bitartez. Candombeko kultur eramaileek berek kolonizatu zituzten Brasil (batez ere Salvador de Bahia inguruan), Kuba eta Rio de la Plata (Buenos Aires eta Montevideo hiriburuak barne). Eskualde horiek jarraitu zituzten prozesu ezberdinek jatorrizko enbor komuna banatu zuten, distantzian senidetutako erritmo ezberdinak sortuz. Aipatzekoa da hasieratik dantzarien dantzetan ez zutela beren nagusiekiko imitaziorik egiten: festa-egunetako jantziak kulturaren erlijio-egunak ospatzeko erabiltzen zituzten.

Ikertzaile askok uste dute antzinako candombea, landa milongaren garapenaren bidez, tangoaren sorreran funtsezko osagaia dela. Horrela, milonga, candombe eta tangoak afrikar sustrai beretik zetorren hiruki musikal bat osatuko zuten, baina bilakaera desberdinekin.

## Musika tresnak 
Perkusiozko tresnak erabiltzen dira batez ere. Horrela, Uruguaiko candombean, gaur egun hiru danbor mota erabiltzen dira: chico, repique eta piano, tonu altuenetik baxueneraino ordenatuak.

Beste musika tresna batzuekin nahasten dira: gitarra, pianoa, eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Candomberi buruzko webgunea.
* :Candomberi buruzko webgunean.
* :Candombe Uruguain.
* :Uruguaiko candomberi buruzko bideoa.
* :Candombe Paraguain.
Karramarro gorri erraldoi

thumb|250px|Harrapatutako ale bat.
**Karramarro gorri erraldoia**, **Kamchatkako karramarroa**, edo **Alaskako txangurru**, (***Paralithodes camtschaticus***) krustazeo decapodo litodido espeziea da. Bering Itsasoan bizi da. Haren arrantzak garrantzi handia du zeren eta espeziea gastronomian oso baloratua baitago, baita gurean ere. Errusiatik potoetan mundu osoan saltzen da. Komertzialki **Errege Karramarro Errusiarra** eta **Urre Gorria** izenekin zabaldu da. Jendartean **txaka** esaten zaio, izen komertzial baten moldaketa (*Chatka*).

## Ezaugarriak 
Oso karramarro handia da: oskolaren zabalera 28 zm-koa izan daiteke eta hanken banaketa 1,8 metrokoa. Animaliaren kolorea ez da gorria baina sukaldatu ondoren kolore hori hartzen du. Naturan Borgoina kolorekoa da. 12 kilo izan ditzake eta 20 urteko biziraupena iza dezake.

## Banaketa 
Jatorriz Bering Itsasoan bizi da, Ozeano Barearen iparraldean, Kamtxatka penintsulatik eta Alaskatik gertu. Bere balore komertzial handia dela eta, artifizialki, beste zonaldetan ere sartu da, esaterako Murmansk fiordoan eta Barents itsasoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich August Wolf

**Friedrich August Wolf** (Hainrode, 1759ko otsailaren 15a - Marseilla, 1824ko abuztuaren 8a) filologo eta helenista alemaniarra izan zen, *Iliada* eta *Odisea*ren konposizio bateratua auzitan jartzeagatik ezaguna.

## Biografia 
Friedrich August Wolfek, Nordhausengo eskolara joan eta gero, Filologia Klasikoa ikasi zuen Göttingenen 1777tik aurrera Christian Gottlob Heyneren zuzendaritzapean. 1779an Ilfeldeko irakaslea eta 1782an Osterodeko eskolako zuzendaria, hurrengo urtean Halle-Wittembergeko Martin-Luther unibertsitateko filosofia eta propedeutika katedrara iritsi zen. Napoleonek unibertsitatea ixteko agindua eman zuenean (1807), Berlinera joan zen bizitzera, eta han Zientzien Prusiar Akademiako kide izendatu zuten.

Prusiaren susperraldiari lagundu zion, Napoleondar kanpainetan izugarri sufritu baitzuen, irakaskuntza unibertsitarioari funtzio intelektuala ezezik morala ere esleituz, humanismo berriaren zentzuan: "Existentziaren azken helburua nortasun baten eraikuntza da". Horrela, Wilhelm von Humboldt, Johann Wolfgang von Goethe eta Friedrich Schillerrekin lankidetza estuan arituz, antzinatearen historia eta filologia aparteko diziplina bihurtu zituen prusiar unibertsitate-sisteman.

1824ko apirilean hasi zuen Frantziara egindako bidaia batean hil zen.

## Homeroren auzia 
*Prolegomena ad Homerum* (*Homerori hitzaurrekoa*, 1795) lanean saiatu zen frogatzen, *Iliada* eta *Odisea*ren forma eta edukiari buruzko testu-kritika baten bidez, *Iliada* eta *Odisea* epopeiak prozesu osatzaile progresibo baten emaitza zirela, atal ezberdinez osatutako eta oso garai ezberdinetakoak ziren zati epiko batzuen batuketa edo gehikuntza baten emaitza, eta, beraz, ez zirela egile bakar batenak. K.a. VI. mendean Pisistrato tiranoak prestatutako pertsonen batzorde bat izendatu zuen Homeroren poemak bildu eta testu bakar batean ondo finkatzeko. Ikuspuntu honek eztabaida intelektual garrantzitsu bat eragin zuen Filologian, *Homeroren auzia* izenekoa. Bere beste lanen artean garrantzitsua da *Antzinaroko Zientziaren Erakusketa (*1807).

## Kanpo estekak
Grande Torino

thumb| *Grande Torinoren hamaikakoa* 1948-49 denboraldian.
***Grande Torino*** Torino Calcioko Italiako futbol talde historikoa izan zen 1940ko hamarkadan, Italiako bost aldiz txapelduna, zeinaren jokalariak Italiako selekzioaren bizkarrezurra izan ziren eta 1949ko maiatzaren 4an hil ziren Supergako tragedia izenarekin ezagutzen zen hegazkin istripuan.

Izen honekin, hondamendian hildako taldea identifikatzeko erabili ohi den arren, zortzi urte iraun zuen eta jarraian bost txapelketa konkistatu zituen kirol ziklo osoa definitzen du, aurretik ''Quinquennio d 'oro-ko* Juventusek ezarritako errekorra berdinduz; *Grande Torinok'' Italiako Kopa ere irabazi zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Emilio Recabarren

**Luis Emilio Recabarren Serrano** (Valparaiso, 1876ko uztailaren 6a - Santiago, 1924ko abenduaren 19a), langile tipografo autodidakta, lehen pentsalari eta antolatzaile marxista izan zen Txilen, eta lehenetarikoa Latinoamerikan. Langile egunkari ugariren sortzailea, herrialdean zehar erakunde iraultzaileen sorrera bultzatu zuen eta Txileko Alderdi Komunista sortu zuen, Internazional Komunistaren atal bezala.

## Kanpo estekak