open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Palikir

**Palikir** (ingelesez  ahoskatua) Mikronesiako hiriburua da; administratiboki Federazioa osatzen duten lau estatuetako batean, Pohnpein dago, Sokehs udalerrian. 2004an hiriguneak 6227 biztanle zituen eta udalerriak 9900.

Geografikoki Pohnpei uhartean dago. Uhartea, aldi berean, Karolinetan dago.

## Kokapena 
Pohnpei Mikronesiako Estatu Federatuetako uharterik handiena da. Bertan Kolonia da biztanlerik gehien duen hiria, uhartearen iparraldean.

Palikir koloniatik 5 kilometro hego-mendebalderantz jota dago, uhartearen ipar-mendebaldean.

## Klima 

## Historia 
Berez populazio gune moduan historia laburrekoa da. Bigarren Mundu Gerra baino lehen gutxi ziren inguruan bizi ziren pohnpeitarrak. Gerra honetan japoniar itsas armadak, Kitagawa kapitaina buru zela hegazkinentzako pista bat eraiki zuen hor. Amaitu eta berehala bonbardatu egin zuten eta ezin izan zuten inoiz erabili.

Eremuaren birpopulatzea 1980ko hamarkadan gertatu zen; Mikronesiak independentzia eskuratu zuenean AEBetako gobernuak estatu berri honetako hiriburua izango zena eraikitzeko dirua eman zuen. Hiriburua japoniarren pista zaharrak okupatzen zuen lekuan egin zen. 1989an hiriburu bihurtu zen.

Hala ere, hiria dagoen Sokehs udalerriak historia luzeagoa du eta uhartea okupatu zuten espainiar edota alemaniarren kontrako altxamenduetan nabarmendu zen.

## Jakingarriak 
Gobernu federalaren eta Epaitegi Nagusiaren egoitzak bertan daude. Pohnpei estatuko administrazioa ere hiri honetan dago. Hiriburu gisa Kolonia ordezkatu bazuen ere, bera baino biztanle gutxiago du eta Weno (Chuuken dagoena) biztanlerik gehien duen Mikronesiako Estatu Federatuetako hiritik urrun.

Paisaia tropikalean integratzeko Mikronesiako arkitektura tradizionalean oinarritutako bi solairutako eraikin-lerro bat diseinatu zen, ekialde-mendebalde ardatzean lerrokatuak argi naturala eta haize alisioak hobeto baliatzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mikronesiako Estatu Federatuak

## Kanpo estekak 
*  Palikirri buruzko informazioa.
*  Pohnpei estatuaren webgunea.
Honiara

**Honiara** Guadalcanal uhartean kokaturiko hiria da, Salomon Uharteetako hiriburua. 1996. urtean hiriak 50.100 biztanle zituen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deimos (satelitea)

**Deimos** (edo **Marte II**) Marte planetaren bi sateliteetako txikiena eta aldenduena da, bestea Phobos izanik. C eta D motako asteroideen konposizio antzekoa du, 6,2 kilometroko erradioa eta 30,3 ordu behar ditu Marte inguratzeko orbita batean. Deimos Martetik 23.460 kilometrora dago, Phobos baino askoz urrunago. *Deimos* izenak antzinako grezieraz "izua" esan nahi du.

## Historia eta etimologia 
Asaph Hall astronomo estatubatuarrak aurkitu zituen satelite biak, aurrena Deimos, 1877ko abuztuaren 12an eta hurrena Fobos, sei egun beranduago, abuztuaren 17an. Hall berak izendatu zituen gainera. Marte gerraren jainkoa izanik *Fobos* ("beldurra") eta *Deimos* ("izua") izenak eman zizkien.

Jonathan Swift idazle britainiarraren *Gulliverren bidaiak* liburuan Marteko bi sateliteak aipatzen dira, Laputa hiriko astronomoen kapituluan hain zuzen ere. Voltairek ere aipatzen ditu *Micromegas* liburuan. Hori dela eta Deimosen dauden bi krater handienek *Swift* eta *Voltaire* izenak dituzte.

## Geologia 
Hainbat objektu txiki bezala, bere itxura irregularra da, 15×12×10 km-ko dimentsioekin. Martetik ikusita, beste izar bat bezalakoa irudituko litzaiguke tamainan. Ilargi betean, Lurrean Artizarrak bezalako argitasuna edukiko luke; ilgoran edo ilbeheran, Vega izarrak beste.

Karbono ugari duen arroka bat da eta izotza ere badu. Kraterrak badituen arren bere azala Phobosena baino leunagoa da, izan ere krater ugari erregolitoak estali baititu.

Deimosen errotazioa Marte berarena baino geldoagoa da.

## Explorazioa 
Hain tamaina txikia izanik Lurretik ikusteko zaila da eta Marterekin oposizioan dagoenean baino ezin da behatu. Phobosek baino albedo handiagoa du ordea eta errazago ikusten da beste satelitea baino.

Mars Global Surveyor zunda 1997 urtean iritsi zen Martera eta 2006 artean planetaz gain satelite biak aztertu zituen, erresoluzio handiko irudiak lortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apia

**Apia** Samoako hiriburua da. Upolu uharteko iparraldeko kostan dago kokatua. Samoako hiri eta porturik handiena da. 2006. urtean 37.708 biztanle zituen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Port Moresby

**Port Moresby** Papua Ginea Berriaren hiriburua da. Ginea Berria uhartearen hego-ekialdeko itsasaldean dago. 240 kilometro koadroko eremua du, eta 2011n 410.954 biztanle zituen.

## Geografia 
Papua Ginea Berriko hiriburua, uhartearen hego-ekialdean dago, Papuako golkoaren ertzean, Koralaren itsasoaren ertzean.

## Klima 

## Historia 
1975. urtean egin zuten Papua Ginea Berriko hiriburu, estatuak burujabetasuna eskuratu zuen urtean.

## Ekonomia 
Unibertsitatea eta aireportua ditu. Industria (janari industria, metalurgia), mea ustiakuntza (kobre, urre eta zilar hobiak) eta turismoa dira ekonomia jarduera nagusiak. Kautxua eta kafea esportatzen dira hiriko portutik.

## Herri senidetuak 
*  (1988).
*  (1983).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Funafuti

**Funafuti** Tuvaluko hiriburua da. 4.000 pertsonako biztanleria du gutxi gorabehera, herrialdeko atoloi populatuena da. Guztira 33 uhartek osatzen dute eta hiriburua Fongafale uhartean dago, guztietan handiena. Bertan dago Vaiaku, gobernuaren egoitza.

## Funafutiko uharteak 
Gutxienez 33 uhartek osatzen dute Funafuti atoloia. Handiena Fongafale da, bigarrena Funafala. Biztanleak hiru uhartetan daude: Fongafale, Funafala eta Motuloa uharteetan.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Port Vila

**Port Vila** Vanuatuko hiriburua da. 29.356 pertsona inguruko biztanleria du. *Efate* uhartearen hegoaldeko kostan kokatua, herrialdeko hiri handiena da, itsas portu eta aireportua ere baditu.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matāʻutu

**Mata-Utu** Wallis eta Futunako hiriburua da. Walliseko uhartean dago kokatua eta 1.191 biztanle inguru zituen 2003. urtean.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:back value:rgb(1,1,1)
  id:bars value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:500 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
 
Period = from:0 till:1300
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:back
 
BarData=
  bar:1976 text:1976
  bar:1983 text:1983
  bar:1990 text:1990
  bar:1996 text:1996
  bar:2003 text:2003
  bar:2008 text:2008
 
PlotData=
  color:bars width:25 align:left
 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 
  bar:1976 from:0 till:558
  bar:1983 from:0 till:815
  bar:1990 from:0 till:1222
  bar:1996 from:0 till:1137
  bar:2003 from:0 till:1191
  bar:2008 from:0 till:1126
PlotData=

  bar:1976 at:558  fontsize:S text:558  shift:(-12,5)
  bar:1983 at:815  fontsize:S text:815  shift:(-12,5)
  bar:1990 at:1222 fontsize:S text:1222 shift:(-12,5)
  bar:1996 at:1137 fontsize:S text:1137 shift:(-12,5)
  bar:2003 at:1191 fontsize:S text:1191 shift:(-12,5)
  bar:2008 at:1126 fontsize:S text:1126 shift:(-12,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(19,32)
  text:Mata-Utuko biztanleriaren bilakaera 1976tik
 
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria INSEE
 

## Kanpo estekak
Alofi

[thumb|280px|**Alofi** [Niueko udalerrien artean.]]
**Alofi** Niue Ozeaniako uharte-nazioko hiriburua da. 2006an 581 biztanle zituen.

## Kokapena 
Uharteko mendebaldean dagoen Alofiko badiaren erdialdean dago kokatua, Niue inguratzen duen koralezko uharria apurtzen duen gune bakarretik hurbil. Badiak bere osotasunean uharteko kostaldearen %30 okupatzen du, Halagigie lurmuturretik (hegoaldean) Makapu lurmuturrera (iparraldean).

## Bi udalerri 
Uhartea historikoki bi "tribu eremutan" banatuta zegoen; **Alofi** Tafiti izenekoan dago, gutxi gorabehera hegoaldeko zatia hartzen du. Bi udalerritan banatuta dago, Ipar eta Hego Alofi; Niueko hamalau udalerrietatik bi dira. Bakoitzak bere udalbatza du eta ordezkari bana bidaltzen dute Niue Fono Ekepule (nazioko legebiltzar legegilea) delakora. Hegoaldean populazioa gorantz doan bitartean, iparraldean beheraka doa, uharte osoan gertatzen den bezala:
* Ipar Alofin 147 biztanle zeuden 2006an eta 256 2001ean.
* Hego Alofin 434 eta 358 hurrenez hurren. Niueko gobernuaren bulegoak hemen daude.

## Garraioa 
**Alofinko** kale gehienak asfaltatuta daude. Biztanleria txikia denez ez dago autobus zerbitzurik hiri barnerako baina zenbaitek Alofitik Niueko beste herri batzuetarako bidaiak egiten dituzte. Taxi erregularrik ere ez dago baina partikular batzuek zerbitzu hori eskaintzen dute.

Niueko nazioarteko aireportua (*Niue International Airport* edo *Hanan International Airport*) Alofitik hegoaldera dago, Hego Alofi eta Tamakautoga herrien lurren artean (ikus udalerrietako mapa). Air New Zealand konpainiak Zeelanda berrirako hegalaldika proposatzen ditu.

## Klima 
Hiri honetan Köppen klima sailkapenaren arabera klima ekuatoriala da nagusi eta urtaro lehorra zehaztea ez da erraza; ekainetik irailera lehorragoa dela baino ezin da esan.

Klima mota hori duten beste leku askoren moduan tenperatura oso antzekoa dago urte osoan zehar eta batez bestekoa 25º Ckoa da.

## Heta zikloia 
2004ko urtarrilean Heta zikloiak Niue oso birtizki astindu zuen; uhartean bi hildako eragiteaz gain **Alofiko** eraikin asko suntsitu egin zituen: Lord Liverpool ospitalea, museo nazionala, kulturgunea...

Gobernuaren eraikinak lekualdatzeko erabakia hartu zen, hain arriskutsua ez den Fonuakula deritzon eremuan berreraikitzen hasi zirelarik. Toki hau mendebaldeko kostaldetik 3 bat km barnealdera dago eta eraikin zaharrak bezala Hego Alofiren mugen barruan dago. Niue Foou erietxe berria eta Niue Hotela, besteak beste, hara lekualdatzeko erabakia hartu zen.

## Alofitar ospetsuak 
Hiriko lehen medikuak izan ziren Tumkar familia aipa daiteke; 1988an Australiara bizi izatera joan ziren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Niue

## Kanpo estekak 
*  Niueko historia.
Wellington

**Wellington** ( ahoskatua; maorieraz: Te Whanganui-a-Tara) Zeelanda Berriko hiriburua da, eta hiririk handienetan hirugarrena, Aucklanden eta Christchurchen ondoren. Ipar Uhartearen hego-mendebaldeko muturrean dago, Port Nicholson badiaren ertzean, Cook itsasarterako sarreran. Gutxi gorabehera 389.700 biztanle zituen 2010ean. Izena Arthur Wellesley, Wellingtongo dukearen omenez jarri zioten.

## Klima 

## Ekonomia 
Zeelanda Berriko merkataritza-gune eta garraio-gune nagusia da; garrantzitsuak dira errepideak, burdinbideak, nazioarteko aireportua, itsas portua. Petrolioa, automobiletako motorrak, ikatza eta mineralak esportatzen ditu, eta eguneroko produktuak, haragia, zura eta fruituak inportatzen.

Industria (garraiorako azpiegiturak, motorrak, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, ehungintza, makineria, kimika industria, ontziolak), administrazioa (gobernuaren egoitzak) eta finantza jarduerak (banketxeak, aseguru etxeak) ekonomia baliabide garrantzitsuak dira halaber.

## Historia 
* 1840an sortu zuten.
* 1865az geroztik Zeelanda Berriko hiriburua da.
* 1998ko otsailaren 14an Te Papa (Zeelanda Berriko Museoa) ireki zuten.

## Wellingtondar ezagunak 
* Jane Campion (1954- ), zinema zuzendaria.
* Russell Crowe (1964- ), aktorea.
* Peter Jackson (1961- ), zinema zuzendaria.
* Alan G. MacDiarmid (1927-2007), kimikaria.
* Katherine Mansfield (1888-1923), idazlea.
* James Napier (1982- ), aktorea.
* Anna Paquin (1982- ), aktorea.
* Antonia Prebble (1984- ), aktorea.
* Karl Urban (1972- ), aktorea.
* Taika Waititi (1975- ), zinema zuzendaria.
* Michael Wesley-Smith (1983- ), aktorea.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Wellington hiriaren webgune ofiziala
Australiar dolar

*Artikulu hau Australiako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Dolar».*

**Dolar Australiarra** (**AUD**), Australiako Mankomunitateko diru ofiziala da, bai eta Australiar Lurralde Antartikokoa, Christmas uhartekoa, Cocos uharteetakoa, Heard eta McDonald uharteetakoa, Norfolk uhartekoa, Kiribatikoa, Naurukoa eta Tuvalukoa ere.

## Kanpo estekak 
*   Australiar dolar - diru paper
Zeelandaberritar dolar

*Artikulu hau Zelanda Berriko dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Dolar».*

**Zeelandako dolarra** (**NZD**), hizkera informalean *kiwi* izenaz ere ezaguna, Zeelanda Berriko, Cook uharteetako, Niueko, Tokelauko eta Pitcairn uharteetako txanpon ofiziala da. 1967. urtean hasi ziren erabiltzen, Zeelanda Berriko libera ordezkatzeko.
  

*

## Kanpo estekak
Donibane Garaziko kantonamendua

**Donibane Garaziko kantonamendua** Nafarroa Beherearen hegoaldeko administrazio zatiketa edo eskualde bat da, hiriburu Donibane Garazi duena.

## Udalerriak 
## Ordezkarien zerrenda 
## Ikus, gainera 
* Nafarroa Behereko eskualdeen zerrenda

## Kanpo estekak
Aiziritze-Gamue-Zohazti

**Aiziritze-Gamue-Zohazti** (amikuzeraz: *Aiziitze-Gamua-Zohazti*) Nafarroa Behereko ipar-ekialdeko udalerri bat da, Amikuze eskualdekoa.

## Geografia 
Udalerritik Biduze ibaia igarotzen da.

### Udalerri mugakideak 
* Arboti-Zohota ipar-ekialdean
* Gabadi ipar-mendebaldean
* Arberatze-Zilhekoa ekialdean
* Amendüze-Unaso mendebaldean
* Behaskane-Laphizketa eta Donapaleu hegoaldean

### Etxeak eta auzoak 
* Aiziritze
* Gamue
* Zohazti

## Historia 
1972. urtean Aiziritze eta Gamue-Zohazti udalerriak batu ziren bakarra osatzeko.

## Demografia 
## Aiziriztar-gamuar-zohaztiar ezagunak 
* Guy Eneko udalerriko auzapeza CPNT alderdiko Ipar Euskal Herriko buru nagusia da.
* Jean Larrart (1884-1966) Guiyangeko (Txina) artzapezpikua izan zen; Gamueko elizaren atarian bere omenezko oroitarria dago.
* Raymond Duc (1917-1950), militarra.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aiziritze
* Gamue
* Zohazti
* Gamue-Zohazti

## Kanpo estekak
Russell

Russell hurrengo gauzak izan daitezke:

# Bertrand Russell: Filosofo, idazle eta matematikari ingelesa.
# Russell: Pirinioetako mendia.
# Russell uharteak: Salomon uharteetako uharteak.
Gaio Mario

**Gaio** **Mario** (; K.a. 157 — K.a. 86) Antzinako Erromako Errepublika garaiko estatu-gizon izan zen. Zazpi aldiz izendatu zuten kontsul  eta, batez ere, Erromako armada zaharberritzeagatik da ezaguna. Izan ere, Erromako herritarrak ez zirenak ere errekrutatzea baimendu eta kohorteetan banatu zuen legioen osaketa.

Armadako jeneral eta politikaria, K.a. II. mendeko azken hamarkadan eta K.a. I. mendeko lehenengoetan Erromatar Errepublikaren bilakaera historikoan funtsezko parte-hartzea izan zuen. Zazpi kontsulatu hartu izanak, ordura arte inork lortu ez zuenak, izan zuen garrantziaren ideia ematen du. Plutarkoren arabera (*Bizitza Paraleloak*, Mario, 3, 2), bere lehen kanpaina militarra zeltiberiarren aurkakoa izan zen, Eszipion Afrikarraren agindupean, Numantziako setioan (K.a. 133). K.a. 119an, *Caecilius Metellus*-en laguntzaz, plebearen tribuno izatea lortu zuen (*ibid*., 4, 1).

## Marioren erreformak armadan 
G. Mariok errepublikako armadan egin zituen aldaketak sakonak izan ziren eta luze iraun zuten. Hasteko, lurrik eta jabetzarik gabeko gizon hiritar erromatarrak (*capite censi)* errekrutatzea baimendu zuen.

## Kronologia 
* K.a. 157 - Arpinumen jaio zen
* K.a. 134 - Tribuno militarra
* K.a. 122 &ndash; Galia Transalpinoko kuestorea
* K.a. 120 - Plebearen tribuno
* K.a. 116 -  Pretore
* K.a. 114 &ndash; Lusitaniako gobernatzailea
* K.a. 110 - Julia Zesarrekin ezkondu zen
* K.a. 109 &ndash; Zezilio Meteloren armada-laguntzailea
* K.a. 108 - Lehen kontsulaldia
* K.a. 107 - Erromatar gizon hiritar guztiek ez zuten armadan parte hartzeko eskubiderik, lur sail bateko jabea izatea eskatzen baitzion legeak. Bada, eskakizun hori bertan behera utzi zuen G. Mariok.
* K.a. 104/K.a. 100 - Bost urte jarraian kontsul izendatua izan zen.
* K.a. 101 - Germaniarren inbasioa gelditu zuen.
* K.a. 100  - Politika utzi zuen.
* K.a. 91/K.a. 88 - Armadaren burura itzuli zen Gerra Sozialerako.
* K.a. 87
** Mitridates VI.aren kontrako kanpainaren burua izateko Silarekin lehiatu zuen.
** Silak Erromaren kontra eginda, Mario garaitu zuen.
** Mario Afrikan erbesteratua.
** Erbestetik itzulia eta armada berri baten buruan, Erromaren kontra egin zuen.
* K.a. 86
** Zazpigarren kontsulaldia.
** Urtarrilaren 13an hil zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
XVI. mendea

**XVI. mendea** 1501. urtetik 1600. urtera bitarteko aldia da (bi urte horiek barne).

## Gertaerak 
### **Zientzia eta teknologia** 
* Amerikarako bidaiekin hainbat animalia, landare eta gaixotasun trukatzen dira Europarekin.
* Iruteko makina asmatzen da.
* √ sinboloa asmatzen da.
* Kopernikok planetek Eguzkiaren inguruan biraka dabiltzala esaten du.
* Herri katolikoetan Egutegi gregoriotarra onartzen da.
* Juan Ponce de Leon eta Vasco Nuñez de Balboak Ozeano Pazifikoa ikusten dute ekialdetik..
* Juan Sebastian Elkano eta Fernando Magallanesek munduari bira ematen diote.
* Francisco de Orellanak Amazonas ibaia nabigatzen du.

### Gertaerak 
* Espainiak Amerika gehiena beretzat hartzen du.
* Espainia eta Portugalgo batasun dinastikoa eta historiako inperiorik handienetariko baten sorrera.
* Polonia eta Lituaniako Errepublika Federal Aristokratikoa sortzen da.
* Hainbat gaixotasun Europearrek milaka Amerikar hiltzen dituzte.
* 1592-98: Koreak eta Txinak Japoniarren bi eraso gainditzen dituzte.
* Makao sortzen du Portugalek Txinan.

### Kultura 
* Cinquecentoa Italian eta Manierismoa Europan.

### Pertsona nabarmenak 
* Miguel de Cervantes, *On Kixote Mantxako* liburuaren idazlea.
* Michelangelo Buonarroti, italiar margolari eta eskultorea.
* William Shakespeare, idazlea.
* Juan de Rojas y Sarmiento
* Gerhard Mercator, geografoa
* Elisabet I.a Ingalaterrakoa
* Francis Drake
* Ahmad ibn Ibrihim al-Ghazi, somaliar imam eta jenerala.
* Karlos I.a Espainiakoa eta V.a Alemaniakoa.
* Sigismundo III.a Poloniakoa eta I.a Suediakoa.
* Hernan Cortes konkistatzailea.
* Henrike III.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoa.
* Moctezuma II.a azteka erregea
* Atahualpa
* Nostradamus, frantziar astrologoa.
* Francisco Pizarro konkistatzailea
* Martin Luther alemaniar erreformatzaile erlijiosoa.
* Nikolas Koperniko astronomoa.
* Galileo Galilei astronomoa
* Fernando Magallanes nabigatzailea.
* Juan Sebastian Elkano euskal herritar nabigatzailea.
* Joan Kalbin, erreformatzaile erlijiosoa.
* Henrike VIII.a Ingalaterrakoa.
* Ignazio Loiolakoa, Jesusen Konpainiaren sortzailea.

## Kanpo estekak
Egiptoar idazkera hieroglifiko

frame|eskuinera|Komombo tenpluko horma
**Egiptoar idazkera hieroglifikoa** Antzinako Egipton erabilitako idazkera sistema bat da, hieroglifoak edo elementu ideografikoak, logografikoak eta alfabetikoak lotzen dituena. Hieroglifo hitzak sustrai grekoak ditu (ιερος *hieros* "sakratu" eta γλυφειν *glyfein* "irarri" edo "idatzi"). Idazkera hau sakratutzat jotzen zen Antzinako Egipton eta bere ezagutza elizgizonek zuten soilik. Herri xumeak, demotiko izeneko beste idazkera bat ibiltzen zuen.

K.a. 3150 urte inguruan, egiptoarrek mesopotamiarren antzeko idazkera-sistema piktografiko bat erabiltzen hasi ziren. Mesopotamiarrek gero eta idazkuntza eskematikoagoa eta soilagoa asmatu zuten (kuneiformea); egiptoarrek, aldiz, itxura konplexua eta artistikoa (hieroglifikoa) eman zioten, eta tenpluak zein hilobiak apaintzeko erabili zuten.

Hainbat urtez ulertezinak izan arren, hieroglifoen esanahia Rosetta harriari esker Jean-François Champollion frantziarrak deszifratu zituen, hainbat ikerketa eginez.

Idazkera mota hau erabiliz idatzi zen azken inskripzioa. Esmet-Akhom , edo Philae 436 izena ematen zaio inskripzioa da eta Egipto hegoaldean dagoen Filae irlako Hadrianoren atean ikus daiteke. 394. urtean sinatu zuen Nesmeterakhemek, Isisen apaizak Mandulius nubiar jainkoari eskainita.

## Adibidea 
Ptolomeo hieroglifoekin idatzia:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ancient Egyptian Hieroglyphics – Aldokkan
* Glyphs and Grammars – Resources for those interested in learning hieroglyphs, compiled by Aayko Eyma
* Hieroglyphics! – Annotated directory of popular and scholarly resources
Faraoi

[thumb|III. dinastiako [Djoser faraoiaren ostean, *Nemes* ilejantziaz, bizar izunez eta gona laburrez irudikatzen ziren.]]
**Faraoia** Antzinako Egiptoko agintari gorena zen. Lehena Menes izan zen, K.a. 3100 inguruan agindu zuena eta ohiko azkena Kleopatra VII izan zen, K.a. 49 eta 31 artean agindu zuena. Hala ere, zenbait Erromatar enperadorek, Augustorekin hasita, Kristautasunaren gorakadara arte, "Erromatar faraoi" titulua jaso zuten ere, Enperadorearen maila berekoa.

*Faraoi* izena O1-O29 "par-o" ("etxe handia") hitz egiptoarretik dator. Horrela, faraoia hasiera batean erregearen etxebizitza zen eta gero agintariari berari jarri zitzaion izena.

Lehen faraoiak jainkotiartzat jotzen ziren, Ra eguzkiaren jainkoaren semetzat, eta buruan Egipto Garaiaren eta Egipto Beherearen koroa bikoitza zeramaten. Beren nahia sakratua zen, justizia unibertsalaren ordezkariak baitziren lurrean. Hain sakratuak ziren, ezen arrebak soilik har zitzaketen emazte gisa, odol sakratu bera baitzuten (nahiz eta horrek ez zien eragozten amoranteak edukitzea).

## Faraoi handiak 
## Ikus, gainera 
* Egiptoko dinastiak
* Faraoiaren madarikazioa

## Kanpo estekak
Dezimo Bruto

**Dezimo Juno Bruto Albino** () Erromako politikari eta militarra izan zen.

K.a. 45ean, Munda batailatik itzulitakoan, Dezimo Brutok Zesar hil nahi zuten konspiratzaileekin bat egin zuen. Halere, Zesarren konfidantza izaten segitu zuen. Izan ere, testamentuan aipatu zuen Zesarrek. Are gehiago, Zesarrek pretor izendatu zuen eta, hurrengo urterako, Galia Zisalpinako gobernari.

Martxoaren 15ean (Martxoaren idusean), Dezimo Brutok Senatura joateko konbentzitu zuen Zesar. Hara zihoazela, Ponpeioren antzokian, Brutok eta gainerako konspiratzaileek eraso egin eta hil zuten.

Hiltzaileek hurrengo egunean amnistia jaso zuten, Marko Antoniok aginduta. Baina erromatar xumeek eta, batez ere, legioek, hiltzaileak zigortu nahi zituzten. Dezimo Bruto Galiara joan zen orduan, Erromako egoera ezengonkorretik urrun. Hor, K.a. 43an, bere kasa beste armada bat osatzen hasi zen. Horren aurrean, Senatuak erreklutatze hori bertan behera uzteko agindu zion. Ezezkoa jaso ondoren, Marko Antoniok eraso egin zion. Mazedonia aldera jo zuen orduan Dezimo Bruto, Marko Junio Bruto eta Gaio Kasio Longinorekin biltzeko. Nolanahi ere, haiengana iritsi baino lehen, Dezimo Bruto hil zuten.
Rosetta harria

**Rosetta harri**a hieroglifiko egiptoarrak ulertzea ahalbidetu zuen harria da. K.a.196an Egiptoko errege Ptolomeo V.aren dekretu baten inskripzio elebiduna da. Menfisko apaizek harrian testuak bi hizkuntzaz (greziera eta egiptoera) idatzi zituzten, hiru alfabetoz: hieroglifikoaz, demotikoaz eta grekoaz. 

## Deskribapena 
Rosetta harria osoa|thumb
Basalto beltzezko harria da. Neurriok ditu: 762 kg-ko pisua, 112,3 cm altu, 75,7 zabal eta 28,4 lodi. Ez da inskripzio-harria osotasunean kontserbatu. Testuen kokapena hau da:

* Lehen zatian, 14 lerro, hieroglifikoetan.
* Bigarren zatian, 32 lerro, demotikoz.
* Hirugarren zatian, 54 lerro, grekoz.

## Aurkikuntza eta kokapenak 
Rosetta British Museum-en|thumb
1799ko uztailaren 15ean aurkitu zuten Niloren deltan militar frantziarrek, Napoleon Bonaparte Britania Handiaren kontra Egipton borrokan ari zela. Rosetta edo Raxid izeneko herrian agertu zen. Bouchard abizeneko soldadu batek topatu zuen, kasualitatez, lurpean ia osorik zegoen harri beltza aurkitzean. Harriaren jatorrizko kokapena, ordea, ez zen hura: Sais-ko tenplu bateko hormaren baten kontra bide zegoen eta, gerora, eraikin materialtzat berrerabili zuten. Bouchardek harria Kairora eraman zuen ikerlariek azter zezaten. Britaniarrek garaipena lortu zutenez, harria Londresera eraman zuten eta 1802tik aurrera British Museumen dago. Bi aldiz lekuz aldatu behar izan dute: bata, 1917an, Lehen Mundu Gerra garaian, bonbardaketetetaik babesteko, lur azpian sartu zutenean, eta bestea, 1972an Louvren hieroglifikoen deszifratzearen 150. urteurrena ospatzeko antolatu zen erakusketan.   

## Deszifratzea 
Thomas Young eta Jean-François Champollionek, besteak beste, deszifratu zuten. Grezieraren idazkera ezaguna zenez, hieroglifikoen esanahia deszifratu ahal izan zen. Horrek beste hieroglifikoak itzultzea posible egin zuen eta horrren ondorioz, aintzinateko kulturetan sakontzeko bideak ireki.

## Rosetta harriari buruzko zenbait datu bitxi 
[thumb|Harriaren erreprodukzio erraldoia, Champollionen sorterrian ([Figeac, Frantzia).]]
* British Museumgo piezarik bisitatuena da.
* Harrian inspiratuta, 2016an Europako Espazio Agentziak *Rosetta misioa* izena eman zion kometen misterioa argitzeko helburua zuen misioari.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Palermoko harria

## Kanpo estekak 
* Jatorrizko testua grezieraz, Wikisourcen
Luzio Kornelio Sila

**Luzio Cornelio Sila** (; Erroma, K.a. 138 inguru - Kumas, K.a. 78) Antzinako Erromako jeneral eta politikaria izan zen. Beste kargu batzuen artean, kuestore, pretore, legatu eta kontsul izan zen. Hil ondoren *Felix* izengoitia eman zioten, borroketan zorionekoa zelako.

## Bizitza 
Aristokraziaren familia batean sortu zen. Marioren armadarekin Numidiara joanik, Jugurta bere esku uztera behartu zuen Mauritaniako erregea (K.a. 105) eta horrek ospea eman bazion ere, Marioren errezeloa ere sortu zuen. K.a. 104-K.a. 103 urteetan, Marioren legatu zela, germaniarren aurkako borrokan egin zen ezagun. Oligarkiaren buru izan zen, eta Mitridates VI.a *Eupato*-ren aurkako gudarostearen buru izendatu zuen senatuak. Alabaina, plebeak kargu hartatik egotzi eta Mario hautatu zuten haren ordez. Silak Erroma hartu zuen eta Mariok Afrikara ihes egin behar izan zuen.

Erroma menderatu ondoren, Grezia eta Asiako probintzia bere mende zituen Mitridatesen aurka jo zuen. K.a. 87-K.a. 86an Greziaz jabetu zen, eta K.a. 85ean Asiako probintzia eskuratu zuen. K.a. 87an, ordea, Sila Grezian zelarik, Erroma plebearen eta Marioren jarraitzaileen eskuetan gelditu zen. Sila Italian lehorreratu zen 40.000 gizonen buru eta, azkenik, Metelo Pioren eta Ponpeio Gaztearen armadarekin bat eginik, eta urte eta erdiko gerra zibilen ondoren, Erroman sartu zen K.a. 82an. Bere burua diktadore izendatu zuen eta lege gogorrak ezarri zituen. Ankerkeriaz beteriko agintaldiaren ondoren, K.a. 79an aginpidea utzi zuen eta Kumasera erretiratu zen.

## Kronologia 
* K.a. 138 inguru – Erroman jaio zen.
* K.a. 107 – Kuestore izendatu zuten.
* K.a. 106 – Jugurtaren gerra bukatu zen.
* K.a. 104/K.a. 103 – Marioren laguntzailea Galian.
* K.a. 103 – Kinto Lutazio Katuloren laguntzailea Galian.
* K.a. 101 – Zinbriarrak garaitu zituen Vertzeleko batailan.
* K.a. 94 – Pretore izendatu zuten.
* K.a. 93 – Ziliziako gobernaria.
* K.a. 91/K.a. 88 – Gerra Sozialean jeneral aritu zen.
* K.a. 88 –
** Kontsul Ponpeio Ruforekin batera.
** Armada Erroman sartu zuen eta Mario legez kanpo utzi.
* K.a. 87 – Pontoko Mitridates VI.aren aurka egitera ekialdera bidali zuten.
* K.a. 86 – Mariok legez kanpo utzi zuen.
* K.a. 82 – Bigarren aldiz Erroma inbaditu zuen.
* K.a. 81 – Bizitza osorako diktadore izendatu zuten.
* K.a. 80 – Kontsul Metelo Piorekin batera.
* K.a. 79 – Karguak utzi eta erretiroa hartu zuen.
* K.a. 78 – Kumasen hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egiptoera demotiko

**Egiptoera demotikoa** (''*; ) k.a. 650etik gutxi gora-behera k.o. 450 urtera arte erabiltzen zen egiptoeraren aldaera izan zen, Inperio Berrian eta Tarteko Hirugarren Aroan erabiltzen zutena. Demotikoaren eraketa eta garapena, egiptoera berritik bereizitako hizkuntza bezala, arameeraren eta antzinako grezieraren eragin handia izan zuen.

## Monumentuak 
Eguneroko hizkuntza-literatura berri baten generoen artean, egiptoar hizkuntzaren aurreko etapekin alderatuz, maitagarrien generoa nabarmentzen zen, alegiak hain zuzen ere. Alegia hauek mitologiarekin lotura estua zuten eta egiptoar erlijioaren izaera mitologikoaren abenturak kontatzen zituzten. Leidengo papiroek, K.a. I. eta II. mendeetakoak, horrelako alegiak biltzen zituzten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Janet H. Johnson: *Thus Wrote ’Onchsheshonqy – An Introductory Grammar of Demotic (Third Edition)*. Oriental Institute of the University of Chicago, Chicago 2000, ISBN 0-918986-76-1.
* Janet H. Johnson: *The Demotic Verbal System, Janet H. Johnson*. Oriental Institute of the University of Chicago, Chicago 1976, ISBN 0-918986-02-8.
* R. S. Simpson: *Demotic Grammar in the Ptolemaic Sacerdotal Decrees.'' Griffith Institute Monographs, Griffith Institute, Ashmolean Museum, Oxford 1996, ISBN 0-900416-65-3.

## Kanpo estekak
Ptolomeo V.a

**Ptolomeo V.a Epifanes** (k.a. 210-181), Egiptoko errege izan zen 14 urtetatik.

Ptolomeo V.aren zigilua: 

Antioko IV.a eta Filipo V.a errege mazedoniarrek eraso egin zioten. Erroma laguntzera joan zitzaion, baina esku-hartze hau Egiptoren etorkizunerako zorigaiztokoa izan zen.
Amon

**Amon** edo **Ammon** («jainko ezkutua») Antzinako Egiptoko jainko nagusia zen. Hasiera batean airearen jainkoa zen, baina gero Rarekin bateratu zen, *Amon-ra* izenpean. Bere gurtzaren gunerik gorena K.a. 2000 eta 1780 artean izan zen, XII. dinastian. Ahari burua eta gizon gorputzarekin irudikatzen zen, baita bi ahari adar zituen faraoiaren aurpegiarekin ere.

Idazkera hieroglifikoan:
  

## Historia eta ezaugarriak 
Hasieran Tebasko jainko soila zen, eta XII. dinastian (K.a. 2000-1800) jainko nagusiengana goratua izan zen. Hiksoren inbasioaren ondoren haren izena eta Ra eguzkiaren jainkoarena laster batu ziren **Ammon-Ra** edota **Ammon-Re** bezala, eta Tebas hiri inperialean halakotzat gurtu zuten. Munduaren sortzaile eta bizitza emailea; haren ageriko gauzatzea eguzkia da, biziemaile eta, zenbaitetan, suntsitzaile ere badena.

Laster Inperio Askearen jainko goren bihurtu zen, eta Inperio Berriaren zaindari. Akenaton enperadorearen erlijiozko iraultzak Aton jainkoaren gurtza ezarri zuen Amonenaren ordez, hein handi batean Amonen apaiz gero eta aginpidetsuagoen aurka zuzendua zelarik.

Tutankhamon (K.a. 1350 inguruan), Akenatonen ondorengoa, berriro itzuli zen Amonen gurtzara, lehen baino indar gehiagoz agian, eta haren ohorez Karnakeko tenplu nagusia eraikiarazi zuen. Amon jainkoaren irudikapenetan, ahari buruz, haren adarrez eta giza aurpegiz agertzen da, edota buru gainean eguzki diskoa eta gabirai luma luzeak dituela.

Jainko honen gurtza ez zen baztertu harik eta asiriarrek Tebas hiria suntsitu zuten arte (K.a. 664 inguruan), eta jainkoen arteko lehen tokia Osiris jainkoak beretu. Grekoek Zeusekin ez zen berdindu.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Amun.JPG
Fitxategi:Amun5.jpg|Amon faraoi gisa, erliebe baxua
Fitxategi:Amun-Ra.jpg|Amon-Raren erliebea (Karnak)
Fitxategi:Seti before Amun.jpg|Seti Amonen aurrean (Abydosko Setiren tenplua)
Fitxategi:Ra and Amon - Ramses IV tomb.jpg|Horus eta Amon (Ramses IV.aren hilobia)
Fitxategi:Head of the god Amun MET DT11641.jpg
Fitxategi:Amon protégeant Toutânkhamon 2019-04-12.jpg
Fitxategi:Amon protégeant Toutânkhamon 2019-04-12 B.jpg
Fitxategi:Amun MET DP241026.jpg
Fitxategi:Statuette of Amun MET EG83.jpg
Fitxategi:Funerary Cone of First Prophet of Amun Djehuty MET bw13.180.60.jpeg
Fitxategi:Inner coffin of The Singer of Amun, Anresenmes MET DP151228.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aton

**Aton** atonismoaren fokua da, Akenaton faraoiak antzinako Egipton ezarritako erlijio sistemarena, hain zuzen ere.

Egiptoarrak monoteistak ziren hasiera batean, nahiz eta eskualde bakoitzak bere berezko jainkoa eduki. Jainko guzti hauek panteoi politeista batean bateratu ziren. K.a. XIV. mendean Amenofis IV.a faraoiak (bere burua Akenaton izenez izendatu zuenak) Aton jainko bakarra zela esaten zuen doktrina zabaldu zuen.

Fededun politeistak Atonen gurtzaren aurka agertu ziren, jainkoen ugaritasunagatik etekina ateratzen baitzuten. Atonen gurtza Amenofis IV.a hil eta gutxira desagertu zen.

## Ikonografia 
Lehenengo urteetan, belatz burua zuen gizon bat zen. Gero, izpiak darion eguzki bezala marraztu zen. Geroago, ikonoklasia inposatu zen eta Akenatonek eguzki bezala ere marraztea debekatu egin zuen. Handik aurrera, fonetikoki idatzi behar zela agindu zuen.

## Gurtza 
Tutmosis IV.a eta Amenofis III.ak gurtu zuten. Akhetaton (gaur egungo Amarna) hirian zuen tenplurik garrantzitsuena. Atonen himnoa Ayko hilobiko horman idatzita dago. Geroago, gurtza baztertua izan zen, hiria utzi zuten eta XIX. dinastian, gurtza honen aztarnak ezabatzen ahalegindu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristo

thumb|120px|Jesusen bataioa

**Kristo** kristauek Jesus izendatzeko erabiltzen duten izen eta titulua da. Latinezko ''* hitzetik dator, eta hau, era berean, grezierazko *christós* () hitzetik. *Χριστoς* hebreerazko *meshia* hitzaren itzulpena da. Bere esanahia, hizkuntza guzti hauetan, olioztatua da.

Kristautasuneko Kristoren kontzeptua judaismoko mesiasaren kontzeptutik sortu zen. *Meshia* izenarekin juduek euren apaiz, errege eta profetak izendatzen zituzten, Jainkoaren izenean hitz egiteko olioz igurtzi behar baitziren. Jesus Nazaretekoaren jarraitzaileek hari ere titulu hau eman zioten, **Jesu Kristo** deituz. Denborarekin *Kristo* izena *Jesus*en baliokide bilakatu zen.

Tradizio hebraikoan, olioztatzea tradizio erlijiosoen gai garrantzitsu bat zen. Kasu askotan erabiltzen ziren materialak ere olioz igurzten ziren zeremonia hasi aurretik. Hebrear Biblian askotan agertzen dira olioztatzearen inguruko esaldiak.

Juduen ustez apaiz, errege eta profetaren paperak aldi berean beteko dituen norbait etortzear dago Lurrera, eta eurek *Meshia* deitzen dute, berez izen propio bat izan daitekeena. *Meshia* honek gaur egungo mesiasaren balio bera du, baina literalki olioztatua esan nahi zuen, beraz bi terminoak sinonimoak dira. Salmoetan aipatzen denez Jainkoak eta haren olioztatuak salbatuko dute Lurra, eta beraz kristauek hau profezia baten gisa hartu dute.

II. mendetik aurrera Jesus Nazaretekoaren jarraitzaileei kristau deitzen hasi ziren Antiokian, kristoa jarraitzen zutela esaten baitzuten. Antza denez aurretik *Bidearen sekta'' deitzen omen zituzten Erroman.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jesus Nazaretekoa
* Gizakunde
* Kristautasun

## Kanpo estekak
Robert Venturi

eskuinera|thumb|280px|Robert Venturi-ren aztergai nagusia: Las Vegas-eko zerrenda

**Robert Charles Venturi** (Philadelphia, 1925eko ekainaren 25a – ibidem, 2018ko irailaren 18a) arkitekto estatubatuar post-modernista izan zen.

Hasieran Eero Saarinen eta gero Louis Kahn arkitektoentzat lan egin zuen John Rauch-ekin agentzia ireki zuen arte. Pennsylvaniako Unibertsitateko kide zela emazte izango zuen Denise Scott Brown arkitekto eta hirigilea ezagutu zuen, 1967 agentziarekin bat egin zuena. Rauch-ek agentzia utzi eta gero 1989an, oraingo izena hartu zuen: Venturi, Scott Brown and Associates, Inc.

Robert Venturik Pritzker Saria irabazi zuen 1991 urtean.

Venturi oso kritiko izan zen arkitektura moderno ortodoxoaren proiektu funtzional eta garbiegiekin. Bere ideien manifestua *Konplexutasuna eta Kontradikzioa Arkitekturan* (1966) liburuan laburbiltzen da. Hala ere, ezagunagoa egin zen *Las Vegas-etik Ikasten* (1972-1977) lan bilduma atera zuenean, Las Vegas-eko (AEB) *strip* edo zerrenda (kale nagusia) eta bertako kasino-hotelak aztertu zituenean. Bertan, eraikinak sailkatzeko "hangar apaindua"ren teoria azaltzen du (*decorated shed*), "ahate eraikina"ri kontrajarriz.

## Lan garrantzitsuak 
* 1962 : *Vanna Venturi Etxea* (Amaren Etxea), Chestnut Hill, Philadelphia, Pennsylvania, AEB (marrazki eta argazkiak)
* 1960-1963 : ''Guild House',' Philadelphia, Pennsylvania, AEB
* 1966-1968 : *Suhiltzaile etxea*, Columbus, Indiana, AEB
* 1970 : *Trubek eta Wislocki etxeak*, Nantucket Uhartea, Massachusetts Wislocki
* 1970 : *Maison Wislocki* à Nantucket Island, Massachusetts
* 1975 : *Etxe pribatua" Tucker Town, Bermudak
* 1983 : *Gordon Wu pabilioia* Princeton Unibertsitatea, New Jersey, AEB
* 1990 : *Sainsbury Hegala, National Gallery*, Londres
* 1992-1999 : *Haute-Garonneko departamendu etxea* Okzitaniako Tolosa, Frantzia (argazkiak)

## Idazkiak 
* *Complexity and Contradiction in Architecture*, The Museum of Modern Art Press, New York 1966.
* *Learning from Las Vegas* (D. Scott Brown eta S. Izenour-ekin), Cambridge MA, 1972, 1977an gainbegiratua.
* *Iconography and Electronics upon a Generic Architecture : A View from the Drafting Room*, MIT Press, 1998.
* *Architecture as Signs and Systems* (with D. Scott Brown), Harvard University Press, 2004.

## Kanpo loturak 
* *Venturi, Scott Brown and Associates, Inc.'' agentziaren web gunea
* Robert Venturiren biografia Pritzker sarien webgunean
Herzog & de Meuron

[thumb|[Elbphilharmonie, HafenCity Hamburg (2007-2016)]]
thumb|Londresko Tate Modern museoaren barruko ikuspegia

**Herzog eta de Meuron** Suitzako arkitektura agentzia da, 1978an sortua **Jacques Herzog** (1950eko apirilaren 19an Basilean) eta **Pierre de Meuron** (1950eko maiatzaren 5ean Basilean) arkitektoen eskutik.

H&deM taldearen hasierako eraikinak super-modernotasunaren lan huts eta garbiak dira, arte minimalistaren oso hurbilekoak. Hala ere, lan berrienetan, hala nola Tokioko Prada denda, Bartzelonako Forum Eraikina eta Pekingo Estadio Olinpikoa, ibilbide horren aldaketa bat sumatzen da, forma geometriko garbiak baina ez oinarrizkoak erabiliz. Arkitekto hauek Joseph Beuys aipatzen dute askotan beraien inspirazio eta iturburu artistiko gisa eta sarri artistekin elkarlanean aritzen dira proiektu bakoitzean. Bereizgarria dute, batez ere, ekai edo material arruntekin sortzen dituzten harreman ezohiko eta ezezagunak, materialtasuna ere oso garrantzizkotzat jotzen baitute.

Lan garrantzitsuena eta ezagunena Londresko Tate Modern museoa dugu (2000), non zentral elektriko zahar baten arte galeria moderno bat eraiki zuten. Bartzelonako Forum Eraikina ere ezaguna egin da, hegada handiko hiruki erraldoia, zuloz zeharkatutako fatxada indigoarekin, auditorio bat eta erakusketa aretoak dituena barnean.

2000. urtean Pritzker saria jaso zuten.

## Lan Garrantzitsuak 
* 1994 – 1997 : Trenbideetako Kontrol Eraikina, Basilea, Suitza
* 1999 : Dominus upategiak, Napa Valley, Kalifornia, AEB
* 1995 – 2000 : Tate Modern, Londres (argazkiak)
* 1999 – 2003 : Prada denda, Tokio, Japonia (6 argazki)]
* 2001 : 17 rue des Suisses etxebizitzak, Paris (bisita gidatua)
* 2003 : Laban dantza zentroa, Londres
* 2004 : Forum eraikina, Bartzelona
* 2005 : Allianz Arena, Munich
* 2008 : Beijingo Nazio Estadioa

## Sariak 
* Schock saria, 1999
* Pritzker saria, 2001
* L'Equerre d'argent, 2001, 17 Rue Des Suisses, Parisko etxebizitzengatik
* Stirling saria, 2003, Laban dantza zentroagatik

## Weblinks 
## Kanpo estekak
Ahari

thumb|250px|Ahari bat zigilu batean
[thumb|250px|[Ardi latx muturgorri|Ahari latxa]]

**Aharia** ardien espezieko (*Ovis aries*) arra da. Emeengandik duten ezberdintasun nagusia adarrak edukitzea da, normalki kiribilkatuz agertzen direnak.
Ardiaren erabilera ekonomikoa bada, ahariena hauen ernalkuntza izan ohi da. Hala ere artile eta larrutarako ere erabiltzen dira eta beren adarrekin dekorazioa egiten da.

Euskal Herri kirolen artean badira ahari-jokoak, egun animaliak babesteko hainbat udalerritan galarazita badaude ere.

### Etimologia 
Aitzineuskaraz **han-* + latinetiko *ARIES* ⇒ **(h)anari* ⇒ ahari) Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Aharia euskal mitologian 
Arabako Okinako leize ospetsuan bizi zen ireluetako batek, ahariaren itxura hartzen zuen. Aari zeritzon.

Orohar leizetan bizi ziren irelu-ahariak, Mariren laguntzaileak ziren. Jainkosak aharien gorputza burukotzat erabiltzen du lo egiteko. Baita beraien adarrak ere harilkaitzat iruteko.

Marik oso gustoko oparitzat hartzen du ahari bat berari eskaintzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Animalien hotsak

## Kanpo estekak
Luis Barragán

**Luis Barragán Morfin** (Guadalajara, Mexiko, 1902ko martxoaren 9a - Mexiko Hiria, 1988ko azaroaren 22a) XX. mendeko mexikar arkitektorik garrantzitsuenetakoa zen.

Ingeniari titulua 1923an lortu ondoren, Europan zehar luze bidaiatu zuen, batez ere Espainia, Maroko eta Frantzian zehar, non Parisen Le Corbusierren hitzaldietan egon zen.

Geometria zehatz eta sendo bat erabiltzen du lekuaren izate naturala atzeman eta ordenatzeko. Bertan bolumen biluz eta emankorrek Mexikoko argi eta koloreei ahalmen osoa ematen diete.

1980an Pritzker Saria jaso zuen.

## Lan garrantzitsuak 
* 1947: *Luis Barragánen etxea eta estudioa*, Tacubaya, Mexiko Hiria (2004ean UNESCO erakundeak Kultura Ondare Mundialaren zerrendan sartu zuen)
* 1954: *Antonio Galvezen etxea*, San Angel
* 1955: *Convento de las Capuchinas Sacramentarias* kometuaren zaharberritzea, Tlalpan, Mexiko
* 1957: Naucalpan Hiri Sateliteko Dorreak, Mexiko Hiria (Matias Goeritz eskultorearekin batera)
* 1964: *Lomas Verdes* bizitegiak, Naucalpan, Mexiko Hiria (Sordo Madaleno arkitektoarekin batera)
* 1975 &ndash; 1977: *Gilardi etxea*

## Kanpo loturak 
* Barragan Fundazioa - Luis Barragánen agiritegia
* Barragánen biografia Pritzker sarien web gunean
Albedo

**Albedoa** —, zuritasuna— ahoskera klasikoan— gainazal batek jasotzen duen argi kopurutik, berriz islatzen duena da. Gainazal argiek ilunek baino albedo handiagoa dute. Adibidez, elurraren albedoa %80 ingurukoa da, argi asko islatzen baitu.

Albedoak eragin handia du planeta baten kliman. Albedoa igotzen bada, islatutako argi kopurua handitzen da, tenperatura jaitsiz. Kontrara, albedoa jeitsiko balitz (izotz eta elur geruzak urtzean, adibidez) planetak energia gutxiago islatuko luke, eta berotu egingo litzateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lehen Triunbiratua

thumb|500px|Ezkerraldetik eskuinaldera: Zesar, Kraso eta Ponpeio
**Lehen Triunbiratua** da historialariek Zesar, Ponpeio eta Krasok osatu zuen itun politikoari emandako izena. Lehen Triunbiratuak ez zeukan inolako estatus ofizialik; legea baino, osatzaileen botere ekonomikoa zein politikoa zen itun honek zuen oinarria.

## Historia 
K.a. 70ean Kraso eta Ponpeio kontsul izendatu zituztenez geroztik, elkarri gorroto zioten, biek uste baitzuten bestea kideren kontutik saiatu zela ospea handitzen. Zesarrek elkartu zituen hiruron ahalmenak batzeko asmotan. Zesarrek entzute handia zeukan erromatar arruntengan; Kraso arras aberatsa zen; eta Ponpeiok ospea bere ahalmen militarrari zor zion.

Kraso eta Zesar lagun zaharrak ziren. Bestalde, Ponpeio Zesarren alaba bakarrarekin ezkondu zen ituna indartzearren. Hasiera batean akordio sekretua izan arren, Senatuak Zesarren laborantza-legea gelditu zuenean, Zesarrek Ponpeio eta Kraso alboan zituela eman zuen erantzuna, ituna erakutsiz.

Triunbiratuen indarrari esker, Zesar bost urterako Galiako prokontsul izendatu zuten. Ponpeiok eta Krasok kontsulatua partekatu zuten berriro K.a. 55ean. Orduan, Zesarri beste bost urterako luzatu zioten agintaldia.

Itunak, halere, ezin izan zuen betiko iraun, triunbiroen nortasuna eta handinahia kontuan hartuta. Ponpeioren jelosia Zesarrek Galian arrakasta lortu ahala hazten zihoan. Ponpeiok eta Krasok elkar mespretxatzen zuten. Bi hilotzek betiko suntsitu zuten aliantza. Lehenengoa Julia Zesaris, Ponpeioren emaztea eta Zesarren alabaren heriotza izan zen. Bigarrenik, Kraso hil zen, partiarren kontra borrokatzen ari zelarik jasandako porrot lotsagarri baten ondoren.

Pixkanaka, Ponpeio Zesarrengandik urrundu zen. Zezilio Metelo senatari atzerakoiaren alabarekin ezkondu zen. Kontsul bakarra izendatu zuten K.a. 52an. Horretaz gain, Hispaniako probintziak gobernatzen zituen laguntzaileen bitartez.

K.a. 49an, Senatuak Erromara itzultzeko agindu zion Zesarri. Honen ezezkoak eta Rubikon ibaiko zeharkaldiak gerra zibila piztu zuten. Lehen borroken ostean, Farsaliako guduan, Zesar atera zen garaile. Ondorengo Ponpeioren hilketak Zesar utzi zuen Erromako *dictator perpetuo* (betiereko diktadore).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bigarren Triunbiratua

## Kanpo estekak
Bigarren Triunbiratua

[thumb|300px|K.a. 41eko erromatar *[aureus* txanpona, alde bitan Marko Antonio (ezker) eta Oktaviano (eskuin) dituela.]]
**Bigarren triunbiratua** da historialariek Oktavio, Lepido eta Marko Antoniok osatutako itunari eman dioten izena. Lehen Triunbiratuak ez bezala, bigarrenak estatus ofiziala (nahiz eta legez kanpokoa) izan zuen. Eskumenetan ez zeukaten parekorik, eta haien boterea kontsulenen gainetik zegoen. Muga bakarra epea zen: 5 urteko agintaldia zuten.

Proskripzioak berreskuratu zituzten ogasun publikoa betetzeko. Biktima nabarmenena Marko Tulio Zizeron izan zen. Zesarren aurkari zaharra ez ezik, Marko Antonio ere gogor kritikatu zuen Filipiketan. Haren anaia Kinto Tulio Zizeronen kontra ere jo zuten. Ezusteko handiagoa zen Luzio Julio Zesarrena, zein Zesarren lagun eta laguntzaile ohia nahiz Marko Antonioren osaba zen.

Zesarren hiltzaileek, Marko Brutok eta Kasiok, ekialdeko probintzien agintea zeukaten. Oktaviok eta Marko Antoniok menderatu zituzten Filipoko bi batailetan, eta hiltzaileek bere burua hil zuten. K.a. 42an, triunbiroek probintziak haien artean banatu zituzten. Oktaviok mendebaldea hartu zuen, Marko Antoniok ekialdea eta Lepidok Afrika.

Marko Antoniok ekialdeko probintziak erreformatzen zituen bitartean, Oktaviok Sexto Ponpeio pirata, Ponpeio Handiaren semea, eraso eta garaitu zuen. Kanpainak Oktavioren laguntzaileak, Marko Vispasiano Agripak, burutu zuen. Agripa K.a. 37an izan zen kontsul, eta triunbiraldia beste bost urterako luzatu zien.

Lehen Triunbiratuak bezala, Bigarrenak ezin izan zituen osatzaileen jelosiak eta handinahiak jasan. Lepido, beste bien itzalpean beti, saiatu zen Oktavioren legio garaileen agintea hartzen. Hori zela kausa, Oktaviok triunbiratutik bota zuen, nahiz eta *pontifex* karguan jarraitzen utzi zion.

Marko Antoniok, Oktavioren arrebarekin ezkondu arren, ez zuen Kleopatrarekiko harremana ezkutatzen. Horretaz baliatuta, Oktaviok iritzi publikoa Marko Antonioren kontra jarri zuen. K.a. 33an, triunbiraldia bukatu bazen ere, Marko Antoniok triunbiro titulua erabiltzen segitu zuen. Oktaviok, Marko Antonioren testamentua ilegalki eskuratutakoan, ozenki irakurri zuen Erroman. Kleopatrarekin izandako seme-alabak oinordeko izendatzen ziren eta Alexandrian ehorzteko nahia adierazi zuen Marko Antoniok. Erromak, asaldatuta, gerra deklaratu zion.

K.a. 31an, Aktio batailan, Oktaviok Marko Antonio eta Kleopatraren tropak menderatu zituen. Garatitutakoek, Egiptora ihes eginda, bere buruaz beste egin zuten Alexandrian K.a. 30ean. Lepidoren bazterketari eta garaipen horri esker, Oktavio Erromako buru bakarra eta ukaezina bihurtu zen. Errepublikaren garaia bukatu eta Inperioarena hasi zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lehen Triunbiratua

## Kanpo estekak
Uharte (argipena)

**Uharte** euskal izenak hainbat adiera ditu:
## Geografiako izen arrunta 
* **Uharte**: urez inguratutako lur zatia.
## Toponimoak 
Euskal Herrian, hainbat lekuren izena da *Uharte*.
# **Uharte** edo —Euskal Herrian dauden *Uharte* izeneko beste herrietatik bereizi behar denean— **Uharte Iruñerria**: Nafarroako udalerria.
# **Uharte** edo —Euskal Herrian dauden *Uharte* izeneko beste herrietatik bereizi behar denean— **Uharte Baztan**: Lekarozko (Baztan, Nafarroa) auzoa.
# **Uharte Arakil**: Nafarroako herria.
# **Uharte Garazi**: Nafarroa Behereko udalerria, Garazi eskualdean.
# **Uhartehiri**: Nafarroa Behereko udalerria, Amikuze eskualdean

## Hainbat pertsonaren abizena 
* Joanes Uharte Donibanekoa (c. 1530-1592), Donibane Garaziko nafar mediku eta filosofoa, nazioartean *Juan Huarte* izen-deiturez ezaguna.
* Agustín Jerónimo de Iturbide y Huarte (1807-1866), mexikar printzea
* Salvador de Iturbide y Huarte (1820-1856), mexikar printzea
* Pedro Uharte Iribarren (1973), nafar politikaria.

## Ikus, gainera 
* Ugarte: *Uharte* izenaren beste euskal aldaera bat.
* Huarte: *Uharte* izenaren erdal aldaera bat.
Marko Emilio Lepido

*Artikulu hau politikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Emilio Lepido** edo **Lepido** (latinez * M·AEMILIVS·M·F·Q·N·LEPIDVS*) (Kristo aurreko 89. edo 88. urtea - Kristo aurreko 13. urtea) Antzinako Erromako politikaria izan zen. Betiere Zesarren alde egin zuen. Oktaviorekin eta Marko Antoniorekin batera, Bigarren Triunbiratua osatu zuen. Lepido Hispaniako armada bereganatzen saiatu zenean, Oktaviok boteretik bota zuen, eta *pontifex* kargua baino ez zion utzi. Hori zela eta, ez zuen paper garrantzitsurik jokatu Oktavio eta Marko Antonioren arteko gerra zibilean.

## Erreferentziak