Suizidio

[eskuinera|thumb|250px|[Édouard Manet|Edouard Maneten *suizidioa*]]
**Suizidioa**, **norberak bere buruaz beste egitea**, edo **norberaren** **buru-hiltzea** nork bere burua nahita hiltzean datza. Ekintza hori egin duenak bere buruaz beste egin duela esan ohi da. Norberaren suizidiorako arrazoiak askotarikoak dira, hala nola depresioa, mina (fisikoa zein psikikoa), edota arazo ekonomikoak. Erlijio askok bekatutzat jotzen dute, eta, legedi askoren arabera, delitua ere bada. Bestalde, zenbait kulturatan, umiliazioari edo egoera mingarriei irtenbidea emateko modu ohoretsutzat dute suizidioa.

Suizidiotzat hartzeko, hilketa horrek nork bere buruari nahita egindakoa izan behar du. Beraz, martiriak ez dira suizidiotzat hartzen, izan ere, sinesmen batengatik egiten baitute. Horregatik, sakrifizioak, guduak eta beste norbaiten bizitza salbatzeko egoeratan ematen diren hilketak ez dira suizidio gisa sailkatzen. Norberak bere buruaz beste egiteak ondorio legalak izateko, frogak egon behar dute hildakoak bere buruaz beste egin nahi zuela baieztatuko dutenak. Bestalde, hildakoak bere buruaz beste egiteko laguntza jaso badu, laguntzailea hilketaren konplizetzat hartzen da, eta, hori,  delitua izaten da lege kodeetan.

Gaixotasun horiek patologia psikiatriko bati forma ematera irits daitezke, eta zenbait buru-nahasmendu izan ditzakete, hala nola depresioa, desoreka bipolarra, eskizofrenia, mugako nortasunaren nahasmendua, alkoholismoa eta drogen erabilera. ​Adierazle ezagun «garrantzitsuena» eta norbanakoaren arrisku-faktore nagusia da suizidio saiakera burutu gabearen aurrekari bat izatea.

Norberaren burua hiltzeko metodoak herrialdearen arabera aldatzen dira, eta, neurri batean, haien erabilgarritasunarekin lotuta daude. Ohikoenak dira: urkatzea, plagizidekin pozoitzea eta su-armak manipulatzea. Hori izan zen, oro har, 2016an 817.000 pertsona hiltzeko arrazoia; hau da​, handiagotze bat 1990ean izandako 712.000 heriotzen aldean.​ Suizidioa munduko bederatzigarren heriotza-zergatia da, eta bigarren heriotza-zergatia 10-29 urteko gazteen artean. Arruntagoa da gizonezkoetan emakumezkoetan baino; lehenengoek hiruzpalau aldiz probabilitate gehiago dute beren buruaz beste egiteko bigarrenek baino.​​​ Kalkuluen arabera, urtero, hamar eta hogei milioi arteko suizidio saiakera izaten dira, eta, hilgarriak ez direnean, lesioak eta ezintasunak ekar ditzakete epe luzera. Bestalde, helburua lortu gabeko saiakerak ohikoagoak dira gizon gazteetan eta, oro har, emakumeetan.

Suizidioa saihesteko, eraginkorra da arrazoiak eta egoerak psikoterapiaren bidez aztertzea. Suizidio-ekintzaren aurre-aurreko unea mugatzen duten neurri batzuk dira metodoetarako sarbidea mugatzea –su-armak, drogak eta pozoiak, esaterako–, edo substantzien abusua mugatzea. Komunikabideek gaiari behar bezala erantzuteak saiakerak mugatzen dituela uste da. Suizidioaren sustraiei eta arrazoiei heltzeko, besteak beste, baldintza ekonomikoak hobetzeko lan egin behar da. Jokabide suiziden konplexutasunari ekiteko, lehenik eta behin, arrisku- eta babes-faktoreak identifikatu behar dira. Funtsezko arrisku-faktoreak doaz osasun-sistema eta gizartetik maila komunitario, erlazional eta indibidualeraino. Horien artean daude: osasun-arreta eskuratzeko oztopoak, hondamendiak, gerrak eta gatazkak, aurreko suizidio saiakerak eta abar. Faktore horiek modu metagarrian jokatu ohi dute jokabide suizidarekiko zaurgarritasuna handitzeko. Suizidioaren eta nahasmendu mentalen arteko harremana ondo ezarria badago ere, krisi uneetan, suizidio asko modu inpultsiboan ere gerta daitezke, hala nola galera ekonomikoak. Babes-faktore batzuk dira: harreman pertsonal sendoak, sinesmen erlijioso edo espiritualak eta aurre egiteko estrategiak eta ongizate-praktika positiboak.​ Laguntza-telefonoak arruntak badira ere, ez dago horien eraginkortasunari buruzko ebidentziarik.​ Gaur egun, algoritmoekin lan egiten duten hizkuntzalaritza konputazionaleko hainbat ikerketa daude martxan bere buruaz beste egitea planeatzen duen pertsonaren hizkuntzan patroiak detektatzeko.

Suizidioaren ikuspegian, eragina dute erlijioak, ohoreak eta bizitzaren zentzuak. Tradizioz, erlijio  abrahamdarretan bekatutzat hartzen da bizitzaren santutasunean duten sinesmenagatik. Japoniako samuraien aroan, harakiria porrot bat edo protesta modutzat hartzen eta errespetatzen zen. *Sati* izeneko erritu hinduista (*Raj* britainiarrean debekatua) zekarren alarguna hil berri zen senarraren hileta-suharrean immolatzea, bere borondatez zein familiaren edo gizartearen presioagatik .

Hainbat herrialdetan suizidioa edo bere saiakera delitutzat hartzen diren arren, mendebaldeko nazio gehienetan ez dira zigorgarriak. XX. eta XXI. mendeetan, immolazio bidezko suizidioa batzuetan protesta gisa erabili izan da, eta eraso suizidak, kamikazea kasu, teknika militar gisa erabili izan dira.

## Historia
Antzinako Greziako hiri-estatu gehienetan, suizidioa zigortua zegoen. Atenas zaharrean, estatuaren onespenik gabe beren buruaz beste egiten zuten pertsonek ezin zituzten hileta arrunt baten ohoreak jaso. Suizida laguntzarik gabe lurperatzen zuten hiriaren inguruetan, hilarririk edo markagailurik gabe.​ Hala ere, suizidioa ohorea mantentzeko edo umiliazioa saihesteko modutzat hartzen zen.

Antzinako Erroman, egoera lotsagarri edo zoritxarrekoetarako irtenbide ohoragarritzat onartu eta hartu izan zen mendeetan.​​ Hala ere, praktika hori debekatuta zegoen esklaboentzat, esklaboak beste pertsona batenak izanik jabearen interesari kalte egiten ziolako eta, legez, Estatuaren aurkako krimentzat jotzen zelako zuen kostu ekonomikoak zirela eta.​ Era berean, soldaduak traidoretzat edo desertoretzat jotzen zituzten, eta beren ondasunak konfiskatzen, agindutako eginbeharra amaitu baino lehen bere buruaz beste egiten bazuten. Azken legedi honek denboran zehar iraun du inperioaren ekialdean.

Europa kristauan, bekatutzat hartu zen, eta Arlesko 452ko Kontzilioan Satanasen obratzat kondenatu zuten. Gainera, bere buruaz beste egiten zutenak eskumikatuak ziren.​ Era berean, hildakoaren ondareak konfiskatu egiten zituzten.

William Blackstone-ren *Ingalaterrako legeei buruzko iruzkinak* (1765-1769) ohiturazko zuzenbide anglo-saxoiaren interpretazio laburpenean azaltzen denez, suizidioa hilketaren pareko krimena zen, delitu larrienetakotzat jotzen zena. *Felo de se* izeneko krimen mota partikularra zen, eta ez zuten deskriminalizatu 1961eko suizidioari buruzko legea onartu zen arte.​

Pizkundean, suizidioaren aurkako jarrera aldatzen hasi zen. John Donneren *Biathanatos* obrak suizidioaren lehen defentsa modernoak zeuden. Bere obran, Donnek iradokitzen du suizidioa «ez dela naturaren, arrazoiaren edo Jainkoaren legeen aurkakoa». Gainera, figura biblikoen suizidioen kondenarik eza adierazten du, eta, zenbait inguruabarretan, «arrazoiak suizidioa gomendatzen du».

Gizartearen sekularizazioa Argien Garaian hasi zen, non suizidioaren aurkako jarrera erlijioso tradizionalak zalantzan jarri eta auziaren ikuspegi modernoagoa aurkeztu baitzen. David Humek ukatu egin zuen suizidioa krimena zenik, ez baitio inori eragiten eta, potentzialki, norbanakoaren mesederako zelako. 1777ko *Suizidioa eta arimaren hilezkortasunari buruzko saiakerak* obran, Hume-k dio: «Bizitzatik erretiratzen den pertsonak ez dio gizarteari inolako kalterik egiten; on egiteari utzi besterik ez du egiten. Eta hori iraina bada, benetan, espezie xumeenekoa da» .

XIX. menderako, Europan suizidioa bekatu batek eragindakotzat jotzetik eromenak eragindakoa izatera pasatu zen, eta, delitu izatetik, azterketa medikoko gai izatera ere igaro zen. Bestalde, komentario satirikoen helburu bihurtu zen, hala nola Gilbert eta Sullivanen *The Mikado* musikalarena, non bere buruaz beste egin zuen norbait exekutatzeko ideiari buruz ironia egiten baitzuen. 1879an, lege ingelesa suizidioaren eta hilketaren artean bereizten hasi zen, nahiz eta suizidioak jaraunspen-eskubideak galtzea ekarri. 1882an, Erresuma Batuak argi-orduetan hileta jasotzeko baimena eman zion suizidari, eta XX. mendearen erdialderako, suizidioa deskriminalizatu egin zen Mendebaldeko herrialde gehienetan.

Ameriketatik, beste itxura bat eman zitzaion suizidio-arloari, hau da, suizidioari buruzko lehenengo legedi espezifikoak eta politika publikoen ekintzak eta arazo hori pairatzen duten pertsonen eta haien familien eskubideak zabaltzea planteatzen dituztenak, Argentinako 27130 Lege Nazionala, Suizidoa prebenitzekoa

## Arazo etikoak 
Suizidioan, norberak bizitza kentzen dio bere buruari, eta, kristautasun sinesmenean, norbera ez da bere bizitzaren jabe. Ikuspegi orokor batetik erreparatuz, suizidio lagunduetan, arazo etikoak izaten dira. Egoera horretan, medikuak hilzorian dagoen gaixo batekin daude. Egun, suizidio lagunduaren gaian, bioetikari jartzen zaio arreta, eta halakotzat jotzen da gaixo batek, hiltzear dagoenean bere borondatez bere bizitzarekin bukatu nahi duenean eta, gainera, ekintza hori betetzeko medikuaren laguntza behar duenean. Laburbilduz, medikamendu hilgarri bat gaixoari ematea izango litzateke kontua. Horrelakoak suizidioak lirateke gaixoa kontziente dagoelako eta gaixoak berak amaiera hori hautatzen duelako.

Suizidio lagundua eta eutanasia desberdindu behar dira. Eutanasian, gaixoak ez du unean bertan erabakitzen bere bizitzarekin bukatu nahi duela, eta, aldiz, familiak parte hartzen du; hark erabakitzen du gaixoa hil behar dela ikusten dutelako gaixoa hil-hurren eta, erremediorik gabe, sufritzen ari dela. Mendebaldeko kulturako herrialde gehienetan, Zigor Kodeetan, eutanasia eta suizidio lagundua zigortuta daude.

Oro har, suizidioak dakarren arazo etiko nagusia da jakitea ea gizabanako bakoitza bere buruaren jabe den ala ez. Aipatu dugunez, kristautasun sinesmenaren arabera, bizitza Jainkoaren opari edo miraritzat hartu behar dugu, eta, beraz, ezin zaio Jainkoak oparitutako bizitzari uko egin. Hala ere, arazo etiko nagusia da ikustea ea pertsona batek daukan mina edota gaixotasuna arrazoi nahikoa den ala ez bere buruaz beste egiteko, ikustea ea min edo gaixotasun horrek ez ote daukan nolabaiteko konponbiderik. Iraganean, Eliza Katolikoak ez zituen onartzen beren buruaz beste egiten zutenak, eta, horregatik, ez zuen kanposantuan (katolikoan) haiek lurperatzeko baimenik ematen.

## Suizidioa eta legea 
Munduko leku askotako lege kodeen arabera, Espainian esate baterako, norbaitek buru-hiltze bat saihestu ahal badu, saihesteko betebeharra du, legez. Bestela, laguntzaren hutsegitetzat har daiteke, eta, ondorioz, errudun bihurtzen ahal da laguntza eman ez duen pertsona.

Bestalde, legedi askotan, delitutzat hartzen da buru-hiltzea. Hala ere, hainbat legeditan, ekintza hori justifikatzen da subjektuak depresio handia badu edota eromen egoeran badago. Bestalde, legedi askotan, suizidio bat ikusiz gero, legeak ez du zigorrik jartzen ikusleak ez badu ezer egiten.

## Motak 
Gizaki askok, egunero, jarrera autosuntsitzaileak eramaten dituzte aurrera, esate baterako, zenbait sustantzia erretzea, alkoholdun edari gehiegi edatea, oso arriskutsuak diren kiroletan aritzea... Izan ere, horrelako ekintzak egiten dituzten gizakiek ez dute helburutzat bere buruaz beste egitea, baizik eta zenbait esperientzia bizitzea. Pertsona batek bere buruaz beste egin nahi duenean, berriz, bere helburu nagusi edo bakarra bere heriotza lortzea da.

Hainbat suizidio mota daude:
* **Burututako suizidioa**: Pertsonaren jarrera autosuntsitzaileak direla eta, heriotzan bukatzen denean.
* **Zapuztutako suizidioa**: Bere buruaz beste egitea pentsatuta zeukan pertsona prestatuta ez zeukan zerbait gertatzen denean eta horrek ez dionean bere ekintza suntsitzailearekin aurrera jarraitzen uzten.
* **Bere buruaz beste egiteko ahalegina**: Pertsona bere buruaz beste egiten duenean eta intentzioaren graduak desberdinak direnean; alde batetik lesioak sortu baditu eta bestetik heriotza sortu badu.
* **Ekintza suizida**:  Ekintza autosuntsitzaile baten mehatxua dagoenean.
* **Mehatxu suizida**: Aurrekoaren berdina baina ekintza bat izan ordez hitzak direnean.
* **Suizidio komuna**: Jarrera autosuntsitzaile hori zenbait pertsonek aldi berean aurrera eramaten dutenean.
* **Suizidio arrazionala**: Gaixotasun bat dela ondorio desgaituta geratzen denean; eta, hori dela eta, pertsona horrek erabaki duen jarrera autosuntsitzailea.
* **Talde suizidioa**. Behin baino gehiagotan gertatu da talde jakin baten taldekide askok batera, beren buruen beste egitea. Euren sinismenak bultzatuta, ekintza horren bidez hil eta gero beste bizitza hobe bat lortuko zutela sinistuz. Horrelako taldeei, sekta suntsitzaile deitu izan zaie.

Jakin behar da suizidioa eman baino lehenago, zenbait abisu edo ahalegin sortzen direla azkenengo helburua lortu arte.

## Gaixotasun eragileak 
Duela zenbait urte esan zitekeen buru hilketa gehien 68 urtekoen artean gertatzen zirela; gaur egun, berriz, gaztaroan sortzeko arriskua asko handitu da.

Esan dezakegu depresioa, eskizofrenia eta substantzien gehiegizko erabilpena direla jendearen bizitzarekin akabatzera eramaten duten arrazoi nabarmenenak.

Arazo hau sozialtzat jotzen da. Hori ez da nahasi behar gaur egun «heriotza duina» deitzen denarekin. Horren esanahia honakoa hau da: gaixo batzuek hilzorian oso gaizki pasatzen dute, min handia sentitzen dute gorputzean, eta medikuek zerbait ematen diete mina baretzeko. Horretatik aparte desberdindu behar dugu eutanasia eta suizidio lagundua. Buru hiltze lagundua oinarritzen da gaixoari baliabideak ematean hark bere burua hiltzeko.

## Metodoak 
OMEk egindako ikerketaren arabera, ondorioak hauek izan ohi dira: zenbait lurraldeetan, suizidioa lortzeko hainbat metodoren bidez lortzen da, eta oso ezberdinak izan ohi dira kulturaren arabera. Adibidez, Asiako hainbat lurraldetan ikertu da landareei botatzeko balio duten substantziak suizidioa egiteko erabiltzen direla; bestetik, Ingalaterra gisako mendebaldeko herrialde askotan, medikamentuak intoxikatzeko ere balio dutela jakinda, horrelakoak erabili izan dira maiz suizidioa egiteko. Ekialdeko Europan, berriz, urkamendua zela ohiko metodoa ikusi zen, eta, Amerikako Estatu Batuetan, armak. Hong Kongen eta Txinan, ordea, leihotik salto egitea zen metodorik ohikoena. Hori guztia zela eta, metodo horietan banaketa bat egin ahal zela ondorioztatu zuten; alde batetik, tradizionalak zirenak (urkamendua eta leihotik salto egitea) eta bestetik tradizionalak ez zirenak (gainerakoak).

## Garapena historian zehar 
Suizidioa eta heriotza beti lotuta egon izan dira gizonaren bizitzarekin. Historiak esaten duen moduan, maiek Ixtab jainkosa (suizidioaren jainkosa) gurtzen zuten, eta, ekialde urrunean, Japoniarrek *harakiri* egiten zuten desohorea garbitzeko. Beranduago (XIX. mendean), hildakoak gauza pribatua izatera heldu ziren.

Antzineko mendebaldean, suizidioa familiarentzako lotsagarria zen; hori ahultasunaren sinonimotzat hartuta zegoen, eta gaixotasun moduan zegoen kontsideratuta. Hori dela eta, ez zuten publikoki azaltzen.

Gaur egun, suizidioa gaixotasunaren sintomatzat hartzen da, eta, nolabait, errespetagarria da.

## Estatistikak 
2025eko datuak kontuan hartuta, Hego Euskal Herrian, 100.000 biztanleko zortzi pertsonak beren buruaz beste egiten dute urtero; soslaiari begiratuz gero, 15 eta 19 urte bitartekoen artean bik egiten dute, eta 80 eta 94 urtekoen artean, berriz, hamazazpik. Sexuari dagokionez, beren burua hiltzen duten gazteen artean hamarretik ia hiru dira gizonezkoak; 90 eta 94 urte artekoen artean, berriz, erdiak.

Frantzian, suizidio tasa 16,2 da 100.000 biztanleko.

KHEEko estatuen artean, suizidio tasa handienak Japonian eta Frantzian ematen dira (100.000 biztanleko 15-20), eta txikienak, Italian, Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan.

## Suizidio ezagunak 
Bere buruaz beste egin duten pertsona ezagunak:

* Alberto Santos Dumont
* Victor Ovidio Salazar Martinez
* Alejandra Pizarnik
* Adolf Hitler
* Alfonsina Storni
* Raúl Barón Biza
* Bernd Alois Zimmermann
* Bud Dwyer
* Carol Thurston
* Chester Bennington
* Chris Benoit
* Chris Cornell
* Kleopatra VII.a
* Enpedokles
* Ernest Hemingway
* Eva Braun
* François Vatel
* François Buzot
* René Favaloro
* Getúlio Vargas
* Gilles Deleuze
* George Eastman
* George Sanders
* Gladys Frazin
* Horacio Quiroga
* Heath Ledger (frogatu gabe)
* Hideto Matsumoto
* Ian Curtis
* Jack Dougherty
* Jorge Cuesta
* José Manuel Balmaceda
* José María Arguedas
* Judas Iscariot
* Kurt Cobain
* Leopoldo Lugones
* Lou Tellegen
* Luis Hernández
* Marko Antonio
* Mariano José de Larra
* Marilyn Monroe (frogatu gabe)
* William Murdoch (frogatu gabe)
* Massimiliano Tirocchi (frogatu gabe)
* Mirko Saric
* Miroslava Stern
* Mónica Santa María Smith
* Nerón
* Nick Drake
* Nino Ferrer
* Ota Benga
* Pablo de Rokha
* Pablo Escobar (frogatu gabe)
* Paul Celan
* Paul Hurst
* Per Yngve Ohlin
* Primo Levi
* Rachel Roberts
* Rogelio Herques Ibarreta
* Rudolf Diesel (frogatu gabe)
* Sadeq Hedayat
* Salvador Allende (frogatu gabe)
* Seneca
* Sergio Schulmeister
* Sid Vicious
* Silvestre Antonio Guzmán Fernández
* Stefan Zweig
* Sylvia Plath
* Teodosio Vesteiro
* Thích Quảng Đức
* Tom Forman
* Vincent Van Gogh
* Violeta Parra
* Virginia Woolf
* Walter Slezak
* Yasunari Kawabata
* Yukio Mishima
* Sokrates

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak 
* "Biziraun / Maite dugun norbaiten suizidioak mindutako pertsonen elkartea".
* "Aidatu / Asociación Vasca de Suicidología".
* "Suicidios, el gran tabú" (ETB-2).