open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
La Fortunako aireportua

**La Fortunako aireportua** , **El Tanque aireportua** edo **Arenal aireportua** bezala ere ezaguna, Costa Ricako aireportu pribatu bat da, La Fortuna eremua zerbitzatzen duena, Alajuela probintziako San Carlos kantonamenduan. Aireportuak Arenal sumendira airez sarbidea eskaintzen du, herrialdeko turismo gune garrantzitsuenetako bat.

Aireportua enpresa pribatu batek kudeatzen du eta hegaldi komertzialak ditu lau helmuga nazionaletara: Barra de Tortuguero, Liberia eta San Joseko bi aireportu (Juan Santamaria nazioarteko aireportua eta Tobias Bolaños nazioarteko aireportua). 

Aireportua La Fortuna herritik 7 kilometro ekialdera dago, 141 errepidean.

## Instalazioak 
Aireportuak 800 metroko luzera duen asfaltozko lurreratze-pista du. Aireportuak bidaiarien aireontzi txikiak erakartzen ditu, Cessna 208 Caravan eta Viking Air DHC-6 *Twin Otter* kasu. 24. pistara hurbiltzeak pistaren muturrean dagoen hangar bat zeharkatzen du.

Fiorako ez-norabidezko baliza (Ident: **FIO**) aireportutik 19 kilometro ekialdera dago. El Cocoko VOR-DME (Ident: **TIO**) La Fortunako aireportutik 70 kilometro hego-ekialdera dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* OpenStreetMap - La Fortuna Aireportua
* OurAirports - Areatzako aireportua
* Areatzako aireportuaren Facebook orria
Aucklandeko elizbarrutia

**Aucklandeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren zeelandaberritar elizbarrutia da. 1848ko ekainaren 20an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Aucklanden dago. Egun apezpikua Stephen Marmion Lowe da.

## Ordinarioak 
* Jean-Baptiste Pompallier (1836-1842)
* Thomas Croke (1870-1874)
* Walter Steins Bisschop (1879-1881)
* John Luck (1882-1896)
* George Lenihan (1896-1910)
* Henry Cleary (1910-1929)
* James Liston (1929-1970)
* Reginald Delargey (1970-1974)
* John Mackey (1974-1983)
* Denis Browne (1983-1994)
* Patrick Dunn (1994-2021)
* Stephen Marmion Lowe (2021-)

## Apezpiku lagunkidea 
* James Liston (1920-1929)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Reginald Delargey (1957-1970)
* Edward Gaines (1976-1980)
* John Rodgers (1977-1985)
* Patrick Dunn (1994)
* Michael Gielen (2020-2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dunedingo elizbarrutia

**Dunedingo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren zeelandaberritar elizbarrutia da. 1869ko azaroaren 26an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Dunedinen dago. Egun apezpikua Michael Dooley da.

## Ordinarioak 
* Patrick Moran (1869-1895)
* Michael Verdon (1896-1918)
* James Whyte (1920-1957)
* John Kavanagh (1957-1985)
* Leonard Boyle (1985-2004)
* Colin David Campbell (2004-2018)
* Michael Dooley (2018-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Hugh O'Neill (1943-1949)
* Leonard Boyle (1983-1985)

## Apezpiku laguntzailea 
* John Kavanagh (1949-1957)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hamiltongo elizbarrutia (Zeelanda Berria)

**Hamiltongo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren zeelandaberritar elizbarrutia da. 1980ko martxoaren 6an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Hamiltonen dago. Egun apezpikua Richard Laurenson da.

## Ordinarioak 
* Edward Gaines (1980-1994)
* Denis Browne (1994-2014)
* Stephen Marmion Lowe (2014-2021)
* Richard Laurenson (2023-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Max Mariu (1988-2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palmerston Northeko elizbarrutia

**Palmerston Northeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren zeelandaberritar elizbarrutia da. 1980ko martxoaren 6an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Palmerston Northen dago. Egun apezpikua John Adams da.

## Ordinarioak 
* Peter Cullinane (1980-2012)
* Charles Drennan (2012-2019)
* John Adams (2023-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Owen Dolan (1995-2004)
* Charles Drennan (2011-2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarento

**Tarento** (italieraz **Taranto**) Italiako hegoaldeko Apulia eskualdeko hiria da, izen bereko probintziako hiriburua, Tarentoko golkoan. 193.941 biztanle zituen 2009an. Italiako Itsas Armadaren basea da. Arkeologia-museoa du. Industriagune garrantzitsua (metalgintza, ontzigintza, janari-industria, ehungintza, petrolio-findegiak) da. Arrantza ere aipagarria da.

## Mugakideak 
Tarentok honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Klima 

## Historia 
K.a. VIII. mendean Espartatik iritsitako kolonoek sortu zuten, eta Grezia Handiko kolonia garrantzitsuena izan zen. K.a. 272. urtean erromatarrek hartu zuten. K.a. 212. urtean Anibalek konkistatu zuen, eta K.a. 209. urtean Erromak berreskuratu zuen. Geroago godoek, bizantziarrek, lonbardiarrek, musulmanek eta normandiarrek menderatuko zuten.

1497. urteaz geroztik Aragoiko koroaren mende egon zen. 1801. urtean Napoleonek hartu zuen, eta 1860. urtean Italiaren barnean geratu zen. 1923. urtean izen bereko probintziako hiriburu bihurtu zen. 1940an ingelesek bonbardatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tarentoko udalaren webgunea, comune.taranto.it
Arenal sumendia

**Arenal sumendia** La Fortuna barrutian dago, San Carlos kantonamenduan, Alajuela probintzian (Costa Rica). 1670 m garai da. Sumendia Arenal sumendiaren parke nazionalean dago. 1968an ekin zion bere azken jarduerari, uztailaren 29ko 7:30ean, eta 2010az geroztik geldirik dago.

El Coquin kono-formako geruza-sumendi bat da, Fortunetik 8 bat kilometrora dagoena. 33 km²-ko azalera du. Oso urrutitik ikus daiteke. San Carlos kantonamenduko hainbat herrixketatik ikus daiteke, hala nola, Aguas Zarcas, Pocosol, La Fortuna, La Palmera, Cutris, Venado, Florentzia eta baita Ciudad Quesada ere, eta Guatuso, Los Chiles eta Tilarán kantonamenduak. Geologikoki, Tilarán mendilerrokoa da, eta gertuko Chato sumendia bere anaiatzat hartzen da.

Costa Ricako sumendi ezagunenetakoa da herrialdean eta nazioartean, eta bisitatuenetakoa.

## Galeria 

Fitxategi:ParqueLaFortuna.jpg|link=Archivo:ParqueLaFortuna.jpg
Fitxategi:Costa_rica_arenal_fortuna_2001_12.jpg|link=Archivo:Costa_rica_arenal_fortuna_2001_12.jpg
Fitxategi:Volcan_Arenal_Costa_Rica_0065.JPG|link=Archivo:Volcan_Arenal_Costa_Rica_0065.JPG
Fitxategi:Arenal_volcano_seen_from_the_lake.jpg|link=Archivo:Arenal_volcano_seen_from_the_lake.jpg
Fitxategi:CostaRica_Arenal_Volcano_(pixinn.net).jpg|link=Archivo:CostaRica_Arenal_Volcano_(pixinn.net).jpg
Fitxategi:Arenal_Lake.jpg|link=Archivo:Arenal_Lake.jpg
Fitxategi:Arenal-Volcano.jpg|link=Archivo:Arenal-Volcano.jpg
Fitxategi:Volcán_Arenal,_2019.jpg|link=Archivo:Volcán_Arenal,_2019.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arenal sumendiaren jarduera berria: Informazio eta argazki eguneratuak
Ciudad Neily

**Neily** hiri bat da, Corredores kantonamenduko eta bere lehen barrutiko Corredor barrutiko hiriburua, Puntarenas probintziaren hegoaldeko muturrean, Costa Rican . 

## Toponimia 
Izena Ricardo Neily Jop (1912-2000; Libano) hiriaren sortzaileari egindako erreferentzia eta omenaldia da.

## Kokapena 
Panamaren eta Nikaraguaren arteko muga nazionaletik 18 kilometrora dago, Narnian, Paso Canoasetik, eta San Jose hiriburutik 342 kilometro hego-ekialdera, 46 m-ko altitudean eta Caño seco eta Corredor ibaien ertzean. 

## Klima, altuera eta tenperatura 
Klima oso hezea da, urtero 25 eta 35 °C arteko tenperaturak izaten dira. Neily itsas mailatik 46 metrora dago.

## Ekonomia 
Baina Neily herriaren erdigunean mota guztietako merkataritza-jarduerak egiten dira; saltoki horiek lan-iturri dira herritar askorentzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* El otoño del patriarca: Ricardo Neilyren biografia
* Ciudad Neilyren argazkiak
Sybil Thomas

**Sybil Margaret Thomas, Rhondda bizkondesa**, **Haig** jaiotzez (Brighton, 1857ko otsailaren 25a &#x2013; 1941eko martxoaren 11) britainiar sufragista , feminista eta filantropoa izan zen.  

## Bizitza 
Brightonen jaio zen, George Augustus Haig, Pen Ithon, Radnorshire eta Galeseko merkatari eta lur-jabearen eta Anne Eliza Felen alaba zen. Aita eskoziarra zuen eta Douglas Haigen lehengusua zen.  

1882ko ekainaren 27an David Alfred Thomas-ekin ezkondu zen, galestar industrialari aberats bat, beranduago Merthyr udalerrietako Parlamentuko kide liberal bihurtu zena. Bere bizileku nagusia Llanwern-en (Monmouthshire) zegoen.  

## Politika 
1890eko hamarkadan, Sybil Thomas Galesko Emakumeen Elkarte Liberalen Batasuneko presidente bihurtu zen. Erakunde feminista eta emakumeen sufragioaren aldekoa. Emakumeen Sufragioko Elkarteen Batasun Nazionalean ere neurrizkoa eta nabarmena izan zen. Janetta eta Lotty ahizpak ere sufragista ospetsuak izan ziren, eta biak espetxeratu zituzten auziaren izenean egindako indarkeria ekintzengatik. Bere alaba, Margaret Haig Thomas, gerra arteko urteetako feminista britainiar gailenetarikoa bihurtu zen. Haren eraginpean, Sybilek aktibistagoak ziren Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoarekin bat egin zuen. 1914an, egun bateko espetxe-zigorra ezarri zioten, Parlamentuaren kanpoaldean bilera publiko bat egin ondoren.  

## Lehen Mundu Gerra 
1916an bere senarrak Rhondda Baroiaren saria jaso zuen. Lehen Mundu Gerran, Lady Rhondda Gerrako Aurrezkien Batzorde Nazionaleko Emakumeen Aholku Batzordeko presidentea izan zen, eta Llanwern-en parte bat ospitale militar bihurtu zuen, bere senarrari gerrako lanean laguntzeaz gain (1917-18ko Elikagaien Kontrolatzaile gisa). 1918an bere senarra Rhondda bizkonde bihurtu zen. Handik gutxira hil zen, eta Lady Rhonddak proiektu feminista eta filantropikoetan eman zuen bizitza osoa.

## Ohoreak 
Lady Rhondda Britainiar Inperioaren Ordenako (DBE) Dama Komandante izendatu zuten 1920ko gerra zibilaren ohoreetan, Gerrako Aurrezkien Batzorde Nazionalarekin egindako lanagatik. 1941eko martxoaren 11n hil zen.

## Ikus, gainera 
* Biografia, *Biografia Nazionaleko Oxford Hiztegia*
* Obituario, *The Times*, 1941eko martxoaren 12a

## Kanpo estekak
Olomouceko artxidiozesia

**Olomouceko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren txekiar artxidiozesia da. 1063an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1777ko abenduaren 5ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Olomoucen dago. Egun artzapezpikua Josef Nuzík da.

## Ordinarioak 
### Olomouceko apezpikuak 
### Olomouceko artzapezpikuak 
## Apezpiku lagunkideak 
* Franz Anton von Losenstein (1690-1692)
* Rodolfo Austriakoa (1805-1811)

## Apezpiku laguntzaileak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brnoko elizbarrutia

**Brnoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren txekiar elizbarrutia da. 1777ko abenduaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Brnon dago. Egun apezpikua Pavel Konzbul da.

## Ordinarioak 
* Mathias Franz Chorinsky von Ledske (1777-1786)
* Johann Baptist Lachenbauer (1786-1799)
* Vinzenz Joseph von Schrattenbach (1800-1816)
* Wenzel Urban von Stuffler (1817-1831)
* Franz Anton Gindl (1831-1841)
* Anton Ernst von Schaffgotsch (1841-1870)
* Karl Nöttig (1870-1882)
* František Saleský Bauer (1882–1904)
* Pavel Huyn (1904-1916)
* Norbert Johann Klein (1916-1926)
* Josef Kupka (1931-1941)
* Karel Skoupý (1946-1972)
* Vojtěch Cikrle (1990-2022)
* Pavel Konzbul (2022-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Josef Kupka (1924-1931)
* Petr Esterka (1999-2013)
* Pavel Konzbul (2016-2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ostrava-Opavako elizbarrutia

**Ostrava-Opavako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren txekiar elizbarrutia da. 1996ko maiatzaren 30ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ostravan dago. Egun apezpikua Martin David da.

## Ordinarioak 
* František Václav Lobkowicz (1996-2022)
* Martin David (2023-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Martin David (2017-2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cacho Negro sumendia

**Cacho Negro sumendia** Costa Ricako geruza-sumendi inaktiboa da. Erdialdeko sumendi-katean dago, Barva sumendiaren iparraldean, herrialdearen erdialdean. 2.150 m altitudea du. Bere eraikuntza bolkanikoa Braulio Carrillo parke nazionalaren barruan babestuta dago.

## Toponimia 
Antzina, Arenales sumendia deitu zioten. Gaur egungo izena bere gailurraren forma bereziagatik da, bere profilak adar bat dirudi.

## Alderdi fisikoak 
Kono-formako geruza-sumendi bat da, Barva sumenditik 9 bat kilometrora dagoena. Bere egitura pertzerikoaren gainean Cacho Negro sumendiak bere eraikuntza bolkanikoa eraiki zuen (1.550 m). Bere konoak ipar-mendebalderantz irekitako krater baten arrastoak ditu, sakan sakonak daudelarik. Hegoalderantz beste kono "parasito" bat dauka (1915 m. n. m.). Historiaurreko laba-kolada ugari ditu, aisialdi erradialarekin. Krater nagusia sakon eraitsia dago bere iparraldean, krater xahutua osatuz. Bere arrokak andesitiko-basaltikoak dira batez ere. 30 km² inguruko azalera du.

## Aktibitate bolkanikoa 
Iturri termalen presentziarekin bigarren mailako aktibitate bolkanikoaren presentzia dokumentatu da, baina ez da lortu bere ezaugarriak zientifikoki zehaztea (kokapen zehatza, geokimika, tenperatura), hori, oihana oparoa, lurraren topografia eta klima euritsua dela eta, bertara iristea oso zaila delako. Azken 100 urteetan ez du erupziorik izan. Sumendien arriskua oso txikia da, oihaneko eremu batean baitago. Ez du sumendien zaintzarako sistemarik.

## Baliabide naturalak 
Estaltzen duten basoen oparotasunagatik nabarmentzen da, bai eta beheko alboetan ikusten diren ur-jauzi askotariko eta altuengatik ere. Bere azalera, Braulio Carrillo parke nazionalak babestutako eremuaren zati da. San Jose eta Gupiles arteko ruta 32tik ikus daiteke sumendia.

## Igotzeko ibilbidea 
1988ko igoera baten erregistroak daude, horren ondoren 2016tik 2017ra Puerto Viejo ibaitik taldeak sartu dira, hego-mendebalderantz sartuz eta 2017ko otsailean, ia 30 urte geroago, gailurrerako igoera erregistratuz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Alvarado Induni, Guillermo (2009). Los volcanes de Costa Rica. Editorial de la Universidad Estatal a Distancia. orr. 216-217. ISBN 9968-31-679-2. 

## Kanpo estekak 
* Sismologia Sare Nazionaleko web orria
* 1988an Cerro Cacho Negro mendira igo zen
Irazú sumendia

**Irazú sumendia** ezkutu-sumendi aktiboa da. Costa Rican dago, Erdialdeko sumendi-katean, bere izena daraman parke nazionalaren barruan, Cartago hiritik 32 km iparraldera. Bere gailurra (3.432 m), Costa Ricako sumendi altuena egiten duena, Santa Rosa barrutian dago, Oreamuno kantonamenduan, Cartago probintzian.

Sumendiaren gailurrak krater batzuk ditu, eta horietako batek sakonera desberdineko aintzira berde bat du. Costa Ricako sumendi aktiborik altuena da. Erraza da San Josetik bisitatzea, gailurreko kraterretarainoko bide zuzen baten bidez eta gailurrerako eguneroko autobus zerbitzu baten bidez. Oso gune turistiko ezaguna da. 

Bere gailurretik eta egun argi batez, bi kostaldeak ikus daitezke, Karibe itsasoa eta Pazifikoa. Hala ere, gailurreko egun oskarbiak oso arraroak dira, eguraldi gehiena hodeiez estalita egoten baita.

Sumendirako bidean, ohikoa da inguru horretako nekazaritza- eta abeltzaintza-jarduera handia ikustea. Jarduera horiek turisten arreta erakartzen dute errepidearen alboetan, hala nola Potrero Cerrada de Oreamuno, eta leku interesgarriak bisitatzen dituzte, hala nola Duran erietxea eta Irazù sumendiaren parke nazionaleko Prusia sektorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roche's Point itsasargia

'''Roche's Point itsasargia''', Irlandako hegoaldeko Cork badiaren sarbidean dagoen itsasargi bat da, Cork konderrian.

1817ko ekainaren 4ean inauguratu zen, itsasontziak Cork badiara gidatzeko helburuz.
Christchurcheko elizbarrutia

**Christchurcheko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren zeelandaberritar elizbarrutia da. 1887ko maiatzaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Christchurchen dago. Egun apezpikua Michael Gielen da.

## Ordinarioak 
* John Grimes (1887-1915)
* Matthew Brodie (1915-1943)
* Patrick Lyons (1944-1950)
* Edward Joyce (1950-1964)
* Brian Ashby (1964-1985)
* Denis Hanrahan (1985-1987)
* Basil Meeking (1987-1995)
* John Cunneen (1995-2007)
* Barry Jones (2007-2016)
* Paul Martin (2017-2021)
* Michael Gielen (2022-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Denis Hanrahan (1984-1985)
* Barry Jones (2006-2007)

## Apezpiku laguntzailea 
* John Cunneen (1992-1995)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mongoliako keinu hizkuntza

**Mongoliako keinu hizkuntza** () Mongoliako gorrek erabiltzen duten keinu hizkuntza da. *Ethnologue* datu-basearen datuen arabera, 16.000 hiztun inguru zituen 2021ean. 

Gorrentzako lehen eskola bat 1964an sortu zen Mongolian, Sobietar Batasunaren laguntzarekin. Horren ondorioz, antzekotasun asko egon ziren Mongoliako eta Errusiako keinu hizkuntzen artean denbora batez, baina orduz geroztik bi hizkuntzak bereiziak izateko garatu dira. 

Mongoliako keinu hizkuntzaren lehen hiztegia Linda Ballek, Mongoliako Bake Gorputzeko boluntarioak 1995ean sortu zuela uste da. 2007an, Mongoliako Hezkuntza, Kultura eta Zientzia Ministerioak 3.000 sarrera zituen hiztegi bat argitaratu zuen UNESCOren laguntzarekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afganistango lurrikara (2025)

**2025eko abuztuaren 31n Afganistan ekialdean** 6,0 (Mw) magnitudeko lurrikara bortitz eman zen. Fenomeno horren eraginez gutixenez, iturri ofizialek jakitera eman dutenez, 812 pertsona hil ziren eta 2.500 lagun inguru zauritu ziren; ehunka etxebizitza suntsitu. Hainbat errepide blokeatuta gelditu ziren, eta zenbait herrixka bakartuta.

Ameriketako Estatu Batuetako geologia zerbitzuaren arabera, Richter eskalako sei graduko seismoaren epizentroa Nangarhar probintziatik 27 kilometro ekialdera zegoen, zortzi kilometroko sakoneran. 23:47an gertatu zen lurrikara, Euskal Herrian 20:47ak zirenean. Lurrikara Pakistango hiriburuan ere nabaritu zen, Islamabaden, epizentrotik 300 kilometrora.

Kalterik larrienak Kunar probintzian izan ziren: Pakistanekin muga egiten du probintzia horrek, eta Hindu Kush mendilerroko haranetan dago. Mendilerro horretan topo egiten dute Eurasiako plaka tektonikoak eta Indiakoak, eta lurrikarak horregatik dira hain ugariak zona horretan. Bestalde, beste zenbait faktorek eragiten dute lurrikaren kalteak are larriagoak izatea. Batetik, hango biztanle gehienak lastoz eta lokatzez egindako etxeetan bizi dira, hau da, lurrikarei eusteko ahulak diren eraikinetan. Bestetik, hara iristea ere ez da erraza, errepideak kaskarrak baitira, eta, gainera, lurrikarak zenbait errepide blokeatu zituen; hainbat herrixka erabat bakartuta geratu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* EITBko irudiak.
Arthur Hoffmann

**Arthur Hoffmann** (Sankt Gallen, 1857ko ekainaren 19a – *ibidem*, 1927ko uztailaren 23a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1914an.

Zuzenbidea ikasi zuen Geneva, Munich, Leipzig eta Estrasburgoko unibertsitateetan, eta Zuricheko Unibertsitatean doktoratu zen 1880an. Ikasketak amaitu ondoren, abokatu gisa lan egin zuen aitaren bulegoan.

Politikan sartu zen Alderdi Erradikal Demokratikoan eta kargu hautatuak izan zituen Sankt Gallen kantonamenduan. 1896tik 1911ra Estatuen Kontseiluko kide izan zen eta 1911tik 1917ra Suitzako Kontseilu Federaleko kideetako bat izan zen. Justizia eta polizia saila (1911), sail militarra (1912-1913) eta Kanpo Arazoetako saila (1914-1917) zuzendu zituen.

1917an, politikari sozialistekin batera, negoziazio sekretuetan parte hartu zuen, Alemaniaren eta Errusia iraultzailearen artean bake-akordio bereizi bat lortzeko. Negoziazioen berri izan ondoren, Hoffmannek kontseilari federalaren kargua utzi behar izan zuen.

Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1914an.
Chato sumendia

**Cerro Chato sumendia** Costa Ricako sumendia da. San Carlos kantonamenduko La Fortuna herrian dago, Arenal sumendiaren hego-ekialdean, Alajuela probintzian, herrialdearen ipar-mendebaldean. 1.140 m-ko altuera du eta duela 3.500 urtetik geldirik dago. Bere gailurrean krater-aintzira bat dago.

## Etimologia 
Chato sumendiari bere konoaren itxuragatik deitzen zaio, bere tontor moztua leherketa ezberdinek suntsitu baitzuten. Urrutira, sumendiaren gailurra, lo dagoen emakume bat simulatzeko moduan marrazten da.

## Geologia 
Arenal sumendiarekin senidetuta dagoen sistema bolkanikoa osatzen du. Goialdean, leherketa-krater bat du, 500-550 m-ko diametrokoa. Krater horretan, 250 m-ko diametroko eta 18.8 m-ko sakonerako forma luzangako aintzira bat dago. Sumendiak 10 km² inguruko azalera du guztira.

Petrografiari dagokionez, andesita basaltiko eta piroxenikoek osatzen dute, eta sekuentzia bolkanikoan mendeko basaltoak ditu. Sumendi honen laba-koladetako bat duela 38.000 urte gertatu zen, eta Fortuna ibaiaren ur-jauzia sortu zuen, 60 m-ko altuerakoa eta Chato sumendiaren ekialdeko saihetsean kokatua. Ur-jauzia ikustea eskualdeko erakargarritasun turistikoetako bat da.

Historikoki, 1968ko erupzioan Arenal sumendia esnatu zenean gertatutako foku sismikoek Chato sumendiaren inguruko hainbat puntu izan zituzten epizentro, bi sumendien arteko harreman estua frogatuz.

Chato sumendiak Chatito eta Espina izeneko bi domo bolkaniko ditu, sumendiaren ezkerraldean kokatuak. Aho eruptiboaren inguruan solidotutako laba likatsuen estrusio-bulkanismoagatik sortzen da, eta, horren ondorioz, hegal aldapatsuak dituzten laba-kupulak sortzen dira.

## Aktibitate bolkanikoa 
Ez du sumendi-jarduerarik izan kolonialismoaren garaitik. Azken jarduera 3.500-3.700 urtekoa da, eta zaharrena duela 38.000 urtekoa da.

## Natura-aberastasunak 
eskuinera|thumb|250x250px|Cerro Chato sumendia, ezkerrean, La Fortunatik ikusita. Arenal sumendia eskuinean ikusten da
Arenal eta Chato sumendien eskualdea herrialdeko gune turistiko garrantzitsuenetakoa da. Chato muinoan, zehazki, oihan birjinak, moxalak, putzuak, bidexkak, sumendiaren krater-aintzira eta Fortuna ibaiaren ur-jauzia daude. Chato sumendia babestuta dago Arenal sumendiaren parke nazionalean.

## Galeria 

Fitxategi:Cerro_chato_crater_lake_2.JPG|link=Archivo:Cerro_chato_crater_lake_2.JPG|Chato sumendiaren krater-aintzira.
Fitxategi:Lafortunawaterfall.jpg|link=Archivo:Lafortunawaterfall.jpg|Fortuna ibaiaren ur-jauzia.

## Erreferentziak 
*  Alvarado Induni, Guillermo (2009). Los volcanes de Costa Rica. Editorial de la Universidad Estatal a Distancia. pp. 335, de 137 a 139. ISBN 9968-31-679-2.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)

## Kanpo estekak 
* artxibatutako Cerro Chatori buruzko informazioak.
Cadwallon ap Cadfan

**Cadwallon ap Cadfan** (634an hil zen) Gwyneddeko erregea izan zen, gutxi gorabehera 625etik bere heriotza arte. Cadfan ap Iagoren semea eta oinordekoa, gehienbat Britaniarren erregea bezala, Northumbria inbaditu eta konkistatu zuelako gogoratzen da, bertako erregea Edwin garaitu eta hil zuelarik, gutxira Berniciako Oswalden aurkako guduan hil baino lehen.

Bere Northumbriako konkistak, Edwin hil ondorengo urte edo bi urtez mantendu zuena, ekialdeko Britainia Handian lurralde zabala kontrolatu zuen azken Britainiar zeltetako baten gisan utzi zuen, harik eta Galesko Tudor dinastia Ingalaterrako erresuman goratu zen arte. Ondoren, britainiarrentzat heroi nazional gisa gogoratua izan zen, eta aldiz, Northumbriako anglosaxoientzat tirano bezala.

VII. mendeko gales-erregeen artean ezohikoa, Cadwallonek hiru poema lotuta dauzka bere izenari, eta litekeena da horietako batzuk bere garaikoak izatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barva sumendia

**Barva sumendia** Costa Rican dago, Erdialdeko sumendi-katean, San Josetik 22 km iparraldera, Heredia probintzian, eta itsas mailatik 2.906 metrora. Horrek Costa Ricako hirugarren sumendi altuena bihurtzen du, Irazù sumendiaren (3.432 m) eta Turrialba sumendiaren (3.340 m) atzean. Bere konoa, pareta malkartsuko krater batez koroatua dago, landaredi oparoz estalia, eta bere hondoan forma ia zirkularra duen aintzira bat dago, Barva urmaela izenekoa, 8 metroko sakonera eta 70 metroko diametroa duena, eta 10 eta 18 oC bitarteko tenperatura mantentzen duena. Barva urmaelaren ondoan beste bi urmael daude: Danta urmaela, hau ere krater-jatorrikoa, eta Copey urmaela, zingira-jatorrikoa. Barva sumendiaren azalera 1.120 eta 1.500 km² artekoa da, eta Erdialdeko Amerikako sumendirik handiena da, hedadurari dagokionez.

Sumendiak dozena bat erupzio puntu ditu kraterrean. Erdiko Haranetik ikus daitezkeen hiru muino bolkanikoren profila du, eta, beraz, Hiru Mariak izena ere ematen zaio. Hala ere, hiru tontor horietako bat ere ez dator bat Barva aintzira dagoen konoarekin. Jarduerarik ez duen arren, gonan jarduera fumarolikoa eta iturri termalak ditu.

Braulio Carrillo parke nazionalaren mendebaldeko mugan dago, Costa Ricako Biosferaren Erreserbaren zati den Kontserbazio Eremu Zentralaren barruan. Sumendi ez-aktiboa denez, baso hodeitsuaren berezko landaredi ugari dago, eta epifitak, zuhaitz-iratzeak, haritzak, zuhaitz itogarriak, tipulatxak, bromeliak eta 100 landare-espezie baino gehiago daude zuhaitzen, zuhaixken, orkideen, likenen, sellaginelen eta goroldioen artean. Faunari dagokionez, 80 hegazti-espezie behatu dira, besteak beste, quetzala, bost kolibri-espezie, zazpi erreinita-espezie, etab. Izan ere, Barva sumendia leku garrantzitsua da altitudeko eta latitudeko migrazioetarako. Ugaztunen 20 espezie inguru ere badaude, gehienak gaueko ohiturak dituztenak, horietako batzuk tamaina handikoak, hala nola, tapirusak, pekariak, jaguarrak eta koioteak, baita tximino kaputxino eztarrizuriak ere Copey aintziraren inguruan. Barva sumendia Erdialdeko sumendi-kateko goi-lurretako landaretza basatiaren azken gotorlekuetako bat da. Horrez gain, akuifero-estalki garrantzitsuak ditu, eta Costa Ricako Metropoli Eremu Handia edateko urez hornitzen duten ibai eta quebraden jatorria da.

Bere magalean kolonaurreko garaietatik aborigen huetareak eta botoak bizi izan ziren, kondaira ezberdinak sortu zituztenak, batez ere bere aintzira famatuaren jatorriari buruzkoak. Gaur egun, inguru horretan nekazaritza eta abeltzaintzako jarduera ekonomiko ugari egiten dira, eta, gainera, turismo-leku garrantzitsua da. Bere azpian, Barva eta Heredia hiriak altxatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barne-berreraiketa

**Barne-berreraiketa** hizkuntza baten historiaren aurreko egoera bat berreraikitzeko hizkuntzaren barne-ebidentziak soilik erabiltzean datzan metodoa da.

Metodo konparatzaileak hizkuntzen arteko aldeak konparatzen ditu, lehenagoko aitzin-hizkuntza bakar batetik datozelakoan; barne-berreraiketak, ordea, hizkuntza bakar baten barruan dauden aldaerak konparatzen ditu, forma bakar eta erregular batetik datozelakoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexander McQueen (marka)

**Alexander McQueen** Alexander McQueenek 1992an sortutako moda etxea.

## Historia 
Alexander McQueenek sortu zuen moda etxea 1992an. Bere lehen bildumak, *Taxi Driver*-ek, Martin Scorseseren izen bereko filmari egiten zion erreferentzia. Ondorengo ikuskizun bakoitza oso ikuspegi teatral batek ezaugarritu zuen, eta diseinuarekin batera, eztabaida handia sortu zuen. Hori markaren ezaugarri bihurtu zen.

2001ean, moda etxea Gucci Taldean sartu zen (gaur egun Kering Taldea). McQueenek geroago enpresaren % 51eko partaidetza saldu zuen.

2006an, etxearen prêt-à-porter marka, McQ, estreinatu zen. Lerroa gazteei zuzenduta zegoen.

2010eko otsailean, Alexander McQueenek bere buruaz beste egin zuen. Bere kolaboratzaile beteranoa, Sarah Burton, zuzendari sortzaile izendatu zuten.

2023ko urrian, Seán McGirr zuzendari sortzaile izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alexander McQueen moda etxearen webgunea
Jenő Buzánszky

**Jenő Buzánszky** (Dombóvár, 1925eko maiatzaren 4a – Esztergom, 2015eko urtarrilaren 11) hungariar futbolari eta futbol entrenatzailea izan zen.

1946tik 1960ra Pécsi Vasutas  eta Dorogi FC taldeetan jokatu zuen. Hungariako futbol selekzio nazionalarekin 48 partida jokatu zituen 1950 eta 1956 bitartean. 1952an Urrezko Olinpikoa lortu zuen eta 1953an "Mendeko Partida" deiturikoan parte hartu zuen, non Hungariak 6-3 irabazi zion Ingalaterrari. 1954an Hungaria txapeldunorde izan zen Munduko Futbol Txapelketan. Hungariako selekzio hau Urrezko taldea (*Aranycsapat*) bezala ezaguna izan zen. Buzánsky izan zen selekzio honetan bizirik atera zen azkena.
Jean Degoutte

thumb

**Jean Marie Joseph Degoutte** kolonietan eta Lehen Mundu Gerran aritu zen frantziar jenerala izan zen.

## Biografia 
### Lehen urteak eta karrera koloniala 
Nekazari jatorrikoa, 1866ko apirilaren 18an jaio zen Charnayn (Rhône). Degoutte 1887ko martxoaren 7an sartu zen 31. Artilleria Erregimentuan eta ondoren Saint Cyr-era joan zen, non 435etik 9. postuan graduatu zen. Graduatu ondoren, Tunisiako Zouave unitate batean sartu zen. 1895ean, Madagaskarrerako frantziar espedizioan sartzeko eskaera ukatu zioten, eta horren ondorioz hiru hilabeteko baimena hartu behar izan zuen. Baimen horretan, jesuita talde bati lagundu zion Madagaskarrera lurrunontzi zibil batean bidaiatu zutenei. Frantziako espedizio indarren lehorreratzearekin batera iritsi zenean, Dechesnes jeneralak atxilotu zuen, baina Bailloud koronelak bere goi mailako ofizialak konbentzitu ahal izan zituen Degoutte askatzeko eta bere hizkuntza trebetasunak erabiltzeko.

Degoutte Tunisiara itzuli zen 1896ko martxoan, eta han egon zen 1899ra arte, *École Superiure de Guerre*-n sartu zen arte. Bailloudekin batera Txinako inbasioan parte hartu zuen, eta bi aldiz aipatzen da txostenetan. 1905ean, Aljerren dibisio baten agintea hartu zuen jeneral laguntzaile izendatu zuten. 1906an, 20. Gorputzeko komandante izan zen laburki, Zouavesera itzuli aurretik, eta gero, 1909an, Aljerko Dibisioa komandatzera itzuli zen.

1911n, Agadirko krisialdian zehar, Marokoko mendebaldeko operazioetan parte hartu zuen, eta 1912an Frantziara itzuli zen teniente koronel izatera igota. *Centre des Hautes Etudes Militaires*-era joan ondoren, 4. Gorputzeko agintea eman zioten.

### Lehen Mundu Gerra 
Lehen Mundu Gerra hasi ondoren, Degoutte koronel eta gero brigada jeneral izendatu zuten 1916an, eta orduan Frantziako Armadako Marokoko Dibisioaren agintea hartu zuen. Tropa hauek Somme, Champagne eta Verdungo guduetan parte hartu zuten. Lehen Mundu Gerraren azken hilabeteetan 6. Armada komandatu zuen, eta bere agindupean zeuden AEBetako indarren ekarpena goraipatuz hitzaldi bat eman zuen 1918ko abuztuaren 9an, Marneko bigarren guduaren ondoren.

### Renananiako okupazioa 
1919an Rhin ibaiko Frantziako Armadako komandante izendatu zuten, eta han egon zen 1925era arte. 1923an, Frantziako tropen agintea izan zuen Ruhr okupatu zuten bitartean.

## Bizitza pertsonala 
1902ko azaroaren 5ean ezkondu zen Éléonore Peguet-ekin (Miribelekoa). Etxe bat zuen Miribelen eta 1938ko azaroaren 3an lurperatu zuten, Saint-Martin hilerriko Peguet-Charvet hilobian. Miribeleko kale batek bere izena darama.

## Kargu militarrak 
## Kanpo estekak
Platanar sumendia

**Platanar sumendia** (2.183 m), "Cerro Congo" bezala ere ezagutzen dena, Quesada Hiritik (San Carlos, Costa Rica) 8 km hego-ekialdera dagoen geruza-sumendi ez-aktibo bat da, Erdialdeko sumendi-katean. Sumendi hau Juan Castro Blanco Parke Nazionalaren barruan babestuta dago.

## Toponimia 
Bai Platanar sumendia bai Cerro Congo izenak XIX. mendean sortu ziren, eta eskualdeko tximino orrolarien eta landareen ugaritasunaren adierazle dira. 1861ean, Alexander von Frantzius esploratzaile alemaniarrak Cerro La Lagunilla izena erregistratu zuen mendi honetarako, bere krater-gailur zingiratsuagatik eta bere iparraldeko hegalean El Congo eta Pozo Verde urmaelak kokatzen direlako, Porvenir sumendiaren magalean.

## Alderdi fisikoak 
Platanarra laba-koladetatik sortutako geruza-sumendi ikaragarria da, eta Quesadako hainbat puntutatik ikus daiteke haren silueta. Geologikoki, Porvenir sumendiaren anaia da, Platanarretik 3 km hegoaldera kokatua. Goialdean eta ipar-mendebaldean krater higatu bat du. Krater horren ipar-ekialderantz, antzinako galdara baten ertzaren aztarnak daude (1.860 m). 50-90 km²-ko azalera du. 

Mendebaldeko hegalean historiaurreko laba-fluxuak daude. Beste laba-kolada batzuk ere ikus daitezke mendebalde eta ipar-mendebaldeko alboetan, horietako bat El Palo eta Las Nubes haitzek mugatzen dutena. Florida kolada sumendi horren azken jarduera efusiboari dagokio, eta airetik ikus daitezkeen presio-gandorrak ditu.

Kono bolkanikoa zenbait faila tektonikok mozten dute. Petrografiari dagokionez, basaltoz, andesita piroxenikoz eta piroklastoz, detritoz eta bretxa bolkanikoz, laharrez eta alubioiez osatuta dago.

Platanarra Erdialdeko Mendikate Bolkanikoaren bigarren erupzio-lerroaren parte da: Platanar, Kongo, Cacho Negro eta Turrialba. Bere bikia, Porvenir, mendikate honetako geruza-sumendien lerro nagusiaren parte da: Porvenir, Poás, Barva eta Irazu.

## Aktibitate bolkanikoa 
Sumendi latente edo lokartutzat hartzen da. Bere azken erupzio-ekintza milaka urtetakoa dela dirudi. 1920ra arte, ez dago bigarren mailako jardueraren edo hondar-jardueraren ebidentziarik. San Carloseko Aguas Zarcas barrutian dauden iturri termalak ez daude sumendi honekin lotuta eta ez dira bolkanismoak sortuak. Failen tokiko tektonikarekin lotutako dardara batzuk ditu eremuak, ez sumendien jarduerarekin lotutakoak. Ez du inolako zaintza bolkanikorik, denbora luzez geldirik egon delako.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Alvarado Induni, Guillermo (2009). Los volcanes de Costa Rica. Editorial de la Universidad Estatal a Distancia. or. 335. ISBN 9968-31-679-2.

## Kanpo estekak
Ralph Hopton, I. Baroi Hopton

**Ralph Hopton,** **I. Baroi Hopton** (1596 - 1652ko irailaren 28a) Ingalaterrako politikari, militar eta noble bat izan zen. Ingalaterrako Lehen Gerra Zibilean, West Countryko erregezaleen komandante gisa aritu zen, eta 1643an Strattoneko baroi Hopton izendatu zuten.

Bere lagun minarekin, Sir Edward Hyde (aurrerago Clarendongo kondea), Karlos II.a geroko erregearen aholkulari bihurtu zuten, hura 1644ko hasieran Mendebaldea gobernatzera izendatu zutenean. Hopton izan zen erregezaleen armadaren azken agintari nagusia, eta 1646ko martxoan errenditu ondoren Karlosen atzetik erbestean joan zen. Anglikanismoaren fede sutsuaren aldeko izan zen beti, eta katolizismoaren zein presbiterianismoaren aurkako jarrera pertsonalak eragin zuen ez zuela hurrengo gerretan eragin zuen. 1652an hil zen, Brujasen.

Edward Hydek honela deskribatu zuen Ralph Hopton bere gerra-izkribuetan:

*«Ohore, zintzotasun eta debozio handiko gizona, ausardia eta lanerako gaitasun handikoa, edozein aginteposturako ofizial bikaina, baina ez goi-aginte gorenerako, horretarako ez baitzen pareko».*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sama Abdulhadi

## Biografia 
Abdulhadi Jordanian jaio zen 1990ean. Bere familia Palestinatik deportatu zuten, 1969an bere amonak, Issam Abdulhadik, Jerusalemgo Hilobi Santuaren Elizan eserialdia eta gose greba antolatu ostean. 1993an, familiari Palestinara itzultzen utzi zioten, eta Ramallahn jarri ziren bizitzen. Abdulhadik 13 urte zituenean, Bigarren Intifadan, FDIek (Israelgo Defentsa Indarrak) euren apartamentu blokea hartu zuten eta familia teilatuan bizitzera behartu zuten hiru egunez.

Abdulhadik Palestinako futbol selekzioarekin jokatu zuen lesio batek bere futbol ibilbidea eten zuen arte.

Beiruten soinu-diseinua ikasten ari zela, Abdulhadik techno musika ezagutu zuen Satoshi Tomiie DJ japoniarra entzun ondoren. Kairora joan zen soinu-ingeniari gisa lan egiteko eta Ekialde Arabiar osoan ibili zen musika jartzen.  

2017ko apirilean, Frantziako Institutuak Parisko Arteen Hirian sei hilabeteko egoitza batean parte hartzeko aukeratu zuen, eta bertan bere hurrengo albumean lan egin zuen. 2018an Ramallah-tik Boiler Room-entzat, munduko musika elektronikoaren plataformarik ezagunenarentzat, egindako saioak nazioarteko eszenara bultzatu zuen.  

2020an, Palestinar Agintaritzak Nabi Musa ekitaldi gunean jarduteko baimena eman zion, baina palestinar erlijiosoak bertan sartu ziren eta festa geldiarazi zuten. Atxilotu eta espetxeratu egin zuten, leku erlijioso bat profanatzea egotzita.

2024ko ekainean, Ramallah-ko bere DJ set-a 13 milioi aldiz baino gehiagotan ikusi zen YouTube-n. Urte horretan bertan, Abdulhadik Union Collective sortu zuen, Palestinan beste DJ batzuk aurkezteko espazio seguru bat eskaintzeko.

2025ean, Sama Abdulhadi Bartzelonako Sónar jaialdian  programatutako emanalditik joan egin zen, artisten boikot orokor baten parte gisa, jaialdiak KKR inbertsio-funtsarekin zituen loturengatik, zeinak bere jatorrizko enpresa erosi baitzuen, eta Palestinako lurralde okupatuetan legez kanpoko kokalekuak sustatzea leporatu baitzioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Palestine Underground | Hip Hop, Trap and Techno Documentary Featuring Sama' | Boiler Room Dokumentala, Ramallah-an grabatua 2018an
* Sama' Abdulhadi | Boiler Room Palestine
Valdesoto

**Valdesoto**, Espainiako iparraldeko Siero udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020ean 1.783 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Valdesotoko geltokia
Denis Auguste Duchêne

**Denis Auguste Duchêne** Lehen Mundu Gerrako frantziar jenerala izan zen.

## Biografia 
1862ko irailaren 23an jaio zen Juzennecourt-en, Haute-Marne-n. 1914ko urriaren 27an *General de Brigade* (brigada-jeneral) izendatu zuten, eta ondoren, 1915eko martxoaren 12an dibisio jeneral (jeneral maior ingelesaren mailaren baliokidea) jardun zuen, 1916ko irailaren 28an maila berretsiz. 

Frantziako Hamargarren Armadaren agintea izan zuen 1916ko abendutik 1917ko abendura bitartean. 

Duchêne ezaguna da batez ere Frantziako Seigarren Armadaren agintea 1917ko abendutik 1918ko ekainera arte izan zuelako. Aisneko hirugarren guduan (alemaniar udaberriko ofentsibaren Blücher-Yorck fasea), Duchêneren taldeak Chemin des Dames-eko lur garaia mantendu zuen. Hala ere, Philippe Pétain jeneralaren defentsa sakona mantentzeko agindua mespretxatu zuen, eta bere tropak lehen lerroan finkatzea nahiago izan zuen. 1918ko maiatzaren amaieran alemaniarrek eraso zutenean, bere lerroa hautsi eta Aisne ibaia zeharkatu zuen. Alemaniar armadek aurrera egin zuten, hiru egunetan 19 kilometro eginez, eta Paris eskura jarriz.

Georges Clemenceau Frantziako lehen ministroak kargutik kendu zuen Duchêne 1918ko ekainaren 9an. Hala ere, armadan jarraitu zuen eta Ohorezko Legioko Ofizial Handi izendatu zuten 1920ko ekainaren 16an. 1924an erretiratu zen III. Gorputzeko buru gisa.

1950eko ekainaren 9an hil zen Bihorelen, Seine-Inférieure-n, 87 urte zituela.

## Kargu militarrak 
## Kanpo estekak
Albaniako keinu hizkuntza

**Albaniako keinu hizkuntza** () Albaniako eta Kosovoko gorrek erabiltzen duten keinu hizkuntza da. Keinu hizkuntza gehienekin alderatuta, nahiko ondo aztertuta dago. Balkanetako beste keinu hizkuntzekin ez du antza handirik, eta komunean duten gauza bakarra gorrak ez diren herritarrek erabiltzen dituzten keinu tradizionaletatik eratorriak diren keinuak dira. Aro komunistan, Albaniako keinu hizkuntza albanieraren eraginpean zegoen, eta esku alfabetoa asko erabiltzen zen. Erregimen komunista erori ondoren, gestunoaren eta beste keinu hizkuntza batzuen eragin handia izan zuen, eta horren ondorioz, gaur egungo Albaniako keinu hizkuntzak mailegu asko ditu.

Ez dago informazio zehatzik hizkuntza honek dialektoak dituen ala ez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ingalaterrako Lehen Gerra Zibila

**Ingalaterrako Lehen Gerra Zibila** 1642 eta 1646 artean gertatu zen, Ingalaterra eta Galesen, eta Hiru Erresumen Gerrak (1639-1653) izeneko gatazka zikloaren parte da. Kalkulatzen da Ingalaterra eta Galeseko gizonezko helduen %15 eta %20 artean armadan zerbitzatu zutela 1639 eta 1653 artean, eta biztanleriaren guztizkoaren %4 inguru gerra-zergatiko arrazoiak zirela-eta hil zela. Datu hauek gatazkak gizartean izan zuen eragin zabala erakusten dute, baita eta hortik sortutako gorroto sakona.

Parlamentuak zuen rolaren eta erlijio-praktiken inguruko gatazkak Jakue VI.a Eskoziakoa eta I.a Ingalaterrakoa 1603an tronura igo zenetik datoz. Tentsio horiek gorenera iritsi ziren haren seme Karlos I.ak 1629an Aginte Pertsonala ezarri zuenean. 1640ko apirilean eta azaroan berriro Parlamentua deitu zuen, Eskoziako *Covenanterren* aurkako Apezpikuen Gerratan eragindako porrotak konpontzeko dirutza lortzeko asmoz, baina Parlamentuak gobernuan parte handiagoa eskatu zuen, eta erregeak hori onartzeko prest ez zegoen.

Hasierako faseetan, bi aldeetako gehiengo zabalak monarkiaren instituzioa babesten zuen, baina ez ziren ados jartzen nor zen azken agintearen jabe. Erregezaleek, oro har, Parlamentua eta Ingalaterrako Eliza erregearen menpekoak zirela zioten; Parlamentari gehienek, ordea, haren nagusitasunak ez zuela erlijiora hedatzen uste zuten, eta monarkia konstituzional baten alde egiten zuten. Nor bere alde aukeratzeko garaian, erlijio-sinesmenek eta leialtasun pertsonalek izan zuten eragin handiena. Europan Hogeita Hamar Urteko Gerrak ekarritako hondamendia ikusita, askok neutraltasuna bilatu zuten, edo armak hartzera jo zuten atsekabez.

1642ko abuztuan borroka hasi zenean, bi aldeek uste zuten gatazka gudu bakar batean erabakiko zela, baina berehala argi geratu zen hala ez zela izango. 1643ko errealisten garaipenek Parlamentua eta eskoziarren arteko aliantza ekarri zuten; hauek 1644an hainbat gudu irabazi zituzten, horien artean garrantzitsuena Marston Mooreko gudua izan zen. Garaipen horiek behar bezala baliatu ez zirela-eta, Parlamentuak 1645eko otsailean Armada Berri Eredugarria sortu zuen: Ingalaterrako lehen armada zentralizatua eta profesionala. Honek 1645eko ekainean Nasebyko guduan lortutako garaipena erabakigarria izan zen. Gerra 1646ko ekainean amaitu zen, Parlamentuaren aliantzak garaipena lortu zuenean eta Karlos preso geratu zenean. Hala ere, erregeak uko egin zion kontzesioak onartzeari, eta bere aurkarien arteko zatiketekin batera, horrek ekarri zuen Bigarren Gerra Zibila 1648an, eta ondoren haren exekuzioa 1649ko urtarrilean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oslac Yorkekoa

**Oslac Yorkekoa** Yorkeko ealdorman (edo kondea), gutxi gorabehera 963tik 975era izan zen. Bere lurraldeak Northumbriako hegoaldeko erdia barne hartzen zuen, baina agian ez zen horretara mugatzen. Ez dakigu gehiegi Oslac-en jatorriari buruz, iturri eskasak direla eta. Horrek historialarien artean desadostasunak sortu ditu bere familia eta etniari buruz.

Baliteke bera izatea Northumbriako hegoaldeko lehen ealdorman-a (Northumbria bateratu osoarena izan ordez), nahiz eta beste tradizio batek dio Northumbria bi konderritan banatu zela haren heriotzaren ondoren. Bere jarduerari buruz gutxi dakigu, salbu eta kondaira batek dioela Eskoziako errege Kenneth II.a Ingalaterrako errege-gortera lagundu zuela, eta 975ean Ingalaterratik kanporatua izan zela. 975tik aurrera historiatik desagertzen da. Seme bat izan zuen, baina ez dago argi seme horrek inoiz haren kargua heredatu zuen ala ez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2025eko Tarasingo luizia

**2025eko Tarasingo luizia** mendebaldeko Sudanen abuztuaren 31n geratutako luizi hilgarria izan zen. Luiziak Sudan mendebaldeko Tarasin herrixka azpian hartu zuen, eta bertako biztanle guztiak hil ziren, bat izan ezik. Gutxienez mila hildako eragin zituen lur jausiak, gune hori kontrolatzen duen Sudan Askatzeko Mugimenduaren ( SLM) arabera. Ezbeharra abuztuaren 31n, igandean, gertatu zen, aurreko egunetan eurite bortitzak izan ostean.

Marra mendietan dago Tarasin, Darfur eskualdean. SLMk kontrolatzen du gune hori, eta irailaren 2an zabaldutako oharrean jakinarazi zuten pertsona bakarra atera zela bizirik. Talde matxinoak Nazio Batuen Erakundeari laguntza eskatu zion lurpean geratutako gorpuak berreskuratu ahal izateko. «Orain bertan herrixka osoa lurpean dago», azaldu zuten oharrean.

Sudan gerran dago 2023ko apiriletik. Azkar Laguntzeko Indarrak talde paramilitarraren eta herrialdeko armadaren arteko gatazkak «munduko krisi humanitariorik handiena» eragin zuen, NBEren arabera: 40.000 pertsona baino gehiago hil zituzten gerran, eta hamahiru milioi pertsonak desplazatu behar izan zuten. Armadak kontrolpean ditu Khartum hiriburua, herrialdearen erdialdearen zatirik handiena eta ekialdea; mendebaldea, berriz, paramilitarren kontrolpean dago, Ipar Kordofan eta Darfur barne.

Halere, Marra mendiguneko zenbait gune SLMk kontrolatzen zituen. Talde matxino hori ez zen sartu paramilitarren eta armadaren arteko gatazkan; horregatik, gatazkaren ondorioz desplazatutako herritar askok Marra mendigunera egin zuten ihes.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dora Justiniano de la Rocha

**Dora Justiniano Callau de la Rocha** (Trinidad, 1925 – La Paz, 2016ko apirilaren 23a) boliviar hizkuntzalari, irakasle eta poeta izan zen.

## Bizitza 
Justiniano de la Rocha 1925ean jaio zen Beni departamenduko Trinidad hirian., 1946an graduatuz

1970eko hamarkadaren amaieran, La Pazen, Martha James Hardman hizkuntzalariak zuzendutako mintegi batean parte hartu zuen. Mintegi horrek hizkuntzen kontaktu fenomenoekiko interesa piztu zion, eta kitxua eta aimara bezalako hizkuntza indigenen ikerketa propioa egitera eraman zuen.

1975ean, Boliviako Oinarrizko Hezkuntza Bizkortuaren buru nazional gisa aritu zen.

1981az geroztik,  Latinoamerikako Hizkuntzalaritza eta Filologia Elkarteko kide aktiboa izan zen, eta elkartearen Boliviako eta Ekuadorko eskualdeko ordezkari gisa aritu zen behin baino gehiagotan. Poeta gisa, Peru eta Boliviako Poeta eta Idazleen Konfederazioko, Boliviako Idazleen Elkarteko eta Hispaniar Kulturaren Emakumeen Zirkuluko kide ere izan zen.

2016ko apirilaren 23an hil zen La Pazen.

## Sariak 
1991n, Boliviako Hezkuntzaren Ordena Handia eman zioten haurren hezkuntzan egin zuen ekarpenengatik. Bere idazlanengatik *Chachapuma de oro* saria eta Kultura Merezimenduaren Domina jaso zituen, besteak beste.

## Lan hautatuak 
### Poesia 
* *Poemas escolares* (1961)
* *La coca* (1995)
* *Mi poemario de lectura* (1995)
* *Homenaje a Federico García Lorca* (1998)
* *Sentimientos: Poemas* (2002)

### Hizkuntzalaritza 
* *Apuntes sobre las lenguas nativas en el dialecto español de Bolivia* (monografia, 1984)
* *Vocabulario vernacular en la literatura boliviana* (artikulua, 1986)
* *Apuntes semánticos en el español de Bolivia bajo la influencia de lenguas vernáculas* (artikulua, 1988)
* *La lengua española y las lenguas vernáculares de Bolivia* (artikulua, 1991)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ælfhelm Yorkekoa

**Ælfhelm** **Northumbriako kondea** (1006 hil zen) izan zen, *de facto* Northumbriako hegoaldean soilik boterea heldu bazuen ere (York inguruko eremua), gutxi gorabehera 994tik bere heriotzara arte. Ealdormana (edo kondea) erregearen izenean probintzia bat -shire bat edo shire multzo bat- gobernatzen zuen goi-mailako noble bat zen. Ælfhelmen familia boteretsu eta aberatsa Merciatik zetorren, Ingalaterrako erdialdeko gehiena biltzen zuen lurralde eta erresuma ohi bat, eta bere kargua lortu zuen nahiz eta kanpotar izan. Ælfhelm lehen aldiz agertzen da agirietan dux (“ealdorman”) gisa, gutxi gorabehera 994an.

Ælfhelmen ondorengo aipamen historiko gehienak agirien lekuko gisa azaltzen dira, salbuespen nabarmen bat izan ezik: bere anaia Wulfric Spot-en testamentua. XII. mendeko tradizio baten arabera, Eadric Streonak zuzendutako konspirazioan Ælfhelm hil zuten eta bere semeak itsutu zituzten, 1006an, Æthelred II. erregearen baimenarekin. Ælfhelmen alaba, Ælfgifu, Kanuto II.a Handiarekin ezkondu zen, Ingalaterrako erregea 1016 eta 1035 artean; horren ondorioz, Ælfhelm 1035-1040 arteko Ingalaterrako errege Harold Harefoot-en aitona bihurtu zen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak