Isabel Oyarzábal

**Isabel Oyarzábal Smith** (Málaga, Espainia, 1878ko ekainaren 12a &ndash; Mexiko Hiria, Mexiko, 1974ko maiatzaren 28a) itzultzailea, kazetaria, idazlea, aktorea eta diplomatikoa izan zen.

## Bizitza 
Malagako Juan Oyarzábal Bucelli (1835-1903) eta Eskoziako Ana Smith-Guthrie (1846-1930) senar-emazteen hirugarren alaba izan zen. Familia burges batekoa izan zen, eta, horri esker, bizitza aberatsa izan zuen eta prestakuntza intelektual sakona. Hiriburuko La Asunción ikastetxean hasi zituen lehen ikasketak, eta erlijio katolikoan hezi zuten.

Jatorriz eskoziarrak zirenez, Isabelek etengabeko harremana izan zuen gizarte haren ohiturekin eta kulturarekin, bai haurtzaroan, bai helduaroan Britainia Handira egindako bidaien bitartez. Bidaia horien ondorioz, Oyarzábal bere garaian aurreratutako emakume bat izan zen, Espainiako ohitura kastizoenekin independentea eta konformagaitza, populazioaren aurrerapen soziala eta kulturala eragozten zuena. 

1905ean, aita hil eta urte batzuetara, Malaga utzi eta Madrilera joan zen María Tubau eta Ceferino Palencia konpainietan antzerki-aktore gisa lan egitera, *Isabel Aranguren* goitizenarekin. Aukera horri esker, gerora antzerki-kritikari miresgarria bihurtu zen, eta antzerki-pieza batzuk ere idatzi zituen. 

Lan horri esker, Ceferino Palencia Álvarez-Tubau- abokatua, pintorea eta diplomatikoa - ezagutu zuen, eta harekin ezkondu zen 1909ko uztailaren 6an. Bi seme-alaba izan zituen: Ceferino (1910) eta María Isabel (1914). Senar-emazteak bizilekuz aldatzen ziren etengabe lan-arrazoiengatik; hala, hainbat naziotan izan ziren: Suedian, Finlandian edo AEB, New York, eta, azkenik, Mexikon, 1939ko behar izan zuten bando errepublikanoan parte hartzeagatik. Herrialde hartako hiriburuan hil zen Isabel 1974ko maiatzaren 28an, 96 urte zituela.  

Ez zen inoiz bere jaioterritik erabat urrundu, baina erbesteratu baino lehen Madrilen eman zuen bizitzaren zatirik handiena, arrazoi profesionalengatik. Espainiako hiriburura joan zenean, garai hartako kultura-giro asaldatuan parte hartu zuen, eta tertulietan, kultura-ekitaldietan eta Espainiako arte eta letren izen garrantzitsuak ezagutu zituen. Horrek guztiak aukera eman zion Isabeli bere interes kultural, sozial eta politikoak bateratzeko.

### Memoriak 
1940an, AEBetako argitaletxe batek bere memoriak argitaratu zituen, ingelesez, eta 2011 arte ez ziren gaztelaniaz argitaratu, '''Hambre de libertad.* *Memorias de una enbaxadora republicana',* izenburupean, Granada, Almed, D. L. 2011. Andrés Arenas eta Enrique Gironen itzulpena).

## Ibilbide profesionala 
Isabel oso emakume landua eta sakonki prestatua izan zen, eta, horri esker, hainbat eremutan lan egin zuen, egokitzeko arazorik gabe. Oso emakume baliotsua zen, eta hainbat lanbide garatu zituen, besteak beste, gaztelaniako irakaslea, kazetaritza-lanak, antzerki-lanbidea, literatura-idazketa eta postu politikoak. 

Ingelesari buruzko ezagutzak aukera eman zion Sussex-en (Ingalaterra) espainierako irakasle lan egiteko; *Laffan News Bureau* edo *The Standard* egunkarietako aldizkari ingelesetako korrespontsal izateko; George Eliot-en Silas *Marner* bezalako literatura-lanen itzultzaile izateko; eta Nazioarteko Estatistika Institutuan, esaterako, interpretea izateko.

1907an, Espainiako emakumeentzako lehen aldizkaria, *La Dama y la Vida Ilustrada* izenekoa, sortu zuen Ana ahizparekin eta Raimunda Avecilla adiskidearekin. Lau urte iraun zuen. Lehen esperientzia horretatik aurrera, Isabelek kazetaritza-karrera emankorra hasi zuen, eta prentsa nazionaleko aldizkari eta egunkari garrantzitsuenetan parte hartu zuen, besteak beste, *Blanco y Negro*, *El Heraldo]]*, *Nuevo Mundo*, *La Esfera,* *El Sol*, *El Día*, *Elegancia*, *La Voz de Madrid* eta *Cosmópolis* aldizkarietan. Bere artikuluetan hainbat gairi buruz hitz egin zuen, eta emakumeak gizartean zuen zereginarekin, bere eskubideen aldarrikapenarekin (bereziki, bozkatzeko eskubidearekin) edo gai sozialekin, hala nola, Espainiako osasunarekin eta hezkuntzarekin zerikusia zutenak ziren ugarienak. Normalean, Beatriz Galindo edo Isabel de Palencia edo Isabel O. de Palencia izengoitiarekin sinatzen zuen. Ezbairik gabe, bere artikuluak izan ziren Isabelek bere ideiak zabaltzeko eta gizarteak bere iritziak kontuan hartuta aurrera egiten laguntzeko, sozialki aurreratuagoak ziren beste herrialde batzuetan gertatzen zen bezala. 

Bere ezagutza handiei esker, Espainian zein atzerrian hitzaldi ugari emateko aukera izan zuen (AEB,  Frantzia, Suitza, Erresuma Batua, Norvegia, Suedia, Finlandia, Mexiko). Bere hitzaldiak funtsezko bi gairi buruzkoak ziren: Espainiako kulturaren alderdiak aztertzea (hobetzeko) eta emakumearen eta behartsuenen eskubideak defendatzea. Isabelen iritziak oso estimatuak ziren zirkulu progresistetan, eta aurreratuegitzat jotzen ziren kontserbadoreenetan.

Alderdi politikoan, bere ideia aurrerakoi eta errepublikanoek hainbat kargu lortzeko aukera eman zioten Espainiako II. Errepublikan. PSOEn eta UGTn afiliatu zen, eta 1931n Gorte konstituziogileetarako hautagai sozialista izan zen, eta bi urte geroago Espainiako lehen lan-ikuskatzaile bihurtu zen, posturako deitutako oposizioak gainditu zituelako. Agian, bere kargu garrantzitsuenak Nazioen Ligako (1933) herrialdearen ordezkaria eta Suediako Espainiako enbaxadorea izan ziren, eta ondoren, Finlandia (1936-1939) –Espainiako lehen enbaxadorea izan zen.

Gerra Zibilaren hasieran, Estatu Batuetako eta Kanadako 42 hiritan egindako hitzaldi-bira osatu zuen 53 egunetan, Errepublikari babesa eskatzeko. New Yorken 25.000 lagun bildu zituen Madison Square Garden delakoan. 1939an, Espainiako Gerra Zibila amaitu ondoren, familiarekin batera Mexikora erbesteratu zen, eta han bizi izan zen eta idazten jarraitu zuen hil arte, 4  1974ko maiatzaren 28an Mexiko Hirian.

Artearen arloan, Isabelek denbora laburrean lan egin zuen Tubau-Palencia senar-emazteekin, bikotearen semearekin ezkondu aurretik. Antzerki-lanetan hainbat paper egin zituen, besteak beste *Mater Dolorosa, Echar le lleve, La Vicaría* edo *Las alegres comadres*. Aktore ingelesekin harremanak izan zituen, eta horri esker, Britainia Handiko antzerkiari buruzko hitzaldiak eman zituen Espainian. Literatura-produkzioaren barruan, ipuinak, liburu folklorikoak, biografiak, antzerki-piezak eta eleberriak aurki ditzakegu. Gainera, Isabelen itzultzaile lanari esker, ingelesez idatzitako lan ugari iritsi ziren Espainiara; besteak beste, *Sir Henry Irving*, *Jane Austen*, *George Elliot* edo *Conan Doyle*.

## Borroka feminista eta soziala 
Borroka feministarekin oso konprometitutako emakumea izan zen. Ezbairik gabe, feminista britainiarrekin (Eunice Murray edo Despard...) etengabe harremanetan egotea pizgarri handia izan zen estatu espainiarreko aldarrikapenetarako. Horixe izan zen elkarte feminista ugariren kide izan zen kausarekiko konpromisoa, hala nola Espainiar Emakumeen Elkarte Nazionala (ANME), non lehendakari izan zen; Espainiako Kontseilu Goren Feminista; Bakearen eta Askatasunaren aldeko Espainiako Liga; Emakumeen Elkarte Sozialista; Espainiako Emakume Elkarte Antifaszista (AMA),  edo 1926an beste feminista batzuekin batera sortu zuen Madrileko Lyceum Cluba. 

Oyarzábalen borroka feminista eta soziala oso garrantzitsua izan zen, bai nazio mailan bai nazioartean. Horri esker, bere ideiak hainbat herrialdetan zabaldu baitziren argitalpen eta hitzaldien bidez. Ahalegin handia egin zuen gizarteak emakumearen rola, eskubideak eta askatasunak, adimena eta lanerako gaitasuna onar zitzan. Emakumeen sufragioa gogor aldarrikatu zuen, Clara Campoamorrekin eta beste pertsonaia garrantzitsu askorekin batera. 

1926an, Herriko Etxean emakumeen hezkuntzari buruzko hitzaldi bat ematera gonbidatu zutenean, langile-ateneoa ezagutzeko aukera izan zuen, eta langileen adimen naturalaz harrituta geratu zen. 1930ean, Nazio Batuen Esklabotzari buruzko Batzorde Iraunkorreko emakume bakarra bihurtu zen. Borroka feministagatik eta lan-aldarrikapenengatik nabarmendu zen. Hala, Sufragio Unibertsalaren aldeko Aliantzaren Kongresura joan zen Genevan, eta 1935ean UGTren ordezkari sindikala izan zen Lanaren Nazioarteko Erakundearen XIX. Nazioarteko Konferentzian. 

Oyarzábalen aktibismo feminista ulertzeko bere helduaroko gizarte-testuinguruari erreparatu behar zaio. Testuinguru horretan, emakume intelektualez inguratuta bizi zen, genero osoaren balioa eta eskubideak aldarrikatu nahi zituztenak, hala nola Clara Campoamor, María de Maeztu, Carmen de Burgos edo Margarita Nelken. 

Isabelek, Julia Peguero eta Benita Asas Manterola lankideekin batera, 1923an emakumeen sufragioa erreklamatu zion Primo de Riverari. 

## Literatura-ekoizpena 
* *Haurraren arima. Haur-psikologiako saiakuntzak,* Madril, V. H. Sanz Calleja, 1921: Carmen Servének, Revista de *Hispanismo aldizkarian* egindako hitzaldian, honako hau esan zuen: "*Arima eta haurra* hogeiko hamarkadako giro berritzailea bizi duen emakume baten kezka pedagogikoen ondorio da. Isabel Oyarzábal herrialdearen hezkuntza hobetzen laguntzen saiatu zen eta irtenbide aurrerakoiak bilatzen parte hartu zuen. Lanak, ikuspuntu esperimentaletik, txiki-txikitatik deskribatzen eta zerrendatzen ditu tasunak eta bertuteak, baita haurren akatsak eta bizioak ere. Era berean, iradokizunak eta aholkuak ematen dizkie gurasoei eta hezitzaileei, haiek tratatu eta bere garaian bidera ditzaten, eta hori guztia hezitzaileen eta hezitzaileen arteko komunikaziorik onena ezartzen saiatuz. Malagako idazleak erabiltzen duen analisi-metodoak psikologia esperimental eta naturalistarenak konbinatzen ditu, urte horietan modan zegoena, eta gaur egun psikologia ebolutiboa deitzen duguna, emozioak eta bulkadak hizkuntzaren bidez kudeatzen diren familia-esparru eroso eta egonkor batean, garrantzi handiko zeregina baitu haurraren garapen kognitibo eta emozionalean. Azken batean, *Haurraren arima* saiakerak behaketa-jarraibide batzuk ematen dizkie gurasoei eta hezitzaileei, autoreak berak seme-alabekin praktikan jarri dituela aitortzen duena. Uneoro, tratatutako akats batzuen aurrean zigorra, erreprimendak eta indarkeria saihestea iradokitzen die; aitzitik, elkarrizketaren, pazientziaren eta ulermenaren alde egiten du; onartzen du positiboa dela haurren mailara jaistea haiekin hitz egitean, eta, nolanahi ere, maitasuna, segurtasuna eta babesa erakustea gomendatzen die. Hala, Isabel Oyarzábalen proposamen pedagogikoak bat datoz XIX. mendearen amaieratik herrialdean sartu ziren eta Irakaskuntzarako Erakunde Libreari esker emaitza onenak lortu zituzten ideologo krausisten premisekin". 1921eko tratatu honen hasierako edizioarekin batera, José Ortega Munillaren hitzaurre bat egin zen, eta María de Maeztu, Benita Asas Manterola eta José Francos Rodríguezek osatutako irizpen kritikoen abal atal bat zuen. Mexikon Ediciones Aztlánek (1958) argitaratutako testuaren bigarren edizioa dago; gaur egun Espainian nekez eskura daitezke biak.
** *Ereitaileak hazia erein zuen*. Madril: Rivadeneyra (1923).
** *Jantzi erregionala Espainian. Herrialdearen ideal estetikoen adierazpen primitibo gisa duen garrantzia*, Madril: Voluntad, (1926).
** I must have liberty, New York: Longmans, Green & Co., (1940).
** Juan, son of the fisherman, New York: Longmans, Green & Co., (1940).
** *Saint Anthony´s* ft, New York, Longmans: Green & Co. (1940).
** *Elkarrizketak minarekin. Saiakuntza dramatikoak eta ipuin batt*, Mexiko: Editorial Leyenda, Colección Atalaya (1944).
** *Smouldering Freedom: The Story of Spanish Republicans in Exile*, New York: Longmans, Green & Co. (1945).
** *Alexandra Kollontay*: Ambassadress from *Russia*, New York: Longmans, Green & Co. (1947).
** *Egunero jatetik. Etxeko sukaldaritza*Mexiko: Editorial Patria (1951).
** *Neure gosean neuk agintzen dut*, Mexiko: Libro Mex Editores (1959).

;Gaztelaniara itzuli zituen lanak
* Irving, H., *El teatro como es y el arte de representación,* Madril, R. Velasco (1905).
* Havelock Ellis, H., *Estudios de psicología sexual*, Madril, Ed. Reus (1913).
* Eliot, G., Silas *Marner*, Madril, Calpe (1919).
* Conan Doyle, A., *La nueva revelación, Madril,* Ed. Puiu (1920).
* Austen, J., *La abadía de Northanger*, Madril, Tip. Berritzea (1921).
* Broughton, R., *Como las flores: novela*, Madril, Rivadeneyra, (1922).
* Merrel, C., *Julia* baliatu da aukera horretaz, Madril, Rivadeneyra, (1929).
* Hackett, F., *El Rey Barba Azul: Enrique VIII y sus seis mujeres*, Madril, Ed. Espainia, Rivadeneyraren ondorengoak, (1931).
* Westermarck, E., *Historia del matrimonio*, Madril, Ed. Espainia, (1932).
* Maupassant, G. de, *El buen mozo*, Mexiko, Ed. Legenda, (1945).
* Rossi Lodome, V. eta Matricardi, F., *La cuchara de plata: libro de cocina*, Mexiko, Uteha, (1965).
* Brandon, M., *Violeta y la vida por amor*, Madril, V. H. Sanz Calleja, s. f.

;Lan argitaragabeak
* *Amellany*. Kataluniako Artxibo Nazionalean utzitako lana.
* *Kolibria''. Isabel de Palenciaren film baten laburpena.' Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Delitu handia*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean utzitako lana.
* *Ke-saltzailea*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Emakumezkoen finala*.' Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *La güera Rodríguez*. Izen bereko obran oinarritutako argumentu zinematografikoa, Artemio de Arizperen originala, *María Ignacia Rodríguez*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Baletaren historia. 140 liburuxka eta hitzaurre bat*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Amerika gaztea*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Kordobako emakume-mulatoa*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Itsasora edo itsasoko odolera eramaten duena. Hiru ekitaldiko drama originala eta koadro plastikoa.* Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Desiderio jaunaren panpinak*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Emakumeak historian eta legendan*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Emakume mexikarrak historian…* *Mexikoko* Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Sor Juana Inés de la Cruz*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Musu bat garaiz*. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.
* *Ingudea eta mailua edo gorroto-haziak*. Isabel de Palenciaren film baten laburpena. Mexikoko Artisten Batasun Nazionalean erregistratutako lana.

## Isabel Oyarzábalen figura berreskuratzea 
Azken urteotan, Oiarzábalen bizitzari eta lanari buruzko ikerketak ugaritu egin dira, hurrengo atalean agertzen den gutxieneko bibliografian ikus daitekeenez. Bere irudia berreskuratzeko mugarrietako bat hari buruzko orri bat Cervantes Liburutegi Birtualeko egileen katalogoan sartzea izan zen. Haren kargu egon zen Malagako Unibertsitateko Amparo Quiles Faz literatura-irakaslea, malagarraren figura gehien aztertu duen ikertzaileetako bat. 

Orrialde honetan Isabel Oyarzábali buruzko informazio ugari dago, bere lan gehienetarako zuzeneko estekak, Oyarzábalen bizitza pertsonal eta profesionalari buruzko xehetasunen araberako ildo kronologikoa, irudi-galeria eta bere irudiaren inguruan egin diren lanei buruzko bibliografia zabal eta eguneratua. 

Era berean, 2017an, Blanca Baltés antzerki-zuzendariak *Beatriz Galindo* *Stockholmen* lana eraman zuen María Guerrero Antzokira, eta Isabel Oyarzábal erreskatatu eta omendu nahi izan zuen, XX. mendeko lehen hamarkadetako Espainiako emakumeen intelektualean urrezko garai baten ordezkari.

2018ko uztailean, *“Herstóricas.* *Historia, Mujeres y Géner*o” eta *“Autoras de Cómic”* taldeek kultura- eta hezkuntza-izaerako proiektu bat sortu zuten, emakumeek gizartean egin zuten ekarpen historikoa agerian jartzeko eta ez egoteari buruzko hausnarketa egiteko, karta-joko batean oinarrituta. Gutun horietako bat Oyarzábalena da.

## Bibliografia laburra 
Hona hemen Isabel Oyarzábali buruz gaztelaniaz idatzi diren testu nagusien zerrenda:

* Bados Ciria, C., «Isabel Oyarzábal, editora y redactora: *La Dama y la Vida Ilustrada*», en M. Bernard e I. Rota (eds.), *En prensa: escritoras y periodistas en España (1900-1939)*, Bérgamo, University Press, 2010, pp. 15-44.
* Capdevilla-Argüelles, N., «Isabel Oyarzábal de Palencia (1878-1974). Diálogo con la maternidad, la política y el dolor», en *Autoras inciertas. Voces olvidadas de nuestro feminismo*, Madrid, Horas y horas, 2009, pp. 52-94.
* Eiroa San Francisco, M., «Espacio para mujeres en *El Sol* de Urgoiti y Ortega: las columnas de Beatriz Galindo», *Revista de Occidente*, 384 (2013), pp. 50-69.
* Eiroa San Francisco, M., *Isabel de Palencia. Diplomacia, periodismo y militancia al servicio de la República*, Málaga, Universidad, 2014. XXIII Premio de Investigación Victoria Kent.
* Eiroa San Francisco, M., «Una visión de España en la obra de Isabel Oyarzábal de Palencia», *Bulletin Hispanique*, 116-1 (2014), pp. 363-380.
* Eiroa San Francisco, M., «Isabel Oyarzábal: asociacionismo femenino y cambio social en la España de entreguerras», en L. Branciforte y R. Orsi, (eds.), *La guillotina del poder: género y acción socio-política*, Madrid, Plaza y Valdés Editores, 2015, pp. 45-68.
* Eiroa San Francisco, M. «Una pionera en varios campos: Isabel Oyarzábal de Palencia», en Ana Martinez Rus y Rubén Pallol (eds), *Pioneras en la España Contemporánea. La lucha de las mujeres por su emancipación*. Madrid, Fundación Pablo Iglesias, 2022. ISBN: 978-84-123909-2-6, pp. 83-110.
* Lizarraga Vizcarra, I., «Isabel Oyarzábal Smith:     autobiografía y memoria», *Brocar*, 35 (2011), pp. 39-63..
* Mateos Ruiz, M.ª L., «Isabel Oyarzábal de Palencia y sus artículos en *Blanco y Negro* (1925-1928)»,     en M.ª J. Jiménez Tomé e I. Gallego Rodríguez (coords.), *Escritoras españolas e hispanoamericanas en el exilio*, Universidad de Málaga,     2005, pp. 203-218.
* Nieva de la Paz, P., «Isabel Oyarzábal Smith y su testimonio republicano en la literatura (*En mi hambre mando yo*)», *Anales de la Literatura Española Contemporánea, ALEC*, vol. 40, núm. extra 1     (2015), pp. 257-283.
* Nieva de la Paz, P., «El matrimonio en el teatro de Isabel Oyarzábal: hacia una revisión de la identidad femenina tradicional», *Estreno* (Texas, USA),     42.1 (2016), pp. 38-49.
* Paz Torres,   O., «Isabel Oyarzábal Smith and her role in the league of nations committe of expertos slavery (1934-1938)», *US Nations. Revue des fonctionnaires internationaux de l´Onug*, Ginebra, 678 (noviembre de 2008).
* Paz Torres, O.,  «El camino del exilio de una intelectual republicana en 1939: el caso de Isabel Oyarzábal Smith», *Actes del Congrés Internacional «Europa 1939. L’any de les catàstrofes»*, CEFID – Centre d’Estudis sobre les èpoques Franquista i Democràtica.
* Paz Torres, O., *Isabel Oyarzábal Smith (1878-1974). Una intelectual en la Segunda República Española: del reto del discurso a los surcos del exilio*, Sevilla, Consejo Económico y Social de Andalucía, 2010.
* Quiles Faz, A., «Isabel Oyarzábal Smith», en C. Cuevas García (dir. y ed.), *Diccionario de escritores de Málaga y su provincia*, Madrid, Castalia,     2002, pp. 683-687.
* Quiles Faz, A., «Isabel Oyarzábal Smith:     mujer, prensa e ideología», en P. Nieva de la Paz *et alii., Mujer, literatura y esfera pública (1900-1940)*, Londres, Tamesis Books, 2008, pp. 61-72.
* Quiles Faz, A., «El porvenir de la mujer española: Isabel Oyarzábal y *El Día* de Madrid (1916-1917)», en R. Palomares Perraut (coord.), *Historia(s)     de mujeres en homenaje a María Teresa López Beltrán*, I, Universidad de Málaga, Perséfone. Ediciones electrónicas de la AEHM/UMA, 2013, pp. 34-49.
* Quiles Faz, A., *Mujer, voto y libertad: textos periodísticos de Isabel Oyarzábal Smith*, Sevilla,     Renacimiento, 2013.
* Quiles Faz, A., «Biografía», en *Diccionario Biográfico Español*, Madrid, Real Academia de la Historia, Vol. XXXIX, 2013, pp. 423-424.
* Quiles Faz, A., «Cuerpo y mujer: el discurso feminista de Isabel Oyarzábal»,     en M.ª E. Cantos, G. Espigado e I. Morales (eds.), *Resistir o derribar los muros. Mujeres, discurso y poder en el siglo XIX*, Alicante, Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2014, pp. 415-425.
* Quiles Faz, A., «Mujer y prensa:     artículos periodísticos de Isabel Oyarzábal (1907-1921)», en C. Servén e I. Rota (eds.), *Escritoras españolas en los medios de prensa entre 1868 y 1936*, Sevilla, Renacimiento, 2014, pp.169-206.
* Rodrigo, A., «Isabel Oyarzábal de Palencia, primera embajadora de la República», en M. Aznar Soler (ed.), *El exilio literario español de 1939. Actas del Primer Congreso Internacional*, Barcelona, Gexel, 1998, pp. 341-348.
* Samblancat Miranda, N., «Isabel Oyarzábal Smith, una mujer moderna», en A. Díez Torre *et alii* (eds.), *Ateneístas Ilustres*, vol. II, Madrid, Ateneo Científico, Literario y Artístico de Madrid, 2007, pp. 529-538.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak