Priyamvada Natarajan

**Priyamvada (Priya) Natarajan** (Coimbatore, India, 1969) Yaleko Unibertsitateko astronomia eta fisika departamentuetako irakaslea da. Materia eta energia ilunaren mapeoan egindako lanagatik nabarmentzen da, batez ere lente grabitazionaletan eta zulo beltz supermasiboen mihiztatze eta akrezio istorioak deskribatzen dituzten ereduetan. *Mapping the Heavens: The Radical Scientific Ideas That Reveal the Cosmos* liburuaren egilea da. 

## Lehen urteak 
Priya Natarajan Coimbatoren jaio zen, Tamil Nadun, Indian, gurasoak  akademikoak ziren eta hiru seme-alabetako bat zen bera. Natarajan Delhin hazi zen, Indian, eta Delhiko eskola publikoan ikasi zuen, RK Puram-en.

## Hezkuntza 
Natarajanek MITeko (Massachusetts Institute of Technology)  fisikako eta matematikako unibertsitate-tituluak ditu. MITen bertan Zientzia, Teknologia eta Gizarte Programan eta Teknologia eta Politika Publikoen Programan ere izena emanda egon zen 1991tik 1993ra. Astrofisika teorikoan graduondoko lana Cambridgeko Unibertsitateko Astronomia Institutuan (Ingalaterra) egin zuen, eta bertan doktoretza egin zuen. Hor Trinity College-ko (Cambridge) kide izan zen eta 1997tik 2003ra bitartean bete zuen A Titulua ikerketa-beka baterako hautatu zuten. Yalera iritsi baino lehen, doktoretza ondoko bekadun bisitaria izan zen Torontoko (Kanada) Astrofisika Teorikoaren Kanadako Institutuan.

## Ikerketa-arloak 
Natarajanek lan handia egin du arlo hauetan:

* Grabitazio-leiarrak: lente sendo eta ahulak aztertzeko tekniken konbinazioa; lenteak zunda gisa erabiltzea, galaxiek kumuluetan duten bilakaera aztertzeko, zizailadura ahuleko efektu lokalen bidez; lente ahulak eskala handiko egituragatik; lenteak erabiltzea zunda gisa, materia ilunaren haloen formak detektatzeko; eta galaxien formen berezko korrelazioak ulertzea.
* Galaxia-kumuluak: lenteak, X izpiak eta Sunyaev-Zeldovich datuak batera erabiliz, galaxien dinamika kumuluetan aztertzeko; galaxien orbiten abiaduraren anisotropia; taldeen hazkundea eta bilakaera faseen espazioan eta lasaikuntza-prozesuaren fisika ezaugarritzea.
* Akrezio-fisika: diskoen eta erdiko zulo beltzen biraketaren lerrokatze-kontuak; akrezio-disko deformatuen bilakaera; Lense-Thirring-en prezesioa; Blandford-Znajek-en mekanismoa eta zulo beltz supermasiboen akrezio-historia.
* Arazoak galaxien eraketan eta quasareak erregaiz hornitzean: gorriranzko lerrakuntza handiko galaxien, galaxia-nukleo aktiboen eta haien erdiko zulo beltzen arteko lotura; zulo beltzaren masa-funtzioa; quásareen eta haien fluxuen papera galaxien eraketan; quásareen Sunyaev-Zeldovich efektu zinematikoa; atzeraelikadura-prozesuen fisika galaxien eraketan; X izpien hondoko izar eragileak eta gorriranzko lerradura duen gas neutroaren bilakaera.
* Zulo beltz bitarrak : zulo beltz supermasiboen bitarren fusioa eta bilakaera gasez aberatsak diren galaxien nukleoetan; sistema horien uhin elektromagnetiko eta grabitazionalen firmak; gorriranzko lerrakuntza handiak dituzten egiturak eratzeko inplikazioak.
* Gamma izpien eztandak: gamma izpien eztanden tasak mundu mailan batez beste ematen den izarren eraketaren tasarekin duen erlazioa, gamma izpien eztandak hartzen dituzten galaxien morfologia eta propietateak uhin optikoen eta sub-mm-en bandetan, SN-GRB konexioa.

## Sariak eta aintzatespenak 
Besteak beste, sari hauexek jaso ditu:

* Emeline Conland Bigelow beka jaso zuen Harvard Unibertsitateko Radcliffe Institutuan 2008an. 
* 2009an, Guggenheim beka bat jaso zuen. 
* 2009an, Indiak atzerrian duen Fundazioaren "Etorkizunaren aurpegia" saria eta Indiar Jatorriko Herrientzako Mundu Erakundearen (GOPIO) lorpen akademikoaren saria ere jaso zituen.
* Royal Astronomical Society erakundeko kide izendatu zuten 2009an, American Physical Society elkartekoa 2010ean eta Explorers Club elkartekoa 2010ean. 
* JILA (Joint Institute for Laboratory Astrophysics) beka jaso zuen 2010ean. 
* 2011ko urtarrilean India Empire NRI saria jaso zuen, New Delhin, zientzia arloan izandako lorpenengatik. 
* Caroline Herschel Bisitari Ospetsua izan zen Baltimorreko Espazio Teleskopioaren Zientzien Institutuan 2011-2012 bitartean. 
* Yale eta Harvardeko izendapenez gain, Sophie eta Tycho Brahe Katedra du, Kopenhageko Unibertsitateko (Danimarka) Niels-Bohr Institutuko Kosmologia Iluneko Zentroan eta Delhiko Unibertsitateko biziarteko ohorezko irakasle izendatu zuten. 
* 2023an Arte eta Zientzien Estatu Batuetako Akademiako kide izendatu zuten. 
* Estatu Batuetako Astronomia Elkarteko kide izendatu zuten 2024an, "materia ilunaren izaera eta zulo beltzen fisika ulertzeko egiten dituen funtsezko ekarpenengatik, eta grabitazio-lenteak erabiliz galaxien kumuluen barruan materia ilunaren banaketa xehatua eskala txikian mapeatzeko marko erabat berria garatzeagatik".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Yaleko Astronomia Sailaren webgunea
* Guggenheim bekadunen webgunea
* Radcliffe bekadunen web orria
* *New* Yorker-eko 2010eko NASAren argazkirik onenak