Argiztapen

thumb|300px
**Argiztapen**a espazio itxi edo ireki batean argi naturalaz nahiz artifizialaz baliatzea da, ikusmen eta beste efektu praktiko zein dekoratiboetarako. Argiztapen-teknikak aztertzen dituen arloari **luminoteknia** deitzen zaio.

## Argiaren hautematea 
Argia hautemateko modua ez du bakarrik ikusmenaren estimuluak edo ikustearen berezko zentzuak lotzen. Ikusmen-sistemaren estimuluak informazioa ematen du begiak iraganeko esperientzietan edo ezagutzan oinarrituta interpreta dezan, eta, beraz, informazioa bat dator biltegiratutako informazio-kodeekin, horrela, egoerak interpretatzeko eta, kasu espezifikoetan, ingurune argiztatu bateko objektuak interpretatzeko aukera ematen du.

Prozesu honek funtzionatzen duen modua da gure aurrean mugitzen diren objektuak erretinak harrapatzen dituela, eta, aldi berean, optika fisikoaren legeen arabera, forma eta tamaina ematen ditu. Horregatik, egunaren argia zeruan zehar mugitzen da, eta baldintza meteorologikoen ondorioz, errealitateaz eta argiztapenaz dugun pertzepzioa pixkanaka aldatuz doa egunak aurrera egin ahala. Egunaren argiztapen naturalari lotutako pertzepzio-aldaera hori pertzepzio konstantzia gisa ezagutzen da.

### Pertzepzioaren konstantzia 
Argiztapenarekin lotutako objektu baten oinarrizko lau atributu daude, eta bere ingurunean jasotzen edo hartzen duten argi fisikoaren arabera aldatzen dira.

* Argiztapena
* Kolore fisikoa
* Neurria
* Forma

### Giza faktoreak eta argia 
Argi fisikoak zuzenean eragiten du espazio bat hartzen duten gizakien eta pertsonen erantzun emozionalean; espazioak hautematen ditugun moduan, honek transmititzen duena zuzenean lotuta dago bertan bizitzeak sortuko dituen sentsazioekin, baldin eta lekuak argiztapen-diseinu egokia izateak eragingo badu. Gizakia ingurune eroso batean sentitzen da; argiaren diseinua ez da luminarien aukeraketarekin hasten, baizik eta okupatzaileen ebaluazioarekin, nola hala beharrizanak, dituzten gaitasunak (fisikoki zein bisualki) adina, bizimodua.

Espazio batean, 55 urtetik gorakoek behar duten argiztapena 20 urtetik gorakoentzakoa baino bi aldiz handiagoa da. Hori dela eta, espazio bateko argiztapen fisikoaren proiektu zehatza egin behar da.

## Argiaren kalitatea 
Espazioen barruan, argi fisikoa zuzenean edo modu lausoan aurki dezakegu. Argi lausoak itzalen presentzia murrizten du, eta erlaxazio sentsazioa eta giro egokiagoa ematen dio biztanleari. Argi horrek bermatzen du ez dela objekturik espazio baten protagonista edo arreta lokalizaturik izan. Argiztapen lausoa duen espazio bateko objektu guztiek hierarkia edo garrantzia bera dute; aldiz, argiztapen zuzena dugunean, itzalak eta enfasia sortzen dugu berarekin argitzen ari den objektu edo eremuan, puntualagoa baita eta enfasia sortzen baitu forma eta ehunduretan.

## Espazioetako argi fisikoa hobetzea 
Beti kontuan hartzen den helburua eta, hortaz, espazio baten barruko elektrizitate eta argiztapen instalazioen artean nagusiena da bertako biztanleei lanak azkarrago, eroso eta seguruago egiteko gaitasuna eskaintzea. Beraz, helburuak lortzeko dela ulertzen da, eta, horregatik, behar beste argiztatutako espazioak eskaini behar dira gero ikusmen-pertzepzio egokia izateko eta, horrela, egin beharreko lana modu hoberenean egiteko. Horregatik ulertzen da espazio batean egin beharreko zereginak aldatzen baditugu, argiztapen fisikoa aldatu behar dela eta alderantziz. Horretarako, kontuan hartu behar dira honako alderdi hauek:

* Koloreak erreproduzitzeko indize egokiak behar diren lekuetan.
* Argiaren diseinua. Proiektu bat sortzerakoan, espazioaren behar zehatzak zein luminarien eremuak eta kokapenak kontuan hartzen dira.
* Distira saihestu. Beti erosotasun bisualean pentsatu.
* Makineriaren erabilerarekin zerikusia duten lan-eremuetarako beharrezkoa den argi-fluxuaren kalkulua.
* Luminarien zehaztapen okerrak, hala, ikusmen arazoak, migrainak eta buruko minak sor ditzake.

## Iturri eta leku-elikatzeen argi intentsitatea 
thumb|right|Igorpen argitsua neurtzeko luxmetroa.
Egoera - Argi-igorpena
* Udako eguzkiak: 10.000 eta 50.000 lux
* Egun argiak egun hodeitsu batean: 5.000 lux
* Laneko argiztapenak: 1.000 eta 1.500 lux
* Etxeko argiztapenak (egongela): 150 lux
* Kale argiteria: 1 eta 20 lux
* Kolorea bereizteko begien atalaseak: 3 lux
* Ilargi beteak: 0,5 lux

## Argiztapen estiloak
* **Orbandunak**: apaingarriaren gainazaletan eta profiletan argi-puntu orbandun multzo batean banatzen dute, zeina argi lauso ahul batek gaizki argitzen duen.
* **Eremukoak**: argi-eremu mailakatuak sortzen ditu, argitasun handienetik baxuenera; Horrek arreta jartzen du, distantzia adierazten laguntzen du, eta giroa sortzen du.
* **Masakoak**: argiaren efektu naturala imitatzen du.

### Erlaxatze guneetako argiztapena
Argiztapen orokorraren maila baxuak espazioetan argi puntualarekin edo argi azpimarratuekin konbinatuta erlaxatzeko giroa sortzen du; uniformetasuna da mota honetako inguruneetarako kontuan hartu beharreko ezaugarrietako bat. Argiztapen maila baxuak erabili ohi dira kolore-tenperatura 2.700 eta 3.000 K bitartekoa den lekuetan; Horrek giro beroa eta asegarria sortzen du; luminariak ez dira zuzenean jartzen, edo, batzuetan, ezkutatuta egoten dira, eta, horrela, ez da argi iturria lehen begiratuan hautematen. Aplikazio horien adibide bat spa, masaje gune edo meditazio zentroak dira.

### Lantokietako argiztapena
thumb|Musika eszenatoki baten argiztapena.
Lantokiek eta zirkulazio-bideek argitasun nahikorik ez badute, ikusmen-nekea gertatzen da, naturala edo artifiziala edo gauez egokia eta nahikoa eta argi naturala nahikoa ez denean.

Lokaletako, lantokietako eta zirkulazio-bideetako argi-instalazioak jarriak egon beharko lirateke hornitutako argi-motak langileentzat istripu-arriskurik izan ez daitezen.

Argiztapen artifizialaren hutsegitearen ondorioz, Langileentzat arrisku berezia duten lokalek, lantokiek eta zirkulazio-bideek nahikoa intentsitateko segurtasun-argia izan behar dute.

Argiztapen eskasak begietan nekea eragiten du; nerbio-sistema kaltetzen du; lanaren kalitate txarra eragiten du, eta lan-istripuen zati handi baten erantzulea da. Argiztapen sistema batek baldintza hauek bete behar ditu:

* Lan mota bakoitzerako argiztapenak nahikoa eta beharrezkoa izan behar du. Giza begiaren argiztapen egokiena 100 Cd/m²-ko (kandelak metro karratuko) luminantzia (argi-dentsitatea) lortzen duena da. 10:1 baino handiagoa den luminantzia-diferentziak distira sortzen du.
* Argiztapenak etengabea eta uniformeki banatua izan behar du begien nekea saihesteko, argiaren intentsitate ezberdina egokitu behar baita. Argi eta itzalen kontraste bortitzak eta argi eta ilunaren oposizioak saihestu behar dira. Argirako gomendatutako gehienezko kontrastea 3:1 da, hau da, gune 'zentraletako' argiak ez duela hiru aldiz baino gehiago gainditzen eremu ilunetako argiztapena (argitara egokitzeko arazoak saihesteko, gela batean bost minutuko argia egokitzeko denbora izango litzateke). (DIN 5.035 araudia).
* Argi-iturriak etengabeko egokitzapenen ondorioz begien nekerik ez txunditu edo eragin ez ditzan jarri behar dira.

Baldintza hauek betetzeko har daitezkeen neurri batzuk hauek dira:
* Argi iturriak ikusteko norabidetik kanpo ezartzea.
* Argiaren lausogailuak edo hesiak erabiltzea (adibidez, kristal mateak, metalezko xafla perpendikularrak bulegoetako hodi fluoreszenteetan...).
* Argiak, hodi fluoreszenteak ikus-iturriarekiko paraleloan jartzea.
* Argiztapen-dentsitate txikia duten lanparak eta bonbillak hautatzea (luminantzia), adibidez, hodi fluoreszenteak edo LEDak (5 wattek 400 lumen eman dezakete) bonbilla tradizionalen ordez (60 watt inguruk 800 lumen eman dezakete).
* Erabili gainazal matea dutenak argiaren islapenagatik itsutzea saihesteko.

Doitasuneko eta ikusmen-zorroztasuneko lan baterako, beharrezkoa da lanerako piezarekiko distantzia 600 mm-tik beherakoa izatea; ikuspen-angelua 30 gradutik gorakoa izatea, eta argiztapena 500 lux-etik gorakoa izatea.

#### Argiztapen-dentsitatearen erregela sinplea
Nahi den argi-intentsitate baterako (luminantzia), altuera jakin bateko (2 m, 3 m, 4 m) sabaiko metro koadroko (W/m²) watt kopurua lortzen da:

* (1.000) - 50 / 60 / 64
* (750) - 38 / 45 / 48
* (500) - 25 / 30 / 32
* (300) - 15 / 17 / 19
* (200) - 10 / 11 / 13
* (100) - 5 / 6 / 6
* (50) - 3 / 3 / 4

Horri dagokionez, kontuan izan behar da gure ikusmenaren efizientzia aldatu egiten dela argi-intentsitatearekin (luminantzia); adibidez, 75 lux-era % 78koa da; 100 lux-era % 82koa; 250 lux-era % 85ekoa; 500 lux-era % 88koa; 1.000 lux-era % 90ekoa; 2.000 lux-era % 95ekoa, eta 10.000 lux-era % 100eko eraginkortasuna. Gainera, kontuan izan behar da kontrastearen garrantzia.

Europar Batasuneko kide diren herrialdeek nahitaez bete beharreko UNE 12464.1 arauak (lantokietako barnealdeetarako argiztapen-proiektu guztien jatorrian erabili behar den araua) lantokietako barnealderako eskatzen diren mailak ezartzen ditu.

Lanaren Mundu Erakundearen arabera, lantokiko argiztapen-baldintzak bost kategoriatan banatzen dira, lanak eskatzen duen xehetasun-mailaren arabera.

#### Koloreak
Isurketa-iturriaren kolorearen arabera, efektu bat sortzen da pertsonen gogo-aldartean: elikatze-iturri zuriek (eguneko argiztapena) 'aktibatu' egiten dute ('eguneko gogo-aldartea' sortzen dute); bonbilla tradizionalek, berriz (gorri-konposizio handiarekin), pasibotasuna eta arratsalde-gaueko (ilunabarreko) aldartea sortzen dute.

Beste ezaugarri bat da gorria eta infragorria igorle termikoak direla, bero-transmisio handikoak, eta, batez ere landareek fotosintesian xurgatzen dituzten uhin-maiztasunak direla (horregatik uzten dituzte hondar-maiztasunak, ez baitute energia kimikorik eragiten: berdea).

Igorpen-tenperaturaren arabera, kolorearen tenperatura lortzen da, bero-iturriekin lotuta. Bonbilla tradizionala: 2.800 K (Kelvin); bonbilla beroak: 2.900 K; argi zuria: 4.000 K; eguneko argia (eguerdian, zeru garbiarekin): 5.200 K; eguneko argia (egun lainotsuetan, zeina urdinagoa den): 6.000 K baino gehiago.

Argiaren kolorearen arabera, hiru kategoriatan sailkatzen dira lanparak: argi beroa (gorri-portzentaje handia, bonbilla tradizionala), argi neutrala (lanerako, bulegoetarako, dendetarako, etab.) eta eguneko argia (argiztapen-behar handietan erabiltzen dena).

Argiztapen-araudi bat DIN 5.035 da.

#### Lantokietako argiztapen-taula, lux-etan
Lantokietarako gutxieneko argi-igorpena (igorritako argitasuna) zereginen arabera.

Ikusmenaren beharra - argi-igorpena (lux).
* Adibidea: (oso txikia) - 50.
* Trafiko eremuak, biltegiak, etab. (txikia) - 100.
* Atsedenlekuak (gutxi) - 200/300.
* Lan mekanikoak eta lantegikoak, soldadura, eskuilatzea, etab. (erdikoa) - 500.
* Bulegoak (handia) - 750/1.000.
* Marrazketa teknikoa, doitasunezko lan mekanikoa (oso handia) - 1.500.
* Erlojuen ekoizpena (ohiz kanpokoa) - 2.000.

## Energia-eraginkortasuna argiztapenean
Goritasun-lanparen argi-errendimendua 10 lm/W-koa da (lumen watt bakoitzeko). Bonbilla halogenoek 20 lm/W-ko argi-errendimendua dute. Lanpara mota horren erabil bizitza 1.000 eta 2.000 ordu bitartekoa da.

Presio handiko merkuriozko lanparek 40 eta 55 lm/W arteko errendimendua dute, eta 15.000 orduko iraupena, eta argiztapen publikoan edo espazio handietan erabiltzen dira. Merkuriozko lanpara halogenatuek halogenuro metalikozko gehigarri bat dute, igorpen-banda gehiago gehitzen dituena, eta, beraz, argiaren errendimendua 80 lm/W-koa da; fatxaden, monumentuen eta abarren barruko edo kanpoko argiztapenerako erabiltzen dira. Horien hausturak merkuriozko lurruna askatzen du, eta horrek merkurioz pozoitzeko arriskua areagotzen du.

Goi-presioko sodiozko lanparek 100 eta 120 lm/W arteko errendimendua dute, eta 16.000 ordu arteko bizitza. Argiteria publikoan erabiltzen dira.

Hodi fluoreszenteek 60 eta 80 lm/W arteko errendimendua dute, eta 10.000 orduko iraupena. Barruko argiztapenean erabiltzen dira.

Kontsumo txikiko bonbillek, berez *compact fluorescent lamp* (edo CFL) deituak, fluoreszente klasiko batek baino errendimendu txikiagoa dute: 55 lm/W.

Diodo argi-igorleek (LEDek) 55 lm/W-ko errendimendu komunak dituzte bertsio ezagunenetan, baina, azken urteotan, alderdi hori asko hobetu da (bereziki, kolore urdin eta zuriko argiztapen-ledeak garatu ondoren), eta 90 lm/W-ko (P7) eta 110 lm/W-ko errendimenduarekin merkaturatzen dira merkatuan bidea irekitzeko arrazoi berri bat lortuz; normalean, barnealdeetako argiztapenean, estudioko lanparetan, bitrinetan, automobilak seinaleztatzeko eta arkitekturan erabiltzen dira.

koloreak xurgatzeko giza begiak duen eraginkortasuna ere, garrantzitsua da, berdea morea baino hamar aldiz gehiago xurgatuko baita, bada, maiztasun horiek xurgatzean gure kolore-konoen eraginkortasuna oso txikia baita.

Argiztapena kontrolatzeko, hainbat teknologia daude: potentzia-erregulazioa, hurbiltasun-sentsoreak, argi naturala-argi artifiziala konbinazioa, argiztapen bikoitza eta argiztapen selektiboa.

## Barnealdeko argiztapena
Eraikin edo etxebizitza baten barruko argiztapena obraren kalkulu zibilak edo eraikuntzaren diseinu arkitektonikoa bezain garrantzitsua da. Adibidez, industria-planta bateko langileen ongizatea eta errendimendua argiztapenaren kalitatearen araberakoa izango da neurri handi batean.

F48T12 eta F40T12 ohiko hodi fluoreszenteak —asko erabiltzen direnak, adibidez, ia drogeria guztietan—, eta bonbilla halogeno dikrorikoak udan aire beroa eta gogaikarria ematen dute, eta horien mantentzea deserosoa eta garestia da.

Aldiz, energia aurrezteko bonbilla trinkoek (led-lanpara modernoen eta F28T5 edo F32T8 hodi fluoreszenteen ondoan) giro fresko, atsegin eta erlaxatua sortzen dute (azken bi horien funtzionamendu egokirako zaintza ere handia den arren).

Argiztapen horren emaitzak honako hauek dira: argi argitsu eta fresko baten aurrean giroak duen sentsazio atsegina; produktibitate handiagoa; medikuarengana bisita gutxiago; energia-kostu eta lanparen mantentze-lan elektriko txikiagoa (% 30etik % 70 bitartean aurrezten da, erabilitako teknologiaren eta luminarien bizi-orduen arabera); gainera, azaldutako guztiari ingurumen-onura gehitu behar zaio.

Ohiko bonbilla goriak kostu txikiagoa dute, baina baita iraupen laburragoa (1.000 ordu baldintza normaletan) eta energia-kontsumo handiagoa ere, eta horrek ez ditu ingurumenarekin oso atseginak egiten; gainera, espazioan, koloreak erreproduzitzeko indize txikia dute. Horiek, argiztapen halogenoarekin batera, oso gomendagarriak dira mugimendu-sentsoreekin.

Eraikin administratzaileek lasaiago lan egiten dute, eta gehiago errenditzen dute argiztapen tradizionalak dakartzan arazo ugariek xurgatzen ez dituztenean: hala nola hodi fluoreszenteen kasuan balasto garestiekin, osagarriekin, garraioarekin, energia-kontsumo handiarekin eta teknikari elektrikoen mantenuarekin.

Horretaz gain, lanpara horiek argiztapena kontrolatzeko mugimendu-sentsoreetara konektatuta baleude, bizitza erabilgarria hain murriztuko litzateke, ezen argiak mantentzearen ohiko gastuak txikiak izan bailitezke hodi fluoreszenteen gehiegizko gastu anormalaren aurrean. Okupazio handiko eremuetan argiak etengabe pizteak eta itzaltzeak lanpara fluoreszenteen ohiko iraupena murrizten du.

Ikusi den moduan, barruko eta kanpoko argiztapen egoki eta fresko batek erosotasun eta ongizate ekonomiko eta pertsonal handiagoa sortzen du; adibidez, eraikin bateko egoiliarrek beren administratzailearenganako esker ona ondo egindako inbertsioa dela eta; lehen argiztapenaren mantentze-lan garestietan inbertitzen zen dirua beste gastu edo premia partikularretan edo orokorretan aprobetxa daiteke, baita luxuetan ere.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
* Luminantzia
* Laneko segurtasun eta osasuna
* Argi kutsadura

## Kanpo estekak