open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sydney Coveko barandak

**Sydney Coveko barandak**, Sydney (Australia) hiriko kai zaharretan dauden baranda batzuk dira, ondare historiko gisa babestuak. Sydney Cove izeneko ingurunean daude, Dawes Point, The Rocks eta Sydneyko negozio-barruti nagusiko parteetan. Sydneyko Portuko Zubiaren azpian ere bada tarte bat baranda hauekin.

Hegoaldeko Gales Berriko Estatuko Ondarearen Erregistroari 2002ko maiatzean gehitu zituzten baranda hauek.

## Historia 
Barandak eta haien ondoan ikus daitezkeen kareharrizko zutoinak kai nagusi zaharreko erlikiak dira. XIX. mendeko zati batzuk kontserbatzen dira oraindik.

Baradaren diseinuak tartekatzen ditu bi diseinu desberdineko poste bertikalak, punta zorrotzean amaituak, eta elkarren arteko loturak dira, barra horizontal parea goian eta behean, eta lotura diagonalak ere bai zeinek gurutzaketa puntuan, erdian, medailoi bat daukaren.
erdian|thumb|300x300px|19. mende amaierako irudian ikusten da nola poste diseinu desberdinak tartekatzen diren, zutoin batzuk besteak baino lodixeagoak dira.
1900etik aurrera atal kaltetuak etengabe ordezkatzu ohi dira, hala nola Kontxako barandan gertatzen den bezalatsu.

21. mendeko ondare aitorpenaren arabera, barandak estetikoki esanguratsuak dira, Sydney Cove izeneko inguruaren hiri-ezaugarri nabarmen eta erakargarri gisa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppa Barbapiccola

**Giuseppa Eleonora Barbapiccola** (Salerno, Italia, 1702 – Napoli, 1740)  zientziaren, filosofia naturalaren, poesiaren eta itzulpenaren arloetan nabarmendu zen emakume italiarra izan zen. 1722an, René Descartesen *Filosofiaren Printzipioak* italierara itzultzeagatik lortu zuen ospea.

Boloniako Accademia degli Arcadiko kidea zen, *Myristic* izenarekin. Askotan, Luisa Vico poetisarekin batera argitaratzen zituen bere poemak. Filosofiaren Printzipioen itzulpenean, Barbapiccolak dio emakumeak, beren garaikideen sinesmenen aurka, ez zirela intelektualki apalagoak berez, hezkuntza faltagatik baizik. Aditu napolitarrek sinesgarritasuna ematen diote Barbapiccolari Italiara kartesianismoaren pentsamendua eraman zuelako.

## Biografia 
Barbapiccolaren istorioa ez da oso argia, baina hari buruzko gertakari gutxi batzuk ezagutzen dira. Ziurrenik Napolin jaio zen, eta baliteke bere familia jatorriz Salernokoa izatea. Bere osaba Tommaso Maria Alfani zen, Napoliko Dominikar predikari ospetsua. Alfanik korrespondentzia trukatu zuen Giambattista Vico-rekin, Barbapiccolak bere jakintzarik gehienak bereganatu zituenarekin. Bere gurasoei buruz ezer ezagutzen ez den arren, baliteke osabak eragin izana bere heziketan.

### Hezkuntza 
Ez dago informaziorik Barbapiccolaren hezkuntza formalari buruz. Hala ere, bere ezagutzaren zati handi bat Napoliko aretoetan izandako elkarrizketen bidez lortu zuela iradoki da. Batez ere, litekeena da Giambattista Vico filosofo italiarraren etxean eskuratu izana jakintza gehiena, Vico bere lagun Louisaren aita baitzen.

### Emakumeen rola hezkuntzan 
Baina arretaz eta argitasunez begiratuz gero, emakumeak ez dira zientzien ikasketetatik baztertu behar, haien izpirituak altuagoak direlako eta "bertuterik garrantzitsuenetan ez direlako gizonak baino gutxiago".

Giuseppa Barbapiccola, Filosofiaren Printzipioen itzulpenaren hitzaurrean.Zientziako gaietan emakume itzultzaile gisa, Giuseppa bere garaiko emakumeen hezkuntzaren alde zegoen. *Filosofiaren Printzipioak* itzultzean, italiarrei Kartesiar filosofiari buruz ikastea ahalbidetzeaz gain, emakumeek beren burua hezi eta jarrera arduratsuak har zitzaten sustatzea zuen helburu. Hitzaurrean, *Itzultzailearengandik Irakurlearengana* izenekoan, Barbapiccolak bere ideiak azaltzen ditu, eta emakumeen hezkuntzaren historia, filosofiaren historia eta autobiografia bat biltzen ditu, emakumeek ikasteko duten eskubidea defendatzen duena. Descartesek adimen femeninoa aitortzen zuen filosofia bat sortu zuela aipatuz, berak bere Kartesiar pentsamendu bikaina erabiltzen du emakumeak hezi daitezen konbentzitzen saiatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Giuseppa Barbapiccola
* Feminismoa Italian
Andoni Larrañaga

**Andoni Larrañaga Agirre** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1974ko uztailaren 26a) bertsolaria da, Anjel Larrañaga bertsolari eta pandero-jotzailearen semea.

## Ibilbidea 
Hainbat aldiz izan da Lizardi, Osinalde eta Xenpelar sarietako finalean. 1995ean Gipuzkoako Txapelketan kantatu zuen eta finalaurrekoetan aritu zenez 1997ko Bertsolari Txapelketa Nagusian parte hartzeko txartela eskuratu zuen.

Aitak bezala Andoni semeak ere panderoa jotzen du.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** Parte hartzeak (1): 1997
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa:
** Finalaurrekoak (1): 1995

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andoni Otamendi

**Andoni Otamendi Arsuaga** (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 1973) bertsolaria eta musika irakaslea da.

## Ibilbidea 
1993an egin zuen aurreneko plaza Lizardi sarian, eta 1995ean Gipuzkoako Txapelketan finalaurrekoak jokatu zituen. Horri esker 1997ko Bertsolari Txapelketa Nagusian parte harteko txartela eskuratu zuen.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** parte hartzeak (1): 1997
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa:
** parte hartzeak (4): 1995, 2003, 2007, 2011

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Luis Urdangarin

**Jose Luis Urdangarin Goñi** (Hernani, 1972) gipuzkoar bertsolaria da. Ekonomilaria da ikasketaz eta ekonomiaren ingruko liburuak itzuli ditu.

## Ibilbidea 
1985ean hasi zen bertsotan Hernaniko bertso eskolan eta 1990 eta 1996 artean bertako irakaslea izan zen. Bertsolari Txapelketa Nagusian birritan hartu zuen parte.

Bertso paper lehiaketa ugari irabazi ditu.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** Parte hartzeak (2): 1993, 1997
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa:
** Finalaurrekoak (1): 1995

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anioi-polimerizazio

Kimikan **anioi-polimerizazioa** edo **polimerizazio anionikoa** kate-polimerizazioaren mota bat da zeinetan polimerizazio-prozesua anioien bidez hasarazten den. 

Anioi-polimerizazioa monomero binilikoekin usatzen da bereziki: estirenoa, butadienoa, isoprenoa, metakrilatoa, zianoakrilatoa, akroleina eta akrilonitriloa. Monomero ziklikoak ere anioi-polimerizazioz polimeriza daiteke: epoxidoak, trisiloxano ziklikoak, laktidak, laktona batzuk eta hainbat karbonato

## Polimerizazio-prozesua 
### Hastea 
Polimerizazio anionikoan erabiltzen diren hasarazleen artean amida metalikoak, alkoxi taldeak, alkil eta aril taldeak, hidroxiloak eta zianuroak seinala daitezke. Denak dira, jakina denez, Lewis baseak eta denak dira, ondorioz, elektroi-emaileak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Polimerizazio
* Ioi-polimerizazio
* Katioi-polimerizazio
* Erradikal-polimerizazio
* Kate-polimerizazio
* Koordinazio-polimerizazio
* Polimerizazio bizidun

## Kanpo estekak
Polimerizazio bizidun

Polimeroen kimikan, **polimerizazio biziduna** kate-polimerizazioaren modu bat da, non hazten ari den polimero-kateari hiltzeko (bukatzeko) ahalmena ezabatu zaion. Hori hainbat modutan lor daiteke. Katearen hazkuntza amaitzeko eta kate-transferentziako erreakziorik ez egotea, eta katearen haste-tasa  katearen hedapen-tasa baino askoz handiagoa izatea komeni da horretarako. Horren ondorioz, polimero-kateak ohiko kate-polimerizazioan baino erritmo konstanteagoan hazten dira, eta kateen luzerak oso antzekoak dira (hots, polidispertsitate-indize oso baxua dute). 

Polimerizazio biziduna bloke-kopolimeroak sintetizatzeko metodo ezaguna da; izan ere, kopolimeroa etapatan sintetiza daiteke, eta etapa bakoitzean monomero diferente bat usatu. Pisu molekularra kontrolatzea errazten duela da polimerizazio bizidunen beste abantailetako bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Polimerizazio
* Ioi-polimerizazio
* Anioi-poliomerizazio
* Katioi-polimerizazio
* Erradikal-polimerizazio
* Kate-polimerizazio
* Koordinazio-polimerizazio

## Kanpo estekak
Polidispertsitate-indize

thumb|Polimero monodispertsoaren irudikapena
Polimeroen kimikan **polidispertsitate-indizeak** edo **polisakabanatze-indizeak** adierazten du polimeroaren pisu molekularraren banaketa nolakoa den. Polidispertsitate-indizea *zenbaki-pisu molekularraren* (Mw) eta *masa-pisu molekularraren* (Mn) arteko zatidura da. Zatidura 1 baliotik zenbat eta gertuago egon orduan eta estuagoa izango da banaketa, alegia, antzeko pisu molekularreko molekulez osatuta egongo da polimero-masa. Horrelako polimeroei *monodispertso* esaten zaie.
thumb|Polimero polidispertsoaren irudikapena
Seinalatu beharra dago IUPACek ez duela polidispertsitate-indize terminoa onartzen eta horren ordez *dispertsitate* proposatzen du. Ondorioz, *dispertsitate uniformea* eta *dispertsitate ez-uniformea* ditugu, hurrenez hurren, *monodispertso* eta *polidispertso* adierazteko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferenice de Rodas

**Ferenice de Rodas**, ezaguna **Calipatira** izenez (Grezia, K.a. 396- K.a. V. mendea ) greziar emakumea izan zen, ama-maitasunaren sinboloa. 

## Biografia 
Diagoras de Rodasen alaba zen, eta Dorieo de Rodasen arreba. Biak txapeldunak ziren antzinateko hainbat jokotan, eta, batez ere, aita lau joko greko handietan (olinpikoak, nemeoak, istmikoak eta pitikoak) irabazi zuen lehena izan baitzen.

Calianaxekin ezkondu zen eta bi seme izan zituen: Eucledes eta Pisidoro. Euclesek Joko Olinpikoetan pugilato-saria irabazi zuen. Pisidoro oso umea zen, aita hil zenean. Pisidorok borroka egin behar zuen joko olinpikoetan. Emakumeek ezin zutenezen jokoetan egon, trikimailua asmatu zuen Calipatirak semearekin egon ahal izateko.

## Gertaera 
Pausanias izeneko bidaiari eta kronista grekoaren arabera, Ference de Rodas edo Calipatira bere seme Pisírrodo Antzinako Olinpiar Jokoetan pankrazio-lehiaketan ikusi ahal izateko, gizonez mozorrotu zen eta bere semearen entrenatzailearen plantak egin zituen, emakumeen presentzia debekatuta baitzegoen. Mutilaren garaipenarekin, entrenatzaileen lekua eta lehia-harea bereizten zituen hesia saltatu zuen, semea besarkatzera joateko. Zorte txarra izan zuen, arropa hesian trabatu, burukoa galdu, eta emakumea zela agerian gelditu baitzen. Nahiz eta legez heriotza-zigorra ezarri behar zitzaion, ez zuten hil  txapeldun olinpikoen alaba, arreba eta ama izateagatik. Aurrerantzean horrelakorik gerta ez zedin, entrenatzaileek ere lehiaketa olinpikoetara biluzik joan behar zutela agindu zen.

thumb|200px|Hera tenplua, Olimpia
## Emakumeen jokoak 
Ikertzaile batzuek diote, hala ere, emakumeek beren lehiaketa zutela, Hera Jokoak izenekoa, Hera Jainkosaren omenez. Atenastarrek etxeko lanak egiten eta senarrak zaintzen besterik ez zuten egiten. Licurgok, Espartako legegileak, erabaki zuen emakumeek lehiatzea “bizkortasuna eta indarra neurtuta, emakume libreen funtsezko eginkizuna seme-alaba indartsuak sortzea baitzen”. 160 metroko lasterketako irabazleek erramu-koroa bat eta behi-zati bat jasotzan zuten, Hera ugalkortasun-jainkosari sakrifikatutakoa, ama-balioen ordezkari gisa. Kirol-lehiaketen irabazleei “crisophoros” titulua ere ematen zitzaien, “urrezko eramailea” esan nahi zuena, alegia, urrea etorkizuneko enbrioia zela eta, bizi-iturri zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Knock at the Cabin

***Knock at the Cabin*** (euskaraz *Etxolako Atea Jo*), 2023ko M. Night Shyamalan indiar-estatubatuarrak zuzendutako beldur psikologikozko film apokaliptiko bat da. Paul G. Tremblay idazlearen *The Cabin at the End of the World* (2018, *Munduaren Amaierako Etxola*) eleberrian oinarritua dago. Dave Bautista, Jonathan Groff, Ben Aldridge, Nikki Amuka-Bird, Kristen Cui, Abby Quinn eta Rupert Grint aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Pennsylvania, Wen (Kristen Cui) 7 urtetako neskatoa eta Eric (Jonathan Groff) eta Andrew (Ben Aldridge) gurasoak landa eremuko baso isolatu batean oporrak igarotzen ari direnean, ezezagun armadun talde bat agertu eta bahituak izango dira, orduan apokalipsia ekiditeko ezinezko erabaki bat hartu beharko dute. Kanpo mundurako sarbide mugatua dutela, familiak guztiaren amaiera ailegatu aurretik zer sinistu behar duten erabaki beharko dute.

## Aktoreak 
* Dave Bautista: Leonard
* Jonathan Groff: Eric
* Ben Aldridge: Andrew
* Nikki Amuka-Bird: Sabrina
* Kristen Cui: Wen
* Abby Quinn: Adriane
* Rupert Grint: Redmond
* M. Night Shyamalan: Gonbidatu infokomertziala

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Elena Calvillo

**Elena Calvillo Arteaga** (Beasain, 1970eko apirilaren 3a) euskal mendi-korrikalaria da.

## Ibilbidea 
Senarrak animatuta 35 urte zituela hasi zen errepidean korrika lasterketak lehiatzen. Txikitatik mendian ibiltzea gustuko zuenez, Zegama-Aizkorri Maratoia prestatzea erabaki zuen eta 2010ean Idiazabalgo Mendi Taldean sartu zen. Urte berean Euskadiko Mendi lasterketako Kopan txapelduna izan zen eta 2011n Euskadiko mendi selekzioan sartu zen.

Ehunmiliak proba izan du gustuko. 2010ean *Goierriko Bi Haundiak* irabazi zuen (luzeraren erdia duen proba). Proba nagusian bigarren izan zen 2014, 2017, 2018 eta 2019an eta azkenik 2022an lortu zuen garaipena. Aurrez, 2015ean, Euskal Herria Mendi Erronka irabazi zuen.

2022an Beasaingo Udalaren Kirol Sari Nagusia jaso zuen.

## Garaipenen zerrenda 
* **2009**
** Ataungo XIX. Hiru Auzoetako Korrikaldia
* **2010**
** Euskadiko Mendi lasterketako Kopa (+ kilometro bertikala)
** Goierriko Bi Haundiak
* **2015**
** Euskal Herria Mendi Erronka
** Vandekames
* **2017**
** Goierri Kopa Trail
** Vandekames
** Marató del Priorat
* **2018**
** International Mountain Relay 2018 - 74Km
** Valdekames
* **2019**
** Arriarango mendi lasterketa luzea
* **2022**
** Ehunmiliak 

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak
Lashana Lynch

**Lashana Rasheda Lynch** (Londres, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1987ko azaroaren 27a) britainiar aktorea da. Ezaguna da Rosaline Capuletek ABC Studios, *Still Ά-Crossed* (2017) eta Maria Rambeau *Capitana Marvel*-en (2019) interpretatu dituelako.

## Biografia 
Lynch jamaikar jatorrikoa da. Hammersmithen jaio zen, Londresen eta bertako ArtsEd antzerki-eskolara joan zen.

## Ibilbidea 
Lynchek 2012ko *Fast Girls* film dramatikoan egin zuen debuta. Telebistan, *Crimen en el Paraíso* eta *Silent Witness-en* agertu da. BBC *Crims* film laburretan, banaketa erregularreko kidea izan zen 2015. urtean.

2016. urtean, Lynchek Rosaline Capulet pertsonaia nagusia *Still Ά-Crossed* estatubatuarreko lan seriean sartu zuen, Shonda Rhimesek ekoitzia.

2019an, Maria Rambeau ehiza-pilotua interpretatu zuen *Capitana Marvel*-en. No Time to Die-n Nomi papererako hautatu zuten.

## Filmografia 
[thumb|200px|[Lashana Lynch pilotoekin Captain Marvel filmerako]]
### Filmak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Ainura Sagyn

**Ainura Sagyn** (kirgizeraz: Айнура Сагын))  (Talas, 1989) Kirgizistango informatikari software-garatzailea da. Sortu zuen Tazar startup-enpresak aplikazio bat eta webgune bat plazaratu ditu zaborra sortzen duten agenteen (jatetxeak, lantegiak, eraikuntza-enpresak eta etxebizitzak) eta birziklapen-industriaren arteko komunikazioa errazteko.. Hainbat sari jaso ditu ingurumenaren alde egindako lanagatik eta emakumeak esparru teknologikoan sartzea sustatzeagatik; besteak beste, 2022ko BBCko 100 emakumeen zerrendan agertzea.

## Biografia 
[ezkerrera|thumb|270x270px|[Kirgizistan]]
**Ainura Sagyn** Kirgizistango eskualde menditsu txiki batean jaio zen baina Talas hiriburuan hazi zen. Unibertsitatera joan den lehen pertsona izan zen bere familian, Bixkek-en, informatika ikasteko beka bati esker. Ikusmen artifizialaren  arloko graduondoko ikasketak egiten ari da Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. Bere herrialdean, hedabideetako hainbat programatan parte hartu du, NBEren Emakumearen Egunean parte hartu du eta emakumeak STEMen esparruan gehiago sartzearen aldeko aktibistatzat hartzen da.

Gainera, tokiko ingurumen-arazoei erantzun bat emateko teknologien garapenean jarri du arreta. Aimeerim Tursunalieva-rekin batera Tazar enpresa sortu zuen. Zabortegien neurria murriztu ahal izateko helburuarekin, hondakinen ekoizleen eta birziklatzaileen arteko harremana optimizatzen duen aplikazio bat sortu zuten, .

TAZAR aplikazioak hiru funtzio ditu: 1) birziklatzeko gaiak biltzeko puntuen berri zabaltzea mapa baten bidez, 2) hondakin birziklagarrien bilketa bultzatzea, eta 3) elementu birziklagarri horiek sailkatzeko gida egokia egitea.

Aplikazioaren bidez, hiriko biztanleak harremanetan jartzen dira zuzenean birziklatzaile independenteekin, sortu duten material birziklagarria eman edo saltzeko. Baina ingurumen-gaiaz haratago, tokiko emakumeen bizitza ekonomikoa hobetzen ere laguntzen du aplikazioak. Seme-alabak dituzten emakume langabetuek Tazar-en erabiltzaileen %65 dira eta app-arekin lortzen dituzten puntuen truke dirua edo kosmetikoak lortzen dituzte. 2020ko amaieratik 2022ko hasierara bitarte, 10 tona material birziklagarri baino gehiago utzi ziren zabortegietan.

2019an, emakumeentzako Toptal beka jaso zuen, 10.000 dolar eta ikusmen artifizialean aditua zen aholkulari baten laguntzari esker, plastiko mota desberdinak hobeto ezagutu eta bereizteko proiektu bat abaian jarri zuen, horrela birziklapena eraginkorragoa izan dadin. Ordenagailu bidezko ikusmena eta robotika ere integratu nahi ditu, birziklatze-zentroetan programa informatikoen bidez kontrolatutako esku robotikoek material birziklagarriak sailka ditzaten.

## Aintzatespenak 
* 2019 - *Emakumeentzako Toptal beka* 
* 2021 - *Vision Abie ikaslea saria (Student of Vision Abie)* 
* 2022 - BBCko 100 emakumeak 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kirgizistan

## Kanpo estekak
Annales del Reyno de Navarra

***Annales del Reyno de Navarra*** (Nafarroako Erresumaren Urte Liburuak) Nafarroako Gorteek Erresumaren historia jasotzeko eragin zuten bilduma ofiziala izan zen. Lanaren ardura hiru kronikagileren gainean erori zen: Josef Moret eta Francisco Aleson bost liburukien egileak hurrenez hurren, eta Pablo Miguel Elizondo, lan osoaren laburpena egin zuena. Hirurak Jesusen Lagundiaren kideak ziren. Lehenengo liburukia 1684an plazaratu zen. Euskal historiaren inguruko ikertzaile orok nahitaez kontsultatu beharreko idazlan erraldoitzat hartu da.

## Une historikoa 
Espainiako koroaren politika zentralista aldaratzen zuenean, Nafarroako Gorteek kontraeraso bati ekiten diote Erresumaren nortasuna defendatzeko, eta, horretarako, ukaezintzat jotzen dituzten bi gertaera bereizgarri gogoraztea jotzen dute:
* Historia: horrek independentzia politikoa ziurtatzen du, 1512an, Gaztelako Koroan Nafarroan sartu zela ziurtatzen du.
* Legeria: Foru Orokorrean bildua. Azken hau, Antonio Chavierrek prestatuta, 1686an argitaratu zen, *Fueros del Reino de Navarra desde su creación hasta su feliz unión con el de Castilla* izenburuarekin.

Nafarroako historia ofiziala egiteko lehen urratsa 1600. urteko batzarrak eman zuen. Orduan, frai Inazio Fermin Ibero, Fiteroko abadeari, eta Miguel Murillo Diputazioko sindikoari, dokumentu-iturrietan oinarrituta  Erresumaren Kronika egiteko ardura eman baitzien. Horretarako, baimena eskatu zioten erregeari edozein artxibo bisitatzeko eta horri lotutako paperak ateratzeko. Agindua, ordea, ez zen gauzatu, segur aski frai Ignacio de Ibero Zisterraren ordenari buruzko bere argitalpenetan zentratua zegoelako, eta Miguel Murilloren gaitasun faltagatik, legelari ospetsua zen baina, antza, ikerketa historikoarekiko interesik ez baitzuen.

## Edizioak 
Lehenengo edizioa 1684 eta 1715 artean argitaratu zen, bost liburukitan. 1756an edizio berri bat atera zen, baina inprimatu ondoren, 1757an bildutako Nafarroako Gorteek ez zuten onartu, eta, azkenean, suntsitzea agindu zuten. 1766an Nafarroako Gorteek sustatutako bigarren edizioa argitaratu zen. Ondoren, 1890-1891, 1969 eta 1988an argitaratu ziren.

## Obra osoaren egitura 
**Lehenengo atala**
* I. liburuki (1-14 liburuak), (1684), jatorrietatik Antso IV.a Gartzeitz arte (1076)
* II. liburuki (15-20 liburuak), (1695), Antso IV.a Gartzeitzengandik Antso VII.a Nafarroakoa arte (1234)
* III. liburuki (21-29 liburuak), (1704), Antso VII.a Nafarroakoarengandik Filipe III.a Nafarroakoa arte (1343)

**Bigarren atala**
* I. liburuki (1-10 liburuak), (1709), Karlos II.a Nafarroakoarengandik Frantzisko I.a Nafarroakoa arte (1483)
* II. liburuki (11-25 liburuak), (1715), Katalina I.a Nafarroakoarengandik Karlos V.aren armadak Sacco di Roma burutu arte (1527)
thumb|300px|

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tomo primero de los Annales de Navarra
* Tomo segundo de los Annales de Navarra
* Tomo tercero de los Annales de Navarra
* Tomo quarto de los Annales de Navarra
* Tomo quinto de los Annales de Navarra

## Kanpo estekak
Shunzhi

**Shunzhi** (Mukden Jauregia, Shenyang, 1638ko martxoaren  15a – Pekin, 1661eko otsailaren 5a) Txinako enperadorea izan zen, Qing dinastiako bigarrena.

Bere jaiotza izena Aisin Gioro Fulin (愛新覺羅·福臨) izan zen. Hong Taiji enperadorearen semea izan zen eta 1643an enperadore berria aukeratu zuten bere aita hil ondoren eta Qing dinastiarentzat konkistatu zuen Ming dinastiak kontrolatutako lurraldearen gehiengoa. 1650ean Dorgon hil ondoren, Shunzhik pertsonalki gobernatu zuen. Ustelkeriari aurre egiten eta Mantxuko nobleziaren boterea mugatzen saiatu zen. Ming dinastiako azken erresistenteak garaitu zituen eta 22 urtez hil zen baztangaz. Bere seme Kangxi enperadorea izan zen tronuan oinordekoa.
Taisia Bekbulatova

**Taisia Lvovna Bekbulatova**  —— (Errusia, 1991ko martxoaren 10a)  errusiar kazetaria eta editorea da. 2019. urtean *Holod Media* aldizkaria sortu zuen, bere aldizkari propioa hain zuzen ere, sari ezberdinak irabaziz. 2020an atxilotu egin zuten Ivan Safronovekin batera. Atzerriko ajente izendatu zuten eta Errusiatik kanpo eraman zuten, bere lankideak bezalaxe, ilegalak bihurtuz. 2022. urtean BBC-k urteko 100 emakume inspiratzaileetariko bat izendatu zuen.

## Biografia 
Bekbulatovak kazetaritza ikasi zuen Moskuko Estatuko Unibertsitatean. Ikasketetako laugarren urtean Kommersant egunkari errusiarrean bekaduna izan zen. Liudmila Resnianskaia Kazetaritzako irakasleak  kazetari politikoa izatera bultzatu zuen.

## Lan ibilbidea 
2012. urtean Kommersanteko politika saileko korrespontsal lanetan hasi zen. 2017a Meduza onlineko argitalpenaren korrespontsal berezia bihurtu zen, eta 2019. urtera arte gai politiko eta ez-politikoei buruz idatzi eta argitaratu zuen.

2019. urtean *Holod Media* on-line aldizkaria atera zuen. Harrapatua izatea saihestu zuen serieko hiltzaile eta bortxatzaile bati buruzko ikerketa bat izan zen bere lehen historia garrantzitsua. Dmitri Lebed Abakango taxi-gidaria zen Khakassiako urruneko eskualdean, eta hainbat aldiz atxilotu zuten arren, ondoren askatu egin zuten krimenekin jarraitzeko. "Road tono Askiz" istorioa 2019ko abuztuan argitaratu zen eta Redkollegiako Holod saria irabazi zuen. Laster beste kazetari batzuk bildu zituen. 2021. urtearen amaieran, Errusiako Justizia Ministerioak atzerriko agente gisa etiketatu zuen eta Tbilisira joan zen.

Haren aldizkariak Ukrainaren inbasio errusiarrari buruzko berriak argitaratu zituen 2022an. 2022an, Errusiako estatuak "albiste faltsuak" deituriko lege berriak onartu zituen, argitalpena debekatu zuten legeak. Bere kazetariei hamabost urte arteko kartzela-zigorra ezarri zieten lege horiek hausteagatik Kazetarien Babeserako Batzordeak azaldu zuen kazetariak "trumilka" emigratzen zutela zentsura berria saihesteko. Bekbulatovak kalkulatu zuenez, 150 joan ziren eta hamabi bat langilek utzi zuten herrialdea. Bere segurtasunerako Errusian geratzea erabaki zuten kazetariekin harremanak hausten ari zela esan zuen.

2022an, BBCk beste bi emakume errusiarrekin batera sartu zuen, urteko 100 emakume inspiratzaileenen artean. BBCk emakumeen eskubideen estaldura eta Ukrainaren inbasio errusiarra aipatu zituen. Beren esaldia errepikatua hauxe da:"*Ez dut aurrerabide saihestezinean sinesten. Zibilizazio modernoa beti izan da hauskorra eta suntsitzeko erraza. Eta emakumeen eskubideak izaten dira desagertzen lehenak."*

## Aintzatespenak 
* 2022. urtean BBC-k urteko 100 emakume inspiratzaileetariko bat izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petr Pavel

**Petr Pavel** (Planá, 1961eko azaroaren 1a) txekiar politikari eta armadako jeneral ohia da, Txekiar Errepublikako presidentea 2023ko martxoaren 8tik.

1983an armadan izena eman zuen eta 1985ean Txekoslovakiako Alderdi Komunistan sartu zen. Txekoslovakia desegin ondoren, Txekiar Errepublikako armadan zerbitzatu zuen, eta estatu nagusiko buru izatera igo zen 2012 eta 2015 artean. 2015etik 2018ra NATOko Batzorde Militarreko presidentea izan zen.

44 urteren ondoren, armadatik erretiratu zen eta 2023ko presidentetzarako hauteskundeetara aurkeztu zen. Botoen % 58 lortuta irabazi zuen.
Inazio Fermin Ibero

**Inazio Fermin Ibero** () (Iruñea, 1530 inguru-1612ko urriaren 1a) monje zistertar, idazle, historialari nafarra eta Fiteroko betiko abade izan zen. Fiteroko abade bezala, gainera, Nafarroako Gorteetan eserlekua izan zuen, eta 1593, 1600 eta 1608koek, gainera, erresumako Diputazioko kide izendatu zuten.
   
## Biografia 
Monje zistertarra. Nogalesko monasterioan (Astorga) hartu zuen abitua. Teologian doktorea, Durangoko katedra lortu zuen Alcalan, eta hiri bereko San Bernardo ikastetxeko errektore izan zen. Beste kargu batzuk ere izan zituen, tartean Ofizio Santuaren Kongregazino Santuko zentsore eta Fiteroko betiko abadea.  

1608an Espainiako monasterio zistertar guztiak bisitatzeko eta eraberritzeko ahalmena zuen bikario nagusi izendatu zuten. Fiteroko abade bezala, Gorteetan eserlekua izan zuen, eta 1593, 1600 eta 1608koek, gainera, Erresumako Diputazioko kide izendatu zuten. 

Ofizio Santuan zentsore papera bete zuen eta, beste liburuen artean, Diego Lizarrakoaren *Enarrationes in evangelium secundum Lucam* zentsuratu zuen.

## Obra 
Bere literatur jarduera ordenaren eta bere monasterioaren historian oinarritu zen. Bere monasterioan instalatutako inprimategian 1603an *Exordium sacri Ordinis cistercienses* argitaratu zuen. Beste lan batzuk argitaratu gabe gelditu ziren: *Exordium maius* eta *Relación histórica de la fundación y antigüedad de este real monasterio*; bi hauek Madrilgo Artxibo Historikoan jasota daude baina beste bat, *Grandezas del Cister*, gaur egun galduta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
3 Godfathers (1948ko filma)

***3 Godfathers*** (euskaraz *3 Aitabitxiak*), 1948ko John Ford estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. Peter B. Kyne idazlearen *1913ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. John Wayne, Pedro Armendáriz eta Harry Carey Jr. aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Mendebalde Urruna, Arizona, Bob Hightower (John Wayne), Pete (Pedro Armendáriz) eta Abileneko Mutila (Harry Carey Jr.) abere-lapurrek banku bat ohostu ondoren herriko Buck Sweet (Ward Bond) sheriffak atzeman asmoz atzetik jarraituko ditu. Hiruak basamortuan barneratu eta erditzear eta hiltzear dagoen emakume batekin (Mildred Natwick) topo egingo dute. Bertan, emakumeak hil aurretik hiru gizasemeak haur jaioberria babestea eta haien hiru aitabitxiak izatea hitzemaneraziko die.

## Aktoreak 
* John Wayne: Robert "Bob" Marmaduke Hightower
* Pedro Armendáriz: Pedro Encarnación Escalante y Rocafuerte, "Pete"
* Harry Carey Jr.: William Kearney, "Abileneko Mutila"
* Mildred Natwick: Hiltzear dagoen ama
* Ward Bond: Buck Sweet sheriffa
* Mae Marsh: Sweet andrea
* Jane Darwell: Florie andrea
* Guy Kibbee: Epailea
* Hank Worden: Curly udaltzaina
* Dorothy Ford: Ruby Latham
* Charles Halton: Oliver Latham
* Jack Pennick: Luke
* Fred Libby: Udaltzaina
* Ben Johnson: 1. gaizkilea
* Michael Dugan: 2. gaizkilea
* Francis Ford: Tabernako mozkorra
* Richard Hageman: Salooneko piano-jotzailea
* Ruth Clifford: Tabernako emakumea
* Jack Curtis: 1. tabernaria
* Harry Tenbrook: 2. tabernaria
* Gertrude Astor: 1. herritarra
* Eva Novak: 2. herritarra
* Amelia Yelda: Robert William Pedro Hightower (mutiko ume)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ekialdeko Anatoliako faila

**Ekialdeko Anatoliako faila** () Turkiako ekialdean dagoen urratze faila garrantzitsua da. Anatoliako plakaren eta iparralderantz mugitzen den Arabiako plakaren artean dagoen muga tektonikoa da. Bi plaken artean dagoen mugimendu erlatiboaren arteko aldea nabarmena da failan ematen den ezkerreranzko mugimendu lateralean. Ekialdeko eta Iparraldeko Anatoliako failek xurgatzen dute Anatoliako plakaren mendebalderanzko mugimendua, Arabiar plakaren eta Eurasiar plakaren arteko kolisioa ematen ari dela. 

Failak ipar-ekialderanzko norabidea du, Marasko Puntu Hirukoitzan hasita Itsaso Hileko faila transformakorraren iparraldeko puntuan eta amaituz Karliovako muga hirukoitzean, Ipar Anatoliako failarekin topatzen den lekuan.

## Sismikotasuna 
Ipar Anatoliako failan gero eta mendebalderago mugitu diren lurrikarak izan ziren 1939tik 1999ra. 1998tik aurrera Ekialdeko Anatoliako failan zehar ugaritu dira lurrikara. 1998ko Adana-Ceyhango lurrikara, 2003ko Bingöleko lurrikara, 2010eko Elazigeko lurrikara, 2020ko Elazigeko lurriakra edo 2023ko Turkiako eta Siriako lurrikara horren erakusgarri dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlıovako muga hirukoitza

thumb|Karlıovako muga hirukoitza lerro horia eta morea elkartzen diren eremuan dago.
**Karlıovako muga hirukoitza** Anatoliako plaka, Eurasiako plaka eta Arabiako plaka batzen diren muga hirukoitz tektonikoa da, Turkian. Ipar Anatoliako failak ekialde-mendebalde norabidea du eta Ekialdeko Anatoliako failak hego-mendebalde/ipar-ekialde norabidea. Biak elkartzen diren lekuan dago muga hirukoitza. Hiru mugak transformakorrak direnez, Karliovako muga hirukoitza F-F-F motakoa da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erika Liriano

**Erika Liriano** (New York, XX. mendea) Dominikar Errepublikako kakao enpresaria da.

New York hirian jaio zen Dominikar Errepublikako nekazari familia batean eta arte eszenikoetan trebatu zen Manhattan-eko Fame School-en. Profesionalki, kudeaketan eta merkataritzan espezializatu zen. Human Ventures-eko kudeatzailea izan zen, non emaitza positiboak lortu zituen transakzioen fluxurako sistema zirkular bat diseinatu zuen. 2022an, Inaru Cacao kakao esportatzeko enpresa zuzendu zuen, eta bere ahizpa Janett-ekin batera sortu zuen Covid-19 pandemiaren aurretik, kakaoak sortzen duen aberastasunaren banaketa bidezkoagoa izan dadin ekoizpenean eta banaketan parte hartzen duten pertsona guztien artean. Enpresa horrek 1,5 milioi dolarreko finantzaketa lortu zuen 2022an. Enpresak ziurtagiri ekologikoa eman die 300 nekazariri, eta 500 tona kakaoren kontratu esklusiboak lortu ditu.

BBCren arabera, 2022ko 100 emakume inspiratzaileenen zerrendan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Achille Devéria

**Achille Jacques-Jean-Marie Devéria** (Paris, 1800eko otsailaren 6a - *ibidem*, 1857ko abenduaren 23a) frantziar margolaria izan zen. Artista eta idazle ospetsuen erretratuak egin zituen.

1822an bere lehen erakusketa egin zuen eta bere anaia Eugènerekin arte eskola bat ireki zuen. 1830 inguruan ilustratzaile eta litografo ezaguna zen. Eleberri erromantikoak ilustratu eta grabatu erotikoak egin zituen. 1849an Frantziako Liburutegi Nazionaleko grabatuen saileko zuzendari izendatu zuten, baita Louvre Museoko Egiptoko departamentuko laguntzaile kontserbatzaile ere. Azken urteetan Egipton ibili zen, marrazten eta testuak transkribatzen.

## Iruditegia 

Balzac1820s.jpg|Honoré de Balzac, c.&nbsp;1820
Par Achille DEVÉRIA d'après Théodore Géricault - Une caricature de N.T. Charlet.jpg|Une caricature de N.T. Charlet (d'après Théodore Géricault), vers 1825
Achille Devéria, Victor Hugo, 1829, NGA 208390.jpg|alt=Image of Victor Hugo|Victor Hugo in 1829an
TKM 4498G 02, Lamav akt kannuga, Achille Devéria.jpg|"Lying nude with a jug" Lamav akt kannuga
OttomanCunnilingusOrientalism.jpg|An Orientalist depiction of cunnilingus
Achille Devéria erotism.jpg|A libertine watercolor (after, or attributed to Achille Devéria)
Achille Devéria, L'Inquietude, 1829, NGA 60974.jpg|L'Inquietude (1829)
Achille Devéria - Reverie - 1940.1101 - Cleveland Museum of Art.tif|Reverie
File:Jean-Baptiste Say by Achille Devéria.jpg|Portrait de Jean-Baptiste Say. Gravure de Godefroy Engelmann d'après un dessin d'Achille Devéria.
Auguste-Marie Panseron by Achille Devéria.jpg|Auguste-Marie Panseron (1796-1859) by Achille Devéria (1800-1857).
Henri Herz by Achille Devéria 1832.jpg|Henri Herz, 1832.
David d'Angers par Achille Devéria.jpg|Pierre-Jean David d'Angers, 1838.
Achille Devéria, Carnevale, 1830, NGA 207780.jpg|*Carnevale*
Alexandre Dumas par Achille Devéria (1829).png|Alexandre Dumas, (1829).
Klementyna Tańska lit. Achille Devéria.jpg|Klementyna Hoffmanowa: A litograph originally published in: Straszewicz J., *Die Polen und die Polinnen der Revolution vom 29 November 1830*, Stuttgart [1832–1837].
Achille Devéria, Jeanne de Bourgogne, NGA 111288.jpg|*Jeanne de Bourgogne*
Achille_Devéria_Les_petits_jeux_innocens.jpg|''Les petits jeux innocens'''Les gages tirés
Corset1905_130Fig107.png|Fig. 107. Flatterie de corsetière. — C'est juste la taille de la Venus
TKM 4497G 01, Lamav akt, Achille Devéria.jpg
Ann Zingha.jpg|'Queen Ginga'

## Kanpo estekak
OER Commons

**OER Commons** (hezkuntza-baliabide irekietarako OER) sarrera libreko lineako liburutegi bat da, eta irakasleei eta beste edozeini modu librean erabil daitezkeen *hezkuntza-baliabide irekiak* (OER) eta beste hezkuntza-material batzuk bilatzeko aukera ematen die.

## Historia 
OER Commons, Hezkuntzako Ezagutzaren Kudeaketa Aztertzeko Institutuak sortua, curriculumeko adituei eta hezitzaileei hezkuntza-baliabide irekiak (OER) aurkitzen eta material horiek erabiltzen, ebaluatzen eta hobetzen laguntzeko garatu zen. Guneko baliabideak datu deskribatzaileen multzo zabaldua erabiliz bila eta iragaz daitezke, erabilera-baldintzak barne. Irakasleek, ikasleek eta beste batzuek "metadatu" horiek aberasten dituzte materialak etiketatu, kalifikatu eta berrikusten dituztenean, eta haientzat funtzionatzen duena partekatzen dute.

## Sariak 
2007an, San Joseko Berrikuntza Teknologikoaren Museoak OER Commons izendatu zuen ISKME.

2010eko abenduan, ISKME finalista izendatu zuten OER Commons irakasleen garapen profesionaleko programen bidez **Qatar** Fundazioaren Hezkuntzarako Berrikuntzaren Munduko Gailurrean (WISE).

2011n, ISKMEk Hezkuntza Kalitatearen Ekimen Irekiaren (OPAL) **Politikan** Eragiten duten Erakundeen Saria irabazi zuen, UNESCO, **Hezkuntza** Irekirako eta Urrutiko Hezkuntzarako Nazioarteko Kontseilua, Ikaskuntza Elektronikoaren Kalitaterako Europako Fundazioa eta Europako hainbat unibertsitate biltzen dituen partzuergoa.

## Ikus gainera 
* Hezkuntza-praktika irekiak
* Hezkuntza-baliabide irekiak
* Testu irekiko liburua
* Hezkuntza irekia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* OER Commons
* Hezitzaileei hezkuntza irekiko baliabideen kalitatea zehazten laguntzea
* Hezkuntza-baliabide irekiak eta liburutegiak
Suvada Selimović

**Suvada Selimović** (Vitinica, Bosnia-Herzegovina, 1965) Bosniako ekintzaile bakezalea da, emakumeen arte elkar-laguntza sustatzearen alde  eta Bosniako Gerran egin ziren hilketen arduradunak epaituak izan daitezen lan egiten duena. 2022. urtean BBCko 100 emakume inspiratzaileen zerrendan sartu zuten.

## Biografia 
Bere jaioterriko merkataritza eskolan ikasi zuen, Vitinican, hain zuzen ere. Hamar urte eman zituen senarrarekin bizitzen, eta harekin hiru seme-alaba izan zituen, Zvorniken herrian. 1992ko ekainaren 1ean, serbiarrek beren senarra eraman zuten herriko beste 700 bosniarrekin batera, gerora hil egingo zituztenak. Bosniako gerraren lehen zantzuak ziren, 1995 arte luzatuko zirenak. Eslovenian babestu zen, Daytoneko Akordioak 1995ean bere herrira itzultzeko aukera eman zion arte. Erbestetik itzultzean, emakumeak izan ziren etxeak berreraiki behar izan zituztenak.

### Ekintzaile 
2003. urtean, programa bat jarri zuen martxan, emakumeei laguntza psikologikoa emateko: haur txikiekin bakarrik bizi behar baitzuten, bereizkeria, lapurretak eta isekak jasoz. Erasotzaileak, batez ere Sarajevokoak ziren, beren etxe zaharretan bizi ziren pertsonak hain zuzen ere. Horregatik, hainbat urteko prozesuari ekin behar izan zioten etxebizitzak berreskuratzeko. Selimovic-ek Anima erakundea sortu eta gidatu zuen, emakumeen bakearen eta boterearen alde lan egiteko, baina, batez ere, emakumeen arteko laguntza sustatzeko. Krimenak salatzeko eta errudunak justiziaren aurrean eramateko, hainbat salaketetan parte hartu du, 2021eko *Mujeres de negro* filmean bezala.

## Aintzatespenak 
* 2022. urtean BBCko 100 emakume inspiratzaileen zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Edward Howard

**Daniel Edward Howard** (Buchanan, 1861eko abuztuaren 4a - Monrovia, 1935eko uztailaren 9a) liberiar politikaria izan zen. Liberiako 16. presidentea izan zen 1912tik 1920ra.

Benetako Whig Alderdiko kidea izan zen. 1911n lehendakari hautatu zuten eta 1912ko urtarrilaren 1ean karguaz jabetu zen. 1915ean kruak matxinatu egin ziren eta Sierra Leonako britainiar koloniari anexioa eskatu zioten. Lehen Mundu Gerran herrialdearen neutraltasuna mantentzen saiatu zen, baina aliatuei nolabaiteko babesa eman zien eta alemaniar itsaspekoek egindako blokeo ekonomikoa jasan zuen. Alemaniak 1917an Monrovian egindako erasoaren ondoren, Howardek gerra deklaratu zion Alemaniari 1918ko urtarrilaren 12an. 1919an Liberia Nazioen Ligan sartu zen.
An Cailín Ciúin

***An Cailín Ciúin*** (; nazioarteko banaketa askotan ingelesez agertu dena; ***The Quiet Girl)*** Irlandako gaelikoz mintzatutako 2022ko filma da, eta hizkuntza honetan egindako film batek Oscar nominazioa lortu duen lehen aldia izan da 2023an, ingelesea ez besteko filmen kategorian. Melodrama sentikor bat da 1980ko hamarkadaren hasierako Irlandako Errepublikako nekazal eremu batean kokatua.

Colm Bairéad zuzendariak berak idatzi zuen gidoia, Claire Keegan idazlearen *Foster* (ingelesezko lana izatez, abegia euskarar itzulita) eleberri laburrean oinarritua. Carrie Crowley aktore gaztea da neska isil protagonista.

## Sinopsia 
Etxe disfuntzional batean haurdun dago ama: badituzte alabak lehendik, eta hauetariko bat ondo portatzekoa ez delakoan (aitaren arabera), senide batzuen etxean utziko dute zehaztu gabeko denbora baterako. Eibhlin eta Sean senar-emazteen etxaldera joango da Cait neskato isila beraz, eta isiltasunen azpian dauden sekretu eta maitasun-seinaleak deskubrituko ditu.

## Konexio filmikoak 
Filmaren izenburuak, bereziki ingelesez (*The Quiet Girl*) erreferentzia zuzena egiten dio *The Quiet Man* (1952) John Ford, John Wayne eta Maureen O'Hararen film historikoari, ekoizpen estatubatuarra, baina Irlandan kokatua eta irlandarren memoria zinematografikoan oso inportantea dena. Baina film berriak hainbesteko kontrastea egiten du aurrekoarekin, non kritikarien iritziz, komikietako marrazketa batetik Irlandako benetako errealitate batera egiten den salto, beste aro bat da, eta beste unibertso bat ere bai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Informazioa IMDb wegunean.
Chanel Contos

**Chanel Contos**  (Australia) ikasle australiarra da. Contos 2021ean egin zen ezaguna mundu osoan, emakume australiar gazteek sexu-erasoen berri emateko egindako eskaerari erantzun ugari eman ondoren.

## Hezkuntza 
Contos lehenbizi Glenorien hazi zen eta gero Vaucluse hirira joan zen, Sydneytik gertu dagoen auzo aberats batera. Sydneyko Kambala eskolan graduatu zen.Ondoren, Hegoaldeko Gales Berriko Unibertsitatean ikasi zuen, Merkataritza/Artea, Informazio Sistema eta Garapen Ikasketetako lizentziatura lortuz. Erantzun ugari jaso ondoren, *Teach Us Consent*, web orria abiarazi zuen.Erantzun sendoa eman zuen: 44.000 sinadura baino gehiago izan zituen hilabeteko epean, eta sexu-erasoen 5.000 istorio baino gehiago bildu zituen.2021eko apirilean, Contosek proposatu zuen leku anonimo bat sortzea, sexu-erasoen biktima ziren gazteek Australiako Poliziaren aurrean erasoak salatu ahal izateko.  2021eko maiatzean, Australiako lehen ministro Scott Morrisonek Contosekin biltzeko konpromisoa hartu zuen, sexu-hezkuntzari buruz hitz egiteko.

## Aintzatespenak 
* 2021eko Australiako Giza Eskubideen Sarietan, Chanelek Gazteen Giza Eskubideen Domina jaso zuen. 
* BBCren "Munduko 100 emakume inspiratzaile eta eragingarrienak 2022an" saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biezpainkari sudurkari ahoskabe

**Biezpainkari sudurkari ahoskabea** kontsonante-soinu mota bat da, ahozko hizkuntza batzuetan erabiltzen dena. Soinu hori adierazten duen Nazioarteko Alfabeto Fonetikoko sinboloa ⟨m̥⟩ da: biezpainkari sudurkari ahostunaren ⟨m⟩ eta ahoskabetasuna adierazteko marka diakritiko bat elkartzen ditu.

## Ezaugarriak 
159x159px

Hauek dira biezpainkari sudurkari ahoskabearen ezaugarriak:

* Herskaria da: ahotik botatzen den aire-fluxua guztiz eteten da. (Hala ere, kontsonante jakin hau sudurkaria denez, aire-fluxua sudurretik irteten da.)
* Biezpainkaria da: bi ezpainek elkar ukitzen dute soinu hau sortzeko.
* Ahoskabea da: ahots-kordek ez dute dardar egiten.
* Sudurkaria da: aire-fluxua nagusiki sudurretik irteten da (hau da, ahosabai bigunak ez du sudur-barrunbea ixten).
* Mihia ez da erabiltzen soinu hau artikulatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nana Darkoa Sekyiamah

**Nana Darkoa Sekyiamah** Ghanako idazle eta blogari feminista da. Saritutako “Abenturak emakume afrikarren logeletatik“ (*Adventures from the Bedrooms of African Women*) bloga sortu zuen, eta The Guardian eta Open Democracy egunkariarentzat idatzi izan du. Sekyiamah Emakumeen Garapenerako Eskubideen Elkarteko Komunikazio Zuzendaria da, eta Feminismo Beltzaren Foroaren Lan Taldeko kidea, Brasilgo Bahian historiako lehen Foro Feminista Beltza antolatu zuena. Errendimenduko entrenatzaile bezala diplomatura eta gatazka-bitartekaritzan ziurtagiria ditu, eta bizitzako entrenatzaile eta hizlari bezala lan egin du. Horrez gain, komunikazio eta kultur ikasketetan lizentziatura ere lortu zuen Londreseko Iparraldeko Unibertsitatean, eta genero eta garapeneko master bat London School of Economics and Political Science-n. Londresko Polizia Metropolitanoko lidergo entrenatzaile gisa ere lan egin du.

Sekyiamah “Emakumeen Garapenerako Eskubideen Elkartean” (AWID) Komunikazio zuzendari gisa lan egiten du. Feminismo Beltzaren Foroko Lan Taldeko kidea da. “Espazioak sortzen eta ahotsak areagotzen: Afrikako Emakumeen Garapenerako Funtsaren lehen hamar urteak” funtsaren hasierako historiaz idatzi zuen. Era berean, “Emakumeak Afrikako lidergoan: Afrikako emakume inspiratzaileekin elkarrizketak” idatzi zuen, Afrika osoko emakumeei egindako elkarrizketa bilduma bat, feminismoa, politika eta arteak, besteak beste, AWDFrekin egindako lanaren bidez.

Sekyiamah 2015eko Kampala (Ugandako) Idazkera Jaialdian eta 2016ko Aké Arte eta Liburu Jaialdian Abeokutan (Nigeria) hizlari izan zen.

2021ean, Sekyiamah-ek “Afrikako emakumeen bizitza sexuala” liburua argitaratu zuen Dialogue argitaletxean. Margaret Busbyk egindako berrikuspen batean, "bereziki lan dinamikoa" dela deritzo. Ondoren, Nairobin, Kenyan, eszena-egokitzapen bat egin zen.

2022ko abenduan, Sekyiamah “BBCren 100 Emakumeen zerrendan” izendatu zuten, urteko munduko emakume inspiratzaile eta eragingarrienetako bat bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
  Abenturak emakume afrikarren logeletatik
Jana Zinkevytx

**Jana Vadymivna Zinkevytx** ——  (Rivne, Ukraina, 1995eko uztailaren 2a) medikua, Ukrainako parlamentuko kide paraplegikoa eta militar beteranoa da. BBCren 2022ko 100 emakumeetako bat izan zen.

## Biografia 
Rivnen jaio zen 1995ean. Erresuma Batuan egin zuen bere prestakuntza medikua. Donbasseko gerran, Zinemkèvitx Ospitaleko Mediku Batailoiko komandantea izan zen, 200 soldadu inguru salbatu ondoren. Larri zauritu zen auto-istripu batean 2015eko abenduan, eta, ondorioz, elbarri geratu zen, eta, beraz, ordutik gurpil-aulki bat erabiltzen du. Ukrainako Merituaren Ordenaren hartzaileetako bat da. 

Europako Elkartasuneko alderdiaren ordezkari hautatu zuten Verhovna Radaren bederatzigarren deialdian, 2019ko Ukrainako parlamentu-hauteskundeetarako. Alderdiko hauteskunde-zerrendako zazpigarren egon zen.

## Sariak 
* 2022a BBCk gehien inspiratu zituen 100 emakumeetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aye Nyein Thu

**Aye Nyein Thu** (birmanieraz: အေးငြိမ်းသူ; Xin, 1996) Myanmarreko Xin estatuko medikua da, **A Nyein** izenez ezagutzen dena.

## Biografia 
2001eko lehen hiruhilekoan gobernu militarrak Mandalayri egindako estatu-kolpearen aurkako manifestazioetan aktiboki parte hartu zuen.Myanmarko Armadak 2021eko irailean leporatu zion Mindat udalerriko barne desplazatuei osasun laguntza ematea eta gobernuaren aurkako taldeei laguntzea. Armadak laguntzen ari ziren hiru mediku atxilotu eta ekipo medikoa konfiskatu zuen. 2021eko azaroan ebakuntza-aretodun ospitale bat eraiki zuen, eta inguruko beste eskualde pobreetako gaixoak artatu zituen.

## Sariak 
* 2022an BBCk urteko 100 emakume inspiratzaileenen zerrendan sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koordinazio-polimerizazio

**Koordinazio-polimerizazioa** edo **Ziegler-Natta polimerizazioa** trantsizio-metalen gatzek eta konplexuek katalizatutako polimerizazioak dira. Ziegler-Natta katalizatzaileak usatzen direlako hartzen dute izen hori.

Erreakzio oso estereoespezifikoak dira.

## Hasarazlearen izaera 
Ziegler-Natta katalizatzaileak 1950eko hamarkadan baliatzen hasi ziren etilenoa eta propilenoa polimerizatzeko. Titanio tetrakloruroa usatzen zen katalizatzaile gisa eta organoaluminio konposatuak kokatalizatzaileak zirelarik. Bi espezie horien nahasteek titanio(III) zuten solidoak formatzen zituzten erreakzioa abiarazten zituztenak. Jatorrizko errezeta horrek aldaera asko izan ditu.

Katalizatzailea osatzeko taula periodikoko I-III taldeko metalen hidruroak edo konposatu organometalikoak eta IV-VIII taldeko trantsizio-metalen haluroak nahas daitezke. Ez dago zalantzarik, bi multzook konbinatzeko aukera-kopuru adierazgarria dagoela.

## Ezaugarriak 
Koordinazio-polimerizazioak eragin handia du polietilenoaren eta polipropilenoaren moduko polimero binilikoen ezaugarri fisikoetan. Beste molde batzuen bidez, erraldikal-polimerizazioz adibidez, prestatutakoekin erkatuta polimero linealak, adarrik gabekoak, eratzen dira eta pisu molekular handiagoa izaten dute. Halaber, isotaktikoak edo sindiotaktikoak izango dira, inoiz ez ataktikoak. Ezaugarri horrek kristalinitatea agerrarazten du bestela amorfoak izango liratekeen polimeroetan. Polimerizatzeko bi molde desberdin horiek daude dentsitate txikiko polietilenoaren eta dentsitate handiko polietilenoaren arteko ezaugarrien oinarrian, izan ere, bigarrena koordinazio-polimerizazioz produzitzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Polimerizazio
* Ioi-polimerizazio
* Anioi-poliomerizazio
* Katioi-polimerizazio
* Erradikal-polimerizazio
* Kate-polimerizazio
* Polimerizazio bizidun

## Kanpo estekak
Kontsonante biezpainkari

Fonetikan, **kontsonante biezpainkari** bat bi ezpainen kontaktuaren bidez sortzen den soinua da. Oso ohikoa da munduan zehar; hizkuntzen % 0,7ak soilik ez du halako soinurik.

## Aldaerak 
Hauek dira Nazioarteko Alfabeto Fonetikoak (IPA) identifikatutako kontsonante biezpainkariak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lubomír Štrougal

**Lubomír Štrougal** (Veselí nad Lužnicí, 1924ko urriaren 19a - 2023ko otsailaren 6a) txekoslovakiar politikari komunista izan zen. Txekoslovakiako lehen ministroa izan zen 1970eko 1988ra.

Bortxazko lana egin zuen Alemania nazian Bigarren Mundu Gerran eta,  bere herrialdera itzulita, unibertsitatean ikasketak amaitu eta Txekoslovakiako Alderdi Komunistan sartu zen. 1950eko hamarkadan alderdiaren batzorde zentralean sartu zen eta Nekazaritza ministroa izan zen 1959tik 1961era,  eta gero Barne ministro 1965era arte.

Gustáv Husáken erregimeneko buruzagi nabarmena izan zen eta lehen ministro kargua bete zuen 1970 eta 1989 artean. 1990eko otsailean alderditik bota zuten eta, ondoren, ikertzaile izan zen komunisten errepresioan izan zezakeen erantzukizunagatik.