open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aritxulegi

**Aritxulegi** Bianditz (840 m) eta Aiako harriaren (837 m) artean dagoen mendatea da eta izen bereko tunela, Oiartzun eta Lesaka batzen dituen errepidean. Ohiko bidea izaten da inguruan dauden mendietara igotzeko.

439 metroko altuera dauka.

## Gerra Zibila 
Espainiako Gerra Zibilean gudu handi bat egon zen bertan. 1936an Txato Olabarri, EAE-ANVko militantea bertan hil zen, alderdi horretan hil zen lehenengo gudaria. Horren omenez alderdi horrek bertan monolito bat ezarri zuen.

## Gudari Eguna 
Ondoan "Gudarien Basoa" dago. Baso horretan hiltzen den ETAko militante bakoitzaren omenez zuhaitz bat landatu da, lehenengoa Txabi Etxebarrietaren omenez landatu zenetik. Bertan Gudari Egunaren baitan omenaldiak burutu izan dira. Garrantzi berezia izan zuen 2006an bertan ospatu zena, bertan ekitaldiaz gain ETAko hiru kidek komunikatu bat irakurri zutelako, tiroak airera botaz. Lehenengo aldia zen ETAk horrelako agerpen bat egiten zuela.

## Erreferentziak 
* Monolito de Aritxulegi. Deia

## Ikus, gainera 
* Mikelete

## Kanpo estekak 
*  Arritxulo Aterpetxea
* Bideoa: ETAren agerraldia Aritxulegin.
Txato Olabarri

**Txato Olabarri** Olabarri —jatorrizko izena: **Klaudio Olabarri**— (Arrigorriaga, Bizkaia, 1902 - Zarateko benta, Zizurkil-Aia, Gipuzkoa, 1936ko irailaren 18a) Eusko Abertzale Ekintzako (EAE/ANV) kidea eta eusko gudaria izan zen, Espainiako Gerra Zibilean gudan hil zen alderdi horretako lehen eusko gudaria (egun bat lehenago Jose Arana Irastorza hil zuten). Txato Olabarri oso sona handikoa bere alderdian eta jaioterrian. Haren omenez, Eusko Gudarosteko 6. batailoiari *Olabarri batailoia* izena jarri zioten. Era berean, haren omenez Eusko Abertzale Ekintzak monolito bat eraiki zuen Aritxulegin, eta urtero, Gudari Egunean, omenaldia eskaintzen die hari eta borrokan hildako Euskal Herriko ezker abertzaleko gainerako militanteei.

## Erreferentziak
Arrate

**Arrate** Eibarko (Gipuzkoa) auzunea da. Udalerriaren mendebaldean dago, Bizkaiarekiko mugan. Izen bereko mendi gain batean dago, 556 metrotara.

## Toponimoa 
*Arr(i)* + *arte* -> *Arrarte* -> *Arrate*. Beraz *Arrateren* esanahia hurrengoa da: *Harri artean dagoena*

## Demografia 
## Ondarea 
### Arrateko Andre Mariaren santutegia 
Gailurrean gurutze bat dauka eta bertatik gertu **Arrateko Andre Mariaren santutegia** dago; Ama Birjina hau Eibarko zaindari izendatu zuten 1928an. Santutegiaren inguruan aisialdirako gune zabala dago, jatetxe, taberna eta hotelarekin. Arrate Irratia herri emisorak bertatik emititzen du. Parke guztia pagoz inguratuta dago.

Santutegiaren lehen aipamenak 1498koak dira. Gaur egungo eliza XVII. mendekoa da. Barruan egurrezko bobeda berezia du, burdinsare barroko bat eta Andre Mariaren irudi gotikoa ditu.

Arrateko Andre Mariarenganako debozioa inguru guztian zabaldurik dago, baina Eibarren da indartsuena. Bertako jaia irailaren 8an ospatzen da (Andre Mariaren jaiotza). Egun horretan eta maiatzaren 15ean (San Isidro eguna, baserritarren zaindaria) elizkizunez gain herri-kirol erakustaldiak eta idi-dema saioak egin ohi dira.

Andre Mariari ereserki hau abesten zaio:
eskuinera|thumb|100px|Arrateko Andre Maria
*Arrateko Ama, gure zaindari onena* 
*gure herri dana hartu eta zaindu, Ama*
  
*Zure semeak eskerrak iritsi dagiguz*
*danok zerura juan gaitezen, Ama, egizu*

### Baserriak 
* *Argiñao* / Argiano
* *Arikitxa Haundi, Arikitxa Behekua* / Arexita Handikoa
* *Arikitxa Txiki, Arikitxa Goikua* / Arexita Hemendikoa
* *Arizmendi*
* *Arrate-Bekoetxe*
* *Barrenetxe* / Barrenetxea
* *Barrundi*
* *Eltzartza* / Eltzartzaga
* *Erdiko* / Kutunegieta Erdikoa
* *Gaztelu*
* *Guenetxe, Guenengu*a / Kutunegieta Goenengoa
* *Iñarra*
* *Lazareto*
* *Lezeta*
* *Lezeta Abeletxe*
* *Mendigoitxi* / Mendigoitia
* *Muitza Barri* / Mugitza Berri
* *Narru* / Kutunegieta Barrenengoa
* *Paua Abeletxe* / Pagoaga Abeletxe
* *Saartei* / Sagartegieta
* *Sanjuan(gua)* / Arizmendi San Juangoa
* *San Martin*
* *Sumendixa Behekua* / Sumendiaga Behekoa
* *Sumendixa Goikua* / Sumendiaga Goikoa
* *Umaixo* / Umaio
* *Untzeta*
* *Zelaikua* / Zelaia

## Ikus, gainera 
* Arrate Irratia
* Arrate Kirol Gaztedia
* San Andres eliza

## Kanpo estekak 
Ego Ibarra - Arrate Auzoa
Letoi

**Letoia** metal aleazioa da, kobrez eta zinkez osatutakoa. Kobre eta zink proportzioak aldakorrak izan daitezke. Kobre hutsak baino propietate mekaniko hobeak izaten dituzte aleazio horiek, hala nola harikortasuna eta xaflagarritasuna. 

## Izena 
Aintzina letoi hitzak zenbait brontze mota adierazteko erabiltzen zen arren, gaur egun eztainua osagai nagusitzat duten kobre aleazioei brontze deritzaie eta ez letoi.

## Propietateak 
Letoiaren propietateak asko alda litezke kobre eta zinkaz gain izan ditzakeen beste zenbait metalen arrastoak direla-eta, metal horien proportzioa txikia bada ere. Batzuk hotzean soilik landu daitezke, beste batzuk gori daudenean besterik ez, eta bada inolako tenperaturatan landu ez daitekeenik. Orohar letoi mota guztiak hauskor bihurtzen dira urtze tenperaturatik hurbil daudenean.

Dentsitatea konposizioaren araberakoa bada ere, 8,4gr/cm^3 eta  8,7gr/cm^3 artean egoten da.

## Ekoizpena 
Letoia ekoizteko zinka eta kobrea batera urtzen dira fundizio labe batean. Lingoteak hotz daudean lantzen dira xaflak eta barrak egiteko. Xaflak eta barrak hagaxkak lortzeko landu daitezke, eta hagaxkek, luzapen prozesuak medio, kablea eta alanbrea ekoizteko balio dute.

## Erabilerak 
Erabilpen anitz du, armagintzatik hasi musika tresnen fabrikazioraino; baterien txindatak, adibidez, letoizkoak izan ohi dira. Kondentsadore hodietan eta terminal elektrikoetan erabili ohi da. Industrian baliagarria da kolpatzean txinpartik ez sortzeko duen gaitasuna, metal askok ez dutena. Aspaldi *azofar* eta *kobre horia* izenak ematen zitzaizkion, eta erromatarrek zenbait txanpon egiteko erabiltzen zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pijama marradunaz jantzitako mutikoa

***Pijama marradunaz jantzitako mutikoa*** (jatorrizko izenburua ingelesez: *The Boy in the Striped Pyjamas*) John Boynek 2006an idatzitako eleberria da, umeentzako idatzi zuen lehendabizikoa. Istorioaren protagonista 9 urteko Bruno da. Mutiko honen ikuspegi lañotik, ustekabeko bidaia baten eta ondorengo bizitza berriaren nondik norako zehatzak pixkanaka pixkanaka antzematen ditu irakurleak.

## Argumentua 
Izan ere, Bruno bere inguruan zer gertatzen ari den ulertzen saiatu arren, ez da gauza guztiz konprenitzeko zein den bere aitaren betebeharra Auschwitzeko burua bezala Bigarren Mundu Gerran. Gerra eta sarraski-esparru horren izen konkretua, halere, ez dira eleberri osoan aipatzen, eta Brunoren ahoskera kaskarra (Autsbitz) baino ez da agertzen, beste pertsonaiek gaizki ahoskatzen duela ohartarazi dioten arren.

thumb|ezkerrera

Brunoren familiak Berlingo etxe handia eta dotorea utzi behar zuenean hasten da eleberria, aita Auschwitzeko buru berria baitzen, Führerek berak (Fiera nobelan) izendatuta. Aldaketa honek ondorio txarrak ekarri zizkieten Brunori eta arrebari, zeren, etxe berria isolaturik egonda, euren adineko lagunik ez baitzegoen.

Nolanahi ere, bere gelako leihotik Brunok hesiaz bestaldean pijamaz jantzitako jendea, umeak ere tartean, badaudela ikusi egin zuen, nahiz eta ez zuen ongi ulertzen zertan zebiltzan hor. Asperduraren asperduraz, Brunok ingurumari esploratzeari ekin zion. Hesia inguratzen saiatzen ari zela, bere adineko ume judua aurkitu zuen bestaldean, Shmuel izenekoa. Elkarren lagunak bihurtuta, Bruno arratsaldero joaten zen hura bisitatzera.

Hastapenean gogaituta sentitu arren, lagun berriak etxe berriaren inguruko iritzia aldarazi zion Brunori. Familia, ordea, ama eta arreba batez ere, hainbat gorabeheraren ondoren itolarri sentitzen ziren leku hits horretan. Horrenbestez, Berlinera bueltatzeko erabakia hartu zuen aitak.

Istorioa amaitzen da hiriburura itzuli aurretik kontzentrazio-esparruan eman zuten azken egunean. Izan ere, Brunok hesia zeharkatu zuen zulo txiki batetik, Shmueli desagertutako aita aurkitzen lagundu nahi baitzion. Shmuelek emandako jantziekin eta zorriak zirela-eta Brunoren ile mozketarekin, horren ezberdinak ez zirela konturatu ziren mutikoak. Etxera bueltatzeko ordua zela konturatu bezain laster, mutilak eta euren ingurukoak "martxa" batera eraman zituzten, gas-ganbara batean amaitzeraino.

## Kanpo estekak
Txurregi

**Txurregi** Andimendi mendilerroko mendi bat da (1.125 metro). Sakanako bailararen ekialdeko mugan dago. Gailurretik Aralar eta Andimendi osoak ikusten dira, bai eta Iruñerria, Sakana eta Pirinioak ere.

Orain urte gutxi, Iruñea aldean *Itxurregi* ere aditzen ahal zen; mendiaren Oskiako aldea nolakoa den, badirudi jatorrian izena *Aitzurregi* izan zitekeela.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Bi Sheng

**Bì Shēng** (txinera tradizionala: 畢昇; txinera sinplifikatua: 毕升; Wade-Giles: Pì Shēng; 990-1051) inprenta asmatu zuen lehenengoa izan zen. Bere inprentak tipo mobilak zituen eta portzelanarekin egin zuen 1041 eta 1048 artean.

## Ikus, gainera 
* Johannes Gutenberg
Kilt

thumb||Kilta
**Kilta** (Eskoziako Gaelikoz *Fèileadh*) jantzi mota eskoziar bat da. Koadrodun Gona baten antzekoa, baina bakarrik gizonentzat egina. Ezkontza eta hitzarmen garrantzitsuetan eramaten dute batez ere. Oihal honek 8 metro luze inguru ditu zabalean, eta luzeera berriz gizonaren belaunetarainokoa da.

Gaelikoan salbu ohikoa den *Kilt *hitza Scots hizkuntzatik dator. Jatorria ordea Norvegiera zaharreko *kjalta *hitzetik omen dator, Erdi Aroan vikingoen erasoaldiak eta gero Eskozian bizitzen jarri ziren norvegiarrek antzeko jantzia baizeramaten.

## Koloreak 
Kolore askotako Kiltak daude klan edo familia bakoitzak berea baitu eta. Familiaren aberastasunen erakusgarri, zenbat eta aberatsago izan, orduan eta kolore biziagoak eramaten zituzten. Datu hori XV. mendeko idazki batengatik dakigu. Gaur klan ugari daude eta kolore sorta ugari izaten dituzte aberastasuna kontuan hartu gabe. Gehienetan konbinatzen diren koloreak gorri-berdea eta berdea-morea dira.

Klan bakoitzeko kolore patroia *Tartan* deitzen da. Gehienetan kolore primarioak ziren, baina gaur egun jostun askok kolore distiratsuak erabiltzen dituzte kolore tradizionaletatik aparte.

## Historia 
Antzinako Zeltengandik datorren ohitura bat da, izan ere, Zeltek, antzeko oihal bat eramaten zuten janzteko. Baina horretaz gain beste erabilpen garrantzitsu bat zeukan: jantzi tradizionalaren soineko partea (plaid) gauean lo egiteko zaku bihurtzen zuten hotzik ez sentitzeko. Antzina euritik babesteko erabiltzen ziren. Jantzi tradizionalak lehen gorputz osoa estaltzen zuen eta plaida zarrailu batekin biltzen zen (*Féileadh Mòr*). Oihal gehiena haren beheko partean erabiltzen zen eta soberan zegoena sorbaldaren atzean kokatzen zen.

Denbora igaro ahala, goiko zatia kendu zioten, oso deserosoa baitzen lana egiterakoan.

1746 urtean debekatu egin zen, Cullodengo gudua ren ondoren. Debekua 1782 urtean kendu zuten. Tarte hartan soilik Britainiar Armadaren barruko Eskoziako Lur Garaietako zenbait batalloik jantzi ahal izan zuten, haien leialtasuna Hannover dinastiarekiko duda gabekoa jotzen zenez.

### Gaur egun 
Gaur egun gona motza moduan erabiltzen da, beheko partearekin bakarrik (plaida zenbait jantzi militarretan baino ez da erabiltzen).Tradizioa jarraituz ez dute ezer eramaten Kilt-aren azpian. Modako jostun famatuak Kilt-a berriztatzen saiatu dira, baina ehunaren diseinua da imitatu dena gehienbat.

## Ikus gainera 
* Tartan
* Plaid

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Skatala

**Skatalà**, Iberiar Penintsulan erritmo jamaikarrak (Ska, reggaea) lantzen zituen aitzindaria izan zen Bartzelonako musika talde bat da. 1985an hasi zen eta 2005an desegin zen, agurra suposatu zuen bira batekin.

## Diskografia 
* Fent d'Aquí (1991). Sock It Records/Semaphore
* Borinot, Borinot (1993). Al.l. Rds/Capità Swing
* Un de Nou (1995). Al.l. Rds/Capità Swing
* In Concerto (2002). Baobab Música/Al.l Rds/Tralla Rds

## Kanpo estekak 
*  Skatalà taldearen webgune ofiziala
88-91 maketa

***88-91 maketa*** *Pikutara* euskal taldearen maketa da. Maketa honen bidez taldea ezaguna egin zen Euskal Herrian zehar. 2006an grabatu zuten lehen diska, Agur eta ohore.

## Abestiak 
1.Natura

2.Soldaduzka honi ez!

3.Rastamintxo

4.Zintzilikaturik

5.Maitasun latza

6.Txakuriana

7.Gudarien eguna

8.Leitzaran

9.Fa culo

10.Amets Latz

11.Opari bat

12.Gautxorien gordelekuetan

13.Pozoina

14.Ezin dotzu

15.Rastamintxo

16.Noizpait

17.Reggae ta ska

18.Baratzeko pikuak

## Ikus gainera 
* Pikutara

## Kanpo estekak
Pikutara

**Pikutara** Euskal Herriko musika talde bat da. Ska, Reggaea edota rockaren bidezko protesta letrak ditu. Naturaren defentsan, soldaduskaren kontra, euskal preso politiko eta Gudarien alde, edota maitasuna dira Pikutararen letretako gaiak, besteak beste. 1988 inguruan eratu zen talde hau eta maketa bat kaleratu zuten: *88-91 maketa*. Taldekideak, Oiartzungoak, Hondarribiakoak, Goizuetakoak eta Astigarragakoak dira.

Behin abeslaria, Unai, lanean ari zela, ezbehar bat gertatu zitzaion, andamio bat jausi omen zitzaion alegia. Ondorioz, oroimena galdu zuen eta taldea bertan behera geratu zen. Harrezkeroztik, oroimena berreskuratzen aritu da, eta 2006an kontzertuak eskaintzeari ekin zuen taldeak, nahiz eta musikaren kalitatea ez izan garai batekoa. 2007an maketaren abesti batzuk aldatu ondoren lehenengo diska kaleratu zuten, *Agur eta Ohore*.

Taldearen berezitasuna txalaparta da, aski ezaguna Gudarien eguna abestian.

## Taldekideak 
* Unai: ahotsa
* Gorka: gitarra eta ahotsa
* Iker: gitarra
* Txefo: baxua
* Eneko: bateria
* Miren: teklatua
* Haritz eta Ekain: txalaparta

## Diskografia 
* *88-91 maketa*
* *Agur eta Ohore*

## Kanpo estekak 
*  Pikutararen abesti batzuen letrak
*  Argia.com-en elkarrizketa bat
Joaquin Gaztanbide

**Joaquin Romualdo Gaztanbide Garbaio** (Tutera, Nafarroa, 1822ko otsailaren 7a - Madril, Espainia, 1870eko martxoaren 18a) Erromantizismo garaiko musikagilea izan zen, zartzuela egilea izateagatik batez ere ezaguna. Guztira 44 zartzuela idatzi zituen.

## Biografia 
Solfeo ikasketak jaioterrian hasi zituen, bertako katedralaren musikaria zen Pablo Rublarekin.

1834an, 12 urte baino ez zituela, osabak Iruñera bidali zuen, Jose Gelbenzu eta Mariano Garciarekin piano eta konposatzea ikastera.

1842an Madrila joan zen, eta Maria Cristina kontserbatorioan ikasi zuen. 6 urte geroago Teatro Español de Madrid delakoaren orkestraren zuzendari izendatu zuten.

1856an Teatro de la Zarzuelako bazkide sartu zen, eta hango konpositore eta zuzendari ere izan zen.

## Zartzuela nagusiak 
Idatzi zituen 44 zartzueletatik, hauek dira ezagunenak:

# *La Mensajera*, 1849.
# *El valle de Andorra*, 1851.
# *Catalina*, 1854.
# *Los magiares*, 1857.
# *El juramento*, 1858.
# *La conquista de Madrid*, 1863.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika klasikoa
* Erriberar ezagunak

## Erreferentziak
Kim Peek

thumb|260px|Kim Peek

**Kim Peek** (Salt Lake City, Utah, 1951ko azaroaren 11 &ndash; 2009ko abenduaren 19a) ospe handiko *savant* bat zen (52 bat *savan*t daude bizirik, guk dakigunez), Dustin Hoffmanen pertsonaia inspiratu baitzuen *Rain Man* filman. *Kimputer* ezizenez ere ezaguna da.

Makrozefalia zuen jaiotzez, garuntxoaren gaitz egonkorra eta gorputz kailukararen agenesia. Ez dakigu bere oroimen harrigarriaren arrazoia hau izan daitekeen.

Kimen markak izugarriak dira:
* Irakurri dituen 12.000 liburuetatik % 98 gogoratzen zuen.
* Bi orrialde irakurtzen zituen 8 segundoan, begi bakoitzak orrialde bat hartzen baitzuen.
* Ordubetean liburu bat buruan izateko gai zen, datu historikoak, geografia, literatura eta abar barneraturik.
* 10.000 urteko egutegi zehatza zeukan buruan eta jaiotze data esanez gero, asteko eguna bazekien esaten.
* Kalkulu matematiko harrigarriak egiten zituen oso azkar.

Beste *savant* batzuek ez bezala, Kimek aurrerapen soziologiko galanta erakutsi zuen, ezezagunekin harremanetan jarriz eta bere frogaketak erakutsiz. Barry Morrow izan zen, Kim ezagutu ondoren, *Rain Man* filmaren gidoia idatzi zuena eta Barry Levinsonek eraman zuen pantailara: arrakasta ikusita, Kimek elkarrizketa bat egin zuen telebistako programa batean.

Wisconsingo Mediku Elkarteak hainbat ikerketa egin zizkion. Bere kabuz bizitzeko gaitasun eskasa zuen: ezin zituen alkandorako botoiak bere kasa lotu, gordetzen zituen datuak ez omen zituen benetan ulertzen, ez zezakeen poemarik interpreta edo libururik labur; hala ere, buruz zekizkien. Ez zen iaioa musikan, baina kanta bat entzun orduko, pianoz jotzeko edo segundo gutxi batzuen buruan autorea asmatzeko gai zen. Gehienok baino adimen-koziente baxuagoa zuen, baina datuak gordetzeko gaitasun berezia zuen era berean.

2004an NASAk ere ikertu zuen Kimen kasua, tomografiak eta erresonantzia magnetikoak eginez, ea bere burmuinaren egituran zerbait berezia aurkitzen zioten.

## Kanpo estekak 
* Kim Peeken heriotza El Mundon
* Kim Peeken heriotza El Paísen
* Kim Peeken aurkezpena Youtuben
* Kim Peek. Dokumentala Youtuben
Makrozefalia

**Makrozefalia** (grezieratik: μακρύς, «handi» eta κεφάλη, «buru») buruaren tamaina —buruko larruazalaren, garezuraren eta garunaren tamaina— ohi baino handiagoa izatearen alterazioa da. Makrozefalia dutenen buruaren zirkunferentzia, beren adineko gehienena baino handiagoa da.

Batzuetan makrozefalia patologikoa da, eta beste batzuetan dutenek ez dute inolako gaixotasun mentalik. Hainbat gaixotasun genetikok makrozefalia dakarte: nanismoak, neurofibromatosiak, esklerosi tuberosak...

## Kanpo estekak
Agenesia

**Agenesia** (grezieratikoa, "γεννεσις", *"jaiotza"* eta *a-* kontrakoa adierazteko) organoren baten edo zati baten garapenaren mentsa erakusten duen gaixotasuna da. Enbrioia garatzen ari denean gertatzen da.

Agenesia asko hilgarriak dira (*anentzefaliak* burmuinik ez duela esan nahi du), baina zenbaitetan arazo ez larriak sor ditzake. Askotan giltzurrunak falta dira, edo tiroidea, edo birikak. Malformazioak izaten dira, halaber, beso eta hanketan: *meromelia* (esku bat edo oin bat falta edo biak), *fokomelia* (eskuak eta oinak bai, baina ez besorik edo hankarik), *amelia* (hanka edo beso oso-osoa falta denean).

## Ikus, gainera 
* Kim Peek

## Kanpo-estekak
Tomografia

**Tomografia** ebaketa bidezko irudigintza da. Makina *Tomografo* du izena eta sortutako irudia *Tomograma*. Burmuinak aztertzeko teknikak dira. Hainbat zientziatan erabiltzen den sistema da, hala nola, medikuntzan, arkeologian, biologian, geologian, ozeanografian, astrofisikan eta abar.

## Medikuntzan 
Tomografia teknika nagusiak hauek dira:

* OTA: *Ordenagailu bidezko Tomografia Axiala*. Burmuinen argazki sorta bat da eta argazki horietan burmuinean egon daitezkeen zauriak argi eta garbi azaltzen dira. OTAren bidez egindako miaketei esker, burmuinen anatomiaren irudi oso argiak lortzen dira.

* ATT: *Azterketa Tomografiko Transaxiala*. Burmuinen eremuen jarduera azaltzen du, eremu bakoitzak erregai kimikoa (glukosa) nola erretzen duen erakutsiz.

## Ikus, gainera 
* Erresonantzia Magnetiko bidezko Irudigintza

## Kanpo estekak
Orga-itzulera

[thumb|*Return* [giltza#Tekla|tekla gorriz, eta *Intro* tekla berdez. Biak *orga-itzulera* egiteko balio dute.]]
Informatikan eta konputazioan **orga-itzulera** (**CR**, "*carriage return*") ASCII, Unicode edo EBCDIC kodifikazioen kontrol-karaktereetako bat da. Tekla honek, inprimagailu edo pantaila batek kurtsorea lerro baten lehenengo posiziora eraman dezan ahalbidetzen du. Batzuetan lerro-jauziarekin (**LF**) batera erabiltzen da; honek hurrengo lerroan jartzen du kurtsorea.

## Historia 
Orga-itzulera idazmakinetan du jatorria. Papera orga izeneko zilindroaren gainean jartzen da. Lerro oso bat idatzitakoan orga-itzulera izeneko palanka edo mekanismoa aktibatzen da eta hurrengo lerroko hasieran jartzen du kurtsorea.

## Adierazpidea 
Unicode eta ASCII kodifikazioetan, *orga-itzulera* 13 karaktare hamartarrarekin adierazten da (0D hamaseitarrra).

C programazio lengoaian eta bertatik deribatu direnetan `\r` erabiltzen da.

HTMLn berriz, *orga-itzulerak* eta *lerro-jauziak* zuriune batekin adierazten dira.

## Ikus, gainera 
* Lerro-jauzia

## Kanpo estekak
Daniel Tammet

**Daniel Tammet** (Londres, 1979ko urtarrilaren 31 - ) *savant autista* britainiarra da, matematika eta hizkuntzak ikasteko gaitasun handia duena. Bederatzi senide zituen erdi mailako sendi batean. Haurtzaroan epilepsia, sinestesia eta Asperger sindromea jasan zituen.
 
Zenbakiak eta koloreak edo sentsazioak nahastea ezaguna da sinestesia kasuetan, baina Tammetek asoziazio horiek egiteko orduan erakusten duen trebezia ezohikoa da. Bere gogamenean, zenbaki bakoitzari forma, kolore, ukipen edo emozio ezberdin bat dagokio. Eragiketa matematikoak paisaia bihurtzen zaizkio inkontzientean eta begirada batean hautematen du zenbakia lehena den ala ez. Zenbaki itsusiak eta ederrak daudela dio eta Pi ederrenetako horietan klasifikatzen du.

Erresuma Batuan ospe handia lortu zuen 2005eko maiatzaren 23an, dokumental batek ezagutzera eman zuenean: *The Boy With The Incredible Brain* (*Garun sinestezineko mutila*). Bertan erakusten zuen Pi zenbakiaren hamartarrak esateko gaitasuna edo hizkuntzak epe motzean ikasteko ahalmena. Kim Peek ere ezagutu eta besarkatu zuen. "*Egunen batean, ni bezain handia izango zara*" esan zion Kimek eta Danielek izugarri estimatu zuen.

Tammet Pi zenbakiaren 22.514 hamartar bost bat ordutan esateko gai da. Europako errekorra dauka honetan. 2004ko martxoaren 14an, Piren egunean, egin zen desafioa Oxfordeko Zientziaren Historia Museoan.

Zientzialarien harridurarako, beste autistak ez bezala, Daniel Tammet egiten duena deskribatzeko gai da. Batzuetan autista batzuk gauza harrigarriak egiteko gai dira, baina ez dakite azaltzen nola lortzen duten hori. Tammetek bai, bere garunean gertatzen dena esplika dezake eta horrek harrigarriagoa bihurtzen du fenomenoa.

Hizkuntzak azkartasun handiz ikas ditzake. 11 hizkuntza hitz egiten ditu: ingelesa, frantsesa, finlandiera, alemana, gaztelania, esperantoa... Britania Handiko Channel Fivek egin behar zuen dokumentalerako islandiera ikasteko proposatu zioten. Erronkari eutsi eta egun gutxitan Islandiako telebistan agertu zen bertako hizkuntzan mintzatuz.

## Kanpo estekak 
* Tammeten webgunea
Lerro-jauzi

Informatikan **lerro-jauzia** (**LF**, "*line feed*") ASCII, Unicode edo EBCDIC kodifikazioen kontrol-karaktereetako bat da. Tekla honek, inprimagailu edo pantaila batek kurtsorea hurrengo lerroan jar dezan ahalbidetzen du. Normalean orga-itzulerarekin (**CR**) batera erabiltzen da; honek lerroaren lehenengo posizioan jartzen du kurtsorea.

## Adierazpidea 
Unicode eta ASCII kodifikazioetan, *orga-itzulera* 10 karaktare hamartarrarekin adierazten da (0A hamaseitarrra).

Unixen lerro-jauziari **lerro berria** deritzo, C programazio lengoaian `\n` adierazten da eta Visual Basicen `vbNewline`.

HTMLn berriz, *orga-itzulerak* eta *lerro-jauziak* zuriune batekin adierazten dira.

## Ikus, gainera 
* Orga-itzulera
Mamoré

**Mamoré** Hego Amerikako ibaia da, Bolivia eta Brasilgo Amazonian kokatuta. Ibaia Chapare eta Mamorecillo ibaiaen bilgunean jaioa da, Santa Cruz eta Cochabamba departamenduen artean. Gero iparralderantz jotzen du eta ibaiadar asko ditu (nagusiak Iténez edo Guaporé ibaia, Grande edo Guapay ibaia, Yata ibaia eta Isiboro ibaiak izanik). Hortik Madeira ibaiaren ibaiadar nagusi bihurtzen da.

## Kanpo estekak
Colorado (ibaia)

**Colorado** (; ; mojaveraz: *Aha Kwahwat*) Estatu Batuetako hego-mendebaldeko eta Mexikoko ipar-mendebaldeko ibai nagusia da. 2.330 kilometro luze da eta 637.000 kilometro koadroko arroa drainatzen du.

## Geografia 
Iturburua Colorado estatuaren ipar-mendebaldeko Mendi Harritsuetan du. Gero, Estatu Batuetako Utah, Arizona, Nevada, Kalifornia eta Mexikoko Kalifornia Beherea eta Sonora estatuak zeharkatzen ditu, Kaliforniako golkora isuri baino lehen. Lehenago Colorado *Grand River* eta *Green River* bilgunetik aurrerako ibilbidearen izena izan bazen ere, 1921ean, Colorado estatuaren eskariz, Mendi Harritsuetan hasitako ibilbideari eman zitzaion izen hori.

Arizonako lautadetan (Coloradoko lautadak) arroila sakonak sortzen ditu; Arroila Handia (ingelesez: *Grand Canyon of Colorado*), adibidez, 446&nbsp;km luze da. Colorado ibaiak aintzira zabala osatzen duen Hoover urtegia (Hoover Dam) hornitzen du, eta handik aurrera Arizona, Nevada eta Kalifornia estatuen arteko muga egiten du. Kaliforniako golkoan itsasoratzen da, Mexikon 128&nbsp;km egin ondoren.

[thumb|300px|[Arroila Handia|Coloradoko Arroila Handia]]
### Ibaiadarrak 
### Hiri nagusiak 
* Rifle (Colorado)
* Grand Junction (Colorado)
* Moab (Utah)
* Yuma (Arizona)
* Calexico (Kalifornia)
* Mexicali (Kalifornia Beherea)

## Historia 
Ibaia ikusi zuen lehendabiziko europarra Francisco de Ulloa izan zen, 1539an, Kaliforniako golkoa esploratzen ari zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lapin Kulta

100px|thumb|Garagardo botila.
**Lapin Kulta** (euskaraz *Laponiako Urrea*) Finlandiako garagardo marka baten izena da. Tornion 1873. urtean sortutako garagardo konpainia hau, egun, Hartwall konpainia eskoziarraren esku dago eta produktua, hala nola Errusia, Norvegia, Estonia, Ingalaterra, Suedia, Alemania, Italia, Austria eta Espainian saltzen da.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Javier Sanz

**Francisco Javier Sanz Pérez** (Madril, 1965) Espainiako idazlea da, gida turistiko anitz eta komunikabideetarako erreportaje egilea, eta ohargarriki *Aita Santuari Jesusen Gutunari erantzuna (Respuesta a la Carta de Jesús al Papa)* -Fernando Sánchez Dragóren epilogoz (Bartzelona: Planeta S.A.)- liburu egilea, Ekialde Hurbilean erlijio garapena diharduen antzinate ikerlana.

## Gida turistikoak 
* *Yemen* (Gaesa - 2000)
* *Islandia* (Gaesa - 2005)

## Liburuak 
* Aita Santuari Jesusen Gutunari erantzuna (Respuesta a la Carta de Jesús al Papa)'' (Planeta - 2002)
Uzturre (mendia)

**Uzturre** mendia Gipuzkoan dago, Tolosaldean hain zuzen ere. Uzturrek 730 metroko garaiera du.

Uzturre mendia, igoeerako ibilbidean zehar nahiz gailurretik gozatu ahal daitekeen Tolosa udalerriaren paisaia ederrarengatik ospetsua da.

## Ezaugarriak 
Uzturre eta Ipuliño arteko mendilerroak Leitzaran harana iparraldean eta Zelai ibaiaren harana hegoaldean bereizten ditu.

Gurutze zuri handia Tolosaren gainean badu ere ez da hori mendiaren tontorra, atzerago kokaturik baitago, gurutzetik bidexka bati jarraituz sasi eta zuhaitz artean. Dena dela haranaren ikuspegi ederrena gurutzea kokaturik dagoen puntuan dago, malda bertikalak Tolosaraino jeisten baitira.

## Igoera 
Izaskungo baseliza da igotzeko abiapuntua (290 metro). Pista zabal batetik igotzen da gailurrera eta aldapa nahiko handia du.thumb|erdian|400px|Uzturre mendiko gailurretik ikus daitekeen ikuspegia.

## Gertakaria 
1928ko urtarrilaren 21ean Tolosan finkaturiko industriagizon norvegiar baten semea, Eduardo Enersen, Manuel Tolosarekin eta Fernando lasurtegirekin batera Uzturre igotzen saiatu ziren magal malkartsutik, esperientzia handirik gabe eta akipamendu egokirik gabe. 18 urteko norvegiarra 20 metrotako altueratik erori zen eta bertan hil zen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Tolosa. Euskal Herria.JPG|Tolosa udalerria Uzturre mendiaren itzalpean.
Fitxategi:Tolosako Uzturre mendiko telegrafo optikoaren dorrea.jpg|Gaztelako lineako telegrafo optikoaren dorrea.
Fitxategi:Uzturre mendia Anoetatik.jpg|Uzturre mendia elurtuta, Anoetatik ikusia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendien zerrenda
* Euskal Herriko mendiak

## Kanpo estekak 
* Uzturre *luberri.net* webgunean
* Jon Pagola: "Uzturre, historia en la cumbre", *Noticias de Gipuzkoa*, 2023/01/23.
Lau-urdiri gomendiozko karta, edo gutuna

***Lau-urdiri gomendiozko karta, edo gutuna*** (jatorrizko idazkeran: *Lau-urdiri gomendiozco carta, edo guthuna*) Joanes Etxeberrik Lapurdiko Biltzarrari idatzitako gutuna da. Sarako mediku haren lanetarik, hauxe da egilea bizi zela inprimatzera heldu zen bakarra: 1718an, Baionan inprimatu zuten. Gutuna Joanes Etxeberriren Agustin semeak aitaren eskuizkribuekin batera eraman zuen, eta Biltzarraren aurrean irakurri. Gutun honetan, Joanes Etxeberrik dirua eskatzen zuen, bere lanak argitaratzeko, batez ere gazteei latina irakasteko asmoz egin eta argitaratu ez zen *Latina ikasteko euskarazko hastapenak* argitara eman zedin. Biltzarraren erantzuna hamar urteren buruan heldu zen, eta ezezkoa izan zen. Dirudienez, Biltzarrak bestelako kezkak zerabiltzan —lurren errentak jasotzea—, eta ez euskara lantzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Lau-urdiri gomendiozco carta, edo guthuna*
Pagoa (garagardoa)

**Pagoa** Euskal Herriko garagardo-marka bat da, 1998an sortua. Euskal Garagardoa SL enpresarena da, eta Oiartzungo Ergoien auzoan ditu fabrika eta garagardotegia.

## Garagardo markak 
Fabrika sortzean lau garagardo marka egiten bazituzten ere, Pagoa Arin egiteari utzi zioten urte bira. Orain hiru hauek egiten dituzte:

* Pagoa Orhi
* Pagoa Zunbeltz
* Pagoa Baigorri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pagoa garagardoaren webgunea   
* Pagoa garagardoari buruzko erreportajea ingelesez.
Bell karaktere

Informatikan **bell karakterea** (**BEL**) ASCII eta Unicode kodifikazioen kontrol-karaktereetako bat da. Tekla hau sakatzean, ez inprimagailuak ezta pantailak ere ez du ezer idazten baina soinu-seinale bat jotzen du.

## Adierazpidea 
Unicode eta ASCII kodifikazioetan, *BEL* 7 karaktare hamartarrarekin adierazten da (07 hamaseitarrra). Ez da Unicoderen Bell ikurrarekin (U+2407 `␇`) nahastu behar, tekla hau sakatzean `BEL` idazten baitu.

C programazio lengoaian `\a` erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Erosteko eskaintza publiko

**Erosteko eskaintza publikoa**, labur **EEP**, burtsako operazio bat da,, non sozietate batek txikiagoa izan ohi den beste baten kontrola hartu nahi duen, horren akzioak prezio jakin batean erosteko eskaintza publikoa eginez, oro har burtsako kotizazioa baino prezio altuagoan. Horretarako, bi aukera ditu: sozietate horren akzio guzti-guztiak erostea, edota, usuago gertatu ohi dena, munta handiko pakete baten jabe bihurtzea, hartara ateak zabalik izango baititu enpresa kontrolatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
EEP

**EEP** akronimoak bi esanahi ditu:

* Erosteko eskaintza publiko, enpresa batek burtsan akzioak jaulkitzeko prozesua.
* Euskararen Erakunde Publikoa, euskararen inguruko Ipar Euskal Herriko erakunde publikoa.
Keler

**Keler** garagardo marka bat da. Benedikt eta Klaus Kutz anaiek 1872an Donostiako Ategorrietan sortutako *Cervecería Alemana* da haren jatorria, Keler izenarekin 1960ko hamarkadara arte merkaturatu ez bazen ere. 1982-2001 bitartean, Aranon ekoitzi zen. Azken urte horretan, Damm enpresak erosi zuen, eta produkzioa El Prat de Llobregatera eraman.   

## Historia 
Benedikt Kutz garagardogintzako maisua Donostia hiriburura iritsi zen 1867an eta huraxe izan zen gaur egun arte iraun duen Euskal Herriko garagardo-tradizioaren sorrera. Ulm hirian sortu ziren Benedik eta haren anaia Klaus. Hiria gaur egun Baden-Württembergeko Land-ean dago, baina garagardoen munduan are ospetsuagoa den Alemaniako beste *Land* batekiko mugakidea da: Bavaria. Benedikt garagardogintzako maisua izan zen Ulm-en, gero Estrasburgo hirian eta, ondoren, Parisen. 1867an, Estatu Batuetara iristeko asmoa zuen, baina Juana Ygarzabal donostiarrarekin (gerora haren emazte bihurtuko zenarekin) maitemindu eta patua erabat aldatu zitzaion. 1870ean, Klaus (Luis) anaia Donostiara iritsi zen eta hura ere Ygarzabal ahizpetako batekin ezkondu zen. Elkarrekin, 1872an, *Cervecería de Strasburgo y Fábrica de hielo* garagardotegi ospetsua sortu zuten Ategorrieta auzoan, gaur egun Ulia (auzoa) denean, Donostian. Huraxe izan zen gerora Keler fabrika bihurtuko zenaren aitzindaria.

1888an, Kutz anaiak dagoeneko ondo finkatuta zeuden Euskadin, eta Bartzelonako Erakusketa Unibertsalean (1888) beren garagardoa aurkeztea erabaki zuten. Bertan, garagardo ospetsu hark zilarrezko domina eskuratu zuen. Kutz familiaren ospea asko zabaldu zen ordutik eta historian zehar nazioarteko 30 sari baino gehiago eskuratu ditu markak. 1890ean haien proiektu nagusi bihurtuko zena eraiki zuten Antigua auzoan. Huraxe izan zen, hain zuzen ere, enpresaren ikur nagusia XX. mendeko 80ko hamarkadan eraitsi zuten arte. Enpresa sortu zuten anaiak hil zirenean, haien semeek, Juan eta Teodorok (Benediktenak) eta Ramonek (Klausenak) aurrera jarraitu zuten enpresa-dinastiarekin.

1982an, enpresa Donostiatik Nafarroako Arano herrira eraman zuten. 1993an, Cruzcampo enpresak erosi zuen Keler; horren ondorioz, enpresa Irlandako Guinness (Guinness Brewing Worldwide) taldearen esku geratu zen. Izan ere, hark kontrolatzen zuen 1991tik Espainiako Cruzcampo enpresako akzioen % 98.

1999an, Aranoko fabrikazio-lantegia Herbehereetako Heineken (Heineken International Heineken Españaren bidez) enpresaren esku geratu zen. Ondoren, 2000an, gauza bera gertatu zen enpresako gainerako atalekin. Damm garagardo-taldeari saldu zizkioten. Ordutik, handitu egin da Keler markaren presentzia Espainiako hiri nagusietan (Madrilen eta Bartzelonan, adibidez), baina oraindik ere presentzia handiena Euskadin du. Gainera, enpresa oso ezaguna da bertako taldeei ematen dien babesagatik (Real Sociedad taldeari, adibidez).

## Errezeta 
Kelerrek errezeta bakarra du, malta eta arto kopuru handikoa, intentsitatea eta zaporea nabarmentzeko. Lupuluaren neurri egokiak mingostasun atsegina ematen dio. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Keler
Apalatxe

**Apalatxe** Mexiko Golkoko iparraldeko itsas bazterrean bizi zen tribuko kidea izan zen. Florida penintsularen ipar-mendebaldean bizi zen tribu jendetsu hori; ingelesek deuseztu zuten 1705ean.

Jada Hernando de Sotok XVI. mendean kontaktatuak, amerindiar etsaiek, europar gaixotasunek eta europarren egoteak biztanleria murriztu zuten. Bizirik irten zirenak sakabanatu eta beste tribuekin bat egin zuten, batez ere egungo Luisianan. Luisianako Rapides parrokian bizi diren 300 lagun inguruk egun bere burua apalatxetzat dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poppy Montgomery

**Poppy Petal Emma Elizabeth Deveraux Donahue ** (Sydney, Australia, 1972ko ekainaren 15a - ) aktore australiarra da. *Without a Trace* izeneko telesail amerikarrean Samantha Spade FBI agentearena egiteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Filmak 
* *Murder in the Hamptons* (2005)
* *Between* (2005)
* *50 Ways To Leave Your Lover* (2004)
* *Raising Waylon* (2004)
* *Blonde* (2001)
* *Men Named Milo, Women Named Greta* (2000)
* *This Space Between Us* (2000)
* *Life* (1999)
* *The Other Sister* (1999)
* *The Wonder Cabinet* (1999)
* *Dead Man on Campus* (1998)
* ''Desert's Edge* (1997)
* *The Cold Equations* (1996)
* *Peacock Blues* (1996)
* *Stories From The Edge* (1996)
* *Jake Lassiter: Justice On The Bayou* (1995)
* *Devil In A Blue Dress* (1995)
* *Tammy And The T-Rex* (1994)

### Telesailak 
* *Without a Trace* (Special Agent Samantha Spade) 2002-
* *Glory Days* (Ellie Sparks) 2002
* *The Beat* (Elizabeth Waclawek) 2000
* *Relativity* (Jennifer Lukens) 1996-1997
* *NYPD Blue'': "Burnin' Love" atalean, 1996
* *Party of Five*: "Poor Substitute" atalean, 1996
* *Silk Stalkings*: "Natural Selections: Part 1" atalean, 1994

## Kanpo estekak
Txapel

**Txapela**, Nafarroan eta iparraldean **boneta**, artilezko buru estalki zapala da, biribila edo karratua, atal bakarrekoa.

1838. urtean, Lehen Karlistaldian, Baldomero Esparterok txapela erabiltzea debekatu zuen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther (Uffizi).jpg|Martin Lutero, 1529ko erretratua.
Fitxategi:Franz von Sales 12 Jahre.jpg|Ikasle bat Parisen, 1578.
Fitxategi:Huber, Samuel Küpfer.jpg|18. mendeko agintari suitzar bat, txapela buruan eta arrabata paparrean.
Fitxategi:Dietrich Harcourt 1959.jpg|Marlene Dietrichen buruan, txapela, modako elementu dotorea.
Fitxategi:Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg|Che Guevara, 1960
Fitxategi:Panzersoldat.JPG|Suitzako armadako uniformeko txapela.
Fitxategi:-bakeruntz- armagabetze eguna Baionan (33095823894).jpg|Kazetari bat euskal txapelarekin Baionan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal txapel
* Txapeldunaren txapel
* Uniformeko txapel

## Kanpo estekak
Nevado Ojos del Salado

**Nevado Ojos del Salado** (ofizialki ) Andeetan, Argentina eta Txile arteko mugan, kokaturiko geruza-sumendia da. 6.891 metroko garaiera izanda, munduko sumendirik gorena eta Hego hemisferioko bigarren mendirik altuena da (lehendabizkoa 6.962 metroko Aconcagua da) eta Txileko garaiena. Mendiak gailur bi ditu, argentinar tontorra eta txiletar tontorra; erdian 6.390 metroko garaiera duen kraterra dago.

## Ezaugarriak 
Andeetako mendilerroa eta Atacamako basamortuaren artean kokatuta dagoenez, eskualdeko klima lehorra da oso eta ia ez du elurrik. Hala ere, kraterrean 100 metroko aintzira txikia dago, munduko altuena izan daiteekena

Sumendi aktiboa bada ere, ez da erupziorik ikusi.

## Igoerak 
Igoera erraza da, azken tarteunea izan ezik. Lehenengo igoera Jan Alfred Szczepański eta Justyn Wojsznis poloniarrek egin zuten, 1937ko otsailaren 26an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errolda-sufragio

[thumb|Egurrezko eta kristalezko [hautetsontzi bat.]]
**Errolda sufragioa** edo **errolda-sufragioa** botoa emateko zenbait baldintza betetzen duten hiritarrei soilik onartzen dien hauteskunde sistema da. Adibidez, errenta jakin bat izatea botoa eman ahal izateko, edo emakumeek bozkatzeko eskubiderik ez izatea.

1910eko hamarkadan Hego Amerikan, irakurtzen eta idazten jakitea izan zen herrialde askotan botoa emateko zegoen baldintza.

Sufragio mugatuak, botoa emateko eskubidea eta aukeratua izateko eskubidea mugatzen ditu. Mugak maila ezberdinekoak dira eta aberastasunaren edo jabetzaren arabera ezartzen dira. Erroldaren araberako sufragioa lehenengo erregimen parlamentario eta liberalen ezaugarria da. Demokrazia politikorik eza erakusten zuen absolutismoaren aurrean lorpen burges bat izan zen, mugatua baldin bazen ere.

## Kanpo estekak
Amasya

**Amasya**  ( ahoskatua; ) Turkiako Amasya probintziako hiriburua da.

Amasya Itsaso Beltzaren kostan altxatzen diren mendietan dago, Yeşilırmak ibaiaren ertzetan zehar dagoen haran estu batean. Itsaso Beltzetik gertu dagoen arren, eremua altitude handian dago, eta, beraz, barnealdeko klima dago. Ondorioz, bertan sagarrak ekoizten dituzte, eta, horregatik, ezaguna da eskualdea.

Antzinatean, Amaseia ibai gaineko mendi batean zegoen hiri gotortua izan zen. Probintziako hiriburua izan da luzaroan, errege eta printzeen sorlekua, artistak, zientzialariak, poetak eta pentsalariak, Pontoko erregeetatik, Estrabon geografotik eta dinastia inperial otomandarreko hainbat belaunaldiraino. Atatürken bizitzako garai garrantzitsu baten eszenatokia ere izan zen. Otomandar garaiko egurrezko etxeekin eta Pontoko erregeen mendietan induskatutako hilobiekin, Amasya turismorako leku erakargarria da.

## Auzoak 
* Akbilek
* Bahçeleriçi
* Beyazitpaşa
* Boğazköy
* Çakallar
* Demetevler
* Dere
* Ellibeşevler
* Fethiye
* Fındıklı
* Gökmedrese
* Göllübağlar
* Gümüşlü
* Haciilyas
* Hacilar Meydani
* Hatuniye
* Helvaci
* Hizirpaşa
* Ihsaniye
* Karasenir
* Kirazlidere
* Koza
* Kurşunlu
* Mehmetpaşa
* Nergiz
* Ormanbağlari
* Pirinçci
* Şamlar
* Şehirüstü
* Sevadiye
* Şeyhcui
* Sofular
* Üçler
* Yazibağlari
* Yeniköy
* Yeşilyenice
* Yüzevler

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
* Berat
* Brindisi
* Bursa
* Lecce
* Manisa
* Ox
* Prizren
* Sapporo
* Shamakhi
* Solingen
* Tulcea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pissis mendia

**Pissis mendia** () Argentinako Catamarca eta La Rioja probintzien arteko mugan kokaturiko geruza-sumendia da. 6.795 metroko altuera duenez, Andeetako hirugarren mendirik garaiena eta munduko bigarren sumendirik altuena da.

## Izena 
Pissis baino lehen, **Nacimientos del Jagüe** eta **Pillanhuasi** (kitxuaz: *Pillanhuasi*) izenak izan zituen. Gaur egungo izena, *Comisión Chilena de Exploración del Desierto* delakoak jarri zion 1885ean, Pierre Joseph Aimé Pissis frantziar geografoaren omenez.

## Ezaugarriak 
Pissis mendia Argentinan dago osorik, Catamarca (iparraldean) eta La Rioja (hegoaldean) probintzien arteko mugan. Eskualde horretan munduko sumendirik garaienak daude:
* Ojos del Salado (6.891 m)
* Cerro Bonete Chico (6.759 m)
* Tres Cruces (6.749 m)
* Walther Penck (6.669 m)
* Incahuasi (6.610 m)

Andeetako mendilerroa eta Atacamako basamortuaren artean kokatuta dagoenez, eskualdeko klima lehorra da oso, eta ia ez du elurrik.

## Igoerak 
Stefan Osiecki eta Jan Szcepanski poloniar mendizaleak izan ziren Pissis mendiaren gailurrera iristen lehenbizikoak, 1937ko otsailaren 7an.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Logan mendia

**Logan mendia** () Kanadako mendirik altuena da eta Ipar Amerikako bigarrena, McKinley mendiaren ondoren, 5.959 metroak izanik. Izena Sir William Edmond Logan, kanadar geologoaren omenez jarri zioten.

Logan mendiak tenperatura hotza da oso: "errekorra" 1991ko maiatzaren 26an -77.5 °C gradukoa da.

## Mendigunea 
Logan mendia baino, mendigunea da. Logan mendiguneko gailurrak hauek dira:

## Lehenengo igoera 
1925eko ekainaren 23an, Albert H. MacCarthy, H.F. Lambart, A. Carpe, William Wasbrough Foster, N. Read eta A. Taylor, kanadiar, britainiar eta estatu batuar espedizio baten kideak, Logan mendiaren tontorrera heltzeko lehendabizikoak ziren.

## Izen berria 
Pierre Trudeau Kanadako Lehen Ministro ohia hil zenean, Jean Chrétien orduko Lehen Ministro eta lagun minak proposatu zuen Logan mendiaren izena aldatu eta Trudeau mendia jartzea. Orduan yukoniarren, mendigoizaleen eta geologoen kritikek proposamena baztertu zuten. Hala ere, Lehen Ministroak, Britainiar Kolunbian dagoen *Premier Range* mendia, antzinako izenaren ordez *Mount Pierre Elliott Trudeau* izen berria aldatzea lortu zuen.

## Kanpo estekak
Pasteurizazio

[eskuinera|thumb|200px|[Louis Pasteur bere laborategian lanean]]

**Pasteurizazioa** beroaren bidez likido batean dauden bakterio patogenoak suntsitzeko prozesua da. Louis Pasteurrek 1864. urtean asmatutako teknika da, eta haren omenez jarri zaio izena. Elikagai industrian asko erabiltzen da, esnearekin, ardoarekin, zukuekin, esnekiekin eta izozkiekin, besteak beste. Beste prozesu termikoekin alderatuta, pasteurizazioak ez ditu janarien ezaugarri fisiko-kimikoak eta organoleptikoak asko aldatzen. Bitaminak eta beste osagai nutritiboak ez dira indargabetzen teknika honekin. Pasteurizazioak ez ditu mikroorganismo guztiak akabatzen; patogeno gehienak hiltzen ditu, ordea.

Gaur egun, elikagai likidoen eta edarien iraupena luzatzeko erabiltzen da. Pasteurizazioa egiteko elikagaia bere irakite puntua baino tenperatura apalagoan berotu eta tenperatura horretan edukitzen da denbora jakin batean. Zenbat eta tenperatura garaiagoa orduan eta denbora gutxiagoan eduki behar da gaia tenperatura horretan. Berotze denbora gaiaren ezaugarrien araberakoa da; azukreztatutako isurkariek, esate baterako, denbora gutxi behar dute. Pasteurizazio prozesurik ezagunena esnearena da.

## Esnearen pasteurizazioa 
Pasteurizazio klasikoa esnea 63&nbsp;°C-ra 30 minutuz berotzean datza. Beste mota batek 72&nbsp;°C-ko tenperatura 15 segundotan jarduten du. Tenperatura eta denbora horiekin *Mycobacterium*, *Brucella*, *Listeria*, *Salmonella* eta *Coxiella* bezalako patogenoak hiltzen dira.

Bero iturri gisa ur irakina, ur lurruna edo argindarra erabiltzen duten tresnetan egiten da pasteurizazioa. Gaur egungo tresna guztiak altzairu herdoilgaitzezkoak dira. Esnea pasteurizatuaren bakterio batzuek —*Streptococcus lactis*ak esate baterako— bizirik diraute; halere, arrisku gabe har daiteke esne hori, bakterio arriskutsuenak, *Mycobacterium tuberculosis* bezalakoak, kasu, pasteurizazioaren ondorioz hil egiten baitira.

## Ikus, gainera 
* Mikrobiologia
* Esterilizazioa
* Desinfekzioa
* Ultrapasteurizazioa
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1

**25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1** Arrasateko (Gipuzkoa) musika talde askoren 1. bilduma da, 2008. urtean Mondra Underground Sounds disketxearen zigilupean argitaratutakoa.

Disko hau 2008ko otsailean argitaratu zen. Disko honek Arrasateko talde askoren abestiak ditu, desagertutako taldeak eta talde berriak tartekatzen ditu. Kantu batzuk lehenago argitaratuak izan ziren (RIP, Zakarrak edo Iskanbila taldeenak esaterako), baina beste batzuk lehendik argitaratu gabeak dira. Baliabiderik gabeko talde askok Des-kontrol eta Enboskada taldeen Gaztetxeko entsegu lokalean egin zuten grabaketa.

## Taldeak 

* 5 Twisters
* Aggressive Combat
* Anti Sozial
* Ardi Galduak
* Arkada Social
* Los Cretinos
* Des-kontrol
* Enboskada
* Iskanbila
* JFK
* Jim TNT
* Jodete
* Jukebox
* Kañeria 13
* Last Rebels
* Lost Girls
* Lost Souls
* Material Rechazado
* The Motherfuckers
* Never Surrender
* Radio Wings
* RIP
* Shaggy Daddy & the Troublemakers
* Special Crew
* Zakarrak

## Kantuen zerrenda 
# Des-kontrol - United to Fight
# Anti Sozial - Anti Sozial
# Ardi Galduak - Forever Young Punk
# 5 Twisters - You Got Feelin'
# Enboskada - Zilegi al da?
# Zakarrak - Salinbrukis
# Aggressive Combat - Our Faith
# Special Crew - Feeling the Oi!
# Never Surrender - Aurrerapenaren izenean
# RIP - Última generación
# Last Rebels - Gazteak gara
# Lost Souls - Lazy
# The Motherfuckers - Revolution Train
# Iskanbila - Jende faltsua
# Material Rechazado - Cárceles de asfalto
# Jodete - Borrokan
# Los Cretinos - Oh Marylin
# Kañeria 13 - Sangre en las aulas
# Lost Girls - Asquerosos violadores
# Shaggy Daddy & the Troublemakers - Woman
# JFK - Bizitzaren ostikadak
# Arkada Social - Llorarán
# Radio Wings - Highest Mountain
# Jukebox - Acción
# Jim TNT - Noches de bar

## Kanpo estekak 
* Mondra Underground Sounds MySpace gunea
* Des-kontrol taldearen MySpace gunea
* 5 Twisters taldearen MySpace gunea
* Enboskada taldearen MySpace gunea
* Aggressive Combat taldearen MySpace gunea
* Never Surrender taldearen MySpace gunea
* Last Rebels taldearen MySpace gunea
* Lost Souls taldearen MySpace gunea
* The Motherfuckers taldearen MySpace gunea
* Los Cretinos taldearen MySpace gunea
* Kañeria 13 taldearen MySpace gunea
* Shaggy Daddy & the Troublemakers taldearen MySpace gunea
* Jim TNT bakarlariaren MySpace gunea
Krausismo

**Krausismoa** Karl Christian Friedrich Krause (1781-1832) filosofo alemaniarrak bultzaturiko mugimendu filosofikoa izan zen. Espainian izugarrizko arrakasta izan zuen Julián Sanz del Río, Federico de Castro, Castelar, eta Salmerón batez ere, Irakaskuntza Erakunde Librea edo Institución Libre de Enseñanza delakoaren lanak bultzatuta.

Kezka nagusienetako bat heziketa izan zen. Jendeari beharrezkoa zuena irakasteko irakaskuntza zen bitartekoa eta, gainera, hiritarrak arrazionalismoaren eta askatasunaren balio berrietan hezteko tresna garrantzitsuena hezkuntza zen.

Espainian oso gogo onez hartu zuten proiektua kleroaren premisa atzerakoietan oinarritutako hezkuntza sistema ilun eta azientifikoaren aurka zeuden talde intelektual aurrerakoi batzuek. Garrantzi handikoak izan ziren Isabel II.aren gainbeheran eta Seiurteko Demokratikoko politikan.

Hala ere, errestaurazio canovistak, Orovio ministroaren eskutik, maisu horiek berriro gogor ere gogor jazarri zituen.

≪Krausismoak, beraz, irakaskuntza denei zabaltzea, dohai publikoak maitatzea eta lana eta atsegina orekaz banatzea nahi du eta horretan boto, aholku eta eredua emanez ahalegintzen da, hartara gizartearen egoera, estatua eta lege politikoak hobetzeko. Era berean, gaitzetsi eta aurka egiten dio buru argitasuna lotu, bihotza galarazi, borondatea harrotu edo menperatu, lana batu eta askatasun publikoak eta gizartearen eskubideak mugatu nahi dituenari; labur esanda, herriaren argitasuna, borondatea, eta indar materialen berezko mugimendua atzeratu, gelditu edo okertu nahi duenari≫.

Julián Sanz del Río: "Textos escogidos, Eloy Terrón ed. Bartzelona, Ed. Cultura Popular, 1968, 90-91. o. a.

## Kanpo estekak 
* *Ideal de humanidad para la vida* de Krause
Jean-Michel Galant

**Jean-Michel Galant** (Azkarate, Baxenabarre, 1953ko azaroaren 15a) euskal herritar politikaria da. AB, ELB eta LEIAko kidea izanik, 2001etik 2008ra arte Azkarateko alkatea da eta Baigorriko Kantonamenduko kontseilaria da Paueko Kontseilu Nagusian. 2008ko udal hauteskundeetan EH Bai koalizioarekin aurkeztu zen Azkaraten.

## Kanpo estekak 
*  Jean-Michel Galant ARGIA astekarian (2123. zkia.)
Bazterbide

thumb|width|200px|eskuinera|Errepide bateko bazterbidea

**Bazterbidea** errepideko galtzadaren ondoan geratzen den luzetarako bidezoru-zerrenda da. Euskal Herrian, salbuespen kasuetan bakarrik erabili ahal izango dute ibilgailuek. 
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak