Intsulina

**Intsulina** (latineko *insula* hitzetik, "*uhartea*") aminoazidoz osaturiko hormona polipeptidiko bat da. Pankreako Langerhansen uhartetxoetako beta zelulek jariatzen dute, aitzindari ez aktibo moduan (prointsulina). Karbohidratoen, koipeen eta proteinen metabolismoa erregulatzen du, zelula hepatiko, adiposo eta muskulu eskeletikoetan odoleko glukosa xurgatzen lagunduz. Ehun horietan, xurgatutako glukosa glukogeno bihurtzen da glukogenesi bidez edo gantzen lipogenesi (triglizerido) bidez edo, gibelaren kasuan, bietan. Glukosa gibelean ekoiztea eta jariatzea biziki inhibitzen dute odoleko intsulina kontzentrazio handiek. Intsulina zirkulatzaileak proteinen sintesiari ere eragiten dio ehun mota askotan. Beraz, hormona anaboliko bat da, odoleko molekula txikiak zelulen barruko molekula handi bihurtzea sustatzen duena. Odoleko intsulina maila baxuek kontrako eragina dute, katabolismo orokorra sustatzen baitute, bereziki gorputzeko gantzarena.

Beta zelulak odoleko azukre mailekiko sentikorrak dira, eta, beraz, odolean intsulina jariatzen dute glukosa maila altu bati erantzunez, eta intsulina jariatzea inhibitzen dute glukosa maila baxuak direnean. Intsulinak glukosa hartzea eta zelulen metabolismoa hobetzen ditu, odoleko azukre maila murriztuz. Alboko alfa zelulek, beta zelulen seinaleei jarraituz, glukagoia jariatzen dute odolean, beste modu batean: jariatze handiagoa odoleko glukosa maila baxua denean, eta jariatze txikiagoa glukosa kontzentrazioak handiak direnean. Glukagoiak odoleko glukosa-maila handitzen du, glukogenolisia eta glukoneogenesia gibelean estimulatuz. Odolean dagoen glukosa-kontzentrazioari erantzuteko intsulina eta glukagoia jariatzea da glukosaren homeostasi-mekanismo nagusia.

Intsulina izan zen aurkitu zen lehen hormona peptidikoa. Frederick Banting eta Charles Herbert Best, Torontoko Unibertsitateko J. J. R. Macleoden laborategian lan egiten zutenak, izan ziren 1921ean intsulina txakurren pankreatik isolatzen lehenak. Frederick Sangerrek 1951n sekuentziatu zuen aminoazidoen egitura, eta, ondorioz, intsulina bihurtu zen erabat sekuentziatutako lehen proteina. Egoera solidoan dagoen intsulinaren kristal-egitura Dorothy Hodgkinek zehaztu zuen 1969an. Intsulina ere kimikoki sintetizatutako eta DNAren teknologia birkonbinatzaileak sortutako lehen proteina da. OMEren Funtsezko Sendagaien Zerrendan agertzen da, oinarrizko osasun-sistema batean behar diren sendagai garrantzitsuenak.

## Eboluzioa eta banaketa espezieetan 
Intsulina duela mila milioi urte baino gehiago sortu ahal izan zen. Intsulinaren jatorri molekularrak zelulabakarreko eukarioto sinpleenetakoak dira, gutxienez. Animaliez gain, onddoetan eta protistoetan intsulinaren antzeko proteinak daudela ere badakigu.

Intsulina pankrea-uharteetako beta zelulek sortzen dute ornodun gehienetan, eta Brockmannen gorputzak zenbait arrain teleosteotan. *Conus geographus* eta *Conus tulipa* barraskiloak, arrain txikiak ehizatzen dituzten itsas barraskilo pozoitsuak, intsulina forma eraldatuak erabiltzen dituzte pozoi kokteletan. Intsulina-toxinak, barraskiloen jatorrizko intsulinarekin baino arrainen egitura antzekoagoa duenak, presako arrainak mantsotu egiten ditu, odoleko glukosa-mailak murriztuz.

## Funtzioa 
Intsulinak odolean dagoen glukosa maila jaisten du. Hau lortzeko, intsulina bi mailetan aritzen da:

* glukosaren kontsumoa areagotzen du ehunetan.

* glukogenesia aktibatzen du, glukogenoaren sintesia bultzatuz.

Bestalde, intsulina zelula mintzaren errezeptorei lotzen da, eta zelulak glukosarekiko duen iragazkortasuna areagotzen du. Modu horretan glukosaren kontsumoa errazten du.

## Glukosaren metabolismoa 
Glukosa gure organismoaren energia-iturri garrantzitsua da. Gure metabolismoak glukosa oxidatzen duenean (glukolisia, Krebs zikloa eta arnas katearen bidez) energia kimiko ugari (ATP) sortzen da.

Dietaren bidez hartzen dugun glukosaren helmuga honako hau da: erdia (%50a) glukolisian oxidatzen da, %10a glukogeno bihurtzen da eta %40 inguru koipe bihurtzen da (lipogenesi izeneko prozesuaren bidez) 

Intsulinarik ezean, glukosa ezin da katabolizatu eta organismoak behar duen energia lortzeko lipidoen katabolismoa aktibatzen du. Ondorioz, gorputz zetoniko ugari sortzen da eta zetosi izeneko asaldura agertzen da.

## Lotutako gaixotasunak 
### Diabetesa 
Intsulinaren gabeziak odolean dagoen glukosa kontzentrazioaren gehikuntza ekartzen du (hipergluzemia); honen ondorioz glukosa maila handitan kanporatzen da gernutik (glukosuria). Diabetes izeneko gaixotasuna agertzen da, eta gaitz honek jota daudenek intsulina hartu behar dute egunero, aho bidetik zein muskulu barneko bidetik.

Bi diabetes mota daude:

* 1. motakoa, gazteengan agertzen dena. Pankreako beta zelulek ez dute intsulina ekoizten. Gaixotasun autoimmunea da, gaixoaren immunitate sistemak pankreari eraso egiten baitio.

* 2. motakoa, helduengan agertzen dena. Intsulina egon badago, baina ez du bere funtzioa ongi betetzen.

### Beste batzuk 
* Intsulinomak

## Intsulinaren ekoizpena 
Garai batean, diabetikoek behar zuten intsulina txerrien pankreatik erauzten zen (txerrien intsulina eta giza intsulina oso antzekoak dira). Dena den, batzuetan gaixo hartzaileak alergiak pairatzen zituen, eta txerri-intsulinaren garbiketa teknikak hobetu baziren ere, prozesuak arrisku txiki batzuk zituen. Gaur egun intsulina Escherichia coli bakteriotik eskuratzen da ingeniaritza genetikoaren bidez, intsulina kodetzen duten giza geneak bakterio horretan sartuz. Lortutako intsulina oso purua da, eta ez du inongo arazorik sortzen gaixo diabetikoengan  

## Ikerketaren historia 
### Aurkikuntza 
1869an, pankrearen egitura mikroskopioan aztertzen ari zela, Paul Langerhans Berlingo medikuntzako ikasleak ehun kumulu batzuk identifikatu zituen, ordura arte oharkabean igarotako pankrean zehar barreiatuak. Hasiera batean, ez zen ezagutzen "zelula pilo txiki" horien funtzioa, geroago Langerhans irlak bezala ezagutzen zirenak, baina Édouard Laguessek gerora iradoki zuen jariakinak sor zitzaketela, digestioa erregulatzeko. Paul Langerhansen semeak ere, Archibaldek, funtzio erregulatzaile hori ulertzen lagundu zuen.

1889an, Oskar Minkowski medikuak, Joseph von Meringekin lankidetzan, txakur osasuntsu baten pankrea atera zuen, ustez digestioan betetzen zuen papera egiaztatzeko. Gernua aztertzean, azukrea aurkitu zuten, eta pankrearen eta diabetesaren arteko harremana ezarri zuten lehen aldiz. 1901ean, Eugene Lindsay Opie mediku eta zientzialari estatubatuarrak beste urrats handi bat eman zuen pankrearen funtzioa Langerhanseko irlatxoetara isolatzean: "Diabetes mellitusa, pankreako lesio baten ondorioa denean, Langerhanseko irlatxoen suntsipenak eragiten du, eta gorputz horiek partzialki edo erabat suntsituta daudenean bakarrik gertatzen da".

Hurrengo bi hamarkadetan, ikertzaileek hainbat saiakera egin zituzten irlatxoen jariakinak isolatzeko. 1906an, George Ludwig Zuelzerrek arrakasta partziala lortu zuen zakurren tratamenduan, estraktu pankreatikoarekin, baina ezin izan zuen bere lanarekin jarraitu. 1911 eta 1912 artean, E.L. Scottek, Chicagoko Unibertsitatekoak, estraktu pankreatiko urtsuak probatu zituen eta "glukosuria pixka bat murriztu" zela ikusi zuen, baina ez zen gai izan zuzendaria bere lanaren balioaz konbentzitzeko; eten egin zen. Israel Kleinerrek antzeko ondorioak izan zituen Rockefeller Unibertsitatean 1915ean, baina Lehen Mundu Gerrak bere lana eten zuen eta ez zuen berriro hartu.

1916an, Nicolae Paulescuk estraktu pankreatiko urtsu bat garatu zuen, txakur diabetiko batean injektatuta, odoleko azukre mailak normalizatzen zituena. Lehen Mundu Gerraren ondorioz esperimentuak eten behar izan zituen, eta 1921ean Bukaresten egindako lanari eta txakur diabetiko batekin egindako probei buruzko lau artikulu idatzi zituen. Urte horretan bertan argitaratu zuen "''Recherche sur le rôle du pancréas dans l'assimilation nutritive*".

"Intsulina" (*insulin*) izena Edward Albert Sharpey-Schaferrek sortu zuen 1916an, glukosaren metabolismoa kontrolatzen duen Langerhansen irlatxo pankreatikoek (latinez *insula* esaten zaie uharteei) sortutako balizko molekula bat izendatzeko. Sharpey-Schaferrek jakin gabe, Jean de Meyerrek 1909an "intsulina" (*insuline'') hitza ere proposatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eguneroko intsulina injekzioaren menpekotasuna gainditzeko bidean