open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
La Madeja Política

***La Madeja Política*** (euskaraz *Mataza Politikoa*) 1873ko azaroaren 1etik 1874ko abenduaren 19arte Bartzelonan argitaratutako aldizkari satirikoa izan zen. Aldizkari honek beste aurrekari bat izan zuen, *La Flaca: revista liberal y anticarlista*; izenburu aldaketa hauek ohikoak ziren zentsuraren oztopoak gainditzeko. Bereziki ospetsuak haren orrialdetan agertu ziren karikatura politikoak izan ziren. Ideologikoki errepublika federalaren aldeko hedabidea zen. Aldizkaria espainieraz plazaratzen zen.
 
## Euskal foruen aurka 
[thumb|ezkerrera|[Gernikako arbola garaiko errepublika zaleentzat tradizionalismoaren ikurra zen]]

Karikatura hau Tomás Padró marrazkilariarena zen; Padrók "Aº Wº" izengoitiaz sinatzen zuen. Bertan Errepublikaren sinboloa zen emakumeak aizkora batez Gernikako Arbola mozten ari da. Zuhaitzaren sustraietan absolutismoa, fanatismoa eta intolerantzia irakur daiteke. Adarretan, bestetik, Gipuzkoa, Araba eta Bizkaia dago idatzita. Zuhaitzean, fruituak, txapel gorriak eta zuriak dira, apaizak eta karlistak. Karlistak ere arratoiak moduan agertzen dira. Ondoan, pitxer batean, "Foruak eta petrolioa" irakur daiteke. Marrazkiarekin batera lema hau zetorren: "Si el famoso árbol de Guernica da este fruto, procuremos que no vuelva a retoñar" hau da "Gernikako Arbola ospetsuak fruitu hau ematen badu, berriz loratu ez dezan saia gaitezen". 1874ko maiatzaren 2an argitaratu zen eta askotan erreproduzitua izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Arxiu de Revistes Catalanes Antigues.
Saint-Maloko Saint Vincent katedrala

**Saint-Maloko Saint Vincent katedrala** () Bretainiako Saint-Malo hiriko katedral katolikoa da. Hueskako San Bizenteren katedrala da.

## Historia 
VII. mendeko eliza bat IX. mendean beste bat izan ziren tokian eraiki zen katedrala, Jean de Châtillon (1146-1163) Saint-Maloko apezpiku zela. XII mendekoak dira klaustroa, habeartea eta transeptua. XIII. mendean korua gehitu zitzaion eta dorrea 1422an bukatu zuten.

Hurrengo mendeetan atalak gehitu zitzaizkion eta gaur egungo aurrealdea 1722 eta 1773 artean egina da. Katedrala diozesi zabal baten egoitza zen baina 1801eko konkordatuak diozesiaren amaiera ekarri zuen eta lurrak Rennes, Saint-Brieuc eta Vanneseko apezpikuen esku gelditu ziren.

1944ko bonbardaketek Saint-Malo suntsitu egin zuten eta katedrala bera ere oso kaltetua gelditu zen. Berreraikitze lanak 1972 arte luzatu ziren. Raymond Cornon izan zen berrizte lanak aurrera eraman zituen arkitektua. Brontzezko aldare nagusia 1991eko abenduaren 8an sagaratu zen.

## Tro Breizh 
Bretainia sortu zuten zazpi santuen katedralak biltzen dituen erromes ibilbidea da. Santu hauek V. eta VI. mendeetan Armorika kristautu zuten monje zeltak izan ziren. Hauek dira zazpi hiriak eta santuak:
* Quimper (Saint Corentin)
* Saint-Pol-de-Léon (Saint Pol)
* Tréguier (Saint Tudwall)
* Saint-Brieuc (Saint Brioc)
* Saint-Malo (Saint Malo)
* Dol-de-Bretagne (Saint Samson)
* Vannes (Saint Pattern)

## Iruditegia 

Irudi:SaintMaloCathédrale.JPG|Katedrala.
Irudi:Saint-Malo (35) Cathédrale Saint-Vincent 02.JPG|Katedrala.
Irudi:Saint-Malo (France), former cloister of cathedral Saint-Vincent.JPG|XII mendeko klaustroa.
Irudi:Saint-Malo cathédrale Saint-Vincent interieur-7.JPG|Aldare nagusia.
Irudi:Saint-Malo cathedral window.jpg|Erroseta.

## Kanpo estekak
Fort National

**Fort National** Bretainiako Saint-Malo hirian dagoen gotorleku bat da. Hiriko harresietatik ehun bat metrotara dagoen uharte batean kokaturik dago.

## Izena 
*Fort Royal* (Erregearen gotorlekua) izena izan zuen hasieran. 1789an Frantziako Iraultza gertatzean ''Fort d'Îlette or Républicain* (Uhartetxo errepublikarreko gotorlekua) izena hartu zuen. Ondoren Fort Impérial (Enperadorearen gotorlekua) izena izan zuen eta gaur eguneko *Fort National'' izena 1870an ezarri zitzaion.

## Historia 
Uhartean itsasargi bat egon zen aurretik eta Saint-Maloko jaunak exekuzioak ere egin izan zituen bertan. 1689 eta 1693 artean Luis XIV.a Frantziakoak aginduta gotorleku bat eraiki zuen Siméon Garangeau injeniariak. Vauban lerroaren parte bihurtu zen. Hiriaren babesa handitzea zuen helburu. 1848an harresiak inguratu zuen gotorlekuaren hiru-laurdena. 1906an Frantziako monumentu historikoa bihurtu zen baina 1927an jabe pribatu batek erosi zuen.

1944an aliatuen bonbaketek nabarmen kaltetu zuten Fort National eta Vaubanen diseinua jarraituz berreraiki zen.

## Turismoa 
Gaur egun toki turistikoa da. Itsasbehera dagoenean bakarrik irits daiteke bertara eta ekainaren 1etik irailaren 30era dago irekita.

## Iruditegia 

Irudi:Fort National, St Malo, at low tide.JPG
Irudi:Fort national murs et vue sur Intra Muros.jpg
Irudi:Fort national murs.jpg
Irudi:France Bretagne Ille-et-Vilaine Saint-Malo Fort National 08.JPG
Irudi:France Bretagne Ille-et-Vilaine Saint-Malo Fort National 06.JPG

## Kanpo estekak
Fort de la Conchée

**Fort de la Conchée** Bretainiako Saint-Malo hirian dagoen gotorleku bat da. Hiriko harresietatik lau kilometrotara dagoen uharte batean kokaturik dago.

## Historia 
Quincé uhartean 1689an Luis XIV.a Frantziakoak gotorleku bat eraikitzeko agindua eman zuen. 1693an, oraindik eraikuntzan ari zirela ingelesek erasotu egin zuten eta 1695ean berriz, oraingoan herbeheretarrek lagunduta. Lanak amaitu gabe zeuden arren hamar kainoi bazituzten eta erasoari aurre egiteko gai izan ziren. Gotorlekuaren eraikuntza lanak 1705 urtean amaitu zituzten.

1889an zaharkitua zegoela erbaki zen eta 1901ean militarrek alde egin zuten bertatik. Bigarren Mundu Gerran alemaniarrek tiro praktikak egiteko itu gisa erabili zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Fort de la Conchée vu du Sillon.jpg
Irudi:Fort de la Conchée réduction.jpg
Irudi:Saint-Malo - Fort de la Conchée 130513.JPG

## Kanpo estekak
Solidor dorrea

**Solidor dorrea** (, ) Bretainiako Saint-Malo udalerriko Saint-Servan herrian dagoen dorrea da.

## Historia 
Joan V.a Bretainiako dukeak eraiki zuen 1369 eta 1382 artean. Rance ibaiaren estuarioa kontrolatu nahi zuen, Saint-Malo hiriak bere agintearen kontra egin ondoren.

Mendeek aurrera egin ahala bere izaera militarra galdu zuen eta kartzela funtzioak egin zituen. Gaur egun museoa dago bertan eta Hornos lurmuturra esploratu zuten marinel bretoien inguruko historia azaltzen du.

## Iruditegia 

Irudi:35 Tour Solidor de Saint-Servan.jpg
Irudi:-Tour Solidor de Saint-Malo.jpg
Irudi:Saint-Malo - Tour Solidor 01.jpg

## Kanpo estekak
William Boone

270px|thumb|eskuinera|William W. Boone eta Eileen Boone 1979an.

**William Werner Boone** (Cincinnati, Ohio, AEB, 1920ko urtarrilaren 16a - Urbana, Illinois, AEB, 1983ko irailaren 14a) estatubatuar matematikaria izan zen.

Institutua utzi ondoren lanean hasi zen, baina azkenean matematika ikasketak egin zituen Cincinnatiko Unibertsitatean; 1945ean graduatu zen, eta Princetonen osatu zituen ikasketak. Doktoregoa 1952an bukatu zuen, eta tesia, talde teoriari buruz, Churchen zuzendaritzapean egin zuen. 1950ean, Turingen ideiei jarraituz, emaitza garrantzitsu bat lortu zuen talde teoriaren arloan, eta 1957an taldeen hitz problema ebatzi ezina zela frogatu zuen. Bi urte geroago, Boonek taldeen teoriako beste hainbat erabakimen problema ezin ebatzezkoak direla frogatu zuen. 1958tik aurrera, Illinoisen lan egin zuen, nahiz eta Europara bidaia asko egin: hala, 1972-73 eta 1978-79 ikasturteak Oxforden eman zituen, eta han G. Higmanekin batera aritu zen lanean.

## Erreferentziak
Valentin Olano

**Valentin Olano Orueta** (Azkoitia, 1808ko azaroaren 3a - 1851ko ekainaren 27a), azkoitiar ahaldun eta politikari liberal foruzalea izan zen.

## Bizitza 
Aita, Juan Francisco de Olano Etxeberria, errege armadako ontzi-tenientea izan zen, eta ama, María Leona Orueta Gardoki, gasteiztarra, Bilboko merkatari familia handiekin senidetua zegoena, Diego de Gardokiren iloba zen, Espainiak Estatu Batuetan izan zuen lehenengo enbaxadorea, Washingtonen garaian.

Donostiako erdigunean badago bere izena daraman kale bat.

## Erreferentziak
Peter Blume

**Peter Blume** (Smarhoń, Bielorrusia, 1906ko urriaren 27a - New Milford, Connecticut, AEB, 1992ko azaroaren 30a) estatubatuar margolaria izan zen.

Estatubatuar artistek XX. mendearen bigarren eta hirugarren hamarraldietan kubismoari loturik egindako bidearen erakusgarrietako bat da Blumeren obra, izan ere belaunaldi horietako margolari gehienek bezala, berak ere ideia kubistak hartu zituen gai tradizionalak ikuspegi berri batetik islatzeko bide gisa; hala ere, gaiari ematen zioten garrantzia eta alde batera uzten zuten Picassoren eta Braqueren obretan agertzen zen denbora-espazioari buruzko espekulazioa. Peter Blumeren kasuan, ordea, hasieran koadroa antolatzeko zuen modu kubistaren ondoren surrealismoaren inguruko ikuspegi konplexuagoei heldu zien eta arte sinbolikoagoa eta alegorikoagoa landu zuen, *Scranton hegoaldea*, *Hiri betierekoa*, *1937 2.* eta *Lantegi zuria* maisulanek erakusten dutenez, besteak beste.

## Erreferentziak
Nicolas Guibal

**Nicolas Guibal** (Lunéville, 1725eko azaroaren 29a —  Stuttgart, 1784ko azaroaren 3a) Würtemberg dukerriko frantziar gorteko margolaria izan zen. Lanik gehienak Solitude gazteluko sabaietan, Monreposen eta Hobe Karlsschulen egin zituen.

## Erreferentziak 
* Michael Semff, Wolfgang Uhlig: *Nicolas Guibal.* Exhibit catalog, Staatsgalerie Stuttgart 1989
* François Pupil and Simon Lee. "Guibal." Grove Art Online. Oxford Art Online

## Kanpo estekak 
* Biografia laburra schlossgarten.de
* Sarrera Nicolas Guibal - Union List of Artist Names
Majapahit Inperioa

**Majapahit Inperioa** (javeraz: ꦏꦫꦠꦺꦴꦤ꧀ꦩꦗꦥꦲꦶꦠ꧀, *Karaton Majapahit*, ) Insulindiako erresuma hinduista izan zen, hiriburua Javako ekialdean zuena. Raden Wijayak fundatu zuen, 1293an, eta Hayam Wuruk-en agintaldian, 1350-1389 bitartean, erdietsi zuen hedapenik handiena; urte horietan, mendean izan zituen Malaysiako penintsulako, Sumatrako eta Borneoko itsasaldeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sabako Erresuma

thumb|Sabako emakume apaiz bat. Ziur asko k.o. I. mendekoa

**Saba** (ge'ezez: ሳባ, *Saba*, , *Sabaʾ*, antzinako arabieraz: 13px13px13px, , Šəḇā; Biblian, Sheba) gaur egungo Yemengo errepublikan zegoen islamaren aurreko erresuma izan zen. K. a. VIII. mendean aipatzen da lehen aldiz, Asiria Sabari garaitu zitzaion garaian, hain zuzen. Mukarrib izeneko apaiz gorenek gobernatzen zuten erresuma. Marib eta Zufar izan ziren, hurrenez hurren, erresumako hiriburuak. Oparotasun handia izan zuen kristau aroa iritsi aurretik: ureztatze sare handiak antolatu ziren, eta Abisiniako kostalderaino hedatu zen Sabako erresuma. Kristauen eta juduen eragina izan zuten hango biztanleek, eta 525. urtean etiopiarrek hartu zuten lurraldea. Marib-eko ur-hesi handiaren hausturak guztiz txirotu zuen lurraldea eta sabatarrek emigratu behar izan zuten (542). 570. urtean pertsiarrek konkistatu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus halaber 
* Sabeoak

## Kanpo estekak
Oria (argipena)

**Oria** izenak esanahi zenbait ditu:
* Oria, Gipuzkoako ibaia;
* Oria, Lasarte-Oriako auzoa, antzina Urnietako auzoa;
* Oria, Almeriako herria;
* Oria, Italiako herria;
* Oria, Aurea eta Auria emakume izenen gaztelaniazko aldaera;
* Oria, euskal abizena.
79ko Vesuvioren erupzioa

**K.&nbsp;o.&nbsp;79ko Vesuvioren erupzio**a urte hartako urriaren 24/25ean izan zen eta Ponpeia, Herkulano, Oplontis eta Estabia erromatar hiriak suntsitu zituen. Tradizionalki, abuztuaren 24an gertatu zela esan ohi da, baina gaur egungo hipotesiak leherketa urriko egun batean kokatzen du.

## Kontaketa tradizionala 
Kontaketa tradizionalaren arabera, abuztuaren 24ko goizean, Vesuvio sumenditik kezko zutabe bat atera zen. Bertokoek aurreko urtean izandako beste kezko isuri bat besterik ez zela uste zuten. Baina honakoa bi eratan azaldu zen: Oplontisen eta Herkulanon, lokatzaz, errautsez eta labaz osatutako euriak bete zituen kaleak, teilatuak estali eta lehiatia eta zirrikituetatik sartu zen. Biztanleak ikaraturik etxeetatik ihesi joan ziren, baina gutxi irten ziren bizirik. Ponpeian, berriz, errautsezko zirimiri egin zuen, ia nabaritzen ez zutena. Gero  erori zitzaizkien, zenbait kiloko apar-harri modukoak. Sufrezko baporeak hiriko etxe eta *villa*ko leiho eta ateetatik sartu ziren eta ahoa togaz estaltzea ere ez zen nahikoa. Gorriak ikusi zituzten bertan bizi ziren ponpeiatarrek. Ihes egiten saiatu zirenak apar-harriek jota hil ziren. Etxeetan babestu zirenek ere ez zuten zorte handirik izan: teilatuak eraitsi eta haien gainean erori ziren.

Abuztuaren 26an eguzkia berriro atera eta Vesuviori kezko zutabe ahul bat baino ez zerion. Hemezortzi kilometroko eremuan paisaia samingarria zen: lorategia zokortsuak, erretako larreak... Errautsak Magreb, Siria eta Egiptoraino iritsi ziren. 24 orduan, 3.000 lagun inguru hil ziren.

## Ikus, gainera 
* Avellino erupzioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blokeo (estrategia)

[thumb|[Royal Navy|Erresuma Batuko Itsas Armadak Frantziako Lehen Inperioko Toulongo portuari 1810 eta 1814 artean ezarritako blokeoa irudikatzen duen margolana, Thomas Luny ingelesak 1830. urtean egina.]]

**Blokeoa** herrialde batek edo gehiagok beste herrialde bat bakartu nahiez hartzen dituzten neurrien multzoa da. Blokeatu nahi den herrialdearen politika aldatzea edo nazioarteko erabakiren bat hausteagatik zigortzea izaten du helburu blokeoak. Gehienetan ekonomiari dagokio blokeoa; ekonomia harremanak eteten zaizkio blokeatu nahi den nazioari eta gainerantzeko herriekin harremanak izateko oztopoak jartzen. Ezagunak dira, besteak beste, Kubaren kontra AEBk ezarritako blokeoa, Nazio Batuen Erakundeak Rhodesiaren kontra egindakoa, AEBk proposatuta NBEk Iraken kontra aldarrikatua, eta Israelek Gazako genozidioan Gazako zerrendari inposatutakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2010eko Eyjafjallajökullen erupzioak

**2010eko Eyjafjallajökullen erupzioak** urte hartako martxoaren 20 eta ekainaren 23 artean izan ziren. Islandiako Eyjafjallajökull sumendiak irailaren 14ko erupzioak atmosferan zehar errautsak bota ondoren, iparraldeko Europan aireko espazio itxi behar izan zuten eta hainbat bidaiari lurrean geratu ziren. Erupzioak sortutako errauts hodeiak aire garraioan traba handiak eragiteaz gain, kalte ekonomikoa ere sortu zuen. Europako Batzordearen arabera, aire eremuaren itxierak sortuko zuen eragin ekonomikoa 2001eko irailaren 11koa baino handiagoa izan zen airelineentzat.

2010eko urrian, Ármann Höskuldsson islandiar ikerlariak erupzioak ofizialki amaiturik zirela esan zuen, eskualdea oraindik aktiboa bazen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Garcia Gaztelu

**Francisco Javier Garcia Gaztelu** (Galdakao, 1966ko otsailaren 12a), **Txapote** ezizenaz ezaguna, etakide ohia da. Gaur egun preso dago.

1980ko hamarkadan ETAn sartu eta Bizkaia komandoko kidea izan zen. 1991n tiroketa batean parte hartu eta gero, klandestinitatera pasa zen. Gero, ETAren Donosti taldeko kidea izan zen. 2001eko otsailaren 22an Angeluko Urrezko hondartzan atxilotu zuten.

## Erreferentziak
2011-12ko Hierroko erupzioa

**2011-12ko Hierroko erupzioa** 2011ko urriaren 10 eta 2012ko martxoaren 5 artean izan zen Kanarietako Hierro uhartearen ondoan. La Restinga herrixkatik bi kilometrotara, itsasoaren azpian, pitzadura bat agertu zen. Bigarren fase bat iragarri arren, ez zen halakorik gertatu. Sumendiak 329 milioi metro kubiko material isuri zituen guztira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1815eko Tamboraren erupzioa

**1815eko Tamboraren erupzioa** Sondako uharte txikietako Sumbawan (orduko Ekialdeko Herbeheretar Indiak eta egungo Indonesia) izandako sumendiko erupzioa izan zen.

1815eko apirilean, milurteko erupziorik handiena gertatu zen Tanbora mendian. Sumendiaren leherketa 2.000 kilometrora entzun zen Sumatrako uhartean eta errautsak ehundaka kilometrotan zehar zabaldu ziren. Guztira 82.000 pertsona hil zirela uste da. Ondorengo urtean, 1816. urtean, errautsek atmosfera estali zutela eta Udarik gabeko urtea izenaz ezagutzen den fenomenoa gertatu zen. Errautsek eguzkiaren izpien indarra oztopatu eta tenperaturek behera egin zuten ipar-hemisferio osoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Persona non grata

**Persona non grata** (latinez *persōna nōn grāta*; plurala: *persōnæ nōn grātæ*) literalki *pertsona ez atsegina*, alegia ongietorria ez den pertsona. Laburbilduz, gaitzespen izendapen bat da. Lege esanahi zehatza duen diplomaziako izendapen bat da.

Norbait, norbaitzuk, erakunde bat edo erakunde batzuk estatu, herrialde, hiri edo udalerri batean ongietorria ez dela edo bere bertaratzea atsegin ez dutela adierazteko maiz erabiltzen den izendapena da. Izendapen hau ofiziala izateko bertako agintaritzako ordezkariak biltzartu eta bozketa baten ondoren izendapena onartu edota ukatzen da. Maiz, izendapen hau jaso izanaren arrazoien artean izendatuak gai batekiko adierazpenak edota bere jokabidea izan ohi dira.

Berez, izendapenak ez du jasotzen duenari bertaratzeko debekurik ezartzen, baina *persona non grata* izendapena jaso duenarentzat desatsegina dela argi dago, hedabideen eta jendaurrean harekiko aurkakotasun, gaitzespen edota desatsegintasun sentipena agerian edo ikusgai gelditzen baita.

## Kanpo estekak
Enterozito

[thumb|300px|[Heste meharraren epitelio. Bertan, enterozitoek (eskuinean) sortzen duten zelulen geruza ikusten da. Enterozitoen mikrobiloxkak ere ikusten dira, eskuineko irudian.]]

**Enterozitoak** heste-epitelioaren zelulak dira, heste-mukosan daudenak. Heste meharrean eta kolonean daude. Heste-lumenetik elikagai eta substantzia bakunak xurgatu eta organismoaren barnealdera (odola, linfa) garraiatzen dituzte.

Zelula zilindrikoak dira eta mikrobiloxka ugari dituzte, heste-lumenarekin kontaktua egiten duen zelularen muturrean (mutur apikala). Mikrobiloxka horiek zelularen azala areagotzen dute, 30-40 aldiz, substantzien xurgapena errazten duena . Beheko muturrean (mutur basalean), aldiz, ez dago mikrobiloxkarik, eta bertan goikaldean hartutako substantziak jariatzen dira (odolera edo linfara pasatuz).

Enterozitoen bi poloek, honenbestez, ezaugarri anatomiko eta funtzional oso desberdinak dituzte: apikalak xurgapen funtzioa du, mikrobiloxka anitzekin. Behekoak funtzio jariatzailea burutzen du, goian xurgaturiko elikagaiak zirkulazio-aparatura eramanez (enterozitoen mutur basalean odol-kapilarrak eta hodi linfatikoak baitaude).

Nukleo zelularra zelularen beheko aldean dago, mutur basaletik gertu. Hor daude ere mitokondrio ugari eta erretikulu endoplasmatiko handia 

Enterozitoek heste-hesia osatzen dute. Hesi horrek zeregin oso garrantzitsua burutzen du, heste barruan dauden molekula handiak eta bakterioak odolera pasatzea ekiditen baitu (ondorio gaiztoak eragingo zituena). Horretarako, gainera, enterozitoen arteko alboko loturek oso estuak ere izan behar dute.

thumb|250px|Enterozitoa: mutur apikalean mikrobiloxkak ditu, heste-lumenarekin kontaktua eginez. Mutur basala harremanetan dago odol-kapilarrekin

Molekula askoren xurgapena burutzen dute enterozitoek: ioiak (burdina, sodioa, kaltzioa...; garraio aktiboaren bidez sartzen dira enterozitoetan), ura (difusioaren bidez sartzen da), gluzidoak (glukosa, fruktosa...; molekula garraiatzailearen bidez sartzen dira), aminoazidoak (garraio aktiboa), lipidoak, B12 bitamina....

Heste barruko substantzia narritagarri eta bakterioekin harremanetan daudenez, enterozitoek kalte ugari jasotzen dituzte. Horregatik, azkar berritzen dira: gizakiengan heste-epitelioa 5 egunetatik behin guztiz berritzen da 

Enterozitoek lan oso hautakorra burutu behar dute: xurgapen selektiboa egiten dute, elikagai eta substantzia onuragarriak hesteetatik odolera garraiatuz, baina makromolekula, toxina eta heste barruko bakterioen sarrera ekidinez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Heste-iragazkortasuna

## Kanpo estekak
Ginea (txanpona)

[thumb|280px|[Karlos II.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa|Karlos II.aren ginea.]]
**Ginea** () Britainia Handiko urrezko zenbait diru zaharri ematen zaion izena da. 1663tik 1813 arte egin zen, eta 21 txelin balio zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Presbiterio (argipena)

**Presbiterio** izan daiteke:

* **Presbiterio**, arkitekturan eta artean, aldare nagusiaren atzealdean.
* **Presbiterio**, katolizismoan, apezpikuaren eta presbiteroen bilera.
* **Presbiterio**, presbiterianismoan, Elizaren gobernua osatzen duen taldea.
Napolitana

**Napolitana** (Hego Euskal Herrian) edo **xokolatina** (Ipar Euskal Herrian) gaur egun asko saltzen den gozogintzako produktu bat da. Txokolate edota pastel-kremaz beteriko hostore zilindriko batez osatua dago. Nahiz eta Frantzian jatorria duen gozoa izan (), Hego Euskal Herrira Gaztelako Erresumatik eta honetara itsasoz Italiatik iritsi zenez, *napolitana* izena jaso zuen.

## Kanpo estekak
Automata

[thumb|[Centre International de la Mécanique d'Art museoeko automata, Suiza]]
**Automata** izaki bizidun baten irudia duen eta hura bezala higitzen den tresna mekanikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1902ko Pelée mendiaren erupzioa

**1902ko Pelée mendiaren erupzioa** Martinikan (Karibe itsasoa, Frantziaren kolonia) 1902ko apirilaren 23an hasitako sumendi erupzioa izan zen. Hodei piroklastiko batek Saint-Pierre hiria erabat suntsitu zuen, eta 29.933 gizaki hil zituen. Horrenbestez, XX. mendeko erupziorik hilgarriena izan zen.

## Erreferentziak
Agawam (Massachusetts)

**Agawam** Massachusettseko hiria bat da. Hampden konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera 
* Hampden konderria

## Kanpo estekak
Xabier Castillo Miota

'*Xabier Castillo Miota *Xeberri'''* (Durango, Bizkaia, 1948ko ekainaren 8a &ndash; Berriz, Bizkaia, 2021eko irailaren 8a) egile abeslari eta bikoiztailea izan zen.

## Kantautorea 
Abeslari ibilbideari Gasteizen eman zion hasiera, han ikasten zegoela, 1970an. *Amets* izeneko taldea sortu zuten bost lagunek, gitarra elektrikoekin, euskaraz abesten. Hori Araban eta urte horietan oso gauza berria zen.

1973. urtean bakarkako disko bat kaleratu zuen, eta Iparragirreren hitzekin egindako lehen lana izan zen.
thumb|250x250px| Xeberri, *Hitzez eta Ahotsez* irakurraldi girotuan
## Diskografia 
* *Gizona* (1970)
* *Xeberri Iparragirre* (1974)
* *Zaurietatik dario* (1976)

## Bestelakoak 
Xeberrik ez zuen inoiz huts egin Durangoko zenbait literatura eta euskaltzalek 2014tik antolatutako *Hitzez eta Ahotsez'' irakurraldi girotuan, edizio guztietan hartu zuen parte bere gitarra lagun. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal kantagintza berria
* Iparragirre

## Kanpo estekak
Kelud

**Kelud** (**Klut**, **Cloot**, **Kloet**, **Kloete**, **Keloed** edo **Kelut**) Indonesiako sumendia da, Ekialdeko Javan kokatutakoa. Mendiak 1.731 metro ditu eta bere azken erupzioa 2014. urtean izan zen.

Indonesiako eta Ozeano Bareko Suzko Eraztuneko beste sumendi asko bezala, Kelud sumendi aktiboa da oso. 1000. urtetik aurrera 30 erupzio baino gehiago izan ditu. Horietatik bi oso hilgarriak izan ziren: 1586an 10.000 lagun eta 1919an 5.110 lagun hil ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galunggung

**Galunggung mendia** () Indonesiako sumendia da, Mendebaldeko Javan kokatutakoa. Mendiak 2.168 metro ditu eta bere azken erupzioa 1982. urtean izan zen.

Indonesiako eta Ozeano Bareko Suzko Eraztuneko beste sumendi asko bezala, Galunggung sumendi aktiboa da, Erupziorik hilgarriena 1822koa izan zen, non 4.011 hil ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gloucester (Massachusetts)

**Gloucester** Massachusettseko hiria da, Essex konderrian kokatua. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta. Arrantzale usadio handiko hiria da.

Bere ekonomia nagusiki arrantza eta turismoan oinarritzen da.

thumb|erdian|500px|erdian|Gloucester udalerriaren aireko ikuspegia

## Ikus, gainera 
* Essex konderria

## Kanpo estekak
Addison (Michigan)

**Addison** Michigango herri bat da. Lenawee konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera 
* Lenawee konderria

## Kanpo estekak
Ferndale (Michigan)

**Ferndale** Michigango hiri bat da. Oakland konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Hiritar ezagunak 
* Dana Elcar (1927-2005), aktorea.

## Ikus, gainera 
* Oakland konderria

## Kanpo estekak
Kalamazoo (Michigan)

**Kalamazoo** Michigango hiri bat da. Kalamazoo konderrian kokatua dago, eta bertako hiriburua da. Azken zentsuaren arabera  biztanle ditu. Kalamazoo-Portage eremu metropolitarreko hiririk handiena da. Metropoli eremuak 335.340 biztanle zituen 2015ean. Chicagotik eta Detroitetik distantzia berberera dago, 230 kilometro inguru.  

Kalamazoo ezaguna da bere erosketa eremuarengatik, Kalamazoo Mall izenekoa. Ameriketako Estatu Batuetan ireki zen oinezkoentzako lehenengo merkatal-gunea izan zen, 1959an. Hala ere, 1999an lau sekziotik bi trafikora ireki ziren berriro ere. Western Michigan University unibertsitate publikoa eta Kalamazoo College arte liberalen unibertsitate pribatua hirian daude. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kalamazoo konderria

## Kanpo estekak
Marine (Michigan)

**Marine City** Michigango hiri bat da. St. Clair konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera 
* St. Clair konderria

## Kanpo estekak
Saginaw (Michigan)

**Saginaw** Michigango hiri bat da. Saginaw konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Pertsona ezagunak
* Robert Armstrong (1890-1973), aktorea.
* Ed Heinemann (1908-1991), ingeniari militarra.
* Edward G. Begle (1914–1978), matematikaria.
* Stevie Wonder (1950-), abeslaria.
* Serena Williams (1981-), tenislaria.

## Ikus, gainera 
* Saginaw konderria

## Kanpo estekak
Amboy (Minnesota)

**Amboy** Minnesotako hiri bat da. Blue Earth konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera 
* Blue Earth konderria

## Kanpo estekak
Gopor

thumb|250px|Zurezko goporrak.
**Goporra** euskal baserri giroko egurrez egindako ontzi tradizionala da. Euskal Herriko landa eremuko eguneroko bizitzaren parte izan da mendeetan zehar, eta gaur egun, asko erabiltzen ez den arren, euskal kultura eta bizimodu tradizionalaren sinbolotzat hartzen da.

## Ezaugarriak 
Forma borobila eta konkaboa du, heldulekurik gabeko eta aho zabaleko ontzia da. Egur trinkoz egina dago, askotan eskuz landua, eta normalean ez du barnizerik izaten, nahiz eta batzuetan olio naturalarekin tratatu.

Ez du tamaina zehatzik, norberaren janontzi bezala erabiltzeko tamaina egokia aukeratzen zuen. Etxe askotan familiako kide bakoitzak bere goporra izaten zuen, eta kasu batzuetan, belaunaldiz belaunaldi transmititzen ziren.

## Erabilera tradizionala 
Goporrak egurneroko otorduetan erabiltzen ziren baserrietan, batez ere gosari eta afarietan. Esne beroa, ogi zatiarekin batera, edo morokila zerbitzatzeko erabiltzen zen. Otordu horiek sukaldean egiten ziren, eta goporrak asko erabiltzen ziren familia giroko mahai informaletan.

Goporra, tresna praktikoa izan ez ezik, balio sinboliko handia du, bizimodu xume eta autosufizientearen adierazle zen. Bere erabilera XX.mendeko bigarren erdialdetik aurrera gutxitu zen, bizimodu modernoak eta sukaldeko tresneria berriak zabaldu ahala.

## Antzeko ontziak 
**Goporra**, katilu edo eskudila bezalako ontzi batzuekin ez da nahastu behar. Katilu hitza euskara batuan ontzi zabalago bat izendatzeko erabiltzen da, eta eskudila aldiz, ontzi esferaerdikoa da, zabala, ez oso handia, ez oso sakona eta heldulekurik gabea, erabilia koilararekin jateko eta zurrupaka edateko. 

Goporraren berezitasuna, euskal landa kulturari lotuta egotea da, eta baita egurra bere material nagusia izatea ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Papua Ginea Berriko geografia

**Papua Ginea Berria** Ozeaniako estatua da, Ginea Berria uhartearen ekialdeko erdia, Britainia Berria, Irlanda Berria eta Bougainville uharteak, eta Melanesiako irla txiki ugari hartzen dituena. Guztira 462.840 kilometro koadroko eremua dauka.

## Orografia eta hidrografia 
Ginea Berria uhartearen ekialdeko erdiak hartzen du Papua Ginea Berriko lurraldearen %85. Lurralde menditsua da. Herrialdea erdialdetik eta alderik alde, ipar-mendebaldetik hego-ekialdera, igarotzen duten mendilerroek osatzen dute lurraldearen bizkarrezurra. Mendilerro horietan 4.000 m-tik gorako mendiak daude. Bismarck mendilerroko Wilhelm mendia da garaiena: 4.509 m. Mendien alde banatara, iparraldean Sepik ibaiak eta hegoaldean Fly ibaiak ordoki zabalak eta padurak eratzen dituzte. Papuako beste ibai nagusiak Markham, Ramu eta Kikori dira. Gainerako uharte gehienak sumendi jatorrikoak dira, koralezko eraztun batez inguratuak.

## Klima 
Papuak klima beroa eta euritsua du, eta montzoi haizeen mende dago. Ipar-mendebaldeko montzoia abendutik martxora izaten da eta hego-mendebaldekoa maiatzetik urrira. Prezipitazioei dagokionez, alde handia dago Papuako alderdi batzuetatik besteetara: 7.500 mm euri mendietan eta 1.000 mm Port Moresbyn, baina toki gehienetan 1.500 mm baino gehiagoko euria izaten da urtean zehar. Beroa ere handia izaten da urte guztian kostaldean eta ordokietan (27&nbsp;°C), eta tenperatura askoz samurragoa da mendialdean (16&nbsp;°C).

## Landaredia eta fauna 
Oihanak Papua Ginea Berriko lurraldearen hiru laurdenak hartzen ditu. Itsasaldean mangladiak hazten dira, eta ordokietan belardiak eta zingirak tartekatzen dira. Lurren %2,6 baizik ez da laborantzarako erabilgarria.

## Datu orokorrak 
**Kokapena:**
Ozeania, Koral itsasoaren eta Hego Ozeano Barearen arteko uharteak, Indonesiaren ekialdean.

**Koordenatu geografikoak:** 

**Azalera:**
* *osoa:* 462.840&nbsp;km²
* *lehorra:* 452.860&nbsp;km²
* *ura:* 9.980&nbsp;km²

**Herrialdearen mugak:**

*denetara:* 824&nbsp;km

*Erresuma mugakideak:*
* Indonesia 824&nbsp;km,

**Itsasbazterra:** 5.152&nbsp;km

**Lurraldea:**
gehiena menditsua; itsasertzeko ordokiak eta muinoak ere daude.

**Muturreko garaierak:**
* puntu beherena: Ozeano Barea, 0 m
* puntu gorena: Wilhelm mendia, 4.509 m

**Baliabide naturalak:**
urrea, kobrea, zilarra, gas naturala, egurra, petrolioa, arrantzalekuak

**Lurren erabilera: (2011)**
* *nekazaritza lurrak:* %2,6
* *oihanak:* %63,1
* *beste:* %34,3

**Lur ureztatua: (2012)**
0&nbsp;km²

**Ur baliabide berriztagarriak: (2011)**
801 km³

**Ur kontsumoa (etxeko-ura/industria-ura/nekazaritza-ura): (2005)**
* *denetara:* 0,39 km³/urte (%57/%43/%0)
* *per capita:* 61,3 m³/urte

**Arrisku naturalak:**
sumendi aktiboak, lurrikarak, Ozeano Bareko Suzko Eraztunean baitago, luiziak eta tsunamiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joos Momper

**Joos Momper Gaztea** (Anberes, 1564 &ndash; 1635), baita **Josse, Joost, Joes, Jodocus edo Joos de Momper** izenaz ezaguna, Pieter Brueghel eta Peter Paul Rubensen bitarteko flandriar paisaia margolari garrantzitsuenetakoa izan zen. Momperren margolan askotan Brueghelen eragina nabarmena da.

## Bizitza 
1564 urtean Anberesen jaioa. Aita Momperreko Bartholomäus izeneko margolariak lehendabiziko margolaritza ikasketak eman zizkion. 1581. urtean San Lukas taldeko kide izan zen eta 1611an bertako zuzendaritza taldeko kidea ere. 1580 urte inguruan artea ikasteko asmotan Italia barrena bidaiatu zuen. Bertan, beste batzuen artean Lodewijk Toeput ezagutu zuen. 1594 urterako berriro Anberesen itzuli eta han Ernest artxidukearen harrera egiteko dekorazioan parte hartu zuen.

## Estilo 
Joos Momperrek Anberesko margolaritza manierismotik barrokora eraman zuen. Gehienbat paisaiak margotu zituen , bai benetakoak eta bai irudimenezkoak.

Berak margotutako paisaia zabaletan figura taldeak gaineratzen zituen. Paisaia menditsuak izan ohi ziren eta neguko zein udako giroan margotu zituen.

Ustez berak egindako bostehun margolan ingurutik oso gutxi daude zinpetuta eta bat bakarra da data duena.

Gerard Seghers bera jarraitzailetzat jotzen da.

## Lan Nabarmenak 
* *Ibai-paisaia eta basurde ehiza* 1600 &ndash; Rijksmuseum, Amsterdam
* *Minervaren Bisita* - Errege Arte Ederren Museoa Anberes, Belgika
* *Flandriar Merkatu eta arropa garbitzeko gela* - Museo del Prado, Madril
* *Tentazioa Kristo* - National Gallery-Prague
* *Mendiak eta zubiak* - Wallraf-Richartz Museoa, Kolonia
* *Neguko paisaia*, h. 1620 - bilduma pribatua
* *Elur paisaia* - Musée des beaux-arts et d'archéologie de Châlons-en-Champagne, Frantzia.

## Bibliografia 
* Irene Haberland, "Momper," *Grove Artea Konektatuta*. Oxford University Press.
* *Mendebaldeko pintura maisuen biografia*, orria 732. Taschen, 2005, 

## Ikus, gainera 
* Flandriako pintura

## Kanpo loturak 
* Pintura Joos de Momper
Bemidji (Minnesota)

**Bemidji** ( ahoskatua) Minnesotako hiri bat da. Beltrami konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

Hiru amerindiar erreserben erdigune gisa, Bemidji amerindiar zerbitzu askoren kokalekua da, horien artean Indiako Osasun Zerbitzuarena. Bemidjitik gertu daude Indietako Erreserba Gorria, Lur Zuriko Erreserba Indiarra eta Leech Lakuko Erreserba Indiarra. Bemidji aintziraren hego-mendebaldeko ertzean dago, Mississippi ibaia elikatzen duen aintzirarik iparraldekoena; Hori dela eta, "Mississippiko lehen hiria" du ezizena.

## Demografia 
## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rance ibaia

**Rance** () Bretainiako ipar-ekialdeko ibaia da.

## Ibilbidea 
Bretainiaren barnean du iturburua, Collinée herrian, eta hasiera baten ekialderantz jotzen du eta Dinan parean iparralderantz aldatzen du norabidea. 102 kilometrotako luzera dauka, azken 20 kilometroak estuario nabigagarria direlarik. Azken zatian itsasaldiekin argi-indarra sortzeko 750 metro luze den putzua eraikita dago. Saint-Malo eta Dinard artean itsasoratzen da.

''Canal d'Ille-et-Rance'' ubidearen bidez Vilaine ibaiari lotuta gelditu da.

## Iruditegia 

Irudi:Dinan 2008 PD 34.JPG|Dinan.
Irudi:Bridges over Rance river in Dinan (France).jpg|Dinango biaduktoa.
Irudi:Léhon, le canal de la Rance au plus calme.jpg|Léhon.
Irudi:Rance tidal power plant.JPG|Itsasaldiekin argi-indarra sortzeko planta.
Irudi:IMG 2935 StMalo.JPG|Saint-Maloko kaia.

## Kanpo estekak
Rochester (Minnesota)

**Rochester** Minnesotako hiri bat da. Olmsted konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

IBM enpresaren egoitza izateaz gain, Mayo klinika ospetsua bertan ere badago. Urte askotan zehar, *Money Magazine* aldizkariak hobeto bizi den lekuen artean sailkatu zuen.

## Klima 
## Demografia 
Hona hemen biztanleriaren bilakaera:

## Ikus, gainera 
* Olmsted konderria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isidore Geoffroy Saint-Hilaire

**Isidore Geoffroy Saint-Hilaire** (Paris, Frantzia, 1805eko abenduaren 16a - 1861eko azaroaren 10a) frantziar zoologoa izan zen, eta teratologian autoritatea. 1854an etologia hitza sortu zuen. Bere aita Étienne Geoffroy Saint-Hilaire zoologo ospetsua izan zen.

## Lan nabarmenak 
* *Histoire générale et particulière des anomalies de l’organisation chez l’homme et les animaux* (1832-1837).
* *Essais de zoologie générale* (1841).
* *La vie Étienne Geoffroy Saint-Hilaire* (1847).
* *Acclimatation et domestication des animaux utiles* (1849).
* *Lettres sur les substances alimentaires et particulièrement sur la viande de cheval* (1856).
* *Histoire naturelle générale des règnes organiques* (3 vols., 1854-1862), bukatu gabea.
Garat

**Garat** euskal abizen eta leku-izena da, eta hainbat adiera eduki ditzake:

## Pertsonak 
* Dominique Garat Hiriarte, Garat *Zaharra* ere deitua, Lapurdiko Biltzarreko azken ordezkarietako bat
* Dominique Joseph Garat, Lapurdiko Biltzarreko azken ordezkarietako bat Dominique anaiarekin batera
* Pierre-Jean Garat, opera abeslaria, Frantziako *Orfeo* ezizenez ere deitua, Dominique Garaten semea
* Joseph Garat, Baionako alkate izandakoa

## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Pierre Jean Garat Parisen kantari. https://zuzeu.eus/kultura/pierre-jean-garat-parisen-kantari/
Abbeville (Mississippi)

**Abbeville** Mississippiko herri bat da. Lafayette konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera 
* Lafayette konderria

## Kanpo estekak
Steve Erkiaga

**Steve Erkiaga**, artistikoki **Steve Erquiaga**, Estatu Batuetako San Frantzizkon jaiotako gitarjole eta musikari ezaguna da. Haren familiak jatorri euskalduna du. Haren melodiak, bestetik, film eta telebista-sail desberdinetan agertu da. Musikari askorekin kolaboratu du baita ere, besteak beste, Bobby McFerrin, Joe Henderson, Les McCann, John Scofield, David Byrne, The Turtle Island String Quartet, Paulo Bellinati, Jim Nichols, Andy Narell eta Paul McCandless. Berkeleyko Jazz Kontserbatoriaren irakaslea da. Haren estiloa jazz-fusioan kokatzen da. EITBrako *Boulevard* saiorako sintonia prestatu zuen.

## Diskoak 
### Bakarkakoak 
* *Erkiology*, "San Sebastian" eta "Euzkadi" piezak jasotzen ditu disko honek; "Euzkadi", bestetik, *Forrest Gump* filmaren soinu-bandan agertu zen. Windham Hill Jazz, 1990.
* *Cafe Paradiso*. Imaginary Road Records, 1998.

### Pete Escovido 
* *E street*, Concord Vista, 1997

### Andy Narellekin 
* "The long time band", Windham Hill Jazz, 1995
* "Down the roada", Windham Hill Jazz, 1992
* "Little secrets", Windham Hill Jazz, 1989
* "The Hammer",	Windham Hill Jazz, 1987
* "Slow motion", Windham Hill Jazz, 1986
* "Light in you eyes", Windham Hill Jazz, 1983
* "Stickman", Windham Hill Jazz, 1981
* "Hidden treasure", Inner City, 1979

### Howie Smithekin 
* *Second door on the left*, Sea Breeze, 1994

### Frank Mantoothrekin 
* *Persevere*, Optimism, 1989

### David Byrnerekin 
* "True stories", Warner Bros, 1986

### Bobby McFerrynekin 
* *Bobby McFerryn*, Electra, 1982

### Les McCannekin 
* *Listen up!!*, Music Masters, 1996
* *Tall dark & handsome*. A & M, 1980

### Turtle Island String quartet 
* *Who do we think we are?*, Windham Hill Jazz, 1994

### John Handyrekin 
* *Handy dandy man*, Warner Bros, 1978

### Musika bildumak 
Album kolektiboetan sarritan hartu du parte. Hemen album horiek eta haietan Erkiagak interpretatutako gaiak biltzen ditugu:
* *A Winters Solstice*, Silver Anniversary Edition, Windham Hill 2001. Bi abesti: "Greensleeves" (anonimoa) eta "Col Partir La Bella Clori" (Handel)
* *Touch. Windham Hill 25 Years of Guitar*, Windham Hill 2001. "Pavanne", Gabriel Fauré
* *A Different Prelude*, Decca, 1999. "Prelude in C minor", Sergei Rakhmaninov
* *A Different Mozart*, Imaginary Road 1998. "Lacrymosa", Mozart
* ''On a Winter's Night'', Imaginary Road 1998. "A Winter's Night", Erkiaga
* *The Romantics*, Windham Hill 1995. "Nocturn in E minor", Chopin
* ''A Winter's Solstice V*, Windham Hill 1995. "God Rest You Merry Gentlemen", tradizionala
* *The Bach Variations*, Windham Hill 1994. "Prelude in C minor"
* *A Winter's Solstice IV*, Windham Hill 1993. "Silent Night", tradizionala
* *The Impressionists*, Windham Hill 1992. "Pavanne", Gabriel Fauré
* *A Winter's Solstice III'', Windham Hill 1990. "The Christmas Song", Mel Torme

## Kanpo loturak 
* Steve Erkiagaren webgune ofiziala.
* "Cafe Paradiso" Youtuben.
Jon Ander Peña

**Jon Ander Peña Olazabal**, pilota arloan **Peña II.a** deituraz ezaguna (Tolosa, Gipuzkoa, ) esku huskako pilotari profesionala da. Aurrelari aritzen da, Asegarce enpresarekin. Ezker-eskuin pilota bizi jotzen du, eta joko erasokorra du. Indar handiz errematatzen du. 2016ko urriaren 8an jokatu zuen profesionaletako estreinako partida, bere jaioterriko Beotibar pilotalekuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Enpresaren webguneko fitxa
D'Iberville (Mississippi)

'''D'Iberville''' Mississippiko hiri bat da. Harrison konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera 
* Harrison konderria

## Kanpo estekak
Fisika klasiko

[thumb|[Dinamometroa]]
**Fisika klasikoa** mekanika newtondarrean oinarri duten fisika-teorien multzoa da, erlatibitatearen teoriaren eta mekanika kuantikoaren sorreraren aurrekoa. Zenbait zientzialariren arabera, erlatibitate bereziaren teoria ere fisika klasikoaren parte da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mekanika klasiko

## Kanpo estekak
Mekanika newtondar

[thumb|296px|Newtonen lehen eta bigarren legeak, [latinez, *Principia Mathematica*ren jatorrizko edizioan]]
**Mekanika newtondarra** Newtonen legeetan oinarritutako mekanika da, masa eta energia bereizirik kontsideratzen dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agency (Missouri)

**Agency** Missourieko herrixka bat da. Buchanan konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera 
* Buchanan konderria

## Kanpo estekak
Anderson (Missouri)

**Anderson** Missourieko hiri bat da. McDonald konderrian kokatua dago. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Hiritar ezagunak 
* Richard Corben (1940-), komikigilea.

## Ikus, gainera 
* McDonald konderria

## Kanpo estekak
Lyon OU

**Lyon olympique universitaire rugby**  Frantziako errugbi taldea da, egoitza Lyon hirian duena. Top 14 txapelketan jokatzen du.

## Historia 
1930eko hamarkadan izan zuen "urrezko aroa": bi liga eta Yves du Manoir challenge bat irabazi zituen. 2016an, Rugby Pro D2 irabazi eta Top 14ra igo zen.

## Palmaresa 
[thumb|300px|2013-14 denboraldian, [Rugby Pro D2|Frantziako bigarren mailako txapeldun atera zen.]]
* European Challenge Cup
** Txapelduna (1): 2022.
** Finalista (1): 2025.
* Top 14
** Txapelduna (2): 1932, 1933.
** Bigarrena (1): 1931.
* Rugby Pro D2 (2. maila)
** Txapelduna (3): 2011, 2014, 2016
* Yves du Manoir Kopa/Frantziako Errugbi Kopa
** Txapelduna (1): 1933.
** Finalista (1): 1932.

## Kanpo estekak 
*  Lyon OU-ren webgunea
Queen City (Missouri)

**Queen** Missourieko hiri bat da. 2010ean  biztanle zituen,  kilometro koadrotan banatuta.

## Kanpo estekak
David el Gnomo

***David el Gnomo*** (euskaraz *Dabid Gnomoa*) espainiar marrazki bizidun telesail bat da. Berez, Wil Huygen herbehereak idazleak idatzi eta Rien Poortvliet herbehereak ilustratzaileak marraztutako *Gnomoen liburu sekretua* liburuan oianrritua dago.

Claudio Biern Boyd ekoizleak sortu eta BRB Internacional espainiar ekoiztxeak ekoiztu zuen, eta 1985eko urriaren 26tik 1986ko apirilaren 19ra TVE1ean aireratu zen.

1987an *La llamada de los gnomos* izeneko jarraipen telesaila izan zuen.

## Argumentua 
David, basoaren bihotzean Lisa emaztearekin batera bizi den gnomoa da, bertako sendabelarretan aditua denez gainontzeko gnomoak gaixotuz gero bererangana laguntza eske joan ohi dira, gainera zauritutako animaliak ere sendatzen ditu. Horregatik, Davidi leku askotatik deitu eta medikuntza kasu zailak konpontzen ditu. Gnomo errege berberek ere bere aholkua eskatzen diote. Bere bidai ugarietan zehar, David eta bere lagunek oztopoei, mustruoei, suteei, uholdeei, lehorteei, hotzari, beroari eta batez ere gnomoen etsai porrokatuak diren troll izaki maltzurrei aurre egin beharko diete, bai eta gizakiei ere, baina gnomoen esaldi batek dioen bezala, "Inor ez da hobeagoa handiagoa izateagatik".

## Pertsonaiak 
* José María Cordero: David
* Matilde Conesa: Lisa
* Ramón Langa: Swift (azeria)
* Paco Hernández: Holley (trolla)
* Ángel Egido: Pat (trolla)
* Manuel Peiró: Pot (trolla)
* José Moratalla: Poopey (trolla)
* Franklin Rivera: Franklin

## Kanpo estekak 
* *David el Gnomo* marrazki bizidun telesailaren doinua eta sarrera entzungai eta ikusgai. Youtube.com 
* *David el Gnomo* marrazki bizidun telesailaren IMDBko fitxa irakurgai
D'Artacán y los tres mosqueperros

Alexandre Dumas frantziar idazlearen *Hiru mosketariak* eleberri ospetsuan oinarritutako japoniar-espainiar marrazki bizidun telesail bat da. Eleberri horretako pertsonaiak animalien bitartez irudikatuak daude, nagusiki txakurrak, hortik telesailaren izenburua.

1981ean BRB Internacional espainiar ekoiztetxeak eta Nippon Animation japoniar estudioek ekoiztu zuten. 1982ko martxoaren 26an Japonian MBS telebista kateak lehenbiziko atala aireratu zuen, aldiz 1982ko urriaren 9an Espainian TVE1 katean aireratzen hasi zen.

Hego Euskal Herrian nahiz Espainian haurren artean marrazki bizidun telesaila gutxik lortu duten sekulako arrakasta eta hedapena lortu zuen, gaur egun ere, garai hartan haur edo nerabe izan zen orok oroimenean edo gogoan izateko adina bai.

## Argumentua 
D'Artacán (D'Artagnan) gaskoi gazteak Biarno jaioterria utzi eta Paris hiriburura mosketari bilakatzeko asmoz iritsi berri da, eta bertan hiru mosketari ezagutu: Amis (Aramis), Pontos (Porthos) eta Dogos (Athos): laurak adiskidetu eta elkarrekin Richelieu kardinal zitalaren egitasmo makurrak zapuztuz abentura ugari bizi dituzte. Tartea, D'Artacán gaztea Julieta (Constance Bonacieux) neska gazteaz maitemindu da, Bonancieux jaunaren iloba eta Frantziako erreginaren konfidantzazko neskamea dena. D'Artacánek etxebizita bat topatzean, bertan Pom izeneko sagu bat ere ezagutu du.

## Pertsonaiak 
* '''D'Artacán:''' D'Artagnan: Eduardo Jover
* **Pontos:** Athos: Manuel Peiró
* **Dogos:** Porthos: Jesús Nieto
* **Amis:** Aramis: José Luis Gil
* **Trevilleko jauna:** Mosketarien kapitaina: Claudio Rodríguez (aktorea)
* **Juliette:** Constance, Ana Frantziakoa erreginaren neskamea eta D'Artacánen neska-laguna: Gloria Cámara
* **Pom:** D'Artacánen etxean bizi den sagua: José Moratalla
* **Bonancieux jauna:** Julietten osaba eta D'Artacánek osatu hartzen duen etxearen nagusia (Dumasen eleberrian Constanceren senarra da): Eduardo Moreno
* **Richelieu kardinala:** Frantziako lehen ministroa, mosketarien etsai porrokatua. Bere gudaroste pertsonala du eta gero eta botere gehiago beregatzea beste asmorik ez du: Rafael de Penagos
* **Rochefort kondea:** Kardinalaren agindupeko zalduna, D'Artacánen arerioa: Víctor Agramunt
* **Widimer:** Kardinalaren zaindarien kapitaina: José Martínez Blanco
* **Milady:** Kardinalaren aliatua eta D'Artacán eta hiru mosketarien arerioa: Ana Ángeles García
* **Luis XIII.a Frantziakoa**: Luis XIII.a Frantziakoa erregea, Ana Frantziakoaren senarra: Javier Dotú
* **Ana Austriakoa**: Ana Frantziakoa erregina: María Luisa Rubio
* **Buckinghamgo dukea**: Kontseiluko Lord Presidentea, Ana Frantziakoa erreginaren maitalea: Juan Lombardero
* **Planchet**: Daniel Dicenta
* **Rofty:** D'Artacánen zaldia
* '''D'Artacánen ama'*: Matilde Conesa

## Kanpo estekak 
* *D'Artacán y los tres mosqueperros* marrazki bizidun telesailaren abestia eta sarrera entzungai eta ikusgai. Youtube.com 
* *D'Artacán y los tres mosqueperros'' marrazki bizidun telesailaren IMDBko fitxa irakurgai
Don Quijote de La Mancha (1979ko telesaila)

***Don Quijote de La Mancha*** () espainiar marrazki bizidun telesaila bat da. Miguel de Cervantes espainiar idazlearen izenburu berdineko *On Kixote Mantxakoa* eleberri aski ezagunean oinarritua dago. José Javier Romagosa eta Cruz Delgado ekoizleek sortu eta 1979-1981 artean TVE1 telebista katean aireratu zen.

Telesail honek haurren artean arrakasta izateaz gain helduen artean ere izan zuen, nagusiki bere eleberriaren argumentua azaltzeko zuen arintasuna eta marrazki erakargarrien argitasunari esker. Garai hartan literatura zalea ez zen jende askori eleberria irakurtzeko irrikia ere piztuarazi zion. Bestalde, pertsonaiek izan zituzten bikoiztaileak ere luxuzko aktore ezagunak izan ziren, tartean Fernando Fernán Gómez, Antonio Ferrandis, Rafael de Penagos, Luis Varela eta José Guardiola.

Sarrerako pop estiloko abesti edo doinua ere sobera ezaguna egin zen, berez beste XVI. mendeko hizkeradun kontakizun astuna izan zitekeena zena arindu eta garaiko ikusleei erakargarriagoa izaten lagundu zuen, eta telesailaren ikur bilakatzeaz gain, garaiko haurrek buruz ikasi eta asko abesten zutena.

## Argumentua 
XVI. mendea, Mantxa. Alonso Quijano izeneko lege zaharreko gaztelar aitoren seme bat da. Behinola, gaixoaldi batean ohetik mugitu ezinik dagoela zaldunen eleberriak irakurtzen hasi eta berau ere garai zaharreko zaldun dela usteko du. Honela, sendatu bezain azkar, bere burua On Kixote gisa bataiatu eta zaldun moduen gisa Mantxan barna Santxo morroia eskutuzain harturik abenturak bizitzeari ekingo dio, tartean topatzen dituen beste ustezko "zaldunei" dueluetan erronka egin eta bere maitea den Dulcinea del Tobosoren bilaketa burutuz. Aldiz, Santxo morroi leial eta onberak, bere jaunaren abenturetan haren ateraldiei nola edo hala jarraitzen ahaleginduko da.

## Ikus, gainera 
* *On Kixote Mantxakoa* (Miguel de Cervantes)

## Kanpo estekak 
* *Don Quijote de La Mancha* marrazki bizidun telesailaren sarrera eta doinua ikusgai eta entzungai. Youtube.com 
* *Don Qujiote de La Mancha* marrazki bizidun telesailaren IMDBko fitxa irakurgai