open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ezpata-arrain

**Ezpata-arraina** (*Xiphias gladius*) ur gaziko arrain espezie bat da, mundu osoko ur tropikal, azpitropikal eta epeletan bizi dena. **Xiphiidae** bere familian espezie bakarra da.

## Izena 
*Xiphias gladius* izen zientifikoa, antzinako grezierazko '** (ezpata) eta latinezko **' (ezpata) hitzen lotura da.

Mundakan *akula bidegarde*, Bermeon *akule bidegarde* edo *akule bidegardie*, Ondarroan *akula biregarde*,
*akula biregardi* edo *esparroi*, Elantxoben *akula bideberde*, Lekeition *akula melebarda*, Hondarribian **ezpalarta** eta Ziburun *ezpalarte* esaten diote edo esan izan diote. *Arrain ezpata* izena ere erabili izan da lapurteraz, *txitxi-ezpata* gipuzkeraz, *esparloi* bizkaieraz, eta *esparroi* bizkaiera nahiz gipuzkeraz.

## Ezaugarriak 
Ezpata antzeko mutur gogorra, luzea eta zorrotza du. 5 m inguru luze da. Kolorez antxoaren antzekoa izaten da, erditik gora urdina eta erditik behera zilarkara. Igerian oso azkarra da. Kontu handiarekin ibiltzen dira arrantzaleak ezpata-arrainaren harrapaketan, arriskutsua izan daiteke eta. Munduko itsaso bero eta epel guztiak ditu bizileku. Itsasertzetara, ordea, arrautzak jartzera bakarrik hurbiltzen da, udaberri aldera. Zefalopodoak eta arrainak jaten ditu. Oso aintzat hartua da sukaldaritzan.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Burtain

**Burtaina** (*Cottus gobio*) Cottidae familiako ur gezako arraina da, Europa osoan bizi dena.

2005ean, Freyhof, Kotellat eta Noltek Frantzia eta Ipar Euskal Herriko ibaietan generoko bost espezie topatu zituztela argitaratu zuten. Horien artean Aturriko arroan bizi den *Cottus aturi* dago, euskaraz burtain izena ere baduena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Lizarra Ikastola

**Lizarra ikastola** 1970etik nafar udalerri hartan abian dagoen ikastola da, Lizarrerriko eskualde osoko bakarra dena gaur egun. Ikastolen Elkarteko kidea da eta 700 ikasletik gora jasotzen du urtero. Los Llanos pasealekuan dago, herriko erdigunean.

## Errepublikako ikastola 
Aurrekari moduan, 1932tik 1936ra zerbitzuan egon zen zentroa, Manuel de Irujo eta Errepublikako garaian eta Gerra Zibila piztu baino lehen. Fortunato Agirre alkate jeltzalearen sostengu nagusia eduki zuen eta Lizarrako Estatutuaren aurkezpenaren ostean abiatu zuten, 200 herritarrek baino gehiagok eskatuta. Petra Azpiroz leitzarra aritu zen irakasle, 40 ikasle baino gehiago bilduta, Foru plazan zegoen ikastolan.

Ekimen honi buruzko dokumentala egin zuten 2010ean Pello Etxanizek eta Rikardo Galeanok, "Se prohíbe la palabra. Errepublikako Lizarrako Ikastola" izenburuarekin.

## Gaur egungoa 
Gaurko ikastola 1970eko irailaren 29an abiatu zen 25 bat ikaslerekin, Vianako Printzea Instituzioak, Euskaltzaindiak, San Fermin Ikastolak eta Lizarrako Udalak lagunduta, hastapenetako ikasle asko aurreko ikastolakoen ondorengoak zirela. Handituz joan da urteekin, hala azpiegiturei nola matrikulei dagokienez. Horretan lagungarri izan dira, besteak beste, herrian egindako Nafarroa Oinezeko hiru ekitaldiak: 1985ekoa, 1990ekoa eta 2004koa, hain zuzen ere.

## Ikus, gainera 
* Ikastolen Elkarteko ikastolen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Lizarra Ikastola
* "Se prohíbe la palabra. Errepublikako Lizarrako Ikastola"
Zornotzako Nazioarteko Krosa

[thumb|[Joseph Ebuya 2011 eta 2012ko garailea.]]
**Zornotzako Nazioarteko Krosa** urtero urtarrilean Bizkaiko herri horretan egindako kros-lehiaketa da. Lehendabizikoz 1954an Zornotza Kirol Elkarteak antolatu zuen.

## Historia 
Lehen IAAFen estatusa zuen lehiaketa honek lasterketa nagusi bi ditu: gizonezkoena eta emakumezkoena. 2021. urtetik aurrera gizonezkoek zirkuitoari lau itzli ematen dizkiote, guztira 8'7 kilometro eta emakumezkoen hiru itzuli, guztira 6,7&nbsp;kilometro.

Historian Mariano Haro espainiarra da garaipen gehien dituena, zazpi aldiz hain zuzen ere

## Palmaresa 
Hona hemen garaileen zerrenda:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Antonio Frechilla

**Antonio Frechilla Almajano** (Villoldo, 1946ko uztailaren 18a - ) euskal atleta ohia da.

Gaztelan jaio arren, Bilbon bizi zen umea zenetik. Jose anai bikia atleta ere izan zen.

1970ean 3.000 metroko hesi-lasterketako Espainiako txapelduna izateaz gain, Zornotzako Nazioarteko Krosa irabazi zuen.

## Erreferentziak 
*
Jose Miguel Maiz

**Jose Miguel Maiz Iruretagoiena** (Aia, 1941eko urriaren 6a - ) euskal atleta ohia da.

1968an Donostia eta Zornotzako Nazioarteko Krosak irabazi zituen.

## Erreferentziak
Léon Larribau

[thumb||eskuinera|280px|[Lehen Mundu Gerran hildako BOko kideen omenezko oroitarria Aguilera kiroldegian.]]
**Léon-Jean-Aimé Larribau** (Angelu, 1889ko martxoaren 2 &ndash; Louvemont, Lorrena, 1916ko abenduaren 31) Euskal Herriko errugbilaria izan zen. Lehen Mundu Gerran hil zuten; bere omenez Biarritz Olympique taldearen estadioari ofizialki *Léon Larribau* izena ipini zioten.

## Biografia 
Jean Larribau eta Alexandrine Prudeten semea, Angelun jaio eta Biarritzen bizi zen. Lanbidez zapatagina zen.

Errugbi jokalaria, Erdi Melée postua okupatzen zuen eta bere pase luzeengatik famatua zen. Taldeei dagokienez 1912 arte Periguerseko (Okzitania) CA Périgueuxen eta geroago Biarritz Olympiquen aritu zen; gerrara deitu zutenean ekipoko kapitaina zen. Frantziako selekzioan jokatzeko ere aukeratu zuten baina gerrak zapuztu zuen bere errugbilari ibilaldia.

Lehen Mundu Gerrara deitua, sarjentua zelarik 1916an Louvemonten (Meuse, Lorrena) hil zuten. **Larribau** hil zen herria Verdunetik hurbil dago; hilabete horietan gerrak milaka hildako eragin zituen eskualdean eta herria erabat suntsituta geratu zen. Louvemont gerra amaitu eta gero, sarraski izugarriak gogoratzeko ez berreraikitzea erabaki zen zazpi herrietakoa da. Verdungo *Glorieux* izeneko "nekropoli nazionalean" lurperatuta dago, 2816 hilobian.

Gerran erakutsitako adoreagatik *Croix de Guerre* kondekorazioa eman zioten. Léon Larribauk Biarritz Olympiqueren estadioari izena eman zion, 1953tik Aguilera kiroldegiaren izen ofiziala "Léon Larribau estadioa" baita.

## Palmaresa 
### Frantziako selekzioarekin 
* 7 aldiz aukeratuta 1912tik 1914ra; 1913an hegal posizioan jokatu zuen.
* Entsegu 1 (3 puntu).
* Bost Nazioen Torneoan hiru urtez segidan parte hartu zuen; 1912ko lau partidetan jokatu zuen.

## Bibliografia 
* Godwin, Terry: ''Complete Who's Who of International Rugby* (Cassell, 1987, ).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Biarritz Olympique
* Aguilera kiroldegia

## Kanpo loturak 
*  Lehen Mundu Gerran hildako biarriztarren zerrenda.
*  Larribau *Scrum.com* webgunean.
*  Larribauren fitxa *MémorialGenWeb'' gunean.
Jose Antonio Begoña

**Jose Antonio Begoña Latxaga** —izengoitiz **Kiki**— (Derio, Bizkaia, 1938ko urriaren 16a - 2025eko otsailaren 2a) atleta izan zen.

Derioko Zubi baserrian jaio zen. 3.000 metroko oztopo lasterketan aditua, Zornotzako Nazioarteko Krosa bitan irabazi zituen, 1966an eta 1969an hain zuzen ere.

## Erreferentziak
Amaia Piedra

**Amaia Piedra Montero** (Bilbo, 1972ko ekainaren 2a - ) euskal atleta ohia da, distantzia luzeetan aditua.

2003an Pista Estaliko Munduko Atletismo Txapelketaren 3000 metroko lasterketan 9.a izan zen, 8:59.76 minutuko marka izanik. 2005ean IAAFek EPO hartzeagatik bi urteko zigorra ezarri zion arren, gero bere aldeko epaia lortu zuen.

## Erreferentziak
Byron Haskin

**Byron Haskin** (Portland, Oregon, 1899ko apirilaren 22a - Montecito, Kalifornia, 1984ko apirilaren 16a) Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendaria izan zen, eta hainbat filmetan efektu berezien arduraduna. Zinema mutuan eman zituen aurreneko urratsak, operadore lanetan hain zuzen; film bat edo beste ere zuzendu zuen garai hartan. 1932an Warner Brosekin hasi zen lanean, efektu berezien sailean arduradun nagusi bihurtzeko (1937). Oscar sarietarako izendapen bana jaso zuen, Nathan Levinsonekin batera, *The Sea Hawk* (1940) eta * The Sea Wolf* (1941) filmetan egindako lanengatik. Abenturazko zinemarena izan zen batik bat landu zuen generoa, zuzendari lanari berriro ekin zionetik. Hor dira Stevensonen *Treasure Island* (*Altxor uhartea*) eleberriareen 1950eko egokitzapena, edota akaso ospe handien eman dion H.G. Wellsen izen bereko lanaren moldapena: *The War of the Worlds* (1953). Zenbait filmetan George Palekin batera aritu zen lankidetzan.

## Filmografia hautatua 
### Zuzendari 
* *Matinee Ladies* (1927)
* *Action in the North Atlantic* (1943)
* *I Walk Alone* (1948)
* *Too Late for Tears* (1949)
* *Treasure Island* (1950)
* *Denver and Rio Grande* (1952)
* *The War of the Worlds* (1953)
* *Long John Silver* (1954)
* ''His Majesty O'Keefe* (1954)
* *The Naked Jungle* (1954)
* *Conquest of Space* (1955)
* *The First Texan* (1956)
* *The Boss* (1956)
* *From the Earth to the Moon* (1958)
* *Captain Sindbad* (1963)
* *Robinson Crusoe on Mars* (1964)
* *The Power* (1968)

### Efektu bereziak 
* *A Midsummer Night's Dream* (1935)
* *Dodge City* (1939)
* *The Private Lives of Elizabeth and Essex* (1939)
* *The Roaring Twenties* (1939)
* *The Sea Hawk* (1940)
* *They Drive by Night* (1940)
* *Knute Rockne, All American* (1940)
* *Santa Fe Trail* (1940)
* *High Sierra* (1941)
* *The Sea Wolf* (1941)
* *The Bride Came C.O.D.* (1941)
* *Captains of the Clouds* (1942)
* *Across the Pacific* (1942)
* *Passage to Marseille* (1944)
* *Arsenic and Old Lace'' (1944)
Pool Malebo

**Pool Malebo** (Stanley Pool, Lake Nkunda eta kongoeraz: Dizanga Malebo) Kongo ibaiaren behealdeko ur-geldi zabala da. 35 km luze eta 23 km zabal da, eta 400 km²-ko eremua hartzen du. Kinshasa, Kongoko Errepublika Demokratikoaren hiriburua, eta Brazzaville, Kongoko Errepublikarena, urgeldiaren bazterretan daude. Uharte handiena Mbamu da (180 km²).

Pool Malebon hasten da Kongo nabigagarri izaten ibaian gora joateko. Ibaian behera nabigatzea, ordea, ezinezkoa da, Livingstone ur-jauziengatik.

Malebo (singularrean *lilebo*) *Borassus flabellifer* palmondoaren bertako izena da.

## Kanpo estekak
A-1 kaia

**A-1 kaia** Bilboko portuko Santurtziko kaietako bat da. 1990eko hamarkadaren hasieran eraikitzen hasitako Superportuan amaitu zen lehen kaia izan zen, bere hego-mendebaldean dagoen A-2 kaiarekin batera.

## Ezaugarriak 
2001ean jarri zen martxan Abra Terminales Marítimas enpresaren bidez. Urte batzuk beranduago terminala ACS enpresa espainiarrak erosi zuen baina 2010eko abuztuan ACS enpresa espainiarrak, Dragados SPL bere portu jardueretarako azpienpresa salgai jarri zuen, tartean Bilboko portuko ATM terminala ere salgai jarriz.

2008tik ATMk TMB erosi zuenetik A-1 eta A-2 kaiek bat egin dute kai bakarra osatuz.

## Ikus, gainera 
* A-2 kaia

## Kanpo estekak 
* A-1 kaiaren kokapena.
A-2 kaia

**A-2 kaia** Bilboko portuko Santurtziko kaietako bat da. 1990eko hamarkadaren hasieran eraikitzen hasitako Superportuan amaitu zen lehen kaia izan zen, bere ekialdean dagoen A-1 kaiarekin batera. 267.480 m2-ko azalera, 750 metroko atrakaleku lerroa eta 20 metroko sakonera ditu. 24,48 milioi euroko inbertsioa egin zen.

## Ezaugarriak 
2000ko hamarkadaren hasieran, zehazki 2001ean Terminales Marítimas de Bilbao (TMB) kontainer terminala zabaldu zen A-2 kaian, ro-ro arrapal batekin eta kontainerrak deskargatzeko lau garabiekin. 2008an A-1 kaian aritzen den ATM terminalak TMB erosi eta bi kaiak bat egin zuten kontainerren terminal bakarra osatuz. 2008an Europar Batasunak errepideetatik kamioiak kendu eta itsas garraioarekin ordezkatzeko sorturiko "Itsasoko autobidea" delakoaren itsasontziak kai honetan hasi ziren lanean. Baina 2010eko azaroan Transfennicak A-3 kaira eraman zituen A-2 kaia txiki geratzean.

2010eko abuztuan ACS enpresa espainiarrak, Dragados SPL bere portu jardueretarako azpienpresa salgai jarri zuen, tartean Bilboko portuko ATM terminala ere salgai jarriz.

## Ikus, gainera 
* A-1 kaia

## Kanpo estekak 
* A-2 kaiaren kokapena.
Aparizio

**Aparizio** euskal abizen bat da. Gaztelaniaz **Aparicio** grafiarekin idazten da, eta batez ere hala barreiatua dago munduan zehar. Katalanezko idazkera **Aparici** da

## Jatorria eta esanahia 
Aparizio abizena latineko *Apparitio* izenetik dator, erdi aroan Epifania jaiari izen hori ematen zioten. Izen hori aipaturiko jai egunean jaiotakoei ipintzen zieten (Urtarrilaren 6an).

Abizen honen lehenengo etxeak Bizkaiko Enkarterrietan kokatuta egon ziren. Etxe hauek harresi handiak zituzten. Moroen erasoei, gertatzekotan, aurre egiteko benetako gotorlekuak ziren. Pelaio errege asturiarra Covadongan babestuta zegoela aditu zutenean, Bizkaiko Enkarterrietatik Asturiaseko mendietara joan ziren, Iberiar penintsulako inbasore musulmanen aurkako armada antolatzeko asmoz. Beraz, Bizkaiko Aparizioek, Pelaioren ondoan, moroen aurkako batailetan borrokatu zuten.

## Pertsonen deitura 
### Politika 
### Literatura, musika, artea 
* José Aparicio Inglada, (1773-1838), espainiar margolaria.
* Juan Manuel Aparicio (Makoki), euskal musikagilea.

### Zinema, telebista 
* Rafaela Aparicio (1906-1996), espainiar aktorea.

### Kirola 
### Besterik 
* Iñaki Albisu Aparizio, Donostiar arkitektoa.

## Leku izena 
* Aparicio, Argentinako Buenos Airesko probintziako herria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hölderren desberdintza

Analisi matematikoan la **Hölderren desberdintza**, Otto Hölderek formulatua, funtsezko desberdintza bat da integralen artean eta ezinbesteko lanabesa *Lp espazio*ak ikasteko.

Bira (*S*, *Σ*, *μ*) espazio metriko bat eta 1&nbsp;≤ *p*, *q*&nbsp;≤ ∞ non 1/*p*&nbsp;+ 1/*q*&nbsp;=&nbsp;1 betetzen duen. Orduan, edozein balio erreal edo konplexuko *f* eta *g* &nbsp;*S*-ko funtzio neurgarrirako , honako hau dugu:

: \|fg\|_1 \le \|f\|_p \|g\|_q.

*p* eta *q* zenbakiei bata bestearen **Hölderren konjokatuak** deritze, eta askotan q = p* = p' idazten. *p*&nbsp;= *q*&nbsp;=&nbsp;2 kasu berezian, Cauchy-Schwarzen desberdintza ezaguna da.

Hölderren desberdintza betetzen da ||*fg* ||1 infinitua izanda ere, kasu horretan desberdintzaren eskuineko aldea infinitua izanik. Bereziki, *f* *Lp*(*μ*)-n eta *g* *Lq*(*μ*)-n badaude, orduan *fg* *L*1(*μ*)-n dago.

1 p*(*μ*) eta *g*&nbsp;∈ *Lq*(*μ*) badira, Hölderren desberdintza berdintza bihurtuko da baldin eta soilik baldin |*f* |*p* eta |*g* |*q* linealki mendekoak badira *L*1(*μ*)-n. Horrek esan nahi du bi zenbaki erreal existitzen direla *α*,&nbsp;*β*&nbsp;≥&nbsp;0, haietako baten bat desberdin 0 zanik, non *α* |*f* |*p* = *β* |*g* |*q* *μ*-ia edonon baita.

Hölderren desberdintza Minkowskiren desberdintza frogatzeko erabiltzen da, desberdintza triangeluarra zabaltzea dena *Lp*(*μ*) espazioan, eta baita ere ezartzeko *Lq*(*μ*) &nbsp;*Lp*(*μ*)-ren espazio duala dela, 1&nbsp;≤&nbsp;*p*&nbsp;<&nbsp;∞ denean.

Hölderren desberdintza lehenengoz Rogersek aurkitu zuen 1888an, eta Hölderrek bere aldetik 1889an.

## Bibliografia 
* 
*  (Alemanez). Eskuragarri hemen: Digi Zeitschriften.
* 
* .
* 

* 

## Kanpo estekak
Ittigen

**Ittigen** Suitzako Berna kantonamenduko udalerria da. Herria 1983. urtean sortu zen Ostermundigen udalerritik banatu zenean.

## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Krabarroka beltz

**Krabarroka beltza** (*Scorpaena porcus*) scorpaenidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena.

Arrain pozoitsua da eta lesio larriak eragin ditzake.

## Taxonomia 
Lineok 1758. urtean deskribatu zuen lehenengoz krabarroka beltza *Systema Naturae* liburuan eta haren zabalkundea Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan finkatu zuen. 1876an Pieter Bleeker iktiologo herbeheretarrak *porcus* izena eman zion espezieari. Azalpen argirik ez omen du horrek. Dirudienez Ateneo Naukratiskoak esan omen zuen arrain hau algak jaten ikusi zuela eta beranduagoko itzulpen kaskar batek lokatza jaten zuela aipatzen zuen, eta hortik jarri zion Bleekerrek *porcus* "zerria" izena.

## Euskal izendegia 
Krabarroka beltza izendatzeko izen asko daude Euskal Herrian:

## Deskribapena 
37 cm-ko luzera duen alerik aurkitu bada ere krabarroka beltz helduek 15 cm inguru neurtzen dute normalean. Aurkitu den ale handienak 870 gramoko pisua zuen.

250px|thumb|Krabarroka beltza.
Buru handi zabala du, mutur laburrekoa, eta ahoak goranzko angelu bat osatzen du. Begien artean zulo nabarmen bat du eta begien gainean garro luzeak, luma itxura hartzen dutenak eta begien diametroaren luzerakoak. Muturraren gainean ere bi garro txiki ditu. Burua inguratuz arantza ugari agertzen ditu, masail inguruetan ere arantzaz osaturiko gandorrak agertzen ditu. Horma bertikalen azpiko eremu arrokatsuetan aurkitzen da, zuloetan ezkutatuta. *Posidonia* zelaietan ere ezkutatzen da.

## Gastronomia 
Ez da oso erabilia gastronomian, haragi gutxi baitu. Arrain zopak egiteko erabil daiteke.

## Erreferentziak
Krabarroka txiki

**Krabarroka txikia** (*Scorpaena notata*) scorpaenidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena. 

Arrain pozoitsua da eta lesio larriak eragin ditzake.

## Taxonomia 
Constantine Samuel Rafinesque otomandar-frantziar naturalistak deskribatu zuen 1810. urtean. Sizilia uharten aurkitu zuen. Eskorpioi arrainen ordenako kidea da eta notata izenak markatua esan nahi du, bizkarraldeko hegatsean zuen orbain beltzagatik ezarri zion izen hori.

## Euskal izendegia 
## Deskribapena 
Helduen tamaina 15 cm ingurukoa izan ohi da orokorrean eta 20 cm inguruko luzera ere izan arren, krabarroka gorria baino txikiagoa da. Hura bezala gorrixka-marroixka da eta ezkata zuri ugariz zipriztinduta dago.

Buru handia eta zabala du eta begiak handiak dira. Mutur laburra du eta ahoak goranzko angelua osatzen du. Buruaren ertzetan hainbat garro txiki, arantza eta azal tolestura ditu, inguruarekin kamuflatzen laguntzen diotenak. Begien gainean badu garro txiki adierazgarri bat.

Bizkarraldean hegats arantzatsua du. Hamabi arantza zurrun eta bederatzi bigun ditu. Seigarren eta hamargarrenaren artean pigmentu iluneko zirkulu erdi nabarmen bat du. Bizkarraldeko arantza hauek pozoitsuak dira.

## Biologia 
250px|thumb|Krabarroka txikiak duen kolore nahasketari esker erraz kamuflatzen da arroka artean.
Krabarroka txikia kostaldean bizi den espezie bentikoa da baina aurkitu izan da alerik 700 metrotako sakoneran ere.

Ugalketari dagokionez ez da askorik ezagutzen, baina maiatza aldera gertatzen dela pentsatzen da. Hareatan ezkutatzen ditu arrautzak.

Arrain lasaia da eta ez du lurraldekoitasunik azaltzen, baina tarteka ikusi izan zaio bestelako arrain espeziekiko jarrera bortitza.

Gauez da bereziki aktiboa, orduan ateratzen baita ehizan. Egunez inork molestatzen badu distantzia txiki bat igeri egin eta berriz geldi geratzen da.

## Gastronomia 
Ez da oso erabilia gastronomian, haragi gutxi baitu. Arrain zopak egiteko erabil daiteke.

## Erreferentziak
Oilar (arraina)

**Oilar** Pleuronektidoen familiako zenbait arrain osteiktieren izen arrunta da. Lepidorhombus izeneko generoa osatzen dute, espezie bik osatuta:
* *Lepidorhombus boscii* (Risso, 1810) — Oilar txikia
* *Lepidorhombus whiffiagonis* (Walbaum, 1792) — Oilar handia

## Banaketa 
## Erreferentziak
Sakoneko krabarroka

**Sakoneko krabarroka** (*Helicolenus dactylopterus*) Sebastidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
AZ-2 kaia

**AZ-2 kaia** 2010ean eraikitzen hasi zen Bilboko portuko kaia da. 1990eko hamarkadan eraikitzen hasi ziren kanpoaldeko kaietako bat izango da, Zierbenako kaiaren barnean. Ekialdean AZ-1 kaia eta mendebalde eta hego-mendebaldean AZ-3 kaiak dauzka.

## Ezaugarriak 
Kai berria eraikitzeko lanak 2008an esleitu zituen Bilboko Portu Agintaritzak baina lanak berez ez ziren 2010. urtearen amaierara arte hasi. 2010eko azaroan Vox Maxima izeneko draga Bilbora etorri zen eta urtebete lehenago Gerardus Mercator dragak egin bezala La Arena hondartzatik milia batzuetara harea hartzera. Muskizko udalak 2009an egin bezala, hare ateratze horrek hondartzak eragindako kalteak salatu zituen.

Kaiak 293.000 metro koadroko azalera, 21 metroko sakonera duten itsasontziak hartzeko gaitasuna eta 654 metroko zabalera izango ditu.

## Ikus, gainera 
* AZ-3 kaia

## Kanpo estekak 
* AZ-2 kaiaren kokapena.
Arraingorri

*Artikulu hau arrainari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lira».*

**Arraingorria**, **neskazaharra** edo **perloi lira** (*Trigla lyra*) perloien familiako ur gaziko arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena. Generoan monotipikoa da.

Itsasoan ur sakonetan bizi den arraina da, kolore gorri bizikoa.

## Beste izen batzuk 
Eguenroko hizkeran erabiltzen diren beste izen hauk jaso dira: Arraigorri (Zumaia,Getaria), burriyua (Donostia), eskatxo

## Banaketa 
## Erreferentziak
Ostermundigen

**Ostermundigen** (Bernako alemanez *Oschtermundige*) Suitzako Berna kantonamenduko udalerria da. Herria Ursula Andress aktore ospetsuaren jaioterria da.

## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|300px|Ikuspegia.
Zollikofen

**Zollikofen** Suitzako Berna kantonamenduko udalerria da. Bertan Eliza Mormoiaren tenpluetako baten egoitza dago.

## Demografia 
## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Kirchlindach

**Kirchlindach** Suitzako Berna kantonamenduko udalerria da. Herriak 2009. urtean 2.813 biztanle zituen.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Perloi handi

**Perloi handia** (*Chelidonichthys lucernus*) Triglidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, hegoaldeko Itsaso Baltikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena.

Triglidoetan sendoena eta luzeena da, 70 cm luze egin daiteke eta 3 kg har ditzake. Kolorez gorrixka edo gris marroixka izan daiteke. Perloi beltzaren itsas eremu bertsuetan bizi da. Gehienbat sardinak jaten ditu, baina bai beste edozein arrainen umeak ere. Perloi handia sareekin harrapatzen da. Haren haragia oso aintzat hartua da Europako lurralde batzuetan.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Perloi zirrindatu

**Perloi zirrindatua** (*Trigloporus lastoviza*) Triglidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta mendebaldeko Ozeano Indikoan bizi dena. Generoan monotipikoa da.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Oilar handi

**Oilar handia** (*Lepidorhombus whiffiagonis*; Walbaum, 1792) hondarreko itsas-hondotan bizi den arrain zapala da.
erdian|frameless|

## Euskal izendegia 
Oilar handia izendatzeko modu ezberdinak daude Euskal Herriko herri ezberdinetan:

## Ezaugarriak 
#### Ezaugarri fisikoak 
Oilar handi helduek 50-70 zm inguru neurtu ohi dute.

Arrain zapal honek bi begiak alde dortsalera migratzen ditu larba fasea igaro eta epe motzera. Begiok ezkerraldera begira kokatzen dira, begien artean dagoen kresta oseo batek bereizten dituelarik. Bi begiak zertxobait deszentratuta ageri dira, baina ia lerrokatuak, ongi sukaldatua bada. Garbiketa errazekoa denez, hezurrik gabeko xerrak jende askoren interesa lortzen du. Omega-3 eta proteina kantitateari dagokionez beste arrain askoren azpitik kokatzen bada ere, bitaminei erreparatuz gero, ano bakar batek populazioarentzat gomendatutako eguneko B12 bitamina kopuruaren %60 eta B6 bitamina eta niazina kopuruaren %40 baino gehiago barnebiltzen ditu. Mineralei dagokienez, aipatzekoak dira bere haragiak dituen selenio eta fosforo kantitateak bereziki, baina baita, neurri txikiago batean, iodo eta magnesio kantitateak ere.

#### Kontsumo-garaia 
Arraindegietan urte osoan zehar topatu daiteken arren, Euskal arrantzaleek porturatzen duten oilarra batez ere Martxoa - Apirila aldera harrapatu ohi da, kostaldera errutera gerturatzen diren sasoiaren hasiera aldera; ondoren, Maiatza aldera errunaldia ematen da, eta beraz haien kontsumoa txikitzen saiatu behar genuke.

Oilar handien habitat naturala 100 eta 400 m-ko sakoneratan kokatzen da, nahiz eta askoz ur sakonagoetan ere bizitzeko gai badiren (adib. 900 m-tara).

## Oilar handiaren arrantza Euskal Herrian 
Eguneko arrainaz ari bagara, artisau-arrantzaleek sareak (hala nola, mallabakarra edo tresmaila) erabiltzen dituzte oilarrak arrantzatzeko. Hala ere, arraindegietan ohiko arraina izanik, oilar gehien-gehiena arraste-arrantzarekin harrapatutakoa ere izaten da, sarritan atzerriko uretan arrantzatutakoa.

## Bitxikeriak 
Oilar larbak pelagikoak dira eta simetria bilaterala mantentzen dute. Aste gutxitan ordea, gorputza zapaldu eta begien migrazioa ematen da, albo bakarrera, simetria bilaterala galtzen dutelarik; une honetatik aurrera bizitza bentonikoa mantenduko dute.

## Erreferentziak 
### Argitaratu gabeko erreferentziak 
## Euskal Herriko Arrainen Gida
Itsas zaldi muturluze

**Itsas zaldi muturluzea** (*Hippocampus guttulatus*) Syngnathidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Orratz zizarekara

**Orratz zizarekara** (*Nerophis lumbriciformis*) Syngnathidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Orratz (arraina)

**Orratz** Singnatidoen familiako eta *Syngnatus*, *Nerophis*, *Entelurus* eta beste generoetako itsas arrain osteiktieen izen arrunta da, *Syngnathinae* izeneko subfamilia osatzen dutenak.

## Generoak 
* *Acentronura* Kaup, 1853
* *Anarchopterus* Hubbs, 1935
* *Apterygocampus* Weber, 1913
* *Bhanotia* Hora, 1926
* *Bryx* Herald, 1940
* *Bulbonaricus* Herald, 1953
* *Campichthys* Whitley, 1931
* *Choeroichthys* Kaup, 1856
* *Corythoichthys* Kaup, 1853
* *Cosmocampus* Dawson, 1979
* *Doryichthys* Kaup, 1853
* *Doryrhamphus* Kaup, 1856
* *Dunckerocampus* Whitley, 1933
* *Enneacampus* Dawson, 1981
* *Entelurus* Duméril, 1870
* *Festucalex* Whitley, 1931
* *Filicampus* Whitley, 1948
* *Halicampus* Kaup, 1856
* *Haliichthys* Gray, 1859
* *Heraldia* Paxton, 1975
* *Hippichthys* Bleeker, 1849
* *Hypselognathus* Whitley, 1948
* *Ichthyocampus* Kaup, 1853
* *Kaupus* Whitley, 1951
* *Kimblaeus* Dawson, 1980
* *Leptoichthys* Kaup, 1853
* *Leptonotus* Kaup, 1853
* *Lissocampus* Waite and Hale, 1921
* *Maroubra* Whitley, 1948
* *Micrognathus* Duncker, 1912
* *Microphis* Kaup, 1853
* *Minyichthys* Herald and Randall, 1972
* *Mitotichthys* Whitley, 1948
* *Nannocampus* Günther, 1870
* *Nerophis* Rafinesque, 1810
* *Notiocampus* Dawson, 1979
* *Penetopteryx* Lunel, 1881
* *Phoxocampus* Dawson, 1977
* *Phycodurus* Gill, 1896
* *Phyllopteryx* Swainson, 1839
* *Pseudophallus* Herald, 1940
* *Pugnaso* Whitley, 1948
* *Siokunichthys* Herald, 1953
* *Solegnathus* Swainson, 1839
* *Stigmatopora* Kaup, 1853
* *Stipecampus* Whitley, 1948
* *Syngnathoides* Bleeker, 1851
* *Syngnathus* Linnaeus, 1758
* *Trachyrhamphus* Kaup, 1853
* *Urocampus* Günther, 1870
* *Vanacampus* Whitley, 1951

## Banaketa 
## Erreferentziak
Orratz

**Orratz** hitzak hainbat adiera ditu:

* Jostorratza: Barratxo guztiz mehea, gehienetan altzairuzkoa, mutur batean puntan bukatzen dena eta bestean haria, lokarria, etab. sartzeko begi bat duena eta josteko, birjosteko, ehuntzeko, etab. erabiltzen dena.
* Buruorratza: Burua (zizt egiten ez duen beste muturrean duen handitua) duen orratza.
* Kateorratza, edo segurtasun-orratza, mutur batean kakoa duen orratz txiki bat da; horrela, oihalak finkatzen ditu baina ez da erraz askatzen.thumb|Kateorratza, itxita.
* Toponimian, Zenbait mendi-tontor altu eta zorrotzi ematen zaion izena.
* Trenbide-orratza: Trenbide-aldaketa egiteko gurutze edo lotunetan gurpilak gidatzen dituen erreietako bakoitza.
* Orratz (gaixotasuna): Zaldiaren gaixotasuna, hanka, lepo eta eztarrian eragiten duena.
* Orratz (arma): Hainbat su-armatan, fulminantea kolpatuz lehertarazten duen altzairuzko ziria.
* Orratz (botanika): Hosto luze eta oso estua, pinu, izei, eta abarrek dituztenen modukoa.
* Orratz (arkitektura): Zenbait dorre eta teilatutan jartzen den erremate estu eta altua.
* Orratz hipodermikoa: Diametro txikiko tutua, mutur batean puntan bukatzen dena, xiringaren muturrean jarrita medikamentuak injektatzeko erabiltzen dena.

## Erreferentziak
Baleztarrain

**Baleztarraina** (*Balistes capriscus*) Balistidae familiako ur gaziko arraina da, Ozeano Atlantikoa osoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

40 bat cm neurtzen ditu luzeran; aho handia du. Soinberez elikatzen da eta maskorrak apurtu egiten ditu bere hortz gogorrekin. Bizkaian **arrain tropikal**, **bartolo** eta **kotxino** diote.

## Banaketa 
Atlantiko osoan zehar aurki daiteke eta Mediterraneoan.

## Predatzaileak 
Bere predatzaile nagusiak *Thunnus albacares* eta *Coryphaena hippurus* dira.

## Arrantza 
Arrain hau kirol-arrantzan ohikoa da, bereziki Ipar Amerikako Floridako kostaldean. Bere haragia kalitate handikoa da, baina batzuetan ziguatera kasuak egon dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atalo

**Ataloa** (*Mola mola*) Molidae familiako ur gaziko arraina da, mundu osoko ur tropikal eta epeletan bizi dena. Arrain osteiktienik astunena da, 1.000 kilogramo baino gehiago izanik.

2’5 m-rainoko luzera izaten du. Gorputza, hegalak barne, luze baino altuagoa du. Arre kolore iluna edo grisa, eta azal zakarra ditu. Askotan ur gainean azaltzen da albora etzana. Mundu osoko itsaso tropikaletan bizi da.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Muxumartin

**Muxumartina** edo **ollar** (*Zeus faber*) Zeidae familiako ur gaziko arraina da, mundu osoko ur epel eta tropikaletan bizi dena.

## Ezaugarriak 
Helduak 60 eta 70 zentimetro arteko luzera eta gutxi gorabehera 5 kilogramoko pisua izatera iristen dira. Gorputz biribildua eta zapaldua dute, oso bereizgarria. Burua handia dute, profila zuzena edo ganbila, eta aho handia eta aurrerantz irtena. Masailezurrak ongi garatuak dituzte, hortz txikiz hornituak. Sudur-zuloak begien ondoan kokatuta daude, eta hauek, aldi berean, marjin dorsalaren ertzera hurbil daude. Ipar-hegala (aleta dorsala) 9-11 orratz-erradio luzez eta 20-25 erradio bigunez osatuta dago. Azpi-hegala (aleta anala) lau orratz-erradioz eraturik dago, guztiak mintz batez elkartuta.

Kolorea grisaxka da, more ukitua duena, eta neurri batean hori-urrezko tonuarekin markatua. Oso ohikoak diren orban ilunak ageri ditu, inguruan eremu zuri-xeheago batez inguratuak, eta gorputz osoa zeharkatzen duten lerroekin batera.

Muxumartinaren etsai nagusiak marrazoak dira, eta arrain handiak, hezurrezkoak.

## Xehetasunak 
San Pedro arrainaren izena lurraldearen arabera jatorri edo azalpen desberdinak ditu. Ingeleseko izenak, John Dory, frantsesezko dorée (urrezko) hitzetik etorriko litzateke, edo, beste bertsio baten arabera, John Dory, ingeles-eskoziar jatorriko balada zahar baten heroiari egotzita. Beste batzuek, aldiz, John hitza jaune (horia) frantsesezko hitzetik etor daitekeela aipatzen dute. Bestalde, Jules Vernek An Antartic Mystery eleberrian, San Pedro arrainaren izena janitore (atezain) gisa agertzen du, izan ere, San Pedro da zeruko ateak zaintzen dituen figura.

San Pedro izenaren erreferentzia ezagunenetako bat, ordea, Bibliako testuan aurki daiteke, non Jesusek esan zion: "Joan aletara, bota amua, ireki lehenengo arrainaren ahoa eta aurkituko duzu behar dugun moneta ordaintzeko; eman ezazu horri niregatik". (Mateo, XVII, 27). San Pedrok bere hatz markak utzi zituen arrainaren gorputzean, eta horrek bihurtu zituen Zeus faber Linnaeus, 1758 arrainaren aldeetako zirkulu formako markak.

## Erreferentziak
Ursus deningeri

***Ursus deningeri*** Europan Pleistozenon bizi eta duela 100.000 urte inguru iraungitako hartz-espeziea izan zen.

Bere hedapena Europara mugatzen da eta Euskal Herrian bere aztarnak topatu dituzte, Lezetxikin hain zuzen ere. Adituek hartz arreren arbasotzat hartzen dute.

## Erreferentziak
Megaloceros giganteus

**Irlandar oreina** (*Megaloceros giganteus*) Eurasian Pleistozenon bizi eta duela 7.700 urte inguru iraungitako orein-espeziea izan zen

2,1 metroko bere altuera eta 3,65 metroko luzerako bere adarrei esker, *alces alces gigas* espeziearekin batera, inoizko oreinik handiena da.

## Erreferentziak
Split-Dalmazia eskualdea

**Split-Dalmazia eskualdea** (kroazieraz *Splitsko-dalmatinska županija*) Kroaziako eskualde edo konderria da. 2011ko zentsuaren arabera 455.242 biztanle zituen. Split da eskualdeko hiriburua.

## Etimologia 
Dalmaziari k.a. X mendean bertan bizi ziren *dalmatae* leinu iliriarrak eman zion izena.

## Geografia 
4.534&nbsp;km²ko azalera du eta hiru eremu hartzen ditu bere baitan:
* mendialde karstikoa (*Dalmatinska zagora*): Dinariar Alpeetan, hiri nagusia Sinj da, 11.500 biztanle dituelarik.
* kostaldea (*Cetina* eta *Biokovo*): Split, Trogir, Omiš eta Makarska herriak. Bertan bizi da jendearen gehiengoa.
* irlak: Nagusiak Hvar, Brač eta Vis, baina badaude beste asko ere.

## Banaketa administratiboa 
Split-Dalmazia konderria 16 hiri eta 39 udalerrik osatzen dute.

* Hiriak:
** Hvar
** Imotski
** Kaštela
** Komiža
** Makarska
** Omiš
** Sinj
** Solin
** Split
** Stari Grad
** Supetar
** Trilj
** Trogir
** Vis
** Vrgorac
** Vrlika
* Udalerriak:
** Baška Voda
** Bol
** Brela
** Cista Provo
** Dicmo
** Dugi Rat
** Dugopolje
** Gradac
** Hrvace
** Jelsa
** Klis
** Lećevica
** Lokvičići
** Lovreć
** Marina
** Milna
** Muć
** Nerežišća
** Okrug
** Otok
** Podbablje
** Podgora
** Podstrana
** Postira
** Prgomet
** Primorski Dolac
** Proložac
** Pučišća
** Runovići
** Seget
** Selca
** Sućuraj
** Sutivan
** Šestanovac
** Šolta
** Tučepi
** Zadvarje
** Zagvozd
** Zmijavci

## Kanpo estekak
Perloi beltz

**Perloi beltza** (*Eutrigla gurnardus*) Triglidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena. Generoan monotipikoa da.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen lehenengoz 1758. urtean *Systema Naturae* liburuaren 10. edizioan. *Trigla gurnardus* izena eman zion. 1938. urtean Alec Fraser-Brunner iktiologo britainiarrak genero propioa sortu zion, *Eutriglia* (benetako Triglia), ezkata handituak, hezurtsuak eta girrak ditu albo-lerroan. Perloi beltza genero honetako espezie monotipikoa da orain.

## Euskal izendegia 
Perloi beltza izendatzeko izen asko daude Euskal Herrian:

## Deskribapena 
250px|thumb|Perloi beltza, buru aldeko hegatsak irekita.
Buru handia duen arraina da, muturra gorantz begira duena. Gorputzez 40-60 cm luze da. Jaso den perloi handienak 956 gramo pisatu zituen. Albo lerroan dituen ezkatak gainerako gorputzeko ezkatak baino handiagoak dira. 72-77 ezkata dira, ertza horzkatua dutenak eta erdialdean arantza bat. Bularraldean ez du ezkatarik eta sabelaldea erdi estalita du ezkataz. Kolore desberdinak izan ditzake, grisa, gris gorrixka edo marroi grisaxka da izan ohi da. Gorputzaren goiko aldean tanta zurixkak ere izaten ditu. Sabelaldea argia du, krema kolorekoa. Txinak, Taiwanek eta Japoniak osatzen dute mundu mailako perloi beltz ekoizpen ia osoa. Txinak soilik mundu osoko %60a merkaturatzen du. Euskal Herrian ere jasotzen bada ere ez da bereziki preziatua.

## Bitxikeria 
Perloi beltzak soinuak ateratzen ditu, arrain gazteek helduek baino gehiago. Dirudienez elikagaiarekiko lehiaketarekin zerikusia dute soinu horiek. Irlandan, esate baterako, kuku-arraina esaten zaio soinu horiek direla eta.

## Erreferentziak
Naserismo

**Naserismoa** arabiar ideologia politiko nazionalista da, Egiptoko presidente ohia izan zen Gamal Abdel Nasserren omenez hala deitua. 1950 eta 1960ko hamarkadetan garrantzi handia izan zuen panarabiar politikak zehazterako orduan eta gaur egungo mundu arabiarrean eragin handia du. Herrialde batzuetan mugimendu nazionalistatan eraldatu zen 1970eko hamarkadan zehar. 1967ko Sei Eguneko Gerran Nasserrek galdu zuenez mugimendu hau oso kaltetua izan zen. Nasser 1970an hil zen eta Anwar El Sadat oinordekoak bere politikak asko berrikusi eta eraldatu zituen. Naserren garaian mugimendu politiko hauetako ordezkari asko Egiptok diruz lagunduak izan zirenez Egiptoren agentetzat zituzten askok.

Naserismoak politika sozialistatzat har daitezkeen batzuk garatu zituen eta Ekialdeko Blokea edo mendebaldeko sozialismotik ezberdintzeko *Arabiar sozialismo* hitzak erabiltzen ziren. Ideologikoki kapitalismoaren aurkariak ziren, baina komunismoa ere ukatzen zuten, ez zutelako ikusten bateragarria arabiar kulturarekin.

Naserismoak euren lurretako jatorri islamiar eta kristaua onartzen zuten, baina batez ere, Baathek bezala, ideologikoa sekularra zuten. Honek 1950eko hamarkadan arazoak sortu zizkien Anaia Musulmanekin. Nasser mendebaldeko herrien inperialismoaren aurkaria zen eta sionismoa inperialismo horren erakusgarria zela uste zuen.

## Kanpo estekak
Nikon D3100

thumb|300px|eskuinera|Nikon D3100 argazki makina.

**Nikon D3100** delakoa Nikon japoniar etxeko DX formatua, 14 megapixel eta DSLR motako argazki makina erdi profesionala da. Nikonek 2010eko abuztuan merkaturatu zuen. Aurreko Nikon D3000 modeloa ordezkatu du.

## Kanpo estekak 
* Nikon D3100 argazki makina, Nikon etxearen webgunean ikusgai
Joxe Lasa Apalategi

**Joxe Lasa Apalategi** (Ataun, Gipuzkoa, 1925eko martxoaren 26a - Bilbo, 1983) apaiza, euskal idazlea eta euskaltzalea izan zen.

## Bizitza 
Gasteizen, Erroman eta Friburgon eliza ikasketak egin zituen, eta Teologia eta Filosofian lizentziatu zen. Donostiako Artzain Onaren katedraleko kanonigo izan zen. Gipuzkoako Ikastolen hasieretan koordinazio lanetan ibili zen, Eliza Katolikoaren ordezkari. Gipuzkoako ikastolen legeztatze prozesuetan eragile, besteak beste Madrilgo Gobernuaren aurrean ordezkari lanak eginez. Euskerazaintzako kide zen, eta euskara irakasle ere jardun zuen; besteak beste, Deustuko Hizkuntza Eskolan Euskara klaseak martxan jartzeko lanean aritu zen. Deustun bizi izan zituen hil arteko urteak.

## Idazlanak 
Urte luzez ohiko artikulugile, eta laguntzaile gisa *Zeruko Argia* aldizkarian eta Bilboko *Agur* astekarian jardun zuen. *Diario Vasco* egunkarian ere kolaborazioak egin ohi zituen, euskaraz nahiz gaztelaniaz.

Liburu hauek idatzi zituen:
* *Euskal erria eta ikastola / Una polémica en torno a la ikastola* (1971). Donostia: Edili.
* *Historia de Guipúzcoa* (1975): Joan Ignazio Iztuetak XIX. mendean idatzitako *Guipuzcoaco provinciaren condaira* euskarazko saiakeraren gaztelaniazko itzulpena.
* *Ensayos críticos sobre la unificación literaria del vascuence (las ikastolas y otros propósitos)* (1973). Zarautz: Itxaropena.
* *Euskal ikasgu nagusi edo Unibertsitateaz* (1976). Gasteiz: Jaguar.
* *Universidad vasca: Euskal ikasgu nagusia* (1976). Gasteiz: Jaguar.
* *Gernika: cuna de la democracia vasca* (1978). Deusto: Lasa Apalategi.
* *El pueblo vasco: democracia testigo de Europa* (1981). Deusto: Lasa Apalategi.
* *Lurren umea lurrak azi daroa* (1982). Donostia.
* *Gure arbasoen jakintza: antología de proverbios y refranes euskéricos* (1982). Zarautz: Itxaropena.
* *Umetxoak: umeei euskara irakasteko liburua* (1973).

## Erreferentziak
Xabier Usabiaga

**Xabier Usabiaga Oiartzabal** (Asteasu, Gipuzkoa, 1969ko otsailaren 27a) euskal txirrindulari ohia eta telebistako aurkezlea da. 

## Kirol ibilbidea
Hamahiru urterekin, Billabonako Irrintzi Elkarteko txirrindularitza eskolan izena eman zuen, lasterketa batzuetan parte hartuz eta bere lehen garaipenak eskuratuz. Usabiaga Billabonako bizikleta eskolan egon zen hemezortzi urte bete arte. Nerabezaroko bere txirrindulari idoloa Greg Lemond estatubatuarra izan zen.

Txirrindulari amateurra izan zen lau urtez (18 eta 22 urte bitartean) Hernaniko Kaiku taldean. Taldeko zuzendariek bide hori jarraitzera animatu zuten, etorkizun handiko gazte bat ikusten baitzuten bertan. Hamazortzi urterekin ikasketak alde batera uztea erabaki zuen, profesionaletara jauzi egiten saiatzeko.

1992an debutatu zuen profesionaletan CLAS-Cajastur taldean eta bi denboraldi eman zituen bertan.

Usabiaga 1994ko denboraldirako fitxatu zuen Euskaltel-Euskadi taldeak. Tamalez, bihotzeko arazo bat diagnostikatu zioten eta txirrindularitza utzi behar izan zuen. Hala ere, erretiratu aurretik, ziklo-kroseko bere lehen eta lasterketa bakarra jokatu ahal izan zuen.

## Palmaresa txirrindularitzan 
**1988**
* Pentekostes Saria
**1989**
* Altsasuko Saria

## Kazetaritza 
Erretiratu eta berehala, SER irrati kateko esatari lanetan aritu zen Euskal Herriko Itzuliaren emanaldietan. Itzulia amaitzean, Espainiako Vueltarako hiru lan proposamen jaso zituen, Euskadi Irratiaren eskaintzaren alde eginez, euskeraz erosoago eta hobeto moldatzen delako.

Gaur egun ETB1 telebista kateko *Gaur Egun* albistegiko aurkezle nagusia da, kirol atalean hasi bazen ere. Era berean, kate honetan txirrindularitzako hainbat lasterketa emanaldietako esataria da. Bere hitz-jario haundia eta euskara oparoarengatik ezaguna da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Xabier Usabiagari eginiko elkarrizketa. Euskonews.com 
* Xabier Usabiagaren Facebook orrialdea ikusgai
San Pedro de Siresako monasterioa

**San Pedro de Siresako monasterioa** (; ) Pirinioetako Echo Ibarran kokatzen den monasterio erromaniko bat da. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huescako probintzian dago, 822 metroko garaieran, Aragoin iparraldeen kokaturik dagoen monasterioa delarik.

833. urtean Galindo Gartzeitz Aragoiko kondeak ezarri zuen.

## Kanpo estekak 
* San Pedro de Siresako monasterioaren argibideak
Estatu Burujabeen Erkidegoa

**Estatu Burujabeen Erkidegoa** edo laburtuta **EBE** (errusieraz Содружество Независимых Государств, СНГ, Sodruzhestvo Nezavisimikh Gosudarsti, SNG) eskualde organizazio bat da, antzinako 15 sobietar errepublikatik 11 estatuk eratua Sobietar Batasuna desegin ondoren. Erakuntza hitzarmen arabera (Minsk eta Alma-Ata), EBEk ez du nazioarteko nortasun juridikorik. Horregatik, berez EBE ez da nazioarteko erakunde bat.

## Estatu kideak 
Estatu Burujabeen Erkidegoko estatu kideak:
*  (1991), kide sortzailea
*  (1991), kide sortzailea
*  (1991)
*  (1991)
*  (1991)
*  (1991)
*  (1991)
*  (1991)
*  (1991)

Estatu partaidea:
*  (1991), estatu sortzailea.

Estatu elkartua:
*  (estatu kidea : 1991-1993 ; estatu partaidea: 1993-2007 ; estatu elkartua: 2007-orain).

Estatu behatzailea:
*  (estatu behatzailea EBEko zenbait organotan).

Kide izateko asmoa (adierazi dutenak edo *de facto*) duten estatuak:
*  (2008an)) .

EIEko kide izandakoa:
*  (1993-2009): 2008ko abuztuaren 14ean, Hego Osetiako bigarren gerraren ostean Georgiako legebiltzarrak EBE uztea bozkatu eta onartu zuen, le retrait est effectif à partir du 18 août 2009.

## Historia 
1991ko estatu kolpearen ondoren, errepubliketako sobietek SESBetik independente izan nahi zutela adierazi zuten. Errusiako federazioa, Bielorrusia eta bost errepublika asiarrak Estatu Subiranoen Batasuna eratu zuten; baina elkarteak ez zuen aurrera egin Gorbatxovek indar politikoa galdu zuelako. Abenduaren 8an, Errusiako federazioak, Bielorrusiak eta Ukrainak Estatu Burujabeen Erkidegoa osatu zuten. Ondoren gainontzeko errepublikak sartu ziren elkartean, Georgia ezik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Estatu Burujabeen Erkidegoko Kopa
* Estatu postsobietarrak

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Monasterio de Piedra

(euskaraz, **Piedrako monasterioa**) monasterio batek, hotel batek eta natura parke batek osaturiko multzoa da, Zaragozako Nuévalos udalerrian kokatua (Aragoi, Espainia), Calatayud hiritik hurbil. Ondoan duen Piedra ibaitik hartu du izena.

Kataluniako Pobleteko monasteriotik etorritako hamahiru zistertar fraidek sortu zuten 1194. urtean, antzinako Piedrako gaztelua zegoen lekuan, Piedra ibaiaren bazterrean. Piedrako monasterioa Andre Maria Zuriaren omenez eraiki zen, eta 1983ko otsailaren 16an Espainiako monumentu nazional izendatu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:20080817-Monasterio de Piedra Lago del Espejo.jpg|Espejo aintzira
Irudi:Monasterio de Piedra - Cola de Caballo.jpg|Cola de Caballo («zaldi buztana») ur-jauzia
Irudi:20080817-Monasterio de Piedra Iglesia.jpg|Eliza
Irudi:Exterior del monasterio-monasterio de piedra-nuevalos-2010 (3).JPG
Irudi:Monasterio de Piedrako ur-jauzietako bat.jpg|Ur-jauzia

## Kanpo estekak 
*  Piedrako monasterioko jardueren eta baliabideen webgunea
Azken Egunetako Santuen Mugimendua

thumb|240px|Joseph Smith, mugimenduaren sortzailea.
**Azken Egunetako Santuen Mugimendua** Joseph Smith profetaren ikasbidea eta errebelazioak onartzen dituzten errestaurazionista fededunek osatzen dute. Kristauak dira; Biblia eta Mormoien Liburua dira beraien liburu sakratuak.

Joseph Smithen heriotzaren ondoren, Azken Egunetako Santuen Mugimenduak krisi bat jasan zuen. Sidney Rigdon, Brigham Young eta James Strang bezalakoek, mugimenduaren buruzagitza lortzeko borrokatzen zuten eta horren ondorioz, mormonismoa hainbat adarretan banatu zen:

* Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Eliza
* Kristoren Komunitatea
* Jesukristoren Eliza (cutlertarra)
* Jesukristoren Eliza (bickertondarra)
* Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Eliza (strangdarra)
* Kristoren Eliza Eliasen Mezuarekin
* Kristoren Eliza (Lot Temple)

## Kanpo estekak
Racalmuto

**Racalmuto** () Siziliako udalerri bat da, Agrigentoko probintziakoa, 9.023 biztanle dituena (2008ko datua)  Leonardo Sciascia idazle italiar ezagunaren jaioterria da.

## Mugakideak 
Racalmutok honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Izenaren jatorria 
Herriaren izenak arabierazko jatorria omen du, *Rahal Maut* esamoldean (herri hila), arabiarrak bertara iritsi zirenean bertako biztanle ia guztiak izurrite batek hil zituela ikusi zutelako.

## Historia 
Arabiarrak iritsi zirenean, kolono-bizigune txikitan banatu ziren, nekazaritzan jarduteko; izan ere, lekua lur emankorreko haran batean zegoen eta ura ere ugari zeukaten. Segur aski, gaztelu bat egon zen garai batean, herria babesteko. Bizantziarrek 1038an eta normandiarrek 1087an eraso eta azpiratu zuten gaztelua. Normandiarren agintaldia bukatu zenean, Racalmutoko lurrak Barresi izeneko familiaren eskura igaro ziren; hauek arabiarren garaiko gaztelu zaharra berreraiki omen zuten 1229an. XIII. mendearen ondoren, aragoitarrek lurrak Barresi familiari kendu eta Chiaramonte familiari eskaini zizkioten.
Ezkontza baten bidez, 1307an Racalmuto Antonio Del Carretto markesaren familiaren eskumenera igaro zen.
Izurrite larri bat egon zen 1355an, biztanle asko hil zituena, baina herria 1400an berpiztu zen, Matteo Del Carrettok hartutako neurriei esker.
Gaztelua berritu egin zen eta bizitoki bihurtu zen berriro. 1576ra arte, Racalmuto baroi batzuen jabetza izan zen, baina ondoko urtea konde baten eskura igaro zen; XVI. mendearen amaieran, 4.000 biztanletik gora izatera iritsi zen, hainbat komentu, monasterio, eliza eta ospitale bat ere bazituelarik.
1700an, herriaren gainbehera nahiko nabarmena zen, gehiegizko zergen ondorioz; baina ondoko mendean, meatzaritza garapen handia izan zuen eta gatzaren industriaren hazkundea ere ezagutu zuen.
Gaur egun, ordea, meatzaritza ere neurri batean gainbeheran dago eta nekazaritza, aldiz, handitu egin da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sicilia Wiki
*  Consorzio Valle Templi - Racalmuto
Stihl

**Stihl** Alemaniako enpresa bat da, motozerrak, sasi-garbitzeko makinak, belarra mozteko makinak eta basogintza, lorezaintza nahiz eraikuntza lanetarako makineria arina ekoizten dituena. 1926. urtean Andreas Stihlek sortua, 1976az geroztik munduan liderra da motozerretan. 1993an Viking lorezaintzarako makineriaren enpresa bereganatu zuen.

## Kanpo estekak 
* Stihl enpresaren webgunea
Erdialdeko Frantzia

**Erdialdeko Frantzia** (latinez: *Francia media*) Mendebaldeko Europako erresuma izan zen, 843-855 bitartean iraun zuena; Ipar itsasotik Italiar penintsularaino hedaturik zegoen.

## Historia 
Erdialdeko Frantzia Lotario I.a karolingiar enperadoreak, Karlomagnoren bilobak, Verdungo Hitzarmenaren (843) ondoren jaso zituen lurrei eman zitzaien izena da. Haren anaia Karlos Burusoilak eta Luis Germaniarrak jaso zituzten lurraldeen artean zegoen, eta Herbehereetatik Italiar penintsularaino zihoan lur zerrenda luzea zen.

Elkarren artean lotzeko zailak ziren lurralde batzuek osatzen zuten, eta Lotario 855ean hil ondoren, haren semeen artean banatua izan zen, Prümeko Hitzarmenaren bitartez.
* Luis II.a Italiakoak (†875) koroa inperiala eta Italia jaso zituen;
* Lotario II.ak (†869), iparraldeko zatia oinordetu zuen, Lotaringia izenekoa, Frisiatik Suitzaraino zihoana;
* Karlos Proventzakoak (†863), Burgundia Beherea jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak