Ürümqi

thumb|280px|Hiriaren ikuspegia arratsaldeko azken orduetan.
**Ürümqi** edo **Urumtxi** (; ) Xinjiang lurralde autonomoan dagoen prefektura mailako hiria da. Guztira, 3.575.000 biztanle inguru dauzka eta 10.989 kilometro karratuko azalera. Erdialdeko Asiako hiri handiena da. Tang dinastia garaian Zetaren Bideko eremu garrantzitsua izan zen eta Qing dinastia garaian, XIX. mendean, merkatal eta kultur erdigune garatua izan zen.

*Errekorren Guinness Liburuan* jasota dagoenaren arabera itsasotik urrutien dagoen hiririk handiena da, Urumqitik hurbilen dagoen itsasoa 2.500 kilometrotik gora baitago. **Asia kontinentearen erdigunea** ere kontsideratzen da.

## Historia 
Zetaren Bidearen iparraldeko adarrean kokaturik egon arren inguruko beste hiriak baino askoz berriagoa da, aurreneko asentamendua VII. mendean dokumentaturik baitago eta XVII. mendean Dzungariako Khanerria sortu zen arte ez baitzen asentamendu iraunkorrik izan. Gaur egungo hiria XVIII. mendeko berreraikuntzaren fruitua da.

### Eskualdearen historia goiztiarra 
Jushiak () izan ziren eremu honetako aurreneko biztanleak. Jushi edo Gushi jendea kaukasoar jatorrikoa zen, ilehoria eta begi urdinduna. **Urabo** izeneko herria sortu zuten gaur egungo Ürümqi hiritik 10 kilometro hegoaldera.

648 urtean, Tang dinastia garaian, **Luntai** hiria sortu zen Urabo egon zen tokian. Xinjiang protektoratuko gobernuaren egoitza bihurtu zen eta Zetaren Bidea egiten zuten karabanei zergak eskatzen zitzaizkien. An Lushan matxinadaren ondorioz Tang dinastia ahuldu egin zen IX. mendean eta uigurrek hartu zuten lurraldearen kontrola, Qocho erresuma sortuz.

Hurrengo mendeetako informazio askorik ez dago. Mongoliarrek *Bishbalik* ("bost hiri") izena eman zioten inguru honi, gaur egungo Ürümqi hiria kokatzen den eremuan bost hiri zeudela iradokiz.

### Hiriaren sorrera 
Mongolen artean mendebalderen kokaturik zeuden oirat leinuek Dzungar Khanatoa eratu zuten eta hiri bat sortu zutela uste da. Hauek Ürümqiri gaur egun daukan izena eman zioten. Beren hizkuntzan "larre ederrak" esan nahi du.

### Qing dinastia 
XVIII. mendean Dzungariako khanatoaren eta Txinako inperioaren arteko gerra sortu zen. Qing dinastiak agintzen zuen Txinan eta mantxuen tropak erabiliz 1755 urtean Ürümqi eskuratu eta dzungariar guztiak hil zituzten. "Dzungariarren genozidioa" izenarekin ezagutzen den gertaera da. Berehala gotorleku bat eraiki zuten eta 1759an hiria inguratzen zuten eremu despopulatetan nekazal eremuak eraiki zituen. Mantxuek Guan Yu gerraren jainkoaren omenezko tenplo gorri bat eraiki zuten eta Ürümqik "Tenplo gorria" ezizena hartu zuen. 1763 eta 1767 artean mantxuek hiriaren harresia eraiki zuten. 1762 urterako inmigranteek 500 denda ireki zituzten eta bidaiariek hiriaren sofistikazio kulturala aipatzen dute, Pekin berarekin alderatzeraino (Ji Xiaolan).

Islama indarra hartzen ari zen eskualdean eta 1870 urtean Ürümqiko borroka izan zen Yaqub Beg jeneralaren tropa turkiarren eta Tuo Ming tropa dungandarren artean. Txinatarrek Yaqub Beg-en alde egin zuten eta garaipena lortu zuten. Gongning Cheng hiria hartu zuten eta erabat suntsitua gelditu zen. Honen ondoren Qung dinastiak bere kontrola ezarri zuen berriz eta 1884an Xinjiang protektoratuko hiriburu bihurtu zuen Dihua.

### XX. mendea 
Qing dinastiaren kolapsoaren ondoren Txinako Errepublika sortu zen. Buruzagi militarrek agindu zuten hirian; Yang Zengxin (1911-1928), Jin Shuren (1928-1933), Sheng Shicai (1933-1942) eta Zhang Zhizhong (1942-1949). 1933 eta 1934 artean borroka handiak izan ziren Ürümqin.

1954ko otsailaren 1ean Txinako Herri Errepublika eratu zen eta dzungaroen izen zaharra eskuratu zuen hiriak, '''Ürümqi.

### Uigur eta txinatarren arteko istiluak 
[thumb|250px|[2009ko Ürümqiko istilu etnikoak|2009an istilu etnikoak gertatu ziren.]]

Azken urteetan uigur musulmanen eta Han txinatarren arteko istilu gogorrak izan dira. 1989ko maiatzean izan ziren aurreneko borrokak eta 1997 urtean txinatarrek Ürümqi bonbakatu zuten. Istilurik handienak 2009 urtean izan ziren. Hainbat manifestazio antolatu zituzten uigurrek, baina manifestazio baketsu zirenetan indarkeria zabaldu zen, eta ehundaka auto, autobus, denda eta bestelako ondasun birrindu zituzten. 150 pertsonatik gora hil ziren, gehienak Han etniako kideak.

## Geografia eta Klima 
Itsasoetatik hain urrun egonik erabat kontinentala da Ürümqi hiria. Dihua hirian txinatarrak nagusi izan arren musulmanak ziren uigur eta Hui populazioak hiriaren hegoaldeko harresiaren kanpoaldean kokatu ziren. Gaur egun harresirik ez dagoen arren musulmanak bertan kontzentraturik jarraitzen dute.

## Azpiegiturak 
* Ürümqi Diwopu Nazioarteko Aireportua
* Irtysh–Karamay–Ürümqi ubidea

## Ondasun nabarmenak 
* Bazar Handia
* Tianchi aintzira
* Herritarren enparantza eta parkea
* Xinjiangeko Zetaren Bidearen museoa
* Ürümqiko meskita tartariarra
* Asiaren erdigunearen monumentua

## Iruditegia 

Irudi:Bazaars in Urumqi.jpg|Bazar Handia.
Irudi:People's Square of Urumqi 1.jpg|Herritarren enparantza.
Irudi:People's Park (40146094785).jpg|Herritarren parkea.
Irudi:Tianchi Lake.jpg|Tianchi aintzira.
Irudi:Азий Диптиң Төвү-2014.jpg|Asiaren erdigunearen monumentua.
Irudi:China Xinjiang Airlines Boeing 757-200 Newton-1.jpg|Ürümqi Diwopu Nazioarteko Aireportua.

## Erreferentziak 
## Herri eta hiri senidetuak 
## Kanpo estekak 
*  Urumqiko gobernuaren webgunea.