Gautegiz Arteaga

**Gautegiz Arteaga** Bizkaiko iparraldeko udalerri bat da, Busturialdea eskualdekoa. Izen konposatua izan arren, Arteaga deituraz da ezaguna; tokiko euskaran, *Artia*. Ereñozar tontorraren magalaren eta Oka ibaiaren artean dago kokaturik, Kantauri itsasoaren ertzetik ez oso urruti. . urtean  biztanle zituen.

## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
#### Ingurune naturala 
Udalerri osoa Urdaibaiko biosfera erreserbaren barnean dago. Herria Gernikako itsasadarraren eskuinaldean dago, Ereñozar menditik sartalderako eremua hartzen duela. Itsasadarraren eraginez, herriko eremu anitz padura edo ihi eremu dira, eta dibertsitate faunistiko handia biltzen dute. XVI. mendetik aurrera eremu horiek dikeak eraikiz idortu zituzten herritarrek (polderrak eginez), nekazaritza eta abeltzaintza lanetarako erabiltzearren. Azken urteetan, herritarrak nekazaritza bizitza abandonatu duten heinean, eta itsas bazterren babes lege berriei esker, despolderizazio prozesuaren baitan, padurak berreskuratu ahal izan dira, hala nola Baraizpeko eta Oruetako hezeguneak. Hezegune horien inguruan hegazti-migrazioak ikusteko behatokia dago (Urdaibai Bird Center).

Polder batzuk oraindik ere mantentzen dira, aurreko mendeetako landa-bizitzaren lekuko gisa: Anbekoko edota Argasburuko polderrak, adibidez. Azken baserri horretatik hurbil, eta Ozollo auzotik gertu ere, Euskal Herrian oraindik ikusgai dagoen marea-errota bakarrenetarikoa dugu, Koba Errota izenekoa, polderrez eta padurez inguratuta.

Udalerria eremu karstiko baten gainean kokatzen da, horregatik artadi kantauriarraren jatorrizko zonalde handiak ditu florari dagokionez: hortik datorkio *Arteaga* izena. Fenomeno natural horrek berak kobazulo eta leizeen kopuru handiak egotea ere eragin du. Beraz, historiaurretik gizakion babesleku izan diren haitzuloak ditu. Gainera, lurpeko ibaibide ugari sortu ditu fenomeno geologiko horrek.

Aipatutako bi paisaia gune garrantzitsu horien artean landazabal atlantiko handiak kokatzen dira, lurraren ustiapenerako eremu egokietan kokatzen diren baserri eta etxe ugarirekin.

#### Klima 
Gautegiz Arteagako klima ozeaniko hezea da, korronte bero baten eraginarekin, eta urte osoan tenperatura lasaiekin. Iparreko eta ipar-mendebaldeko haizeak ohikoak dira urte osoan. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira, negu onberarekin (epelak eta umelak) eta uda ez oso beroekin (bigunak eta freskoak). 5-10 urterik behin elurra bota eta udal eremuak zuritzen ditu, gehienez 3 egunez. Itsasoko brisek tenperaturetan eragina dute urte osoan, eta barrualdeko beroak nekez iristen dira kostaldera udan. 

### Mugakideak 
Iparraldean Ibarrangeluko udalerriarekin egiten du muga, ekialdean Ereñorekin eta hegoaldean Kortezubirekin. Mendebaldean Mundakako Itsasadarrarekin egiten du muga. Era berean, Oka ibai hortaz bestalde mugakide dituen udalerriak Forua, Murueta, Busturia eta Samikola dira.

### Auzoak 
Herriaren buru den auzoa Zelaieta da, eta bertan daude udaletxea, jolasgunea, kulturretxea eta herriko plaza. Horrez gain, auzo hauek ditu: Basetxeta, Errekalde, Isla eta Kanala. Badaude auzo izaera ofiziala ez duten beste gune batzuk ere: Muruetagane, Orueta, Ozollo, Aldamiz, Portu, Muniategi, Agirreta, Mendialdua, Eleixalde, Arteaga-Uria eta Tremoia.

Egun, herriaren fisionomia, bizitza soziala eta jarduera ekonomiko nagusiak Gernikatik Lekeitiora dijoan BI-2238 errepidearen inguruetan ardazten dira, Orueta, Eleixalde eta bereiziki Zelaieta auzoak barnebiltzen dituelarik.

Kanalako auzoa Mundakako itsasdarraren bestaldean kokatzen den Sukarrieta udalerriarekin partekatzen du, auzo guztia samikolar barrendegiz beteta dagoelarik.

## Toponimia 
Elizatearen izena antzina bertan kokatzen ziren bi dorretxeen izenetatik eratorria da: Gautegiz dorretxea (desagertua) eta Arteagako Erdi Aroko dorretxea, zeinaren gainean gaur egungo Arteagako Gaztelu modernoa eraiki zen.

"Gautegiz", -iz amaiera duten euskal toponimoen seriekoa da. Julio Caro Barojak toponimo horietako gehienak latinezko -icus deklinatuari lotutako izen propio batetik zetozela defendatzen zuen. Caro Barojak uste zuen euskal eremuko -oz, -ez eta -iz atzizkiak lekuaren jabetza adierazteko toponimoak zirela, eta jatorria Erdi Arotik edo Erromatar Inperioaren garaitik etor zitekeela.

Gautegizen kasuan, Caro Barojak proposatu zuen balizko Gautius batetik etor zitekeela, latinezko izen dokumentatu batetik. Horrela, Gautius izenari latinezko -icus atzizkia gehitzen bazaio, Gauticus lor daiteke. Gauticus Gautiusen semea ere izan liteke. Gauticus eta bere ondorengoei dagokiena Gautici izango litzateke. Gautici horretatik "Gautegiz" toponimoa erator zitekeen: Gautici->Gauti (gi) ci->Gautegici->Gautegiz.

"Arteaga", bestalde, fitonimoa da, eta artea zuhaitzen lekua esan nahi du; artea hitzari -aga atzizki lokatiboa gehituz gero sortzen dena. 

Elizatea "Arteagako Gautegiz" deitu izan da tradizioz, baina beti egon da "Arteaga" izendatzeko joera. 1842ko erroldan eta 1877tik 1950era bitarteko erroldetan Arteaga deitu zitzaion ofizialki udalerriari. 1857ko eta 1860ko erroldetan, baita 1960ko eta 1991ko errolden artean ere, Gautéguiz de Arteaga izena hartu zuen. 1996an, udalak, gaur egun ofiziala den euskarazko izendapena hartu zuen: Gautegiz Arteaga.

## Historia 
### Historiaurrea 
#### Paleolitoa 
Gautegiz Arteagan gutxienez duela 36 mila urte inguruko giza-aztarnak aurkitu izan dira, bereiziki Antoliñako Koba izeneko haitzuloan. Bertan,  Aurignac, Gravette, Solutre eta Madeleine historiaurreko aldietako hondakinak aurkitu dituzte (duela 34.000 eta 11.500 urte artekoak, alegia). Besteak beste, horman atzamarrarekin eginiko orbain gorri bat eta orein baten irudiarekin apaindutako perkutorea aurkitu dira. Aztarnategia ez zen era egonkorrean okupatua izan, hedadura handiko territorio batean aldixka okupatzen zuten haitzuloa baitzen. Izan ere, bizitza nomada zeramatzaten giza ehiztari-biltzaile hauek Urdaibai, Durangaldea, Arabako lautada, Trebiñu, Sakana eta Urbasa artean mugitzen ziren, suharriz egindako tresneria berdintsuak erakutsi duenez. Egonkorki erabili ez arren, kobazuloa modu jarraituan erabili zuten 15 mila urtetan zehar, bizimodu berdintsua eramanez urte guzti horietan, azken Solutre aldian izan ezik (duela 18 mila urte), klima hozte bortitz batera  egokitu behar izan baitziren.

Bestalde, udalerrian beste 4 aztarnategi prehistoriko identifikatu dira. Gainera, mugakide duen Kortezubiko udalerrian Santimamiñe leize garrantzitsua aurkitzen da, k.a 14 mila eta 9 mila urteen artean okupatua izan zena. Beraz, Gautegiz Arteagako lurrak ustiatu eta haitzuloak okupatu zituzten gizakiak Santimamiñeko koba okupatu zutenak berdinak edo haien ondorengoak izan zirela egiaztatu daiteke.

Ikerketa genetikoek erakutsi dutenez, Gautegiz-Arteagako gaurko biztanleak inguruko kobazuloetan bizi zirenen oinordeko zuzenak dira.

#### Burdin Aroa 
Herrian aro sedentario honetako aztarnak aurkitu ez diren izan arren, Arrolako herri gotortutik oso gertu aurkitzen da. Beraz, oppidum hura okupatu zuten gizakiek Gautegiz Arteagako lurrak ustiatuko zituztela suposatu daiteke.

### Antzinaroa 
Gautegiz Arteagan, garai honetan datatutako aurkitu diren aztarna bakarrak Andrabideko kareharri gorriko meategietan erromatar kolonoek ustiatu zituztenekoak dira. 

Hontaz aparte, Erromatar garaiko aztarna zehatza udalerrian bertan aurkitu ez badira ere, distantzia gutxira dagoen Foruako udalerrian erromatar herrixka baten hondakinak agertu izan dira, I. eta V. mendeen artekoak (bertatik atera izan dira Arteagako harrobietan ustiatu zutenaren zantzuak, kare gorri horrekin egindako hilarri bi identifikatu ahal izan direlako). Gainera, garai hortako Mundaka eta Sukarrieta artean kokaturiko itsas trafikoaren kabotai gisa erabilia izan zen gune bat ere dugu, Portuondo izenekoa. Hori ez ezik, Bermeo eta Busturia arteko Sollube mendiaren magalean erromatar garaiko nekropolia ere identifikatu izan da, Tribisburu izenekoa. Beraz, esan dezakegu Gautegiz Arteagaren inguru geografikoa antzinaroan zeharo okupatua izan zela, eta batez ere erromatar kultura barreiatu zela eskualdean.

### Erdi Aroa 
Elizatearen lehen pausoak garai honetan kokatu behar ditugu. Izan ere, X-XII. mendeen bitartean San Antolin tenplua eraiki zen Antolinatxa muinoaren magalean, Andra Mariaren Zeruratzea parrokiaren (XII. mendea, 1620an handiagotua) aurrekari izan zena, iturri zaharren arabera "Gautegiz-ko parrokiaren jatorrizko eliza".

Jakina dugu ere, VIII. mendean Gonzalo Fuerte de Noreñak eta bere seme Fortún Ordoñezek Gautegizko gotorretxea egin zutela, eta mende bi geroago, 914an, Sancho García de Noreñak Arteagako oinetxea eraiki zuen. Bi oinetxe hauek ematen diote izena egungo udalerriari.

1357an Gaztelako Pedro erregeak Arteagako oinetxeko oinordekoak erailtzerakoan, oinetxea Martin Roiz, Arteaga eta Abendañoko bigarrenaren eskuetan geratu zen. 1395ean, Gautegizko eta Arteagako leinuen arteko gatazkak piztu ziren errota batzuen jabetza zela medio, liskarrak odol isuriraino helduz. Bando Guden testuinguruan, Arteagarrek oinetxe indartsua sortzeko, beste leinudun oinetxekoekin lotzen aritu zen, ezkontzen bidez; Mendatako Albizkoa edota Foruako Urdaibaikoarekin, besteak beste. 1468ko ekainean, urte horretako tentsioak zirela medio, Juan Alonso, Muxikako jaunak, Arteagarra desafiatu zuen Errenteriako (Gernika) zelaietan; lehenak bi mila gizon ekarri zituen eta Arteagatarrek, mila. Hildako ugari egon ziren Errentariako guda hartan, tartean Joannes Arteaga. Gainera, Fortun Arteaga buruzagia atxilotu zuten. Gainera, Arteagatarren oinetxea erasotu eta suntsitu zuten. Bizirik geratu zirenak Arratiara edo Gipuzkoara alde egin behar izan zuten, ez zen ia arteagatarren aldeko batere geratu. Fortun Garcia Arteagak, gatibualdia amaitu eta gero, apurka-apurka, dorretxea zaharberritzen eta militarki ezinhobeto egokitzen aritu zen, errebantxa nahian, 1476an lanak amaitu zituelarik. Arteagatarrek, Errenterian galdutako borrokatik zortzi urtera, lortu zuten Muxikako bere aurkariari erronka jotzea. Arteagarrek bere agindupean ondokoak bildu zituen: Urdaibai (Foruan), Albiz, Mezeta, Barrutia, Zubiaur, Sagarminaga eta Madariaga. Muxikakoen aliatuak ondokoa ziren: Butroi, Aretxunaga, Yartza, Ugarte, Kadalso, Getxo eta Martiartu. Borroka hau egungo Gautegiz Arteagako udalerriko hego zelaietan (Lezertu baserri inguruan, Orueta auzoan, Zelaietan eta Ozollon) gertatu zen, Arteagarrak gailendu zirelarik. Apur bat beranduago bakea etorri zen.

Arteagatarren etxea, apurka-apurka, gainbeheran joan zen, bere jabe eta jaunek mendeetan zehar, ospea lortzeko nahietan Espainiako gorteari so egiten zietelako, dorretxeari jaramonik egin gabe. Gutxinaka, beraz, erabilera militarra galdu, eta XVIII. mendearen erdialdetik aurrera, bere dorretxe nagusia nekazal-etxe bihurtu zen. Halere, oraindik besteak baino apur bat garaiagoa zen eta kanpoko horma eta bere lau kubo edo almenadun torreoiak ukitu gabe geratu ziren.

### Aro Modernoa 
Gautegiz Arteagako Aro Modernoa nekazaritzaren eta ondoriozko ekonomia eta demografiaren suspertzeak ezaugarritzen du. Amerika bezalako merkatu berrien aurkikuntzek baliabide eta produktuen trukaketa ekarri zuen, eta Euskal Herriak kokapen estrategikoa izanik horren eragin sakona jaso zuen. Izan ere, laborantza sistemaren hobekuntzek (labore txandakatzea) zein kanpotik ekarritako produktuek (artoa, adibidez) ekoizpena erabat handitu zuten, ekonomiaren hazkunde azkarra eraginez (Artoaren Iraultza). Ondorioz, biztanleria ugaritu eta baserri berriak eraiki ziren, lurraldearen ustiapena muturreraino zabalduz. Ordukoak dira (XVI. - XVIII. mendeak), beraz, egun zutik dirauten Arteagako baserri gehienak; besteak beste, Ojangoiti, Mendotza, Ozolloaurrekoa. Era berean, burdinolak eta errotak ere ugaritu ziren, ustiatutako baliabideak ekoizteko.

### Aro Garaikidea 
## Ekonomia 
Gautegiz-Arteagako jarduera ekonomiko nagusia hirugarren sektorekoa da, udalerriko BPGaren %&nbsp;90 hartzen baitu. Beste bi sektoreek antzerako ehunekoetan (%&nbsp;3 inguru) osatzen dute herriko jarduera ekonomikoa. Herrian 60 establezimendu daude, gehienak ostalaritzara bideratuak (23), eta horietan 123 lanpostu sortu dira. Langabezia tasa %&nbsp;3,8 da.

## Demografia 
Gautegiz Arteaga nekazal herria izan da beti. Hori dela eta, demografia egonkor pixka bat gorakorra mantendu zuen 1940. urtera arte. Izan ere, Espainiako Gerra Zibilak arteagar demografian eragina izan zuen, 300 bat biztanle galduz (heriotzek, migrazioek zein erbesteratzeek eraginda). Hortik aurrera, etengabeko biztanle galera bat jasan zuen herriak, industrializazio prozesuaren eraginez lehen sektoreak indarra galdu baitzuen (garaiko Gautegiz Arteagako ekonomia sektore nagusiena). Arteagarrek gune industrial handiagoetara egin zuten alde, gehienek hurbileko Gernikara, eta beste batzuek Bilbora zein Eibarrera. Hortaz, 1991. urtean gutxiengo biztanleria izatera iritsi zen (752). Hortik aurrera, zerbitzuetan oinarritutako herri bilakatu da, eta gutxinaka, 3 hamarkadetan, 150 biztanle berreskuratu ditu, egun 900 izateraino.

## Politika 
thumb|eskuinera|275px|Gautegiz Arteagako udaletxea
### 2011 eta 2015ko udal hauteskundeak 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeen emaitzen ondorioz Gautegiz-Arteagako  Euzko Alderdi Jeltzaleko Juan Felix Naberan izan zen hautatua alkate gisa. 2015ean berrautatua izan zen berriro ere. 

### 2019 eta 2023ko udal hauteskundeak 
2019an Naberanek berriz ere irabazi zituen hauteskundeak, eta 2023rarte, hiru legegintzaldi bete zituen alkatetzan.2023ko maiatzaren 28ko udal hauteskundeen geroztik Gautegiz-Arteagako alkatea Euzko Alderdi Jeltzaleko Patrik Saitua Betanzos da. 
2024ko apirilaren 21eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen emaitzak ondorengoak izan ziren:

* Euzko Alderdi Jeltzalea: 260 bozka (%46,68)
* Euskal Herria Bildu: 248 bozka (%44,52)
* Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra: 14 (%2,52)

(Soilik %2-tik gorako bozkak jaso zituzten alderdiak plazaratu dira).

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|313x313px|[Udalerri Euskaldunen Mankomunitatea|UEMAn dauden eta egon litezkeen herriak. (Iturria: Berria)]]
Gautegiz-Arteagan Busturialdeko hizkera da nagusi, mendebaldeko euskararen aldaera. 2021ko datuen arabera, %81,09-koa zen herriko euskaldunen kopurua. Euskararen kale-erabilera, berriz, %62,27-an kokatzen zen 2016an. 

Ez da kidea baina Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kidea izateko baldintzak betetzen ditu Gautegiz Arteagak. Izan ere, euskal hiztunen portzentajea *% 70etik* gora duten herriak egon daitezke UEMA Mankomunitatean. 

Beheko bideoan Pilartxu Etxabe artegarraren adierazpenak entzun daitezke, tokiko euskaran, garaiko Gautegiz Arteagako herri eskolari buruz eta hezkuntzari buruz hizketan.[thumb|284x284px|Gautegiz-Arteagako Pilartxu Etxabe ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
### Herri eskola
Montorre Herri Ikastetxea izeneko eskola publiko txiki bat dago Arteagan, Mendialdua auzoan kokatzen dena. Haurtzaindegia, Haur Hezkuntza eta Lehen Hezkuntza barnebiltzen ditu eskolak. Egun, Busturialdeko zein Bizkaiko eskolarik txikiena dugu, soilik 21 ikasle inguruk ikasten baitute bertan.

1862. urtean sortu zen "Escuela elemental" izenpean, mutilen eta neskentzako eraikin bana eraiki zelarik.1974tik aurrera, sexu-bereizketari amaiera eman zitzaion eta "mutilen eskola" delakoaren eraikina, gutxinaka, erabilera gabe geratzen joan zen, 1976an zarratu zuten arte. Eraikin hori, Udal Liburutegi edota mediku kontsultategi gisa erabilia izan zen ondorengo urteetan. 2007an, eraikina guztiz eraberritu ostean, zabaldu zen berriz ere. Ordutik, Haur Hezkuntzarako gelak, Liburutegia, Informatika-gela eta psikomotrizitate gela kokatzen dira bertan.
Egun, zerbitzu ugari eskaintzen ditu Montorre eskolak, hala nola; Taxi zerbitzua, Jantokia, dohako zaintza zerbitzua, eskola ordutegitik kanpoko klase ezberdinak edota udalaren dirulaguntzak.

### Jaiak 
Herriko patroia San Polikarpo da, eta Urtarrilaren 26an ospatzen da. Egunean bertan meza-santua, dantza erakuskizuna, trikitixarekin alaitutako herri-hamaiketakoa, eskupilota partidak eta erromeria egoten dira. 

Alabaina, Arteagako jai nagusiak Antolin Deunaren bezpera egunetan ospatzen dira (abuztuaren amaierako eta irailaren hasierako egunetan). Ekintza askotariko festa-egitaraua izaten dute, ondorengo jai-egunak ospatzen dituztelarik: Gazte Eguna, Tabernazarre Eguna eta Antolin Deuna. Kontzertu, eskupilota partida, kultur-emanaldi, mozorro janzte, tortilla zein paella txapelketa bezalako ekintzek alaitzen dituzte jaiak. San Antolin egunean, irailaren 2an, Antolin Deunaren baselizara igotzen dira herritarrak, fededunek meza entzuten dute, eta ondoren, hamaiketakoa jan eta euskal dantzen girora alaitzen dute eguerdia. Azkenik, biribilketan jaisten dira baselizatik, mendian behera, herriko enparantzara heldu arte.

Bestelako auzo-jaiak ere ospatzen dituzte arteagarrek, hala nola; Karmen Birjinaren eguna (uztailaren 16an) Zendokiz auzounean, edota San Lorentzo eguna (abuztuaren 10ean).

### Kultur-eragileak
* Gazteluzar (sozietate gastronomikoa).
* Artie Dantza Taldea (euskal-dantza taldea).
* Gartiape Kirol Kluba (kirol-elkartea).
* Antoliñape Kultur Elkartea
* Artiako Gazte Asanblada
* Helduen Elkartea (GAHE)
* Montorrealde Guraso Elkartea 

## Ondasun nabarmenak 
### Gaztelua 
Gautegiz-Arteagako eraikinik garrantzitsuena "Arteagako dorrea" edo gaztelua da.
Erdi Aroko dorretxe baten hondarren gainean berreraiki zen, Eugenia Montijokoaren aginduz, Napoleon III.a bere senarraren garaian. Gaur egun, jatetxe eta hotela da. 2001etik, Eusko Jaurlaritzak, Sailkatutako Kultura Ondasun gisa aitortzen du.[thumb|275px|[Eugenia de Montijo enperatrizaren gaztelua|Arteagako dorretxea]]Arteagako gazteluaren eraikuntzaren aurreneko datuek adierazten dute dorretxe hau 1398.urtean eraiki zutela. Hain zuzen Gaztelako Pedro I.ak Legution emandako agindua jarraituz. Ondorengo XV. mendean Fortun Garciak berrikuntza txikiak egin zituen baina bando-kideen guduak jasan behar izango zituen. Nahiz eta berriz eraikia izan 1568. urtean Alfonso de Mugikak eta Pedro Abedañok suntsitu egin zuten. Denbora pasa ahala eraikin hau Pedro de Leiva izenekoak artileriaz hornitu zuen. 1622. urtean adierazi zen gazteluak funtzio militarra izaten jarraitzen zuela. XIX. mendean, harresiaren eta kanoi zuloen berrikuntza zein agerpen berriak egin zituen Eugenia de Montijo enperatrizak, Bizkaiko Batzar Nagusiek bere semea jatorriz bizkaitarra aitortu ziotelaren eskerretan. Erreforma hauek 1856. urtean gertatu ziren eta 1870 bukatu. Hala ere, enperatriza ez zen sekula joan gaztelura, eta erabilera gabe geratu zen. Gauzak horrela, ondorengo urteetan, herritarrek laborantza lanetarako eraikin gisa erabili zuten.
### Urdaibai Bird Center 
thumb|267x267px|Urdaibai Bird Center, hegazti-behatokiaOruetako auzoan, Mundakako Itsasdarraren paduraren bihotzean Urdaibai Bird Center dago, Europa mailako erreferentziazko ikerketa zentro eta museo ornitologikoa. "Naturaren museo bizi" handi bat da, jendeari irekita dagoena, hegaztien eta hauen migrazioen ikerketara eta ezaguera barreiatzera bideratuta dagoena.

Ikerketarako eta zientzia dibulgaziorako den behatoki honek 2012. urtean ireki zituen ateak. Kontzientziazio eta dibulgazio lanak bisitetan egiten dira eta bertan bisitariek dibulgatzaileen esanak entzuteko aukera ez ezik, hegaztiak paduretan eta hezegunetan zuzenean behatzeko aukera dute. Aranzadi Zientzia Elkarteak kudeatzen du

### Ondare erlijiosoa 
* Andra Mariaren Zeruratzearen eliza (Eleizalde auzounean) 
* Done Laurendi edo San Lorentzo baseliza (Isla Bekoa auzoan)
* San Antolin baseliza (Muruetagana auzoan)
* San Roke baseliza (Ozollo auzoan)
* Karmen Ama Birjina baseliza (Zendokiz auzounean)
* San Bartolome baseliza (Isla Goikoa auzoan)
* Santa Kurutz baseliza (Aldamiz auzoan; egun desagertua, 1950. hamarkadan eraitsia)

### Ondare zibila 
thumb|268x268px|Andrabideko harri-gorri harrobiak
* Bekoetxe, Jaunsolo, Sarrikolea, Ojangoiti, Goikoetxe, Musetabe, Baraiz, Bengoetxe (erortzear), Bidasolo, Mendotza, Naberan, Naberansakone eta Ozolloaurrekoa baserriak.
* Barrenerrota, Oiangoiti (erortzear), Ikoakone Olaldea (desagertua) eta Oleta (egun, errota) burdinolak .
* Koba Errota marea-errota, Ozollo-errota eta Portu-errota izenez ere ezaguna. Balizko Arekologia Gune izendatutako Errotatxu (Ozollon) eta Errotabarri (Kanalan) erorita dauden erroten aztarnak ere geratzen dira.
* Andrabideko harrobiak.

## Zerbitzuak 
* Aretxederreta Kultur Etxea eta Sabin Muniategi Udal Liburutegia (Herriko Enparantza).
* Udal pilotalekua eta gimnasioa (Herriko Plaza)
* Mediku kontsultategia (Zelaieta auzoa, 81).
* Orrazi ileapaindegia (Herriko Plaza, 4 behea).
* M.Uribe Farmazia (Zelaieta auzoa, 40 behea).
* Egala Taberna (Herriko Enparantza, 4).
* Artea Herriko Taberna (Herriko Enparantza, 1).

### Garraioa 
Bizkaibus zerbitzuaren bi autobus-linea pasatzen dira arteagatik: Bilbo-Lekeitio (3513) eta Gernika-Ibarrangelu (3526). Lehenengoak, 2 orduko maiztasuna du urte osoan zehar. Bigarrenak, berriz, 3 orduko maiztasuna. Hala ere, azken linea honek udako hilabeteetan (ekaina, uztaila, abuztua eta iraila) maiztasuna areagotzen du; egunero, norabide bietaruntz, ordu erdiroko zerbitzua izanik. 

Bilbo-Lekeitio autobus lineak Arteagan dituen geltokiak hauek dira:

* Errekalde (Orueta auzoan)
* Herriko Enparantza (Zelaieta auzoan)
* Zelaieta (Elexalde eta Mendialdua auzoetatik hurbil)
* Muruetagane
* Basetxeta

Gernika-Ibarrangelu lineak Arteagan dituen autobus-geltokiak hauek dira:

* Errekalde (Orueta auzoan)

* Herriko Enparantza (Zelaieta auzoan)
* Zelaieta (Eleizalde eta Mendialdua auzoetatik hurbil)
* Agirreta
* Isla Bekoa
* Isla Goikoa
* Ozamiz
* Kanala (Elexalde)
* Kanala (Jatetxearen alboan)

## Argazki galeria 

Irudi:Gautegiz Arteaga - Iglesia de Santa María 01.jpg|Andra Mariaren Zeruratzearen eliza.
Irudi:Biblioteca Municipal Sabin Muniategi.jpg|Sabin Muniategi Udal Liburutegia.
Irudi:Urdaibai Bird Center 01 edificio.jpg|Urdaibai Bird Center.
Irudi:Cantera abandonada en Gauteguiz Arteaga.jpg|Andrabideko harrobiak.

## Arteagar ospetsuak 
* Bartolome Olaetxea (1723-1795) euskal idazle eta apaiza.
* Federiko Murueta-Goiena (1860-1940), mediku eta Valladolideko Unibertsitateko dekanoa.
* Aingeru Zabala Ozamiz *Kondaño* (1866-1940), EAJ-ko politikaria.
* Serafin Albizuri Ozamiz (1869 - 1931), abade-lekaide euskaltzale eta abertzalea.
* Sabin Muniategi Astorkia (1912-1990), euskal idazlea.
* Josu Naberan Naberan (1941), euskarazko saiakeragile eta itzultzailea.
* Miren Arantza Madariaga Aberasturi (1967), EAJ-ko politikaria.
* Olatz Arrizabalaga (1997) pilotaria.
* Amaia Aberasturi Franco (1997), aktorea.
* Damaris Egurrola Wienke (1999), futbolaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Gautegiz Arteagako Udalaren webgunea.