Tri-murti

thumb|250px|Trimurti
eskuinera|eskuinera|250px|Trimurti
thumb|250px|Trimurti
[thumb|upright=1.2|Brahmâ, Shiva et Vishnu.Trimurti Elefanta uharteko leize batean, [Mumbaitik hurbil.]]
**Tri-murti** edo **trimurti** (devanagariz त्रिमूर्ति, *"hiru forma"*),sanskritozko hitz bat da, mitologia hinduaren hiru jainko nagusiei: Brahma sortzailea, Vishnu kontserbatzailea eta Shiva suntsitzaileari erreferentzia egiten diena. 

Jainko horiek, fenomenoen sorrera, kontserbazio eta suntsipen zikloak irudikatzen dituzte, horietako bakoitza jainko batek irudikatzen duelarik. Horrela, lehen esan bezala, Brahma, bizitzaren sortzailea izango litzateke, Vishnu, kontserbatzailea, eta, azkenik, Shiva, suntsitzailea.

Jainkoa 3 burudun, 3 beso paredun eta 3 hanka paredun izaki baten bidez dago irudikatua.

Hala ere, Indian ez zaie garrantzi berezirik ematen hiru jainko horiei talde gisa; izan ere, hinduista gehienek jainkoak gurtzen dituzte beren haragitzetan, hala nola Rama, Krishna edota bere Devi-ak (jainkoen emazteak).

Freda Matchetten arabera, hiru jainko horiengan pertsonalizatzen dira mundua sortzeko, kontserbatzeko eta suntsitzeko funtzio kosmikoak. Hala ere, banakako izendapenak alda daitezke lerrokatze partikular horretatik. Dattatreya, iogi ospetsua, sarritan, Vishnuren 24 haragitzeetako bat ez ezik, Shiva eta Brahmarena ere bada, hiru buruko gorputz batean; horrela, trimurtiaren haragitzetzat hartzen da.

## Izen sanskritoa
* trimūrti, AITS sisteman (sanskritoa transliteratzeko nazioarteko alfabetoa).
* त्रिमूर्ति, sanskritoaren devanagari-idazkeran.
* Ahoskera
** /trímurti/ sanskritoz, edo
** /trimúrti/ Indiako zenbait hizkuntza modernotan, hala nola bengalera, hindia marathera edo Paliera.
* Etimologia: «hiru gorputz», *tri*: hiru izanik, gehi *murti*: «gorputz sendoa, gorpuztu, gauzatu, agertu, haragitu, pertsonifikatu».

Gaur egun ezagutzen den trimurtia (Brahma, Vishnu, Shiva) puranika da; horrela deitzen zaio sustatzen dituen jainkoak lehen aldiz *Puran*etan  (K.o. I. milurtekoan idatzitako testuak) aurkezten direlako.

Ezagutzen ez diren arrazoiengatik (baina ziur aski kristauen Hirutasun Santuaren kontzeptuaren elkartzearengatik), trimurti kontzeptuak (hiru jainko nagusi gisa) arrakasta izan zuen orientalista britainiarren artean, eta, beraz, Mendebaldean; baina, Indian, ez zaio garrantzi gehiegirik ematen trimurtiaren jainko indibidual bati. Hain zuzen ere, bereziki Brahma jainkoak, tenplu bakarra du Indian, Punshkarren.

## Trimurtiaren irudikapena
Haren irudikapenak hiru jainko hauek erakusten ditu, bai bata bestearen ondoan (eserita edo zutik), bai gorputz bakar batean bilduta (hiru buru, sei beso eta sei hanka). Era berean, beren emazteekin batuta agertzen dira, zeinak energia (*Sakti*), natura edo materia (*Prakriti*) eta mugimendua sinbolizatzen duten; haiek, berriz, izakia eta kontzientzia (*Púrusha*) eta inertzia adierazten dituzte. Hala, Lakshmik Vishnu (oparotasuna —Lakshmí— zaintzak baldintzatzen du) osatzen du; bikote horrekin, osotasun batean, Shaktik (edo Parvati-Kali-Durga) eta Shivak (emakumeen energia eta natura, kontzientzia osatuz) osatzen dute, eta, azkenik, Brahmak eta Sarasvatik (ezagutzaren —Sarasvati— beharra sumatzen du kreazioan). Hala, hiru Deví nagusiek, Lakshmik (aberastasuna), Párvatik (maitasuna eta espiritualtasuna) eta Sáraswatik (kultura eta arteak) Tridevia osatzen dute; trimurtiaren emakumezkoen baliokidea.

Tibeteko Bodh-Kharbun Triratna edo Parameshra bat dago, beltzez, horiz eta zuriz margotutako adreiluz eraikitako hiru tenplu txikiz osatua. Buda, Dharma eta Sangha sinbolizatzen ditu, hurrenez hurren.​ Tenplu horien goiko aldean, begi batzuk irudikatzen direnean, hurrenez hurren, irudikatzen dute: Jagannath, tenplu beltzean badaude; Subhadra, horian badaude, eta Balarama edo Balabhadra, zurian daudenean.

### Brahma
Hinduismoaren parte gisa, Brahma jainko gorentzat jotzen da, mundu osoaren eta unibertsoaren sortzaile gisa jarduten duena, eta, beraz, bere karguaren arabera, hiruko jainkoen lehena da. Unibertsoaren sortzailea izanik, Brahma da lehena (Vishnu baino lehen), arkularia eta kontserbatzailea, eta Shiva, suntsitzailea. Baina, aldi berean, ikertzaileek diote India zaharreko mito eta kondairetan dauden subjektuak, eta erantzukizun funtzional eta linealen proportzioa (sorkuntzaren eta garapenaren ikuspegitik) ez dela beti errespetatzen, izan ere, beste deviei eta, batez ere, trimurtian daudenei, munduaren sorkuntzaren aurreko existentzia eman dakieke. Hori oinarri hartuta, bertsio epiko arkaikoetan, mitologia hinduko testu zaharrenetan, ezaugarri horietako hirurak Brahmarekin baino ez ziren korrelazioan jarri. Gainera, esan behar da Brahma jainko triadan sartutako alderdiak, Vishnu eta Shivarekin alderatuz, abstraktuenaren funtsa direla, eta neurri txikiagoan sartzen da istorio, mito eta kondairetan. Kasu horietan, Brahmak, mitologian agertzen jarraitzen duenean, funtzio oso espezializatua du, eta izaera orokorragoa du —izan ere, gai batzuetan, Brahmaren ordez, ekitaldi berean Vishnuren edo Shibaren papera dago, azkenean Brahma hinduismoaren historia mitologikoen zentrotik bota baitzuten—. Hala ere, Brahmak ezkutuan duen zeregina oso garrantzitsutzat jotzen da erlijio hinduan.

Oro har, Brahmaren irudi mitologikoa ebaluatzeko ahalegina egiten denean, arreta berezia jarri behar zaio irudi horren jatorriari. Brahmaren genealogiak baliteke esan nahi izatea jainkotasun baten kontzeptu abstraktua kontzeptu berezi baten aurretik egon zitekeela, erritu-egitura bati edo printzipio unibertsal bati zegokiona, eta hori, bereziki, iturriak aztertuz; horren arabera, Vedasen «brahman» termino neutroa, hasiera batean, korrelazioan jartzen da otoitz-formula edo aditz-espresio batekin esamolde unibertsal bat adierazteko; geroago, printzipio hori bera izendatzeko ere erabili zen (Brahman absolutua). Geroago, kontzeptu hori bera Jainko jakin baten forman pertsonaliza zitekeen.

### Vishnu
thumb|Vishnu jainkoa.
*Narayana *ere deitzen zaio Vishnuri.​ Krishna eta Raman irudikatzen da bereziki. Hinduismoaren barruan, zenbait sinesmen daude Vishnuren transzendentziari buruz. Kolore urdinez adierazten da, eta lau beso ditu alde guztietara irits daitekeela sinbolizatzeko.

Vedien ereserkietan Vishnu jainko garrantzitsuenetako bat ez bada ere, trimurtian duen lekua oso garrantzitsua da. Brahmanahan bere garrantzia pixka bat handitzen da, baina garrantzi handiena epopeietan eta *Puran*etan bakarrik agertzen da. Izenaren etimologia ez da guztiz argia; aditu batzuen ustez, jatorri indoeuroparra izan dezake. Lehen Vishnuren «hiru urratsetan» oinarrituta, eguzkiaren irudikapen metaforiko gisa interpretatzen da; Europako mitologiaren arabera, Vishnu, jatorriz, eguzkiaren jainko-aita (Dyeus) zela jotzen da; gaur egun, berriz, ikuspuntu hori eztabaidagarria da. Hiru jainko baten parte gisa, Vishnu unibertsoaren zaindari gisa aritzen da, nahiz eta munduaren sortzaile eta, ondorioz, testuinguru horretan irudi garrantzitsuagoa izan Brahma. Trimurti kontzeptuak bere irudikapen gehienak *Puran*etan ditu, eta Vishnu hiruko lekurik altuenean dago, berdinduta. Kasu horietan, gizakiaren funtsa eta esentzia, jatorria eta absolutua aldarrikatu ziren. Antzeko ikuspuntuak agertzen, eta epikan deskribatzen dira, non Vishnu edo haren haragitzea pertsonaia nagusi gisa aritzen baitira. Gai mitologiko batzuetan, adibidez, mundua Vishnuren existentzia-forma gisa hartzen da; beste batzuek, berriz, unibertsoaren amaieraren ondoren mundua birsortzeko, zeregin garrantzitsua ematen diote jainko horri.

Bestalde, Vishnuren haragitzeari buruzko mitoak jainko gaiztoaren gainean garaipena lortzeko arrazoietan oinarritzen dira, batez ere (horregatik hartzen du forma berezi bat). Vishnuren bereziki zer agerpen mota agertzen diren historia batean kontuan hartu gabe, kasu bakoitzean, unibertsoko energia ona eta kosmosa pertsonifikatzen ditu. Hala ere, zenbait desberdintasun daude energia hori sistema filosofiko eta erlijioso edo kontzeptu mitologiko jakin batzuetan aurkezteko: adierazpen-sorta aldatu egin daiteke absolututik (deskribatu ezin dena) edozein pertsonak lotura emozional handia duen jainko pertsonal mota batera. Kontuan hartu behar da; esate baterako, Vishnuren mitologia epikoan, pixkanaka identifikatzen da hainbat irudiren bidez.

### Shiva
[thumb|Shivaren estatua, [Bangalore.]]
*Xankarao Mahadeva*. Hindu mitologian, sakrifizioaren jainkoa; Shiva Trimurtiaren alderdi suntsitzailea da, baina zentzu positiboan (suntsitu berreraikitzeko); beste hainbat rol ere hartzen ditu bere gain, hala nola aszeten jaunaren rola (*Mahadeva*). Lau besoko irudi gisa irudikatu ohi da: ilgora bat buruan, suge bat lepoan, hiru hortzeko bat esku batean, danbor bat bestean eta hirugarren begi bat kopetan.

Shiva jauna, panteoian, jainko independente gisa, nahiko berandu agertu zen —K.a. II. mendean—, baina jainko horren gurtza askoz lehenagotik zegoen. Zehazki, Shivari lotutako irudi prototipikoa Kristo aurreko hirugarren milurtekotik bigarrenera bitarteko ikonoetan dago. Shivaren ezaugarri eta funtzio zehatz asko, Vedak, Rudra jainkoarekin lotu ziren; geroago, izen nagusi bihurtu zen, eufemismo berarekin lekuak trukatuz. Aspalditik irudi horren asimilazio bat izan da, non zenbait ezaugarri elkartu baitziren, batzuetan oso kontraesankorrak (haserrea - dohaina, etab.). Halaber, esaterako, Shaivan, hori da goreneko jainkoa, eta suntsitzea zein sortzea adierazten du denboraren printzipiotzat.

Ikertzaileek diotenez, Shivaren irudiaren alderdiek, bere sorkuntza-rolarekin zuzenean lotuta daudenak, beren pertsonaia nagusietako baten irudikapen metaforikoa aurkitzen dute, maskulinoari (*lingam*) dagokiona. Shivaren kultuaren objektu nagusia linga harrizko zutabeen formako irudiak dira, aldi berean, femeninoaren (*ioni*) sinboloan kokatuta daudenak. Karaktere-multzo hori duten kontzeptu filosofiko eta erlijioso batzuk sorkuntzaren sinbolo metaforiko dira, batez ere.

Jainko-jainkosen triadan, Shiva suntsiketaren funtziorako giltzarria da, munduaren eta jainkoen suntsiketarekin lotuta, unibertsoaren aldi bakoitzaren amaieran. Zentzu horretan, Shivaren itxurak zein gurtza errealak beldurra eragiteko zenbait ezaugarri hartzen dituzte. 

Horrela, jainkoa (bere segizioa barne) izaki mota bati lotzen zaio; izaki mota eta horien propietateak dira ez oso naturalak eta hipertrofikoak. Batzuetan, Shiva «aszeta handiaren» irudian ere agertzen da; gai mitologikoen arabera, betiko soiltasunera izan zen kondenatua, Brahmaren bosgarren burua mozteagatik. Esan beharra dago, halaber, *Puran*etan, 1008 zerrenda daudela Shivaren izen edo epitetoekin. Zerrenda horiek jainkotasun horren funtsezko alderdi batzuen ezaugarri dira.

## Trimurti kontzeptuaren filosofia
Indiako filosofia erlijiosoaren arabera, trimurtiaren forman batzen dira mundu ikusgarrian ikusten diren printzipio gorenen arteko hiru printzipio nagusi —hasiera sortzailea (Brahma), amaiera suntsitzailea (Shiva) eta defentsa-printzipioa (Vishnu). Hirurak jainko berean daude, eta hiruetako bakoitza erakunde independentea da, Vedak hiru zati nagusitan banatzen diren bezala baina, aldi berean, liburu bakarra dagoen. Guztiek izaki bakar bat dute, hau da, * param* (gorena), *guhey *(sekretua) eta *sarvatma *(mundu osoko arima).

Sankhya doktrina dualistaren filosofia-eraikuntzetan, materiaren espiriturako distrakzio bat jartzen duena hiru jainko nagusiak (Brama, Vishnu eta Shiva eta haien deviak izaera bakarreko hiru adierazpen gisa purusa eta Prakriti, hurrenez hurren) eta hiru *gunak *inplementatzea (munduari hasiera eman zioten ezaugarriak). Brahma, sistema filosofiko horretan, Rajá da (jarduera, eraginkortasuna, grina); Vishnu, berriz, Sattva da (kontzientzia, argitasuna, oreka), eta Shiva, ostera, Tamas (ezagutza galtzea, jarduerarik eza, inertzia). Gorago esan den bezala, modu bakoitzari bere kolorea eta elementua esleitzen zaio. Beraz, Brhamak lur gorria du; Vishnuk urdina eta ura, eta Shivak beltza eta sua.

Advaita doktrinan, trimurtia Brahman absolutua ezaugarriekin islatzen duen forma bat litzateke (Saguna Brahman).

## Ikuskerak hinduismoan
Oro har, esan daiteke trimurtiak garrantzi txikiagoa duela azken mendeetako hinduismoan antzinako Indian baino.

Elephanta_Caves_Trimurti.jpg|Trimurtiaren eskultura Elefanta uhartean.
Shiva, Vishnu, and Brahma Adoring Kali, ca. 1740, Basohli,LACMA.jpg|Shiva, Vishnu eta Brahma Kali gurtzen.
Trimurti (from Angkor, Siem Reap).jpg|Angkor-eko trimurtia. Hareharriz landua, eskultura XI. mendekoa da, eta Kanbodiako Museo Nazionalean dago ikusgai.

### Shivaismo
[250px|thumb|right|Shivaren tenplua, IX. mendeko santutegi nagusia [Prambanan, trimurtiari eskainia, UNESCOren Munduko Ondare izendatua, eta Indonesiako tenplu hindu handiena.]]
Shivaitak diote ezen Shiva Agamaren arabera Shivak bost ekintza egiten dituela: sorkuntza, babesa, desegitea, ezkutuko dohaina eta dohain argigarria. Lehen hiru ekintza horiek Shivarekin lotuta daude *Sadyojata *(Brahmaren antzekoa), *Vamadeva *(Vishnuren antzekoa) eta *Aghora *(Rudraren antzekoa) gisa, hurrenez hurren. Beraz, Brahma, Vishnu eta Rudra ez dira Shivaren jainkoak, Shivaren formak baizik. Brahma/Sadyojata gisa, Shivak sortzen du. Vishnu/Vamadeva gisa, Shivak zaintzen du, Rudra/Aghora gisa, desegiten du. Hori ez dator bat Shiva «Suntsiketaren jainkoa» delako ideiarekin. Shiva Jainko gorena da, eta ekintza guztiak egiten ditu, eta suntsitzea horietako bat da. Bera da lehen Brahmana. Adi Parashaktiren ezkontidea. Denborazkanpoko izakia. Shiva espaziotik eta denboratik harago dago. Berak geldiaraz dezake denbora. Shiva ez da guztiak baino. Shiva txikiena da, baina handiena. Eternitate osoan izaki gorena. Beraz, trimurtia, Shivaren forma bat da Shaivasentzat. Shaivitoek uste dute Shiva jauna Gorena dela, zenbait rol kritiko eta izen eta forma egokiak hartzen dituena, eta horiek guztiak gainditzen dituena. Trimurtiaren shivaita bertsioaren ikusizko adibide nabarmena Trimurti Sadashiva eskultura da, Elefanta Leizeetan, Elefanta uhartean. 

### Vishnuismo
[left|260px|thumb|[Vishnuren Murtia, Angkor Wat-n gurtutako jainko nagusia, Kanbodia.]]

Nahiz eta Vishnu *Puran*ak deskribatzen duen Vishnu sortzeko Brahman gisa eta Rudra (Shiva) gisa suntsitzeko, Vishnuismoak, oro har, ez du trimurti kontzeptua onartzen; aldiz, Vishnuren haragitzean sinesten dute, hala nola Buda, Rama, Krishna, etab. Haiek uste dute Shiva eta Brahma Vishnuren bi forma direla. Adibidez, Dvaita eskolak dio Vishnu dela jainko goren bakarra, Shiva mendekoa izanik, eta *Puran*ak desberdin interpretatzen dituzte. Adibidez, Vijayindra Tîrthak, aditu Dvaita batek, desberdin interpretatzen ditu 18 *Puran*ak. Hark *Puran*a Vaishnavita satviko gisa interpretatzen ditu, eta *Puran*a Shaivitak, tamasiko gisa, eta *Puran*a satvikoek soilik dute aginpidea.

### Shaktismo
Shaktidharma izena jainkosa (devíak) gurtzean oinarritzen da, eta Jainko Gorenaren hiru formen rol nagusiak esleitzen eta/edo azpimarratzen ditu, ez jainko maskulino tradizionalenak honako jainkosa hauek baizik: Mahasarasvati (kreatzaile), Mahalaxmi (babesle), y Mahakali (suntsitzaile). Trimurtiaren emakumezkoen bertsio horri, Tridevi (hiru jainkosa) deitzen zaio. Gizonezkoen jainkoak (Brahma, Vishnu, Shiva) sorkuntzaren eta garapenaren eragile osagarrien mailara baztertzen dira, eta haiengan zegoen energia (Sakti) Tridevi irudikatzen duen jainkosa gorenetik dator.

Devi Bhagwat idazlearen Lehen liburuan, *Purana Srimad*, 4. atalean, honela aipatzen du Devik trimurtia:

Hala, haren ezaugarrietatik abiatuta, trimurtiaren Tridevi edo Saktia har daiteke ezaugarridun Brahman absolutuaren beste irudikapen gisa.

### Smartismoa
Smartismoa hinduismoaren izen bat da da, eta, jainko bakar bati eman beharrean, bost jainkoz osatutako talde bati ematen dio garrantzia.​ «Bost formen gurtzarako» sistemak (*pañcāyatana pūjā*), IX. mendeko Adi Shankara filosofoaren eskutik Smarta tradizioko brahman ortodoxoen artean, bost jainkoak aipatu ditu: Ganesh, Vishnu, Brahma, Shakti eta Shiva.​​ Ondoren, Adi Shankarak Kartikeya gehitu zien bost horiei, eta sei geratu ziren guztira. Sistema erreformatu hori Śankarācāryak bultzatu zuen, batez ere sei sekta nagusien jainko nagusiak estatus berarekin bateratzeko.​ Śankarācāryak irakatsitako filosofia monistaren bidez, horietako bat aukeratu ahal izan zen gogokoen jainko nagusi gisa, eta, aldi berean, beste lau jainkoak nonahiko Brahman forma desberdin gisa gurtu.

### Sauram
Saura sektak Surya gurtzen du jainkoaren nortasun gorentzat, eta brahman sagunak, ostera, ez du trimurtia onartzen, Jainkoaren irudikapena Surya dela uste baitu. Trimurtiaren jatorrizko forma batzuetan, Surya agertzen da Brahmaren ordez edo laugarren gisa trimurtiaren gainetik, eta beste hirurak haren agermenak dira; Surya, goizean, Brahma da; arratsaldean, Vishnu, eta, ilunabarrean, Shiva. Surya jatorrizko trimurti vedikoaren kide ere bazen, Váruna eta Vaiu barne hartzen zuena. Saura batzuek Suryaren adierazpen gisa gurtzen dituzte Vishnu, Brahma edo Shiva, beste batzuek, berriz, trimurtia gurtzen dute Suryaren adierazpen gisa, eta beste batzuek Surya baino ez dute gurtzen.

## Beste erlijio batzuekiko antzekotasuna
Arthur Llewellyn Basham historialari ingelesak, Mendebaldeak hirutasunaren ideiari buruz duen interesa kontuan hartuta, honela azaltzen ditu trimurtiaren aurrekariak:

Trimurti hinduak antzekotasunak ditu beste erlijio batzuetan ere:
* Budismoa, non Triratna izeneko hirukotea Budak, Dharmak eta Sanghak irudikatzen duten;
* Taoismoa, Hiru Aratzen bidez irudikatua.
* Japoniako tradizioan, izan ere, *Ame-no-minaka-nushi-no-kami*, *Kami-musumi-no-kami* eta *Takami-musubi-no-kami* dira, *Zouka Sanshin*-ek (hiru sortzaileak) irudikatuta.
* Lehen dinastietako antzinako egiptoarrek ere Eguzki jainkoa, Ama-Lurra eta Semea Eguzkiak Lurrarekin batera osatzen zuten multzoa zen.

## Trimurti tenpluak
[thumb|right|260px|[Prambanan-go tenplu-gunearen hiru dorre nagusiak, IX. mendea, Indonesiako tenplu hinduen lekurik handiena]]
Trimurtiaren hainbat aldaketei eskainitako tenpluak, jada VI. mendean ikus daitezke, eta, gaur egun, oraindik, badaude trimurtia biziki gurtzen duten tenplu batzuk.
* Trimurti Baroli tenplua.
* Elefanta Leizeak.
* Trimurti Mithrananthapuram tenplua.
* Trimurti Prambanan tenplua.
* Trimurti Savadi tenplua.
* Trimurti Thripaya tenplua.

## Ikus, gainera
* Om (mantra)
* Parvati

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* 
*  Bigarren argitaraldia, lau liburuki, berrikusi eta osatua, 1956 (IV. liburukia).
* 
* 
*  Berrikusitako bigarren edizioa berrinprimatua. Bi liburuki. Kalkutako Unibertsitateak argitaratua 1927an.
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak