open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suga

**Min Yoon-gi** (hangul: 민윤기; Daegu, Hego Korea, 1993ko martxoaren 9a), **Suga** eta **Agust D** izen artistikoengatik ezaguna, Hego Koreako rapero, konpositore eta ekoizle diskografikoa da. BTS *boy band* taldeko kidea da 2013az geroztik, Big Hit Music konpainiaren baitan. 

2016an bere lehen bakarkako mixtapea argitaratu zuen SoundCloud bidez, *Agust D* izenekoa. Lan honetan depresioaren eta fobia soziala gainditzeko bere borroka pertsonalaz hitz egiten du, beste hainbat gairen artean. 2020an, bakarkako bigarren mixtapea atera zuen, *D-2* izenekoa. Bere esanetan, lehenengo mixtapeak iraganari buruz hitz egiten zuen eta bigarrenarekin orainaldian zentratu nahi izan zuen gehiago, 2016tik egindako bidea du oinarri.

2023ko apirilaren 21ean bere hirugarren bakarkako lana argitaratu zuen. Kasu honetan album formatoan, eta *D-DAY* izenarekin. Lan honek amaiera ematen dio Agust D izenarekin argitaratu duen trilogiari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Francisco Calí Tzay

**José Francisco Calí Tzay** (1961eko irailaren 27a) abokatua eta diplomazialaria da.

Nazio Batuen Giza Eskubideen Kontseiluko Herri Indigenen Eskubideei buruzko Errelator Bereziaren kargua hartu zuen 2021etik aurrera, Victoria Tauli-Corpuz-en agintaldiak 2020an amaitu ondoren. Nazio Batuen errelatore berezi gisa, herri indigenen eskubideen ustezko urraketak ikertu eta herri indigenen eskubideei buruzko nazioarteko arauen aplikazioa sustatu behar du. Ahalmen horri dagokionez, berak eta David R. Boydek Suediari eskatu zioten 2022aren hasieran ez emateko Beowulf Mining konpainia britainiarrari lizentzia bat Gallok eskualdean (Sami herri indigenaren etxea) dagoen Kallak burdin mineralaren meategirako, esanez aire zabaleko meategiak arriskuan jarriko zituela ekosistema babestua eta elur-oreinen migrazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lyophyllum semitale

***Lyophyllum semitale*** *Lyophyllaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbil-laua, gero deprimitua, arre ilun kolorekoa, igurtziz belzten dena, eta arre grisaxka zurbiletik gris-beltzaxkara doan kolorekoa eguraldi lehorrarekin. Azal leuna du, higrofanoa, hezetasunarekin, gardentasunagatik ikusi egiten dira orriak. Ertz erregularra du eta zahartzean belztua.

**Orriak:** Itsatsiak edo zertxobait dekurrenteak, nahiko estu, estuak, arre-grisaxka zurbil kolorekoak, igurztean eta zahartzaroan beltzaxkaz zikintzen dira.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Haritsua, kartilaginoso-barnehutsa, erregularra, mehea, kapelarena baino kolore zurbilagoa, igurztean belztu egiten da, eta oinarria tomentuarekin eta zurixka du.

**Haragia:** Trinkoa, arre-grisaxka zurbil kolorekoa, espermatiko usaina edo irin zaharrarena eta zapore zaharmindua.

**Etimologia:** *Lyophyllum* terminoa grekotik dator eta anastomosi gabe esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Lyophyllum* batzuekin, hala nola: *Lyophyllum fumatofoetens*, *Lyophyllum immundum*  eta *Lyophyllum infumatum*, besteak beste. Esporen formagatik bereizten dira, mikroskopioa behar da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, batez ere koniferoetan ateratzen da, nahiz eta hostozabalen azpian ere ikusten den.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Groenlandia, Europa, Errusia, Kaukasoa, Hego Korea, Ipar Korea eta Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haegeum

***Haegeum-***a (Hangul; 해금 )Koreako hari-instrumentu tradizional bat da, biolin baten antzekoa. Masta bat, zur hutsezko erresonantzia-kaxa bat eta zetazko bi soka ditu. Belaunaren gainean bertikalki eusten da eta arkua igurtziz jotzen da. *Kkangkkang-i* (깡깡이) edo *aeng-geum* (앵금) izenez ere ezaguna da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arbeleztatu

[thumb|300px|[Maule-Lextarreko teilatu beltzak.]]
[thumb|300px|[Suitzako teilatu arbeleztatuak.]]
**Arbeleztatu** arbelez teilatua babesteari esaten zaio. Estalki horiek arbel tamainako lauza edo xaflaz osatuta daude, eta kolore iluneko arroka dira, beren iragazgaiztasunari esker teilatuak eraikitzeko oso egokiak izanik.

Arbela oso erabilia izan da eraikuntzan, batez ere teilaren ordezko gisa, izan ere urarentzako iragazgaitza izateaz gain, azal lauak elurra irrristatzea ahalbidetzen baitu. Horregatik oso ohikoa izaten da mendialdeko eraikinetako teilatuetan ikustea. Hori dela eta, Pirineoetan zein Zuberoa aldean oso ohikoak dira horrelako erabilerak. 

Arbela xaflak bata bestearen gainean jartzen dira, kareaz eta igeltsuaz nahastuta, edo iltzatuta, ura eraikinetik kanpora irristatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marasmiellus quercophilus

***Marasmiellus quercophilus*** *Omphalotaceae* familiako onddo espezie bat da. Onddo honek eta *Marasmius androsaceus* ahaideak ez dute haragirik jateko, baina infusioan erabiltzen dira buruko minak eta beste ondoez batzuk baretzeko.

Sinonimoak: *Setulipes quercophilus*, *Marasmius splachnoides*, *Gymnopus quercophilus*, *Collybiopsis quercophila*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 1 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, hondoratu samarra erdian, lehoi kolorea du diskoan eta zurixka gainerakoan; erradialki ildaskatua.

**Orriak:** Zuriak, itsatsiak edo ia dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Oso fina, zurruna, marroi-gorrixka, distiratsua.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:** *Marasmius* hitza grekotik dator, "marasmius" hitzetik, eta lehortzea esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Marasmius androsaceus* delakoarekin, honen kapela eta orriek arrexka kolorekoak dira (azala ez du himeniformea). *Marasmius perforans* espeziearekin ere bai, honek hanka belusduna du, oinarrian harizpi beltzaxkak ditu, eta estutzean usain txarra du; koniferoen azikuletan ohikoa. *Marasmius rotula*-rekin ere bai, honen orriak oinera iritsi gabe tutu moduko batean geratzen dira; arrunta. *Marasmius ramealis*-ekin etab.

## Sasoia eta lekua 
Udaberri eta udazken euritsuetan ohikoa, Haritzen, gaztainondoen, arteen, etab. hostoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Erdialdeko Amerika, Kolonbia, Ekuador, Brasil, Txile, Argentina, Europa, Errusia, Malaysia, Japonia eta Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garagardoaren matxinada

**Garagardoaren matxinada** () gizarte nahasmendu larria izan zen, Frankfurt am Mainen gertatu zena, 1873ko apirilaren 21ean hasita. Garagardoaren salneurria igo zutenean piztu zen matxinada, eta prusiar armadaren errepresioak 20 pertsonaren heriotza eragin zuen. 1848ko eta 1918ko iraultzen arteko gertaerarik bortitzena izan zen Frankfurten.

## Historia 
[thumb|220px|right|[Frankfurt am Main|Frankfurteko Tuchgaden kalezuloa 1873an]]
1873ko apirilaren 1ean, Frankfurteko garagardo lantegiek %12,5 goratu zituzten prezioak. Garai hartan, garagardoa oinarrizko elikagaia zen Alemaniako langileentzat, eta salneurriaren igoerak gogor kolpatu zuen haien ekonomia. eta prusiar poliziak armadaren laguntza eskatu zuen ordena berrezartzeko. 20 pertsona hil ziren armadak egindako errepresioan, tartean hamar urteko haur bat.  

Matxinadaren ostean, prezioa ez igotzea erabaki zuten garagardo fabrikek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1893ko Donostiako sutea

**1893ko Donostiako sutea** martxoaren 18tik 19rako gauean sugar piztu zen Urbieta kaleko seigarren eraikinean. Ezin izan zuten su hori kontrolatu, eta ondorioz, 25 lagunek galdu zuten bizia. Gerretatik kanpo, hiriak bizi izan duen ezbeharrik handienetzat hartzen da.

## Gertakariak 
Dena 1893ko martxoaren 18tik 19rako gauean gertatu zen, Benito Odriozola industrialaria bere dendako upategian lanean ari zenean, Urbieta kaleko sei zenbakia duen eraikinean. Dendan drogeriako materiala, gozoak eta bestelako askotariko elikagaiak eta edari alkoholdunak izaten zituen. Merkantzia horietako batzuk egur labearekin eta gas argiztapenarekin batera izateak ez zion mesederik egin, ordea, eta gau hartan, sugar handi bat piztu zen dendan. Garaiko kroniken arabera, Odriozolak berak itzali nahi izan zuen, lortu gabe. Hala ere, ezin izan zuen eragotzi etxean eta aldameneko etxebizitzetan sutea berehala zabaltzea, lau eta zortzi zenbakia duten etxeetan, alegia. 

Suhiltzaileak iritsi zirenean, zorigaiztoko arazoarekin egin zuten topo. Hiri eraiki berriaren alde horretan ur hargune berri batzuk jarri zituzten baina suhiltzaileei akople berezi bat eginarazten zieten. Bitartean, sutea zabaltzen joan zen eta eraikin horiek suntsitu egin ziren azkenean.

## Hildakoak 
Garaiko kronikek diotenez, lehenengo hildakoa sei hilabeteko ume bat izan zen, lo zegoena; bere gurasoak, harakinak, hiltegian ari ziren lanean. Guztira, 25 pertsona hil ziren hiru eraikinetan. Biktima gehien izan zituen etxebizitza laugarrena izan zen.

## Monumentua 
Sute ondoren, diru bilketa handia egin zen, hildakoen aldeko monumentu bat eskaintzeko. Monumentua Polloeko hilerrian dago. Francisco Egurenen tailer marmolistan egin zen. Monumentuan, honako esaldia irakur daiteke: "Urbieta kaleko sutearen biktimak. 1893".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sara Ibarguren: "Urbieta kaleko sute lazgarria", *Hirutxuloko Hitza*, 2354. zk. 2023/04/21.
Jon Irureta

**Jon Irureta Rey** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1966ko abenduaren 24a) euskal futbolari ohia da. Atzelari lanetan aritzen zen.
 
## Kirol ibilbidea 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak
Nogo

thumb|Nogoa.
**Nogo** (; Hanja: 路鼓) Korean erabiltzen den bi danborreko talde bat da, batez ere gorteko musikan eta musika erritualean erabiltzen dena. Bi danborrak makil batek gurutzatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Seddon

**Richard John Seddon** (Eccleston, Lancashire, 1845eko ekainaren 22a - itsasoan, 1906ko ekainaren 10a) zeelandaberritar politikaria izan zen. Zeelanda Berriko izan zen 1893tik hil zen arte.

Ingalaterran jaio zen eta 1866an iritsi zen Zeelanda Berrira. Ordezkarien Ganberan eserleku bat lortu zuen 1866an eta Alderdi Liberaleko funtsezko kide bihurtu zen. 1891ko hauteskundeetan alderdiak irabazi ondoren, Seddon Herri Lanetako ministro izendatu zuten, eta 1893an alderdiko buru eta lehen ministro bihurtu zen John Ballance hil ondoren. Bere gobernuak zahartzarorako pentsioak bezalako neurri sozialak bultzatu zituen, baina kontserbadurismo nazionalista ezarri zuen. Lurrak erosi zizkien maoriei, inperialista izan zen kanpo-politikan eta Cook uharteak anexionatu zituen eta Erresuma Batuari laguntza militarra eman zion Bigarren Boer Gerran.

Itsaso zabalean hil zen, Zeelanda Berrira bueltan zeraman ontzian, Australiara bidaia egin ondoren.
Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusia

**Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusia** (italieraz: *Gran Premio Industria e Commercio di Prato*) Toscanako Prato hirian urtero jokaturiko txirrindularitza lasterketa izan zen.

1946an sortua, UCI Europe Tourreko egutegian egon zen 2005etik 2015era, 1.1 mailan. 2016an, babesle falta zela eta, amateur mailara jeitsi zen eta geroztik ez da berriro antolatu.

1958an erlojupeko formatuan jokatu zen. 1971eko eta 1993ko ekitaldiak Italiako errepide txirrindularitzako txapelketarako baliatu ziren.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Jasmin Mara López

**Jasmin Mara López**  New Orleansen jaiotako kazetari bat da.

## Bizitza 
Jasmin Mara López Estatu Batuetako Luisianako New Orleanaseko zinemagile bat da: kazetaria, audio-produktora eta filmetako zuzendari lanetan ibiltzen dena. Los Angeles eta New Orleans artean mugitu ohi da bere ekoizpenak burutzeko.

Mexikon erroak zituen famili batean jaio zen, eta Estatu Batuen eta Mexikoren arteko mugaren bi aldeetan izandako arazoek eragin zioten bere haurtzaroaan zehar. Egoera horiek etorkinen eskubideekiko, gazteen ahalduntzearekiko eta gizarte-aldaketarekiko grina handia ekarri zioten Jasminari. 

Hori dela eta, *Luz Proiektua* sortu zuen, gazte mexikarrei beren komunitateetan istorioak dokumentatzen erakusteko. 
2010ean Free-lance bezala hasi zen kazetari lanetan eta komunikazio munduan ekoizpenak egiteen.

2015. urtean *Death Diving: Migration Death on the Border* dokumentalak Kazetaritzako Bikaintasun Saria jaso zuen 

## Filmografia ibilbidea 
2020 urtean *Silent Beauty* (Edertasun Ixila) estreinatu zen Hot Docs 2022 jaialdian. 

Dokumental eder eta oso pertsonala izanik, Jasmin Mara López zuzendariak familia-giroko sexu-abusuaz hitz egiten du.

Lan horrek  Soriako mujerDOC generoari buruzko nazioarteko zinemaldian lehen saria eskuratzea ahalbidetu zion.

Honela zioen epaimahaiak bere lana goraipatuz:“Silent Beauty” kontakizun pertsonalaren zuzendaritza berri, distiratsu eta delikatuagatik (saritzen dugu). Jasmin ausartu da pertsonek dituzten zauriak ikustera bidai berezi bat egitera, familia barruko abusuak bizi izan direnean. Bakarka eta kolektiboki ere, aurrera egiteko, emakumeen (eta kasu honetan neskatoen) aurkako indarkeria salatzea beharrezkoa da.

## Sariak 
* 2023 urtean Soriako mujerDOC generoari buruzko nazioarteko zinemaldian lehen saria irabazi zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lopez kazetariaren informazio profesionala: https://www.linkedin.com/in/jasminmara
* Jasmin Lopezen bloga https://jasminlopez.wordpress.com/about/
* Silent Beauty dokumentala https://web.archive.org/web/20230421161543/https://docs-enlinea.com/ficha/silent-beauty
* Silent Beauty filmaren trailerra: https://www.youtube.com/watch?v=GBfVQ8mS8gI
* Jasmin Marari elkarrizketa 2022ko maiatza
Belen Ortega

**Belén Ortega** (Granada, 1986ko martxoaren 6a) espainiar komiki-marrazkilaria da. 2019an, Marvel eta DC Comics argitaletxeentzat lan egin duen lehen espainiar marrazkilaria da. 

## Biografia 
Ortega kultura japoniarraren zale amorratua da, Arte Ederrak ikasi zuen Granadako Unibertsitatean, eta ikasketak Osakako* ilustrazioak eta istorioak egin zituen. Bere historia- eta ilustrazio-lanak moda-diseinuko marketarako lanekin tartekatzen ditu, hala nola Jesús del Pozo edo Filip Custic, eta Planeta argitaletxe espainiarrarekin edo Caurette belgikarrarekin.

2011 arte, Kamikaze Factory Studio autoreen taldeko kide izan zen ilustratzaile gisa, eta hainbat publizitate-kanpainatan parte hartu zuen: Carolina BOIX, *Kodomo Manga paso a paso* liburu kolektibo didaktikoa (Monsa), manga eta animazioko ilustrazioak: *Vitek Anime Music Experience*, *Melodía Eterna de Ailyn*, *En lo profundo del bosque de Charm* edo *Maison Ikkoku: las canciones de la serie*.

2016an, Stieg Larsson-en *Millenium* sagaren komikira egokitzeko ilustrazioak egin zituen Ortegak Dupuis argitaletxe franko-belgiarrarentzat. Estatu Batuetan lehen aldiz *Heavy Metal Magazinen* argitaratu ondoren, Marvel eta DC Comics-ekin hasi zen lanean, eta hori lortu zuen lehen espainiarra da.

2021ean, *Batman:Urban Legends*-en, Meghan Fitzmartinek idatzitako pasarte baten irudiak egin zituen, non Tim Drakek, beti Batmanekin ibiltzen den Robinek, bisexuala dela adierazi zuen.

## Estilo artistikoa 
Canal Plusen edo Canal Sur 2an (*Dragon Ball, Sailor Moon, Ruroni Kenshin (El guerrero samurai*) ikusten zituen animazioek eragina izan zuten harengan, eta, mangarekiko grinak bultzatuta, haurtzaroan denbora asko igaro zuen *Sakura, cazadora de cartas* marrazki bizidunetan ikusten zituen pertsonaiak marrazten.

## Obra 
2007an, *Himawari* mangako lehen kapitulua argitaratu zuen. Erdi Aroko Japonian girotutako istorioa da, eta 2007ko Bartzelonako Manga Aretoan banatutako *Line Mangazine* aldizkariaren lehen alean agertu zen.

Geroago, 2015ean, Norma argitaletxean *Pájaro* *Indiano* argitaratu zuen, eta, 2016an, *Marc Márquez, la historia de un sueño* (Noram, 2016), motoziklismoko txapeldunaren biografia komikian.

## Sariak eta aintzatespenak 
* *Hiwamari* bere lehen liburuarekin, Espainiako Manga onenaren saria irabazi zuen Ficomic-en (*Himawari'', Glènat 2011)
* 2010ean, ilustratzaile onenaren saria, Madrilgo Expomangak emana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Richard Boyd

**David Richard Boyd** kanadiar abokatua, ekintzailea eta  ingurumen-diplomatikoa da. Giza eskubideei eta ingurumenari buruzko Nazio Batuen Kontalari Berezia da.

## Aktibismoa 
Escazu akordioaren alde egin zuen. Jakartako Aire Garbia lege eskaeraren bat egin zuen. Ikatzaren azpiegitura desfinantzatzeko eskatu zien herrialdeei. #1Planet1Right kanpainaren aldekoa da. Natlio Macarioren hilketaren kondena babestu zuen. Ur-eskasiari buruzko txostena aurkeztu zion Nazio Batuen Giza Eskubideen Kontseiluari.

## Hezkuntza 
Albertako Unibertsitatean eta Torontoko Unibertsitatean graduatu zen. Ecojustice Canadako zuzendari exekutiboa izan zen. Columbia Britainiarreko Unibertsitatean irakasten du.

## Obrak 
* Why all human rights depend on a healthy environment, The Conversation, October 27, 2020
* *The Rights of Nature* (ECW Press, 2017), ISBN 9781770412392
* *The Optimistic Environmentalist* (ECW Press, 2015), 
* *Cleaner, Greener, Healthier: A Prescription for Stronger Canadian Environmental Laws and Policies* (UBC Press, 2015)
* *The Environmental Rights Revolution: A Global Study of Constitutions, Human Rights, and the Environment* (UBC Press, 2012).

## Erreferentziak
Maria Rosario de Cruz

**Maria Rosario de Cruz Molina** (Ermua, Bizkaia, 1948ko azaroaren 10a) erraketista profesionala izan zen, *Chari* izenarekin kantxaratu zen aurrelaria eta Madrid frontoia itxi zuteneko azken erraketista koadroko jokalaria. 
thumb|220px|Erraketistak
## Bizitza 
Ermuan jaio zen eta urtebeteko umetxoa zela Sallabenteko frontoi ondora lekualdatu zen bere familia. Oinez frontoian ikasi izana ohorea da berarentzat, gerora kirol horrekiko izan zuen zaletasunaren nolabaiteko hazia. Pilotari izan aurretik baina futbolaria izan zen eta Ermuan sortu zen emakumezkoen lehen taldean aritu zen, kapitaina lanetan ere.

### Eskuz eta palaz 
Pilotan auzoko mutilekin jokatzen zuen, frontoi ingurura haiek baino ez zirelako gerturatzen. Eskuz jokatzen zuten, babesik gabe eta eskuak puztuta zituelako, eskolan ezin izaten zuen idatzi, boligrafoa eskura lotu egin behar izateraino bere gogorapenez. Lixiban beheratzen jartzen zituen edo oin-azpian jarrita zapaldu, jokoaren ondoriozko hantura jaisteko ahaleginetan. Frontoi ondoko baserrikoek gogor jokatzen ikusten zuten eta behien oritza gordetzen zioten, txahal egin berriaren behiaren esne horixka horrek indarra ematen ziola irizten ziotelako. 14 urtera arte, eskuz jokatzen egon zen eta eskolako jira-birak amaituta, josten ikasten hasi zen Dioni Ardanzaren jostundegian. Baina atzamarrak puztuta, ezin zuen jostorratza hartu ere egin eta palan jokatzeari ekin zion. 

### Auzitan enpresarekin 
Madrid pilotalekuko azken 20 erraketista taldean egon zen Chari, greba egin eta jabeak salatu zituen talde hartan, Gizarte Segurantza lortuz pilotariontzat. Telebistan, irratian eta prentsan eman zen beraien aldarrikapenen berri. Kantxara irten eta protesta gisa ez zuten jolasten. Frontoiko jabeak erraketista guztiak kaleratu zituen, Gizarte Segurantza demandatzeagatik; epaiketa irabazita berriro kontratatu behar izan zituen. Auzi eta negoziaketetan urteak eman zituzten eta aurretik aritutako erraketistei ez zitzaien inongo eskubiderik aitortu ez atzerapenik ordaindu.  

Kirolaren gainbeherak, entrenatzaile faltak eta atzeratutako zorrak ordaindu behar izateak Madrid frontoiaren itxiera bultzatu zuten. Berori izan zen aktibo mantendu zen azkena eta bertan ari zirenak Espainiako azken erraketista profesionalak. 

Pilotari agur esan zionean, Charik denboraldi luzez faltan bota zituen txaloak, ikuslegoaren berotasuna, kantxako adrenalina… Gerora harrotasunez gogoratu izan ditu beti erraketista zeneko sasoiak. Eskuz eta palaz jokatuz pilotara zaletu bazen ere, erraketan arituz pilotaria izateko ametsa bete ahal izan zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Azken erraketistak, mende hasierako kirolari profesionalak. Bideoa
Deuterarcha

***Deuterarcha*** Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa *Deuterarcha xanthomela* da.

## Espezieak 
{{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q5266194} |sort=P225 |columns=P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera |row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda |thumb=100 |links=red }}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Perimede

**Perimede** honakoa izan daiteke:
* Perimede (Eoloren alaba), greziar mitologiako pertsonaia.
* *Perimede (generoa)*, tximeleta generoa.
Bosgarren indar

Fisikan, naturan ezagutzen diren elkarrekintza guztien oinarria osatzen duten funtsezko lau elkarrekintza behatu dira (oinarrizko indar ere deitzen zaie): indar grabitazionalak, elektromagnetikoak, elkarrekintza nuklear bortitzak eta elkarrekintza nuklear ahulak. Teoria espekulatibo batzuek **bosgarren indar** bat proposatu dute teoria horiekin bat ez datozen zenbait behaketa anomalo azaltzeko. Bosgarren indar horren ezaugarriak garatzen ari den hipotesiaren araberakoak dira. Askok indar bat postulatzen dute, gutxi gorabehera, grabitate-indarra (i.e., elektromagnetismoa edo indar nuklearrak baino askoz ahulagoa da), eskala kosmologikoetan milimetro bat baino gutxiagoko tartean. Beste proposamen bat indar ahul berri bat da, W-ren eta Z-ren bosoien bidez neurtua.

Bosgarren indarraren bilaketa handitu egin da azken hamarkadetan, kosmologian  aurkikuntzak egin baitira, gaur egungo teoriek azaltzen ez dituztenak. Konturatu dira unibertsoaren masa gehiena materia ilun izeneko materiaren forma ezezagun batek azaltzen duela. Fisikari gehienek uste dute aurkitu gabeko partikula subatomiko berriak direla materia iluna, baina batzuek uste dute oinarrizko indar ezezagun batekin lotuta egon daitekeela. Bestalde, berriki jakin da unibertsoaren hedapena azkartzen ari dela, eta fenomeno hori energia ilun izeneko energia-forma bati esleitu zaio. Fisikari batzuek uste dute energia ilun mota bat, kintesentzia izeneko energia iluna, bosgarren indarra izan daitekeela.

## Erreferrentziak 
## Kanpo estekak
Belarri zuri-gozo

**Belarri zuri-gozoa** (*Panellus mitis*) *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Ezin da kozinatzeko erabili, oso txikia delako eta okela larrukara duelako.

Sinonimoak: *Pleurotus mitis*, *Urospora mitis*, *Dendrosarcus mitis*, *Urosporellina mitis*, *Panus mitis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, maskor, mihi edo giltzurrun itxura izaten du. Zurixka edo krema kolorekoa, pruina zuriago batez estalia. Azala bereizgarria du, ertza, bihurria eta inkurbatua.

**Orriak:** Estu samar, lodiak, estuak, oso dekurrenteak eta ondo mugatuak oinaren inguruan; zuriak edo krema zurbil kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Eszentrikoa, laburra edo errudimentarioa, oinarrirantz mehetua, zuria eta maluta ezkatatsu txikiz estalia.

**Haragia:** Urria, zuria eta zaila, zapore gozokoa,

**Etimologia:** *Panellus* terminoa, tumorea, hantura esan nahi duen "panus" hitzaren txikigarritik dator, eta ireki, zabaldu esan nahi duen latinezko "pando" hitzetik. *Mitis* epitetoak, leuna, biguna, gozoa, samurra, haragiaren zaporeagatik du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, larrukara delako.

### Nahasketa arriskua 
*Panellus stipticus* delakoarekin nahas liteke, baina honek kolore, arre-okre-horixka du eta zapore garratza.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan oso ohikoa, koniferoen enbor eta adar hiletan, hainbat aleko multzoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Hego Korea, Zeelanda Berria, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedrie Wannenburg

**Pedrie Johannes Wannenburg** (Nelspruit, 1981eko urtarrilaren 2a - Houston, 2022ko apirilaren 22a) hegoafrikar hamabosteko errugbilaria izan zen.

2001ean hasi zuen bere ibilbidea Bulls taldearekin. 2010ean Irlandara joan zen Ulster Rugby taldearekin bi denboraldi jokatzera, eta 2012an Frantziara iritsi zen. Castres Olympiquen jokatu zuen bi urtez eta beste bi urtez Oyonnaxen. 2016an Estatu Batuetara joan zen jokatzera.

Hegoafrikako errugbi selekzioarekin hogei partida jokatu zituen 2002 eta 2007 bitartean eta hiru entsegu sartu zituen.

41 urterekin hil zen Texasen, auto istripu batean.
John Crome

**John Crome** (Norwich, 1768ko abenduaren 22a - *ibidem*, 1821eko apirilaren 22a) Erromantizismoaren garaiko paisaien margolaria eta Norwicheko margolarien eskolaren sortzaileetako bat izan zen.

Robert Ladbrooke adiskidearekin batera Norwich inguruko marrazkiak egiten hasi zen. Zirriborro batzuk saldu zituen eta marrazketa-irakasle lana lortu zuen. Crome eta Ladbrooke 1803an sortu zuten Norwicheko Margolarien Elkartea, Robert Dixon, Charles Hodgson, Daniel Coppin, James Stark eta George Vincentekin batera, eta 1805ean egin zuten beren lanen lehen erakusketa. Crome hainbat aldiz izan zen Elkartearen buru. Londresera egindako bisitaren bat eta Napoleonen porrotaren ondoren 1814an Parisera egindako beste bidaia bat izan ezik, Norwichetik irten orduko, Norfolk eskualdeko paisaiak izan ziren bere lan gehienak.

## Iruditegia 

John Crome (1768-1821) - The Poringland Oak - N02674 - National Gallery.jpg|*The Poringland Oak* (1818), National Gallery
John Crome - A Barge with a Wounded Soldier - Google Art Project.jpg| *A Barge with a Wounded Soldier* (datarik gabe), Yale Center for British Art
John Crome - The River Wensum, Norwich - Google Art Project.jpg|*The River Wensum, Norwich* (1814), Yale Center for British Art
John Crome - Yarmouth Jetty - Google Art Project.jpg|*Yarmouth Jetty* (1810), Yale Center for British Art
John Crome - Boys Bathing on the River Wensum, Norwich - Google Art Project.jpg|*Boys Bathing on the River Wensum, Norwich * (1817), Yale Center for British Art
John Crome - Woodland Landscape near Norwich - Google Art Project.jpg|*Woodland Landscape near Norwich* (1810-1812), Yale Center for British Art
John Crome (1768-1821) - The Bell Inn - NG 2846 - National Galleries of Scotland.jpg|*The Bell Inn* (1805), National Galleries of Scotland
Crome's grave Norwich.jpg|Cromeren hilobia, St George eliza, Norwich
St George Colegate, Norwich - C19 memorial (geograph 1957914).jpg|Cromeren oroimenezko plaka

## Kanpo estekak
Francesc Boix i Campo

**Francesc Boix i Campo** (El Poble-sec, 1920 - Paris, 1951ko uztailaren 7a) argazkilari katalana izan zen. Mauthauseneko argazkilari gisa ezagutzen da.

## Biografia 
Haren aita jostuna zen, eta Francescen zaletasuna piztu zuen argazki-estudioa zuen. Hamalau urte zituela, Romagosa argazki-etxean sartu zen ikasle. Bi urte geroago, Gazteria Sozialista Bateratuen *Juliol* aldizkarian lan egin zuen.

1937ko amaieran errepublikarren 30. dibisioan sartu zen, Espainiako Gerra Zibilean borrokatzeko, Aragoi eta Segreko eremuetan. Denboraldi horretan egin zituen argazkien negatiboak Fotoconnexó elkarteko profesional-talde batek digitalizatu eta dokumentatu zituen. Ondoren, Duintasunaren Batzordeak, argazki-funtsaren jabeak, Kataluniako Artxibo Nazionalari eman zizkion 2016ko irailaren 14an. Boix alemaniarrek harrapatu zuten, hainbat eremutatik igaro zen eta Mauthausengo kontzentrazio-esparrura eraman zuten, Espainiako 7.000 errepublikano baino gehiagorekin batera. 1941eko urtarrilaren 27an iritsi ziren hara. Boixek 5185 zenbakia jaso zuen. Anna Pointnerrek bere etxeko lorategiaren horman ezkutatu zituen dokumentuak.

Mauthausen askatu zutenean, Boix Parisa joan zen. Frantziako Alderdi Komunistaren inguruko aldizkari eta egunkarietan kontzentrazio-eremuko argazki batzuk ezagutarazi zituen., besteak beste, La *Humanité*, Alderdi Komunistaren organoan. Mauthauseneko bere egonaldiari buruz liburu bat idatzi zuen, *Spaniaker* izenburupean. *Spaniaker* hitz peioratiboa zen, SSek erabiltzen zutena espainiarren kontra. Boixek André Wurmser idazleari helarazi zion eskuizkribua. Hirurogeita hamarreko hamarkadan Montserrat Roig idazle katalanak testuari buruzko interesa agertu zuenean, Wurmser-ek esan zion Pierre Courtaderi utzi ziola. Oraindik ez dakigu non dagoen liburu hori.

Francesc Boix 1951n hil zen Parisen, giltzurruneko gutxiegitasuna zela eta. Gaixotasun hori gaztetatik zeukan, eta larritu egin zen kontzentrazio-esparruan zegoela. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Benito Bermejo, *Francesc Boix, el fotògraf de Mauthausen*, Barcelona, La Magrana, 2002, 
* Llorenç Soler, ''Francesc Boix. Un fotògraf a l'infern* (2000) dokumentala.
* Montserrat Roig, *Els catalans als camps nazis*, Barcelona, Edicions 62, 2001, 
* Joan Sella, *Las dos guerras del fotógrafo Boix,'' Barcelona: RTVE de Catalunya, 2015 (dokumentala)

## Kanpo estekak 
* Boixen testigantza Nurembergeko epaiketan: https://avalon.law.yale.edu/subject_menus/imtproc_v6menu.asp
* Boixen testigantza Nurembergeko epaiketan: https://www.youtube.com/watch?v=VBe3fLen3fw
* https://elpais.com/cultura/2015/05/04/actualidad/1430750092_079466.html
* Boixen argazki batzuk, Kataluniako Artxibo Nazionalean: https://web.archive.org/web/20230422091009/https://anc.gencat.cat/web/.content/anc/noticies/imatges/arxiu/PDF-amb-imatges.pdf
* Boixen biografia: https://www.barceloninsdeportats.org/es/122/boix-campo-francesc/biografia.html
Etxeko airearen kutsadura

thumb|300px|Egurrezko erretzeko sukalde tradizionalak; etxeko airearen kutsadura eragiten du.
thumb|300px|Eguzki sukaldeek eguzki-argia erabiltzen dute kanpoko sukaldaritzarako. Airearen kutsaduraren aurkako neurri bat da.
**Etxeko airearen kutsadura** () barneko airea kutsatzeko modu esanguratsua da, batez ere garapen bidean dauden herrialdeetan erabiltzen diren janaria egosteko eta berotzeko metodoei dagokienez. 

Sukaldatzearen alde handi bat biomasa-erregaia erabiliz egiten denez (zura, ikatza, simaurra eta laboreen hondakinak), aireztapen egokirik ez duten barne-inguruneetan, milioika pertsonak, batez ere emakumeek eta haurrek, aurre egin behar diete osasunerako arrisku larriei. Guztira, hiru mila milioi pertsona inguru daude garapen bidean dauden herrialdeetan arazo honen eraginpean. Osasunaren Mundu Erakundearen (OME) arabera, sukaldaritzarekin lotutako kutsadurak 3,8 milioi heriotza eragiten ditu urtean.

Erregai tradizionalek erretzeak errekuntza osatu gabeko produktuak eragiten dituzte, partikula finak eta lodiak barne (e.g., pm2.5, pm10), besteak beste, karbono monoxidoa (CO), nitrogeno dioxidoa (NO2), sufre dioxidoa (SO2) eta airearen kutsatzaile organiko ugari.

Arazo honi teknologian oinarritutako irtenbideak sukalde hobetuen hornikuntzan oinarritu ohi dira, nahiz eta portaera aldaketak garrantzitsuak izan ere.

## Emakumeak, biktimak 
Emakumeak eta neskak dira, hein handi batean, sukaldatzeko erregai-egurra biltzeko arduradunak etxe gehienetan, bereziki landa-komunitateetan eta errefuxiatu-esparruetan. Etxeko airea kutsatzeak eragindako heriotza gehienak emakumeenak eta neskenak dira. Kerosenozko edo egurrezko berogailu tradizionalak etanolezko berogailu garbiagoekin ordezkatzeak Nigerian etxeko kutsaduraren kontrako emaitzak arintzen dituela frogatu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :"Ilea galtzea eta airearen kutsadura. Airearen kutsadurak ile-galera eragin dezake".
Gymnopus brassicolens

***Gymnopus brassicolens*** *Marasmiaceae* familiako onddo espezie bat da. Ezin da jan, aza ustelaren usaina duelako.

Sinonimoak: *Marasmius brassicolens*, *Micromphale brassicolens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 3,5 cm bitarteko diametrokoa, berehala laua, ertza, hezea dagoenean garbi ildaskatua; arre-gorrixka kolorekoa hasieran, ertza argiagoa izaten du eta erdia ilunagoa, gero asko zurbiltzen da, krema zikinera pasatuz.

**Orriak:** Desberdinak, estu, lehenbizi zurixkak, gero arre-arrosa kolorekoak edo isla gorri-arre kolorekoekin.

**Hanka:** Adarkara, konprimitu-ildaskatua, kapelaren kolore berekoa goialdean, eta pruinadun beltzaxka gainerakoan, oinarrian okre-horixka koloreko mizelioarekin.

**Haragia:** Aza ustelaren usain bizia du, baina baratxuriaren usain arin batekin nahastua. Bilbe gelatinakara du.

**Etimologia:** *Marasmius* hitza grekotik dator, "marasmius" hitzetik, eta lehortzea esan nahi du. *Brassicolens* epitetoa berrriz latinetik dator, aza esan nahi duen "brassica" hitzetik eta usaintsua esan nahi duen, "olens" hitzetik. Aza ustel usaina duelako.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako interesik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Micromphale foetidum* delakoarekin, hau  hostozabalen adarretan hazten da. Orrien azikulen artean.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen azpian, oro har, talde faszikulatuak osatuz, azikulen eta hostoen artean. Urria.

### Banaketa eremua 
Europa, Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Turkia, Kaukasoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meategiko hondakin

[thumb|[Lokatz gorria Stade inguruan (Alemania)]]
Meatzaritzan, **hondakinak** izaten dira mineral baten zati baliotsua zati ez-ekonomikotik (ganga) bereizteko prozesuaren ondoren soberan geratzen diren materialak. Hondakinak gainkargaren aldean desberdinak dira, hau da, mineral edo gorputz mineral baten gainean dagoen eta meatzaritzan prozesatu gabe desplazatzen den hondakin arroka edo bestelako materiala.

Mineraletatik ateratzea bi modutan egin daiteke: plazer-meatzaritza, ura eta grabitatea erabiltzen dituena mineral baliotsuak kontzentratzeko, edo harri gogorreko meatzaritza, minerala duen arroka hausten duena eta ondoren erreakzio kimikoetan oinarritzen da bilatutako materiala kontzentratzeko. Azken horretan,  mineralak ateratzeko txikizioa behar da, hau da, minerala partikula finetan ehotzea xede-elementua(k) erauztea errazteko. Konminuzio hori dela eta, hondarrak partikula finen minda batez osatuta daude, hondar ale baten tamainatik mikrometro batzuetaraino.  Minda moduan ekoiztu ohi dira meatze-hondarrak errotatik, hau da, partikula mineral finen eta uraren nahasketa bat da. 

Meategiko hondakinak produktu kimiko toxikoen iturri arriskutsuak izan daitezke, hala nola metal astunak, sulfuroak eta eduki erradioaktiboa. Produktu kimiko hauek bereziki arriskutsuak dira meategiko hondakinen presaren atzean dauden urmaeletan uretan gordetzen direnean.  Urmael horiek ur-hauste edo ihes handien aurrean ere zaurgarriak dira, eta ingurumen-hondamendiak eragiten dituzte. Horiek eta beste ingurumen-kezka batzuk direla eta, hala nola lurpeko uren isurketak, isuri toxikoak eta hegaztien heriotza, hondakin-pilak eta urmaelak arauzko kontrolpean egon ohi dira. Balio ekonomikoa berreskuratzeko metodo ugari dago, hondakinen inpaktuak kontrolatzeko edo bestela arintzeko. Hala ere, nazioartean, praktika hauek eskasak dira, batzuetan giza eskubideak urratzen dituzte. Kalte-arriskuak arintzeko, 2020an ezarri zen meategiko hondakinen kudeaketarako NBE mailako lehen estandarra 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Meategiko hondakinen informazio gunea
* Extox.net
* Itsaspeko hondakinen deuseztatzea Mineralen Politikarako Institutua
* Karbonoaren bahiketa meategi-hondakinetan
Ninotchka Matute

**Ana Silvia Ninotchka Matute Rodríguez** (Guatemalako Hiria, Guatemala, 1967) arkitektoa, hirigilea eta politikari guatemalarra da.

## Biografia 
Guatemala Hirian hirian jaio eta zazpi urte zituela, bere familiarekin batera Txilera joan ziren bizitzera. Txileko Unibertsitatean arkitekturan lizentziatu zen, hirigintzan hain zuzen ere. 1992an Guatemalara itzuli zen, eta han Rafael Landívar Unibertsitatean arkitekturan lizentziatu zen berriro ere.

2008an Fundación Crecer sortu zuen, baliabide naturalen kudeaketa egokia eta biztanleen bizi-kalitatea hobetzeko lan egiten duen erakundea.

Esatari gisa ere aritu da eta emakumeen eta ingurumenaren zaintzarekin lotutako irratsaioak gidatu ditu. Guatemalako hirigintzaz aritzen den blog batean ere idazten du. 2023ko otsailean, hiru alderdik (Movimiento Semilla, Movimiento Político Winaq eta Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca) osatzen duten *FoppaX laCiudad* izeneko zerrendaren bidez Guatemala Hiriko Udaleko bigarren zinegotzi izateko hautatua izan zen. Udal zerrendan inskribatua izan bazen ere, Hauteskunde Auzitegi Gorenak ez zuen zerrendaburua inskribatu, Juan Francisco Solórzano Foppa.

Alkate izateko hautagaitza hutsik geratzean zerrendako bigarrenak Verónica Molina Lee, lehenengo zinegotzi izateko aukerari uko egin zion 2023ko apirilean. Beraz, Matute litzateke *FoppaXlaCiudad* zerrendaren alkategaia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bukovina zaldi

**Bukovina zaldia**, (Errumanieraz: *Bucovina*), Errumaniako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik Bukovina arraza ponien sailkapen taldean sartzen da.

Bukovina zaldia arraza bakana da eta euren kopurua oso murritza da.

## Arrazaren historia 
Arraza modernoa da. Bukovina zaldia Hutsul poniak eta bertako gurdi-zaldien arteko nahasketatik dator. Dirudienez Ardenetako zaldiak erabi zituzten ere nahasketan.
Jatorria Errumaniako Bukovina eskualdean dago. Arraza zaldi astuna izan gabe, eta ponien arintasuna mantenduz, gurdietatik tiratzeko ahalmen handiagoko abereak izateko sortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Interakzio iraunkor

**Interakzio iraunkorra** interakzio biologiko mota bat da. Organismo heteroespezifikoen arteko elkarrekintza iraunkorra da, zehazki.

Kontzeptuak garrantzi handia hartu du Parasitoen Ekologiaren arloan, batez ere Claude Combes-ek Frantzian 1980-1990 urteetan garatutakoan. Oreka dinamiko konplexuak izendatzen ditu, gene, espezie eta espezie komunitateen eskalako sistema bizi sinbiotikoen funtzionamendua eta bilakaera, espazio eta denboran gidatzeko.

Interakzio iraunkorraren kontzeptuak, hein batean, sinbiosiaren kontzeptua barne hartzen du, baina bere dimentsio ekologiko eta ebolutiboan. Elkarrekintza iraunkorren helburua populazioen dinamikan, aniztasun genetikoaren eta biodibertsitatearen epe luzeko mantentzea da (bereziki, «bazterketa lehiakorraren» arriskuak mugatuz), honek posible egiten baitu espezie bat baino gehiago txoko ekologiko berean egotea.

## Erreferentziak
Hondakinen merkataritza global

**Hondakinen merkataritza globala** nazioarteko merkataritza mota bat da, herrialdeek sortzen dituzten hondakinak sal-erosten dituena, ondoren tratatu, bota edo birziklatzeko. Garapen-bidean dauden herrialdeek hondakin toxikoak edo arriskutsuak inportatzen dituzte herrialde garatuetatik.

Munduko Bankuaren *What a Waste: A Global Review of Solid Waste Management* txostenak herrialde jakin batean sortutako hondakin solidoen kopurua deskribatzen du. Zehazki, hondakin solido gehien sortzen duten herrialdeak ekonomikoki garatuagoak daude eta industrializatuagoak. Txostenak azaltzen duenez, "Oro har, zenbat eta handiagoa izan garapen ekonomikoa eta urbanizazio-tasa, orduan eta handiagoa da sortutako hondakin solidoen kopurua". Beraz, Ipar Globaleko herrialdeek, ekonomikoki garatuagoak eta urbanizatuagoak, Hego Globaleko herrialdeek baino hondakin solido gehiago sortzen dute.  1980ko hamarkadan politika ekonomiko neoliberalerako trantsizio ekonomiko handiarekin, "merkatu libreko" politikaranzko aldaketak hondakinen mundu-merkataritzaren hazkunde handia erraztu du. Henry Giroux McMaster Unibertsitateko Kultura Ikasketen lehendakariak politika ekonomiko neoliberalaren definizioa eman du:

Politika pribatizatzaile horren aurrean, neoliberalismoa merkataritza libreko akordioak zabaltzean eta nazioarteko merkatu komertzialetara irekitako mugak ezartzean oinarritzen da. Merkataritzaren liberalizazioa, merkataritza erabat desaraututa dagoen politika ekonomiko neoliberala, nazioarteko merkataritzari muga-zergak, kuotak edo bestelako murrizketak utzi gabe, garapen-bidean dauden herrialdeetako ekonomiak bultzatzeko eta munduko ekonomian txertatzeko diseinatuta dago. Kritikarien esanetan, merkatu libreko merkataritzaren liberalizazioa edozein herrialdek arrakasta ekonomikoa lortzeko aukera izan zezan sortu zen arren, politika horien ondorioak suntsitzaileak izan dira Hego Globaleko herrialdeentzat, batez ere beren ekonomiak Ipar Globalerako zortasunean geldituz. Nazioarteko Diru Funtsa bezalako aldekoek ere, “integrazioaren aurrerapena ez da berdina izan azken hamarkadetan” diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fototaktismo

**Fototaxia** zelulek argiaren intentsitateari erantzuteko mugimenduak egiteko duten trebetasuna da. Kontrako efektuari ordea, orientatu gabeko mugimenduari, fotofobia deritzo (Harris, 2008). Argi-intentsitate handia dagoenean, zelulak iturriaren kontrako noranzkoan mugimenduak eginez gero, fototaxia negatiboa eman dela esaten da. Bestalde, argi-intentsitate ertainen aurrean, argi-sortarantz zuzendutako mugimendua, fototaxia positiboa litzateke.

Argi-intentsitatea jasotzeko gaitasuna duten elementu zelularrei fotoerrezeptore deritze. Fototaxia gauzatzeko gaitasuna duten bizidunen artean, prokarioto fotosintetikoak daude.

## Erreferentziak
Mudar Badran

**Mudar Mohammad Ayesh Badran** (&lrm;; Jerax, 1934ko urtarrilaren 18a - Amman, 2023ko apirilaren 22a) jordaniar politikaria izan zen. Hiru aldiz izan zen Jordaniako lehen ministro, 1976tik 1979ra, 1980tik 1984ra eta 1989tik 1991ra.

Damaskoko Unibertsitatean ikasi zuen eta jordaniar armadako ofiziala izan zen. 1970eko hamarkadan inteligentzia zerbitzua zuzendu zuen Irail Beltzean. Gorte Haxemiko burua eta Hezkuntza ministroa ere izan zen.

Hamabi urtez lehen ministro izan zen hiru alditan Hussein I.aren erregealdian. Defentsa eta Kanpo Arazoetako ministroa eta senatuko kidea ere izan zen.

## Kanpo estekak
Sliabh na Caillí

**Sliabh na Caillí**, , Irlandako Meath konderrian dagoen muino bat da, konderri horretako punturik garaiena. 276 metroko garaiera du.

Oldcastle udalerritik hurbil dago. Antzinaroan muino hau hilobileku gisa erabili zen eta horregatik gaur egun bertan aztarnategia dago.
Allengo muinoa

**Allengo mendiak**,  eta antzinako irlandera *Cnoc Almaine*,  edo *The Hill of Allu*, Irlandako Kildare konderrian dagoen muino bat da, 206 metroko garaiera du.

Irlandar mitologiaren arabera Fionn mac Cumhaill buruzagia eta Fianna gerlari taldearen egoitza zen.
Auraicept na n-Éces

***Auraicept na n-Éces*** (, ) irlandera zaharrean idatzitako testu bat da, hizkuntza eta gramatikari buruz. Denbora luzez pentsatu da VII. mendeko irlandar gramatikarien lana zela, Longarad izeneko ikerlari baten idatzia. Testuaren muina, ziurrenik, VII. mendekoa da, baina hortik aurrera beste material asko gehitu zitzaion data horren eta gaur egun ezagutzen den kopiarik zaharrena egin zen arten, XII. mendean. VII. mendekoa izango balitz, herri-hizkuntzaren aldeko lehen defentsa testua izango litzateke, Latinaren gainetik irlandera defendatuz, Danteren *De vulgari eloquentia* baino 600 urte lehenago idatzia eta Chernorizets Hrabarren *O pismeneh* baino 200 urte lehenago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Knockboy

**Knockboy**, , "muino horia", Irlandako hego-mendebaldean dagoen mendi bat da  Shehy mendietako eta Cork konderriko punturik garaiena. 

705 metroko garaiera du eta gailurra Cork konderria eta Kerry konderriaren arteko mugan dago.
Shehy mendiak

**Shehy mendiak**, , "Animalia ezkutuen mendiak" esan nahi du, Irlandako Cork konderria eta Kerry konderriaren artean hedatzen den mendikate bat da. 

Knockboy (706 m) mendikate honetako gailurrik garaiena da.
Uzkudun

**Uzkudun** izenak adiera zenbait ditu:

Euskal jatorrizko abizen batː
* Paulino Uzkudun gipuzkoar boxeolaria.
* Ibon Uzkudun,  gipuzkoar aktore eta telebista aurkezlea.
* Miren Uzkudun Euskal erraketista profesionala.
* Maria Antonia Uzkudun Euskal erraketista profesionala.

Eta bere erdal grafiazː
* Uzcudun Argentinako herri txiki bat.
Chartres geltokia

**Chartres geltokia** (frantsesez *Gare de Chartres*) Frantziako Erdialdea-Loira Harana eskualdean dagoen Chartres hiriko tren geltoki garrantzitsuena da. 1849ko Uztailaren 12ean eraiki zuten.

## Egoera 
* Paris-Brest trenbidea (fr)
* Chartres-Bordele trenbidea (fr)
* Chartres-Orléans trenbidea (fr)
* Ouest-Ceinture-Chartres trenbidea (fr)
* Chartres-Dreux trenbidea (fr)

## Kanpo estekak 
* 
*
Alfonso Sena

**Alfonso Sena Manterola** (Donostia, Gipuzkoa, 1886ko urriaren 5a - 1958ko abuztuaren 6a) euskal herritar futbolaria izan zen. Atzelari lanetan aritzen zen. Bere anaiak Gregorio Sena eta Miguel Sena futbolariak izan ziren ere.
 
## Kirol ibilbidea 
* San Sebastian Recreation Club (1904-1906)
* Athletic (1906-1907)
* San Sebastian Recreation Club (1907)
* Athletic (1907-1908)
* Club Ciclista San Sebastián (1908-1909)
* Real Sociedad (1909-1914)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila Athletic-en webgunean
Gregorio Sena

**Gregorio Sena Manterola** (Donostia, Gipuzkoa, 1890eko irailaren 8a - 1966ko maiatzaren 22a) euskal herritar futbolaria izan zen. Erdilari lanetan aritzen zen. Bere anaiak Alfonso Sena eta Miguel Sena futbolariak izan ziren ere.
 
## Kirol ibilbidea 
* Vasconia Sporting
* Real Sociedad (1909-1912)
* Espanyol (1912-1913)
* Real Sociedad (1913-1916)
* Real Sociedad (1919)
* Athletic (1919-1920)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila Athletic-en webgunean
Resupinatus applicatus

***Resupinatus applicatus*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria. 

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 6 mm bitarteko diametrokoa; hasieran ia globo formakoa, gero garatu ahala, zabalduaz joaten da, erabat zabaldu arte; goialdea lehorra da, grisaxka edo gris-beltzaxka eta ile leunarekin.

**Orriak:** Luzera desberdinetakoak, luzeenak urriak izanik; grisaxka, ertz argiagoarekin; errezeptakuluaren erdian elkartzeko joera dute.

**Hanka:** Oso garatu gabeko oin antzeko bat izan dezake, hortik egiten du bat, bizi den substratuarekin.

**Haragia:** Zeharrargia, usaingabea eta zaporegabea.

**Etimologia:** *Resupinatus* terminoa latinetik dator, atzeraka tolestuta, alderantzizkoa esan nahi duen "resupinus" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako interesik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Resupinatus applicatus* ugariagoa denarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan. Eroritako adarren azpiko aldean hazten da.

### Banaketa eremua 
Amerika osoa, Europa, Errusia, Txina, Japonia, Ozeania, Kongoko arroa.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Kuba, Kolonbia, Ekuador, Brasil, Txile, Argentina, Islandia, Kanariak, Svalbard, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Papua Ginea Berria, Tanzania, Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hohenbuehelia silvana

***Hohenbuehelia silvana*** *Pleurotaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du interes gastronomikorik. Txikia da eta ikusi gabe uzten dugu.

Sinonimoak: *Resupinatus silvanus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa,  hasieran alderantzizko kanpaiaren forman, gero irekia, zabaldua, disko formakoa, grisaxka, ilun samarra, furfurazeoa, lehorra.

**Orriak:** Oso zabal, desberdinak, nahiko lodiak, grisaxkak, ertz zurixkarekin, errezeptakuluaren erdira begira.

**Hanka:** Ez du hankarik.

**Haragia:** Geruza gelatinakara du, zeharrargia, usaingabea.

**Etimologia:** *Resupinatus* terminoa latinetik dator, atzeraka tolestuta, alderantzizkoa, esa nahi duen "resupinus" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez du sukalderako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Resupinatus applicatus* delakoarekin nahas daiteke, hau ere ugaria da, baina orriak estuago ditu.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan, baldintza onak badaude. Oso ohikoa koniferoen eta hostozabalen egur hondarretan, ale askoko taldetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrique Barón

**Enrique Barón Crespo** (Madril, 1944ko martxoaren 27a) espainiar abokatu, ekonomialari eta politikari sozialista da.

Zuzenbidea ikasi zuen Madrilgo Complutense Unibertsitatean eta enpresen administrazioa ICADEn eta Parisen. Abokatu gisa lan egin ondoren, diputatu sozialista (1977-1987) eta Garraio, Turismo eta Komunikazio ministroa (1982-1987) izan zen Felipe Gonzalezen gobernuan.

1986tik 2008ra Europako Parlamentuko diputatua izan zen. 1989ko ekainean, Legebiltzarreko lehendakari kargua hartu zuen 1992ko urtarrilera arte.

Sofia Gandarias margolari gernikarrarekin ezkonduta egon zen.