Las Cogotas

**Las Cogotas** Ávilako probintziako Cardeñosa udalerrian dagoen aztarnategi arkeologikoa da. Muino eta gotorleku batean kokatua, sekuentzia estratigrafiko bat ekarri zuen, bi aldi handitan banatua izan zena, bien artean hiato bat zuela, bata Azken Brontzearena (Cogotas I) eta bestea bigarren Burdin Aroaren hasierakoa (Cogotas II). Las Cogotasen ikerketari esker hobeto ezagutu ahal izan ziren erromatarren inbasioaren aurreko penintsulako bizimoduak.

Juan Cabrék induskatu zuen 1920ko hamarkadan, eta betoien aztarnategi nagusia da. Betoia kultura zeltako herria zen, Burdin Aroan gaur egungo Ávila eta Salamanca probintzia osoak eta Toledo, Zamora, Cáceres eta Portugalgo Trás-os-Montes zati bat hartzen zituen eremu zabal batean bizi izan zena.
thumb|Cogotas estiloko eszisio bidezko apaindura duen zeramika. La Requejada aztarnategia, San Román de Hornija, Valladolid.

## Cogotas I 
Honako fase hauek bereizten dira prestakuntzan eta garapenean:

* 1. fasea: Proto-Cogotas I (K.a. 2000 – 1700). Ebro Garaian sartzea. Deigarriki, Cogotas I "konplexuaren" lehen elementuak ez dira lehen aldiz agertu jatorrizko sehaskatzat hartzen den tokian (Ipar Ordokia), baizik eta Ebro Garaiaren inguruan (El Portalón de Atapuerca, k.a. 2034), eta handik denbora gutxira Ebro erdian daude, mende bat pasatxoan Dueroko behe haraneraino iritsiz. Izan ere, buztingintzako forma zeramiko berriak, garai hartan eremu geografiko horietako tradizionalak, Europako "elementu" batzuen etorreraren ondorio dira, bertan finkatzeko lurraldeen bila, eta, logikoa denez, Pirinioetako pasabideen bidez agertzen dira lehen aldiz.

* 2. fasea: hasierako Cogotas I (K.a. 1700 - 1550). Iparraldeko ordokian kokatzea. Fase honetan, helmuga horri atxikitako aztarnategi handienak eta onenak Duero, Tajo eta Ebro Garaiko haranetan daude (Los Tolmos, Arevalillo, La Plaza, El Cogote, La Corvera, La Venta). Ezaugarri hauek ditu:
** ziriz, sigi-sagaz eta aho-zirkuluerdiko girlandaz inprimatutako zeramika ebakia, eta
** Dueroko haranetan (Los Tolmos, Arevalillo, La Plaza, Castelho Velho) eta Tajon (Perales del Río) duen hedadura. Badirudi banaketa horrek baieztatzen duela Ipar Ordokian hasi zela eta ondoren eskualde periferikoetara hedatu zela.

* 3. fasea: Cogotas I ertaina (K.a. 1550 - 1350). Mesetan eta hegoaldeko haranetan zehar hedatzea. Dekorazio-errepertorioa aberastu egin zen, zeramika exzisoa agertuz. Dekorazio-eredu berria da, eta kultura-konplexuan sartutako elementu europarren bigarren etorrerari erantzuten dio. Horregatik, zeramika exzisoa Ebroko haranean agertu zen Mesetan baino lehenago (K.a. 1550 Moncinen, K.a. 1466 Tolmosen). Fase horretan, Cogotas I motako zeramikak agertu ziren iparraldeko azpimesetatik eta, beraz, jatorrizko eremutik kanpo, eta K.a. 1550etik aurrera agertu ziren hego-ekialdean (Gatas Almerian, Cuesta del Negro Granadan) eta K.a. 1350etik aurrera Guadalquivirreko erdiko haranean (Llanete de los Moros).

* 4. fasea: amaierako Cogotas I (K.a. 1350 – 1000). Desagertzea eta burdinarako trantsizioa. Azken fasearen ezaugarri nagusia da inprimatutako dekorazioetan ore gorria eta horia txertatzean oinarritutako dekorazioa. Dekorazio hori Cogotas Ien azken estiloaren ezaugarritzat har daiteke, eta jatorrizko eremuan bakarrik irauten du (Dueroko, Tajoko eta Ebro Garaiko haranak).

## Cogotas II 
thumb|Valladolideko San Román de Hornijako lurperatze batetik dator, Cogotas estiloko pieza hau (Brontze Amaiera, Cogotas kultura-I, K.a. 1100-800).
Burdinaren Bigarren Aroko aztarnategia da eta Amblés haranaren iparraldean dago.

Amblés harana hobi tektonikoa da Erdialdeko Sisteman. Adaja ibaiak zeharkatzen du, komunikazioen bide naturala dena. Triangelu forma du, eta hondo laua, non ibaia ia desnibelik gabe isurtzen den, La Serrota iparraldeko hegalen eta Paramera mendilerroaren artean, haranaren hegoaldean geratzen direnak, batez beste 1.600 eta 2.200 metro bitarteko altitudeekin, Ávila eta Villanueva mendilerroen hegoaldeko isurialdeak, haranaren iparraldean geratzen direnak, batez beste 1600 metroko altitudearekin, amaitzeko, Serrota eta Villanueva mendilerroek mendebaldea ixten dute, eta Ojos-Albos mendilerroak ekialdeko muturrean.

Granitoen eta arbelen gainean lurzoru silizeo azidoak dira nagusi, oso higagarriak, sakonera aldakorrekoak, hezetasunari eusteko gaitasun gutxikoak eta azaleratze harritsuekin. Abeltzaintzarako bokazioa duten lurzoruak, nekazaritzarako oso egokiak ez direnak. Ibarrean, ibaiak, mineraletan aberatsak diren lurzoru alubialei esker, nekazaritza-aprobetxamendurako aukerak handitzen ditu. Sektore hezeenetan, arteak, lizarrak eta pinazi-pinuak eta erretxina-pinuak. Tokiko faunari dagokionez, gaur egun fauna autoktonoak toki oso zehatz babestuetan bakarrik irauten du, hala nola otsoak, basurdeak, zikoinak, lertxunak, putreak eta arranoak.

Haraneko populaziorik nabarmenena Bigarren Burdin Arokoa da, eta herri gotortuak edo *oppida* ditu ezaugarri, haraneko mendilerroen inguruetan. Garrantzitsuenak hauek dira: Ulaca (70 ha baino gehiago), Mesa de Miranda (30 ha) eta Las Cogotas (14,5 ha).

Zantzu batzuen arabera, gaur egungo Avila hiriaren azpian Obila dago, jada Ptolomeok aipatua (2,5,7), nahiz eta orain arte aurkitutako materialek kronologia K.a. I. mendetik aurrera ez eraman. Azken Brontzetik haranean okupazio handia izan dela ikus daiteke. Bestalde, ibarretik hurbil dauden eremu lauetan harresitu gabeko habitat txikiagoak daude, hala nola Muñogalindo, Padiernos edo Sonsoles ermita, eta ikertzaileek "habitat txikitzat" hartzen dituzte. Aurkikuntzak urriak dira eta azalerako materialak dituzte; beraz, ezin da esan habitat-lekuak direnik kasu guztietan. Leku horien ustiapen-lurraldearen azterketek adierazten dute nekazaritza-joera % 60-80koa dela 2 kilometroko erradioan, okupatzen dituzten lurzoruak alubialak direlako, edo dehesetatik gertu daudelako; kastroek, berriz, abeltzaintza-joerak erakusten dituzte.

Populazio-patroiaren barruan, zezenen eta txerrien eskulturak sartu behar dira, *verraco* izenez ezagutzen direnak. Era askotara interpretatu dituzte, abereak babesteko balio magikoa emanez, ugalketa sustatzeko, edo hileta-monumentuak izateko funtzioa emanez, horrelako inskripzioak dituzten piezak baitaude. Hala ere, azken berrikuspenek azalpen desberdina eta osagarria proposatzen dute, hau da, ez dute balio sinbolikoa baztertzen. Eskultura askok ez dute testuinguru arkeologiko argirik, herrixketatik kilometro batzuetara daude, eta gehienak, larre oneko eremuetan. Horien ekoizpen-kostu handiak askoz zentzu handiagoa izan dezake zoomorfoen bidez baliabide kritikoen paisaian mugarri edo erreferentzia finkoak ezartzen badira, hala nola neguko larreetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak