open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albertako Unibertsitatea

**Albertako Unibertsitatea** (**U of A**) Albertan, Kanadako Edmonton hirian dagoen ikerketa-unibertsitate publikoa da. Herrialdeko 5 unibertsitate onenen artean dago eta 35.000 ikasle baino gehiago ditu probintziako hiru campusetan banatutako ia 200 gradu eta 170 graduondoko ikastaroetan banatuta. Gainera, herrialdeko ikerketa unibertsitate nagusietako bat da.   

1908an sortu zen eta gaur egun bere campus nagusiak Edmonton erdigunean 50 bloke inguru hartzen ditu, 90 eraikin baino gehiago eta 400 ikerketa laborategi inguru ditu, baita herrialdeko bigarren unibertsitate liburutegirik handiena ere.

Unibertsitateko fakultate nagusiak arteak, ingeniaritza, zientzia, medikuntza eta odontologia, zuzenbidea, hezkuntza, nekazaritza, farmazia, negozioak eta gorputz-hezkuntza eta programa bereziak dira, hala nola, Francophone Faculté Saint-Jean eta Native Studies School bezalako programa bereziak. Horien artean, medikuntza eta ingeniaritza arloan egindako ikasketak nabarmentzen dira gaur egun unibertsitateak eraikitzen edo mantentzen dituen mundu mailako laborategi eta ikerketa institutuetan, hala nola ikerketa medikoa, petrolioaren ingeniaritza eta nanoteknologia bezalako arloetan, horien artean, Nanoteknologiako Institutu Nazionala, Herentziaren ikerketa medikorako zentroa eta *TRLabs* .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kornukopiar

**Kornukopiar** bat futurista bat da, uste duena aurrerapen etengabea eta gizateriarentzako gai materialen hornidura teknologian izandako antzeko aurrerapenekin ase daitezkeela. Funtsean, uste dute Lurrean materia eta energia nahikoa dagoela munduko biztanleei emateko.

Etorkizunari begira, espazioan dagoen materia- eta energia-oparotasunak gizateriari hazteko espazio ia mugagabea ematen diola uste dute.

Terminoa kornukopiatik dator, mitologia grekoaren "oparotasun-adarra", zeinak magikoki jatordu eta edari amaigabeekin eman baitzizkien jabeei. Kornukopiarren aurkaritzat hartzen dira neomalthusiarrak.

## Teoria 
Gizarte bat aberatsago bihurtu ahala, arau juridikoen multzo ondo garatu bat ere sortzen du, aurrerapenak eskatzen dituen askatasun eta segurtasun baldintzak sortzeko.

1879an idatzitako *Progress and Poverty* liburuan, naturaren ugalketa-indar boteretsuak deskribatu ondoren, Henry George ekonomialari politikoak honako hau idatzi zuen: "Lurrak mila bilioi pertsona bezain erraz manten ditzakeela mila milioi egia nabarien ondoriozko beharrezko dedukzioa da, gure agentziari dagokionez behintzat materia betierekoa baita eta indarrak betiko jardun behar baitu".

## Deskribapena kontrako ikuspegi batetik 
Estereotipikoki, kornukopiar bat da hazkunderako muga natural trataezin gutxi daudela aldarrikatzen duena, eta munduak baliabide naturalen oparotasun ia mugagabea eman dezakeela uste duena.  "Kornukopiar" etiketa oso gutxitan aplikatzen da, eta, gehienetan, helburua etorkizunean erabil daitezkeen baliabideei buruz optimistegia dela uste dutenek modu gutxiesgarrian deskribatzeko.

Etiketa hori erabiltzen dutenek teknologiak baliabide naturalen oinarri finitu batetik bizi den biztanleria esponentzialki gorakorraren arazoa konpondu edo gainditu dezakeela dioen iritziarekiko eszeptikoak dira.  Litekeena da kornukopiarrek giza populazioaren hazkundea bortizki moteldu izana aipatzea, eta, erritmo linealean hazi baino, XXI. mendearen bigarren erdian txikitzen hastea ere aurreikusten dela. Hala ere, proiekzio berriagoen ondorioz, munduko populazioa 11000 milioira igoko da 2100. urtean, eta hazkunde jarraitua izan du hurrengo mendera arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Tourist (telesaila)

***The Tourist*** telesail dramatikoa da, 2022an BBC Onen igorri zutena.

Jamie Dornanek oroimena galdu eta basamortuaren erdian esnatzen den gizonezko baten rola jokatu du. Thriller irudimentsu honek sei atal ditu.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meritus Unibertsitatea

**Meritus Unibertsitatea** Ameriketako Estatu Batuetako Apollo Taldeak, Phoenixeko Unibertsitatearen jabeak, irabazi asmorik gabeko unibertsitate baten Kanadako marka izena zen. Konpainiaren bulegoak Brunswick Berrian (Kanada) zeuden.  2011ko urtarrilaren 24an, "matrikulazioa ez dela nahikoa izaten jarraituko dugu guk eta gure ikasleek eskatzen duten kalitate akademikoko eta ikasleentzako zerbitzu azpiegiturari eusteko", Meritus Unibertsitateak itxi egingo zuela iragarri zuen, eta azken klaseak 2011ko martxoaren 14an eman ziren.   Ikasleen espediente akademikoak Phoenixeko Unibertsitatera eraman zituzten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Super Pumped

***Super Pumped*** estatubatuar telesail dramatikoa da, 2022an Showtimen igorri zutena.

Antologiazko telesail honetan, enpresa mundua hankaz gora jarri duten istorioak jorratuko dituzte. Uber alokairuko ibilgailu gidaridunen konpainia da lehen denboraldiko ardatza. Quentin Tarantinok narratzaile lanak egin ditu, eta Joseph Gordon-Levitt eta Uma Thurman dira aktore nagusiak. Telesaileko sortzaileak trebeak dira dirudunen inguruko fikzioetan.

## Aktoreak 
* Joseph Gordon-Levitt: Travis Kalanick
* Kyle Chandler: Bill Gurley
* Kerry Bishé: Austin Geidt
* Babak Tafti: Emil Michael
* Jon Bass: Garrett Camp
* Elisabeth Shue: Bonnie Kalanick
* Bridget Gao Hollitt: Gabi Holzwarth
* Hank Azaria: Tim Cook
* Uma Thurman: Arianna Huffington

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noemí Trujillo

eskuinera|thumb|260px|Liburuak salgai liburudendan
**Noemí Trujillo Giacomelli** (Bartzelona, Katalunia, 1976) poeta eta idazle katalana da. Ikertzailea eta literatura kritikoa ere bada. 

*La forja de una rebelde* (2022) Lorenzo Silva bikotearekin batera idatzitako nobela beltzean pantailekiko mendekotasuna, ikasketak bertan behera uztea, gurasoen dibortzioa, ohiekiko harremana, seme-alabekiko inkomunikazioa, lana eta bizitza uztartzea…gaiak lantzen ditu.

Aktiboki parte hartzen du kultur ekitaldietan eta literatura sustatzeko ekitaldietan, ANCEO Kultur Elkartearen bidez. Elkarte horren lehendakaria eta sortzailea da. Kontakizun laburrak eta haur eta gazte literatura ere argitaratu ditu. 

## Sariak 
* Brújula saria irabazi zuen, *Suad* lanarekin, 2013
* Ciutat kontakizun laburren lehiaketaren XXIV. edizioaren irabazlea, *La Candelaria* ipuinarekin.

## Lanak 
* *La Magdalena* (2009)
* *Lejos de Valparaíso* (2009) Sial argitaletxea 
* *La muchacha de los ojos tristes (2011)* Parnas argitaletxea
* *Solo fue un post*  (2013*)* Playa de Ákaba  argitaletxea ISBN 978-84-940400-0-9
* *Brooklyn Brigde* d XXIII. Ciudad de Melilla nazioarteko poesia-sarietan finalista 
* *Si esto es una mujer (*Lorenzo Silvarekin batera)  Destino argitaletxea ''*
* *El palacio de Petko* (2017, Lorenzo Silvarekin ) HarperCollins Ibérica argitaletxea 
* *Nada sucio* (2016, Lorenzo Silvarekin batera)  Menoscuarto argitaletxea 
* *Suad* (2013, Lorenzo Silvarekin batera),  Brújula sariaren irabazlea, San Pablo argitaletxea 9788428541992
* *La forja de una rebelde'' nobela beltza (2022), Lorenzo Silvarekin batera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Proserpinaren bahiketa (Bernini)

***Proserpinaren behiketa*** (italieraz: *Ratto di Proserpina*) Gian Lorenzo Berninik 1621etik 1622ra bitarte Carrarako marmolez eginiko eskultura barrokoa da, irudikatzen duena nola harrapatzen duen Proserpina Pluton jainkoak infernura eramateko. Eszena hori Antzinako Erromako mito bat da, Ovidioren *Metamorfosietan* jasotakoa, urtaroen hasiera azaltzen duena.

Obra Scipione Borghesek eskatu zuen, Ludovico Ludovisi kardenalari oparitzeko. Kardinalak bere villara eraman zuen (villa Ludovisi) eta hor jarraitu zuen 1908ra arte, orduan Italiako Estatuak eskuratu eta Galleria Borghesera eraman baitzuen. Egun ere hor dago.

## Kanpo estekak
Aleksandr Smolenski

**Aleksandr Pavlovitx Smolenski** (, Mosku,  - Tel Aviv, 2024ko urriaren 13a) 1990ko hamarkadako bankari eta oligarka errusiar bat izan zen, XXI. mendean negozio agerikoetatik apartatu zena, eta atzerrian bizitzen jarraitu zuena.

## Biografia 
Alexander Smolenskik Sobietar Batasuneko "ezkutuko ekonomia" delakoaren merkatu beltzean ekin zion bere merkataritza-jarduerei. Dibisen merkataritzan aritu zen edo inprimategi estatalak erabiltzen Bibliaren aleak sortu eta saltzeko. 1981ean atxilotu zuen KGBk eta delitu ekonomikoak leporatu zizkioten. Ondoren, bi urteko lan behartuetara kondenatu zuten, baina ez zuen zigorra bete.

Smolenski Errusiako lehen bankari pribatua ezaguna bilakatu zen Sobietar Batasuna desagertu naino lehentxoago. Bank Stolitxni delakoaren sortzaile eta lehendakaria izanik. 1992an sortu zuen Errusiako zordunketa-txartelen sistema. Gero nekazaritzako industrian zituen interes batzuk bankuarekin lotu zituen eta SBS-Agro izena hartu zuen. Horrekin Kremlinen eragin izugarria lortu zuen tarte batez.  Baina SBS-Agrok 1998ko finantza-krisi errusiarrean porrot egin zuen, bere inbertitzaileen aurrezkiak galdu egin ziren neurri handi batean

Smolenski oligeraken taldetik jausi zen beraz 21. mendea hasterarekin, Vladimir Putinen aroarekin. Hala ere, pobre ere ez zen geratu, eta 230 milioi dolarreko jabetza kalkulatu zioten 2003an. 2003an, OVK Bank izena jarri zion bere bankuari, eta Nikolai semeari eman zion. Hark bi hilabete geroago saldu zion Vladimir Potanini. 

2006tik 2011ra bitartean, literaturan interesatu zen, eta zazpi liburu argitaratu zituen, thriller politikoak. Narrazioak elite errusiarraren bizitzako istorio errealetan oinarritzen dira, ustez.

2011. urtetik, Smolenski agerpen publikoetatik desagertu aparte bizi zen, Vienan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernardo Ader

thumb|250px|Bernardo Aderren kintako atea, 1930 inguruan. Atzean, eskuinean, Dorrearen silueta ikusten da.
**Bernardo Ader** (Aurelhan (Pirinio Garaiak), 1845ean-Buenos Aires, 1918ko martxoaren 29a) jatorri euskalduneko lurjabe argentinarra izan zen. Biarritzetik Río de la Platara joan zen XIX. mendeko bigarren erdialdean. Anita Bieckertekin ezkondu zen, horrela Emilio Bieckert baroi aberatsaren koinatua bihurtuz. Buenos Airesko probintzian dagoen Villa Adelinan Ader dorrea eraikitzea agindu zuen 1917an. Lursailaren sarreran zegoen atea Estatu Batuetako Atlanta hirian dago, bertako batek erosita.

## Biografia 
Ipar Euskal Herrian egoera ekonomikoa erraza ez zela eta, Argentinara joan zen. Han, Buenos Airesko probintzian ekimen desberdinak jarri zituen martxan. Lehen unean arotza gisa hasi zen lanean, aroztegi eta tapiztegi bat martxan jarri zuen. Baina lur eros-salmentetan egin zuen dirua, benetan. Anita Bieckertekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituzten. Zoritxarrez bi anaia gaixotu ziren eta, medikuen aholkua jarraituz, 1907an Emilio Bieckerten oparia zen mendiko *chakra* edo etxalde batera joan ziren bizitzera, egungo Carapachay eta Villa Adelina herrien artean. Laster etxea handitu zuen eta 1916 dorre bat altxatzea erabaki zuen, Ader dorrea alegia. Eraikin horrekin hildako semeak gogoratu nahi zituen eta, halaber, Argentinari bere esker ona erakutsi. Dorrearen diseinua Artaza eta Marino arkitektoena izan zen. Lehen harria 1917ko apirilaren 1.an jarri zen. Hasieran "Independentziaren Dorrea" izenarekin ezagutu zitzaion. 

Buenos Aires Handian ibilbide batek bere izena darama gaur egun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barreiatze-bonba

[thumb|253x253px|[MGR-1 Honest John|Honest John misil estatubatuarraren ojibaren ebakina 1960 inguruan, sarinez beteriko M134 bonbatxoak erakusten.]]
**Barreiatze-bonba**, **zatikatze-bonba** ere deitua, edukiontzi bat da, barnean ehunka bonba txiki dituena, eta horiek azalera handi batean zabaltzeko eta lehertzeko diseinaturik dagoena. Ehun herrialde baino gehiagotan debekaturik daude, eragiten dituzten albo kalte larriengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huts-bonba (argipena)

**Huts-bonba** kontzeptuak zenbait erabilera ditu:

* Huts-ponpa, erabat itxitako bolumen batetatik gas molekulak ateratzen dituen ponpa mota.
* Huts-bonba, bonba termobarikoak izendatzeko moduetako bat.
Txuxka lurmuturra

**Txuxka lurmuturra**, errusieraz Коса Чушка, Errusiako Krasnodar kraia eta Krimeako Errepublika Autonomoa banatzen dituen itsas pasabide bat da, Kertx itsasartean, eta Azoveko itsasoa eta Itsaso Beltzaren artean, Taman badia itxiz.

Izena Txuxka udalerriari zor dio.
Taman badia

**Taman badia**, errusieraz Тама́нский полуо́стров, Kertxeko itsasartearen ekialdean mendebalderuntz zabaltzen den badia bat da, Azoveko itsasoa eta Itsaso Beltzaren artean, eta Krimeako Errepublika Autonomoa eta Errusiako Krasnodar kraiaren artean.
Taman penintsula

**Taman penintsula** () Errusiako Krasnodar kraian dagoen penintsula bat da, Kertxeko penintsularen parean, bien artean Azoveko itsasoa eta Itsaso Beltza banatzen dituen Kertxeko itsasarteak dago.

## Historia 
Antzinaroan, penintsulan, Hermonasa () eta Fanagoria () pontiar kolonia greziarrak zeuden, eta, geroago, Tmutarakan hiria. 

Meotiarrak eta sindiarrak bertan bizi ziren. Goi Erromatar Inperioaren garaian Bosforoko Erresumaren zati zen. Bertako biztanleak sarmaziarak, greziarrak, Pontoko Erresumatik etorritako anatoliarrak eta juduak ziren. IV. mendean hunoek eskualdea inbaditu zuten. Geroago Bulgaria Handiko hiriburu bilakatu eta VII. mendearen erdialdean khazariaren eskuetan erori zen. 969. urte inguruan khazariar kaganerria erori ondoren, penintsula khazariar estatu juduaren zati izan zen David Tamangoaren erregealdian. 980ko hamarkadaren amaieran, Kieveko Rusaren eta Tmutarakan hiriaren jabe bihurtu zen neurri handi batean, 1100 aldera kumandarren eskuetara igaro aurretik. Mongolek 1239an bereganatu zuten penintsula. Gero Genoako Errepublikara pasa zen, Krimeako Gazaria koloniekin batera.

XV. mendearen zatirik handienean, Ghisolfi familiak gobernatu zuen penintsula, Simeon Ghisolfi judu genoarrak sortua. Gobernadoreek, komisarioek edo printze juduek eskualdea kontrolatu izanak eztabaida piztu du Errusiako hegoaldean khazariar judaismoak garai horretan izan zezakeen biziraupenari buruz. 1483an Krimeako Khanerriak penintsula hartu zuen, eta 1783an Otomandar Inperioak. 1791n, bigarren Erruso-turkiar gerran, penintsula errusiarren kontrolpean geratu zen.

Tropa alemaniarrek eta bere errumaniar aliatuek Taman 1942an okupatu zuten, eta Armada Gorriak 1943an berreskuratu zuen. *Cross of Iron* filmak Wehrmachteko erregimentu baten jokabidearen gatazkak kontatzen ditu, Krimean barrena penintsulatik erretiratzean. 2014 eta 2018 artean Kertx itsasartearen gaineko zubia eraiki zuten.

## Geografia 
XIX. mendean zehar, biztanleria sakabanatuta mantendu zen. Hiririk handiena Taman izeneko herri kosakoa (geroago stanitsa) zen, eta mende horren amaieran Temriukeko portua izango zen haren oinordekoa. Hiri hau Mikhail Lermontovek deskribatuko zuen bere *Gure garaiko heroia* eleberrian.

Penintsulan lohi-sumendi txikiak eta gas naturalaren eta petrolioaren erreserbak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edera Cordiale

**Edera Cordiale** (**Gentile** ezkontza-abizena; 1920ko urtarrilaren 30a – 1993ko apirilaren 4a) atleta italiarra zen, eta batez ere disko jaurtiketan lehiatu zen.

## Biografia 
Italian lehiatu zen 1948ko Udako Olinpiadetan, Londresen, Erresuma Batuan, disko jaurtiketan. Zilarrezko domina irabazi zuen Micheline Ostermeyer eta Jacqueline Mazéas atleta frantsesek. 1950ean Europako Txapelketan brontzezko domina irabazi zuen.

## Lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Curlinga 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoen txapelketa

2022ko Neguko Olinpiar Jokoetako gizonezkoen curling txapelketa Beijingeko Uretako Zentro Nazionalean ospatu zen 2022ko otsailaren 9tik 19ra.  Hamar nazio denak denen aurkako aurre-erronda batean lehiatu ziren, eta sailkapen fase honen amaieran lau nazio onenak domina-txandarako sailkatu ziren. 

## Lehiaketaren egutegia 
## Sailkatzea 
2021eko Munduko Gizonezko Curling Txapelketako sei nazio onenak Txina anfitrioiarekin batera sailkatu ziren. Beste hiru taldeak 2021eko Olinpiar Sailkapen Ekitaldian  sailkatu ziren.

## Taldeak 
Taldeak honela zerrendatzen dira:

## Ligaxkaren sailkapena 

## Kanporaketa 
## Azken sailkapena 
Hauek dira azken sailkapenak:

## Erreferentziak
Kertxeko penintsula

**Kertxeko penintsula** (; ; ; ) Krimeako Errepublika Autonomoan dagoen penintsula bat da. Iparraldean Azoveko itsasoa du, ekialdeak Kertx-eko itsasartea eta hegoaldean Itsaso Beltza.

Kertxeko penintsula 90 kilometro luzatzen da ekialdetik mendebaldera. Bere zabalera 17 kilometro mendebaldekoa da, Parpatx istmoaren mailan, Krimeako gainerakotik bereizten duena, baina 50 kilometrora irits daiteke. Bere azalera gutxi gorabehera 2700 eta 3000 km² artekoa da. Geografikoki Taman penintsulatik bananduta dago, Kertx-eko itsasarteak eraginda; hala ere, 2018tik aurrera biak lotzen dituen zubi bat martxan dago.

Administrazio-arloan, penintsula Lenineko raonaren eta Kertx udalerriaren artean banatuta dago, hori baita penintsulako aglomerazio nagusia.

## Kanpo estekak
The Legend of Billie Jean

***The Legend of Billie Jean*** (euskaraz *Billie Jeanen Kondaira*), 1985eko Matthew Robbins estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Helen Slater, Keith Gordon, Christian Slater, Richard Bradford eta Peter Coyote aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Texas, Billie Jean Davy (Helen Slater) Corpus Christi udalerrian dirurik gabe bizi den neska gazte bat da. Egun batez, ilea moztu eta "legezkanpo" bizitzen hasiko da, Binx (Christian Slater) anaia eta lagunekin batera gizartearen aurka matxinatuz.

## Aktoreak 
* Helen Slater: Billie Jean
* Keith Gordon: Lloyd
* Christian Slater: Binx
* Richard Bradford: Pyatt
* Peter Coyote: Ringwald tenientea
* Martha Gehman: Ophelia
* Yeardley Smith: Putter
* Barry Tubb: Hubie
* Dean Stockwell: Muldaur

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Patinaje artistikoa 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Izotz gaineko dantza

2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan patinaje artistikoko izotz dantza lehiaketa otsailaren 12an (erritmo-dantza) eta otsailaren 14an (dantza librea) egin zen, Beijingeko Haidian Barrutiko Capital Indoor estadioan.  Gabriella Papadakis / Guillaume Cizeron frantziarrek irabazi zuen ekitaldia. Victoria Sinitsina / Nikita Katsalapovek, Errusiako Olinpiar Batzordearen ordezkariek, zilarrezko domina irabazi zuten, eta Madison Hubbell / Zachary Donohue estatubatuarrek brontzea.

## Laburpena 
2018ko Tessa Virtue / Scott Moir txapeldunak eta Maia Shibutani / Alex Shibutani brontzezko dominak lehiaketetatik erretiratuak zeuden. Zilarrezko domina lortu zuen bikoteak, Papadakis / Cizeronek, Olinpiar Jokoen aurretik 2021-22 denboraldiko puntuaziorik altuena lortu zuen. Victoria Sinitsina / Nikita Katsalapovek denboraldiko bigarren puntuaziorik altuena lortu zuen eta 2021eko Munduko txapeldunak dira, non Papadakis/Cizeron ez ziren lehiatu. Izotz-dantzan, akats handiak egiteko aukera gutxi dago, eta Olinpiar Jokoetako puntuazioak normalean denboraldi olinpiko osoan zehar puntuazioekin bat datoz. Ondorioz, Papadakis/Cizeron eta Sinitsina/Katsalapov urrea lortzeko hautagai nagusitzat hartu ziren, bi hauen artean Papadakis/Cizeron zirelarik faboritoak.  

Papadakis/Cizeronek haien munduko errekorra hautsi zuten dantza erritmikoan, Sinitsina/Katsalapovi bi puntuko aldea ateraz. Dantza librean, Papadakis/Cizeronek 5 puntugatik irabazi zuten eta gutxigatik ezin izan zuten euren munduko errekorra hautsi. Haien konbinatutako puntuazio osoa munduko errekor berria izan zen eta urrezko domina irabazi zuten Sinitsina/Katsalapov baino 6,5 puntu gehiago lortuz. Hubbell/Donohuek, bi dantzetan hirugarren izan zirenak, brontzezko domina irabazi zuten.

## Errekorrak 
Lehiaketa baino lehen, lehendik zegoen ISU puntuazio onenak hauek izan ziren:

Lehiaketa honetan hurrengo puntuazio onenak ezarri ziren:

## Sailkapena 
## Emaitzak 
### Dantza erritmikoa 
Otsailaren 12an egin zen dantza erritmiko lehiaketa.

### Dantza librea 
Otsailaren 14an egin zen dantza libre lehiaketa.

### Orokorra 
Patinatzaileak puntuazio konbinatuen (orokorraren) arabera sailkatu ziren.

## Erreferentziak
Ivankiveko gudua

**Ivankiveko gudua** Errusiaren eta Ukrainaren arteko borroka militar bat izan zen, 2022ko otsailaren 25ean hasi zena, Errusiak 2022an Ukraina inbaditu zuenean. Goizean goiz, Errusiako Lehorreko Indarren zutabe bat ipar-mendebaldetik Ivankiv hirira hurbildu zen, Kiev Oblastean, Txernobylgo guduan garaile atera osteko etenaldiaren ondoren.

## Gudua 
Otsailaren 25eko goizean, Ukrainako indarrek Teteriv ibaia zeharkatzen zuen Ivankiveko zubia suntsitu zuten, Kievera zihoan tanke errusiarren dibisio baten aurrerapena geldituz. Ukrainako aire-erasoko tropek soldadu errusiarrei aurre egin zieten Ivankiven, bai eta handik gertu dagoen Dimer hirian ere.

Errusiar indar batzuek Ivankiv zeharkatu eta Antonov Aireportua harrapatu zuten liskar baten ondoren. Aireportu hau estrategikoki garrantzitsua da, Kievetik 20 kilometrora baitago kokaturik, ipar-mendebalderantz.

Ivankiveko borrokek otsailaren 25eko arratsaldean eta gauean jarraitu zuten, indar errusiarrek hiria artileriaren bidez bonbardatuz, hainbat biktima zibil eraginez. Ivankiven gasbide garrantzitsu bat ere dago kokaturik, hura suntsitzekotan, gas ukrainarraren garraioa eten lezakeena Europako zati handi batera.

Otsailaren 26an borrokek jarraitu zuten Ivankiven, eta, otsailaren 27an, Ivankiveko Historiaren eta Tokiko Historiaren Museoa suntsitu zuten indar errusiarrek, guduan, Maria Primachenko artista ukrainarraren hogei lan baino gehiago galduz. Erantzun gisa, Olexandr Tkatxenko-k –Ukrainako Kultura Ministroak– Errusiak UNESCOko kide-izaera galtzea eskatu zuen.

Otsailaren 27ko goizean, 4.8 kilometro luze zen ibilgailu errusiarren konboi bat ikusi zen satelite-irudietan, Ivankivera bidean. Otsailaren 28an, konboia 64 kilometroko luzera izatera iritsi zen. Martxoaren 2an, azkenean, baieztatu zen errusiarrek Ivankiv hartu zutela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bonba termobariko

[thumb|275x275px|Desegindako *[USS McNulty* itsasontziaren estatubatuarraren aurka erabilitako Estatu Batuetako Itsas Armadako bonba termobarikoa, 1972. urtean.]]
**Bonba termobarikoak**, **huts-bonbak**,** –**aerosol-bonba** edo **aire-erregaiko lehergai** (**FAE'*, ingeleseko *fuel-air explosive''tik) ere deituak– inguruko airearen oxigenoa tenperatura altuko leherketa bat sortzeko erabiltzen duen lehergai mota bat dira. **FAE lehergaiak**, halaber, arma termobariko mota ezagunenetako bat da.

Ohiko lehergai gehienak erregai-oxidatzaile moduko aurre-nahasketa bat dira; hala nola, bolbora beltzaren kasuan, %25 erregaiz eta %75 oxidatzailez osaturik dagoena, edo deskonposizio-motako lehergaiak –RDXaren kasu–. Arma termobarikoak, bestalde, ia %100 dira erregai eta, ondorioz, pisu bereko ohiko lehergai kondentsatuak baino askoz energetikoagoak dira. Oxigeno atmosferikoarekiko menpekotasunak ur azpian erabiltzeko desegokiak egiten dituen arren, altuera handian eta baldintza meteorologiko txarretan, askoz ere suntsitzaileagoak dira lubaki, tunel, bunker eta kobazuloen aurka erabiltzen direnean.

Hasierako karga leherkorra bere helburua jotzean lehertu egiten da, gero, ondorioz, bonba-edukiontzia irekitzen da, eta erregai-nahasketa hodei moduan sakabanatzen. Arma termobariko baten ohiko hedatze-uhinak lehergai kondentsatu konbentzional batenak baino dezente gehiago irauten du.

Arma termobariko mota asko esku-jaurtitzaileetan jar daitezke, eta hegazkinetatik ere jaurti daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ingrit Valencia

**Ingrit Valencia** (Morales, Kolonbia, 1988ko irailaren 3a), boxeolaria eta emakume dominaduna. Kolonbia ordezkatu zuen 2016ko Udako Joko Olinpikoetan, Rio de Janeiron, emakumezkoen boxeoko euli-pisuan, eta brontzezko domina irabazi zuen. Kolonbiarako bandera-eramailea izan zen amaiera-ekitaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dallas (argipena)

**Dallas** izenak hainbat adiera dauka:

Toki izenak:

* **Dallas**, Texas estatuko hiria, Estatu Batuak.
* Dallas (Ipar Carolina), Gaston konderriko herria, Estatu Batuak.
* Dallas (Barron konderria, Wisconsin), Estatu Batuak.
* Dallas (Georgia), Paulding konderriko herria, Georgia estatua, Estatu Batuak.
* Dallas (Oregon), Polk konderriko herria, Oregon estatua, Estatu Batuak.
* Dallas (Pennsylvania), Luzerne konderriko herria, AEB.
* Dallas (Moray), Eskoziako herria.
* Dallas City (Illinois), AEB.
* Dallas Center (Iowa), Iowako herria.
* **Dallasko konderria**, Estatu Batuetako hainbat konderri.
Ikus entzunezkoak:
* *Dallas* (telesaila), 1978tik 1991ra iraun zuen telesaila.
* *Dallas* (2012ko telesaila), aurrekoaren jarraipena.
* Dallas (filma), 1950.
* Dallas Buyers Club, 2013ko filma.

Pertsona izen edo deitura gisa:

* George M. Dallas, 19. mendeko politikari estatubatuarra.
* Bryce Dallas Howard (Los Angeles, 1981), aktorea.
Lourdes Girón Anguiozar

**Lourdes Girón Anguiozar** (Cádiz, 1978ko martxoaren 14a) arkeologoa da, eta batez ere emakumeak aztertzen ditu arkeologia grekoan, klasikoan eta patriarkatuaren jatorrian.

## Bizitza 
Arkeologian doktorea da Cadizko Unibertsitatean (UCA). Bere *La cerámica común romana en la Bahía de Cádiz en edad romana*. *Alfarería y centros de producción* (euskaraz: Erromatarren garaiko zeramika arrunta Cadizko badian, erromatarren garaian. Buztingintza eta ekoizpen zentroak) doktore-tesian, lehen aldiz, inguruan ekoiztutako zeramikaren tipologia bat ezarri zuen.

Sektoreko buru gisa hainbat kanpaina arkeologiko egin ditu (2010-2015) Villa Romana del Casaleko (Sizilia) Terma Meridionaletan. Lankidetzan aritu da Cadizko nekropoliko indusketetan, Diana Arcaizanteren etxean (Pompeia) eta Canosa tenplu heleniar batean (Puglia), besteak beste. Urpeko arkeologiari buruzko hainbat ikastaro koordinatu ditu Sizilian, 2013 eta 2015 bitartean, eta 'Scavi archeologicinelle Fortificazione Timolontea, Gela' nazioarteko proiektuaren koordinatzailea izan da, Malagako Unibertsitatearekin, UCArekin eta Coimbrako Unibertsitatearekin lankidetzan. Egiazko Berdintasun, Giza Berdintasun, Komunikazio eta Kulturako Goi Eskolako (ESIRHCC) zuzendaria da.ezkerrera|thumb|275x275px|Estatuatxoa, Gela (Sizilia)
### Genero-ikuspegia duen arkeologia 
[eskuinera|thumb|260px|[Lourdes Girón Anguiozar Siziliako 'Villa Romana' del Casaleko Terma Meridionaletan buru izan zen (2010-2015) kanpaina arkeologikoan]]
Lourdes Girón arkeologoaren historiarekiko interesa 2010ean hasi zen, Azterlan Zeramikoei buruzko Nazioarteko Kongresuko Koordinazio Orokorrarekin, Mercedes Vegas Nafarroako Foru Komunitateko Arkitekto doktorearen omenez. 2021ean, beste lankide batzuekin batera, beste ekitaldi bat prestatu zuen Rosalba Panvini arkeologoaren omenez, Gelan (Sizilia). Ikerketa-ildoak Arkeologia Greko eta Klasikoko emakumeen azterketari eta patriarkatuaren jatorriari buruzkoak ziren.

Casaleko (Sizilia) Villa Romana de Casaleko mosaiko batzuk berrikusi zituen. Bertan, emakumeen irudikapenak daude, emakumeen protagonismoa agerian utz lezaketenak, emakumeen arteko botere- eta maitasun-karguak zituztenak, eta genero-ikuspegia duten interpretazio berriak eskaini zituen, emakumeen izenak edo figurak elementu apaingarritzat jotzen ziren interpretazioak zalantzan jartzen zituztenak. Ikerketa horien ondorioz, *La Villa de las Diosas* eleberria idatzi zuen 2022an.

## Erreferentziak 
## Kanpo *estekak* 
* *Historiatu*tako patriarkatuaren begirada emakume arkeologoei", Lourdes Girónek *Arkeologoen Proiektuan*, 2020ko azaroaren 8tik 10era.
Martzelina Lopetegi Olaiz

**Martzelina Lopetegi Olaiz** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1864ko martxoaren 22a &ndash; 1930eko abuztuaren 2a), bertsolaria izan zen.Emakume aitzindaria bertsolari munduan. 

## Bizitza 
ezkerrera|thumb|265x265px|Galtzata baserria. Martzelinaren jaiotetxea.
Martzelina Oiartzungo Ergoien auzoko  Galtzadeta (*Galtzata*) baserrian jaio zen. Guraso biak oiartzuarrak, Frantzisko eta Maria Edubijis izan ziren. Bost senide izan ziren: Guadalupe, Nikolasa, Kanuta, Kaitano eta denetan gazteena, Martxelina. 1907an, 43 urte zituela, Juan Kruz Irastortzarekin Zabale baserrira ezkondu zen. Bi seme izan zituzten, eta biak ia jaio orduko hil. Orduan Juan Kruz Irastorza, Emieta baserriko iloba ekarri zuten etxera, senarraren besoetakoa eta izen bera zuena. Ez dago Martzelinaren argazkirik. Ezagutu zutenek esana da kolore gorriko emakume alta xamarra zela. 

Jostuna zen eta bertsozale amorratua, nahiz eta ezkondu ondorengo bertsorik edo bertso jardunik ez den jaso. Garai haietan emakumeek bertsotan egitea erraza ez zen arren, Martzelina bertsolaria izan zen. Aita Zavalak berari buruz gogoratutakoa eta bertso gutxi batzuk jaso ahal izan zituen. Zuluagako errotan bilera egiten zen eta bertan aritzen zen Martzelina bertsotan Pello Errota eta Txirritarekin trebatuz, besteak beste. Erromerietan eta jaietan bertsotan jardutea gustuko omen zuen, batzuetan entzuten zegoen lekutik eta beste batzuetan bertsolariengana hurbilduta. Martzelinaren lau ahizpek eta lagunek ez omen zuten gustuko Martzelinaren zaletasun hau eta haserre egiten omen zioten. Jaietan Galtzadetara inor laguntzera joandakoekin ere bertsotan aritzen omen zen, eta edozein momentutan erantzuna ere bertsotan ematen zuela Martzelinak. Emakume bizia eta ausarta zela edozein gizonekin bertsotan aritzeko, eta gizasemeen moduko ahots altua zuela. lanean jasota duen bezala, Laxaro eta Joxe Miel Eskudero Lekuonaren kontaerari jarraituaz, Artikutzan urtero bertsolari txapelketa egiten zen San Agustin jaietan, abuztuan. Urte batean, Martzelina eta Txirrita aritu ziren, eta bertso ezagun hauek kantatu zituzten, jarritako gaiari erantzunez. Urte horretan, bi bertso horien ondoren saria Martzelinari eman zioten (doinuak aipatutako liburuan bertan aurki daitezke).

## Martzelina Bertsozale Elkartea 
Oiartzungo bertso eskolak bere izena aldatu eta aurrerantzean *Martzelina Bertsozale Elkartea* izatea erabaki zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Zavala, Antonio. "Oiartzungo beste lau bertsolari". Auspoa 119. zka. Tolosa: 1974. 104-138 orrialdeak.http://www.euskaltzaindia.net/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/10682.pdf

* Mendizabal, Agustin. “Hau leku aittorra! : Oiartzun haraneko kanta eta bertso zahar bilduma berria”. Oiartzun: Udala, 2017.

## Kanpo estekak 
* "Martzelina Lopetegi Olaiz. Edo" liburua ondu dute Alaia Martin, Iraitz Mateo eta Karmele Mitxelenak, 2023-05-03
Phoenixko Unibertsitatea

**Phoenixko** **Unibertsitatea (**ingelesez: **University of Phoenix**) Estatu Batuetako irabazi-asmoa duen unibertsitate pribatua da. 79 campus ditu 117 ikasketa-zentro eta egoitza Phoenix-en (Arizona) du. Unibertsitatea Apollo Group, Inc-ren jabetzakoa da eta 1976an sortu zen helduen hezkuntzan arreta jarriz. Unibertsitatea Estatu Batuetan, Puerto Ricon, Herbehereetan, Kanadan eta Mexikon dago.

Unibertsitateak 280.000 ikasle baino gehiago eta 20.000 irakasle baino gehiago zituen 2006an, eta urte horretan bertan, matrikulak urtean 10.500 dolar balio zuen batez beste, nahiz eta ikasketen eta antzinatasunaren arabera aldatzen den. Ikasketak master mailan ematen dira campus guztietan, eta doktoretza mailan Phoenix Unibertsitateko lineako campusean.

Erreklamazioak dituzten ikasleentzako web orri bat dago.  Lan baldintzen inguruko ikerketa federal bat ere martxan jarri da.

Guztira 79 campus eta 117 helduen eta etengabeko prestakuntzarako zentro daude 37 estatutan (horietako 5 Kalifornian) eta AEBetatik kanpoko 4 herrialdetan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuril Uharteen inbasioa

**Kuril Uharteen inbasioa** (; «**Kuril** **Uharteetako lehorreratze-eragiketa**») Japoniako Kuril Uharteak 1945ean inbaditzeko Bigarren Mundu Gerrako operazio militar sobietarra izan zen. Inbasioa, sobietar-japoniar gerraren zati bat, Hokkaidon lurreratzeko planak bertan behera utzi zirenean erabaki zen. Armada Gorriak Mudanjiangen egindako operazio militar arrakastatsuek eta Hegoaldeko Sakhalinen inbasioak Kuril Uharteak inbaditzeko beharrezko baldintzak sortu zituzten.

## Gudua 
Abuztuaren 18tik irailaren 1era bitartean egin zen operazioa. Erasoa 16. Armadako (L. G. Txeremisov teniente jenerala) 87. Errifle Gorputzak (A. S. Ksenofontov teniente jenerala) eta Kamtxatkako Defentsa Arloko elementuek (Alexei Gnetxko komandante nagusia) egin zuten. Ontziak eta garraioa Petropavlovsk-Kamtxatskiko base militarretik zetozen (Dmitri Grigorievitx Ponomarev kapitaina). Abiazioko 128 Dibisioak ere lagundu zuen.

Uharteak Infanteria Dibisioak (Shiashkotan, Paramushir, Shumshu eta Onekotan), 42. Dibisioak (Shimushiro), 41. Erregimentu Independenteak (Matua Uhartea), 129. Brigada Independenteak (Urup Uhartea) eta 89. Infanteriako Dibisioak (Iturup eta Kunashuri) okupatu zituzten. Japoniako komandantea Tsutsumi Fusaki teniente jenerala izan zen.

Hasierako azterketa abuztuaren 18an egin zen, Errifle Bereiziaren Brigadaren destakamendu baten bidez (komandantea, G. I. Brunshtein tenientea), minen aurkako bi ibilgailurekin (ТЩ-589 eta ТЩ-590) Iturup uharteko Rubetzu badiara eraman zuten. Iturup-eko lehorreratzeei jarraipena eman zien Rifle 355 Dibisioak, eta Urup uharterik txikienean ere lurreratu zen.

Abuztuaren 23an, uharteetako 20.000 goarnizio japoniar indartsuei agindu zitzaien Japoniako errendizio orokorraren zati gisa errendi zitezela. Hala ere, goarnizioaren indar batzuek ez zioten ordena horri kasurik egin, eta sobietarren okupazioari eusten jarraitu zuten.

Abuztuaren 22tik 28ra, Kamtxatka aldeko tropek Urup iparraldeko Kuril uharteak okupatu zituzten.

Irailaren 1ean, 87. Errifle Kidegoko elementuak torpedo-ontziek, meatzeetako arraste-ontziek eta garraiolariek (Otomaritik irten zirenak) lehorreratu zituzten Kunashir-en eta Shikotan hegoaldeko Kuril Uharteetan. Japoniako erresistentziaren aurkako erasoa izan zen. Irailaren 4an, Rifleko 87. Gorputzak bost uharte txiki hartu zituen (Sibotzu, Taraku-Shima, Uri-Shima, Akiuri eta Suiseto).

Irailaren 4aren ondoren, indar sobietarrek gainerako Kuril Uharteak hartu zituzten erresistentzia gehiagorik gabe.

Uharteak Errusiaren zati izaten jarraitu zuten Sobietar Batasuna desegin ondoren, baina haien benetako estatutu juridikoa zalantzan dago oraindik, Errusiaren, Japoniaren eta beste alderdi batzuen arteko Kuril Uharteen gaineko gatazkaren zati gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urtsulatarrak

**Santa Urtsularen Ordena** edo **Santa Ursularen Lagundia** (), **urtsulatarrak** izenaz ere ezagunak, ordena katoliko bat da, sagarapen-bizitzako hainbat institututan batez ere irakaskuntzan diharduten emakumeez osatua da, Jesusen Lagundiaren ereduaren arabera. Urtsulatarren komunitateek Angela Merici jotzen dute fundatzailetzat.

Ordenaren antolaketa berezia zen, eta Eliza Katolikoaren institutu femeninoekiko ezberdina. Helbura ez zen zentzu hertsian erlijio-ordena bat sortzea, baizik eta laguntza-, hezkuntza- eta zentralizazio-obra bat. Garaiko emakumearentzako proposamena, klaustro-bizitzaren eta emazte-bizitzaren artean aukeratzera behartua, Jaunaren zerbitzari izateko alternatiba bat zen, baina errealitate sekularretan bizi zen emakume emantzipatu gisa, bere patuaren jabe gisa eta jarduera apostoliko bati emana, garai hartan emakumeek ia debekatuta zutena.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
*

## Kanpo estekak
Richard Axel

**Richard Axel** (New York, 1946ko uztailaren 6a) estatubatuar biologoa da. 2004ko Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuen Linda B. Buckekin batera haien usaimen hartzaileen inguruko lanagatik.

Axel Brooklynen jaio zen etorkin judu poloniar familia batean. Columbiako Unibertsitatean ikasi zuen, eta, ondoren, irakasle aritu zen.

1970eko hamarkadan, proteina jakin batzuk ekoizteko zelula ostalari batean atzerriko DNA txertatzeko sistema bat aurkitu zuen.

Axelek eta Buckek usaimen hargailuak klonatu zituzten. Ugaztunen genomaren usaimen hartzaileetan mila gene inguru daudela kalkulatu zuten. Ikerketa horri esker, usaimenaren mekanismoen analisi genetikoa eta molekularra egin ahal izan zen.
Hermann Kemper

**Herman Kemper** (Nortrup, 1892ko apirilaren 5a - 1977ko uztailaren 13a) lebitazio magnetikoaren aitzindari izan zen ingeniari alemaniarra izan zen.

Ingeniaritzan egin zuen ekarpen handia lebitazio magnetikoaren trena asmatzea izan zen, berak 1934ko abuztuaren 14an patentatu zuena. Bere patentea Transrapid sarea eraikitzeko erabili zen.

1972an Alemaniako Errepublika Federaleko Merezimendu Ordena jaso zuen.

## Kanpo estekak
Jesusen urtsulatarrak

**Jesusen urtsulatarren Kongregazioa** (), **Jesusen urtsulatarrak** izenez ere ezagunak, emakumeen erlijio-kongregazio katolikoa da, bizitza apostolikoa eta zuzenbide pontifiziokoa, 1802an Louis-Marie Baudouin eta Charlotte-Gabrielle Ranfray erlijioso frantsesek Chavagnes-en-Paillersen sortua.

## Historia 
Kongregazioa 1802ko uztailaren 2an sortu zuten gazteen hezkuntzarako eta gaixoen arretarako. Hasieran, Aditz Harakinduaren Alijen Kongregazioa deitu zioten, eta laster urtsulatar izena hartu zuten, Frantzian erlijioso horiek apostolutza egiteko zituzten pribilegioez gozatzeko, aita santuaren klausurara behartuta egon gabe. Lehenengo erlijiosoek 1806ko azaroaren 21ean eman zituzten botoak, eta Charlotte-Gabrielle aukeratu zuten nagusi.

Kongregazioak Pio IX.a aita santuaren onespena jaso zuen 1877ko ekainaren 30eko *decretum laudis* baten bidez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
*

## Kanpo estekak
Lebitazio magnetiko

thumb|250x250px| Lebitazio magnetikoaren erakustaldia.
**Lebitazio magnetikoa**, ingelesezko **Maglev** akronimoarekin ere ezaguna, objektu bat eremu magnetiko baten eraginez bakarrik mantentzen duen metodoa da. Beste era batera esanda, presio magnetikoak grabitatearen aurka egiten du. Esan beharra dago edozein objektu lebitatu daitekeela, eremu magnetikoa nahiko indartsua den bitartean. 

Earnshaw-en teoremak frogatzen du ferromagnetismo estatikoa bakarrik erabiliz ezinezkoa dela objektu bat grabitatearen aurka egonkor lebitatzea, baina material diamagnetikoak, serbomekanismoak edo supereroaleak erabiltzeak posible egiten du lebitazio hori.

Lebitazio magnetikoaren aplikazio ohikoenak Maglev trenak, errodamendu magnetikoak eta erakusteko produktuen lebitazioa dira. Etorkizunean, eta fusio nuklearra kontrolatzea lortzen badugu, lebitazio magnetikoaren beste erabilera bat plasmaren lebitazioa izan daiteke. Hori izango litzateke posible den modu bakarra, fenomeno hori gertatzen den milioika gradutan edozein edukiontzi urtuko luketelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klausura

[thumb|right|250px|Klausuran bizi den [klaratar bat.]]

**Klausura** komentuetan, kanpoko inor ezin sar daitekeen barrutia da; barruti horretatik irteteko edo bertan sartzeko debekua; egoera horri dagokion bizimoldea. Berez, klaustroaren etimologia berbera du.

Klausuraren helburua da Jainkoarekiko lotura mistikoa bilatzeko bilketa-, isiltasun-, otoitz- eta bestelako baliabide aszetikoen giroari eustea. "Mundua"rekiko bereizketa fisiko hori gorabehera, erlijiosoek gizateriarekin eta beren arazoekin estuki lotuta egon nahi dute, bitartekotza gisa eskainitako otoitzen bidez. Hortik, adibidez, Teresa Lisieuxekoa, Frantziako bere komentutik inoiz atera ez zena, misioen zaindaria izatea.

Gaur egun klausura praktikatzen duten ordena erlijiosoen artean honako hauek ditugu adibide gisa: beneditarrak, karmeldarrak, klaratarrak, kartusiarrak, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barrakoi

[thumb|[Sierra Leonako esklabuentzako barrakoia, 1849]]
**Barrakoia** solairu bakarreko eraikin handi arina da, soldadu taldeak, eraikuntzako langileak eta kidekoak hartzeko erabiltzen dena. 

Atlantikoko esklabo merkataritzan, harrapatutako pertsonak aldi baterako garraiatu eta barrakoietan atxiki zituzten mendebaldeko Afrikako kostaldean zehar, Ozeano Atlantikoan zehar garraiatzea espero baitzuten. Barrakoi batek esklabo-merkatariaren lana sinplifikatu zuen esklaboak bizirik eta gatibutasunean mantentzeko, kasernak hurbiletik zelatatuak izanik eta gatibuak elikatuak eta ariketa baimenduak izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lebitazio

[thumb| [San Jose Cupertinokoa bere lebitazio batean erakusten duen XVIII. mendeko grabatua.]]
**Lebitazioa** gorputz edo objektu bat espazioan esekidura egonkorrean dagoen efektuari ematen zaion izena da, beste objektu fisiko baten bitartekaritzarik gabe, lebitatzen edo *"flotatzen"* denari eusten dion aurrenekoarekin kontaktuan jarri gabe, hori guztia grabitatearen eragipean; edo, halaber, gorputz bat lurretik altxatzean, euskarri naturalik gabe airean geratzen den fenomeno ezohikoa. Hau da, pertsona airean esekita geratzen da hirugarren baten laguntzarik gabe.

## Kanpo estekak
Suhiltzaile-etxe

[thumb|280px|[Kołobrzegeko suhiltzaile-etxea.]]
**Suhiltzaile-etxea** hiri bateko suhiltzaile kidegoari ostatu emateko diseinatutako instalazio osoa da. Suteen aurka babesteko behar den materiala gordetzen du esparruak, ibilgailuak, ponpa hidraulikoak, babes-ekipamenduak eta langileentzako atsedenlekuak barne.

Gune komunak goiko aldean daude; beheko solairuan, berriz, ibilgailuen parkinga eta ekipamendu espezializatua uzteko beste puntu batzuk daude. Parke handienek kamioientzako, materialentzako, bulegoentzako, entrenamendu-zentroentzako eta logelentzako gune bereiziak dituzte. Aitzitik, etxea solairu bakarrekoa bada, ibilgailuen espazioa eta material-biltegiak partekatzen dira.

Suhiltzaileen parkeek alarma-sistema bat izaten dute, sute baten berri ematen den unean aktibatzen dena. Hala ere, txikienetan larrialdietako telefonoa da seinale bakarra. Suhiltzaile boluntarioen kasuan, irrati, mugikor edo mensafono bidez jasotzen dute abisua, behar izanez gero etxera joateko.

Suhiltzaile-etxe baten inguruetan zirkulazio-seinale horizontal eta bertikalak daude, suhiltzaileen ibilgailuek abiadura bizian irten behar baitute larrialdiren bat gertatzen denean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Turning Red

**Turning Red** () 2022ko Domee Shi txinatar-kanadar zinema zuzendariaren konputagailu-animaziozko fantasiazko komedia film bat da. Pixar Animation Studios ekoiztetxeak ekoitzi zuen eta Walt Disney Studios Motion Pictures ekoiztetxea da banatzailea.

## Argumentua 
Istorioa 2002an gertatzen da, Torontoko auzo txinatarrean. Mei Lee hamahiru urteko neska txinatar-kanadarra da, eta amaren alaba esanekoa izatearen eta gaztaroko kaosaren artean dago eztabaidagai. Eta, bere interes, harreman eta gorputzaren aldaketak nahikoak ez balira, gehiegi hunkitzen edo estresatzen den bakoitzean, panda gorri bihurtzen da.

## Aktore bikoiztaileak 
* Rosalie Chiang: Meilin (Mei) Lee
* Sandra Oh: Ming Lee, Meiren ama
* Ava Morse: Miriam Mendelsohn, Meiren laguna
* Maitreyi Ramakrishnan: Priya Mangal, Meiren laguna
* Hyein Park: Abby Park, Meiren laguna
* Orion Lee: Jin Lee, Meiren aita
* Wai Ching Ho: Wu, Meiren amona
* Lori Tan Chinn: izeba Chen
* Lillian Lim: izeba Ping
* Mia Tagano: izeba Lily
* Sherry Cola: izeba Helen
* Tristan Allerick Chen: Tyler Nguyen-Baker, Meiren ikaskidea
* James Hong: Gao jauna, Meiren bizilaguna
* Addie Chandler: Devon, dendako kutxazaina
* Sasha Roiz: Kieslowski jauna, Meiren irakaslea
* Jordan Fisher: Robaire, *4Town* taldeko musikaria
* Finneas O'Connell: Jesse, *4Town* taldeko musikaria
* Grayson Villanueva: Tae Young, *4Town* taldeko musikaria
* Josh Levi: Aaron Z., *4Town* taldeko musikaria
* Lily Sanfelippo: Stacy Frick, Meiren ikaskidea
* Anne-Marie: Lauren, Meiren ikaskidea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Turning Red* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Eragingailu

**Eragingailua** edo **eragintza-sistema** mekanismo edo sistema bat mugitzeaz eta kontrolatzeaz arduratzen den makina baten osagaia da, adibidez balbula bat irekitzea. Termino sinpleetan, "mugitzailea" da.

Eragingailu batek kontrol-seinale bat eta energia iturri bat behar ditu. Kontrol-seinalea nahiko energia baxua da eta tentsio edo korronte elektrikoa, pneumatikoa edo fluido hidraulikoaren presioa edo giza indarra izan daiteke. Bere energia-iturri nagusia korronte elektrikoa, presio hidraulikoa edo presio pneumatikoa izan daiteke. Kontrol-seinale bat jasotzen duenean, eragingailu batek iturriaren energia mugimendu mekaniko bihurtuz erantzuten du. Zentzu *elektriko*, *hidrauliko* eta *pneumatikoan*, automatizazio edo kontrol automatiko modu bat da.

Eragingailu bat kontrol-sistema batek eragiketa edo zeregin bat burutzeko jarduten duen mekanismoa da. Kontrol-sistema sinplea izan daiteke (sistema mekaniko edo elektroniko finkoa), softwarean oinarritutakoa (adibidez, inprimagailu-kontrolatzaile bat, roboten kontrol-sistema), gizakia edo beste edozein sarrera. 

## Historia 
Eragingailu pneumatikoko sistemaren eta eregingailu hidraulikoaren sistemaren historia Bigarren Mundu Gerraren garaikoa da (1938). Xhiter Anckeleman-ek  sortu zuen lehenengoz, motorretan eta balazta-sistemen ezagutza erabili zuen auto baten balaztak ahalik eta higadurarik txikienarekin indar handiena ateratzeko irtenbide berri bat lortzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Honduras Britainiarra

**Honduras Britainiarra** Erdialdeko Amerikan ezarritako kolonia britainiar bat izan zen, gaur egun Belize osatzen duen lurraldean. Ofizialki kolonia titulua 1871 eta 1964 urteen artean izan zen, gero nolabaiteko autogobernua lortuz. Lurraldearen izena 1973an aldatu zen *Belizera*. Belizek 1981eko irailaren 21ean lortu zuen Erresuma Batuaren independentzia.

## Historia 
Yukatan penintsularen hego-ekialdeko kostaldea, 1524. urtean Guatemalako Kapitaintza Nagusian sartuta egon zen. 1638tik aurrera, ingeles abenturazaleak hasi ziren Belizeko kostaldean ezartzen, eta esklabo afrikarrak ekarri zituzten. *Baymen* zeritzoten piraten tripulazioak ere ezarri ziren inguruan.  Espainiarrek eta britainiarrek inguruez subirautza-gatazka izan zuren 1786ko Londresko Konbentziora arte, non nolabaiteko bakea eta mugak ezarri zirem. 

1821. urtean, Espainiar inperio amerikarraren desegitearekin, lehen estatu ertamerikarraren barruan geratu zen teorikoki Belize (Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuak), baina izatez Erresuma Batuak kontrolatzen zuen eskualdea, eta 1840. urtean ofizialdu zen hori, lehenbizi Jamaikako gobernadorearen kontrolpeko lurralde gisa, eta 1852. urtetik Honduras Britainiarra izenarekin kolonia zela aldarrikatu zutenean.

19. mendean *Belize Estate and Produce Company* delako enpresa pribatua bihurtu zen Honduras Britainiarraren lurren erdien jabe, eta basoen esplotazioan oinarritutako ekonomia nagusitu zen, kaoba esportatzen zelarik.

20. mendean, Depresio Handiak eta 1931ko hurakan batek kolpe handia eman zioten ekonomiari eta biztanleriari. II. Mundu Gerran belizetarrek britainiarrekin borrokatu zuten, eta ekonomia ere indartu zen ahalegi belikoaren mesedetan; baina gerra ondoren, berriro beste depresio bat izan. 1954tik aurrera, independentziarako gogoa indartu zen, eta aldaketa konstituzioanalak etorri ziren. 1964an, autogobernu forma bat ezarri zen, eta izena aldatu zitzaion Belizera (Honduras Britainiarretik) 1973an. 

## Errefefrentziak 
## Kanpo estekak
Atzerriko Itsasontziak Uxatzeko Ediktua

Tokugawa shogunerriak 1825ean aldarrikatutako legea izan zen, atzerriko ontzi guztiak Japoniako uretatik botatzeko agindua ematen zuena.

Praktikan jarri zen legearen adibide bat *Morrison afera* izan zen, 1837an gertatutakoa: Japoniako herritarrak zeramatzan merkataritza-ontzi bati tiro egin zioten.

Legea 1842an indargabetu zen.

## Ikus, gainera 
* Sakoku

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miren Roji

**Miren Roji Astorkia** (Santurtzi, Bizkaia, 1917ko martxoaren 2a &ndash; Bilbo, Bizkaia, 2018ko martxoaren 21a) musika irakaslea eta piano-jotzailea izan zen.

## Bizitza 
Pedro Rojí Alzola eta Maria Astorquia Eguiluzen alaba izan zen Miren. Flandestar jatorri bitxiko familian jaioa (XVII. mendean Herbehereetatik Kantabriako Lierganes eta La Cavadako kanoi eta burdinola fabriketan lan egitera etorriak). Adar bat XIX. mendean iritsi zen Santurtzira, eta nolabaiteko garrantzia hartu zuen.

Bere aita, Pedro Rojí, Luis Amann eta Román Alonsok *Santurtziko historiaren irudiak* liburuan argitaratutako karikatura batzuen egilea izan zen, 1989an argitaratua (273. orrialdea eta hurrengoak). Anastasio Amesti Astorquia, hargin maisu ospetsua berriz,  bere lehengusua izan zen.

## Musikari ibilbidea 
Miren Roji piano eta solfeoko irakasle gisa nabarmendu zen bere etxean, eta oroitzapen atsegina utzi zuen bere ikasleen artean; besteak beste, Javier Bustamante Lagun Zaharrak abesbatzako zuzendaria eta Andolin Eguskitza euskaltzaina (bere izena daraman parkean busto bat du) izan zituen ikasle.

Diotenez, Miren Roji Bizkaiko bere garaiko musika irakasle onena zen, eta, era berean, zorrotzena (agian gehiegi, testigantza batzuen arabera). Haren ikasleek ospe bikaina zuten, eta kalifikazio altuenak lortzen zituzten Bilboko kontserbatorioan.

100 urte bete zituenean Santurtziko Udalak parte hartu nahi izan zuen. Aintzane Urkijo alkatea eta Danel Bringas eta Marta Álvarez zinegotziak Bilboko Siervas de Jesús egoitzara joan ziren, musika-irakasle izandakoa zoriontzera eta herri osoaren izenean lore-sorta bat ematera.

101 urte zituela hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak