Jose Angel Iribar

**Jose Angel Iribar Kortaxarena**, ezizenez ***Makatza*** eta ***Txopo*** (Zarautz, Gipuzkoa, 1943ko martxoaren 1a), futbolari eta futbol entrenatzaile ohia da. Beti Athleticekin jardun zuen, eta talde horrekin partida gehien jokatu duena da: guztira 614 partida.

## Bizitza 
Zarauzko Makatza baserrian jaio zen, 1943ko martxoaren 1ean, eta hortik jaso zuen bere gazte garaiko ezizena: *Makatza*. Txikitan hondartzan futbolean jolastea gustatzen zitzaion. La Salle ikastetxean hasi zen ikasten eta, geroago, tornulari lanbidea ikasi zuen Maestría de los Antonianos ikastetxean. Denbora batez tornulari aritu zen enpresa txiki batean. 

### Futbolean jokatzen hastea 
12 urterekin, La Salleko haur kategoriako taldean aritu zen. Handik gutxira, Antonianoen taldean jokatzen hasi zen, eta, azkenik, Zarauzko Kirol Elkartearen gazte taldean.1961ean, proba bat egin zuen Bigarren Mailan zegoen Baskonia Kirol Klubarekin fitxatzeko, talde hori oraindik Athleticen filiala ez zenean. Baskoniarekin 1961/1962ko Generalisimoaren kopa jokatu zuen (gaur egun Errege Kopa deitua), eta, askoren harridurarako, Atletico Madril taldea kanporatu zuten, Lehen Mailan zegoen eta txapelketako egungo txapelduna zen kluba. Iribarrek kanporaketa horretan egindako jardun handiak eta denboraldi osoan zehar, herrialde osoko hainbat kluben arreta piztu zuen, hala nola FC Bartzelona, Valentzia CF edo Atletico Madril.1962an Bilboko Athletic Klubak Baskonia Kirol Kluba futbol taldetik fitxatu zuen milioi bat pezetaren truke.

### Athleticen hastea eta 1964ko Eurokopan 
Athleticen egin zuen lehen denboraldia ez zen erraza izan; izan ere, jokatu nahi bazuen, Carmelo Cedrun internazionalari kendu behar zion postua, bera baitzen zuri-gorrien atearen jabea hamar urte baino gehiagoz geroztik. Karmelok Di Stefanoren Real Madrili 1958ko amaiera hartan Kopako titulua kendu zion 11 baserritarren taldean parte hartu zuen. 1962ko irailaren 23an, Karmeloren lesioaren ondorioz, debuta egin zuen euskal taldeko jokalari gisa, atezain bizkaitarra 61 minutura ordezkatuta. CD Malaga 2-0 nagusitu zen, baina Iribarrek ez zuen golik jaso jokatu zuen ordu erdian. 1963ko apirilaren 14an titular izan zen lehen aldiz Real Betisen aurkako 3-2ko porrotean. 1963ko apirilaren 21ean jokatu zuen lehen partida San Mamesen, eta Real Madrilen aurka galdu zuen (0-1), Puskasek penaltiz sartutako gol baten ondorioz. 

1963ko urrian, Carmelo lesionatuta zegoela, Iribar atezain titular gisa sendotu zen. Bere jarduera onei esker, zaleen miresmena lortu zuen eta, gainera, Carmelo aulkira baztertu zuen behin betiko, eta R. C. D. Español taldera joan zen denboraldiaren amaieran.

1964ko martxoaren 11n, 21 urte bete berri zituela, Iribarrek debuta egin zuen Espainiako selekzioarekin 1964ko Eurokoparako sailkapen partida batean, Irlandaren aurka. Hori izan zen selekzioaren ate azpiko ibilbide luze baten hasiera, non titular ukaezina bihurtu zen. 1964ko uda horretan bertan, Iribarrek Eurokopako finala jokatu zuen Sobietar Batasunaren aurka, eta bere kirol ibilbideko lehen titulua lortu zuen, nazioarte mailako laugarren partidan.

### Ibilbide luzea, Athleticen 
1966an, Real Zaragozaren aurka galdu zuen Kopako finalaren ondoren, Iribarren kantua ezaguna egin zen: "*Iribar, Iribar, Iribar es cojonudo como Iribar no hay ninguno".* 1969an lortu zuen bere lehen titulua talde bilbotarrarekin, Kopako finalean Elxi 1-0 irabazita. 1969-70 denboraldian Liga txapelketa lortzetik gertu egon zen, baina Valentzian porrot batek, ligako azken-aurreko jardunaldian, taldea txapeldunorde utzi zuen. Iribarrek Zamora saria irabazi zuen Ligako 30 jardunaldietan 20 gol jasota. 1970-71 denboraldian San Mamesen 1.018 minutuz egon zen ezinean, 10 jardunaldi jarraian bere ateari hutsean eutsi baitzion; irailaren 12an, Pujolen gol bat jaso zuenean, eta martxoaren 7an, Toni Granderen gol bat jaso zuenean. Bere unerik zailena 1973an bizi izan zuen, hainbat hilabetez larri gaixorik egon zenean, sukar tifoideo baten ondorioz. Urte bereko ekainaren 29an bigarren titulua lortu zuen Castellori 2-0 irabazita Kopako finalean.[ezkerrera|thumb|258x258px|Zutik: [Jose Angel Iribar|Iribar, Zorriketa, Orue, Etxeberria, Aranguren, Agirre; Behean: Sáez, Argoitia,  Hormaza, Uriarte, eta Lavín (Atotxa, 1965).]]1976-77 denboraldian UEFA Kopako eta Errege Kopako azpitxapeldunak lortu zituen, finaletan Turingo Juventusen eta Real Betisen aurka erorita, hurrenez hurren. Betisen aurkako penaltien txandan, Esnaolak hogeigarren penaltia gelditu zion Iribarri, eta honek talde zuriaren alde egin zuen. Iribarrek penaltien txanda batean gola sartua zuen. 1974-75 Kopako final-laurdenetako itzulerako partidan Athletic Clubek Reala kanporatu zuen.

Iribar Athleticeko atezaina izan zen 1962 eta 1980 artean, talde horren ateko erreferentea izan zen, eta klubaren ikur bihurtu zen. Era berean, zarauztarraren itzalean, beste atezain batzuk alde egin beharrean izan ziren, urteetan ordezkotzan aritu ondoren, hala nola: Javier Echevarría, Juan Manuel Zamora, Juan Antonio Deusto, Víctor Marro, Juan Antonio Zaldua eta José Luis Burgueña. 1979/1980 denboraldian, Helmut Senekowitsch Athleticeko entrenatzailea zela, lehen bederatzi jardunaldiak jokatu ondoren erretiratu zen, eta Peio Agirreoak ordeztu zuen. 1980ko maiatzaren 31n omendu zuten, San Mamesen, Realaren aurka jokatutako partida batean. 

Guztira 614 partida jokatu zituen Bizkaiko klubean, *One Club Man* («klub bakarreko gizona») izanda maila profesionalean. Hauetatik, 209 partidatan ez zioten gol bakar bat ere sartu, eta gainerakoetan 668 gol sartu zizkioten. Athleticen lehen taldearekin partida gehien jokatu dituena da gaur egun, eta bigarrena denboraldi kopuruari dagokionez (18 denboraldi).

## Entrenatzaile lanetan 
Erretiratu ondoren, Athletic Clubeko beheko mailetan entrenatzaile izan zen, haur eta kadete kategorietan. Bilbao Athletic mailaz igotzea lortu zuen 1983an, eta Bigarren Mailako txapeldunordetza 1984an. Athleticen lehen taldearekin ere aritu zen, 1986/1987 denboraldian: taldeak 13. postuan amaitu zuen. Lehen taldeko atezainen entrenatzailea ere izan zen, 1990 eta 2001 bitartean. Ondoren, Javier Uríak klubaren ordezkari instituzional izendatu zuen, eta lehen taldeari lagundu ohi zion bere joan-etorrietan. Gainera, Euskal Herriko selekzioko lagunartekoetan entrenatzaile izan zen ia hogei urtez; kargu hori 2011n utzi zuen.

## Selekzioarekin 
### Euskal Herriko selekzioa 
1979ko abuztuaren 16an Euskal Herriko selekzioko kapitaina izan zen San Mamesen Irlandaren aurka jokatutako lagunartekoan.

Euskadiko selekzioarekin beste bi partida jokatu zituen homenaldi egunetan: Lizarralderi, Real Valladoliden aurka, eta Garateri, Atletico Madrilen aurka.

### Espainiako selekzioa 
Internazionala izan zen Espainiako selekzioarekin 49 aldiz. 1964ko martxoaren 11n egin zuen debuta internazional gisa, Espainia-Irlanda partidan (emaitza: 5-1). Azken partida 1976ko apirilaren 24an jokatu zuen, Alemania Federalaren aurka, 1-1 emaitzarekin. Atezain titularra izan zen 1964ko Eurokopan, non Espainia txapeldun izan zen. 1966ko Ingalaterrako munduko txapelketa ere jokatu zuen: hiru partida jokatu zituen, Argentinaren, Suitzaren eta Alemania Federalaren aurka.

## Politikan 
[thumb|Ikurrina, 1976ko [euskal derbian.]]
Espainiako trantsizioan, eta bere kirol-ibilbidearen azken zatian, Iribarrek politikan inplikazio esanguratsua izan zuen. 1976ko abenduaren 5ean, Realaren aurka Atotxako Estadioan derbia jokatu aurretik, Iribar eta Inaxio Kortabarria kapitain txuri-urdinak berdegunera atera ziren bien artean ikurrina zeramatela, eta zelaiaren erdiko zirkuluan jarri zituzten biak modu zeremoniatsuan. Garai hartan, bandera hori legez kanpokoa zen, oraindik ez baitzegoen burututa Espainia frankistako errepresio legeak arintzeko prozesua. Garai hartako agintariek toleratu zuten lehen ikurrin erakusketa publikoa izan zen, bi jokalariak ez baitzituzten ekintza horregatik atxilotu edo auzipetu.

Hurrengo urteetan, Iribar politikagintzan nabarmendu zen ezker abertzalea publikoki babesteagatik. 1978ko urriaren 19an, Herri Batasuna koalizio independentistaren lehen Mahai Nazionaleko kide gisa aurkeztu zen, eta, beraz, haren sortzaileetako bat izan zen. Telesforo Monzonekin, Patxi Zabaletarekin, Jon Idigorasekin eta Francisco Letamendiarekin batera, besteak beste, koalizioko independente gisa parte hartu zuen. Garai hartan, Mahai Nazionalak, koalizioaren organo errektorea baino gehiago, HBren aldeko Batzorde gisa funtzionatzen zuen. Lehen Mahai Nazional hartan, Bizkaiko ordezkari zen Iribar.

## Omenaldiak eta futbol-hiztegia 
*2016: Urte horretako Bilboko ospetsuak sarian lau pertsona izendatu zituzten: José Angel Iribar, Sara Estévez, José Antonio Garrido, Begoña Rueda eta Xabier Kintana.thumb|Bilboko Ospetsuak saria jasotzen, 2016an.|erdian
* 1999: Omendua Korrikaren 11. edizioan. Hauek izan ziren urte hartan omenduak: Jose Angel Iribar, Pedro Miguel Etxenike, Jose Ramon Etxebarria, Maitena Araguas, Etxepe enpresa, Mendia optika, Laudioko ikastolaren sortzaileak, Argiñe Iturregi, Euskalerria Irratia, Arantza udalerria eta Maiatz editoriala.thumb|303x303px|1999ko Korrikako omenduak Euskaldunon Egunkaria,  1999-03-14)thumb|1999ko Korrikan.|240x240px|erdian

* 1980ko maiatzaren 31n omendu zuten, San Mamesen, Athleticek Realaren aurka jokatutako partidan. Partidan atera zen diruarekin hemezortzi urtez Athlétic-eko atezainak  milioi bat peseta urteko  —hemezortzi milioi pezeta guztira— eman zizkion UZEI institutuari, euskara kirol arloan sustatzeko, eta UZEIk kirol hiztegiak doan egitera eta banatzera bideratu zituen. Prezioak Ligan baino merkeagoak izan ziren: hirurehun eta mila pezeta artekoak. Fruitu horietako bat izan zen Futbol Hiztegia izan zen: *Kirola1: Futbola*  (UZEI, 1985) Hauek izan ziren egileak:  Jose Antonio Aduriz,  Jabier Agirre Lasarte, Joan Mari Agirre, Antton Anasagasti, Joseba Arzak, Xabier Azkargorta, Iñaki Elortza, Juan Martin Errasti, Jon Eskobosa, Jose Antonio Irulegi, Jon Kortajarena, Gorka Reizabal, Andoni Sagarna Izagirre, eta Jaxinto F. Setien
Fitxategi:Iribar SanMames eskultura 4.jpg
Fitxategi:Iribar SanMames eskultura 3.jpg
Fitxategi:Iribar SanMames eskultura.jpg
Fitxategi:Iribar SanMames eskultura 2.jpg

## Filmografia 
* TVE dokumentala (2015-05-16), «Conexión Vintage - Iribar» RTVE.es-en.
* Fiebre Maldini erreportaia (2018-4-30), El Txopo Iribar Movistar+en.
* TVE dokumentala (1971-1-1), RTVE.es-en.

## Bibliografia 
* Iribar: Txopoaren itzal luzea, Pedro Maria Goikoetxearena. 2012, Alberdania argitaletxea. ISBN 978-84-986-8386-8.

## Estatistikak 
### Futbolari moduan 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

### Entrenatzaile moduan 
## Tituluak 
### Klubeko txapelketak 
### Selekzio txapelketak 
### Banakako sariak 
## Athletickekin errekorrak 
* Athletic taldean denboraldi gehien jokatu duten jokalarien arteko zerrendan bigarrena zen 2024an:

* Athletic taldean partida gehien jokatu duten jokalarien arteko zerrendan lehenegoa zen *2026ko Otsailaren 8*an:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zarauztar ospetsuen zerrenda
* Athletic Clubeko futbolarien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Elkarrizketa