Lerrokatze morfosintaktiko

[[Fitxategi:Morphologic-Alignement.png|thumb|500x500px|Lerrokatze morfologikoa: **Neutroa** (kasu morfologiko espliziturik gabea) [% 51,6], **Nominatibo-akusatiboa** [S/A, P] (estandarra: akusatiboa edo nominatiboa markatuta daude [% 24,2]; markatua: nominatiboa bakarrik esplizituki markatuta dago [% 3,2], **Ergatibo-absolutiboa** [S/P, A] [% 16,8], **Aktibo-inaktiboa** [SP/P, SA/A] [% 2,1], eta **Hirukuna** [S, A, P], marka bana S, A eta P-rako [% 2,1].]]
Hizkuntza batzuetako perpausetan aditz iragankor eta iragangaitzen argumentuak markatzeko modua deskribatzeko erabiltzen den terminoa da **lerrokatze morfosintaktiko**a. Ikuspegi horretatik, hizkuntza gehienak nominatibo-akusatibo edo ergatibo-absolutibo gisa sailka daitezke (hirugarren mota bat da aurreko moten lerrokatze aktibo-inaktiboa eta lerrokatze mistoak).

Hizkuntza nominatibo-akusatiboaren adibide bat frantsesa da, eta euskara, berriz, hizkuntza ergatibo-absolutiboarena. Hurrengo bi perpausek bien lerrokatzea erakusten dute (ikus adibide irudia):

: Frantsesez:
: (1.a) *Il* *est* *arrivé* = '"*Bera*, mask.) Iritsi da".
: (2.a) *Il* *le* *voit* = "(*Berak* mask. *bera* mask.) Ikusten du".
: Euskaraz:
: (1b) *Gizona* *etorri da.*
: (2b) *Gizonak* *mutila* *ikusi du.*

## Oinarrizko lerrokatzeak 
Lerrokatze morfosintaktikoa hizkuntza baten parametro tipologiko nagusietako bat da, lerrokatze motak gramatikaren gainerako ia arlo guztiei eragiten baitie. Lerrokatzeak hitzezko ekintza batean (agentea, pazientea, mintzagaia, esperimentatzailea, etab.) parte-hartzaile bakoitzak duen rol tematikoa interpretatzeko balio du.

Onarpen orokorrekoa da oinarrizko hiru lerrokatze mota daudela giza hizkuntzetan. Oinarrizko hiru lerrokatzeak azaltzeko, ohikoa da parte-hartzaile mota hauek sartzea:

* *Subjektu iragangaitz aktiboa* (Sa) edo eragile gisa interpreta daitekeen predikazio bateko parte-hartzaile bakarra. 
* *Subjektu iragangaitz inaktiboa* (So) edo predikazio interpretagarri baten parte-hartzaile bakarra esperimentatzaile, esperimentatzaile edo gai gisa.
* *Subjektu iragankor aktiboa* (A), perpaus iragankor batean, agente gisa interpreta daitekeena.
* *Objektu zuzen inaktiboa* (O), perpaus iragankor batean, gai edo pazientetzat interpreta daitekeena.

Parte-hartzaileen sailkapen horren arabera, ohikoak dira honako lerrokatzeok:

* Nominatibo-akusatibo lerrokatzean, Sa, So eta A berdin tratatzen dira (nominatiboa) eta O desberdin tratatzen da (akusatiboa). Kasu morfologiko esplizitua duten hizkuntzetatik, hizkuntzen % 55 inguruk dute lerrokatze mota hori.
* Ergatibo-absolutiboa lerrokatzean, Sa, So eta O berdin tratatzen dira (absolutiboa) eta A desberdin (ergatiboa). Kasu morfologiko esplizitua duten hizkuntzen artean, % 35ek dute lerrokatze mota hori.
* Aktibo-inaktiboa: lerrokatze-mota horretan, Sa-k eta A-k tratamendu mota bera dute (aktiboa), eta So-k eta O-k tratamendu inaktiboa. Lerrokatze mota hori kasu esplizitua duten hizkuntzen % 5 inguruan agertzen da.
* Hirukuna: S-ak, A-ak eta O-ak marka bana jasotzen dute; beraz, hiru marka daude aurreko hiru sistemetan bezala, bi izan beharrean. Lerrokatze mota hori kasu esplizitua duten hizkuntzen % 5 inguruan agertzen da.

Lerrokatze hori hainbat prozeduraren bidez adieraz daiteke, hala nola adposizioak edo partikulak, aditz-hizkiak, osagaien ordena, intonazioa edo prozedura horien konbinazioa.

## Egitura nagusiak 
### Akusatiboa 
Hizkuntza akusatiboan, edo zehatzago esanda, nominatibo/akusatibo kasu egitura duen hizkuntza batean, aditz trantsitibo eta intrantsitiboen subjektua modu berean markatzen da, aditz trantsitibo baten objektua (edo pazientzia) modu ezberdinean markatzen den bitartean. Terminologia hau flexiodun hizkuntzetatik dator: haietan, aditz iragankor eta iragangaitzen subjektua nominatibo kasuan dago, eta aditz iragankorren objektua, berriz, akusatiboan. Adibidez:

Finlandieraz:*Uusi auto on kadulla* (berri auto dago kalean > "Auto berria dago kalean "): *Uusi auto* ("Auto berria") sintagma nominatibo kasuan dago, esaldiaren subjektua delako.

*Minä ostin uu**den** auto**n*** (nik erosi dut berria autoa > "Auto berri bat erosi dut"): *uuden auton* ("auto berri bat") sintagma akusatiboan dago, aditzaren objektua delako.Kitxuaz (-*ta* akusatiboaren marka da; nominatiboa markatu gabea da):*Alqun aycha**ta** mikun* ("Txakurrak haragia jaten du"): *aycha* ("haragi") hitza akusatiboan dago (*aychata*), "jan" aditzaren objektu zuzen gisa; "txakurra" subjektua markatu gabea da, haren funtzio gramatikalari dagokionez.

*¿Kukata akuykuyta munankichu?* ("Koka murtxikatu nahi al duzu?"): *kuka* ("koka") hitza akusatiboan dago (*kukata*), *akuykuy* ("murtxikatu") aditzaren objektu zuzena baita, eta aditz horixe ere *akuykuyta* akusatiboan dago, esaldiko *munankichu? (*"Nahi al duzu...?") aditz nagusiko objektu zuzen gisa.

### Ergatiboa 
Hizkuntza ergatibo batean, edo zehatzago esanda, argumentu-egitura absolutiboa/ergatiboa duen hizkuntza batean, aditz iragangaitzen subjektua eta aditz iragankorren objektua modu berean markatzen dira, baina aditz iragankor baten subjektua (edo agentea) modu ezberdinean markatzen dira. Subjektuaren nozioa bera, nonahikoa hizkuntza akusatiboan, ez da garrantzitsua hizkuntza ergatiboetan, hizkuntzalariek nozio hori askotan erabiltzen duten arren, beren lehen hizkuntza akusatiboa (eta askotan indoeuroparra) izanik, arrazoi pedagogikoengatik. Egia esan, argumentu bakarreko aditzek osagarri bat hartzen dute absolutibo kasuan, eta argumentu bikoitzeko aditzek, gehienetan agente batek paziente batean duen ekintza deskribatzen dutenek, osagarri bat hartzen dute ergatibo kasuan, agentea adierazten duena, eta beste bat absolutibo kasuan, pazientea adierazten duena.

Euskarazko adibideak:*Txakurr**a** etorri da* (*txakurra* "etorri da" aditzaren subjektu bakarra; beraz, absolutibo kasuan dago).

*Nire lagun**a** gure herriko alkate**a** da* (hor, kasu absolutiboko bi osagarriek "izan (*da*)" aditzaren subjektu bakarrari eta subjektu horren absolutibo predikatuari egiten diote erreferentzia).

*Nire lagun**ak** eskutitz**a** idatziko du* (ekintzaren agentea ergatiboan dago, eta pazientea, absolutiboan).

*Gizon**ak** txakurr**a** ikusi du* (gauza bera).

### Aktiboa 
Hizkuntza aktibo edo bikoitz batean —edo zehatzago esanda, egitura aktantzial aktibo/inaktibo bat duen hizkuntza batean—, aditz iragangaitzen subjektuak batzuetan aditz iragankor baten subjektuaren marka bera hartzen du, eta beste batzuetan, aditz iragankor baten objektuaren marka bera. Bi azpimota posible daude :

* azpimota zatitua: aditz iragangaitzen subjektuaren kasua aditz bakoitzerako aurrez zehaztuta dago, aukerarik gabe. Beste era batera esanda, aditz iragangaitz batzuek aditz iragankor baten subjektuaren antzera markatutako subjektua hartzen dute, eta beste aditz iragangaitz batzuek, berriz, aditz iragankor baten objektuaren antzera markatutako subjektua, eta
* azpimota jariakorra: hiztunak askatasun pixka bat du aditz iragangaitz baten subjektua nola markatzen duen. Hizkuntzaren arabera, hainbat ezaugarri kontuan har ditzake: subjektuaren bizitasuna, ekintzaren borondatezko edo nahigabeko izaera, etab.

Adibideok Paraguaiko guaranieraz daude:

* *Che ha nde ñandekatupyry* ("Zu eta ni adimentsuak gara"): aditz pasiboa.
* *Che ha nde japuka* ("Zuk eta biok barre egin genuen"): aditz aktiboa.
* *Che ha nde jajoguáta juky* ("Zu eta biok gatza erostera goaz"): aditz iragankorra.

## Egitura txikiagoak 
### Hizkuntza hirukuna 
Hizkuntza hirukuna, edo ergatibo-akusatiboa, aditz iragankor baten subjektua, aditz iragankor baten subjektua eta aditz iragankor baten objektua modu ezberdinean tratatzen dituen hizkuntza da bere lerrokatze morfosintaktikoan. Hizkuntza flexionatua bada, argumentuak kasu hauekin markatzen dira:

* aditz iragankor baten agenteak ergatibo kasu marka bat darama,
* aditz iragankor baten objektuak akusatibo kasu marka bat darama, eta 
* aditz iragankor baten argumentu bakarrak absolutibo edo iragankor kasu marka bat darama.

Nez Perce hizkuntzan, ergatibo markatzailea -*nim* atzizkia da, akusatiboa markatzailea -*ne* atzizkia, eta argumentu iragangaitzek ez dute kasu atzizkirik hartzen.

Japoniako iparraldeko Hokkaido uharteko ainuerazko aurrizki pronominalek ere hiruko markaketa erakusten dute: *ku*- ergatibo forma da; -*an*, absolutiboa; eta -*en*-, akusatiboa. Ainuerak boz pasiboa ere badu, nominatibo-akusatiboak diren hizkuntzen ezaugarri guztiak dituena, eta boz antipasiboa, ergatibo-absolutibo hizkuntzen antzekoa. Nez Perce hizkuntzan bezala, boz pasibo eta antipasiboen erabilera hizkuntza hirukun baten ezaugarria da.

Hizkuntza hirukunak ezohikoak dira. Nez Perce hizkuntzaz gain, klase horrek Khantyko Vakh dialektoak eta Australiako hizkuntzak biltzen ditu, hala nola wangkumara eta kalaw lagaw ya (azken horrek sistema hori izenordain singularrekin bakarrik erakusten du). Hainbat hizkuntza eraikik, batez ere hizkuntza logikoek, kasu edo adposizio sistema hirukuna erabiltzen dute. *Avatar* filmetako na'via adibiderik ezagunena da.

### Neutroa 
Hizkuntza horietan, ez dago hiru elementuok bereizten dituen markatzaile bereizgarririk. Munduko Hizkuntza Egituren Atlasaren (WALS) arabera, aktantzia-egituraren izaeraren arabera aztertutako 190 hizkuntzetatik 90 "neutroak" dira. Horien artean txinera dago eta, neurri batean, frantsesa (akusatiboa, latinez barra-barra erabiltzen zen kasua, izenordain pertsonaletan bakarrik gorde da):

* *je* subjektua ("ni, nik") vs. *me* objektu zuena ("ni";  halaber, "niri" zehar objektua,
* *te* subjektua ("hi, hik") vs. *te* objektu zuzena ("hi";  halaber, "hiri" zehar objektua),
* *il* subjektua ("hura, hark" [maskulinoa]) vs. *le* ("hura") objektu zuzena, *lui* ("hari") zehar objektua.
* *elle* subjektua ("hura, hark" [femeninoa]) vs. *la* ("hura") objektu zuzena, *lui* ("hari") zehar objektua,
* *ils* eta *elles* subjektuak ("haiek" [lehena, maskulinoa; bigarrena, femeninoa]) vs. *les* ("haiek") objektu zuzenak, *leur* ("haiei") zehar objektuak.

## Kasu konplexuagoak 
### Haustura 
Hizkuntza batzuetan, egitura aktantziala ez da bera esaldi guztietan, beste parametro gramatikal baten araberakoa baizik. Horri haustura deritzo. Nahiko kasu ohikoa da hizkuntzek egoera batzuetan erabiltzen duten egitura akusatiboa, baina beste batzuetan ergatiboa: zehatzago esanda, ergatibotasun zatitua deitzen zaio horri. Egituren banaketa oso askotarikoa izan daiteke; adibide batzuk aurkeztuko dira jarraian:

#### Izaera gramatikalaren araberako haustura 
Georgierak morfosintaxi mistoa darabil: izenen markaketa ergatiboa da, baina aditzari dagozkion osagai nominalena, akusatiboa:

* agentearen kasu-marka: ვანომ შოთა გააცილა, *Vanom Šota gaatsila* ("Vanok Xota garaitu zuen"),
* aditz iragangaitz baten subjektuaren kasu-marka: ვანო დაიმალა, *Vano daimala* ("Vano ezkutatu zen"),
* pazientearen kasu-marka: შოთამ ვანო გააცილა, *Šotam Vano gaatsila* (“Xotak Vanorekin garaitu zuen”).
* agente-marka: გავაცილე, *Gavatsile* (“Hartaz libratu nintzen”),
* aditz iragangaitz baten subjektuaren marka: დავიმალე, *Davimale* (“Ezkutatu naiz”), eta
* pazientearen marka: გამაცილა, *Gamatsila* (“Hark lagundu zidan”).

#### Pertsonaren araberako haustura 
Dyirbaleraz, izenordain pertsonal alokutiboek (lehen eta bigarren pertsonak) akusatiboaren kasu marka dute, eta gainerako izen eta izenordain guztiek, ergatiboarena:

* *nyurra* ("zu", agentea edo aditz iragangaitz baten subjektua) / *nyurrana* ("zu", pazientea),
* *yabu* ("ama", pazientea edo aditz iragangaitz baten subjektua) / *yabungu* ("ama", agentea).

Fenomeno bera gertatzen da, pertsona berberekin, sumerreraz.

#### Aspektuaren araberako haustura 
Indo-irandar hizkuntza askotan, hala nola hindi-urdua, marathera, punjabera, paxtunera eta kurduera, aditz aspektuan banaketa bat dago: aspektu [-bukatu]an dagoen aditz batek aditz forma nominatibo/akusatibo bat sortzen du, eta aspektu [+bukatu]an dagoen aditz batek, berriz, absolutibo/ergatibo aditz forma bat.

Beraz, kurdueraz, bi kasu daude, absolutiboa eta integratiboa, eta haien funtzio sintaktikoak aspektuaren arabera aldatzen dira. Aditza aspektu [-bukatu]an jokatzen bada, kasu marka akusatiboa da, absolutiboa nominatibo kasuari eta integratiboa akusatiboari dagokiela; aspektu [+bukatu]an jokatzen bada, kasu marka ergatiboa da, absolutiboa absolutibo kasuari eta integratiboa ergatibo kasuari dagokiela. Aditzak kasu absolutiboko esaldi-elementu hauekin bakarrik komunztadura egiten du:

* agentearen kasu marka - orainaldia: ***Ez** Sînemê dibîni**m*** ("**Nik** Sinem ikusten dut"),
* aditz iragangaitz baten subjektuaren kasu marka - orainaldia: ***Ez** dihat**im*** (“Banator”),
* pazientearen kasuen markaketa - orainaldia: *Sînem **min** dibîne* ("Sinemek **ni** ikusten nau"),
* agentearen kasu marka - lehenaldia: ***Min** Sînem dît* ("**Nik** Sinem ikusi dut"),
* aditz iragangaitz baten subjektuaren kasu marka - lehenaldia: ***Ez** hati**m*** (“**Ni** etorri naiz”), 
* pazientearen kasu-marka - lehenaldia: *Sînemê **ez** dît**im*** ("Sinemek **ni** ikusi nau").

## Adibideak 
### Hizkuntza nominatibo-akusatiboak 
Náhuatl hizkuntza nominatibo-akusatiboaren adibidea da, aditza zein agentea eta ekintza baten pazientea markatzeko aukera duena, bi parte-hartzaile agertzen direnean. Hauek dira *itta* ("ikus") aditzaren forma iragangaitzak:

Hizkuntzen lerrokatze nominatibo-akusatiboa aurreko formak bi parte-hartzailerekin: agentearekin (urdinez) eta pazientea edo mintzagaia (gorriz) forma iragankorrekin alderatzean antzematen da:

**Berdez** dauden hitzek forma bihurkariak direla adierazten dituzte. Bestetik, **Ø** aurrizkiak kokaleku hartan ez dagoela morfemarik esan nahi du.

### Hizkuntza ergatibo-absolutiboak 
Euskara tinkotasun ergatiboa duen hizkuntza bat da, aditz-forma jokatuan pazientea eta agentea markatzen dituena (gehienetan *ukan* / *izan* (*du*) edo *izan* (*da*) laguntzailea. Taula honetan *ikus* aditzaren orainaldiko aditz-jokoa erakusten da aditz laguntzailearen bidez; forma guztiek hurrengo itxura dute:

: *ikusten* + LAGUNTZAILEA

Taula honetan, bigarren pertsona agertzean, aurrena maskulinozko informalak (m in.) eta femeninozko informalak (f.in.) adierazi dira eta gero, forma formalak edo errespetuzkoak sartuak (fr.), maizenik erabiliak.

Hizkuntzaren izaera ergatiboa argi agertzen da aurrekoa partaide bakarrareko forma iragangaitzekin alderatzen denean (kasu horretan, laguntzailea *izan* *(da)* da):

### Hizkuntza mistoak 
Beste hizkuntza-talde bat ez da hertsiki ergatiboa edo tinkotasunez akusatiboa; aitzitik, zenbait faktoreren arabera (normalean, animazio-hierarkia bat), markatze nominatibo-akusatiboa erabiltzen dute kasu batzuetan, eta ergatibo-absolutiboa beste batzuetan. Fenomeno horri ergatibotasun banandua deritzo. Erdialdeko maputxea jokaera horren adibide bat da. Hauek dira *begira* aditzaren forma iragangaitzak:

Hizkuntzen lerrokatze mistoa forma iragankorretako batean ikusten da, bi parte-hartzailerekin: agentea (urdinez) eta pazientea edo gaia (gorriz):

**Berdez** dauden hitzek forma bihurkariak direla adierazten dituzte.

### Hizkuntza aktibo-inaktiboak 
Lerrokatze mota hori oso ohikoa da, adibidez, arawak hizkuntzen artean. Esate baterako, lokonoz eta hurbileko ahaidetasunezko hizkuntzetan oso ongi ikertu da, guajiroan, adibidez. Otomangeko hizkuntza batzuek ere, hala nola amuzgoak eta txotxoak, lerrokatze mota hori dute.

Zenbait autorek —adibidez, Dixonek— proposatu dute hizkuntza aktibo-inaktiboak aditz iragangaitzaren esanahiak kontrolatutako ergatibotasun banandua duten hizkuntzatzat interpreta daitezkeela, eta hori formalki zuzena da, baina agian hizkuntza horiek hizkuntza ergatiboaren kasu berezitzat hartzera eramaten du oker.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Miguel Sagües (1996): *Gramática Elemental Vasca*, Ed. Txertoa, ISBN 84-7148-074-3.
* Adalberto Salas (1992): *El Mapuche o Araucano*: *Fonología, Gramática y antología de cuentos*, Ed. MAPFRE, ISBN 84-7100-441-9.

## Kanpo estekak