Umandi

[thumb|Idazleari bere jaioterri [Araian (Araba) eskainitako oroigarria.]]

**Andoni Karmelo Urrestarazu Landazabal**, izengoitiz ***Umandi*** (Araia, Araba, 1902ko uztailaren 16a – Gasteiz, Araba, 1993ko azaroaren 21a) euskal idazlea izan zen. Euskaltzain urgazlea izan zen, eta *Euzko-gogoa, Euzko Deya, Egi Billa, Alderdi,* *Herria, Euzko Gaztedi* eta *Azkatasuna* agerkarietan eman zituen argitara lan aipagarrienak. Bere lan nagusia euskara irakastea izan zen, eta hartarako metodoak argitaratu zituen. Euskarazko eskolak ematea izan zen Andoni Urrestarazu *Umandi*-k Gasteizko San Antonio kaleko bizitokian gauzatu zuen erresistentzia ekintza. 1942. urtean Gasteizera itzuli zen eta bertatik hasi  bere bizitzako lana izango zena: euskararen irakaskuntza. Euskaltzaindiak 1961eko abuztuaren 25ean euskaltzain urgazle izendatu zuen.

## Bizitza 
1919an hasi zen euskara ikasten. Espainiako Gerra Zibilean gudari talde batekin ibili zen, harik eta Santoñan atxilotu zuten arte. Hiru urte pasatu zituen kartzelan. Euskaraz irakasteko gerra ondorengo lehen ahaleginak Andoni Urrestarazu "Umandi" araiarra izan zen. Arabatik kanpo ibili ondoren Gasteizera bueltatu zen 1942an. Kontrako giroa aurkitu arren, A. Urrestarazu euskaldun berriak berehala ekin zion euskarazko eskolak emateari era erdi klandestinoan, San Antonio kaleko bere pisuan irakasten zien bertara hurreratzen zirenei. Makinaz idatzitako orri batzuk testuliburutzat erabiliz, Peli Presak ere Umandi izan zuen ere euskara-maisu etxebizitza hartan, pertsianak jaitsita badaezpada ere.
* *Gramática Vasca* (1955), gerra ostean argitaratu zen lehen euskal gramatika. 1936ko gerraz gero argitaratu ahal izan zen euskararen lehen gramatika. *Umandi-*ren ikasleen artean osatu genuen, hark emandako oharrak kopiatu eta gure artean banatzen genuen *Umandi*k egun bakoitzeko agintzen zigun ikasgaia. (Peli Martin Latorre (Gasteiz), 1923-2013) ===
* Guztira 186 Ikasgai jorratzen du Umandik bi liburutan.

### *Euskal-Betekizunak (1977)* 
### *Goi-jakintzarantz hurbiltzeko nahian, euskaraz egindako urrats txikiak (1993)* 
### *Eleberria.  Bakea beharrean (1985)* 
Aitzin-solasean horrela dio bosgarren paragrafoan Umandik: "*Nire lerroak josteko darabildan euskarak herrikoia izan nahi du, edo jatorra izan diteken arren (h)urbil bederik ibiltzea, gure euskalki guztien jokaeraetan dantzatzen, guztiak nireak eta ororenak direlarik; eta orrengatik hain zuzen, egokia izan diteken batasunerako, guziak ere aintzakotzat (h)artu ta erabili be(h)ar dirala ustean"**.*** 

### Asmo hiztegia 
*Umandi* 1983.urtean hasi zen hiztegia prestatzen. Hala aitortzen digu Urrestarazuk berak: *"Ene baitan gogo-hiztegiaren asmoa Olabide ´tar Erraimundaren lan sakon bat irakurtzean sortu eta mamitu zan.* *Hain zuzen 1918ko urtean Oñatin egin ziran Eusko Ikaskuntza harek eman zuen ikasketa ederrean"*.Hiztegiak 385000 fitxaren edukia gordetzen du, *Umandi*-k 10 urte behar izan zituen eta ez zuen lana bukatu, 1993ko azaroaren 21ean hil zen. Andoni Gaspar Erkizia eta Andoni Perez Cuadradok lagundu zuen lana burutzen. UZEIren lan taldeak hartu zuen *Umandi* hil ondoren. Hiztegiak hiru atal ditu:
* Hitzak familiaka biltzen dira ( landareak, abereak ...)
* Bigarrenean  aurreko atalen esanahiak biltzen ditu.
* Hirugarrenean, euskal atsotitzak aurki daitezke.

## Ikastolaren sorreraren lekukoak 
Parrokiek arretaz erregistratzen zituzten jaiotzak. Horri esker jakin genezakeen zenbat haur jaiotzen ziren eta nortzuk ziren gurasoak.  Hezkuntza ordezkaritza fusioa planteatzen hasi zeneko, gu jada ikastola zabaltzeko bidean ginen. Garai hartan nork pentsatu behar zuen gaur egun irakaskuntza eredu nagusia osorik euskarazkoa izango zela? Hori ez zegoen gure buruan. (Jose Mari Rekarte). funtsezko euskarri izan zen ikastola ekonomikoki sostenganatzeko.

Maite Aierdi Astigarraga (Azkoitia,1955) Araian egin zen irakasle, Felisa Zabaletagandik Araiako ikastolan lan egiteko eskaintza jaso zuen 1975eko udazkenean. Horrela, 1976ko San Sebastian bezperan zabaldu zituen ateak Araiako ikastolak...ordura arte, *Grupo escolar*-a zegoen, ikastolarik ez. Gurasoekin oso harreman estua genuen. Ez genuen bilera formalik egiten, baina beti ari ginen hizketan ikastolako atarian. Herriko gurasoak ere akordatu ziren eskolan ez bezalako dinamika bat zegoela ikastolan:goxoago, berria.Guraso, irakasle eta ikasleen bizipenak irakurtzeko 66-97 orrialdetara jo. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* «Andoni Urrestarazu», *Literaturaren Zubitegia*.