open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enrique Múgica

**Enrique Múgica Herzog** (Donostia, Gipuzkoa, 1932ko otsailaren 20a - Madril, 2020ko apirilaren 10a) euskal herritar politikaria izan zen, Espainiako Langile Alderdi Sozialistakoa. Felipe Gonzalez Espainiako presidentearen justizia ministroa izan zen, bertan euskal presoen sakabanaketa politikari ekinez.

Luzaro hautatu zuten Gipuzkoako diputatu Espainiako Kongresura 2000 urte arte. 2000tik 2010era, Espainiako Herriaren Defendatzaile aritu zen. ETA eta Ezker Abertzalearen kontra nabarmendu zen. Daniel Múgica idazlea du semea.

## Bizitza 
Ama frantziar nazionalitatekoa eta jatorri judu-poloniarrekoa zuen. Zuzenbideko ikasketak egin zituen Madrilen eta 1953an Espainiako Alderdi Komunistako kide egin zen. Unibertsitateko ekimenetan hartu zuen parte bereziki, eta kartzelan egon zen 1956, 1959 eta 1962-1963 urteetan.

Garai hartako zenbait lekukok diotenez, Melitón Manzanasek torturatu zuen, Múgicak berak hori ukatu arren, baita hura ezagutzen zuenik ere. Aldiz, alderdikideek hori ezinezkoa dela diote, Manzanas ikusten baitzuten espioitzan taberna batean parez pare zutela. Teo Uriartek, torturatzailearen kontrako hilketa prestatu zuenetako batek, ezinezkotzat jotzen du Múgicak hura ez ezagutzea.

1963an Espainiako Langile Alderdi Sozialistan sartu zen. *Diccionario del Socialismo* (1977) idatzi zuen. 1979an Madrilgo Parlamentuko diputatu hautatu zuten Gipuzkoan, eta postu horretarako aukeratu zuten hurrengo hauteskunde guztietan. 1986ko urtarrilean, Múgicak bultzatuta, Espainiako estatuak Israel onartu zuen nazioartean. Espainiako Justizia ministro hasi zen 1988an 1991 arte, Felipe Gonzálezen gobernuan.

Abiatutako legeen artean, motibazio politikoko euskal presoen sakabanaketa politikaren hasiera dago, 1988an bertan. Halaber, ETArekin PSOEren gobernuak Aljerren izandako harremanen kontra agertu zen. 90eko hamarkadan kritiko agertu zen Alderdiaren jarduerarekin, eta Alfonso Guerraren inguruko taldeari lotu zitzaion.

1996an, ETAk haren anaia Fernando hil zuen, eta haren aurkako kartelak eta pintadak ere agertu izan dira Donostian. 2000. urte arte, legegintzaldi guztietan izan da Gipuzkoako Diputatu Madrilgo Kongresuan. 2000. urteko hauteskunde orokorretan ere hautatuta atera zen, baina ez zuen eserlekurik bete, urte berean, PSOEk eta PPk hala adostuta, Espainiako Erresumako Herriaren Defendatzaile izendatu baitzuten. 88 urterekin hil zen COVID-19ak jota.

## Ikus, gainera 
* Espainiako trantsizioa
* Euskal gatazka

## Erreferentziak
Georges Balandier

**Georges Balandier** (Aillevillers, egungo Aillevillers-et-Lyaumont, Frantzia, 1920ko abenduaren 21a - Paris, 2016ko urriaren 5a) frantses antropologo eta soziologoa izan zen.

## Biografia 
Filosofia eta Letretako ikasketak egin zituen, Bigarren Mundu Gerran erresistentzia-taldeetako kide izan aurretik. *École Pratique des Hautes Études* ikastetxean, Gizarte Zientzietako ikasketaburu izendatu zuten 1954an, eta Sorbonako irakasle, 1962an. Urte horietan ekin zien Afrikari buruzko ikerketei, eta orduan argitaratutakoak dira: "Afrika beltzaren egungo soziologia" (1955), "Afrika anbiguoa" (1957) eta "Eguneroko bizitza Kongoko Erresuman XVI. mendetik XVIII. mendera" (1965). Ikerlan horietan, gizarte-aldaketa bultzatzen duten eragile demografikoak, ekonomikoak eta kulturalak adierazi eta lotzen dira.

Europako gizarteak ere ikertu zituen "Sena eta boterea" (1971) liburuan, eta, ikerketa antropologikoari jarraituz, gizarte-antolaketarik ezak eragiten dituen gizataldeen erantzunak aztertzen ditu "Desordena" (1988) liburuan. Politika-ikuspegitik, etengabeko deskolonizazio hitzartua defendatu zuen Balandierrek. Baztertu egin zuen ikerketa-metodo estrukturalista "Antropo-logikoa" (1974) liburuan, haren iritziz ez baitu kontuan hartzen gizarteen mugimendu etengabea. Gaur egun, Paris V-Descartes unibertsitateko irakasle emeritua da, Gizarte Zientzietako Goi Ikasketen Eskolako ikasketa-zuzendaria eta Afrikar Ikasketen Zentroko kolaboratzailea.

## Erreferentziak
Porfirina

[thumb|200px|[Porfinaren egitura, porfirinarik sinpleena]]
**Porfirina** porfinaren egituraren kanpoaldean dauden 8 hidrogeno-atomoen ordez zenbait erradikal jartzean (metilikoak, etilikoak, binilikoak, propionikoak, azetikoak...) eratzen diren konposatu nitrogenatu organikoak izendatzeko erabiltzen den izen generikoa da. Izaera anfoteroa konposatu kristalinoak dira. Porfirinen propietate kimikoen artean, metalekin elkartzeko gaitasuna dago; egituraren erdialdeko hidrogeno bat edo biren ordez metalak (Fe, Mg, Cu, Zn, Co) jarriz *metaloporfirinak* eratzen dira. Hauetako batzuek garrantzi handia dute biologian; *hemina*, adibidez, burdina duen porfirina da, ugaztunen arnasketa prozesuetan parte hartzen duena; klorofila, berriz, magnesioporfirina da eta fotosintesian hartzen du parte. Porfirinaren beste gai eratorri garrantzitsu batzuk zelularen metabolismoan parte hartzen duten zitokromoak eta koloratzaileen taldeko ftalozianina dira. Porfirinak sintesi bidez ere lortu dira, amoniako, metano eta ur-lurrunaren nahaste batetik korronte elektrikoa igaroaraziz. Biokimikarien ustez, horrela eratuak bide dira bizitzaren sorreran oinarrizko eragile izan ziren klorofila eta beste porfirina batzuen lehen molekulak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kreole

[thumb| 300px|Kreoleak eta espainiarrak. *Nueva corónica y buen gobierno*, [Felipe Guamán Poma de Ayala, 1615]]
**Kreolea** Hego Amerikako kolonia batean jaioa edo haren ondorengoa da, jatorriz europarra izanik. 

Ameriketako espainiar kolonietan, espainiar gurasoengandik jaiotakoei zeritzen kreole, Espainian jaiotakoez bereizteko. XVI-XVII. mendeetan kreolak gutxi ziren, baina gero, espainiarrak baino gehiago eta gizarteko klase dirudun eta ahaltsua izatera heldu ziren. Legea kreolentzat zein espainiarrentzat berdina bazen ere, Espainian jaiotakoen esku zeuden politikaren eta elizaren kargu nagusiak.

Karlos III.aren erreinaldiaz geroztik, kreoleak, beren egoeraz jabeturik, gobernuko karguak lortzea eta Espainiako estatu-egiturak aldatzea helburu zuten askatasun mugimenduen bultzatzaileak izan ziren Latinoamerikan. Independentziaz geroztik, aginpide politikoa eskuratu zuten Latinoamerikako herrialde gehienetan. XX. mendeko aldaketa sozioekonomikoekin batera ahalmena galdu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kreolerak

## Kanpo estekak
Adolf Erik Nordenskiöld

**Adolf Erik Nordenskiöld** (Helsinki, 1832ko azaroaren 18a - Dalbjö, 1901eko abuztuaren 12a) suediar jatorriko finlandiar esploratzailea eta naturalista izan zen. Artikoa esploratu eta Zembla Berria eta Siberiako itsasaldeak ikertu zituen. Ipar-ekialdeko Pasaia itsastatu zuen lehenbizikoa izan zen.

## Bizitza 
[ezkerrera|250px|Adolf Erik Nordenskjöldek [1878ko bidaian eginiko ibilbidea.]]
Finlandian jaio zen baina arrazoi politikoak zirela eta, Suediara erbesteratu behar izan zuen. Irakaslea izan zen Stockholmen. 1858an eta 1861ean Artikora egindako bi espediziotan parte hartu zuen. 1864an eta 1868an Svalbard uharteetara zihoazen espedizioak antolatu zituen, bide horretatik iparburura iritsiko zelakoan; ez zen heldu baina garrantzi handiko aurkikuntza zientifikoak egin zituen. 1870ean Groenlandiako mendebaldeko kostaldea ikertu zuen. 1875ean Jenisei ibaiaren bokaleraino iritsi zen eta Europaren eta Errusiaren arteko merkataritzarako bide berri bat aurkitu zuen. Harrezkero haren helburu nagusia ipar-ekialdeko igarobidea aurkitzea izan zen. 1878an Göteborgetik irten zen *Vega* izeneko itsasontzian, Txeliuskin lurmuturra iragan eta Lena ibaiaren bokalera iritsi zen; Ekialdeko lurmuturra atzean utzi eta Japoniara iritsi zen. Suezko kanaletik itzuli zen Europara.

1880ean *"Vega"n egindako bidaldia* izeneko liburua argitaratu zuen. Faksimile-bildumak eta mapa zaharrei buruzko ikerketak ere argitaratu zituen: *Facsimil Atlas* (1889) eta *Periphus* (1897).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Baron Nils A(dolf) E(rik) Nordenskiöld (1832-1901) *Pegasos*
Josep Benet

**Josep Benet i Morell** (Cervera, Lleida, Katalunia, 1920ko apirilaren 14a - Sant Cugat del Vallès, Katalunia, 2008ko martxoaren 25a) abokatua, politikaria eta historialaria izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen Bartzelonako Unibertsitatean, eta auzipetu askoren defentsa egin zuen frankismoaren garaiko gerra-kontseilu askotan. 1969-1971 urteetan, Kataluniako alderdi ezkertiarrak eta nazionalistak biltzen zituzten zenbait erakunde sortzen lagundu zuen, hala nola *Taula Rodona*, *Forces Polítiques de Catalunya* eta *Assamblea de Catalunya.*

1977ko hauteskundeetan *L´Entesa dels Catalans* koalizioko senatari aukeratu zuten, eta *Estatut de Catalunya* idatzi zuen batzordeko kidea izan zen. PSUC alderdiak Generalitateko lehendakari izateko aurkeztu zuen 1980ko hauteskundeetan, eta Kataluniako Legebiltzarreko parlamentari hautatu zuten. Montserrateko Abadiako *Germinabit* argitalpena zuzendu zuen 1957-1962 urteetan. 1969an *Edicions Catalanes, de París* sortu zuen Jordi Pujolekin batera.

XIX. eta XX. mendeetako historiari buruzko liburuak idatzi zituen, hala nola *Maragall i la Setmana Trágica* (1963), *El moviment obrer durant el bieni progresita: 1854-1856* (1976) eta *Catalunya sota el régim franquista* (1973).

## Erreferentziak
Yoshio Masui

**Yoshio Masui** (japonieraz: 増井 禎夫 *Masui Yoshio*; Kioto, 1931ko urtarrilaren 1a — 2024ko apirilaren 18a) japoniar biologoa izan zen.

Zoologiako ikasketak egin zituen Torontoko Unibertsitatean, Ontarion. Bere ekarpen nagusia hazkundearen zelularen aurkikuntza izan da. Masui eta bere ikasleek, ekipo kaskar batekin eta diru-laguntza handirik gabe, organismoetan zelulen zatiketa kontrolatzen duen materiala bakartzea lortu zuten. Masuik bere aurkikuntzak egiteko Yaleko Unibertsitateko irakasle baten gomendioari jarraitu zion; lan bikainak egiteko aukera emango zioten teknika merkeei arreta jartzeko eskatu zion irakasle hark, eta halaxe egin zuen. Torontoko Unibertsitateko Zoologia Sailean, Masuik hainbat teknika original asmatu zituen zelulen zatiketaren azterketetan lagungarri izan zitzaizkionak: mikroinjekzio bidezko metodo kuantitatibo bat, 1971n; zelularik gabeko *in vitro* mitosia, 1983an eta abar. Masuiren mikroinjekzioaren teknikaren bitartez, zelularen zatiketari hasiera ematen dion *Maturity Promoting Factor* (MPF) eragilea kopuru kontrolatuan sartu ahal izan zuen zelulan, eta orobat sartu zuen zatiketa eteten duen Cytostatic eragilea; era horretan, eragile horiek zelularen hazkundean duten zeregina aztertu ahal izan zuen.

## Erreferentziak
Fernando Schwartz

**Fernando Schwartz Girón** (Geneva, 1937) espainiar idazle eta kazetaria da. Zuzenbideko eta Diplomaziako ikasketak egin zituen. Diplomatiko gisa, Costa Rican izan zen 1965ean; 1968an, Londresen; eta, 1971n, Sttugarten. 1973tik 1976ra, Nazio Batuentzat lan egin zuen. Azken urte horretan, Kanpo Arazoetako Ministeriora bidali zuten, Madrila. 1977tik 1981era, Espainiako enbaxadore izan zen Kuwaiten, eta, hurrengo urtean, Informazio Diplomatikoko Bulegoko zuzendari nagusi. Geroago, kargu hori utzita, Espainiako enbaxadore izan zen Herbehereetan, 1988ra arte. Urte hartan, diplomazia-karrera utzi, eta *El País* egunkariaren eta *Prisa* eta *Timón* taldeen argitalpen-batzordearen buruzagitza hartu zuen. 1995ean, telebistan hasi zen lanean, aurkezle gisa. Urtebete geroago, literaturako Planeta saria irabazi zuen *El desencuentro* liburuarekin. Urte batzuk lehenago, 1982an, finalista izana zen *La conspiración del golfo* liburuarekin. Beste lan aipagarri batzuk: *La internacionalización de la Guerra Civil española* (1971), *Al sur de Cartago* (1985), *El teléfono blanco* (1989), *El viajero ocasional* (1990), *Kuwait* (1990) eta *La reina de Serbia* (1993), *El engaño de Beth Loring* (2000), *Educación y descanso. Las anécdotas de la diplomacia* (2000), *Cambio dos de veinticinco por una de cincuenta* (2002), *Vichy 1940* (2006), *El cuenco de laca* (2008) eta *El príncipe de los oasis* (2009).

## Erreferentziak
Eduardo Serra

**Eduardo Serra Rexach** (Madril, Espainia, 1946ko abenduaren 19a) espainiar abokatu eta politikaria da.

## Biografia 
Zuzenbideko lizentzia eskuratu zuen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, eta hango irakasle izan zen geroago, Zuzenbidearen Filosofiakoa eta Administrazio Zuzenbidekoa, hain zuzen.

1974an, Estatuko Abokatu Elkarteko kide egin zen; bera izan zen elkarte horretako lehenengo kidea. Handik hiru urtera, Industria eta Energiako Ministerioko batzordeburu izendatu zuten, eta kargu horretan iraun zuen, harik eta 1979an Industriako Institutu Nazionaleko administrazio-kontseiluko kide eta idazkari nagusi egin zuten arte. 1982an, Defentsako idazkariorde izendatu zuten; bera izan zen kargu hori bete zuen lehenengo zibila. Handik bi urtera, ministerio horretako estatu-idazkari izatera iritsi zen, eta aurrekontu nahiz azpiegituren ardura izan zuen bere gain.

1995ean, FAD Droga Mendekotasunaren kontra Laguntzeko Fundazioko lehendakari izendatu zuten, eta, hurrengo urtean, Aznarren gobernuko Defentsako ministro aukeratu zuten. Ekonomiaren alorrean, antolatzaile eta planifikatzaile handitzat hartua da, eta hainbat enpresatako lehendakari izan da (Cubiertas, Peugeot-Talbot España, Airtel).

## Erreferentziak
Judith Anderson

**Judith Anderson** (Adelaide, Australia, 1897ko otsailaren 10a - Santa Barbara, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1992ko urtarrilaren 3a) antzezlea izan zen.

Oscar sarirako proposatu zuten, 1940ko *Rebecca* filmean etxezain bihotz txarrekoarena egiteagatik, eta Tony saria eman zioten, Robinson Jeffersen *Medea* antzerki obran (1947) egindako lanagatik. Antzerkian eta zineman aritu zen. *Cobra* obran (New York, 1924) lortu zuen bere lehen arrakasta. Andersonen itxura ikusgarria eta estilo dramatikoa pertsonaia korapilatsu eta gaiztoetarako ziren egokiak, eta halakoak egin zituen gehienetan: Nina, Eugene O´Neillen *Strange Interlude* obran; Lavinia, egile beraren *Mourning Becomes Electra*n; Gertrude, *Hamlet*en, eta, batez ere, Lady Macbeth indartsua, telebistako bi Emmy sari ekarri zizkiona.

Andersonek hainbat filmetan lan egin zuen, adibidez *Rebecca* (1940), *King´s Row* (1941), *All Through the Night* (1942), *Laura* (1944), *The Furies* (1950). 1958an, *Big Mama*ren paperean aritu zen, Tennessee Williamsen *Cat on a Hot Tin Roof* antzerkian, eta, 1980an, familia bateko matriarka aginduzale bat jokatu zuen, Estatu Batuetako telebistako *Santa Barbara* eleberri antzeztuan. 1960an, Britainiar Inperioaren Ordenako Andre Agintari izendatu zuten.

## Filmografia hautatua 
* *Blood Money* (1933)
* *Rebecca* (1940)
* *Lady Scarface* (1941)
* *Kings Row* (1942)
* *All Through the Night* (1942)
* *Edge of Darkness* (1943)
* *Laura* (1944)
* *And Then There Were None* (1945)
* *Specter of the Rose* (1946)
* *The Strange Love of Martha Ivers* (1946)
* *The Diary of a Chambermaid* (1946)
* *The Red House* (1947)
* *The Furies* (1950)
* *Salome* (1953)
* *The Ten Commandments* (1956)
* *Cat on a Hot Tin Roof* (1958)
* *Cinderfella* (1960)
* ''Don't Bother to Knock* (1961)
* *A Man Called Horse* (1970)
* *Inn of the Damned* (1975)
* *Star Trek III: The Search for Spock'' (1984)

## Erreferentziak
Peter Martins

**Peter Martins** (Kopenhage, 1946) daniar ballet-dantzaria eta koreografoa da. Danimarkako Errege Balleteko dantzari gisa eman zion hasiera karrerari 1964an, eta, handik hiru urtera, 1967an, talde hartako dantzari nagusi izendatu zuten. Urte hartan dantzatu zuen lehen aldiz New York City Ballet taldearekin, George Balanchineren zuzendaritzapean. 1970ean, ballet hartako kide egin zuten, dantzari nagusi gisa, hain zuzen ere. Peter Martinsen azken lanetako koreografiak Balanchinek prestatu zituen gehienak, eta haren eraginez hasi zen Martins bera koreografia-lanak egiten. Bere lehenengo koreografia, *Calcium Light Night*, New Yorken estreinatu zen 1978an. 1981ean, New Yorkeko Ballet Konpainiaren ballet-maisu izendatu zuten. Hurrengo urtean, Balanchine hil baino hilabete lehenago, Martinsek eta Jerome Robbins koreofrago estatubatuarrak hartu zuten haren lekua, balleteko maisukide tituluarekin. Martinsek hurrengo denboraldian utzi zuen dantza, baina irakasle gisa jarraitu zuen lanean, 1989an Robbinsek erretiroa hartu zuenez gero. Aipagarriak ditu, besteak beste, *Pianoko bi solorako kontzertua* (1982) eta *Shubertiad* (1984).

## Erreferentziak
Ben Okri

**Ben Okri** (Minna, 1959ko martxoaren 15a) Nigeriako poeta eta eleberrigilea da. Narrazio-estrategia modernistak eta Nigeriako ahozko tradizio literarioa uztartu ditu.

Literaturako ikasketak egin zituen Essexeko Unibertsitatean (Ingalaterran). Ordurako, bazeramatzan urte batzuk idazten, eta eleberri bat argitaratua zuen: *Loreak eta itzalak* (1980). Essexen igaro zituen hiru urteetan, bigarren eleberria argitaratu zuen: *Barne-paisaiak* (1982). 1984tik 1985era, BBC World Servicen lan egin zuen, esatari gisa, *Network Africa* izeneko saioan. 1980tik 1987ra, *West Africa* aldizkariaren poesia-atalaren arduradun izan zen. *Istiluak santutegian* (1987) kontakizun-bildumak kritikaren interesa piztu zuen. 1988an, beste kontakizun-bilduma bat argitaratu zuen: *Etxeratze-aginduko izarrak*. Obra horretan, beste gehienetan bezala, afrikar mistizismoaren eta mendebaldeko bizitza modernoaren arteko halako sintesi bat lortzen saiatu zen. Hirugarren eleberria, *Errepide gosetua* (1991) lana, Afrikako espiritu-haurrei buruzko kontakizun poetikoa da, eta nazioarteko kritikaren onespena eta 1991ko Booker saria jaso zituen. Aurrerago, poema magikoei buruzko liburu bat idatzi zuen: *Elegia afrikarra* (1992). 1995ean, *Jainkoak harrituz* argitaratu zuen, sufrimenduari, botereari eta famari buruzko alegia bat. Idatzi dituen azken lanen artean, aipagarriak dira: *Starbook* (2007), *Tales of Freedom* (2009), *A Time for New Dreams* (2011), *The Age og Magic* (2014) eta *The Freedom Artist* (2019).

## Erreferentziak
Ventura Rodríguez

[thumb|260px|alt=1=[w:es:Iglesia de San Marcos (Madrid)|Iglesia de San Marcos (Madrid)|San Marko eliza (Madrid)]]

**Buenaventura Rodríguez Tizón**, ezagunagoa **Ventura Rodríguez** gisa (Ciempozuelos, Madril, Espainia, 1717ko uztailaren 14a - Madril, Espainia, 1785eko abuztuaren 26a), espainiar arkitektoa izan zen.

Espainiako arkitektorik garrantzitsuenetakoa izan zen XVIII. mendean. Inork baino hobeto islatu zuen bere eraikuntzetan barrokotik neoklasizismorako aldakuntza.

## Obrak 
Madrilgo San Markos, garai hartako molde italiarreko eliza, izan zen bere lehen obra garrantzitsua (1753). Hiri bereko Sorkunde eliza (1755) eta Cuencako katedraleko Gardena (1755) egin zituen ondoren. Zaragozako Pilarreko basilikaren eraikuntzan (1750) eta Madrilgo Errege Jauregiarenean (1738-1764) jardun zuen.

Gorteko arkitekto izateari utzi zion 1758. urtean, eta arkitektura irakasten hasi zen. 1760. urtean egin zuen Valladolideko agustindarren eliza klasikoa eta 1778an berritu zuen Kordobako Santa Victoria eliza.

Ventura Rodríguezek berak eginak dira, halaber, Bartzelonako kirurgiako Errege-Eskola (1761), Madrilgo Liria jauregia (1773), Haroko udaletxea (1769), Torokoa (1776) eta Burgoskoa (1783). Madrilgo Prado ibilbidea ere Venturak proiektatua da.

Euskal Herrian ere izan zen Ventura Rodríguez; harenak dira Iruñeko katedraleko aurrealdea (1783) eta Noaingo akueduktuaren proiektua (1780).

## Erreferentziak
Luis Santaló

**Luis Antonio Santaló Sors** (Girona, Katalunia, 1911ko urriaren 9a - Buenos Aires, Argentina, 2001eko azaroaren 22a) katalan matematikaria eta ikertzailea izan zen.

## Biografia 
Zientzia Zehatzak ikasi zituen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean (1935). Ikasketak egin ondoren, Hanburgon aritu zen lanean urtebetez Virgen Blázquez irakaslearekin, geometria integralaren alorrean. Espainiara itzuli zenean, bertako Gerra Zibila hasi zelarik, aire-armadan sartu behar izan zuen.

Gerra bukatuta, Argentinara joan zen, eta hamar urtez bizi izan zen han, Rosarion, Unibertsitateko Matematika Institutuan lan egiten. 1949an, Princetonera joan zen ikasketak sakontzera. Hurrengo urtean, Buenos Airesen jarri zen bizitzen, eta Zientzia Zehatzen Fakultatean hasi zen lanean. Energia Atomikoko Batzorde Nazionalean eta La Platako Unibertsitatean ere lan egin zuen.

XX. mendeko geometra handienetako bat izan da, eta nazioarteko aldizkari ospetsuenetan argitaratu dira bere ikerketa-lanaren emaitzak. Gainera, hogei bat liburu eta monografia argitaratu ditu, hala nola *Historia de la Aeronáutica* (1946), *Introduction to Integral Geometry* (1953), *Geometrías no euclidianas* (1961), *Vectores y Tensores con sus aplicaciones* (1977) eta *Geometría Proyectiva* (1966). Zenbait akademiatako kide eta unibertsitatetako doktore izendatu dute, eta sari asko jasotakoa da; 1983an, adibidez, Ikerkuntza Zientifiko eta Teknikoko Asturiasko Printzea saria jaso zuen.
## Erreferentziak
Chris Hani

**Martin Thembisile Hani**, ezagunagoa **Chris Hani** gisa (Cofimvaba, Hegoafrika, 1942 &ndash; Boksburg, Hegoafrika, 1993ko apirilaren 10a), hegoafrikar politikari eta ekintzailea izan zen.

## Biografia 
Hegoafrikako Alderdi Komunistaren idazkari nagusia 1991-1993 bitartean, eta Afrikako Kongresu Nazional (ANC) alderdi abertzalearen adar militarraren (Umkhonto we Sizwe) buruzagia 1987-1991 bitartean.

Hamabost urte zituela, ANCko gazterietako kide egin zen. Latina eta klasikoak ikasi zituen, Fort Hare Unibertsitatean, 1959-1961 bitartean, eta Rhodes Unibertsitatean gero. Apaizgaitegian sartzekotan egon zen, eta zuzenbide-ikasketak hastekotan, baina Umkhontoko eta alderdi komunistako militantziari eman zion lehentasuna. Entrenamendu militarra jaso ondoren, beltz nazionalistekin borrokatu zen Rhodesian, eta gerrilla talde bateko buru izan zen. ANCko batzorde betearazleko kide hautatu zuten 1974an, eta Umkhontoko bigarren komandante 1982an.

1991n, Umkhontoko buruzagitza utzita, bere gain hartu zuen alderdi komunistako idazkaritza nagusia. *Lehoikumeak* taldeko buruzagi nagusietako bat izan zen, eta Nelson Mandela eta Oliver Tambo buruzagi zaharrek ez bezala, indarkeriaren erabilera defendatu zuen. 1993ko apirilaren 10ean tiroz hil zuten etxeko atarian.

## Erreferentziak
Mary Leakey

**Mary Leakey**, jaiotza-izenez **Mary Douglas Nicol** (Londres, Ingalaterra, 1913ko otsailaren 6a - Nairobi, Kenya, 1996ko abenduaren 9a) britainiar paleoantropologoa izan zen.

## Biografia 
11 urte zituela sortu zitzaion antropologiarako grina, Frantzia hegoaldeko Cro-Magnongo gizonaren haitzulo famatua bisitatu zuenean. Londresen antropologia eta geologia ikasi ondoren, harrizko tresna eta lanabesetan aditua bilakatu zen. Ingalaterran bertan hainbat indusketatan parte hartu eta 1931n kultura klaktoniarrari buruzko ikerlan bat gidatu zuen Essexen. Urte haietan hasi zen Louis Leakey antropologoaren Afrikako espedizioetara joaten, eta 1936an harekin ezkondu zen.
thumb|ezkerrera|120px|Australopithecus boisei kraneoaren erreplika, Mary Leakeyk 1959an aurkitua.
1959an 1.750.000 urte baino gehiago zituen *Zinjanthropus boisei* (ondoren *Paranthropus boisei* deitutakoa) espeziearen burezurra aurkitu zuen Olduvaiko haitzartean, Afrikako hominidoen antzinatasun handia frogatuz. 1975ean *Homo* generoko masailezurra eta hortzak aurkitu zituen, 3.750.000 urtekoak, eta lau urte geroago, 1979an, ordu arte ezagutzen ziren hanka biko hominido baten aztarna fosildu zaharrenak, 3.600.000 urtekoak.

Lan handi eta zorrotz baten zati bat, "Olduvaiko haitzartea" (1971), eta Afrikako paleontologia eta historiaurreari buruzko idazlan ugari argitaratu zituen. "Iragana ezagutaraziz" izenburuko autobiografia argitaratu zuen 1984an.

## Erreferentziak
José Calvo Sotelo

**José Calvo Sotelo** (Tui, Galizia, 1893ko maiatzaren 6a - Madril, Espainia, 1936ko uztailaren 13a) politikari eskuindarra izan zen. Frankistek erabili zuten haren hilketa Errepublikaren aurka altxatzeko justifikazio gisa.

## Biografia 
Valentziako gobernadore zibila (1921-1922), Herri Administrazioko zuzendari orokorra (1923-1925) eta Finantza ministroa (1925-1930) izan zen Miguel Primo de Rivera diktadorearen gobernuan. Berak jarri zuen indarrean, garai hartan, errentaren gaineko zerga. Petrolioaren monopolioa ezarri eta Espainiako Kanpo Bankua sortu zuen.
 
Espainiako II. Errepublika aldarrikatu zenean Portugala erbesteratu eta handik Frantziara joan zen. Frantzian Espainiako errepublikaren aurkako mugimenduaren buru jarri zen eta Italian eta Alemanian hedaturiko totalitarismo ideia asko beretu zituen. 1933an Espainiako parlamentuko diputatu aukeratu zuten baina ez zen bertara itzuli 1934. urtean amnistia legea indarrean jarri zuten arte. 

1935ean Donostiako Urumea frontoian mitina eman zuen. “Nahiago Espainia gorria, Espainia zatitua baino”, esaldi ospetsua esan zuen orduan. Bloke Nazional espainiarrak egindako ekitaldia zen, eta eskuin antierrepublikarraren ordezkariak euskal abertzaletasunaren aurka ondoren hitz egin zuen. Honakoa esan zuen hitzez hitz: "Espainia gorri eta Espainia hautsi baten artean, nahiago dut lehena, fase iragankorra izango bailitzateke, eta bigarrena, berriz, betiko haustura litzateke".

1936ko otsaileko hauteskundeetan, ezkerraren aurkako buruzagi nagusietakoa izan zen Calvo Sotelo; bere erakunde politikoa, Bloke Nazional, faxismoaren jarrera askoren alde azaldu zen. 1936ko uztailaren 13an eraso guardiek etxean atxilo hartu zuten, eta kalean hil. Francok uztailaren 18ko matxinada zuritzeko erabili zuen Calvo Soteloren hilketa.

## Idazlea 
José Calvo Sotelo lan desberdinak idatzi zituen: *Estudio económico de la Hacienda Española* (1929), *En defensa propia* (1932), *Mis servicios al Estado. Seis años de gestión* (1931), *La voz de un perseguido* (1933) eta *El capitalismo contemporáneo y su evolución*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Ackroyd

**Peter Ackroyd** (Londres, 1949ko urriaren 5a) britainiar eleberrigile, biografo eta kritikaria da.

Cambridgeko Unibertsitatean ikasi ondoren, Estatu Batuetara joan zen, Mellon beka eman baitzioten Yale Unibertsitatean ikasteko. 1974tik 1982ra, *Spectator* egunkariko literatura-zuzendaria izan zen, eta, 1986an, *The Times*eko Literatura Saileko buru izendatu zuten. Kazetari-lanetik kanpo, jaioterrian girotuta idatzi dituen eleberriengatik da ezaguna Ackroyd: *Londresko sute handia* (1982), *Oscar Wilderen azken testamentua* (1983) eta *Hawksmoor* (1985), besteak beste. Azken horretan, XVIII. mendeko Nicholas Hawksmoor arkitektoaren bizitza aztertzen du, garai hartako hizkera erabiliz; 1985ean argitaratutako Nobela Onenaren Whitbread saria irabazi zuen. *Musika ingelesa* (1992) eta sorginkeriaren munduari buruzko *Dee doktorearen etxea* (1993) dira Ackroyden beste nobela batzuk. Ackroydenk idatzitako biografiak ere biziki goretsi izan ditu kritikak, idazle sonatuen bizitzei dagozkienak, batez ere: *Ezra Pound* (1984) —Whitbread biografia-saria irabazi zuen— *T.S. Eliot* (1984), *Dickens* (1990), *Chatterton* (1985) —Booker sariko finalista izan zen—, *Thomas More* (1998), *Chaucer* (2004) eta *William Shakespeare* (2005).

## Erreferentziak
Ottorino Respighi

**Ottorino Respighi** (Bolonia, 1879ko uztailaren 9a - Erroma, 1936ko apirilaren 18a) italiar musikagile eta orkestra zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
1901. urtean Rimski-Korsakovekin egin zituen ikasketak, eta hark eragin handia izan zuen Respighiren musikagintzan. Urtebete geroago, musika-ikasketak Berlinen osatu zituen Max Bruchekin. 1913. urtean Erromako Santa Zezilia kontserbatorioko konposizio irakaslea izan zen, eta 1923-1925 urteetan, berriz, ikastetxe horretako zuzendaria. Ondoren, karguak utzi zituen musika idazteko eta orkestra-zuzendaritzan aritzeko. I. Pizzetti eta Malipierorekin batera, ahaleginak egin zituen Italian opera berriro indartzeko eta italiar kutsuko molde berriak sortzeko.

Opera asko idatzi bazituen ere, orkestrarako idatzi zituen lanak dira ezagunenak. Rimski-Korsakovez gainera, Richard Straussek eta Claude Debussyk eragin handia izan zuten Respighiren lanetan. Aipagarrienak ditu: *Belfagor *(1923) opera; *La boutique fantastique* (1919, *Denda miragarria*) balleta, Rossiniren gaietan oinarritua; orkestrarako *Fontane di Roma* (1914-16, *Erromako iturriak*); *Pini di Roma* (1924, *Erromako pinuak*); *Txoriak* (1927); *Erromatar festa* (1929); kontzertuak eta ganbera-musika.

## Erreferentziak
Joaquim Pedro de Andrade

**Joaquim Pedro de Andrade** (Rio de Janeiro, Brasil, 1932ko maiatzaren 25a - 1988ko irailaren 10a) brasildar zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Lehenengo film laburrak intelektual ospetsuen ingurukoak egin zituen: *O Mestre de Apipucos* (1959, "Gilberto Freyre soziologoa"), *O Poeta do Castelo* (1959, "Manuel Bandeila poeta"). Baina berehala ekin zion fikzioaren bideari: *Couro de gato* (1960). *O Padre e a moça* (1966) lanarekin nabarmen uzten du egileak bere zinemak literatura brasildarrarekin duen lotura. 1969an *Macunaima* filma egin zuen, *cinema novo* mugimenduko maisulantzat hartzen dena. *Os Inconfidentes* (1972) lanarekin Andradek atzera egiten du denboran, Argien Menderaino hain zuzen. Lan horretan intelektualen eta aginpidearen arteko harremanak aztertzen ditu; bere garaira hurbiltzen ditu eta agerian uzten ditu brasildar eskuinaren eztabaidak eta etsipena. *Guerra conjugal* (1974, "Senar emaztearen arteko gerra") eta *Vereda tropical* (1977, "Bidexka tropikala") lanetan konnotazio erotikoak dituen umorea erabiltzen du. *O Homem do Pau Brasil* (1981) filmean Oswald de Andrade aita espiritualaren biografia berezia egiten du. Joaquim Pedro de Andraderen obrak pesimismoa agertzen du, bere garaikoen baikortasunetik oso urrun.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles Trenet

**Charle Trenet** (Narbona, Frantzia, 1913ko maiatzaren 18a - Créteil, Frantzia, 2001eko otsailaren 19a) frantsesezko abeslaria, musikagilea eta poeta izan zen.

## Bizitza 
Bigarren mailako ikasketak Perpinyàn egin zituen, eta Berlingo (1928) eta Parisko (1930) arte-eskoletan ikasi zuen. Dekorazio-arteetan lan egitea zen Treneten asmoa. Joinvilleko zinema-estudioetan hasi zen lanean margolari gisa, eta aldi berean, abestiak idazten zituen. Johnny Hessekin bikote bat osatu zuen eta 1936. urtera arte aritu ziren elkarrekin; urte horretan Trenet soldadutzara joan zen.

Bitarte horretan abestiak idazten jarraitu zuen, horien artean ''Y'a d'la joie* ospetsua. Abesti horrek berebiziko bultzada eman zion Treneten karrerari, eta Maurice Chevalierren laguntzaz debuta egin zuen Parisko kasinoan.

1938an sari bat eman zioten *Boum* abestiarengatik. Bere abesti askok poesia surrealistaren kutsua dute, eta munduaren bere ikuspegia erakusteko bidea dira. Bere ospeak mugak gainditu zituen; horren erakusgarri, *La mer* (1945) abestia Tokio irratiko sintonia gisa erabili izana. Milaka abesti eta eleberri ugari idatzi zituen, eta pinturan ere aritu zen. 1979an Arte eta Letretako Frantziako Saria lortu zuen.

## Obra 
### Abesti ospetsuenak 
* *La Mer*
* *Y'a d'la joie*
* *L'Âme des poètes*
* *Je chante*
* *Douce France*
* *La Romance de Paris*
* *Le Soleil et la Lune*
* *Fleur bleue*
* *Le Jardin extraordinaire*
* *Que reste-t-il de nos amours ?*
* *Boum !*
* *Nationale 7*
* *Ménilmontant*

### Eleberriak 
* *Dodo Manières*, Albin Michel, 1940.
* *La Bonne Planète*, Brunier, 1949.
* *Un noir éblouissant*, Bernard Grasset, 1965.
* *Mes jeunes années racontées par ma mère et par moi*, Robert Laffont, 1978.
* *Pierre, Juliette et l'automate*, Robert Laffont, 1983.
* *Œuvres d'éternelle jeunesse : Dodo Manières et La Bonne Planète'', Éditions Michel Lafon, 1988.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Gutiérrez Caba

**Julia Gutiérrez Caba** (Madril, ) espainiar antzezlea da.

## Biografia 
Antzezle-familia bateko laugarren belaunaldia osatzen du, bere arreba Irene eta anaia Emiliorekin batera. Antzerkian, 1951n egin zuen debuta *Mariquilla Terremoto* obrarekin eta Catalina Bárcenaren konpainiarekin. Gero, Isabel Garcésen aginduetara jarri zen, Benaventeren *Ha llegado Don Juan* eta Calderónen *La vida es sueño* lanetan. 1960an, zineman lan egiten hasi zen, Juan Antonio Bardemen gidaritzapean: *A las cinco de la tarde*. Hurrengo urteetan egin zituen filmen artean, aipagarriak dira *Usted puede ser un asesino* (1960), *Accidente 703* (1962),* La gran familia* (1962), *La familia y uno más* (1965), *Las viudas* (1966), *Buenas noches* (1969) eta beste asko. Telebistan 1962an egin zuen debuta, eta hilean bi saio grabatzera iritsi zen. *Confidencias* (1965), *Mujeres insólitas* (1997) saileko Joana *Eroa*, *Buenas noches, señores* (1972) eta abar egin zituen. 1994an, Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina jaso zuen, bere ahizpa Irenerekin batera, eta, 2000n, Taldeko Emakumezko Aktore Onenaren Goya saria, ''''You're the One* filmean egindako lanagatik.

## Filmografia hautatua 
* *A las cinco de la tarde* (1960)
* *Usted puede ser el asesino* (1961)
* *Accidente 703* (1962)
* *La gran familia* (1963)
* *Nunca pasa nada* (1964)
* *La familia y uno más* (1965)
* *Un millón en la basura* (1967)
* *Fortunata y Jacinta* (1970)
* *Doña Perfecta* (1977)
* *La herida luminosa* (1997)
* *El color de las nubes* (1997)
* *You're the One (una historia de entonces)* (2000)
* *Los ojos de Julia'' (2010)

## Erreferentziak
Michel Butor

**Michel-Marie-François-Butor** (Mons-en-Baroeul, 1926ko irailaren 14a - Contamine-sur-Arve, 2016ko abuztuaren 24a) frantziar idazlea izan zen.

Filosofia-irakaslea izan zen Ingalaterran, Grezian, Egipton eta Estatu Batuetan. *La Modification* (1957) eleberriarekin lortu zuen arrakastak literaturaz bizitzeko bidea ireki zion. Nouveau Roman deritzon taldeko egilerik ezagunenetarikoa da. Butorrentzat, eleberria errealitaterako hurbiltze fenomenologikoa da. Haren obrak, xehetasun handikoak, hertsiki mugaturiko leku eta denboretan gertatzen dira, eta gertaera guztiz arrunten gainean eraikitzen dira. Zenbait eleberri aipagarri: *L´Emploi du temps* (1956) eta *Degrés* (1960). Eleberri-egitura gainditu egiten du beste testu batzuetan: *États Unis* (1962), *6.810.000 litres d´eau par seconde* (1966), *Intervalle* (1973). Poesia-liburuak ere egin ditu: *Cycle* (1962), *Illustrations I*, *II*, *III*, *IV* (1964-1976). Literatura-kritikaria ere bada: *Répertoire I*, *II*, *III*, *IV* (1960-1974), *Essai sur les essais* (1968), ''Quant au livre : triptyque en l'honneur de Gauguin* (2000). Butorren idazkietan, generoen mugak gero eta lausoago ageri dira, «tarteko egiturak» erabiltzen baititu: *Matières de rêve'', 5 liburu (1975-1985).

## Erreferentziak
Louis Ignarro

**Louis José Ignarro** (Brooklyn, New York, AEB, 1941eko maiatzaren 31 -) estatubatuar farmakologoa da.

## Biografia 
Farmazia ikasi zuen Columbiako Unibertsitatean 1962tik 1966ra, eta farmakologia, gero, Minnesotako Unibertsitatean. 1979tik 1985era, irakasle izan zen Tulane Unibertsitateko Medikuntza Eskolako Farmakologia Sailean (New Orleansen), eta, 1985ean, Los Angelesko Unibertsitateko Medikuntza Eskolan, sail berean.

Endotelioan sortutako lasaitasun faktorearen, EDRFren, izaera kimikoa aurkitzeko egin ziren ikerketetan parte hartu zuen. Analisi bikainak egin zituen, eta EDRF nitrogeno-oxidoa (NO) dela ondorioztatu zuen 1986an, Robert Furchgottekin batera, baina bakoitzak bere aldetik. 1996an, Furchgottek eta Ignarrok elkarrekin eman zuten hitzaldiak ikerketa ugari bultzatu zituen mundu osoko laborategietan. Horrela sortu zen gas batek organismoan seinale molekular gisa jardun dezakeelako lehen egiaztapena.

Sari ugari jaso ditu, besteak beste, 1998ko Medikuntza eta Fisiologiako Nobel saria, Robert F. Furchgottekin eta Ferid Muradekin batera, sistema kardiobaskularrean nitrogeno-oxidoak seinale molekularraren lana egiten duela aurkitu izanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Louis Ignarroren webgunea
Gianni Versace

thumb|alt=1=Gianni Versace S.p.A. logo|Gianni Versaceren logoa

thumb|alt=|Versaceren boutiquea Milanen (Italia).

**Gianni Versace** (Reggio Calabria, Calabria, 1946ko abenduaren 2a - Miami Beach, 1997ko uztailaren 15a) italiar diseinatzailea izan zen. XX. mendeko azken hogeita bost urteetako modaren munduko diseinatzaile handienetako bat. Italiako *prêt-à-porter* delakoaren jaiotzaren protagonista nagusia izan zen.

Gaztetan amaren tailerrean aritu zen lanean, eta 1972. urtean Milana joan zen, Genny, Complice eta Callaghan etxeekin lan egitera. 1970eko hamarraldiaren bukaeran Complice etxeak *new romantic* estiloa sortu zuenez geroztik, moda dotorea moda informalarekin eta emakumezkoarena gizonezkoarenarekin nahasten eta batzen saiatu zen buru-belarri. Bere jantzietan zeta, larrua, metala eta plastikoa erabili zituen, oihal estanpatuak, brodatuak eta erliebezko apaindurak. Tradizioa kontuan hartzen bazuen ere, Versacek ez zuen itzulera nostalgiko bat proposatzen, janzkera berezi eta konplexua baizik, Estatu Batuetako eragina eta gazteen kultura kontuan hartuko zituena. Bestalde, antzerki-lanetarako jantziak prestatu zituen, batez ere Maurice Béjarten balleteko dantzarientzat, eta osagaiak, lurrinak, azpiko arropa eta haurrentzako arropa ere egin zuen. 1997ko uztailean Miamiko bere etxe aurrean hil zuten.

## Erreferentziak
Ramiz Alia

**Ramiz Tafë Alia** (Shkodër, Albania, 1925eko urriaren 18a - Tirana, Albania, 2011ko urriaren 7a) politikaria izan zen. 1985etik 1992ra, Albaniako buruzagi politiko nagusia.

## Bizitza 
Bigarren Mundu Gerran, Albaniako Nazioaren Askapenerako Armadako komisario politikoa izan zen. 1955ean, Albaniako Gazte Komunisten idazkari nagusi izatera pasatu zen. 1961etik aurrera, Laneko Alderdiaren Politburoko kide izan zen, eta, 1982an, estatuburu aukeratu zuten, Herri Asanbladaren lehendakari gisa. 1985ean, Enver Hodja hil zenean, haren tokia hartu zuen Laneko Alderdiaren idazkari gisa, eta Albaniako egiazko buruzagi bihurtu zen era horretan. 1987an, estatuburu aukeratu zuten berriro, eta aldaketa politikoak egiten hasi zen pixkanaka, alderdi-aniztasuna eta legegintzarako hauteskundeak ezarriz. 1991ko apirilean, Albaniako Errepublikaren lehendakari atera zen, eta hilabete geroago utzi zuen Laneko Alderdia. 1992an, kargua utzi zuen. 1994an, bederatzi urteko kartzela-zigorra ezarri zioten boterean zegoela gehiegikeriak egiteagatik eta giza eskubideak urratzeagatik. 1996an, Albanian zegoen kaosaz baliatuz, espetxetik ihes egin, eta Suediara jo zuen babes bila. 1997an, asketsi egin zuen Tiranako epaitegi batek.
## Erreferentziak
Rastatt

**Rastatt** Alemaniako hego-mendebaleko hiria da. Baden-Wurtembergeko estatuan dago, Murg ibaiaren ertzean.

## Ekonomia 
Industria (garagardogintza, zurgintza, tresneria elektrikoa eta mekanikoa) da ekonomia-jarduera nagusia.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|250px|[Rastatteko jauregia.]]
Frantsesek erre zuten hiria 1689. urtean, eta Luis Gilen Badengoak berriro eraiki zuen. Moreauk han menderatu zuen Karlos artxidukea 1796an. 1840tik 1892ra bitarteko urteetan babesleku sendo bihurtu zuten, baina 1849an prusiarrek bereganatu zuten hiria. Urte batzuetan zehar, Rastatt inperio alemanaren babesleku sendoenetako bat izan zen, 1890ean suntsitu zuten arte. Rastatteko Lehen eta Bigarren Biltzarra bertan izan ziren, eta horien ondoren etorri zen Rastatteko Bakea.

## Ondare nabarmena 
* Rastatteko jauregia

## Iruditegia 

Rastatt-02-Wasserturm-Pagodenburg-Brauerei Franz-2006-gje.jpg
Rastatt-Wasserturm-20-2016-gje.jpg
Rastatt-Hopfenschlingel-02-2017-gje.jpg
Rastatt-Herz Jesu im Doerfel-02-2017-gje.jpg
Rastatt-Franziskanerkloster-10-2018-gje.jpg
Rastatt-Alexanderkirche-014-2018-gje.jpg
Rastatt-Schloss Favorite-Hauptfassade-36-2013-gje.jpg
Rastatt-Schloss Favorite-Parkfassade-16-2013-gje.jpg

## Erreferentziak 
## Demografia 
## Kanpo estekak
Aleksandr Herzen

**Aleksandr Ivanovitx Herzen**(; Mosku, 1812ko apirilaren 6a - Paris, 1870eko urtarrilaren 21a) errusiar filosofo eta idazlea izan zen. Hasieran Hegelen idealismoaren joerakoa zen; gero materialismora aldatu eta Feuerbach eta Bakuninen ideietara hurbildu zen. Errusiako populismoaren sortzailea izan zen. Ordena sozial eta ekonomikoaren errotiko aldaketa nekazari komunitateetan oin hartuz eta fase kapitalista saihestuz egin zitekeela aldezten zuen. Bere ideiengatik kartzela (1834) eta barne erbestea jasan ondoren, Parisa joan zen (1847). Handik ere egotzi zutelarik (1851), Nizan, Londresen eta Genevan bizi izan zen geroago. 1855-1869 urteetan *Ipar izarra* eta *Kolokol* (*Ezkila*) ezkutuko aldizkariak argitaratu zituen. Errusian zabalkunde handia izan zuten, bigarrenak batez ere. Bere-berea zuen sozialismo utopikoaren gaineko ikuskera obra askotan azaldu zuen: *Ideia iraultzaileak Errusian garatzeari buruz* (1851), *Errusiako herria eta sozialismoa* (1855). Literaturan ere, eite politikoa duten zenbait obra idatzi zituen: *Nor da erruduna?* (1847) eleberria; *Krupov doktorea* (1847) eta *Mika lapurra* (1848) ipuinak. Bestalde, 1848ko gertakariak deskribatu zituen *Italia eta Frantziako gutunak* (1850) obran.
## Erreferentziak
Víctor Ullate

**Víctor Ullate** (Zaragoza, ) espainiar dantzaria eta koreografoa da. Ballet klasikoko ikasketak egin zituen Zaragozan. 1961etik 1965era, Antonio Ruiz Solerren konpainiarekin aritu zen Europako zenbait hiritan dantza-emanaldiak eskaintzen, hainbat maisurekin ballet-ikasketak sakontzen zituen bitartean. 1966tik aurrera, *Ballet du XXe siècle* konpainian aritu zen. 1978an, Espainiako Ballet Klasiko Nazionalaren zuzendaritza hartu zuen, bere emazte Carmen Rocherekin batera, dantzaria eta irakaslea hura ere. 1983ra arte, talde horretako zuzendari artistiko gisa aritu zen, eta, gero, Víctor Ullate izeneko dantza-eskola eta balleta sortu zituen, hurrenez hurren. 1989an, Dantzaren Sari Nazionala eman zioten. Dantzari bakarlari eta lehen dantzari gisa, Béjarten koreografiak interpretatu ditu, batez ere: *Romeo eta Julieta*, *Ez lore ez koroa* eta *Koreografia-eskaintza*. Halaber, paper nagusiak jokatu ditu hainbat eta hainbat ballet klasikotan: *Beltxargen aintzira* eta *Loti ederra* lanetan, esaterako. Koreografo gisa egin dituen lanen artean, aipagarriak dira Fernando Sorren *Sentimenduak*, Mendelssonen *Egunsentia*, J. Massoren *Sustraitzea*, B. Hermanen *Psikosia* eta F. Chuecaren *Madrildik zerura*. Beste zenbait obra: *El Amor Brujo* (1994), *Don Quijote* (1997), *Coppelia* (2008) eta *El arte de la danza* (2010).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Víctor Ullate Balleten web-orria
Alejandro de la Sota Martínez

**Alejandro de la Sota Martínez** (Pontevedra, Galizia, 1913ko urriaren 20a - 1996ko otsailaren 14a) galiziar arkitektoa izan zen.

Espainiako Estatuko XX. mendeko arkitekturako maisu handienetako bat izan zen, arkitektura arrazionalista eta soil, purista baten ordezkaria.

## Biografia 
Madrilen egin zituen ikasketak. 1956-1972 bitartean eskolak eman zituen Madrilgo Arkitekturako Goi Eskola Teknikoan.

## Obrak 
Bere lanen artean aipagarriak dira eraikuntza zibil batzuk: Tarragonako Gobernu Zibila (1954-1957); Madrilgo Aurrezki Posta Kutxako kalkulu zentroa (1975); Leongo Posta eta Telekomunikazioen egoitza berria (1981); Zaragozako epaitegi berriak (1986). Aipagarriak ditu, halaber, eskola eta unibertsitate inguruko eraikuntzak: César Carlos ikasle egoitza (Madril, 1967); Sevillako Unibertsitateko ikasgelak (1972). Etxebizitzen alorrean egindako lanen artean, berriz, aipagarriak ditu, besteak beste, Miraflores de la Sierrako udalekua (Madril, 1957); etxebizitza sail bat Salamancan (1963); eta familia bakarreko zenbait etxebizitza: Varela (Collado Mediano, Madril, 1964); Guzmán (Santo Domingo, Madril, 1972); Domínguez (La Caeyra, Pontevedra, 1976). Azkenik bere obra ezagunena aipatu behar da: Maravillas eskolako gimnasioa (Madril, 1961).

## Kanpo loturak 
*  Alejandro de la Sota Fundazioaren webgunea

## Erreferentziak
Léon M'ba

'''Gabriel Léon M'ba'* (Libreville, 1902ko otsailaren 9a - Paris, 1967ko azaroaren 27a) Gabongo politikaria izan zen. Gabon independentearen lehen lehendakaria izan zen.

## Bizitza 
Jeune Gabon mugimenduaren kide eta *Echos Gabonais'' egunkariko erredaktore izan zen. Gabongo kolonia frantsesaren administrazioak nahaspilaritzat zeukan eta erbestera jo zuen 1933-1946 bitarteko urteetan. Gabonera itzuli orduko politikagintzan hasi zen. 1952an, Nazio Biltzarreko kide hautatu zuten, eta 1956an Librevilleko alkate. 1957. urteko hauteskundeen ondoren, Gabongo Batzorde Eragilearen lehendakariorde izendatu zuten; eta Batzordeko lehendakari eta errepublikaren lehen ministro, geroago.

1960an Gabonek burujabetasun osoa eskuratu zuenean, arazoak izan zituen alderdikide batzuekin, jarrera gero eta kontserbadoreagoa eta Frantziaren aldekoagoa hartu zuela leporatzen baitzioten. 1961ean, Gabongo lehendakari hautatu zuten. 1964an, hauteskundeak baino lehentxeago, alderdi bakarreko erregimena ezarri zuen; erabaki horren kariaz, Gabongo gudarostea matxinatu zen eta kargutik kendu zuten baina, frantsesek lagunduta, berriro eskuratu zuen lehendakaritza. 1967an berriro hautatu zuten lehendakari; handik hilabete gutxira hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Honoré Daumier

**Honoré Daumier** (Marseilla, Frantzia, 1808ko otsailaren 26a - Valmondois, Frantzia, 1879ko otsailaren 10a) marrazkigile, litografo eta margolari frantsesa izan zen. Gizadiaren ikertzaile bikaina izan zen. XIX. mendeko frantses politikariak eta gizartea kritikatu zuten irudi satiriko eta kartoiengatik da batez ere ezaguna. Haren margolanak, azkenaldikoak, inpresionismoaren teknikak arte modernoan txertatzeko lagungarri izan ziren.

## Biografia 
1816an Parisa aldatu zen bere familiarekin, eta zuzenbidearen alorrean aritu zen hasieran lanean. Ondoren margolaritza ikasi zuen Alexandre Lenoirrekin, eta haren eraginez ezagutu eta miretsi zituen Rubens eta Tiziano ("Ninfak satiroengandik ihesi"; 1849-1850, Montrealgo Arte Ederretako Museoa). Hasieran litografiako lanak egin zituen batez ere, eta oso margolari oparoa izan zen alor honetan (3.000 litografiatik gora eta 1.000 grabatu, 1872 bitartean). Monarkiaren kontrako karikaturak egin zituen *La Caricature* aldizkarian, eta horren ondorioz kritika gogorrak eta are zigorrak jaso zituen 1831tik aurrera. 1832an, besteak beste, Luis Filiperi eginiko *Gargantua* (1832) irrimarraren ondorioz sei hilabete eman behar izan zituen espetxean, eta 1834an, Daumierrek bere salaketa garratzenak argitara eraman zituen urtean alegia (*Rue Transnonain*, "Inprimatzeko askatasuna", etab.), *La Caricature* aldizkaria itxi zuten (*Le Charivari* aldizkaria osatu zuten geroago).
thumb|ezkerrera|300px|*Gargantua* (1832).
1836-1838 bitartean ohituren satira adierazten zuen litografia-sail bat egin zuen, bere Robert Macaire iruzurgilea zutela protagonista. Ondoren satira politikoak egiten hasi zen berriro, errepublika ezarri zenean. Errepublikaren akatsen irudi gisa sortu zuen, hain zuzen ere, bere pertsonaia nagusietako bat, *Ratapoil* eskulturakoa (1850). Eskultura haren aurretik, 1832an, igeltsuzko busto sail garrantzitsu bat egin zuen, eta giza fisionomiaren ikertzaile bikaina zela erakusteaz gainera, medio desberdinetan, eskulturan eta litografian kasu honetan, oreka estetikoa mantentzeko gai zela utzi zuen agerian. Litografia aipagarrienak, lehen aipatutakoez gainera, "Abokatua irakurtzera" (1845- 1846), *Le Wagon de troisième classe* (1864, "Hirugarren mailako bagoia") dira.

Aurretik ere zenbait koadro egin zituen arren, 1860 inguruan aritu zen batez ere margolaritzan. Litografietan eta eskulturan ez bezala, ez zuen hainbeste landu karikatura eta satira, eta garai modernoetako irudiak eta pertsonaiak irudikatu zituen, kutsu barnekoiagoz halere. Koadro aipagarriak ditu batez ere, *La Blanchisseuse* (1863, "Garbitzailea", Louvre, Paris). Inpresionismoaren aitzindari izan zela esan daiteke, bere koadroetan hasi baitziren irudiak agertzen argiak janda bezala, eguratsarekin bat eginda marrazkiak. Bere estiloan oinarritu ziren, neurri handi batean, ondorengo Camille Corot, Théodore Rousseau, Jules Dupré, Édouard Manet eta hainbat inpresionista.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luther Allison

**Luther Allison** (Mayflower, Arkansas, 1939ko abuztuaren 17a - Madison, Wisconsin, 1997ko abuztuaren 12a) estatubatuar blues musikaria izan zen.

Txikitan hasi zen abesten. 1950eko hamarraldiaren hasieran, Chicagora joan zen, eta gitarrari ekin zion. Hango *blues* musikariak ezagutu zituen, Muddy Waters haien artean. 1960ko hamarraldian, Freddie Kingekin, Magic Samekin, Shakey Jackekin jo zuen, eta toki garrantzitsuetatik deitu zioten, kontzertuak eman zitzan. *Love Me Mama* bere lehen diskoa grabatu zuen 1969an, eta beste hiru gehiago, segidan. Ameriketan arrakasta komertzialik lortu ez zuelako, Europan hasi zen jotzen 1970eko hamarraldian. Hainbat disko grabatu zuen, eta leku ugaritan aritu zen jotzen: Japonian, Sobietar Batasun ohian, Polonian, Eskandinavian, Europan. 1990eko hamarraldiaren erdialdean, bere herrira itzuli zen. Hiru disko grabatu zituen orduan: *Soul Fixin´ Man* (1994), *Blue Streak *(1995) eta *Reckless* (1997), eta harrera ona izan zuten. Gaur egun, Ameriketako blues gitarra jotzaile handienetakotzat dute denek Allison. Ez da harrigarria, guztiei atsegin baitzaie haren musika, bai blues musikaren entzule heldu serioei, bai rockzale gazteagoei. Minbiziaz hil zen.

## Erreferentziak