Murillo el Cuende (kontzejua)

**Murillo el Cuende** (*Murillete* herri hizkeran) Nafarroa Garaiko hegoaldeko herri eta  kontzeju bat da, Aragoiko Erriberako Murillo el Cuende udalerrikoa, Erdialdea eskualdean kokatua.  biztanle zituen.

## Izena 
Murillo el Cuende toponimoak badu beste forma bat erdaraz:

* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Moriello del Cuende*

Bertako biztanleak *murilloarrak* dira.

Izen hau, testuetan, hainbat modutan agertu da historian zehar: eta 1979ko *Euskal Herriko udalen izendegian*, Euskaltzaindiak *Murelu Konde* forma proposatzen zuen. Gero, 1990ean *Murillo el Cuende* aukeratu zuen euskara baturako.

Udalerri horren izen ofiziala *Murillo el Cuende* da, eremu ez-euskaldunean dagoenez, gaztelaniazko izena baino ez baita ofiziala. Euskaraz, Euskaltzaindiak dio euskarazko arauzko izena *Murillo el Cuende* dela. Hainbat euskaldunek *Murelu Konde* forma erabiltzen du.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Murillo el Cuende edo Murelu Konde herriko armarriak honako blasoi hau du:

Olibondo adarrek Olibako monasterioarena zela adierazten dute. Zigilu zaharrenetan hiru adarrak bakarrik agertzen dira.

## Geografia 
Murillo el Cuende edo Murelu Konde Erdialdea eskualdean dago, Aragoiko Erribera eremu naturalean, Murillo el Cuende edo Murelu Konde udalerrian.

### Inguru naturala eta kokapena 
Murillo el Cuende edo Murelu Konde Erriberriko merindadeko herria da, Bardeatik iparraldera, eta Erriberritik hamar kilometro hegoaldera. Herrira heltzeko N-121 errepidea hartu behar da Kaparrotsu edo Erriberri abiapuntutzat harturik.

Geografiaren aldetik, Aragoiko Erribera eskualdean dago, hau da, Aragoi ibaiaren ibilguaren behereneko aldean.

### Klima eta landaredia 
Herriak klima mediterraneo kontinentala dauka. Urteko batez besteko tenperatura 14 gradukoa (aldaketa termiko handiarekin) eta prezipitazioak 400 eta 500mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 60-70 baino ez dira izaten. Prezipitazioak nahiko irregularrak dira urte osoan zehar (ekainekin abuztura hiru hilabete idor daude), eta orokorrean ugariagoak dira udaberri eta udazkenean. Haizerik ohikoena iparreko ziertzo haizea da; eta, uda garaian, hegoaldekoa.

Murillo edo Murelu iparraldean klima mediterraneoari dagozkion espeziak aurki daitezke, zumelak batez ere, eta hegoaldean, txapardi eta pinuak. Horrez gain, igeltsua ugaria den hegoaldeko lurretan, landare gipsikola eta halofiloak ageri dira.

#### Estazio meteorologikoa 
Murillo el Cuende edo Murelu Konde udalerrian ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Kaparrotsu pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 303 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Burdin Aroan herri harresitu bat egon zen gaur egun Gurutze Sainduaren baseliza dagoen muinoan. Erromatarrek menderatutako mendeetan, herria leku garaia utzi eta Zidakos ibaiaren ertzera mugitu zen; garai hartako aztarna multzo arkeologiko garrantzitsua aurkitu dada. Antzinaro Berantiarreko mende ezegonkorretan, erromatarren aurreko herrixkaren orubera joan ziren berriro biztanleak, eta mende modernoetan bertan behera utzi zuten, topografiko eta klimatikoki ezaugarri goxoagoak dituen leku baten mesedetan. Habitat hori ibaitik hurbil dago, eta gaur egun Murilleteko etxeak Santa Fe elizaren inguruan daude.      

Bere eliza Petri Rodezkoa gotzainak eman zion Okzitaniako Santa Feko abadiari 1092an. Tokia Lope IV.a Diaz Harokoarena izan zen, Bizkaiko jauna, eta honek, 1277an, Gillen Marcel Iruñeko burgesari eman zion bahian. Hala eta guztiz ere, 1280an, hiribilduak 60 kahitzeko gari eta garagar eta olozko beste hainbateko urteko petxa bat zor zion Koroari, eta, ondoren, Karlos II.a Nafarroakoak Olibako monasterioari eman zion 1349an. Gaztelarekiko liskarren ondorioz (1378-1379), Karlos III.a Nafarroakoak bere kuota murriztu zuen 1418ko kuartelengatik, baina Nafarroako Gerra Zibilak erabat hondatu zuen. Hurrengo mendearen hasieran birpopulatu zen. *Murillete* ere deitu zitzaion.

Erregeak 1737an jurisdikzio kriminala Joan Bautista Iturralderi saldu zion. Eta 1802an Murilloko kondearena zen, alkatea izendatzen zuena eta herriarengandik 280 gari lapurreta eta 120 garagar lapurreta hautematen zituena.

XIX. mendean jaurerriak kendu ondoren, Murillete erregimen komuneko udaletxea zuen hiribildu gisa geratu zen. 1847an eskola bat zuen, urtean 840 erreal zituena, parrokiak priore bat eta onuradun bat zerbitzatzen zituen, erregeak edo gotzainak aurkeztuak, hutsik zegoen garaiaren arabera; tokiko bideak zituen, egoera onean, Erriberako errepide hurbilaz gain, eta horren gainean salmenta bat zuen.

1846an, Traibuenas udalerria hau sartu zuten, eta biak udalerri berriko kontzeju bihurtu ziren, Murillok Traibuenas baino gehiago bazuen ere. 1855ean Nafarroa Garaian 13 000 hildakotik gora eragin zuen kolera izurriak Murillon izandako eragina, txikia izan zen.

## Demografia 
 biztanle zituen Murillo el Cuende edo Murelu Konde kontzejuak.

## Politika 
Murillo el Cuendeko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Arcangel Vicente Azpiroz Garde da.

### Kontzejua 
Murillo el Cuendeko kontzejua kontzejukidek osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Arcangel Vicente Azpiroz Garde da.

#### Kontzejuburuak 
2011tik, Murillo el Cuendek kontzejuburu bat izan du:

## Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio kontzeju honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du NA-5332 errepidean, Arradarantz eta Tafallarantz.
linea linea erregularra den arren, udalerriko hiru geldialdiak eskariaren araberako geldialdiak baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

Gainera, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean. Autobusak honako ibilbidea egiten du:

* Iruñea - Noain - Tebas-Muru Artederreta - Barasoain - Puiu - Tafalla - Erriberri - Murelu Konde - Caparroso - Martzilla - Azkoien - Milagro - Azagra - San Adrián - Andosilla - Cárcar eta Lodosa

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Murillo el Cuende edo Murelu Konde ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Murillo el Cuende edo Murelu Konde ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Murillo el Cuende edo Murelu Konde udalerria eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,63k zekien euskaraz, 2010ean % 0,60k eta 2018n % 3,30k.

### Jaiak 
* San Isidroko eguna, maiatzaren 15ean
* Santa Feko jaiak, abuztuaren azken asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* Santa Fe eliza, XVI. mendean eraikitako kristau eliza.
* Gurutze Sainduaren baseliza, XI. mendean eraikitako kristau baseliza, erromaniko estiloan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Murelu Konde (udalerria)
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak