Rongo-rongo

thumb|*Rongo-rongo* sinboloen hurbileko irudia, Santiagoko oholtxoaren atzealdean, 3. lerrotik (behean) 7. lerrora (goian) bitarteko zatiak erakusten dituena. 3., 5. eta 7. lerroetako glifoak eskuinera gora daude, eta 4. eta 6. lerroetakoak, berriz, behera.
XIX. mendean, Pazko uhartean aurkitutako idazkera-sistema bati ***rongo-rongo*** esaten zaio (rapa nuiz: *roŋoroŋo*, /'ɾoŋo'ɾoŋo/ ahoskatua). Batez ere, obsidianazko puntaz zizelkatuta egoten da, eta marrazo-hortzez errepasatuta, gehienetan zurezko oholtxoen gainean. Uste denez, *rongo-rongo* izenaz aurkitu den erregistro zaharrena XV. mendetik XVI. mendera bitarteko zurezko oholtxo bat da. Hala ere, beste zantzu batzuk daude, garapen hori beste idazkera batzuekin harremana izan baino lehenagokoa dela eta uste baino hedatuagoa dela, hala nola uhartean dauden milaka petroglifo (horietako batzuk, moaietan) *rongo-rongo* karaktereen antza dutenak: horrek *rongo-rongo* idazketa sistema horren lehenagoko erabilera iradoki lezake.

Idazle batzuek diotenez, idazkera mota hori Ozeania osoan egituratutako bakarra da, nahiz eta oraindik deszifratze fidagarria falta den hori egiaztatzeko. Sinboloak edo glifoak artefaktuetan grabatu baino lehenago egindako zirrikituetan zizelkatuta daude, eta batez besteko altuera 9 eta 14 mm artekoa da. Itxuraz, izaki antropomorfikoen irudi txikiak irudikatzen dituzte grafikoki, hainbat jarreratan; fantasiazko beste izaki batzuk, hegaztien, landareen eta lurreko zein uretako beste animalia batzuen antzekoak; zeruko objektuak; baita objektu geometrikoak eta amu txikiak ere, besteak beste. *Rongo-rongo*aren berezitasunetako bat idazteko norabidea da, *bustrofedon* izenekoa: lehen lerroa ezkerretik eskuinera idazten zen eta gero, taula 180 gradutan biratzen zen, hurrengo lerroa idazteko, eta aurrerantzean, berdin. Gutxi gorabehera, 400 karaktere inguru erregistratuta daude.

## Etimologia eta bestelako izendapenak 
Rapanuiek *kohau rongo-rongo* izena ere eman zioten: *kohau* hitzaren ohiko itzulpena kanoen kroskoa egiteko erabiltzen den zura da, eta *roŋoroŋo* (rapanui hizkuntzaz), *rogorogo* edo *rongo-rongo* aditzarena "errezita, deklama, kanta".

Oholtxoak aurrealdeko ezkerreko txokoko lehen lerrotik irakurri behar direla esaten da, eta lerro berean amaieraraino segitu; gero, bira eman, hurrengoan segitzeko; hala ere, *Santiagoko makila*ren gainean idatzitako testua salbuespena da. Kontuak kontu, ez dago nahiko argi oholtxo guztiek izaera unitarioko dokumentu bat duten edo horietakoren batek dokumentu desberdinen gordailu edo bilduma gisa balio lezakeen; beraz, irakurketaren abiapuntua egiteke dago da. Testuaren zatiketari sekuentzia desorekatuetan erreparatuz, bada arrazoirik uste izateko taulatxo batzuek funtzio hori atxikitzen dutela. Fischerrek dio *Mamari* oholtxoak klase ezberdinetako hainbat sekuentziaren kateatze itxura duela. Dirudienez, zuzen zebilen, **C** testua estrukturalki aztertzean (*Mamari* oholtxoa esaten zaio) artefaktuaren bi aldeetan errepikatzen diren sekuentzia multzoak ikusten baitira. Sekuentzia ezberdin horiek, maila handiagoan elementu berdinez edo antzekoez osatuak, Rapa Nuiko antzinako folklorean hain sustraituak eta komunak ziren «zerrenda», «errepika» edo «formulen» aldeko lekukotasuna eman lezakete. Zenbait azterlarik aditzera ematen dute zenbait *rongo*-*rongo* objektuetan sartutako zerrendak egon litezkeela, balio fonetikorik gabeko 380.1 (3/52) motako glifo mugatzaile gisa —ikus Barthel (1958), Horley (2007:28)—. Adibidez, glifo horiek praktika magikoekin lotutako otoitz paganoen hasiera edo amaiera adierazi lezakete, gerrako presoak harrapatzera eta, ziurrenik, gaizkileez mendekatu eta haiek hiltzeko asmoz; halaber, mugatzaile horien artean txertatutako sekuentzia toponimiko edo onomastikoak ere egon litezke. Espero izatekoa da halako talde sekuentzialetan antolatu eta txertatutako *rongo-rongo* glifoek kristautasunaren aurreko kulturaren zati bat isla lezaketela. Zentzurik gabekoa litzateke pentsatzea eskribauak talentua, zura bezalako material preziatu eta urria xahutu behar zuela, eta *Mamari* oholtxoaren azalean sinbolo eta astakerien antzekoen mordoiloa grabatzeko astia izango zuela.
thumb|350x350px|Idazkeraren azterketa, agian egutegi bat.
Jacques B.M. Guyk *Santiago handi*ko taulatxoa (**H** testua), *San Petersburgoko handi*koa (**P** testua) eta *San Petersburgoko txiki*koa (**Q** testua) aztertzean, bere ustez «ia zehatz-mehatz testu hieroglifiko bera» transmititzen dutenak, eta Tahua taulatxoaren (**A** testua edo *Arrauna*) edukiarekin konparatzen dituenean, ikusten du horren itxura dela "bilketa bat, testu laburtuen bilduma gisa — egun galdua, hasiera izan ezik—, beste hiru tabletatan aurkituak".
thumb|300x300px|Zeinu-sekuentzia.
Zura euskarritzat erabiltzeko hautua inguru naturalak bertako eskribei eskain ziezazkiekeen baliabide materialek mugatzen dute. Antzinako rapanuien kasuan, zizelkatutako zeinu gehienak zuraren gainean agertzen dira, eta neurri txikiagoan labar-materialaren gainean, petroglifoen gainean adibidez, eta seguruenik arrain handien eta itsas ugaztunen hezurren gainean. Eskribek kuia edo larrua bezalako material galkorretan grabatu balute, denbora igaro ahala, ‘testuak’ galduko zirela espero da. Euskarri iraunkorren kasuan, hala nola zur gogorraren edo harriaren kasuan, irauteko aukera handiagoa da; hala ere, inguruneko baldintza atmosferikoak eta fisikoak, gizakien bortizkeriarekin batera, erabakigarriak dira arras. Gainera, euskarriak zeinuen forma baldintzatzen duela gogorarazi beharko da. Beraz, zuraren zuntzen sendotasunak eta ehundurak neurri batean baldintza lezakete oholxoetako *rongo-rongo* ebakidun zeinuen sinplifikazio edo sofistikazio morfologikoa. Glifoak grabatzeko erabilitako materiala bertako edo kanpoko zenbait zuhaitz-espezierena da. Bertako zuhaitzen artean, *toromiro*a (*Sophora toromiro*), *makoi*a (*Thespesia populnea*), *hau*a (*Triumfetta* *semitriloba*) eta sandaloa (*Santalum*) aipa litezke. Hala, Métraux-ek (1940:17) honako hau zioen: «Vienako Herri Artearen Museoko 22869 [*rongo-rongo*] oholtxoetakoaren zura *Thespesia populnea* gisa aztertu eta aitortu da». Material "kanpotarraren" kasuan hori ulergarria da, kontuan hartzen badugu Pazko uharteko basoen eskasia, batez ere bere historiako nahiko berantiar garai batean. Biztanleek jitoan eramandako zurezko pieza flotagarriak biltzen zituzten ausaz, bertan inskribatu eta horrela tradizioarekin jarraitu ahal izateko.
thumb|250x250px|Ezagutzen den lehen *rongo-rongo*zko agiria, buruzagi rapanuien sinadura, Pazko uhartea Espainiako Koroari anexionatzeko aktar, *beren estiloaren araberako karaktere batzuekin*, 1770eko azaroaren 20an.
Zenbait ikertzaileren iritziz, badirudi zeinu edo glifo horiek frogatzen dutela, iraganean, idazkera modu bat bazegoela, itxuraz Polinesia osoan antzeko aurrekaririk ez zuena. Nolanahi ere, Waitangiko Ituna dokumentua (1840), monarkia ingeleseko ordezkariek eta tribu-buruzagi maori batzuek izenpetuak harritu egin baitzituzten han zeudenak «sinbolo-serie osoen» bidez (1935) eta, beraz, idazkera enblematiko baten aukera deskribatu zuten bertakoen artean (ikus Traux 1940:400). Halaber, nolabaiteko eztabaida dago Rapa Nuiko idazkera modu independentean *ex novo* sortu ote zen, txineraren edo sumerreraren kasuan bezala, edo idazketaren ideia europar esploratzaileekin harremanetan jarri ondoren hartu ote zen, hain zuzen ere *San Lorenzo* ontzia eta Espainiako Errege Armadako *Santa Rosalía* fragata bisitatu ondoren, 1770eko azaroan. Espainiako espedizio hartan, González de Haedoren espedizioa izenaz ezaguna, espainiarrek Pazko uhartea hartu eta *San Carlos uhartea* izena eman zioten, zenbait buruzagi indigenarekin adostu ondoren. Buruzagi horiek «beren estiloaren araberako karaktere batzuekin» izenpetu zuten akta, eta hori izan zen *rongo-rongo* idazketa agertzen den lehen dokumentu ezaguna.
ezkerrera|thumb|237x237px|Idazketaren adibidea.
Zeinuak sistema logografiko-fonetiko baten adierazle izan litezkeela teorizatu ohi da: haietan zeinu edo zeinu-multzo bakoitzak buruzagien eta haien ondorengoen izen bereziak, gerrako edo ekonomiako hainbat jarduera edo Rapa Nuiko kosmogoniari lotutako beste kontzeptu batzuk irudika litezke edo. Karaktereak lerro horizontal paraleloetan grabatuta daude. Idazkera horren ezaugarrietako bat «alderantzizko *bustrofedon*» idazkunak izatea da: lerro batean, zeinuak posizio normalean daude, baina hurrengoan, alderantzikatuta eta, beraz, taulatxo bat irakurtzeko, alderantzikatu egin behar da lerro berri bat hasten den bakoitzean. Sinbolo horiek zer esan nahi duten jakin ez arren, zizelkatutakoa deskodetzeko hainbat saiakera egin dira.

## Identifikazio botanikoa eta antzinatasuna 
Parisko *Centre National de la Recherche Scientifique*ko Catherine Orliac ikertzaile eta publizista frantsesak *The Rongorongo Tablets from Easter Island: Botanical Identification and 14-C Dating* ("Pazko uharteko rongo-rongo oholtxoak: identifikazio botanikoa eta karbono-14ko dataketa") artikulua argitaratu zuen 2005ean *Archaeology in Oceania* 40:3 aldizkarian; haren esanahia *rongo-rongo* fenomenoaren konturik eztabaidagarrienetako batekin zuzen-zuzenean lotuta dago. Haren lanaren emaitza batzuek eta Miamiko laborategi batean egindako datazioak jakinarazi zuten San Petersburgoko oholtxoaren zurak datazioa duela: 1680-1740, zuraren zuntzak eta zirkuluak aztertzeko metodoaz, eta ez karbono-14az. Hori, dirudienez, espainiarrek 1770ean egindako bisitaren aurretiko inskripzioei buruzko iritzia aldekoa da, nahiz eta, bestalde, egileak munduko hainbat museotan sakabanatuta dauden dokumentu guztiak eskuratu ahal izateak kalte egin. Hala, eta aztertzaileak gorabehera, horietako bakar bat, **Q** testua, aztertu zen karbono-14ko probaren bidez eta, horren ondorioz, ezin izan zen ondorio sendorik atera, corpuseko eskuizkribu gehiago aztertuz lor litezkeenak. Radio-karbono bidezko datazio gisa ezagutzen den metodo horren bidez, zientzialari-talde batek aurkitu zuen tauletako bat gutxienez XV. mendearen bukaeraren eta XVI. mendearen hasieraren artekoa dela.

Ozeaniako arrosondoak (*Thespesia populnea*), gaztea denean, arrosa kolore leuna du eta, zahartzen denean, gorrixka ilun bihurtzen da, dirdira moreekin. Hamabost metroko altuera har dezake gehienez, eta Zizka (1991:20, 51) ikerlariaren arabera (Orliacek aipatua), VIII. mendean eraman zuten lehen kolono polinesiarrek Rapanuira. Zuhaitz horri buruz, Lavachery-k dio arina dela, trinkotasunik gabea eta neurri txikikoa.

Oholtxoen zabalera aztertzeak, *Thespesia* *populnea* adar baten edo enbor baten zehar-ebakian grabatu ote ziren jakiteko, ez zion idazleari ondorio batera iristen utzi. Salbuespena, dirudienez, *Mamari* oholtxoa da, izerdi-hodien aztarna batzuk erakusten baititu, 19,5 cm-ko diametroko enbor baten ebaketan moztu zela adieraziz, hamabost metroko altuerako zuhaitz bati dagokiona. Aurkikuntza horrek galderak sortu zituen taula horren adinaz eta, testuinguru zabalago batean, *rongo-rongo* idazkeraren zaharraz. Europar lehen nabigatzaileek —Roggeveen (1722), González (1770), Cook (1774), eta La Perouse (1786)— ez zuten beren txostenetan altuera horretako landaretzarik aipatu: Rapanuin zuhaitz handirik ez zegoela esatean bat zetozela dirudi. Horrek adieraz lezake *Mamari* garai batean uhartea estaltzen zuen basoa desagertu aurretik grabatua izan zela, XVII. mendeko lehen erdian gertatu izanaren ikatzaren analisiaren bidez dokumentatua.

**Q** testua —*San Petersburgoko txikia* ezizenekoa— idatzita daukan objektutik ateratako 20 mg zuraren analisi espektrometrikoak, edozein arrazoi zela ere, hainbat irakurketa eman zituen: 

* 1680-1740, 
* 1800-1930, eta 
* 1950-1960.

Hor, egilearen bi ohar sartu beharko lirateke: 

* *Thespesia*ren bizi-itxaropena gehienez 80 urtera iristen dela, eta
* eskualde tropikaletan zuhaitzaren kontserbazio-egoera ez dela onena, enborraren tarteko dentsitatea dela eta; beraz, elementuen eragina oso handia da.

Métraux-ek (1940:393), halaber, taulatxoak egiaz oso aspaldikoak baziren, egoera fisikoei aurre egiteko gai izan ote ziren galdetu zuen. *The wooden tablets could not have been kept for centuries in rain-drenched, thatched huts, or in caves* ("Zurezko tabletak ezingo izan ziren mendeetan zehar gorde euripean bustitako lastozko teilatuko txaboletan edo kobazuloetan"). Egoera hartan, *rongo-rongo* objektuek, kontserbazio-baldintza bikainetan soilik, museo moderno batekoen antzekoetan agian, iraupen luzea edo oso luzea izan lezakete. Orliac-ek *Mamari*ren antzinatasunaz emandako beste argudio bat 067 zeinua da, rapanuieraz *niu* izenekoa, berez "koko-intxaurra" esan nahi duena eta *Paschalococos disperta* zuhaitzarekin lot daitekeena, *naunau opata* rapanuieraz, enborra botila baten antzera puztuta daukan palmondo moduko bat, *Jubaeas chilensis*arekin ahaidetuta. Diseinu horren irudikapena palmondoa uhartean bizi zenean egin bide zen, bertakoen bistan zegoenean. Bestalde, inork ez daki ziur zeinu hori palmerarekin piktografikoki lotuta dagoen, botanikatik erabat bestelako entitate bat adierazten duen edo rapanuieraz silaba edo hitz oso bat inplikatzen ote duen.

Azterketa xilologiko zehatza duen lan horretan egiazko gauza bakarra *hespesia populnea* identifikatu izana da, inskripzioak egiteko erabilitako material gisa. Adinari dagokionez, radiokarbonoaren probaren ondoren, Orliacek esandakoa nahasgarria da: *In fact, there is no refutable argument enabling one to claim that the small St Petersburg tablet dates to the end of 17th century or the beginning of the 18th, rather than the 19th century* ("Izatez, ez dago argudio ukaezinik San Petersburgoko oholtxo XVII. mendearen amaieran edo XVIII. mendearen hasieran datatua dela esateko, edo XIX. mendean").

Pazko uhartean aurkitutako zurezko 27 *rongo-rongo* oholtxoen azterketa baten arabera, horietako bat XV. eta XVI. mendeen artekoa da. Ikerketa horretantxe azpimarratzen da beste idazki batzuei buruzko edozein eragin baino askoz lehenagoko garapen baten beste zantzu batzuk daudela, hala nola uhartean dauden milaka petroglifoak (batzuk *moai*etan) *rongo-rongo* karaktereen antza dutenak, eta horrek idazketa sistema horren erabilera zaharragoa iradoki lezake.

Hala ere, oraindik argitu gabeko idazkera-sistema da. Hau da, inork ez du berreraiki zeinu bakoitzaren eta erregistratzen dituen soinuen arteko baliokidetza sistematikoa. Beraz, taulak ezin izan dira irakurri eta adituen artean ez dago erabateko adostasunik.

XIX. mendearen amaieran, esklaboen erasoek eta epidemiek Pazko uharteko gizartea suntsitu eta urte gutxira, bi ikertzaile amateurrek Pazko uharteko biztanleek *rongo-rongo* tableten irakurketak eta errezitazioak grabatu zituzten. Narrazio horiekin gehiegikeriak egin ziren gerora, eta askotan baliorik gabekotzat jotzen dira, baina lehen eskuko iturriekin ohituta egon litezkeen pertsonen kontakizun apartak dira.

''Dans toutes les cases on trouve des tablettes de bois ou des bâtons couverts de plusieurs espèces de caractères hiéroglyphiques : ce sont des figures d'animaux inconnues dans l'île, que les indigènes tracent au moyen de pierres tranchantes* ("Txabola guztietan zurezko tabletak edo makilak daude, hieroglifo mota askorekin estaliak: uhartean ezezagunak diren animalien irudiak dira, bertakoek harri zorrotzak (obsidiana puntak) erabiliz grabatzen dituztenak").

Pazkotarrek, gaixotasunek eta esklabutzak sarraskituta (XIX. mendearen amaieran 200 natibo baino ez ziren han geratzen), botere magikoak eman zizkieten taulatxoei, onuragarriak zein gaiztoak, baina misiolari batzuek, "satanikotzat" jota, lortu zuten edukitzaileetako asko konbentzitzea berotzeko erregaitzat erabil zitzaten edo beste modu batzuetan bota zitzaten. Beste batzuk, berriz, ezkutatuta zeuden kobazuloetan usteldu ziren, besterik gabe. Egun, ez dago ia inolako aukerarik benetako *rongo-rongo* ohol bat aurkitzeko. Museoetan gordetzen diren jatorrizko objektuek balio kalkulaezina daukate, eta lehen mailako munta dute munduan bakarra den idazketa-sistema hori deszifratzeko.

## *Kohau rongo-rongo*ak ulertu eta argitzeko saiakerak 
link=Archivo:RR_004-660.png
link=Archivo:RR_008V-037.png
link=Archivo:RR_006-700-006.png
link=Archivo:RR_027.png
link=Archivo:RR_099V.png
link=Archivo:RR_038V.png
link=Archivo:RR_046.png
link=Archivo:RR_002-041-009.png
link=Archivo:RR_008V.png

Teorian, gizakiek sortutako idazkera bakoitza beste gizaki batzuek argi lezakete. Hala eta guztiz ere, elementuen ulermena eta horiek interpretatu behar diren modua gauzatzeko prozesuak lan handia eskatzen du. *Kohau rongo-rongo*ekin alderatzean, arazoa guztiz arantzatsua da, faktore objektibo batzuk direla eta. Hona hemen horren arrazoiak:

# Oraingoz, *Kohau rongo-rongo*zko egiazko agirien kopurua urria da. Corpus esanguratsurik ezean, ezin da ziurtasunez jakin *Kohau rongo-rongo* zeinuen multzo osoa eta rapanui idatziaren aldaera estandarra —halakorik baldin bazen—, ezinbestekoak baitira arakatze eta ulertze koherenteetarako. Halaber, nahikoa dokumentu ez izateak deszifratze bideragarria egiteko aukerak murriztu ditzake, azterketa eta egiaztapen independenteak behar baitira lan-hipotesiak baliozkotzeko.
# Testu elebidunik ez egotea. Idazkera hori garatu zen itxurazko isolamendua dela eta, pentsaezina da Rosetta harri baten moduko testu elebidun edo hirueledun bat aurkitzea.
# Zeinu grafikoen bilakaeraren historia ez jakiteak are gehiago zailtzen du zeregina. Oso litekeena da rapanui hizkuntza urteetan zehar aldatu eta kutsatu izana; aldiz, forma idatzia denborako une batean gera zitekeen eta, horren ondorioz, eztabaida korapilatsua sor.

Inguruabar horiek honako hau proposatzera daramate: beharrezkoa litzateke dauden testuak egitura-azterketa zehatz baten menpe jartzea; azalpen argigarri bat eskaintzea, zeinuak hobekien katalogatu eta banatzeko moduaz, haien testuinguru-presentzian oinarrituta eta ez haien diseinuan; kontuz kontsultatzea jatorrizko material guztiak, haien deszifratzeari dagokionez. *Kohau rongo-rongo*en esanahiaren agerpena pixkanaka-pixkanaka egiten ari dela dirudi, prozesu luze batean zehar: hor, muga horiek eta balizko halako subjektibotasunak, nahi gabekoa izanik ere, zeregin zehatz bat iradoki lezakete.

## Corpusa 
26 *rongo-rongo* testuak, letra-kodeekin, zurezko objektuetan idatzita daude, bakoitza 2 eta 2.320 glifo sinple eta glifo konposatuen osagaiekin, guztira 15.000 baino gehiago. Objektuak gehienbat zurezko oholtxo obalatuak dira, salbuespenok izan ezik:

* **I** deritzana, *Santiagoko* *makila* izenaz ezagutzen den buruzagi sakratu baten makila,
* **J** eta **L**, eliteak zeramatzan *reimiro* pektoral apaingarrietan idatzita,
* **X**, *tangata manu* estatua baten hainbat ataletan idatzita, eta 
* **Y**, *rongo-rongo* oholtxo batetik moztutako atalekin muntatutako Europako tabako-kutxa bat. 

Taulatxoak, bularretakoak, estatuak eta makilak bezala, artelanak eta ondasun baliotsuak ziren eta, antza denez, izen nagusi indibidualak ematen zitzaizkien Zeelanda Berriko jadezko apaingarrien modu berean. Oholtxo horietako bik, **C** eta **S**, misio aurreko jatorria dokumentatuta daukate, nahiz eta beste agian batzuk bezain zaharrak edo zaharragoak diren. Horrez gain, *rongo-rongo*ak izan litezkeen glifo isolatu edo sekuentzia labur batzuk daude.

### Testu klasikoak 
Barthelek benetakotzat onartu zituen 24 testuetako bakoitzari alfabetoko letra bat jarri zion; ordutik hona, bi testu gehitu zaizkio corpusari. Oholtxoen bi aldeak **r** (*recto*, aurrealdea) edo **v** (*verso*, atzealdea) atzizkiekin bereizten dira irakurketa-sekuentzia zehaztu daitekeenean, eta eztabaidatzen ari den lerroa eransten zaio. Horrela, **Pr2** deritzana **P** elementua da (*San Petersburgoko handia*), aurrealdea, bigarren lerroa. Irakurketa-sekuentzia zehaztu ezin denean, **a** eta **b** erabiltzen dira aldeetarako. Horrela, **Ab1** izenekoan, **A** elementua da (*Tahua*), **b** aldea, lehen lerroa. *Parisko tabako-kutxa* izenekoaren sei aldeak **a**-tik **f**-ra bitarteko aldeekin letratuta daude. Ia argitalpen guztiek Barthelek xedatua darabilte, Fischerren liburu ezagun batek zenbakitze-sistema berezia erabiltzen duen arren.

Glifo gordinak aurkitu dira harrizko objektu batzuetan eta zurezko zenbait elementutan, baina gehienak turismo merkatu goiztiarrean sortutako faltsuak direla uste da. Zurezko 26 testuetatik, batzuk susmagarriak dira, jatorri ziurgabea dutelako (**X**, **Y** eta **Z**), artisautza kalitate eskasagatik (**F**, **K**, **V**, **W**, **Y** eta **Z**) edo altzairuzko xafla batekin zizelkatu zirelako (**K**, **V** eta **Y**), eta beraz, benetakoak direla frogatu arren, ez dira fidagarriak deszifratzeko hasierako saiakeretan. **Z**-k lehen faltsu askoren antzekoa da, ez baita *bustrofedon*, baina orain irakurri ezin den benetako testu baten palinpsestoa izan liteke.

### Testu osagarriak 
Aurreko petroglifoez gain, beste testu katalogatu gabe batzuk *rongo-rongo* izan litezke. Fischerrek dioenez, "estatua txiki askok *rongo-rongo* edo horrexen antzeko glifoak erakusten dituzte koroan". Glifo konposatu baten adibidea ematen du, *moꞌai pakapaka* estatua baten koroakoa. Giza burezur askotan **700** "arrain" glifoa inskribatuta dago, *īka* "gerrako biktima" esan nahi duena. Beste diseinu batzuk ere daude, lehenengo bisitariek grabatutako tatuaje batzuk barne, *rongo-rongo* glifo bakunak izan litezkeenak, baina isolatuak eta piktografikoak direnez, zaila da jakitea benetan egiazko idazketa diren ala ez. 2018an, *Raŋitoki zatia* ezizenekoa ezagutu zen, 1869ko azal-oihal gaineko egiazko tinta-sekuentzia bat.

## *Kohau rongo-rongo*en esanahia argitzeko hainbat saiakera 
140 urteko ibilbidean, *kohau rongo-rongo*a sakon ikertu da eta eztabaida sutsua piztu du jende askoren artean, bai prestakuntza sendo akademikoaren aldetik (linguistikoa, epigrafikoa, etnologikoa eta antropologikoa), bai enigmak atsegin dituen eta irudimen bereziki handia dutenen aldetik, ausarkeriazko iritzietarako eta era askotako azalpen xelebreetarako joerakoak. *Kohau rongo-rongo* esanahiarekin zerikusia duten ikerketen eta eztabaiden historia gogoan izanik, espero izatekoa da eztabaida serioak eta hutsalak eta munta txikikoek ere etorkizun hurbilean ere beren horretan iraunen dutela. Interprete, dezifratzaile eta aditu askok metodologiarekiko eta *rongo.rongo* zeinuen esanahi zehatzarekiko etengabe bat ez etortzeko joera dute. Badirudi, beste deszifratze arrakastatsu batzuetan bezala (antzinako egiptoera, B lineala, maia) edo oraindik asmatu gabeko deszifratze kasuetan bezala (etruskoa, A lineala, Indoko idazkera, meroitikoa, Phaistos diskoa), eztabaidak eta norgehiagokak prozesuaren ezinbesteko parte direla.

Oraingoz, uste da *kohau rongo-rongo* idazkunak ulertzeko lan diskretuak gainditu egiten dituela orain arte egindako saiakerak, nahiz eta, alderantziz, baikortasun pixka batez aurreikus daitekeen lan serio askotarikoek pixkanaka eta luzera hura ulertzen lagunduko dutela.

Behean, osatu gabeko zerrenda bat dator, hasiera batean behintzat *rongo-rongo* fenomenoa argitu eta deszifratzera bideratutako zenbait azterlanekin lagundu duten pertsonak barne hartzen dituena.

### Eugène Eyraud, *rongo-rongo*ei buruz ohartzen lehena 
Eugène Eyraud berrogeita zortzi urte besterik ez zen bizi izan (1820-1868); hala ere, haren izena historikoki lotzen da eman zuen informazioarekin, *rongo-rongo* objektueri buruz. Albiste hori erregistratuta dago 1864ko abenduan bere ordena erlijiosoko nagusiari bidali zion gutunean. Eyraud anaia laikoa 1864ko urtarrilaren hasieran iritsi zen Pazko uhartera, Jesus eta Mariaren Bihotz Sakratuen Kongregazioak bidalita. Biztanleen amorruagatik, ebanjelizatze-lanak ez zuen berak espero adina fruitu eman, eta bederatzi hil igarotakoan, uhartea utzi behar izan zuen. Gero, aita Hippolyte Rousselekin itzuli zen misio kristaua zabaltzera. Tuberkulosiak jota hil zen 1868an. Ehundaka *rongo-rongo* objektuz fede eman zuen: antzinako tradizio iraunkor bat egon zela erakusten dute, perutar esklabizaleen sarekada nahiz erasoaldien ondorio suntsitzaileak, uhartera itzulitako pazkotarek ekarritako baztanga eta beste gaixotasun batzuk eta tribuen arteko bertako gerrak gorabehera. Urte haietan Rapanuin egurra garestia zela kontuan hartuta, Eyraudek aipatutako ehunka objektu *rongo-rongo*ek —oholtxoak, makilak, makuluak, etab.— bi aukera iradokitzen dituzte:

* uhartea ondo hazitako bertako zuhaitzez estalita zegoenean, zizelkatzeko edo grabatzeko materialez hornituz, eta
* garai hartan (XVIII.-XIX. mendeak) Pazko uhartea bisitatzen zuten balea-arrantzako ontziek, ikerketa zientifikokoek, lineakoek eta militarrek utzitako edota galdutako egurra modu ausazkoan ustiatzea. Aberastasun etnografiko eta linguistiko hori guztia bizpahiru urtetan murriztu zen *rongo-rongo*en egungo corpusa irudikatzen duten bi dozena objektutan.

### Etienne “Tepano” Jaussen apezpikua 
*Rongo-rongo*a deszifratzearen urte-liburuetan, monsinore Jaussen ageri da bere zeinuen atzean ezkutatzen zen esanahia aurkitzen saiatu zen lehen jakintsu ezaguna. 1871n apezpikuak zeinu askoren "esanahia" bildu zuen koaderno batean. Horretarako, garai hartan Tahitin jornalari lanetan ari zen Metoro Tau’a Ure izeneko natibo rapanuiaren irakurketan oinarritu zen eta haren aurrean ustezko lau oholtxoren edukia kantatu zuen. Taulatxo errezitatuak *Aruku-Kurenga*, *Tahua*, *Mamari* eta *Keiti* ziren, apezpikuak lehenagotik zeuzkanak. "Itzulpenen" emaitza kontsultatu ondoren, Jaussen pixka bat etsia hartuta geratu zen, zeinuen kanpoko formari buruzko aipamenak egiten zituztela baitzirudien kasurik onenean. Metorok haren aurrean egindako irakurketei dagokienez, Alfred Métraux (1940:396) suitzar ikerlariak esan zuen *merely explanatory* zirela ("azalpenezkoak baino ez’), baina *nevertheless useful for it gives the meaning of designs, the significance of which might otherwise be a puzzle* ("hala ere, erabilgarriak, kontrajarritako zeinuak eskaintzen baitituzte, bestela haien esanahia enigma bat izan liteke" [1940:397])". Antzeko moduan, Facchetti-ren iritzia (2002:202), *Metoro sapeva (in molti casi) riconoscere esatamente l’oggetto raffigurato, ma non era più in grado di dedurne la funzione nel preciso contesto, leggendo tutti i segni come se fossero logogrammi (segni-parola)* ("Metoro gai zen —kasu askotan— irudikatutako objektua zehazki ezagutzeko, baina ezin izan zuen haren funtzioa testuinguru zehatzean ondorioztatu, zeinu guztiak logogramak —hitz-zeinuak— balira bezala irakurtzean").

Pentsa liteke, halaber, Metorok ez zuela haietan bildutako mezua argitzeko aldez aurretiko jarrerarik, edo «itzulitakoa» substantziarik gabeko esamesa hutsa izan zitekeen, kasurik okerrenean. *Kohau rongo-rongo* kantuaren artean Metorok zuen gaitasunak zer hobetzeko asko uzten zuen. Egun ere, irakurketa horiek  froga eztabaidaezinez oinarritu beharko liratekeen irudimenetara eraman dezakete, edo irtenbiderik gabeko bide bihurrira, baldin eta aholku eskatzerakoan arreta handiz jokatzen ez bada.

### Allen Carroll sendagilea 
Zalantzarik gabe ziurtasunik ez duen eta porrot egin duen beste deszifratze bat Allen Carroll australiarrarena da. Lanbidez mediku zirujaua zen: 1892an, *Revista de la Sociedad Polinesia*n ("Polinesiar gizartearen aldizkaria") *The Easter Island inscriptions, and the translation and interpretation of them* ikerketa argitaratu zuen ("Pazko uharteko inskripzioak, eta haien itzulpena eta interpretazioa") ikerketa; bertan, ustezko itzulpen bat eskaintzen zuen inken kitxua hizkuntza erreferentziatzat hartuta. "Itzulpenak" elementu bitxiak eta abenturazaleak zekartzan berekin: ez zuen inolako zerrendarik aurkezten *kohau rongo-rongo*en banakako zeinuak beren benetako esanahiarekin, ezta beren balio fonetikoekin ere kontrastatzeko, eta ez zuen azalpenik ematen nola deskodetu zituen azaltzeko.

### Charles de Harlez 
Charles Joseph de Harlez de Deulin (1832-1899) belgikar ikerlari eta Lovainako Unibertsitateko irakasleak *rongo-rongo* kontuari eskaini zion arreta *L’île de Pâques et ses monuments graphiques* (1895) ("Pazko uhartea eta bere monumentu grafikoak") liburuan. Bertan, maien glifoen eta Shang, Zhou eta Dongba dinastien txinatar karaktereen estiloko idazkera hieroglifikoaren irudikapen gisa ikusi zuen zeinuak. Haren iritzia, gehiegizkoa ez izan arren, garai hartako adituek arretaz eta erreserba frankoz aztertu zuten.

### Ormonde Maddock Dalton 
*Rongo-rongo* ikerketaren panorama ez legoke osorik jatorrizko artikulu bat aipatu gabe, Ormonde Maddock Dalton (1866-1945) britainiarrak 1904an idatzia. “Pazko uharteko zurezko oholtxo inskribatu bati buruz” izeneko saiakera Britainia Handiko eta Irlandako Antropologia Institutuaren *MAN* hilabetekariak argitaratu zuen.

Mende bat baino gehiagoan idazketaren izaeraz eta inskripzioen edukiaz idatzitako fantasia eta faltsukeria ugari kontuan hartuta, Daltonen estilo soila mirestea besterik ez dago, laburrak izan arren, xehetasun zuzenak eta analisi zientifikorako egokiak eskaintzerakoan.

Hark *Londresko oholtxo*a ikuskatutakoan emandako xehetasun batzuk, llabur: 

# Eskribek oholtxoen ertz alakatuak ere erabiltzen zituzten ebakiak egiteko, egur gutxi zegoelako.
# *Rongo-rongo*ari buruzko saiakera idatziak hainbat argitalpenetan daude, batzuetan eskuratzeko zailak.
# Zeinuen estilizazio-maila hain da handia, non batek bere buruari galdetzen baitio nola sortu zen *rongo-rongo*a hain leku bakarti eta planetatik isolatuan, hau da, Rapa Nuin.
# Oholtxoek irakurketaren hasiera puntua beheko ezkerreko txokoan dute.
# Zurezko oholtxoen gainazalean zizelkatutako erreten paraleloek higaduraren zeinuak babesten zituzten.
# Glifoen inbentarioan elementu erreal eta abstraktuak daudela aitortu zuen, horien izaera “ideografikoa” iradokiz. Testuen gorputzean formulak, otoitzak, genealogiak eta kondaira soilak egotearekin ados zegoen eta idazketaren izaera autoktono polinesiarraren alde.
# "Santiagoko oholtxo txikian" (1904: 3-4) serie genealogiko bat dagoelako hipotesiaren aldekoa zen, lehenago J. Park Harrisonek 1874an proposatu bezala. Serie hori 1956an [1957] N. Butinov eta Y. Knorozov errusiarrek sekuentzia patronimiko gisa berrinterpretatu zuten eta, agian, ondorioa egiatik oso hurbil dago.
# A. Carroll doktorearen dezifratzea kritikatu zuen, hizkuntza amerikarretako hitz eta esaldien amalgama bat aurkitu baitzuen oholtxoetan, tolteka, kitxeera eta txibtxa bezalakoak.
# Baliteke zenbait labar-grabatu *rongo-rongo* zeinuen antzekoak izatea, adibidez. fragataren zeinua /600/, *MakeMake* ezizenekoa.
# Metororen kantuak eta Ure Vae Iko-ren interpretazioak aipatzean, kontuz ibiltzea gomendatu zuen eta *rongo-rongo*en corpus osoaren argazkiak erabiltzea eta banakako zeinuen edo zeinu-taldeen maiztasun-analisiak egitearen alde agertu zen.

### Katherine Routledge 
Antropologo eta arkeologo ingeles horrek (1866-1935) William Scoresby Routledge senarrarekin batera, espedizio zientifiko bat egin zuen Rapanuira, antzinako ontzien artea, ohitura natiboak eta “idazketa” aztertu, katalogatu eta bilduma batean biltzeko. 

1914-1915 urteetan, zeinuen nolabaiteko ezagutza omen zuten bi informatzaile zahar elkarrizketatzea lortu zuen: bata Tomenika izeneko legenardun bat zen eta bestea, Kapiera izeneko gizon bat. Elkarrizketak, borondate onekoak eta saiatuak izan arren, ez ziren oso emankorrak izan, informatzaileen hitzetan ageri ziren kontraesanen ondorioz.

Hala ere, Routledgek *rongo-rongo*ak letania edo deskribapen errepikatutzat hartzen zirela erabaki zuen, bere apaiz-eskribek estetikoki gozatzen baitzuten kantatzean. Haren ustez, behin datu-bilketa bukatuta, *kohau rongo-rongo*ak antzinako uharteetako folklorearekin zerikusia zuten irudi eta otoitzak oroimenean iratzarri ahal izateko tresna ziren. Bestela esanda, arrosario bateko bihiak edo zapi bateko korapiloak bezala, zeinuek laguntzen zioten pertsona jakin bati –ez edonori– garai bateko gertaerak eta istorioak buruan hartzen. *No detailed systematic study of the tablets has* *as yet been possible from the point of view of the Expedition, but it seems at present probable that the system was one of memory, and that the signs were simply aids to recollection, or for keeping like the beads of a rosary* (“Oraindik ez da posible izan taulatxoen azterketa xehe sistematikoa egitea Espedizioaren ikuspuntutik, baina oraingoz badirudi sistema mnemonikoa bide zela, eta zeinuak oroitzapenerako laguntzak besterik ez ziren, edo kontua arrosario baten bihietan bezala eramateko”). Beste paragrafo batean, Routledgek bere ideia errepikatzen du, zera esanez: *Given, therefore, that it was desired to remember lists of words, whether categories of names or correct forms of prayer, the repetition would be a labor of love, and to draw figures as aids to recollection would be very natural* (“Beraz, hitzen zerrendak gogora ekartzea desiratzen zenez, izenen kategoriak edo perpausen forma zuzenak izan, errepikapena artearekiko maitasunagatik izango zen, eta bilketari lagunduko zioten iruditxoak marraztea oso naturala bide zen”). 1919an, Katherine Routledgek bere ikerketaren emaitzak argitaratu zituen “Pazko uhartearen misterioa: espedizio baten historia’ izeneko liburuan.

Glifoen atzean ezkutatuta dagoen izaera misto logografiko-fonetikoaren alde dauden ikertzaile batzuen iritziz, hipotesia azkarregia da eta zorrotz berrikusi behar da.

### John McMillan Brown eta idazketaren “patografikoa”ri buruzko hipotesia 
John McMillan Brown-ek *The Riddle of the Pacific* ("Ozeano Bareko enigma") liburua argitaratu zuen 1924an [1979], Pazko uhartean egindako bost hileko egonaldiaren eta urte askotako bertako kulturarekiko behaketa pertsonalen emaitza gisa. Haren obran kapitulu oso bat dago (79-96. orr.) *Rongo-rongo* *idazketa*ri eskainia. Brown irakaslea ezaguna da zirkulu akademiko linguistiko eta etnografikoetan, Woleai uhartean (Mendebaldeko Karolinak, 1913) idazkera ezezagun, nabarmen silabikoa aurkitu izanagatik, Egilimar izeneko buruzagi edo kazike batek aprobetxatua (McMillan Brown 1979 [1924]:84) (Riesenberg eta Kaneshiro 1960:273-5).

*Rongo-rongo*aren haren deskribapena, Pazko uharteko gainerako kultur adierazpenak bezala, originala, aldakorra eta nahasia da, eta jakin-mina pizten du. Laburbilduz, indigenen *idazkera*ri buruzko haren ikuspuntuak honakoari dagozkio: 

# isolamendu geografikoa, irlaren tamain ertaina eta barneko etengabeko liskarrak beste lurralde eta erakunde dinastikoetan gertatu ziren idazkera baten beharra ez hautemateko arrazoiak izan litezke, adibidez, Egipton edo Mesopotamian,
# sistema mnemonikoz jositako tradizio polinesiarra: bertan, elikagai- ano eta unitateak, otoitz luzatuak, jainkoen eta arbasoen zerrenda izugarri luzeak, kondaira eta tradizio amaigabeak, horietako asko hizkuntza ilun eta metaforikoz beteak eta, beraz, oroimen izugarria eskatzen zuten,
# *komari* eredu ohikoetan oinarrituta (Barthel 1958ren arabera, 050 zeinua) eta *Make-Make*k, bertakoen jainko gorenak, hartzen dituen forma anitzetan oinarrituta, *sexualitatea* bultzatzera jo zuen, eta tabletek *sorkuntza* eta ugalkortasuna laguntzeko bitarteko gisa balio zutela uste zuen, baita uhartean botere eta autoritatearen ideia ere, Ozeano Bareko uhinek urperatu eta irentsitako antzinako Polinesiako "inperio" baten antza duena,
# deszifratzeko huts egindako saiakerak berrikusi zituen,
# Txileko Santiagoko Museoko zuzendari Rudolf Philippi-k egindako bi eskuizkribu garrantzitsuren corpusa erreproduzitu zuen eta
# *rongo-rongo* apaizek soilik zeremonia-helburuetarako erabiltzen zuten apaiz-kode batekin lotuta zegoela ondorioztatu zuen.

Testuinguru horretan, segitu zuen esaten otoitzen, ereserkien edo sorginkerien ideiak pizten zituen memoria-sistema bat zela, *Make-Make* figuraren *errepikapen etengabe*ari erreferentzia eginez. Beraz, sinbolo mistiko eta sakratu horrek ideia bilduak baino emozio erlijiosoak piztu bide zituen, eta idazkera *ideografikoa* bainoago, ziur aski *patografiko*a zela (*pathos*a, hots, "emozioa" sustatzen duena)".

Interesgarria da hemen gogoraraztea haren ideietako zenbat (batzuk, aski exageratuak) oraindik ere eztabaidatzen ari diren egungo ikerlarien artean.

### Vilmos (Guillaume de) Hevesy 
1932an, Vilmos (Guillaume de) Hevesy hungariarra konturatu zen *rongo-rongo*ko zeinu batzuen eta Indo haraneko idazkera-sistema hipotetikoaren (Mohenjo-dāro, Sindh, Harappā, Panjāb) arteko nolabaiteko antzekotasun formala zegoela. Haren garaian, antzekotasun horrek Paul Pelliot (1878-1945) frantses orientalista bikainaren arreta erakarri zuen: 1932an Frantziako Inskripzio eta Kaligrafia Akademiaren aurrean emandako *Note sur les hiéroglyphes de l’Île de Pâques* hitzaldian ("Pazko uharteko hieroglifikoei buruzko oharra") artikulua irakurri zuen, Hevesyk eta berak idatzia.

Egun, ikertzaile askok (Métraux, Guy, Fischer, Facchetti, Parpola, Sproat, Robinson) baztertu dute itxurazko korrelazio hori, eta zerbait *anekdotikoa* izatera iritsi dela *kohau rongo-rogo* deszifratze arkeologikoaren historian. Kontuan hartuta Indoko "idazkeraren" sinbolo grafiko edo piktografikoek eta Rapa Nuiko *kohau rongo-rongo* zeinuen arteko distantzia geografiko eta denbora faktorea, oso zaila da, hutsala ez esatearren, bien arteko lotura adierazgarria egitea, haien itxuretatik harago.

Gainetik, nola eta zein oinarri zientifikoren gainean konpara daitezke oraindik deszifratu gabe dauden ustezko bi idazkera? Indo haraneko “idazkeraren” kasuan (protoindikoa, goitizenez), oraindik ez da argitu zein hizkuntza-familiatakoa den eta zein substratotakoa den… beraz, haien arteko antzekotasun formalak, interesgarriak izanagatik ere, justifikaziorik gabeak dira.

### Aita Sebastian Englert 
Aita Sebastian Englert (1888-1969) kasu berezi samarra da Rapa Nuiko eta *kohau rongo-rongo*en historian. Bavariarra jaiotzez, fraide frantziskotarren ordena kaputxinoan sartu zen eta 1935ean Pazko uhartera iritsi zen bere parrokian zerbitzatzera. Antropologian eta hizkuntzalaritzan heziketa egokirik ez zuen arren, zientzialarien komunitateko zati handi batek haren lanak estimatu zituen, haren jakin-mina zela kausa, haren grinarengatik eta rapanuieraz zuen trebetasunagatik. Nagusien artean, 1940ko *La Tierra de Hotu Matu’a* aipa daiteke: bertako antzinako kondairak eta beste iruzkin interesgarri batzuk biltdu zituen, eta *Island at the Center of the World* ("Munduaren erdiko uhartea") ere aipa daiteke, 1970ean argitaratua, «inskribatutako oholtxoei» eskainitako hamar orriko kapitulu batekin. Englertek «irlako misterio handi bat» (1948) moduan kalifikatu zuen *rongo-rongo*a eta haren jarrera puntuotan laburbil daiteke:

* ezkorra zen haien deszifratzeari zegokionez, egiazko inskripzioen kopuru urri-urriarengatik,
* jatorrizko rapanuiaz jakin gabe, hau da, protorapanuiera —jada galdua—, desegokia litzateke oholtxoei buruzko informazioa lortzea, eta
* haietan ez zegoen gertakari historiko garrantzitsurik.

Aipatu behar da, halaber, Englertek ez zuela testuen inolako egitura-azterketarik egin, eta zeinuen atzean soinurik ez egotearen ideiaren alde zegoela.

Haren omenez, Aita Sebastian Englert Museo Antropologikoa eraiki da uhartean, herri rapanuiaren ondare kultural aberatsa gogora ekartzeko eta babesteko.

### Alfred Métraux 
Etnografo, antropologo eta irakasle suitzar ospetsua (1902-1963), Hego Amerikako natiboei buruzko ikerketak egin zituen hainbat alditan bere bizitzan zehar. 1934an, Henry Lavachery arkeologo belgikarrarekin batera, Rapanuirako espedizio batean sartu zen, hango kultura eta etnografia gertutik aztertzeko eta, era berean, Hevesy hungariarraren hipotesia —Indus haranetako eta Rapa Nuiko "idazkeren" ustezko loturari buruzkoa— egokia eta baliozkoa ote zen egiaztatzeko.

Metodo analitiko bat aplikatu ondoren, *rongo-rongo* ikurrak zenbatuz eta haien konbinazioak aztertuz, (1939) ondorio honetara heldu zen: *If the symbols represented sounds, the same signs would have been combined in the same order whenever a word was repeated. But this seldom happens. The same combinations of the same symbols recur in only very few cases. The individual designs are repeated over and over again but apparently in haphazard order. No clue to a script came from this study* ("Sinboloek soinuak ordezkatuko balituzte, zeinu berak ordena berean konbinatuko ziratekeen hitz bat errepikatzen zen aldiro. Baina hori gutxitan gertatzen da. Sinbolo bernen konbinazio bernak oso kasu gutxitan baino ez dira agertzen. Diseinu indibidualak behin eta berriz errepikatzen dira baina, antza denez, ausazko ordenan. Ikerketa horrek ez zuen idazkerari buruzko arrastorik aurkitu”).

Gero proposatu zuenez, oholtxoek baliabide *mnemotekniko* *gisa balio zutela*, *baina geroago bertakoek beren esanahi zehatzaz ahaztu eta apaingarri edo sinbolo magiko soiltzat hartu zituztela*. *Rongo-rongo*ak antzinako rapanuien tradizioei eta erritualei buruzko informazioa erregistratzeko aukera ematen duen kode mnemotekniko moduko bat direlako ideiaren alde XX. mendeko bigarren hamarkadan Katherine Routledge antropologo britainiarra agertu zen. Esan beharra dago, neurri batean, agian Routledgeren proposamenak bere garaian Métrauxengan eragina izan zuela edo inspiratu zuela.

*Kohau rongo-rongo*en benetako izaerari buruzko froga fidagarriak oraindik falta direnez gero, haien ideia, adierazgarria izan arren, ez da oraingoz haien onerako. Haren intuizioa frogatu eta justifikatu beharko litzateke haren aldeko edo kontrako proba erabakigarrien bidez. Iradokit behar da *kohau rongo rongo*en gaineko azterketak eta azterketak egiten diren eremu "irristakorrak" ez duela uzten ez Métrauxek esandakoa baieztatzen, ezta gezurtatzen ere.

Geroago, bere hipotesia oztopo izan gabe eta Knorozov eta Butinov (1957) autore errusiarren lana ikusita, bertako "aristokrata" rapanui patronimikoen zerrenda labur bat osatzen zuen sekuentzia bati dagokionez, badirudi Métrauxek bere jatorrizko kokalekutik gibeleratu dela, *kohau rongo-rongo* "idazketa-sistema propiotzat" hartuz.

### José Imbelloni 
thumb|164x164px|José Imbelloni.
José Imbelloni (1885-1967) antropologiako irakasle eta ikertzaile italiar-argentinarrak *rongo-rongo*ak aztertzen lagundu du, 1951n argitaratutako *Las "Tablillas parlantes" de Pascua, monumentos de un sistema gráfico indo-oceánico'' (“Pazkoko 'Oholtxo hiztunak', sistema grafiko indo-ozeaniko baten monumentuak”) lanarekin. Haren saiakera luzearen alderdirik positiboena honela laburbil daiteke:

* *oholtxo inskribatuen* deskribapenean,
* testuak aztertzerakoan zeinuetan alomorfoak (aldaerak) ohartzean, haien oinarrizko esanahiari munta kenduz,
* glifo batzuetan, *keinuen hizkuntza* behatzean, itzulpen saiakerak komentatzean eta eredu batzuk ezaugarritzen zituzten akatsak eta ahuleziak adieraztean, *metodo konbinatorioa* edo *rongo-rongo* zeinuen testuinguru eta egiturazko analisia azpimarratzearekin bat.

De Hevesyk (1932) Indoko haraneko *rongo-rongo*en jatorriari buruz sortutako propagandatik ihes egin ezinik, Imbellonik teoria horri tamaina hartu zion bere lanaren hurrengo orrialdeetan. Hainbat alderdiz mintzatu eta egun balio zientifikorik ez duten frogak aurkitu ondoren, *rongo-rongo*a indo-ozeano eremu itzeleko grafia zela aipatzen bukatu zuen.

### Thomas S. Barthel 
Thomas S. Barthel epigrafista eta etnografo alemaniarra *rongo-rongo*aren deszifratzearen historian gailentasun handienetakoa duten pertsonaietako bat da. 1958an argitaratu zen *Grundlagen zur Entzifferung der Osterinselschrift* ("Pazko uharteko idazkera deszifratzeko oinarriak"), haren funtsezko lana; bertan, zeinuak nomenklatura sistema batean erregistratu, glifoen ezaugarriak deskribatu, eta deszifratze egingarri bat lortzen saiatu zen.

Barthelen dezifratzeko teknika glifoen kanpoko formaren deskribapenean oinarritzen zen, erritualei eta rapanui mitologiari erreferentzia ugari eginez, eta ez testuinguruaren analisi sendo batean oinarrituz, ezta konparazioz ere. Funtsean, "elkarte mitologikoak" ezarri zituen, kasuan kasuko zeinuentzat balio fonetikoa lortzeko moduari buruzko froga espliziturik eman gabe. Itxuraz, hutsune horrek zerikusia du Barthelek goian aipatu den “Jaussen-en zerrenda” erreferentziatzat hartu izanarekin.

Ikuspegi metaforikoa gorabehera, Barthelen liburu hura mugarri da balizko deszifratzaile guztientzat, *rongo-rongo* zeinuen esanahiaren aurkikuntzan duen balio heuristikoagatik. Barthelen zeinuen katalogoa (1958) oraindik ere erabiltzen dute ikertzaileek, mundu zabaleko ikertzaile kontzienteak haren ezaugarri anbiguo batzuk pixka bat hobetzen ari diren arren, edo etengabe ordezten.

Pazko uharteko idazkera zaharrari buruzko hainbat ondoriotara eraman zuen haren ikerketa puntuotan laburbil liteke: 

# Idazkera ez da, tipologikoari bagagozkio, ojibwa edo guna tribuen erako piktografia hutsa. Konposizioa eskribek aldez aurretik ezagutzen zituzten konbentzio eta arau batzuei lotuta dago, baina, bestalde, badirudi haiek askatasuna zutela beren eskumen artistikoa inskripzioan zehar aplikatzeko.
# Idazketaren muina 120 glifo inguruk osatzen dute. Glifo horiek 1.500-2.000 konposizio inguru sortzeko birkonbina daitezke, lotura eta fusioen bidez.
# Glifo batzuetan espresio bizia nabaritzen zaie pantomima eta keinulari izaera emanez. Beste zeinu batzuek, ordea, batez ere izaera geometrikokoek, estilizazio eta abstrakzio gradu bat hartu dute.
# Logogramek leku nabaria dute idazkeran, eta eduki jakin bati lotuta daude. Logogramek ez dute zentzu finkorik, eta kasu askotan aniztasun semantikoa gertatzen da.
# Antzinako rapanui hizkuntzaren izaera metaforikoa eta *itzulinguru* *poetikoak* (Barthel 1956:235) ere idazkeran ageri dira.
# Hieroglifoaren oinarriaren erabilpena, adibidez, *"ao" zeremonia-arraun bikoitz handiaren* *zeinua “*domeinu*” edo “*garaipen*” kontzeptuetarako... erabiltzen da* (Barthel 1956).
# *Rongo-rongo*ak ez dezake ahozko esaldi osorik ager. Ahozko tradizioak "telegramako estilo"aren antzeko batera mugatuta daude, adierazten duena idazkera hori ia ez zela sortzen hasiberri moduan. Adibidez, *Gizonak kostara olagarroak harrapatzera joan ziren* esan beharrean, oholtxoetan *Gizonak kosta olagarroak harrapa* graba zitekeen.
# *Rongo-rongo*ak funtzionamendu-printzipioa "seinaleztapen fonetiko partziala" da. Testuak trinkotuta datoz, eta sintaxi izugarri sinplearen ezaugarria dute. Hori dela eta, ulertzea zaila da, baina ez ezinezkoa.
# Inskribatutako objektu gehienek jainkoei egindako laudorioak errepikatzen dituzte, praktika erritualak; aldiz, testu batzuek erregistro bibliografikoak dituzte.

### Miguel Ordóñez Cadena 
Ikertzaile kolonbiarra izan zen, eta hogei urteko ikerlanaren ondoren, idatzien itzulpena egitea ahalbidetu zion gako ideografikoa ezagutzera eman zuen, *Una teoría interpretativa de la escritura pascuense* ("Pazko uharteko idazketaren interpretazio-teoria bat") liburuan. Haren ikerketen emaitzak ezagutaraztean, Londresko *British Museum*ek, Honoluluko *Bishop Museum*ek eta Parisko ''Musée de l'Homme*k hartu zuten, eta bertako kide titularra izan zen.

Pazko uhartea eta Ekialdeko Polinesia Nazioarteko Lehen Kongresuan aurkeztu zuen bere lana, Hanga Roan (Pazko uhartean), 1984an.

### “Errusiar Eskola” 
#### Boris Kudryavtsev 
“Errusiar eskola”k, emankorrenak, Mikluho-Makhlai (1846-1936) esploratzaile errusiar polifazetiko handiaren aurreko lanaren arrastoari jarraitu diola dirudi. 1940ko udan, Boris Kudryavtsev gaztea, bi lagunekin batera, Leningradoko Museoan (egun, San Petersburgo) egindako eskola-bisita batean, *Tahua*, *San Petersburgo handia*, *San Petersburgo txikia* eta *Santiago handia* lau taulatxoetan gutxi gorabehera berdin errepikatzen ziren pasarte batzuk bereiztera iritsi zen.

Aurkikuntza horrek zeinu-talde partekatu horiei dagokienez duen nubta zerikusia du horiko hizkuntzarekin eta egitura morfo-sintaktiko posiblearekin, hori deszifratze-lanerako lagungarri izan baitaiteke. Hartara, sekuentzi haietan edo zeinu batzuetan izandako aldaketek iradokitzen dute rapanui idazkunek, taulatxoetan ebakiak egiteko orduan zenbait arau “sintaktiko” jarraitzeaz gain, agian beren asmamenarekin eta estilo pertsonalarekin esperimentatuko zutela *kohau rongo-rongo* kaligrafian, taulatxo batetik bestera sinboloak mekanikoki lerrokatu eta transposizioz jartzearen ideia baztertuz. *Kohau rongo-rongo* idazketa sistema bitariko logografiko-fonetikoa delako hipotesia onartzen bada, ortografia apur bat desberdina duten eredu horiek morfologia deribatzaile edo flexibo baten arabera modelatutako hizkuntza bat adieraz lezakete ekoizpen-arauen fede emanez, edo egitura sintaktikoa duen hizkuntza bat adieraz lezakete, hitz-ordena jakin bat frogatuz.

Dena den, kortserbatzen diren *kohau rongo-rongo*zko testuetan glifoen diseinuaren bilakaeraren historia iluna da oraindik, eta zeinu sailen arteko muga lausoak dira. Hori dela eta, nahiko kontuz ibili behar da goian zehaztu denari dagokionez, behintzat *rongo-rongo* dokumentuen itzulpen-proba eztabaidaezinak —etorkizunean— eskaini arte.

Kudryavtseven oharrak 1947an argitaratu zituen haren gidari akademiko D. A. Olderogge-k; haren ustez, *rongo-rongo*a “*Egiptoko idazkera hieroglifikoaren sistema goiztiarraren*” antzekoa zen (Robinson 2002:231).

#### Yuri Knorozov eta Nikolai Butinov 
Yuri Knorozov eta Nikolai Butinov ikerlariek 1956an *Sovietar etnografia* aldizkarian “Santiago Txikia” taulatxoko bi lerrotan agertzen den zeinu-sekuentzia bati buruzko artikulu zorrotza argitaratu zuten.

Talde horietako sei “bereizle” gisa banatzen dira 200 ikur "antropomorfikoaz" (Barthel-en katalogoaren arabera, 1958). Jaussen-ek rapanui tradizioko patroi komun horiei buruz idatzitako agiriei dagokienez, zentzuz iradoki zuten genealogia posible bat patronimo baten forman (aitarengandik jasotako famili deitura), hitzez hitz: *A erregea, B-ren aita //  B erregea, C-ren aita // C erregea, D-ren aita // D erregea* edo alderantzizkoa, *D erregea // D, C erregearen semea // C, B erregearen semea // B, A erregearen semea //*.

#### Irina Fedorova 
San Petersburgon finkatutako hizkuntzalaria da, eta haren helburu iraunkorra *antzinako rapanui hizkuntza* berreraikitzea izan da: haren arabera, ustez, *rongo-rongo* idazkunak osatu dira. Fedorovaren helburu zehatza hizkuntza horren eta *kohau rongo-rongo*zko testuetan sekuentzia baten arteko lotura zuzena ezartzea izan da. Horrek funtzionatuko balu, Michael Ventrisen lan abstraktua bezain ikaragarria izango dela pentsa liteke, “B lineal”aren idazkera sistemaren zeinuei balio fonetikoak esleitzerakoan.

#### Konstantin Pozdniakov 
Pozdniakovek, Parisen bizi den hizkuntzalari eta hizkuntza afrikarretan adituak, *rongo-rongo* hizkuntzari buruzko ikerketetan lagundu du artikulu bakar batekin: *Les bases du déchiffrement de l'écriture de l'île de Pâques* ("Pazko uharteko idazkeraren deszifratzearen oinarriak"), 1996an *Journal de la Société des Océanistes* ("Ozeanisten elkartearen aldizkaria") aldizkarian argitaratua. Barthelek jadanik (1958an) aipatu zituen zeinu-nukleo bat (120 oinarrizko zeinu inguru [1996: 301]) identifikatu nahi zuen, ondoren sinplifikatu edo deskonposa litezkeenak, ziur aski haien erdira iritsi arte, 60 bat beste hitz batzuetan esanda. Badirudi zenbaki hori bat datorrela *silabario* huts batekin eta, horren ondorioz, gai izango litzateke testuetan *rongo-rongo*, japoniar *hiragana*ren antzeko elementu silabikoak aurkitzeko. Zentzuduna eta egiazkoa izan liteke haren ikerketaren alderdi positiboa taulatxoetan grabatutako zeinuen maiztasunaren eta rapanuizko silaben maiztasunaren arteko korrelazioa aurkitzeko analisi estatistikoa da. Haren esaldi adierazgarria: *un parallélisme frappant peut être établi entre la fréquence des signes dans les textes des tablettes et la fréquence des syllables dans la langue rapanui…* (1996:301) ” ("paralelismo deigarria ezar daiteke oholtxoetako testuetako zeinuen maiztasunaren eta rapanui hizkuntzako silaben maiztasunaren artean…”. Aldi berean, etorkizun handiko ideia iradokitzen du praktikan, *kohau rongo-rongo* inskripzioen esanahia eta, beraz, haien mezu inplizitua hobeto ulertzeko.

Edonola ere, bestalde, *Mohican* ontzi estatubatuarreko ordaintzaile William Judah Thomsonek eta Podzniakovek berak ateratako *rongo-rongo* glifo sorta batek 1886an grabatutako rapanui tradizioaren *Apai* kantaren silaben arteko bat-etortzea eta gainjartzea oraindik ez da, zoritxarrez, gauzatu, edo behintzat ez argitaratu ez.

### Jean-Michel Schwartz 
Jean-Michel Schwartz-ek *Nouvelles recherches sur l’Île de Pâques* ("Pazko uharteari buruzko ikerketa berriak") liburua argitaratu zuen 1973an. Helburua hamahiru lerroko eskuizkribu bat deszifratzea zen: antzina, Tomenika izeneko pazkotar jatorriko informatzaile batek bildu eta gordetako *rongo-rongo*zko itxurazko 250 bat sinbolo dauzka.

Schwartzek bistaratzen duenaren arabera, berak egindako aurkikuntzak “ikaragarriak dira” (ikus Fischer, 1997:246 halaber). Dokumentu horretan, egileak *moai*en esanahia, haiek garraiatzeko modua, orientazio topografikoa, “gizaki-txori”aren gurtza, *moai kavakava* zurean zizelkatutakoen jatorria, “haur baten jaiotzari lotutako errituala, pazkotarren jatorria, idazkeraren transmisioa, genealogi kantuak eta arbasoen gurtza argitu dituela dirudi. Horrez gain, zortzigarren kapituluan, Schwartz errusiar idazkera antzinako txinatar idazkerarekin konparatzera ausartu da: hark kontatzen duen bezala, “ustekabeko ikuspegiak irekitzen ditu”. Testuinguru horretan, zeinuen *analogia formala* eta *esanahiaren antzekotasun kezkagarria* (Schwartz 1973:106) nabari dira konparaziopeko zeinuen, *rongo-rongo*en eta txinatarren artean, eta Schwartzek hiru ataletan antolatu zuen bere teoria: 

* formen antzekotasuna, esanahi desberdinekin,
* formen antzekotasuna, esanahi berarekin, eta
* erabateko analogia

Robert von Heine-Geldern austriar etnografoa aipatu zuen, hark Chang garaiko karaktere arkaiko txinatar batzuen eta pazkotar glifoen arteko antzekotasun formal indartsuez ohartarazi baitzuen. Pazko uharteko idazkeraren eta Indo haraneko zibilizazioaren arteko harremanari dagokionez, Hevesyk urte batzuk lehenago espekulatu zuenaren eragina ezin da ahantzi.

### Jacques B. M. Guy 
Jacques B.M. Guy eleaniztun eta hizkuntzalari frantses nabaria da. Arlo horretan hainbat ekarpen esanguratsu egin ditu urteetan zehar. Hona garrantzitsuenak: 

* Barthelen transliterazio-sistemaren zeinu batzuen hobekuntza (1958), 
* idazkera ezezagun baten izaera identifikatzearen munta (testuinguru horretan, *kohau rongo-rongo*ak), haren testu zatitu gabeak segmentatu ahal izateko eta irizpen arbitrarioetan sartzeke, eta 
* Barthelek *Mamari* oholtxoaren atal bateko *rongo-rongo* sinbolo errepikakorrak ilargi-egutegi moduko batekin lotuta zeudela esan zuen behaketa zorrotzaren ondoren, Guyk argudiatu zuen glifoen atal hori funtsean *the topic of intercalary nights* ("gau tartekatuen gaia") jorratzen duen kanon astronomiko bati dagokiola (Guy 1990:145). 

Ikerlari serioek onartzen dute zeinuen atal hori behin betiko eta zalantzarik gabe finkatu dela *kohau rongo- rongo*en corpus osoan. Guyk ere uste du *rongo-rongo*a deszifratzea ezinezkoa dela, jatorrizko dokumentuen urritasuna dela kausa eta, horrexen ondorioz, testuinguru zabalago batean duten kontraste eta analisi konparatiboa kontuan hartuta ere bai. Hala ere, oinarri zientifiko zorrotzean egindako saiakera guztiak onartzen ditu eta bere erara haien alde dagola dirudi.

### Steven R. Fischer 
Steven R. Fischerrek, ikasketez hizkuntzalaria eta bokazioaz dezifratzailea eta publizista denak, interes nahikoa piztu zuen, *rongo-rongo* zeinuen sekuentzia berezi baten deszifratze txalotuagatik. *Rongo-rongo, the Easter Island Script: History, Traditions, Texts* ("Rongo-rongoa, Pazko uharteko idazketa-sistema: historia, tradizioak, testuak") izenburuko lan erraldoia argitaratzeagatik ere ezaguna da.

1995ean, *Preliminary Evidence for Cosmogonic Texts in Rapanui’s Rongorongo Inscriptions* ("Kosmogonia-testuei buruzko aurretiazko froga Rapanuiko rongo-rongo idazkunetan") artikuluan, *Revista de la Sociedad Polinesia*n ("Polinesiar elkartearen aldizkaria") argitaratua, identifikatutako sekuentzia hori azaldu zuen, *X1YZ hirukotea* izenaz ezagutzen dena, *Santiagoko makila*ren gainean idatzitako testuko "kopula errezitaldi" batean aurkitua, ustez. Formula zehatz horrek osagaiok ditu:

* X: jainko kopulatzailea
* 1: superlineala, "zakila" ezizenekoa, antzinako rapanuiaz *ki ai ki* *roto* ki ("halakorekin larrua jo zuen") esaldiari dagokiona.
* Y: jainkosa kopulatua, eta
* Z: beren batasunaren fruitua.

Formula hori, itxuren arabera, bateragarria zen *Atua-mata-riri* ("Jainkoaren begiak haserre") bertako kantuan aurkitutako eredu errepikakorrarekin, hau da, "Urlia eta Sandia halako eta halako emakumeekin larrua jotakoan [ekarri zuten] hori edo hura". tu zuten] a este/esa edo hura/hura’ aurkitutako eredu errepikakorrarekin. Fischerrek, bat-etortze hori begi-bistaz baliatuz, *Santiagoko makila* eta *Atua-mata-riri* errezitazioen arteko korrelazio argia ikusi zuen. Errezitazio horren gai nagusia bertako jainko eta jainkosen maitasun-abenturak eta ondorengo ugalketa dira. Fischerrek honako egitura hirukoitz hau aurkitu zuen: 606.076 [X1] + 070 [Y] = 008 [Z], honela transliteratua: *Te manu mau ki ‘ai ki roto ki te ika, [ka pû] te ra‘â* eta jarraian ingelesez eman zen: *All the birds copulated with the fish: there issued forth the sun* ("Hegazti guztiek arrainekin kopulatu zuten: han agertu zen eguzkia"). Fischerrek eredu sortzaile hori *rongo-rongo* testuen gehiengo nabarian agertzen zela ondorioztatu zuen. Haren hipotesia beste argitalpen baten bidez indartu zen, urte berean *Revista de Rapa Nui*n ("Rapa Nuiko aldizkaria") argitaratuta: *Further Evidence for Cosmogonic Texts in the RongoRongo Inscriptions of Easter Island* ("Pazko uharteko *rongo-rongo* inskripzioetako testu kosmogonikoetarako froga gehiago"). Hartara, itzulpen hori giltzarri eta eredutzat erabil liteke, «domino-efektu» gisa ulertutako *rongo-rongo* gainerako dokumentuak behin eta betiko sartzeko.

#### X1YZ hirukote formularen aurkako argudioak 
Nahiz eta Fischerrek gogo onez lagundu nahi izan zuen *rongo-rongo*en azterketa-eremuan, badirudi argudio asko daudela haren asmoaren eta hipotesiaren aurka. Antzeko moduan, zenbait autorek, batez ere Jacques B. M. Guyk (1998a, 1998b), Fischerrenaz behin baino gehiagotan eztabaidatu eta eragozpen zorrotzak jarri dizkiote.

# *Santiagoko makila*ko *rongo-rongo* testuaren azterketa labur banatzaile batek frogatzen du *X1YZ* patroi errepikatua gehiegizkoa izan dela bere erregulartasunari eta intzidentzia-maiztasunari dagokienez. Zeinuen arteko muga banatzailerik ez dagoela ikusita, segmentazio zehatza are ilunagoa da eta, horren ondorioz, oso zaila da dokumentu horretan *X1YZ* erabat eta behar bezala identifikatzea.
# Beste taulatxo berdin-berdin batzuetako hirukote batzuetan aurkitutako 076 zeinua (ezizenez, “zakila”) ez egotea tautologiaren adibidetzat jo zuen Fischerrek; izan ere, haren arabera ondorengo fase batean grabatu zituztenek beren posizioa har zezaketen eta sekuentzia osoa buruz azaldu, kantatzean. Erredundantziari buruzko interpretazioak sinesgarria izan dadin, nahiko findua dirudi, eta egungo egoera "biribildu" nahi izatearen itxura du. Esandakoa ziurtatzeko, hirukoteko bi egituraren irudia ikusi behar da: lehena, 076 zeinua lehenengo *X* glifoari atxikia duena, eta bigarrena, zeinu hori gabe eta, beraz, hirukote "zakilgabe" batean.
# Fischerrek alde batera utzi zuen eta ez zien azalpenik eman berak ezarritakoa itxuraz nabarmen urratzen duten sekuentzia askori: *X1YZ*. Nola interpreta daitezke *X1Y1Z* motako sekuentziak edo beste konbinazio bitxi edo barregarri batzuk, berak teorizatutakoaren arabera? Beste aditu batzuek ere ez dute ezer biribilik esan horretaz.
# *X1YZ* [-606.076-070-008-] formula epigrafikoaren itzulpenean, Fischerrek elementu berritzaile batez lagundu zuela dirudi, *mau* balio fonetikoaz. Gainerako zeinuek, behin irakurketa bat eginda, Metoro —autore askok, Fischer bera barne, informatzaile hain kritikatuaren estilo deskribatzailea dakarte gogora—, *kohau rongo-rongo* zeinuen mezu ikonikoa atzemanez, funtsean. Testuinguru horretan harridura eta zuhurtasun mistoak erakustea beste aukerarik ez dago.
# Jakina denez, Fischerrek bere artikuluetan (1995a, 1995b) *X1YZ* eredu dezifratuari oinarrizko erreferentziatzat eskaini zizkion *Atua-mata-riri*  ugalketa-kantuaren bertsoak, bertako Rosetako harriaren moduko bat. Berak hautemandako ustezko «lotura» epigrafiko bat gorabehera, *Atua-mata-riri*aren eta *Santiagoko makila*ren testuaren (ezizena, **I** testua) artean dagoena, bi-biak «Pazko uharteko misiolarien aurreko produktuak» izanik, inor eseri, aztertu eta *Atua-mata-riri*ko bertsoen eta *Santiagoko makil*aren sekuentzia glifikoen arteko korrelazio argi eta formalak aurkitzen saiatzen bada, tamalez, ez du arrakastarik izango.
# Butinov eta Knorozovek (1957) ondorengotza patronimikoari buruz egindako iragarpenari erreferentzia argiak egitea saihestu zuen Fischerrek: hala, haren eredua (1995a, 1995b, 1997b) eta Knorozovek eta Butinovek (1957) indibidualizatutako sekuentziak bateragarri egiten saiatuz gero, emaitza ia "neketsua" eta onartezina izango litzateke, *entità che copulerebbero con* *la stessa persona per ottenere sé stesse* ("pertsona berarekin kopulatuko lukeen entitateak, beren burua lortzeko", Facchetti 2002.224) izango bailitzateke.
# “Bereizle bertikalari” (999. zeinua, URL0ren arabera, eta / zeinua, Barthel-n arabera, 1958) buruzko informazio fidagarri eta irmoaren faltan —testu horretan zehar soilik eta modu irregularrean ageri da—, ia ezinezkoa da esatea elementu horrek balio fonetiko batzuk kodetzen dituen, puntuazio-ikur gisa balio duen (horregatik testua zati esanguratsuetan segmentatzen du) edo zentzurik duen. Fischerrek, berriz, zeinu grafikotzat hartu zuen, froga eztabaidaezinik eman gabe, Rapa Nuiko jainkoen sexu-loturak dakartzaten sekuentzien arteko etenak seinalatzeko eta, beraz, egitura hirukoitz baten ideia optimizatzeko.
# 076 zeinuak beste arazo bat dakar. Haren esanahirako, Fischerrek Barthel (1958:280) aipatu zuen; horrek, ordea, Metorok Jaussen apezpikuaren aurrean *Aruku Kurenga* oholtxoaren aurrealdeko hamargarren marraren inguruan egindako irakurketa bat aipatu zuen. Irakurketa espezifiko horretan, 076 zeinua *zakil tente bat* zen, baina zeinu bereko beste irakurketa batzuetan, Metorok ez zuen aurretiazko zentzurik aurkeztu. Funtsik ezak susmoak pizten ditu eta Metororen autoritatea *rongo-rongo*aren interpretazioaz denaz bezainbatean, zalantzan jartzekoa da.
# *Santiagoko makila*n finkaturiko *rongo-rongo* testua «izaera bakanekoa» da, beste *rongo-rongo* testu batzuen edukiarekin alderatuz gero. Antzinako rapanuiengandik arte iraun duen makila grabatu bakarra da; bertan, 076 ikur polemikoaren ugaritasuna nabarmia da. Testuko datuak zorte hutsez datozkigu; rapanui hizkuntzaren maila adierazgarria ez da ziurra, *rongo-rongo* corpus osoarekiko orokortzeak egin ahal izateko. Beste testu paralelorik ez dagoela kontuan hartuta, iragarpen kosmogonikoek zerikusi handiagoa izango dute aieruarekin, behin-behinekotasunarekin, eta txikiagoa gertaera enpirikoekin. Badirudi *Santiagoko makila*ko testua beste *rongo-rongo* testuekin konparatzea lekuz kanpo geratzen dela edo nahiko nahasgarria dela. Horiek horrela, ez dago oso argi nola onar edo ezezta daitekeen Fischerren hipotesia baliozkotzeko balizko metodotzat.
# Fischerrek *rongo-rongo* sekuentzia baten itzulpena baino ez du eskaintzen. Bete-betean asmatu balu ere, bistan da deszifratzea zatikakoa eta periferikoa dela, dauden *rongo-rongo* dokumentuen testuinguru osoan. Gomendagarria litzateke Fischerrek beste sekuentzia batzuei esleitutako balio fonetikoak erreproduzitzea, emaitza egiaztatzeko. Arrazoi onen bat dela kausa, hori ez da oraindik gertatu. Zilegi da esatea gertaera hori ez datorrela bat deszifratze garden baten ideia zientifikoarekin, behar den bezala.
# Orain arte, Fischerrek ez du zerrenda fidagarririk aurkeztu *rongo-rongo* zeinuak beren elementu fonetikoekin parekatuta sailkatu eta sistematizatzeko. Hori ez izateak oztopo batera iristeko motibazioa eman diezaieke ikertzaileei, edo gustu guztietako irtenbide bitxiak aurkitu.
# Azkenik, frogari zorroztasunez amore eman behar zaio, ikerketan tentuz segitu eta ilusioak saihestu, *kohau rongo-rongo* inskripzioak argitzeko.

### Howard Barraclough *Barry* Fell, Amerikako Elkarte Epigrafikokoa 
Howard Barraclough Fellek, Harvard Unibertsitateko itsas biologo epigrafista bihurtuak (1911-1994), *rongo-rongo* idazkera sekretu moduko bat zela aurkitu zuen. Metoro Tau‘a Ure berriemaile natiboaren irakurketak “apaizen hizkera artifizialean” egin zirela aurresan zuen, eta horiek ulertzeko Zeelanda Berrian eta beste maori agirietan aurkitutako inskripzioen laguntzaz berrinterpretatu behar zirela [ikus Fischer 1997:255-256]. Hala ere, kontuan izan behar da Fellen esanetan, beste enigma epigrafiko batzuk deszifratu zituela, hala nola Festoko diskoa: ez dago, beraz, ziur jakiterik zergatik ari diren ikertzaileak “eskritura” horiei buruz eztabaidatzen, Fellek argitu izan balitu. Halako joera esoteriko bat nabari da haren “itzulpen” teknikan, eta, horren ondorioz, *rongo-rongo*ari buruzko haren lanak sendotasun zientifikorik eza du ezaugarri.

### Andis Kaulins 
Beste "deszifratze" bat Andis Kaulins-ek eskaini zuen. Haren esanetan, *Honolulu 3* (B.3622) taulatxoan «eskuinetik ezkerrera irakurrita» berez *zodiako astronomikoa* daramaten zeinu lerrokatuen sekuentzia bat identifikatu zuen. Bestetik, Kaulinsek onartzen du *rongo-rongo* zeinu grabatuak *“ez* direla ez alfabetikoak, ez silabikoak, ez hieroglifiko hutsak”, *kontzeptu* *bat*en parte baizik. Horri sinesgarritasuna eta mamia emateko, bertako buruzagi rapanui batzuek itxuraz "izenpetu" eta Felipe González y Haedo kapitain espainiarraren taldeari emandako agiriaz ari da, 1770ean egindako bisitan; kapitain horrek aurkitu berri zen lurraldea Espainiako Karlos III.a erregearen izenean aldarrikatu zuen. Kaulinsek dioenez, «piktogramak (hots, *rongo-rongo* zeinuak), besterik gabe, gero eta "hieratikoago" bihurtu dira, hau da, "letra etzan", denboraren poderioz idazkera horrela bihurtzea espero den bezala». Teorian hori uste izatekoa bada ere –gogora bedi faraoien Egiptoko hiru idazkeren kasua: hieroglifikoa, hieratikoa eta demotikoa–, Caulinsek iragarritakoak froga osagarriak eskatuko lituzke, letra etzanezko *kohau rongo-rongo* "azpi-idatziak" edo "gain-idatziak", forma glifikoaren eratorriak direla berresteko. Facchetti (2002:212) italiar aztertzaileak hain zuzen zera eman zuen aditzera: *il fatto che di tale suposo* rongorongo *corsivo non si avrebbe altro esempio all'infuori di questo, il che rende quest'ipotesi un* ad hoc *incredibile* ("ustezko *rongo-rongo* etzanaren beste adibiderik ez dagoelako kontuak, hipotesi hori salbu, hipotesi hori *ad hoc* sinestezin bilakatzen du"). Facchettik beste argudio bat aurkeztu zuen, 200. edo 300. zeinuak (Barthel katalogoa, 1958) —izenpean bere jatorrizko forma glifikoa mantentzen duena— dokumentuak dituen gainerako "letra etzanen" aurka egiten duela esatean.

Horrez gainera, batzuek iradokitzen dute indigenen izenpea erreakzio presatua edo espainiarren idazkera imitatzeko ahalegina izan litekeela, besterik gabe. Horen alde egon litekeen beste arrazoiketa bat hau da: beste pertsona profano edo profesional batzuek, jauntxoak "izenpetutako" dokumentuko “piktogramen” atzean, beste sinbolo edo mezu batzuk ikus edo atzeman litzakete. Bi sinbolo izan ezik —200.a (edo 300.a) eta 51.a— (Barthelen katalogoa, 1958), uharteko multzo petroglifikoan ere agertzen direnak eta identifikagarri samarrak direnak, gainerakoek haur baten zirriborroen antz handiagoa dute, eta ikuspegi askotatik interpreta daitezke. Elkarrizketatutako pertsona batek —anonimatuan geratu nahi du— zeinuak ikusi ondoren, *lurren jabetzari buruzko dokumentu bat irudikatzen dutela* iradoki zuen. Beste batek, berriz, *gorpu bat* *eta gorpu horretarantz eramateko zantzu posibleak* zirela iradoki zuen. Gauzak horrela, Kaulinsen proposamenaren baliozkotasunaz susmo txarra hartzea beste erremediorik ez dago.

### Martha J. Macri 
Martha J. Macri, Daviseko Kaliforniako Unibertsitateko hizkuntza-antropologian aditua, Ipar Amerikako hizkuntza indigenen eta Mesoamerikako idazketa-sistemen arloan lan handia egin du. *Maya Hieroglyphic Database Project''eko sustatzailea da ("Maien hieroglifikoen datu-baseen proiektua'). Besteak beste, *Rongo rongo de la isla de Pascua* ("Pazko uharteko rongo-rongoa") izeneko ikerketa laburra argitaratu du Peter Daniels eta William Brighten *Munduko* *idazkera sistemak* lanean, *rongo-rongo* kaligrafiaren hipotesi logografiko-fonetikoa defendatuz. Macriren arabera, *rongo-rongo*ak erdiko zeinu multzo bat dauka —70 baino gutxiago—, elkarrekin konbinatuz elementuen inbentarioaren zatirik handiena sortzeko. Pozdniakov errusiarrak bezala, *rongo-rongoa,* funtsean, silabario bat gehi logogramen kopuru jakin bat dela proposatzen du: bertan, zenbait logogramak, hala nola «ilgora» edo «muskerra», ez dute zeinu konposaturik eratzen. Beraz, ulertzekoa da zeinuak bloke fonetikoen antzekoak izatea (silabak + bokalak), eta han bakoitzak antzinako rapanui hizkuntzako hitz indibidualak irudika litzake. Ikertzaile batzuen artean, badirudi nolabaiteko adostasuna lortu dela proposamen onargarri horren inguruan.

Hala eta guztiz ere, Pozdniakovek, Fischerrek eta beste ikertzaile batzuek bezala, Macrik ez du oraindik *rongo-rongo* zeinuei dagozkien balio fonetikoen zerrenda xeherik eman, Michael Ventrisen B linealaren antzera. Ikerketa-alor horrek etorkizun oparoa dirudi, eta beste jakintsu batzuk ahalegin guztiak egiten ari dira sakoneko misterioa argitzeko gakoa aurkitzeko.

### Michael H. Dietrich 
1998 eta 1999ko *Asian and African Studies* ("Asiako eta Afrikako ikerketak") lanaren zortzigarren liburukian argitaratutako artikulu batean, *Little Eyes on a Big Trip*. *Star Navigation as Rongorongo Inscriptions* izenekoan ("Begi txikiak bidaia luze bati buruz. Izar-nabigazioa rongo-rongo idazkunetan") izenburukoan, Stuttgarteko (Alemania) diseinatzaile eta artista grafiko Michael H. Dietrich-ek hipotesi hau aurkezten zuen: *rongo-rongo* izen-emateetan ez dago sorrera-istorio eta -erriturik, erlijio-kantrik, genealogi-zerrendarik eta abar biltzen dituen testu koherenterik. Horren ordez, *kohau rongo-rongo* taulatxoetan izaera astronomikoko orientazio-mapak zizelkatuta datozela iragartzera menturatu zen. Antzinako polinesiarrek nabigatzaile zaildu fama zuten: Ozeano Barean, distantzia izugarriak egin zitzaketen, tresnarik gabe eta izarren, haizeen, hegaztien hegaldien eta itsaslasterren gidaritzapean. Alde horretatik, antzinako rapanuiek, beste polinesiarrek bezala, ahoz pasatzen zuten bildutako informazioa belaunaldiz belaunaldi. Uste horietatik abiatuta, Dietrichek zeruko gorputzen behaketak egin zituen aldi berean, bere teoriari irmotasuna emateko eta, gero, *kohau* *rongo-rongo* taulatxoak Ozeano Barean zehar «nabigazio siderala» egiteko jarraibideen zerrenda gisa soilik diseinatu eta gauzatu zirela ondorioztatzeko. *Rongo-rongo*aren sekretua, beraz, ikertzaile alemaniarraren arabera, mendeetan zehar astronomiaren alorrean bildutako polinesiar jakinduria arakatzean datza.

### Egbert Richter-Ushanas 
Egbert Richter-Ushanas Bremengo ikertzaile alemaniarrak beste deszifratze-alternatiba bat eskaini du. *Rongo-rongo* zeinuak dauzkaten objektuetako bi aztertu ondoren (*Reimiro 2* bular-ornamentua, "Londresko 9295 reimiroa" ezizenez) eta *New Yorkeko Gizakia-txoria*, 050 eta 051 zeinuak (Barthel-en katalogoa, 1958) nabaritu zituen, tradizioz rapanui folklorean emankortasun- eta produktibitate-ikurrei lotu izan zaizkienak, alua eta lurra irudikatzen dituztenak. Hortik aurrera eta, segur aski, Métrauxek bere txosten etnologikoan (1940:106) adierazitakoaz ari zela, «neska bakoitza *papa-rona* izeneko harkaitz baten gainean zen, hankak zabal-zabalik, bi gizonek alua aztertzen zioten bitartean». Richter-Ushanasek uste du sekuentziek badutela informazioa “deflorazio-zeremoniez”, “erdainkuntzez" eta "aluen ikuskapenaz”. Horrek guztiak lotura zuen *pubertaro*ko nesken eta mutilen iniziazio-ekintza sakratuekin (*take* izenaz ezagutzen dira), Rapa Nuiko gizarte zaharrean zuten zeregina betez.
Hona hemen itzulitakoaren lagin bat:

Tribu-gizarte askotan, emakumeen iniziazioko erritu sinbolikoak, minaren eta ugalketaren kontzientziarekin zerikusia zutenak, komunak, landuak eta oso munta handikoak ziren ezbeharren artean bizirik irauteko. Richter-Ushanasek bi eskuizkribu *rongo-rongo* partikularretan esleitutako balio fonetikoak corpus osoan irakurketa koherentea lortzeko erreproduzitzen ez diren heinean, itzulpena eremu espekulatibo hutsean geratuko dela esan daiteke.

### Richard W. Sproat 
Richard W. Sproat hizkuntzalaritza konputazionalean eta munduko idazketa-sistemetan aditua da; lehenik, Illinois-eko Unibertsitatean finkatua, Urbana Champaign-en, Estatu Batuetan eta, egun, Portlandeko Osasun eta Zientzien Unibertsitatean dihardu, AEBetan. Azterketa garrantzitsu baten arduraduna da: *Approximate String Matches in the Rongorongo Corpus* ("Rongo-rongo Corpuseko gutxi gorabeherako kate-parekatzeak"). Kudryavtsev-en eta Guy-ren tradizioari jarraiki, *rongo-rongo* taulatxo batzuetan antzeko pasarteak bilatzeari dagokionez, *suffix array* (“atzizkiaren matrizea") konputazionalki erabiliz, geroagoko korrelazio partzialak aurkitu zituen *rongo-rongo* taulatxoen corpusean. Haren lanaren ondorio nabarienen artean, honako hauek daude:

* (...) *the various forms of the glyph included by Barthel under the same basic numerical code are in fact just variants of the same glyph rather than separate glyphs* ("Barthelek oinarrizko zenbakizko kode beraren pean sartutako glifoaren forma ugariak, egia esan, glifo beraren aldaerak baino ez dira, eta ez glifo bereiziak").
* (...) *the Santiago Staff seems to be an isolate, matching with almost nothing else except itself* ("Santiagoko makilak isolatua dirudi, ia ezerekin bat ez datorrena, berarekin salbu”).
* (...) ''with sufficient assumptions about what may be present, any string can match with any other string, so it's not clear how one would falsify Fischer's claim in the absence of independent evidence* ("egon litekeenari buruzko suposizio nahikoekin, edozein kate beste edozein katerekin bat etor daiteke; beraz, ez dago argi nola faltsutu litekeen Fischerren baieztapena, froga independenterik ezean").

Haren artikuluak agerian jartzen du konputazio-ereduen erabilgarritasuna eta glifoen sekuentzien analisi banatzaile, estatistiko eta konparatiboaren munta  *rongo-rongo*en azterketetan aurrera egiteko. Badirudi eremu horretan etorkizuneko balizko arrakastak estuki lotuta egongo direla, eta bat etorriko direla analisi horien aplikazioarekin. 

### Giulio M. Facchetti 
Giulio M. Facchettik, Milango (Italia) Libera Università di Lingue e Comunicazione-n (IULM) diharduen irakasle eta ikertzaileak, *Antropologia della scrittura. Con un’appendice sulla questione del rongorongo dell’isola di Pasqua* ("Idazketaren antropologia. Pazko uharteko *rongo-rongo*aren auziari buruzko eranskin batekin") izeneko liburua argitaratu zuen 2002an, hemen arreta osoa merezi duena. Metodo zientifikoaren eskakizunei erantzuten saiatzen da bera bere gehigarrian, ahal duen guztia eginez *kohau rongo-rongo*aren inguruko kontu batzuk argitzeko. Jacques B.M. Guyk (1990) ilargi-egutegiaren interpretazioaren nondik norakoak aztertu ondoren eta beste idazketa-sistema batzuekin —hala nola sumeriarrarekin edo antzinako egiptoarrarekin— ahaidetasunak aurkitu ondoren, zenbatets daiteke Facchetti (2002:206) sinestekoa da *rongo-rongo*a *sia un sistema di scrittura* pienamente sviluppato ("idazkera-sistema guztiz fgaratua dela"), Guy, Fischer, Pozdniakov eta Macri bezalako autoreekin bat etorrita. Beste ekarpen bat Metororen irakurketei dagokie, Jaussen apezpikuak zerrenda partikular batean jadanik jasoak. Urteetan zehar, Metororen sinesgarritasuna eztabaidagarria izan da, iritzi kontrajarriak direla eta. Métrauxekin bat dator Metororen gaitasunari dagokionez, *kohau rongo-rongo* zeinuak ezagutzeko, esanez *le letture di Metoro, e soprattutto la lista di segni con relativa interpretazione ricavata da Jaussen (… ) sembrano poter essere utilizzate, in molti casi e con le dovute cautele, per identificare l'oggetto rappresentato dal segno o perfino il suo significato* (2002:203) ("Metororen irakurketak, eta batez ere Jaussenengandik lortutako zeinuen zerrenda eta haien interpretazioak (...) erabil daitezkeela dirudi, kasu askotan eta behar bezalako kontuz ibiliz, zeinuak irudikatzen duen objektua edo baita haren esanahia ere identifikatzeko"). Facchettik lan berezi bat egiten du ‘008.078.711’ trigrafo errepikatua aztertzean (Barthelen katalogoa, 1958), Guyk (1990) segmentatutako sekuentzietan ageri dena, B letraz etiketatuta. Trigrafoa xehatuz eta haren osagaiak Jaussenen zerrendarekin alderatuz, 008 zeinuak *'ra'à'*-ri dagokiola dakusa (itzulpena:"eguzki" / *‘ahí’*: "su" / *‘hetu’u’*: "izar, ortziko gorputz", 2. or.); 078 zeinuak *'higa'*-ri dagokiola ("eror", 10. or.), "konposizio piktografiko (...) bat ikusita, besterik gabe, «zeruko gorputz baten desplazamendua» adierazteko". 711 hirugarren zeinuari dagokionez —"ahoz gora" edo "ahuspez" dagoen arraina—, Facchettik ez dio baztertzen *hiti* balio fonetikoa baztertzen, "arrain berezi baten izena" eta "*berrager* aditzaren homofonoa" halaber (bereziki ilargiarekin eta konstelazioekin erabilia). Zeinu konposatu horretan hautematen den koherentzia semantiko eta fonetikoak Facchettik fonograma hori beste testuinguru batzuetan egiaztatzea proposatzera bultzatzen du. 

Guy ez bezala, Facchetti (2002: 221, 224, 226) baikorrago ageri da *kohau rongo-rongo* testuen etorkizuneko deszifratzeari dagokionez. Mirarizko *giltza* baten ideia baztertuta, berak nolabaiteko paralelismora jotzen du maien idazkera ulertzeko egindako ahaleginen eta *kohau rongo-rongo*a ulertzeko eta irakurtzeko behar direnen artean. Hortik aurrera, italiar ikerlariak prozesu luze eta progresiboa onartzen du, zeinuen analisi konbinatorioa eta konparatiboa gauza ziurtzat jotzen dituena.

## Hurrengo belaunaldiko ikerlariak 
### Albert Davletshin 
Albert Davletshinek, Moskuko Humanitateetarako Errusiar Estatu Unibertsitateko *Mesoamerikako Ikasketen Knorosov* *Zentro*koak, artikulu bat aurkeztu zuen 2002an, izenak, izen-deiturak eta izenburuak hiru testu *rongo-rongo* bereizgarritan txertatzearekin zerikusia duena: *Santiago txiki oholtxoa* (bertsoa, ezizenez, ***G** testua*), *Santiagoko makila* (***I** testua*) eta *Honolulu **B**.3629 oholtxoa* (ezizenez, ***T** testua*). Testu horiek sekuentzia pilatuak hedatzen dituzte, eta horietan 076 zeinuaren ohiko burutazioa nabari da (ikus Barthel 1958). Zeinuak testu bateko edo izaera homogeneoko testu-ataletako ezinbesteko elementu bat seinalatzen du, oraindik ere izaera eztabaidagaia dena adituen artean.

Aztertutako hiru objektuetako sekuentziak ez dira berak. Egilearen arabera, *Santiagoko makila*k 000/199 ikurra dauka (balio logografikoa izan lezakeen barra bertikala), ia falta dena edo bazter egina dena beste bi testuetan (ikus Melka 2009:38); *Santiagoko makila*ren eta Honoluluko B.3629 oholtxoko testuetan ez dira testu ez-markatuen zatiak ageri, eta *Santiago txiki*ko oholtxoko bertsoan, 076 zeinua daukaten sekuentzia glifikoak ikur horrek markatu gabeko testu-segmentuen bidez tartekatuta datoz. Davletshin, munduko idazkeretan ongi trebatua, merezi ez duten espekulazioetatik desbideratzen da eta zeinu haren balioei buruzko azalpen labur eta estimagarriak eman zituen. Butinov eta Knorosoven proposamena (1957) egin ondoren, *rongo-rongo* egitura txertatuak aztertutakoan eta egiazko iturri akademiko, etnografiko eta historikoak aipatu ondoren, deliberatzeko eskaini zuen *Honolulu B*.3629 oholtxoan (***T** testua*, ezizenez)  tituluekin partzialki markatutako izen-zerrenda batzuk daudela; *Santiago txiki* oholtxoan (bertsoa, ezinezez: ***G** testua*), sei izen-segida daude, 076 ikurra ez duten testu-zatiek bereizita, eta *Santiagoko makila*ko dokumentu zabalean (***I** testua*, ezizenez) 500 izen baino gehiagoko zerrenda esklusiboa ageri da.

Saiakuntzako beste hipotesi batzuen artean, 076 zeinua "silabiko" moduan izendatuta dago, eta *ko* subjektuaren markatzaile bati dagokio; hala, Butinov eta Knorosoven (1957) balio patronimikoa berrikusi da. Markatzaile hori hasierako posizioan joan ohi da, izenen aurrean, genealogietan eta inbentario onomastikoetan. *Kohau rongo-rongo* genero horiek ager daitezkeen artefaktu horien bilduma dela eta, «biktimen eta sakrifikatuen izenen katalogoak», «iheslarien izenen katalogoak», «hildakoen izenen katalogoak» eta «urtekariak», autoreak aipatutakoak nabarmen hartzen du indarra eta sinesgarritasuna. Laburbilduz, esan behar da 076 zeinua duen material *rongo-rongo*aren eskasiak, testu bereizgarrien atributu gisa, hala ere, iragazgaiztu egiten duela izen-deituren erabateko identifikazioa eta, beraz, ez duela ikerketa-autonomia iraunkorrik ahalbidetzen.

### Paul Horley 
Paul Horleyk, Ukrainako Yuri Fedkovytx Txernivtsi Unibertsitate Nazionalekoak, *Allographic Variations and Statistical Analysis of the Rongorongo Script* ("Rongo-rongo idazkeraren aldaera alografikoak eta analisi estatistikoa") artikulua argitaratu zuen 2005ean *Rapa Nuiko Aldizkaria*n. Gaur egun *kohau rongo-rongo* fenomenoak dituen funtsezko arazoei ausardiaz eta anbizioz heltzen saiatzen da:

1) Barthelen katalogoa (1958) sinplifikatzea eta berrantolatzea; 

2) inskripzioen izaera argitzea, erabateko analisi estatistikoa eginez; 

3) inskripzioen adinari buruz teorizatzea, eta 

4) hainbat iradokizun eskaintzea, adibidez, grabatuaren forma eta glifoen irakurketaren norabidea; 076 glifoaren balizko esanahia (Steve R. Fischerren ustezko "zakila", 1995a, 1995b).

# Zenbait ikertzailek (Guy 1985, 2006, Pozdniakov 1996, Fischer 1997, Sproat 2003, 2007) azpimarratu dute Barthelek (1958) erregistratutako glifo-multzoa, haren indarra praktikoa eta “nahitaezkoa” izanik ere, akastuna dela neurri batean, katalogazio-irizpide argirik ez dagoelako, bai eta Barthelek (1958) saihestu ezin izan zuen berezko nolabaiteko “arbitrariotasunagatik” ere. Hori bereziki nabari da glifo konplexuak aztertu eta osagaiak aurkitzean. Beraz, oraindik ez dago konpromisorik deskonposatzeko eta behar bezala finkatzeko moduaz. Argumentua zaildu egiten da, glifo berean edo antzerako glifoen sekuentzian txertatutako edo modu apetatsuan txertatutako bertsio estilistikoez hitz egiten hasiz gero, antzina Rapanui zaharreko hainbat eskribak urteak igaro ahala eta tokiko hainbat eskolaren eremuan ebakitako glifoen sekuentzia batez. Gogoratu behar da dagoen corpusa, arrazoi historikoengatik, zoriaren ondorio dela, eta dagoeneko ezarrita dagoela. Beraz, testuinguruen arteko ustekabeko konparazioekin —nahiko onuragarriak izan litezke, gainera— asetzeko beharra dago. Aldakortasuna eta ondorengo birkonbinazioak sortzeko gai den «oinarri-nukleo» baten erantzule diren glifo *rongo-rongo*en kopurua zehaztea, arrazoiz, nahitaezko zeregina dela dirudi, munduko idazketa-sistemen beste kasu batzuetan bezala. Eta hori gertatzen da, glifoak testuinguruaren arabera preskribatzeko moduari buruzko nomenklatura objektibo, metodikoki ordenatu eta azaldu bat izan gabe, ezin baita iragarri zein *rongo-rongo* "idazketa" formari dagokion. Sistema funtsean silabikoa balitz, *rongo-rongo*ak berrogeita hamar eta hirurogeita hamakoska (>70) zeinu artean izan litzake, baina logoa-silabikoa (logogramak + silabak) izanez gero, ehunka izan litzake; zer esanik ez, logoa-grafikoa edo ikonikoa balitz, mila zeinutara (gutxienez) irits liteke. Corpusa mugatua eta "itxia" izan arren, analisi horri ekin behar zaio, «oinarri-nukleo» baten aurkikuntza maximizatzeko eta, ondoren, «komunztadura-sistema» bat: haren bidez oinarrizko forma guztiak eta haien ustezko aldaerak, hots, alomorfoak, berreskura litezke. Kasu hipotetiko batean, ‘komunztadura’ pascuenceko ahozko tradizioko jatorrizko testu zaharrei aplika lekieke, paraleloren batekin asmatzeko. Horley (2005) ondo jabetzen da arazo horietaz, eta dokumentu-kopuru baten egitura aztertu eta erkatu ondoren, berrogeita hamar (50) glifo primordialez eta aldaera doituz osatutako katalogo bat eskaintzen du (2005:111-112). Ondoren, analisi estatistikoak egin ondoren, rapanui testuetako hitzen banaketaren (silabak oinarri hartuta) eta rongo idazkera ereduen arteko komunztadura entropikoko mapak eskaintzen ditu egileak efektu fonetikoen bilaketan (ikus p.ej. Zipf 1949:85). Zure hipotesiaren aldeko datu eta froga gehiago planteatzeko eskura izango zenukeen argitaratze-espazioa zure zerrendako ekarpen bakoitzari buruzko xehetasunak argitzeko eragozpena izango litzateke. Gainera, George Zipf-en (1949) proposamenarekin barru-barruan dagoen edonork esan dezake eredu hori arrakastaz aplikatu dutela ikertzaile independenteek zientziaren hainbat arlotan, eta horietako batzuetan ez dela inondik inora hizkuntza-elementurik ematen. Testuinguru horretan, azpimarratzeke dago ahozkotasunerako joera duten edo ez duten sistemen arteko bereizketa zehatz eta sakona izango dela hurrengo urratsa.
# *Kohau rongo-rongo* inskripzioen adina etengabe egon da eztabaidapean. Korronte nagusi inplikatuak hauek dira: XVIII. mendean europarrekin izandako harremanaren ondoren sortutako idazkeraren aldeko argudioak ematen dituena (1770ean Espainiako bi itsasontziren bisita) eta europarren etorreraren aurretik *kohau rongo-rongo* zegoela dioena: beraz rapanui produktu originala da. Lehenak, Kenneth P. Emoryk, Steven R. Fischerrek eta Giulio M. Facchettik ordezkatua, argudiatzen du rapanuiek espainiarren ideia hartu zutela Sequoyah indiar txerokiaren moduan: hark silabario bat asmatu zuen, Ipar Amerikan 1821ean kolono zuriekin topo egiteak bultzatua. Beste argudio bat da eskala handian ez dagoela grabazio-materialetan egindako inskripzioen arrastorik, batez ere harrietan eta arroketan, adbidez moaietan. Bigarrena UCLAko Georgia Leek eta Jacques B.M. Guyk ordezkatzen dute nagusiki. Azken horren esanetan, harkaitz eta haitzuloetan labar-pinturak daude, eta zenbait motibok *rongo-rongo*en estiloa gogorarazten dute. Leek (1992) zehazten duenez, *Certain designs in the rock art were established as rongorongo glyphs, allowing us to postulate that the carved tablets antedated contact with the western world* ("Harkaitz-arteko zenbait diseinu *rongo-rongo* glifo gisa ezarri ziren, eta horrek aukera ematen digu taula zizelkatuak mendebaldeko munduarekin kontaktua baino lehenagokoak direla aldarrikatzeko"); Fischerren idazkera europarren inportazioari buruzko ideiak ere ez du konbentzitzen. *When we know that a tablet has been identified as containing a lunar calendar (Barthel 1958) or perhaps an astronomical canon for predicting when intercalary nights should be inserted in the month (Guy 1990), it is difficult to entertain the proposed notion that the Easter Islanders got the idea of writing in 1770 from visiting Spaniards, had forgotten about it all by 1864, and meanwhile used the little timber they had to record stories of X copulating with Y to beget Z* ("Badakigunean oholtxo batek ilargi-egutegi bat duiela identifikatu dela (Barthel 1958) edo agian hilabetean tarteko gauak noiz sartu behar diren aurreikusteko kanon astronomiko bat (Guy 1990) dituela, zaila da Pazko uharteko biztanleek 1770ean espainiar bisitariengandik idazteko ideia izan zutela, 1864rako dena ahaztu zitzaiela eta, bitartean, zuten egur urria erabili zutela X Y-rekin Z sortzeko kopulatzen ari zelako istorioak jasotzeko"). Lee eta Guy zuzen bazeuden ere, ez legoke halako aukera, denik eta urriena izanik ere, baztertzerik antzinako petroglifoek antzinako balio fonetikorik ez izatea eta funtzio hori 1770ean espainiarren bisita amaitu ondoren jasotzea. Horley-k Leeren eta Guyren jarreraren alde egiten du, zepazko egitura gorrietan (moaientzako "txapel" gisa balio zutenak) eta zurezko estatuatxoetan aurkitutako irudi gehiago eskainiz, ziurrenik *ko hau rongo-rongo*ekin paralelismoak irudikatuz. Testuinguru horretan, berak ere aldarrikatzen du *Tahua* oholtxoak, XVIII. edo XIX. mendeetako europar edo iparramerikar ontzi bateko arraunean grabatuak, testu zurrunbilotsu luze samarra daukala jada garatuta dagoen idazkeraren fede emanez. Puntu horretan, gogora bedi misterio hori oraindik iluna dela eta Horleyren proposamenak oinarri eta sinesgarritasun handiagoa izango lukeela, grabatuen froga gehiago agertuko balira, zurean nahiz arroketan.
# Guyren lanari dagokionez (1982:447), behetik gora irakur zitezkeen glifo fusionatuen grabatuaren eta irakurketaren orientazioari dagokionez, *Such fused glyphs, therefore, have been read – and almost certainly also carved –from bottom to top* ("Beraz, glifo fusionatu horiek behetik gora irakurri dira –eta ia ziur aski zizelkatu ere bai–")– Horleyk (2005:110) Guyren ondorioaren alde egin zuen. Hala ere, dioenez, (*some exceotions exist'' ("salbuespen batzuk daude")', 551. glifoetako adibideak aipatuz, eta ziurrenik, Barthelek (1958) katalogatutakoak, 730etik 739ra, "itsas izakiak".
# 076 zeinuari, Fischerren itzulpeneko ustezko "zakila" ere (1995a, 1995b, 1997b), behar bezalako arreta ematen dio Horleyk: *stable repetitive pattern* ("patroi egonkor errepikakorra") ikusten baitu *I. testu*an eta, aldi berean, rapanui hizkuntzan "paralelo" bat aurkitzen saiatzen baita. Esanahiari dagokionez, Horleyk (2005:109) *e* partikula bokatiboaren alde egiten du (ikus Du Feu 1996:125), taulatxoek indigenen sorkuntzak barne har litzatekeelako, hala nola kantuak, ereserkiak edo askotariko kantak. Bokatibo horia ohikoa da rapanui folklorean.

Horrela, Métraux-ek (1940:355-6) *Auhena* rapanui kantu folklorikoaren eredua eskaintzen du:

**Auhena**

Nahiz eta txalogarria izan, iradokizun ausart hori beste aditu batzuek beren ikerketa independenteetan egiaztatu behar dute. Kontuan hartu behar da zenbait autorek, hala nola Knorozovek eta Butinovek (1957), Barthelek (1958), Fischerrek (1997) eta Guyk (1998), 076 zeinuaren esanahia aldarrikatu dutela, etengabe eztabaidatzen baita *rongo-rongo*en "foroan".

### Mari de Laat 
Mari de Laaten *Words out of Wood: Proposals for the Decipherment of the Easter Island Script* (“Egurretiko hitzak: Pazko uharteko idazkera deszifratzeko proposamenak”) liburua 2009an Herbeheretan argitaratu zen.

Haren 300 orrialdeetan zehar, egileak balio fonetikoen esleipenari eta *rongo-rongo*zko hiru testu garrantzitsuren itzulpenari buruzko lan zehatza eskaintzen du: *Tahua*, *Aruku* *Kurenga* eta *Keiti* taulatxoetakoak. Planteatutako gogoeta nagusia idazkera silabikoa da, lehenago Macrik (1996) eta Pozdniakovek (1996) proposatutakoa. Lana, berez, ikaragarria da, eskainitako denbora inork bere gain hartzen badu eta gaiaren trataera arduratsua aztertzen badu. Emaitzak beste kontu bat dira eta beren egiazkotasunak erantzun zaileko galderak pizten ditu. Paul Horley-ren (2009a) artikuluari bagagozkio, han aurki ditzakegu Laat-ek (2009) eskainitakoari garrantzia kentzen dioten argudio argiak.

Gaiari beste bi argudio ere gehi dakizkioke —azalpena behar dute—: 380.001. ikur konposatua, "makila bat daraman pertsona bat eserita, profilez" adierazten duena, *Keiti* oholtzan *Taea* irakurtzen da, bere emaztea hiltzea egozten zaion pertsonaia. 380.001. glifo-konposatua determinatzaile isil gisa aldarrikatu dute zenbait autorek (ikus Barthel 1958:304, 309-310; Guy 2006; Horley 2007:27), zerrendak eta beste esterotipatutako formula batzuk dituzten sekuentzia laburren hasiera markatuz eta inskripzio *rongo-rongo* kopuru batean adierazita. Beste zazpi testu *rongo-rongo* daude: haietan, 380.001. talde mugatzailearen erabilera modu zuzen edo zeharkakoan, oparo edo apalean, agertzen da. Identifikazioa zuzena balitz, eta *rongo-rongo* inskripzioak erabat ausazkoak direla kontuan hartuta (dela opari, bilketa edo erosketarengatik), horrek esan nahi luke Taea ustezko emazte-hiltzailea corpusaren % 25ean baino gehiagotan ageri dela. Eyraud Anaiaren garaira (1864) jotzen bada —munduari *rongo-rongo*en berri eman ziona—, ehundaka objektutan inskribatua eta pazkotarren txabola eta etxeetan gordea, eztabaidatutako gertaerak, analogiaz, honako hau ekarriko luke: *rongo-rongo* "eskoletan" sortutako kopiak, modu batera edo bestera *rongo-rongo* "eskoletan" ekoitzitako lau oholtxoetako edo kopietako batek edo zati batek Taea oldarkorra eta haren ekintzak modu batera edo bestera inplikatuko lituzkete. Proposamen horrek iradokitzen du Taea ipuin eta narratiba askotako protagonista zela antzinako Pazko uhartean, munduaren eta bertako kreatura askoren sortzaile Makemake jainko gorenari mehatxu eginez edo are protagonismoa kenduz. Laburbilduz, antzinako pazkotarrek zeregin hobeak zituzten, Taea izeneko baten drama beren zurezko pieza preziatuetan behin eta berriz grabatzea baino, berez oso material arraroan, uharteko deforestazio hazkorraren ondorioz.

076 glifoari esleitutako *mo* balio fonetikoak (ikus de Laat, 2009:27-28) bere gain hainbat itzulpen hartzen ditu, rapanui hizkuntza balioaniztuna delako, fonemen multzo murriztuak hartaratuta. Hiru testu *rongorongo* daude, seguru asko corpusaren barruan azpitalde bat osatzen dutenak, izaera bereizgarria bereziki deigarria dutenak: *Santiagoko makila* (***Ia*** testua), *Honolulu 3629* (***T*** testua) eta *Santiago oholtxo txiki*ko bertsoa (***Gv*** testua). Testu horiek, egiturari dagokionez, hirukote-izaerako sekuentzia labur errepikatuek markatzen dituzte (salbuespenak salbuespen), eta ziur aski bat datoz gerra eta borrokaldietan hilen eta hilarazien zerrendekin (*kohau îka* ospetsuak), konjuruen eta gaiztakeria magikoen (*timo*ak) zerrendekin, zerrenda genealogikoekin eta abarrekin. 076 agertzen den hiru inskripzio haietan zehar ustezko *mo* hori erreproduzitzen bada, galde daiteke zergatik ez dagoen ez trinkotasunik, ez fonetikan (Laat-en arabera 2009), ez semantikan (uharteko ahozko tradizioen ereduaren arabera, ikus Thomson 1891, Routledge 1919, Métraux 1940:395, Barthel 158, Fischer 1997:287, Guy 1098c:109).

### Martyn Harris eta Tomi S. Melka 
*Journal of Quantitative Linguistics* aldizkariak Pazko uharteko *rongo-rongo* inskripzio zahar batzuetan generoa eta antzeko gaiak antzemateari buruzko ikerketa bat argitaratu zuen.

Martyn Harris eta Tomi S. Melka egileek (2011a, b) Melkak proposatutako aurretiazko analisi bat garatu dute, *rongo-rongo* testuetan *îka* irudikatzen duten glifoen (Barthelen 1958ko nomenklaturaren arabera *arrain* itxurako 700. glifo, *îka*) eta fragata (600. glifoa eta aldaera batzuk) arteko balizko afinitate semantikoaz edota fonetikoaz, *Mamari* oholtxoan ageri diren glifo ornitomorfikoen sekuentzia labur batean oinarrituta. Adituek azterketarako aurkezten dituzte zerrenda posibleak dauzkaten testuak, hala nola *Mamari*, *Santiagoko txikia*, *Santiagoko* *makila* eta *Honolulu B.3623* tableta: horrek iradokitzen du horien zatiek agian "biktimen eta hilarazien" zerrendak dituztela (ikus Routledge 1919, Knoche 1939, Barthel 1958, Fischer 1997, Guy 1998c, Davletshin 2002) eta iraganean *timo* izeneko sorginkeria eta madarikazioak, espiritu gaiztoetatik babestea eta erasotzaileei eta gaizkileei kalte egin eta heriotza eragiteko asmokoak (ikus Englert 1948).

Haren lanak hainbat diziplina zientifiko barne dauzkan metodologia mistoa hartzen du, adibidez. etnologia, antropologia, corpus-hizkuntzalaritza, estatistika lexikoa, eta hipotesia berresteko informazioa ateratzea. Badirudi emaitzek berretsi egiten dutela hasierako aierua; hala ere, saiakuntzan zehar, haiek izan ziren 6. glifoaren (*rima*, "esku" formakoa) eta 700. eta 600. glifoen arteko korrelazioa identifikatu izanaren autoreak, eta horrek paralelismoa iradokitzen du "oratu" edo "atzitu" ekintzarekin, baldin eta, gainera, testu-giltzarri horien generoa kontuan hartzen bada. Oso litekeena da glifo hori, adibidez, 6.a, partikula posesibo bati hainbat testuingurutan dagokiona, Pozdniakov & Pozdniakov-en (2007) aurreko lan batean proposatu zen bezala.

Artikulua interesgarria da diziplina anitzekoa delako. Dena dela, goiz da oraindik esateko harena guztiz zuzena den ala ez. Utz bekio denborari ikerketa-ildo horri buruzko irizpena ematen, eta egiazta bedi ea haren metodoa emankorra den *rongo-rongo*aren deszifratze egingarri bati laguntzeari dagokionez.

## Ordenagailurako kodeketa 
Unicode Partzuergoak behin-behinekoz 1CA80–1CDBF eremua esleitu zuen *rongo-rongo* idazkera kodetzeko, Plano Eleaniztun Osagarriaren barruan, baina esleipen saiakera hori kendu egin da ordutik. Michael Eversonek kodeketa proposamen bat idatzi du.

## Ikus, halaber 
* Rapanui hizkuntza
* Rongo-rongoa deszifratzea

## Oharrak 
## Erreferentziak 

## Bibliografia 
* 
*  — (1958). *Grundlagen zur Entzifferung der Osterinselschrift*. Hamburg: Cram, de Gruyter. 
*  — (1971). «Pre-Contact Writing in Oceania». Sebeok, Thomas A. (ed.), "Linguistics. Linguistics in Oceania" 8. The Hague & Paris: Mouton. 1165-1187. 
*  — (1990). «Wege durch die Nacht (Rongorongo-Studien auf dem Santiagostab)». Esen-Baur, Heide-Margaret (Ed.), State and Perspectives of Scientific Research in Easter Island Culture. Courier Forschungsinstitute Senckeberg 125. Frankfurt am Main: Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft. ISBN 3-510-61140-3. 73-112.. 
* Berthin, Gordon and Michael Berthin, 2006. Astronomical Utility and Poetic Metaphor in the Rongorongo Lunar Calendar  artxibatua .. "Applied Semiotics / Sémiotique Appliquée", 18 (12):85-103.
* Bianco, Jean (1976). *Thomas Barthel et le déchiffrement de l’écriture pascuane* *(1ère partie)*. Brusela: "Kadath". 
* 
* Brown, John Macmillan. 1979 (1924). The Riddle of the Pacific. Reprint of the 1924 ed. published by T. F. Unwin, Londres. First AMS edition published in 1979. London: Adelphi Terrace: T. Fisher Unwin LTD.
* 
* Calvet, Louis-Jean (2001). *Historia de la escritura. de Mesopotamia hasta nuestros días* (Javier Palacio Taustek gaztelaniara itzulita, Histoire de l’écriture-tik, 1996). Bartzelona: Paidos. ISBN 84-493-1066-0. 263 or. 
* Coe, Michael D. (1992). *Breaking the Maya Code*. London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-05061-9. 304 p.. 
* Coulmas, Florian (1989). *The Writing Systems of the World*. Oxford: Basil Blackwell. ISBN 0-631-16513-4. 
*  — (1991). Writing Systems: *An Introduction to their Linguistic Analysis*. Cambridge University Press. 
* Craig, Robert. D (1989). *Dictionary of Polynesian Mythology*. London: Greenwood Press. 
* Dalton, Ormonde Maddock. 1904. *On an Inscribed Wooden Tablet from Easter Island (Rapa Nui) in the British Museum*. "Man," 4(1):1-7.
* Daniels, Peter T. eta William Bright. 1996. *The World’s Writing Systems*. N.Y. Oxford: Oxford University Press.
* Davletshin, Albert. 2002. *Names in the Kohau Rongorongo Script*. Paper presented as From Kohau Rongorongo Tablets to Rapanui Social Organization: From Rapanui Social Organization to Kohau Rongorongo Script at the 2nd International Conference “Hierarchy and Power in the History of Civilizations,” Saint Petersburg, Russia, July 4-7, 2002. 
* De Hevesy, Guillaume. 1934. *Osterinselschrift und Indusschrift. Orientalische Literaturzeitung*, 37:665-673.
* Du Feu, Verónica. 1996. *Rapa Nui: Descriptive Grammar Series*. London: Routledge.
* Emory, Kenneth. P. 1968. N. *Review of Reports of the Norwegian Archaeological Expedition to Easter Island and the East Pacific. Volume 2*: Miscellaneous Papers by Thor Heyerdahl and Edwin N. Ferdon, Jr (eds). "American Anthropologist," 70:152-154.
* Englert, Sebastian, 1948. *La tierra de Hotu Matu’a: historia, etnología y lengua de la Isla de Pascua* Padre las Casas: Santiago de Chile.
* Englert, Sebastian F. 1970. *Island at the Center of the World*. Translated and Edited by William Mulloy. New York: Charles Scribner's Sons.
* Eyraud, Joseph-Eugène. 1866. *Lettre du Frère Eugène Eyraud, au T. R. P. Supérieur général de la Congrégation des Sacrés-Cœurs de Jésus et de Marie*. Valparaiso, 1864ko abendua. Foiren Propagationaren Annalak. Lyon. 38:52-71,124-38.
* Facchetti, Giulio M (2002). *Antropología della scrittura: Con un’appendice sulla questione del Rongorongo dell’Isola di Pasqua*. Milano: Arcipelago Edizioni. 
* Fedorova, Irina K. 1965. *Versions of Myths and Legends in Manuscripts from Easter Island*. In Heyerdahl et al (eds. ), "Miscellaneous Papers: Reports of the Norwegian Archaeological Expedition to Easter Island and East Pacific," 2. liburukia. Stockholm: Forum. 395-401. orr.
* Felbermayer, Fritz. 1971. *Sagen und Überlieferungen der Osterinsel*. Darmstadt: Verlag Hans Carl Nürnberg.
* Fischer, Steven Roger. 1995a. *Preliminary Evidence for Cosmogonic Texts in Rapanui’s Rongorongo Inscriptions*. Journal of the Polynesian Society, 104:303-321.
* Fischer, Steven Roger. 1995b. *Further Evidence for Cosmogonic Texts in the Rongo Rcriptions of Easter Island*. Rapa Nui Journal, 9:99-107.
* Fischer, Steven Roger. 1997a. ''Glyph-breaker: Decipherer's Story*. N.Y.: Copernicus / Springer-Verlag.
* Fischer, Steven Roger. 1997b. *Rongo, the Easter Island Script: History, Traditions, Texts*. Oxford and N.Y.: Oxford University Press.
* Fischer, Steven Roger. 1998. *Reply to Jacques Guy*. Journal de la Société des Océanistes, 107 (2):233-234.
* Fischer, Steven Roger. 1999. *A History of Language*. Reaktion Books.
* Fischer, Steven Roger. 2004. *Reply to Guy*. Rapa Nui Journal, 18:1.42.
* Fischer, Steven Roger. 2005. *Island at the End of the World: The Turbulent History of Easter Island*. London: Reaktion Books.
* Fléaux, Rachel. 1996. *Rongorongo. L’écriture phallique décryptée*. Sciences et Avenir, 4:92-93.
* Flenley, John, eta Paul Bahn. 2003. *The Enigmas of Easter Island: Island on the Edge*. Oxford University Press.
* Guiart, Jean. 1989. Die Schriftzeichen der Osterinsel. *1500 Jahre Kultur der Osterinsel: Schätze aus dem Land des Hotu Matua*-n. Exhibition catalogue of the Deutsch-Ibero-Amerikanische Gesellschaft, Frankfurt am Main, and the Senckebergische Naturforschende Gesellschaft, Frankfurt am Main. 5 April -3 September 1989. Senckenberg-museum. Meinz am Rhein: Verlag Philipp von Zabern, 134-138.
* Guy, Jacques b.m. 1982. *Fused Glyphs in the Easter Island Script*. Journal of the Polynesian Society, 91 (3):445-447.
* Guy, Jacques b.m. 1985. *On a Fragment of the “Tahua” Tablet*. Journal of the Polynesian Society, 94 (4):367-387.
* Guy, Jacques b.m. 1990. On the Lunar Calendar of Tablet Mamari. *Journal de la Société des Oceanistes*, 91 (2):135-149.
* Guy, Jacques b.m. 1995. *The Incidence of Chance Resemblances on Language Comparison*. *Anthropos*, 90 (1-3) 223-228.
* Guy, Jacques b.m. 1998. *Un prétendu déchiffrement des tablettes de l’Île de Pâques*. Journal de la Société des Océanistes, 106. 57-63.
* Guy, Jacques b.m. 1998b. *Easter Island - Does the Santiago Staff Bear a Cosmogonic Text?* *Anthropos*, 93 (4-6):552-555.
* Guy, Jacques b.m. 1998c. *Probable Nature and Contents of the Santiago Staff*. *Rapa Nui Journal*, 12:109.
* Guy, Jacques b.m. 1999. *Peut-on se fonder sur le témoignage de Métoro pour déchiffrer les Rongo ?* Journal de la Société des Océanistes, 108 (1):125-132.
* Guy, Jacques b.m. 2000. *Review of Fischer, Steven Roger: Rongorongo. The Easter Island Script. History, Traditions, Texts*. Oxford: Clarendon Press 1997. *Anthropos*, 95:262-263.
* Guy, Jacques b.m. 2004. *Where Does the Santiago Staff Begin?* Rapa Nui Journal, 18 (1):39-41.
* Guy, Jacques b.m. 2006. *General Properties of the Rongorongo Writing*. Rapa Nui Journal, 20 (1):53-66.
* Haarmann, Harald. 2001. *Historia universal de la escritura*. Gaztelaniazko bertsioa: Jorge Bergua Cavero. Madril: Gredos argitaletxea.
* Harlez, Charles de. 1895. *L’île de Pâques et ses monuments graphiques*.
* Harris, Martyn eta Tomi S. Melka. 2011a. *The Rongorongo Script: On a Listed Sequence in the Verso of Tablet “Mamari”* Journal of Quantitative Linguistics, 18(2):122-173.
* Heyerdahl, Thor. 1965. *The Concept of Rongorongo Among the Historic Population of Easter Island*. In Thor Heyerdahl & Edwin N. Ferdon Jr. (eds. and others. ), 1961-1965. Stockholm: Forum.
* Heyerdahl, Thor. 1975. *The Art of Easter Island*, Garden City, New York: Doubleday & Company, Inc.
* Horley, Paul. 2005. *Allographic Variations and Statistical Analysis of the* Rongorongo *Script*. *Rapa Nui Journal*, 19 (2):107-116.
* Horley, Paul. 2007. *Structural Analysis of* Rongorongo *Inscriptions*. Rapa Nui Journal, 21 (1):25-33.
* Horley. Paul. 2009a. *Words out of Wood Proposals for the Decipherment of the Easter Island Script*. Reviewed by Paul Horley. Rapa Nui Journal, 23(2):165-168.
* Horley. Paul. 2009b. *Rongorongo* *Script: Carving Techniques and Scribal Rections*. Journal de la Société des Océanistes, 129:249-261.
* Jaussen, Florentin Etienne, 1893. *L’Île de Pâques: Historique, écriture et répertoire des signes des tablettes ou bois d’Hibiscus intelligents*. Rev. P. Ildefonse Alazard-ek argitaratua. Paris: Ernest Leraux.
* Imbelloni, Jose. 1951. *Las tablillas parlantes de Pascua, monumentos de un sistema gráfico indo-oceánico*. Runa, 4:89-177.
* Knoche, Walter. 1939. *Einige Beziehungen eines Märchens der Osterinsulaner zur Fischverehrung und zu Fischmenschen in Ozeanien*. Mittheilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien, Herausgegeben von Viktor Christian und Walther Wüst, 69:24-33.
* Kudrjavtsev, Boris G. 1949. *Pis'mennost' ostrova Paskhi* ("Pazko uharteko idazkera"). San Petersburgo: Sbornik Muzeja Antropologii i Ehtnografia. Vol.11 175-221. or. (*errusieraz*) 
* Kjellgren, Eric. 2004. *Splendid Isolation: Art of Easter Island. With contributions by Jo Anne Van Tilburg, and Adrienne Kaeppler*. The Metropolitan Museum Of Art Store.
* De Laat, M. 2009 *Words out of Wood: Proposals for the Decipherment of the Easter Island Script*. Delft: Eburon Academic Publishers.
* Larco Hoyle, Rafael 2001 [1938]. *La escritura en los mochicas''. I. liburukia. Lima: Rafael Larco Herrera Arkeologia Museoa eta Telefónica Fundazioa. 145-169. orr.
* Lavachery, Henri. 1933. “Keiti tableta”. Bulletin de la Société des Americanistes de Belgique',' 10:101-102.
* Lavachery, Henri. 1939. *Les pétroglyphes de l’Île de Pâques*. Anberes: De Sikkel.
* Lee, Georgia. 1992. *The Rock Art of Easter Island: Symbols of Power, Prayers to the Gods*. Los Angeles: The Institute of Archaeology Publications (UCLA).
* Lehmann, Walter. 1907. *Éssai d’une monographie bibliographique sur l’île de Pâques*. Anthropos, 2:257-268.
* Lewis, David. 1978. *The Voyaging Stars: Secrets of the Pacific Islands Navigators*. New York: W. W. Norton & Company.
* Lissner, Ivar. 1957. *The Unsolved Mystery of the Easter Island Script: The Living Past*. Itzul. alemanetik; J. Maxwell Brownjohn. M.A. (Oxon). NY: G.P. Putnam’s Sons. 237-243. orr.
* McCall, Grant. 1994. *Rapanui: Tradition and Survival on Easter Island*. Bigarren argitalpena Honolulu: University of Hawaii Press.
* Macri, Martha. J. 1996. *Rongo of Easter Island*. Section 13. In Daniels eta Bright (Eds.). pp. 183-188.
* Macri, Martha. J. 1999. Book reviews. Steven R. Fischer. *Rongo: the Easter Island Script. History, Traditions, Texts*. Oxford eta N.Y.: Oxford University Press. Written Language and Literacy, 2 (1):152-156.
* Makihara, Miki. 2001. Book reviews. *Rongorongo: the Easter Island Script. History Traditions*. Text. Steven Roger Fischer. Oxford and N.Y.: Oxford University Press. *Anthropological Linguistics*, 43. 1.
* Melka, Tomi S. 2008. ''Observations regarding tablet  'Keiti'*. Cryptologia, 32 (2):155-179.
* Melka, Tomi S. 2009a. *Some Consations about the Kohau Rongorongo Script in the Light of a Statistical Analysis of the 'Santiago Staff'*, Cryptologia, 33 (1):24-73.
* Melka, Tomi S. 2009b. *The Corpus Problemas in the Rongorongo Studies*. Glottotheory: International Journal of Linguistics, 2 (1):111-136.
* Métraux, Alfred. 1940. *Ethnology of Easter Island*. Bernice P. Bishop Museum Bulletin 160. Honolulu: Bernice P. Bishop Museum Press.
* Métraux, Alfred. 1957. *Easter Island: a Stone-Age Civilization of the Pacific*. Michael Bullockék frantsesetik itzulia. N.Y.: Oxford University Press.
* Orliac, Catherine. 1998. *Données nouvelles sur la composition de la flore de l’Île de Pâques*. Journal de la Société des Oceanistes, 107 (2):135-143.
* Orliac, Michel eta Catherine. 2004. *L'Île de Pâques - Des dieux regardent les étoiles*. Paris: Gallimard.
* Orliac, Catherine. 2005. *The Rongorongo Tablets from Easter Island: Botanical Identification and 14C Dating*. Archaeology in Oceania, 40(3):115-120.
* Parpola, Asko. 2005. *Study of the Indus Script. Transactions of the International Conference of Eastern Studies, nº 50* (2005), The Tôhô Gakkai, Tokyo, pp.28-66 ().  
* Philippi, Rudolph, 1870. *Ein Inschriftliches Denkmal von der Oster-Insel*. Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin. Als Fortsetzung der Zeitschrift für Allgemeine Erdkunde im auftrage der Gesellschaft, 5:469-470.
* Piotrowski, A. 1925. *Deux tablettes, avec les marques gravées de l’Île de Pâques (de la Collection de N. Mikloukho-Maclay)*. Revue d’Ethnographie et des Traditions Populaires, 6 (23-24):425-31.
* Pozdniakov, Konstantin. 1996. *Les bases du déchiffrement de l'écriture de l'Ile de Pâques*. Journal de la Société des Océanistes, 103 (2):289-303.
* Pozdniakov, Konstantin eta Igor Pozdniakov. 2007. *Rapanui Writing and the Rapanui Language: Preliminary Results of a Statistical Analysis*. Forum for Anthropology and Culture, 3:3–36.
* Riesenberg, Saul H. eta Shigeru Kaneshiro. 1960. Caroline Islands Script-i. *Anthropological Papers*, No. 57-62. Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology, Bulletin 173. Washington: United States Government Printing Office. 273-334. orr.
* Robinson, Andrew. 2002. *Lost Languages: The Enigma of the World’s Undeciphered Scripts*. A Peter Neuvramont Book. N.Y.: McGraw-Hill.
* Robinson, Andrew. 2002. Silent Letters from the Past ().
* Roche, Maxime 2020. *La cara de las cosas: número diez: traducción del rongo rongo, aruku kurenga, la canción de los océanos, la llamada de los océanos, finalización*. Argitalpen independentea (2020ko apirilaren 7a), ASIN: B086PVRH1D
* Ross, Alan S. C. 1940. *The Easter Island Tablet Atua-Mata-Riri*. Journal of the Polynesian Society, 49 (196):556-563.
* Routledge, Katherine. 1919. *The Mystery of Easter Island: The Story of an Expedition*. London and Aylesbury: Hazell, Watson and Viney, LD.
* Schwartz, Jean-Michel. 1973. *Nouvelles recherches sur l'Île de Pâques*. Paris: Robert Laffont.
* Sproat, Richard. 2000. *A Computational Theory of Writing Systems*.  artxibatua, . Stanford: Cambridge University Press.
* Sproat, Richard. 2003. *Approximate String Matches in the Rongo Corpus*.
* Sproat, Richard. 2007. LSA 369: *Rongorongo* ().
* Thomson, William J. 1891. *Te Pito te Henua, or Easter Island: Report of the United States National Museum for the Year Ending June 30, 1889*. Annual Reports of the Smithsonian Institution for 1889. Washington: Smithsonian Institution, 447-552 or. (). 
* Van Tilburg, Jo Anne. 1994. *Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture*. Washington D.C.: Smithsonian Institution Press.
* Von Maclay, Miklukho N., 1872. *Über die “Rohau rogo rogo” oder die Holztafeln von Rapa-Nui*. *Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin*, 7:79-81.
* Zipf, George K. 1949. *Human Behavior and the Principle of Least Effort''. Cambridge, Mass. : Addison-Wesley.

## Kanpo loturak 
* Rongorongo or the Hieroglyphs of the Easter Island Tablets ()
* Chauvet - Talking Tablets of Easter Island ()
* Les Tablettes de l'Île de Pâques