Metro

**Metro**a (ikurra: **m**) distantziak (edo luzerak, zientzia fisikoen hizkeran) neurtzeko Nazioarteko Unitate Sistemako oinarrizko unitatea da. Haren definizioa hurrengoa da: argiak segundo baten 299.792.458renean (1/299.792.458) hutsean ibilitako bidearen luzera da.

Definizio horrek ez du unitatearen tamaina aldatzen (ikus Historia beherago), baina luzera eta denbora doitasun handiz bikoiztea ahalmentzen duten neurtzeko tekniketan izandako aurrerapen berriak kontuan hartzeko sartu zen (1013rainoko doitasuna, denboraren kasuan).

Metro batek, gutxi gorabehera, 39,37 hazbete ditu (3,28 oinbete).

Metroa, 1793an, ekuatoretik ipar polora zirkulu nagusi batean dagoen distantziaren hamar milioirena bezala definitu zen. Beraz, Lurraren zirkunferentzia 40.000 kilometro ingurukoa da. 1799an birdefinitu egin zen, barra prototipoaren terminoetan (erabilitako barra erreala 1889an aldatu zen). 1960an, metroa berriz definitu zen, kripton-86 gasaren emisio-lerro jakin baten uhin-luzera jakin baten arabera. Egungo definizioa 1983an hartu zen, eta 2002an aldatu zen pixka bat, metroa argiaren abiadurarekin koherentea den luzera-neurria dela argitzeko.

## Historia 
[thumb|Metroaren eredua, 36 rue de Vaugirard, [Paris]]
Metro hitza grezierazko μέτρον hitzetik dator (metron, nehurria); handik frantsesera pasatu zen mètre izenez. Bere erabilera, neurketa-unitatearen zentzu modernoan, Tito Livio Burattini zientzialari italiarrak bere 1675eko *Misura Universale* lanean sartu zuen, 1668an, John Wilkins filosofo ingelesak neurri unibertsalarentzat proposatutako *metro kattoliko* izena aldatzeko.

1668an, Wilkinsek bere neurketa unibertsalaren proposamena egin zuen Christopher Wren-en iradokizuna erabiliz: hau da, Christiaan Huygens-ek behatutako erdi aldian zuen segundo bateko pendulu bat 997 mm-ko luzera estandarra neurtzeko.

XVIII.&nbsp;mendean bi joera nagusi izan ziren luzera unitate estandarraren definizioari dagokionez. Horietako bat, Wilkins-i jarraiki, metroaren definizioa pendulu baten luzeratzat hartzen zuen, segundo bateko aldi erdi batekin. Beste definizioak, berriz, ekuatorearen eta ipar poloaren arteko Lurreko meridianoaren luzeran oinarritzen zen, Lurreko meridianoaren erdiaren luzeraren hamar milioirena.​ 1791n, Frantziako Zientzia Akademiak bigarren definizioa aukeratu zuen penduluan oinarritzen zenaren aurrean, grabitazioaren indarra nabarmen aldatzen delako Lurraren gainazalean eta aldaketa horrek penduluaren periodoari eragiten diolako.​​

Frantziako Zientzien Akademiak, 1791n, honela definitu zuen metroa: lurreko meridiano baten koadrantearen hamarren milioirena; zehazki, Lurraren gainazalean zeharreko distantzia ipar polotik ekuatoreraino Parisko meridianotik pasatuta. (Parisko Behatokitik, hain zuzen ere). Meridiano hori, jada 1669an, neurtua zuen Jean Picard-ek (París-Amiens zatia) 1718an; gero, Jean-Dominique Cassinik (Giovanni Cassini) luzatua Dunkerque eta Perpinyaraino, eta, 1739an, LaCaille-k berrikusia. Zientzia Akademiak Borda, Condorcet, Lagrange, Lavoisier eta Tilletek osatutako batzorde bat sortu zuen, geroago Laplace eta Monge gehituz. Batzordeak meridianoaren arkua kalkulatzeko eta metroaren luzera ondorioztatu ahal izateko neurri geodesikoak egitea agindu zien Pierre Méchain (1744-1804) eta Jean-Baptiste Joseph Delambreri (1749-1822). Jasotze geodesikoaren lanak 1792tik 1798ra luzatu ziren, besteak beste, Frantziako iraultza gerrengatik. Neurketa horiek Dunkerque eta Bartzelona arteko lehen fase batean egin ziren. Hain zuzen ere, Parisko meridianoa El&nbsp;Masnouko Ocata hondartzan iristen da itsasora. Bigarren fase batean, neurriak Balear uharteetaraino luzatu ziren 1806&nbsp;eta 1808&nbsp;bitartean. Arago zientzialari frantsesak, bere memorietan azaldu zuen Méchain ezagutu zuela Rossellon, meridiano-arkua neurtzen ari zela. Arago bigarren espedizioko kideetako bat izan zen, eta Alacant, Eivissa eta Mallorcarantz luzatu zituen lehen definizio hori berresteko neurketak. Iberiar penintsulako gerra hasi zenean, Aragok lintxamendua saihestu zuen katalan hizkuntzaren ezagutzari esker, baina Bellver gazteluko presondegian babestu behar izan zuen bere laguntzaileekin, eta urtebete igaro arte ezin izan ziren Frantziara itzuli. 1795ean, Frantziak metroa hartu zuen luzera-unitate ofizial gisa.

Historian zehar, hainbat neurri bateratzeko ahaleginak egin dira trukeak sinplifikatzeko, merkataritza errazteko eta zergen bidezko kobrantza errazteko. 1789ko Frantziako Iraultzan, garai berrietarako beharrezkotzat jotzen ziren beste erronka batzuekin batera, zientzialarien batzordeak izendatu ziren pisuak eta neurriak bateratzeko, eta, horien artean, luzera-unitateak zeuden. Lan nekeza eta zaila izan zen. Hasieran, luzera-patroi gisa, segundo-pendulu bat hartu zen kontuan, 45º-ko latitudean, baina, azkenean, baztertu egin zen eredu erabat objektiboa ez zelako. Azkenik, meridiano-arku bat neurtzea erabaki zen (haren gainean eta, beraz, Lurraren gainean), metroaren patroia ezartzeko.​ Neurketa horren arduradunak Jean-Baptiste Joseph Delambre eta Pierre Méchain izan ziren, eta 1791 eta 1798 artean Dunkerque eta Bartzelona artean ezarritako triangulazio-sistema baten bidez, meridiano-arku horren neurria ezarri zuten, eta horren gainean ezarri zen metroa.​ José Chaix Isniel matematikari eta astronomo espainiarraren laguntza izan zuten, 1791 eta 1793 artean Espainiako gobernuak Méchainek zuzendutako proiektuarekin kolaboratzeko agindua izan zuena.

### 1792ko definizioa
Hasieran, luzera-unitate hau Frantziako Zientzien Akademiak sortu zuen 1792an, eta honela definitu zuen: Lurraren gainazalean, Ipar poloa eta Lurraren ekuatorearen lerroa banatzen dituen distantziaren hamarren bat milioirena.

### 1889ko patroi berria
1889ko irailaren 28an, Pisu eta Neurrien Nazioarteko Batzordeak prototipo berriak onartu zituen metrorako eta, ondoren, kilogramorako, zeinak platinozko eta iridiozko patroietan gauzatu eta, Parisko kanpoaldean, Pisuen eta Neurrien Nazioarteko Bulegoa Senvresen duen Breteuilgo pabiloiko lurrazpian kokatutako kutxetan bildu baitziren«Betiere oinarrizko zazpi unitateak (***segundoa***, ***metroa***, ***kilogramoa***, ***amperea***, ***kelvina***, ***mola*** eta ***kandela***) bere horretan gorderik, unitate horiek birdefinitu egin dira haien balioak zazpi konstante fisiko unibertsalen bidez zehaztuz. Definizio berriek hobetu egin dute SI sistema, unitateen balioa aldatu gabe».SI sistema zehazten duten zazpi konstante unibertsalak honako hauek dira:

* **Zesio-133 atomo ez-pertubatuaren oinarrizko egoeraren trantsizio hiperfinaren frekuentzia** \Delta \nu_{\text {Cs}} = \text {9 192 631 770 Hz}
 da,
* **Argiak hutsean duen abiadura** c = \text {299 792 458 m s}^{-1} da,
* **Planck-en konstantea**ren balio numerikoa h = \text {6,626 070 15} \times 10^{-34} \text {J s} da,
* **Oinarrizko karga elektrikoa**ren balioa e = \text {1,602 176 634} \times 10^{-19} \text { C} da,
* **Boltzmann-en konstantea**k k = \text {1,380 649} \times 10^{-23} \text {J K}^{-1} balio du,
* **Avogadroren konstantea**ren balioa \text {1 }N_{\text {A}} =
\text {6,022 140 76} \times 10^{23} \text { mol}^{-1} da,
* **-eko erradiazio monokromatikoaren argi-eraginkortasuna**ren balioa K_{\text {cd}} = \text {683 lm W}^{-1} da.

Ondorioz, zazpi oinarrizko unitateak goiko taulan adierazitako moduan daude birdefiniturik zazpi konstante unibertsal horien bitartez.

### Metroaren definizio ofizial berria 
Erabaki hori kontuan harturik, metroaren balioa aldatu gabe, metroaren definizioa honelaxe idatzi da:«**Metroa** definiturik geratzen da hutseko argiaren abiaduraren balio numerikoa c = \text {299 792 458 m s}^{-1} izanik, segundoa \Delta \nu_{\text {Cs}} konstante unibertsalaren bitartez definiturik egonik».Zer esanik ez, \Delta \nu_{\text {Cs}} konstante unibertsala zesio-133 atomo ez-pertubatuaren oinarrizko egoeraren trantsizio hiperfinaren frekuentzia da.

## Magnitude mailak 
* **Dezimetro**a (sinboloa: **dm**) metroaren hamarrena da. Apur bat zaharkituta egon arren, oraindik erabiltzen da arlo batzuetan **cm-**tan neurtzea zehatzegia delako.
** Dezimetro kubikoa, bolumenak neurtzeko arrunta, litro baten baliokide da, kimikan eta beste zientzia batzuetan erabilia, esate baterako, molaritatea adierazteko.
* **Zentimetro**a (sinboloa: **cm**) metroaren ehunena da.
* **Milimetro**a (sinboloa: **mm**) metroaren milioirena da (1×10−6&nbsp;m)
** Batzuetan, **um** sinboloa erabiltzen da μ erabiltzeko aukera ez dagoenean, adibidez, idazmakinaz idaztean.
** Mikrometroa erradiazio infragorriaren uhin luzera neurtzeko ohikoa da.
** Batzuek (batez ere astronomian eta erdieroaleen industrian) antzinako **mikra** edo **mikroi** izenak eta/edo **µ** ikurra bakarrik erabiltzen dituzte izen eta ikur ofizialen ordez, nahiz eta era ofizialean ez egokitzat hartuta egon. Ofizialak izan ziren 1879tik 1967 arte.
** Mikrometroa neurriak hartzeko gailu baten izena ere bada.
* **Nanometro**a (sinboloa: **nm**) 1×10−9 metro da.
** Beste gauza batzuen artean, argi ikusgaia (400 **nm**tik 700 **nm** arte) erradiazio ultramore eta gamma izpien uhin-luzerak neurtzeko erabiltzen da.
** Testu zaharretan (1958 baino lehenago idatzietan, alegia), **nm**-a, batzuetan, lehengo «mikron» izenean oinarrituta, «mµ» edo «milimikron» gisa agertzen da. **SI**an ez dira onartzen aurrizki bikoitzak, eta, gaur egun, inoiz ez dira ikusten edo entzuten horrelako ikur eta izenak.
* **Pikometro**a (sinboloa: **pm**) 10−12 metro.
** Atomoen neurriko distantziak neurtzeko sarritan erabilia; atomoen diametroak ~30 **pm** eta 600 **pm** artean daude.
* **Femtometro**a (sinboloa: **fm**) 10−15 metro.
** Atomoen guneen diametroak neurtzeko maiz erabilia. Atomo baten gunearen diametroa 15 **fm** artekoa da. Neutroien eta protoien diametroak gutxi gorabehera 1 **fm**-ekoak dira.
** Enrico Fermi fisikaria dela eta, partikulak ikertzen dituzten fisikarien hizkeran femtometroa askotan **fermi** izena hartzen du (sinboloa: femtometroarena).
* **Attometro**a (sinboloa: **am**) 10−18 metro, hau da metro baten trilioirena.
** Elektroi baten erradioa, gutxi gorabehera, 1 **am**-ekoa dela suposatzen da.
* **Zeptometro**a (sinboloa: **zm**) 10−21 metro, hau da, metro baten triliarrena.
* **Yoktometro**a (sinboloa: **ym**) 10−24 metro, edo metro baten kuadrilioirena.

## Nazioarteko sistemaren multiploak 
Taula honetan, metro unitatearen multiploak agertzen dira:

## Unicode 
Unicodek **cm** zentimetroa (㎝), **cm2** zentimetro koadroa (㎠) eta **cm3** zentimetro kubikoa (㎤) adierazteko sinboloak ditu, baita **mm** milimetroa (㎜), **mm2** milimetro koadroa (㎟) eta **mm3** milimetro kubikoa (㎣) laburtzeko ere; baina Asiako sortaldeko zabalera tinkoko CJK letra-tipoekin bakarrik erabil daitezke ideograma txinatar zein japoniar baten tamainakoak direlako.

## Etimologia 
Metro hitza grezierazko μέτρον (*metron*) hitzetik dator, eta «neurria» esan nahi du. Frantzian, luzera neurtzeko patroia izendatzeko erabili zuten *mètre* izenarekin.

## Metroaren baliokidetasunak 
* **Metro baten baliokidetasunak**:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *A Dictionary of Scientific Units - including dimensionless numbers and scales*. 5th Edition 1986. H.G. Jerrard and D.B. McNeill.
* *Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa*, Elhuyar, Donostia (2009). .
* *Laburtzapenen hiztegia.* Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Gasteiz (2010).
* M. Ensunza, J.R. Etxebarria & J. Iturbe, *Zientzia eta teknikarako euskara. Zenbait hizkuntza-baliabide (II. argitalpena)*, Udako Euskal Unibertsitatea (UEU), Bilbo, 2008, .
* Jose Ramon Etxebarria, *Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak*, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Gasteiz, 2011, .
* Jose Ramon Etxebarria, *Komunikazioa euskaraz ingeniaritzan,* Udako Euskal Unibertsitatea (UEU), Bilbo, 2014, .
* 
* Astin, A. V. & Karo, H. Arnold, (1959), *Refinement of values for the yard and the pound*, Washington DC: National Bureau of Standards, republished on National Geodetic Survey web site and the Federal Register (Doc. 59-5442, Filed, 30 June 1959)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Historical context of the SI: Meter*. Consultado el 26 de mayo de 2010.
* National Institute of Standards and Technology. (27 de junio de 2011). *NIST-F1 Cesium Fountain Atomic Clock*. Autor.
* National Physical Laboratory. (25 de marzo de 2010). *Iodine-Stabilised Lasers*. Autor.
* 
* Republic of the Philippines. (1978-12-02). *Batas Pambansa Blg. 8: An Act Defining the Metric System and its Units, Providing for its Implementation and for Other Purposes*. Autor.
* Republic of the Philippines. (1991-10-10). *Republic Act No. 7160: The Local Government Code of the Philippines. Autor.
*  Supreme Court of the Philippines (Second Division). (20 de enero de 2010). *G.R. No. 185240*. Autor.
* Taylor, B.N. and Thompson, A. (Eds.). (2008a). *The International System of Units (SI)*. United States version of the English text of the eighth edition (2006) of the International Bureau of Weights and Measures publication *Le Système International d’ Unités (SI)* (Special Publication 330). Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. Consultado el 18 de agosto de 2008.
* Taylor, B.N. and Thompson, A. (2008b). *Guide for the Use of the International System of Units* (Special Publication 811). Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. Consultado el 23 de agosto de 2008.
* Turner, J. (Deputy Director of the National Institute of Standards and Technology). (16 de mayo de 2008)."Interpretation of the International System of Units (the Metric System of Measurement) for the United States". *Federal Register* Vol.73, N.º96, p.28432-3.
* Zagar, B.G. (1999). Laser interferometer displacement sensors in J.G. Webster (ed.). *The Measurement, Instrumentation, and Sensors Handbook.'' CRC Press. .

## Ikus, gainera 
* SI
* SI aurrizkiak
* Nazioarteko Unitate Sistema
* Magnitude mailak
* Planck-en luzera

## Kanpo estekak 
* History of the metre at the U.S. National Institute of Standards and Technology (NIST)
* History of the metre at the International Bureau of Weights and Measures (BIPM)
* Timeline of history of the metre at the NIST
* Bureau International des Poids et Measures - Lengths