open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2019ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa

**2019ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa** Nafarroako Bertsolari Txapelketaren 44. edizioa izan zen. 2019ko urtarrilaren 18 eta martxoaren 23 bitartean ospatu zen. 30 bertsolarik hartu zuten parte eta guztira 10 saio egin ziren: 2 aurre-kanporaketa, 4 final-laurden, 3 finalaurreko eta finala. Finala martxoaren 23an jokatu zen, Iruñeko Anaitasuna kiroldegian, 17:30etan. Joxema Leitzak jantzi zion txapela **Julio Soto** irabazleari.

## Parte-hartzaileak 
30 bertsolarik eman zuten izena.

### Bertsolariak 
### Gai-jartzaileak 
# Elisa Almandoz
# Rosita Anakabe
# Fernando Anbustegi
# Maider Ansa
# Ainhoa Aranburu
# Ander Aranburu
# Maialen Belarra
# Miren Bidarte
# Migel Mari Elosegi "Luze"
# Zigor Gartzia "Zian"
# Ainhoa Iriarte
# Ainhoa Larretxea
# Kizkitza Mujika
# Pablo Perez
# Alaitz Rekondo

### Epaileak 
# Jon Abril
# Mikel Beaumont
# Joseba Beltza
# Nerea Bruño
# Arkaitz Goikoetxea
# Saioa Mitxelena
# Amaia Telletxea

## Saioak 
### Aurre-kanporaketak 
#### Iruñea 
Iruñeko aurre-kanporaketa Txantreako Auzotegi aretoan jokatu zen, 2019ko urtarrilaren 18an.

#### Irunberri 
Irunberriko aurre-kanporaketa Gizarte Etxean jokatu zen, 2019ko urtarrilaren 19an.

#### Urdazubi 
Bigarren final-laurdena Urdazubiko Kultur Etxean egin zen, 2019ko otsailaren 10ean.

#### Irurita 
Hirugarren final-laurdena Iruritako Gizarte Bilgunean jokatu zen, 2019ko otsailaren 16an.

#### Lizarra 
Laugarren final-laurdena Lizarrako Gazteriaren Etxean egin zen, 2019ko otsailaren 17an.

### Finalaurrekoak 
#### Atarrabia 
Lehenengo finalaurrekoa Atarrabiako Kultur Etxean jokatu zen, 2019ko martxoaren 3an.

#### Etxarri Aranatz 
Bigarren finalaurrekoa Etxarri Aranatzeko Kultur Etxean jokatu zen, 2019ko martxoaren 9an.

#### Lesaka 
Hirugarren finalaurrekoa Lesakako Harriondoa Kultur Etxean jokatu zen, 2019ko martxoaren 10ean.

### Finala 
Finala Iruñean ospatu zen, Anaitasuna kiroldegian, 2019ko martxoaren 23ko 17:30etan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kagera (ibaia)

**Kagera** ekialdeko Afrikako ibaia da, Victoria aintzirara isurtzen direnetan handiena. 400 kilometroko luzera du eta Tanzania, Uganda eta Ruandaren arteko muga egiten du. 

## Ibilbidea 
Burundi iparraldeko Rweru aintzira du jatorria, bertara Nyabarongo eta Ruvubu ibaiak isurtzen dira. Ruandarekin mugan dagoen aintzira da. Hasieran ekialdera jotzen du eta ondoren iparraldera, eta Ruanda eta Tanzaniaren arteko muga eratzen du. Azkenik Ugandan sartu berritan Victoria aintzirara isurtzen ditu urak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Butare

**Butare** (kinyaruandaz  ahoskatua) hegoaldeko Ruandako hiria da. 1920ko hamarkadan, **Astrida** zuen izena eta hiriburu koloniala izan zen. Ruandako Unibertsitateak campus bat du bertan, gainera Ruhande Arboretum eta katedrala ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cyangugu

**Cyangugu** edo **Ciangugu** hego-mendebaldeko Ruandako hiria da. 2015ean 63.883 biztanle zituen. Kivu aintzirako hegoaldeko ertzean dago eta Ruzizi ibaiaren beste aldean Bukavu (Kongoko Errepublika Demokratikoa) du. Nyungweko oihanetik gertu dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gikongoro

**Gikongoro** hegoaldeko Ruandako hiria da. 2005ean 33.832 biztanle zituen. Nyungweko oihanetik gertu dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Curling Txapelketa

**Espainiako Curling Txapelketa** Espainiar estatuan urtero jokatzen den curling txapelketa nagusia da. Donostiako Txuri Berri eta Gasteizko Iparpolo taldeek garaipen ugari eskuratu dituzte.

Martxoa aldean jokatzen da. Egoitza bat aukeratzen da eta bertan jokatzen dira modalitate eta maila guztietako partidak.

## Modalitateak 
Lau modalitatetan jokatzen da Espainiako Txapelketa.
* Gizonezkoen txapelketa
* Emakumezkoen txapelketa
* Bikote mixtoen txapelketa
* Mixtoen txapelketa

## Gizonezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Emakumezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Bikote mixtoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Mixtoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Kanpo estekak 
* https://www.rfedh.es/curling
Gisenyi

**Gisenyi** mendebaldeko Ruandako hiria da. 2015ean 86.323 biztanle zituen. Kivu aintzirako iparraldeko ertzean dago eta mugaren beste aldean Goma (Kongoko Errepublika Demokratikoa) du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kibungo

**Kibungo** hego-ekialdeko Ruandako hiria da. 2014an 46.240 biztanle zituen eta Tanzaniarako bidean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gitarama

**Gitarama**, 2006tik aurrera **Muhanga** izen ofiziala duena, erdialdeko Ruandako hiria da. 2015ean 87.613 biztanle zituen eta herrialdeko bigarren hiririk handiena da. Ruandako genozidioan zehar, behin-behineko gobernuaren egoitza izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kibuye (Ruanda)

**Kibuye** mendebaldeko Ruandako hiria da. 2015ean 48.024 biztanle zituen. Kivu aintzirako ekialdeko ertzean dago, Gisenyi eta Cyangugu artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruhengeri

**Ruhengeri** ipar-mendebaldeko Ruandako hiria da. 2015ean 86.685 biztanle zituen. Burera eta Ruhondo aintzira bikietatik gertu dago eta Sumendien Parke Nazionalerako atea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyungweko oihana

**Nyungweko oihana** hego-mendebaldeko Ruandako basoa da, hegoaldean Burundirekin eta mendebaldean Kongoko Errepublika Demokratikoarekin- Kivu aintziran- mugak dituena. Bertoko euri-oihana erdialdeko Afrikan hoberen kontserbaturiko mendiko euri-oihana da. Kongo eta Niloaren arteko isurialdeen banalerroa bertatik pasa da.

2004an **Nyungweko Oihaneko Parke Nazionala** ezarri zuten eta bere 970 km²-ko azaleran oihana, banbuak, belardiak, zingirak eta zohikaztegiak daude. Gertuen dagoen hiria Cyangugu da.

Hona hemen bertan bizi diren primateak:
* Txinpantze arrunta (*Pan troglodytes*)
* Ruwenzoriko colobus (*Colobus angolensis ruwenzori*)
* L'Hoesten tximinoa (*Cercopithecus lhoesti*)
* Tximino zilarkara (*Cercopithecus doggetti*)
* Tximino urrekara (*Cercopithecus kandti*)
* Hamlynen tximinoa (*Cercopithecus hamlyni*)
* Buztan gorriko tximinoa (*Cercopithecus ascanius*)
* Denten zerkopitekoa (*Cercopithecus denti*)
* Vervet (*Chlorocebus pygerythrus*)
* Babuino oliba (*Papio anubis*)
* Masail grisezko mangabey (*Lophocebus albigena*)

## Kanpo estekak
Angéle de la Barthe

**Angéle de la Barthe** (Tolosa, Okzitania, 1230 &ndash; 1275) ustez Toulouseko emakume bat izan zen, Frantzian sorginkeriagatik salatua eta Inkisizioak heriotzarekin zigortua izan zena 1275ean. Erdi Aroko sorgin-jazarpenetan sorginkeriagatik hiltzera kondenatutako lehenengo pertsona bezala deskribatu da. Ikertzaileek frogatu dute historia eta epaiketak XV. mendeko idazle batek asmatu zituela.

## Akusazioa, epaiketa eta exekuzioa 
Hugues de Beniols inkisidoreak (Toulouseko inkisizioaren buru gorena) Munstroaren janari bakarra, Angéle de la Bartherek erail eta bere hilobietatik ateratzen zituen haurtxoak ziren. Bi urtez haurtxoekin elikatu zuela aitortu zuen Angélek, munstroak gauaren erdian ihes egin zuen arte. Hugues de Beniols-ek ez zuen galdetu ea bi urtetan haurtxo asko desagertu ziren ala ez. Angéle erruduntzat jo eta erre egin zuten Saint Stephen plazan, Toulousen.

## Ondarea 
Gaur egungo jakintsuek zalantzak dituzte Angéle de la Bartheren istorioaren egiazkotasunaren inguruan, izan ere, ez dago bere epaiketaren frogarik Toulouseko erregistro historikoetan. Gainera, 1275. urtean, demonioekin tratua ez zen krimena. Azkenean, XV. mendeko kronikak badirudi, fikziozkoak direla.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sorgin
* Sorginkeria
* Azti
2019ko Tirreno-Adriatiko

**2019ko Tirreno-Adriatiko** Tirreno-Adriatiko lasterketaren 54. edizioa izan zen. Martxoaren 13a eta martxoaren 19a bitartean jokatu zuten. Lido di Camaiore eta San Benedetto del Tronto lotu zituen, guztira 1049 km eginez zazpi etapatan. 2018ko UCI WorldToureko zazpigarren ekitaldia izan zen.

## Talde parte-hartzaileak 
## Ibilbidea 
## Etapak 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 

## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
## Kanpo estekak
Ruzizi

**Ruzizi** edo **Rusizi** erdialdeko Afrikako ibai laburra da, Kivu eta Tanganyika aintzirak lotzen dituena. 117 kilometroko luzera du eta duela 10.000 urte inguru sortu zuen Virunga mendietako bulkanismoak. Kongoko Errepublika Demokratikoaren muga Ruanda eta Burundirekin sortzen du.

## Kanpo estekak
The Scientist (abestia)

***The Scientist*** (euskaraz *Zientzialaria*), Coldplay britainiar taldearen rock abesti bat da. *A Rush of Blood to the Head* (2002, *Odol Olatua Burura*) diskoan argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *The Scientist* abestiaren bideoklipa entzungai eta ikusgai, Youtube.com
Soldier On

***Soldier On*** (euskaraz *Soldadu Aktibo*), Oasis ingeles britpop taldearen abesti bat da, Liam Gallagher taldekideak konposatua. *Dig Out Your Soul* (2008, *Zeure Arima Lurpetik Atera*) diskoan argitaratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *Soldier On* abestia entzungai, Youtube.com
Primož Roglič

**Primož Roglič** (Trbovlje, ) esloveniar eski-jauzilari ohia eta txirrindulari profesionala da. 

Zortzi denboraldi Jumbo-Visma taldean eman ostean, 2024an Bora-Hansgrohe talde alemaniarrarekin bi urteko kontratua sinatu zuen.

Itzuli handietan bereziki nabarmendu da: Espainiako Vueltan lautan gailendu da (2019an, 2020an, 2021ean eta 2024an), Italiako Giroan behin 2023an eta 2020ko Frantziako Tourrean liderra izan zen azken etapa arte, non elastiko horia galdu zuen.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak
### Beste Itzuliak
### Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Primož Roglič - *SitiodeCiclismo.net*
Isabel Le Brun de Pinochet

**Isabel Le Brun de Pinochet** (San Felipe, Txile, 1845 – 1870eko ekainaren 25) hezkuntzaren aldeztailea izan zen, Txilen neskek hezkuntzarako sarbidea izatea ekarri zuena. Bere garaian, neskentzako bigarren hezkuntza mugatua zen, eta elizaren ikastetxeen bitartez soilik eskuragarri. Le Brunek bigarren hezkuntzako ikastetxe pribatu bat inauguratu zuen, gero Liceo Isabel Le Brun de Pinochet izena izango zuena, Santiagon, 1875ean. Horrek estatuaren esku sexu bientzako hezkuntza-sistema bat eratzeko bidea ireki zuen. Lehen hezkuntzako eta bigarren hezkuntzako eskolak eman zituen. Ikastetxea lanean izan zen bigarren ikasturtearen bukaeran, 1876ko abenduaren 1ean, Txileko Unibertsitateko Onarpen Kontseiluari eskaera egin zion, batzorde bat izenda zezan bere ikastetxeko neska ikasleen azterketak baliozkotzeko.

[thumb|ezkerrera|Le Brunen eta beste emakume hezkuntza-aldeztaile baten (Antonia Tarrago) omenezko estatua, Samuel Román eskultoreak egina. [Santiago (Txile)|Santiago hiriburuan dago.]]

Le Brunek egindako presioari eta kudeaketei esker, emakumezkoak goi mailako hezkuntzan sartzeko dekretua sinatu zuen Miguel Luis Amunátegui Hezkuntzako ministroak, 1877an.

Le Brunen eta beste emakume hezkuntza-aldeztaile baten (Antonia Tarrago) omenezko estatua bat dago Santiagon, Samuel Román eskultoreak egina.

## Erreferentziak
Michał Kwiatkowski

**Michał Kwiatkowski** (Chełmża, ) poloniar txirrindulari profesional bat da. Gaur egun Team Sky taldean lasterka egiten du.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Fitxa irakurgai
Elizabeth Jane Weston

**Elizabeth Jane Weston** (Londres, 1582ko azaroaren 2a - Praga, 1612ko azaroaren 23a) ingeles olerkaria izan zen.

Pertsonaia berezia izan zen garai hartan emakumeen lanak ez zirelako argitaratzen. Bere lan osoa, 1608an bi liburutan argitaratu zuen, eta liburuaren izena *Parthenica* zen. Bere olerkien gaiak oso desberdinak ziren, amets idilikoak eta Rodolfo II. enperadoreari zuzenduriko olerkiak esate baterako. Batez ere latinez idatzi zuen.

## Biografia 
thumb|eskuinera|Elizabeth Westonen olerkitarakoa *Euren etengabeko uholdeak gertatu zirenean*
Joanna Cooper-en alaba zen (1563ko ekainaren 23a - Chipping Norton-en) eta bere lehen senarra, John Weston izan zen (berari buruz informazio eskasa dago). Elisabethek sei hilabete zituenean hil zen aita. Bere ugazaita, Edward Kelley, alkimista famatua zen. Kelleyek Rodolfo II.arentzat lan egin zuen John Deerekin batera, beraz, familia Bohemiara joan zen bizitzera: Třeboňen (1588ra arte) eta Jílovén (1591era arte) bizi izan ziren. Urte hartan Kelley Moste atxilotuta izan zen, finantza-zailtasunak edukitzeagatik. Kelley hil ondoren, familia Pragara mugitu zen.

Elisabethek hizkuntzak ikasteko erraztasuna zuen. Izan ere, gutxienez bost hizkuntza menperatzen zituen: txekiera, ingelesa, alemaniera, italiera eta latina. 1603an Johnn Leo abokatuarekin ezkondu zen eta elkarrekin zazpi seme-alaba izan zituzten. Elisabeth 1612an hil zen, erditzean edo gaixotasun baten eraginez. Pragako Tomas Deunaren elizan lurperatua izan zen Malá Strana-n.

Bere olerkiaren bilduma Donald Cheneyk eta Brenda M. Hosingtonek itzuli zuten eta 2000n University of Toronto Press editorialak argitaratu zuen.

## Ikus, gainera 
* Olerkigintza

## Kanpo estekak 
* elizabeth-jane-weston

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Radio Praha interview with Susan Bassnett on the poetess
* Collected Writings of Elizabeth Jane Weston
* *Parthenica* (at CAMENA)
AP-51

**AP-51** edo **Ávila - Villacastín Autobidea** Gaztela eta Leonko autobidea da. Villacastín eta Ávila lotzen duen autobidea da.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asterix eta indiarrak

***Asterix indiarrak*** (frantsesez *Astérix et les Indiens*), 1994ko Gerhard Hahn zuzendariaren marrazki bizidun film bat da. Asterix pertsonaiaren *Bidaia Handia* (1975) komikiaren egokitzapena da.

## Argumentua 
Galiako herrixkan, mutiko batzuk haur eztabaida bat hasiko dute. Hika-mikan zehar, Panoramix edabe magikoa prestatzen ari zen pertza lurrera erori eta bere eduki preziaturik gabe geldituko da. Hortaz, druida edabea berriz prestatzeko asmoz basora aterako da, baina galiarren etsai izugarriek bahituko dute: erromatarrek.

Asterix eta Obelix, Idefixen laguntzaz, bahiketaz ohartu eta beren laguna askatzeko asmoz erromatarren atzetik abiatuko dira. Erromatarrek itsasoz harata joan eta Panoramix munduaren amildegitik behera botatzeko asmoa dute (garaiko jendeak mundua laua zela uste baitzuen), baina nahigabean Amerikara iritsiko dira. Eta bi galiarrak eta txakurtxoa beren atzetik doaz...

## Kanpo estekak
Anastasia (Konstantinoren arreba)

**Anastasia** Konstantzio Kloro eta Flavia Maximiana Teodoraren alaba eta Konstantino I.a Handiaren arreba izan zen. Bere anaia Konstantino erailtzeko trama batean nahastu zuten. Bere senarrak, Basianok, Konstantinoren aurkako konspirazioa egin zuen.

## Genealogia 
## Erreferentziak
The Hit (1984ko filma)

***The Hit***, 1984ko Stephen Frears britainiar zinema zuzendariak zuzendutako road movie film bat da. John Hurt, Tim Roth, Laura del Sol eta Terence Stamp aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Willie Parker (Terence Stamp) ingeles gangsterra poliziaren informatzailea bilakatu eta Espainiako herrixka batean nortasun faltsuarekin bizi da. Traizionatu dituen britainiar gangsterrak haren berri izatean, hura bahitu eta Parisera errepidez eramateko asmoz Braddock (John Hurt) eta Myron (Tim Roth) soldatapeko hiltzaileak kontratatuko dituzte. Parker bahituko dute, baina hasierako egitasmoa korapilatu egingo da, espainiar polizia atzetik jarraika baidute.

## Aktoreak 
* Terence Stamp: Willie Parker
* John Hurt: Mitchell Braddock
* Tim Roth: Myron
* Laura del Sol: Maggie
* Bill Hunter: Harry
* James Lombard: Billy Morrison
* Fernando Rey: Polizia beteranoa
* Lennie Peters: Corrigan jauna
* Willoughby Gray: Epailea
* Jim Broadbent: Abokatua
* Freddie Stuart: Lehen gizona
* Ralph Brown: Bigarren gizona
* A.J. Clarke: Hirugarren gizona
* Bernie Searle: Hopwood
* Brian Royal : Fellows
* Albie Woodington : Riordan
* Manuel de Benito: Juan
* Juan Calot: Apaiza
* Enrique San Francisco: Bahitzailea
* Will More: Bahitzailea
* José Luis Fernández 'Pirri' : Bahitzailea
* Camilo Vilanova: Bahitzailea
* Carlos Lucena: Polizia ez uniformatua
* Bill Hunter: Harry
* Laura del Sol: Maggie
* Mikel Garmendia: Euskal tabernaria
* Carlos Zabala: Euskal gaztea
* Eneko Olasagasti: Euskal gaztea
* Patxi Barko: Euskal gaztea
* Xabier Agirre: Euskal gaztea
* Carlos Tristancho: Garajeko langilea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Reg Sprigg

[260px|eskuinera|thumb|*[Medusinites*-en fosila.]]
[260px|eskuinera|thumb|*[Dickinsonia*-ren fosila.]]
[260px|eskuinera|thumb|*[Spriggina*-ren fosila.]]
**Reg Sprigg** (izen osoa, **Reginald Claude Sprigg**) (Yorketown, Australia, 1919ko martxoaren 1a - Glasgow, Eskozia, 1994ko abenduaren 2a), geologo eta kontserbazionista australiarra izan zen, Ediacara aztarnategia aurkitzeagatik geologia munduan oso ezaguna.

## Biografia 
Reg Sprigg Hego Australiako Yorke penintsulan jaio zen 1919ko martzoaren 1ean. Aitaren familia artzantzan ibilia zen eta amarena arrantzan. Spriggek bost urte zituela familia Adelaideko Goodwood suburbiora aldatu zen. Txikitatik erakutsi zituen fosilak biltzeko joera eta marrazkiak egiteko gaitasuna. Adelaideko Unibertsitatean Douglas Mawsonen ikaslea izan zen eta 1942 urtean Zientzietako Masterra atera zuen.

## Paleontologo ibilbidea 
1940 urtean Australiako Erret Ingenierioetan sartu zen eta 1941 eta 1942 artean munizioen sailean aritu zen. Handik Hego Australiako Ikerketa Gologikora pasa zen eta 1944 urtean Radium Hill Uranium eremuan Mount Painter eremuaren mapa egin zuen.

### Ediacara aztarnategia 
1946 urtean Ediacarako meategi utziak ikertzera bidali zuten ea teknologia modernoak erabiliz berriz irekitzea merezi izango zuen zehaztera. Egun batean, bazkaltzen ari zela, fosil batzu aurkitu zituen. Marmoka itxura hartu zien eta berehala konturatu zen oso zaharrak zirela.

Adelaideko Unibertsitateko Martin Glaessner irakasleak Ediacarako fosilak kanbriaurrekoak zirela frogatu zuen.

2004 urtean Ediacararra izeneko garaia eratu zen, duela 635 milioi hasi eta 542 milioi urte amaitu zena.

### Geologo lanak 
Reg Spriggek SANTOS (*South Australia Northern Territory Oil Search*) elkartea sortu zuen gas natural putzuak aurkitzeko. 1954an 'Geosurveys of Australia* sortu zuen eta uranio eta nikel meategiak aurkitzeko.

1968 urtean Spriggek Arkaroola artzantza eskualdea erosi zuen, 610 km2-ko azalera duen eremua. Basabizitzaren santuario bihurtu zuen.

## Argitaraturiko lanak 
* *Uranium Deposits in South Australia* (hainbat autore, 1954)
* *Arkaroola – Mt Painter in the Flinders Ranges* (Griselda Sprigg-ekin, 1976)
* *Arkaroola – Mt Painter in the Flinders Ranges: The Last Billion Years* (1984 eta 1988)
* *Geology is Fun* U1989)
* *A Geologist Strikes Out'' (1993)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Reg C. Sprigg, nota biografikoak
Angelica Kauffman

**Maria Anna Angelika Katharina Kauffmann** (Chur, Grisonia, Suitza, 1741eko urriak 30 - Erroma, Italia, 1807ko azaroak 5) margolari neoklasiko austro-suitzarra izan zen. Bereziki ezaguna margolaritza historikoagatik, nahiz eta erretratu, paisai eta dekorazio-margolanetan trebea zen. Londreseko Royal Academy of Arts 1768an sortu zuten emakumeetako bat izan zen.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Angelica Kauffman Self-Portrait as Imitatio 1771.jpg|*Auto erretratua imitazio gisan*. arkatza, 1771.
Fitxategi:Alcesti.jpg|Altzestisen heriotza,  Vorarlberger Landesmuseum.
Fitxategi:Angelica Kauffman - Diane discovering the pregnancy of Callisto.jpg|Dianak Kalistoren haurdunaldia ikusi du. Toursko Arte Ederren museoa.
Fitxategi:Angelica Kauffmann 007.jpg|Miranda eta Ferdinand *Erauntsian*, 1782.
Fitxategi:Believed to be a satire of Swiss painter Angelika Kauffmann (1741–1807).jpg|*Macaroniko margolaria*, Kauffmannen satira bat dela uste da. 1772ko apirilaren 13a.
Fitxategi:Sleepingnymph.jpg|Artzain batek begiratzen duen ninfa, 1780 inguruan.
Fitxategi:Der junge Goethe, gemalt von Angelica Kauffmann 1787.JPG|38 urtedun Goethe, 1778.
Fitxategi:Goethe Iphigenia in Tauris 1803.jpg|Goetheren *Iphigenia in Tauris* obraren eszena bat, Goethe Orestes antzezten ari dela, 1802.
Fitxategi:Angelica Kauffman, April 1809, The European Magazine and London Review.jpg|*The European Magazine and London Review*
Fitxategi:A Scene from Troilus and Cressida - Angelica Kauffmann.jpg|*Troilus and Cressida, Act V, Scene II* (1789), Shakespeareren hainbat obren inguruan egindako lanetako bat.
Fitxategi:Cornelia, Gracchus Kardeşlerini Gösteriyor.jpg|Grako anaien ama Corneliak, semak aurkezten dizkio lagun bati, "Hauek dira nire altxorrak" esaten duen bitartean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angelberga

**Angelberga**, **Engelberga** edo **Anngilberga** (c 830 &ndash; 896/901) Luis II.a Italiakoaren emaztea izan zen, eta Germaniako Erromatar Inperio Santuaren enperatriza izan zen 875eko abuztuaren 12an senarra hil zen arte. Enperatriz gisa botere handia zuen bere senarrarengan. Adelkiso I.a Parmakoaren alaba zela uste da, Italiako Erresumako familia boteretsuenetako batekoa, Suponiarrak.

## Biografia 
830. urte inguruan jaio zen, eta uste denez Pavian pasa zuen gaztaroa. Luis IIa.rekin 851eko urriaren 5ean ezkondu zen, baina Lotario I.a (senarraren aita) hil zen arte ez zuen paper garrantzitsurik izan. Lotarioren heriotzarkein batera erresuma hiru semeen artean banatu zen, eta zaharrenak, Luisek, Italia eta enperadore titulua eskuratu zuen.

856an enperadorea eta emaztea Venezian zeuden, Pietro Tradonico eta Giovanni Tradonicoren etxean. Urte batzuk beranduago Angelbergak bere influentzia erabili zuen Nikolas I.a aita-santuaren eta Joanes Ravennakoa artzapezpikuaren arteko gatazka batean. Aitasantuak artzapezpikua insubordinatua zela zeritzon eta bere aurrera dietu zuen, baina Pavian babestu zen, Angelbergaren mediazioarekin. Ez zuen emaitzarik lortu, baina enperatriz gisa indar erakustaldia izan zen. 872an aristokratak kanporatzen saiatu ziren, ez zuelako seme izan. Horren ordez Luisek negoziazioak hasi zituen Luis II.a Germaniarrarekin, garaian Ekialdeko Frantziako erregea, bere oinordeko izan zedin. Angelbergaren boterea murrizteko, nobleek Karlos II.a Burusoila aukeratu zuten oinordeko gisa, Mendebaldeko Frantziako erregea, Luis hil zenean. Boso V.a Arleskoa, Karlosen aldekoak, Angelberga eta bere alaba bakarra, Ermengarda Italiakoa bahitu zituen. 876an berarekin ezkontzera behartu zuen, eta Karlosek Italiako gobernadore izendatu zuen, *dux* titulupean.

Engelbergaren babesarekin, Bosok bere burua Proventzako Errege izendatu zuen 879ko urriaren 15ean. Angelbergak babesa hartu zuen Suabian. Karlos III.a Gizenak Viena 882an hartu zuenean Angelbergari Italiari itzultzeko baimena eman zioten. 896an Piacenzako San Sistoko abadesa izan zen, baina laster hil zen.

## Erreferentziak
Bicentennial Man

***Bicentennial Man*** (euskaraz *Berrehun Urteurrenaren Gizona*), 1999ko Chris Columbus estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikziozko drama-komedia film bat da. Isaac Asimov eta Robert Silverberg idazleen *The Positronic Man* (1992, *Gizon Positronikoa*) eleberrian oinarritua dago. Robin Williams, Sam Neill, Embeth Davidtz, Wendy Crewson eta Oliver Platt aktoreek antzeztu zuten.

Makillaje onenaren Oscar Sariaren (Greg Cannom) izendapena jaso zuen.

## Argumentua 
2000ko hamarkadan, teknologia aurrerapenek gizakien gupidaren subirautza irentsi dute, Richard Martinek (Sam Neill) bere familiarentzako opari bat erosi du, NDR-114 robota (Robin Williams). Martin familiako Amanda (Hallie Kate Eisenberg/Embeth Davidtz) alaba txikiak robotari "Andrew" izena ipiniko dio. Andrew edozein etxekolan txiki burutzeko programatua dagoen elektro-tresna gisa erosi dute. Baina Andrew emozioak eta pentsamentsu sortzailea garatzen hasten denean, Martin familiako senideak ezohikoa den robota dutela ohartuko dira.

## Aktoreak 
* Robin Williams: Andrew Martin, NDR androidea
* Sam Neill: Richard "Sir" Martin
* Embeth Davidtz: Amanda "Little Miss" Martin, heldua
** Hallie Kate Eisenberg: Amanda "Little Miss" Martin, 7 urterekin
* Wendy Crewson: Rachel "Ma´am" Martin
* Oliver Platt: Rupert Burns
* Kiersten Warren: Galatea, NDR androidea
* Stephen Root: Dennis Mansky
* Angela Landis: Grace "Miss" Martin, heldua
** Lindze Letherman: Grace "Miss" Martin, 9 urterekin
* Bradley Whitford: Lloyd Charney, heldua
** Igor Hiller: Lloyd Charney, 10 urterekin
* John Michael Higgins: Bill Feingold
* George D. Wallace: Lehen Lehendakaria/Mundu Biltzarreko hizlaria
* Lynne Thigpen: Marjorie Bota, Bigarren Lehendakaria/Mundu Biltzarreko hizlaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Antoine de Lamothe-Cadillac

**Antoine Laumet de La Mothe, Cadillaceko jauna** (Saint-Nicolas-de-la-Grave, Frantzia, 1658ko martxoaren 5a - Castelsarrasin, Frantzia, 1730eko urriaren 16a) frantziar esploratzaile eta abenturazalea izan zen Frantzia Berrian. Akadiara iritsi zen 1683an eta alkoholen eta larruen merkataria izan zen. 1694an Saint Ignace, Michiganeko Buadeko Gotorlekuko komandantea izan zen. 1701ean Detroit hiria eratu zuen (Fort Porchartrain du Détroit) eta 1710era arte gobernatu zuen. 1710 eta 1716 bitartean Louisianako gobernadorea izan zen.
thumb|AEBetako sigilua. Detroitean lehorreratzea
Idiolekto

[thumb|Umoregileek beren idiolektoa lantzen dute. Irudian [Gregorio Larrañaga|Mañukorta bertsolaria.]]
**Idiolekto** hitza, semiotika testuinguruan, pertsona jakin batek darabilen hizkera izendatzeko erabiltzen da. Hizkuntza idatzian, idazteko estiloa haren paraleloa da.

## Ikus, gainera 
* Idazteko estiloa.

## Kanpo estekak
Estilo (literatura)

[thumb|[Idazleek beren idazteko estiloa lantzen dute argitaratzen duten testu guztietan. Irudian Anjel Lertxundi.]]
Literatura sorkuntza esparruan edo semiotikaren testuinguruan idazlearen **estilo**az hitz egiten da, pertsona jakin batek darabilen idazkerak izendatzeko, idazteko moldeak izendatzeko.

Ahozko hizkuntzan, honen paraleloa izango litzateke idiolektoa, baina idatziz, normalean, egileek hiztun arruntek erabiltzen dituzten baino erregistro askoz gehiago eta askotarikoagoak izan ohi dituzte.

## Ikus, gainera 
* Idiolekto.

## Kanpo estekak
Eunateko gainak

**Eunateko Gainak** Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena San Martin mendia da, 715 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Eunateko herri hustuak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# San Martin, 715 m 
# Txaparro, 695 m 
# Montemotxa, 626 m 
# Argurutz, 527 m 
# Arnotegi, 524 m 
# Montarraga, 517 m 
# Metelua, 456 m 
# Alto de Yesada, 418 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Maotianshan Shales

[260px|eskuinera|thumb|*[Fuxianhuia*-ren interpretazio artistikoa.]]
**Maotianshan Shales** (, euskaraz *Maotianshan eskistoak*) munduko fosil aztarnategi ezagunenetakoa da. Kanbriar garaiko fosilak aurkitzen dira, duela 525 milioi urte ingurukoak.

## Geografia 
Txina hegoaldean dagioen Yunnan probintzian kokaturik dago, Chengjiang konderrian. Horregatik bertan aurkituriko fosil multzoari **Chengjiang biota** esan izan zaio. Kanbriar garaian, sedimentu hauek pilatu zirenean, Yangtze ibaiaren meseta hau ekuatore aldean kokaturik zegoen. Itsaso epel bat izango zen eta hondoan lokatz ugari egongo zen, izan ere, brakiopodoak aurkitu dira eta animalien urdailetan lokatz ugari aurkitu da.

### Fosil aipagarriak 
#### Fuxianhuia 
Fuxianhuia Kanbriar garaiko artropodo bat izan zen. 2014 urtean aurkitu zen fosil batean burmuina eta sistema kardiobasbularra bikain ikusten dira bere bihotz eta guzti. "Bihotzik zaharrena" bezala bataiatu zuten aurkikuntza.

#### Kordatu zaharrenak 
Kordatuen filumeko fosilak ere aurkitu dira, inoizko zaharrenak direnak. 500 ale inguru bildu dira, denetan ezagunena *Myllokunmingia* da, 1999 urtean aurkitu zena. V eta W itxurako muskuluak dituzte eta izpi itxurako hegatsa bizkarrean. Gorputzaren mutur anterobentralean sei edo zazpi zakatz-poltsa dituzte.

## Iruditegia 

Irudi:Fuxianhuiafossil.jpg|*Fuxianhuia protensa*.
Irudi:AlalcomenaeusCambricus-ROM-June11-10.jpg|*Alalcomenaeus cambricus*.
Irudi:Leanchoilia illecebrosa.jpg|*Leanchoilia illecebrosa*.
Irudi:Misszhouia longicaudata 2.jpg|*Misszhouia*.
Irudi:Haikouella lanceolata China.jpg|*Haikouella lanceolata*.
Irudi:Heliomedusa orienta.jpg|*Heliomedusa orienta*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kanbriarreko leherketa

## Kanpo estekak 
*  Chengjiangen inguruko informazioa www.uni-wuerzburg.de
*  Chengjiangen inguruko informazioa www.fossilmall.com
Ninhursag

**Ninḫursaĝ** (), **Damgalnuna** edo **Ninmah**, Sumertar mendietako jainkosa zen, zazpi Annunakietako bat. Ugalkortasun eta nekazaritzaren jainkosa bat zen. Tenpluetako himnoek "zeruko benetako emakume handia" zela zioten, eta Sumer "Ninhursagen esneak elikatua" zela esaten zuten. 

## Izena 
Ninhursag izenak "muino sakratuetako anderea" esan nahi du.

## Irudia 
Mendialdean eserita irudikatzen da. Batzuetan bere ilea omega letra gisa (**Ω**) irudikatzen zen, eta batzuetan adarrak zituen bere sorbalden gainean. Askotan eramaten du omega sinboloa duen makil bat, eta lehoikume bat ager daiteke ondoan. Sumertar lider askoren jainkosa-zaintzailea izan zen.

## Ninhursag eta Enkiren mitoa 
Antzinako Ur hiriko garaian idatzitako buztinezko taulatxotan kontatzen da Ninhursagen eta Enkiren mitoa. Jainko biak senar emazteak ziren.

Taulatxoan kontatzen da Enkik Dilmun lurraldea bedeinkatu zuela. Hango patroia zen Ninsikila jainkosak eskatuta lurpetik ura atera zuen, ibai bat sortuz, eta ondorioz Tukriceko txalupek urrea eta harribitxiak eraman ahal izan zituzten Dilmun hirira. Testuak jarraitzen du esanez Enkik haren alabekin (Ninsar, Ninkurra eta Uttu) sexu harremanak izan zituela eta Ninhursag amak mendekua hartu zuen Enkiri zortzi gaixotasun sorraraziz. Berriz ez zuela aurpegira begiratuko esan bazuen ere Enlilek hala eskatuta maradikazioa desegin zuen eta gaixotasun bakoitza sendatzeko jainko txiki bat sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tin Cup

***Tin Cup*** (euskaraz *Latoizko Kopa*), 1996ko Ron Shelton estatubatuar zinema zuzendariak zuzendu eta John Norville gidoilariarekin elkarlanean idatzitako kirol drama-komedia film bat da. Kevin Costner, Rene Russo, Cheech Marin eta Don Johnson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Roy McAvoy (Kevin Costner) iraganean golfari ospetsua izan zena autokarabana batean garagardoa edanez eta oglf ikastaroak emanez bizi da, baina denbora laburrean bi proposamen jasoko ditu: Molly Griswold (Rene Russo) emakume erakargarriari golf ikastaroak irakastea, eta aldi berean haren mutilaguna den eta bere iraganeko kirol arerioa David Simms (Don Johnson) golfari ospetsuaren caddya izatea.

## Aktoreak 
* Kevin Costner: Roy "Tin Cup" McAvoy
* Rene Russo: Molly Griswold doktorea
* Don Johnson: David Simms
* Cheech Marin: Romeo Posar
* Rex Linn: Dewey
* Linda Hart: Doreen

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gaineko igarobide

[eskuinera|thumb| Gaineko igarobidea, [Londres-Gatwick aireportua . ]]
Hiri-ingurune batean, **gaineko** edo **goitiko igarobidea**, **pasabidea** edo **pasadizoa**, igarobide mota bat da, bi eraikinen artean dagoen barneko edo estalitako zubi bat dena. Igarobide horrek oinezkoak klimatologiatik babesten ditu.

Pasabide horiek, oro har, enpresakoak dira eta, beraz, espazio ez-publikoak dira (espaloiaren aurka). Pasabide altxatuek lurraren mailaren gaineko lehen solairuak lotzen dituzte normalean, baina batzuetan askoz altuagoak dira, Kuala Lumpurreko Petronas dorreetan dagoena bezalakoa. Pasadizoek konektatutako eraikinetako espazioa, askotan, txikizkako merkataritzarako erabiltzen da, eta, beraz, pasabidearen inguruko eremuak merkataritza-gune gisa jardun daitezke. Aldameneko eraikinak dituzten merkataritzakoak ez diren eremuek, hala nola unibertsitate-campusek, eraikinak lotzen dituzten pasabide altuak eta/edo tunelak izan ditzakete.

Munduko pasabide-sare handiena -Calgaryko (Alberta, Kanada) *+15 Walkway*- 16 kilometroko luzera du guztira. Hala ere, sistema etena da, eta ez du erdiguneko eraikin bakoitza lotzen. Gaineko pasabideen sare jarraiturik handiena -Minneapolis Skyway sistema- 13 kilometro neurtzen ditu, Minneapoliseko erdiguneko 69 bloke lotzen dituztenak.
[thumb| [Hasperenen zubia, Oxford ]]

## Kanpo estekak
The Postman (filma)

***The Postman*** (euskaraz *Postaria*), 1997ko Kevin Costner estatubatuar zinema zuzendari eta aktoreak zuzendu eta antzeztutako abenturazko film post-apokaliptiko bat da. David Brin idazlearen *The Postman* eleberrian oinarritua dago. Kevin Costnerrez gain , Will Patton, Larenz Tate, Olivia Williams, James Russo eta Tom Petty aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
2013. urtea, AEBak autobide, lege eta etorkizunean itxaropenik gabeko lurraldea bilakatu dira. Ia zibilizazio guztia suntsitu duen gerra apokaliptiko baten ondoren, biziraun duten gizakiak nerriz bildu eta herrixketan bizimodu lasai baina oso sotilean bizitzen saiatuko dira. Mundu anker honetara norabide zehatzik gabeko eta William Shakespearen antzezlank antzezteko berebiziko dohaia duen pertsonaia misteriotsu bat (Kevin Costner) iritsi da, baina are eta garrantzitsuagoa den zerbaiten jabe da: galdutako itxaropenak biziberritzeko gaitasuna.

## Aktoreak 
* Kevin Costner: Postaria
* Will Patton: Bethlehem jenerala
* Larenz Tate: Ford Lincoln Mercury
* Olivia Williams: Abby
* James Russo: Idaho kapitaina
* Tom Petty: Bridge Cityko alkatea
* Daniel von Bargen as Pineview Sheriff Briscoe
* Scott Bairstow: Luke
* Giovanni Ribisi: 20 bidelapurra
* Roberta Maxwell: Irene March
* Joe Santos: Getty kolonela
* Ron McLarty: George Zaharra
* Brian Anthony Wilson: Woody
* Peggy Lipton: Ellen March
* Rex Linn: Mercer
* Shawn Hatosy: Billy
* Ryan Hurst: Eddie March
* Charles Esten: Michael
* Ty O'Neal: Drew
* Tom Bower: Larry

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Torontoko udaletxea

**Toronto City Hall**, Torontoko (Ontario, Kanada) udaletxearen egoitza dagoen etxe orratza da. Hiriko finantza-gunean dago, Nathan Phillips Square ondoan. 1960ko hamarkadako lehen urteetan eraiki zen, garai batean, hiriko Chinatown zegoen lekuan (gero Spadina Avenue eta Dundas Street bidegurutzera aldatu zuten), udaletxeko lehengo eraikin zaharra (Old City Hall) ordezkatuz. Gaur egun hiriko puntu ezagunenetako bat da.

## Kanpo estekak
Erinna

**Erinna** () Antzinako Greziako poeta izan zen. Bere bizitzari buruzko xehetasunak ezezagunak dira. Uste denez K.a. IV. mendeko lehen erdian bizi izan zen, baina baliteke ere Saforen garai berean bizi izana. Uste da Telosen jaio zela, baina antzinako iturrietan Tenos, Teos, Rodas eta Lesbos ere aipatzen dira. Erinnaren poemarik ezagunena *Gorua* da, hirurehun lerroko hexametro bat, bere haurtzaroko lagun Bauzioren heriotzean eginda. 1928an poema honen zati luze bat aurkitu zen Egipton. Erinnaren beste hiru epigrafe ere ezagutzen dira.
Basoagako mendilerroa

**Basoagako mendilerroa** Bizkaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Bortal mendia da, 371 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Basoaga mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Bortal, 371 m 
# Basoaga, 346 m 
# Bolunburu, 315 m 
# Peña de la Herrera, 283 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Belastegiko mendilerroa

**Belastegi** Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro eta mendi bat da, 790 metrorekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
D.A.R.Y.L.

***D.A.R.Y.L.***, 1985eko Simon Wincer australiar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikziozko film bat da. Barret Oliver, Mary Beth Hurt, Michael McKean, Danny Corkill eta Josef Sommer aktoreek antzeztu zuten.

*D.A.R.Y.L* (ingeleszko *Data-Analyzing Robot Youth Lifeform* izendapenaren laburudura da, euskaraz *"Datu-Analizatzaile Robot Gazte Biziforma*).

## Argumentua 
AEB, Virginiako udalerri batean amnesia duen mutiko (Barret Oliver) abandonatu bat agertu da eta Daryl izena duela bakarrik oroitzen da. Bertako, Joyce (Mary Beth Hurt) eta Andy Richardson (Michael McKean) senar-emazte gazteek bere gurasoak haren bila etorri arte beren etxean aterpe ematea erabakiko dute. Haur buruargiak ezohiko dohaiak dituela erakutsiko du.

## Aktoreak 
* Barret Oliver: D.A.R.Y.L.
* Mary Beth Hurt: Joyce Richardson
* Michael McKean: Andy Richardson
* Danny Corkill: Tyler "Turtle" Fox
* Josef Sommer: Jeffrey Stewart doktorea
* David Wohl: Nesbitt jauna
* Colleen Camp: Elaine Fox
* Steve Ryan: Howie Fox
* Amy Linker: Sherie Lee Fox
* Kathryn Walker: Ellen Lamb doktorea
* Hardy Rawls: Bull McKenzie
* Jim Fitzpatrick: TASCOMeko segurtasun polizia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa ikusgai
Marked for Death

***Marked for Death*** (euskaraz *Heriotzak Markatua*), 1990eko Dwight H. Little estatubatuar zinema zuzendariak antzeztutako ekintza film bat da. Steven Seagal, Joanna Pacuła eta Keith David aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
John Hatcher (Steven Seagal), Chicagoko poliziaren drogaren aurkako saileko agentea Kolonbian operazio bat egitetik itzuli berri da, bertan narkotrafikatzaileek Chico lankidea erail dute. Ondorioz, poliziarik erretiroa hartzea erabaki du, baina Screwface (Basil Wallace) jamaikar droga trafikatzailearekin tiroketa bat izan ondoren, trafikatzailea Hatcherren arreba eta haren alaba hiltzen saiatuko da. John eta Max (Keith David) adiskidea Jamaikara joan eta trafikatzailea bere herrialdean atzematen saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Steven Seagal: John Hatcher
* Basil Wallace: Screwface
* Keith David: Max
* Tom Wright: Charles
* Kevin Dunn: Sal Roselli tenientea
* Joanna Pacuła: Leslie
* Elizabeth Gracen: Melissa Hatcher
* Bette Ford: Kate Hatcher
* Danielle Harris: Tracey Hatcher
* Al Israel: Tito Barco
* Arlen Dean Snyder: Duvall
* Victor Romero Evans: Nesta
* Michael Ralph: Monkey
* Danny Trejo: Hector
* Jeffrey Anderson-Gunter: Nago
* Peter Jason: Pete Stone

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Myllokunmingia

***Myllokunmingia*** Kanbriar garaian bizi izan zen animalia genero bat da, gaur egun iraungita dagoena. Espezie bakarra ezagutzen da, *Myllokunmingia fengjiaoa*. 520 milioi urte dela bizi izan zen. Ezagutzen den kordatu zaharrena da.

## Aurkikuntza eta etimologia 
Txinaren hegoaldean dagoen Maotianshan Shales aztarnategian aurkitu zen, Kunming hiriaren ondoan, hortik bere izena. Shu, Zhang eta Han paleontologo txinatarrek aurkitu zuten 1999 urtean.

## Deskribapena 
*Myllokunmingia fengjiaoa*-ren fosil bakarra aurkitu da.

Kartilagoz egindako garezurra eta eskeletoa zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.palaeos.com
Zodiakoaren hiltzailea

**Zodioakoaren hiltzailea** (), 1960ko hamarkadaren amaiera aldetik 1970eko hamarkadaren hasiera aldera AEBetako Kalifornia estatuko iparraldean jardun zuen identifikatu gabeko serieko hiltzaile bat izan zen. Gaur egun ere bere nortasuna oraindik ezezaguna da.

Zodiakoaren hiltzailearen biktima identifikatuak gutxienez 1968ko abendutik 1969ko urrirarte Benicia, Vallejo, Lake Berryessa eta San Frantzisko hirietan topatu ziren, denera 7 biktima izan ziren (4 gizon eta 16-29 urte arteko 3 emakume), horietatik 5 hildako eta 2 zauritu, halere denera 20-28 hildako izatea baliteke, eta kopurua 37 hildakora igotzen duenik ere bada.

## Zinema 
* *Zodiac*
## Kanpo estekak
Out for Justice

***Out for Justice*** (euskaraz *Justizia Bila*), 1991ko John Flynn estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. Steven Seagal, William Forsythe, Jerry Orbach eta Jo Champa aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Gino Felino (Steven Seagal) Brooklyngo polizia saileko detektibe bat da. Egun batez, dei bat jaso eta haren adiskide min Bobby Lupo (Joe Spataro) hil dela jakinarazi diote, kalean, egun argiz eta emazte eta seme-alaben aurrean. Hiltzailea Richie Madano (William Forsythe) mafia burua da, bi adiskideen etsaia gazte-gaztetik. Ginok bere laguna mendakatu eta Madamo atzemateko, ikerketati ekin dio, hiri osoko gaizkileak asaldatuz.
## Aktoreak 
* Steven Seagal: Gino Felino detektibea
* William Forsythe: Richie Madano
* Jerry Orbach: Ronnie Donziger kapitaina
* Jo Champa: Vicky Felino
* Shareen Mitchell: Laurie Lupo
* Sal Richards: Frankie
* Gina Gershon: Pattie Madano
* Jay Acovone: Bobby Arms
* Nick Corello: Joey Dogs
* Robert LaSardo: Bochi
* John Toles-Bey: King
* Joe Spataro: Bobby Lupo detektibea
* Ed Deacy: Deacy detektibea
* Ronald Maccone: Don Vittorio
* Anthony DeSando: Vinnie Madano
* Dominic Chianese: Madano jauna
* Vera Lockwood: Madano andrea
* Julianna Margulies: Rica
* Dan Inosanto: Sticks
* John Leguizamo: Kalezuloko mutila
* Jorge Gil: Chas eserlekua
* Shannon Whirry: Terry Malloy

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Andrei Txikatilo

**Andrei Romanovitx Txikatilo**, errusieraz: Андре́й Рома́нович Чикати́ло eta ukraineraz: Андрій Романович Чикатило, (Jablutxne, Ukrainia, Sobietar Batasuna, 1936ko urriaren 16a - Novotxerkassk, Errusia, 1994ko otsailaren 14a), ezizenez **Rostoveko Harakina**, **Tripa-ateratzaile Gorria** eta **Rostoveko Tripa-ateratzailea**, serieko hiltzaile bat izan zen. Lanbidez, maisua zen.

1978-1990 artean, gutxienez 52 emakume eta haur bortxatu, erail, txikitu eta jan ere egin zituen. Txikatilok 56 erailketa aitortu zituen, eta 1992an 53 hilketengatik epaitua izan zen. Heriotza zigorra jaso zuen, eta 1994ko otsailean exekutatua zuten.

## Zinema 
* *Citizen X* (1995)

## Kanpo estekak
Jeffrey Dahmer

**Jeffrey Lionel Dahmer** (1960ko maiatzaren 21a, Milwaukee, Wisconsin &ndash; 1994ko azaroaren 28a, Portage, Wisconsin), ezizenez **Milwaukeeko Gizajalea** eta **Milwaukeeko Munstroa**, estatubatuar serieko hiltzaile bat da.

1978-1991 artean 17 gizon eta mutil bortxatu, erail eta zatikatu zituen, horietako batzuekin nekrofilia eta kanibalismoa egin, eta beren gorputz atalak gorde zituen, nagusiki hezurdura.

## Zinema eta telebista 
*Dahmer* (2002) filmean Jeremy Renner aktoreak antzeztu zuen.

2022an Dahmerren bizitza eta krimenak narratzen zituen *Dahmer – Monster: The Jeffrey Dahmer Story* telesaila estreinatu zuen Netflixek, hastapenetik euskarazko azpidatziekin.

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak
Ted Bundy

**Theodore Robert Bundy**, jaiotzez **Theodore Robert Cowell** (1946ko azaroaren 24a, Burlington, Vermont &ndash; 1989ko urtarrilaren 24a, Florida Estatuko Espetxea, Florida), estatubatuar serieko hiltzaile bat izan zen. 1970eko hamarkadan zehar AEBetako zazpi estatutan emakume gazte eta neska ugari bahitu, bortxatu, erail eta nekrofilia burutu zuen, horretarako nagusiki bere itxura atsegin eta fisiko erakargarriaz baliatu zelarik.

30 hilketa burutu izana aitortu zuen, eta epaiketaren ostean hilketa horiengatik heriotza-zigorra jazo zuen. 1989ko urtarrilaren 24ean Floridako estatu espetxean aulki elektrikoan exekutatua izan zen.

## Kanpo estekak
SUMO (ontologia)

**Suggested Upper Merged Ontology** (**SUMO**) iradokitako goialdeko ontologia bat da, informazioa prozesatzeko hainbat sistema informatikotarako oinarrizko ontologia gisa erabil daitekeena. SUMOk *klase*-hierarkia definitzen du, baita horiekin erlazionatutako arauak eta erlazioak ere. LISP antzeko sintaxia duen SUO-KIFren bertsio batean adierazten horiek. WordNeteko synsetak eta SUMOko klaseak nola uztartzen diren mapaketa bat definitua izan da. Hasieran, SUMO meta-mailako kontzeptuetan bakarrik zentratu zen (domeinu espezifiko batekoak ez diren entitate orokorrak) eta, horrela, entziklopedietarako kategorizazio-eskema bat lortu zitekeen era natural batez. Orain nabarmen zabaldu da erdi-mailako ontologia bat ere hartzeko, baita dozenaka domeinu-ontologia batzuk ere.

SUMO arrazonamendu automatikorako motorren arteko elkarreragingarritasuna (interoperabilitatea) lortzeko sortua da. Bateragarritasuna maximizatze aldera, eskemaren diseinatzaileak bere izendapen-konbentzioek SUMO bezalako esanahi berdinak darabiltzatela ziurtatzen saiatu daiteke (adibidez, "agente" edo "prozesua"). SUMOk badu iturburu irekiko bere Sigma ezagutzazko ingeniaritza-ingurunea.

Hasieran, Teknowledge Corporation-ek garatu zuen **SUMO** eta orain Articulate Software- k mantentzen du. SUMO iturburu irekiko softwarea da. Lehenengo argitalpena 2000ko abenduan izan zen.

## Kanpo estekak 
* SUMO-ren orri nagusia
* SUMOren Sigma arrazoiketa-sistema
* SUMO lineako nabigatzailea
* Adam Pease, sortzailea eta estandarraren egungo editorea
* IEEE Upper Ontology lan taldearen hasiera orria
Inferentzia (logika)

**Inferentzia** deduktiboa egiazko aurrekarietatik egiazko ondorioak ateratzeko prozesua edo buru-eragiketa da. Jasotako informaziotik edo premisetatik, ontzat hartzen den edozein hatsarretan oinarriturik, ondorioak ateratzea. Gizakiok etengabe egiten dugun eragiketa logikoa da eta batzuetan behar diren ondorioak behar bezala dedukzioz ateratzen ditugu eta beste batzuetan ondorio okerrak ateratzen ditugu.

Irakurketa prozesuan inferentziak etengabe egiten dira. Idazleak badaki irakurleari ez zaiola informazio osoa eman behar. Irakurleak, hartzaileak oro har, kontu asko testuingurutik edota mezuaren igorlearekin aurretik partekatzen dituen ezagutzetatik, dedukzioz, aterako ditu. Kultura bera partekatzen duten igorleek kontu pilo bat komunikatzen diote hartzaileari aipamen zuzenak egin gabe ere. Horretarako hartzaileek zenbait dedukzio zuzen egin beharko: inferentzi logikoa edo inferentzia deduktiboak.

## Adibide bat 
### Inferentzia zuzenak 
Berria egunkariko irakurleek hainbat inferentzia egingo dituzte: galderan aipatzen den *saioa* Nafarroako Bertsolaritza Txapelketako finala dela pentsatuko dute eta asmatuko dute. Inferentzia hori baieztatuta geratuko da geroago Julio Sotoren erantzunarekin. Irakurleak ulertuko du "bidean erortzea" horren atzetik zer dagoen, ez benetako bidea eta ez erorketa fisiko bat, jakina... Irakurleek, baita ere, ulertuko dute Julio Soto "gure onena" horrekin bertso saio jakin batzuei buruz besterik ez dela ari, ez bizitzari buruz oro har.

Erantzuneko *final* hitza irakurri eta Nafarroako Bertsolaritza Txapelketako finala ulertuko da, berriro ere, galderan *saioa* ulertu den bezala...

Edozein irakurlek, ondorioztatuko du, bide beretik, galdera egiten duen *Berria* hori ez dela Berria egunkaria bere osotasunean, ez dela erakunde osoa galdetzen ari, Berria egunkariko kazetari bat baizik.

### Inferentzia okerrak 
Goiko ataleko inferentzia horiek guztiak zuzenak lirateke. Irakurle batek *final* hitza irakurri eta Julio Soto bere gustuko kiroleko final bati buruz ari dela pentsatuko balu: inferentzia okerra.

*Oholtzatik, esango nuke...* hitzen segida irakurri eta inferentzia okerra litzateke, esate baterako, pentsatzea Julio Sotok oholtza gainean dagoela galdera horri erantzuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Komunikazioaren funtzioak.

## Kanpo estekak
Above the Law (1988ko filma)

***Above the Law***, ''**Nico: Above the Law**'** edo ***Nico*'* (euskaraz *Legearen Gain*, *Nico: Legearen Gain* edo *Nico''), 1988ko Andrew Davis estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. Steven Seagal, Pam Grier, Sharon Stone, Daniel Faraldo eta Henry Silva aktoreek antzeztu zuten.

Gaur egun aski ezaguna den Steven Seagal aktorearen lehenbiziko antzezpen protagonista izan zen.

## Argumentua 
Nico Toscani ([Steven Seagal) jaiotzez [Sizliakoa eta Vietnamgo Gerrako beteranoa den Chicagoko polizia-detektibeak trafikatzaile baten lehergailu kargamentu misteriotsu baten inguruan ezer ez egiteko agindua jaso du. Halere, Nicok aginduei jaramonik ez egin eta kasua bere kaxa ikertzea erabakiko du, orduan CIA eta AEBetako Gobernuko goi karguak sartuak dauden narkotrafiko operazio bat dela jabetuko da.

## Aktoreak 
* Steven Seagal: Nico Toscani
* Pam Grier: Delores "Jacks" Jackson
* Henry Silva: Kurt Zagon
* Ron Dean: Lukich detektibea
* Daniel Faraldo: Tony Salvano
* Sharon Stone: Sara Toscani
* Miguel Nino: Chi Chi Ramon
* Nicholas Kusenko: Neeley, FBIko agentea
* Joe V. Greco: Aita Joseph Gennaro
* Chelcie Ross: Nelson Fox
* Gregory Alan Williams: Halloran, FBIko agentea
* Jack Wallace: Osaba Branca
* Metta Davis: Rosa Toscani
* Joseph Kosala: Strozah tenientea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Dos Hermanasko mendilerroa

**Dos Hermanasko mendilerroa** Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Dos Hermanas mendia da, 865 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Dos Hermanas mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Dos Hermanas, 865 m 
# Los Buritos, 805 m 
# Santa Coloma, 749 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak