Bantuen hedapena

**Bantuen hedapena** k.a. V. mendetik aurrera Afrika erdialdean eta hegoaldean gertatu zen bantu hizkuntzen hedapenaren prozesu historiko-kulturala da. Duela gutxi arte, hedapen hori nekazaritza intentsiboaren eta burdinaren metalurgiaren orokortzearekin lotuta zegoen, aurrez herri ehiztari-biltzaile edo abeltzainek populatutako Afrikako kontinenteko eremuetan. Bantuen hedapena historiaurreko Afrikako prozesu garrantzitsuenetako bat da, baita eztabaidagarrienetako bat ere.

Autore batzuen arabera, Saharaz hegoaldeko Afrikaren berrantolaketa etnografiko eta linguistiko osoa ekarri zuen. Haientzat, bantuen hedapena bizkorrago gertatu zen k.a. II. milurtekoaren eta k.a. I. milurtekoaren artean, baina k.a. IV. milurtekoaren amaieran izan zuen jatorria, Saharaz hegoaldeko mendebaldeko Afrikan sortutako berrikuntza teknologiko batzuen agerpenarekin. Berrikuntza tekniko horien ondorioz bantuek lortutako ustezko abantailak Afrikako eremu zabaletako jatorrizko biztanleak lekuz aldatzera eraman zituen. Azken fasean, bantuen hedapenak eskala handiko merkataritzan aritzen ziren estatu zentralizatuak sendotzea ekarri zuen. Kultura arkeologikoen eta historikoki une hauetan lekuko izan direnen artean, honako hauek nabarmentzen dira: Afrikako Aintzira Handietako estatuak, hala nola Buganda edo Bunyoro, Europak XIX. mendean eskualdea konkistatu zuen arte iraun zutenak; ekialdeko Afrikako estatu swahiliak, zeinen botere komertziala portugaldarrek soilik XVI. mendean suntsitu zuten; erdialdeko eta hegoaldeko Afrikako erresuma bantuk, XI. eta XV. mendeen artean loratu zen Monomotapako Inperioa bezala; eta XIX. mendean Zulu Erresuma.

Greenberg eta Ehret gaiaren ikertzaileen arabera, fenomeno bantua K.a. V. mendetik K.o. XII. mendera bitartean hainbat fasetan garatu zen egungo Nigeriatik Afrikako ekialderantz eta hegoalderantz. Baina hizkuntza-hedapen hori ez da lotu behar talde etniko bat eremu austral osoan barreiatzearekin; izan ere, bantuek errealitate linguistiko komuna baino ez dute partekatzen, eta askotariko tipologia fisikoak eta sozialak dituzte. Era berean, burdinaren metalurgiaren hedapenarekin ere ez zuten zerikusirik izan, aurretik Aintzira Handietan (k.a. 1300. urtetik) ezagutzen baitzuten.

## Nekazal-hedapenak Afrikan 
Afrikan, munduko beste eskualde batzuetan gertatu zen bezala, nekazal herrien hedapen batzuk izan ziren. Nekazaritzak hierarkikoki konplexuagoak diren biztanleria-dentsitate eta biztanle-dentsitate handiagoak ahalbidetzen dituenez, gizarte horiek ekoizpena areagotzeko gaitasuna zuten, eta, beraz, ehiztari-biltzaileek baino aukera gehiago zituzten gehiegizko populazioan erortzeko.

Nekazal-gizarteetan, gainpopulazioa, funtsean, lur berrietara hedatuz borrokatzen dute; estatu aurreko herrietan, berriz, populazioa kontrolatzeko beste baliabide batzuk erabili zituzten, hala nola infantizidioa eta edoskitzearen luzapena. Hizkuntzalaritza historikoaren eta eskura dagoen ebidentzia arkeologikoaren bidez, antzinako nekazal-hedapen horietako asko berreraiki daitezke, hala nola Senegalen izandakoa, Mali-Burkina Fasokoa eta Nigeriako eta Kamerungo egungo mugaren inguruan hasitako bantuen hedapena. Hedapen horiek Colin Renfrewek indoeuropar hizkuntzen hedapenerako planteatutako modeloaren antzekoa izango zen.

Egungo bantu-hizkuntzek duten ahaidetasun estuak oraintsu samar hedatu dela uzten du agerian. Hedapen geldoek hainbat komunitateren hizkuntza dibertsifikatzea ahalbidetzen dute; izan ere, hedapen azkarrek beren artean partzialki ulergarriak diren hizkuntzak dituzten komunitateak sortzen dituzte. Autore batzuen arabera, bantuen hedapenaren hasiera k.a. 3.000 baino lehentxeago kokatzen da, gutxi gorabehera data horretan datatuko baitzuten aurrebantua (Meinhofek 1899an berreraiki zuena). Beste batzuen arabera, K.a. 500etik aurrera izan zen. Hala ere, aztarna arkeologikoek baieztapen horiek zalantzan jarri zituzten.

### Hegoalderanzko bantu hedapen handia 
[250px|thumb|Emakume bantu (swahili) bat eta bere semea, [Ekialdeko Afrika Alemana 1906an.]]
Gaur egungo hizkuntza bantuen banaketak erakusten duenez, hedapenak Afrikako hegoaldea eta erdialdea hartu zituen. Hegoalderako hedapen hori bi bidetatik egin zen: ekialdeko bidetik eta mendebaldeko bidetik. Ebidentzia genetikoak frogatzen duenez, hegoaldea mendebaldeko bideak harrapatu zuen lehenago, eta ekialdeko bidea, berriz, iparralderago gelditu zen, eta, ondoren, berandu hedatu zen. Aurkikuntza arkeologikoek erakusten dutenez, bantuak oso goiz iritsi ziren Namibiako iparraldera (bantu hizkuntzen R taldea), eta gauza bera berresten du tradizionalki ekialdeko hizkuntzak xehetasun handiagoz ikertu zituen bantu hizkuntzen sailkapen modernoenak.

Zenbait ebidentziak iradokitzen dute bantuak (bantu hizkuntzen J taldea) Aintzira Handien eskualdera (Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzaniako mendebaldea) iritsi zirela gure aroko lehen urteetan. Aintzira Handien inguruan lehen milurtekorako bantua hedatu izanaren ebidentzien artean, ñamea bezalako tuberkuluen laborantzaren hedapena dago. Aurretik, Antzira Handiak populatu zituzten bantuak bizi ziren oihan tropikalean baino ez zen ohikoa, eta 500etik aurrera siderurgiaren erabilera zabaldu zen, eta garai hartako aurkikuntza arkeologikoetan islatutako eremuan kultura-tradizio komuna dago. Hazkunde demografikoa handiagoa izan zen zebua eremura iritsi zenean. Abere hau Indiatik zetorren eta lehorte-aldi luzeak jasan zitzakeen eta intsektu parasitarioekiko erresistentea zen. Animalia hau Rift haraneko zonalde bantuartzean hazi zuten. Hegoalderago, lehen kolono holandarrak 1650ean Lurmutur Hirira iritsi zirenean, hedapena ia eskualde horretara iritsi zen, eta hurbilen zeuden herriak kostaldetik ehunka kilometrora baino ez zeuden, iparraldean.

### Bantuak eta beste herri batzuk 
Antropologia fisikoak (J. Hiernaux, 1968) eta genetikak (L. Cavalli-Sforza, 1996) herri bantuak nahiko homogeneoak direla frogatu dute. Homogeneotasun hori migrazioaren azkenaldiagatik eta dibertsifikazio genetiko eta linguistikoa gertatzeko egon den denbora laburragatik gertatu da. Herri bantu horiek beste jatorri genetiko batzuetako taldeei gailentzen joan zitzaizkien, batez ere khoisan, sudandar eta pigmeo herriei, zeinak hizkuntza eta gene nabarmen desberdinak dituzten. Khoisanak eta pigmeoak, gehienak, lurralde okerrenetara baztertuak geratu ziren, non ehiztari-biltzaile gisa iraun duten eta nekazari bantuekin harreman urriak izan dituzten.

## Hedapenaren hasiera eta hasierako eremua 
### Hasierako eremua 
300px|thumb|Bantu hedapenaren faseak:
1. = k.a. 3000 - 1500 jatorria
2 = k.a. 1500  Lehen migrazioak
2.a = Ekialdeko bantua, 2.b = Mendebaldeko bantua
3. = k.a. 1000 - 500 Ekialdeko Bantuen Uruwe nukleoa
4. - 7. Hegoalderantz aurreratzea
9. = k.a. 500 - 0 Kongoko nukleoa
10. = 0 - k.o. 1000 Azken fasea.

Hedapenaren jatorrizko eremua zehazteko, bi ebidentzia mota aurkeztu dira: linguistikoak eta genetikoak.

Ebidentzia linguistikoa bi puntutan oinarritzen da: landareei eta animaliei buruzko hiztegi berreraikia, eta jatorrizko eremua landare eta animalia horiek dauden eskualdeekin lotzea. Bestalde, hizkuntza bat edo hizkuntza-talde bat hitz egiten hasi zen tokian dago, hain zuzen, hizkuntza-dibertsifikazio handiena (ingelesetik bereiz daitezkeen dialekto gehiago daude Ingalaterran bertan munduko gainerako herrialdeetan baino, edo adibidez, AEBko ekialdeko kostaldean. AEBetan muga dialektal zehaztuagoak daude, eta muga horiek lausotu egiten dira mendebalderantz mugitu ahala; izan ere, eremu dialektalak handiagoak dira, eta ez dira hain desberdinak). Bi ebidentzia mota horiek oinarri hartuta, jatorrizko eremurako eskualde probableena Kamerungo ipar-mendebaldetik eta Nigeriako hego-mendebaldetik dago.

Ebidentzia genetikoa material genetiko jakin baten (haplotipoak) maiztasunen aldakortasunean oinarritzen da Afrikan, eta, hortik abiatuta, osagai nagusiak (behin estatistikoki kalkulatuta aldakortasun genetiko gehienak azaltzen dituzten faktoreak) edo aldakortasun hori azaltzen duten faktoreak atera daitezke. Cavalli-Sforzak lau osagai nagusi aurkitu zituen. Horietako batek, laugarren osagai nagusiak, hedapen-zentro bat du, hizkuntza-ebidentziak ematen dituen datuekin bat datorrena, eta ustez iradokitzen du bantu familia sortu zuten herriak berak direla gene jakin batzuk sakabanatzearen erantzuleak.

### Hedapenaren datak 
Cavalli-Sforzak, hainbat ebidentziatan oinarrituta, hedapenaren hasiera k.a. 3.000 urteko Kamerun iparraldean kokatzen du. Hizkuntzen arteko bereizketaren data probableak aztertuta, prozedura glotokronologikoen bidez, 4.500 eta 4.000 urte bitarteko data lortzen da, hau da, k.a. 2.200 ingurukoa. Normalean hizkuntza-familien hedapenetan parte hartzen duten zifren handia kontuan hartzen bada, bien arteko adostasun txarrik ez dagoela esan daiteke.

Ekialdeko eta hegoaldeko Afrikaren okupazioa k.a. lehen milurtekotik aurrera kokatuko zen. Beraz, lehenengo fasean, bantu hizkuntzen aurrekoa Kamerun eta Nigeria arteko mugan kokatuko zen, ondoren, bantu eremuaren ipar-mendebaldeko muturretik lehen hedapen bat egingo zuen eta, geroago, hegoalderantz migratzeko bigarren fase bat, "bantu handia" izeneko hizkuntzei dagokiena, elkarrengandik hurbilen daudenak eta bantuen barruan azpitalde filogenetiko bat osatzen dutenak.

### Aurrebantu hedapenaren ibilbideak 
Jarraitutako ibilbideei buruzko akordioa ez da hedapenaren jatorrizko eremuan bezain orokorra. Vansinak (1995), adibidez, oihanean zeharreko hasierako hedapen bat proposatu zuen, eta, ondoren, oihaneko ibaien ibilbideari jarraitu zion hedapen bat (zenbait ebidentzia daude Amazoniako laborariak Amazoniako ehiztari-biltzaileei antzeko patroi bat jarraituz gailendu zitzaizkiela adierazten dutenak). Horrela iritsiko ziren zenbait herri bantu Zambezi ibaiaren arroaren ondora eta handik talde batzuk iparralderantz eta beste batzuk hegoalderantz. Bien bitartean, beste talde batzuek ekialderantz inguratuko zuten oihana Aintzira Handien eremura iritsi arte, eta horiek Victoria aintzirara iritsitakoan, beste hizkuntza bantu iritsiko ziren Zanzibarrera hegoaldetik.

Heineren hizkuntzaren sailkapenetik ondoriozta daiteke hiru hedapen-zentro izan zirela jarraian:
# Lehenik eta behin, Kamerungo lekuren batean, taldeak iparraldera eta hegoaldera aterako ziren, baina jatorrizko nukleotik hurbil beti. Beste batzuk ekialderantz joan ziren, egungo Kongoko Errepublika Demokratikoaren ipar-mendebaldeko muturrera iritsi arte.
# Bigarren gunea Zaire eta Ubangi ibaien elkargunea izango zen, eta zazpi talde sortu ziren: Ober-Kongo, Teke-Mbete, Kikongo, Boma, Yanzi, Lunda eta Luchazi-Chokwe.
# Azkenik, azken hedapen-gunea Kasai ibaiaren arroko eskualdea izango zen, eta hortik ekialdeko hizkuntzak aterako ziren. Ehret bat dator Heinen soluzioarekin.

### Hedapenaren kausak 
Beste eskualde batzuen gaineko bantuen hedapena nekazaritzaren erabilerari esker gertatu zen, batez ere mendebaldeko Afrikan garatutako nekazaritza tropikalari esker.

## Hedapena garai modernoetan 
Gure aroko lehen mendeetako hedapena, ondo dokumentatuta ez dagoena, gutxi ezagutzen dugu. Hala ere, Europako Erdi Aroan, zenbait herri bantuek merkataritza-harreman egonkorrak izan zituzten arabiarrekin, eta, horri esker, haien historia dokumentatu daiteke XIII. mendetik aurrera. Ondoren, lehen esploratzaile europarrek jasotako kontaketek eta datuek informazio-iturriak zabaltzeko aukera ematen dute.

### XIII. mendetik XVI. mendera 
250px|left|thumb|Zimbabwe Handiko dorre konikoaren aztarnak.
XIII. eta XV. mendeen artean, aurreko buruzagitzak baino askoz eskala handiagoko estatu bantuak sortzen hasi ziren. Hori Aintzira Handien eskualdean gertatu zen, Afrika erdialdeko sabanaren hegoaldeko mugan, eta Zambezi ibaiaren gainean, non Monomotapako erregeek Zimbabwe Handiaren multzoa eraiki zuten.

Mota honetako estatuen eraketa XVI. mendetik aurrera areagotu egin zen. Segur aski, biztanle-dentsitate handiagoak lortu zirelako gertatu zen fenomeno hori, eta horrek lan-banaketa espezializatuagoak eragin zituen, eta, ziurrenik, klase militar bat sortu zen. Beste faktore batzuk izan zitezkeen Afrikako eta Europako komunitateen arteko merkataritza areagotzea, Afrikako ekialdeko kostaldean swahilien eta arabiarren arteko merkataritza finkatzea, jarduera ekonomikoan hainbat garapen tekniko egitea eta monarkiaren erakundearen inguruko gizarte-aldaketak.

### Zulu Inperioa (XVIII.-XIX. mendeak) 
XVIII. mende inguruan, Zimbabwe Handiak merkataritza inperio handi baten hiriburua izateari utzi zion, eta herri bantuek Afrika hegoaldeko kolonizazioa osatu zuten, Lurmutur eskualdekoen mendebaldean eta iparraldean bakarrik. Une horretan, bantuak nagusi ziren eskualdean bi talde nagusi zeuden: nguniak (xhosa, zulua, swazi), kostaldeko lautaden ekialdeko zatian zeudenak, eta ordokiaren barruan bizi ziren sotho-tswanak.

XVIII. mendearen amaiera eta XIX. mendearen hasiera aldera, bi gertaera garrantzitsu gertatu ziren:
* Xhosak, hegoaldekoenak, pixkanaka hego-mendebaldea kolonizatzen ari zirenak, Lurmutur Hiriaren koloniatik ipar-ekialdea pixkanaka kolonizatzen ari ziren boer holandarrekin harremanetan jartzeko lehen saiakera egin zuen.
* Aldi berean, iparralderago, egungo KwaZulun dozenaka talde txiki bizi ziren. Talde horien artean zuluak zeuden, garai hartan talde garrantzitsua ez zirenak; hala ere, 1816an Shaka izeneko gerlari batek zuluen tronua bereganatu zuen eta urtebetean inguruko taldeak militarki konkistatu zituen eta zuluak talde boteretsuenaren -Mthethwa klanaren- aliatu garrantzitsuena bihurtu zituen. Azken hauek, ndwandwetarrekin, KwaZulu-Natal modernoaren iparraldeko aldearen domeinua zela eta, lurralde eztabaidetan ari ziren.

Shakak erreforma militar, sozial, kultural eta politiko asko hasi zituen, ondo antolatutako Zulu estatu zentralizatu bat sortuz. Aldaketa horietatik eragin handiena izan zuena armadaren eraldaketa izan zen, Shakak eta bere aholkulariek garatutako taktika berritzaileei eta arma berriei esker. Beste erreforma batzuen artean, estatu-erlijioaren papera indartu zuen, belagile independenteen papera mugatuz; eta, azkenik, garaitutako taldeak zulu taldearen barruan sartu zituen, erabateko berdintasunean oinarrituta, eta armadan eta zerbitzu zibilean egindako sustapenak meritu pertsonaleko kontua izan ziren jaiotza-eskubideak baino gehiago.

Mtetwatarren errege zen Dingiswayo hil ondoren, 1818 inguruan ndwandwetarren errege zen Zwidek eraila, Shakak mtetwatarren aliantzaren buruzagitza hartu zuen. Bere agindupean, aliantza honek bizirik iraun zuen Zwideren lehen erasoalditik, Gqokli mendiko guduan. Bi urtetan Shakak erabat garaitu zuen Zwide, azken gudua Mhlatuze ibaiarena izan zelarik, eta ndwandwetarrekin zuen aliantza hautsi zuen. Tribu hauetako batzuk beste nguni talde batzuen aurkako kanpaina bat hasi zuten, Mfecane izenaz ezagutzen den ndwandwe herrietatik ihes egiten zuten herrien migrazio handi bat sortuz. 1825 inguruan Shakak inperio handi bat konkistatu zuen, eremu zabal bat hartzen zuena ekialdean itsasotik Drakensberg mendietaraino mendebaldean, eta Pongola ibaitik iparraldean, Mbashe ibairaino hegoaldean, East London hiri modernotik ez oso urrun. Zuluen adar batek, kumaloek, matabele bezala ezagunagoak, Mzilikazi erregearen agindupean inperio are handiago bat sortu zuten, Zimbabwe modernoaren zati batzuk barne hartzen zituena.

Shakak, esploratzaile ingelesekin kontaktuak izan zituenak, europarrak bertako biztanleentzat mehatxu bat zirela ulertu zuen, eta hezkuntza-programa bizi bati ekitea pentsatu zuen, nguniak ahal bezain beste modernizatzeko helburuarekin. 1828an, ordea, Dingane bere anaiordeak hil zuen Shaka, eta hala gertatu zen. Dingane, boerrek garaitua izan zen buruzagi ahul bat izan zen, nahiz eta, bere oinordeko Mpande (Shakaren beste anaiorde bat) eta bere seme Cetshwayoren agindupean, zuluak, boerrek haiek konkistatzeko egindako saiakerei uko egiteko gai izan ziren. Zuluen errege gisa, Cetshwayok 1879an Isandhlwanako guduan teknologikoki gutxien aurreratu zen indar baten esku jasan zuen porrotik larriena jasan zuen britainiar armadari, bere impientzako (aldea salbatuz, erregimentu baten antzekoak) kostu handiarekin. Ondoren, Europako teknologia militar modernoak zuluak suntsitu zituen.

## Teknologia hizkuntza-ebidentziatik abiatuta 
Teknologiaren, bizimoduaren eta ekoizpen-moduaren zenbait alderdi hizkuntza-ebidentzia esplizitutik eta terminoen berreraikuntzetatik ondoriozta daitezke. Hizkuntzalaritza historikoaren arabera, hizkuntza multzo oso baten termino komun bat berreraiki daitekeenean, termino hori hizkuntza edo aitzin-hizkuntza komun horien arbasoan egongo litzateke, familia hedatzearen ondorioz taldeetan dibertsifikatu aurretik. Bestalde, terminoa azpitalde edo hizkuntza baterako edo gehiagotarako bakarrik berreraiki badaiteke, terminoa aurkezten duen taldean gertatutako berrikuntza teknikoa izan zela onartu behar da, hedapenaren ondoren baina taldeko hizkuntzen barne-bereizketaren aurretik. Logika horri jarraituz, fase teknologiko desberdinak berreraiki daitezke.

### Aurrebantu hizkuntza (hedapena baino lehen) 
Aurrebantu hizkuntzaren terminoen berreraikiak hauexek dira:
:**-kùá* 'ñame, yam'
:**-cí* 'arrain'
:**-dìbà* 'putzu, ibai'
:**-dób* 'kanaberaz arrantzatu', **-dòbó* 'arrantzarako kanabera'
:**-búà* 'txakur'

Eta termino ez kulturalak: **-jí* 'ur', **-vula* 'euri'. Berreraikitako aurreko terminoetan, azentuek tonuak adierazten dituzte: ( ´ ) altua eta ( ` ) baxua. Izartxoa ( * ) hizkuntza modernoetatik abiatuta berreraikitako formak dira, eta ( - ) gidoiak klase-nominaleko aurrizkia behar du.

Hiztegi horretatik abiatuta, hazkuntza nagusia ñamea izan behar zela ondorioztatzen da. Arrantzak garrantzi handia izan behar zuen proteina iturri gisa, abeltzaintza ezinezkoa baitzen tse-tse eulia zegoelako. Etxekotutako animalien artean txakurra ere egongo litzateke, hizkuntza guztiek hitz bera partekatzen baitute txakurrarentzat. Gainera, jatorrizko habitata nahiko hezea izango zen, lexikoaren ugaritasuna zela eta.

### Bantu Handia 
Hedapenaren lehen fasearen ondoren sortutako hizkuntzak barne hartzen ditu honek, hiztun bantuak tse-tse euliaren eremutik kanpora eraman zituena. Intsektu horren presentziak behi-abeltzaintza egitea zailtzen du, eta interesgarria da konturatzea fase honetan, bantua tse-tse euliaren eremutik kanpo ateratzen denean, dagoeneko agertzen direla berrikuntza kultural batzuk, hala nola abeltzaintza eta nekazaritza, jarduera horiek izendatzeko terminoak berreraiki baitira: Afrikako hego-mendebaldetik kanpo munduko gainerako hizkuntzetatik kanpo dauden soinuak. Gaur egungo kokapenetik askoz iparralderago eta ekialderago dauden koisanen presentziaren beste ebidentzia bat da hau, bantuaren hedapenetik bizirik atera ziren bantuen aurreko herrietako hadzazko eta sandawezko uharteak izanik.

Beste egitate nabarmen bat da khoisan terminoetako askok, aldi berean, bantu hedapen-nukleoaren iparraldera hitz egiten duten sudandar hizkuntzen maileguak diruditela, eta horrek aukera ematen du pentsatzeko egungo eremu bantuaren zati bat ere sudandar herriek populatu zutela (lehen gaur egun bizi direna baino hegoaldera hedatuago zeudenak). Sudandar horiek kontaktuak izan zituzten khoisanekin, mailegu hauek erakusten duten bezala:

:Kwadi *guu-* 'bildots' < erdialdeko proto sudandarra **gCu*
:!kora *sasi-* 'artatxiki' < erdialdeko proto sudandarra **sa* 'irin'
:Nama *paira* 'antxume' = bagirmi *bal*
:Nama *oro-* 'ardi' = moru-madi **aro-*

Beraz, litekeena da artatxikiaren eta zenbait animaliaren etxekotasuna khoisanek eta bantuek harturiko sudandar herriek egitea. Beste aukera bat da bantuek zuzenean hartu zituztela sudandar herrietako termino batzuek. Nolanahi ere, argi eta garbi dokumentatuta daude hiru hizkuntza-taldeen arteko kontaktuak.

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* Luca Cavalli-Sforza, *Genes, pueblos y lenguas*, Ed. Crítica, Barcelona, 1996.
* M. C. Junyent, *Lingüística Histórica*, Edicions de la Universitat de Barcelona, 2000.
* Joseph H. Greenberg, *The Languages of Africa*. Indiana Univ. Press (1966).
* R. O. Collins y J. M. Burns, *A History of Sub-Saharan Africa*, Cambdrige, 2007. ISBN 978-0-521-68708-9.
* B. Heine & D. Nurse, *African Languages - An Introduction.* Cambridge Univ. press (2000)
* B. Bousman The Chronological Evidence for the Introduction of Domestic Stock in Southern Africa(1998)
* M. Ruhlen: *The Origin of Language. Tracing the Evolution of Mother Tongue*, J. Wiley, New York, 1994.

## Kanpo estekak