Tenzing Norgay

**Tenzing Norgay** (xerperaz བསྟན་འཛིན་ནོར་རྒྱས, *tendzin norgyé*), jaiotzez **Namgyal Wangdi** eta ezizenez ***Sherpa Tenzing*** (Tengboche, 1914ko maiatzaren 29a - Darjeeling, 1986ko maiatzaren 9a) alpinista eta xerpa nepaldarra izan zen. Himalaiara egindako espedizio ugaritan hartu zuen parte eta. Edmund Hillary zeelandaberritarrarekin batera, 1953ko espedizio britainiarrarekin Everest mendiaren gailurrera iritsi zen lehen gizakia izan zen.

*Time* aldizkariak XX. mendean eragin handiena izan duten 100 pertsonen zerrendan sartu zuen.

## Gaztaroa 
Tenzing Norgayren gaztaroaren inguruan hainbat datu nahasgarri daude. Haren jaiotze data ez da ziurra. Antza denez, maiatzaren amaieran jaio zen eta heldua zela, Everesten gailurrera iritsi zeneko eguna hautatu zuen bere urtebetetzea ospatzeko, maiatzaren 29a hain zuzen ere. 

Jaiolekuari dagokionez biografia gehienek diote Tibet goi lautadatik Nepalera joandako familia batean jaio zela, Nepalen bertan, baina semeak Broughton Corbunekin batera idatzitako biografia batean esaaten da Tibeten jaio zela. 1914an jaio zela pentsatzen da, Tibetar egutegiko untxiaren urtea hura izan baitzen. Gurasoak tibetarrak zituen; aita Ghang La Mingma zen eta yak artzaia zen, ama Dokmo Kinzom zen. Aita 1949an hil zen eta amak 1953an Everest igo zuela bizi izan zen. 13 anai-arrebetatik 11.a zen Tenzing Norgay, hainbat anai-arreba gazte hil zitzaizkion. Khumbu Everest mendiaren inguruan dago, tibetarrek eta xerpek *Chomolungma* esaten diote, "ama santua" esan nahi du. Eskualdeko erlijio nagusia budismoa da eta Tenzing Norgay ere budista zen. Tenzing nerabeak birritan egin zuen alde etxetik, lehenengoan Katmandura eta bigarrenean Darjeelingera (India) jo zuen, hura baitzen Himalaia ekialdeko mendietarako espedizio gehienen abiapuntua. 19 urte zituela Darjeelingeko Too Song Busti barrutiko xerpa komunitatean sartu zen eta Indiako hiritartasuna lortu zuen orduan. 

1930. hamarkadan altuera handiko garraiatzaile lanetan hiru espedizio egin zituen, hirurak ere Tibet aldetik Everest igotzea zuten helburu. 1940. hamarkadan Chitral estatuan bizi izan zen (garai hartan India, egun Pakistan) eta Chapman majorraren zerbitzuko ofiziala zen. Han hil zen Norgayren lehen emaztea eta han hobiratu zuen. India 1947an zatitu egin zenean zituen bi alabak hartu eta Darjeelingera itzuli zen. Chapman majorraren uniforme zaharra jantzita tiketik gabe trenez bidaia egiteko gai izan zen. 

## 1952ko Everesterako suitzar espedizioak 
180px|thumb|1952ko espedizioa.
Suitzako bi espedizio antolatu ziren 1952. urtean lehenengo aldiz Everest mendia igotzeko helburu beteaz. Lehenengo espedizioa udaberrian izan zen Edouard Wyss-Dunanten gidaritzapean eta bigarrena udazkenean, montzoi sasoia amaitu ondoren, Gabriel Chevalley buzu zela. Bietan hartu zuen parte Tenzing Norgay eta Everestera hegoaldetik igotzeko lehenengo espedizio serioak izan ziren.

Udaberriko espedizioan Raymond Lambert eta Tenzing Norgay 8.595 metrotako altuerara iritsi ziren, ordura arteko errekora ezarriz. Lurreko mendi altuena igotzeko bide berria ireki zuten horrela. Maiatzaren 28an bigarren saiakera bat egin zuten eta 8.600 metrotara iritsi ziren Lambert eta Norgay. Gau bat igaro behar izan zuten 8.400 metrotan, lo-zakurik gabe eta edateko ura elurra urtuz eskuratuta. Espedizio hau izan zen aurrenekoa Norgay espediziokide oso kontsideratua izan zena eta mendizale biak lagun handiak izan orduz geroztik. 

Udazkeneko espedizioan eguraldia petralagoa izan zen eta hotz izugarria egin zuen. Hori dela eta Lambert eta Norgay 8.100 metrotako altueraraino baino ez ziren iritsi. Hunt hiru aldiz izana zen Everest inguruan eta Tenzing Norgay dagoeneko sei aldiz saiatua zen mendia igotzen. Edmund Hillary mendizale zeelandaberritarra ere espedizioan zen eta hasiera samarrean arraildura batean erori eta Norgay onik atera zuen pioletean soka aseguratuz. Orduan erabaki zuen Hillaryk gailurrera saiakera egitea egokitzen bazitzazion Norgay bikote izango zuela. Horrela kontatu zuen Hillary 1975ean nola ezagutu zuen Norgay 1953ko martxoaren 5ean:

Hunten espedizioa handia zen. 400 mendizalek osatzen zuten, tartean 362 garraiatzaile eta 20 xerpa. 4.500 kilogramotako ekipaia zeramaten. Martxoan iritsi ziren kanpamendu nagusira.

### Lehenengo saiakera: Bourdillon eta Evans 
Inurri lanean espedizioan azkenaurrreko kanpamendua hegoaldeko lepoan ezarri zuen 7.900 metrotako altueran. Maiatzaren 26an Tom Bourdillon eta Charles Evans mendizale ingelesek egin zuten lehenengo saiakera, baina Hego tontorrera iritsi bezain pronto Evansen oxigeno ekipoak akatsa zuen eta buelta eman behar izan zuten. Gailurretik 91 metro eskasera gelditu ziren.

### Bigarren saiakera: Hillary eta Norgay 
Huntek hurrengo bikoteari pasa zion txanda, Edmund Hillary eta Tenzing Norgayri hain zuen ere. Maiatzaren 28an abiatu ziren Ang Nyima, Alfred Gregory eta George Lowe laguntzaileekin batera. 8.500 metrotan denda ezarri eta hiru laguntzaileak jaitsi egin ziren. Hurrengo goizean Hillary konturatu zen denda kanpoan utzi zituen botak izoztuta zeudela eta bi ordu eman zituen haiek berotzen mendizale biak gailurrera abiatu aurretik. 14 kilogramo pisatzen zuten motxilak zeramatzaten. 

[280px|thumb|[Edmund Hillary eta Tenzing Norgay, 1953an.]]
Igoeraren azken zatia 12 metroko arroka-horma bat izan zen, gerora "Hillary Step" izenaz ezagutuko zena. Hillaryk arrokaren eta izotzaren artean arraildura bat ikusi zuen eta hortik igotzea erabaki zuen Norgay jarraika zuela. Handik aurrerako zatia nahikoa erraza zen eta goizeko 11:30etan iritsi ziren biak Everest mendiaren gailurrera. Lur planetako puntu garaienera iristen lehenengo gizakiak izan ziren.

15 minutuz soilik egon ziren gailurrean. Hillary ezaguna den argazkia atera zuen, Norgay gailurrean pioleta airean duela. Norgayk ez zuen argazki kamera hartu, dirudienez Hillaryk uko egin zion Norgayren eskaintzari, eta beraz ez dago Hillaryren une horretako argazkirik. Hillaryk argazki geehiago atera zituen kamera beherantz bideratuta, toki altuenetik ateratzen ari zirela ikus zedin eta gailurrera iritsi zirela baieztatzeko.

Beheranzkoan elurrak haien urratsak estali zituen eta kontu handiz egin behar izan zuten jaitsiera. Aurkitu zuten lehen espedizio kidea George Lowe izan zen, zopa beroarekin atera zitzaien bidera.

### Espedizioaren arrakasta 
Elizabeth II.a erreginak *Sir* izendatu zituen Hillary eta Hunt eta Norgayk George Domina (bigarren mailako kondekorazioa) jaso zuen espedizioan egindako lanarengatik. Esan izan da Jawaharlal Nehru Indiako presidenteak eskatu zuela Norgay ez zezatela *Sir* izendatu. Edozelan ere Tenzing Norgayk meresmen handia jaso zuen Nepaalen eta Indian zehar.

Biek gailurrera iristea lortu zuten arren egunkariak saiatu ziren lehenengoa nor izan zen jakiten, baina Huntek eztabaida berehala moztu zuen esanez biak batera iritsi zirela, izatez talde bakarra zirelako. 1955ean idatzitako autobiografian Norgayk esan zuen Hillary izan zela lehenengoa, dena dela James Ramsay Ullman idazle estatubatuarrak adierazi zuen biak sokaz lotuta zeudela bi metro eskaseko distantzian. Mountain Travel konpainiako kideak Indian elkartu ziren Norgayrekin eta ondoren trekking bat egin zuten Bhutanen; Iparraldeko Paro herrian abiatu zuten, ondoren "Tigrearen Habia" bisitatu zuten, antzinako monastegi budista, eta Indiara itzuli ziren Sikkim eta Nepal zeharkatuta. Sikkimgo erregearekin egon ziren eta Indian Norgayren etxean amaitu zuten ospakizun bat eginez.

1978an Tenzing Norgay Adventures konpainia sortu zuen Himalaietan trekkingak antolatzeko. 2021ean Jamling Tenzing Norgay semeak hartu zuen haren ardura. Semea bera Everest gailurrera iritsi zen 1996an.

## Bizitza pertsonala 
[280px|thumb|Tenzing Norgayren memoriala, [Darjeelingen.]]
Hiru emazte izan zituen Tenzing Norgayek. Lehenengoa Dawa Phuti izan zen eta gazte hil zen 1944an. Seme bat (lau urterekin hil zena) eta bi alaba izan zituzten.

Tenzing Norgay 1986ko maiatzaren 9an Darjeelingen hil zen burmuineko odoljario baten ondorioz, 71 urte zituela. Gorpua erre egin zuten Himalaiako Mendizale Institutuan. Dakku emaztea 1992an hil zen.

## Sariak 
* Tigrearen domina altuera handiko lanagatik (Himalaiako Klubak, 1938an)
* Nepalgo Izarraren Ordena (Tribhuvan erregeak, 1953an)
* Padma Bhushan (Indiako gobernuak, 1959an)
* Urrezko domina (Indiako Mendizale Fundazioak, 1959an)
* Sobietar Batasuneko Merituzko Kirol Maisua (Sobietar Batasunak, 1963an) - ohore hau jaso zuen lehen atzerritarra

## Aintzatespenak 
Hainbat egitura geografikori eman zaie Tenzing Norgayen izena. Cho Oyu mendiaren inguruan dauden bi tontor dira Tenzing Peak (7.916m) eta Hillary Peak (7.681m). Hala erabaki zuen Nepalgo gobernuak 2013an.

2015eko uztailean Pluton planeta nanoko mendilerro nagusiari *Tenzing Montes* izena eman zitzaion. 1988an aurkitu zen planeta nano bati *6481 Tenzing* izena jarri zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tenzing Norgay Sherpa Fundazioaren webgunea