open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Acebedo (Gaubea)

**Acebedo** Arabako herria da, Gaubea udalerrikoa.

## Izena eta historia 
Izena gaztelerazko *acebo* ("gorostia") hitzetik datoriko, garai batean gorosti ugari baitzen inguruan. Herria 822ko agiri batean azaltzen da aurrenekoz *Azebeta* izenarekin. 1065an *Acebeto*, 1156an *Azevedo*, 1175ean *Acevedo*, *Alcevedo* eta *Acebedo*, 1200ean *Azebedo* eta 1351n *Açevedo*.

XIX mendetik aurrera 40-50 biztanle inguru izan zituen baina 1950 eta 1970 artean herria ia hustu egin zen, 1988ko erroldan 3 biztanle izateraino.

## Geografia 
Herria 800 metro inguruko mendiek inguratzen dute, punturik garaiena Peña Lisa da (952m). Herria mendien arteko sakan irregular batean dago, itsas mailatik 700 metrotako garaieran.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Joan Ebangelistaren eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Basabe

**Basabe** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Demografia 
## Jakingarriak 
Gainera, abizen bat da, Arabako Basabetik datorrena. Bizkaiara ere hedatu egin zen abizena.

## Kanpo estekak
Bóveda (Gaubea)

300px|thumb|San Bizente martiriaren elizaren kanpandorrea.
**Bóveda** Arabako mendebaldeko Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
Ebro ibaitik Urduñara bidean Losa haranera jeisten zen galtzada erromatarrean kokaturiko herria da. Herriaren aurreneko aipamena 1175. urteko agiri batean aurkitzen da.

XIV. mendean Don Nuño Bizkaiko Jaunaren menpeko lurraldea zen eta ondoren Belasko eta Salazar familien esku egon zen.

## Geografia 
Errepide herri bat izanik herri luzea da Bóveda. Omecillo ibaiak bi mendizerraren arteko harana zeharkatzen du. Herrigune konpaktua badu ere etxeak elkarrengandik bereizita kokaturik daude.

Fosilak aurkitzeko ingurune aproposa da, ammoniteak bereziki ugariak dira.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* San Bizente martiriaren eliza: Gurutze latindarraren itxurako oinarria du, egituraz barrokoa da eta atarian puntu erdiko hiru arku ditu. Aldare nagusia neoklasikoa da eta sagrarioko erliebeak zaharragoak dira. Kanpandorrearen oinarria laukia da eta gora egin ahala diametroa txikitzen da atal bakoitzean. Piramide itxurako muturra du eta gainean linterna bat.
* San Joan baseliza
* Iturriak, garbitegiak eta askak. Bi eraikin aurkitzen dira errepidearen ertzean eta funtzio hirukoitza dute, herritarrak urez hornitzea, erropak garbitzeko tokia eta animalientzako aska.
* Fosilen etxea: Fosil ugari agertzen ditu aurrealdean eta horregatik deitzen diote "Fosilen etxea". Koralak, ammoniteak, gasteropodoak eta bibalboak ageri dira apaigarri gisa. Neithea izeneko nekazal etxeak ere bibalbo fosil baten izena hartzen du, Bóveda inguruan nahiko ugaria dena.
* Ribotako menhirra. 1175eko agirian aipatzen da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Espejo

**Espejo** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Geografia 
Espejo ingurune lau batean kokaturik dago eta Omecillo ibaiak zeharkatzen du herria. Mendebalderantz joan ahala Arcena mendilerro inguruko muinoak agertzen hasten dira.

## Historia 
919 urteko Valpuestako kartularioetan agertzen da herriaren aurreneko aipamena, eta errepide erromatar batean kokaturik dagoela esaten da bertan. Erdi Aroan Gesaltzako gatza ateratzeko eta Gaztelako zekalea sartzeko bidean kokaturik egon zen.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Salbatzailearen eliza
* Luyando-Hurtado de Mendoza dorretxea
* Las Ermitas aztarnategia

Fitxategi:Espejo (Álava) - Iglesia del Salvador 09.jpg|Salbatzailearen eliza
Fitxategi:Espejo (Álava) - Casa 28.jpg|Etxe baten aurrealdea
Fitxategi:Espejo (Álava) - Puerta 15.jpg|Armarridun atea
Fitxategi:Espejo (Álava) - Casa 01.jpg|Armarridun etxea bateko aurrealdea
Fitxategi:Espejo (Álava) - Casa 03.jpg|Dorretxe izandako eraikina
Fitxategi:Espejo (Álava) - Río Omecillo 1.jpg|Omecillo ibaia Espejon
Fitxategi:Espejo (GGPVN p.616).jpg|Herriaren panoramika 1915. urteko argazki batean

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Fresneda

**Fresneda** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1927 arte Lacozmonte udalerriaren zati zen.

## Historia 
Fresneda herria X. mendeko Donemiliaga Kukulako monasterioko kartularioan aipatzen da: (c. 0979. urtea) ***fraxeneta***, gero, monasterio horretan, 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Frasceneta***.

## Herriaren izena 
Herriaren izena, latin eta geroagoko erromantzetik irakurria, nahiko gardena dela esan da: *Fresneda* hori, eta bere aurrekariak, euskarazko *Lizarraga*ren pareko zerbait lirateke.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Uribarri Gaubea

300px|eskuinera|thumb|Erdigunearen ikuspegia.
**Uribarri Gaubea** (ofizialki *Villanueva de Valdegovía*) Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herri nagusi eta herriburua da.

## Geografia 
Gaubea udalerriaren erdigune geografikoan kokaturik dago, udalerriaren eremuak itxura berezia duen arren. Omecillo ibaiaren haranak hegoaldean Obarenes-San Zadornil mendiak eta iparraldean Gorobel mendilerroa ditu, eta ibaiaren ertzean dago Uribarri Gaubea. Mendebaldean Gurendes herria du eta ekialdean Villanañe. Itsasmailatik 552 metrotako altueran kokatzen da Uribarri Gaubea.

## Historia 
Burdin Aroan *Pico de San Pedro* esaten dioten tokian herrixka bat sortu zen eta erromatarren eta musulmandarren garaian ere jarraitu zuen, baina Erdi Aroan bertan behera gelditu zen.

XV. mendean Arabaren barnean agertzen da Uribarri Gaubea eta bertako herritarrek XIX. mendean Gasteizko guduan parte hartu zutela ere badakigu.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Angulotarren jauregia: XVI, mendeko ataria du eta pizkundeko estiloan eraiki zen. Armarri handia du.
* Villanuevako presa edo La Mierreko antzinako presa, Euskal Herrian dagoen bakarra zurez eta harriz eraikia. 1781. urtean eraiki zen eta 2011n Kultur Ondasun izendatua izan zen.
* Andre Mariaren eliza: Erromanikoa bazen ere erabat berreraikia dago.
* San Julian eta Santa Basilisa eliza.
* XVIII. mendeko errota.
* Iturria, 1860. urtean eraikia.

## Iruditegia 

Irudi:Villanueva de Valdegovía - Palacio de los Angulo 6.jpg|Angulotarren jauregia.
Irudi:Uribarri-Gaubeako errotaren presa 1.jpg|Villanuevako presa.
Irudi:Villanueva de Valdegovía - Iglesia de Santa María 6.jpg|Andre Mariaren eliza.
Irudi:Villanueva de Valdegovía - Ayuntamiento de Valdegovía 07.jpg|Udaletxea.
Irudi:Villanueva de Valdegovía - Fuente.jpg|Iturria.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Ginea (Gaubea)

**Ginea** (ofizialki *Guinea*) Arabako mendebaldeko herri bat da, Gaubea udalerrikoa. 1927 arte, urte hartan desagertutako Lacozmonte udalerriaren barruan zegoen.

Urte askoan kontzejua izan ondoren, 2024an Gineako kontzejua desegin zen, herritarrek eskatuta. Eskaera hori 2022an egin zuten, auzokideen arteko harreman txarrak eta liskarrak direla kausa, liskar horiek denboran iraun baitute eta herriaren gobernua larriki eragozten eta zailtzen baitzuten; horrek kalte egiten zien auzotar guztiei, administrazio batzarrak eskumena zuen zerbitzu publikoei dagokienez.

Gineako sarreran dorretxe bat izan zen, baina mendea bete aurretik erabat suntsitu zuten Henrike II.a Gaztelakoaren jarraitzaileek.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Martin eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Gurendes

**Gurendes** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da. Quejorekin batera junta administratiboa edo kontzejua osatzen du.

## Historia 
Salbatzailearen monasterioa izan zen bertan XI. mendean.

XVI. mendean dorretxe bat eraiki zuen Pinedo familiak eta salazartarrak hartu zituzten bertan. Gaur egun ordea hondarrak baino ez dira gelditzen.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* San Migel eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Karanka

**Karanka** (ofizialki *Caranca*) Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da. Miomarekin batera junta administratiboa edo kontzejua osatzen du.

Karankan Lastrako kastroak izeneko esparru arkeologikoa dago, Burdin Arokoa herri harresitu garai batek eta Goi Erdi Aroko hilobiek osatua. 

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Joan Ebangelistaren eliza
* Lastra kastroaren aztarnak, K.a. IV. mendekoak.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karkamu

**Karkamu** Arabako Gaubea udalerriko herria da. 1927 arte Lacozmonte desagertutako udalerriaren barruan zegoen.

## Historia 
Herriaren izena Donemiliagako goldean dokumentatuta agertzen da XI. mendean (1025): ***Carcamu***.

XV. mendean dorretxe bat existitu izan zen Karkamuko Salazar familiarena izango zena edo agian lehenagokoa zen Iñigez familiarena.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Joan baseliza erromanikoa.
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza

Fitxategi:Carcamo 02 ermita by-dpc.jpg|San Joan baselizaren absidea
Fitxategi:Carcamo 04 ermita by-dpc.jpg|San Joan baselizaren ataria
Fitxategi:Karkamu (Araba) San Juan Bataiatzailearen eliza.jpg|San Juan baseliza
Fitxategi:Karkamu (Araba) Jasokundeko Andre Mariaren eliza (55694).jpg|Andre Mariaren eliza
Fitxategi:Karkamu (Araba) Jasokundeko Andre Mariaren eliza (74034).jpg|Andre Mariaren eliza
Fitxategi:Karkamu (Araba) (24653).jpg
Fitxategi:Karkamu (Araba) (40486).jpg
Fitxategi:Karkamu (Araba) (91412).jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Anoia (Katalunia)

[eskuinera|thumb|Anoia [Katalunian]]

**Anoia** Kataluniako erdialdean dagoen eskualdea da, Bartzelonako probintzian dagoena.

Igualada da hiriburua.

## Geografia
Iparraldean Solsonès, ipar eta mendebaldean Segarra, mendebaldean Conca de Barberà, hego-mendebaldean Alt Camp, hegoaldean Alt Penedès eta ekialdean Bages eta Baix Llobregat eskualde mugakide ditu.

## Udalerriak 
Argençola, Bellprat, El Bruc, Cabrera d'Anoia, Calaf, Calonge de Segarra, Capellades, Carme, Castellfollit de Riubregos, Castelloli, Copons, Els Hostalets de Pierola, **Igualada**, Jorba, La Llacuna, Masquefa, Montmaneu, Odena, Orpi, Piera, La Pobla de Claramunt, Els Prats de Rei, Pujalt, Rubio, Sant Marti Sesgueioles, Sant Marti de Tous, Sant Pere Sallavinera, Santa Margarida de Montbui, Santa Maria de Miralles, La Torre de Claramunt, Vallbona d'Anoia, Veciana eta Vilanova del Cami udalerriek eskualdea osatzen dute.

## Inguru naturala 
* Montserrat (mendia)

## Pertsona ezagunak
* Carme Junyent (1955-2023), hizkuntzalaria.

## Kanpo estekak 
* Eskualdeko webgune ofiziala
Ulibeiti

**Ulibeiti** Longida udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

2019n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Longidako Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *ulibeitiarrak* ziren.

## Izena 
*Ulibeiti* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Uli* (1280)
* *Huli* (1280)
* *Vli* (1280)
* *Vlly* (1366)
* *Uli* (1534)
* *Uli Baja* (1767)
* *Uli* (1800)
* *Ulibeiti* (1985)

## Geografia 
Ulibeiti Longida ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Pirinioaurrean kokatua, lurra hautsia eta uhindua da, baina, oro har, ez du goragune handirik. Iparraldea menditsuena da, eta hegoaldea nekazaritzakoa. Ibaien pasabidean zehar, alubioien terraza-maila batzuk mailakatuta daude. Mendilerroen oinean ere higadura-glazis zabalak daude. Irati eta Erro ibaiek ibarra sortu zituen.

### Klima 
Longidak klima azpimediterraneoa dauka. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa da (altueraren arabera aldatzen da), eta prezipitazioak 800 eta 1.000mm bitartekoak (ugariagoak udaberrian eta udazkenean. Urteroko egun euritsuak 80 dira batez beste eta 100 baino gehiago herriko gunerik menditsuenetan.

Jatorrizko landaredia asko gutxitu da gizakiaren eragina dela eta, gaur egun 180 hektarea haritz inguru baino ez dira geratzen. Pinuek 441 hektarea hartzen dituzte, gehienak Austriatik ekarritako pinu lariziar birlandatuak dira baina berezko pinuren bat ere gordetzen da. Birlandatutako pinuak, Urrozgoiti, Ulibeiti, Zarikieta eta Rala herrietan izaten dira, batez ere.

#### Estazio meteorologikoak 

## Historia 
Errege jaurerriko antzinako hiribildua, zeinaren urteko zerbitzuak 1280an 2 kahitze 2 lapurreta eta erdi gari eta 3 kahitze 3 laurden garagar eta olo, gehi bi kahitze eta erdi gari, eta beste horrenbeste garagar eta olo afari gisa, eta gutxienez 1 kahitze gari. Ziurrenik, toki horri dagokio Santsoaingo Eneko Gil Martínez Beortegik Migel García Makirriainen alde 1418an egindako errenta-besterentzea.

Ulibeiti eta Mugeta herriak 1574an kondenatu zituzten Joan Beaumont eta Leonor Espartzari zor zieten petxa ordaintzera. 1835-1845eko udal-erreformetara arte, ibarreko diputatuak eta herriko erregidoreak gobernatzen zuten, eta herritarren artean aukeratzen zen. Beraz, ulertzen da ordura arte errege izan zela; 1849an, Ulibeitiko elizak, Erretako etxea hornitzeko abade batek, herriko aldi baterako jaun gisa, balio zuela irakurtzen da -egia esan, jurisdikzio nagusiak abolitu zirenean-.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Longida
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia
## Kanpo estekak
Osma (Gaubea)

**Osma** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da, Añanako kuadrillan.

## Demografia 
## Euskara 
Gaztelania da hizkuntza nagusia. Euskara XVI. mendea baino lehen galdu zen.

## Ondarea 
Aipagarriak dira Ama Birjinaren parrokia eliza eta XVIII. mendeko Santa Marina ermita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinedo

**Pinedo** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Izena 
Hasierako izena *Pinetto* edo *Pinello* izango zela uste da.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Joan Bataiatzailearen eliza
* Santiagoko haitza, haitzulo artifiziala.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Tobillas

[300px|thumb|[Durruma eliza (Tobillas)|Durruma eliza.]]
**Tobillas** Arabako herria da, Gaubea udalerrikoa.

## Izena eta etimologia 
Simancas-eko (Salamanca) agiri batean *Tobiellas* izenarekin aipatzen da. Izenak haranean ohikoa den toba harriari egiten dio erreferentzia.

## Geografia 
Peñalisa mendizerra eta Valderejo haranaren artean kokaturik dago, Omecillo ibaiaren ertzean. Espejotik Lausa haranera doan errepideak zeharkatzen du herria. Tobillasi dagozkio Ripaota eta Villamanca herri hustuak.

## Historia 
Eremitismoaren mugimendua V eta VIII mendeen artean garatu omen zen Pinedo, Corro eta Tobillas inguruetan. Tobillasen Eremitorioak daude oraindik ikusgai, ermitauek haitzean egindako zuloak. Haitzulo artifizial hauetan omen dago herri hauen jatorria. IX. mendean Abito abadea iritsi zen eta Durruma monasterioa sortu zuen. Durruma eliza Arabako elizarik zaharrena da.

XIX. mendean nekazaritza zen jarduera nagusia eta errota bat ere bazegoen.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Durruma eliza, Arabako zaharrena omen dena, IX. mende hasierako zati bat daukana. Abito abadeak 822ko azaroaren 17an egindako testamentuan Tobillasko Durruma monasterioari egindako emanaldiak agertzen dira:

* Eremitorioak, haitzulo artifizialak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Tuesta

**Tuesta** Arabako mendebaldeko herri bat da, Gaubeako udalerrikoa, Añanako kuadrillakoa.

## Ekonomia 
Herrian industrialde bat dago, 12 hektareakoa, La Dehesa izenekoa.

##### Tomate hidroponikoen berotegi erraldoiaren proiektua 
2018an, Tuestako 20 hektareako lursail batean 6 hektareako berotegi handi bat jartzeko proiektua iragarri zuten Cultivos Hispalus multinazionalak (Almeria, Espainia), Arabako Foru Aldundiak eta Eusko Jaurlaritzak. Tomate hazkuntza hidroponikoa egitea da asmoa, eta horretarako energia eta ur ugari beharko ditu (berotegia gas naturala errez berotuko dute); horregatik, eta diru publikoarekin tokiko ekoizle txikiei konpetentzia egingo zielakoan, proiektu horren aurka agertu zen hasieratik Elikadura Iraunkorraren Aldeko Mugimendua. Gaubeako udalbatzan, gehiengoa proiektuaren alde agertu zen, eta aurrera atera zen. Eroski arduratuko litzateke hor ekoitzitako tomateak merkaturatzeaz.

2019an, proiektuaren sustatzaileek iragarri zuten 2020an berotegia tomateak ekoizten ariko zela jada, 60 lanpostu sortuko zirela, eta hasierako 6 hektarea horiez gainera agian gehiago ere jarriko zituztela gerora. 

2021ean, iragarri zuten 2022ko irailean hasiko zirela tomateak merkaturatzen, eta 50 pertsonari ikastaroak ematen hasi ziren, berotegian lanean has zitezen.

2022an, proiektuaren sustatzaileek adierazi zuten proiektua geldirik dagoela oraingoz. Horren arrazoia altzairuaren garestitzea zela esan zuten lehenik; gero, ordea, uraren, argindarraren eta gasaren garestitzeagatik zela adierazi zuten.

2023an, berotegi erraldoiaren proiektura bideratutako dirulaguntza publikoak 4,7 milioi euro ziren dagoeneko: 4,2 milioi euro, Eusko Jaurlaritzak emanak; eta 0,5 milioi euro, Arabako Foru Aldundiak.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andra Mariren eliza erromanikoa, XIII. mendean eraikia. Euskal Kulturaren Ondasuneko Monumentu gisa izendatua dago. Aipagarria da atari nagusia, batez ere.

Fitxategi:DSC 0147 interior de la I. de Tuesta.jpg|Elizaren barrualdea
Fitxategi:Tuesta - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción 04.jpg|Kanpandorrea
Fitxategi:Tuesta - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción, ábside 01.jpg|Absidea
Fitxategi:Tuesta - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción, ábside 08.jpg|Absideko leihoetako aurpegiak
Fitxategi:Tuesta - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción, ábside 23.jpg|Absideko aurpegiak
Fitxategi:Tuesta - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción, ábside 18.jpg|Absideko animaliak
Fitxategi:Tuesta - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción, pórtico 25.jpg|Ataria
Fitxategi:Tuesta - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción, pórtico 17.jpg|Arkiboltetako irudiak
Fitxategi:TUESTA IMG 8573 QUINTAS (23798375359).jpg
Fitxategi:Tuesta 00.jpg
Fitxategi:Tuesta - Casa blasonada 4.jpg
Fitxategi:Tuesta - Casa blasonada 1.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tuestako elizako frisoari buruzko artikulua euskomedia.org webgunean
*  Tuestako elizako informazioa eta argazkiak arteguias.com webgunean
Valderejo

[250px|thumb|Valderejoko mendiak [Lalastratik]]

**Valderejo** Arabako Gaubea udalerriaren barruan dagoen haran bat da. 1967 arte udalerri izan zen; garai hartako populazio-galtze itzelarengatik utzi zion udalerri izateari.

Valderejoko natura parkeak beragatik jaso zuen izena; paisaia natural biziro ederrak daude haranaren alde guztietan.

## Valderejoko herriak 
* Lahoz
* Lalastra
* Ribera
* Villamardones

## Kokapena 
Errepidez Gaubeako gainerako lurretara joateko, Gaztelako Burgos probintziatik pasatzea beste aukerarik ez dago, Gaubearekin erabateko harremana duen San Zadorniletik hain zuzen.

Gaubeako lur-eremu gehientsuenek Omecillo ibaira ematen badute ere, Valderejok Purón ibaiaren haranaren goiko zatia osatzen du. Beste batzuen artean Carrias, Arrayuelas, Recuenco, Santa Ana eta Revillallanos mendiek inguratu eta bakartzen dute: Purón ibaiak apenas lortzen duen bide estu bat zabaltzea, arroila oso polita sortuz Árcena mendilerroaren erdian. Horren hegoaldean Gaztelako Tobalina Harana zabaltzen da. Burgos probintziako beste bi udalerriren mugakide da: Río de Losa eta Cuesta-Úrria

## Jakingarriak 
Mende luzeetan nekazaritza eta abeltzaintzara emana, jendez ia erabat hustu ostean 1992an sortu zen natura parkearen inguruan ekimen batzuk bultzatu dira: Lalastran eskola zaharretan Parketxea eta udaletxe izandakoan Interpretazio-Zentroa eratu dira; beste zenbait eraikin ere (ikuztokia, ogi-labea, errota, bolatokia, San Lorenzo baseliza) zaharberritu dira.

Ospakizunen artean, San Lorenzorako erromeria dago, urte luzeetan egin gabe egon ostean 1990eko hamarkadaren erdialdean berreskuratua eta egun abuztuaren 10ean ospatzen dena. Hara Gaubeatik, Lausa Haranekotik eta Arabako eta Gaztelako beste herri mugakideetatik etortzen da jendea. Baserriko ogia eta pamitxak egiten dira Lalastran baselizara joan baino lehen, han meza dagoelako; Lalastrara bueltan bolo txapelketa, umeentzako jokoak...antolatzen dira. Historikoki Valderejon jokatu den bola-jokoa Hiru oholtzar delakoa da, eskualde honetan *losino* ere deituta (Lausa Haranekoa hain zuzen); Gaubean, berriz, berezko modalitate bat zuten.

## Kanpo estekak 
*  Gaubeako udaleko web orria Valderejoz
*  Valderejoko Parke Naturalari buruzko webgunea
Lahoz

**Lahoz** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da. Valderejoko Natur Parkearen barruan kokatzen da, eta beraz Valderejo kontzejuko herrietako bat da. (Webgunea).

## Historia 
XIV. mendean Lahoztarren dorretxea eraiki zen, gaur egun ez da existitzen. 1273. urtean Valderejoko forua jaso zuen.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Donejakue eliza
* San Lorentzo baseliza
* El Gustalgo zutarria

## Lahoztar ezagunak 
* Juan Ortiz de Pinedo (?-1608) Cuencako apezpikua

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Ribera (Gaubea)

**Ribera** Arabako herria da, Gaubeako udalerrikoa. Valderejoko Natur Parkearen esparru barruan dago. Gaur egun, Valderejo kontzejuko herri hau erabat hustuta eta utzita dago, inor ez baita bertan bizi.

## San Esteban eliza 
Ribera herrian San Esteban eliza dago. Kainoi bobeda du eta leiho protogotikoak. Tenpluan bertan margo muralak daude, estilo gotikokoak.
Fitxategi:Mural paintings in Church of San Esteban, Ribera de Valderejo.jpg|San Esteban elizako muralak
Fitxategi:Erriberako eliza, Valderejoko Natura Parkean 4.jpg|Elizako kapitelak

## Kanpo estekak 
*  Riberako artea valpuesta.org webgunean
Villamardones

**Villamardones** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da. Valderejoko Natur Parkearen barruan dago, eta beraz Valderejo kontzejuko herrietako bat da. Herri hustua da, ez du biztanlerik.

## Kanpo estekak 
*  Parke Naturalaren webgunea.
Villamaderne

**Villamaderne** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da. Villamaderneko kontzejuaren barne Bellojín herria dago ere bai.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Donemiliaga eliza

Fitxategi:Villamaderne - Iglesia de San Millán 06.jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Villamaderne - Iglesia de San Millán 10.jpg|Elizako atari zaharra, erromanikoa
Fitxategi:Villamaderne (Araba).jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Argazki galeria 

Fitxategi:Villamaderne (Araba) (74582).jpg
Fitxategi:Villamaderne (Araba) (47712).jpg
Fitxategi:Villamaderne (Araba) (22432).jpg

## Kanpo estekak 
*  Villamaderne valdegovia.com webgunean
Villanañe

**Villanañe** Arabako Gaubea udalerria osatzen duten herrietako bat da. Baronatarren dorretxeagatik da ezaguna.

## Izena 
Historian zehar aurkitu diren agirietan izen desberdinak izan ditu. Zaharrena 949 urtekoa da eta *Villa de Navi* izena du. Ondorengo agirietan *Villas Phani* (1137), *Villanañe* (1146), *Villananne* (1175), *Villaallañe* eta *Villalane* (XV. mendean), *Villanabia* (XVI. mendean), *Villalinage * (1715), *Villanage* (XVIII. mendean) eta *Villananni (1752)**.*

## Geografia 
Omecillo eta Tumecillo ibaiek bat egiten duten tokian kokaturik dago, udalerriko herriburua den Uribarri Gaubea herritik gertu.

## Historia 
Astorga-Bordele galtzada erromatarra pasatzen zen bertatik eta garai hartako 2 x 0'5 metrotako harlauza bat aurkitu da, honela dioena:

Araba aldea eta sortzen ari zen Gaztelako Erresumaren arteko loturagunea izan zen eta mendebaldetik etorritako birpopulazioa jasan zuen. 1139 urtean Alfontso VII.a Gaztelakoak Martin Perez de Barahonari eman zion Villanañe jaurerria.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Angostoko santutegia.
* Baronatarren dorretxea.
* Villanañeko zubia.
* Andre Mariaren Jasokundearen eliza.
* Villanañeko pikota.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Bujanda

**Bujanda** Arabako ekialdeko Kanpezu udalerria osatzen duten bost herrietako bat da. 1965 arte, Antoñana udalerriaren barruan zegoen.

## Kokapena eta geografia 
Kanpezuko kontzeju txikiena da Oteorekin batera. Izki ibaiaren ertzean dago, zeinari herritarrek Aguamayor esaten zioten. Erreka horren maldetan, magal itzaltsu eta okerrenean dagoela ematen du herriak, haranaren azpialdetik begiratuta ezkerrean. Eskuineko aldean egin balute, hegoaldeko eguzkira begiratzen duten maldetan legoke Bujanda, bain badu beste azalpen bat du kokapenak: Eliza ondotik, berdin ikusten da alde batera Santikurutze eta bere gaztelu/elizaren muinoa (eskualdeko herri nagusia); eta beste aldera begiratuta Korresko gaztelua zegoen haitza. Bujanda bien artean dago estrategikoki, Gaztela eta Nafarroa konektatzen dituen Arabako “etorbide/haran” honetan talai paregabea.

## Ondasunak 
Jasokundearen Andre Mariaren eliza, XIII. mendeko ataria daukana, da herriko eraikin nabarmena. Kanpandorrea XVII eta XVIII mendeen artean eraiki zuten Joan Larreak eta Joan Bautista Arbaizak. Barruan, San Faustoren erlikiak daude, gorpu ustelgabea nonbait. Eliza ondoko plazatxoari *kanposantua* esaten diote herrian.

Armarri ederrak dituzten etxe batzuk ere badira (Polencho etxea, adibidez, 17. mendekoa), eta latsagi bat ere bai. 

Herriko kaleetako batek Urdai Gutxi izena du, juduen auzoa edo etxe multzoa bertan zirelako seinale.

### San Faustoren istorioa 
San Fausto da herriaren zaindari, eta ikurra, eta jaien ardatza (mugituta dituzten arren dataz, urriko lehen astera). Santuaren gorpu ustelgabea gordetzen da elizan. 

Nekazarien ikur den santu mitiko bat da San Fausto, han-hemenka alegia desberdinak sortu dituena. Bujandakoaren kasuan, duela 1.400 urte inguru Katalunian bizi izan zen santua izan zen, eta han agindua emana zuen, hiltzen zenean igo zezatela asto baten gainera, eta eraman zezala astoak atseden hartu beharreko puntu batera. Nonbait Kataluniatik abiatu ziren astoa eta Faustoren gorpua, eta Bujandaraino iritsi. Herriko maldetan, hiru aldiz belaunikatu zen astoa (zurezko hiru gurutze daude puntu horietan 21. mendietan); eta hirugarren belaunikatzearekin, han utzi zuen gorpua astoak. Puntu horretantxe dago eliza eraikia, eta barruan San Faustoren gorputz ustelgabea.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Iruditegia 

Fitxategi:Soila Bujandatik - panoramio.jpg|Bujanda neguan.
Fitxategi:Kanpezu 210311 60.jpg|Elizako kanpandorrea.
Fitxategi:San Faustoren astoaren urratsak 20210311 152914.jpg|San Faustoren astoaren urratsen gurutze oroigarria.
Fitxategi:Buijandako latsagia.jpg|Bujandako latsarria.
Fitxategi:Kanpezu 210311 63.jpg|Polencho etxea eta bere armarria.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak
Nograro

**Nograro** Arabako herria da, Gaubeako udalerrikoa. Gaur egun, 20 biztanle inguru ditu herriak.

## Geografia 
Gaubea udalerriko herriburua den Uribarri Gaubeatik 3'5 kilometro hegoaldera kokaturik dago Arcena mendilerroaren iparraldeko magalean. 664 metrotako altueran dago.

Andre Mariaren elizaren inguruan kokatzen da herria, errepidetik gora doan aldapan. Herriaren amaieran Salazardarren dorretxea dago.

## Historia 
Antzinatik populaturik egon da, indusketetan Brontze Aroko aizkorak aurkitu dira.

958. urtean Donemiliagako Kartularioko agiri batean aipatzen da aurreneko aldiz *Nogrado* izenarekin. Ondorengo agirietan *Nograbo* izena ematen zaio eta 1299tik aurrera *Nograro*.

Herriaren garrantziaren dorretxeak ematen du, bertakoak baitira Arabako leinu indartsu batzuk, Calderondarrak, Salazartarrak eta Saltzedotarrak.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Salazardarren dorretxea, XIV. mende bukaera aldera eraikia. Eraikin multzo handiago parte bazen ere gaur egun dorretxea baino ez dago zutik. Almenak mantentzen ditu dorre gainean.
* Andre Mariaren eliza.
* San Bartolome baselizaren hondarrak. Garai batean hiru baseliza izan ziren herrian baina gaur egun bakar honen hondarrak mantentzen dira, errekaren alboan.
* Errota
* Iturria: 1858. urtean eraikia.

## Iruditegia 

Irudi:TorreNograro.jpg|Salazardarren dorretxea.
Irudi:Salazardarren dorretxea, Nograro.jpg|Salazardarren dorretxea.
Irudi:Andre Mariaren eliza, Nograro.jpg|Andre Mariaren eliza.
Irudi:Nograro4.jpg|Salazartarren dorretxea.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Oteo

**Oteo** egun Kanpezu udalerria osatzen duten bost kontzejuetako bat da.

## Deskribapena 
Kanpezuren barruan, Santikurutzetik iparraldera dago Oteo arroila estu bat igarota. Haran batean dago, baona sakonuneak ditu ezker-eskuin eta herria muino batean dago. Hiru “auzo” eta bi eliza ditu Oteok. Auzoak kale-izen bezala daude markatuta, behekoa, erdikoa eta goikoa. San Mames eliza herriaren hegoaldeko muturrean dago, XII. eta XIII. mendekoa bere aztarna zaharrenetan, baina asko berritua eta eraldatua herrezkero. Goiko auzoan, San Joanen Andre Maria eliza dago, XVIII. mendeko eraikina. Biak balizko ondare arkeologiko gisa babestuak daude.

Latsagia, iturria eta uraska bat dago erdiko eta beheko auzoen artean. Beheko auzoan frontoi bat nabarmentzen da, eta haren ondoan herriko txoko edo elkartea, San Mames izena duena.

Herriko zenbait etxek armarri bikainak dituzte.

## Historia 
XVI. mendean Mendoza familiarena zen. Ondoren Kanpezuko apezpikuaren jabego bihurtu zen. 1738tik 1965. urtera arte berezko udalerria izan zuen.

## Demografia 
2021. urtean bederatzi *vecino* zituen, Arabako gazteleran, biztanleak dituzten bederatzi etxe. Kanpezuko kontzejuetan erabili ohi diren goitizenetan, Oteokoei *Charrines* esaten diete (Bujandakoei bezala, bide batez).

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
Balizko ondare arkeologikoaren babesaren sailkatuak:
*San Mames eliza.
*San Joanen Andre Maria eliza.
* San Kristobal baseliza, Markillano edo Somorredondo mendian (izen biekin ezaguna).
Kontzejuaren mendebaldeko mugan, Sabando ibaiaren ertzean errota zahar bat dago ur-jauzi eta ibaiko putzu baten ondoan (Oteoko Errotako ur-jauzia). Asmoak ba omen dira 2021aren inguruan ingurua eta errota konpontzekoa. Ibaia horretatik gorantz Sabando herrira joaten da, eta beherantz, Antoñanarantz bada beste urjauzi bat eta igeri egiteko toki bat, Aguaqué edo Aguake izenekoa.

## Iruditegia 

Fitxategi:San Mames eliza, Oteo.jpg|San Mames eliza, herriko parrokia, Beheko Auzoan.
Fitxategi:Oteoko_iturria.jpg|Oteoko iturria, eta bere atzea-azpialdean, latsagia, Erdiko Auzoan.
Fitxategi:Kanpezu 210311 10.jpg|Goiko Auzoan, San Joanen Andra Mariaren elizaren alde bat.
Fitxategi:Kanpezu 210311 16.jpg|Erdiko Auzoko bazter bat.
Fitxategi:Oteoko errota zaharra.jpg|Oteoko errota zaharra, herriaren mendebaldeko mugan, Sabando ibaian.
Fitxategi:Kanpezu 210311 21.jpg|Oteoko errota zaharraren ondoan, Sabando ibaiko urjauzia.

## Erreferentziak 
**Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Oteo Kanpezuko Udaleko web orrian
Angostina

**Angostina** Arabako Bernedo udalerriaren hego-ekialdean dagoen herria da, herriburutik 3 kilometrora eta Bernedoko mendatearen mutur batean kokatutakoa Lapoblación (Nafarroa) udalerrirako bidean.

## Historia 
XIII. mendean eraikitako San Bartolome ermitan erromatar gairaiko idazkunak dituzzxten hilarriak aurkitu ziren hormak egiteko aprobetxatuta. Pentsatzekoa da, beraz, inguruan, erromatar garaiko hilerri eta herri bat egon zirela.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Santa Coloma eliza: XVII. mendeko erretaula dauka eta arkupea XVIII. mendeko irudi geomatrikoek apaintzen dute. Hilerri erromatarreko hilarriak erabili zituzten eliza eraikitzeko.
* San Bartolome baseliza
* San Bartolome baselizako hormetan erromatar garaiko idazkunak sartuta daude.
* Cividad izeneko Burdin Aroko herrixkaren aztarnak.

## Jaiak 
Jaiak abuztuan izaten dira eta Rusinowsky izeneko panpina jeisten da.

## Erreferetnziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Durruma Kanpezu

**Durruma Kanpezu** (ofizialki *San Román de Campezo / Durruma Kanpezu*) Arabako Bernedo udalerriaren ekialdean dagoen herria da, Izkiko natura parkearen barruan eta Muela mendiaren (1.055 m) magalean dagoena.

Herria bi alderditan banatuta dago, herrigune zaharra goialdean eta herri berria behealdean.

## Historia 
1200. urtea arte Nafarroako Erresumaren barne egon zen herria, eta ondoren hainbat liskarren eszenatokia izan da hala Gaztelarekin nola leinuen artean ere, azkenean Mendozatarren menpe gelditu zelarik.

1965ean Bernedo barrura pasarazi arte udalerri independentea izan zen.

## Demografia 
## Ondarea 
Herriak ondare aberatsa dauka, alde batetik XVI. mendeko Natibitatearen parrokia-eliza dugu, eta bestetik *"Cocina de los moros"* izeneko leizearen barruan dagoen Durrumako baseliza eta herriko behealdean dagoen Santutxukoarena ditugu. Bestela, lehenago aipatutako kobazuloaren moduan Brontze Aroko *"Dispensa de los moros"* koba ere nabarmentzekoa da. Trincheras de los Moros Burdin Aroko herri harresitu baten aztarnak dira.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 3 linea ditu herrian:

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Arluzea

**Arluzea** Arabako hego-ekialdeko herri bat da, Bernedo udalerriaren erdialdean kokatua. Izkiko natura parkearen barruan kokatuta dago, San Kristobal eta San Justi mendien magalean.

## Izena 
Lehen aldiz, ***Carrelucea*** aldaerarekin, 1025 urtean agertzen da, San Millango kartularioan.

*Arluzea* izenak -a artikulua du eta galdu egiten du deklinabidean, hala nola *Arluzeko eliza* aipatzen dugularik.

## Historia 
1961 arte, *Arluzea* izeneko udalerri bat egon zen, herri honetaz gain Berrozi, Izartza, Okina eta Urarte (udalerriaren burua) bere mugen barnean zituena. Urte horretan Markizekin bat eginda Arluzea-Markiz bizitza laburreko udalerria sortu zuen, 1976an Bernedo barruan sartu zenean desagertu zena.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondarea 
San Martingo parrokiak leiho eta ateak erromanikoak ditu, eta barrualdeko erretaula nagusia barrokoa.
Fitxategi:Arluzea (Araba) - San Martin eliza.jpg|San Martin eliza
Fitxategi:Arluzea (Araba) - San Martin eliza - Arkupeak eta ataria.jpg|San Martin elizako ataria eta arkupeak
Fitxategi:Arluzea (Araba) - San Martin eliza - kanpandorrea.jpg|San Martin elizako kanpandorrea
Fitxategi:Arluzea (Araba) elizatik ikusita.jpg|Herriaren ikuspegia elizatik
thumb|429x429px|Arluzeko hilerria, eliza alboan.|erdian

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Erreferentziak
Navarrete (Bernedo)

**Navarrete** Arabako Bernedo udalerriaren hegoaldean dagoen herria da, Trebiñuko mugan.

XVI. mendean "Navarretejo" izena eduki izan zuen Errioxako izen bereko herritik bereizteko. Bestela, "Nafarrate" izena herriko ate batean agertzen da, Nafarroako Atea hain zuzen ere.

## Mugakideak 
Ipar-ekialdean Urturi, ipar-mendebaldean Trebiñu, hego-mendebaldean Villafría eta hego-ekialdean Bernedoko herrigunea mugakide ditu.

## Inguru naturala 
Martinzabal mendiaren magalean kokatuta dago, eta Ega ibaiak herria zeharkatzen du Lizarrerriranzko bidean.

## Demografia 
## Ondarea 
Herrigunean San Joan Batatzailearen parrokia-eliza dago, XVI.-XVI. mendekoa dena. Gainera, armarridun etxe anitz dago herrian, antzinako familiarenak: García Mayoral, Resines, Lasaga eta Martínez de Españatarrenak hain zuzen ere.

Bestela, Iturri Zaharra, iturri-aska eta hondatutako irin-errota bana daude Navarreten.

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Izartza

**Izartza** Arabako Bernedo udalerriaren iparraldean eta Gasteizko mendien hegoaldean kokaturik dagoen herria da.

Gaur egun ia hutsik dago, ekialdean mugakide daukan Berrozi dagoen moduan. XIX. mendearen hasieran galdu zen euskara. Aipagarria da Santa Luzia eliza erromanikoa.

Herria Arabako altuenetako bat da, (894 m). Herrira joateko ez dago autoentzako errepide zabalik. Herriaren gainean badago izen bereko mendia.https://www.mendikat.net/com/mount/255

## Historia 
XI. mendean erregistratuta dago hiribilduaren titulua, Izartzako Jaurerriaren jabeak Bikuñatarrak izan zirelarik. 1025eko Donemiliagako goldean ere ***Izarza*** toponimoa aipatzen da.

1961era arte Arluzea udalerriaren zati, 1961-1976 tartean Arluzea-Markiz delakoaren barnean kokatu zuten azken urte horretan Bernedora pasa arte.

## Etimologia 
Patxi Salaberrik Azkueren eta Irigoienen bere garaiko ekarpenak aipatzeaz gain, herriaren izenaren jatorriaz izar-belarraren hipotesia ere plazaratu zuen.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Santa Luzia eliza: dorrea 1756 urtean eraiki zen eta erretaula nagusia 1918koa da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla.
* Orozko aldean badago Izartza izeneko pagadi bat.
* Izartza mendia. (997 m).

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Kinta

**Kinta** (izen ofiziala: *Quintana*) Arabako Bernedo udalerriaren hegoaldean dagoen herria da.

## Mugakideak 
Izkiko natura parkea iparraldean, Angostina eta Bernedoko herrigunea hegoaldean, Durruma Kanpezu ekialdean eta Urturi mendebaldean mugakide ditu.

## Historia 
1965ean Bernedora pasarazi arte, **Kinta** udalerri independentea izan zen, Urturi herria ere barnean zuena.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondarea 
thumb|250px|ezkerrera|Kintako eliza eta hainbat etxe.
Harlanduzko etxeen artean XVII. mendeko "latin eta katedraren etxea" dugu, ikasle apaizgaientzat egokitutakoa. Herriguneko goialdean mende bat lehenagokoa den Natibitatearen parrokia-eliza dago.

Kanpoaldean, XVI. mendeko harriz eta zurez egindako Benta nabarmentzekoa da, barrualdetik itsasaldera joateko bidean kokatutakoa eta hainbat merkatarirentzat geralekua izan zena. Haren alboan Sortzez Garbiaren baseliza dago, mende bat geroago egindakoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Okina

**Okina** Arabako herri txiki zaharra da, Bernedoko udalerriaren ipar-mendebaldean eta Trebiñuko mugan kokatutakoa.

## Historia 
XI. mendekoa da, 1025. urteko Donemiliagako goldekoa, Okinaren lehenengo aipamen idatzia, (***Oquina***). 1961 arte Arluzea udalerriaren zati, 1961-1976 tartean Arluzea-Markiz delakoaren barnean kokatu zuten azken urte horretan Bernedora pasa arte.

## Ingurune naturala 
[thumb|250px|Okinako haitzartea, [Sasetarako bidean.]]

Ihuda ibaiak Okina zeharkatzen eta bertan ur-jauzia sortzen du. Gasteizko mendiak inguruan ditu herriak, eta Kapildui mendira igotzeko abiapuntua da.

## Demografia 
## Ondarea 
Ama Birjinaren **Asuntzioa**ren eliza Okinako parrokia da, osagai zaharrenak gotikoak dituena, eta aipatzekoa da 1914. urteko eskola halaber.

Bestela, herriko jai nagusia San Kristobal da, uztailaren 10ean.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Okina (Araba) eskola zaharra.jpg|Eskola zaharra, 1914koa
Fitxategi:Okina (Araba).jpg|Herriaren ikuspegia, kanpandorretik
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza.jpg|Asuntzioaren eliza
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, kanpaiak.jpg|Elizako kanpaia, XIX. mendekoa
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, kanpaiak 2.jpg|Elizako kanpaia, XIX. mendekoa
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, kanpaiak 3.jpg|Elizako kanpaia, XX. mendekoa
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, leihoak.jpg|Elizako leihoak
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, leihoak 2.jpg|izako leihoal
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, ataria 7.jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, ataria 5.jpg|Elizako atariko arkiboltak
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, ataria.jpg|Elizako atariko kapitelak
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, ataria 4.jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, ataria 2.jpg|Elizako atariko irudiak
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, ataria 3.jpg|Elizako atariko irudiak, pertsonak eta animaliak
Fitxategi:Okina (Araba) Asuntzioaren eliza, ataria 6.jpg|Elizako atariko irudia, emakume burua

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Urturi

**Urturi** Arabako Bernedo udalerriaren hegoaldean dagoen herria da, bigarren populatuena dena herriburuaren ondoren. Izkiko natura parkearen barruan kokatuta dagoenez, naturak eta golf zelai batek bisitariak ere erakartzen ditu.

## Historia 
XIII. mendean "Fortuuri" izena jaso zuten, Fortuño jaunarekin etimologikoki lotutakoa, eta XVII. mendean aldiz "Orturi", Ortuño jauna zela-eta.

1789an ekialdean mugakide duen Kintatik independizatu zen. Ostera ere Kintapera pasatuta, hala mantendu zen 1965ean udalerri hau Bernedorekin fusionatu arte.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondarea 
Hirutasun Guztiz Santuaren parrokia-eliza XVI. mendekoa da, eta herriko enparantzan kokatuta dugu, arkupeak eta iturria dituen etxe ikusgarri baten moduan.

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
* Izki Golfen webgunea
Anda

**Anda** Arabako herria da, Kuartango udalerrian kokatuta dagoena. Ohiko abiapuntua da Mendizabal tontorrera igotzeko.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Esteban eliza
* Marmol beltzezko meategia
* 4 trikuharri: San Sebastian hegoa eta iparra, eta Gurpide hegoa eta iparra. Andatik 4 km-ra hegoaldera daude.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Añanako Kuadrillaren webgunean Koartangoko herriaren inguruko informazioa
Andagoia

**Andagoia** Arabako mendebaldeko herri bat da, Kuartango udalerrikoa.

## Historia 
Pedro Lopez de Aiala komuneroak dorrea izan zuen Andagoian, baina Gaztelako Koroak 1521. urtean eraitsarazi zuen.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza

## Andagoiar ospetsuak 
* Paskual Andagoiakoa (Andagoia, 1498 - Cusco, 1548), konkistatzaile eta esploratzailea. Panama hiriaren sortzaileetako bat izan zen, bai eta Peru europarrentzat aurkitu zuena ere.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Andagoya (Kolonbia)

## Kanpo estekak 
*  Añanako Kuadrillaren webgunean Koartangoko herriaren inguruko informazioa
Villafría

**Villafría** Arabako Bernedo udalerriaren hegoaldean dagoen herria da. Goiko eta Beheko auzoak bereizten dira.

## Mugakideak 
San Tirso mendia hegoaldean, Navarrete ipar-ekialdean, Bernedoko herrigunea ekialdean eta Lagran mendebaldean mugakide ditu.

## Demografia 
## Ondarea 
**Santa Eufemia** parrokia-eliza XVI. mendekoa da eta Goiko auzoan kokatuta dago. Herriko mendebaldean, bestela, mende berekoa den **San Pedro** baseliza dugu.

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Artxua

**Artxua** Arabako mendebaldeko herri bat da, Kuartango udalerrikoa.

## Historia 
1257an *Arxua* izenarekin ageri da. 1556an 18 biztanle zituen; 1682an, 7; XX. mendearen hasieran, 36.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
San Sebastian eliza erromanikoa da Artxuako eraikin nabarmenena. XIII. eta XIV. mendeen artean eraikia, XXI. mendearen hasieran zaharberritu zuten, ordurako oso hondatuta baitzegoen.

Aipagarria da, era berean, garbitegiak, errotak eta iturriak eratzen duten multzoa. Hori ere oraintsu zaharberritu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Artxua», Kuartangoko Udalaren webgunean.
Gillarte

[thumb|[Marinda mendia Gillarten.]]
**Gillarte** (ofizialki *Guillarte*) Arabako mendebaldeko herri bat da, Kuartango udalerrikoa.

Aipagarriak dira Ama Sortzez Garbiaren parrokia eliza eta Hirutasun Santuaren baseliza.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gillarteko leizea

## Kanpo estekak 
*  Añanako Kuadrillaren webgunean Koartangoko herriaren inguruko informazioa
Etxabarri (Kuartango)

**Etxabarri** (ofizialki *Etxabarri Kuartango*) Arabako mendebaldeko herri bat da, Kuartango udalerrian kokatuta dagoena.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Donejakue eliza
* San Antonio baseliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
* Koartangoko herriari buruzko informazioa, Añanako kuadrillaren webgunean.
Iñurrieta

**Iñurrieta** Arabako mendebaldeko herri bat da, Kuartango udalerrikoa, Marindako kontzejukoa.

## Izena 
Izena hainbat eratara agertu izan da dokumentuetan: *Hynurrieta* (1257. urtea), *Ynurreta* (1551), *Ynurrieta* (1700-1800), *Inurrita* (1802), *Inurrita* (1850), *Iñurrita* (1870).

Ahoskera hauek daude jasota ahozko erabileran: [i.ɲú.ri.ta] / [i.ɲú.ri.tà], ([i.ɲú.ri.e.tà]).

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kuartango

## Kanpo estekak 
* Kuartangoko herriak, Kuartangoko Udalaren webgunean.
* Kuartangoko herriak, Añanako kuadrillaren webgunean.