Ijitoak Euskal Herrian

[thumb|*Hungariar* talde bat [1899an Tolosan.]]
**Ijitoak** (*egiptano*tik eratorria, «Egiptokoa»), **buhameak** (*bohemiar*retik), **motxaileak** edo **erromaniak** Erdi Aroan Euskal Herria iritsi zen etnia bat da, ziurrenik Indiako ipar-mendebaldetik. Ijitoen presentziaren lehenengo testigantza 1435ekoa da eta geroztik jazarpen eta ez-ulertuetan oinarritutako historia izan dute.

Euskal kulturan eragina izan dute, ia sei mendetako eraginaren ondorioz. Alde batetik, euskararen egitura sintaktikoa eta erromanieraren hiztegia batzen zituen erromintxela izeneko nahasketa hitz egin dute. Bestetik, inauterietako pertsonaiak ere sortu dituzte, Zuberoako maskaradako buhamea edo kaldereroak ijitoen parodian oinarritutako jaiak dira. Kaskarotak ere ijito eta agoten nahasketaz sortutako taldea zen. Ijitoen aurkako sentimenduaren ondorioz, euskaraz *ijito* hitza *maltzur* eta *iruzurti* hitzen sinonimotzat hartzen du Euskaltzaindiaren hiztegiak. Nafarroan 7.000 inguru dira, 2007an egindako estimazio baten arabera. Ipar Euskal Herriko daturik ez dago, baina komunitate garrantzitsuak daude gaur egun eta 1.000 baino gehiago izan daitezke.

## Historia 
### Lehen kontaktuak 
thumb|Ijitoen migrazioak
Ijitoen jatorria Indian dagoela diote azterketa genetikoek. Hala ere, lehenengo testigantza idatzia 1322koa da Grezian, eta XIV. mendera arte ez ziren iritsi Europako beste leku batzuetara. 1416an Sigismundo Bohemiakoak ibiltzeko baimen bat eman zien, Otomandarren inguruan zuten informazioaren truke eta Martin V.a aita santuaren aukeraketaren ostean, ijitoak penitentzian ari zen herria zenaren mitoa hedatu zen. Baimen horrekin Europa osora hedatu ziren eta, leku askotan, Bohemiarekin lotzen zien "buhame" hitza erabili zen. Mitoarekin, arrazoi bat ematen zitzaion euren nomadismoari. Aragoira 1425an iritsi ziren eta bertan Alfontso V.a Aragoikoak baimena eman zien Donejakue bidea egiteko, bidean aurkitu zitzaketen traba guztiak pasatzeko aukera emanik.

Nafarroako Erresumara hamar urte beranduago iritsi ziren eta 1435eko apirilaren 27an Erriberriko gazteluan hartu zituzten. Bertan, Zuria I.a Nafarroakoak dirua eman zien euren erromesaldiarekin jarraitzeko. Euren buru, *Thomas Egipto Txikiko Kondea* gisa aurkezten zen gizona zegoen, eta 50 bat erromes zeuden bere alboan. Baliteke Alfontso V.a Aragoikoak 10 urte lehenago izandako talde bera izatea:

Ijitoak, lehen aurkezpen modura, erromes gisa aurkezten zuten euren burua. Euren kontakizunaren arabera, zazpi urtez ibili behar ziren mundutik Familia Santua Herodesengandik ihesi ari zenean egiptoarrek ez zutelako lagundu. Garaiko gizartean erromesei laguntzea kristauen ohituretako bat zen eta begi onez ikusi zituzten Europa osoan zehar. Erromesaldiaren edo "turkiarren beldurraren" aitzakiarekin hamarkada batzuetan zehar mugitu ziren Europa osoan zehar, baita Euskal Herritik ere. XVI. mendearen hasierarekin euren egoera okertu zen, ordea.

Ijitoen presentzia dokumentuetan aipatzen da 1483an Lapurdin, 1484an Gasteizen, 1510ean Gipuzkoan eta 1517an Bizkaian. Gasteizen, 1484 eta 1552 artean limosnak eman zitzaizkien, hirira sar ez zitezen. 1510ean Oñatin Ines Osinagak Juan Estibaliz Olalde alkatearen aurkako salaketa jarri zuen, "egipzianoen alde" egiteagatik berari egindako lapurreta batean. 1535ean Hernanin dirua eskatu zen ijitoei emateko, herrira sar ez zitezen. Nafarroako Erresuman ez ziren eman ijitoen aurkako neurri zehatzak, baina bai Espainia zein Frantzian, eragin handia izango zituzten neurriak Euskal Herriko ijitoengan.

Errege-erregina Katolikoek 1492an Granadako Erresuma garaitu eta Espainiaren batasun prozesua hasi zuten. Urte horretan bertan Errege Katolikoek Granadako Ituna sortu zuten, juduak Espainiatik kanporatzeko aginduarekin. Euren helburu nagusia homogeneitate kulturala zen, eta, horretarako, 1499an Ijitoen Aurkako Lege Pragmatikoa sortu zuten.

Lege hauek Nafarroako konkistaren ostean jarri ziren martxan. Nafarroan egindako lehen legea ijitoen aurka 1549koa da, Tuterako Korteei eskatuz ijitoak Nafarroan aurkituz gero 100 kolpe eman eta deserriratzeko. 1569an beste lege bat egin zen, "benetako pobreen eta ijitoen artean" desberdintzeko. Hala ere, lege hauek ez ziren betetzen, orokorrean. 1572an Nafarroako Gorteek aurretik onartutako legeek inongo jarraipenik ez zutela esan onartu eta berriro ere betearazteko agindua eman zuten. Gerratan parte hartzea ere aukera bat da. 1590ean, adibidez, Ibañetan preso zeuden ijitoek argudiatu zuten kalbinisten aurka borrokatzeko antolatu zituela Luxako jaunak. Mendeetan zehar, behin eta berriz sortu ziren legeak purutasuna ez zuten pertsonak herrietatik kaleratzeko. Gipuzkoan, purutasun horren bila, ijitoak kaleratzeko eskatu zuten Batzar Nagusiek 1577an Tolosan, 1578an Hernanin, 1579an Elgoibarren, 1580an Getarian... behin eta berriz egin behar honek argi uzten zuen ez zirela *nahi bezala* betearazten. Karlos IX.a Frantziakoakoak ijitoak debekatu zituen 1561ean. Edozein ijito aurkituz gero hiru urtez galeretara bidaltzeko eskatu zuen, nahiz eta herri baketsu gisa onartu. Lekeition 1558an dirua eman zitzaien herrian ez geratzeko, eta 1559an Corpus egunean dantzatzeko. Dokumentazioa ikusita, ijitoek ez zuten euren burua ijito gisa aurkezten, jazarpenari aurre egiteko gipuzkoar, nafar edo frantses gisa aurkezten zuten euren burua; hala ere, abizenak alderatuz, gipuzkoar zein nafarrak antzeko familietakoak zirela ikus daiteke.

1604an Tolosan egindako Batzar Nagusietan Gipuzkoatik kaleratzea adostu zen, berrio ere 1651ean Mutrikun eta 1654an Hernanin ospatutako bileratan, baita 1684ko azaroaren 11an Gipuzkoako Foru Aldundiaren aginduz, beti ere ogibide finkorik ez bazuten. Gipuzkoan, garai honetan, mendi inguruetan bizi ziren asko, batez ere mugako zonaldetan. Askotan emakumeak baserrietara hurbiltzen ziren erditu behar zutenean, laguntza bilatzeko. Horren ondorioz, ijito asko bataiatzen ziren, nahiz eta gero ez ziren Elizaren parte, ez ezkontzen. Sarekada Handiak ez zuen eragin berezirik izan euskal lurraldeetan: Gasteizen hiru ijito atxilotu zituzten eta Zamorara eraman. Bilbon ijitorik ez zegoela esan zuten, ez zitzaielako sartzen uzten.

1780an eskari anonimo batek Nafarroako Gorteei eskatu zien ijitoen aurka egindako gehiegikeriak gelditzeko. Gorteek egindako memoria batean ijitoen aurka ekiteko arrazoiak ematen zituzten, tartean ez zirela erlijiosoak, ez zutela etxerik eta "nahi bezala bizi zirela". Hala ere, aldaketa nabarmen bat egon zen lege horretan: karitate batzordeak eratu ziren eta umeak hezteko eskolak sortu. Lege honek ijitoen hiritartzea, nolabaiteko zibilizazio baten parte izateko saiakera egiten zen. Urte horretan bertan ijitoek euren *erregina* Catina Béhasque dela diote, Mehainen bizi dena, eta *erregea* identifikatu gabeko gipuzkoar bat da.

1857an Francisque Michelek *Le Pays Basque, sa population, sa langue, ses moeurs, sa littérature et sa musique* liburua idatzi zuen (osorik). Zazpigarren atala *Les bohémiens du pays basque* deitzen da. Liburu horretan dio ijitoen aurkako aurreiritzi gehien dituztenak eurekin kontakturik izan ez dutenak direla, eta eurak direla kondaira okerrak sortu ohi dituztenak. Ijitoen erretratu miserable bat egin zuen, eta zioen Espainiatik guztiak kanporatu eta gero Ipar Euskal Herrian ibili zirela eta mende erdiz lapurretak eta bestelakoak egiten jardun zutela; inork ez zuela jabetzarik eta Maule inguruan ez dela kasu bat bera ere ezagutzen non aita batek bere semeari zerbait utzi zion oinordetzan. Ijitoak Ipar Euskal Herriko biztanleriaren %&nbsp;0,65 baino ez ziren. Liburuan dio ijitoen eta bertako herritarren arteko tirabirak handiak zirela, eta honako esaldia jasotzen du: "*Qu’abattre un bohémien d’un bon coup de carabine est chose aussi légitime que de tuer un loup ou un renard*" (ijito bat tiroz hiltzea otso bat edo azeri bat hiltzea bezain zilegi da). Lan horretan aipatzen du ijitoak oso herri ezezaguna direla, eta galderak erantzuteko ohiturarik ez dutela, baina askotan biltzen direla leku batean, ondoren mendietara mugitu eta, handik denbora batera, beste herri batean agertzen zirela, berriro biltzeko. Bizkaiko eta Gipuzkoako ijitoen artean harremana zegoela esaten du, "ez bada forua eztabaidatzeko". 1937an, Espainiako Gerra Zibilaren baitan, nazionalek "arraza gutxitu batekin ezkontzen zirenen" aurkako legea proposatu zuten. Frankoren diktadurarekin batera gaztelania ez ziren hizkuntzak debekatu ziren, eta ijitoen hizkuntza "gaizkileen hizkera" gisa tratatu zen. Espainiako ijitoen populazioa garai horretan 300.000-400.000 artean kalkulatzen da, gehienak Andaluzia, Madril eta Katalunian, eta soilik % 5 zen nomada. Euren aurkako beste lege batzuk ere onartu ziren, tartean 1970eko "Arrisku Sozialaren legea", argiki ijitoen aurka erabili zena.

Frantzian, bestalde, 1912ean nomaden aurkako lege bat sortu zen. Nomada guztiek karnet antropometriko bat izen behar zuten, eta mugimendu bakoitzean zigilatu behar zen. Lege hau 1969ra arte mantendu zen. Marcel Waline legelariaren arabera, kasu bakarra izan zen Frantziako ordenamendu juridikoan arraza baten aurkako neurri argia baitzen. Lehen Mundu Gerran Crest herrian nomaden aurkako kontzentrazio esparru bat egon zen. Bigarren Mundu Gerran, Vichyko gobernuaren pean zein okupatutako Frantzian, ijitoen aurkako errepresioa handia izan zen. Ez dakigu zenbat euskal ijito erail edo erbesteratu zituzten Porraimosaren ondorioz, baina badakigu 1940ko apirilaren 6an lege-dekretu bat ezarri zela gerrak iraun bitartean nomadak debekatuz eta ijitoak sedentarismora derrigortuz. Vichyko gobernuak, hegoaldeko nomadak Lennemezan eta Salierseko kontzentrazio esparruetara eraman zituen. Ez dago datu zehatzik euren jatorriaren inguruan.

XX. mendearen amaieran ijitoen inklusioa guztiz eman gabeko gertakaria zen. Ijito asko hirien kanpoko auzoetan ezarri ziren 1960ko hamarkadatik aurrera, adibidez Otxarkoaga bezalako auzo batean, baita Ezkerraldean (Sestao edo Barakaldo adibide). Gasteizen, kanpoaldean txabolatan bizi ziren ijito ugari zirela eta, elkarte batek Gao Lacho Drom herria sortu zuen. Gaztelatik edo Andaluziatik etorritako ijitoak zein Portugaletik etorritakoak bertakoekin nahastu ziren, lehen izandako identitate hori galduz. Gizarte-bazterketa eta estigmatizazioa oraindik ere nabarmena da, bereziki auzo horien inguruan eta prentsan.

### XXI. mendea 
XXI. mendearen hasieran aurreko mendearen amaieran emandako jarrerek jarraitu zuten. Alde batetik, gizartean barneratzeko saiakerek jarraitu zuten instituzioen aldetik eta Kale dor Kayiko edo Sim Rom bezalako elkarteak sortu dira, ijitoen eskubideen alde borrokatzeaz gain, zubi lanak egiteko helburua dutenak. Baina oraindik ijitoen aurkako jarrera ohikoa da gizartean. 2010ean Frantziar nazionalitatea ez zuten ijito guztiak euren herrialdetara kaleratuko zituela iragarri zuen Nicolas Sarkozyk. 2011n kanpotar gisa sailkaturiko ijitoen kanpalekuak desegin eta milaka lagun kanporatu zituzten

Eusko Jaurlaritzak estrategia bat du ijitoen bazterketa kasuei aurre egiteko.

### Emakume ijitoen memoria kolektiboa 
2019ko azaroan, AMUGEk, Euskadiko Emakume Ijitoen Elkarteak, emakume ijitoen memoria kolektiboaren balioa azpimarratzen zuen liburu bat, *ROMANI HADIN, Tras las huellas de las mujeres gitanas / Emakume ijitoen urratsen atzetik* liburua, aurkezteko jardunaldiak antolatu zituen Bilbon.

## Demografia 
Historikoki, ijitoak landa eremuetan bizi izan dira Euskal Herrian. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan herri txikiak aukeratu zituzten bizitzeko, adibidez Aramaio, Urduña, Amezketa, Itsasondo, Orio, Lanestosa edo Abadiño. Lapurdin kostan (Ziburu edo Donibane Lohitzune) eta barnealdean bizi ziren (nabarmen Hazparne, Ahetze eta Ezpeletan). Nafarroa Garaian Erriberan (Faltzes, Funes, Fitero, Martzilla, Azkoien...) eta Iruñea inguruan, bereziki Arrotxapean. Gizarte bazterketa, xenofobia, marjinalitatea eta ezagutza eza oraindik ere nagusi dira) ijito edo buhame euskaldunen eta haien hizkeraren izena da. Erromintxela ez da hizkuntza, ez eta dialektoa ere: pagadolektoa da, «hizkuntza apurtua», euskara eta romaniera batzen dituena. Romani linguistikaren baitan *para-romani* multzoan sailkatu ohi da, hiztegi arloan jatorrizko romani hizkuntzaren lexikoa hein handiz gordetzen duelako, baina aldiz gramatikaren arloan romanieraren ezaugarriak galdu eta beste hizkuntza batenak hartu dituelako, kasu honetan euskararenak. Hortaz erromintxelak romanieraren hiztegia eta euskararen gramatika uztartzen ditu.

*Egaxu* da ijitoak ez direnei deitzeko darabilten izena. Kalo kulturako ijitoei aldiz, *hankagorri* deitzeko ohitura dute.

### Musika 
thumb|Paco Peña eta Sabicas iruindarra.
Ijito askok musikagile gisa lan egin dute historian zehar. Lehen aipatu dugu Balmaseda, Lekeitio edo Tuteran XVI. mendean ordaindu zitzaiela jai ezberdinetan kantatu eta dantzatzeko. Historian zehar izan dira ere herri honetako bertsolariak, adibidez Ijitu de Santxoenea. Jaietan danborra jotzen ere ibili dira askotan. Horren adibide da Francisco Javier Echeverría, *Txuntxunero*, Iruñeko Sanferminetan erraldoien aurrean 1848tik 1910era bitarte jo zuen ijitoa. Iruñeko Mañueta kalean jaioa, Sabicas flamenko musikako gitarrista oso ezaguna izan zen mundu osoan.

Azken urteotan flamenkoa euskaraz egin duten talde batzuk egon dira, adibidez Rumba Norte edo Sonakay.

Ijitoak euskal musikaren subjektu izateaz gain, noiz edo noiz objektu ere izan dira. Agian "Martin Galox" izango da ijitoei buruzko abestirik ezagunena.

### Inauteriak 
Ijitoetan oinarritutako inauterietako pertsonaiak ere sortu dira, Zuberoako maskaradako buhamea, eta 2013an taularatu zen. *Ederlezi* pastoralak, ijito familia bat ardatz hartuta, XVII. mendeaz geroztik ijitoen herri zaharrak Euskal Herrian izandako gorabeherak kontatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agot
* Kaskarot
* Kaldereroak
* Kinki

## Kanpo estekak 
* Euskal ijitoen inguruko erreportajea *Ur Handitan* saioan: https://www.eitb.eus/eu/telebista/programak/ur-handitan/euskal-ijitoak/bideoak/
* Maskaradak eta buhameak bloga