Manilla

[thumb|Okpoho manillen barietate bat, Nigeriako hego-ekialdeko [Igbo|Igbo herrikoa.]]**Manilla** diru-mota bat da, normalean brontzez edo kobrez egina, eta Afrikako mendebaldean erabiltzen zen. Kantitate handitan ekoitzi ziren, eta diseinu, tamaina eta pisu sorta zabal batean. Garai koloniala baino lehen sortu zen, agian Portugaldar Inperioarekin izandako merkataritzaren ondorioz; aurkitutako zaharrenak Getariako manillak dira, bertan hondoratutako ontzi batean zeudenak. Manillak diru eta apaingarri gisa erabiltzen jarraitu ziren 1940ko hamarkadaren amaiera arte, eta oraindik ere apaingarri gisa erabiltzen dira zenbait testuingurutan. Herri-kontzientzian, bereziki lotuta daude Atlantikoko esklabo merkataritzarekin.

## Jatorria eta etimologia 
Manilla izena gaztelaniatik edo latinezko manus-etik (eskua) edo monilia-tik, monile-ren (lepokoa) plurala. Oro har, ferra-forma izaten dute, eta bukaerak aurrez aurre egoten dira, eta erronbo-forma. Manillen lehen erabilera Mendebaldeko Afrikan izan zen. Elkartrukerako bide gisa Calabarren sortu ziren. Calabar Nigeriako kostaldeko antzinako erresumaren hiri nagusia zen. 1505ean, esklabo bat eros zitekeen 8-10 manillen truke, eta elefante-hortz bat kobrezko manilla baten truke.

### Paralelo etnografikoak 
Manillak torkeekin nolabaiteko antza dute, zurrunak, zirkularrak eta irekiak baitira aurrealdean. — «Torque» hitza latinezko torquere hitzetik dator, «torcer», lepokoaren forma bihurrituaren ondorioz, manillen noizbehinkako ezaugarria—. Torkeak lepokoak izan ohi ziren arren, manillak ere bazeuden forma horrekin. Torkeak urrez edo brontzez eginak ziren, frekuentzia gutxiagoan zilarrez.

Hainbat iturriren arabera, hala nola hileta-ondasunak, Brontze Aroko Europako hainbat herrik torkeak erabili zituzten, K.a. 1000. urte inguruan, 300. urtera arte, galatak (Anatoliako zeltak), zenbait tribu germaniar, eszitak eta pertsiarrak barne. Objektu landuenetako batzuk Fanagorian aurkitu ziren eta Perestxepinako altxorra estepa pontikoan, baina lepoko mota hau zeltekin lotzen da oraindik, bereziki britainiarrak, galiarrak, ligureak eta iberiarrak.

## Motak 
[thumb|[Getariako manillak, Gordailuan.]]
Eskualde bakoitzeko afrikarrek izenak zituzten manilla barietate bakoitzarentzat. Beste era batera baloratzen zituzten, eta oso bereziak ziren onartuko zituzten tipo edo ereduei buruz. Manillak partzialki bereizi eta baloratu zituzten jotzen zituztenean egiten zuten soinuaren arabera.

Fernando Poo kontsul britainiarrak 1856an egindako txosten batek Nigerian erabiltzen diren bost manilla-eredu ezberdin zerrendatzen ditu. *Antony Manilla* ona da barne-merkatu guztietan; *Congo Simgolo* edo «botila-lepoa» onargarria da soilik Opungo merkatuan; *Onadoo* onena da Old Calabarrentzat, Igbo herriarentzat, Bonny New Kalabari eta Okrikako erresumaren artean; *Finniman Fawfinna* onargarria da Juju Town eta Qua Market-en, baina *Antony*ren balioaren erdia baino ez du; eta Cutta Antony Ambalako jendeak balioesten du.

Afrikako izenen ugaritzea, ziur aski, eskualde-ohiturengatik izango da, benetako manufaktura-espezializazioagatik baino gehiago. 'Mkporo' ziur aski Holandako edo Britainia Handiko manilla bat da, eta 'Popo' frantsesa da, baina gainerako guztiak Birminghamen produktu bakar baten eboluzioaren adibide dira.

Altxor garrantzitsu batek 72 piezako multzo bat zuen, patina batekin eta antzeko lur-zati batekin, ehorzketa komun bat iradokitzen zuen. 7 Mkporo, oin borobileko 19 Nkobnoca, oin obalatuko 9 Nkobnoca eta oin karratuko 37 Popo aritu ziren. 'Nkobnkobs' arinenak, altxorrean, 108 gm eta 114 gm bitartekoak ziren, eta normalean (Onoudu deituak) 80 gm-tik behera egoten dira. Horrek esan nahi du taldea puntu jakin batean lurperatu zela manillaren tamainaren eboluzioan. Mkporotarrak letoizkoak dira. Nkobnoca oin obalatuaren pisua bat dator oin biribileko lehen Nkobnoca motakoenarekin, eta horrek iradokitzen du lehenagoko edo garai bereko barietate batekoa dela. Frantziar Popoko 'square-foot' barietatea bakarrik dago, Poposen zirkulazio-taldeen artean urria da normalean, eta barietaterik zaharrena dela iradokitzen du. Frantziako lehen manillak, ziurrenik, britainiar lehen piezen garaikideak izango dira.

Batzuetan, batez ere erabilera-ahalmenagatik bereizten dira manillak. Eskualdeko diru-mota asko zeuden: «Bracelet» eta «Legband» diruak. Batzuk nahiko uniformeak dira tamainari eta pisuari dagokienez, eta manillak bezalako kontu-diru gisa balio izan zuten; beste batzuk, berriz, aberastasun-erakustaldi gisa erabili ziren. Hain aberats ez zirenek pisuaz hain itota zeuden «aberatsenen» mugimenduak imitatuko zituzten, ezen haien ibilerak oso bereizgarriak baitziren. Manilla handiagoek gainerakoak baino askoz forma irekiagoa zuten, eta, beraz, askoz gehiago mugitzen ziren.

## Historia 
### Jatorriak 
[thumb|[Beningo brontzeak|Beningo Brontze bat, Portugalgo soldadu bat irudikatzen, atzean manillak ditu.]]
Iturri batzuen arabera, Afrikako mendebaldeko kostan zehar merkataritzan aritu ziren antzinako feniziarrek edo kartagotar lehen esploratzaile eta merkatariek sartu zituzten. Egiptoarrak ere iradoki dituzte, diru penanularra erabili baitzuten. Iradokizun bat: Nigeriako arrantzaleek Europako urperatzeen hondakinetatik aurkitu zituzten euren sareetan, edo Beningo badian urperatutako egurrezko belaontzietan erabilitako kobrezko "bernoak" egin zituzten. Teoria baten arabera, indigenak baziren, emakumeek erabiltzen zuten punta irekiko errafiazko eskumuturreko bat edo Jorubaren beste bat kopiatzen zuten, mutur erraboildunekin, eta manilla baten itxura hartzen zuen.

Lehen txostenaz gain, Calabarrek Afrikarako eta bereziki Nigeriarako egindako manillen jatorria ere baieztatzen da **Òkpòhò** bezalako beste izen afrikar eta unibertsalarekin, hau da, efik hizkuntzan, txosten honetan zehar eta irudien izenburuetan artikulu honetan erabiltzen den hitza da.

### Papera esklaboen salerosketan 
Nahiz eta urrea izan portugaldarrek bilatzen zuten merkantzia nagusia eta iraunkorrena, XVI. mendearen hasieran esklaboen salerosketan parte hartzen zuten, eramaileek Afrika barrura manillak eraman zitzaten, eta pixkanaka manillak bihurtu ziren merkataritza horren diru nagusi. Britainiarrek, frantsesek eta holandarrek laster utzi zituzten alde batera portugaldarrak, denek baitzituzten Mendebaldeko Indietan lan-eskuaren landaketa intentsiboak. Ohiko bidaia bat brontzezko manillak eta objektu erabilgarriak zeramatzan, hala nola zartaginak eta katiluak Afrikako mendebaldean, gero esklaboak Amerikara eta azkenik kotoia Europako errotetara. Esklabo baten prezioa, eskulekuetan adierazia, asko aldatu zen denboraren, lekuaren eta eskainitako eskuleku motaren arabera. Pertsonei, gehienez, 200 mantentzen utzi zitzaien ezkontza eta ehorzketa bezalako zeremonietarako. Okpoho, Okombo eta Abi izenekoak bakarrik izan ziren ofizialki onartuak 3d., 1d. eta penike erdi bat, hurrenez hurren. Okpohoko 32.5 milioi, Okomboko 250,000 eta Abiko 50,000 eman eta trukatu zituzten. Europan metal merkatari batek 2.460 tona eskuleku erosi zituen, baina ekitaldia gainera 284 000 £ kostatu zitzaion zergadunari eskualdeko lekuren batean.

### Berpiztu 
Bitxikeria gisa, turismo-merkataritzarako eta barne-erabilera «ez-monetarioetarako» oraindik ere fabrikatzen dira, askotan aluminioa bezalako metal modernoagoekin, baina diseinuak tradizionalak dira neurri handi batean. Baliteke noizean behin Burkina Fasoko (2000) urruneko herrixka batzuetan manillak erabiltzea. 

## Erabilerak 
thumb|Manillaren aldaera, diseinu geometriko batez apaindua, Milango (Italia) Castillo Sforzesoren bilduman dago.
Barnetik begiratuta, manillak Afrika mendebaldean ezagutzen den erabilera orokorreko lehen egiazko moneta izan ziren, merkatuan erosketa arruntak egiteko erabiltzen dena, emaztegaiaren doltea, isunen ordainketa, igarleei ordaina eta beste munduko beharretarako hileta-diru gisa. Melanesiatik inportatutako maskor oskolak, manilla baten zatiki txiki batean baloratuak, erosketa txikietarako erabiltzen ziren. 
thumb|Katanga-gurutze
Afrikako mendebaldeko kostaldetik kanpoko eskualdeetan eta Niger ibaian, beste txanpon mota batzuk, hala nola jatorrizko diseinu konplexuagoko eskumuturrekoak, tresnetatik eratorritako burdinazko unitateak, kobrezko hagaxkak, sarritan besokoetan tolestuak, eta Katangako Gurutze ezaguna, denek balio izan zuten diru gisa helburu berezietarako. XIX mendean esklaboen salerosketak behera egin zuen heinean, manillen ekoizpenak ere behera egin zuen, jada errentagarritasun gutxikoa bihurtzen ari zena. 1890eko hamarkadan, palmondo-olioaren salerosketan erabili zen nagusiki esportazio-ekonomian. Eskulan asko Afrikako artisauek urtu zituzten artelanak ekoizteko. Manillak hilobi baten gainean zintzilikatzen ziren maiz, hildakoen aberastasuna erakusteko, eta Beningo Degema inguruan emakume batzuek oraindik erabiltzen dituzte eskutxo handiak lepoaren inguruan hiletetan, gero familiaren santutegian jartzen direnak. Urrezko eskulekuak pertsonaia oso garrantzitsu eta boteretsuentzat eginak izan zirela esaten da, Jaja de Opobo erregearentzat adibidez, 1891n. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak