Plasma-lanpara

eskuinera|thumb|182x182px| Plasma-lanpara.
eskuinera|thumb|180x180px| Objektu eroale batek (esku batek, esaterako) plasma-lanpararen kristalera hurbiltzean sortzen duen efektua.
[thumb|180x180px| Plasma-lanpara baten erdiko [Elektrodo|elektrodoa.]]
**Plasma-lanpara** («plasma-bola» edo «plasma-esfera» ere deitzen zaio) 1980ko hamarkadan ospea lortu zuen objektu bat da. Nikola Teslak asmatu zuen kristalezko hodi huts batean maiztasun handiko korronteekin esperimentatu ondoren, goi-tentsioaren fenomenoa ikertzeko asmoz. Teslak asmakizun honi *Inert Gas Discharge Tube (Gas* *Geldoko* *Deskarga Hodi)* *deitu zion.*

## Deskribapena 
Plasma lanparak forma askotakoak dira, ohikoenak esferak eta zilindroak dira. Forman aldaera asko egon arren, plasma-lanpara bat, oro har, beira gardeneko esfera bat da, presio baxuko hainbat gasen nahasketaz betea eta transformadore batek sortutako maiztasun handiko eta tentsio handiko korronte alternoak bultzatuta. miniaturazko Tesla bobina . Bere erdigunean dagoen orba txikiagoak elektrodo gisa balio du. "Argi ultramoreko sugeak" (benetan ionizatutako gasa) igortzen ditu barneko elektrodotik kristalezko esferaren hormetara hedatzen direnak, kolore etengabeko tximistaren antzeko itxura emanez.

Esku bat kristalaren ondoan jartzeak maiztasun handiko eremu elektrikoa aldatzen du, esferaren barruan habe lodiagoa eraginez kontaktu punturantz. Edozein objektu eroale esferara hurbiltzen denean, korronte elektriko bat sortzen da; horrek zirkuitu laburrak ekar ditzake, beirak ez baitu korronte-jarioa blokeatzen maiztasun altuak daudenean, gas ionizatuaren eta, kasu honetan, pertsonaren eskuaren artean sortutako kondentsadore elektriko batean dielektriko gisa jokatzen du.

## Arriskuak 
Plasma lanpararen ondoan gailu elektronikoak jartzeak beira berotu dezake. Lanpara hauek funtzionatzen duten tentsio eta maiztasun altuak metro batzuetara dauden gailuen funtzionamendu zuzena oztopatu dezakete, hala nola ordenagailu eramangarriak, audio erreproduzitzaile digitalak eta antzeko beste gailu batzuk, eta beste irrati-maiztasun seinale batzuk ere oztopatu ditzakete, hala nola haririk gabeko telefonoak edo Wi-Fi sareak.

Etengabe pizten diren minutu batzuk igaro ondoren, ozono -kantitate txikiak beira-esferatik gertu metatu ohi dira, kristalaren gainazaletik gertu dagoen oxigenoa ionizatuz. Hau azkarrago metatzen da esku bat edo metalezko objektu bat beiraren gainean jartzen bada eta aluminiozko paper zimurrez estalita dagoenean. Hatza 1 cm-ra hurbiltzen duzunean, potentzial-elektrikoa dela eta, txinparta moreak jauzi egiten dira, deskarga elektriko ez hilgarria (maiztasun handia dela eta) apur bat jasoz.

## Historia 
AEBetako 514.170 patentean ("Incandescent Electric Light", 1894ko otsailaren 6an), Nikola Teslak plasma-lanpara bat deskribatzen du. Patente hau intentsitate handiko lehen lanpararentzat da. Teslak elementu eroalea esekita zuela goritasun-esfera moduko bat hartu zuen eta tentsio altua aplikatu zion, horrela deskarga sortuz. Geroago Teslak bere asmakizuna "Gas geldoen isurketa hodi" deituko zuen.

Gaur egun mundu osoan saltzen den produktu ezaguna Bill Parker artistak asmatu zuen MITeko ikasle zela. Geroago, *Exploratium zientzia-museoan* artista bizi zenean garatu zuen. Gaur egungo plasma-esferen gas nahasketa zehatzak egiteko behar zen teknologia, batez ere purutasun handiko gas arraroak, ez zegoen Teslaren esku. Gas-nahasketa hauek, askotariko kristal-formak eta zirkuitu integratuak gaur egungo plasma-lanparetan agertzen diren kolore biziak, mugimendu sorta eta eredu konplexuak sortzeko erabiltzen dira, Bill Parkerrek 1980ko eta 1990eko hamarkadan garatu eta patentatu zituen guztiak. Lanparak normalean xenona, kriptona edo neona izaten dituzte, nahiz eta beste gas batzuk ere erabil daitezkeen.

## Aplikazioak 
Plasma-lanparak helburu dibertigarri eta apaingarrietarako erabiltzen dira batez ere, bitxikeria edo jostailu gisa, argi-efektu bereziengatik eta eskuak mugituz egin daitezkeen "trikimailuengatik". Ikastetxe bateko laborategiko taldean ere izan litezke erakustaldietarako. Orokorrean ez dira argiztapenerako erabiltzen.

Horrez gain, plasma lanparak eta haien aldaerak zientzia-fikziozko telebista-programetan efektu berezietarako atrezzo eta iturri gisa erabili dira. Esaterako, Borg teknologiaren parte gisa agertzen dira *Star Trek: The Next Generation*-n eta *The X-Files* atalen irekieran agertzen dira.

## Kanpo estekak 
*  Nola eraiki zure plasma-lanpara