Mario Vargas Llosa

**Jorge Mario Pedro Vargas Llosa** (Arequipa, Peru, 1936ko martxoaren 28a – Lima, 2025eko apirilaren 13a) idazle perutarra izan zen. 2010ean Literaturako Nobel Saria lortu zuen. Cervantes saria (1994) eta Asturiasko Printzea Saria (1996) ere jaso zituen.

1960ko hamarkadan idatzitako *La ciudad y los perros* (1962), *La casa verde* (1965), eta *Conversación en La Catedral* (1969) liburuekin irabazi zuen nazioarteko ezagutza. Literatura eta kazetaritza lanak egiten ditu, oso genero ezberdinak landuz. Idazlanetako asko Peruko bizimoduaren inguruan ari dira, edo bere esperientziez perutar gisa. Hala ere, munduko beste leku batzuetara ere hedatzen ditu gaiak azken aldi honetan

## Biografia 
Mario Vargas Llosa 1936ko martxoaren 28an, Peru hegoaldeko Arequipa hirian jaio zen. Ordurako gurasoak bereizirik zeuden eta hamar urte izan arte ez zuen aita ezagutu. Lehenbiziko ikasketak Cochabambako (Bolivia) La Salle ikastetxean egin zituen. 1945ean familia Perura itzuli zen, eta Mariok Piura zein Liman ikasi zuen. Aitarekin berriz bildu zelarik, haren heziketaren norabidea aldatu, eta bi urtean Limako Leoncio Prado eskola militarrean jardun zuen; hala ere, bigarren hezkuntza Piurako San Miguel ikastetxean amaitu zuen.

1953an Limara itzuli eta Universidad Nacional Mayor de San Marcos-en zuzenbidea eta letrak ikasten hasi zen. 1955ean, 18 urte besterik ez zuela, Julia Urquidirekin ezkondu zen. Hori zela eta, ikasketekin batera, hainbat lanetan aritu behar izan zuen. 1959an, *Javier Prado* diru-laguntzari esker, filosofia eta letretako doktoregoa lortu zuen Madrilgo Complutense Unibertsitatean. Ondoko urtean Parisen kokatu zen. Bertan, besteak beste, gaztelania irakaslea, France-Presseko kazetaria eta ORTFko esataria izan zen. 1959n bere lehenbiziko liburu *Los jefes* ipuin bilduma argitaratu zuen.

thumb|200px|Mario Vargas Llosa 1982an.
1975ean Peruko Hizkuntz Akademiako kide izendatu zuten. 1976 eta 1979 bitartean Nazioarteko PEN Clubeko lehendakaria izan zen. Perun, 1981ean *La Torre de Babel* telebista emankizuna aurkeztu zuen, eta 1983an Uchuraccay herrian gertatutako 8 kazetariren hilketa argitu behar zuen Ikerketa Komisioaren burua izan zen. Horren ostean, Londresera itzuli eta idazteari ekin zion, berriz ere. *La Tia Julia y el escribidor*, berriz, 1950eko hamarkadako Limaren oroitzapena da, eta idazlearen lehen ezkontzan oinarriturik dago.

1981ean *La Guerra del fin del mundo* (*Mundu amaierako gerra*), bere lehenbiziko eleberri historikoa, karrikaratu zuen. Brasil ipar-ekialdeko Sertão eskualdean (Bahia) kokaturik dago eta 1896-1897 bitartean gertatutako Canudosko gerra du oinarri. *El pez en el agua* (1993, *Arraina uretan*) autobiografikoaren ostean, *La fiesta del chivo* (2000, *Akerraren jaia*), Rafael Trujillo, dominikar diktadoreari buruzkoa, argitaratu zuen. 2010ean kaleratutako *El sueño del celta* (*Zeltaren ametsa*), Kongo eta Perun britainiar kontsul izandako Roger Casement, irlandar independentista eta antikolonialistaren biografia da.

## Politika 
Literaturan gogor lan egiteaz gainera, politikagintzan jardun du beti; jadanik unibertsitateko urteetan, 1950eko hamarraldian, Peruko Alderdi Komunista berregituratzen saiatu zen. 1960tik aurrera sozialismotik aldentzen hasi zen, *benetako sozialismoaren* huts egitea zela eta. Orduz geroztik, totalitarismoa etengabe gaitzesteaz gain, liberalismoaren bidetik abiatu zen.

1987an, Alan García presidenteak bankuak nazionalizatzeko asmoa iragarri zuelarik, neurri horren aurka agertu eta Peruko politikaren lehen lerrora igaro zen. 1990eko hauteskundeetan, zentro-eskuineko FREDEMO koalizioaren presidentegaia izan zen, baina Alberto Fujimorik garaitu zuen.
 
Espainian, Alderdi Popularra zein UPyDren alde eta nazionalismo periferikoen aurka agertu da.

## Bibliografia hautatua 
### Fikzioa 
* 1959 – *Los jefes*
* 1963 – *La ciudad y los perros*
* 1966 – *La casa verde*
* 1969 – *Conversación en la catedral*
* 1973 – *Pantaleón y las visitadoras* - Euskaraz: *Pantaleón eta bisitariak*. 2011, Santi Leoneren itzulpena.
* 1977 – *La tía Julia y el escribidor*
* 1981 – *La guerra del fin del mundo*
* 1984 – *Historia de Mayta*
* 1986 – *¿Quién mató a Palomino Molero?*
* 1987 – *El hablador*
* 1988 – *Elogio de la madrastra*
* 1993 – *Lituma en los Andes*
* 1997 – *Los cuadernos de don Rigoberto*
* 2000 – *La fiesta del chivo*
* 2003 – *El paraíso en la otra esquina*
* 2006 – *Travesuras de la niña mala*
* 2010 – *El sueño del celta*
* 2013 – *El héroe discreto*
* 2016 - *Cinco esquinas*
* 2019 - *Tiempos recios*
* 2023 - *Le dedico mi silencio*

### Saiakera 
* 1958 - *Bases para una interpretación de Rubén Darío* tesia.
* 1971 - *García Márquez: historia de un deicidio*. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean defendaturiko doktore tesia.
* 1971 - *Historia secreta de una novela*.
* 1975 - *La orgía perpetua: Flaubert y Madame Bovary*.
* 1981 - *Entre Sartre y Camus, ensayos*.
* 1984 - *La suntuosa abundancia*, Fernando Boterori buruzko saiakera.
* 1990 - *La verdad de las mentiras: ensayos sobre la novela moderna*.
* 1992 - *Un hombre triste y feroz*, George Groszi buruzko saiakera.
* 1994 - *Desafíos a la libertad*.
* 1996 - *La utopía arcaica. José María Arguedas y las ficciones del indigenismo*.
* 1997 - *Cartas a un joven novelista*.
* 2001 - *El lenguaje de la pasión*.
* 2004 - *La tentación de lo imposible*, Victor Hugoren *Los miserables* eleberriari buruzkoa.
* 2008 - *El viaje a la ficción*, Juan Carlos Onettiri buruzko saiakera.
* 2012 - *La civilización del espectáculo*.

### Antzerkia 
* 1952 - *La huida del Inca*, argitaratu gabea.
* 1981 - *La señorita de Tacna*.
* 1983 - *Kathie y el hipopótamo*.
* 1986 - *La Chunga*.
* 1993 - *El loco de los balcones*.
* 1996 - *Ojos bonitos, cuadros feos*.
* 2007 - *Odiseo y Penélope*.
* 2008 - *Al pie del Támesis*.
* 2009 - *Las mil noches y una noche*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mario Vargas Llosa Ekarriak.armiarma.eus