Wolofera

**Wolofera** (''*) Ipar Mendebaldeko Afrikako hizkuntza da, wólof etniako jatorrizkoa. Gertuko fula bezala, Niger-Kongo hizkuntzen Atlantiko-Kongo familiaren kidea da. Senegal, Mauritania eta Gambian hitz egiten da.

Wolofera estatu haien barnean dauden hiztunen bigarren hizkuntza izaten da. Lehen hizkuntzatzat daukatenen artean bost milioi hiztun ingurukoa da eta hiztun kopuru osoa zazpi edo zortzi milioi artekoa da. Lebu herriaren hizkera gisa sortu zen. Senegalen gehien hitz egiten den hizkuntza da, wolofek (biztanleriaren % 40) berez hitz egiten baitute, baina baita beste senegaldar gehienek ere, bigarren hizkuntza gisa.

Wolof dialektoak geografikoki eta landa eta hiri eremuen artean aldatzen dira. Dakar-wolofera, adibidez, wolofera, frantses eta arabiarren hiri nahasketa da.

Wolof hizkuntza zein kultura izendatzeko ortografia estandarra da: haren aldaerak *ouolof* frantses zaharrean eta nagusiki *wollof*, *jolof*, *jollof* eta abar gambiarrak dira, gaur egun, Wolof Inperioari edo jollof arrozari erreferentzia egiten diotenak; halaber, Afrikako mendebaldeko arroz plater arrunt bat da. *Volof* eta *olof* forma arkaikoak dira.

Uste denez, euskarak woloferatik *banana* hitza hartu du, gaztelaniaren edo portugesaren bidez. Ingelesez, hitz hartaz gain, *nyam* ere dute, Karibeko zenbait kreoletan "jatea" esan nahi duena (Seychelleseko kreoleraz ere, *nyanm*).

Saharaz hegoaldeko Afrikako beste hizkuntzak ez bezala, ez da tonala.

## Kokapen geografikoa 
thumb|ezkerrera|Woloferaren hedadura historikoa

Presentzia berezia du **Senegal**en: bertan hitz egiten diren hogei hizkuntzetatik, seik bakarrik hizkuntza nazionalaren egoera dute, 1968ko uztailaren 24ko 68-871 dekretuaren arabera, wolofera, serer, pulaar, diola, mandingo eta soninke hizkuntzak egun ofizialak dira.

XVIII. mendean zehar gertatu ziren europar estatu berrien mundu mailako kolonialismo kanpainak, inperialismoaren ondorioz: Frantziak eta Erresuma Batuak bereziki, Afrika osoan botere komertzial, politiko eta militarra lortu zuten, lurralde guztietan zapalkuntza sistemikoa aplikatuz. Wolof Inperioaren desagerpena batik bat frantses indar kolonizatzaileen eskutik etorri zen, 1870 eta 1890 urteen bitartean. Urte horietan, Senegal estatu bateratua sortu zen Era horretan, woloferaz mintzatzen zen jendea eta lurraldeak beste hizkuntza eta kultura baten menpe geratu ziren.

Woloferako gramatika eta lexikologiako lehen lan idatziak XIX. mendearen hasieran garatu zituzten kolonoek. Jean Dard frantseseko irakasleak lehen frantsesa-wolofera hiztegia argitaratu zuen 1825ean, eta ondoren gramatikazko bat hurrengo urtean . Bere asmoa idazkera erraztera bideratuta dago eta hortaz hezitzailea da. Bitartean, Jacques-François Roger gobernadorearen gramatika liburuak, 1859an argitaratua, lengoaia honen logika sakona harrapatzea izango zuen helburu. Bi lan horiek woloferazko gramatikaren azterketan eta hizkuntzaren ezagutzan aldaketak ekarri zuten, hala ere, badira aurreko bilduma lexikoak. John Hill misiolari eskoziarrak Gorénen 1807an woloferazko lau hiztegi aurkeztu zituen, baina horiek ez zuten sintaxiaren azalpenik ematen 

David Boilat apaiz katoliko frantziar-senegaldarrak, Senegalgo kulturei buruzko lan ilustratu ugariren egileak, 1858an Frantzian ezarri eta sei urtera woloferaren gramatika liburua argitaratu zuen. Senegalera 1852an iritsita, Louis Faidherbe soldadu eta politikari frantziarrak 1.500 hitz inguruko frantses lexikoa argitaratu zuen 1864an, wolof, Soninke eta Fulan itzulpenekin. Saint-Louisen hitz egiten den woloferaren "ez purutasuna" adierazten du. 1943an, Armand-Pierre Angrand politikari senegaldarrak franko-wolof eskuliburu bat argitaratu zuen. Liburu honen helburua ez zen hizkuntzalari baten lana izan behar, baizik eta hizkuntzari buruzko saiakera bat.

Bigarren Mundu Gerra ostean (1939-1945), Gerra Hotza izenaz ezagutzen den garaia, NBEaren sorkuntzarekin batera 1945eko apirilean, autodeterminaziorako prozesuak hasteko unea iritzi zitzaion mundu kolonialari, eta Frantziar estatuen menpe zeuden woloferaz egiten ziren lurraldeek bere prozesuak burutu zituzten, inperialismoaren uztarriaz askatzeko . 

Arabiar alfabetoan ahoskatu ezin diren hitzak woloferaz aritzeko [n] et [p] morabitoek gehitu zituzten eta wolofala sortu.

Wolofera 29 letraz osatzen da: bederatzi bokal eta hogei kontsonante.

Woloferaz, bi kontsonante elkarrekin idatziz gero, geminatu egiten dira, hau da, kontsonantea luzatu egiten da ("erabil‿lezake" edo "hemen‿nago" esatean gertatzen den bezala).

Kontsonanteak:

Woloferak euskarak baino bokal gehiago ditu. Bokal bera birritan idatziz gero, luzatu egiten da.

#### Adibideak 
### Gramatika 
Oro har, woloferazko oinarrizko irizpide gramatikala subjektua + aditza + objektua da, nahiz eta kasu askotan, terminorik markatua esaldi hasieran koka daitekeen. Aditzak ez du inoiz formarik aldatzen: denborak, pertsonak zein numero gramatikalek ez diote eraginik egiten. Hori adierazteko, aditz laguntzaileak daude, izenordain gisan, aditzaren aurrean edo atzean kokatuta.

Ekintzaren aspektua derrigorrezkoa da, ekintza iraganekoa, orainaldikoa edo etorkizunekoa ote den jakiteko.

### Kontsonanteak 
Kontsonante bereziak *c*, *g*, *j*, *ŋ*, *x*, *q* eta *y* dira.

-  C c: euskarazko *tx*.

-  G g: euskal *g* bezala. 

-  J j: *y* bezala, bokal baten ondoren.

-  Ŋ ŋ: ingeleseko *ng*, *singing* hitzean.

-  X x: gipuzkerazko jota da, *Jaizkibel* hitzean.

-  Q q: jotaren ondoko *g*.

-  Y y: euskarazko *ll* da, *llabur* hitzean.

### Bokalak 
Bokal bereziak *à*, *é*, *ë* eta *ó* dira.

-  À à: *a* ireki eta luzea da.

-  É é: *e* itxia da, *a* eta *e* artekoa.

-  Ë ë: frantsesezko *eu* soinuaren antzekoa, *jeu* hitzean.

-  Ó ó: frantses *o* itxiaren antzekoa da.

### Letra bikoitzak 
Letra guztiak bikoiztu daitezke, *f*, *q* eta *v* salbu. Bokal bikoitzak hitz luzeak izaten dira. Kontsonante bikoitzak soinu luzekoak dira halaber eta hitzaren amaieran doazenean ere, *a* edo *ë* gehituko bagenie bezala ahoskatuko lirateke.

### Azentu-markak 
Tilde irekia *a* bokaleren gainean jartzen da (*à*), soilik *a* luzea denean eta ondoren bi kontsonante laguntzen dutenean. Azentu itxia soilik *é* eta *ó* bokalen gainean kokatzen da. Dieresia soilik *e* bokalaren gainean idazten da (ë), frantsesezko *eu* (*feu* hitzean) bezalakoa denean. 

### Sudur aurreko kontsonantea 
Sudur aurreko kontsonante bezala ulertzen ditugunak *mb*, *mp*, *nd*, *ng*, *nj*, *nc*, *nk*, *nt*, *nx* eta *nq'' dira. Beti elkarrekin ahoskatzen dira, aurreko bokal soinurik gabe: ezpainak /m/ edo /n/ ahoskatzeko moduak jarri behar dira, eta ondoren, hurrengo kontsonantea ahoskatu .

## Literatura 
Wolofera idatzien lehen aztarnak oso aintzinakoak dira eta idazkera arabiarraz idatzitako testu erlijiosoak dira, hizkuntzak arabiar munduarekin izan duen loturaren adierazle.

## Musika 
Lemzo Diamono talde senegaldarrak, 1990etik 1998ra bitartean jardundakoak, batzuetan wolof hitzak erabiltzen zituen. 1994an Youssou n 'Dour eta Neneh Cherryren *7 Seconds* kanta arrakastatsuan entzun dezakegu woloferaz.

1990eko hamarkadan kaleratutako *Les Colocs* taldearen ''Tassez-vous de d'là* kantak ere wolofa erabiltzen du letretan. Julia Sarr senegaldarrak wolofez kantatu zuen *Set Luna* diskoan, 2005ean. 2000. eta 2010. urteetan, Latyr Sy kantari eta perkusionista senegaldarrak hainbat hizkuntzatan kantatzen du, baita woloferaz ere.

## Zinema 
Senegalen eta Mauritanian woloferazko filmak egin dira. Ousmane Sembène zuzendariak hainbat filmetan Senegalez hitz egiten du: *Emitaa* (1971) Bigarren Mundu Gerran frantziarrek senegaldarrei emandako tratamenduaz, eta *Faat Kiné'' 2000. urteko senegaldar gizarteaz.

## Deiturak 
Ohikoenak hauek dira: Ndiaye, Diop, Fall, Diagne, Dièye, Diene, Guèye, Mbaye, Thiam, Dieng, Seck, Mbacké, Diakhate, Beye, Mbow edo M 'bow, Li, Samb, Boye, Ndaw edo Ndao, Ndiouck eta Wade. Ehun baino gehiago daude. Patronimikoa ez da inorena, woloferazko esaera ospetsu batek dioen bezala. Gainera, zaila da pertsona baten jatorria bere abizenagatik jakitea. Wolofetatik haratago, Senegalen eta, oro har, azpieskualdean, etnia, gizarte-talde edo klase desberdinetako pertsonek abizen berak erabil ditzakete. Adibidez, Diop bat, Seck bat edo Ndiaye bat Wolof, Sèrere, Hal Pular eta talde etniko horien barnean jatorri sozial ezberdinetakoak izan daitezke.

Wolofen deitura asko atzerritarrak dira, wolof talde etnikoa, toucouleur talde etnikoa bezala, oso nahasia delako. Wolofen auzo diren talde etnikoetako kideak, peulh, sérère, toucouleur, lébou, maure eta mandingue direnak kasu, asimilatzea oso ohikoa izan da. Familien arabera, fenomenoa gutxi gorabehera zaharra da. Horrek azaltzen du wolofen artean deitura asko daudela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak