Agave americana

**Agabe horia** edo **agabe pita** (*Agave americana*) *Agavaceae* familiako landare iraunkorra da. Jatorriz Mexikokoa eta Estatu Batuetako hegoaldekoa, mundu osoan zehar landare apaingarri bezala banatu da  eta Hego Amerika, Mediterraneo arroa, Kanariar Uharteak, Asia, Australia eta Kaledonia Berria bezalako eskualde askotan naturalizatu da.  

## Deskribapena 
thumb|marginata aldaera
Lur idorrekiko erresistentea den landare iraunkor akaule bat da. Hosto sukulento handiak dira (1-2 ma x 15-25 cm), lantzeolatuak, zuri-urdinxkak, zuri-grisaxkak, berdeak edo askotarikoak. Espiralean kokatzen dira erdigunearen inguruan, eta han, erdiko zurtoin labur batean biribilkatuta (Mexikon kayote). Ertzetan ia 2 cm-ko arantzak dituzte, izurtuak edo koskadunak izan daitezkeenak. 5 cm inguruko luzera eta 1 cm arteko zabalera duen arantza apikala oinarrian.

Behin bakarrik loratzen da bere ziklo begetatiboaren amaierarantz, monokarpismo izenez ezagutzen den fenomenoa, zortzi edo hamar metroko altuera eta 10 cm-ko diametrotik gorako zabalera duen infloreszentzia terminala sortuz. Bere luzeraren erditik gora, adar txikiak irteten diote, panikula ireki baten itxuran, eta amaieran, lore hermafrodita hori-berdexkak. Lore bakoitzak 5-10 cm-ko tamaina du, eta saguzarrek polinizatu ohi dituzte. Fruitua kapsula trigona eta luzanga bat da. Bere bizitzan zehar ernamuin edo kimu ugari igortzen ditu sustraitik.  besteak beste, mundu osoan ezaguna den mezcal bat, tekila. Loratu aurretik lore-zurtoinaren izerditik ateratako zuku azukretsua hartzitu egiten da edari alkoholdun bat ekoizteko, pulke izenekoa, edaria egiteko erabiltzen den espezieetako bat, eta aldi berean, mezkal lortzeko destilatu egiten da. 

**Terapeutikoa**
Erdialdeko Amerikan, landarearen zati batzuk kanpotik eta barrutik erabiltzen dira hainbat gaitzentzako. Izerdia kataplasmak bezala zaurien gainean. Beherakoa, disenteria, idorreria, indigestioa, flatulentzia, ikterizia tratatzeko eta laxante gisa, hartu egiten da. Hostoen infusioa purgatzaile gisa eta erroa diaforetiko eta diuretiko gisa. 

## Beste erabilera batzuk 
Oraindik ere hostoetatik ateratzen den ehun-zuntzagatik lantzen da,  pita izenekoa, sokak, sareak eta beste objektu batzuk ekoizteko. Landarearen hostoak birrindu egiten dira, zati berde eta hezea askatu arte. Horrela lortzen dira barruan dauden zuntzak. Ondoren, lodiera ezberdineko eta kolore ia zuriko testura latzeko sokak egiten dira. Gaur egun, baliabide mekanikoak erabiltzen dira, eta gutxiago erabiltzen dira. 

### Espezie inbaditzailea 
Europa. Hego Afrika, Hego Amerika, India eta Australiako eskualde askotan sartu da.  

## Taxonomia 
*Agave americana* Carlos Linneok deskribatu zuen eta Species Plantarum 1:323. 1753. argitaratu zen. 

## Etimologia 
**Agave:** izen generikoa, 1753an Carlos Linneo naturalista suediarrak zientifikoki ezagutzera eman zuena, Agavos greziarretik hartu zuena. Greziar mitologian, Agave Cadmo-ren alaba menadea zen, Tebasko erregea, zeinak, bakante mordo baten buru, bere seme Penteo hil baitzuen, Cadmo-ren oinordekoa tronuan. Agabe hitzak, beraz, miresgarria edo noblea den zerbaiti egiten dio erreferentzia. 

**americana:** epiteto geografikoa, Amerikan duen kokapenari buruzkoa.

**Sinonimoak**
* *Agave complicata* Trel. ex Ochot.
* *Agave felina* Trel.
* *Agave melliflua* Trel.
* *Agave spectabilis* Salisb.
* *Aloe americana* (L.) Crantz 

## Herri-izenak 
Gaztelaniaz : acibara, agave, alcibara, alcibarón, alcimara, alcimarón, aloe, aloe americana, aloe americano, alzabara, alzavara, arroqueño, arzabara, arzabarón, atzahara, atzavara, azabara, azabarón, cabuyá, cardón, cimbara, donarda, figarasa, ágave, javila, magüey, maguey, metl, pita, pitaca, pitacón, pitaco, pita común, pitera, pitón, sábila, zabilla, zábila, azul champagra del Perú, caraguatá del Paraguay, cardal del Paraguay, cocuí de Venezuela, champa de Loja, champagra azul del Perú, chuchau del Perú, cucuí de Venezuela, henequén de la isla de Santo Domingo, mezcal de las Californias, nequen de la isla de Santo Domingo, maguey amarillo, galime, tepehuán.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ceballos Jiménez, Andrés (1986). Diccionario Ilustrado de los Nombres Vernáculos de las Plantas en España. I.C.O.N.A.
* Sanjuán, Rubén; González, J. M.; Huerta, M. (2000). Fuente y arte del piteado. Universidad de Guadalajara. ISBN 968-895-930-8.

## Ikus, gainera 
* Agave

## Kanpo estekak