Koreera

**Koreera** (koreeraz: 한국어/韓國語 *hangugo* (hegoaldean), 조선말/朝鮮말 *tsosonmal* (iparraldean)) Korean (Ipar nahiz Hego Korean) eta Txinako Yanbian herrialde autonomo mugakidean mintzatzen den hizkuntza bakartua da; hala ere, haren dialekto batzuk hizkuntzatzat hartzen dira, haien arteko ezberdintasunak direla eta.

Gutxi gorabehera, 78&nbsp;milioi lagunek hitz egiten dute. Mila urtez, *hanja* izeneko txinatar karaktereak erabiliz idatzi zen, XV.&nbsp;mendean *hangul* izeneko idazkera garatu zen arte, baina, XX.&nbsp; mendera arte, Sejong Handiaren aginduz, ez zen orokor bihurtu, aristokratek *hanja* nahiao baitzuten.

Koreera hizkuntza eranskaria da morfologian eta subjektu-objektu-aditz (SOA) motakoa joskeran.

Iparraldeko eta hegoaldeko koreeraren aldaerak ez datoz batː iparraldeko koreerak askoz mailegu gutxiago ditu, adibidez. 

Koreatik kanpo, hizkuntza gutxitu gisa aitortzen da Txinako zenbait tokitan, konkretuki Jilin-en eta zehazki Yanbian prefekturan eta Changbai konderrian. Sakhalingo korearrek ere hitz egiten dute Sakhalingo zenbait tokitan, Japoniaren iparraldean dagoen Errusiako uhartean, eta Koryo-saram herriak Erdialdeko Asiako zenbait tokitan. Hizkuntzak ahaide desagertu batzuk ditu, eta horiek —Jeju uharteko Jeju hizkuntzarekin (Jejuan) eta koreeraz berarekin batera— korear hizkuntza familia trinkoa osatzen dute. Hala ere, jejuanera eta koreera ez dira elkarren artean ulergarriak. Koreeraren aberri linguistikoa gaur egungo Mantxurian dagoela iradokitzen da. Idazkerak oinarrizko 24&nbsp;letra (*jamo*) eta oinarrizko letra horietatik eratutako 27&nbsp;letra konplexu erabiltzen ditu.

Koreera hizkuntza (atzerriko hizkuntza gisa) ikasteko interesa aliantza luzeek, ​​parte-hartze militarrak eta diplomaziak sortu dute, hala nola Bigarren Mundu Gerra eta Koreako gerra amaitu zirenetik Hego Korea eta Estatu Batuen arteko eta Txina eta Ipar Korea artean emandakoak. Beste hizkuntzekin batera, hala nola txinera eta arabiera, Estatu Batuetako Defentsa Sailak koreera ingeles hiztunentzat zailtasun maila gorenean sailkatzen du.
## Izena 
1945. urtearen aurretik, hizkuntzak *tsosonmal* (조선말, 朝鮮말) edo *tsosono* (조선어, 朝鮮語) izena zuen; gaur egun, izen bera erabiltzen segitzen dute Ipar Korean, baina Hego Korean *hangugo* (한국어, 韓國語) edo *hangunmal* (한국말, 韓國말) izenak onartzen dira (sarritan *kugo* (국어, 國語 –«hizkuntza ofiziala»– esaten da). Herrialde bietan, *urimal* (우리말, «gure hizkuntza») izena ere erabiltzen da.
## Ahaidegoa 
Hizkuntzalari gehienek hizkuntza bakartutzat daukate koreera, baina gutxi batzuek altaitar hizkuntzen taldean sartzen dute. 

Japonieraren eta koreeraren arteko balizko ahaidetasunaz ohartu zen lehen hizkuntzalaria Ogura Shinpei izan zen.

## Dialektoak 
230px|ezkerrera|thumb|Koreeraren dialektoak
thumb|230px|ezkerrera|Mintzatzea Hego Koreako koreeraz
Hego Koreako hizkuntza estandarraren oinarria Seulgo dialektoan datza, eta Ipar Koreakoa, berriz, Piongiangoan. Bi horiez gain, korear penintsulako eskualde bakoitzak berea du; beste lurraldeetan ere, hainbat dialekto garatu ziren, adibidez, Txinako korearrena.

Dialektoek bestelakotasunak dituzte fonetika eta lexikoan, eta, batzuetan, bestelakotasunak oso esanguratsuak dira: horren ondorioz, hainbat hizkuntzalarik dialekto batzuk (Jeju uhartekoa, adibidez) hizkuntzatzat hartzen dituzte. 

## Historia
Koreera modernoa tarteko koreeratik dator, eta hau, aldi berean, antzinako koreeratik, zeina protokorear hizkuntzatik datorren, eta hizkuntza horrek, oro har, bere jatorrizko hizkuntza-sorrera Mantxurian duela iradokitzen da. Whitmanek (2012) iradokitzen du protokorearrak, jadanik Korea iparraldean zeudenak, Koreako penintsularen hegoaldera hedatu zirela K.a.&nbsp;300&nbsp;inguruan, eta Mumun japoniar nekazarien ondorengoekin batera bizi izan zirela (edo asimilatu egin zituztela). Biek ala biek eragina izan zuten elkarrengan, eta geroagoko sortzaile-efektu batek bi hizkuntza-familien barne-aniztasuna gutxitu zuen.

Bi gobernu independente ezarri zirenetik, iparralde eta hegoalde arteko desberdintasunak garatu dira koreera estandarrean, ahoskeran eta aukeratutako hiztegian izandako aldaerak barne. Ipar eta Hego Korearen artean gatazka politiko sendoa egon ohi den arren, hizkuntza *desberdintasun* horiei dagokienez, hizkuntza-aldaera handiagoak erakusten dituzte herrialde bakoitzeko eskualdeetako dialektoek Ipar eta Hego Koreako estandarren artean aurkitzen direnak baino. Hala ere, dialekto horiek, neurri handi batean, elkar ulergarriak izaten jarraitzen dute.

### Idazketa-sistemak 
Txinako hizkuntza, txinatar karaktereekin idatzia eta sino-xeniko ahoskerekin irakurtzen zena, Korean, lehen aldiz, K.a.&nbsp;I.&nbsp;mendean sartu zen, eta idazkera formalaren eta gobernuaren bitartekoa XIX.&nbsp;mendearen amaierara arte izan zen. Korear jakintsuek, beren hizkuntza idazteko, txinatar karaktereak (koreeraz *Hanja* izenez ezagutzen direnak) egokitu zituzten *idu*, *hyangchal*, *gugyeol* eta *gakpil* izeneko idazkerak sortuz. Sistema horiek astunak ziren korear eta txinatar hizkuntzen arteko funtsezko desberdintasunengatik, eta txinera klasikoan hezitakoentzat bakarrik ziren erabilgarriak. Biztanleriaren gehiengoa analfabetoa zen.

XV. mendean, Sejong Handia erregeak berak idazkera sistema alfabetiko bat garatu zuen –gaur egun, Hangul izenez ezagutzen dena– jende xehearen artean alfabetatzea sustatzeko. *Hunminjeongeum* dokumentuan aurkeztua, *eonmun* (lagunarteko idazkera) deitu zitzaion, eta azkar zabaldu zen nazio osoan Koreako alfabetatzea handitzeko.

Korear alfabetoa *yangban* aristokraziak gaitzetsi egin zuen; ikasteko errazegia zelako gutxietsi zuten. Hala ere, klase xehearen artean, asko erabili zen, eta klase xeheak gozatzen zituen eleberri ezagunak inprimatzeko erabili zen. Txineraz idatzitako dokumentu ofizialak jende gutxik ulertzen zituenez, Koreako erregeek, jada XVI.&nbsp;menderako, batzuetan, ohar publikoak Hangulez idatzita argitaratzen zituzten Koreako klase guztientzat, nekazari hezigabeak eta esklaboak barne. XVII.&nbsp;menderako, yangbanek, dagoeneko, hangul letrak trukatzen zituzten esklaboekin, eta horrek iradokitzen du hangul alfabetatze tasa altua zegoela Joseonen garaian.

XIX. mendean, Koreako nazionalismoaren hazkundearen testuinguruan, 1894ko Kabo erreformak Konfuzioren azterketak indargabetu zituen, eta gobernuaren dokumentuak, txinera literarioaren ordez, hangul hizkuntzan argitaratuko zirela agindu zuen. Egunkari batzuk hangul hizkuntzan argitaratzen ziren, baina beste argitalpen batzuek Koreako idazkera mistoa erabiltzen zuten, hanja erabiliz txinera-korear hiztegiarentzat eta hangul beste elementu batzuetarako. 1949an, Ipar Koreak hanja indargabetu zuen idazkeran, baina eskoletan irakasten jarraitzen dute. Hego Korean, haren erabilera, batez ere, egunkarietarako, artikulu akademikoetarako eta desanbiguaziorako gordeta dago. Gaur egun, hanja ez da asko erabiltzen eguneroko bizitzan, baina, oraindik ere, garrantzitsua da ikasketa historiko eta linguistikoetarako.

## Idazketa 
Herrialde bietako koreerak XV. mendean garatutako *hangul* izeneko idazketa darabil. Lehenago, *hanja* izeneko idazketa erabiltzen zen, hau da, txinatar karaktereak. Egun, Ipar Korean *hangul* erabiltzen da bakarrik, eta Hego Korean, berriz, idazketa biak. Herrialde bietan, ez da *Hangul* bera. 

Latindar alfabetoan oinarritutako idazketa bat sortzen ere ahalegindu ziren, baina ez da inoiz erabiltzen. 

XV. - XX. mendeetan, nahastutako idazketa, egungo japonieraren idazketaren antzekoa, erabiltzen zen: hitzen erroak *hanja*ren bidez idazten ziren, eta beste zatiak, gramatikoki aldatzen direnak, *hangul*aren bidez idazten ziren.

## Hizkuntzaren egitura eta ezaugarriak 
### Fonetika 
#### Kontsonanteak 
Hainbat kontsonantek asperenketa dute ([tɕ**ʰ**], adibidez), eta oso garrantzitsua da hitzen esanahiak alda ditzakeelako. 

#### Bokalak 
### Morfologia 
#### Izenak 
Koreerazko izenek kasuak eta numeroa (singularra eta plurala) dituzte, baina gutxitan bereizten dira; ez dute artikulurik, ez eta generorik ere. 

Hurrengo taulan, hitz bat kontsonante batekin amaitzen denean atzizkiaren lehenengo aldaera erabiltzen da, eta, hitz bat bokal batekin amaitzen denean, bigarrena erabiltzen da (begirunea adierazten duen aldaera parentesien artean dago): 

#### Aditzak 
Koreerazko aditzek atzizki ugari har ditzakete; adibidez, 야 하다 *ja handa* atzizkia hartzen duenean, «behar izan» esanahia gehitzen zaio aditzari: 학생은 열심히 공부해야 한다 (*Hakzeng-yn yolsimi kongbuhe-**ja*** ***handa***) «Ikasleak gogor ikasi behar du».

Atzizki guztiak aditzen bi formetako bati gehitzen zaizkio:

* Lehenengoa 다 (*ta*, *da*) zatia baztertuz sortzen da: 먹다 (*mok**ta***) → 먹 (*mok*);
* Bigarrena erroko azken bokalaren arabera sortzen da.

##### Denborak 
Koreerazko aditzek lau denbora dituzte; ez dute konjugaziorik:

# Orainaldi-etorkizuna: aditzak ez du atzizkirik behar (baina begirunea adierazten duen atzizkia erants daiteke, hala ere): 우리는 다음 주말에 제주도에 여행을 갈 것이다 (*Uri-nyn taym tsumar-e Tsetxodo-e joheng-yl **kal** kosida*) «Datorren asteburuan, Jeju uhartera egingo dugu bidaia»:
## Etorkizun bakuna, 겠 (*ket*) atzizkiaren bidez osatzen dena, lehenengo eta bigarren pertsonekin (hau da, «ni, gu, hi, zu, zuek» izenordainekin) erabiltzen da bakarrik, eta «zerbait egin nahi / asmoa izan» esanahia du: 다음 학기부터 나는 일본어를 배우기 시작하겠다 (*Taym hakki-butho na-nyn ilbono-ryl peugi sitxakha**get**ta*) «Datorren seihilekotik aurrera, japoniera ikasten hasteko asmoa dut»;
## Etorkizun konplexua, nahitaezko (saihestu ezin den) etorkizuneko ekintza bat adierazten duena; partizipioari, 것 (*kot*) eta 이다 (*ida*) atzizkiak gehitzen zaizkio denbora hori osatzeko: 삼 주일 후에 그들은 결혼할 것이다 (*Zam tsuil khu-e* *kydyryn kjorhonhal **kosida***) «Hiru aste barru ezkonduko dira»;
# Lehenaldia, 았 (*at*), 었 (*ot*) eta 였 (*jot*) atzizkien bidez osatzen dena;
# Dirauen (oraindik amaitu ez den) orainaldia, 고 (*ko*) eta 있다 aditzaren (*itta*, «izan») bidez osatzen dena: 나는 지금 서울에 살고 있다 (*Na-nyn tsigym Sour-e zal**go itta***) «Seulen bizi naiz orain (oraindik)».

##### Substantibazioa 
Koreerazko aditzak izen bihur daitezke; horri «substantibazioa» deritzo hizkuntzalaritzan. Hori 기 (*ki*, *gi*) atzizkia lehenengo aditzen formari gehituz sortzen da: 하다 (*hada*) «egin» — 하기 (*hagi*) «egite». Substantibazioa esaldi bereziak sortzeko erabiltzen da; adibidez, 기 + 로 하다 (*ki-ro + hada* (hau da, + aditz bat) esaldiak «zerbait egitea erabaki» esanahia du: 내일은 기민씨 생일이에요. 그래서 같이 저녁 먹기로 했어요 (*Neir-yn Kimin-zzi zengir-iejo. Kyrezo kathi tsonjok mok**kiro** hezzojo*) «Kiminak urtebetetzea du bihar; beraz, elkarrekin bazkaltzea erabaki dugu».

#### Izenondoak 
Koreerazko izenondoek bi forma ezberdin dituzte. Lehenak aditzen ezaugarri guztiak ditu, eta bigarrena, berriz, euskarazko izenondoen antzekoa da. 

Lehen formako izenondoek 다 (*ta*, *da*) atzizkia dute, hau da, aditzen adierazle nagusia: 예쁘다 (*jeppy**da***) «eder».

Bigarrena lehenaldiko partizipioa gisa sortzen da: 예쁘다 (*jeppyda*) → 예쁜 (*jeppyn*).

#### Partizipioak 
Koreerazko partizipioak orainaldi, lehenaldi eta etorkizunean ager daitezke. 

#### Zenbakiak 
Koreerak hitz jatorrak ditu zenbakiak adierazteko, baita txineratik hartutako zenbakiak ere. Kopuru handiak txinerazko zenbakiak erabiliz zenbatzen dira. Orduak emateko, koreerazko zenbakiak erabiltzen dira, eta, minutuak esatean, berriz, txinerazkoak.

* 1–99 zenbakiak jatorrak dira:

*Ehun* eta *mila* adierazteko hitz jatorrak —온 (*on*) eta 즈믄 (*tsymyn*)— ez dira egun erabiltzen. 

* Txineratik hartutako zenbakiak:

123.456.789 zenbakia (ehun eta hogeita hiru miloi laurehun eta berrogeita hamasei mila zazpiehun eta laurogeita bederatzi), adibidez, 1.2345.6789 idazten da koreeraz. 

##### Zenbaki ordinalak 
Koreerazko zenbaki ordinalak horrela osatzen dira:

##### Zenbatzeko erabiltzen diren hitzak 
Zenbakiez gain, txineratik eratorritako hitz horiek ere beharrezkoak dira zenbatzeko. Adibidez, «bost katu» esateko zenbakia eta 마리 hitza behar dira: 고양이 다섯 **마리** (*kojanji tazot **mari***).

Honako hauek dira: 

* 개 (*ke*, «gauza»): erabiliena da,
* 번 (*pon*, «aldi»): gertaerak zenbatzeko,
* 세 (*ze*, «urte»): adinaren berri emateko,
* 갑 (*kap*, «fardel»),
* 명 (*mjong*, «gizaki, gizon»); *zaram* hitza, esanahi bera duena, zenbatzeko hitzik gabe erabil daiteke,
* 마리 (*mari*): abereak zenbatzeko,
* 권 (*kvon*, «liburu»),
* 자루 (*tsaru*): bolalumak eta lapitzak zenbatzeko,
* 잔 (*tsan*): katiluetarako,
* 채 (*tshe*, «etxe»),
* 병 (*pjong*, «botila»),
* 그릇 (*kyryt*): janariaren zatiak (jatetxe batean, adibidez) zenbatzeko,
* 켤레 (*khjolle*, «bikote»): bikoteetan dauden gauzakiak (oinetakoak, adibidez) zenbatzeko,
* 장 (*tsang*, «paper orrialde»),
* 시간 (*sigan*): denborarako.

#### Izenordainak 
##### Bigarren pertsonari (pertsonei) hitz egiteko 
«Hi» — 너 (*no*), lagunartean bakarrik erabiltzeko;

: begirunea adierazteko:
:* Emakume bati — 아줌마 (*atxumma*);
:* Gizon bati — 아저씨 (*atxossi*);
:* Neska bati — 아가씨 (*agassi*);
:* Gizakiaren izena + 씨 (*ssi*) edo gizakiaren lanpostua + 님 (*nim*);
:* Gizakiaren deitura + 선생 (*zonzeng*, «jaun») + 님 (*ним*).

Ezkontideek elkar 당신 (*tangsin*) hitzaz deitzen dute. 

«Jaunak» — 여러분 (*jorobun*).

### Lexikoa 
Herrialde bietako hizkuntzaren lexikoa ez da bera. Hitz batzuk Ipar edo Hego Korean bakarrik erabiltzen dira. 

Maileguei dagokionez, gaur egungo koreeraren lexikoaren % 60, gutxi gorabehera, txineratik hartutako hitzak dira: adibidez, 시간 [ɕʰiɡa̠n] «denbora, ordu», *hanja*z: 時間 = 時 («denbora») + 間 («tarte»). Horri, *Sino-Korean words* deritzo ingelesez. Ipar Korean, errusieratiko mailegu gehiago daude, eta Hego Korean, aldiz, ingelesetikoak bereziki; oro har, Ipar Koreako hizkuntzan mailegu gutxiago daude.

#### Hizketaren estiloak 
Koreerak hizketa-estilo ezberdinak ditu, egoeraren arabera erabiltzekoak; horregatik hitzek ohiko eta begirunezko aldaerak dituzte: 

## Erreferentziak 
## Hainbat irakurketa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  In 3 volumes.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Unpublished Harvard University PhD dissertation.
* 

## Kanpo estekak