Man'yōgana

'''''Man'yōgana'''* (万葉仮名, /maɰ̃joꜜːɡana/ edo /maɰ̃joːɡana/ ahoskatua) japoniera idatziz irudikatzeko antzinako idazkera sistema da. Japoniera fonetikoki irudikatzeko baliabide gisa garatu zen lehen *kana* sistema ezaguna izan zen: noiz erabili zen ez dago argi, baina gutxienez VII. mendearen erdialdetik aurrera hasi zen. *Man'yōgana* izena *Man'yōshū* hitzetik dator, *man'yōgana*z idatzitako Nara garaiko poesia antologiatik.

Sistema horretaz baliatutako testuek txinatar karaktereak darabiltzate beren esanahietarako, baina *man'yōgana*k karaktere horiei erreferentzia egiten die balio fonetiko bat irudikatzeko erabiltzen direnean soilik. Balioak txineraren ahoskera garaikidetik eratorri ziren, baina karaktereen jatorrizko japoniar irakurketak ere erabili ziren inoiz. Adibidez, 木 karaktereak ("zuhaitz") /mo/ irudika zezakeen (txinera ertaineko  hitzean oinarritua), /ko/ edo /kwi/ (japoniera zaharrean ere "zuhaitz" esan nahi zuen).

*Man'yōgana*ren bertsio sinplifikatuek, azkenean, *hiragana* eta *katakana* idazkerak sortu zituzten, egungo japonieraz erabiliak.

## Jatorria 
Koreako Baekje erresumako adituek Japoniar uhartedian *man'yōgana* idazkera sistema sartu zutela uste da. *Kojiki* eta *Nihon Shoki* kronikek hala diote; froga zuzenak nekez aurkitu bada ere, adituek ideia hori onartzeko joera dute.

*Man'yōgana*ren balizko adibide zaharrena Inariyama burdinazko ezpata da, 1968an Inariyama Kofun induskatua. 1978an, X izpien analisiak gutxienez 115 karaktere txinatarrez osatutako urre-koloreko inskripzio bat azaldu zuen: testuak, txineraz idatzita, pertsona izen japoniarrak zeuzkan, hizkuntza fonetiko batean izenetarako idazten zirenak. Ezpata hura 辛亥年 urtean (K.o. 471n, normalean onartutako teorian) egin zela uste da. Oso litekeena da ezpata haren inskripzioa Baekjez erabiltzen zen txineraren bertsio batean idatzita egotea.

## Oinarriak 
*Man'yōgana*k *kanji* karaktereak darabiltza bere ezaugarri fonetikoetarako, semantikoetarako bainoago. Beste era batera esanda, *kanji*ak beren soinuengatik erabiltzen dira, ez esanahiengatik. Ez zegoen *kanji*ak aukeratzeko sistema estandarrik, eta desberdinak erabil zitezkeen soinu bera irudikatzeko, idazlearen apetaren arabera. VIII. mendearen amaieran, 970 *kanji* erabiltzen ziren japonierazko 90 morak irudikatzeko. Esate baterako, *Man'yōshū* 17/4025 olerkia honela idatzi zen:

Poeman, *mo* (母, 毛) eta *shi* (之, 思) soinuak karaktere ezberdin anitzez idatzita daude. Partikula guztiak eta hitz gehienak fonetikoki irudikatuta daude, baina *ji* (路), *umi* (海) eta *funekaji* (船梶) hitzak semantikoki eman dira.

Kasu batzuetan, hitz jakin batzuetarako silaba zehatz batzuk koherentziaz adierazi dira karaktere jakinen bidez. Erabilera hori *Jōdai Tokushu Kanazukai* izendapenaz ezagutzen da, eta horrek histori hizkuntzalariei pentsarazi die japoniera zaharreko zenbait soinu ezberdinek, hainbat *man'yōgana* karaktere multzoz sistematikoki irudikatuak, ez ote zuten ordutik bat egin.

## Motak 
*Man'yōgana* darabilen idazkeran, *kanji*ak hainbat moduz askotan egokitzen zaizkie soinuei, batzuk zuzen eta besteak, ez hainbeste.

*Shakuon kana* (借音仮名) sino-japoniar irakurketan oinarritzen da: hor, karaktere batek mora bat edo bi adierazten ditu.

*Shakikun kana* (借訓仮名) jatorrizko *kun'yomi* irakurketa batean oinarritzen dira, karaktere bat eta hiru artean mora bat eta hiru artean irudikatzen dute.

## Garapena 
*Kanji*ak txineraz sortu ziren, hizkuntza monosilabikoa batean: japonierara (silaba aniztuna zena, ordea) egokitzean, bien arteko desberdintasunak handiak izanik, *man'yōgana* oso baldarra izan zen irakurtzeko eta idazteko. *Kanji*ak bi ahoskera multzo ezberdin dituenez —bata sino-japoniar ahoskeran oinarritua; bestea, jatorrizko japoniar ahoskeran—, zaila zen zehaztea karaktere jakin bat bere ahoskera edo esanahia irudikatzeko erabiltzen ote zen, hau da, *man'yōgana* ala benetako *kanji*a zen, edo biak. Nahasmendua arintzeko eta denbora aurrezteko, *man'yōgana* gisa erabili ziren *kanji*ak, azkenean, *hiragana* sortu zuten, 変体仮名 *hentaigana* alternatibak barne (egun, zaharkituta), eta *katakana* bihurtu zen sistema bereizi batekin batera. *Hiragana* emakumezkoek zerabilten *sōsho* estilo oso kurtsiboan idatzitako *man'yōgana*tik garatu zen; bitartean, *katakana* monje budistek garatu zuten esku izkribu forma gisa, gehienetan *man'yōgana* karaktereen zatiak bakarrik erabiliz (adibidez, lehen edo azken trazuak). Kasu batzuetan, *man'yōgana* karakter batek silaba jakin baterako *hentaigana* bat sortu zuen, egungo *hiragana* karakterea lortzeko gehiago sinplifikatu zena, baina *man'yōgana* karakter desberdin bat egungo *katakana* baliokidearen iturria zen. Adibidez, る (*ru*) *hiragana* 留  *man'yōgana* hitzetik eratorria da, eta ル (*ru*) *katakana*, berriz, 流 *man'yōgana*tik. Silaba bakarrerako *hiragana* forma alternatibo ugariak, azkenean, 1900. urtean estandarizatu ziren, eta baztertutako aldaerak *hentaigana* izenaz ezagutzen dira gaur. 

*Man'yōgana* egungo Japoniako eskualde izen batzuetan ageri da egun ere, bereziki Kyūshūn. Oraindik gertatzen da *man'yōgana*ren antzeko fenomeno bat, *ateji* (当て字) izenekoa: hitzak, maileguak barne, *kanji*ak erabiliz idazten dira, haien balio fonetikoa kontuan hartuta. Adibidez, 倶楽部 (*kurabu*, "klub"), 仏蘭西 (*Furansu*, "Frantzia"), 阿弗利加 (*Afurika*, "Afrika") eta 亜米利加 (*Amerika*, "Amerika"). 
ezkerrera|thumb|400x400px|*Katakana*, *man'yōgana* baliokideekin (*katakana*ra egokitutako *man'yōgana*ko atalak nabarmenduta daude)

ezkerrera|thumb|498x498px|*Hiragana*ren garapena, *man'yōgana*tik

## Ikus, halaber 
* Silabograma
* Sōgana – japonierazko aspaldiko silabarioa
* Idu idazkera, koreerazko analogoa

## Erreferentziak 
### Aipuak 
### Lan aipatuak 
* Joshi, R. Malatesha; Aaron, P. G. (2006). *Handbook Of Orthography And Literacy*. Routledge. ISBN 978-0-8058-5467-1
* Bentley, John R. (2001). "The origin of *man'yōgana*". *Bulletin of the School of Oriental and African Studies''. **64** (1): 59–73. doi:10.1017/S0041977X01000040. JSTOR 3657541. S2CID 162540119

## Kanpoko loturak 
* *An Extensive List of Man’yōgana Arranged According to the Character, and not Their Readings*