open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Earl Ray

**James Earl Ray** (Alton, Illinois, 1928ko martxoaren 10 &ndash; Nashville, Tennessee, 1998ko apirilaren 23a) Martin Luther Kingen hilketa egotzi zioten.

Ray Londresen atxilotu zuten 1968ko ekainaren 8an, King apirilaren 4an hil zuela-eta. 1969ko martxoaren 10ean onartu zuen Memphisen (Tennessee). 99 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Hala ere, egun gutxitara, bere burua errugabe zela aitortu zuen eta *Raoul* ezizeneko pertsonaren bat zegoela tartean. Bizitza guztia eman zuen bere gainetik kulpa kendu nahian.

Ray eta beste 6 preso Petrosen (Tennessee) dagoen Estatal Brushy Mountain kartzelatik alde egin zuten 1977ko ekainaren 10ean, baina ekainaren 13rako berriro zen kartzelan. Ihesaldia zela-eta, urte gehiago egotzi zizkioten. 1997an, Dexter King, Martin Luther Kingen semeak, Ray ezagutu zuen eta epaiketa justu baterako laguntza eskaini zion publikoki.

Martin Luther King asasinatzeko konspirazio batean parte hartu zuela-eta, Lloyd Jowers eraman zuten tribunaletara. Jowersek erruduna zela aitortu zuen eta King-en familiak dolar bateko paga bat jaso zuen, sinbolikoki, helburua ez baitzen ekonomikoa. James Earl Rayren abokatuak egin ahalak egin zituen bere defenditua askatzen, baina ez zuen ezer lortu. Kingen familiak ez du errudun kontsideratzen.

Kartzelan labankada bat eman zioten eta odol transfusio bat egin beharrean izan zen; hepatitis C eragin ziola uste dugu eta honek giltzurrun arazoak ekarri zizkion. Horrela hil zen.
Pirateria

[eskuinera|thumb|250px|Piraten bandera adierazgarriena, [Jolly Roger, XVIII. mendeakoa da.]]
**Pirateria** edo **itsaslapurreta** itsasoan eginiko lapurreta da, estatu burujabe baten baimena izan gabe. Itsas lapurreta nazioarteko uretan edo estatu baten jurisdikzio gabeko lekuetan egiten da gehienetan, itsasontziko bere zama lapurtzeko edo bere bidaiariak esklabo bihurtzeko.

Piratek bere kabuz jokatzen zuten bitartean, kortsarioek "*nabigatzeko*" baimenak zituzten bere herrialde etsaien merkatari ontziei eraso egiteko eta bertako zama lapurtzeko. Horrexegatik zaila zen esatea nor zen pirata eta nor kortsarioa, adibidez, Francis Drake kortsario britainiarra pirata bat baino ez zen espainiar agintarien ustez.

Nazioarteko zuzenbidearen definizioa Nazio Batuen itsas zuzenbidearen itunaren 101. artikuluan agertzen da.

## Etimologia 
*Pirata* hitza grezierazko *πειρα*, -ας hitzetik dator, euskaraz «proba» esan nahi duena; honek *πειραω* aditzatik dator, euskaraz «saiatu» edo «abenturetan fortuna bilatu» esan nahi duena.

Gaur egun pirateria hitza nabigazioan ez ezik, aeronautika edo informatika arloetan ere erabiltzen da.

## Historia 
Pirateria historiak merkataritzak beste urte ditu. Jadanik k. a. V. mendean piratak zebiltzan Persiar Golkoan edo Txinako itsasoan. Antzinako Greziako mitoek ere pirateria egin zuten: Jasonek urrezko ardilarru lapurtu zuenean, Ulisesek Itakara bueltan, eta abar.

Antzinako Erroman Ziliziako piratek Julio Zesar bahitu zuten. Erdi Aroan, bikingoek eta Arabiarrek pirateriari ekin zioten. Baina, Aro Modernoa zen pirateriaren irudia sortu zuena, batez ere, Karibe itsasoan.

Guar egun, pireteriak oraindik dirau, batez ere hiru herrialdetan: Somalia (Afrikako adarrean), Indonesia eta Malasia (Malakako itsasartean).

## Literatura 
Pirateria, zenbait liburu famatuan jorratutako gaia izan da, adibidez:
* *Treasure Island*, Robert Louis Stevenson.
* *Captain Blood*, Rafael Sabatini.
* *La tigre della Malesia*, Emilio Salgari.
* *On Stranger Tides*. Tim Powers. (*Pirates of the Caribbean* filma eta *Monkey Island* bideo-jokoaren iturria)
* *Canción del pirata*, José de Espronceda.

## Euskal literaturan 
* *Euskal piratak*. Iñaki Mendizabal. Elea, 2003.
* *Maddi eta euskal piratak*. Fernando Morillo. Gaumin, 2014.

## Pirata famatuak 
### Historikoak 

* Bizargorri
* Roger de Flor
* Bizarbeltz
* Francis Drake
* John Oxenham
* Thomas Cavendish
* François Le Clerc "Zurzango"
* Cornelius Jol "Zurzango"
* John Hawkins
* Richard Hawkins
* Oliverio van Noort
* Laurens de Graff
* Henry Morgan
* François l'Olonnais
* John Clipperton
* Calico Jack
* Bartholomew Roberts
* Benito de Soto Aboal
* Victor Barbazán
* Willian Dampier
* Roberto Cofresi
* Hendrick Brouwer
* Samuel Bellamy
* Edward England
* Bartholomew Sharpe
* Thomas Tew
* Wodes Rogers
* Mateo Maineri

### Fikziozkoak 

* Jack Sparrow
* Hector Barbossa
* Sandokan
* Kako-oker kapitaina
* Guybrush Threepwood
* Long John Silver
* Monkey D. Luffy

## Ikus, gainera 
* Kortsario
* Euskal piratak

## Kanpo estekak
Euskal Herriko piratak

thumb|300px|Euskal Herriko kortsariei eskainitako oroigarria Donibane Lohizunen (Lapurdi).
**Euskal Herriko piratak** pirateriari ekin zioten euskal herritarrak ziren. Batez ere Bizkaiko golkoan aritu ziren, baina baita Karibe itsasoan ere.

## Historia 
thumb|thumbtime=0|start=0|Euskal Herriko piraten gaineko zortzi datu.
Nahiz eta pirateria nabigazioa bezain jarduera zaharra den, 1304. urtekoa da Euskal Herriko piratak aipatzen dituen lehendabiziko testu ezaguna. Lehendabiziko euskal herritar pirata ezagunak XV. mendearen hasierako Anton Garai eta Pedro Larraondo bizkaitarrak dira. Hainbat merkataritza-ontzi erasotu zituztela eta, exekutatu egin zituzten.

Jadanik XIV. mendean, Ingalaterrako Edward III.ak eraso zien Euskal Herriko pirata eta kortsarioei, baina Euskal Herriko pirateriaren urrezko aroa XVI. eta XVII. mendeak izan ziren.

## Euskal Herriko pirata famatuak 
[thumb|140px|Jean Laffite irudikatzeko [1895ean egindako marrazki bat.]]
* Anton Garai (XV. mendea)
* Pedro Larraondo (XV. mendea)
* Juan Perez de Casa
* Mitxel Likona (XV. mendea)
* Iñigo Larrea (XV. mendea)
* Pedro Agirre "Campanario" (XVI. eta XVII. mendeetan)
* Michel le Basque (XVII. mendea)
* Étienne Pellot (XVIII. eta XIX. mendeak)
* Jean Laffite (XVIII. mendea)
* Joanes Suhigaraitxipi (XVII. mendea)
* Fermin Mundaka (1825-1880)

## Gaia euskal literaturan 
* *Euskal piratak*. Iñaki Mendizabal. Elea, 2003.
* *Baleazaleak eta kortsarioak: euskal odisea ipar Atlantikoan.* Iñaki Mendizabal. Elea. 2004.
* *Pellot Eta Enperadorearen Bahiketa.* Iñaki Mendizabal. Ibaizabal. 2007.
* *Maddi eta euskal piratak*. Fernando Morillo. Gaumin, 2014.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kortsarioak

## Kanpo estekak 
*  Luis Murugarren, *Korsariak eta piratak* Gipuzkoako Foru Aldundia, Bertan
*  Euskal piratak *Euskonews Gaztea* astekarian
*  Joseba Aurkenerena: Euskal itsasgizon, pirata eta kortsarioen zerrenda laburra. https://zuzeu.eus/kultura/euskal-itsasgizon-pirata-eta-kortsarioen-zerrenda-laburra/
Abstentzio

220px|eskuinera|thumb|Abstentzioa sinbolizatzen duen ikurretako bat.

**Abstentzioa** hauteskunde edo erreferendum batean botorik ez ematea da. Herrialdeen arabera, abstentzioa eskubidea edo delitua (bozkatzea derrigorrezkoa den estatuetan) izan daiteke.

Bozkatzea derrigorrezkoa ez den herrialdeetan, abstentzio portzentaje bat beti ematen da, abstentzio pasiboari egotzi ohi zaiona. Abstentzio pasiboaren eta aktiboaren artean bereizketa argia egitea zaila bada ere, lehenak ez bozkatzeko erabaki soila islatzen duen bitartean, abstentzio aktiboa erabaki politiko baten isla da. Historikoki, mugimendu anarkistek abstentzio aktiboaren aldeko hautua egin dute, sistema politiko ordezkatzailearen aurkako ekintza politiko gisa. Halaber, abstentzio aktiboa hauteskunde edo erreferendum baten aurkako protesta bitartekoa izan ohi da.

## Ikus, gainera 
* Baliogabeko botoa
* Boto zuria

## Kanpo estekak
Iñaki Esnaola

**Iñaki Esnaola Etxeberri** (Deba, 1948ko uztailaren 28a) abokatua eta Herri Batasunako politiko ohia da.

Euskal presoen defentsan hasi zen frankismoko azken urteetan (1973) eta Herri Batasuna koalizioko buruzagi izan da 1978-1991 urteetan. Gipuzkoako ordezkaria izan da hainbat alditan Diputazioan, Batzar Nagusietan, Gasteizko Legebiltzarrean eta Madrilgo Parlamentuan. Espainiako legebiltzarrean HBren ordezkaria izan zen. 1989an Madrilen zelarik, tiroka eraso zuten, baita larri zauritu ere. Oldar berean Josu Muguruza kazetari eta politikaria erail zuten indar ultraeskuindarraren erasotzaileek.

1991n Herri Batasuna utzi zuen, desadostasun politikoak izan zirela medio. Oso kritikoa izan zen ezker abertzalearen proposamenekin eta ETAren jarrerarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Iñaki Esnaolari Argia aldizkarian
Andere Arriolabengoa

eskuinera|thumb|260px|Emakumea eta bertsolaritza

**Andere Arriolabengoa** **Bengoa** (Aramaio, Araba, 1982ko ekainaren 3a) bertsolaria eta abokatua da. Arabako Eskolarteko, San Prundentzioko eta Arabako Bertsolari Txapelketetan parte hartu du.

## Biografia 
Aramaion jaioa da Andere, 1982ko ekainaren 3an, eta Aramaion bizi izan da betidanik. Bi senidetan zaharrena da. Ama Otxandiokoa eta aita Aramaiokoa ditu. 

16 urterekin Aramaioko Bertso-Eskolan ikasle hasi zen. Oihane Perea bertsolaria irakasle izan zuen, eta bertsogintzak Araba ezagutzeko aukera eman zion lehenik, eta Euskal Herria ezagutzekoa gero.

## Ibilbidea 
LAB sindikatuko abokatua da lanbidez, bertsolaria, eta ama. Haurrei bertso eskolak ematen ere badabil. Besteak beste, *Hondakin industrialak* idatzi zuen Zaldibarko luizian harrapatutako bi langileek desagertuta jarraitzen zutenean, 2020ko otsailaren 14an.

### Bertsolaritza 
Arriolabengoaren lehen plaza, 1997. urtean Arabako Eskolarteko Txapelketa izan zen, Gasteizen. Arabako Eskolarteko Txapelketan, San Prudentzio sariketan, Bertxoko Sariketan, Arabako Bertsolari Txapelketan parte hartu du. 2010eko Arabako Kuadrilla artekoan txapelduna izan zen Aramaioko taldean. Arabako Bertsolari Txapelketaren Talde Antolatzaileren kidea izan da eta Arabako Bertsozale Elkartearen zuzendaritzan Sustapen arduraduna izan da.

2022ko apirilaren 3an Andere Arriolabengoa aramaioarrak irabazi zuen Trebiñun Arabako XV. Bertsolari Txapelketako hirugarren final-zortzirena. Arriolabengoak 192,5 puntu lortu zituen. Haren atzetik sailkatu ziren, hurrenez hurren, Xabi Igoa (191), Asier Rubio (176), Irati Anda (175,5), Danel Herrarte (174) eta Oier Arbina (172,5). Gai-jartzaile lanetan Lierni Altuna aritu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Andere Arriolabengoa Bertsozale Elkartearen webgunean
* Bakarkako bertsoa, Bideoa 2022.05.14 
* Bertsoa.eus-eko hainbat bideoa 
* Goienako idazkiak, Andere Arriolabengoa  
* Laneko helbidea: aarriolabengoa.legal@lksnext.com
Arabako Txakolina

thumb|300px|Euskal Herriko hiru txakolin sor-marken kokapena

**Arabako Txakolina** ardo mota horrek duen hiru jatorrizko izendapenetakoa da, Araban egindakoa.

Izendapena 2003an eskuratu zuten eta gaur egun 55 hektareatan zabaltzen dira mahatsondoak eta urtean 180.000 litro.

Aiaraldean kontzentratzen da arabar produkzioa eta Amurrion eta Laudion daude bi upelategi nagusiak. Bertan "Txakolin Eguna" ospatzen dute maiatzean.

## Mahats motak 
* Zuria: *Hondarribi zuri* (gomendatua), *Hondarribi Zuri Zerratia*, *Izkiriota*, *Izkiriota ttipia*, *Riesling*, *Sauvignon zuria* eta *Chardonnay* (baimenduak).
* Gorria edo beltza: *Hondarribi beltza*.

## Kanpo estekak 
*  Arabako Txakolina
Getariako Txakolina

thumb|300px|Euskal Herriko hiru txakolin sor-marken kokapena
[thumb|300px|Txakolin mahastia, [Zarautz|Zarauztik Getariara bidean.Lurretik aldenduak daude, hezetasunetik babesteko.]]

**Getariako Txakolina** ardo mota horrek duen jatorrizko izendapenik zaharrena da, Aian, Getarian eta Zarautzen egindakoa.

Izendapena 1990ean eskuratu zuten eta gaur egun 165 hektareatan zabaltzen dira mahatsondoak eta urtean 900.000 litro inguru ekoizten dira. Txakolin tradizionaletakoa da eta, hainbaten ustez kalitate handienekoa. Ekoizpen kopuruari dagokionez ere Getaria nagusi da, euskal ekoizlerik handiena izanda.

2008tik Gipuzkoako beste hainbat udalerrik ekoitz dezakete txakolina Getaria, Aia eta Zarautzez gain: Alde batetik Urola Kostakoak ere diren Orio eta Zumaia eta bestetik Arrasate, Eibar, Mutriku, Deba, Zestoa, Hondarribia, Villabona, Urnieta, Oñati, Beizama, Zerain eta Olaberria.

## Mahats motak 
* Zuria: *Hondarribi zuri* (gomendatua), *Hondarribi Zuri Zerratia*, *Izkiriota*, *Riesling* eta *Chardonnay* (baimenduak).
* Gorria edo beltza: *Hondarribi beltza*.

## Musika 
2008an Kupela musika taldeak Getariako txakolinari *Txakoliña* izeneko abestia eskaini zion.

## Kanpo estekak 
* Getariako Txakolina
Goikuriako San Pedro

**Goikuriako San Pedro** Gueñesko (Bizkaia) auzo bat da. Gueñesko udalerriaren erdigunetik 2 kilometro eta erdi ingurura dago. 12 baserrik eta etxe berri batek osatzen dute itsas mailatik 140 metro gorago kokatutako herrixka hau.

Ohiko abiapuntua da inguruko mendi hauetara igotzeko: Ganzabal (491 metro), Luxar (541) eta Eretza (871) metro.

## Ondarea 
* Goikuriako San Pedro apostoluaren eliza, 1520 inguruan eraikia.

## Jaiak eta ospakizunak 
Auzoko jaiak ekainaren 29an izaten dira, San Petriren omenez.

## Ikus, gainera 
* Gueñes

## Kanpo estekak
Quadra-Lakabex

**Quadra-Lakabex**
(izen ofiziala: *La Quadra*) Gueñeseko (Bizkaia) auzoa da.

Auzo honetan FEVEren Quadrako geltokia eta La Quadra dorretxea daude.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Coello

**Francisco Coello de Portugal y Quesada** (Jaén, 1822ko apirilaren 26a - Madril, 1898ko irailaren 30a) kartografo eta militar espainiarra izan zen.

[thumb|ezkerrera|175px|Francisco Coelloren *Atlas de España y de sus posesiones de Ultramar* ([1848-1880) lanaren azala]]

Kartografiaren munduan ezaguna izan zen haren plano landuengatik. Pascual Madoz iruindarrak argitaratutako *Atlas de España y de sus posesiones de Ultramar* ospetsuko planoak egin zituen 1848-1880 urte bitartean, neurketa zientifiko zehatzetan oinarriturik. 25 urte eman zituen Espainiako mapa nazionala 1:100.000 eskalan garatzen.

1876an *Sociedad Geográfica de Madrid* delako erakundea sortu zuen.

## Euskal Herriko kartografia 
Euskal Herriko hainbat hiri eta herri kartografiatu zituen Coellok, Víctor Muniberen laguntzaz. Deigarria da ez zituztela partzela guztiak adierazi; bideek inguratutako etxe-uharte osoak soilik. Hona hemen horren erakusle den irudi-galeria:

Image:Guardia Coello 1840.jpg|Guardia, 1840.
Image:Gasteiz Coello 1843.jpg|Gasteiz, 1843.
|Iruñea, 1845.
Image:Bilbo Coello 1857.jpg|Bilbo, 1857.
Image:Durango Coello 1857.jpg|Durango, 1857.
File:Markina 1857an, Francisco Coello.jpg|Markina, 1857.
File:Tuterako planoa 1861ean, Coello.jpg|Tutera, 1861.

## Bibliografia 
MARTIN LOPEZ, JOSE M. *Francisco Coello. Su vida y obra 1822-1898*. Centro Nacional de Información Geográfica, 1999. 

## Kanpo loturak 
*  *FRANCISCO COELLO Y LA CARTOGRAFÍA ESPAÑOLA DEL S. XIX* artikulua
*  Francisco Coelloren biografia revistaindice.com web gunean
*  Francisco Coelloren biografia geoinstitutos.com web gunean
Dizzy Gillespie

**John Birks "Dizzy" Gillespie** (Cheraw, Hego Carolina, 1917ko urriaren 21a – Englewood, New Jersey, 1993ko urtarrilaren 6a) jazz musikari afro-amerikarra izan zen, batik bat tronpeta-jotzailea izan zena.

Charlie Parkerrekin batera, *bebop* eta jazz modernoaren bultzatzaile nagusia izan zen.

## Musika afro-kubatarra 
1940ko hamarkadaren amaieran, Gillespie "musika afro-kubatarra" mugimenduaren barruan ibili zen; *Manteca* eta *Tin Tin Deo* kantak haren ekaroen nagusiak izan ziren. George Russell, Chano Pozo eta Arturo Sandoval musikariekin lan egin zuen, besteak beste.

## Diskografia hautatua 
* 1950 - *Bird & Diz*
* 1952 - *Dee Gee Days - The Savoy Sessions*
* 1953 - *Jazz at Massey Hall*
* 1953 - *Diz & Getz*
* 1954 - *Afro*
* 1957 - ''Sittin' in*
* 1957 - *At Newport*
* 1957 - *Sonny Side up*
* 1959 - *Have Trumpet, Will Excite*
* 1960 - *A Portrait of Duke Ellington*
* 1961 - *An Electrifying Evening with the Dizzy Gillespie Quintet*
* 1963 - *Dizzy Gillespie & The Double Six of Paris*
* 1964 - *Jambo Caribe*
* 1967 - *Swing Low, Sweet Cadillac*
* 1971 - *Blues People*
* 1977 - *The Gifted Ones*
* 1981 - *Digital at Montreux, 1980*
* 1985 - *New Faces*
* 1989 - *Live at the Royal Festival Hall London July 10, 1989*
* 1990 - *The Winter in Lisbon*
* 2001 - *Ken Burns Jazz''

## Ikus, gainera 
* Afroamerikar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Dizzy Gillespieren webgunea
Eslovakiako historia

**Eslovakiako historia** gaur egungo Eslovakiako Errepublikaren lurraldean izan diren gertaera historiko nagusien kondaira da.

## Antzinaroa 
K.a. 400 aldean, zeltak iritsi ziren egungo Eslovakiaren lurraldera. Zeltek hiri gotortuak (oppida) sortu zituzten herrialdearen hego-mendebaldean. Kristo aurreko azken mendeetan, erromatarrek gotorleku sistema bat ezarri zuten Danubioren bazterrean (*Limes Romanus*). Danubioren iparraldean, berriz, germaniar tribuak kokatu ziren. K.a. II. mendean, erromatarrek hainbat gotorleku eraiki zuten Danubioren iparraldeko bazterrean (Devín, Bratislava, Iža Komárnotik hurbil). Marko Aurelioren agintaldian (161–180), erromatarren eta germaniarren arteko bakezko elkarbizitza hautsi zen, eta erromatar eragina iparralderantz hedatu zen.

## Erdi Aroa 
[thumb|250px|[Erdialdeko Europa IX. mendean.]]
Lehen eslaviarrak V. mendearen amaieran kokatu ziren Danubioren ertzean. 568an iritsitako abaroek laster hartu zituzten mendean eslaviarrak, baina hauek matxinatu ziren 620an. VIII. mendean, Nitrako Printzerria sortu zen, 820ko hamarkadatik aurrera kristautuz joan zena; 828an, Pribinak printzerriko lehenbiziko eliza kristaua eraiki zuen Nitra hirian. XVIII. mendean, otomandarrek Hungariatik alde egindakoan, Eslovakiaren garrantzia gutxitu zen, nahiz eta Bratislavak 1848 arte jarraitu zuen hiriburua izaten.

## Aro Garaikidea 
thumb|250px|Austria-Hungariako federalizazio baterako egindako proposamena, Inperioko lurralde ezberdinak aitortzeko xedeaz.
1848ko iraultzan, eslovakiarrak Frantzisko Josef Austriako enperadorearen alde atera ziren, hungariar eremutik banatzeko laguntza emango zielakoan, baina deus gutxi lortu zuten (magiarizazioaren debekua, eslovakieraren erabilera ofizial mugatua). 1850eko hamarkadatik aurrera, eslovakiar mugimendu sezesionista zapaldua izan zen. Austria-Hungariako Inperioaren garaian (1867-1918), Hungariaren erdian egonik, hungariarrek bultzatutako magiarizazio prozesua jasan behar izan zuten eslovakiarrek. 1945eko apirilean, sobietar eta errumaniar indarrek Eslovakiako lurraldea askatu zuten.

Gerraren ostean, Txekoslovakia berriz eratu zen, eta 1947an Eslovakiako Errepublikako presidente Jozef Tiso hilarazi zuten, naziekin kolaboratzeagatik. Ondoko urteetan, 80.000 hungariar eta 32.000 alemaniar egotzi zituzten. Kanporatze horrek gorabeherak sortzen ditu, gaur egun ere, Hungariako estatuarekin.

1948ko otsailean, Pragako kolpea gertatu zen: Edvard Beneš presidenteak komunisten esku utzi zuen Txekoslovakiako agintea; handik aurrera, erresuma Sobietar Batasunaren itzalpean gelditu zen. 1968an, Varsoviako Itunaren indarrek okupatu zuten herrialdea, Alexander Dubček-ek hasitako liberalizazio-prozesua bortizki amaitzeko. Biak, beste herrialde batzuekin batera, Europar Batasunean sartu ziren 2004ko maiatzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaramillo

**Zaramillo** Gueñeseko (Bizkaia) auzoa da.

Auzo honetan izen berdineko FEVEren Zaramilloko geltokia dago.

## Demografia 
## Ondarea 
* Lexartzako San Bartolome baseliza
* Saratxoko San Sebastian baseliza

## Kanpo estekak
Iñaki Viñaspre

**Iñaki Viñaspre** (Abetxuku, Araba, 1984) bertsolaria da, Arabako Eskolarteko txapelduna bi aldiz izandakoa eta 2015ean Arabako Bertsolari Txapelketako buruz burukoa jokatu zuen, eta 2019an txapelduna izan zen.

## Biografia 
2005ean Arabako Bertsolari Txapelketaren finalerako sailkatu zen lehenengo aldiz, eta ordutik urtero finalista izan da. 2015eko Txapelketan buruz burukoa jokatu zuen Manex Agirrerekin. Bertsoaren inguruko modalitate ugari landu ditu, esate baterako *Bertso Rap*, *Bertso Tavern*, *Bertxorakeritan*... Eskolarteko txapelketetan gai-jartzailea eta epailea izan da eta eskoletan ere bertsolaritza klaseak eman ditu.

2019an, aldiz, 2015eko finalista berdinak izan ziren baina oraingo honetan Viñasprek Agirreri irabazi zion.

## Lorpenak 
* Arabako Bertsolari Txapelketa:
** Txapelduna (2): 2019, 2026
** Bigarrena (2): 2007, 2015
** Hirugarrena (2): 2008, 2013
** Laugarrena (2): 2006, 2022
** Bosgarrena (4): 2004, 2009, 2011, 2017
** Seigarrena (2): 2005, 2024
* Arabako Binakako Txapelketa:
** Bigarrena 2021ean, Unai Andarekin batera.
* Arabako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa:
** Txapelduna (2): 2001, 2002

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Iñaki Viñaspre Bertsozale Elkartearen webgunean
Santxosolo

**Santxosolo** Gueñeseko (Bizkaia) auzoa da. Gueñesko udalerriaren erdigunetik kilometro eta erdi ingurura dago.

## Ondarea 
Iturriagako San Martinen omenezko baseliza, harlanduzko XVIII. mendeko nabea dauka. Santxosolo dorrea, Salcedo familiak XVI. mendean eraikitako dorretxea da, gaur egun jatorrizko eraikinaren arrastoak baino ez dira geratzen.

## Ikus, gainera 
* Gueñes

## Kanpo estekak 
*  San Martingo baselizaren argazkia.
Pello Zabala

**Pello Zabala Bengoetxea** (Amezketa, Gipuzkoa, 1943ko ekainaren 2a - Arantzazuko santutegia, Oñati, 2022ko otsailaren 2a) fraide frantziskotarra, euskal idazlea, irratiko aurkezlea, musikazalea eta meteorologoa izan zen. Gaztetatik Arantzazuko santutegian bizi izan zen, Oñatin, eta handik jardun zuen bai frantziskotar lanetan, bai bestelakoetan. Berria Taldeko Administrazio Kontseiluko kidea ere izan zen, 2003tik 2008ra. Arantzazuko apaiztegiko irakasle izan zen 1990era arte.

## Fraide frantziskotarra Arantzazun 
Gurasoak Jose Antonio Zabala eta Dolores Bengoetxea ziren. Pello haien seme zaharrena zen. Amak, Dolores (Amezketa, 1919ko azaroaren 19), Mizpirazagasti baserrikoa, birraitona zuen Pernando Amezketarra, beraz, bertsolaria Pello Zabalaren herenaitona zen.
1958an egin zen fraide. Filosofia ikasi zuen, Erriberrin (Nafarroa Garaia), eta, ondoren, Teologia Arantzazun. Aita saxofonista eta tenore zuen, eta bera santutegiko organista izan zen 1978ra arte. Mezetarako zenbait pieza konposatu zituen. Musika txikitatik ikasi zuen, Amezketako parrokian. *Zeruko Argia, Gara* eta Berrian. 

Gutxienez liburu hauetan hartu du parte:
* *Natura labur mintzo* (Alberdania, 2019)
* Joan XXIII.aren Kontzilioa Frantziskoren garairako: Pello Zabala "blogariaren" hegaldiak ARANTZAZU arg 2013
* *Harkaitzaren magalean* (Alberdania, 2009)
* *Mendiko behatokia* (Alberdania, 2009)
* *Zeruan zer berri. Arantzazuko talaiatik eguraldiari begira* (Alberdania, 2006)
* [thumb|*[Naturaren mintzoa* liburuaren aurkezpenean, Donostian (2000).|270x270px]]*Naturaren mintzoa (egunez egun, sasoien gurpilean)* (Alberdania, 2000)

## Pello Zabala gunea 
Hil ondoren, jaioterrian bere izenean gune bat sortu zuten, natura, kultura eta ondorea uztartzen dituena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* "Mendiko behatokitik" Mendiko behatokitik (Archive-n artxibatua)
* Elkarrizketa, *Argia*.
* *Bisitaria* saioan (ETB-1).
* «Pello Zabala Bengoetxea», Inguma datu-basean. 7 liburu eta 22 hitzaldi, besteak beste.
* «Pello Zabalari azken agurra Arantzazun» (bideoa), *Youtube*, 2022-02-03.
Mongolen inbasioak

thumb|350px|Mongoliar Inperioaren hedapena.
**Mongolen inbasioak** mongolek XIII. mendean Mendebaldeko eta Erdialdeko Asian hasitako konkistak izan ziren. 1240 inguruan Europaraino iritsi ziren. Konkista haien hedapenak eta bizkortasunak ez dute parekorik, hunoen inbasioak izan ezik.

Mongolen Inperioa XIII. mendean garatu zen Asia osoan egindako konkista eta inbasio batzuen bidez eta 1240ko hamarkadan Ekialdeko Europara heldu. Mongoliar inperioa lehorrez egindako inperio bat izan zen, telurokrazia bat, zalditeriarentzako eta behi-aziendarentzako belarrak elikatzen zuena. Horrela, mongolen konkista eta lapurretarik handienak urtaro beroetan gertatu ziren, ganadurako belar nahikoa zegoenean.

Tartariarren eta mongolen erasoek Errusiako estatuen aurka segitu zuten, mongolen inperioko banaketaren ondoren 1260. urtearen inguruan. Beste nonbait, Txinako mongolen lurralde irabaziek XIV. mendean iraun zuten Yuan dinastiaren pean, Persiakoek XV. mendean segitu zuten Timur Inperiopean. Indian, mongoliar estatu bat XIX. mendera arte iraun zuen, Mughal Inperioaren moduan.

## Kanpo estekak
Asier Otamendi

[thumb|270px|Asier Otamendi, [2009ko Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaietan.]]
**Asier Otamendi Alkorta** (Urretxu, Gipuzkoa, 1971ko urtarrilaren 25a) bertsolaria da. 19 urte zituela Gasteiza (Araba) joan zen elikadura ikasketak egitera, eta han bizi da geroztik.

AEKko irakaslea izan da hainbat urtez, eta gaur egun Nekazaritza Eskolan dabil. Bertsolaritzari dagokionez, Arabako Bertsolari Txapelketa bederatzi alditan irabazi du. Horrez gain, Prudentzio Deuna bertso lehiaketa bost aldiz segidan irabazi du.

## Txapelketak 
* Arabako Bertsolari Txapelketa:
** Txapelduna (9): 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2004, 2005, 2008
** Bigarrena (3): 2009, 2011, 2017.
** Hirugarrena (2): 2006, 2007
** Laugarrena (1): 2013
** Bosgarrena (1): 2024
** Finalaurrekoak (2): 2022, 2026

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gasteiztar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Asier Otamendi, Bertsozale Elkartean
*  «Asier Otamendi Alkorta», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
El Correo Gallego

**"El Correo Gallego"** Galiziako egunkari beteranoa da, Compostelako Donejakuen "Editorial Compostela" taldeak gaztelaniaz argitaratutakoa, "Galicia Hoxe" galizierazko kazeta bezala.

1878an José María Abizanda eta Manuel Comellas Coímbrak sortu zuten Ferrolen. 1938an egoitza nagusia Compostelara mugitu zuten.

## Kanpo estekak 
*  "El Correo Gallego" kazetaren webgunea
La Voz de Asturias

**La Voz de Asturias** Asturiasko Printzerriaren (Espainia) egunkaria da, egunero argitaratzen dutena gaztelaniaz.

1986tik "Zeta" taldeak argitaratzen du, eta euren burua "kazeta progresista, dinamiko eta plural"tzat hartzen dute.

## Kanpo estekak 
*  Egunkariaren webgunea
Asier Iriondo

**Asier Iriondo Eguren** (Beasain, Gipuzkoa, 1973ko maiatzaren 23a -) bertsolaria da. Gasteizen euskal filologia ikasketak egin zituen. Ikasketak amaitu orduko Gipuzkoara bueltatu zen.

## Txapelketak 
### Txapeldun 
* 1996ko Bizkaia-Araba Bertsolari Txapelketa
* 1996ko Prudentzio Deuna

## Kanpo loturak 
*  Asier Iriondo Bertsozale Elkartean
La Nueva España

**La Nueva España** Asturiasko Printzerriaren (Espainia) egunkaririk salduena da, egunero argitaratzen dutena gaztelaniaz.

Ideologikoki, joera kontserbadorea dauka.

## Kanpo estekak 
*  Egunkariaren webgunea
El Comercio

**El Comercio** Asturiasko Printzerriaren (Espainia) bigarren egunkaririk salduena da, "La Nueva España" ondoren, bai eta lurraldeko zaharrenetarikoa ere.

Xixonen argitaratzen dute gaztelaniaz, eta 1995etik "Vocento" taldekoa da.

## Kanpo estekak 
*  Egunkariaren webgunea
La Voz de Avilés

**La Voz de Avilés** Asturiasko Printzerriaren (Espainia) egunkari beteranoa da, Avilesen argitaratzen dutena gaztelaniaz, eta 1996tik "Vocento" taldekoa dena.

## Kanpo estekak 
*  Egunkariaren webgunea
Cangas del Narcea

**Cangas del Narcea** Asturiasko hego-mendebaldean dagoen udalerria da, herrialde osoko zabalena dena. Halaber, Narceako eskualdearen udalerri nagusia da.

## Mugakideak 
Iparraldean Allande eta Tineu, ekialdean Somiedu, mendebaldean Ibias eta hegoaldean Degaña eta Llaciana (Leon) ditu mugakide.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9)

ImageSize = width:620 height:300
PlotArea = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:25000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar: 1842 text: 1842
  bar: 1860 text: 1860
  bar: 1877 text: 1877
  bar: 1887 text: 1887
  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1980 text: 1980
  bar: 1990 text: 1990
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2006 text: 2006

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar: 1842 from:17047 till: 0
  bar: 1860 from:21337 till: 0
  bar: 1877 from:22212 till: 0
  bar: 1887 from:22361 till: 0
  bar: 1900 from:22742 till: 0
  bar: 1910 from:23104 till: 0
  bar: 1920 from:23668 till: 0
  bar: 1930 from:21417 till: 0
  bar: 1940 from:21296 till: 0
  bar: 1950 from:21143 till: 0
  bar: 1960 from:20980 till: 0
  bar: 1970 from:19713 till: 0
  bar: 1980 from:19738 till: 0
  bar: 1990 from:19083 till: 0
  bar: 2000 from:16068 till: 0
  bar: 2006 from:15437 till: 0

PlotData=

  bar: 1842 at: 17047 fontsize:S text: 17.047 shift:(0,5)
  bar: 1860 at: 21337 fontsize:S text: 21.337 shift:(0,5)
  bar: 1877 at: 22212 fontsize:S text: 22.212 shift:(0,5)
  bar: 1887 at: 22361 fontsize:S text: 22.361 shift:(0,5)
  bar: 1900 at: 22742 fontsize:S text: 22.742 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 23104 fontsize:S text: 23.104 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 23668 fontsize:S text: 23.668 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 21417 fontsize:S text: 21.417 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 21296 fontsize:S text: 21.296 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 21143 fontsize:S text: 21.143 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 20980 fontsize:S text: 20.980 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 19713 fontsize:S text: 19.713 shift:(0,5)
  bar: 1980 at: 19738 fontsize:S text: 19.738 shift:(0,5)
  bar: 1990 at: 19083 fontsize:S text: 19.083 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 16068 fontsize:S text: 16.068 shift:(0,5)
  bar: 2006 at: 15437 fontsize:S text: 15.437 shift:(0,5)

Iturria: [ Instituto Nacional de Estadística de España] 

## Pertsonaia ezagunak 
* Rosa Fernandez Rubio (1960-), alpinista.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda
* Cangues d'Onís
* Cangas do Morrazo (Pontevedra)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udal webgunea
Alkali

Kimikan, **alkalia** (arabieratik: *Al-Qaly* القلي, القالي) elementu metaliko alkalino edo lurralkalino baten gatz ioniko basikoa da. Alkalien ezaugarri nagusia da uretan disolbatzen diren konposatu basikoak (7.0 baino handiagoa den pH-dun konposatuak) direla. Askotan, **alkalino** izenondoa base hitzaren sinonimo gisa erabiltzen da, batez ere base disolbagarrietan hitz egitean. Izan ere, Arrhenius-ek azidoen eta baseen arteko erreakzioen inguruan zuen teoria jarraitzen zuten lehen base ezagunak alkaliak izan ziren. Brønsted-Lowry teoria sortu zenetik, alkali hitza goian aipatutako definizioaren barruan sartzen diren gatzak soilik izendatzeko erabiltzen da.

## Propietateak 
Alkalien ur-disoluzioek hainbat ezaugarri komun dauzkate:
* Disoluzio kontzentratu samarrek (10-3 M gainetik daudenek) 10etik gora dagoen pH-a daukate. Honek esan nahi du fenolftaleina gardenari arrosa kolorea ematen diotela.
* Disoluzio oso kontzentratuak substantzia kaustikoak dira (erredura kimikoak eragiten dituzte).
* Disoluzio alkalinoak irristakorrak edo xaboitsuak dira, azaleko gantz azidoen saponifikazioaren ondorioz.
* Alkaliak uretan disolbagarriak dira normalean, nahiz eta zenbait substantzia, esaterako bario karbonatoa, soilik disolbatzen diren ur-disoluzio azidoetan.

## Gatz alkalinoak 
Gatz basiko asko gatz alkalinoak dira, adibidez:

* sodio hidroxidoa ("soda kaustiko" ere deritzo)
* potasio hidroxidoa ("potasa kaustiko" ere deritzo)
* lixiba (aurrekoei deitzeko termino generikoa da)
* kaltzio karbonatoa (bere izen arrunta "karea" da)
* magnesio hidroxidoa alkali bitxia da: base ahula da (ezin da fenolftaleinaren bidez detektatu) eta uretan gaizki disolbatzen da

## Ikus, gainera 
* Baseak

## Kanpo estekak
Ixtebe Pellot

**Ixtebe Pellot** edo **Étienne Pellot «Montvieux»,** ezizenez ***le Renard basque*** («euskal azeria»), (Hendaia, Lapurdi, 1765eko irailaren 1 &ndash; Hendaia, Lapurdi, 1856) Euskal Herriko azken kortsario ezaguna izan zen. Bere bizitzan itsasontzi espainiar eta britainiar ugari menderatu zituen.

## Bizitza 
13 urte zituela Frantziako Itsas Armadako ontzimutil bihurturik, 23 urte zituela komandante izendatu zuten. Bere ibilbidean espainiar eta britainiar itsasontzi ugari menderatu zituen.

Bere balentria eta bere zuhurtasunagatik kortsario ospetsua zen. Pentsalari askea eta azken euskal herritar esploratzaile handia izan zen; askotan harrapatu zuten, eta beste hainbeste aldiz ihes egin zuen espetxetik. Zenbait historialariren iritziz, 1790eko hamarkadan La Vendée eta Bretainiako matxinoen sarraskian parte hartu zuen. Amirale, jeneral edo erromes mozorrotuta, bere presozainei iskin egin eta gatibualditik ihes egitea lortu zuen. 1812an, 500 ginea eskaini ziren bere buruaren truke, dirutza handia garai hartan. Izan ere, Baionako kartzelari erasota, lau preso askatu zituen.

Pelloten itsasontzi ospetsuenak *Deux-Amis* eta *Le Général Augereau* izenekoak izan ziren. Napoleonek Frantziako armadan sartzea eskatu zion, eta Pellotek ezetz erantzun. Hala ere, Frantziako Ohorezko Legioko kide izendatu zuten. Ixtebe Pelloten izen-abizen bereko pertsona bat -senidea, seguru aski- Hendaiako auzapez izan zen 1815etik 1826ra, Christian Maillebieu historialariak frogatu duenez. Kortsario izandakoaren kasuan, Hendaian hil zen 1856. urtean, Frantziak kortsarioen gudak amaitu zuen urte berean.

## Oroitzapena 
Beltzenia karrikak Pelloten omenezko hilarria du, eta urtero urtarrilean Hendaiak bere patroi San Bizente (Bixintxo) omentzen duenean, umeak kortsario mozorrotuta doaz herriko kaleetan, Ixtebe Pelloten itzulera omentzeko. Halaber, Bilboko konpartsa den Algarak ikur nagusitzat hartu du euskal herritar kortsario hura, Ruper Ordorikaren abesti baten hitzak beren goiburutzat hartuta: «Biba Pellot, biba festa!». Asisko Urmeneta iruindar marrazkilariak komiki-tira batzuk egin zituen duela urte batzuk deiadar horrekin, Ixtebe Pellot oinarri zuela, *Argia* aldizkarirako.

## Euskal literaturan 
* ***Maddi eta euskal piratak*** (Fernando Morillo). Gaumin. 2014. Gazteentzako eleberri honetan pertsonaia gisa azaltzen da Ixtebe Pellot. 
* ***Inesaren balada*** (Hasier Etxeberria). 

## Bibliografia 
*  Joseba Aurkenerena: Ixtebe Pellot,Lapurdiko azken kortsarioa.http://www.naiz.eus/eu/iritzia/articulos/ixtebe-pellot-lapurdiko-azken-kortsarioa
*  Thierry Sandre, ''Le Corsaire Pellot - Qui Courut Pour Le Roi Pour La République Et Pour L'empereur Et Qui Était Basque*, La Renaissance du livre, 1932 ; Berredizioa: La Découvrance - 2005eko ekaina, .
*  Pierre Darrigrand, *Contradictions et erreurs sur les exploits du corsaire Pellot*
*  Joan Piarres Duvoisin, *Le dernier des corsaires ou la vie d'Étienne Pellot-Montvieux de Hendaye'', 1856.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Pelloten bizitza
Cabrales

**Cabrales** Asturiasko ekialdean dagoen udalerria da, Orienteko eskualdean kokatutakoa.

## Mugakideak 
Iparraldean Llanes, ekialdean Peñamellera Alta, mendebaldean Onis eta hegoaldean Kantabria eta Leongo probintzia ditu mugakide.

## Parrokiak 
# Berodia
# Bulnes
# Carreña (hiriburua)
# Las Arenas
# Poo
# Prado/Prau
# Puertas
# Sotres
# Tielve.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9)

ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:250 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar: 1842 text: 1842
  bar: 1860 text: 1860
  bar: 1877 text: 1877
  bar: 1887 text: 1887
  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1980 text: 1980
  bar: 1990 text: 1990
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2006 text: 2006

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar: 1842 from:2780 till: 0
  bar: 1860 from:3437 till: 0
  bar: 1877 from:3857 till: 0
  bar: 1887 from:3825 till: 0
  bar: 1900 from:3847 till: 0
  bar: 1910 from:4943 till: 0
  bar: 1920 from:4914 till: 0
  bar: 1930 from:4915 till: 0
  bar: 1940 from:4699 till: 0
  bar: 1950 from:4277 till: 0
  bar: 1960 from:4319 till: 0
  bar: 1970 from:2910 till: 0
  bar: 1980 from:2486 till: 0
  bar: 1990 from:2557 till: 0
  bar: 2000 from:2323 till: 0
  bar: 2006 from:2257 till: 0

PlotData=

  bar: 1842 at: 2780 fontsize:S text: 2.780 shift:(0,5)
  bar: 1860 at: 3437 fontsize:S text: 3.437 shift:(0,5)
  bar: 1877 at: 3857 fontsize:S text: 3.857 shift:(0,5)
  bar: 1887 at: 3825 fontsize:S text: 3.825 shift:(0,5)
  bar: 1900 at: 3847 fontsize:S text: 3.847 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 4943 fontsize:S text: 4.943 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 4914 fontsize:S text: 4.914 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 4915 fontsize:S text: 4.915 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 4699 fontsize:S text: 4.699 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 4277 fontsize:S text: 4.277 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 4319 fontsize:S text: 4.319 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 2910 fontsize:S text: 2.910 shift:(0,5)
  bar: 1980 at: 2486 fontsize:S text: 2.486 shift:(0,5)
  bar: 1990 at: 2557 fontsize:S text: 2.557 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 2323 fontsize:S text: 2.323 shift:(0,5)
  bar: 2006 at: 2257 fontsize:S text: 2.257 shift:(0,5)

Iturria: [ Instituto Nacional de Estadística de España] 

## Gazta 
[thumb|ezkerrera|[Cabralesko gazta|Cabrales gazta ezaguna.]]

Herrian tradizionalki egindako Cabralesko gazta, urdin motakoa, oso ezaguna da Asturiastik kanpo ere.

## Ikus, gainera 
* Europako Mendietako Parke Nazionala
* Asturiasko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udal webgunea
*  Gaztaren jatorrizko izendapenaren webgunea
Jesus Alberdi

**Jesus Alberdi Garbizu** "**Egileor**" (Elosu, Bergara, 1931ko urtarrilaren 6a - Bergara, 2008ko martxoaren 2a) gipuzkoar bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Elosuko Egileor baserrian jaio zen 1931. urtean. Oso gazte zela Osintxura joan zen bizitzera baina ondoren Bergarara. Elosun kantatu zuen jendaurrean lehen aldiz. Handik gutxira, 19 urterekin, Azkoitian abestu zuen, Euxebio Eizmendi "Txapel" eta Joxe Lizaso bertsolariekin. Gerora Euskal Herrian zehar plazarik plaza abestu zuen. Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan parte hartu zuen, 1962an finaletara iritsiz. Horrez gain, 1980ko Bertsolari Txapelketa Nagusian parte hartu zuen. Azken urteotan oso gutxitan aritu zen bertsotan, dena dela, 2004an Donostian ospatu zen Bertso Egunean parte hartu zuen. 2008an hil zen Bergaran 77 urte zituela.

## Ikus, gainera 
* Debagoiendar ospetsuen zerrenda

## Erreferentziak
Manex Agirre

**Manex Agirre Arriolabengoa** (Aramaio, Araba, 1982ko martxoaren 19a-) bertsolaria da. Euskara teknikari lan egiteaz gain, Aramaio eta Legutioko bertso eskolako irakaslea da. Bi aldiz jantzi du Arabako txapela eta hirugarren bat badu Binakako Txapelketakoa.

## Biografia 
[thumb|264x264px|Manex Agirre Arabako bertsolari izateaz ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
2000an Arabako Eskolarteko txapelduna izan zen eta ordutik aurrera Arabako hainbat txapelketatan hartu du parte. Arabako Bertsolari Elkarteko zuzendaritzako kidea ere izan zen 2013 arte. 2013ko Bertsolari Txapelketa Nagusian ere hartu zuen parte, Oionen jokatu zen kanporaketan. Epaile lanetan ere aritu izan da Arabako Eskolarteko Txapelketan. Azkenik, Gasteizko Hala Bedi irrati libreko *Bertxoko* irratsaioan ere aritu zen.

Bertsolaritzaz aparteko beste jarduera ugari ere egin ditu. Esate baterako Eneko Barberenarekin Kulturisten Kofradia sortu zuen eta hainbat antzezlan egin zituzten Euskal Herrian. 2016tik aurrera Berria egunkarian ere iritzi artikuluak idazten ditu.

## Lorpenak 
* Arabako Bertsolari Txapelketa:
** Txapelduna (2): 2011 eta 2015.
** Bigarren (6): 2002, 2008, 2013, 2019, 2022 eta 2024
** Hirugarren (2): 2009 eta 2017.
** Laugarren (1): 2007.
* Arabako Binakako Txapelketa:
** Txapelduna (1): 2021 (Martin Abarrategirekin batera)
* Arabakoa Koadrila arteko Txapelketa:
** Txapelduna (2): 2010, 2018.
* Arabako Eskolarteko txapelketa (1): 2000.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Manex Agirre Bertsozale Elkartean
Kepa Urbieta

**Kepa Urbieta** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1981-) euskal herritar kazetari eta idazlea da. Gizarte Zientziak eta Komunikazioa ikasi zuen. Berria eta Uztarrian aritu da kazetari. Literatuzta aldizkarian ere idatzi izan du.

2008an Azpeitiako eta inguruko bertsolari eta gai-jartzaileek bizitako pasadizoak jasotzen dituen liburua argitaratu zuen. Guztira 140 pasarte jasotzen ditu hiru ataletan banatuta: *Kartzelakoa*, *Librean* eta *Bakarkakoa*.

## Lanak 
* *Oroitarri* (2008)

## Kanpo estekak 
*  Uztarria: Kepa Urbieta
Cella Memoriae

**Cella memoriae** (latinez, *oroitzapen gela*) martirien gorpuak hilobiratzen ziren tokia da. Gorpu hauek bereziak bilakatzen ziren eta mirariak egiten dituzte, honela erlikia bihurtzen zirelarik. Hauek IV. mendean hasi ziren eraikitzen, kristautasunaren ofizialtasuna gertu zegoenean.
Eraikinek hirusta forma dute.

Eliza onartzen denean, gehiago eraikiko dira eta *martyrium* deituko dira.

## Ikus, gainera 
* Katakonbak
* Domus Ecclesiae
* Arte paleokristaua

## Kanpo estekak
Joan zaretenean

***Joan zaretenean*** euskarazko eleberri bat da, Jokin Muñoz nafar idazlearena, 1997an Alberdania argitaletxeak plazaratua.

## Kanpo estekak 
*  Liburua, Alberdania argitaletxearen webgunean.
Bizia lo

***Bizia lo*** euskarazko ipuin liburu bat da, Jokin Muñozek idatzia, Alberdania argitaletxeak 2003an plazaratua. Urte hartako Euskadi Literatura Saria lortu zuen.

Lan hau osatzen duten bost narrazioek euskal gatazka islatzen dute; batzuetan, nahiko modu gordinean.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko literatura idazlan nagusien zerrenda
* Zerrenda:Euskal gatazka literaturan

## Kanpo estekak 
*  Liburua "Alberdania"ren wegunean
Leonardo Pisano

[thumb|180px|Fibonacciren omenezko eskultura [Pisako kanposantuan]]

**Leonardo Pisano** (Pisa, Italia, 1170 &ndash; 1250), **Leonardo Bonacci**, **Leonardo Fibonacci** edo **Fibonacci** moduan ezaguna, Italiar matematikaria izan zen, Erdi Aroko ezagunetarikoa. Ezaguna da batez ere bi aurkikuntzengatik:
* Hindu-arabiar zenbaki sistema Europan sartu zuen eta berau erabiltzeko bideak jarri zituen XIII. mendeko *Liber Abaci* liburuaren bitartez.
* Fibonacciren zenbakiak deskribatu zituen liburu berean, nahiz eta berak ez zituen aurkitu baizik eta adibide moduan jarri.

## Biografia 
Bere aita Bonacccio (Fi-bonaci, Bonifaccioere semea esan nahi du) merkataria zen eta joan-etorri asko egiten zituen Afrika iparraldera. Fibonacci harekin joaten zenez, maisu musulmanak izan zituen; eta haiengandik arabiarren matematika ikasi zuen (bere aitari laguntzeko asmoz) eta Europan sartzen lagundu zuen.

Erraz eta trebe erabiltzen zituen zatiki arruntak baina liburuetan zatiki unitarioak lantzen eta aztertzen jarraitzen zuten, irakurleek nahiago zituzten eta.
Michel le Basque

**Mixel Etxegorria**, frantsez ezizenez ***Michel le Basque*** (Donibane Lohizune - ?) XVII. mendeko pirata lapurtarra izan zen. XVII. mendearen erditsuan Karibe itsasoaren kostaldeetan aritu zen, bere aliatu François l'Olonnais (izena Jean-David Nau zuen eta Sables d'Olonnekoa zen) lagun zuela.

## Bizitza 
Bukanero gisa hasi zen, Santo Domingo inguruetan ehizatutako haragia ondu eta kolonoei, korsarioei eta piratei salduz. 1666 urtean Margarita espainiar galeoia erasotu zuen eta harrapakin ederra bildu: milioi bat piastra. Ondoren François L'Olonnais korsarioarekin elkartu zen.

### Marakaiboko arpilaketa 
Balentriarik famatuena 1666 urtean egin zuen: Mixelek eta Françoisek 8 ontzi eta 650 gizon bildu eta Maracaibora jo zuten. Bidean hainbat ontzi arrapatu eta zilarrezko 300&nbsp;000 thaler bildu zituzten. Gero Maracaibo erasotu zuten, garaian Karibeko portu garrantzitsua, 4&nbsp;000 biztanle inguru eta 250 gizon eta 14 kanoiko goarnizioa zuena. Erasoak hainbat egun iraun zuen, eta lapurtarrak 9 gizon eta espainiarrek 60 gizon galdu zituzten. Borroka gertatzen ari zen bitartean, erasotzaileek espainiar errefortzuak bidean zirela jakin zuten eta 380 gizon igorri zituzten haiek geldiarazteko. Segada bat prestatu eta garaitu zituzten. Espainiarrek 500 soldadu galdu zituzten, eta piratek 40 hildako eta 30 zauritu izan zituzten. Arpilaketan 260&nbsp;000 zortziko erreal eta 100&nbsp;000 koroako balioko bitxiak eraman zituztela uste da.

Erasoa Cartagena de Indiasko gobernadoreak mendekatu nahi izan zuen, baina ez zuen askorik lortu. Michelek bere bila joandako hainbat itsasontzi harrapatu zuen. Kondairak dioenez, gobernadoreari eskutitz bat idatzi zion, itsasontziak bidali izana eskertzeko.

Euskal Herrira itzuli zen ondoren. Ez da datu askorik ondorengo bizitzari buruz, iturri batzuen arabera Karibera jo zuen berriro 1668an eta urte hartan hil zen, eraso batean.

250px|thumb|Saint-Domingue (Th. Weber, 1878)
[thumb|[François l'Olonnais (Alexandre-Olivier Exquemelin, 1678)]]

## Euskal literaturan 
* *Maddi eta euskal piratak* (Fernando Morillo). Gaumin, 2014. Gazteentzako eleberri honetan pertsonaia gisa azaltzen da *Michel le Basque*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kortsario
* Pirateria
* Euskal piratak

## Kanpo estekak 
* Gipuzkoakultura.net, Korsarioak eta piratak http://bertan.gipuzkoakultura.net/eu/5/index_eus.php
* Rectoran Pierre, 2003 - Corsaires Basques et Bayonnais du XVe au XIXe siècle. VIIe Congrès d’Etudes Basques/Eusko Ikaskuntzaren VII. Kongresua, Biarritz, Donostia, Eusko Ikaskuntza, 201-205
* Jean-Baptiste Dutertre, 1667-1671 *Histoirie Generale Des Antilles Habitees Par Francois*. Paris, Thomas Jolly.
* Alexandre-Olivier Exquemelin, 1678 - *De Americaensche Zee Roovers*, Amsterdam
* Lugat Caroline, 2002 - Les corsaires basques et la guerre de Course classique (XVII). *Zainak*, 21 : 397-409
* Merrien Jean, 1996 - *Corsaires et flibustiers*. Ed. L'ancre de la marine, 349
* Joseba Aurkenerena: Mixel Etxegorria pirata donibandarra. Zuzeu.eus https://zuzeu.eus/euskal-herria/mixel-etxegorria-pirata-donibandarra/
Arte prerromanikoa

[thumb|250px|[Karolingiar arte|Karolingiar kodex baten miniaturak]]
**Arte prerromanikoa** edo **aurrerromanikoa** Europako Goi Erdi Aroko artearen garai bat izan zen, Erromatar Inperioaren erorialditik (K.o. 476) erromanikoa hasi zen arte (1000. urtearen inguruan) iraun zuena. Ez da arte estilo bakarra, baizik eta Europako mendebaldeko herrialdeetan garai haietan izan zen arte estiloen multzoa.

Ikerlariek bi ezaugarri nagusi ikusten dizkiote: alde batetik, erromanikoaren aurrekari edo aitzindaria dugu; eta, bestetik, Antzinaroko artearen jarraipena.

Europan garai zailak izan ziren, inbasio ugari izan baitziren Erromatar Inperioaren barruan. Herri berri haiek beren artea ekarri zuten:
* Karolingiar artea
* Lombardiar artea
* Otondar artea

Espainian ere baziren hainbat arte mota une hartan. V. mendean germaniarrak sartu ziren lehenengo mugimendu batean, eta bigarren batean bisigodoak azaldu ziren. Ezegonkortasun handiko garaiak izan ziren. Arteari dagokionez, lau bereiz ditzakegu:
* Arte bisigotikoa
* Asturiar artea
* Mozarabiar artea
* Birpopulaketaren artea

## Euskal Herrian 
[alt=Leiho monolitikoa horma batean|thumb|[Aistra auzoko San Julian eta Santa Basilisa baselizan dagoen leiho monolitikoa.]]
thumb|250px|Europako inbasio barbaroen eskema

Euskal herrian zaila da garai artako eraikin osoak aurkitzea, baina eraikuntza berritan berrerabili diren osagai batzuk gugana iritzi dira, hala nola maiz aurkitzen diren leiho monolitikoak. Hauek Bizkaian agertu dira batez ere, naiz eta badiren horrelakoak hegoaldeko beste lurraldetan ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizantziar artea
* Arte paleokristaua
* Arte erromanikoa

## Kanpo estekak 
*  Ars Summum: Artearen historiaren irudien galeria
Juan Zubileta

**Juan Zubileta** (Burtzeña, Barakaldo, 1504 - ?,?) XVI. mendeko bizkaitar itsas-gizona izan zen.

Fernando Magallaesen agindupean zeuden 234 itsas-gizonekin batera, Sevillan 1519ko abuztuaren 10ean munduari bira osoa eman zion lehenbiziko espedizioan parte hartu zuzen. Zubileta *Victoria* ontzian morroia zuten.

1521ean, Juan Sebastian Elkano Filipinetan buruzagi bihurtu zen eta beste 18 gizonekin (tartean Zubileta) espedizioa bukatu zuen. 1522ko irailaren 6an *Victoria* ontzia Sanlúcar de Barramedara heldu zen.

## Erreferentziak