Amphipoda

**Amphipoda** krustazeo malakostracaren ordena bat da, oskolik ez duena eta, oro har, alboetan konprimitutako gorputza duena. Anfipodoen tamaina 1 eta 340 milimetro bitartekoa da; handiena, *Alicella gigantea*, 34 cm neurtzera irits daiteke. Orain arte, 9.900 anfipodo espezie baino gehiago daude deskribatuta. 

Anfipodo asko itsasokoak dira; nahiz eta espezie gutxi batzuk limniko (ur gezakoak) edo lurtarrak izan. Itsas anfipodoak pelagikoak izan daitezke (ur-zutabean bizi dira) edo bentikoak (itsas hondoan bizi dira).
Anfipodo pelagikoak itsas hegaztiek, arrainek eta itsas ugaztunek jaten dituzte. *Talitridae* gisako lehorreko anfipodoak hondarretan, harri-koskorretan edo hondartzetan bizi dira.

==Morfologia
thumb|ezkerrera|330px|Anfipodoen anatomia.
Beste krustazeo batzuek ez bezala (dekapodoak, adibidez), ez dute oskolik. Apendize torazikoak eta abdominalak oso antzekoak dituzten isopodoek ez bezala, anfipodoek apendize-talde desberdinak dituzte, bai formari, bai funtzioari dagokionez.

Gorputza alde batera zanpatuta dauka, eta burua (zefaloia), toraxa (pereioia) eta abdomena (pleona) ditu, krustazeo guztietan gertatzen den moduan. Zefaloiak bi begi sesil ditu, beste krustazeo batzuek ez bezala (adibidez, dekapodoek, begiak pedunkulatuak baitituzte).

Pereioia zortzi segmentuz edo pereionitoz osatuta dago, bakoitza apendize pare batekin, hala ere, lehenengo perionitoa zefaloiarekin lotuta dago; beraz, segmentu horren apendizeek funtzio trofikoa dute, eta maxilipedo izena hartzen dute. Gainerako zazpi apendize pareetatik, lehenengo biek, garatuagoak eta gnatopodo izenekoak, elikagaia harrapatzeko erabiltzen dute; gainerako bost pereiopodoak, berriz, lokomotoreak dira. Ohikoa da gnatopodoen garapen-maila gorena ar helduetan agertzea.

Pleona sei segmentuk edo pleonitok osatzen dute, segmentukako apendize pare batekin. Lehenengo hiru segmentuek plaka epimeral izeneko albo-hedapenak dituzte, eta, segmentu bakoitzeko, apendize edo pleopodo pare bat. Azken hirurek, berriz, ez dute horrelako plakarik, eta urosoma osatzen dute; beraz, azken apendizeei, uropodo deritze. Atzeko muturrean, telsona dugu, jatorri enbrionario metamerikorik gabeko egitura.

## Banaketa eta bizitza
Anfipodo pelagikoen espezie asko mutualistak edo (normalean) parasitoak dira, Eszifozoo eta Salpidae ornogabeekin elkartuta bizi direnak. *Phronima* anfipodo pelagikoen genero nahiko arrunta da, zeinak Salpidae familiakoak hil eta haien gorpuak garbitzen dituzten barruan bizi eta kumeak zaintzeko.

Bizitza askeko espezie gutxi samarren artean, anfipodo planktonikoak, non ugariena *Themisto gaudichaudii* den, Ozeano Antartikoan bizi da; anfipodo hori egitura trinkoetan biltzen da, eta kopepodoen eta zooplanktoneko beste kide txiki batzuen harrapari amorratua da.

Itsaso hotzetan, anfipodo bentikoak oso anitzak eta ugariak dira. Antartikako uretan, anfipodoak dira krustazeo bentiko ugarienak. Batzuk bazka zaleak dira; asko orojaleak; batzuk, berriz, sarraskijaleak dira, pirañen antzekoak: hildako animalien karkasak berehala garbitzen dituzte. Anfipodoak maiz ikusten diren animalia-talde bakanetakoak dira itsaspekoak ozeanoko eremu abisaletara jaisten direnean. Beste anfipodo bentiko batzuk *Eschrichtius robustus* balea grisen lehen elikagaia dira.

Ozeano Atlantikoan eta estuarioetan ohikoa den ontzi-gila anfipodo moduko bat *Jassa falcata* da.

Sei anfipodo espezie aurkitu dituzte Challenger osinan, Marianetako itsas hobian. Bitxia bada ere, horietako batek Alzheimerra tratatzeko probatzen ari diren konposatu bat ekoizten du.

## Taxonomia
Gaur egun, Amphipoda ordena sei azpiordenatan banatzen da:
* Amphilochidea azpiordena.
* Colomastigidea azpiordena.
* Hyperiidea azpiordena.
* Hyperiopsidea azpiordena.
* Pseudingolfiellidea azpiordena.
* Senticaudata azpiordena.

Azpiordena horien barruan, 205 familia hauek aitortzen dira:

* **Acanthogammaridae** Garjajewia, 1901 (41 genero, 159 espezie)
* **Acanthonotozomatidae** Stebbing, 1906 (4 genero, 17 espezie)
* **Acidostomatidae** Lowry & Stoddart, 2011 (2 genero, 11 espezie)
* **Aetiopedesidae** Myers & Lowry, 2003 (1 género, 1 especie)
* **Alicellidae** Lowry & De Broyer, 2008 (6 genero, 16 espezie)
* **Allocrangonyctidae** Holsinger, 1989 (3 genero, 69 espezie)
* **Amaryllididae** Lowry & Stoddart, 2002 (8 genero, 35 espezie)
* **Amathillopsidae** Pirlot, 1934 (4 genero, 20 espezie)
* **Ampeliscidae** Krøyer, 1842 (4 genero, 284 espezie)
* **Amphilochidae** Boeck, 1871 (14 genero, 89 espezie)
* **Ampithoidae** Stebbing, 1899 (13 genero, 170 espezie)
* **Anapronoidae** Bowman & Gruner, 1973 (1 género, 1 especie)
* **Anisogammaridae** Bousfield, 1977 (12 genero, 62 espezie)
* **Aoridae** Stebbing, 1899 (24 genero, 228 espezie)
* **Archaeoscinidae** K.H. Barnard, 1930 (2 genero, 6 espezie)
* **Argissidae** Walker, 1904 (1 género, 1 especie)
* **Aristiidae** Lowry & Stoddart, 1997 (5 genero, 39 espezie)
* **Atylidae** Lilljeborg, 1865 (9 genero, 76 espezie)
* **Austroniphargidae** Iannilli, Krapp & Ruffo, 2011 (3 genero, 6 espezie)
* **Baikalogammaridae** Kamaltynov 2001 (1 género,1 espezie)
* **Bateidae** Stebbing, 1906 (1 género, 15 espezie)
* **Behningiellidae** Kamaltynov 2001 (3 genero, 4 espezie)
* **Biancolinidae** J.L. Barnard, 1972 (1 género, 8 espezie)
* **Bogidiellidae** Hertzog, 1936 (38 genero, 179 espezie)
* **Bolttsiidae** Barnard & Karaman, 1987 (1 género, 2 espezie)
* **Bougisidae** Zeidler, 2004 (1 género, 1 especie)
* **Brachyscelidae** Stephensen, 1923 (2 genero, 5 espezie)
* **Calliopiidae** G.O. Sars, 1895 (26 genero, 102 espezie)
* **Caprellidae** Leach, 1814 (88 genero, 401 espezie)
* **Caprogammaridae** Kudrjaschov & Vassilenko, 1966 (1 género, 2 espezie)
* **Carangoliopsidae** Bousfield, 1977 (1 género, 1 especie)
* **Cardenioidae** Barnard & Karaman, 1987 (1 género, 1 especie)
* **Caspicolidae** Birstein, 1945 (1 género, 1 especie)
* **Cebocaridae** Lowry & Stoddart, 2011 (9 genero, 15 espezie)
* **Ceinidae** J.L. Barnard, 1972 (3 genero, 7 espezie)
* **Cheidae** Thurston, 1982 (1 género, 1 especie)
* **Cheirocratidae** Ren, 2006 (7 genero, 18 espezie)
* **Cheluridae** Allman, 1847 (3 genero, 4 espezie)
* **Chevaliidae** Myers & Lowry, 2003 (1 género, 6 espezie)
* **Chillagoeidae** Lowry & Myers, 2012
* **Chiltoniidae** J.L. Barnard, 1972 (6 genero, 11 espezie)
* **Chuneolidae** Woltereck, 1909 (1 género, 3 espezie)
* **Colomastigidae** Stebbing, 1899 (2 genero, 48 espezie)
* **Condukiidae** Barnard & Drummond, 1982 (1 género, 2 espezie)
* **Corophiidae** Leach, 1814 (25 genero, 149 espezie)
* **Crangonyctidae** Bousfield, 1973 (9 genero, 225 espezie)
* **Crangoweckeliidae** Lowry & Myers, 2012
* **Cressidae** Stebbing, 1899 (2 genero, 10 espezie)
* **Crymostygidae** Kristjánsson & Svavarsson, 2004 (1 género, 1 especie)
* **Cyamidae** Rafinesque, 1815 (6 genero, 31 espezie)
* **Cyclocaridae** Lowry & Stoddart, 2011 (1 género, 2 espezie)
* **Cyphocarididae** Lowry & Stoddart, 1997 (2 genero, 13 espezie)
* **Cyproideidae** J.L. Barnard, 1974 (18 genero, 44 espezie)
* **Cystisomatidae** Willemöes-Suhm, 1875 (1 género, 7 espezie)
* **Dairellidae** Bovallius, 1877 (1 género, 1 especie)
* **Dexaminidae** Leach, 1814 (11 genero, 121 espezie)
* **Didymocheliidae** Bellan-Santini & Ledoyer, 1986 (2 genero, 4 espezie)
* **Dikwidae** Coleman & Barnard, 1991 (1 género, 2 espezie)
* **Dogielinotidae** Gurjanova, 1953 (13 genero, 107 espezie)
* **Dulichiidae** Laubitz, 1983 (6 genero, 27 espezie)
* **Dussartiellidae** Lowry & Myers, 2012 (2 genero, 3 espezie)
* **Endevouridae** Lowry & Stoddart, 1997 (2 genero, 12 espezie)
* **Eophliantidae** Sheard, 1936 (6 genero, 13 espezie)
* **Epimeriidae** Boeck, 1871 (5 genero, 61 espezie)
* **Eriopisidae** Lowry & Myers, 2013
* **Eulimnogammaridae** Kamaltynov, 1999 (19 genero, 115 espezie)
* **Eurytheneidae** Stoddart & Lowry, 2004 (1 género, 3 espezie)
* **Eusiridae** Stebbing, 1888 (10 genero, 111 espezie)
* **Exoedicerotidae** Barnard & Drummond, 1982 (12 genero, 20 espezie)
* **Falklandellidae** Lowry & Myers, 2012 (3 genero, 3 espezie)
* **Gammaracanthidae** Bousfield, 1989 (2 genero, 6 espezie)
* **Gammarellidae** Bousfield, 1977 (3 genero, 8 espezie)
* **Gammaridae** Leach, 1814 (35 genero, ~386 espezie)
* **Gammaroporeiidae** Bousfield, 1979 (1 género, 1 especie)
* **Giniphargidae** Lowry & Myers, 2012 (1 género, 1 especie)
* **Hadziidae** S. Karaman, 1943 (27 genero, 90 espezie)
* **Hirondelleidae** Lowry & Stoddart, 2010 (1 género, 16 espezie)
* **Hyalidae** Bulycheva, 1957 (14 genero, 143 espezie)
* **Haustoriidae** Stebbing, 1906 (8 genero, 45 espezie)
* **Hyperiidae** Dana, 1852 (5 genero, 26 espezie)
* **Hyperiopsidae** Bovallius, 1886 (3 genero, 14 espezie)
* **Iciliidae** Dana, 1849 (1 género, 7 espezie)
* **Ingolfiellidae** Hansen, 1903 (12 genero, 45 espezie)
* **Ipanemidae** Barnard & Thomas, 1988 (1 género, 1 especie)
* **Iphigenellidae** Kamaltynov, 2001 (1 género, 1 especie)
* **Iphimediidae** Boeck, 1871 (14 genero, 100 espezie)
* **Isaeidae** Dana, 1853 (2 genero, 4 espezie)
* **Ischyroceridae** Stebbing, 1899 (37 genero, 231 espezie)
* **Iulopididae** Zeidler, 2004 (1 género, 2 espezie)
* **Izinkalidae** Lowry & Stoddart, 2010 (1 género, 1 especie)
* **Kairosidae** Lowry & Myers, 2013 (1 género, 1 especie)
* **Kamakidae** Myers & Lowry, 2003 (10 genero, 32 espezie)
* **Kergueleniidae** Lowry & Stoddart, 2010 (2 genero, 26 espezie)
* **Kergueleniolidae** Lowry & Myers, 2013 (1 género, 1 especie)
* **Kotumsaridae** Missouli, Holsinger & Reddy, 2007 (1 género, 1 especie)
* **Kuriidae** J.L. Barnard, 1964 (1 género, 2 espezie)
* **Lafystiidae** G.O. Sars, 1895 (3 genero, 5 espezie)
* **Lanceolidae** Bovallius, 1887 (4 genero, 23 espezie)
* **Laphystiopsidae** Stebbing, 1899 (3 genero, 8 espezie)
* **Lepidepecreellidae** Lowry & Stoddart, 2010 (1 género, 10 espezie)
* **Lestrigonidae** Zeidler, 2004 (6 genero, 17 espezie)
* **Leucothoidae** Dana, 1852 (6 genero, 137 espezie)
* **Liljeborgiidae** Stebbing, 1899 (4 genero, 104 espezie)
* **Luciobliviidae** Tomikawa 2007 (1 género, 1 especie)
* **Lycaeidae** Claus, 1879 (2 genero, 7 espezie)
* **Lycaeopsidae** Chevreux, 1913 (1 género, 2 espezie)
* **Lysianassidae** Dana, 1849 (78 genero, 491 espezie)
* **Macrohectopodidae** Sowinsky, 1915 (2 genero, 2 espezie)
* **Maeridae** Krapp-Schickel, 2008 (42 genero, 328 espezie)
* **Maxillipiidae** Ledoyer, 1973 (2 genero, 3 espezie)
* **Megaluropidae** Thomas & Barnard, 1986 (4 genero, 16 espezie)
* **Melitidae** Bousfield, 1983 (46 genero, 181 espezie)
* **Melphidippidae** Stebbing, 1899 (3 genero, 14 espezie)
* **Mesogammaridae** Bousfield, 1977 (5 genero, 6 espezie)
* **Metacrangonyctidae** Boutin & Missouli, 1988 (2+1 genero, 19+1 espezie)
* **Metaingolfiellidae** Ruffo, 1969 (1 género, 1 especie)
* **Microphasmidae** Stephensen & Pirlot, 1931 (3 genero, 6 espezie)
* **Microprotopidae** Myers & Lowry, 2003 (1 género, 5 espezie)
* **Microscinidae** Zeidler, 2012 (1 género, 1 especie)
* **Micruropodidae** Kamaltynov, 1999 (5 genero, 52 espezie)
* **Mimonectidae** Bovallius, 1885 (3 genero, 13 espezie)
* **Mimoscinidae** Zeidler, 2012 (1 género, 4 espezie)
* **Miramarassidae** Lowry, 2006 (1 género, 1 especie)
* **Neomegamphopidae** Myers, 1981 (6 genero, 21 espezie)
* **Neoniphargidae** Bousfield, 1977 (7 genero, 22 espezie)
* **Nihotungidae** J.L. Barnard, 1972 (1 género, 3 espezie)
* **Niphargidae** Bousfield, 1977 (9 genero, 322 espezie)
* **Nuuanuidae** Lowry & Myers, 2013
* **Ochlesidae** Stebbing, 1910 (4 genero, 19 espezie)
* **Odiidae** Coleman & Barnard, 1991 (5 genero, 11 espezie)
* **Oedicerotidae** Liljeborg, 1865 (44 genero, 244 espezie)
* **Opisidae** Lowry & Stoddart, 1995 (4 genero, 17 espezie)
* **Oxycephalidae** Bate, 1861 (8 genero, 18 espezie)
* **Pachynidae** Lowry & Stoddart, 2011 (11 genero, 33 espezie)
* **Pachyschesidae** Kamaltynov, 1999 (1 género, 6 espezie)
* **Pagetinidae** K.H. Barnard, 1931 (1 género, 4 espezie)
* **Pallaseidae** Tachteew, 2000 (8 genero, 21 espezie)
* **Paracalliopiidae** Barnard & Karaman, 1982 (5 genero, 18 espezie)
* **Paracrangonyctidae** Bousfield, 1983 (3 genero, 4 espezie)
* **Paragammaropsidae** Myers & Lowry, 2003 (2 genero, 2 espezie)
* **Paraleptamphopidae** Bousfield, 1977 (3 genero, 5 espezie)
* **Paramelitidae** Bousfield, 1977 (17 genero, 711 espezie)
* **Paraphronimidae** Bovallius, 1887 (1 género, 2 espezie)
* **Parascelidae** Bovallius, 1887 (5 genero, 7 espezie)
* **Pardaliscidae** Boeck, 1871 (22 genero, 71 espezie)
* **Perthiidae** Williams & Barnard, 1988 (1 género, 2 espezie)
* **Phliantidae** Stebbing, 1899 (7 genero, 23 espezie)
* **Photidae** Boeck, 1871 (18 genero, 216 espezie)
* **Phoxocephalidae** G.O. Sars, 1891 (81 genero, 368 espezie)
* **Phoxocephalopsidae** Barnard & Drummond, 1982 (3 genero, 9 espezie)
* **Phreatogammaridae** Bousfield, 1979 (2 genero, 5 espezie)
* **Phronimidae** Rafinesque, 1815 (2 genero, 11 espezie)
* **Phrosinidae** Dana, 1853 (3 genero, 8 espezie)
* **Platyischnopidae** Barnard & Drummond, 1979 (8 genero, 15 espezie)
* **Platyscelidae** Bate, 1862 (5 genero, 16 espezie)
* **Pleustidae** Buchholz, 1874 (35 genero, 139 espezie)
* **Pleioplateidae** J.L. Barnard, 1978 (1 género, 2 espezie)
* **Podoceridae** Leach, 1814 (8 genero, 72 espezie)
* **Podoprionidae** Lowry & Stoddart, 1996 (1 género, 4 espezie)
* **Pontogammaridae** Bousfield, 1977 (13 genero, 40 espezie)
* **Pontogeneiidae** Stebbing, 1906 (31 genero, 168 espezie)
* **Pontoporeiidae** Dana, 1853 (6 genero, 34 espezie)
* **Priscillinidae** d'Udekem d'Acoz, 2006 (1 género, 2 espezie)
* **Priscomilitaridae** Hirayama, 1988 (2 genero, 2 espezie)
* **Prolanceolidae** Zeidler, 2009 (1 género, 1 especie)
* **Pronoidae** Claus, 1879 (4 genero, 12 espezie)
* **Pseudamphilochidae** Schellenberg, 1931 (1 género, 1 especie)
* **Pseudingolfiellidae** Lowry & Myers, 2012
* **Pseudocrangonyctidae** Holsinger, 1989 (2 genero, 18 espezie)
* **Rakiroidae** Myers & Lowry, 2003 (1 género, 1 especie)
* **Regaliidae** Lowry, 2006 (1 género, 3 espezie)
* **Salentinellidae** Bousfield, 1977 (2 genero, 22 espezie)
* **Sanchoidae** Lowry, 2006 (1 género, 2 espezie)
* **Sandroidae** Lowry & Myers, 2012
* **Scinidae** Stebbing, 1888 (5 genero, 49 espezie)
* **Scopelocheiridae** Lowry & Stoddart, 1997 (7 genero, 18 espezie)
* **Sebidae** Waker, 1908 (3 genero, 31 espezie)
* **Sensonatoridae** Lowry & Myers, 2012
* **Sicafodiidae** Just, 2004 (1 género, 1 especie)
* **Sinurothoidae** Ren, 1999 (1 género, 1 especie)
* **Sophrosynidae** Lowry & Stoddart, 2010 (1 género, 14 espezie)
* **Stegocephalidae** Dana, 1852 (25 genero, 108 espezie)
* **Stenothoidae** Boeck, 1871 (41 genero, 293 espezie)
* **Sternophysingidae** Holsinger, 1992 (1 género, 8 espezie)
* **Stilipedidae** Holmes, 1908 (5 genero, 20 espezie)
* **Synopiidae** Dana, 1852 (17 genero, 91 espezie)
* **Talitridae** Rafinesque, 1815 (57 genero, 268 espezie)
* **Temnophliantidae** Griffiths, 1975 (2 genero, 2 espezie)
* **Thoriellidae** Lowry & Stoddart, 2011 (4 genero, 5 espezie)
* **Thurstonellidae** Lowry & Zeidler, 2008 (1 género, 1 especie)
* **Trischizostomatidae** Liljeborg, 1865 (1 género, 16 espezie)
* **Tulearidae** Ledoyer, 1979 (1 género, 1 especie)
* **Typhlogammaridae** Bousfield, 1979 (5 genero, 7 espezie)
* **Unciolidae** Myers & Lowry, 2003 (17 genero, 41 espezie)
* **Uristidae** Hurley, 1963 (22 genero, 184 espezie)
* **Urohaustoriidae** Barnard & Drummond, 1982 (9 genero, 23 espezie)
* **Uronyctidae** Lowry & Myers, 2012
* **Urothoidae** Bousfield, 1978 (6 genero, 61 espezie)
* **Valettidae** Stebbing, 1888 (1 género, 5 espezie)
* **Valettiopsidae** Lowry & De Broyer, 2008 (2 genero, 12 espezie)
* **Vibiliidae** Dana, 1852 (3 genero, 23 espezie)
* **Vicmusiidae** Just, 1990 (1 género, 2 espezie)
* **Vitjazianidae** Birstein & M. Vinogradov, 1955 (2 genero, 5 espezie)
* **Wandinidae** Lowry & Stoddart, 1990 (2 genero, 4 espezie)
* **Zobrachoidae** Barnard & Drummond, 1982 (5 genero, 5 espezie)

## Erreferentziak