open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Václav Neumann

**Václav Neumann** (Praga,  - Viena, ) txekiar orkestra-zuzendaria izan zen. Erdialdeko Europan egon den orkestra-zuzendari handienetako bat izan da. Pragako Musika Kontserbatorioan egin zituen biolin eta orkestra-zuzendaritzako ikasketak. Txekiar Errepublikako Orkestra Filarmonikoaren buru izan zen hogeita bost urtez. Horrez gainera, munduko orkestra garrantzitsuenak zuzendu zituen. Mahlerren interprete handienetako bat izan da.

## Erreferentziak
Fernão Mendes Pinto

thumb|alt=|Fernão Mendes Pinto
Portugaldar bidaiaria (Montemor-o-Velho, 1510 - Almada, 1583). Ekialdeko Indietara jo zuen, eta gutxienez hogei urte eman zituen han. *Peregrinaçao* (1614, *Erromesaldia*) liburuan ezagutarazi zituen hango bizipenak. 
## Erreferentziak
Crocidura viaria

***Crocidura viaria*** Crocidura generoko animalia da. Lehen Insectivora edo Soricomorpha deitzen zen taldearen barruan daude. Gaur egun Lipotyphla deitzen den taldearen barruko Crocidurinae subfamilia eta Soricidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Soricidae

## Kanpo estekak 
* 'Crocidura viaria'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Giovanni Papini

**Giovanni Papini** (Florentzia, 1881eko urtarrilaren 9a - Florentzia, 1956ko uztailaren 8a) italiar idazlea izan zen. Agnostiko eta ntiklerikala hasiera batean, 1921ean katoliko egin zen. *Leonardo*, *Lacerba* eta *Anima *aldizkariak sortu zituen besteak beste. Gai asko landu zituen, baina biografia da bereziki landu zuen generoa. Haren lan nagusiak *Storia di Cristo * (1921), *Dante vivo* (1933), *La felicità dell´infelice* (1956) eta *Giudizio universale * (1957) dira. Faxismoaren aldeko jarrera azaldu zuen.

## Kanpo estekak
George Călinescu

**George Călinescu** (Bukarest, 1899ko ekainaren 19a - Otopeni, 1965eko martxoaren 12a) errumaniar idazlea izan zen.

*Enigma Otiliei* (1938, *Otiliaren enigma*), *Bietul Ionide* (1953, *Ionide gizagaixoa*) eta *Scrinul negru* (1960, *Kutxa beltza*) eleberrietan Errumaniako burgesiari kritika egin zion. Calinescu kritikoa izan zen batez ere: Errumaniako idazle klasikoen (Eminescu, Creanga) biografiak idatzi zituen, eta 1941. urtean Errumaniako literaturaren historia bat argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Allan Ramsay

**Allan Ramsay** (Leadhills, Lanarkshire, 1686ko urriaren 15a - Edinburgo, 1758ko urtarrilaren 7a) eskoziar poeta izan zen. Eskoziako lehen liburutegi ibiltaria antolatu zuen 1726. urtean liburutegi bat erosi zuen arte. Ingeles eta eskoziar kantu zaharren bildumak osatu eta argitaratu zituen. Lan nagusiak: *Tea Table Miscellany* (1724-1727, *Tea hartzeko mahaiaren nahas-mahasa*), *The Ever Green* (1724-1727, *Berde iraunkorra*) eta *The Gentle Shepherd* (1725, *Artzain atsegina*).

## Erreferentziak
Louis Hjelmslev

**Louis Hjelmselev** (Kopenhage, 1899ko urriaren 3a - *ib.*, 1965eko maiatzaren 30a) daniar hizkuntzalaria izan zen. Intelektualen familia batean jaio zen (bere aita Johannes Hjelmslev matematikaria zen), eta Hizkuntzalaritza Konparatiboa ikasi zuen Kopenhagen, Pragan eta Parisen.

Holger Pedersen konparatistaren ikasle izan zen, eta 1937an haren katedra bete zuen. 1931n Kopenhageko Zirkulu Linguistikoa sortu zuen, Vigo Brøndal-ekin batera. Hans Jørgen Uldall-ekin batera, hizkuntzalaritza-teoria berria sortu zuen, glosematika izenekoa. Ferdinand Saussureren eta Pragako Eskolaren ekarriak berraztertu zituen, eta hizkuntzalaritza estrukturalaren ikerlari nagusietako bat izan zen. 1943an azaldu zituen glosematikaren ezaugarriak *Omkring sprogteoriens grundlæggelse* (*Mintzairaren teoria baten hastapenak*) lanean bilduta.

1934-1937 urteak kenduta —urte horietan Aarhus-eko Unibertsitatean irakasle izan baitzen—, Hjelmslev Zirkuluko presidente izan zen hil aurreko garaira arte.

## Erreferentziak
Beñat Larralde

**Beñat Larralde Hiriart**, ezizenez ***Bordaxuri*** (Hazparne, 1771ko irailaren 18 - Hazparne, 1853ko otsailaren 15) bertsolaria izan zen.

## Biografia 
Hazparnen jaio eta bertako Eiheraberria etxean bizi izan zen. Lanbidez oihalgintzan eta tratulari aritu zen.

1804ko abuztuaren 20an Hazparneko Mari Etxeberrirekin ezkondu zen. Bi seme-alaba izan zituzten: Jan Battitt (hau ere bertsolaria izan zena) eta Jana Mari. Aldi berean Martin Larralde beste *Bordaxuri*ren osaba zen.

## Lanak 
Bat-batean eta bertso jarriekin aritu zen. Ezagunenak:
* Hazparneko misioei buruzkoak.
* Nemourseko dukeei buruzko bertsoak: 1845eko irailaren 9koak. *Phare de Bayonne* agerkariaren segida izan zen *Phare des Pyrénées*en argitaratua.
* Montpensierreko dukearen ezkontzari buruzkoak: 1846ko urriaren 30ean Baionako *Adour* egunkarian agertuak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Martin Larralde
* Jan Battitt Larralde

## Kanpo loturak 
* Beñat Larralde *Hazparneko Bertsulariak* webgunean.
* Beñat Larralde Auñamendi Eusko Entziklopedian.
Errusiar muturluze

**Errusiar muturluzea** edo **errusiar desmana** (*Desmana moschata*) Talpidae familiako satorraren antzeko animalia da, ***Desmana*** generoko espeziea bakarra. Piriniar muturluzearekin batera, Desmanini tribua osatzen du.

Lehen Insectivora edo Soricomorpha deitzen zen taldearen barruan daude. Gaur egun Lipotyphla deitzen den taldearen barruko Talpinae subfamilia eta Talpidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Talpidae

## Kanpo estekak 
* 'Desmana moschata'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bordaxuri (argipena)

**Bordaxuri** zenbait herritarrek hartu duten ezizena da; Hazparneko Bordaxuria etxean du jatorria.

* Beñat Larralde, *Bordaxuri* (1771 - 1853).
* Martin Larralde, *Bordaxuri* (1782 - 1821). Aurrekoaren iloba.
** *Bordaxuri*: azken honen gainean Piarres Lartzabalek idatzitako antzezlana.
* Jan Battitt Larralde (1804 - 1870) Beñaten semea ere zenbait iturritan *Bordaxuri* ezizenaz agertzen zaigu.

## Erreferentziak
Txantxa

**Txantxa** edo **trufa** pertsona edo talde bati adar jotzea da, barre eragiteko eta asmo txarrik gabe txantxa jasotzen duenarengana. Hego Euskal Herrian **broma** ere esaten zaio. Txantxaren biktimari harridura edo traba eragitea bilatzen da, modu artifizialean sortutako egoera baten bitartez.
thumb|250px|Bizikleta lotuak modu xelebreetan jartzea ohiko **txantxa** da.
Txantxa bat egiteko ohiko baliabideak gezurrak kontatzea, horren ondorioz harridura sortu edo biktimari zerbait eginarazteko, eta objektuak manipulatzea dira, biktimarengan efektu irrigarria izan dezaten, biktima besteen aurrean nabarmen geraraziz. Txantxak egitean, gehiegikeriak ere gertatu izan dira: batzuetan, salaketak jartzen dira norberak pairatutako txantxak direla eta.

Hego Euskal Herrian ohikoa da inuzente-eguna aukeratzea hartarako eta Iparraldean apirilaren 1a.

## Kanpo estekak
Atelerix albiventris

***Atelerix albiventris*** Atelerix generoko animalia da. Erinaceomorpharen barruko Erinaceinae subfamilia eta Erinaceidae familian sailkatuta dago.

Maroko eta Libiatik Angolara bitarteko lurraldeetan bizi da. Arantzak zuri marroiak eta azpiko ilea zuria ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erinaceidae

## Kanpo estekak 
* 'Atelerix albiventris'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Eda (argipena)

**EDA** edo **Eda** hitzak esanahi zenbait ditu:

* Europako Defentsa Agentzia;
* estatistikan, **EDA**, *Exploratory Data Analysis* edo datuen azterketa esploratzailea;
* Eda, japoniar izena;
* Eda, Suediako herri bat.
Katxo

**Katxo** izan daiteke
## Zoologia 
* **Katxo**, zenbait ziprinidoen izen arrunta.

## Toponimia 
Lapurdiko bi bertsolariren ezizena da:
* Manez Etxeto ***Katxo*** (1789 - 1872): hazpandarra.
* Manez Saint-Jean ***Katxo*** (1844 - 1909): uztariztarra.
Bizar (anatomia)

[eskuinera|250px|thumb|[Karpa arruntak bi bizar pare ditu, bigarrena txiki samarra.]]
**Bizarra** zenbait arrainek ahotik hurbil daukaten ukimen organo mehe eta bibote itxurakoa da. Bizarrak ahoaren bi alboetan (masaileko bizarrak), sudur zuloen ondoan (sudurreko bizarrak) edo aurpegi azpialdean (kokotseko bizarrak) kokatzen ahal dira.

Besteak beste, siluriformeek (siluruak), ziprinido batzuek (zamoak, barboak...), mullidoek (barbarinak), gaizkatek eta marrazo espezie batzuek dauzkate horrelako organuak. Bizarretan dago kokatua arrain hauen dastamena eta ur uherretan janaria bilatzeko erabiltzen dituzte.

## Kanpo estekak
Lasiorhinus krefftii

***Lasiorhinus krefftii*** Lasiorhinus generoko animalia da. Martsupialen barruko Diprotodontia ordeneko animalia da. Vombatidae familian sailkatuta dago. Bere eremu historikoa Hego Gales Berria, Victoria eta Queenslanden banatzen zen, baina gaur egun 3 km² dituen eremura mugatzen da, Queenslandeko Epping Baso Nazionalaren Parkean. 2003an 113 ale baino ez ziren geratzen, horietatik 30 kumeak izateko garaian ziren emeak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vombatidae

## Kanpo estekak 
* 'Lasiorhinus krefftii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Acipenseriformes

thumb|*Yanosteus longidorsalis*

**Acipenseriformes** arrain aktinopterigioen ordena da. Barnean bi subordena ditu: Chondrosteoidei, Mesozoikoan desagertu zena, eta Acipenseroidei. Azken honek bi familia ditu, Acipenseridae (gaizkatak) eta Polyodontidae (espatula arrainak), kretazikotik aldaketa gutxi izan dituztenak.

## Ezaugarriak 
* Eskeleto kartilaginosoa partzialki osifikatua.
* Isats hegal heterozerkoa (asimetrikoa)
* Heste-balbula espirala

## Sistematika 
**Acipenseriformes** ordena Berg, 1940
* **Acipenseridae familia Bonaparte, 1831 (Gaizkatak)**
** Acipenserinae subfamilia
*** *Acipenser* generoa Linnaeus, 1758
**** *Acipenser baerii* J. F. Brandt, 1869
***** *Acipenser baerii baerii* J. F. Brandt, 1869 (Siberiako gaizkata)
***** *Acipenser baerii baicalensis* Nikolskii, 1896 (Baikalgo gaizkata)
**** *Acipenser brevirostrum* Lesueur, 1818 (Gaizkata sudurmotza)
**** *Acipenser dabryanus* A. H. A. Duméril, 1869 (Ibai Urdineko gaizkata)
**** *Acipenser fulvescens* Rafinesque (Aintzirako gaizkata)
**** *Acipenser gueldenstaedtii* J. F. Brandt & Ratzeburg, 1833 (Errusiako gaizkata)
**** *Acipenser medirostris* Ayres, 1854 (Gaizkata berdea)
**** *Acipenser mikadoi* Hilgendorf, 1892 (Sakhalingo gaizkata)
**** *Acipenser multiscutatus* S. Tanaka (I), 1908 (Japoniako gaizkata)
**** *Acipenser naccarii* Bonaparte, 1836 (Adriatikoko gaizkata)
**** *Acipenser nudiventris* Lovetsky, 1828
**** *Acipenser oxyrinchus* Mitchill, 1815
***** *Acipenser oxyrinchus desotoi* Vladykov, 1955 (Mexikoko golkoko gaizkata)
***** *Acipenser oxyrinchus oxyrinchus* Mitchill, 1815 (Atlantikoko gaizkata)
**** *Acipenser persicus* Borodin, 1897 (Pertsiako gaizkata)
**** *Acipenser ruthenus* Linnaeus, 1758
**** *Acipenser schrenckii* J. F. Brandt, 1869 (Amurko gaizkata)
**** *Acipenser sinensis* J. E. Gray, 1835 (Txinako gaizkata)
**** *Acipenser stellatus* Pallas, 1771 (Sevruga)
**** *Acipenser sturio* Linnaeus, 1758 (Gaizkata arrunta)
**** *Acipenser transmontanus* J. Richardson, 1836 (Gaizkata zuria)
*** *Huso* generoa J. F. Brandt & Ratzeburg, 1833
**** *Huso dauricus* (Georgi, 1775) (Kaluga)
**** *Huso huso* (Linnaeus, 1758) (Beluga)
** Scaphirhynchinae subfamilia
*** *Scaphirhynchus* generoa Heckel, 1835
**** *Scaphirhynchus albus* (Forbes & R. E. Richardson, 1905)
**** *Scaphirhynchus platorynchus* (Rafinesque, 1820)
**** *Scaphirhynchus suttkusi* J. D. Williams & Clemmer, 1991 (Alabamako gaizkata)
*** *Pseudoscaphirhynchus* generoa Nikolskii, 1900
**** *Pseudoscaphirhynchus fedtschenkoi* (Kessler, 1872) (Sir Dariako gaizkata)
**** *Pseudoscaphirhynchus hermanni* (Kessler, 1877)
**** *Pseudoscaphirhynchus kaufmanni* (Kessler, 1877) (Amu Dariako gaizkata)

* **Polyodontidae familia Bonaparte, 1838 (Espatula arrainak)**
** *Polyodon* generoa Lacépède, 1797
*** *Polyodon spathula* (Walbaum, 1792) (Mississipiko espatula arraina)
** *Psephurus* generoa Günther, 1873
*** *Psephurus gladius* (E. von Martens, 1862) (Txinako espatula arraina)

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ailurops melanotis

***Ailurops melanotis*** Ailurops generoko animalia da. Martsupialen barruko Diprotodontia ordeneko animalia da. Ailuropinae subfamilia eta Phalangeridae familian sailkatuta dago. Salibabu eta Talaud uharteetan bizi dira bakarrik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phalangeridae

## Kanpo estekak 
* 'Ailurops melanotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Manez Etxeto

**Manez Etxeto Duhalde**, ezizenez ***Katxo*** (Hazparne, 1789ko ekainaren 5a - Hazparne, 1872ko irailaren 25a), lapurtar bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Hazparneko Labiri auzoko Jauretxean jaio zen. 1819ko otsailaren 7an Mari Harriet hazpandarrarekin ezkondu zen eta Elizaberri auzoko Ilunberritegira joan ziren bizitzera; etxeari Katxotegia edo Katxoteia izena eman zioten; hortik etorri zitzaion ezizena. Hiru seme-alaba izan zituzten: Mari, Joanes eta Zalbat.

Etxahunen garaikidea, barkoxtarrak bezala bizitza pobre eta erromesa eraman zuen.

## Lanak 
Bat-batean aritu zen baina ez zitzaion ezer bildu. Bertso jarri ezagunak:
* *Betiri Sants-i* (hau da, goseari).
* *Azken judizioa* kantua berarena da, batzuek Etxahunena edo Borddelena dela uste badute ere.
* *Pulunpa*; 1824koa, Baionatik Montevideora zihoan itsasontzi bat hondoratu zenekoa.
* Zenbait ikerketaren arabera (adibidez Piarres Xarritonen ustez) *Galerianoaren kantua* ez zuen idatzi protagonista zuzenak, hau da, Martin Larralde *Bordaxuri*-k, Katxok baino. Kontuan hartu behar da biak Elizaberrin bizi zirela eta Bordaxurik ez zekiela idazten.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Martin Larralde *Bordaxuri*
* Pierre Topet

## Kanpo estekak 
* Katxo *Hazparneko Bertsulariak* webgunean.
Kuskus orbaindun

**Kuskus orbainduna** (*Spilocuscus maculatus*) Spilocuscus generoko animalia da. Martsupialen barruko Diprotodontia ordeneko animalia da. Phalangerinae subfamilia eta Phalangeridae familian sailkatuta dago.

65 cm inguru luzea, gorputza eta burua arratoiarenaren antzekoak ditu, begiak aldiz hark baino handiagoak. Isatsa luze oratzailea du. Sabelaldeko ilea zuria du, gorputzaren gainerako aldeetakoa berriz zuri horixka eta orbain beltz gorrixketakoa. Australiako iparraldean, Ginea Berrian eta Moluka uharteetan bizi da. Hostoak eta fruituak jaten ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phalangeridae

## Kanpo estekak 
* 'Spilocuscus maculatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Mogera imaizumii

***Mogera imaizumii*** Mogera generoko animalia da. Lehen Insectivora edo Soricomorpha deitzen zen taldearen barruan daude. Gaur egun Lipotyphla deitzen den taldearen barruko Talpinae subfamilia eta Talpidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Talpidae

## Kanpo estekak 
* 'Mogera imaizumii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Petropseudes dahli

***Petropseudes dahli*** Petropseudes generoko animalia da. Martsupialen barruko Diprotodontia ordeneko animalia da. Pseudocheirinae subfamilia eta Pseudocheiridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pseudocheiridae

## Kanpo estekak 
* 'Petropseudes dahli'ri buruzko informazioa Animalia datubasean.
Podogymnura aureospinula

***Podogymnura aureospinula*** Podogymnura generoko animalia da. Erinaceomorpharen barruko Galericinae subfamilia eta Erinaceidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erinaceidae

## Kanpo estekak 
* 'Podogymnura aureospinula'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Kangurutzar gris

**Kangurutzar gris** edo **ekialdeko kanguru gris** (*Macropus giganteus*) Macropus generoko animalia da. Martsupialen barruko Diprotodontia ordeneko animalia da. Macropodinae subfamilia eta Macropodidae familian sailkatuta dago.

Kangurutzar grisak bi azpiespezie ditu:
* *Macropus giganteus giganteus* - Australia
* *Macropus giganteus tasmaniensis* - Tasmania

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Macropodidae

## Kanpo estekak
Thylogale thetis

***Thylogale thetis*** Thylogale generoko animalia bat da, martsupialen barruko Diprotodontia ordenakoa. Macropodidae familian eta Macropodinae azpifamilian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Macropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Thylogale thetis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bokmål

( ahoskatua; «liburu hizkuntza», hitzez hitz) norvegiera idazteko bi estandarretako bat da, bietatik erabiliena, danieraren eragin handikoa. *Nynorsk*a beste idaztaraua da; danieraren eragin txikiagoa du, *bokmå*lak baino. Bestalde, *bokmål*a norvegieraren atzerritar ikasleek ikasten duten aldaera da.

*Bokmål*a Norvegiako bi idaztarauetatik zaharrena da, eta herrialdean gehien erabiltzen dena: Norvegiako biztanleen %&nbsp;85-90 inguruk darabilte. Salbuespena Mendebaldeko Norvegia da, hango hiztun gehienek *nynorsk*a baitarabilte.

*Bokmål* ortografia 1907an onartu zen ofizialki: izen hori 1929an onartu zen, hizkuntza berritu eta erreformatzeko prozesuaren baitan.

## Ikus, gainera 
* Norvegiera
* Daniera

## Kanpo estekak
Serge Gainsbourg Nº 4

* **Nº 4** * Serge Gainsbourg-en laugarren estudioko diskoa da, 1962ean kaleratua.

## Historia 
Diskoa Alain Goraguer eta bere orkestrarekin grabatu zen. Abestien artean, *Intoxicated man* nabarmentzekoa da, Boris Vian-en *Je bois* abestiaren omenalditzat har daitekeena.

## Abestien zerrenda 
Abesti guztiak Serge Gainsbourg-ek idatzi eta konposatu zituen, aurkakoa adierazten ez bada.

## Kredituak 
* Alain Goraguer - moldaketak, musika-zuzendaritza eta pianoa
* Paul Rovère - kontrabaxua
* Christian Garros - bateria
* Jacques Plait - zuzendaritza artistikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joanes Etxeto (argipena)

**Joanes Etxeto** bi bertsolari lapurtarren izen-deiturak izan daitezke:

* Joanes Etxeto (1801 - 1887): Itsasun jaio eta Senperen irakasle ibili zena.
* Joanes Etxeto, Manez Etxeto *Katxo* hazpandarrari (1789 - 1872) ematen zitzaion beste izen bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etxeto
Joanes Etxeto

**Joanes Etxeto** (Itsasu, 1801eko otsailaren 6 &ndash; Senpere, 1887ko urriaren 15) bertsolaria izan zen.

## Biografia 
Itsasun jaio eta Senpere Amotze auzoan bizi izan zen. Lanbidez irakaslea izan zen.

Bertsotan eta Lore Jokoetan parte hartzen 1858an -Senperen irakasle zebilen- eta 1875ean utzi zion bertsoak egiteari. Noizbait Anton Abadiari kexu idatzi zion, Lore Jokoetan epaileek zuzen jokatzen ez zutelakoan.

## Lanak 
Bertso jarrietan aritu zen. Bertso asko bildu zaizkio, Lore Jokoetan sarritan -hamabost urtez erreskadan- esku hartu zuelako:
* 1858: *Bai behar dut mintzatu*.
* 1859 *Sortzez Eskualduna naiz*, *Enperadoria*, *Dantzaren sujetera*, *Izatu naiz Amikozen*, *Urak eta gure arnuak*, *Frantses gerlariaz*, *Sebastopolgo gerla*, *Turra asto gainean*.
* 1860: *Haur ongi prestua*, *Errient naiz*, *Biarritze*, *Oi ene semea*, *Familia inperiala*.
* 1864: *Jaun andregaien arteko*, *Lillura*, M*unduko biltzarre jenerala*, *Ohore eta opulantzia*, *Gizon zaharra eta bere makhila*, *Ezkontzeko hitza*.
* 1865: *Arrosaren kantua*.
* 1866: *Gizon gazte ezkondu nahia*, *Soldado ona*.
* 1868: *Neskatxa pobrearen*, *Amoinaren gainean*.
* 1871: *Eliza xoria eta urzoa*, *Soldado mobila*.
* 1872: *Biligarroa*.

## Sariak 
1865ean Saran *Arrosaren kantua* sortak ohorezko aipamena erdietsi zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amotze
* Anton Abadia
* Manez Etxeto

## Kanpo loturak 
* Joanes Etxeto *Literaturaren Zubitegian*.
Josep Vicenç Foix

**Josep Vicenç Foix i Mas** (Bartzelona, 1893ko urtarrilaren 28a - *ibidem*, 1987ko urtarrilaren 29a) katalanezko idazle bat izan zen, bereziki poesian nabarmendu zena. XX. mendearen hasierako abangoardiazko arte mugimenduetan parte hartu zuen. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren idatzi zituen bere lanik aipagarrienak.

Literatura ikertzeko modu gisa azaltzen da bere lanetan, pentsamenduaren abentura gisa. Poesia landu zuen batez ere.

## Lan hautatuak 
* 1936: *Sol i de dol*
* 1949: *Les irreals omegues*

## Erreferentziak
Fernando Múgica Herzog

**Fernando Múgica Herzog** (Donostia, Gipuzkoa, 1934 &ndash; 1996ko otsailaren 6a) politikaria izan zen, Espainiako Langile Alderdi Sozialistakoa.

## Bizitza 
Aita Gerra Zibilean hildako euskal biolin-jolea eta ama judu-poloniar jatorria zuen frantziarra izan zituen. Enrique anaiarekin batera Alderdi Sozialistan sartu eta 1993ra arte Gipuzkoako Alderdi Sozialista zuzendu zuen. Ez zuen kargu publikorik izan.

*Asociación de Amistad España-Israel* elkartearen sortzaileetako bat izan zen, eta Espainiak Israel aintzatetsi zezan lan egin zuen. 1996an ETAk jaioterrian tiroz erail zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tachyglossus aculeatus

***Tachyglossus aculeatus*** Tachyglossus generoko animalia da. Monotremata ordenaren barruko ugaztuna da. Tachyglossidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tachyglossidae

## Kanpo estekak 
* 'Tachyglossus aculeatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Chacodelphys formosa

***Chacodelphys formosa*** Chacodelphys generoko animalia da. Didelphimorphia ordenaren barruko ugaztuna da. Didelphinae subfamilia eta Didelphidae familian sailkatuta dago. Bere generoko espezie bakarra da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Didelphidae

## Kanpo estekak 
* 'Gracilinanus formosus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Berwickeko duketza

**Berwick-upon-Tweedeko duketza** Ingalaterrako noblezia titulu bat da, Berwick-upon-Tweed konderrikoa, Northumberlanden, Eskoziako mugatik gertu.

Duke titulu hau lehen aldiz James Fitz-Jamesi eman zioten, Jakue II.a Ingalaterrakoa eta Arabella Churchillen seme ilegitimoari. Ingalaterran sortu zen eta bakarrik gizonek jaso dezakete heredentzian. Berwickeko dukea aipatzen delarik, ohikoan pertsonaia horretaz ari gara, Donostiako historian militar nabarmena, 1719. urtean hiria setiatu eta konkistatu baitzuen, harresietako lehen *bretxa* irekiz.

Batzuen ustez titulu hau galdutzat eman daiteke, jabeak atzerrian bukatu baitzituen egunak. Baina beste batzuen ustez oraindik existitzen da eta Peñarandako dukearen esku dago. Titulu honen barruan daude Tinmoutheko kontea eta Boswortheko baroiarenak.

## Kanpo estekak
Notoryctes caurinus

***Notoryctes caurinus*** Notoryctes generoko animalia da. Notoryctemorphia ordenaren barruko ugaztuna da. Notoryctidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Notoryctidae

## Kanpo estekak 
* 'Notoryctes caurinus'ri buruzko informazioa Animalia datubasean.
Dromiciops gliroides

***Dromiciops gliroides*** *Dromiciops* generoko animalia da. Microbiotheria ordenaren barruko ugaztuna da. Microbiotheriidae familian sailkatuta dago.

Hego Amerikan bizi den martsupial honi gaztelaniaz ''* eta maputxeraz *chumaihuén'' diote

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Dromiciops gliroides'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean

## Ikus, gainera 
* Microbiotheriidae
Numbat

**Numbat** (*Myrmecobius fasciatus*) Australian bizi den animalia da. ***Myrmecobius*** generoko eta **Myrmecobiidae** familia monotipikoko animalia espezie bakarra da. Dasyuromorphia ordenaren barruko ugaztuna da. Arrisku bizian dago eta *Myrmecobius fasciatus rufus* azpiespeziea dagoeneko galdu da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Myrmecobiidae

## Kanpo estekak 
* 'Myrmecobius fasciatus'ri buruzko informazioa Animalia datubasean
Dasyuroides byrnei

***Dasyuroides byrnei*** Dasyuroides generoko animalia da. Dasyuromorphia ordenaren barruko ugaztuna da. Dasyurinae subfamilia eta Dasyuridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dasyuridae

## Kanpo estekak 
* 'Dasyuroides byrnei'ri buruzko informazioa Natusfera datubasean
Geogale aurita

***Geogale aurita*** Geogale genero monotipikoko animalia da. Afrosoricida ordenaren barruko ugaztuna da. Geogalinae subfamilia eta Tenrecidae familian sailkatuta dago. Madagaskarko endemismoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tenrecidae

## Kanpo estekak 
* 'Geogale aurita'ri buruzko informazioa Mammals of The World datu-basean
Petrodromus tetradactylus

***Petrodromus tetradactylus*** Petrodromus generoko animalia da. Macroscelidea ordenaren barruko ugaztuna da. Macroscelididae familian sailkatuta dago. Generoko kide bakarra da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Macroscelididae

## Kanpo estekak 
* 'Petrodromus tetradactylus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Urde inurrijale

**Urde inurrijale** (*Orycteropus afer*) Orycteropus generoko animalia da. Tubulidentata ordenaren barruko ugaztuna da. Orycteropodidae familian sailkatuta dago.

Urde inurrijalea *Orycteropus* generoan monotipikoa da; era berean, generoa monotipikoa da Orycteropodidae familian eta familia Tubulidentata ordenan.

## Azpiespezieak 
Urde inurrijaleak hamazazpi azpiespezie ditu:

* *Orycteropus afer afer*
* *O. a. adametzi*  Grote, 1921
* *O. a. aethiopicus*  Sundevall, 1843
* *O. a. angolensis*  Zukowsky & Haltenorth, 1957
* *O. a. erikssoni*  Lönnberg, 1906
* *O. a. faradjius*  Hatt, 1932
* *O. a. haussanus*  Matschie, 1900
* *O. a. kordofanicus*  Rothschild, 1927
* *O. a. lademanni*  Grote, 1911
* *O. a. leptodon*  Hirst, 1906
* *O. a. matschiei*  Grote, 1921
* *O. a. observandus* Grote, 1921
* *O. a. ruvanensis* Grote, 1921
* *O. a. senegalensis* Lesson, 1840
* *O. a. somalicus* Lydekker, 1908
* *O. a. wardi* Lydekker, 1908
* *O. a. wertheri*  Matschie, 1898

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Orycteropus afer*ri buruzko informazioa *Mammals of The World* datu-basean
Dendrohyrax arboreus

***Dendrohyrax arboreus*** Dendrohyrax generoko animalia da. Hyracoidea ordenaren barruko ugaztuna da. Procaviidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Procaviidae

## Kanpo estekak 
* 'Dendrohyrax arboreus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
BMW E46

**BMW E46**, 3 serieko laugarren belaunaldiko modeloa da. 1998tik 2005era merkaturatu zen. E46aren aurrekoa BMW E36a izan zen eta BMW E90a, berriz, ondorengoa. Modelo honek arrakasta handia izan zuen, eta mugarri izan zen segmentu bereko beste modeloen artean.

M3 bertsioa (potentzia handiko bertsioak horrela izendatzen ditu BMWek) 2001ean kaleratu zuten. Gainontzeko M3ak bezala, potentzia handiagoa izateaz gain, suspentsio eta estetika agresiboagoa du.

## Kanpo estekak
Asiar elefante

**Asiar elefantea** edo **indiar elefantea** (*Elephas maximus*) *Elephas* generoko espezie bakarra da. Proboscidea ordenaren barruko ugaztuna da. Elephantidae familian sailkatuta dago.

## Azpiespezieak 
[220px|thumb|[Sri Lankako elefante talde bat.]]
Gaur egun, egileen arabera, asiar elefantear hiru edo lau azpiespezie bereizi daitezke: 

* *Elephas maximus maximus* - Sri Lankako elefantea
* *Elephas maximus indicus* - Indiako elefantea
* *Elephas maximus sumatranus* - Sumatrako elefantea
* *Elephas maximus borneensis* - Borneoko elefantea

Wilson & Reeder egileek ez dute Borneokoa bereizten; haien ustez Indiako azpiespezie bera da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Elephantidae

## Kanpo estekak 
* 'Elephas maximus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Nagi hiruhatz zama-argia

**Nagi hiruhatz zama-argia** edo **aia** (*Bradypus tridactylus*), hiru hatzeko nagien Bradypus generoko animalia bat da. Pilosa ordenaren barruko ugaztuna da. Bradypodidae familian sailkatuta dago.

Amazonas eta Orinoko ibaien arroan bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bradypodidae

## Kanpo estekak 
* 'Bradypus tridactylus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Hatz biko nagi

**Hatz biko nagi** edo **unau** (*Choloepus didactylus*) Choloepus generoko animalia da. Pilosa ordenaren barruko ugaztuna da. Megalonychidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Megalonychidae

## Kanpo estekak 
* 'Choloepus didactylus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Nagi hiruhatz pigmeo

**Nagi hiruhatz pigmeoa** (*Bradypus pygmaeus*) Bradypus generoko animalia espezie bat da, hau da, nagi hiruhatzaren espezie bat. Pilosa ordenaren barruko ugaztuna da eta Bradypodidae familian sailkatuta dago. Panamako Escudo de Veraguas uharteko endemismoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bradypodidae

## Kanpo estekak 
* *Bradypus pygmaeus* espezieari buruzko informazioa, Mammals of The World datu basean.
Dugong dugon

***Dugong dugon*** Dugong generoko animalia da, Sirenia ordenaren barruko ugaztuna. Dugonginae subfamilia eta Dugongidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dugongidae

## Kanpo estekak 
* 'Dugong dugon'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Hartz inurrijale

**Hartz inurrijale** (*Myrmecophaga tridactyla*) Myrmecophaga generoko animalia da. Pilosa ordenaren barruko ugaztuna da. Myrmecophagidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Myrmecophagidae

## Kanpo estekak 
* 'Myrmecophaga tridactyla'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Behatzbiko inurrijale

**Behatzbiko inurrijalea** (*Cyclopes didactylus*) *Cyclopes* generoko animalia da. Pilosa ordenaren barruko ugaztuna da. Cyclopedidae familian sailkatuta dago. Bere genero monotipikoaren kide bakarra da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cyclopedidae

## Kanpo estekak 
* 'Cyclopes didactylus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Tupaia belangeri

***Tupaia belangeri*** Tupaia generoko animalia da. Scandentia ordenaren barruko ugaztuna da. Tupaiidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tupaiidae

## Kanpo estekak 
* 'Tupaia belangeri'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Espatula arrain

**Espatula arrainak** Polyodontidae familia osatzen duten Acipenseriformes ordeneko arrain aktinopterigioak dira. Gaur egun bi espezie daude: Mississippi ibaian bizi den *Polyodon spathula* eta Ibai Urdinean bizi den *Psephurus gladius*.

## Ezaugarriak 
Espatula itxurako muturra eta bizar ñimiñoak. Gorputz biluzia (ezkatarik gabea) isats pedunkuluko ezkata gutxi batzuk izan ezik. Isats hegal heterozerkoa. Zakatz-arrastelu luze eta oso ugariak *Polyodon*en kasuan. Oso hortz txikiak. Espirakulua daukate. Zakatz-operkulua oso hedatua atzerantz .

## Taxonomia 
[thumb|*[Protopsephurus|Protopsephurus liui* fosilak]]
Gaur egun familia honetan bi genero daude. Beste lau (edo bost) iraungi dira.

**Polyodontidae**
* Paleopsephurinae† subfamilia
** *Paleopsephurus*† generoa MacAlpin, 1947
*** *Paleopsephurus wilsoni*† MacAlpin, 1947
* Polyodontinae subfamilia
** *Crossopholis*† generoa Cope, 1883
*** *Crossopholis magnicaudatus*† Cope, 1883
** *Polyodon* generoa Lacépède, 1797
*** *Polyodon spathula* Walbaum, 1792 Mississippiko espatula arraina
*** *Polyodon tuberculata*† Grande & Bemis, 1991
** *Psephurus* generoa Günther, 1873
*** *Psephurus gladius* E. von Martens, 1862 Txinako espatula arraina
* Protopsephurinae† subfamilia Grande & Bemis, 1996
** *Protopsephurus*† generoa Lu, 1994
*** *Protopsephurus liui*† Lu, 1994

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxeto

**Etxeto** euskal deitura da, zenbait pertsonak dutena:

## Euskal herritarrak 
* Manez Etxeto *Katxo* (1789 - 1872): bertsolaria.
* Joanes Etxeto (1801 - 1887): bertsolari eta irakaslea.
* Martin Etxeto (1834 -?): bertsolaria.
* François Etxeto (1853 - 1889): eskultorea.
* Jean-Baptiste Etxeto: Euskal Herriko Garapen Kontseiluaren presidentea.
* Henri Etxeto: Baiona Mendebaldeko kantonamenduan kontseilari nagusia.
* Thierry Etxeto: trinketean aritzen den pilotaria.

## Beste herrialdeetakoak 
* Flavio Etcheto (1969?): musikari argentinarra.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Joanes Etxeto (argipena)

## Kanpo estekak
Martin Etxeto

**Martin Etxeto Diturbide**, ezizenez ***Anibar*** (Sara, Lapurdi, 1834ko azaroaren 20a - ?) bertsolaria izan zen.

## Biografia 
Anibarria baserrian bizi zenez hortik etorri zitzaion ezizena. Lanbidez laborari, 1867ko azaroaren 20an Beronika Sorrondo saratarrarekin ezkondu zen. Zazpi seme-alaba izan zituzten: Mari, Joanes, Leonie, Ximun, Pierre Extebe, Jana Mari eta Mailuxa.

**Anibar** familiak Sara utzi zuela dirudi; nora joan ziren eta **Martin Etxeto** non hil zen ezin izan da ikertu.

## Lanak 
Bat-batean eta bertso jarriekin aritu zen. Zenbait bertso sorta bildu zitzaizkion, Lore Jokoetan parte hartu zuelako. Sorta ezagun batzuk hauek dira:
* *Primaderaren kantua*. 1865eko Sarako Lore Jokoetan ohorezko aipamena.
* *Laborantza*.

## Sariak 
Aipatu *Primaderaren kantua*' bertso sailaz gain, Saran antolatutako Lore Joko batzuetan sariak lortu zituen:
* 1871: bigarrena.
* 1872: lehena.
* 1874: lehena.
* 1875: lehena Mari Luixa Erdoziorekin batera.
* 1884: bigarrena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lore Jokoak
* Anton Abadia
Richard Thorpe

**Richard Thorpe**, jaiotza-izenez **Rollo Smolt** (Hutchinson, Kansas, 1896ko otsailaren 24a - 1991ko maiatzaren 1a) estatubatuar zinema zuzendari bat izan zen. Music-halleko antzezlea izan ondoren 1923an hasi zen filmak egiten. *Metro Goldwing Mayer* produkzio-etxerako lan egin zuen batez ere. Genero guztiak landuagatik, *western* eta, batez ere, abenturazko filmetan maisu izan zen. Filmak: *Last of the Pagans* (1935, *Azken paganoa*), *Tarzan Escapes* (1936, *Tarzan ihesi*), *Night Must Fall* (1937, *Iluntzean*), *Ivanhoe* (1952), *The Prisoner of Zenda* (1952, *Zendako presoa*), *All the Brothers Were Valiant* (1953, *Anaia guztiak ausartak ziren*), *Knights of the Round Table* (1954, *Mahai biribileko zaldunak*), *The Adventures of Quentin Durward* (1955, *Quentin Durwarden abenturak*).

## Erreferentziak
Nikolaas Tinbergen

**Nikolaas "Niko" Tinbergen** (Haga,  - Oxford, ) herbeheretar etologoa izan zen. Zoologiako ikasketak egin zituen, Leidengo Unibertsitatean. Gero, Zoologia Esperimentaleko irakasle izan zen unibertsitate hartan bertan. 1947an Oxforden izan zen, hango Unibertsitatean lan egin zuen eta hango irakasle izan zen; Animalien Portaeraren Ikerketa saileko arduradun izan zen. Animalien jokabideari buruzko lanak egin zituen han, aske zeuden eta laborategian zeuden animalien portaera desberdintasunak aztertzeko. Artikoko azeriak, itsas hegaztiak, itsas otsoak, barraskiloak eta liztorrak aztertu zituen, besteak beste. Animalien portaeraren ikaskuntza eta gizakien sena, autismoa eta oldarkortasuna aztertu zituen, besteak beste.

1973an Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, Konrad Lorenz eta Karl von Frischekin batera. Lanik aipagarrienak: *The Study of Instinct* (1951, *Senaren azterketa*) eta *The Animal in Its World. Field Studies* (1932-1972).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Alfred Fowler

**William Alfred "Willy" Fowler** (Pittsburgh, Pennsylvania, 1911ko abuztuaren 9a - Los Angeles, 1995eko martxoaren 14a) estatubatuar fisikaria izan zen. 1936an, doktoregoa lortu zuen Kaliforniako Teknologia Institutuan. Gero eskolak eman zituen bertan, eta izarren arteko gertakariei buruzko ikerkuntza-lanen zuzendari izendatu zuten. Haren lanik garrantzitsuenak, Fred Hoyle eta Geoffrey eta Margaret Burbidge britainiar astronomoekin batera egina eta 1957an argitaratua, izarren barruko elementu kimikoen sintesi nuklearren prozesuak azaltzen ditu, zeinak baitira funtsezkoak unibertsoa eratu zuten prozesu kimikoak ezagutzeko, eta egungo astrofisikaren giltzarri nagusi bihurtu da. 1983an, Fisikako Nobel Saria jaso zuen, Subrahmanyan Chandrasekhar astrofisikariarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrosa Limakoa

**Arrosa Limakoa**, jaiotzeko izenez **Isabel Flores de Oliva** (Lima, 1586ko apirilaren 20a - Lima, 1617ko abuztuaren 24a), Peruko domingotar hirugarrendarra eta mistikoa izan zen. 1668an dohatsu egin zuten, eta Klemente X.ak kanonizatu ondoren 1671n, Limako, Amerikako, Filipinetako eta Ekialdeko Indietako zaindari izendatu zuen. Ameriketan kanonizatutako lehen santua izan zen.

## Bizitza 
Kreolea zen, eta Arrosa izenaz deitu zioten txikitandik (jaiotzaz Isabel baitzen), haren edertasuna zela-eta. Dohain mistiko nabarmenak erakutsi omen zituen gaztetandik; betiko garbitasunezko botoa egin zuen, eta Santa Katalina Sienakoa hartu zuen eredutzat. Domingotar hirugarrendarraren ordenako lekaime egin zen Limako Domingo Santuaren elizan (1606), eta etxetik atera gabe bizi izan zen, otoitzari eta etxeko lanei emana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georgios Papadopulos

**Georgios Papadopulos** (; Ellinokhorion, Peloponeso, 1919ko maiatzaren 5a - Atenas, 1999ko ekainaren 27a) greziar militarra eta politikaria zen. 1967–1973 bitartean Grezian agindu zuen Koronelen juntako buruzagia izan zen.

## Bizitza 
Bigarren Mundu Gerraren hasieran italiarren inbasioaren aurka borrokatu bazen ere, nazien kolaboratzaile lanetan aritu zen gero, Segurtasun Batailoietan. 1960an, koronel izendatu zuten. 1967ko apirilaren 21ean Greziako konstituzioaren aurkako estatu-kolpeko buru izan zen, eta urte bereko abenduan gudarostea utzi zuen. 

Lehen ministroa izan zen 1969-1973 bitartean, Defentsa ministroa (1969-1973), Hezkuntza ministroa (1969-1970), eta Kanpo Arazoetako ministroa (1969-1973). 1973an, monarkia deuseztatu eta errepublika ezarri ondoren, errepublikako presidente bilakatu zen. 1973ko irailaren 25ean, beste estatu-kolpe batek kargutik kendu zuen. Diktadurako buruzagiei egin zitzaien epaiketan, aurrena heriotzara eta biziarteko kartzela-zigorrera gero kondenatu zuten. Kartzelan hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Hernández Pijuan

**Joan Hernández Pijuan** (Bartzelona, 1931 otsailaren 15a - 2005eko abenduaren 28a), Kataluniako margolari eta grabatzailea izan zen . Llotja eskolan, Bartzelonako Arte eta Ofizioetako eskolan, ikasi zuen, eta baita Bartzelonako Arte Ederretako eskolan ere, 1952-1956 urte-bitartean.

Lehen obrak abangoardia espresionistaren bidetik egin zituen, eta mugimendu horri jarraituz, Sílex izeneko taldea sortu zuen Carles Planellekin, E. Alcoyrekin, eta Josep Maria Rovirarekin batera. 1957an, Parisera joan zen, eta hango Arte Ederretako eskolan grabatua eta litografia ikasi zituen. 1960ko hamarraldiaren erdialdera figurazio geometrikorantz garatu zuen bere artea. Horren adibide garbia da *Homenatge a Luca Pacioli* (1965, *Luca Pacioliri omenaldia*) lana. Harrezkero, bere obretan soiltasunerako bidea hartu zuen etengabe. Zenbait adituk Mondrianen lanekin konparatu izan dituzte haren lanak, Mediterraneoko argitasunaren eta alemaniar-austriar soiltasunaren artekoak baitira. Lan monokromatiko ugari egin zituen, *Memòria de la Segarra* (1991, *Segarrako oroitzapena*) kasu, baina ez dira halere minimalistak.

1989an, Bartzelonako Unibertsitateko Arte Ederretako Fakultatean margolaritzako katedratiko postua hartu zuen, eta 1992an dekano izendatu zuten fakultate horretan bertan. 1997tik aurrera Arte Ederretako akademiko izan zen.

Haren margolanak munduko hainbat hiritako museotan ikus daitezke; besteak beste, Zurichen, Hanburgon, Londresen, New Yorken eta Buenos Airesen.

Gainera, bere ibilbidean zehar sari asko jasotakoa da; azkena jasotakoa aipatzearren, 2004an, Arte Grafikoaren Sari Nazionala.
## Erreferentziak
Mikhail Pokrovski

**Mikhail Nikolaievitx Pokrovski** (Mosku, 1868ko abuztuaren 29agreg./abuztuaren 17ajul. - 1932ko apirilaren 10a) errusiar historialaria eta politikaria izan zen.

*Pravda* egunkariko lankide izan zen (1904), eta 1905ean boltxebike egin zen. *Russkaya istoriya s dreveyshikh vremyon* (1910-1914, *Errusiako historia antzinatetik*) obran, ikuspuntu marxistatik aztertu zuen Errusiako historia. Gizarte Jakintzen Akademia sozialistaren sortzailea eta lehendakaria (1918) izan zen. Historialari marxisten belaunaldi berri baten maisu izan zen; Stalinek eta Molotovek, ordea, gogor kritikatu zuten Pokrovskiren ikuspegi marxista. Harena da *Errusiar kulturaren historiari buruzko saiakera*  (1915-1918) lana.

## Erreferentziak
Getúlio Vargas

**Getúlio Dornelles Vargas** (São Borja, Rio Grande do Sul, 1882ko apirilaren 19a - Rio de Janeiro, 1954ko abuztuaren 24a) Brasilgo politikaria izan zen. Bitan izan zen Brasilgo presidentea: 1930etik 1945era eta 1951tik hil arte.

## Bizitza 
Zuzenbideko ikasketak amaitu ondoren, politikaz arduratu zen. 1923. urtean legebiltzarkide hautatu zuten. 1926-1927. urteetan, finantza ministro izan zen, eta 1927-1930 bitartean Rio Grande do Sul estatuko gobernadore. 1930. urtean, lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkeztu zen, Alianza Liberal alderdiaren aldetik, baina galtzaile atera zen, eta hauteskundeei jarraitu zitzaien iraultzak behin-behineko gobernuburu izendatu zuen. 1934an biltzar konstituziogileko lehendakari hautatu zuten.

Hiru urte geroago, ordea, legebiltzarra bertan behera utzi eta Estado Novo deitu zen erregimen faxista ezarri zuen. Ordu arte lurjabe handien mendean egona zen administrazioan, hezkuntzan, gizartean eta ekonomian erabateko berrikuntzak egiten ahalegindu zen Brasilgo langileen bizi-baldintzak hobetzeko eta industria bultzatzeko. Brasilek Bigarren Mundu Gerran parte hartu izanak herritarren demokrazia nahia utzi zuen agerian; 1945. urtean, estatu-kolpe batek Vargas kargutik kendu zuen, Senatuko kargua gorde zuen arren.

1950. urtean, Alderdi Laboristaren aldetik, Brasilgo lehendakari hautatu zuten berriro. Alderdi progresisten eta kontserbadoreen arteko oreka aurkitzen saiatu zen, baina ez zuen arrakasta handirik izan. 1954. urtean Brasilgo armadak dimisioa ematera behartu zuen, eta, handik gutxira, bere buruaz beste egin zuen.

## Getulio Vargasen populismoa 
Hona hemen Queirozen iritzia Vargasi buruz:

*«Erreformatzaile politikoa izanik, jauntxokeriatik eta nagusi ziren oligarkietatik askatu zuen Brasil. Gure kultura ekonomikoaren erreformatzailea izanik, menpeko izatetik independentzia eta aurrerapena eskuratu genituen. Aberastasun sortzailea, gure oinarrizko industrien eragilea, nekazaritza eta industria arloko gure prestakuntzaren bultzatzailea (...). Gizartearen erreformatzailea izanik, miraria egin zuen, produkzioko faktoreen lana bateratu baitzuen klase borrokara jo gabe.»*

José J. Queiroz, *Getulio Vargasi buruzko memoriak*. Río de Janeiro, 1957.

## Erreferentziak
Willem Claeszoon Heda

thumb|alt=|*Izadi hila urre-koloreko larruekin*

**Willem Claeszoon Heda** (Haarlem, 1593/1594ko abenduaren 14a - *ibidem*, c.1680/1682) herbeheretar margolaria izan zen. Hasieran erretratuak eta erlijio-margolanak egin zituen. Gerora izadi hila lantzen hasi zen, eta Herbehereetako margolari handienetakotzat jotzen da genero horretan. Herrialde hartako ertilariek sorturiko izadi hil oparoetan ez bezala, Hedak soiltasunez eta zehaztasunez ondu zituen bere obrak. Azkenburuen alorreko izadi hiletan espezializatu zen. Margo hotzak eta ñabardura finezko tonu-sorta sotila erabiltzen zuen, eta gauzakien eta materien arteko kontrasteak, ardo-ontzien eta pitxerren islak, fintasun handiz ematen zituen, hondo neutro baten gainean.

## Erreferentziak
Carl-Gustav Rossby

**Carl-Gustaf Arvid Rossby** ( ahoskatua; Stockholm, 1898ko abenduaren 28a - *ibidem*, 1957ko abuztuaren 19a) jatorri suediarreko estatubatuar meteorologoa izan zen. Rossbyk, Stockholmeko Unibertsitatean eta Leipzigeko Unibertsitatean Vilhelm Bjerknesekin ikasi ondoren, meteorologiaz eta ozeanografiaz berebiziko interesa garatu zuen.

Meteorologiaren aitzindarietakoa izan zen. Haize-mugimendu handien azterketa egin zuen, eta atmosfera aztertzeko ekuazioak erabiltzen hasi zen. 1928an, Massachusettseko Institutu Teknologikoko Meteorologia saila fundatu zuen. 1954-1958 urte-bitartean kimika atmosferikoaren ikerketaren eremua hasi eta garatu zuen.

Bere izena daramaten uhinak aurkitu zituen.

## Rossby uhinak 
Atmosferaren zirkulazioan, mendebaldeko haizeen eremuetako batean agertzen diren uhinak dira, uhin-luzera handia eta anplitude nabarmena dutenak.
## Erreferentziak
A. E. van Vogt

**Alfred Elton van Vogt** (Winnipeg, Manitoba 1912ko apirilaren 26a - Los Angeles, 2000ko urtarrilaren 26a) Kanadan sortu eta Estatu Batuetan bizi izan zen zientzia-fikziozko idazlea izan zen, batzuen ustez XX. mendearen erdialdeko autore konplexu eta ospetsuena. Van Vogtek argitaratu zuen zientzia-fikzioko lehen istorioa, *Black Destroyer* izenekoa, Charles Darwinen *Voyage of the Beagle* lanean inspiratuta idatzi zuen.

1939tik 1947ra *Astounding Science-Fiction* aldizkariko lankide izan zen. Aldizkari horretan argitaratu zuen, hain zuzen ere, *Black Destroyer* istorioa. Idazlan hori, hainbaten ustez, zientzia-fikzioaren aroaren abiapuntua izan zen. 1950ean, *War of Nerves* (1950), *Discord in Scarlet* (1939) eta *M33 in Andromeda* (1943) istorioekin batera, *The Voyage of the Space Beagle* eleberria osatu eta argitaratu zuen.

Lehenengo eleberrien artean aipagarriak ditu *Slan* (1940); *Espazioko fauna* (1950); eta *The Weapon Makers* (1951, *Arma egileak*). *The World of Null-A* (1948, *A-ezaren mundua*) lanarekin 1984an *Null-A Three* lanarekin amaitu zuen zikloa hasi zuen, supergizon mutantea eta jakintza ahalguztiduna nagusi direna. 1950-1963 urte-bitartean idazteari utzi zion. Etenaldi horren ondoren idatzi zituen lanen artean aipatzekoak dira *Silkie* (1964); *The Darkness on Diamondia* (1972, *Ilunaldia Diamondian*); *Cosmic Encounter* (1979); *Computerworld* (1983); eta *To Conquer Kiber* (1985).

Alzheimer gaixotasunak jota hil zen Los Angelesen, 2000ko urtarrilean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sevagram A.E. van Vogti buruzko webgunea
Maurice Tourneur

thumb|260px|Maurice Tourneur (1920)

**Maurice Tourneur** (Paris, 1876ko otsailaren 2a - 1961eko abuztuaren 4) frantses zinemagilea izan zen. Zinemaren aitzindarietako bat izan zen.

Frantzian hasi zen filmak egiten. 1914an Estatu Batuetara joan zen, eta han egin zituen filmik onenak. Zinema ahostunaren hastapenetan Frantziara itzuli zen, eta han jardun zuen hil zen arte. Tourneurren berrogeita hamar bat film mutu galdu dira. Haren film batzuk: *Woman* (1918, *Emakumea*), *Treasure Island* (1920, *Altxor-uhartea*), *The Last of the Mohicans* (1921, *Azken mohikanoa*), *Lorna Doone* (1922), *The Isle of Lost Ships* (1923, *Itsasontzi galduen uhartea*), *L´équipage* (1928), *Le patriote *(1938), *Volpone* (1940).

## Erreferentziak
Antoni Rubió i Lluch

**Antoni Rubió i Lluch** (Valladolid, 1856ko uztailaren 26a - Bartzelona, 1937ko ekainaren 9a) kataluniar historialaria izan zen, Joachim Rubióren semea.

Institut d'Estudis Catalans eta Centre Excursionista de Catalunya erakundeetako lehendakaria izan zen, eta kataluniarren eta aragoiarren Greziarako espedizioa aztertzen eman zituen urte asko. Erdi Aroko Kataluniako literaturaren azterketarako bideak zehaztu zituen, bestalde, eta jakintsu-talde bat bildu zuen bere ingurura. Obra nagusiak: *Documents per la història de la cultura catalana medieval* (1908-1921, bi liburuki), *La cultura catalana en el regnat de Pere III* (1914) eta ''Diplomatari de l'Orient català* (1947an argitaratua).

## Idazlanak 
* *La expedición y dominación de los catalanes en Oriente juzgados por los griegos* (1887)
* *Estudio crítico-bibliográfico sobre Anacreonte* (1879)
* *El sentimiento del honor en el teatro de Calderón* (1882)
* *Novelas griegas. Traducidas directamente del original* (1893)
* *Els governs de Matheu de Moncada i Roger de Llúria en la Grècia catalana (1359-1370)* (1912)
* *La Grècia catalana des de la mort de Frederic III fins la invasió navarresa (1377-1379)* (1920)
* *Diplomatari de l'Orient català (1301-1409)* (1947)
* *Documents per la història de la cultura catalana medieval* (1907-21)
* *El Renacimiento clásico en la literatura catalana* (1889)
* *Curial i Güelfa (edició i estudi)* (1901)
* * Notes sobre la ciència oriental a Catalunya en el XIVèn segle* (1909)
* *Estudi sobre la elaboració de la Crònica de Pere el Ceremoniós* (1910)
* *La cultura catalana en el regnat de Pere III* (1914)
* *Joan I humanista i el primer període de l'Humanisme català* (1918)
* *Del nombre y de la unidad literaria de la lengua catalana'' (1930)

## Erreferentziak
Ugo Betti

**Ugo Betti** (Camerino, 1892ko otsailaren 4a - Erroma, 1953ko ekainaren 9a) italiar antzerkigilea izan zen.

Epailea izan zen lanbidez, Parman lehenbizi eta Erroman gero. Bettiren antzerkiak badu Pirandelloren kutsua, eta bertan existentzialismoaren eta kristautasunaren elementu batzuk agertzen dira. Salaketa-antzerkia ere bada Bettirena; gaiak bakardadea eta zuzentasuna dira, iruzurrari gorroto baitzion. Mundu osoan ezagutarazi ziren Bettiren dramak. Horietariko zenbait: *La padrona* (1927), *Frana allo scalo nord* (1936), *Corruzione al palazzo di giustizia* (1949), *Delitto all´isola delle capre* (1950), *Il giocatore* (1953).

## Erreferentziak