Shirley Jackson

**Shirley Jackson** (San Frantzisko, AEB, 1916ko abenduaren 14a – North Bennington, Vermont, AEB, 1965eko abuztuaren 8a) estatubatuar idazlea izan zen, beldurrezko eleberri generoan espezializatua. Bere bizitzan ezaguna izan zen eta XXI. mendean  kritikak gero eta arreta handiagoa jarri dio bere lanari. Eragin handia izan zuen Joanne Harris, Stephen King, Nigel Kneale, Neil Gaiman eta Richard Matheson egileengan.

Bere lanik ezagunenak, seguruenik, *The Lottery* / *Loteria* (1948) kontakizun laburra (1948), Amerika sakoneko hiri txikietan azpimundu tentagarri eta beldurgarri bat dagoela iradokitzen duena, eta *La maldición de Hill House* (1959). Jacksoni buruzko biografia kritikoan, Lenemaja Friedmanek adierazi zuen *The New Yorker* aldizkarian *The Lottery* argitaratu ondoren, irakurleek ehunka gutun hunkitu bidali zituztela erredakziora, eta Jacksonek erantzun bat eman zuela *San Francisco Chroniclen*:*Oso zaila da istorioak esatea espero nuena zehatz-mehatz azaltzea. Pentsatzen dut espero nuela garai bateko erritu bereziki basatia orainaldian ezartzea eta nire herrian, historiako irakurleak mobilizatzeko, alferrikako indarkeria eta gizateria orokorraren dramatizazio grafiko batekin beren baitan.*Stanley Edgar Hyman literatura-kritikariak, Jacksonen senarrak, idatzi zuen bere obraren hil ondoko antologiaren hitzaurrean: "*Berak ez zuen elkarrizketatua izan nahi, bere lana azaldu edo sustatu, edo jarrera publikoak hartu eta igandeko gehigarrietako aditua izan. Berak uste zuen bere liburuek behar bezain argi hitz egingo zutela urteetan zehar*". Hymanek azpimarratu zuen Jacksonen lanean aurkitutako irudipen ilunak ez zirela, kritikari batzuek zioten bezala, bere "fantasia pertsonalen, neurotikoen" emaitza, baizik eta Gerra Hotzaren garaiko "anatomia sentibera eta leiala", "kontzentrazio-eremuaren eta Bonbaren mundu larrirako" ikur egokiak. Jacksonek bere lanaren eragin iraultzaileaz ere gozatu ahal izan zuen, Hymanen esanetan: "*beti egon zen harro Hego Afrikako Batasunak "The Lottery" debekatu izana, eta sentitu zuen haiek behintzat ulertu zutela historia*".

## Biografia 
Jacksonek esaten zuen 1919an jaio zela, gizon gazteago batekin ezkonduta egotean jasaten zuen presio sozialarengatik, baina jaiotza-partidak dio 1916an etorri zela mundura. San Frantziskon, Leslie eta Geraldine Jackson izan zituen guraso. Kaliforniako Burlingame komunitatean bizi izan ziren, klase ertaineko auzo oparoa. *The Road Through the Wall* (1948) lehen eleberrian agertu zen, idazlearen esanetan, gurasoen aurkako mendeku gisa. Amarekin harreman tirabiratsua izan zuen, gurasoak oso gazte ezkondu baitziren, eta Geraldine asko desengainatu zen berehala haurdun geratu zenean. Shirley, askotan, ez zen gai bere familian eta beste haurrekin bat egiteko, eta luzez egoten zen irakurtzen eta idazten amaren larritasunerako. Amak neba nahiago zuen, hura "normala" zela uste baitzuen. Gainera, Shirley nerabea zenean, bere buruarengan segurtasun eta konfiantza txikia zuen, nagusi ziren emakumezkoen edertasun-kanonetakoa ez zelako. 

Familia Rochesterrera (New York) aldatu ondoren, Brighton High Schoolera joan eta 1934an diplomatu egin zen. Ondoren, Rochesterreko Unibertsitatean matrikulatu zen. Han, gurasoek sentitzen zuten Shirley zaindu egiten zutela. Baina bera ez zen zoriontsua han; are gehiago, irakasleek maiz epaitzen zuten bere idazketa. Sirakusako Unibertsitatea aldatu zen eta han bai, sormenez eta sozialki hazi egin zen. Eta, Sirakusan ikasten ari zela, campuseko literatura-aldizkarian sartzen hasi zen, eta bere senarra, Stanley Edgar Hyman irakasle unibertsitario eta literatura-kritikari judua, ezagutu zuen. Harekin ezkondu zen 1940an kazetaritzan lizentziatu zenean.

Senar-emazteen etxea New Yorken eta Westporten izan zen, harik eta Hyman eta Shirley North Bennington-en, Vermont-en, finkatu ziren arte. Han, Hyman Bennington College-ko irakasle bihurtu zen, eta Jacksonek idazle jarraitu zuen, eleberriak eta kontakizun laburrak argitaratuz *The New Yorker* aldizkarian, ohikoak ziren bere argitalpenak berrogei eta berrogeita hamar urteetan.. . Stanley J. Kunitz eta Howard Haycrafts-en *Twentieth Century Authors* (1955) hiztegi biografiko literariorako hauxe idatzi zuen:*≪* Ez zait asko gustatzen nire buruari edo nire lanari buruz idaztea, eta material autobiografikoa emateko presionatzen nautenean, zirriborro kronologiko labur bat baino ezin dut eskaini, eta, jakina, ez du gertaera garrantzitsurik. San Frantziskon jaio nintzen 1919an, eta nire bizitzaren zatirik handiena Kalifornian eman nuen. 1940an Stanley Edgar Hyman kritikari eta numismatikoarekin ezkondu nintzen, eta Vermonten bizi gara. Landa-komunitate lasaia da Vermont, paisaia ederrak ditu eta hiritik urrun bizi dago. Gure esportazio nagusiak liburuak eta haurrak dira, eta asko ekoizten ditugu. Haurrak Laurence, Joanne, Sarah eta Barry dira: nire liburuek hiru nobela dituzte: *The Road Through the Wall, Hangsman, The Bird Nest* (Txoriaren habia) eta istorio laburren bilduma bat, *The Lottery* (Loteria). *Life Among the Savages* errespetugabea da nire seme-alabentzat".*≫*Shirley eta senarra ezagunak ziren anfitrioi interesgarri eta oparoak zirelako, eta benetako literatura-talentuak bisitatzen zituzten, hala nola, *El hombre invisible* (1952) idatzi zuen  Ralph Ellison idazle beltza; J. Salinger edo Dylan Thomas. Senar-emazteak irakurle sutsuak ziren biak, eta 25.000 liburu inguru bazituen euren liburutegi pertsonalean. Lau seme-alaba izan zituzten, amaren kontakizunetan pertsonaientzako literatura-inspirazio gisa erabiltzen zirenak.

### Senarraren desleialtasuna eta kontrola 
Shirley Jacksonen biografoen arabera, Hymanen desleialtasunak asaldatu egin zuen bikotearen bizitza. Berak ez zuen monogamian sinesten eta harreman ireki baten alderdi gehienak kontrolatzen zituen; Jacksonek, berriz, onartu egiten zituen desleialtasunak. Finantzak ere senarrak kontrolatzen zituen (senarrak erabakitzen zuen zenbat diru eman  Shirleyri (Shirleyk berak irabaztakoa bazen ere), nahiz eta *The Lottery* eleberriarekin eta ondorengo lanen arrakastarekin senarrak baino askoz diru gehiago irabazi. Seme-alabak Shirleyk haztea eta etxeko lan guztiez arduratzea ere eskatu zuen senarrak. Shirleyk onartu egiten zuen tratu hori irakaslearen emaztea izateagatik, baita North Benningtoneko herritar errutinazko eta baserritarrek kondenatu zuten ostrazismoa ere, senarrak eta giro katetoak zapalduta. Senarra beti izan zen lehen emazte-idazlearen mireslea, baina zuen bizitzaren atsekabeak gero eta alkohol, lasaigarri eta anfetamina gehiago hartzera eraman zuen, eta horrek eragina izan zuen ondorengo lanen gaietan.*Organismo bizidunek ezin dute denbora luzez egon sosik erabateko errealitatean; are alondrek eta txitxarroek ere, batzuek, amets egiten dute.*

### Heriotza 
1965ean, Shirley Jackson bihotzekoak jota hil zen lotan zegoela, 48 urte zituela. Gehiegizko pisua zuen eta asko erretzen zuen; horregatik, bi arazo horiekin lotutako osasun-arazoak izan zituen urteetan. Bere bizitzaren amaieratik hurbil, Jackson psikologoarengana joaten zen bere antsietate larria tratatzeko, aurreko ia urte osoan etxean geldiarazi baitzion. Medikuak barbiturikoak agindu zizkion, botika segurua eta ez-kaltegarria zela uste zen garaian. Urte batzuk lehenago, Jacksonek pisua galtzeko anfetaminei buruzko agindu periodikoak jaso zituen, eta oharkabean bere antsietatea larritu ahal izan zuen. Hala, botiken abusu-zirkulu batean sartu zen, eta bi botika hartzen zituen, batak bestearen efektuari aurre egiteko. Faktore horietako batzuek, edo bien arteko konbinazio batek, osasunaren gainbehera eta, beharbada, heriotza goiztiarraren eragilea izan zen.

## Lana 
Sei eleberri, ehun kontakizun baino gehiago, bi liburu autobiografiko eta haurrentzako dozena erdi idatzi osatu zituen, baita hainbat saiakera ere. Bere lehen eleberria *The Road Through the Wall* (1948) izan zen. Bertan ikus dezakegu bere estiloa eta modus operandi Amerikako hiri txiki baten kontakizun deskribatzailean sartzen direla, eta, gaika, *The Lottery* lanaren pieza osagarria bihurtzen duela. Argitaratzeko orduan editoreei bururatu zitzaien autoreak sorginkeria egin zuela esatea, baina Jacksoni ez zitzaion gustatu, bere lana gutxiesten zuela uste zuen eta. Beste nobela batzuk hauexek izan ziren: *Hangsaman* (1951), ''The Bird's Nest* (1954), *The Sundial* (1958) eta *La maldición de Hill House* (1959). Azken hori eleberri gotiko klasikoaren egokitzapen modernoa da. Etxe sorginduetan gertatzen diren asaldura psikikoak aztertzen urteak daramatzan zientzialari eta filosofo baten istorioa kontatu zuen, Hill Housez hitz egiten entzuten duen arte. Etxe hori alokatzea eta talde txiki bat biltzea erabaki zuen, probak lortzeko eta esperientzia harrigarriak bizitzeko. Eleberriak oso ondo irudikatzen du autorearen estiloa: inoiz ez kitzikagarria, ez sentsazionalista, bere narrazio-ahotsa lasaia da, emozionalki hotza izan arte, baina oso zehatza bere irudimenean eta hitzak hautatzean.

*Hill Houseren madarikazioa* XX. mendeko izugarrikeria-lan garrantzitsuenetakotzat jo dute autoreek, Stephen Kingek esaterako. *Beti bizi izan gara gazteluan* 1962an argitaratu zuen bere azken eleberrian, idazlea misteriotik urrundu eta izuaren barnera, etxera, sartu zen, konplexu klaustrofobikoak ustiatuz. Ahots narratzailea ahizparekin eta osabarekin bizi den hemezortzi urteko neska batena da, urte batzuk lehenago gertatutako zoritxar batengatik herritik kanpo bizi dena. Time aldizkariak urteko 10 liburu onenetakotzat hartu zuen eleberria, eta antzerkirako egokitu zuten 60ko hamarkadaren erdialdean. *The Lottery* lana hainbat aldiz egokitu da telebistarako, zinemarako eta irratirako, eta beste lan batzuk inspirazio-iturri izan dira hainbat filmetarako, hala nola *Come Along with Me* (1982), Joanne Woodward-ek zuzendua. *Lizzie* filma (1957) Jackson *The Bird’s Nest*-en nobelan oinarrituta dago.

## Aldizkariak 
1938tik maiz idatzi zuen aldizkarietan, Siracusako Unibertsitatean ikasle zela. Hantxe agertu zen lehen argitalpena: *Janice* ipuina. Ondoren, *Collier's*, *Good Housekeeping*, *Harper's*, *Mademoiselle*, *The New Republic*, *The New Yorker*, *Woman's Day*, *Woman's Home Companion* eta beste hainbat aldizkaritan parte hartu zuen.

Artikulu asko daude eskuragarri Estatu Batuetako Kongresuko Liburutegian.

## Egokitzapenak 
*The Lottery*-ren hainbat bertsio egin dira, eta ezagunena Larry Yust-ek zuzendutako 1969ko film labur bat izan da. Academic Film Archivek "historiako hezkuntza-film onenetakotzat" jo zuen.

* *Lizzie* filma*,* Hugo Haasek zuzendu zuen 1957an, eta *The* *Bird's Nest* lanean oinarrituta egon zen. Eleanor Parker, Richard Boone, Joan Blondell eta Marion Ross izan zituen aktore-zerrendan.
* 1963an, *The Haunting of Hill Housek* Nelson Gidding-en oinarria izan zen autorearen izen bereko nobelan oinarritutako *The Haunting* filmaren gidoia egiteko. Julie Harris eta Claire Bloomek hartu zuten parte filmean, eta Robert Wisek zuzendu zuen.
* *We Have Always Lived in the Castle* eleberria antzerkira eraman zuen Garson Kanin zuzendariak. Hugh Wheeler eta Shirley Knight izan ziren aktore nagusiak. Lehenengo eszenaratzea Broadwayn egin zen, Ethel Barrymore Theatre-n, 1966ko urriaren 19an, baina bederatzi emanaldi baino ez ziren izan, produkzio-etxeak porrot egin baitzuen handik gutxira.
* Joanne Woodwardek zuzendu zuen C*ome Along with Me* (1982), amaitu gabeko Shirley Jacksonen nobela baten egokitzapena, *American Playhouse* lanaren atal gisa, Estelle Parsons eta Sylvia Sidney buru zirela.
* 1997an, *Largo crepúsculo (Hosszú Alcony*) izenburupean Attila Janisz hungariarrak zinemara eraman zuen *The Bus* kontakizun laburra.
* 1999an, *The Haunting of Hill House* berriz ere zinemara eraman zuen Jan de Bont zuzendariak, *The Haunting* izenburupean. Liam Neeson eta Catherine Zeta-Jones izan ziren filmeko protagonistak.
* 2010ean, *We Have Always Lived in the Castle*k musika-egokitzapen bat izan zuen, Adam Bock eta Todd Almondek egina. Yale Repertory Theatren estreinatu zen 2010eko irailaren 17an; Anne Kauffmanek ekoitzi zuen.
* *We Have Always Lived in the Castle* nobelaren zinemarako egokitzapena, 2018ko irailean estreinatua, Alexandra Daddario, Crispin Glover, Sebastian Stan eta Taissa Farmiga izan zituen aktore-zerrendan. Michael Douglas produktore exekutiboa izan zen, Shirley Jacksonen semearekin (Laurence Jackson Hyman) batera produktore exekutiboa izan zen.
* 2018an, Netflix-ek *The Haunting* estreinatu zen, Jackson *The Haunting of Hill House* eleberrian oinarritutako hamar ataleko telesaila.
* 2018an, Kennedy/Marshall *The Lottery* kontakizun laburrean oinarritutako film luze bat egiten hasi zen Paramount Pictures, gidoia Jake Wade Wallek idatzia.

## Kritika 
* *Judy Oppenheimer: Private Demons: The Life of Shirley Jackson* (Putnam, 1988). Bizitza eta lana.
* S. T. Joshi: *The Modern Weird Tale* (2001) lanean egindako saio kritikoa eskaintzen du.
* Darryl Hattenhauer: *Jackson's American Gothic* (State University of New York Press, 2003).
* Bernice Murphy: *Shirley Jackson: Essays on the Literary Legacy* (McFarland, 2005).

## Sariak 
* 1960an liburu nazional sarirako izendapena,  *The Haunting of Hill House* lanarekin*.''
* 1962an Time's-etako bat: 1962ko hamar eleberri onen zerrendan, *Beti bizi izan gara gazteluan* lana.
* 1966an Ameriketako misterio istorio labur onenaren Edgar saria: *The Possibility of Evil* (*Saturday Evening Post*, 1965eko abenduaren 18a).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jackson, Shirley (2008). La maldición de Hill House. Traducción de Óscar Palmer Yáñez. Colección: Gótica / GOT-072. Madrid: Valdemar. . 
* King, Stephen. *Danse Macabierta*. Everest House, 1981.
* Kosenko, Peter. "A Reading of Shirley Jackson's The Lottery". *New Orleans Review*, 12, ez. 1 (Spring 1985), or. 27-32.
* Murphy, Bernice. Shirley Jackson: Essays on the Literary Legacy.
* Oppenheimer, Judy. Private Demons: The Life of Shirley Jackson. New York: Putnam, 1988.
* Shapiro, Laura. *Reinventing Dinner in 1950s America* (Oven menderatzea).

## Soinu-fitxategiak 
* 1988: interview Judy Oppenheimer by Don Swaim
* The Lottery, *NBC Short Story*, NBC irratia, 1951

## Kanpo estekak 
* *Literalia* aldizkaria
* Tumbaabierta aldizkaria
* Grace Morales, "Shirley Jackson y el horror hogar en la literatura", Jot Down-en, 2016ko irailean

**Ingelesez** 
*The Haunted World of Shirley Jackson
*"Monstrous acts and little murders," by Jonathan Lethem
*"Shirley Jackson: 'Delight in What I Fear'," by Paula Guran
*"Shirley Jackson: House and Guardians," by Kyla Ward
*"The Tall Man in the Blue Suit: Witchcraft, Folklore, and Reality in Shirley Jackson's *The Lottery, or the Adventures of James Harris*," book-length study by Håvard Nørjordet 
*The Works of Shirley Jackson
*Review of Hugo Haas' *Lizzie* (1957)