Trena Euskal Herrian

[thumb|[Madril-Hendaia burdinbidearen Ormaiztegiko bidezubia.|266x266px]]**Trenak Euskal Herrian** historia luzea du, 1855ean lehen lurrun lokomotorra agertu zenetik, trenbidea bertako garapen industrialeko eta ekonomikoko giltzarri izan da. Gizarte garapenean ere protagonista nagusienetako bat kontsideratu daiteke, igarobide naturala izanik herrien arteko komunikazioa erraztu zuena. XIX. mendearen amaieratik hasita, sare trinkoa eraiki zuten hainbat konpainiek, eta meatzaritza eta industriari loturiko burdinbide asko sortu ziren. Aipagarriak da 1864an martxan jarri zen Paristik Madrilerako trenbidea, Irun eta Hendaiatik igarota, Euskal Herria iberiar penintsularen eta Europaren arteko lehen tren lotura izan baitzen. XIX.mendean Bilbotik Donostirako bide metrikoko trenbideak ere eragin nabarmena izan zuen lurraldearen egituran. Sarea loditzen joan zen mende osoan zehar baina muga nabarmenak zituen, zabalera ezberdineko trenbideek garraio aldaketak behartzen baitzituzten. Denborarekin, sare horietako batzuk itxi ziren, eta burdinbide batzuk bakarrik geratu dira.

XXI. mendearen hasieran, aldirietako trenbideetako batzuk gehitu ziren, batez ere Bilbo Handian Metro Bilbao eraiki eta hedatzean. XX. mendearen hondarretik, Abiadura Handiko Trena eraikitzeko lanak daude martxan: Euskal Y-aren bidez eta Nafarroa Garaian, edo Hendaiatik Bordelerako burdinbide proiektuan eta eraikuntzan.

## Historia 
[thumb|[Dario de Regoyosen margolana, trenarekin Bilbon.]]
Trena, eta zehazkiago, lokomotora industrializazioarekin lotuta dagoen azpiegitura da. 1830ean munduko lehen trenbideak Ingalaterrako Liverpool eta Manchester hiriak lotu zituen eta azpiegitura honek sortzen zituen onurak berehara zabaldu ziren mundu osoan zehar. 1832an Bizkaiko ahaldun nagusi zen Pedro Novia Salcedok *"Igualadako plana"* aurkeztu zuen, Bilbo eta Balmaseda lotuko zituen *"Fierro bide"* baten eraikuntza proposatuz. Plan horrek Burgos eta Madrilerako lotura izateko lehen urratsa ematea zuen asmo nagusi gisa, baita gerora Bidasoara hedatzea ere. Industriarako gakoa litzateken plan hau gelditu egin zen ordea, lehen karlistaldiaren hasieraren eta foruen abolizioaren ondorioz.. Ez zen mugimendurik egon ahalik eta 1856an Pereire anaiek Norteko Konpainia osatu eta Miranda de Ebrotik Irunera doan trenbidea diseinatzen hasi ziren arte. Lau urte lehenago, Pereiretarrek Bordele-La Teste burdinbide-tartea berritzeko esleipena jaso zuten, Espainiako mugarainoko lehen zatia izango zena. Hurrengo hilabeteetan, Baiona eta Perpinyàrainoko zein Narbonarainoko lineak eskuratu zituzten eta, berehala, Midiko Konpainia sortu zuten azaroaren 5ean. 1855ean, Bordele-Baiona linea ireki zen, Erresuma Batutik fabrikatu eta ekarritako materialaz eta britainiar konpainia batek eraikita. Aldi berean, hegoaldean, Altsasu eta Beasain arteko tarte konplexua amaituta, 1864ko abuztuaren 15ean ireki zen bide osoa 1893ko abuztuaren 3an Zarautz-Donostia zatia ireki zen; baina Itziar eta Meaga zati zailak ziren, eta 1901eko urtarrilaren 1era arte ez zen lortu Bilbo-Donostia trenbidea irekitzea, kostu ekonomiko altuarekin. Tarte honetan eraiki zen trenbide zabal bakarra Bilbo-Portugalete trenbidea izan zen (1888ko irailaren 24a).

Napoleon III.aren garaian, Pereire anaien Midiko Konpainiak Frantzia hego-mendebaldean trenbide sarea eraikitzeari ekin zion. 1879tik bigarren mailako trenbideak egiten hasi ziren. Baionatik Donibane Garazirako lanak 1883an hasi zituzten Baionako Glain eta Mousserolles arteko zelaian; 1891ko urtarrilaren 19an Baiona-Kanbo zatia zabaldu zen, 1892ko abuztuaren 20an Kanbo eta Arrosa-Ortzaize artekoa eta 1898ko abenduaren 11n Nafarroa Behereko hiriburura heldu zen.

### Sarearen eboluzioa 
Behin Bizkaia trenez lotuta, Gipuzkoa eta Arabara mugitu ziren inbertsioak. Topoa Donostia eta Hendaia artean 1913ko uztailaren 13an ireki zen, Plazaolako trena Lasarte eta Iruñea artean 1914ko urtarrilaren 20an eta Bidasoko trena Irun eta Elizondo artean 1916ko maiatzaren 28an. 1882an Herran anaiek Anglo-Vasco-Navarro trenbidea eraikitzeko Ingalaterrako dirua jaso zuten. Helburua Lizarra eta Bergara batzea zen, pixkanaka lortu zuten helburua: 1927ko irailaren 23an ireki zen guztiz. Behin trenbide hau eginda, Gipuzkoako bailara guztiek Urolak ezik zuten trenbidea; horregatik, Gipuzkoako Foru Aldundiak Urolako trena eraiki zuen 1926an.
thumb|269x269px|Agintariak Beasaingo CAF enpresa bisitatzen, 1941ean.

## Tren industria 
XIX.mendean trena Euskal Herrira iristea ezinezkoa litzateke lurraldean garatutako tren industria gabe, baita ordudanik gaur egun arte garraiobide honek izan duen garapena ere. Burdinbideek eta trenek askotariko ekipamenduen eraikuntza dakar eta Euskal Herrian horietan espezializatutako hainbat enpresa aitzindari daude. Sektore hau euskal ekonomiako zutabe nagusietako bat da gaur egun. 

Euskal Herriko tren industriaren lehen aurrekariak posta garraiatzeko kotxeak izan baziren ere, sektoreko aitzindari kontsideratu daiteke 1882an Barakaldoko Bilboko Labe Garaiak lantegia errailak eraikitzen hasi izana. Bi urtera lan berdina egiten hasi zen Bokaleko Forges de l'Adour enpresa ere.
[ezkerrera|thumb|260x260px|[Abiadura handiko trenbide|Abiadura handiko Oaris trena, CAF enpresak eraikia.]]
Urte gutxian hainbat enpresa bagoiak eraikitzen hasi ziren, Mariano Corral (egungo Amurrio Ferrocarril enpresaren aitzinekoa) adibidez. Mende amaieran zubiak, plaka birakariak, ur hartuenak eta garabi mugikorrak eraikitzen zituen Talleres de Zorroza enpresa ere sortu zen. XX.mende hasieran bagoien ekoizpeneko lantegia sortu zen Beasainen, egungo CAF enpresaren aurrekaria. Hogeiko hamarkadaren hasieran beste hainbat enpresa sortu ziren, Euskalduna lurrunezko tren makinen fabrikazio enpresa adibidez. 

Trenbide materialaren fabrikazioa euskal industrian nabarmena den sektorea da. Trenbide aparatuen fabrikazioan erreferente diren Amurrio Ferrocarril edo Laudioko JEZ enpresak, baita Talgo eta CAF ere, euskal industriako trakzio-enpresa garrantzitsuak dira.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Trena
* Industrializazioa Euskal Herrian
* Ordua Euskal Herrian

## Kanpo estekak 
* Burdinbidearen Euskal Museoa, webgunea