Rosario de Acuña

**Rosario de Acuña y Villanueva** (Madril, 1850eko azaroaren 1a &ndash; Gijon, 1923ko maiatzaren 5a) espainiar idazle, librepentsalari eta kazetaria izan zen. Bere garaian, emakumeen eta gizonen berdintasun sozialaren eta, oro har, ahulenen eskubideen prozesuan abangoardistarik aurreratuenetakotzat hartu zen. Aristokraziarekin ahaidetutako familia batean jaioa, emakume zintzo, sortzaile eta menderaezin gisa agertu zen hasiera-hasieratik. Ideologia errepublikarreko izaera librepentsalariak eta antzerki-ekoizpen labur baina ausart eta probokatzaileak irudi polemiko bihurtu zuten, eta Espainiako sektore kontserbadoreenen haserrearen jomuga izan zen, XIX. mendearen bigarren erdialdean eta XX. mendearen lehen laurdenean.

## Biografia 
Dolores Villanueva y Elices eta Felipe de Acuña y Solis-en alaba bakarra, abolengo aristokratiko zaharrekoa eta buruzagi komunero ospetsua izan zen Acuña gotzainaren ondorengoa.2000 baino lehenagoko iturrien arabera, Pinto herrian jaio zen, Madrildik gertu dagoen herrian, 1851n, eta Fernández Riera irakasleak 2005ean argitaratutako ikerketen arabera, Espainiako hiriburuko Sustapen kalean, 1850ean. Familia-giro ilustratuak eta begi-afekzio larriak nortasun kultua, sentikorra eta oinarri intelektual sendokoa sustatu zuten. Hamazazpi urte besterik ez zituela, atzerrira bidaiatu zuen, Parisko Erakusketa Unibertsala (1867) bisitatuz, eta, geroago, Erroman bizi izan zen denboraldi batez, non osaba, Antonio Benavides, enbaxadore espainiarra zen.

Bere lehen kazetaritza-kolaborazioa 1874an dokumentatu zen, *La Ilustración Española y Americana* astekarian, eta bere bataio literarioa 1875eko urtarrilaren 12an gertatu zen, Madrilgo Teatro del Circo antzokian bere lehen antzezlana estreinatu zenean, *Rienzi el tribuno* — tiraniaren aurkako alegatua —, egileak oraindik hogeita bost urte bete gabe zituenean. Bertaratutako ikusleek ez ezik, Clarín, José de Echegaray edo Núñez de Arce bezalako kritikariek ere beren txalo eta bedeinkapena eman zioten.

thumb| Rosario de Acuña gaztea (1876 inguruan).
Estreinatu eta bi hilabetera, Rafael de la Iglesia y Auset Madrilgo burgesiako gazte eta Infanteriako tenientearekin ezkondu zen. 1875eko urte hori amaitu baino lehen Zaragozara joan ziren, Rosarioren senarraren destino militarrera, baina laster Madrilera itzuliko ziren. Rosariok antzerkigintzan jarraitu zuen eta 1878ko azaroaren 27an Aragoiko aipatutako hiriburuan *Amor a la patria* bere bigarren drama estreinatu zuen (Remigio Andrés Delafón ezizenarekin sinatua). Eta bi urte geroago, 1880ko apirilaren 6an, *Tribunales de venganza* estreinatu zuen Madrilgo Teatro Españolen.

Garai hartan, ezkontza gero eta okerrago joan zen, eta  senarraren behin eta berrizko desleialtasunak uzteko erabakia hartzera eraman zuen, erabaki pentsaezina Espainian une historiko hartan. Beste kolpe garrantzitsu bat bere aitaren heriotza izan zen, 1883ko urtarrilean.

Kazetari gisa, Rosariok emakumearen eta gizonaren arteko desberdintasun sozialaren aurkako eta erakundearen aurkako salaketa programa oso bat garatu zuen, "Horretarako aukera emateaz gain, elikatzen baitzuen". Lan horretan, 1884tik Ramón Chisek sortu eta zuzentzen zuen *Las Dominicales del Libre Pensamiento* astekariarekin egindako kolaborazioak nabarmendu ziren. Espiritu gerrazale horrek (edo pentsaezina, edo argia, edo ausarta, edo deabrutua, adjektiboa nork jartzen zuen kontuan hartuta) espainiar intelektual aurrerakoi maskulinoarengana hurbildu zuen, eta Madrilgo Ateneoak gaualdi poetikoa eskaini zion lehen emakumea izan zen. 1884ko udaberrian gertatu zen, eta ekitaldia bera irakurketa poetiko xume batetik igaro ez bazen ere, berehala bihurtu zen beste gertaera probokatzaile bat batzuentzat, eta enblematikoa aurkakoentzat.

### *El Padre Juan*-en eskandalua 
XIX. mendeko azken hamarkadaren atarian, Rosario de Acuñak bere dramarik ausartena idatzi zuen, eta, jakina, ospetsuena, lotsagabea eta eskandalagarria izateagatik.  Konpainia egonkorrik eszenaratzera ausartzen ez zenez, egileak bere konpainia sortu zuen, Madrilgo Alhambra Antzokia alokatu zuen, eta *El padre Juan* estreinatu zuen 1891ko apirilean, arrakasta eta eskandalua goraipatuz. Obra antiklerikal nagusia, Eliza katolikoa "kontzientzien manipulatzaile eta moldatzaile" erakunde gisa salatuz eta gizarte burgesaren zutabe ukiezin asko hankaz gora botaz.

Baina aldez aurreko zentsura gainditu eta zegokion baimena izan arren, Madrilgo gobernadoreak antzerkia ixtea eta emanaldiak etetea agindu zuen. Rosariok Espainiako hiriburua uztea erabaki zuen orduan, eta bidaia labur bat egin zuen Europan barrena. Itzuli zenean, Rosario Cueto herrira joan zen bizitzera, Santanderren kanpoaldean. Bere amaz gain, Carlos Lamo Jimenezekin — Madrilen 1886an ezagutu eta sekula utziko ez zuen gaztea — eta bere arreba Reginarekin batera joan zen.

### Hegazti-etxalde bat eta etxe bat itsasoaren aurrean 
Rosario de Acuña, landa eta naturaren zalea, hegazti-hazkuntzan aditua eta bere garaian benetako berritzailea izatera iritsi zen. Madrilen 1902an egin zen lehen Abikultura Erakusketara joan eta Santanderreko *El Cantábrico* egunkarian nekazaritza-baliabide primitibo horri buruzko artikulu teknikoen bilduma argitaratu ondoren, domina bat jaso zuen hegazti-industriaren ikerketa praktikoengatik eta hedapen-lanarengatik, landa-eremuko emakumeentzako ordezko planteamendu gisa.

1905ean bere ama Santanderren hil zen, eta Rosariok berari eskainitako soneto bat idatzi zuen, 1907an idatzi zuen testamentuan sartuko duena, lauza baten gainean jartzeko berariazko nahiarekin, bere gorpuzkiak zeuden hilobiaren ondoan. Eskaintza osoak honela zioen: "Amari, Dolores Villanuevari, Acuñaren alargunari, hemen etzanda 1905etik".

Etxaldea muntatu zuen finkaren jabeek kontratua bertan behera utzi ondoren — beharbada, indar kontserbadoreen presiopean —, Rosario Asturiasera joan zen. Han, Gijongo Ateneo-Kasino Langilearen laguntzarekin, 1909an itsaslabar baten gainean bere etxe bakartiaren  "La Providencia" (Gijon)  eraikuntza hasi zuen, eta bertan bizi izan zen 1911tik hil zen arte.

### Erbestealdia eta testamentua 
"La Providencia" n instalatuta, Rosariok amorrua piztu zuen berriro Espainiako estamentu konbentzional guztietan, Luis Bonafouxi, *El Internacional* (''"L 'Internationale"*) egunkariaren Parisko editoreari, bidalitako artikulu bat argitaratuz. Artikulu horretan, bere haserrea eta ironia agertzen ditu Madrilen gertatutako gertaera bati buruz. Bertan, Ikasle talde batek Unibertsitate Zentraleko emakumezko unibertsitarioak iraindu zituen. 1911ko azaroaren 22an Bartzelonako *El Progreso''n ere erreproduzitutako artikulu horrek halako iskanbila sortu zuen, non ikasleen greba masiboa piztu baitzen. Gobernuak grebalarien alde egitea erabaki zuen, Rosario de Acuñaren prozesamendua planteatuz. Espetxera joateko ikuspegiaren aurrean, Rosario de Acuñak Portugalera erbesteratu behar izan zuen, Portugalgo errepublika ezartzearekin batera. Bi urte pasatxo geroago, 1913an, erbestetik itzuli zen, Romanonesko kondeak berarentzat proposatutako indultuari esker (barkamena hitz hauekin 'justifikatu' zuen: "Rosario de Acuñak, palmondo batek baino urte gehiago izan behar dituenak, aberrira itzuli behar du, ohoratzen eta goratzen duen figura baita").

Erlijioari egin zion azken kritika testamentuan idatzita geratu zen:

 
  "Habiéndome separado de la religión católica por una larga serie de razonamientos derivados de múltiples estudios y observaciones, quiero que conste así, después de mi muerte, en la única forma posible de hacerlo constar, que es no consintiendo que mi cadáver sea entregado a la jurisdicción eclesiástica testificando de este modo, hasta después de muerta, lo que afirmé en vida con palabras y obras, que es mi desprecio completo y profundo del dogma infantil y sanguinario, cruel y ridículo, que sirve de mayor rémora para la racionalización de la especie humana".
 Rosario de Acuña *Testamento*
Garuneko enbolia baten ondorioz hil zen «la Providencia» etxean, 1923ko maiatzaren 5ean, eta Gijongo hilerri zibilean lurperatu zuten. Garai hartako egunkarietan, *El Noroeste* izenekoan esaterako, Asturiasko herriaren manifestazioa apartekoa izan zela irakur daiteke.

1923ko maiatzaren lehenean, hiriko Ateneoko langile gijondarrekin izandako bilera batean, Rosarioren azken nahia izan zen, hil ondoko oroigarri gisa, Espainiako Gobernuak zentsuratutako bere *El Padre Juan* lanaren antzezpena. Ateneoko Langile Sail Artistikoak nahi bezala taularatu zuen eta Gijongo Robledo Antzokian antzeztu.

## Lana 
Rosario de Acuñaren obra osoak, oso zabala izanik, praktikan sorkuntza idatziaren genero gehienak hartzen ditu. Oso garrantzitsua izan zen bere bizitzan zehar bere antzezlanaren arrakasta eskandaluzkoa, baina ez da txikiagoa bere ekoizpenaren zati handi baten kalitatea. Lekukotasun gisa, honako hauek nabarmendu daitezke:

### Antzerkia 
thumb| *Amor a la patria* (1877) drama tragikoaren azala. José Rodríguezen inprimategia, Madril.

* *Rienzi el tribuno* (1876)
* *Amor a la patria*: *drama trágico en un acto y en verso* (1877)
* *Tribunales de venganza* (1880)
* *El padre Juan* (1891)
* *La voz de la patria* (1893)

### Poesia 
* *La vuelta de una golondrina* (1875)
* *Ecos del alma* (1876)
* *Morirse a tiempo: ensayo de un pequeño poema imitación de Campoamor* (1879)
* *Sentir y pensar* (1884)

### Liburu didaktikoak 
* *La casa de muñecas* (1888)
* *Un certamen de insectos* (1888)
* *La herencia de las fieras. Misterios de un granero* (1890)

### Saiakera 
* *Influencia de la vida del campo en la familia* (1882)
* *El lujo de los pueblos rurales* (1882)
* *¡Ateos!* (1885)
* *Consecuencias de la degradación femenina* (1888)
* *Avicultura. Colección de artículos* (1902)

### Bestelakoak 
* *Un ramo de violetas*, Frantzia: Lamiguére, (1873)
* *Cosas mías* (1917)
* *Artículos y cuentos*, Gijón: Ateneo Obrero de Gijón, 1992
* *Obras reunidas*, Oviedo, KRK Argit., 2007

## Sariak eta ohoreak 
### Testigantzak 
"Ella ha abordado todos los géneros de la literatura, la tragedia, el drama histórico, la poesía lírica, el cuento, la novela corta, el episodio, la biografía, el pequeño poema, el artículo filosófico, político y social, y la propaganda revolucionaria."

Benito Pérez Galdós-en fitxa kritikoa."Dichosa usted, señora, que puede brillar entre los hombres por su talento, y entre las mujeres buenas por su bondad. Natural es, por consiguiente, que merecer el afecto de usted, alegre y envanezca a su respetuoso y apasionado amigo y servidor."

Manuel Tamayo eta Bausen piropoa.

### Omenaldiak 
Asturiasen, Asturiasko Emakumearen Institutuak Rosario Acuña Eskola Feminista sustatzen du.

Asturiasko fundazio masonikoen hasierako saiakeren ondoren, 2004ko maiatzaren 1etik "logia Rosario de Acuña" ezarri zen Gijonen, Frantziako Ekialde Handiko Ordenaren mende.

### Ikastetxeen eponimoak 
XX. mendearen amaieran, labarreko etxe zaharra Udal Lantegi Eskola bihurtu zuten, eta Gijonen BHI batek bere izena darama. Institutu horretan urtero "Asturiasen kalitatezko ikerketa-lanetarako saria"-ren deialdia egiten da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Rosario de Acuñari buruzko bibliografia
*Fernández Morales, Marta (2006).  Ayuntamiento de Gijón, ed. Rosario de Acuña. *Literatura y transgresión en el fin de siècle*. Oviedo: Milenta Muyeres. ISBN 978-0-7734-3595-7.
* Fernández Riera, Macrino (2009). *Rosario de Acuña y Villanueva.* *Una heterodoxa en la España del Concordato*. Gijón: Zahorí. ISBN 978-84-937459-1-2.
* Fernández Riera, Macrino (2005). *Rosario de Acuña en Asturias*. Somonte-Cenero, Gijón: Trea. p. 246. ISBN 84-9704-180-1. 
* Simón Palmer, María del Carmen (1991). *Escritoras españolas del siglo XIX: Manual bio-bibliográfico* (Volumen 3 de Nueva biblioteca de erudición y crítica edición). Madrid: Castalia. pp. 6-11. ISBN 9788470396007. 

## Kanpo estekak 
*
* Rosario de Acuñaren erretratuak "Rosario de Acuña eta Villanueva-Iruzkinak"-en
* Rosario de Acuñaren lanak CVC gunean
* Rosario de Acuña "Hispanic Essay Project"-en
* Rosario de Acuña Miguel de Cervantes Liburutegi Birtualean
*Rosario de Acuñari buruzko dokumentala RTVEn
*Rosario de Acuña bne-n
*Asun Bernardezen antzerki testua
* Rosario de Acuña. Idazleen eguna
* Rosario de Acuña. BNEko idazleak
* Rosario de Acuña Datos.bne.es helbidean