open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jonas

**Jonas** (, ; * edo  **; ) Biblian aipatzen den profeta txiki bat da, bosgarrena Itun Zaharrean (*Erregeen II. liburua'' XIV, 25).

Bibliak dioenez, K.a. VIII. mendearen inguruan bizi izan zen. Nazaret herritik hurbil jaio zen, eta Amittayren semea zen, Zabulonen leinukoa. Jeroboam Israelgo erregearen eta Osias Judaren erreinuko erregearen garaikoa zen. Mirarigile gisa aurkezten du tradizioak, haren izena daraman liburuaren ildoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aki Kaurismäki

**Aki Olavi Kaurismäki** (Orimattila, Finlandia, 1957 -) finlandiar zinema-zuzendaria da.

## Biografia 
Zinema-zuzendari izateaz gainera, aktore, ekoizle eta gidoigile ere bada.

Frantziako *Nouvelle vague* joeraren mireslea da. Anaia Mikarekin batera, laurogeiko hamarkadan Finlandian egin den zinematografia mundu osoan erakutsi du. Oso film ankerrak eta gogorrak egiten ditu, eta kritika onak jasotzen ditu gehienetan zinema-jaialdietan.

Finlandiaren gainbeherari buruzko hiru filmeko sorta bat egin du: *Itzalak paradisuan *(1986)*, Ariel *(1988) eta *Pospolo-lantegiko neskatila* (1990). Komediak ere egin ditu Leningrad cowboys rock taldeko musikariak protagonista direla. Munduko musika-talderik okerrena izan arren, oso umore fina dute, eta horrek Estatu Batuetako musika-giroko ateak ireki dizkie.

Beste film batzuk: *Soldatapeko hiltzailea kontratatu dut* (1991), *Bohemia bizitza* (1992), *Hodei iragankorrak *(1996), *Juha* (1999), *Iraganik gabeko gizona* (2002), *Argiak ilunabarrean* (2006), *Le Havre* (2011).

## Erreferentziak
Guillermo Endara

**Guillermo David Endara Galimany** (Panama Hiria,  - Panama Hiria, ) panamar politikaria eta legegizona izan zen. Errepublikako presidente izan zen 1989tik 1994ra.

## Bizitza 
Hiritar Oposizioko Aliantza Demokratikoko buru zela, irabazletzat hartu zuen bere burua 1989ko lehendakaritzarako hauteskundeetan (estatubatuar ikuskariek emaitza hura ontzat hartu eta gero), baina Manuel Antonio Noriega jeneralak balio gabe utzi zituen hauteskunde haiek. Urte hartan bertan, Errepublikako lehendakaritza hartu zuen, Estatu Batuetako base batean kargua zin egin ondoren. 1990ean, Defentsa Indarrak ezeztatu zituen eta erakunde berri bat sortu zuen, Polizia Nazionala hain zuzen. Agintaldian egon zen bitartean, bidegabekeria hazi egin zen, baita herrialdearen pobretasun-maila ere. 1992an egin zen erreferendum batean, ez ziren onartu Endarak konstituziorako proposatzen zituen erreformak. 1994an amaitu zen bere agintaldia. Ernesto Pérez Balladares izan zen haren ondorengoa.

## Erreferentziak
Tunku Abdul Rahman

**Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj ibni Almarhum Sultan Abdul Hamid Halim Shah** (Alor Setar, Kedah, Malaysia, 1903ko otsailaren 8a - Kuala Lumpur, Malaysia, 1990eko abenduaren 6a) malaysiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Kedah-ko sultanaren semea zen. Malaysian, Thailandian eta Ingalaterran ikasi zuen. Malaysiako Erakunde Nazional Batuaren (UMNO, United Malays National Organisation) buru zen, eta Malaysiako lehen ministro bilakatu zen, 1955eko hauteskundeak bere alderdiak irabazi ondoren.

thumb|ezkerrera|270px|Tunku Abdul Rahman Malaysiaren independentzia aldarrikatzen, 1957an.

Bera izan zen 1956an Londresen Malaysiako independentziaren baldintzak negoziatu zituen batzordearen buru, eta 1957an, Malaysiak burujabetza lortu zuenean, *tunku*a (printzea) lehenik, Malaysiako (1957-1963) eta gero Malaysiako Federazioko (1963-1970) gobernuburu bihurtu zen. Izan ere, Abdul Rahman izan zen 1963an Malaysiako Federazioaren sorrera eragingo zuen Malaysia, Singapur, Sarawak eta Sabah-en arteko elkartasunaren bultzatzaile nagusia.

Hasierako urte zail haietan, lan handia egin zuen federazioa sendotzen. 1969ko hauteskundeen eraginez matxinada etnikoak hasi zirenean, dimititu egin zuen.

## Erreferentziak
Arnaldo Bertrand Zaldukoa

**Arnaldo Bertrand Zalduakoa** Lapurdiko eta Arberoako bizkondea izan zen (1170-1192). Aldi gogorretan bizi izan zen, Akitaniako duke ingelesak Baionan sartu nahirik zebiltzanean, hain zuzen. Lortu ere lortu zuen hori Rikardo Lehoi Bihotzak, Baionako foruarekin, nobleziari kolpe handi bat emateaz gainera, burgesiaren lagun egitea erdietsi baitzuen. Bertrand Gaskoniako eta Ipar Euskal Herriko jaunekin elkartu eta Rikardo Lehoi-bihotzaren kontra altxa zen; Baiona eskuratu zuen 1177an. Rikardo Lehoi-bihotzak, ordea, setiatu eta bereganatu egin zuen berriro, handik hamar egunera. Arnaldo Bertrandek Uztaritzen eskatu behar izan zuen babesa. Han egokitu zen, lapurtarrei bere eskubide guztiak salduta gero. Lapurdiko baile geratu zen bera. Gilen Raimundo Zalduakoa, Arnaud Bertranden iloba, izan zen Lapurdiko azken bizkondea (1192-1193). Eskubideak Akitaniako duke ingelesari saldu ondoan, Akitaniaren mendeko lurralde bihurtu zen Lapurdi.

## Erreferentziak
Giuseppe Di Stefano

**Giuseppe Di Stefano** (Catania, Sizilia, Italia, 1921eko uztailaren 24a - Milan inguruan, Italia, 2008ko martxoaren 3a) italiar tenorra izan zen.

## Biografia 
Bere herriko Bellini Kontserbatorioan ikasi ondoren, Milanera eta Erromara joan zen, opera-ikasketak egitera. Gerraosteko urte latzetan, Arturo Toscaniniren laguntza jaso zuen, eta 1946an kantatu zuen lehen aldiz, Masseneten *Manon* opera. Arrakasta itzela izan zuen, eta harrezkero, 1950eko eta 1960ko hamarraldietako opera-kantari onentzat hartu zuten, Mario del Monacorekin batera.

Munduko opera-antzoki nagusietan, eta bere garaiko opera-kantari handienekin kantatu zuen: Renata Tebaldirekin, Anita Cerquettirekin eta batez ere Maria Callasekin. Obrarik ezagunenetako protagonista izan zen: Donizettiren ''L'elisir d'amore* eta *La Favorita*; Masseneten *Manon* eta *Werther*; Verdiren *Rigoletto* eta *La Traviata'', eta, oro har, obra liriko guztietakoa. 1991n, omenaldia egin zioten Milango Scalan; garai hartako abeslaririk onenek parte hartu zuten bertan.

## Erreferentziak
Charles Lamb

**Charles Lamb** (Londres, 1775eko otsailaren 10a - Edmonton, 1834ko abenduaren 27a) britainiar idazlea izan zen. 1796an argitaratu zuen bere lehen obra, lau sonetok osaturiko poesia-bilduma bat. Sona handia lortu zuen *A Tale of Rosamund Gray* narrazioari esker 1798an. 1801. urtean idatzi zuen, drama-idazle isabelinoen ereduari jarraiki, *John Woodvil* drama. 1807an eman zuen argitara Shakespeareren antzerkian oinarrituriko *Tales from Shakespeare* (*Ipuinak*), bere arreba Maryrekin batera idatzi zituenak. 1810-1811 urteetan Shakespeare eta Hogarth idazle britainiarren gaineko saiakerak argitaratu zituen, baina haren obrarik ezagunenak 1820-1825 urte-bitartean *Elia* izenaz idatzi zituen saiakerak izan ziren, geroago *Eliaren saiakerak* izenburuko bilduma osatu zutenak. Harenak dira, halaber, ondorengo lanak: *The Adventures of Ulysses* (1808); *Mrs. Leicester´s School* (1809); eta *Specimens of English Dramatic Poets Who Lived About the Time of Shakespeare* (1808).

## Erreferentziak
Lucas van Leyden

**Lucas van Leyden** (Leiden, 1494 – *ibidem*, ), **Lucas Hugensz** edo **Lucas Jacobsz** jaioa, holandar margolari, grabatzaile eta marrazkilaria izan zen. 

## Historia 
Bere garaiko grabatzaile handienetakoa izan zen, eta ospe handia eman zioten zurean eta kobrean egindako grabatuek. Cornelis Engelbrechtsz margolari flandestarrarekin egin zituen lehen ikasketak, eta 1514an Anberesera alde egin zuen. Bertan ezagutu zuen Albrecht Dürer 1521ean, eta eragin handia izan zuen harengandik ondoko obretan. Behatzaile zorrotza eta grabatzaile dotorea izan zen, eta pintore gisa, joera eklektiko samarra agertu zuen bere garaiko margolaritza-eskola garrantzitsuenen aurrean. Obra nagusiak: *Jesus gurutzea aldean duela* eta *Maria Madalena munduko atseginetara emana* grabatuak; *Azken Juizioa*, bere margolan nagusia; *Lot eta bere alabak* eta *Moises haitzari ura jariarazten*, *Biblia*ko gaietan oinarrituriko pintura obrak, eta *Xake partida* eta *Predikua elizan*, herri-gaietan oinarrituriko margolanak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimitri Kabalevski

**Dimitri Borissovitx Kabalevski** (; San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1904ko abenduaren 30a - Mosku, Sobietar Batasuna, 1987ko otsailaren 14a) musikagilea eta pedagogoa izan zen. Moskuko Musika Kontserbatorioan ikasi zuen, Miaskowskirekin (konposizioa) eta Goldenweiserrekin (pianoa). 1939tik aurrera konposizioko irakaslea izan zen, eta 1940ko hamarkadan, hainbat artikulu idatzi zuen *Sovietskaïa Musika* aldizkarian. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Europan zehar ibili zen pianista gisa bere lanak interpretatzen. Musika-lan ugari konposatu zituen: kontzertuak, ganbera-musika, sinfoniak nahiz operak. Haren musika-lan asko musika herrikoian daude oinarrituta. Sobietar Batasunaren Estatuaren saria irabazi zuen hainbat urtetan (1946, 1949, 1951 eta 1966an) eta Herriaren Artista izendatu zuten 1963an. Lanen artean ditu: *Haurrentzako piezak* (1937-1938)*; 24 Preludio* (1943); *Shakespeareren sonetoak* (1953); *Leninistak* (1959); *Colas Breugnon* (1938, opera) eta *Nikita Verchinine* (1955, opera).

## Erreferentziak
Epomophorus angolensis

***Epomophorus angolensis*** Epomophorus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomophorus angolensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Krzysztof Zanussi

**Krzysztof Pius Zanussi** (Varsovia, 1939ko ekainaren 17a) poloniar zinemagilea da.

Fisika, filosofia eta zinema-ikasketak egin zituen. Film laburrak eta telebistarako dokumentalak egin zituen bere lehen film luzea egin aurretik, *Struktura Kryształu* (1969), kritikak goraipatua eta nazioarteko hainbat zinemalditan saritua izan zena. Poloniako gizartearen kritika egin eta berrogeita hamar urtez nagusi izan zen sistema politikoaren ustelkeria salatu izan du bere filmetan. Ospe handia izan du mundu osoan eta zenbait film egin ditu atzerrian: *The Catamount Killing *(1974), *Wege in der Nacht *(1979) eta *A Man from a Far Country* (1981), Juan Pablo II.a Aita Santuaren biografia. Zanussi da, Andrzej Wajda eta Krzysztof Kieślowskirekin batera, poloniar zinemagilerik ezagunena.

## Filmografia 
* *Struktura kryształu* (1969)
* *Życie rodzinne * (1971)
* *Illuminacja* (1973)
* *Bilans kwartalny* (1974)
* *The Catamount Killing *(1974)
* *Barwy ochronne* (1976)
* *Spirala* (1978)
* *Contans* (1980)
* *Kontrakt *(1980)
* *A Man from a Far Country* (1981)
* *Imperatyw* (1982)
* *Rok spokojnego słońca* (1984)
* *Paradygmat* (1985)
* *Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest...* (1988)
* *Stan posiadania* (1989)
* *Życie za życie. Maksymilian Kolbe* (1990)
* *Dotknięcie ręki* (*The Silent Touch*) (1992)
* *Cwał* (1995)
* *Brat naszego Boga* (1997)
* *Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową* (2000)
* *Suplement* (2002)
* *Persona non grata* (2005)
* *Il Sole Nero* (2007)
* *Serce na dłoni* (2008)
* *Rewizyta* (2009)
* *Obce ciało* (2014)
* *Eter* (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Krzysztof Zanussi Imdb.com
Jean-Louis Trintignant

**Jean-Louis Xavier Trintignant** (Piolenc, Frantzia,  - Collias, 2022ko ekainaren 17a) frantses antzezlea eta zinemagilea izan zen.

## Biografia 
1956an hasi zen zineman lanean, eta arrakasta handia izan zuen berehala Roger Vadimek zuzendutako *Et Dieu… créa la femme* (1956) filmean Brigitte Bardotekin batera egindako antzezpenagatik. Antzerkian ere ari izan zen aldi berean; alor horretan aipagarria du 1959an *Hamlet* antzeztuz izan zuen arrakasta.

Frantzian eta Italian lan egin izan du gehienbat. Antiheroi oinazetuak, polizia bihozgabeak eta hiltzaile hotz eta ankerrak interpretatu izan ditu maiz.

## Filmografia 
### Aktorea 
#### Zinema 
#### Telebista 
### Zuzendaria 
* 1972 : *Une journée bien remplie*
* 1978 : *Le Maître-nageur*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Félix

**María de los Ángeles Félix Güereña** ( ahoskatua; Álamos,  - Mexiko Hiria, ) Mexikoko aktorea izan zen. *La Doña* izenez ere ezaguna da. Antzerkia ikasi zuen Guadalajaran. Bere edertasunagatik berehala hasi zen nabarmentzen. 1942an egin zuen lehen agerpena zineman, *El peñón de las ánimas* (1942) filmean. Mexikoko ekoizpen onenaren *Ariel* saria lortu zuen birritan. Argentina, Mexiko, Italia, Frantzia eta Espainian egin zuen lana. Haren edertasun aparta ezin hobeto erretratatu zuen Gabriel Figueroa argazki-zuzendariak. Bost aldiz ezkondu zen garai hartako pertsonaia ospetsuekin, besteak beste, Jorge Negreterekin eta Agustín Lararekin. Nazioarteko hainbat zuzendarirekin lan egin zuen: Carmine Gallone (*Mesalina,* 1951), Jean Renoir (*French Can Can,* 1954), Juan Antonio Bardem (*Sonatas,* 1959), Luis Buñuel (*Los ambiciosos,* 1960) eta Juan Ibáñez (*La generala,* 1970).
## Erreferentziak
Pier Luigi Nervi

thumb|alt=|Montrealgo burtsaren dorrea (1964)

**Pier Luigi Nervi** (Sondrio, 1891ko ekainaren 21a - Erroma, 1979ko urtarrilaren 9a), italiar ingeniari eta arkitektoa izan zen. Irakaslea izan zen Erromako Unibertsitateko Arkitektura Fakultatean. Funtzionalismoa defenditu zuen, eraikuntza ahalik eta lasterrena, merkeena eta egokiena egiteko xedez. Hormigoi armatuaren teknika maisutasun handiz landu zuen: hormigoiaren erresistentzia aztertu zuen, eta hormigoi-mota berri bat eta enkofratzeko molde berriak asmatu zituen. Industria-eraikinak eta jende askok erabili ahal izateko eraikinak egin zituen batez ere. Lan nagusiak: Florentziako estadioa (1929-1931); Orvietoko, Orbetelloko eta Torre del Lagoko aireportuetako hangarrak (1936-1941); Palermoko, Gaetako eta Trapaniko petrolio-biltegiak; Turingo erakusketa jauregia (1948-1950); Rio de Janeiroko Maracanã estadioa (1949-1950); Turingo Fiat fabrika (1949-1950); UNESCOk Parisen duen egoitza (1953-1957); Erromako Flaminio estadioa; Milango Pirelli etxe orratza (1961); Luigi Morettirekin batera, Montrealgo burtsaren dorrea.

## Erreferentziak
Antonio Buero Vallejo

**Antonio Buero Vallejo** (Guadalajara, 1916ko irailaren 29a - Madril, 2000ko apirilaren 29a) espainiar antzerkigilea izan zen. 36ko Belaunaldian kokatzen zaio. 1986an Miguel de Cervantes saria eman zioten.

## Biografia 
Errepublikaren aldekoa eta marxista, Gerra Zibila bukatu ondoren heriotzara kondenatua, 1947an barkatu zioten zigorra. Pintorea eta marrazkigilea hasieran, berea da Miguel Hernándezi hil aurretik kartzelan zegoela egindako erretratu ezaguna. Gero, antzerkia hartu zuen adierazpide bakartzat. 1949an Lope de Vega saria lortu zuen eta, hari esker, bere lehen lana, *Historia de una escalera*, aurkeztu zuen.

Hasieran antzerki existentziala eta errealista zena eduki sozial eta politiko ageriagoz bete zen denborak aurrera egin ahala. Hauek ditu lan aipagarrienetako batzuk: *En la ardiente oscuridad* (1950, *Illunpe goritan*, Maria Dolores Agirrek euskaratua), *Hoy es fiesta* (1956), *Las cartas boca abajo* (1957), *Un soñador para un pueblo* (1958), *El concierto de San Ovidio* (1962), *La doble historia del doctor Valmy* (1964an debekatua, 1976an antzeztua), *Llegada de los dioses* (1971), *La Fundación* (1974), *Diálogo secreto* (1984), *Lázaro en el laberinto* (1986), *Música cercana* (1989), *Las trampas del azar* (1994) eta *Misión al pueblo desierto* (1999).

## Obra 
Haren antzerki obrak estrenaldi dataren arabera:

* *Las palabras en la arena* (1943)
* *Historia de una escalera* (1949)
* *En la ardiente oscuridad* (1950), *Ilunpe goritan* bezala Dolores Agirrek euskaratuta.
* *La tejedora de sueños* (1952)
* *La señal que se espera* (1952)
* *Casi un cuento de hadas* (1953)
* *Madrugada* (1953)
* *Irene, o el tesoro* (1954)
* *Hoy es fiesta]]* (1955)
* *Las cartas boca abajo* (1957)
* *Un soñador para un pueblo* (1958)
* *Las Meninas* (1960)
* *El concierto de San Ovidio* (1962)
* *Aventura en lo gris* (1963)
* *El tragaluz* (1967)
* *La doble historia del doctor Valmy* (1968)
* *El sueño de la razón* (1970)
* *Llegada de los dioses* (1971)
* *La fundación* (1974)
* *La detonación* (1977)
* *Jueces en la noche* (1979)
* *Caimán* (1981)
* *Diálogo secreto* (1984)
* *Lázaro en el laberinto* (1986)
* *Música cercana* (1989)
* *Las trampas del azar* (1994)
* *Misión al pueblo desierto* (1999)

## Buero Vallejo zineman 
Buero Vallejoren zenbait obra zinemara eraman izan dira:
* *Historia de una escalera (filma)* Ignacio F. Iquinok zuzenduta (1950)
* *En la ardiente oscuridad (filma)* Daniel Tinayrek zuzenduta (1959)
* *Esquilache (filma)* Josefina Molinak zuzenduta (1989)..

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ander Barinaga-Rementeria

## Kanpo loturak 
* Euskarari ekarriak: Antonio Buero Vallejo
Just Fontaine

**Just "Justo" Fontaine** ( ahoskatua; Marrakex, Frantziar Maroko, 1933ko abuztuaren 18a - Tolosa Okzitania, 2023ko martxoaren 1a) frantziar futbol-jokalari izan zen. Munduko Futbol Txapelketa bateko azken fasean gol gehien sartu dituen erdiko aurrelaria da.

## Biografia 
Nizako OGC taldean hasi zen jokatzen, eta talde harekin Frantziako Kopa eta Liga Txapelketa irabazi zituen 1954an eta 1956an, hurrenez hurren. Hurrengo urtean, Stade de Reims taldera aldatu zuten, eta 1958ko Kopa eta Liga Txapelketa irabazi zituen han. Hurrengo urtean, Europako Kopako finala galdu zuen, Alfredo Di Stefano eta Francisco Gentoren Real Madrilen kontra. 1960an, berriz irabazi zuen Frantziako txapelketa. Bi urtetan, txapelketako golegile nagusia izan zen: 1958an, 34 gol eta 1960an, 28 sartu zituen.

Frantziako selekzioarekin 31 gol sartu zituen 20 partidatan. 1958ko Munduko Futbol Txapelketan, Suedian, Frantzia hirugarren geratu zen: Fontainek 13 gol sartu zituen guztira, orain arte mundu-txapelketa bateko azken fasean jokalari batek sartu duen gol-kopururik handiena.

## Erreferentziak
Zhao Ziyang

**Zhao Ziyang** (Henan, 1919ko urriaren 17a - Pekin, 2005eko urtarrilaren 17a) txinatar politikaria izan zen. Txinako hegoaldean, 1950. urte inguruan, hasi zuen bere jarduera politikoa. Bertan, hainbat kargu bete zituen Alderdi Komunistaren barruan; Zhao Ziyangen ekintza nagusia Guangdongen egin zuen lurren banaketaren legea izan zen. Probintzia hartako arduradun nagusi izan zen 1967. urtera arte. Urte hartan, Kultura Iraultzaren ondorioz, bazterturik gelditu zen alderdian. Baina 1971n, berriz ere indarrean agertu zen Mongoliako buru politiko gisa. Handik urtebetera, atzera, Guangdongen zen, berriz ere, Iraultza Biltzarraren buru; Sichuanen ekonomiaren erreforma arrakastatsu bat bideratu zuen, Deng Xiaoping lagun zuela, 1980. urtera arte. Alderdiaren Batzar Nagusiko kide izan zen 1973tik aurrera, eta Politburoko kide 1979tik aurrera. 1980an, lehen ministrorde aukeratu zuten, eta urte hartan bertan, gobernuburu izendatu zuten Hua Guofengen ordez. 80. hamarraldian, Zhao marxismoaren errebisionistatzat hartua izan zen. Gobernuaren gardentasuna eta elkarrizketa nazionalaren alde egin zuen, jende xehea barne hartuko zuena. 1989an Tiananmen plazako protestak etorri ziren. Buruzagi komunistak protestak itoaraztearen aldekoak ziren. Zhao ez zegoen ados. Manifestariak ez ziren sakabanatu, eta masakrea gertatu zen. Horren guztiaren ondoren, Zhaori kargu guztiak kendu zizkioten eta etxean egotera behartu zuten. 2005ean hil zen, gaixotasunez.
## Erreferentziak
U Nu

**U Nu** (Myanmar, 1907ko maiatzaren 25a - Yangon, 1995eko otsailaren 14a) birmaniar politikaria izan zen.

Birmaniaren burujabetasunaren alde borrokatzeagatik atxilotu egin zuten ingelesek (1941). Japoniarrak Birmanian sartu zirenean (1942) askatu zuten. Kanpo Arazoetako ministroa (1943-1945) eta Propagandako ministroa (1944-1945) izan zen. Bigarren Mundu Gerra bukatu zenean, Faxismoaren Aurkako Liga sortu zuen Aung San jeneralarekin, eta Birmaniaren burujabetasun osoa eskatu zuten. Aung San jeneralak 1947ko urtarrilaren 7an Londresen sinatu zuen burujabetasun-ituna 1948ko urtarrilean jarri zen indarrean, baina, bitartean, Aung San hil zuten eta U Nu bilakatu zen Batzar Legegile eratu berriko lehendakari. Gobernuko buru izan zen 1948-1958 bitartean, Ne Winek estatu kolpea jo arte. Gero ere beste bi bider izan zen gobernuko buru, 1960an eta 1988an, eta beste hainbat bider egon zen atzerrian eta kartzelan. Parlamentuzko aginpidearen eta sozialismo bigunaren aldekoa izan zen.

## Erreferentziak
Isaac Schapera

**Isaac Schapera** (Garies, Namaqualand, Hegoafrika, 1905eko ekainaren 23a - Londres, Ingalaterra, 2003ko ekainaren 26a) antropologoa izan zen. Haren metodo etnologikoa zehatza izateaz gainera, globala izan zen, ezagutu zituen herrietako kulturaren dimentsio eta adierazpen ugari aztertu baitzituen: sinesmenak, erlijioa, festak, ahaideak, sexu-portaera, ohiturazko zuzenbidea, migrazioak.

## Bizitza 
Lurmutur Hirian hazi eta hezi zen, baina Ingalaterrara joan zen ikasketak sakontzera. Han, Alfred Reginald Radcliffe-Brownen ikasle izan zen eta, besteak beste, Bronislaw Malinowski ezagutu zuen. 1929an, Hegoafrikara itzuli zen, eta hurrengo urtetik aurrera eskolak ematen hasi zen Johannesburgoko Unibertsitatean. Hotentotak, boskimanoak eta batez ere egungo Botswanako tswanak aztertu zituen.

1950ean, Britainia Handira itzuli zen, eta Antropologiako irakasle gisa lan egin zuen, erretiroa hartu zuen arte (1969). Egindako ikerketa antropologikoen inguruko lan asko argitaratu zituen.
## Erreferentziak
Charlie Sheen

**Charlie Sheen**, **Carlos Irwin Estévez** jaioa, (New York, 1965eko irailaren 3a) estatubatuar antzezlea da.

## Biografia 
*Apocalypse Now* filmeko Martin Sheen protagonistaren semea da, baita Emilio Estevez aktorearen anaia ere, txikitatik zineman lantxoak egiten hasi zelarik. Ikasketak amaitu eta hainbat lanbidetan lan egin zuen, eta lan horietako batetik iritsi zitzaion zinemako antzezle izateko aukera. Txakur bat entrenatzen ari zela, haren jabeak bere lehen filmerako paper bat eskaini zion. Horrela hartu zuen parte *Grizzly* filmean. Hurrengo hiru urteetan, idazle, ekoizle eta zuzendari gisa jardun zuen, eta hamahiru filmetan parte hartu zuen. 1986an, *Platoon* filmeko protagonista izan zen (1987ko film onenaren saria). Urte hartan bertan egin zuen *Wall Street*, Michael Douglas eta Daryl Hannahrekin batera, aurrekoan bezala, Oliver Stoneren zuzendaritzapean. 1989an, *Navy Seal* egin zuen, eta aipagarria du halaber urte bereko *Courage mountain*.

## Filmografia 
### Zinema 
### Film laburrak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Epomophorus crypturus

***Epomophorus crypturus*** Epomophorus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomophorus crypturus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bernart Clairvauxkoa

'''Bernart Clairvauxkoa (, ; Fontaine-lès-Dijongo gaztelua, Dijon, 1090 edo 1091 &ndash; Clairvauxko abadia, Ville-sous-la-Ferté, 1153ko abuztuaren 20a) frantziar abade zistertarra izan zen, Clairvaux abadetxearen sortzailea eta bertako lehen abadea. Alexandro III.ak kanonizatu zuen 1174an, eta Pio VIII.ak Elizako doktore izendatu zuen 1830ean.[260px|thumb|eskuinera|San Bernardo Clairvauxkoa, 1450 inguruko [beiratea, Clunyko museoa, Paris]]

## Bizitza 
1128an, Tenpluko Ordena onarrarazi zuen Troyesko Kontzilioan, eta ordena horren araudia berriro idatzi zuen; hala, Mendebalde kristauan garrantzi handia hartu zuen. Handik aurrera arazo publikoetan sartu zen, eta aita santuen aholkulari izan zen. Étampesko Kontzilioan (1131), Inozentzio II.aren alde agertu zen, hainbat erregeren jarrerak eraginik. Petri Abelardoren arrazionalismoaren etsaia izan zen, eta hura kondenatzea lortu zuen Sensko Kontzilioan (1140). 1146an, Bigarren Gurutzadaren aldeko predikuak zabaldu zituen, Eugenio III.a aita santuak eta ikasleek eskatuta. Eztabaida gogorrak izan zituen Cluny ordenarekin. Liburu polemikoak, predikuak eta poemak (Ama Birjinari zuzenduak) idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Luis Iturralde

**José Luis Iturralde Pérez** (Donostia, Gipuzkoa, 1908ko martxoaren 17a - 1985) gipuzkoar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Donostian hasi zituen Solfeo, Biolin, Organo eta Konposizio Ikasketak. Victoria Eugenia antzokiko biolin-jotzailea izan zen.

Gero Madrilera joan zen, Conrado del Camporekin ikastera, hura baitzen garai hartan Espainiako konposizio-irakaslerik ospetsuena.

*Cuarteto en sol menor*, haren lehen obra, 1934. urtean estreinatu zen.

1955etik aurrera, Donostiako kontserbatorioko irakasle lanetan aritu zen. Easo Abesbatzaren zuzendaria izan zen.

Obra nagusiak: zarzuela: *La melodía de Borda-Berri* (1944); *Concierto para violín y orquesta* (1953); ganbera-musika: *Cuarteto número 4* (1958); *Cuatro escenas vascas* (1949), *Obertura vasca* (1952), *Nuestra Señora del Coro* (1966) eta *Quinteto en fa mayor* (1983).

## Erreferentziak
André Hercule de Fleury

**André Hercule de Fleury** (Lodève, 1653 &ndash; Paris, 1743) kardinal eta politikari frantsesa izan zen. Fréjusko apezpiku eta Luis XV.aren irakasle izan zen; haren uste osoa irabazi ondoren, Estatuko ministro, Borboiko dukearen ordezko (1726) eta kardinal izendatua izan zen. Barnean, ekonomia eraberritu zuen, eta hala finantzak hobeto administratu zituen. Kanpoko politikan, Espainiarekin zituen harremanei esker, merkataritza bultzatu zuen, eta bakeari eutsi. Hala ere, Poloniako Erregetzarako Gerran parte hartzera behartu zuten, negoziazio baten bidez berehala bukarazi bazuen ere (Vienako Ituna, 1738): Estanislaok, eta haren bidez Frantziak, Lorrena hartu zuen, Polonia uztearen truke. Ezin saihestu ahal izan zuen Austriako Erregetzarako Gerra. Bere garaikideek beldurtitzat eta handitasunik gabekotzat erizten zioten Fleuryren politikari, baina hura ministro izan zen garaia Luis XV.aren erreinaldiko zoriontsuenetakoa izan zen.
## Erreferentziak
Helen Hayes

**Helen Hayes MacArthur** (Washington Hiria, 1900eko urriaren 10a - Nyack, New York, 1993ko martxoaren 17a), **Helen Hayes Browne** sortua, estatubatuar aktorea izan zen. Zineman eta antzerkian, maila goreneko sariak eta ikuslegoaren onarpena jaso zituen urte askotan zehar. *Antzerkiko Lehen Dama* ezizena ezarri zioten, alor horretan egin zuen lan oparoarengatik.

## Bizitza 
Helen Hayes Washington Hirian jaio zen 1900eko urriaren 10ean. Bost urte besterik ez zituela egin zuen debuta antzezle gisa, eta ospe handia lortu zuen Washingtongo errepertorio-konpainia batean. New Yorken, 1908an egin zuen estreinaldia, *The Old Dutch* musikalean. Zenbait obratan parte hartu zuen Broadwayn, eta bere lanik goraipatuena 1935ean egin zuen, *Victoria Queen* antzezlanean. 

1931n jokatu zuen bere lehenbiziko rol nagusia zineman, *The Sin of Madelon Claudet* filmean, eta Emakumezko aktore onenaren Oscar saria irabazi bertan egindako lanarengatik. 1940ko hamarkadan, ordea, zinema alde batera utzi zuen, eta bere senar Charles MacArthur produktorearekin Nyack herrian kokatu zen. 1956an senarra hil zitzaion, eta geroago alaba bakarra.

1969an, George Seatonen *Airport*-ekin, bigarren Oscar saria eskuratu zuen, bigarren mailako aktore onenarena. Telebistan ere aritu zen, eta arrakasta lortu zuen 1980ko hamarkadan Agatha Christie idazleak sortutako Miss Marple jokatzean.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nigel Kennedy

**Nigel Kennedy** (Brighton, ) britainiar biolin-jotzailea da. Yehudi Menuhin Musika Eskolan ikasi zuen pianoa jotzen, eta, 1972tik aurrera, New Yorkeko Juilliard Interpretazio Eskolan. Lehen kontzertua 1977an eman zuen, Londresko Royal Festival Hallen, Philarmonia Orchestrarekin. Nazioartean hainbat itzuli egin ditu BBC Symphony eta Hallé Orchestrarekin. Bere interpretazioen artean, Edward Elgarren *Biolin eta orkestrarako kontzertua si minorrean, opus 61* eta Felix Mendelssohnen *Kontzertua mi minorrean, opus 64* azpimarratu behar dira. Gaurko musika-estiloak ere landu izan ditu, jazza adibidez, Stéphane Grappelli musikariarekin. 1990ean, Montréaleko Urrezko Arrosa eman zioten telebistarako egin zuen Antonio Vivaldiren *Lau urtaroen* grabazioagatik. Britainiarren artean musika klasikoaren zaletasuna pizten lagundu du bere lanaren bidez, eta Britainia Handiko musika klasikoaren suspertzaile garrantzitsuenetako bat da.
## Erreferentziak
Adamantios Korais

**Adamantios Korais** (; Esmirna, Anatolia, 1748ko apirilaren 27a - Paris, 1833ko apirilaren 6a) greziar humanista izan zen. Greziako literatura modernoaren aitzindaria eta greko hizkuntza modernoaren eraberritzaile nagusia izan zen. Montpellierren egin zituen Medikuntzako ikasketak, baina bukatu gabe utzi, eta Greziaren independentziaren aldeko lanetan murgildu zen. Lehen idatzietan Hipokrates eta Teofrastoren lanak itzuli zituen greko modernora, eta *Greziako Literaturako Liburuak* eta *Parerga* izeneko bildumak eskaini zituen 1895-1827 urte-bitartean. 1728-1835 urteetan, greko modernoaren lehen hiztegia eman zuen *Atakta* izenburuaz. XVIII. mendeko liberalismoan hezi zen eta ez zituen onartu Eliza ortodoxoaren edota Bizantziar Inperioko idatzien oinarriak greko modernoa moldatzerakoan. Parisen eman zituen Koraisek urte asko; han sortu zuen *Filohelendarren Elkartea* (*Société Philhellénique de Paris*) eta idatzi asko idatzi zuen Greziaren independentziaren alde.

## Erreferentziak
Andres Vesalio

**Andres Vesalio** (jaiotza-izena: *Andries Van Wesel*; Brusela, 1514ko abenduaren 31 &ndash; Zante, Veneziako Errepublika, 1564ko urriaren 15a) flandriar anatomista izan zen.

## Biografia 
Lovainako eta Parisko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Inperioko gudarosteko kirurgilaria izan zen eta Paduako Unibertsitateko Anatomiako eta Kirurgiako katedra sortu zuen.
thumb|ezkerrera|160px|Vesalioren *Fabrica* lanak giza gorputzaren marrazki ugari ditu, xehetasun handikoak, eta sarritan jarrera alegorikoetan.
*De humani corporis fabrica libri septem* (1543, "Giza gorputzaren egiturari buruzko zazpi liburukiak"), sarritan *Fabrica* soilik deitua, obra idatzi zuen, giza anatomiako lehen liburu zehatz eta osoa, behaketa errealetan oinarritua eta irudi ugarikoa; giza gorpuekin egindako ikerketetan oinarriturik Galenoren printzipio batzuk okerrak zirela frogatu zuen Vesaliok lan hartan, eta anatomia modernoaren oinarriak finkatu zituen.

1544an, Espainiara erbesteratu zen eta Karlos I.aren eta, geroago, haren seme Filipe II.aren mediku gisa lan egin zuen. 1564an, Jerusalemgo hilobi santura erromes joan eta itzulerako bidaian hil zen.
## Erreferentziak
Jacopo Peri

**Jacopo Peri** (Erroma, 1561 &ndash; Florentzia, 1633), izengoitiz ***Il Zazzerino***, italiar musikagilea izan zen, ogibidez abeslaria.

Medicien gorteko musikari izan zen, *musika-zuzendari nagusia* eta, 1618an, *kamarlengo nagusia*. Giovanni de' Bardi eta Jacopo Corsirekin batera, Camerata Fiorentinako kide izan zen; *camerata* haiek antzinako musika-drama berpiztea zuten helburu, errezitazioa edo antzezpen-estiloa erabiliaz. Perik garrantzi handia izan zuen geroago opera sortuko zen estilo dramatiko berriaren sorreran.

Irizpide horrekin eta Corsiren laguntzarekin batera, 1594an *Dafne* idatzi zuen, ziurrenez lehen opera izan zena, Ottavio Rinucciniren libreto batean oinarrituta. Askoz arrakasta handiagoa lortu zuen *Euridize* (1600) operarekin, Rinucciniren beraren libretoarekin. 1609an, pieza lirikoez osatutako liburu bat argitaratu zuen; haietan ahots bakarrerako madrigalak tartekatu zituen. Balletak, intermezzoak eta eliza-musika ere idatzi zituen.

## Erreferentziak
George Santayana

**George Santayana** (jaiotza-izena: *Jorge Agustín Nicolás Ruíz de Santayana*; Madril, 1863ko abenduaren 16a - Erroma, 1952ko irailaren 26a) Estatu Batuetako filosofoa izan zen, Espainian jaioa.

Bederatzi urte zituela Estatu Batuetako Boston hirira joan zen familiarekin, eta Estatu Batuetan bizi izan zen aurrerantzean. Harvardeko, Berlingo eta Cambridgeko unibertsitateetan ikasi ondoren, Harvardeko Unibertsitateko irakasle izan zen (1889-1912). Erromako komentu batean eman zituen bizitzako azken urteak. Santayanaren filosofiak joera naturalistaren eta idealistaren arteko sintesia du oinarri; munduko gauzak azaltzeko ezinbestekoa da materialismoa, eta kontzientziari dagokio bereziki balio berriak sortzea. Obra nagusiak: *The Sense of Beauty* (1896, *Edertasun sena*, Alberto Gabikagojeaskoa Mentxakak euskaratua); *The Life of Reason* (1905-1906, *Arrazoiaren bizitza*); *Realms of Beeing *(1927-1951, *Izakiaren esparruak,* lau liburukitan banatua). Literatura-obrak ere idatzi zituen: *The Last Puritan* eleberri autobiografikoa (1935, *Azken puritanoa*).

## Erreferentziak
Giuseppe Ungaretti

**Giuseppe Ungaretti** (Alexandria, Egipto, 1888ko otsailaren 8a - Milan, 1970eko ekainaren 1a) italiar poeta izan zen. Ikasketak Frantzian egin zituen, eta Literaturako irakasle izan zen Brasilgo Sao Pauloko Unibertsitatean (1937). *Popolo d´Italia* eta *Gazzetta del popolo* egunkarietan idatzi zuen. Frantziako dekadentismoaren eragina (Rimbaud, Mallarmé, Valéry eta abarrena) nabari da haren obretan, eta haren ondorioz Italian sortu zen hermetismoaren aitzindaria izan zen. Obra nagusiak: *Il porto sepolto* (1916, *Urperatutako Kaia*); *Allegria* (1931, *Poza* Eduardo Gil Berak 1992an euskaratua); *Sentimento del tempo* (1933, *Denboraren sendimendua*); *Il dolore* (1947, *Mina*); *La terra promessa* (1950, *Agindutako lurra*); *Un grido e paesaggi *(1952, *Oihu bat eta ikuspegi batzuk*). Saiakera-bilduma bat *Il deserto e dopo* (*Basamortua eta gero*) egin zuen, halaber. Shakespeareren, Luis de Góngoraren, Stéphane Mallarméren eta William Blakeren obra batzuk italierara itzuli zituen.

## Erreferentziak
Hirugarren Estatu

**Hirugarren Estatua** Nafarroako, Zuberoako eta Europako herri askotako Gorte Nagusietan ordezkaritza zuten hiru gizarte-mailetako bati, burgesiari edo hirietako eta herrietako ordezkariei zegokienari, ematen zitzaion izena. Hirugarren Estatu honetara biltzen ziren nobleen ordezkari ez ziren eta elizako hierarkiakoak ez ziren ordezkari guztiak, eta XIII. mendetik aurrera hasi zitzaizkien ordezkari burgesak laborariei nagusitzen. XVII. mendetik aurrera, gizarte-maila nagusi bihurtu zen Hirugarren Estatua (Ingalaterrako burgesiak bere baldintzak eta nagusigoa ezarri zuen Komunen Ganberaren bidez XVII. mendean), eta Frantziako koroaren barnean ez zen egoera hori XVIII. mende-bukaera arte argitu (1789ko iraultza). Burgesiaren iraultzaren bidez bideratu zen industria herri berrietan, nekazaritzako erreforma eta industria-iraultzaren ondorioz egituratu zen XIX. mendean langileriaren klase berria, zenbaitetan *laugarren estatua* ere deitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eonycteris robusta

***Eonycteris robusta*** Eonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Eonycteris robusta'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Dolly Parton

**Dolly Rebecca Parton** (Sevierville, Tennessee, AEB, 1946ko urtarrilaren 19a) estatubatuar kantaria eta antzezlea da. Country musikaren historiako kantari onenetako bat da.

## Biografia 
Parton 12 seme-alabetatik laugarrena izan zen. Bospasei urterekin idatzi zuen bere lehen abestia. Zortzietan izan zuen bere lehen gitarra. 10 urterekin hasi zen kantatzen Knoxvilleko irrati erregionalean. Nerabe zela, bertako izarra bihurtu zen. 1964an Sevier County High Schoolen graduatu eta biharamunean, anbizioz gainezka, Nashvillera abiatu zen.

1967-1974 urteetan, Porter Wagoner kantariaren taldean aritu zen. 1974an, *Traveling Family Band* taldea sortu zuen, eta zenbait jiratan parte hartu zuen, 1977ra arte. Urte horretan, *Gypsy Fever* taldea eratu zuen, bederatzi musikarirekin.

Antzezle gisa *9 to 5* filmean (1980) egin zuen debuta, Colin Higginsen zuzendaritzapean. Gainera, izen bereko kantua idatzi zuen film hartarako. Halaber, *The Best Little Whorehouse in Texas* (1982, Colin Higgins) eta *Steel Magnolias* (1989, Herbert Ross) filmetan parte hartu zuen.

1986an, Tennesseeko jolas-parke baten jabe egin zen eta Dollywood izena jarri, Memphisko ElvisenGracelanden eredua jarraiki, biak hegoaldeko estatu berean.
* 1978 eta 1981ean Country bakarlari onenaren Grammy saria.
* Talde-kantari onenarena 1987an. 
* 2004an AEBko Kongresuko Liburutegiak Legenda Biziaren Saria. Arte eta Kennedy Zentroko Ohorezko Domina Nazionala.
* 2022an Parton Rock & Rollaren Ospearen Aretora sartu, nahiz eta artistak martxoan izendapena errefusatu, errekonozimendua merezi ez zuela iritzita. 

## Diskografia 
* *As Long As I Love* (1972)
* *Here You Come Again* (1977)
* *All I Can Do* (1978)
* *Heartbreaker* (1978)
* *Rainbow* (1987)
* *White Limozeen* (1989)
* *Eagle When She Flies* (1991)
* *Slow Dancing with the Moon* (1993)
* *Something Special* (1996)
* *Hungry Again* (1998)
* *The Grass Is Blue* (1999)
* *Little Sparrow* (2001)
* *Halos & Horns* (2002)
* *For God and Country* (2003)
* *Those Were the Days* (2005)
* *Backwoods Barbie* (2008)
* *Better Day* (2011)

## Filmografia 
## Irudi galeria 

Fitxategi:Young-Dolly-Parton.jpg
Fitxategi:Kenny Rogers Louise Palanker and Dolly Parton (40357310934).jpg
Fitxategi:Dolly Parton accepting Liseberg Applause Award 2010 portrait.jpg
Fitxategi:Dolly Parton with square red earrings.jpg
Fitxategi:Dolly Parton Australia.jpg
Fitxategi:Dolly Parton @ Lanxess-Arena (Köln).jpg
Fitxategi:Dolly Parton 4.jpg
Fitxategi:Dolly Parton (48591893841).jpg
Fitxategi:Dolly Parton and Burnett.jpg
Fitxategi:Dolly Parton with Larry Mathis and Bud Brewster.jpg
Fitxategi:Chasingrainbowsmuseumfront.jpg
Fitxategi:Hollywood Star Dolly Parton.jpg
Fitxategi:Dolly Parton (210610108).jpg
Fitxategi:Dolly Parton (6330150363).jpg
Fitxategi:Dolly Parton at Wolf Trap, 2011 IMG 6260 (5997288081).jpg
Fitxategi:Dolly Parton at Wolf Trap, 2011 IMG 6256 (5997837088).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rudolf Nureiev

**Rudolf Nureiev** (Razdolnoie, Errusia, 1938ko martxoaren 17a - Paris, Frantzia, 1993ko urtarrilaren 6a) errusiar dantzaria eta koreografoa izan zen. Zenbaiten aburuz, Nureiev bere belaunaldiko dantzari hoberena izan zen.

## Biografia 
Nureiev Transiberiar tren batean jaio zen, Razdolnoie herrian (Primorski kraia, Sobietar Batasuna) Baxkir-Tatarren familia batean.

1958an, Leningradeko Kirov balletaren bakarlari izan zen, eta antzezpen askotan parte hartu zuen. 1961ean, Parisen, babesa eskatu zion frantses gobernuari. Hori izan zen artista sobietar baten lehen desertzioa Gerra Hotzean, eta nazioarteko zeresan handi sortu zuen. Ondoren mundu osoan ibili zen, Cuevas markesaren balletarekin, eta Chicagoko Operako balletarekin. Geroago, ingeles Royal Balletean sartu zen, eta Margot Fonteyn dantzari famatuarekin bikotea osatu zuen.

Koreografo gisa lan ugari egin zituen; besteak beste, Prokofieven "Romeo eta Julieta" (1977); *Manfred* (1979); *The Nutcracker* (1980, "Intxaur kraskailua"). 1962an, *Nureiev* izeneko biografia argitaratu zen; 1977an antzezle nagusia izan zen *Valentino* filmean. Nureieven jauziak eta jirabira bizkorrak Vatslav Nijinskiren jauzien parekotzat jo izan dira. Antzezpen aipagarriak izan zituen; besteak beste, Albrecht *Giselle*n; Armand *Marguerite and Armand*en; eta Siegfried "Beltxargen Aintzira" lanean.

## Erreferentziak
György Ligeti

**György Sándor Ligeti** (; Dicsöszentmarton, Transilvania, 1923ko maiatzaren 28a - Viena, 2006ko ekainaren 12a) hungariar jatorriko austriar musikagilea izan zen.

## Bizitza 
Konposizio-ikasketak egin zituen Kolozsváren eta Budapesten. Budapesteko Kontserbatorioko irakasle izan zen, 1950-1956 bitartean. 1956an, Vienara joan zen eta Europako abangoardiarekin harremanetan jarri zen. Koloniako WDR (Westdeutscher Rundfunk) musika elektronikoko estudioan lan egin zuen, eta 1960. urtean orkestrarako idatziriko *Apparitions* lanarekin mundu osoan egin zen ezagun. 1961ean, Stockholmeko Kontserbatorioko irakasle izan zen, eta 1964. urtean Musikako Suediar Errege Akademiako kide izendatu zuten.

Béla Bartóken eragina du Ligetiren musikak; serieko teknika elektronikoa erabili zuen gehienbat, eta alor honetan berrikuntza ugari sartu zituen. Lan nagusiak ditu *Atmosferak* (1961); *Ehun metronomoentzako poema sinfonikoa* (1962); *Abenturak* (1962-1963); *Kontzertu bikoitza* flauta, oboe eta orkestrarako (1971-1972).

## Erreferentziak
Luis Seoane

**Luis Seoane** (Buenos Aires, Argentina, 1910eko ekainaren 1a - Coruña, Galizia, 1979ko apirilaren 5a) galiziar margolari, olerkari eta saiakera-idazlea izan zen.

## Biografia 
Espainiako Gerra Zibila amaitu zenean, Buenos Airesera erbesteratu zen, eta Argentinan bertan argitaratu zituen lehen idazlanak: *Fardel de eisiliado* (1952, "Erbesteratuaren fardela"); *Na brétema Sant-Yago* (1959, "Santiago lainopean"); *As cicatrices* (1959, "Orbainak"); eta *A maior abondamento* (1972). *Castelao artista* (1969) eta *Comunicaciones mezcladas* (1973, "Komunikazio nahasiak") lanetan bildu zituen saiakera garrantzitsuenak.

Ertilari iaioa (margolaria, horma-irudien egilea, zeramikaria eta aldizkari-sortzailea) izan zen, bestalde, eta, Isaac Díaz de Pardorekin batera, Galiziako Formen Laborategia eta Maside Museoa (gaur egungo artea biltzen duena) sortu zituen. Azken urteetakoak dira *Bestiario* (1976); *Imágenes celtas* (1977, "Irudi zeltak"); eta *Imágenes de Galicia* (1978, "Galiziako irudiak") idazlanak.

## Erreferentziak
Anton Rubinstein

**Anton Grigorievitx Rubinstein** (Vychvatinetz, Podolia, 1829ko azaroaren 28a - Peterhof, San Petersburgo, 1894ko azaroaren 20a) errusiar pianista, musikagilea eta irakaslea izan zen.

## Biografia 
Bederatzi urte zituela eman zuen lehen kontzertua. Konposizio-ikasketak egin zituen Berlinen S. Dehnekin, 1844-1846 urte-bitartean.

1849. urtean San Petersburgora joan zen, Elena Pavlovna dukesaren pianista izan zen, eta operak idatzi zituen. 1854-1858 urte-bitartean Europan zehar eman zuen kontzertu-denboraldi baten ondoren, ospetsu egin zen.

1862an San Petersburgoko Kontserbatorioa sortu zuen, eta hango zuzendari izan zen 1867 arte.

1867-1886 urte-bitartean kontzertu-saioak eman zituen Europan, eta 1872-1873 urteetan Estatu Batuetara jo zuen.

Rubinsteinek gaur egun arteko errusiar pianisten eskolaren oinarriak finkatu zituen. Teknika ezin hobea zuen, Lisztenaren parekoa.

Opera aipagarriak ditu, besteak beste: *Dmitri Donskói* (1852); *Paradisu galdua* (1855); *Babelgo dorrea* (1872); eta *Neron* (1879).

## Erreferentziak
Jon Oria

**Jon Oria Oses** (Lizarra, Nafarroa Garaia, 1931ko martxoaren 21a - Torrevieja, Alacanteko probintzia, ) historialaria izan zen.

## Bizitza 
Gaztetan bere jaioterritik aldenduta, Ingalaterrako Nottinghamgo Unibertsitatean graduatu zen, eta Cambridge eta Londreskoetan osatu zuen bere prestakuntza, haietan lortutako bekei esker.

Bere historialari-lana atzerrian garatu ostean, Alemanian eta Frantzian ere bizi izan zen. 1980ko hamarkadaren amaieran, osasun-arazoak zirela kausa, Alacanteko Torreviejan hartu zuen bizilekua. 1981ean Londresen aurkeztutako *Mysticism in the Work of Marguerite de Navarra (1492-1549)* doktorego-tesiaz gain, arteari eta historiari buruzko liburu ugari eman zituen argitara, besteak beste *Plato and Renaissance* eta *Picture Dictionary in Spanish* (1984), *Visión anglosajona del pueblo vasco* (1991), *Últimos Reyes de Navarra* eta *Navarra es una colonia española y francesa* (1994). Artegintzan ere ibili zen, gehienbat eskulturan, eta pintura eta zeramika ere landu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jon Oria Osesen webgunea
Leire Ortueta

**Leire Ortueta Aldama** (Leioa, Bizkaia, 1971) ballet-dantzaria da.

## Bizitza 
Bederatzi urte zituela hasi zen dantzan, eta hamaseirekin erabaki zuen dantzari profesionala izatea. Oinarrizko prestakuntza Areetako Ion Beitiaren Eskolan egin ondoren, Londresko Royal Ballet Schoolera joan zen, eta 1990ean hasi zen eskola horretako hainbat funtziotan parte hartzen: *Napoli* eta ''The Rake's Progress*en esaterako. London Royal Ballet Company famatuan sartu zen ondoren, eta lehen dantzari eta bakarlari izatea lortu du.

Hainbat ikuskaritan parte hartu du: *Loti ederra*, *Beltxargen Aintzira*, *Romeo eta Julieta*, *Herman Schmerman*, *Bayadère*, *La Valse*, *Intxaur-kraskagailua*, *Present Histories*. Rol propioak egin ditu *If this is still a Problem* eta *Fearful Symmetries* obretan. Albatros papera egin zuen *The Rhyme of the Ancient Mariner* (William Truckett) telebistarako obra laburrean, Arts Council/BBC-ren *Dance for the Camera'' sailaren barruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Leire Ortuetari elkarrizketa
Abraham bar Hiyya

**Abraham bar Ḥiyya ha-Nasi** (Bartzelona, Katalunia, 1070 &ndash; Proventza, Frantzia, 1136) matematikari eta astronomo judua izan zen.

## Biografia 
*Hibbur ha-Meshihah ve-ha-Tishboret* (*Neurketa eta Kalkuluari buruzko tratatua*) liburua idatzi zuen, Tivoliko Platonek latinera itzulia, eta hark eman zion ospea. Europan inoiz idatzitako aljebra arabiar zaharrena da. Bigarren testu batean, ekuazio koadratikoaren lehenengo ebazpen osoa azaldu zuen. Euklidesen geometria ezagutzeaz gainera, beste greziar testu batzuk ere ezagutzen zituen, besteak beste, Teodosioren *Esferikoak* eta Apolonioren *Konikak*. Gainera, matematikari arabiarren aljebra, bereziki, al-Khwarizmi eta al-Karajirena, landu zuen.

Beste testuen artean, *Yesod ha-Tebunah u-Migdal ha-Emunah* izenekoa idatzi zuen, matematika, astronomia, optika eta musikari buruzko entziklopedia, historiako lehenengo entziklopedia hebrearra. Astronomiari buruz ere idatzi zuen, bereziki, Lurraren formari eta izarren orbitei buruz.
## Erreferentziak
Georges Moustaki

**Georges Moustaki**, jaiotza izenaz **Giuseppe Mustacchi** (Alexandria, Egipto, 1934ko maiatzaren 3a - Niza, Frantzia, 2013ko maiatzaren 23a) Egipton jaiotako frantses egile abeslaria izan zen, jatorriz greziarra. XX. mendeko kantagintzaren erreferente nagusietakoa. 30 disko kaleratu zituen —2008an azkena, *Solitaire*—, eta antzerkirako eta zinemarako musika ere ondu zuen. *Chanson* doinuen erreferenteetako bat bihurtuta, Europako ezkerreko mugimenduetan izan zen estimatua, batik bat. «Nire sentimenak hurbiltzen dira grebalariengana, libertarioengana, ez ideologia edo mugimendu batera», esan zuen 2012an, Philippe Poutou ezker muturreko Alderdi Antikapitalista Berriko hautagaia jendaurrean sostengatu zuenean.

## Biografia 
Greziako Korfu uhartekoak zituen gurasoak, eta hainbat kulturaren eragina izan zuen txikitan (Greziakoa, Ingalaterrakoa, Portugalgoa, Espainiakoa, Italiakoa, Alemaniakoa eta arabiar herrietakoa, besteak beste).

Bere jaioterri Alexandrian egin zituen haurtzaroa eta nerabezaroa. Hango frantses lizeoan ikasi zuen; hainbat kulturaren eragina barneratu zuen hango korridoreetan, eta hamaika hizkuntzaren oihartzunak jaso. Nassim aitak, gainera, bost hizkuntza hitz egiten zituen; eta Sarah amak, bost. Hain zuzen, liburu saltzailea zen aita, eta liburuz betetako dendan hasi zen Moustaki antzerkiarekin, musikarekin eta zinemarekin zaletzen.

1951n Parisa joan zen. Han, liburuzain, kazetari eta zerbitzari gisa hasi zen lanean. Georges Brassensi eta Edith Piafi kantuan entzunda piztu zitzaion kantagintzarako zaletasuna eta pasioa. Edith Piafekin elkartu zen, eta izugarrizko arrakasta izan zuten elkarrekin (*Milord* abestia izan zen garai hartako ezagunena). Arrakasta hark aukera eman zion abeslari eta egile gisa zuen ahalmena erakusteko. Serge Reggianik abestutako *Sarah*, *Ma liberté*, *Votre fille à vingt ans* abestiek izen handia eman zioten. 1969an, *Le Métèque* diskoa grabatu zuen, eta milioi bat ale baino gehiago saldu zituen disko hartatik. Orobat izan ziren famatuak *Temps de vivre*, *Bahia*, *Ma solitude* eta *Il est trop tard* abestiak. Euskaraz ere kantatu zuen Moustakik, Imanol Larzabalekin batera: *Hori bera da denen ixtoria* (Elkar, 1996) diskoko *Zergatik* kantuan abestera gonbidatu zuen Imanolek, eta Moustakik onartu.

Frantses hiritartasuna hartu zuen 1990eko hamarraldiaren hasieran.

Azken kantaldia 2009ko urtarrilaren 8an egin zuen, Bartzelonan. Ez zuen amaitzerik izan, arnasa hartzeko zailtasunak sortzen zizkion gaitz bat zuelako. 2011ko urriaren 13an jendaurrean kantatzeari utziko ziola jakinarazi zuen, osasun arazo haien ondorioz.

## Kanpo estekak 
*  Georges Moustakiren webgune ofiziala

## Erreferentziak