open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antonia Plana

**Antonia Plana** (Espainia, 1889 &ndash; Madril, 1952ko martxoaren 29a) aktore espainiarra izan zen. Ezaguna egin zen, batez ere, *El crimen de la calle de Bordadore*s (1946), *La revoltosa* (1950) eta U*na noche en blanco* (1949) lanekin.

## Aktore ibilbidea 
### Antzerkia 
Batez ere antzerki-aktorea izan zen. Gaztetan bere senarrarekin, Emilio Díaz aktorearekin, osatu zuen konpainia. 1929an alargundu zen. XX. mendearen lehen erdian Espainiako antzerkiko dama handiak interpretatu zituen. Dozenaka lan estreinatu zituen, besteak beste, *La propia estimación, Los ciudadanos de la casa deshabitada, El amor solo dura 2.000 metros eta Los ladrones somos gente honrada.*

#### Zinema 
Ibilbide zinematografikoa ere izan zuen, laburra izan bazen ere. Edgar Nevilleren "*El crimen de la calle de Bordadores"* filmean egindako lana nabarmendu behar da, zeinetan Petra neskamea interpretatu zuen. 

1952ko martxoaren 29an hil zen Madrilen.

## Sariak 
; Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

## Iruditegia 

Fitxategi:1916-10-28, La Esfera, Antonia Plana, Walken.jpg|Antonia Plana *La Esferan*, 1916-10-28
Fitxategi:Antonia Plana en Mundo Gráfico.jpg|Antonia Plana *Mundo Gráfico*n

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Obituario en el *Diario ABC* de 30 de marzo de 1952
* Ficha en IMDb
María Bru

**María Bru Aguirre** (Valentzia, 1885eko irailaren 1a – Madril, 1966ko apirilaren 8a) valentziar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Valentzian jaio zen, Enrique Bru, Probintziako Ospitaleko zuzendariaren eta Ana Aguirre Matiolen alaba izan zen.  Loretoko Andre Mariaren ikastetxean ikasi zuen. Han, eskolako eta ikasturte-amaierako jaiak zirela eta, poesia komikoak errezitatzen zituen.

### Aktore ibilbidea 
Madrilen hasi zen lanean, Komediaren Antzokian eta Espainiako Antzokian, 1920ko hamarkadan Margarita Xirgúren konpainiara joan arte. 

#### Antzerkia 
Bere ibilbide artistikoa eszenatokiei lotua egon zen batez ere, eta bereziki komediaren generoarekin (adibidez, Carlos Arnichesen *El señor Badanas*, edo Enrique Jardiel Poncelaren *Angelina o el honor de un brigadier*), nahiz eta dramak ere antzeztu zituen, horietako batzuk Jacinto Benaventerenak. Parte hartu zuen lanen artean honako hauek aipa daitezke: *Todo para ti, La noche del sábado, Rosas de verano, El mal que nos hacen* edo *Un buen rato en el music-hall.*

#### Zinema 
Protagonista paperak egin ez arren, hogei bat filmetan parte hartu zuen. 1931n, Florián Reyren *La pura verdad* filmarekin egin zuen debuta, eta bereziki aktibo egon zen 1940ko hamarkadan pantaila handian, besteak beste, *Morena Clara* (1936), Imperio Argentinarekin, Ladislao Vajdaren *Doce lunas de miel* (1944), Edgar Le Nevilen *La vida en un hilo* (1945) eta Jaime Mayoraren *El Sótano* (1949).

Bere lan nabarmenenak hauexek izan ziren: Francisco Gargalloren *Eran tres hermanas* eta *El sobre lacrado*; Max Neufelden *Madrid de mis sueños;* Manuel Blayren *Deber de esposa*; Florián Reyren *Ídolos* eta *Orosia*; Ladislao Vajdaren *Doce lunas de miel, Te quiero para mí, El testamento del virrey* eta *Ronda española*; Jerónimo Mihuraren *Aventura, El camino de Babel* eta *Me quiero casar contigo*; Juan de Orduñaren *Mi enemigo el doctor*; Edgar Nevilleren *La vida en un hilo;* Pedro Otzoupen *Cero en conducta;* José Díaz Moralesen *La Revoltosa;* Jaime de Mayoraren *El sótano* edo Julio Salvadorren *Duda*, besteak beste*.*

## Bizitza pribatua 
Pedro González aktorearekin ezkonduta egon zen.

1966ko apirilaren 8an Madrilen hil zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wendy Turnbull

**Wendy Turnbull** (Brisbane, 1952ko azaroaren 26a) Australiako tenislari profesionala izan da, 1989an erretiratu zen, 37 urterekin.

9 Grand Slam irabazi zituen, 4 emakumezkoen binakakoetan eta 5 binakako konbinatuetan. Horretaz gai, 10 titulo bakarkako eta 55 binakako titulu irabazi zituen.

## Ibilbidea 
Turnbull tenislari profesionala bihurtu zen 1975ean. Munduko hirugarrena izan zen bakarkakoan eta munduko bosgarrena binakakoan. 20 onenen artean egon zen hamar urtez jarraian (1977tik 1986ra arte). Bere lankideek Rabbit (“Untxia”) ezizena jarri zioten, oinak mugitzen zituen abiaduragatik. 

Lipton/WTAren egutegian agertu zen 1985eko tourrean eta Australiako Network 7rako telebista esataria izan zen.

Australia ordezkatu zuen Olinpiar Jokoetan eta brontzezko domina irabazi zuen Elizabeth Smylierekin batera 1988an. 

Urte amaierako munduko 20 onenen artean sailkatu zen 10 urtez jarraian (1977tik 1986ra) eta urte amaierako munduko 10 onenen artean zortzi urtez jarraian, (1977tik 1984ra). Eta taldeko entrenatzailea izan zen 1985etik 1993ra. 

1988ko Seulgo Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina lortu zuen Elizabeth Smylierekin batera. Steffi Graf-en aurka garaipen errekorra izan duen jokalari bakanetako bat da, buruz buruko partidetan 2-1 nagusituz.

Britainiar Inperioko Ordenako kide egin zuten 1984an. 1993ko abenduan, Brisbane hiriak bere izena jarri zion parke publiko bati. 2009an Australiako Tenisaren Ospearen Aretoan sartu zuten.

## Kanpo estekak
Alcarràs (filma)

***Alcarràs*** 2022ko film katalan bat da, drama generokoa eta Carla Simónek zuzendutakoa. Katalanez filmatua, Urrezko Hartza irabazi zuen Berlinaleko hirurogeita hamabigarren edizioan eta sari hori jasotzen duen katalanezko lehen filma izan zen.

## Argudioa 
Kataluniako Alcarrásen kokatuta, nekazaritza-jardueraren desagerpenari buruzko landa-familia drama batean datza trama, orain arte merkotondo batek okupatutako nekazaritza-lursail batean eguzki plakak jartzeko asmoaren inguruan, Solé familiako kideak elkartzera bultzatuz.

## Aktoreak 
* Jordi Pujol Dolcet: Quimet 
* Anna Otin: Dolors   Avalon DAk Espainian banatuta, filma 2022ko apirilaren 29an estreinatu zen zinema aretoetan.

## Sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilona Slupianek

**Ilona Schoknecht-Slupianek** (Alemaniako Errepublika Demokratikoa, 1956ko irailaren 24a) atleta alemaniarra izan zen, pisu jaurtiketako proban espezializatua, 1983an munduko txapeldun eta Moskuko txapeldun olinpikoa 1980an.

## Kirol ibilbidea 
Demminen jaioa, Ekialdeko Alemaniako Bezirk Neubrandenburgon, Ilona Schoknecht bezala bosgarren amaitu zuen 1976ko Montrealgo Olinpiar Jokoetan 20.54m.rekin. 1977an, deskalifikatu egin zuten, Helsinkiko Europako Kopako bileran estereotipo anabolikoengatik positibo eman ondoren, non bere gertaera 21.20ko superlatibo batekin menderatu zuen.

Nazioarteko atletismo Federazioak 12 hilabetez bertan behera utzi zuen Slupianek, 1978ko Europako txapelketak baino bi egun lehenago Pragan amaitu zen zigorra. IAAFek espero zuenaren alderantzian, Ekialdeko Alemaniara bidaliz, esan nahi zuen libre zela esteroide anabolikoekin oztoporik gabe entrenatzeko, nahi bazuen, eta urrezko beste domina bat lortzeko lehian hasteko. Orain, Ilona Slupianek bezala lehiatuz, urrezko domina irabazi zuen Pragan, 21.41m.ko mailarekin. 1979an Europako Indoor titulua irabazten jarraitu zuen, ondoren Moskuko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuelarik. Hurrengo urteetan urrea lortu zuen Europako Indoor Championships 1981ean eta Europako Championships 1982an, ondoren brontzezko domina 1983ko Munduko Txapelketan.

1984an ezkondu zen Hartmut Briesenick putter tiroz. Ilona Briesenick bezala lehiatzen, bere azken domina handia irabazi zuen 1987ko Munduko Indoor Championships txapelketan zilarra irabaziz.

1976tik 1986 arte, FDJko diputatu izan zen Ekialdeko Alemaniako legebiltzarrean. Hirugarren aldiz 2008an ezkondu zen, eta 2013an Italian bizi da. Alaba bat izan zuen Briesenickekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amos Sawyer

**Amos Claudius Sawyer** (Sinoe County, Liberia, 1945eko ekainaren 15a - Baltimore, Maryland, 2022ko otsailaren 16a) liberiar politikari eta irakaslea izan zen. Liberiako bitarteko presidentea izan zen 1990etik 1994ra.

Liberian hezi ondoren, Zientzia Politikoak ikasi zituen Chicagon. Bere herrialdera itzuli ondoren, Liberiako Unibertsitateko zientzia politikoko irakasle izan zen. Afrikako Justiziaren Aldeko Mugimenduaren eta Liberiar Herriaren Alderdiaren sortzailea izan zen.

1990ean Samuel Doe presidentea hil eta lehendakaritzarako lehia izan ondoren, abuztuan konferentzia bat egin zuen bitarteko presidente bat aukeratzeko. Azaroan, zazpi alderdi politikotako eta hamaika interes-taldetako 35 buruzagik hautatu zuten Sawyer.

1992an *The Emergence of Autocracy in Liberia: Tragedy and Challenge* liburua idatzi zuen. Buruzagiek Sawyerren lehendakaritza urtebetetik laura luzatu zuten Liberiako Lehen Gerra Zibilean.

Agintaldia amaitu ondoren, Estatu Batuetako jarduera akademikoetara itzuli zen. 2005ean *Beyond Plunder: toward Democratic Governance in Liberia* liburua idatzi zuen. Liberiako Gobernuko Erreforma Batzordeko presidentea ere izan zen.

## Kanpo estekak
Joanna Rowsell

**Joanna Katie Rowsell** (Londres, 1988ko abenduaren 5a -) Ingalaterrako txirrindularia da.

Bere arrakastarik handienak 2012ko Londreseko Olinpiar Jokoetan emakumezkoen taldean eta 2016ko Rioko Olinpiar Jokoetan lortutako urrezko dominak izan ziren, baita Munduko Txapelketako bost titulu ere, lau taldekako jazarpenean (2008, 2009, 2012 eta 2014) gehi bat 2014ko Munduko Txapelketan.

## Kirol ibilbidea 
Rowsell 2004an jaso zuen British Cycling 's Talent Team programak, bere eskolan probatu ondoren. Europako eta Munduko Junior Track eta Road Championships txapelketetan parte hartu zuen urte hauetan.

2006an, hirugarren amaitu zuen Britainia Handiko Txapelketa Nazionalean eta, ondoren, Global Racing talde profesionalarentzat sinatu zuen 2007 denboraldian. Lehen urtean hirugarren amaitu zuen 3 kilometroko jazarpenean eta National Track Championships lasterketan. Errepidean bigarren amaitu zuen British National Circuit Championships taldean.

2008an ikusi zuen Rowsell Nicole Cooke-led Team Halfords Bikehut taldean. 

2012an, Londresko Track Cycling World Cup-eko olinpiadak prestatzen irabazi zuen, bai taldekako jazarpena, bai banakako jazarpena otsailean. Rowsell Dani King eta Laura Trott taldekideen aurkako jazarpen taldeko kidea izan zen, taldekako jazarpen ekitaldia irabazi eta munduko errekor berri bat ezarri zutenean 2011-12 UCI Track Cycling World Cup-ean, Londresen. 2012ko UCI Track Cycling World Championships txapelketan errekorra hautsi zuten. Londresko 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rowsellek urrezko domina irabazi zuen King eta Trotten aurkako taldekako jazarpenean.  Havingek jada mundu mailako denbora errekorrak ezarri zituen ekitaldi honetan. 

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan urrea irabaztea

2013an, Rowsellek collarbone bat hautsi zuen Londresko txirrindularitza jaialdian, baina, bost aste geroago, ebakuntza egin eta burko batekin Wattbiken entrenatu ondoren, emakumezkoen Purtrona irabazi zuen Ganteko Nazioarteko belgiar Olumen pistan. 

2014ko irailean, Rowsellek Wiggle-honda taldea utziko zuela iragarri zuen, eta Pearl Izumi Sports Tours International squad taldean parte hartuko zuela, 2015etik bi urtera.

2017ko martxoaren 14an, Rowsellek kiroletik erretiratuko zela iragarri zuen. -alde egiteko erabakia inoiz egin behar izan dudan gogorrena izan da-esan zuen-. "Mundua gehiago eskaini behar dudala uste dut. 

## Bizitza pertsonala 
Rowsellek alopezia areata du, orrazkera galtzearen ondorio den baldintza.

Britainiar Inperioaren Ordenako (MBE) kide izendatu zuten txirrindularitzako zerbitzuengatik 2013ko Urte Berriko ohoreetan.

Bere anaia gaztea, Erick Rowsell, errepideko txirrindulari bat da.

Rowsell Daniel Shand ezkondu zen 2015eko uztailean eta Joanna Rowsell Shand bezala lehiatu zen. Ezkontza dibortzioan amaitu zen 2020an.

Erretiroa hartu ondoren, giza biologia ikasi zuen Manchesterreko Unibertsitate Metropolitanoan, 2020an St George 's Hospital Medikuntza Eskolan medikuntzako ikasle izan aurretik.

## Kanpo estekak
Paul Walter Hauser

**Paul Walter Hauser** (1986ko urriaren 15a) aktore eta komediante estatubatuarra da. *Cruella*, I, *Tonya, Late Night*, *BlacKkKlansman* eta *Da 5 Bloods* filmetan laguntza-paperak jokatu zituen. 2019an, Hauser-ek *Richard Jewell* filmean izan zuen izenburu, Berrikuspen Batzorde Nazionalaren buru, aurrerapen-errendimendu onena emateko. Raymond, “Stingray” goitizenez ezagunagoa, Cobra Kairen 2. denboraldian eta 4. denboraldian erretratu zuen, eta Reino telebista-programan ere ikusi zuten.

## Bizitza eta ibilbidea 
Hauser Grand Rapids-en (Michigan) jaio zen eta Saginaw -en hazi zen, Deborah eta The Rev. Paul Hauser, ministro luteranoa zuen aita.   Valley Lutheran High School -era joan zen, Saginaw-ko parroki-eskola pribatu batera.  Izar gonbidatu gisa ere agertu da *Unbreakable Kimmy Schmidt*, *The Night Shift*, *Superstore*, *Key &amp;amp; Peele*, ''It's Always Sunny in Philadelphia*, *Community*, *Blunt Talk* telesailetan. *Cobra Kai* . 2019an, Clint Eastwood -en *Richard Jewell* filmean parte hartu zuen, Richard Jewell -en papera irudikatuz, Centennial Olympic Parkeko atentatuan bonba ikusi zuen benetako segurtasun zaindaria.  2020an, *Songbird* -en parte hartu zuen, COVID-19 pandemian oinarritutako filma.

2021ean, Hauserrek Horace Badun antzeztu zuen *Cruella* krimen-komedia draman, *One Hundred and One Dalmatians'' -en Disneyren zuzeneko akzioko aurrekuela/spin-offa. 

## Bizitza pertsonala 
Hauser kristaua da. Amy Elizabeth Boland-ekin ezkondu zen 2020ko uztailaren 23an, Los Angelesen. Hauserrek eta Bolandek seme bat dute, 2021eko apirilaren 21ean jaio zen Thomasville-n (Georgia) .

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Paul Walter Hauser  IMDb
Romano Guardini

**Romano Guardini** (Verona, 1885eko otsailaren 17a - Munich, 1968ko urriaren 1a) alemaniar teologo eta apaiz katolikoa izan zen.

Italian jaio zen, baina urtebete zuenean bere familia Mainzera joan zen bizitzera. Kimika eta ekonomia ikasketak egin zituen hilabete batzuetan eta, orduan, apaiza izatea erabaki zuen. Freiburg im Breisgau eta Tübingenen teologia ikasi zuen, eta 1910ean apaiztu egin zen. 1923an Erlijioaren Filosofiako irakasle izendatu zuten Berlingo Unibertsitatean eta naziak kritikatu zituen. Erregimen naziak 1939an dimititzera behartu zuen. 1945ean itzuli zen irakaskuntzara Tübingeneko Unibertsitatean eta 1948tik Berlingo Unibertsitatean.

Bere idazkiek eragina izan zuten Vatikanoko Bigarren Kontzilioan eliza katolikoak egin zituen erreforma liturgikoetan. Bere pentsamenduak Benedikto XVI.a eta Frantzisko aita santuengan ere izan zuen eragina.

## Lan hautatuak 
* Gottes Werkleute. Briefe ueber Selbstbildung, 1921
* Von heiligen Zeichen, 1922–1925
* Der Gegensatz, 1925
* Grundlegung der Bildungslehre, 1928
* Das Gute, das Gewissen und die Sammlung, 1929
* Vom Sinn der Kirche, 1933
* Christliches Bewusstsein, 1935
* Das Wesen des Christentums, 1937
* Dante-Studien*.* 1. Band: Der Engel in Dantes Göttlicher Komödie 1937
* Welt und Person, 1939
* Der Tod des Sokrates, 1943
* Die Lebensalter, 1944
* Freiheit, Gnade, Schicksal, 1948
* Das Ende der Neuzeit, 1950
* Sorge um den Menschen, 1962
* Begegnung und Bildung, (O. F. Bollnowkin batera), 1956
* Dante-Studien. 2. Band: Landschaft der Ewigkeit (München 1958)
* Dante-Studien. 3. Band: Dantes Göttliche Komödie. Ihre philosophischen und religiösen Grundgedanken (Vorlesungen). Aus dem Nachlaß herausgegeben von Martin Marschall. Grünewald / Schöningh, Mainz / Paderborn 1998,  / 

## Kanpo estekak
Hyderabad (argipena)

**Hyderabad** izenak hainbat artikulutara garamatza:

## India 
* **Hyderabad** Telangana estatu indiarreko hiriburua
* Hyderabad barrutia, India, Telangana estatuko barrutia
* Hyderabad (estatua), 1948 aurreko inprimatze-egoera, Nizamek gobernatua Indiako erdialdean
* Hyderabad (Indiako estatua), 1948 – 1956, Indiako Batasuneko estatua
* Hyderabad, Uttar Pradesh, Uttar Pradesheko herrixka bat

## Pakistan 
* Hyderabad, Sindh, Pakistango Sindh probintziako hiria
* Hyderabad barrutia, Pakistan, Sindh probintziako barrutia
* Hyderabad (dibisioa), Sindh probintziaren barruko banaketa administratiboa
* Hyderabad Taluka, Hyderabad barrutiko administrazio-azpidibisioa
* Hyderabad City Taluka, Hyderabad barrutiko administrazio-azpizatiketa, hiriburua eta inguruko eremuak hartzen dituena.
* Hyderabad Colony, auzo bat Karachi hirian, Sindh, Pakistan.
Hyderabad (Pakistan)

**Hyderabad** (; ) edo **Haiderabad** Pakistango hiria da, Indus ibaiaren ibarrean dagoena. Sindh eskualdearen hiriburua izan zen 1947-1955 artean, eta Pakistan sortu arte "Indiako Paris" izenez ezagutu zuten bere kaleak ibaiko urarekin garbitzen zituztelako. Hyderabad barrutiko hiriburua da. Bere inguru metropolitanoak 9 milioi biztanle zituen 2020 urtearen inguruan.

1768an Kalhora dinastiako Mian Ghulam Shah Kalhorok sortua, Hyderabad probintziako hiriburu izan zen 1840an britainiarrek hiriburua Bombayko presidentetzara eraman zuten arte. Karatxitik, Pakistango hiririk handienetik, 150 kilometro barru dago, zeinarekin trenbide zuzen batek eta M-9 autobideak lotzen duten.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hyderabad (estatua)

**Hyderabad estatua**, ingelesez **Hyderabad State** eta **Hyderabad Dekkan** izenez ere ezaguna, Indiako Dekkango printzerri eta estatu musulman izan zen, **Hyderabad** hirian hiriburua zuena, eta Nizam izeneko monarkek zuzendua.

## Historia 
Hyderabadeko aginte musulmana India erdialdeko Dekkango sultanerri musulmanen historiaren katean sortu zen azken estatuetako bat izan zen, Mysorekoarekin batera. Urdueraz mintzo zen elite musulman batek agintzen zuen oro har, baina herrialdea nagusiki telugueraz mintzatzen zen.

Nizam izen edo tituluko agintariek gobernatu zuen estatua 1724tik 1948ra bitartean. Mogol inperioaren erregeorde izan ziren hasieran, eta gero nolabait Britianiar Raj-aren menpeko, baina nolabaireko autonomiarekin.

Izatez, Indiaren partizioaren unean, kolonizazioaren amaiera, Hyderabad ez zen integratu ez Pakistanen ez Indian. Baina Indiako batasunaren erdian kokatua zegoelarik,  1948an Indiaren anexioa gertatu zen. Ondoren, Mir Osman Ali Khanek, 7. Nizamak, Indiarekin bat egiteko itun bat sinatu zuen, *de facto* egoerari men eginez. 

Hyderabad Estatuak izen horrekin jarraitu zuen Indiako estatu osagarri bat bilakatuz 1947-1956 tartean. Ondoren zatiketa egin zen hizkuntzen araberakoa, eta parterik handiena integratu zen Andhra Pradesh estatu teluguan; Kalyana-Karnataka eskualdea (kannada hiztunak) Karnatakan integratu zen, eta Marathwada eskualdea (marathera hiztunak) Maharashtran. 

Hyderabadek, dena den, identitate kultural eta politiko propioa izaten jarraitu zuen eta estatu zaharreko lurrak Telangana estatuan berregituratu ziren 2014an, Andhra Pradesh estatu telugu handiagotik sezesio adostua eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrico Letta

**Enrico Letta** (Pisa, 1966ko abuztuaren 20a) italiar politikaria da. Italiako lehen ministroa izan zen 2013ko apiriletik 2014ko otsailera.

Pisako Unibertsitatean Zientzia Politikoa ikasi ondoren, irakaskuntzan aritu zen. 1998an sartu zen politikan, Politika Komunitarioetako ministro izendatu zutenean. 1999an Industria eta Merkataritza ministro izendatu zuten. 2001ean gobernua utzi zuen, Diputatuen Ganberako kide hautatu ondoren eta 2007an Alderdi Demokratikoaren sortzaileetako bat izan zen.

2013ko hauteskundeen ondoren, Giorgio Napolitano presidenteak koalizio gobernu bat zuzentzeko agindu zion. Gobernua Italia krisi ekonomikotik berreskuratzen saiatu zen, baina Lettak dimisioa eman behar zuen 2014ko otsailean, bere alderdiko kideen babesa galdu ondoren.

Politika utzi zuen 2021ean alderdiko idazkari nagusi hautatu zuten arte.
Hiru Erresumen erromantzea

***Hiru Erresumen erromantzea*** () txinerazko literaturako lau eleberri klasiko garrantzitsuenetako bat da. 
Luo Guanzhongek XIV. mendean idatzi zuen. Han dinastiaren amaierako eta Hiru Erresumen aroko urte nahaspilatsuetako gertaerei buruzko eleberri historiko txinatarra da, 169. urtean hasi eta 280. urtean Txina osoa batu zenean amaitzen dena. Neurri batean Chen Shouren *Hiru Erresumen Erregistroak* liburuan oinarrituta dago. Guztira 800.000 hitz ditu, hau da, ia milioi bat karaktere, eta 120 kapitulu.

Hiru Erresumen lorpen handienetako bat haien istorioen eta pertsonaien muturreko konplexutasuna da. Eleberriak hainbat pasarte ditu, nobela osotzat har daitezkeenak. Horren adibide nabariena Labar Gorrien guduarena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziza nabar

**Ziza nabarra** (*Tricholoma pardinum*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.  Oso pozoitsua da baina ez hilkorra, ugaria den lekuetan pozoitze gehien eragiten dituen perretxikoa.

Sinonimoa: *tricholoma tigrinum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm. arteko diametrokoa, baina 20 cm-ra ere irits daiteke. Haragitsua eta titi apur batekin, hasieran ganbila eta gero laua, ertz mehe eta biribildua du. Kolore grisa edo gris-arrea, tindu berdexka arinekin eta metxa iletsu ilunagoekin  apaindua, sakabanatuta eta zirkulu zentrokideetan antolatuta daude, erdian elkarren ondorago.

**Orriak:** Nahiko estu, oso eskotatuak, gris-horixkak edo krema-horiak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Sendoa eta trinkoa zabalagoa oinarrian, okre-antzeko kolorekoa da, pixka bat irintsua eta malutatxo marroi-okreak ditu goi aldean.

**Haragia:** Trinkoa eta zuria, kolore gorrixka hartzen du, batez ere larben ziztadengatik. Irin usain arina hasieran, gero desatsegina bihurtzen dena. Zapore leuna eta meleka.

**Etimologia:** *Tricholoma* grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak. *Tigrinum* berriz latinetik dator, kapelaren itxuragatik.  *Pardinum* epitetoak esan nai du: panteraren kolorekoa.

## Toxikotasuna 
Oso toxikoa da, baina ez hilkorra. Bere tamaina eta zaporeagatik oso gustagarria izan daiteke, kontuz. Urdail-esteetako nahasmendu handiak eragiten ditu, *Entoloma sinuatum* delakoak eragiten dituen antzekoak.

Ugaria den lekuetan, Vosgoetan, Juran eta abarretan, pozoitze gehien eragiten duen espeziea da, Euskal Herrian *Entoloma sinuatum*-ekin gertatzen den bezala.

### Nahasketa arriskua 
*Tricholoma terreum* jangarriarekin, txikiagoa da, orri zuriak edo grisak dauzka eta oin zilindrikoa eta *Tricholoma scalpturatum*-ekin, hau *Tricholoma terreum*-en antzekoa da, baina kapela argiagoarekin. Hauek arinagoak dira eta hanka normalean hutsa dute.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean ateratzen da mendiko izei-basoetan eta pagopeetan ere bai, 600 metrotik gora.

## Banaketa eremua 
Europan, baina ez da Herbehereetan erregistratu, ezta Britaniar uhartean ere. Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Errusia, Japonia, Txina, Australia.

## Galeria 

Fitxategi:Tricholoma pardinum 1.jpg|alt=
Fitxategi:Tricholoma pardinum 2.jpg|alt=
Fitxategi:Tricholoma pardinum 3.jpg|alt=
Fitxategi:Tricholoma pardinum 4.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nizam

[thumb|Nizamaren tronua, [Chowmahalla jauregian, Hyderabad.]]
**Nizam titulua** Indiako Hyderabad Estatuko agintariek ziren XVIII. mendetik XX. mendera arte erabili zuten titulua da. Hyderabadeko Nizamak Asaf Jah I.a lehen agintariak (Mir Qamar-ud-Din Siddiqi izenekoak) ezarri zuen dinastia dira, baina izena ez da familia bati dagokion terminoa, baizik eta funtzio batetik dartor, *Nizam-ul-Mulk* tituluaren laburdura izanik, Erresumaren Administratzailea esan nahi duena. Hyderabadeko estatuaren agintea Mogol Inperioaren erregeordetza gisa hasi zen Dekkan eskualdean, eta hortik izen hori. 

## Historia 
thumb|Mir Osman Ali Khan, azken nizama.
Asaf Jah I.ak sortu zuen Asaf Jahi dinastiak Nizam titulua hartu zuen beretako, erregeordetza esanahiak zentzua galdu zuenean. Mogolen kontrola ahuldu egin zen 18. mendean zehar, eta Hyderabad lotu zen Maratha Inperioea zerga-ordaintzaile gisa lehenbizi, eta gero Raj Britainiarrekin bat egin zuen, nolabaiteko independentzia mantenduz, eta Nizamen dinastiaren jarraitasuna bermatuz.

Nizamak eta beraiekin batera agintzen zutenak Urdueraz mintzo zen elite musulman bat ziren oro har, baina herrialdea nagusiki telugueraz mintzatzen zen.

Indiaren partizioaren unean, kolonizazioaren amaiera, Nizamen lurraldea, Hyderabad ez zen integratu ez Pakistanen ez Indian. Baina Indiako batasunaren erdian kokatua zegoelarik, 1948an Indiaren anexioa gertatu zen. Ondoren, Mir Osman Ali Khanek, 7. Nizamak, Indiarekin bat egiteko itun bat sinatu zuen, *de facto* egoerari men eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sekuentziadore (musika)

Musikan, **sekuentziadorea** MIDI edota audio-gertakariak grabatzeko, editatzeko, prozesatzeko eta erreproduzitzeko aukera ematen duen hardware- edo software-tresna da. Hasieran, sekuentziadoreak MIDI datuak prozesatzen zituzten hardware-tresnak ziren, baina gaur egun badira audio-informazioa ere prozesa dezaketen software-programak. Instrumentu elektronikoak MIDI bidez komunikatzen dira sekuentziazio-softwarearekin. Ordenagailu bidez musika konposatzeko edo moldatzeko erabiltzen den software nagusi mota da.

## Historia 
Sekuentziatzailearen jatorria nagusiki elektronikoa den arren, ezagutzen den sekuentziadore oinarrizkoenetako eta zaharrenetako bat musika-kaxa dela esan daiteke. Arrabol birakari batetik irteten diren hortz txikietatik abiatuta, musika eskalaren arabera afinatutako mihi metaliko batzuk jotzen dira. Sekuentzia, beraz, arrabol birakarian "grabatuta" dago, hau da, partituraren transkripzio bat datu moduan (hortz bakoitza gertaera bati dagokio). Musika-kaxaren funtzionamenduaren antzera, pianola dago, baina kasu honetan sekuentzia kartoi zulatuan dago.

Lehen sekuentziadore elektronikoak 1970eko hamarkadan agertu ziren, eta analogikoak ziren, lehen sintetizadoreak bezala. Erabiltzen zuten interfazea CV/Gate izenekoa zen, edo tentsio bidezko kontrola. Korronte zuzeneko bulkadak bidaltzen zituzten, notaren altueraren araberako tentsio-maila batekin. Oso mugatuak eta programatzen zailak ziren; aldi berean aparatu bat kontrolatzea baino ez zuten onartzen, eta konpas gutxi zituzten eskura. 1983an MIDI sistemaren agerpenak eta musika arloko teknologia digitalaren aurrerapenak benetako iraultza ekarri zuten, hainbat gailu aldi berean kontrolatzea ahalbidetu baitzuten, baita soinuaren erreprodukzioari eragiten dioten parametroak ere (bolumena, *aftertouch*, panorama, modulazioa, portamentua, *reverb*, *chorus*, etab.). Puntu horretan lehen sekuentziadore digitalak (fisikoak) eta ordenagailuetarako programa sekuentziatzaileak hasi ziren merkaturatzen, urteen poderioz gero eta konplexutasun eta prestazio handiagoak izan dituztenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sekuentziadore

**Sekuentziadorea** izan daiteke:
* Sekuentziadore, MIDI edota audio-gertakariak grabatzeko, editatzeko, prozesatzeko eta erreproduzitzeko aukera ematen duen hardware- edo software-tresna;
* DNA sekuentziadore, DNA automatikoki sekuentziatzen duen tresna;
* Kontrol unitatearen sekuentziadorea, ordenagailuko kontrol-organoa, instrukzioen exekuzioko fase desberdinak martxan jartzen dituena.
Musika-kaxa

**Musika-kaxa** musika-tresna mekanikoa da, XVIII. mendeko *carillons à musique* direlakoetatik abiatuta eboluzionatu egin zuena.

Modelorik errazena zilindro birakari edo disko bat da, erliebean egindako koskak edo errematxeak dituena, eta metalezko teklatu baten xaflekin edo alanbrezko hortzetako eskuila txikiarekin estropezu egitean melodia laburrak erreproduzitzen dituzte. Modelo konplexuenek danbor txiki bat eta kanpai txikiak dituzte, metalezko eskuilaz gain.

## Historia 
Erloju-artisau suitzarrek lehen musika-mekanismo errazak XVI. mendetik aurrera egin zituzten, inguruan hortzak zituen disko birakari baten bidez notak sortzen zituzten mekanismo burutsu gisa, eta teknika hori XVIII. mendeko erlojuetan jarraitu zen. Dirudienez, Antoine Favre Genevako erlojugileak sortu zuen musika-kaxa izena. Makina horrek hortz fin bat zuen mekanismo gisa, eta hori 1796an merkaturatu zuen. 1802an, hortz- eta arantza-mekanismoaren bertsio berri bat sortu zen, arantzadun disko lau birakari bat erabiltzen zuena; horri esker, makina txiki gehiago sar zitezkeen eta kaxa txikiagoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pianola

**Pianola** edo **piano pneumatikoa** piano mekaniko mota da, paper-biribilki batean egindako zulotxoen bidez erregistratutako obra automatikoki jo dezakeena. Sistema pneumatikoa erabiltzen da mailuei eragiteko (pedalez eragiten zaiona edo elektrikoa).

Jatorriz, Pianola marka erregistratua zen (Aeolian Company); gerora, sistema horretan oinarritutako piano automatikoak izendatzeko erabiltzen hasi zen, eta batzuetan piano mekaniko terminoaren baliokidetzat erabiltzen da.

Hauspo-talde batek hornitzen du mekanismo pneumatikoa — pertsona batek eragindako pedalek mugitzen dituzte normalean —, eta ez du musika-ezagutzarik behar. Hauspo horiek motor elektriko batek ere eragin ditzake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hori da umorea, Maisu

***Hori da umorea, Maisu*** () Mo Yan txinatar idazlearen eleberri-bilduma da, 2001ean argitaratua. Maialen Marinek eta Aiora Jakak 2013an euskaratu zuten.

Tradizioa eta modernitatea elkartzen ditu Mo Yanek, Txinako ondarea eta mendebaldeko idazleen irakurketa. Oinarri errealista dute haren kontakizunek, magiaren eta umore beltzaren ukituekin zipriztindua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fliskorno

**Fliskornoa** edo **buglea** () saxhornoen familiako sopranoa. Si ♭ instrumentua da. Itxuraz, tronpetaren antza du, baina tutu konikoa du, eta soinu gozoagoa. Jazzean eta bandetan erabiltzen da batez ere.

Fliskornoak tronpeta edo kornetarena baino soinu ilun, leun eta biribilagoa ateratzen du. Tronpetaren antzeko arintasun-maila du, baina erregistro altuan zailagoa da kontrolatzea.

## Fliskorno-jotzaile ospetsuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saxhorno

**Saxhornoa** tutu konikoko metalezko haize-instrumentu pistoidunen izen generikoa da. Familia oso bat da, eta terminoa Adolphe Sax asmatzailearen izenetik dator. Ezagunenak si ♭ sopranoa da (bugle edo fliskornoa), si ♭ baritonoa (bonbardinoa eta eufonioa) eta tuben subfamilia.

## Historia 
Saxhornoa 1830eko hamarkadaren bigarren erdian garatu zuten eta 1845ean Adolphe Saxek saxhornaren familia Parisen patentatu zuen. Saxek tresna asmatu izanaren erreklamazioa sutsuki aurkaratu zuten metalezko haize-instrumentuen beste fabrikatzaile batzuek bere bizitzan zehar, eta horrek hainbat auzi-eske ekarri zituen. 1850eko hamarkadaren erdialdean, balbula-tresnekin esperimentatzen jarraitu zuen.

Distin Quintetek, XIX. mendearen erdialdean Europan zehar ibili zen musika taldeak, saxhornoak ezagun egin zituen. XIX. mendearen bigarren erdian musikarien, musikagileen eta instrumentu-fabrikatzaileen familia honek eragin nabarmena izan du Britainia Handiko haize-metal bandaren hazkundean.

Saxlabea Estatu Batuetako Gerra Zibileko bandetako haize-metal instrumentuen artean ohikoena izan zen. Sorbalda gaineko instrumentu barietatea, atzeraka jotzen duen kanpaia bezala, bandaren atzetik zihoazen tropei musika entzuten uzteko erabiltzen zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Organilo

**Organiloa** edo **biraderadun organoa** musika-tresna mekanikoa da, frantziar jatorria duena.

Oinez jo daitekeen tresna da. Musika ekoizteko, biradera bat biratu besterik ez da egin behar, ardatzaren gainean zilindro bat mugiarazten duena. Zilindro horrek hainbat forma eta tamainatako arantzak ditu, eta horiek, aldi berean, kaxoi baten barruan kokatzen diren piano-soketan eragina duten muinotxoak mugitzen dituzte soinua ateraz. Arrabol bakoitzak 10 gai izaten zituen. Instrumentu modernoetan pieza hautatzeko koskadun hagaxka bat erabiltzen da, eta horietako bakoitza partitura bati dagokio.

Bere erabilerraztasunagatik, pianoarekin eta baita gramofonoekin ere aritu zen instrumentu herrikoia izan zen, jai herrikoietan ordezkatu ere eginez.
Fitxategi:Mobiliário (12.0), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Fitxategi:Mobiliário (12.2), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Fitxategi:Mobiliário (12.3), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Fitxategi:Mobiliário (12.5), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sousafoi

**Sousafoia** helikoiaren antzeko tuba-mota da, pabiloia jotzailearen buruaren gainetik aurrealdera bihurtuta daukana. Banda militarretan eta fanfarreetan erabiltzen da batez ere.

John Philip Sousa martxa-konpositore eta banda zuzendariaren izena du. Sousafoia 1890eko hamarkadan garatu zuen J.W. Pepperrek, Sousak hala eskatuta. Sousak ez zegoen pozik garai hartan Marineen bandan erabilitako tubekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matematika Zientzien Courant Institutua

**Matematika Zientzien Courant Institutua** (ingelesez: **Courant Institute of Mathematical Sciences**) New Yorkeko Unibertsitateko  (NYU) dibisio independentea da Arteen eta Zientzien Fakultatean, eta konputazioaren eta matematikaren zientzietako ikerke Zientzien Akademia Nazionalekobta- eta prestakuntza-zentro aurreratua da. 1936tik 1972ra unibertsitateko horretako  ikaslea izan zen Richard Courant irakaslearen izena du.

Institutua munduko eskola entzutetsuenetakoa eta aurreratuenetakoa da matematika-zientzietan. Hainbat arlotan egindako ikerketa zabalagatik ere ezaguna da, hala nola deribatu partzialetan egindako ekuazioengatik, probabilitatean eta geometrian, baita diziplina arteko zenbait arlotan egindako ekarpenengatik ere, hala nola, biologia konputazionalean eta neurozientzia konputazionalean. Institutua Estatu Batuetako matematika aplikatuen arloko ikerketa-zentro onena da.

Courant Institutuko Matematika Departamentuak AEBetako Zientzien Akademia Nazionaleko 18 kide ditu (AEBetako beste edozein matematika-departamentutan baino gehiago) eta Ingeniaritza Akademia Nazionaleko bost kide. Institutuko lau kidek Zientzien Domina Nazionala jaso dute.. Horietako bat Kiotoko Sari entzutetsuarekin ohoratu zuten, eta bederatzik Zientziarako Fundazio Nazionalaren sariak jaso dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Department of Mathematics, New Yorkeko Unibertsitatea
* Matematika Aplikatuen Laborategia
* New York University Computer Science
* New York University Mathematics in Finance
* New York University Scientific Computing
Sam the Sham

**Domingo** "**Sam**" **Samudio**  (Dallas, Texas, Estatu Batuak, 1937ko otsailaren 28a), **Sam the Sham** izen artistikoarekin ezagunagoa, estatubatuar rock and roll abeslari erretiratua da. Sam the Sham ezaguna zen bere camp estiloko txabusina eta turbantea eta bere ekipoa 1952ko Packard hil-auto batean garraiatzen, belus granateko errezelekin. Pharaons-en lider gisa, 1960ko hamarkadaren erdialdean Top 40 hits askotan abestu zuen, besteak beste, Billboard Hot 100 txapeldunorde "Wooly Bully" eta "Li'l Red Riding Hood".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *samthesham.com* - Webgune ofiziala 2012an artxibatua
Hil-auto

thumb| Hil-autoa
**Hil-autoa** edo **hil-automobila** pertsona baten gorpuzkia duen hilkutxa garraiatzeko erabiltzen den ibilgailua da. Kultura askotako hileta-errituetan, gorpuzkia hilkutxa batean sartzen da, eta hileta-auto batean eramaten da, beilatokitik, elizatik gorpua lurperatu edo errausteko azken punturaino. Kasu batzuetan, ibilgailuarekin batera polizia-eskolta edo eskolta militarra izaten da, estatu-hiletetan gertatzen den bezala, hileta-autoaren ordez kanoi-gurdiak edo helikopteroak erabiltzen dira hilkutxa ehorzketa, errausketa eta abarreko lekura eramateko.

## Erreferentziak 
## kanpo estekak
Hatz-belar dontzeila

**Hatz-belar dontzeila** (*Melitaea parthenoides*) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da. Hatz-belar dontzeila Nymphalidae familiako tximeleta bat da. Europa hego-mendebaldean hedatzen da, Iberiar penintsulan, Frantzia hegoaldean eta Alpeetan, Alemaniako zatian, Suitzakoan eta Italiakoan.

## Deskribapena 
Kolore horixka nagusitzen zaio hegaletan. Goialdean lerro eta gelaxka marroi-arreak ditu eta ertzean lerro zuri batek apaitzen du. Azpialdean ordea argiagoa da, lerro zuriak tartekatzen baitira gela horixketan. Arra emea baino ilunagoa izaten da. 28 eta 34 mm arteko hego zabalera hartzen du.

## Bizi zikloa 
Tximeleta honek *Plantago* generoko landareen hostoen azpialdean jartzen ditu arrautzak, ezpata-plantainean bereziki. Horregatik beldarra landare horretaz elikatzen da eta maiatza eta ekaina artean ateratzen da tximeleta heldua. Uda aldean bizi zikloa azkartu etaabuztua eta iraila artean bigarren belaunaldi bat izaten du. Altuera handiko ekosistematan belaunaldi bakarra izaten du urte bakoitzean.

## Iruditegia 

File:Melitaea parthenoides MHNT CUT 2013 3 29 Venerque Male dorsal.jpg|Arra goitik begiratuta
File:Melitaea parthenoides MHNT CUT 2013 3 29 Flottes female dorsal.jpg|Emea goitik begiratuta
File:Melitaea parthenoides MHNT CUT 2013 3 29 Venerque Male ventral.jpg|Azpialdea
File:Melitaea parthenoides revers.jpg|Emea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helikoi

**Helikoia** forma zirkularreko tuba baxua da, gorputzaren inguruan eta ezkerreko sorbaldan bermatua dagoela jotzen dena. Ibilian edo zaldiz jotzeko diseinatua da. Banda militarretan eta fanfarreetan erabiltzen da batez ere.

Saxhornotik sortua, musika tresna hau oso ezaguna da erdialdeko eta ekialdeko Europan. Korneta baten tesitura baino bi zortzidun beherago dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kiribil-tximeleta

**Kiribil-tximeleta** (*Aphantopus hyperantus*) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da. Nymphalidae familiako tximeleta bat da, Europan dagoen *Aphantopus* generoko espezie bakarra da.

## Deskribapena 
Kiribil-tximeletak kolore arrea du, hegalaren ertz aldera argituz doana. Hegoen ertzak zuriak dira. Hegoetan ozelo ilun batzuk ditu kolore horizko eraztunez definituak. Hegoen azpialdean ordea ozeloak handiagoak eta ugariagoak dira.

Arren hegalak emeenak baino ilunagoak dira eta ozeloetako batzutan zantzuak baino ez dira ikusten. 38-46 mm arteko hegal zabalera duen tximeleta ertaina da. 

Kiribil-tximeletaren beldarrak krema kolorea du eta marra iun batzuek apaintzen dute.

(MHNT) Aphantopus hyperantus - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg| ♂ 
(MHNT) Aphantopus hyperantus - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg| ♂  △

## Bizi zikloa 
Neguaren ondoren beldarrak jaiotzen dira eta udaberrian nahiko elikagai bildu dutenean krisalida eratzen dute. Tximeleta helduak ekaina eta abuztuaren artean ikusten dira.

## Habitata 
Baso epel eta hezeak atsegin ditu, hainbeste ezen egun lanbrotsuetan ere hegan ikusten baita. Europa mendebaldetik Japoniaraino zabaltzen da, Asia hegoaldean ordea ez da aurkitzen. 1.600 metrotako altueran ere ikusi izan da.

## Iruditegia 

File:Aphantopus hyperantus I.jpg|Tximeleta goitik begiratuta
File:Aphanthopus hyperantus (Satyrinae) (8981077988).jpg|Tximeleta goitik begiratuta
File:Aphantopus-hyperantus-10-VII-2007b.jpg|Kiribil-tximeletaren azpialdea
File:Aphantopus hyperantus larva.jpg|Beldarra
File:Schornsteinfeger (35620993183).jpg|Burualdea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wolfram von Eschenbach

**Wolfram von Eschenbach** (Eschenbach, ca. 1170 – ca. 1220) alemanez idatzi zuen zaldun eta poeta izan zen. Olerki lirikoak zein epikoak idatzi zituen baina azken hauek eman zioten ospe handia. Wartburgko trobadore handienetariko bat izan zen. 

## Biografia 
Von Eschenbach familia noble batean jaio zen, data ezezagunean, baina ziur aski XII. mendearen amaieran, Bavariako Dukerriko Eschenbachen. Agian zaldun gisa, Turingiako Hermannen gortekoa izan zen, eta Ansbachen bizi izan zen bere bizitzaren zati handi batean. Bere jaioterriak Wolframs-Eschenbach izena jaso zuen 1917an, eta monumentu bat eraiki zioten. Lehen Wolframs-Eschenbach Obereschenbach bezala ezagutzen zen.

Trobadore edo minnesänger gisa, Partzivaleko kondairaren sortzaileetako bat izan zen. Autore batzuen arabera, Wolfram von Eschenbachek ez zekien ez irakurtzen, ez idazten, antza denez obrak irakurarazten zituen eta memoria miresgarria zuen. Erdi Aroko zaldunaren, poetaren, monjearen eta gerlariaren nahasketa bat zen, «Elementu zaldunak eta herrikoiak, laikoak eta elizakoak biltzen zituen bere baitan; aberastasun bakartzat Jainkoak mantenu-iturri bakartzat eman zion artea zuen, kantua». Bere lanaren idazkirik zaharrenak ekialdeko frantziko izenez ezagutzen den barietate germanikoan bilduta daude.

## Obra 
Bere obra gailena, *Parzival* poema epikoa izan zen. Ustez XIII. mendearen hasieratik idatzia izan zen, Wartburgeko gazteluan, eta 1215ean amaitua. Walther von der Vogelweide eta Heinrich Tannhäuserrekin batera Erdi Aroko trobadore ospetsuenen multzoaren parte da. Richard Wagner bere lanetan oinarritu zen *Parsifal* eta *Tannhäuser* operak idazteko.

Beste bi epopeia amaitu gabe utzi zituen, *Titurel* (fideltasunari buruz) eta *Willehalm* (Gilermo Akitaniakoari buruzkoa). Gorteko olerkien egilea ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antónia Pusich

**Antónia Gertrudes Pusich** (São Nicolau, Cabo Verde, 1805eko urriaren 1a &ndash; Lisboa, 1883ko urriaren 6a) portugaldar poeta, antzerkigile, kazetari, piano-jotzaile eta musikagilea izan zen. 

## Biografia 
Antónia Gertrudes Pusich São Nicolau uhartean jaio zen, Cabo Verde kolonia portugaldarrean. Aita António Pusich izan zen, Dubrovniken jaioa eta Cabo Verdeko gobernadorea, eta ama, Ana Maria Isabel Nunes.  João Cardoso de Almeida Amado Viana Coelhorekin ezkondu zen lehen aldiz 1820an, eta harekin sei seme-alaba izan zituen: João António, Antónia, Alfredo, Maria, Ana eta Ema.  1830ean, Francisco Teixeira Henriquesekin ezkondu, eta harekin ume bakarra izan zuen, Miguel Pusich Henriques Teixeira. 

Egunkari bat sortu eta zuzendu zuen Portugaleko lehen emakumea izan zen. Bere kolaborazioetan bere benetako izena erabili zuen, eta ez ezizen bat garai hartan ohikoa zen bezala, eta horretan ere aitzindaria izan zen. 

Bere kolaborazioak hainbat aldizkaritan argitaratu ziren, hala nola *Paquete do Tejo* , *Revista universal lisbonense: gizarte estudioso baten interes fisiko, moral eta literarioen aldizkaria* 
## Obrak 
* *Olinda ou a Abadia de Cumnor Place* (Olinda edo Cumnor Placeko Abadia *-* poesia) 
* *Irminio e Edgarde, ou doys mistérios* (Irminio eta Edgarde, edo bi misterio - nobela) 
* Fetalen, Almadako auzunean, kale bati bere izena eman zioten.
* Setubalgo barrutiko Seixal herrian ere, beste kale bati bere izena eman zioten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Pusich, Antónia Gertrudes (1805-83) "Great Universal Encyclopedia" 16. liburukia, Edita Durclub, SA 
## Kanpo estekak 
* 
* 
* 
* 
*
Elvira Quintillá

**Elvira Quintillá Ramos** (Bartzelona, 1928ko irailaren 19a – Madril, 2013ko abenduaren 27a) kataluniar aktore eta abeslaria izan zen.

## Bizitza 
1941ean hasi zen antzerkian, eta hainbat konpainiatan aritu zen, besteak beste, Conchita Montesenean. 1947an José María Rodero aktorearekin ezkondu zen.

Bere lehen filma, *Fin de curso*, 1943an filmatu zuen, Ignacio F. Iquinoren zuzendaritzapean. Filmografia ez oso zabalarekin (ez ditu berrogei titulu gainditzen), ordea, Espainiako "zazpigarren artearen" historiako zinta garrantzitsuenetako batzuetan parte hartu zuen. Bereziki nabarmena izan zen Luis García Berlangaren *Bienvenido Mr. Marshall filman* Eloisa andereñoaren rola (1952) bete zuen, 1952an senarrarekin batera Rafael J. Salviak zuzendutako eta oso-osorik Katalunian filmatutako *Concierto mágico* filma egin zuen*.*

Bere karrerako beste film garrantzitsu batzuk hauexek izan ziren: Luis García Berlanga eta Juan Antonio Bardemen *Esa pareja feliz* (1951); Berlangaren *Plácido* (1961); Pedro Lazagaren *El abuelo tiene un plan* (1972) eta Mario Camusen *La colmena* (1982)

ezkerrera|thumb|160px|Telebistan arrakasta 1960ko hamarkadan
1960ko hamarkadan telebistari esker ospe handia izan zuen. Etapa horretan, Televisión Españolako telesailik arrakastatsuenetako batzuen protagonista izan zen, hala nola José Luis López Vázquezekin Noel Clarasóren *Tercero izquierda* (1962-1963), edo Francisco Prosperren *Escuela de maridos* (1963-1965) lanarekin, eta haren jarraipena, *Escuela de matrimonios* (1967). Ondoren, *El olivar de Atocha* (1989) seriean parte hartu zuen.

Antzerkian, besteak beste, Joaquín Calvo Soteloren *Cuando llegue el día* (1952), Anton Chéjov-en *La gaviota* (1981) eta Gustavo Pérez Puigek zuzendutako Jacinto Benaventeren *Los intereses creados* (1992) lanetan hartu zuen parte.

## Sariak 
; Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

* 1960an, Gutxi ezagutzen den arren, Benidormeko 2. Zinemaldiko 1. Interpretazio Saria ere irabazi zuen (*ex aequo* "Los Iruñako" taldearekin).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolaes Pieterszoon Berchem

**Nicolaes Pieterszoon Berchem** (Haarlem, 1620ko urriaren 1a - Amsterdam, 1683ko otsailaren 18a) herbeheretar Urrezko Aroko margolaria izan zen.

Pieter Claesz margolariaren semea izan zen. Irudi bibliko eta mitologikoekin margotu zituen paisaiak, baina baita genero-eszenak eta alegoriak ere.

## Iruditegia 

Nicolaes Pietersz. Berchem 001.jpg
Berchem - Milkmaids.jpg
Berchem - Peasant Couple.jpg
A Southern Harbour Scene by Nicolaes Pieterszoon Berchem.jpg
Berchem 65Moor.jpg
Berchem,_Nicolaes_~_Landscape_with_Herdsmen_Gathering_Sticks,_early_1650s,_oil_on_panel,_private_collection,_New_York.jpg
Berchem, Nicolaes Pietersz. - Paul and Barnabas at Lystra - 1650.jpg
Nicolaes Berchem - Landscape with Castle Bentheim.jpeg

## Kanpo estekak
Mari Carmen Díaz de Mendoza

**María Carmen Díaz de Mendoza Larrabeiti** (Madril, 1927ko abenduaren 1a – Ibidem, 2018ko martxoaren 11) madrildar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Gurasoak 1926an ezkondu ziren Carlos Díaz de Mendoza eta Carmen Larrabeiti aktoreak ziren. María Guerreroren eta Fernando Díaz de Mendozaren biloba eta Fernando Fernán Gómezen lehengusina zen.

### Aktore ibilbidea 
Pantaila handian agerraldiren bat egin bazuen ere, bere karrera artistikoa antzerkian oinarritu zen. 1940ko hamarkadan hasi zen. María Guerrero Antzokiko konpainian sartu zen, eta 1944an Dostoievskiren *Los endemoniados* interpretatu zuen, Ricardo Calvorekin eta *La herida del tiempo* lanarekin, Guillermo Marín eta Elvira Noriegarekin batera. Handik hilabete batzuetara, Teatro Españolera joan eta *Hamleten* antzezpenean parte hartu zuen, Marín eta Mercedes Prendesekin batera.

Hurrengo urteetan Claudio de la Torreren *Tres de madrugada* (1946) obran hartu zuen parte, Joaquín Dicentaren (semea) *Cuento de cuentos* (1947) lanean. Kartel-buru gisa agertzen zela, eta bere konpainia sortuta Eduardo Manzanosen *Víspera de bodas* (1948) estreinatu zuen, Milagros Leal eta Salvador Soler Marírekin.

1950ean arrakasta handia izan zuen Antonio Buero Vallejoren *En la oscuridad*. Beste eszenatoki batzuetan aritu arren, 1950eko hamarkadaren lehen erdian, amonaren izena zuen antzerkiko lehen aktorea izan zen, eta, besteak beste, Joaquín Calvo Soteloren *María Antonieta* (1952) eta *El jefe* (1953) lanetan protagonista izan zen, John L. Balderstonen *La Plaza de Berkeley* (1952), Keith Winterren *Recién llegada* (1953). 

Gero, Komediaren Antzokira joan zen, eta Alberto Closasekin antzeztokian aritu zen *¿De acuerdo, Susana?*(1955)  lanean eta Miguel Mihuraren *Mi adorado Juan* (1956) lanean, Ismael Merlorekin Carlos Llopisen *Por cualquier puerta del sol* (1956) lanean eta Carlos Muñozekin Alfontso Pasoren *48 horas de felicidad* (1956). 1957an *La malquerida* muntaian parte hartu zuen, 45 urte lehenago amonak estreinatutakoa.
ezkerrera|thumb|180px|Maria Guerrero Antzokia
eskuinera|thumb|260px|Maria_Guerrero Antzokia
1957aren amaieran Maria Guerrero antzokira itzuli eta Alfonso Sastreren *El cuervo* estreinatu zuen, eta 1958a, urte oparoa izan zuen, Edgar Nevilleren *Alta fidelidad*, Santiago Moncadaren *Tránsito de madrugada,* José López Rubioren *Las manos son inocentes,* John Patricken *La casa de té de la Luna de agosto* (1958) eta Alvaro Laiglesiaren *Vida moderna,* denak Angel Picazorekin bikote artistikoa osatuz. Urtebete geroago, Edgar Nevilleren *La vida en un hilo* antzezlanaren bertsioa interpretatu ondoren, eszenatokietatik erretiratu zen.

Zuzenbide Zibileko katedradun José Beltrán de Herediarekin ezkondua, 1992an alargundu zen. Madrilen hil zen 2018ko martxoaren 11n.

## Sariak 
; Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

## Iruditegia 

Fitxategi:Carmen Larrabeiti.JPG|ama, Carmen Larrabeiti
Fitxategi:Carlos Díaz de Mendoza y Guerrero.JPG|aita, Carlos Díaz de Mendoza
Fitxategi:María Guerrero Vejez.JPG|amama, María Guerrero
Fitxategi:Fernando Fernán Gómez.jpg| lehengusua, Fernando Fernán Gómez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ficha en IMDb