open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tenisa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

Parisko 2024 Udako Olinpiar Jokoetako tenis-txapelketak uztailaren 27tik abuztuaren 4ra Stade Roland Garros ikonikoan egiteko programatuta daude. Guztira, 172 tenislari arituko dira bost domina-ekitalditan: banakakoak eta binakakoak gizon eta emakumeentzat eta binakako mistoak.

Aurreko edizioetan bezala, Paris 2024 saioa gizonezkoen eta emakumezkoen banakako kanporatze-txapelketa esklusibo batean antolatzen da, 64 jokalariz osatua. Tenis-txapelketek sei txanda izanen dituzte gizonezko eta emakumezkoentzat, bost gizonezkoentzat eta emakumezkoentzat (zozketaren tamaina: 32) eta lau emakumezkoentzat (zozketaren tamaina: 16). Finalaurreko fasera arte aurreratzen diren jokalariek eta bikoteek beren dominak brontzezko domina baten alde lehiatzen diren bi finalaurreko galtzaileekin lehiatuko dira. Tokio 2020tik aurrera, banakako partida guztiak izango dira hiru set.etan onena, set bakoitzean eskala estandarrarekin (lehenengo puntutik zazpira), azken set-a barne. Binakako proba guztietan, tiebreak bat (lehenengo puntutik hamarrera) egingo da hirugarren setaren ordez.

Bartzelonatik (1992), lehen aldiz, tenis-partida guztiak lurrezko jokalekuetan antolatuko dira, aurreko edizioan erabilitako DecoTurf-en azalera gogorraren ordez.

## Sailkapena 
Paris 2024rako hautagai izateko, tenis-jokalari batek Davis Cup eta Billie Jean King Cup taldeetan jokatzeko irizpide nagusi berdinak bete behar ditu. Banakako txapelketetarako kalifikazio-bidea 2024ko ekainaren 12ko ITFren munduko sailkapenean oinarritzen da. Gizonezkoen eta emakumezkoen banakako txapelketa bakoitzean 56 jokalari sartzen dira (Batzorde Olinpiko Nazional bakoitzak lau jokalari ditu gehienez). Gainerako zortzi postutatik sei NOCei egozten zaizkie, teniseko jokalaririk gabe bost eremu kontinentaletan (bi Ameriketarako eta bat gainerakoetarako). Azken bi puntuak erreserbatuta daude, bata anfitrioi den nazioarentzat eta bestea aurreko urrezko domina olinpikoko edo Grand Slameko txapeldunarentzat.  Gizonezkoen eta emakumezkoen binakako txapelketetan, hurrengo puntuek talde onenei 10 postu eskainiko dizkiete, lehen hamar postuetako jokalarientzat erreserbaturik. Talde horiek beren NOCeko bikotekidea aukera dezakete, banakako edo binakako top 300ean sailkatutakoen artean. Gainerako postuak rankingen bidez ematen dira, banakako jokalariek kuota osoa bete ondoren duten lehentasunarekin konbinatuta. Genero bakoitzeko postu bat nazio anfitrioiarentzat erreserbatuta dago, baldin eta horietako bat ere ez bada beste modu batera hautagarria izan. Misto bikoteentzako kupo erabilgarririk gabe, talde guztiek banakako edo bikotekako taldeetan sartutako jokalariak izango dira, sailkapen konbinatuko 15 talde onenak eta Frantzia herrialde anfitrioia barne.

## Egutegia 
## Dominak 
### Dominen taula 
### Probak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Triatloia 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

Parisko 2024ko Udako Olinpiar Jokoetako triatloi-probak Jenako zubian izan zen uztailaren 30etik abuztuaren 5era. Guztira 110 triatloilari lehiatuko dira gizonen eta emakumeen proba bakoitzean. Tokio 2020an izugarrizko arrakasta izan ondoren, errelebo mistoa Olinpiadetan bigarren aldiz triatloiaren programan dago. Lehiaketa ekitaldi bakar batean egiten da  lehiakide guztien artean.

Talde mistoaren ekitaldi berriak lau pertsonezosatuta daude (bi gizon eta bi emakume). Atleta bakoitzak  igeri, bizikletan eta 2km korrika egiten dute errelebo-formatuan. Herrialde anfitrioiak, Frantziak, automatikoki jasotzen ditu lau kuota-postu (bi sexu bakoitzeko); NOCrik onenak, berriz, gizonezko bi postu lortuko dituzte, eta emakumezkoak beste bi 2022 eta 2023 Errele Mistoen Munduko Txapelketan.

## Herrialdeak 
## Dominak 
### Dominen taula 
### Probak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chicago Loop

**The Loop** edo **Chicago Loop**, AEBetako Chicago hirian dagoen finantza barrutiko eremu komunitario bat da. Bertan, Chicagoko udala eta Cook konderriaren agintaritzaren egoitzak daude, baita hainbat antzoki eta denda ere.
Azpiarrosa handi ubel

**Azpiarrosa handi ubela** (*Entoloma bloxamii*) *Entolomataceae* familiako onddo espezie bat da. Mesfidantzaz begiratu izan zaio, baina ez da toxikoa.

Sinonimoak: *Hypophyllum terebinthinaceum*, *Agaricus subglobosus*, *Entoloma madidum var. bloxamii*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa. Haragitsua, ganbil-kanpai itxurakoa, kamutsa, gero zabaldu egiten da titi batekin, ez da higrofanoa, hezetasunarekin likatsua, zetaduna eta distiratsua eguraldi lehorrarekin. Purpura-more kolorekoa, urdin-beltzaxka eta gero arbel kolorekoa.

**Orriak:** Marjinatuak, zabalak, estu, zuri-horixkak eta, ondoren, arrosa-izokin kolorekoak.

**Hanka:** 4 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1,2 cm bitarteko lodierakoa. Betea, solidoa, lodia eta laburra, haritsua, ildaskatua, kapelaren kolore berekoa, zuri-horixka oinarrian (ezaugarria)

**Haragia:** Zuria eta haritsua oinean, gris-arbel kolorekoa kapelan. Irinaren usain arina du.

**Etimologia:** Entoloma grekotik dator: ertza barrurantz biribildua.

## Jangarritasuna 
Jangarria

### Nahasketa arriskua 
Onddo nahastezina da *Entoloma* generoan, kapelaren altzairu distiratsu koloreagatik eta kanpai itxura duelako. Onddo helduaren orrien koloreak *Entoloma lividum* delakoaren kolorea gogorarazten du. Horregatik, beti mesfidantzaz begiratu izan zaio, baina frogatu da ez dela toxikoa.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Soilguneetan eta belardietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Brasil, Europa, Australia.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, azpiarrosa handi ubela desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Bähr

**George Bähr** (Fürstenwalde, 1666ko martxoaren 15a - Dresden, 1738ko martxoaren 16a) alemaniar arkitektoa izan zen.

Arotz ikastuna izan zen eta 1690ean Dresdenera joan zen zurgintzan lan egitera. Mekanika ikasketak ere egin zituen eta gazteluak, elizak eta organoak diseinatzen hasi zen.

1705ean Dresden hiriko maisu arotz izendatu zuten eta hiriko elizak modernizatzen jardun zuen. Bere lan nagusia Frauenkirche izan zen.

## Iruditegia 

100130 150006 Dresden Frauenkirche winter blue sky-2.jpg|Frauenkirche, Dresden
Forchheim Village Church.jpg|Eliza, Forchheim
Hohnstein Kirche.jpg|Stadtkirche, Hohnstein
Schmiedeberg - Die Kirche zur Heiligen Dreifaltigkeit - geograph.org.uk - 8403.jpg|Dreifaltigkeitskirche, Schmiedeberg
Kesselsdorf Kirche (01).jpg|Eliza, Kesselsdorf
Loschwitzer Kirche 1.jpg|Eliza, Loschwitz

## Kanpo estekak
Maria Eskibel Arratia

**Maria Eskibel Arratia** (Gasteiz, XV. mendea &ndash; Valladolid, 1536ko maiatzaren 7a) filantropoa izan zen.

## Biografia 
Hortuño Ibañez de Aguirrerekin ezkondu zen, ustez 1499. urtearen inguruan. Senarrarekin batera, Aguirre jauregia (egungo Montehermoso jauregia) eraikitzeko agindua eman zuen 1520an, hasiera batean ospitale eta dominiken komentu bat izango bazen ere, azkenean 1524an amaitu zutenean haien etxea izan zen. Ondorioz, moja haientzat Margogintza kaleko Gurutze Santuaren komentu eta eliza eraiki zuten. Seme-alabarik izan ez zutenez, bere iloba zen Mateo de Zuazo hartu zuten oinordeko, honek abizena aldatu eta gerora Zuazo de Aguirre izan zen.

Senarrarekin batera, San Bizente elizan hilobiratu zuten. Izan ere, eliza horretako koroa diruz lagundu zuten, eta horren erakuslea da bertan haien armarria eta Karlos V.aren ezkutua ageri direla, baita Gurutze Santuaren komentuan ere. Eliza honen kaperarako Flandesko Santa Urtsularen bost busto ekarri zituzten, egun Arabako Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoa daudenak.

## Bibliografia 
* Paloma Manzanos Arreal eta Francisca Vives Casas (2001). *Las mujeres en Vitoria-Gasteiz a lo largo de los siglos. Recorridos y biografías*. Ayuntamiento de Vitoria Gasteiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adriana Bilbao Zarraonandia

**Adriana Bilbao Zarraonandia** (Bilbo, Bizkaia, 1988) flamenko dantzaria da. 

## Biografia 
Adrianaren familia ez da izan tradizio flamenkoduna. Kasualitatez harrapatuko zuen amak, eta berak transmititu zion dantzarako grina. 

Bere prestakuntza beti aberastu du lanarekin eta jarduerekin ibilbide osoan zehar. Dantzaren Pedagogiako goi-mailako titulua du, Madrilgo María de Ávila Goi Mailako Dantza Kontserbatorioak emana, Arte Eszenikoetako Unibertsitate Masterra, eta Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatua da.

## Dantzari ibilbidea 
Dantza ikasketak Bilbon 11 urterekin hasi ondoren, Málagara joan zen, eta han Susana Lupiáñez  "La Lupi" -rekin ikasi zuen. Ondoren, Sevillara eta Madrilera joan zen, eta maisu ugari izan zituen, Andrés Marín eta Rafael de Carmen, besteak beste.

Dantza konpainia bat sortu zuen 2019an, eta, ordutik, hiru obra produzitu ditu: *Burdina*, *Éclat* eta *Zarra*. 2020tik sorkuntza fabrika bat garatzen ari da Bilbon, D8 Sorkuntza Faktoriarekin batera, artisten sinergiarako gunea izateko asmoarekin.

Proiektuak tablaoekin eta estatu eta nazioarte mailako konpainia-jarduketekin uztartzen ditu. 2016an, Carlos Sauraren *Hoy Flamenc*o ikuskizunaren parte izan zen. 2019an, Madrilgo Tacones Manoli antzerki murgiltzailearen ikuskizunaren parte izan zen, Felype de Limak zuzendua eta Manuel Liñánek koreografiatua. Gainera, tablaoak egiten ditu, hala nola, Casa Patas, Café de Chinitas eta Torres Bermejasen. 2022ko apirilean Londresko Sadler 's Wells Theatren estreinatutako Cía Paco Peñaren *Solera* lanaren parte izan zen.

## Lanak 
* *Burdina.*(2019)*.* Beñat Achiary musikariarekin, 50 emanaldi baino gehiago eman ditu, besteak beste Madrilgo Teatro Español-en programatua izan da eta XXIV. MAX Sarietan Ikuskizun Berri Onenaren eta Egile Berri Onenaren izendapenerako hautagaia izan zen.
* *Éclat.* (2020) Dantza ikuskizun bat da, jantzitegia oinarri duena. Koreografia Onenaren, Ikuskizun Berri Onenaren eta Jantzien Diseinu Onenaren kategorietan XXV. MAX Sarietan izendatua izateko hautagaia den obra.
* *Zarra.* (2022) Bere aitaita Telmo Zarraonandia futbolariari eskainitako obra da. Bilboko Arriaga Antzokian estreinatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unax Hayden

**Unax Hayden** aktore gazte bat da. Pasaian bizi da (Gipuzkoa). Irati filmean, Eneko Arista haurraren papera egin zuen. Beste hainbat filmetan ere lan egin du

## Filmografia 
### Pelikulak 
*Inurri itsuak (2025)
*La navidad en sus manos (2023)
*20.000 especies de abejas (2023)
*¡Cierra del pico! (2022)
*Irati (2022).
*Nia a sol, ni sombra (2021)
*La vida padre (2021)
*Izar Distira (2021)
*Agur Etxebeste! (2019)

### Telesailak 
*Desagertuta (2025)
*Reina Roja (2023)
*Memento Mori (2023)
*La Fortuna (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nieves Cano

**María de las Nieves Cano Aldama** (Gasteiz, Araba, 1847ko uztailaren 1a &ndash; 1899ko otsailaren 22a) filantropoa izan zen.

## Bizitza 
Aita Arnedoko merkataria zen, Vicente Cano Bretón, eta bere neba Juan Cano Aldama, bankaria, Foru Aldundiko lehendakari eta erreinuko senataria. Nievesek neba animatu zuen ongintzan lagundu zezan, besteak beste, haurrentzako babes-etxe bat sustatuz. Gazte hil zen, ustez gaixotasun mental baten ondorioz. Eulogio Serdánek honelaxe deskribatu zuen Nieves:

1904an, Gasteizko Udalak babes etxearen inguruko kale bat izendatzeko Juan Canoren izena proposatu zuen, baina honek bere ahizparen izena jar zezaten agindu zuen. Egun, hainbat eraikin dira Nieves Cano kalean, hala nola, Arabako Kampuseko Liburutegia, Lehendakaritza eta Gasteizko Ingenieritzako Unibertsitate Eskola.

1907an, Juan Cano, Urkixoko markesa eta Francisco Aldayren diru-laguntzarekin eta Nieves Canoren omenez, *Asilo Provincial de Santa María de las Nieves* delakoa ireki zen, non haurrak, gaixoak, pobreak eta abar jaso zituen *Hijas de la Caridad* izeneko mojen ordena 1977an psikiatria modernoaren berregituraketa heldu zen arte.

## Bibliografia 
* Paloma Manzanos Arreal eta Francisca Vives Casas (2001). *Las mujeres en Vitoria-Gasteiz a lo largo de los siglos. Recorridos y biografías*. Ayuntamiento de Vitoria Gasteiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
P.A.I.N.

**P.A.I.N.** edo **PAIN** (Prescription Addiction Intervention Now) Nan Goldin artistak eta beste kaltetu batzuek opioideen krisiari erantzuteko sortutako defentsa-erakunde bat da, Sackler familiari aurre egiteko bereziki sortua, Purdue Pharma korporazioaren bidez Oxycontin droga ekoizten eta banatzen sortua delako neurri handi batean opioideen osasun larritasuna. Errezatengatiko Adikzioan Eskuhartzea Orain esan nahi du erakundearen ingelesezko izenak, baina *PAIN* laburtuta, mina esan nahi du hitzak ingelesez, eta *painkiller* terminoarekin ere lotzen da, *min-hiltzaileak* botika analgesikoak baitira ingelesez, botika opioide batzuek okupatu duten farmaziako alor bat.

## Historia 
Nan Goldinek P.A.I.N sortu zuen 2017an, opioide-epidemian Sackler familiak zuen erantzukizunaz jakin zuenean, eta bera ere Oxycontinekiko mendekotasuna garatutako pertsona izanik. PAINen helburuetako bat izan da Sackler familia erantzule gisa markatzea iritzi publikoan eta epaitegietan, beren aberastasuna opioideekiko mendekotasuna tratatzeko programak finantzatzeko bilaka dadin. Era berean, nola oso nabarmenak izan diren hainbat urtez Saclertarreek museoei eta kultura-erakundeei egindako dohaintzak, beraien izena publikoki zuritzeko erabili dutela hori uste dute PAINekoek: kultura erakunde eta museo horiei eskatu izan diete, batetik Sackler izena kentzeko agerpen publikoetatik, eta bestetik dohaintzak erabiltzeko opioideen krisiak eragindako kalteak murrizteko.

### Protestak museoetan 
PAINen protesta metodo ezagun bat izan da Sacklertarren dirua jaso duten instituzioetan protestak egitea. 

New York-eko Arte Museo Metropolitarrean izan zen era honetako lehen ekintza ikusgarria 2018ko martxoan. Eraikin horretan Dendurko Tenplu egipziar antzinakoa hartzen duen The Sackler Wing izeneko eraikin-atal edo hegal oso bat dago, eta han zabaldu zuten protesta 100 lagunek, pilula poto eta dolar margotuekin. 2019ko otsailean, New York-eko Guggenheim Museoan beste ekintza sorpresa bat egin zuten.

2019ko uztailaren 1ean, Europara iritsi zen protesta. Louvre Museoan azaldu ziren Goldin eta PAINekoak eskatzeko Sackler familiaren izena kendu ziezaiotela museoan izen hori zuten galeria batzuei. 2019ko azaroan, Londresko Victoria & Albert museoko Sackler Courtyard patio 2017an inauguratua izan zen protestan.

Aipaturiko ekintza hauek jasotzen dira, besteak beste, All the Beauty and the Bloodshed dokumentalean, zeinak Nan Goldin du protagonista. Lau ekintza horien protagonistek: New York-eko Met-ek eta Guggenheimek, Parisko Louvrek eta V&A museoak, laurek egin dizkiete uko harrezkero Sacklertarren dohaintzen, eta izenak ere ezabatu dituzte beren erakundeetatik eta eraikinetatik.

Sackler izena oraindik duten erakundeen kontra jarraitzen du lanean PAINek 2023an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes Corominas

**Mercedes Corominas** (Bartzelona, Katalunia, 1886 &ndash; Brasil, 1926) Kataluniako emakume hegazkinlari eta aeronautikoetatik lehenetariko bat izan zen, Portugalen egindako erakusketengatik ezaguna.

## Biografia 
Mercedes Corominas Bartzelonan jaio zen 1886an. Zirkoko akrobata gisa prestatu zen eta, XX. mendearen hasieran, Espainiako Circo Calderónen parte hartzen zuen. 1904an Bartzelonan  egin zuen bakarrik aire-igoera, eta bakarka globoan igoera bat egin zuen lehen emakume espainiarra izan zen. 1906an aireko akrobaziak egiten hasi zen, globo aerostatiko baten azpian esekitako trapezio batean zintzilik. Lehen erakusketa-seriea, "Aerostatic Ascensions" izenekoa, Portugalen izan zen; horiek arrakasta handia izan zuten eta Corominasek aireko akrobaziak egin zituen Portugalgo zenbait hiritan. Gero Europako beste leku batzuetan akrobaziak egiten jarraitu zuen.1909ko irailaren 12an beste igoera bat egin zuen bakarka, eta Santanderko zezen-plazatik Montgolfier globo batean igo zen, bere izenarekin bataiatuta. Handik gutxira, antzeko igoerak egin zituen Kantabriako herrietan, hala nola Escobedon, Gajanon eta Mogron.

Francisco Pedro Monteiro zirku portugaldarreko artista batekin ezkondu zen 1911n. Urte horretan bertan, Corominasek akrobaziak egin zituen Brasilen. Herrialde horretan zeudela, bikoteak hor bizitzea erabaki zuen eta, azkenik, zirko-konpainia bat osatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pioneros de la Aviación Española.
Klima aldaketa eta arrantza

thumb|250px|Altxatze-sare batekin arrantzatzea. Bangladesheko kostaldeko arrantza-komunitateak kalteberak dira uholdeekiko, itsas mailaren igoerengatik.
**Klima aldaketa arrantza** modu askotan ari da kaltetzen munduan zehar eta ondorioak larriak izan daitezke. 

## Eraginak 
Klima-aldaketak arrantza-tokiei eragiten die, esaterako, ozeanoko tenperaturen igoerek itsasoko uretako ekosistemei eragiten diete; ozeanoaren azidotzeak eta desoxigenazioak ere eragiten ditu. Ur gezako ekosistemei, berriz, uraren tenperaturaren aldaketek, ur-fluxuak eta habitataren galerak eregiten die. Ondorio horiek arrantza mota bakoitzaren testuinguruan aldatu egiten dira.

Klima aldaketa espezieen banaketa eta itsasoko eta ur gezako espezieen produktibitatea aldatzen ari da. Klima-aldaketak, gainera, arrantza-produktuen eskuragarritasunean eta merkataritzan aldaketa esanguratsuak ekarriko dituela espero da. Ondorio geopolitiko eta ekonomikoak garrantzitsuak izango dira, bereziki sektorearen menpekoenak diren herrialdeentzat. Harrapaketa-potentzialaren beherakada handienak tropikoetan espero daitezke, batez ere Hego Ozeano Barearen eskualdeetan.

Klima-aldaketak ozeano-sistemetan eraginak ditu, halaber, arrantzaren eta akuikulturaren iraunkortasunean, arrantzaren mende dauden komunitateen bizimoduetan eta ozeanoek karbonoa harrapatzeko eta biltegiratzeko duten gaitasunean. Itsas maila handitzeak esan nahi du kostaldeko arrantza-komunitateei nabarmen eragiten diela klima-aldaketak, eta, aldi berean, euri-ereduak eta uraren erabileraren inpaktua aldatzen direla barruko ur gezako arrantzan eta akuikulturan. Uholdeen, gaixotasunen, parasitoen eta alga kaltegarrien arriskuak areagotzea akuikulturan eragiten duten inpaktuak dira, eta horrek ekoizpen- eta azpiegitura-galerak eragin ditzake. Gehiegizko arrantzak klima-aldaketaren ondorioak areagotzen ditu, eta, horren ondorioz, arrain populazioak ingurumen-aldaketekiko sentikorragoak dira. Azterketek erakusten dutenez, ozeanoaren egoerak arrantza-tokiak kolapsatzea eragiten du, eta arrantza-tokiak oraindik kolapsatu ez diren lekuetan, egiten den arrantza-kopuruak eragina du industrian. Arrantzak, suntsitzailea eta jasanezina denean, biodibertsitateari eragiten dio. Gehiegizko arrantza eta arrantza suntsitzailea mugatzeak klima aldaketaren aurrean ozeanoaren erresilientzia handituko du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itsas kutsadura

## Kanpo estekak
Central Embassy

**Central Embassy** Bangkokeko Pathum Wan inguruneko merkataritza gune bat da, Central Group merkataritza talde thailandiarrak kudeatzen duena, eta enpresa honen ikur korporatiboa ere bilakatu dena. 

Kurbatura ugari ditu eraikinaren diseinuak, eta Amanda Levete arkitekto galestarraren lana izan zen, 2014an irekia. 

## Iruditegia 

Fitxategi:Central Embassy Atrium 201801.jpg|Atrioa.
Fitxategi:Central Embassy Eathai 201801.jpg|Jatetxea beheko solairuan
Fitxategi:Central Embassy Level 2 Garden 201801.jpg|2. solairua.
Fitxategi:Central Embassy Level 3 Shops 201801.jpg|3. solairua.
Fitxategi:Central Embassy Level 4 201801.jpg|4. solairua.
Fitxategi:Central Embassy Bangkok.jpg|Kurba anitzak ikusmira honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neurobabesle

thumb|Neurona

**Neurobabeslea** garuneko trauma baten ondoren edo konposatu neurotoxikoek eragindako eraso baten ondoren eragindako kalte zelular neuronala arintzen duen edozein agente farmakologiko da. Honen funtzioa, garuneko traumak eragindako ondorengo arazo funtzionalak gutxitzea da eta jarduera farmakologiko bat izan behar du neuronen biziraupena eta funtzioa sustatzeko. 

Neurobabesa eskaintzen duten medikamentuak gaixotasun neurodegeneratibo batean garun-funtzioaren galera gutxitzeko edo prebenitzeko ere erabil daitezke.
In vivo

***In vivo*** (latinetik, "biziaren barnean") terminoak “organismo baten barnean gertatzen dena” esan nahi du. Zientzia esparruan, organismo bizidun baten ehun bizian edo barruan egindako esperimentazioari deritzo, partzial edo hildako baten ordez (In vitro izenakoa). Animaliekin egindako probak eta saiakuntza klinikoak "in vivo" ikertzeko moduak dira.

## Kanpo estekak
Azido ganoderiko

thumb|260px|Azido ganoderiko motak: A eta B azido ganoderikoak.

**Azido ganoderikoak** triterpenoide mota bat dira, Ganodermako perretxikoetan aurkitzen direnak. Milaka urtez, Ganodermako onddoen fruitu-gorputzak Asiako ekialdeko botika tradizionaletan erabili izan dira. Ondorioz, ustezko efektu farmakologiko erantzule izan daitezkeen osagai kimikoak identifikatzeko ahaleginak egin dira.

## Kanpo estekak
Lentinano

thumb|Lentinanoaren egitura kimikoa.

**Lentinanoa** beta-glukano bat da, β-1,3 : β-1,6​ lotura glukosidikoa duena. Shiitake (*Lentinula edodes*) perretxikoan aurkitzen den eta gutxi gorabehera 500.000 Da-ko pisu molekularra duen polisakarido bat da. Ajinomoto konpainia farmazeutiko japoniarrak lentinanoa sortu du minbiziaren aurkako zain barnetik administratutako agente gisa.
Beta-glukano

**β-Glukanoak** (beta-glukanoak), D-glukosa monomeroen polisakaridoak dira, lotura glukosidikoz lotuak. Beta-glukanoak molekula mota askotarikoak dira, eta masa molekularraren, disolbagarritasunaren, biskositatearen eta konfigurazio tridimentsionalaren arabera alda daitezke.

thumb|Beta-glukanoetako loturen orientazioa eta kokapena erakusten duen diagrama.
Ergotioneina

thumb|Ergotioneinaren egitura kimikoa.

**Ergotioneina** histidinatik eratorritako aminoazido natural bat da, eraztun inidazolikoan sufre atomo bat duena. Organismo batzuk substantzia hau sintetizatzeko ahalmena dute, batez ere aktinobakterioek eta onddo filamentosoek. 1909an aurkitu zen Claviceps purpurea onddoan, baina bere egitura ez zen 1911 arte zehaztu. Propietate antioxidatzaileak ditu.
Karbapenemiko

thumb|Karbapenemikoaren egitura kimikoa.
**Karbapenemikoak** antibiotiko betalaktamiko mota bat dira, jarduera bakterizida espektro zabalekoa eta betalaktamasekiko oso erresistenteak. Antibiotiko mota hori jatorriz Streptomyces *cattleya* mikroorganismotik aurkitu zen, eta horrek tienamizina izeneko bere antibiotikoa sortzen du.

## Kanpo estekak
Pichia pastoris

***Pichia pastoris*** legamia metilotrofiko bat da, DNA birkonbinatzailearen tekniken bidez proteinak ekoizteko oso erabilia. Horregatik, *Pichia pastoris* asko erabiltzen da ikerketa biokimiko eta genetikoetan, bai esparru akademikoan, bai industria bioteknologikoetan.

## Kanpo estekak
Taxol

**Paclitaxela** (edo **taxol**) minbizia tratatzeko erabiltzen den farmakoa da. Research Triangle Institute-k (RTI) aurkitu zuen 1968an, Monroe E. Wall-ek eta Mansukh C. Wanik Ozeano Bareko haginaren azalean dagoen konposatua, Taxus *brevifolia*, isolatu zutenean, eta tumore mota batzuen aurkako jarduera behatu zutenean.

1970ean, bi zientzialariek paclitaxelaren egitura zehaztu zuten. Ordutik, oso tresna eraginkorra izan da biriketako minbizia, obulutegia, bularra eta Kaposiren sarkoma forma aurreratuak dituzten pazienteak tratatzen dituzten medikuentzat (Saville et. al 1995). Taxol izen komertzialarekin saltzen da. Docetaxel-arekin eta cabazitaxel-arekin batera taxano izeneko drogen kategoria osatzen dute.

## Kanpo estekak
Fitokimiko

thumb|Fitokimikoa den flabonoide bat
**Fitokimikoak** landareek sortutako konposatu kimikoak dira, eta, oro har, landarearen hazkuntzan, patogenoen edo harraparien aurkako defentsan. Osasun-efektuengatik ikerketapean dauden landareen konposatuak deskribatzeko erabiltzen da, modu frogagarrian ezarrita ez daudenak eta zientifikoki mantenugai esentzial gisa definituta ere ez daudenak. Fitokimiko batzuk iraganean pozoi gisa erabili izan dira eta beste batzuk medikuntza tradizionalean sendagai gisa erabili izan dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kinidina

**Kinidina** agente antiarritmiko gisa jarduten duen sendagai bat da eta, kimikoki, kininaren estereoisomero bat da, kinaren zurtoinen eta sustraien azal disekatuaren jatorrizko deribatua . Bihotz-maiztasun anormalaren eta bihotz-erritmoko beste nahasmendu batzuen tratamenduan adierazten da, bihotza jarduera elektriko anormalarekiko erresistenteagoa eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanptotekina

**Kanptotekina** farmako zitotoxikoa da, eta zenbait tumore gaiztoren (biriketako minbizia, koloneko minbizia eta bularreko minbizia barne) gaineko propietate antiugaltzaileak ditu.

1958an isolatu zuten lehen aldiz M.E. Wallek eta M.C. Wanik, minbizien aurkako propietateak zituzten produktu naturalak sistematikoki aztertzen zituzten bitartean. 1966an, haren egitura kimikoa zehaztu zen. *Camptotheca acuminata* jatorri txinatarreko zuhaitzaren azaletik eta hostoetatik lortzen da, eta I. entzima topoisomerasaren inhibizioak eragiten du.

Egindako azterketetan egiaztatu da tumore gaiztoen tratamenduan eraginkorra dela, baina substantziaren erabilgarritasun praktikoa mugatu egiten da disolbagarritasun eta ondorio kaltegarri eskasengatik, eta, beraz, haren propietateak hobetzen dituzten deribatu desberdinak garatu dira. Gehien erabiltzen direnen artean, topotekana eta irinotekana daude.

## Kanpo estekak
Fusarium

***Fusarium*** mikroonddo firukaren genero zabal bat da, lurzoruan eta landareekin batera oso hedatua. Espezie gehienak saprobioak dira eta lurzoruaren mikrobiotaren osagai nahiko ugariak dira. Onddo hauen esporak erraz ikus daitezke mikroskopioaren bidez, ilargierdiaren edo kanoaren formagatik. Espezie batzuek zerealetan mikotoxinak sortzen dituzte, eta pertsonen eta animalien osasunari eragin diezaiokete, horiek elika-katean sartzen badira. *Fusarium*eko espezie hauek ekoizten duten toxina nagusienetariko bat zearalenona da.
## Kanpo estekak
Lignano

350px|thumb|Zenbait lignanoren egitura kimikoa.
**Lignanoak** landareen bigarren mailako metabolitoak dira estres egoeren ondorioz edo metabolismo zentralaren ondorio gisa sor daitezkeenak. 

Kimikoki substantzia polifenolikoak dira. Substantzia horien oinarrizko egitura bi karbono unitate dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antitronbotiko

thumb|Tronbosi bat gertatzen denean odol hodietan gertatzen denaren eskema
**Antitronbotikoak** bihotzeko bat, istripu zerebrobaskular bat eta arterien eta zainak blokeo bat izateko arriskua murrizten duten sendagaiak dira. Odolak gorputzeko zainetan zehar metaketak sortzea ekiditen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Endofito

**Endofito** hitzak «landarearen barruan» esan nahi du, eta landare baten barruan bizi diren organismoak izendatzeko erabili da, harekin duten harremana kontuan hartu gabe. Gehienetan, onddoak edo bakterioak izaten dira endofitoak. Bakterioak eta onddo endofitikoak maiz aztertzen diren arren, arkea endofitikoak gero eta gehiago hartzen dira kontuan landare baten erdiko mikrobiomaren zati gisa landare hazkuntza sustatzeko duten zereginagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antiapoptotiko

thumb|Apoptositatzen ari diren zelulak
**Antiapoptotikoa** apoptosia ekiditen duen medikamentua da. Apoptosia gure organismoan zahartzearen ondorioz edo gertatzen den heriotza zelularra da. Zelula-heriotza programatu hori zelularen barruko zenbait prozesu biokimikoren ondorioz gerta daiteke. Batzuetan kanpo faktore batzuen ondorioz apoptosia behar ez denean gertatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fitoterapia

thumb|Sendabelarrekin egiten den fitoterapiarako lehengaiak
**Fitoterapia** — greziarretik— *phytosa* (landare) eta *therapeia* (terapia) — edo medikuntza alternatiboko terapia bat da, sendabelarrekin sintomak edo gaixotasunak sendatzeko edo arintzeko aukera ematen duena. Fitoterapian printzipio aktibo ezagun eta neurtuekin erabilitako prestakinak eraginkorrak dira gaixotasun batzuk tratatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pestalotiopsis microspora

***Pestalotiopsis mikrospora*** onddo endofitoa da, baldintza aerobiko eta anaerobikoetan poliuretanoa digeritzeko gai dena. Jatorriz, Argentinako huntz arruntetik (*Hedera helix*) eroritako hostoetan identifikatu zen, Japoniako zuhaixken Hidcoten (*Hypericum patulum*) hosto-orbana ere eragiten duena.

## Kanpo estekak
Nomenklatura Botanikoaren Nazioarteko Kodea

**Nomenklatura Botanikoaren Nazioarteko Kodea** espezie eta gainerako kategoria taxonomikoei (taxonak) izen zientifikoa (nomenklatura) emateko komunitate zientifikoak onartutako printzipio, arau eta gomendioen multzoa biltzen duen lana da..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Landare kortex

Botanikan, **kortexa** errizodermisaren eta zilindro baskularraren arteko eremua da, eta bere funtzio nagusia erreserbako substantziak biltegiratzea da, hala nola almidoia. Kortexaren kanpoaldeko geruzak, errizodermisaren azpian, ehun espezializatu gisa bereiz daitezke, «exodermis» izenekoa. Kortexaren geruzarik barrukoenak, era berean, espermatofitetan espezializatutako beste egitura bat eratzen du: endodermisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tintura

thumb|Tintura medizinal baten argazkia
**Tintura medizinalak** sendabelarren zatietako printzipio aktiboetatik ateratako likidoak dira, edo beste substantzia batzuk, hala nola propolioa edo ioadoa, hauek, farmako gisa erabiltzen dira erauzketa beratze-prozesuan oinarrituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melito

**Melitoak** xarabeen antzeko forma likidoak dira baina azukrea erabili beharrean eztia erabiltzen dutenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Entrophospora

***Entrophospora*** *Glomeromycota* filumeko *Acaulosporaceae*  familiako onddo espezie bat da. Izena grezierazko en (barrukoa), trofo (elikatua edo hazia) eta spora (espora) hitzetatik dator. Deskribapen orokorra 2011n egin zen.
Margarideta

**Margarideta** abesti herrikoi katalana da. Gaur egun, arropa eta oinetakoen katalanezko izenak haurrei irakasteko erabiltzen da.

## Hitzak 
:Margarideta, lleva't de matí,
:que n'és tard de matinada;
:Margarideta, lleva't de matí,
:que n'és tard del dematí.

:Prou me'n llevaria jo,
:si mitgetes en tenia,
:prou me'n llevaria jo,
:que mitgetes no en tinc, no.

:Pere va a la plaça,
:Pere ja n'hi compra,
:Pere ja n'hi porta,
:Pere ja és aquí.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alba dorrea

**Alba dorrea** edo **Dorre Zuria** () Zaragozako probintzian dagoen Torralba de Ribota herrian dagoen dorre gotortua da. 

## Historia 
Historikoki Torralba de Ribota herriak nahiz eta gaztelua ez izan, defentsarako sistema izan zuen. Sistema horreta harresiak eta dorre hau zuen; San Félix Martir eliza ere gotortua da. Ziur aski dorrea Bi Petrien Gerra garaian altxatu zen.

## Deskribapena 
Harlanduzko dorrea da, oinplano angeluzuzenekoa, oinarrian zazpi metro eta erdi eta bost metro eta erdi dituena eta hamabost bat metroko altuera duena. Bere hormetan gezileihoak ditu eta, horietako bat, su-armetarako orbe batekin. Almenaz errematatua zegoen, baina gaur egun bi isurkiko teilatuz estalita dago. Harresiaren abioa eta egituran zehar erdi-puntuko arkuak dituzten baoak ikus daitezke.

## Katalogazioa 
Alba dorrea Kultura Intereseko Ondasuntzat hartzen diren gazteluen artean dago, Aragoiko Kultura Ondareari buruzko martxoaren 10eko 3/1999 Legearen bigarren xedapen gehigarrian xedatutakoaren arabera. Zerrenda hori 2006ko maiatzaren 22ko Aragoiko Aldizkari Ofizialean argitaratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Dorrea castillos.net webgunean.
Trichoderma

***Trichoderma**, Hypocreaceae* familiako onddo genero bat da. Mota hontako onddoak hormetan hazten diren lizunak, elikagaiak, egurrak eta zuhaitz-enborrak dira; etxeetan askotan egoten den "lizun berdea” barne. Espezie batzuk landare mutualista sinbionteak dira, baina beste batzuk toxikoak izan daitezke gizakientzat. Batzuek interes industriala dute. 89 espezie deskribatu dira, eta teleomorfoak edo anamorfoak izan daitezke.

## Kanpo estekak
José Manuel Ortúzar Formas

**José Manuel Ortúzar Formas** (1796-1848) abokatu eta politikari txiletarra izan zen. Santiagon jaio zen 1796an. Hiri berean hil zen, 1848ko martxoan. José Manuel Ortúzar e Ibáñez de Ovalleren eta María del Carmen Formas Patiñoren semea izan zen. Dolores Ramírez y Fernández Garzónekin ezkondu zen.

## Hezkuntza eta karrera 
Ortúzar Institutu Nazionalean hezi zuten eta 1819an lortu zuen bere zuzenbide-gradua. Bernardo O'Higgins abdikatu ondoren, Ramón Freire jeneralaren indar pipioloekin bat egin zuen eta Txileko armadarekin batera joan zen kanpainetara. Handik itzultzean, ohorez utzi zuen armada eta mundu zibilera joan zen, abokatu gisa. 1830eko Gerra Zibilean, ez zegoen pipioloen ondoan. Ondoren, Alderdi Liberalarekin bat egin zuen, eta haren bidez senatari hautatu zuten Coquimbo (1831-1840), Ñuble (1840-1843) eta Santiago (1843-1849) probintziek. Aldi horietan Gobernu eta Kanpo Arazoetarako Batzorde Iraunkorrean sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hasieran

[thumb|237x237px|''B'reshit* edo [Hasiera (Biblia)|Hasiera delakoaren lehen kapitulua, arrautza batean idatzia, Israelgo Museoa.]]
**Hasieran** (, *bereshit*) Bibliako Hasiera liburuaren  edo hasierako bertseta da. Itun Berrian,  ere *Hasieran...* bezala itzuli da, baina berak grezierazko ἀρχή (archē) hitza erabiltzen du. 

## Etimologia 
Hitza hebrear Biblian erabiltzen denean, *bereshit* da (): «Hasieran». Joan 1:1en ἀρχή erabiltzen da, "hasiera" edo "jatorria" esan nahi duena. 

## Erabilera 
Hasiera 1:1 bertset osoa honela itzultzen da:**בְּרֵאשִׁית** בָּרָא אֱלֹהִים אֵת הַשָּׁמַיִם וְאֵת הָאָרֶץ
*'*Hasieran*, Jainkoak zeru-lurrak egin zituen..

, bertso osoa honela geratzen da:**Ἐν ἀρχῇ** ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν, καὶ θεός ἦν ὁ λόγος
'*Hasieran bazen Hitza. Hitza Jainkoarekin zegoen eta Hitza Jainko zen.

## Tradizioa eta teologia 
### Judaismoan 
Hasieraren liburuak, oro har, honako titulu hau du: “*Bereshit*” (), hebreeraz duen incipitarengatik, hebrear Bibliaren beste liburu batzuekin gertatzen den bezala. Lehen hitza, eta beraz, Jainkoak Sortzaile gisa duen eginkizuna, *Aleinu'' otoitzean errezitatzen da, eguneroko hiru otoitz-zerbitzuetako bakoitzaren amaieratik gertu.

### Kristautasunean 
[thumb|200x200px|Joan 1:1 [Ostromirko Ebanjelioa|Ostromirko Ebanjelioan, Joanen erretratuarekin, 1056 edo 1057.]]
Teologia kristauan, Hasiera 1:1 Joan 1:1-ekin konparatu ohi da, eta Joan Ebanjelariaren aipamen gisa hartzen da.  Charles Ellicott teologoak hau idatzi zuen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lignozelulosa

thumb|Bagazoa azukrearen osagai aberatsa, biomasa lignozelulosikoaren forma bat da.

**Lignozelulosak** materia lehor begetalari (biomasa) egiten dio erreferentzia. Lurrean bioerregaiak ekoizteko dagoen lehengai oparoena da. Karbohidratoen bi polimero motak osatzen dute: zelulosa, hemikulosa eta lignina izeneko polimero aberatsa. Zelulosan, hemikulosetan eta ligninean aberatsa den edozein biomasari biomasa lignozelulosikoa esaten zaio.

## Kanpo estekak
Hipokolesterolemia

**Hipokolesterolemia** odolean (-emia) ohi baino kolesterol-maila baxuagoak (hipo) izatean oinarritzen da. Gorputzeko kolesterol-produkzioan akatsen bat izanez gero, ondorio kaltegarriak eragin ditzake. Kolesterola ugaztunen zelula-mintzen funtsezko osagaia da, eta beharrezkoa da mintzaren iragazkortasun eta jariakortasun egokiak ezartzeko. Ez dago argi batez bestekotik beherako kolesterol-maila zuzenean kaltegarria den; hala ere, askotan gaixotasun partikularretan egoten da.
Estatina

Farmakologian, **estatina** esaten zaio kolesterola eta triglizeridoak modu desberdinetan murrizteko erabiltzen den farmako-talde bati, hauek maila altuan dituzten pazienteen kasuan (adibidez, hiperkolesterolemia dutenak) erabiltzen dira, eta, beraz, ateroesklerosia garatzeko eta patologia kardiobaskularreko gertakariak izateko arrisku handiagoa dute. Farmakologiaren ikuspegitik, HMG-CoA erreduktasaren inhibitzaileak deitzen dira, nahiz eta orokorrean estanina izena hartzen duten. Inhibizio entzimatiko hori da, hain zuzen ere, organismoan lipoproteinak gutxitzea eragiten duena.

## Kanpo estekak
Mebalonato

**Azido mebalonikoa** edo. bere forma ionizatuan, **mebalonatoa**, bitarteko metabolito garrantzitsua da kolesterolaren biosintesian. Mebalonatoaren eraketa azetil-CoA bidegurutzean hasten da. Estatina bezalako botikek, kolesterol mailak jaisteko erabiltzen direnak, mabelonatoaren produkzioa eteten dute, HMG-CoA erreduktasa inhibituz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaixotasun neurodegeneratibo

**Gaixotasun neurodegeneratiboa**  desordena kognitiboen genero bat biltzen duen gaixotasun mota bat estaltzen duen termino bat da. Nahasmendu kognitibo horiek zelulen heriotza-prozesuak areagotzearen ondorio dira, neuronen kopurua murriztuz eta jokabidean aldaketak sorraraziz.

Amankomunean, tratamendu sendagarririk ez edukitzea dute. 

## Motak
Gaitz hauen artean Alboko esklerosi amiotrofikoa, Esklerosi anizkoitza, Parkinsonen gaixotasuna, Alzheimerrena, Huntingtonen gaixotasuna, Creutzfeldt-Jakoben gaixotasuna eta prioiek eragindako besteak daude, besteak beste. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*"A Review of the Common Neurodegenerative Disorders".
Lobastatina

Medikuntzan eta farmakologian, **lobastatina** estatinen familiako kidea da, eta kolesterola gutxitzeko eta gaixotasun kardiobaskularrak prebenitzeko erabiltzen da.

Lobastatina, *Aspergillus terreus* delakotik eratorritako substantzia, mebastatinarekin batera 1970eko hamarkadaren amaieran lortutako lehen estatinetako bat izan zen. Ikerketa farmazeutikoaren Galien Sarietako bat lortu zuen, 1991n hain zuzen ere. Sagrario Mochales mikrobiologa espainiarrak aurkitu zuen.

## Kanpo estekak
Penicillium brevicompactum

***Penicillium** **brevicompactum*** *Penicillium* generoko lizun espeziea da. Azido mikofenolikoa isolatu daiteke bertatik*.*
thumb|*Penicillium* *brevicompactum*, naranja zuhaitz batetik kultibatua.

## Kanpo estekak
Penicillium citrinum

***Penicillium citrinum*** anamorfo bat da, *Penicillium* generoko onddo mesofilikoa; A-D azido tanzawaikoa, ACC, Mebastatina, A Kinozitrinina , B Kinozitrinina eta zitrinina nefrotoxikoa sortzen dituena.
Mebastatina

**Mebastatina** (**konpaktina**, ML-236B) agente hipolipidemiko bat da, estatinen klasekoa.

*Penicillium citrinum* moldeaz isolatu zuen Akira Endok 1970eko hamarkadan, eta HMG-CoA erreduktasa inhibitzaile gisa identifikatu zuen, hau da, estatina bat. Mebastatina estatinaren lehen botikatzat har daiteke; Mebastatinari buruzko saiakuntza klinikoak 1970eko hamarkadaren amaieran egin ziren Japonian, baina ez zen inoiz merkaturatu. Lobastatina izan zen merkatu publikoan lehen estatina.
Monascus

***Monascus*** lizun genero bat da. Genero honetako espezie ezagunen artean, *Monascus purpureus* gorri pigmentatua garrantzitsuenen artean dago, Asia ekialdean, bereziki Txinan eta Japonian, hartzitutako zenbait elikagai ekoizteko erabiltzen delako.

## Kanpo estekak
Alba Heredia

**Alba Heredia Heredia** (Granada, Espainia, 1995) flamenko dantzari ijitoa da.

## Ikuskizunak 
* *Alba&Lando.* 
* *Intimo*.
* *Albailando.*

## Sariak 
* Meategien Kantuaren Jaialdiko Desplante saria irabazi zuen.
* 2008an, Andaluziako autonomia-erkidegoen VEO VEO lehiaketako lehen saria jaso zuen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aspergillus terreus

***Aspergillus terreus*** onddo bat da, oso ezaguna dena B anfoterizina terapiarekiko duen errefraktantziagatik. 

Mebinolina (lobastatina) drogarako lehen iturria izan zen, kolesterol serikoa jaisteko droga, hain zuzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipertonia

Medikuntzan, **muskulu-hipertonia** esaten zaio muskulu eskeletikoen tonua normala baino handiagoa den egoera bati, eta, horren ondorioz, muskuluak pasiboki tenkatu beharreko erresistentzia bat sortzen da. Ez da gaixotasun bat, hainbat arrazoirengatik gerta daitekeen sintoma bat baizik. Izaki bizidun baten muskulu orok muskulu-tonu izeneko uzkurdura txiki bat du atseden-egoeran ere, eta erabat uzkurtutako muskulu baten erabateko biguntasunetik eta tentsio indartsutik bereizten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibberella

***Gibberella*** *Nectriaceae* familiako onddo espezie bat da. 1926an, zientzialari japoniarrek ikusi zuten Gibberellarekin infektatutako arroz-landareek zurtoin oso luzeak zituztela ("plantula tontoen gaixotasuna edo Bakanae gaixotasuna"). Giberelina izeneko sustantzia, onddo horretatik eratorria zen. Giberelina fitohormona bat da, eta zelulak luzatzea, loreak sortzea eta pantulak haztea sustatzen du.

## Kanpo estekak
Zearelanona

**Zearalenona** (ZEA), **F2 mikotoxina** ere esaten deitua, *Fusarium* eta *Giberella* generoko onddo-espezie batzuek sortutako mikotoxina da, besteak beste, *F. graminearum*, *F. culmorum*, *F.equiseti* eta *F. verticillioides*.

Onddo hauek dira eskualde epeletako laboreen kutsatzaile nagusiak, eta 21 eta 25 °C arteko tenperatura eta %87-88 bitarteko hezetasun erlatiboa izaten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikroonddo

**Mikroonddoak** edo **mikromizetoak** onddoak dira (organismo eukariotoak, hala nola lizunak eta legamiak), eta egitura mikroskopiko espora ekoizleak sortzen dituzte. Hodiaren puntan hazten dira, eta kitinaz (N-azetilglukosaminazko polimero bat) osatutako pareta zelularrak dituzte. Mikroonddoak talde parafiletikoa dira, eta makroonddoetatik gorputz fruktifero zelulaniztunik ez izateagatik bereizten dira. Lehorreko, ur gezako eta itsasoko ingurumen guztietan daude, eta landare, lurzoru, ur, intsektu, azienda errumen, ile eta larruz hazten dira. Onddoaren gorputz gehiena hifa izeneko hari mikroskopikoz osatuta dago, eta hifak hazten den substratuan zehar zabaltzen dira. Mikroonddoen mizelioak aireak garraiatutako esporak sortzen ditu eta onddoa hedatzen dute.
Teleomorfo

**Teleomorfo**, **anamorfo** eta **holomorfo** Ascomycota eta Basidiomycota onddo dibisioen ugalketa ziklo bitalak dira.

* **Teleomorfo**: ugalketa belaunaldi sexualari deritzo, normalki fruitua ematen duen gorputzarekin.
* **Anamorfo** deritzo ugalketa-belaunaldi asexual bati. Onddo bakar batek morfologikoki desberdinak diren anamorfoak sortzen dituenean, sinanamorfoak deitzen zaie.
* **Holomorfo**: onddo soa, forma anamorfo zein teleomorfoekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakanae

**Bakanae** () edo **bakanae gaixotasuna**, arroz-landarea kutsatzen duen gaixotasuna da. *Gibberella fujikuroi* onddoak sortzen du, eta haren metabolismoak giberelinaren soberakina eragiten du. Landareak hazkunde-hormona gisa jokatzen du, eta hipertrofia eragiten du.

## Kanpo estekak
Gibberella fujikuroi

***Gibberella fujikuroi*** *Nectriaceae* familiako onddo espezie bat da, Eishii Kurosawak 1926an aurkitutako onddo patogenoa dela. Onddo horrek bakanae gaixotasuna eragiten du arrozean. Honek, giberelina fitohormonaren gainprodukzioan datza.

## Kanpo estekak
Monascus purpureus

***Monascus purpureus*** *(sin. M. albidus, M. anka, M. araneosus, M. major, M. rubiginosus, y M. vini)* gorri koloreko lizun bat da. 

## Kanpo estekak
Gibberella zeae

***Gibberella zeae*** *Nectriaceae* familiako onddo espezie bat da, bere anamorfo ***Fusarium graminearum*** izenaz ere ezaguna, landareentzat patogenoa den onddoa, eta fusarium-buruaren isuria (FHB) eragiten du (gaixotasun suntsitzailea da garian eta garagarrean). 

Patogenoak milaka milioi dolarreko galera ekonomikoak eragiten ditu mundu osoan urtero. Infekzioak aldaketak eragiten ditu gariaren aminoazidoen konposizioan. Ale ildaskatuak sortzen dira, eta geratzen den alea mikotoxinekin kutsatzen da, batez ere desoxinibalenolarekin (DON), zeinak proteinen biosintesia inhibitzen baitu; eta zearalenonarekin (mikotoxina estrogeniko bat). 

Toxina horiek gibeleko kalteak eta abereen ugalketan akatsak eragiten dituzte, eta gizakientzat kaltegarriak dira elikagai kutsatuen bidez. *F. graminearum*-en aurkako erresistentzia-geneak aurkitzeko ahalegin handiak egin arren, gaur egun ez dago aldaera guztiz erresistenterik. *F. graminearum*-en biologiari buruzko ikerketaren helburua da infekzio-prozesuari buruzko informazio gehiago lortzea eta patogeno horren bizi-zikloko ahulguneak ezagutaraztea, garia zolduratik babestu dezaketen fungizidak garatzeko.

## Kanpo estekak
Blakeslea trispora

***Blakeslea** **trispora**,* *Zygomycota* dibisioko likena da. Espezie hau ondo aztertua izan da karotenoideak sortzeko duen gaitasunagatik, bereziki, karotenoa eta likopenoa sortzeko duen gaitasunagatik. Karotenoa A bitaminaren aitzindaria da eta biek, karotenoak eta likopenoak, zeregin garrantzitsua dute estres oxidatzailearen inhibizioan. *Blakeslea trispora* Estatu Batuetako hegoaldean eta Asiako hegoaldean isolatzen da. *B.trispora* landare tropikalen patogeno bat da. 

## Kanpo estekak
Taumatina

**Taumatina** gozagarri natural ez-energetikoa da. Elikadura-legedian **E 957** identifikazio-kodearekin izendatzen da.

Katemfeko (*Thaumatococcus*, Marantaceae familia) ariloetatik ateratako proteina da, Mendebaldeko Afrikako zuhaixka bat. Organismoan dietan kontsumitzen diren gainerako proteinak bezala metabolizatzen da. Erregaliza egiten du, eta, glutamatoarekin nahastuta, zaporea indartzeko erabil daiteke.

## Kanpo estekak
Xilitol

**Xilitola**, urki-azukrea izenez ere ezagutzen dena, 5 C-ko polialkohola edo azukre alkohola da, hidrogenazio katalitikoaren bidez azukre xilosa murriztuz lortzen dena. Xilosa komertzialki lortzen da urkiaren egurraren hemizelulosaren hidrolisi bidez.

## Kanpo estekak
Jean-Jacques Henner

**Jean-Jacques Henner** (Bernwiller, 1829ko martxoaren 5a - Paris, 1905eko uztailaren 23a) frantziar margolaria izan zen.

Parisko Arte Ederren Eskolan ikasi zuen eta 1858an Erromako Saria irabazi zuen. Biluzien, erlijio-gaien eta erretratuen margolaritzan esfumatura eta argi-ilunaren teknikak erabiltzeagatik nabarmendu zen.

## Iruditegia 

Jean-Jacques Henner00.jpg|*Autoerretratua*, 1877
Jean Jacques Henner - Reclining Nude.jpg|*Biluzik etzanda*,National Gallery of Art, Washington, D.C.
1869 Jean-Jacques Henner - Woman on a black divan.jpg|*Emakumea diban beltzean*,Musée des Beaux-Arts, Mulhouse
Jean Jacques Henner - La liseuse.jpg|*La liseuse*,Musée d'Orsay,Paris
Jean Jacques Henner - Nus féminins.jpg|*Nus féminins*Musée d'Orsay,Paris
Jean Jacques Henner - Jesus at the Tomb.jpg|*Jésus au tombeau*Musée d'Orsay,Paris
Jean Jacques Henner - Jules Janssen Orsay.jpg|*Jules Janssen*Musée d'Orsay,Paris
Jean Jacques Henner Portrait D-Homme.jpg|''Portrait d'homme''Musée d'Orsay,Paris
Jean Jacques Henner - Portrait of a Young Girl with a Bow in Her Hair.jpg|*Ilean begizta duen neska gaztearen erretratua*
Jean Jacques Henner - Alsatian Girl.jpg|*Alsaziar neska*,National Gallery of Art, Washington, D.C.
Fabiola - Jean Jacques Henner.png|*Santa Fabiola* kopia
Jean Jacques Henner - Study Of A Woman In Red.jpg|*Gorriz dagoen emakume baten estudioa*, Hermitage,San Petersburgo
Jean Jacques Henner - A Red haired Beauty.jpg|*Edertasun ilegorria*
Brooklyn Museum - Head of a Girl - Jean Jacques Henner.jpg|*Neskaren burua* - Brooklyn Museum
Jean Jacques Henner - The Chaste Susannah.jpg|*Susana kasta*Musée d'Orsay,Paris
Jean Jacques Henner le reveil de l enfant.jpg|''Le réveil de l'enfant*Musée des Beaux-Arts, Dijon
Jean Jacques Henner - Solitude.jpg|*Madalena penitentea*,Cantor Arts Center, Stanford, Kalifornia
Idylle-Jean-Jacques Henner-Orsay.jpg|*Idylle''Musée d'Orsay,Paris

## Kanpo estekak
Thaumatococcus danielli

***Thaumatococcus daniellii*** jatorriz Afrika tropikaleko mendebaldekoa da. Thaumatococcus generoko belar-landare monotipikoa da.
erdian|thumb|*Thaumatococcus daniellii* landarea negutegian hazten

## Kanpo estekak
Scheffersomyces stipitis

***Scheffersomyces stipitis*** (lehen ***Pichia** **stipitis***) legamia onddo talde bat da, serinaren ordez leuzina jartzen duena CUG kodoia aurkitzen denean. 

## Kanpo estekak