open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vera Peters

**Mildred Vera Peters,** **Vera Peters** bezala ezaguna (Rexdale,1911ko apirilaren 28a - Toronto, 1993ko urriaren 1a) Kanadako zirujaua, onkologoa eta ikertzaile klinikoa izan zen.

## Biografia 
Mildred Vera Peters 1911ko apirilaren 28an jaio zen Toronto ondoko esne-etxalde batean, Kanadan. Zazpi anai-arrebetako bat izan zen, eta haurtzaroan landa-eskola txiki batera joan zen. Oso ikasle ona zen eta 16 urterekin amaitu zuen bigarren hezkuntza. Ordurako bere bokazio medikoa argi bazegoen ere, adin horrekin gazteegia zen medikuntza eskolan sartzeko, eta Matematika eta Fisikan matrikulatu zen Torontoko Unibertsitatean. Hurrengo urtean Medikuntza Fakultatera lekualdatzea eskatu zuen.

Petersek 1934an lortu zuen Torontoko Unibertsitateko medikuntza-titulua. Peters doktorea graduatu ondoren, bi urte eman zituen kirurgiako egoiliar gisa Torontoko St John 's Ospitalean. Bertan anatomia kirurgikoa ikasi zuen, batez ere berriki minbizia diagnostikatu zaien pazienteetan. Ondoren, bularreko minbiziaren tratamenduan erradiazio-terapiaren erabilera aztertu zuen. Haren ikerketak frogatu zuen bularra kontserbatzen duen kirurgia (tumorektomia), erradiazioarekin jarraitzen duena, mastektomia erradikala bezain eraginkorra zela, eta eragin nabarmena zuela bularreko minbizia izan zuten emakume askoren bizitzetan.

Peters bularreko minbizi baten ondorioz hil zen. 82 urte zituen. 1988an, Kanadako Bularreko Minbiziaren Fundazioak bereizgarrizko emakume izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vera Peters artxibo-paperak
Oskar Potiorek

**Oskar Potiorek** (1853ko azaroaren 20a - 1933ko abenduaren 17a) austriar-hungariar armadako ofiziala izan zen. 1911tik 1914ra Bosnia eta Herzegovinako gobernadore izan zen. Franz Ferdinand Austriakoa, artxidukea eta oinordekoa, eta bere emaztea, Sophie Hohenbergekoa, Sarajevon hil zituztenean, 1914ko ekainaren 28an, Gravrilo Princip-ek tirokatutako kotxe berean zegoen. Potiorekek ez zion gidariari jakinarazi norabide-aldaketa bat, eta, horren ondorioz, errege-kotxea okerreko norabidea hartu zuen. Buelta ematen saiatu ondoren gelditu eta Gavrilo Principen aurrean amaitu zuen. Lehen Mundu Gerra hastean, Potiorekek austro-hungariar armadaren buru izan zen 1914ko Serbiako Kanpainan, porrot ikaragarrian amaitu zena. Handik gutxira, armadatik erretiratu zen. 1933an Klagenfurten hil zen.

## Ohoreak 
* Austria-Hungaria:
** Leopoldoren Ordena Inperialaren Gurutze Handia
** Burdinazko Koroaren zalduna, 1. klasekoa
** Frantzisko Josef-ren Ordenako Gurutze Handia
** Hungariako San Esteban ordenako komandantea
* Alemaniar Inperioa:
** Arrano Gorriko Zalduna, diamanteen 1. klasekoa.
** Prusiako koroako zalduna, 2. klasekoa izarrarekin.
** Saxoniako Erresuma: Albert Ordenaren zalduna, 2. klasekoa.
* Pertsiar Inperioa:
** Lehoiaren eta Eguzkiaren Ordena, 1. klasea 
* Espainiako Erresuma:
** Elisabet Katolikoaren Ordenaren Gurutze Handia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La ternura (filma)

***La ternura*** 2023ko Vicente Villanueva espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da. Filma Alfredo Sanzol idazle iruindarraren izen bereko antzezlanean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Erregina batek zerbait aztoratzen du eta bere bi alaba printzesak (Rubí eta Salmón) Indietako Ontziterian bidaiatzen dute Erregeak hitzartutako ezkontzetan ezkontzeko. Esmeralda erreginak gorroto ditu gizonezkoak, beti baldintzatu dutelako beren bizitza eta askatasuna kendu diotelako, eta, beraz, ez dago prest beren alabek beren patu bera izan dezaten. Ontziteria Erreginak hutsik dagoela uste duen uharte baten ondotik igarotzen denean, itsasontzia hondoratzen duen ekaitz batek hel egiten du. Bere plana uharte horretan bere alabekin bizitzen geratzea da, bere bizitzan gizon bat berriz ez ikusteko. Arazoa da uharte bat aukeratzen dutela, non duela hogei urtetik hona egurgile bat bizi den bere bi seme-alabekin (Verdemar eta Azulcielo), eta haiek hara ihes egin zuten beren bizitzan emakume bat berriz ez ikusteko. Erregina eta bi printzesak konturatu orduko ez daudela bakarrik, beren bizitzaren beldur, beren burua babesteko gizonez janzten dira.

## Aktoreak 
* Emma Suárez: Esmeralda
* Gonzalo de Castro: Marrón
* Alexandra Jiménez: Rubí
* Fernando Guallar: Verdemar
* Anna Moliner: Salmón
* Carlos Cuevas: Azulcielo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Port Maria

**Port Maria** Jamaikako iparraldeko kostaldean dagoen hiri txiki bat da. Saint Mary parrokiako hiriburua da, Middlesex konderrian dagoena.
ezkerrera|thumb| Portua eta Cabarita uhartea.
Port María bigarren hiria izan zen, Sevilla la Nuevaren ondoren, espainiarrek uhartean sortu zutena.  Bere jatorrizko izena Melilla zen, Berbaria kostaldean dagoen Melilla hiriaren omenez. Geroago, Melillaren aldaketa ingeles gisa María, Puerto María eta Puerto Santa María izena jarri zioten. 

1759an eraikitako Fort Haldane-ren hondakinak nagusitzen dira hirian, 1820an sortutako Gorte Jauregia eta 1861az geroztik existitzen den parrokia anglikanoa ere baditu. Elizaren ondoan *Tacky Monument* izeneko monumentua dago, 1760an Tackyk zuzendutako esklaboen matxinadaren (Pazkoko Matxinada) oroimenez.

Hiriak hondartza bat, uharte bat (Carbarita uhartea) eta kostalde bihurri eder bat ere baditu.

Port Maria Georgianna Robertson *Sports Illustrated* modeloaren jaioterria da.

## Biztanleria 
Jamaikako hiri honetako biztanleria zazpi mila zazpiehun eta hamahiru lagunek osatzen dute guztira, 2010ean egindako erroldan jasotako datuen arabera 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andre Mariaren basilika (Aparecida)

**Andre Maria Sorkunderen katedral basilika** edo **Aparecidako Andre Mariaren santutegi nazionala**,  edo *Santuário Nacional de Nossa Senhora Aparecida*, Brasilhi Aparecida hirian dagoen basilika bat da, São Paulo estatuan. Hego Amerikako eliza handiena da, Vatikano Hirian dagoen San Petri basilika baino zertxobait txikiagoa.

1955-1980 artean eraiki zen, Benedito Calixto Neto arkitektoak diseinatu zuen. Greziar gurutze oinplanoa eta 40.000 lagunentzako edukiera du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helene Nayituriki

**Helene Nayituriki** (1955) ruandar moja bernardotarra eta irakaslea da, Ruandako genozidioan 150 tutsi salbatu zituena.

## Bizitza 
Familia kristau batean jaio zen, eta gaztetatik moja izateko gogoa zuen. Lycée Notre Dame de Cîteaux-en ikasi zuen lau urtez. 1979ko irailean moja bernardotarren kongregazioan sartu zen. Apirilaren 6an, Juvénal Habyarimana Ruandako presidentearen hilketaren berri izan ostean, «elkartzeko eta otoitzean egoteko» eskatu zien ikasleei. Apirilaren 7an, ikasleen nortasun-agiriak bildu zituen, tutsiak identifikatzea ezinezkoa izan zedin. Ikasleak beren logeletan bizi ziren eta bazkaltzera bakarrik irteten ziren. Hurrengo egunetan, Interahamweko miliziek ikasle tutsiak lagatzeko presioa egin zioten Nayiturikiri, baina uko egin zion. Aldi berean, Nayiturikik bizilagun tutsientzako aterpea aurkitu zuen. 2012an, Nayiturikiren hamar ikasle ohik behi bat oparitu zioten bere ekintzak aitortzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Jugo

**Juan Jugo Larrauri** (Galdakao, Bizkaia, 1920ko martxoaren 15a - Zaragoza, Aragoi, 2007ko urriaren 13a) bizkaitar futbolari eta entrenatzailea zen. Atzelari lanetan aritu zen.

## Ibilbidea 
### Futbolaria 
### Entrenatzailea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Takuapu

**Takuapua** (, ) Hego Amerikako guarani indigenen perkusio instrumentu bat da. Musika tresnaren izena guaranierazko *takua* (banbua, kanabera) eta *pu* (hotsa) hitzak elkartzetik sortua da.

Takuapua egiteko banbuaren familiako *Guadua angustifolia* edota *Guadua trinii* kanaberen zurtoina erabil daiteke. Zurtoinak bi metrorainoko luzera izan dezake, eta 20 eta 30 zentimetro bitarteko diametroa. Kanabera hustu behar da, barruko trenkadak kenduz, musika tresnaren oina den beheko muturra izan ezik. Era horretan, oina itxita duen hodi barnehuts bat lortzen da. Horrela, tresna askatzean oinak lurzorua jotzen du hots bat sortuz. Hots horren sonoritatea aldatzeko oholak jar daitezke lurzoruaren gainean haien aurka jotzeko. Horrez gain, batzuetan, zurtoinari zulotxoak egiten zaizkio hotsa aldatzeko asmoz. Halaber, harritxo batzuk hodian sartuz arranberaren antzeko sonoritatea lor daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus Urkia

**Jesus Urkia Astola** edo futbolean **Sebitas** bezala ezaguna, (Aretxabaleta, Gipuzkoa, 1931ko urriaren 26a - Ibidem, 2000ko abuztuaren 21a) euskal futbolaria izan zen. Atezain lanetan aritu zen, Deportivo Alavésen beste kluben artean. Aretxabaletako taldean hasi zen jokatzen eta 1952an Alavesak fitxatu zuen Bixente Etxeandia taldekidearekin.

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Areneo David

**Areneo David** (Lilongwe, 1995eko ekainaren 6a) arkularia da. Malawi ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akmal Nor Hasrin

**Akmal Nor Hasrin** (Kuala Lumpur, 1995eko uztailaren 15a) arkularia da. Malaysia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugenio Hilario

**Eugenio Hilario Calvo** (Tolosa, Gipuzkoa, 1909ko maiatzaren 6a - 1944ko martxoaren 20a) euskal herritar futbolaria izan zen. Aurrelari lanetan aritu zen. Bere herriko taldean hasi eta Real Madrilek 1930ean fitxatu zuen. 

## Taldeak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Cheng Chu Sian

**Cheng Chu Sian** (Kuala Lumpur, 1986ko martxoaren 1a) arkularia da. Malaysia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius junghuhnii

***Cortinarius junghuhnii*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Hydrocybe junghuhnii*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, konikoa, arre-kanela kolorekoa, kapelaren erdiraino ildaskatua, tomentu pixka batekin, okre-lehoi kolorekoa lehorrean.

**Orriak:** Okre-horixkak, ertz flokulosoarekin, zabal samarrak eta zabal.

**Hanka:** 5 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 cm inguruko diametrokoa, zurbila kanpotik; barrutik arre-herdoil kolorekoa.

**Haragia:** Kanela kolorekoa. Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Junghuhnii* epitetoa pertsona izenetik dator.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Ez beti ondo identifikatua.

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius ionosmus

***Cortinarius ionosmus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Telamonia ionosmus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, ganbila edo pixka bat titiduna, leuna, zetaduna, higrofanoa, arre-marroia hezetasunarekin, arre-grisaxka  lehorrean, errezel zurixka fibrilosoarekin.

**Orriak:** Kafesne kolorekoak, zahartzean ilunagoak, nahikoa estu, lodiak eta itsatsi-atxikiak.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaietakoa eta 0,5 eta 1 cm bitarteko diametrokoa, zurixka, oinarrian arrexkarako joerarekin, amaieran dena gris-arrexka; betea, zilindrikoa, klabiforme samarra. Errezelak hondakin fibrilosoak uzten ditu edo eraztunetan.

**Haragia:** Arre zurbila, luze irauten duen bioleta usain handi eta bereizgarriarekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Ionosmus* epitetoa grekotik dator, bioleta esan nahi duen “ionòs” hitzetik eta usaina esan nahi duen “osmos” hitzetik. Bere usainagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Bere usainagatik ezagutzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udan. Mendiko *Picea* basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Euskal Herria, Pirinioak, Alpeak, Suedia, Norvegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicola Coughlan

**Nicola Coughlan** (Galway, Irlanda, 1987) irlandar aktorea da. Channel 4 katearen *Derry Girls* sitcomean agertzeagatik eta *Bridgerton* Netflixeko telesailean Penelope Featherington gorpuzteagatik egin zen ezaguna batik bat.

## Ibilbidea 
Nicola Coughlan 1987ko urtarrilaren 9an jaio zen Galwayn, Irlandan, eta Oranmoren hazi zen  . Armadako ofiziala du aita eta etxekoandrea ama, senideen artean alaba txikia da  . Bost urte zituela, bere ahizpa nagusia eskolako antzezlan batean ikusten, aktore izatea erabaki zuen  . Scoil Mhuire lehen hezkuntzako ikastetxean eta Calasanctius Collegen bigarren hezkuntzakoan ikasi zuen  . Ingelesean eta Zibilizazio Klasikoan lizentziatu zen Irlandako Unibertsitate Nazionalean    .

Ingalaterrara joan zen antzezletzan karrera egitera, eta Oxford School of Drama eta Birmingham School of Acting ikastetxeetan ikasi zuen. Aukera profesionalagatik Londresera joan zen bizitzera. Han hainbat lan egin zituen txikizkako merkataritzan  aktore heldu gisa enplegua bilatzen saiatu zen bitartean, baina zailak izan zituen hastapen horiek   .

*Jess and Joe Forever* antzezlanerako Londresko The Old Vic-en lortu zuen azkenean rol protagonista (Jess, 2016an) eta bira ere egin zuen lan horrekin.

Telebistan 2018an lortu zuen bideak irekiko zizkion rola, Clare Devlinen papera, *Derry Girls* serieko pertsonaia nagusietako bat. Telesaila 2018ko urtarrilean eta otsailean eman zuten Channel 4 -n. Baina nazioarteko oihartzuna  Netflix streaming plataforman eman ondoren etorri zen  .

## Aktibismoa 
2018an, Nicola Coughlan Londresko Donmar Warehouse antzokiko *Prime of Miss Jean Brodie* funtzioetan zen bitartean, *The Guardianen* artikulua idatzi zuen  salatzeko antzerki-kritikariek aktoreen gorputzak kritikatzeko duten joera, hor ere lodifobia handia zegoela iritzirik   . 

2019ko otsailean, 28 emakumeko talde baten buru izan zen, bakoitza maleta bat garraiatuz, eta Londresko Westminster zubia zeharkatu zuten Ipar Irlandan abortua legeztatzeko eskatzeko. Ingalaterrara abortatzera bidaiatu behar zuten emakumeak irudikatu nahi izan zituzten ekintzarekin     .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Evernia prunastri

***Evernia prunastri*** liken frutikoloso espezie bat da, Parmeliaceae familiakoa. Ipar hemisferioko baso hostozabaletan aurkitzen da, Ipar Amerikan eta Europa mendebalde eta erdialdean. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Habitata 
Zuhaitzen enbor eta adarretan hazten da. Haritza eta haren familiakoetan aurkitzen da normalean baina izei eta pinuetan ere ikus daiteke. Multzo handiak osatzera iristen da.

## Deskribapena 
Oreinaren adarren antzeko egitura du. Zurtoina motza, zapala eta oso adarkatua da. Adarrak nahiko bihurrituak ditu. Lehor dagoenean kolore berde edo zuri-berdexka izaten du eta azala latza izaten du. Hezetasuna duenean oliba kolorekoa edo berde-horixka izaten da eta gomaren ehundura hartzen du.

## Erabilera 
Lurringintzan asko erabiltzen da. Europa osoan batu eta Frantzia hegoaldeko Grasse herrira esportatzen da, han ateratzen dituzte liken honen konposatu lurrintsuak eta esentziak. Pinuetan hazten den likenak trementina usaina du eta lurringintzako hainbat konposatu sortzeko oso baliotsua da.

Larruazal sentikorra dutenek ez dute *Evernia prunastri* likena ukitu behar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hatchet Inn (Bristol)

**Hatchet Inn** (euskaraz *Aizkoraren Ostatua*) Ingalaterrako Bristol hiriaren erdigunean dagoen taberna historiko bat da. 1606an ireki zen eta Bristolen oraindik jardunean diharduen tabernarik zaharrena da. Ingalaterrako Ondarearen II mailako eraikinen zerrendan dago. 

2006an laugarren mendeurrenaren ospakizunak egin ziren. Inguruko kaleak itxi egin ziren eta zerbitzari zein bezeroak XVII. mendeko janzkeraz apainduta ibili ziren.

## Izena 
XVII. mendearen hasieran Clifton basoak estaltzen zuen ingurua eta bezeroak aizkora aldean zeramatela sartzen ziren tabernara, horregatik du *Hatchet* izena.

## Historia 
1606an ireki zen. Ez da XVII. mendetik jardunean dirauen taberna bakarra Bristolen baina bai zaharrena, Llandoger Trow taberna 1664koa baita.

XVIII, eta XIX. mendeetan boxeo ring-a izan zuen eta oilar demak ere egin izan ziren. Patioan dagoen plaka batek gogoratzen ditu horiek. Goiko solairuan dagoen areto txiki bat erabiltzen da horretarako. Hatchet Inn tabernaren atzealdean Cannon Cinema ere bazegoen baina 2000an itxi zituen ateak. Haren tokian *Academy Night Club/gig* dago orain kontzertuak egiten dira.

Anna Freeman idazlearen *"The Fair Fight"* eleberriko kokalekuetako bat da.

## Iruditegia 

Irudi:Hatchet Inn 2018.jpg|Hatchet Inn.
Irudi:The Hatchet Inn - geograph.org.uk - 3972701.jpg|Aurrealdea.
Irudi:The Olde Hatchet Inn - geograph.org.uk - 206036.jpg|Eraikin multzoa, kalez inguratuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Obelisko beltza

Salmanasar III.aren **Obelisko beltza** K. a. 827. urtean eraikitako monumentua da eta Asiriar Inperioaren garaian eraiki zuten. Inperio Asiriarra  Mesopotamian zehar hedatu zenTigris eta Eufrates ibaien inguruan.

## Aurkikuntza eta historia 
[thumb|300x300px|[Asiria|Asiriar Inperioaren eragin-eremuaren mapa]]
Eskultura 1846an aurkitu zuen Austen Henry Layard arkeologoak Nimrud-en (edo Kalhu, Asiriako hiriburu ohia), Tigris ibaiaren ondoan, Mosuletik 30 bat kilometro hego-ekialdera egungo Iraken, eta monumentu publiko gisa eraiki zen.

Eskultura 1846an aurkitu zuen Austen Henry Layard arkeologoak Nimruden (edo Kalhu, antzinako hiriburu asiriarra), Tigris ibaiaren ondoan, Mosuldik 30 kilometro hego-ekialdera, egungo Iraken. Monumentu publiko gisa eraiki zuten, gerra zibilaren garaian. Bere erliebeetan agertzen dira:

* Asiria K.a. 858 eta 824 urteen bitartean gobernatu zuen Salmanasar III.a erregearen lorpenak- Asurnasirpal II.aren seme eta ondorengoa-

* bere komandante buruarenak

* asiriarrek menderatutako beste erresuma batzuetatik jasotako zergak islatzen dituztenak: gameluak, tximinoak, elefanteak eta errinozeronte bat, metalak, zura, bolia eta obeliskoaren aurpegi bakoitzean banatutako bost eszenatan.
Idazkera kuneiformeak honela dio:

* Guilzanuko biztanleen zerga (Irango ipar-mendebaldeko erresuma).

* Jehuren tributua, Omri Lekuko erregea (Israelgo iparraldeko antzinako erresuma).
* Musri herrialdeko (ziurrenik Egiptoko) tributua.
* Marduk-apilusur, Sukhu herrialdeko printzea (Siria eta Irak artean dagoen Eufrates erdiko erreinua).
* Qarparunda, Khattin herrialdeko printzea (Antiokia, gaur egungo Hatay probintzia, Turkia) tributua.

[thumb|300x300px|Obelisko beltzaren bigarren erregistroko erliebeak. Bertan, Jehu edo Oseas Israelgo erregearen mezulari bat agertzen da, edo, beharbada, horietako bat, [Salmanasar III.a|Salmanasar III.a Asiriako erregearen aurrean makurtzen. Testu kuneiforme asiriarrak honako hau dio: "Oseasen tributua, Omriren [ bere leinuaren] semea", baina horrek ez du esan nahi etzandako figura errege denik nahitaez.]]
Obeliskoa Kalhu jauregiko audientzia-gela batean jarri zuten, bere erregealdiaren propaganda gisa, eta bere erliebeetako batean ezagutzen den israeldar baten irudirik zaharrena ikusten da (Jehu edo Oseas erregearen mezulari batena, edo, beharbada, haietako batena).

## Deskribapena 
* Erregearen lorpenen, arbasoen eta tituluen inskripzio bat.
* Forma: Oinarri angeluzuzeneko obeliskoa, pirandoi mailakatu batez koroatua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asiriar artea
* Obelisko zuria
* Kurkheko monolitoa

## Kanpo estekak
Judith Uwizeye

**Judith Uwizeye** (1979ko abuztuaren 20a) ruandar legelari, irakasle eta politikaria da, 2017ko abuztuaren 31tik aurrera Presidentearen Kabineteko Ministro gisa aritzen dena. 2014ko uztailetik 2017ko abuztura arte, Ruandako Zerbitzu Publiko eta Lan Ministroa izan zen.

## Bizitza 
Judith Uwizeye Ruandan jaio zen 1979ko abuztuaren 20an. Ruandako Unibertsitate Nazionalean zuzenbidean lizentziatu zen 2006an eta geroago Nazioarteko Ekonomia eta Enpresa Zuzenbideko masterra egin zuen Groningengo Unibertsitatean. 

2006an, Ruandako Unibertsitate Nazionaleko zuzenbide fakultatean irakasten hasi zen Butaren. Geroztik, unibertsitate horrek beste instituzio publiko batzuekin bat egin zuen Ruandako Unibertsitatea bihurtzeko. 2014an ministro izendatu zutenean, Uwizeye nazioarteko ekonomia eta enpresa zuzenbideko irakasle laguntzaile izatera iritsi zen.

Judith Uwizeye Manase Ntihinyurwa aduanako funtzionarioarekin ezkonduta dago eta bi seme-alaba ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alcañizko Lonja

**Alcañizko Lonja** XV. mendeko Aragoiko gotiko berantiarreko eraikina da. Alcañiz herrian dagoen lonja edo merkataritza-etxe tradizionala da,Teruelgo probintzian, Aragoiko Erresumak izan zituen lonja ikusgarrietan bat, alderatu daitekeelarik Zaragozakoarekin. Udaletxearen ondoan dago (berau Pizkundeko eraikina) monumentu multzo bat osatzen du herriaren erdigune historikoan, Santa Maria kolegiataren ondoan.

21. mendean udalaren bulego administratiboetarako erabiltzen da eraikina.

## Deskribapena 
Lonja XV. mendekoa da, eta behe solairu bat du, arku zorrotzeko hiru arku handiz irekia, arkubarnearen barruko aldean arkutxo txikiagoz apainduak. Alde hau gurutze-gangaz estalita dago. Goiko solairua XVI. mendean gehitu zen, ondoan udaletxea eraiki zenean. Aragoiko galeria tradizionalen gisara dago egina, zutabedun erdi-puntuko arku zabalekin. Azkenik, XVIII. mendeko luneto eta okuluak dituen hegal oso irtena du erremate gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Martin afera

**Henri Martin afera** Frantziako Laugarren Errepublikako eskandalu politiko-militarra izan zen, Indotxinako Gerraren garaian gertatutakoa. Polizia militarrak ustez sabotajeak egiteagatik Henri Martin aktibista komunista frantziarra (PCFren kidea) 1950eko martxotik 1953ko abuztura arte atxilotu zuen.

Itsas Armadak 1945ean bidali zuen Martin Frantziar Indotxinara marinel gisa, japoniarren okupazioaren aurka borrokatzeko esperantzan, nahiz eta  Martin iritsi zenerako japoniarrak jada desarmaturik zeuden. 1946ko azaroaren 23an, Haiphong bonbardaketaren lekukoa izan zen, gaur egungo Vietnamen. Bere dimisioa aurkeztu arren, atzera bota zuten eta azkenean Toulonera itzuli zen.

Toulonen, Varreko komunistekin koordinatuta, armategian propaganda lanak egiten hasi zen, marinelak Indotxinan borroka berehala gelditzea eskatzera bultzatzen zituzten liburuxkak banatuz.

Martin mugimendu komunistako kide izatea publikoki ezaguna ez zen arren, ikertzaileek ez zuten horri buruzko zalantzarik. Denbora horretan aktibista asko atxilotu zituzten Indotxinako Gerraren aurka egindako legez kanpoko ekintzengatik. Baina Henri Martinen kasua araudi militarraren aurkako jarduera politiko soil batengatik bost urteko espetxe zigorreko epai neurrigabearen ondorioz nabarmendu zen.

Martin «frantziar herriak Indotxinako gerra zikinaren aurka egindako borrokaren» ikur bihurtu zen. Frantziako Alderdi Komunistaren eta elite intelektual eta politikoaren ekimenez, defentsarako batzorde bat eratu zen. Martinen aldeko figura nabarmenen artean Jean-Marie Domenach eta *Esprit* bere aldizkaria, Jean Cocteau eta Jean-Paul Sartre- zeinek 1953ko amaieran ''L'Affaire Henri Martin'' izeneko liburua argitaratu zuen- zeuden.

Martinen epaiaren aurkako kanpainak goia jo zuen, haren aldeko bilera, manifestazio eta liburuxkekin. 1951ko maiatzaren 19an, epaia baliogabetu egin zuten, eta uztailaren 19an formalki ezeztatu. Hala eta guztiz ere, 1953ko abuztuaren 2ra arte ez zuten Martin askatu.

Philippe Robrieuxek Martinen aferak Dreyfus aferarenak gogorarazten zituzten proportzioak hartu zituela idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Marie Domenach

**Jean-Marie Domenach** (Lyon, 1922ko otsailaren 13a - Paris, 1997ko uztailaren 5a) frantziar idazle eta intelektual katolikoa izan zen.

## Biografia 
Bere familia jatorriz Oleta i Èvol (Ipar Katalunia) herrikoa zen. Jean-Marie Domenach unibertsitatean sartu zen Letretako ikasketak egiteko. 1941 eta 1942 artean Lyongo Unibertsitateko ikasleen erresistentziaren liderra izan zen bere lagun Gilbert Drurekin batera. 1943ko abuztuan, Vercorsen erresistentzia klandestinoarekin eta Uriageko Koadro Eskolarekin bat egin zuen. 1945ean Frantziako barruko indarren *Aux armes!* () aldizkaria zuzendu zuen.

Emmanuel Mounierrek sortutako Esprit aldizkari pertsonalistako erredakzio-idazkaria izan zen. Albert Béguin hil zenean aldizkaria zuzendu zuen, 1957tik 1976ra arte.

Emmanuel Mounierrekin 1949an Simone de Beauvoirren *Bigarren sexua* lanaren agerpena bultzatu eta babestu zuen. 1950eko hamarkadatik aurrera, *Esprit* aldizkariak Frantzian ezker demokratikoa sortzen lagundu zuen, bereziki, herrialde komunisten blokeko disidenteei lagunduz. 1968ko maiatzaren ondoren, *Esprit*ek Ivan Illich eta autonomiari, ekologia politikoari eta bizikidetzari buruzko bere ideiak ezagutarazi zituen Frantzian.

Bakearen Mugimenduko militantea, gerra amaitu zen egunetik, Domenachek deskolonizazioaren alde borrokatu zuen Indotxinan eta Aljerian, horretan Charles de Gaulleri lagunduz. 1971ko otsailaren 8an, Michel  Foucault eta Pierre Vidal-Naquetekin batera, espetxeei buruzko informazio taldea sortu zuen. 1974an, Frantziako Alderdi Sozialistak antolatutako Sozialismoaren Audientzietan () parte hartu zuen. 1975ean Vietnamgo *boat-people*en alde egin zuen, Raymond Aron eta Jean-Paul Sartrerekin.

Kazetariak Prestatzeko Zentroko ikasketa-zuzendaria 1978 - 1980 bitartean, eta, ondoren, 1980tik 1987ra, Humanitate eta Gizarte Zientzietako irakaslea Eskola Politeknikoan. Bertan, "Modernitaterako hurbilketak" ikastaro ezaguna egin zuen.

Jean-Pierre Dupuyrekin, 1982an, Jean Ullmoren gogoetei buruz zientzia kognitiboen eta epistemologiaren ikerketa-zentro bat sortu zuen (CREA izenekoa), eta bere lanen zati bat René Girarden pentsamenduari eskainia egon zen.

Kronikak idatzi zituen aldizkari askotan, adibidez, kanadar  MacLean, L'Expansion, eta France Catholique aldizkarietan. "Politique autrement" () klubean parte hartu zuen.

Jean-Luc Domenach politikari eta Txinan adituaren aita izan zen.

## Lan nabarmenak
**La Propagande politique* (PUF, 1950)
**Emmanuel Mounier*. Paris, (Éditions du Seuil, 1972). 
**Des idées pour la politique* (Éditions du Seuil, 1988)
**Le Crépuscule de la culture française?* (Plon, 1995)

## Kanpo estekak
Valérie Bemeriki

**Valérie Bemeriki** (Rutshuru, 1955) Kongo Belgikarrean jaiotako ruandar irrati esataria da. Radio Télévision Libre des Mille Collines katean aritu zen eta zeresan handia izan zuen Ruandako genozidioa sustatzean.

## Bizitza 
Valérie Bemeriki Rutshurun (Kongo Belgikarra, gaur egun Kongoko Errepublika Demokratikoa) jaio zen 1955ean eta Ruandako Giciye herrian hazi zen.

Radio Télévision Libre des Mille Collines kateko aurkezle nagusietako bat izanik, Valérie Bemerikik maiz aipatu zituen ustezko «Ruandako Fronte Abertzalearen konplizeen» izenak eta helbideak, indarkeria bultzatuz eta, sarritan, hilketak ere bai. 1994ko apirilaren 8an, Juvénal Habyarimana Ruandako presidentea hil eta bi egunera, Bemerikik ironiaz esan zuen aurreko gobernuko oposizioko kideak «ez zirela aurkitu», haietako batzuk, hala nola Agathe Uwilingiyimana lehen ministroa, dagoeneko hilak izan zirela. RTLMren bulegoetan izandako topaketa batean oinarrituta, Roméo Dallaire NBEren Ruandarako Laguntza Ekimeneko indarreko komandanteak «oso oldarkor» gisa geskribatu zuen Bemeriki. 1994ko ekainaren 28an, elkarrizketa egin eta hilabete baino gehiagora, Bemerikik airean esan zuen Dallaire zela «gerra honen oinarria».

Kantano Habimanaren ondoren, Valérie Bemeriki zen aire-denbora gehien zuen esataria (kateko saio guztien % 17 inguru).

Genozidioa amaitu ondoren, epaitu zuten, Ruandako Errepublikako Genozidio Legearen arabera (1996).

1994ko uztailean, Valérie Bemeriki Zairera ihes egiten saiatu zen. 1999ko ekainaren 13an Ruandako armadak Minovan atxilotu zuen, Kongoko Errepublika Demokratikoan. 2009an gacaca auzitegiak biziarteko kartzela zigorrera kondenatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naha Mint Seyyidi

**Naha Mint Mohamed Lemine Ould Seyyidi** (Boutilimit, XX. mendea – 2021eko uztailaren 24a) mauritaniar kazetaria izan zen, herrialdeko hedabideetan lan egin zuen lehen emakumea.

## Bizitza 
Boutilimiten jaio zen. Autodidakta zen eta ez zuen goi-mailako ikasketarik egin.

Mauritaniako emakume kazetarien artean eta eskualde osoko emakume kazetari arabiarren artean aitzindaria zen.

Naharen ahizpa gazteena, Khadaja, ere herrialdeko emakume kazetari aitzindaria izan zen. Biek *Journal Télévisé en Français* telebista katean lan egin zuten. 1960ko hamarkadan sortutako Mauritaniako Emakumeen Goi Kontseiluko kide izan zen. Mauritaniako Emakumeen Komunikabideetako Batasuneko ohorezko presidentea ere izan zen. 2020an, erakunde horrek Naha Mint Seyyidi lehiaketa jarri zuen martxan, komunikabideetan emakumeekin lotutako gaiak nabarmentzeko eta azpimarratzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agathe Uwilingiyimana

**Agathe Uwilingiyimana** (Nyaruhengeri, 1953ko maiatzaren 23a – Kigali, 1994ko apirilaren 7a), ***Madame Agathe*** izenez ere ezaguna, ruandar irakasle eta politikaria izan zen. Ruandako lehen ministro izan zen 1993ko uztailaren 18tik 1994ko apirilaren 7an Ruandako genozidioan hil zuten arte.

## Bizitza 
Agathe Uwilingiyimana 1953ko maiatzaren 23an jaio zen Nyaruhengeri herrian, Ruandako hegoaldeko Butare probintzian, hutu jatorriko familia batean. Guraso nekazariekin Kongo Belgikarrera joan zen, baina Butarera itzuli ziren 1957an.

Azterketa publikoak arrakastaz gainditu ondoren, Notre Dame des Cîteaux ikastetxean ikasi zuen, eta 1973an humanitateak irakasteko ziurtagiria lortu zuen. Matematika eta kimika ikasketak jarraitu zituen, eta ondoren, Butaren irakasten hasi zen 1976an. 1983rako kimika irakasten ari zen Ruandako Unibertsitate Nazionalean. 1985ean lizentziatu zen, eta lau urtez kimika irakatsi zuen Butareko ikastetxeetan. Tradizionalisten kritikak jaso zituen nesken artean matematika eta zientzia ikasketak sustatzeagatik Faustin Twagiramungurekin batera. 

## Heriotza 
Habyarimana presidenteak 1993ko abuztuaren 4an kargutik kendu zuen ofizialki, baina zortzi hilabetez jarduneko lehen ministro gisa aritu zen, eta handik ordu gutxira erailak agertu ziren haien etxea zaintzen zuten UNAMIR misioko 10 kasko urdin belgikarrak ere. Gertaera dramatiko haiek Ruandako genozidioari hasiera eman zioten, 1994ko apirilaren 7tik uztailaren 18ra arte iraun zuena. 

Jean Kambanda muturreko hutuak Uwilingiyimana ordezkatu zuen behin-behineko gobernuko lehen ministro gisa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stylianos Mavromichalis

**Stylianos Mavromichalis** (; Mani, 1899 – Atenas, 1981eko urriaren 29a) greziar epaile eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1963ko irailetik azarora.

Petros Mavromichalisen ondorengo bat izan zen, Greziako Independentzia Gerran borrokatu zuena. Zuzenbidea ikasi zuen eta Greziako Auzitegi Goreneko presidente izan zen 1963tik 1968ra. 1963ko irailetik azarora lehen ministro izan zen trantsizioko gobernu batean.
thumb|Stylianos Mavromichalisen hilobia
Syrphidae

**Syrphidae** Diptera ordeneko intsektuen familia bat da. Familiako kideei **sirfido** esaten zaie. Helduek erle edo liztorren antza hartzen dute eta loreetako nektarraz elikatzen dira. 

Espezie batzuk nekazaritzarako oso onuragarriak dira landare-zorrien izurriei aurre egiteko.

## Itxura 
Tamaina aniztasun handia dute, batzuek milimetro gutxi batzuk neurtzen dituzte eta beste batzuk handiak dira, Kolore arre iluna eta horia tartekatzen dute, abdomen aldean bereziki. Batesiar mimetismoaren adibide argia dira.

Buru handia dute eta begiak elkarrengandik oso aldenduta. Hegaletan zain nabarmenak izatea da familiaren ezaugarrietako bat.

Beldarrek ez dute hankarik ez eta buru nabarmendurik ere. Hauek intsektutaz elikatzen dira.

## Sailkapena 
6.000 espezie inguru existitzen dira 200 generotan banatuta. Lau azpifamilia ditu:
* Eristalinae
* Microdontinae
* Pipizinae
* Syrphinae

## Iruditegia 

Irudi:Long hoverfly (Sphaerophoria scripta) female.jpg|*Sphaerophoria scripta*.
Irudi:Eupeodes corollae (female) - Flickr - S. Rae (5).jpg|*Eupeodes corollae*.
Irudi:Hoverfly December 2007-8.jpg|*Episyrphus balteatus*.
Irudi:Drone fly feeding on marigold.jpg|*Eristalis tenax*.
Irudi:Helophilus affinus1.jpg|*Helophilus affinis*.
Irudi:Xylota segnis - Flickr - S. Rae (3).jpg|*Xylota segnis*.
Irudi:Tropidia scita (Syrphidae) - (male imago), Elst (Gld), the Netherlands - 3.jpg|*Tropidia scita*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haziq Kamaruddin

**Haziq Kamaruddin** (Johor Baharu, 1993ko uztailaren 4a - Kajang Hospital, 2021eko maiatzaren 14a) arkularia zen. Malaysia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sphaerophoria scripta

***Sphaerophoria scripta*** sirfidoen familiako intsektua da, Europan, Ekialde Hurbilean Afrika iparraldean eta Ipar Amerikan aurkitzen dena. 

Sirfidoetan ohikoa den bezala erlearen edo liztorraren itxura du eta nekazaritzarako onuragarria da, beldarrak landare-zorrietaz elikatzen baitira. Helduak polinizatzaile bikainak dira *Galeopsis angustifolia* eta *Silene gallica* lore espezientzako bereziki.

## Deskribapena 
Intsektu txikia da. 7-12 mm arteko luzera du eta 5-7 mm arteko hegal-zabalera. Gorputza luzea eta estua da eta hegalak gardenak dira, baina zainak nabaritzen zaizkie.

Buru handia du. Begiak beltzak dira eta elkarrengandik aldenduta daude. Begien artean dagoen aurpegia horia da. Antena oso laburrak ditu. Toraxa kobre kolorekoa da eta alboetan lerro horiak ditu. Eskuletoa ere horia da.

Abdomena luzea eta zilindro itxurakoa da. Oinarrian beltza da eta lau lerro hori zabalek zeharkatzen dute. Hanka horiak ditu.

Sexu-dimorfismoa azaltzen du. Emeak distiratsuagoak dira eta abdomena zabalagoa dute. Arren kasuan abdomeneko azken bi lerro horiak lausoagoak dira, lerro beltzak gorrixkak direlako.

## Bizi zikloa 
Intsektu helduak apirila eta azaroa artean ikusten dira hegan. Beldar egoeran hibernatzen du.

## Iruditegia 

Irudi:Long Hoverfly (Sphaerophoria scripta) male (15036233308).jpg|Arra.
Irudi:(MHNT) Sphaerophoria scripta - Female dorsal view.jpg|Emea.
Irudi:Flickr - Lukjonis - Flowerflies - Sphaerophoria scripta.jpg|Kopula.
Irudi:Sphaerophoria.scripta.wing.detail.jpg|Hegaletako zainak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khairul Anuar Mohamad

**Khairul Anuar Mohamad** (Kemaman, 1991ko irailaren 22a) arkularia da. Malaysia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pélagie Uwera

**Pélagie Uwera** (1974ko abuztuaren 28a) ruandar politikaria da. 2019az geroztik, Hegoaldeko probintzia ordezkatzen du Ruandako Senatuan.

## Bizitza 
Pélagie Uwera gizarte-zientzietan lizentziatu zen eta Kigaliko Unibertsitate Askean garapen ikasketetako masterra egin zuen. 1998tik 2009ra irakasle aritu zen bigarren hezkuntzako ikastetxe batean.

2012tik 2019ra, Uwera Ruandako Hauteskunde Batzorde Nazionaleko komisario izan zen. Batzordeko zazpi kideetako bat, 2014an Commonwealth estatuetako behatzaile aditu gisa jardun zuen Botswanako hauteskunde orokorretan.

2015ean, Ekialdeko Afrikako Batzar Legegilerako hautagai gisa aurkeztu zen, baina kargu hori François Xavier Kalindak lortu zuen.

2019ko senataritzako hauteskundeetan, Hegoaldeko probintziako 23 hautagaien artean egon zen eta beste birekin batera hautatua izan zen. 2019ko urrian, senatuko diziplina-batzordean parte hartzeko hautatu zuten Chrysologue Karangwa diputatuaren laguntzaile gisa. 2019ko azaroan, Uwera eta John Bonds Bideri senataria hautatu zituzten Parlamentu Panafrikarrean Ruanda ordezkatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius muricinus

***Cortinarius muricinus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Phlegmacium muricinus*, *Gomphos muricinus*, *Inoloma muricinum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Trinkoa, erdiesferikoa, zirkularra eta zabaldua amaieran, urdin-lila koloretik amatista kolorera, eguraldi lehorrarekin, erditik hasita ertzetara herdoil tonalitateak hartzen joaten da. Kapelaren azala ezkata zentrokideetan hausten da. Ertzak errezelaren hondakin zurixkak izaten ditu.

**Orriak:** Estu, zabalak, ertzean borobilduak, hasieran lila-urdinxka kolorekoak, gero arrosakarak, amaieran arre-larru kolorekoak.

**Hanka:** 5 eta 7 cm bitarteko garaietakoa eta 1,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa. Morea, azal zurixkarekin errezel argiarengatik, gero gorri-herdoil kolorekoa, bukaera erraboildunarekin.

**Haragia:** More argia. Ilunagoa kanpoalderantz, gero herdoil kolorekoa, adar errearen usain bereizgarriarekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Muricinus* epitetoa latinetik dator, purpura kolorea esan nahi duen, “murex” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da kontsumitu behar ia *Cortinarius* guztiak bezala.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Suedia, Erresuma Batua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sally St. Clair

thumb|270x270px|Bere heriotzaren ilustrazioa *Abentura zirraragarriak lehen biztanleen artean* W. Wildwood, 1866.
**Sally St. Clair**  edo **St. Clare** irakurrita (Hego Carolina, AEB,  ? – AEB, 1782) estatubatuar emakume militarra  izan zen, Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerran armadara gizonez mozorrotuta joan zena. Bere benetako generoa ez zuten aurkitu 1779an Savannahren setioan guduan hil zen arte.

## Bizitza 
Ezer gutxi dakigu St. Clair. Emakume kreole, koloredun emakume edo jatorri afrikar eta frantseseko emakume gisa deskribatzen da. Kontakizun batzuen arabera, armadarekin bat egin zuen bere maitearekin, sarjentu batekin, egoteko. Artillero gisa arituko zela uste da. Hainbat iturriren arabera, 1779ko Savannahko batailan hil zuten.

George Pope Morris bezalako "viktoriar erromantikoek" esan zuten bere maiteak berak ere ez zuela ezagutu hil arte, bere gorpua hiletarako prest zegoenean. Morrisen St. Clairi eskainitako poemaren hasiera:
: «Marion bandaren ilaretan
: zingiretan eta basoetan zehar,
: hondar horizko hondartzaren gainean,
: mendia, lautada eta harana,
: hegoaldeko dontzeila bat, bere harrotasun osoan,
: bere maitearen ondoan alai joaten da,
: halako mozorroan,
: bere begietan
: ez du Sally ezagutzen.»
Morrisek St. Clairrek "neska kreol polit bat, begi ilunekoa", "ile kiribildun luze eta izurtuekin" deskribatu zuen, eta bere maiteari, Jaspe sarjentuari, zuzendutako ezpatada bat geldiaraztean hil zela esan zuen. "Ez zegoen begi lehorrik Sally St. Clairren gorpua bere hilobian lurperatu zutenean, Santee ibaitik gertu, Paradisuari lapurtua zirudien txoko berde eta itzaltsu batean."

Warren Wildwood-ek bere historia kontatu zuen, antzeko termino bitxiekin, *Thrilling Adventures Among the Early Setlers* (Abentura zirraragarriak lehen biztanleen artean, 1866) lanean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agustina Aragoikoa
* Anna Maria Lane
* Beatriz de Palacios
* Cathay Williams
* Deborah Sampson
* Eleonore Prochaska
* Hannah Snell
* Margaret Corbin (Molly)
* Molly Pitcher

## Kanpo estekak
Coprinellus truncorum

***Coprinellus truncorum*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jatekoa. Autore batzuek toxikotzat ere sailkatzen dute.

Sinonimoak: *Coprinus truncorum*, *Coprinus micaceus var. truncorum*, *Agaricus aquosus*, *Agaricus succineus*, *Agaricus ovatus*, *Agaricus ferrugineus var. hortensis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 cm artekoa, koniko-kanpai itxurakotik lautura, ertzak gorantz bihurrituta. Kapelaren azala leuna, oso erradiatua, gris-beix argi kolorekoa eta erdigune arreagoarekin.

**Orriak:** Libreak, estuak, zurixkak gaztetan eta beltzak zahartzean.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 5 eta 9 cm bitarteko garaierakoa (kapelaren diametroa baino luzeagoa), zurixka, zetaduna, eraztun gabea.

**Haragia:** Mehea, urria, usainik eta zaporetik gabekoa.

**Etimologia:** *Coprinus* terminoa grekotik dator eta simaurrari dagokio, simaurrean hazten dena. *Truncorun* epitetoa berriz latinetik dator, zuhaitzen enborra, esan nahi duen “truncus” hitzetik. Bere habitatagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Coprinus micaceus* delakoak, kapelaren azalean irinaren antzeko hondarrak izaten ditu, erdigunea ilunagoa eta pilatuagoak hazten dira.

## Sasoia eta lekua 
Udaberritik udazkeneraino. Usteltzen ari den egurrean. Egur piletan, enbor iletan, eroritako adarretan. Normalean ale ugari agertzen dira.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Argentina, Paraguai, Turkia, Errusia, batez Europa eta Australia ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dick Schoof

**Hendrikus Wilhelmus Maria "Dick" Schoof** (Santpoort, 1957ko martxoaren 8a) Herbehereetako funtzionario eta politikoa da. 2024ko uztailaren 2an hartu zuen lehen ministro kargua. Rob Jettenek ordezkatu zuen 2026ko otsailean.

2020tik 2024ra Justizia eta Segurtasun Ministerioko idazkari nagusi izan zen. Aurretik Segurtasun eta Terrorismoaren aurkako Koordinatzaile Nazionala izan zen 2013tik 2018ra. eta Inteligentzia eta Segurtasun Zerbitzu Orokorreko zuzendari nagusia 2018tik 2020ra. 2024ko maiatzean, Schoof izendatu zuten Mark Rutte Herbehereetako lehen ministro izateko 2023-2024 2023-2024ko gobernu-eraketaren ostean.

## Kanpo estekak
Fram espedizioa

[thumbnail|250px|1893ko uztailaren 2an *[Fram (itsasontzia)|Fram* itsasontzia Bergengo portutik itsasoratu zen, Ozeano Artikoa helmuga (*Farthest North* liburuaren grabatua, Archibald Constable & Co., Londres 1897)]]

**Fram espedizioa** (1893-1896), Fridtjof Nansen norvegiar esploratzaileak Ozeano Artikoan eki-mendebaldeko korronte naturalaren izotz deriba baliatuz Ipar Polo geografikora ailegatzeko ahalegina izan zen. Beren itsasontziak izotzean harrapatuak gelditzean lurjota amaitzen zuten beste esploratzaileak ez bezala, Nansenek Fram (norvegieraz *Aurrera*) itsasontzian Ozeano Artikoaren ekialdean dauden Siberia Berriko uharteetaraino nabigatu eta ontzia bankisa harrapatzea laga zuen, honela deribak Polora eraman zitzan asmoz.
Mali Bukovec

**Mali Bukovec** Kroaziako udalerri bat da, Varaždin eskualdean. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Sirač

**Sirač** Kroaziako udalerri bat da, Bjelovar-Bilogora eskualdean. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Clara Maass

**Clara Louise Maass** (East Orange, 1876ko ekainaren 28a - Habana, 1901eko abuztuaren 24a) AEBetako erizain bat  izan zen, sukar horia ikertzeko esperimentu medikoetan bere boluntariotzaren ondorioz hil zena.

## Bizitzako lehen urteak 
Clara Maass East Orangen jaio zen, New Jerseyn, Hedwig eta Robert Maass guraso etorkin alemaniarrengandik. Familia luteranoko bederatzi seme-alabetatik zaharrena zen. Clararen familia pobrea izan zen, eta familiaren karga finantzarioa arintzen laguntzeko, "amaren laguntzaile" gisa lan egin zuen bertako emakume batentzat, lehen hezkuntzan zegoen bitartean. Ez zuen dirurik irabazten, baina bere enplegatzailearen familiarekin bizi eta jan zezakeen.

1895ean, Newark German Ospitaleko Christina Trefz Erizainentzako Trebakuntza Eskolako lehen graduatuetako bat izan zen. 1898an, Newark German Ospitaleko erizain-buru egin zuten, eta bertan, bere lan neketsuagatik eta bere lanbideari eskainitako dedikazioagatik zen ezaguna.

## Armadan zerbitzua 
1898ko apirilean, Hispanoamerikako Gerran, Maassek erizain kontratatu gisa eskaini zuen bere burua Estatu Batuetako armadarako (Armadako Erizainen Kidegoa oraindik ez zen existitzen). Estatu Batuetako Armadaren Zazpigarren Kidegoan zerbitzatu zuen 1898ko urriaren 1etik 1899ko otsailaren 5era arte, Jacksonville, Florida, Savannah Georgia eta Santiago de Cuban. 1899an alta eman zioten, baina berriro boluntario gisa eskaini zuen bere burua AEBetako Armadaren Zortzigarren Kidegoan zerbitzatzeko Filipinetan 1899ko azarotik 1900eko erdialdera arte.

Armadarekin lanean ari zela, gudu-zauri gutxi ikusi zituen, sukar tifoideoa, malaria, dengea eta sukar horia zituzten soldadu gaixoak artatzen aritu zen. Manilan dengea hartu eta etxera bidali zuten. Une horretan, ikertzaileak ziur zeuden eltxoak transmisio-bidea zirela, baina ez zuten froga zientifikorik, pikatuak izan ziren boluntario batzuk osasuntsu baitzeuden. Maassek bere burua eskaintzen jarraitu zuen esperimentuetarako boluntario gisa.
* 1951n, bere heriotzaren 50. urteurrenean, Kubak *posta-zigilua* eman zuen bere omenez.
* 1952ko ekainaren 19an, Newark German Hospitala (harrezkero Bellevillera (New Jersey) joan zena) Clara Maass Memorial Hospital izena hartu zuen, eta gaur egun *Clara Maass Medical Center* bezala ezagutzen da.
* 1976an, bere jaiotzaren 100. urteurrenean, Maass *13¢ Estatu Batuetako oroigarrizko zigiluarekin* omendu zuten. Zigilu batekin saritutako lehen erizaina izan zen eta, gainera, ospitale bat bere izenarekin izan zuen lehen erizaina ere izan zen.
* 1976an ere, American Nurses Association-ek bere *Nursing Hall of Fame-*n sartu zuen.
* Eliza Luteranoko Santuen Egutegiak Maass eta Florence Nightingale erizain britainiarra ohoratzen ditu abuztuaren 13an "Gizartearen berritzaile gisa".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* American Nurses Association Hall of Fame 
* Clara Maassen hilobia
Comunardo Niccolai

**Comunardo Niccolai** (Uzzano, 1946ko abenduaren 15a – Pistoia, 2024ko uztailaren 2a) italiar futbolaria izan zen, atzelari postuan aritzen zena.

SEF Torres 1903 taldean hasi zuen bere ibilbidea. 1964 eta 1973 artean Cagliarin jokatu zuen. 1979an talde sardiniarrarekin txapeldun izan zen klubak lortutako lehen ligan. Bere azken denboraldiak AC Perugian eta AC Praton jokatu zituen.

Italiako futbol selekzio nazionalarekin hiru partida jokatu zituen. 1970eko Munduko Futbol Txapelketan parte hartu zuen eta lehen partidan lesionatu zen.

Erretiratu ondoren Italiako Futbol Federazioarekin lan egin zuen.

## Palmaresa 
### Taldea 
* Italiako Futbol Liga: 1969–70

### Selekzioa 
;Italia
* Munduko Futbol Txapelketa: 1970 (txapeldunordea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaptol (Požega-Slavonia)

**Kaptol (Požega-Slavonia)** Kroaziako udalerri bat da, Požega-Eslavonia eskualdean. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Ston

**Ston** Kroaziako udalerri bat da, Dubrovnik-Neretva eskualdean. Azken erroldaren arabera,  biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Ravna Gora

**Ravna Gora** honakoa izan daiteke:
* Ravna Gora (mendia), Kroazian.
* Ravna Gora (udalerria), Kroazian.
Sokatira 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan

**Sokatira 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan** jokatu zen lehiaketetako bat izan zen, gaur egungo Udako Olinpiar Jokoetako kiroletatik at dagoena. Sokatira txapelketa Bois de Boulognen jokatu zen, 1900eko Udako Olinpiar Jokoetako programazio zabalaren baitan, uztailaren 16an. Hala ere, bi talde baino ez zeuden: Racing Club de Francerena, bost frantses eta kolonbiar batekin (Francisco Henríquez de Zubiría), eta Eskandinaviako talde mixto bat, Danimarkako hiru atletekin eta Suediako beste birekin. Eskandinaviako taldeak irabazi zuen, 2-0. 

Hasiera batean Racing Club taldeak Ameriketako Estatu Batuetako talde baten aurka lehiatu behar zuen, baina atzera bota ziren mailu jaurtiketako ordutegiarekin talka egiten zuelako, eta hor lehiatzen ari zirelako. Eskandinaviarrak ordezko gisa onartu zituzten, beste txapelketa batzuetan zeuden atletekin eta Edgar Aabye kazetariarekin. 

Txapelketa hirutik onenak irabazi zuen, baina Eskandinaviak lehenengo biak irabazi zituen, eta urrezko domina eraman zuen. Bigarren saio bat egon zen, beranduago, eskandinaviarren eta estatubatuarren artean, baina ez zen ofiziala izan. Horregatik, maiz aipatzen da AEBk irabazi zuela urrea, hala izan ez bazen ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gonzalo Pelaez Aranburu

**Gonzalo Pelaez Aranburu**, **"Gontxalo"** bezala ezaguna, (Idiazabal, Gipuzkoa, 1948 - Azpeitia, Gipuzkoa, 2007ko urtarrila) musikari gipuzkoarra zen. 

## Musika ibilbidea 
Jose Maria Pelaez "Peke" anaiarekin batera hasi zen musika munduan. Gaztetan, Goierrin, Los Escápolis taldea sortu zuten. 

Geroago Egan plaza talde ezagunean hasi zen Iñaki Arenas soldadu joan zenean, hain zuzen. 

1994. urtean, Egan taldea banandu zenean, bertako kide batzuk Trabuko talde berria sortu zuten. Taldeak 1995 urtean kaleratu zuen bere lehen diska, "Trabuko izenekoa". Ondorengoek osatzen zuten taldea: Gonzalo Pelaez, baxua, Koldo Tarragona, teklatua ta ahotsa, Alberto Franzesena, bateria, Imanol Aranburu, teklatuak eta Jose Mari  Pelaez "Peke", kitarra ta ahotsa

Geroago, Trabuko taldetik ere beste bi talde sortu ziren, Irailerako 6 edota Kiñu musika taldeak. Gontxalo Pelaez Kiñu musika taldeko kidea izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luka (Zagreb)

**Luka** Kroaziako udalerri bat da, Zagreb eskualdean. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen.

## Kanpo estekak