open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Komando (informatika)

Informatikan, **komando** bat programa informatiko bati ataza espezifiko bat egin dezan ematen zaion agindu bat da. Komando lerroko interfaze batetik emanda egon daiteke agindu hori, shell bat bezalakoa, sare-protokolo baten parte den sare zerbitzu batentzako sarrera bezala, edo erabiltzaile batek menu bateko aukera bat hautatuta erabiltzaile interfaze grafiko batean eragindako gertaera bat bezala.

Zehazki, komando terminoa lengoaia informatiko inperatiboetan erabiltzen da. Izena eratzen da lengoaia horietako adierazpenak inperatiboaren antzera idatzi ohi direlako. Lengoaia inperatibo batean adierazpen bat hizkuntza natural bateko perpaus bat bezala ikusten bada, orduan komando bat, oro har, hizkuntza horretako aditz bat bezalakoa da.

Programa askok formatu berezia duten argumentuak onartzen dituzte, aukerak bezala ezagutzen direnak. Aukerek programaren defektuzko portaera aldatzen dute. Argumentu batzuek fitxategiak bezalako objektuz hornitu ditzakete programak, eta horien gainean jardun. Hizkuntza natural batekin konparatuz, aukerak aditzondoak dira, eta beste argumentuak objektuak.

## Unix adibideak 
Hemen komando lerroko interpretatzaile bati komando gisa ematen zaizkion agindu batzuk agertzen dira (Unix shell).

Lehenengo komando honek egiten duena erabiltzailearen lan-direktorioa direktorio-zuhaitzan */home/josu* direktoriora aldatzea da (*home* direktorioan aurkitzen den *josu* izeneko direktoriora). Agindu bezala jokatzen duen elementua *cd* da, eta argumentu bezala egiten duena */home/josu*:
 cd /home/josu

Beheko adibideko komandoak *Kaixo Mundua* irteera estandarrean pantailaratzen du. Kasu honetan, testua pantailan inprimatu besterik ez da egiten. Agindua ematen duen komandoaren izena *echo* da, eta argumentua "Hello World" da. Komatxoak *Hello* eta *World* bereizitako elementuak bezala tratatuak izan ez daitezen erabiltzen dira:
 echo "Kaixo Mundua"

Hurrengo adibideko komandoak baliokideak dira. */bin* direktorioan dauden fitxategiak zerrendatzen dituzte. Agindua ematen duen komandoa *ls* da, *l*, *t* eta *r* aukera erabiltzen dira eta */bin* direktorioa argumentua da:
 ls -l -t -r /bin
 ls -ltr /bin

*fitx1.txt* eta *fitx2.txt* fitxategien edukia pantailaratzen da adibide honetan. Erabilitako komandoaren izena *cat* da, eta bi fitxategiren izenak erabiltzen dira argumentu gisa:
 cat fitx1.txt fitx2.txt

## Windows adibideak 
Jarraian, DOS, OS/2 eta Microsoft Windows komando-gonbitaren prozesadorearentzako komando batzuk agertzen dira. Lehenengoak, *readme.txt* fitxategiaren edukia pantailaratzen du. Komandoaren izena *type* da, eta *readme.txt* erabiltzen da argumentu bezala:
 type readme.txt

Adibide honetan, uneko direktorioaren edukia pantailaratzen duen komando bat agertzen da. Haren izena *dir* da, eta *Q,* fitxategi bakoitzaren jabea ere zerrendan agertzea eskatzen duen aukera bat da:
 dir /Q

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*[command (ingeles(https://eu.wikipedia.org/wiki/ingeles)ez)]
*[Windows Commands | Microsoft Docs (ingeles(https://eu.wikipedia.org/wiki/ingeles)ez)]
Cyberduck

**Cyberduck**  FTP, SFTP eta WebDAV  konexioak kudeatu eta interfaze grafiko bat (GUI) gaineratzen duen kode irekiko bezero bat da. Bezero hau MacOS eta Windows (4.0 bertsiotik abiatuta) sistema eragileetarako erabilgarri dago, GPL lizentzia duena.   

Cyberduck Javan eta C#-en dago kodetuta. Sistema eragilearen arabera interfazea desberdina da, MacOS en kasuan, Java-Cocoa erabiltzen da, Windows-en berriz, defektuzkoa. 

Software hau hainbat hizkuntzara lokalizatua dago: alemana, katalana, txekiera, txinera (tradizionala eta sinplifikatua), daniera, eslovakiera, gaztelania, finlandiera, frantsesa, hebrearra, hungariera, indonesiera, ingelesa, italiera, japoniera, norvegiera, poloniera, portugesa, errusiera, suediera, thailandiera, turkiera eta ukraniera.

## Erabilpena 
thumb|264x264px|Cyberduck-en menu nagusia.Aplikazioa irekitzerakoan konexioak gehitu behar dira,  beharrezkoa diren kredentzialak  gaineratuz (erabiltzailea, pasahitza, etab). Modu horretan, kredentzialak egokiak izanez gero, zerbitzariarekin konexioa ezartzen da.

Konexioa ezartzeko FTTP/TSL euskarria AUTL-TLS bidez erabiltzen da. Modu horretan, direktorioen sinkronizazioa gertatzen da zerbitzaria eta bezeroaren artean. Erabiltzaileak nahi izanez gero interfazearen bidez (GUI) fitxategiak gaineratu eta ezabatu ditzake, aldaketa guztiak sinkronizatuko baitira. Modu berean, fitxategi mota batzuk ireki daitezke zuzenean testu-editore batekin, zuzenean aldaketak zerbitzarian eginez. 

## Historia 
David Kocherrek Cyberduck-en lehen bertsioa (cyberduck-24b1) argitaratu zuen 2003ko abuztuaren 15ean. Hortik aurrera hilabetean behin aldaketa eta hobekuntza berriak gaineratzen dira.

## Baimendutako protokoloak 
* FTP
* SFTP
* FTP/TLS
* WebDAV
* Google Docs
* Hubic
* Amazon S3
* Amazon CloudFront
* Rackspace Cloud Files
* OpenStack Swift (Keystone 3)

## CLI bertsioa 
**Duck** izeneko Cyberduck komando-lerroen interfazerako (CLI) bertsio bat dago eskuragarri. CLI Software hau FTP eta SFTP bezero gisa erabil daiteke, hodeiko hainbat zerbitzutako eragiketetarako, Windows, macOS eta Linux-erako eskuragarri dagoena. Instalatzeko pakete kudeatzaile ezberdinak erabili daitezke, apt, Homebrew eta pacman adibidez.

## Software Bateragarria 
Cyberduck-ek hainbat programarekin funtziona dezake, besteak beste:

* Growl
* Finder
* Testu editore desberdinak (adibidez: Smultron, Fraise, TextEdit...)
* Bonjour
* Spotligh
*AppleScript, AppleBonjour zerbitzuak eta Keychain
* Quicksilver
## Sistemaren eskakizunak 
* Mac OS X 10.4 edo altuagoa den bertsio batekin.  Mac OS X v10.3.9 eta aurrekoak web-orrialdeko changelog irakurtzea beharrezkoa da, bertan aurkitzen direlako bertsio zaharrenak.
* Bitar unibertsala.

## Ikus, gainera 
* FTP client software
* Transmit
*Software Askea
*SFTP client software

## Kanpo estekak
Unixeko shell

thumb|Unixeko shell kontsola /usr/bin fitxategian komandoak idazteko prest

**Unixeko shell**a Unix sistemetarako egindako komando lerroko interpretatzailea edo *shell*a da. Shellak komandoak eta script lengoaia prozesatzen ditu, eta erabiltzaileak adierazitako komandoa exekutatuko du shell scriptak erabiltzen.

Erabiltzaileek, oro har, bere makinan, Unix shellarekin elkarri eragiteko terminal emulatzailea erabiltzen dute. Baita hardware edo SSH konexioak erabil daitezke zerbitzari batera konektatuta badago ere. Unix shellek normalean fitxategien izen aldatze, mugitze, kontrola, etab ahalbidetzen du.

## Historia 
Sortutako lehen Unix shella Thompson shell deitzen da, Ken Thompsonek idatzita Bell Labsen eta Unix sistemetara banandu izan zena hirurogeita hamarreko hamarkada hasieran. Shell honek gaur egungo Unix sistemetako shellen ezaugarri basikoak hasieratu zituen, adibidez: pipelineak, fitxategi izenen aldaketa adierazpen erregularrekin edo kontrol estrukturak sinpleak.

Shell hau berriztu zen Glenda Shroeder-ek garatutako Multics shella gaineratuz. Konfigurazio fitxategi batzuetan agertzen den *rc* atzizkia(adibidez *.bashrc*) Multicsetik dator.

Ondoren, Mashey shell edo ezagunagoa den izenez, *sh,* Thompsonena oinarritzat hartuz, John Mashey-k eta beste batzuek hobetu zuten. Shell programazioa praktikoagoa bihurtu zuten, batez ere sare handietan. Ekarritako aldaketa nagusiak aldagaiak sartzea, erabiltzaileek sortutako scriptak (.sh fitxeroak) exekutatzea, eta seinalea eteteko kudeatzailea izan ziren.

Bertsio zahar, baina historikoki garrantzitsu bi, Bourne eta C shellak dira. Bere garaian, ezaugarri berezi asko izan zituztelako, C lengoaiako sintaxiaren antzera zuten eta *sh*ren oso desberdinak.

## Shellak sistemetan 
Egun, sistema eragile desberdinek shell interprete desberdina dute.

* **Ubuntu**: ubuntu bertsioak, ubuntu server, ubuntu zapore desberdinak, ... guzti hauen lehenetsitako shella *bash* da*.*
* **Debian**: Sistema honetan *bash* interpretea erabiltzen da.
* **Kali**: Debian sisteman oinarrituta, baina segurtasun informatikora bideratutako sistema honek *zsh* kontsola erabiltzen du sistema instalatzerakoan.
* **Windows**: SE honek, *cmd.exe* erabiltzen du komando interpretatzaile gisa eta ez du ezer ikusirik unixeko shellarekin, sistema bi hauen arkitektura oso desberdina baita.

## Beste interpretatzaile motak 
Atal honetan, hain edatuak ez dauden interpretatzaileak azalduko dira. Linuxeko shellean konfiguratu daitezkeenak:
* **fish**: Friendly Interactive SHell, shell ulerterraza da baina ez da besteekin bateragarria. Kolorez beteta dago eta testu osaketa automatikoa egiten du erabiltzaileak nahastu ez dadin, Unix sistemetan instalatu daiteke.
* **TCSH**: Tab C SHell, C shell modukoa, baina testu zuzenketa eta osaketa dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskuzko idazketaren ezagutze biometriko

thumb|421x421px|Eskuz idatzitako digitu sekuentzia digitalizatu baten adibidea.
**Eskuzko idazketaren ezagutze** **biometrikoa** prozesu bat da. Honen helburua testu baten idazlea identifikatzea da eta, horretarako, bere eskuzko idazketaz baliatzen da. Antzemate sistema hau ikasketa automatikoan oinarritzen da eta erantzun egokiak estimatzeko, erabiltzailearen (idazlearen) idazteko jokaera kontuan hartzen du. Hori dela eta, eskuzko idazkeraren ezagutze biometrikoa joerako biometria sistemen parte dela esaten da.

## Azterketa estatiko eta dinamikoa 
Eskuzko idazketaren biometria bi kategoritan bana daiteke, informazioa nola eskuratzen den arabera:

**Estatikoa** (edo offline): Lehenengo erabiltzaileak paper batean idazten du testua. Gero, testua digitalizatzen da eskaner optiko edota kamera baten bitartez. Azkenik, sistema biometrikoak idazkera aztertuko du karaktereen itxuraz baliatuz.
thumb|356x356px|Eskuz idatzitako testu baten informazio dinamikoa bistaratzen duten grafikoak.
**Dinamikoa** (edo online): Erabiltzaileak tableta digital batean idazten du testua. Gailuak idatzitako guztia metrika ezberdinetan erregistratzen du denbora errealean.  Informazioa dinamikoki lortzeko beste aukera bat laguntzaile digital pertsonalak (PDA) erabiltzea da. Informazio dinamikoa normalki hurrengo parametroekin osatzen da ('t' denborarekiko):

* X(t) — Bolalumaren posizioa 'X' koordenatuan
* Y(t) — Bolalumaren posizioa 'Y' koordenatuan
* p(t)  — Bolalumaren puntak egindako presioa tabletaren azalean
* az(t)  — Bolalumaren azimut angelua tabletaren azalerarekiko
* in(t) — Bolalumaren zenit angelua tabletaren azalerarekiko

Oro har, informazio dinamikoa erabiltzen duten sistemek erantzun zehatzagoak lortzen dituzte estatikoek baino.

## Aplikazioak 
Eskuzko idazketaren ezagutze biometrikoa hainbat esparrutan aplikatu daiteke. Kontuan hartu behar da iragarri nahi den "idazlearen identitatea" izen-abizen bat baino gauza gehiago izan ahal dela. Arloaren arabera, lortu nahi den "identitatea" (helburua) mota ezberdinekoa izan ahal da:

* Medikuntza arloan erabilgarria da eskua, eskumuturra eta besoen funtzionamendua kaltetzen duten gaixotasunak detektatzeko. Adibidez: Parkinsonen disgrafia edo Alzheimerren gaixotasuna.
* Metadatuen munduan, ordea, ezagutze biometrikoa erabili ahal da erabiltzaile multzoak demografia ezberdinetan banatzeko: sexua, adina, ezker-eskuintasuna...
* Segurtasun arloan sinadurak egiazkoak edo faltsuak diren frogatzeko erabiltzen da.

## OCR-ekiko aldeak 
Hauek dira "Eskuzko idazketaren ezagutza biometrikoa" eta "karaktereen ezagutze optikoa (OCR)" arteko alde nagusiak: Lehenengoaren helburu nagusia eskuz idatzitako testu baten egilearen identitatea asmatzea da. Bigarrenaren helburua, ordea, testu baten edukia (karaktereak) ezagutzea da, nork idatzi duen kontuan izan gabe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cartes du Ciel

**Cartes du Ciel** planetarium software askea da, Linux-en eta Microsoft Windowsen instala daitekeena. Programa hau objektuen posizioa eta egoera ikusteko erabiltzen da: Asteroideak, galaxiak eta kometak. 

* Irudiak xehetasun gehiagorekin, SKYVIEW webgunetik jaitsi daitezke.
* Orbitak kontsultatzeko MPC (Minor Planet Center) erabiltzen du.  
* Izar katalogoak USNO (United States Naval Observatory) bitartez kontsulta daitezke.
* Gainerako datuak SIMBAD (Set of Indications, Measurements, and Bibliography for Astronomical Data) datu-baseko informazioan bilatzen da.

SKYVIEW, MPC, USNO eta SIMBAD, txertatuta daude programan.

Doako astronomiako programarik ezagunenetarikoa da. Astrotips.in software astronomikoen atariko ospetsuena eta baloratuena da. 

Programak zeruko diagramak sortzeko aukera ematen du, izar, nebulosa eta planeten bitartez konbinazio ugari eskainiz eta katalogo ugarietako datuak erabiliz. 

## Konfigurazioa 
thumb|359x359px|Cartes du Ciel 3.2 (Programa bista)
Programaren helburua zeru-kartak prestatzea da. Astronomia behaketa baterako, parametro ugari dauzka, ia infinitu aukera ematen dute, automatikoki (programa bera sortzen) zein katalogo bitartez (parametroak norbera aukeratzen). 

Aukeratu daitezken parametroak: 

* Izarren eta nebulosen kolorea eta dimentsioa
* Planeten irudikapena
* Bistaratzeko etiketak
* Koordenatu-sareak
* Irudien gain hartzeak
* Ikusgarritasun baldintzak...

Zeruan dagoen edozein elementu (ikusgai edo ez) konfigura daiteke. Ezaugarri hauek guztiak zeruko atlas honek, interneteko planetariorik osatuena bihurtzen dute.

## Lizentzia 
Software hau Pascalen eta C-n idatzita dago eta GPL lizentziapean banatzen da. 

Oro har, katalogo guztiak publikoak dira. Jatorrizko egileari kredituak eman behar zaizkio, datuak ikerketa-lan batean erabiltzen badira. 

Cartes du Ciel-ekin ekoiztutako gutunak, digitalak edo inprimatuak, helburu pertsonaletarako, hau da, komertzialak edo ez (blogak, argitalpenak, lan inprimatuak, etab.) erabil daitezke. 

Cartes du Ciel / SkyChart  (Espainiako Compliance Elkartea) teleskopio-kontrola ere ezarri du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Cartes du Ciel 2
* Cartes du Ciel 3
1969ko Urkiolako Igoera

**1969ko Urkiolako Igoera**, lasterketa honen VIII. ekitaldia izan zen. Espainiako Federakundeak egun berean jarri zituen lasterketa hau eta Las Palmasko Desertuko Igoera eta azkenengo honek diru gehiago ematen zuen sarietan. Helmuga gainean jarri zen urte honetan. Lehenengo momentuan Eusebio Vélez inskribatu zen, baina gaixotu egin zen eta azkenean, ez zen joan. Garaileak 10.000 pezetako diru-saria zuen eta denboran amaitzen zuten guztiek 300 pezeta. Urte honetan, egun txarra izan zuten txirrindulariek, euria eta haizearekin, eta jende gutxi bildu zen. Irteeran, 16 txirrindulari azaldu ziren.

## Sailkapen nagusia 
# Gabriel Mascaró (Kas) 27min 50s.
# Domingo Fernández 5s-ra.
# Ventura Díaz (Karpy) 9s-ra.
# Enrique Cifuentes (Karpy) 25s-ra.
# Jose Gómez Lucas (Kas) 27s-ra.
# Santiago Lazkano (Kas) 31s-ra.
# Manuel Mesa (Karpy) 34s-ra.
# Francisco Galdos (Kas) 38s-ra.
# Alfredo Irusta (Karpy) 48s-ra.
# Patxi Gabika (Fagor) 50s-ra.

## Kanpo estekak
1966ko Urkiolako Igoera

**1966ko Urkiolako Igoera**, lasterketa honen VII. ekitaldia izan zen. Urte honetan, egutegi aldaketa izan zen eta igoera Espainiako Vuelta ostean jarri zen egutegian. Lasterketa 9,5 km zituen, eta irteeran, 16 txirrindulari bakarrik azaldu ziren.

Lehenengo momentuan, Gabika, Vélez eta Sagardui ihesi egin zuten eta geroago, Galera eta San Miguel elkartu ziren beraiekin. Hala izanik, Kas taldeko 5 txirrindularik hartu zuten burua. Helmugatik kilometro batera, ika mikak hasi ziren eta Gabika eta Vélez aurrera jo zuten. 16 txirrindularietatik 12 bakarrik amaitu zuten.

## Sailkapen nagusia 
# Eusebio Vélez (Kas) 25min 52s.
# Patxi Gabika (Kas) 3s-ra.
# Gregorio San Miguel (Kas) 35s-ra.
# Joaquim Galera (Kas) 42s-ra.
# Juan Jose Sagardui (Kas) 48s-ra.
# Francisco Juan Granell (Ferrys) 1min 16s-ra.
# José Urrestarazu (Olimpia) 1min 24s-ra.
# Alfredo Irusta (Coral) 1min 29s-ra.
# Jose Bernardez (Olimpia) 1min 35s-ra
# Aurelio González (Kas) 1 min 58s-ra..

## Kanpo estekak
ConnectBot

**ConnetBot** Android sistema eragilerako garatutako kode irekiko bezero bat da, Secure Shell protokoloa erabiltzen duena. Shell zerbitzu seguru bat exekutatzen ari diren urrutiko zerbitzarietan era seguru batean saioa hastea ahalbidetzen du. Erabiltzaileak komandoak sar ditzake bere gailua erabiliz, honekin batera, komandoak urruneko zerbitzarian exekuta ditzake, bere Android gailuaren ordez. SSH2-k transmititzen duen komando eta informazioa, sarean zeharka egon liratekeen entzule potentzialak ezkutuan entzuteko gai ez izateko erabiltzen duen enkriptazio sistema erabiltzen du.

## Ezaugarriak 
* Saioa intranet edo sare lokalaren barne dauden edozein zerbitzarian hastea erabiltzaile eta pasahitz baten bidez ahalbidetzen du.
* Segurtasuna handitzeko pribatu/publiko giltza bikoteak erabiltzeko gaitasuna du, erabiltzaile/pasahitza erabili ordez.
* Ohiko anfitroiak menu batean gordetzea ahalbidetzen du, modu honetan, berriro konektatzea azkarragoa izateko.
* Instalaturiko beste aplikazio batzuk ere bai ConnectBot-a, ssh agente bezala erabili dezakete, modu honetan, beste programa batzuk datuak eta komandoak zerbitzariari bidali ahal diote.

Urrutiko zerbitzariarekin konektatu ondoren, programak terminal bat aurkezten du, hemen sarrerak eta irteerak bidali eta jaso daitezke erabiltzailea zerbitzari baten terminal batean egongo balitz bezala.

## Harrera 
ConnectBot-a Secure Shell motatako bezero ospetsu bat da, Google Play-en 1.000.000 deskarga baino gehiago eta 43.000 balioztatze baino gehiago dituena, aldi berean, 4.5/5-ko media bat izanda.

## ConnectBot-ean oinarritutako produktuak 
* Google Play-en dagoen Georgia SoftWorks aplikazioak, ConnectBot-a erabiltzen du. Inplementazio masiboko ezaugarri komertzialak gehitzen ditu, sareko lizentziak, MS Windows zerbitzari bateko konfigurazioa, LAN-eko bertsio eguneraketak eta SHA-1 erabiltzen ez duten segurtasun algoritmo sendoak barne.
*Google Play-en dagoen VX ConnectBot aplikazioa, SCP fitxategien transferentziak, pantaila-argazkiak, gako pribatuen esportazioa, sakatuta mantentzen diren menuak eta X11 berbidalketak egiten dituena.

## ConnectBot-a Github-en 
ConnectBot, github-eko errepositorio ofiziala du, errepositorioan bezeroaren eguneraketak igoten dira. Proiektua hasieran, pertsona bakar batez osatuta zegoen, zehazki Kenny Root, hala ere, gaur egun zortzi kolaboratzaile ofizial ditu, izan ere, proiektu hau, beste kode irekiko proiektu askoren antzean, komunitatearen parte-hartzea behar du proiektua hobetu ahal izateko, eta honexegatik hainbat pertsonek, kodea egiten lagundu dute kolaboratzaileak kontuan hartu gabe. Azkenik aipatzekoa da gaur egun proiektua garapen-fasean dago eta bere 4.2.1 fasean dago 7 urte garapenean egon ondoren

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agoizko armarria

thumb|257x257px|Armarriko egungo itxura
**Agoizko armarria** Nafarroa Garaiko Agoitz hiriko armarri ofiziala da.

## Historia 
Armarria 1479ko ekainaren 22koa da, eta Katalina eta Joanes Albretekoa erregeek eman zioten. Honela dio dokumentuak:

*«Maddalen printzesak, Frantzisko Febo haur erregearen ama eta tutoreak, Agoizko udal dermioan bildu zituen buruzagi agaramondar eta beaumondar nagusiak. Printzesa bertan zela, lurrean sartu zituzten euren ezpatak, bakearen adierazgarri. Esaten da gertakari hau San Roman baselizaren ondoan izan zela. Bakearen sinatzaileak izan ziren, Nafarroako Pedro markesa agaramontarren aldetik, eta Luis Beaumont Leringo Kondea, beaumondarren aldetik»*

## Banaketa 
1977n argitaratutako Zangozako merindadeko Udal armagintzaren bere liburuan, Jesus Otazuk honela deskribatzen du hiriaren armarria:

Deskribapen hau oraindik ere baliozkoa da, hiriko armarria zati hauek osatzen baitute:

* Hondo gorria: gorriak ahul eta menpekoekiko pertsona ospetsu eta agintarien babesa eta laguntza islatzen du.
* Bi ezpata: agaramondarren eta beaumondarren ezpatak irudikatzen.
* Koroa bat: bien arteko ituna Nafarroako erregeen esku-hartzeari esker egin zela sinbolizatzen du.

## Beste bertsioak 

Fitxategi:Escudo aoiz.jpg|Udalako estilokoa
Fitxategi:Blason Es famille Aoiz (Navarre).svg|Agoitz familiakoa
Fitxategi:Blason Es famille Aoiz (Pampelune).svg|Agoitz-Iruña familiakoa

## Erreferentziak 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Agoitz

## Kanpo estekak
Bom Jesuseko funikularra

thumb|Kabina goiko geltokian, 2006.
**Bom Jesus funikularra** () Portugalgo Braga hiritik hurbil, Bom Jesus do Monte santutegian dago, Tenões parrokian.

Inaugurazio-bidaia 1882ko martxoaren 25ean egin zen, eta Iberiar penintsulan egindako lehen funikular-bidaia izan zen. Jesus do Monte ermandadearen kudeaketapean, Santutegiaren oinetaraino iristen da, ehun metro baino gehiago eginda, Bom Jesuseko eskaileren aldamenean, eta San Longinoren zaldi-estatuaren ondoko gailurrean amaitzen da.

2013ko maiatzaren 23an interes publikoko monumentu izendatu zen. 

## Historia 
Bragako Manuel Joaquim Gomes (1840-1894) enpresaburuaren ekimenez eraiki zen, lehenagoko Americana Braga izeneko linea ordezteko asmoz. Garraiobide horrek zaldiak erabiltzen zituen tranbia-kotxeak santutegiraino igotzeko, ibilbidearen zati batean, eta idiak gero, mendixka maldatsuaren azken zatia igotzeko, bidaiari asko zeuden egunetan.

Niklaus Riggenbach ingeniari suitzarrak diseinatu zuen proiektua; ingeniari honek Suitzatik bidali zuen proiektua gauzatzeko eta instalazioa egiteko beharrezkoa zen guztia. Lanak 1880ko martxoan hasi ziren, Raúl Mesnier du Ponsard frantziar jatorriko ingeniari portugaldarraren laguntza teknikoarekin. 1882ko martxoaren 25ean izan zen inaugurazioa. Arrakasta itzela izan zuen, eta, horren eraginez, urte hartan bertan, Igogailu Konpainiak Mesnier gonbidatu zuen Lisboarako funikular eta teleferiko batzuk diseinatzeko; horietako batzuk martxan daude gaur egun.

1946an konponketa batzuk egin zitzaizkion, Madeira uharteko Funchal hirian eraitsi zen Comboio do Monte izeneko funikularretik ateratako materialak erabiliz.

## Datu teknikoak 
* Luzera: 274 metro
* Desnibela: 116 metro
* Malda: % 42
* Edukiera: 38 pertsona ibilgailu bakoitzeko
* Bidaia-denbora: 2,5 eta 4 minutu bitartean
* Abiadura: 1,2 eta 1,8 metro segundoko

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bom Jesus do Monte

## Kanpo estekak
Petr Fiala

**Petr Fiala** (Brno, 1964ko irailaren 1a) txekiar politikaria da. Txekiako lehen ministroa da 2021eko abendutik 2025eko abendura.

Familia kontserbadore katoliko batean jaio zen. Bere aita judua zen eta Holokaustotik bizirik atera zen. Petrek historia eta txekiera ikasi zituen Masaryk Unibertsitatean. 1996an Pragako Unibertsitate Karolinoko irakasle izendatu zuten. 2002tik Zientzia politikoa irakatsi zuen eta 2004an Gizarte Zientzien Fakultateko errektore hautatu zuten.

2012an Petr Nečas lehen ministroak Hezkuntza, Gazteria eta Kirol ministro izendatu zuen. 2013an Alderdi Zibiko Demokratikoarekin bat egin zuen. 2021eko hauteskundeak irabazi ondoren, lehen ministro karguaren zina egin zuen abenduaren 17an.
Jesus Riaño

**Jesus Riaño Diego** (Pasaia, 1943ko otsailaren 9a - Iruñea, 2021eko abenduaren 10a) gipuzkoar kirol-kazetaria izan zen. 

## Bizitza 
Jesus Riaño Diego Pasai Antxon jaio zen 1943ko otsailaren 9an. Haurra zelarik hil zitzaion ama, eta Iruñera joan zen bizitzera, Maria izebaren etxera. Medikuntza ikasten hasi bazen ere, laster ohartu zen kazetaritza zela bere bokazioa. 1964an hasi zen lanean *Diario de Navarra* egunkarian, eta bertan jarraitu zuen 2008an erretiratu zen arte. *Marca* eta *Norte Deportivo* agerkarien kolaboratzailea ere izan zen. Kirolari buruzko informazioa landu zuen beti, futbola eta txirrindularitza batez ere.

Erretiroa hartu ondoren, *Navarrasport* hedabide digitala sortu eta burubelarri aritu zen Nafarroako kirol jardueren berri ematen. Osasunaren jarraitzaile amorratua, bi aldiz jaso zuen talde gorritxoaren urrezko domina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Troxler efektua

[right|thumb|upright=1.25|Adibide honetan, «[lilaren jarraitzailea» ilusioaren gurutzeari behar adina denboraz begira egonez gero orbanak desagertu egiten dira. Honek ondo grixa eta gurutzea uzten ditu. Zenbait ikuslek mugimenduan dagoen eremua mugimenduan dagoen puntu urdin-berdexka batean desegin dela nabarmendu dezakete. Gainera, begiak denbora batez iruditik urrundu ondoren puntu berdedun zirkulu baten irudi hondar labur bat ikustea ekar dezake.]]

**Troxler efektua**, ikusmen pertzepzioan eragiten duen ilusio optiko bat da. Norberak begirada puntu zehatz batean ezartzean, nahiz eta denbora laburrez izan, begirada ezarritako puntutik urrutiratutako estimulua desegin eta desagertu egingo da. Ikerketek Troxler efektuarekin lotura duten pertzepzio fenomenoen zati bat gutxienez garunean gertatzen direla iradokitzen dute.

1804ean Ignaz Paul Vital Troxler suitzar mediku eta filosofoa Vienan lanean zebilela efektu honetaz jabetu zen.
Maria Iraburu

**Maria Iraburu Elizalde** (Iruñea,  Nafarroa Garaia, 1964ko abenduaren 1a) nafar biologo, ikerlari eta unibertsitate irakaslea da. Nafarroako Unibertsitateko Biokimika eta Biologia molekularreko irakaslea da, eta errektorea 2022tik.

## Bizitza 
Maria Iraburu Elizalde Iruñean jaio zen, 1964ko abenduaren 1ean. 1982-1987 bitartean, Biologia ikasketak egin zituen Nafarroako Unibertsitatean. Bertako Biokimika eta Biologia molekularreko departamenduan 1992an doktore tesia defendatu ostean, 1993-1996 bitartean doktoretza osteko egonaldia egin zuen New Yorkeko Albert Einstein College of Medicine-n (Yeshiva Unibertsitatea). 

1996an hasi zen lanean Nafarroako Unibertsitatean. Medikuntza eta Zientzietako fakultateetako irakaslea izateaz gain, 7 ikerketa-proiektutan hartu du parte ikerlari nagusi moduan, eta 8 doktore tesi zuzendu ditu. Irakasleen errektoreorde izendatu zuten 2012an, eta errektore 2021eko abenduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* María Iraburu Elizalde, unav.edu
1985eko Urkiolako Igoera

**1985eko Urkiola Igoera** lasterketa honen X. ekitaldia izan zen. Ekitaldi honetan, Bilboko Aurrezki Kutxa eta Deia egunkariak laguntza eman zuten. Horrela 2,8 milioi pezetako diru-laguntza izan zuen. Ibilbidea berriz aldatu zen, eta guztira, 148,6 km egin zituzten. 64 txirrindularik hartu zuten parte, Kelme, Dormilon, Hueso, Zor, Reynolds, Orbea eta Teka taldekoak. Horietatik, 33 txirrindularik bukatu zuten. ETB-k lasterketa zuzenean eman zuen eta helmugan zenbait pantaila jarri zituen jendeak lasterketa ikusteko.

## Sailkapen nagusia 
# Jesús Rodríguez Magro (Zor) 3h 55min.
# Vicente Belda (Kelme) d.b.
# Alirio Chizabas (Kelme) 6s-ra.
# Pacho Rodriguez (Zor) 10s-ra.
# Reimund Dietzen (Teka) 28s-ra.
# Jon Egiarte (Hueso) 46s-ra.
# Faustino Rupérez (Zor) 50s-ra.
# Jokin Mujika (Orbea) 1min-ra.
# Toni Coll (Teka) 1min 20s-ra.
# Julian Gorospe (Reynolds) 1min 22s-ra.

## Mendiko sailkapena 
# Alirio Chizabas.

## Tarteko Helmugak 
# Ángel Ocaña.

## Taldekako sailkapena 
# Zor.

## Kanpo estekak
Lola Rodríguez de Tió

**Dolores Rodríguez de Astudillo** **y Ponce de León** edo **Lola Rodríguez de Tió** (San German, Puerto Rico, 1843ko irailaren 14a &ndash; Habana, 1924ko azaroaren 10a) poeta, kazetaria eta iraultzailea izan zen Puerto Ricon. Puerto Ricoko literaturaren eta bizitza politikoaren irudi esanguratsua da. Bere inspiraziorik handiena aberriaren askatasuna izan zen.

## Biografia 
Lola Rodríguez de Tió, Sebastián Rodríguez de Astudilloren eta Carmen Ponce de Leónen alaba izan zen. Lehen ikasketak San Germanen eta Mayaguezen egin zituen. 1863an, Bonocio Tió Segarra kazetariarekin ezkondu zen hogeita bi urterekin. Bonociok bere kezka kultural eta politikoak partekatu zituen, eta harekin bi alaba izan zituen: Patria Tió (1865–1943) eta Mercedes Tió (1870–1873). Azken hori garaiz aurretik hil zen.

Rodríguez de Tiók, 1868an, *La Borinqueñaren* letra abertzalea idatzi zuen. Espainiako erregimenaren aurkako jarrera irmoagatik, Segundo Portilla gobernadoreak Caracasera (Venezuela) erbesteratu zuen, senarrarekin batera. Bigarren erbesteratzeak, 1889an, Pedro Ruiz Danak aginduta, Habanara (Kubara) eraman zuen. 1895ean Hispanoamerikako Gerraren ondorioz utzi egin behar izan zuten. Urte horretan bertan New Yorkera joan zen, Kubako eta Puertorricako mugimendu independentisten partaide izan zen hirira. Horregatik, Rius Rivera Elkarte Politikoaren ohorezko presidente izendatu zuten (1895). Kubako independentzia-gerran, Club Caridad (1895-1898) elkarteko idazkaria izan zen, Espainiako erregimenaren aurka borrokatzen ziren borrokalari kubatarrei laguntzera eta Gurutze Gorriaren kapitulu bat antolatzera bideratua.

Kubaren independentziaren ondoren, 1899an, Habanara itzuli zen eta eskola publikoetako ikuskatzaile izendatu zuten. 

Hasieran prentsan argitaratu ziren olerkiak hainbat liburutan jaso ziren gerora. 

1905ean alargun geratu zen. 1910ean Kubako Arte eta Letren Akademiako kide izendatu zuten. 1911n, Habanako Galiziako Natur Ongintzako Elkarteko bazkide egin zen. 1915ean, Puerto Ricora joan zen, eta Jubilo handiarekin hartu zuen, nazio mailako gertakari gisa.
[thumb|Lola Rodríguez de Tíoren hilobia, Cristobal Colonen hilerrian, [Habana|Habanan (Kuba)]]
1924ko azaroaren 10ean hil zen, Habanan, eta haren hondakinak hiri horretako Kristobal Kolon hilerrian daude. arrazoi naturalengatik hiltzen da

## Lanak 
* Mis Cantares (1876)
* Mi Ofrenda (1880)
* Trabajos literarios (1882)
* Claros, Nieblas y Congojas (1885)
* A mi patria a la muerte de Corchado (1885)
* Nochebuena (1887)
* Mi libro de Cuba (1895)
* Obras completas (1968)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Puertorikoar Ilustreak
* Protagonistas de Nuestra Historia
Mark Felt

**William Mark Felt Sr.**,  *Eztarri Sakona* (Twin Falls, Idaho, 1913ko abuztuaren 17a - Santa Rosa, 2008ko abenduaren 18a) estatubatuar FBIko kide eta barneko salatzailea izan zen.

1941ean sartu zen FBIn lanean. Bigarren Mundu Gerran kontraespioitza sailean lan egin zuen. Gero Seattle, Washington eta Los Angelesera bidali zuten. 1956an Salt Lake Cityra transferitu zuten, eta han krimen antolatuaren aurkako borrokan parte hartu zuen. 1962an Washingtonera itzuli zen eta erakundean gora egin zuen.

1971n zuzendariorde elkartu izendatu zuten. Garai honetan Weather Underground talde terrorista ikertu zuen. 1972an J. Edgar Hoover hil ondoren Felt zuzendari elkartu izendatu zuten, FBIko bigarren kargu garrantzitsuena.

Watergate eskandaluari buruzko informazioa Bob Woodward eta Carl Bernstein The Washington Post-eko kazetariei eman zien pertsona izan zen. Bere nortasuna isilpean gorde zen "Eztarri Sakona" ezizenarekin 2005 arte. Urte horretan *Vanity Fair* aldizkariari bere izena eman zion.

## Lanak 
* *The FBI Pyramid*, 1979 
* A G-Man's Life,  John O'Connorrekin, 2006.

## Kanpo estekak
Lynn Chircop

**Lynn Faure Chircop**, ezagunagoa **Lynn Chircop** izenez, (Santa Venera, Malta, 1980ko abuztuaren 10a) maltar abeslaria eta telebista aurkezlea da. 2003ko Eurovision Abesti Lehiaketan Malta ordezkatu zuen *To Dream Again* abestiarekin.

2021ean bere burua aurkeztu zuen Maltako Hauteskunde Orokorretan Alderdi Laboristaren hautagaia izateko, baina hautagaitza bertan behera utzi zuen, arrazoi pertsonalak tarteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kutxa gotor

thumb|250px|Kutxa gotor klasikoa.
thumb|250px|Konbinazioa sartzeko gurpila.
**Kutxa gotorra** edo **Segurtasun-kutxa** altzari edo segurtasun-konpartimentu bat da, baimenik gabeko pertsonei irekitzea oso zaila gertatzen zaiena, horrela, haren barruan balio-elementuak gorde ahal izateko. 

## Ezaugarri batzuk 
Oro har, metal oso erresistenteaz fabrikatzen dira; oso astunak izaten dira eraman ahal ez izateko eta giltzarri sekretuen bidez soilik ireki daitekeen itxitura-sistema bat izaten dute; gako horiek alda daitezke segurtasuna are gehiago zaintzeko. Bertsio oso desberdinak daude, seurtasun mailak ere aldakorrak izanez. Kutxa gotorretan dagoen edukira sartzeko, pasahitza jakin behar da.

## Kutxa motak 
Kutxa gotor zaharretan (oraindik ere mota horretakoak dira) gurpil moduko bat erabiltzen da, ezkerrera eta eskuinera jiratzen dena. Kolpetxo edo "tick" jakin batzuk mugitu behar zaizkio bi aldeetara, ireki arte.

Kutxa gotor modernoetan segurtasun-sistema elektronikoak erabiltzen dira, hala nola pasahitz digital bat (normalean zenbakizkoa, nahiz eta batzuk modernoagoak diren alfanumerikoak ahalbidetzen dituztenak) edo metodo biometrikoren bat (aztarna digitalen irakurgailua, irisaren irakurgailua, etab.).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariana Popova

**Mariana Popova** (; Sofia, Bulgaria, 1978ko ekainaren 6a) bulgariar abeslaria da. 2006ko Eurovision Abesti Lehiaketan Bulgaria ordezkatu zuen *Let Me Cry* abestiarekin.

## Diskografia 
* *Predai natatak* () (2011)
* *New Religion* (2008)

## Kanpo estekak
Bruno Liljefors

**Bruno Andreas Liljefors** (Uppsala, 1860ko maiatzaren 14a - Stockholm, 1939ko abenduaren 18a) suediar margolaria izan zen.

1879tik 1882ra Suediako Arte Ederren Errege Akademian ikasi zuen. Hurrengo urteetan ikasketa-bidaiak egin zituen Alemanian, Italian eta Frantzian. Naturaren bizitzako margolari suediar garrantzitsuena eta eraginkorrena izan zen.

## Iruditegia 

Bruno_Liljefors_-_Foxes.jpg|*Azeriak,* 1885
Bruno Liljefors - Common Swifts 1886.jpg|*Sorbeltz arruntak*, 1886
Bruno Liljefors - A Fox Family - Google Art Project.jpg|*Azerien familia*, 1886
Bruno_Liljefors_-_Sleeping_Jeppe.jpg|*Jeppe lotan,* 1886
Bruno_Liljefors_-_Weasel_with_Chaffinch.jpg|*Erbinudea txont arruntekin ,* 1888
Bruno Liljefors_-_Partridge_with_Daisies.jpg|*Eper bitxiloreekin,* 1890
Bruno_Liljefors_-_Sea_Eagles_Nest.jpg|*Itsas arranoaren habia,* 1907
Bruno Liljefors - Fox stalking wild ducks 1913.jpg|*Azeria ahate basatien zelatan*,  1913
Bruno Liljefors - Svanar vid strandkanten.jpg|*Beltxargak*, 1920 
Bruno Liljefors - Bean geese shedding 1921.jpg|Antzarak lumajea aldatzen, 1921
Bruno Liljefors - Örn jagande hare.jpg|*Arranoa erbi bat harrapatzen*, 1924
File:Bruno Liljefors - Havsörnar jagande en ejder.jpg|*Isats-zuriko arranoak ehizan*, 1924
Image:Bruno_Liljefors_-_Eiders_at_Sunrise.jpg|*Eiderrak egunsentian,* 1928
Hawk and Black-Game (Bruno Liljefors) - Nationalmuseum - 19423.tif|thumb|left|*Belatz eta lira-oilarrak* (1884)
Bruno Liljefors - Peregrine Falcon in treetop.jpg|left|thumb|*Belatz handia zuhaitz batean*
Bruno_Liljefors_-_Portrait_of_Father.jpg|thumb|*Aitaren erretratua* (1884)
Bruno Liljefors-Anna.jpg|thumb|*Anna* (1885)
Bruno Liljefors - Winter landscape with bullfinches 1891.jpg|*Neguko paisaia gailupekin*, 1891
Bruno Liljefors - Winter landscape at dawn 1900.jpg|*Neguko paisaia egunsentian*, 1900
Image:Bruno_Liljefors_-_Winter_Hare.jpg|*Elur-erbia,* 1908
Bruno Liljefors - Vinterhare vid gardesgard.jpg|*Elur-erbia*, dañaría gabe

## Kanpo estekak
Karl Nehammer

**Karl Nehammer** (Viena, 1972ko urriaren 18a) austriar politikaria da. Austriako kantzilerra izan zen 2021eko abendutik 2025eko urtarrilera.

Armadan denbora batez egon ondoren, politikan sartu zen eta Austriako Alderdi Popularreko kidea da. 2020an Barne ministro izendatu zuten, eta 2021ean alderdiko buru eta Austriako lehen ministro hautatu zuten. 2025eko urtarrilean kargua utzi zuen, 2024ko hauteskundeen ondoren koalizio gobernua osatu ezinda.
Percy Sledge

**Percival** **Tyrone Sledge** (Leighton, Alabama, 1941eko azaroaren 25a &ndash; Baton Rouge, Luisiana, 2015eko apirilaren 14a) estatubatuar *soul* eta *blues*-kantari izan zen. 

Sledge *soul*aren giltzarrietako bat izan zen eta country soul delakoaren aitzindarietako bat 1960ko hamarkadaren amaieran. Mundu osoan ezaguna da *When a Man Loves a Woman* (1966) kantuaren interpretazioagatik, bere diskografian entzunenen 1. postua erdietsi duen bakarra. Haren ahots miresgarriak eraman zuen gai hori hilezkor bihurtzera, nahiz eta 1970eko hamarkadan beste arrakasta handi batzuk ere lortu zituen, hala nola, ''I'll be your everything* eta *Sunshine*.

Musikaren figura gisa izan zuen eraginagatik, 2005ean *Rock and Roll Hall of Famen'' sartu zen.

2015eko apirilaren 14an hil zen, 74 urte zituela, Baton Rougeko (Louisiana) egoitzan, gibeleko minbiziaren ondorioz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irindegia

**Irindegia** Agoitz udalerriko auzo bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

## Geografia 
Irindegia hiriaren hegoaldean dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Agoitz hiria Zangozako merindadeko hiria da eta Nafarroako hiriburutik 28 kilometrora dago. Itoizko urtegiak izena hartzen du izen bereko pareko herritik, izan ere, udalerriaren iparraldeko lurrak zati handi batean ur azpian gelditu dira.

### Klima 
Longidak klima azpimediterraneoa dauka. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa da (altueraren arabera aldatzen da), eta prezipitazioak 800 eta 1.000mm bitartekoak (ugariagoak udaberrian eta udazkenean. Urteroko egun euritsuak 80 dira batez beste eta 100 baino gehiago herriko gunerik menditsuenetan.

Jatorrizko landaredia asko gutxitu da gizakiaren eragina dela eta, gaur egun 180 hektarea haritz inguru baino ez dira geratzen. Pinuek 441 hektarea hartzen dituzte, gehienak Austriatik ekarritako pinu lariziar birlandatuak dira baina berezko pinuren bat ere gordetzen da. Birlandatutako pinuak, Urrozgoiti, Ulibeiti, Zarikieta eta Rala longidar herrietan izaten dira, batez ere.

#### Estazio meteorologikoak 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agoitz
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Agoizko Udalako webgune ofiziala
Alberto Larraguibel

**Alberto René Larraguibel Morales** (Angol, Araucanía eskualdea; 1919ko maiatzaren 30a, Santiago, Santiagoko metropolitar eskualdea; 1995eko apirilaren 12a) Txileko militarra eta zaldizkoa izan zen.

Militar gisa, Txileko Armadan egon zen 1938 eta 1979 artean, koronel graduarekin  Armadako hainbat unitatetan aritu zen  eta José Miguel Carrera Verdugo jeneralaren "Húsares" zalditeriako 3. errejimenduko komandante kargua izan zuen 1966-1968 aldian.  Zaldizko gisa, hainbat lorpen izan zituen hipikan —horien artean, 1951ko Panamerikar Jokoetan urrezko bi domina—,     Saiakera ugariren ondoren, hau ez da garaitu,  kirolaren historiako zaharrenetariko bat izanik.    

1987an bere jaioterriko "seme ilustre" izendatu zuten  eta 2007an Viña del Mar-en kokatutako brontzezko monumentuak  bere errekorra oroitzen du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txileko Zaldi Federazioa - Errekorren historia
* YouTube - Markaren bideoa
Airag aintzira

**Airag aintzira**  edo **Airag nuur** () Mongoliako ur gezako aintzira txikia da.

## Ezaugarriak 
Administratiboki Uvs aymagen dago, Mongoliako iparmendebaldean, Aintzira Handien sakongunean. 143Km² gainaldea du, 18 km luzeraz eta 13ko zabaleraz. Sakonera handiena hamar metrokoa da.

Airag aintzirak Zavhan ibaiaren ura jasotzen du. Oso gertu, iparraldeagoan, ur gaziko Khyargas aintzira dago. Azken hau eta Airag, biak, Khyargas Aintziraren parke nazionalean daude. Parke hau 2000 urtean izendatu zen; 3328 km² ditu.

## Fauna 
Urtero Airag aintziran Pelikano ilebihurriren 20 bikote habia egiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariano Gartzia Zalba

**Mariano Gartzia Zalba** (Agoitz,  – Iruñea, ) nafar musikari eta musikagile izan zen.

Iruñeko katedraleko infantikoa, kantua eta solfeoa ikasi zituen Mateo Gimenez irakasle baxojolearekin, eta harmonia eta konposizioa Jose Gelbentzurekin. Aipatu katedraleko organista eta kaperako kidea, bere konposizioak, Hilarion Eslabaren esanetan, oso estimatuak izan ziren bere ideien argitasun eta sinpletasunagatik, bere egitura onagatik, bere exekuzioaren erraztasunagatik, eta batez ere bere gustu onarengatik.

Musika akademia bat sortu zuen, eta Iruñeko Udalak bere egin eta mantentzea erabaki zuenean, zuzendari izendatu zuen eta 6 000 erreal esleitu zizkion urtean. Egungo Joakin Maya Udal musika-eskola da.

## Erreferentziak
Osvaldo Hiriart

**Osvaldo Hiriart Corvalán** (Talca, 1895eko otsailaren 18a &ndash; Santiago, 1982ko azaroaren 2a) txiletar abokatu eta politikaria izan zen, Alderdi Erradikaleko kidea.

## Familia eta ikasketak 
Euskal jatorriko Luciano Hiriarten eta Luisa Herminia Corvalán Ramírezen semea.  Talcako lizeo batean ikasi zuen, ondoren Santiagoko Barros Arana Barnetegi Nazionalean, eta handik 1913an Humanitate Zientzietako seigarren mailan graduatu zen. Goi mailako ikasketak Txileko Unibertsitatean jarraitu zituen, non abokatu gisa lizentziatu zen 1920ko abuztuaren 6an, bere memoriak ekonomiari lotuta zeuden. 

Lucía Rodríguez Audarekin ezkondu zen,  abokatu aberats baten alaba zenarekin. Berarekin bi alaba eta bi seme izan zituen: Lucía Hiriart, Txileko diktadura militarreko buruzagiarekin, Augusto Pinochet Ugarte jeneralarekin ezkondua; Tatiana, Vladimir Luksic, Luksic familiako kidearekin eta Sergio eta Osvaldo Hiriart gizonezkoak.

## Bizitza publikoa 
Alderdi Erradikaleko (PR)  Masonerian hasi zen Txileko Logia Handian. 

Antofagastan jardun zuen bere lanbidea, eta meatzaritza arloan espezializatu zen. Sociedad Industrial Pesquera de Tarapacá SAko zuzendaria izan zen, eta gero Produkzioa Sustatzeko Korporazioko (Corfo) fiskala, gero Endesako zuzendaria izango zen. 

1937ko Legebiltzarrerako hauteskundeetan, Tarapacá eta Antofagastako lehen talde probintzialeko senatari hautatu zuten, 1937-1945 legealdirako. Konstituzio, Legegintza eta Justizia Batzorde Iraunkorreko kidea izan zen. Horrez gain, Meatze eta Industria Garapeneko Batzorde Iraunkorrean ordezko senatari izan zen eta bere lanaren bigarren fasean, hura integratu eta bere presidente izan zen; ordezko senataria ere, Lan eta Gizarte Segurantza Batzorde Iraunkorrean . 

1943ko irailaren 1ean, Juan Antonio Ríos presidente erradikalak Barne ministro izendatu zuen, Senatua utzi behar izan zuen eta hurrengo azaroaren 2an, Leonardo Guzmán Cortés bere ordezkoa sartu zen goi ganberan.  1944ko urriaren 6ra arte iraun zuen ministro kargurako zerbitzua. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agoizko udaletxea

**Agoizko udaletxea** Agoitz nafar udalerriko udaletxea da.

Agoizko Udalaren egoitza da eta Hiriko enparantzan kokatuta da.

## Eraikina 
1865 inguruan eraiki zen. Eraikin exentua da, beheko solairua eta bi solairu ditu. Lehenengo solairuan, sarrerako atearen gainean, belatz irten bat dago, jarraitua, burdinaz egina, eta hiru balkoi ditu. Aurreko egoitza ezaguna izan zuen, Hiribilduko plazan. Udala alkateak eta zortzi zinegotzik zuzentzen dute.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Agoitz

## Kanpo estekak
Emilia Bernal

**Emilia Bernal Agüero** (Nuevitas,Camagüey, Kuba, 1884ko maiatzaren 8a &ndash; Washington, Estatu Batuak, 1964ko abenduaren 20a) poetisa kubatarra izan zen, eta beste genero batzuk ere landu zituen, hala nola saiakera, itzulpena eta nobela autobiografikoa.

## Bizitza 
Nuevitasen (Camagüey probintzian) jaio eta hazi zen, ama maistra zuen herrian. 1895eko gerraren ondoren, familiak Santo Domingora emigratu behar izan zuen tarte labur batez, baina laster itzuli zen Kubara, Habanan bizitzera. Hainbat egunkaritan kolaboratuz hasi zen ezagutzera ematen. Bizitza gehiena atzerrian eman zuen, Amerikan eta Europan zehar bidaiatuz. Espainian, Ikasleen Egoitzatik igaro eta Granadara joan zen, Manuel de Falla ezagutu zuen lekura. Mallorcako Llorenç Villalongarekin harremana izan zuen, bi idazleen arteko adin eta prestakuntza desberdintasunak islatzen zituzten lanak inspiratu zizkion.

Bere izena daraman Fundazioak urtero ematen du «Emilia Bernal literatura saria».

## Lanak 
* *Alma errante* (1916)
* *¡Cómo los pájaros!* (1922)
* *Poesías inéditas* (1922)
* *Layka Froyka; el romance de cuando yo era niña* (nobela autobiografikoa, 1925, 1931)
* *Vida* (poesía, 1925)
* *Cuestiones cubanas* (prosa, 1928)
* *Exaltación* (1928)
* *Martí por sí mismo* (prosa, 1934)
* *Negro* (poesía, 1934)
* *América* (1937)
* *Ensayo sobre el problema de la raza negra en Cuba* (saikera, 1937)
* *Sentido* (prosa, 1937)
* *Sonetos* (1937)
* *Mallorca* (poesia, 1938)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
:* Diccionario de Cuba Literaria
:* "Emilia Bernal Nuevitasen jaio zen", Hortensia Barranco Concepcioneren artikulua.
:* Emilia Bernal Agüeroren argazkia
Agoizko industrialdea

**Agoizko industrialdea** Agoitz udalerriko industrialde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

568 442 metro koadroko azalera du, gertuen dagoen hiritik, Agoiztik, 0,5 kilometrora dago, eta Iruñetik, 26 kilometrora. Itsas mailatik 502 metrora dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agoitz

## Kanpo estekak
Artazuriketa

thumb|250px|Artaburuei zurikinak kendu behar zitzaizkien.
**Artazuriketa**, tradizioz, artaburuari zurikinak kentzea da. Lan luzea, auzolanean egin ohi zena, gazteria bereziki. Neguko lan neketsua zen, zeren eta artoa azaoran gordetzen baitzen. Horrelakoetan, nekea arindu nahian, dibertigarri erabiltzen ziren joko, kantu, imintzio eta hizketaldiek era askotako jokamoldeak zituzten: ipuin eta alegiak, asmakizunak, kantuak, *lectio epistolae* izenekoak, eta ezkontzako hitzarmena, bikote ausartenaren artean egina, jokamolde parateatralen eredu jakina.  Artazuriketa gogokoa zen gazte artean baina elizaren ikuspuntutik zren eta batzutan oso berandu arte irauten baitzuen. 

## Auzolanaren tradizioan 
Euskal nekazarien munduan ohikoa zen hainbat lan taldean egitea. Etxekoak ez ezik, auzoak
eta senideak ere batu ohi ziren soroetan laiaketan eta goldaketan egiteko, garitzetan garia ebakitzeko, larrainetan garia jotzeko, mendietan garoa ebakitzeko zein orbelak batzeko, edo etxeetan liho ezpatetak egiteko. Tradizio berean artazuriketak sartzen ziren.

## Literatura artazuriketetan 
Horrelako bilkuretan lekuan lekuko herri literaturaren tradizio agerpen biziak izan ohi dira, ahozko literaturaren garapen eta zabalkundean garrantzi handikoa izan zelarik. Aipatzekoak kantu irrigileak, elezaharrak, asmakizunak, eta beste mota askotako piezak. Halaber, literatur ekintzetan ere, probaleku eta nolabaiteko eskola ziren bilkura horiek.

## Antzerki mota bat 
Artazuriketa deitura ematen zaie, bestalde, auzolanaren testuinguru horretan egin ohi zen herri antzerki mota bati ere, zenbait tokitan *errando* deitura berezia hartu zuenaren baliokide. Bereziki aipatzekoak dira gazteriak antzezten zituen pantomimak, ezkontza irrigarri bat jokatuz. Zuberoako fartsetan gai nagusia epaiketa den bezala, artazuriketan ezkontza zerratzea izaten zen; oso barregarriak gertatzen ziren pasadizoak eta erabat burugabeak ezkontzeko hitzarmenean sartzen ziren baldintzak. Ezkontzako xehetasunei dagozkienetan, testu mintzatuak bat-batekoak izaten ziren, eta testu kantatuak, berriz, tradiziozkoak.

Ahozko euskal literaturaren ikertzaile batzuek zenbait artazuriketa zati bildu zituzten, esaterako, Manuel Lekuona eta Jean Elizaldek. Horregatik, ez da arraroa ohitura horren aurkako apaizen kritikak aurkitzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Olabeagako artazuriketa", *Gomutan* liburuaren kapitulua *Bilbao* aldizkarian, 2021eko abenduan.
* Euskaltzaindiaren *Literaturaren Terminologia* liburuan jasotako informazioa.
* Artazuriketaren inguruko bideoa Ahozko Euskal Literatura webgunean.
Alde Zaharra (Agoitz)

**Alde Zaharra** Agoitz udalerriko auzo bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

## Geografia 
Alde Zaharra hiriaren ekialdean dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Agoitz hiria Zangozako merindadeko hiria da eta Nafarroako hiriburutik 28 kilometrora dago. Itoizko urtegiak izena hartzen du izen bereko pareko herritik, izan ere, udalerriaren iparraldeko lurrak zati handi batean ur azpian gelditu dira.

### Klima 
Longidak klima azpimediterraneoa dauka. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa da (altueraren arabera aldatzen da), eta prezipitazioak 800 eta 1.000mm bitartekoak (ugariagoak udaberrian eta udazkenean. Urteroko egun euritsuak 80 dira batez beste eta 100 baino gehiago herriko gunerik menditsuenetan.

Jatorrizko landaredia asko gutxitu da gizakiaren eragina dela eta, gaur egun 180 hektarea haritz inguru baino ez dira geratzen. Pinuek 441 hektarea hartzen dituzte, gehienak Austriatik ekarritako pinu lariziar birlandatuak dira baina berezko pinuren bat ere gordetzen da. Birlandatutako pinuak, Urrozgoiti, Ulibeiti, Zarikieta eta Rala longidar herrietan izaten dira, batez ere.

#### Estazio meteorologikoak 
## Hirigintza 
### Plazak 
* Hirikoa
* Jose Amichis
* Mendiburua
* Nafarroa Beherea

### Kaleak 
Auzoko kalerik garrantzitsuenak, hiriaren zeharbidea osatzen dutenak, honako hauek dira:

* Berria
* Domingo Elizondo
* Santa Ageda

Gainerako kaleak honako hauek dira:

* Erregeordearena
* Francisco Indurain
* Hiriakoa
* Irigoien
* Landakoabidea
* Larrainetakoa
* Meharra
* Plazakoa
* San Migel
* Santa Ana
* Trinkete

Bertze bideak:

* Errotako aldapa
* Errotako bidea
* Gartzelako zeharkarrika
* Nafarroako parkea
* Pasalekua

## Ondasun nabarmenak 
* San Migel Goiaingeruaren eliza, XV. mendeko kristiau eliza.
* Auzolako zubia, Irati ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
* Agoizko monasterioa, XI. mendeko kristiau monasterioa.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agoitz
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Agoizko Udalako webgune ofiziala