open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esther Cruz

**Esther Cruz** (Murtzia, Espainia, 1976) eskalatzailea da.

Murtzian jaio baina Euskal Herrira etorri zen 1998an. Egun Zumaian bizi da. Euskaldunak dira bere bikote eta seme-alabak. Berak ere euskara ikasi du eta bertokotuta dago.

Euskal Herrian txapelketa gehien irabazitakoen artean aurkitzen da.

## Biografia 
### Eskalatzaile ibilbidea 
Esther bere ahizpa zaharragoari esker hasi zen eskaladan 16 urte inguru zituenean. Ordura arte, mendi irteerak egiten zituen Murtziako mendi taldearekin. Bere jaioterrian hasi zen eskalatzen, baina 1998an Euskal Herrira etorri zen bizitzera eta berton ekin zion eskalatzaile ibilbideari.

### Lorpenak 
Lorpen ugari izan du bere ibilbidean. Euskal Herrian txapelketa gehien irabazitakoen artean aurkitzen da. Ama izan ostean ere, eskalatzen eta irabazten jarraitu zuen. Lehen haurdunaldiko zortzigarren hilabeteraino eskalatzen egon zen. Ama izan eta bi hilabetera, berriro ere lehiatzen hasi zen. Bigarrenez erditu ondoren ere eskalatzen eta lehiatzen jarraitu zuen,nahiz eta Eusko Jaurlaritzatik zuen beka kendu egin zioten haurdun zegoelako.

Munduko Kopako bi proba egin zituen Italian. Bietan, finalerako sailkatu zen. Espainiako txapeldun izatetik zetorren, halere hara joateko oztopoak besterik ez zituen izan. Federazioak traba asko jarri zizkion txapeldun izanda ere.

Munduko Txapelketara joan zen. Munichen (Alemania) jokatu zen. Sailkapen fasean lehena izan zen, eta finalean azken postuan atera zen lehiatzera. Dena eman nahi zuen, eta oso nekatuta iritsi zen. Hala ere, oso oroitzapen onak ditu txapelketa hartaz. 9. postuan geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Esther Cruz Euskaldiko boulder txapelduna, sei aldiz segidan Youtube
Porcelanas Bidasoa

**Porcelanas Bidasoa** Irungo zeramika eta portzelana enpresa izan zen, etxerako ontziteria, baxera eta apaingarriak egiten zituena. 1935 eta 2009 urteen artean funtzionatu zuen, Irungo Bentak auzoan. Zorrekin porrot egin zuenean 2009an, bere funtsetako asko, bildumen adibideak eta tresneria elementuak Gordailua biltegi publikora igaro ziren. 2011n, lantegiaren eraikina behera bota zuten.

## Historia 
1935. urtean sortu zen Porcelanas Bidasoa Irunen. Europako portzelana industrian esperientzia zuten bi anaiek, Pablo eta Gabino Otxotekok, bat egin zuten kapitala jarri zuten inbertsore batzuekin: Salvador Etxeandia Gil eta Jose Maria Berastegi Etxebarria. 1936an eraiki zen lehen lantegia, baina berehala suntsitua izan zen Gerra Zibileko gertakarietan. Berreraikuntzan Limoges hiritik etorritako teknikariek lagundu zuten, eta baita kapitalean beste enpresa bat sartzeak 1940an: Luso Española de Porcelanas S.A., Lepsa.

[thumb|250px|ezkerrera|[Manuel Barbadillo margolariak Porcelanas Bidasoarentzat diseinatutako baxera sorta, 1962.]]
Harrezkero hazkunde urteak izan ziren, baina 1991. urtetik aurrera, merkatuko lehia asko handitu zen, eta zorrak handituz joan ziren 2009ko itxierara arte. Artisten kolaborazioarekin bilduma bereziak egin izan zituen urteetan enpresak, adibidez 1950eko hamarkadan *Tauromaquia* sorta Pablo Picassorekin, 1980koan zenbait sorta Salvador Dalirekin, eta aurrerago Javier Mariscal, Andrés Nagel edo Ágatha Ruiz de la Pradaren diseinuekin. Irungo langile batzuek ere artista nabarmenak izan ziren lantegiko ekoizpenean, adibidez Conchita Lakaedo Antonio Mateo.

2007an lantegiaren terrenoak saltzeko akordioa egin zen Irungo Udalarekin, lurrak etxebizitzen eraikuntzarako baimena emanez, eta salmentarekin Araso poligonoan lantegi berri eraginkor bat egiteko asmoz. Une horretan 116 langile zeuden enpresan, baina proiektuak ez zuen aurrera egin, eta 2009ko itxiera unean 47 langile geratzen ziren bakarrik.

Terreno originaletan babes ofizialeko etxeak egiteko planak aurrera jarraitu zuen.

1994an, lehen arazo ekonomikoekin, hainbat pieza zorren ordainketa gisa eman zizkion enpresak Gipuzkoako Foru Aldundiari. Enpesa itxi ondoren, 2011ko eraikuntzaren eraispena gainean zela, Aldundiak jasoketa lan sakonagoa egin zuen: interesko piezak, tresnak eta makinak, dokumentazioa. Egun, 6.000 pieza baina gehiago dituen bilduma bat dago Gordailuan, Irunen bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Duralex

**Duralex** beirazko baxera eta ontziak egiten zituen fabrikatzaile frantziarra zen. Enpresa La Chapelle-Saint-Mesmin-en kokatzen zen, Loiret departamentuan. Marka izena latinezko esamolde batetik hartua da: *Dura Lex Sed Lex* ("Legea gogorra da, baina legea da").

Saint-Gobainek 1930eko hamarkadan garatutako teknika erabiliz, beira moldagarria 600 gradutarra berotzen da, eta gero oso azkar hozten, erresistentzia eta iraupen handiko produktua erdietsiz.

2020ko irailaren 25ean enpresa justizia-administrazioaren esku utzi zuten.

## Iruditegia 

Fitxategi:Picardie glass.jpg|Picardie edalontzia, produktu ezagun bat.
Fitxategi:Duralex Gigogne (20218319080).jpg|Gigogne edalontzia.
Fitxategi:Duralex.jpg|Kolorezko plater eta katiluak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cyberbully (2015eko filma)

***Cyberbully*** (euskaraz *Ziberjazarpen*), 2015eko Ben Chanan britainiarrak zuzendutako drama telefilm bat da. Ziberjazarpena gaitzat du. Maisie Williams aktoreak antzeztu zuen.

2015eko urtarrilaren 15ean Channel Four katean estreinatu zen.

## Argumentua 
Casey Jacobs (Maisie Williams) 14 urteko britainiar nerabeak internet bidez hacker bat ezagutu eta haien nahieran men egitera derrigortua egongo da, bere argazki konprometigarriak interneten argitaratuko dituen mehatxupean, gainera argazki horiek Caseyz gain bere aita naiz Caseyren lagun onena den Megani ere kalte egin diezaizkie.

## Aktoreak 
* Maisie Williams: Casey Jacobs
* Ella Purnell: Megan Turner
* Haruka Abe: Jennifer Li
* Jake Davies: Alex Freeman
* Daisy Waterstone: Tamara Mathis
* Wilson Haagens: Hacker
* Anthony Shuster: Aitatxo

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
C&A

**C&A** belgo-germano-herbeheretar korporazio multinazionala da, fast fashion dendak kudeatzen dituena. Clemens eta August Brenninkmeijer anaiek sortu zuten 1841an. Bere egoitza nagusia Vilvoorde eta Düsseldorf artean dago.

50.000 langile baino gehiago ditu eta munduko txikizkari handienen artean dago.

## Kanpo estekak
Jerónimo Martins

**Jerónimo Martins SGPS, SA** portugaldar korporazio multinazionala da, supermerkatuak kudeatzen dituena. Jerónimo Martinsek 1792an sortu zuen eta, egun, 4.400 denda baino gehiago ditu Portugalen (Pingo Doce eta Recheio kateak), Polonian (Biedronka katea) eta Kolonbian (Ara katea). Bere egoitza nagusia Lisboan dago.

## Kanpo estekak
ICA Gruppen

**ICA Gruppen AB (publ)** ( ahoskatua; ***I**nköps**c**entralernas **a**ktiebolag* esaldiaren akronimoa) suediar korporazio multinazionala da, supermerkatu eta botika-dendak kudeatzen dituena. 1938an sortu zuten eta bere merkatu nagusia Eskandinavia da. Bere egoitza nagusia Solnan dago.

2000. urtera arte kooperatiba moduan aritzen zen baina urte hartan Ahold herbeheretar txikizkariak konpainiaren %50a erosi zuen. Egungo jabea Hakon Invest da.

## Kanpo estekak
USS Indianapolis: Men of Courage

***USS Indianapolis: Men of Courage*** edo ***USS Indianapolis: Disaster in the Philippine Sea*** (euskaraz *USS Indianapolis: Kemendun Gizonak* edo *USS Indianapolis: Filipinetako Itsasoko Hondamendia*), 2016ko Mario Van Peebles estatubatuarrak zuzendutako gerra hondamendi drama film bat da. Pazifikoko Gerran USS Indianapolis (CA-35) estatubatuar gerraontziari jazotako hondamendian oinarritua dago. Nicolas Cage, Tom Sizemore, Thomas Jane, James Remar, Matt Lanter, Brian Presley eta Cody Walker aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1945, Bigarren Mundu Gerra, Pazifikoko Gerra, USS Indianapolis (CA-35) estatubatuar gerraontziak Japonian jaurtitzeko bi bonba atomikoak garraitu ondoren, urperatu eta bizirik ateratako eskifaiako kide asko Filipinetako itsasoan noraezean gelditu ziren, marrazoen erasoen mehatxupean.

## Aktoreak 
* Nicolas Cage: Charles B. McVay III kapitaina
* Tom Sizemore: McWhorter ofiziala
* Thomas Jane: Adrian Marks tenientea
* Matt Lanter: Brian "Bama" Smithwick ofiziala
* James Remar: William S. Parnell almirantea
* Brian Presley: Waxman
* Yutaka Takeuchi: Mochitsura Hashimoto komandantea
* Johnny Wactor: Connor
* Adam Scott Miller: Mike D'Antonio
* Cody Walker: West ofiziala
* Callard Harris: Standish tenientea
* Mandela Van Peebles: Theodore
* Craig Tate: Garrison
* Joey Capone: Alvin
* Emily Tennant: Clara
* Shamar Sanders: Quinn
* Max Ryan: Wilbur "Chuck" Gwinn tenientea
* Patrice Cols: Jean-Pierre
* Currie Graham: Ryan kapitaina
* Matthew Pearson: Duece
* Timothy Patrick Cavanaugh: Cavanaugh komodoroa
* Jose Julian: Sanchez
* Weronika Rosati: Louise, McVayren emaztea
* Mattie Liptak: Paul
* Justin Nesbitt: Lindy

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Marks & Spencer

**Marks & Spencer** (askotan **M&S** laburtua eta, hizkera arruntean, **Marks and Sparks**) britainiar korporazio multinazionala da, txikizkari dendak kudeatzen dituena. Michael Marksek eta Thomas Spencerrek sortu zuten 1884an. Bere egoitza nagusia Londresen dago.

80.000 langile baino gehiago eta 959 denda ditu eta munduko txikizkari handienen artean dago. Gehienetan, bere markako produktuak baino ez ditu saltzen.

## Kanpo estekak
Makro (enpresa)

**Makro** alemaniar korporazio multinazionala da, handizkarientzako  supermerkatuak kudeatzen dituena. Metro AG -Europan - eta SHV Holdings- Latinoamerikan- bere jabeak dira. SHVk 1968an ireki zuen lehendabiziko Makro Amsterdamn. Herrialde gutxi batzuetan izan ezik, bere dendetan bazkideak soilik sar daitezke.

## Kanpo estekak
Makro (argipena)

**Makro** (greziar jatorrizko aurrizkia; ; ) izan daiteke:
* Maila makroskopikoaren laburdura;
* Makroekonomiaren laburdura;
* Argazkigintza makroskopikoaren laburdura;
* Makro, agindu bakar batekin automatikoki gauzatzen den jarraibide saila;
* Makro, alemaniar korporazio multinazionala da, supermerkatuak kudeatzen dituena.
Makro (informatika)

Programazio arloan, **makro** maiz errepikatzen diren instrukzio-segidak automatizatzeko prestatzen den instrukzio konplexua da, aplikazio baten instrukzio errealen segida adierazten duena. Makroei esker, lan errepikakorrak automatiza daitezke.

Makroak erabiltzen dituen programaren esparruan gordetzen dira, eta teklen konbinazio berezi bat edo horretarako berariaz sortutako eta esleitutako botoi bat sakatuz gauzatuko ditugu.

Hona hemen makro sinple bat BASIC lengoian:

 MACRO DefVar(v, d)
 LOCAL v AS STRING
 v = d
 END MACRO

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolai Basov

**Nikolai Genadievitx Basov** (; Usman, 1922ko abenduaren 14a - Mosku, 2001eko uztailaren 1a) sobietar fisikaria izan zen. Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen Ukrainako Lehen Frontean. Moskuko Ingeniaritza Fisikoko Institutuan graduatu zen eta Lebedevko Institutuan lan egin zuen eta bertako zuzendaria izan zen 1973 eta 1988 bitartean. 1964an Fisikako Nobel Saria jaso zuen Alexander Prokhorov eta Charles Hard Townes fisikariekin batera, kuantikoen elektronika eta maser-laser printzipioaren inguruan egin zituen azterlanengatik.

## Liburuak 
* N. G. Basov, K. A. Brueckner (editorea), S. W. Haan, C. Yamanaka. *Inertial Confinement Fusion*, 1992, Research Trends in Physics Series published by the American Institute of Physics Press (presently Springer, New York). .
* V. Stefan & N. G. Basov (editoreak). *Semiconductor Science and Technology*, Volume 1. Semiconductor Lasers. (Stefan University Press Series on Frontiers in Science and Technology) (Paperback), 1999. .
* V. Stefan & N. G. Basov (editoreak). *Semiconductor Science and Technology*, Volume 2: Quantum Dots and Quantum Wells. (Stefan University Press Series on Frontiers in Science and Technology) (Paperback), 1999. .

## Kanpo estekak
Uterqüe

**Uterqüe** Inditex taldeko arropa konpainia da eta Torderan du bere egoitza. 2008. urtean sortu zuten.

## Dendak 
16 herrialdetan dago presente eta 90 denda ditu.

## Kanpo estekak
Lefties

**Lefties** Inditex taldeko arropa konpainia da eta Torderan du bere egoitza. 1999. urtean sortu zuten eta taldearen *low cost* markatzat hartzen da.

## Dendak 
6 herrialdetan dago presente eta 150 denda ditu.

## Kanpo estekak
Metro AG

**Metro AG** alemaniar korporazio multinazionala da, handizkarientzako  supermerkatuak kudeatzen dituena. Ernst Schmidtek eta Wilhelm Schmidt-Ruthenbeckek 1964an sortu zuten eta bere merkatu nagusiak Europa eta Asia dira. Bere egoitza nagusia Düsseldorfen dago.

Euskal Herrian, Makro supermerkatuak eta Media Markt dendak kudeatzen ditu.

## Kanpo estekak
Keta (Siberia)

**Keta aintzira** ( ) ur gezeko laku handi bat da Krasnoyarsk kraian, Errusiako ipar-erdialdean, Siberian.

452 km² ditu azaleran. Ribnaia ibaia lakutik isurtzen da.
Mikel Soto

**Mikel Soto Nolasko** (Iruñea, Nafarroa, 1978) nafar idazlea da. Historian lizentziaduna da. Hamahiru urtez Txalaparta argitaletxeko editorea izan da.

## Liburuak 
### Biografia 
* *Miguel Unamunokoa* (2006, Elkar, egilekidea: Iñaki Soto)

### Poesia 
* *Suak pizten direnean* (2020, Elkar)

## Sariak
* Tene Mujika saria (2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Copacabana (kabareta)

**Copacabana**, AEBetako New York hiriko Manhattan barrutiko kabaret areto bat izan zen. Ospea bezero ospetsu askoren parrandaleku izateagatik datorkio.

1940ko azaroaren 10ean ireki zen, eta bere jabeetako bat Frank Costello italiar-estatubatuar mafiaburua izan zen. Bere historian zehar ez zen leku bakar batean egon, Manhattango kokaleku askotan baizik.

2020ko COVID-19 pandemiaren ondorioz itxi egin zen, halere 2021ean berrirekitzea aurreikusia dago.

## Zinema 
Film askotan agertu da, tartean *Copacabana*, *Goodfellas*, *Raging Bull*, *Tootsie*, *The Purple Rose of Cairo*, ''Carlito's Way*, *The French Connection*, *Martin and Lewis*, *Green Book*, *Beyond the Sea* eta *The Irishman''.

## Kanpo estekak 
* Copacabana webgune ofiziala 
* Copacabana kabaret historikoa
Inuit Ataqatigiit

**Inuit Ataqatigiit** ( Groenlandieraz "Herriaren Komunitatea", IA siglekin laburtua) Groenlandiako alderdi politiko sozialista eta separatista demokratikoa da, Groenlandia estatu independentea izan dadin helnuru duena. 1976an sortu zen alderdia 1970eko hamarkadako Danimarkan gazte mugimenduen erradikalismoaren baitan.

## Historia eta ildo politikoak 
Hastapenetan ekonomia sozialistaren alde zen, baina ezker korronteetatik egindako kritikek salatzen dute alderdia merkatu-ekonomia eta pribatizazioa onartzen duen ikuspegi kapitalistara lerratu dela pixkanaka

1982an, alderdiak arrakastaz egin zuen erreferendum nazionalean Groenlandia Europako Ekonomia Erkidegotik (Europako Batasunaren orduko egituratik) kanpo geratzeko. Hurrengo urtean lehen aldiz sartu ziren Groenlandiako parlamentuan. Zenbait koalizio gobernutan parte hartu izan du, Siumut sozialdemokratekin eta beste batzuekin, baina harrezkero 2. alderdia izan dira behintzat 2018ko hauteskundeak bitartean. Hala ere, Danimarkako Folketing parlamentu zentralerako hauteskundeetan lehen indarra izan dira 2007tik 2018ra, bi hautetsietarik bat erdietsiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julian Huxley

**Sir Julian Sorell Huxley** (Londres, 1887ko ekainaren 22a - *ib.*, 1975eko otsailaren 14a), britainiar biologo, eugenesialaria eta internazionalista bat izan zen.

UNESCOren lehen zuzendaria izan zen eta Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundearen kide nabarmenetako bat. 1956an Darwin Domina irabazi zuen.
Hôtel Hyatt Regency Paris Étoile

**Hôtel Hyatt Regency Paris Étoile**, lehenago *Hôtel Concorde La Fayette* (1974-2013), etxe orratz bat da Parisen, Frantzian, Porte Maillot inguruan dagoen 17. barrutian. Constellation Hotels Holdings-en jabetza da.

137 metroko altuerarekin, Frantziako hotelik altuenetakoa da Lyoneko *Tour Part-Dieu*-en ondoren (eta Paris hiriko laugarren eraikinik altuena Eiffel dorrearen ondoren, Tour Montparnasse eta Parisko Auzitegia, baina inguruan kokatutako La Défense auzoko eraikin batzuk baino txikiagoak); teilatuan dagoen antenak 190 metroko altuera har dezake. Hogeita hemezortzi solairu ditu eta 995 gela eta suite ditu. *Palais des Congrès* ondoan kokatuta, Pariseko kongresu zentroetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eraikinari buruzko webgunea.
Diamond Head (Hawaii)

**Diamond Head**, hawaieraz **Lēʻahi**, *lae* "muino" eta ʻahi "atuna", AEBetako Oahu uhartean dagoen kono bolkaniko bat da, Hawaii Uharteetan. 232 metroko garaiera du. Honolulu hiriburuaren aldamenean dagoenez eta oinez berehala bertaratu daitekenez, hawaiidar nahiz turisten helmuga izan ohi da.

Ingelesezko izena XIX. mendean britainiar itsasgizonek jarri zioten, bertan dauden kaltzita kristalak ikusi eta diamanteekin nahastean.
Itzulera-denbora

**Itzulera-denbora** edo **errepikatze-denbora** batez besteko denbora-bitartea da, gertakari natural baten eta haren mailako edo hura baino handiagoko hurrengoaren artean kalkulatzen dena. Gertakari arriskutsuetarako kalkulatu ohi da: uholdeak, lurrikarak, tsunamiak, urakanak, lehorteak, sumendi-erupzioak, etab.  Itzulera-denborak adierazten digu zenbat denboratik behin itxaron genezakeen neurri zehatz bateko gertakaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Godfrey Binaisa

**Godfrey Lukongwa Binaisa** (Kampala, 1920ko maiatzaren 30a - *ibidem*, 2010eko abuztuaren 5a) Ugandako presidentea izan zen. Ugandan eta Londresen zuzenbidea ikasi zuen. Abokatu gisa lan egin zuen eta Ugandako Herriaren Kongresua alderdiaren bat egin zuen. 1962an Ugandako fiskal nagusia izendatu zuten eta 1968an dimisioa eman zuen. Idi Amin boterera iristean Binaisa erbestera joan zen eta Ugandara itzuli zen 1979an. 1979ko ekainaren 20an presidente izendatu zuten Yusuf Luleren ordez. Oyite Ojok armadaren buruzagia kargutik kendu ondoren, Paulo Muwanga buru zuen Batzorde Militarrak Binaisa kargutik kendu zuen 1980ko maiatzaren 12an.
Oieregiko tunela

**Oieregiko tunela** Nafarroako tunel bat da, Bertizarango Oieregi herriaren lursailetan, hortik bere izena. Bertatik  errepidea igarotzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* 

## Kanpo estekak
D404

edo **Ibardingo errepidea** Lapurdiko errepide bat da. Errepidea  errepide departamendala eta  lotzen du.

Errepidea 3,8 kilometrokoa da.

## Historia 
Berarako bide zaharra ibilgailuen zirkulaziora egokitzearen emaitza da errepidea.

## Udalerriak 
Hauek dira errepideak zeharkatzen dituen udalerriak:
* Urruña

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 
* 
* Lapurdiko errepideen sarea

## Kanpo estekak 
*Lapurdiko errepideak, Pirinio Atlantikoetako Kontseiluaren webgunean
Raised by Wolves

***Raised by Wolves*** 2020ko estatubatuar zientzia fikziozko telesaila da, Aaron Guzikowskik HBO Maxentzat egina.

## Sinopsia 
«Ez dugu sekula aurrera egingo fantasian kontsolamendua bilatzeko desioa kontrolatzen ez duzun bitartean». Androide baten eta haur baten arteko elkarrizketa da; lehenak bigarrena heztea du helburu, basamortu tankerako planeta misteriotsu batean.

## Aktoreak 
* Amanda Collin: Mother
* Abubakar Salim: Father
* Winta McGrath: Campion
* Travis Fimmel: Marcus
* Niamh Algar: Sue
* Jordan Loughran: Tempest
* Felix Jamieson: Paul
* Ethan Hazzard: Hunter
* Aasiya Shah: Holly
* Ivy Wong: Vita
* Matias Varela: Lucius
* Cosmo Jarvis: Campion Sturges
* Sienna Guillory: Mary
* Steve Wall: Ambrose

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ratched

***Ratched*** 2020ko estatubatuar beldurrezko telesaila da, Evan Romanskyk Netflixentzat egina.

''One Flew Over the Cuckoo's Nest* film klasikoa 1975ean argitaratu zuten, Milos Forman zuzendari eta Jack Nicholson protagonista zituela. 45 urte geroago, hemezortzi ataleko telesailera egokitu du *American Horror Story'' saioaren sortzaileak. Perspektiba aldaketa da nobedade; erizainaren begiradan oinarritua dago orain.

## Aktoreak 
* Sarah Paulson: Mildred Ratched
* Finn Wittrock: Edmund Tolleson
* Cynthia Nixon: Gwendolyn Briggs
* Jon Jon Briones: Dr. Richard Hanover / Dr. Manuel Bañaga
* Charlie Carver: Huck Finnigan
* Judy Davis: Betsy Bucket
* Sharon Stone: Lenore Osgood

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sorogain

**Sorogain** Erroibar ibarreko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioak eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *sorogaindarrak* dira.

## Izena 
*Sorogain* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Sorogoyen* (1300)
* *Sorhogain* (1723)
* *Sorogain* (1743)
* *Soragain* (1769)
* *Sorogoyen* (1787)
* *Sorogaina* (1856)
* *Sorogoain* (1945)
* *Sorogain* (1981)

### Etimologia 
*Sorogain* toponimoa izen gardena da. *Soro* eta *gain* (garaia) hitzeten arteko elkarketa da. "Soro garaia" bezala birformulatu liteke.

## Geografia 
Sorogain Erroibarkoa da administratiboki eta geografikoki. Bere barnean, Sorogainibarren dago, Erro ibaia jaiotzen den ibar txiki bat.

### Ingurune naturala eta klima 
Erroiberraren azalera handia dela eta bi klima ezberdin daude, iparraldeko klima azpiatlantiarra, pagadi ugari eta urte osoko prezipitazioekin, eta hegoaldeko klima azpimediterraneoa, basa pinuekin eta uda garaiko bi hilabete idorrekin. Urteko batez besteko prezipitazioak 1 200 mm dira hegoaldean, eta 2 000 mm ibarraren iparraldean. Batez besteko tenperatura 7 eta 10 gradu bitartekoa da.

Urteroko egun euritsuak 120 izaten dira ibarraren hegoaldean eta 140-150 egun iparraldean. Gunerik menditsuenetan egun euritsuak 150 baino gehiago izan daitezke.

#### Estazio meteorologikoak 
Erroiberran dagoen Aurizperri kontzejuan, itsasoaren mailatik 871 metrora, Nafarroako Gobernuak 1972an jarritako estazio meteorologikoa dago.  Gainera, 1975an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Erro kontzejuan, itsasoaren mailatik 672 metrora. Aurizperriko estazioa da Sorogainerako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.

## Demografia 
 biztanle zituen Sorogainek.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erroibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erroiberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.

Sorogaingo azpieuskalkia erroibarrera da, eta, zehazki, Iparerroibartar aldaera.

#### Euskararen Foru Legea 
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Erroibar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren %&nbsp;24,01ek zekien euskaraz.

## Ondasun nabarmenak 
* Sorogainibar, Bizkarreta eta Urepele arteko belardiak dituen ibarra.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erroibar
* Pirinioak
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Erroibarko Udalako webgune ofiziala
Song to Song

***Song to Song*** 2017ko Terrence Malick estatubatuar zinema zuzendarien film esperimental dramatikoa da.

## Sinopsia 
Bi bikote dira film honetako protagonistak: Faye eta BV konpositoreak, batetik, eta Cook musika ekoizlea eta haren neska lagun zerbitzaria, bestetik. Texasko (AEB) esparru musikalean bidea egiten saiatuko dira laurak, baina oztopo askori aurre egin beharko diete: besteak beste, bikoteetako kideen arteko harremanei.

## Aktoreak 
* Ryan Gosling: BV
* Michael Fassbender: Cook
* Rooney Mara: Faye
* Natalie Portman: Rhonda
* Cate Blanchett: Amanda
* Lykke Li: Lykke
* Val Kilmer: Duane
* Bérénice Marlohe: Zoey
* Holly Hunter: Miranda
* Tom Sturridge: BVren anaia
* Austin Amelio: BVren anaia
* Linda Emond: Judy, BVren ama

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kepler-22

**Kepler-22** G motako izarra da, Eguzki-sistematik 638 argi-urtetara kokatua Cygnus konstelazioan. 11,7-ko itxurazko magnitude duenez, ezin dugu begi hutsez ikusi. Lurraren adinako eta bizitzarako egokia den lehen planeta omen du: Kepler-22b.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lux Æterna (filma)

***Lux Æterna*** 2020ko Gaspar Noé frantziar zinema zuzendarien film ertaina da.

## Sinopsia 
Behar bezala ez doan filmaketa bat aitzakia hartuta, zinema industriaren ertzak agerian utziko ditu pelikulak. Charlotte Gainsbourgen pertsonaiak sutara botako duten sorgin bat interpretatuko du, Béatrice Dallen zuzendaritzapean, baina dena irtengo da gaizki: antolaketa anarkikoa izango da, eta arazo teknikoak eta agerraldi psikotikoak egongo dira.

## Aktoreak 
* Béatrice Dalle
* Charlotte Gainsbourg
* Abbey Lee
* Clara 3000
* Félix Maritaud
* Karl Glusman
* Claude-Emmanuelle Gajan-Maull
* Fred Cambier
* Lola Pillu Perier
* Loup Brankovic
* Luka Isaac
* Maxime Ruiz
* Mica Arganaraz
* Paul Hameline
* Stefania Cristian
* Tom Kan
* Yannick Bono

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xystrosoma vasconicum

***Xystrosoma vasconicum*** Myriapoda *cordeumatidae* espeziea da, *Chamaesomatidae* familiakoa. Hego Euskal Herriko, bereziki Bizkaiko endemismoa da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paradisu berreskuratua

***Paradisu berreskuratua*** () John Milton idazle ingelesak 1671an idatzi zuen poema epikoa da. Miltonen aurreko lana *Paradisu galdua* izan zen eta harekin lotuta dago nolabait nahiz eta harekin desberdintasun handiak izan. Aurrekoa bezala gai teologikoak lantzen ditu baina oraingoan Jesu Kristoren pertsonan zentratuz.

## Gaia 
Liburu honetan Miltonek Jesusek basamortuan paraitu zituen tentazioak azaltzen ditu. Milton ustez, Adam eta Ebaren erorketaren ondoren, logikoa zen Jesusen erresistentzia Satanen tentazioen aurrean azaltzea; haren ustez, modu horretaz, Adam eta Ebak galdu zuten paradisua berreskuratu zen.

## Ezaugarriak 
Aipatu den moduan poema hau ez da *Paradisu galdua*ren jarraipena eta, horregatik, bere estiloa oso desberdina da. 2.069 lerro ditu poemak, lau liburutan antolatuta, horretarako pentametriko metodoa erabiliz. Poemak *Lukasen Ebanjelioa* jarraitzen du, nolabait irudiak eta apaingarriak zabalduz. Aipatutako Ebanjelioaren arabera liburuaren ordena hauxe da:
* I. liburua: Gosearen tentazioa
* II. eta III. liburua: jatunkeria, aberastasuna eta boterea
* IV. liburua: Satanek Jesu Kristori Jaungoikoari tentatzeko gonbitea egiten dio, tenplu gainetik bere burua botatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* * Ingelesezko testua Wikitekan.
Boutchou

***Boutchou*** 2020ko Adrien Piquet-Gauthier frantziar zinema zuzendarien film komikoa da.

## Sinopsia 
Paula eta Virginiak haurra izan berri dute, baina kide berriak zoriontasuna ez ezik liskarrak ere ekarriko dizkio familiari. Izan ere, Paula eta Virginiaren gurasoak aurrez aurre jar daitezen eragingo du haien biloba errugabeak.

## Aktoreak 
* Carole Bouquet : Paula
* Gérard Darmon : Riberto
* Clémentine Célarié : Odile
* Pascal Nzonzi : Raoul
* Lannick Gautry : Paul
* Stéfi Celma : Virginie
* Armelle : Marie-Jo
* Nicole Calfan : eskola-zuzendaria
* David Salles : notarioa
* Anne-Sophie Girard : masaje-emailea
* Agustin Galiana : harreragilea
* Aude Gogny-Goubert : emakumea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
We Are Who We Are

***We Are Who We Are*** 2020ko estatubatuar telesail dramatikoa da, Luca Guadagninok HBO eta Sky Atlanticentzat egina.

*Call Me By Your Name* filmaren bidez mundu osoko sona eskuratu zuen Guadagninok, eta hau da telebistarako ondu duen lehen lana. Gai berari jarraikiz, homosexualitatea izan du ardatz. Gertakizunen kokalekuek izan dute aldaketarik, landa ingurune baketsutik base militar batera igaro baita.

## Aktoreak 
* Chloë Sevigny: Sarah Wilson
* Jack Dylan Grazer: Fraser Wilson
* Alice Braga: Maggie Teixeira
* Jordan Kristine Seamón: Caitlin Poythress
* Spence Moore II: Danny Poythress
* Scott Mescudi: Richard Poythress
* Faith Alabi: Jenny Poythress
* Francesca Scorsese: Britney Orton
* Ben Taylor: Sam Pratchett
* Corey Knight: Craig Pratchett
* Tom Mercier: Jonathan Kritchevsky

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frankismoan lapurtutako haurren eskandalua

thumb|200px|Haur errepublikanoak erbesteratu baino lehen.
**Frankismoan lapurtutako haurren eskandalua** Francoren diktadura garaiko Espainiako historiako pasarte eztabaidagarria da. Batez ere XXI. mendean egindako salaketen bidez, lapurtutako haurrak 30.000 eta 300.000 artean izan zitezkeela salatu izan da publikoki. Haur hauetako batzuk erregimenaren aldeko familiek adoptatu zituzten, beste asko ordea Auxilio Socialeko egoitzetan bildu zituzten.

## Ustezko hobiratze faltsuak 
Lapurretaren formetako bat, salaketa batzuen arabera, amari haurra hila jaio zela esatea izan zen, eta gezurrezko defuntzio prozedura eta hobiratzeak gauzatzen zirela ondoren, Frankismoaren sokako familiei eman haurra adopzio ezkutuan, Espainiako fiskal batek 2012an deskribaturiko *modus operandi* ustezkoan. 2010etik, salaketa hauetarik 120 kasutan hilobiak ireki ziren, eta 117an haurren hondakin ziurrak aurkitu ziren, eta beste bitan, jaiotzako beste hondakin batzuk. Proba genetikoak egin ziren kasuetan, gurasoen ADN-a aurkitu ziren, lapurreta salaketak gezurtatuz. Hala ere, 2017an haur lapurtuak frankismoaren biktimatzat hartzeko lege aldaketa onartu zuen Nafarroako Parlamentuak 2017an, bakarrik PPk bozkatu zuelarik kontra.

Gipuzkoako Batzar Nagusietan eta Eusko Legebiltzarrean egindako agerpen eta ikerketetan, Paco Etxeberria forentseak azalpenak eman zituen 2012an eta 2013an, hilobiratze faltsuak gezurtatuz. Etxeberriak legez kanpoko adopzioen aukera bai eman zuen posibletzat, ordea; baina irregulartasunak izatekotan ere, amaren borondatearen kontra haurra eskuetatik kendu izanaren kasuak ezinezkotzat jo zituen osasun zentro publikoen kasuan. Ordea, kasuak ikertzeko eskatzen duten taldeek ez dituzte ontzat ematen Etxeberriaren txostenak.

## Adopzioak 
Adopzio irregularren kasuan, kasu bat iritsi zen epaiketara Espainian: Ines Madrigalek jarritako salaketaren ondorioz, bere kasua ebatzi zen. 1969an jaio zenean, Madrigalen adopzioa legez kanpo gertatu zela frogatutzat eman zuten epaiek, eta Eduardo Vela epailea kondenatu zuten. Hala ere, Ines Madrigalek bere familia biologikoarekin kontaktatu zuenean, onartu zuen borondatezkoa izan zela adopzioan ematea.

Ascensión López andereak antzeko salaketa bat jarri zuen bere adopzioa tramitatu zuen Dolores Baena izeneko moja baten aurka, baina kasuak ez zuen aurrera egin epaitegietan. Alderantziz, monjak ustezko haur lapurturari (Lopezi) jarritako salaketak egin zuen aurrera, laidoagatik, eta Lopez kondenatu zuten.

## Erreparazio proposamena 
2020ko ekainean Espainiako Kongresuak lege proposamena tramitatu zuen haur lapurtuen kasuan erreparazioak bultzatzeko. Vox alderdiak bakarrik bozkatu zuen kontra.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mercedes Herrán

## Kanpo estekak
Alkimista (Lovecraft)

***Alkimista***, , H. P. Lovecraft estatubatuar idazlearen kontakizun labur bat da. 1908an idatzia izan zen, Lovecraftek 17-18 urte zituela, eta 1916ko azaroan *The United Amateur* aldizkarian lehenbizikoz argitaratua.

## Argumentua 
Antoine de C. kondeak Frantzian girotutako istorioa lehen pertsonan kontatzen du.

Duela mende asko, Antoinen arbaso nobleetako bat Michel Mauvais azti gaiztoaren heriotzaren arduradun izan zen. Orduan, Charles le Sorcier, aztiaren semeak, bere aitaren hiltzaileaz gain haren ondorengoez mendakatzea zin egin zuen. Madarikazioa gaur egun ere indarrean da, eta familian 32 urte betetzen dituzten gizonezkoak adin horrekin hiltzen direlakoan datza.

Antoinek, noski, bere gizonezko arbaso guztiak adin horretan zendu direla jabetuko da. Beste garai batean boteretsua zen leinua, gaur egun ahulduz. Familiaren gaztelua kasik hondakinetan da. Haien morroi bakarra, Pierre, Antoinen heziketaz arduratu, inguruko baserritarretatik eta haien esamesetatik urrunduarazi eta 32 urte betetzen dituenerako zentzudun mantendu dadin arduratzen da.

Pierre jada zahartuta hiltzean, Antoine malenkolia egoeran barneratuko da. Gazteluko pasabide sekretuak igaro eta gordeleku sekretu bat topatuko du, bertan, azkenik, azti gaiztoaren madarikazioaren eragin eta nondik norakoak azalduko zaizkiolarik.

## Kanpo estekak
Svalbard eta Jan Mayen

**Svalbard eta Jan Mayen** (; ) ISO 3166-1-ek  estatistika helburuetarako erabiltzen duen izena da, eta jurisdikzio bereiziak dituzten Norvegiako bi lurralde biltzen dira bere baitan: Svalbard eta Jan Mayen.

ISO 3166-1 alfa-2 zerrendaren arabera, Svalbardek eta Jan Mayenek .sj kodea partekatzen dute. Hau da, **SJ** herrialdeen goi-mailako domeinu gisa gordeta dute beraientzat, baina lurraldeetako bizilagunek Norvegiako .no, kodea erabiltzen dute, eta .sj ez da erabiltzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Q.

***John Q.***, 2002ko Nick Cassavetes estatubatuarrak zuzendutako thriller drama film bat da. Denzel Washington, Robert Duvall, James Woods, Anne Heche, Eddie Griffin, Kimberly Elise, Shawn Hatosy eta Ray Liotta aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Chicago, John Q. Archibald (Denzel Washington) lantegi batean lan egin eta familia bateko aita den gizon arrunt bat da. Berak maite duen guztia Denise (Kimberly Elise) emaztea eta Michael (Daniel E. Smith) 9 urteko semetxoa dira. Baina semea larriki gaixotzean, hura salbatzeko bihotzeko trasplantea egitea ezinbestekoa izan da, baina bere osasun aseguruak ez du ebakuntza barne hartuko.

## Aktoreak 
* Denzel Washington: John Quincy Archibald
* Kimberly Elise: Denise Archibald
* Daniel E. Smith: Michael "Mike" Archibald
* James Woods: Raymond Turner doktorea
* Anne Heche: Rebecca Payne
* Robert Duvall: Frank Grimes tenientea
* Ray Liotta: Gus Monroe kapitaina
* Shawn Hatosy: Mitch Quigley
* Heather Wahlquist: Julie Byrd
* David Thornton: Jimmy Palumbo
* Laura Harring: Gina Palumbo
* Troy Beyer: Miriam Smith
* Kevin Connolly: Steve Maguire
* Troy Winbush: Steve Smith
* Vanessa Branch: Erizaina
* Eddie Griffin: Lester Matthews
* Martha Chaves: Rosa Gonzales
* Larissa Laskin: Ellen Klein doktorea
* Ethan Suplee: Max Conlin
* Obba Babatundé: Sergent Moody
* Paul Johansson: Tuck Lampley
* Dina Waters: Debby Utley
* Keram Malicki-Sánchez: Freddy B.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Tseltal hizkuntza

**Tseltal** edo tzeltal hizkuntza, hizkuntza maia da, batez ere Los Altos de Chiapasen hitz egiten dena.

445.856 hiztun ditu Estatistika eta Geografiako Instituto Nazionalaren (*Instituto Nacional de Estadística y Geografía,* INEGI) biztanleriaren eta etxebizitzaren erroldaren arabera (2010), eta, beraz, gaztelaniaren ondoren, Chiapas estatuan gehien hitz egiten den hizkuntza da, baita Mexiko osoan gehien hitz egiten den bosgarren hizkuntza indigena ere.

## Dialektoak 
Tseltala gutxienez sei dialekto ezberdinez osatutako konplexu bat da eta hizkuntza ergatiboa da (euskara bezala) txolar-tzeltalar hizkuntzen familiako bere ahaideetako bat den txol hizkuntza ez bezala. Hauek dira dialekto aldaerarik onartuenak:

* Tenejapako tseltala
* Amatenangoko tseltala
* Aguacatenangoko tseltala
* Amatenangoko tseltala
* Oxchukeko tseltala
* *Bin* edo *Tut(*)*

(*) Teopiscatik Villa Las Rosaserako eskualdeetan tseltal hizkuntzaren aldaerarik arraroenetako bat dago, *bin* ("zein" edo "zer") bezalako oinarrizko hitz bat *tut* esaten da, aldaera batzuetan "txikia" esan nahi duena. Amatenago del Valle eta Aguacatenagon aldaera hau erabiltzen dute eta, hala ere, herri tseltal hauen artean desberdintasun asko daude, adibidez: Amatenagon, gaur egun, *ora to* "ordu hau" esateko, *orto* laburdura erabiltzen da. Aguacatengon, ordea, *orli* da laburdura, jatorrizkoa *ora ini* delarik (Tenejapa). Beste aldaera batzuetan: ''ya'tik* (Tenejapa), *yo'tik'' (Ocosingo).

## Kokapena 
Tseltala, nagusiki, Chiapasen hitz egiten da, Ocosingo, Altamirano, Huixtán, Tenejapa, Yajalón, Chanal, Sitalá, Amatenango del Valle, Socoltenango, Villa las Rosas, Chilón, San Juan Cancuc, San Cristóbal de las Casas, Oxchuc, San Bartolomé de los Llanos eta Venustiano Carranza udalerrietan. Azken udalerri honetan Aguacatenango, Marcos E. Becerra, El Puerto eta Soyatitan komunitateetan hitz egiten da tseltala.

Tseltal hiztun kopuru handi bat ere badago Tuxtla Gutiérrez, Comitan eta Palenque hirietan.

Mexikon Quintana Rootik sakabanatuta daude hiztunak, komunitate osoak Tabascon eta lan kontuengatik etorkin kontzentrazioa dago Mexiko Hiriko La Merceden.

## Deskribapen linguistikoa 
### Alfabetoa 
Tseltal alfabetoak 26 grafia ditu. Hauek dira: a, b, ch, ch', e, i, j, k, k', l, m, n, o, p, p', r, s, t, t', ts, ts', u, w, x, y, ('). Batzuetan h letra gehitzen da, batez ere Bachajoneko dialektoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elefantis

**Elefantis** (K.a. I mendean bizi izana) Antzinako Greziaren emakume olerkari izan zen. Bere gai nagusia erotismoa zen eta sexualitateari buruzko eskuliburu batzuk idatzi omen zituen. Garaian Greziako gorteko partaideen artean izengoiti gisa animalien izenak erabiltzea ohikoa zen; horregatik pentsatu izan daiteke izen horren atzean pertsona bat baino gehiago egon daitekeela. Egile honen testu guztiak galdu egin dira.

## Obrak 
Suetonioren testuetan Tiberio erromatar enperadoreak bere bidaia batean, Capri uhartean, Elefantisen testu gehienak erosi zituela aipatzen da.

*Priapeia* poema batean ere Elefantisen liburu bat aipatu egiten da.

Kosmetikari buruzko liburua eta abortoari eta abortatzeko metodoei buruzko beste bat idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keta (Ghana)

**Keta** Ghanako Volta eskualdeko herria da. Volta ibaitik ekialdera, Beningo mugatik gertu dago.

## Historia 
Keta Anlo Ewe etniako jendeak populatu zuen XVII. mendean, Ewe herriaren azpitalde batek.

Garai kolonialean, Danimarkaren Afrikako jabetzetako bat izan zen. 1784an, Fort Prinzenstein gotorlekua eraiki zuten bertan, esklaboen salerosketarako, 1804. urtera arte izan zuen funtzioa. 1850. urtean Ketako gotorleku hau eta herria bera britainiarrei saldu zioten daniarrek.

Ghana independentean Udal Barruti bateko hiriburua da Keta, eta herriak izendatzen du halaber Parlamentuko barruti bat, herrialdearen ekialdea hartzen duen eskualdea, oro har Ewe mintzairako eskualdea, Beninekin mugan.

## Natura 
Herriaren izen bereko Keta aintzira gazia dago herritik gertu. Ghanako aintzira handiena da 300 km2-ko ur azalerarekin. 1.200 km2-ko hezegune babestu baten parte da . Hegazti migratzaile ugari gelditzeko lekua da eta itsas dortoken haztegia ere badu.

Herriaren zati batzuk itsasoaren higadurak suntsitu zituen 1960 eta 1980 urteen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Jose (itsasontzia)

***San Jose*** Espainiako Armadako 64 kanoi eta 3 mastako galeoia zen. 1698an itsasoratu zen, eta Cartagena (Kolonbia) kostaldean borrokan hondoratu zen 1708an. Zilarrez eta esmeraldaz beteta zegoen, 2018. urtean 17.000 milioi dolar inguruko baliodunak.

Hondoratutako itsasontzia Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI) erakundeak aurkitu zuen 2015eko azaroan. 2017ko uztailean salbamendu operazio batek aurrera egingo zuela iragarri zen.

## Eraikuntza 
*San Jose* Francisco Antonio Garrotek diseinatu zuen eta Pedro Arostegik eraiki zuen Mapileko ontziolan (Usurbil, Gipuzkoa). Eraikuntza 1697an hasi eta 1698an amaitu zen. Itsasontzi bikiak eraiki zituzten aldi berean eta *San José* eta *San Joaquín* izendatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hanibal I.a Kartagokoa

**Hanibal I.a Kartagokoa** edo **Hanibal Magon** (, ḤNBʿL) (Kartago, K.a. 471 inguru-Akragas, K.a. 406) kartagotar buruzagi eta errege izan zen.
Ezaguna da Sizilian egindako ekintza militarrengatik.

## Biografia 
Hanibal Magon Giskoneren semea eta Hamilkar I.aren biloba zen.

Kartagoko senatuak Hanibal armadetako komandante eta Siziliako Epikrazia Punikoaren gobernadore hautatu zuen K.a. 411n. Bere aitona Hamilkar mendekatzeko irrikan zegoen, K.a. 480. urtean Siziliako greziarrek Himerako guduan garaitu eta hil zutelako.

K.a. 409an, aitzakia faltsuen pean, Hanibal armadarekin batera Selinunte hirira abiatu zen, Segesta aliatua laguntzeko, Selinonteren arerioaren kontra. Hiri greziarra errefortzurik gabe zegoenez, erraz konkistatu eta suntsitu zuen, biztanleria sarraskitu ondoren.

K.a. 409ko maiatzean, Himera setiatu zuen eta Dioklesek zuzendutako Sirakusako errefortzuak garaitu zituen. Dionisio Sirakusako izango zen tiranoak, ere parte hartu zuten borroka horretan. Porrota honen ondoren Dioklesek bere tropetatik gelditzen zena erretiratu zuen eta inolako indargarririk gabe, Hanibalek Himera erraz konkistatu eta birrindu zuen. Ondoriozko bake itunak Kartagoko Epikraziaren eta Greziako lurraldeen arteko muga berria ezarri zuen, eta mugako herria Agrigento bihurtu zen. Hanibalek konkistatutako Greziako hiriek Kartagori zergak ordaintzera behartu zizkien.

Himerako batailaren ostean, bakea aldarrikatu zen. Baina Hermokratesek Dionisio suhiaren laguntzarekin Selinunte berreraiki zuen K.a. 406. urtean, eta kartagotarren aurkako erasoak egin zituen, berriro Hanibalen arreta erakarriz.

Hanibalek, 65 urte zituela, Agrigentora joan zen bere seme Bomilkar eta Himilkon ilobarekin batera eta hiria setiatu zuen. Operazio militarrak hasi ziren bitartean, izurria kartagotar armadaren artean zabaldu zen, eta han Hanibal zein Bomilkar hil ziren, armadaren agindua Himilkonen utzita.
thumb|300px|eskuinera|Hanibalen Siziliako kanpania K.a. 409an

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* MELTZER, O. Meltzer (1879):* Gesch. d. Karthager*, I, Berlin, 158 or. eta hurrengoak
* HUSS, Werner (1985): *Kartagotarren historia*, Munich: C.H. Beck. 

## Ikus, gainera 
* Kartagoko monarkak
* Beste Hanibal batzuk
* Kartagotarren hedapena Italian
* Magonidak

## Kanpo estekak 
Livius.org: Hannibal
Bitterfeld

**Bitterfeld** Alemaniako udalerria da. Saxonia-Anhalt estatuan dago, Anhalt-Bitterfeld barrutian. 2016an 40.964 biztanle zituen.

## Demografia 
## Kanpo estekak
Egozkue mendatea

**Egozkue** Nafarroa Garaian kokaturik dagoen mendatea da, Anue ibarreko Egozkue eta Esteribar ibarreko Iragi artean lotzen dituena. Gaina 896 metrotan dago.

Mendatea  errepideak zeharkatzen du.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak
Anna van der Breggen

**Anna van der Breggen** (Zwolle, Herbehereak, 1990eko apirilaren 18a) herbehereetar errepideko txirrindulari profesionala da.

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen emakumezkoen errepideko txirrindularitza proban. 2020an Munduko Errepideko Txirrindularitza Txapelketako erlojupeko proba irabazi zuen.

## Erreferentziak
Dinas uhartea

**Dinas uhartea**,  eta , Galesko hego-mendebaldean dagoen penintsula bat da, Pembrokeshire konderrian, eta Fishguard eta Newport udalerrien artean. Bere punturik garaiena Pen-y-fan (142 metro) muinoa da.

Pembrokeshire Kostaldeko Parke Nazionalan dago.
Kepler-22b

**Kepler-22b** Kepler-22 izarraren inguruan biratzen duen exoplaneta bat da, guregandik 638 bat argi-urtera Cygnus konstelazioan.

Kepler-22b, tamainaz, Lurraren bikoitza da. Bere masa eta azaleko konposizioa ezezagunak dira. Litekeena da azaleko oskol likido edo gaseosoa duen konposatu sukoi bat edukitzea. Bere izarraren inguruan 290 egunean behin biratzen du. Ebidentziek adierazten dute planetak azaleko tenperatura ertaina duela, gainazala ez dagoela berotegi efektuko gasen mende. Atmosferarik ezean, bere oreka tenperatura (Lurraren antzeko albedo bat hartuz) −11&nbsp;°C izango litzateke gutxi gorabehera, Lurraren (−18&nbsp;°Cren aldean.

2009ko maiatzaren 12an ikusi zuten planetaren lehen trantsitua eta 2011ko abenduaren 5ean Kepler-22b existitzen zela iragarri zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Macarena Olona

**Macarena Olona Choclán** (Alacant, Espainia, 1979ko maiatzaren 14a) espainiar politikaria eta Espainiako estatuaren abokatua da. Vox talde parlamentarioko idazkari nagusia eta bozeramailea izan zen Diputatuen Kongresuan. 

Andaluziako hauteskunde automomikoetara 2022an aurkeztu zen lehendakaritzarako Voxen izenean, eta ez zuen arrakasta handirik izan. Ondoren, Vox utzi zuen, eta fundazio politiko antifeminista bat sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keta (argipena)

**Keta** terminoak hainbat adiera du:

* **Keta**, Ghanako hiria.
* **Keta**, Siberiako aintzira, Errusian.
* ***Keta***, ketaminari deitzeko modu bat.
* **-keta** euskarazko atzizki toponimikoa, hala nola Amezketa herrian antzematen dena.
Rodney Parade

**Rodney Parade**, Galesko hego-ekialdeko Newport hirian dagoen errugbi eta futbol estadio bat da. Newport AFC futbol taldea eta Newport Gwent Dragons eta Newport RFC errugbi taldeen egoitza eta jokalekua da.

1877an Thomas Douglas-Jones arkitektoak eraikiarazi zuen. Gaur egun 8.700 ikusleentzako edukiera du.
Limasolgo gaztelua

**Limasolgo gaztelua** (, *Kastro Lemesos*; ) Zipre hegoaldeko Limasol hirian dagoen gaztelua da. Hiriaren erdigunean kokaturik dago kai zaharraren alboan. Gaur egun ikusten den eraikina 1590 inguruan berreraikitako egitura da.

## Historia 
### Aurrekariak 
Ikerketa arkeologikoek erakutsi dute gazteluaren aurretik beste eraikin batzuk izan zirela toki berean. IV-VII mendeen artean basilika kristau bat izan zen eta X-XI mendeen artean Bizantziar garaiko monumentu bat. Eliza garrantzitsu baten aztarnak ere aurkitu dira, Limasolgo aurreneko katedrala izan zitezkeenarenak. Tradizioak dioenaren arabera bertan ezkondu ziren Rikardo I.a Ingalaterrakoa eta Berengela Nafarroakoa 1191 urtean.

### Frankoen gaztelua 
Etienne Lusignanek idatzitakoaren arabera hasierako gaztelua Zipreko lehen errege frankoa izan zen Guy de Lusignanek eraiki zuen 1193. urtean. Altxatu zenetik XVI. mendera artean hainbat alditan izan zen kaltetua, Genovarren edo Mamelukoen erasoen erruz eta baita lurrikaren eraginez ere. Horregatik hainbat konponketa eta berreraikuntza izan zituen. 1538an otomandarrek Limasol konkistatu zuten. Veneziarrek hiria berreskuratu zutenean Zipreko gobernadoreak gaztelua eraisteko agindua eman zuen otomandarrek berriz eskuratzea ekiditeko. 1567 eta 1568 artean bota zuten behera.

### Otomandarren gaztelua 
1576an Otomandarrek Zipre uharte osoa eskuratu zutenean gaztelu zaharraren hondarren gainean gotorleku berria eraiki zuten. Gaztelu zaharra baino txikiagoa zen arren babes egitura hobeak zituen. 1590 inguruan bukatu zen gaztelu berriaren eraikuntza.

Beheko solairuko eta lehenengo solairuko ganberak gartzela bihutu ziren eta horrela iraun zuen 1950 arte.

## Museoa 
Zipreko Museoak Erdi Aroko bilduma bertara ekarri zuen 1987an. Erakusten diren objetuekin Zipreren garapen ekonomiko, sozial eta artistikoa ikus daiteke. III. eta XVIII. mendeen arteko zipretarren eguneroko bizitza nolakoa zen ere erakusten da.

Erdi Aroko keramika, hilarriak, Bizantziar aroko platerak, armak, gurutzeak eta txanponak daude ikusgai, besteak beste.

## Iruditegia 

Irudi:Cyprus - Limassol castle 10.JPG|Ekialdeko fatxada.
Irudi:Cyprus - Limassol castle 1.JPG|Alboko atea.
Irudi:Cyprus - Limassol castle 2.JPG|Barneko patioa.
Irudi:Limassol 01-2017 img16 Castle interior.jpg|Museoa.
Irudi:Limassol Castle, ground plan 1918.jpg|Oinplanoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Teckekoa

**Maria Teckekoa** (Victoria Mary Augusta Louise Olga Pauline Claudine Agnes) (Kensington jauregia, Londres, 1867ko maiatzaren 26a - Marlborough Etxea, Londres, 1953ko martxoaren 24a) Erresuma Batuko erregina ezkontidea eta Indiako Enperatriz ezkontidea izan zen 1910etik 1936ra.

Frantzisko, Teckeko dukea eta Maria Adelaida Cambridgekoa printzesaren alaba izan zen. 1893an Yorkeko dukea ezkondu zen eta sei seme-alaba izan zituzten:
* Eduardo VIII.a
* Jurgi VI.a
* Maria, Errege Printzesa eta Harewoodeko Kontesa
* Henrike printzea, Gloucesterko Dukea
* Jurgi printzea, Kenteko Dukea
* Joan printzea
1910ean bere senarra errege bihurtu zen Jurgi V.a Erresuma Batukoa izenarekin.

Bere semeetako bi Erresuma Batuko erregeak izan ziren.
Xuxurlatzailea Iluntasunean

***Xuxurlatzailea Iluntasunean***, ingelesez ***The Whisperer in Darkness***, H. P. Lovecraft idazlearen eleberri bat da. 1930eko otsaila-irailaren artean idatzia, 1931an *Weird Tales* aldizkarian lehenbizikoz argitaratua izan zen.

## Argumentua 
Albert Wilmarth Ingalaterra Berriko folkloreari buruz jakinmin berezia duen Arkham udalerriko Miskatonic Unibertsitatean literatura irakaslea den gizaseme bat da. Uholdeak hasan berri dituen Vermont estatuko udalerri bateko muinoetan izaki desitxuratu agerpena ikertzeari ekingo dio.

Herriko Henry Akeley baserritarra eta gertaera paranormalen ikertzailearekin kontaktuan jarri eta hura bisitatzean, Wilmarthek pertsona hori ezagutzera eraman zuten ondorioak serioski hartzera bultzaraziko duten datu ugariz ohartuko da. Azkenean, bere integritate fisikoa eta mentala arriskuan jarri dezaketen sekretu erraldoi eta izugarriak topatuko ditu.
E. J. Potter

**E. J. Potter** ezizenez **Michigan Madman**, "Michigan Eroa" (Ithaca, Michigan, 1941eko apirilaren 24a - *ib.*, 2012ko apirilaren 30a) estatubatuar motozikleta diseinatzaile eta lasterkari bat izan zen.

## Kanpo estekak