Nabaskoze

**Nabaskoze** edo **Nabaskoze Almiradioa** edota **Nabaskoze Almiranterria** Euskal Herriko udalerri eta almiradio edo almiranterri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 61,4 kilometrora. Altuera 544 eta 1335 metro artekoa da, eta 96,02 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Nafarroa Garaian geratzen den almiradio bakarra da Nabaskoze, eta ohorezko tituluari eusten dio, Gazteluberri udalerria kenduta, egun independentea baita. Pirinioen hegoaldean dagoen lurraldea da, eta igarobide estrategikoa da, Iruñerria eta Zangozerria arteko bide naturala baita, Agoizko Ibarjaurerritik eta Zaraitzu eta Erronkaribar ibaxetatik barrena. Bere aberastasun kulturalaz gain -Nabaskoze eta Aizpurgi Erdi Aroko bastidak dira- eta monumentua -Santa Maria Zelaikoa bezalako monumentuak-, aberastasun natural handia du, arroila gehien dituen Nafarroako udalerria baita: Aizpurgi, Benasa, Santa Kolonba eta Zerumen.

*Almiradioen almiradioa* edo *Almiranterrien almiranterria* bezala ezagutzen da, Aizpurgi edo Ustaize bezalako almiradio zaharrak elkartzen baititu. Bertako biztanleak *nabaskoztarrak* dira. Almiradioburua Nabaskoze kontzejua da, non udaletxea da.

## Izena 
Nabaskoze toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Navascués*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Navascués*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Navascos* (1014)
* ''l'Amiradio de Nauascues* (1366)
* *Almiradio de Navascues* (1534)
* *Nabascues* (1587)
* *Navasqües* (1802)
* *Navascues* (1930)
* *Nabaskoitze* (1930)
* *Navascues* (1945)
* *Nabaskoze* (1959)
* *Nabaskoze Almiradioa* (1974)

### Etimologia 
Ramón Menéndez Pidalek uste du *Navascués* erromantze aldaeran diptongizazioa egon dela, Galozen eta Saguesen bezala (erromantzez: *Gallués* eta *Sagüés*), toponimo horien euskal aldaerak oraindik bizirik daudelako, eta gaineratu du euskal formaren finala dialektalismoa edo arkaismoa dela eta Aragoin ere bazela antzina. Amaiera, aipatutako egilearen arabera, *Araotz* edo *Iturriotz* izenen dagoen "otz" adjektiboa izan daiteke (gaur egun *hotz* idatzia), edo atzizki iberiera bat.

Julio Caro Barojak uste du, aurretik emandako azalpenen aurka, amaiera *-oz* edo *-otze* ez duela zerikusirik ez hotz ideiarekin ez ugaritasunarekin, baizik eta *Obekotz*, *Bellakotz* edo *Itzanotz* izenen patronimiko atzizkiarekin, latinezko *-icus* atzizkitik datorrenarekin, zeinetik amaiera ere atera den *-iz* edo *-itz* atzizkia *Arroitz* edo *Gasteiz* izenen kasuetan.

Eugène Séguy, gaskoiko *-os* atzizkia aztertzean (*-ués* Aragoin eta Ekialdeko Nafarroan), *Nabaskoze* sartzen da akitaniar eta piriniar jatorriko toponimoen artean, baina ez du argitzen zergatik. Bere ustez, aipatutako atzizkiak *-acu* eta *-anu* balio bera du azken toponimoetan, baina ez da ausartzen iritzi bat ematera geruza zaharragoei buruz.

Gerhard Rohlfsek uste du zailagoa dela alde batetik *-os* eta *-ues* eta bestetik *-oz*, *-otz* eta *-oze* artean dagoen erlazioa ezartzea, *-os*, *-ues* eta *-ost*, *-ueste* artean dagoena azaltzea baino. Hala ere, hizkuntzalari germaniarrak uste du Aloze (*Alos*), Bardoze (*Bardos*), Behauze (*Béguios*), Bildoze (*Bidos*), Galoze (*Gallués*), Nabaskoze (*Navascués*), Nardoze (*Nardués*) eta Sagoze (*Sagüés*) pareetan azken buruan. Hatzizkitik datorren atzizki bera agertzen dela, akitaniar jatorrikoa eta eskualde honetan egiaztatutako hainbat antroponimo eta teonimotan dagoena. Atzizkiak, Rohlfsen iritziz, *-anum*, *-acum*, *-ate* eta *-ascu* -ren balio bera du, hau da, adierazten du izendatutako lekua, jatorriz, toponimoaren oinarria den antroponimoaren eramailearen jabetzakoa zela.

Euskaltzaindiaren arabera, argi dago *Nabaskoze* izenaren etimologia aztertzerakoan bi puntu nagusi daudela arreta jartzeko: oinarria lehenik eta atzizkia gero. Oinarriari dagokionez, *Nabasco* antroponimoa (*Navus* edo *Navos* -etik eratorria, Galia eta Hispaniako inskripzioetan dokumentatua), garai batean *naba* izena zuena eta nabar adjektiboa (horrek esan nahiko luke, noski, lur motako izen bat kendu zela, Gorzan bezala, ziurrenik *gor*, "gogor" basetik eratorria).

Horrela, iturri gehienen arabera, izenaren lehen zatia "naba" izango litzateke, eta atzizki txikitzaile eta hipokoristikoa *-sko*, *-xko* izen pertsonaletan ondo dokumentatua eta gaur egun oraindik bizirik dagoena; beraz, Nabaskozek "mendien artean inguratutako leku txikia" esan nahiko luke, bere kokapen geografikoaren arabera. Hala ere, hipokoristiko bat ere izan liteke *Nabasko*, *Nabar* -etik datorrena, ondo dokumentatutako izen pertsonala, gehi aipatutako atzizkia, "Nabar txikiaren lekua" sortuko lukeena.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Nabaskoze Almiranterriko armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Nabaskoze Almiranterriko banderak Nabaskozeko armarria dauka hondo gorri baten gainean. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da.

## Geografia 
Nabaskoze geografiki Zaraitzu ibaiaren ibarrean barruan dago, baina administratiboki udalerri bat da. Ibar hau Pirinioetako ibarra da, Aezkoa eta Erronkaribar ibarren artean.

### Mugakideak 
### Ingurune naturala eta kokapena 
Nabaskozeko Almiradioa Nafarroako Foru Komunitatearen ekialdean dago. Nabaskoze kontzejuak edo almiradioburuak 636 metroko altitudea du itsas mailatik. Bere barruan bi unitate geomorfologiko handi bereizten dira: hegoaldean mendilerro bat eta iparraldean ordoki uhindu bat. Idokorriko mendilerroak Nabaskoze udalerriaren eta Gazteluberri eta Erromantzatua udalerrien arteko muga markatzen du. Mendebaldean, Idokorri gainak eta Illongo mendilerroak osatzen dute. Azken horren barruan daude San Kiriko mendia (1172 m), Monda (1281 m), Collado (1219 m) eta Borregil (1420 m). Mendilerroa Zaraitzu ibaiak mozten du zeharka, Aizpurgiko arroila eratuz. Goi-lautada uhindua udalerriaren iparraldean zabaltzen da, Zaraitzu eta Biniese ibaien artean, batez beste 790 metroko altuera du eta bi ibaien haranen artean dago zintzilik.

### Klima eta landaredia 
Nabaskozek klima submediterraneoa du, hego-mendebaldeko zenbait puntu izan ezik, horiek subatlantikoak baitira, eta foke eta karasol babestuak, gune mediterraneoak baitira. Urteko batez besteko tenperatura 12º eta 9 ° C artekoa da, urteko prezipitazioak 1000 eta 1400 mm artekoak, urtean 100 eta 120 egun euritsu bitartean gertatzen dira, eta ebapotranspirazio potentziala 700 eta 650 mm artekoa.

Almiranterriko baso-azaleraren % 42,6 pinu gorriak dira. Eremu hezeenetan pagoek populatzen dute, baso-azaleraren eta haritzen % 22,6, eta arroila eta karasoletan, klimatologikoki Mediterraneoko enklabeak direnak, arte artadi karraskak, % 3,4. 317 ha inguru birpopulatzekoak dira, batez ere basoko pinuak (baso-azalera osoaren % 20,2), Austriako pinu beltzak % 26,6 eta Austriako larizioak % 23,7.

#### Estazio meteorologikoak 
Nabaskoze kontzejuan dagoen, itsasoaren mailatik 615 metrora, Nafarroako Gobernuak 1928n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Banaketa 
Nabaskozek 3 kontzeju ditu:

* Aizpurgi
* **Nabaskoze** (almiradioburua)
* Ustaize

Gainera, udalerrian 4 herri hustu daude:

* Arrakasbeiti
* Arrakasgoiti
* Artesao
* Egurtzao

Gazteluberri almiranterri horretakoa zen historiki, baina gaur egun administratiboki udalerri independentea da.

## Historia 
Udalerrian Leire-Illongo dolmen-estazioaren zati bat dago, trikuharriekin: Ollateko Portilloko putzua, Kapezien Puntallo eta Ollateko Portilloa, baita hainbat kokaleku arkeologiko ere Zaldibarko eta Ososkiko leizeak. Benasako arroileko Ososkiko azken leize hori, hain zuzen ere, etxebizitza gisa erabili zen amaierako Neolitoan, eta horma batez itxita, Hasierako Brontze Aroan hilobi kripta gisa erabiltzeko. Bertan, Brontzezko zeramika multzo handi bat aurkitu da, baita Azken Brontzea eta, agian, Burdin I.a eta erromatar garaiko zati batzuk ere.

### Erdi Aroa 
[thumb|[Antso VI.a Nafarroakoa|Antso VI.a Jakituna]]
1014az geroztik, Nabaskoze kontzejua Zaraitzu ibaxarako sarbidea kontrolatzen zuen edukitza baten egoitza gisa agertzen da dokumentazioan. Herriaren hasierako kokalekua gaur egungoaren desberdina izango zen, hurbileko lautada batean. Badakigu herriko antzinako kokalekua Santa Maria eliza erromanikoaren inguruan zegoela.

1185ean Antso VI.a Jakitunak bere biztanleak eta Zengoze herrikoak (antzinako herria Nabaskozeko egungo kokalekuan zegoen, antzinako herria menderatzen zuen muino batean) San Kristobal eliza zegoen muinoan eraiki zen herri berri batean bildu zituen. Horretarako, biztanleria-gutun bat eman zuen, eta, gutun horren bidez, liberak, askeak eta inozoak egin zizkien hiribildu berrian finkatu zirenei, beren betebeharrak murriztu zituen etxe bakoitzeko bi soldatako errolda bat ordaintzera, eta beren lurrak askatasunez erabiltzeko aukera eman zien hirugarrenen mesedetan, seme-alabarik ez bazuten.

Hori dela eta, Nabaskozen hirigintza-eskema bat dago, hiru kale nagusi paralelorekin antolatua, San Kristobal eliza eta Antonio Arostegi karrikaren amaieran dorretxea egon zen garaia lotzen dituena. Kontzesioak frankoen foruarekin parekatzen dute biztanleria-gutuna, baina ez dirudi horrelako komunitate bat sortzeko adinako ondorio praktikorik dutenik. Izan ere, XIII. mendean herriak petxa ordaintzen zion erregeari, bertako biztanleria frankoa ez zelako seinale garbia. Frankiziaren aztarna bakarra izan zitekeen almirante bat egotea, erregearen ordezkari gisa Nabaskozeko almiradioa zuena, hiribilduak berak, Ustaizek, Aizpurgik eta Gazteluberrik osatzen zuten lurraldea, antzinako edukitzarena izan zitekeena.

Nolanahi ere, Karlos II.a Nafarroakoa erregeak pribilegioa berretsi zuen 1354an, eta Karlos III.a Nobleak 1417an, eta gaineratu zuen Nabaskozeko bizilagunak kapare zirela, frankoak eta inozoak, eta edozein morrontza-modutan libreak, gizonak eta emakumeak; forudunak erresumako Foru Orokorrera joan zitezela, eta haren arabera epaituak izan zitezela, beste edozein semeorde bezala; herriko betiko alkate herritar bat izan zezatela, eta hark hiru herritarren arteko herriak epai zitzala. Horrek ez zuen eragotzi hamar urte geroago bertako biztanleen egoera zaila izatea: nekazaritza defizitarioa (ogiz eta ardoz hornitzen ziren zortzi hilabetez soilik) abeltzaintza-jarduerek osatzen zuten. Bestalde, Izurri Beltzaren aurreko demografia-maila ezin hobea dela esan daiteke.

## Ekonomia 
Nabaskozeko jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Lurren ehuneko bera abelburuak elikatzeko larretarako erabiltzen da. Basogintzak ere garrantzia handia izan du historikoki, ibaxako beste udalerrietan bezala. Gaur egun, herriko basoetan pinuak daude batez ere.

## Politika 
Nabaskozeko udaletxea Nabaskoze kontzejuan dago, eta idazkaria, era berean, Gazteluberriko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotziak osatzen dute. Egungo alkatea Maria Cruz Moriones Uriz da, *Nabaskozeko Talde Independentea* hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 
#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Nabaskoze kontzejuan dago.

#### Egungo banaketa 
Nabaskozeko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Maria Cruz Moriones Uriz da, *Nabaskozeko Talde Independentea* zerrendakoa. Zinegotziak 2 daude:

* Emiliano Cisneros Leiva (Nabaskozeko Talde Independentea)
* Jose Javier Ollo Braco (Nabaskozeko Talde Independentea)

#### Alkateak 
1979tik, Nabaskozek 6 alkate izan ditu:

## Garraioa 
Nafarroako Autobus Konpainiak Nabaskoze Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Otsagabia - Ezkaroze - Orontze - Espartza Zaraitzu - Sartze - Gorza - Galoze - Nabaskoze - Irunberri eta Iruñea

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Nabaskoze ez-euskal-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Nabaskoze ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Izenak adierazten duen bezala, eremu honetan nafar erromantzea izan da tradizioz hitz egiten den hizkuntza, duela gutxi gaztelaniak ordezkatu duena.

### Jaiak 
* Nabaskozeko San Kristobalgo jaiak, uztailaren bigarren asteburuan
* Ustaizeko San Saturninoko jaiak, abuztuaren azken asteburuan
* Aizpurgiko San Klementeko jaiak, irailaren lehengo asteburuan

## Ondarea 
[thumb|[Nabaskoze (kontzejua)|Nabaskozeko Santa Maria eliza]]
### Ondasun nabarmenak 
* Aizpurgiko San Klemente eliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau eliza.
* Nabaskozeko San Kristobal eliza, XIV. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Nabaskozeko Santa Maria eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
* Nabaskozeko zubia, Zaraitzu ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
* Ustaizeko San Saturnino eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Ustaizeko zubia, Zaraitzu ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.

### Eremu naturalak 
* Aizpurgiko arroila, Zaraitzu ibaiak osatutako arroila.
* Benasako arroila, Benasako errekak osatutako arroila.
* Santa Kolonbako arroila, Egurtzao ibaiak osatutako arroila.
* Zerumengo arroila, Zerumengo errekak osatutako arroila.

## Nabaskoztar ospetsuak 
* Amadeo Marco Ilintxeta (1900-1987), politikari, Nafarroako Foru Aldundiko lehendakaria.

## Irudiak 

Fitxategi:Nabaskozeko Almiradioa.jpg|Almiranterriko sarrera
Fitxategi:064 Navascués Sta Ma del Campo.JPG|Santa Maria eliza
Fitxategi:Aizpurgi, sarrerako kartela.jpg|Aizpurgi
Fitxategi:Iso - panoramio.jpg|Nabaskoze Koronas mendatetik
Fitxategi:IMG- Aspurtzeko errepidea.jpg|Aizpurgi elurpean

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV'', Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Pirinioak
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Nabaskozeko Udalako webgune ofiziala