Metropolis (1926ko filma)

***Metropolis*** zientzia-fikzioko film mutua da, 1926an Fritz Langek zuzendua, Alemaniako UFA etxeak ekoitzia eta Babelsberg estudioetan grabatua. Kontakizuna etorkizuneko gizarte hiritar distopiko batean girotuta dago: haren antolamenduari buruzko gogoeta egiten da, langile klasearen eta ugazaben arteko krisis sozial bat agertuz. Gidoia Fritz Langek eta Thea von Harbou emazteak idatzi zuten, von Harbouren 1926ko nobela batean oinarrituta. Filma Alemaniako arte espresionistaren ikurretako bat da zinematografiaren alorrean. Inoiz egindako film muturik garestiena izan zen, bost milioi alemaniar markoko aurrekontuarekin.

Filma Alemanian estreinatu eta gero hasierako muntaiari eszena asko kendu zitzaizkion, eta urteen joan-etorrian beste eszena asko hondatu edo galdu egin ziren. Han-hemen barreiatutako kopiak elkartu eta filma berriz osatu eta zaharberritzeko lan handia egin ondoren, 2001ean estreinatu zen Berlingo Film Jaialdian *Metropolis*en bertsio zaharberritua, eta kopia bat UNESCOk Munduaren Oroimenaren Erregistroan gorde zuen. 2008an beste kopia bat aurkitu zuten Argentinan, ordu arte ezagutzen zen osoena, baina 30 minutu luzeagoa, eta 2010ean Berlinen eta Frankfurten estreinatu zuten, zaharberritze prozesu luzearen ondoren.
 
## Argumentua 
2026. urtea da. Metropolis hiri erraldoian bi klase sozial bizi dira elkarrengandik erabat bereizita: beharginak lur azpian bizi dira hiriari eusten dioten makinetan gau eta egun lanean, gainazalera ateratzeko erabateko debekuarekin. Gainazalean, berriz, jabe eta pentsalarien klasea bizi da, luxuzko etxe orratzetan. Johan 'Joh' Fredersen hiriaren sortzailea eta agintari nagusia da.

Maria izeneko emakumeak –langileen artean lidergo eta karisma handia due– une oro langileak lasaitzeko ahaleginak egiten ditu hiria suntsi lezakeen iraultza bortitz bat has ez dezaten, etortzear den *Bitartekari* bati esker gizarteko bi aldeak batu ahalko direla predikatuz. *Mittler zwischen Hirn und Hand muss das Herz sein* esaldiak haren irakaspena laburbiltzen du, hau da, "Garunaren eta eskuaren artean, bihotzak izan behar du bitartekari". Hiriko agintariaren seme Freder Fredersen gaztea ere kausa horren alde jarri da, langileriaren bizimodu gogorragatik atsekabeturik.

Joh Fredersenek Rotwang zientzialariari eskatu dio Mariaren kerak eta aurpegia dituen robota sor dezan. Joh-en asmoa da langileak matxinadara eramatea, horrela errepresio bortitza justifikatu ahal izateko. Rotwangek, ordea, hiria suntsitu nahi du, Joh-en aurka mendekua hartzeko. Rotwangek Maria bahitu eta robot gaiztoa bidaltzen du lur azpira, Mariaren jarraitzaileak ezkutuan elkartzen diren tokira.

Robotak lur azpiko biztanleen aldartea nahastu du eta anabasa soziala sortu. Robotak, hein berean, gazte aberatsen gogoa lausotzen du eta haien gizartea gainbeheran jarri, *Yoshiwara* kabaret ospetsuan dantzari sentsual baten errola hartzen duenean.

Langileek, robataren mintzaldi suharrek erotuta, lurrazpiko hiria suntsitu nahi dute,  uretan murgilduz. Eroaldi betean, langileak gainazalera igo dira hiriaz jabetzeko, haien seme-alabak lurrazpian abandonatu dituztela erabat ahaztuta.

Bien bitartean, Mariak Rotwang-en laborategitik ihes egitea lortu du Fred Fredersenen laguntzarekin, eta ume guztiak onik atera dituzte arriskutik. Egiazko Maria eta robota pertsona bera ez direla ohartuta, langileak beren okerraz konturatu dira. Fredek Rotwan hil du, hiriko katedralean zehar gertatzen den borrokaldi luze eta ikusgarri batean.

Azkenik, Maria eta Fredek lortu dute Joh eta Grotek (ugazaben eta langileen buruak, hurrenez hurren) bakeak egitea, horrela gizarte mota berri bati hasiera emateko. Hala, Mariak irakatsitako hitzak bete dira. "Garunaren eta eskuaren artean, bihotzak izan behar du bitartekari": Fredersen garuna da; Metropoliseko langileak, eskua; eta Fred Fredersen gaztea, bihotza.

## Filmaren gaineko hainbat kontu 
**Filmaren edukia eta gidoia**

Gidoiaren ertz gehienak 1924 urte aldera taxutuak zituzten Fritz Langek eta Thea von Harbouk , eta 1926an von Harbouk nobela argitaratu zuen oinarrizko argumentu hartan oinarrituta. Kontakizunaren eraginen artean dago Yakov Protazanov-en *Aelita* (1924) zientzia fikziozko film sobietarra, Aleksei Nikolayevitx Tolstoiren nobela batean oinarritua. *Aelita*ren bilbearen barruan, Marten iraultza proletarioa gertatzen da; Metropolisen, aldiz, gatazka soziala bi klase sozialen arteko kooperazio baketsuari esker konpontzen da.

Filmak egiten duen bi klase sozialen arteko kolaborazio harmoniatsuaren aldeko aldarria zuzen-zuzenean lotzen da nazismoak eta faxismoak defendatutako korporatibismoarekin. Thea von Harbou 1933an Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialistara batu zen, eta berari zor zaio filmak dakarren mezu politikoa, marxismoaren klase borrokaren kontra egiten duena; Fritz Langi, aldiz, filmaren diskurtso politikoa baino gehiago interesatzen zitzaion alderdi estetikoa. Urte batzuk geroago argitaratutako elkarrizketa batean, Langek esan zuen filmaren tesi zentrala, Von Harbouk asmatua, hau da, garunaren eta eskuaren artean bihotzak bitartekari-lana egin behar duela dioena, gezurra iruditzen zitzaiola eta ez zuela atsegin.

**Arkitektura filmean**

1924ko urrian Fritz Lang Ameriketako Esatu Batuetara joan zen UFAko ekoizle birekin, New Yorken bulegoak zabaltzekoak baitziren. Itxura batean, gauez eta itsasoz iritsi omen ziren New Yorka, eta hiria halako moldez ikusteak filmaren alderdi estetikoa eta nondik norakoak taxutzen lagundu zion; argumentua bukatua zuten, baina etxe orratzek eragindakoa filmean nabari geratu zen.

Arkitekturak baditu, beraz, lekua eta esanahia filmean. Lurretik gorako eraikuntzak dotoreak dira, etorbideek eta trenbideek bat egiten dute, katedralak gotikoaren eragina du, eta Rottwang zientzialariaren etxeak ere Erdi Aroko ikutua du. Lurpean estiloa xumeagoa da, ilunagoa. Bestetik, bada hirian lorategi bat, agintean den talde politikoaren bizilekua irudikatzen duena; bekatua hiriko beste alde batean bizi da, eta horretarako aukeratutako estiloa ekialdeko arkitektura da. Lurpean, berriz, talde klandestino eta isilpekoen babesa katakonba modukoak dira.

Paramount eta MGM enpresa estatubatuarrek dirua tartean jarri zuten *Metropolis* filma egin ahal izateko. 310 egun eta 60 gau behar izan zituzten filmazioak egiteko (1925eko maiatzaren 22tik 1926ko urriaren 30era bitartean); 36.000 estra aritu ziren, eta haietariko 750 umeak ziren; 1.100 lagun burusoil agertu ziren.

## Aktoreak 
* Brigitte Helm *Maria / robota*
* Gustav Fröhlich *Freder Fredersen*
* Alfred Abel *John Fredersen*
* Rudolf Klein-Rögge *Rotwang zientzialaria*
* Heinrich George *Grot*
* Theodor Loos *Joseph / Josaphat*
* Erwin Bisbanger *11.811 zenbakiduna*
* Fritz Rasp *Beltz jantzitako gizona*
* Olaf Storm *Jan*
* Hans Leo Reich *Marinus*

## Bibliografia 
* Intxauspe, Jesus Mari (2011): "Aurkakotasunaren argilunak", *Hausnart*, 0: 100-105
*  Thomas Elsaesser: *Metropolis – Der Filmklassiker von Fritz Lang*, Europa Verlag, Hamburg 2000, 
*  Enno Patalas: *Metropolis in/aus Trümmern – Eine Filmgeschichte*, Bertz + Fischer Verlag, Berlin 2001, 
*  Thea von Harbou: *Metropolis – Der Roman zu Fritz Langs Film*, Ullstein, Frankfurt/M., Berlin, Wien, 1978, 
*  Thea von Harbou: *Metrópolis*. Ediciones Orbis, S.A. 1988 
*  Fred Gehler, Ullrich Kasten: *Fritz Lang – Die Stimme von Metropolis*, Henschel, Berlin 1990, 
*  Guntram Geser: *Fritz Lang, Metropolis und Die Frau im Mond, Zukunftsfilm und Zukunftstechnik in der Stabilisierungszeit der Weimarer Republik*, Corian-Verlag, Meitingen 1999, 
*  Ilona Brennicke, Joe Hembus: *Klassiker des deutschen Stummfilms. 1910–1930*, Citadel-Filmbücher, Goldmann, München 1983, 
*  Jacobsen / Sudendorf Metropolis - Ein filmisches Laboratorium der modernen Architektur Menges Verlag 
*  Pilar Pedraza: Metrópolis, *Fritz Lang: estudio crítico*. Ediciones Paidós Ibérica, S.A. 2000 
*  Tamel de Pablos García: *Cine e historia contemporánea : análisis filosófico y técnico-lingüístico del film aleman Metrópolis (1926, dir. Fritz Lang)* Universidad de Barcelona. Publicaciones y Ediciones = Universitat de Barcelona. Publicacions i Edicions. 1994 
*  Quim Casas. *Fritz Lang*. Signo e Imagen / Cineastas, Cátedra, Madril, 1998 (2. argitaraldia). 

## Kanpo estekak 
* *Metropolis* filma *on line* eskuratzeko modua
*  Filma **IMDB** atarian
*  2002an egindako filmaren berriztatzearen gainekoak
*  UNESCOk filmari eskainitako ataria