Auzitegi-entomologia

thumb|Euliaren bizi zikloa.

**Auzitegi-entomologia**, baita ere **Entomologia forentsea**, entomologia aplikatuaren barruko espezialitate bat da, intsektuak eta beste artropodo batzuk aztertzen dituena, legezko gaietako froga zientifiko gisa, bereziki justizia-auzitegi batera iristen diren kasuetan. Prozesu judizialetan aplika daitezke, ebidentzia gisa aurkeztuta. 

Intsektuen eta beste artropodo batzuen komunitateak aztertzen dituzte auzitegi-entomologoek hainbat gauza argitzeko: indarkeriazko heriotzak, espezie-trafikoa, elikagaien eta beste merkantzia batzuen kalitatea, kutsadura, tratu txarrak, etab. 

## Historia 
Song Ci magistratu eta ikertzaile forenseak Hunan (Txinan), 1247an *Xi Yuan Ji Lu* (Bidegabekeriak zuzentzea) bost liburukiz osatutako bilduma argitaratu zuen. Auzitegietan epaile lanak egiteaz gain, Song Cik (1186-1249) krimenen gertaleku asko zuzenean aztertu zituen, eta lehenagoko auziei bere esperientzia gehituta osatu zuen medikuntza forenseari buruzko historiako lehen tratatua. Europan, era horretako lehen lana argitaratzeko beste 350 urte baino gehiago egin behar da aurrera, Forturiatus Flaelis italiarrak 1602an idatzi baitzuen auzitegiko medikuntzari buruzko hurrengo liburua. Song Cik kriminalak harrapatzeko intsektu eta bestelako animalien jarduna aztertzea erabilgarria izan zitekeela uste zuen.

1668an, Francesco Redi mediku italiarrak bere garaian onartutako berezko belaunaldiaren teoria ezeztatu zuen. Teoria horrek baieztatzen zuen harrak berez garatzen zirela (ageriko kausarik gabe) deskonposizioan zeuden haragietatik abiatuta. Esperimentu batean, Redik deskonposizioan zeuden haragi-laginak erabili zituen, erabat edo partzialki airean edo airetik isolatuta. Redik frogatu zuen haragi ustel osoak eta partzialki esposiziopekoak zizareak zituela, eta haragi ustelak babestuta, berriz, ez zuela harrik garatzen; aurkikuntza horrek erabat aldatu zuen jendeak deskonposizio-prozesua ikusteko zuen modua, eta ikerketa gehiago bultzatu zituen intsektuen bizi-zikloei eta entomologiari buruz oro har.

Entomologia forensea auzi batean aplikatzen hurrengoa Louis François Etienne Bergeret (1814-1893) mediku frantziarra izan zen, 1855ean, hau da, 500 bat urte geroago.

Auzitegi-entomologiako lehen azterketa sistematikoa 1881ean egin zuen Hermann Reinhard mediku alemaniarrak. Gorpu ugari atera zituen lurpetik, eta frogatu zuen intsektu espezie batzuen garapena lurperatutako gorpuekin lotuta egon zitekeela. Reinhardek Ekialdeko Alemanian egin zuen bere lehen azterketa. Ondorioztatu zuen intsektu espezie batzuen garapenak, baina ez guztiek, zerikusi zuzena zuela haragiaren deskonposizioarekin. Reinharden lanak eta azterlanak asko erabili ziren gerora auzitegi-entomologiako ikasketetan.

Jean Pierre Mégnin (1828-1905) albaitari eta entomologo frantziarrak hainbat artikulu eta liburu argitaratu zituen gai desberdinei buruz, *Faune des Tombeaux* eta *La Faune des Cadavres* liburuak barne ("Hilobien fauna (1887)" eta "Gorpuen fauna (1894)", hurrenez hurren), historiako auzitegi-entomologiako libururik garrantzitsuenen artean daudenak.

## Intsektu ohikoenak 
thumb|Eulia usteltzen ari den haragi gainean.
Auzitegi-gaietarako intsektu aproposenak diptero nekrofagoak dira. Alegia, hildako ehunez, hilotzez, elikatzen diren euliak. Euli horiek berehala, minutu gutxiren buruan, sumatzen dute hilotza; baita kilometrotako distantziara badago ere. Ondoren, hilotz hori kolonizatzen dute. Arrautzak ipintzen dituzte, eta, zenbait ordu pasatu ostean, larbak jaiotzen dira. Orduan hasten da izaki berriaren garapena. Izan ere, hilotz horretatik elikatzen da ahalik eta tamaina handiena lortu arte. Euli-larba horiek hazi eta heldu bihurtzen direnean, hilotzetik alde egiten dute. Izan ere, hilotz horretan bertan daude haien harrapariak ere. Horregatik, gerta liteke krimen bat aztertzera joan, eta intsektu-larbarik ez aurkitzea, intsektuek dagoeneko hilotzetik alde egin dutelako. Dena den, ingurune horretan beste zenbait intsektu izango dira, eta horiek ere arrastoak eman ditzakete.

Intsektu horien hazkuntza edo garapena ikertzeaz gain, egunak pasatu ahala hilotzera zer iristen den aztertu behar da. Lan konplexua da hori, bereziki Euskal Herrian. Izan ere, Euskal Herriko intsektu nekrogafoek hazteko behar duten denborari eta banaketa-patroiei buruzko ezagutza nahiko urria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Auzitegi-entomologoak, CSI telesailetik harago", *Zazpika* aldizkarian.
* :European Association for Forensic Entomology.
* :Auzitegi-entomologiaren historiari buruzko lana.