open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Birsortze historiko

[thumb|[Gasteizko guduaren antzezpena.]]
[thumb|[Intxortetako guduaren antzezpena.]]
**Birsortze historikoa** (ingelesez *living history*) beste garai bateko gertakisunak bizi berritzeko antzezpena da. Gertaera gudu bat edo edozein une historiko zehatza izan daiteke. Antolaketa hauen helburuak desberdinak izaten dira: ideologikoak, pedagogikoak, ondo pasatzeko ekintzak, turistikoak askotan...

## Historia 
Horrelako ekintzak ez dira berriak: historikoki ere eginak izan dira. Esaterako, Antzinako Erroman Naumakiak egiten ziren, itsas guduak gogorarazteko. Erdi Aroan zaldun guduek batzutan gai historikoak izaten zituzten, gehienetan Erromarekin lotuta. XIX. mendean Ingalaterran, Viktoriar Aroan, Erdi Aroarekin lotutako antzezpenak egiten ziren.
* Andoain: Gerra karlistaren gertaeren antzezpena.
* Donostia: 1813ko sutearen eta hiriaren txikizioaren antzepena urtero egiten da.
* Getaria: Joan Sebastian Elkanoren eta bere gizonen helduera 1522an Sanlucar de Barramedara munduari bira eman ondoren. Lau urtetan behin antzezten da.
* Elgeta: Intxorta mendien guduaren antzezpena.

## Iruditegia 

Fitxategi:Roman army in nashville.jpg|Tennesseeko Antzinako Erromaren birsortzea.
Fitxategi:Wehrmacht re-enactors recreate the battle of Molotov Line in Sanok-Olchowce. (Poland) 2008. June 22.jpg|Bigarren Mundu Gerrako Molotov lerroaren gudua birsortzea Sanok-Olchowcen.
Fitxategi:Grunwald 2003.jpg|Grunwaldeko guduaren birsortzea Polonian.
Fitxategi:French Battery 1805.jpg|Austerlitzeko guduaren birsortze historikoa Frantzian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Arranz Otaegui

**Amaia Arranz Otaegui** (Tolosa, Gipuzkoa, 1987) arkeobotanikaria da. Ezagutzen diren ogi arrastorik zaharrenak aurkitu dituen ikerketa gidatu du Jordaniako Basamortu Beltzean. Arranzek Historiako lizentziatura eta Kuaternarioko Masterra egin zituen EHUn. Doktorego-aldian Arkeobotanika landu zuen eta ondoren Kopenhageko Unibertsitatea-ra (Danimarka) joan zen, post-doktoregoa egitera.

## Aurkikuntza 
Kopenhageko Unibertsitatean ikerketa lanean ari zela, ogiaren jatorria uste zena baino gutxienez 4000 urte lehenagokoa dela adierazten duten azternak topatu zituen Jordaniako Basamortu Beltzean. Natufiar garaiko gizakia aztertzen ari zen ikerketa taldea, Shubayqua aztarnategian.

Aurkikuntzak ogiaren historiari buruz zeuden teoriak zalantzan jarri ditu. Orain arte uste zen ogia Neolito garaikoa zela, nekazaritzaren ondorioz sortua. Baina arrasto hauek 14000 urte baino gehiago dituzte, Neolitoa baino 4000 urte lehenagokoak dira. Aurkitutako aztarnak laborategian aztertzen ari zela, elikagai arkeologikoen ikerketan aditua den Lara Gonzalez Carreterok aztarnak ikusi zituen eta ogi gisa identifikatu zituen berehala.

*Proceedings of the National Academy of Science* aldizkarian argitaratu dute aurkikuntza eta oihartzun handia izan du. Ameriketako Arkeologia Institutuak 2018ko hamar aurkikuntza esanguratsuenen artean kokatu du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Elikagai arrastoak informazio iturri berria dira Berria, 2023.02.17
Micheál Martin

**Micheál Martin** (Cork, 1960ko abuztuaren 1a) irlandar politikari eta Fianna Fáil alderdiko buruzagia da.

2004an Osasun eta Haur Ministroa zela Irlandako Errepublikan tabakoaren aurkako legea ezartzearen arduraduna da, Europar Batasunean herrialde aintzindaria izan zen. Irlandako Taoiseach izan zen 2020ko ekainetik 2022ko abendura koalizio gobernu batean. 2025eko urtarrilean Taoiseach izendatu zuten berriro.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Drowsy Maggie

**Drowsy Maggie**,  (euskaraz *Maggie Loguraduna*), Irlandako reel doinu bat da. Zelta musika delakoan reel edo doinu ezagun eta hedatueneko bat da, horregatik genero honetako musika talde eta musikari askoren bertsio kontaezinak ditu. Musika tresna ezberdinekin jo ohi da, baina ohikoena biolina, tin whistle txirula eta irlandar banjo tenorrarekin jotzea da.

Izenburu nahiko ironikoa edo umore zorrotzekoa duen doinua da, logura sortzetik urruti baitago, alderantziz, edozein reel on gisa, berez oso abiadura bizian jo eta dantzatzen den doinua baita.

Zineman film askoen soinu bandetako doinu izan da, adibidez, *The Wicker Man* (1973) kultuzko filmarena.

## Kanpo estekak 
* *Drowsy Maggie* doinua entzungai, The Chieftains taldearen bertsioa, Youtube.com 
* *Drowsy Maggie* doinuaren biolin bertsioa entzungai, Youtube.com
* *Drowsy Maggie* doinuaren tin whistle txirula bertsioa entzungai, Youtube.com
* *Drowsy Maggie* doinuaren irlandar banjo tenor bertsioa entzungai, Youtube.com
* *Drowsy Maggie* doinua entzungai, *The Wicker Man* (1973) filmaren iragarkian, Youtube.com 

## Kanpo estekak
Leo Varadkar

**Leo Eric Varadkar** (Castleknock, Dublin, 1979ko urtarrilaren 18a) irlandar politikari eta mediku bat da. Fine Gael alderdiko buruzagia izan zen.

Aita indiarra eta ama irlandarra ditu.

2015ean Irlandako Errepublikan sexu berdineko ezkontzaren galdeketa kanpainian gaya zela ezagutzera eman zuen.

Irlandako Taoiseacha izan zen 2017tik 2020ra eta 2022tik 2024ra.
The Men Behind the Wire

***The Men Behind the Wire*** (euskaraz *"Txarrantxa atzeko gizonak"*), Barleycorn irlandar folk taldeko Paddy McGuigan musikariak Demetrius operazioa jazo ondoren idatzitako irlandar abesti matxino bat da. 1971an Belfast hirian argitaratua izan zen eta 1972ko urtarrilaren 22rako Irlandako abestien sailkapeneko lehen postura iritsi zen, ordurarte salmenta gehien izan zituen irlandar singlea bilakatuz.

1971ko abuztuan, Ipar Irlandako gatazkaren hasieran, Britainiar Armadak Demetrius operazioa burutu zuen, honetan Irlandako Errepublikar Armadako kideak izatea susmagarri ziren 342 lagun atxilotu eta inongo epaiketarik gabe barneratze-esparruetan preso sartu zituzten. Abestia operazio horren ondorioz Long Kesh espetxean, Magilligan espetxean eta Maidstone itsasontzi espetxean preso sartu zituzten irlandarraren omenez konposatua dago, "txarrantxa atzeko gizonak" izenburuak argi uzten du, barneratze-esparruko txarrantxaren atzean dauden presoei buruz ari baita. Handik gutxira McGuigan bera espetxeratu zuten, haren iritziz abestia konposatu izanaren Britainiar estatuaren mendekuz.

The Wolfe Tones eta Flying Column taldeek eta Liam Clancy musikariak abesti honen bertsioak moldatu izan dituzte.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* *The Men Behind the Wire* abestia entzungai, Paddy McGuigan eta Barleycorn taldearen bertsioa, Youtube.com 
* *The Men Behind the Wire* abestia entzungai, Wolfe Tones taldearen bertsioa, Youtube.com
Alex Maskey

**Alex Maskey** (1952ko urtarrilaren 8a, Belfast) irlandar politikari bat da. 2002-2003 artean Belfast hiriko Sinn Féin alderdiko lehenbiziko alkatea bilakatu zen.

1970eko hamarkadan birritan espetxeratu zuten.
Peter Masterson

**Carlos Bee Masterson Jr.**, ezizenez **Peter Masterson** (Houston, 1934ko ekainaren 1a - Kinderhook, New York, 2018ko abenduaren 19a) estatubatuar aktore, zinema zuzendari (*The Trip to Bountiful*) eta idazlea (*The Best Little Whorehouse in Texas*) izan zen. Mary Stuart Masterson aktorea alaba du.

## Filmografia
Mariano Doporto

**Mariano Doporto Marchori** (Cáceres, 1902ko urtarrilaren 18a-Dublin, 1964ko irailaren 8a) fisikari eta meteorologo espainiarra izan zen Donostiako Igeldoko Behatoki Meteorologikoaren zuzendaria izan zen. Hargin beltza eta gerra ondoren erbesteratu behar izan zen eta Irish Meteorological Service-ren zuzendaria izan zen. Euskal Herriarekin lotura handia izan zuen beti.

## Biografía 
Cáceresen jaioa, Madrilgo Unibertsitate Zentralean Fisika ikasi zuen. 1923an, Fisikako doktoregoa prestatzen hasi zen. 1925an Madrilgo La Mantuana logian onartu zuten; Doportoren izen sinbolikoa "Marte" izan zen. 1927an Donostiako Igeldoko behatokiaren burua izendatu zuten, Juan Migel Orkolagari ordezkatzeko, eta behatokia berritzeko lan handiak egin zituen. Donostian Altuna Logia Agurgarrian integratu zen, eta framazonen maisu-gradua lortu zuen. Halaber, Espartako Logiako kidea izan zen; logia hori antifaxista zen, eta Baionan zuen bere egoitza. 1931an Mercedes Laguía Paracuellosekin ezkondu zen, eta 1938an Bartzelonako Unibertsitatean Fisika Esperimentaleko Doktoretza egin zuen. Bere tesia *La turbulencia dinámica de la atmósfera en Barcelona* izan zen.

1939an Espainiatik ihes egin behar izan zuen Baionan erbesteratuz. Ondoren, Eirera joan zen eta, 1940an, bertako zerbitzu meteorologikoetan integratuz, Irish Meteorological Service. 1948an IMSren zuzendari izendatu zuten, eta nazioarteko foroetan hartu zuen parte. Dublinen hil zen Euskal Herrira itzuli gabe, 1964an.

## Lana 
### Liburuak 
* *Cincuenta y cinco años de observaciones pluviométricas en San Sebastián (1878-1932)*. Donostia: Igeldoko Behatokiaren Argitaratzeak, 6. zk., 1933.
* *La turbulencia dinámica de la atmósfera en Barcelona*. Madril: Servicio Meteorológico Español, 1938.

### Artikuluak 
* "La estructura de la atmósfera: troposfera y estratosfera", *Anales de la Sociedad Española de Física y Química*, 25 (1927), 139-157 or.
* "The significance of the isopycnic level", W. A. Morgan-ekin batera. *Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society*, 73, 1947, 317-318 or.
* "The isopycnic level and the coupling of tropopausa and surface waves", *Annales de Géophysique*, 7. zk., 1951ko urria-azaroa.
* "Nodal surfaces in the atmosphere with special reference to isopycnic and horizontal motion levels", *Archiv für Meteorologie, Geophysik und Bioklimatologie*, A-14, 1964.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Igeldoko behatokia
* Juan Migel Orkolaga

## Kanpo-loturak 
* Biografia Auñamendi Entziklopedian.
* :Biografia Historiaren Errege Akademian.
* :Manuel Palorares Calderónen "Semblanza de Mariano Doporto".
Wakaso Mubarak

**Wakaso Mubarak** (Tamale, Ghana, 1990eko uztailaren 25a) Deportivo Alavesen euskarri gisa jokatzen duen futbol jokalari ghanarra da. 22 dortsalarekin jokatzen du, eta bere esfortzu eta sakrifizio konstantearengatik nabarmentzen da, baina baita bere izateko era atseginagatik ere. Transfermarkt.es orrialdearen arabera, 1,2 milioi euro balio ditu, eta 2020 arterako kontratua du.

## Ibilbidea 
Bere ibilbidea Adelaide herriko taldean hasi zuen, eta han hazi zen, 2007an, 17 urterekin, Ashanti Gold taldera joan zen arte, hau ere talde ghanarra. 18 urterekin Espainiara joan zen, Elxera hain zuzen ere. Alikanteko taldean 3 urte eman zituen, eta 58 partidu jokatu zituen, gol bat sartuz. 2011. urtean, Vila-realen harrobira joan zen. Han denboraldi bat eman zuen. Bigarren taldearekin 5 partidu jokatu zituen (gol bat), eta lehen taldearekin 17 partidu jokatu zituen. 2012ko udan Espanyol taldera iritsi zen, han beste denboraldi bat egoteko. Azken talde honetan, 26 partidu jokatu zituen, eta 3 gol sartu.

Espainiar ligara ohitzen ari zenean, Rubin Kazan talde errusiarraren arreta piztu zuen, eta talde honekin sinatu zuen. Herrialde honetan 3 denboraldi egon zen, baina azken bi denboraldietan Celtic talde eskoziarrera (5 partidu) eta Las Palmasera (20 partidu, gol bat) joan zen utzita. 2013-14 denboraldian, Rubin Kazanen, 16 partidu jokatu zituen, eta bi gol sartu. Denboraldi bat geroago Panathinaikos talde greziarrera joan zen, eta 8 partidu jokatu zituen, gol bat sartuz. Urtarrilaz geroztik, Granadara joan zen utzita, 11 partidu jokatu zituen eta gol bat sartu. 2017ko udan, Deportivo Alavesek fitxatu zuen, eta orain arte 30 partidu jokatu ditu.
The Hammer of God

***The Hammer of God*** () 1993ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da. Izenburuak asteroide edo meteoritoek Lurrarekin talka egiteko dagoen mehatxu erreal eta etengabeari aipamen egiten dio, Jainkoaren gizateriaren aurkako zigor gisa parekatuz.

## Argumentua 
XXII. mendea, gizakiak Lurraz gain Ilargian eta Marten bizi dira. Gerra beterano batek Crislam izeneko erlijioa asmatu eta erlijio dotrina berria errealitate birtualeko moduluen bidez irakasten du. Jatorrizko janik jada gelditzen ez denez, birziklatutako hondakinekin edozein jaki nahieran ekoitzi ahal da. Ingeniaritza genetikoa edozer gauzatzeko gai da, baina aita santua edozein motako aurrerapen bakoitza lortzear dagoela aurka agertzen da.

Angus Miller, Marteko astronomiazaleak Kali (hinduismoan heriotzaren jainkosa) deritzon asteroidea topatu berri du, honek Lurrarekin talka egin eta espero ezin daitezken ondorio izugarrietako krisialdia eragin dezake.

## Aipamenak 
Eleberriaren hainbat ataletan istorioa bera kontatzen hasi aurretik hainbat aipamen egiten dira sarrera gisara, hona batzuk:

## Zinema 
Steven Spielberg zuzendari ospetsuak *Jainkoaren mailua* eleberria zinemaratzeko eskubideak erosteko aukera izan zuen, ondorioz zinemaratutako filma *Deep Impact* (1998) izan zen, baina ez du eleberriarekin batere zerikusirik eta Arthur C. Clarke bera ere ez da kredituetan agertzen.

## Ikus gainera 
* *Luziferren mailua* (1977, Larry Niven eta Jerry Pournelle)

## Kanpo estekak
Koroliov (Marteko kraterra)

**Koroliov** Marteko iparraldeko lur behereetan dagoen talka krater bat da. 84 kilometroko diametroa du. Izena Sergei Koroliov suzirien ingeniari eta espazio-ontzi diseinatzaile sobietarraren omenez jarri zitzaion. Bereziki ondo kontserbatutako krater bat da. Krater barruan izotz geruza bat dago, erdigunean 1,8 kilometroko lodiera du urte osoan zehar.

## Kokapena 
Marteko iparraldeko lur behereetan kokatua dago. Iparraldeko izotz-kaskoaren zati bat inguratzen duen Olympia Undae izeneko duna eremuaren hegoaldean dago.]]
82 kilometroko diametroa du. Krater barruan 60 kilometroko diametroko izotz geruza bat dago, erdigunean 1,8 kilometroko lodiera du urte osoan zehar. Izotzaren iraunkortasuna "hotz tranpa" izeneko fenomeno baten ondorioz ematen da. Kraterrak 2 kilometroko sakonera dauka ertzarekiko. Kraterraren hondoan dabilen airea hoztu egiten da eta beherantz joaten da, izotzaren gainean aire hotzaren geruza bat sortuz. Geruza horrek ezkutu gisa jokatzen du. Airea bero eroale kaskarra izateak efektua areagotzen du. Horri esker izotz geruza ez da urtzen Marteko ipar hemisferioko 6 hilabeteko udan.

Alemaniako Zentro Aeroespazialeko Ralf Jaunmann-en esanetan izotzarekin nahasita hauts fin pixka bat dago ziur aski baina ez gainazaleko itxura aldatzeko adina.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Marteko geologia
* Ura Marten
* Sergei Koroliov
* 1855 Korolev asteroidea

## Kanpo estekak
Inkonte-belar handi

**Inkonte-belar handia** (*Vinca major*) landare belarkara herrestari eta betiberdea da, lore moreak dituena eta Mediterraneo mendebaldean jatorria duena. Inkonte-belar txikiaren antza du, baina handiagoa da.

## Ezaugarriak 
*Vinca major* landare herrestaria da, lur mailan hedatzen eta zurtoinetan zehar sustraitzen dena, klon kolonia zabalak eratzeraino. 50-70 cm garai izan daiteke, baina ez da igokaria.

Hostoak betiberdeak dira, aurkakoak, 3-9 cm luze eta 2-6 cm zabal, berde ilun distiratsuak, larrukarak eta ertz osokoak baina ziliatuak (iledunak). 1-2 cm luzeko peziolo ileduna du.
* behean (ertz ileduna). Eskala milimetrotan]]

Udaberri hasieratik udazkeneraino loratzen da. Loreak hermafroditak dira, moreak (nahiz eta kultibar batzuetan zuriak edo lilak izan), 3-5 cm diametroan eta bost petaloko koroladunak.

*Vinca minor* hurbileko espeziea oso antzekoa da, baina txikiagoa atal guztietan eta ertz ilegabeko hosto estuagoekin.

## Habitata 
Espezie hau Europa hegoaldean eta Afrika iparrandean bizi sa, Espainia eta Frantzia hegoaldetik Balkanetaraino. Euskal Herrian aski hedatua da, batez ere kostaldean eta beheko ibarretan (mendiak kanpo).

Habitat hezeetan hazten da, hala nola basope, ibarbaso eta heskaietan, 0–800 metroko altitudean. Eguteran eta itzaletan berdin bizi da.

Lorategietan ere landatzen da apaingarri, eta heskai eta ezponda freskoetan bertakotzen da.

## Irudiak 

Image:Vinca major Greater Periwinkle.JPG|Xehetasuna: lorea, ernamuina eta hostoak udaberrian
Image:Vinca Periwinkle1.JPG|*Vinca major* barietate bat
Image:Vinca_major_oxyloba2.jpg|*Oxyloba'' barietateko loreak
File:Apocynaceae - Vinca major-1.JPG|Lorea
Image:Vinca major calze.jpg|Ikus sepaloko ertz ileduna
File:Apocynaceae - Vinca major.JPG|Hostoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John W. Campbell

**John Wood Campbell Jr.** (1910eko ekainaren 8a, Newark, New Jersey &ndash; 1971ko uztailaren 11, Mountainside, New Jersey) estatubatuar zientzia-fikziozko eleberrigile eta argitaratzaile bat izan zen. 1937tik bere heriotzararte *Analog Science Fiction and Fact* zientzia-fikziozko aldizkariaren argitaratzailea izan zen.

Bere *Who Goes There?* (1938, *Nor doa hor?*) eleberria hainbat alditan arrakastaz zinemaratua izan da: 'The Thing from Another World* (1951), *The Thing* (1982) eta *The Thing* (2011).

Bestalde, argitaratzaile bezala, 1938-1946 artean gerora zientzia-fikziozko eleberrigile ospetsu eta goraipatuak izango ziren Robert A. Heinlein, Theodore Sturgeon, Isaac Asimov eta Arthur C. Clarke idazleei ere beren ibilbideen hasieran lehenbiziko idazlanak argitaratzen lagundu zien.

## Idazlanak 
### Eleberriak 
* *The Mightiest Machine* (1947)
* *The Incredible Planet* (1949)
* *The Black Star Passes* (1953) Arcot, Wade, Morey #1
* *Islands of Space* (1956) Arcot, Wade, Morey #2
* *Invaders from the Infinite* (1961) Arcot, Wade, Morey #3
* *The Ultimate Weapon* (1966)

### Kontakizun laburren bildumak 
* *Who Goes There?* (1948)
* *The Moon is Hell* (1951)
* *Cloak of Aesir* (1952)
* *The Planeteers* (1966)
* *The Best of John W. Campbell* (1973)
* *The Space Beyond* (1976)
* *The Best of John W. Campbell* (1976) (Differs from 1973 version)
* *A New Dawn: The Don A. Stuart Stories of John W. Campbell, Jr.* (2003)

### Argitaratutako liburuak 
* *From Unknown Worlds* (1948)
* *The Astounding Science Fiction Anthology* (1952)
* *Prologue to Analog* (1962)
* *Analog I* (1963)
* *Analog II* (1964)
* *Analog 3* (1965)
* *Analog 4* (1966)
* *Analog 5* (1967)
* *Analog 6* (1968)
* *Analog 7* (1969)
* *Analog 8* (1971)

### Ez fikziozkoak 
* Editorial Number Three: "Letter From the Editor", in *A Requiem for Astounding* (1964)
* *Collected Editorials from Analog* (1966)
* *The John W. Campbell Letters, Volume 1* (1986)
* *The John W. Campbell Letters with Isaac Asimov & A.E. van Vogt, Volume II'' (199

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Robert A. Heinlein

**Robert Anson Heinlein** (1907ko uztailaren 7a, Butler, Missouri &ndash; 1988ko maiatzaren 8a, Carmel-by-the-Sea, Kalifornia) estatubatuar zientzia-fikzioko eleberrigile bat da.

Lau Hugo Sariren irabazle, bere idazlan nabarmenen artean honakoak daude: *Double Star* (1956), *Starship Troopers* (1959), *Stranger in a Strange Land* (1962) eta *The Moon is a Harsh Mistress* (1966). Ameriketako Estatu Batuetako zientzia-fikziozko eta fantasiazko idazleen elkarteak Maisu Handi izendatu zuen.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The High Kings

**The High Kings**, Irlandako folk musika talde bat da. 2008an Dublin hiriburuan sortu zen eta honako kideek osatzen dute: Finbarr Clancy, Brian Dunphy, Darren Holden eta George Murphy, iraganean baita Martin Furey musikariak ere.

## Diskografia 
* 2008 : The High Kings
* 2010 : Memory Lane
* 2011 : Live In Ireland
* 2013 : Friends For Life
* 2016 : Grace & Glory
* 2017 : Decade: The Best of the High Kings

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Pepito Iantzi

**Pepito Iantzi**, ezizenez ***Aizali***, bere garaian *Pepito Yanci* erdal grafiaz idatzia, (1917ko urtarrilaren 1a, Lesaka, Nafarroa Garaia &ndash; 1985eko abenduaren 26a, Donostia, Gipuzkoa) euskal abeslaria eta akordeoi-jotzailea izan zen, Los Xey taldeko kidea. Paulo Iantzi bertsolariaren semea.

## Biografia 
Gaztarotik musikarako joera izugarria zuen, bereziki akordeoi jotzekoa. Etxalarko Modesto Irisarri maisu izan zuen. Honela, inguruetako festa, ezkontza eta despedidetan jotzen hasi zen. Aitak semearen musikazaletasuna aintzat hartu eta garai hartan dirutza zen 1.300 pezetaren truk *Larrinaga-Guerini* akordeoi bikaina erosi zion. Hortik aurrera bere musikari ibilbide profesionalari ekin zion.

14-15 urterekin Irungo kasinoan lehenbizikoz jendaurrean jo zuen. Donostiako Bellas Artes eta Principal aretoetan jo zuen, eta Radio San Sebastián irratian arrakasta handia bereganatu zuen. Urte betera Easo Abesbatzako zuzendariaren ezkontz despedidan Los Xey taldeko kideekin kontaktatu eta haien lagun egin zen, gerora taldeko abeslari bilakatuz. Hauekin Euskal Herri osoan eta Espainiako hiriburu nagusienetan jo eta abestu zuen.

1947an lesakar akordeoi-jotzaileak hiru hilabeteko kontratua poltsikoan zuela Ozeano Atlantikoa zeharkatu zuen, nagusiki Mexikon joz, kontratua luzatu eta La Habana, Buenos Aires, Montevideo, Txile, Lima, Brasil, Venezuela, New York eta abarretan jo eta abestu zuen. Buenos Airesen beste herrialdeetako musikariekin lehiatuz akordeoi-jotzaileen txapelketa batean lehiatu eta irabazi egin zuen, hortaz munduko akordeoi-jotzaile onentzat hartua izan zen.

Lesakara itzuli eta Donostia, Bera eta Lesakan akordeoi klaseak eman zituen. Akordeoi eta trikitirako 500 musika lanetik gora konposatu zituen, bai eta dedikatutako lanak ere. Tartean *Mozkorrenborda*, urtero Lesakako San Fermin jaietan jo ohi dena, bai eta Igantzi, Irun, Lesaka, edota Pottokaren omenezko musika lanak ere. Gai ezberdinetako bertsoak ere idatzi zituen, eta '''O sole mio* napolestar abesti ezagunaren euskarazko bertsioa ere moldatu.

Donostian 1985eko abenduaren 26an zendu zen.

## Jaiotzaren ehungarren urteurrena 
2017an Lesaka jaioterrian Pepitoren jaiotzaren 100. urteurrena ospatu zuten, horretarako *Pepito Yanci. Beti bizi* omenezko musika ikuskizuna estreinatu zuen Lesakako Musika Bandak hainbat kolaboratzailerekin batera, Pepitoren lana eta bizitzaren inguruko ikerkerketa zabal baten ondoren.

2018ko abenduaren 8an Iruñeko Gayarre antzokian Pepito Iantziren omenezko kontzertua eskaini zen. Bertan, haren omenezko *Pepito Yanci. Beti bizi* ikuskizuna eskeini zen, eta abenduaren 23an Donostiako Victoria Eugenia antzokian.

## Ikus, gainera 
* *Los Xey''

## Kanpo estekak 
* Pepito Iantziren jaiotzaren 100. urteurrenari buruzko artikulua. 2017ko abenduaren 4a. Noticiasdenavarra.com
Kosmismo

[thumb|[Nikolai Fedorov]]
**Kosmismoa** () Errusian garatutako korronte filosofiko eta erlijioso bat da, Nikolai Fedoroven (1829-1903) lanetan oinarritua. XIX. mendearen amaieran garatu zen. Bere tesi nagusia da gizateriaren idealak eskuratzeko, hilezkortasuna barne, gizartearen eraldaketarekin eta pertsonen garapen espiritualarekin baino kosmosaren eta gizakiak bertan duen lekuaren transfigurazioarekin lor daitezkeela.

"Kosmos" kontzeptua hemen esanahi zabalekoa da, panteismo eta Unibertsoaren absolutizazioaren forma batzuk bertan sartuz. Hala ere, kosmismoaren mugimendu intelektuala, filosofikoa zein parafilosofikoa, guztiz errusiarra da, eta esperientzia bakuna da pertsonen imaginazioaren eta ezagutza zientifikoaren boterearen konfiantza elkartzerakoa garaian. Kosmosa, izaki guztien "sinpatia unibertsal" gisa pentsatzen da, eta ondoren zientziak Unibertsoaren inguruan duen ikuspegi garaikidearekin, kosmologiarekin lotzen da, izaki bizidun bat bailitzan.

Tendentzia hau doktrina ezberdinetan artikulatu da, euren artean Nikolai Feodoroven "lan komunaren filosofia", eta Vladimir Vernadskiren noosfera. Errusiar kosmosean ezagutza eta ulermen maila ezberdinak daude: biologikoa, energetikoa, astronomikoa, soziala... eta euren elkarketatik eratortzen da ezagutza unibertsala.

## Kanpo estekak
Los Xey

**Los Xey**, euskal kantu talde bat izan zen. Jatorrizko izena *Agrupación Músico-Vocal Los Xey* zuen. Erdaraz kantatu ohi zuen talde honek 1940ko hamarkada eta 1950eko hamarkadan jardun zuen 1961 arte. Taldearen ernamuinean sei pertsonak parte hartu bazuten ere, talde egonkorrak bost kide izan zituen. Taldeak bere emanaldietan umore eta txantxa tartekatu ohi zuen, eta Amerikako bere itzulietan heldu zen bere gorenera, arrakasta nabarmenaz. Donostiako Golden Apple Quarter taldeak haren eragina aitortu du, eta berea du, besteak beste, "Camarero ¿Qué hay para hoy?" abesti umoretsu ezaguna.

## Ibilbidea 
1939-1940 artean Donostian euskal abeslari eta musikariez osatutako talde hau abian jartzeko lehen urratsak eman ziren, hasiera batez *Doble Trío Vocal* deituz, eta honako sei taldekideek osatzen zuten, hortik taldearen izena: Txomin Arrasate, Clemente Unzurrunzaga, Jesus Larrarte, Jose Eduardo Arrieta, Andres García eta Gaspar Gurrutxaga. Urteen pasaerarekin, kideen joan-etorriak jazo ziren, tartean Xabin Olaskoaga, Xipri Larrañaga, Txiki Lahuerta, Victor Gracia, Pepe Andoain eta Pepito Iantzi. Disko ugari grabatu eta 13 filmetan antzeztu zuten, 8 Mexikon eta 5 Espainian.

Kubatar kazetari batek beraietaz honakoa esan zuen: “Bart Xey taldeak jo zuen… 5 kidek osatzen dute, 4ek abestu… baina 20ek bezala kobratzen dute”. Pepito Iantzi berak diru asko irabazi zutela onartu zuen, baina “ ez zuten gastatzeko adina denbora”. Hortik diru-laguntza eta musikalan benefikoetan parte hartzea, Donostiako San Juan de Dios klinikako lehen Burdinezko Birikaren kasuan bezala.

Taldearen arrakastan garrantzi handia Celia Gámez kantari argentinarrak izan zuen. Horrela zioen Eneko Olasagastik: "Gamezen hasierako gonbidatu gisa emanaldi bat eskaini zuen Los Xeyk Victoria Eugenia Antzokian. Gamezek ikusi egin zituen, eta hor harrobi bat zegoela pentsatu zuen. Kontratatu egin zituen, eta horrela eman zuten profesionalak bihurtzeko saltoa". 

## Dokumentala 
2022an Eneko Olasagasti zuzendariak taldearen inguruko dokumentala egin zuen, *Los Xey, una historia de película*. Filma Valladolideko Nazioarteko Zinema Astean aurkeztu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sara Ibargurenen erreportaia *Irutxuloko Hitza*n, 2022/10/14.
* Los Xey. Auñamendi entziklopedia 
* Los Xey kantari 1944ko *Yo no me caso* espainiar filmean
Spider-Man: Into the Spider-Verse

***Spider-Man: Into the Spider-Verse*** 2018ko Bob Persichetti, Peter Ramsey eta Rodney Rothman estatubatuar zinema zuzendarien animaziozko superheroi filma da. Marvel Comicsen argitaletxeko Miles Morales / Spider-Man pertsonaian oinarritzen da, "Spider-Verse" izeneko multibertsoan kokatzen delarik. Besteak beste, Animaziozko film onenaren Oscar Saria irabazi zuen.

## Argumentua 
Peter Parker hil egin den unibertso paralelo batean, Miles Morales izeneko gazte bat da Spider-Man berria, bigarren hezkuntzako ikaslea. Hala ere, Wilson Fisk (Kingpin) mafia buruzagiak "Super Kolisorea" eraikitzen duenean, Peter Parkerren beste bertsio bat ekartzen du, eta hau Miles irakasten saiatzen da Spider-Man hobeago bat izan dadin. Baina ez da unibertso honetan sartuko den Spider-Man bakarra, heroiaren lau bertsio ezberdin azaltzen dira eta. Bere jatorrizko unibertsoetara bueltatzen saiatuko dira, errealitate guztia kolapsatu ez dadin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iberina mazarredoi

***Iberina mazarredoi*** Hahniidae familiako armiarma da, Bizkaian endemikoa dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quaestus vasconicus

***Quaestus vasconicus*** Cholevinae subfamiliako kakalardo espezie bat da.

1873an, Charles Piochard de la Brûleriek *Adelops vasconicus* espezie berria deskribatzen zuenekoa (Albia eta beste koba batzuetatik, Orduñan). Hauxe izan zen Euskal Herrian ikerketa bioespeleologikoan deskribatutako bigarren espeziea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Troglohyphantes cerberu

***Troglohyphantes cerberus*** Linyphiidae familiako armiarma da. 1884an Eugène Simonek Pirinio frantsesen hego-mendebaldeko koba zehaztugabe batean topatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wen-Do

**Wen-do**  emakumeentzako autodefentsaren sistema bat da. Estatu Batuetan, 60ko hamarkadan Anne eta Ned Paige-k garatu zuten. Izenak bi hitz konbinatzen ditu: "Women" (emakume) hitzezko uzkurdura, "WEN", eta "DO" hitz japoniarra, “bidea” esan nahi duena.

## Historia 
### Autodefentsaren sistema 
Anne eta Ned Paige-k, Torontoko senar-emazteak, borroka-arteak praktikatzen zituen (jiu-jitsu, karatea eta judoa). Kitty Genoveseren hilketaren ondoren, New Yorken 1964ko martxoaren 13an, emakumeentzako defentsa pertsonal fisikoko teknikak garatu zituen.

Wen-do prestakuntzak emakumeek sarritan aurre egin behar dieten egoeretan zentratzen da, hala nola bortxaketak edota etxeko erasoak. Eskolek ez dute hartzen inolako kontaktu fisikorik ikasleak prestatuta egon eta nahi izan arte. Horrez gain, prestakuntzak  hausnarketa feminista  barneratzen du ahalduntze teknikekin batera, azken hauek egungo jendartean indarrean dagoen emakumeen aurkako indarkeriari lotuta.

Nahiz eta Wen-doren oinarri eta kontzeptuak borroka-arteetan sorburu izan, Wen-do ez dago borroka-arte bezala kontsideratuta. Wen-do autodefentsa sistema hedatu da, besteak beste, Estatu Batuetan, Kanadan, Australian, Europan eta Egipton.

### Wen-do elkartea (Kanada) 
Autodefentsa sistemaren hedapena *Wen-Do Women’s Self Defence (Wen-Do Emakumeen Autodefentsa) *elkartetik egiten da. Kanadako erakundea da, emakumeak autodefentsa tekniketan prestatzeaz arduratzen dena, Kanadan eta mundu osoan. Formazioek biktimen erruduntasuna agerian uztea, arrazismoa, barne zapalkuntza eta emakumeek jasotzen dituzten kanpoko mezuak lantzen dituzte. Erresilientzia ospatzen da, indarra eta determinazioa. Bere lehen eskolatik, 1964an, 100.000 emakume baino gehiago pasa dira bere tailerretatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
«Wen-do teaches defence» Kanadar elkartea
Ischyropsalis helwigii

***Ischyropsalis helwigii*** Ischyropsalididae familiako armiarma da. 1881ean Eugène Simonek Donibane Lohizuneko koba batean espezimen bat topatu eta *Ischyropsalis superbus* izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ischyropsalis nodifera

***Ischyropsalis nodifera*** Ischyropsalididae familiako armiarma da. 1879an Eugène Simonek Donibane Lohizuneko leize batean espezimen bat topatu eta espezie berria izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ostiral Odoltsua (1972)

**Ostiral Odoltsua**, , 1972ko uztailaren 21ean, Behin-behineko IRAk arratsaldeko 14:09-15:30 artean Belfast hirian burututako atentatu saila izan zen. Ipar Irlandako gatazka guztian Behin-behineko IRAk burututako egun bakarreko atentatu sail handiena izan zen eta irlandar errepublikar talde armatu honek Ipar Irlandan britainiar helburu ekonomiko eta militarren aurka burututako kanpainaren barnean zegoen.

Egun honetan bakarrik Belfast hiriko leku ezberdinetan IRAk 22 lehergailu ipini zituen, ondorioz 9 lagun hil (2 militar eta 7 zibil) eta 130 lagun zauritu ziren. IRAk leherketak jazo aurretik hedabideak eta britainiar indar armatuak ohartu zituen. Seán Mac Stíofáin, Behin-behineko IRAko buruzagiak Britainiar Armadak beren oharrei muzin egin zietela ziurtatu zuen, leherketek ahal bezainbeste hildako eragin eta IRA desakreditatzeko asmoz, baina baieztapen hau ezin izan da inoiz frogatu ahal izan. Atentatuen 30. urteurrenan Behin-behineko IRAk hildako eta zaurituen senideei formalki barkamena eskatu zien.

Benetako deieiz gain, bi dei faltsu ere jaso ziren, horrek leheketen eremuak denboraz hustutzea galarazi zuen. Belfasteko erdigunea bezain mugatua den eremu batean hainbeste leherketa gertatzean, eremuak hustutzen ari zen jende asko leku seguruetara joan beharrean, lehergailuetatik hurbil zeuden lekuetara joatea ekarri zuen.

## Kronologia 
Gutxi gorabeherako orduak (UTC+1).

## Kanpo estekak
Seán Mac Stíofáin

**Seán Mac Stíofáin**, jaiotzez **John Edward Drayton Stephenson**, (Londres, Ingalaterra, 1928ko otsailaren 17a - Navan, Meath konderria, 2001eko maiatzaren 18a), irlandar errepublikarra eta 1969-1972 artean Behin-behineko IRAko buruzagia izan zen. Bere irlanderazko izena helduaroan erabiltzen hasi zen.

Londresen jaioa, aita ingeles legegizona eta ama Ekialdeko Belfasteko irlandar protestantea izan zituen. Bere amak haurtzaroan beregan eragin handia izan zuen, Ingalaterran jaio arren irlandar sustraiak erroraino sartu baizizkion, honakoa aipatuz: "Ni irlandarra nauk, hortaz hi ere bai... etzak ahaztu".

Bigarren Mundu Gerraren amaieran RAFen kaporal mailaz zerbitzu militarra egin ondoren Londresera itzuli eta hiri honetako irlandar elkarteen jardueretan parte hartzen hasi zen. Hasieran Conradh na Gaeilge erakundean eta ondoren Banaketaren Aurkako Irlandar Ligan.

Sinn Féin alderdira afiliatu eta 1949an Londres hirian Irlandako Armada Errepublikarraren unitate bat antolatzen lagundu zuen. Hortik aurrera IRAn mailaz eta arduraz gora egiten hasi zen.

## Kanpo estekak 
* 1972an Seán Mac Stíofáini egindako elkarrizketa ikusgai, Youtube.com
Ken Catchpole

**Kenneth William Catchpole** (Paddington, Sydney, 1939ko ekainaren 21a - Sydney, 2017ko abenduaren 21a) australiar errugbilaria izan zen, uztartze-erdilari moduan aritu zera.
Patton Oswalt

**Patton Peter Oswalt** (Portsmouth, 1969ko urtarrilaren 27a) Estatu Batuetako aktore eta umorista da.

## Filmografia
Pedro González de Castejón

**Pedro González de Castejón Salazar** (Tutera, 1719ko uztailaren 24a - Madril, 1783ko martxoaren 19a) Nafarroako itsas gizona Espainiako Itsas Armadan teniente-jeneralaren gradua lortu zuen.

## Biografia 
thumb|260px|Aljeriaren aurkako operazioen mapa.
Tuterako Santa Maria Madalena elizan bataiatu zuten. Oso gazte itsas bizitzarako hasi zen prestatzen. 1737an itsas guardia zen. Bi urte geroago Ingalaterrarekin gerra piztu zen eta 1740an Clavijo kondearen eskuadrako *América* itsasontziaren ofiziala izendatu zuten. Urte bukatu baino lehen itsasontziaren alfereza izendatu zuten. 1741an *Hércules* itsasontzira pasa zen, ontzidi berean. Ondoren Juan José Navarroren eskuadrara pasa zen. Frantziako Proventzan dagoen Sicié lurmuturraren guduan hartu zuen parte. Ontzidiarekin Cartagenara joan zen eta han itsasontzi desberdinetan aritu zen. Handik Ferrolera bidali zuten. Handik Amerikako Espainiako kolonietara joan zen. Urte batzuk geroago Cádizen aurkituko dugu; hiri horretan 1749an itsasontziaren tenientea izendatu zuten eta, urte bat beranduago, armadaren nagusi jenerala. *Sorpresa* itsasontziarekin hiru urtetan Ameriketara itzuli zen. 1753an Cádizera itzuli zen.

1760 kapitaina izendatu zuten, *Asia* itsasontziaren agindua jasoz, *Gutierre de Hevia* ontzidian. Eskuadra Amerikara joan zen eta 1762an Habanan zegoen, justu britainiarrek Habana eraso eta konkistatu zutenean. Nagusiek aginduta, Pedro Gonzálezek haren itsasontzia urperatu behar izan zuen britainiarren maniobrak oztopatzeko.

1762an Penintsulara itzuli zen. Orduan, Velasco itsasontziaren agindua eman zioten eta Mediterraneoan korso agiriarekin zen bost urtez. 1767an batailoien inspektore ordea izendatu zuten. Denbora labur batez Guarnizoko Astilleroren agindua eman zioten. 1772ko uztailaren 18an eskuadra-burua izendatu zuten eta 1774an Armadaren Teniente Jenerala.

1775ean Aljerren aurkako espedizioan hartu zuen parte, eskuadra agintzen. Espedizioa amaitu gabe gortean zegoen Julián de Arriaga bailea hil zen eta González hura ordezkatzeko izendatu zuten. González Itsas Armadaren Estatu Idazkaria izendatu zuten.

Postu berrian izan zituen lorpen artean hauek aipatzen dira: Itsas Armadaren egoera hobetu zuen, itsas guardien bi eskola berriak ireki zituen, bat Cartagenan eta bestea Ferrolen, Armada handitu zuen. Portugaldarrekin arazoak izan zirenean eskuadra boteretsu antolatu zuen eta Santa Catalina uhartea eta Sacramento kolonia konkistatu zituen. Sacramenton espainiarrek eskuadra britainiar bat harrapatu zuten. Gatazkak bost urtez iraun zuen.

Militar tuterarra Madrilen hil zen, 1783ko martxoaren 19an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografia.
La Sociedad Patriótica de San Sebastián

**La Sociedad Patriótica de San Sebastián** Donostiako elite liberalen elkarte bat izan zen, Tertulia Constitucional La Balandra ere deitua, eta 1820an Jose Manuel Colladok sortu zuen. Bertan bildu ziren orduko eta XIX. mendeko Donostiako familia aberatsetako kideak. Elkarte horretan ziren eta haien ondorengo kideen artean zeuden Etxague jenerala, Fermin Lasala, Eustasio Amilibia, Joaquin Calbetón, Brunet anaiak, Claudio Antón Luzuriaga, Elias Legarda, Joaquin Ferrer, eta abar. Garai hartan, Espainia eta Amerikako hainbat tokitan sortutako izen bereko elkarteetako beste bat da.

## Sorrera eta ekintza 
thumb|upright|Elkartearen sorrera agiria (1820)
José Manuel Colladoren ekimenez, eta Jose Maria Labaien izan zuen presidente hasieran. Aldi berean, egunkari bat sortu zuten: *El Liberal Guipuzcoano*. Berehala erabaki talde garrantzitsua bihurtu zen, Donostiako negozioak eta politika zuzenduz. 1820an, adibidez, Donostiako Plaza Berria Konstituzio Plaza izendatu zuten, udalaren erabakirik itxaron gabe. Era berean, 1919an, bost mendean Puyuelo deitu ondoren, Donostiako kale garrantzitsu horri Fermin Calbetón jarri zioten (Joaquín Calbetónen semea). Pasaiako egoera, hein batean, antzekoa izan zen, Joaquín María Ferrer elkartekidea udalerri horretako ordezkari izan baitzen 1831an Azpeitian ospatu ziren Batzar Nagusietan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskalerriaren Adiskideen Elkartea
* Frantziako Iraultza Euskal Herrian

## Kanpo estekak
Globosido

600px|eskuinera|thumb|Globosido baten egitura.
**Globosidoak** glukosa, galaktosa eta N-azetilgalaktosaminaz osaturiko oligosakaridoa duten glukolipidoak dira. Zelula mintzeko errekonozimenduan hartzen dute parte. Molekula anfipatikoa da.

## Biosintesia 
Zeluletako erretikulu endoplasmatikoan zeramida (esfingosina + gantz-azidoa) eratzen da eta Golgi aparatuan monosakaridoak gehitzen zaizkio. Nukleotidoek UDP-galaktosak, UDP-glukosak eta UDP-N-azetilgalaktosaminak transferitzen dizkiote monosakaridoak.

## Garrantzi biologikoa 
Eritrozitoen mintzeko P antigenoaren osagaiak dira besteak beste. Honek B-19 giz parbobirusa errekonozitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gangliosido

500px|eskuinera|thumb|Gangliosidoa.
**Gangliosidoak** oligosakarido multzo bat duten glukolipidoak dira. Nerbio-sistema zentraleko zeluletan oso ugariak dira.

## Egitura eta motak 
Gangliosidoak zeramidaz (esfingosina + gantz-azidoa), oligosakarido batez eta azido sialikoz osaturik daude. Azido sialiko hau amino talde bat duen azukre azidoa da. Azido sialiko ugariena Azido N-Azetilneuraminikoa da (NANA). Molekula anfipatikoa da.

60 gangliosido desberdinetatik gora identifikatu dira dagoeneko.

## Garrantzi biologikoa 
Nerbio-sistema zentraleko zeluletan aurkitzen dira eta bertan mintzeko lipidoen %6a osatzen dute. Zelula mintzen kanpoaldeko geruzan kokatzen dira eta gangliosidoen buru polarrak hormona glikoproteiko zehatz batzuen errezeptoreak dira.

## Historia 
Ernst Klenk zientzilari alemaniarrak isolatu zituen aurrenekoz 1942 urtean. Garuneko ganglioen zeluletan aurkitu zituenez *gangliosido* izena eman zien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
N-Azetilgalaktosamina

**N-Azetilgalaktosamina** (C8H15NO6) galaktosaminaren deribatu bat da, eta hau aldi berean galaktosaren deribatua.

## Ezaugarriak 
Kimikoki aminoazukre bat da. Galaktosaren bigarren karbonoko hidroxilo taldea (-OH) amina talde batek (-NH2) ordezkatu du eta ondoren honi azetil talde bat (-CO-CH3) gehitu zaio.

## Garrantzia biologikoa 
**A** odol taldearen antigenoaren azken karbohidratoa da. Zelula mintzetan agertzen den globosidoen buru polarreko osagaia ere bada.

Zelula arteko harremanetan ere hartzen du parte eta bereziki ugaria da giza zein animalien neuronetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galaktosamina

**Galaktosamina** (C6H13NO5) galaktosaren deribatua den aminoazukre bat da.

## Ezaugarriak 
Galaktosaren bigarren karbonoko hidroxilo taldea (-OH) amina talde batek (-NH2) ordezkatu du.

## Garrantzia biologikoa 
Hainbat hormona glukoproteikoren osagaia da, Hormona folikulu estimulatzailearena (FSH) eta Hormona luteinizatzailearena (LH) esate baterako.

Molekula hepatotoxikoa ere bada, hau da, gibeleko zelulak kaltetzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donald Moffat

**Donald Moffat** (Plymouth, Devon, 1930eko abenduaren 26a - Sleepy Hollow, New York, 2018ko abenduaren 20a) britaniar jatorriko estatubatuar aktorea izan zen.

## Filmografia hautatua
Depresio Handia (1873-1896)

**1873ko Depresio Handia** mundu osoan, baina batez ere Europan eta Estatu Batuetan, jasandako krisi ekonomikoa izan zen, Bigarren Industria Iraultzak eta Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilaren amaierak sortutako hazkunde ekonomiko biziarekin amaitu zuena. Garai hartan, gertakari 'Depresio Handia' zioten eta historiografian 1930eko hamarkadako Depresio Handia izan arte horrela ere esan zioten. 1873an hasi eta 1896 ingurura arte iraun zuen garai honetan deflazioa hedatu eta hazkundea apaldu arren, ez zituen Depresio Handian nabarmenak izan ziren "atzeratze ekonomiko eta porrot izugarriak" izan.

Krisia Mendebaldeko Europan eta Ipar Amerikan agerikoa izan zen oso, batez ere, garai haietan munduko beste eskualdetan erregistro eta datu ekonomiko fidagarriak existitzen ez zirelako. Askotan krisiaren kolpea gehien jasan zuen herrialdea Erresuma Batua izan zela diote; izan ere, Europa kontinentaleko ekonomien aurrean industria arloan mantentzen zuen lidergoa galdu zuen. Gehiengoen aburuz, Erresuma Batuko ekonomiak etengabeko depresio bat jasan zuen 1873 eta 1896 artean.

Estatu Batuetan, ekonomialariek 1873ko Depresio Handiari  (hitzez hitz, 'Depresio Luze') diote. 1873ko Izuak piztu eta 1893ko Izuaraino iraun zuen. National Bureau of Economic Research elkartearen esanetan, izuaren ondorengo beherapenak 1873ko urritik 1879ko martxoraino iraun zuen. Hau da, 65 hilabete iraun zuen, NBER-k inoiz neurritako beherapenik zabalena (Depresio Handiarenak 43 hilabete iraun zuen) izanda. Krisialdia pasa eta gero, Ameriketako Estatu Batuetako ekonomiak ekonomia-hazkunde tasa handiak izan zituen, izan ere, 1870eko eta 1880ko hamarkadetan inoizko tasarik handienak izan zituen.

Frantzian gertakariak bere ezaugarri propioak izan zituen. Frantzia-Prusia Gerraren porrota berria zen eta alemaniarrei 200 milioi £-ko erreparazioak ordaintzen ari zen izua piztean. Gobernuak nahita egindako deflazio bat izatea erabaki zuen. Hurrengo hamar urteetan frantziar nazio-produktu garbia gainbeherean izan zen.

## Datuak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unfriended: Dark Web

***Unfriended: Dark Web*** 2018ko Stephen Susco estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da.

## Sinopsia 
Gazte batek ordenagailu berri bat erosiko du, eta, bertako memorian, zenbait ezkutuko fitxategi aurkituko ditu; horiek ikertzen saiatuko da, benetako jabeak zelatatzen dituela ohartu gabe. Fitxategi horiek mundu ezezagun baterako atea zabalduko diote.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vision (filma)

***Vision*** 2018ko Naomi Kawase japoniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Japoniako Narako inguru menditsuan, idazle emakume frantziar batek bertan bizi den gizon misteriotsu bat ezagutuko du. Hizkuntzaren eta kulturaren muga izan arren, elkarrengana hurbiltzeko beharra sentituko dute biek.

## Aktoreak 
* Juliette Binoche: Jeanne
* Masatoshi Nagase: Satoshi
* Takanori Iwata: Rin
* Mari Natsuki: Aki
* Minami: Hana
* Mirai Moriyama: Gaku
* Min Tanaka: Minamoto

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bumblebee (filma)

***Bumblebee*** 2018ko Travis Knight estatubatuar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko filma da. Transformers sailaren seigarren filma da

## Sinopsia 
Bumblebee Kaliforniako biltegi batean dago. 18 urte betetzeko zorian dagoela, Charliek Bumblebee aurkituko du, guztiz hondatuta. Gazteak ibilgailua berpiztuko du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arnaud Hegi

**Arnaud Hegi** (Baiona, ) lapurtar errugbilaria da, orpokatzaile moduan aritzen dena.

## Ibilbidea 
* Aviron Bayonnais (2005-2011)
* Biarritz olympique (2011-2014)
* FC Grenoble (2014-2018)
Los Chimberos

**Los Chimberos**, euskal folk musika talde bat da, nagusiki bilbainada azpigeneroan nagusi. Taldearen izenak bere Bilboko jatorria ongi adierazten du.

## Ibilbidea 
1939an Goyo Nadal musikariak bilbotar musika herrikoiaren alaitasun eta umore Zazpikaleetatik atera eta ona nonahi hedatzeko asmoz taldea osatu zuen. Garai hartan euskal musikaren azpigenero honi *bilbainada* ala *txinberada* deitzen zitzaion.

Urteen poderioz taldean musikari ugariren joan-etorria izan da, tartean Goyoz gain, Iñaki Nadal anaia, Felipe García, Jesus Ibarra, Jose Luis Basterra, Amando Ortega, Josetxu Landa, Baldomero Alvarez, Iñaki Mangado, Adolfo Aranzana, Josetxu Ferrer, etab.

Denborarekin bilbotar eta euskal abestiez gain beste eskualdeetako batzuk ere abestu zituzten, baina beti bilbotar eta euskal abestiak nagusi zirela. Euskal Herriaz gain Espainia, Europa eta Amerikan barna kontzertuak eman zituzten.

Bitxikeria gisa eta ironikoki, gipuzkoar txuri-urdin askok jakin ez arren bilbotar hauek *Txuri-urdin* ereserkiaren bi maite eta ezagunenetako baten egileak dira, hain zuzen ere, oraintxuki bai Atotxako zelaian nahiz Anoeta estadioan akordeoiaren doinu hotsa zeukana.

2000. urtean taldekideen ondorengoek taldea bersortu eta taberna nahiz antzokietan, Euskal Herriko nahiz beste herrialdeetako abestiak abesteari ekin zioten. Gaur egungo taldekideak bederatzi dira: Alberto Núñez, Koldo Villar eta Jon Basterra (ahotsak), Ibán Galdos (akordeoia), Bernardo Vázquez (bateria), Iñigo Corcuera (baxua eta kontrabaxua), Gorka Aginaga (pianoa), Josu Auinaga (gitarra) eta Patxi Goikoetxea (latindar perkusioak).

## Ikus gainera 
* Bilbainada

## Kanpo estekak 
* *Los Chimberos* taldeari buruzko artikulua irakurgai
Alain Serres

**Alain Serres** (Biarritz, ) lapurtar idazlea da, frantsesez haurrentzako lanak idazten dituena.

Lanbidez maisua, 1982an bere lehen lana argitaratu zuen La Farandoleri esker.
Marie Pujmanová

**Marie Pujmanová** (Praga, 1893ko ekainaren 8a - Praga, 1958ko maiatzaren 19a) idazle txekiar ospetsua. Bere lan ezagunenak eleberriak dira.

## Obra 
Batez ere eleberriak landu zituen. Txekian errealismoko eleberrigilea bezala dago onartuta. Haren liburuetan garaiko gizarte gatazkak agerian daude. Lan ezagunena 1937an plazaratuta *Lidé na křižovatce* izan zen; bertan burgesiako eta proletargoko bi familien arteko kontrasteak azaltzen zituen. Beste liburuak *Hra s ohněm*, 1948an, eta *Život proti smrti*, 1952an argitaratuak. Azken horretan Adolf Hitlerren garaian eta Txekoslovakiako askatasuna narratzen dira. Poesia alorrean ere liburua ezagunak idatzi zituen, besteak beste, *Verše Mateřské* ("Amaren bertsoak", 1940), *Vyznání lásky* ("Maitasun adierazpena", 1949) eta *Praha* ("Praga", 1954).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak