open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Colleen Farrington

**Colleen Leigh Violet Farrington** (Lordburg, Mexiko Berria,  AEB, 1936ko abuztuaren 5a – Jupiter, AEB, 2015eko urriaren 12a) estatubatuar  modeloa eta kabaret abeslaria zen.

Diane Lane aktorearen ama da, Oscar sarietarako izendatua. 1957ko urrian Hileko playmate ere izan zen *Playboy* aldizkarirako. Peter Baschek izan zuen argazkilari.

## Bizitza 
Farringtonen ama Davisboron (Georgia) jaio zen Eleanor Briggsen zen.

Farrington Burton Eugene Lane irakaslearekin ezkondu zen eta 1965ean dibortziatu zen, Diane Lane alaba jaio eta gutxira.  Geroago, Georgian finkatu eta Lawrence Pricerekin ezkondu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Colleen Farrington  Playboy Onlinen
Lepiota ochraceofulva

***Lepiota ochraceofulva*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, okre antzeko hondoaren gainean, arre-gorrixkatik arre-orein kolorera doan eta apur bat horitzen diren koloreko ezkatekin.

**Orriak:** Okre antzeko-krema kolorekoak.

**Hanka:** 8 cm inguruko garaierakoa eta 0,4 cm inguruko diametrokoa, kolore berekoa edo arre-gorrixka kolorekoa eta oinarrian horitzeko joerarekin.

**Haragia:** Antzeko kolorekoa, usain sendoarekin, frutarena, jasminarena bezalakoa.

**Etimologia:** *Lepiota* terminoa grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen  azpian. Oso urria.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lepiota subgracilis

***Lepiota subgracilis*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da gomendagarria kontsumitzea, balio gastronomiko oso kaskarra baitu. Autore batzuek toxikoa izan daitekeela uste dute.

Sinonimoak: *Lepiota kuehneriana*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 50 mm arteko diametrokoa, hasieran koniko-globo itxurakoa, gero ganbila, azkenik laua, baina erdiko titi nabarmena mantenduz; ertza lehenik kurbatua, laster zuzena, soberekin pixka batekin eta gutxitan errezel orokorraren hondarrekin; kapelaren gainazala, ezkata finez apaindua, zentrokideki antolatuta, marroia edo marroi-gorrixka kolorekoa, diskoan ilunagoa, garatzean hondo zurixka edo krema koloreko bat ikusten uzten du, batez ere ertzerantz.

**Orriak:** Estu, lamelulekin, libreak, sabeldunak, zurixkak edo krema kolorekoak, ertza osoa eta kolore berekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 60 mm arteko garaierakoa eta 9 mm arteko diametrokoa, zilindriko samarra, pixka bat loditua oinarrirantz, lehenengo betea, gero barnehutsa, zurixka eta fibrilosoa goialdean, fibrilosoagoa behealdean eta marroi koloreko zerrenda batzuekin oinarrirantz; eraztun iheskorra, goialdea zurixka eta kortiniformea, behekoa kotoizkoa eta flokulosoa, ertz marroiarekin.

**Haragia:** Urria, zurixka edo krema kolorekoa; fungiko usain arin batekin eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Lepiota* terminoa grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Lepiota brunneoincarnata* delakoarekin nahas daiteke. *Lepiota cristata* espeziearekin ere bai, honek mintzezko eraztun osoa du eta lizun usain gogorra eta desatsegina. *Lepiota clypeolaria* handiagoa da eta honen kapelaren azalak kolore gutxiago du.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen basoetan eta bakanago koniferoen azpian, nutriente ugari duten lurzoruetan, Oso urria.

### Banaketa eremua 
Europa, Txile.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beatriz Arizaga Bolunburu

**Beatriz Arizaga Bolunburu** (Eibar, Gipuzkoa, 1951ko urtarrilaren 15a) historialaria da. 

## Biografia 
Santiago de Compostelako Unibertsitatean lizentziatu zen (1975) eta Kantabriako Unibertsitatean doktoratu (1986). 2001etik katedraduna da eta Kalitate eta Hezkuntza Berrikuntzako errektoreordea (2006). Ikerketa-ildo nagusiak Erdi Aroko hiri-historiara, Erdi Aroko hirigintzara, hiri-paisaia berreskuratzera eta portu-hirien historiara bideratu ditu, eta azterlan gehienak Euskal Autonomia Erkidegora. Ildo horretan, nazioko eta nazioarteko ikerketa-proiektu askotan parte hartu du, eta berrienak Gasteiz, Iruñea eta Baionako euskal hiriei eskainitakoak izan dira, Eusko Ikaskuntzak finantzatutako *Atlas de las Villas Medieval de Vasconia* proiektuan (1997-2008).
## Lanak 
* El nacimiento de las villas guipuzcoanas en los s. XIII-XIV (1978)
* Urbanística Medieval (Guipúzcoa) (1990)
* Los Cascos históricos de Gipuzkoa (1994)
* Castro Urdiales en la Edad Media: La imagen de la villa (2001)
* La imagen de la ciudad medieval: La recuperación del espacio urbano (2002)
* Bizcaya en la Edad Media, egilekidea, lau liburukitan (1985)
* Pamplona en la Edad Media, egilekidea.
* Ciudades y villas portuarias del Atlántico en la Edad Media.

## Sariak 
* 2016an Beatriz Arizaga Erdi Aroko Historiako katedradun eta Kantabriako Unibertsitateko Kalitate eta Hezkuntza Berrikuntzako errektoreordeak jaso zuen 'Ville de Bayonne' Ikerketa Saria, Erdi Aroan Euskal Herriko hiribilduei buruzko ikerketa lan anbiziotsu bati herri horretako Udalak emandakoa.

* 2024ko urtarrilaren 26an Kantabriako Unibertsitateak  Zilarrezko Domina eman zion Beatriz Arizaga Erdi Aroko Historiako katedradun jubilatuari, Aquinoko Santo Tomas eguna ospatzeko ekitaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristobal I.a Danimarkakoa

'''Kristobal I.a () (1219 – Ribe, 1259ko maiatzaren 29a) Danimarkako erregea izan zen 1252tik hil zen arte.

Valdemar II.a Danimarkakoa eta Berengela Portugalgoaren semea izan zen, eta Abel Danimarkakoa eta Erik IV.a Danimarkakoaren anaia izan zen. 1252ko udan Abel hil ondoren, errege izendatu zuten, eta urte horretako Eguberri egunean koroatu zuten Lundeko katedraleanean.

Kanpaina bat antolatu zuen Erik kanonizatzeko eta Abeli hilketaren errua egozteko, horrela bere anaien semeak tronurako oinordekotzatik kanpo utzi ahal izateko.

Erregealdi gehiena etsai askoren aurka borrokan eman zuen, horien artean Abel semeak eta Jacob Erlandsen Lundeko artzapezpikua. Nekazarien matxinadak ere izan ziren. 1256an Norvegiako eta Suediako erregeekin adiskidetu zen.
Margarita Sambiriarekin ezkondu zen eta bost seme-alaba izan zituen, horien artean Erik V.a Danimarkakoa.
200px|thumb|left|Kristobal I.aren hilobia Ribeko katedralan.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Mafalda Mouzinho de Albuquerque

**Mafalda de Miranda Mouzinho de Albuquerque Valejo**, ezagunagoa  **Mafalda Mouzinho** **de Albuquerque** izenez, goitizenez **Rubén de Lara** edo ***Modesta*** (Lisboa, Portugal, 1874ko abenduaren 9a - ib, 1952ko otsailaren 5a) portugaldar idazlea, poeta eta nobelagilea izan zen.

## Biografia 
1874an jaio zen, Socorro izeneko parrokian, Lisboan, Mafalda Augusta Barbosa de Miranda de Seabra Jacques eta Fernando Luís Mouzinho de Albuquerqueren alaba. Medicia Mouzinho de Albuquerqueren ahizpa zen.

### Ibilbide artistikoa 
Laster erakutsi zuen idazteko talentua, eta Tomás Ribeiro idazleak gazte-gaztetatik sartu zuen literatura-gizartean. *Rubén de Lara* edo *Modesta* goitizenekin ezaguna, bere lehen lana 1906an argitaratu zen eta azkena 1917an. Azken hau Dona Maria II Antzoki Nazionalean egin zen antzerki-lan bat sortzea izan zen 1918ko martxoaren 27an. Garai hartako prentsa periodikoak lagunduta, haren lanak arrakasta handia izan zuten aristokraziaren artean.ezkerrera|thumb|303x303px| 32 urterekin (*O Ocidente*, 1907ko urriaren 30a).1952ko otsailaren 5ean hil zen, 77 urte zituela, santu-novo komentuan, Lisboako Santa Engrazia parrokian, uremia baten ondorioz. Abrantesko hilerrian lurperatuta dago, familiako hilobi batean.
## Lanak 
Bere lanen artean, hauexek nabarmentzen dira:  

* *Contos* (1906), D. João da CámaraREN hitzaurrearekin. 
* *Versos* (1907), Cândido de Figueiredoren hitzaurrearekin.
* *O Coração de Um Sábio* (1908), eleberria.
* *Um Rembrandt* (1910), eleberria.
* *Nevadas Penas* (1913), bertsoak/poesia, Marcelino Mesquitaren hitzaurrearekin.
* *O Ciúme* (1917), drama, Dona Maria II Antzoki Nazionalean antzeztu zen 1918ko martxoaren 27an.

## Bizitza pertsonala 
Bi aldiz ezkondu zen, lehena 1892ko martxoaren 17an, Ajudako parrokian, Lisboan, Vítor Augusto Chaves Lemos e Melorekin, eta, 1919an alargundu ondoren, 1942ko ekainaren 10ean , São Mamede parrokian, Lisboan, Manuel Augusto Soares Valejo doktorearekin eta 1943an berriro alargundu zen. Ez zuen ondorengorik izan.   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shahla Lahiji

**Shahla Lahiji** (; Teheran, 1942ko apirilaren 24a – *ibidem*, 2024ko urtarrilaren 8a) irandar idazle, argitaratzaile, itzultzaile eta emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen.

## Bizitza 
Soziologian lizentziatu zen Londresko Unibertsitate Irekian. Roshangaran argitaletxea sortu zuen 1983an, Irango lehen emakume argitaratzaile bihurtuz. 2006rako, Roshangaranek emakume egileek idatzitako eta emakumeen arazoei eskainitako 200 lan baino gehiago argitaratu zituen.

2000ko apirilaren 7tik 9ra Berlinen Heinrich Böll Fundazioak bultzatutako biltzar akademiko eta kultural batean parte hartzeagatik auziperatutako 19 idazle eta intelektualetako bat izan zen. Hiru urte eta sei hilabeteko espetxe-zigorra ezarri zioten konferentzian parte hartzeagatik segurtasun nazionala oztopatzea egotzita, eta beste sei hilabete Irango Islamiar Errepublikaren aurkako propaganda zabaltzeagatik. Azkenean zigorra sei hilabetera laburtu zioten.

## Lanak 
* *The Quest for Identity : The Image of Iranian Women in Prehistory and History* (Mehrangiz Karrekin batera, 1992)
* ''Iran Awakening: One Woman's Journey to Reclaim Her Life and Country* (Azadeh Moavenirekin batera, 2007)
* *Quello che mi spetta'' (Parinoush Sanieerekin batera, 2010)

## Sariak 
* 2001: PEN/Barbara Goldsmith saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andresito

**Andresito** Gasteizko San Frantzisko komentu zaharrak orain okupatzen duten eraikinei lotutako mamu baten izena da. Eraikin horien gainean daude gaur egun Ogasunaren eta Espainiako Polizia Nazionalaren bulegoak. Hainbat poliziak esan dute 10 urteko ume baten itxura duen mamua ikusi dutela bertan.

## Eraikinaren historia 
thumb|San Frantsizko komentua, jada kuartel bilakatuta, 1900 inguruan.
San Frantzisko komentua Gasteizko antzinako eraikina zen, Gasteizko harresiaren kanpoan 7.000 metro karratu okupatzen zuena. Tradizioak dio 1214an sortu zela, baina lehenengo datuak 1236koak dira. Bere tamainarik handiena XVIII. mendean iritsi zen. XIX. mendean komentuaren gainbehera etorri zen, batez ere gerren ondorioz. Iberiar Penintsulako Gerran militarrek okupatu zuten, eta berriro ere 1833an Lehen Karlistaldian, ondasunen galerarekin.

Mamu baten historia argitaratzen lehena Prudencio Muguruza izan zen.

## Herri-kulturan 
Behin hortik gertu zegoen Amaya okindegian mamua meza laguntzailez jantzita agertu zela zabaldu zen, eta horregatik bertan *Andresitos* izeneko pastela saltzen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Andresito ikus daitekeen segurtasun bideoa
Lene Mayer-Skumanz

**Lene Mayer-Skumanz**, jaiotzez **Lene Skumanz**, (Viena, 1939ko azaroaren 7a) austriar idazle eta kazetaria da.

## Bizitza 
Axel eta Erna Skumanzen alaba, Vienan jaio zen. Leonore (Lorl) izeneko ahizpa bat du. Vienako Santa Urtsula eskolan graduatu ondoren, filologia ikasi zuen. Gero eskolako irakasle eta *Weite Welt* haurrentzako aldizkariko argitaratzaile gisa lan egin zuen.

Bere ardatz nagusia haur eta gazte literatura katolikoa da. Irratsaioak, antzerki-lanak eta abestiak ere idazten ditu.

Josef Mayerrekin ezkonduta dago. Bi alaba ditu harekin, Eva Maria Teja eta Elisabeth.

## Lanak 
## Sariak 
* 1965, 1981, 1987, 1990 eta 1994: Austriako Gazte Liburuaren Saria
* 1981, 1982, 1983 eta 1994: Vienako Udalaren Haur eta Gazte Liburu Saria
* 1981: Haur eta Gazte Liburu Katolikoen Saria
* 1982: AEB eta Kanadako Liburu Saria
* 1994: ORF-BÜBÜ saria
* 2000: San Silvestre Ordena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edelmira Inés Mórtola

**Edelmira Inés Mórtola** (Berazategi, Buenos Aires, 1894ko urtarrilaren 21a - 1973ko maiatzaren 28a) Argentinako lehen geologoa da. Halaber, Buenos Airesko Unibertsitateko Geologian orientazioa zuen Natur Zientzietako doktore gradu akademikoa lortu zuen lehen emakumea izan zen. Mineralogiaren arloko ikertzaile nabarmena izan zen, eta unibertsitateko irakasle ere izan zen.

## Biografia 
Mortolak 1908 eta 1912 artean egin zuen bigarren hezkuntza, Buenos Aires hiriko Andereñoen Lizeo Nazionalean. Ondoren, Buenos Airesko Unibertsitateko Zientzia Zehatz eta Naturalen Fakultateko Geologia karreran graduatu zen. 1918an sartu zen lanean, Meatze eta Geologiako Zuzendaritza Nagusian, geologo laguntzaile gisa. Erakunde horretan lan egin zuen lehen emakume profesionala izan zen. 1921ean doktore titulua lortu zuen UBAko Zientzia Zehatz eta Naturalen Fakultatean, urrezko domina eta ohorezko diploma jasoz. Bere tesia *Chubut hegoaldeko oinarrizko arroka alkalinoei* buruzkoa izan zen.

### Irakaskuntza 
Irakaskuntzan ibilbide luzea izan zuen. Irakasle aritu zen Andereñoen Lizeo Nazionaleko 1. zenbakian eta Joaquín V. González Irakasleen Institutu Nazionalean. 1924an, Buenos Airesko Unibertsitateko Zientzia Zehatz eta Naturalen Fakultateko Mineralogia Katedrako Lan Praktikoen buru gisa sartu zen, eta, ondoren, irakasle titular izan zen. Han ikertzaile ugari trebatu zituen.

Bere espezialitatean oso ezaguna izan zen, eta Bernardo Houssay bezalako pertsona ospetsuek erreferentetzat hartu zuten.
* Omenaldia  bere erretiroagatik, 1963an, irakaskuntzan 35 urte eman ondoren.
* Argentinako zientzia-erakunde handienak (CONICET) nabarmendutako zientzialaria Mujeres en la Ciencia orrian.https://mujeresenlaciencia.com.ar/Entrada/Principal.html(http://mujeres%20en%20la%20ciencia/).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lepiota sublaevigata

***Lepiota sublaevigata*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, konikoa lehenik, gero ganbil-laua titiarekin, ertza soberakinekin, errezelaren hondar zurixkaz eta flokosoz apaindua. Kapelaren azala lehorra, pikor xeheekin, arre-arrosakara kolorekoa, erdian gorrixka.

**Orriak:** Libreak, zabalak, zuriak edo zuri-krema kolorekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, nahiko estilizatua, erraboilik gabea, zuria edo lehoi kolorekoa, gainazal kotoitsua. Gutxi definitutako eraztuna eta iheskorra.

**Haragia:** Zuria, zahartzean marroi kolorea hartzen joaten da. Usain atseginekoa.

**Etimologia:** *Lepiota* terminoa grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen ondoa.

## Jangarritasuna 
Baztertu beharrekoa, toxikoa dela susmatzen da.

### Nahasketa arriskua 
*Lepiota sublaevigata* delakoak *Cystoderma* generoko espezieen bezalako kapelaren azal pikortsua du, titidun kapela, ertz flokosoa eta oin kotoitsua.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen basoetan, lurzoru neutro eta hareatsuetan. Ez da oso ohikoa.

### Banaketa eremua 
Espainia, Frantzia, Alemania, Austria, Erresuma Batua, Alpeak, Kanariak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paralepista gilva

***Paralepista gilva*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Clitocybe gilva*, *Lepista gilva*, *Lepiota subgracilis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Ez oso mamitsua, hasieran ganbila, ondoren lau-deprimitua edo inbutu moduan; leuna, glabroa, distiratsu samarra, horixka, edo hur kolorekoa edo hori-marroi argi kolorekoa, eguraldi lehorrarekin zurbilagoa.

**Orriak:** Sinpleak, zurixkak, estu, dekurrente luze.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 0,6 cm bitarteko lodierakoa. Leuna, kolore berekoa edo argiagoa, haritsua, betea gero barnehutsa; oinarria feltroduna hifa mizeliodunekin eta sarritan loditua.

**Haragia:** Zurbila, okre antzeko argia oinaren oinarrian; usain aromatiko samarrekoa eta zapore garratz samarrekoa.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Gilva* epitetoa berriz latinetik dator, horia, esan nahi duen "gilvus" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Clitocybe inversa* baino argiagoa da, antzekoa da tamainaz eta itxuraz; bestalde berezko tantatxoengatik  kapelaren gainazala gehienetan distiratsua izaten du, batez ere ertzerantz.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Koniferoen eta hostozabalen basoetan, taldekoia da, zirkuluetan ere ateratzen da.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izaskun Urkijo Alijo

**Izaskun Urkijo Alijo** (Gasteiz) euskal arkitektoa eta arte zinematografikoare zuzendaria da.

## Biografia 
Gasteizen jaio zen, lau anai-arreben artean bigarrena. Bere aitaren abizena Orozkokoa da jatorriz, eta bere ama Galiziakoa, Filipinetako birraitona baten ondorengoa, Galiziako meategietan lan egitera migratu zuena.

Gasteizko Toki Eder Ikastolan  egin zituen lehen mailako ikasketak, D mailan,
### Ibilbide profesionala 
Arkitekturari dagokionez, arkitekturak naturarekin duen harremana ikertzeari ekin zion, eta *Mina egiten du* izeneko artikulua argitaratu zuen *Aldiri aldizkarian: arkitektura eta abar*, *Kosta ahala kosta* izeneko monografikoan, 2010ean.

Arkitekto gisa jardun zuen, Paul Urkijo zinema-zuzendariaren, bere anaiaren, enkargua onartu zuen arte, Errementari film luzean arte zuzendari gisa lan egiteko, nahiz eta hainbat film laburretan lanak eginak zituen. Publizitatearen arloan ere lan egiten du.

### Ibilbide zinematografikoa 
Hasi zen Paul Urkijorekin, bere anaiarekin, laburmetraietan zuzendari artistiko lan egiten, baina Errementari filma egin zuenetik hainbat pelikuletan lan egin du. Horietako azkenengoak, *20.000 especies de abejas* eta *Sobre todo de noche* izan dira.

Bestalde, 2023ko irailean, Bueu Zinemaldiko solasaldian parte hartu zuen, *20.000 especies de abejas* filma proiektatu aurretik. Garai hartan, pelikula hori Espainia Oscarretan ordezkatzeko hiru film aurre-hautagaietako bat izan zen.

## Filmografia 
Zinemako lanak hauek dira:

### Zuzendari artistiko gisa 
#### Film laburrak, dokumentalak eta telebista 
* *Jugando con la muerte,* Paul Urkijorena (2011)
* *Ama (Mother)*,Josu Martinezena  (2018)
* *Dar-Dar* (2020)
* *Polvo somos* (2020)
* *El carné* (2021)
* *Hado* (2023)

#### Film luzeak 
* *Errementari*, Paul Urkijorena (2017)
* *Gure oroitzapena*k (*Destierros*), film luze kolektiboa (bi kapitulu) (2018)
* *Nora,* Lara Izagirrerena , Goya 2022 sarietarako hautagaia, zuzendaritza artistikoko atalean (2019)
* *20.000 especies de abejas*, Estibaliz Urrexolarena, Berlinen aurkeztua (2023)
* *Bizkarsoro, *Josu Martinezena, 5 film laburrez osatua (2024)

## Sariak eta aintzatespenak 
* Arte Zuzendaritzaren aipamen berezia 16. Buenos Aires Rojo Sangre Jaialdian (BARS)
* Donostiako Tabakalera Kultura Garaikidearen Nazioarteko Zentroan 2021ean egindako Arte eta Eszenografia Topaketa Profesionalean parte hartzea.
* 2022an Espainiako Zinema Akademiako kide izendatu zuten.
* Benito Ansola sarien VII. edizioko epaimahaia 2023an

* 2024ko Gaudi Sarietarako izendapena,  Estibaliz Urresola Solagurenen *20.000 especies de abejas pelikulan* egindako lanagatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
*“*Lekeition Zinea Gara” lelopean, euskal zinea nagusi gaurtik domekara* 
**Irati filmaz eta Goya sariez Izaskun Urkijorekin: Frontoietako hormetara iritsi da Irati; laster aretoetara*
**Izaskun Urkijo Alijo: «Zentral bat harmonian jarri Naturarekiko; hilkutxa-euskarri sortu...»*

* *‘Bizkarsoro’ filma, Euskal Herriko zazpi lurraldeetan ikusgai*

* '''20.000 especies de abejas', Goya Sarietarako nominazio gehien lortu dituen filma''
San Juan de Cuyoko artxidiozesia

**San Juan de Cuyoko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren argentinar artxidiozesia da. 1828an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa, 1834ko irailaren 19an elizbarruti egin zen, eta 1934ko apirilaren 20an artxidiozesi. Apezpikuaren egoitza San Juanen dago. Egun artzapezpikua Jorge Eduardo Lozano da.

## Ordinarioen zerrenda 
### Bikario apostolikoa 
* Justo Santa María de Oro (1828-1834)

### Apezpikuak 
* Justo Santa María de Oro (1834-1836)
* José Manuel Quiroga Sarmiento (1837-1852)
* Nicolás Aldazor (1858-1866)
* Wenceslao Achával (1867-1898)
* Marcolino del Carmelo Benavente (1899-1910)
* José Américo Orzali (1910-1934)
* Alfonso Delgado Evers (2000-2017)
* Jorge Eduardo Lozano (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haakon II.a Norvegiakoa

**Haakon Sigurdsson** edo **Haakon Herdebrei** (Sorbalda zabalekoak) (1147 – 1162ko uztailaren 7a) Norvegiako erregea (**Haakon II.a**) izan zen 1157tik hil zen arte, Norvegiako gerra zibilen garaian.

Sigurd Munnen ume ilegitimoa izan zen. Osaba Eystein II.ak oinordeko izendatu zuen 1157an. Haakonek Sigurden eta Eystenen aldekoak bildu zituen eta bere osaba Inge Haraldssonen aurkako borrokari ekin zion berriro. Inge guduan garaitua eta hila izan zen Oslotik hurbil 1161eko otsailaren 3an.

Haakon 1162ko uztailaren 7an hil zen Sekkengo guduan.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Ibilbide-liburu

thumb| Ibilbide-liburuko orri baten adibidea.
**Ibilbide-liburua** edo **bideko liburua** (ingelesez *roadbook*) automobilismoan, motoziklismoan, kuatrizikloetan erabiltzen den liburua da, orokorrean kopilotuak automobilismoan eta kopiloturik gabeko beste kategorietako pilotuek pilotua gidatzeko eta orientatzeko proba edo ibilbide batean. bira..    Oso erabilia da rallyetan, 

Ibilbide-orrietan (motozikletetan eta kuatrizikloetan biribilki moduan) lehiakideak jarraitu behar dituen distantziak eta norabidea deskribatzen dira, baita biraketen angelua (gradutan) eta ibilbidean eragina izan dezaketen arrisku edo ohar garrantzitsuak ere. Ibilbide-mapa honek  lasterkari guztientzat derrigorrezko bide-puntu ezberdinetatik eramango zaitu.
thumb| KTM 660 Marc Coma Dakar 2006 d
Zenbait rallytan, Dakar Rallyan esaterako, liburua gailu elektronikoekin (GPS) osatzen da, baina hauek hurrengo bide-punturako norabidea soilik adierazten dute eta ez dute maparik erakusten eguneroko GPS gailuek bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Side

**Side** (, lehen *Selimiye*,  ahoskatua, deitua) Antalya probintziako hiria da, Turkiako kostalde mediterraneoan dagoena. Herrialdeko opor-leku eta leku historiko ezagunenetako bat da. Manavgat eta Selimiyetik gertu dago, Antalyatik 75 kilometrora. Panfiliako kostaldearen ekialdean dago, Eurimedonte ibaiaren bokaletik 20 km ekialderantz. Gaur egun, antzinatean bezala, penintsula txiki batean dago, 400 metro zabal eta kilometro bat luze, iparraldetik hegoaldera.

## Historia 
Side hiri bat izan zen Panfiliako kostaldean, Melas ibaiaren mendebaldean. Cimeren (Eolia) kolonia bat izan zen. Kolonoak gutxi izango ziren eta bertako biztanleekin nahastu ziren, eta greziarrek eta panfiliarrek ulertzen ez zuten hizkuntza nahasi eta deformatu bat hitz egiten zuten: sideera.

Hiri autonomoa izan zen Pertsiaren agindupean, eta k.a. 334an Alexandro Handiaren menpean jarri eta mazedoniar goarnizio bat jaso zuen. Gero, Antigono Begibakarrarena eta seleukotarrena izan zen. Antioko III.a Handiaren agindupean, Sidetik gertu, rodotarren aurkako itsas gudu bat egin zuten, garaipen handi bat lortu zutenak. Denbora luzez, bere barne bizitza Aspendos hiriarekin izandako lehiak markatu zuen.

I. mendean, piraten kaia izan zen, Mediterraneoan izan zuen egoitzarik garrantzitsuenetako bat, eta esklaboen merkatua. Erromara igaro eta nolabaiteko garrantzia mantendu zuen, IV. mendean Panfilia probintziako hiriburua zelarik. Bertako jainkoa Atenea izan zen.

Garai horretakoak dira, besteak beste, agoraren hondakinak, tenplu bat, harresiak, ateak, zutabeak, antzokia (Asia Txikiko handiena eta ondo kontserbatua) eta portua, baita eraikin batzuk ere. Turkiarrek 1947 eta 1966 artean hondakin hauek induskatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diodoto Trifon

**Diodoto Trifon** () Seleukotar dinastiakoa, Siriako errege izan zen k.a. 142 eta k.a. 138 bitartean. 

Armadako jeneral bezala, Alexandro Balasen seme adingabea zen Antioko VI.a Dionisoren aldarrikapenaren alde egin zuen, baina k.a. 142. urtean kargutik kendu eta Zelesirian boterea eskuratu zuen, non Demetrio II.a Nikator juduei ematen zien tratu zapaltzaileagatik arerio asko zituen.

Seleukotar domeinuen barne egoera aztoratua zen, eta Diodoto hain zegoen aliatuak irabazteko irrikaz, ezen k.a. 143an Judean asmondar gobernadorea bere laguntzaren truke berrezarri baitzuen. Hitzarmenari leial, armada judu batzuk Diodotoren etsai Demetrioren aurka joan ziren. Hala ere, Jonatan Makabearra apaiz gorenaren indarrak hain ausart jokatu zuten, non harrapatu eta exekutatu egin baitzuten.

Eraso honen ondorioz, Diodoto beldur zen juduek independentzia lortuko ote zuten, eta Jonatanen aurka konspiratzen hasi zen. Ptolemaidara eskolta txiki batekin erakarri eta bahitu egin zuen. Azkenean, exekutatu eta Judea inbaditu zuen, baina inbasio horrek eguraldiaren ondorioz, edo sarbideak blokeatu zituzten tropa juduen ondorioz, porrot egin zuen.

Diodotok huts egin zuen juduak kikiltzeko ahaleginetan, eta Simon Makabearra Jonatanen anaiaren agindupean utzi behar izan zuen eskualdea, 100 talentuko zerga kobratzearekin konformatu behar izan zuelarik. Azkenik, Antioko VII.a Evergetesek Antiokian eraso eta garaitu zuen, eta Diodotok bere buruaz beste egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prao Cortés tontorra

**Prao Cortés tontorra** () Ándara mendikatean, Europako Mendietan (Kantauriar mendikatea) dagoen tontorra da. Itsas mailatik 2286 metroko altitudea du. Administratiboki Kantabrian dago, Asturiasen mugatik gertu.

Sarritan gertu dagoen Pico Cortés tontorrarekin nahasten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Argazkiak eta ibilbidea.]
Kopilotu

**Kopilotua** ibilgailu baten aurreko eserlekuan dagoen pilotuaren laguna da. Ibilgailua gidatzearekin lotutako funtzioak izan ditzake edo ez. Konplexutasun handiko ibilgailuak pilotatzean, adibidez, hegazkinak non lehen ofiziala deitzen dioten, funtzio osagarriak betetzen baditu; autoen kasuan, kopilotua bidelagun hutsa izan ohi da.

## Rallyko kopilotua 
thumb| Rally ibilgailu baten barrualdea. Segurtasun-barrei atxikitako terratripa ikus dezakezu.
*Rallya* taldean jokatzen den kirol indibiduala da. Gidaria gidatzera mugatzen da, kopilotua, berriz, gidariari gidatzen ari den bitartean topatuko duen guztiaren berri emateaz arduratzen da, Zerbitzu Parketik lasterketa-ibilbidera doanean, edo lasterketa-ibilbidean bertan, Ibilbide-liburua eta Ibilbide-orria ezagutu eta irakurtzen jakitea eta lasterketako kontrol bakoitzaren denborak hartzen eta kontrolatzen jakitea.  Oro har, pilotuek ospea monopolizatzeko joera dute eta gainera gehiago irabazten dute, ondorioz, kopilotuek bigarren mailako rola izaten dute normalean, errealitatean taldearen arrakasta edo porrota haien gain dago neurri handi batean. Kopilotu baten lanak zorrotza, zehatza eta metodikoa izan behar du eta bere kidearekin komunikazio eta ulermen handikoa. Gaizki esaten den ohar batek, denbora-kontrolean akats txiki batek edo ibilbide-liburuaren interpretazio oker batek, taldearen lan eta esfortzu guztien porrota ekar dezake. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rallyko kopilotuaren webgunea http://www.copirally.com/
* wrc.com-eko artikulua
* Luis Moya eta Nicky Grist kopilotuei buruzko txostena 2011-03-07an kontsultatua
* Kopilotu baten orria *(Lotura hautsita)* 2011/7/3an kontsultatua
Auto-gidari

[thumb|353x353px| [Carlos Sainz rallyen historiako piloturik arrakastatsuenetako bat da.]]
**Auto-gidaria** edo **lasterketa-pilotua** motor-kirol lasterketetan ibilgailu bat gidatzen duen pertsona da. Automobilismoko diziplina gehienetan, gidari baten eginkizuna distantzia nabarmen bat ahalik eta abiadurarik handienarekin egitea da, pistatik atera gabe. Dena den, gidari on batek beste neurri batzuk hartu behar ditu, hala nola, ibilgailuaren gehiegizko esfortzuak saihestea, abandonuak ekiditeko, eta pneumatikoen degradazioa eta erregaiaren kontsumoa murriztea.

Beste kiroletan bezala, urtean hamar milioi dolar edo euro irabazten dituzten gidari profesionaletatik hasita, lehian haien diru-sarrera txikiak gastatzen dituzten afizionatuetara daude. Lehiaketa batzuetan gidarien aldaketa behar da, bai gidari gehiagok parte har dezaten, bai iraupen-lasterketen kasuan atseden hartzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Manual de Entrenamiento para el Piloto de Automovilismo
Gia Long

thumb|Gia Longek Pigneau de Behaine apaiz frantsesaren laguntza izan zuen.

**Gia Long**, bere jatorrizko izena **Phuc Anh** izan zena (Hue, 1762ko otsailaren 8a - Ibidem, 1820ko otsailaren 3a), Nguyễn dinastiaren sortzaile eta lehen enperadorea izan zen; hau Vietnamgo Inperioko azken dinastia independentea izan zen. 1802an bildu zen egungo Vietnamgo lurraldea bateratzearen egiletzat jotzen da. Inperioa Frantziako eragin kultural eta ekonomikoari ireki zion.

## Izena 
Bere izena Vietnamgo bi hiri garrantzitsuenen izenen elkartzetik hartzen du, alde batetik, Saigon hiria, garai hartan Gia Dinh deitzen zena, bestetik, Hanoi hiria, garai hartan Thang Long deitzen zena.Herrialdearen izena aldatu zuen baita ere: lehen “Dai Viet Quoc” zen, eta, ondoren, “Vietnam Quoc”.

## Biografia 
Vietnam Hegoladea gobernatu zuen azken Nguyễn Jaunaren hiloba zen. Hamabost urte zituelarik, Tây Sơn matxinaden ondorioz, ezkutatu behar izan zuen. Pierre Pigneau de Behaine apaiz frantziarraren laguna egin zen; apaiz horrek bere laguntza eskaini zion eta Gia Longi tronua eskuratzeko Frantziako Gobernuaren kolaborazioa ere lortu zuen. Gia Longik Tây Sơn dinastia garaitu zuen eta, feudalismoaren gatazkak gaindituz, Vietnam osoa batu egin zuen.

Gia Long 1802tik 1822ra izan zen enperadorea. Bere erregimenaren ezaugarri nagusia konfuzionismo ortodoxoa izan zen. Frantziarrek emandako laguntza eskertzeko, misiolari katolikoei sartzen utzi zien. Hiriburua Hanoitik Huera aldatu zuen, non gotorlekuak zituen jauregi bat eraiki zuen. Frantziarren laguntzarekin, Vietnamgo defentsa-sistema sendotu zuen eta herrialdea Indotxinan erreferente gisa finkatzea lortu zuen. Siamdarrak Kanputxeatik kanporatu zituen eta lurralde hura hartu zuen lurralde basailutzat.

Hiru emazte izan zituen eta haiekin 18 seme eta 18 alaba. Hil zenean Minh Mạngek hartu zuen boterea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Korrika

[250px|thumb|23. Korrikaren hasiera [Irunen.]]
[250px|thumb|Korrika 2024 gaueko ordu txikitan [Zarautz zeharkatzen.]]
**2024ko Korrika** edo **23. Korrika** Euskal Herrian zehar ospatzen den Korrika jaialdiaren hogeita hirugarren edizioa izan zen. AEK elkarteak antolatu zuen eta Azterketak Euskaraz kolektiboa omendu zituen, baxoa eta brebeta euskaraz egiteko borrokan aritu diren ikasleak. Martxoaren 14tik 24ra korritu zen.

## Ibilbidea 
Irunen (Gipuzkoa) abiatu zen martxoaren 14an eta Baionan (Lapurdi) amaitu martxoaren 24an, 2.792 kilometro egin ondoren. Ekitaldi guztietan bezala Euskal Herriko zazpi probintzietan barrena ibili zen.

## Abestia 
*Harro herri* izeneko abestia Maite Arroitajauregik konposatu zuen, IbonRGk eta Mikel Kau Kori Kurak ekoizpena egin zuten. Hitzak Amaia Astobizak ondu zituen.

## Korrika munduan zehar 
### Afrikan 
* 
*  Tinduf (Mendebaldeko Sahara - Aljeria)
### Amerikan 
### Asian 
* 
* 
* 
### Europan 
### Ozeania 
* 
* 

## Erronka 
2022ko Korrikan egin bezala, hizkuntza gutxituen inguruan euskaraz sorturiko mezua ahalik eta hizkuntza gehienetara itzultzeko erronka sortu du.

Momentuz hizkuntza hauetara itzuli da mezua:
* hizkuntza gutxituak:
** okzitaniera, bretainiera, amazigera, kitxua, griko hizkuntza, llionesera, kurduera, sanskritoa eta gaelera.
* beste hizkuntzak:
** finlandiera, suediera, hungariera, italiera eta errumaniera.

## Etorkinen afera 
Iazko Korrikan, Irun eta Hendaia arteko Santiago zubia zeharkatuz, 36 migratzaileri Ipar Euskal Herrian sartzen lagundu izana egotzi zien Frantziako Justiziak. Migratzaileak Korrikako beste partehartzaileen gisa muga igaro zuten. Epaiketaren aurrean *J’accuse* izeneko kanpaina jarri zuten martxan, eta laster 3.513 autoinkulpazio bildu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Korrikaren webgunea
Banateko suabiar

**Banateko suabiar** edo **Danubioko aleman** Europa erdian eta hego-ekialdean XVIII. mendean zehar Hungariako erresumaren lurretan kokatu ziren kolono alemanei esaten zaie. Austria Hungariako enperadoreek bultzatu zuten garai hartan inperio otomandarrari kendutako lurrak birpopulatzea eta horretarako jatorri alemaneko kolono katolikoak bilatu zituzten bereziki. Kolonoak Temeswarko banatean kokatu ziren nagusiki.

Lehen Mundu Gerraren bukaeran Banateko suabiarrak errepublika independente multinetnikoa eratzen saiatu ziren, baina Versaillesko Itunak (1919) eta Trianongo itunak (1920) aukera hori zapuztu zuten banataren lurraldea banatu baitzen Errumania (zatirik handiena), Serbia, Kroazia eta Esloveniako erresuma (1929tik aurrera Jugoslavia izango dena) eta Hungariako Szeged inguruko lurralde txiki baten artean.

Bigarren Mundu Gerran tropa sobietarren iritsierak mendebalderantz egotzi zituen Banateko suabiarrak. Egun hamarna mila batzuk baino ez dira antzinako banateko lurraldean beren burua alemaniartzat jotzen dutenak, gehienak Errumanian.

## Jatorria 
Austria Hungariako enperadoreek Otomandar inperioarekin muga egiten zuten lurraldeak birpopulatzea bultzatu zuten XVIII. mendean zehar. Izan ere, lurralde horiek konkistatu berriak ziren eta kristauez populatu nahi zituzten, katolikoak bereziki. Horretarako hizkuntza eta erlijioa mantentzeko erregalia eskaintzen zitzaien kolonei.

Kolono alemaniar gehienak Altsazia, Lorrena, Bavaria, Frankonia, Palatinatutik eta Austria bertatik. Egia esan joandakoen artean gutxi izan ziren Suabian jatorria zutenak eta ez dago argi zergatik deitu zitzaien Banateko suabiar. Litekena da arrazoia izatea kolonoen zati handi bat Ulm herri suabiarrean ontziratzen zirela Danubioan behera nabigatzeko Budapest edo Belgraderaino non beren bidaia oinez segitzen zuten helmuga-lekuraino.

Normalean kolonoak nekazari-familiako kide gazteenak izaten ziren, etxaldea abandonatu beharrean egoten zirenak. Hasierako garaian gutxi izan ziren bidaiari ekin zioten emakumeak.

Maria Teresa eta Josef II.aren erregealdietan diru-laguntzak eta zerga-arintzeak jaso zituzten kolonoek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bob Edme

**Bob Edme** argazkilari eta fotokazetari lapurtarra da. Argazkiak argitaratzen ditu Associated Press nazioarteko berri-agentzian baita egunkarietan ere (Euskaldunon Egunkaria, GARA, Berria eta Mediabask).

**Edmek** argazkilaritza profesionalarekin duen harremana duela hiru hamarkada baino gehiago hasi zen. 1985eko apirilean hasi zen, Egin egunkariko erredaktoreburuak erreportaje bat egiteko eskatu zion GALen garaian, Xabier Galdeano hil zutenean. Garai hartan bai ‘Egin’ eta bai Ipar Euskal Herriko kazetariak argazkilari baten bila zebiltzan lan hori egiteko.

Baionako Museoko hormetan argazki erakusketa bat antolatu zuen 2017an,  1985tik berak kazetari moduan egindako 90 argazkirekin. Hainbat gai azaldu ziren argazkietan: uso-ehiztarien irudiak, euskal preso politikoen aldeko adierazpenak, olatu erraldoia, haur palestinarrak, pilota-partidak, Juan Pablo II aita santua, dantzariak... Lehen urteetako argazkiak zuri-beltzezkoak ziren. Argazki batzuk negatiboz eginda zeuden, arrantzaleena bezala, eta gainerakoak argazki digitalak ziren. Horietako batzuk urte hartan bertan azaldu ziren Euskal Herriko Seaska federazioaren 50.000 kopietan argitaratutako egutegian. 

Edmeren esanetan, prentsako argazkilariak ere kazetariak dira, informazioa ematen dute, kalean gertatzen denaren lekuko dira, eta beren inguruan ikusten dutena kontatzen dute.

## Zenbait argazki 

Fitxategi:Baxoa euskaraz Bob Edme.jpg|Baxoa euskaraz
Fitxategi:Baxoa euskaraz Bob Edme-Iparla.jpg|Baxoa euskaraz 
Fitxategi:AitorSarasua 2014 BobEdme.webp|Aitor Sarasua
Fitxategi:Eñaut Etxamendi 2020 Bob Edme.jpg|Eñaut Etxamendi
Fitxategi:Pantxoa Etxegoin berria2021 Bob edme.jpg|Pantxoa Etxegoin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catherine Apalat

**Catherine Apalat** (Tororo, Uganda, 1981eko abuztuaren 28a) argazkilaria eta kazetaria da, eta pertsona garrantzitsua Ugandako zinemagintzan.

## Biografia 
Catherine Apalat UMWAko (Uganda Media Women's Association) kidea da.

## Galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Emakume argazkilariak 

## Kanpo estekak
America Valenzuela

**América Jimena Valenzuela** (Madril, Madrilgo Erkidegoa, 1977) madrildar zientzia-kazetaria eta zientzia-dibulgatzailea da, eta Kimika Zientzietan lizentziaduna.

## Ibilbidea 
Irratian, telebistan, prentsan eta webgunean lan egiten duen kazetari zientifikoa da.

Hiru urtez, Canal 24 horas kateko *La noche en 24 horas* saioko kidea izan zen, egunekotasun zientifikoko gaiak komentatuz. Erreportaria izan zen La 1 kateko naturari buruzko *Aquí la Tierra* saioan. Erreportajeak egiteaz gain, zientzia-dibulgazioko eta entretenimenduko *Quo* aldizkarirako *Cóctel de Ciencias* blogean idazten du. 2016. urtean El Mundo egunkariko Papel gehigarrian eta Infolibre-n iritzi-zutabeak idatzi zituen. 

2004tik 2015era, RNEko Radio 5 irratian *Ciencia al Cubo* saioaren burua izan zen. La 2 kateko umorezko eta zientziazko *Orbita* *Laika* *late night*-ean eta *Cámara Abierta 2.0* saioan parte hartu zuen. Hainbat komunikabidetan zientzia eta osasunari buruzko lankidetzak egin ditu, besteak beste, *Las Mañanas de RNE,* *El Correo* egunkarian eta *El Mundo* egunkariko desagertuta dagoen *Eureka* gehigarrian. 2017ra arte *El Independiente* egunkarian idatzi zuen.

2010ean *Ciencia al cubo* liburua argitaratu zuen Planeta Taldearen 'Temas de Hoy' argitaletxearekin. RNEren Radio 5 espazioko kapitulu batzuk biltzen ditu.

[thumb|ezkerrera|200px|"*Cerebritas celebritas*", 2012. Ezkerretik eskuinera, Elena Sanz, [America Valenzuela eta Pilar Perla. Antonio Calvo Royk hartutako argazkia. Neurozientzia komunikatzea jardunaldia, Komunikazio Zientifikoaren Espainiako Elkarteak antolatua ]]
2017an, Movistar pluseko Cero katean *Dame Veneno*, eta Risto Mejiderekin Telecinco katean *All you need is love ... o no* telebista-saioetan parte hartu zuen. 

2018-2020 bitartean, zientzia zabaldu zuen Onda Ceron, *Por fin no es lunes* saioan, Jaime Cantizanok aurkeztua. 

Komunikazio Zientifikoaren Espainiako Elkarteko kidea izan zen 2017ra arte.

*2024an ‘La vida secreta de tu alcachofa de ducha’* argitaratu zuen*.* Liburu horretan, gure etxeetan objektu eta etxetresna elektrikoen jatorria kontatzen du.

## Lanak 
* Valenzuela, America (2010) *Ciencia al Cubo*. Gaurko gaiak. Hainbeste jakiteagatik. 320 orrialde  
* *2024an ‘La vida secreta de tu alcachofa de ducha’.* 
* Bioteknologiaren Komunikazio eta Dibulgazioko ASEBIO/GENOMA ESPAÑA saria. Espainiako Telebista Zientzien eta Arteen Akademiako Concha García Campoy kazetaritza-saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Artículos en *El Independiente*
* Programa de radio *Ciencia al Cubo*
* *Cóctel de Ciencias*. *Quo*, *Bloga*.
* *El porqué de la ciencia*. RTVE, Berriak.
* Fernández Recuero, Ángel L. «América Valenzuela: “La ciencia española tiene más visibilidad que nunca”». *Jot Down*, Zientzia, elkarrizketak.
* Arribas, Rubén «América Valenzuela. Divulgar Ciencia (y tecnología)». *El Duende*, Duendemad.
* América Valenzuela en infolibre
La Riojako elizbarrutia

**La Riojako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren argentinar elizbarrutia da. 1934ko apirilaren 20an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza La Riojan dago. Egun apezpikua Dante Gustavo Braida da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Froilán Ferreira Reinafé (1934-1964)
* Horacio Arturo Gómez Dávila (1964-1968)
* Enrique Angelelli (1968-1976)
* Bernardo Enrique Witte (1977-1992)
* Fabriciano Sigampa (1992-2005)
* Roberto Rodríguez (2006-2013)
* Marcelo Daniel Colombo (2013-2018)
* Dante Gustavo Braida (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aesalus scarabaeoides

***Aesalus scarabaeoides*** *Lucanidae* familiaren koleoptero espezie da. 

## Banaketa geografikoa 
Europa erdialdean bizi da. Espeziea da bere generoaren eta Aesalinae azpifamiliaren ordezkari bakarra Erdialdeko Europan. Espeziea oso zabalduta dago Erdialdeko Europatik Turkiako mendebalderaino. Iparraldean, banaketa Ipar eta Baltikoko itsasoetara zabaltzen da, baita Suediako hegoalderaino ere.  Kakalardoak nahiago ditu baso hostoerorkorren eremuak, bereziki haritz eta pagoen baso mistoak, behe-lurretan eta behe-mendikateetan.

## Azpiespezieak 
Bi ezagutzen dira:
* *Aesalus scarabaeoides meridionalis*
* *Aesalus scarabaeoides scarabaeoides*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Aesalus scarabaeoides scarabaeoides* argazkia Italiako Elkarte Entomologikoaren webgunean.
Michael Pedersen Friis

**Michael Pedersen Friis** (Odense, 1857ko urriaren 22a – Kopenhage, 1944ko apirilaren 24a) daniar funtzionarioa izan zen. Danimarkako lehen ministroa izan zen 1920ko apirilaren 5etik maiatzaren 5era.

Zuzenbidean graduatu zen Kopenhageko Unibertsitatean 1883an eta 1904tik 1911ra Justizia Ministerioko departamentu-buru izan zen. 1911tik 1923ra Danimarkako fideikomiso publikoa izan zen.

1920ko Pazko Krisian, Kristian X.a erregeak lehen ministro izendatu zuen hauteskunde berriak antolatzeko mandatuarekin. Friisek Schleswigen eskuratutako lurraldea hauteskunde sisteman integratzea lortu zuen eta maiatzeko hauteskundeen ondoren Niels Neergaardek lehen ministro bihurtu zuen.
Ukrainako Lurralde Defentsarako Nazioarteko Legioa

**Ukrainako Lurralde Defentsarako Nazioarteko Legioa** () Ukrainako gobernuak sortutako atzerriko boluntarioz osatutako unitate militarra da.

## Historia 
Volodimir Zelenski presidentearen gobernupean, unitatea, Ukraina Errusiaren aurka defendatzeko sortu zen, 2022ko Errusiak Ukraina inbaditu zuenean. Dmytro Kuleba Ukrainako Kanpo Harremanetarako ministroak 2022ko otsailaren 27an egindako adierazpen batean iragarri zuen bere prestakuntza. Horrelako unitate bat antolatzeko ahaleginak Kievek 2014an Donbassen izandako borroketan atzerriko boluntarioen batailoiak biltzeko egindako ahaleginen antza du. Martxoaren 6rako, 52 herrialdetako 20.000 atzerritar boluntario aurkeztu ziren ukrainarren alde borrokatzeko, Kulebaren hitzetan.

## Egitura eta unitateak 
[thumb|250px|[Mamuka Mamulashvili, antza Legioaren komandantea da.]]
Txosten batzuen arabera Mamuka Mamulashvili, Georgiako Legioaren komandantea, Ukrainako Lurralde Defentsarako Nazioarteko Legioa agintaritzan dago baina iturri ofizialik ez du berri horri baieztatu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kobie

**Kobie** aldizkaria Bizkaiko aldizkari zientifikoa da. 1969an sortu zen, Bizkaiko Foru Aldundiak babestuta eta finantzatuta, Bizkaiko Espeleologia Taldearen buletin gisa. Ildo editorial berri bat ireki zen horrela, Nestor Goikoetxea Gandiagaren zuzendaritzapean, Geomorfologiarekin, Hidrologiarekin, Historiaurrearekin edo Arkeologiarekin zerikusia zuten gaien hedapena sustatzen zuena. Helburu horri begira jarraitu zen lanean 1984ra arte, urtean zenbaki bat argitaratuz, harik eta erabaki zen arte, aldizkariari egindako harrera ona ikusirik, argitalpena bi sailetan banatzea: Paleoantropologia (1985etik orain arte) eta Natura Zientziak (1985etik 1995era bitartean), eta beste bi sail berri eranstea: Arte Ederrak (1983tik 2001era bitartean) eta Antropologia Kulturala (1987tik orain arte); hori guztia Ernesto Nolte y Arambururen zuzendaritzapean. Egoera horrek 2009ra arte iraun zuen, eta orduan Bizkaiko Foru Aldundia Kobie aldizkariaren jabe egin zen. Aldundiko Kultura Ondarearen Zerbitzuak kudeatzen du zuzenean aldizkaria.

Kobie aldizkariaren etapa berri bat hasi da 2010etik aurrera; hobetu egin dira denboraren buruan zaharkituta geratu diren alderdiak, eta edukien kontsulta bizkortu duten berritasunak erantsi dira. Ildo horretatik, 2013ko ediziotik aurrera, irakurleek Kobie aldizkariaren sail eta monografia guztiak eskura dituzte aldizkariaren web gunean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kobie aldizkariaren web-gunea Bizkaiko Foru Aldundia
Giuseppe Motta

**Giuseppe Motta** (Airolo, 1871ko abenduaren 29a – Berna, 1940ko urtarrilaren 23a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1915ean, 1920an, 1927an, 1932an eta 1937an.

Alderdi Kristau Demokratako kidea izan zen. 191ean Suitzako Kontseilu Federaleko kide aukeratu zuten eta 28 urte eman zituen bertan. Kontseiluan Finantza Sailaren (1912-1919) eta Politika Sailaren (1920-1940) ardura hartu zuen eta Suitzar Konfederazioko presidentea izan zen bost urtez (1915, 1920, 1927, 1932 eta 1937).

1920an Suitza Nazioen Ligan sartzea lortu zuen eta 1924an Ligako Batzarreko presidente izan zen. Komunismoaren eta stalinismoaren aurkaria izan zen eta Sobietar Batasuna Ligan onartzearen aurka bozkatu zuen.

## Kanpo estekak
2004 Haitiko estatu-kolpea

**2004ko** otsailaren 29an **Haitin izandako estatu-kolpearen** ondorioz, zenbait astetako gatazkaren ondoren, Jean-Bertrand Aristide lehendakaria kargutik kendu zuten. Otsailaren 5ean, Haitiko Askapenerako eta Berreraikuntzarako Fronte Nazional Iraultzailea izeneko talde matxinatu batek Haitiko hiri handiena, Gonaïves, kontrolatu zuen. Otsailaren 22rako, matxinatuek Haitiko bigarren hiri handiena, Cap-Haïtien, harrapatu zuten, eta Port-au-Prince hiriburua otsailaren amaieran setiatu zuten. Otsailaren 29ko goizean, Aristidek uko egin zion polemikaren erdian, eta Ameriketako Estatu Batuetako militarrek herrialdetik atera zuten. Erbestera joan zen, lehenengo Afrika Erdiko Errepublikara, Hegoafrikan finkatu baino lehen.

Gero, Aristidek esan zuen Estatu Batuetako indarrek "bahitu" egin zutela, haren kontra estatu-kolpe bat antolatu izana leporatuta, Estatu Batuetako funtzionarioek ukatu egin zuten baieztapen hori. 2022an, Haitiko eta Frantziako dozena bat funtzionariok *New York Timesi* esan zioten Aristideren aurreko konponketa-eskaeren ondorioz Frantzia Aristideren aurkarien ondoan lerratu zela eta Estatu Batuekin lankidetzan aritu zela boteretik kentzeko, baina Estatu Batuek Haitin une horretan zuten enbaxadoreak, James Brendey Foleyk ukatu zuen informazio hori.

Aristide irten ondoren, behin-behineko gobernua jarri zen, Gérard Latortue lehen ministroak eta Boniface Alexandre presidenteak zuzendua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1934ko otsailaren 6ko krisia

**1934ko otsailaren 6an**, eskuineko taldeek, gerra-beteranoen elkarteek eta eskuin-muturreko ligek Parisko Diputatuen Ganberaren aurrean antolatutako manifestazio antiparlamentarista izan zen, Stavisky aferaren ondorioz Jean Chiappe polizia-prefeta kanporatzearen aurka protesta egiteko. Poliziak manifestariei tiro egin eta 17 hil zituen, horietatik bederatzi eskuin muturreko erakundeetakoak. Frantziako Hirugarren Errepublikako (1870-1940) krisi politiko handienetako bat izan zen. Ezkerreko frantsesek esan zuten estatu-kolpe faxistabat antolatzeko saiakera zela. Joel Colton historialariaren arabera, "ikertzaileen arteko adostasuna zera da: ez zela izan boterea hartzeko diseinu itundu edo bateraturik, eta ligek ez zutela helburu hori lortzeko beharrezko koherentzia, batasuna edo lidergoa."

Egun hartako ekintzen ondorioz, zenbait erakunde antifaxista sortu ziren, hala nola *Comité de vigilance des intellectuels antifascistes*, Frantziako faxismoa zapuzteko asmoz. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, zenbait historialarik —besteak beste, Serge Bersteinek— esan zuten ezen, nahiz eta zenbait kidek, ezbairik gabe, estatu-kolpe bat nahi izan zuten, François de La Rocque saiatu zela konstituzio-ordena errespetatzen. Hala ere, esan liteke otsailaren 6ko ekintza faxistak koordinaziorik gabeko saio bortitzak izan zirela 1932an hautatutako Cartel des Gauches boteretik botatzeko.

Alderdi Erradikaleko Édouard Daladier Ministroen Kontseiluko presidentea zen, eta Camille Hautcemps ordeztu zuen 1934ko urtarrilaren 27an, ustelkeria-salaketengatik (Stavisky afera barne). Daladierrek babesa bazuen, baina otsailaren 7an dimititu behar izan zuen. Gaston Doumergue kontserbadore erradikalak ordezkatu zuen, gobernuko buru gisa; lehen aldia izan zen Hirugarren Errepublikan, kaleko manifestazioen ondorioz gobernu bati amaiera eman zitzaiona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak