Riobamba

**Riobamba** (izen osoa **San Pedro de Riobamba**; kitxuaz: *Rispampa*) Ekuador erdialdeko Chimborazo probintziako hiriburua da, eta Andeetako Chambo ibaiaren haranean dago. Ekuadorreko hiriburua den Quitotik 200 km hegoaldera dago, eta 2.754 metroko altueran..

Hiria eskualdeko garraio gune garrantzitsua da eta Ekuador zeharkatzen duen Panamerikar errepidearen geltoki bat. Riobamba Ekuadorko Sierra eskualdeko erdialdeko hiri handienetako bat da.

## Izena 
Riobambak bere izena gaztelaniaz "*rio*" "ibaia" eta kitxuaz "*rispampa*" "lautada" hitzen konbinaziotik hartzen du.

## Historia 
Riobamba inguratzen duen eskualdea Puruha nazioak bizi zuen XV. mendearen amaieran Inka Inperioaren aurrerapena baino lehen. Puruhaek gogor egin zioten aurre inken ahaleginei gaur egungo Ekuadorren iparraldea konkistatzeko. Huayna Capac inkak aliantza bat egin behar izan zuen Puruha nazioko jenerala zen Condorazoren alde zeuden tribuak baretzeko.

Schyris konfederazioarekin aliatu zen, Caran-Quitu herriarekin ere ezaguna, eta uste da Quitoko erresuma Andeetako iparraldean garatu zuela. XVIII. mendeko Juan de Velasco jesuita historialariak konfederazio hau Duchicela dinastiak gobernatutako tribu talde gisa deskribatu zuen. Huayna Capac-ek Paccha printzesa hartu zuen emaztetzat eta tratu berezia eta gizarte-mailako pribilegioak eman zizkien mendeko berri hauen goi-mailako kastei. Aliantza honen semea Atahualpa izan zen, inken azken erregea izan zena.

Espainiarrek inkak eta haien aliatuak inbaditu eta konkistatu ondoren, Riobamba 1534ko abuztuaren 15ean sortu zuen Diego de Almagrok San Migueleko lautadetan. Gaur egungo Ekuadorren sortu zen lehen hiritzat hartzen da.  1563an, hiria Espainiako Inperioaren Quitoko errege audientziaren parte bihurtu zen.

Hiria 1797ko lurrikara batek erabat suntsitu bazuen ere, urte batzuk geroago berreraiki zuten 14 km-ra bere jatorrizko kokapenetik. Bigarren gunea Cajabamba izeneko herri baten ondoan zegoen, San Antonio de Aguíscateko lautadan. Hiriak oraindik ere Espainiako garai kolonialeko arkitektura asko mantentzen du. Ekuadorreko Independentzia Gerran, Riobambak lehen aldiz independentzia aldarrikatu zuen 1820ko azaroaren 11n, baina laster berreskuratu zuten Koroaren indarrek. 1822an hiria Kolonbia Handiaren parte bihurtu zen, eta urte hartan lortu zuen Espainiatik independentzia. 1830ean Ekuadorreko Errepublikak bere independentzia lortu zuen nazio gisa.

### XX. mendetik gaur egunera arte 
Monumental Raúl Dávalos zezen-plaza, 13.000 lagunentzako edukiera duena, 1952an ireki zen hemen. 2011n, nazioak erreferendum bidez bozkatu zuen matadoreek zezenak hiltzea debekatzea *korrida* horietan, Portugalek ere jarraitu duen politika. Horren ondorioz, turismoaren beherakada nabarmena izan da, diru-sarreren galera nabarmenarekin, batez ere Quiton. 

2002ko azaroaren 20an, zazpi pertsona hil eta ehunka zauritu ziren Riobambako Galapagos Brigaden arsenaleko munizio-biltegian izandako leherketa-serie batean. Hainbestekoa izan zen leherketaren indarra, ezen bizilagun askok esan baitzuten hasieran lurrikara edo sumendi erupzio bat izan zela pentsatu zutela. Arsenaletik 1,5 kilometro baino gehiagora leihoak lehertu ziren, eta zauritu askok beira zati hegalariek zauriak jasan zituzten. 

Arturo Cadena koronelaren, Quitoko bozeramaile militarraren, arabera, hasierako leherketa zabortegiaren barruko mantentze-lanetan gertatu zen. 2003ko apirilean, armadak leherketaren azken ikerketa-txostena argitaratu zuen. Ondorioztatu zuen Santa Barbarako munizio fabrika izan zela leherketaren erantzule zuzena, eta armadak istripu gisa sailkatu zuen leherketa.

## Geografia 
Riobamba herrialdearen erdialdean dago, Sierra eskualdean, Chimborazo sumendiaren ondoan. Ekuadorko hiri askotan bezala, Riobamban tenperatura ia konstantea da urte osoan, sasoi euritsu eta lehor batekin. Bere altuerak (2754 m) eta Chimborazotik gertu egoteak klima freskoa ematen dio hiriari urte osoan, batez beste 23&nbsp;°C eta 14&nbsp;°C arteko tenperaturarekin..

## Ekonomia 
Hiriko ekonomia inguruko biztanleen nekazaritza-ekoizpenean oinarritzen da. Riobamba abeltzaintzako merkataritza-gune garrantzitsua ere bada. Hiriak aire zabaleko merkatu bat du, non bertako artisauek beren produktuak erakutsi eta saltzen dituzten. Eskuz ehundutako ehunak, artisautza produktuak, larruzko produktuak, garagardoa eta esnekiak bezalako produktuak egiten dituzte.

## Hezkuntza 
Unibertsitateen artean, Chimborazoko Unibertsitate Nazionala, Chimborazoko Eskola Politeknikoa, Salesiar Unibertsitate Politeknikoa, Quitoko San Frantziskoko Unibertsitatea eta Isabel de Godin Goi Mailako Institutu Teknologikoa daude.

## Hiri-paisaia 
Riobamba Ekuadorko erdi-mailako hiria da, eta biztanleriari dagokionez hamargarren handiena. Riobamba kantonamenduko hirigunea da. Bere erdigune historikoa hainbat eliza ondo kontserbatuta ditu.

### Jaialdiak 
Riobamban ospakizun nagusia Fiesta del Niño Rey de Reyes da, abenduan hasten dena eta urtarrilaren 6an, Epifanian, amaitzen dena. Beste ospakizun bat Riobamban apirilaren 21ean ospatzen den Independentzia Eguna da. 
[thumb|330x330px| [Antonio Paduakoa|Paduako San Antonioren eskultura (egurrezkoa) (XVII. mendea), Kontzepzio Museoa.]]

### Museoak 
* Arte Religioso de la Concepción

Museo honek urrezko kustodia bat dauka, harribitxiz txertatutakoa. Erlijio bilduma honetan sartutako artea XVIII. mendekoa da. 

* Córdoba Román Museoa

Córdoba Román familiak bilduma pribatu bat osatu zuen, antzinako arteaz, pieza arkeologikoez, dokumentuez eta bestelako ondasunez osatua. Riobamba udalari eman zioten hiriko museo baten oinarri gisa.

* Armak

Arma eta uniformeen aukeraketa zabala erakusten du. Ekuadorreko historiako hainbat garaitako material erlijiosoak ere baditu. Tapiko Heroien etorbidean dago kokatuta.

* Bolívarren Etxea
* Banku Zentralaren Antropologia-museoa
* Banku Zentralaren Riobamba Museoa eta Kultura Zentroa
* Paquita Jaramillo Museoa
* "Cultural Fernando Daquilema" Museoa
* Museo Didáctico de Ciencias Naturales, Pedro Vicente Maldonado institutuan

### Kirolak 
Riobamba goi mailako futbol klub baten egoitza da, Centro Deportivo Olmedo .

Oilar-borrokak Riobamban jaietan eta asteburuetan ikusten dira Gallera San Franciscon. 

Riobamba Ekuadorreko trekking eta mendizaletasunaren hiriburua da. Carihuairazo, Chimborazo, Sangay, El Altar eta Puñayko Piramide Galdua igotzeko oinarrizko hiria da. Mendiko bizikleta beste kirol arrunt bat da.

### Turismoa 
Astean hiru aldiz irteten da Riobambatik trenez bidaia panoramiko bat (*Nariz Del Diablo*), Deabruaren Sudurra eta Alausí joan-etorria igaroz, sigi-sagak eginez. 2009 baino lehen, bidaiariek teilatuan esertzeko baimena zuten, baina praktika hori debekatu egin da segurtasun arrazoiengatik. 

## Pertsona aipagarriak 
## Galeria 

Fitxategi:Catedral_Riobamba.jpg|alt=Cathedral| Katedrala
Fitxategi:Iglesia_de_la_Concepción_Riobamba.jpg|alt=Iglesia de la Concepción| Kontzepzioaren Eliza
Fitxategi:Loma_de_Quito.jpg|alt=Loma de Quito's Church| Loma de Quitoko eliza
Fitxategi:EL_CHIMBORAZO.jpg|alt=The Chimborazo volcano| Chimborazo sumendia.
Fitxategi:Neptuno_riobamba.JPG| Neptuno
Fitxategi:LOS_ALTARES.JPG| Los Altares
Fitxategi:Ecuador_Riobamba_ParqueMaldonada.JPG|alt=Maldonado's Park| Maldonadoko parkea.
Fitxategi:Monumento_Luis_Alberto_Costales.jpg|alt=Luis Costales monument| Luis A. Costalesen monumentua
Fitxategi:Riobamba.png| "Riobamba, la bella, grande y noble, ha sido y es gloria y fortuna, para quienes nacieron en ella." - Luis A. Costales

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gadm Riobamba udalerriaren webgune ofiziala (Gaztelaniaz)
* Riobambako mapa
* Riobambako hiri gida