Espainiar satitsu

**Espainiar satitsu** (*Sorex granarius*) Sorex generoko animalia da. Lehen Insectivora edo Soricomorpha deitzen zen taldearen barruan daude. Gaur egun Lipotyphla deitzen den taldearen barruko Soricinae subfamilia eta Soricidae familian sailkatuta dago.

Ilea marroia eta iluna da, ez du banda erdi ilunik, eta sabela gris horixka du. Buruaren eta gorputzaren luzera lau zentimetrokoa da, isatsa luzera horren hiru laurdena delarik. Pisua ez da sei gramo baino gehiagokoa. Hortz puntak gorri kolorekoak ditu, baina, oro har, *S. Araneus* eta *S. coronatus*ek ez bezala, goiko ebakortzek tonalitate argiagoa dute.

## Informazio taxonomikoa 
*Sorex ananeus* subespezie gisa deskribatua, espezie mailara 1975ean igo zen, ezaugarri kariologiko eta morfologikoengatik.

## Deskribapena 
Espainiar satitsua, morfologikoki, satitsu buztan karratuaren (*Sorex ananeus*)  eta millet satitsuaren (*Sorex coronatus*) oso antzekoa da, baina txikiagoa da, gorputza gehi buruaren luzera : 50,0-72,0 mm, buztanaren luzera: 36,0-46,0 mm, atzeko oinaren luzera: 11,0-12,5 mm, pisua: 4,5-8,0 gramo.

Ilea *S, coronatus*-en antzekoa du, nahiz eta bizkarrak ez duen erdiko banda ilunik eta sabela gris-horixka du. Gazteek helduek baino kolore argiagoa dute, bizkarraldeko eta alboko aldeen artean kontraste argirik gabe. Hiru pare ugatz iztarteko ditu. *S, araneus* eta *S. coronatus-*ekin alderatuta, burezurrak rostro nahiko laburragoa du, ahosabaia atzeko aldean zabalagoa duelarik. Garezurraren kaxako dortsal-profila zuzena da, oro har, ez du ahurdura nabarmenik alde iterorbitalean, barailaren prozesu koronoidea  laburra da, eta apofisis angeluar mehe bat. Masailezurreko fosa triangeluarra da, erpina aurrerantz begira duela. Hortz formula : 3.1.3.3/1.1.1.3, goiko bost unikuspiderekin. Hortz-erpinak gorriz pigmentatuta daude, nahiz eta oro har, *S. araneus* eta *S. coronatus*-etan ez bezala, goiko ebakortzak tonu argiagoa erakusten duten eta goiko lehenengo bi molarrek hipokono pigmentatu gabea duten. Kromosoma kopurua (2n) = 34. Arrek XY,Y sexu hirukoitza dute. *S,granarius S. araneus* eta *S. coronatus-*ekin nahas daiteke. Millet satitsuarekin batera agertzen den eremuetan, bi espezieak bereiz daitezke garezur-parametroetan oinarritutako hainbat bereizketa-formula aplikatuz, nahiz eta analisi genetikoak bakarrik berma dezakeen diagnostiko zuzena. Genetikoki espeziea oso lotuta dago satitsu buztankarratuarekin. Oro har, onartzen da bere kariotipo akrozentrikoak *S. araneus-arcticus* taldearen arbasoen forma adierazten duela. *S.araneus* eta *S.coronatus-*en kariotipoak, *S. Granarius*-etik eratorriak izango ziren kromosomen birmoldaketen bidez (Robertsoniana translokazioak, telomero-zentromero translokazioak, aldaketa zentromerikoak)  aurka, DNA mitokondrialaren ikerketek *S. coronatus Araneus* talde europarreko espezie primitiboena dela adierazten dute.

## Banaketa 
Iberiar penintsulako espezie endemikoa da. Sistema Zentralean zehar banatzen da, Ayllón mendilerrotik (Segovia) Serra de Estrellaraino (Portugal), Tajo ibaitik iparralderantz Galiziaraino hedatzen da. Iparraldeko Iberiar Sisteman eta Kantauriar Mendilerroetako zenbait enklabetan  izandako ustezko presentzia baieztatu gabe dago oraindik.

## Aldaketa geografikoa 
Kraniometria homogeneotasun nabarmena erakusten du, nahiz eta masailezurraren tamainak penintsularen hegoalderantz txikitzeko joera duen.

## Habitatak eta altitude eremua 
*S. granarius* espezieak okupatzen dituen eremuak 3° eta 15°C arteko urteko batez besteko tenperatura dute ezaugarri, negu hotz eta  oso hotzak, eta 600 mm-tik gorako  urteko batez besteko prezipitazioa. Sistema Zentralean, espeziea supra- eta oromediterraneo bioklima-mailetan aurkitzen da, itsas mailatik 500 eta 2000 m artean. Ohikoa da pago, pinu, haritz eta artadi basoetan, baita bertako landutako soroek edo *Castanea sativa* edo *Pinus pinaster* basoek ordezkatu duten eremuetan ere. Baso-mailaren gainetik, espeziea belardietatik gertu dauden granitozko harkaitzetan harrapatu da. Iberiar penintsularen mendebalderantz, *S.granarius* mesomediterraneoko nibelean agertzen da, altitudean jaitsiz kostalde atlantikora iritsi arte. Portugalen, ia zuhaizka-habitat guztietan dago, batez ere landaretza trinkoa eta nahiko  hezea den lurzoruan. Galizian eta Portugalgo iparraldean. Espeziea Eurosiberiar eskualdean sartzen da, harizti basoetan eta eukalipto eta *P. pinaster* landaketetan bizi baita. Iberiar Sisteman, 1000 eta 1740 m- bitarteko altueran egon daitekeela jakinarazi da, haritz, pago eta ipuru basoetan, non *S. coronatus*-ekin banaketa parapatrikoa duela uste den.

## Ugalketa 
Espainian espezie honen biologia ia ezezaguna da. Argitaratutako datu bakarrak eme haurdun bat apirilean eta beste bat ekainean harrapatzeari buruzkoak dira, lau eta sei enbrioirekin hurrenez hurren. Portugalen. ugalketa udaberrian eta udan gertatzen da, haurdunaldi-aldia 13 eta 19 egun bitartekoa da eta kumaldi bakoitzeko enbrioien kopurua 5 eta 7 bitartekoa da. Espezieak bigarren urtean iristen dira heldutasun sexualera eta gutxitan irauten dute bizirik bigarren udazken bat.

## Elikadura ohiturak 
Ez dago Espainiako populazioei buruzko ikerketarik. Portugalen, Espainiar satitsuak haragijaleen dieta du, batez ere ornogabeez osatua, anelidoak, intsektuak, araknidoak eta moluskuak.

## Harraparitza 
Hontz zuri eurasiarra *(Tyto alba),* urubi arrunta *(Strix aluco),* katajineta *(Genetta genetta),* basakatua *(Felis silvestris)*  eta etxeko katua (Felis catus) espeziearen harrapari gisa jakinarazi da.

## Mehattxu-faktoreak eta kudeaketa-neurriak 
Espainiar satitsua mehatxatuta dagoenik ez dirudien arren, bere populazioen egoera ezezaguna da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Soricidae

## Bibliografia 
Brunet-Lecomte y Delibes (1988), Garcia-Perea *et al.* (1997), Gisbert y Garcia-Perea (1988),  Gisbert *et al.* (1988), Hausser (1990b), López-Fuster y Ventura (1996), López-Fuster *et al.* (1999), Madureira y Ramalhinho (1981), Taberlet *et al.* (1994), Volobouev y Dutrillaux (1991), Wójcik y Searle (1988)

## Kanpo estekak 
* 'Sorex granarius'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean