open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nadia Khiari

**Nadia Khiari** (Tunis, 1973ko maiatzaren 21a) artista margolaria, marrazkilaria eta arte plastikoetako irakasle tunisiarra da, *Willis from Tunis* pertsonaiarengatik ezaguna. Izen hori bere marrazki satirikoetan erabili izan du ezizen gisa.

## Biografia 
Aix-en-Proventzako Arte Plastikoetako Fakultatean ikasi ondoren, Nadia Khiari irakasle egin zen, Tunisko lizeo batean, eta, ondoren, Tunisiako

2011ko Tunisiako iraultzan ospea lortu zuen: sare sozialetan orduko gertaerak azaldu zituen, berariaz horretarako sortutako pertsonaiaren bidez: *Willis from Tunis* katua.

Ordutik, karikatura-marrazkiak argitaratzen ditu Frantziako *Siné Mensuel*, *Courrier international*, *Zelium* eta ''Foutou'art* egunkarietan.

2019an, *Siné Madame* hilabetekari feminista satiriko berriko marrazkilari-taldeko kidea egin zen, hilabetekariaren hasiera-hasieratik. 2021eko maiatzean, Calmann-Lévy edizio frantsesek argitaratutako marrazki hautatuen bilduma batean agertu zen, *Africa* izenekoa. Nadia Khiariren aurkezpen-testu bat dago, *Willis from Tunis* izengoitiarekin sinatua, baita haren marrazki eta karikaturen adibide batzuk ere; Afrikako herrialdeetako beste berrogeita hamar marrazkilariren ondoan ageri da.

## Argitalpenak 
* *Willis from Tunis,* autoedizioa:
** 2011 - 1. liburukia: *Chroniques de la révolution* (Iraultzaren kronikak) ()
** 2012 - 2. liburukia: *Willis from Tunis 2* ()
** 2015 - 3. liburukia: *Manuel du parfait dictateur* (Diktadore perfektuaren eskuliburua) ()
* *Willis from Tunis*, Elyzad argitaletxea:
** 2020 - 4. liburukia: *Willis from Tunis, 10 ans et toujours vivant! (*Willis from Tunis, 10 urte eta beti bizirik!) (ISBN&nbsp;978-9973-58-126-6)

## Sariak 
* 2012an, Honoré-Daumier saria jaso zuen *Cartooning for Peace*ko marrazkilarien nazioarteko bigarren topaketan.
* 2013an, Liejako Unibertsitateko *honoris causa* doktore titulua jaso zuen, adierazpen-askatasunarekin zuen konpromisoagatik.
* Urte berean filmatu zuen Gérard Courantek bere antologia zinematografikorako, *Cinématon*; bilduma horretako 2.756 zenbakia da.
* 2014an, *Caricaturistes, fantassins de la démocratie*(Karikaturistak, demokraziaren mamuak) dokumentalak jarraipena egin zien diseinatzaile konprometituetako bat izan zen. Urte hartan bertan, marrazki satirikoei buruzko satira politikoaren saria irabazi zuen, Forte dei Marmi-n (Italia).
* 2016an, "Couilles au cul" (Barrabilak ipurdian) saria jaso zuen, *Fluide glacial'' komikiko editore buruak sortua eta autore baten balio artistikoa saritzen duena. BBCk nabarmendu zituen 100 Emakumeetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo  estekak
Komuneroen 1522ko otsailaren 3ko matxinada

thumb|250px|Cambrón ataria Toledon. María Pachecok hortik ihes egin zuen.

**Komuneroen 1522ko otsailaren 3ko matxinada** Toledoko barrualdean otsailaren 2ko gauean hasi zen. Komuneroak eta errege aldekoak aurrez aurre jarri ziren, azkenik lehenengoak galduz. Otsailaren 03an, Gaztelako Komuneroen Iraultza amaitu zen matxinada honen porrotarekin. María Pacheco hiritik ihes egitea lortu zuen.

## Aurrekariak 
1519an, Gaztelako burgesia ekoizlearen, artisauen, behe-nobleziaren, kleroaren eta nekazarien artean ezinegona hazi zen tronura igo berri zen Karlos I.a enperadorearekiko, honek bere burua Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore izendatzeko dirua biltzeko asmoa baitzuen Gaztelan, besteren artean. Gaztelako hiriek, enperadorea desobeditu eta Erreinuko Gorte eta Batzar Nagusiak eratu zituzten, hiriak bertako botere iraultzaileen esku utziz. Matxinadak urtebete izan zuenean, enperadorearen jarraitzaileak (goi noblezia eta Andaluzia bezalako kanpoaldean zeuden lurraldeak) berrantolatu eta bere armadak 1521eko apirilaren 23an Villalarreko guduan komuneroak menderatu zituen. Bertan, hurrengo egunean, komuneroen buruzagiak (Juan de Padilla, Juan Bravo eta Francisco Maldonado) burua moztu eta armada matxinoa desegin zuten. Toledok, ostera, matxinada mantendu zuen 1522ko otsailean behin betiko errenditu arte.

Aro Modernoko lehen iraultzatzat hartzen da.

## Gertakariak 
Otsailaren 2ko gauean hasi zen dena, armatutako gizon ugari María Pachecoren etxe ondoan elkartu zirenean. Agintariek ustezko asaldatzaile bat atxilotu eta urkamendian hiltzera kondenatu zuten. Hurrengo egunean, bi aldeetako buruzagien arteko negoziazioak gorabehera, komuneroak erruduna kartzelatik ateratzen saiatu ziren, eta, horrela, enperadorearen indarrekin izandako lehen liskarrak hasi ziren. Borrokak beste ordu batzuetan jarraitu zuen, iluntzean Monteagudoko kondesak komuneroen behin betiko porrota ekarri zuen su-etena ezarri zuen arte. Izan ere, Maria Pachecok aprobetxatu zuena Portugalera ihes egiteko, non 1531n hil zen arte erbesteratu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* María Pacheco
* Gaztelako Komunitateen Gerra

## Kanpo estekak
Zdenka Braunerová

**Zdislava Rosalina Augusta** **Braerreová**, **Zdenka Braunerová** izenez ezaguna (Praga, 1858ko apirilaren 9a - Ibidem, 1934ko maiatzaren 23a) pintore txekiarra izan zen.

## Biografia 
Zdislava Braerreová familia aberats batean jaio zen, eta Austria-Hungariako Inperioko kontseilu inperialeko kide den František August Brauneren alaba zen. Oso gastetarik erakutsi zuen arte plastikoetarako interesa, eta arte-ikastaroak egin zituen. Hortik abiatuta, artista-karrera egitea erabaki zuen. Erregularki joaten zen Parisera, 1881etik 1893ra, non Barbizongo eskolako artistak miresten baitzituen. Paris eta Praga erakusketak egiten zituen erregularki.

## Iruditegia 

Fitxategi:Braunerova Zdenka - A Bend of a River (Trikralka) 023.jpg|Una curva en el Moldava
Fitxategi:Zdenka Braunerová - Tržiště s lidmi (1905).jpg|Plaza del mercado de la ciudad con figuras
Fitxategi:Zdenka Braunerová - Krajina s Potokom (1905).jpg|Paisaje con arroyo

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Miloslav Vlk, *Zdenka Braunerová (1858 – 1934)*, Středočeské muzeum, 2004 
*  František Kožík, *The Life Story of Painter Zdenka Braunerová and the People Around Her*, a two-part biographical novel: 
** *Na křídle větrného mlýna* (On the Wing of the Windmill), Edice Klíč, 1989 
**  *Neklidné babí léto* (Restless Gossamer), Edice Klíč, 1990 
*  Milena Lenderová, *Zdenka Braunerová*, Mladá fronta, Praga 2000 
*  Prokop H. Toman, *Zdenka Braunerová - Popisný seznam grafického díla* (A descriptive list of graphic works), Státní nakladatelství krásné literatury an umění, Praga, 196

## Kanpo estekak 
*  More paintings and drawings by Braunerová et Photographies
* Les traces de Zdenka Braunerova, artiste Tchèque, dans la culture Française par Brigitte Brauner
* Zdenka Braunerova, la plus "française" des femmes peintres tchèques sur *Radio.cz*
*  *Zdence Braunerové ke 150. výročí narození* (150e anniversaire de sa naissance) par Marcela Šášinková
*  *texte en italique*Galerie ženských osobností - Zdenka Braunerová
Semaglutida

**Semaglutida** 2. motako diabetesa eta obesitatea tratatzeko erabiltzen den medikamentu antidiabetikoa da. 1 motako glukagoiaren antzeko peptidoaren (GLP-1) analogo bat da. Novo Nordiskek garatu eta Ozempic, Rybelsus eta Wegovy markak erabiliz saltzen du.

## Formulazioak eta indikazioak 
Estatu Batuetan 2017eko abenduan formula injektagarria (Ozempic) onartu zuten erabilera medikorako, eta 2018an Europar Batasunean, Kanadan eta Japonian. Ahozko erabilerarako konprimituen (Rybelsus) aurkezpena 2019ko irailean onartu zuten Estatu Batuetan, eta 2020ko apirilean Europar Batasunean. Injekziorik behar ez duen Estatu Batuetako lehen GLP-1 agonista da.

2021eko ekainean, AEBetako Elikagai eta Sendagaien Administrazioak (FDA) semaglutida injektagarria (Wegovy) onartu zuen obesitatea duten helduetan pisua epe luzera kontrolatzeko.

## Ekintza-mekanismoa 
Semaglutida 1 motako glukagoiaren antzeko peptidoaren hartzailearen agonista bat da. Intsulinaren jariaketa areagotzen du, eta horrek glukosaren metabolismoa areagotzen du.

## Albo-ondorioak 
* Efektu gastrointestinalak: Goragalea, gorakoak eta beherakoa eragin ditzake.
* Pankreatitis akutua.
* Hipogluzemia.
* Gastroparesia
* Jejuno-nekrosia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ryan Kiera Armstrong

**Ryan Kiera Armstrong** (New York, 2010eko martxoaren 10a) estatubatuar aktorea da, *Firestarter* filmean Charlie McGee antzezteagatik ezaguna. Gainera, Brooke antzeztu zuen *The Old Way* filmean eta Alma Gardner *American Horror Story: Double Feature* telesailean.

2023an, 12 urte zituela, Golden Raspberry sarirako izendatu zuten emakumezko aktore okerrena gisa *Firestarter* filmagatik. Izendapena bertan behera utzi zuten publikoaren aurkako erreakzioaren ondoren, eta Golden Raspberry sarien arauak aldatu zituzten gero aktore adingabeak ez izendatzeko.

### Bizitza pertsonala 
Dean Armstrongen aktorearen eta Berta Bacicen bost seme-alabetatik gazteena da.

## Filmografia hautatua 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Novo Nordisk

**Novo Nordisk A/S** daniar farmazia-konpainia multinazionala da, Bagsværden bere egoitza duena. 1989an Novo Industri A/S eta Nordisk Gentofte A/S konpainien bat-egitetik sortu zen. Intsulinen eta, oro har, diabetesaren zainketen segmentuan enpresa liderretako bat da. Halaber, hemofilia (hemostasiaren kontrola), hazkunde-hormonarekin egindako tratamenduak eta hormonak ordezteko terapia-tratamenduak bezalako gaixotasunen aurkako tratamenduen segmentuetan ere jarduten du.

Danimarkako enpresarik handiena eta Europako farmazialaririk handienetakoa da. OMX Copenhagen 25 herrialdeko burtsa indize nagusiaren parte da, non bere ponderazioa edo pisua % 33,27a den. 2023ko urrian burtsan baliorik handiena zuen Europako enpresa izan zen, LVMH luxuzko konpainiaren gainetik. 410.000 milioi euroko balioa zuen, eta hori Danimarkako barne produktu gordina edo herrialdearen ekoizpen ekonomiko guztia baino gehiago zen —380.000 milioiko estimazioa 2023an—.

Novo Nordisk zazpi herrialdetan ekoizten dituen nazioarteko enpresa bat da, 76 herrialdetan bulegoak edo subsidiarioak dituena. 40.300 pertsona baino gehiago enplegatzen ditu mundu osoan eta 179 herrialdetan saltzen ditu bere produktuak.

Novo Nordisk European Federation of Pharmaceutical Industries and Associations (EFPIA) erakundeko eskubide osoko kidea da. Fortune aldizkariaren 2010erako lan egiteko 100 konpainia onenen artean Novo Nordisk  25a izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
D'argent et de sang

'''''D'argent et de sang''''' frantziar telesaila da, Xavier Giannolik Canal+erako sortua.

## Sinopsia 
2008 eta 2009 bitartean Frantziako hainbat enpresak milaka milioi euroko zerga iruzurra gauzatu zuten karbonoari loturiko BEZaren bidez. Klima aldaketari aurre egiteko diseinaturiko politikak haien alde baliatuta antolatu zuten Frantzian mendeko iruzur gisa ezagun egin zena. Funtzionamendua honakoa zen: Frantziako enpresa batek produktu jakin bat erosten dio Europako Batasuneko herrialde bati; esaterako, sakelako telefonoak Danimarkari. Legeak dio ez dagoela BEZik Batasuneko bi herrialdeen artean. Baina, behin Frantziak BEZik gabeko sakelako horiek erosita, herrialde barneko beste sozietate bati saltzen dizkio %20ko BEZa erantsita. Berez, BEZ hori ordaindu eta Ogasunean aurkeztu behar da, baina, horren ordez, enpresari jakin batzuek kopuru hori eskudirutan kobratu, paradisu fiskaletara bideratu eta inbertsio berriak egin zituzten, elur-bola efektuaren bidez, BEZak sorturiko diru hori etengabe biderkatzen jarraitzeko.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dalila Bela

**Dalila Bela** (Montreal, 2001eko urriaren 5a) kanadar-estatubatuar aktorea da, batez ere *Diary of a Wimpy Kid 3: Dog Days* filmean eta *Odd Squad*, *Once Upon a Time* eta *Anne with an E* telesailetan parte hartzeagatik ezaguna.

## Bizitza 
Montrealen jaio zen. Ingeles, frantziar, brasildar, panamar eta espainiar arbasoak ditu. Bi neba ditu, Bruce eta Raphael, eta haiek ere aktoreak dira.

Bost urterekin hasi zen aktore lanetan, lehen aldiz iragarki nazional batean agertu zenean. Urtebete geroago, urteko aktore onenaren saria irabazi zuen, eta familiarekin Vancouverrera joan zen bizitzera. 2011n eta 2012an, Young Artist saria irabazi zuen *Joanna Makes a Friend* filmean antzezteagatik.

2015ean, beste hainbat aktorerekin batera, Joey saria irabazi zuen *Odd Squad* telesailean parte hartzeagatik.

## Sariak 
* 2011: Young Artist saria
* 2012: Young Artist saria
* 2014: Diabolique Film zinemaldiaren saria
* 2015: Joey saria

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kiawentiio

**Kiawenti:io Tarbell** (Akwesasne, Kanada, 2006ko apirilaren 28a), ***Kiawentiio*** () izenez ezagunagoa, mohawk jatorriko kanadar aktore eta abeslaria da.

## Bizitza 
Mohawk familian jaio zen Akwesasne erreserban. Bere gurasoak Barbara eta Corey Tarbell dira. Kiawenti:io izenak «goiz ederra» esan nahi du mohawk hizkuntzan.

Cornwall uhartean hazi zen eta Akwesasneko eskolan ikasi zuen. Ottawan eta New Yorken lan egiten du eta herritartasun bikoitza du.

Kanadako 200 aktore indigenen artean aukeratu zuten Ka'kweten papera egiteko *Anne with an E* telesaileko hirugarren denboraldian. Paper hori egiteko, mikmak herriaren hizkuntza, historia eta kultura ikasi zituen.

2021ean, Maya Thomas antzeztu zuen *Rutherford Falls* telesailean. Urte berean Katararen papera lortu zuen *Avatar: The Last Airbender* telesailean.

## Sariak 
* 2019: Vancouver Film Critics Circle saria

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Diskografia 
### Diskoak 
* *In My Head* (2021)

### Singleak 
* *Light at the End* (2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pankreatitis kroniko

**Pankreatitis kronikoa** pankreako hantura progresiboa da, pankrearen suntsipena eragiten duena, eta bere funtzio nagusiak galtzea eragiten du: elikagaien digestioaren alterazioa eta odoleko azukre-mailaren igoera (diabetes mellitusa).

## Etiologia 
Kausarik ohikoena alkohol asko edatea da, eta horrek kasuen % 70-90 eragiten ditu. Pankreatitis kronikoen % 10-30ean ez da ezagutzen kausa (alkoholak eragindako pankreatitis kroniko esaten zaio horri). Pankreatitis kronikoaren kasuen zati txiki batek pankreatitis kroniko hereditarioa dute familian). Odoleko kaltzio edo triglizeridoen mailen igoerarekin ere erlazionatu dute. Haurretan, fibrosi kistikoa da kausarik ohikoena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipokaltzemia

**Hipokaltzemia** nahasmendu hidroelektrolitikoa da. Horrelakoetan, guztizko kaltzio-maila serikoa 2.1 mmol/ml edo 8.5 mg/dL-tik beherakoa da gizakietan, eta ondorio fisiopatologikoak ditu. Kaltzio ionizatuaren zatikia gutxitzearen ondorioz ere gerta daiteke: kaltzio maila baxuek mintza neuronalaren iragazkortasuna handitzen dute sodio ioiekiko, eta horrek despolarizazio progresiboa eragiten du, eta horrek ekintza potentzialak izateko aukera handitzen du, giharren uzkurdura edo tetania maila handitzen dela hautemanez.

Eragin kardiakoen artean daude ekintza-potentzialaren fasea luzatzea eta, beraz, QT tartea elektrokardiograman. Gainera, hipokaltzemiak bentrikulu-sistolearen iraupena laburtzen du.

## Motak 
Hipokaltzemiak bi motatakoak dira:

* Kaltzio ionizatua murriztearen ondoriozko hipokaltzemia
* PHTaren (paratohormona) ekintzaren urritasunagatik sortutakoa, jariatze eskasagatik edo xede-organoaren erantzunean alterazioagatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fortune (aldizkaria)

***Fortune*** estatubatuar negozio-hilabetekaria da, Time Inc. argitaletxeak argitaratzen duena. Henry Lucek sortu zuen 1930ean, eta argitalpen-negozioa — *Time*, *Life*, *Fortune* eta *Sports Illustrated* — Time Warner bihurtu zen. Ondoren, AOL hazi egin zen 2000. urtean Time Warner erosi zuenean, Time Warner munduko komunikabide-talde handiena zenean. *Fortune*ren lehiakide nagusiak Estatu Batuetako negozio-aldizkarien kategorian *Forbes* eta *Bloomberg Businessweek* dira. Aldizkaria bereziki ezaguna da irabazien araberako konpainien urteko zerrendagatik. CNNMoney.com Fortuneren webgunea da, baita *Money* izeneko beste aldizkari bat ere.

## Zerrendak 
* Fortune 500
* Fortune 1000
* Fortune Global 500
* Fortune India 500
* 40 under 40
* Fortune Most Powerful Women Entrepreneurs

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
AOL

**AOL Inc.** (**America Online** izenaren laburdura) estatubatuar telekomunikazio konpainia izan zen, egun Yahoo!ren marka dena.

AOL Interneten aitzindarietako bat izan zen 1990eko hamarkadan, eta (une jakin batean) Estatu Batuetako marka ezagunena izan zen sarean. AOLek, garai batean, internet bidezko dial-up zerbitzua eskaini zien milioika estatubatuarri, eta aitzindaria izan zen bat-bateko mezularitza eta chatroomak AOL Instant Messanger (AIM) enpresarekin. 1998an, AOLek Netscape erosi zuen 4.200 mila dolarren truke.

2015eko ekainaren 23an, Verizon Communicationsek AOL erosi zuen, 4.400 milioi dolarren truke. 2021eko maiatzaren 3an, Verizonek Apollo Global Management enpresa pribatuari Yahoo eta AOL salduko zizkiola iragarri zuen, 5.000 milioi dolarren truke. 2021eko irailaren 1ean, AOL Yahoo! Inc berriaren parte bihurtu zen.

## Kanpo estekak 
* AOL konpainiaren webgunea
WarnerMedia

**Warner Media, LLC.** (**WarnerMedia** izen komertzialaz, edo, lehen **Time Warner** bezala ezagutua) AT&Tren jabetzako komunikabide eta entretenimendu talde multinazional estatubatuar bat izan zen, egoitza New Yorken zuena. Konpainiak zineman, telebistan eta kablean negozioak zituen, eta bere aurreko Warner Communications, HBO eta Turner Broadcasting System enpresen aktiboetako batzuk zituen. Bere aktiboen artean honako hauek zeuden: WarnerMedia Studios & Networks (Warner Bros, Turner Broadcasting System eta HBOren entretenimendu-aktiboak), WarnerMedia News & Sports (garai bateko Turner Broadcasting System-en albiste- eta kirol-zerbitzuak, CNN eta Turner Sports barnean hartzen dituztenak, baita AT&T SportsNet ere), WarnerMedia Sales & Distribution (publizitate, banaketa, etxerako entretenimendu eta WarnerMediaren eduki-lizentzien bidezko salmentak ikuskatzen zituena Estatu Batuetan, Otter Media eta Otter Media analitikako enpresez gain), WarnerMedia Direct (video-on-demand zerbitzuak eskaintzen zituena, tartean HBO Max), WarnerSales Talde honek, halaber, WarnerMediaren internet-negozioa, merkataritza-jarduera eta eskualdeko programazio guztien tokiko exekuzioaren ardura zuen HBO Maxentzat).

Steve Rossek jatorriz 1972an sortu zuen Warner Communications gisa, Kinney National Companyk bere entretenimenduzko aktiboak banatu zituenean. 1990ean, Warner Communications Time Inc. argitaletxearekin elkartu zen, Time Warner izena aldatuz. Izen hori 1990etik 2001era eta 2003tik 2018ra izan zuen. 1996an, Turner Broadcasting System erosi zuen, bat egitea erabaki zuten enpresak, gaur egun zineman, telebistan eta mundu mailako argitalpenetan ahalik eta eragiketa gehien egiteko.

Era berean, enpresak hainbat merkatutan parte hartzen zuen, telekomunikazioetan, musikan eta editorialean barne, Time Inc., Time Warner Cable, America On Line, TW Telecom, AOL Time Warner Book Group eta Warner Music Group enpresen bitartez; aktibo horiek enpresa independenteetan saldu eta banatu ziren. 2014an, Time Inc. enpresatik bereizi eta 2018an Meredith Corporationi saldu bazion ere, Time Warner izena mantendu zuen.

2017ko urriaren 22an, AT&T telefono-enpresak Time Warner erosteko akordioa iragarri zuen, guztira 85 mila milioi dolar ordainduta. 2018ko ekainaren 14an, AT&T enpresak TimeWarner erosi zuen, eta, gainera, izena aldatu zion WarnerMediari, eta AT&T enpresaren subsidiario bihurtu zen.

2021eko maiatzean, AT&T eta Discovery Inc. enpresek enpresak fusionatzea adostu zuten, Warner Bros. Discovery izeneko hedabide multzo berri bat sortzeko. Discovery, 2022ko apirilaren 8an operazioak hasi zituena.

WarnerMedia komunikabide-multzo handienetako bat da, Sony, Paramount Global, The Walt Disney Company y Comcastekin batera. Konpainiak 98. postua hartu zuen 2018ko Fortune 500 zerrendan, Estatu Batuetako konglomeratu handienetan, guztizko diru-sarrerengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* WarnerMedia konpainiaren webgunea
Marwán (abeslaria eta poeta)

**Marwan Abu-Tahoun Recio** (Madril, 1979ko martxoaren 5a) palestinar jatorriko abeslari eta poeta espainiarra da.

## Biografia 
Madrilgo Aluche auzoan jaio zen. Aita palestinarra du eta ama espainiarra. Samir anaiak ere poesia liburuak argitaratu ditu. Nerabezaroan hasi zen idazten eta abestiak konposatzen. Heziketa Fisiko eta Kiroletako ikasketak egin eta irakaslea izan zen hainbat urtez.

2001. urtean lehenengo diskoa atera zuen, *Principio y Fin*. Hurrengo urteetan zirkuito independentetan ezagun egiten hasi zen hainbat lanen bidz, *Palabra por palabra* telesaileko hasierako abestia (2004, TVE) eta *Madrid, 11 de Marzo* abestia 2004ko martxoaren 11ko atentatuetako biktimen omenez atera zen *No Os Olvidamos* diskoan sartu zen.

2008an estudioko lehen albuma atera zuen, *Trapecista* izenekoa eta 2011ko *Las cosas que no pude responder* diskoarekin kantautore onenaren Guille saria irabazi zuen. 2013an *La triste historia de tu cuerpo sobre el mío* poemarioa atera zuen eta ordutik diskoak eta poesia liburuak tartekatu ditu. Marwánen liburuak Italian eta Portugalen ere argitaratu dira itzulita. 2018an Europar Parlamentuak "Bakearen aldeko musikaria" izendatu zuen.

## Aktibismoa 
Palestinaren aldeko ekintza ugaritan hartu du parte, izan ere Marwánen aita Zisjordaniako Tulkarem hiriko errefuxiatuen kanpalekuan jaio zen 1950ean eta 18 urte zituela emigratu zuen Espainiara. Horrela beraz, Marwánek kontzertuak eman ditu Gazako zerrendako errefuxiatuentzako eta UNRWA-ri laguntza emateko eskatu izan du. 2024an *Nana Urgente para Palestina* abestia sortu zuen Espainiako UNRWAren laguntzarekin. 

2022an Ismael Serrano kantautorearekin egindako *La Delicadeza* abestian hainbat gai sozial lantzen ditu, gerra eta bakea, xenofobia eta Palestinako egoera ere bai.

## Diskografia 
* *Principio y Fin* (2001)
* *Trapecista* (2008)
* *Las cosas que no pude responder* (2011)
* *Apuntes sobre mi paso por el invierno* (2014)
* *Mis paisajes interiores* (2017)
* *El viejo boxeador* (2020)

## Poesia bildumak 
* *La triste historia de tu cuerpo sobre el mío* (2013)
* *Todos mis futuros son contigo* (2015)
* *Los amores imparables* (2018)
* *Una mujer en la garganta* (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Elin Wallin

**Elin Kristina Wallin** (Goteborg, 1884ko abenduaren 29a - Stockholm, 1969ko martxoaren 25a) artista eta marrazkilari suediarra zen. David Wallin (1876-1957) artista suediarra zen haren senarra.

## Biografia 
Elin Wallin Örebroko Ekersgatan 13an bizi izan zen. Haren ama Anna Lundberg zen, sortzez Kalling (Örebro) eta aita Viktor Lundberg lehen hezkuntzako irakaslea; anaia Carl Widlund dama weaver ezaguna zuen, eta ahizpa Hilda Sofia (Hild) Zetterlind-Simonsen. Bianca Wallin artistaren (1909-2006) eta Sigurd Wallin artistaren (1916-1999) ama izan zen.
Örebroko nesken eskola utzi zuenean, Elin Wallin Örebroko eskola teknikoko gaueko eskoletara joan zen, 1901ean eta 1902an.

## Familia eta bizitza pertsonala 
Elin Wallinek 20 urte besterik ez zituen David Wallin 29 urteko artistarekin ezkondu zenean, 1905eko irailaren 14an.

## Iruditegia 

Fitxategi:Elin_och_David_Wallin_bröllop_14_september_1905.jpg|Elin eta David Wallin. 1905eko irailaren 14ko ezteiak, Sankt Nikolai auzoan, Örebro
Fitxategi:C_Althins_Målarskola.jpg|Althins målarskola (Caleb Althin pintura-eskolakoa), Stockholmen. 1903ko argazkia. 4. eskuinetik hasita **Elin Wallin** da, sortzez Lundberg (1884-1969).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Svenskt konstnärslexikon, (Who is who arte suediarrean), 5. liburukia, 580. orrialdea, Allhems Förlag AB, Malmö, 1967an, Ingrid Martelius autorea, artearen eta kulturaren historialaria.
* Svenskt konstnärslexikon, (Who is who arte suediarrean), 5. liburukia, 577-579 orrialdeak, Allhems Förlag AB, Malmö, 1967, egilea Viggo Loos (1895-1974), arte-editorearen eguneroko suediarra, kazetaria eta Filosofian doktorea, Artearen Historian.
* *Wallinska släktarkivet*, Kungl. Biblioteket (Suediako Liburutegi Nazionala), Humlegården, Stockholm, ACC2008_024 zenbakiaren atxikipena, Ediffah. ACC2008_024 atxikitze-zenbakia.
* Wallinska släktarkivet, tillägg (argazkilaria) (Wallin familiaren artxiboak, gehi (argazkiak)), Kungl. Biblioteket, (Suediako Liburutegi Nazionala), Humlegården, Stockholm, ACC2008_137, Ediffah. ACC2008_137 atxikipen-zenbakia.
* *David Wallins papper rörande hans närliga verksamhet* (David Wallin papera bere lan artistikoaz), Kungl. Biblioteket (Suediako Liburutegi Nazionala), Humlegården, Stockholm, ACC2008_138, Ediffah. ACC2008_138 atxikipen-zenbakia.

## Kanpo estekak
Ptazeta

**Zuleima del Pino González**, artistikoki **Ptazeta**  (Arucas, Las Palmas, 1998ko urriaren 8a) rapzalea, kantugilea eta  kantaria da.

## Biografia 
Zuleima del Pino González Kanarietako Arucas herrian jaio zen, 1998ko otsailaren 7an. Bere kantak Instagramen igotzen hasi aurretik, hainbat oilar-bataila (ingelesez *Freestyle rap*, gazteleraz *batalla de gallos)* lehiaketatan parte hartu zuen, eta sareetan gero eta ospe handiagoa lortu zuen.

2020an, ospetsu egin zen Espainiako musikaren munduan, *Mami* singlearekin, Juackorekin batera. Bideo musikal horrek 2024ko urte hasieran 30,3 milioi erreprodukzio baino gehiago zituen YouTuben. 2021eko urrian, Bizarrap ekoizle argentinarrarekin lankidetzan aritu zen «Ptazeta: Bzrp Music Sessions, Vol. 45», 21. postua lortu zuen Argentina Hot 100-en, eta PROMUSICAEk platinozko diskoa ziurtatu zuen.

2022ko otsailaren 18an argitaratu zuen bere lehen estudio-albuma, *The Party en la Casa* izenekoa. 2022ko maiatzean, kontratu diskografiko bat sinatu zuen Interscope Records-ekin. Villano Antillano, L-Gante, Lola Índigo eta Lit Killah-ekin lankidetzan aritu da.

Ptazeta lesbiana da argi eta garbi, eta queer letrak ditu bere lanetan, LGBT aktibismoaren parte gisa.

## Diskografia 
### Albumak 
### Txikiak 
thumb|250x250px|**Ptazeta** rap egiten Plaza del Rey-eko agertokian, Madrid Pride 2024n, DJ Juackorekin.
        

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peta Zetas

**Peta Zetas** karamelu karbonatatua da. Bere ezaugarri nabarmenena osagaiak anhidrido karbonikoaren eraginpean egotea da, karameluan harrapatuta dagoena. Gozokia ahoan sartzen denean, partikula horiek askatzen ditu listuarekin kontaktuan jartzean, eta soinua eta leherketa- zein eferbeszentzia-sentsazioa sortzen dituzte.

Gozoki mota hau 1956an sortu zen William A. Mitchell General Foodseko zientzialariak. *Pop Rocks* izenaz ezagutzen den karamelua 1975ean hasi zen saltzen, baina berehala kendu zuten merkatutik.

1979an, Zeta Espacial, gaur egun Rubín (Bartzelona) egoitza duen enpresa sortu zuten Ramon Escolà ingeniari kimikoak eta Zeta taldeko enpresaburu Antonio Asensiok, horrelako produktu bat garatu eta saltzeko. 1980ko hamarkadan oso ezaguna egin zen eta gaur egun ere merkaturatzen jarraitzen du, mundu osoan zehar, leku batzuetan *Pop Rocks* izenarekin. Zaporerik ezagunena marrubiarena da, nahiz eta atzerrian beste aldaera batzuk dauden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pankreatitis akutu

**Pankreatitis akutua** pankreako hantura-prozesu akutua da, entzima pankreatikoen aktibazio desegokiaren ondorioz sortua, lesio tisularrarekin eta inflamatorio lokalarekin, eta urruneko beste ehun edo sistema organiko batzuen hantura eta konpromiso aldakorra.

## Fisiopatologia 
Pankreatitis akutuan pankrearen hantura gertatzen da, pankreako entzimen intragdular aktibazioaren sekundarioa. Mikrokirkulazioan alterazioak gertatzen dira: basokonstrikzioa, estasi kapilarra, oxigeno-asetasuna gutxitzea eta iskemia progresiboa. Anomalia horiek iragazkortasun baskularra areagotzen dute eta guruinaren edematizazioa eragiten dute, eta, gainera, peritoneoan proteina ugari dituen fluido intrabaskularraren estrabasazioa eragin dezake. Pankreatitis akutuan, hanturazko erantzun sistemikoaren sindromea (SRIS) ohikoa da, eta, ziurrenik, pankreako entzimek eta entzima zitokinek eragiten dute; entzima horiek aktibatuta daude, eta handitutako pankreatik zirkulaziora askatuta daude. Pankrea-kalte larria duten paziente batzuek konplikazio sistemiko larriak izaten dituzte, hala nola sukarra, arnas distress akutuaren sindromea (SDRA), pleura-isuriak, giltzurrun-gutxiegitasuna, shocka, miokardio-depresioa eta konplikazio metabolikoak (hipokaltzemia, hiperlipidemia, hipergluzemia, hipogluzemia). Pankreatitis akutu batean, hesteetako iskemiaren ondorioz ziurrenik, hesteetako hesia hautsi eta hesteetatik bakterioak translokatzea ahalbidetu daiteke, eta horrek infekzio lokala eta sistemikoa eragin dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentina Borok

**Valentina Mikhailovna Borok** (Kharkiv, Ukraina, 1931ko uztailaren 9a -  Haifa, Israel, 2004ko otsailaren 4a) matematikari ukrainar sobietarra izan zen. Ekuazio diferentzial partzialetan egindako lanagatik da ezaguna, batez ere.

## Bizitza 
Borok 1931ko uztailaren 9an jaio zen Ukrainako Kharkiven. Bella Sigal eta Michail Borok-en alaba, farmazialari, zientzialari eta materialen zientzian aditua. Bere ama, Bella Sigal, judu jatorrikoa, ekonomialari garrantzitsua izan zen. Bere amak Ekonomia Ministerioan egindako lan nabarmenaren ondorioz, Valentina Borokek haurtzaro pribilegiatua izan zuen. Hala ere, egoera politikoa zela eta, bere amak bere borondatez dimititu zuen 1937an, eta garrantzi gutxiagoko posizioa hartu zuen, ustez 1930eko hamarkadaren amaierako errepresioak jasango ez zituela bazekielako. Horrek, beharbada, Borok familiari lagundu zion Bigarren Mundu Gerran bizirik irauten.

Valentina Borokek matematikarako talentu berezia zuen, baita Institutuan ere. 1949an, institutuko irakasleen aholkuaren ondoren, Borok matematika ikasten hasi zen Kieveko Unibertsitatean. Han ezagutu zuen Yakov Zhitomirskii, bere senarra izango zena hil arte. Borok Kiev-eko Estatu Unibertsitatean egon zen bitartean, bere senarra izango zenarekin batera, matematikaren arloko ikerketa hasi zuen, Georgii Shilov matematika saileko buruaren gainbegiradapean. Bere Lizentziatura tesia banaketa teoriari eta ekuazio sistema diferentzial partzial linealen teoriaren aplikazioei buruz aparteko lantzat hartu zen, eta errusiar aldizkari garrantzitsu batean argitaratu zen.

Kharkiveko Unibertsitatean irakasle izan zen urteetan, Borok-ek analisi ikastaro bateko eskolak eman zituen, eta ikastaro horretako ikasle gehienak ikerketa-lanetan hasi ziren. Borok ezaguna zen "sormen-arazoak" planteatzeagatik, baita Analisi eta Ekuazio Diferentzial Partzialei buruzko ikastaro oinarrizko eta espezializatu askotako apunteak sortzeagatik ere. Matematika saileko curriculumaren buru izan zen Kharkiveko Unibertsitatean 30 urte baino gehiagoz, unibertsitatean tradizio bat sortuz.

1994an, Borok larriki gaixotu zen Ukrainan beharrezko arreta medikorik ez zuelako, eta Haifara joan zen, Israelera. 2004an hil zen, 72 urte zituela. Bere alaba eta semea, Michail Zhitomirskii eta Svetlana Jitomirskaya ere matematikan ikertzen aritu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* B. M Orok, Uniqueness classes for the solution of a boundary problema, in infinito layer for systems of linial differential equations with constant coefficients, Mat. Sb. (ED ), 1969, Volume 79(121), Number 2(6), 293–304.
Gaitu (proiektua)

**Gaitu** adimen artifizialari euskara irakasteko proiektua da, Eusko Jaurlaritzak, Nafarroako Gobernuak eta Euskararen Erakunde Publikoak bultzatua. 2023an sortu zen Common Voice proiektuaren parte gisa. 

## Eginkizunak 
Gaitu proiektuaren webguneak bi eginkizun proposatzen dizkie parte-hartzaileei:

# idatzita dauden esaldiak ozenki irakurtzea;
# besteek grabatutako esaldiak balioztatzea.

Euskaldun guztiek parte har dezakete Gaitu proiektuan, genero, adin, azentu, euskalki edo hizkuntza maila edozein izanda ere, eta euskaraz irakurtzeko gaitasuna besterik ez da behar. 

## Historia 
Gaitu proiektua 2023ko urriaren 2an aurkeztu zen Donostiako Tabakalera zentroan. Ekitaldi hartan parte hartu zuten, besteak beste, Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzaren Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburuak eta Ana Ollo Nafarroako Gobernuko bigarren presidenteordeak. 

2023ko abendurako, Common Voice sistemako 205 hizkuntzetatik, euskara 17. tokian zegoen, persiera eta italiera aurreratuz, eta 8.000 parte-hartzaile baino gehiagok 172.017 esaldi (487 ordu) grabatu zituzten;
* Azkoitian, 2023ko abenduaren 4an.

Gaur egun, proiektuaren arazoetako bat genero desoreka da, parte hartzaileen artean emakume askoz gutxiago baitaude, gizon baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Proiektuaren webgunea
Sant Climent d'Amer

'''Sant Climent d'Amer''' Amer udalerriko auzo bat da, Kataluniako Gironako probintziako Selva eskualdean.

## Kokalekua 
Herria udal mugapearen ekialdean dago, Torrent del Rajoler ibaiaren ertzean, Brugent ibaiaren ezkerraldetik.

## Historia 
Biztanleria sakabanatuta dago, Sant Climenteko eliza zaharra erreferentzia dela. Paleolitotik aztarnategi arkeologiko batzuk daude Sant Roken (Balma de la tximinea, moro-hilerria, eltze handia...). Neolitoari eta mesolitoari dagokienez, "El Cau Negre" nabarmendu behar da, baita harrizko aizkora leunduen zenbait aurkikuntza ere, baita trikuharriren bat eta menhir oso suntsituak ere.

Garai iberiko eta erromatarrari dagokionez, Josep Vilalta de Amer-ek, Francisco (Xicu) Caparrósekin eta . mendearen amaieran Climent de Anglès familiarekin egindako txanpon-aurkikuntza batzuk daude. Amerreko San Klemente herria ia hustu arte galdu zen. Joera hori aldatu egin zen, bertara bizitzera joatea erabaki zuen eta gaur egun jendea bizi da.

San Clemente de Amer-i buruzko lehen berriak 823. urtekoak dira, Karlomagnoren tropen artean borroka bat izan zenean, Cartelláko Galcerán noblea buru zutela katalanek garaitu zituzten musulmanen aurka, eta leku hartan eraiki zituzten San Clementeren eta Amerreko San Cornelioren kaperak.

Hurrengo erreferentzia historikoak 993. urtekoak dira, Ramón Borrell kondeak Sant Climent d'Amer aldeko zenbait finka dohaintzan eman zizkionean Amerreko monasterioari. Parrokia-eliza, . mendekoa seguruenik, leku erreala izan zen eta Clemente I. aitari eskainia dago.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grupo Zeta

**Grupo Zeta** Espainiako komunikazio-talde bat izan zen, egoitza nagusiak Bartzelonan eta Madrilen eta ordezkaritzak Zaragoza, Kordoba, Castelló eta Cáceresen zituena. Antonio Asensio Pizarrok sortu zuen 1976an, eta 2001ean hil zen arte zuzendu zuen. Denboraldi horretan, enpresa-hedapeneko etapa bat bizi izan zuen taldeak, aldizkako argitalpen ugari eskuratzea edo sortzea barne. 

*El Periódico de Catalunya*, Bartzelonan argitaratua, izan zen argitalpen-taldearen kazetaritza-buru nagusia. Antonio Asensio Mosbah semea izan zuen buru konpainiak, harik eta 2019ko apirilean Prensa Ibérica argitaletxeak erosi zuen arte, Javier Moll buru zuela.

Grupo Zetaren parte izan dira, besteak beste, *Sport* kirol-egunkaria, Antena 3 telebista katearen zati bat, *La Razón* bere sorrera garaian, *La Gaceta de los Negocios* lehenengo fasean, edo *Interviú* aldizkariak. Bruguera Editoriala ere erosi zuen eta *Tiempo* aldizkariaren jabea zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oilo eder bat

***Oilo eder bat*** euskal abesti herrikoia da, Hego Euskal Herrian hedatua.

## Hitzak 
:Oilo eder bat erosi nuen
:bizimoduan sartzeko.
:Hiru peseta pagatu nuen
:jenero ona zelako.
:Atezulotik pasa da eta
:ez da ageri gehiago.
:Trilili eta tralala
:kantu guzien amada.
:Nik ogi eta singarra
:zuk idi baten adarra

## Francisco Escuderoren moldaketak 
Francisco Escudero musikagileak abesti honen bi moldaketa egin zituen. 1945ean, *Oilo eder bat* ahotsa eta orkestrarako moldatu zuen. Escuderoren konposizioen katalogoan *Ollo eder bat* izenburua eta 17. zenbakia ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofia Coll

**Sofia Coll i Benito** (Bartzelona, Katalunia, 1999ko urtarrilaren 1a) bartzelonar abeslaria, dantzaria eta aktorea da. TV3 *Eufòria* saioaren bigarren denboraldian parte hartzean egin zen ezaguna eta 4. gelditu  zen.

2023ko azaroan, Benidorm Fest2024 jaialdiko 16 parte-hartzaileetako bat bihurtu zen, Eurovisión jaialdirako Espainiako aurrehautaketan. 2024ko urtarrilaren 30ean finalerako sailkatu zen. 

## Biografia 
Raval eta Poble-Sec artean hazi zen Bartzelonan. Ezaguna egin zen *La Voz Kids* lehiaketaren Espainiako lehen edizioan parte hartzean; Malu abeslariaren taldea hautatu zuen. Eragile izan ditu: Beyonce, Masego, Jorja Smith, Mahalia, Teyana Taylor, Christina Aguilera, Etta James eta James Brown. Hurrengo urteko otsailean, Betevé kateko *Feeel* saioan agertu zen, eta bertan hainbat gai aurkeztu zituen. Geroago, 2020ko irailean, *Génesis* albuma atera zuen. RTVEko Catalunya *Bañu* Partekatuaren (2019) serieko protagonistetako bat ere izan zen, eta Aliciaren papera egin zuen. Behin iritsi zen *Operación Triunfo* saiorako amaierako castingera. Geroago, Rakky Ripper, Quaiko eta CVMILLE bezalako artistekin kolaborazioak egin zituen. 2023an, TV3 kateko Eufòria musika-saioaren bigarren denboraldian sartu zen, eta Miley Cyrus, Pink, Katy Perry eta Jennifer López artisten abestiak abestu zituen.

## Diskografia 
* *Génesis* (2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roman Romanenko

**Roman Iurievitx Romanenko** (, Stxolkovo, 1971ko abuztuaren 9a) Errusiako kosmonauta bat da.

## Bizitza pertsonala 
Bere gurasoak, Iuri Romanenko eta Aleftina Ivanovna Romanenko, Izarren hirian bizi dira. Iulia Leonidovna Romanenkorekin (Danilovskaia) ezkonduta dago, eta harekin seme bat dauka. Bere zaletasunak urpeko ehiza, tenisa, autoen konponketa, turismoa, bela, boleibola eta musika dira.

## Hezkuntza 
1986an Izarren hiriaren Bigarren Hezkuntzako Institutuan graduatu ondoren, Romanenko Leningradoko Suvorov Eskola Militarrean sartu zen, eta 1988an graduatu zen. 1988an, Txernigoveko Aire Armadako pilotuentzako eskolan sartu zen, eta 1992an pilotu-ingeniari gisa graduatu zen.

## Esperientzia 
Pilotu eskolan graduatu ondoren, Romanenko Aireko Armadako bigarren komandante izan zen. L-39  eta Tu-134 hegazkinetan hegan egin zuen. Romanenkok 500 ordu baino gehiagoko hegaldi-denbora erregistratu du. Aire Armadako hirugarren mailako pilotua da.

## Sariak 
2010eko maiatzaren 6an, Romanenkori Errusiar Federazioko Heroiaren domina eman zioten Dmitry Medvedev Errusiako presidentearen dekretuaren bidez   Errusiar Federazioko ohorezko kosmonauta pilotu titulua ere eman zioten.

## Kosmonauta karrera 
ezkerrera|thumb| Román Romanenko ISSko Zvezda moduluaren barruan.
Romanenko astronauta hautagai gisa hautatu zuten Gagarin Kosmonauten Prestakuntza Zentroko kosmonauten bulegorako 1997ko abenduan. 1998ko urtarriletik 1999ko azarora bere oinarrizko prestakuntza ikastaroa egin zuen. 1999ko azaroan probako kosmonauta gisa sailkatu zen.

Oleg Kotov Soiuz TMA-10eko komandante gisa eta Fiodor Iurtxikhin 15. espedizioaren komandante gisa laguntzeko aritu zen.

### 20/21 espedizioa 
2009ko maiatzaren 27an, Romanenko espaziora jaurti zuten Soiuz TMA-15 espazio-ontziaren komandante gisa Kazakhstango Baikonurreko kosmodromoko Gagarin plataformatik  20. Espedizioren eta 21. Espedizioaren tripulatzaileen parte izan zen eta bera izan zen bigarren belaunaldiko hirugarren espazioko bidaiaria Sergei Volkov eta Richard Garriott-en atzetik. Romanenkok hegaldi ingeniari gisa aritu zen Nazioarteko Espazio Estazioan (ISS) iraupen luzeko bi misioetan.

Espazioan 187 egun eta 20 ordu eman ondoren, Romanenko Lurrera itzuli zen Robert Thirsk eta Frank de Winne astronautekin batera 2009ko abenduaren 1ean.

### 34/35 espedizioa 
### Lehenengo espazio-ibilaldia 
eskuinera|thumb| Romanenko 35. Espedizioaren lehenengo espazio-ibilaldian, 2013ko apirilaren 19an.
2013ko apirilaren 19an Romanenkok bere lehen espazio-ibilaldia burutu zuen Pavel Vinogradov kosmonautarekin batera, 6 ordu eta 38 minutuko EVA bat ISS-n konponketak egiteko 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* NASA Bio
* Roman Romanenkoren Spacefacts-ko biografia
Itsas luzoker arre

**Itsas luzoker arrea** (*Holothuria tubulosa*) Ozeano Atlantikoaren ekialdean bizi den itsas luzoker espezie bat da. Mediterraneoan aurkitzen den itsas luzoker ohikoena da.

Itsas ekosistemetan garrantzizko funtzioa betetzen du, sedimentuak garbitzen bait ditu eta gorotzetan elikagai organikoak uzten baititu.

## Taxonomia 
Johann Friedrich Gmelin naturalista alemaniarrak deskribatu zuen lehenengoz 1791. urtean.

## Deskribapena 
Luzoker baten itxura duen holoturia zilindrikoa da, azpialdean laua bada ere. 20-30 cm-ko luzera izan ohi du baina 40 cm-ko luzera eta 6 cm-ko diametroa har ditzake. 

Aurrealdeko muturrean ahoa du. Garro batzuk baditu elikagaia ahoratzeko baina hain txikiak dira ikustea ere zaila dela. Beste muturrean kloaka du eta bertatik kanporatzen ditu hondakinak.

Gorputzaren kolorea arre iluna da, batzuetan gorrixka edo more antzekoa izan daiteke. Azala lodia eta oso trinkoa da. Gorputz osoan triangelu zorrotzen itxurako punta bigunak ditu. Ez du Cuvierren tuturik. Mugitzen denean sedimentuak irensten ditu eta aurkitzen dituen elikagaiak xurgatzen ditu.

Ernaldutako arrautzetatik larbak ateratzen dira 24 orduren buruan eta pelagikoak direnez zooplanktonaren parte bihurtzen dira. Larba horiek alga mikroskopikotaz elikatzen dira eta tarteko hainbat estadio pasa ondoren itsas hondora jaisten dira eta azken metamorfosi baten bidez itsas luzoker gazte bihurtzen dira. 

## Ekologia 
Itsas ekosistemetan garrantzizko funtzioak betetzen ditu. Alde batetik bioerremediazioa egiten du, hau da, sedimentuak garbitzen ditu. Bestetik gorotzetan elikagai organikoak uzten ditu hesteetako mikroorganismoez josita eta horrela ingurunea ongarritzen du.

## Gastronomia 
Asia aldeko hainbat herrialdetan jaten da, Txinan, Hong Kongen, Singapurren, Malaisian, Japonian eta Hego Korean. Asia hego-ekialdeko herrialde horietan "superelikagai" kontsideratzen da horregatik.

Turkiarrek itsas luzokerra arrantzatzen dute eta Asiara esportatzeko eguzkitan edo labean lehortzen da edo izoztu egiten da. Abuztuan eta irailean arrantzatzea debekatu zen animaliaren ugalketa garaia delako. Eskariaren hazkunde horrek akuikultura jarduerak abiatu ditu.

Itsas luzoker lehortua berhidratatu egiten da eta zopatan edo gisatuta jaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mycena capillaripes

**Mycena amicta** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da,*Mycena capillaripes* Usain txarra eta tamaina txikia duelako, ez da kontsumitzen.

Sinonimoak: *Mycena langei*, *Mycena plicosa*, *Prunulus capillapires*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, koniko-kanpai itxurakoa, pruinaduna, ilerik gabea, zeharrargitsu ildaskatua, ertza oso zurbila eta palmatua lehortzean. Azal higrofanoa, gris zurbil kolorekoa edo marroi-grisa, erdian ilunagoa, gorrixka.

**Orriak:** Adnatuak, nahiko zabalak, marjinatuak, zurixkak (krema-gris kolorea), aldeetan marroi-gorri koloreko puntutxoekin, ertz iluna.

**Hanka:** 3 eta 7 cm bitarteko garaierakoa, barnehutsa, zuzena edo okerra, hauskorra, distiratsua, goia pruinaduna, gris-marroi kolorekoa, behean ilunagoa, oinarria zuntz zuriekin.

**Haragia:** Lixiba usainarekin edo nitroso usainarekin.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Mycena leptocephala* delakoak ez ditu orriak marjinatuak. *Mycena rubromarginata* espezieak, orrien ertza ilunagoa du, ez du usain nitrosorik eta usteltzen ari den egurrean hazten da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Koniferen azikuletan (larizio pinua, pinazi-pinua, karraskak). Batzuetan hostogalkorren orbeletan ere bai. Klima hezean. Espezie taldekoia.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Kanariak, Europa, Errusia, Israel, Iran, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wangechi Mutu

**Wangechi Mutu** (Nairobi, Kenya, 1972ko ekainaren 22a) Brooklynen (New York) bizi eta lan egiten duen artista bisual, margolari eta eskultore keniarra da.

## Biografia 
### Ikasketak 
Mutu Kenyako Kikuyu naziotik dator. Nairobiko eskola katoliko batean hezia, geroago United World College of the Atlantic eskolan ikasi zuen, Galesen. 1990eko hamarkadan New Yorkera joan zen, eta Arte Ederretan eta antropologian trebatu zen *New School for Social* Research-en eta *Parsons School of Art and Design* eskolan. 1996an *Cooper* Union for the Advancement-eko Science and Art titulua lortu zuen eta urte batzuk geroago Yaleko Unibertsitatean eskulturan maisutza jaso zuen (2000).

### Ibilbidea 
Muturen lana mundu osoko galerietan eta museoetan erakutsi da, besteak beste, San Francisco Museum of Modern Art, Miami Art Museum, Londresko Tate Modern, New Yorkeko Harlemeko *Studio Museum*, Düsseldorfeko *Kunst Palast Museoa*, Alemaniako Nasher Centro University.

## Erakustaldiak 
New Orleanseko Biurteko Prospektiban parte hartu zuen 2008an, eta Gwangjuko Biurtekoan, Hego Korean, 2004an.   

Ipar Amerikan egin zuen lehen banakako erakusketa *Art Gallery of Ontario*n inauguratu zen 2010eko martxoan. Eta lehena AEBko *Nasher Museum of* Art-en 2013ko martxoan egin zen *Wangechi Mutu: A Fantastic Journey*, Muturen 50 lan baino gehiagoko erakusketa, collage, bideo, marrazki zein eskulturez osatua. Urte horretako urrian eta 2014ko martxora arte, New Yorkeko Brooklyn Museum-eko A. Sackler Center for Feminist Art aretora eraman zuten erakusketa.

Bere lana erakusketa garrantzitsuetan aurkeztu dute, besteak beste, *The Great New York* PS1 Arte Garaikideko Zentroan eta New Yorkeko Arte Modernoko Museoa (MoMA), *Black President: The Art and Legacy of Fela Anikulapo-Kutien* New Museum of Contemporary Art, New York, eta Londresko Barbican Centre, *USA Today* Real de Londres. 

Galeria hauexek ditu ordezkari: New Yorkeko Barbara Gladstone, Susanne Vielmetter, Los Angelesko Los Angeles Projects eta Londresko Victoria Miro Gallery .

## Aintzatespenak 
* 2010eko otsailaren 23an, Deutsche Banken  urteko lehen artista izan zen. Saria banakako erakusketa  Berlingo Deutsche Guggenheim museoan izan zen. *My Dirty Little Heaven* izenburua izan zuen ikuskizunak, eta Bruselako Arte Garaikideko Wiels Zentrora (Belgika) joan zen, urte bereko ekainean.
* 2013an, BlackStar Zinemaldiko Publikoaren Saria eman zioten Filadelfian (Pennsylvania) "*The End of Eating Everything*" egiteagatik.
* 2017an, OkayAfrica 100 women plataformak, urtero 100 emakume afrikar hautatzen dituenak, sarituen artean sartu zuen Wangechi Mutu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* (ingelesez) Saatchi Gallerysobre Mutu
* (ingelesez) Mutu website
* (ingelesez) CNNk Mutu elkarrizketatu zuen.