Pterodaktilo

**Pterodaktilo** edo izen zientifikoa ***Pterodactylus*** (, *pterodaktylos,* ) pterosauroen generoa izan zen. Identifikaturiko aurreneko narrasti hegalaria izan zen. Fosil gehienak Alemania hegoaldean aurkitu dira, Solnhofen kareharrian (Bavaria), eta Jurasiko Berantiarrekoak dira (duela 150,8–148,5 milioi urte inguru). Europako beste hainbat tokitan eta Afrikan ere aurkitu dira pterodaktiloaren aztarna zatikatuak.

Haragijalea zen eta arrainak eta animalia txikiak ehizatzen zituen. Pterosauroen artean txikienetakoa zen eta *Pteranodon* eta *Quetzalcoatlus* baino lehenago bizi izan zen. Hegan egiteko muskulu eta azalezko mintz bat zeukan besoetako laugarren hatzetik hanketaraino zabaltzen zena.

## Aurkikuntzen historia 
### Mannheimgo fosila 
thumb|250px|Egid Verhelst II.ak egindako *P. antiquus*-ren grabatua, Cosimo Collinik argitaratua (1784)
Espezimen tipoa *Pterodactylus antiquus* da, aurkituriko fosil zaharrena hain zuzen ere. Cosimo Alessandro Collini zientzialari italiarrak deskribatu zuen 1784. urtean. Collini Mannheimgo "Naturalienkabinett" ("naturako bitxikerien kabinetea", natur historia museoen aitzindaria) instituzioko komisarioa zen eta Friedrich Ferdinand zu Pappenheim kondeak ekarri zion fosila 1780an azter zezan. "Naturalienkabinett" hau Bavariako Karlos Teodororen jauregian zegoen, Mannheimen. Aurrez, 1779an, perodaktiloen beste fosil bat deskribatu zen baina hasiera batean krustazeo gisa sailkatu zen harik eta 1856an Hermann von Meyerrek pterodaktiloa zela erabaki zuen arte. Pterodaktiloa animalia itsastarra zeneko ideiak hamarkada batzuk iraun zituen zientzialarien artean. 1830an Johann Georg Wagler zoologo alemaniarrak anfibioen inguruko testu batean perodaktiloaren hegoak hegatsak balira bezala ilustratu zuen.

250px|thumb|Hermanen ilustrazioa, pterosaurio baten aurreneko marrazkia.
1800an Johann Hermann naturalista alemaniar-frantsesak Georges Cuvier geologo handiari Colliniren fosilaren berri eman zion, izan ere Napoleonen ejerzitoak fosila hartu eta Parisera eraman zuela uste baitzuen. Bidalitako eskutitzetan esan zion berak zuzenean aztertzeko aukerarik ez zuela izan, baina ugaztuna zela pentsatzen zuela. Egin zuen marrazkian saguzar baten antzeko mintza egin zion eta pterodaktiloari hegoak ezarri zizkion aurrenekoa izan zen. Cuvier ados zegoen interpretazioarekin eta horrela argitaratu zuen: "Zalantzarik ez dago hatz luzeak mintz bati eusteko balio zuela, eta besoaren luzapenarekin hego handi bat egiten zuela".

Fosila ez zegoen ordea frantsesen eskuetan. Karlos Teodoro 1802an hil zen eta Johann Paul Carl von Moll baroiak Munichera eraman zuen. 1809an Cuvierrek von Moll-i fosila erakusteko eskatu zion baina honek galduta zegoela erantzun zion. Benetan ez zegoen galduta, Samuel Thomas von Sömmerringek zeukan hartuta berak ere aztertu nahi zuelako. 1812an Sömmerringek konferentzia bat eman zuen eta *Ornithocephalus antiquus* izenarekin deskribatu zuen, saguzar antzirudikoa, hegazti eta ugaztunen arteko espezie bat bailitzan. Cuvierrek ados egon gabe jarraitzen zuen eta urte berean *Ossemens fossiles* izeneko lanean narrastia izatearen argudio zabalak eman zituen.

### Adostasunaren bila 
250px|thumb|Sömmerringen *Ornithocephalus brevirostris* fosilaren marrazkia (1817)
1817an bigarren pterodaktilo bat aurkitu zen eta Sömmerringek *Ornithocephalus brevirostris* izena eman zion, mutur motzagoa baitzuen. Gaur egun argi dago pterodaktilo gaztea zela. Sömmerringek hezurduraren ilustrazio zehatza egin zuen eta pterodaktilo baten aurreneko deskribapen osoa izan zen. Bere pentsaerari jarraituz saguzarraren itxura eman zion ordea.

1860 arte benetan narrastiak zireneko adostasunik ez zen izan zientzialarien artean. 1888. urtean Richard Lydekker naturalista ingelesak pterodaktiloaren espezie tipoa *Pterodactylus antiquus* izendatu zuen eta Sömmerringen *Ornithocephalus antiquus* izena sinonimo gisa gelditu zen.

### Azken aurkikuntzak 
1998an *Perodactylus kochi* izeneko fosila aurkitu zen eta ehun bigunak zituen aurreneko fosila izanik informazio askoz zehatzagoa atera zuten zientzialariek. Lepoan piknozuntz tenteak zituela ikusi zen, hankako behatzen eta buztanaren artean "uropatagio" izena duen mintza zegoela aurkitu zen eta pelikanoen antzeko zaku bat ere bazuela ikusi zen.

Garai berean JME SOS 4784 zenbakidun fosila argi ultramorez aztertuta garezurrean gandor bigun marratu bat zuela ikusi zen eta erpeak estaltzen zituen keratina uste baino askoz luzeagoa, kurbatua eta zorrotza zela. Baraila luzeen puntan moko txiki bat bazuela ere ikusi zen.

## Deskribapena 
200px|thumb|Helduaren (berdea) eta gaztearen (urdina) tamainak gizakiarekin alderatuta.
### Tamaina 
30 fosilen hezurdura osoak gorde dira, gehienak pterodaktilo gazteak dira. *Pterodactylus antiquus* pterosauroen artean txikia zen, 1'04 metrotako batez besteko hego-zabalera zuen aurkitu den heldu bakarrak. Garezurraren gainean gandor bigun bat zuen, heldu ahala handitzen eta gogortzen zihoana.

### Gorputza 
Lepoa luzea zen eta ile gogorrez estalia zeukan atzealdea. Pterosauro guztien antzeko gorputza zuen. Enborra laburra zen eta beso oso luzeak zituen. Eskuetan hiru hatz aske zeuden eta laugarren hatzetik hasten zen muskuluz eta azalez egindako mintz zabala, hatzeko hankekin bat egiten zuena. Mintzari eusteko barnean kolageno zuntzak zituen eta kanpoaldean keratinazko konkor txikiak.

Hankak besoak baino askoz laburragoak ziren eta behatzen eta isatsaren artean ere mintza zeukan. Isatsa laburra zen eta horri esker lurrean mugitzea errazagoa egiten zitzaion eta airean hegaldia kontrolatzeko egokia ere bazen.

## Paleobiologia 
thumb|250px|Pterodaktilo baten ilustrazio artistikoa.
### Hazkuntza 
Hainbat adinetako fosilak aurkitu izanak hainbat espezie identifikatu eta deskribatzera eraman ditu zientzialariak, baina gaur egun espezie bakarra dela kontsideratzen da, *Pterodactylus antiquus.

### Mugimendua 
Hezurdura eta fosilen postura behatuta ikusten da pterodaktiloa lau hankatan ibiltzen zela, baina gai zen aurrealdea altxatu eta bi hankatan jartzeko, batez ere aireratzeko eta lurreratzeko orduan.

Besoak hegan egiteko eraldatuak zituen eta hegalari trebea zen, izan ere hegaldia kontrolatzeko hegoen tamaina eta forma erregulatzen zuen eta hankak eta isatsa ere mugitzen zituen. Hegalari akrobatikoa zen, planeatzen ere bazekiena.

## Sailkapena 
### Historian zehar izendaturiko espezieak 
[thumb|250px|*Pterodactylus antiquus*, Solnhofen kareharrian aurkiturikoa eta gaur egun [Arabako Natura Zientzien museoan ikusgai dagoena.]]
Berrehun urtetan zehar pterodaktiloak aldaketa handiak izan ditu sailkapen taxonomikoari dagokionez. Espezie ugari izendatu izan badira ere, gaur egun *Pterodactylus antiquus* da onartzen den espezie bakarra. Taula honetan duzue aurkituriko fosil guztien izendapena:

### Kokapena Pterosauroen barnean 
2014an Steven Vidovic eta David Martill paleontologoek filogenetikoki gertu zeuden archaeopterodactyloideak aztertu zituzten eta 2017an argitaratu zuten egindako sailkapena:

2018. urtean Longrich, Martill eta Andresek sailkapen berri bat egin zuten:

## Pterodaktiloa egungo kulturan 
Historiaurreko animalien artean ezagunenetako bat da eta hainbat liburu, film, telesail eta bideojokotan agertzen da. 

*Pteranodon* izeneko pterosauroari ere sarritan Pterodaktilo esaten zaio eta hori akatsa da. *Pteranodon*-a askoz handiagoa zen, 7 metrotako hego-zabalera baitzuen, eta hezurrezko gandor luze bat burutik atzerantz ateratzen zena. Horregatik hainbat filmetan pterodaktilo esaten bazaio ere *Pteranodon*-a da benetan ikusten dena*.''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak