open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Metaloide

**Metaloide** terminoa (grezieraz: *metallon* = metal eta *eidos*= pareko) kimikan erabiltzen da elementu kimikoak sailkatzen direnean. Propietate fisiko eta kimikoak erabiliz, taula periodikoko ia elementu guztiak sailka daitezke metal edo ez-metal gisa. Hala ere, badaude tarteko propietateak dituzten elementu gutxi batzuk, metaloide izenarekin ezagutzen direnak.

Ez dago terminoaren definizio hertsirik; zenbait ezaugarriren agerpena hartzen da kontuan elementu bat metaloidetzat hartzeko:
* normalean oxido anfoterikoak eratzen dituzte.
* normalean erdieroale gisa jokatzen dute (B, Si, Ge) erdimetalekin (esaterako, Sb-rekin).

*Metaloide* eta *erdieroale* kontzeptuak ez dira nahastu behar. Metaloide esatean, zenbait *elementuk* taula periodikoaren testuinguruan dituzten propietateak adierazten dira. Erdieroale hitzak zenbait *materialek* (aleazioak, konposatuak, etab. barne hartuz) dituzten propietate fisikoak adierazten ditu, eta bien artean ezaugarri komun gutxi batzuk besterik ez daude.

Metaloideen multzoan, oro har, ondoko elementu hauek sartzen dira:

* Boroa (B)
* Silizioa (Si)
* Germanioa (Ge)
* Artsenikoa (As)
* Antimonioa (Sb)
* Telurioa (Te)
* Polonioa (Po)

Elementu hauen alotropoek portaera anitza erakusten dute: batzuk metalen antzekoagoak, beste batzuk metaloideagoak, edo baita ez-metalikoak ere. Esaterako, karbonoaren kasuan, bere alotropoa den diamantea ez-metalikoa da, argi eta garbi; grafitoak, berriz, eroankortasun elektriko txikia erakusten du, metaloideek bezala. Fosforoak, eztainuak, selenioak eta bismutoak ere mugako portaera erakusten duten alotropoak dauzkate.

Taula periodikoaren itxura estandarrean, metaloideak borotik astatora doan lerro diagonalean ageri dira. Lerro honetako goi eskuinean dauden elementuak, lerrotik gero eta urrutiago, portaera ez-metalikoagoa daukate; behe ezkerreko elementuak, berriz, gero eta metalikoagoak dira. Metal txiroak ezkerrean eta azpian daude, eta ez-metalak eskuinean eta goian. Eskuineko zutabekoak halogenoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koldobika Jauregi

**Koldobika Jauregi** hauetako bat izan daiteke:

* Koldobika Jauregi edo Luis de Jauregi, *Jautarkol*, idazle errenteriarra (1896-1971).
* Koldobika Jauregi, eskultore alkizarra (1959-2024).
Serora

thumb|353x353px|Idiazabalgo Serotegiko azken serora, Bargotako ordenako erropekin jantzita.
**Serora** edo **andere serora** Euskal Herriko lanbide erlijioso tradizionala da. Horien eginkizuna hilerriak eta elizak zaintzea zen, eta apaizak zituen eskumenetako asko bere gain hartzen zituen. Herriko erlijio bizitzan serorak zuen garrantziak goi hierarkia katolikoari aurka izatea eragin zuen batzuetan.

## Aukeraketa 
Serora, emakumezkoa izateaz gain, alargun edo ezkongabea izaten zen. Gainera, parrokia edo elizetakoa herrikoa izan eta gehienetan herriak aukeratua izaten zen. Gaintzan, adibidez, herriak hainbat izen proposatzen zituen, eta ondoren aukeraketa egiten zen, batzuetan borondatez edo diru-truk. Apezpikuari komunikatzen zitzaion erabakia eta emakumea bizitza osorako lotzen zen bere zereginetara.

Ermita, ospitale edo santutegietan ere jarduten ziren.

## Etxea eta hilobia 
Elizak etxea ere jartzen zion serorari. Horrela, ez da zaila Euskal Herriko hainbat herritan bereziki elizatik gertu *serorarena*, *serorategi* edo antzekoak aurkitzea.

Hilobiari dagokionez ere, eta seroraren pertsonaiaren pisua nabarmenduz, leku probilegiatua izaten zuen eliza barruan. Adibidez, Saran, Axular erretorearen aldamenean aurkitzen da seroraren hilobia, aldarearen aurrean eta jauntxo eta aberatsen aurretik, ondorengo idatziarekin:

*Orai den seroraren eta izanen direnen jar lekua eta hobia*

## Funtzioak 
Garbitzaile lanez gain, askoz bestelako zereginak ere egiten zituen serorak elizan, hilerrian, eta herrian:

* elizen zainketa eta irekitze eta ixtea,
* ospakizunetarako behar ziren gauzen moldatzea,
* kanpaiak jotzeko ardura,
* agonia, heriotza eta elizkizunetan hainbat zeregin, baita jende horien etxeetan ere,
* hildakoaren etxean lanak,
* bataioetako zereginak,
* ezkontzetan parte hartze zuzena,
* errogatibetan.

Hainbat funtzio betetzerako orduan apaizak besteko pisua zeukaten serorek. Adibidez, heriotza baten ondoren gorpua eliz bidetik zihoala, bidegurutzetan apaizak edo serorak egiten zuen otoitz. Bestetan ere, ur bedeinkatua eraman eta bidegurutzetan botatzen zuen bedeinkatuz, apaizak bezala. Elizan bertan ere, bere pulpitoa zuen (seroraren pulpitoa), otoitz eta deboziozko irakurketak egiteko.

## Serorategiak 
[thumb|[Arbonako seroretxea (1763) ]]
[thumb|[Hiriburu (Lapurdi)|Hiriburuko serora-etxea]]
Gaur egun, 30 seroraenea geratzen dira Ipar Euskal Herrian zehar barreiaturik. Batzuk, Arbonako seroretxeakoa moduan, leku kultural bilakatu dira, eta han erakusketak antolatzen dira. Hiriburukoa 1991tik monumentu historiko kontsideratuta dago. Aitorpen bera dute Arbonakoek eta Bazkazanekoek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arbonako Anderesoraenia elkartearen webgunea
*  Serorak Debagoienean XVI-XVIII Liburua
*  Euskal Herriko Eginkizun Erlijiosoaren Inguruko Azterketa Diakronikoa: Serora eta bere laguntzaileak
*  Seroraren zereginak Gaintzan]
*  Arberatze-Zilheko Andere Seroraren bideoa
* Serorearen zerginak Beasainen
Bario

**Barioa** elementu kimiko bat da, **Ba** ikurra eta 56 zenbaki atomikoa dituena. Metal lurralkalino zilarkara da. Naturan ez da inoiz egoera puruan egoten, oso erreaktiboa baita airearekin. Bere oxidoari barital deritzo, eta urarekin eta karbono dioxidoarekin erreakzionatzen du. Naturan barioa duten mineralik arruntenak disolbaezina den bario sulfatoa, BaSO4 (barita), eta bario karbonatoa, BaCO3 (witherita), dira. Benitoita izeneko harribitxi arraroak barioa dauka. Barioa elementu berri bat bezala identifikatu zen 1772an, baina elektrolisiari esker 1808an metal bezala sailkatu zen. 

## Ezaugarri nagusiak 
### Propietate fisikoak 
Barioa metal zilar zuri leuna da, urre kolorezko itzalarekin erradiazio ultramorean. Bario metalaren zilar zuri kolorea azkar desagertzen da airearen oxidazioaren ondorioz, oxidoa duen geruza ilun bat sorturik. Barioak pisu ertaina eta eroankortasun elektriko handia ditu. inguruan dago, adibidez, estrontzioa elementu arinagoen artean dago (1.050 K edo 780 °C edo 1.430 °F) 

Metala erraz erasotzen dute azidoek, azido sulfurikoa salbuespen nabarmena da pasibazioak erreakzioa geldiarazten duelako, gainazalean dagoen bario sulfato disolbaezina eraturik. Barioa beste hainbat metalekin konbinatzen da (aluminioa, zinka, beruna eta eztainua barne), fase intermetalikoak eta aleazioak eratuz.

### Konposatuak 
Bariodun gatzak zuriak izan ohi dira solidoak direnean eta koloregabeak disolbatzen direnean. Bario hidroxidoa bario karbonatoa berotzean sortzen zuten alkimistek. Kaltzio hidroxidoak ez bezala, CO2 gutxi xurgatzen du disoluzio urtsuetan; beraz, ez da sentikorra atmosferaren gorabeherekiko. Propietate hau oso erabilgarria da pH-a kalibratzeko. 

Bariodun konposatuak sugar berde edo berde argi batekin erretzen dira, eta hori proba eraginkorra da bario konposatua detektatzeko. Kolorea lerro espektraletatik dator: 455,4; 493,4;  553,6 eta 611,1 nm. AEBetako EPAk uste du ez dela batere probablea barioa kartzinogenoa izatea irensten denean. Arnastutako hautsak barioaren konposatu disolbaezinak ditu, eta biriketan pilatu daitezke, baritosi izeneko gaitz onbera eraginez.

Bario karbonatoa errodentizida (pestizida mota bat da karraskariak akabatzeko erabili dena, adibidez, arratoiak eta saguak). Produktu hau erabiltzea zaharkitutzat jotzen bada ere, oraindik ere erabiltzen da herrialde batzuetan.  

## Erreferentziak
Fasnia

**Fasnia** Tenerife uhartean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.

## Kanpo estekak 
*  Fasniako Udalaren webgunea
Güímar

**Güímar** Tenerife uhartean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian dagoen udalerri kanariarra da.

## Klima 

## Pertsonaia ezagunak 
* Pedro Guerra (1966-), abeslaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Guimarreko Udalaren webgunea
Hego Georgia

**Hego Georgia** (gaztelaniaz *Isla de San Pedro* ere deitua) Hegoaldeko Georgiak uhartediaren uharte nagusia da. Lehen baleak harrapatzeko postua zen eta orain britaniar ikerketa postua. Grytviken herrixka lurraldearen hiriburutzat hartu daiteke nahiz eta bertoko biztanlerik izan ez.

## Politika 
Bere jabetza, Malvinak bezala, auzitan dago Erresuma Batua eta Argentina artean.

Erresuma Batuak bere itsasoz bestaldeko lurraldetzat dute Hegoaldeko Georgiak eta Hegoaldeko Sandwichak (*South Georgia and the South Sandwich Islands*).

## Geografia 
Malvinetatik 1.390 kilometrotara hego-ekialdera dago; bere 160 kilometroko luzerako eta 30 kilometroko zabalerako lurraldea nahiko menditsua da eta izotzez beterik dago. Mendirik altuena 2.934 metroko Paget mendia da. Klima hotza da oso; kostaldean batez besteko tenperaturak neguan (abuztua) 0º-koak dira eta udan (urtarrila) 10º-koak, baina arraroa da -10º baino gutxiagokoak ikustea.

## Ikus, gainera 
* Hegoaldeko Georgiak

## Kanpo estekak
Hegoaldeko Georgiak

**Hegoaldeko Georgiak** britainiar kontrolpean dagoen uhartedi azpiantartiarra da. Auzitan dago uharteen jabetza, Erresuma Batuak bere itsasoz bestaldeko lurraldetzat dituzte *Hegoaldeko Georgiak eta Hego Sandwich uharteak*. Argentinak, bere aldetik, Hego Atlantikoko Uharteak izeneko barrutiaren zatia direla aldarrikatzen du, Tierra del Fuego, Antartida eta Hego Atlantikoko Uharteak izeneko probintziaren barne.

## Banaketa 
Bere 3.850 km² arean zenbait uharte badaude:
* Hego Georgia, baita ere *San Pedro* izenekoa, 160 kilometroko luzera eta 30 kilometroko zabalera duena.
* Willis uhartetxoak.
* Pajaro/Bird uhartea.
* Annenkov uhartea.
* Pickersgill uhartea.
* Green uhartea.
* Cooper uhartea.
* Etabar
Hego-ekialdera bidean 72 kilometrotara dagoen Clerke arrokak ere Hegoaldeko Georgietako eskualdean daude nahiz eta uhartedian egon ez.

## Geografia 
Uharteak 54º eta 55º hego paralelo eta 35º45' eta 38º23' mendebal meridiano artean daude, Malvinetatik 1.300 km hego-ekialderantz eta Estatuen Lurraldetik 1.700 km ekialdera.

Bere orografia mendiz beteta dago, altuena 2.934 metroko Paget mendia izaki. Urtean zehar, elurraz beteta dagoenez badaude bisustegi asko, handiena *Nordenskjold* izenekoa. Ipar kostaldean fjord ugari daudenez, baleazaleek erabili dituzte.

## Biztanle 
2005eko apririlean ez zegoen biztanleria finkorik uhartedian. Kokaleku nagusia *British Antarctic Survey*ren ikerketa postuak *King Edward Point* izena du eta gehienez 18 pertsona izan dezake. Antzinako Grytviken norvegiar eta argentinar balezale faktoriaren gertu dago. Badago beste postu bat Pajaro/Bird uharteko Jordan senadian gehienez beste 8 pertsona izan daitekeena.

Hori dela eta, neguan 11 - 12 pertsona izatetik udan 26 izatera pasatu da.

## Historia 
Nahiz eta badaude batzuk Amerigo Vespucciok XVI. mendean aurkitu zituztela esaten dutenak, lehenengo bisitaria 1675ko apirilean Antony de la Roché ingelesa zen. Lehenengo miaketa dokumentatua 1756an Gregorio Jerezek espainiarrak egin zuen eta «San Pedro uharteak» izena jarri zioten.

James Cook kapitainak lehenengo lehorreratzea egin zuen , 1775ko urtarrilaren 17an, eta Georgia izena jarri zion, Erresuma Batuko George III.aren omenez eta britainiarren jabetza aldarrikatu zuen.

1904 eta 1966 artean, argentinarrek bere uretan baleak harrapatu zituzten, Grytviken eta Leith badian faktoriak finkatuz.

1982ko Malvinetako Gerrak ondorioak ere ekarri zizkien Hegoaldeko Georgiei.

## Argazki galeria 

File:Cook-1777.jpg
File:Thatcher-Peninsula.jpg
File:Grytviken church.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haranburua

**Haranburua** Sarako udalerriko auzoa da, Lehenbizkairen hegoaldean hain zuzen ere.

## Ikus, gainera 
* Sara

## Kanpo estekak 
* Haranburuko etxeak errepidetik ikusiak, Google Street View-n.
Mammuthus trogontherii

**Songhua ibaiko mamuta** (***Mammuthus sungari***), **Shokako mamuta** izenarekin ere ezaguna, bizi izan den mamutik handiena izan zen. Ibaraki Natur Museoan 5,1 metro garaierako espezimen bat begiztatu daiteke. Hamazazpi tona baino astunagoa izan zitekeen, hots, inoiz izan den lur gaineko ugaztunik handienetakoa - Indricotherium mitikoa baino txikixeagoa-.

Txina iparraldean bizi izan zen duela 100.000-10.000 bat urte. Gobi basamortuan aurkitu dira fosilak.

## Erreferentziak 
Asier Larramendi & Rubén (2007): "Historia aurreko ugaztunen zama kalkulatzen" Villaseca C. laguntzarekin.

## Kanpo estekak 
*  Atesako liburutegia
*  Ibaraki nature museum
Puerto de la Cruz

**Puerto de la Cruz** Tenerife uhartearen iparraldean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian dagoen udalerri kanariarra da (Espainia).

## Geografia 
La Orotavako haranean dago.

### Klima 
## Ekonomia 
Turismoa eta industria (eraikuntzarako gaiak, janari industria) dira ekonomia jarduera nagusiak. Loro Parque izeneko zoologikoa bertan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Puerto de la Cruzko Udalaren webgunea
Karolinak

**Karolinak** () Mikronesiako uhartedia da, Ozeano Bareko mendebaldean. 1.194 km² area du eta 126.000 biztanle. Ia mila atoloi eta uhartez osatuta dago, batzuk sumendizko lurrak, ekuatorearen iparraldean.

Uhartediaren uharte nagusiak hauek dira:
* Ponape, handiena,
* Truk,
* Kusaie,
* Yap eta
* Palau.

Lehenengo laurak, ekialdekoak, Mikronesiako Estatu Federatuak sortu dute eta , mendebaldekoa, Palauek errepublika askea sortu du.

## Historia 
1526ko abuztuaren 22an, Toribio Alonso de Salazarrek, esploradore espainiarra, San Bartolome edo Taongui uhartea ikusi zuen lehendabiziko europarra zen. 1528ko urtarrilaren 1ean Alonso de Saavedrak Uluti uharteak. Gero espainolek berriro 1542an, 1543an, 1545an eta 1565an Migel Lopez Legazpikoa euskalduna.

Urte haietan gaztelaniaz *Islas de las Hermanas* (Arreben uharteak), *Hombres Pintados* (Gizon margotuak) eta *Los Jardines* (Lorategiak) izenak zituzten, 1686an Francisco de Lezcanok Yap uhartera heldu eta Karolinak izena jarri uhartediari Espainiako Karlos II.aren omenez: izena Palau, Marshall uharteak eta Gilbert uharteentzako zen.

Hurrengo mendeetan uharteak ez ziren kontutan hartu Europako politikan, 1885ko abuztuan, Alemaniak Yap uhartean postu bat jarri eta Karolinen jabetza aldarrikatu arte. Leon XIII.a aita santuak estatu bien artean bitartekotza egin zuen eta Espainiaren jabetza onartu zen.

1898an Estatu Batuak Espainia mendean hartu zutenean, Guam Marianetan galdu eta, 1899ko otsailaren 12an gainontzeko Marianak, Karolinak eta Palau Alemaniari saldu zizkion 25 milioi pezetaren truke.

Japoniak 1914an uhartedia okupatu zuen eta 1920 Nazioen Liga jabetza onartu zuen. Bigarren Mundu Gerran, AEBek uhartedia okupatu zuen eta 1947 eta 1986 artean administratu zuen. 1986an, Mikronesiako Estatu Federatuek bere independentzia aldarrikatu zuten. Palauk ez zuen federazioan sartu eta 1994an independentzia lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haut-Sassandra

**Haut-Sassandra** Boli Kostako 19 probintzietako bat da. Bere hiriburua Daloa da. 15.200 kilometro koadroko azaleran 1.354.028 biztanle ditu.

## Kanpo estekak
Alias (telesaila)

***Alias*** telebistan emateko telesail estatubatuarra da, ABC telebista kateak irailaren 30etik 2006ko maiatzaren 22 arte igorri du.

SD-6 gaizkile elkarteak telesailaren protagonista,Sydney Bristow (Jennifer Garner), errekrutatuko du CIAko sail sekretu bat dela esanez eta diru beltzetik finantzatuz. Sydney, iruzurraz konturatzean, benetako CIAren egoitzara joan, eta bertan agente bikoitza izateko proposatuko diote, SD-6 elkartea desegiteko. Bertan, bere aita, Jack Bristow (Victor Garber), ere agentziako agente bikoitza zela jakingo du.

Rambaldiren tramankulu eta asmakizunetaz ari da argumentuaren zati handi bat. Arkitektoa, profeta eta zientzia gizona XV. mendean, aparteko abilezia izan zuen eta etorkizunerako hainbat tramankulu eta iragarpen utzitakoa; ondoren nazioarteko gaizkile talde ugarik lortu edo erabili nahi izan dituztenak beraien probetxuan.

## Aktore eta pertsonaiak 
* Jennifer Garner = Sydney Bristow
* Victor Garber = Jack Bristow
* Ron Rifkin = Arvin Sloane
* Michael Vartan = Michael Vaughn
* Carl Lumbly = Marcus Dixon
* Kevin Weisman = Marshall Flinkman
* Lena Olin = Irina Derevko
* Melissa George = Lauren Reed
* Greg Grunberg = Eric Weiss
* David Anders = Julian Sark
* Bradley Cooper = Will Tippin
* Merrin Dungey = Francie Calfo / Allison Doren
* Mía Maestro = Nadia Santos
* Rachel Nichols = Rachel Gibson
* Élodie Bouchez = Renée Rienne
* Balthazar Getty = Thomas Grace
* Amy Acker = Kelly Peyton

## Kanpo estekak
Santa Úrsula

**Santa Úrsula** (gaztelaniaz eta ofizialki *Santa Úrsula*) Tenerife uhartean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian dagoen udalerri kanariarra da.

## Kanpo estekak 
*  Santa Ursulako Udalaren webgunea
Hego Shetlandak

200px|thumb|Hego Shetland uharteen kokapena
**Hego Shetlandak** Hego Ozeanoan dagoen uhartedia da. Penintsula antartikotik 120 kilometrotara dago, Hego Amerikako hegoaldean, Drake pasabidea iparraldean eta Bransfieldeko itsasartea hegoaldean dituenak. 3.687 km² area dute. Lekurik altuena Smith uhartean dagoen 2.105 metroko Foster mendia da.

1818an Juan Pedro de Aguirrek Argentinako gobernuari eskatu zion berak deitutako *Decepción* edo Etsipen uhartedian arrantza egitea; 1819an William Smithek uhartedia aurkitu eta gaur egungo izena jarri zion.

Argentinak 1943tik Argentinar Antartikoaren zati bat direla aldarrikatzen du, Tierra del Fuego, Antartida eta Hego Atlantikoko Uharteak probintzian; Txilek 1940tik Txiletar Antartikoaren zatia direla aldarrikatzen du, Erresuma Batuak 1908tik Britainiar Antartikoan kokatzen du. Galdapen guztiak, ostera, eten daude 1959ko Itun Antartikoa dela eta. Itunaren arabera, uhartediaren jabetza ez da auzitua ezta onartua ere.

Hego Shetland uharteetan hamaika uharte daude:

thumb|440px|Hego Shetland uharteen mapa

* Clarence uhartea
* Elefante uhartea
* George erregearen uhartea
* Nelson uhartea
* Robert uhartea
* Greenwich uhartea
* Livingston uhartea
* Deception uhartea
* Snow uhartea
* Smith uhartea
* Low uhartea

Lurraldearen %80 glaziarez beteta dago.

## Kanpamentu zientifikoak 
Uhartedian 12 herrialdeen 17 kanpamentu zientifikoak daude. Haietatik hamar George erregearen uhartean, Txileko *Eduardo Frei* aeroportua hortxe baitago.

Hauek dira kanpamentuak:

**George erregearen uhartea:**
*  - Jubany kanpamentua (1953z geroztik). Iraunkorra.
*  - Ferraz Komandantearen kanpamentua (1984z geroztik). Iraunkorra.
*  - Eduardo Frei Montalva presidentearen kanpamentua (1969z geroztik). Iraunkorra.
*  - Julio Escudero irakaslearen kanpamentua (1994z geroztik). Iraunkorra.
*  - Harresi Handiaren kanpamentua (1985z geroztik). Iraunkorra.
*  - King Sejong kanpamentua (1988z geroztik). Iraunkorra.
*  - Machu Picchu kanpamentua (1989z geroztik). Uda.
*  - Henryk Arctowski kanpamentua (1977z geroztik). Iraunkorra.
*  - Bellingshausen kanpamentua (1968z geroztik). Iraunkorra.
*  - Artigas kanpamentua (1984z geroztik). Iraunkorra.

**Greenwich uhartea:**
*  - Arturo Prat kapitaniaren itsas-kanpamentua (1947z geroztik). Iraunkorra.
*  - Pedro Vicente Maldonado kanpamentua (1990z geroztik). Uda.

**Livingston uhartea:**
*  - Ohrideko Klemente deunaren kanpamentua (1988z geroztik). Uda
* 29px| Txile/AEB - Shirreff kanpamentua (1990z geroztik). Uda.
*  - Joan Karlos I.aren kanpamentua (1988z geroztik). Uda.

**Deception uhartea:**
*  - Gaztelako Gabriel kanpamentua (1989z geroztik). Uda.
*  - Decepcion kanpamentua. Uda.

## Argazki galeria 

File:Cornwallis_Antarctica.jpg
File:Canoas_entre_el_hielo.jpg
File:Deception-Tourists.jpg
File:Collins_Harbor_100_9687.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Shetlandak

## Kanpo estekak
Candelaria

**Candelaria** hurrengo gauzak izan daiteke:

## Geografia 
###  
* **Candelaria**, Misionesko probintziako udalerria.
* **Candelariako departamendua**, Misionesko probintzian.
* **Candelaria**, Ayacucho departamenduko herria, San Luisko probintzian.
* **Candelaria Sur**, Totoralgo departamenduko herria, Cordobako probintzian.
* **Villa Candelaria** edo **Candelaria Norte**, Rio Secoko departamenduko herria, Cordobako probintzian.
* **La Candelaria**, Ancastiko departamenduko herria, Catamarcako probintzian.
* **La Candelaria**, La Candelariako departamenduko herria, Saltako probintzian.
* **La Candelariako departamenduko**, Saltako probintzian.

###  
** **Candelaria**, Rio Grande do Sul estatuko udalerria.

###  
* **Candelaria** Santa Cruz Tenerifeko probintziako udalerria.

###  
* **Candelaria**, Quezon udalerriko auzoa.

###  
* **Candelaria**, Guatemala Hiriko barrutia.

###  
* **Candelaria Uhartea**, Hego Sandwicheko uhartedian.

###  
** **Candelaria**,Campecheko udalerria.
** **Candelaria**, Chiapaseko herria.

###  
* **Candelaria**, Valle del Cauca departamenduko herria.
** **La Candelaria**, Bogotako barrutia.
** **La Candelaria**, Medellingo komuna eta auzoa.

###  
* La Candelaria''', Caracasko parrokia.
Candelaria (Kanariak)

**Candelaria** Tenerife uhartean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da. Udalerriak 25.140 biztanle ditu, hiri hau ospetsua da Candelaria Ama Birjina zaindariaren irudia zuen Kanariak delako.

Hiri honetan alderdi nagusiak otsailaren 2 eta abuztuak 15, Candelaria Ama Birjina (*Virgen de la Candelaria*) eguna da. Gaur erromes guztien toki Tenerife eta Kanaria Uharteetan gainerako patroiaren omenezko festa handia ospatzeko datoz. Candelaria Kanariar Uharteetan for erromesaldi gune garrantzitsuena da.

Ama Birjinaren irudia Gure Candelaria baino gehiago 5.000 pertsonentzako lekua duen tenplu handia Andre Mariaren basilika aldarearen gainean.

Image:Candelaria BW 1.JPG|Basílica de Nuestra Señora de la Candelaria, innen
Image:Candelaria BW 2.JPG|Basílica de Nuestra Señora de la Candelaria, Virgen de la Candelaria
Image:Candelaria BW 3.JPG|Basílica de Nuestra Señora de la Candelaria, Kuppel
Image:Candelaria BW 4.JPG|Basílica de Nuestra Señora de la Candelaria, außen

## Biztanleriaren bilakaera
### Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Candelariako Udalaren webgunea
Alajeró

**Alajeró** (gaztelaniaz eta ofizialki *Alajeró*) Gomera uhartean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.

## Biztanleria 
## Kanpo estekak 
*  Alajeróko Udalaren webgunea
Vallehermoso (argipena)

**Vallehermoso** hitzarekin hurrengo artikuluak topa ahal dituzu:

* **Vallehermoso** - Kanarietako udalerria.
* **Vallehermoso** - Filipinetako udalerria.
* **Sacyr Vallehermoso** - Espainiako enpresa.
* **Vallehermoso**, Burgos probintziako Valle de Mena haraneko herria.
Gonzalo Nardiz

**Gonzalo Nardiz Bengoetxea** (Bermeo, 1905eko azaroaren 25a - Bilbo, 2003ko urriaren 25a) euskal herritar politikaria zen, Bigarren Errepublikan Eusko Jaurlaritzako nekazaritza sailburua izandakoa.

## Biografia 
EAE-ANVko militantea izan zen sortu zenetik, eta gaztetandik hasi zen politikan, atzerrian frantsesa eta ingelesa ikasi ondoren. Bermeoko zinegotzi izan zen monarkiaren aurkako blokeak aukeratua.

Espainiako II. Errepublikaren urteetan Estatutuaren plebiszitua antolatu zuen taldean parte hartu zuen Bizkaiko Foru Aldundian.

Espainiako Gerra Zibila hasi zenean Bizkaiko Defentsa Batzordean kargu bat izan zuen, eta handik Jose Antonio Agirrek pertsonalki aukeratu zuen 1936ko urriaren 7an sortu zen Eusko Jaurlaritzako nekazaritza sailburu izateko. EAEko partaide bakarra gobernu hartan. Gerrak Euskal Herrian iraun zuen bitartean armamentu eta tropen horniketa komisarioa ere izan zen. Jaurlaritza hartan sektore abertzalearen eta ezkertiarraren arteko zubi-lan politikoa egin zuen.

Erbestetik 1979ko maiatzean itzuli zen Nardiz. Harrezkero, Bilbon bizi izan zen, 2003an hil zen arte. Nardizen itzuleraren unean, haustura gertatu zen bere alderdian, Eusko Abertzale Ekintzak ez baitzuen onartu Gonzalo Nardizen jokaera une politiko hartantxe Eusko Jaurlaritza berriari agintea emateko, alderdiak hauteskundeak eskatzen zituelako Legebiltzarra eta Euskal Jaurlaritza berriak osatzeko.
 
Alderdikideek Nardizi bere dimisioa eskatu zioten, baina berak ez zuen onartu kargua uztea, eta desadostasun hauen ondorioz, Nardiz EAE-ANVtik egotzia izan zen. Leizaola lehendakariak gainera ez zuen onartu, Eusko Abertzale Ekintzaren eskaerari muzin eginez, Nardiz bere postutik kentzea, eta beste ekintzale bat Sailburua izendatzea. Nardizen jokaera honek istiluak ekarri zituen EAJ eta EAE-ANV alderdien artean.

Geroztik Nardizek, EAE-ANVko zenbait kideekin batera, Eusko Abertzale Ekintza Historikoa alderdia sortu zuen, baina alderdi berriaren ibilbidea eta presentzia politikoa hutsa izan zen. Militantzia ekintzaleak EAE-ANVrekin jarraitu zuen, eta sigla berriak soilik EAJ alderdiaren babesa jaso zuen.

2003an, hil ondoren, Eusko Jaurlaritzak *Gonzalo Nardiz Bengoetxea Saria* sortu zuen, nekazaritzako eta arrantzako sektoreetan ibilbide profesionalak saritzeko urtero.

## Errreferentziak 
## Kanpo estekak
Txingudi Telebista

**Txingudi Telebista** Irundik emititzen duten telebista katea, gaztelaniaz eta euskaraz egindakoa.

## Ikus, gainera 
* Txingudi

## Kanpo estekak 
*  Txingudi Telebista
Barlovento

**Barlovento** ondorengo lekuetako bat izan daiteke:

# **Barlovento**. La Palma uharteko eta Kanarietako udalerria, Espainian.
# **Barlovento**. Venezuelako eskualdea, Miranda estatuan kokatzen dena.
# **Barlovento uharteak**: Cabo Verdeko uharteak.
# **Haizealdeko uharteak**: Antilla Txikietako uharte multzoa.
Bat-hiru

**"Bat-hiru"** Mikel Laboak 1974an kaleratutako disko bikoitza da. Jatorriz hiru disko ziren baina garaiko zentsurak oso bat zentsuratu zuen; hortik dator lanaren izenburua, falta zen zenbakia zentsuratua izan zela adierazteko. Disko honek euskal musikari bide berriak ireki zizkion. Une hartako musika panoraman kanten planteamendua berritzailea zen erabat nahiz eta kasu askotan tradizioko abestiak izan. Horregatik, polemikoa gertatu zen jende askok ulertu ez zuelako.

## Abestiak 
# Txinaurria
# Lanikan ezin egin
# Gogo eta gorputzaren zilbor-hesteak
# Haize hegoa
# Ama hil zaigu
# Urtsua, uda
# Baztan
# Pasaiako herritik
# Bedeinkatua
# Juaneteak
# Gure Bazterrak
# Baga, biga, higa
# Haika mutil
# Txoria txori
# Zaude lasai
# Bereterretxen khantoria
# Xori erresiñula
# Oies errondan dabil
# Gernika, Lekeitio

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Diskoa entzungai "Musikaz Blai" webgunean
Lau-bost

**"Lau-bost"** Mikel Laboak 1980an plazaratutako diskoa da.

## Abestiak 
# Kantuz (Hitzak eta musika: Jose Mendiage)
# Liluraren kontra (Hitzak: Bertolt Brecht-Musika: Mikel Laboa)
# Nahiz eta heriotza (Hitzak: JosAnton Artze-Musika: Mikel Laboa)
# Xoxo beltza (Hitzak eta musika: Herrikoiak)
# Izarren hautsa (Hitzak: Xabier Lete-Musika: Mikel Laboa)
# Besterik ezagutu ez eta... (Hitzak: JosAnton Artze-Musika: Mikel Laboa)
# Komunikazio-Inkomunikazio (Lekeitio 5) (1976-77)(Mikel Laboa)
# Ama(Musika eta hitzak: Otsobi)
# Dialektikaren laudorioa (Lekeitio 3) (1971) (Hitzak: Bertolt Brecht-Musika: Mikel Laboa)
# Oi Pello Pello(Musika eta hitzak: Herrikoiak)
# Langile baten galderak liburu baten aurrean (Hitzak: Bertolt Brecht-Musika: Mikel Laboa)
# Herria eta hizkuntza (Hitzak: Xalbador-Musika: Mikel Laboa; George Brassens-i gorazarrea)
# Haizea dator ifarraldetik  (Hitzak eta musika: Xabier Lete)
# Xoxo beltza (Hitzak eta musika: Herrikoiak)
# Orreaga (Lekeitio 6) (1978)(Musika: Mikel Laboa)
# Martxa baten lehen notak  (Hitzak: JosAnton Artze-Musika: Mikel Laboa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Lau-Bost»&#x20;*www.badok.eus*
Sei (Mikel Laboa)

**"Sei"** Mikel Laboak 1985ean kaleratutako diskoa da.

## Abestiak 
# Bentara noa.
# Ihesa zilegi balitz.
# Estudioa.
# Gaztetasuna eta zahartasuna.
# Denbora galduaren bila.
# Negu hurbilak.
# Lizardi.
# Sorterriko koplak.
# Haika mutil.
# Itsasoa eta lehorra.

## Kanpo estekak 
* 6 albuma MIkel Laboa, Badok.eus
* Diskoa entzungai "Musikaz Blai" webgunean
Lekeitioak

***Lekeitioak*** Mikel Laboaren diskoa da, 1988an kaleratua. Onomatopeiaz eta ohiuz eginiko abestiak (lekeitioak) biltzen ditu.

2007an berrargitaratu zuten CD formatoan.

## Abestiak 
# Baga-Biga-Higa (Lekeitio 2)
# Dialektikaren laudorioa (Lekeitio 3)
# Haika Mutil (instrumentala)
# Gernika (Lekeitio 4)
# Trikitixa
# Komunikazio-inkomunikazioa (Lekeitio 5)
# Orreaga (Lekeitio 6)
# Itsasoa eta lehorra (Lekeitio 7)

## Kanpo estekak 
*  2007ko berargitarapenari buruzko albistea Deia egunkarian.
Garafía

**Garafía** La Palma uhartean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da. Roque de los Muchachosko Behatokia bertan dago.

## Biztanleria 
## Kanpo estekak 
*  Garafiako Udalaren webgunea
Hamabi (Mikel Laboa)

**"Hamabi"** Mikel Laboak 1989an kaleratutako diskoa da.

## Abestiak 
# *Lore sortu orduko.
# *Kirru.
# *Gaberako aterbea.
# *Round midnight.
# *Lili bat.*
# *Galderak.
# *Antzinako bihotz.
# ''Cherokee.

## Kanpo estekak 
* Diskoa entzungai "Musikaz Blai" webgunean
Hamalau (Mikel Laboa)

**"Hamalau"** Mikel Laboak 1994an kaleratutako diskoa da.

## Abestiak 
# Hegazti errariak.
# Nao es tu facultade de sentir.
# Goizuetan.
# Assentiré de grat.
# Oroitzen zaitudanean ama.
# Gure oroitzapenak.
# Baga-biga-higa.
# Baga-biga-higa (II).
# Mugak.
# Geure bazterrak.

## Kanpo estekak 
* Diskoa entzungai "Musikaz Blai" webgunean
Mikel Laboa zuzenean

***Mikel Laboa zuzenean*** Mikel Laboak 1997an kaleratutako diskoa da, kontzertuan grabatua.

## Abestiak 
# Ihesa zilegi balitz.
# Goizuetan.
# Galderak.
# Lizardi.
# Gaberako aterbea.
# Komunikazio-inkomunikazio.
# Baga-biga-higa.
# Baga-biga-higa (II).
# Lili bat.
# Txinaurria.
# Antzinako bihotz.
# Mugak.
# Gure bazterrak.

## Kanpo estekak 
* Diskoa entzungai "Musikaz Blai" webgunean
Los Llanos de Aridane

**Los Llanos de Aridane** La Palma uhartean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian dagoen udalerri kanariarra da. **Nuestra Señora Reina de Las Nieves y los Remedios de Los Llanos de Aridane** da bere antzinako izena. Bere 20.760 biztanleei esker, uharteko udalerririk jendetsuena da, Santa Cruz de La Palma hiriburua den arren.

## Auzoak 
* Los Llanos (3.606 bizt.)
* Argual (2.645 bizt.)
* Retamar (2.585 bizt.)
* Montaña Tenisca (2.567 bizt.)
* Los Barros (2.109 bizt.)
* Triana (1.806 bizt.)
* La Laguna (1.589 bizt.)
* Todoque (1.406 bizt.)
* Puerto Naos (970 bizt.)
* Las Manchas (884 bizt.)
* Tajuya (728 bizt.)

## Klima 
## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Los Llanos de Aridaneko Udalaren webgunea
Zuzenean II - Gernika

**"Zuzenean II- Gernika"** Mikel Laboak 2000. urtean kaleratutako diskoa da, Donostiako Orfeoiarekin batera kontzertuan grabatutakoa.

## Abestiak 
# Elgeta.
# Txinaurria.
# Gure hitzak.
# Ezpatadantza.
# Kiromantzidxa.
# Gernika-Lekeitio.
# Txoria txori.
# Baga-biga-higa.

## Kanpo estekak 
* Diskoa entzungai "Musikaz Blai" webgunean
Xoriek - 17

**"Xoriek- 17"** Mikel Laboak 2005ean kaleratutako diskoa da.

## Abestiak 
# Galderak.
# Sustraiak han dituenak.
# Langile baten galderak liburu baten aurrean.
# James Joyce in memoriam.
# Billy Holiday in memoriam.
# Ne me quitte pas.
# Piedra y camino.
# Loa-loa.
# Orduan.
# Xoxo beltza.
# Agonia-Hilzoria.
# Negua.
# Xoriak (Xorien ihesa).
# Txoria txori (instrumentala).

## Kanpo estekak 
* Diskoa entzungai "Musikaz Blai" webgunean
El Paso

**El Paso** ondorengo lekuetako bat izan daiteke:

# **El Paso**. La Palma uharteko eta Kanarietako udalerria, Espainian.
# **El Paso**. Ameriketako Estatu Batuetako hiria, Texasen.
# **El Paso**. Kolonbiako hiria.
Puntagorda

**Puntagorda** La Palma uhartean eta Santa Cruz Tenerifeko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.

## Biztanleria 
## Kanpo estekak 
*  Puntagordako Udalaren webgunea
* Pagina de Puntagorda
* Blog de Puntagorda
* Estacion meteorologica en Puntagorda
Emak Bakia (1926ko filma)

***Emak Bakia*** (euskaraz jatorrizkoan) Man Ray zinemagileak 1926an egin zuen film esperimentala da. Rayografoak, esposizio bikoitzak eta fokuratze teknikak erabili zituen. Lapurdiko kostaldeko etxe bat da Emak Bakia, eta filmaren plano batzuetan agertzen da. Oskar Alegria zinemagile nafarrak dokumentala egin zuen 2012an (*Emak Bakia baita*), etxea eta Rayren filma elkarlotuz.

## Sinopsia 
*Emak Bakiak* fluidoen mekanikako elementuak erakusten ditu, biraka dabiltza objektua eta eguneroko objektuek izan ditzaketen erabilera hutsalak agertzen ditu. Alice Prin (Montparnasseko Kiki) aktoreak kotxe bat eramaten du hirian zehar. Filmaren erdialdean Jaques Rigaut emakume jantziekin agertzen da. Ondoren filmean *La raison de cette extravagance* jartzen du (*nabarmenkeri honen arrazoia*). Ondoren kotxe bat iristen da eta pertsona bat jaisten da maleta batekin eraikin batean sartuz. Maletan krabatak daramatza eta erditik mozten ditu. Ondoren hauen esposizio bikoitzak agertzen dira.

## Oharrak 
Filmean Pablo Picassoren eskulturak agertzen dira eta Man Rayren beraren objektu matematikoak. Filma estreinatu zenean buruko mina ematen ziola zioen ikusle baten eta isiltzeko eskatu zion beste baten artean borrokaldia izan zen.

## Kanpo estekak 
* *Emak Bakia* filma, online ikusgai.
Alice Prin

**Alice Ernestine Prin** (Chatillon-sur-Seine, Borgoina, Frantzia, 1901eko urriaren 2a - Sanary-sur-Mer 1953ko martxoaren 23a) frantziar modelo, gaueko-klubeko abeslari, aktore eta margolaria izan zen. Normalki *Kiki* izena erabiltzen zuen baina batzuetan *Reine de la Montparnasse* eta *Montparnasseko Kiki* moduan ere ezaguna zen. 1920ko hamarkadan Parisko kulturaren askatasunean lagundu zuen. 1996n Billy Kluver eta Julie Martinek eginiko biografia batean "mende hasierako emakume independenteetan lehenengoetarikoa izan zela" esaten dute.

## Egindako lanak 
Kiki Montparnassen artista eta modelo ezaguna bilakatu zen, Chaim Soutine, Tsuguharu Foujita, Francis Picabia, Jean Cocteau, Alexander Calder, Per Krohg, Hermine David, Pablo Gargallo, Mayo, eta Toño Salazarrentzat lan egin zuen. Moise Kislingek bere erretratu oso famatua egin zuen.

Man Ray, bere bikotea izan zen 1920ko hamarkadan zehar ehundaka erretratu egin zizkion. Bere filma batzuetan ere agertzen da.

1929an Ernest Hemingway eta Tsuguharu Foujitak bere autobiografiaren hitzaurrea idatzio zioten, baina liburua debekatua izan zen zuen edukia dela eta.

## Filmografia 
* 1923 : ''L'Inhumaine*
* 1923 : *Le Retour à la raison*
* 1923 : *Ballet mécanique*
* 1923 : *Entr'acte*
* 1923 : *La Galerie des monstres*
* 1926 : *Emak Bakia*
* 1928 : *L'Étoile de mer*
* 1928 : *Paris express / Souvenirs de Paris*
* 1930 : *Le Capitaine jaune*
* 1933 : *Cette vieille canaille*

## Bibliografia 
* *"Kiki de Montparnasse"''. Catel Muller eta Jose-Louis Bocquet. 2007.
Ihalar

**Ihalar** Sarako auzoa da, herriko erdigunetik ekialdera kokaturik dagoena.

## Ikus, gainera 
* Sara

## Kanpo estekak 
* Auzoa zeharkatzen duen kalearen ikuspegia, Google Street View-n.
Marianak

220px|thumb|Marianak.

**Marianak** edo **Mariana uharteak** Ozeano Bareko 15 sumendi tontorretan sortutako uharte multzoa da.

Guametik ia Japoniaraino doan 2.519 kilometroko mendilerro-itotako ekialdeko zatia dira. Mikronesiako iparraldean dauden uharteak dira. 1.026 km² area dute eta Filipinetako ekialdean eta Japoniako hegoaldean daude.

Politikoki, Guam (hegoaldean dagoen uhartea) Estatu Batuekin bategite politikoa ez duen mankomunitatea da, bestea Iparraldeko Mariana Uharteak (*Northern Mariana Islands*), Estatu Batuekin sinatutako Itunari esker Estatu aske elkartua da.

## Historia 
Uhartedia ikusi zuen lehendabiziko europarra Fernao de Magalhaes zen 1521ean: Guamen lehorreratu zena eta uhartediari *Lapurren uharteak* deitu zion.

1667an Espainiak jabetza eskatu zuen eta Austriako Marianaren, Espainiako Felipe IV.aren emaztearen izena jarri zien. 1898an Estatu Batuekin izandako gerra galdu eta gero, Espainiak Guam, uhartediko hegoaldeko aldea AEBei eman eta 1899an bestea Alemaniari saldu zion. Lehenengo Mundu Gerran Japoniak, Nazioen Ligaren mandatu bati esker, uharte alemaniarrak bere kontrolpean izan zituen.

1944an, Bigarren Mundu Gerran zehar, uhartedian zenbait bataila izan zuten Estatu Batuetako eta Japoniako armadek.

## Ikus, gainera 
* Iparraldeko Mariana Uharteak
* Marianetako itsas hobia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskandio

**Eskandioa**, izenak dioen bezala, Eskandinavian aurkitutako elementu kimiko bat da. Honek **Sc** ikurra du eta bere zenbaki atomikoa 21 da. Zuri-zilar kolorezko trantsizio-metal hau lur arraro bezala sailkatua izan da itrioa eta lantanoideekin batera haien antzekotasunengatik. Gaur egungo eskandio gehienak Eskandinaviako mineraletan du jatorria, nahiz eta orain duela gutxi eskandio kantitate handia aurkitu den Madagaskarreko mineraletan.

## Ezaugarri/Erabilpen nagusiak 
Eskandioa metal biguin bat da, eta hau airearekin kontaktuan jartzen denean eta oxidatzen denean, arrosa edo hori kolorezko geruza batek inguratzen du. Elementu hau biguina eta arina denez eta urtze-puntua hain altua duenez, espazio-ontziak egiteko material egokia da. Gainera, teorikoki, eskandioa gai izango litzateke aluminio edo magnesio aleazioak ordezkatzeko, baina, zoritxarrez, honen prezioa hain altua denez, beste materialez egindako aleazioei eskandio kantitate txikiak gehitzen zaizkie hauek indartzeko. Horrez gain, eskandioak igorritako argia eta eguzki-argia oso antzekoak dira, eta hori aprobetxatuz, intentsitate handiko lanparak eta merkurio-lurrunezko lanparak egiten dira,

## Historia 
1871ean, Dmitri Mendeleiev kimikari errusiarrak bere 21 zenbaki atomikoa izango zuen elementuaren predikzioa egin zuen, gainerako elementuen ezaugarrietan eta haien arteko diferentzietan erreparatuz; ekaboro izena eman zion elementu honi. 8 urte beranduago, 1879an, Lars Fredrik Nilson kimikari Suediarrak eskandioa aurkitu zuen Uppsalan, Suedian, lur arraroei buruz ikerketak egiten ari zela.

## Kanpo estekak
Zotin

[250px|eskuinera|thumb|[Zotin bat entzungai.]]

**Zotina** edo **txopina** diafragmak borondatearen kontra sortzen duen espasmoari deritzo. Normalean zenbait alditan ematen da minutuko. Biriketara sartzen den itsumustuko aire-jarioak glotisa itxiarazten du.

## Sailkapen medikoa 
* *Akutua*, *onbera* edo *iragankorra*: 48 ordu baino gutxiago irauten duena.
* *Iraunkorra*: 48 ordu baino gehiagokoa.
* *Trataezina*: hilabete bat baino gehiago irauten duena.

## Kausak 
* Bizkorregi jan edota edatea.
* Edari alkoholdun gehiegi edatea.
* Edari gasdunak edatea.
* Eztula egin edota barre egitea.
* Estresa
* Kirurgia ondoren.
* Entzefalitis epidemiko baten ondorioz.

## Munduko errekorra 
Zotinka denbora gehien eman duen pertsona Charles Osborne (1894-†1991) da, 1922tik 1990ra iraun zuen eta.

## Kanpo estekak 
*  Zotinari buruzko artikulua (zientzia.net)
DES Hirukoitza

Kriptografian, **3DES** edo **DES Hirukoitza** deritzo DES zifraketa hiru aldiz aplikatzen duen algoritmoari. IBM enpresak garatutako algoritmoa da, 1978an.

## Algoritmoa 
280px|thumb
DES hirukoitzak ez du zifraketa anizkoitza jarraitzen, bere azpiklase guztiak ez direlako independenteak. DES algoritmoak multzoa ez izatearen ezaugarria dauka, hortaz bloke bera bi alditan zifratzen bada bi gako desberdinekin, gakoaren tamaina eraginkorra handiagotzen da.

DES hirukoitzaren aldaerarik sinpleenak honako funtzionamendua du:

C = E_{DES}^{k_3}\Bigg(D_{DES}^{k_2}\bigg(E_{DES}^{k_1}(M)\bigg)\Bigg)

Non M zifratu behar den mezua den eta k_1, k_2 eta k_3 dagozkion DES gakoak.

## Segurtasuna 
56 biteko gako baten bidezko zifraketa indar gorriko eraso baten bidez apurtu zitekeela ezagutu zenean, DES Hirukoitza hautatua izan zen gakoaren tamaina handitzeko metodotzat, zifraketa algoritmoa aldatu barik.
Zifraketa metodo honek bide erdiko erasoekiko inmunitatea dauka, gakoaren luzera eraginkorra bikoiztu egiten duelako, hala ere zifraketa eragiketak hirukoiztea beharrezkoa da, metodo hau DES algoritmoa baino askoz seguruagoa delarik.

## Erabilerak 
DES Hirukoitza pixkanaka desagertzen ari da, askotan AES algoritmoak ordezkatzen duelarik. Hala ere, kreditu txartel gehienek adibidez estandartzat dute DES Hirukoitza (aurretik DES erabiltzen zuten).
Diseinu kontuengatik, DES eta hortaz DES Hirukoitza ere algoritmo motelak dira. AES ordea sei aldiz azkarragoa izatera irits daiteke eta oraingoz ez zaio ahultasunik aurkitu.

## Ikus, gainera 
* Advanced Encryption Standard
* Data Encryption Standard
## Kanpo estekak 
*  DES hirukoitzaren erabilera .NET plataforman
*  IBM enpresaren webgunea
Andre Maria Zuriaren plaza

Gasteizko **Andre Maria Zuriaren plaza** edo **Plaza Zaharra** (**Mentirón plaza** eta **Merkatuaren plaza** ere deitu izan zaio) hiriaren elkargune nagusienetako bat da. Bertan, Alde Zaharreko eta Zabalguneko kale esanguratsu askok bat egiten dute. Plaza begiratoki zuridun etxeek inguratzen dute, eta Gasteizko gudua gogoratzen duen monumentuak plazaren erdiko puntua seinalatzen du.

Plaza honetan egiten dira hiriko ospakizun handienetako batzuk: Zeledonen jaitsiera eta igoera, eta Baskoniaren zein Alavesen kirol arrakasten ospakizunak, besteak beste.

XVII. mendean eraikia izan zen. 2007an plazaren eraberritzeari ekin zion Udalak, besteak beste plazako gune berdeak kenduz.

Plazaren goialdeko muturrean San Migel eliza dago. Plaza Berriaren alboan dago.

2012an eskultura berdea jarri zuten.

## Historia 
Gasteizko Udalak 1897eko abuztuaren 25ean onartu zuen plazaren egungo izena. Aurretik, beste izen asko izan zituen: Plaza Zaharra, Errege plaza, Merkatuaren plaza, Mentirón plaza eta Plaza Nagusia, besteak beste.

## Iruditegia 

Fitxategi:Andre mari zuriaren plaza.jpg|Andre Maria Zuriaren plaza, ilunabarrean, plazaren goialdetik ikusita.
Fitxategi:Plaza de la Virgen Blanca.jpg|Andre Maria Zuriaren plaza, 2007-2008ko eraldaketa baino lehen, plazaren goialdetik ikusita.
Fitxategi:Vitoria - Monumento Batalla Vitoria1.JPG|Gasteizko gudua omentzeko monumentua.
Fitxategi:Vitoria - Plaza Virgen Blanca 01.jpg|Gasteizko eskultura berdea.
Fitxategi:Plaza de la Virgen Blanca Vitoria in 1833 with two towers by David Roberts.jpg|Andre Maria Zuriaren plaza, 1833an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alija Izetbegović

**Alija Izetbegović** (Bosanski Šamac, Bosnia, 1925eko abuztuaren 8a – Sarajevo, 2003ko urriaren 19a) idazle, abokatu eta politikari bosniarra izan zen. Bosnia-Herzegovinako lehen presidentea izan zen, 1992ko martxoaren 3tik 1996ko martxoaren 14a arte. Bere alderdi politikoa *Stranka Demokratske Akcije* ("Ekintza Demokratikoaren Alderdia") izan zen.

## Bizitza 
Europako ekialdean komunismoak gainbehera egin eta Jugoslaviar Federazioko errepubliketako alderdi politiko ez komunistak legeztatu zirelarik Ekintza Demokratikoaren Alderdia (PAD) sortu zuen Izetbegović-ek 1990ean, alderdi bosniar musulman abertzale eta laikoa. PADek gehiengoa atera zuen 1990eko hauteskundeetan, eta Izetbegović-ek zazpi kidek osatutako gobernu kolegiatua eratu zuen; bertan, musulmanek, serbiarrek eta kroaziarrek bina ordezkari zituzten eta gainerako guztiek ordezkari bana. Izetbegović, errepublikaren lehendakari gisa, Jugoslavia suntsitu berritik independente zen errepublika etnia-anitz gisa mantentzen saiatu zen Bosnia-Herzegovina. Hala ere talde etniko batzuen eta besteen arteko istiluek eta serbiar-bosniarrek Bosnia-Herzegovinan Jugoslaviako federazioan jarraituko zuen serbiar errepublika bat egin nahiak gerra zibila piztu zuten 1992an, atzerrian Bosnia-Herzegovinaren independentzia onartu zenean. 1994an Nazio Batuak eta Europar Batasuna gerra gelditzen ahalegindu ziren, alferrik ordea.

1995ean bake hitzarmena izenpetu zuen Izetbegović-ek Daytonen (Estatu Batuetan) Kroaziako eta Serbiako lehendakariekin. Hitzarmen horretan aurreikusi ziren Bosniako hauteskundeak irabazi zituen 1996an. Bosnia-Herzegovinan lehendakaritza hirukoitza da (lehendakari bat Bosniakoa da, beste bat kroaziarra eta beste bat serbiarra), eta Izetbegović izan zen Bosniako lehendakaria, 2000ko urrian, adina zela-eta, dimisioa eman zuen arte

## Erreferentziak
Olhalde

**Olhalde** Sarako auzoa da. Erdigunetik ipar-ekialdera dago kokaturik.

## Ikus, gainera 
* Sara

## Kanpo estekak
Helbarrun (Sara)

**Helbarrun** Sarako auzoa da. Erdigunetik hurbil dago, iparraldean.

## Ikus, gainera 
* Sara

## Kanpo estekak 
* Helbarrunerako errepidearen ikuspegia Google Street View-n.
Radon

**Radona**  elementu kimiko bat da, **Rn** ikurra eta 86 zenbaki atomikoa dituena. Gas noble erradioaktiboa da, radioaren desintegrazioaren ondorioz sortzen dena. Gasik astunenetakoa da eta osasunerako arriskutsua da. Bere isotoporik egonkorrenak, 222Rn, 3,8 eguneko erdibizitza dauka eta erradioterapian erabiltzen da. Radonak etxe barruetako aire-kalitatean eragina duen kutsatzaile nabarmena da. Jatorri naturaleko gas hau etxeetan meta daiteke, eta birikako minbizi askoren eragile da.

Ernest Rutherford eta Robert Bowie Owensek aurkitu zuten 1899. urtean.

## Ezaugarri nagusiak 
Tenperatura eta presio estandarretan, radona gas kolorgea da, baina izozte-puntutik behera hozten denean, fosforeszentzia distiratsua erakusten du, eta tenperatura jaitsi ahala hori kolorea hartzen du. Airea likidotzen den tenperaturatik behera, kolore laranja gorrixka dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egeoko Kosta eskualdea

**Egeoko Kosta eskualdea** () Turkiako 7 zentsu eskualdetako bat da. Bere balioa administratiboa baino estadistikoa baino ez da. Herrialdearen mendebaldean dago.

Eskualde honetan 2000. urtean 8.938.781 biztanle bizi ziren, hau da, 113 biztanle kilometro koadroko. Horietatik %61,5 hirietan bizi ziren eta %38,5a herrietan.

## Mugakideak 
Bere mugakideak Egeo Itsasoa mendebaldean, Marmara eskualdea iparraldean, Meditarraneo Itsasoko eskualdea hegoaldea eta hego mendebaldean eta Erdialdeko Anatolia ekialdean dira.

## Probintziak 
Eskualde honetan honako probintziak daude:
* Afyonkarahisar
* Aydın
* Denizli
* İzmir
* Kütahya
* Manisa
* Muğla
* Uşak

## Kanpo estekak
Suomi-neito

**Suomi-neito** () Finlandiaren emakumezko pertsonifikazioa eta irudi nazionala da. XVIII. mendean agertu zen lehen aldiz, herrialdea Suediar Inperioaren barnean zegoen aldian, eta **Aura** izena eman zitzaion Aurajoki ibaiarengatik. Garai hartako poetek, Suediako Svearen (Suediako emakumezko pertsonifikazioa) alabatzat jo zuten eta urteen poderioz garrantzitsuagoa bihurtzen joan zen.

XIX. mendeko Errusiar Inperioaren aurkako independentzia gerran, Finlandiar nazionalismo hasiberriaren artean izena eta itxura hartu zuen; izan ere, hainbat urte ahaztuta egon ostean berpiztu egin zen, oraingoan bateratuagoa agertzen zen herrialde berri batean egonkortzeko asmoz .

Margolanetan, XVIII. mendeko ohiko finlandiar emakume gazte bat aurkezten digute: ilehoria, begi urdinekoa eta herrialdeko jantzi tradizionalak soinean dituela. Margolan ugari egin dira pertsonaia Errusiako arranotik babesten, nazionalismoaren inspirazio.

Irudimenaren laguntzaz gainera, emakume baten irudia antzeman daiteke Finlandia begiratua. Inari eta Utsjoki udalerriek burua osatuko lukete, Enontekiök eta antzinako Petsamo lurraldeak besoak eta Turku eta hegoaldeko udalerriek, aldiz, soinekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Suomi-neitori buruzko datuak
Afyonkarahisar probintzia

**Afyonkarahisar probintzia** Turkiako 81 probintzietako bat da. Bere hiruburua Afyonkarahisar da. 14.230 km²ko azalera du eta bertan 828.210 biztanle bizi dira.

### Barrutiak 
Probintziaren barnean 18 barruti daude:

## Kanpo estekak
Bayat (Afyonkarahisar)

thumb|300px|eskuinera|Bayat
**Bayat** Afyonkarahisar probintziako barrutietako bat da. 475 km²ko azalera du eta 4.717 biztanle ditu.

## Kanpo estekak
Bayat

**Bayat** hainbat adiera ezberdin ditu:

* **Bayat** Iranetik mugitu zen klan baten izena da eta horregatik abizen ohikoa da.
* **Bayat (Afyonkarahisar)** Afyonkarahisar probintziako barruti bat da.
* **Bayat (Çorum)** Çorum probintziako barruti bat da.
* ***Maqam Bayat*** Ekialde Hurbileko musika judu mota bat da.
Basmakzi

**Başmakçı** Afyonkarahisar probintziako barrutietako bat da. 369 km²ko azalera du eta 15.772 biztanle ditu.

## Historia 
Hititen garaian sortu zen, K.a. 1750-1200 urteen inguruan. Geroago Frigiarren kolonia bilakatu zen eta geroago Lidiarrek, Persiarrek, Makedoniarrek eta Seleuzidek kolonizatu zuten. Horren ondoren Pergamoko erregeek, Erromatarrek eta Bizantinoek okupatu zuten.

Turkiar tribuak Anatoliara 1071ean iritsi ziren, horietako, batzuk Basmakciarrak, Azerbaijanetik etorri ziren. Otomanoen garaian ere garrantzia eduki zuen. 1892ean lurrikara batek nahikoa suntsitu zuen baina ez zen inor hil.

## Kanpo estekak
Bolvadin

**Bolvadin** Afyonkarahisar probintziako barrutietako bat da. 1.108 km²ko azalera du eta 52.398 biztanle ditu. Afyonkarahisarren ondoren bigarren hiririk handiena da.

## Historia 
Hiria aspaldi sortu zen. Antzinako Erromaren garaian *Polybotum* izenarekin ezaguna zen eta gaztelu bat zegoen inguruan. Seljuk Turkiarren eskuetan geratu zen geroago eta ondoren Otomanoen esku. Turkiako Independentzia Gerran greziarrek okupatu zuten 1922ko irailerarte.

## Kanpo estekak