Erango

**Erango** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Agaramont eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 49,4 kilometrora. Altuera 12 eta 142 metro artekoa da, eta 5,30 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Erango Xarnegu Herriko herri tradizional txiki bat da, non gaskoiar eta euskal kulturaren eraginak nahasten diren, historian zehar Gaskoiniako probintziakoa izan baitzen, nahiz eta jatorrian eta gaur egun nafarra izan. Udalerriko lehen giza aztarnak Paleolito garaikoak dira (17 000tik 10 000 urte atzera), Bourrouilla haitzuloan aurkitutakoak. Zohotatik datorren Lauhiraze ibaiak zeharkatzen du. Lurraldearen zatirik handiena laua da, eta jarduera nagusia nekazaritza da.

Bertako biztanleak *erangoarrak* dira.

## Izena 
Erango beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Arancou*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Arancón*
* okzitanieraz: *Aranco*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
* *Aranchoen* (1100)
* *Aranque* (1119)
* *Arancoe* (1200)
* *Aranquein* (1246)
* *Arancoeyn* (1305)
* *Aranquoeu* (1328)
* *Arancoenh* (1360)
* *Arrancoeynh* (1372)
* *Arenchu* (1400)
* *Aranco* (1584)
* *Errangua* (1823)
* *Arancou* (1863)
* *Errango* (1961)
* *Erango* (1978)
* *Erango* (2003)

### Etimologia 
Jean-Baptiste Orpustanentzat, *Erango* "haran" euskaratik dator, baina bi aukera proposatzen ditu: *(h)aran* + *goien* > *arangoi* > *arango* (goialdeko harana) edo *(h)aran* + *-ko* + *gain* > *arankoain* > *arankoin* > *aranko* (haran txikiko gaina). Gaskoiz /g/ soinua isilarazteak berez oso hurbil dauden /g/ eta /k/ soinuak trukatzen laguntzen du. Hori Euskal Herriko beste leku batzuetan ere gertatzen da (*gaztelu* / *kastillu*, *gurutze* / *kurutz*...).

Bénédicte Boyrie-Féniék Orpustanen lana osatzen du adieraziz hasierako *a-* "''a' protetiko" batekin nahastu zutela (*Arrotxapea* edo *Arrokiaga* kasuen bezala), XVIII. mendeko ohiko fenomenoa, eta horregatik batzuetan *-r-* eta beste batzuetan *-r-* agertzen da.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Biduze ibaiaren eta Paueko ibaiaren ibaiadar bana igarotzen dira udalerritik.

### Udalerri mugakideak 
* Akamarre ipar-mendebaldean.
* Burgue-Erreiti hego-mendebaldean.

Udalerria mugakidea da Bearnorekin ekialdean.

### Etxeak eta Auzoak 
* Aranbide
* Arnauchaus
* Bachocq
* Le Bayle
* Bergerata
* Camou
* Sabai
* Condéranne
* Duc
* Garaiko Borda
* Lacoste
* Lacrouts
* Lagoubette
* Laraillet
* Larraldote
* Lastaillades
* Lauga
* Lespiauc
* Le Long
* Loustalet
* Mongette
* Mouliot
* San Martin
* Saussa

## Historia 
1973ko urtarrilaren 1ean, Burgue, Erango eta Erreiti herriak batu egin ziren udalerri bakar bat osatzeko. 1977ko azaroaren 15ean, Erango berriz bihurtu zen independente. Dena dela, Burgue eta Erreitik baturik jarraitzen dute gaur egun.

## Demografia 
Oharra: 2004ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da.

## Ekonomia 
Udalerriko ekonomia laborantzan oinarriturik dagoen arren, kareharriaren ustiapenerako harrobi bat badago.
## Ondasun nabarmenak 
* XVII eta XVIII. mendeko hainbat etxe eta baserri
* Donejakue Bidean kokaturiko XIII. mendeko Jasokundearen eliza. Portale gotiko ederra du eta elizari itsatsita garbilekua ere badago.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agaramont
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak 
* Erangoko Udalako webgune ofiziala