Euskal abeslari

**Euskal abeslaria** edo **euskal kantaria** euskaraz kantatzen duen abeslaria da.

## Historia 
### XIX. mendea 
[thumb|150px|*[Bilintx* bertsolaria]]
XIX. mendekoak ditugu lehenengo euskal abeslari ezagunak. Euskal abeslari ere badiren bertsolariak lehenago ere izan zirela erakusten duten aztarnak baditugu, baina XIX. mendean loratu zen bertsolaritza, eta ordukoxea dugu aspaldiko euskal abeslarien artetik ospetsuena, Jose Maria Iparragirre (1820 - 1881). Musikaren eta poesiaren ikuspegitik haren lanek balio handirik ez duten arren, sentimenduen aldetik Iparragirrek eragin itzela izan du euskal kulturan. Honela dio Natxo de Felipek:

Mende hartako bertsolari zaharrenen artean Xenpelar errenteriarra dugu ospetsuena. Haren bertso sorta askok bizirik diraute euskal kantutegian: *Betroiarenak*, *Pasaiako zezenarenak* edo *Ia guriak egin du*, esaterako. Jose Mari Iparragirreren abestiak eta Bilintxen bertsoak ere aipagarriak dira. Lehenaren *Ume eder bat* eta *Gernikako arbola* edo bigarrenaren *Bein batian Loiolan* eta *Loriak udan intza bezela*, oso ezagunak dira. Nabarmen ageri dira Iparraldeko koblakariak ere, hala nola Zuberoako Piarres Topet *Etxahun* barkoxtarra (''Ürx'aphal bat badügü*, *Maria Solt eta Kastero*...) eta Nafarroa Behereko Joanes Otsalde bidarraitarra (*Lurreko ene bizia*, *Iruiñeko ferietan*...).

### XX. mendea, 1950eko hamarkadaren bukaera arte: «kantagintza tradizionala» 
XIX. mendearen bukaeraz geroztiko kantagintza tradizionalean, abestaldeen kantu polifonikoa zen nagusi: abesbatzak, zortzikoteak, kantutegi tradizionaleko abestiak, musika klasikoaren ildoari jarraitzen zioten zenbait tenorino eta opera abeslari...

### 1960ko eta 1970eko hamarkadak: Euskal Kantagintza Berria 
[thumb|150px|[Lourdes Iriondo]]

Kantagintza Berriak, ideologia berriak sartzeaz gain, kantautorearen irudia ekarriko du agertokira. Taldeetan abesteko ohituraren aurrean, kantautoreak «bakardadearen aroa» hasiko du, JosAnton Artzeren hitzetan; kantautorea bakarrik dago taulen gainean, munduari, bizi dituen arazoen aurrean, askatasun mezu bat kantatzen.

Ez Dok Amairuz haratago, Euskal Kantagintza Berriaren olatua norabide guztietan zabaldu zen: Maite Idirin, Oskorri taldea (Natxo de Felipe abeslariarekin), Gontzal Mendibil, Estitxu, Ipar Euskal Herriko kantaldien loraldia, Ortziken kolektiboa, Pantxoa eta Peio, Etxamendi eta Larralde, Antton Valverde, eta abar.

### 1970eko eta 1980ko hamarkadak: euskal rocka, euskal folk berria eta beste 
[thumb|300px|[Fermin Muguruza euskal abeslaria, Kortatu taldearekin, Egiako gaztetxean (1987)]]
Euskal kulturan, lehendabizi, rock progresiboa sartuko zen: Errobi, Itoiz, Izukaitz. Musika estilo horretan euskal abeslari aritu ziren Anje Duhalde (Errobi), Niko Etxart, Odile Kruzeta (Izukaitz), Fran Lasuen (Izukaitz), Juan Carlos Perez (Itoiz).

Geroxeago, Eusko Rock Erradikala etorriko zen: askotariko estiloetan (punka, rocka, ska, reggaea), batzuek euskaraz, eta beste batzuek gaztelaniaz. Ezaugarri bat besterik ez zuten guztiek berdin: kritika soziala eta politikoa. Mugimendu horretan, euskal abeslari aritu ziren Eneko Abrego (BAP!!), Andoni Basterretxea (Delirium Tremens), Kandi Fernandez (Baldin Bada), Iñaki Garitaonandia *Gari* (Hertzainak), Xabier Montoia (Hertzainak), Roberto Moso (Zarama), Daniel Riaño *Buitraker* (Baldin Bada), Pablo Susperregi *Katu* (Baldin Bada), Fermin Muguruza (Kortatu, Negu Gorriak) eta abar.

1970eko hamarkadan bestelako folka ere etorri zen euskal musikara, euskal folk berria, Haizearekin adibidez. Talde horretan euskal abeslari aritu ziren Txomin Artola eta Amaia Zubiria; gerora talde horretatik at jarraituko zuten biek, elkarrekin hasieran.

### Geroztikoak 
[thumb|300px|[Mikel Urdangarin]]
1980ko hamarkadaren hasieratik aurrera, pixkanaka, euskarak inoiz bereganatuak ez zituen esparruak bereganatzeari ekin zion: hezkuntza publikoa (baita unibertsitatea ere), Administrazio publikoa, telebista... Euskara hain zokoratua ez zegoenez militantziaren premia lehen bezain gorria ez zelako-edo, kantari euskaldun asko, euskara hutsean kantatzeari utzita, bai euskal bai erdal abeslari izaten dira: (Ines Osinaga, Muguruza anaiak, Anari...). Baina badira huts-hutsik euskal abeslari izateari eusten diotenak ere, zaharrak (Txomin Artola, Benito Lertxundi, Niko Etxart...) nahiz berriak (Mikel Markez, Mikel Urdangarin...). Euskaraz inoiz baino musika estilo gehiagotan entzuteko aukera dugu gaur egun.

## Erreferentziak 
### Erreferentzia orokorrak 
* Lourdes Otaegi: «Xabier Lete. Bigarren poema liburua (1974)», *Euskal Literaturaren Hiztegia I. Idazleak*. .

### Erreferentzia zehatzak 
## Ikus, gainera 
* Bertsolari
* Euskal Kantagintza Berria
* Ez Dok Amairu
* Egile abeslari

## Kanpo estekak 
* Eluska Ugalde: «Euskal Kantagintza Berria (1961-1972)».
* Eluska Ugalde: «Euskal kantagintza berriaren aitzindariak».
* Eluska Ugalde: *Ez dok Amairu*.
* *Euskal musika eta koru kantua: partiturak*. Euskararen Kultur Erakundea (EKE). Ehundaka partitura eta grabazio CC-BY-SA lizentzia librearekin banatzen dena. Zenbait musikarik nahi izan dituzte beren partiturak Euskal Kultur Erakundearen webgunean denen eskura jarri, besteak beste koru kantuaren garapenaren sustatzeko. Jo Maris, Frédéric Sorhaitz, Jean Curutcharry fondoetan baita gaineratekoetan (Jacques Ballue, Mario Gachis...). *Partituren izenburuen ondotik ahots mota adierazten da:'' **[a]** Alto | **[ca]** Kontralto | **[b]** Baxu | **[m]** Mezzo | **[ms]** Mezzosoprano | **[s]** Soprano | **[bar]** Baritonoa |  **[t]** Tenor | **[v]** Ahotsa | **[ve]** Ahots berdinak  | **[solo]** Bakarlari | **[p]** Pianoa
* Frédéric Sorhaitz partitura fondoa EKE (CC-BY-SA)