Frances Ames

**Frances Rix Ames** (/ˈfrɑːnsɪz eɪmz/; Pretoria, 1920ko apirilaren 20a - 2002ko azaroaren 11a) Hegoafrikako neurologo, psikiatra eta aktibista izan zen.

Giza eskubideen defendatzailea, Steve Biko apartheidaren aurkako aktibistaren heriotzari buruzko ikerketa etikoa zuzentzeagatik ezaguna. Amesek cannabisak burmuinean dituen ondorioak aztertu zituen eta gai horri buruzko artikulu batzuk argitaratu zituen. Horretarako, cannabisak bere ospitaleko pazienteengan zituen onura terapeutikoak aztertu zituen, eta cannabisa medikuntzan erabiltzea proposatu zuen lehenetarikoa izan zen. Groote Schuur Ospitaleko neurologia departamentua zuzendu zuen 1985ean erretiroa hartu zuen arte, baina Valkenberg eta Alexandra ospitaleetan irakasten jarraitu zuen. 1994an apartheid-a ezabatu zenean, Amesek Steve Bikoren medikuen etika medikoari buruzko lanaren testigantza eman zuen Egiaren eta Adiskidetzearen Batzordean. 1999an, Nelson Mandelak *Star of South Africa saria* eman zion, herrialdeko kondekorazio zibil garrantzitsuena, giza eskubideen alde egindako lana aitortzeko. 

## Lehen urteak 
Ames 1920ko apirilaren 20an jaio zen Voortrekkerhoogten (Pretoria, Hegoafrika). Haren gurasoek Frank eta Georgina Ames zuten izena, eta hiru ahizpen artean bigarrena zen. Ama erizaina izan zen, amona bezala, Boer kontzentrazio-kanpamendu batean hazi zena Bigarren Boer Gerran. Amesek ez zuen inoiz aita ezagutu, familia utzi zuelako, eta Georgina Ames hiru neskatoren ardurapean utzi zuen, txirotasunean murgilduta. Amak ezin zuenez bere familiaz arduratu, Francesek haurtzaroaren zati bat umezurztegi katoliko batean igaro behar izan zuen, non sukar tifoidea izan zuen. Geroago, amak familia bildu zuen eta Lurmutur Hirira joan ziren bizitzera. Han, Frances Nesken Rustenburg Eskolara joan zen.

## Karrera medikoa 
Frances Lurmutur Hiriko Groote Schuur Ospitalean sartu zen egoiliar gisa; Transkei eskualdean mediku orokor gisa ere lan egin zuen. 1964an lortu zuen medikuntzako gradua UCTn, eta lortu zuen lehen emakumea izan zen. Ames Groote Schuur ospitaleko neurologia saileko buru izendatu zuten 1976an, eta irakasle elkartuaren plaza bat lortu zuen 1978an. 1985ean erretiroa hartu bazuen ere, Valkenberg eta Alexandra ospitaleetako psikiatriako eta osasun mentaleko departamentuko irakasle gisa jarraitu zuen lanaldi partzialean. 1997an, Frances Ames irakasle elkartu emeritu izendatu zuten neurologian, eta honoris causa doktoretza jaso zuen medikuntzan, UCTn, 2001ean.

Hegoafrikako Mediku eta Hortz Kontseiluak (SAMDC), Hegoafrikako Mediku Elkartearen (MASA) laguntzarekin batera, Biko hiltzeagatik barrutiko zirujauak zigortzeari uko egin zionean, bi mediku taldek kexa bana aurkeztu zuten Bikoren ardurapeko medikuek erakutsitako profesionaltasun faltaren inguruan. Bi kasuak Hegoafrikako Auzitegi Gorenera iritsi ziren, SAMDC Lang eta Tuckerren etika medikoari buruzko ikerketa formal bat egitera behartzeko asmoz. Kasu bat Amesek aurkeztu zuen, Witwatersrandeko Unibertsitateko Trefor Jenkins eta Phillip Tobiasekin batera; bigarren kasua Coronationville Ospitaleko Dumisani Mzana eta Yosuf Veriavak eta Alexandra Osasun Zentroko Tim Wilsonek aurkeztu zuten.

Amesek eta mediku talde txikiak beren lanbideko kideei buruzko ikerketa bat egin zuten, eta Ames izan zen egoera salatzeko arduradun nagusia. Biko kasuarekin jarraitzean, Amesek mehatxuak jaso zituen bere segurtasun pertsonala arriskuan jarriz. Elkarte medikoak lerroak itxi zituen atxilotuaren torturan eta heriotzan poliziarekin ados zeuden lankideen alde. Gainera, giza eskubideak defendatzen zituzten eta lankideen aurkako diziplina-neurriak eskatzen zituzten medikuak isilarazten eta gutxiesten saiatu zen. Amesek bertatik bertara ikusi zuen bere ospitaleko bizkarrezurreko lesioen zerbitzuan, cannabisak ("dagga" esaten zaio Hegoafrikan) espasmoak arintzen zizkiela EM zuten pazienteei, eta paraplegikoei ere laguntzen ziela . 1990eko hamarkadan cannabisaren ondorioak aztertzen jarraitu zuen, cannabisak eragindako euforiari eta burmuinean eragiten zituen ondorioei buruzko hainbat artikulu argitaratuz, Melbourneko St Vincent Ospitaleko David J. Castleren laguntzarekin.

## Bizitza pertsonala 
Ames *Cape Times*-eko David Castle idazle editorialarekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituen. 47 urte zituen senarra 1967an ustekabean hil zenean. Bere senarra hil ondoren, Amesen giltzainak, Rosalinak, lagundu zion bere familia hazten. Amesek esperientziari buruz idatzi zuen bere memorietan, «*Mothering in a Apartheid Society*» (2002). 

## Heriotza eta legatua 
Ames leuzemiaren aurka borrokan aritu zen urte batzuetan, eta UCTrako lanaldi partzialeko lanarekin ere jarraitu zuen. Valkenber ospitalean irakasle gisa aritu zen, 2002ko azaroaren 11n Rondeboscheko bere etxean hil baino sei aste lehenago arte. Greg McCarthyk bere ehorzketan parte hartu zuen UCTko psikiatria saileko ordezkari gisa. Bere nahiaren arabera, erraustu egin zuten eta errautsak kalamu haziekin nahastu eta Valkenbergeko Ospitaletik kanpo sakabanatu ziren, memoriala egin zuten leku berean.

Colin Froman Hegoafrikako neurozirujauak Ames "marihuanaren erabilera medikoaren protagonista handi eta ez-ortodoxoa" dela esan zuen, "droga terapeutiko gisa erabiltzeko egungo interesa baino urte asko lehenago".  *South African Medical Journal* egunkariko J. P. van Niekerkek idatzi zuen «Frances Ames konbentzimenduaren eta jarraibidearen arabera gidatu zen», eta historiak, azkenean, Biko kasuan egindako ekintzak justifikatu zituen.

Amesek Biko kasuan egindako lanak Hegoafrikan erreforma esanguratsuak sartzeko balio izan zuen, besteak beste, Apartheid garaiko erakunde mediko zaharrak desegin eta ordezkatzea, horiek huts egin baitzuten lanbide medikoaren estandar altuari eusten. Van Niekerken arabera, «Hegoafrikako medikuntzarako ikasgai iraunkorrena medikuaren erantzukizuna argitzea izan zen, erantzukizunen dualtasuna dagoenean». Hori, besteak beste, SAMAren Jokabide Kodean eta medikuen erantzukizunen interpretazio juridikoetan gauzatzen da.

Amesek Egia eta Adiskidetzerako Batzordearen aurrean deklaratu zuen 1997an. Desmond Tutu artzapezpikuak Ames ohoratu zuen «Apartheid erregimenean irmo iraun zuen eta giza eskubideak urratu zituztenak salatu zituen mediku bakanetakoa» bezala. Hegoafrikan giza eskubideen alde egindako lana aitortzeko, Nelson Mandelak Hegoafrikako Izarraren Ordenarekin kondekoratu zuen Ames 1999an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* South Africa: Truth and reconciliation commision preview