open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Segurtasunaren Zerbitzu Federala

**Segurtasunaren Zerbitzu Federala** () edo **FSB** () Errusiako segurtasun-agentzia nagusia da, Errusiako presidentearen aginte zuzenpean dagoena. Bere egoitza nagusia Lubianka eraikinean dago.

FSBren funtzioen artean kontrainteligentzia eta espioitza, barne eta mugen segurtasuna, terrorismoaren aurkako neurriak eta zaintza daude.

## Historia 
FSB Sobietar Batasunaren garaiko KGBren ondorengoa da. 1991ko estatu-kolpearen saiakeraren ondoren — non KGBko unitate batzuek eta Vladimir Kriutxkov zuzendariak parte hartu zuten —, KGBa 1991ko azaroan desegin zuten. Sobietar Batasunaren desegitea ondoren, bi agentzia berri sortu ziren: Atzerriko Inteligentzia Zerbitzua (SVR) eta Gobernuaren Komunikazio eta Informazio Agentzia Federala (FAI). 1992ko urtarrilean, beste agentzia berri bat sortu zen, "Segurtasun Ministerioa" izenekoa, baina 1993ko Errusiako konstituzio-krisiaren ondorioz, erakunde hori berrantolatu eta Kontrainteligentzia Zerbitzu Orokor (FSK) bihurtu zen. Boris Jeltsinek 1995eko apirilaren 3an agentzia berria berrantolatu eta berregituratu zuen arte eta FSK FSB izatera pasatuz.

## Zuzendaritza Nagusia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Winning Time: The Rise of the Lakers Dynasty

***Winning Time: The Rise of the Lakers Dynasty*** estatubatuar telesaila da, Max Borenstein eta Jim Hechtek HBOrako sortua. Jeff Pearlmanen *Showtime: Magic, Kareem, Riley, and the Los Angeles Lakers Dynasty of the 1980s* liburuan oinarrituta dago.

Hamar ataletan kontatu du Los Angeles Lakers taldearen bilakaera eta 1980ko hamarkadan lortu zuen arrakasta. Taldea mundu mailako fenomeno bilakatu zen, saskibaloi kantxan zein handik kanpo, eta telesailak ere bide hori urratu du, kirolarien bizitza profesionala eta pertsonala uztartuz. Adam McKay Oscar saridunak gidatu du proiektua.

## Aktoreak 
* John C. Reilly: Jerry Buss
* Solomon Hughes: Kareem Abdul-Jabbar
* Jason Clarke: Jerry West
* DeVaughn Nixon: Norm Nixon
* Sally Field: Jessie Buss
* Hadley Robinson: Jeanie Buss
* Gaby Hoffmann: Claire Rothman
* Adrien Brody: Pat Riley
* Jason Segel: Paul Westhead
* Tamera Tomakili: Cookie Keely
* Rob Morgan: Earvin Johnson Sr.
* Quincy Isaiah: Magic Johnson
* Sean Patrick Small: Larry Bird
* Rachel Hilson: Cindy Day

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Offmann

**Karl Auguste Offmann** (Port-Louis, 1940ko azaroaren 25a - Beau-Bassin, 2022ko martxoaren 12a) Maurizioko 3. presidentea izan zen 2002tik 2003ra.

Kazetari eta gizarte-lanean aritu ondoren politikan sartu zen 1976an. Maurizioko Alderdi Sozialistako kidea 1982an diputatu hautatu zuten. Ekonomia Plangintzako eta Garapeneko, Tokiko Gobernuko eta Kooperatibetako eta Gizarte Segurantzako ministroa izan zen. Maurizioko presidente hautatu zuten 2002ko otsailean, eta 2003ko urrian amaitu zuen agintaldia.
Adonis urdin

**Adonis urdina** (*Polyommatus bellargus*) Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. *Lysandra bellargus* izen zientifikoaz ere ezagutzen da. Europa erdialdean eta hegoaldean aurkitzen da eta Asia erdialderaino hedaturik dago, Kaukaso eta Iraneraino gutxienez.

## Habitata 
2.000 metrotako altuerara iristen da. Kareharrizko lurzoruetako zelaietan ikusi ohi da, hain gustuko duen *Hippocrepis comosa* han hazten baita. 

## Deskribapena 
### Imagoa 
Tximeleta txikia da, 17 mm inguruko hegal-zabalera du. Sexu dimorfismo nabarmena du, arra eta emea kolorez erabat desberdinak baitira. Arrak urdin argi kolore biziko hegalak ditu, diztira metaliko urdina dutenak, lerro beltz fin batez eta ertz zuri batez mugaturik daudenak. Emea aldiz marroi kolore ilunekoa da eta atzeko hegaletan laranja koloreko ozelo txikiak ditu. Honek ere ertz zuriak ditu.

Hegalen azpialdean sexu bietako tximeletak oso antzekoak dira. Kolore beix argia dute eta ozelo ugari dituzte.

### Beldarra 
Beldarra berde iluna da eta marra horiak ditu alboetan eta bizkarrean. Arantza motz ugari ere baditu. 1'6 cm-ko luzera hartzen du. Lekadunetaz elikatzen da eta inurritegietan babesten da.

## Bizi zikloa 
Bi errunaldi izaten ditu urtean, aurrenekoa maiatza eta ekaina artean eta bigarrena ekainetik irailera bitartean. Arrautzetatik beldarra jaiotzen da eta negua lozurroan pasa ondoren udaberrian krisalida eratzen du. Handik jaioko da tximeleta heldua.

## Iruditegia 

Irudi:Polyommatus bellargus - Männchen Oberseite.jpg|Arra.
Irudi:Adonis blue (Polyommatus bellargus) female.jpg|Emea.
Irudi:Lysandra bellargus.jpg|Azpialdea.
Irudi:Adonis Blue - Polyommatus bellargus - panoramio (5).jpg|Arraren eta emearren kopula.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elena Hernández Sandoica

**Elena Hernández Sandoica** (1952) historialaria da, Historia Garaikideko katedraduna Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Espezialista da historia kolonialean, Espainiaren eta Kubaren arteko XIX. mendeko harremanetan, baita Espainiako historiografia garaikidean eta hezkuntzaren eta unibertsitateen historian ere.

## Lanak 
Bere lanen artean honako hauek azpimarra daitezke:
* *Los fascismos europeos* (1992, editorial Istmo) 
* *El colonialismo (1815-1873). Estructuras y cambios en los imperios coloniales* (1992, editorial Síntesis)
* *La crisis en la historia* (1995, editorial Universidad de Salamanca)
* *La Guerra de Cuba (1895-1898). Historia política de una derrota* (1998, Alianza Editorial)
* *Tendencias historiográficas actuales. Escribir historia hoy* (2004, editorial Akal)
* *Sobre la historia actual: Entre política y cultura* (2005, Abada editores)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Historia Garaikideko Departamentua
Elisa Garrido González

**Elisa M. Garrido González**  historialaria da, emakumearen historian Antzinate klasikoan eta mundu erromatarraren historia sozialean espezializatuta dago. Madrilgo Unibertsitate Autonomoko Historia Zaharreko irakasle titularra da.

## Ibilbide profesionala 
1977tik 1982ra bitartean, Madrilgo Unibertsitate Autonomoan  ikasturteko arduraduna izan zen.1982tik 1984ra bitartean, Excl RDL 28/1982 OM 22/10/1982 irakasle izan zen. Antzinako Historia, Erdi Arokoa, Paleografia eta Diplomatika unibertsitate berean. Gainera, aldi horretan doktoratu zen  (1983ko urtarrila).Azkenik, 1985 eta 2015 bitartean, unibertsitateko irakasle titularra izan zen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan Historia Zaharrean, Erdi Aroan, Paleografian eta Diplomatikan.

## Lanak 
### Liburuak 
* 1997 - Historia de las mujeres en España, (ed.)(coord. por Pilar Folguera Crespo, Margarita Ortega López, Cristina Segura Graíño), Síntesis, 
* 1987 - Los Gobernadores provinciales en el occidente bajo-imperial, Universidad Autónoma de Madrid, 
* 1986 - La mujer en el mundo antiguo : actas de las V Jornadas de Investigación Interdisciplinaria : Seminario de Estudios de la Mujer, Universidad Autónoma de Madrid, 

### Artikuluak 
* Dialnet-en Elisa M. Garrido Gonzálezen aldizkari eta liburu-kapituluetan artikulu ugari biltzen dira Dialnet-en
* 1984 - *Observaciones sobre un Emperador cristiano: Fl. Jul.* *Constante*, Lucentum: Anales de la universidad de Alicante. Prehistoria, arqueología e historia antigua, ISSN 0213-2338, Nº 3, 1984, pags. 261-278
* 1984 - *Una aproximación al conocimiento de la administración provincial del siglo IV: La diócesis de Thracia*, Faventia, Any: 1984 Vol.: 6 Núm.: 2

## Erreferentziak 

## Ikus, gainera 
* Emakumearen historia
* Emakumea Antzinako Grezian
* Erakundeen historia Antzinako Erroman
* *Agora (filma)*

## Kanpo estekak 
* Elisa M. Garrido Gonzálezen argitalpenak Dialnet-en
* Elisa Garridoren laguntza Ágora filmean - Cómo se hace Ágora en labut.net.
Mnemosine tximeleta

**Mnemosine tximeleta** (*Parnassius mnemosyne*) Papilionidae familiako tximeleta bat da Euskal Herrian ere aurkitzen dena. Europako eta Asia erdialdeko mendilerro garaietan ikusten da, Piriniotan barne, ez da ordea 1.500 metrotako altueratik gora igotzen.

## Deskribapena 
### Imagoa 
Tximeleta zuria da eta aurreko hegalen puntatan kolore grisak azaltzen zaizkio. Hegal bakoitzean bi orbain beltz deigarri ere baditu. Azpialdean nerbiadura grisa nabarmenduta dauka. Emea arraren antzekoa da baina gardenagoa izan ohi da, azpialdean nabari da batez ere.

Tximeleta handiak izaten dira Papilionidae familiako espezieak. Mnemosine tximeleta haien artean txikienetakoa bada ere 6 cm-ko hegal-zabalera hartzen du.

### Beldarra 
Mnemosine tximeletaren beldarra beltza eta arantzatsua da. puntu hori edo laranjazko lerroak ditu. Puntu horiek ez dira borobilak izaten.

## Bizi zikloa 
Errunaldi bakarra duen tximeleta da. Beldarrak lozorroann igarotzen du negua udaberrian elikatuko den landarearen oinean. *Corydalis* generoko landareak dituzte gustokoen. Tximeletak ekaina eta uztailan zehar ikusten dira.

## Iruditegia 

Irudi:Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Male dos.jpg|Arraren gainaldea.
Irudi:Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Male ventre.jpg|Arraren azpialdea.
Irudi:P.mnemosyne1.jpg|Emea ia gardena izaten da batzuetan.
Irudi:Parnassius mnemosyne - Schwarzer Apollo 04 (HS).jpg|Beldarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rupiah Banda

**Rupiah Bwezani Banda** (Gwanda, Hego Rhodesia, 1937ko otsailaren 19a - Lusaka, 2022ko martxoaren 11) zambiar diplomazialari eta politikaria izan zen. Zambiako 4. presidentea izan zen 2008tik 2011ra.

Egipton, Estatu Batuetan eta NBEn enbaxadore izan zen. 1975etik 1976ra Kanpo Arazoetako ministro izan zen eta su-etena lortzen saiatu zen Angolan.

Levy Mwanawasa presidenteak presidenteorde izendatu zuen 2006an. 2008ko abuztuan Mwanawasa bihotzekoak jota hil zen eta Banda presidente bihurtu zen. Hiru hilabete geroago presidentetzarako hauteskundeak egin ziren eta Michael Sata oposiziogilea garaitu zuen. Herrialdearen garapen ekonomikoan zentratu zuen bere presidentetza, ustelkeriaren aurkako hainbat mekanismo ere itxi zituen. 2011ko iraileko hauteskundeak Sataren aurka galdu zituen eta ez zuten berriro hautatu.
Casteddu de Fanaris

Casteddu de Fanaris kultura nuragikoaren aztarnategi garrantzitsua da. Lekua Decimoputzu udalerrian dago kokatuta, Vallermosa herritik gertu, Italiako Hego Sardiniako probintzian.

## Ezaugarriak 
Lekua Brontze Arokoa da, (K.a. 1300 - 1000). Aztarnategia nuraghe motako konplexua da, erdiko dorre batez osatua, eta beranduago beste zortzi dorre gehitu zizkioten harresi bat eratzeko. Bere eraikuntzarako granitozko blokeak erabili ziren batez ere, bertan eskuragarri dagoen materiala izanik.

Gotorlekua itsas mailatik 147 metrora dago eta posizio estrategikoa hartzen du Iglesientetik Campidano lautadara doan sarbide-bidea kontrolatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jordina Sales i Carbonell

**Jordina Sales i Carbonell** (Igualada, 1971ko urriaren 2a) antzinako kristautasunean aditua den historialari eta arkeologo kataluniarra da.Ezaguna da bere ikerketa-lanengatik, Barcino, Bartzelona erromatarrak, Santa Maria del Mar eliza dagoen tokian harea edo anfiteatroa zuelako teoriari eutsiz. 

## Ibilbidea 
Jordina Sales 1995ean lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitatean, Geografia eta Historian, Historiaurrea, Historia Zaharra eta Arkeologia espezialitatean. Bere lizentziatura tesia, *Edilicia cristiana en la Tarraconensis oriental durante la Antigüedad Tardana* 1998ko irailean irakurri zuen. Bere doktore tesia *Arquitectura cristiana en Hispania durante la Antigüedad Tardía.* *Fuentes literarias y arqueológicas* izan zen .

Bartzelonako Unibertsitateko Antzinate Berantiarreko Ikerketa Taldearen partaide da. Katalunian, Kristautasun Zaharraren Historiari dagokionez, erreferentzia-erakundea da alderdi guztietan, eta ikerketa nagusia egiten du, Hispania osoa hartzen duen IV-VIII. mendeetako kristau-eraikina identifikatu eta aztertzeko.

## Sariak 
* 2011n, Kataluniako Arkeologia Elkarteak Josep Barberà i Farràs saria eman zion, *Arqueología de sus episcopales tardoantiguas en el territorio catalán* saiakera egiteagatik (259-713).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisa Garrido

**Elisa Garrido** hurrrengoetako bat izan daiteke: 

* Elisa Garrido Gracia (1909-1990), espainiar militante antifaxista libertarioa;
* Elisa Garrido González (XX. mendea - ), espainiar historialaria.
María Buj Luna

**María Buj Luna** (Zaragoza, 1906 &ndash; Bartzelona, 1967) kataluniar liburuzaina, artxibozaina eta historialaria izan zen, Aragoiko Filologia aztertzen lagundu zuen eta Bartzelonako Unibertsitateko Medikuntza, Zuzenbide eta Farmazia Fakultateko liburutegiak zuzendu zituen. 

## Ibilbidea 
Maria, Jerónimo Marcial Buj Garcíaren alaba izan izen, *Heraldo de* Aragóngo kazetaria, Afrikako gerraren kronista gisa nabarmendu zena, eta Marcial Buj Lunaren arreba, egunkari horren erredaktorea eta “Chas” izengoitiarekin sinatzen zuen karikaturista eta umorista ezaguna.

1921ean, Maria Zaragozako Unibertsitateko Filosofia eta Letren Fakultatean matrikulatu zen, eta 1925ean amaitu zuen lizentziatura. Latineko irakasle gisa aritu zen Madrilgo Institutu-Eskolan, harik eta 1931n Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Kidego Fakultatiboaren oposizioak gainditu zituen arte. Badajozko Ogasun Ordezkaritzako artxibora destinatu zuten eta han ezagutu zuen lehen senarra, Teodoro Pascual Cordero. Bi urte geroago, Buj Madrilera joan zen Nekazaritza Erreformarako Institutuko Artxibo eta Liburutegiko zuzendari gisa.

Aragoiko filologia aztertzen lagundu zuen idazkari gisa, eta Aragoiko ahotsen azterketa eta bilduma filologikoarekin jarraitu zuen, María Moliner liburuzain eta lexikografoaren eta Áurea Lucinda Javierre artxibozainaren legatuari jarraituz.

Zaragozan egonaldi labur bat egin ondoren, eta Espainiako Gerra Zibilean senarra hil ondoren, Buj Bartzelonan finkatu zen, eta han berriro ezkondu zen, Apolinar Carrera Ferrerrekin, eta harekin seme bat izan zuen. Unibertsitateko Liburutegian lan egin zuen eta Medikuntza Fakultateko Liburutegia (1944-1959), Zuzenbide Fakultateko Liburutegia (1959) eta Farmaziakoa (1967an hil zen arte) zuzendu zituen.

## Aintzatespenak 
**Erakusketa aitzindari ilustratuak** Zaragozako Unibertsitateko paraninfoan.

## Bibliografia 
* 2010 - *María Moliner y las primeras estudiosas del aragonés y del catalán de Aragón.* página 113. .
* 2021 - *Legados de mujeres aragonesas de los siglos XIX y XX. Escritoras e intelectuales, artífices de la palabra.* Ayuntamiento de Zaragoza. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Game Park

**Game Park** 1996an sortutako Hego Koreako enpresa bat izan zen, 2007ko martxoan porrot egin zuena. GP32 kontsola eramangarri ospetsua eta XGP, inoiz kaleratu ez zena, sortzeaz arduratu zen konpainia da. GamePark Holdings 2005ean sortu zuten Game Parkeko langile ohiek.

## Fundazioa 
1996an Hego Korean sortu zen Game Park industrian sartu zen gobernuaren dirua erabiliz. Garai hartan, Koreako jokoak Arcade eta PCrako soilik ziren. Bien bitartean, Koreako legediak Japoniako produktuak inportatzea debekatu zuen. Japoniako kontsolen klon batzuk merkatu txikikoak ziren. Bideo-joko gehienak ordenagailurako ziren leku batean, kontsoletarako leku gutxi zegoen. Aldaketak egiteko, Hego Koreako Gobernuak horiek banatzeko enpresa bat sortzea erabakitzen zuen: Game Park. Orduan konpainiak GP32 egin zuen, eta horrek ez zuen berehala arreta erakarri bere hardware eskasagatik. Beraz, kontsolaren itxura aldatu zen, Hardwarea hobetu zen aldi berean.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (ingelesez) (ez dabil)
* GamePark Holdings-en historia
Krafton

**Krafton, Inc.,** (koreera: 크래프톤) KRAFTON bezala estilizatua eta lehenago **Bluehole** izenez ezagutzen zena Hego Koreako bideo-jokoen garapen eta banaketa enpresa bat da, Bundang-gu-n (Seongnam) kokatua. Chang Byung-gyuk sortua, Seulen, 2007ko martxoan, konpainia ezaguna da *TERA* (2011), *PUBG: Battlegrounds* (2017) eta *NEW STATE MOBILE* (2021) garatu izanagatik, azken 2ak bere eskumendeko enpresaren bitartez: PUBG Studios. 2018ko azaroan, Bluehole enpresa nagusi baten eskumendeko enpresa gisa berrantolatu zen: Krafton.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eolith

***Eolith*** (koreeraz: 이오리스 ) bideo-jokoen garapenerako enpresa bat izan zen, batez ere The King of Fighters seriearen jabetza intelektuala izateagatik ezaguna zen SNK porrot egin ondoren eta The King of Fighters 2001 eta The King of Fighters 2002 jokoen garatzailea izateagatik .

## Bideo-jokoen zerrenda 
### Arcade 
#### Serie klasikoak 
* *Screaming Hunter* (1996)
* *Grand Prix Derby* (1997)
* *Ksana* (1997)
* *Hidden Catch* (1998)
* *Iron Fortress* (1998)
* *Linky Pipe* (1998)
* *Puzzle King: Dance & Puzzle* (1998)
* *Raccoon World* (1998)
* *Candy Candy* (1999)
* *Hidden Catch 2* (1999)
* *Hidden Catch 2000* (1999)
* *KlonDike+* (1999)
* *Land Breaker* (1999)
* *Music Station* (1999)
* *New Hidden Catch* ['''''New Hidden Catch '98'''* izenarekin ezagunagoa] (1999)
* *Penfan Girls: Step1. Mild Mind*  [***Ribbon: Step1. Mild Mind*** izenarekin ezagunagoa] (1999)
* *Hidden Catch 3* (2000)
* *Steal See* (2000; Moov Generation-ek garatua)
* *Fortress 2 Blue Arcade* (2001)
* *Hidden Catch 3 Plus* (2001)
* *The King of Fighters 2001* (2001; [[SNK]-ek argitaratua])
* *Crazy War* (2002)
* *The King of Fighters 2002* (2002; [[Playmore]-k argitaratua])
* *BnB Arcade* (2003; Nexon-ek garatua)
* *Burning Striker* (2003)
* *Hidden Catch Movie* (2003)
* *Hidden Catch Movie: Wonderful Days* (2003)
* *Chaos Breaker* (2004; Taito-rekin garatua)
* *Snow Fighter* (2004; [[Cenozoic Entertainment]-ek garatua])
* *X-Monster* (2004)

#### Redemption serieak 
* *Dance Machine 18* [ ***DM 18*** izenez ere ezaguna] (2000)
* *Hide and Seek*  (2001)
* *Mugunghwa Kkot-i Pieosseumnida*  [a.k.a. ***The Roses of Sharon Have Blossomed*** ] (2001)
* *Dream Shoot*  (2002)
* *El Dorado* (2002)
* *Rolling Blues*  (2002)
* *Shooting Master* (2002) 
* *Alice in Cardland*  (2003)

### Sakelako telefonoetarako 
* *Double Dragon EX* (2005)
* *The King of Fighters Mobile: Part 1 & 2* 
* *Samurai Shodown Mobile''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eolith Co., Ltd. Enpresaren zerrenda Arcade-History.com webgunean
* Eolith Co., Ltd. Historia Hardcore Gaming 101-en
Gravity (enpresa)

**Gravity Co., Ltd.** ( **Gravity Corporation** bezala ere ezaguna) 2000ko apirilean sortutako bideo-jokoen konpainia da, Ragnarok Online MMORPG joko arrakastatsuagatik ezaguna.

## Historia 
Gravity enpresa txiki gisa hasi zen, Seulen (Korea) sortua. *Ragnarok Online* joko masiboaren arrakastarekin, mundu mailako enpresa entzutetsu bat bihurtu zen, Los Angelesen (Kalifornia) sukurtsal erdi independente bat ezarriz, Gravity Interactive, Inc. izenez ezagutzen dena, non *Ragnarok Online jokoarekin* lotutako arazoak kudeatzen dituzten, mundu osoan *International Ragnarok Online* edo *iRO* izenez ezaguna.

Garai hauetan, enpresak barne arazo politiko ugari izan ditu. 2005eko abuztuaren 30ean, Jung Ryool Kim-ek, Gravity-ren akzioen kontrolatzaileak, bere ekarpenen % 52 saldu zuen, enpresa uzteko planak eginez. Erosleak Japoniako Ezer eta Techno Groove izan ziren, Il Young Ryu eta Taizo and Masayoshi Son-ek kontrolatutako bi enpresa teknologikoak. Akziodun berri bihurtu ondoren, 2005eko irailaren 13an, *Il Young Ryu* izendatu zuen Gravity-k presidente eta zuzendari bateratu berri gisa.

## Kaleratutako jokoak 
* Ragnarok Online
* ROSE Online
* Time N Tales
* Ragnarok 2: The Gate of the World
* Requiem Online
* Ragnarok Mobile
* Ragnarök M

## Garatzen ari diren jokoak 
* Stylia

## Kanpo estekak 
* Gravity Co webgune ofiziala
* Times & Tales webgune ofiziala
* Rose Online Orri Ofiziala
* Ragnarok II webgune ofiziala
* Ragnarok Online-ren webgune ofiziala
Primatologia

thumb|250px|*Papio anubis*.
**Primatologia** primateen azterketa zientifikoa da. Diziplina konplexua eta anitza da. Horregatik espezialistak eta jarraitzaileak oso arlo desberdinetan aurki daiteze, besteak beste, biologia, filosofia, antropologia, psikologia eta ekologia. Antropologia fisikoa primatologiaren adar bat da, *Hominidae* familiaren ikerketan espezializatzen dena, bereziki *Homo* generoan, eta honen barruan, *Homo sapiens* espeziean.

## Ezaugarri batzuk 
Primatologia modernoa oso zientzia anitza da. Bere azterketa-maila primateen arbasoen anatomiatik hasi eta egungo espezieen portaera eta ekologiari buruzko landa-ikerketetaraino iristen da. Primatologiak primateen fisiologiari eta tximinoen hizkuntzari buruzko esperimentuak ere egiten ditu. Azken hauek gizadiaren arbasoen portaera argitzen dute. 2003an, Jane Goodallek Ikerketa Zientifiko eta Teknikoko Asturiasko Printzea saria jaso zuen txinpantzeei buruz egindako lanengatik eta giza garapena uztartzeko egindako ahaleginengatik.

## Mendebaldeko primatologo ezagunak 
[thumb|[Jane Goodall 2010eko urrian.]]

* Jeanne Ajsjjdultmann
* Jean Baulu
* Irwin Bernstein
* Michelle Bezanson
* Sarah Blaffer Hrdy
* Christophe Boesch
* Sue Boinski
* Geoffrey Bourne
* Josep Call
* C. R. Carpenter
* Colin Chapman
* Dorothy Cheney
* Marina Cords
* Thomas Defler
* Wolf Dittus
* Frans de Waal
* Alejandro Estrada
* Linda Fedigan
* Dian Fossey
* Agustín Fuentes
* Birutė Galdikas
* Paul Garber
* Thomas R. Gillespie
* Jane Goodall
* Colin Groves
* Alexander Harcourt
* Philip Hershkovitz
* Gottfried Hohmann
* Lynne Isbell
* Hans Kummer
* Nadezhda Ladygina-Kohts
* Boris Lapin
* Bill McGrew
* John Mitani
* Russell Mittermeier
* Nicholas Newton-Fisher
* Matthew Richardson
* Anne E. Russon
* Anthony Rylands
* Jordi Sabater Pi
* Robert Sapolsky
* Anne Savage
* Carel van Schaik
* Robert Seyfarth
* Meredith Small
* Barbara Smuts
* Craig Stanford
* Karen Strier
* Tom Struhsaker
* Michael Tomasello
* Omar Wasow
* Sherwood Washburn
* David P. Watts
* Barbara J. Welker
* Richard Wrangham
* Gabriel Zunino

## Elkarte akademikoak 
* American Society of Primatologists
* European Federation for Primatology
* International Primatological Society
* Asociación Primatológica Española

## Aldizkariak 
* *American Journal of Primatology* 
* *Folia Primatologica* 
* *International Journal of Primatology* 
* *Journal of Human Evolution* 
* *Primates* 
* *Journal of Medical Primatology* 
* *Boletín de la Asociación Primatológica Española* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Mundu osoko primatologisten direktorioa.
* :Primatologisten biografiak.
* :Primatology.org A community run blog, with contributions from primatologists around the world.
* :Primatologiaz masterra, Bartzelonako Unibertsitatean. 
* :ADÉS elkartea, Giza Garapenaren Dibulgaziorako Elkartea.
Un chupete para ella

***Un chupete para ella*** umorezko telesail espainiarra izan zen, Antena 3 telebista-kateak 2000ko irailaren 17tik 2002ko otsailaren 14ra bitartean igorri zuena.

## Sinopsia 
Jorge Vidal kazetari arduragabe, arduragabe eta bizizalea da, bat-batean bere etxeko atean sorpresa batekin topo egiten duena: 9 hilabeteko neskato bat, gutun batek bere alaba dela dioena, bere maitasun harremanetako baten emaitza. Zalantzak argitzeko, aitatasun-proba positiboa egiten da.

Gainera, bere egunerokoan Rachel nagusiari aurre egin beharko dio, laguntza jasoko du bere auzokide Paula eta Gemmari esker, eta Petra farmazialariaren aholkularitza ere jasoko du. Alaba zaintzeaz gain, Jorgek haren ama zein den jakin beharko du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bideojokoen banatzaile

**Bideojokoen banatzailea** edo **bideojokoen banaketa-etxea,** barnean edo bideojokoen garatzaile batek garatutako bideojokoak banatzen dituen enpresa da. Eskuarki, bideojokoen banatzaile batek argitaletxe gisa ere funtzionatzen du, eta, beraz, liburu-argitaletxeen edo DVD-filmen argitaletxeen antzera, bideojokoen fabrikatzeaz eta merkaturatzeaz arduratzen da, merkatu ikerketaren eta marketinaren alderdi guztiak barne.

Banatzaile nagusiak ere **argitaratzaileak** dira (*argitaletxe* izenez ere ezagunak) eta normalean garapena finantzatzen dute, batzuetan bideojokoen garatzaile bati azpikontratatuz (banatzaileak horri *kanpoko garapena* deitzen dio) eta beste batzuetan *estudio* izeneko barneko garatzaile bati ordainduz. Bestalde, banatzaile txikiagoak daude banaketa zereginetara esklusiboki dedikatzen direnak, euren bideojokoak dendetara eta azken kontsumitzaileetara eraman behar dituzten argitaletxe/ekoizleentzat lan egiten dutenak.

Banaketa-etxe batek egin ohi dituen beste funtzio batzuk, besteak beste, jokoak erabil ditzakeen lizentziak erabakitzea eta ordaintzea, eta lokalizazioa, ontziratzea, inprimatzea eta, agian, erabiltzailearen eskuliburua idaztea, baita kutxaren diseinua ere. Banaketa-etxe handiak garapen talde guztien eraginkortasuna areagotzen saia daitezke, barnekoak zein kanpokoak izan, normalean behar diren funtzionalitateetarako soinu-diseinua eta kode paketeak bezalako zerbitzuak eskainiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Entrevías (telesaila)

***Entrevías*** espainiar telesaila da, Aitor Gabilondok Telecincorako sortua.

## Sinopsia 
Maitasuna da seriean gurutzatzen diren argumentu guztien ardatza, nahiz eta lehen begiratuan ez iruditu: Tirso Abantos auzoko burdindegi baten buru den militar ohia da; bakartia eta maitasunik gabea, familiako gertakari baten ondoren aldi batez Irene bilobaz arduratu behar izaten du, jatorri vietnamdarra, kontestatarioa eta errebeldea duen neska batez, Tirsoren alabak kontrolatu ezin duena. Aitonaren eta bilobaren arteko talka erabatekoa da, eta bizikidetza korapilatu egiten da hasiera-hasieratik, ez bakarrik bien izaeragatik, baizik eta Irenek auzoan maiz erabiltzen dituen konpainia txarrengatik eta, edozein preziotan, kolonbiar mutil-lagun maitatuarekin ihes egiteko erabakiagatik.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malnazidos

***Malnazidos*** 2022. urtean Javier Ruiz Caldera kataluniar zinema zuzendariak eginiko beldurrezko thrillerra da. Manuel Martín Ferrerasen *Noche de difuntos del 38* lanean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Hilabeteetako borroka odoltsuek lubakietan milaka hildako utzi dituzte. Jan Lozano, bosgarren brigadako kapitaina, preso dago. Heriotza-epaiari ihes egiteko aukera bakarra etsaien eremuan ezinezko misio bati aurre egitea da. Baina espero baino arrisku handiago batek arerio berri eta ezezagun baten aurka elkartzera behartuko ditu etsaiak. Elkarrenganako gorrotoa alde batera utzi beharko dute, zonbi bihur ez daitezen.

## Pertsonaiak 

* Miki Esparbé: Jan Lozano
* Aura Garrido: Matacuras
* Luis Callejo: Sargento
* Álvaro Cervantes: Mecha
* Jesús Carroza: Jurel
* María Botto: Sor Flor
* Manel Llunell: Decruz
* Mouad Ghazouan: Rafir
* Dafnis Balduz: Comisario
* Sergio Torrico: Brodsky
* Ken Appledorn: El Americano
* Oriol Ramis: Carlos
* Sanna Toivanen: Ochoa
* José Pérez Ocaña: Montoya
* Asia Ortega: Novia Pueblo
* Pol Corominas: Novio Boda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bricomanía

***Bricomanía*** brikolajeari eta lorezaintzari eskainitako telebista saioa izan zen. Bere aldizkariari, web orriari eta hainbat libururi ere izena ematen die.

## Historia 
Iñigo Urreagak sortu eta zuzendu zuen eta Kristian Pielhoffek eta María José Lavíak aurkeztu zuten. Bainet TVek ekoitzi zuen. Programa 1994an hasi zen emititzen La 2 katean, astean behin, eta 2005eko urtarrilaren 16an Telecincora joan zen. Ondoren, 2010eko urriaren 2an, Antena 3en emititzen hasi zen astero larunbatetan. Antena 3en bildutako audientzia datu baxuak direla eta, 2011ko irailaren 17tik igandetan emititu zuten Novan. Kanal horretan, programak bere 1000 emisioak bete zituen, 2019ko uztailaren 21ean.

2020ko urrian, Atresmediak COVID-19 pandemiaren eta haren ondorio ekonomikoen ondorioz saioa bertan behera geratuko zela iragarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Decogarden

***Decogarden*** dekorazioari eta lorezaintzari eskainitako telebista saioa izan zen. Hasieran Susana Gilek eta geroago Antxine Olano eta Yolanda Alzolak aurkeztu zuten; lorezaintza eta maskotak, berriz, Iñigo Segurolak eta Jacinto Legardak gidatzen dituzte, hurrenez hurren.

## Historia 
2001eko azaroaren 17an, La 2k Decogarden estreinatu zuen, dekorazioari eta lorezaintzari eskainitako gunea. Susana Gilek eta Iñigo Segurolak gidatzen zuten, eta barrualdeko dekorazioaren formula guztiak eskaintzen hasi ziren, hala nola pintura teknikak, argien joko eta instalazioak, eskulanak, landareen laborantza eta zaintza, hainbat espazio sortzeko...

2003ko martxoan, Antxine Olanok Susana Gil ordezkatu zuen saioaren aurkezle gisa, eta 2005eko urtarrilaren 15etik aurrera Telecincon emititu zen. Alabaina, 2006ko martxoan, Yolanda Alzola jarri zen Decogardeneko buru.

Telecincon egon ondoren, 2010eko urriaren 2an Antena 3n emititzen hasi zen astero larunbatetan. Hala ere, kate horretan lortutako audientzia datu baxuak zirela eta, 2011ko irailaren 17tik larunbatetan Novan emititu zen.

2020ko urrian, Atresmediak COVID-19 pandemiaren eta haren ondorio ekonomikoen ondorioz saioa bertan behera geratuko zela iragarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andamiro

**Andamiro** Hego Koreako Seulen kokatutako enpresa bat da, "arcade" bideo-joko kontsoletarako pieza berrien fabrikazioan eta salmentan espezializatua. Gaur egun, Yong-Hwan Kimek zuzentzen du.

Errekonozimendu handia lortu zuen simulazio-jokoak sortzeagatik, batez ere Pump It Up dantza simulazio bideo-jokoa sortzeagatik, eta, geroago, American Roxor estatubatuarrarekin elkarlanean, beste dantza-simulatzaile baten sorkuntzan, In The Groove 2.

## Arcade makinak 
* Winner's Wheel
* King of the Hammer
* Super Mashimaro
* Circle Circus
* Winning Shoot
* Dragon Punch
* Shoot it Up
* Hammer
* In the Groove 2
* Multi Net
* Bingo Show
* Sprinter World
* Last Call
* Pump It Up

## Kanpo estekak
Gipuzkoa Telebista

**Gipuzkoa Telebista** 2000an sortu zen tokiko telebista katea da. Enpresak Canal Bizkaiak eta Canal Gasteizek zituzten akziodun berberak zituen.

Gipuzkoa Telebista Bizkaiko probintzia mailako (Irun aldean izan ezik, bertan Gipuzkoa Telebista Txingudi) baitago) tokiko telebista izan zen, eta lurreko uhinen bidez zein Euskaltelen kable bidezko telebista-paketearen bidez emititzen zuen bere programazioa.

2008. urtearen amaieran Localia Televisión marka desagertu eta Pretesa itxi zenean, elkartutako telebista batzuek izen komertziala aldatzea erabaki zuten. Horien artean Localia Gipuzkoa, Gipuzkoa Telebista izena hartzen duena. Aldaketak ez zuen ia eraginik izan kanalaren bilakaeran; izan ere, kanpoko programazio jarraitua aukeratu zen proiektuarekin, eta tokiko ekoizpena ez zen aldatu.

Aldi batean, bere emisio ez propioak Contenalia eduki-banatzailearen parte izan ziren.

## Kanpo estekak
Gipuzkoa Telebista Txingudi

**Gipuzkoa Telebista Txingudi** 1997an sortu zen tokiko telebista katea izan zen.

Gipuzkoa Telebista Txingudi Irungo tokiko telebista da, eta lurreko uhinen bidez zein Euskaltelen kable bidezko telebista-paketearen bidez emititzen zuen bere programazioa.

Aldi batean, bere emisio ez propioak Contenalia eduki-banatzailearen parte izan ziren. 2012ko abenduan amaitu ziren emisioak.

## Kanpo estekak
Netmarble Games

**Netmarble Games** (Hangulean, 넷마블게임즈) Hego Koreako bideo-jokoen banatzailea da. 2015ean, 3.000 langile baino gehiago zituen eta mundu osoko 120 herrialde baino gehiagotan jardun zuen. Netmarblek 900 milioi dolar irabazi zituen 2015ean. Konpainiak 2016ko ekitaldiaren amaierarako 1.100 milioi dolar irabaztea espero du.

Netmarblek mugikorretarako jokoak garatu ditu, besteak beste, *Seven Knights*, *Raven* (Evilbane AEBetan) eta ''Everybody's Marble*. Gainera, SGN-en partaidetza handi bat du, aldi baterako jokoen garatzaile batean, eta aliantza estrategikoa du CJ E&M Corporation-ekin. 2015etik, konpainiak *Marvel: Future Fight* (2015),  *Disney Magical Dice* (2016),  eta *Star Wars: Force Arena* *(2017)* bezalako jokoak ekoizteko aukera ematen duen Disney lizentzia dauka*.   '' 

2018ko apirilean, Netmarble Games-ek Big Hit Entertainment-en % 25,71 eskuratu zuen, BTS megastar Koreakoaren agentzia, bere bigarren akziodun bihurtuz. 

## Jokoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ane Barandiaran

**Ane Barandiaran** (Ordizia, Gipuzkoa, 1992ko irailaren 8a - ) sofbol jokalaria da, jaurtitzaile postuan aritzen da. 

## Ibilbidea 
Bere herrian bertan hasi zen sofbolean jokatzen, lau denboraldi jokatu zituen bertan. 2008an, kadete izanda, Espainiako txapelketa irabazi zuten. Urte horretan bertan, irailean, ez zen Ordiziako talderik osatu eta Orioko Bate Bizkorrak taldera joan zen. 2009an hasita, sei denboraldi egin zituen bertan. Honen ondoren Donostiako Atletico San Sebastianera joan zen. Donostiako taldean aritu zen talde honek bere bidea amaitu zuen arte, hainbat txapelketa irabazi zituen talde honekin: Europako Txapelketa 2019an, Espainiako Liga 2015, 2016 eta 2018an eta Erreginaren Kopa 2017 eta 2018an. 2019ko udazkenean, Kataluiniako Sant Boi taldearekin urtebetez aritzeko akordioa lortu zuen. Han amaitutakoan CBS Rivas taldera joan zen baina lesio bat izan zuen besoan taldera iritsi eta berehala.

Nazioarte mailan ere aritu izan da. 2012an Poloniako Varsovia Diamonds taldeko prestatzaile lanak egin zituen astebetez eta horren ondoren beraiekin jokatzera itzuli zen. Bost urtez aritu zen bertan jokatzen (Espainiako Liga eta Poloniakoa, biak batera jokatzen zituen) eta guztira Poloniako lau liga eta lau kopa irabazi zituen.

Kluben arteko txapelketez gain, selekzioen arteko lehian ere aritu da, Euskal selekzioarekin eta Espainiakoarekin jokatu du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Oztopo guztien gainetik Berria, 2023.01.17
Ambrosio López

**Ambrosio López Pinzón** (Santafé de Bogotá, 1809ko abenduaren 9a - Ibid, 1897ko uztailaren 19a) kolonbiar artisau, militar, ekintzaile politiko eta merkataria izan zen.

Amar y Borbón erregeordearen jostunaren semea zen, eta horri esker eskualdean prestigio eta eragina izan zuen. Oso gaztetatik, Lopezek bere gurasoengandik oinordetzan jasotako lanbideetara dedikatu zen, baita merkataritzara ere, istilu garaietan Armadan izena ematea lortu zuen, Antonio Nariño eta Francisco de Paula Santander bezalako pertsonaiekin harreman onak ezartzea lortuz.

Lopezen ibilbidean eragin handia izan zuen garatu zituen jarduera politiko ezberdinek, bai Sociedad de Artesanos-en -sortzen lagundu zuen eta bertako zuzendarietako bat izan zen- , bai José Hilario López militarren presidentetzarako hautagaitzaren alde, eta horregatik Kolonbiako Alderdi Liberalaren hastapenekin lotuta egon zen, Tomás Cipriano de Mosqueraren gobernuaren merkataritza askeko neurrien aurka baitzegoen, zeinak zuzenean kaltetu baitzituen bere interesei eta bere gremioari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mika (abeslaria)

**Michael Holbrook Penniman Jr.** (Beirut, 1983ko abuztuaren 18an) libanoar-britainiar egile abeslaria da. 

Bere lehen albuma, *Life in Cartoon Motion*, 2007an argitaratu zen eta 5,6 milioi ale saldu zituen; honekin Errebelazio artista onenaren Brit Saria irabazi zuen eta Grammy Sarietara izendatu zuten. "Grace Kelly" abestia britainiar single zerrendan salduena izan zen 2007ko urtarrilean. Ordundik, beste lau estudio-album grabatu ditu, eta epaile izan da *The Voice* reality showaren frantziar bertsioan eta *X Factor * reality showaren italiar bertsioan. Italiako RAIn *Stasera casa Mika* saioaren aurkezle ere izan zen.

## Diskografia 
* *Life in Cartoon Motion* (2007)
* *The Boy Who Knew Too Much* (2009)
* *The Origin of Love* (2012)
* *Songbook Vol. 1* (2013, bilduma)
* *No Place in Heaven* (2015)
* *My Name Is Michael Holbrook* (2019)
* *MIKA Live at Brooklyn Steel* (2020)
* ''Mika à l'Opéra Royal de Versailles'' (2021)

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgunea
Bideojoko garatzaile

**Bideojoko garatzailea** software garatzailea da (norbanakoa edo enpresa bat), hainbat plataformatarako (bideokontsola edo ordenagailu pertsonala) bideojokoak sortzen dituena.

Garatzaile batzuk joko mota batzuetan ere espezializatuta daude, hala nola, RPG edo FPSak . Batzuek jokoak sistema batetik bestera eramatea bideratzen dute. Beste batzuk hizkuntza batetik bestera jokoak itzultzen dituzte, batez ere japonieratik ingelesera. Ezohiko talde batzuek jokoez gain beste software-garapen mota batzuk egiten dituzte.

Bideojokoen banatzaile gehienek, hala nola Electronic Arts, Activision, Krafton, Nintendo, Sony eta Microsoft-ek garapen estudioak mantentzen dituzte, baina enpresa horiei, oro har, *banatzaile* deitzen zaie eta ez *garatzaile*, *banatzea* baita enpresa horien negozio nagusia.

Banatzaileez gain, gaur egun 1.000 bideojokoen enpresa garatzaile baino gehiago ere badaude. Horietako asko 1 edo 2 pertsonaren eragiketa txikiak dira, sarerako Flash jokoak edo telefono mugikorretarako jokoak sortzen dituztenak. Beste batzuk estudioak hainbat tokitan dituzten enpresa handiak dira, eta ehunka langile. Arau orokor gisa, garatzaileak kotizatu gabeko enpresak dira; Banatzaileak ez diren garatzaile gutxi batzuk baino ez dira kotizatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Espainiako Bideojokoen Garapenari buruzko Liburu Zuria. 2014.
Tomás Cipriano de Mosquera

**Tomás Cipriano Ignacio María de Mosquera-Figueroa y Arboleda-Salazar** (Popayán, 1798ko irailaren 26a- Coconuco (Cauca), 1878ko urriaren 7a ), ***El Gran General*** (Jeneral Handia)    bezala ere ezaguna; Kolonbiako soldadua, diplomazialaria eta estatu-gizona izan zen , Kolonbiako Alderdi Liberaleko kidea.

## Biografia 
Unibertsitateko titulurik ez bazuen ere, bere anaia nagusiak ez bezala, Mosquera latinez, ingelesez, frantsesez eta italieraz eskolatutako autodidakta izan zen, Tasso poeta italiarraren itzulpen bat abiaraztera iritsi arte.  Matematikaria, geografoa eta historialaria  ere izan zen eta gai horiei buruzko hainbat liburu idatzi zituen.

Simón Bolívarren agintaldian, Mosquera diplomatzialaria eta probintzia administratzailea izan zen. Alderdi Kontserbadoreko kidea, Armadaren eta klero katolikoaren laguntzaz, Granada Berriko presidente izendatu zuten 1845ean. 1849an kargua utzi zuen, eta Estatu Batuetako hainbat negoziotan aritu zen.

Presidente kargua izan zuen: Granada Berriko Errepublikako presidentea 1845 eta 1849 artean; Granadako Konfederazioko presidentea 1861 eta 1863 artean; eta Kolonbiako Estatu Batuetako presidentea 1862 eta 1864 bitartean eta 1866tik 1867ra bitartean. Mosquera izan da lau aldiz errepublikako presidente kargua izan duen kolonbiar militar bakarra. 

1854an Granada Berrira itzuli zenean, Mosquerak Alderdi Kontserbadorearekin hautsi eta Alderdi Liberalaren ideiekin bat egin zuen alderdi biko gatazkaren artean. 1861ean Mariano Ospina Rodríguez presidente kontserbadorea kendu zuen, bere burua jarduneko presidente izendatu zuen eta diktadore gisa gobernatu zuen 1861eko uztailaren 18tik 1863ko otsailaren 10era arte, Konstituzio berri baten arabera Rionegroko Konbentzioak karguan berretsi zuenean. Gobernu hartan, Elizaren boterea murrizteko eta federalismoa bultzatzeko urratsak eman zituen. 

XIX. mendean Kolonbiako historiako pertsonaia garrantzitsuenetakotzat hartzen da bere gobernuaren neurriengatik, hala nola, herrialdeko lehen errolda nazionala egitea, sistema metriko hamartarra ezartzea, Magdalena ibaian lurrun-nabigazioa sustatzea. 1849an Barranquillako portutik esportatzeko baimena ematea, aduana-bulego bat ezarri eta Estatu Batuekin Bake, Adiskidetasun, Nabigazio eta Merkataritza Ituna sinatu aurretik, baita Kolonbiako Kapitolio Nazionala eraiki baino lehen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen López Alonso

**Carmen López Alonso** historialari espainiarra da.

## Biografia 
Gaur egun, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Pentsamendu Politikoaren Historiako irakasle titularra da. Haren ikerketa-lana, alde batetik, pentsamendu politikoa Espainiako historian zehar aztertzean oinarritzen da, eta arreta berezia jartzen du marjinazioa eta pobrezia bezalako gaietan, eta horiek ideia politiko eta sozialen barruan ulertzeko moduan; bestetik, Israeli eta Ekialde Ertainari buruzko azterlanetan. Besteak beste, *¿Jano o cabeza de Medusa? Historia y política en Israel* de 1999, eta *Historia y presente en Israel y Palestina*, de 2009 Prentsan eta ikerketa-aldizkarietan ere artikuluak idatzi ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Sánchez Carrilero

**Julia Sánchez Carrilero** (Albacete, 1933ko maiatzaren 16a – Huesca, 2016ko azaroaren 15a) espainiar arkeologoa da, Levantino labar-arteari buruzko artikulu zientifiko bat argitaratu duen lehena.

## Biografia 
Nieves Sánchez Carrileroren ahizpa eta Joaquín Sánchez Jimenezen alaba, Albaceteko Museoaren bultzatzaile eta zuzendaria eta Indusketa Arkeologikoen komisario probintziala. Hirurek Montealegre del Castilloko Llano de la Consolacióngo nekropoli iberikoan egin zuten indusketa, eta, Samuel de los Santos Gallegorekin batera, Socovosko Peña Bermejaren labar-artea dokumentatu zuten. Julia da pinturen kalkoak egiten dituena.

Nerpioko Solana de las Covacha-en labar-pinturen lehen kalkoak ere egin zituen Juliak, monografia batean sartuak, Murtziako Unibertsitatean 1956 eta 1961 bitartean doktoretza egiten ari zela. Lan horren zati txiki bat bakarrik argitaratu zen 1962an *Noticiario Arqueológico Hispánico* izenekoan.

Fernando Cantero Carvajalekin ezkondu ondoren, arkeologia utzi eta Huescara joan zen bizitzera. 2016. urtean hil zen.

Sei seme-alaba izan zituen: Julia, Carlos, Nieves, Juan María, Fernando eta Elena.

## Argitalpenak 
* Sánchez Carrilero, J. ezezaguna. *Cultura ibérica de la provincia de Albacete* (*Albacete probintziako kultura iberiarra)*. Murtzia: Murtziako Unibertsitatea. Lizentziatura-memoria [Albaceteko Museoan gordeta].
* Sánchez Carrilero, J. 1962. Solana de las Covacha-ko, Pedanía de Río Moraleko (Nerpio, Albacete) labar-pinturak aztertzen aurrera egitea. *Noticiario Arqueológico Hispánico* 5:1-12 (*Albistegi arkeologiko* hispaniarra 5:1-12).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1993ko Errusiako konstituzio-krisia

**1993ko Errusiako konstituzio-krisia** – **1993ko Urriko Beltza** ere deitua – urte horretako irailaren 21etik urriaren 5era bitartean Errusian izandako gertaera izan zen.

Krisia 1993ko irailaren 21ean hasi zen, Boris Jeltsin presidenteak Errusiako Herriko Diputatuen Kongresua eta Errusiako Sobiet Gorena desegitea erabaki zuenean. Erakunde horiek oztopo ziren boterean sendotzeko eta erreforma neoliberalak egiteko. Jeltsinen dekretua legez kanpokoa zen, indarrean zegoen Errusiako RSFSren 1978ko Konstituzioaren aurka zihoalako. Krisiaren ondoren, urriaren 15ean, Konstituzio berri bat berrestea agindu zuen (Errusiako Federazioaren Konstituzioa).

Kongresuak presidentearen dekretua baztertu zuen eta Jeltsin presidentearen kargugabetzea onartu zuen apelazio baten bidez. Indarrean zegoen presidenteordea, Aleksandr Rutskoi, presidente izendatu zuten, konstituzioak agintzen zuen bezala. Irailaren 28an, Jeltsinen gobernuaren aurkako protesta publikoek kaleak hartu zituzten Moskun. Horien errepresioan hainbat hildako izan ziren.

Jeltsinen kontrolpean, armadak krisiaren amaiera erabaki zuen. Diputatuak Etxe Zurian, Errusiako Parlamentuaren egoitzan, sartu eta presidente kargugabetuaren kontrolpean zeuden indarren setioari aurre egiteko prest agertu ziren. Hurrengo astean, Jeltsinen aurkako eta Parlamentua eta Sobiet Gorena babesteko herri-protestak handituz joan ziren. Urriaren 2an iritsi ziren goia, Errusia gerra zibil baten atarian zegoela. Puntu horretan, kupula militarrek babesa eman zioten kargugabetutako presidenteari, eta honek Etxe Zuria indarrez husteko agindu zuen. Jeltsinen agindua bonbardaketaren bidez gauzatu zen, herriaren subiranotasunaren egoitza zen eraikineko tankeen eta artilleriaren bidez. Etxe Zuria suntsitu zuten eta okupatzaile asko erasoan hil ziren.

Urriaren 5erako, Jeltsinekiko erresistentzia suntsiturik zegoen. Gatazka, hamar egun iraun zuena, 1917ko Urriko Iraultzatik Moskun izandako gertakaririk larriena izan zen. Gobernuak berak kalkulatu zuen hildakoen kopurua 187koa zela eta zaurituena 473koa. Beste iturri batzuek 2.000 hildako zirela esaten dituzte.

Mendebaldeko gobernuek indarraren erabilera justifikatu zuten parlamentuaren eta legitimoki aukeratutako diputatuen aurka. Erasoak Bill Clintonen administrazioaren bermea izan zuen, garai hartan Estatu Batuak gobernatzen zituena, baita mendebaldar herrialdeen prentsaren babesa ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nieves Sánchez Carrilero

**Nieves Sánchez Carrilero** (Albacete, 1922) espainiar arkeologoa da eta bizitza osoa Albaceteko Museoan eman zuen. 

## Ibilbidea 
Batxilergoa Albaceten ikasi zuen eta 1946tik 1986an erretiroa hartu arte Albaceteko Diputazioko funtzionario gisa aritu zen, Museoan administrari laguntzaile gisa. Espainiako hego-ekialdeko Kongresu Arkeologikoan parte hartu zuen, 1946ko martxoaren 21etik 24ra bitartean. 

1954an, Samuel de los Santos Gallego Albaceteko Museoko zuzendariarekin ezkondu zen 1962tik 1983ra bitartean, eta La Torrecicako (Albacete) nekropoli iberikoan indusketa batean ezagutu zuen, Joaquín Sánchez Jiménezek koordinatuta. Hirurek Venta Segoviako, Casa de la Berrugako edo Los Capuchinosko indusketetan ere lan egin zuten, Albaceteko probintziako beste aztarnategi batzuen artean. Prospekzio eta indusketetan aurkitutako materiala aztertu, inbentariatu eta katalogatzeko lanak ere egin zituen. 

Julia Sánchez Carrilero ahizparekin ere lan egin zuen Santa Ana zuloko nekropoli iberikoa hondeatzen.

Aita hiltzean, Nievesek indusketa-baimen guztiak eman zizkion Albaceteko Museoko dokumentu- eta argazki-artxiboari, egunkariak eta oharrak, txostenak, gutunak, marrazkiak, planoak, irudiak...

## Argitalpenak 
* 1951ko artikulua, El Llano de la Consolacióngo urrezko maldei buruzkoa, Albaceteko Historia eta Arkeologia Mintegiko liburuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amada López Meneses

**Amada López Meneses** (As Nogais, Galizia, 1906ko ekainaren 20a) historialari eta ikertzaile galiziarra izan zen,

## Ibilbidea 
Umezurtza aitaren aldetik. Batxilergoa Lugon ikasi zuen, eta ondoren familiarekin Madrilera joan zen bizitzera. Han Filosofia eta Letrak ikasi zituen eta Historian espezializatu zen. Real Academia de la Historiaren buletinetan eta  Espainiako Txangoen elkartearenetan argitaratu zituen bere lanak.1931ko uztailean Simancaseko Artxibo Nagusian lan egin zuen Hedapen Batzordearen beka bat jaso zuen Frantzian egonaldi baterako, eta Real Academia Galegako kide izan zen. 
## Lanak 
* *Ilustres extranjeros que en 1525 y 1526 visitan Barcelona* (1935)
* *Francisco I en Valencia* (1938)
* *Documentos culturales de Pedro el Ceremonioso* (Escuela de Estudios Medievales. CSIC, 1952)
* *Crescas de Viviers, astrólogo de Juan I el Cazador (¿Viviers?-Barcelona, m. 9 de agosto de 1391)* (1954)
* *El primer regreso de Hernán Cortés a España* (1954)
* *Documentos acerca de la peste negra en los dominios de la Corona de Aragón* (1956)
* *Los consulados catalanes de Alejandría y Damasco en él reinado de Pedro el Ceremonioso* (1956)
* Carlos de Borbón-Montpensier, Duque de Borbón, Condestable de Francia: su viaje a España (1525-1526) (1958)
* *Correspondencia de Pedro el Ceremonioso con la soldanía de Babilonia* (1959)
* Una consecuencia de la peste negra en Cataluña:El programa de 1348 (1959)
* *El último infante de Navarra Carlos de Albret* (1961)
* *Pedro el Ceremonioso y las reliquias de Santa Bárbara* (1962)
* *Martín el Humano conde de Morella* (1962)
* *Un compañero de Hernán Cortés: Juan Cañería de Saavedra, yerno de Moctezuma (Cáceres ¿150? Sevilla, II de septiembre de 1572)* (1965)
* Magdalena y Catalina de Albret Foix, Infantas de Navarra (1965)
* *Novesdades sobre la immigració gitana en la Espanya al segle XV* (1971)
* *El Oratorio de el Caballero de Gracia*
* *Las pensiones que en 1748 concedió la Academia de San Fernando para ampliación de estudios en Roma*
* *Un nieto de Moctezuma en la cárcel de Sevilla*
* *Los extremeños en América*
* *Alonso de Grado*

## Erreferentziak 

## Bibliografia 
* 

* Couceiro Freijomil, A. (1952). "LÓPEZ MENESES, Amada". Idazleen hiztegi biobibliografikoa II. Santiago: Galiziako bibliofiloak. 311. or.
Lorentz Parke Nazionala

**Lorentz parke nazionala** eremu babesturik handiena da Hego-ekialdeko Asian, 25 056 km² inguru hartzen ditu.

Sudirman mendilerroan kokatuta dago.

Talka egiten ari diren bi plaka kontinentalen arteko loturan dagoenez eremu horrek geologia konplexua du, glaziazioetan zehar zizelkatutako formazio menditsuekin. Ingurune horretan, halaber, Ginea Berriko uharteetako biziaren bilakaera jasotzen duten erregistro fosilak daude, endemismo ugarirekin eta eskualdeko biodibertsitate-maila altuenarekin.

Parkearen izena Hendrikus Albertus Lorentz (1871-1944) esploratzaile neerlandarra omentzeko aukeratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak