Emilia Plater

**Emilia Broel-Plater** kondesa (lituanieraz: *Эмилия Плятер, Emilija Pliaterytė;* Vilnius, 1806ko azaroaren 13a -  Justianowo, 1831ko abenduaren 23a) Poloniar-Lituaniar Batasun lurraldeetako poloniar-lituaniar iraultzailea izan zen. 1830–1831 artean, Errusia inperialaren aurkako Azaroko altxamenduan parte hartu zuen kapitain mailan eta heroi nazionala bilakatu zen Polonia, Lituania eta Bielorrusian. Lituaniako Joana Arc-ekoa bezala ezagutzen da.

## Biografia 
### Haurtzaroa 
Emilia 1806ko azaroaren 13an jaio zen Vilniusen, Errusiar Inperioren parte zena (gaur egungo Lituanian). Bere gurasoak Franciszek Ksawery Plater kondea eta Anna von der Mohl ziren. 
[ezkerrera|thumb|108x108px|Plater familiako [Armarri|armarria.]]
Haien jatorria XIII. mendeko Alemaniako Westfalia eskualdean dagoen arren, XIV-XV. mendeen inguruan familiako partaide batzuk Hirugarren gurutzadetako Orden Teutonikora batu eta Livoniara heldu ziren. Poloniar-Lituaniar Batasuna ezarri zenean XVI. mendean, Plater familia erabat polonizaturik zegoen (katolizismora konbertitua, poloniera erabiliz, etb.) eta lurraldean zehar zabaldu zen, botere politiko zein soziala eskuratzen joan zirelarik; kideetako batzuk senatuko *sejm* bilakatu ziren eta besteak artearen munduan barnertu.

Bere bizitzako lehen urteetan aitak zeraman luxuzko bizimoduaren ondorioz, ohikoa litzatekeena baino baliabide ekonomiko baxugoa izan zuten eskurgarri; Senide horiek Michał Plater-Zyberk **(**1777–1862, aitaren 9. mailakolehengusua) Vilniuseko gobernadore orde, militar eta ingeniaria; bere emaztea, Izabela Helena von Zyberk baronesa (1785–1849) eta hauen seme-alabak ziren. Emilia bere lehengusuekin batera hezi zen zaldiz ibiltzen ikasiz, ehiza eta esgrima praktikatuz, suzko armak erabiltzen ere ikasi zuen, nahiko ezohikoa zena XIX. mendeko emakume batengan. Osabak hainbat irakasle eskuratu zizkion Emiliaren ikasgai gustokoenak historia eta matematikako klaseak izan zirelarik, bereziki Polonia eta Lituaniako historia. Hala, denborarekin kondearen jaun-artxiboaren sarbidea eskuratu zuen, bertako dokumentu zaharrak aztertuz. Historiaz gain, olerkigintza eta literatura zituen gustoko, Emilia gaztea Joana Arc-ekoaren eta Laskarina Bouboulina emakume ospetsuen bizitzan, Tadeusz Kosciuszko abertzale poloniarraren inguruan eta Adam Mickiewicz-en lanetan (*Grażyna* olerkia, esaterako) interesatu zelarik. Bestalde, oinetxe inguruko herrixketan bizi ziren bere adineko umeei poloniera eta frantsesa erakusten zien, lituaniera ulertzeaz gain. Garai honetan bidaiatzeko aukera izan zuen, bere lehengusuekin batera, egungo Polonia, Bielorrusia eta Lituaniako lurralde ezberdinak bisitatuz.

Poloniako nobleziak erantzun bezala Bar-eko Konfederazioa antolatu zuten, Poloniako independentzia mantentzeko saiakera moduan; baina errusiar indar militarrak goizki antolaturiko tropa poloniarrak zanpatu zituen. Hala, 1777ko otsailean Poloniaren lehen banaketa eman zen. Bigarren banaketa 1790ean egin zen eta hirugarrena 1795ean, ordurako Batasuna Prusia (biztanleriaren % 23a eta lurraldeen %18), Austria (biztanleriaren % 32a eta lurraldeen % 19) eta Errusiaren (biztanleriaren % 45 eta lurraldeen % 65a) artean banandu zen erabat. 

Napoleondar Gerretan (1803–1815) lurralde hauen mugak aldatzen joan ziren, baina Errusiaren garaipenarekin eta Vienako Batzarreko sinadurekin, Errusiak Batasuneko lurren % 82aren kontrola eskuratu zuen. Hala, Batasuneko lurraldeak Errusiar inperioren menpeko Poloniako Erresuma eta inperioko guberni bilaktu ziren. Eskuraturiko botere honekin, hurrengo bi hamarkadetan, Alexandro I.a tsar-ak zentsura inposatu eta prentsaren askatasunak ukatu zituen, polizia sekretua antolatu eta erakunde klandestino poloniarrak jazarri zituen, masoneria debekatu eta bere burua Poloniako errege koroatuz.

#### Emiliaren aurrekariak 
ezkerrera|thumb|125x125px|Azaroko altxamenduaren bandera "*Gure askatasunarengatik eta zureagatik*" goiburuarekin.
1823ko maiatzaren 15ean, jolas-orduan Michail Plater-ek (1807-1835; Emiliaren lehengusua) "Gora maiatzaren 3ko konstituzioa" idatzi zuen eskolako arbelean. Ikerketa baten ostean, atxilotu eta 14 urteko zerbitzu militarra betetzera zigortua izan zen, nahiz eta atxilotu zuten momentuan 16 urte baino ez zituen. Gertaera honek, Emilia eta inguruko biztanleen botere errusiarraren aurkako gorrotoa eta haien indar iraultzailea handitzea ekarri zuen.
[thumb|[Varsoviako Altxamendua|Varsoviako Altxamenduko gertaerak (*urdinez* indar matxintu poloniarrak, eta *gorriz* inperio errusirreko indarrak).]]
Urte berean, Emiliaren lehengusu masoiak Lucjan (1808-1857) eta Ferdinand Plater (1811-1891) Daugavpils-eko ofizial errusiarren eskolan zeuden soldaduska egiten. Anaiak, Daugavpils-eko gotorlekuaren kontrola hartu nahi zuen altxamenduaren parte ziren, eta Emiliak konspirazioan parte hartzea onartu zuten. Hala, geroztik Emilia guda-taktikak ikasten eta Liksna inguruko biztanle fidagarriekin lurraldea aztertzen aritu zen. Baina altxamenduaren aurretik, Vilniusen, matxinadaren buruzagiekin hitz egitera joan zenean, parte hartzea ukatu zioten emakumea izategtik.

Errusiak kontrolaturiko Lituania, Bieloerrusia eta Ukranian matxinadak 1831ko udaberrian hasi ziren. Zehazki, Lituaniako altxamendua samogitiek abiatu zuten; Julijus Gruževskis Kelme oinetxeko jabeak, Raseiniai hiri inguruan okupazioa eta matxinadaren hasiera deklaratu zuenean 1831ko martxoaren 26an. Ondoren, iraultza Samogitiatik Lituania guztian zehar zabaldu zen.

#### Emilia altxamenduan 
[thumb|204x204px|Emilia Plater-ek 1831ko martxoaren 25ean, izebari idatzi zion altxamenduan parte hartzeko ideia adieraziz. ilea moztu eta labain eta sastakai banarekin armaturik Cezary Plater lehengusuaren [Dusetos|Dusetos-eko oinetxera bideratu zen. Herriko elizaren kanpaidorrean armategi bat antolatu zuten, eta martxoaren 29an, Maria Prószyńska (laguna eta tenienteordea)[250px|thumb| *[Emilia Plater segalari poloniarrak zuzentzen (margolana)|Emilia Plater segalari poloniarrak zuzentzen*, Jan Rosen-en margolana.]]

Behin antolaturik Daugavpilserantz abiatu ziren, lehenik Daugailai herriko zaldi saltoki bat erasotu eta 30 zaldi eta diru efektiboa eskuratu zituztelarik. hila amaitzerako Lituaniako konderri ia guztiak armada errusiarren menpe zeuden. |291x291px|ezkerrera]]Ekainaren 19an, Paneriaiko gudua galdu ostean, Chlapowwski eta Gelaud-en tropek (Ignacio Domeyko zientzialari famatua haien artean zelarik), atzera egin zuten Kaunas-Jonava-Ukmergė lerrora. 10 orduko borroka gogor batean. Emiliaren erregimenduak hornigai, bolbora eta munizio kargadun talde matxinatu bati eskolta eman behar zion, errusiarrek (kosako, ulano eta kanioiekin armaturik) pertsegiten zituzten bitartean. Gudaren amaieran, Platerrek kargamendua eta matxintuak babestu zituen arren, prozesuan 300 matxinatu hil ziren. Horrek, Gobernu Nazionalaren kolapsoa eta indar matxinatuen banaketa eragin zuen; alde batetik Varsovia babesten zuten indarrak, bestetik Krakovia ingurunean zeudenak, Plock-eko lurraldeak babesten zituztenak eta armadaren gehiengoa osatzen zuen laugarren talde bat. Aste pare batera Varsoviako gudua (irailaren 6-8 artean) eman zen, non errusiar tropek matxinatuak Varsoviako Wola distrituan ustekabean erasotu zituzten. Aurreko mende amaieran Pragan eman zen sarraskia ekiditeko, Varsovia laga zuten. Ondorioz, matxinatuek ordurarte kontrolatzen zuten gune mugatua (Varsovia eta Poloniako Erreinuko lurralde gutxi batzuk) galtzen joan ziren.

Varsoviako gudun bi alderdiek jasandako galera ngusien ondorioz, handik bost egunetara (irailaren 13an) errusia eta poloniaren arteko bake-elkarrizketak hasi ziren. Elkarrizketa hauek eman ziren bitartean, indar errusiarrek poloniarrak Modlineko herrira mugatu zituzten, bake-elkarrizketak luzatu ahala poloniarren hornidurak gastatzea espero zutelarik. Armada errusiarraren buruak, Ivan Paskevich generalak, matxinatuen erabateko obedientzia eta leialtasun juramendua eskatu zuen, errendizio absolutuaren froga bezala. Matxinatuek emango zuten erantzuna adosteko hiru gerra-kontseilu ezberdin antolatu ziren. Irailaren 23ko gerra-kontseiluan, errusiar indarrekiko erabateko errendizioa debatitu zen; botazio baten ostean, parte hartu zuten 43 ofizialek guda jarraitzearen alde egin zuten, eta beste 36 ofizialek errusiar errendizioaren alde. Aldi berean, armada poloniar-lituaniarraren kuartel nagusia Modlinetik Slupno-ra, eta Slupno-tik Plock-era urrundu zen, errusiarrak haiengana bizkor hurbiltzen ziren bitartean. Hurrengo astean zehar matxinatuen buruzagiak etengabe aldatzen joan ziren, eta irailaren 27an, kuartel nagusiaren kokapena berriro aldatu zen, oraingoan Lenie Wielkie-ra eta hurrengo egunean Szpetal-era. Bigarren gerra-kontseilua deitu zen Szpetalen irailaren 28an. Kontseilu honetan errusiar eskakizunak berriro bozkatu ziren, eta ofizialetako batek nazioaren duintasuna defendatzearen aldeko hitzaldi bat eman ostean, errendizioaren aldeko boto askoz gutxiago zenbatu ziren. Azken gerra-kontseilua urriaren 3an izan zen Rypinen, ofizilen iritziak entzuteko. Eduki ziren elkarrizketa formal eta informal ugariren emaitza bezala, egun batzuetako armistizioa itundu zen, soldaduentzat amnistia bat aginduz (gerora bete ez zena), eta poloniar soldatu zein zibil askok Prusiako mugara ihes egin zuten.

## Herri kulturan 
*(1831) *Koronelaren Heriotza (Śmierć pułkownika)* olerkia bere omenez idatzi zuen Adam Mickiewicz olerkilariak.
*(1959) Karga itsasontzi poloniar bat *MS Emilia Plater* izendatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* (*polonieraz*) Azaroko Iraultzako 1831ko guduen zerrenda.