Triceratops

**Triceratops**a (antzinako grezierazko *τρι-* /  *tri-* = "hiru", *κέρας*  / *kéras* ="adar", eta *--ωψ / ōps* ="aurpegi"; "hiru adarreko aurpegia") Kretazeo Berantiarrean (Maastrichtiar estaian) bizi izan zen dinosauroen generoa izan zen. Belarjalea zen eta *Tyrannosaurus rex* zuen harrapari nagusia, nahiz eta bien arteko borrokak ez ziren gertatu irudikatu izan diren eran.

Ipar Amerikaren mendebaldean aurkitu dira fosilak, garai hartan Laramidia izeneko uharte-kontinentea zen hartan. 9 m inguru luze egin zitezkeen eta 5,4 tona inguru har zezaketen. Errinozeroaren antzeko muturra eta moko itxurako mutur-punta zuten. Mutur gainean adar bat eta burugainean bi zituzten. Buruaren atzeko aldean haizemaile itxurako hezurrezko ezkutu bat zuten, lepoa babesten ziena. Historian zehar 17 espezie identifikatu izan badira ere gaur egun bi onartzen dira, *Triceratops horridus* eta *Triceratops prorsus*.

## Historia 
### Aurreneko aurkikuntzak 
200px|thumb|1887an aurkituriko fosila; hasieran, *Bison alticornis* izena eman zitzaion.
Gaur egun *Triceratops* gisa identifikaturiko aztarna zaharrena 1887an aurkitu zen George Lyman Cannon-en, Denver (Colorado) inguruan. Garezurraren goialdeari itsatsiriko bi adar ziren. Othniel Charles Marsh paleontologoari bidali zioten fosila eta horrek Pliozenoko bisonte erraldoi baten fosila zela esan zuen. *Bison alticornis* izena eman zion. Hurrengo urtean, Ceratopsia familiako dinosauroek adarrak zituztela argitaratu bazen ere, Pliozenoko ugaztun baten adarrak zirela esaten segitu zuen. 1888an John Bell Hatcherrek Wyomingo Lace Formazioan garezur osoago bat aurkitzean aldatu zuen iritziz. Edmund B. Wilson cowboyak sakan batean garezur erraldoia aurkitu zuen eta soka botata jasotzen ahalegindu zenean, adarra hautsi zitzaion. Adarra Hatcherrek ikusi zuenean, garezurra aurkitu eta berreskuratu zen. *Ceratops horridus* izena eman zitzaion. Fosila garbitzean, muturreko hirugarren adarra agertu zen eta Othniel Charles Marshek *Triceratops horridus* izena eman zion. Orduan konturatu zen berak bisonte gisa identifikaturiko fosila *Triceratops* batena zela. Espeziearen *horridus* izenak "zimurra" esan nahi du, gerora pentsatu da triceratops zahar baten fosila izan zitekeela.

### Triceratops espezie ugari 
250px|thumb|1896an egindako eskeleto oso baten ilustrazioa.
Behin *Triceratops*a identifikatuta, Hatcherrek beste 31 aurkitu zituen 1889 eta 1891 artean. Sailkapen horrek 1980ko eta 1990eko hamarkadak arte iraun zuen.

### Azken ikerketak 
200px|thumb|*Triceratops horridus*.
200px|thumb|*Triceratops prorsus*.
1986an John Ostrom eta Peter Wellnhofer ikerlariek espezie bakarra zela adierazi zuten, *Triceratops horridus*. Arrazoi nagusia zen aurkitu diren belarjale handien aniztasuna oso txikia dela, genero bakoitzeko espezie bakarra edo bi baino ez. Arrazonamendu horri jarraiki, T.M. Lehmanek aldaeren aniztasuna azaltzeko, dimorfismo sexuala eta adin desberdinak argudiatu zituen, lehen taldekoak emeak zirela eta bigarrenekoak, ar zahar gaixoak.

Handik urte batzuetara, Catherine Forsterrek bi espezie finkatu zituen: *Triceratops* *horridus* eta *Triceratops* *prorsus*. Garezurraren itxuran bereizten dira biak. *Triceratops* *prorsus* espezieak *Triceratops* *horridus*ek baino mutur motzagoa zuen, sudurreko adar luzeagoa eta begi gaineko adar zuzenagoak.

*Triceratops hatcheri* aparte geratu zen eta genero berria asmatu: *Nedoceratops*. 2009an, John Scannella eta Denver Fowler ikerlariek planteamendu berria ontzat eman zuten, Hell Creek Formazioan hainbat estrato geologikotan agertzen zirela frogatuz.

#### Baliozko espezieak 
* *Triceratops horridus* (Marsh, 1889) Marsh, 1889 (hasieran *Ceratops*) - *horridus* izenak "zimurra" esan nahi du.
* *Triceratops prorsus* (Marsh, 1890) - *prorsus* izenak "aurerra begira" esan nahi du.

## Deskribapena 
### Tamaina 
350px|thumb|*Triceratops horridus* (urdina) eta *Triceratops* *prorsus* (gorria) dinosauroen tamainak gizakiarekin alderatuta.
7,9 eta 9 metro luze izaten ziren eta 3 metro inguruko garaierakoak. Pisuari dagokionez, 6,1 eta 12 tona artekoak aurkitu dira. Ezaugarri nagusia garezurra dute, lehorreko animalia guztien artean aurkitu den handiena. Esate baterako, *Kelsey* izeneko *Triceratops* *horridus* baten neurriak honako hauek ziren: 7,3 metro luze, bi metroko garezurra, 2,3 metroko altuera eta 6 tonako pisua.

### Garezurra 
thumb|300px|"Lane" izeneko triceratopsa, ezagutzen den hezurdura osoena.
Gorputzarekiko proportzioan tamaina handiko garezurra zuten *Triceratops*ek. Garezurrak mokoa du aurrealdean, hezur bakarrez osatua, eta atzean, hezur aurremaxilarak, hortzik gabe eta sudurzulo handiekin. Atzean, barailako hezurrak daude, 36-40 haginekin, horietako 3-5 bertikalki ezarriak. Haginak elkarren alboan pilaturik daude, barrura kurbatzen den egitura osatuz. Sudurzuloen gainean adar bat ageri da, batzuetan independenteki osatua.

Garezurraren goikaldean begizulo bakoitzaren gainean metro bateko luzerako adar bana dago. Hezur jugalak beherantz begira daude, epijugalek estalita, baina ez dira oso handiak. Garezurraren atzealdeko hezurrak fusionaturik daude eta geruza bikoitza osatzen dute: horrela eratzen da gola. Ibiltzean, apatxak alboetara ateratzen zituzten eta pisu guztia besoetako hiruna apatx horietan finkatzen zuten, laugarren eta bosgarren hatz bestigial bana bazuten ere. 2010. urtean Sampson *et al.* taldeak honako sailkapena egin zuen, gaur egun onartuena dena:

{{klado| style=font-size:85%;line-height:85%;
|label1=Ceratopsidae
|1={{klado
   |1=Centrosaurinae
   |label2=Chasmosaurinae
   |2={{klado
      |1=*Chasmosaurus*
      |2= }} }} }}

## Paleobiologia 
### Kopuruak 
250px|thumb|*Triceratops horridus* heldua eta kumea.
Animalia taldekoi gisa irudikatu izan badira ere, ez dago hori baieztatzen duen froga handirik. Horrelako jokaera duten dinosauroen kasuan ohikoa izaten da hezurtegiak aurkitzea, ehundaka edo milaka ale dituztenak, baina *Triceratops*aren kasuan gehienez ere familia unitateak aurkitu dira. 2012an Wyomingen tamaina ezberdineko hiru triceratopsen hezurdurak elkarrekin agertu ziren eta hiruretan handienak *Tyrannosaurus* baten erasoaren markak zituen. 2020an aurkituriko froga berriek erakusten dute *triceratops*ak bost-hamar aleko taldeetan bizi bide zirela.

Hell Creek Formazioan 200 aletik gora aurkitu ziren eta Barnum Brownek 500 batera aurkitu izana ere aipatu zuen.

### Elikadura 
*Triceratops*a belarjalea zen. Hortzeria aztertuta, altuera txikiko landareak jaten zituela esan daiteke. Dena den, gai ziren adar, moko eta baraila indartsuekin landare altuagoak behera bota eta jateko ere. Txikienak 38 cm luze ziren eta adar txiki tenteak zituen. Gazteek adarrak eta gola atzerantz kurbaturik zituzten. Azkenik, helduek adarrak aurrerantz begira zituzten eta gola zapala. Urte askotan onartua izan bazen ere ez da txertatze egitura berezirik aurkitu. Gorputzaren tenperatura erregulatzeko erabiltzen zuela ere proposatu izan da. John R. Hornerren eta Mark Goodwinen ikerketa hark heldutasun maila identifikatzeko ere balioko zuela pentsatzen da eta Robert Bakkerrek berdin egin zuen handik 70 urtera. 

Ilustrazioetan sarritan ikusi izan dira *Triceratops*ak elkarren artean borrokan adarrak gurutzaturik, gaur egun hainbat animaliak egiten duten antzera, ez dago adostasunik horretarako erabiltzen ote zuten. Dena dela, Davitashvilik 1961ean proposatu zuen erakusketa sexualaren teoriak gero eta onarpen handiagoa du.

## Paleoekologia 
300px|thumb|Hell Creek Formazioko dinosauro esanguratsuenak.
*Triceratops*a Ipar Amerikako mendebaldean bizi izan zen Kretazeo Berantiarrean, Maastrichtiar estaian. Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboa baino pixka bat lehenago agertu zen, duela 68 milioi urte inguru. Evanston, Scollard, Laramie, Lance, Denver eta Hell Creek Formazioetan aurkitu dira fosilak.

Eremu azpitropikala zen, klima epel eta hezekoa . Florari dagokionez, angiospermak nagusi ziren eta tarteka metasekuoiak eta araukariak ere zeuden.

Harrapari nagusia Tyrannosaurus rex zen eta Ornithischia ordeneko dinosauro ugari ere baziren, hala nola ankylosaurioak, ornithopodoak, ceratopsidoak eta pachycephalosaurioak. Ugaztunak ere baziren eremu horretan.

## *Triceratops*a egungo kulturan 
Hiru adarreko dinosauroa izanik, film askotan ageri da. Ezagunenak *Jurassic Park* eta *The Land Before Time* (edo "Haran galduaren bila") dira. 

1942an Charles R. Knight artista estatubatuarrak Natur Historiako Field Museoan hormirudi famatu bat margotu zuen *Tyrannosaurus* eta *Triceratops* bana borrokan erakusten dituena. Ordutik aurrera askotan errepikatutako irudia da, eta betiko aurkarien arteko koeboluzioaren eredu gisa ere planteatu izan da, *The Age of Dinosaurs* dokumentalean adibidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak