Hirigune

[thumb|[Manhattango hirigunearen ikuspegi bat.]]
**Hirigune**, **hiri barnea** edo **hiriko erdigunea** hiriaren erdiko guneari esaten zaio. Ingelesez *Downtown* hitza erabiltzen ohi da, batez ere Ameriketako Estatu Batuetan. Biztanleriaren gehiengoa zonalde horretan bizi da eta jarduera sozial gehienak (zinema, udaletxea, dendaguneak, jatetxeak, ...) bertan gauzatzen dira. Hiriko leku garrantzitsuenak ere bertan aurkitzen dira normalean (plazak, eskulturak, elizak...); hau da, jende gehien ibiltzen den lekua da.

## Historia 
### Hasiera 
thumb|New Yorkeko hirigunea, bere hasieran. 256 Broadway, Barclay kaletik iparraldera begira (Posta Bulegotik) ateratako argazkia.
"*Down town*" edo "*downtown*"-erako Oxfordeko Ingeles Hiztegiaren lehen aipua 1770ekoa da, Bostongo erdiguneari erreferentzia eginez. Batzuen ustez, esaten dute "*downtown*" terminoa New York hirian sortu zela, 1830eko hamarkadan erabiltzen baitzen jatorrizko herriari erreferentzia egiteko Manhattan uhartearen hegoaldeko puntan. New York hiria hiri bihurtu zen heinean, uhartean hazi zitekeen norabide bakarra iparralderantz izan zen, jatorrizko kokalekutik gorantz "*Upper*" eta "*Down*" terminologia, non ohiturazko mapen diseinutik zetorren, non iparralderantz eta beherantz hegoalderantz zen. Horrela, jatorrizko hiriaren iparraldean dagoen edozer "herri" gisa ezagutu zen (Manhattan Garaia - Upper Manhattan), eta, oro har, bizitegi-eremu bat zen; jatorrizko hiria, berriz, New Yorkeko negozio-gune nagusi bakarra ere bazena, "erdigune" gisa ezagutu zen (Manhattan Beherea - Downtown).

XIX. mendearen amaieran, Estatu Batuetako eta Kanadako hiriek pixkanaka onartu zuten terminoa, hiriaren gune historikoari erreferentzia egiteko, zeina sarritan hiriaren merkataritza-bihotzaren berdina baitzen. "*Uptown*" ere hedatu zen, baina askoz gutxiago. Bi kasuetan, baina, bi hitzen norabidea galdu zen, eta Bostongo herritar batek "erdigunera" joatea esan lezake, nahiz eta zeuden lekutik iparraldera izan.

"Downtown" ez zen hiztegietan sartu 1880ko hamarkadara arte. Baina 1900. urtearen hasieran, "downtown" hitza ingeles amerikarreko termino egoki gisa ezarri zen hiri bateko negozio-barruti nagusirako, nahiz eta hitza ia ezezaguna izan Britainia Handian eta Europa mendebaldean, non *"city centre"* (ingelesa), "el *centro de la ciudad*" edo "*núcleo urbano*" (espainiera), "das Zentrum" (alemana) edota "*centre-ville"* edo "*Cœur de ville"* eta antzeko esamoldeak erabiltzen diren. XX. mendearen hasieran ere, bidaia-idazle ingelesek beharrezkoa ikusi zuten irakurleei azaltzea "hiriaren erdigunea" zer zen.

Ipar Amerikako hirietako erdiguneek legez zehaztutako mugarik ez zuten arren, eta sarritan hiri gehienek oinarrizko barruti funtzional gisa erabiltzen zituzten auzoetako batzuk izan arren, ez zen zaila izan erdigunea kokatzea, kaleko trenbide eta trenbide garai guztiek bat egiten zuten tokia zelako, eta, gutxienez, toki gehienetan, trenbidearen terminalak zeuden tokia. Saltoki eta hotel handien kokalekua zen, baita antzokiena, diskotekena, kabaretena eta dantzalekuena ere, eta bertan eraiki ziren etxe-orratzak, teknologia hobetu ondoren. Sarritan, hasieran, elektrifikatuta zegoen hiri baten zati bakarra ere izan zen, baita kaleetako kongestioa okerrena zen tokia ere bazen, irtenbidea aurkitu zen arazo bat.
thumb|1889ko Chicagoko Rand McNally eraikina, munduko altzairuzko lehen eraikina, jada existitzen ez dena.
Baina, batez ere, erdigunea hiriak bere negozioak egiten zituen tokia zen. Beraien esparru txikien barruan, batzuetan ehunka akre inguru bezain txikiak, saltoki, salmenta eta erosketa gehienak (txikizkakoak eta handizkakoak) inguru osoan egiten ziren. Negozio-zentroak zeuden hiriko eta inguruko beste leku batzuetan, baina hiriaren erdigunea nagusia zen, negozio-barruti nagusia benetan. Eta hiriaren erdigunean gero eta negozio gehiago egiten ziren heinean, etxea zutenak kanporatuak izan ziren pixkanaka, beren jabetzak salduz eta hiriaren goialdeko bizitegi-gune lasaiagoetara eramanez.

Etxe orratza hiriaren erdiguneko zigilu bereizgarri bihurtuko litzateke. Igogailua asmatu baino lehen, eta geroago, abiadura handiko igogailua eraiki aurretik, eraikinak sei bat solairutara mugatuta zeuden, eta muga hori de facto ezarrita zegoen, jendea igo egingo zela uste zen eskailera kopuruagatik, baina igogailuarekin muga hori hautsi egin zen eta hamasei solairu inguruko eraikinak eraikitzen hasi ziren. Garai hartan, eraikinaren gainean zegoen pisuari eusteko behar zuten masoneria lodiak mugatzen zituen. Eraikinak handitzen joan ziren heinean, masoneriaren lodierak eta igogailuetarako behar zen espazioak ez zuten eraikina errentagarri bihurtzeko adina espazio alokagarri uzten. Murrizketa hori burdinazko eta, ondoren, altzairuzko egitura zuen eraikinaren asmakuntzak hautsi zuen. Bertan, eraikinaren karga metalezko barne-egitura zeukan eskeleto batek eramaten zuen, eta haren harlangaitza, eta, ondoren, beira, pisurik gabe zintzilikatzen zen.
[thumb|[Lower Manhattan eta Finantza-barrutia (2023)]]
Lehen aldiz Chicagon erabili bazen ere, altzairuzko egitura zuen etxe orratza New Yorken zabaldu zen bizkorrago 1880ko hamarkadan, eta handik beste hiri amerikar gehienetara 1890 eta 1900 urteetan. Zeru-harraskari eraikinen altuera-mugarik ez zegoenez, eztabaida gogorra sortu zen altuera legez mugatu behar ote zen, altuera-mugen defendatzaile eta oposiziogileekin batera, eta argudio ugari eman zituzten beren posizioaren alde. Altuera-mugen auziak ere eragin handia izan zuen hirigunearen izaeran: nukleo kontzentratua izaten jarraituko zuen, edo, hazten zen heinean, altuera-mugek eremu handiago batean zabaltzera behartuko zuten. Epe laburrean, altuerako mugen defendatzaileek arrakasta izan zuten beren ahaleginetan. 1910eko hamarkadan, hiri handi eta ertain gehienek alturako mugak zituzten indarrean, New Yorkekin, nahiz eta hainbat ahalegin hitzartu Filadelfia, Detroit, Pittsburgh eta Minneapolisekin, salbuespen gisa.

Azken batean, etxe orratzak ez lirateke *per se* altuera-mugak mugatuko, baizik eta zonakatze-lege integral batzuk, zeinak baldintza bereiziak ezarriko bailituzkete hiri bateko hainbat zatitarako, eta ez bakarrik garaiera, baizik eta eraikin baten bolumena, erabilitako ehunekoa eta eraikinak blokeatzen zuen argi-kantitatea erregulatuko bailituzkete. Era berean, eraikin baten bolumena murrizteko ustekabeak sustatuko lituzke, atzera-aurrerako altuera gehigarri bat ahalbidetuz, zenbateko zehatza, eraikina zegoen eremuaren arabera. New York hiria izan zen hori egin zuen lehena, 1916ko zonakatze-ebazpenarekin. Neurri handi batean, *Equitable Building* eraikina eraiki zuten 1915ean, alde zuzenak zituen 40 solairuko eraikina, eta hiriaren erdigunearekiko beldurra areagotu zuen. Ingurua eguzkia inoiz ikusi ez zuten kale ilunen labirinto bihurtu zen. Okerrena, higiezinen interesetarako behintzat, eraikinak higiezinen dumping-a ekarri zuen, bulegoen 1,2 milioi m²-koa, higiezinen merkatu motela zena. Askorentzat, etxe-agentzien sektorean, zonakatze-legea "arrazoizko murrizketaren" adibide bat zen.

Behin New Yorkek bere legea onartu zuenean, beste hiri batzuek jarraitu zuten, nahiz eta proposatutako zonakatze-neurriek erresistentzia handia aurkitu zuten leku batzuetan, askotan altuera-muga murriztaileak sartzeagatik, batzuetan zonifikazioaren kontzeptu guztia ez zelako oso demokratikotzat jotzen. Azkenik, ereduzko lege bat egin zen, 1922ko *Standard State Zoning Enabling Act*, zonifikazio-erregulazioak aldarrikatu nahi zituzten hiriak orientatzeko, orain ia Ipar Amerikako hiri guztien parte direnak.

## *Downtown*-en erabilera Estatu Batuetan 
### Jatorria 
[thumb|Downtown [Hagerstown (Maryland)|Hagerstown, Maryland. Tamaina eta estilo hau hiriguneetan (downtowns) tipikoa da Estatu Batuetako hiri txiki eta ertainetan.]]
Estatu Batuetako *downtown* tipikoak ezaugarri berezi batzuk ditu. Berrogeita hamarreko hamarkadako boom ekonomikoan, downtowns gehienen populazioa izugarri jaitsi zen. Fenomeno hori hainbat arrazoirengatik gertatu zen, hala nola auzo marjinalak eraisteagatik, Estatuarteko Autobide Sistema eraikuntzagatik, eta hiri-guneko *white flight* delakoagatik aldirietan, azkar hedatzen ari baitira. Hiria biziberritzeko proiektuak asmo onekin baina hiri handi gehienetan gaizki gauzatuta zeudenez, downtown-ak despopulatu egin ziren, eta bulegoetako etxe orratzak izan ziren nagusi. Horietan, aldirietako biztanleek "*lepo zuriko*" lanpostuak betetzen zituzten, eta gainerako biztanleak are gehiago hondoratu ziren langabezian eta pobrezian. Laurogeita hamarreko hamarkadan, enpresak ere finantza-barrutietatik alde egiten hasi ziren aldirietan, orain *edge cities* izenez ezagutzen duguna sortuz.

### Sailkapen geografikoa 
*Downtown* eta *uptown* terminoak ere puntu kardinalei buruzkoak izan daitezke, adibidez Manhattanen gertatzen dena, non downtown termino geografiko erlatiboa ere bada. Leku askotan, hiztuna dagoen hegoaldeko edozein leku *downtown* da, eta iparraldeko edozein toki *uptown* da. ''"We 're going to take the subway downtown"* ("Downtown metroa hartuko dugu") esaldian, New Yorken maiz erabiltzen dena, *downtown* hitzak hegoalderantz doazela esan nahi du. Esan daiteke 121st Streeten hamar etxadi hegoalderantz doan pertsona bat hamar downtown etxadi ibili dela. Era berean, *uptown* terminoa iparra izendatzeko erabiltzen da. Kontzeptu horiek Manhattanen forma luzeagatik datoz. Horren ondorioz, hiru kilometro baino gutxiagoko zabalera dute eta, beraz, ipar/hego norabideak dira nagusi. Ondorioz, uhartearen garraioa iparralderantz/hegoalderantz doa (*uptown/downtown*). New Yorkeko beste boroughak (barrutiak) zabalagoak dira, eta han downtown Lower Manhattan, Downtown Brooklyn edo tokiko beste finantza-barrutiren bat da. Arrakasta gutxi izan dute South Bronx "Downtown Bronx" gisa sustatzeko merkataritza-ahaleginek.

Ipar Amerikako zenbait hiritan, downtown da hiriko finantza-barrutia kokatzen den auzoaren izena. Ipar Amerikako hiri handi gehienak ur-gorputz garrantzitsuen ondoan daude, hala nola ozeanoak, lakuak edo ibaiak. Hiriak hedatu ahala, uretatik eta gune historikoetatik urrunago eraiki zen, batzuetan muinoen gainean. Beraz, Ipar Amerikako hiri bateko finantza-barrutia, normalean hirigune historikoarekin bat datorrena, hiriko zatirik baxuena izan ohi da. Hiri askok Manhattango eredua erabiltzen dute, eta *downtown, midtown* eta *uptown* erabiltzen dituzte termino geografiko informal gisa eta, aldi berean, hainbat auzo edo barrutiren izen ofizial gisa. Hala ere, Filadelfia hiriak *Center City* izena erabiltzen du *downtown* izena erabili beharrean, finantza-barrutiaren erdiguneko kokapenagatik eta Filadelfiaren historia eta zirkunstantziengatik; "*Center City*" izena Filadelfia hiriaren hedadurari dagokio, 1854an Filadelfia konderriarekin bat egin aurretik, izen bakar bat gabe utziz, inguratzen duten antzinako auzoek ez bezala; hiriaren erdigunea ere Filadelfiako udaletxea da, hiriaren jatorrizko planoaren arabera. New Orleansek Central Business District (edo CBD) terminoa erabiltzen du bere downtownerako, Frantziarra Auzo historikoak hiriaren erdigune historikotzat har daitekeena betetzen duelako, eta hiriko beste eremu bat dago CBDtik hegoaldera, Downtown izenekoa.

## Hiriguneak Euskal Herrian eta Europan 
thumb|Madrilgo hirigunea

Euskal Herrian eta Europar Batasunean ez daude *downtown'' bezalako hirigune modeloak. Londresko City Center-a da itxura handiena duen eredua. Europako gainerako hirietan ez dute eredu anglosaxoia jarraitzen, eta, beraz, hirien erdialdean ez dago etxe orratzik, eta horiek hiriguneetatik kanpoko auzo periferikoetan mantentzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Finantza barrutia

## Kanpo estekak