open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Bateson

**William Bateson** (Robin Hood's Bay, Iparraldeko Yorkshire, 1861eko abuztuaren 8a - Surrey, 1926ko otsailaren 8a) Ingalaterrako biologoa izan zen. Lehenengo ikerketa garrantzitsuak balanoglosoen inguruan egin zituen. Balanoglosoek notokordioa eta bizkarreko nerbio-korda bazutela frogatu zuen. Horren arabera animaliak kordatuak zirela baiezta zitekeen; horretaz, ornodunak ere kordatuen barruan sar zitezkeen, baita gizona ere. Kordatuak ekinodermoen ondorengoak direla frogatu zuen horren ondorioz. Ezaugarri guztiak ez zirela banaka jasotzen, aldiz, ezaugarri batzuk batera ere heredatzen zirela baieztatzen zuten Batesonen saioek, Mendelen herentziaren legeen inguruan eginak. Herentziaren ikerketari "genetika" izena ematea proposatu zuen, eta hala zientziaren hiztegiari garrantzizko hitz bat gehitu zion.
## Erreferentziak
Antonio Gades

**Antonio Gades** (Elda, Alacant, 1936 &ndash; Madril, 2004) espainiar dantzaria izan zen.

## Bizitza 
Hamazazpi urte zituela hasi zen dantzan, Pilar Lópezen Konpainian. 1960an Italiara jo zuen. Han ikasi zuen dantzaren teknika akademikoa (Anton Dolinekin); 1963an Espainiara itzuli zen, eta bere Konpainia sortu zuen. New Yorkeko Nazioarteko Azokari esker (1964) egin zen ezagun mundu osoan, eta hurrengo hamarkadan nonahi jaso zituen txalo-zaparradak, batez ere F. García Lorcaren hainbat obraren (*Odolezko ezteiak*) egokitzapenak dantzatuz. Hainbat film ere egin zituen, batez ere Carlos Saurarekin (*Odolezko ezteiak*, *Carmen*, *Maitasun sorgindua*). Alicia Alonsorekin batera aritu zen Kubako Ballet Nazionalean (1978-1980), eta 1980an Espainiakoaren zuzendari izendatu zuten. Komunista militantea izan zen eta Espainiako Herrietako Alderdi Komunistako kide izan zen.

## Erreferentziak
Frederick Loewe

**Frederick Loewe** (Berlin, 1901eko ekainaren 10a - Palm Springs, Kalifornia, 1988ko otsailaren 14a) estatubatuar musikagile eta abeslaria izan zen, sortzez austriarra.

Oso musika-heziketa ona izan zuen txikitatik. Hamahiru urte zituela hasi zen kantatzen Berlingo Orkestra Sinfonikoaren bakarlari gisa. 1924an Estatu Batuetara alde egin zuen. Ogibidea ateratze aldera, jatetxe eta tabernetan pianoa jotzen ibili zen, baina bere jardun nagusia abestiak idaztea izan zen. 1942an Alan Jay Lerner letragilea ezagutu zuen, eta elkarrekin hasi ziren lanean. Beren lanak komedia musikalaren estilo sofistikatua hartu zuen, eta bien artean arrakasta ugari lortu zuten: *Brigadoon* (1947), *Paint your wagon* (1951), *My Fair Lady* (1956, Pulitzer saria), *Gigi* (1958) eta *Camelot* (1960). Obra horietako asko zinemara egokitu ziren gero.

## Erreferentziak
Antoni Ramallets

**Antoni Ramallets i Simón** (Bartzelona, 1924ko uztailaren 1a - Vilafranca del Penedès, 2013ko uztailaren 30a) futbolari profesional izan zen. Atezaina, 1950eko hamarraldiko onenetako bat.

Ia karrera osoa Bartzelona Futbol Klubean egin zuen, 1947. urtetik aurrera. Bartzelonarekin Espainiako sei liga (1948, 1949, 1952, 1953, 1959 eta 1960), bost kopa (1951, 1952, 1953, 1957 eta 1959), eta Ferietako Koparen lehenengo bi edizioak (1958 eta 1960; 1971tik aurrera UEFA deitua) irabazi zituen. Halaber, Europako Koparen finala jokatu zuen, 1961ean, Benficaren aurka. Bestalde, bi aldiz irabazi zuen Zamora saria (1959 eta 1960), Espainiako Ligan gol gutxien hartu dituen atezaina saritzen duena. 1962an utzi zion jokatzeari. Espainiako futbol selekzioarekin 36 aldiz jokatu zuen, Brasilgo munduko txapelketan, besteak beste, 1950ean.

## Erreferentziak
John Ross (esploratzailea)

Sir **John Ross** (Balsarroch, Eskozia, 1777ko ekainaren 24a - Londres, Ingalaterra, 1856ko abuztuaren 30a) eskoziar itsasgizon eta esploratzailea izan zen.

## Bizitza 
James Clark Rossen osaba zen. Frantziaren aurkako gerretan ezagun egin zen; 1816an ipar-ekialdetik igarobide baten bila zihoan espedizioko buru egin zuten. Artikoko izotzetan eman behar izan zituen lau negu (1829-1833) Melvilleko kostaldearen eta Coppermineko kostaldearen arteko itsasertzak esploratzeko. Ipar Buru magnetikoa aurkitu zuen Somerset uhartean, Boothiako penintsulan eta Gilen erregearen uhartean.

1833an Ingalaterrara itzuli zen, eta kontsul nagusi izan zen Stockholmen. 1850. urtean Artikoan galdua zen John Franklin esploratzailearen bila abiatu zen, baina Wellingtongo ubidean alferrik bilatu ondoren, 1851n itzuli zen Londresa.

## Erreferentziak
Booth Tarkington

**Newton Booth Tarkington** (Indianapolis, Indiana, AEB, 1869ko uztailaren 29a - *ib.*, 1946ko maiatzaren 19a) Estatu Batuetako eleberrigilea eta dramagilea izan zen. Idazle oparoa izan zen.

## Biografia 
1899. urtean argitaratu zuen *The Gentleman from Indiana* ("Indianako zalduna") nobelarekin egin zen ezagun. *Monsieur Beaucaire* (1900, "Beaucaire jauna") obra izan zen Tarkingtonen lan ospetsuenetako bat. Gazteentzako kontakizun-liburuak argitaratu zituen: *Penrod* (1914), *Penrod and Sam* (1916, "Penrod eta Sam"), *Seventeen* (1917, "Hamazazpi") eta *Gentle Julia* (1922, "Julia atsegina").

Beste zenbait obra: *The Two Vanrevels* (1902, "Bi Vanrevel-ak"), *The Turmoil* (1915, "Iskanbila"), *The Magnificent Ambersons* (1918, "Ambersonstarrak"; 1941. urtean zinemara egokitu zuen Orson Wellesek), *The Mitlander* (1924, "Barnealdeko lurraldeak"), *The Plutocrat* (1927, "Plutokrata"), *Alice Adams* (1921).

## Erreferentziak
Irving Allen

**Irving Allen** (Lemberg, Austria-Hungaria, 1905eko azaroaren 24a - Encino, Kalifornia, 1987ko abenduaren 17a) estatubatuar ekoizle eta zinemagilea izan zen.

Haurra zelarik Estatu Batuetara alde egin zuen gurasoekin batera. Komunikazioaren munduko arlo batzuetan eta besteetan lan egin ondoren, zinema izan zuen gogokoen, eta 1930eko hamarkadako estudio nagusietan (Paramount, Universal) hasi zen lanean laguntzaile gisa. Bigarren Mundu Gerraren ondoren filmak zuzentzen eta ekoizten hasi zen. 1950ean *Warwick Film Production* enpresa sortu zuen Albert R. Broccolirekin batera, eta Ingalaterrara begira lan egin zuen batik bat, Terence Young, Henry Levin edota Jack Cardiffen filmak ekoiztuz. Berak zuzendutako bi film laburrek *Climbing the Matterhorn* (1947) eta *Chase of death* (1949), Oscar saria jaso zuten.
## Erreferentziak
Pteropus insularis

***Pteropus insularis*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus insularis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Manuel Álvarez Bravo

**Manuel Álvarez Bravo** (Mexiko Hiria,  - ) mexikar argazkilaria izan zen. Rivera eta O'Higgins pintore iraultzaileekin lotura estua izan zuen, eta argazkiak egin zituen haiekin. Sergei Eisensteinen *Que viva México!* film amaitu gabean lan egin zuen. Herrietako festen, eguzkiak kiskalitako kale bakartien, izadi hilen argazkiak egin izan zituen besteak beste. Ostera, 1970eko hamarraldian, emakumezko biluzienak ere egin zituen. Argazkilari surrealista zen, André Breton idazleak zioenez. New Yorkeko Arte Modernoaren Museoan (MOMAn) bere obren erakusketa egin zuten 1971n. Sari ugari jasoa da: Master of Photography (1987), Leicaren Bikaintasun Domina (1995). George Eastman House, Pasadena Art Museum eta MOMA Museoetan, besteak beste, daude ikusgai haren obrak.

## Erreferentziak
Álvaro Fernández

**Álvaro Fernández** (Donostia, Gipuzkoa, 1964) gipuzkoar argazkilaria da.

## Biografia 
Gipuzkoako Argazki Elkarteko (SFG) kidea eta baita f/22 taldekoa ere. Profesionaltasunaren bidetik abiatu zen hasieratik.

Bartzelonan osatu zuen bere prestakuntza: alde batetik, publizitateko argazkilaritzara bideratua (1986-87) eta bestetik, berriz, sorkuntzako argazkilaritzari bideratua (1987-88). Bi ikastaldi horiek beka bidez egin zituen eta, besteak beste, Humberto Rivas, Toni Catany, Joan Fontcuberta eta Manel Ubeda izan zituen irakasle. Ikasketak bukatuta, Bartzelonan hartu zuen bizilekua. *Districte* aldizkariaren argazkilaritza-sailaren ardura hartu, eta publizitate-argazkilari zenbaiten laguntzaile modura hasi zen lanean. Gaur egun, bere publizitate-estudioan lan egiten du.

## Erreferentziak
Ruy Guerra

**Ruy Alexandre Guerra Coelho Pereira** (Lourenço Marques, Ekialdeko Afrika Portugesa, 1931ko abuztuaren 22a) brasildar zinemagile, idazle eta aktorea da.

Garai hartan Portugalgo kolonia zen Mozanbiken jaio zen, baina 1950eko hamarkadaren amaiera aldera Brasila jo zuen, eta hango zinemagintza berriaren ordezkari nagusi bilakatu zen. Aipagarria du *Os fuzis* (1964), bere lehenengo filmetako bat, non giza ehizaren krudeltasuna plazaratzen duen. Gabriel García Márquezen obra ezagun bat ere eraman zuen zinemara (*Erêndira,* 1983), eta Chico Buarque abeslari famatuaren inguruko film bat egin zuen gero (*Estorvo*, 2000). Antzezle gisa ere aritu da inoiz (Werner Herzogen *Agirre edo Jainkoaren haserrea*n, adibidez), eta kantu herrikoiak konposatu izan ditu.

Aipagarriak ditu beste film hauek ere: *Ternos caçadores* (1969), *Os deuses e os mortos* (1970), *A ópera do malandro* (1986), *Os amores difíceis* (1988), *Kuarup* (1989), *Portugal S.A.* (2004), *O veneno da madrugada* (2004).

## Filmografia
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clarence Leonard Johnson

**Clarence Leonard Johnson** (Ishpeming, Michigan, 1910eko otsailaren 27a - Los Angeles, Kalifornia, 1990eko abenduaren 21a) estatubatuar ingeniaria izan zen.

Azken ingeniari erromantikoetakoa izan zen. Aerodinamika eta egitura ikasketak egin zituen; 1938an Lockheedeko ingeniariburu izendatu zuten, eta XX. mendeko ikonografian garrantzitsuak izan diren zenbait hegazkin diseinatu zituen. 1941ean Lockheed P-38 ehiza-hegazkina diseinatu zuen, eta erakutsi zuen aerodinamika militarraren arau estuen barruan bazegoela estetika pertsonalarentzat ere tokirik. 1943an bere lantaldearekin batera P-80 Shooting Star diseinatu zuen, zientzia-fikzioa errealitate eginez. Berari zor zaizkio U-2 hegazkin espioia, bidaiarientzako C-130, eta Jetstar lotura-hegazkina. 1958an SR-71 Blackbird diseinatu zuen, bi hamarkadaz munduko hegazkinik aurreratuena izan zena.

## Erreferentziak
Lubumbashi

**Lubumbashi** (antzinako izena frantsesez *Élisabethville* eta nederlanderaz *Elisabethstad*) Kongoko Errepublika Demokratikoko hego-ekialdeko hiria da, herrialdeko handienetan bigarrena. Haut-Katanga probintziako hiriburua da 2015etik. 1208 metroko garaieran dago, Zambiako mugatik hurbil. 1.373.770 biztanle zituen 2019an.

Merkataritza-gune eta industriagune garrantzitsua da: janari-industria, ehungintza, kimika-industria, eraikuntzarako gaiak eta, batez ere, kobre-ustiakuntza. Lobitotik (Angola) Lusaka (Zambia) eta Bulawayora (Zimbabwe) doan burdinbideak zeharkatzen du hiria. Unibertsitatea 1955ean sortu zuten. Artzapezpikutegi katolikoa.

## Klima 
Negu lehorreko klima subtropikala dauka, *Cwa* Köppen sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexei Remizov

**Alexei Mikhailovitx Remizov** (Mosku, 1877ko uztailaren 6agreg./ekainaren 24ajul. - Paris, Frantzia, 1957ko azaroaren 26a) errusiar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Moskuko Unibertsitatean ikasle zelarik bota zuten ikasleek antolatutako istiluetan parte hartzeagatik, eta espetxean izan zen aldi batez. 1905ean San Petersburgon hartu zuen bizilekua, eta handik gutxira jarri zen harremanetan literaturgintzan zebiltzan idazleekin, sinbolismoaren moldeak jarraitzen zituztenekin, bereziki.

Hiriko eta nekazari-giroan, folklorean eta alegietan oinarritutako obrak idatzi zituen.

Lan nagusiak: *Istoriya Ivana Semyonovicha Strailatova* (1909, *Ivan Semionovitx Strailatoven historia*) eta *Slovo o pogibeli zemli Rossii* (1921, *Errusiako Lurraldeko suntsipenaren kantua*).

Eragin handia izan zuen 1917. urteko Iraultza aurretiko eta ondorengo idazleengan.

## Erreferentziak
Carl Friedrich Zelter

**Carl Friedrich Zelter** (Berlin, 1758ko abenduaren 11 - *ibidem*, 1832ko maiatzaren 15a) alemaniar musikagilea izan zen. Igeltsero-lanetan aritu zen aitarekin, baina gero Musika ikasketak egin zituen K.F. Faschekin, eta haren ondorengo izan zen zuzendari-lanetan, *Singakademie* edo Errege Kantu Akademian (1800). Prusiako Arte Ederretako Akademiako irakasle izan zen, eta 1809. urtean *lied*a lantzea helburu zuen Liedertafel koru-elkartea sortu zuen. Berlingo Udal Liburutegia antolatu zuen, eta J.S. Bachentzat leku berezia sortu zuen, haren lanak berpizteko. Goetheren adiskidea izan zen, eta ikasle izan zituen Mendelssohn eta Meyerbeer, besteak beste. Liedak, koruak, kantata batzuk, *Igokundea* (1807) oratorioa, requiem bat, *Te Deum* bat, eta biola eta orkestrarako kontzertu bat idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Władysław Sikorski

**Władysław Eugeniusz Sikorski** ( ahoskatua; Tuszów Narodowy, Austria-Hungaria, 1881eko maiatzaren 20a - Gibraltar, 1943ko uztailaren 4a) poloniar buruzagi politiko eta militarra izan zen.

Ingeniaritza ikasi zuen. Piłsudskiren agindupeko erakunde politiko abertzaleetan buruzagi izan zen, eta Lehen Mundu Gerran poloniar legiokoa izan zen. 1919-1920 urteetan poloniarren eta sobietarren arteko gerran ezagun egin zen. Geroztik garrantzi handiko karguak izan zituen: Estatu Goreneko buru (1922), gobernuburu (1922-1923) eta Gerrako ministro (1924-1925). Pilsudskiren estatu-kolpearen ondoren politika alde batera utzi zuen, eta Frantziara erbesteratu zen. 1939an Frantziako Poloniar Armadaren buruzagitza hartu zuen, eta 1940an, Frantzian lehenbizi, eta Londresen gero, Erbesteko Poloniar Gobernuko buru izan zen. Hegazkin-istripu batean hil zen.

## Erreferentziak
Anton Denikin

**Anton Ivanovitx Denikin** (,  ahoskatua; Włocławek, Varsoviatik hurbil, Errusiar Inperioa, 1872ko abenduaren 16a - Ann Arbor, Michigan, AEB, 1947ko abuztuaren 8a) errusiar jenerala izan zen.

## Bizitza 
Errusiarren eta japoniarren arteko Gerran (1904-1905) eta Lehen Mundu Gerran (1914-1916) hartu zuen parte. Errusiako behin-behineko gobernuaren aurka jardutea leporatu zioten, eta Kornilovekin batera atxilotu zuten, nahiz eta urte berean aske utzi (1917). Kornilovekin batera Armada Antikomunista antolatu zuen, eta hura hil zenean Kaukasoko iparraldea, Kharkiv eta Kiev okupatu zituen (1917). Mosku bera mehatxatu zuen, baina bere armadako gehienak ukrainarrak zirenez, ez zioten lagundu nahi izan, eta Denikinek hegoaldera, Krimeara, jo behar izan zuen 1920. urtean. Mendebaldeko Europan bizi ondoren, Estatu Batuetara erbesteratu zen, azkenik, 1945. urtean.

## Erreferentziak
Frantzisko Saleskoa

**Frantzisko Saleskoa** (Château de Sales, Thorens-Glièrestik hurbil, 1567ko abuztuak 21 &ndash; Lyon, 1622ko abenduak 28) savoiar elizgizona izan zen. Genevako apezpikua izan zen, eta Erromatar Eliza Katolikoak Elizako doktore eta santu izendatu zuen. Haren jaieguna urtarrilaren 24an ospatzen da.

## Bizitza 
1593ean egin zen apaiz, eta Chablaisko kalbindarrak katoliko bihurtzeko saioak egin zituen. 1599an Genevako apezpikuaren laguntzaile izendatu zuten, eta 1602an apezpiku kargua eskuratu zuen. 1610ean, Joana Chantalgoa santuarekin batera, Bisitazioko Ordena sortu zuen.

*Philothea* edo *Deboziozko bizitzarako sarrera* (1608-1619, hiru aldiz euskarara itzulia, Silvain Pouvreauk, Joanes Haranederrek eta Jose Kruz Etxeberriak) idatzi zuen, eguneroko bizitzan Jainkoarenganako jaiera nola bizi erakusten duena. Haren lanak frantsesez eta hitz lauz idatzitako klasiko aurreko estiloko idatzi bikainenetakoak dira.

## Erreferentziak
Francisco Xavier Goienetxe

**Francisco Xavier Goienetxe Balantza** (Madril, 1679? - *ib.*, 1748ko martxoaren 4a) nafar jatorriko ekonomista eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Juan Goienetxe Gaston, baztandar negozio-gizonaren semea zen. Titulu ugari izan zituen. Madrilen egin zituen giza zientzia eta matematika-ikasketak. Ondoren Frantzian eta Italian ibili zen merkataritza-teknikak ikasten. 1707an, Europatik itzulitakoan, Indietako Kontseiluko diruzain izendatu zuten. Aitak hasi zituen negozioekin aurrera egiteaz gainera, Europako merkataritzaren berri eman zuen Espainiako erresuman.

Pierre Daniel Huet frantsesak Holandako merkataritzari buruz idatzitako *Comercio de Holanda* (1717, *Holandako merkataritzaz*) idazlana itzuli zuen gaztelaniara. Liburu honek zerikusi handia izan zuen XVIII. mendean Espainiako estatuan merkataritza-konpainia handiak osatzeko aurkeztu ziren proiektuekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Francisco Xavier de Goyeneche y Balanza Auñamendi Eusko Entziklopedia. Euskomedia.org
Pteropus intermedius

***Pteropus intermedius*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus intermedius'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Marilyn Horne

**Marilyn Horne** (Bradford, Penssylvania, 1934) estatubatuar mezzosopranoa da. New York, Los Angeles eta Milanen egin zituen musika-ikasketak. 1956an egin zuen debuta, Dallasen, Verdiren *Il Trovadore* operan, Azuzenaren papera jokatuz. Verdiren mezzorako opera guztiak kantatu ditu, eta arrakasta handia izan du, bai *Il Trovadore*n bai *Aida*n (Amnerisen paperean), baina arrakastarik handiena Bizeten *Carmen* pertsonaiarekin lortu izan du. Munduko antzoki ospetsuenetan kantatu du: Milango Scalan, New Yorkeko Metropolitanen, Londresko Covent Gardenen, Vienan eta Salzburgon. Horneren ahotsaren ezaugarririk garrantzitsuena malgutasuna da, eta oso errepertorio zabala kantatzeko aukera eman dio horrek. Dena dela, batez ere Rossiniren operak interpretatu izan ditu.

## Erreferentziak
Louis MacNeice

**Louis MacNeice** (Belfast, Ipar Irlanda, 1907ko irailaren 12a - Londres, Ingalaterra, 1963ko irailaren 3a) irlandar idazlea izan zen.

## Biografia 
Oxforden ikasi zuen, eta Literatura Klasikoko irakasle izan zen hainbat unibertsitatetan. 1941-1949 bitarteko urteetan BBC irratiko programa-zuzendaria izan zen, eta, aldi berean, Atenasko Britainiar Institutuko zuzendaria. Spender, Auden eta Day-Lewis britainiar idazleekin batera, 1930 ondoko urteetan Britainia Handiko olerkigintzan tradizioa eta iraultza elkartzen ahalegindu zen olerkari belaunaldia osatzen du.

Poema-bildumen artean azpimarragarriak ditu *Poems* (1935), *Collected Poems 1925-1948* (1949), *Solstices* (1961, "Solstizioak"). Saiakerak ere idatzi zituen; *Modern Poetry* (1938, "Poesia modernoa") eta *The Poetry of W. B. Yeats* (1941, "W.B. Yeatsen poesia") besteak beste.

## Erreferentziak
Juan Carlos Meana

**Juan Carlos Meana** (Gasteiz, Araba, 1964 -) arabar artista da.

## Biografia 
1988an lizentzia eskuratu zuen Arte Ederretan Euskal Herriko Unibertsitatean, Pintura alorrean.

1999an Pariseko Arte Ederretako Goi Eskolara joan zen beka bati esker bere prestakuntza osatzera, eta 1993an Arte Ederretan doktore egin zen EHUn.

Pinturan zein eskulturan eskuratu ditu beka eta sariak. Bakarkako erakusketa ugari egin du, aurrenekoa 1986an Gasteizen egin zuenetik: 1986tik 1999 bitartean hamaika aldiz erakutsi ditu bere lanak bakarka, Euskal Herrian zein Euskal Herritik kanpo. 1998 eta 1999. urteetan Arco Arte Azokan egon zen Trayecto galeriarekin, eta 2000. urtean Gure Artea erakusketarako hautatu zuten berak sortutako *Ruinas y proyectos, El espacio de las ideas* instalazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Juan Carlos Meanaren webgunea
John Neumeier

**John Neumeier** (Milwaukee, Wisconsin, 1939ko otsailaren 24a) estatubatuar dantzaria eta koreografoa da. Dantza klasikoa Estatu Batuetan ikasi zuen, eta ondoren Londresen egon zen Vera Volkovarekin. Neumeierren karreraren zati nagusia ordea, bai dantzari gisa bai koreografo gisa, Alemanian igaro da: Stuttgart, Frankfurt eta Hanburgon. Azken hiri horretako operako balleta zuzendu zuen. Gaur egun, koreografoa da, eta dantza klasikoaren eragin handia du. Ballet handien berrirakurketa egin du (*Intxaur kraskailua*, 1971; *Romeo eta Julieta*, 1971). Pertsonaia mitikoak ere landu ditu (*Vaslaw*, 1979; *Peer Gynt*, 1989). Halaber, sentiberatasun handiz hurbildu da Mahlerren (*Hirugarren sinfonia*, 1976) eta Bachen (*Pasioa San Mateoren arabera*, 1981; *Magnificat*, 1987) lanetara.

## Erreferentziak
Silvestre Revueltas

**Silvestre Revueltas** (Santiago Papasquiaro, Durango, Mexiko, 1899ko abenduaren 31 &ndash; Mexiko Hiria, Mexiko, 1940ko urriaren 5a) mexikar biolinista eta musikagilea izan zen.

## Biografia 
Mexikon egin zituen ikasketak, eta geroago, Estatu Batuetan. 1929. urtean Mexikoko Orkestra Sinfonikoko zuzendari-laguntzaile izendatu zuten. Biolin eta ganberako musika irakasle izan zen Mexikoko Kontserbatorioan.

Revueltasen musika hunkigarria eta adierazkorra da, eta herri-musikaren mamia adierazten du. Lan aipagarriak dira: poema sinfonikoak, *Esquinas* (1930), *Colorines* (1932), *Janitzeo* (1933), *Sensemayá *(1938); balletak, *El renacuajo pescador* (1935) eta *La coronela* (1939); Federico García Lorcarengan oinarritutako *Homenaje a García Lorca* (1935) eta *7 canciones de García Lorca* (1938); filmetarako musika, harizko tresnetarako kuartetoak eta kantuak.
## Erreferentziak
Karol Szymanowski

**Karol Maciej Szymanowski** (Tymoszówka, Ukraina, 1882ko urriaren 6a - Lausana, Suitza, 1937ko martxoaren 29a) poloniar musikagilea izan zen. 1906-1908. urteetan Berlinen eta Leipzigen bizi izan zen, eta Wagner, Reger eta Strauss musikagileen lanak aztertu zituen. Haien eragina nabaria da idatzi zituen lehen sinfonietan. Geroago, Stravinskik eta Debussyk ere eragina izan zuten haren lanetan. 1926. urtean Varsoviako kontserbatorioko zuzendari izatera iritsi zen. Pianista bikaina zen, eta maila handiko lanak idatzi zituen musika-tresna horretarako. Szymanowskiren lan aipagarriak dira: operak, *Hagith* (1912-1913), *Rogerio erregea* (1920-1924); *Harnasie* (1926-1931) balleta; pianorako *Metopak* (1915) eta *Maskarak* (1916); *Laugarren sinfonia *(1931-1932); *Stabat Mater* (1925-1926), eta korurako *Veni Creator* (1930).

## Erreferentziak
Rudolf Steiner

**Rudolf Steiner** (Kraljevich, Austria-Hungaria —gaur egun Kroazia—, 1861eko otsailaren 25 edo 27a &ndash; Dornach, Suitza, 1925eko martxoaren 30a) austriar filosofoa izan zen. Hasieran teosofiaren jarraitzaile izan zen, baina joera hura alde batera utzi eta bere filosofia sistema moldatu zuen (1912), *antroposofia* deitu zuena. Steinerrek mundua pertzepzio espiritualaren ikuspuntutik edo zentzuekin loturarik ez duen adimen-maila batetik ulertu behar dela zioen, eta ez zentzuen bidez. Goetheren lan guztiak argitaratu zituen 1889-1896 bitartean; garai hartan idatzi zuen *Die Philosopihie der Freitheit* lana eta argitaratu zuen *Magazin für Literatura* aldizkaria. 1913an Goetheanum Zientzia Espiritualen Institutua sortu zuen, Waldorf pedagogia-eskolaren oinarria izan zena; Steinerren pedagogia- eta filosofia-teorietan oinarritu ziren 170 eskolatik gora.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antroposofia
* Waldorf hezkuntza
* Erregistro akashikoak

## Kanpo loturak 
*  Anthroposofia, Rudolf Steinerren sinismenak eta ideologia arrazista.
*  Rudolf Steiner Fundazioaren web orria.
*  Rudolf Steiner ataria.
*  Rudolf Steinerren liburuak
*  Rudolf Steiner Upasika Liburutegian
*  Rudolf Steiner Argitaletxea, Madril
Sebastian Amorrortu

**Sebastian Amorrortu Beitia** (Bilbo, 1867ko urtarrilaren 20a - ?, 1949ko maiatzaren 4a) inprimatzailea izan zen. Gaztetandik inprimategietan lan eginik, hogeita lau urteetatik bere inprimategia izango zuen «Librería y Editorial Euzko-Ixarra», abertzaleen idazlanak argitaratzeko argitaletxe garrantzitsuena izan zena. Haren moldiztegitik irten ziren *Bizkaitarra*, EAJk propaganda politikorako kaleratu zuen lehen egunkariaren ale guztiak. Halaber, Sabin Aranak izendatu zuen lehen *Euskeldun Batzokija*ko batzorde-zuzendariko diruzaina (1894ko uztailaren 15a) izan zen. Argentinara emigratu zuen 1910ean. Buenos Airesen kokatu zuen gerora garrantzitsua izan zen Amorrortu inprimategia. Euskal kulturari buruzko liburu garrantzitsuak argitaratu zituen, batez ere *Ekin. Biblioteca de Cultura Vasca* izeneko sailean.

## Erreferentziak
Franz Bopp

**Franz Bopp** (Mainz, Alemania, 1791eko irailaren 14a - Berlin, Alemania, 1867ko urriaren 23a) hizkuntzalari alemaniarra izan zen.

Gramatika konparatuaren sortzaileetako bat izan zen.

## Biografia 
Lehen ikasketak Ashaffenburgen egin zituen; 1812an Parisa joan zen sanskritoa ikastera.

1821ean Berlingo Unibertsitarera joan zen Wilhelm von Humboldtek deiturik (1821).

Sanskritoaren gramatika zenbaiten egilea izan zen. Boppen obra nagusia, *Sanskrito, zenda, greko, latin, lituaniera, antzinako eslaviera, gotiko eta aleman hizkuntzen gramatika konparatua*, sei liburukitan argitaratu zen 1833tik 1852ra bitartean. Indoeuropar hizkuntzen gramatika-formak erkatuz, bere garaiko interpretazio erromantikoetatik urrun, haien erlazio eta hastapen orokorrak atera zituen. Hori dela eta, hizkuntzalaritza modernoaren aitatzat jo izan da.

## Erreferentziak
Jean Cassou

**Jean Cassou** (Deustua, 1897ko uztailaren 9a - Paris, 1986ko urtarrilaren 16a) Euskal Herrian jaiotako frantziar idazlea izan zen.

Parisko Arte Modernoko nazio museoko zuzendari nagusia eta arte kritikaria izan zen. Liburu ugari idatzi zuen pinturaren, (*Gromaire*, 1925; *Le Greco, *1931; *Picasso et Matisse, *1939; *Ingres*,1947), historiaren (*Philippe II*, 1929, *Filipe II.a; *Quarante-huit*,1939, *Berrogeita zortzi*) eta literaturaren (*Panorama de la littérature espagnole*, 1931, *Literatura espainiarra*; *Cervantes*, 1936; *Trois Poètes, Rilke, Milosz, Machado; Hiru poeta, Rilke, Milosz, Machado*) inguruan.

Erresistentzian parte hartu zuen. Garai hartakoak dira *La Mémoire courte* (1944, *Oroimen laburra*) idazkia eta *33 sonnets composés au secret* (1945, *33 soneto isilpean onduak'') poesia-bilduma.

## Erreferentziak
Robert Cummings

**Robert Cummings** —jaiotza-izena: **Charles Clarence Robert Orville**— (Joplin, Montana, Ameriketako Estatu Batuak, 1910eko ekainaren 9a - Woodland Hills, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1990eko abenduaren 2a) zinema-antzezlea izan zen.

Antzerkiaren munduan hasi zen antzezle-lanetan, Broadwayn komediak egiten, eta 1940ko hamarraldian zinemara pasatu zen. Lehen filmetan oso ezagun egin zen galai eta playboy paperen bidez, baina ondorengo film gehienetan ez zuen bigarren mailako antzezle izatetik pasatzea lortu, nahiz eta ehunka filmetan parte hartu zuen. Horietako batzuk: *The Devil and Miss Jones* (1941), *Saboteur* (1942), *Princess O´Rourke* (1943), *The Last Moment* (1947) eta Alfred Hitchcocken *Dial M for Murder* (1954). 1970eko hamarraldian telebistan ere lan egin zuen, besteak beste *Robert Cummings Show* telesaioan.

## Erreferentziak
Ghazni

**Ghazni** (, ) Afganistango hiria da, Kabuleko hego-mendebalean. 157.277 biztanle (2007). Turkiar gaznitarren antzinako hiriburua izan zen; X. mendean sortu zuten. 1737an Afganistango hiri bihurtu zen. 1842an ingelesek hartu eta suntsitu egin zuten.

Bere biztanleria multikultural eta multietnikoa da, tajikak, paxtunak, hazarak eta hindu gutxi batzuk izanda. 

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Gershwin

**George Gershwin** (Brooklyn, New York, AEB, 1898ko irailaren 26a - Kalifornia, AEB, 1937ko uztailaren 11) Estatu Batuetako musikagile eta pianista izan zen.

## Biografia 
Jatorriz Errusiakoa zen familia judu batean jaio zen. Haurtzaro gogorra izan zuen New Yorkeko kaleetan. Charles Hambizer eta Kilenyi izan zituen irakasle. Broadwayko antzerkietarako musika-lanak idatzi zituen hasieran, baina jazz-estiloko lanak ditu ospetsuenak. Bere obraren osagai asko jazzetik eta ragtimetik hartu zituen.

Pianorako eta orkestrarako *Rhapsody in Blue* (1924) lan ospetsua egin zuen, eta pianorako *Concerto en fa* (1925) obra. Idatzi zituen beste obra batzuk: komedia musikal ugari, horien artean famatuena *Lady, be good*; filmetarako musika; poema sinfoniko bat, *An American in Paris* (1928); *Second Rhapsody* (1932), eta opera bat, *Porgy and Bess* (1935).
## Erreferentziak
Pteropus keyensis

***Pteropus keyensis*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus keyensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gustav Leonhardt

**Gustav Leonhardt** (Graveland, Herbehereak, 1928ko maiatzaren 30a - Amsterdam, 2012ko urtarrilaren 16a) Herbehereetako klabezin eta organista eta orkestra-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Basileako Schola Cantorumeko ikasle izan zen, eta organoa eta klabezina Eduard Müllerrekin ikasi zituen. 1950etik aurrera, mundu osoan zehar bidaiatzen hasi zen. Vienako Musika Akademiako irakasle izan zen 1952tik 1955era eta Amsterdameko Kontserbatoriokoa 1953tik aurrera.

Bachen musikan espezialista zen, eta antzinako musikako estilo guztiak landu zituen, musika barrokoa bereziki. Bachen fuga-arteari buruzko ikerketa bat argitaratu zuen 1952an, bai eta Sweelinckek teklaturako lanaren edizio berri bat ere. Leonhardt Consort taldearen sortzailea izan zen.

## Erreferentziak
Felix Maraña

**Felix Maraña Sánchez** (Donostia, Gipuzkoa, 1953) gipuzkoar idazle eta kazetaria da, gaztelaniaz idazten duena.

## Biografia 
1977an, *Kantil* literatura-aldizkaria sortu zuen, beste idazle batzuekin batera. 1987an, Miguel de Unamuno Kazetaritzako Saria jaso zuen. Euskal Herriko Unibertsitateak ateratzen duen *Gaur egungo euskal poesia* liburu-bildumaren zuzendari eta arduraduna zen 1990etatik 2000. urte arte.

Marañarenak dira, besteak beste: *Atadura de noche y arena* (1979, "Hondar eta gauezko loturak"), *Carlos Sanz, por dentro* (1989), *Memoria de Gabriel Celaya* (1993), *Sigfrido Koch* (1993). Bere azken lanak: *Julio Caro Baroja, el hombre necesario* (1995), *Gabriel Celaya: señales de travesía* (1996), *Baroja gurea: Pío Baroja, 1872-1956* (1998), *Jorge Oteiza: elogio del descontento* (1999), *Rataplan: danbor hotsa Donostian (1836-1936)*  (2005) eta *El bosque no es un árbol repetido : sonetos y soñetos* (2023).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://occoartgallery.com/video/entrevista-a-felix-marana/ *Al ritmo de Madrid* saioari eman zion elkarrizketa 2021ean.
Alfonso Sánchez Portela

**Alfonso Sánchez Portela** (Madril, Espainia, 1902ko azaroaren 16a - 1990eko martxoaren 11a) argazkilaria izan zen. Madrilen ikasi zuen Argazkilaritza, aitaren argazki-estudioan; han ikasi zituen lanbide horren teknikak. Hamalau urte zituenerako *El Heraldo* aldizkariko lankide zen, eta ondoren, *El Sol*, *El Imparcial* eta *La Voz* aldizkarietan lan egin zuen. Berriemaile gisa 1922an iritsi zitzaion ospea, Marokoko gerraren garaian, batez ere Abd el-Krim Rifko buruzagiaren erretratuari esker. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, debekatu egin zioten aldizkarietan lanean jarraitzea, baina erretratuak egiten jarraitu zuen. Ospetsuak izan ziren *Caricaturas fotográficas* (1949, *Argazki-karikaturak*) eta *El Madrid nocturno* (1951, *Gaueko Madril*) erakusketak. 1989an Espainiako Arte Ederretako Akademiako kide hautatu zuten.

## Erreferentziak
Samson

**Samson** (, "eguzkiaren gizona"; ; ) Israelgo epaileetariko bat izan zen, K. a. XII. mendekoa. Epaileen liburuan azaltzen dira filistarren aurkako haren balentriak. Adats luzeak zituen eta, tradizioaren arabera, adats luze horiei esker zen hain indartsu. Israelen erresistentzia irudikatzen zuen Samsonek eta juduen itxaropena bihurtu zen.

Maitale batek ordea, Dalilak, Samsonen indarra adats luzeetan zetzala jakin zuenean ilea moztu zion eta filistearren esku utzi zuen. Filistearrek begiak hustu zizkioten eta putzu-gurpil bati birak ematera kondenatu zuten. Denboraren poderioz ilea hazi zitzaion eta Dagonen tenplura jai batean erakusgai eraman zuten batean, zutabe batera hurbildu eta erauzi egin zuen. Filistear ugarirekin batera geratu zen lurperatuta.

## Samson, gizon basatitzat 
Bibliako Snason Gizon Basatiaren arketipoarekin lotu da Samson ez da iletsua, baina bere ilea mozten badu botereak galtzen ditu (hau da, ile luzea bere esentzia da); Lahmuk bezala, ilea txirikordatan eramaten du (sei Lahmuk, zazpi Samsonek) eta, beranduago, azeriak kontrolatuz; azerien armada bat dauka Filistiarren aurka; arroka baten gainean egiten du lo; eztiaz elikatzen da  eta ez du ez ardorik ez garagardorik edaten ; ez du tresnarik erabiltzen eta behar duenean zuzenean hartzen du naturatik, adibidez asto baten baraila arma gisa. Samson, basatia izanda, Delilah emakumeak zibilizatzen du, eta behin kulturaren parte izanda sekretuak kontatzera behartzen dute eta ilea moztuta "beste edozein gizon bezalakoa" bilakatzen da. Biblian ez da aipatzen Samson erraldoia denik edo lau-hankatan ibiltzen denik, baina tradizio juduan erraldoitzat hartzen da. Hau honela, baliteke Samsoni buruz Epaileen Liburuan egiten den kronika Samsonen ahozko literaturaren pasarteetako edo bertsioetako bat izatea, eta tradizioan erraldoi gisa ere existitzea. Hala ere, ohartarazi behar da Samsonek gizaki familia izateaz gain, hitz egin, errezatu eta epaitzeko gaitasuna ere baduela. Gainera, Samsonen figura aurkako ikuspegitik eraikia dago: normalki Gizon Basatia da "kanpokoa" eta "zibilizazioa apurtzen duena" eta, kasu honetan, hori guztia egiten du (harresiak suntsitu, uztak erre, animaliak erasorako erabili...) baina bera da protagonista eta heroia.

## Herri tradizioa 
Samsoni buruzko narrazioa irmo sustraitu zen herri kondairan eta mitologian. Ondorioz, Euskal Herrian haren inguruko toki eta ipuin asko gorde dira. Gehienetan, Samson pertsonaia indartsu bat zen, jentila, eta mendi harkaitz edota eraikinen sorreran parte hartzen du. Errolan haren antzeko funtzioa betetzen agertzen da Euskal Herri ekialdeko mitologian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alessandro Stradella

**Alessandro Stradella** (Montefestino, 1642ko apirilaren 3a - Genova, 1682ko otsailaren 25a) Italiar musikagilea eta kantaria izan zen. Venezian, Turinen eta Genoan lan egin zuen. Ariaren, oratorioaren eta kantataren aurrerabidean eragin handia izan zuen. Adierazkortasuna zuen lehen kezka, eta garrantzi handia eman zion musika-tresnen lanari. Abenturaz betetako bizitza izan zuen eta maitale ugari. Esan ohi denez, gorabehera haien ondorioz hil zen sastakatuta. Bere bizitza kondaira askotako gai izan zen, eta opera-egile batzuek ere gaitzat hartu zuten (Niedermeyer, Flotow, Schimounek, besteak beste). Operak idatzi zituen: *Forza dell´amor paterno* (1678), *Il trespolo tutore* (1679 inguruan); oratorioak, kantatak, moteteak, madrigalak, ariak eta duetoak, eta musika-tresna askotarako lanak.
## Erreferentziak
Bartolomé de Torres Naharro

**Bartolomé de Torres Naharro** (La Torre de Miguel Sesmero, Badajoz, Espainia, 1485? - Sevilla?, 1530?) espainiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Humanitateak ikasi bide zituen Salamancako Unibertsitatean, armadan sartu baino lehen. Berberear itsaslapurrek atxilotu zuten, eta 1513. urte inguruan Erromara iritsi zen. Bernardino de Carvajal kardinalaren zerbitzuan jarri zen, eta Juan del Encina dramagile eta poeta ezagutu zuen. Erroman izan zen artean sei komedia idatzi zituen, seiak 1517. urtean, *Propalladia* izenburupean, Napolin argitaratuak. 1520. urtean, Sevillan, *Propalladia*-ko behin betiko argitalpena argitaratu zen, komedia berri bat jasotzen zuena. 1559. urtean Inkisizioak debekatu egin zuen *Propalladia*, Erasmo Rotterdamgoa humanistaren pentsamoldean oinarrituta zegoelakoan.
## Erreferentziak
Pablo Zapata

**Pablo Zapata Lerga** (San Martin Unx, 1946ko abenduaren 30a) nafar idazlea da.

Irakasletza, Filosofia eta Hispaniar Filologiako ikasketak egin zituen Bilbon, eta Hizkuntza eta Literatura irakaslea da ogibidez. Artikuluak idatzi ditu irakurketa sustatzeko eta eskola-liburutegiak abian jartzeko eta hobeto baliatzeko moduaz, eta baita hizkuntzaren eta literaturaren didaktikaz ere. Bost urtez bere gain izan zuen Eusko Jaurlaritzaren Eskola Liburutegien Proiektuaren ardura. Haur- eta gazte-literatura landu du batez ere: *La cueva del Toloño* (1988), *La abadía del Toloño* (1992), *Bajo la sombra de la Gran Pirámide* (2000), *La patera* (2003), *Pasos perdidos en Granada* (2005), *Bensuf el relojero* (2005), *El cocodrilo Juanorro* (2005), *El tesoro de la isla de Izaro* (2006).

## Erreferentziak
Fuga

thumb|250px|alt=|Sei zati dituen fuga, Johann Sebastian Bachen *Musikalisches Opfer*, BWV 1079 (*Eskaintza musikala*) lanetik hartua
**Fuga** musika-forma polifonikoa da, kontrapuntuaren erregelen arabera eratutakoa. Musika tresnetarako edo ahotserako izan daiteke fuga; ezaugarri nagusia oinarrizko gai baten imitazio sistematikoa du; melodia edo gai bakarra erabiltzen du, eta melodia errepikatu egiten da, errepikapenak elkarri ihes egiten dioten parteak balira bezala.

Musika-forma baino areago, prozedura da berez, eta arau estu batzuen arabera landu ohi da, era askotako fugak badira ere, idatzi zen garaiaren arabera batez ere. Aurreneko fugak XIII. mendeko imitaziozko polifoniarekin lotzen dira, baina XVI. mendea arte ez zen garatu forma klasikoan. Fugaren bilakaera formalaren eta adierazpen-efektuen gailurra Barrokoaren garaian izan zen, batez ere, Johann Sebastian Bachen lanetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ongi tenperatutako klabeko fugak (Adobe Flash edo Shockwave)
Habib Bourguiba

**Habib Burgiba** (arabieraz: حبيب بورقيبة *Ḥabīb Būrqība*; Monastir, 1903ko abuztuaren 3a - *ibidem*, 2000ko apirilaren 6a) tunisiar politikaria izan zen. Destour alderdiko kidea izan zen hasieran, eta Neo-Destour alderdiko buruzagia geroago (1934); Tunisiaren burujabetzaren alde borrokatu zen. Bi aldiz atxilotua izan ondoan (1946; 1952-1954) Tunisiako burujabetza negoziatu zuen Pierre Mendès Franceren gobernuarekin (1955). Kontseiluko lehendakaria izan zen 1956. urtean, eta Tunisiako Errepublikako presidente bihurtu zen 1957an. Palestinako auziari amaiera emateko egindako proposamenak ez zituzten herri arabiarrek onartu (1965). Burgibaren lehen ministroak, Ben Ali jeneralak, kargutik kendu zuen, eta haren lekua hartu zuen presidentetzan 1987. urtean. Orduz geroztik, Burgiba erretiraturik bizi izan zen Monastirren, hil zen arte.

= Erreferentziak =
Alex Haley

**Alexander Murray Palmer Haley** (Ithaca, New York, AEB, 1921eko abuztuaren 11 &ndash; Seattle, Washington, AEB, 1992ko otsailaren 10a) estatubatuar idazlea izan zen.

## Biografia 
Miles Davis musikariari eta Malcolm X politikariari eginiko elkarrizketak izan zituen hastapenak kazetaritzan eta literaturgintzan. Malcom Xri egindako elkarrizketa liburu moduan argitaratu zen (1965, *Malcom Xren autobiografia*), eta arrakasta handia izan zuen, bereziki beren eskubideen alde borrokatzen ziren amerikar beltzen artean. Arrakasta horrek bultzatuta ekin zion *Sustraiak* saga idazteari, hots, bere familiaren jatorria arakatzeari, Afrikatik esklabo gisara ekarri zituzten haietatik hasita. Milioika ale saldu zituen lanak, hogeita sei hizkuntzatara itzuli zuten, eta are handiagoa izan zen arrakasta telebistara eraman zutenean.

Pulitzer saria eman zioten Haleyri 1977an.

## Erreferentziak
Bertel Thorvaldsen

**Bertel Thorvaldsen** (Kopenhage, 1770eko azaroaren 19a1768 edo 1770 - Kopenhage, 1844ko martxoaren 24a) daniar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Albert Thorvaldsen Kopenhagen jaio zen, 1770ean (1768an aditu batzuen arabera), eta hango Arte Akademian egin zituen lehen ikasketak. Erromara joan zen gero ikastera, eta han bizi izan zen 1797-1819 urteetan, Antonio Canova eskultorearekin batera. Thorvaldsen eskultoreak arrakasta handia izan zuen Europan, ia Canovaren parekotzat zeukaten, eskultura jende askorentzat artegintzaren adierazpiderik gorena zen garaian. Eskultura neoklasikoko artistarik aipagarrienetako bat izan zen.

Berehala egin zen ospetsu *Jason* eskulturarekin (1803), eta ondoren egin zituen *Maitasuna eta Psikis* (1816), *Hebes* (1816) eta *Ganimedes eta arranoa* (1817) lanekin. 1821-1840. urteetan Kopenhageko katedraleko lanen zuzendari izan zen. Oso ospetsua da bertako Kristoren irudia. Ia Europa osoan zehar bidaiatu zen, eta haren obrarik aipagarrienak Varsovian (*Koperniko*, *Jose Poniatowski*), Mainzen (*Gutenberg*), Stuttgart (Schiller) eta Erroman (Pio VII.aren hilobia) daude ikusgai. Kopenhagen eskultorearen omenezko museoa dago.

## Thorvaldsenen estiloa 
Antzinateko artea eta Mediterraneo aldeko tradizioa Europako iparraldera ekarri nahi izan zuen, eta antzinako arte horretan oinarriturik daniar arte bat sortu. Sen handiko eskultorea zen, eta horregatik Municheko Gliptotekan gordeak zeuden Eginako Atenaren tenpluko frontoiak eta eskultura arkaikoak zaharberritzeko ardura eman zioten. Thorvaldsenek eskulturetan erabili zituen gaiak Canovarenen antz handia dute, baina oso bestelako moduan lantzen zituen, arkaismoaren oso zalea baitzen eta zorrotza orobat arkaismoaren desbideratze ororekiko.

Sakonera gutxiko erliebea, estatuak eta hil-oroitarriak egin zituen, eta estetika eta estilo neoklasikoaren jarraibideak moldatu zituen arte kristau berritu bat egin nahiaren eraginez; hortaz, haren estiloa hotza zen eta zorrotza, eta harengan biltzen da Europako eskultura neoklasikoaren joerarik garbizaleena. Haren lan gehienak Kopenhageko Thorvaldsen Museoan daude gordeak.

## Erreferentziak
Pteropus leucopterus

***Pteropus leucopterus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus leucopterus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bizkaiko ermandadea

**Bizkaiko ermandadea** XIV. mendean Bizkaian lurraldeko segurantza zaintzeaz eta Ahaide Nagusien arteko guduei buru ematea helburu nagusi izan zuen ermandadea (konfederakundea) izan zen.

1315. urtean Gaztelako Ermandade Nagusiari loturik zeuden Urduñako eta Balmaseda herriak. XIV. mendean zehar hainbat saio egin ziren Bizkaian ermandadea osatzeko, baina 1394 arte ez zen erabat egituratu. XV. mendean zailtasun handiak izan zituen ermandadeak Ahaide Nagusien arteko guduetako gehiegikeriei aurre egiten. Bilbo hiriko ordezkariek Gaztelako erregearen zaldunekin bat eginik, ermandadea indartu eta sendotzeko erabakia hartu zuten, XV. mende bukaeran, Bizkaia aldeko merkataritza guztiz ahultzeko zorian baitzegoen egoera nahasi hartan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako ermandadeak
* Gipuzkoako ermandadea
* Lapurdiko ermandadea

## Kanpo estekak
Eritema

**Eritema** gorriuneak sortzen dituen larruazalaren hantura da. Larruazaleko gaitz ohikoena da, zain-sarera ohi baino odol gehiago inguratzean gertatzen dena.

Eritemak era askotakoak izan daitezke. Hona hemen nagusiak: nerabezaroan lotsak aurpegi azalera erakartzen duen odolak sortua, pertsona lodietan asko jandakoan urdailera biltzen den odolak eta globulu gorri kopuruaren handitzeak sortua dena, eritema kutsakorrak (txarranpina, elgorria, baztanga, nafarreria), koskorrak sortzen dituen eritema, erradiazioaren eraginez sortutakoak (X izpiak, Eguzkiaren izpi ultramoreak), eta beste asko, hala nola botikak, gai toxikoak, zenbait lanbidek, asun-ileak, zenbait harrek, mostazak eta abarrek sor dezaketena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sean Thomas O´Kelly

thumb|O´Kelly

**Sean Thomas O´Kelly** irlandar politikaria izan zen (1882ko abuztuaren 25a, Dublin &ndash; 1966ko azaroaren 23a, Dublin). Kazetaria zen lanbidez. Arthur Griffithekin lan egin zuen, eta harekin eta beste zenbait kiderekin Irlandako burujabetasunaren alde borrokatzen den Sinn Féin alderdia sortu zuen. Kartzelara eraman eta deportatu egin zuten 1916ko Pazkoko matxinadaren ondoren. 1921ean Anglo-Irlandar Itunaren kontra agertu eta errepublikazaleekin elkartu zen. Fianna Fáil alderdia sortu zuen 1927an Eamon de Valerarekin batera, eta alderdi horretako lehendakariorde izendatu zuten. 1932an hauteskundeetan garaipena lortu ondoren behin baino gehiagotan izan zuen ministro kargua, eta bi aldiz izan zen Irlandako Errepublikako lehendakari (1945-1952 eta 1952-1959).

## Erreferentziak
Antonio Fogazzaro

**Antonio Fogazzaro** (Vicenza, Italia, 1842ko martxoaren 25a - Vicenza, Italia, 1911ko martxoaren 7a) italiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Zuzenbidean doktorea zen, baina legeak utzi zituen idazle izateko.

*Miranda* bertsoz idatzitako eleberrian (1871) emakumearen arima aztertzen du. *Malombra* (1881), *Daniel Cortis* (1885) eta *Poeta baten Misterioa* eleberrietan giza grinak jarri zituen joera mistikoen kontra, eta eztabaida sutsuak piztu zituen. *Piccolo mondo antico* (1895) *Risorgimentoko* (1848-1859) politika barruan gizonaren bizitza azaltzen saiatu zen. Aldiz, *Piccolo mondo d´oggi* obran ateismotik federako pasabidea adierazi zuen. *Il Santo* liburua (1905) Elizaren ustetan modernistegia zelako *Indizean* sartua izan zen.

Bere *Barne Egunkaria* eta *Aitortzako koadernoak* liburuetan, materialismoaren kontrako jarrera azaldu zuen.

## Erreferentziak
Imanol Olaizola

**Imanol Olaizola Etxeberria** (Donostia, 1920ko urriaren 29a - *ib.*, ) gipuzkoar ikerlari, politikari eta musikaria izan zen. Kimika ikasi zuen Salamancako Unibertsitatean eta Madrilen eskuratu zuen doktoregoa. 1979an Eusko Kontseilu Nagusiko Kultura Saileko zuzendari hautatu zuten, eta hurrengo uztailean Eusko Jaurlaritzakoa. 1976an, Aingeru Irigarai eta Agustin Zumalaberekin batera, Eusko Ikaskuntza abiaraztea eta indarberritzea lortu zuen. Jose Olaizola konpositore eta organo-jotzailearen semea da, eta musikaren alorrean, besteak beste, Maitea (1974) eta Easo (1977) abesbatzak zuzendu zituen; 1981ean Euskadiko Orkestra Sinfonikoaren bultzatzaileetako bat izan zen, baita haren aurreneko lehendakaria ere 1982an. 1995ean Barandiaran Fundazioko Lehendakaritzaren ardura hartu zuen bere gain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Imanol Olaizolari elkarrizketa, 2010
William Osler

Sir **William Osler** (Bond Head, Ontario, Kanada, 1849ko uztailaren 12a - Oxford, Ingalaterra, 1919ko abenduaren 29a) kanadar medikua izan zen.

## Biografia 
Torontoko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta ikasketak bukatuta, Medikuntza eskolak ematen hasi zen berehala. 1889an Johns Hopkins Unibertsitateko lehenengo Medikuntza irakaslea izan zen.

Bihotz, birika eta odoleko eritasunetan espezializatu zen. Medikuntza ikasketetan hogeita hamar urtez eredutzat erabili zen liburu bat idatzi zuen: *The Principles and Practice of Medicine* (1892, *Medikuntzaren printzipioak eta praktika*).

Beraren ekimenez sortu zen graduondoko ikasketa-sistema, eta eritasun askotan erabiltzen ziren tratamendu okerrez egin zuen deskribapenak bultzatu zuen, neurri handi batean, Medikuntza Ikerkuntzarako Rockefeller Institutua sortzera, New Yorken.

## Erreferentziak
Salvatore Rosa

**Salvatore Rosa** (Napoli, 1615 &ndash; Erroma, 1673ko martxoaren 15a) italiar pintorea izan zen, paisaia erromantikoaren aitzindaria. Familia apal bateko semea zen, eta Pintura ikasketak ez zituen jarraian egin. Paisaiak eta guduak pintatu zituen gaztetan batez ere. Hogei urte zituenean Erromara joan zen, eta handik Florentziara. Flandriar eta alemaniar pintoreak aztertzen zituen artean, paisaia fantastikoak pintatzen zituen, leku ilunak eta beldurgarriak, oihanak, itsas ekaitzak, eta abar. 1649an berriro Erroman hartu zuen bizilekua, eta Lorrenako Claudio paisaiagilearen eragin handia izan zuen aurrerantzean. Bizitzako azken hogei urteetan gai alegorikoak, historikoak eta mitologikoak landu zituen.

Lan nagusiak: *Autorretratua*, *Attilio Reguloren heriotza* eta *Salernoko golkoa*.

## Erreferentziak
Josiah Royce

thumb|Gras Valleyko Royce Branch Liburutegia

**Josiah Royce** (Gras Valley, Kalifornia, 1855eko azaroaren 20a - Cambridge, Massachusetts, 1916ko irailaren 14a) Estatu Batuetako filosofoa izan zen.

Kalifornia, Leipzig eta Göttingengo Unibertsitateetan Filosofiako ikasketak egin ondoren Harvard Unibertsitateko irakasle izan zen (1885-1914). Hegelen eragina agerian du Royceren filosofiak. Eragin handia izan zuen Estatu Batuetako pentsamenduan.

Obra nagusiak: *The Religious Aspect of Philosophy* (1885, *Filosofiaren erlijiozko alderdia*), *The Spirit of Modern Philosophy* (1892, *Filosofia modernoaren izpiritua*), *Studies of Good and Evil* (1898, *Ongiari eta gaizkiari buruzko azterketak*), *The World and the Individual* (1900-1901, bi liburuki; *Mundua eta norbanakoa*) eta *The Philosophy of Loyalty* (1908, *Fideltasunaren filosofia)*.

## Erreferentziak
Tomás Aragüés Bayarte

**Tomás Aragüés Bayarte** (Deustia, Zaragoza, 1903ko ekainaren 1a - Barakaldo, 1956ko urriaren 7a) Euskal Herrian bizi izan zen musika irakasle, zuzendari eta konpositore aragoitarra izan zen. Zaragozako kontserbatorioan ikasia, 1940. urtean irabazi zuen Barakaldoko Udal Bandako zuzendari-postua eta urte hartatik hasi zen musika-irakaskuntzan Bilboko Kontserbatorioan. Obra ugari idatzi zuen konpositorea da (*Obertura, Tríptico Hispano* suite sinfonikoa; *San Ignacio de Loyola,* poema sinfonikoa; *Peñas arriba, Santanderina *eta* Por tierras de Albarracín,* banda-rapsodia; *Suite Vasca*, koroa), erlijio-musikak eman zion agian ospe handiena, idatzi zituen mezek bereziki: *Sinite parvulos venire ad me, Ite ad Joseph, Sancho Abarca* (1956). Tomas, bere semea, musikagile eta zuzendaria da orobat.

## Erreferentziak