Lea-Artibai

**Lea-Artibai** Bizkaiko ipar-ekialdean dagoen eskualdea da, Gipuzkoarekin mugakide. Izena ematen dioten Lea eta Artibai ibaiek mugatzen dute mendebaldean eta ekialdean, hurrenez hurren; eta Kantauri itsasoak, iparraldean. Lea-Artibai eskualdeak 12 udalerri dauzka: Lekeitio, Ispaster, Amoroto, Mendexa, Etxebarria, Markina-Xemein, Ondarroa, Berriatua, Gizaburuaga, Aulesti, Munitibar eta Ziortza-Bolibar. Lea-Artibaik 180,3 km² ditu, eta 2020an 26.114 biztanle zituen.

Ispaster izan ezik, udalerri guztiak UEMA mankomunitate euskaldunean sartuta daude, Euskal Herriko eskualderik euskaldunenetarikoa izaki.

Udalerri nagusiak kostaldekoak ditugu: Lekeitio (Lea ibaiaren itsasoratzean) eta Ondarroa (Artibairen bokalean). Udalerririk jendetsuena Ondarroa da, 8.277 biztanlerekin. Eta lurraldez handiena, Markina-Xemein, 44,79 km²-rekin.

## Geografia 
Lea-Artibai eremu nahiko menditsua eta berdea da. Dagoen mendirik altuena, Munitibar eta Ziortza-Bolibar bitartean dagoen Oiz (mendia) (1026m) da. Horrez gain beste mendi handi batzuk ere badaude, baina esanguratsuena hori da, zeren eta bertan jaiotzen dira eremuari izena ematen dioten ibai biak, Lea eta Artibai.

### Udalerriak 
Ondorengo hau da Lea-Artibaiko hamabi udalerrien zerrenda, bakoitza 2023ko bere biztanleriarekin eta lurraldearekin:

### Politika 
###### Udal hauteskundeak (2023) 
Hona hemen 2023ko udal hauteskundeen emaitzak, alderdi politiko bakoitzak lortutako boto eta zinegotzi kopuruak zehaztuta:

### Mugakideak 
Lea-Artibaik mugakide ditu iparraldean Kantauri itsasoa, mendebaldean Busturialdea eskualdea, ekialdean Debabarrena (Gipuzkoa) eta hegoaldean Durangaldea.

### Mendiak 
thumb|Lekeitioko ikuspegia Lumentza menditik
alt=Oiz mendiaren gailurra elurrez beteta|thumb|Oiz mendiaren gailurra elurrez beteta

Hegoaldean Oizko mendilerroa dago, Durangaldearekiko muga eginez. Mendebaldean, Leiako mendilerroa (Iluntzar mendiarekin, 727 m) dago Nabarniz (Busturialdea) eta Aulestia artean. Bedartzandi-Urregarai mendilerroak (704 m) banatzen ditu Aulestia eta Markina. Ekialdean, Arnoko mendilerroa dago, Markina, Elgoibar eta Mutriku artean. 

Hauek dira eremuko mendi esanguratsuenak:

* **Oiz (1026m)**. Bizkaian dago, Durangaldea eta Lea-Artibai eskualdeen artean, Munitibar eta Ziortza-Bolibar udalerrien artean. Euskal mitologiaren arabera, Mariren bizilekuetako bat da. Oizen gainaldean 40 aerosorgailuko parke eoliko bat dago. Bertara igotzeko bide asko daude, eta gailurreraino iristen den pista bat dago, autoarekin igotzeko moduan.
* **Tontorramendi (386m)**. Ondarroaren gainean dago, Mutriku eta Berriatua artean. Kostaldeko ikuspegi ederra dago gailurretik.
* **Astogagana(801m).** Munitibarren dago, Oiz mendilerroan.
* **Otoio (399m).** Ispaster eta Lekeitio artean dagoen mendia da. Itsaslabarraren gainean dago, eta begiratoki oso interesgarri bi ditu. 
* **Lekeitioko Talaia (242m).** Otoio azpian dagoen tontor txiki bat da, lurrez Ispaster dena, baina betidanik Lekeitioko arrantsaleen talaia izan da.
* **Lumentza (114m).** Lekeitioko herrigunean kokatuta dagoen mendi bat da. Kalbario izenarekin ere deitzen zaio, igoeran zehar dagoen *via crucis* dela eta. Horrez gain, hor daude kobazulo batzuk (Lumentzako leizea), non historiaurreko aztarnak topatu zituzten.
* **Urregarai (704m).** Urregarai mendia izen beeko mendilerroko mendi altuena da, Markina eta Aulestia artean kokatua. Mendi hau Santa Eufemia izenarekin ere ezagutzen da, tontorrean dagoen baselizagatik. Oinez naiz kotxez igo daiteke, Aulestiatik eta Markinatik.
* **Motrollu (591).** Munitibar-Arbatzegi Gerrikaitz udalerrian kokaturiko mendia, Oizen ondoan. Bi igoera dauzka. Errazena eta laburrena Gerrika auzotik (2.5km), eta luzeena Munitibar bertatik (3.5km).

### Ingurune naturala 
thumb|Ispasteko Ogella hondartza|
thumb|Santa Katalina itsasargia

Lea-Artibain hainbat natur gune daude. 

Ipar mendebaldean, Ogella hondartza eta Otoio mendiko artadi eta itsaslaparra dago. Gune horretan harrizko hondartza bat dagu (Ogella), bai eta 1989ko suteak erretako Artatadi birsortua ere; eta, Santa Katalina puntan, izen bereko itsasargia. Santa Katalinako puntan bertan daude Antzorizko kobak. Koba horiek oso garrantzitsuak dira Europan, zeren eta bertan duela 10.000-15.000 urte arteko giza komunitate arrantzale baten arrastoak aurkitu baitira. Hau da arrantzaren testigantza zaharrena eta aberatsenetakoa, Europa osoan.

Lekeition bertan, Lea errekaren bokalea, padura, Lumentza mendia eta Lea itsasadarra daude. Lea errekaren bokalean, bi hondartza daude: Isuntza (Lekeitio),Karraspio (Mendexa). Horrez gain paduraren inguruko basoetan animalia asko bizi dira, hala nola Martin arrantzalea, bisoia eta lezkaria. Lekeitio eta paduraren bitartean Lumentza mendia dago, ezaguna bertako kobazuloetan egindako aurkikuntza arkeologikoengatik.

### Erdi Aroa 
Mendexan, Erdi Aroan leinu-taldeak bizi ziren. Abeltzaintza zuten jarduera ekonomiko nagusi, eta ezarkuntza ez zen erabat iraunkorra. Ondoren, biztanleak hiriguneetatik urrundu eta nekazaritza inguruetan zabaltzerakoan, toki iraunkor batean finkatzen hasi ziren. Mendexan XIII. mendeko ondarea dago, kasurako Andra Mariren eskultura erromanikoa. Badakigu ordurako jarduera eta egoitza finkoa zutela bertako biztanleek. Izan ere kristautasuna oso errotuta zegoen, San Millan, San Bartolome edota San Joseren irudiek erakusten dutenez.

1334. urtean Alfonso XI.ak Amoroto, Ispaster, Gardata eta Asumendiko monteroen hamarrenak Lekeitioko elizari itzultzeko eman zuen agindura arte, ez da historian Ispasterrik aipatu. Sarritan Ispasterrrek, eleizalde bezala, alboko herria den Lekeitiorekin auziak izan zituen, Bizkaiko gainerako herriek izan zuten bezala. Hala ere, epealdi honetan, Oinaztar eta Ganboatarren arteko leinu gerren borroka izan zen aipagarriena, jaurerriaren bizitza asko aldatu baitzuen. Beronek bi urte iraun zituen eta gogortasun handikoa izan zen, eta Ispasterrek, herri mailan, Oinaztarren alde egin zuen, beraien burua Adan de Yarza leinua baitzen, Zubieta jauregiko jauna. Borroken aldi honen bukaera, Enrike IV.ak 1457 urte inguruan hasi eta Errege Katolikoek 1492. urtean amaitu zen leinu gerren aurkako borrokak markatu zuen. Aro hauetako biztanleria aztertuz gero, ikus ditzakegu hazkunde eta atzeraldi aldiak txandakatzen direla. Azken hauek uzta txarren, izurriteen eta guden ondorio zuzena izango direlarik. Guzti honen ondorioz, XX. mendera arte biztanleriaren hazkundea ez zen egonkorra izan. Ispaster elizatea zenez, bertako biztanleak, nagusiki, nekazaritzan, abeltzantzan eta neurri txikiago batean arrantzan jarduten zuten; azken hau batez ere Lekeitioko herriarekin lotuta.

### Aro Modernoa 
Lekeitioko herria pixkanaka hazten joan zen Amerikarako nabigazioak hazkunde hori azkartu zuelako. Portuaren beharrizanak asetzeko, hainbat alditan handitu da, harik eta gaur egungo itxura lortu arte. 1769an baztanga izurritea egon zen herrian. 350 biztanleri eragin eta haietako 14 hil zituen. Normalki gaixotasun honek% 15etik gora hiltzen zuen, batzuetan% 40, baina Luzuriaga medikuak baztangaren aurkako inokulazioak egin zituen eta% 4 izatea lortu zuen.

### Aro garaikidea 
Lekeitioko portua Bizkaiko bigarrena izan zen XIX. mendearen amaierara arte, Bermeoko portuaren atzetik. Dena den, XX. mendean zehar Ondarroako portuak aurrea hartu zion. XX. mendean zehar Lekeitio Bizkaitar askoren opor-toki bilakatu zen, Zita enperatrizaren adibideari jarraiki. Gaur egun herriaren biztanleria hirukoiztu edo laukoiztu egiten da uda garaian. Horrela, Lekeitioko jarduera ekonomiko nagusia zen arrantzari, turismoa eta zerbitzuak batu zitzaizkion. 

### Gaur egun 
Gaur egun, ekonomia dibertsifikatua duen eskualdea da Lea Artibai. Arrantza eta nekazaritza jarduera garrantzitsuak dira oraindik ere, baina turismo-sektoreak ere gora egin du. Kostaldetik mendietara doazen paisaia ederrek naturan eta kulturan interesa duten bisitariak erakartzen dituzte.

Oraindik ere, eskualdeko bizimoduan, kultura-nortasunaren babesa da alderdi nabarmenetako bat. Tokiko jaiek, gastronomiak eta kultur jarduerek komunitateak sustraiekin duen konpromisoa islatzen dute. Gainera, Lea Artibaik garapen ekonomikoa eta ingurumen-iraunkortasuna orekatu nahi izan ditu, bere baliabide naturalak zaintzearen garrantzia azpimarratuz.

## Demografia 
Lea Artibaiko biztanleria 26.028  biztanlekoa da, duela bost urte baino% 2 gutxiago, eskualde horretan bizi zirenak beste bostehun bat gehiago baitziren. Eustatek, Euskal Estatistika Erakundeak, argitaratutako azken datuen arabera, «jaitsiera hori gainerako autonomia-erkidegoan eta Bizkaian izandakoa baino handiagoa da», Garapen Agentziak egindako txostenak jasotzen duenez.

Euskal Autonomia Erkidegoan, oro har, %0,44ko jaitsiera izan da, eta indize hori% 0,65eraino igo da lurraldean. Biztanleria gehien galdu duen udalerria Etxebarria izan da, 808 erroldatu izatetik 748 izatera igaro baita, hau da, %7,43ko jaitsiera izan du. Jarraian, Ondarroa dago (-%4,24), 2011n erregistratuta zeuden 8.852 pertsonetatik, orain 8.477 ditu. Lehen hiru postuak Aulestik betetzen ditu, 658 baititu eta 681 zituen.

Lekeitio eta Berriatua ere gehitu dira biztanleriaren galera eragin duten udalerrien zerrendara,% 2,44 eta% 1,27, hurrenez hurren. Balantzaren kontrako aldean, gainerako herriak daude, Munitibar buru dutela; ondoren, Ispaster, Amoroto eta Mendexa, Bolibar eta Markinarekin ixteko.

Biztanleria definitzen duen beste ezaugarrietako bat gero eta adineko gehiago daudela da. Izan ere, Lea Artibaiko biztanle guztietatik sei mila pertsona inguruk 65 urte baino gehiago zituzten iaz. Udalerrika, Aulestik du ehunekorik altuena, eta Berriatuak txikiena.

## Ekonomia 
Tradizionalki, arrantza jarduera nagusia izan da Lea-Artibaiko herri nagusietan, Lekeitio eta Ondarroan alegia. Barnealdean, nekazaritzak eta abeltzaintzak garrantzi handia izan dute historian zehar. Halaber, eskualdea Bizkaiko txakolinaren ekoizleetakoa da.

EAEko indize bateratzailea 100 eta Bizkaikoa 93 izanik, 87an zegoen indize hori Markina-Bermeo eskualdean 1996an, nahiz eta alde nabarmenak izan udalerri batetik bestera. Jarduera industrial gehien hartzen duten udalerrietan gora egiten zuen indize horrek: 240koa zen Berriatuan, 236koa Gizaburuagan, 225ekoa Etxebarrian eta 121ekoa Amoroton. Gainerako guztietan Bizkaiko batezbestekoaren azpitik zegoen. Eskualdearen egitura ekonomikoa ere ez da berdina udalerri guztietan.

### Lehen sektorea 
thumb|Ondarruko portua
Ondarroako arrantza-portuaren eraginez, lehen sektoreak garrantzia du eskualdeko balio erantsiari dagokionez,% 15,5 izan baitzen 1996an, Bizkaiko batez bestekoa% 1,11 izan zen bitartean. Oro har, eskualdeko udalerri guztietan garrantzi aipagarria du lehen sektoreak, arrantzari lotuak zein nekazaritzari eta abeltzaintzari emanak. Eskualdearen bilakaera ekonomikoa aipatzerakoan ezin da ahaztu arrantzak azken urteotan jasan duen krisialdia Ondarroan, eta batez ere izan duen eragina. Ontzien kopuruaren murriztearekin batera enplegua ere desagertu egin da. Gaur egun, lehen sektore ekonomikoaren gainbeherarekin, beste arlo batzuk ustiatzen ari dira, batez ere turismoaren inguruan eta industriaren esparru batzuk.

### Bigarren sektorea 
Industriak, bestalde, balio erantsiaren% 31,9 ekarri zuen 1996an, Bizkaiko bataz bestekoa berdinduz. Jarduera industriala Etxebarrian (balio erantsiaren% 83), Berriatuan, Ispasterren, Gizaburuagan eta Amoroton kontzentratzen zen, eta zerbitzuek, berriz, garrantzi berezia zuten Lekeition edo Markina-Xemeinen, Bizkaiko batez bestekoa (% 59) eta eskualdekoa (% 42) aise gaindituz.  Oro har, nekez ari da berreskuratzen enplegu maila Markina-Xemein eskualdean. 1999tik 2000. urtera, esate baterako, 8 puntutan jaitsi zen INEMen erregistratutako langabezia Bizkaian, baina kopuru hori 1,7 puntukoa baino ez zen izan Lea-Artibai eskualdean.thumb|Lekeitioko irla udan.
### Hirugarren sektorea 
Zerbitzuen sektorea oso pobrea da. Gutxi gorabehera garrantzitsuak diren hiriguneak hurbil daudenez, hala nola Eibar eta Durango, baita Gipuzkoako hiriburua, (Donostia) 80 km baino gutxiagora, eta Bizkaikoa, (Bilbo) 60 km baino gutxiagora, herritarrak bertara joaten dira erosketak egitera. Era berean, osasun- eta hezkuntza-zerbitzuak oinarrizko mailetan baino ez daude estalita, Markinako eskolako unibertsitate-espezialitatean izan ezik.

Turismoa Lekeition garatu da, XX. mendearen hasieratik, eta bertako ekonomian garrantzi oso handia dauka. Bereziki udan, zeren eta udak irauten dituen 3 hilabeteetan, Lekeitioko biztanleria bikoiztu egiten da.

## Azpiegiturak 
#### Errepideak 
Lea-Artibai, autobide edo trenbide kilometro bat ere ez duen Bizkaiko eskualde bakarra da. Eskualde honetako garraio zerbitzua urria da beste eskualde batzuekin alderatuta. Garraio bide nagusiak, Durango eta Ondarroa lotzen dituen **BI-633** errepidea eta Ondarroa eta Lekeitio lotzen dituen **BI-2238** errepideak dira. **BI-2405** eta **BI-3231** errepideek Leako bailara zeharkatzen dute. Horrez gain, zenbait herrigune lotzen dituzten eskualdeko eta tokiko errepide batzuk ere badaude. 

### Autobus zerbitzuak 
thumb|Bizkaibus zerbitzua
**A3912 BILBAO - LEKEITIO (Autobidetik)**

**BILBOKO IRTEERAK:**

**Lanegunetan eta larunbatetan:** 06:00etan. 06:45etik 20:45era, orduro.

 Lanegunetan, 15:00etan Bilbo-Lekeitio zuzeneko zerbitzua dago. Geldialdiak Bilbo Intermodalean, La Casillan (Autonomia 45), Zabalburun (Juan de Garay), Plazakolan, Milloi Ganen, Aierdin, Atxurran, Zuluetan, Oletan, Ugaranen eta Larrotegin baino ez dira egingo.

Jaiegunetan: 06:45etik 20:45era orduro

**LEKEITIO-BILBAO (Lekeitiotik) IRTEERAK:**

**Lanegunetan eta larunbatetan:** 06:30etik 21:30era orduro **(Lekeitio-Bilbao, Autopista)**
6:50etik 8:50ra bi orduro **(Lekeitio-Ea-Gernika Lumo-Hospital Galdakao Ospitalea-Bilbao)
**

5:50etik 19:50ra bi orduro **(Lekeitio-Aulestia-Gernika Lumo-Hospital Galdakao Ospitalea-Bilbao)** 
**Jaiegunetan:** 8:30etatik 21:30ra orduro **(Lekeitio-Bilbao, Autopista)**
8:50etik 20:50ra bi orduro **(Lekeitio-Ea-Gernika Lumo-Hospital Galdakao Ospitalea-Bilbao)**

7:50etik 19:50ra bi orduro **(Lekeitio-Aulestia-Gernika Lumo-Hospital Galdakao Ospitalea-Bilbao)**

 Lanegunetan, 06:15ean Lekeitio-Bilbo zuzeneko zerbitzua dago. Geldialdiak Larrotegi, Ugaran, Oleta, Zulueta, Atxurra, Aierdi, Milloi Gane, Plazakola, Zabalburu (Autonomia 4), La Casilla (Autonomia 50) eta Bilbo Intermodalean baino ez dira egingo.

Jaiegunetan: 08:30etik 21:30era, orduro.

**A3916 BILBO - ERMUA - ONDARROA (Autobidetik)**

**BILBOTIK ONDARROARAKO IRTEERAK:**

Lanegunetan eta larunbatetan: 07:10etik 22:10era orduro.

 Astelehenetik ostiralera, 07:30ean, Markina-Ondarroa zerbitzua dago.

Jaiegunetan: 08:10etik 22:10era orduro.

**BILBOTIK MUTRIKURAKO IRTEERAK:**

Astelehenetik ostiralera: 14:10 18:10 20:10

Mutrikuko geltokiak: Saturraran, Mijoa Industrialdea, Mutriku.

**ONDARROAKO IRTEERAK:**

Lanegunetan eta larunbatetan: 05:40tik 19:40ra orduro.

 Larunbatetan Ondarroa - Bilbo zerbitzua dago 06:10ean.

 20:25ean zerbitzua dago Itxasaurre (Portua/Puerto) eta Errenteria geltokien artean.

Jaiegunetan: 06:40tik 20:40ra orduro.

 Egunero, 21:25ean, Ondarroa - Markina zerbitzua dago.

**MUTRIKUKO IRTEERAK:**

Astelehenetik ostiralera: 6:25 7:25 15:25

Mutrikuko geltokiak: Mutriku, Mijoa Industrialdea, Saturraran.

**A3515 BILBAO - DURANGO - ONDARROA (Autobidetik)**

**BILBOKO IRTEERAK:**

Lanegunetan eta larunbatetan: 07:40tik 21:40ra orduro

Jaiegunetan: 08:40tik 21:40ra orduro

ONDARROAKO IRTEERAK:

Lanegunetan eta larunbatetan: 06:10etik 20:10era orduro.

Zuzeneko zerbitzuak daude lanegunetan 06:30ean eta 07:30ean.

Jaiegunetan: 07:10etik 20:10era orduro.

Eskola-egunetan 6:10 7:10 8:10 9:10 12:10 eta 13:10 zerbitzuek lotura dute A3924 ERMUA - DURANGO - UPV/EHU linearekin Durangon.

### Osasuna 
Lea-Artibaiko eskualdean, Osakidetzak osasun zerbitzua eskeintzen dio, baina udalerri bakoitzean ez daude kontsultategiak edo anbulatorioak. Herri txiki batzuetan kontsultategiak daude, lanegunetan, ordu kopuru zehatz bat egoten direnak zabalik (goizetan) eta herri handietan anbulatorioak daude. Herri handietako anbulatorio horiek, kontsultategirik ez daukaten herrietako biztanleak eta herri horretakoak tratatzen dituzte. Anbulatorio nagusiak, Lekeitiokoa, Ondarroakoa eta Markinakoa dira.
Ispasterren, Berriatuan, Munitibarren, Aulestian eta Amoroton kontsultategiak daude. Mendexan, Gizaburuagan eta Ziortza-Bolibarren ez dago anbulatoriorik ez kontsultategirik, horregatik hurbilen daukaten kontsultategi/anbulatorioetara joan behar dira beharrezkoa dutenean. Mendexakoak, Lekeitioko anbulatoriora joaten dira. Ziortza-Bolibarrekoak, Markinako anbulatoriora joaten dira. Eta Gizaburuagakoak Lekeitioko anbulatoriora edo Aulestiako kontsultategira joaten dira.
### Hezkuntza 
thumb|Zubi Zahar Ikastola|161x161pxthumb|228x228px|Lea Artibaiko Hezkuntza ZentroakGizaburuaga, Ziortza-Bolibar eta Mendexa izan ezik, Lea-Artibaiko beste hamar herrietan eskola bat edo gehiago daude.
Irudian agertu ez arren, Ispasterren eta Munitibarren eskola publiko bat dago bakoitzean.

## Kultura 
### Euskara 
Lea-Artibai eskualdean biztanle gehienek euskaraz hitz egiten dute, are gehiago, euskal lurralde osoko eskualde "euskaldunenetako" bat da. Euskarak bizkaiera bezalako euskalki propioak ditu, baina gainera eskualdeko udalerri bakoitzean euskalkia moldatzen da eta bere ezaugarri propioak ditu. Horrela, terminologietan aberatsa den hiztegi bat du, barrualdeko udalerrietako landa-eremuari lotutako terminologia nabarmentzen da, eta, era berean, itsasoari lotutako terminologia kostaldeko udalerrietan.
thumb|**Ondarroako Jesus Artetxe Malaxetxebarria eta Patxi Etxaburu Ajarrista**

Beti izan da garrantzitsua euskara eskualdean, eta horren erakusle dira Miren Agur Meabe edo Kirmen Uribe bezalako herriko idazleak. Miren Agur Meaberen «Errepidea» lanarekin haur eta gazte literaturako Euskadi saria irabazi zuen (2011), edo Kirmen Uriberen *Bilbao-New York-Bilbao* lanarekin, 2009an Kritikaren Saria (euskarazko narratiba) jaso zuena, besteak beste.

Euskarak oso osasun ona du eskualde honetan eta  hizkuntza hau ikasteko lan bila datozen etorkinek egiten duten ahalegina aipagarria da.  1996ko datuek adierazten dutenez, urte horretan biztanleen % 88 euskalduna zen. Batez beste, urte hartako erroldak biltzen zituen 26.421 biztanleetatik 22.895ek euskalduntzat zuten euren burua, 2.136k ia euskalduntzat eta 1.210ek erdalduntzat. UEMA kideak dira 12 udalerrietatik 9.
thumb|Amorotar bat hitz egiten

Bestela, Ibilaldia ikastolen aldeko jaia 6 aldiz antolatu dute eskualdean: Lekeition hiru aldiz (1983, 2003 eta 2019an) eta Ondarroan hiru aldiz (1993, 2011 eta 2023)

Hedabideen artean, Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza eta Oizmendi Telebista daude.

## Lea-Artibaiko ondasun nabarmenak 
### Ondare kulturalak 
thumb|Andra Mari eliza eta atzekaldean alde zaharra

#### Zubi Zaharra eta Kofradia Zaharra 
Ondarroako txokorik esanguratsuenetakoak dira. Zubia herriko armarrian ere agertzen da. Alde zaharrean dago, Artibai ibaiaren gainean. XIV. mendean egurrezko zubi bat zegoen. Baina gaur egunekoaren aitzindaria 1795ean eraiki zuten, erromaniko estiloan. 1936an, Espainiako Gerra Zibilean, kalte handiak izan zituen zubiak eta 1953an uholde handi batek ia erabat suntsitu zuen. Gorabehera horien guztiengatik, zaila da jatorrizko zubiaren egitura igartzea.

Arrantzaleen Kofradia Zaharra zubiaren ondoan dago. 1920an egin zuen Pedro Gimon arkitektoak proiektua. Erdi Aroko itxura du. Kofradia zaharraren azpian merkatu-plaza dago.

#### Simon Bolivar Museoa 
Museoa 1983ko uztailaren 24an inauguratu zen, Simón Bolívar beraren jaiotzaren bigarren mendeurrenean. Ziortza-Bolibarren kokatuta dago, Bolívarren beraren arbasoen herrian, Errementarikua izeneko baserrian, Done Jakue bidearen ondoan. Orubea Simón Bolívar “Zaharra” zenaren familiarekin lotuta dago, hori da, Simón Bolívar “Askatzailea”-ren bosgarren aitona.

Museoko bilduma Bizkaiko Erdi Aroko historiari eta Simón Bolívar “Askatzailea”-ren (1783-1830) ibilbide pertsonal eta politikoari dedikatuta dago.

Ezagutu bertan bizkaitarrek Erdi Aroan zuten bizimodua eta “Askatzailea”ren historia.

Iparraldeko Done Jakue bideko erromesentzat museoa eta Ziortza-Bolibar herria bere osotasunean ezagutzeko leku interesgarria bilakatu da.

### Jaiak eta egun garrantzitsuak 
thumb|Ondarruko Andramari jaiak
alt=Lekeition Irailaren 5ean ospatzen den antzar eguna|thumb|Lekeitioko Antzar eguna

## Lea-Artibaitar ezagunak 
* Joan Antonio Mogel (1745-Markina, 1805), idazlea.
* Bartolome Madariaga (Etxebarria, 1768-1835), idazlea.
* Resurreccion Maria Azkue (Lekeitio, 1864-1951), euskaltzaina eta kulturgilea.
* Txomin Agirre (Ondarroa, 1864-1920), idazlea eta euskaltzaina.
* Buenaventura Zapirain (Lekeitio, 1873-1937), musikagilea.
* Santiago Onaindia (Amoroto, 1909-1996), idazlea eta itzultzailea.
* Anastasio Arrinda (Lekeitio, 1912-2004), idazlea.
* Eusebio Erkiaga (Lekeitio, 1912-1993), idazlea eta euskaltzaina.
* Augustin Zubikarai (Ondarroa, 1914-2004), idazlea.
* Benito Ansola (Lekeitio, 1928-), apaiza eta zinemazalea.
* Juan Mugartegi (Berriatua, 1933-2018), bertsolaria.
* José Ramón Arteta (Ispaster, 1934-), musikagilea.
* Jose Ramon Argoitia (Markina, 1934-), aktorea.
* Jon Azpillaga (Berriatua, 1935-2017), bertsolaria.
* Maribi Unamuno (Aulestia, 1957-), hizkuntzalaria.
* Miren Agur Meabe (Lekeitio, 1962-), idazlea.
* Yolanda Arrieta (Etxebarria, 1963-), idazlea.
* Erramun Osa (1964-), hizkuntzalari ondarroarra.
* Ana Urkiza (Ondarroa, 1969-), idazlea.
* Kirmen Uribe (Ondarroa, 1970-), idazlea.
* Ander Lipus (Markina, 1971-), antzerkilaria.
* Aitzol Aramaio (Ondarroa, 1971-), zinemagilea.
* Nerea Ibarzabal (Markina, 1994-), bertsolaria.
### Kirola 
* "Markinako Lehoia" (Markina, 1935-2017), herri kirolaria.
* Francisco Gabika (Ispaster, 1937-2014), txirrindularia.
* José Antonio Illoro "Txikito Bolibarkoa" (Bolibar, 1952-), zestapuntista.
* Jose Ramon Uriarte "Katxin" (Aulestia, 1956-), zestapuntista.
* Dina Bilbao (Ondarroa, 1960-1997), triatleta.
* Josu Urrutia (Lekeitio, 1968-), futbolaria.
* Jagoba Arrasate (Berriatua, 1978-), futbol entrenatzailea.
* Aritz Erkiaga ( Ispaster, 1987-), zestapuntista

### Beste arlo batzuk 
* Pedro Zubiaur (Ziortza, 1540-1605), militar itsaslaria.
* Jose Maria Arizmendiarrieta (Markina, 1915-1976), kooperatiben sortzailea.
* Santiago Brouard (Lekeitio, 1919-1984), pediatra eta politikaria.
* Joseba Aldamiz-Etxebarria (Lekeitio, 1920-1966), abiadorea.
* Mario Onaindia (Lekeitio, 1948-2003), politikaria.
* Josune Ariztondo (Ondarroa, 1948-), politikaria.
* Kepa Aulestia (Ondarroa, 1956-), politikaria.
* Jabier Kaltzakorta (Markina, 1961-), Deustuko irakaslea.
* Jon Zarate (Lekeitio, 1979-), farmazialaria eta EHUko irakaslea.

## Iruditegia 

Fitxategi:73. Ispaster pano.jpg|**Ispasterko plaza.**
Fitxategi:Amoroto historikoa 0001.jpg|**Amorotoko plaza orain dela urte asko.**
Fitxategi:Kale nagusia, Aulesti.jpg|**Aulestiako kale nagusia.**
Fitxategi:Berriatua.jpg|**Berriatua herria.**
Fitxategi:Etxebarria, casa consistorial.JPG|**Etxebarriako udaletxea.**
Fitxategi:Gizaburuaga - Errotabarri.jpg|**Gizaburuagako Errotabarri.**
Fitxategi:Lekeitio 015.jpg|Lekeitio.
Fitxategi:Markina, Palacio de Solartecua.JPG|**Markinako udaletxea.**
Fitxategi:Playakarraspio 690 541 FULL 779 52414.jpg|**Mendexako Karraspio hondartza eta Lekeitioko Garraitz irla.**
Fitxategi:Munitibar 2.jpg|**Munitibar zerutik ikusita.**
Fitxategi:Ayntamiento de Bolibar.JPG|**Ziortza-Bolibarreko udaletxea.**
Fitxategi:Artibai2.jpg|**Ondarroa zerutik ikusita.**
Fitxategi:Ondarroa - Rio Artibai 2.JPG|**Artibai ibaia Ondarroa zeharkatzen.**
Fitxategi:Leaibai60.jpg|**Lea ibaia Lekeition itsasoratzen.**
Fitxategi:Vistas de Lekeitio desde Otoio - panoramio.jpg|**Lekeitio Otoio menditik ikusita.**

## Erreferentziak 
* Lea-Artibai
* Oiz (mendia)
* Santa Katalina kobazuloa
* Berriatua
* Ondarroa
* Gizaburuaga
* Aulesti
* Mendexa
* Ispaster
* Lekeitio
* Amoroto
* Markina-Xemein
* Munitibar
* Ziortza-Bolibar
* Etxebarria

## Ikus, gainera 
* Lea ibaiko industria paisaia

## Kanpo estekak 
*  Leartibai Garapen Agentzia
*  Lea-Artibaiko Amankomunazgoa
*  Eskualdearen turismoaren webgunea
*  "11 Barri" Eskualdearen aldizkari digitala
*  Eskualdeko berbalagunen bloga
* https://web.archive.org/web/20240228074818/https://mendiak.eus/mapa/
* https://www.lea-artibai.org/eu-ES/Zerbitzuak/Ingurumena/Orriak/Ambiente_espaciosnaturales.aspx
* https://es.weatherspark.com/y/38980/Clima-promedio-en-Ond%C3%A1rroa-Espa%C3%B1a-durante-todo-el-a%C3%B1o
* https://web.archive.org/web/20200128115321/http://www.lekeitio.com/es-ES/Servicios/Transportes/Paginas/Bizkaibus.aspx
* https://www.berriatua.org/eu-ES/Turismoa/Historia/Orriak/default.aspx
* https://web.archive.org/web/20201024125227/http://www.aulesti.eus/es-ES/Aulesti/Paginas/default.aspx
* https://www.mendexa.net/eu-ES/Herria/Historia/Orriak/default.aspx
* https://www.ispaster.net/eu-ES/Orriak/default.aspx
* https://www.lekeitio.com/eu-ES/Orriak/default.aspx
* https://www.markina-xemein.eus/eu-ES/Orriak/default.aspx
* https://www.ondarroa.eus/eu-ES/Orriak/default.aspx
* https://web.archive.org/web/20210116001545/http://www.amoroto.net/es-ES/Servicios/Paginas/default.aspx
* https://web.archive.org/web/20201126073056/http://www.munitibar.org/eu-ES/Orriak/default.aspx
* https://web.archive.org/web/20201203204133/http://www.ziortza-bolibar.eus/eu-ES/Orriak/default.aspx
* https://web.archive.org/web/20201204200454/http://www.etxebarria.biz/es-ES/Paginas/default.aspx
* https://www.leaartibaiturismo.com/eu/zer-egin/ondarea/ondare-kulturala?page=1&town=0