Santutxu

**Santutxu** Bilboko auzoa da. Bilboko laugarren barrutian kokatuta dago, Begoñako barrutian, alegia. Barrutiaren gunerik populatuena da, Eustaten arabera, auzoak guztira 30.576 biztanle zeuzkan 2023. urtean. Udalak dituen datuen arabera, 31.133 biztanle ziren 2021. urtean. 80,68 hektareako azalera izanik, biztanle dentsitate gehienetarikoa duen Bilboko auzoa da Ametzolako auzoarekin batera. Solokoetxe eta Iturralde auzoak Santutxun kontutan hartzen badira, 2018 urtean Santutxu Europako biztanleria-dentsitate handieneko inguruetako bat da. 

## Historia 
Santutxu, Paulako San Frantzisko Paulari eskainitako ermita bati zor dio bere izena (San Franco de Padua, Fika kalea, 70). Gaur egun San Frantziskito eliza dagoen lekuan 1737an eraikitako baseliza zegoen antzina, , Francisco Fernando de Barrenecheak sortuta, hango biztanleek meza entzun zezaten agindu-egunetan, Begoñako elizara joan beharrik gabe. Baseliza txiki haren barruan San Frantzisko Paularen tailu txiki-txikia zegoenez kalea hasieran eta gero auzo osoak Santutxu izena hartu zuen.
Fitxategi:Begoña 1925-2.jpg
Fitxategi:Begoña 1925- Santutxu-Bolueta.jpg
Fitxategi:Begoña mapa 1925 - Legenda.jpg

### 1960ko hamarkada 
1960ko hamarkadan hasi zen auzoaren garapena, garaiko hirigintza legedia ezak eraginda, inolako ordenik gabe hazi zen auzoa. Etxebizitza dorreak bata bestearen atzean, batzuk kooperatiba moduan eraikiak, Karmelo kalekoak esaterako. Plangintza falta horrek eraginda, gune berdeak eskasak dira, Basarrateko parke txikia kenduta ez baitago beste gune berderik auzoan.

Auzoa muino batean kokatua dago, eta iparraldetik hegoalderantz altuera galtzen doa pixkanaka, gunerik altuena Zabalbide kalean dago eta baxuena Basarrate eta Sagarminagako auzunean. Auzoaren ezaugarrietako bat, maldak dira, hiriko beste alderdi askotan bezala.

### Berritzea eta azken urteak 
2003. urtetik aurrera udalak Sagarminagako auzunearen berritzeari ekin zion. Auzune hau, inolako ordenik eta halamoduzko hiritartzearekin eraiki zen 1960ko hamarkadan. Horregatik, Bilboko udalak plaza berriak eta umeentzako jolasak jarri ditu etxebizitza blokeen artean, auzunearen berriztapena 2005. urtean burutu zen. 2006. urtean Azurlekuko auzunearen berriztapena hasi zen.

## Euskal Kultura 
### Euskal Dantzak 
* [thumb|440x440px|[Gaztedi Dantza Taldea Santutxuko Karmelo plazan maskaradarekin 1994an.]]*Gaztedi Dantza Taldea*, Bizkaian martxan jarraitzen duen euskal dantza taldeetarik beteranoena da. 1951 urtean sortu zen. Joseba Arrieta, Aita Txanton Goiria, Josu Meabe eta Mardones izan ziren sortzaileetako batzuk.

### Abesbatzak 
* Euskeria abesbatza. 1978an sortua Estitxu Arregi zuzendariarekin, Bilboko San Anton abesbatza bi abesbatzatan banandu zenean.

* Jatorki abesbatza, Andoni Arregi zuzendariarekin eratu zuten hasierako taldea Bilboko San Anton abesbatza bi abesbatzatan banandu zenean. Geroago  Marian Urkiola aritu da zuzendari.

* Garaizarreko Mahatsorriak abesbatza Txelu Etxebarria Goirik  1987an sortu zuen *Garaizarko Lagunak abesbatza* Txurdinaga aldean. Geroago, 1992an  Garaizarko Mahatsorriak bihurtuko zena.

### Kultur taldeak 
* *Asapala Kultur Elkartea*. 1993an sortua, urte askoan *Santutxuko Euskal Txokoa* izenarekin funtzionatu zuen, baina 1999tik aurrera berriro hasi zen elkartearen jatorrizko izena erabiltzen.

## Herri-mugimenduak 
* *Santutxuko Familia Elkartea*. 1967an sortu zuten hainbat auzokiren artean (Javi Perez, Javi Magaña, Alberto Salvador…) hirigintza duina herritarren mobilizazioen bidez lortzeko asmoz: espaloiak eta kaleen asfaltatua lortzeko, kiroldegi egokiak eraikitzeko...
* *Uriola.eus* Bilboko auzoetako euskarazko komunikabide digitala da. Tokiko albisteak eskaintzen ditu euskaraz eta, gainera, euskaldunon eta herri mugimenduko eragileon topaleku birtuala ere bada, albisteak eta agenda trukatzeko lekua.
* *Bizit Santutxu*: crowdfundingerako gunea (mikromezenazgo).
* *Santutxu y +*: doako hilabetekaria Santutxu, Begoña, Bolueta, Txurdinaga, eta Otxarkoagako albisteekin.
* *Santutxuko Merkatarien Elkarteak* 25 urte baino gehiago daramatza auzoko merkataritzaren aldeko lanean.

## Aisialdia eta kirolak 
**Santutxu Futbol Kluba*, 1918an sortua, egun harrobiko lana ondo lantzen du, izan ere, hogei talde baino gehiago baditu.
* Santutxu Hockey Taldea. Patinen gaineko hockeyko taldea.
* Santutxu Mendizale Elkartea. 1973an elkartea sortu zuten mendizaleen arteanaritu ziren  Arturo Arruza eta Ramon Basterra. 
* Sei Izar kros herritarra. Auzo-elkartearen ekimena da (Javi Perez…)
* Sorgintxulo, Santutxuko lehenengo gaztetxea, Karmelo komentuko lokaletan egon zen.
* Karmela lokal autogestionatuak. Lehenago izandako Karmelo ikastolako lokaletan antolatua, Fika kalean.
* Santutxu Kantari. Auzotarrek kalean euskal kantak taldean abesteko ekimena. Tasio Erkizia da antolatzaileetako bat.
* Hirugarren adinekoentzako Zentroa.
* *Sama Siku*, Bilboko Aste Nagusian hasierako urteetan konpartsa eta fanfarre moduan aritu zen. 1980an konpartsa desegin zutenean, fanfarre bere kabuz geratu zen. Harrezkero, hainbat ekitalditan parte hartu dute, pribatu nahiz publikoetan.
* Begoñako *Gaztegunea*: Santutxu, Begoña y Boluetako 13 eta 17 urte arteko gazteentzako gunea.

## Euskara 
### Begoñako euskara 
Ingurune honetan mendeetan zehar Bilboko euskararen aldaera bat ("Begoñako euskerie") egin izan dute bertokoek, bereziki 1960ko hamarkada arte. Iñaki Gaminde hizkuntzalari errekaldetarrak ikertu zuen Bilboko euskararen hiru aldaeretako bat dugu Begoñako euskara (*euskerea* edo *euskerie*). Beste aldera biak Buiakoa eta Larraskitukoa dira.

### Euskarazko irakaskuntzako aitzindari batzuk 
[alt=gabin-azaola-jose-luis-kerexeta-joseba-arrieta-iñaki-zabala|thumb|290x290px|[Karmelo ikastola|Karmelo ikastolaren sortzaile taldea: Gabino Azaola, Jose Luis Kerexeta, Joseba Arrieta eta Iñaki Zabala (ezker-eskuin).]]
Herri-mugimenduetatik irakaskuntzako zentro hauek sortu dira Santutxun:

* Karmelo Ikastola. 1964an sortu zenetik Karmelo Ikastola oso errotuta egon da Santutxun, sortu zen egunetik bertatik. Auzoko hainbat ekimen kulturalen sortzaile edo sustatzaile izan da: Inauteriak, Santa Ageda, Euskararen Astea, Korrika, Olentzero… Horrekin batera, Euskal Eskola Publiko berriaren aldeko apustua egin zuen hasieratik. 1994az geroztik eskola publikoa da Karmelo. 1964an sortu zutenen artean zeuden Joseba Arrieta, Joxe Luis Kerexeta, Gabino Azaola, Iñaki Zabala, eta Josu Meabe, baita familia hauek ere: Kerexetatarrak, Arrietatarrak, Basterratarrak (Juanjo, Martin, Joseba…).

* Kirikiño Ikastola. 1977an sortu zen Karmelo ikastola bitan zatitu zenean.
* Seintxu haurtzaindegia. 1974an sortu zuten Bilboko euskarazko lehenengo haurtzaindegia izan zena. Lehenik, Karmeloko lokaletan antolatu zuten, eta gero Santutxuko beste lokaletan. Sortzaileen artean egon ziren hauek: Itziar Fernandez, Lorea Akaiturri, Mari Karmen Coello, Marian Fernández…

### IKER taldea (Zabalbide kalean) 
thumb|SAIOKA taldea (1974-1992)
Sortu berriak ziren ikastoletan material pedagogiko gutxi zegoenez, Jose Ramon Etxebarriak eta Kepa Martinez de Lagos-ek Iker Taldea Iker taldea antolatu zuten testu-liburuak idazteko. Sortutako liburuen artean SAIOKA saila eta Oinarrizko Hezkuntzarako zortzi mailetarako material pedagogikoa egon ziren. Ikastolen federazioetarako testugintza proiektu bat prestatu zuen Natxo Arregik. Ikasturte guztietarako eta programa ofiziala betetzeko moduko liburuak ziren, eta euskara batuan, noski. Erabat berritzailea zen hori. Natxo Arregiren ideia izan zen hori, pedagogia arloko ezagutza handia zuelako. Freinet, Freire, Piaget... teknika guztiak ikasi zituzten, eta berea izan zen proiektuen metodologia aplikatzearen ideia. Orain modan dagoen horixe bera, proiektuka ikastearena. Oso goi mailako irakasleak eta jende ezaguna aritu zen horretan: Iñaki Antiguedad, Arantxa Garmendia, Iñaki Zarraoa, Josune Ariztondo, Xabier Kintana, Imanol Añon, Kepa Martinez, Karmele Baelo... 

### Euskal kantak Santutxuko eskoletan 
Tasio Erkizia izan zen ekimen honen sustatzailea.

### Santutxuko gau-eskolak 
thumb|440x440px|Gau-eskolako sortzaileetako batzuk (Arg.: Uriola, Joseba Basterra)|alt=
Pertsona helduei euskara irakasteko lehenengo gau-eskoletako bat izan zen Santutxukoa 1966an.  Karmelo komentuko lokaletan hasi ziren eskolak ematen, Patxi Uribarren-en laguntzari esker. Lehenengo gau-eskola haren sortzaileen artean hauek ere ibili ziren: Joseba Arrieta, Patxi Uribarren, Martin Basterra, Joserra Etxebarria, Tasio Erkizia, Joseba Basterra... Talde honek AEKren sorreran lagundu zuen geroago. 
[thumb|[Euskalduntzen (testu-liburua)|Euskalduntzen metodoa.]]
Euskara modu komunikatiboan eta praktikoan irakasteko *Euskalduntzen* eta *Alfabetatzen* liburuak Santutxun sortu ziren. Ordura arte erabili zen "*Euskara ire laguna*" liburua agortu zenean, euskara batu berri hura ikasteko metodologia berritzaile bat sortu zuten. Modu autodidaktan, talde-lanean, eta Imanol Berriatuaren gidaritzapean asmatu zuten metodoak arrakasta lortu zuen gero, eta hainbat gau-eskoletan erabili izan zen hainbat urtez. 

Ordura arte erabili zen *"Euskara ire laguna*" liburua agortu zenean, euskara batu berri hura ikasteko metodologia berritzaile bat sortu zuten. Irakasteko metodoaren aldeko ideiaren sorrera 1970ekoa da, Dimako bilera batean. 1973an *Euskalduntzen* metodoaren hiru liburukiak jaio ziren eta 1975ean argitaratu zuten *Alfabetatzen* metodoa. Modu autodidaktan, talde-lanean, eta Imanol Berriatuaren gidaritzapean asmatu zuten metodoak arrakasta lortu zuen gero, eta Euskal Herrik osoko hainbat gau-eskolatan erabili zen hamarkada horretan, 100.000 ale saldu zituzten. Talde sortzaile haren kideak izan ziren Xabier Kintana, Rikardo Badiola, Jon Aurre, Juan Luis Goikoetxea eta Juanjo Zearreta. 

### Santutxuko bertsolari-eskola 
Gau-eskoletako alfabetatze-klaseen jarraipen modura,  Santutxuko Bertsolari Eskola sortu zuten 1981-82 ikasturtean Xabier Amurizaren aholkularitzari esker. Jose Ramon Etxebarria, Jose Ramon Bilbao eta Iñaki Urionaguena izan ziren sustatzaile nagusiak. Santutxuko bertso-eskola beteranoenetako bat da, Bilboaldeko nagusia dena. Garai hartan hasi ziren Bilboko udalbatzaren babesean Bilboko Udaberriko eta Aste Nagusiko bertso-saioak antolatzen. Santutxuko Bertsolari Eskola aktiboki parte hartu zuen Bizkaiko eta Euskal Herriko Bertsozale Elkarteen sorkuntzan. 

Aldizkariak lan nabarmena egin zuen euskara batuaren zabalkundeari begira. Imanol Berriatuak sortu zuen hilabetekaria 1953an. Hasieran Euskaltzaindiaren inguruan argitaratzen zen, Alfontso Irigoienen zuzendaritzapean.

Bilbo-Begoña-Santutxu alde horretan bizi ziren aldizkariko kolaboratzaile nagusi hauek: Xabier Mendiguren, Xabier Kintana,Jose Ramon Etxebarria, Fernando Garcia, Xabier Gereño  eta Imanol Berriatua.

Geroago unibertsitateko hainbat eta hainbat liburu idatzi dituen  Jose Ramon Etxebarria irakasleak Anaitasuna aldizkarian hasi zen idazten 1971ean. Orduan oso gai aurreratua zen erlatibitatearen teoriari buruz argitaratu ziren euskarazko lehen testuak aldizkari hartan plazaratu ziren. Geroago dibulgazio zientifikoari buruzko beste gai orokorrak ere azalduko ziren aldizkarian.
Fitxategi:Anaitasuna,_UEU-JRE_aurkezpena_09.jpg|Etxebarriaren artikulua  "Errelatibitatearen teoriaz"  (1971) 2017an ia 2.000 etxetara heltzen zen aldizkaria, Asapala Kultur Elkartearen eskutik. Otxarkoaga, Begoña, Santutxu, Txurdinaga, Uribarri eta inguruetako albisteak argitaratzen zituen paperezko herri-aldizkari honek. 2014az gero Uriola plataforma bidez argitaratzen hasi zen.

Lur Mallea zuzendari zuela, 2018ko urtarrilaren 17an 215. eta azken alea kaleratu zuen. Hala eta guztiz, Interneten mantentzen da Bilboko euskal komunikabideak batzen dituen uriola.eus ekimenaren barruan. 20 urteko uzta horretan bereziki interesgarriak izan ziren Mahatserriko protagonistekin izandako elkarrizketak; Mahatserrian bizi diren ia 100.000 biztanleentzat pertsona garrantzitsuak diren horiek oso gutxitan azaltzen baitziren gainontzeko komunikabideetan. Historiari buruzko artikuluen bilduma Begoñako Errepublikaren historiaren erreferentzia nagusietako bat da gaur egun. Orokorrean aldizkariak Mahatserriko bizitzaren eta aktibitatearen isla jaso zuen urte guzti horietan.

## Garraio publikoa 
### Autobusa 
Bilbobusen honako lineek zeharkatzen dute auzoa:

### Metroa 
Bilboko metroak bi geltoki ditu auzoan, Santutxu eta Basarrate. Santutxuko geltokiak bi sarrera dauzka, bata Karmelo kalean eta bestea Zabalbiden. Igogailua ere Zabalbide kalean dago. Basarrateko geltokiak sarrera bakarra dauka, izen bereko parkearen ondoan.

Bilbobuseko 34. eta 43. lineak Otxarkoaga eta Garaizarreko bizilagunak Bilboko metroraino hurbiltzeko jarri zituen Bilboko Udalak 1999an.

## Kale garrantzitsuenak 
* Karmelo kalea
* Iturribide kalea
* Zabalbide kalea
* Santutxu kalea
* Iturriaga kalea
* Mazustegi kalea
* Ollerias-Atxuri

## Santutxuar ospetsuak 
* Aita Txanton Goiria (1908-1990), Gaztedi Dantza Taldearen sortzailetako bat, euskal idazlea, euskaltzalea eta karmeldarra.
* Jesus Garai (1930-1995), futbolaria.
* Patxi Uribarren (1942), idazlea, irakaslea, itzultzailea eta euskaltzaina.
* Tasio Erkizia (1943), ezker abertzaleko buruzagia.
* Jose Ramon Etxebarria (1948), ingeniaria, fisikan doktorea, irakaslea, euskaltzalea, itzultzailea eta politikaria.
* Julio Ibarra, ETBko *Teleberri* albistegiko aurkezlea.
* Itziar Lazkano (1957), aktorea. Ramón Barearekin, *Karraka* taldea sortu zuen.
* Jose Luis Urrutia (1958), idazlea.
* Garikoitz Aspiazu, (1973), etakidea.
* Aitziber Irurtia, Gaztedi Dantza Taldearen izenean Bilboko Aste Nagusiko pregoilaria 2001ean, taldearen 50. urteurrenean.
* Eukene Larrea eta Nerea Martija, clownak.
* Aiora Errenteria (1976), abeslaria, kantagilea eta irakaslea, Zea Mays taldeko kidea.
* Urtzi Urrutikoetxea (1977), idazlea, kazetari, bertsolari eta blogaria. ETBko albistegietan eta hainbat kazetatan aritua.
* Oihana Bartra (1984), bertsolaria.
* Ibai Gómez (1989), futbolaria.
* Andres Galan, idazlea.
* Josune Magunazelaia, idazlea. 

## Argazki galeria 

Fitxategi:Bilbao - barrio de Santuxu, Iglesia del Carmelo de Begoña 2.jpg|Karmelo eliza.
Fitxategi:Bilbao - barrio de Santutxu 11.jpg|Karmelo kalea.
Fitxategi:Bilbao - barrio de Santutxu, CEP Luis Briñas 4.jpg|Luis Briñas ikastetxea.
Fitxategi:Santutxu2.jpg|Lauaxeta plazako etxebizitza multzoa, *Ajedrez etxeak* ezizenaz ezagunak.
Fitxategi:Bilbao - barrio de Santutxu 07.jpg|1995eko urtarrilean mendi istripu batean hildako sei auzokide gazteen omenezko oroigarria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mahatserri
* Begoñako errepublika
* Bilboko euskara

## Kanpo estekak 
*