Kartulario

[thumb|Oiseko departamenduko artxiboak. Agiritegiko langilea, [Ourscamp Abadia|Ourscamp Abadiako kartularioa bere kontserbaziorako gordetzen duen kutxatik ateratzen .]]
**Kartularioa** edo batzuetan behi-larruzko liburua (auzoko erromantzeetan, "*becerro*" edo "*tumbo*"), Erdi Aroko liburuki da, kodex bat da, non, eliza eta monasterioetako pribilegioak kopiatzen ziren modu arruntean erabiltzeko. 

Kartulario bat (Erdi Aroko latinez *chartularium*, "akten bilduma"; latinez *charta*, "papera"), Diplomatikako Nazioarteko Batzordearen definizioaren arabera, "pertsona fisiko edo juridiko batek egindako bere dokumentuen kopien bilduma bat da, zeinak, bolumen batean edo, bakanago, biribilki batean, osorik edo, batzuetan, zatika transkribatzen edo transkribarazten dituen bere ondasun eta eskubideei buruzko tituluak eta bere historia edo administrazioari buruzko dokumentuak, horien kontserbazioa bermatzeko eta haien kontsulta errazteko.

Online entziklopedia katolikoaren definizioan, Erdi Aroko eskuizkribuzko bolumen edo erroilu bat zen (*rotulus*), eta jatorrizko dokumentuen transkripzioak jasotzen zituen, fundazioari, pribilegioei eta eliz establezimenduen, udal korporazioen, industria-elkarteen, ikaskuntza-erakundeen eta familia pribatuen legezko eskubideei buruzkoak [ baita ere gaztelaniaz, "*libro becerro*" edo "*tumbo*"]. Terminoa bolumen batean koadernatutako edo biribilki bat osatzeko elkarri erantsitako jatorrizko dokumentuen bildumei ere aplikatzen zaie, baina ez hain egoki.

Alemanian agertu ziren, X. mendean, lehen kartularioak (Freising, Fulda, Passauko apezpikutegia) eta usadioa XII. mendetik aurrera hedatu zen Europa osoan. Biribilkian, baina sarriago bolumen moduan, datu garrantzitsuenen kopia osoa edo pasarte esanguratsuak edo analisia besterik ez dute. Batzuk, dokumentu gehiago edo gutxiago aipatuz, erakundearen kronika gisa aurkezten dira.

## Izena 
*Cartularium* edo *chartularium* terminoa ohikoa da Aragoiko eta Nafarroako ekialdeko eremuetarako; batzuetan *liber* hitza erabiltzen da eremu bererako eta penintsulako ipar-mendebaldeko erresumetarako ere. Hala ere, Espainiako terminologia diplomatikoan eta azken eremu geografiko horretarako liburu horiek *tumbo* eta *becerro* izenarekin transmititu dira. *Tumbo* nomenklatura arrunta izango litzateke antzinako Astur-leondar Erresumaren lurralderako; *becerro*, Gaztelarako, Errioxa eta mendebaldeko Nafarroa barne; nahiz eta alferrekoa izan termino horien erabilera mugatu nahi izatea, XV. mendearen amaieran Sevillako Kontzejuak sortutako kartulario batzuei *tumbo* esaten baitzaie; eta ia-ia Gaztelako antzinako Koroa izan zen lurraldeko katedral eta monasterio guztietan apezpikuen eskariz eratutako *"libro-becerro"*-ak daude, behi-larruz edo zekor larru onduaz eginak baitzeuden. Hala ere, ez dago inola ere argi zein unetan eman zaizkien izendapen horiek eta zer izendatu nahi den horiekin.

## Gorde direnak 
[thumb|[Niza hiriko kartulario bateko pergaminozko orri baten kopia.]]
Iritsi zaizkigun kartulario gehienak erakunde erlijiosoetakoak dira, gehienetan abadiak edo katedralak. Leku batzuetan, agindu zen elizbarrutietako eliza bakoitzean "Becerro" izeneko liburu bat egon zedila, behar bezalako arduraz idatzi eta gorde zitezen eliz-gurtzarako eta herri-lanetarako memoria, xedapen eta ondasunak. Liburu horretan idazten dira elizaren eta kapilau guztien jabetza, jaraunspen eta zerga guztiak, eta jabetza eta jaraunspen horien ondasunak, horiek dauden lekua eta kokapen zehatza, eta horietako bakoitzak dituen mugak, modu argian eta zehatzean. Idazten dira baita ere, eliza bakoitzean mezan esan behar diren urteurren, festa eta memorietarako dohaintzan jaso diren ondasunak. Liburu hori artxiboan gorde behar da, elizbarrutietako elizei dagozkien eskritura eta agiriekin batera. (*Sinodales, lib. ni, tit. v, Const. ii*.)

Erdi Aroko erresumen historia ikertzeko erabiltzen dira, garaiko artxiboak, oro har, urriak baitira, eta kartularioei esker, lurraldearen jabetzaren banaketa administratiboaren ikuspegi bat izan dezakegu. Euskal Herriko historiarako garrantzitsuenetako bat Olibako monasterioko «behi-larruzko liburua» da, Nafarroako Errege Artxibo Nagusiaren funtsetan kontserbatutako pergaminozko kodexa da. Bertan, 1132 eta 1500 arteko data duten 101 dokumentu-pieza biltzen dira, Olibako monasteriokoak (Zarrakaztelu, Nafarroa).

Toponimiaren ikerketarako ere asko erabiltzen dira. Esate baterako Donemiliaga Kukulako monasterioko kartularioa, eta batez ere, horren parte den eta Arabako herri askoren izenak aipatzen dituen 1025eko Donemiliagako goldea.

Gehienak Elizak ekoiztu bazituen ere, Frantziako hegoaldeak eta Espainiako iparraldeak, hala ere, kartulario laiko goiztiar samarren adibide ederrak gordetzen dituzten XII. mende amaiera eta XIII. mende hasiera artekoak: *Liber instrumentorum vicecomitalium,* Frantzai Hegoaldeko Trencavel familiako bizkondeen aginduz egina; *Liber instrumentorum memorialium*, Montpellierko jaunen egintzak jasotzen dituena, Guilhemtarren dinastia indartsua; *Liber feudorum maior*, Bartzelonako kondeena, eta *Liber feudorum Ceritaniae*, Cerdanyako kondeena. Bizkaiko zentsu-etxeetako behi-larruzko liburu Zaharra ere kontserbatu da. argitaratu zuen "Príncipe de Viana" aldizkarian, 92 eta 93 zenbakietan, 1963. urtea, 149-213. orrietan, aurkibide alfabetiko batekin bermatua.

XI. mendean Nafarroara iritsi ziren (gaur egun galduta dagoen Erronkariko San Martineko kartularioa).  Gaur egun, Nafarroako kartulariorik zaharrena Leireko Antzinako behi-larrua da* (XII. mendearen lehen erdia), eta haren atzetik etorri ziren Fiterokoa (XII. mendearen bigarren erdia), Iratxekoa eta Iruñeko Katedraleko Liburu Biribila (XIII. mendea), *Erizainarena** (XIV. mendea), Chantrekoa (XV. mendea), Iruñeko kabildoaren (XV. mendea), eta Olibakoa (XVI. mendea). Azkenak XVIII. mendekoak dira. Tibalt I.aren erregealdian lehen kartulario bat egin zen errege gortean, beste bat Filipe III .a Frantziakoaren erregealdian, beste bi kartulario egin ziren Karlos III .aren erregealdian; Tibalten garaien egin zenaren edukia ondoren egin zen kopia bati esker  kontserbatu da.

Karlos II .aren eta bere anaia Luis infantearen "kartularioak" izendatzen diren horiek, izatez, kantzelaritzako erregistroak dira.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ramírez Vaquero, Eloísa; Herreros Lopetegui, Susana eta Miranda-García, Fermín  *El Cartulario Magno del Archivo Real y General de Navarra* UPNA, Nafarroako Gobernua.
*