Extremadurako fala

**Extremadurako fala**, ezagunagoa **fala** gisa eta **Extremadurako galiziera** ere deitua, Cácereseko Jalamako ibarrean (*Valle de Jálama* gaztelaniaz edo *Val de Xálima* falaz) egiten den mintzaira da. Extremadurako hizkuntzen artean, bertakoa kontsideratu daitezkeen bien artean bat da hau, bestea extremadurera litzatekeelarik, hizkuntza desberdina.

Galiziera eta portugesaren —hizkuntza talde galaikoportugesaren— aldaera da, jatorri guztiz ezaguna ez daukana, eta gertaera historiko jakinek eragindakoa. Gertaera horien artean, Jalama ibarrera bultzatutako galiziar jatorriko migrazioa dago, nahiz eta autore guztiek ez duten bat egiten hipotesi horrekin.

## Extremadurako falaren izaera 
220px|thumb|Falazko seinalea As Ellas/Eljas-en.
Hizkuntza horren izaera eta sailkapena gai eztabaidatua da. Hau da, autore batzuen ustez, galizieraren aldaera da, baina beste batzuek ezaugarri propioak hartu dituen hizkuntza dela diote, hizkuntza-talde galaikoportugesaren partaidea. Falaren hiztun gehienek ez dute bat egiten beraien hizkuntza galiziera delako iritziarekin.

1992an, José Enrique Gargallo Gil Bartzelonako Unibertsitateko irakasleak falaren hiztunen artean ikerketa soziolinguistiko bat egin zuen, familia esparruko gaztelaniaren erabilera aztertuz:

* San Martín de Trevejon, 29 elkarrizketatuetatik, 4k gaztelaniaz egiten zuten familiarekin.
* Eljasen, 54 elkarrizketatutik, 3k.
* Valverde del Fresnon, 125etik, 25ek.

1993an, *Revista Alcántara* aldizkariaren 30. zenbakian, José Luis Martín Galindok eginiko azterketa bat argitaratu zuten. Bertan, San Martín de Trevejon falaren autoidentifikazioaz galdetu zuen; hau da, herritarren ustetan fala zer zen galdetu zuen:
* gaztelaniaren dialektoa: % 13
* portugesaren dialektoa: % 20
* berezko hizkuntza: % 67

Kontuan izan behar da, hala ere, 960 biztanletik 20k hartu zutela parte azterketa horretan, eta *galiziera* edo *galizieraren dialektoa* aukerak ez zitzaiela aurkeztu. Hori ez da harritzekoa, garai hartan fala galiziera zenik ez baitzen kontuan hartutako hipotesia ere.

1994an, beste ikerketa baten arabera, elkarrizketa egindakoen % 80k gaztelaniaz eskolan ikasi zuen eta etxeko erabileraren ehunekoa ondokoa zen:
* % 100ek zioen falaz egiten zutela seme-alabekin Eljas-en.
* % 85ek San Martín de Trevejon.
* % 73k Valverde del Fresnon.

## Izendapen eta aldaerak 
220px|thumb|San Martín de Trevejo/Sa Martin de Trevelluko seinalea.
Extremadurako falak izen asko hartzen ditu bere hiztunen artean: *fala de Xálima*, *fala de us tres lugaris*, *(a) nosa fala*, *xalimegu* edo *chapurreáu* (gutxiespenez, Valverde-n). Era berean, *galego de Estremadura* ere izendatzen da, Galizian batez ere. Galiziako intelektualen artean, gainera, *valego* izendapena ere erabiltzen dute batzuek.

Halaber, herrien arabera hiru aldaera daude: *Lagarteiru* (As Ellasekoa), *Mañegu* ("sanmartiñegu"ren txikitzailea, Sa Martín de Trevellukoa) eta *Valverdeiru* (Valverdi du Fresnukoa).

Hiztunak 10.500 bat dira, gutxi gorabehera.

## Ibarra 
Jalamako ibarra Cáceresko probintziaren ipar-mendebaldean dago, Portugalgo mugaldean.

Hiru udalerri hartzen ditu barne:
# Valverde del Fresno/Valverdi du Fresnu: 2.576 biztanle (2006).
# Eljas/As Ellas: 1.081.
# San Martín de Trevejo/Sa Martin de Trevellu: 927.

## Literatura 
Ez dago falan idatzitako literatura askorik. Hizkuntza honetan argitaratutako liburuen artean Domingo Frades Gasparren *Versus Valeoris da nosa fala - Obra poética mañega* dago. Egileak berrogeita hamar urtean zehar idatzitako poemen bilduma bat da. *Contus y Relatus Cortus* liburu batzuk ere badaude.

Falazko beste testu batzuk *Anduriña - Revista cultural de As Ellas* aldizkarian aurki daitezke; “U Lagartu Verdi” kultur elkarteak argitaratzen du Eljasko Udalaren laguntzarekin, eta 1997tik argitaratzen da.

Itzulpenen artean *Novu Testamentu en fala* dugu, Minguk (Domingo Frades Gaspar) itzulia, eta *O/U Pequenu Príncipi*. Antonio Garrido Correasek koordinatuta, hiru lagunek egin zuten: Mingu, Seve eta Pepi (Domingo Frades Gaspar, Félix Severino López Fernández eta José María González Rodríguez).

:''Cuandu ei tiña seis anus vi, unha ve, unha lámina magnífica in un libru sobre u Bosqui Vilgin que se chamaba 'Historias vivías'".*

2026an, Vicente Costalagok *Vérsus sóltus* argitaratu zuen, *Propuesta Ortográfica de la UEX'' delakoaren arabera idatzitako jatorrizko poesia liburua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Europako hizkuntza gutxituak
* Espainiako hizkuntzak
* Extremeñoa
* Galaikoportugesa

## Kanpo estekak 
* (Falaz) Valverdi du Fresnu
*  Extremadurako Hizkuntz Ondasunaren Sustapenerako Elkartea
*  Ellaseko haraneko galizierari buruzko orria
*  Fala ethologue-n