Mues

**Mues** (Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Lizarrako merindadekoa. Iruñea hiriburutik 67 kilometro mendebaldera dago.

## Toponimia 
Toponimoaren etimologia ez da ezagutzen, ezta jatorrizko hizkuntza ere. Hizkuntzari dagokionez, oso antzinatik izan zen gatazka-lurraldea, eta euskara Ega bailaran baino askoz lehenago galdu zen. Erdi Aroan toponimoak oso erromatartuak agertzen dira. Jatorriari buruzko teoriak *«mordisco»* (nafarrera-aragoiera) eta *«muela de molino»* artean eztabaidatzen dira, udalerrian dagoen Kongostoko Portilla edo Kongosto izeneko inguruan aurkitutako errota erromatarrari erreferentzia eginez.

Luze eta zabal *Mués* aipatua izan da, bai historikoki bai gaur egun, azentu-marka okerrarekin. Hainbat modutan idatzi da denboran zehar: Mohez (1052,NEN NEN); Moys, Moyse (1055, 1060, NEN); Mues (1064, NEN) eta Muez (1060, 1280, 1591, NEN).

## Geografia fisikoa
### Kokapena eta mugakideak 
Bere mugakideak honako hauek dira: iparraldean Sorlada eta Mendaza ditu; ekialdean, Sorlada; mendebaldean, Mendaza ; eta hegoaldean, Desoio eta Los Arcos.

### Hidrografia 
Odron ibaiak zeharkatzen du lurraldea, Linares ibaiaren adarra eta Ebro ibaira ezkerraldetik isurtzen dena. Mues udalerritik igarotzean, itsasoko mailatik 505 metroko batez besteko altitudean dago.  Muesek ibaiaren emaria neurtzeko estazio bat du (UTM koordenatuak (ETRS89/EPSG: 25830) X. 564394, Y. 4715475, Z. 476), Nafarroako edukiera-sistemen kontrol-sistemaren barruan sartzen dena.

Toki batzuetan, Odrón ibaiari Los Arcos ibaia esaten zaio. Hala ere, Euskaltzaindiak argitaratutako Euskal Herriko hidronimoen zerrendaren arabera, Odron ibaia da izen egokia.

### Geologia 
Ikuspegi geologikotik, iparraldetik hegoaldera doaz udalerria E-E norabidean zeharkatzen duten formazio geologikoak: Oligozenoko eta Miozenoko hareek, buztinek eta lohiek okupatzen duten sakonune tektonikoa; Behe Oligozenoko buztin eta lohiekin (Mues eraketa) txandakatzen diren hareharri gorri ardotsuak, Cábrega-San Gregorio mendilerroa eragiten dutenak; Goiko Oligozenoko buztin arrosak eta igeltsuak; eta buztinak, hareharriak eta igeltsu oligo-miozentrikoak. 12 Urteko batez besteko balio meteorologiko adierazgarrienak hauek dira: 8 °-12 ° C tenperatura, 500-88 mm prezipitazio, 60-100 egunetan erortzea eta 650-700 mm ebapotranspirazio potentziala.

Fauna ugaria duenez, uhandre txigortua nabarmentzen da, eta ugaztun eta hegaztien aniztasuna dela eta. Ugaztun mota askoren artean: urtxintxa arrunta, oreina, orkatza, triku arrunta, azeria, basurdea, saguzar eta sator-espezie batzuk, turoia, landa-sagua eta sagu morboa, azkonar arrunta, eta satorrak. Behatutako hegaztien artean honako hauek daude: eskinosoak , hontz europarrak, enara azpizuriak, landa-txirtak, belaki arruntak, txepetxak, arabazozo beltza, mirotz zuria, gabirai arrunta, enara, kardantxiloak, buztanikarak eta miru beltza.

## Giza geografia 
### Eskibiren despopulatua 
Eskidirena ere deitua, Muesetik iparraldera dago eta 1353an despopulatu zen Gaztelarekiko gerraren ondorioz.

### Demografia 
### Ekonomia 
#### Nekazaritza 
Udalerri horretan, 15,25 ha-ko azalera erabiltzen da zurezko laboreetarako. Batez ere olibondoa eta basurdea, hamaika ustiategitan banatuta, hau da, udalerriko nekazaritzaren % 1,86.

#### Abeltzaintza 
Udalerriko ardi- eta ahuntz-azienden abelburuen kopurua estatistika-sekretuak babestutako datua da. Azienda nagusia ardiak dira.

#### Muesen meatzeak 
XX. mende hasierako espedienteen eta meategien mugapenen planoen 80 dokumentu daude erreferentziatuta, kobrezkoak zein burdinazkoak, udalerriko hainbat tokitan; besteak beste, Cábrega parajean, William meategia, 8 kobrezkoa; Barranco de la Cubilla parajean, Santa Adelaida meategia, 4 zenbakikoa, kobrezkoa hori ere, edo Malaquita Demasía burdina-meategia. 

## Politika 
### Udaletxea 
Udaletxea elizaren ondoan dago eta 1932. urtean eraiki zen. Eraikinak bi solairu dauzka eta kanpoaldeko hormak margoturik daude. Eraikuntzan udal bulegoez gain, herriko anbulatorioa dago. 

### Alkateak
Hauek izan dira Mueseko azken alkateak:

## Armarria 
thumb|180x180px|Mueseko armarria

*Guleen eremuan, urrezko balantza bat, metal bereko ezpata batekin, koroa batez hegomuntatua.*

## Historia 
1264an, Gonzalo Ibañez del Baztan jaunak Mues hiribildua Nafarroako Erregeari erosi zion , eta, horren bidez, 1266an, urrezko 1000 marabedi ordaindu zizkion Altxorrari, 7500 sueldo santxete balio zutenak. Gonzalo Ibañezek eta bere seme Juanek Joana I.a erreginaren aurkako bandoaren alde egin zuten Nabarreriako Gerran (1276), eta haien oinordekoak konfiskatu eta hiribildua galdu zuten.

### XIX. mendea. Karlistaldiak 
Mues igarobidea izan zen  lehen karlistaldiko 1834ko abenduaren 12an, kristinatarren infanteriako batailoi bat eta zalditeriako eskuadroiak Mendazako guduan Zumalakarregiren kontra zihoazenean.

Pascual Madozen... *Hiztegi geografikoa*k Mueseko bizitzaren eta ekonomiaren ikuspegi zehatza ematen du XIX. mendearen erdialdean. 62 bizilagun zituela jakinarazten zuen, hau da, 230 pertsona. Udaletxea zuen, kartzela, abadeak artatutako parrokia-eliza eta bi onuradun, hilerria eta lehen letren eskola. Zehazten zuen arabera, klima «*epela da, ipar eta hego haizeak borrokatzen ditu, gaixotasun akutuak izaten ditu*». Pasealeku bat zuen eta "plaza publikoan zuhaiztia duena, eta herriaren erdigunean iturri bat, bizilagunek Odron ibaiko uretatik hartzen dutena". Ekonomiari dagokionez, honako hauek zehazten zituen:*En su término hay canteras de piedra y yeso de buena calidad y abundante; y una dehesa. El terreno en su mayor parte es muy quebrado, excepto a la parte sur que contiene algo de regadío. Produce trigo, cebada, centeno, avena, vino, aceite, patatas, maíz, legumbres y exquisitas hortalizas. Cría de toda especie de ganado, pero en particular del lanar. Caza perdices, liebres y conejos; pesca barbos y anguilas. Industria: además de la agricultura y ganadería, hay un molino harinero y dos fábricas de aguardiente, una de las cuales en estado muy próspero.*​

### XX. mendea. Gerra zibila 
1936ko kolpe militarraren ondorioz, hiru muesino espetxeratu zituzten Lizarran eta, ondoren, Oteitzan hil zituzten 1936ko irailaren 7an. Muesen monolito bat eraiki zuten haren oroimenez. 88 soldadu muesiar izan ziren matxinatuen aldean.

## Kultura 
### Ondarea materiala 
Herriko eraikinetako asko harri gorriz eginikoak dira, baita eliza eta baselizak ere. 

#### Santa Eugenia parrokia-eliza 
Elizaren jatorrizko eraikuntza XIII. mendekoa da, eta  XVI. mendetik XIX. mendera bitartean handitu eta birmoldaketak egin dira XIX. mendera arte,  egungo itxura hartu zuenean.

Lehen eraikuntza XIII. mendekoa da, gotikoaren hasieran. Garai horretakoak dira kanpoko hormen atal batzuk, kontrahormak, hegoaldeko horman dagoen sarrerako atea eta habeartearen lehen bi ataletako kanoi-ganga zorrotzak.  Erdiko erretaulari dagokionez, XX. mendearen hasieran, XVI. mendeko jatorrizkoaren ordezkatzen, obra neorromaniko bat egin zen; erretaula errenazentista horretatik Santa Eugeniaren irudia baino ez da kontserbatzen, bera baita buru.

Iruñeko elizbarrutiak 2003ko urriaren 20an immatrikulatu zuen bere ondasuna bezala.

#### Santa Maria Magdalena baseliza 
Santa Maria Magdalenako baseliza, antza, jatorrian legenarra zuten gaixoak artatzeko ospitale zahar bateko kapera izan zen. 1383an Karlos II .a Nafarroakoak Iratxeko monasterioari eman zion.

Tenplua eraikin modernoen eta baratze txikien artean dago. Kanpoko neurriak: 14,30 x 7,20 m. dira. Sendotasun handikoa eta proportzio egokikoa, Kanonikoki orientatuta, tenplua habearte bakarrez osatuta dago, danbor-absidean amaitua. Portada mendebaldeko horman dago, hormari aurrea hartuta eta altueran ezohiko profil triangeluarraz errematatuta. 

#### Aldapako Andre Mariaren ermita 
204 m2-ko azalera duen eraikina da, 620 m-ko altitudean. Barruan, santuaren tailu espresionista bat kontserbatzen da, XVI. mendeko bigarren herenekoa.

#### Presa erromatarra 
thumb|Muesko presa erromatarraren horma-atala, Nafarroan, harlanduak eskuairatuta dituela, eta, haren atzean, *opus caementicium*-a.
Udalerrian, El Congosto izeneko tokian, K.o. I. mendeko presa erromatar baten aztarnak aurkitu dira. 50 metro zabal eta 5 metro luze. 2020an induskatu zuten, eta egurrezko tornu bat eta brontzezko pieza bat aurkitu zituzten, inskripzioarekin. Calagurris, Calahorra erromatarra, hornitzen zuen akueduktu baten hasiera zela uste da. Denbora gutxi behar izan zuen betetzeko eta baliaezin geratzeko.

#### Murilloko Burdin Aroko herri harresitua 
Congostoko pasabidetik gertu, San Gregorio mendilerroaren mendebalderago dagoen Burdin aroko herri harresitua dago, herria menderatzen duen muinoaren goialdean. K.a. I mendean abandonatu zuten, Sertoriar Gerren aurretik, Viana/Los Arcos eskualdeko herrietako herri indigenak biltzeko prozesu baten baitan, hainbat gunetako jendea herri bakarrean bildu zituztenean, Curnoniumen, alegia. Klaudio Ptolomeok aipatu zuen, datu geografikoekin, Los Arcoseko antzinako gaztelu eta hiribilduaren egungo herrigunearekin eta orubearekin identifikatzen dena.

Murilloko herri harresituak harresiak gordetzen ditu eta pasabide estrategiko hau kontrolatzen du; Abderraman III.aren tropen zain egon ziren leku posible bezala aztertzen da. 

Hiribildua espazioaren okupazio-mota berri gisa agertzen da, landa-eremuan lurralde-ezarpenaren eta ustiapen ekonomikoaren tipologia berriarekin. Curnonium inguruko hiribilduak (Los Arcos) nekazaritza-izaerako landa-ustiategiak dira, eta alubioi-lurzoru aberatsak hartzen dituzte nagusiki. Lur horiek lur-jabeen egoitza dotoreak izatera igaro ziren K.o. III. mendeko krisitik aurrera.

#### Barrancoko menhirra II 
Hileta-lekua El Carasol inguruan (koordenatuak: X561503 Y4718517 Z589) dago. Neolítico-Eneolítico-Bronce garaiko menhir erori bat da, 3 metro luze eta 1 metro zabal dena, 0002 aztarnategiaren inguruan (Cábrega) eta Ubagoko mugaren inguruan aurkitua.

#### Cabregako baserria 
Garai bateko gotorleku nafarra, Cabregako markesatua bilakatu zena, Villahermosako dukeena izan zen, Cortesen esertzeko pribilegioa baitzuten. Gaur egun, Álvaro Urzaiz y Azlor de Aragón, XII Marqués de Cábrega da, 1997ko uztailaren 4ko aginduaren arabera. Zaindaria arduratzen da mantentzeaz, ia 50 urte baitaramatza jaunaren 225 hektarea laboragarriak bizitzen eta lantzen.

Erdi Aroko ermita eta jauregi gotortua ditu, harlanduzkoak, eta ojiba-leiho bikiak. Toki horretako jauregia armagintza-kabo gisa ageri da Comptos Ganberak 1723. urtean Madrilera bidalitako txosten batean.

XV. mendearen amaieran gotorleku bat zen, dorreak eta alkaide propioa zituena, Nafarroako mariskalena. 1518an, Karlos V.ak Petri II.a, Nafarroako mariskalari itzuli zion, eta 5000 marabediko mesedearekin konpentsatu zuen Joan Arizcun, errege-emakida bidez okupatu zuena. Gaztelarrek XVI. mendean konkistatu ondoren, Nafarroako gainerako gazteluak bezala, moztua izan zen, erresistente izan zelako.

#### Cabregako entzinoa 
Nafarroako Monumentu Naturalen gidaren arabera, 3 zenbakiko Monumentu Naturala da. Egia esan, "ballota" azpiespeziearen ale bat da eta, beraz, bere izen arrunta karraskara da, Quercus ilex subsp. ballota (Desf.) Samp. Mendiko aldean dago, Cabrega baserriaren parean (X eta Y koordenatuak: 561.461/4.718.954).

#### Armarriak 
Muesen dagoen armarri bat Gaston familiako da: XVIII. mendeko bigarren zatian landutako alabastrozko armarria da, rococo estilokoa. Kerubin buru bat erakusten du beheko kartelan, lehoi eramaileek inguratua, eta kasketa tinbre bidez aingeru biluzien artean. Soroan zubia dago, harkaitzen gainean, errege-buruaren gainean. Inskripzioa: *ARMAS DE GASTÓN*. Kale Nagusiko etxe partikular batean dago. Monumentuaren katalogazio-kodea NA-1-033-002328-000.

Larunbat santuan 32 kilometroko ibilbidea egiten da Muesko Santa Teodosia ermiten eta Haraneko ermitaren artean.

Maiatza edo maiatza altxatzea: urtero, maiatzaren 3an, enborra altxatzen da herriko plazan, eta altxatuta egoten da irailaren 14ra arte. 2002an berreskuratutako antzinako tradizioa da.

#### Hizkuntza 
Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Mirafuentes eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da.

## Zerbitzuak 
Bibliobusa: 2022tik Nafarroako Liburutegi Zerbitzuak kudeatzen duen bibliobus zerbitzu bat du herriak.

Udal igerilekua, udako hilabeteetan irekia.

Mediku-kontsultategia.

## Muestar ospetsuak 
* Jesús María López Mauleon (1955-), Goi Xingu-Tucumãko apezpikua.

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Jimeno Jurio et al ., 1994, *Nafarroako Toponimia eta Mapagintza / Toponimia y Cartografía de Navarra XXI. Aguilar de Codés – Azuelo – Cabredo – Desojo – Espronceda – Genevilla – Lapoblación – Marañón – Mendaza – Mirafuentes – Mués – Piedramillera – Nazar – Sorlada – Torralba del Río – Zúñiga*. Nafarroako Gobernua, Iruña

## Ikus, gainera 
* Nafarroako udalerrien zerrenda
* Lizarraldea
* Lizarrako merindadea
* Berrotza

## Kanpo estekak 
* Muesko Kale Nagusiaren ikuspegia Google Street View-n.
*  Muesi buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
* http://berrotza.blogspirit.com/ Berrotzako bloga
*