Blanca de los Ríos

**Blanca de los Ríos eta Nostench** (Sevilla, 1859ko abuztuaren 15ean &ndash; Madril, 1956ko apirilaren 13a)  idazlea eta literatura kritikoa izan zen.

## Bizitza eta lana 
Blanca de los Ríos eta Nostench 1859ko abuztuaren 15ean jaio zen Sevillan. Aita Demetrio de los Ríos Serrano arkitekto eta arkeologoa zen,  eta ama, María Teresa Nostench Rodríguez de Henestrosa margolaria. Neba bat izan zuen, José de los Ríos eta Nostench, abokatu eta idazlea. Aitaren aldeko aitona, José de los Ríos, eskultorea izan zen, eta amaren aldeko aitona, José Nostench, mediku zirujaua. Aitaren aldeko osaba, arkeologoa eta literatoa izan zen, Rodrigo Amador de los Ríos arkeologoaren eta historialariaren aita.

Familia kultu batean jaiotzeak prestakuntza zabala eman zion. Consuelo Flechak dioenez (2000), autore horrek egin zuen biografian: "Idazle, politikari, artista eta medikuen familia-giroaz inguratuta, estimuluen aberastasunak eta kultura-testuinguru horrek ematen zizkion aukerek jasotako hezkuntzari etekina ateratzen lagundu zion. Haren aita, Demetrio de los Ríos, arkitektoa, amaren aldeko aitona , medikua, osaba-izebak, José Amador de los Ríos bezalako idazleak, eta politikariak, erreferente izan zituen, nahiz eta jakin emakume izateagatik bide guztiak ez zirela errazak."

Agian, emakume izateak zituen zailtasunen kontzientzia hori zela eta, bere benetako izena ezkutatu egin zuen prentsako lehenengo lanetan. Lan horiek "Carolina del Boss" (bere anagrama) izenarekin argitaratu ziren, baina berehala utzi zuen izengoiti hori Blanca de los Ríos sinatzeko.

1892an Vicente Lampérez eta Romea arkitekto madrildarrarekin (1861-1923) ezkondu zen. Senarra monumentuen zaharberritze eta eraberritzeetan parte hartu zuen (Cuenca eta Burgosko katedralak, esaterako) eta, gero, Madrilgo arkitektura-eskolako katedraduna izan zen. Madrilera joan zenean, idazleak hiriburuko giro literario eta intelektualarekin harreman zuzena izan zuenez, bere etorkizuna eta proiektuak zabaldu zituen.

Idazle goiztiarra, bere lehen eleberria, *Margarita*, 1878an argitaratu zen, hemezortzi urte besterik ez zituela, eta haren ondoren *Los funerales del César* (1880), *Esperanzas y recuerdos* (1881), 1912an  berriro argitaratu zen, apur bat luzatuta, *El romancero de Don Jaime El Conquistador* eta *La novia del marinero* (1886). Geroagoko lan batzuk hauek dira: *Melita palma* (1901), *Sangre española* (1902) eta *La niña Sanabria* (1907). Urte horietan hainbat ipuin argitaratu zituen, hala nola, *Las hijas de don Juan*, *Madril goyesco* eta *Los diablos azules*, eta 1902ko *La Rondeña* (Andaluziako ipuinak), 1902ko *El Salvador* (hainbat ipuin) eta 1914ko *El tesoro de Sorbas*.

Aldizkako argitalpenetan parte hartu zuen, hala nola *El Imparte, La Edad, Nuevo Mundo, El Correo de la Moda, Madrid Cómico, La Ilustración Española y Americana, Blanco y Negro, La Enseñanza Moderna, El Álbum Ibero-Americano* eta, bereziki, *Raza Española*. 1918tik 1930era arte sortu eta zuzendu zuen aldizkaria. Bertan, beste argitalpen batzuetan bezala, bere ideia feministak zabaldu zituen.

Emilia Pardo Bazánen laguna izan zen, zeinek oso iritzi ona zuen, idazle gisa. Blanca de los Ríos 1998ko belaunaldiaren barruan dago, beste emakume batzuekin batera: Carmen Baroja, Carmen de Burgos (Colombine), Regina de Lamo, Consuelo Álvarez Pool (Violeta) eta María de Maeztu.*Amerikako Europako Entziklopedia Unibertsal*aren erredakzioan laguntzaile izan zen.
Emakumearekiko eta Espainiaren eta Hispanoamerikaren arteko harremanekiko kezka beti egon zen bere hausnarketetan eta hainbat elkarte eta ekitalditan parte hartzean, hala nola Bartzelonako Batzar Amerikarrean eta Cádizko eta Madrilgo Kultura Hispanoamerikarreko Zentroetan, Madrilgo Ongintzako Batzorde Nagusian eta Espainiako Damen Batasunean, non emakumeen lan babes neurrien aurrerapenez kezkatu zen. Madrilgo Ateneokoa izan zen eta 1927 eta 1929 urteen artean Batzar Nazionalean parte hartu zuen Miguel Primo de Riveraren diktaduran.

Literaturaren sorkuntza apurka-apurka uzten joan zen. Zalantzarik gabe, gehien nabarmendu zen literaturaren azterketa eta kritikan, non Marcelino Menéndez Pelayo hartu baitzuen maisutzat, hark proposatu zituen ikerketa- eta kritika-arauei jarraituz. Bere lan nagusietako bat *Del siglo de Oro* da, 1910ean argitaratua. Bertan, Menéndez Pelayo bera izan zuen hitzaurrea egiteko, eta hauxe zioen: *" Liburu hau idatzi duen dama ospetsuak ez du inor behar irakurleari aurkezteko. Beti ere beren merezimendu frogatuak eta artistak asmakizun liriko eta narratibo noble gisa duen ospea baino txikiagoak izango lirateke  eta." (De los Ríos, 1910: 9).* 

Blanca de los Ríosi Tirso de Molinari buruzko azterlan asko zor zaizkio, eta gaur egun, biografiari dagokionez behintzat, Tirsori Osunako dukearen seme ez-legitimoa egiten dion zehaztasun dokumental eskasa aurpegiratzen zaio, frogatuta baitago hori ezinezkoa zela. Askoz hobea da bere O*bra osoen* edizio kritikoa. Lan horrek Espainiako Errege Akademiaren onarpena ekarri zion, baina ez zuen parte hartu, nahiz eta bere hautagaitza aurkeztu. Hain zuzen ere, azterketa horietan, Lope de Vegaren bataio-partida aurkitu zuen, ordura arte Octoes-eko San Migel elizak 1790ean izandako sutearen ondorioz galdutzat jotzen zena. Hainbat gestio egin ondoren, Leganitos kaleko etxe partikular batean salbu atera ziren elizako liburu batzuk gorde zirela ikusi zuen, eta han 1516tik 1573ra bitarteko bataio liburua aurkitu zuen, ahaztuta.Nabarmentzekoak dira, halaber, Calderón de la Barca eta bere lanak, *La vida es sueño* eta *Calderónen hamar Segismundosak*, eta *Quijote*: *Sevilla, Quijoteren sorlekua*. 1916an Francisca de Larrea Böhl de Faberi buruzko lan bat argitaratu zuen, idazle eta itzultzaile cadiztar horrek hemeretzigarren mendeko erromantizismoan egindako ekarpena aztertzeko. Literaturako pertsonaia batzu*eta*ra ere hurbildu zen, *Aro Modernoko mito handietara: Don Quijote, Don Juan, Segismundo, Hamlet eta Fausto*. *Del siglo de Oro* obran, gainera, bibliografia zabal bat ere badago, non herrialde horietan zabaltzeko frantsesera, italierara, alemanera eta danierara itzultzen ari ziren liburuen berri ematen baita.

*Santa* Teresa de Jesusen figurari eta lanari buruzko hainbat hitzaldi eman zituen: *Santa Teresaren mistikaren eragina, bereziki gure arte nazional handiari buruz* (1913), *Santa Teresa Jesusena eta haren maitasun-apostolutza* (1915), *Espainiako guia espirituala* (1915) eta *Ávila eta Santa Teresa* (1915). Alde horretatik, oso goratua izan zen, eta hari buruz zera esan zen: *"Hizlari gisa, Blanca de los Ríos ere figura gailena da jorratzen dituen gaien handitasunagatik, pentsamenduaren handitasunagatik eta originaltasunagatik, lexiko agorrezinaren aberastasunagatik, aldi berean klasiko eta modernoa den sintaxiaren dotoretasunagatik, nobleziagatik eta bere estiloaren apainduragatik eta elokuzio sutsu eta konbentzitzen duena izateagatik".*thumb|250px|Blanca de los Ríosen omenez egindako oturuntza, Goñiren argazkia (*Blanco y Negro*, 1906ko maiatzaren 12a)
## Aintzatespenak 
Kritikaren gorespenak ez ezik, hainbat kondekorazio ere jaso zituen, besteak beste, Alfontso XII.aren Gurutzea, Victoria Eugenia erregina, Lanaren Urrezko Domina eta Alfontso X.a Jakitunaren Gurutze Handia buru zituen omenaldian, eta Sevillako Udalak hiriko kale bati izena jarri zionean egindako aitorpena.

Literaturako idazle eta kritikari ospetsua izan zen, nahiz eta haren irudia oraindik ezezaguna izan, lan bizia eta emankorra egin arren. Bere lana ia Europako hizkuntza guztietara itzuli da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* AA VV., «*Omenaldia Doña Blanca de los Ríos de Lampérezi*», Madril, Artxibo, Liburutegi eta Zentroetako aldizkaria, 1924.
* AA V.V., «*Catálogo de las obras de Blanca de los Ríos de Lampérezen lanen katalogoa eta eurei buruzko zenbait iritzi   kritikoa*», Madril, San Calleja, 1927.
* Ambruzzi, Lucio, *Una letterata spagnola grande amica dell’Italia: Blanca de los Ríos, in Italia e Spagna.* *Saggi su rapporti storici, filosofici and artistici tra le* *due civiltá*, Florentzia, Le Monnier, 1941.
* Beneito Lloris, Ángel, eta Blay Meseguer, Francesc-X, koord., *La premsa en les comarques de l’Alcolà-comtat* (1837–1939), Alacant, Alacant, «Juan Gil-Albert» kultura-institutua, Alacanteko Diputazio Probintziala, 2004, 167. or.
* Calvo de Aguilar, Isabel, *Antología biográfico de escritoras españolas*, Madril, Biblioteca Nueva, 1954, or. 671-672.
* Carmona González, Ángeles, Andaluziako idazleak XIX. mendeko prentsan, Cádiz, Cádizko Unibertsitatea eta Emakumeen Andaluziako Institutua, 1999, or. 218-224.
* Chacón y Calvo, José M. ª, «Doña Blanca de los Ríos», Boletín de la Academia Cubana de la Lengua, V, 1956, or. 194-198.
* Davis, Ryan A., "''Suggestive Characters: Hypnotism and Subjectivity in Blanca de los Ríos's Las hijas de Don Juan*," Decimonónica 9.1, 2013.
* Dougherty, Dru, eta Vilches, María Francisca, *La escena madrileña entre 1918 y 1926.* *Análisis y documentación*, Madril, Fundamentos, 1990.
* ---, *Madrilgo eszena 1918 eta 1916 artean*. *Un lustro de transición*, Madril, Fundamentos, 1997.
* Ena Bordonada, Ángela, *«Blanca de los Ríos», en Novelas breves de escritoras españoles*, Madril, Castalia eta Instituto de la mujer, 1990, 63-65 or.
* Grupo Editorial, *Escritoras andaluzas*, Sevilla, Castillejo, 1990, 82 or.
* Falcón, Lidia eta Siurana, Elvira, *Mujeres escritoras*, Madril, Consejería de Presidencia, Dirección General de la mujer, 1992, 241-242 or.
* González Blanco, Andrés, Historia de la novela en España. *Erromantizismotik gaur egun arte*, Madril, Hermanos Sáenz de Jubera, 1909, 702 or.
* González López, María Antonieta, Accesibilidad a la obra literaria y periodística de *Blanca de los Ríos*, Madril, Fundación Universitaria Española, 2001.
* Hooper, Kirsty, "*Death and the Maiden: Gender, Nation, and the Imperial Compromiso mise in Blanca de los Ríos's Sangre espanola*", Revista *Hispanica Moderna* 60.2 (2007), 171-186or.
* Hurtado, Juan eta González Palencia, Ángel, Historia de la literatura española, Madril, Saet, 1949. 953 or.
* Lafitte, María, *La mujer en España — Cien años de su historia*, Madril, Aguilar, 1964, 235-236 or.
* Lázaro, Reyes. “*El Don Juan de Blanca de los Ríos y el nacionalismo, romántica española de principios de siglo*”. Letra penintsularrak 13.1 (2000), 61-73 or.
* Marsá Vancells, Plutarco, *La mujer en la literatura,* Madril, Torremozas, 1987, 28. 206 or.
* Martínez, Cándida; Pastor, Reyna; Pascua, María José de la; Tavera, Susana, *Mujeres en la historia de España*, Bartzelona, Planeta, 2000, 646-650 or.
* Mazenod, Lucienne, koord., *Las mujeres célebres*, Bartzelona, Gustavo Gili, 1966, I. liburukia, 376.
* Simón Palmer, María del Carmen, *Escritoras españolas del siglo XIX*. Manual bio-bibliográfico, Madril, Castalia, 1991, 578-590 or.
* Solano, M.Luisa, «*Una gran escritora española: doña Blanca de los Ríos de Lampérez*», *Hispania*, Stanford, XIII, 1930, 389-398 or.
* Valbuena, Prat, Ángel, *Historia de la literatura española.* V. liburukia, «Del realismo al vanguardismo», Bartzelona, Gustavo Gili, 1983, 212-213 or.
* Vásquez Recio, Nieves. “*Las hijas de Don Juan de Blanca de los Ríos. Fin de siglo y mirada femenina*”. *Don* *Juan Tenorio  en la España del siglo XX*. Madril: Cátedra, 1998, 379-403or.
* Zavala, Iris, koord., *Breve historia feminista de la literatura española'' (en lengua castellana), Bartzelona, Anthropos, 1998, vol. V. 109or.

## Kanpo estekak