Samakheko gudua

**Samakheko gudua** 1918ko irailaren 25ean izan zen, Xarongo guduaren aldi berean, zein Nabluseko guduarekin batera, 1918ko irailaren 19tik 25era Megiddoko gudua izan baitzen, Lehen Mundu Gerrako Sinai eta Palestinako kanpainaren azken hilabeteetan. Xarongo guduaren zaldizko garaian, Harry Chauvel teniente jeneralak gidatutako Basamortuko Zaldi Taldeak Jezreelgo harana (Armageddongo lautada ere deitua) harrapatu zuen 40 – 50 milia (64 – 80 km) Judeako muinoetako lehen lerroaren atzean, irailaren 20an, Zalditeria Arinen 3. Brigadak Jenin eskuratu zuenean. Zalditeria Arinen 4. Brigada, Australiako Zaldi Dibisioa, hornikuntza zutabeak eta presoak zaintzen zabaldu zen, Samakh, Galileako itsasertzean, eraso eta eskuratzeko agindua jaso aurretik. Yildirim Armadako komandanteak azken gizona erori arte borrokatzeko agindu zion otomandarren eta alemaniarren garnizioari.

Samakh, Tiberiadetik Samakhara eta Deraara hedatzen zen atzeguardia baten erdian, hiru armada otomandarren erretiratzea babestu nahi zen. atzeguardia Egiptoko Espedizio Indarrak (EEF), Basamortuko Zaldi Armadan, aurrera egitea atzeratzeko ezarri zen, Britainiar Inperioko infanteriak Tulkaremeko guduan (Judeako muinoetan) eta Tabsorreko guduan garaipena lortu ondoren Xarongo guduan. Borroka horiek eta beste batzuk Nabluseko guduan, Transjordaniako III.a barne, eta Megiddoko guduaren zati bat ere, otomandarren 4., 7. eta 8. armadaren erretiratzea behartu zituzten Damasko iparralderantz.

Irailaren 20an, Otto Liman von Sanders jeneral alemaniarrak, Yildirim Armada Taldeko komandanteak, Samakhen alemaniar eta otomandar garnizioari agindu zion hiriaren defentsa gogor bat prestatzeko. Irailaren 25eko egunsentirako, erregimentu batek eta Australiako 4. Zalditeria Arinen Brigadako bi eskuadroik Samakh eraso zutenean, atzeguardia oso errotuta zegoen lubakietan. Zaldizkoen oldarraldiarekin hasi zen erasoa, eta bi ordu geroago amaitu zen, herrixkan eta tren-geltokian buruz-buruko borroken ondoren. Baionetaz eta ezpatez borroka latza izan ondoren, tren-geltokiko eraikinetan gelaz gelakoak, hiria eskuratu zen. Garaipen horrek, atzeguardiako lerroaren erdialdea harrapatu zuenak, Megiddoko guduaren Xarongo gudua amaitutzat eman zuen, eta Damasko arteko bidea ireki zuen zalditeriaren jazarpenerako, urriaren 1ean eskuratu zelarik. Urriaren amaieran, aliatuen eta otomandar inperioaren arteko Mudroseko armistizioa sinatu zenean, Alepo eskuratu izana zen, eta borrokak iparralderago jarraitzen zuten.

## Aurrekariak
Transjordaniako lehen eta bigarren erasoen ondoren, 1918ko martxo-apirilean eta apiril-maiatzean, Egiptoko Espedizio Indarren (EEF) aldetik, zeinak 1916ko martxotik Sinai eta Palestinako Kanpainaren arduraduna izan baitziren, bere komandante Edmund Allenby jeneralak Jordaniako harana okupatzeko agindua eman zuen. Aldi berean, frontea Judeako mendietan zehar Mediterraneo itsasoraino zabaltzeko agindu zuen. Britaniar infanteriako eta zalditeriako Yeomanry erregimentu gehienak mendebaldeko frontera hedatu ziren Ludendorff alemaniarraren udaberriko erasoaldiari aurre egiteko, eta Indiako Armada britainiarraren infanteria eta zalditeriak ordezkatu zituzten. Berrantolaketaren eta entrenamenduaren barruan, soldadu iritsi berri horiek eraso batzuek egin zituzten otomandarren frontearen zatien aurka udako hilabeteetan. Eraso horien helburua zen lehen lerroa posizio abantailatsuagoetara bultzatzea, eraso handi bat prestatzeko eta infanteria iritsi berria egokitzeko. Irailaren erdialdera arte ez zen indar bateratua prest egon eskala handiko operazioetarako.

Irailaren 19an, Edward Bulfin teniente jeneralak zuzendutako 21. Gorputza, bonbardaketa jarraitu batez lagunduta, Xaron guduan otomandarren frontearen lerroa gurutzatu zuen. Arratsaldean, Philip Chetwode teniente jeneralak zuzendutako 20. Gorputzak bere erasoa hasteko agindua jaso zuen, artilleriako deskarga batez lagunduta. 20. eta 21. Gorputzen eraso horiek irailaren 21eko eguerdira arte jarraitu zuten eta 21. albo-eraso arrakastatsu batek, 20. Gorputzaren erasoarekin bat eginda, 7. eta 8. Armada erretiratzera behartu zuten. Ferik edo Birinci Ferik armada otomandarrak zuzendutako 7. Armada, Mustafa Kemal Nablus ingurutik Jordan ibairantz erretiratu zen, Jisr ed Damieh zubia gurutzatuz Nabluseko atzeguardia harrapatu aurretik. Irailaren 19ko goizean, Harry Chauvel teniente jeneralaren agindupeko Basamortuko Zaldizko Taldeak aurrera egin zuen 21. Gorputzeko infanteriak sortutako tartetik, Judeako muinoetan borrokan ari ziren otomandarren indarrak ia inguratzeraino, Nazaret, Haifa, Afula eta Beisan, Jenin eta Samakh eskuratuz Tiberiadera abiatu aurretik. Denbora horretan, Chaytoren armadak, Edward Chaytor jeneral nagusia buru zuela, otomandarren eta alemaniarren erretiratzen ari ziren zutabearen zati bat harrapatu zuen Jisr ed Damieh zubian, Jordan ibaia zeharkatzen zuen erretiratze-lerro hura mozteko. Ibaiaren ekialdean, 4. Armada erretiratzen hasi zenean, Chaytoren Armadak Es Salt eskuratu zuen irailaren 23an; Amman irailaren 25ean harrapatu zuten, Ammango bigarren guduan, non 4. Armadaren atzeguardia indartsu bat garaitu zuten irailaren 25ean.
thumb|Jisr el Mejamie trenbideko zubia Jordan ibaiaren gainean.

Bai Allenbyk Egiptoko Espedizio Indarreko komandante britainiarrak, bai Otto Liman von Sanders jeneral alemaniarrak (Yildirim Armadako Taldeko buruak) funtsezko puntu estrategikotzat jo zuten Samakh. Hiriak Damaskorako biderik zuzenena kontrolatzen zuen otomandarren komunikazio lerroetan eta Palestinako trenbideen zubi sail bat, Deraatik Jordan ibaia gurutzatzen zutenak.

Irailaren 20ko goizaldean, Zalditeriako 5. Dibisioak (Indioen Armada Britainiarra) Nazareten huts egindako erasoan, Liman von Sandersek (Kiazim jeneralak, Prigge maiorra eta Hecker *rittmeisterrak* lagunduta), Damaskorantz ihes egin zuen. Irailaren 20ko arratsaldean iritsi ziren Tiberiadera, Samakh eta Deraara abiatu aurretik. Aurreratzen zituen Egiptoko Espedizio Indarren (EEF) garnizioei abisatu, eta atzeguardia bat ezartzeko agindua eman zien. Lerroa Deraatik Yarmuk ibaia haranean behera, Jordan ibaia zeharkatu eta mendebaldera zihoan, Samakheraino, Galialeko itsasoaren itsasertzetik Tiberiadera eta iparralderantz Huleh aintziraraino. Bi errepide nagusi eta Damaskorako trenbide-lerroak babestuko ziren, eta, Damaskoren defentsa garatzeko, denbora irabaziko zuten, garnizioak garaituak izaten ez baziren. Liman von Sandersek Samakh «lerroaren bi sektore nagusien arteko ezinbesteko lotura gisa» deskribatu zuen, baina baita «bi erdien arteko lotura ahula ere». Samakheko garnizioa indartu zuen alemaniar metrailadoreekin, eta, komandanteari, ofizial alemaniar bati, herria azken gizona hil arte eusteko agindu zion.

16. eta 19. Dibisioetako 700 alemaniar eta 1.300 soldadu otomandar ingururekin, von Oppenek Ebal menditik Beisan aldera erretiratzea lortu zuen irailaren 21ean, baina arma eta bagaje guztiak atzean utzi behar izan zituen. Artilleriak tiro eginda, hildako batzuk jasan zituzten, gau hartan Tammunen bibak egin baino lehen, 16. eta 19. Dibisioekin Tubasen, jakin gabe Basamortuko Zalditeria Gorputzak jada Beisan okupatua zuela. Tubasetik Beisan aldera, iparralderantz, zihoazen, von Oppenek jakin zuenean jada harrapatuta zegoela. Irailaren 22ko gauean, aurrera egitea erabaki zuen, Samakh-era, eta Liman von Sandersek atzeguardia indartsu bat aginduko zuela asmatu zuen. Hala ere, Jevadek, 8. Armadako komandanteak, Jordan zeharkatzeko agindu zion; alemaniar guztiak eta otomandar soldadu batzuk gurutzatzea lortu zuen, Zaldieriako 11. Brigadak eraso eta gainerakoak harrapatu aurretik eta Afulah eta Beisanen eskuratzea amaitzeko. Liman von Sanders oso kritikoa izan zen Jevaden esku-hartzearekin, horrek Samakh-en posizioa nabarmen ahuldu baitzuen, baina von Oppen-ek zalditeria-dibisio oso bat hautsi beharko baitzuen bertara iristeko.

### Zalditeriako 4. Dibisioko unitatearen aitorpena
Central India Horse (Zalditeriako 10. Brigada) edo Lantzarien 19.a (Zalditeriako 12. Brigada), Zalditeriako 4. Dibisioa, Jisr el Mejamie-ko zubia eusten jarraitzen zuen bitartean, irailaren 21eko 05:00etan harrapatua, Afulah eta Beisanen eskuratzean, beren eskuadroi batek Samakh-era ikuskatze bat egin zuen herriaren ekialdean trenbidea lehertzeko. 10. Brigadak, irailaren 23an, Jisr el Mejamie-n Lantzarien 19.a ordezkatu zuen, beraz, ziurrenik, 10. Brigada izan zen ikuskatzea egin zuena.

### Australiako Zalditeriako Dibisioaren Jisr el Mejamie-rantz aurreratzea
thumb|Samakh herriaren kairako trenbidea eta Galileako itsasoa
Chauvelek, Basamortuko Zalditeria Gorputzeko komandanteak, Samakh eta Tiberiade herriak eskuratzeko agindu zuen, bere zalditeriak Esdraelon lautadan zehar zuen lerro estrategiko eta taktikoa osatzeko, Acretik, Haifa iparraldetik, Mediterraneo itsasoan, Nazareteraino. Irailaren 24an, Henry West Hodgson jeneral nagusiak agindutako Australiako Zalditeria Dibisioari, Samakh eta Yarmuk arroilaren gaineko trenbide-zubiak eskuratzeko agindua eman zioten, Liman von Sandersek atzeguardiako garnizioari abisatu eta lau egunera, eta horrek «jazarpen osoko borrokarik gogorrenera eraman zuen». Prestatzen ari ziren Damaskorako aurreratze gehiagorako Bien bitartean, Zalditeria Arinaren 5. Brigadako gainerakoak Jeninen gelditu ziren irailaren 25eko arratsaldera arte, Zerin ondoko trenbideraino hurbildu zirenean, Gilboa mendia «eskuinean» zutela, pare bat egunez lasaitzeko.

Zalditeria Arinaren 4. Brigada (Zaldi Arinaren 4. Erregimentua eta Zalditeria Arinaren 12. Erregimentuko bi eskuadroi edo bost tropa) irailaren 24ko 13:45ean iritsi zen Beisanera. Hemen Australiako Zalditeriaren 31. Dibisioa Samakh erasotzeko agindua jaso zuten. Beisanetik Jisr el Mejamierantz irten ostean, 16:35ean, hegazkin batetik botatako mezu bat jaso zuten, esanez Samakh 50 fusil eta metrailadorek defendatzen zutela. 21:00etan iritsi ziren Jisr el Mejamiera, eta zubia eusten zuen Zalditeriako 4. Dibisioko Erregimentuarekin kontaktua egin zuten. 22:10ean, Samakh harrapatzeko beste agindu bat jaso zen, zeinak Tiberiade aldea behatzeko helburu gehigarria baitzuen, non Zalditeria Arinaren 3. Brigadarekin elkarlanean arituko zen herria harrapatzeko. Aginduek, brigadako komandanteari, William Grant brigadier jeneralari, aukera ematen zioten berehala erasotzeko edo Zalditeria Arinaren 4. Erregimentuaren eta Zalditeria Arinaren 12. Erregimentuko eskuadroien zain egoteko. Itxuraz ahula zen atzeguardia erasotzea eta ez atzeratzea erabaki zuen, Zalditeria Arinaren 15. Erregimentuak (Zalditeria Arinaren 5. Brigadak), Samakherako bidean, indartzea espero baitzuen. Grant errefortzuen zain egon izan balitz, erasoa egun argiz izango zen, tren geltokiaren eraikineko defendatzaileen begi-bistan, eta horrek, gutxienez, beste horrenbeste hildako eragin zezakeen, eta, agian, askoz gehiago, potentzialki borroka luzeago batean.

Erasoa egunsentia baino lehen hasi zen, 04:25ean zalditeria arinaren eskuadroi nagusienei fusil eta metrailadoreek tiro gogor egin zienean eta ia 100 zaldi hilda geratu zirenean. Ez zen zalditeria arinaren ikuskapenik egin, baina Lantzarien 19.ak jakinarazi zuen herriaren eta geltokiaren eraikinak 4,0 km zabalerako lautada baten amaieran zeudela, inolako estalkirik gabe eta zalditeria-kargarako balizko oztoporik gabe.

Bi eskuadroiak herrian sartzea lortu zuten; bitartean, Zalditeria Arinaren 12. Erregimentuko eskuadra batek mendebaldetik herrirantz aurrera egin zuen laguntza emateko. Zalditeria Arinaren 11. Erregimentuaren erreserbako **C** eskuadroiak aurrera egin zuen ekialdeko hegaleko 377 muinoa hartzeko, Deraatik trenbidea eta Galileako itsasoaren ekialdeko errepidea behatuz. Bien bitartean, Zalditeria Arinaren 4. Brigadaren Aginte Nagusia eta Zalditeria Arinaren 12. Erregimentuko Aginte Nagusia, erasotzaileen unitateen erreserba osatuz, herriaren hegoaldeko lautadan eta trenbidearen ekialdean zabaldu ziren. Hemen, artilleriaren eraso gogorra jaso zuten, Galileako itsasoaren ondoan eskuineko hegalean, eta estaldura bilatzera behartu zituzten. Prestonek dio Zalditeria Arinaren 4. Erregimentua izan zela «mendebaldera zaldiz bidali zutena».

Zalditeria-karga hau bakarra izan zen Lehen Mundu Gerra osoan; ilunpetan eta landan zehar eta aurretik ikuskatu gabe egin zen bakarra izan zen. Lurzorua erpin luzeko kardu-multzoz eta tranpaz beteta zegoela aurkitu zen, eta, kargan zehar, bederatzi gizon zauritu ziren erorikoengatik.

### Zalditik jaitsitako erasoak
thumb|Samakheko tren geltokia guduaren ostean
Zalditeria Arinaren 11. Erregimentuko A eta B Eskuadroiak herrira iritsi, eta zalditik jaitsi bezain laster, Metrailadoreen 4. Eskuadroiak estaltze sua eten zuen, eskuineko alemaniar edo otomandarren metrailadoreengana jotzeko, eta horiek isilarazi zituzten. Orduan, Metrailadoreen 4. Eskuadroiak, lauhazkan, aurrera egin zuen herriaren mendebaldeko muturrean posizio bat hartzeko; bien bitartean, erasoko bi eskuadroiak zalditik jaisten ziren tren geltokiko eraikinetara oinez hurbiltzeko.

Geltokiko bi solairuko eraikin handiak, harri sendoz eraikia, gotorleku sendo eraginkorra zen garniziorako; defendatzaileek fusil automatikoak tiro egiteko eta granadak jaurtitzeko erabiltzen zituzten leihoak zituen. Une horretan, hainbat bandera zuri azaldu ziren geltokian, baina zalditeria arinekoak hurbildu zirenean, tiroz hartu zituzten, eta horrela hil ziren guduan hildako zalditeria arineko gehienak. Behin geltokiko eraikinetan sartzea lortu zutenean, gelaz gela fusil, baioneta eta ezpatekin jarraitu zuten borrokak, eskuz esku. Trenbide-bazterbideetan zutik zeuden lokomotorretan, plataforma eta bagoietan zabaldutako beste defendatzaile talde batzuk ere eraso zituzten.

### Hildakoak eta harrapatutakoak
thumb|Samakhen preso hartutakoen errenkada
98 soldadu alemaniar eta otomandar hil, eta 33 zauritu ziren, eta zauritu gabeko 331 preso harrapatu zituzten. Beste harrapaketak izan ziren: 77 mm-ko kanoi bat, zazpi metrailadore astun, hiru fusil automatiko, fusil, baioneta, pistola automatiko eta ondoren erre zuten munizio biltegi handi bat. Motordun txalupa batek ihes egin zuen, baina beste bat sute batek suntsitu zuen, eta bertako okupatzaileak harrapatu zituzten. Halaber, bi lokomotor, zortzi bagoi, 12 merkantzia-bagoi hegazkin bat eta haririk gabeko irrati bat ere harrapatu zituzten. Zalditeria arinak 17 hildako eta 60 zauritu, gizon bat desagertuta eta 77 zaldi hilda izan zituen; Zalditeria Arinaren 11. Erregimentuak honako baja hauek izan zituen: bi kapitain, teniente bat eta beste 11 hildako, lau ofizial eta beste 25 hildako zaurituta gertatu ziren.

## Ondorioak
Zalditeria Arinaren 4. Brigadak hildakoak lurperatzen zituen eta kanpaina-anbulantziak zaurituak artatzen zituen bitartean, Zalditeria Arinaren 12. Erregimentuko eskuadroi batek aurrera egin zuen Galileako Itsasoaren mendebaldeko ertzetik, Zalditeria Arinaren 3. Brigadarekin elkartzeko, zeinak Jenin eskuratu baitzuen eta Nazaretetik zuzen-zuzenean aurreratu baitzen Tiberiade harrapatzeko irailaren 25eko 15:00etan. Patruila indartsuek ere aurrera egin zuten Yarmuk ibaiaren haranean, Samakhetik ekialdera, baina Jordan ibaia zeharkatzen zuen zubi guztiak gogor zainduta zeuden, 30 defendatzaile batean eta 60 alemaniar gotorleku batean motor eta txalupa osagarri batekin, beste batean. Jebel Ain en Nimr mendi malkartsua, 550 m altua Galileako itsasoaren gainetik eta hegoaldeko ertzetik 3,2 km baino gutxiagora, infanteriako 500 otomandar eta kanoi batek zaintzen zuten.

Samakh harrapatzea eta Galileako itsasoaren inguruko operazioak Megidoko guduak bukatu zituzten. Gudua gauzatzean bezain distiratsua izan zen egikaritzean; ez zuen paralelorik, ez Frantzian, ez eta beste edozein frontetan ere, baizik eta are gehiago espero zuela printzipioz eta baita xehetasunez ere 1939ko Blitzkrieg. ANZAC Memorial Center-a hiriko Britainia Handiko hilerri militarrean dago, Lehen Mundu Gerratik datorrena.

2019ko irailaren 26an, tamaina naturaleko eskultura bat, 'Aborigena eta bere zaldia', eskaini zen Tzemachen, ANZACeko indarren kide aborigenak oroituz, 'Queensland Black Watch' izenekoa, Tzemachen borrokatu ziren zalditeriakoak barne. Zaldizko horien ondorengoak Australiatik bidaiatu zuten estatuaren inaugurazioan parte hartzeko, «australiar gizarteak aborigenekin dituen harremanetan ematen ari den zuzenketa historikoaren beste etapa bat».

## Oharrak
## Erreferentziak
## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak