open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Estatutu

**Estatutu** hitzak, amankomuneko ezaugarri bezala, gizarte edo lurralde batetakoak izatea amankomunean duten pertsona batzuen harremanak erregulatzea duten arau juridiko ezberdinei erreferentzia egiten die.

## Arau orokorrak 
Estatutu izena jasotzen duten lege edo araudi mailako arauak existitzen dira. Ohi, izen hori, arrazoi historikoengatik jasotzen dute, eta kolektibo zehatz batentzako erregulazio bat ematen dute. Erga omnes eragina duten arauak dira

Espainian, horren adibide bat, Langileen Estatutua da lan harremanak eta eskubide sindikalak erregulatzen dituen legeak jasotzen duen izena dena (formalki, legea, Errege Dekretu Legegile bat da).

Espainian dagoen bigarren adibide bat, Autonomia Estatutuak dira, Autonomia erkidegoen eskumenak erregulatzen dituzten arauak direnak (bana dago autonomia erkidego bakoitzeko). Kasu honetan, *estatutu* izenak, arau berezi bat dela esan nahi du, non autonomia erkidegoko legebiltzarra eta Estatukoaren arteko onarpen berezi sistema bat dagoen.

## Sozietate baten estatutuak 
Sozietate zuzenbidean estatutu izena pertsona juridiko baten (sozietate, elkarte edo fundazioa) funtzionamendua erregulatzen duen bazkide edo sortzaileen artean adostutako arauak hartzen du. Orokorrean, organo kolegiatu guztiek amankomunean dute, baita izaera juridiko gabeko entitateek ere.

Beste batzuen artean, bere funtzio garrantzitsuenak, honako hauek dira:

* Entitatearen funtzionamendua kanpokoen aurrean erregulatzea (adibidez, erabakiak hartzeko arauak, ordezkariak, etab...)
* Partaideen eskubide eta betebeharrak eta hauen arteko harremanak erregulatzea

Kasu honetan, arauak, nagusiki, inter partes eragina du.

## Kanpo estekak
Inter partes

***Inter partes***, "aldeen artean" esan nahi duen lokuzio latindar bat da, zuzenbidean, arau, ekintza juridiko edo kontratu baten aplikagarritasunari erreferentzia egiteko.

Arau bat, soilik, onartu zutenei bakarrik aplikatzen zaiela esan nahi du, erga omnes arauak ez bezala (guztien aurrean), orokorrean aplikatzen direnak.

Ohi, kontratu batek, *inter partes* baino haratago eragina izan dezan eta kanpokoei aurre egin diezaien, ohi, publizitate xedeak dituzten formaltasun batzuk bete behar dituzte, erregistro publiko batean erregistratuak izatea kasu.

## Kanpo estekak
Itsasertz Aurreko Mendilerroa

thumb|250px|Kataluniako unitate morfologikoak:
**Itsasertz Aurreko Mendilerroa** (katalanez *Serralada Prelitoral*) Kataluniako mendilerro bat da, Kataluniako Kostaldeko Mendilerroen zati dena.

Kostaldearekiko paraleloan dago, baina honengandik 30 eta 60 kilometro arteko distantziara, Kataluniak Aragoi eta Valentziako erkidegoarekin dituen muga eta Zeharkako Mendilerroaren artean (Serralada Transversal). Iparraldetik hegoaldera, Guillerías Mendilerroa (aipaturiko Zeharkako Mendilerroarekin banatzen duena), Montsenyko mendigunea, Sant Llorenç del Munt, Montserrat, Queralteko mendilerroa, Pradesko Mendiak, Picorandan, Montsant, eta Tortosa-Beseiteko Portuak, Iberiar Sistemaren zati dena, osatzen dute.

Babestutako bere gune naturalen artean, Montsenyko Parke Naturala, Sant Llorenç del Munt i l'Obaceko Parke Naturala, Montserrateko Parke Naturala eta Portuetako Parke Naturala azpimarratu behar dira.

## Kanpo estekak
Sant Llorenç del Munt

**Sant Llorenç del Munt** (katalanezko izena; euskaraz «mendiko San Lorentzo» esan nahi du) Kataluniako Vallès Occidental eta Bages eskualdeen artean dagoen mendilerro bat da. Bere tontorrik nagusienak El Montcau (1.056,8 m) eta La Mola (1104 m) dira, non Sant Llorenç del Munteko monasterioa dagoen. L'Obac mendilerroarekin batera, Sant Llorenç del Munt i l'Obaceko Parke Naturala eratzen du, Bartzelonako Diputazioak kudeatzen duena.

Sant Llorenç del Munteko monasterioa, XI. mendeko eraikin erromaniko bat da. Eraikinaren jatorria, X. mendearen erdialde inguruan ikus daiteke, 958. urte inguruan, mendi baten tontorrean San Lorentzo (*Sant Llorenç* katalanez), San Mikel eta Santa Mariari eskainitako aldare batzuk etxe eklesiastiko baten lehen aipamen dokumentala egiten denean.

## Kanpo estekak 
*  Sant Llorenç del Munt i l'Obaceko Parke Naturalaren webgunea, Bartzelonako Diputazioarena.
2002ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**2002ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** lurralde horretan egindako hamabosgarren edizio ofiziala izan zen eta Bertsozale Elkarteak antolatu zuen.

Abenduaren 18an finala Euskalduna jauregian (Bilbo) ospatu zuten eta garailea Igor Elortza bertsolari durangarra izan zen berriro, aurreko bi edizioetan legez.

## Azken-laurdenak 
### Arrigorriaga 
Irailaren 28an Arrigorriagako Lonbo Aretoan:

# Oihana Bartra Arenas (326 puntu)
# Igor Muniategi Bilbao (325.5)
# Joseba Artza Zubillaga (311)
# Oier Azula Aurrekoetxea (305)
# Ander Oleaga Benguria (285)

### Mallabia 
Urriaren 5ean Mallabiako frontoian:

# Etxahun Lekue Etxebarria (337)
# Onintza Enbeita Maguregi (315)
# Garikoitz Sarriugarte Onaindia (306)
# Xabier Enbeita Ibarra (302)
# Jon Unanue Alberdi (292)
# Ortzi Garitano Agirre (275)

### Ondarroa 
Urriaren 13an Ondarroako kiroldegian:

# Beñat Gaztelurrutia Munitxa (312)
# Eneko Abasolo Txabarri (300.5)
# Joseba Goienola Bilbao (300)
# Miren Loizaga Legarra (285.5)
# Txomin Madalena Arriaga (284)
# Lander Ibarluzea Bikandi (261.5)

### Amoroto 
Urriaren 19an Amorotoko frontoian:

# Beñat Ugartetxea Ostolaza (323)
# Jabier Olibares Etxebarria (299)
# Iker Belaustegi Oar (298.5)
# Jon Eizmendi Goiburu (296.5)
# Peru Madalena Arriaga (295)
# Matxalen Zabaljauregi Markuerkiaga (287)

### Gernika 
Urriaren 27an Gernika-Lumoko Santanape frontoian:

# Arkaitz Ugartetxea Ostolaza (325.5)
# Eñaut Intxaurraga Uriarte (320.5)
# Peru Aranburu Berriozabalgoitia (316)
# Iñaki Basterretxea Gaztelua (298.5)
# Igor Meñika Bengoetxea (293)
# Miren Ibarluzea Santisteban (278)

## Finalaurrekoak 
### Igorre 
Azaroaren 17an Igorreko frontoian:

# Unai Iturriaga (453.5)
# Fredi Paia (418)
# Eñaut Intxaurraga (403)
# Onintza Enbeita (399)
# Gorka Ostolaza (396)
# Arkaitz Ugartetxea (393)

### Bermeo 
Azaroaren 24an Bermeoko frontoian:

# Iratxe Ibarra (422)
# Beñat Gaztelurrutia (419)
# Igor Muniategi (412.5)
# Etxahun Lekue (406.5)
# Peru Aranburu (399)
# Arkaitz Estiballes (385)

### Getxo 
Abenduaren 1ean Getxo Antzokian:

# Igor Elortza (436)
# Oihane Enbeita (417.5)
# Oihana Bartra (391.5)
# Beñat Ugartetxea (389.5)
# Joseba Artza (388.5)
# Juanjo Respaldiza (383)

## Finala 
## Finala 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

## Kanpo estekak 
* 2002ko Bizkaiko Txapelketa Bertsozale Elkartearen webgunean
La Mola

**La Mola** Sant Llorenç del Munteko parke naturaleko mendirik garaiena da, 1104 metroko garaierarekin, eta, eskualde osoan, paisaiaren elementu bereizgarrietako bat da.

Bere tontorrean, Sant Llorenç del Munteko monasterioa dago, erromaniko garaikoa, gaur egun, museo-jatetxe bihurtua. Hau, euren asteburuak igarotzeko mendi hau eta bere inguruak aukeratzen dituzten familia eta exkursiolari ugarientzako beste gauza erakargarri bat da.

## Kokapena 
thumb|250px|ezkerrera|Ilunabarra La Molan
La Mola, Bartzelonako probintziako Vallès Occidental eskualdean dago, Mendilerro Aurrelitoralean, Hareetako erriera eta Ripoll ibaiaren artean. Matadepera udalerriaren lurraldean, Llobregat eta Besós ibaien arroak banatzen ditu. Gertuko beste udalerri batzuk, Terrassa, Castellar del Vallès, Sant Llorenç Savall, Mura eta Sabadell dira

## Eraketa geologikoa 
Konglomeratuek eratua, higadurari erresistentzia ezberdina dioten sedimentu geruza tartekatzeekin bat datozen erliebe leunagoko zerrendekin konbinatutako harkaitz multzo batek eratutako erliebe bereizgarri bat du. Geruza gogorrak, motelago higatzen dira, eta, euren atzerapenean, monolito erako lekukoak utz ditzakete, "Cavall Bernat" edo "Castellassa de Can Torres" kasu, Vallès eskualdeko haranaren zati handi batetik ikus daitezkeenak, eta "Cova del Drac" edo "Herensugearen Leizea" bezala ezagutzen dena, non, Erdi Aroko elezaharrak, herensuge baten gordelekua kokatzen duen. Mendigune osoan zehar bezala, leize eta osinak ohikoak dira (Maneleko leizea, Frareko leizea, can Poblako osina...)

## Kanpo estekak
Ur-zozo

thumb|*Cinclus cinclus *

**Ur-zozoa** (*Cinclus cinclus*) cinclidae familiako hegazti paseriformea da. Bere habitata, Europa, Asia eta Amerikako ur guneak dira.

## Deskribapena 
Ohi, mendiko ibai azkarren ertzean bizi dira, noraezean dabiltzanak mendiko zingiretan ere aurki daitezkeen arren. Kutsatu gabeko urak nahiago dituenez, erreka baten uren purutasunaren bioadierazle bihurtu da. Bere lumadia, nabar iluna da, papar zuriarekin. Begiak ireki eta ixten dituenean oso ikusgai duen betazal zuria du. Tamaina: 18 zentimetroko altuera eta 30eko zabalera hego baten muturretik beste hegoaren muturreraino. Ez dago sexu ezberdintasunik.

Bataz beste, 3 segundotan urperatzen da. Bere odolak, beste paseriforme batzuk baino oxigeno gehiago eraman dezake, urpean, 30 segundoz egotea ahalbidetzen diona, ohi, 10 edo 20 segundo baino gehiago sekula ematen ez dituen arren. Bere egokitzapenek, urperatzea eta ibaiaren hondotik ibiltzea ahalbidetzen diote, intsektuez elikatzeko, hegada txiki batetaz lagunduz korrontea indartsua bada. Intsektuak, ibai ohantzeko harri koskorrak irauliz aurkitzen ditu.

## Elikadura 
Ia soilik, intsektuez elikatzen da.

## Ugalketa 
Belar lehorrez eta goroldioaz egiten du habia, eta barrua buztina geruza mehe batez estaltzen du. Uretatik gertu egiten du, sekula ez altuera handietan, zuhaitz, zubi eta pitzaduretan. Arrautzak jartzerako orduan, 4 eta 6 bitartean jartzen ditu, zuriak eta 26x18 milimetroko tamaina dutenak, soilik emeak erruten dituenak. Txitoak, arrautzak jarri eta hamabost egunera jaiotzen dira, eta euren bi gurasoek elikatzen dituzten hilabete inguruan, kabia uzten duten arte. Ohikoa da bikote berberak bi errunaldi egitea udaberri berean, baina bigarrena, soilik 3 edo 4 arrautzarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pakorus I.a

**Pakorus I.a** (K.a. 67-K.a. 38) Partiako enperadore izan zen, bere aita Orodes II.aren oinordeko bezala. Pakorus, Inperioko gobernarikidea izan zen bere aita Orodes II.aren erregealdiaren zati handi batean (K.a. 41-K.a. 38). Artavasdes II.a Armeniakoaren koinatua zen.

Marko Lizinio Krasok K.a. 53ko Karraseko gudua galdu ondoren, Pakorusek, Siria probintzia erromatarra inbasio bat bidali zuen. Hasierako garaipenak gora-behera, Pakorus, erromatar lurraldetik kanporatu zuen Kasiok.

Pakorusek berriz inbaditu zuen Siria K.a. 40an, Kinto Labieno traidore erromatarrarekin aliatuz, errepublikako Tito Labieno jeneral handiaren semea zena. Probintziako goarnizio erromatarrak, desertatu egin zuen, Labienorekin elkartuz. Indar konbinatuek, probintziako gobernari zen Luzio Dezidio Saxa garaitu zuten, Antiokiara ihes egin zuena. Pakorus eta Labienok aurrera egin zuten probintzian oztoporik aurkitu gabe, eta Palestina eta Asia Txikia osoa okupatu zituzten, jasan zuten hiri gutxi batzuk izan ezik, Tiro horien artean. Judean, Pakorusek Hirkano II.a erregea tronutik kendu zuen, eta bere iloba Antigono izendatu zuen haren ordez.

K.a. 39an, Publio Ventidio Basok zuzendutako kontraeraso erromatar batek, Labieno garaitu zuen, Tauro Mendietatik gertu gertatu zen gudu batean erahila hil zena. Bere garaipenari esker, Ventidiok Asia Txikiko lurraldeak berreskuratu zituen. Pakorusek Siriara ihes egin zuen, baina, K.a. 38an, Gindaroseko guduan, erromatar kanpamendu bati egindako eraso batean hil zuten.
Gindaroseko gudua

**Gindaroseko gudua**, K.a. 38an gertatu zen, Publio Ventidio Basok gidatutako Erromatar Errepublikako eta Pakorus I.ak gidatutako Partiako armaden artean, azken hau, guduan bertan eraila izan zelarik.

## Aurrekariak 
Siria eta Asia Txikia arrakastaz inbaditu ondoren, partiarrek, erromatarren kontraerasoa jasan zuten, lehenik Asia Txikian K.a. 39an eta ondoren Sirian K.a. 38an, Publio Ventidio Basok eta juduen errege zen Herodes I.a Handiak gidaturik.

Probintzia horiek birkonkistatzeko, Pakorus I.ak, Eufrates ibaia 25.000 eta 30.000 soldadu arteko armada batekin zeharkatu zuen.

## Gudua 
Hau jakinik, Ventidiok bere armada guztia mugiarazi zuen, 20.000 eta 30.000 soldaduz osatua zegoena, Gindarosetik gertu zegoen kanpamendu batetara joateko, eta, partiarren armadaren aurrealdean zeudenek eraso zutenean, erromatarrek erraz geldiarazi zituzten. Orduan agindu zion Pakorusek bere armada osoari, erasotzeko, pasabide estuan harrapatua geratu eta sarraskitua izan zena, 20.000 hildako jasanez, Pakorus bera horien artean, honen gorpuari, burua moztu ziotelarik.

## Ondorioak 
Bere garaipenaren ondoren, Ventidiok Siria baketu zuen, eta bake hitzarmen batetara iritsi zen partiarrekin, zenbait urtez, Erromarentzako mehatxu izateari utzi ziotelarik.

## Kanpo estekak
Wichita

**Wichita** Ameriketako Estatu Batuetako Kansas estatuko hiririk garrantzitsuena da. Nahiz eta, estatuto hiriburua Topeka den.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Wichita ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Wichitako Udalaren webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|500px|Hiriaren ikuspegia.
Charlotte Amalie

**Charlotte Amalie** Ameriketako Estatu Batuen mende dauden Birjina Uharte Estatubatuarretako hiriburua da; Saint Thomas uhartean dago.

## Datu nagusiak 
2004an 19000 biztanle zituela kalkulatzen zen; 2000ko AEBetako erroldak 18914 kontatu zituen.

Hiria Saint Thomas uhartearen hegoaldearen erdialdean dago; izen bereko badia Hassel uharteak bereizten du itsaso zabaletik. Zenbait muinok (Careen Hill hego-mendebaldean, Flag Hill hego-ekialdean...) inguratzen dute.

Izena daniarrek jarri zioten Kristian V.a erregearen emaztea zen Karlota Amalia Hessen-Kasselekoa (1650-1714) erreginaren omenez.

**Charlotte Amalieren** ur sakoneko portua famatua da. Garai batean itsaslapurren babeslekua, egun gurutzontzi askotako itsas-bidaietan tarteko geltokia izan ohi da; 2004an modu horretan 1.5 milioi bidaiarik bisitatu zuten hiria.

### Eraikin historikoak 
Aipatzeko moduko eraikin historiko asko ditu hiriak, tartean:
* Amerikako bigarren sinagoga zaharrentzat jotzen dena; 1833koa da.
* Done Petri eta Pauloren (''Saint Peter and Paul's*) katedrala 1844koa da.
* Eliz metodista bat 1700ekoa da gutxi gorabehera.
* Merkatu plaza (*Market Square*) 1800ekoa dela kalkulatzen da.

## Garraiobideak 
* 30 Autobidea edo *Veterans Drive* delakoak hiria zeharkatzen du.
* **Charlotte Amalien** Birjina Uharte Estatubatuarretako bi aireportuetatik bat dago, Cyril E. King aireportua; AEBetako ekialdeko kostalderako bidaiak proposatzen ditu batez ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Birjina Uharte Estatubatuarrak

## Kanpo estekak 
*  Charlotte Amalieko mapa bat.
*  *Go to St Thomas* webgunea.
*  *Virgin Islands Travel Information'' webgunea.

thumb|ezkerrera|300px|Hiriko portua.
Lake Placid

**Lake Placid**, AEBetako New York estatuko Essex konderrian dagoen herri txiki bat da. 2000ko erroldan, Lake Placidek 2.638 biztanle zituen. Herria, izen bereko lakutik gertu dago.

## Historia 
Lake Placid, herri turistiko bezala, XIX. mendearen amaieratik garatzen hasi zen. Herri honetan, 1932ko eta 1980ko Neguko Olinpiar Jokoak ospatu ziren, herria, mundu osoan ospetsu bihurtuz.

## Geografia 
Herria, Lake Placid lakuaren hegoaldeko ertzean dago. Herritik gertuago, Mirror Lake izeneko beste aintzira bat dago.

AEBetako Errolda Bulegoaren arabera, Lake Placidek 3,9 kilometro karratuko hedadura du, horietatik %9,87a, urei dagokiolarik

## Demografia 
2000ko erroldaren arabera, Lake Placiden 2.638 pertsona bizi dira, 1.303 etxe daude eta 604 familia bizi dira bertan, emaitza bezala, kilometro karratuko 738,1 biztanleko dentsitatea duelarik. Hegoaldean, Lake Placideko aireportua dago.

## Kanpo estekak 
* Lake Placideko webgune ofiziala
Un novio para dos hermanas

***Un novio para dos hermanas***, Espainia eta Mexikoren artean 1967an egindako film bat da, Luis César Amadorik zuzendua eta Pili eta Mili protagonista nagusi bezala dituena.

## Istorioa 
Don Ángel eta bere iloba Pilik, Mexikora bidaiatzen dute, azken honen ahizpa bikia den Mili bisitatzeko, han, dantza konpainia batetako lehen dantzari bezala dagoena. Ahizpa bikiek, ustekaberik gabeko haurtzaro zoriontsu bat izan zuten, baina, patuaren aldrebeskeriengatik, bizitzak banandu egin zituen. Filma, Mexikoko Guanajuato hirian gertatzen da.

## Aktoreak 
* Pili eta Mili
* Joaquín Cordero
* Ángel Garasa
* Fernando Luján
* Sara García

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Antes llega la muerte

***Antes llega la muerte*** 1964an, Espainia eta Italia artean filmatutako film bat da, Joaquín Luis Romero Marchent zinema zuzendari espainiarrak zuzendua. Spaghetti westernaren barnean dago. Musika, Riz Ortolanirena da, western ugariren soinu banden egilea.

## Sinopsia 
Bob Carey (Paul Piaget) kartzelatik irteten denean, hilketagatik jasotako zigor luze baten ondoren, bere antzinako neska-laguna izan zen Mariaren (Gloria Milland) bila hasten da. Baina laster jakiten du, bera kartzelan egon den bitartean, Maria Cliffordekin (Jesus Puente) ezkondu dela, aberats bat.

Ezkon harreman horren zoriontasuna, irudizkoa baino ez da. Maria, izatez, larriki gaixo dago. Berak, irudizko haurdunaldi baten erruz direla uste duen minak jasaten ditu, buruko minbizi baten ondorioz. Maria operatzeko, Laredo hirira eraman beharra dago, eta, beraz, Cliffordek bere ondasun guztiak saltzen ditu, eta itxaropenerako bidaia luzea abiatzen du. Laster batuko dira espediziora, Rogers izeneko armadako antzinako esploratzaile bat, Lin Chu (Gregorio Wu) izeneko sukaldari txinatar jator bat, eta, "Apustuak" ezizenez ezagutzen den mestizo bat.

## Aktoreak 
* Paul Piaget: Bob Carey
* Gloria Milland: Maria
* Jesus Puente: Clifford
* Fernando Sancho: Scometti
* Claudio Undari: Ringo
* Francisco Sanz: Farrel Drea.
* Gregorio Wu: Lin Chu
* Raf Baldasarre: Jess

## Bitxikeriak 
* Film hau egiteko aurrekontua, 15 milioi pezetakoa izan zen, egungo 90.000 €, garai hartarako, dirutza handia izan zena.
* Veneziako Mostran, *"I sette del Texas"* izenarekin aurkeztua izan zen.

## Estreinaldirako izenburuak 
* "*I sette del Texas*" ()
* "*Oi 7 apo to Texas*" / "*Ta 7 pistolia tou Texas*" (border|20px Grezia)
* "*Hour of Death*" / "*Seven Guns from Texas*" ()
* "*Sept du Texas*" ()

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
1948ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1948ko Neguko Olinpiar Jokoak**, Neguko Olinpiar Jokoen V. edizioa izan zen, 1940 eta 1944koak, Bigarren Mundu Gerraren ondorioz, bertan behera utzi eta ezeztatuak izan ondoren. Neguko Olinpiar Jokoen kasuan, lehen aldiz errepikatzen zen egoitza, Sankt-Moritz, (beste bi aldiz gertatuko zen 28 eta 32 urte beranduago, Innsbruck eta Lake Placidekin.) Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Neguko Olinpiar Jokoak Suitzan berrabiarazi ziren, 1928an jada ospatu ziren tokian.

## Dominak 
## Gertaerak 
* Alemania eta Japonia ez ziren Jokoetan onartuak.
* Izotz hockeya, polemikaren erdian egon zen. AEBek bi hockey talde bidali zituzten, askok, Nazioarteko Batzorde Olinpikoa, amerikarrei mesedetzeaz salatzea eragin zuena. Ondorioz, hockeyko lehiaketa bertan behera utzia izan zen. Nazioarteko Batzorde Olinpikoak ondoren, berrabiaraztea erabaki zuen, baina estatubatuarrak kanpoan utziz.
* Henri Oreiller eskialari frantziarra, joko hauetan domina gehien lortu zituen kirolaria izan zen. Bi urrezko domina eta brontzezko bat lortu zituen. Aldi berean, Neguko Olinpiar Jokoetan urrezko domina bat lortu zuen lehen kirolari frantziarra ere izan zen.
* Bigarren Mundu Gerra gertatu izan ez balitz, joko hauek, VII zenbakia eramango zuten, baina, gertatu zenez, eta, horren ondorioz, 1940ko Garmisch-Partenkirchenekoak eta 1944ko Cortina d'Ampezzokoak jokatu ez zirenez, zenbakia ez da aldatzen, eta sekula jokatu ez balira bezala (hala denez) jarraitzen da. Beraz, Sankt-Moritzeko Joko hauek V. zenbakia eraman zuten.

 

## Kanpo estekak
1998ko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**1998ko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** Araban eta Bizkaian egindako seigarren eta azken edizio ofiziala izan zen (Bizkaiko txapelketari dagokionez, hamahirugarren edizioa izan zen), Bertsozale Elkarteak antolatutakoa

Finala Bilbon jokatu zen, 1998ko abenduaren 27an eta garailea Igor Elortza bertsolari durangarra izan zen.

### Finala 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
* Arabako Bertsolari Txapelketa

## Kanpo estekak 
* 1998ko Araba-Bizkaiko Txapelketa Bertsozale Elkartearen webgunean
1987ko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**1987ko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** Araban eta Bizkaian egindako lehenengo edizio ofiziala izan zen, Bertsozale Elkarteak antolatutakoa.
Bizkaiko txapelketari dagokionez, honak hau zortzigarren edizioa izan zen, 21 urteko etenaldiaren ondoren jokarturikoa.

Finala Bilbon ospatu zuten eta garailea Jon Lopategi bertsolari muxikarra izan zen berriz ere, aurreko hiru edizioetan legez. Hauxe izan zen haren azken txapela.

### Finala 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
* Arabako Bertsolari Txapelketa

## Kanpo estekak 
* Bizkaiko Txapelketaren historia Bertsozale Elkartearen webgunean
1990eko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**1990eko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** Araba eta Bizkaian egindako bigarren edizio ofiziala izan zen (Bizkaiko txapelketari dagokionez, bederatzigarren edizioa izan zen), eta Bertsozale Elkarteak antolatu zuen.

Finala Bilbon ospatu zuten eta garailea Jon Enbeita bertsolari muxikarra izan zen.

### Finala 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
* Arabako Bertsolari Txapelketa

## Kanpo estekak 
* 1990eko Araba-Bizkaiko Txapelketa Bertsozale Elkartearen webgunean
2004ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**2004ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** lurralde horretan egindako hamaseigarren edizio ofiziala izan zen eta Bertsozale Elkarteak antolatu zuen.

Abenduaren 19an finala Euskalduna jauregian (Bilbo) ospatu zuten eta garailea Igor Elortza bertsolari durangarra izan zen berriro, aurreko hiru edizioetan legez.

## Azken-laurdenak 
### Munitibar 
Urriaren 10ean Munitibarko frontoian:

# Arkaitz Ugartetxea Ostolaza (386.5 puntu)
# Garikoitz Sarriugarte Onaindia (377.5)
# Xabier Enbeita Ibarra (357.5)
# Urtzi Urrutikoetxea Vacas (335.5)
# Ander Salaberria Alberdi (328)
# Jokin Castaños Gonzalez (262.5)

### Arrigorriaga 
Urriaren 17an Arrigorriagako Lonbo Aretoan:

# Oihana Bartra Arenas (389.5)
# Iker Belaustegi Oar (360.5)
# Jabier Olibares Etxebarria (358)
# Juanjo Respaldiza Ozaeta (356.5)
# Matxalen Zabaljauregi Markuerkiaga (352.5)
# Josu Landeta Egurrola (345.5)

### Gernika 
Urriaren 24an Gernika-Lumoko Lizeo Antzokian:

# Onintza Enbeita Maguregi (394)
# Xabier Paya Ruiz (391.5)
# Eneko Abasolo Txabarri (372)
# Gorka Ostolaza Ikaran (357)
# Amaia Jauregizar Ormaetxea (330.5)
# Joanes Igeregi Santamaria (294)

### Gatika 
Urriaren 31n Gatikako frontoian:

# Arkaitz Estiballes Ormaetxea (379)
# Gorka Lazkano Arrizubieta (379)
# Beñat Ugartetxea Ostolaza (369)
# Joseba Artza Zubillaga (364)
# Igor Meñika Bengoetxea (337)
# Ibai Guridi Aldazabal (325)

### Zeanuri 
Azaroaren 7an Zeanuriko frontoian:

# Eñaut Intxaurraga Uriarte (383.5)
# Anertz Muniategi Bilbao (361)
# Jon Unanue Alberdi (346)
# Iñaki Iturrioz Zuluaga (340)
# Amaia Uribe Astorkia (336)
# Lander Ibarluzea Bikandi (319)

## Finalaurrekoak 
### Bermeo 
Azaroaren 21ean Bermeoko frontoian:

# Arkaitz Estiballes (503)
# Iratxe Ibarra (484.5)
# Fredi Paia (480)
# Onintza Enbeita (476.5)
# Oihane Enbeita (468.5)
# Beñat Ugartetxea (457)

### Getxo 
Azaroaren 28an Getxo Aretoan:

# Etxahun Lekue (511)
# Unai Iturriaga (507)
# Arkaitz Ugartetxea (468.5)
# Oihana Bartra (465.5)
# Eneko Abasolo (454)
# Garikoitz Sarriugarte (430)

### Elorrio 
Abenduaren 5ean Elorrioko Arriola Kultur Aretoan:

# Igor Elortza (523.5)
# Xabier Paya (508.5)
# Igor Muniategi (485)
# Eñaut Intxaurraga (464)
# Joseba Artza (438.5)
# Gorka Lazkano (422.5)

## Finala 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

## Kanpo estekak 
* 2004ko Bizkaiko Txapelketa Bertsozale Elkartearen webgunean
1994ko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**1994ko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** Araban eta Bizkaian egindako laugarren edizio ofiziala izan zen  (Bizkaiko txapelketari dagokionez, hamaikarren edizioa izan zen), Bertsozale Elkarteak antolatutakoa.

Finala Bilbon ospatu zuten eta garailea Unai Iturriaga bertsolari durangarra izan zen.

## Finala 
Finaleko saioa Bilboko Arriaga antzokian jokatu zen 1994ko abenduaren 18an .

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
* Arabako Bertsolari Txapelketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1994ko Araba-Bizkaiko Txapelketa Bertsozale Elkartearen webgunean
Ugarte (Muxika)

**Ugarte** Bizkaiko auzoa da, Muxikako udalerrian kokatutakoa. Muxika Ugarteko elizate zaharraren herrigune nagusia eta jatorria zen Ugarte, eta Muxika udalerri modernoa sortu zenean (Gorozika eta Ibarrurirekin bat egindakoan, 1966an), udaletxeak bertan jarraitu zuen. 

## Deskribapena 
Herrigune nagusia den arren teorikoki, Ugarte BI-635 errepidearen ardatz nagusitik aparte dago, kilometro batera puntu horretatik, Kurtzero auzotik, eta Kurtzeron daude 21. mendean etxebizitza berri gehienak, ikastetxea eta beste merkataritza aukera batzuk. 

Kurtzero eta Ugarte arteko errepidean etxe berriz (20. mendeko Frankismoo eraikinak) osatutako Balentin Berriotxoa auzunea dago, *Etxe Barrijjek* bertakoentzat. Beste nukleo txiki bat ere bada, aparteko auzo markatua  *Muxikako Toponimoen Mapa eta Kale Izendegian*

Ugartek plaza zabal bat du, udaletxearekin, eta baserri edo etxe bikainez inguratua dago. Horien artean, abadetxea galtzen ari da abandonuan. San Bizente Martiriaren eliza, Muxikako eliza handiena da.

Oiune errekak zeharkatzen du Ugarte.

## Iruditegia 

Fitxategi:Muxika indent gabe7678.jpg|Ugarte 1919. urte inguruan, Indalezio Ojangurenek erretratatua.
Fitxategi:Muxikako udaletxea, Ugarte auzoa, 2015-04-20, Bizkaia.jpg|Muxikako udaletxea, Ugarteko plazan.
Fitxategi:Muxika_Ugarte_05.jpg|Oiune erreka, Ugarteko etxeen artean.
Fitxategi:Muxika Ugarte 06.jpg|San Bizente eliza.
Fitxategi:Muxika Ugarte 12.jpg|Abadetxea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plazagunea

**Plazagunea** internet eta teknologia berrien inguruko laguntza eskaintzen duen enpresa da.

Plazagunearen helburua Euskal herriko erakunde, enpresa eta bizilagunek teknologia berrietan izan ditzaketen hutsunea estaltzea da. Beraz, euskal kulturaren industriarentzako azpiegiturak sortu, sinergiak lortu eta lortutako dirua euskal kultura arloan inbertitzen du.

Sortu zenean, Plazagunea web orriak egiteri ekin bazion ere beraien zerbitzu eskaintza nabarmen hazi da.

## Egoitza 
Plazaguneak Andoainen (Gipuzkoa) kokatua dagoen Martin Ugalde Kultur Parkean du bere egoitza.

## Zerbitzuak 
Eskaintzen dituen zerbitzuak lau sailetan bana genitzake.
Fitxategi:Plazagune_zerbitzuak.jpg

## Kanpo estekak 
*  Plazagunearen webgunea
*  Martin Ugalde Kultur Parkearen webgunea
Alquife

**Alquife** Espainiako udalerria da, Granadako probintziakoa. 2008an 760 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Alquifeko meatzeak

## Kanpo estekak 
*  Alquifeko Udala
1992ko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**1992ko Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** Araban eta Bizkaian egindako hirugarren edizio ofiziala izan zen  (Bizkaiko txapelketari dagokionez, hamargarren edizioa izan zen), Bertsozale Elkarteak antolatutakoa.

Finala Bilbon ospatu zuten eta garailea Jon Enbeita bertsolari muxikarra izan zen berriz ere, aurreko edizioan legez.

## Finala 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
* Arabako Bertsolari Txapelketa

## Kanpo estekak 
* 1992ko Araba-Bizkaiko Txapelketa Bertsozale Elkartearen webgunean
Genil

**Genil** Espainiako ibaia da, Guadalquivirreko ibaiadar nagusia ezkerraldetik. Iberiar penintsulako zazpigarren luzeena da 358 kilometrorekin.

## Izena 
Izena latinezko *Singilis* datorkio, arabieraz *Sinyil, Sannil* edo *Sinnil* bihurtu zena.

## Ibilbidea 
thumb|250px|Iturritik gertu.
Iturria Sierra Nevadan du, Mulhacén mendirik iparralderantz. Gero Granada, Loja, Puente Genil eta Écija zeharkatzen ditu Palma del Ríotik gertu Guadalquivirrean hiltzeko.

## Ibaiadarrak 
* Cubillas
* Cacín
* Beiro
* Monachil
* Aguas Blancas
* Darro
* Dílar

## Urtegiak 
Urtegi nagusi bi ditu, Iznájar eta Cordobilla, eta beste batzuk txikiagoak.

## Ikus, gainera 
* Espainiako ibaien zerrenda

## Kanpo estekak
Drakula

***Drakula*** (jatorrizko izenburua, ) Bram Stoker irlandar idazlearen 1897ko eleberri bat da. Protagonista nagusia Drakula kondea da, banpiroen pertsonifikazio ospetsuenetako bat, gerora eleberrietako, antzezlanetako, eta batez ere ezin konta ahala filmetako protagonista izan dena. Stoker idazleak Vlad Drakula pertsonaia historikoa eta Ekialdeko Europako banpiroen kondaira hartu zituen oinarritzat.

## Sinopsia 
Kontakizuna XIX. mendearen bigarren erdialdean Transilvania eta Ingalaterran girotuta dago; bertan, alde batetik, Drakula kondea eta haren menpeko morroiak, eta bestetik, Van Helsing doktorea buru duen gizon-emakume talde baten arteko borroka azaltzen da, hots, iluntasunaren eta argiaren arteko borroka, edota gaizkiaren eta ongiaren artekoa.

## Euskaraz 
Oraindik ez dago liburua osorik euskarara itzulia. Halere, bada moldaketa laburtu bat: Iñaki Mendigurenek 1993an itzulia.

## Zinema 
* *Dracula (1931ko filma)*: Béla Lugosik antzeztua.
* *Dracula (1958ko filma)*: Christopher Leek antzeztua.
* ''Bram Stoker's Dracula* (1974): Jack Palancek antzeztua.
* *Dracula (1979ko filma)*: Frank Langellak antzeztua.
* *Bram Stoker's Dracula* (1992): Gary Oldmanek antzeztua.
* *Dracula: Dead and Loving It* (1995): Leslie Nielsenek antzeztua.
* *Dracula 2000* (2000): Gerard Butlerrek antzeztua.
* *Dracula Untold'' (2014): Luke Evansek antzeztua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Drakula eleberria Wikitestuetan ingelesez irakurgai
Toroko legeak

**Toroko legeak** Errege Katolikoen aktibitate legegilearen ondorio dira, Elisabet I.a Gaztelakoaren heriotzaren ondoren, 1505eko Toroko Gorteen abagunea probestuz, Joana Gaztelakoak urte horretako martxoak 7an aldarrikatutako 83 legek osatutako talde batean ezarriak.

Lan legegile honen ekimena, Elisabet erreginaren testamentutik abiatu zen, hemendik abiatuta, beste batzuen artean, Kordobako gotzaina eta Alonso Díaz de Montalvo, Galíndez de Carvajal eta Palacio Rubio doktoreak zeuden abokatu komisio bat sortu zelarik. Testuinguru historikoa kokatzea komeni da: Joana erregina (historiara, *Eroa* ezizenarekin pasa zena), Elisabet I.a Gaztelakoa eta Fernando II.a Aragoikoa errege katolikoen alaba zen, une horretan, Aragoiko errege bezala mantentzen zena. Denbora gutxian (1507, Joanaren senar zen Filipe I.a Gaztelakoa hil ondoren), Gaztelako gobernua berriz hartuko zuen, ezgai bezala adierazia izan zen bere alabaren izenean erregeorde bezala.

Toroko legeen interpretazio juridikoa, Erdi Aro osoan, Gaztelako Koroaren *corpus* legegile guztia bildu eta eguneratzen eta aplikazioa antolatzen duten zentzuan egiten ohi da. Foru Juzgo (*Liber iudiciorum*) gotikoaren eta Zuzenbide Erromatarraren (*Ius Communae* edo zuzenbide arrunta)ren oinordeko izan zen Behe Erdi Arotik aurrera, bereziki Alfontso X.a Jakitunaren Zazpi Partiden Kodea eta Alkalako Ordenamenduarena, udal foru eta noblezia eta kleroaren pribilegioekin koordinatzen zuen aldi berean, guztien artean zeuden kontraesanak argituz.

83 arau edo legez osatuta dago, kontu ezberdinei buruzkoak, Zuzenbide Zibila, oinordekotza zuzenbidea, zuzenbide prozesala, errege zuzenbidea, obligaziozkoa eta, azkenik, zuzenbide penalari buruzkoak bereziki.

Beharbada, Toroko legeen garrantzirik handiena, maiorazkoaren erregulazioa da, bere gizarte esangura, Antzinako Erregimen osoan, Gaztelako Gerra Zibiletan garaile izan ziren noblezia altuko familien gizarte nagusitasuna bermatzea izan zena.

Toroko legeak, honako bilketa legegile hauen oinarria izan ziren (Bilketa Berria eta Bilketa Oso Berria), hauek, aldi berean, Kode Zibila 1889an aldarrikatua izan arte indarrean egon zirelarik.

Lege hauen garrantziak eta interesak, Espainiako legelari ospetsuenen arreta eta aztertzeko nahia piztu dute.

## Kanpo estekak 
* Toroko Legeak Sevillako Unibertsitateko dokumentu digitalizatuetan.
Nanchangeko Izarra

thumb|320px|Nanchangeko izarra
**Nanchangeko Izarra** (txineraz 南昌之星) Txina ekialdeko Nanchang hirian dagoen 160 metroko altuera duen gurpil handi panoramiko bat da. Komertzialki 2006ko maiatzean irekia, bere eraikuntzak 57 milioi yuaneko kostua izan zuen, gutxi gora-behera, 5,53 milioi euro. Gurpilerako txartelek, 50 yuaneko prezioa dute, 5 € inguru.

**Nanchangeko Izarra**k, bertan 7 pertsona sartzeko moduko 60 kabina klimatizatu ditu, beraz, gehienez ere, 420 pertsonentzako tokia dago. Gurpilaren errotazio bakoitzak, gutxi gora-behera, 30 minutu irauten du, baina errotazio motelak, pasaiariek, kabinetatik igo eta jaistea ahalbidetzen die, gurpila bera gelditzeko beharrik gabe. Honek, altueran gainditu zuen Londresko Begia, baina, 2008ko otsailak 11n, Singapore Flyer gurpila ireki zen, 165 metrokoa, Nanchangeko Izarra gainditu zuena. Hala ere, 2009an, Singapore Flyer bigarren postuan geratuko da, orduan, Beijingeko Gurpil Handia irekiko baita, 208 metroko altuera eta 1920 pasaiarirentzako tokia izango duena.

## Kanpo estekak
Turia

[thumb|250px|Turia, [Sierra de Albarracín|Albarracingo mendilerroan, non Guadalaviar izena duen.]]
**Turia** edo **Guadalaviar** Espainiako ibai bat da, Mediterraneoa itsasoratzen direnetatik nagusienetako bat. Espainiako ibairik luzeenetan hamargarrena da, 280 kilometrorekin.

## Izena 
Sorburuan eta Teruelgo probintzian Guadalaviar izena du; Valentziako probintzian, berriz, Turia.

## Ibilbidea 
Iturria Mendi Unibertsaletan du, Guadalaviarretik gertu. Teruelgo probintzia eta Valentziako probintzia zeharkatuta, Mediterraneoan isurtzen ditu urak, Valentzian. Itsasoratzen den tokitik gertu, Turiako natura parkea eratu dute, ibaia eta ibai bazterrak babesteko.

## Ibaiadar nagusiak 
* Garganta
* Alfambra
* Camarena
* Arcos
* Sot
* Toixa

## Urtegiak 
* Arquillo de San Blas urtegia, 22 hm&sup3;
* Alcamineseko presa, (eraikitzen), 16 hm&sup3;
* Benagéber urtegia, 228 hm&sup3;
* Loriguilla urtegia, 71 hm&sup3;

## Ikus, gainera 
* Espainiako ibaien zerrenda

## Kanpo estekak
Olivako Bakea

**Olivako Bakea** edo **Olivako Hitzarmena** (; ; ), Oliwa () hirian sinatutako bake hitzarmen bat izan zen, Gdańsketik gertu, Errege Prusian, Poloniar-Lituaniar Mankomunitatea probintzian, 1660ko maiatzaren 3an. Sinatu zutenak, Leopoldo I.a Habsburgokoa enperadorea, Frederiko Gilen I.a Brandeburgokoa hauteslea, Karlos X.a Gustavo Suediakoa eta Joan II.a Kasimiro Poloniakoa izan ziren. Oroitzapen plakak honako hau jartzen zuen: *PACIS OLIVIENSIS AD GEDANUM IN PRVSSIA*.

Hitzarmenean, Joan II.a Kasimirok, Suediako errege izateko nahiari uko egiten zion, bere aita Sigismundo III.a Vasak 1599an galdu zuena. Poloniak, gainera, formalki, Livonia Suediari ematen zion, Riga hiriarekin batera, suediarren kontrolpean egon zena 1620ko hamarkadatik. Hitzarmenak, Iparraldeko Gerrak, (1655-1660), Poloniar-Suediar Gerra (1629-1650) eta 1598-1599ko Karlos IX.a Suediakoa eta Sigismundo III.a Vasaren arteko gerretatik konpondu gabe geratu ziren Suedia eta Poloniaren arteko gatazkak konpontzen zituen.

Brandenburgoko Hohenzollerndarrek, gainera, euren independentzia eta Prusiako Dukerriari buruzko subiranotasun onartuak ikusi zituzten; aurretik, lurraldea domeinatu zuten, Poloniako erregearen feudo bezala. Familia desagertuz gero, lurraldea, Poloniako koroarena izango litzateke berriro.

Olivako Hitzarmenak, urte horretan bertan onartu zen Kopenhageko Hitzarmenarekin batera, suediar boterearen punturik gailenena adierazi zuten.

## Kanpo estekak
Hohenzollern dinastia

thumb|Hohenzollern dinastia
thumb|Wilhelm II
[thumb|250px|eskuinera|[Hohenzollern gaztelua, Hechingenetik gertu, Alemania.]]
**Hohenzollern dinastia**k, bere jatorria, Suabiako kondeen familia batean izan zuen, XI edo XII. mendean. Alemaniako gobernari ugari eman zituen familia izan zen.

Bere izena, "Zollern"etik dator, familiak jatorria Stuttgart hiritik 40 kilometro inguru hegoaldera dagoen Hohenzollern gazteluan jatorria du.

Dinastia hau, Erromatar Germaniar Inperio Santuko hautesleen zati izan zen XV. mendetik aurrera. 1700etik aurrera, Berlinen eta bere inguruetan jauregi batzuk eraiki zituen, bere sendotzea lortu ondoren, Prusiaren nagusitasunean ikusten zena.

Frederiko II.a Handiarekin hasi zen Prusia, alemaniar estatuen artean, bere nagusitasuna gehitzen, Bigarren Reicharen eraketarekin sendotu zena, Frantziar-Prusiar Gerraren ondoren ezarria izan zena.

Lehen Mundu Gerraren amaierarekin batera heltzen da dinastiaren boterea, Gilen II.aren abdikazioak ordezkatzen duena.

Gaur egun, Jurgi-Frederiko Prusiakoa, Prusiako Errege Printzea eta Alemaniako Printze Inperiala, da Prusia eta Alemaniako Errege eta Inperioko Etxearen nagusia eta oinordekoa 1994tik nahiz eta tronu bakar batean ere ez agindu.

## Hohenzollern dinastia 
thumb|erdian|700px|Hohenzollern dinastia table

## Ikus, gainera 
* Hohenzollern gaztelua
* Gott mit uns
* Tradition und Leben

## Kanpo estekak
Hantil I.a

**Hantil I.a**k, hititen erregea, tronura, bere suhi Zidantaren laguntzarekin, bere aurreko eta koinatu zen Mursili I.a hilez igo zen, beharbada, azken hau, Siriatik, kanpaina militar batetatik itzultzen ari zela. Hantilen erregealdiaren xehetasun asko ezagutzen ez diren arren, ziuraski, K.a. 1590 eta K.a. 1560 artean gobernatu zuen.

Bere erregealdia, bere aurreko bi erregeak izan ziren Mursili I.a eta Hattusili I.aren garaian horrenbeste arrakasta izan zuten siriar kanpainak jarraituz hasi zuen, baina laster jasan zituen hurritar inbasio batzuk, hititar inperioaren zati handi bat arpilatu zutenak.

Bere erregealdiak, amaiera zakar bat izan zuen, bere seme Pisseni eta bere bilobekin batera, Zidanta I.ak hil zuenean, bere suhia eta Mursili I.aren aurkako azpijokoan gaizkide izan zuena.

## Familia 
## Kanpo estekak
Lactobacillus

**Lactobacillus** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. Anaerobio fakultatiboak dira eta ez dira mugitzen. Batzuetan filamentuetan biltzen dira. Ez dute esporarik sortzen.

Lactobacillus generoak, Streptococcus-ekin batera, bakterio laktikoen taldea osatzen du. Talde honetako bakterioek metabolismo berezia dute, glukosa hartzitzen baitute azido laktiko sortuz. Hartzidura laktiko horrek garrantzia handia du zenbait industri-prozesutan, jogurtgintzan edo gaztagintzan, besteak beste.

Lactobacillus-en ezaugarri biokimiko nagusiak hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak
* katalasa (-)
* oxidasa (-)
* glukosaren hartzidura (+) (azido laktikoa sortuz)
* gelatinaren hidrolisia (-)

Bizilekuari dagokionez, genero honetako bakterio batzuk saprofitoak dira, eta beste batzuk komentsalak; azken hauek giza gorputzean aurki daitezke (ahoan, hesteetan edo baginan), inongo kalterik egin gabe. Izan ere, *Lactobacillus* gehienak ez dira patogenoak.

Azido laktikoa sortzerakoan Lactobacillus-ek ingurumenaren pH jaisten du. Genero honetako bakterioak oso erresistenteak dira pH azidoekiko, eta gai dira hazteko pH oso bajua denean ere (adibidez, jogurt-ean).

Janari eskakizun zorrotzak dituztenez, hazkuntza-inguru aberatsak erabiltzen dira laborategian hazteko.

## Erabilera industriala 
Laktobaziloek garrantzi handia dute esnekien industrian, Streptococcus-en antzera. Esnearen laktosa hartzitzen dute, azido laktikoa sortuz (horretarako, baina, lehen laktosa glukosan eta galaktosan hidrolizatzen dute). Horren ondorioz esnearen pH asko jaisten da, mamia eta jogurt bezalako produktuak agertuz. Gaztagintzan ere funtsezko zeregina betetzen dute mikrobio hauek, hasierako fasean zein gaztaren heltze prozesuan.

*Lactobacillus helveticus*, *Lactobacillus bulgaricus*, *Lactobacillus casei* eta *Lactobacillus acidophilus* dira bakterio erabilienak esnekien industrian.

Jogurt-aren sortze prozesuan, esaterako, bi mikrobiok parte hartzen dute: *Streptococcus thermophilus* eta *Lactobacillus bulgaricus*; azkenaren ordez *Lactobacillus casei* ere erabiltzen da sarritan.

Bestalde, Lactobacillus generoko espezie batzuk probiotiko moduan erabiltzen dira sarri, dituzten ustezko osasun-onurak direla-eta.
Ngawang Lobsang Gyatso

**Ngawang Lobsang Gyatso** (, wyliez *Blo-bzang Rgya-mtsho*, pinyin tibetarrez: *Lobsang Gyaco*; 1617-1682), bosgarren Dalai Lama izan zen, *Handia* bezala ezaguna, Tibeteko hiriburu den Lhasan Potala jauregia eraikitzen hasi zena.

Gelugpa eskola budistakoa, XVII. mendean, Tibeteko pertsona politiko garrantzitsu bat izan zen. Gerra zibil baten ondoren eta mongoliar buruzagi militar boteretsu bat zen Gushi Kanen laguntzarekin, Bosgarren Handiari, Tibeteko botere lurtarra eman zitzaion. Sortu zuen gobernuak, 1951 arte iraun zuen. Hasieran, Desi *ovirre* baten bidez gobernatu zuen, baina, hau hil ondoren, gobernuaren ardura berak hartu zuen, baina beti, beste Desi berri batzuen laguntzarekin.

Txinarekin harremanetan jartzea lortu zuen Shunzhi Enperadorearen bidez, Qing dinastiako bigarren enperadorea, 1652an Beijing bisitatu zuenean, bisita honi esker, dalai lamak, hurrengo Qing enperadoreen erregealdietan, apaiztzat hartuak izan zirelarik.

Dzogchen praktikatzaile handi bat izateagatik ere ezaguna da. Lukhangeko bere tenplu sekretuan, Potalako jauregiaren atzeko laku batean, Lhasako haranean, Rigpa Rangshar Dzogchen tantrari buruzko Longchenparen iruzkin bat irudiztatzen duten mural multzo bat dago.

Bere idazki izpiritualak, budismo tibetarreko lan onartuak dira. Horien artean, Lam Rim tradizioari buruzko tratatu nagusietako bat dago (argialdirako pixkanakako bidea), Manjushri Beraren Hitzak izenburuarekin. Tibeteko hiriburu den Lhasan gailentzen den Potala Jauregia eraiki zuena ere bada.

Bere heriotza, 15 urtez ezkutatu zen, beharbada bere lehen ministroa eta, ustez, Desi Sangay Gyatsoren semeak, Potalako Jauregia eraikitzen amaitu eta Tibeteko biztanleak, dalai lamen arteko oinordekotza garaiaz probestea eragozteko. Desi Sangay Gyatso, gainara, lamaordea izan zen, seigarren dalai lama izan zen Tsangyang Gyatso iritsi arte

## Ondarea 
Gainera, bosgarren dalai lama, Jonang tradizioa debekatu eta tradizio honetako ia monje guztiak Gelugpa ordenara bihurtzean sortu zuen tentsioagatik gogoratzen da. Debeku honek, kutsu politiko zein filosofikoa zuen.
Iparraldeko Gerrak

**Iparraldeko Gerrak** (1655-1661) (, ) Suedia eta bere etsaien artean gertatutako gerrak izendatzeko, batzuetan erabiltzen den izena da. Honako etsai hauekin: Poloniar-Lituaniar Mankomunitatea, (Euri jasa, 1655-1660), Errusia (Errusiar-Suediar Gerra 1656-1658), Prusia-Brandeburgo (1657-1660), Germaniako Erromatar Inperio Santua (1657-1660) eta Danimarka eta Norvegiako Erresuma (1657-1658 eta 1658-1660).

## Gerrak 
* Euri jasa (Suedia Poloniaren aurka)
* Errusiar-Suediar Gerra (1656-1658)
* Suediar-Daniar Gerra (1657-1658)
* Suediar-Daniar Gerra (1658-1660)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendebaldeko Mebon

**Mendebaldeko Mebon** tenplua () Angkorreko eraikin bat da, Kanputxean, Mendebaldeko Barayaren erdian dagoena, Angkor inguruko urtegirik handiena. Tenpluaren eraikuntzaren data ez da ezagutzen, baina, ebidentziek, XI. mendekoa dela adierazten dute, Suryavarman I.a edo Udayadityavarman II.aren erregealdian. Egungo garai lehor honetan, lurrez hel daiteke bertara. Euri garaian, 7800 metroko luzera duen urtegiaren urak igo egiten dira, eta tenplua, presako lurretik goragoko toki batean dagoena, uharte bihurtzen da, khemer arkitektoek, ohi, tenpluak, sorrerako itsaso hindua irudikatzen duten hobiez inguratu zituzten. Mendebaldeko Mebon tenplua, uren erdian dagoena, hain da zabala, bertatik ikusten denak, benetako itsasoa dirudiela, honen sinbolismo erlijiosoak azken mailara daroala.

Tenplua, diseinu karratua oinarri hartuta eraikia izan zen, 100 metro inguruko luzerarekin alboetan. Luzera honetan, harrizko loto loreekin koroatutako hiru dorre-pasabide daude, eta 28 metro bananduak bata bestearengandik. Karratuaren erdian, albo batetik, ekialdeko hormarekin hareharrizko errepide baten bidez lotutako harrizko plataforma bat dago. Gaur egun, plataforma, errepidea eta ekialdeko horma eta dorreen zati handi batek, hor jarraitzen dute, beste alboek, neurri handi batean badoaz, harriko euren profilak, urak behean daudenean ikusgai geratzen diren arren. Hau ez da ikus daitekeen santutegi zentrala, alderatuz, antzina, plataformak, egitura txikiren bat eutsi ahal izango zuen arren.

1936an Mendebaldeko Mebon tenpluan, ezagutzen den Khmer arteko brontzezko eskulturarik handiena aurkitu zen, Vishnu, jainko hinduaren etzandako zati bat. Zati honetan, burua, enborraren behealdea eta bi eskuineko beso daude. Tokiko herritar batek esan zuenez, Budaren irudi bat West Mebonen lurperatua izan zela eta lurretik askatzea nahi izan zuela amestu zuen. Ondorioz, zulatuz, Vishnuren estatua aurkitu zuen. Zhou Daguan diplomatiko txinatarrak, Angkor XIII. mendearen amaieran bisitatu zuena, Ekialdeko Mebon, tenplua eta East Barayko erdialdeari buruz idatzi zuen, Angkorren dagoen beste presa handi bat, Budaren irudi handi bat duena, nondik, estatuaren zilborretik ur zorrotada irteten den. Zenbait ikaslek, Zhouk, Vishnuren estatua Budarenarekin nahastu zutela uste dute, eta bere kokapena ahaztu zuela. Estatua, osorik zegoenean, sei metro inguruko altuera zuena, Kanputxeako hiriburu den Phnom Penheko Museo Nazionaleko bilduman sartu ziren. Atzerrian ere ikus daiteke, Washingtonen barne.

## Kanpo estekak
Danimarka eta Norvegiako Erresuma

**Danimarka eta Norvegiako Erresuma**, egungo Danimarka eta Norvegiak osatzen zuten desagertutako estatu bat zen, Islandia, Groenlandia eta Faroe uharteak barne, guztiek, 1814rarte, estatu bakar bat osatu zuten garaian. Erabiltzen den adjektiboa, daniar-norvegiar da.

## Historia 
Erresuma hau osatu zuten estatuak, batasun pertsonalera itzuli ziren, huts egindako Kalmarreko Batasunaren ondoren, 1814 arte.

*Danimarkako Erresuma* izena, batzuetan, 1536 eta 1814 arteko garai hau adierazteko erabiltzen da, boterea, Kopenhagen baitzegoen, eta hizkuntza ofizial daniera zelako, honek, egungo norvegieraren estandarizazioan eragin handia izan zuelarik. Batasun honetako beste hizkuntza ofiziala, alemana zen.

## Ikus, gainera 
* Daniar Inperio Koloniala
* Suedia eta Norvegiaren arteko Batasuna

## Kanpo estekak