Eucalyptus marginata

eskuinera|thumb|Azala
***Eucalyptus marginata*** espezieko zuhaitza***,*** *jarrah* izenaz ezaguna ―**djarraly**, noongar hizkuntzan; izen historikoa, ordea, **Swan** **ibaiko kaoba** ―, mirtalen familiako landare bat da, mirtazeoa, eta endemikoa da Mendebaldeko Australiako hego-mendebaldean. Zuhaitz honek azal latz eta izpitsua du, bere hostoek nerbio nabarmena daukate erdian, eta lore zuriak eta fruta handi samar eta esfera eitekoak izaten ditu. Bere zur zail eta trinkoa dela-eta gogorra da intsektuen aurrean; hala ere, gerta dakioke zuztarrak ihartzea. Zuhaitz honen zura, bestalde, armairuak egiteko, zorua jartzeko eta trenbideko trabesak egiteko erabili izan da.

## Deskribapena 
thumb|The Looming Relic (Erlikia tantaia), jarrah zuhaitzik handiena
Eukalipto mota hau, batzuetan, 50 m-raino hazten da, eta, bularraren parean, 3,5 m-ko diametroa har dezake, baina arruntagoa da 40 m-raino haztea eta 2 m-ko diametroa hartzea bularraren parean. Bakanago, mallee txiki baten eran ere hazten da, 3 m-raino. Espezierik zaharrenek lignotuber bat izaten dute, eta zuztarrak are 40 m-raino ere hazten zaizkie beherantz. Azal marroi-gris, zuntzkara, latz eta goitik behera ildaskatua du, eta zati luzangatan askatu ohi zaio. Hostoak, estuak eta lantza eitekoak, usu makotuak, txandakatuta hazten zaizkio adarretan alde batera eta bestera; 8-13 cm artean luze eta 1,5–3 cm artean zabal izaten dira; kolore berde ilun distiratsua dute gaineko aldetik, eta argiagoa azpitik. Hostoek nerbio nabarmen bat izaten dute ardatzean, eta ardatzetik alboetara zabaltzen zaizkionak ere bai, eta ertzetik beste nerbio bat, bereizia. Lore-pipil txortenduna 4 eta 8 ale arteko unbelatan antolatua egoten da, pipil bakoitzak kapelu estu koniko bat duela, 5-9 mm artean luze. Loreek 1-2 cm arteko diametroa izaten dute, eta estamine zuri ugari; zuhaitza udaberrian eta uda hasieran loratzen da. Fruitua luzea eta zabala izaten da, esferiko eta upelkara artean eitez, eta 9-20 mm artean luze. 

## Taxonomia eta izena 
thumb|Jarrah zuhaitz bat bide bazterrean, Darling Range aurkintzan
*Eucalyptus marginata* 1802an deskribatu zuen lehenengoz ofizialki James Edward Smith-ek, eta deskribapena Transactions of the Linnean Society of London delakoan argitaratu zen. Smith*e*k esan zuen bere espezimenak Port Jacksonetik ekarritako hazietatik hazi zirela, eta *Eucalyptus robusta* eta *Eucalyptus pilularis* espezieekin zuen kidetasuna nabarmendu zuen. *Marginata* epitetoa latinezko hitz bat da, eta "ertza duena" esan nahi du. Smith*e*k ez zuen etimologiazko azalpenik eman epitetoari buruz, baina ikusi zuen ezen, *E. robusta*rekin alderatuta, "hostoen ertzak sendoagoak zirela".

*Eucalyptus marginata* zuhaitza elementu garrantzitsua da bere ekosisteman, eta habitat ugari eratzen ditu animalientzat –bereziki, hegaztiak eta erleak– bizirik dagoen bitartean, eta baita zurgiharra hondatu ahala sortzen diren hutsarteetan ere. Erortzen denean, aterbea eskaintzen die lurrean bizi diren animalia batzuei, hala nola *Dasyurus geoffroii* deritzen martsupial haragijaleeni.

Jarrah izenez ezagutzen den zuhaitz honek gaitasun aski handia erakutsi du era bateko eta besteko ekologia-eremuetan egokitzeko  —hala nola Swango kostaldeko lautadan eta are iparralderago —, bai eta Darling mendikate lateritikoetako habitat desberdinean ere.

Jarrah deritzon zuhaitza, alabaina, oso ahula da *Phytophthora cinnamomi* oomizetearen erasoaren pean, eta zuztarrak iharraraztea eragin diezaioke. Darling mendikatearen leku askotan neurriak ezarri dira autoen garbiketen ondorioz zuztarrak ihartzea eragozteko, eta basoan oraindik infektatu gabe dauden guneetara sartzeko baimena ere murriztu egin dute.

## Kontserbazio-egoera 
*Eucalyptus marginata* UICNren Zerrenda Gorrian sartu zuten, "ia mehatxatutako" espezie gisa, 2019an.

## Erabilerak 
thumb|Jarrah deritzon zuhaitzaren lorea
[eskuinera|thumb|Jarrah deritzon zuhaitzaren zura hesiak egiteko erabili izan zen  [Mendebaldeko Australia|Mendebaldeko Australian.]]
thumb|Jarrah deritzon zuhaitzaren zurez egindako ardo-arasa.
eskuinera|thumb|Jarrah izeneko zuhaitzaren zurez egindako bigarren eskuko zoru gogor lixatua, Zelanda Berrian, 80. hamarkadan.
Jarrah izeneko zuhaitzen basoetan ezti ilun, lodi eta zaporetsu bat egiten dute erleek, baina zura da bere erabilera nagusia. Zur astuna da, eta 1,1eko grabitate espezifikoa du heze dagoenean. Enborrak luzeak eta zuzenak dira, eta zur oso koloretsu, ederki pikortatu eta termiten kontra gogorra ematen du,  prezatua armairuak egiteko, lurzorutarako, oholak egiteko eta kanpoko altzaritarako. Zur landuak kolore marroi-gorrixka ilun bizia izaten du, eta pikorreztatze erakargarria. Heze dagoenean, aski erraz lantzen da, baina lehortzen denean oso gogorra bihurtzen da, eta kasik alferrik izaten dira ohiko lanabesak hura lantzeko. Armairuak eta altzariak egiteko erabiltzen da gehienbat, baina lehen eraikuntza orokorrean erabiltzen zen, bai eta trenbide-trabesak eta zutabeak egiteko ere. Hemeretzigarren mendean, zolatu izan ziren beste herrialde batzuetako errepide nagusiak ere jarrah zuhaitzaren oholen gainean asfaltoa emanez.

Jarrah zuhaitzaren zura musika tresnak egiteko ere erabiltzen da, perkusiozko tresnetarako eta gitarren inkrustazioetarako.

*Eucalyptus marginata* espeziea sendabelarretarako ere erabili izan da. Sukarra, hotzeria, buruko mina, azaleko gaixotasunak eta sugeen hozkadak jarrah hostoekin eta azalarekin tratatu izan dira usadiozko sendakuntzan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak