Xabier Artola Zubillaga

**Xabier Artola Zubillaga** (Antigua, Donostia, 1957ko maiatzaren 3a) Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea da Informatika Fakultatean 1985etik, baita Ixa taldeko ikertzailea ere.

Euskara automatikoki prozesatzeko hainbat aplikazioren sorkuntzan parte hartu du, besteak beste, Xuxen zuzentzaile ortografikoa, EDBL Euskararen Datu-base lexikala. 

EAEko Euskararen Aholku Batzordeko kidea ere bada.

Idazle moduan hainbat sari irabazi ditu ipuin-lehiaketetan, 2010eko Donostia Hiria, besteak beste.

Literaturazalea ez ezik, argazkizalea ere bada (*artzubi*) eta, esate baterako, Dantza filmari buruzko argazki-erakusketa antolatu zuen 2018an.

## Informatikako irakaslea (1985-2020) 
Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea da Informatika Fakultatean 1985etik. Euskara unibertsitatean sartzeko prozesuaren barruan berak hainbat irakasgai prestatu eta irakatsi ditu euskaraz, eta beste hainbat irakasleri lagundu die beste ikasgai batzuk prestatzen. **Artolaren** ekarpen handiena ikasgai hauetan izan zen: Oinarrizko Programazioa (1984-85etik), Programazioa II (1994-95etik) eta* Software Tresna Aurreratuak* (1997-98etik Xabier Arregirekin) irakasgaiak euskaratzen. Lexikografia konputazionala irakasteko arduraduna ere izan da urte askotan doktorego-ikastarotan.

## Ikertzailea Ixa Taldean (1985etik) 
Hizkuntzaren prozesamenduaren arloan aritzen den Ixa ikertaldeko kidea da. Doktorego-tesia 1993an aurkeztu zuen hiztegi sistema adimendunei buruz *(Hiztsua: hiztegi-sistema urgazle adimendunaren eraikuntza eta sorkuntza/ SIAD: Conception et construction d´un système intelligent d´aide dictionnriale*) Besteak beste, Unibertsitateko, Euskal Autonomia Erkidegoko, Hezkuntza eta Zientzia/Zientzia eta Teknologia Ministerioko hainbat ikerketa-proiektu zuzendu ditu eta horietan parte hartu du, eta ikerketaren arloko enpresekin eta zentroekin kontratuak ere izan ditu. Hainbat aplikazioren sorkuntzan parte hartu izan du, besteak beste, Xuxen zuzentzaile ortografikoa, EDBL Euskararen Datu-base lexikala, eta Eustagger lematizatzailea. Euskaltzaindiaren Lexikoaren Behatokiaren corpusa proiektuko lau partaideetako bat da 2008tik Andoni Sagarna, Miriam Urkia eta Antton Gurrutxagarekin. 

Nazioarteko lankidetzan Artolaren bi proiektu dira aipagarri. Batetik, Kubako Eskola Hiztegia paperean eta Interneten argitaratu ahal izateko lan informatikoaren arduraduna izan dela 2001etik, Ixa Taldea eta Kubako Santiagoko Unibertsitatearen lankidetzan.

#### Xuxen 
Xuxen euskaraz idatzitako testuak zuzentzen dituen aplikazio informatikoa da. UPV/EHUko Ixa Taldeak sortu zuen 1994an  Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak finantzatuta. Gipuzkoako Foru Aldundiak, berriz XUXENen webgunea garatzeko diru-laguntza eskaini zuen. 2020an bosgarren bertsioan zebilen, Elhuyarrek merkaturatuta Ixa taldearen lizentziarekin. Hainbat testu-editore eta bestelako programetan (MS Office, LibreOffice, Mozillako Firefox eta Thunderbird...), sarean zuzenean erabiltzeko aukera ere badago. Xabier Artola Xuxen aplikazioaren sorkuntzan parte hartu zuen eta geroko mantentze-lanetan eta diseinu informatiko berrietan ere bai, alde informatikotik eta alde linguistikotik.

#### Euskararen Datu-base lexikala 
Euskararen Datu-Base Lexikala edo EDBL (Donostia, 1992) euskarazko hitz eta morfemei buruzko informazio zabala biltzen duen datu-basea da, Internet bidez arakatu daitekeena. Beraz, hiztegi informatiko baten moduko zerbait da, baina hitzez gain, atzizkiak-eta ere hartzen ditu. Esanahia barik, bakoitzaren propietate lexiko eta morfologikoak zehazten ditu definizio bakoitzak. Informazio hori Xuxen zuzentzaile ortografikoaren eta EHUko Ixa Taldearen beste tresna eta aplikazio askoren oinarri lexikala da. Xabier Artola datu-basearen diseinatzaile nagusia izan zen 1992an, eta harrezkero beti izan da arduraduna mantentze-lanetan eta diseinu informatiko berrietan, azken urteetan Gorka Labakaren laguntzarekin.

#### Zientzia eta Teknologia corpusa (2002-2006) 
Zientzia eta Teknologia corpusa (ZT corpusa) zientzia eta teknologiako testuen testu-corpus bat da UPV/EHUko IXA taldeak eta Elhuyar Fundazioak elkarlanean2003tik 2006ra bitartean eratu zutena. Corpusean 8,5 milioi hitz daude, morfosintaktikoki etiketatuta. 1990-2002 bitartean argitaratutako zientzia eta teknologiaren alorreko obrak bildu ziren corpusa elikatzeko. Etiketatze linguistikoa egiteko, euskara automatikoki prozesatzeko teknologia aurreratua erabili zen (IXA taldearen *Eustagger* etiketatzailea). Testuko hitz bakoitzaren lema eta kategoria/azpikategoria etiketatu dira. Corpusa XMLn etiketatuta dago, eta TEI estandarrari jarraituta. Sarean kontsultatu daiteke.

#### Kubako *Diccionario Básico Escolar* edo XML teknologiaren erabilera hiztegigintzan (2001-2022) 
Santiago de Kubako Centro de Lingüística Aplicada-k (CLA, Ekialdeko Unibertsitatea) eta IXA taldeak lankidetzan egindako *Diccionario Básico Escolar* (DBE) delakoaren lau edizio (2005, 2008, 2009, 2013-2015) argitaratu dira Kuban, paperean eta digitalki. 

Hiztegiaren sortzaileak Eloína Miyares Bermúdez eta Vitelio Ruiz Hernández linguistak ziren. Urteetan zehar zabalkuntza handia izan du hiztegiak Kubako eskoletan. 

Xabier Artola IXAko beste taldekide batzuekin CLA zentrokoekin lankidetzan ari da 2001ez geroztik, eta bereziki DBEren garapenean egin du lan beraiekin. Hiztegia garai bateko RTF formatutik XMLratu egin zen lehenbizi, inprimatzeko helburua soilik zuen hiztegi batetik abiatu eta benetako datu-base lexikografiko bat eratu zuten. Horrela sortu ziren hiztegiaren lehen edizioa CDan (Kubako eskoletan doan banatu zena) zein on-line, bigarren edizioa (paperean, CDan zein on-line) eta 2010eko edizioak, Habanako ferian arrakasta handikoa suertatu zena, paperean 50.000 aleko tirada izan zuen eta on-line ere jarri zen. Hiztegian 10.557 sarrera zeuden, 19.374 adiera eta 811 irudi. 

Kubak "Carlos J. Finlay" Saria eman zion Xabier Artolari 2023an, Kubako zientzialari nazionalei eta atzerritarrei ematen zaien kondekoraziorik gorena, Artolak eta Ixa Taldeak Kubarekin izan duten 20 urteko lankidetza zientifiko emankorrarengatik, Santiagoko Hizkuntzalritza Aplikatuaren Zentroarekin bereziki. 2023. urtera arte guztira hiztegiaren 300.000tik gora ale salduta zeuden paperean, eta bertsio elektronikoan 1100 CD.
Fitxategi:Diccionario-basico-escolar 2010.jpg|Azala
Fitxategi:Eloína Millares CLA 3.png|Eloina Miyares eta Vitelio Ruiz kubatar hizkuntzalariak
Fitxategi:Kubako Diccionario-basico-escolar Adibidea.jpg|Adibidea, Interneteko bertsioan

#### Kitxuaren prozesamendu automatikoa (2012-2015) 
thumb|UNSAAC-Hinantin ikerketa taldeko Rosemary Jimenez eta José Lozano, Ixa Taldea bisitatzen Donostian
2012an Cusko hiriko UNSAAC unibertsitateko Hinantin ikerketa-taldea antolaketan parte hartu zuen Juan Cruz Tello 'Soccoo' irakaslearekin. Kitxuaren prozesamendu automatikoren lehen oinarri batzuk sortuko zituena. Lehen urrats horietan, 2011tik 2014ra bitarte adituak prestatu zituen lankidetzan Ixa taldearekin, 2012an Madrileko Kooperaziorako Ministerioko proiektu bat izan zuten, 2013an EHUrekin RUNASIMI proiektua. Aditu horietako batzuk ziren hauek:

* Hugo Quispe: kitxuaren datu-base lexikalaren lehen bertsioa eta corpusa kontsultatzeko  web-aplikazio bat sortu zuen.
* Richard Alexander Castro Mamani: zuzentzailea sortu eta hizketaren tratamendua landu zuen. Geroago Itzulpen automatikoan eta normalizazioan ere ikertu du.
* Rosemary Jimenez: kitxuaz idatzitako testuak dialektoaren arabera automatikoki sailkatzeko programa sortu zuen, 

#### Lexikoaren Behatokia Corpusa (2008tik) 
Komunikabideetako testuekin sortutako corpus monitore bat da, hizkuntzaren erabilera hurbiletik jarraitzeko helburua duena. Proiektua  2008. urtean jarri zuen abian Euskaltzaindiak, Andoni Sagarna euskaltzainaren zuzendaritzapean. Euskaltzaindia, Ixa Taldea, Elhuyar Fundazioa eta UZEI dira proiektuaren kideak. Urtean-urtean handituz joan da eta 2016. urtearen bukaeran 58 milioi testu-hitz zeuzkan corpusak, 2018an 65 milioi, eta 2021ean 98 milioi. XML lengoaian etiketatuta dago, eta TEI estandarrari jarraitzen dio. Corpusa kontsultatu daiteke sarean.

#### Euskara ingurune digitalean: egindakoa eta etorkizuneko erronkak (2018) 
thumb|Xabier Artola Zubillaga (Euskaltzaindiaren XVII.BIltzarra, Arantzazu, 2018)

Euskaltzaindiaren XVII. Biltzarrean Euskaltzaindiaren beraren eskariz “Euskara (batua) ingurune digitalean: bidean *ikasiXa* eta etorkizuneko erronkak” izenburuko hitzaldia eman zuen biltzarreko “Euskara batuaren etorkizuneko erronkak ingurune digitalean” izeneko saioan. Ponentzia horretan laburbildu zuen berak Ixa Taldean egindako lana eta motibatu zuen Euskaltzaindia ere eragile izan behar dela honetan guztian, duen erreferentzialtasuna administrazioen aurrean baliatuz, tramiteak eta proiektuak bizkortu daitezen.thumb|**Xabier Artola**  Euskaltzaindiaren XVII. Biltzarrean (2018)|270x270pxHizkuntzaren prozesamendu automatikoari buruz aritu zen aurkezpenean: hizkuntzaren tratamendua zer den, ikerkuntza eta formazioa zertan diren, arloan barruan Ixa Taldea zertan ari den (Ixa Taldean zein Euskal Herriko beste zenbait laborategi eta zentro teknologikotan) eta zertan ari diren hemengo erakundeak nahiz Europa eta Espainiakoak.

UEUko informatikako sailburua izan zen 1997tik 2000ra bitartean, Informatikari Euskaldunen Bilkurak antolatzen hasi zirenean.

Aitzindaria izan zen Informatikaria euskaraz lantzen eta parte hartu zuen informatikako lehenengo hiztegien sorkuntzan, esate baterako honetan:

* *Informatika hiztegia. Iñaki Alegria Loinaz, Xabier Arregi Iparragirre, Olatz Arregi Uriarte, Agustin Arruabarrena Frutos, Xabier Artola Zubillaga, Lore Azkarate Villar, Pili Lizaso Murua, Miel Loinaz Beristain, Montse Maritxalar Anglada, Txelo Ruiz Vazquez, Kepa Sarasola Gabiola, Elena Zubelzu. 1993, UZEI*

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 50 lan baino gehiago agertzen dira.

## Idazlea 
Literaturaren munduan, ipuingintza jorratu du batez ere. Zenbait sari irabazi ditu: *Jokin Zaitegi* itzulpengintzan; *Julene Azpeitia, Augustin Zubikarai* eta *Tene Mujika*, besteak beste, ipuingintzan; lehiaketa horietako batzuetan argitaratu izan dizkiote ipuinak, argitalpen kolektiboetan. 2010ean *Donostia Hiria* saria irabazi zuen, eta haren ondorioz argitaratu zioten lehen literatura liburua: *Deception Island* (Alberdania, 2010). 2011n, berriz, ipuin bilduma argitaratu zuen: *Argi-itzalen neurria* (Elkar, 2011). 

### Ipuinak edo ipuin bildumak 
* *Argi-itzalen neurria* 2011, Elkar
* *Deception Island* 2010, Alberdania, Donostia Hiria ipuin lehiaketa
* *Asif* 2006, Julene Azpeitia Saria (bigarren saria)
* *Bai, ni nauk* 2004, Gabriel Aresti Saria (accesita)
* *Tximeletaren irria* 2004, Tene Mujika Narrazio laburren lehiaketa (lehen saria)
* *Latitudea* 1998, Julene Azpeitia Saria (lehen saria)

### Itzulpenak 
* Heptamerona. XVII. mendean Margarita Nafarroako erreginak idatzi zuen bildumako lehen eguneko hamar istorioak Fito Rodriguezekin itzuli zituen eta Josu Zabaletak gainbegiratu. Bigarren eta laugarren eguneko 10 istorioak ere itzuli ditu Xabier Artolak, Itziar Diez de Ultzurrunen esku egon zen, kasu hauetan, gainbegiratzeko ardura; jendaurreko irakurraldi publikoak antolatu zituzten Iruñean, eta Orbaizetan.
Fitxategi:Heptamerona Amaiur 2022.png 03.jpg|Ines Castiella (Nafar Ateneoa)
Fitxategi:Heptamerona Amaiur 2022.png 05.jpg|Xabier Artola Zubillaga 
Fitxategi:Heptamerona Amaiur 2022.png|Goizeko taldea
Fitxategi:Amaiur Monolitoa irakurraldia 2022.png|Eguerdian gazteluan.
Fitxategi:Heptameron irakurketa - Amaiur 2022 (07).jpg|Arratsaldeko taldea
Fitxategi:MargaretNavarreHeptameron.jpg|link=|alt=
Fitxategi:Marguerite de Navarre - Project Gutenberg eText 17705.jpg|link=|alt=
[thumb|270x270px|[Samina ]]
* *Samina* (Marguerite Duras) 2014, Erein.
* *Arriskuen ebaluazio etikoa: jendearen ikusmoldea aintzat hartu beharra* (Joseph R. Herkert) 1997, Uztaro.
* *ADA lengoaia eta metodologia* (David A. Watt, Brian A. Wichmann, William Findlay) 1996, UPV/EHU.
* *Informazioaren iraultza* (Joel L. Swerdlow) 1996, Uztaro. AEDren Jokin Zaitegi IX. Itzulpen Laburren Sariketan 1. saria jaso zuen (ex aequo).

### Bidaia-bloga 
* *Blogoetak*: 2016ko bi solstizioen artean Amerikako iparraldetik hego muturreraino egindako bidaiaren gogoetak, kontakizunak, aipuak, argazkiren bat edo beste, denetarik pixka bat… 2022an liburu gisa argitaratu zuen (*Solstiziotik solstiziora, Ameriketan zehar*,&#x20;Booktegi).

## Argazkilaria 
15 urte zituen argazkizale bihurtu zenean. Denetariko gaiak lantzen ditu argazkitan, baina gustuko ditu kaleko argazkiak, paisaiak, erretratuak eta natura.

* [thumb|300x300px|[Dantza (filma)|Dantza filmaz Alkizan antolatutako solasaldi batean Elena Cajaraville, Koldobika Jauregi, Telmo Esnal, Iñaki Agirre, Juan Antonio Urbeltz eta **Xabier Artola**]]Dantza filmari buruz:
** "''Kameren aurrean dantzari: 'Dantza' filmeko argazki sorta bat*" argazki-erakusketa antolatu zuen 2018an. Berak filmaren grabazioan hartu zituen hainbat argazki erakutsi ziren Gipuzkoako Argazki Elkarteko aretoan (Donostia), Zarauzko Photomuseumen eta Euskal Herriko beste hainbat aretotan.
** *"Igartubeiti Dantzan"* (2019)

* [thumb|300x300px|[2011ko Korrika|Korrika Ibaetan (Xabier Artola, 2011)]]Bidaiak eta mundua
** *Solstiziotik solstiziora, Amerikan barrena* (2016) Geroago liburu gisa argitaratu zituen argazkiak: *Solstiziotik solstiziora, Ameriketan zehar (Booktegi, 2022*).
* 2013: Donostiako udalaren eskutik Ixa Taldearen aldeko adierazpen instituzionala.
* 2012: Ibilaldian omendua  UEUko Informatika sailean eta EHUko Donostiako Informatika Fakultatean teknologia berrietan euskara sartzeko egindako lanengatik. Guztira hauek izan ziren saridunak: beste hauekin batera: Lapurdiko Harluxetar lehengusu ingeniariak: Klaudio Harluxet eta René Harluxet; Aurki, Sustatu, Codesyntax: Luistxo Fernandez). UEUko Informatika saila: Olatz Arbelaitz; eta Xabier Artola tartean; EHUko Donostiako Informatika Fakultatea: Iñaki Alegria Kepa Sarasola, eta **Xabier Artola** tartean EHUko Aholab Taldea: Inma Hernaez; puntueus: Iratxe Esnaola; kaixo.com: Aitor Lopez de Aberasturi; Erentzun ikastola: Fultxo Crespo; Hacktibista, sare sozialak: Gorka Julio; Euskal Jakintza: Maite Goñi.
* 2010: Donostia Hiria, *Deception Island* narrazioarekin
* 2001: Oñatiko Hiria saria, *Bipagoeta*
*2002: Toribio Etxeberria saria, ELEKA INGENIARITZA LINGUISTIKOA, S.L. *spin-off* enpresa sortzeagatik.
* 2001: Manuel Laborde Werlinden saria, ELEKA INGENIARITZA LINGUISTIKOA, S.L. spin-off enpresa sortzeagatik.
* 2000: Ondarroako Augustin Zubikarai saria *Osaba Karlos*
* 1998: Zumaiako Julene Azpeitia Saria (lehen saria) *Latitudea*
* 1996: AEDren Jokin Zaitegi IX. Itzulpen Laburren Sariketan 1. saria jaso zuen (ex aequo), Joel L. Swerdlow idazlearen Informazioaren iraultza" artikuluaren itzulpenarekin Uztaro.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* *Artola Xabier - Euskara (batua) ingurune digitalean: bidean ikasiXa eta etorkizuneko erronkak (aurkezpenaren bideoa).* Euskaltzaindiaren XVII. Biltzarreko atal honetan: *"Euskara batua ingurune digitalean 2018-10-04."* (Euskaltzaindia - Youtube, 2018)
* Ixa taldea.
* HAP: Hizkuntzaren azterketa eta analisia master ofiziala.
* UPV/EHUko Informatika Fakultatea.
* Xabier Artola Zubillaga, Euskal Idazleen Elkartearen webgunean.
* *Deception Island* eta *Argi-itzalen neurria* liburuen kritikak, *Armiarma* webgunean.
* Gerra eta gu Oswaldo Guayasamín-en poema euskarara Xabier Artola Zubillagak itzulia. Oilategitik aldizkaria. Alkiza, 2024
* *artzubi argazkiak'' webgunea.
* Argazki erakusketa // Exposición de fotografías (X. Artola, 2017-11-10...) DIFusio@ Informatika Fakultateko blogean.
* Xabier Artola Zubillaga artikulua, Auñamendi entziklopedian.
* Lexikoaren Behatokia proiektuari buruzko informazioa eta kontsultagunea .