Young Plana

250px|thumb|Owen D. Young Berlinen 1924an
**Young Plana** 1929 eta 1930 bitartean ezarritako programa bat izan zen, 1919ko Versaillesko Itunaren bidez Alemaniari ezarritako gerra-ordainen arazoa konpontzeko. Young Planak 1924ko Dawes Plana ordezkatu zuen, gerra-ordain gisa urtero ordaintzeko zenbateko handiak finkatzen zituena. Weimarko Errepublikak ezingo zituela konpromiso horiek epe mugagabean bete argi geratu zenean, Gerra Handia irabazi zuten herrialdeek beste aukera batzuk bilatzea erabaki zuten.

## Plana egitea eta gauzatzea 
"Konponketen Batzorde Aliatuak" sorturiko batzordea, 1929ko lehen erdian bildu zen, eta urte hartako ekainaren 7an eman zuen lehen txostena. Batzordeak Owen D. Young, J. P. Morgan Jr. eta Thomas W. Lamont bankariak zituen ordezkari Estatu Batuen izenean; hauek egindako txostena Britainia Handiaren eragozpen handiekin jaso zen, eta negoziazio latzen ondoren, plana lantzen amaitu zen 1929ko abuztuaren 31n. Hagan herrialde garaileen konferentzia batek plana onartu zuen 1930eko urtarrilean.

Young Planaren arabera, gerra-ordainen guztizko zenbatekoa 26.350 milioi estatubatuar dolarrekoa zen, eta Alemaniak 58 urte eta erdiko epean ordainduko zituen; izan ere, Dawes Planan adostutakoa alde batera utzita, Planak ez zuen zorrak iraungo zuen epea hurbiltzen. Young Planaren helburua zenbat diru ordainduko zuen Alemaniak gerra-ordain gisa, eta zenbat denborarako zehaztea zen. Horretarako, Young Planak Alemaniako urteko ordainketa AEBetako 473 milioi dolarreko zatikitan banatu zuen. Kopuru horren herena baldintzarik gabe ordainduko litzateke, eta gainerako ordainketa 1988. urtera arte atzeratu liteke. Finantzaketa horretarako, Alemaniako gobernuak bere aurrekontu nazionala eta garraioen gaineko zerga erabili behar zituen.

Beste neurri batzuen artean, Young Planak "nazioarteko gordailu-banku" bat ezarri behar zela ezarri zuen, gerra-ordain horietatik sortutako nazioarteko diru-transferentziak maneiatzeko helburuarekin, eta hori 1930eko urtarrilean egin zen.

Young Planaren negoziaketetan eta onarpenean zehar, Wall Streeteko 1929ko kraka gertatu zen 1929ko urriaren 24an, ondorio larriak ekarri zituena. Lehenik eta behin, gertaera horren ondorioz, Estatu Batuetako bankuek beren funtsak kendu zituzten Europatik, eta, gero, Young Plana bideragarri egiten zuten kredituak baliogabetu zituzten (plan hori, Dawes Plana bezala, AEBek Alemaniari emandako banku-maileguetan oinarritzen zen). Inportazioen eta esportazioen mailak behera egin zuenez, munduko merkataritzak bi heren egin zuen behera 1933. urtearen inguruan, eta munduko herrialde guztiei eragin zien, modu batera edo bestera.

Depresio Handiaren ondorioz, Estatu Batuek 1930eko ekainaren 17an Hawley-Smoot zerga-legea onartu zuten, inportatutako produktuen muga-zergak handituz. Horrek kalte handia egin zien Estatu Batuekin salerosten zuten Europako herrialdeei; Alemanian, herrialde industrializatua baina munduko merkataritzaren oso mendekoa, langabezia % 33,7koa zen 1931n eta % 40koa 1932an.

## Plana gauzatzeko arazoak 
Egoera horretan, Herbert Hoover AEBetako presidenteak Young Planaren ordainketetarako urtebeteko luzamendua proposatu zuen jendaurrean, eta horretarako hamabost nazioren babesa lortu zuen 1931ko uztailean; hala ere, luzamendu horrek ez zuen lagundu Europa osora hedatuta zeuden arazo ekonomiko larriak geldiarazten, are gehiago Alemaniak berak banku-krisi larriari aurre egiten zionean. 1932ko Lausanako Konferentzian, azken ahalegin bat egin zen, eta Britainia Handiko, Frantziako, Italiako, Belgikako eta Japoniako ordezkariak akordio batera iritsi ziren. Ordurako argi zegoen 1930eko hamarkadako depresio ekonomikoak ezinezko egiten zuela Alemaniak erreparazioengatiko ordainketekin jarraitzea. Lausanan zeuden herrialdeek honako hau adostu zuten:
* Alemaniari berehalako ordainketak ez eskatzea.
* Zorpetzea % 90 murriztea eta Alemania zorra ordaintzeko bonuak jaulkitzen has zedin eskatzea; neurri horrek ia kitatu egin behar zuen zegoen zorra, eta Alemaniak ordaintzeke zituen obligazioak 32.300 milioi dolarretik 713 milioira murriztu.

Konferentzian informalki neurri horiek ez zirela indarrean sartuko, Estatu Batuetako gobernuak Lehen Mundu Gerrako gobernu garaileek Washingtonekin zituzten gerra-zorrak kitatutzat jotzea onartu ezean erabaki zuten. Estatu Batuek uko egin zioten ideia horri, Europako aliatu ohiek ordaindu behar zizkioten gerra-zorren eta Alemaniak bakarrik ordaindu behar zizkion gerra-ordainen artean loturarik ez zegoela esanez; horregatik, urteko luzamendu amaitu bezain laster, egoera Young Planaren arabera zegoen baldintzetara itzuli zen, baina sistema horrek erabat porrot egin zuen.

Young Plana banku estatubatuarrek gobernu alemaniarrari egindako maileguetan oinarritzen zen, zeinen bidez Alemaniako ekonomiak gerra-ordainak ordaintzeko beharrezko errentak sor zitzakeen. Banku estatubatuarrek atzerriko herrialdeei (besteak beste, Alemaniari) kreditu gehiago emateko moduan ez zeudela berretsi zutenean, Berlingo gobernuak ezin izango zituela gerra-zorrak ordaindu adierazi zuen. Bestalde, AEBetako kredituek Alemaniari nolabaiteko susperraldia ahalbidetu zioten, eta horrekin nazioarteko merkataritzan parte hartu ahal izan zuen berriro. Hori dela eta, Alemaniako merkataritza-loturak antzinako etsaiekin (Frantzia eta, batez ere, Britainia Handiarekin) oso errealista zen herrialde horiek Alemaniaren aurkako boikot komertzial edo ekonomikoren bat egitea gerra-zorrak kobratzeko.

1933an Alemanian Alderdi Naziak boterea eskuratu zuenean, Hitlerren erregimenak kanpo-zorra ofizialki baztertu zuen, eta Hitlerrek uko egin zion ordainketekin jarraitzeari; ondorioz, Weimarko Errepublikak jaulkitako bonuak bat-batean baliorik gabe geratu ziren, erosi zituzten banku eta inbertitzaile estatubatuarren kaltetan.

Bigarren Mundu Gerraren amaieraren ondoren, herrialde garaileek 1953ko konferentzia batean Alemaniak 1919tik aurrera indarrean zegoen zorra herrialdea bateratu ondoren bakarrik ordainduko zuela erabaki zuten. Hala ere, 1980an Alemaniako Errepublika Federalak zor nagusiaren zenbatekoa ordaindu zuen, eta 1995ean, birbateratzearen ondoren, gobernu germaniarrak interesen ordainketa hasiko zela iragarri zuen.

## Gerra-ordainak ordaintzearen aurkako alemaniar jarrera 
Young Planak Alemaniaren betebeharrak benetan murriztu zituen arren, planak herrialdeko talde politiko askoren oposizioa jaso zuen. Mugimendu kontserbadoreak eta eskuinekoak 1919tik gerra-ordainak ordaintzearen aurka agertu ziren, eta Young Planaren aurkako oposizioaren buru izan ziren. Alfred Hugenbergen gidaritzapean, talde eskuindar askok bat egin zuten koalizioan; haiekin bat egin zuen talde nagusietako bat Adolf Hitlerrek zuzendutako Alderdi Nazia izan zen, aurretik Alemaniako gainerako eskuindar alderdiek erradikala eta muturrekoa zelakoan baztertu zutena.

Koalizio horren helburua Askatasunaren Legea edo *Freiheitsgesetz* izeneko lege bat onartzea zen. Lege horren arabera, Alemaniak gerra-ordainak ordaintzen jarraitzeari uko egiten zion, eta edozein funtzionario alemanentzat delitutzat jotzen zuen gerra-ordainak ordaintzen laguntzea. Era berean, Versaillesko Itunean ezarritako alemaniar gerra-erruduntasuna eta alemaniar lurraldearen okupazioa arbuiatzea zekarren. Weimarko Errepublikako Konstituzioaren arabera, herrialdeko boto-emaileen % 10ek lege-proiektu bat eztabaidatzeko eskaera bat sinatzen bazuten, Reichstagek botatu behar zuen; Reichstagek proiektuari uko egiten bazion, orduan erreferendum nazionala egiten zen; boto-emaileen % 50ek proiektu hori babesten bazuten, hura lege bihurtzen zen.

1928ko urriaren 16an *Freiheitsgesetz* ofizialki proposatu zuten, eta naziak eta beste alderdi batzuk mobilizatu ziren proposamenarekin bat egiteko sinadurak biltzeko. Weimarko Errepublikako gobernuak proiektua errefusatu eta aldeko manifestazio publikoak erreprimitu zituen; hala ere, eskuineko koalizioak nahikoa sinatzaile lortu zituen Reichstagek urte horretan bertan bozka zezan. Reichstagek proiektua atzera bota zuen aldeko 318 aurkako 82 botorekin; abenduaren 22ko herri-galdeketan, ez zuten *Freiheitsgesetz* onartu, eta aldeko botoen % 13,8 baino ez zituen lortu.

Askatasunaren Legearen proiektuak porrot egin bazuen ere, hura hartzeko kanpainak publizitate handia izan zen Hitler eta Alderdi Nazirentzat, 1928ko hauteskundeetako porrotaren ondoren. Hitlerrek Hugenbergi lidergo politiko eskasa erakustea leporatu zion, baina buruzagi kontserbadore eta eskuindar asko eklipsatzen hasi ziren naziek erakarpen publikoari dagokionez.

Gerra-ordainak ofizialki arbuiatzea eta ordaintzeari erabat uko egitea Hitlerrek Alemanian dekretuz ezarri zituen neurriak izan ziren, 1933an boterea hartu eta gutxira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak