open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alausí kantonamendua

**Alausí kantonamendua** Ekuadorko Chimborazo probintziako kantonamendu bat da. Bere hiriburua Alausí da. Kantonamendua eskualde turistiko gisa sustatzen ari da, eta Ekuadorreko Turismo Ministerioak (MINTUR) *Pueblo Mágico* (herri magikoa) izendatu zuen 2019an. 

Alausi itsas mailatik 2.340 m-ko batez besteko altueran dago. Kantonamenduko maila baxuena itsas mailatik 1.225m-tan dago, Huigra parrokian, eta altuena 3. 340 m-tan Achupallasen.

Kantonamenduaren azalera osoa  da. Batez besteko tenperatura  da.

Alausí 97 km-ra dago kokatuta Riobambatik, Cerro Gampala mendiaren magalean dagoen haran txiki batean, Chanchán ibaia dagoen sakonunean.
Fitxategi:San_Pedro_statue,_Alausi.jpg|alt=San Pedro Statue| San Pedro estatua
Fitxategi:Train_station_of_Alausí_01.jpg|alt=Train Station of Alausi| Alausiko tren geltokia
Fitxategi:Train_station_of_Alausí_08.jpg|alt=Train in Alausi| Alausin trena
Fitxategi:Fire_engine,_Alausí.jpg|alt=Fire Engine in Alausi| Suhiltzaileen kamioia Alausin
Fitxategi:Alausí_-_Tren_Nariz_del_Diablo.jpg| Alausí - Tren Nariz del Diablo

## Erreferentziak 
* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec
* "Herritar Desfilea". *deitu_largalausi* . Artxibatua hemendik. jatorrizkoa 2018ko apirilaren 11a Kontsultatua 2018ko apirilaren 11n.
* Ekuadorreko Batzar Nazionala . "1812ko Quitoko Konstituzioa". Artxibatua hemendik. jatorrizkoa, 2015eko ekainaren 10a.
* SIISE 4.
* Ekuadorko Osasun Sektorearen Laguntza Programaren (PASSE) Oinarrizko Lerroaren Azterketa. 2002–2009. Ekuadorreko Gobernuak eta Europar Batasunak finantzatua.

## Kanpo estekak 
* Chimborazo probintziaren mapa
Alexandra Dubini

**Alexandra Marie H. Dubini**  (Aubagne) zientzialaria da etaenergia berriztagarrietan aditua. 2018an Espainiako Gurutze Gorriaren urrezko domina jaso zuen.

## Ibilbidea 
Alexandra Dubini Frantziako Aubagne herrian jaio zen, baina Kordobara joan zen bizitzera. 2019an, Europako Batzordeko bi aditu-taldetan hasi zen parte hartzen, energiarekin, klimarekin, ingurumenarekin, ekonomia zirkularrarekin eta baliabideen eraginkortasunarekin lotura zuten arloetan.

Dubinik 10 urte baino gehiagoz egin zuen lan Estatu Batuetako Energia Berriztagarrien Laborategi Nazionalean, Coloradon. Andaluziako Ezagutzaren Agentziaren *TalentHub* programan jarraitu zuen algetatik bioerregaiak —hidrogenoa barne— ekoizteari buruzko ikerketekin, eta 2015ean Kordobako Unibertsitateko Biokimika eta Biologia Molekularreko Saileko kide izatera pasatu zen. Gainera, Dubini NASArekin elkarlanean aritu da, espaziora algak bidaltzea lortu nahi duen proiektu batean.

### *HomewardBound* proiektua 
2018an, Dubini Homeward Bound: The Incredible Journey ekimenean parte hartzeko hautatu zuten Uxúa López, Alicia Pérez-Porro eta Ana Payo Payo zientzialariekin batera, eta STEM emakumeentzako lidergo- eta ahalduntze-programa horretan parte hartzen duten Espainiako lehenengo ikertzaileak izan ziren.

## Aintzatespenak 
* 2018an, Espainiako Gurutze Gorriaren urrezko domina jaso zuen, ingurumena hobetzeko egindako ekarpenengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alexandra Dubiniren webgunea   zen .
* Alexandra Dubiniren argitalpenak Google Akademikoan.
* Alexandra Dubiniren argitalpenak ResearchGaten.
Alicia Pérez-Porro

**Alicia Pérez-Porro** (Bartzelona, 1981) itsas belakien ikerketan espezializatutako kataluniar itsas biologoa da, ingurumen-ekintzailea eta feminista. 2018az geroztik, Ameriketako Estatu Batuetako Zientzialari Espainiarren Elkarteko (ECUSA) buru da, eta bertatik borrokatzen da esparru zientifikoan kristalezko sabaia apurtu eta emakumeak lidergo postuetara hel daitezen.

## Ibilbidea 
Biologian doktorea titulua lortu zuen Bartzelonako Unibertsitatean (UB), Pérez-Porrok ekologia eta itsas belakien genomikari buruzko tesia burutu zuen Blanesko Ikasketa Aurreratuen Zentroan eta Harvardeko Unibertsitatean. Horrez gain, biodibertsitateari buruzko masterra egin ere zuen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan (UAB). 2004an, beka bat jaso zuen Costa Ricako Unibertsitateko Itsas Zientzien eta Limnologiaren Ikerketarako Barne Zentroan ikasteko. Zentro horretan  ikerketa-gai nagusia: itsas belakiak izan ziren.

Perez-Porrok koral-arrezifeetako itsas belakietan klima-aldaketak dituen eraginak ikertzen ditu, eta aldaketa prozesuan dagoen ozeanora nola egokitzen diren aztertzen du. Horrez gain, itsasoan hondakin plastikoen presentziaren aurkako borrokan buru-belarri sartuta dago, eta 2018an hainbat dibulgazio artikulu argitaratu zituen El *Independiente* egunkari digitalean. New Yorkeko Baruch College-n Ingurumen Zientzietako irakasle laguntzaile gisa lan egiten du. Gainera, AEBetako Historia Naturalaren Museo Nazionaleko ikertzaile elkartua da, Smithsoniar Erakundeak Washington D.-n administratua. K.

2017an, Homeward Boundek antolatutako Antartidarako bigarren espedizioan parte hartzeko hautatu zuten, Espainiako beste hiru zientzialarirekin batera. Klima aldaketaren aurka borrokatzeko zientzia eta teknologia eremuko emakumeentzako lidergo eta ahalduntze programa horretan mila emakumek parte hartu zuten. 500 Women Scientist ekimenaren zuzendaritza taldearen barruan ere badago.

Pérez-Porro Kanpoan dauden Espainiako Ikertzaile eta Zientzialarien Elkarteen Sareko (RAICEX) presidentea da, eta, 2019ko martxoaz geroztik, Ameriketako Estatu Batuetako Espainiako Zientzialarien Elkarteko (ECUSA) presidentea ere bada.

## Aintzatespenak 
* 2018an, Homeward Bound-en parte hartzeagatik, beste hiru taldekideekin batera (Ana Payo Payo, Uxúa López eta Alexandra Dubini), Gurutze Gorriaren eta Espainiako Ilargi Erdi Gorriaren Urrezko Domina jaso zuen. 

* 2018an, Women inPower Fellow emakume liderrentzako beka lortu zuen. 

* 2019an, Aspen Ideas Festival Scholar jaialdirako hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rock Against Racism

***Rock Against Racism*** (euskaraz, "Arrazakeriaren Aurkako Rocka"; ingelesezko laburduraz, *RAR*) Red Saunders, Roger Huddle eta beste batzuek 1976ko neguan egindako kanpaina izan zen. Eric Claptonek egindako iruzkin eta keinu nabarmen arrazistei erantzunez sortu zen. Kanpainak David Bowieri ere erantzun bat ematen dio, "esaera faxistak" egotzi baitzizkioten, Mick Jagger Hitlerrekin alderatu zuenean, eta diktadorea "rock munduko lehen izarra" izendatu zuenean. Barkamena eskatu du geroztik, eta drogen ondorioei egotzi zizkien bere esanak. 

## Mugimenduaren historia 
thumb|*Rock Against Racism*, 1978
*RAR*, hasiera batean, 1970eko hamarkadaren hasieran arrazakeriaren gorakadaren aurkako kontzertu bakar baterako ideia gisa sortu zen. Huddleren arabera, "ideia bat besterik ez zen, 1976ko abuztura arte" Claptonek, mozkortuta, Enoch Powell ministro ohi kontserbadoreari  babesa publikoki eman zionean Birminghamgo kontzertu batean. Orduko hartan, Claptonek esan zuen Ingalaterra "jendez gainezka" geratu zela, eta jendetzari eskatu zion Powell bozkatzeko, Britainia Handia "kolonia beltza" bihur ez zedin. Geroago, Claptonek hitz horiek bere alkoholismoari egotzi zizkion. Horrek ez zuen eragotzi Powellen aldeko jarrera errepikatzea hamarkadetan zehar, eta bereziki hil ondoren, 2004an *Uncut* aldizkariari emandako elkarrizketa batean; bertan, Powell "eskandalagarriki adoretsu" (*outrageously brave*) gisa deskribatu zuen.

Huddle, Saunders eta Kartoon Klowns-eko bi kidek New Musical Espressera gutun bat idatziz erantzun zuten, Clapton-en baieztapenen aurka daudela adieraziz. Clapton “denetan gorrotagarriena da, bere lehen kanta arrakastatsua  Bob Marley reggaeko izarraren *I Shot the Sheriff*-en bertsio batekin lortu baitzuen”. Gutunaren amaieran jendeari laguntza eskatu zioten *Rock Against Racism* izeneko mugimendua osatzeko. Ehunka babes jaso zituztela esan zuten.

Kontzertu horretan, *The Clash* (*Rude Boy* filmean ikusten den bezala), *The Buzzcocks*, *Steel Pulse*, *X-Ray Spex*, *The Ruts*, *Sham 69*, *Generation X* eta *Tom Robinson Band* taldeek parte hartu zuten. 25.000 laguneko jendetza bertaratu zen gero Manchesterreko Northern Carnivalera, *The Buzzcocks*, *Graham Parker and the Rumour* eta *Misty in Roots* taldeek jotzen zuten kontzertu batera. 1979an, Londresko Acklam Hall aretoan kontzertu bat eman zuten *Crisis*, *The Vapors* eta *Beggar* taldeekin.

### Egun 
*RAR* eraberritu zen *Love Music Hate Racism* (euskaraz, "Musika maita, arrazakeriari nazka") izenaz, Londresko Astoria antzokian Mick Jones, *The Buzzcocks* eta *The Libertines*ekin egindako kontzertu baterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Informazioa, *Love Music Hate Racism*en web-orrian.
Bohemundo V.a Antiokiakoa

**Bohemundo V.a Antiokiakoa** (1199 – 1252ko urtarrilaren 17a) Antiokiako printzea eta Tripoliko kondea izan zen 1233tik hil zen arte.

Bohemundo IV.a Antiokiakoa eta Plaisance Gibeletekoaren semea izan zen. Bere aitak bezala, Ospitale Ordenari eta Ziliziako Armeniar Erresumari aurre egin zien eta Tenpluko Ordenarekin aliatu zen. Armeniarekiko bakea Luis IX.a Frantziakoaren bitartekaritzarekin bakarrik lortu zen hil baino lehentxeago.
thumb|Bohemundo V.ak Antiokia eta Tripolin gobernatu zuen eta Armeniari aurre egin zion.

1225ean Zipreko erregina alargun Alizia Xanpainakoarekin ezkondu zen. Ez zuten seme-alabarik izan eta ezkontza 1227an baliogabetu zuten. 1235ean Luziana Segnikoarekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten.

## Genealogia
Elliott (Iparraldeko Lurraldea)

**Elliott**, jingilieraz **Kulumindini**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan.

2021ean 287 biztanle zituen.
Gunbalanya (Iparraldeko Lurraldea)

**Gunbalanya**, **Kunbarlanja** edo **Oenpelli**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan.

2021ean 1.153 biztanle zituen. Australiako aborigen komunitatea da.
Haasts Bluff (Iparraldeko Lurraldea)

**Haasts Bluff** edo **Ikuntji**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan.

2006an 207 biztanle zituen.
Hart Range (Iparraldeko Lurraldea)

**Hart Range**, **Hart Range** edo '''Hart's Range''', Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan.

Alice Springs udalerritik errepidez 215 kilometro ipar-ekialdera dago.
Hermannsburg (Iparraldeko Lurraldea)

**Hermannsburg** edo **Ntaria**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan.

2021ean 551 biztanle zituen. Australiako aborigen komunitate bat da.
Imanpa (Iparraldeko Lurraldea)

**Imanpa**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan.

2021ean 124 biztanle zituen. Australiako aborigen komunitatea da.
Jabiru (Iparraldeko Lurraldea)

**Jabiru**, Australiako herri bat da, Iparraldeko Lurraldea estatuan.

2021ean 1.081 biztanle zituen.

1982an eraikia, herria Kakadu Parke Nazionalak osoki inguratzen du.
Kununurra (Mendebaldeko Australia)

**Kununurra**, Australiako udalerri bat da, Mendebaldeko Australia estatuan. 

2021ean 4.515 biztanle zituen.
Port Victoriako elizbarrutia

**Port Victoriako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren seychelletar elizbarruti bakarra da. 1852an ezarri zen Seychelleetako prefetura apostoliko gisa, 1880an bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 1892ko uztailaren 14an elizbarruti mailara, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Victorian dago. Egun apezpikua Landry Philippe Rasamison da.

## Ordinarioak 
### Seychelleetako prefektu apostolikoak 
* Jérémie de Paglietta (1853-1855)
* Léon des Avanchers (1855-1863)
* Symphorien Jean-Pierre-Ignace Galfione (1863-1880)

### Seychelleetako bikario apostolikoak 
* Symphorien Jean-Pierre-Ignace Galfione (1880-1881)
* Charles-Jacques Mouard (1882-1888)
* Edmond Alfred Dardel (1889-1890)
* Marc Hudrisier (1890-1892)

### Port Victoriako apezpikuak 
* Marc Hudrisier (1892-1910)
* Bernard Thomas Edward Clark (1910-1915)
* Georges-Jean-Damascène Lachavanne (1916-1920)
* Louis-Justin Gumy (1921-1934)
* Aloys Ernest Joye (1934-1936)
* Marcel Olivier Maradan (1937-1972)
* Félix Paul (1975-1994)
* Xavier-Marie Baronnet (1995-2002)
* Denis Wiehe (2002-2020)
* Alain Harel (2020-2026)
* Landry Philippe Rasamison (2026-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Ernest Louis Joye (1933-1934)
* Denis Wiehe (2001-2002)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barebacking (sexu ekintza)

thumb|Barebacking,
preserbatiborik gabe izandako sexu-harremanak, batez ere uzki-sexuan.

**Barebacking** edo **bareback** ingelesezko terminoak, oro har, preserbatiborik gabe mantentzen diren sexu-harremanei egiten die erreferentzia, batez ere uzki-sexuan. Gay-komunitatearen barruan sortu zen argot ingelesa da; terminoaren erabilera hedatu egin da eta kondoirik erabiltzen ez den edozein sexu-ekintza hartzen du barnean. Kontu hartu behar da sexu-mota hori praktikatua izan dela bai emakume-gizon, emakume-emakume, bai gizon-gizon harremanetan.

Barebackean dabiltzanek kitzikadura sentitzen dute sexua preserbatiborik edo kondoirik gabe praktikatzean.

Praktika hori sexu seguruaren aurkakoa da, eta, beraz, ez da gomendatzen noizbehinkako sexua egiten dutenentzat, ezezagunekin kontaktuan egoteagatik sexu-transmisiozko infekzioa izateko arrisku handia dagoelako.

## Etimologia 
Ingeles hitza zaldien mundutik dator, *barebacking* hitzak «aulkirik gabeko zaldian ibiltzea» esan nahi baitu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sexu seguru

## Kanpo estekak
John William Godward

**John William Godward** (1861eko abuztuaren 6a, Wimbledon, Londres - 1922ko abenduaren 13a, Fulham, Londres), Neoklasizismo amaierako ingeles margolaria izan zen. 

Sir Lawrence Alma-Tadema handikiaren babespean lan egin zuen. Gerora, bere artelanek arte modernoaren eragina izan zuten.

## Iruditegia

File:John William Godward - Far Away Thoughts.jpg|*Haratagoko Pentsamenduak*, 1892
File:Idle Moments by Godward.jpg|*Aisialdiak*, 1895
File:John William Godward - The Signal.jpg|*Seinalea*, 1899
File:Godward Idleness 1900.jpg|*Aisialditasuna*, 1900
File:Godward - The Jewel Casket.jpg|*Harribitxi Kutxa*, 1900
File:Youth and Time 1901.jpg|*Gaztetasuna eta Denbora*, 1901
File:Godward With Violets Wreathed and Robe of Saffron Hue 1902.jpg|*Bioletaz inguratuta eta azafrai koloreko jantziarekin*, 1902
File:When the heart is young, by John William Godward.jpg|*Bihotza gazte denean*, 1902
File:Godward Summer Flowers 1903.jpg|*Udako loreak*, 1903
File:Godward The Old Old Story 1903.jpg|*Istorio Zahar-Zaharra*, 1903
File:John William Godward - Reverie (In the Days of Sappho) - c 1904 -The Getty LA.jpg|*Saforen Garaian*, 1904
File:John William Godward - Dolce Far Niente (1904).jpg|*Goxoa Deus Eginez*, 1904
File:John William Godward - Sweet Dreams - c 1901.jpg|*Amets Goxoak*, 1904
File:Godward Flabellifera.jpg|*Flabellifera*, 1905
File:The quiet pet, by John William Godward.jpg|*Maskota lasaia*, 1906
File:Violets, sweet violets , by John William Godward.jpg|*Bioletak, bioleta goxoak*, 1908
File:Godward-A Classical Beauty.jpg|*Edertasun klasikoa*

File:Un bain pompeien.jpg|*Ponpeiar Bainua*, 1890
File:Godward A Priestess2 1893.jpg|*Emakume Apaiza 2* 1893
File:A Priestess by Godward.jpg|*Emakume Apaiza*, 1894
File:Godward-He Loves Me, He Loves Me Not-1896.jpg|*Maite Nau, Ez Nau Maite*, 1896
File:Godward - Venus Binding Her Hair.jpg|*Venus Bere Ilea Lotuz*, 1897
File:Godward - Idle Thoughts.jpg|*Alfer Pentsamenduak*, 1898
File:Godward-The Mirror-1899.jpg|*Ispilua*, 1899
File:Godward-Nerissa-1906.jpg|*Nerissa* (1906)
File:Godward-The Tambourine Girl-1906.jpg|*Danborrari Neska*, 1906
File:Godward-Drusilla-1906.jpg|*Drusila*, 1906
File:John William Godward - Athenais - 1908.jpg|*Atena*, 1908
File:Godward-An Offering to Venus-1912.jpg|*Venusi Eskeintza*, 1912
File:Godward-In the Tepidarium-1913.jpg|*Tepidariumean*, 1913
File:A fair reflection, by John William Godward.jpg|*Pentsamendu Zuzena*, 1915
File:Godward-Lesbia with her Sparrow-1916.jpg|*Lesbia Txantxangorriarekin*, 1916
File:At The Window by John William Godward.jpg|*Lehioan,* 1920

## Kanpo estekak
Ekuadorreko Herri Magikoak

***Programa Pueblos Mágicos*** ("Herri Magikoen Programa") Ekuadorreko Turismo Ministerioak (MINTUR) zuzendutako ekimena da. Programak Ekuadorreko ondare kulturalaren alderdiak ordezkatzen dituzten herri txiki eta ertainen sare batean turismoa sustatu nahi du, eta komunitate horietako garapen ekonomiko iraunkorra bultzatu. Mexikoko gobernuaren izen bereko programan oinarrituta dago. 

Sarea 2019an sortu zen lehen aldiz, 5 udalerrik osatutako lehen promozioarekin.  2021eko martxoaren 16an, 21 *Pueblos Mágicos* izendatu ziren, Ekuadorreko 24 probintzietatik 14tan banatuta. 

## Ekuadorreko egungo *Herri Magikoen* zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://servicios.turismo.gob.ec/pueblos-magicos
* https://www.turismo.gob.ec/?s=M%C3%A1gico
Patate

**Patate** Ekuadorreko hiri bat da, Tungurahua probintzian, Hego Amerikako ipar-mendebaldean, San Juan de Ambato eta Baños artean. Tungurahua sumendi aktiboaren magaletik gertu dago.

Patate Ekuadorreko Turismo Ministerioak (MINTUR) *Pueblo Mágico* (herri magikoa) izendatu zuen 2019an. Herrialdean bereizketa hau jaso zuen lehen herria izan zen. 
ezkerrera|thumb|180x180px| Tungurahua sumendia Patatetik ikusita

## Erreferentziak 
* www.inec.gob.ec
* Datu estatistikoen patata
* Patate kokapena Tungurahua probintziako GIS sisteman
* www.ame.gob.ec

## Kanpo estekak 
* Tungurahua probintziaren mapa
* http://www.tungurahua.gob.ec/main/(https://web.archive.org/web/20120622164340/http://gis.tungurahua.gob.ec/sigtungurahua/map_default.phtml)
El Polvoríngo jostorratza

**El Polvoríngo jostorratza** Karrantzako El Polvorín leizean aurkitu zuten.

Lehen jostorrratzak Aurignac aldikoak dira, eta gienrako Goi Paleolitoan hezurreko josteko jostorratzak ohikoak dira, bai Solutre aldian, bai Madeleine aldian.

Beste hezurrezko Goi Paleolitoko orratz aurkitu dira Euskal Herrian, hala nola Santa Katalina kobazuloa, Lekeition; Ermittian eta Urtiagan, baiak ala biak Deban, eta Errallan (Zestoan), besteak beste.

## Jostorratzaren asmakuntza 
thumb|Jostorratzaren begia
Jantzia egitearekin lotutako objektuen artean orratza dago, Paleolitoko tresna bakanetako da bere erabilera zehaztu dezakeguna. Egungo orratzekin duen antzekotasunari esker eta aztertu diren erabilera-aztarnekin, hari bat zulatzeko eta haria atxikitzeko funtzio bikoitza zuela ondoriozta dezakegu, eta horrek garai horretako tresnarik konplexuenetako bat bihurtzen du. Duela 22.000 urte inguruko Solutre Alditik ziurta dezakegu existitzen dela.

Hezurrean, bolian edo adarrean egin ziren. Lehen kasuan, orratza lortzeko, hezurra artekatze bidez zatitu behar zen, bi ildaska paralelo eginez, eta hori tresna litiko batekin egiten zen, hala nola gubilarekin. Era berean, forma egokia zuten eta perkusio bidezko hezur bat haustean lortzen ziren eskirlak aprobetxatu ahal izango zuten. Horrela lortutako hagaxkak zerratzearen eta urratzearen bidez erregularizatzen ziren. Amaitu baino lehen, goiko aldea zulatzen zen: presio edo arraildura bidez zirrikitu txiki bat irekitzen zen, "begia", silexezko zulatzaile edo buril batekin. Eragiketa horrek 20 minutu irauten zuela kalkulatu da. Azkenik, pieza osoa leuntzen zen.

Jostorratza, joskintza, Paleolitoko asmakizuna da, eta gaur egun ere erabiltzen dugu; Egungo tresna bera da eta helburu bererako: arropa, oinetakoak edo txanoak egiteko. Txikienak, bi milimetroko diametrokoak eta begia dutenak, soinekoak egiteko larruak ontzen zituzten leuntasunaz mintzo zaizkigu, eta harien fintasunaz, tendoizkoak beharbada.       

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Stordeur-Yedid,Danielle (1979)  Les aiguilles à chas au Paléolithique. *Gallia Préhistoire*,  1979 urtea, 13. gehigarria
* «Aiguille à chas». *Musée national de Préhistoire.*

## Kanpo estekak                              
* Naiz (2024 uzt 01) La «moda» empezó en el Paleolítico con la aguja con ojo, hace 40.000 años *Naiz*
San Gabriel (Ekuador)

**San Gabriel** Ekuadorko Carchi probintziako Montúfar kantonamenduan dagoen San Gabriel parrokiaren hiriburuaren izena da. Hiria eta parrokia Andeetan daude, 2.878 m-ko altitudean.

San Gabriel hiriak 12.575 biztanle zituen 2001ean eta 14.487 2010eko erroldan.  Parrokiak 19.230 biztanle zituen 2001ean eta 21.096 2010eko erroldan. 

San Gabriel Ekuadorreko Turismo Ministerioak (MINTUR) *Pueblo Mágico* (herri magikoa) izendatu zuen 2019an. Herrialdeko bost jatorrizko Pueblos Mágicos-etako bat da. 

## Klima 
## Pertsona aipagarriak 
* Olavo Yépez, (1937-2021), xake maisua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fatéma Hal

**Fatéma** **Hal** (Oujda, Maroko, 1952ko otsailaren 5a) marokoar sukaldaria da.

## Biografia 
1952an jaio zen, Oujdan, Maroko ekialdeko hirian. Amak hazi zuen. 18 urte zituela, 1970ean, jaioterria utzi zuen Frantziara emigratzeko, eta bere familiak aukeratutako lehengusu urrun batekin ezkondu zen. Parisko aldirietan kokatu ziren, Garges-lès-Gonesse, Val-d'Oise, HLM batean (etxebizitza soziala). Hiru seme-alaba izan zituen berehala, baina batxilergoko titulua atera eta ikasketei berrekitea erabaki zuen. Literatura arabiarreko ikasketak hasi zituen Vincennesko Unibertsitatean (Paris-VIII Unibertsitatea). Ondoren, Goi Mailako Ikasketen Eskola Praktikoan ikasketak luzatu zituen. Eskola hau Germaine Tillionen presentziagatik aukeratu zuen, baina Camille Lacoste-Dujardinek ordezkatu berri zuen. Emakumeen kausaren alde ere borrokatu zen, eta hainbat lan izan zituen: Kulturen Arteko Harremanak Garatzeko Agentziarentzat lan egin zuen; arabiera-frantsesa interprete gisa lan egin zuen ospitaleetan eta ama-haurren babeseko zentroetan; kultura-animazioa egiten; arabiera-eskolak ematen aldirietan, etab.
ezkerrera|thumb|Fatema Hal Nazioarteko Geografia Jaialdian, 2002an.
Yvette Roudyren taldeak begiz jo zuen, eta, hilabete batzuetan zehar (aldi baterako kontratu batekin), 1983an, Emakumeen Eskubideen Ministerioko aholkulari bihurtu zen.

Ondoren, 1984an, jatetxe bat irekitzea erabaki zuen Parisko 11. barrutian, 'Mansouria' (bere amaren izena), eta tontina-sistemari esker finantzatu zuen, aldez aurretik otorduak salduz. Bertan, Marokoko sukaldaritza fina eta tradizionala egiten zuen. Diotenez, François Mitterrand presidenteak magrebtar jatorriko uso-pastela preziatzen omen zuen bereziki. Leku hark, gainera, berak sortutako elkarte baten egoitza gisa balio izan zion, non desabantailan dauden emakume gazteak sukaldaritzan trebatzen zituen. Jatetxe hark "marokoar sukaldaritzaren enbaxadore" bihurtu zuen. Hogei bat liburu ere idatzi izan ditu, besteak beste, errezeta liburuak (baina ez bakarrik). Hitzaldiak ematen zituen, eta Marokoko telebistako programetan parte hartzen zuen. Horrez gain, 2010eko hamarkadan, Marrakexeko Palace Es Saadi-ko azken solairuan dagoen 'La Cour des Lions' jatetxe gastronomiko marokoarreko sukaldeak zuzentzen ditu.

## Argitalpen nagusiak (hautaketa) 
* 1995: *Les Saveurs et les gestes*, Stock
* 2000: *Le Livre du couscous*, Hachette pratique.
* 2018: *Le discours amoureux des épices*, Zellige éditions [eleberria]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atlantikoko ferra-karramarro

**Ferra-karramaro** (*Limulus polyphemus*) Limulidae familiako kelizeratu xiphosura espezie bat da. Izena gorabehera, espezie hori hurbilago dago armiarmetatik eta eskorpioietatik (araknidoak) karramarroetatik (krustazeoak) baino.

Kostaldeko eremuetan eta ibai-estuarioetan bizi da. Haren odol urdina oso preziatua da medikuntzarako: farmazia-industriak odola (hemolinfa) erabiltzen du medikamentuen toxikotasun-saiakuntzetan, eta, beraz, garrantzi handia du gizakiarentzat. Ferra-karramarroak 100 milioi urtez biziraun du, baina orain bere populazioak murrizten ari dira etengabe; besteak beste, gehiegi arrantzatzen delako eta aldaketa klimatikoaren ondorioz.

## Fosil biziduna 
Ferra-karramarroak Eurypteridaen ahaideak dira (itsas eskorpioiak), eta haien lehen fosilak aldi berean agertu ziren. Nahiko zaharrak dira, beraz. Ordoviziar garaian, orain 450 milioi urte, baziren Burgess Shale fosil aztarnategian. Haren gorputz-forma ez da asko aldatu ordutik, nahiz eta talde horretako fosilak urriak izan. 
Atlantikoko ferra-karramarroak ez du inolako erregistro fosilik, eta Limulus generoak 20 milioi urte baino ez ditu, ez 200 milioi.

"Fosil bizidunak" bezala ezagunak direnez, ferra-karramarroen erregistro ebolutiboa eta genetika interes handiz aztertu dira.

## Biologia 
Moluskuak, harrak eta beste ornogabe batzuk jaten ditu. Bere bizitzaren zati handi bat hondarretan lurperatuta igarotzen du, eta bertan harrapakinak harrapatzen ditu. Emeek 100.000 arrautza inguru erruten dituzte bizitzan zehar.

## Zabalkunde
Atlantikoko ferra-karramarro Mexikoko golkoan ikus ohi da, Ipar Atlantikoko kostaldean. Ferra-karramarroaren populazioa Yucatango penintsulatik Maine (AEB) estatuko kostaldearen iparralderaino hedatzen da; baina ohikoagoa da Atlantikoko Virginia eta New Jersey arteko eskualdean.

### Beste ferra-karramarroak 
Ferra-karramarro gisa beste hiru espezie ezagutzen dira:
* Ferra-karramarro japoniarra (*Tachypleus tridentatus*). Arriskuan dago bere habitat galtzen ari baita.
* *Tachypleus gigas* 
* *Carcinoscorpius rotundicauda*, azken biak Indian eta Indonesian zabalduak.

Lau espezieak nahiko antzekoak dira formari eta portaerari dagokienez

## Gastronomian 
Thailandiako sukaldaritzan jaten da, plater tipikoa izanik. Ez da bere haragia jaten. Bere nahasitako arrabak entsaladarekin erabiltzen dira soilik. Thailandiarrentzat menu fina da. Vietnamen ere erabilera handia du sukaldaritzan. Toki askotan bestetik gabe, Atlantikoan, beita gisa erabiltzen da olagarro]ak harrapatzeko.

## Iruditegia 

Horseshoe crabs at Charleston's aquarium, United States.ogg | Mugimenduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Bethlen

**Gabriel Bethlen** (; Marosillye, 1580ko azaroaren 15a – Gyulafehérvár, 1629ko azaroaren 15a) Transilvaniako printzea izan zen 1613tik hil zen arte eta Opoleko dukea 1622tik 1625era. Gainera, Hungariako errege hautatua izan zen 1620tik 1621era, baina ez zuen inoiz lurraldearen erabateko kontrola lortu.

Farkas Bethlen eta Fruscina Lazarren semea izan zen, eta Eztebe Bethlenen anaia zaharrena. Sigismundo Báthoryko gortean hazi zen, eta hamabost urterekin turkiarren aurka borrokatu zuen Valakian, baita Mihai Viteazuren aurka ere. 1604an Istvan Bocskairentzat Transilvaniako printze izendapena lortu zuen otomandarren onespenarekin.

1605ean Zsuzsanna Károlyirekin ezkondu zen eta 1607an Gabriel Báthoryren aholkulari bihurtu zen. Báthory Habsburgotarrengana hurbildu ondoren, Bethlen Turkiara joan zen 1611n, eta 1613an Transilvaniako printze izendatu zuten sultanaren onarpenarekin.

Printzerriaren independentzia indartu zuen Matias enperadorearekin hitzarmen bat sinatuz, baina Lipova hiria turkiarren esku utzi behar izan zuen 1616an. Koloszvár hiriburu garrantzitsu bihurtu zuen eta eskola protestanteak eta mertzenarioen armada sortu zituen.

Hungariako erresuma bateratu nahi izan zuen eta Hogeita Hamar Urteko Gerran Habsburgotarren aurkako kanpaina militarra hasi zuen. 1619an, protestante txekiarrekin aliatu zen, eta austriarren mende zeuden hungariar eskualdeak okupatu zituen, Vienaraino iritsiz.

Hungariarantz erretiratu behar izan ondoren, Besztercebányako Batzarrak Hungariako errege aukeratu zuen 1620ko abuztuaren 25ean. Txekiar protestanteen porrotaren ondoren, enperadorearekin bakea negoziatu behar izan zuen, eta 1622ko urtarrilaren 6an, Gabriel Bethlenek hungariar errege tituluari uko egin zion. Trukean, Opole eta Raciborzeko duke titulu inperiala eta iparraldeko zazpi probintzia hungariar lortu zituen.

Habsburgotarren aurkako bigarren kanpaina militar batean porrot egin zuen 1624an, eta Vienako bakean Silesiari uko egin zion. 1626an koalizio protestante handi bat bildu zuen Habsburgotarrei berriro erasotzeko eta Katalina Branderbugokoa protestantearekin ezkondu zen. Garaitua izan ondoren, Bratislavako bakea sinatu zuen.

## Genealogia 
## Iruditegia 

Bethlen Gábor fejedelemsége.png|Transilvaniako Printzerria Gabriel Bethlenen garaian.
Gabriel Bethlen.jpg|Gabriel Bethlen.
Bethlen seal.jpg|Sigilua
Transylvania 1616 10 Ducat gold coin of Prince Gabriel Bethlen.jpg|Transilvaniako dukat
Фасад Графського двору Бетлена.jpg|Gabriel-Bethelenen jauregia, Berehove
Budapest Heroes square Bethlen Gábor.jpg|Bethlenen estatua, Hősök tere, Budapest.
HUF 2000 1998 obverse.jpg|Bethlen, 2000 forinteko billetea (1998).
Bethlen Gábor királyi címere.png|Bethlenen armarria

## Kanpo estekak
Pepita Not

**Josepa Not**, **Pepita Not** izenez ezagunagoa, (Torregrossa, 1900 – Bartzelona, 1938ko ekainaren 4a) kataluniar militante anarkosindikalista izan zen.

## Ibilbidea 
Nekazari familia xume baten sortu zen, eta neskatoa zenean hil zitzaion ama. 11 urte besterik ez zituenean, aitaren aginduz, Bartzelonako Balmes kalean bizi zen alargun frantses baten familiako neskame eta sukaldari lanetan hasi zen.

Bere lagun Ramona Bernirekin batera Lanaren Konfederazio Nazionalean (CNT) afiliatu zen, eta propagandista aktiboa izan zen. 1918an, Ricardo Sanz Garcia militante anarkista ezaguna ezagutu zuen, eta bere kide bihurtu zen. 1922an eta 1923an, Los Solidarios ekintza libertarioko talde armatuko kide izan zen, eta postari lanak egin zituen Asturias, Euskal Herria, Aragoi eta Kataluniako militanteei gutunak, dirua eta armak eramanez.

Espainiako Bigarren Errepublikan, presoen aldeko taldeetan aritu zen Not, Rosario Dolcet Martí eta Llibertat Roddenas Rodriguez militante anarkosindikalistekin batera. 

1938ko ekainean hil zen, Violeta alabaz erditzean izandako konplikazioen ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosario Dolcet Martí

**Rosario Dolcet** (edo Dulcet) **Martí** (Villanueva i la Geltrú, 1881eko otsailaren 2a – Carcasona, Frantzia, 1968ko urriaren 27a) kataluniar militante anarkosindikalista izan zen, diktadura frankistak erbesteratua.

## Biografia 
Aita Jaume Dolcet errepublikar federala izan zuen. Eskolan Teresa Mañé Miravet (Federica Montsenyren ama) librepentsalaria izan zuen irakasle. 14 urterekin, Villanueva i la Geltrúko ehungintza-fabrika batean hasi zen lanean, eta Hiru Lurrun Moten Federazioan afiliatu zen. Elkarte hori 1869an sortu zen, eta 1913an CNTn sartu zen.

Obdoren Dolcet Sabadellera joan zen, Sabadelleko Langileen Federazioan militatu zuen, baina 1913ko ehuleen greban aktiboki parte hartu zuenez, asanbladak antolatu baitzituen, Frantziara joan behar izan zuen. Lehen Mundu Gerran, Frantziako Sète komunan bizi zela, propaganda antimilitarista egin zuen, eta urte batzuetan Montpellierrera ihes egin behar izan zuen. 1917an, Bartzelonan finkatu zen, eta bertan aktiboki parte hartu zuen CNTren kanpainan, elikagaiak merkatzearen alde eta herrialde gerragileetara egindako esportazioen espekulazioaren aurka, urte hartako greba orokor iraultzailearen barruan. Komertzioetan eraso egiten zuten emakumeen manifestazioetan parte hartu zuen, eta Errebaleko Zentro Errepublikanoan egindako mitin batean nabarmendu zen. Bertan bildutakoek alderdiak utzi eta langile erakundeetan sartzera bultzatu zituen, kapitalismoa eta Estatua suntsitzeko. Hoyoko Ehunaren Sindikatuan militatzen zuen arren, 1918an Tarragonako CNTko mitinetan parte hartu zuen.

1920ko hamarkadan zehar, CNTren ekitaldi ugaritan parte hartu zuen eta Severiano Martínez Anidoren errepresaliatuak hartu zituen bere etxean, eta horietako batekin, Marcelino Silvarekin, bat egin zuen. Primo de Riveraren diktaduran, birritan atxilotu zuten, matxinada eta propaganda banaketa bultzatzeagatik. Tarragonara ihes egin zuen, eta han Hermós Plaja i Salón eta Carme Tabicas Sans militanteek hartu zuten, eta harekin jarraitu zituen propaganda lanak.

Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatuta, Pepita Not edota Libertad Ròdenasekin parte hartu zuen Madrilgo Ateneoan, buruzagi anarkosindikalisten jazarpena salatu eta presoekiko elkartasuna antolatzeko hainbat hitzalditan. 1933an, CNTko Eskualdeko Osoko Bilkurako ordezkaria izan zen. 36ko Espainiako gerran lehen urteetan propaganda jirak egin zituen eta zenbait nekazari kolektibitaterekin kolaboratu zuen. Marcelino Silva kidea hil zuten 1937ko maiatzeko gertakarietan. Espainiako gerra amaitu zenean Frantzian erbesteratu zen. 1948ko urrian, Marseilletteko Federazio Lokaleko ordezkari gisa parte hartu zuen Espainiako Mugimendu Libertarioaren II. Kongresuan, Toulousen. Geroago Carcasonan jarri zen bizitzen eta CNTko Tokiko Federazioan militatu zuen hil zen arte. 

Frantziak erbesteratu espainiarrek jasandako tratamenduagatik protestan frantsesa ikasteari uko egin zion eta *Alejandra* emakumeentzako agerkari anarkistan artikuluak idatzi zituen.Auto batek jota hil zen Carcasonan, 1968ko urriaren 27an.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rumiñahui kantonamendua

**Rumiñahui** edo **Rumiñawi** (kitxuaz *rumi* harria, *ñawi* begia,  "harrizko begia") Ekuadorreko Pichincha probintziako kantonamendu bat da. Bere hiriburua Sangolquí da. Kantonamendua Quito kantonamenduaren hego-ekialdean dago eta Quitoko auzo bat osatzen du. 

Rumiñahui *Pueblo Mágico* izendatu zuen Ekuadorko Turismo Ministerioak (MINTUR) 2020an. Pichinchako bereizgarri hori jaso zuen lehen kantoia izan zen. 

## Parrokiak 
Kantonamendua parrokia hauek osatzen dute:

* Hiri-parrokiak: Sangolquí, Taboada
* Landa-parrokiak: Cotogchoa, Rumipamba

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guano (Ekuador)

**Guano** Ekuadorreko Chimborazo probintzian dagoen herri bat da. Guano kantoiaren egoitza da. Herria eskuz egindako larruzko produktuengatik eta alfonbra apainduengatik da ezaguna.

Mendi-paisaiez inguratuta eta gertuko El Altar sumendi aktiboak itzalpean, herriak hainbat erakargarri eta jarduera eskaintzen ditu. Tamaina txikikoa denez, erraz arakatu daiteke oinez. 

## Erreferentziak 
* www.inec.gov.ec
* www.ame.gov.ec

## Kanpo estekak 
* Chimborazo probintziaren mapa
Amos Kipruto

**Amos Kipruto** (1992ko irailaren 16an jaioa) Kenyako distantzia luzeko korrikalaria da. 2019ko Munduko Atletismo Txapelketan brontzezko domina irabazi zuen gizonezkoen maratoian. Kiprutok garaipena lortu zuen 2022ko Londresko Maratoian.

## Ibilbidea 
2016an, Erromako Maratoia irabazi zuen, eta gero urtebete geroago Seulgo Maratoia. 2018an, Kiprutok bi domina lortu zituen Munduko Maratoi Nagusietan, hirugarren postuan geratuz Tokion 2:06:33ko denborarekin eta bigarren Berlinen 2:06:23rekin. Brontzezko domina lortu zuen gizonezkoen maratoian 2019ko Munduko Atletismo Txapelketan, Dohan (Qatar), egindakoetan. Kiprutok Kenya ordezkatu zuen atzeratutako 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan.

2022ko martxoan, atzeratutako 2021eko Tokioko Maratoian bigarren postua lortu zuen, 2:03:13ko denbora pertsonalarekin, Eliud Kipchogeren atzetik, 2:02:40ko denbora egin zuena. Kiprutok bere ibilbideko garaipenik handiena lortu zuen, urrian egindako 2022ko Londresko Maratoia 2:04:39ko denborarekin irabazita.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Normando-suabiar gaztelua (Bari)

**Normando-suabiar gaztelua** (; bertoko ) Bariren ikurrietako bat da, hiriko Alde Zaharreko mugan dagoena.

## Deskribapena 
Greko-erromatar garaiko aurkikuntzei esker, adituek antzinaroan hirian gotorleku bat zegoela ondorioztatu dute. Bestalde, Horazioren Satiretan (I, 5, 96-97) eta Tazitoren Analetan (XVI, 2, 7-9) antzinako Bariumen leku gotortu bat zegoela aipatzen da, egungo gazteluaren zati batekin bat etor zitekeena, edo, ziurrenik, *kastron* bizantziarrarekin (katepanoren Gortea-San Nikolasen basilika).

Egungo Erdi Aroko gotorlekua 1132koa izango da ziurrenik. Eraikina, Roger II.a errege normandiarrak eraikia, 1156an suntsitu zuten baritarrek berek (Gilen Gaiztoa erregea, gurtza leku batzuk izan ezik, hiri osoa suntsitzera bultzatu zutenak) eta 1233an berreraiki zuten, Frederiko II.a enperadoreak berreraikitzea eta gotortzea agindu zuenean.

Anjoutarren garaian eraldaketa ugari jasan eta Fernando Aragoikoaren jabetzara pasa ondoren, Sforza duke-familiari dohaintzan eman zioten. Azken hauek *rocca*ren handitzea eta modernizazioa agindu zuten, handik gutxira alaba Bona Poloniako erreginaren eskuetara pasa zena, 1557an hemen hil zena. Ondoren, eraikuntza Napoliko erregeen jabetzakoa izan zen berriro, eta kartzela eta kuartel lanak egin zituen.

Gaur egun, antzinako lubakiak inguratzen du gaztelua, eta hiru aldetatik igarotzen da, iparraldetik izan ezik, antzina itsasoak bustia; lubakiaz gain, defentsa-harresia dago, aragoiar garaikoa, lantza formako angelu-gotorleku handiekin. Gaztelura hegoaldetik iristen da, hobiaren gaineko zubia zeharkatuz eta XVI. mendeko bastioien eta suabiar dorrearen arteko patioan sartuz. Arratsaldean ikus daiteke guztia, Antonio Vernole ingeniari baritarrak proiektatu eta 2008ko irailean inauguratu zuen argiztapen artistikoko instalazio berriari esker. Argiztapen berriari esker, gazteluaren bastioi-multzo bera bereiz daiteke.

## Galeria

File:Cortile interno del castello.jpg|Patioa
File:Bari, castello 03.jpg|Alde Zaharra
File:Bari seaside.jpg|Itsasertza
File:Bari-Citadel00.jpg
File:Castello di Bari.jpg
File:Bari 014.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cacagalia jaialdia

**Cacagalia jaialdia** 1990ko ekainaren 2an, Cacagalia jaialdia antolatu zuten Andoainen, herriaren 375. urteurrenaren (1615-1990) harira udalak antolatutako ekitaldiarekin kritikoa. 

Udalak Gabinete Caligari izeneko Espainiako taldea kontratatu zuen kontzertu handi bat egiteko asmoz. Herritarren parte hartze eza salatzeko, manifestazioa eta kazerolada egin zituzten herrian barrena eta arratsaldean hasita, herriko taldeek gaztetxean jo zuten, arrakasta handiz. Udalaren kontzertura, aldiz, espero baina jende gutxiago joan zen.

Gaztetxeko kontzertuan talde hauek aritu ziren: WE, BAP, LDB, Karkaxa, Finisterrae, Txorromorro...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Luisa Tejedor

**Maria Luisa Tejedor** *Los Solidarios ekintza zuzeneko* taldeko kataluniar anarkista izan zen.

## Biografia 
Jostun profesionala, anarkismoan militatu zuen eta 1920ko hamarkadatik Los Solidarios taldean jardun zuen. Maria Luisa ez zen taldeko emakume militante bakarra, Ramona Berni i Toldrà, Maria Rius eta Pepita Not ere tartean zirela, 1926ko abenduan atxilotu zuten. Madrilera bidali zuten, Mariano Pelaez Lopez, Saturnino Aransaez Aransaez, Aurelio Fernandez Sanchez eta Manuel Truchero anarkistekin erregearen aurkako Pont de Vallecaseko konplota antolatu izana leporatuta. 1928an baldintzapeko askatasuna lortu zuen eta *Nosotros* taldearekin kolaboratzen jarraitu zuen baina bost urte beranduago hiru urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Aurelio Fernandez Sanchez CNTko buruzagiaren kide gisa ezaguna izateagatk.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Artikulu honetatik hartua: () Maria Luisa Tejedor a la anarcopèdia, GNU lizentziapean argitaratua.
Kisumuko artxidiozesia

**Kisumuko artxidiozesia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar artxidiozesia da. 1925eko uztailaren 15ean ezarri zen Kavirondoko prefetura apostoliko gisa, 1932ko maiatzaren 27an Kisumuko bikariotza apostoliko egin zen, 1953ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara igo zen eta 1990eko maiatzaren 21ean artxidiozesi mailara. Artzapezpikuaren egoitza Kisumun dago. Egun artzapezpikua Maurice Muhatia Makumba da.

## Ordinarioak 
### Kavirondoko prefektu apostolikoa 
* Gorgonio Brandsma (1925-1932)

### Kisumuko bikario apostolikoak 
* Gorgonio Brandsma (1932-1935)
* Nicolas Stam (1936-1946)
* Frederick Hall (1948-1953)

### Kisumuko apezpikuak 
* Frederick Hall (1953-1963)
* Joannes de Reeper (1964-1976)
* Philip Sulumeti (1976-1978)
* Zacchaeus Okoth (1978-1990)

### Kisumuko artzapezpikuak 
* Zacchaeus Okoth (1990-2018)
* Philip Anyolo (2018-2021)
* Maurice Muhatia Makumba (2022-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Maurice Michael Otunga (1956-1960)
* Philip Sulumeti (1972-1976)
* Vicent Ouma Odundo (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bungomako elizbarrutia

**Bungomako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 1987ko apirilaren 27an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bungoman dago. Egun apezpikua Mark Kadima Wamukoya da.

## Ordinarioak 
* Longinus Atundo (1987-1996)
* Norman King’oo Wambua (1998-2018)
* Mark Kadima Wamukoya (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bariko katedrala

**San Sabino katedral-basilika** () Barin dagoen tenplu katolikoa da. Antzinatasun handiagokoa da, baina hiri bereko San Nikolas basilika bezain ospetsua ez dena. Katedrala Bari-Bitontoko Artzapezpikuaren egoitza da, aurretik Bariko artzapezpiku izandakoen egoitza izan zen bezala. San Sabino Canosako apezpikuari eskainita dago. Santu haren erlikiak IX. mendean eraman zituzten hara.

Basilika-katedrala, 2006-2021 bitartean, «Apuliako katedral erromanikoak» izeneko ondasun multzo baten zati izan zen aldi baterako, Italiak Gizateriaren ondare izendatu aurretik bere Zerrenda Indikatiboan jaso zuena. Hala ere, 2021ean zerrendatik erretiratu zuten.

## Deskribapena 
Gaur egungo eraikina XII. mendearen amaieraren eta XIII. mendearen amaieraren artean eraiki zuten, gehienak XII. mendeko azken hogeita hamar urteetan, eta Gilen Gaiztoak 1156an suntsitutako bizantziar katedral inperialaren aurrien lekuan. 

Gurutzaduraren eskuinean, nabearen azpian zabaltzen den jatorrizko zoladuraren arrastoak ikus daitezke oraindik.

Ekainaren 21ean, arratsaldez, arrosa-leihotik eguzkia sartzen da eta habearteko erdigunea argiztatzen du. Berriztapen baten ondoren 21. mendean berraurkitu da fenomeno hau, eta zeremonia egiten dute bertan urtero.

Absidearen ezkerraldean 12. mendeko freskoen arrastoak daude. Eraikinaren barruan harrizko monumentu bikainak daude, hala nola 13. mendeko ziborioa, 11. edo 12. mendeko katedra bat, bataiarria eta pazko-zutargi bat (azken hau modernoa, 21. mendekoa).

Azpian kripta dotore bat dago, non Bariko Hodegetria gurtzen den (hodegetria madonna baten irudikapen bat da), eta are beherago katedralaren aztarna zaharrenak bisitatu daitezke, zeinetan Timoteoren mosaikoa deritzotena ikus daitekeen, zoru zaharra mosaikoz egina, 6. mendekoa, eta inskripzioa duena esanez Timoteo delako batek eskaini ziola elizari.

## Iruditegia 

Fitxategi:+ 1170 bis 1178 wurde die Kathedrale von Bari gebaut. 07.jpg|Habeartetik absidea bistan, ziborioa ikusten delarik, eta ezkerrean freskoak.
Fitxategi:Bari - Cattedrale di San Sabino - 18.jpg|Barnealdeko bista, ezkerrean pazko-zutargia dago.
Fitxategi:Bari - Cattedrale di San Sabino - 23.jpg|Kripta: Hodegetriaren aldarea ikusten da zutabeen artean.
Fitxategi:Bari, duomo, interno, mosaici paleocristiani della prima chiesa bizantina 01.jpg|Timoteoren mosaikoa.
Fitxategi:Bari - Cattedrale di San Sabino - 2023-09-23 23-22-56 001.jpg|Ekainaren 21ean, arrosa-leihotik eguzkia sartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramona Berni

**Ramona Berni y Toldrá** (Mollerusa, 1887ko ekainaren 3a - Bartzelona, 1968ko apirilaren 22a) kataluniar militante anarkosindikalista izan zen.

## Ibilbidea 
Pla d´Urgeleko nekazari familia xume batean sortu zen . Isabel Toldrá Ginesta eta Ramón Berni Buriaren izan zituen guradoak, bi ahizpa zituen.

1910eko hamarkadan Bartzelonara joan zen ehule lan egitera eta Lanaren Konfederazio Nazionaleko (CNT) Fabril y Textil Sindikatuan afiliatu zen. Sindikatuko propagandista nagusietako bat izan zen Pepita Not lagunarekin batera. 1918an Ricardo Sanz Garcia ezagutu zuen, Pepitaren kide eta buruzagi sindikala izango zena. 1910eko hamarkadaren amaieran, Berni Blas Buyérekin ezkondu zen eta seme bat izan zuen. 1933an dibortziatu zen.

1923an, Pepita Not eta Ricardo Sanzekin batera, Sindikatu Libreko pistolarien aurkako defentsa gisa sortutako Los Solidarios taldean sartu zen. Buenaventura Durruti, Juan García Oliver, Francisco Ascaso, Eusebio Brau, Julia López Mainar, María Luisa Tejedor eta beste batzuek osatzen zuten taldea. Taldean, errekrutatze-, lotura- eta komunikazio-lanak egin zituen. Berni taldeko kide izateagatik inoiz espetxeratu ez bazuten ere, bai atxilotu zutela, Jaume Buyé y Berni semearekin batera, poliziak, 1924ko otsailaren 28an, Gregorio Suberbiela Los Solidarioseko buruzagia hil eta gero, eta beraz, agintari militarraren esku geratu zela aste batzuetan. Primo de Riveraren diktaduran, taldea libre jarraitzen zuten lau kiderengana murriztu zen, horien artean Berni, ekintza desberdinez arduratuz, Eibarren erositako armak Bartzelonara eramateaz adibidez. Manresako Kursaaleko mitin batean egin zuen bere azken agerraldi publikoa, 1938an. Gerra zibila amaitu zenean, erbesteratu egin zen, agian Frantzian, baina ez da inon ageri Frantziako kontzentrazio-esparruetatik igaro zenik.

Bernik bi alderditan kontzentratu zuen bere jarduera: sindikala eta langileen autogestioaren aldeko borrokan, eta ekintza eta bere aktibismoa langile klasearen bizi baldintzak hobetzeko bitarteko posible guztiak erabiliz.

Bartzelonan hil zen, 1968ko apirilaren 22an, Bartzelonako Erregistro Zibilaren heriotza-ziurtagirian agertzen denez. Iturri batzuen arabera, zalantzak daude jaiotza datari buruz eta baita heriotza datari buruz ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bari-Palese aireportua

**Bari-Palese "Karol Wojtyła" nazioarteko aireportua** ()  Bariko hiria zerbitzatzen duen nazioarteko aireportua da. Izen bereko auzotik gertu dagoenez, **Palese Macchieko aireportua** () izenez ere ezaguna da. 2017an 4.673.652 pertsonek erabili zuten.

2005-2006an, aireportu-instalazioak hobetu egin zituzten, bidaiarientzako terminal berri bat ireki baitzuten, ontziratzeko lau zubi, kontrol-dorre berri bat eta altuerako aparkaleku bat dituena.

## Historia 
Bariko aireportua aireportu militarra izan zen hasieran, Bariko kanpoaldean. 1960ko hamarkadan hegaldi zibilei ireki zitzaien eta Alitaliak Erroma, Catania, Palermo, Ancona eta Veneziara hegaldi zibil erregularrak egiteari ekin zion. Ibilbideak geroago ATIk egin zituen, Fokker F27 bat erabiliz. ATIk DC-9-30 berria martxan jarri zuenean, pista berri bat eraikitzea beharrezkoa bihurtu zen, eta gune militarra bidaiarien terminal gisa erabili zuten.

1981ean eraikuntza berri bat osatu zen, hasieran karga-terminal gisa funtzionatzeko pentsatu zena, baina azkenean bidaiarien terminal berria bihurtu zen. 1990ean, Munduko Futbol Txapelketa zela eta, pista handitu egin zen eta terminala hobetu egin zuten, 2000 arte berritu gabe.

Hala ere, trafikoaren hazkundeak aireportuko azpiegituren mugak erakutsi zituen, eta 2002an bidaiarientzako terminal berri bat eraikitzeko lehen urratsa eman zen. Une horretan bertan, hegaldi-azpiegiturak (aireontzien plataforma, pista, etab.) hobetu egin ziren. 2005ean, terminal berria amaituta zegoen eta bidaiarientzat ireki zen.

2005ean, kontrol-dorre berri bat eraikitzeko lanak hasi ziren, eta hurrengo urtera arte iraun zuten. 2006an pista zabaltzeari ekin zitzaion, eta 2007an terminala handitzeko planak onartu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eldoreteko elizbarrutia

**Eldoreteko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren kenyar elizbarrutia da. 1953ko ekainaren 29an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1959ko urriaren 13an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Eldoreten dago.

## Ordinarioak 
### Eldoreteko prefektu apostolikoa 
* Joseph Brendan Houlihan (1954-1959)

### Eldoreteko apezpikuak 
* Joseph Brendan Houlihan (1959-1970)
* John Joseph Njenga (1970-1988)
* Cornelius Korir (1990-2017)
* Dominic Kimengich (2019-2026)
** Aulki hutsa (2026-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Emile Njeru (1969-1970)
* John Kiplimo Lelei (2024-2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yago Agirre

**Yago Agirre Subijana** (Donostia, Gipuzkoa, ) txirrindulari profesionala da.

Donosti Berri txirrindulari eskolan hazia, bi urte eman zituen Alemaniako Saris Rouvy Sauerland talde kontinentalean, tarte horretan txirrindularitza eta Matematika ikasketak uztartuz.

Espainiako errepideko txapelketa bitan irabazi du, 2022an junior mailan eta 2025ean 23 urtez azpikoan.

## Palmaresa 
**2021** (junior)
* Robert Innova Saria
* 6. Iruñeko Itzulian
* 7. Gipuzkoa Klasikan
**2022** (junior)
* 20px Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketa (junior) 
* Deikazteluko Udala Saria
* Eibarko Udaberri Saria
* 4. Bizkaiko Itzulian eta etapa bat
* 5. Gipuzkoako Itzulian
**2025**
* 20px Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketa (23 urtez azpikoan)
* 4. Madrilgo Erkidegoko Itzulian eta etapa bat
* 9. Circuito Montañésean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
* 
* «Yago Agirre», *Firstcycling*
Ekoneta

**Ekoneta** Gipuzkoako erdialdeko mendi bat da, Murumendiko mendilerroan  kokatua, Beasaingo udalerriaren lursailetan, Goierri eskualdean. 722 metroko garaiera du. Murumenditik ipar-mendebaldera eta Pagorriagako Gaina tontorretik hegoaldera kokatua dago.

Hego-mendebaldeko hegaletik Erroitz erreka igarotzen da, eta iparraldeko hegaletik, berriz, Agorta erreka Egurrola ibaiarekin elkartzen da  bere urak Ibai-Eder urtegira isuri aurretik.

## Abiapuntuak 
* Pagorriaga baserritik, mendiaren  hegoaldeko hegaletik.

## Ikus, gainera 
* Murumendiko mendilerroa

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak