open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jezero (kraterra)

**Jezero** Marten dagoen krater bat da Syrtis Major laukian dagoena. Kraterraren diametroa 49,0 km ingurukoa da. Behin urez beteta zegola uste da, kraterraren barruan buztinez betetako delta bat dago. Haraneko sareak Marten eratzen zirenean kraterrean aintzira zegola uste da. Delta bat izateaz gain, kraterrak puntuzko barrak eta alderantzizko kanalak erakusten ditu. Deltaren eta kanalen azterketa batetik abiatuta, ondorioztatu zen kraterraren barruko lakua, ziur aski, azaleko isurketa jarraitua zegoen garai batean eratu zela.

2007an, aintzira zaharra aurkitu ondoren, Bosnia eta Herzegovinako Jezero herriaren omenez berrizendatu zen kraterra, herrialdeko hainbat hiri eponimotako bat. Zenbait hizkuntza eslaviarretan (bosniera, kroaziera, txekiera, montenegroera, serbiera, eslovakiera eta esloveniera barne), *jezero* hitzak "aintzira" esan nahi du.

2018ko azaroan, Jezero NASAk Mars 2020 misioaren Perseverance rover iblilgailuak lur hartzeko leku gisa hautatu zuela iragarri zen. 2020ko azaroan, arroka-erorketaren ebidentzia aurkitu zen roverrak esploratzeko asmoa duen delta-deposituen hegaletan, Jezero beraren horman, bai eta Jezeroren hondoan dagoen krater txiki baten paretan ere (2 kilometroko diametrokoa).

EHUko ikerlari talde batek kraterraren mapeatze prozesuan parte hartu zuen eta aztertutako hiru koadranteei *Urbasa-Andia*, *Urdaibai* eta *Volcano of the Basque Coast* izena jarri zieten.

## Irudi galeria 

Fitxategi:PIA24172-AncientJezeroCrater-Illustration.jpg|Irudikapen artistikoa, kraterra urarekin.
Fitxategi:PIA22907-Mars-LakeJezero-ArtistConcept-20181213.jpg|Lakua beteta, eta deltaren xehetasuna
Fitxategi:PIA23976-Mars-JezeroCraterMap-20200715.jpg|Kraterraren geologia
Fitxategi:New topographic map of Jezero Crater – Mars 2020’s future home ESA22241064.jpeg|Mapa topografikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Relax-GAM

**Relax-GAM** (UCI kodea: **REG**) txirrindularitza talde profesionala izan zen. Taldea, 1993. urtean egin zuten eta 2007. urtean desagertu zen. Zuzendaria Maximino Perez izan zen eta txirrindulari euskaldun batzuk izan ziren taldean: Iñaki Barrenetxea eta Joxemi Elizburu. Ekainean, Kataluniako Voltako helmuga batean, Manuel Sanroma taldekidea erori egin zen eta hil egin zen. Taldeak minutu bateko isilunea egin zuen, eta geroago, bere homenean, Manuel Sanroma Memoriala lasterketa antolatu zen.

## Taldeak 
Txirrindulari guztiak honako hauek izan ziren:

### 1999 
Iñaki Barrenetxea

Matias Cagigas

Joxemi Elizburu

Stefano Verziagi

Saul Morales

Manuel Sanroma

Juan Carlos Vicario

Isaac Villanueva

Nacor Burgos

Eleuterio Anguita

Andres Bermejo

Pedro Diaz Lobato

German Nieto

Pablo Fernandez

Cesar Garcia

Pedro Jimenez

Cesar Perez

## Palmaresa 
### 1997 
* Mehatze Haranetako Itzulia eta etapa bat.
* Jornal de Noticias Itzuliko etapa bat.

### 1998 
* Alentejo Itzuliko etapa bat.

### 1999 
* Alentejo Itzuliko lau etapa.
* Valentziako Itzuliko etapa bat.
* Asturiasko Itzuliko bi etapa.
* Manuel Galera Memoriala.
* Argentinako Itzuliko etapa bat.

### 2001 
* Kataluniako Voltako etapa bat.

### 2004 
* Aragoiko Itzuliko etapa bat.
* Portugalgo Itzuliko etapa bat.

### 2006 
* Alentejo Itzuliko
* Alcobendasko Klasikako etapa bat.

### 2007 
* Euskal Herriko Itzuliako etapa bat.
* Kataluniako Voltako etapa bat.
* San Luis Tourreko etapa bat.
* Hegoaldeko Tourra eta etapa bat.
* Asturiasko Itzuliko etapa bat.
* Madrilgo Itzuliko bi etapa.
* Chihuahua Itzulia eta etapa bat.

## Kanpo estekak
Animal Diversity Web

**Animal Diversity Web** edo **ADW** Ameriketako Estatu Batuetako Michigango Unibertsitatearen Zoologia Museoaren webgunea da.

## Historia 
Webgunea Michigango Unibertsitatearen biologia irakaslea zen Philip Myersek sortu zuen, 1995an.

## Ezaugarriak 
Animal Diversity Web (ADW) lineako datu-basea da. Milaka animalia espezieren historia naturala, sailkapena, espezieen ezaugarriak, kontserbazio biologia eta banaketa informazioa biltzen dituen lineako datu basea da. Webguneak milaka argazki, ehunka soinu-klip eta museo birtuala biltzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Animal Diversity Web ofiziala.
* :Michigango Unibertsitatearen Zoologiaren Museoaren webgunea.
Simone Bhorgheresi

**Simone Bhorgheresi** (Greve in Chianti, 1968ko abuztuaren 1a), italiar txirrindulari ohia da, profesionala 1992tik 2002ra.

Marco Pantanirentzat lan egin zuen askotan, baina berak ere garaipenak lortu zituen. Gurean, 1998ko  Urkiola Igoera irabazi zuen. 

Erretiratu ostean, Ceramica Flaminia taldeko kirol zuzendaria bilakatu zen.

## Taldeak 
* Amore Vita (1992-1995).
* Mapei (1996).
* Mercatone Uno (1997-2002).

## Palmaresa 
**1994**
* 4. Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusian
**1995**
* Aragoiko Itzuliko etapa bat
* 6. Reggio Calabriako Giroan
* 8. Tirreno-Adriatikoan
**1996**
* 4. Friuliko Giroan
**1997**
* 3. Pantalica Sarian
* 5. Urkiolako Igoeran
**1998**
* Urkiola Igoera
**1999**
* Apeninoetako Giroa
**2000**
* 20px Trentinoko Giroa eta etapa bat.
**2001**
* 4. Toscanako Giroan

## Kanpo estekak 
*
Karl Lachmann

**Karl Konrad Friedrich Wilhelm Lachmann** (1793ko martxoaren 4a - 1851ko martxoaren 13a) filologo alemaniarra eta grekolatindar, bibliko eta germaniar testu klasikoen editorea izan zen.

Filologo honen izena aipatu egiten da testu kritikako eskuliburuetan, testu zaharren edizioaren metodologiari egindako ekarpenengatik.

## Metodologia 
Karl Lachmannek testu zaharren edizio egokiak egiteko metodologian hobekuntza batzuk proposatu zituen, eta oraindik ere gogoan hartzen dira.

Lachmannen metodoaren arabera, *recensio*ak eraman behar du *archetypus* edo arketipo deitutakora, gehienetan transliterazio garaian kokatua dagoena, eta eskuizkribuen erkaketak jatorrizko irakurketa sinesgarririk ez badu, orduan bakarrik beharrezkoa da *emendatioa*. Lachmannen irizpide askoz mugatuagoa eta zientifikoagoa zen aurretik egon ziren humanista italiarrena baino, haiek behin eta berriro erabiltzen zuten *emendatio ope ingenii*, *emendatio* beren judizioaren arabera egiten zuten eta *emendatio* horren erabilera oso zabala egiten zuten .

Lachmannen metodoa, oso modu eskematikoan: testu zahar baten (**X testua**; *archetypus*) hiru ale zahar bakarrik aurkituz gero: **A alea**, **B alea** eta **C alea**; baldin B alea eta C alea berdin-berdinak direla ikusten bada (B=C), ezagutzen diren hiru aleak erabiliko dira X testua "berreraikitzeko". Hiru ale horiek, baina, balio desberdina izango dute berreraikitze lanetan: A aleak, berreraiketa egiterakoan, % 50 balioko du; eta beste bi aleek % 25 bakoitzak.

:Demagun B aleari 7. orrialdea falta zaiola, A aleari 11. orrialdea eta C aleari 14. orrialdea. Falta diren orrialde horiek berreraikitzerakoan: 7. orrialdea (A %50 eta C %50); 11. orrialdea (B %50 eta C %50, baina B=C); 14. orrialdea (A %50 eta B %50).

Filologoen betiko ahalegina izaten da aleen arteko desberdintasunak oso ondo aztertzea eta erroreak, erratak, kopiatzaileek txarto egindako zuzenketak, etab. identifikatzea. Edizio kritikoetan X alearen jatorrizko forma ematen saiatzen dira filologoak eta egungo irakurleentzat jakingarri izan daitezkeen oharrak gehitu ohi dira.

Lachmannek metodo hau garatu zuen poeta latinoen edizioak prestatzerakoan, eta metodoa hobetu zuen Bibliako Itun Berriko eskuizkribuen azterketan, 1831n bere edizioan. Edizio horretan *textus receptus* delakoa sinesgarritasunik gabe utzi zuen. Lachmannen *Iliadari buruzko ekarpenak* (1837-1843) liburuak eragin handia izan zuen Homerori buruzko ikerketetan, nahiz eta bere garaian Lachmannek ateratako ondorioak gaur egun zaharkituta geratu diren.

## Bibliografia 
*  Blecua, Alberto (1990). *Manual de crítica textual*. Castalia. .

## Ikus, gainera 
* Edizio kritiko.

## Kanpo estekak
Dentina

**Dentina** edo **boli**a hortzeria osatzen duen tarteko ehun bat da, esmaltea baino bigunagoa. Gorputzeko bigarren ehun gogorrena da, eta hortz-organoaren bolumen handiena osatzen du. Zati koronarioan esmaltezko geruza batek estaltzen du, eta sustrai-eskualdea masailezurrari errotua da. Horixka da, eta elastikotasun maila altuak gaineko esmaltea babesten du hausturen aurka. Hortz-mamiarekin lotura estua du, zelula espezializatuek, dentinoblastoek, egiten baitute. Osagai zitoplasmikoez gain, dentina kaltzifikatutako kolageno matrize batez osatua da, batez ere I motako kolagenoz eta dsp eta dpp proteinez (% 5-8 eta % 50, hurrenez hurren). Hortz-hodiek zeharkatzen dute sustraietatik esmalteraino. Hortz-organoak eratzeko prozesuari dentinogenesi deritzo.

Horia da, opakoa. Elastikotasuna egitura organikoaren eta barnean duen ur kopuruaren araberakoa da. Haren gutxi gorabeherako osaera honakoa da: materia inorganikoa, % 70;, materia organikoa, % 12, eta ura, % 18. Materia inorganikoa hidroxilapatita kristalez osatua da batez ere, eta organikoa, kolageno zuntzez.

## Ikus, gainera 
* Hortza
* Bolia

## Kanpo estekak
Ari Aster

**Ari Aster** (New York, 1986ko uztailaren 15a) estatubatuar zinema zuzendari eta gidoilaria da. Ezaguna da batez ere *Hérédité* (2018) eta *Midsommar*  (2019) beldurrezko filmak zuzendu eta idazteagatik eta ''* (2011) film laburragatik .

## Bizitza 
Ari Aster 1986ko uztailaren 15ean jaio zen New Yorken. Aita musikari eta ama poeta ziren. Fedez judua da , eta bere haurtzaroa New York, Ingalaterrako Chester hiria eta Mexiko Berriaren artean eman zuen.

Nerabea zela, bideoklubetik alokatutako beldurrezko filmekin obsesionatu zen eta gidoiak idazten hasi zen. Arte Ederretako Masterra ezkuratu zuen Amerikako Zinema Institutuan .

## Filmografia 
### Filmak 
* 2018 : *Herentzia*
* 2019 : *Midsommar*

;Laster

* 2021 : *Beau is Afraid*

### Film laburrak 
* 2011 : *TDF Really Works''
* 2011 : '**
* 2011 : **'
* 2013 : '**
* 2014 : **' 
* 2014 : ''* 
* 2016 : *C'est la vie'' 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marc Isambard Brunel

**Marc Isambard Brunel,** FRS (1769ko apirilaren 25a - 1849ko abenduaren 12a) Erresuma Batuan finkatu zen Frantzian jaiotako ingeniaria. Bere aldetik, Isambard izena nahiago zuen, baina, oro har, Marc izenarekin ezagutzen zen, Isambard Kingdom Brunel bere seme ospetsuarekin nahastea ekiditeko. Arrakastarik ezagunena Tamesis tunelaren eraikuntza izan zen.

## Biomimetika edo zizare barrenaria ingeniaritzako inspirazio iturri gisa 
XIX. mendearen hasieran, Marc Brunelek zizare barrenariaren portaeran eta anatomian inspiratu zen tuneletako teknologia hobetzeko. Zizare barrenariaren kuskuek, aldi berean, egurrean tunel bat zulatzeko eta materialaren mugimenduek zanpatua izatetik babesteko aukera ematen zioten moduari buruzko bere behaketetan oinarrituta, Brunelek tuneletarako altzairuzko marko modular bat diseinatu zuen, langileei, oso ezegonkorra zen Tamesis ibaiaren ohantzean zehar arrakastaz industeko aukera ematen ziena. Asmakizunarekin ibai nabigagarri baten azpian eraikitako lehen tunel luzea lortu zuen.

## Kanpo estekak
Tyler Armstrong

**Tyler Armstrong** (Yorba Linda, 2004ko urtarrilaren 22a) mendizale estatubatuarra da, 9 urte zituela Aconcagua igo zuen pertsonarik gazteena izan zen.

## Kanpo estekak
Vince Anderson

**Vince Anderson** (Ridgway, Colorado, ?) idazle, mendiko gidarien enpresa bateko zuzendari eta mendizale profesional bat da. Berak eta Steve Housek Urrezko Pioleta irabazi zuten 2006an Rupalen aurpegiko erdiko zutabea (4100m, M5 x, 5.9, WI4) estilo alpinoan lehen aldiz igotzeagatik, 2005eko irailaren 1etik 8ra bitartean Nanga Parbaten, Pakistan iparraldean.

## Igoera aipagarriak 
* 2003 *Carte Blanche*, Doverreko itsaslabar zuriak, Erresuma Batua, Yann Bonneville, Manu Ibarra eta Jerome Blanc-Grasekin. 
* 2005 *Rupal aurpegiko* zutabe zentrala, (4100m, M5 X, 5.9, WI4), irailaren 1etik 8ra, Pakistan iparraldeko Nanga Parbaten, Steve Houserekin
* 2007 K7 West (6858m), Charakusa harana, Karakorum, Pakistan gailurra FA Steve House eta Marko Prezelj-ekin .
* 2008 House-Anderson (WI5 + M8 R / X, 1000m), North Face, Alberta mendia (3619m), Rockies kanadiarrak, Alberta, Kanada. Steve Houserekin egindako ibilbidearen FA, 2008ko martxoaren 26tik 28ra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gyula Andrássy

**Gyula Andrássy von Czíkszentkirály und Krasznahorka Kondea** (Oláhpatak, Hungariako Erresuma, Austriar Inperioa, 1823ko martxoaren 3a - Volosca, Austria-Hungariako Inperioa, 1890eko otsailaren 18a) hungariar estatu-gizona izan zen.

Hungariako lehen ministroa izan zen 1867tik 1871ra eta Austria-Hungariako Kanpo Harremanetako ministroa 1871tik 1879ra. 1848an aukeratu zuten Hungariako Parlamentuko kide eta urte horretan Hungariako taldean parte hartu zuen kroaziarren aurkako gerran. 1848ko Hungariako Iraultzaren porrotaren ondoren, Londresen eta Parisen erbesteratu zen.

1858an erbestetik itzuli zen. Austria-Hungaria sortu zuen 1867ko konpromisoaren idazketan parte hartu zuen. 1867an Frantzisko Josef enperadoreak Hungariako lehen ministro izendatu zuen. Ideia kontserbadoreko politikaria izan zen eta Inperioa Hego-ekialdeko Europara hedatzea defendatu zuen, ahal izanez gero britainiarren eta alemaniarren laguntzarekin. Errusia jo zuen aurkari nagusitzat eta ez zen fidatu eslaviar mugimendu nazionalistekin. 1871tik aurrera, Inperioko Atzerri ministroa izan zen, eta 1879an dimisioa eman behar izan zuen, Bosniaren anexioak eragindako kritiken ondoren.

## Kanpo estekak
Antoine-François Desrues

**Antoine-François Desrues** (Chartres, 1744-Paris, 1777ko maiatzaren 6a) Frantziako hiltzaile eta pozoitzaile ospetsua izan zen. Bere kasuak polemika handiak eragin zituen.

## Biografia 
Chartresen jaio zen, guraso xumeen familia baten altzoan. Parisera joan zen zortearen bila, eta han hasi zuen dendari gisa lanean. Bere pietate eta debozio handiagatik ezaguna zen gizona, eta bere negozioak ospe handia lortu zuen, baina 1773an bere diru xahutze pertsonalaren ondorioz denda utzi zuenean, haren egoera tamalgarria bihurtu zen.

Egoera horretan, La Motte jaunarekin negozioak egin zituen baserri bat erosteko. Ordaintzeko ordua iritsi zenean, Desruesek Parisen berarekin egotera gonbidatu zuen, diruaren transferentziaren zain, 130 000 libera. Bitartean, pozoitu egin zuen; ondoren, hamasei urteko semearekin gauza bera egin zuen. Bukatzeko, erosketa zuritzeko diruaren ordainagiria faltsutu egin zuen. Bere bizimodu berriari ekiteko Desrues de Bury-ren izen aristokratikoa hartu zuen.

Andrearen eta semearen desagerpenak susmoak sortu zituen. Desrues atxilotu eta biktimen gorpuak aurkitu zituzten. Bizi osorako kartzela zigorra ezarri zioten, baina ihes egiten saiatu ondoren, berriro epaitu zuten eta mutilatu eta bizirik erretzeko zigorra ezarri zioten. Heriotzara kondenatua, bere exekuzioa Parisen gertatu zen, 1777an. Errautsak zabaldu ziren, ondoren. Desruesek bere errugabetasuna azken unera arte aldarrikatu zuen. Borreroa Charles-Henri Sanson izan zen, Luis XVI.a Borboikoaren borreroa izango zena. Emaztea Pitié-Salpêtrièreko Ospitalean entzerratu zuten eta, 1792an, Frantziako Iraultzaren Irailaren sarraskietan, matxinatuek hil zuten.

Desrues hil ondoren bere familiak izena aldatzea eskatu zuen; horrela Pierre Desrues 1777an Pierre Orée bihurtu zen (bere seme Louis Noël Marin, Chartresen jaioa, Orléansen bizi zena, Orée D´Aideville abizena hartu zuen) eta, 1813an, familiaren beste adar bat Dorée bihurtu zen.

## Polemika 
Hasiera batetik herria ez zegoen ados kondenarekin. Jende askoren ustez erregearen biktima bat zen. Haren errautsak herrian zabaldu eta saldu ziren zeren eta aberastasuna erakartzen baitzuten.

Desruesen heriotzak, bestetik, eztabaida sakona ireki zuen, Antzinako Erregimenaren justizia egiteko moduei buruz. Desruesen kasua garai iraultzailetik sortutakoekin alderatu zen. Honoré de Balzac, Victor Hugo eta Alexandre Dumas parte hartzaileen artean egon ziren. 1828an gertaeraren irudikapen dramatikoa egin zen Parisen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Desrues Murderpedia webgunean.
Wally Berg

**Wally Berg** (Lebanon, Missouri, 1955) Ameriketako Estatu Batuetako mendizalea da. 1990ean Lhotseko tontorrera iritsi zen lehen estatubatuarra izan zen, eta bakarka igo zen Cho Oyura 1987an. Lau aldiz iritsi da Everest mendiaren gailurrera.

Wally Bergek *Berg Adventures International* zuzentzen du, Kanadako Canmore hirian egoitza duen abentura bidaia konpainia. Berg Adventuresek mendi bidaia gidatuak eskaintzen ditu Zazpi Gailurretara eta beste helmuga askotara, Tanzania, Galapagoak, Ekuador, Nepal eta Kazakhstan barne.

Berg Missouriko Lebanon herrian jaio zen eta Mississippiko Hattiesburgen bizi izan zen 1965etik 1974ra. Boy Scouts of America taldean aritu zen lanean. Eskaladarekiko interesa Philmont Scout Ranchen 1970eko hamarkadan garatu zuen, Cimarronen, Mexiko Berritik gertu.

## Kanpo estekak
Scott Fischer

**Scott Eugene Fischer** (1955eko abenduaren 24a - 1996ko maiatzaren 11) mendizale eta mendi gidari estatubatuarra izan zen. Munduko mendirik garaienetara oxigeno osagarririk gabe igotzeagatik zen ezaguna. Fischer eta Wally Berg izan ziren Lhotse mendia (8516 metro) igo zuten lehen estatubatuarrak. Fischer, Charley Mace eta Ed Viestursek K2 (8611 metro) oxigeno osagarririk gabe igo zuten. Fischerrek lehen aldiz Everest mendia eskalatu zuen (8.848 metro) 1994an, eta, ondoren, 1996ko elur ekaitzean hil zen bertan, tontorretik jaisten ari zela.

## Kanpo estekak
EBird

**eBird** hegaztien behaketari buruzko datu-base zientifikoa da. Helburua denbora errealean hegaztien inguruko banaketa, ugaritasuna eta mugimenduak adieraztea da. Informazioak iturri desberdinetatik biltzen da: ikerlariak, zientzialariak, naturazaleak...

## Ezaugarriak 
Hasiera bateran proiektua Ipar Hemisferioa zuen helburutzat. Ekimenaren arrakasta ondorioz 2010eko ekianatik mundu osora zabaldu zen. Sarritan adibide gisa erabili da webgune hau erakusteko hiritarrek ere zientziari ekarpenak egiteko elementu aktiboak izan daitezkela erakusteko.

## Mundu mailako informazioa 
eBird taldeek bildutako informazioa mundu osoan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ornitologia

## Kanpo estekak 
* eBird webgune ofiziala.
Sara Plummer Lemmon

**Sara Allen Plummer** (1836ko irailaren 3a - 1923ko urtarrilaren 15a) botanikaria izan zen. John Gill Lemmon, Kaliforniako botanikariarekin ezkondu zen eta Arizonako Lemmon Mendiak bere izena darama, igo zuen lehen emakume zuria izan baitzen. 1903an urrezko mitxoleta (*Eschscholzia californica*) Kaliforniako lore izendatu zuten. Landare batzuk, bere omenez ere izendatzen dira, *Plummera* genero berria barne (gaur egun *Hymenoxys* generoko azpigenero bat bezala kokatua), Harvardeko Unibertsitateko Asa Gray botanikoak 1882an deskribatutakoa.
Guy Lapébie

**Guy Lapebie** (Saint-Geours-de-Maremne, 1916ko azaroaren 28a - Bagnères-de-Luchon, 2010eko maiatzaren 8a) , frantziar txirrindulari bat izan zen. Roger Lapébieren anaia txikia zen. Pistan eta errepidean aritu zen.

## Taldeak 
* Mercier-Hutchinson (1937-1942).
* Europe-Dunlop (1943-1944).
* Garin-Wolber (1945).
* Mercier (1946-1952).

## Palmaresa 
### Errepidean 
### Pistan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Felching

**Felchinga** (, ) sexukidearen uzkitik semena xurgatzean datzan sexu-ekintza da. Baginatik semena xurgatzeari, aldiz, kremazko pastel jate deritzo.

Felching terminoa 1970eko hamarkadan sortu zen. Idatzizko lehen aipamena 1972koa da, Ronald A. Farrellek jaso zuen *The Argot of the Homosexual Subculture* lanean.

## Ikus, gainera 
* Elur-bola
* Fazial
* Gokkun
* Kremazko pastel

## Kanpo estekak
27. Oscar Sariak

**27. Oscar Sarien ekitaldia** 1955eko martxoaren 30ean Hollywoodeko Pantages Antzokian egin zuten 1954. urtean zinemagintzan egindako lanik onenak saritzeko. Aurkezleak Bob Hope eta Thelma Ritter izan ziren, azken hau New Yorketik, eta Estatu Batuetan NBC telebistak eman zuen.

## Sari eta izendapen laburpena 
* Ingelesez besteko film onenaren Ohorezko Oscar Saria irabazi zuen.

## Izendapen eta Sariak 
Garaileak letra lodian agertzen dira.

### Ohorezko Oscar Saria 
* Bausch and Lomb Optical
* Kemp R. Niver
* Greta Garbo
* Danny Kaye
* Jon Whiteley
* Vincent Winter

### Ingelesez besteko film onenaren Oscar Saria 
* '''*Jigokumon* (Japonia)'''

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Sodio bentzoato

**Sodio bentzoatoa** azido bentzoikoaren sodio-gatza da C6H5COONa formulakoa. Solido zuria da, kristalinoa edo lirdingatsua izan daitekeena. Uretan disolbagarria da eta alkoholetan ez horren beste. Gatza antiseptikoa da eta elikagaiak kontserbatzeko usatzen da.

## Naturan 
Azido bentzoikoa eta bere gatzak, hala nola, sodio bentzoatoa elikagai natural askotan ageri dira. Landareak eta fruituak iturri oparoak dira, berezki, ahabiaren eta ahabi gorriaren moduko baiak. Halaber, ganbetan eta bestelako itsaskietan eta esnekietan ere ageri dira.

## Produkzioa 
Sodio bentzoatoa azido bentzoikoaren neutralizazioaz lortzen da.

C6H5COOH + NaOH -> C6H5COONa + H2O

## Erabilera 
Kontserbagarri moduan erabiltzen da sodio bentzoatoa batez ere, legamia, bakterio eta onddo gehienak hil egiten baititu. Europar Batasunan E211zenbakia du. Oso eraginkorra da baldintza azidoetan eta horregatik ohizkoagoa da kontserbetan, entsaladen gozagarrietan, marmeladetan, fruten zukuetan, freskagarri karbonatuetan eta soja- edo ziape-saltsetan.

Piroteknian ere usatzen da erregai moduan beste konposatu batzuekin nahasirik txistu-hotsa sortzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tamesis tunela

**Tamesis Tunela** () Londresko (Erresuma Batua) Tamesis ibaiaren azpian dagoen tunela da, Rotherhithe eta Wapping lotzen dituena. 23 metroko sakoneran dago eta 396 metroko luzera du, 11 m zabal eta 6 altu. Ibai nabigagarri baten azpian arrakastaz eraikitako lehen tunel ezaguna da (babiloniarrek Eufratesko tunela ia 4000 urte lehenago eraiki zezaketen arren). 1825 eta 1843 artean eraiki zuten Marc Isambard Brunelek asmatutako metodo berria erabiliz.

Tunela Marc Isambard Brunelek eta bere seme Isambardek diseinatu zuten eta 1843. urtean ireki zuten zalgurdiak erabiltzeko. Geroago erosi zuten Londresko Metroko East London Line lineako trenak pasa arazteko. Gaur egun London Overground sarearen parte da.

## Kanpo estekak
Bentzil bentzoato

**Bentzil bentzoatoa** azido bentzoikoaren ester bentzilikoa da C6H5CH2O2CC6H5 formula duena. Likido liskatsu edo maluta solido moduan agertzen da eta usain ahul gozoa du. Lore askotan agertzen da naturan, hiazintoetan adibidez.

## Produkzioa 
Bentzil bentzoatoa industrian prestatzen da alkohol bentzilikoaren eta sodio bentzoatoaren arteko erreakzioaz base baten presentzian edo metil bentzoatoaren eta alkohol bentzilikoaren transesterifikazioaz.

Beste sintesibide bat da bentzaldehidotik abiatzen da sodio bentzilatoa erabiliz katalizatzaile moduan (Tixtxenkoren erreakzioa).

Bestetik, moskitoen eta akainen uxagarri moduan ere usatzen da.

Industria kimikoan disolbatzaile, prastifikatzaile edo finkatzaile moduan baliatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belaki-granada

thumb| Belaki-granada jaurtigaia
**Belaki-granada** istiluak kontrolatzeko indarrek erabilitako munizio mota da. Hilgarria ez izateko intentzioz, 40 mm-tako granada-jaurtigailuek botata izateko diseinatua dago, objektiboarengan nahasmena eragiteko edo aldi baterako ezgaitzeko.

Ingelesez askotan **foam bullet** (apar-bala) edo **Flash Ball** marka komertzialarekin izendatu izan bada ere, jaurtigai honen izen tekniko zuzena **sponge grenade** (belaki-granada) da.

## Erabilpena 
thumb| Israeldar poliziak belaki-granadekin Huran, manifestari beduinoen aurka erabiltzeko prest, 2013ko azaroan.Kolpe bortitza emateko diseinatua dagoen heinean, norbanako jakin bati apuntatuz erabilli ohi da, 10 eta 50 metro arteko distantzian. Horretara, belaki-granadak zehaztasun handiagoarekin jaurti daitezke, edozein norabidetan kontrolik gabe errebotatzen duten pilota esferikoen aldean.

"Babes arina" duten pertsonen aurka egiteko pentsatua dago, adibidez "larruzko jantzi lodiak" (sic) daramatzaten pertsonak.

## Datu teknikoak 
Jaurtigaiak 28 gramo inguru pisatzen ditu, eta 300 m/s-tik gorako abiaduran ateratzen da. Bala formakoa da, eta gorputza dentsitate handiko plastikoz egina du, apar-gomazko estalki batekin.

SIR eta SIRX motako belaki-granadek (Euskal Autonomia Erkidegoan erabiltzen dira), eta 15-40 metrotako distantzian burezurraren hausturak eragin ditzaketela baieztatu da.
## Lesio edo heriotza potentziala 
Gaizki erabiltzen bada (10 metro baino hurbilago dauden distantzietan, adibidez), belaki-granadek pertsona bat hiltzeko arriskua dute. Arma behar bezala erabilita, berriz, ez lukete behin betiko kalterik sortu beharko; baina batzuetan lesio larriak eragin ditzake, hala nola hezur hausturak, buruko zauriak edo begietako behin betiko kalteak.
thumb| Belaki-granada batek manifestari bat jotzen duen unea. Ni'lin, 2015eko azaroan.

## Erabilpena herrialdeen arabera 
### Israel 
Israelek hainbat aldiz erabili ditu belaki-granadak manifestari palestinarren aurka.

### Ameriketako Estatu Batuak 
AEBetako polizia sail batzuek belaki-granadak erabili zituzten 2020ko udan George Floyd-en heriotzarekiko protestetan. Zenbait kasutan manifestariek buruan edo aurpegian kolpeak hartu zituzten, zauri larrien ondorioekin.

### Euskal Herria 
EAEko Ertzaintzak SIR eta SIRX motako belaki-granadak erabiltzen ditu. Munizio honek gomazko pilotak ordezkatu zituen erkidego honetan, 2012an Iñigo Cabacasen heriotzaren ostean. Horrelako batekin, Donostian 2021an eginiko protestetan, pertsona bati barailaren haustura eragin zioten. manifestari batek haiek emandako kolpe baten ondorioz begia galdu zuenean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baba-poltsa kartutxoa.

## Kanpo estekak
Metil bentzoato

**Metil bentzoatoa** azido bentzoikoaren ester bat da C6H5CO2CH3 formulakoa. Likido kolorgea da, uretan gaizki disolbatzen dena, baina disolbatzaile organikoekin nahasten dena.

Perfumerian baliatzen da batez ere.

## Sintesia eta erreakzioak 
Metil bentzoatoa azido bentzoikoaren eta metanolaren kondentsazio prestatzen da azido sendo baten presentzian.

C6H5COOH + CH3OH -> C6H5COOCH3 + H2O

Metil bentzoatoak bi puntutatik erreakziona lezake: eraztun aromatikoaren bidez edo karboniloaren bidez. Elektroizaleek eraztunari erasotzen diote, adibidez azido nitrikoak nitro-deribatuak osatuz.

C6H5COOCH3 ->[HNO3] C6H4(NO2)COOCH3 

Nukleozaleek karboniloari erasotzen diote, esaterako sodio hidroxidoarekin erreakzionatzen du metanola eta sodio bentzoatoa sortuaz.

C6H5COOCH3 + NaOH -> C6H5COONa + CH3OH

## Naturan 
*Salvinia molesta* uretako iratze brasildarrak metil bentzoatoa du orkideen erleen arrak erakartzeko baliatzen duen konposatu-koktelean. Itxura batean, erleek konposatua biltzen dute feromonak sintetizatzeko. Hortaz, biologoek metil bentzoatoa baliatzen dute erleak tranpetan harrapatzeko.
thumb|240x240px|*Salvinia molesta* iratzea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
100 Greatest Britons

***100 Greatest Britons*** 2002ko britainiar telebista saio bat izan zen, non ikus-entzuleek garai guztietako 100 pertsonaia britainiar garrantzitsuentzat jo zituztenei botoa eman zieten.

Formatua hainbat telebista katek egokitu edo kopiatu dute mundu osoan, eta historiako herritar garrantzitsuenak ere aukeratu dituzte.

## Lehenengo 10ak 
## Zerrenda 
## Kanpo estekak
Intxaurrondoko kuartela

**Intxaurrondoko kuartela** Gipuzkoako guardia zibil komandantziaren egoitza da. Donostiako izen bereko auzoan dago. 1970eko hamarkadaren amaieran eraikia, egun 35.000 m² ditu.

## Intxaurrondo euskal gatazkan 
Intxaurrondoko kuartela euskal gatazkan puntu garrantzitsua izan zen. Bertatik koordinatu ziren ETAren aurkako operazio ugari eta bertan egon ziren 100 guardia zibil izan dira ETAren biktima. ETAren aurkako ekimen asko ere kuartel honetatik koordinatu ziren.

Intxaurrondoko kuartela GALen puntu nagusia izan zen, Enrique Rodríguez Galindoren gidaritzapean. Torturaren aurkako hainbat taldek salatu dute Intxaurrondo tortura zentro erraldoia zela. Mikel Zabalza Garateren kasuan, torturaren eraginez bertan hil zela jakin da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Pedro de Montes monasterioa

**San Pedro de Montes monasterioa** Espainiako Leongo probintzian dagoen Montes de Valdueza alkate auzoko eraikin historikoa da. San Fruktuoso Bragakoak sortu zuen, 635 urtean. Monasterio hau Santa María de Carracedoko monasterioarekin lurraldeen ikuspuntutik Bierzoko garrantzitsuenak izan ziren; ekonomikoki, aldiz, ez ziren hain indartsuak. Historiaren momentu desberdinetan haren jarraipenari buruzko zalantza handiak izan ziren. XIX. mendean sute batek oso gaizki utzi zuen eta XX. mendearen amaieran bere egoera kezkagarria zen. Gaur egun, ordea, aurrera eraman diren laneei esker, Hispania Nostra ondarearen zerrenda gorritik aterata izan da.

## Historia 
Monasterioko dokumentuetan bertan gordetako tradizioaren arabera, VII. mendean sortu zuen Fruktuoso Bragakoa. Ondoren San Valerio abade izendatuko zuten. Klaustroko bizitza eten egingo litzateke Iberiar penintsulako musulmanen inbasioarekin batera. 890an San Xenadiok monasterioa zaharberritu zuen, dozena fraidekin batera kongregazioa birfundatuz. 896an beneditarren erregela onartu zuten. 918an Ordoño II.a Leongoa erregeak haraneko erreserba eman zion eta 1124an, Urraka Gaztelakoa erreginak beste erreserba bat eman zion Horniako San Romanen, Duero ibaiaren ertzean. Hurrengo hamarkadetan berri gutxi jaso dira, 1164an Don Nunok, beste abadeak, eraikina eta eliza berreraiki zituen arte. 1243 urtearen ondoren eliza erori ondoren berriro eraiki zen. XVIII. mendean eliza berriro erori zen eta berriro eraiki zuten. Egungo tenplua garai horretakoa da; aurrekoaren materialak berrerabili ziren berreraikuntzan. Mendizabalen desamortizazioaren ondoren (1835), sute batek komentuko eraikinen zati bat eta klaustroa suntsitu zituen, arku gutxi batzuk baino ez zirelarik geratzen.

XX. mendean zehar eraikinen egoera kezkagarria zen. Gainera lapurketa batzuk egin ziren. 1931an Espainiako Gebernuak monumentu historiko-artistikoaren izendapena egin zion. Hala ere, egoera tamalgarria ez zen hobetu. 1999an, Eloy Algorrik, Gaztela eta Leongo Juntaren finanzizioarekin, monumentua berreskuratzeko Plan bat prestatu zuen. Ondoren, kanpaina desberdinetan (2002, 2003, 2017), alde desberdinak berreskuratu dira. Horri esker, monasterioa Hispania Nostra ondarearen zerrenda gorritik aterata izan da.

## Iruditegia 

Image:
Iglesia de San Pedro de Montes de Valdueza (853200625).jpg|San Pedro eliza.
Montes de Valdueza - Monasterio de San Pedro de Montes7.jpg|Klaustroaren erorkinak.
SPdM 02.jpg
San Pedro de Montes fachada Meridional.jpg|Hegoaldeko fatxada.
Montes_de_Valdueza_-_Monasterio_de_San_Pedro_de_Montes3.jpg|Kanpoko horma.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Monasterioa Ponferradako Udalaren webgunean.
* :Informazioa Monasterios webgunean.
* :Monasterioa zerrenda gorrian.
* :Monasterioari buruzko bideoa Youtuben.
Centre des nouvelles industries et technologies

**Centre des nouvelles industries et technologies** (**CNIT**), Pariseko mendebaldean La Défense-n eraikitako lehen eraikina da. Bere forma ezaugarria, Puteauxeko lurraldean dagoen Zodiac lantegi zaharrak ordezkatzen dituen lursail triangeluarrarengatik gertatzen da. 1958an eraikia, CNITek bi berregituraketa egin zituen, 1988an eta 2009an amaituta. Viparis enpresak kudeatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  CNIT
Domenico Piemontesi

**Domenico Pimontesi** (Boca, 1903ko urtarrilaren 11 &ndash; 1987ko ekainaren 1a), italiar txirrindulari bat izan zen.

## Taldeak 
* Gloria (1922).
* Atala (1923).
* Ancora (1925).
* Alcyon (1926).
* Bianchi (1927-1931).
* Gloria (1932.1933).
* Maino (1934-1935).
* Bianchi (1936.1938).

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Flavio Giupponi

**Flavio Giupponi** (Bergamo, 1964ko maiatzaren 9a), italiar txirrindulari ohia da. Hiru aldiz izan zen lehenengo bosten artean, Italiako Giroan.

## Taldeak 
* Del Tongo (1985-1988).
* Malvor-Sidi (1989).
* Carrera Jeans (1990-1991).
* Mercatone Uno (1992-1993).
* Brescialat (1994).

## Palmaresa 
**1984**
* Lombardiako Astea.
* Aostako Haranako Giroa

**1985**
* Giro delle Regioni eta etapa bat.

**1989**
* 2. Italiako Giroan eta etapa bat.

**1990**
* Apeninoetako Giroa.
* 3. Camaioreko Sari Nagusian.

## Kanpo estekak
Bernt Johansson

**Bernt Johansson** (Tidavad, 1953ko apirilaren 18a), suediar txirrindulari ohia da.

## Taldeak 
* Fiorella (1977-1978).
* Magniflex (1979-1981).

## Palmaresa 
**1973**
* Sex-Dagars eta bi etapa.
* Aljeriako Tourreko etapa bat.
* 2. Milk Racen

**1974**
* 20px Suediako errepideko txirrindularitza txapelketa.
* 20px  Taldekako Munduko Erlojupeko Txapelketa (Tord Filipsson, Lennart Fagerlund eta Sven-Åke Nilssonekin)

**1975**
* Milk Race eta etapa bat,
* Sex Dagarseko etapa bat.

**1976**
* Milk Raceko etapa bat.
* 15px Olinpiar Jokoetako errepide proba.
* Marokoko Itzuliko etapa bat.

**1977**
* Levanteko Itzulia eta etapa bat.
* Baracchi Saria.
* 2. Emiliako Giroan.
* 3. Venetoko Giroan.
* 3. Laigueglia Sarian.
* 3. Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusian.
* 3. Piemonteko Giroan.

**1978**
* Emiliako Giroa.
* Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusia.
* 2. Lombardiako Giroan.
* 2. Lazioko Giroan.
* 3. Baracchi Sarian (Gianbattista Baronchellirekin)
* 3. Venetoko Giroan.
* 4. Toscanako Giroan.
* 4. Romagnako Giroan.
* 5. Placci Kopan
* 9. Italiako Giroan.

**1979**
* Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusia
* 3. Italiako Giroan eta bi etapa.
* 2. Reggio Calabriako Giroan
* 3. Flèche Wallonnen
* 3. Apeninoetako Giroan
* 3. Placci Kopan
* 4. Apuliako Giroan
* 7. Romagnako Giroan
* 8. Lazioko Giroan

**1980**
* Lazioko Giroa.
* 2. Andaluziako Itzulian eta etapa bat.
* 4. Piemonteko Giroan
* 4. Emiliako Giroan
* 6. Milan-Turinen
* 7. Tirreno-Adriatikoan
* 7. Camaioreko Sari Nagusian

**1981**
* 2. Reggio Calabriako Giroan

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
## Kanpo estekak
Sherwoodeko sindrome

**Sherwoodeko sindromea** estrategia polizialeko kontzeptu bat da, David Piquék (Bartzelona, 1961 - Bartzelona 2016) sortu zuen Mossos d'Esquadra-ko lurralde koordinaziorako komisario nagusia zenean. Kataluniako Unibertsitate Irekiko "Segurtasuneko Politika Publikoak" masterrean egin zuen bere tesinan garatu zuen kontzeptu hau.

Ikerketak 90eko eta 2000ko hamarkadetan Bartzelonan izandako okupazio mugimendua aztertzen du, eta, zehazkiago, Gracia auzoko okupazioak eta aplika daitezkeen polizia-estrategiak, gerra eta borroka ikuspuntu batetik, taktika eta teoria militar klasikoei erreferentziak eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ugo Colombo

**Ugo Colombo** (San Giorgio su Legnano, 1940ko otsailaren 22a - Pontremoli, 2019ko urriaren 10a), txirrindulari italiarra izan zen.

## Taldeak 
* Springoil-Fuchs(1964).
* Filotex (1965-1974).

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Ann Mantell

**Mary Ann Mantell**, jaiotza-izenez **Mary Ann Woodhouse** (Londres, Ingalaterra, 1795eko apirilaren 9a - Londres, 1869ko urriaren 20a) britainiar paleontologoa izan zen. *Iguanodon*-aren aurreneko fosila aurkitu zuen eta bere senarra zen Gideon Mantellentzako hainbat ilustrazio egin zituen.

## Biografia 
Londresko Padddington auzoan jaio zen Mary Ann Woodhouse. 1816an Gideon Mantell doktorearekin ezkondu zen eta Sussex konderriko Lewes herrian bizi izan ziren.

### *Iguanodon*-aren aurkikuntza 
ezkerrera|150px|thumb|Mary Ann Mantellek aurkituriko hortza, berak ilustratua.
Senarrarekin batera fosil bilketan aritzen zen eta hark gaixo bat artatu zuen 1822ko egun batean hortz handi bat aurkitu zuen. Gideon Mantellek Charles Lyellen bidez Georges Cuvier paleontologo famatuari helarazi zion. Hark ordea errinozero baten hortza zela ondorioztatu zuen.

Hurrengo urteetan hortz berriak aurkitu zituzten. 1824an William Bucklandek ikusi zituenean, narrasti erraldoi batenak zirela esan zuen eta Mantelldarrek fosil berriak bidali zizkioten Georges Cuvierri. Cuvierrek oraingoan onartu zuen saurioen hortzak zirela eta 1825ean Londresko Royal Society elkartean aurkezpen formala egin zuen Gideon Mantellek.

Hortza aurkitu zen Tilgate basoan indusketak abiatu zituzten eta fosil osoago bat aurkitu zuten, aurrehistoriako narrasti dinosauroen lehenengo froga argia kontsideratzen da.

Mary Ann Mantellek aurkituriko fosilen litografia ederrak egin zituen eta senarrak hainbat argitalpenetan erabili zituen, paleontologiaren munduan inpaktu handia sortaraziz; *The Fossils of the South Downs* (1822) eta *Illustrations of the Geology of Sussex* (1827). Aurrez uste zen dinosauroak haragijaleak zirela eta *Iguanodon*-a belarjalea izanik paleontologia mailan iraultza ekarri zuen.

Dibortziatu ondoren Gideon Mantellek hartu zituen seme-alabak berarekin.

## Erreferentziak
Pilar Mendibil

**Pilar Mendibil**, ***Pilon*** goitizenaz ere ezaguna (Donostia, 1965) militante feminista eta lesbiana euskalduna da.

## Bizitzako urratsak 
Zenbait mugimendu aktibistatan parte hartu izan du: Donostiako Emakumeen Asanbladan, Gipuzkoako Lesbiana Feministen Kolektiboan. 2015ean, Donostiako udal hauteskundeetan, Plaz! hautagaitza feministan parte hartu zuen, eta feministak arloka batzeko saiakeran aritu da (Eragingune Feminista). 

### Lan profesionala 
Euskaldunon Egunkariaren sorreran parte hartu zuen, non produkzio alorrean eta kudeaketa-burua izateko ardura zuen. 2003ko polizien operazioan zuzendaritza-taldearen kidea zen eta Egunkaria itxi ondoren *Egunero* eta *Berria* egunkarietan jarraitu zuen lanean.

## Lesbianen ikusgaitasuna 
Zamalbiden (Errenteria) egin zuten Euskadiko lehen lesbiana feministen topaketak 1983an, mugimendu feministaren barruan taldeak sortzea erabakiz. Bizkaian, Gipuzkoan, Araban eta Nafarroan kolektiboak sortu ziren, koordinakunde bateratu batekin lan egiteko. Oraindik lesbianen ikusgaitasuna konpondu gabeko auzia dela dio, eta feminismo lesbianoaren defendatzaile gisa EHGAM elkartearekin lotuta dago.

## Erreferentziak
David Garrick

**David Garrick** (Hereford, 1717ko otsailaren 19a - Londres, 1779ko urtarrilaren 20a) ingeles antzezle, antzerkigile eta antzerki-ekoizlea izan zen. Samuel Johnsonen ikaslea izan zen. Aktore afizionatu gisa hasi ondoren, Royal Theatre, Drury Lanen sartu zen. Bost urte eman zituen han eta hogeita bederatzi urtez bere zuzendaria izan zen. Antzezle gisa, estilo errealistagoa ezarri zuen eta beste antzezle batzuei irakatsi zien. Ikusleen portaera aldatzea ere lortu zuen. Shakespeareren lanak bere garaiko publikoarengana eraman zituen eta lan zaharrak egokitu zituen.

## Kanpo estekak
Zabalera estuko trenbide

eskuinera|thumb|410x410px| Zabalera estandarraren (urdina) eta zabalera estuaren mota baten (gorria) alderatzea
**Zabalera** **estuko trenbidea** trenbide garraio mota bat da, zeinaren zabalera trenbide garraiorako "normaltzat" jotzen den baino txikiagoa dena. Herrialde bakoitzaren ezaugarrien araberako zabalera normal hau trenbide sare nagusian erabiltzen dena da, zabalera estua bigarren mailako lineetarako erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Verba volant, scripta manent

thumb|Esaldia Alemaniako ospitale bateko liburutegiko atarian.

***Verba volant, scripta manent***, topiko bihurtu zen esaldi latindarra da.

Euskarazko ordaina, gutxi gorabehera: "hitzek hegan egiten dute, idatzitakoa geratu egiten da".

Esaldia behin eta berriro erabili izan da hitzen iheskortasuna nabarmentzeko, ahozko hizkuntzaren iheskortasuna azpimarratzeko; "hitzak haizeak eramaten" baititu, gauza idatzien iraupenaren aurrean.

Nazioartekotu egin da ustea: "idatzia, idatzia dago baina hitzak haizeak eramaten ditu".

## Kanpo estekak
Záhony

**Záhony** () Hungariako hiria da, Szabolcs-Szatmár-Bereg konderrian dagoena.

6 997 km2 eta 4 675 biztanle ditu. Ukraniako mugatik gertu dago (Khop eta Solomonovo) eta Ung konderriko zati izan zen Trianongo Tratatua baino lehen. Ukrainara doan errepidea eta trenbidea hemen daude.

## Kanpo estekak
Lucio Fontana

**Lucio Fontana** (Rosario, 1899ko otsailaren 19a - Comabbio, 1968ko irailaren 7a) argentino-italiar margolari eta eskultorea izan zen. Espazialismoaren sortzailea izan zen. Bost urterekin Italiara joan zen, eta han egon zen 1922ra arte, aitaren eskultura-tailerrean lanean. Berriro itzuli zen Italiara 1927an eta bere lehen erakusketa 1930ean egin zuen. Hurrengo hamarkadan margolari abstraktuekin eta espresionistekin lan egin zuen Italian eta Frantzian. Argentinan bizi izan zen 1940tik 1948ra eta, Italian jada, espazialismoa sortu zuen. Arkitekto italiarrekin ere lan egin zuen eta hainbat eraikin apaindu zituen.

## Kanpo estekak
Trenbide-zabalera

thumb| Herrialde bakoitzeko trenbide-zabalera nagusia.
**Trenbide-zabalera** trenbideko errailen barneko aurpegien arteko distantzia da. Munduan hamar trenbide-zabalera estandarizatu daude, eta beste batzuk aplikazio berezietarako (meatzaritza, harrobiak, etab.). Herrialde batzuetan bat baino gehiago egon daitezke.
thumb| Euskotreneko trenbidea

## Mundu osoko trenbide-zabalerak 
## Kanpo estekak
Sven Hedin

260px|thumb|Sven Hedinen espedizioak 1886-1935

**Sven Anders Hedin** (Stockholm, 1865eko otsailaren 19a - ibidem, 1952ko azaroaren 26a) suediar esploratzaile, geografo, topografo, argazkilari, bidaia-liburuen idazle eta ilustratzailea izan zen. Hamabost urterekin, Adolf Erik Nordenskiöld esploratzaile polarraren itzulera ikusi zuen eta esploratzaile izatea erabaki zuen. Ferdinand von Richthofen-ekin ikasi zuen, germanofilo egin zen eta Asia esploratzea erabaki zuen. Erdialdeko Asiarako lau espedizio zuzendu zituen, Mendebalderako Transhimalaia aurkitu zuen, Lop Nur lakua, antzinako hiriak eta hilobiak kartografiatu zituen.
Txinako Harresi Handia ere Tarim arroan. Turkia, Kaukaso, Teheran, Irak, Kirgizistan, Errusiar Ekialde Urruna, India, Txina eta Japonia bisitatu zituen bere bidaietan. Harreman adeitsuak izan zituen erregimen naziarekin, Eskandinavia sobietar inbasio batetik babesteko gai zela uste baitzuen.

## Lanak 
* *Genom Persien, Mesopotamien och Kaukasien|Genom Persien, Mesopotamien och Kaukasien: reseminnen*, 1887
* *Genom Khorasan och Turkestan: minnen från en resa i Centralasien 1890 och 1891*, 1892–93
* *En färd genom Asien* 1–2, 1898
* *Asien – Tusen mil på okända vägar* 1–2, 1903
* *Öfver land till Indien* 1–2
* *Scientific results of a journey in Central Asia 1899–1902*, 1–7, 1904–07
* *Transhimalaya: upptäckter och äfventyr i Tibet* 1–3, 1909–12
* *Från pol till pol* 1–2, 1911
* *Ett varningsord* 1912
* *Fronten i väster*, 1915
* *Kriget mot Ryssland*, 1915
* *Ein Volk in Waffen : den deutschen Soldaten gewidmet*, 1915
* *Southern Tibet: discoveries in former times compared with my own researches in 1906–1908*, 1–12, 1915–22
* *Till Jerusalem*, 1917
* *Sveriges Öde* 1918
* *En levnadsteckning*, 1920
* *Mitt liv som upptäcktsresande*, 1–4, 1930
* *Jehol – Kejsarstaden*, 1931
* *Erövringståg i Tibet*, 1934
* *Stora hästens flykt*, 1935
* *Tyskland – 60 år*, 1939
* *Chiang Kai-Shek: marskalk av Kina*, 1939
* *Det kämpande Tyskland (under medverkan av Sven Hedin)*, 1941
* *History of the expedition in Asia 1927–1935*, 1–4, 1943–45
* *Utan uppdrag i Berlin*, 1949
* *Mina hundar i Asien*, 1952

## Kanpo estekak
Haritz pozoitsu

eskuinera|thumb|Toxicodendron diversilobum "Haritz pozoitsua"
eskuinera|thumb|Toxicodendron pubescens "Haritz pozoitsu atlantikoa"

**Haritz pozoitsuak** *Toxicodendron* generoko bi landare espezie aipatzen ditu, biek larruazaleko narritadura sor dezakete:

* *Toxicodendron diversilobum* edo Mendebaldeko haritz pozoitsua, Ipar Amerikako mendebaldean aurkitzen dena

* *Toxicodendron pubescens* edo haritz pozoitsu Atlantikoa, Estatu Batuetako hego-ekialdean aurkitzen dena
Jim Whittaker

**James W. Whittaker** (Seattle, Washington, 1929ko otsailaren 10a), **Jim Whittaker** izenarekin ere ezaguna, alpinista eta mendi-gidari estatubatuarra da. 1963ko maiatzaren 1ean Everest mendiaren gailurrera iritsi zen lehen estatubatuarra izan zen, Norman Dyhrenfurthek zuzendutako espedizio estatubatuarreko kide bezala, Nawang Gombu sherparekin batera (Tenzing Norgayren iloba). Oxigenorik gabe geratu ziren, baina gailurrera iristea lortu zuten. Han, Whittakerrek bandera estatubatuar bat landatu zuen goialdean.

## Kanpo estekak
Francys Arsentiev

**Francys Arsentiev** (1958ko urtarrilaren 18a - 1998ko maiatzaren 24a) Everest mendiko gailurrera ontziratutako oxigenorik gabe iritsi zen lehen emakumea estatubatuarra izan zen, 1998ko maiatzaren 22an. Jaitsieran bertan hil zen.

## Kanpo estekak
Marcos Couch

**Marcos José Couch** (Buenos Aires, 1960ko ekainaren 14a), mendi eskalatzaile argentinarra da, Tibeteko Shishapangma edo Patagoniako Fitz Roy bezalako mendietan egindako lorpen profesionalengatik ezaguna. 1987az geroztik mendi gidaria da eta nazioartean lan egiten du.

## Jarduera aipagarriak 
* 1978: bigarren igoera Cerro Morenora, Patagoniako Hegoaldeko Izotz Zelaira .
* 1979: Izotz Eskalada Ikastaroa, Tronador, Argentina-Txileko muga.
* 1980: Kayak Paddeling ibaian behera Huallaga ibaian (500 kilometro) Peruko Amazonia .
* 1980: Illimani (6500 metro) Bolivia saiakera.
* 1981: Fitz Roy mendian saiakera, Argentina-Txileko mugan.
* 1982: Santa Kruz ibaiaren nabigazioa, Andeetatik Ozeano Atlantikorako itsasontzi puzgarri batean, Argentinako Patagonia.
* 1982: Eskalada, Cerro Catedral, Río Negro probintzia, Argentinako Patagonia.
* 1983: Neguko eskalada Agujas del Catedral (Bariloche, Patagonia argentinarra) eta Sierra de los Gigantes (Kordoba, Argentina).
* 1984: *Ruta Argentina* (eskalada bidea) irekitzea Fitz Roy mendian, Patagonia, Argentina-Txileko mugan.
* 1984: Eski zeharkaldia Cerro Catedral (Argentina) eta Cerro Tronador (Argentina-Txileko muga)
* 1985: Shield of the Route ibilbidea El Capitán, Yosemite, AEB.
* 1986: Hegoaldeko Patagoniako Izotz Zelaia zeharkatu eta Cerro Torrera igotzen saiatu zen.
* 1987: Fédération Francaise de la Montagne eta Club Andino Bariloche (CAB) eski zeharkako ikastaroa.
* 1987: Allibert Agentziarako (Frantzia) gidaritza hasi zuen. Argentina: Aconcagua 6961 metro. Peru: Huascarán, 6800 metro, Ausangate 6400 metro, Chachani 6050 metro. Ekuador: Cotopaxi sumendia. Indiako, Nepaleko eta Tibeteko mendietan ere gidatzen ibili zen.
* 1988: Vía del Orco (eskalada bidea) zabaldu zuen Cerro Catedralen, Argentinako Patagonian.
* 1989: Mar del Platako Triatloia, Argentinan.
* 1990: laugarren igoera San Valentín mendira, Iparraldeko Patagoniako Izotz Zelaia, Txile gidari gisa Accor taldearekin (Frantzia), Patagonia.
* 1991: Izotz eskaladako ikastaroaren zuzendaria, Cerro Tronador, Argentina-Txile mugan Patagonian.
* 1992: North-Soth hegoaldeko Patagoniako Izotz Zelaia zeharkaldia.
* 1993: Argentinako lehen espedizio arrakastatsua Shishapangmara (8045 metro) Himalaiara, Tibet.
* 1993: CABAko (Club Andino Buenos Aires) presidente izendatu zuten.
* 1997: Espedizioa Patagoniako Hegoaldeko Izotz Zelaira.
* 1997: 13. igoera San Lorenzo mendira, Argentina-Txileko mugan 3770 metro (gailurra talde osoarekin lortuz)
* 1997: New Yorkeko maratoia .
* 1997: Hegoaldeko Patagoniako Izotz Zelaiaren dokumental baten koproduktorea América TVrako .
* 1987-2000: bost igoera Cerro Aconcaguara 6961 metrora, Argentinan.
* 1999: Mezcalito Ibilbideko igoera, El Capitán, Yosemite, AEB.
* 2003: Kilimanjaro mendira igoera, Tanzania.
* 2012: Kayak ibaian behera, Santa Kruz ibaian, Patagonia argentinarra.
* 2015: Cerro Pisco eta Cerro Chopicalqui- ra igoera Cordillera Blancan, eta Huayhuash mendikatera, Peru.

## Kanpo estekak
John Bidwell

**John Bidwell** (1819ko abuztuaren 5a - 1900eko apirilaren 4a) pionero, nekazari, soldadu, estatista, politikari, prohibizionista eta filantropo bezala ezaguna zen Kalifornian. Alderdi Demokrata eta, ondoren, Errepublikarrean aktiboki parte hartu zuen, eta Kongresurako hautatua izan zen 1864an, legegintzaldi batez.

Kaliforniako Bidean zehar emigratzaileen lehen partidatako bat, Partida Bartleson-Bidwell bezala ezaguna, zuzendu izanagatik eta Kaliforniako Chico sortu izanagatik nabarmendu zen. Mexikoko lurren kontzesioak jaso zituen Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuen arteko gerra baino lehen mexikar hiritar bihurtu ondoren, eta rantxero aberats bihurtu zen.
Tony Benn

**Anthony Neil Wedgwood "Tony" Benn** (1925eko apirilaren 3a - 2014ko martxoaren 14a) Alderdi Laboristaren ezker hegaleko politikari britainiar nabarmena izan zen. 47 urtez Britainia Handiko parlamentaria eta Kabineteko kidea izan zen 1974 eta 1979 artean. Ospe publiko berezia lortu zuen, bere aita William Wedgwood Benn, Stansgate bizkondea, 1960ko azaroan hil ondoren, bere noblezia-titulua oinordetzan hartu zuenean; horrek Lords Ganberan sartzea suposatu zuen eta ez Komunen Ganberan, lehendik kide baitzen han. Behe Ganberan jarraitzeko eta bere titulua uzteko borrokatu zen, 1963an legea aldatzearekin arrakasta izan zuen gertaera.

Tony Benn Margaret Rutherford aktorearen lehengusua zen.

## Kanpo estekak