Linus Torvalds

**Linus Torvalds** (Helsinki, Finlandia, 1969ko abenduaren 28a) software ingeniari finlandiar-estatubatuarra da, *Linux* sistema eragilearen nukleoaren sortzailea. Nukleo hori erabiltzen dute GNU/Linux, Android eta Chrome OS sistema eragileek. Git bertsio-kontrolerako sistema banatua ere sortu zuen.

## Lehenengo urteak 
Torvalds Helsinkin (Finlandia) jaio zen 1969an. Anna eta Nils Torvalds kazetarien semea da eta Leo Törnqvist estatistikariaren eta Ole Torvalds poetaren biloba. Haren familia Finlandiako suediera hiztunen gutxiengokoa da.

Ordenagailuekiko interesa Commodore VIC-20 batekin piztu zitzaion 1981ean, 11 urte zituela. Hasiera batean BASIC lengoaian programatzen zuen baina ondoren 6502 PUZaren makina-lengoaia erabiltzen hasi zen, ez zuen mihiztadura-lengoaia erabiltzen. Aurrerago Sinclair QL bat erosi zuen eta aldaketa handiak egin zizkion, bereziki sistema eragilean. Finlandian QLarentzako softwarea lortzea zaila zenez mihiztatzailea eta testu-editorea programatu zituen. Pac-Man liburutegi grafikoak eta bideo-joko batzuk ere programatu zituen, horien artean *Cool Man* Pac-Manen klona.

1988 eta 1996 artean Helsinkiko unibertsitatean ikasi zuen. Ibilbide akademikoa 1989an eten zuen, soldaduska betetzeko. Torvaldsek Andrew Tanenbaum informatikako irakaslearen *Operating Systems: Design and Implementation* liburua erosi zuen. Liburuak MINIX deskribatzen du, irakaskuntzara zuzendutako UNIX sistema eragilearen bertsio sinplifikatu bat. 1990ean unibertsitate ikasketei berrekin zien eta UNIXekin lehen esperientziak izan zituen. 1991ko urtarrilaren 5ean Intel 80386aren klon bat erosi zuen, MINIXen kopia bat jaso aurretik. Horrek Linux izan zena prestatzen hasteko bidea eman zion.

## Linux 
Hasiera batean Torvaldsek *Freax* deitu nahi zion garatzen ari zen nukleoari. *Linux* deitzea ere pentsatu zuen baina berekoia iruditzen zitzaion. 1991ko irailean nukleoaren lehen bertsioa FTP zerbitzarira (ftp.funet.fi) kargatzeko ardura zuen Ari Lemmke-ri *Freax* izena ez zitzaion egokia iruditu eta proiektuari *Linux* izena jarri zion, Torvaldsi galdetu gabe. Aurrerago Torvaldsek izen aldaketa onartu zuen.

Torvaldsek GNU proiektua 1991an ezagutu zuen, Lars Wirzenius izeneko informatikako ikaskide suediera hiztun batek Richard Stallman software librearen guruaren hitzaldi bat entzutera eraman zuenean. Torvaldsek *Linux* nukleoari GNU General Public License lizentziaren 2 bertsioa (GNU GPLv2) ezartzea erabaki zuen.

*Linux*en 1.0 bertsioa 1994ko martxoaren 14an argitaratu zuen.

1996 amaieran Kaliforniako Transmeta enpresara egindako bisitaren ondoren bertan lan egiteko eskaintza onartu zuen eta halaxe egin zuen 1997ko otsailetik 2003ko ekainera. Ondoren Open Source Development Labsen hasi zen. Aurrerago, erakunde horrek Free Standards Groupekin bat egin zuen Linux Fundazioa sortzeko, bertan segitzen du lanean Torvaldsek. 2004ko ekainean Torvalds eta bere familia Dunthorpera (Oregon) joan ziren, OSDLren egoitzatik gertuago egoteko.

1997tik 1999ra, *Linux* eta Unixentzako formatu bitar estandarra sortu zuen 86open proiektuan parte hartu zuen. 1999an MIT Techonology Review aldizkariak 35 urtetik beherako 100 berritzaile garrantzitsuenen zerrendan sartu zuen.

1999an *Linux*en oinarritutako softwarearen garatzaile diren Red Hat eta VA Linuxek opzioak eskaini zizkioten esker onez. Urte horretan, bi enpresak burtsan kotizatzen hasi ziren eta Torvaldsen akzioek 20 milioi dolarreko balioa hartu zuten.

Haren maskota pertsonala Tux ezizeneko pinguinoa da. *Linux* komunitateak Tux Linux kernelaren maskotatzat hartu zuen.

Une horretan, *Linux* Fundazioak Torvalds ekonomikoki babesten du, Linux nukleoaren garapenarekin lanaldi osoan segi dezan.

## Linux-en sorkuntza 
Finlandian, Linus Torvalds-ek, Helsinkiko Unibertsitateko Informatikako ikaslea zela, artean diru handikoa zen 3.500 dolarreko inbertsioa egitea erabaki zuen, Intel-eko 80386 mikroprozesadorearekin ordenagailu berri bat erosteko. Ordenagailu horrek 33MHz-etan funtzionatzen zuen eta 4mb-ko RAM memoria zuen. Ordainketa epeka egingo luke, ez baitzuen esku-dirurik.

Normalean, ordenagailu hori erabiltzen zuen bere Unibertsitateko sare informatikora telefono-linea bidez sartzeko, baina Minix izeneko sistema eragilea gustuko ez zuenez, berak beste bat sortzea erabaki zuen. Hasieran, maila baxuko lengoaia batean programa bat idatzi zuen, Minix alde batera utzita. Lehenengo saiakeretan, ordenagailua abiarazi eta bi prozesu burutzea lortu zuen, “AAABBBBB” karaktere-katea erakusten zutenak. Batak modemetik irakurri eta pantailan idazteko erabiliko zuen; besteak, berriz, modemera idatzi eta teklatutik irakurriko luke. Hasieran, programa diskete batetik abiatzen zen.

Unibertsitatetik fitxategiak deskargatu eta igotzeko premia izan zuen, baina funtzionalitate hori *software* emuladorean inplementatzeko disko-kontrolatzaile bat sortu behar zen. Beraz, lan jarraitu eta gogor baten ondoren, Minixen artxibo-sistemarekin bateragarria zen kontrolatzaile bat sortu zuen. Une horretan, terminal-emuladore soil bat baino zerbait gehiago sortzen ari zela ohartu zen, eta zerotik abiatuta sistema eragile bat sortzeko lanari ekin zion. Hala ere, amaitu gabeko nukleo batekin gelditzeko aukeraren aurrean, partekatzea erabaki zuen. "Linux abiarazteko nire arrazoiak nahiko berekoiak izan ziren", esan zuen, "sistema eragilean oso itxura txarra zuten zatiekin borrokatzeko gogorik ez bainuen. Laguntza nahi nuen". 

Modu pribatuan, Linusek *Linux* izendatzen zuen bere sistema berria, baina aurkezpen publiko bat egitea erabaki zuenean, pentsatu zuen egozentrikoegia zela horrela deitzea, eta *Freax* proposatu zuen (konbinazio bat: *free* ("doan") eta X letra, Unix-en antzeko sistema zela adierazteko). Hala ere, haren lagun Ari Lemmke-k, sistema eragile berria deskargatzeko jarri zuten FTP zerbitzaria administratzen zuenak, izena aldatu zion, Linusi galdetu gabe, Freax izen ona ez zela uste baitzuen.

1991ko abuztuaren 25ean Minixen ordezko bat eraikitzeko garatzeko asmoa iragarri ondoren, irailaren 17an Linuxen 0.01 bertsioa igo zuen unibertsitateko FTP zerbitzarira 10.000 kode-lerrorekin. Une horretatik aurrera, Linux berehala eboluzionatzen hasi zen.

## Errekonozimenduak 
* 1996an, asteroide bati *9793 Torvalds* izena eman zioten, Linus Torvaldsen omenez.
* 1998an EFFren Pioneer Award saria jaso zuen.
* 1999an ohorezko doktore titulua jaso zuen Stockholmeko Unibertsitatean.
* 2000. urtean ohorezko doktore titulua jaso zuen Helsinkiko Unibertsitatean.
* Time aldizkariko «Mendeko Pertsona» bozketan, 17. postua lortu zuen Linus Torvalds-ek.
* 2001ean, gizarte-arteetarako eta ekonomiarako Takeda Award saria eman zieten **Linusi**, Richard Stallmani eta Ken Sakamurari.
* 2001eko filmak, *Swordfish*-ek, Axl Torvalds izeneko pertsonaia finlandiarra (munduko hacker nagusia) du.
* 2004an, Time aldizkariko artikulu batean munduko pertsona garrantzitsuenetako bat izendatu zuten.
* 2004ko udan, 16. postua lortu zuen *Suuret Suomalaiseten*.
* 2005ean, "enpresa-administratzaile onenetako" bat izendatu zuten *BusinessWeek* aldizkariaren inkesta batean.
* 2005eko abuztuan, *Reed* Collegeren Vollum Award saria jaso zuen Linus Torvalds-ek.
* 2006an, Business 2.0 aldizkariak «garrantzirik ez duten hamar pertsonetako bat» izendatu zuen, Linux-ek lortu zituen hazkunde eta garrantziak Linus-en banakako eragina apaldu baitzuen.
* 2006an, Time aldizkariak azken 60 urteetako heroi iraultzaileetako bat zela aldarrikatu zuen.
* 2008an, kide gisa sartu zen Mountain Viewko (Kalifornia) Konputazioaren Historiaren Museoan, "Linuxen kernela sortzeagatik eta asko erabiltzen den Linux sistema eragilearen kode irekiaren garapena kudeatzeagatik".
* 2010ean, NEC enpresako C&C saria jaso zuen, "informazioaren teknologiaren, hezkuntzaren, ikerketaren eta gure bizitzak hobetzeko industriaren aurrerapenari egindako ekarpenengatik".
* 2012an, Finlandiako Teknologia Akademiak 2012 Millennium Technology Prize saria eman zion (Yamanaka doktorearekin batera), "nukleo gisa Linux duten ordenagailuetarako kode irekiko sistema eragile berri bat sortu izana eskertzeko".
* 2012an, Genevako (Suitza) Internet Society Global INETen konferentzian, Interneteko Fama Aretora sartu zen Torvalds, Berritzaileak kategorian dauden hamarretako bat.
* 2014an, Ingeniari Elektriko eta Elektronikoen Institutua IEEE Computer Society's Computer Pioneer Award saria eman zion.
* 2018an, Ingeniari Elektriko eta Elektronikoen Institutuak IEEE Masaru Ibuka Consumer Electronics Award saria eman zion.
## Eztabaidak 
Linusek "meritu" bat irabazi du: Inork berarekin lan egin nahi ez duen pertsona bat izatea. Unibertsitateko hitzaldi batean, Aalton, adierazi zuen Nvidia “tratatu zuten enpresarik okerrena” zela, eta “Linuxen etengabeko arazoen gunea”, gero atzamar ertaina erakutsiz. Linusek, halaber, Richard Stallman kritikatu zuen "zuri-beltzeko" pentsamendua izateagatik. Hala ere, Linusek "pertsona ona ez zela eta ez zaidala axola" adierazi bazuen ere, eta beldurrarazte pertsonalaren eta indarkeriaren alde egin arren, komunikatu baten bidez jakinarazi zuen bere jardueren atsedenaldia hartuko zuela bere emozioak kontrolatzen ikasteko.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alegria Loinaz, I. eta Cortiñas Rodriguez, R.. Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia  (Debian eta Ubuntu) Udako Euskal Unibertsitatea (UEU) 2008. ISBN: 978-84-8438-178-5
* Torvalds, Linus; Diamond, David (2001). . New York City, United States: HarperCollins. .[84]
* Himanen, Pekka (2001). . Random House. . "Prologue: Linus Torvalds; Epilogue: Manuel Castells"
* Moody, Glyn: Rebel Code. Engl. the beginning of work: Rebel Code. Eng. Riikka Toivanen and Heikki Karjalainen. In January 2001. .
* Nikkanen, Tuula: The Linux story. Satku, 2000. .

## Ikus, gainera 
* Linux banaketa
* Linux oinarrizko komandoak
* GNU/Linux

## Kanpo estekak 
* Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia (Debian eta Ubuntu) Deskargatu
* Zientzia.eus atariko artikulua: "GNU/Linux, sistema eragileen artean lehiakide ahaltsua eta librea" (2007/04/01)
* Zientzia.eus atariko artikulua: "Linux-ek 10 urte bete ditu" (2001/10/01)
*  **distrowatch.com** atarian, eskuineko zutabean, behean, hainbat Linux banaketa ikus daitezke ranking zerrenda batean.
* Linux nukleoa GitHub-en, bertatik, nukleoa konpilatu gabe deskargatu daiteke, baita kodearen aldaketak proposatu ere.

* A Brief History of Linux
* Linux Britaniar entxiklopedian

*  Linus-en bloga
*  Linus Torvalds Google+en