open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comitia curiata

***Comitia curiata*** (Kurien batzarra), ezagutzen den erromatar batzar zaharrenetako da. Erromako erregeen garaikoak dira. Errepublikaren amaieran, batez ere zeremoniala zen, boterea galdu egin baitzuen.

Plutarkok deskribatu zituen batzar hauek, tribu bakoitza hamar kuriek osatzen omen zuten,  **hainbat geneko talde bat osatuz.** Kuria (Kretschmerrentzat izena *kowiriya* indoeuropar hitzetik dator = "*co-viria*" = gizonen edo "*vir*"-en bilera) hiritarren bilera izango litzateke. Tribuak baino zaharragoak zirela uste da, eta benetan Erroma hiriasortzeko bat egin zuten *pagi-en (herrixka)* batzar politikoen oroitzapena zirela. Tradizioak bi kuria mota berezten zituen: *curiae veteres* *(kuria zaharrak)* eta *curiae novae* (kuria berriak). Kuria bakoitza *curius maximus* edo kurio nagusi batek zuzentzen zuen, buruzagi politiko, militar eta erlijiosoa zena, baina laster geratu zen azken eginkizunarekin bakarrik. Kuria errekrutatze-zelula zen (bakoitzak infanteriako ehun soldadu eman behar zituen, tradizioaren arabera). Eginkizun militar horretatik bilera militar erabakitzailea izan zen hasieran, galdu egingo zuen eta geroago, bere erabakiek izaera politikoa hartu zuten.

Denborarekin, herri-batzarra izango da, eta gizabanakoek beren kuriaren barruan bozkatuko dute. Erregearen (eta ondoren magistratu errepublikarren) hautaketari onespena emateko eginkizun garrantzitsua zuen, inperioko *lex kuriata* izeneko lege "konstituziogileari" esker. Monarkiaren garairako, batzar honekin batera, tradizioak *kalata komitiak* ere aipatzen ditu, hilabete bakoitzeko kalenda eta nonetan biltzen zirenak (hilaren hasieran eta 7.etik 9. egunera bitartean). Horietan, erregeak egutegia jakinarazten zien herritarrei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antton Arrieta

**Antton Arrieta Valverde** (Lima, 1951/1955 - ) Euskal Herriko eraikitako ondarearen inguruan idatzi du hainbat liburutan eta artikulutan.

Aranzadi Zientzia Elakartean eta Euskal Herriaren Adiskideen Elkarteko kidea izan da. Gipuzkoako baselizen gaia jorratzen hasi zen eta *Ermitas guipuzcoanas en mal estado o en ruina* (1973) argitaratu zuen. Geroago, horien milaka diapositiva egin zituen. 297 baselizen 2.127 diapositiba jasota dadue Gipuzkoako artxibo orokorrean.

Enpresa-zientzietan lizentziatua, gizarte zerbitzuetako gestioan lan egin du hogeita hamar urtez, eta esparru horretakoak dira argitaratutako hainbat lan. Ondoren, Gipuzkoako Gordailua Kultur Ondare Higigarriaren Zentroko zuzendaria izan zen. Aldi berean, arkitektura historiko militarraren esparrua ikertzen eta aztarnak Euskal Herri osoan miatzen eta dokumentatzen ibili da hamarkadetan, euskaraz beti ere. Lan horien guztien emaitza batzuk argitara eraman dira aldizkari eta artikuluetan eta gazteluei eskainitako ondoko lan sakongoetan: *Euskal Herriko 101 gaztelu* (CD euskarrian), *Gipuzkoako gazteluak* (Hiria, 2006).

## Idazlan batzuk 
* 2023. Euskal Herriko gazteluak : Iparraldea
* 2021. Euskal Herriko gazteluak : Gipuzkoa
* 2015. Euskal Herriko forteak : berpizkundetik karlismora
* 2018. Euskal Herriko gazteluak : Araba
* 2019. Euskal Herriko gazteluak. Bizkaia
* 2003. Euskal Herriko 101 gaztelu. Sorne Matxiñena Ursuegirekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Barcos, Jesús (2024-04-28) “Antton Arrieta Valverde Investigador en Arqueología de la Construcción”, *Noticias de Navarra.*
* Altuan, itziar (2023ko urriaren 9) “Vestigios de una Gipuzkoa encastillada”, El Diario Vasco
Marta Rzewuska-Frankowska

**Marta Zofia Rzewuska-Frankowska** (Siedlce, 1889ko martxoaren 12a – Varsovia, 1954ko maiatzaren 24a), ***Izia*** ezizenez ere ezaguna, poloniar antropologo eta irakaslea izan zen. 1939an, gerrak suntsitutako Polonian, ezkutuko klaseak eman zituen.

## Bizitza 
thumb|Marta Rzewuska-Frankowskaren hilobia.
Marta Zofia Rzewuska Siedlcen jaio zen, Aleksander Rzewuski eta Józefa Męczkowskaren alaba. Varsoviako Jan Miłkowski Emakumeentzako Goi Mailako Pedagogia Ikastaroetan graduatu zen eta Varsoviatik gertuko Żbikowoko Trenbide Eskolan hasi zen lanean. Aldi berean, langileen zirkuluak zuzentzen eta Krakoviatik Varsoviara sozialisten paperak garraiatzeko mezulari gisa hasi zen. Bere jarduera politikoagatik, lanetik kanporatu zuten 1905ean eta 1906an Gazte Sozialisten Batasunean sartu zen, eta 1910ean Poloniako Alderdi Sozialistan. 1913an Zürichera joan zen, eta han antropologia ikasketak hasi zituen, baina zailtasun ekonomikoengatik eten behar izan zituen. Lehen Mundu Gerra Poloniarren Autolaguntza Batzordeko zuzendaritzan eman zuen Suitzan.

Gerra ostean, antropologia ikasketak amaitu zituen Lviveko Unibertsitatean, Eugeniusz Frankowskirekin ezkondu zen, eta 1924an filosofiako doktoretza lortu zuen. Poloniako Antropologia Elkartearen sorreran lagundu zuen. Gerra arteko garaian, baita Bigarren Mundu Gerraren ondoren ere, Varsoviako hainbat lehen eta bigarren hezkuntzako eskolatan jardun zuen, Eduvigis Erreginaren X. ikastetxean barne. Ikastetxe horren historiaren arabera, Frankowskak ezkutuko klaseak antolatu zituen 1939an, ikasleek beren hezkuntza jarraitu ahal izateko.

Poznańen ere irakatsi zuen, eta han, 1928tik aurrera, pedagogia eskolak eman zituen *Przegląd Antropologiczny* eta *Czasopismo Przyrodniczy* aldizkari zientifikoen bidez. Naturaren ezagutza zabaltzen aritu zen, besteak beste, Wszechnica Radiowan.

Ineza izeneko alaba bat izan zuen eta Varsovian hil zen 1954ko maiatzaren 24an. Varsoviako Powązki auzoko hilerrian dago hobiratuta.

## Sariak 
* Merezimenduaren Urrezko Gurutzea (1939ko martxoaren 10a)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dora Carrington

thumb|Carrintong eta Lytton Strachey.

**Dora de Houghton Carrington**, **Carrington** izenez ezagunago, (Hereford (Ingalaterra), 1893ko martxoaren 29a – Newbury, 1932ko martxoaren 11) margolari eta dekoratzaile ingelesa izan zen, Bloomsburyko zirkuluko kideekin eta, bereziki, Lytton Strachey idazlearekin elkartuta. Dena, dela, zirkuluko partaidea ez zen izan.

## Biografia 
Hereforden jaio zen, Ingalaterran, eta artea sustatzen zuen emakume-eskola batera joan zen; gainera, gurasoek marrazketa-eskola partikularrak ordaindu zizkioten. Londresko Slade School of Art-erako beka bat irabazi zuen. Paul eta John Nash anaiak  Christopher Nevinson eta Mark Gertler ezagutu zituen. Slade School of Arten egon zen bitartean, bere bizitzan garrantzitsuak izango ziren hainbat pertsonarekin elkartu zen.

Sladetik igaro ondoren, Carrington abizena bakarrik erabiltzen hasi zen; Slade-n ohikoa zen ikasleek abizena bakarrik erabiltzea elkarri erreferentzia egiteko. Bizitza osoan ez zen margolari gisa oso ezaguna izan, oso gutxitan sinatzen baitzituen bere lanak, eta ia ez zuen erakusketarik egin, nahiz eta Omega Workshopen lan egin zuen denbora batez.

Ez zen Bloomsburyren zirkuluko kide izan, nahiz eta zeharka Bloomsburyrekin lotzen den, normalean bohemiar bizimoduaren eta Lytton Stracheyrekin zuen harremanaren ondorioz.

Carringtonek eta Mark Gertler margolariak harreman bat izan zuten, geroago Gerald Brenan idazlearekin bezala. Ralph Partridgerekin ezkondu zen, baina Stracheyrekin bizi izan zen bizitza gehiena. 

Carringtonek tiro batez bere buruaz beste egin zuen 1932ko martxoan, depresio-krisi sakon baten ondoren. Krisi horretan hainbat arrazoik eragin zuten (horietako bat Strachey minbiziaren ondorioz hil izana). 

## Obra 
Dora Carrington eskarmentu handiko erretratugile eta paisajista izan zen, eta arte aplikatuetan eta apaingarrietan ere lan egin zuen, gertu zuen edozein material gainean pintatuz, hala nola idazkunak, teilak edo altzariak. Baxerak ere apaindu zituen. Carringtonek etxeko liburutegia diseinatu zuen Hamen, Wiltshiren, Strachey eta Partridgerekin bizi izan zen lekuan.

1970etik aurrera, bere obrarekiko interesa areagotu egin zen, eta kritika positiboak lortzen eta oso baloratua izaten hasi zen.

## Filma 
Carrington eta Stracheyren bizitza 1995ean eraman zen zinemara *Carrington* filmean, Emma Thompson protagonista zela, eta Christopher Hamptonek zuzenduta.

## Iruditegia 

Fitxategi:CarringtonTidmarsh.png|*The Mill at Tidmarsh*.
Fitxategi:Julia Frances Strachey by Dora Carrington.jpg|*Julia Frances Strachey*.
Fitxategi:Farm at Watendlath by Dora Carrington, Tate Britain, London 02.jpg|*Farm at Watendlath*. 
Fitxategi:E. M. Forster von Dora Carrington, 1924-25.jpg|*E. M. Forsterren erretratua*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ulrikke Dahl

**Ulrikke Oluffa Antonette Dahl** (Melhus, 1846ko abenduaren 10a – Vestnes, 1923ko martxoaren 16a) norvegiar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Ulrikke Oluffa Antonette Dahl 1846ko abenduaren 10ean jaio zen Melhus udalerrian, Nils Nilssøn Dahl (1806–1854) apaizaren eta Christopha Kirstine Rønnebergen alaba. Walter Scott Dahl (1839–1906) Auzitegi Goreneko abokatu, idazle eta politikariaren eta Konrad Dahl (1843–1931) idazle eta teologoaren arreba eta Nikoline Harbitz (1841–1898) idazlearen ahizpa zen. Ez zen inoiz ezkondu.

Dahlen lehen eleberria *Da jeg var tyve år* izan zen, 1876an *Bergensposten* egunkarian folletoi gisa argitaratu zena. Istorioa egunkari baten moduan idatzita zegoen, eta pertsonaia nagusia irakasle partikularra zen. Dahlek idazlan gutxi utzi zituen, eta gutxi gorabehera bi aldi laburretan idatzi zuen, hainbat urteko etenaldi batekin. Hainbat aldizkaritan ere kolaboratu zuen, besteak beste, *Urd* aldizkarian.

Urte askotan, bizitza isolatua eraman zuen Vestnes udalerrian, bere neba Walter Scott Dahlen Stokkeland landetxean. Vestnesen, Ulla deitzen zioten, eta bere amari, berriz, Dalfruå.

Dahl 1923ko martxoaren 16an hil zen, 76 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
YHLQMDLG

***YHLQMDLG*** (gaztelaniazko Yo Hago Lo Que Me Da La Gana lanaren laburdura), euskaraz literalki *Nik nahi dudana egiten dut,* Bad Bunny, Puerto Ricoko trapero eta abeslariaren bakarkako bigarren estudioko albuma da (hirugarrena orokorran). 2020ko otsailaren 29an Rimas Entertainment-ek kaleratu zuen. Albumaren musika-estiloak "*old-school*" (eskola zaharrekoa) reggaeton estiloaren eragin handia du, eta kolaborazioak ditu Daddy Yankee, Nesi, Yaviah, Ñengo Flow, Sech, Mora, Jowell & Randy, Anuel AA, Myke Towers, Kendo Kaponi, Arcángel, Duki eta Pablo Chill-E -rekin. ***YHLQMDLG*** 2020an Estatu Batuetan gehien saldu zen Latinoamerikako albuma izan zen, Spotify plataformaren *mundu* mailako albumik erreproduzituena bihurtu zen 2020an, eta Pop Latinoamerikarreko edo Urban album onenaren saria irabazi zuen 63. Urteko Grammy Sarietan.

«Yo Perreo Sola» albumeko kanta bat da, Nesiren egiaztatu gabeko ahotsa duena. Abestiaren bideo musikalak drag-queen gisa aurkezten du Bad Bunny. Remix-ean, Nesi eta Ivy Queen-ekin, 2020ko urriaren 14an kaleratu zen, Billboard Music Awards 2020 abestiaren interpretazioari jarraituz. Reggaeton musika generoan interpretazio onenaren Latinoamerikako Grammy Saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Låt den rätte komma in

***Låt den rätte komma in***, , 2008ko Tomas Alfredson suediarrak zuzendutako beldurrezko eta amodiozko film bat da. John Ajvide Lindqvist idazlearen *2004ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Kåre Hedebrant, Lina Leandersson, Per Ragnar, Ika Nord eta Peter Carlberg aktoreek antzeztu zuten.

Ingelesezko berregokitzapena izan zuen, *Let Me In* (2010) estatubatuar filma.

## Argumentua 
1982, Suedia, Stockholm hiriburuko Blackeberg auzunea, Oskar (Kåre Hedebrant), eskola jazarpena jasaten duen hamabi urteko mutiko lorsatia, Eliren (Lina Leandersson) laguna egin da, ailegatu berri den adin beretxuko neskatoa, azken honen iritsierarekin batera auzoan inongo azalpenik gabeko hilketak gertatzen hasiko dira. Oskarrek Eli banpiro bat dela susmatu arren, bien arteko adiskidetasuna izuaren gain mantendu dadin ahaleginduko da.

## Aktoreak 
* Kåre Hedebrant: Oskar
* Lina Leandersson: Eli
** Elif Ceylan: Eli (ahotsa)
** Susanne Ruben: Eli zahartua
* Per Ragnar: Håkan
* Henrik Dahl: Erik
* Karin Bergquist: Yvonne
* Peter Carlberg: Lacke
* Ika Nord: Virginia
* Mikael Rahm: Jocke
* Karl Robert Lindgren: Gösta
* Anders T. Peedu: Morgan
* Pale Olofsson: Larry
* Cayetano Ruiz: Ávila magistratua
* Patrik Rydmark: Conny
* Johan Sömnes: Andreas
* Mikael Erhardsson: Martin
* Rasmus Luthander: Jimmy
* Sören Källstigen: Eriken laguna
* Bernt Östman: Virginiaren erizaina
* Kajsa Linderholm: Oskarren irakaslea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Charles Bonnet

**Charles Bonnet** (Geneva, 1720ko martxoaren 13a – Genthod, 1793ko maiatzaren 20a) suitzar filosofo eta naturalista izan zen. Scala naturae-ren ideiaren sortzaileetako bat izan zen eta aurkikuntza biologiko garrantzitsuen egilea, partenogenesia kasu.

Jatorri frantseseko familia protestante batean jaio zen, San Bartolome gaueko sarraskiaren ondoren Frantziatik ihes egin zuena.

Noël-Antoine Plucheren *Naturaren ikuskizuna* liburua eta 
René Antoine Ferchault de Réaumurren lanak irakurri ondoren, biologia maite izan zuen. Aphidoideen ugalketa, beldarren eta tximeleten arnasketa, teniaren anatomia eta harretan galdutako organoen berreraketarako ahalmena aztertu zituen.

1745ean Intsektologia-tratatua argitaratu zuen eta Parisko Zientzien Akademian onartu zuten. 1754an Hostoen erabilerari buruzko tratatua argitaratu zuen.

Itsutasun progresiboarekin, ezin izan zuen mikroskopioa erabili eta biologia teorikoari ekin zion. Filosofia-lanak idatzi zituen, hala nola *Essai de psychologie* (1754) edo ''Essai analytique sur les facultés de l'âme* (1760).

1762an *Considérations sur les corps organisés* argitaratu zuen. Bertan, aurreformazionismoa azaldu zuen. Horren arabera, izaki bizidun berri baten ekoizpena aurretik zegoen ernamuin baten bilakaerari zor zaio.

Bere lanik garrantzitsuena Palingénésie philosophique (1769) da, non geologia, biologia, psikologia eta metafisika ezagutzak batzen dituen. Bertan animali arimaren hilezintasuna defendatzen du.

## Lanak 
* *Traité d'insectologie ou Observations sur quelques espèces de vers d'eau douce, qui coupés par morceaux, deviennent autant d'animaux complets,* 1745.
* *Recherches sur l'usage des feuilles dans les plantes*, 1754
* *Essai de psychologie*, 1754
* *Essai analytique sur les facultés de l'âme,* 1760.
* *Considérations sur les corps organisés*, bi liburuki, 1762
* *Contemplation de la nature*, bi liburuki, 1764
* *La palingénésie philosophique*, 1769
* *Œuvres d'histoire naturelle et de philosophie*, 8 liburuki 1779–1783
* *Mémoires autobiographiques'', Paris, Vrin, 1948
Petar Martinović

**Petar Martinović** () Montenegroko Armadako brigadierra, Jugoslaviako Armadako artilleriako brigadier jenerala eta senataria izan zen.

## Biografia 
Sofian ikasi zuen eskola militarra. Lehen Balkanetako Gerran, Kostaldeko Destakamenduko artilleriaren komandantea izan zen.

Lehen Mundu Gerran, Sandžak Armadako Estatu Nagusiko Burua izan zen, eta 1915ean Serbiako eta Montenegroko armaden atzera egitean, Javor Destakamenduaren agintea eman zioten. Azaroan, harekin, arrakastaz burutu zituen Austria-Hungariako 19. Gorputzaren zati batzuk Javor eta Mučanjen geldiarazteko. Horrela, Serbiako 1. Armadaren atzera egitea asko erraztu zuen Ibar haranetik.

Ondoren, Montenegroko Sandžak Dibisioa zuzendu zuen, eta gero Korfura joan zen, non Serbiako Armadan onartu zuten. 1918an Salonika Frontea aurreratu zenean, Jugoslaviako Dibisioko 1. Erregimentuko komandantea izan zen.

Karađorđe Izarraren Ordena Ezpatekin (bi aldiz) eta beste kondekorazio batzuk eman zizkioten.

Belgradoko kale batek (Banovo Brdo-n) bere izena darama.

## Kanpo estekak
Bazen behin... Bizitza

***Bazen behin... Bizitza***, , Frantziako marrazki bizidun telesail bat da, Albert Barillé ekoizle eta gidoigileak sortua eta zuzendua. 1986ko abenduaren 10a eta 1987ko ekainaren 7a artean Canal+ katean aireratu zen, eta 26 atalez osatua zegoen.

*Bazen behin... Gizakia* eta *Bazen behin... Espazioa* telesailen jarraipena da, Fisiologia gaitzat hartuz.

## Atalak 
* 1. *Zelula planeta handia
* 2. *Jaiotza
* 3. *Gorputzaren zaindariak
* 4. *Hezur-muina
* 5. *Odol-irrigazioa
* 6. *Plaketak
* 7. *Bihotza
* 8. *Harnasketa
* 9. *Garuna
* 10. *Neuronak
* 11. *Ikusmena
* 12. *Entzumena
* 13. *Ilea
* 14. *Ahoa eta hortzak
* 15. *Liseriketa
* 16. *Gibela
* 17. *Giltzurrunak
* 18. *Sistema linfatikoa
* 19. *Hezurrak eta hezurdura
* 20. *Giharrak
* 21. *Toxinen gerra
* 22. *Txertoak
* 23. *Hormonak
* 24. *Biziaren katea
* 25. *Bizia eta loa
* 26. *Gizakiaren adina

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bazen behin... Gizakia

***Bazen behin... Gizakia***, , Albert Barillék sortutako marrazki bizidunezko telesail da. France 3 katerako egina, 1980ko hamarkadan Europako kate publiko gehienek igorri zuten eta historia unibertsala irakatsi zion belaunaldi oso bati.

*Bazen behin... Espazioa* eta *Bazen behin... Bizitza* jarraipenak izan zituen.

## Pertsonaiak 
* *Maestro*
* Pierre
* Pierrette
* le Gros
* Pierrot
* Petite Pierrette
* Petit Gros
* le Teigneux
* le Nabot

## Atalak 
# Lurra sortu da
# Neanderthal gizakia
# Cromagnon gizakia
# Haran emankorrak
# Lehen inperioak
# Periklesen mendea
# Pax erromatarra
# Islamaren konkistak
# Karolingiarrak
# Bikingoak
# Katedral handiak
# Marko Poloren bidaiak
# Ehun urtetako gerra
# Quattrocentoa
# Espainiako urrezko mendea
# Elisabetar Ingalaterra
# Herbehereen urrezko mendea
# Eguzki erregea
# Pedro Handia eta bere garaia
# Aldaketa sozial handiak
# Estatu Batuen jaiotza
# Frantziako Iraultza
# Herrialdeen udaberria
# Belle Époque
# Urte eroak
# Bazen behin... Lurra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bazen behin... Espazioa

***Bazen behin... Espazioa***, , Frantziako marrazki bizidun telesail bat da, Albert Barillé ekoizle eta gidoigileak sortua eta zuzendua. 1982ko urriaren 2a eta 1983ko apirilaren 2a artean France 3 katean aireratu zen, eta 26 atalez osatua zegoen.

*Bazen behin... Gizakia* aurrekaria eta *Bazen behin... Bizitza* jarraipena ditu, honakoa zientzia-fikzioa eta espazioaren esplorazioa gaitzat hartuz.

## Atalak 
# Omega planeta
# Saurioak
# Planeta berdea
# Andromeda sektorea
# Cromsgnonak
# Erroboten altxamendua
# Mythos planeta
# Bidai luzea
# Kasiopea
# Desegindako planeta 
# Espazio-naufragoak
# Erraldoiak
# Inkak
# Dinosauroen bizilekua
# Saturnoren eraztunak
# Mehatxu geldiezina
# Lurra
# Atlantida
# Omegarako itzulera bitxia
# Erroboten mendekua
# Humanoideak
# Mundu oldarkorra
# Hiri hegalaria
# Konputagailua
# Titanen borroka
# Espazio amaigabea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Emma Tillman

**Emma Faust Tillman** edo **Emmaline Fanchon Tillman** (Gibsonville, Ipar Carolina, AEB, 1892ko azaroaren 22a – East Hartford, Connecticut, 2007ko urtarrilaren 28a) estatubatuar ehun urtedun okina izan zen, 114 urte bizi izan zena. 2007ko urtarrilaren 24tik urtarrilaren 28ra, hil zen egunera arte, munduko pertsonarik zaharrena izan zen eta hiru mendetan bizi izan zen pertsonetako bat. Familiako bost haurridek ehun urte bete zituzten.

## Biografia 
1892an jaio zen. Familia-landa batean bizi izan zen 1900 urtera arte, familia Connecticutera aldatu zen arte. 22 neba-arreba izan zituen, hainbat hildako, adin txikian jaioak edo hildakoak. Hala ere, 23 seme-alabaren familiatik, bost lagun ehun urte izatera heldu ziren. Izan ere, neba Eugene 1996. urtean hil zen 108 urte zituela, eta ahizpa Ava 1983an hil zen 102 urte zituela. Beste ahizpa bat 102 urterekin hil zen 1980ko hamarkadan, eta azken ahizpa bat 2005ean 105 urterekin.

2006ko abenduaren 11n, Emma Tillman Ameriketako Estatu Batuetako pertsonarik zaharrena bihurtu zen, Elizabeth Bolden estatubatuarra hil ostean. Lurreko emakumerik zaharrena bihurtu zen 2007ko urtarrilaren 19an, Julie Winnefred Bertrand kanadarra hil ostean. 2007ko urtarrilaren 24an, munduko pertsonarik zaharrena  bihurtu zen, Emiliano Mercado del Toro hil ostean.

### Heriotza 
2007ko urtarrilaren 28an East Hartforden (Connecticut), hil zen, munduko pertsona zaharrenaren titulua jaso eta lau egunera. Yone Minagawa japoniarrak ordezkatu zuen, munduko pertsona zaharrena 114 urterekin.

## Adin errekorrak 
* 2007ko urtarrilaren 24an  munduko pertsonarik zaharrena
* Bost haurride ehun urtedun (108, 105, 102, 102 eta berak 114 urte)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shin Matsushita

**Shin Matsushita** (japonieraz: **松下 しん**, Hepburn: Matsushita Shin; Sendai, Miyagi prefetura, Japonia, 1904ko martxoaren 30a –  ibidem, 2019ko abuztuaren 27a) japoniar ehun urteduna izan zen, 115 urte eta 150 egun bizi izan zena. Bere adina Gerontologiako Ikerketa Taldeak (GRG) balioztatu zuen. Hil zenean, Miyagi prefekturako zaharrena zen eta Japoniako bigarren zaharrena, Kane Tanakaren ondoren.

## Bizitza 
Shin Matsushita Japoniako Miyagi prefekturan jaio zen 1904an.

### Osasuna 
2014an 110 urte bete zituenean, bakarrik bizi zen bere txakurrarekin. 2015ean 111 urte bete baino astebete lehenago, hanketako ariketak egiten ari izan zen, femurra hautsi eta gero.

Matsushita 2016ko maiatzaren bukaeran ospitaleratu zuten, pneumonia eta bihotz-gutxiegitasunaren ondorioz, baina urte bereko ekainean errekuperatu ahal izan zen.

Matsushita jaioterrian, Sendain, bizi izan zen, Miyagi prefekturan. 2019ko martxoan bere 115. urteurrena ospatu zuen, eta, horrela, urteurrena ospatzen zuen 11. pertsona japoniarra bihurtu zen. 2019ko ekainean, odolean zuen hipooxigenoagatik berriz ospitaleratu zuten, baina handik bost egunera ospitaletik atera ahal izan zen. Gero, berriro ospitaleratu zuten, baina urte bereko uztailean berriro atera ahal izan zen.

### Heriotza 
Shin Matsushita Sendain hil zen, Miyagi prefekturan, Japonian, 2019ko abuztuaren 27an, 115 urte eta 150 egun zituela. Une hoirretan  munduko hirugarren pertsona baliozkotu zaharrena zen, Kane Tanaka japoniarra (119 urte) eta Lucile Randon moja katoliko frantziarraren (118 urte) atzetik. Miyagi prefekturaren historiako pertsonarik zaharrena izan zen.

## Adin errekorrak 
* Munduko pertsonarik zaharrena

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Elizabeth Bolden

**Elizabeth Bolden**, ezizenez **Lizzie,** (Somerville, Tennessee, AEB, 1890eko abuztuaren 15a – Memphis, Tennesse, AEB, 2006ko abenduaren 11) estatubatuar ehun urteduna izan zen, 116 urte eta 118 egun bizi izan zena. 2006ko abuztuaren 27an, María Capovilla ekuadortarra hil zenean, munduan bizi zen pertsonarik zaharrena bihurtu zen.

## Bizitza 
Bi esklabo libertoren alaba izan zen, Elizabeth Jonesek bederatzi urte zituen 1899ko erroldan. Lewis Boldenekin (1892-1955) ezkondu zen 1908 inguruan. Memphisko egunkari baten esanetan familia hauxe zuen hil zenean: 7 seme-alaba (horietako bi bizirik), 40 biloba, 75 birbilobatxiki, 150 hereniloba txiki, 220 hereniloba ume eta 75 hereniloben umeen umeak.

### Osasuna 
Zaharren egoitza batean bizi zen, eta, familiaren arabera, ez zen komunikatzeko gai.

## Adin errekorrak 
2005eko apirilean Elizabeth Bolden Ameriketako Estatu Batuetako pertsona bizidun zaharrena zela ziurtatu zuten. Munduko pertsona bizidun zaharrenaren titulua jaso zuen 2005eko abuztuaren 30ean eta  eta 2005eko abenduaren 9ra arte mantendu zuen, ekuadortar María Capovilla, 11 hile zaharragoa zena, ez baitzen oso ezaguna. Horregatik, emakume bizidun zaharrenaren titulua kendu zioten eta azken hori (María) hil ostean berreskuratu zuen titulua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Julie Winnefred Bertrand

**Julie Winnefred Bertrand** (Coaticook, Quebec, Kanada, 1891ko irailaren 16a – Montreal, Kanada,  2007ko urtarrilaren 18a) kanadar ehun urtedun aktore eta merkataria izan zen, 115 urte eta 124 egun bizi izan zena. Munduko emakumerik zaharrena eta bigarren pertsonarik zaharrena izan zen, 26 egun zaharragoa zen Puerto Ricoko Emiliano Mercado del Tororen ostean.

## Bizitza 
1891n jaio zen Quebeceko hegoaldeko Coaticook udalerrian. Gurasoak Napoleon Bertrand arnesgilea eta Julia Mullins izan ziren. Bikotearen sei seme-alabetatik zaharrena izan zen. 

### Ibilbidea 
Erosle eta saltzaile gisa lan egin zuen, eta gero Montrealera joan zen gurasoak zaintzera. 

Julie Winnefred Bertrand ez zen inoiz ezkondu eta ez zuen seme-alabarik izan.

Diotenez, bere ezkongaietako bat Kanadako lehen ministro ohia izan omen zen, Louis St-Laurent, ondoko herrikoa. 

80 urtetik aurrera Montrealeko zahar-etxe batean bizi izan zen.

### Heriotza 
Julie Winnefred Bertrand Montrealeko zahar-etxe batean hil zen 2007ko urtarrilaren 18an eta Cimitiere de Saint-Edmond hobiratu zuten.
* Kanadan bizi izan zen hirugarren pertsonarik zaharrena izan zen, 117 urterekin hil zen Marie Louise Meilleur munduko zaharren ohiaren eta 115 urterekin hil zen Mary Ann Rhodesen atzetik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Mary Ann Rhodes

**Mary Ann Rhodes**, sortzez **Dormer** (Comtés unis Leeds et Grenville, Kanada, 1882ko abuztuaren 12a – Kingston, Kanada, 1998ko martxoaren 3a) kanadar ehun urtedun emakumea izan zen. 115 urte eta 203 egun bizi izan zena. Munduko hirugarren pertsonarik zaharrena izan  zen Marie Louise Meilleur (Marie-Louise Best) herrikidea eta Sarah Knauss estatubatuarraren ostean. Kanadako bigarren pertsonarik zaharrena, Marie Louise Meilleurren ostean. Kanadako historiako bigarren pertsonarik zaharrena ere izan zen, Marie Louise Meilleurren ostean. 115 urte izan arren, Mary Ann Rhodes ez zen inoiz pertsonarik zaharrena bihurtu Kanadan, ezta Ontarion ere, Mary Ann Rhodes baino hilabete geroago hil baitzen Marie Louise Meilleur, 117 urte zituela.

## Bizitza 
Mary 1882an jaio zen South Laken, Leeds eskualdean, Ontarion. John eta Annabelle Dormerren lehen haurra izan zen. Aita eta ahizpa gazteena 90 urte arte bizi izan ziren.

Sarah eta Eva ahizpa gazteenekin konderriko eskolara joan zen, etxetik kilometro eta erdira. 18 urterekin, 1900. urtean, Guelpheko Nekazaritza Elkargora joan zen etxeko ekonomiari buruzko ikastaro bat egitera.

1912. urtean Victor Rhodesekin ezkondu zen, Seeley's Bayko nekazari arrakastatsuarekin. Euren semea, Murray, 1916. urtean jaio zen eta dentista izan zen, Kingstonen kabinete bat izan zuen. Senarra 1954. urtean hil zen, eta Maryk Seeley's Bayn bizitzen jarraitu zuen 1968 urtera arte.

### Osasuna 
Bere etxean bizi izan zen 1986ra arte, Kingstongo (Ontario) Providence Manor zahar-etxera aldatu zen arte. 105 urte zituen, eta urte asko zeramatzan itsu. 1991n, 109 urterekin, Mary Ann Rhodes aukeratu zuten Diana Galesko printzesari loreak eskaintzeko. 113 urterekin, Rhodes gurpil-aulki batera mugatuta egon zen, baina artean bakarrik elika zitekeen. 115 urterekin, entzumena apur bat aldatuta zuen, baina oso kontziente zen inguruan gertatzen zen guztiaz.

### Heriotza 
1998ko martxoaren 3an hil zen, 115 urte eta 203 egun zituela. Hil zenean, Kanadako bigarren pertsonarik zaharrena zen eta historiako bigarren pertsonarik zaharrena izaten jarraitu du urtetan.

## Adin errekorrak 
* 1998ko martxoaren 3an, munduko hirugarren pertsonarik zaharrena 
* 1998ko martxoaren 3an, Kanadako historiako bigarren pertsonarik zaharrena

## Aintzatespenak 
* 1991n, 109 urterekin, Mary Ann Rhodes aukeratu zuten Diana Galesko printzesari loreak eskaintzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Mae Harrington

**Mae Harrigton** (Rochester, Ameriketako Estatu Batuak,1889ko abenduaren 29a – Utica, Ameriketako Estatu Batuak, 2002ko urtarrilaren 20a) estatubatuar ehun urteduna izan zen, supermendebetekoa, 113 urte eta 343 egun bizi izan baitzen. 2002ko maiatzaren 28tik hil zen arte munduko pertsonarik zaharrena izan zen.

## Bizitza 
2002ko maiatzaren 28an, Adelina Domingues hil zenean munduko pertsonarik zaharrena bihurtu zen. Bere ostean, hurrengo zaharrena Yūkichi Chūganji izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako zaharrena ere izan zen 2002ko martxoaren 13an Delvina Dahleiners hiltzean eta bere hurrengoa Mary Christian izan zen.

## Adin Errekorrak 
* 2002ko maiatzaren 28an,munduko pertsonarik zaharrena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adelina Domingues

**Adelina Domingues**, sortzez **Adelina Evangelina Engargiola** (Brava, Cabo Verde, 1888ko otsailaren 19a – Spring Valley, Ameriketako Estatu Batuak, 2002ko abuztuaren 21a) jatorri caboverdiarreko estatubatuar ehun urtedun emakumea izan zen, supermendebetekoa, 114 urte eta 183 egun bizi izan baitzen.

2002ko maiatzaren 28an, Grace Clawsonen hil zenean, munduko pertsonarik zaharrena izan zen. Bera hiltzean, Mae Harrington bihurtu zen munduko pertsonarik zaharrena.

= Bizitza =
Adelina Evangelina Engargiola Cabo Verden jaio zen Afrikako natiboa izan zen. Anne Primout baino 11 egun gutxiagoko bizi izan zen. 

## Adin errekorrak 
* 2002ko maiatzaren 28an, munduko pertsonarik zaharrena 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Kharg uhartea

thumb|Uhartea 1993an.

**Kharg uhartea** (,  ahoskatua) Irango uharte bat da, Persiar golkoan. 24 km²-ko azalera du. Irlak Irango petrolio gordina esportatzeko terminal handiena du. Irango kostaldetik 25 kilometro hegoaldera dago, eta 483 kilometro Ormuzeko itsasartetik (29°22′N 50°30′E). Kostaldeko Buxehr probintziaren parte da. Kharg edo Khark hitz persiarrak jateko oraindik berdea den datila esan nahi du.

## Garrantzi ekonomikoa 
Kharg irlatxoak itsas portu bat eskaintzen dio petrolio gordinaren esportazioari, eta Irango jurisdikziopeko itsasoaren erreklamazioak Persiar golkoko petrolio-eremuetara hedatzen ditu. Iranen petrolio industriaren gune garrantzitsua da petrolio ontziak kargatzeko azpiegitura nagusia izanik.

## Historia 
2007ko azaroaren 14an, akemenestar garaiko inskripzio kuneiforme bat aurkitu zen Khargen, antzinako persieraz idatzia. Idazkuna bandalismo ekintza batean txikitua izan zen 2008ko maiatzaren 31n.

1753an nederlandarrek merkataritza postu bat eta gotorleku bat ezarri zituzten uhartean. 1766an Herbehereetako gotorlekua persiar armadak eraso zuen.

XX. mendean, duen garrantzi ekonomikoa dela eta, eraso ugari pairatu ditu. Horrela, instalazioak 1986ko udazkenean baliogabetu ziren. Irakeko indarrek gogor bonbardatu zuten 1982tik 1986ra, Iran-Irak gerran, terminaleko instalazio gehienak suntsituz. Instalazio guztien konponketa oso motela izan zen, gerra 1988an amaitu ondoren ere.

2026ko otsailaren 13an, AEBek Kharg uhartea bonbardatu zuten, Irangoaren aurkako gerran. Donald Trump AEBetako presidenteak «Ekialde Hurbilaren historian izan den bonbardaketa indartsuenetako bat» izan zela, eta jomuga guztiak «suntsitu» zituztela aldarrikatu zuen.

## Irudiak 

Fitxategi:Kharg Island in 2018 (43).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2018 (16).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2018 (31).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2018 (42).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2018 (33).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2018 (30).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2018 (45).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2019 (17).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2019 (19).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2020 (29).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2020 (38).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2022 (22).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2022 (48).jpg
Fitxategi:Kharg Island in 2022 (57).jpg
Fitxategi:Kharg Petrochemical Complex.jpg
Fitxategi:جزیره خارک- طبیعت و صنعت-10.jpg
Fitxategi:جزیره خارک- طبیعت و صنعت-2.jpg
Fitxategi:جزیره خارک- طبیعت و صنعت.jpg
Fitxategi:
Fitxategi:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harriet Vaughan Cheney

**Harriet Vaughan Cheney** (jaiotzez **Foster**; Brighton, 1796ko irailaren 9a – 1889ko maiatzaren 14a) estatubatuar-kanadar idazlea izan zen. Hainbat eleberri historiko idatzi zituen, horien artean *A Peep at the Pilgrims in Sixteen Thirty-Six* eta *The Rivals of Acadia*, baita haurrentzako liburu erlijiosoak ere.

## Bizitza 
thumb|*A Peep at the Pilgrims in Sixteen Hundred Thirty Six: A Tale of Olden Times* liburuaren azala (1850).
Harriet Vaughan Cheney Brightonen (Massachusetts) jaio zen 1796ko irailaren 9an. Bere aita John Foster zen, artzain unitarista.

## Lan hautatuak 
* *The Sunday-School, or Village Sketches* (Eliza Lanesford Cushingekin batera, 1820)
* *A Peep at the Pilgrims in Sixteen Thirty-Six: A Tale of Olden Times* (lan anonimoa, 1824)
* *The Rivals of Acadia: an Old Story of the New World* (lan anonimoa, 1827)
* *Sketches from the Life of Christ* (1844)
* *Confessions of an Early Martyr* (1846)
* *The Snow-Drop* (Eliza Lanesford Cushingekin batera, 1847-1852)
* *The Literary Garland* aldizkarirako ipuinak:
:* *Jacques Cartier and the Little Indian Girl* (1848)
:* *The Emigrants* (1850)
:* *Cousin Emma* (1850)
:* *A Legend of the Lake* (1851)
:* *The Old Manuscript: A Memoire of the Past* (1851)
* *Early Authorship* (*Garland* aldizkarirako saiakera, 1850)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abdul Salam Arif

'''Abdul Salam Mohammed 'Arif Al-Jumaili''' (Bagdad, 1921eko martxoaren 21a – Basorako probintzia, 1966ko apirilaren 13a) irakiar militar eta politikaria izan zen. Irakeko presidentea izan zen 1963tik hil zen arte.

Abdul Karim Kassem eta beste ofizial batzuekin batera, Arif Irakeko Ofizial Askeak erakunde klandestinoko kide izan zen eta 1948ko Arabiar-Israeldar gerran parte hartu zuen. Bertan, Israelgo Defentsa Indarren esku zegoen Jenin hiriaren harrapaketa zuzendu zuen.

1958ko Uztailaren 14ko Iraultzan parte hartu zuen, Irakeko monarkia boteretik kendu zuena. Kassem lehen ministro izendatu zuten eta Arif lehen ministrorde. Berehala hasi ziren bien arteko liskarrak. Arif panarabista zen eta Irak Arabiar Errepublika Batura batzearen aldekoa. Kassem nazionalista zen eta Irakeko Alderdi Komunistaren babesa zuen. Arif atxilotu egin zuten eta 1959ko otsailean heriotza-zigorra ezarri zioten. 1961eko azaroan askatu zuten.

Arif 1963ko otsailean izendatu zuten presidente, militarrek, panarabistek eta Baath Alderdi Arabiar Sozialistako kideek estatu-kolpea eman ondoren. Laster agindu zuen Kassem exekutatzeko.

Irak eta Egipto lotzen saiatu zen, Baath alderdiko kideak gobernutik bota zituen eta Arabiar Batasun Sozialista alderdia sortu zuen.

Irak hegoaldean hegazkin istripu batean hil zen, Basorako aireportutik 10 kilometrora.
Annette Abigael Hamilton

**Annette Abigael Hamilton** (jaiotzez **Palm**; Fredrikshald, 1806 – 1879) norvegiar folklorista, idazle eta aktorea izan zen.

## Bizitza 
Fredrikshalden (gaur egungo Haldenen) jaio zen, Hans Christian Palm kapitainaren eta Anne Samuelsenen alaba. Ipuingile gisa, genero literario honen aitzindaritzat hartzen da Norvegian.

Ipuin bildumak *Abigaels Eventyr og Sagn. Gave for Børn* zuen izena. Norvegiako maitararri-ipuinak jaso zituen lehen liburuetako bat da. Ipuin batzuk oso editatuak daude eta beste batzuk Hamiltonen sorkuntza literarioak dira. Lehenengotik seigarrenera bitarteko ipuinak herrikoiak dira, zazpigarrena kondaira da eta zortzigarrenetik hamabigarrenera bitartekoak Hamiltonenak direla uste da.

## Lanak 
* *Abigaels Eventyr og Sagn. Gave for Børn* (1847)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eliza Lanesford Cushing

**Eliza Lanesford Cushing** (jaiotzez **Foster**; Brighton, 1794ko urriaren 19a – 1886ko maiatzaren 4a) estatubatuar-kanadar idazle eta argitaratzailea izan zen. Hannah Webster Fosterren alaba eta Harriet Vaughan Cheneyren ahizpa, hainbat antzezlan idatzi zituen, *Esther* eta *The Fatal Ring* barne, eta *Literary Garland* editatu zuen, orduko Kanadako literatura aldizkari nagusia.

## Bizitza 
Cushing Brightonen (Massachusetts) jaio zen, eta lehenengo bi eleberri, *Saratoga* and *Yorktown*, Bostonen argitaratu zituen 1820ko hamarkadan. 1828an Frederick Cushing mediku kanadarrarekin ezkondu zen, eta 1833an Montrealera joan zen harekin bizitzera. Bere ahizpa Harriet ere kanadar batekin ezkondu eta Montrealera joan zen, eta biek aldizka idazten zituzten ipuinak eta poemak *Literary Garland* aldizkarirako. Cushingek E.L.C. inizialak erabili zituen. Estatu Batuetan ere idazlanak argitaratzen jarraitu zuen, batez ere Filadelfiako Godey's Lady's Book argitaletxean. Cushingen senarra 1846an hil zen, tratatzen zituen etorkinek hartutako tifusaren ondorioz, eta 1847an bi ahizpek *Snow-Drop* neskentzako aldizkaria sortu zuten, «batez ere emakume gazteentzat egokiak ziren gizarte-rolei eta etxeko ardurei buruzkoa».

## Lan hautatuak 

;Prosa
* *The Sunday-School, or Village Sketches* (Harriet Vaughan Cheneyrekin batera, 1820)
* *Saratoga: A Tale of the Revolution* (lan anonimoa, 1824)
* *Yorktown: An Historical Romance* (lan anonimoa, 1826)
* *Arabella Stuart* (1839)
* *Grace Morley: A Sketch from Life* (1839)
* *A Canadian Legend* (1839)
* *A Tale of the Richelieu* (1839)
* *The Rose Feast* (1840)
* *The Knight of Navarre* (1843)
* *The Musk-Rose* (1843)
* *The Neglected Wife* (1843)
* *A Leaf from an Old Chronicle* (1844)
* ''The Fairies' Fountain* (1844)
* *The Fatal Prediction* (1844)
* *The Indian Maid: A Traditionary Tale* (1846)
* *Deaf Molly* (1848)
;Drama eta poesia
* *Esther: A Sacred Drama* (1838)
* *The Parting of Boabdil and Morayma* (1839)
* *Dramatic Sketch* (1839)
* *To the Planet Venus* (1839)
* *Dramatic Scene: Verse Dialogue Between Naomi and Ruth* (1840)
* *April* (1840)
* *Lines written after hearing Mr. Buckingham's description of the very ancient willow* (1840)
* *Judith: A Poem* (1840)
* *The Fatal Ring* (1840)
* *Society Idyls* (1841)
* *Return to an Early Home* (1843)
* *True Joy* (1843)
* *Dramatic Sketch from Scripture History* (1844)
* *The Emigrant* (1844)
* *Rustic Hospitality: A Sketch'' (1846)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Musika Sari Nazionala

**Espainiako Musika Sari Nazionalak** Espainiako Sari Nazionalen parte dira. Sari horiek urtero ematen ditu Espainiako Gobernuak, Ministerio arduradunaren bitartez (normalean, Kultura Ministerioak).

Espainiako musika-sari nazionalak Alfontso XIII .aren erregealdiaren garai konstituzionalean hasi ziren ematen (1902-1923), Primo de Riveraren diktadurarekin jarraitu zuten (1923-1930), Espainiako Bigarren Errepublika (1931-1939), Francisco Francoren diktadura (1939-1975) eta Espainiako Trantsiziotik (1975-1978) eta 1978an hasi zen Espainia konstituzionalarekin jarraitzen dute.

Sariak emateko, saritutako obra edo jardueren kalitatea hartzen da kontuan, bai eta musika-bizitzari egindako ekarpen bikain eta berritzaile gisa duten garrantzia ere. Gaur egun saria 30.000 eurokoa da.

2009an, Egungo Musiken Sari Nazionala izeneko musika-sari nazionalen modalitate berri bat ematen hasi ziren pop musikarekin, rockarekin eta beste joera garaikide batzuekin lotutako musikariei.

## Irabazleak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gemma Blasco

**Gemma Blasco** (Bartzelona, Herrialde Katalanak, 1993) kataluniar zinema-zuzendari eta gidoigilea da, *La Furia* (2025) filmarengatik bereziki ezaguna. 2026ko Goya Sarietarako zuzendari berri onenaren izendapena jaso zuen.

2015. urtean estreinatu zuen lehen film laburrak, *Formas de Jugar,* Kataluniako Nazioarteko Zinemaldiko *Noves Visions* saileko film labur onenaren saria jaso zuen. Bi urte geroago, 2017. urtean, ICAAren laguntza bat jaso zuen 2018. urtean Malagako Zinemaldiko Sail Ofizialean estreinatutako *Jauría* film laburra zuzentzeko. Film laburra 2019. urteko Goya sarietarako aurrehautatua izan zen eta 2019ko Gaudi sarietarako hautagai finalista.  

2018. urtean Gijongo Nazioarteko Zinemaldian estreinatu zuen bere lehen film luze esperimentala, *El Zoo*, non aktore talde bat errealitatearen eta irudikatuaren arteko mugan kokatzen den. Urte horretan, bere bigarren film luzearen gidoia egiten hasi zen, *La Furia* (2025), Austinen South by Southwest jaialdian estreinatua. Sexu-indarkeriari buruzko film horrek Alexen istorioa kontatzen du. Aktore gazte hori festa batean bortxatu zuten, eta ez zuen bere erasotzailea ezagutzen. Adrian nebarengana jo zuen laguntza eske, baina nebak zalantzan jarri zuen eta presioa egin zion. Blascoren esanetan: «Film hau nire mendeku sortzailea da, eta garrasika, orroka, atzaparretik kontatzeko gogo handia nuen». Lan horretan sakondu egin zuen «inguruak sarritan jokatzen duen eta inposatzen den biktimaren mina, beharrak eta nahiak kontuan hartu gabe, bere lekua lapurtuz». Filma esperientzia propio batetik sortu zen, 18 urterekin kalean sexu erasoa jasan baitzuen.

## Filmografia 
* *Matices* (2013), film laburra. 3' zuzendari eta gidoigile
* *Formas de Jugar (2015,* film laburra
* *La mujer del escaparate* (2017)*,* film laburra
* Jauría (2018)*,* film laburra ,19',  zuzendaria, gidoia Marta Fontekin batera
* *El zoo* (2018), film luzea, 96', zuzendaria
* *La Furia* (2025) film luzea, 107' zuzendaria, gidoia Eva Paunérekin batera

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015 Film labur onenaren saria Kataluniako Nazioarteko Zinemaldiko Noves Visions sailean,  *Formas de jugar*.

* 2025 *La furia* film onenerako izendatua, 2025eko Malagako Zinemaldian. Jaialdi horretan bertan, Angela Cervantes aktoreak (protagonista) Alex Monner aktoreak emakumezko aktore onenaren saria irabazi zuen, bigarren mailako gizonezko aktore onenarena, eta Didac Palou aktoreak muntaia onenarena (Tomas Lopez).
* 'El futuro es mujer' izeneko saria, Gemma Blascori eman zitzaion, *La furia* filmarengatik, TVEko *Días de cine* saioak emandako Días de Cine sarietan. 
* Gaudí sarietan 2026ko zuzendari berri onenaren saria jaso zuen *La furia* filmarengatik. 
* 2026ko Goya sarietan zuzendari berri onenaren  izendapena jaso zuen, *La furia* filmarengatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igokundea (1977ko filma)

**Igokundea** (Errusieraz: Восхождение) 1977ko film sobietarra da, Larysa Xepitkok zuzendutakoa eta Mosfilmen egina. Vasil Bykau idazlearen 1970eko *Sotnikov* eleberriaren egokitzapena da. Zuri-beltzean filmatu zuten, 1974ko urtarrilean, Murometik gertu (Errusian), neguko baldintza gogorretan.

Filmak Urrezko Hartza irabazi zuen Berlingo Nazioarteko Zinemaldian, 1977an. Shepitkoren azken filma izan zen, 1979an auto istripu batean hil aurretik.

## Argumentua 
Gerra Patriotiko Handian (Bigarren Mundu Gerra), bi partisano sobietar, Sotnikov (Boris Plotnikov) eta Rybak (Vladimir Gostiukhin), Bielorrusiako herri batera doaz janari bila. Kolaborazionista bati (Sergei Jakovlev) baserriko animalia bat hartu ondoren, bere unitatera abiatuko dira berriro. Baina Alemaniako patruila batek begiztatuko ditu. Partisanoek alemaniarretako bat hiltzen dute elurretan izandako tiroketa luze baten ondoren eta ihes egin dute. Baina Sotnikov hankan tirokatu dute. Rybakek gertuen dagoen babeslekura eramango du, Demtxikha (Liudmila Poliakova) hiru seme-alaba txikiren amaren etxera. Hala ere, alemaniarrek aurkitu eta harrapatu egiten dituzte.

Bi gizonak eta Demchikha alemaniarren egoitzara eramango dituzte. Portnov (Anatoli Solonitsyn) alemaniarren kolaboratzaileak Sotnikov galdekatzen du. Sotnikovek Portnoven galderei erantzuteari uko egiten dionean, polizia kolaborazionistako kideek bortizki torturatzen dute. Rybaki, aldiz, polizia lana eskainiko dio Portnovek. 

Ondoren, sotoan espetxeratzen dituzte bi partisanoak eta baita beste hiru pertsona ere: Baserriko gizon kolaborazionista, partisanoak lagundu dituela uste dutelako; Basia Meier, herritar batek ezkutatutako neska gazte judua; eta Demtxikha, hiru umeen ama. 

Biharamun goizean, sototik aterako dituzte denak. Rybakek Portovi erregutuko dio uzteko poliziarekin bat egiten, eta hark onartu egingo du. Hori ikusita, Demtxikha informazioa ematen ahalegintzen da, Basia nork ezkutatzen zuen esanda, baina alferrik. Sotnikov, baserritarra, neska judua eta Demtxikha urkatu egingo dituzte.

Rybak kanpalekura itzultzen da kolaborazionistekin eta bidean herritarrek laidoztatu egin dute. Gerrikoarekin bere burua zintzilikatzen saiatzen da, baina huts egiten du. 

## Aktoreak 
* Boris Plotnikov: Sotnikov
* Vladimir Gostiukhin: Rybak
* Sergei Jakovlev: Herrixkako gizon nagusia
* Liudmila Poliakova: Demtxikha
* Viktoria Goldentul: Basia Meier
* Anatoli Solonitsyn: Portnov, galdegile kolaborazionista
* Maria Vinogradova: Herrixkako gizon nagusiaren emaztea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie Wexelsen

**Inger Marie Lycke Wexelsen** (Østre Toten, 1832ko irailaren 20a – Trondheim, 1911ko abenduaren 7a) norvegiar irakasle eta idazlea izan zen, batez ere *Jeg er saa glad hver Julekveld* gabon kantagatik ezaguna.

## Bizitza 
Inger Marie Lyche Wexelsen Christians konderriko Østre Toten parrokian jaio zen. Bere gurasoak Wexel Hansen Wexelsen (1784–1867) eta Marie Louise Wexels (1793–1873) nekazariak izan ziren. Familia horretan jaiotako bederatzi seme-alabetatik gazteena zen. Bere neba, Christian Delphin Wexelsen (1830-1883), tokiko artista ospetsua bihurtu zen, eta bere iloba, Vilhelm Andreas Wexelsen (1849–1909), apezpiku luterotar. 1846tik 1852ra, Leikangerko nesken barnetegian ikasi zuen, Jacob Andreas Lindeman apaizaren zuzendaritzapean.

Ama hil ondoren, bera eta bere ahizpa Fredrikke Wilhelmine Wexelsen (1826–1920) Hamarren kokatu ziren, eta han haurtzaindegi bat ireki zuten. 1878–1879 bitartean, Danimarkan egon ziren irakasle moduan trebatzen. Wexelsenek Askov folkehøyskolen ikasi zuen, N. F. S. Grundtvigen (1783–1872) hezkuntza-ereduei jarraituz. 1890 ingurutik aurrera, eskola pribatu bat zuzendu zuen Trondheimen, 1911n hil zen arte.

Trondheimen hil zen 1911n, eta Elgeseter auzoko Tilfredshet kirkegården lurperatu zuten. 2013an, Angelina Engelsen eskultoreak Marie Wexelsenen estatua bat jarri zuen Østre Toten udalerriko Lena herrian.

## Lanak 
* *Vesle Kari eller de Foreldreløse* (1858)
* *Ketil, en Julegave for de Smaa* (1860)
* *Steffen. En gammel Præstedatters Ungdomsminder* (1860)
* *Et Levnetsløb* (1866)
* *En Julehistorie* (1894)
* *En liden Barnebog. Rim og Smaahistorier af Marie Wexelsen* (1895)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isa Asp

**Lovisa (Louise, Isa) Asp** (Utajärvi, 1853ko otsailaren 4a – Jyväskylä, 1872ko azaroaren 12a) finlandiar poeta izan zen, finlandierazko lehen emakume poeta bezala ezaguna. Finlandiako lehen ikono lesbikoa ere hartzen da. Hemezortzi urte zituela hil zen, tuberkulosiak jota, 100 poema inguru utziz, horien artean ezagunena *Aallon kehtolaulu* izanik. Asp hil ondoren, bere poemak argitaratu ziren, eta hainbat biografia ere idatzi dira.

## Bizitza 
Asp Utajärvin jaio zen 1853an. Jaakko Asp eta Beata Elisabet Aspen (Puhakkaren) bederatzi seme-alabetako bat zen. Haur prodijioa zen, aitaren adibidea jarraituz poesia idatzi zuena. Amonak suediera irakatsi zion. Eskolan sartu zenean, aurretiko ezagutzak zituela aitortu zioten.

Familia Suomussalmira bizitzera joan zenean, Aspek Bbere lehen poema ezaguna han idatzi zuen. Poema horretan, bere aita eta bere herrialdearekiko zuen errespetuaz hitz egin zuen.

Asp Jyväskylän hil zen 1872an, tuberkulosiak jota, 100 poema liriko inguru utziz, eta horien artean ezagunena *Aallon kehtolaulu* da.

Hainbat iturrik diote Asp lesbiana zela. «Finlandiako Safo» bezala ezaguna izan zen, eta Finlandiako lehen ikono lesbikoa ere kontsideratzen da. Emozional eta erotiko gisa interpretatu ziren poemak idatzi zituen Lydia Lagus lagun minari Jyväskyläko irakasle-eskolan. JH Erkok idatzitako biografiak, Martti Jukolak 1930ean argitaratuak, lesbiana zela dio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zangbeto

thumb|Zangbetoen irteera Beninen, 2018an.

**Zangbetoak** vudu tradizionalaren gaueko zaindariak dira, Benin, Togo eta Nigeriako ogu edo egun etniaren kulturan. Egungunen antzekoak, oso gurtuak dira eta polizia indar ez-ofizial gisa jarduten dute kaleak patruilatuz, jendea zainduz eta kriminalak jazarriz komunitateari aurkezteko eta zigortuak izan daitezen.

Jatorriz etsaiak izutzeko sortuak, esaten da zangbetoak kaleetan zehar dabiltzala lapurrak eta sorginak detektatzeko eta legea eta ordena sustatzeko.

## Etimologia 
Ogu herriko jatorrikoa, Zangbeto "zan" hitzetik dator, gaua esan nahi duena, eta "gbéto" ehiztaria esan nahi duena. Literalki, gaueko ehiztaria esan nahi du. 
thumb|Zangbeto 2018an,
thumb|300px|Zangbeto 2018an Beninen egin zen vudu-jaialdian.
## Deskribapena 
Zangbetoak lastoz egindako meta baten antza duten mozorroen bidez irudikatzen dira. Prest daudenean, trantzean erortzeko gai direla uste dute; tradizioaren arabera, pertsonen ekintzen ezagutza berezia duten espirituak bizi ahal izateko haien gorputzetan. Esaten da gizarte sekretu bat osatzen dutela eta trantzean daudenean trebetasun magikoak dituztela, hala nola beirazko eskaratxak inolako kalterik jaso gabe irenstea eta sorginak ere izutzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vudu

## Kanpo estekak 
* :Zangbeto bat YouTubeko bideoan.
* :Zangbeto zeremoniari buruzko erreportaia.