Filipinetako Konpainia

**Filipinetako Errege Konpainia** () Ilustrazio garaian sortutako merkataritza konpainia izan zen. 1785eko martxoaren 10ean, Karlos III.aren Errege Zedula baten bidez eratu zen. Francisco Cabarrúsek sortua, Caracasko Gipuzkoar Konpainia ordezkatu zuen, eta euskaldunak zituen kide asko.

Espainiar Inperioaren itsas indarraren amaierarekin eta Latinoamerikako herrialdeen independentziarekin batera, Konpainiaren gainbehera etorri zen. Hala ere, Fernando VII.a erregearen interesei lotuta jarraitu zuen bere jarduera hura bizi artean. Liberalek Maria Kristina erreginordea agintera altxa zutenean (1833), luze gabe dekretuz eman zioten amaiera eredu merkantilistako Filipinetako Konpainiari, 1834ko irailean.

## Aurrekariak 
XVIII. mendearen bigarren erdialdean, indarra hartzen joan ziren Ameriketako komertzioaren monopolioaren kontrako jarrerak. 1765eko otsaileko dekretuak ireki egin zizkion Antilla Handietako eta Margarita eta Trinidad uharteetako portuak Cádiz, Sevilla, Alacant, Cartagena, Málaga, Bartzelona, Santander, A Coruña eta Gijóndik zihoan trafikoari, Ameriketako portuotako (*palmeo* bidezko) zergak kenduz eta, trukean, salgai aleen gaineko % 6-7ko zerga bateratua ezarriz. Koroa, eredu horren irabaziez ohartuta, neurri hori Amerika guztira zabaltzen joan zen (1774 eta 1776ko aginduak).

Filipinetako Konpainiaren aurrekari zuzena Caracasko Gipuzkoar Konpainia izan zen. 1778ko urriko liberalizazio ediktuak erabat ahuldu zuen haren Venezuelarekiko itsas merkataritza. Era berean, Frantziarekiko etsaigoak egoera oso gaiztoan utzi zuen Caracasko Gipuzkoar Konpainia, Lourdes Díaz-Trechuelo Konpainiari buruzko adituaren iritziz. Konpainiak Caracaskoaren Donostiako eta Pasaiako ontziolak eta instalazioak hartu zituen bere gain, konpainia berriaren garrantzitsuenetakoak.

## Funtzionamendua 
Bere helburua Filipinak eta metropoliaren arteko merkataritza bultzatzea zen, mendebaldetik Esperantza Oneko lurmuturretik, eta ez Acapulco-Mexikotik; horretarako, ibilbide horren monopolioa eman zitzaion. Filipinetako Konpainiak bazituen pizgarri batzuk, adibidez, Manilan zein Cádizen ez zuen zergarik ordaindu beharko, baina aldi berean, bere irabazien % 4 Filipinen sustapen ekonomikoan inbertitu behar zuen. Gainera, Espainiako estatuak haren diru-kutxan eskua sar zezakeen bere beharrizanen arabera, Konpainiaren maileguen bitartez, eta premia horiek areagotu egin ziren Espainiako koroa gerra gehiagotan murgildu ahala.

1787an Filipinetatik heldutako lehen bidalketan, Konpainiak 17.115.347 erreal marabedi atera zituen garbian, egundoko zenbatekoa garai hartan. Espainiako beste ezein konpainiak baino irabazi gehiago zituen, 1785-1790eko urteetarako bere kideek harro eta ozen aldarrikatzen zutenez. Aldi horretan, Konpainiak % 27ko irabazi garbia eskaini zien bere inbertsiogileei. Konpainia, ordea, ez zen merkataritzan Filipinekin bakarrik aritzen. Hasierako oparoaldian, Filipinetako Konpainiaren 42 espedizioetatik, 12 bakarrik izan ziren Filipinetara. Amerikarekin harreman komertzial handiak zituzten.

Bestalde, merkatua ez zuten behar eraginkortasunez kudeatu, eta ohiko prezioa baino gehiago ere ordaindu zuten batzuetan, adibidez, Asiako merkatuetan piperra peculeko 13,5 peso ordaintzera heldu ziren (pecul bat = 117 librako pisua), Sumatran 3 edo 4 pesoren truke erosteko modua zutenean.

### Penintsulako Gerratik Fernando VII.era 
[thumb|[Jose Luis Munarritz, konpainiako zuzendariaren erretratua (Goyak egina, 1815)]]
1803an Konpainiaren baimenaldia berritu eta gutxira, itsas armada aliatu espainiar eta frantsesek porrot historikoa izan zuten Trafalgarko guduan Britainia Handiaren kontra (1805eko urria). Espainiako itsas armada handiarenak egin zuen. 1809an, Juan Manuel Gandasegiren zuzendaritzapean, Konpainia Britainia Handiko ikurraren pean funtzionatu zuen Ameriketako portuekin, baina gutxi iraun zuen, Ameriketako independentzia erreboltak luze gabe piztu baitziren (Buenos Aires, 1810).

Iberiar Penintsulako gerraren ostean, Espainiako koroaren finantzak lur jota zeuden, eta zorpean, gainera, Konpainiarekin. Fernando VII.aren Diruzaintzak, orduan, maileguak itzuli ez eta, Ameriketako independentzia gerrak direla medio, Konpainiaren diru-funtsetan eskua sartu zuen berriz. Konpainiak ezin zien aurre egin bere hartzekodunei.

## Amaiera 
1815ean berriz ireki ziren Filipinak nazioarteko merkatuarentzat eta, aldi berean, Galeoiaren ibilbidea itxi egin zen. Horrek azken bultzada bat eman zion Filipinetako Konpainiari, baina ez luzerako. 1820ko Hirurteko Liberalaz, Espainiako Gorteek bertan behera utzi zituzten Filipinetako Konpainia gaizkituaren pribilegioak eta monopolioa 1821ean, baita 1785eko sorrerako eta 1803ko berrespeneko errege zeduletan espresuki zehazten zirenak ere, baina akziodunei jasaten zituzten galerak ordaintzeko ere adostu zuten. Dena den, egoera kaotikoa zen Espainian, eta lege agindu horiek ez ziren bete.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainia.
* Floridablancako kondea.
* Manuel Godoy.
* Banco San Carlos.
* Josef Bonaparte.
* Francisco Cabarrús.
* Simon Aragorri.

## Kanpo estekak 
* "Filipinetako Errege Konpainia" Kahimyang proiektuan (EN)