Bosniako gerra

**Bosniako gerra** nazioarteko gatazka armatua izan zen, gaur egun Bosnia eta Herzegovina den lurraldeetan 1992ko apirila eta 1995eko abenduaren artean jazotakoa. Gerran zenbait alde egon ziren, baina nagusiak Bosnia-Herzegovinako errepublikako indarrak eta euren buruak aldarrikaturiko serbiar eta kroaziar entitateak izan ziren, Bosniako Serbiar Errepublika (*Republika Srpska*) eta Herzeg-Bosnia. Bi entitate hauei, babes politiko eta militar handia eman zieten Serbia eta Kroaziak, hurrenez hurren.

Gerra Jugoslaviaren desegitearen ondorio izan zen, Eslovenia eta Kroaziako sezesioei jarraiki, Bosnia eta Herzegovinako Errepublika Sozialistak, zeina nagusiki bosniar musulman (%44), serbiar ortodoxo (%31) eta kroaziar katolikoz (%17) osaturik zegoen, independentziarako erreferenduma irabazi zuenean 1992ko otsailaren 29an. Bosniako serbiarren ordezkari politikoek ez zuten erreferendumeko emaitza onartu, boikota egin baitzioten eta errepublika propioa ezarri zuten. Independentzia deklarazioaren ondoren, Bosniako indar serbiarrak, Serbiako gobernua (Slobodan Milošević buru zuela) eta Jugoslaviako Herri Armadaren laguntzarekin, Bosnia eta Herzegovinako errepublika erasotu zuten lur serbiarrak eskuratzeko asmoarekin. Laster gerra Bosnia osora zabaldu zen, bosniar musulmanek bereziki herrialdearen ekialdean pairaturiko garbiketa etnikoarekin batera.

Nagusiki lurraldeari loturiko gatazka izan zen, Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armada (ARBiH), gehien bat bosniakoz osaturik zegoena eta Defentsa Kontseilu Kroaziarra (HVO) osatzen zuten kroaziar bosniarrak alde batetik eta Republika Srpskako indar serbiar bosniarrak (VRS, Bosniako Serbiar Errepublikako Armada) bestetik. Era berean, kroaziarrak saiatu ziren Bosnia-Herzegovinako zatiak kroaziar bezala eskuratzen. Lidergo politiko kroaziar eta serbiarrek adostua zuten Bosnia zatitzea Karađorđevoko eta Grazeko itunetan gorpuztu zelarik adostasuna; honek, kroaziarrek Bosnia eta Herzegovinako armadari eraso egin eta Gerra bosniako-kroaziarra ekarri zuen. Gerraren ezaugarri nagusiak borroka latzak, hiri eta herrien bonbardaketa bereizi gabekoak, bortxaketa sistematikoak eta genozidioa izan ziren. Sarajevoko setioa, Omarska kontzentrazio-esparrua eta Srebrenicako sarraskia bihurtuko ziren gerrako ikur nagusiak.

Serbiarrak, nahiz eta hasieran nagusiagoak izan arma eta baliabide kopuru handiagatik, indarra galtzen joan ziren 1994ean bosniako eta kroaziarrak elkarrekin aliatu eta Bosniako Serbiar Errepublikaren aurka egin zutenean, Bosnia-Herzegovinako Federazioa sortuz, Washingtongo itunari jarraiki. Srbrenica eta Markaleko sarraskien ondoren, NATOk 1995ean Bosniako Errepublika Serbiarraren posizioen aurka egin zuen, gerra amaitzeko giltza izan zen operazioan. Gerra bukatu zen, Bosnia-Herzegovinako Bakerako Egituraren Ituna sinatu zenean 1995eko abenduaren 14ean. Bake negoziazioak Daytonen (Ohio, Amerikako Estatu Batuak) egin ziren eta 1995eko abenduaren 21ean amaitu. Akordio haiek Daytongo akordioak moduan dira ezagunak. CIAk 1995ean eginiko txosten batean, indar serbiarrei egozten zien gerrako gerra krimenen %90-aren egile izatea. 2008 hasierarako 45 serbiar, 12 kroaziar eta 4 bosniako kondenatu zituen Jugoslavia Ohierako Nazioarteko Epaitegi Kriminalak Bosniako gerran jazotako gerra krimenekin lotuta. Azken ikerketek 100.000-110.000 inguruan zenbakitzen du hildakoen kopurua eta 2,2 milioi pertsonan kokatzen du desplazatu-kopurua, Europan Bigarren Mundu Gerra bukatu zenetik ondorio larrienak izan dituen gatazka armatua bihurtuz.

## Jatorria 
### Jugoslaviaren desegitea 
Bosnia eta Herzegovinako gerra Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistaren desegitearen ondorietariko bat izan zen. Jugoslavian krisia Gerra Hotzaren amaieran sistema komunistak izandako ahultzearekin batera hasi zen. Bertako alderdi komunistak, ofizialki Jugoslaviako Komunisten Liga izena zuena, bere potentzia ideologikoa galtzen zebilen, ideologia nazionalista eta independentistak gora zihoazen bitartean 1980. hamarkada amaieran. Gorakada hau bereziki garrantzitsua izan zen Serbia, Kroazia, Bosnia-Herzegovina eta maila apalago batean Eslovenia eta Mazedoniako Errepublikan

1989ko martxoan, Jugoslaviako krisia sakondu egin zen, Serbiako konstituzioan aldaketak egin zirenean Serbiako gobernuak bere boterea inposatu ahal izateko Kosovo eta Vojvodinako probintzia autonomoetan. Ordura arte, euren erabakitzeko ahalmena independentea izan zen. Gainera, bakoitzak, bozka bana zuen Jugoslaviako maila federalean. Serbiak beraz, Slobodan Milošević presidentearen agindupean, Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistako presidentetzarako zortzi bozketatik hiru kontrolatzeko ahalmena zuen. Montenegroko bozkekin batera, Serbia gai bihurtu zen gobernu federaleko erabakietan eragiteko. Egoera honek gainontzeko errepubliken kexak eta Federazioaren barruan aldaketak egiteko aldarrikapena sortu zituen.

Jugoslaviako Komunisten Ligaren ezohiko 14. kongresuan, 1990eko urtarrilaren 20an, errepublika desberdinetako ordezkariak ez ziren gai Jugoslaviako federazioaren afera garrantzitsuenetan akordioetara heltzeko. Honen ondorioz, Eslovenia eta Kroaziako ordezkariek kongresua utzi zuten. Esloveniako ordezkaritzak, Milan Kučan buru zuela, aldaketa demokratikoak eta federazio solteagoa aldarrikatzen zuen, Serbiako ordezkaritzak, Milošević buru zuela, aurre egiten ziolarik.

Gutxi ez balitz, alderdi nazionalistek boterea lortu zuten beste errepubliketan. Haien artean, Franjo Tuđman kroaziarraren Kroaziako Batasun Demokratikoa zen garrantzitsuena. 1990eko abenduaren 22an, Kroaziako parlamentuak konstituzio berria onartu zuen, aurreko konstituzio sozialistak Kroazian bizi ziren serbiarrei aitorturiko eskubide eta pribilejio batzuk kenduz. Honek, Kroazian bizi ziren serbiarrei ekintzarako bidea zabaldu zien. Konstituzio berria onartu eta gutxira, Eslovenia eta Kroaziak independentziarako prozesua hasi zuten. 1991ko ekainaren 25ean, Eslovenia eta Kroaziak independentzia aldarrikatu zuten, Hamar egunetako gerra izeneko gatazka armatu laburra eraginez Eslovenian eta Kroaziako independentzia gerra gogorra Kroazian. Kroaziako independentzia gerrak, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluaren 743 erresoluziora eraman zuen, 1992ko otsailaren 21ean onartu zena, Nazio Batuen Babeserako Indarra (UNPROFOR, indarraren ingelesezko izenetik hartua) sortuz.

### Bosnia-Herzegovina 
Bosnia-Herzegovina historikoki etnia anitzeko estatua izan da. 1991ko zentsuaren arabera, biztanleriaren %44-ak bere burua musulman (bosniako) kontsideratzen zuen, %31-k serbiar eta %17ak kroaziar, %6ak bere burua jugoslaviar modura deskribatzen zuelarik.

1990eko azaroan egindako estatuko lehen hauteskunde alderdi anitzekoetan, herrialdeko hiru alderdi nazionalista nagusiek irabazi zuten: Ekintza Demokratikoko Alderdia, Alderdi Demokratiko Serbiarra eta Kroaziako Batasun Demokratikoak.

Alderdiek boterea etnia desberdinen artean banatu zuten, Bosnia-Herzegovinako Errepublika Sozialistako presidentea bosniakoa zen, parlamentuko presidentea, serbiarra eta lehen ministroa, kroaziarra.

### Karađorđevoko ituna 
Franjo Tuđman eta Slobodan Miloševićen arteko 1991ko martxoko elkarrizketek, Karađorđevoko itun modura ezagutu zirenak, "*Bosnia eta Herzegovinaren zatiketa Kroazia eta Serbia artean*" aipatzen zuten.

Bosnia-Herzegovina errepublikaren independentzia aldarrikapenari erantzunez, serbiarrek, Serbiaren laguntzarekin, herrialdeko zenbait puntu erasotu zituzten. Bosnia-Herzegovinako estatu administrazioak *de facto* funtzionatzeari utzi zion, lurralde osoaren kontrola galduz. Serbiarrek euren etniak nagusigoa zuen lurraldeak nahi zituzten, Bosnia ekialde eta mendebaldean. Kroaziarrek eta bere agintari Franjo Tuđmanek ere helburu zuten Bosnia-Herzegovinako zatiak Kroaziarentzat berenganatzea. Kroaziako errepublika eta bere presidentearen politika Bosnia eta Herzegovinari zegokionez, ez zen inoiz guztiz gardena, baina, Kroaziaren mugak zabaltzeko (Franjo Tuđmanen ametsa) helburuaren araberakoak ziren. Bosniakoak arerio erraza ziren, gobernu bosniarrak ez zuelako ekipamendu onik gerrarako.

### Bosniako Serbiar Errepublikaren ezartzea 
thumb|150px|Serbiarrek kontrolaturiko hedadura maximoa, urdinez.

Parlamentuko kide serbioak, gehien bat Alderdi Demokratiko Serbiarreko kideak, baina beste alderdi batzuetako ordezkariekin batera, Sarajevoko parlamentua utzi eta *Bosnia eta Herzegovinako Jende Serbiarraren Batzarra* eratu zuten 1991ko urriaren 24ean, 1990eko hauteskundeen ostean herrialdea gobernatu zuen koalizio etniko hirukoitzari amaiera emanez. Batzar honek Bosniako Serbiar Errepublika aldarrikatu zuen 1992ko urtarrilaren 9an, urte bereko abuztuan *Republika Srpska* izena hartuz.

### Herzeg-Bosnia Kroaziar Errepublikaren ezartzea 
thumb|150px|Kroaziarrek kontrolaturiko hedadura maximoa, gorriz.

Kroaziako nazionalisten helburuak bat egiten zuten Bosnia eta Herzegovinan bizi ziren kroaziar nazionalistenekin. Kroaziako errepublikan agintean zegoen Kroaziako Batasun Demokratikoak (HDZ), Bosnia-Herzegovinako alderdiaren adarra antolatu eta kontrolatzen zuen. 1991 bukaera aldean, alderdiko elementu muturrenekoek, Mate Boban, Dario Kordić, Jadranko Prlić eta Ignac Koštromanen gidaritzapean, Anto Valenta moduko agintari lokalen laguntzarekin

### Carrington-Cutileiro plana 
Lisboako akordioak, Carringon-Cutileiro plana izenarekin ere ezaguna, Lord Peter Carrington eta José Cutileiro enbaxadore portugaldarretik izena hartuta, Europako Ekonomia Erkidegoak antolaturiko jardunaldietatik atera zen, 1991ko irailean, Bosnia-Herzegovinan gerrarantz joatea ekiditeko. Maila administratibo guztietan botere banaketa etnikoa eta gobernu zentralaren behebeharrak tokiko komunitate etnikoen esku jartzea proposatzen zuen. Dena den, Bosnia-Herzegovinako barruti guztiak bosniako, kroaziar edo serbiar modura antolatuko ziren, baita nagusitasun etnikoa argi ez zegoen lekuetan ere.

1992ko martxoaren 18an, hiru aldeek akordioak sinatu zituzten: Alija Izetbegovićek bosniakoen izenean, Radovan Karadžićek serbiarrenean eta Mate Bobanek kroaziarren izenean.

Baina, hamar egun beranduago, 1992ko martxoaren 28an, Izetbegovićek, Jugoslaviarako Amerikako Estatu Batuetako enbaxadorea zen Warren Zimmermannekin batu ondoren, bere sinadura atzera bota eta bere aurkakotasuna adierazi zuen Bosnia barruan egingo zitekeen edozein banaketa etnikorik.

### Armen salerosketaren debekua 
1991ko irailaren 25ean, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak 713 erresoluzioa onartu zuen, armen bahitura onartuz Jugoslavia ohi osoan. Enbargo honek bereziki kalte egin zion Bosnia eta Herzegovinako armadari, Serbiak lehengo armada jugoslaviarraren artsenala zuelako eskura eta armada kroaziarrak kostatik kontrabandoan sartu zitzakeelako armak. Yugoslavia ohieko barrakoi eta armategien %55-a Bosnian zeuden kokaturik bere izaera menditsua dela medio, gerrila gerra posible bati aurre egiteko, dena den, fabrika hauetatik asko serbiarren kontrolpean zeuden (Vogošćako UNIS PRETIS fabrika, esaterako) eta beste batzuk ez zeuden erabilgarri, zegoen elektrizitate eta lehengai falta dela-eta. Gobernu bosniarrak debekua altxatzeko presioa egin zuen, baina Erresuma Batua, Frantzia eta Errusiak ez zuten onartu. Amerikako Estatu Batuetako kongresuak bi adierazpen onartu zituen debekua bertan behera geratzeko, baina biak betatu zituen orduan presidentea zen Bill Clintonek, tentsiorik ez sortzeko Estatu Batuak eta Jugoslavia ohieko herrialdeen artean. Baina, kontrara, Estatu Batuek C-130 *garraio beltzak* eta talde islamistak moduko beste bide alternatibo batzuk erabili zituen Bosniara armak kontrabandoan sartzeko, Kroaziako kostaldetik.

## Gerraren garapena 
thumb|220px|Alija Izetbegović Estatu Batuetara eginiko 1997ko bisitan.

Jugoslaviako Herri Armadak (JNA) ofizialki Bosnia eta Herzegovina 1992ko maiatzaren 12an utzi zuen, 1992ko apirilean honek independentzia aldarrikatu ondoren. Dena dela, aginte-katea, arma eta maila altuko militarrak, Ratko Mladić jenerala barne, Bosnia-Herzegovinan geratu ziren, Bosniako Serbiar Errepublikako armadan (VRS, *Vojska Republike Srpske*), Bosniako Serbiar Errepublikako indar armatu modura. Kroaziarrek egitura militar propioa antolatu zuten, Defentsa Kontseilu Kroaziarra izenekoa (HVO, *Hrvatsko Vijeće Obrane*). Bosniako gehienak Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armadan (ARBiH, *Armija Republike Bosne i Hercegovine*) antolatu ziren, errepublikako indar armatu modura. Hasieran ARBiH barruan zenbait ez-bosniako zeuden (tropen %25a inguru), bereziki Sarajevoko Lehen gorputzean. Armija Republike Bosne i Hercegovine Bosniako lurralde-defentsarako batzordearen buruak adierazi zuen 1992ko ekainean bere indarrak %70ean musulmanez osaturik zeudela, %18a kroaziarrez eta %12 serbiarrez. Serbiar eta kroaziarren soldaduen ehunekoa nahiko altua zen Sarajevo, Mostar eta Tuzla moduko hirietan. Armada bosniarraren kuartel nagusiaren zuzendariordea Jovan Divjak jenerala zen, graduazio militar handiena zuen serbiar etniaduna Bosniako armadan. Stjepan Šiber kroaziarra zen bigarren komandanteordea. Izetbegović presidenteak ere Blaž Kraljević koronela, Herzegovinan zegoen Defentsarako Indar Kroaziarren burua, aukeratu zuen armada bosniarreko kuartel nagusiko kide izateko, Kraljević erahila izan baino zazpi egun arinago, Bosniaren aldeko defentsa fronte etnia-anitza eratze aldera. Dena dela, etnia aniztasun hau gutxituz joango zen gerra aurrera joan ahala.

Era berean, gerran zenbait talde paramilitarrek ere hartu zuten parte: "Arrano zuriak" (*Beli Orlovi*), "Boluntarioen Goardia Serbiarra" (*Srpska Dobrovoljačka Garda*) talde serbiarrak; "Aberriaren Liga" (*Patriotska Liga*) eta "Txapel berdeak" (*Zelene Beretke*) bosniarrak eta "Defentsarako Indar Kroaziarrak" (*Hrvatske Obrambene Snage*) kroaziarren aldetik, nagusiki. Serbiar eta kroaziar antolakunde paramilitarretan Serbia eta Kroaziatik etorritako boluntarioek hartu zuten parte eta herrialde horietako alderdi nazionalisten sostengua zuten. Bosnia-Herzegovinako Errepublikako indarrak bost gorputzetan zeuden banaturik. Lehen gorputzak Sarajevo eta Gorazde zonaldean eragiten zuen, indartsuagoa zen 5. gorputza mendebaldeko *Bosanska Krajina*n eragiten zuen bitartean, azken honek HVOko tropekin elkarlanean.

Serbiarrek zenbait herri eslaviar kristauetako borrokalariren laguntza jaso zuen, tartean Errusia. Greziako Greziako Boluntarioen Goardiako kide ziren zenbait boluntariok, Srbenicako sarraskian parte hartu zutela dokumentatu da, Greziako bandera jaso zelarik Srbenican herria serbiarrek hartu zutenean.

Mendebaldeko borrokalari erradikalek, mendebaldeko kristautasunaren zonalde kulturaleko norbanako askorekin batera, boluntario moduan borrokatu zuten kroaziarrekin, Alemania eta Austriako hainbat neonazirekin batera. Jackie Arklöv neonazi suediarrari hainbat gerra krimen egotzi zizkioten Suediara bueltatzean. Ondoren, berak onartu zuen gerra krimenak egin zituela Heliodrometa Dretelj esparru kroaziarretan zeuden Bosniako hiritar musulman presoekin.

[thumb|240px|ezkerrera|[Manjača esparrua, 1992]]

Bosniarrei talde musulmanek eman zieten laguntza. Amerikako Estatu Batuetako gobernuz kanpoko erakunde batzuen txostenen arabera, Irango Iraultzaren Goardiako ehunaka kide egon ziren Bosniako gobernuari laguntza ematen gerran zehar.

Bosniako gerraren hasieran, tropa serbiarrek Bosnia ekialdeko biztanleria bosniako musulmanari egin zioten eraso. Behin herri eta herrixkak euren eskuetan zeudela, indar serbiarrek -serbiar militarrak, polizia, paramilitarrak eta batzuetan, baita tokiko biztanle serbiarrak ere- era berean jokatzen zuten: etxebizitzak arpilatu edo erre egiten zituzten eta herritarrak hartu egiten zituzten, prozesu horretan, zenbaitetan herritarrak erasotuak ziren, baita erailak ere. Gizon eta emakumeak banatu egiten zituzten, gizonezko asko hil edo kontzentrazio-esparruetan sartzen zituzten. Emakumezkoak hainbat kartzeletara eramaten zituzten, bertan baldintza higieniko oso txarretan bizitzera beharturik zeudelarik, jasotzen zituzten tratu txarrekin batera, baita behin eta berriz bortxatua izatea ere. Soldadu edo polizia serbiarrak bertara joan, emakume bat edo gehiago aukeratu eta eraman egiten zituzten, ondoren bortxatzeko. Hasieran, serbiarrek zuten nagusitasuna, Jugoslaviako Herri Armadak emandako armei esker eta kontrola irabazi zuen serbiarrak erlatiboki nagusigoa osatzen zuten guneetan, baita, serbiarrak gutxiengo garrantzitsua osatzen zuten hiri eta landa-lurraldeetan, Mostar eta Sarajevo hiri handiak alde batera utzita. Serbiar buruzagi militar eta politikoek jaso zituzten gerra krimenen akusazio gehienak, horietatik asko geroago Jugoslavia ohierako epaitegiak (bere ingelesezko izenagatik, ICTY, ezagunagoa) zigortu zituelarik gerra krimen horiengatik.

Sarajevo hiriburuaren gehiengoa bosniarrek kontrolpean zuten. Hiriak jasan zuen 44 hilabeteko setioan zehar, hiriko biztanleen kontra erabilitako ikara, indarrez aldatzen zioan, baina helburua bera zen: herritar zibilei sufrimendua eragin, agintari bosniarrak behartzeko eskari serbiarrak betetzera. Serbiarrak Sarajevo inguruko muinoetan kokatu ziren, tropak eta artilleriarekin batera, gerra modernoaren historiako setio luzeenari hasiera emanez, ia lau urtez luzatuko zena.

Su-eten asko sinatu ziren, baita gero apurtu ere, aldeetariko batek abantaila zuela pentsatu zutenean. Nazio Batuek, behin eta berriro, baina arrakasta askorik gabe saiatu zen gerra gelditzen eta bake plan desberdinek oso eragin txikia izan zuten.

### 1992 
Bosnia-Herzegovinako lehen biktima nor izan zen eztabaidan dago, bosniar, kroaziar eta serbiarrek aldarrikapen desberdinak baitituzte. Bosniar eta kroaziarrek, independentzia aldarrikapenaren osteko lehen biktimak Suada Dilberović eta Olga Sučić izan zirela kontsideratzen dute, bakearen aldeko martxa batean zeuden bitartean identifikatu gabeko serbiarrek hil zituztelarik, Alderdi Demokratiko Serbiarraren kontrolpean zegoen Holiday Inn hotel batetik su eginez. Serbiarrek, aldiz, Nikola Gardović dute lehen biktimatzat, Sarajevoko Alde Zaharrean (Baščaršija) zebilen ezkontza-prozesio batean zegoela (senargaiaren aita zen) hil zutelarik, erreferendumaren bigarren egunean, 1992ko martxoaren lehenean.

1991ko irailak 19an, Jugoslaviako Herri Armadak (JNA) tropa gehiago mugitu zituen Mostar inguruetara, ekintza hori lekuko gobernuak gaitzetsi zuelarik. 1991ko urriaren 13an, Republika Srpskako presidentea izango zenak, Radovan Karadžićek, Bosnia eta bosniar musulmanen etorkizunari zuen ikuspuntua adierazi zuen: *Egun pare batean besterik ez, Sarajevo desagerturik egongo da eta bostehun mila hildako egongo dira, hilabete batean musulmanak deuseztatuak izango dira Bosnia eta Herzegovinan*

1992ko urtarrilaren 7an, Prijedor-eko udalbatzako kide serbiarrak eta Alderdi Demokratiko Serbiarreko (SDS) herri-batzarren presidenteek, Prijedor Udalerriko Herri Serbiarraren Batzarra aldarrikatu zuten eta aurreko 1991ko abenduaren 19an bidalitako aginduak bete. *"Bosnia eta Herzegovinako Ezohiko Egoeretako Herri Serbiarraren Organo Antolakunde eta Jarduerak"* plan bat eman zion SDSari, Bosnia eta Herzegovinan udalerriak hartzeko, krisi batzordeak sortzeko planekin batera. Milomir Stakić gero ICTYk zigortuko zuena bosniar eta kroaziarren aurka eginiko gizateriaren aurkako krimen masiboengatik, batzar horretako presidente aukeratu zuten. Hamar egun beranduago, 1992ko Urtarrilaren 17an batzarrak onartu zuen Prijedor udalerriko zonalde serbiarrak Bosniako Krajina lurralde autonomoari lotzea, aparteko estatu serbiarra sortzeko etnikoki serbiarrak ziren lurraldeetan.

1992ko urtarrilak 9an, Bosniako Batzar Serbiarrak deklarazio bat onartu zuen, Bosnia eta Herzegovinako errepublika serbiarra aldarrikatzen zuena ("SR BiH")

#### Prijedor eskualdea 
1992ko apirileko 23an, Alderdi Demokratiko Serbiarrak erabaki zuen *inter allia* unitate serbiar guztiak momentuan hasteko lanean Prijedor udalerria hartzeko, JNArekin koordinatuz. 1992ko apirila bukaeran, serbiar polizia etxe klandestino batzuk sortu ziren udalerrian eta 1,500 serbiar armatu baino gehiago zeuden prest erasoan parte hartzeko. Honen arrazoi nagusia, tropa bosniar eta kroaziarrak baino antolaketa eta armamendu hobea zutelako da. Konposizio etniko nahasia zuten guneak ere erasotu zituzten: Doboj, Foča, Rogatica, Vlasenica, Bratunac, Zvornik, Prijedor, Sanski Most, Kljuc, Brčko, Derventa, Modrica, Bosanska Krupa, Bosanski Brod, Bosanski Novi, Glamoc, Bosanski Petrovac, Cajnice, Bijeljina, Višegrad eta Sarajevoko zenbait gune serbiarrek kontrola hartu eta bosniako eta kroaziarrak bota zituzten guneak bihurtu ziren. Etnikoki homogeneoagoak eta borroka handietatik kanpo geratu ziren lurraldeetan ere, ez-serbiarrak kanporatu zituzten, adibidez, Banja Luka, Bosanska Dubica, Bosanska Gradiska, Bileca, Gacko, Han Pijesak, Kalinovik, Nevesinje, Trebinje eta Rudon. Era berean, Bosnia-Herzegovina erdialdeko guneetan (Sarajevo, Zenica, Maglaj, Zavidovici, Bugojno, Mostar, Konjic e.a.) serbiar biztanleriak egin zuen ihes, serbiarrek kontrolpean zituzten guneetara migratuz.

1992ko ekainean, UNPROFORek, Nazio Batuen babeserako indarra, jatorriz Kroazian hedaturik zegoena, bere agintaritza Bosnia eta Herzegovinara hedatu zuen, hasieran Sarajevoko nazioarteko aireportua babesteko. Irailean UNPROFORen rola laguntza humanitarioa eta honen banaketa Bosnia Herzegovina osoan babestera ere zabaldu zen, baita errefuxiatu zibilak babestea ere, Gurutze Gorriak hala eskatzen zuenean.

#### Defentsa Kontseilu Kroaziarraren botere-hartzea Bosnia erdialdean 
Bosnia-Herzegovinan eragiten zuten oso ondo armaturiko indar serbiarren presioaren ondorioz, indar kroaziar nagusiak –HVO (Defentsa Kontseilu Kroaziarra)– helburu nagusia kontrolpeko guneak defendatzetik, Bosniar armadaren kontrolpean zeuden guneak erasotzera pasa zen. Uste da honen arrazoia, aurretik, 1991ko martxoan, Slobodan Milošević eta Franjo Tuđman presidenteek sinaturiko Karađorđevoko itunaren ondorio izan zela, bertan Bosnia Kroazia eta Serbia artean banatzea adostu baitzen.

Hau lortzeko, HVOko indarrek Defentsa Indar Kroaziarrak (HOS) talde armatuaren disidentzia baztertu eta armada bosniarra menderatu beharko zuketen, eurek nahi zuten lurraldea gobernu bosniarraren kontrolpean baitzegoen. HVOk, Kroaziako Errepublikako militarren laguntza handiarekin eta serbiarren laguntza materialarekin, zibil bosniarrak eraso egin zituen Herzegovina eta Bosnia erdialdean, bosniakoak bizi ziren lurraldeetan garbiketa etnikoa aurrera eramanez.

1992ko Grazeko akordioak banaketa sakona eragin zuen komunitate kroaziarraren barnean eta talde bereizia indartu zuen, bosniarren aurkako gatazkara eramanez. Batasunaren aldeko lider kroaziarretariko bat Blaž Kraljević izan zen, Defentsa Indar Kroaziarrak (HOS) talde armatuaren burua, zeinak Kroaziar abertzaleak ziren, baina HVO ez bezala, bosniarrekin kooperazioa guztiz bultzatzen zuten.

1992ko ekainean, garrantzia-puntua Novi Travnik eta Gornji Vakufera mugitu zen, non kontrola lortzeko HVOren saiakerei aurre egin zieten.

1992ko ekainaren 18an, HVOk ultimatuma eman zion Novi Travnikeko Lurralde Defentsa Bosniarrari, existitzen ziren Bosnia-Herzegovinako instituzioen desagerpena, Herzeg-Bosniako Kroaziar Komunitatearen agintaritzaren ezarpena, azken honekin aliantza sortzea, Lurralde Defentsa HVOren azpian ezartzea eta errefuxiatu musulmanak egoztea eskatzen zituelarik bertan, dena 24 ordutako epean. Erasoa ekainaren 19an hasi zen, eskola eta postetxea eraso eta kaltetuz. Kroaziarrek Gornji Vakuf 1992ko ekainaren 20an eraso egin zuten baina erasoak kale egin zuen. Askoz ekipamendu urriagoa zuten indar bosniarrek, bi frontetan borrokan zeudenak, gai izan ziren kroaziarrak egotzi eta lurra irabazteko fronte guztietan. Denbora honetan, bere posizio geografikoa zela-eta, Bosnia indar kroaziar eta serbiarrez zegoen inguraturik alde guztietatik. Ez zegoen armak edo janaria inportatzeko erarik. Bosnia salbatu zuena, bere azpiegitura industriala izan zen, produkzio militarrera bideratu ahal izan zuena.

1992ko abuztuan, HOSeko Blaž Kraljević burua hil zuten HVOko soldaduek, bosniar eta kroaziarren artean aliantza osatzea helburu zuen talde moderatuaren indarrak asko ahuldu zirelarik.

Egoera gogorragoa egin zen 1992ko urrian, indar kroaziarrek zibil bosniarrak eraso egin zituztenean Prozor-en, euren etxeak errez eta zibilak erailez. *Jadranko Prlić salaketaren* arabera, HVOko indarrek Prozor herriko eta inguruko herrixketako biztanleria musulmana garbitu zuten.

1993ko gertakari gehienak bosniar eta kroaziarren arteko gerran jazotakoak izan ziren. 1993ko urtarrilean indar kroaziarrek Gornji Vakuf erasotu zuten berriro, Herzegovina Bosnia Erdialdearekin lotzeko asmoarekin.

1993ko maiatzaren 25ean Jugoslavia Ohierako Nazioarteko Auzitegi Kriminala (ICTY ingelesezko izenetik) eratu zen Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluko 827 ebazpenari jarraituz.

1993ko apirilean, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak 816 ebazpena onartu zuen, kideak ziren estatuei Bosnia-Herzegovinaren aire-eremua itxiera betearaztea eskatzeko. 1993ko apirilaren 12an NATOk Deny Flight Operazioa jarri zuen martxan aire-eremuaren itxiera hau betearazteko.

#### Gornji Vakufeko bonbardaketa 
Gornji Vakuf Lašva haranaren hegoaldean dagoen herria da, garrantzia estrategiko handiena duena, Bosnia erdialderako bidean baitago. Novi Travniketik 48 kilometrotara dago eta Vitez-etik ordubetera, armaturiko ibilgailu bat gidatuz gero. Kroaziarrentzat oso lotura-puntu garrantzitsua zen Lašva harana eta Herzegovina artean, biak Herzeg-Bosniako Kroaziar Komunitateak bere lurralde modura aldarrikatzen zituenak. Indar kroaziarren bonbardaketek Gornji Vakuf-eko gune historiko ekialdetarraren gehiengoa desegin zuten. ARBiH-k ez zituen HVOren eskaerak onartu eta erasoak bere horretan jarraitu zuen, honen ondoren, indar kroaziarrek bosniar musulmanak sarraskitzen jarraitu zuelarik Bistrica, Uzričje, Duša, Ždrimci eta Hrasnica inguruko herrietan. Lašva haraneko garbiketa etnikoak iraun bitartean, armada kroaziarrak HVOrekin batera, herria zazpi hilabetez inguratu zuen eta artilleria astunarekin erasotu zuen, baita beste arma batzuekin ere (tanke eta frankotiratzaileekin). Nahiz eta kroaziarrek aipatu Gornji Vakuf-eko erasorako arrazoi modura, Britbat konpainia britainiarraren buruak esan zuen ez zegoela inolako *gerlari santu* musulmanik (edo Mujahidinak) Gornji Vakufen. Bonbardaketen ondorio modura, ehunka pertsona hil eta zauritu ziren, gehien bat zibil bosniar musulmanak. nahita diskriminatuak zirelarik lurraldeko biztanleria zibilaren aurkako eraso orokor baten testuinguru orokorrean, jazarpenaz gain, erailketa masiboak, bortxaketak, kontzentrazio esparruetan kartzelatzeak eta jabetza pribatu eta leku kulturalen suntsitzea ere pairatu zituzten. Ondoren, bosniarren aurkako propagandak hartu zuen txanda, bereziki Vitez, Busovača, Novi Travnik eta Kiseljak herrietan. 1993ko apirilean jazotako Ahmićiko sarraskia izan zen Lašva haraneko garbiketa etnikoaren gailurra, zibil bosniar musulmanak masan erailez ordu gutxi batzuetan. Biktima gazteena hiru hilabete zituen umea zen, sehaskan zegoela tiroz hilda eta zaharrena, 81 urteko emakumea. Bosniar gobernua eta kroaziarren arteko gatazkan egon zen sarraski handiena izan zen.

Jugoslavia Ohierako Nazioarteko Epaitegi Kriminalak (ICTY) kroaziar agintari politiko eta militarren aurka emandako epai askotan arautu zuen krimen hauek gizateriaren aurkako krimenak izan zirela, bereziki Dario Kordić-enean.

#### Gerra Herzegovina 
Herzeg-Bosniako Kroaziar Komunitateak Herzegovinako hainbat udal-gobernu eta zerbitzuren kontrola hartu zuen, tokiko agintari bosniarrak alde batera utziz. Herzeg-Bosniak komunikabideen kontrola hartu zuen eta ideia eta propaganda kroaziarra ezarri zituen. Sinbologia eta txanpon kroaziarra ere jarri zuten eta curriculum eta hizkuntza kroaziarrak sartu zituzten eskoletan. Bosniar eta serbiarrak gobernu postuetatik eta negozio pribatuetatik egotzi zituzten; laguntza humanitarioa ere bosniar eta serbiarren desabantailerako banatzen zen; bosniarrak bereziki jazarriak ziren. Haietako asko kontzentrazio esparruetara deportatu zituzten.

1993ra arte, Defentsa Kontseilu Kroaziarra (HVO) eta Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armada (ARBiH) elkarren ondoan egon ziren indartsuagoa zen Republika Srpskako Armadaren (VRS) aurka egiten Bosnia-Herzegovinako zenbait gunetan. Nahiz eta gatazka armatua egon eta Totic-en bahiketa moduko jazoerek HVO eta ARBiH arteko erlazioak tenkatu, kroaziar eta bosniarren arteko aliantzak iraun zuen Bihać (Bosnia ipar-mendebaldea) eta Bosanska Posavina-n (iparraldea), non bien indarrak serbiarrenak baino askoz urriagoak ziren.

ICTYren *Naletilić-Martinović kasuko* epaiaren arabera, HVOko indarrek Sovici eta Doljani herriak erasotu zituzten 1993ko apirilaren 17an, Mostarretik iparralderantz, 50 kilometrotara kokaturik zeudenak. Bosniar agintariek operazioa geldiarazi zuten, Grabovica eta Uzdol herrietan zibil eta gerra-preso kroaziarren aurkako erasoen berri izan zutenean.

HVO-ren agintariek (Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Milivoj Petković, Valentin Ćorić eta Berislav Pušić) eta Kroaziako armadako ofiziala zen Slobodan Praljak ICTYk epaituak izaten ari dira, gizateriaren aurkako krimenak, Genevako konbentzioaren urraketa larriak eta gerrako usadio edo arauen haustu izanaren akusaziopean. 1993ko ekainaren 15ean, *Sharp Guard* operazioa izenarekin, Adriatikoaren itsas-blokeoa ezarri zuten NATOk eta Europar Batasunak. Ondoren, blokeo hau 1996ko ekainaren18an amaitu zen, Nazio Batuen Erakundeak ezarritako armen bahitura amaitzearekin batera. 1994ko otsailaren 9an, Ipar Atlantikoko Kontseiluak baimena eman zion Europa Hegoaldeko Indar Aliatuen (CINCSOUTH) burua zen Jeremy Boorda almirante estatubatuarrari -NBEk hala eskatuta- Sarajevo inguruan zeuden eta, UNPROFORen arabera, zibilen aurkako erasoak egiteko erabiliak izandako mortero posizioen kontra egiteko. Greziak bakarrik egin zion uko aire erasoak babesteari, baina ez zuen proposamenaren aurka egin.

1994ko marxoaren 12an, Nazio Batuen Babeserako Indarrak, UNPROFORek (United Nations Protection Force), lehenengoz eskatu zion NATOri aire-babesa baina hurbileko aire babes hau ez zen hedatu, zenbait atzerapen egon baitziren onartze prozesuan. Martxoak 20an medikuntza-hornigai eta medikuz osaturiko lehen konboia heldu zen Maglaj-era, 100.000 biztanle zituen hiria, 1993tik setiopean egon zena eta AEBetako hegazkinetatik botatako janari hornigaiaz bizirauten egon zena. Aldiz presidenteak hurrengoa onartu zuen: 1994ko urriaren 5erako serbiarrek ez bazuten Kontaktu Taldearen proposamena onartzen, orduan Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluan eskatuko zuela bahituraren amaiera.

Abuztuaren 5ean, UNPROFORRek eginiko eskaerari jarraituz, NATOko hegazkinek Sarajevoko baztertze gune barruan zegoen itu bat erasotu zuten, Sarajevotik hurbil zegoen armak biltzeko gune batetik armak hartu ondoren.

Operation Amanda, daniarren agindupeko UNPROFOR misioa izan zen, Gradačac-etik hurbil zegoen zaintza postu bat hartzeko helburua zuena, 1994ko urriaren 25ean.

Azaroaren 19an, NATOk Kroazian zuen aire-babes sistema Bosnia Herzegovinara ere zabaldu zuen, NBEko indarrak babesteko asmoarekin. NBEko babeserako indarrek (UNPROFOR), bertan 400 soldadu nederlandarrek ordezkaturik, ezin izan zuten saihestu VRSko indarrek herria hartu izana eta osteko sarraskia. ICTYk gertakaria "genozidio" gisa definitu zuen *Krstić* kasuan.

VRSko indarrek, Srebrenicakoaz gain, beste zenbait sarraski nagusi egin zituzten 1995ean zehar: Tuzlako sarrasia, Srebrenicako sarraskia eta Markaleko bigarren sarraskia.

Azken sarraski horren ondoren, NATOk aire erasoak baimendu zituen serbiar azpiegitura eta unitateen aurka, Deliberate Force operazioa izena eramango zuen ekintza sortari ekinez.

Bestalde, akordio kroaziar-bosniarrari jarraituz, indar kroaziarrek mendebaldeko Bosnian eragina izan zuten 95eko Uda operazioa eta, abuztu hasierako Ekaitza operazioarekin Krajina serbiarraren kontrola hartu zuten, VRSren kontrolpean zeuden Bosnia mendebaldeko zenbait lurrekin batera. Tartean, Bosnia Mendebaldea onartu gabeko estatua okupatu eta Bihaćeko setioari amaiera eman zioten, hiria indar bosniarren kontrolpean zegoen arren, indar serbiarrek inguratuta baitzegoen.

Honekin batera, kroaziar eta bosniarren arteko aliantzak gerran aurrea hartu zuen lehenengoz, Bosnia mendebaldeko zonalde handiak hartuz operazio desberdinetan, garrantzitsuenak Mistral operazioa eta Sana operazioa izan zirelarik. Horrela, indar horiek, Bosniako Serbiar Errepublikako hiriburua, Banja Luka lur-erasoz mehatxatzeko gai izan ziren.

Ondoren, nazioarteko komunitatearen presiopean Milošević, Izetbegović eta Tuđman negoziazio mahaian eseri ziren eta azkenean gerra 1995eko azaroaren 21ean sinaturiko Daytongo akordioarekin amaitu zen. Bake hitzarmenaren azken bertsioa 1995eko abenduaren 14an sinatu zen, Parisen.

## Gerraren eragina 
### Gerraren izaera 
Bosniako gerra, eremu zabalago bateko ezegonkortasun politikoaren ondorio izanik (Jugoslaviaren desegitea) eta inguruko herrialde ziren Kroazia eta Serbiaren parte-hartzea kontuan hartuta, eztabaidagai izan zen gerraren izaera, hau da, gerra zibila edota erasotze-gerra izan zen, inguruko herrialdeek Bosnia erasotuz sorturikoa. Steven Burg eta Paul Shoup akademikoen iritziz:

Alde batetik, Bosniako gerra ikus zitekeen "gerra zibilen adibide argi eta garbi modura - hau da, boterea partekatzeko orduan ados jartzeko ezintasuna duten taldeen arteko barne-gerra gisa".

Bosniako serbiar eta kroaziarrek hurrenez hurren Serbia eta Kroaziaren babes politiko eta militar zabala izan zuten aldetik eta, Bosniak izandako onarpen diplomatikoak eragina izan du gatazka nazioarteko modura adierazteko orduan. Burg eta Shoup-ek adierazi moduan:

Sumantra Boseren aburuz, aldiz, posiblea da Bosniako gerra zibil modura definitzea, serbiar eta kroaziar nazionalistek egiten duten irakurketarekin bat egin beharrik gabe. Bere ustez, "bortxa gertakari gogorrak 'kanpo' gertakari eta indarrek eragin zituzten bitartean, barneko gizartea ere oso loturik egon da indarkeria horretan" eta ondorioztatzen du "erlatiboki zentzu gehiago duela Bosnian jazotako 1992-95 arteko gatazka 'gerra zibil' modura izendatzea - nahiz eta zalantzarik gabe gerrak Bosniako lurrez gaindiko dimentsio garrantzitsua izan."

2010ean, Ejup Ganić bosniar komandantea atxilotu zuten Londresen, ustezko gerra krimenen harira Serbiak eginiko estradizio eskaera bati erantzunez. Timothy Workman epaileak, aldiz, Ganić aske uztea ondorioztatu zuen, Serbiaren eskaerak "motibazio politikoak" izan omen zituelako. Bere erabakian, Bosniako gerra nazioarteko gatazka armatu gisa definitu zuen, Bosniak 1992ko martxoaren 3an independentzia aldarrikatu zuela argudiatuz.

Mary Kaldor-ek, Bosniako gerra berak *gerra berri* modura izendatzen dituen gatazken adibide gisa definitu zuen; gatazka hauek ez dira ez zibil ez estatuen arteko bezala klasifikatzen, bi gerra-moten ezaugarriak baitituzte.

### Biktimak 
Gerrak eragindako hildako-kopuruaren kalkuluak eztabaida handi samar eta oso politizatuak sortu dituen gaia da. Izatez, desadostasun handia dago biktima kopuruarekin, 25.000 eta 329.000 artean aldatzen delarik berau, iturriaren arabera. Arrazoietako bat, gerrako biktima nor izan daitekeenaren definizio kontraesankorrak daudela da. Ikerketa batzuek ekintza militarrek eragindako biktima zuzenak bakarrik kontatzen dituzte, beste batzuk biktima ez-zuzenak ere kontatzen dituztelarik, esate baterako, gerrak eragindako baldintza gogorren (hotza, gosetea, gaixotasunak edo beste istripu batzuk) ondorioz hildakoak. Jatorrizko kopuru handiagoaren beste arrazoietariko bat hildako batzuk birritan edo hirutan kontatzen zirelako da, zerrenda zibil eta militarretan, ez baitzegoen zerrenden koordinazio sistematikorik gerra garaian; kopurua egokitzeko, RDC eta ICTYren unitate demografikoa lanean egon dira zerrenda desberdinetako hildakoen errepikapenak konpontzen. Steven L. Burg eta Paul S. Shoup-ek idatzitakoaren arabera :

Obermayer et al. eginiko ikerketak 176.000-an ezartzen du biktima kopurua eta Ewa Tabeau-ren ikerketak (Hagako Epaitegiko fiskalaren bulegoa) 104.732tan ezartzen du biktima-kopuru minimoa. Bertan, adierazten du zenbakiak ez direla "nork nor hil zuen" modura interpretatu behar, milaka serbiar hil baitzituen serbiar armadak Sarajevo, Tuzla eta beste zenbait hiri multietnikoren setioan, bonbardaketan. Txosten honen egileek esaten dute hildako kopurua pixka bat handiagoa izan daitekeela.

2007ko ekainaren 21ean, Sarajevoko Ikerketa eta Dokumentazio zentroak Bosnia-Herzegovinako gerrako ikerketa *zabalena* argitaratu zuen, hurrengo izenburuarekin: Hildakoen liburu Bosniarra - Bosnia-Herzegovinako hildako eta desagerturiko 97.207 hiritarren izenen datu-basea. Nazioarteko aditu-talde batek ebaluatu zituen aurkikuntzak kaleratu baino lehen. 240.000 datu baino gehiago bildu, prozesatu, egiaztatu, konparatu eta ebaluatu zituen nazioarteko aditu-talde batek, nazionalitate guztietako 97.000 biktima baino gehiagoko kopurua emateko. Ikerketak erakutsi du 97.207 biktimetatik gehienak bosniakoak zirela (%66), serbiarrak (%25), kroaziarrak (%8) eta beste nazionalitate batzuetako (albaniarrak, ijitoak...) kopuru txiki batzuk atzetik zituztelarik. Era berean, bosniarrek galera zibil oso handiak pairatu zituzten (%83), serbiar (%10) eta kroaziarrekin (%5) alderatuz gero. Gainera, biktima bosniarren %30-a gutxienez emakumezkoak eta umeak izan ziren.

Kroaziar eta bosniarren arteko gatazkako biktimak ikuspuntu etnikotik lantzen duen estatistika argirik ez dago. Ikerketa eta Dokumentazio zentroak emandako datuetatik (Bosniako gerra orokorretakoak direnak) batzuk har daitezke, gatazka bosniar-kroaziarra jazo zen lurraldeetakoak hain zuzen, hurbilpen bat egiteko. Datu hauen arabera, Bosnia erdialdean dokumentaturiko 10.448 hildakoetatik (soldadu eta zibilak) gehienak bosniakoak (%62) ziren, kroaziarrak (%24) eta serbiarrak (%13) atzetik zituztelarik. Gornji Vakuf eta Bugojno udalerrietako 1.337 hildako dokumentatuak ez daude Bosnia erdialdeko biktima modura kontatuta (Neretva errekako lurraldekoak baizik) nahiz eta udalerriak Bosnia erdialdean kokatuta dauden (Gornje Povrbasje lurraldean hain zuzen). Gornje Povrbasje-ko biktimen %70-80 bosniakoak ziren, gutxi gorabehera. Neretva ibaiko lurraldean, 6.717 hildakorekin, %54 bosniakoak ziren, %24 serbiarrak eta %21 kroaziarrak. Lurralde hauetako biktimak gehien bat -baina ez bakarrik- bosniar eta kroaziarren arteko gatazkaren ondorio izan ziren. Hein txikiago batean, serbiarrekin izandako gatazkak ere bere pisua du estatistiketan. Esate baterako, hainbat serbiar erail zituzten kroaziar indarrek 1992an, Čipuljić herrixkan, Bugojno udalerrian.

Era berean, nazioarteko tropen artean baja aipagarriak egon ziren, UNPROFOReko 320 soldadu inguru hil ziren Bosniako gatazkak iraun zuen bitartean.

UNCHRek adierazi zuen Bosnia eta Herzegovinako gatazkak 2.2 milioi pertsona behartu zituela euren etxeak uzten, Europan Bigarren Mundu Gerraren ondoren desplazatu gehien eragin dituen gatazka izanik. eta kroaziarrek  garbiketa etnikoa eragin zuten, euren agintaritza politikoak planifikatua izan zena, etnikoki puruak ziren estatuak (Bosniako Serbiar Errepublika eta Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublika) sortzeko. Gainera, serbiar indarrek sarraskia eragin zuten Srebrenican gerra amaieran. 1995eko CIAren txosten baten arabera, serbiar indarrak izan ziren gerran eginiko gerra-krimenen %90-aren erantzule. 2005ean, Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuak erabaki zuen "Serbiar oldartze eta garbiketa-etnikoen polikak betetzen duela genozidio terminoaren definizoa".

Nahiz eta serbiarrek aldi berean eta Bosnia-Herzegovinako leku desberdinetan eragindako hainbat mota desberdinetako gerra-krimenetako frogak egon, bereziki Bijeljina, Sarajevo, Prijedor, Zvornik, Banja Luka, Vixegrad eta Fočako sarraskietan, Nazioarteko Justizia Auzitegiko epaileen arabera, bosniar musulmanak ezabatzeko intentzio jakinarekin egin zen eta genozidio kontsidera daitekeen sarraski bakarra Srebrenicakoa izan zen, 1995ean Bosnia ekialdean jazotakoa. Auzitegiak ebatzi zuen 1992-1995 artean eginiko krimenak, gizateriaren aurkako krimen modura deskribatu daitezkeela nazioarteko legearen arabera, baina ekintza hauek ez zutela berez, genozidioa suposatzen. Auzitegiak erabaki zuen, 2006ko Montenegroren independentzia deklarazioaren ostean, Serbia zela kasuan erantzule bakarra, baina "*iraganean* garaiko edozein ekintzen ardura, Serbia eta Montenegro estatu batuaren erantzukizuna" zela.

#### Masa-bortxaketa eta zapalketa psikologikoa 
[thumb||ezkerrera|Emakume musulman batzuk [Sarajevoko hilobi batean negarrez.]]

Nahiz eta Bosniako gerran zehar alde guztietakoek emakumeak bortxatu, bereziki serbiarrek emakume katoliko eta musulmanak erasotu zituzten. Bortxaturikoen kopuruen estimazioak 20.000 eta 50.000 artekoak dira.

Eraso hauen ondorioz emakume eta neskek pairaturiko arazoen artean ginekologikoak, gaixotasun fisiko eta psikologikoak, nahi ez ziren haurdunaldiak eta sexu-transmisiozko gaixotasunak egon ziren. Bizirik atera ziren askok orain ere deseroso/frustratu/nazkaturik sentitzen dira gizonezkoekin, sexuarekin eta harremanekin; biztanleria edo gizarte baten hazkunde eta garapena baldintzatuz. Gizarte musulmanetan ohikoa den moduan ezkongabeak ziren emakumezko gehienak birjinak ziren bortxatuak izan zirenean, oraindik trauma handiagotuz. Masa-bortxaketak batez ere Bosnia ekialdean egin ziren, Fočako sarraskian alde batetik eta Grbavican bestetik, Sarajevoko setioak zirauen bitartean.

Serbiar soldaduek emakume eta neskak atxilo-esparruetan edukitzen zituzten, bizi-baldintza guztiz antihigienikoetan bizitzera beharturik zeudelarik, tratu txarrak jasaten zituzten bitartean, tartean behin eta berriz bortxatua izatea. Polizia edo militar serbiarrak atxilo-esparru hauetara joan, emakumezko bat edo gehiago aukeratu, kanpora eraman eta bortxatu egiten zituzten. Guzti hau bistara egiten zen, tokiko agintari serbiarrek, bereziki indar polizialek, horren berri zutelarik, baita parte-hartze zuzena ere batzuetan. Fočako polizia-indarren burua, Dragan Gagović, identifikatu zuten atxilo-esparruetara emakumeak bortxatzen joaten zen gizonetako bat modura. Hainbat bortxatze-esparru zeuden Fočan, tartean, "Karamanen etxea" deiturikoa. Bertan bahiturik zeuden bitartean, emakumezkoak etengabe bortxatzen zituzten. Emakumezko horien artean, adin txikikoak ere baziren, 12 eta 14 urteko gazteak zirelarik batzuk.

Bereziki emakumezko bosniako musulmanak erasotu zituzten, bortxatzea izanik serbiarrek bosniakoei nagusitasuna eta garaipen erakusteko modu bat. Esate baterako, Dragoljub Kunarac gerra kriminal zigortuak edo bere agindupeko gizonek aukeraturiko neska eta emakumeak sistematikoki eramaten ziren soldaduen basera. Bertan, neska eta emakumeak, zeintzuk Kunarac-ek zekien zibilak ziren, bortxatzen zituzten soldaduek edo Kunarac berak. Soldadu serbiarrek, atxilo-esparruetatik hainbat emakumezko musulman hartzen zituzten eta haiekin izatera behartzen zuten zenbait denborarako, bortxatua izateko. Momčilo Krajišnik  eta Duško Tadić gerra krimen eta garbiketa etnikoa egin izanagatik epaitu eta zigortu zituzten. Radovan Karadžić, Republika Srpskako presidente ohia, gaur egun epaitzen ari dira. Era berean, Ratko Mladić general militar nagusia epaitzen ari dira ICTYn, Sarajevoko setioa eta Srebrenicako sarraskiarekin loturik. Garaiko Serbiako presidentea, Slobodan Milošević, gerra krimenen erantzule modura akusatu zuten, tartean Genevako itunaren hauste larriak, gizateriaren aurkako krimenak eta genozidioa, baina 2006an hil zen epaiketa amaitu baino lehen. Zenbait kroaziar goi-mailako aagintari batzuk (Dario Kordić) ere zigortu zituzten gerra krimenak egiteagatik, beste batzuk (Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Corić, eta Berislav Pušić) oraindik epaitzen ari direlarik. Alija Izetbegovićen heriotzaren ondoren, ICTYk jakinarazi zuen bera gerra krimenak egin zituenaren susmoak zeudela eta beraz ikerketapean egon zela; dena den, fiskalak ez zuen froga nahikorik aurkitu Izetbegović bizirik zegoen bitartean akusisazio bat osatzeko. Genozidioa da serbiarren aurka eginiko akusazio gogorrena. Kroaziarren kasuan, gizateriaren aurkako krimenekin (garbiketa etnikoa), genozidioaren ondoren akusaziorik altuena, jaso zituzten zigorrik handienak. Bosniarren kasuan, jasotako zigorrik larrienak Genevako itunaren hausturarekin loturiko gerra krimen desberdinak izan ziren.

### Berradiskidetzea 
2004ko abenduaren 6an, Boris Tadić serbiar presidenteak Bosnia-Herzegovinan barkamena eskatu zuen serbiar herriaren izenean krimenak jasan zituen jendeari.

Ivo Josipović kroaziar presidenteak 2010ko apirilean eskatu zuen barkamena bere herrialdeako Bosniako gerran izan zuen paperagatik. Trukean, Haris Silajdžić Bosnia eta Herzegovinako presidenteak Kroaziarekin erlazioak hobetu zituen, nahiz eta serbiarren kasuan aurrekoan hala ez egin.

2010eko martxoaren 31n serbiar parlamentuak adierazpena onartu zuen "1995eko uztailean Srebrenicako biztanleria bosniakoaren aurka eginiko krimena erarik eta gogorrenean gaitzetsiz" eta biktima guztiei barkamena eskatuz, hala egiten duen lehen adierazpena izanik lurraldean. Adierazpenaren bultzatzailea Boris Tadić presidentea izan zen, aurrera eraman zuena nahiz eta politikoki oso gai eztabaidatua izan. Aurretik, giza-eskubideen aldeko taldeek eta alderdi ez-nazionalistek bakarrik bultzatu zituzten halako neurriak.

## Mapen galeria 

Fitxategi:BiH - ES N 1991 1.gif|1991ko konposizio etnikoa udalerrika.
Fitxategi:Bosnia Herzegovina Ethnic 2013.png|2013eko konposizio etniko estimatua.

Fitxategi:Bih94.JPG|1994ko fronteak, kroaziar eta bosniarren arteko gerra bukatu ondoren.

Fitxategi:Hvo_controlled.png|Kroaziarrek gerran zehar kontrolaturiko hedadura maximoa.
Fitxategi:Bsa_controlled.png|Serbiarrek gerran zehar kontrolaturiko hedadura maximoa.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kroaziako independentzia gerra
* Daytongo akordioa

;Indar armatuak

* Kroaziar Defentsa Kontseilua
* Bosniako Serbiar Errepublikako Armada
* Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armada
* Serbiako Boluntarioen Guardia
* IFOR

;Gertakariak eta operazioak

* Srebrenicako sarraskia
* Vixegradeko sarraskia
* Sarajevoko setioa
* 95eko Uda operazioa
* Ekaitza operazioa

;Entitate politikoak

* Bosniako Serbiar Errepublika
* Serbiar Krajinako Errepublika
* Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublika

## Kanpo estekak 
* "Through my eyes" webgunean lekukotzak.
* "UN report on prison camps during the war".