open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bird of Paradise (1932ko filma)

***Bird of Paradise*** King Vidorrek 1932an egindako filma da, Dolores del Riok eta Joel McCreak antzeztua. Aktore nagusiak igerian biluz agertzeak zer esan nahikotxo sortu zuen filma aurkeztu zenean. Hays Kodea onartu barik zegoen artean eta horrela zentsuraren bahea pasatu ahal izan zuen. 1951n Delmer Davesek istorio bera abiapuntu hartuta, bigarren bertsio bat osatu zuen, Louis Jordan eta Debra Paget aktoreekin.

## Argumentua 
Polinesia. Marinel gaztea, (Joel McCrea), kareletik jausi da itsasora, eta itotzekoa denean tribu bateko neska batek, Luanak (Dolores Del Riok), onik atera du arriskutik. Maitemintzen hasiak dira, baina euren zori gaiztorako irlako sumendia sutan hasten da. Erupzioa itzaliko bada, herriko neska gaztea eskaini behar zaie jainkoei oparitzat. Zein neskato eta Luana aukeratuko. Bikotea ihes egiten saiatuko da.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* **IMDb.com**: **Bird of Paradise**
Ateen Liburua

eskuinera|thumb|180px|Lau arrazak: egiptoarrak, libiarrak, nubiarrak eta asiarrak. Seti I.aren hilobia
[eskuinera|thumb|180px|Asiarra, [Ramses III.aren jauregia. Louvre.]]
[eskuinera|thumb|180px|Nubiarra, [Ramses III.aren jauregia. Louvre.]]
**Ateen Liburua** Egiptoko Inperio Berrian datatutako Antzinako Egiptoko testu sakratu bat da. Hildako baten beste munduko bidaia kontatzen du, eta Eguzkiaren mugimenduarekin lotua dago, gaueko orduetan gertatzen den arren, Duatean. Izpirituak, "ate" batzuk igaro behar ditu bidaiaren etapa ezberdinetan. Ate bakoitza, jainkosa ezberdin batekin lotzen da, eta hildakoak, jainkosa bakoitzaren izaera berezia ezagutu behar du. Testuak, pertsona batzuk kalterik jasan gabe igaroko direla aditzera ematen du, beste batzuk, *suzko laku* batean sufrikarioa jasan beharko duten bitartean.

Ateen Liburuaren zatirik ezagunena, egiptoarrek ezagutzen zituzten gizateriaren arraza ezberdinei buruzkoa da: Lau mailatan banatzen dituzte, ohi, egiptoar, asiar, libiar eta nubiar deituak. Prozesioan irudikatzen dira, beste munduan sartzen.

Ateen Liburuarekin lotutako irudiak eta testua, Inperio Berriko hilobi askotan agertzen dira, baita Horemhebengandik hasi eta Ramses VII.a faraoirarteko faraoi guztien hilobietan ere. Senneyamen hilobian ere erakusten dira, Deir el-Medinako langile bat zena, Inperio Berriko faraoien hilobiak eraiki zituzten artisau eta artisten antzinako herria.

Ateen Liburuko jainkosa bakoitzak, titulu ezberdin bat du, eta kolore ezberdineko jantziak dituzte, baina, gainontzekoan, berdin-berdinak dira, guztiek, buru gainean, izarrak daramatzatelarik. Jainkosa gehienak, soilik Ateen Liburuan agertzen dira, eta ez dira egiptoar mitologiako beste testu batzuetan agertzen. Ondorioz, istorioa, soilik, gaueko zikloa zehazteko sistema gisa sortua izan zela iradoki da, ate bakoitzean jainkosa bat zegoelarik, hauek, ordu bakoitzean agertzen den izar nagusiaren alegoria bat direlarik.

## Ateen Liburuaren iturriak 
Egiptoko XVIII. dinastia

* Horemheben hilobia (KV57)

Egiptoko XIX. dinastia

* Ramses I.aren hilobia, KV16
* Seti I.aren hilobia, KV17
* Ramses II.aren hilobia, KV7
* Mineptahren hilobia, KV8 eta bere sarkofagoa
* Seti II.aren hilobia, KV15
* Tauserten hilobia, KV14

Egiptoko XX. dinastia

* Ramses III.aren sarkofagoa, KV11
* Ramses IV.aren hilobia, KV2
* Ramses V.a eta Ramses VI.aren hilobia, KV9
* Ramses VII.aren hilobia, KV1
* Ramses IX.aren hilobia, KV6

## Beste testu batzuk 
* Piramideetako Testuak
* Hilen Liburua
* Sarkofagoetako Testuak
* Amduateko Liburua
* Leizeen Liburua

## Kanpo estekak
Areano

**Areano**, Eskoriatzan dagoen landa-turismoko etxe baten izena da. Mendiolako mendatearen tontorrera iritsi eta eskuinetara dago, Mendiola eta Bolibar elizateko Lete auzoaren arteko bidean. Gertu, Kurtzebarri eta honen inguruko beste mendi batzuetarako bidea dago.

## Ikus, gainera 
* Debagoiena

## Kanpo estekak 
*  Nekazalturismoaren webgunea.
Fernando Eskoriatza plaza

**Fernando Eskoriatza plaza**, XVI. mendeko eskoriatzar medikuaren omenez hala deitua, Eskoriatzako plaza nagusia da. Herriaren erdialdean dago.

## Plazako eraikin garrantzitsuak 
thumb|2010ean
Plazan dago Eskoriatzako egungo udaletxea, Eskoriatza herri independente bihurtu zenetik herriak izan duen hirugarren udaletxea. Oraingoaren aurreko udaletxea ere, plazan zegoen. Kultur etxea ere bertan dago. Eta, garai batean, Jose Arana Eskolak ere plaza horretan egon ziren, harik eta, 2004 aldean, eskola haiek bota eta toki berean etxebizitza multzoa eraiki zuten arte.

## Antzinako erabilera 
Antzina, XX. mendearen hasieran edo XIX.aren amaieran, orain bezala, plaza nagusia zen. Baina, gaur ez bezala, toki itxia zen, ondoren, Jose Arana Eskolak egon ziren tokian. Gainera, herri kiroletarako erabiltzen zen. Bai eta lastoa garraiatzeko eta beste nekazaritza lan batzuetarako ere.

## Jaiak 
San Joan jaietan, plazan altxatzen dute makal enborra. Gainera, urte askoan, plaza honetan Jose Arana eskolen eraikina egon izan den bitartean, herriko jai patronalak diren San Petri jaietako su artifizialak, eraikin horretatik bota izan dira. Horretaz gain, plazan bertan dagoen egungo udaletxetik, urtero, pertsona batek egiten du San Pedro jaietako pregoia.

## Kale eta auzo mugakideak 
Plazaren iparrekialdeko zatitik aurrera, Hidalga kalea hedatzen da. Plazaren ondoan dagoen jubilatuen elkartetik, Gernika plazara iristen da. Errepidearen beste aldetik, Gaztainadui kalea hedatzen da. Azkenik, lehen Jose Arana eskolak egon ziren tokiaren atzean, Txistularien plaza deritzona dago. Gaur egun Inkernu tabernaren ondoan dagoen pasabide batetik, gainera, Olazar kalera iristen da, pasabide hau igarotzerakoan, Bolibar ibaia zeharkatzen delarik.

## Kanpo estekak
Eliza (argipena)

**Eliza** hitzak hainbat adiera ditu:
* erlijioan, kristau guztiak biltzen dituen erakundea. Historian, hainbat zatiketa izan du, eta adar nagusi hauek sortu ditu:
** Eliza Anglikanoa,
** Eliza Katolikoa,
** Eliza Ortodoxoa,
** Eliza Protestantea.
* eliza, otoitz eta liturgia lekua eta eraikina.
* bestelakoan,
** ELIZA programa informatikoa, psikoterapeuta bat dela simulatzen duena, Joseph Weizenbaumek 1966an plazaratua.
ETA politiko-militarra

**ETA politiko-militarra** edo **ETA (pm)** ETAren barruan 1970eko hamarkadan gertatutako banaketaren ondorioz sortutako taldea izan zen, estrategia militarraren aurrean arlo politikoa indartzearen aldekoa izan zena, eta langileen aldeko korrontea ordezkatzen zuena militaristen aurrean.

Prozesua nolabait agerian gelditu zen 1973an Hazparnen egindako biltzar ttipiaren ondoren, eta pizgarrien artean Carrero Blancoren aurka atentatua egiteari buruzko eztabaida izan zen. Atentatuaren ondoren bigarren biltzar ttipia egin zuten ekainean, eta "militarrak" alde batetik eta bestetik "politiko-militarrak" edo "polimiliak" kokatu ziren. 1974ko urrian banaketa ofiziala egin zuten, eta "Argala" militarren buru eta "Pertur" polimilien buru gelditu ziren.

1982ko otsailean Miarritzen eginiko bilera batean borroka armatuarekin jarraitzearen inguruko eztabaidan zatitu egin zen ETA (pm) erakunde armatua. Gehienek (%73) jarraitzearen alde egin bazuten ere (non Komando Bereziak indar handia zuteɳ), *zazpigarrenekoak* izena hartuko zuen sektoreak borroka armatua bertan behera utzi zuen. ETA politiko-militarraren inguruko alderdi politikoak hasiera batean Euskal Iraultzarako Alderdia eta ondoren Euskadiko Ezkerra izan ziren. ETA (p-m) desagertu eta horietako kide asko Euskadiko Ezkerrera joan ziren.

1982an desagertu zenean, ETA militarra edo ETA (m) geratu zen erakunde armatu bakar moduan eta ondorioz, urteak aurrera joan ahala, ETAren izena soilik erabiltzen hasi zen "militarrak" izendatzeko.

## Ikus, gainera 
* Espainiako Trantsizio Demokratikoa
* Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia
* Euskadiko Ezkerra
* Mario Onaindia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskoriatzako Artisautza Feria

**Eskoriatzako Artisautza Feria** edo "Ferixie" ekaineko lehen larunbatean ospatzen den feria bat da. Bere lehen edizioa, 1997an ospatu zen. Bertan, orotarik aurki daiteke: animalia exotikoak, gaztak, pastelak... Feriak Huhezi ingurutik Eduardo Gorosarri plazarainoko zati guztia hartzen du.

Arizmendi ikastolak antolatzen du, besteak beste.

## Kanpo estekak 
* 2008ko Ferixie "Goiena" hedabidean
* Herriko jai guztiak udal webgunean
Steven Seagal

**Steven Frederic Seagal** (Lansing, Michigan, Estatu Batuak, 1952ko apirilaren 10) aktore eta borroka-artista estatubatuarra da. Horrekin batera, musikaria ere bada.

## Biografia 
Aita judua zuen eta ama, berriz, txeroki eta irlandar jatorrikoa. Gaztetan, Fullertonera (Kalifornia) joan ziren bizitzera eta bertan ikasi zituen arte martzialak, Fumio Demura karate maisuaren gidaritzapean. Hemeretzi urterekin, Japoniara joan zen, arte martzialak ikastera. Bertan, ingeles klaseak eman zituen, aikido, zen, budismo eta kendo klaseak ordaindu ahal izateko.

Japonian, Hiroshi Isoyama eta Seiseki Abe aikido-maisuen ikasle izan zen eta 7. daneko gerriko beltza lortu zuen Aikikai-n, baita Miyako Fujitanirekin ezkondu ere. Fujitani familiarekin, dojo bat ireki zuen halaber eta Japonian aikidoa irakasteko baimena lortu zuen lehen atzerritarra izan zen. 1983an, Estatu Batuetara itzuli zen.

1984ean bigarren aldiz ezkondu zen, Adrienne La Russa aktorearekin, oraindik ere lehen emaztearekin ezkonduta egon arren. Hirugarren emaztea Kelly LeBrock izan zen, bizkarzain lana egin zionean ezagutu zuena.

Haren aktore ibilbidea Michael Ovitz ezagutu zuenean hasi zen. Ovitz Hollywoodeko aktoreen ordezkari famatuenetakoa zen. Hortik aurrera, Steven Seagalen izen-deiturak oso ezagunak egin ziren Estatu Batuetan, batik bat arte martzialetako filmetako aktore gisa.

Bere film askotan, ekoizle eta gidoilari lanak ere egin izan ditu. Zine kritikari batzuen iritziz, haren karrera estankatuta geratu da, interpretaziorako abilidade txikia duelako eta bere pertsonaiak arte martzialetarako soilik erabiltzen dituelako, sentimendurik jarri gabe.

### Musikari modura 
Aktore-lanaz gain, gitarra jotzen du. *Steven Seagal and the Thunderbox* taldean jo izan du eta bi disko kaleratu, lehena (*Songs from The Crystal Cave*) 2005ean eta bigarrena (*Mojo Priest*), 2006an.

## Filmografia 
* Above the Law (1988).
* Hard to Kill (1990).
* Marked for Death (1990).
* Out for Justice (1991).
* Under Siege (1992).
* On Deadly Ground (1994).
* Under Siege 2: Dark Territory (1995).
* Executive Decision (1996).
* The Glimmer Man (1996).
* Fire Down Below (1997).
* The Patriot (1998).
* Get Bruce (1999).
* Prince of Central Park (2000).
* Exit Wounds (2001).
* Ticker (2001).
* Half Past Dead (2002).
* The Foreigner (2003).
* Out for a Kill (2003).
* Belly of the Beast (2003).
* Out of Reach (2004).
* Clementine (2004).
* Into the Sun (2005).
* Submerged (2005).
* Today You Die (2005).
* Black Dawn (2005).
* Mercenary for Justice (2006).
* Shadow Man (2006).
* Attack Force (2006).
* Flight of Fury (2007).
* Urban Justice (2007).
* Pistol Whipped (2008).
* The Onion Movie (2008).
* Kill Switch (2008).
* Ruslan (2009).
* Machete (2010)

## Diskografia 
* Songs from the Crystal Cave (2005).
* Mojo Priest (2006).

## Kanpo loturak 
*  Steven Seagalen webgune ofiziala
*  Steven Seagalen IMDB-ko fitxa
Deba Garaiko Trenbidea

**Deba Garaiko Trenbidea** baderitzo ere, bere ibilbidea, Gasteizen hasten zen.

## Sorrera 
XIX. mendearen amaieran planifikatu zen trenbide hau, eta 1918an martxan jarri zen. Denboran zehar, bere ibilbidean luzapenak egin ziren, bere existentziaren azken aldera, Oñatira ere heltzen zelarik.

## Ibilbidea 
Gasteizen hasi, eta, behin Gipuzkoan sartzean, Deba ibaiaren ibilbidea jarraitzen zuen, Leintz-Gatzaga, Eskoriatza, Aretxabaleta eta Arrasatetik pasatuz, Bergaran amaitzeko, Labegaraieta auzo inguruan. Bere existentziaren azken aldera, esan bezala, Oñatira ere heltzen zen, Elorregi edo San Prudentziotik abiatzen zen adar baten bidez.

## Amaiera 
1967aren amaieran desagertu zen, krisi gogorrak zirela medio.

## Geltokiak 
Geltokiei zegozkien eraikin batzuk, oraindik mantentzen dira. Eskoriatzako Aingeruguarda pasealekuan zegoena, adibidez, beranduago, ia berriki, gaztetxe bezala ere erabili izan dena. Baita Arrasateko Deba Goieneko ospitalaren ondoan dagoena ere, INEMaren eraikina dagoena. Beste bat, Eskoriatzako Mazmela elizatean zegoen, baina, Eibar-Gasteiz autobide berriaren eraikuntza dela eta, bota egin zuten.

## Tunelak 
Tunel asko ere, oraindik hor mantentzen dira. Eskoriatzan Eduardo Gorosarri plazaren atzealdean, beste bat, une honetan itxita dagoena, baina, bidegorri bihurtzeko asmoz, irekitzea pentsatua dagoena Olazar kalean, herriko hilerripean, eta beste bat, Mazmelan, lehen aipatutako geltokia baino goraxeago, hau ere itxia. Aretxabaletan, Solohandi kalearen atzealdean dagoena baino ez da geratzen. Bergaran, 2007an euskeraren aldeko Kilometroak jaialdia ospatu zenean, ibilbidean igaro zena geratzen da.

## Kanpo estekak
Reforma, Corazón de México

***Reforma, Corazón de México*** —jendartean ***Reforma*** izenez ezaguna— Mexiko osoan zabalkundea duen egunkari bat da, Mexiko Hirian inprimatua, 1993ko azaroaren 20an sortua. Alejandro Junco de la Vega da zuzendaria, eta Grupo Reforma enpresa da jabea.

Eskuineko ideologia politikoa duela jotzen da, egunkarian lan egiten duten gehienak eskuineko alderdi edo gobernuetatik gertukoak direlako, eta ezkerreko joera edo mugimenduei etengabeko kritikak egiten dizkielako. Hala ere, Egunkariak sari ugari jaso ditu bere adierazpen askatasunagatik eta kazetaritza independenteagatik. *Diario Reforma* eta etxe bereko beste argitalpen bat den *El Norte*, Mexikoko egunkarietan koloretako argazkiak eta tipografia sartu zituzten lehen egunkari garrantzitsuak izan ziren.

*Reforma* 1993an sortu zen. 1994an, egunkariak, Barruti Federaleko Aldarrikatzaileen Batasunak egindako boikotari aurre egin behar izan zion. Ordutik, egundaino egunkaria banatzen jarraitzen duten mikroenpresaburu eta enpresa independenteen sare bat sortu zen.

## Kanpo estekak 
*  *Reforma*ren webgunea
Txipset

**Txipset-gailua** (*zirkuitu integratuen multzoa*, ingelesetik itzulia), elkarrekin jokatzeko diseinatutako mikrotxipen multzoari deritzogu, normalean unitate bezala merkaturatuak. Sistema baten periferikoa den zirkuitu integratua, zirkuitu integratu laguntzaile izenaz ezagutzen ohi da, honako hau bestalde, sistemaren funtzionamendurako beharrezkoa dena. Sistema gehienek zirkuitu integratu laguntzaile bat baino gehiago behar dute.

## Txipset-gailua gaur egun 
x86 arkitekturarako gaur egungo ama plaken txipset-gailuek, prozesadore nagusiarekiko bi zirkuitu laguntzaile izaten dituzte:

* NorthBridge-a edo ipar-zubia, mikroprozesadorearen eta memoriaren arteko lotura-zubi gisa erabiltzen da. Mikroprozesadorearen, RAM memoriaren, AGP portu grafikoaren edo grafikoen PCI-Express-aplikazioaren arteko sarbidearen funtzioaz arduratzen da, baita hego-zubiarekiko komunikazioaz ere eta beraien arteko komunikazioaz. Hasiera betean, PCI-periferikoaren kontrola ere bazuen, baina funtzionaltasun hori hego-zubira igorri da.

* SouthBridge-a edo hego-zubia, Honako eragingailu edo dispositibo elkartuak kontrolatzen ditu: IDE-diskoen kontrolatzailea, USB-portuak, FireWire-datuen eroalea, SATA-datuen eroalea, RAID (disko gogor anizkun datuen gordetze-sistema), PCI-artekak, AMR-arteka, CNR-arteka, portu infragorriak, diskete-unitatea, LAN-sarea. PCI-Express 1x-a eta ama plakaren barnean integraturik imagina ditzakegun elementu guztien zerrenda luzea. Prozesadorea gainontzeko periferikoekin komunikatzeko arduraduna da.

Sarritan Txipset-gailua hezurmuinarekin alderatzen da: gizaki batek burmuin ona eduki dezake baina muinak okerrera egiten baldin badu, beheko guztiak ez du ezertarako balio.

Gaur egun, Txipset-gailuen fabrikatzaile nagusiak honako hauek dira: AMD, ATI Technologies (2006an AMD-k erosia), Intel, NVIDIA, Silicon Integrated Systems eta VIA Technologies.

## Kanpo estekak 
* Txipset-aren garrantzia blogs.intel.com.
* Intel Chipsets intel.com (ingelesez).
* Via Chipsets via.com.tw (ingelesez).
* Chipset en Elektronik-Kompendium (alemanieraz)
Hnuy illa...

***Hnuy illa...*** Kukai dantza konpainiak eta Tanttaka antzerki taldeak 2008an sortutako ikuskizuna da, antzerkia eta dantza uztartzen dituena. Ikuskizunak Joseba Sarrionandiaren poemak ditu oinarri.

## Ikus, gainera 
* Tanttaka
* Kukai

## Kanpo estekak 
*  *Hnuy illa...* ikuskizunari buruzko erreportajea *Argia* astekarian
Kukai

[thumb|400px|Kukai dantza taldearen *Kirol legez/Fair play* ikuskizuna Korner festibalean, 2019an [Tabakaleran]]
**Kukai Dantza Konpainia**k jatorri tradizionaleko dantza ikuskizunak sortzen ditu. Dantza tradizionaletik abiatuta, Kukaik beste arte jarduerekin, beste dantza estiloekin eta beste pentsamoldeekin elkarlana bultzatzen du. Dantza tradizionaletik abiatuta, ikuskizun garaikideak sortzen ditu Kukaik. Jon Maya da zuzendaria, eta gaur egun, beste sei dantzarik osatzeko dute konpainiaren oinarria: Eneko Gil, Alain Maya, Ibon Huarte, Urko Mitxelena, Vanesa Castaño eta Nerea Vesga. Hala ere, kolaborazio ezberdinak egin dituzte zenbait dantzarik Kukairentzat.

Hainbat ikuskizun aurkeztu dituzte Euskal Herrian eta bertatik kanpo: ‘1937, gogoaren bidezidorretatik’ (2002), ‘Otehitzari Biraka’ (2005), 'Latidos/Taupadak’ (2007), ‘Hnuy illa…’ (2008), ‘Soka’ (2009) eta ‘(SOK) 2’ (2010).

## Historia 
Kukai Dantza Konpainiak jatorri tradizionaleko dantza ikuskizunak sortzen ditu. Dantza tradizionaletik abiatuta, Kukaik beste arte jarduerekin, beste dantza estiloekin eta beste pentsamoldeekin elkarlana bultzatzen du. Dantza tradizionaletik abiatuta, ikuskizun garaikideak sortzen ditu Kukaik.

‘Deiadarra’ izeneko koreografia aurkeztuz ekin zion lanari 2001. urtean, eta harrez geroztik makina bat lan egin ditu. Esanguratsuak dira, Tanttaka Teatroarekin elkarlanean ekoiztutako ikuskizunak: ‘1937, gogoaren bidezidorretatik’ (2002), ‘Otehitzari Biraka’ (2005) eta 'Erritu' espektakuluengatik ,2017ko Dantza Sari Nazionala

Ibilibide honetan guztian artista ugarirekin lankidetzan jarduteko aukera izan du Kukaik: Mireia Gabilondo, Juan Mari Beltran, Mikel Urdangarin, Iñaki Salvador, Logela Multimedia, Carlos Núñez, Sol Pico, Jon Maia eta Andoni Egaña bertsolariak, Oreka TX…

## Sariak 
* 2009: ‘Hnuy illa…’ ikuskizunarekin 2009 urtean Espainiako Arte Eszenikoen Max Sarietan Errebelazio saria irabazi zuten.
* 2017: Espainiako Dantza Sari Nazionala
* 2017: Max Sarietan Dantza Ikuskizun hobearena 'Oskara' espektakuluarengatik. 
* 2019: Max sarietan Dantza Ikuskizun hobearena 'Erritu' espektakuluarengatik 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kukai konpainiaren webgune ofiziala
27koen kluba

**27koen kluba** 27 urterekin hil eta mundu osoan ospetsu egin diren rock nahiz blues generoetako musikariek osatzen dute. Ingeles hizkuntzako herrialdeetan sortutako kontzeptua da; bereziki, Erresuma Batuan eta AEBan.

## 27koen klubeko musikarien zerrenda 
## 27koen klubean sartzeko bidean diren musikarien zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gorka BEREZIARTUA: «Rockaren historian sartu 27 urterekin hilda», *Argia*, 2157. zenbakia, 2008-11-02.
* Brian Jones-en heriotzari buruzko artikulua *Argia*n
Santo Domingo de Silosko monasterioa

**Santo Domingo de Silosko monasterioa** () Espainiako tenplu beneditar ezaguna da, izen bereko udalerrian kokatutakoa, Burgosko probintzian. Klaustro erromanikoa azpimarragarria da, alde batetik, eta bestetik Silosko monjeek kantatzen duten kantu gregorianoagatik.

Jada VII. mendean, bisigodoen garaian, monasterio bat omen zegoen ibarrean. X. mendean San Sebastián de Silos izena zuen, baina Domingo Siloskoari esker izenaz aldatu zuen. Hau San Millan de la Cogollako monasterioan priore izatera iritsi zen baina Nafarroa utzi behar izan zuen Gartzea erregeak mehatxatu zuelako (erregeak monasterioaren lurrak bereganatu nahi zituen) San Sebastian Siloskoa monasterioko zuzendaria izan zen, 1041. urtetik aurrera abade gisa. Hil ondoren, monasterioak Santo Domingo izena hartu zuen.

Egungo monasterioan, XI. mendean egindakoa, XVIII. mendean zabaltze lanak egin zituzten, estilo barrokoaz.

Fitxategi:DSC09362 - Santo Domingo de Silos.jpg|alt=Klaustro erromanikoa barrutik.
Fitxategi:DSC09339 - Santo Domingo de Silos.jpg|alt=Klaustroa.
Fitxategi:Anna Silos.JPG|alt=Santa Ana, Maria Amabirjina eta Jesus haurra. Irudi gotikoa.
Fitxategi:Amantes in Abadia Sto Domingo de Silos.png|Amoranteak.
Fitxategi:Bouc luthiste - détail d'une fresque - École castillane fin XIVe siècle - btv1b8434061t.jpg|Ahuntz lutierra.

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Burgosko probintzian

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* Monasterioaren webgunea
Kantu gregoriano

[thumb|Kantu gregorianoaren eskuizkribua ([XIV. mendea|XIV. mendekoa).]]

**Kantu gregorianoa** () edo **kantu laua** musika liturgikoaren mota bat da, erritu katolikoan meza laguntzeko eta latinez egindakoa eta monasterioaren barruko bizitzarekin eta beneditar ordenarekin lotutakoa. Munduko lehenengo testuak VIII. mendekoak dira, eta gaur egun nahikoa galduta egon arren, tradizioa mantentzen da besteak beste Santo Domingo de Silos (Burgos) eta Ganagobien (Proventza Garaiko Alpeak).

Gregorio I.a (590-604) aita santuagatik deitzen da horrela.

## Aurrekariak 
Penintsula Iberikoan VI. mendetik ezagutzen da kantu bisigotiko, mozarabiar edo "hispanikoa". Garatu izan zen batik bat Toledo, Sevilla, Kordoba eta Zaragozan, Isidoro de Sevilla (c. 560-636), Braulio de Zaragoza (590- 651), Eugenio de Toledo (?-657) eta Ildefonso de Toledo (c. 610-667) egileen bidez. Gaur egun ez da posible interpretatzea orduan idatzitako musika zeinuak.

## Euskal Herrian 
XII. mendekoak dira lehenengo informazioak kantu gregorianoari buruz Iruñean. Gonzalo Martinez de Bizkargi (-1530) azkoitiarrak *"Arte de Canto Llano y Contrapunto y Canto de Órgano con Proporciones y Modos de 1511"* eta *"Intonationes"* idatzi zituen. Joanes Antxieta (1461-1523) azpeitiarra ere nabarmendu zen.

XVI. mendetik aurrera, aipatzekoak dira Martín Ibañez Etxebarria edo Pero Ibañez de Ganboa moduko izkiriatzaileak, Aita Donostiaren ikerketei esker. Orduan hasi ziren ezagunak egiten Gabonetako abestiak eta doinu polifonikoak, latinez baino gazteleraz idatzitakoak.

XVIII. mendean, Andrés Sostoa (1745-1806), fraide frantziskotarra Arantzazun ezaguna izan zen kantu lauan egindako lanagatik, gaur egun arte iritsi ez dena. Hurrengo mendean, Jose Juan Santesteban "maisuba"-k (1809-1884) *"Método Teórico Práctico de Canto Llano"* eta *"Colección Completa de Misas, Vísperas, e Himnos de Canto-Llano"* argitaratu zituen.

Berrikuntzaren alde, Eustaquio Uriarte (1863-1900) durangarra nabarmendu zen, Santo Domingo de Silosko monasterioan egonaldia egin ostean. *"Tratado Teórico-Práctico de Canto Gregoriano según la verdadera Tradición"* argitaratu zuen 1890ean, Solesmesko erreformaren alde. 1928an musika sakratuari buruzko biltzarra egin zuten Gasteizen azkenik.

Komunitate beneditarrik apenas egon ez direnez, bestelako abesbatzak arduratu dira arlo honetaz XX. mendetik hona. Easo Abesbatzak bildu zituen 100 kantu lau baino gehiago 4 CDtan 2002an, *"Cantate domino"* izenburupean. Javier Irastorza Lazkaoko fraide beneditarrak zuzendu zuen obra, lau zatitan banatuta: *Pater natus*, *Attende domine*, *Gaude Maria* eta *Pange lingua*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Musika sakratua

## Kanpo estekak 
* "Canticum Novum"
* "Canto Gregoriano" (Auñamendi).
Ganagobieko monasterioa

**Ganagobieko monasterioa** (frantsesez *Abbaye Notre-Dame de Ganagobie*) Frantziako ekialdean dagoen tenplu beneditarra da, izen bereko udalerrian kokatutakoa (Proventza Garaiko Alpeak).

X. mendean sortu zuten, estilo erromanikoaz, eta bertako monjeek gaur egun ere kantu gregorianoa abesten dute.

## Ikus, gainera 
* Monasterioak

## Kanpo estekak 
* Monasterioaren webgunea
Leizeen Liburua

**Leizeen Liburua**, Egiptoko Inperio Berriko *Liburu*etatik, berantiarrena da, eta bere izena, Duata (beste mundua), leizeetan banatuta dagoelako hartzen du. Literarioena ere bada, testua, irudiei nagusitzen zaielarik.

Hildakoak, bere ibilbidean, leize batzuk zeharkatzen ditu, eta jaso ditzakeen sariak zein jasan ditzakeen zigorrak aipatzen dira: egiptoarrek utzi diguten infernuaren deskribapenik hoberena du.

Amduateko Liburuak, hildakoak jarraitu beharreko bidea deskribatzen duen bitartean eta Hilen Liburuak, beste mundurako bidaia ondo amaitzeko sorginkeria ugari irakasten duen bitartean, honek, bere lurreko bizian, hil ondoren zorrotz zigortuak izango diren ekintzak egitea eragozteko informazioa ematen du. Bertsio oso bat, Seti I.aren zenotafioan dago, eta beste bat Ramses VI.aren hilobian, KV9.

## Deskribapena 
eskuinera|thumb|250px|Ramses IV.aren hilobia
Ahari burudun eguzki jainkoaren bi margok, bi zatitan banatzen dute, zati hauetako bakoitza, aldi berean, beste hirutan banatuta dagoelarik, sei banaketa, beraz, testua irudiekin konbinatuz, beste liburuak (Amduateko Liburua eta Ateen Liburua). Zerraldoak irudikatzen dituzten obalo batzuk daude, eta, beheko erregistroan, Eguzki Jainkoaren etsaiak, buruz behera irudikatuak daude, gorriz eta beltzez, eskuak bizkarrean lotuta dituztela. Prozesioa, jainkoaren leizeetako bidearen paraleloan aurrerantz doa, bosgarren banaketan, kaldaretan erretzen diren arte, Eguzkia Duatetik jaiotzen ari den bitartean.

## Beste liburuekiko dituen ezberdintasunak 
* Bidaia ez du hamabi ordutan banatzen.
* Eguzki txalupa, soilik amaieran agertzen da.

## Leizeen Liburuarekin apaindutako hilobiak 
Egiptoko XIX. dinastia

* Seti I.a, KV17, bertsio osoa
* Merenptah, KV8, 6. banaketa

Egiptoko XX. dinastia

* Ramses IV.a, KV2, 1. eta bigarren banaketak
* Ramses VI.a, KV9, bertsio osoa
* Ramses VII.a, KV1, 1. banaketa, 1. eskena
* Ramses IX.a, KV6, ez da osoa

Egiptoko aro berantiarra
* Pedamenopeten hilobia. Bertsio osoa.

## Kanpo estekak
Antonio Basagoiti Pastor

**Antonio Basagoiti Pastor** (Madril, 1969ko urriaren 25a) bizkaitar politikaria eta bankaria da. 2008tik 2013 arte, Euskadiko Alderdi Popularraren buru izan da, eta gaur egun Banco Santander banketxearentzat lan egiten du Mexikon.

## Bizitza 
Madrilen jaio zen 1969an, eta han bizi izan zen unibertsitatean hasi arte, nahiz eta Getxon zazpi urte bizi (zazpi urte zituen arte). Izan ere, enpresaburu eta bankari gisa nabarmendutako Bizkaiko familia batekoa da. Hartara, Antonio Basagoitiren aita, Antonio Basagoiti García-Tuñón, Banesto banketxeko presidentea da 2010az geroztik; eta herenaitona, Antonio Basagoiti Arteta, Iberdrola argindar konpainiaren eta 1900 urtean Banco Hispano banketxearen (egun Banco Santanderren txertatua) sortzaileetariko bat izan zen.

Gaztetan, Deustuko Unibertsitatean Zuzenbidean lizentziatu zen. 1995ean, Alderdi Popularreko kide egin zen, eta urte horretan bertan zinegotzi izan zen Bilboko Udalean. Denboraldi labur batez, 1998ko urritik 1999ko martxora, Espainiako Gaztediaren Institutuko zuzendari nagusia izan zen. Azken urte horretan, Bilboko Udalera itzulirik, bera izan zen Alderdi Popularraren hautagaia Bilboko alkatetzarako. 2004an, Bizkaiko Alderdi Popularreko lehendakari izendatu zuten. 2008 arte, Bilboko Udaletxeko PPko bozeramaile izan zen.

2008ko irailean, Euskadiko Alderdi Popularreko buru Maria San Gilek bere karguari uko egin ondoren, Euskadiko Alderdi Popularraren presidente aukeratu zuten. 2008ko urriaren 25ean, EAEko lehendakarigai gisa aurkeztu zuen alderdiak Donostian eginiko ekitaldi batean. 2009ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan, bera izan zen Alderdi Popularreko zerrendaburua.

2013an Euskadiko Alderdi Popularraren buruzagitza utzi zuen eta Mexikora lan egitera joan zen, Banco Santanderren bertako adarraren presidente gisa.

Ez da euskal hiztuna, baina 2003. urtean euskara ikasteko asmoa adierazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Basagoitiren bloga
1968ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1968ko Neguko Olinpiar Jokoak**, Grenoblen ospatu ziren. Hau, Frantzian antolatzen zen Olinpiar Joko Batzuen laugarren edizioa izan zen. Eta, Neguko Olinpiar Jokoetako X. edizioa izan zen. Bertan, 1158 kirolarik parte hartu zuten, 37 herrialde, 6 kirol eta 35 probatan ordezkatuz.

## Dominak 
## Gertakariak 
* Jean-Claude Killy eskiatzaile frantziarrak, hiru urrezko dominak irabazi zituen eski alpetarreko probetan, horietako batean, jeitsiera proban, 1:59:85eko denbora eginez.
* Maskota bat izan zuten lehen Olinpiar Jokoak izan ziren, baina, urte bereko Mexikoko Udako Olinpiar Jokoetan bezala, ez zen maskota ofiziala izan. Bere izena, Schuss zen, eta eskiatzaile liraindu bat zen.
* Toini Gustafsson suediarra izan zen izarra emakumezkoen cross country proban, banakako probetan irabaziz eta erreleboetakoetan bigarren geratuz.
* Peggy Fleming patinatzaile artistikoa, oso nabarmen jarri zen buruan egin beharreko derrigorrezko irudien ondoren, eta erraz irabazi zuen urrezko domina, bederatzi epaileen bozkekin.
* Lyudmila Belousova eta Oleg Protopopovek, Innsbrucken lortu zuten urrea defendatu ahal izan zuten SESBentzat.
* Bobsleigheko proba guztiak, egunsentiaren aurretik hasi eta egunsentia gertatu eta gutxira amaitzea pentsatu zen, L'Alpe d'Huezeko pista, izozte ahalmen gutxiegirekin diseinatua izan zelako, eta ez zuen lortzen izotza solido mantentzea eguneko argiarekin.

 

## Kanpo estekak
Edward Cave

thumb|275px|Edward Cave, Edward Scriven artistak eginiko grabatua, Francis Kyte margolariaren lan batean oinarritua c. 1740
[thumb|275px|''[The Gentleman's Magazine*, 1759ko maiatza.]]
**Edward Cave**, (1691ko otsailaren 27a; 1754ko urtarrilaren 10a), inprimatzaile eta argitaratzaile ingelesa izan zen. Berak sortutako *The Gentleman's Magazine* informazio orokorreko lehen aldizkaritzat jo ohi da.

Zapatagile baten seme, Newtonen jaio zen, Rugbytik (Warwickshire) gertu. Eskolatik bota zuten, ikastetxeko zuzendariari lapur egin omen ziolako. Horrela, gazte hasi zen beharrean eta hainbat lanetan jardun zuen: egur saltzaile, erreportari eta inprimatzaile, besteak beste. Edozeini interesgarri egingo zitzaion aldizkari izan zitekeen produktuaz gogoeta sakona egin zuen, jende ilustratuak gustura irakurriko zuenaz, zela literaturaz, zela merkataritzaz, zela... Eta ideia hori burutu nahian Londresko hainbat inprimatzaile eta liburu saltzaileren atzetik ibili zen. Alperrik baina; inork ez zion kasurik egin. Laguntzarik ez zuela izango ikusitakoan bere gain hartu zuen egitasmoa. 1731n eman zuen argitara *The Gentleman's Magazine* aldizkariaren lehen zenbakia. Luze barik bere garaiko aldizkako argitalpen garrantzitsuena bilakatu zen.

Gogo osoa jarri zuen sortutako lanean, eta kolaboratzaile sare handia eratzea lortu zuen. Han zen, esaterako, beste askoren artean, Samuel Johnson. Cavek berak ere idatzi ohi zuen argitalpenean, eta halakoetan *Sylvanus Urban* gaitzizena erabili.

Ehungintzak ere erakarri zuen Cave eta enpresa bat sortu zuen Northamptonen, akaso lurrun-makina erabiltzen lehenetakoa izan zena.
Hezueria izan zuen luzean eta 1754an gaixo hil egin zen.

## Kanpo estekak 
*  Cave sortutako aldizkariaren hogei urteko bilduma sarean (1731-1750)
*  Garaiko Ingalaterraren bizimodua ezagutzeko aukera *The Gentleman's Magazine'' aldizkariak kontatua
Ramses I.a

**Men-Pehty-Ra Ra-Mesesu** edo **Ramses I.a**, Egiptoko XIX. dinastiaren sortzailea izan zen, Egiptoko Inperio Berriaren garaian. Bere erregealdi laburreko datak, K.a. 1295 eta K.a. 1294an estimatzen dira.

## Bizitza 
Jatorrian **Paramesu** deitua, Niloren deltaren inguruko hiria zen Avaris inguruko familia militar ospetsu batetakoa zen. Karrerako militar bat izan zen, hasiera batean arkularien buruzagia, Seti izeneko bere aitagandik heredatu zuen lanbidea, eta errege armadaren jeneral izatera iritsi zen. Ramsesek, Horemheben babesa izan zuen, garai hartako Egiptoko XVIII. dinastia nahaspilatsuko faraoia, nork, Ramses, bere chaty bezala izendatu zuen, eta, beraz, erresumako bigarren pertsonarik boteretsuena. Bere gustuei dagokionez, bere kolore gogokoena urdina zela ezagutzen da. Ozai izeneko anaia bat izan zuen, jaio bezain pronto hil zena, eta, beraz, historiak ez du onartzen.

Hil aurretik, Horemhebek, bere chatya tronura lotu zuen, jada gizon edadetua zena, baina seme bat behintzat bazuena. Ramses I.ak, berehala lotu zuen bere semea tronura, elkargobernari bezala zerbitzatzeko. Hau, Ramses I.a hil ondoren, Seti I.a faraoia izango zen. Bere aitaren izenean, Setik zenbait operazio militar abiarazi zituen, eta, bereziki, Egiptok Sirian galdutako lurrak berreskuratzeko saiakera bat. Honen ondorioz, Ramses, etxeko kontuetan arduratua agertzen da: Gogoangarriena, Karnaken bigarren tenplua eraikitzen amaitu ahal izatea izan zen, bere aurrekoak hasi zuena. Hala eta guztiz ere, Ramses I.aren erregealdia, bere adina zela eta, Horemhebena eta Seti I.aren arteko trantsizio garai bat baino ez zen izan.

Faraoi zaharra, ezkonduta zegoen tronura igo zenean, eta, Errege Emazte Handi izendatu zuen Sitra, hau ere oso edadetua, Erreginen Haranaren sortzailea izatearen ohorea izan zuena, non, ordutik aurrera, errege emazte handiak eta printzeak lurperatuak izan ziren. Ez da litekeena Ramses I.a Tanedyemy ilunaren senarra izatea, Horemheben ustezko alaba bakarra, eta, agian, bi dinastiak lotzeko, errege gazteenarekin, Seti I.arekin, alegia, ezkonduko zen.

Ramses I.a tronura igo zenean, bere seme Seti I.a, jada, gobernu lanak izan zituen gizon heldu bat zen, eta bere biloba Ramses II.ak, hamar urte baino ez zituen. Ramses, 16 hilabeteko erregealdi labur baten ondoren hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme eta elkargobernari, Seti I.a izan zen. Erregeen Haranean lurperatu zuten. Bere hilobia, Giovanni Battista Belzonik aurkitu zuen 1817an, eta KV16 izenarekin sailkatu zen; txikia da eta korrika eta presaka amaitua izatearen itxura du. Ramses I.aren momiak, jazoera handiak jasan ditu historian zehar, eta ez da zehatz ezagutzen, benetan, beti eman izan zaiona ote den, Deir el-Bahariko ezkutalekuan jatorria duena.

## Bere garaiko testigutzak 
Bere izena, zenbait idazkun eta estelatan agertzen da

* Idazkuna harkaitz batean, Elefantinan (Petrie 1888: pl. XI 302 zenbakia)
* Estela bat Sinain (Kitchen 1975:1)
* Buhenen aurkitutako estela (Kitchen 1975:2)
* Karnak iparraldean aurkitutako dohaintzaren estela (Kitchen 1975:4)
Apaiz

[thumb|[Herbehereak|Herbehereetako apaizak 1964an.]]
[thumb|*Vajracharya* bat (tximista-eramalea), Newar [budismoko apaiza.]]
**Apaiza** erlijio errituak kudeatzeko ahalmena edo agintea duen pertsona da. Judaismoan, kristautasunean, hinduismoan eta beste hainbat erlijiotan (adar guztietan edo batzuetan) daude. Apaizen jarduerak euren denbora osoa edo zati bat har dezake.

## Katolizismoan 
Tradizio katolikoan, apaizek sakramentuak eta meza emateko ahalmena daukate, eta gizonezkoak bakarrik izan daitezke. Parrokia baten ardura baldin badute *parroko, bikario* edo *erretore* izena dute. Hierarkiaren arabera, katolikoek hainbat apaiz mota dituzte: aita santua da apaiz gorena, eta hortik behera datoz kardinalak, artzapezpikuak, gotzain edo apezpikuak, parrokoak eta diakono edo apaizurrenak.

Prestaketa edo ikasketak apaizgaitegian egiten dituzte, eta apaizetxea dute bizileku, tradizionalki toki nabarmenean kokatua.

Aipatzekoa da, orobat, serora: moja izanda edo izan barik apaizari laguntzen dion emakumea. Sakristauaren emazteari ere *serora* deritzo. Bizkaieraz *abadea* deritzo apaizari.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
* Artzain (kristautasuna)

## Kanpo estekak
Fraide

thumb|200px|Agustindar **fraideak**, Nafarroan.

**Fraidea** gizonezko eskeko ordena bateko kristau erlijiosoa da. Fraideak apaizak izan daitezke ala ez, horretarako botoak egiten ala ez dutenaren arabera.

## Ikus, gainera 
* Monje

## Kanpo estekak
Txixaparrazta

**Txixaparrazta**, 2001ean, Zarautzen (Gipuzkoa) sortutako Hardcore punk taldea da.

## Historia 
Txixaparrazta, 2001 urtean sortu zen bi lagun entsegu lokalera bateria jotzera joaten zirelako. Lehen entsegu hauetatik hasi zen sortzen taldea. Hortik gutxira, Letek gitarra hartu zuen eta Urbi eta Juaniton ahotsen laguntzaz, taldea osatu zuten. Zarauzko Herriko Tabernan jotzea eskeini zieten eta horrela eman zuten beraien lehen kontzertua, nahiz eta jotzen ideia handiegirik ez eduki.

Lehen kontzertu honetatik oso gutxira, Urbik taldea utzi eta bere ordez Xilban sartu zen abestera. 2005. urterarte horrela jarraitu zuten. Urte horretan, Erdoiztako baserrian maketa bat grabatu zuten Metralleta taldearekin batera. Honen ondoren, Juanitok taldea utzi zuen eta bere ordez Lope sartu zen proiektuan.

Formazio honekin kontzertuak ematen jarraitu zuten eta 2006. urtean, berriz ere material berria grabatu zuten. Lehenik, Mexikoko Insolentes taldearekin elkarbanatua, EP bat kaleratu zuten. Honez gain, 18 abestiz osaturiko CD bat ere argitaratu zuten. Bi lan hauek argitaratu ondoren, lehen Europar bira burutu zuten Suitza, Frantzia, Alemania eta Belgikatik.

2010eko Maiatzean, taldekideak berriro elkartu ziren kontzertu bat emateko. Kontzertu hau, Arraio Irratiaren urteurren festaren barnean eman zen

## Taldekideak 
* Lope - Ahotsa.
* Xilban - Ahotsa.
* Lete - Gitarra.
* Abuelo - Bajua.
* Labi - Bateria.

### Lehenagoko Taldekideak 
* Urbi - Ahotsa.
* Aierbe - Ahotsa.

## Diskografia 
### Diskak 
* Txixaparrazta (Autoekoizpena, 2006). CD.

### Splitak 
* Split Metralleta/Txixaparrazta (Autoekoizpena, 2005). Metralleta eta Txixaparrazta talde Zarauztarrek elkarbanaturiko CD-a.
* Split Txixaparrazta/Insolentes (Autoekoizpena, 2006). Insolentes eta Txixaparrazta taldeek elkarbanaturiko Ep-a.
 
## Kanpo estekak 
* { Txixaparrazta taldearen webgunea
Moja

thumb|Mojak Henriette Browneren margolan batean.

**Moja** edo **lekaimea** aszetismoa praktikatzen duen emakumea da, gehienetan beste moja batzuekin batera, monakotzaren arauen arabera. Era berean bizi diren gizonei monje deritze. Pertsona hauek kristautasun, budismo eta beste erlijio batzuetan aurki daitezke. Mojak apaizak izan daitezke ala ez, horretarako botoak egiten ala ez dutenaren eta erlijio taldearen arabera.

## Ordenak 
Eliza Katolikoan hurrengo ordenak daude, besteak beste, euretako asko tradizionalki hezkuntzan ibili izan eta ibiltzen direnak. Ordena batzuk izen bera hartzen dute gizon zein emakumeentzat:

* Agustindarrak
* Beneditarrak
* Eskolapioak
* Gurtzaileak
* Frantziskotarrak
* Hirukoiztarrak
* Jesusen Alabak
* Jesusen Urtsulinak
* Karmeldarrak
* Karitatearen Ahizpak
* Klaretarrak
* Mariaren Konpainia
* Mesedetakoak
* Pasiotarrak
* Salletarrak
* Txiroen Ahizpak

## Ikus, gainera 
* Monakotza

## Kanpo estekak
Ibaizabal-Mendebalde Kultur Elkartea

**Ibaizabal-Mendebalde Kultur Elkartea** Bilboko euskarazko telebista kate bat bultzatzeko helburuarekin sortutako herri plataforma bat da. Gaur egun, Ibaizabal Telebista dauka martxan, internet bidez igortzen duen telebista kate herrikoia.

Telebistaz gain, blog bat jarri zuten abian, elkartearen proposamenen berri emateko.

## Ikus, gainera 
* Hamaika Telebista
* Euskara Jendea

## Kanpo estekak 
*  Ibaizabal Mendebalde Kultur elkartearen webgunea.
*  Ibaizabal Telebistaren webgunea.
Bordaxuri (antzezlana)

**"Bordaxuri"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1952an idatzitako antzezlana da, sei ekitaldi edo "gertaldi"tan banatutakoa.

Lan honek XIX. mendean Martin Larralde "Bordaxuri" bertsolariak aitarekin izandako zoritxarreko istorioa kontatzen du.

## Kanpo estekak 
* "Bordaxuri" on-line
Alatri

**Alatri** Italiako udalerri bat da. Frosinoneko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Alatrik honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Kanpo estekak
1972ko Udako Olinpiar Jokoak

**1972ko Udako Olinpiar Jokoak**, Alemaniako Bavaria estatuko hiriburu den Munichen ospatu ziren. Udako Olinpiar Joko hauek, Aro Modernoko XX. edizioa izan zen. Bertan, ordura arteko kirolari gehien bildu zituena izan zen, 7.123 kirolarik parte hartu zutelarik, 121 herrialde, 23 kirol eta 195 probatan ordezkatuz.

## Garapena 
1972ko Udako Olinpiar Jokoak, atentatu terrorista batek ilundu zituen. Irailak 5ean, palestinar jatorriko terrorista batzuek, bi kirolari israeldar hil zituzten, eta beste bederatzi bahitu bezala hartu zituzten. Arrakastarik izan ez zuen erreskate saiakera baten ondoren, bahituak eta terroristak, hiru ezik, hilda amaitu zuten (Municheko Sarraskia). 

Gertatutakoa gora-behera, Jokoek normaltasun osoz jarraitu zuten, egun bakarrez bertan behera utziak izan ondoren. Kirolari batzuek ordea Municheko hiri olinpikoa utzi zuten. 

Joko hauek, Kubaren igoera suposatu zuten, Latinoamerika eta Karibeko herrialderik indartsuena bezala, kontinente horretako herrialdeetatik, domina gehien lortu zituena izan zelarik, parte hartu duen hurrengo jokoetan mantendu duen postua, azkenekoetan, Beijingekoetan izan ezik, non, Latinoamerika eta Karibeko herrialdeen artean, bigarren geratu zen, Brasilen atzetik.

## Dominak 
### Une handiak 
* Maskota ofizial bat izan zuten lehen olinpiar jokoak izan ziren. Bere izena, Waldi zen, eta dachshund arrazako zakur bat zen.
* Mark Spitz izan zen, kirolarien artean, jokoetako izarra, igeriketan, 7 urrezko domina irabazi ondoren. (Michael Phelpsek Beijingeko Olinpiar Jokoetan gaindituko zuen errekorra, 8 urrezko domina irabaziz).
* Lasse Virének, bi urrezko domina irabazi zituen. Bata 5000 metroko proban eta, bestea, 10.000 metrokoan.
* Eskubaloiak, bere debuta egin zuen kirol olinpiko bezala, baina soilik gizonezkoetan.

## Kanpo estekak
Dallas-Fort Worth nazioarteko aireportua

**Dallas-Fort Worth Nazioarteko Aireportua** Dallas eta Fort Worth (Texas) hiri estatubatuarretan dagoen nazioarteko aireportua da. Herrialdeko laugarren aireporturik garrantzitsuena da.

5 terminal ditu, eta horietarik lau (A, B, C, eta E terminalak) Ameriketako Estatu Batuetako barne hegaldietarako dira, hau da, estatuko hegaldietarako bakarrik. Halaber, D Terminala nazioarteko hegaldietarako erabiltzen da osotasunean.

## Nazioarteko hegaldiak (D Terminala) 
thumb|500px|erdian|Nazioarteko D Terminalaren ikuspegia

## Bidaiariak 

## Ikus, gainera 
* Munduko aireporturik erabilienak bidaiarien arabera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Aireportuaren webgunea.
Mihaela Peneş

**Mihaela Peneş** (Bukarest, 1947ko uztailaren 22a – 2024ko abuztuaren 29a) xabalina jaurtiketan espezializatutako errumaniar atleta izan zen. 1964ko Tokioko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, Errumania ordezkatuz, eta proba horretako olinpiar txapelduna izan zen, Márta Rudas hungariarraren aurretik. Lau urte beheranduago, 1968ko Mexiko Hiriko Udako Olinpiar Jokoetan, Angela Nemeth hungariarrak bere herkidearen porrota mendekatu zuen, Mihaela bigarren postura bidaliz.

## Lortutako sari nagusiak 
### Markarik hoberenak 
Bere errekor pertsonalik hoberena 1967an lortu zuen, 60,68 metroko marka batekin.

## Kanpo loturak 
*  Mihaela Peneş Sports-reference.com
Proteus (bakterioa)

***Proteus*** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, Morganellaceae familia barnean sailkatzen direnak (lehenago, Enterobacteriaceae familian). Anaerobio fakultatiboak dira eta mugikorrak. Morfologiaren aldetik bazilo txikiak dira. Ez dute esporarik sortzen.

Enterobakterio guztien antzera Proteus giza zein animalien hestean bizi ohi da, komentsal moduan eta inongo kalterik eragin gabe.

Genero honetako ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:
* anaerobio fakultatiboak, Enterobakterio guztien antzera.
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* glukosa hartzitzen dute, CO2 gasa sortuz
* laktosaren hartzidura (-)
* urearen hidrolisia (+)

Proteus-en berezko ezaugarria urea molekula hidrolizatzeko ahalmena da, ureasa izeneko entzima baitu. Ezaugarri hau erabiltzen da sarritan laborategian, bakterio honen bilaketa egiten denean:

:CO (NH2)2 + H2O → 2 NH3 + CO 2

:CO (NH2)2 urea izanik.

Urea hidrolizatzerakoan amoniako agertzen da, ingurumenaren pH igoz. Proteus-ek erresistentzia handia du pH alkalinoekiko, eta gai da ingurune horietan hazteko.

Ureolitikoak izateaz gain, andui asko proteolitikoak dira: aminoazidoak desaminatzen edota deskarboxilatzen dituzte, aminak edo zetoazidoak sortuz. Hori dela eta, zeregin garrantzitsua burutzen dute hilotzen usteltze prozesuetan.

Proteus vulgaris eta Proteus mirabilis dira genero honetako espezie ezagunenak.

## Habitat eta Patogenia 
Giza zein animalien hesteetan bizitzeaz gain, Proteus batzuk aske bizi dira, uretan edo lurzoruan. Zenbait espezie patogenoak dira, infekzio oportunistak garatuz. Horrek esan nahi du mikrobioa patogeno bihurtzen dela aldeko baldintzak dituenean: pertsona immunogutxituengan, esaterako, patologia desberdinak eragiten ditu.

Gernu-infekzioak eragin ohi dituzte bakterio hauek. Andui batzuk oso erresistenteak dira zenbait antibiotikoekiko.
Rafael Aizpun

**Rafael Aizpun Santafé** (Caparroso, 1889ko urriaren 24a - Iruñea, 1981eko maiatzaren 1a)

legelari eta politikari nafarra izan zen. Jesús Aizpunen aita da.

## Biografia 
Zuzenbidea ikasi zuen Bartzelonan. Liberal autonomista, gaztetan maurismoaren zalea izan zen. 1922an, Partido Social Popularreko kide bihurtu zen, zenbaitek Espainiako lehenengo alderdi demokrazia-kristautzat jo izan duten alderdikoa, Rafael Aizpun bera bezala bestalde, eta Iruñeko Udaleko zinegotzi hautatu zuten. Aizpun lurjabea eta abokatua zen, baita Crédito Navarroko kontseilaria ere. Javier Drondak batez ere jabeen klasearen interes ekonomikoen babesletzat dauka.

1920. urtetik aurrera Eusko Ikaskuntzako kidea ere izan zen. 1930ean Lizarrako Estatutua idazteko batzarretan parte hartu zuen. Bigarren Errepublikako 1931ko hauteskundetan Nafarroako diputatu hautatu zuten, Miguel Gortari katoliko; Jose Antonio Agirre jeltzale eta Joaquín Beuntza eta Rodeznoko kondea karlistekin batera.1933an Unión Navarra alderdia sortu zuen, CEDA barruan egon zena eta gero Acción Popular de Navarra izango zena. 1933an eta 1936an berriro hautatu zuten diputatu. Aldi honetan, Nafarroan nekazaritza erreforma aplikatzearen kontra nabarmendu zen, foruen kontrakoa zela argudiatuz, eta Nafarroan lur-jabetzen pilaketa arazorik zegoela ukatu zuen.

Espainiako justizia ministroa izan zen Lerroux presidentea zela, hau da, 1934ko urritik 1935eko apirilera arte. Industria eta Merkataritza ministroa ere izan zen 1935eko maiatzatik irailera. Ministro gisa, 1934ko urriko iraultzaren ondoren, Nafarroako udal sozialistak bertan behera uzteko lehiatu zen, lurralde horretan istilurik izan ez zen arren. Gerra Zibilean altxatuen alde egin zuen eta, 1938an, lan handia egin zuen 1938ko abenduan sortutako batzordean 1936ko otsailaz geroko errepublikazaleen jarduera zuzenbidez kanpokoa omen zela frogatzeko. Nafarroako Zuzenbide Ikasketen Kontseiluko kide zela, berriz, frankismoak foru-zuzenbidea errespetatzen zuela defenditu zuen. Gerra bukatu eta gero politika utzi zuen.

1960ko hamarkadaren bukaeran, ekonomia irakasle izan zen Nafarroako Unibertsitatea izango zen eskolan.

## Lanak 
Nafarroako Zuzenbide Foralean aditua, hauek dira idatzi zituen liburuak:
* *Anteproyecto de apéndice de Navarra al Código Civil* (1930).
* *Estudio jurídico de las leyes forales* (1952).
* *Ideas Generales de las instituciones de Derecho Civil Navarro* (1958).

## Erreferentziak
Henri Gavel

**Henri Gavel** (Saint-Pol-sur-Ternoise, Pas-de-Calais, 1880ko maiatzaren 22 &ndash; Lapurdi, 1959ko urriaren 15), Frantziako hizkuntzalari eta euskaltzaina izan zen.

## Biografia 
Baionako lizeoan gaztelaniazko irakaslea zela, euskara ezagutu eta ikasi zuen. Hantxe Eusko Ikaskuntza erakundearen kide bihurtu zen. Gero, Toulouseko Unibertsitatearen Letren Fakultateko irakaslea izan zen. Euskaltzain ere bazen.

Gaskoiera ere menperatu zuenez, Institut d'Estudis Occitans eta Baionako *Acadèmia gascona* erakundeen kidea zen. Gainera, *Société des Sciences, Lettres et Arts de Bayonne* edo *Société des Amis du Musée Basque* erakundeen kidea ere bazen.

## Lanak 
Kultura-aldizkari asko izan ziren haren artikuluak argitaratu zituztenak: *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*, *Gure Herria*, *Gernika*, *Euskera*, *Eusko-Jakintza* eta *Bulletin du Musée Basque* Euskal Herrian; eta *Annales du Midi* eta *Bulletin de la Société des professeurs de langues meridionales*, atzerrian.

Hona hemen idatzitako liburu nagusiak:
* *Éléments de phonétique basque* (1920)
* *Grammaire basque* (bukatugabea)
* *Berterretsen Khantoria, la chanson de Berteretche, texte, traduction et notation musicale avec introduction* (1924)

## Kanpo loturak 
*  Auñamendi entziklopedia