Erdialdeko Amerikako historia

Erdialdeko Amerikako historiak, azpikontinentean lehen giza-asentamenduetatik hasita, azpikontinentean gertatutako gertaerak biltzen ditu.
thumb|400x400px| mendean  Amerikan zeuden lurralde entitate ezberdinen mapa, espainiarrak iritsi baino lehen.

## Espainiaren konkista baino lehen (1492) 
thumb| Rosalila de Copán tenpluaren erreplika, Erdialdeko Amerika osoan ondoen kontserbatutako eraikin maia da.
Kolonaurreko garaian, Erdialdeko Amerikako kulturak etengabeko gerra hedapenean, sabotajeetan eta elkarren arteko lehian bizi ziren. Erdialdeko Amerikako lurralde gehiena mesoamerikar jatorriko zibilizazioaren parte zen, zeinaren jatorrizko gizarteek iparraldean Mexiko erdialdetik Costa Ricako ipar-mendebaldera arteko lurrak hegoaldean okupatzen zituzten eta beren muga barruan konfederazioak eta tribu indigenak tributu eta ustiapenaren mende jartzen zituzten; bien bitartean, Chibcha jatorriko zibilizazioak hartzen zuen ekialdeko El Salvador, Honduras eta Nikaraguaren lurraldeak, eta Costa Rica iparraldean eta Panama arte hegoaldean. Eskualde osoko kolonaurreko kulturak, elkarren artean eta Hego Amerikarekin, merkataritzan eta gerran aritu ziren, merkataritza-gune berriak sortuz iparraldeko eta hegoaldeko bi kultura-eremu kontinentalen arteko trantsizio-eremu deituriko horretan.

Erregistro arkeologikoek ez digu Erdialdeko Amerika populatu zuten kolonaurreko herri askoren jatorria ondorioztatzen uzten. Neurri handi batean, Europarren etorreran dokumentatutako kultura gehienak Erdialdeko Amerikan, modu indigenan, sortu zirela dirudi, nahiz eta badirudien Erdialdeko Amerikako herri batzuk iparraldetik Mesoamerikara migratu zirela garai nahiko berritan. Ebidentzia linguistikoek erakusten dute pipilek (Uto-aztekak) eta Chorotegek (otomangueak) iparraldeko hizkuntzekin zerikusirik duten hizkuntzak hitz egiten zituztela, eta, beraz, haien jatorria Mesoamerikan kokatu behar da. Erdialdeko Amerikako beste herri garrantzitsu batzuk, hala nola lenkak, kunak, payak, nasoak edo bribriak, jatorri etnikoa Ertamerikan bertan dutela dirudi. Familia linguistikoen azterketak Erdialdeko Amerikako antzinako herrien harreman etnogenikoak ulertzen lagun dezake. Erdialdeko Amerikako kolonaurreko hizkuntza-familia nagusiak Maia hizkuntzak dira (Erdialdeko Amerikatik kanpo ere badu presentzia), esaterako, Xinkera, Lenmichí (Lenkera, Misumalpa eta Chibchense).

## Erregealdiko eta kolonialeko garapen-aldia
thumb|Borgoinako Gurutzeak, Erdialdeko Amerikan, Erregeordetzako garai gehienetan dantzatu zuen. Guatemala izango zen Espainiaren nagusitasuna kontzentratuko zena eskualdean.
thumb|350px|Guatemalako Kapitaintza Nagusia 1780an, intendentzia-sistema ezarri aurretik
thumb|350px|Guatemalako Kapitaintza Nagusia XIX. mendearen hasieran

XVI. mendetik XIX. mendearen hasierara arte, Erdialdeko Amerika Guatemalako Kapitaintza Nagusian egon zen, batzuetan Guatemalako Erresuma bezala ezagutua, bere integrazioa eta barne-banaketa behin eta berriz aldatu zelarik. Ofizialki, Kapitaintza Espainia Berriko Erregeordetzaren zati zen, eta, beraz, Mexiko Hiriko erregeorde espainiarraren kontrolpean. Hala ere, hura ez zuen erregeordeak administratu, Kapitain Jeneral independente batek baizik. Kapitain horrek, lehenik, Gracias Lempira hirian zituen instalazioak; gero, Guatemalako Zaldunen Santiagora transferitu zuten, eta, azkenik, Guatemalako Hirira.

Aldi horretan, aldaketa demografiko, sozial, ekonomiko eta linguistiko handiak izan zituen eskualdeak. Europarrek sortutako hiri garrantzitsuak agertu ziren, eta jatorri europarreko talde garrantzitsuak iritsi ziren (kolonizatzaileak), baita afrikarrak ere (esklabo bihurtuak), bertako populazioekin bat egin zutenak. Gaztelania bihurtu zen eskualdeko hizkuntza nagusia.

### Cadizeko Gorteak
Cadizko Konstituzioaren garaian (1812-1814 eta 1820-1821), Guatemalako erresuma desagertu egin zen, eta elkarren artean independenteak ziren bi probintziek ordezkatu zuten: Guatemalako Probintzia eta Nikaraguako Probintzia eta Costa Rica. 1821ean, independentziaren bezperan, Guatemalako probintziatik bananduak, beste hiru probintzia sortu ziren: Chiapas, El Salvador eta Honduras.

### Espainiako gerra zibilen garaia eta Espainiako erregeordeen suntsipena
1821ean, Mexikok Espainiarekiko independentzia aldarrikatu zuen, eta, ondoren, Chiapasek. Bi erabaki horiek irailaren 15ean imitatu zituen Guatemalako Probintziak. Data, Erdialdeko Amerikako nazio guztientzat, independentziaren eguna da oraindik. Guatemalako Probintziako Buruzagi Politiko Gorenak, Gabino Gaíntzak, gobernuaren buru izaten jarraitu zuen. Halaber, El Salvador, Honduras, Nikaragua eta Costa Ricako probintziek, data ezberdinetan, Espainiarekiko independentzia absolutua aldarrikatu zuten.

### Mexikorekiko anexioa
Independentziaren ondoren, Agustin Iturbideren Lehen Mexikar Inperioari atxikitzeko ideia sortu zen, eta erabaki hori udalekin kontsultatu zen. Udalen gehiengoaren botoak jasota, Guatemalako gobernuak Erdialdeko Amerika Mexikora batzea aldarrikatu zuen. Erabaki hori El Salvadorrek ez zuen onartu, eta Honduras, Nikaragua eta Costa Ricako herri batzuk ere ez zituen alde izan; hala ere, Vicente Filisola jeneralaren agindupeko armada mexikar batek Guatemala hiria okupatu zuen, eta, ondoren, El Salvador inbaditu, eta okupatu zuen, nahiz salvadortarrek Amerikako Estatu Batuekiko batasuna aldarrikatu zuten.

Hurrengo urtean, Mexiko errepublika izatera iritsi zenean, Erdialdeko Amerikak bere patua zehazteko eskubidea hartu zuen. Guatemalan, Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuen Batzar Nazional Konstituziogilea bildu zen. 1823ko uztailaren 1ean, Espainiaren, Mexikoren eta atzerriko beste edozein nazioren erabateko independentzia aldarrikatu zuen, eta errepublikazaleen gobernu-sistema ezarri zuen. 1824an egindako populazio-errolda batek erakusten zuen Erdialdeko Amerikak 1,287,491 biztanle zituela.

### Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuak
thumb|Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuen mapa 1823an.
1823ko uztailaren 1ean, kongresua Guatemalan bildu zen, José Matías Delgado abadea buru zela, eta bertan ordezkatutako probintziak Espainiarekiko, Mexikorekiko eta beste nazio ororekiko independenteak zirela adierazi zuen. Herrialde berriak Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuak izena hartu zuen. Hurrengo egunean, uztailaren 2an, diputatuak Batzar Nazional Konstituziogile gisa eratu ziren, eta subiranotasun nazionala bertan zegoela aldarrikatu zuten, eta, aldi baterako, Cadizko Konstituzioa indarrean jarri zuten.

Batzar Nazional Konstituziogileak bandera bat eta ezkutu bat dekretatu zituen estatu berriarentzat, eta hiru kideko behin-behineko gobernu batzorde bat izendatu zuen (Erdialdeko Amerikako Lehen Triunbiratua). 1823ko urrian, beste batek ordezkatu zuen (Erdialdeko Amerikako Bigarren Triunbiratua), 1825era arte gobernatu zuena.

### Erdialdeko Amerikako Errepublika Federala
thumb|Erdialdeko Amerikako Errepublikaren bandera ofiziala 1823tik 1838ra.thumb|Manuel José Arce jeneralaren pintura. Independentzia lortu, eta Erdialdeko Amerikako Errepublika Federaleko lehen presidentea izan zen.
Erdialdeko Amerikako batasun sortu berriak, ofizialki Erdialdeko Amerikako Errepublika Federala deituak, Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua eta Costa Ricako estatuak barne biltzen zituen. Erdialdeko Amerikako liberalek itxaropen handiak zituzten Errepublika Federalean, eta, Ozeano Atlantikoaren eta Ozeano Barearen arteko merkataritzaren bidez, aberastutako nazio moderno eta demokratiko batean bilakatuko zela uste zuten eta, aldi berean, Guatemalako kontserbadoreen uztarritik libratuko zirela. Asmo liberalak errepublika federalaren ikurretan islatzen ziren: banderak banda zuri bat bi banda urdinen artean erakusten zuen, bi ozeanoen arteko lurra irudikatuz; ezkutuak, berriz, bost mendi erakusten zituen, estatu bakoitzerako bat, bi ozeanoren artean, frigiar txano baten gainean (Frantziako Iraultzaren ikurra) liberalen artean inposatzen zen pentsamendu positibista antiklerikala sinbolizatzen zuena. Klero sekularraren kideak ez ziren Erdialdeko Amerikatik kanporatuak izan, baina nahitaezko hamarrenaren ezabaketagatik ahulduak geratu ziren; hala ere, Guatemalan izandako hezkuntza katoliko handiaren ondorioz, erraza izan zitzaien indigenak eta mestizoak liberalen asmo heretikoez konbentzitzea, eta horrek giro egokia sortu zuen kontserbadoreak herrialdera itzul zitezen. Morazanen gobernuak erakutsitako ahultasun eta gardentasun ezaren aurrean, Nikaragua, hala, Errepublikatik banandu zen 1838ko apirilaren 30ean, eta Kongresu federalak, Guatemalako mendebaldeko lurraldeekin, estatu berri bat eratzea onartu zuen, Los Altos, Quetzaltenango hiriburua zuena. Honduras urriaren 6an banandu zen batasunetik, eta, azaroaren 14an, Costa Ricak imitatu zuen. Guatemala 1839ko apirilaren 17an banandu zen, eta, 1840ko hasieran, Rafael Carrera y Turcios kapitain jeneralaren tropak Los Altos berriro hartu zuten izeneko filibustero estatubatuar baten inbasioari aurre egiteko. Gaur egun, bost nazioetatik lauk federazioaren antzinako arrazoiak dituzte banderetan, hau da, kanpoko bi banda urdinak, barneko banda zuri baten inguruan. Hala ere, Costa Rica, federazioan zehar bakean mantendu zen eta gobernu federalarekin zerga eta militar betebeharrak bete zituen Estatu bakarra, 1840ko hamarkadatik eskualdeko integrazioaren onurez gutxien konbentzitua izatera pasa zen, eta bere bandera nabarmen aldatu zuen 1848an, urdina ilunduz eta, beste herrialdeekiko, tamaina bikoitzeko banda bat gehituz, gorria, Frantziako banderaren omenaldi bezala. El Salvadorrek eta Guatemalak ere urte askoan izan zituzten federalaz oso bestelako banderak.

Mende horretan zehar, gaur egun federazio zaharreko estatuak diren egitura politiko eta administratibo bereizgarriak eratzen joan ziren, eta, horrela, nekazaritza eta erauzketa sektorearen ustiapenari lotutako ekonomia batetik abiatuta eratu ziren. Hala, gizatalde ezberdinen eboluzio eta egituraketarako oinarriak eman ziren, aurrez zeudenetatik eta gizatalde berrien etorrerarekin, hala nola talde garifuna edo sortaldekoak, XIX. mendearen amaieran.

Aldaketa sakonak gertatzen ari diren honetan, erakundeen osaera ahula erakutsi duten eta oligarkia-konponketetara jotzen duten erregimen demokratiko berrien sorreran eragina izan dutenak, Estatu Batuekiko mendekotasun mota berri bat sortzen da, non helburua ez baita Erdialdeko Amerikako gobernuen gaineko kontrol nagusia izatea, baizik eta ekonomien irekieran eta izaera globaleko merkataritza-ordena berriarekiko mendekotasunaren larriagotzean eragitea. Estatu Batuek Erdialdeko Amerikarantz duten ikusmoldearen aldaketa horrek desberdintasun sozioekonomikoak areagotzea eta eliteen ordena politiko-ekonomikoa iraunarazi besterik egin ez duen ordezkaritza-sistema demokratiko baten itxura egitea ekarri du.

Erdialdeko Amerikatik ez da gertatzen bere testuinguru globalarekiko erabat autonomoa den interdependentziarik; aitzitik, Estatu Batuek Latinoamerikan duten hegemonia berrosatzearen ondoriozko erregionalismoak baldintzatzen du. Erregionalismo global horren presioen ondorioz, Erdialdeko Amerikako gizarteak hainbat doikuntza eta erronkari aurre egin behar izan dio, kanporako asimetriekin eta barrurantz dauden desberdintasun izugarriekin, nazioz gaindiko prozesu berrien aurrean arriskuak eta desabantailak areagotuz eta horiek eman ditzaketen aukerak biziki arinduz. Erabakigarria izan zen oligarkiek eta haien tokiko aliatuek izandako berrosatzea, enpresaburuen, alderdi politikoen eta gizarte zibilaren adierazpen berrienpean. XXI. mendearen hasieran, elite berri bat sortu zen liberalizazio ekonomikoko politikek eta merkatuen irekierak lagunduta. Elite berrien eta tradizionalen integrazioa gertatu zen, kupula inklusiboen konponketa bat, izaera neoliberaleko eredu ekonomikoa  mantentzen eta sakontzen lagundu zuena. Eredu horrek eskualdeko pobrezia-mailak iraunarazi ditu, eta gatazka sozialak sortzen lagundu du ordezkagarritasunik ezean, baita erregimen politikoen eskaintza mugatua ere.

## Erdialdeko Amerikako nazioen historia 
* Belizeko historia
* Costa Ricako historia
* Salvadorreko historia
* Guatemalako historia
* Hondurasko historia
* Nikaraguako historia
* Panamako historia
* Panama Kolonbiatik bereiztea

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
 * Arévalo Martínez, Rafael (1945). *¡Ecce Pericles!*. Guatemala: Tipografía Nacional. 
* Gómez Carrillo, Agustín (1900). *Elementos de la historia de Centroamérica*. Madrid, España: Imprenta de Hernando y Compañía. 
* González Davison, Fernando (2008). *La montaña infinita; Carrera, caudillo de Guatemala*. Guatemala: Artemis y Edinter. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/84-89452-81-4|]]. 
* Hernández de León, Federico (1959). «El capítulo de las efemérides». *Diario La Hora* (Guatemala). 
* Hernández de León, Federico (1930). *El libro de las efemérides*. Guatemala: Tipografía Sánchez y de Guise. 
* Martínez Peláez, Severo (1990). *La patria del criollo; ensayo de interpretación de la realidad colonial guatemalteca*. México: Ediciones en Marcha. 
* Peloso, Vincent C.; Tenenbaum, Barbara A. (1996). *Liberals, politics, and power; state formation in Nineteenth-Century Latin America* (ingelesez). Georgia, EE.UU.: University of Georgia Press. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/978-0-8203-1800-4|]].
* Pérez Brignoli, Héctor; Sawrey, Ricardo; Stettri, Susana (1985). *A brief history of Central America* (ingelesez) **I**. Madrid: U. C. Press. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/0520068327|]]. 2010-04-03an begiratua.
* Reyes, Rafael (1885).  San Salvador, El Salvador: Imprenta Francisco Sagrini. 
* RIALP (1992). «Emancipación y nacionalidades americanas». *Historia general de España y América*. Tomo XIII. Madrid, España: RIALP. 
* Rieu-Millan, Marie Laure (1990). *Los diputados americanos en las Cortes de Cádiz: Igualdad o independencia*. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas. . 
* Squier, Ephraim George (1852). *Nicaragua, its people, scenery, monuments and the proposed Interoceanic Canal* (ingelesez). New York, EE.UU.: D. Appleton and Co.
* Stephens, John Lloyd; Catherwood, Frederick (1854). ''* (ingelesez). Londres, Inglaterra: Arthur Hall, Virtue and Co.
* Taracena, Arturo (1999). *Invención criolla, sueño ladino, pesadilla indígena, Los Altos de Guatemala: de región a Estado, 1740-1871*. Guatemala: CIRMA. Originaletik artxibatua 2016-01-09an. 2015-05-05ean begiratua. 
* Williams, Mary Wilhelmine (1920). «». *The Hispanic American Historical Review* **III** (2).
* Woodward, Ralph Lee, Jr. (2002). «Rafael Carrera y la creación de la República de Guatemala, 1821–1871». *Serie monográfica* (CIRMA y Plumsock Mesoamerican Studies) (12). [[:es:Especial:FuentesDeLibros/0-910443-19-X|]]. Originaletik artxibatua 2019-03-01ean. 2015-05-05ean begiratua. 
* Woodward, Ralph Lee, Jr. (1993). *Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821-1871'' (líneako argitalpena) (ingelesez). Athens, Georgia EE.UU.: University of Georgia Press. 2014-12-28an begiratua.

## Kanpo estekak 
* Amerikako historia Interneten dauden esteken aukeraketa gaztelaniaz, ingelesez eta portugesez
* Erdialdeko Amerikako historiari buruzko artikulu zientifikoak
* Erdialdeko Amerikako Ikerketa Historikorako Zentroa
* Erdialdeko Amerikako Historian Graduondokoa Costa Ricako Unibertsitatean
* Erdialdeko Amerikan Ikasketa Historikoak Sustatzeko Elkartea
* Erdialdeko Amerikako Albisteak
* Erdialdeko Amerikako amets integrazionista (Erdialdeko Amerikako eskualde kulturalaren inguruko seriea) Iturria: Radio Nederland