open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taaraismo

**Taaraismoa** ( edo *Taara usk*) Estoniako erlijio pagano berria da, antzinako estoniarren sinismenetan oinarritutakoa. Estoniar neopaganismoaren bi adarretako bat da, *maausk* erlijio-ikuspegi zabalagoarekin batera. 1930eko hamarkadan zabaldu zen gehien, baina gaur egun ere existitzen da. Erlijio horren izena Taara jainko erdi-hipotetikoaren izenetik datorkio. Gaur egun, taaraisten hiru elkarte erlijioso daude erregistratuta Estonian: Päikese Hiis, Tarbatu Hiis eta Mäe Hiis.

## Historia 
Taaraismoaren historia Estoniako Errepublikaren lehen urteetan hasi zen. 1919ko udazkenean, Pühik artista eta idazleen zirkulua, antzinako estoniarren erlijioa berreskuratzen saiatuz, Marta Lepp-Utusteren zuzendaritzapean biltzen hasi zen Tallinnen, Sortze Batzordearen afari-mahaian.

1926an, Tallinngo Väike-Pärnu autobidean bizi zen Kullama mekanikariak iragarri zuen Taara, Kalevipoeg eta Lindarenganako itxaropena fede salbagarri bakarra zela. Harrezkero, gizateriaren patuaren irudi profetikoak irudikatzen zituzten marrazkiak enkargatu zituen. Haren esanetan, 1926rako profezia asko egia bihurtu ziren jada, adibidez, 1910eko iraileko iragarpena, zeinaren arabera Kalevipoegen espiritua errusiar gobernadorea kargutik kentzea zen.

1930ean *Hiis* aldizkariaren lehen zenbakia kaleratu zen, eta bertan taaraismoaren oinarriak ezarri ziren.

1934ko zentsuaren arabera, taaraismoaren 171 jarraitzaile zeuden Estonian, eta haien kopurua pixkanaka handituz joan zen; artxiboek 600-700 kide ingururi buruzko datuak dituzte. 1941eko abenduaren 1eko zentsuaren arabera, Estoniako Komisariatu Nagusiko 184 kide taaraistak ziren. Taaraisten artean Adolf Vedro musikagilea, Ants Selmet estonierako irakaslea eta testuliburuen egilea, Esko Lepp artista, Järvo Tandre historialaria eta Enn Uibo poeta ziren. Hugo Raudsepp, Henrik Visnapuu, Juhan Jaik eta Aino Kallas idazleak, Eduard Laaman kazetaria, Hanno Kompus arte-kritikaria, Ants Lauter eta Toomas Tondu aktoreak eta Juhan Aavik musikagilea «neurri batean» lotuta zeuden mugimenduarekin.

Taaraista sagaratuek *tīleti* izeneko zilarrezko domina bat zeramaten lepoan, taaraismoak sakratutzat zituen lekuetako lurra zeramana. Erritualek harri batean sua erretzea zuten helburu. Ezkontza-zeremoniak, hiletak eta beste erritu batzuk buruzagi taraistek (batez ere Marta Lepp-Utustek) garatutako gidoien arabera egiten ziren. Hainbat jaiegun nazional eta erlijioso ospatzen ziren, eta horien artean garrantzitsuena San Jurgi Gaueko Matxinadaren oroitzapena zen. Taaraisten erritualak askotan antzerki-emanaldien antza zuten.

1930eko hamarkadaren amaieran, mugimenduaren jarduera apur bat jaitsi zen, desadostasunak sortu ziren, eta taaraismoa ia desagertu zen. Mugimenduaren azken urteak sinesmenen geldialdi espiritualak eta buruzagi autoritarioen faltak ezaugarritu zituzten. 2014an argitaratutako inkesta batek dio estoniarren erdiak taaraismoa estoniarren jatorrizko erlijiotzat hartzen zuela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ene Ergma

**Ene Ergma** (Rakvere, 1944ko otsailaren 29a) estoniar zientzialaria eta politikaria da. Riigikoguko (Estoniako parlamentua) kide izan zen. Unión Pro Patria y Res Publica (Erakond Isamaa ja Res Publica Liit) alderdiko kidea zen, eta hau bi alderdik bat eginda sortu aurretik, horietako batena izan zen: Partido Res Publica. 2016ko ekainaren 1ean bere dimisioa iragarri zuen, bere ustez, alderdiak bere nortasuna galdu eta norabide populista hartu zuelako.

Ergma izan zen hautagai bakarra 2006ko Estoniako hauteskunde presidentzialetarako lehen bozketan, abuztuaren 28ko Riigikogun. 65 boto lortu zituen, behar ziren bi herenak baino hiru gutxiago.

Tartuko Unibertsitateko presidente izateko ere aurkeztu zen, baina ez zuten hautatu. Volli Kalm eta Birute Klaasekin lehiatu zen.

Riigikoguko Espazio Ikerketa Batzordeko presidentea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1985eko Kataluniako Volta

**1985eko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 65. edizioa izan zen. irailaren 4 eta irailaren 11 bitartean jokatu zuten. Llançà eta Salou lotu zituen, guztira 1.285,4 km eginez, zazpi etapa eta prologo batean banaturik. 

Garailea Peugeot taldeko Robert Millar eskoziarra izan zen.
Garaipena azken eguneko erlojupekoan erabaki zen, non Vicente Beldak lidergoa galdu zuen, Robert Millarren mesedetan.

Lehenbiziko euskalduna Julian Gorospe izan zen, hirugarren amaitu zelarik. 

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1985eko Kataluniako Volta *Cyclingfever.com*
Maliar migrarien heriotza Ezpeletan (1973)

**Hiru maliar hil ziren 1973an Ezpeletako mendietan,** Afrikako migrarien mugako zeharkaldi batean. Makar Fofama 21 urtekoa, Moussa Diagourafa 21 urtekoa, eta Mamadoy Sylla 34 urtekoa hil egin ziren, eta beste lau migrari larri eta doi-doi irten ziren bizirik. Hilak aurkitu zituzten tokian zuhaitzak landatu zituzten oroigarri bere garaian, eta oroitarri bat ezarri zuten 2023. urtean. 

## Gertaera 
1973ko apirilaren 1ean izan zen ezbeharra. Irun ingurutik gidatu zituzten zazpi lagunak, Ipar Euskal Herrirantz, Espainia eta Frantziaren arteko muga gainditzeko asmoz. Mugalariek, ordea, ohiko bidea alde batera utzi zuten eta Otsondoko gainean abandonatu egin zituzten migrariak.  Bakarrik jarraitu zuten Maliko gazteek, eta goseak, galdurik eta akiturik, haietariko hiruk bizia galdu zuten Zuharretako lepoaren behealdean, Arranomendi mendian.

Lau lagunek jarraitu ahal izan zuten (Diaby Silla, Boutaye Symaka, Boubou Diakhite eta Drabal Bancoure), eta borda batean babes hartu ondoren, bat Ezpeletara jaitsi zen eta handik abisu eman. Jendarmeak desagertuen bila abiatu ziren baina artzain batzuek aurkitu zituzten gorpuak. Bizirik irtendakoak Espainiako estatura itzuli zituzten egin batzuen buruan.

## Ondorengoak 
Ipar Euskal Herrian eta mugaldean inpresio latza eragin zuen. Xalbadorrek '*Mendian galdu direneri*' olerkia idatzi zuen (gero *Odolaren mintzoa* liburuan argitaratu zuena hitzaurre edo iruzkin gehigarri batekin) , eta Sauveur Nobliak zuhaitzak landatu zituen gorpuak aurkitu zituzten lekuan. Xalbadorren bertsoetako bat:

2023an, toki horretan, hilen izenak, Xalbadorren bertsoa, eta gertakariaren aipua zeraman oroitarria eraiki zuten, lau pagoren artean.
erdian|thumb|480x480px|2023an ezarritako oroitarria, hiru maliarren izenekin eta Xalbadorren olerkiarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erika Salumäe

**Erika Salumäe** (Pärnu, 1962ko ekainaren 11) Sobietar Batasunerako pistako txirrindularitzan lehiatu zen estonian  kirolaria da, banakako abiadurako proban espezialista.

Udako hiru Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, 1988 eta 1996 urteen artean, eta guztira urrezko bi domina lortu zituen banakako abiadurako proban, Seulen 1988 eta Bartzelonan 1992. [1]

Bost domina irabazi zituen Pistako Txirrindularitzako Munduko Txapelketan 1985 eta 1995 urteen artean. [2]

## Nazioarteko dominak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estoniako kultura

[thumb|[Altja võrgukuurid Estoniako arkitektura tradizionalaren adibide dira|250x250px]]

**Estoniako kultura** Estoniako lurraldearekin eta estoniar herriarekin lotutako kultura da. Estoniako historiarekin eta naturarekin estuki lotuta dago, eta historian zehar jatorri askotatik jaso ditu eragin kulturalak.

Ezagutzen diren Estoniako lurraldeko kultur adierazpen zaharrenak Pulli eta Kunda aztarnategietan aurkitutako Kunda kulturako aztarna arkeologikoak dira. Gaur egunera iritsi diren herri-kulturako zenbait elementuren —bereziki sinesmenekin lotutakoen— jatorria, litekeena da, milaka urte atzera luzatzea.

Historiaurrearen amaieran, antzinako tribuen eta hizkera dialektalen oinarrian estoniar herria eta estoniera eratu ziren. Estoniarrak nekazari sedentarioak ziren, eta euren burua *maarahvas* («lurraren herria») izendatzen zuten. Aldi berean, herri-kulturaren eskualde nagusiak finkatu ziren: Ipar Estonia, Hego Estonia eta Mendebaldeko Estonia eta uharteak. Mendebaldeko eremuetan Eskandinaviako eraginak nabariak izan ziren; Hegoaldean, berriz, batez ere Mulgimaan, ezaugarri zaharragoak luzaroago mantendu ziren.

Estoniako herri-kulturaren elementu iraunkor eta bateratzaileen artean, besteak beste, regilaul kantu tradizionala, rehielamu etxebizitza mota, zekalezko ogia, ezkontza-ohiturak eta Eguberrietako errituak, baita udazkeneko hingedeaeg garaia ere, aipatu ohi dira.

Halaber, Estoniako lurraldeko kulturarekin lotura estua izan dute beste komunitate batzuek ere, hala nola baltiar alemaniarrek, setudek, kostaldeko suediarrek eta Errusiatik etorritako antzinako fededunek.

## Erreferentziak
Ita Ever

**Ita Ever** (Paide, 1931ko apirilaren 1a - Tallin, 2023ko abuztuaren 9a) estoniar aktorea izan zen. 

## Biografia 
Antzerki Artearen Errusiar Institutuan trebatu zen.
Estoniar antzerkiko aktore handi bezala deskribatua izan da. Everrek 1953an hasi zuen bere ibilbidea antzerkiko aktore gisa eta Estonia eta Errusiako zinema ekoizpen ugaritan agertu zen.

Agatha Christieren Miss Marple interpretatu duen hirugarren aktorea da zinema moldaketa batean (Everren kasuan 1983ko zinema bertsio errusiarra izan zen), 1980an Angela Lansburyren ondoren, Evers Miss Marpleren laugarren aktorerik zaharrena da.

Gunnar Kilgasen bikotea 1960tik 2005era. Eino Baskinekin ezkondu zen 1953tik 1959ra, Roman Baskinen ama izan zen eta gero Ilmar Tammurekin ezkondu zen.

## Filomografia 
* 1983, *Tayna chyornykh drozdov*
* 2006, *Vana daami visiit*
* 1957, *Tagahoovis*

## Sariak 
* 1966, Estoniako SSR artista meritorioa
* 1973, People's Artist of the Estonian SSR
* 1981, Herrien Adiskidetasunaren Ordena
* 2001, Izar Zuriaren Ordena, hirugarren klasea.
* 2006, Oskar Luts Umore Saria
* 2007, Tallinn hiriko domina
* 2007, Urteko Emakume Estoniarra
* 2016, Gau Beltzak saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apo-belar dontzeila

**Apo-belar dontzeila** (*Melitaea trivia*) Nymphalidae familiako tximeleta bat da. Europan, Ekialde Hurbilean, Erdialdeko Asian eta Indiaren iparraldean bizi da, Euskal Herrian ere bai.

## Taxonomia 
Denis eta Schiffermüller naturalistek deskribatu zuten 1775ean.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko tximeleta da, 28-38 mm arteko hegal-zabalera du. Emea handiagoa izaten da.

Kolore laranjadun hegalak ditu eta puntu beltz ugari ditu, ertzetan ilargi erdi itxurakoak. Hala ere aipatu behar da diseinu aniztasun handia erakusten duela, batzuetan puntu beltzez josia eta beste batzuetan kolore laranja nagusitzen da. Hegalen azpialeak zuriak dira eta banda laranjak dituzte ilargi-erdi beltzez mugatuak.

## Bizi zikloa 
Belaunaldi bat edo bi ateratzen ditu urtero. Helduak maiatza eta iraila artean ikusten dira hegan. Emeak hostoetan jartzen ditu arrautza multzoak. Handik jaioko diren beldarrak lodiak dira, kolore zuri eta horia dute, lerro beltzak eta arantza zuriz josita daude. Beldarrak taldekoiak dira. Beldarrak hibernatu egiten du eta udaberrian pupa eratzen du. Pupa zuria da eta puntu beltz eta laranja-horiak ditu. Landareen oinarrian finkatzen da.

## Habitata 
Mendietako larre lehorretan aurkitzen da, 1.600 metrotako altuera arte. Beldarrak *Verbascum, Linaria* eta *Plantago* generotako landaretaz elikatzen dira.

## Iruditegia 

Irudi:Melitaea trivia - Güzel iparhan 04-1.jpg|Arra.
Irudi:Melitaea trivia fascelis (female).jpg|Emea.
Irudi:Melitaea trivia - Lesser Spotted Fritillary -2.jpg|Hegalen azpialdea.
Irudi:CM200531-224359018.jpg|Beldarra.
Irudi:Melitaea trivia - Divizmin šarenac.BN.jpg|Pupa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristina Šmigu -Vähi

**Kristina Šmigu -Vähi** (Tartu, 1977ko otsailaren 23a) iraupen-eskian lehiatu zen estoniar kirolaria da. 

Bost Neguko Olinpiar Jokotan hartu zuen parte, 1994 eta 2010 urteen artean, eta guztira hiru domina lortu zituen, bi urrezko Turinen 2006an,   eta  km-ko probetan, eta zilarra Vancouverren 2010ean, 10 km-ko probetan. [1]

Sei domina irabazi zituen Eski Nordikoko Munduko Txapelketan, 1999 eta 2003 urteetan. [2]

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Vergotti, biografia

**Jacques Vergotti**  

Jacques Vergotti (1915–1999) Errumaniako ofizial bat izan zen, Errumaniako Miguel I erregearen inguruko zirkulu hurbilean parte hartu zuena, bere laguntzaile militar eta pertsonal gisa bere erregealdiko urte kritikoenetan. Bere jatorriari eta prestakuntzari buruzko xehetasun gutxi ezagutzen diren arren, armadan egin zuen ibilbidea eta 1940ko hamarkadan erregearen konfiantzazko pertsona bihurtu zen. Bigarren Mundu Gerran zehar presente egon zen, eta bereziki 1947ko abenduaren 30ean Miguelek egindako abdikazio behartuan, erregimen komunistaren presiopean. Vergottik erregea erbesterako bidean lagundu eta ere bere inguruan jarraitu zuen, batzuetan gertakarien lekuko eta erregearen bertsioaren defendatzaile gisa. Ez zuen ibilbide politiko propio nabarmenik izan, baina garrantzitsua da Errumaniako monarkiaren amaieraren lekuko zuzena izan zelako.  

Erreferentziak:  

  https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/es/serials/issues-by-date.do?query-publicationId=2665&sourceCommand=..%2Fbib%2F1582690.do%3FsourceCommand%3Dserials%252Flist-by-header.do%253Fletter%253Du

 https://jurnalul.ro/editie-de-colectie/carol-al-ii-lea/misterul-316389.html?utm_source

 https://oac.cdlib.org/findaid/ark%3A%2F13030%2Ftf5s20049v_aspace_4ce13f37494266a1419652c8c09f5c2c?utm_source
Agustín Brunet González, biografia

**Agustín Brunet González** 

Agustín Brunet González (Donostia, 1872) abokatua, ekonomialaria eta politikaria izan zen. Gipuzkoako erakundeetan garrantzitsuak izan ziren karguak bete zituen, tartean Foru Aldundiko presidentea eta bertako biltzarreko presidenteordea, XX. mendeko lehen hamarkadetan probintziaren garapen ekonomiko eta sozialean parte hartuz. Bere jarduera publikoaz gain, Banco Guipuzcoanoko presidentea, beste erakunde eta enpresetako kontseilari, eta Donostiako Menpekoen Epaitegiaren lehendakaria izan zen, politika, ekonomiaren kudeaketa eta gizarte-lana uztartuz. Bere lana garrantzitsua izan zen Gipuzkoako erakundeen indartzean eta probintziaren interesak defendatzean garai hartako aldaketa sozial eta ekonomikoetan. 

Erreferentziak:  

https://gee.enciclo.es/articulo/agustin-brunet-gonzalez?utm_source 

https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/brunet-gonzalez-agustin/ar-33865/?utm_source
José María de Elorriaga, biografia

**José María de Elorriaga** 

José María de Elorriaga Gipuzkoako administrazioan jardun zuen karguduna izan zen Espainiako gerra zibilaren ondorengo urteetan, foru erakundeak desagertu eta Diputazio Probintziala ezarri zenean, Francisco Francoren erregimenaren barruan. Testuinguru horretan, probintziaren berrantolaketan parte hartu zuen, ziurrenik kudeaketa-organo edo gobernu-egituretan, administrazio publikoa antolatuz eta estatu berriko jarraibideak ezarriz. Bere profila tokiko edo probintzia mailako kargu izendatuarena izan zen, eta oihartzun publikoa txikia izan zuenez, ez dira ezagutzen bere jaiotza edo bizitza pertsonalari buruzko datu zehatzak; bere arrastoa garaiko dokumentu administratiboetan gordetzen da batez ere. 

Erreferentziak:  

https://www.gipuzkoa.eus/eu/web/gipuzkoako-probintziako-artxibo-historikoa/funtsak/administrazio-periferikoa/gobernua?utm_source
Cándido Urretavizcaya, biografia

**Cándido Urretavizcaya** 

Cándido Urretavizcaya Urruzola (Tolosa, Gipuzkoa, 1909ko urtarrilaren 14a – 1995eko uztailaren 27a) euskal futbolari nabarmena izan zen XX. mendeko lehen erdialdean. Aurrelari gisa aritu zen, eta bere ibilbidean, besteak beste, Real Madrilen eta Deportivo Alavésen jokatu zuen. 1941‑42 denboraldian Real Union taldean aritu zen Bigarren Mailan, esperientzia eta goleatzeko gaitasuna eskainiz. Bere garaian, euskal futbolaren baitan, etengabeko lana eta profesionaltasuna nabarmendu ziren, eta urte askotako ibilbideak inpaktu handia utzi zuen.  

Erreferentziak:  

https://donfutbolisto.com/es/jugador/urretavizcaya-356/?utm_source 

https://www.transfermarkt.es/candido-urretavizcaya/profil/spieler/662598?utm_source 

https://www.bdfutbol.com/en/j/j11592.html?utm_source
Aavo Pikkuus

left|300px|Aavo Pikkuus, 1977an
**Aavo Pikkuus** (1954ko azaroaren 23an jaioa) Estoniako txirrindulari ohia da. Sobietar Batasuneko selekzioan aritu zen, eta talde horrekin urrezko domina eskuratu zuen 100 km-ko erlojupekoan, 1976ko Olinpiar Jokoetan. Halaber, 1977ko munduko txapelketa irabazi zuen, eta bigarren postuan sailkatu zen 1975ean eta 1978an.

Bestalde, 1974 eta 1977 artean lau aldiz irabazi zuen Sobietar Batasuneko errepideko txapelketa. 1975ean hirugarren izan zen etapa anitzeko Peace Race lasterketan. Lasterketa hori bera irabazi zuen 1977an banakakoan, eta taldeka 1975ean eta 1977–1979 aldian. 1977an, gainera, hasieratik amaierara lider izan zen. Urte berean Circuit de la Sarthe irabazi zuen, eta 1978an *Giro delle Regione*.

Ondoren, 1981ean erretiratu zen txirrindularitzatik, eta urte batzuk geroago auto-rallyetan lehiatu zen arrakastaz. Besteak beste, 1983ko Saaremaa Rally irabazi zuen. Geroago, auto-denda baten jabe izan zen, baina negozio hori 1990eko hamarkadan sute batean galdu zuen.

Azkenik, Estoniako Olinpiar Batzordeko ohorezko kidea da, eta bost aldiz izendatu zuten urteko kirolari (1974–1978). 2001ean, Order of the Estonian Red Cross domina jaso zuen. Ezkondua da, eta lau seme-alaba ditu.
José Ramón Atienza, biografia

**José Ramón Atienza**  

José Ramón Atienza Kurpil Kirolak kirol-elkartearen lehenengo zuzendaritzako kidea izan zen, 1944ko urriaren 29an Irunen (Gipuzkoa) sortu zenean. Juan Miguel Lasa, Félix Echeverría, Leoncio Olasagasti eta Francisco Lasarekin batera, klubaren antolaketan parte hartu zuen, euskal pilota sustatuz eta elkarteko jarduera kirolak antolatuz. Bere bizitza pertsonala edo ibilbide zehatzari buruz ez da datu publiko handirik geratu, baina zuzendaritzan egindako lanak garrantzitsua egiten du Kurpil Kirolaken historian eta eskualdeko kirol tradizionalaren sustapenean. 

Erreferentziak:  

https://www.cofradia-anaka.com/Cofradia/Historia/Kurpil/kk.htm?utm_source 

https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/irun/ar-75661-139700/?utm_source
Laura Põldvere

**Laura Põldvere** (1988ko abuztuaren 30a) estoniar abeslaria da. Ezaguna da Eurovision abesti lehiaketan Estonia bi aldiz ordezkatu zuelako; 2005ean Suntribe taldearekin eta 2017an Koit Toome artistarekin batera. Ezaguna da Estonia eta Finlandiako telebistek Europako musika jaialdian beren ordezkariak aukeratzeko antolatutako lehiaketetan askotan parte hartu duelako.

## Ibilbide musikala 
Laurak 2005eko Eurolaulen hasi zuen bere ibilbide musikala, eta bi abestirekin lehiatu zen. Bakarka **Moonwalk** kantatu zuen eta bigarren postua lortu zuen. Bestalde, Suntribe emakumezkoen taldearekin parte hartzeak garaipena eman zion eta horrekin bere herrialdea ordezkatzea lortu zuen Eurovision jaialdian. "Let's get loud" abestiak ez zuen lortu jaialdiko finalera pasatzea. 2007an Eurolaulera itzuli zen **Sunflowers** abestiarekin eta hirugarren postua lortu zuen. Urte bereko irailean, **Laurak** bere lehen diskoa kaleratu zuen, *Muusa*. Aldi berean, Laura Berklee Collegen hasi zen ikasten, Bostonen, Estatu Batuetan. 2009an, hirugarren aldiz aurkeztu zen Eurolaulera, Destiny abestiarekin, eta hirugarren postua lortu zuen berriro.

2017an, Koit Toome abeslariarekin eta "Verona" kantarekin batera aurkeztu zen estoniar aurrehautaketara, eta 2017ko Eurovision jaialdian Estoniako ordezkari bihurtu zen publikoaren botoari esker.

## Diskografia 
### Singleak 
* *Moonwalk* (2005)
* *Sunflowers* (2007)
* *Muusa* (2007)
* *581 C* (2008)
* *Destiny* (2009)
* *Supersonic* (2015)

### Albumak 
* *Muusa* (2007)
* *Ultra* (2009)

## Kanpo estekak 
* Fitxa IMDb-n
Estilo-ariketak

[thumb|[Kaligrama, Club français du livre elkartearen edizioa, 1964.]]

***Estilo-ariketak*** () Raymond Queneau idazle frantsesaren lanik ospetsuenetako bat da. 1947an argitaratu zen, Éditions Gallimard argitaletxearen eskutik. Liburu berezi honek eguneroko bizitzako gertaera bat, hutsala, modurik xumeenean kontatua 99 aldiz kontatzen du istorio bera, 99 modu ezberdinetan.

Lehenengo hamabi ariketak 1942ko maiatzean idatzi ziren, *Dodécaèdre* izenburupean, hamabi aldeko forma geometrikoaren izena emanez. Hamabi ariketa hauek, 1942an baztertuak, geroago argitaratutako liburuko lehenengoak dira.

Liburua 37 hizkuntzera eramana izan da. Umberto Ecok, 1983an *Estilo-ariketak* italierara itzuli zuenak, adierazi zuen Queneauk erraz iraultzen zituela figura erretorikoekin lotutako balio estetikoak, hizkuntzaren bere esplorazio parodiko eta jostalari propioak egiteko.

## Edizioak 
*Exercices de style*, berrinprimaketak alde batera utzita, 1947an argitaratu zen, lehenbizikoz, Gallimard etxean, eta gerora beste argitalpen bat izan du liburuak, 1963an. Bi argitalpen dira, beraz, desberdinak nolabait: Ariketen kopurua bera izanik,  lehenbiziko argitalpenean badirela 5 ariketa bigarrenean ez daudenak, eta badirela beste 5, berriak, haien ordez. Beste kasu batzuetan, 9 ariketatan zehazki, izenburuak aldatu egin dira. Badira beste aldaketa txiki batzuk, 1947ko testutik 1963kora, baina ez dira oso esanguratsuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Xabier Olarra: "Estilo-ariketak: Raymond Queneau", EIZIE(https://eu.wikipedia.org/wiki/EIZIE) aldizkarian.]
* Liburuaren euskarazko itzulpena Susaren webunean.
Alfonso Paso

**Antonio Paso** **Gil** ( Madril, 1926ko irailaren 12a - Madril, 1978ko uztailaren 10a) antzerkigile eta zarzuela sortzaile ezagunaren eta **Juana Gil** aktorearen semea izan zen. Filosofia eta Letretako ikasketak egin zituen, Amerikako Historia eta Arkeologia espezialitatean, eta 1952an graduatu zen, Aparteko Saria eskuratuz. Ondoren, Medikuntza eta Psikiatria ikasi zituen, eta azkenik Kazetaritzan lizentziatu zen 1974an. Bere lehen komedia, *Un tic tac de reloj*, 1946an aurkeztu zuen, eta ordutik mundu osoan zehar berrehun komedia baino gehiago estreinatu ditu. Alfonso Paso, zalantzarik gabe, XX. mendeko Espainiako idazlerik oparoenetakoa eta antzeztuenetakoa izan zen.

Bere ospea gora-behera, bere antzerkiak kritikak jaso zituen intelektualtasunaren aldetik. "Komertziala deitzen zioten, baina burgesa ere bai, lan serioagoak egiten zituenean", adierazi zuen, bere ekoizpenaren aniztasuna eta erregistro ezberdinen artean mugitzeko gaitasuna defendatuz. Hala ere, publikoarekin zuen lotura ez zen aldatu. "Bi orduz jendeak dena ahazten zuen", azpimarratu zuen, bere lanek hainbat belaunalditan izan zuten eragina gogoratuz.

= Erreferentziak =
1.https://www.libertaddigital.com/cultura/2026-03-18/alfonso-paso-el-escritor-que-llevo-el-teatro-espanol-hasta-broadway-7375496/

2.https://alfonsopaso.com/biografia
Pamela Reed

**Pamela Reed** (Tacoma, Washington, 1949ko apirilaren 2a) estatubatuar aktorea da. 1990eko *"Kindergarten Cop"* filmean Phoebe O 'Hara Arnold Schwarzeneggerren poliziakidea eta *"Jerichoko"* Gail Green matriarka antzezteagatik da ezaguna. Marlene Griggs-Knope bezala ere agertu zen NBC "*Parks and Recreation"* komedian, baita Alison Langley emazte amorratua ere "*Beanen"*.  

## Bizitza pertsonala 
Reed Tacoman jaio zen, Washingtonen, Vernie eta Norma Reeden alaba. Reedek Arte Ederretako lizentziatura jaso zuen Washingtongo Unibertsitatean. Reed Sandy Smolanekin ezkonduta egon da 1988tik. 2004tik, Hancock Parken (Los Angeles, Kalifornia) bizi izan da, senarrarekin eta bi seme-alabekin (Reed eta Lily).

## Ibilbidea 
Reedek Drama Desk saria irabazi zuen off-Broadway "*Getting Out"* lanagatik, eta Obie saria "antzerkiko errendimenduan bikaintasuna mantentzeagatik". "*The Andros Targets"* 1977ko CBSren dramaren ohiko taldearen parte izan zen. 1980ko hamarkadan lan txikiak egin zituen zineman eta telebistan. Emakumezko aktore onenaren CableAce Saria irabazi zuen HBOren "''Tanner '88"*  telesailean (1988). Daryl Hannah-rekin batera, “*Clan of the Cave Bear”* (“*El clan del oso cavernario”*) (1986) filmeko protagonista ere izan zen. 

Filmetan egindako lan aipagarriak "*The Long Riders"* (1980), "*Elegido para la gloria"* (1983), "*The Best of Times"* (1986), *"Kindergarten Cop"* (1990), "*Junior"* (1994), *"Bean"* (1997), eta "*Prueba de vida"* (2001) dira. 

Reedek Janice Pasettiren papera egin zuen NBC "*Grand"-en* egoerazko komedia berezian,  eta gero epaile eta ama ezkongabe baten papera egin zuen NBC "*The Home Court-en*" egoera iragankorraren komedian.  Ruth Powers pertsonaiari bere ahotsa jarri zion *"Simpsondarrak"* telesail animatuko lau ataletan, eta gonbidatu gisa parte hartu zuen 1994-1995 "*The Critic"* telesail animatuko atal batean. Pertsonaia nagusia interpretatu zuen *"Jerichon"*, eta Leslie Knope (Amy Poehler) pertsonaia nagusiaren ama gisa agertu da *"Parks and Recreation"* filmean.

2005ean Reedek Esther Shapiro produktore exekutiboaren erretratua egin zuen "*Dinastía: El Haciendo de un Placer Culpable"*, 80ko hamarkadako *Dinastia* telesailaren sorreran eta eszenen atzean oinarritutako fikziozko filma.

Reedek Storyline Online proiekturako ere lan egin du, "*Stellaluna''" irakurriz.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* Pamela Reed Bio CBS-n Jericho-rako
*  en la Base de datos de Película del Internet
Estoniako jantzi tradizionalak

[thumb|[Muhuko jantzi tradizionalak.]]
[thumb|[Setomaako jantzi tradizionalak.]]
thumb|Estoniako jantzi tradizionalen adibideak: Kadrinako emakumea, Mihkliko gizona, Setomaako neska eta Paistuko neska.
thumb|Estoniako jantzi tradizionalen adibideak: Muhuko andregaia, Karjako emakumea, Tõstamaako emakumea eta Pärnu-Jaagupiko gizona.
thumb|Emakume bat Setomaako jantzi tradizionalak jantzita.**Estoniako jantzi tradizionalak** ( edo *rahvariided*) Estoniako nekazarien jantzi historikoak dira, eguneroko zein jaietako jantziak barne hartzen dituena. Gaur egun, Estoniako jantzi tradizionalak aipatzerakoan, XIX. mendearen lehen erdiko jaietako jantziak esan nahi dira batez ere.

Estonierazko *rahvarõivad* (edo *rahvariided* jatorrizko forman) terminoa estoniar nazio-esnatzearen buruzagiek sortu zuten XIX. mendearen erdialdean.

## Jantzi motak 
Oro har, Estoniako jantzi tradizionalak hiru azpikategoriatan banatzen dira:

* jaietako jantziak, zeremonia-ekitaldietan bakarrik janzten zirenak eta belaunaldiz belaunaldi transmititzen zirenak;
* eguneroko jantziak, ekitaldi ez hain formaletarako erabiltzen zirenak;
* laneko jantziak, material txarragoz egindakoak eta apaingarririk gabekoak.

Hegoaldeko Estoniako nekazarien jantziak antzinako janzkera formak mantendu zituen, baina jantzi herrikoiak nabarmen aldatzen ziren eskualde batetik bestera. XVIII. mendean, *kahar* gona hedatzen hasi zen, hasieran kolore bakarrekoa eta gero marraduna.

Iparraldeko Estonia izan zen berrikuntzetarako irekiena, eta handik Estoniako beste eskualdeetara hedatu ziren.

Mendebaldeko Estoniako jantzi tradizionalek ezaugarri komunak zituzten Hegoaldeko eta Iparraldeko Estoniako jantziekin.

Europako modako elementu berri nagusiak Baltikoaren bidez iristen ziren uharteetara. Bertako jantzi tradizionalek ezaugarri asko zituzten komunean Estoniako suediarren jantziekin, esaterako, gona plisatuak. Arropa neurri batean aldatzen zen uharte bakoitzean, eta Saaremaan landa-udalerri bakoitzean ere.

Saaremaako emakumeek mahuka luzeko alkandorak eta gonak janzten zituzten. Mahukak Muhun ere ohikoak ziren. Uharte gehienetan oinetako itxiak erabiltzen ziren, eta Muhun bakarrik sandaliak.

Gizonezkoen jantziak ardi-larruzkoak edo ehun beltzez egindakoak ziren, eta Saaremaako Sõrve penintsulan grisak ere aurki zitezkeen. Estoniako gainerako gizonek ez bezala, Saaremaako gizonek ez zuten tunika motzik edo praka motzik erabiltzen.

Kihnu uhartean, gaur egun ere erabiltzen dira jantzi tradizionalak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Utopiaren belaunaldia

***Utopiaren belaunaldia*** () Pepetela idazle angolarrak 1992an plazaratu zuen eleberria da. Angolako portugesez idatzi zuen liburua Pepetelak, 1992an, eta hainbat hizkuntzatara itzuli dute ordutik, hala nola frantsesera eta gaztelaniara. 2026an Erein eta Igela argitaletxeek eman zuten argitara euskarazko itzulpena, EIZIErekin eta Eusko Jaurlaritzarekin batera egindako elkarlanaren fruitua izan zena.

Lisboako Ikasleen Etxetik ekialdeko fronteko gerrillara, eta handik gerra zibilaren nahasmenera eta utopiaren hondarretara daramatza bere pertsonaiak –Sara, Aníbal «Jakintsu», Malongo eta Vítor «Mundial»–, eta haien bizitzak beren artean eta beste pertsonaia batzuekin gurutzatzen ditu, herrialde oso baten historia zatikatuaren ispilu gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muugako portua

**Muugako portua** () Estoniako zama-porturik handiena da. Finlandiako golkoaren hegoaldeko kostaldean kokatuta dago, Maardu hirian, Tallinn hiriburutik 17 kilometro ipar-ekialdera dago. Tallinngo Portua erakundeak kudeatzen du, Estoniako portu-agintaritzarik handiena. Muugako portua Europako iparraldeko izotzik gabeko portu gutxietako bat da, baita Baltikoko sakonenetako bat 18 metrora arteko sakonerarekin eta modernoenetako bat ere. Bertatik igarotzen den zama-bolumenak Tallinngo portuaren zama-bolumen osoaren % 80 inguru hartzen du, eta Estoniatik garraiatzen den zama-bolumenaren % 90 inguru. Muuga portuan kargatutako zamaren ia laurdena petrolio gordina eta petrolioaren deribatuak dira, baina portuak beste zama-mota batzuk ere mugitzen ditu, tartean ongarriak, aleak eta ikatza.

Antzina **Tallingo portu berria** () izenaz ezaguna, 1986ko abenduaren 19an inauguratu zen Estonia Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko kide zenean.

## Iruditegia

Fitxategi:Muuga Grain Terminal 12 05 2005.jpg|Portuko ale-terminala eta aletegia.
Fitxategi:Port of Muuga Headquarters May 2005.jpg|Egoitza nagusia.
Fitxategi:Solidarnosc Stern Muuga 30 July 2005.jpg|Itsasontzia Muugako ikatz-terminalean.

## Kanpo estekak 
* Muugako portuari buruzko atala Tallingo Portuaren webgunean
Joakin Aguazilla

**Joakin Aguazilla** euskaldun petoa izan zen, bere sasoian Eibarko(Gipuzkoa) herrian ordena eta begirunea zaintzeko ardura nagusia zuena. Herri horretako alguazilen buru gisa jardun zuen, eta bere agindupean sei lagun inguruko taldea zeukan.

Bere lanbide-ingurunean nabarmentzekoa zen bera zela taldeko euskaldun bakarra, haren mende zeuden gainerako aguazilak kanpokoak baitziren,  "Marrajo", "Guindilla" edo "Angula" bezalako ezizenekin ezagutzen zituztenak.Joakin euskal demokraziaren eredu bizitzat hartzen zen: Gizon apala baina zuzena, berezko izaera aske eta begiratsua zuena. 

= Erreferentziak =
https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/es/media/group/1011679.do

*Sabindarra : Jaungoikua eta Lagi-Zarra* aldizkaria, 7.zenbakia, 2.orrialdea.
Ngungaren abenturak

***Ngungaren abenturak*** () Pepetela idazle angolarrak 1972an plazaratu zuen haur eta gazteentzako eleberria da. Angolako portugesez idatzi zuen liburua Pepetelak, 1992an, eta hainbat hizkuntzatara itzuli dute ordutik, hala nola 1996a euskarara. Bego Montorio itzultzaileak Nafarroako Gobernuko eta Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailen laguntza jaso zuen.

## Sinopsia 
Ondo ezagutzen duzu aldamenean duzun burrukalari gaztea? Ez da Ngunga izango Caripande edo Ninda edo Cunjamban edo Lumejen edo Mutumbon erosoan agertutako adoreagatik nabarmendu zen gerrilaria? Ez da izango injustizia guztiekin, datozen tokitik datozela, bukatu nahi duen eta mundua aldatu nahi duen gerrilaria? Ez zara, bada, zeu izango? Zuk zeuk ere ezagutzen ez duzun zeure baitako tokiren batean gordeko ote da Ngunga txikia?

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
I Swear (filma)

***I Swear*** 2025eko Kirk Jones ingeles zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
15 urte zituela diagnostikatu zioten Touretten sindromea John Davidsoni, orduan hasi baitzitzaizkion sintomak agertzen. Sindromea bera mende bat lehenago deskubritu zuen Georges Gilles de la Tourette frantziar neurologoak, baina gizartean ezezaguna zen oraindik ere; diagnostikoa jasotzeaz gain, bazterketa soziala ere jaso zuen Davidson gazteak. Dena den, ezjakintasunari aurrez aurre begiratu, eta, diagnostikoa jaso zuenez geroztik, han eta hemen aritu da kontzientziazio lanak egiten, eskolak bisitatzen eta hitzaldiak ematen.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silent Friend

***Silent Friend*** () 2025eko Ildikó Enyedi hungariar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Gingko generoko zuhaitz bat dago Alemaniako unibertsitate bateko lorategian. Mende bat darama hor, eta hiru bizi esperientziaren lekuko izan da: 2020an Hong Kongeko neurozientzialari batek egindako esperimentua, 1972ko ikasle baten eraldaketa eta 1908ko unibertsitate ikasle baten aurkikuntza. Gizakiak zerbaiten parte sentitzeko nahia duela adierazten du filmak.

## Aktoreak 
* Tony Leung Chiu-wai : Tony
* Léa Seydoux : Alice
* Luna Wedler : Grete
* Sylvester Groth : Anton

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Calle Málaga

***Calle Málaga*** () 2025eko Maryam Touzani marokoar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
79 urteko emakume espainiar bat da protagonista. Bakarrik bizi da Tangerren (Maroko), baina, egun batetik bestera, alaba etorriko zaio Madrildik, etxea saldu nahian. Protagonistak Tangerren gelditzeko asmoa adieraziko du, eta ahal bezainbeste egingo du bere etxea mantentzeko. Bidean, maitasunarekin eta pasioarekin egingo du topo.

## Aktoreak 
*Carmen Maura: María Ángeles
*Marta Etura: Clara
*Ahmed Boulane: Abslam
*María Alfonsa Rosso: Josefa
*Miguel Garcés: Tovar doktorea
*La Imèn: Soukaina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Saiz González

**Jose Saiz Gonzalez** Espainiako **polizia-buru nagusia** zen Bilbon 1972. urtean.Lorenzo Zabala industrialariaren bahiketaren ondoren, Saiz Gonzalezek hainbat apaiz (Zelaia, Bergara, Arrizabalaga, Aldanondo eta Garmendia) atxilotu eta "esposatu" zituen , konfesio-sekretuak lortzeko asmoz.Roberto Perez Jauregi gaztearen eta beste hainbat herritarren (Xabier Escalada, Genaro Sanchez Martin, Manuel Andueza) heriotzen aurrean ezer ez egitea leporatzen zaio.Euskal abertzaleen aurkako jazarle gisa agertzen da, batez ere apaizak atxilotzeagatik eta gazte abertzaleen heriotzen aurrean zigorgabetasuna baimentzeagatik.

= Erreferentziak =
https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/es/media/group/1011711.do

*Sabindarra : Jaungoikua eta Lagi-Zarra* 23.zenbakia,2.orrialdea.
Stuck in Love (filma)

***Stuck in Love***, , 2012ko Josh Boone estatubatuarrak zuzendutako amodiozko drama eta komedia film bat da. Jennifer Connelly, Greg Kinnear, Lily Collins, Nat Wolff, Logan Lerman eta Kristen Bell aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bere dibortzioa gertatu eta urteetara, Bill Borgens (Greg Kinnear) eleberrigile beteranoa beste gizon batengatik abandonatu zuen Erica (Jennifer Connelly) emakumearekin obsesionatua jarraitzen du. Bere bizilagun Tricia (Kristen Bell) ahalegindu arren, berak soilik Ericaz maiteminduta dago. Billek haren alaba Samanthak (Lily Collins) bere lehen eleberria argitaratu duela jakingo du, aldiz, berak urteak daramazki ezer idatzi gabe. Bitartean, Rusty (Nat Wolff) semeak fikzio idazle gida bere bidea topatzen saiatzen ari da.

## Aktoreak 
* Greg Kinnear: Bill Borgens
* Jennifer Connelly: Erica
* Lily Collins: Samantha Borgens
* Logan Lerman: Louis
* Nat Wolff: Rusty Borgens
* Kristen Bell: Tricia Walcott
* Liana Liberato: Kate
* Stephen King: Bere burua antzeztuz (ahotsa bakarrik)
* Spencer Breslin: Jason
* Patrick Schwarzenegger: Glen
* Rusty Joiner: Martin

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Zaindariaren jai

[thumb|[Arrosa Limakoaren omenezko zaindariaren jaia. Sta Rosa de Tastil. Salta]]
**Zaindariaren jaia**, **zaindariaren jaieguna** edo **eliza-besta**(Ipar.) herri bateko- hiri handien kasuan, auzoak izan daitezkeen- biztanleek urtero zaindariaren edo patroiaren eguna ospatzeko egiten duten ospakizun-multzoa da. Funtsean, kultura katolikoa duten herrialdeetan ezarritako tradizioa da.

Jai horietan, besteak beste, ekitaldi erlijiosoak eta ospakizun profanoak egiten dira herriko kaleetan, hala nola kalejirak, kontzertuak, dantzak, berbenak, azokak, haurrentzako jolasak, ikuskizun piroteknikoak, zezenketak eta jolas mekanikoak. Gainera, jai horiek herriko kulturaren adierazgarri dira.

Leku batzuetan, **herriko jaiak** esaten zaie, nahiz eta termino hori beste jai tradizional edo herrikoi batzuei buruzkoa izan daitekeen, hala nola alemaniar *volksfeste* izenekoei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euclides da Cunha

**Euclides Rodrigues Pimenta da Cunha** (Cantagalo, 1866ko urtarrilaren 20a - Rio de Janeiro, 1909ko abuztuaren 15a) brasildar idazle eta kazetaria izan zen. Bere nobela ezagunena *Os Sertões* izan zen.

## Biografia 
Cantagalon jaioa, Praia Vermelhako Eskola Politeknikoan eta Eskola Militarrean ikasi zuen, eta militar egin zen. *A Província de S.* *Paulo* egunkarian lanean hasi zen, lizentziatura eta tenienteorde titulua lortzen zuen bitartean. 

1897an gerra-berriemaile hasi zen eta Canudosko Gerraren gertaera nagusietako batzuk jarraitu zituen. Gatazka hau Antônio Conselheiro erlijiosoak gidatutako Ipar Ekialdeko biztanleen eta Brasilgo Armadaren artekoa izan zen. Canudosen izandako esperientziekin idatzi zuen *Os Sertões* lana, mugimendu premodernistaren lan bikaintzat hartzen dena. Gerra kontatzeaz gain, metropoliak baztertutako eta ahaztutako herri baten bizitza eta gizartea erakusten ditu.

Brasilgo Letren Akademiako kide hautatu zuten 1903an. 

Ana Emília Ribeirorekin ezkondu zen, baina honek bi seme-alaba izan zituen ezkontzatik kanpo, Dilermando de Assis ofizial militarrarekin. Afera horren berri izan zuenean, Euclides bere emaztearen maitalea hiltzen saiatu zen, baina hark hil zuen lehenago Euclides, 1909ko abuztuaren 15ean. 

## Kanpo loturak 
* Joseba Sarrionandiaren artikulua: "Euclides da Cunha: Ordem e Progresso"

## Erreferentziak