Manipurko Erresuma

[thumb|270x270px|*Kangla Uttra Sang*, Kangla gotorlekuan, Manipurko erregeen egoitza zaharra. Atean dauden bi *Kangla-Sa* [Pakhangba dragoiak 1891ko  Erresuma Barua-Manipur gerraren ondoren suntsitu zituzten, baina azken urteetan zaharberritu dituzte.]]
[thumb|270x270px| Manipurreko printzeak, Col. Johnstone, Thangal Major eta ofizial europarra [Kohima|Kohiman, Nagen setioaren gotorlekua arindu ondoren, 1880]]
[thumb|270x270px|*[Pakhangba*, Meetei tradizioko heraldika dragoia, eta Manipurko estatu ikurren artean ikur garrantzitsua]]
[thumb|270x270px| [Manipuri dantza Manipurko errege-etxeak babestu zuen antzina.]]
[thumb|319x319px|Manipur [Taungoo dinastia|Toungoo Inperioan (1580)]]
[thumb| Raja [Chinglen Nongdrenkhomba|Gambhir Singh-ek (1788–1834) britainiar subiranotasuna onartu zuen Birmaniako okupazioaren erreinua berreskuratzeko.]]
**Manipurko Erresuma** antzinako erresuma independentea izan zen indo-birmaniar mugan, 1824tik Britainiar Indiarekin aliantza subsidiario batean zegoena, eta 1891n estatu printze bihurtu zen. Assamgo probintzia inguratzen zuen mendebaldean eta Britainiar Birmania ekialdean, eta XX. mendean 22.327 kilometro koadroko eremua bete zuen eta 467 herri zituen. Estatuko hiriburua Imphal zuen.

Manipurren historia goiztiarra narrazio mitikoek osatzen dute. Kangla gotorlekua, Imfal ibaiko barretan, Pakhangba erregearen jauregia zegoen. 1632an eraiki zuen Khagemba erregeak, Txinako inbaditzaileak garaitu zituenak. Gotorlekuan, esanahi erlijioso tradizional garrantzitsua zuten zenbait tenplu zeuden. Kanglak "lur lehorra" esan nahi du manipurera hizkuntza zaharrean.

## Kangleipak estatua 
Kangleipak erresuma Loiyumba erregeak ezarri zuen 1110ean, eta 1074 eta 1121 artean gobernatu zuen. Erresuma finkatu zuen, printzerri gehienak inguruko mendixketan sartu zituelako, eta bere egoerarako konstituzio idatzi moduko bat aldarrikatu zuela uste da. Kangleipakeko erregeek, haran barruan herrixka guztiak azpiratu ondoren, beren boterea handitu zuten eta beren lurraldetik haratago hedatzeko politikari ekin zioten. 1443an, Ningthoukhomba erregeak Akla erasotu zuen, Shan herriak gobernatzen zuen eremua, Manipuriko amu politika bat hasiz ondoko Kabaw haranaren gainean. Kangleipak estatuko zenita Khagemba erregearen gobernupean lortu zen (1597-1652). Khagembaren anaia, Shalungba printzea, ez zegoen pozik Khagembaren gobernuarekin, eta horregatik Tarafera ihes egin zuen, non bertako buruzagi musulman bengalarrekin aliatu zen. Muhammad Sanik zuzendutako bengalar soldadu talde batekin, Shalungba Manipur inbaditzen saiatu zen, baina soldaduak harrapatu eta Manipurren lan egitera behartu zituzten. Soldadu hauek bertako emakume meitei-ekin ezkondu ziren eta manipurera hizkuntzara egokitu ziren. Urezko pipa Manipurren sartu eta Pangal edo Manipuri komunitate musulmana sortu zuten. Diotenez, Manipurrek Txinako merkatariengandik ikasi zuen bolbora egiten. Txinatar merkatariek estatua bisitatu zuten 1630. urtearen inguruan, eta *Meikappi* izeneko suziriak egiten hasi ziren XVIII. mendearen hasieran. [8]

## Britainiar protektoratua 
Birmaniar inbasioen ondoren, 1824an  Gambhir Singh (Chinglen Nongdrenkhomba) Manipurko erregeak  laguntza eskatu zien britainiarrei eta eskaera onartu egin zen. Zipaioak eta artilleria bidali zituzten eta ofizial britainiarrek Manipuriko tropak erreklutatu zituzten hurrengo guduetarako. Birmaniarrak kanporatu ondoren, Kabaw harana gehitu zitzaion estatuari, Ningthi ibairaino. 1824-1826an, Lehen Erresuma Batua-birmania gerra amaitu ondoren, Manipur britainiar protektoratu bihurtu zen.

Manipur nahiko baketsu eta oparo mantendu zen 1834an Gambhir Singh erregea hil zen arte. Hil zenean, semeak urtebete besterik ez zuen eta osaba Nara Singh izendatu zuten erregeorde. Urte horretan bertan, britainiarrek erabaki zuten Kabaw harana Birmaniako erresumari itzultzea, inoiz ez baitzen poztu galeraz. Manipurko Rajari urtean 6.370 rupiako ordaina eman zitzaion eta 1835ean erresidentzia britainiar bat ezarri zen Imphal-en, estatuko hiri bakarrean, britainiarren eta Manipurko agintarien arteko komunikazioa errazteko.

Bere bizitzaren aurkako atentatu zapuztu baten ondoren, Nara Singhek boterea hartu eta tronua hartu zuen 1850ean hil zen arte. Britainiarrek Devendra Singh anaiari eman zioten Raja titulua, baina ez zen ezaguna. Hiru hilabeteren ondoren, Chandrakirti Singhek Manipur inbaditu eta tronura igo zen, Devendra Singhek Cacharrera ihes egin zuen bitartean. Errege-familiako kide asko Chandrakirti Singh agintetik kentzen saiatu ziren, baina matxinadek ez zuten arrakastarik izan. 1879an, G.H. Damant Britainiar komisarioordea Angami Naga alderdi batek hil zuen, Manipurko erregeak britainiarrei lagundu zien ondoko Kohimara tropak bidaliz. Koroari zerbitzu hori eman ondoren, Chandrakirti Singh-i Indiako Izarraren Ordena eman zioten.

1886an Maharaja Chandrakriti hil ondoren, bere seme Surachandra Singh-ek jarraitu zion. Aurrekoetan bezala, erregegai batzuk errege berria agintetik kentzen saiatu ziren. Lehen hiru saiakerak garaituak izan ziren, baina 1890ean, Tikendrajit eta Kulachandra Singh-ek, erregearen anaietako bik, jauregiari eraso egin ondoren, Surachandra Singh-ek abdikatzeko asmoa iragarri zuen eta Manipurdik Cacharrera joan zen. Kulachandra Singh, erregearen anaia gazteena, tronura igo zen, Tikendrajit Singh, anaia zaharrena eta Manipurko indar armatuen komandantea, ezkutuan errege boterea zuen bitartean. Bitartean, Surachandra Singhek, behin Manipurretik urrun, laguntza eskatu zien britainiarrei tronua berreskuratzeko.

### Manipurrerako espedizioa 
Britainiarrek erabaki zuten Juvrajek Kulachandra Singh Raja bezala aitortzea eta 400 gizoneko espedizio militar bat bidaltzea Manipurrera, Senapati Tikendrajit Singh zigortzeko. Ekintza hori eta ondoren etorri ziren indarkeriazko gertaerak 'Manipur espedizioa, 1891' bezala ezagutzen dira britainiar analetan, eta Manipurren, berriz, '1891ko Erresuma Batua-Manipur gerra' bezala ezagutzen dira.

Britainia Handiak Tikendrajit komandante militar (Senapati) kargutik kentzeko eta 1891ko martxoaren 24an atxilotzeko egin zuen saiakerak zalaparta handia sortu zuen. Britaniarrek Imphalen zuten egoitzari eraso egin zioten eta J.W. Quinton Assameko mandatari nagusia, Col. Sken, britainiar egoiliarra eta beste funtzionario britainiar batzuk hil zituzten. Istiluen erdian, Ethel St Clair Grimwood-i, Frank St Clair Grimmond-en alargunari, eraildako britainiar egoiliarrari, Manipurretik Cacharrera bizirik atera ziren zipaioen erretiratze baten lidergoa egotzi zitzaion. Geroago, heroi gisa goraipatu zuten. 1891ko apirilaren 27an 5.000 soldaduko espedizio zigortzailea bidali zuten Manipurren aurka. Britainiar hiru zutabe Britainiar Birmaniatik, Cacharretik eta Nagako muinoetatik sartu ziren Manipurdira, Manipuriko armadarekin 3.000 gizoneko hainbat liskarren ondoren, erresuma baketzea lortu zutenak. Britainiarren erasoaren ondoren, Senapati Tikendrajitek eta Kulachandra errege gazteak ihes egin zuten, baina harrapatu egin zituzten. Ofizial britainiarren hilketan parte hartu zuten Senapati eta Manipuriak epaitu eta urkatu egin zituzten, eta Kulachandra erregea eta matxinadaren beste buruzagi batzuk Andaman uharteetako kartzelara bidali zituzten. Une horretan, 1891ko irailaren 22ra arte, Manipur britainiar Raji erantsi zitzaion laburki, iraungitzearen doktrinaren arabera. 1891ko irailaren 22an, Meidingngu Churachand (Churachandra), 5 urteko mutikoa, tronuratu zutenean, boterea Manipurko koroari estatuaren gaineko boterea nominalki itzuli zitzaion. Gatazka dinastikoetan eta britainiarren esku-hartzean, estatuko Naga eta Kuki mendietako tribuak anarkian erori ziren, mendietako herrietan eragindako hilketa eta sute kasu ugarirekin, 1894 ongi sartu arte iraun zuen egoerak.

### XX. mendea: Printze-estatuaren sorrera eta amaiera 
Agintean zegoen Churachand haurra Manipurko errege familiako alboko adar batekoa zen, eta beraz, ez zieten jaramonik egin tronurako lehiakide nagusi guztiei. Adingabea zen bitartean, estatu-arazoak Britainiar Agente Politikoak administratu zituen, eta horrek erreformak sartzea eta ezartzea erraztu zuen. Manipurrera asfaltatutako lehen errepidea 1900ean inauguratu zen —ordura arte ez zegoen erreinura iristeko errepide egokirik—, eta komunikazio-hobekuntza horrek Lord Curzon erregeordearen bisita erraztu zuen 1901ean. Raja Churachand 1907an errege izendatua izan zen formalki, Ajmerren bere heziketa osatu ondoren. 1918an 'maharaja' titulua erabiltzeko pribilegioa eman zitzaion eta bere erregealdian Manipurrek nolabaiteko bake eta oparotasun garaia izan zuen. 1934an, britainiarrek Churachand erregea zaldun izendatu zuten, Sir Churachandra Singh bihurtuz.

1944ko martxotik 1944ko uztailera bitartean, Manipurren zati bat eta Assam probintziako Naga Hills Barrutia Japoniar Armada Inperialaren esku geratu ziren. Imphal hiriburua 1942ko maiatzaren 10ean bonbardatu zuten.

Manipurko Erresumako azken agintaria Bodhchandra Singh Maharaja izan zen. 1941 eta 1949 artean gobernatu zuen.

## Indian sartzea 
1947ko abuztuaren 14an, Britainia Handiko Koroaren nagusitasuna erori zenean, Manipur pixka bat "independente" bihurtu zen, hau da, Assamen gobernadorearen kontroletik libre, eta hori 1891 baino lehen zegoen autonomia politikorako itzultze gisa har daiteke. Hala ere, maharajak abuztuaren 11n Indiara atxikitzea adostua zuen, defentsari, kanpo gaiei eta komunikazioari buruzko hiru gaiak Indiari laga zizkioten Manipurrek India berriarekiko tratuan zuen autonomia eta independentziaren bermearekin. (Indiaren eremua). '1947ko Manipurko Estatuaren Konstituzio Legea' aldarrikatu zen, eta estatuari bere konstituzioa eman zion, nahiz eta Indiako beste leku batzuetan ez zen horren berri izan, erresumaren isolamendu erlatiboa zela eta. Indiako Gobernuak ez zuen Konstituzioa onartu.

Gobernu zentralarekin atsekabetuta, Rishang Keishingek gobernu ordezkatzaile baten aldeko mugimendua hasi zuen Manipurren 1954an. Hala ere, Indiako Barne ministroak adierazi zuen oraindik ez zela unea iritsi C Zatiko estatuetan, Manipur eta Tripura kasu, ordezkaritza batzarrak sortzeko, argudiatuz Indiako muga estrategikoetan kokatuta zeudela, jendea politikoki atzeratua zela eta estatu horietako administrazioa oraindik ahula zela. Hala ere, tokiko autogobernuaren funtsezko neurri bat eman zitzaion 1956ko Lurralde Kontseiluen Legearen arabera, gorputz legegile bat eta ministroen kontseilu bat 1963an eta estatu osoko izaera 1972an.

## Agintariak 
Manipur estatuko agintariek eskubidea zuten agintari britainiarren partetik 11 kanoikadako agurra jasotzeko. Egungo dinastia 1714an hasi zen.

* 1709–1754 Gharib Nawaz (Pamheiba) (1754an zendua)
* 1754–1756 Bharat Shah (Chitsai)
* 1756–1764 Guru Sham (Gaurisiam) (1764 zendua)
* 1764–1798 Jai Singh (Bhagya Chandra)
* 1798–1801 Rohinchandra (Harshachandra Singh) (1801ean zendua)
* 1801–1806 Maduchandra Singh (1806an zendua)
* 1806–1812 Charajit Singh (1812 zendua)
* 1812–1819 Marjit Singh (1824an zendua)

### Rajak Birmaniako gobernuaren menpe 
Birmaniarren inbasioen garaian bi errege feudario baino ez ziren egon.

* 1819–1823 Shubol
* 1823–1825 Pitambara Singh

### Rajak britainiarren babespean 
* 1825eko ekainaren 26a – 1834ko urtarrilaren 9a Gambhir Singh (1834an hil zen)
* 1834 –1844 Nara Singh – Regente (1850 zendua)
* 1844 – 1850eko apirilaren 10a Nara Singh
* 1850 (3 hilabete) Devendra Singh (1871n zendua)
* 1850 – 1886ko maiatza Chandrakirti Singh (1831n jaioa – 1886an hila) (1880ko otsailaren 18tik, Sir Chandrakirti Singh)
* 1886 – 1890eko irailaren 24a Surachandra Singh (1891n zendua)
* 1890eko irailaren 24a – 1891ko apirilaren 19a Kulachandra Singh (18. urtean jaioa) – zendua 1934)
* 1891ko apirilaren 19a – 1891ko irailaren 18a *Interregno*
* 1891ko irailaren 18a – 1918 Churachandra Singh (1885ean jaioa – 1941ean zendua)

### Maharajak 
* 1918 – 1941eko iraila Churachandra Singh (1934ko urtarrilaren 1etik aurrera, Sir Churachandra Singh)
* 1941eko iraila – 1949ko urriaren 15a Bodhchandra Singh (1909 – 1955)

### Britainiar administratzaileak 
; Agente politikoak
:

Agente politikoak Assamen komisionatu buruaren menpe egon ziren (Ekialdeko Bengalako eta Assamen gobernadoreordea 1905-1912)

* 1835–1844 George Gordon
* 1844–1863 William McCulloch (1. aldiz)
* 1863–1865 Dillon
* 1865–1867 William McCulloch (2. aldiz)
* 1867–1875 Robert Brown
* 1875–1877 Guybon Henry Damant (bitartekoa)
* 1877–1886 Sir James Johnstone 
* 1886 (6 aste) Trotter (bitartekoa)
* 1886ko martxoaren 25a – 1886ko apirilaren 21a Walter Haiks (bitartekoa)
* 1886– 1891ko apirilaren 24a St. Clair Grimwood (1891n hil zen)
* 1891 Sir Henry Collett (komandante britainiarra)
* 1891–1893 H.st.P. John Maxwell (1. aldiz)
* 1893–1895 Alexander Porteous (1. aldiz)
* 1895–1896 H.st.P. John Maxwell (2. aldiz)
* 1896–1898 Henry Walter George Cole (1. aldiz) (bitartekoa)
* 1898–1899 Alexander Porteous (2. aldiz)
* 1899–1902 H.st.P. John Maxwell (3. aldiz)
* 1902–1904 Albert Edward Woods
* 1904–1905 H.st.P. John Maxwell (4. aldiz)
* 1905–1908 John Shakespear (1.aldiz)
* 1908–1909 A.W. Davis
* 1909–1914 John Shakespear (2. aldiz)
* 1914–1917 Henry Walter George Cole (2. aldiz)
* 1917–1918 John Comyn Higgins (1. aldiz)
* 1918–1920 William Alexander Cosgrave
* 1920–1922 L.O. Clarke (1. aldiz)
* 1922 Christopher Gimson (1. aldiz) (bitartekoa)
* 1922–1924 L.O. Clarke (2. aldiz)
* 1924 –1928 John Comyn Higgins (2. aldiz)
* 1928ko martxoaren 12a – 1928ko azaroaren 23a G.K. Crawford
* 1928–1933 John Comyn Higgins (3. aldiz)
* 1933–1938 Christopher Gimson (2. aldiz)
* 1938–1941 Gerald Pakenham Stewart (1. aldiz) (japoniar presoa 1941–45)
* 1941–1946 Christopher Gimson (3. aldiz)
* 1946ko abendua – 1947ko abuztuaren 14a Gerald Pakenham Stewart (2. aldiz)

### Indiako administrazioa 
; Agente politikoak
:

Indiako agenteak Assamgo gobernadorearen menpe egon ziren.

* 1947ko abuztuaren 15a – 1947 Gerald Pakenham Stewart
* 1947–1948 Shri Debeswar Sharma

; Dewan-ak
:

Dewan-ek Assamgo Gobernadorea ordezkatzen zuten.

* 1948 – 1949ko apirilaren 16a Maharaj Kumar Priyobrata Singh
* 1949ko apirilaren 16a – 1949ko urriaren 15a Rawal Amar Singh

## Banderak 
Manipur estatuak bi bandera izan zituen, bata zuria eta bestea gorria. Guztiek zuten Pakhangba herensugea erdian, nahiz eta azken banderetan hain nabarmena ez izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak