Kho kho

thumb|India Nepalen aurka 2023ko Asiako Kho Kho Txapelketan
**Kho kho** Indiako kirol tradizionala da, antzinako Indiakoa.   Atzetik doan taldeko jokalari bakoitzak bere ondoko taldekideek duten zelai erdiaren kontrako aldera begira dago.

Jokoan, atzetik doan taldeko jokalari batek ("atzetik dabilen jokalari aktiboa" edo "erasotzailea") kantxan zehar korrika egin dezake defendatzaile taldeko kideak ukitzeko. Ukipen arrakastatsu bakoitzak puntu bat irabazten du, eta atzetik datozen defendatzaileek zelaia utzi behar dute. Hala ere, atzetik dabilen jokalariak ezin du erdiko erreia zeharkatu kantxaren beste erdira sartzeko, eta ezin du norabidea aldatu zutoinetako edozein aldera korrika hasten denean. Murrizketa hauek saihestu daitezke atzetik dabilen jokalariak taldekide eserita batekin rolak aldatzen baditu —bizkarrean ukituz "Kho" esanez—, kantxaren beste erdiari begira dagoenarekin, edo zutoinetako edozeinen atzetik korrika eginez norabidea edo erdiak aldatzeko. Talde bakoitzak txandaka egiten du puntuazioa eta defentsaren artean, bi txanda dituela rol bakoitzeko. Txanda bakoitzak bederatzi minutu irauten du, eta jokoaren amaieran puntuaziorik altuena duen taldeak irabazten du. 

Kirola Hego Asian zehar oso zabalduta dago, eta Hego Asiako diaspora esanguratsua duten beste eskualde batzuetan ere badago, hala nola Hegoafrikan eta Ingalaterran . Gehienetan eskola-haurrek jokatzen dute, eta kirol lehiakorra ere bada.  Kirolaren lehen frankizia-liga, Ultimate Kho Kho, 2022ko abuztuan aurkeztu zen Indian,  eta lehen Munduko Kho Kho Txaplketa 2025ean egin zen.

## Etimologia 
Izena Maratheratik dator: खोखो (  ),  *kho* hitza jokoan jokatzen den bitartean sortutako soinuaren onomatopeia da. 

## Historia 
Kho kho gutxienez K.a. IV. mendetik jokatzen da.  Kho kho jokoaren zenbait alderdi Mahabharatan aipatu izan daitezke. Aro modernoaurreko garaietan, uste da Rathera izeneko kho kho bertsio bat gurdietan jokatzen zela (*ratha* "gurdi" esan nahi du sanskritoz). Jokoa antzina "Kho Dhwani Krida" bezala ere ezagutzen zen, "'kho' soinua egiten den joko bat" bezala itzulita. 

### Aro modernoa 
Jokoaren forma modernoa 1914an estandarizatu zen, Puneko Deccan Gymkhana klubak emanez bere arauak eta egitura formalizatua. Kho-khoaren lehen arau liburua Bal Gangadhar Tilakek idatzi zuen.  Kho-kho 1936ko Berlingo Olinpiar Jokoetan erakutsi zen, Indiako beste joko tradizional batzuekin batera. 

Orain, Hego Asiako jokoetan domina-kirola da, 2016ko edizioan jokatu baitzen lehen aldiz. Kirola Hego Asiako diasporak Erresuma Batura eta Hegoafrikara ere zabaldu du.   Hego Asian, kirol ekitaldi nagusietan onartu da, hala nola Khelo India eta Indiako joko nazionaletan,  bere hazkundea bere sinpletasunak eta prezio merkean oinarrituta.  Etorkizunean, Indiako funtzionarioek kho kho Asiako jokoetan eta 2036ko Olinpiar Jokoetan gehitzea dute helburu.   Ekainaren 30a urtero ospatzen da Nazioarteko Kho Kho Eguna bezala. 
ezkerrera|thumb|India vs Nepal 2023ko Asiako Kho Kho Txapelketan
Kho khoaren arauak eta itxura aldatu egin dira denborarekin; iraganean, oro har, gainazal lokaztuetan jokatzen zen, baina gaur egun profesionalki askotan gainazal matetsuetan jokatzen da.   Trantsizio honek jokoa aldatu du, energia gehiago behar baita gainazal matetsu batean korrika egiteko, eta lesioak ere neurri batean handitzen dira.    Jokoaren beste hainbat alderdi ere gehitu ziren denborarekin, hala nola makilak eta joko-eremuaren neurriak.  XXI. mendearen hasieran, jokoaren formatu laburtu bat asmatu zen, ikusleen erakargarritasuna handitzeko asmoz.  2025ean, kho kho zelai bat inauguratu zen Australian, makil aldagarrien ezaugarri berritzailearekin, eta horri esker, beste kirol batzuk zelaian egin daitezke nahi denean. 

Hainbat kho kho garapen garrantzitsu izan dira Indian . 2022ko uztailean, Ultimate Kho Kho txapelketarako jokalarien hautaketa amaitu zen, hau da, sei taldek osatutako Indiako kho kho txapelketa bat. Bere lehen denboraldia 2022ko abuztuaren 14tik irailaren 4ra izan zen.  Indiako Kho Kho Federazioak urtero antolatzen ditu gizonezkoen, emakumezkoen eta juniorren Txapelketa Nazionalak.  India izan zen, halaber, 2025eko Munduko Kho Kho Txapelketa lehen edizioaren antolatzailea eta irabazlea. 

## Arauak 
### Zelaia 
Zelaia 27 x 16 metrokoa da (89 x 52 oin), 24 metroko distantziarekin bi zutoinen artean, eta erdiko kaleak 30 zentimetroko zabalera du (12 hazbete). Zeharkaldi-kaleko bakoitzak (jazarleak esertzen diren eserlekuetatik igarotzen direnak eta kantxaren alde batetik bestera doazenak) 35 zentimetroko zabalera du, ondoz ondoko gurutzaldi-kaleko aldeak 2,3 metrora daudelarik, eta 2,55 metroko distantzia dagoela zutoin bakoitzaren eta ondoko gurutzaldi-kaleko aldearen artean. Zutoin bakoitzak 120 eta 125 zentimetro arteko altuera eta 9 eta 10 zentimetro arteko diametroa du. Zutoinak leunak eta biribilak dira, ertz zorrotzik gabe. Zutoin bakoitzaren atzean kantxaren 1,5 m-ko (4 oin 11 hazbeteko) luzapenak daude, "eremu libreak" izenekoak, eta non ehiztarien mugimenduetarako mugarik ez dagoen.  

### Jokatzeko modua 
thumb|Jokoaren hasieraren irudikapena: atzelari aktiboa (eskuineko gezia) zutoinaren ondoan dago eremu librean, beste zortzi atzelariak erdiko erreian eserita daudela, eta hiru defendatzaileak (urdinez) zelaian zehar sakabanatuta daudela.
Jokoaren hasieran, jazarle aktiboak eremu libreetako batean hasten du, eta kantxaren edozein erditara joan daiteke hiru defendatzaileak jotzeko. Hiru defendatzaileak jo edo bestela "kaleratu" ondoren, hurrengo hiru defendatzaile "taldea" kantxara sartzen da.  

Jazarle aktiboak rolak alda ditzake eserita dagoen taldekide batekin bizkarrean ukituz eta "kho" oihu eginez; horri jazarle aktiboak eserita dagoen taldekideari "kho bat ematea" deitzen zaio. Jazarle aktiboak kho bat eman behar du talde bat kanporatzen duenean, atzetik dabiltzan taldeak hurrengo taldeko jokalariak ukitu aurretik.  Khoa baliozkoa izan dadin, jazarle aktiboa taldekidea eserita dagoen gurutz-bidetik igaro baino lehen eman behar da, eserita dagoen taldekidea mugitu/jaiki gabe khoa jaso aurretik. Eserita dagoen jazarle bat aktibo bihurtzen denean, eserita zegoen bitartean begira zegoen kantxaren erdian bakarrik sartu ahal izango da; gainera, jazarle aktibo berria eserita zegoen gurutz-bidearen ezkerrera edo eskuinera pauso bat ematen duenean (edo sorbaldak zutoin batera begira dauden moduan biratzen denean), norabide horretan jarraitu behar du eremu librera iritsi arte. Gainera, jazarle aktibo berria erdiko bidetik irteten denean, ezin da erdiko bidera itzuli defendatzaile bati ukituz.  

Arau hauetako edozein hausteak "falta" bat dakar, eta kasu horretan, atzetik dabilen taldeak ezingo du defendatzailerik ukitu. Falta kentzeko, atzetik dabilenak korrika zihoan kontrako noranzkoan mugitu behar du (hau da, atzetik zihoan defendatzaileengandik urrundu), taldekide bati kho bat eman edo dagokion eremu librera iritsi arte.  

Jazarpen taldeak puntuak lortzen ditu defendatzaile bat "kanpoan" uzten duten bakoitzean (kaltetzen duten bakoitzean), hau gertatzen da jazartzaile batek defendatzaile bat araurik hautsi gabe ukitzen duenean, defendatzaile bat kantxatik irteten denean (gorputzeko atalik gabe lurrean lurrean geratu gabe), edo defendatzaile bat kantxara berandu sartzen denean aurreko taldea kanporatu ondoren multzo berri baten parte gisa.  
Berdinketa kasuan, partida batzuek "gutxieneko jazarpena" izeneko berdinketa hausteko aukera izaten dute, non talde bakoitzari txanda gehigarri bat ematen zaio puntuak lortzeko. Talde bakoitzaren txanda puntu bat lortu ondoren amaitzen da, gutxieneko jazarpen txandan puntu bat lortzen azkarren lortzen duen taldeak irabaziz partida.  

## Nazioarteko Kho Kho Federazioa 
Nazioarteko Kho Kho Federazioak (IKKF) kudeatzen du kho khoa mundu mailan, eta 2025ean lehen Munduko Kho Kho Txapelketa antolatu zuen Indiako Kho Kho Federazioarekin lankidetzan.  IKKF-k bi kho kho formatu nagusi bereizten ditu: "proba formatu" estandarra eta zazpi jokalariko " formatu azkarra ", azken hau Munduko Txapelketarako erabiliko delarik.  Jokoa 90 herrialde baino gehiagotara zabaltzea du helburu, Olinpiar Jokoetan sartzeko baldintzak betetzeko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak