Hego Euskal Herriko gaztelania

**Hego Euskal Herriko gaztelania** edo **Hegoaldeko gaztelania** (*Castellano de Hegoalde*, dialektu honetan) Hego Euskal Herrian mintzatzen den gaztelaniaren dialektua da.

Gaztela eta Aragoiko modalitatetarekin batera, gaztelaniazko iparraldeko dialektuetako bat da.

Gaztelaniazko dialekturik garbiena dela esaten da, batez ere Araba eta Nafarroa Garaian.

## Erabilera-eremua 
Erdara barietate hori Hego Euskal Herrian hitz egiten da, Nafarroa Garaia, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako lurralde historikoetan. Era berean, Errioxako (batez ere Haroaldea eta Sonsierra), Gaztelako (Miranda Ebro eta Lausa eta Mena haranak), Kantabriako (Urdialaitz eta Asoi-Aguera eskualdea ingurua) eta Aragoiko (mendebaldeko Jazetania) zonaldeetan dago.

## Historia 
Gaztelaniaren lehen erregistro idatziak Donemiliagako glosetakoak dira, Donemilliaga Kukullan idatziak, Nafarroako erresuman. Gainera, euskarazko oharren ondoan agertzen dira (nahiz eta aurreko erregistroak euskaraz izan). Hizkuntzalari askok diote gaztelaniaren jatorria Burgos, Errioxa eta Arabako Errioxan dagoela. Eremu horietan denbora luzez hitz egin zen euskaraz, eta batzuetan gaur egun ere hitz egiten da; beraz, euskarak eragin handia du gaztelaniaren eta latinaren arteko bereizketan. Esate baterako, Mio Ciden eresian, Gaztelaniazko literaturaren lehen poesia-lana, Rodrigo Diaz de Vivarrek (Araba-Nafarroako abizen konposatua), Burgosetik datorrenak, *Minaya* deitzen dio Alvar Fañezi, haren konfiantzazko lagunari. Kontua da *Minaya* "mi anaia" ("nire anaia") baino ez dela, anaia euskal hitza izanik, horrek erakusten digu euskara hedatu egin zela eta eragin handia izan zuela sortu berria zen gaztelanian.

1119an, Alfontso VII.a Gaztelakoa erregeak konkistatu zuen Araba, eta Gaztelako erresuman sartu zuen, garai hartan tamaina txikikoak baitziren. Horren ondoren, gaztelania administrazio-eragiketa guztietarako erabiltzea nagusitu zen, eta ondorioz, euskal elementu asko gaztelaniara itzuli ziren. Hemendik, elementu hauek sartuko lirateke:

* Bost bokal baino ez dituen bokal-egitura (ez du bereizten Katalana edo Galiziera e/o irekia eta itxia bezala)
* Betazismoa: *b* eta *v* letren ahoskera bera
* Hasierako [f] -tik erortzea, [h] xurgatze-fase batetik pasatu ondoren (*hacer* eta ez *facer*; "egin"). Aldaketa gaskoian ere aurkitzen da; beraz, badirudi euskal substratutik abiatutako azalpena onargarria dela
* Ilundu eta gorrekin nahasten diren txistukariak galtzea. Andre Martinetek ikusi zuen moduan, sinplifikazio horren ondorioz, antzinako gaztelaniaren txistukari-sistema konplexua euskarazkoaren antzekoa bihurtzen da. Ezaugarri horrek ere bereizten du galiziera eta portugesa.
* Euskal lexikoa barneratzea, batzuetan beste forma batzuetara eboluzionatzen duena, hala nola, *alud* ("lurte"-tik), *aquelarre* ("akelarre"-tik), *cencerro* ("zinzerri"-tik), *chabola* ("txabola"-tik), *chatarra* ("txatar"-tik), *izquierda* ("ezkerra"-tik), *órdago* ("hor dago"-tik) edo *zurrón* ("zorro"-tik)
Gauza bera gertatu zen Gipuzkoa 1200ean konkistatu zenean ere eta 1334tik aurrera Bizkaiko Jaurerriarekin, baina neurri txikiagoan, euskarak administrazioan irautea ekarri zuena, eta, izaeraz, Araba eta Bizkaia eta Gipuzkoarako erdal dialektua agertzea.

1492an Gaztelako Erresumak Iberiar Penintsulako arabiar lurraldeak konkistatu ondoren, Gaztelako Erresuman hitz egindako erromantze-hizkuntza Hego Euskal Herrian hitz egindakoaren oso desberdina zen (Nafarroa Garaian izan ezik), arabieraren elementu handiak sartu baitziren (*alcohol* "alkohol", *almohada* "burko", *albaricoque* "albarikoka", *hasta* "-ra", *aceite* "olio", *aceituna* "oliba", etab.).

Bestalde, Nafarroako Erresuman hiru hizkuntza hitz egiten ziren: euskara, nafarrera (batez ere hegoaldean) eta gaskoia (batez ere iparraldean). Eskuarki onartua dago gaskoia latinaren eta akitanieraren (antzinako euskara) arteko nahasketaren emaitza dela, eta ondoren okzitanierarekin parekatua izan zela. Hala ere, nafarrera, aragoiera eta errioxerarekin batera, gaur egun hizkuntza multzo berekotzat hartzen denaren aldaerak ziren: nafar-aragoiera hizkuntzak. Hain zuzen ere, nafarrera gainerako aldaera erromantzeetatik bereizten zuena, hala nafar-aragoierarrengandik nola gaztelarrengandik, euskarak bere gramatikan eta hiztegian zuen eragin handia zen, neurri batean gaur egungo aragoieraz gailentzen dena.

Aragoi eta Gaztelako erresumek Nafarroa konkistatu zutenean, 1512 eta 1529 artean, gaztelaniaren erabilera nagusitu zen. Hala ere, nafarrera gaztelaniaren nahiko antzekoa zenez, eta leonesa, extremadurera edo aragoiera hizkuntzekin gertatu zen bezala, gaztelar nobleziak hiztunei beren hitz egiteko modua arkaikoa eta ez oso landua zela sentiarazten zien. Horren ondorioz, nafar askok gaztelania ikastea erabaki zuten gaztelarrek estigmatizatu ez zitzaten, bereziki hegoaldekoek, Gaztelarekin (Soria bidez) edo ekialdekoekin (arrazoi beragatik eta Aragoirekin) harremanetan zeudelako. Hainbat hizkuntza gutxituk, hala nola euskara, katalana, leonera edo aragoiera, XX. mendera arteko gainbeheraren erantzule eta denboran oso luzea den efektua da. Kasurik nabarmenetako bat erronkariera euskalkiaren amaiera da, honen azken hiztuna, Antonia Anaut, 1976an hil zelarik.

Hala ere, hizkuntza horien berezko ezaugarri batzuk gailendu egin dira gaztelaniaren dialektu moduan, Hego Euskal Herriko gaztelania kasu, Espainiako Errege Akademia emandako gramatika eta fonetika arau estandarrekin kontrastatzen dutenak, eta, beraz, dialektu horiek oraindik ez daude aitortuta eta araututa, eta desagertzeko arriskuan, gaztelaniaren uniformizazioaren ondorioz.

## Antzinako ezaugarriak 
Nahiz eta dialektu honen berezko ezaugarri asko gaztelera osora estrapolatu diren, bereziki bere lehen urteetan, Euskal Herriko hiztunak gainerako erdaldunengandik bereizten dituzten ezaugarri handiak zeuden eta oraindik ere badaude. Horietako batzuk historiara pasa ziren, hala nola: Partizipio irregularrek lexema desitxuratuta ikusten dute eta, forma latinetatik gertuago daudenez, partizipioaren morfema ezkutatzen dute. Horiek, hain zuzen ere irregularrak direnez, ez dute eraginik euskaldunen hizkeran. Adibidez, *ver* aditzaren partizipioa *visto* da; *escribir* aditzarena, *escrito*, eta *alabar* aditzarena, *alabado*.

Aditz erregularrei dagokienez, partizipioa honela egiten dute: lexema + bokal induktorea + bokal tematikoa + partizipio-morfema + genero-morfema + numero-morfema. Lehen konjugazioko aditzen kasuan, -ar infinitiboa osatzen dutenak (adibidez, *amar*, *excavar*), bokal tematikoa "a" da, eta partizipio-morfema (kasu honetan, beste bi konjugazio erregularrak bezala) "d" da. Ondorioz, lehen konjugazioko partizipioen forma maskulino singularra -ado bihurtzen da, bere forma plurala -ados delarik. Gaztelaniaren dialektu honetan partzialki saihesten diren bi formak dira. -ado > -au eta -ados > -aus hitz egiterakoan, inoiz ez idatziz, izatera pasatzen da. Hala ere, femeninoaren formak ez dira aldatzen. Hona hemen adibide batzuk:

Badirudi antzekotasunak dituela gaztelaniaren beste dialektu batzuekin, bereziki andaluzierarekin edo latinoamerikar batzuekin, baina ez da egia. Kasu horietan, "d" partizipio-morfema erabat saihesten da, genero-morfema "o" a bere horretan mantentzen den arren. Kasu horretan, *alquilado* "alkilao" esango luke ("alkilau" ahoskatzearen aurka Hego Euskal Herrian) eta *dejados* "dejaos" ("dejaus" -ren aurka).

### *Pues* juntagailuaren gehiegiko erabilera 
*Pues* juntagailua, beraz (euskarazko *ba* hitzaren itzulpena), oso erabilia da, batez ere ahozko hizkuntzan. Euskararen eta gaztelaniaren arteko etengabeko harremana dela eta, 1522an Nafarroako Erresumaren konkista ondoren, bai *ba* hitza bai *pues* gaztelaniazko bertsioa (nafar erromantzetik dator) bi hizkuntzetan agertzen dira eta, euskaraz eta dialektu honetan, bereizketarik gabe erabiltzen dira. Erdaldunak Euskal Herritik gainerako gaztelaniadunetatik bereizten dituen beste alde nagusia hitz horri ematen zaion erabilera da (*ba* soilik Euskal Herrian erabiltzen da euskaratik, beste aldaera batzuetan hitz komuna den bitartean). Gehiegi erabiltzen da, eta elkarrizketa informal bateko perpaus gehienetan agertzen da. Diskurtsoa formalagoa edo idatzizkoagoa bihurtzen den heinean, kopurua murriztu egiten da, nahiz eta hautematen jarrai daitekeen. Hona hemen adibide batzuk:

* ¿Has comprado el pan? **Pues** no. (*Ogia erosi duzu? Ba ez* ― konektore gisa erabiltzen da)
* No puedes pasar por aquí. ¿**Pues**? (*Ezin zara hemendik pasatu. Ba?* ― nola edo zergatik ordezkatzen du, eta ezusteko bat adieraz dezake)
* Háblale tú, **pues** lo conoces más que yo. (*Hitz egiozu, nik baino gehiago ezagutzen duzu eta* ― zergatia, arrazoia edo arrazoia adierazten du)
* ¿Cómo que no viene? **Pues** eso, lo dicho. (*Nola ez datorrela? Bada, horixe esan nuen* ― aurretik eratutako judizio baten ziurtasuna adierazten du)
* Lo que digo es, **pues** eso, que no se puede vivir así. (*Esaten dudana da, beraz, ezin dela horrela bizi* ― balio iliatiboa)
* Repito, **pues**, que hace lo que debe. (Berriro diot, beraz, egin beharrekoa egiten duela. ― balio jarraitua)
Gainera, beste denotazio eta konnotazio asko daude, eta horiek asko aldatzen dira ahoskatzen den tonuaren, esaldiaren zatiaren eta testuinguruaren arabera.

### Indikatiboaren iragana 
Dialektu honetan, gaztelaniako dialektu gehienetan ez bezala, iraganeko aditz-denbora bakoitzak erabilera bat du. Konparazio gisa, amerikar dialektuak burutugabe (*hablaba*) eta iraganaldi mugagabera (*hablé*) mugatzen dira. Hego Euskal Herrian, ordea, aurreko bostak erabiltzen dira: iraganaldi burutugabe (*hablaba*), iraganaldi mugagabe (*hablé*), iraganaldi burutu (*he hablado*), iraganaldi pluskuanperfektu (*había hablado*) eta aurreko lehenaldi (*hube hablado*). Erabilera hauek ditu:

### Subjuntiboaren burutugabea eta baldintza 
Oso ohikoa da subjuntiboaren burutugabearen ordez baldintza sinplea jartzea, "euskal baldintzazkoaren" ordez. Adibidez, *si tendría tiempo, iría*, *si tuviera tiempo, iría* edo *si tuviese tiempo, iría* izan beharrean ("denbora izango balu, joango litzateke"). Horren ondorioz, hiztunak ez ditu bereizi *hubiera* edo *hubiese* (subjuntiboaren bi forma zuzenak) eta *habría* (baldintza sinplearen forma), eta honela esan dezake: *si habrías comprado pan, pues no tendríamos hambre* ("ogia erosi izan bazenu, ez genuke goserik izango"). Jatorriz euskaraz egon liteke, euskaraz erabilitako egitura bera baita, baina hitzez hitz gaztelaniara itzulita. Izan ere, oso ohikoa da Gipuzkoan eta Nafarroa Garaiko iparraldean (Bortziriak, Malerreka, Baztanaldea, Leitzaldea, Sakana...), eta Hego Euskal Herriko gainerako lekuetan ez da hain ohikoa.

### *Euskaradak* 
Euskal baldintzapekoaren antzera, badira euskaratik gaztelaniara literalki esportatu diren beste egitura edo hitz batzuk, *euskaradak* izenekoak. Adibidez:

### Sisipasa 
Erdal hiztun euskaldunek hitz egiteko joera nabarmena dute, batez ere Nafarroakoek eta Gipuzkoakoek. Horren arrazoia da gaztelerazko "s" soinuak bat egiten duela [s̻] (z) euskararekin, eta euskal [s̺] (s) ez dela gaztelaniaz existitzen. Horri euskararen beste txistu-hots bat gehitu behar zaio: [ ʃ ] (x), gaztelaniaz ere ez dagoena. Euskaraz askoz txistu-barietate gehiago daudenez, Hego Euskal Herriko hiztunek fonema horiek beren jaioterrira hurbilduz ahoskatzeko joera dute. Ondorioz, *cincuenta* ([θinkuenta]) "zinkuenta" ([s̻inkuenta]) edo *hostia* ([ostia]) "hoxtia" ([oʃtia]) esaten da.

### Aldaketak azentuazioan 
Euskaraz azentu grafikorik (tildeak) ez dagoenez, ez dago erregulazio espezifikorik hitzak nabarmentzeko. Gaztelaniaz hitz bakoitzak azentu bakarra duen bitartean, euskaraz hitz batek azentu bat baino gehiago izan dezake, esanahiaren eta testuinguruaren arabera. Horrela, gaztelaniaz azkenaurreko silaba azpimarratzera joz, euskaraz arau orokorra bigarrena hitzaren hasieratik eta azkena azpimarratzeko joera da, nahiz eta azken silabaren azentua ez izan bigarrenarena bezain nabarmena. Gainera, jatorrizko hizkuntzan azentuazio-batasuna da hitzen sekuentzia edo multzoa, gaztelaniarako hitza ez bezala, eta horrek guztiak Euskal Herriko erdaldunek ez dituzte hitzak behar bezala areagotzen, gaztelania modernoaren ortografia-arauen arabera. Adibidez, *Iñigo* izena, "**Í**ñigo" ahoskatua da gaztelania estandarrean, baina "Iñ**í**go" Hego Euskal Herriko gaztelaniaz.

### Euskal lexiko arrunta txertatzea 
Gaztelaniaz hitz egitean, Hego Euskal Herriko biztanleek Espainiako Errege Akademiak jasotzen ez duen lexikoa erabiltzen dute batzuetan. Mailegu ohikoenak agurrak dira, eta *kaixo* eta *agur* dira gehien erabiltzen direnak. Izan ere, Euskal diaspora handia dela eta, *agur* hitza Espainiako Errege Akademiaren hiztegian jasota dago "agur esateko erabilitako interjizioa" bezala. *Eskerrik asko*, *ez horregatik*, *mesedez*, *zer moduz*, *zorionak*, *maite zaitut*, *urte berri on*, *egun on*, *arratsalde on* edo *gabon* bezalako eraikuntzak ere ohikoak dira. Era berean, *aupa* eta *epa* bezalako interjekzioak ohikoak dira dialektu honetako hiztunen artean. Era berean, eta batez ere euskaldunen artean, oinarrizko hitzak erabiltzen dira, hala nola *etxea*, *muxu*, *dirua*, *lehendakari*, *ikusi*, *maitia*, *ama*, *aita*, *amona*, *aitona*, etab.

### Nafarroako hiztegia 
Nafarroan bada gaztelaniaz dagoen lexiko berezi bat, euskararen hiztegiaren erabilerarekin osatzen dena. Adibide batzuk *billabesa* (hiriko autobusa; Iruñerrirako bakarrik), *componer* (entsalada ondu) edo *hacer borota* (ez joan eskolara) dira.

### Euskal toponimiaren baliabidea 
Oso zabalduta dago euskal leku-izen tradizionalen erabilera, gaztelaniazko izendapenen aldean, kasu askotan modu artifizial edo behartuan sartu baitira. Beste batzuetan, dialektu honetako hiztunek nolabaiteko lehentasuna dute euskal izenak erabiltzeko. Hona hemen komunikabideen adibide batzuk:

* "La oferta de las escuelas infantiles de **Iruñea** vuelve a limitar el euskara a tres centros" (*Iruñeko haur eskolen eskaintzak hiru ikastetxetara mugatu du euskara*)
* "**Getxo** entra en zona roja y cierra bares y restaurantes" (*Getxo gune gorrian sartu da eta taberna eta jatetxeak itxi ditu*)
* "Cribados en el Hospital **Donostia** por otro brote" (*Baheketak Donostia Ospitalean, beste agerraldi batengatik*)
* "La Mancomunidad de **Iparralde** reclama el derecho a la diferenciación" (*Euskal Hirigune Elkargoak bereizketarako eskubidea aldarrikatu du*)

Hala ere, hori kalean bizi diren herritarrei ere aplikatzen zaie, gehienbat leku-izenak euskaraz erabiltzen baitituzte, baita gaztelaniaz ere.

### Atzizki txikigarriak 
Gaztelania estandarraz, atzizki txikigarria osatzeko, *-ito*, *-ita*, *-itos* edo *-itas* partikulak eransten zaizkio hitzaren amaieran, generoaren eta numeroaren arabera. Hala ere, Hegoaldean bi formula erabiltzen dira: *-ico*, -*ica*, *-icos* eta *-icas* edo *-ete*, *-eta*, *-etos* eta *-etas*. Lehenbizikoa Nafarroa Garaian erabiltzen da bereziki, eta Aragoiko eskualde mugakideetan ere erabiltzen da. Adibidez, San Ferminetako zapiari "el pañuelico" esaten zaio. Bigarrena, aldiz, Hegoalde osoan erabiltzen da. Harekin sortutako hitz batzuk *silleta* ("besaulkia") edo *calderete* ("eltzekaria") dira.

Badira, ordea, zenbait hitz, hala nola *chancleta* (*chancla* txikigarria, "txankleta"), *caseta* (*casa* txikigarria, "etxola") edo *pandereta* (*pandera* txikigarria, "pandereta"), *-eta* edo *-ete* hitzekin amaitu arren, mundu gaztelaniadun osoan orokortu direnak, baina jatorrian Euskal Herriko gaztelaniaz bakarrik erabiltzen zirenak.

Bada kasu berezi bat, batez ere Nafarroako Erriberan, non hiru txikigarri aurki baitaitezke: *muetico*. Gaztelania estandarrean ez luke itzulpenik izango, dialektu honetan teorikoki txikigarriak diren hitzen ondoan erabiltzen baitira. *Majo* ("jator") hitzetik dator, eta atzizki hauek gehitzen zaizkio: *majo* + *ico* = *majico* / *majico* + *ete* = *majete* → *muete* / *muete* + *ico* = *muetico*.

## Beste dialektuekin partekatutako ezaugarriak 
Dialektu honek hainbat ezaugarri ditu beste dialektu batzuekin, batez ere Gaztelakoarekin edo Aragoikoarekin.

### Fonetika 
* Esaldien goranzko intonazioa, amaierako bokala luzatuta. Ebroko haranaren eremuan, intentsitate handiagoarekin
* Gaztelaniazko hitzen talde kontsonantiko kultuak murriztea: *eletrico* (*eléctrico* izan beharrean: "elektriko"), *perfeto*, (*perfecto* izan beharrean: "perfektua"), *repunante*, ("repugnante" izan beharrean: nazkagarria), bereziki landa-eremuetan
* Hiatoren aurkako joera handia, hiatoak diptongo bihurtzen dituena: *indoeuropeo* > *indouropeo* > *induropeo* (indoeuropar); *héroe* > *herue* (heroi); *ahora* > *ahura* > *ara* (orain); *pues* > *pos* (ba)
* Fonetikoki *y* eta *ll* grafien artean bereizten da, bereziki Nafarroa Garaian
* Amaierako -*d* (/d/) -ren ordez -*z* (/θ/) jarri ohi da, adibidez: *verdad* > *verdaz* (egia) edo *salud* > *saluz* (osasun)
* Nafarroa Garaian asilabatutako /ř/ soinuaren ahoskera
* Hitz batzuen hasieran *v* ezabatzea: *amos* eta ez *vamos* ("goazen")
* Aditzondo burutuetan, azentua amaierari dagokio: *malam**é**nte* ("maltzurkeriaz"), *sinceram**é**nte* ("egiazki"), *mayorm**é**nte* ("gehienbat")

### Gramatika 
* Partikula batzuen azken bokala ez agertzea, hala nola preposizioak, artikuluak edo juntagailuak, batez ere gero silaba bateko edo biko hitz bat badator: *plaza del* > ''plaza'l* ("-ko plaza"); *todo el* > *to'l* ("guztia"); *para ti* > *pa'ti* ("zuretzat")
* Leismorik eza
* Izen propioekin definitutako artikulua maiz erabiltzea erregistro informaletan eta ahozko hizkuntzan (*el Patxi*, *la Naiara*)
* *Vosotros* ("zuek") bigarren pertsona pluraleko konfiantzazko izenordain pertsonal gisa erabiltzea *usted* ("zuon") aurrean, errespetuzko tratamendu gisa erabilia. *Usted* gutxiago erabiltzen da, batez ere gazteenen artean, *tú* ("zu") baita errespetuzko tratamenduetan ere. Gauza bera gertatzen da *ustedes* (*usted* plurala) eta *vosotros* (*tú* plurala)
* Infinitiboaren erabilera konfiantzako inperatibo pluralerako: *(vosotros) ser buenos y callaros* (modu estandarra: *sed buenos y callaos*; "egarri onak eta isildu")
* *A* letra gehitzea hitz batzuen hasieran, batez ere *r* letraz hasten direnen hasieran: *arrascar* (*rascar* izan beharrean: "harraskatu"), *arrodear* (*rodear* izan beharrean: "inguratu")
* *Por* ("-n") preposizioaren ordez *a* preposizioa ("-ra") jartzea zenbait esalditan, batez ere denbora aditzondo batekin batera doanean: *ayer a la mañana*, *ayer a la noche* (modu estandarra: *ayer por la mañana*, *ayer por la noche*; itzulpena: "atzo goizean", "atzo gauean")
* Lagunarteko hizkera orokorrean, *el* edo *la* ("-a") artikulua *qué* ("zer") izenordain galdetzailearen aurretik jartzen da. Hala, hurrengo hizketan, *el* edo *la* artikulua sobran legoke, gaztelania estandarreko arauen arabera:

:Hala ere, Nafarroa Garaian, erdarazko beste edozein dialektutan ez bezala, bi izenordainak *lo'' artikulu neutroak ordezkatzen ditu. Horrela, aurreko hizketa honela garatuko litzateke:

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztelania
* Bilbotar gaztelania
* Gaztelako gaztelania
* Aragoiko gaztelania

## Kanpo estekak 
* Iberiar Penintsulako gaztelaniaren aldaera fonetikoen isoglosa-mapak