Gabriel García Márquez

**Gabriel José de la Concordia García Márquez** (Aracataca, Magdalena, Kolonbia, 1927ko martxoaren 6a – Mexiko Hiria, 2014ko apirilaren 17a) kolonbiar eleberrigile, gidoigile eta kazetaria izan zen, maitasunez **Gabo** edo **Gabito** ezizenez ezaguna Latinoamerika osoan. XX. mendeko autore esanguratsuenetako bat izan zen, batez ere gaztelaniaz, eta 1972ko Neustadt Nazioarteko Literatura Saria eta 1982an Estokolmon Literaturako Nobel Saria eman zizkioten. Bere buruari zuzendutako heziketa egin zuen, zuzenbide ikasketak utziz kazetaritzan aritzeko. Hasieratik ez zuen inhibiziorik erakutsi Kolonbiako eta kanpo politikako kritiketan. 1958an, Mercedes Barcha Pardorekin ezkondu zen; bi seme izan zituzten, Rodrigo eta Gonzalo.

García Márquez kazetari gisa hasi zen, eta ez-fikziozko lan txalogarri eta kontakizun labur asko idatzi zituen, baina ezagunagoa da bere eleberriengatik, hala nola, *Ehun urteko bakardadea* (Cien años de soledad) (1967), *Heriotza iragarritako baten kronika* (Crónica de una muerte anunciada) (1981), eta *Maitasuna koleraren garaian* (El amor en los tiempos del cólera) (1985). Haren lanek gorazarre kritiko handia eta arrakasta komertzial zabala lortu dute, batez ere “errealismo magikoa” izenez ezagutzen den estilo literarioa ezagun egiteagatik, elementu eta gertaera magikoak erabiltzen baititu beste egoera arrunt eta errealista batzuetan. Bere lan batzuk fikziozko Macondo herrian girotuta daude (batez ere Aracataca bere jaioterrian inspiratua), eta gehienak bakardadearen gaia jorratzen dute. Gaztelaniazko idazlerik itzuliena da.

1970ean *"persona non-grata"* izendatu zuten Kolonbian, orduko presidente militarrak hala erabakita, idazlearen aktibismo politikoa zela-eta. Baina 2014ko apirilean García Márquez hil zenean, Juan Manuel Santos Kolonbiako presidenteak, "Inoiz bizi izan den kolonbiarrik handiena" izendatu zuen.

## Biografia 
### Bizitza goiztiarra 
García Márquez Aracatacako karteldegian: "Edozein herrialdetako latinoamerikar sentitzen naiz, baina ez diot inoiz uko egin nire aberriaren nostalgiari: Aracataca. Egun batean itzuli nintzaion, eta ohartu nintzen errealitatearen eta nostalgiaren artean zegoela nire lanaren lehengaia."

Gabriel García Márquez 1927ko martxoaren 6an jaio zen Aracatacan, Kolonbian. Gurasoak Gabriel Eligio García eta Luisa Santiaga Márquez Iguaran ziren. Gurasoak maitemindu zirenean, amaren aitak, Nicolás Ricardo Márquez Mejía koronelak, harreman hura gaitzetsi egin zuen, Aracatacara telegrafista gisa iritsi zen Gabriel Eligio García bere alabarentzako gizon desegokia zela uste zuelako. Izan ere, senargabeko amaren semea zen, Kolonbiako Alderdi Kontserbadoreko kidea eta emakumezalea. Bikotea banantzeko asmoz, Luisa hiritik atera zuten, baina Gabriel Eligiok erraz gorteatu zuen Luisa bibolinez jotako serenatekin, maitasunezko poemekin, gutunekin eta maiz bidaltzen zizkion mezu telegrafikoekin. Azkenean, familiak amore eman zuen eta 1928ko ekainaren 11n ezkondu ziren Santa Martan. Gurasoen tragikomedia hori inspirazio-iturria izan zen semearentzat, *Maitasuna koleraren garaian* liburua idazteko.

Gabriel García Márquez jaio eta gutxira, bere aita farmazialari gisa hasi zen lanean, eta 1929ko urtarrilean Barranquillara joan zen bizitzera, Luisa emaztearetin, Gabriel semea Aracatacan utzirik, amaren aldeko aitona-amonen zaintzapean. Haurtzaroko lehen urteak haiekin pasa zituenez, eragin handia izan zuten haren garapen goiztiarrean. 1936ko abenduan, aitak Sincéra eraman zituen bera eta anaia, eta 1937ko martxoan, berriz, aitona hil zitzaion. Familia Barranquillara joan zen lehenik, eta Sucrera gero: aitak han farmazia bat hasi zuen.

Aitonak, "Papalelo" deitzen zuena, bere hiru seme ofizialez gain, beste bederatzi seme-alaba izan zituen hainbat emakumerekin. “Mila Eguneko Gerra”ko beteranoa zen. Kolonbiako liberalek heroitzat zuten koronela, eta errespetu handia zioten. Ezaguna zen García Márquez jaio eta hurrengo urtean gertatu ziren banana sarraskien inguruan isilik egoteari uko egin ziolako. Garcia Marquezek "historia eta errealitatearekiko zilbor-hestea" bezala deskribatu zuen koronela, kontalari bikaina zelako. García Márquez bilobari klaseak eman zizkion hiztegitik, zirkura eraman zuen urtero, eta izotza erakusten lehena izan zen. Bere esanetan, United Fruit Company-ren dendan aurkitutako "miraria". Koronelak gaztetan Medardo Pacheco akabatu zuen duelu batean, eta noizean behin bere biloba gazteari honakoa esaten zion: "Ezin duzu imajinatu zenbat pisatzen duen hildako batek", gogoraraziz ez zegoela gizon bat hiltzea baino zama handiagorik, García Márquezek geroago bere eleberrietan txertatuko zuen ikasgaia.

Amaren ama, Tranquilina Iguarán Cotes (harentzat, amona Mina), “irudimen eta superstizioso handiko emakume” gisa deskribatzen zuen García Márquezek, etxea mamuen istorioekin, aieruekin, augurioekin eta seinale misteriotsuekin betetzen zuen emakume bezala, eta aitonaren eragina handia izan bazen, ez zen gutxiago izan amonarena. García Márquezek esanda, bere eragin literario nagusia izan zen amona. Batez ere istorioak kontatzeko zuen gaitasun hori izan zelako bere inspirazio nagusia. Kontakizunak oso fantastiko, ezohiko edota sinesgaitzak izanik ere, egiazkoak bailiran kontatzeko zuen gaitasun hori. Amona Mina izan zen, halaber, hogeita hamar urte beranduago García Marquezek *Ehun urteko bakardadea* eleberrian (bere nobelarik ospetsuenean) aurkeztu zuen *Ursula Iguaran* pertsonaia sortzeko inspirazio nagusia.

### Hezkuntza eta helduaroa 
Sucrera iritsi ondoren, García Márquezek heziketa formala hastea erabaki zuten, eta barnetegi batera bidali zuten Barranquillara, Magdalena ibaiaren bokalean dagoen portura. Han, mutil lotsatia izatearen ospea hartu zuen, poema umoretsuak idatzi eta komiki zerrenda umoretsuak marrazten zituena. Serioa eta kirol jardueretan gutxi interesatua, ikaskideek *Zaharra* deitzen zioten. Hunkituta zegoen idaztearen ideiarekin, ez literatura tradizionalarekin, baizik eta bere amonaren istorioen antzeko estiloarekin, zeinetan "gertakari eta anomalia apartak txertatzen baitzituen, eguneroko bizitzaren alderdi bat besterik ez balira bezala. "Idazle izateko gogoa handitu egin zitzaion. Horrela hasi zen berean hasi zen *El Espectador* egunkarian bere lehenengo ipuinak argitaratzen. Zehazki, 1947ko irailaren 17an argitaratu zen “*Hirugarren etsipena*” (La tercera resignación). Argitalpen horiek “*Txakur urdinaren begiak*” (Ojos de perro azul*)* liburuan bildu zituen gero. García Márquezek *El Heraldo*-n igarotako denboraz ohartarazi zuen: "Artikulu bat idazten nuenean hiru peso jasotzen nituen, eta beste hiru, agian, editorialagatik." Denbora horretan, “Barranquilla Taldea” izeneko idazle eta kazetari talde informaleko kide aktibo bihurtu zen, bere ibilbide literariorako motibazio eta inspirazio handia ematen zion elkartea. Ramon Vinyes bezalako pertsona inspiratzaileekin lan egin zuen, García Márquezek “*Ehun urteko bakardadea*” eleberrian liburu-dendaren jabe zen katalan zahar bat bezala irudikatzen zuena. Garai hartan, García Márquez Virginia Woolf eta William Faulkner idazleen lanak ere aurkeztu zioten. Faulknerren teknika narratiboek, gai historikoek eta landa-eremuen erabilerak eragina izan zuten Latinoamerikako autore askorengan. Barranquillaren inguruneak lehen mailako hezkuntza literarioa eta Karibeko kulturari buruzko ikuspegi paregabea eman zion García Marquezi. 1954tik 1955era, García Márquezek denbora eman zuen Bogotan, eta bertako *El Espectador* egunkariko erredakzioan sartu zen, zinemako kritikak eta erreportajeak idatziz.  1991n “*Afrikako historia aldatzen*” (Changing the History of Africa) argitaratu zuen, Angolako Gerra Zibileko eta Hegoafrikako mugako gerrako kubatar jardueren ikerketa miresten zuena.

1959an Kubara joan zen, Plinio Apuleyo Mendoza adiskidearekin batera, hango iraultzaren berri bertatik bertara emateko asmoz. Urte berean jaio zen halaber, bikotearen lehenengo semea, Rodrigo (zinemagile izatera iritsi zena). Eta handik gutxira Habanara joan zen lanera, *Prensa Latina* izeneko erredakzioan kazetari berriak trebatzeko arduradun gisa.

Fidel Castrorekin adiskidetasun estua baina "ñabarduratsua" izan zuen, Kubako Iraultzaren lorpenak goraipatuz, baina gobernantzaren alderdiak kritikatuz eta herrialdeko "ertz zakarrenak leuntzeko" lan eginez. Garcia Marquezen ikuspegi politiko eta ideologikoak aitonaren istorioek taxutu zituzten. Elkarrizketa batean, García Marquezek Plinio Apuleyori esan zion: "Nire aitona koronel liberala zen. Nire ideia politikoak berarengatik etorriko ziren sziurrenik, gaztetan amodiozko ipuinak kontatu ordez, pentsalariek eta antiklerikalek gobernu kontserbadorearen aurka egin zuten azken gerra zibilari buruzko kontu beldurgarriak kontatzen zizkidalako." Horrek eragina izan zuen bere iritzi politikoetan eta literatura-teknikan, eta, beraz, "bere idazketa-karrera, hasiera batean, Kolonbiako literatura-statu quo-aren aurkako jarrera kontzientean gorpuztu zen modu berean, García Marquezen ikuspegi sozialista eta anti-inperialistak Estatu Batuetan nagusi den statu quo-aren aurka jarri ziren."

Eztabaida horren aurrean, *El Espectador*-ek García Márquez Europara bidali zuen atzerriko berriemaile izateko. Baina *El Independiente* egunkariak ordezkatu zuen Gustavo Rojas Pinilla jeneralaren gobernu militarrean garaian, eta bertan bere bizipenei buruz idazten zuen, Kolonbiako agintariek itxi arte. García Márquezek kazetaritzan izandako aurrekariak oinarri fundazionala izan ziren bere idazketa-karrerarako. Bell-Villada literatur kritikariak ohartarazi zuenez: "Kazetaritzan izandako esperientziengatik, García Márquez da bizirik dauden autore handi guztien artean, eguneroko errealitatetik hurbilen dagoena."

### Ezkontza eta familia 
García Márquezek 1944an eskolan zegoela bere bizitzako maitea izango zena ezagutu zuen, berarengandik bananduko ez zen adiskidea, literaturan izan zuen konplizea, bere ametsak betetzeko babes osoa emango zion emakumea, Mercedes Barcha. Berak hamabi urte zituen eta Mercedesek hamaika.
[thumb|García Márquez "Gabo" Kolonbiako [Karibeko kapela tipikoa jantzita (*sombrero vueltiao*). García Márquezen istorio gehienak eskualde honen idiosinkrasiaren inguruan dira.]]

### Eleberrigintza 
#### *Orbela* 
“*Orbela*” (La Hojarasca) da García Márquezen lehen eleberria, eta zazpi urte behar izan zituen argitaletxe bat aurkitzeko. García Márquezek zioenez, "idatzi zuen guztiaren artean, *Orbela* zuen gogokoen, zintzoena eta espontaneoena zela uste zuelako." Eleberriko gertakari guztiak gela batean gertatzen dira, ordu erdiko epean, 1928ko irailaren 12an, asteazkena. Koronel zahar baten istorioa da (García Márquezen aitonaren antzekoa), kristau baten ehorzketa egiten saiatzen dena onarpenik gabeko mediku frantses bati. Koronela bere alabak eta bilobak bakarrik onartzen dute. Eleberriak haurrak heriotzarekin izan zuen lehen esperientzia aztertzen du bere kontzientziaren jarioari jarraituz. Liburuak Isabel koronelaren alabaren ikuspegia ere agerian uzten du, ikuspuntu femeninoa eskaintzen duena.

#### *Ehun urteko bakardadea* 
Mexiko Hirian bizi izan ziren urte haietan idatzi zuen *Ehun urteko bakardadea*, 1967ko maiatzaren 30ean argitaratu ondoren, bere lanik esanguratsuena bilakatu zen. Lehenengo edizio hartan 8.000 kopia atera ziren eta 2 asteko epean saldu ziren ale guztiak. Hurrengo hiru hamarkadetan 37 hizkuntzetara itzuli zen eta 25 milioi ale saldu ziren mundu osoan. Ikaragarrizko arrakasta izan zuen lanak eta berehala bihurtu zen Latinoamerikako arimaren ispilu eta mundu osoko nobelista garrantzitsu gehienen eredu. “Macondo” herrian bizi zen Buendía familiaren historia kontatzen duen eleberri honek *errealismo magikoa* du ardatz. Bestalde, garai hartako literaturan erabateko eragina izan zuen liburu honi ahozko tradizioaren kutsu handia antzematen zaio.

Hemezortzi urte zituenetik, García Márquezek nobela bat idatzi nahi izan zuen, bere aitona-amonen etxean oinarritua. Hala ere, tonu egokia bilatzen ahalegindu zen, eta ideia baztertu zuen, harik eta egun batean erantzunak bere familia Acapulcora eramaten zuen bitartean jo zuen arte. Autoa jiratu eta familia etxera itzuli zen, bera idazten hasteko. Autoa saldu zuen, familiak dirua izan zezan idazten zuen bitartean bizitzeko. Nobela idaztea uste baino askoz gehiago luzatu zen, eta egunero idatzi zuen 18 hilabetez. Emazteak kredituz eskatu behar izan zien janaria harakinari eta okinari, baita bederatzi hilabeteko alokairua ere, jabearen kredituaren truke. Idazkerak iraun zuen hemezortzi hilabeteetan, García Márquez bi bikoterekin bildu zen gauero, Eran Carmen eta Álvaro Mutis, eta María Luisa Elío eta Jomí García Ascot, eta eleberriaren aurrerapenaz hitz egiten zuten, bertsio ezberdinak probatuz.

Liburua 1967an argitaratu zenean, bere eleberririk arrakastatsuena bihurtu zen, *"Ehun urteko bakardadeak"* 50 milioi ale baino gehiago salduz. Liburua Jomí García Ascot y María Luisa Elíori eskaini zien. "Historiak Buendía familiaren zenbait belaunaldiren kronika egiten du, Macondo fikziozko herrixka hegoamerikarra sortu zuten garaikoak, beren proba eta atsekabeen bidez, eta intzestu, jaiotza eta heriotzen adibideak erabiliz. Macondoren historia kritikariek orokortu ohi dute Latinoamerika osoko landa hiriak irudikatzeko, edo behintzat Garcia Marquezen jaioterriko Aracatacatik gertu.

Nobela oso ezaguna bilakatu zen, eta García Márquezek Nobel Saria eta Rómulo Gallegos saria irabazi zituen 1972an. William Kennedyk "Genesiaren Liburuaz geroztiko lehen literatura-obra" deitu zion, gizadi osoarentzat irakurtzea eskatu beharko litzatekeena, eta horri erantzuteko ehunka artikulu eta literatur kritika-liburu argitaratu dira. Liburuak hainbat laudorio jaso arren, García Márquezek garrantzia kendu ohi zion bere arrakastari. Behin esan zuen: "Kritikari gehienak ez dira konturatzen *"Ehun urteko bakardadea"* bezalako nobela bat txantxa samarra dela, lagun minentzako seinalez betea, eta horrela, aita santua izateko eskubidea aldez aurretik araututa izanik, liburua deskodetzeko ardura hartzen dute, eta beren burua ergel bihurtzeko arriskua hartuz."

*"Ehun urteko bakardadea"* idatzi ondoren, García Márquez Europara itzuli zen, oraingoan bere familia ekarriz Bartzelonara zazpi urtez bizitzera. García Márquez nazioarteko aintzatespenak, nobela argitaratzearekin batera, Kolonbiako gobernuaren eta gerrillaren arteko hainbat negoziaziotan erraztaile gisa jarduteko gaitasuna ekarri zion, besteak beste, Apirilaren 19ko Mugimenduan (M-19), eta gaur egungo FARC eta ELN erakundeetan. Bere idazkiaren ospeak buruzagi boteretsuekiko adiskidetasuna ere ekarri zuen, besteak beste, Fidel Castro Kubako presidente ohiarekin, *Gabo eta Fidelen adiskidetasun baten erretratua*-n aztertu dena. Garai hartan, Mario Vargas Llosasek ukabilkada bat eman zion aurpegian, literatura modernoaren sukar handienetako bat bihurtu zena. Claudia Dreifus-i 1982an eskainitako elkarrizketa batean, García Márquezek Castrorekin zuen harremana literaturan oinarritzen zela adierazi zuen: "Gurea adiskidetasun intelektuala da. Agian ez da oso ezaguna Fidel oso gizon kultua dela. Elkarrekin gaudenean, literaturaz asko hitz egiten dugu. "Harreman hori Reinaldo Arenas idazle erbesteratuak kritikatu zuen 1992ko “*Gaua erori baino lehen*” (Antes de que anochezca) memoria-liburuan.

Bere ospe berria eta AEBetako inperialismoari buruz zituen iritziak zirela eta, García Márquez subertsibotzat jo zuten eta urte askotan zehar AEBetako immigrazio agintariek bisak ukatu zizkioten. Bill Clinton AEBetako presidente aukeratu ondoren, bidaiatzeko debekua kendu eta *"Ehun urteko bakardadea"* eleberria aipatu zuen gogokoen.

#### *Patriarkaren zahartzaroa* 
thumb|García Márquez (erdian) Jorge Amadorekin (ezkerrean) eta Adonias Filhorekin (eskuinean).
Marcos Pérez Jiménez diktadore venezuelarraren ihesaren lekuko izan zenean, diktadore eleberri bat idazteko inspirazioa hartu zuen García Márquezek. Bere esanetan, "lehen aldia izan zen Latinoamerikan diktadore bat erortzen ikusten genuena". García Márquez 1968an hasi zen “*Patriarkaren zahartzaroa*” (El otoño del patriarca) idazten eta 1971n amaitu zela esan zuen; hala ere, diktadore eleberria apaintzen jarraitu zuen 1975ean Espainian argitaratu zen arte. García Márquezen ustez, eleberria «boterearen bakardadeari buruzko olerkia» da, Jenerala bezala ezagutzen den betiko diktadore baten bizitzari jarraitzen baitio. Eleberria Jeneralaren bizitzarekin lotutako pasadizo batzuen bidez garatzen da, ordena kronologikoan agertzen ez direnak. Nahiz eta istorioaren kokapen zehatza ez den ageri nobelan, alegiazko herrialdea Karibeko lekuren batean dago. 

Santiago Nasarren hilketaren inguruan kokatzen da nobelaren argumentua. Narratzaileak detektibe gisa jarduten du, eleberriak aurrera egin ahala hilketaren gertaerak deskubrituz. Pelayok adierazi zuenez, istorioa "alderantzizko moduan garatzen da. Aurrera egin beharrean... argumentuak atzera egiten du". *"Heriotza iragarritako baten kronika"* 1981ean argitaratu zen, García Márquezi 1982ko Literaturako Nobel Saria eman baino urte batlehenago. Eta Francesco Rosi zuzendari italiarrak film batera egokitu zuen eleberria 1987an. 

#### *Kontatzeko bizi* eta *Nire emagaldu malenkoniatsuen oroimena* 
2002an García Márquezek “*Kontatzeko bizi”* (Vivir para contarla) memoria liburua argitaratu zuen, proiektatutako hiru liburukiko autobiografia baten lehena. Edith Grossman-en ingelesezko itzulpena (Living to Tell the Tale), 2003ko azaroan argitaratu zen. Bestalde, 2004ko urrian “*Nire emagaldu malenkoniatsuen oroimena”* (Memoria de mis putas tristes) eleberria argitaratu zuen. Bertan, 90 urteko gizon baten eta prostituitzera behartutako gaztetxo baten maitasun istorioa garatzen da. *"Nire emagaldu malenkoniatsuen oroimena-*k" polemika eragin zuen Iranen, hasierako 5.000 ale inprimatu eta saldu ostean, debekatu egin baitzuten.
[thumb|García Márquez Paula Moreno Kolonbiako Kultura ministroarekin (ezkerrean) [Guadalajara (Mexiko)|Guadalajarako Nazioarteko Zinemaldian, 2009ko martxoan.]]

### Zinema eta opera 
Kritikariek maiz deskribatzen dute García Márquezen irudimenak lengoaia bisual edo grafikoa sortzen duela, eta berak azaltzen du istorio bakoitza «irudi bisual batean» inspiratuta dagoela, beraz ez da harritzekoa zinemarekin historia luzea eta inplikatua izatea. Zinema kritikaria izan zen, La Habanako Zinema Institutua sortu eta zuzendari exekutiboa izan zen, Latinoamerikako Zinema Fundazioaren buru izan zen, eta hainbat gidoi idatzi zituen. Bere lehen gidoirako Carlos Fuentesekin batera aritu zen Juan Rulforen “*Urrezko oilarra*” (El gallo de oro) lanean. Bere beste gidoi batzuen artean, *“Hiltzeko garaia*”, (Tiempo de morir) (1985), eta “*Oso zaharra zen jaun bat hego erraldoiekin*” (Un señor muy viejo con unas alas enormes) (1988) filmak daude, eta baita “*Maitasun zailak*” (Amores difíciles) (1991) telesaila ere.

García Márquezek bere *Eréndira* hasiera batean hirugarren gidoi gisa idatzi zuen. Hala ere, bertsio hau galdu egin zen eta eleberriak ordezkatu zuen. Hala ere, gidoia berridazten aritu zen Ruy Guerrarekin elkarlanean, eta 1983an Mexikon estreinatu zen filma.

Bere hainbat istoriok beste idazle eta zuzendari batzuk inspiratu dituzte. 1987an, Francesco Rosi zuzendari italiarrak “*Cronaca di una morte annunciata*” filma zuzendu zuen, *Heriotza iragarritako baten kronika-*n oinarrituta. Halaber, zinemarako hainbat moldaketa egin dira Mexikon, besteak beste, Miguel Littínen “*Montielen alarguna*” (La Viuda de Montiel) (1979), Jaime Humberto Hermosilloren “*Nire bihotzeko Maria*” (Maria de mi corazón) (1979), eta Arturo Ripsteinen “*Koronelari ez dio inork idazten*” (El coronel no tiene quien le escriba) (1998).

Mike Newell zuzendari britainiarrak “Lau ezkontza eta hileta bat”-en egileak(Four Weddings and a Funeral) Cartagenan filmatu zuen “*Maitasuna koleraren garaian*” (Love in the Time of Cholera), Ronald Harwoodek idatzitako gidoiarekin. Filma 2007ko azaroaren 16an estreinatu zen AEBetan. Hilda Hidalgo Costa Ricako zinemagileak egokitu eta zuzendu zuen bere *"Maitasunaz eta beste deabru batzuez"* (Del amor y otros demonios) eleberria. Hidalgo La Habanako Zinema Institutuan lizentziatua da, non García Márquezek gidoi tailerrak ematen zituen maiz. Filma 2010eko apirilean estreinatu zen. Eleberri bera Péter Eötvös konpositore hungariarrak moldatu zuen *"Maitasunaz eta beste deabru batzuez*" opera sortzeko, eta 2008an Glyndebourne jaialdian estreinatu zen.

### Azken urteak eta heriotza 
#### Osasunaren gainbeheran 
thumb|Aracatacako Gabriel García Márquez Etxe-Museoa.
1999an, García Márquezi minbizi linfatikoa izan beharrean pneumonia diagnostikatu zioten.  

2000. urtean, haren heriotzaren berri Peruko La República egunkariak gaizki jakinarazi zuen. Biharamunean beste egunkari batzuek bere ustezko agur olerkia, "*Txotxongiloa*” (La Marioneta) berrargitaratu zuten, baina handik gutxira García Márquezek ukatu egin zuen poemaren egilea izatea, mexikar bentrilokuo baten lana zela zehaztuta.  

Adierazi zuenez, 2005a "nire bizitzako lehen urtea izan zen, lerro bat bera ere idatzi ez dudana. Nire esperientziarekin, eleberri berri bat idatzi nezake arazorik gabe, baina jendea konturatuko egingo zen nire bihotza ez zegoela hor."

2008ko maiatzean, García Márquezek oraindik izenbururik eman gabe zegoen "maitasun nobela" berria amaitzen ari zela jakin zen, urte amaierarako argitaratuko zena. Hala ere, 2009ko apirilean bere agenteak, Carmen Balcellsek, Txileko “La Tercera” egunkariari esan zion García Márquezek nekez idatziko zuela berriro. Hori eztabaidatu zuen Cristobal Pera Random House Mondadori editoreak, eta García Márquez “*Abuztuan elkartuko gara*” (En agosto nos vemos) izeneko eleberri berria osatzen ari zela adierazi zuen.

2008ko abenduan, García Márquezek Guadalajarako liburu azokako zaleei esan zien idazketak higatu egin zuela. 2009an, bai literatur eragileak zein biografoak bere idazle ibilbidea amaitu zela esandakoei erantzunez, El Tiempo egunkari kolonbiarrari zera esan zion: "Ez bakarrik ez da egia, baizik egiten dudan gauza bakarra idaztea da."

2012an bere anaia Jaimek jakinarazi zuen García Márquezek dementzia pairatzen zuela. 

2014ko apirilean, García Márquez Mexikon ospitaleratu zuten. Biriketan eta gernu-aparatuan infekzioak zituen, eta deshidratazioa jasaten ari zen. Antibiotikoei ondo erantzuten zien. Enrique Peña Nieto Mexikoko presidenteak Twitterren idatzi zuen: "Azkar sendatzea opa diot". Juan Manuel Santos Kolonbiako presidenteak esan zuen bere herrialdea egilearengan pentsatzen ari zela eta txio batean esan zuen: "Kolonbia guztiak azkar suspertzea opa dio garai guztietako handienari: Gabriel García Márquez".

#### Heriotza eta hileta 
García Márquez pneumoniak jota hil zen 87 urte zituela 2014ko apirilaren 17an, Mexiko Hirian. Haren heriotza baieztatu zuen Fernanda Familiarrek Twitterren, eta bere editore ohi Cristóbal Perak.

Juan Manuel Santos Kolonbiako presidenteak honakoa aipatu zuen: "Ehun urteko bakardadea eta tristura, garai guztietako kolonbiar handienaren heriotzean". Alvaro Uribe Vélez Kolonbiako presidente ohiak esan zuen: "García Márquez maisua, eskerrik asko betiko, planetako milioika pertsona maitemindu ziren gure nazioaz zure idatziekin liluratuta." Hil zenean, García Márquezek emaztea eta bi seme zituen.

García Márquez familia-ekitaldi pribatu batean erraustu zuten Mexiko Hirian. Apirilaren 22an Kolonbiako eta Mexikoko presidenteak Mexiko Hirian egindako ekitaldi ofizial batean parte hartu zuten- García Márquezek hiru hamarkada baino gehiago zeramatzan bertan bizitzen. Hileta-talde batek bere errautsak zituen urna eraman zuen bere etxetik Arte Ederren Jauregira, eta han egin zen oroimen ekitaldia. Aurretik, Kolonbiako Karibeko eskualdeko Aracataca bere jaioterrian hileta sinbolikoa egin zuten. 2015eko otsailean, Gabriel García Marquezen oinordekoek idazlearen ondarea bere Memoriam-en gorde zuten Cervantes Institutuko Letren Kutxan.

García Márquez nabarmendu zen itxuraz garrantzitsuak diren xehetasunak eta gertaerak alde batera utzi zituelako, irakurlea istorioaren garapenean parte-hartze handiagoa izatera behartuta egon zedin. Adibidez, *"Koronelari ez dio inork idazten"* lanean, pertsonaia nagusiei ez zaie izenik ematen. Praktika horiek Greziako tragedien eragina dute, Antigona eta Edipo erregea kasu, non gertakari garrantzitsuak eszenatokitik kanpo gertatzen dira, ikusleen irudimenaren esku geratuz. Gehien aipatzen den adibide bat pertsonaia baten zerura igotzea fisikoa eta espirituala da, arropa lehortzen duen bitartean “*Ehun urteko bakardadea*”-n. Lan hauen estiloa Alejo Carpentier idazle kubatarrak deskribatutako "erreinu miresgarrian" sartzen da, eta errealismo magikotzat jo zuten. Michael Bell literatur kritikariak García Márquezen estilorako ulerkera alternatibo bat proposatzen du, errealismo magikoa kategoria dikotomizatzailea eta exotizatzailea izateagatik kritikatzen baitute, "benetan jokoan dagoena malgutasun psikologiko bat da, eguneko munduan sentimendurik gabe bizitzeko gai dena, irekita egon arren. Kultura modernoak, bere barne-logikaren arabera, nahitaez baztertu edo erreprimitu ditu alor horien bultzada.” 

García Márquezek eta bere lagun Plinio Apuleyo Mendozak bere obra antzera eztabaidatzen dute: "Zure liburuetan errealitatea tratatzeko moduari... errealismo magikoa deitu izan zaio. Sentsazioa dut zure irakurle europarrak normalean zure istorioen magiaz jabetzen direla, baina ez dutela atzean dagoen errealitatea ikusten... Hori, ziur aski, haien arrazionalismoak errealitatea tomateen eta arrautzen preziora mugatzen ez dela ikustea eragozten dielako da."

## Gaiak 
### Bakardadea 
Bakardadearen gaiak García Márquezen obra asko zeharkatzen ditu. Pelayok ohartarazi duenez, "*Maitasuna koleraren garaian*”, Gabriel García Márquezen lan guztiak bezala, norbanakoaren eta gizakiaren bakardadea aztertzen du... maitasunaren eta maitasunaren bakardadearen bitartez irudikatuta."

### Macondo 
thumb|García Márquezen karteldegia Aracatacan: “Latinoamerikarra sentitzen naiz edozein herrialdetatik, baina ez diot inoiz uko egin nire aberriaren nostalgiari: Aracataca, bertara itzuli nintzen egun batean eta errealitatearen eta nostalgiaren artean nire lanaren lehengaia zela deskubritu nuen.”
García Márquezen obra askotan beste gai garrantzitsu bat Macondo deitzen duen herriaren agertokia da. Kolonbiako Aracataca bere jaioterria erreferentzia kultural, historiko eta geografiko gisa erabiltzen du irudimenezko herri hau sortzeko, baina herriaren irudikapena ez da eremu zehatz horretara mugatzen. García Márquezek dioenez, "Macondo ez da leku bat, gogo-egoera bat baizik, eta horrek nahi duzuna eta nola ikusi nahi duzun ikusteko aukera ematen dizu". 

“*Ordu txarra*” lanean, García Márquezen eleberri ospetsuenetako bat ez den arren, indarkeriaren erretratuagatik nabarmentzen da, "indarkeriak eragindako desegite sozialaren erretratu zatikatuarekin". García Márquezek indarkeria bezalako garaietako izaera ustela eta injustiziak irudikatu zituen arren, bere lana propaganda politikorako plataforma gisa erabiltzeari uko egin zion. "Berarentzat, idazle iraultzailearen betebeharra ondo idaztea da, eta eleberri ideala bere eduki politiko eta sozialagatik irakurlea hunkitzen duena da, eta aldi berean, errealitatea barneratzeko eta bere beste aldea agerian uzteko duen ahalmenagatik.

García Márquezen obra, Latinoamerikako literaturaren goraldiaren zati garrantzitsu bat da, bere lanen inguruan definitua, eta baita Julio Cortázar, Carlos Fuentes eta Mario Vargas Llosarenean. Bere lanak erronka egin die Kolonbiako literaturako kritikariei, “*Ehun urteko bakardadea*”ren arrakastaren aurretik nagusi izan zen kritika kontserbadoretik ateratzeko.

Kritika literarioaren errepasoan Robert Simsek zera dio: García Márquezek itzal luzea ematen jarraitzen du Kolonbian, Latinoamerikan eta Estatu Batuetan. 1982ko Nobel saridunari buruzko lan kritikoak proportzio industriala lortu dute eta ez dute apaltzeko zantzurik erakusten. Gainera, García Márquezek Kolonbiako literatura galbadatu du aurrekaririk gabeko modu batean, Kolonbiako literaturari bultzada izugarria emanez. Izan ere, literaturaren eta kritikaren ukitu-harri bihurtu da Ameriketan zehar, bere lanak nolabaiteko erakarpen-gaitzespena sortu baitu kritikari eta idazleen artean, irakurleek argitalpen berriak irensten jarraitzen duten bitartean. Inork ezin du ukatu García Márquezek Kolonbian eta Latinoamerikan literatura eta kritika gaztetzen, birformulatzen eta bertestualizatzen lagundu duela.

Haren heriotzaren ondoren, García Márquezen familiak bere paperak eta bere efektu pertsonaletako batzuk Austineko Texas Unibertsitateko humanitateen ikerketa liburutegi eta museoa den Harry Ransom Center-en uzteko erabakia hartu zuen.
2023an, Garcia Marquezek Miguel de Cervantes gainditu egin zuen gaztelerazko idazlerik itzuliena Munduko Itzulpen Maparen arabera. Sailkapena 10 hizkuntzatara itzulitako lanetan oinarritzen da, ingelesa, arabiera, txinera, frantsesa, alemana, italiera, japoniera, portugesa, errusiera eta suediera barne. García Márquez da baita 2000-2021 artean gaztelaniazko idazlerik itzuliena da, Cervantes, Isabel Allende, Jorge Luis Borges, Mario Vargas Llosa, Carlos Ruiz Zafón, Roberto Bolaño eta abarren aurretik.

## Lanak 
**Nobelak**

* *Orbela* (*La Hojarasca*), (1955).
* *Koronelari ez dio inork idazten* (*El coronel no tiene quien le escriba*), (1961).
* *Ordu txarra* (*La mala hora),* (1962).
* *Ehun urteko bakardadea* (*Cien años de soledad*), (1967).
* *Patriarkaren zahartzaroa* (*El otoño del patriarca*), (1975). 
* *Heriotza iragarritako baten kronika* (*Crónica de una muerte anunciada*), (1981).
* *Maitasuna koleraren garaian* *(El amor en los tiempos del cólera),* (1985).
* *Jenerala bere labirintoan* (*El general en su laberinto*), (1989).
* *Maitasunaz eta beste deabru batzuez* (*Del amor y otros demonios*), (1994).
* *Nire emagaldu malenkoniatsuen oroimena* (*Memoria de mis putas tristes*), (2004). 
* *Abuztuan ikusiko gara (En agosto nos vemos),* (2024).

**Nobela eran idatzitako erreportajeak**

* *Naufrago baten kontakizuna* (*Relato de un náufrago*), (1970).
* *Ezkutuko Miguel Littínen abentura Txilen* (*La aventura de Miguel Littín clandestino en Chile*), (1986).
* *Bahiketa baten albistea* (*Noticia de un secuestro*), (1996).

**Ipuinak**

* *Ama Handiaren hiletak* (*Los funerales de la Mamá Grande*), (1962).
* *Herri honetan ez dago lapurrik* (*En este pueblo no hay ladrones*), (1962).
* *Oso zaharra zen jaun bat hego erraldoiekin (Un señor muy viejo con unas alas enormes),* (1968) (zinemarako egokitu zen).
* *Itotako munduko ederrena (El ahogado más hermoso del mundo),* (1968).
* *Eréndira errugabearen eta bere amona bihotzgabearen ipuin sinestezin eta tristea* (*La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada*), (1972).
* *Txakur urdinaren begiak* (*Ojos de perro azul*), (1972).
* *Guayabaren usaina* (*El olor de la guayaba*), (1982). 
* *Hamabi ipuin harrigarri (Doce cuentos peregrinos*), (1992).

**Kazetari-lanak**

* *Larunbataren ondorengo eguna* *(Un día después del sábado), (1955).*
* *Elizgizonen parte hartzea borrokan (La participación del clero en la lucha), (1957).*
* *Pozik eta paperik gabe nengoenean (Cuando era feliz e indocumentado),* (1973).
* *Txile, kolpea eta gringoak (Chile, el golpe y los gringos),* (1974).
* *Berriak eta erreportajeak (Crónicas y reportajes),* (1976).
* *Herrialde sozialistetan zehar bidaiatzen (De viaje por los países socialistas),* (1978). 
* *Kazetaritza militantea (Periodismo militante),* (1978).
* *Kazetaritza lana 1. Kostaldeko idatziak:* *1948-1952* *(Obra periodística 1. Textos costeños:1948-1952,* (1981).
* *Kazetaritza lana 2. Dotoreen artean: 1954-1955 (Entre cachacos: 1954-1955),* (1982).
* *Kazetaritza lana 3. Europaz eta Amerikaz: 1955-1960 (De Europa y América:1955-1960),* (1983).
* *Kazetaritza lana 4. Askatuaren alde: (1974-1995 (Por la libre: 1974-1995),* (1984).
* *Kazetaritza lana 5. Latinoamerikako bakardadea. Arteari eta literaturari buruzko idatziak: 1948-1984* *(La soledad de América Latina. Escritos sobre arte y literatura: 1948-1984,* (1990).
* *Kazetaritza lana 6. Prentsa oharrak: 1961-1984 (Notas de prensa: 1961-1984),* (1991).
* *Afrikako historia aldatzen: Angola eta Namibia (Cambiando la historia de Africa: Angola y Namibia),* (1991).
* *Umeentzako herrialde bat (Un país para niños)* (1998).
* *Osatu gabeko maitalea eta beste prentsa-idatzi batzuk (El amante inconcluso y otros textos de prensa),* (2001).
* *Gabo kazetari (Gabo periodista),* (2013).
* *Gabo. Almendra mingotsen oroimina (Gabo. La nostalgia de las almendras amargas),* (2014). 
* *Gabo erantzuten (Gabo contesta), (2015).* 
* *Mendearen eskandalua: kazetaritza idazlan hautatuak: 1950–1984 (El escándalo del siglo: Escritos periodísticos seleccionados: 1950–1984),* (2019).

**Oroitzapenak**

* *Kontatzeko bizi* (*Vivir para contarla*), (2002).

**Antzerkia**

* *Maitasunezko idatzi zorrotza eserita dagoen gizon baten aurka* *(Diatriba de amor contra un hombre sentado),* (1987).

**Zinea**

* *Gora Sandino (Viva Sandino),* gidoia (1982). *Erasoa* *(El ataque)* (1983) eta *Bahiketa* *(El secuestro)* (1984) izenekin ere argitaratua.
* *Urrezko oilarra (El gallo de oro)*, gidoia (1984).
* *Hiltzeko garaia (Tiempo de morir),* gidoia (1985) 
* *Oso zaharra zen jaun bat hego erraldoiekin (Un señor muy viejo con unas alas enormes),* (1988). 
* *Maitasun zailak (Amores difíciles),* telesaila (1991), 
* *Nola kontatzen den ipuin bat* (*Cómo se cuenta un cuento),* tailerra (1995).
* *Amets egiteko alokatzen naiz (Me alquilo para soñar),* tailerra (1995).
* *Kontatzeko mania bedeinkatua (La bendita manía de contar),* tailerra (1998).

**Hitzaldiak** 

* *Gure lehen Nobel Saria* (*Nuestro primer premio Nobel),* (1983).
* *Latinoamerikako bakardadea / Poesiaren aldeko brindisa (La soledad de América Latina / Brindis por la poesía*), (1983).
* *Damoklesen kataklismoa (El cataclismo de Damocles*), (1986).
* *Neguko hizketaldia, Carlos Fuentes eta Fernando Pasorekin (El coloquio de invierno, con Carlos Fuentes y Fernando del Paso), (1992))*
* *Ume izateko eskuliburua* (*Un manual para ser niño*), (1995).
* *Haurren eskura dagoen herrialde batengatik* (*Por un país al alcance de los niños*), (1996).
* *Ehun urteko bakardadea eta omenaldia* (*Cien años de soledad y un homenaje*), Carlos Fuentesekin, (2007).
* *Ni ez nator hitzaldi bat esatera* (*Yo no vengo a decir un discurso*), 2010.

### Euskaratuak 
* *Heriotza iragarritako baten kronika* (*Crónica de una muerte anunciada*), (1982). Sendoa argitaletxea. Itzultzailea: Xalbador Garmendiak.

* *Jenerala bere labirintoan* (*El general en su laberinto*), (1990). Elkar argitaletxea. Itzultzailea: Xabier Mendiguren Bereziartu.

* *Koronelari ez dio inork idazten* (*El coronel no tiene quien le escriba*), (1992). Ibaizabal argitaletxea. Itzultzailea: Tomás Sarasola.

* *Naufrago baten kontakizuna* (*Relato de un náufrago*), (1998). Ekain argitaletxea. Itzultzailea: Eneko Barrutia Etxebarria.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* García Márquez, Gabriel; Etxeberria, Gillermo (itzul.): *García Marquez, Horietako egun batean*. - Egan, 1994-1, 220-222.
* García Márquez, Gabriel; Maio, Sara (itzul.): *Idazle baten oharkizunak*. - Egan, 2013-3/4, 185.

## Ikus, gainera 
* Literatura amerikarra.
* Gaztelaniazko literatura.
*  Latinoamerikako booma 
*  McOndo
* Vallenato

## Kanpo estekak 
 Gabriel García Márquez literatura.us atarian.

 Gabriel García Márquez Cervantes Zentro Birtualean.

 Autobiografia, Nobel Fundazioaren orrian.