open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lockheed SR-71 Blackbird

**Lockheed SR-71 Blackbird**, AEBetako miaketa-hegazkin bat da. Lockheed hegazkilaritza enpresak eraikia eta Kelly Johnson ingeniariak diseinatua, 1964ko abenduaren 22an lehenbizikoz hegan egin zuen. Lockheed YF-12 eta Lockheed A-12 atzemate-hegazkin modeloetan oinarriturik garatu zen. 1964-1998 artean zerbitzu eman zuen.

Ezkutuko teknologiarekin diseinatutako lehenbiziko hegazkinetako bat izan zen, radarrak guztiz saiesteko helburuz. Ameriketako Estatu Batuetako Aire Armada eta NASAri zerbitzu eman zion.

## Kanpo estekak
Jakes Bortairu

**Jakes Bortairu** (Paris, Frantzia, 1957) euskal herritar politikaria da. ABko kide da, eta AEKren Ipar Euskal Herriko koordinatzaile ohia.

## Bizitza 
Parisen sortua, 7 urte zituela familiarekin Angelura bizitzera joan zen, 1965ean. Aita euskalduna bazuen ere, txikitan ez zuen euskaraz ikasi, eta 1982an AEKn sartu zen ikasle gisa. Soziologia ikasketak egin zituen eta 1987an elkarteko langile bilakatu zen, Ladix Lanouguere Arrosagarai ordezkatuz Iparraldeko koordinatzaile postuan.. Joël Cathala , Michel Helie eta Alain Etxeto poliziek difamazio salaketa ezarri eta 1996ko otsailean epaituak izan ziren.1996ko martxoan isuna ordaintzera zigortu zituzten bera zein *Enbatako* Jakes Abeberri, eta *Ekaitza* zuritua izan zen prozedura akats batengatik.

### Gaur egun 
Gaur egun, Oroit eta Sala taldeko kide da,

*Argia* eta *Enbata* astekarietan iritzi-artikuluak idatzi ohi ditu, euskaraz zein erdaraz.

## Bibliografia 
* *Le mouvement culturel basque 1951-2001: Filières bilingues, Seaska, AEK* ELKAR (Hainbat idazle)

## Ikus, gainera 
* AB
* AEK
* Argia
* Enbata

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jakes Bortairuren iritzi-artikuluak, *Argia* astekarian.
* Jakes Bortairuren iritzi-artikuluak, *Enbata* astekarian.
Southamptongo gaztelua

**Southamptongo gaztelua** Southampton hirian dago Hampshiren, Ingalaterran. Ingalaterrako Normandiar konkistaren ondoren eraiki zen, Test ibaiaren aurrean ipar-mendebaldeko izkinan kokatua, hasiera batean egurrezko muinoan eta kanpoko harresiarekin diseinatua. XII. mendearen amaieran, errege-gaztelua harri bihurtua izan zen, Southamptoneko kaietan zehar egindako ardo-merkataritzan parte garrantzitsua. XIII. mendearen amaieran gaztelua gainbehera etorri zen, baina 1370. urtean Frantziako mehatxuak ekarri zuen Rikardo II.ak berregokitze zabala burutzea. Horren emaitza defensako gaztelu indartsua izan zen, kanioekin hornitutako Ingalaterrako lehenetariko bat. Gazteluak XVI. mendean berriro gainbehera egin zuen eta 1618. urtean jabetza higiezinen salerosleei saldu zen. Hainbat helburuetarako erabili ondoren, XIX. mendearen hasieran jauregi gotiko bat eraiki zutenean, gunea berritua izan zen eta, neurri handi batean, berritua izan zen. Gazteluko elementu gutxi batzuk oraindik ere ikusgai daude Southamptonen.

## Kanpo estekak
Test ibaia

**Test ibaia** Hampshiren (Ingalaterra) dagoen ibai bat da. 64 kilometroko luzera du, eta bere iturburutik, Ashetik gertu, beheko lurretatik Southamptongo itsasadarreraino dabil, non Itchen ibaiakin bat egiten duen Southampton Water osatzeko. Goiko zatian, klerazko erreka da, eta amuarrainaren euli-arrantzarako erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Jarabe de Palo

**Jarabe de Palo**, Kataluniako rock musika talde bat da. 1996an Montanuy udalerrian sortu zen eta gaur egun Pau Donés, Carmen Niño, Alex Tenas, Quino Béjar, Jorge Rebenaque eta Jordi Mena taldekideek osatzen dute.

Taldearen abestirik ezagunekak *La flaca* (196), *Vuela* (1996) *Depende* (1998) eta *Bonito* (2003) dira.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* 1996 - *La flaca*
* 1998 - *Depende*
* 2001 - *De vuelta y vuelta*
* 2003 - *Bonito*
* 2004 - *1 m²*
* 2007 - *Adelantando*
* 2009 - *Orquesta reciclando*
* 2011 - *¿Y ahora qué hacemos?*
* 2014 - *Somos*
* 2015 - Tour Americano 14-15 (cd/dvd)
* 2017 - 50 Palos

### Bilduma diskoak 
* 2003 - *¿Grandes éxitos?*
* 2004 - *Colección "Grandes"*
* 2005 - *Completo, incompleto*
* 2006 - *Edición 10º aniversario "La Flaca"*

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
North American F-86 Sabre

**North American F-86 Sabre**, AEBetako ehiza-hegazkin modelo bat da. North American Aviation hegazkinlaritza enpresak eraiki zuen, North American FJ-1 Fury modeloaren berdiseinu bat bezala, eta 1947ko urriaren 1an lehenbizikoz hegan egin zuen. Nagusiki, Ameriketako Estatu Batuetako Aire Armadaren zerbitzuan egon zen, baina baita beste hainbat herrialdeen Aire Armaden zerbitzura ere, tartean Japoniako Autodefentsarako Aire Armada, Espainiako Aire Armada eta Koreako Errepublikako Aire Armada.

Gerra Hotzaren lehenbiziko urteetan, paper garrantzitsua izan zuen, batez ere Koreako Gerran, Sobietar Batasuneko Mikoian-Gurevitx MiG-15 ehiza-hegazkinekin sekulako lehiak ospetsuak izan baitziren, jada hegazkinlaritzan klasikoak bilakatuak.

1994an Boliviako Aire Armadan azkenekoz zerbitzu eman zuen.

## Kanpo estekak
Museoalde eraikina

**Museoalde eraikina**, Bilboko Abandoibarra auzoan eraikitzen ari den erabilerako mistoko eraikin bat da. Iraganean IFAS eraikina zegoen solairuan dago, Uribitarte pasealekuaren amaiera eta Abandoibarra etorbidearen hasieraren elkargunean, Mazarredo zumarkalearen parean. Belaontzi itxurako eraikina Isozaki Atea eta Guggenheim Bilbao Museoaren artean dago. 2017ko bigarren seihilabetean irekitzea aurreikusten da.

## Ezaugarriak 
UTE Eslora Proyectos eta Jaureguizar enpresak bultzatua eta Agvar Arquitectos eta Carlos Albisu bilbotar estudioak diseinatua, Museoalde eraikinak Mazarredo zumarkaleari amaiera emango dio, kale hau eta Bilboko itsasadarraren arteko malda gaindituz. Denera 17 solairuko garaiera izango du, 3 solairu Uribitarte pasealekua eta Mazarredo zumarkalearen artean, eta 14 solairu gehiago zumarkalearen lurzoruaren mailatik gora.

## Garraiobideak 
* Uribitarteko geltokia, Bilboko tranbia

## Kanpo estekak
Viola Desmond

**Viola Irene Desmond** (Halifax, Eskozia Berria, Kanada, 1914ko uztailaren 6a – New York, 1965eko otsailaren 7a) kanadiar arraza beltzeko emakume enpresaburua izan zen. Bere garaiko segregazio arauen aurrean oldartu zen 1946an New Glasgowko (Eskozia Berria) zine areto batean. Uko egin zion zurientzat soilik zegoen eremua uzteari eta horregatik atxilotua izan zen eta isuna jarri zioten. Kanadako historiako arraza diskriminazio gorabehera entzutetsuenetakoa izan zen eta eskubide zibilen aldeko mugimenduak bizkortzen lagundu zuen. Haren kasua 9 urte beranduago gertatu zen Rosa Parksekin alderatzen da.

2010ean, Desmondek hil ondorengo barkamen saria jaso zuen, Kanadan ematen zen lehena. Eskozia Berriko gobernuak barkamena eskatu zuen ere eta Desmonden jarrera errekonizitu zuen. 2016an, Kanadako Bankuak iragarri zuen Desmond izango zela diru bilete baten azalean agertuko zen lehen emakumea, 2018an 10 dolar kanadar biletean hain zuzen ere.

## Erreferentziak
Pio Baroja plaza (Bilbo)

**Pio Baroja plaza**, Bilboko Uribitarte auzoan dagoen hiruki itxurako plaza bat da, Abando barrutian. Uribitarte pasealekua eta Uribitarte kalearen arteko elkargunean dago. Izena Pio Baroja (1872-1956) donostiar idazle ospetsuaren omenez darama.

Plaza honetan Antzinako Bilboko Aduanaren eraikina nabarmentzen da, gainera bertan eserlekuez gain umeentzako jolaslekua ere badago. Plaza honen alboan Aznar eraikina dago, eta Bilboko itsasadarraren bestaldean, parez-pare, Campo de Volantín pasealekuaren hasiera eta haratago Bilboko udaletxea ikusgai ditu.

## Garraiobideak 
* Pío Baroja geltokia, Bilboko tranbia

## Kanpo estekak
Petri I.a Bulgariakoa

**Petri I.a Bulgariakoa** (, Petăr I; 970eko urtarrilaren 30ean hila) Bulgariako enperadorea (tsarra) izan zen 927-969 bitartean. Simeon I.a bere aitaren lekua hartu zuen. Bizantzioko enperadore Nizeforo II.a Fokasek Bulgariari eraso egin zion Kieveko printze Sviatoslaven laguntzaz; Bulgariako aitonen seme batzuek isilpean printzeari laguntzen ziotela jakin zuenean, bakea sinatu zuen 969an. Handik gutxira hil zen.

## Erreferentziak
Luxenburgoko Jauregia

**Luxenburgoko Jauregia** () Parisen dagoen lorategidun jauregi bat da, 6. barrutian. Frantziako Senatuaren egoitza da.

Jauregiko lorategiek parke oso ezaguna osatzen dute.

## Historia 
Henrike III.a Nafarroakoa eta
IV.a Frantziakoa hiltzerakoan bere alargun Maria Medici semearen erreginaordea bihurtu zen. Boterea ziurtatu nahian jauregi eder bat eraikitzea erabaki zuen Pineyko Dukearen (*François de Luxembourg*) Hôtel particulier jauregiaren ondoan. 1612an jauregia eta inguruko lurrak erosi zituen 1612an. Maria bera Florentziakoa izanik Palazzo Pitti-ren antzeko jauregia egin nahi zuen eta Métezeau anai arkitektoak Florentziara bidali zituen Pitti jauregiaren marrazki zehatzak egitera. 1615 urtean hasi ziren lanak eta 1645 arte luzatu baziren ere, Marie de Médicis 1625ean hasi zen bertan biitzen.

1715 urtean Filipe II.a Orleanskoaren alaba zen Berryko dukesak erosi zuen. 17 urte zituen arren jadanik alargundua zegoen eta bere jarduera promiskuoak "Frantziako Messalina" ezizena eman zion. Luxenburgoko jauregi eta lorategietan egiten zituen jaiak famatu bihurtu ziren eta gizartea eskandalizatu zuten. Petri Handia Errusiako Tsarra bera ere hartu zuen jauregian 1717 urtean. Hainbat haurdunaldi izan zituen baina behin da berriz abortatu zuen. 1719an hil zen 23 urte zituela.

1750an museo bihurtu zen, Louvre museoaren aurrekaria izan zena. Frantziako Iraultza garaian gartzela ere izan zen aldi labur batez baina 1799an Napoleon Bonapartek parlamentu bihurtzea erabaki zuen. Jean Chalgrin arkitektoak moldatu zuen 1799 eta 1805 artean.

Pineyko Dukearen Hôtel particulier jauregiari *Petit Louxenbourg* izena ematen zaio eta Frantziako Senatuko presidentearen egoitza da.

## Lorategiak 
1612an hasi zen eraikitzen. Gaur egun 23 hektareatako azalera du eta Frantziako Senatuaren jabetza da. Ezagunak dira zuhaitz-lerroen etorbideak, lore mosaikoak, putzu zirkularrean dauden itsasontzien modeloak eta batez ere Medici iturria (1620).

## Iruditegia 

Irudi:Paris Palais du Luxembourg façade s printemps 2014.jpg|Jauregia.
Irudi:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|Jauregia.
Irudi:Bâtiment ouest du Petit Luxembourg.jpg|Petit Luxembourg.
Irudi:Hemicycle Senat France.jpg|Frantziako Senatua.
Irudi:Paris - Fontaine de Medicis, Jardin du Luxembourg.jpg|Medici iturria.
Irudi:Une allée au jardin du Luxembourg.jpg|Etorbidea.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: 15 Rue de Vaugirard, 75291 Paris, Frantzia
* Geltokia: 15px15px Luxembourg

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Odéon antzokia

**Odéon antzokia** () Parisen dagoen antzoki ezaguna da, 6. barrutian hain zuzen ere. Sena ibaiaren ezkerreko ertzean kokaturik dago, Luxenburgoko lorategien ondoan.

## Historia 
1779 eta 1782 artean eraiki zen Comédie-Française elkartearen egoitza izateko baina honek nahiago izan zuen Parisko Errege Jauregian kokatu. 1808an Jean Chalgrin-ek eraikina birmoldatu zuen eta ''Théâtre de l'Impératrice* (Enperatrizaren antzokia) izena eman zion baina jendeak "Odéon" izenari eutsi zion. 1818an suak erabat suntsitu zuen eta 1819an eraiki zen hirugarren antzokia, Pierre Thomas Baraguay-k diseinaturikoa.

1990 urtean *Théâtre de l'Europe'' (Europako antzokia) izena gehitu zitzaion Europako Antzokien Batasuna elkartean sartzerakoan.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: Place de l'Odéon, 75006 Paris, Frantzia
* Geltokia: 15px15px15px Odéon

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Martin Ennals saria

**Martin Ennals saria giza eskubideen pertsona defendatzaileentzat**, batzutan giza eskubideen Nobel saria bezala esana, 1993tik ematen den nazioarteko saria da.

## Historia 
1993an sortua, izena Martin Ennals, Amnistia Internazionalaeko aktibista britaniarra 1968tik 1980ra erakundearen idazkari orokorraren oroimenez sortu zen. Ekimenak giza eskubideen alorrean lan handia egin dituzten pertsonak saritu nahi ditu. Helburu nagusia, bestetik, unean arrisku handia hartuz lanean dauden ekintzaileei nolabaiteko publizitate babeslea ematea da.

Saria 20.000 Suitzar frankokoa da. Saria ematearen ekimena urtero Genevan egiten da, bertako udalaren laguntzaz. Data urrian izaten da.

Nazioarteko epaian erakunde desberdinetako hamar pertsonek osatzen dute. Hauek dira, besteak beste, erakunde horiek: Amnistia Internazionala, Human Rights Watch, International Federation for Human Rights, World Organisation Against Torture, Front Line Defenders, International Commission of Jurists, Derechos Humanos Primero, Servicio Internacional para Derechos Humanos, Diakonie Alemania, eta Huridocs.

## Irabazleak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Martin Ennals sariaren webgunea.
Erik Berganza

**Erik Berganza**, izen artistikoa ***Abereh*** (Balmaseda, Bizkaia, 1989ko abuztuaren 1a) abeslaria da. Gaur egun, Iruñean (Nafarroa Garaia) bizi da, eta AEKn irakasle aritzen da.

## Bizitza 
Besteak beste, Hartzak Blues Band eta Estricalla taldeetan aritu ondoren bakarkako bideari ekin dio eta proiektuari *Abereh* izena eman dio. Asteburu askotan, Euskal Herriko edozein areto txikitan, haren emanaldiaz gozatzeko aukera egoten da.  2020ko uda bukaeran, adibidez, Geltokik antolatutako SNnatoki zikloan aritu zen.

2021ean, *Joan-etorrian* diskoaren aurkezpen birarekin jarraitzen du.   Onki Xin taldeak kaleratu duen 'Hikikomori' lanean ere kolaboratu du. Abereh,baxua jotzen jarri dute; Fernando Sapo taldekidea da Estricallan, aspaldiko ezaguna, eta *Kreuzzberg* kanta «rock doinuz jantzi du».

Orkartz (Azpeitia) du areto kutuna. Abeslari bat aukeratu beharko balu, Chris Pureka bakarlaria hautatuko luke. 

2022ko uda amaieran argitaratu diren berriei segika, taldeko jardunera ere itzuli da, Estricalla musika taldearen errautsetatik jaio den Bazka taldean baitago. Lehen diskoa ondu dute: 'Basoaren ilunean dantza'. Erik baxu jotzailea da taldean.  

## Diskografia 
* *Zaunka datoz arin* (2017, autoekoizpena)
* *Logela sessions* (2018, autoekoizpena)
* *Laino eta belatz artean* (2019, Bonberenea Ekintzak)
*Joan-etorrian (2021, Bonberenea Ekintzak) Karlos Osinagaren eskutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Josu Calvo

**Josu Calvo** Urretxuko abeslaria da.

## Biografia 
Hi exekutibo taldean abeslaria da. 2017an bakarkako proiektu bati ekin dio, **Hiri galduak** izenarekin eta dagoeneko zortzi kanta dituen diska kaleratu du.

## Diskografia 
* *Kondria guztiak* (2015, autoekoiztua)
* *S.O.S.* (2016, autoekoiztua)
* *Paititi* (2017, autoekoizpena)
* *Ertzak* (2019, autoekoizpena)

## Erreferentziak
Petri IV.a Bulgariakoa

**Petri IV.a Bulgariakoa** (, *Petăr IV*; ? - Veliko Tarnovo, 1197), **Petri Asen** ere deitua, Bulgariako enperadorea (tsarra) izan zen 1196-1197 bitartean. Anaiaren, Ivan Asenen, lekua hartu zuen, eta Bulgariako independentziaren alde borrokatu zen anaiarekin batera. Kargua hartu eta hurrengo urtean hil zuten.

## Erreferentziak
Kalojan Bulgariakoa

**Kalojan** (; 1170 aldean – 1207ko urria) Bulgariako enperadorea (tsarra) izan zen 1197-1207 bitartean. Belgradetik Itsaso Beltzeraino zabaldu zen Bulgariako Inperioa haren garaian. Tesalonikan hil zuten.

## Erreferentziak
Euli-arrantza

eskuinera|thumb|300x300px|Euli-arrantzan ibai batean
**Euli-arrantza** arrantza metodo bat da, zeinean "euli" artifizial bat arrainak harrapatzeko erabiltzen den. Eulia kanabera, txirrika eta neurrizko hari espezializatua (Gaur egun, ia beti plastikoarekin estalita) erabiliz jaurtitzen da. Pisu gutxiko euli edo "apeu" bat jaurtitzeak beste modu ezberdinetako jaurtitze teknikak behar ditu. Euli-arrantzaleek eskuz lotzen dituzte erabiltzen dituzten euliak, ornogabe naturalak, beste elikagai-organismoak edo "apeuak" bailira antza egin eta arrainen erasoa eragiteko (eulia harrapatzeko).

Euli-arrantza ur gezetan edo gazietan egin daiteke. Euli-arrantzarako teknikak habitatarekin (lakuak eta urmaelak, ibai txikiak, ibai handiak, badiak eta estuarioak eta itsas zabalak) bereizten dira.

## Kanpo estekak
Arrantza apeu

thumb|Harian apeua, eraztunarekin, platerakin, kala-berunarekin eta amuarekin
**Arrantza apeua** arrantza artifizialeko amu mota bat da, arrainaren arreta erakartzeko diseinatua. Apeuk mugimendua, bibrazioa, flasha eta kolorea erabiltzen ditu arrainak harrapatzeko. Apeu askok arrainak apeua jotzean harrapatzeko erabiltzen diren mamu bat edo gehiago dituzte. Apeu batzuk arraina erakartzeko jartzen dira, gero lantza batekin arrainak eskuratu ahal izateko edo, beraz, arrainak eskuz harrapatu ahal izateko. Apeu gehienak arrantza-lerro baten amaieran erantsita daude eta gorputzari atxikitako amu estilo ezberdinak dituzte eta mamu-sorta horren ondorioz arrainak harrapatzea lor dezan. Askotariko apeuak merkaturatzen dira, baina zenbait eskuz egiten dira, hala nola arrantzarako euliak. Eskuz lotzen diren euli apeuak lortzea erronka da entomologo amateur askorentzat.

## Kanpo estekak
Josep Lluís Trapero

**Josep Lluís Trapero Álvarez** (Badalona, Bartzelona, 1965) Mossos d'Esquadrako maiorra da, erakundearen kargurik altuena. Mossos d'Esquadraren komisario burua izan zen 2013 eta 2017 bitarte.

Europa osoan ezaguna egin zen batez ere Bartzelonako 2017ko atentatuen ondoren, Joaquim Forn barne kontseilariarekin batera, egindako kudeaketa onagatik. 2017ko urriaren 1eko erreferenduma oztopatu ez zuelakoan kargu judizial larriak leporatu zizkioten; aldiz, 2020ko urriaren 20an, Auzitegi Nazionalak absolbitu egin zuen, hasieran ezarri zitzaizkion errebolta, sedizio edo desobedientzia karguetatik aske utziz, Concepción Espejelen kontrako botoaz bada ere.

## Erreferentziak
Behinolako aduanaren eraikina (Bilbo)

**Behinolako aduanaren eraikina** Bilbon 1890ean eraiki zuten, Eladio Iturriak diseinatua. Uribitarte pasealekuaren ondoan dago, Pio Baroja plazan. Aznar eraikina alboan du. 2014an zaharberritze lanak hasi eta 2018rako bertan Espainiako Gobernuak Bizkaian duen jendearentzako arreta-lekuak bilduko ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Petri eliza (Cette)

**San Petri eliza** (; ) Cette-Eygungo eliza katolikoa da, 1999tik Frantziako monumentu nazionala dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Joan Bataiatzailearen eliza (Diusse)

**San Joan Bataiatzailearen eliza** (; ) Diusseko eliza katolikoa da, 1997tik aurrera Frantziako monumentu historikoa dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andre Mariaren eliza (Oloroe-Donamaria)

**Andre Mariaren eliza** () Donamariako eliza katolikoa da, 2006tik aurrera Frantziako monumentu historikoa dena.

Eraikin neogotiko hau Auguste Lafollyek diseinatu zuen. Lehenengo harria 1869an jarri eta 1893an amaitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andre Mariaren Jasokundearen eliza (Lembeye)

**Andre Mariaren Jasokundearen eliza** () Lembeyeko eliza katolikoa da, 2011tik Frantziako monumentu historikoa dena. XV. mendean eraiki zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Blasen eliza (Lacommande)

**San Blasen eliza** () Lacommandeko eliza katolikoa da, 1962tik Frantziako monumentu historikoa dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Que Dios nos perdone

***Que Dios nos perdone*** 2016ko Rodrigo Sorogoyen espainiar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Madril, 2011ko uda. Krisi ekonomikoa, M-15 mugimendua eta milioi eta erdi erromes, Aita Santuaren zain. Inoizko Madrilik bero eta kaotikoenean. Testuinguru horretan, Velarde eta Alfaro inspektoreek ustezko serieko hiltzaile bat aurkitu behar dute.

## Aktoreak 
* Antonio de la Torre : Luis Velarde inspektorea
* Roberto Álamo : Javier Alfaro inspektorea
* Javier Pereira : Andrés Bosque
* Luis Zahera : Alonso
* José Luis García Pérez : Sancho
* Alfonso Bassave : Cóspedes

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Done Jakue eliza (Paue)

**Done Jakue eliza** () Paueko eliza katolikoa da, 2013tik aurrera Frantziako monumentu historikoa dena.

1651n kaputxinoek eraikitako kapera baten gainean eraikia, lanak 1861ean hasi ziren Eugène Loupot arkitektoaren zuzendaritzapean eta 1868an amaitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Andres eliza (Paue)

**San Andres eliza** () Paueko eliza anglikanoa da.

Reginald Acland-Troyte agurgarriak eraikin neogotiko honen eraikuntza bultzatu zuen. Lehenengo harria 1880an jarri eta 1888an amaitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin eliza (Paue)

**San Martin eliza** () Paueko eliza katolikoa da, gazteluaren ondoan dagoena.

1468 eta 1472 artean lehenengo eliza eraiki zuten, Gaston IV.a Foixkoak hala aginduta. 1803ra arte herriko parrokia bakarra izan zen. Albreteko etxearen eraginari esker, 1563 eta 1620 tenplu protestantea izan zen. Émile Boeswillwaldek diseinaturiko egungo eraikina 1863 eta 1871 artean eraiki zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lockheed Martin F-22 Raptor

**Lockheed Martin F-22 Raptor** edota **F-22**, AEBetako ehiza-hegazkin bat da. Lockheed Martin enpresak hegazkinaren zatirik handiena eraiki zuen, eta Boeing enpresak berriz hegalak, fuselajea eta avionika osagaiak.

1997ko irailaren 7an lehenbiziko hegaldia egin eta 2005eko abenduaren 15ean Ameriketako Estatu Batuetako Aire Armadaren zerbitzura igaro zen.

## Kanpo estekak
San Joan Bataiatzailearen eliza (Arriba)

**San Joan Bataiatzailearen eliza** (; ) Arribako eliza katolikoa da, 1913tik aurrera Frantziako monumentu historikoa dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Petri eliza (Sévignacq-Meyracq)

**San Petri eliza** (; ) Sévignacq-Meyracqeko eliza katolikoa da, 1997tik Frantziako monumentu historikoa dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emmanuelle Bercot

**Emmanuelle Bercot** (Paris, ) frantziar aktore, gidoigile eta zinema zuzendaria da.

## Filmografia 
### Zuzendaria 
* 1995 : *True Romanès* (film laburra)
* 1997 : *Les Vacances* (film laburra)
* 1998 : *La Puce * (film laburra)
* 1998 : ''Le Choix d'Élodie* (TV)
* 2000 : *La Faute au vent*
* 2001 : *Clément*
* 2003 : *Quelqu'un vous aime...*
* 2004 : *À poil !*
* 2004 : *Backstage*
* 2009 : *Tirez sur le caviste*, *Suite noire* saila (TV)
* 2009 : *Mes chères études* (TV)
* 2012 : *Les Infidèles* - *La Question* atala
* 2013 : *Elle s'en va*
* 2015 : *La Tête haute*
* 2016 : *La Fille de Brest*

### Aktorea 
* 1991 : *Ragazzi*
* 1995 : *État des lieux*
* 1996 : *La Divine Poursuite*
* 1998 : *La Classe de neige*
* 1998 : *Ça commence aujourd'hui*
* 1999 : *Une pour toutes*
* 2001 : *Clément*
* 2003 : *À tout de suite*
* 2005 : *Camping sauvage*
* 2007 : *Enfances*
* 2010 : *Carlos*
* 2011 : *Polisse*
* 2013 : *Rue Mandar*
* 2015 : *Mon roi''
San Andres eliza (Salbaterra Bearno)

**San Andres eliza** () Salbaterra Bearnoko eliza katolikoa da, 1913tik aurrera Frantziako monumentu historikoa dena. Elementu erromaniko eta gotikoak ditu. Hegoaldeko aldean agoteentzako (berton *chrestiaas* deituak) ate bat du

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
L'Odyssée

'''''L'Odyssée''''' 2016ko Jérôme Salle frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Jaques Cousteau esploratzaile ospetsuak eta haren semeak, Philippek, harreman hotza dute. Biak batera, beren abentura handienean itsasoratuko dira.

## Aktoreak 
* Lambert Wilson : Jacques-Yves Cousteau
* Audrey Tautou : Simone Cousteau
* Pierre Niney : Philippe Cousteau
* Benjamin Lavernhe : Jean-Michel Cousteau
* Vincent Heneine : Albert « Bébert » Falco
* Laurent Lucas : Philippe Tailliez
* Thibault de Montalembert : Étienne Deshaies
* Roger Van Hool : Daniel Cousteau
* Chloé Hirschman : Jan
* Adam Neill : David Wolper
* Olivier Galfione : Frédéric Dumas
* Martin Loizillon : Henri Plé
* Ulysse Stein : Philippe Cousteau, ume
* Rafaël de Ferran : Jean-Michel Cousteau, ume
* Chloé Williams : Eugenie Clark

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kritika Zinea.eus atarian
San Petri eliza (Thèze)

**San Petri eliza** (; ) Thèzeko eliza katolikoa da, 1997tik aurrera Frantziako monumentu historikoa dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nocturama (filma)

***Nocturama*** 2016ko Bertrand Bonello frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Goiz bat Parisen. Hango eta hemengo nerabe kuadrilla bat. Haietako bakoitza dantza bitxi bat egiten hasiko da metroaren labirintoan eta hiriburuko kaleetan. Badirudi plan bat jarraitzen ari direla.

## Aktoreak 
* Finnegan Oldfield : David
* Vincent Rottiers : Greg
* Hamza Meziani : Yacine
* Manal Issa : Sabrina
* Martin Guyot : André
* Jamil McCraven : Mika
* Rabah Nait Oufella : Omar
* Laure Valentinelli : Sarah
* Ilias le Doré : Samir
* Robin Goldbromm : Fred
* Luis Rego : Jean-Claude
* Hermine Karagheuz : Patricia
* Adèle Haenel : emakume txirrindularia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rodríguez Arias kalea (Bilbo)

**Rodríguez Arias kalea**, Bilboko Abando eta Indautxu barrutien artean hedatzen den kale bat da. Izena Rafael Rodríguez Arias (1820-1892) espainiar Itsas Ministroaren omenez darama.

## Kokapena 
Astarloa kalea, Gardoki kalea, Bertendona kalea eta Poza Lizentziatuaren kalearen arteko elkargunean hasi, Bizkaiko Foru Liburutegiaren parean, eta Sabino Arana etorbidean amaitzen da, Erruki Etxearen parean.

On Diego Lopez Haroko kale nagusia eta Poza Lizentziatuaren kalearekiko paraleloki doa.

## Eraikin eta plaza interesgarriak 
Rodríguez Arias kalearen inguruan honako eraikin nabarmenak daude:
* Bizkaiko Foru Liburutegia.
* Carlton hotela.
* Areiltza Doktorearen zumarkalearen 10. zenbakiko eraikina
* Erruki Etxea.
* San Mames estadioa.

Fitxategi:Bilbao - Biblioteca Foral de Bizkaia 16.jpg|Bizkaiko Foru Liburutegia.
Fitxategi:Bilbao - Calle Elcano 1.jpg|Carlton hotelaren atzealdea, Elkano kalearen gurutzaduran.
Fitxategi:Bilbao - Santa y Real Casa de la Misercordia 02.jpg|Erruki Etxea
Fitxategi:San Mames stadium.jpg|San Mames estadioa

Rodríguez Arias kaleak bere ibilbidean zehar honako plazok zeharkatzen ditu:
* Pedro Egillor plaza.
* Campuzano plaza.

Fitxategi:Bilbao - Plaza de Pedro Eguillor 07.jpg|Pedro Egillor plazaren inguruko eraikinen aurrealdeen xehetasuna.
Fitxategi:Bilbao - Plaza de Emilio Campuzano 4.JPG|Campuzano plaza.

## Kanpo estekak
Iturribide-Zabalbide igogailua

**Iturribide-Zabalbide igogailua** Bilbon dagoen igogailu makurra da. Zazpikaleak eta Santutxu auzoak elkarlotzen ditu.

## Historia 
2015eko maiatzaren 15ean Bilboko Udalak inauguratu zuen, Iturribide kaleko 91. eta Zabalbide kaleko 41-43. zenbakiak elkarlotzen ditu, honela Bilboko auzoen arteko loturak hobetuz, kasu honetan Zazpikaleak eta Santutxu artekoak.

Igogailua maldan dagoenez funikular baten itxura du, bere aldapak 22 graduko malda eta hiru geraleku ditu. Bi alboetan eskailerak ere baditu.

Eraikuntza lana Bilboko Elementu Mekanikoen Egitasmoaren barnean dago, honen barnean beste bost igogailu ere badaude, Basurtu, Zorrozgoiti, Otxarkoaga eta Funikularreko plazan.

## Geralekuak 
* Iturribide kalea, 91 (beheko geralekua)

* Iturribide kalea, 93 (erdiko geralekua)

* Zabalbide kalea, 41-43 (goiko geralekua)

## Loturak 
Goiko geralekutik 75 metrora Bilboko metroaren Santutxuko geltokiko *Karmelo* sarbidea dago.

## Ikus, gainera 
* Bilboko igogailuak
* Artxandako funikularra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nubiar Hanpadura

**Nubiar Hanpadura** domo geologiko bat da, Egiptoko Nilo Beherea eta ibai honen Sudango arroa bereizten duena. Mesozoikotik oso aktiboa izan da, eta bere atal batzuk oraindik ere aktibo daude. Niloak domo hau fraktura geologiko eta failen bidez zeharkatzen du. Niloak dituen sei ur-jauzietatik lau hanpadura honetan daude.

500 kilometroko zabalera du, Neoproterozoikoko basamentu kristalino batekin eta Paleozoikoko sedimentuekin. Oso aktiboa izan zen Zenozoikoan, altxamendu tektonikoarekin. 1980ko hamarkadan Egiptoko hegoaldean izandako lurrikarek erakusten dute, oraindik orain, aktiboa dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euli artifizial

eskuinera|thumb|300x300px|XIX. mendeko arrantzarako euli klasikoa
**Euli artfiziala** edo **arrantzarako eulia** arrantza-apeu mota bat da, normalean euli-arrantza kirolean erabiltzen dena (nahiz eta beste kanaberarekiko arrantza modu batzuetan ere erabil daitekeen). Oro har, euli artifizialek jatorri naturaleko arrainen janari iturriak imitatzen dituzte, euli-arrantzaleek arrantzatzen dituzten arrain espezifikoetarako erabiltzen dituztenak. Euli artifizialak euli-lotzearen bidez egiten dira, eta horietako batzuetan, ilajea, lumak, hariak edo bestelako material asko lotzen dira arrain amu baten gainean. Euli artifizialak egin daitezke ur gezako eta ur gaziko arrainen harrapakin guztiak irudikatzeko, uretako eta lurreko intsektuak, krustazeoak, zizareak, beita, landaretza, haragia, arrabak, narrasti txikiak, anfibioak, ugaztunak eta hegaztiak, eta abar. Esaten zaio euliak hiltzen ari direla, arrainak nasan jartzeko trebetasunari. Badira milaka euli artifizialeko ereduak, horietako asko izen deskribatzaileak eta sarritan idiosinkratikoak dituztenak.

## Kanpo estekak
Ivan Asen I.a Bulgariakoa

**Ivan Asen I.a** (; ? - Tarnovo, 1196), **Joan Asen I.a** ere deitua, Bulgariako enperadorea (tsarra) izan zen 1187 edo 1188-1196 bitartean. Bizantzioko enperadore Isaak II.a Angeloren aurka borrokatu zen, valakiarrek lagundurik, eta Bulgariako erresumaren independentzia ezagutarazi zien bizantziarrei, Tarnovo hiriburu zela. Bulgariako Bigarren Inperioa sortu zuen.

## Erreferentziak
Sacco e Vanzetti (1971ko filma)

***Sacco e Vanzetti*** Giuliano Montaldok 1971an zuzendu eta idatzitzako dokudrama bat da. Nicola Sacco eta Bartolomeo Vanzettik 1920ko hamarkadan jasandako epaiketan oinarritutako filmea da. Sacco eta Vanzetti Italiar jatorriko bi anarkista ziren, heriotza zigorra jaso zutenak 1920ko hamarkadan. Filmaren soinu banda Ennio Morriconek sortu zuen eta Joan Baezek abestu. Filma koloretan ekoiztua dago, nahiz eta hasiera eta amaiera txuri beltzean egin ziren. Garaiko hainbat txuri-beltzezko irudi ere filmaren parte dira.

## Kanpo estekak
Matthew Fitt

**Matthew Fitt** (Dundee, Eskozia, 1968) eskozieraz idazten duen eskoziar poeta eta nobelagilea da. Besteak beste, ziberpunk azpigeneroko ''But'n'Ben A-Go-Go* nobelaren egilea da. Eskoziako eskola-umeen artean eskozieraren erabilera sustatzeko hezkuntza-programaren sortzaileetako bat da, eta Eskoziako Gobernuaren eta tokiko hainbat erakunderen hizkuntza-aholkularia izana da. Gaur egun, itzultzailea da Eskoziako Parlamentuan. Asterix bildumaren itzultzaile ofiziala da.

## Literatura 
Matthew Fittek hainbat lan argitaratu ditu eskozieraz. 2000an argitaratutako *But'n'Ben A-Go-Go* nobela bide-urratzailea izan zen eskozieraz idatzitako literaturan; izan ere, 2090ean kokatutako eleberri horren bidez eskoziera garaian garaiko beharretara egokitzeko arazorik ez duen hizkuntza bat dela erakutsi nahi izan zuen, eta, horretarako, ahal beste hizkuntza-aldaera erabili zituen eta neologismo ugari sortu zituen. 2003an, berriz, arrakasta handia izan duen *Kate o Shanter’s Tale* poema-liburua argitaratu zuen. Horiez gain, beste lan batzuk ere baditu argitaratuak, adibidez: *Hoose O Haivers*, Ovidioren *Metamorfosia* poema epikoaren berridazketa askea eskozieraz; eta *The Smoky Smirr O Rain*, eskozieraz idatzitako literaturaren antologia, James Robertson-ekin batera apailatua. Era berean, Roald Dahl idazle galesterrararen hainbat eleberri itzuli ditu eskozierara, eta Asterix bildumaren itzultzaile ofiziala da.

Matthew Fitt Idazle egoiliarra izana da Brounsbank baserrian, Eskoziako Biggar herriaren iparraldean, Hugh MacDiarmid eskoziar poeta ezagunaren azken bizitokia izandakoan.

## Hezkuntza-proiektua 
James Robertson eta Susan Rennie-rekin batera, Eskoziako eskola-umeen artean eskozieraren erabilera zabaltzea helburu duen Itchy Coo argitaletxea sortu zuen 2002an. Haur eta gazteentzako liburuak argitaratzeaz gain, hezkuntza-programa bat abiatu zuten, zeinaren bidez eskozierarekiko jarrera erabat aldatu baitzen Eskoziako ikastetxeetan

## Hizkuntza-aholkularia 
Matthew Fitt Eskoziako Gobernuko lan-taldearen aholkularia izan da hizkuntza-kontuetan, eta hizkuntza-politikaz arduratzen diren hainbat erakunde nazionalekin lan egin izan du. Gainera, Eskoziako tokiko erakundeen eta komunikabideen ohiko aholku-emailea da. Duela urte batzuk eskozieraren alde hitz egin zuen Nazio Batuen Erakundearen egoitza nagusian, New Yorken.

Gaur egun, itzultzailea da Eskoziako Parlamentuan.

## Lan hautatuak 
* *Pure Radge* (1996)
* *Sairheid City* (1999)
* *But'n'Ben A-Go-Go* (2000)
* *Gaberlunzie Joe* (Itchy Coo Series) (2002)
* *The Hoose O Haivers (Itchy Coo Series)*, Susan Rennie eta James Robertsekin batera (2002)
* *The Smoky Smirr O Rain: A Scots Anthology* *(Itchy Coo Series)*, James Robertson-ekin batera (2003)
* *King O the Midden: Manky Mingin Rhymes in Scots (Itchy Coo Series)'', James Robertson eta Bob Dewar-ekin batera (2003)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Matthew Fitten webgune ofiziala
* Itchy Coo
* Matthew Fitt Internet Speculative Fiction Database (ISFDB) datu-basean
Feddan

**Feddan** () azalera unitate bat da. Egipto, Sudan, Siria eta Omanen erabiltzen da. Arabiera klasikoan "mando baten uztarria" esan nahi du, denbora zehatz batean kudeatu daitekeen lurzoruari erreferentzia eginez. Egipton feddan unitate gisa erabili da sistema metrikoa sartu eta gero. Feddan batek 24 **kirat** () ditu, hau da, 175 metro koadro.

## Unitate balikideak 
* Feddan 1 = 24 kirat = 60 metro × 70 metro = 4200 metro koadro (m2) = 0.42 hektarea = 1.038 akre.

Sirian txikiagoa da, eta 2.295tik 3.443 metro koadro arteko neurria izan ohi du.

## Kanpo estekak
Ivan Asen III.a Bulgariakoa

**Ivan Asen III.a** (; 1259/1260 &ndash; 1303), **Joan Asen III.a** () ere deitua, Bulgariako enperadorea (tsarra) izan zen 1179-1180 bitartean. Konkistak egin zituen Albanian, Serbian, Mazedonian eta Grezian.

## Erreferentziak
Getariako igogailua

**Getariako igogailua**, Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen igogailu bat da. Udalerriaren gainaldean dago, eta Kristobal Balentziaga hiribidea eta Erruera kalearen arteko malda gainditzen du.

Cristobal Balenciaga museoaren alboan dago.

## Kanpo estekak
Basarrateko zelaia

**Basarrateko zelaia** edota **Basarrate plaza**, herri hizkeran **Hildakoaren zelaia**, Bilboko Santutxu auzoan dagoen plaza bat da.

## Historia 
Basarrate deritzon eremuari Hildakoaren zelaia (edo gaztelaniaz, "Campa del Muerto" ere deitzen zitzaion (gaur egun ere bai) eta baita Santutxuko mendia edota zelaia ere. XX. mendean erabiltzen hasi zen gaztelaniazko leku izenari azalpena emateko bi hipotesi daude:

# Lursail hauetan bere buruaz beste urkatuta agertu zen auzotarra, hortik Hildakoaren zelaia edo plaza.
# Begoña eremuko auzotar ororen heriotzarekin loturiko antzinako usadioa. Bolueta, Santutxu edo inguruko norbait hiltzean haren familia eta gorpua laguntzeko prozesioak egiten ziren, hilkutxa sorbalden gainean ala gurdiz Begoñako basilikaren alboan zegoen hilerrira eramanez. Eremu honetako erliebearen ezaugarriek (malda handiko aldapa, gaur egungo Losada Margolariaren kalean) Basarraten geldiunea egitera derrigortzen zuten, honetan prozesioak atseden hartu, eta auzotar gehiago elkartzen zitzaizkien eta elizako apaiza errespontsu bat errezatzera hurbiltzen zen. Ondoren, Iturriaga kalean barna elizaruntz jarraitzen zuten. Erlijio-ekitaldi hau orokorrean Bolueta, Otxarkoaga, Txurdinaga eta Santutxuko hilberri guztiekin burutzen zen.

## Garraiobidea 
* Basarrateko geltokia, Bilboko metroa

## Ereferentziak 
## Kanpo estekak
Toshka aintzirak

**Toshka lakuak** () azken hamarkadetan Egiptoko Saharako basamortuan sorturiko laku endorreikoei eman zaien izena da. Aswaneko presaren eraikuntzaren ondorioa dira, eta Toshka kanalaren garapenarekin Saharako eskualde hau eraldatzea ekar dezake.

## Historia 
Aswaneko presa 1964-1968 artean eraiki zenean Nasser aintzira sortu zen, gehienez ere itsasoaren mailatik 183 metroko altuera duena. 1978an Sadat kanala eraiki zen Wadi Toshka erabilita, urak 178 metro baino gehiago hartzen zuenean bertatik joan zedin, Eozeno amaierako kareharrizko lautada baterantz. 1990ko hamarkadan ura kanaletik bideratu zen Mendebaldeko basamortura. Kanal hau zementuzkoa da, uraren galera ekiditeko asmoz.

1998an astronautak konturatu ziren Toshka lakuetako ekialdekoa sortu zela. 1999an beste laku bat eratu zen bere mendebaldean, eta 2000ko irailetik 2001eko martxora bitarte hirugarren laku bat eratu zen mendebalderago. Lakuek ez dute izen ofizialki. Guztira 1.300 kilometro koadro inguru betetzen dituzte, baina 2006an 2001ean baino ur gutxiago zegoen, mendebaldeen dagoen laku txiki bat lehortuz. Lakuen inguruan hezeguneak eta dunak sortu dira. Lakuaren altuerak 175 metrotik 144 metrora bitarte daude.

## Geografia 
Laku sistema endorreikoa da, hau da, ura ez da inoiz itsasora iristen. Niloaren urak azpian duen akuiferoa elikatzen du, baina basamortuak eramaten du gehiena, ebaporazioz. Gaur egun arrainak baldin badaude ere, ebaporazioak gazitasuna handitzen du, eta flora eta fauna berri hori ere arriskuan izango dira.

Toshkako gunea Nubiar Hanpadurarekin lerrokatzen da. Egiptoko gobernua ingurunea garatzen ari da, Haran Berria Proiektua gauzatzeko. Kharga oasiseraino ura eramatea da helburu nagusia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Qattarako sakongunea

## Kanpo estekak
Haran Berria Proiektua

thumb|Ureztatzearen aldaketa azken urteotan
thumb|Kanalaren ikuspegia
**Haran Berria Proiektua**, **Toshka Proiektua** edo **Toshka Kanala** Nasser aintziratik Egiptoko Mendebaldeko Basamortua ureztatzeko eraikitzen ari den proiektu erraldoiari ematen zaion izena da. 1997an Egiptoko gobernuak erabaki zuen *haran berria* eraikitzea; gaur egungo Niloko harana litzateke *haran zaharra*. Egiptok duen populazio hazkunde eta dentsitate handiari erantzun bat emateko proiektua da.

Kanala Toshka badiatik iparraldera hasten da, eta Darb el-Arbe'ieneraino mendebalderantz hedatuko litzateke; hortik Baris oasiseraino, 310 kilometro eginez. 2012an 60 kilometro falta ziren horraino iristeko. 2005eko martxoan Mubarak Punpatzeko Estazioa ireki zen, proiektu honen parte zentrala. Aintziratik ura punpatzen du, eta 2.340 kilometro koadro basamortu nekazaritza eremu bilakatzea da helburua. Abdel Fattah el-Sisi presidenteak proiektua berriro martxan jarri zuen. Lurrak doan ematen zaizkie unibertsitateko graduatuei, akre bat bakoitzari, *Bizitza Luzea Egiptorentzat Funtsa* erabilita.

Arazoak aurreikusten dira Mendebaldeko basamortuak duen gazitasun maila dela eta, akuiferoak kutsatu ahal dituenak eta irrigazioaren ondorioz ura ez-edankor bilakatu. Lurrak dituen mineralek ere ureztatze sistemak izorratzen dituzte.

Proiektu honen albo-kaltez, Toshka lakuak sortu dira.

## Kanpo estekak
Gaztelu moriskoa

**Gaztelu moriskoa** () Gibraltarreko Erdi Aroko gotorleku baten izena da, hainbat eraikinez, atez eta harresiz osatuta dagoena. Horien artean, dorre nagusia eta atearen etxea daude. Gaztelu horren zati bat ere Gibraltarko kartzela egoitza izan zen 2010. urtean handik mugitu arte. Dorre nagusia Gibraltarreko bisitari guztiek argi eta garbi ikus dezakete; ez bakarrik bere eraikuntza deigarriagatik, baizik eta bere kokapen dominante eta estrategikoa dela eta. Zenbaitetan Espainiako hurreko alkazarrekin alderatu arren, Gibraltarreko gaztelu moriskoa Mariniak dinastiak eraiki zuen, Iberiar penintsulako bakarra da.

## Kanpo estekak
Mendebaldeko basamortua (Egipto)

**Mendebaldeko basamortua** Sahara basamortuko eremuetako bat da, Egiptoko Nilo ibaiaren mendebaldea hartzen duena, Libiaraino mendebaldean eta Mediterraneoraino iparraldean. Hegoaldean, Sudanekin egiten du muga. Ekialdeko basamortuak, berriz, Nilotik Itsaso Gorriraino hartzen du. Historikoki **Libiako basamortua** deitu izan da, baina Libiaren independentziatik, izendapen arazoak ekiditeko, izen hau eman izan zaio.

Batez ere harritsua da, nahiz eta hareazko eremuak ere dauden, Hareazko Itsaso Handia adibidez. Basamortu honek 680.650 kilometro koadro ditu luze-zabalean, Egiptoko lurraldearen bi heren. 1.000 metroko altuera du Gilf Kebirreko goi-ordokian, herrialdearen hego-mendebaldean, Egipto-Sudan-Libia mugan. Inor gutxi bizi da bertan, Siwatik Khargara doazen oasietan kenduta. Bigarren Mundu Gerran guda garrantzitsuak izan ziren bertan.

## Kanpo estekak
Andre Mariaren Jasokundearen katedrala (Hiroshima)

Hiroshimako katedral katolikoa da.

Bonbardaketa nuklearra jasan zuen Hugo Enomiya-Lassalle alemaniarrak bultzatuta, eraikitze lanak 1950ean hasi eta 1954an amaitu ziren. Togo Murano arkitektoak diseinatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiroshima Gokoku santutegia

Hiroshimako jinja edo santutegi xintoista da.

Jatorrizko santutegia 1868an eraiki zuten Futabanosaton Boshin Gerrako biktimen omenez. 1934an mugitu eta 1945ean bonbardaketa atomikoak ia erabat suntsitu zuen. 1965ean hiriko emariei esker berriro eraiki zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexandro I.a Bulgariakoa

**Alexandro Josef Battenbergekoa** (Verona, Lombardia-Venezia Erresuma, 1857ko apirilaren 5a - Graz, Austria-Hungariako Inperioa, 1893ko urriaren 23a) Bulgariako Printzerriko lehenbiziko printzea (knez) izan zen; 1879-1886 bitartean izan zuen agintea. Ekialdeko Rumelia bereganatu zuen 1885ean, eta serbiarren erasoari eutsi zion. Bulgaria Errusiako koroarekiko loturatik askatzeko alferreko hainbat saio egin ondoren, abdikatu egin behar izan zuen, errusiarren inbasioa galeraztearren.

## Erreferentziak
Boshin Gerra

, batzuetan **Japoniar Iraultza** deitua, Japoniako gerra zibila izan zen, 1868 eta 1869 artean Tokugawa shogunerriaren eta Kiotoko Gorte Inperialaren aldekoek egina. Bakumatsu edo irekiera-politikaren aurkako zenbait noble eta samurai gaztek matxinatu eta Tokugawa Yoshinobuk shogun kargua utzi zuen, eta botere guztia Meiji enperadoreari eman zion. Aurreko shogunaren botere, betebehar eta arduretako asko, lehen Meiji aroko "Hiru noble handiak" bezala ezagutuak ziren gizonek hartu zituztela esan liteke. Hauek ziren: Okubo Toshimichi, Saigō Takamori eta Kido Takayoshi.

Toba-Fushimiko guduan garaitua izan ondoren (1868ko urtarrilaren 27tik 31ra arte), Yoshinobuk amore eman zuen eta Edo gaztelua (eta beraz, Edo hiria), armada inperialari eman zion; berehala, etxe barruko arrastatzen jarri zuten eta bere titulu, lur eta botere guztiak kendu zizkioten. Bere adoptaturiko oinordekoa, Tokugawa Iesato, garai horretan Tayasu Kamenosuke bezala ezagutua, gaztea zen. Beranduago, askatua izan zen, nazioko kontuei dagokionez anbiziorik edo interesik agertu ez zuenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikoian MiG-29

**Mikoyan MiG-29**a (errusieraz: МиГ-29, NATO izena: **Fulcrum**) 1970eko hamarkadan Mikoianek Sobietar Batasunean diseinaturiko laugarren generazioko ehiza-hegazkina da.

Garaiko F-16 Fighting Falcon eta F/A-18 Hornet ehiza-hegazkin estatubatuarrei aurre egiteko sortu zen. 1983.ean erabili zuen Sobietar Aireko Armadak lehen aldiz eta herrialde askotan erabilia da oraindik.

## Kanpo estekak
Nati Mistral

**Natividad Macho Álvarez** (Madril, 1928ko abenduaren 13a - Madril, 2017ko abuztuaren 20a), izen artistikoz **Nati Mistral**, espainiar antzerki, telebista eta zinemako aktore eta abeslaria izan zen, Argentina eta Mexikorekin lotura estua zuena. Bere ahoskera zehatz eta garbiarengatik nabarmendu zen eszenatokietan; horregatik, antzerkigile eta idazle klasikoen antzezlan eta idazlan ugari errezitatu zituen. Sari ugari jaso zituen bere antzezpenei esker.

## Filmografia hautatua 
* *María Fernanda la Jerezana* (1946)
* *Las inquietudes de Shanti Andía* (1947)
* *Currito de la Cruz* (1949)
* *Mi calle* (1960)
* *Mi Buenos Aires querido* (1961)
* *Canciones de nuestra vida * (1975) documental
* *Frutilla* (1980)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa, imdb.com
Edoko gaztelua

edo  1457an Ōta Dōkanek eraikitako gaztelu laua da. Egun Kōkyo edo Japoniako Jauregi Inperialaren zati bat da eta Tokioko Chiyoda auzoan dago, lehen Edo deituriko auzoan hain zuzen ere. Tokugawa Ieyasuk bertan Tokugawa shogunerria ezarri zuen. Shogunaren egoitza, Edo Aroan hiriburu militarra zen. Shogunaren kargu uzteak eta Meiji Berrezartzeak gaztelua Japoniako Jauregi Inperial bilakatu zuten. Egun jatorrizko gazteluaren zenbait lubanarro eta harresi zutik diraute. Hala ere, Edo Aroan bere lorategia handiagoa zen, Tokioko geltokia eta Marunouchiraino ailegatzen zena. Baita Kitanomaru parkeraino eta Nippon Budokan aretoraino ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walden gaztelua

**Walden gaztelua** () Essexko Erdi Aroko gaztelua izan zen, XII. mendeko Anarkia garaian eraikia.

## Historia 
Walden gaztelua Essexko Saffron Walden hirian eraiki zuten, Geoffrey de Mandevillek Anarkia izeneko gerra zibilaren hasieran, 1141 eta 1143 artean egindako lanarekin. Mandeville-k eraiki zituen hainbat gazteluetako bat izan zen, bere eskualdean zehar boterea indartuz. Gaztelua hiriaren goi-punturik garaiena zen, eta normandiar dorre nagusi karratu bat eta kanpoko harresi bat zeukan. Geoffrey de Mandeville 1143. urtean Eztebe erregeak zalantzazko egoeran atxilotu eta bere gazteluak eskuratu zituen, Walden barne; De Mandevillek hasiera batean adostu zuen, baina arnegatu egin zuen hitzarmena behin askatuan, eta erregearen gotorlekuen aurka kanpaina militarra abiatu zuen Cambridgeshiren Waldenerako hegoaldeko bidea libre uzteko asmoz. Geoffrey de Mandeville hurrengo urte hartan setio batean hil zen, oraindik Walden berreskuratu gabe. Henrike II.ak agindu zuen gaztelua, seguruenik oraindik ere amaitu gabe, 1157an suntsitua izateko.

Saffron Waldenen kaleak gazteluaren kanpoko harresiren ingeradako itxura dute. Gazteluko erdialdearen hondakinak bakarrik mantentzen dira, harri gehienak harrezkero mendeetan zehar lapurtuak; Gaztelua monumentu programatua eta I. mailako kalifikazioarekin zerrendatutako eraikina da.

## Kanpo estekak
Arbi-gara

**Arbi-gara** (*Brassica rapa *subsp.* sylvestris*) barazki bat da. Arbi biribilaren barietate hau Euskal Herrian, bereziki Arrasaten, prestatzen da, baina halaber  Asturias, Galizia eta iparraldeko Portugalen (*grelo*) eta Italiako sukaldaritzan (*friarielli*, *broccoletti* edo *cime di rapa*).

## Ezaugarriak
Arbi-garek hosto horzdun ugari dituzte, brokoli-buru txikien antza duten kimu multzoak inguratzen dituztenak. Kimuen artean, lore hori txikiak loratu daitezke, jangarriak. 

Zaporea oso atsegina du apur bat mingotsa eta mina, intxaurraren antzekoa. Arbi-garak A, C eta K bitaminen iturri dira, baita potasio, kaltzio eta burdin iturri ere.

Arbi-garak jangarria dira samurrak dauden bitartean. Lorea garatuta dagoenean, arbi-gara gogortu egiten da, eta jada ezin da kontsumitu, egosi arren ez baita biguntzen. Arbi-gara biguna den ala ez jakiteko, muturrean zeharka ebakitzen da: mamia oso zuri badago, arbi-gara ez da jaten gogorregia dagoelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lubanarro

**Lubanarroa** edo **babes-erretena** gotorleku edo gaztelu bat inguratzen duen erreten edo zulo luzea da, babes-funtzioak betetzen dituena. Urez beteriko eremu hauek batzuetan handitu eta presa edo urtegi bilakatzen dira.

Jada antzinako Egipton (adibidez, Nubiako Buhenen), Babilonian edo Asirian eraikitzen zuten.

## Iruditegia 

Fitxategi:La Ciudadela de Pamplona (Navarra)-10.jpg|Iruñeko zitadelako lubanarroa.
Fitxategi:Marcilla - Castillo 14.jpg|Martzillako gazteluko lubanarroa.
Fitxategi:Sangüesa - Palacio-Castillo del Príncipe de Viana 4.jpg|Vianako Printzearen jauregiko lubanarroa, Zangozan.
Fitxategi:Egeskov_Slot_08.jpg|Egeskov gazteluko lubanarroa, Danimarkan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geoffrey de Mandeville (Essexeko lehen kondea)

**Geoffrey de Mandeville II.a** (1092 &ndash; 1144ko iraila), Essexeko lehen kondea, Londresko dorrearen kondestablea, Londresko, Middlesexeko, Essexeko eta Hertfordshireko sherifa, baroi anglo-normandiar garrantzitsu bat izan zen, Gerra Zibilaren (Ingeles anarkia (1138-1153)) eragile nagusietako bat, non tronuaren jabetza lortzeko Eztebe Bloisekoa eta haren lehengusu Matilde Ingalaterrakoa lehiatu ziren.
Mikoian-Gurevitx MiG-17

**Mikoian-Gurevitx MiG-17** edota **MiG-17** (errusieraz **МиГ-17**; NATOren izendapena: *Fresco*) SESBko Aireko Armadaren ehiza-hegazkin bat da. Mikoian-Gurevitx hegazkinlaritza enpresak ekoitzi eta 1950eko urtarrilaren 14an lehenbiziko hegaldia burutu zuen.

Mikoian-Gurevitx MiG-15 hegazkinaren garapena da, era berean, Mikoian-Gurevitx MiG-19 hegazkinak ordezkatu zuen.

## Kanpo estekak
Mingarry gaztelua

**Mingarry gaztelua** (Eskoziako gaeleraz *Caisteal Mhìogharraidh* eta ingelesez *Mingarry Castle* edota *Mingary Castle*) Eskoziako Highland eskualdean dagoen gaztelu bat da, Lochaber barrutiaren kostaldeko Kilchoan udalerri txikian.

MacDougall edota MacDonald Ardnamurchango klanetako senideek eraiki izana litekeena da. XV. mendearen amaieraldera, Jakue IV.a Eskoziakoak Donald klanaren aurka borrokatzeko gotorleku gisa erabili zuen.

1515ean MacDonald Ardnamurchangoek setiatu zuten, eta handik bi urtera bigarrengo aldiz, azken saialdi honetan bereganatzea lortuz.

## Kanpo estekak