open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Botniako golkoa

**Botniako golkoa** (, ) Itsaso Baltikoko ipar-muturreko golkoa da, Åland uhartearen iparraldean, Finlandia eta Suediaren artean dagoena. Urak nahiko hotzak dira, eta ez oso sakonak.

## Etimologia 
Antzinako eskandinavieraz *Botn* hitzak "badia" edo "golkoa" esan nahi du. Suediarrek *Bottenviken* deitu zuten eta honen latinizazioa da gaur egungo *Bothnia* izena.

## Geografia 
Botniako golkoak 725 kilometroko luzera du eta zabalera 80 eta 240 kilometro artekoa da, guztira 117.000 km²-ko azalera hartzen duelarik.

Ez da sakona, 60 metroko batez besteko sakonera baino ez baitu, sakonera maximoa ere 295 metrokoa du. Honetaz gain kontutan hartu behar da isostasia prozesuaren eraginez lurralde guztia gorantz doala eta ondorioz sakonera urtetik urtera txikiagoa izaten ari da, azalera ere bai noski. Mende bakoitzeko 80 cm altxatzen da lurra batez beste.

Gazitasunaren gradiente bat bada hegoaldetik iparraldera jaisten dena. Negu partean golkoa izoztu egiten da, bost hilabete inguru irauten duhorrela.

## Ibaiak 
Golkoaren ertz bietan hainbat ibai itsasoratzen dira.

## Hiri handienak 
## Ekonomia 
Botniako golkoa inguratzen duen lurraldea taiga basoz estalia dago eta beraz egurgintza jarduera ekonomiko garrantzitsua da.

Itsasportu garrantzitsuak ere badaude, esaterako, Finlandian Rauma, Kokkola eta Tornio eta Suedian Gävle, Luleå, Skellefteå, Sundsvall eta Umeå. Arrantza, berriz, ez da asko garatu bi arrazoi nagusirengatik: neguan golkoa izoztu egiten delako eta kutsadura arazoengatik. Arro nahiko itxia izanik Atlantiar Ozeanoko urekin ez da nahasten eta merkurio eta PCB mailak nahiko altuak dira.

## Iruditegia 

Irudi:Solis Occasus in Sino Bothnico.jpg|Ilunabarra Finlandiako ertzean.
Irudi:2017-03-22 KONTIO im Eis zwischen Kokkola und Oulu 03.jpg|Izotz-hauslea Botniako golkoan.
Irudi:Rauma dockyard in summer.jpg|Raumako itsasportua.
Irudi:Kolmenkoivunkari Oulu 20140421.JPG|Oulu inguruko uharteak.
Irudi:Ume alv in Umea.jpg|Ume ibaiaren estuarioa.
Irudi:Kyrkogatan Södra Hamn.jpg|Luleå.
Irudi:Sottunga view.jpg|Åland uharteak, hegoaldeko muga.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Holandarren Antillak

**Holandarren Antillak** bost uhartek osatutako uharte-taldea da, Karibe itsasoan eta Antilletako artxipelagoan kokatua. Bost uharteok Europar Batasunaren itsasoz haraindiko lurraldeak dira.

## Banaketa administratiboa 
2010eko urriaren 10ean desegin eta Curaçao eta Sint Maarten estatu osatzaile bilakatu ziren. Beste lurraldeak udalerri izatera igaro ziren. 2010 urtera arte, honakoa zen banaketa:

* 
** 
** 
** 
** 
** 22px Saba

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Holandarren Antilletako Gobernua
Dentsitate (argipena)

**Dentsitate** hitza hainbat esanahi eta erabilera dituen terminoa da. Oro har, termino honek adierazten du zenbat elementu dauden espazioko luzera, azalera edo bolumen-unitate bakoitzeko. Baina jakintza-arlo bakoitzean ezaugarri bereziak hartzen dira kontuan zein dentsitate-motari buruz ari garen zehazteko.

## Zientzia eta teknikan 
### Fisika 
Fisikan, hainbat arlotan erabiltzen da “*dentsitate*” kontzeptua. Batetik, “*dentsitate*” hitz hutsa erabiltzen denean, "*bolumen-unitateko masa*" adierazteko izaten da —"*dentsitate masikoa*" edo "*masa-dentsitatea*" ere esaten zaio—. Bestetik, bestelako magnitude fisikoren dentsitateak ere erabiltzen dira, eta dentsitate horiek bereizteko, hitz elkartuak erabiltzen dira, dagokien magnitudearen izena espreski aipatuzrekin. Horiek guztiak ondoren datorren taula eskematikoan adierazi dira.

### Matematika 
Matematikan, dentsitate kontzeptua hainbat arlotan erabiltzen da:

* Estatistikan, probabilitate-dentsitatea deritzon funtzioak gertaeren probabilitatea deskribatzen du espazio jakin batean.
* Topologian, kontzeptu hauek definitzen dira: multzo dentsoak eta inon dentso ez diren multzoak.
* Grafoen teorian, grafo baten dentsitatea esteka posible guztiekiko konparazioan grafo batek dauzkan esteken proportzioa.

### Elektronikan eta telekomunikazioetan 
* Material eroale bateko korronte elektrikoaren dentsitatea gainazal baten azalera-unitatea zeharkatzen duen korrontea da.
* Zarataren dentsitate espektrala sistema elektroniko baten zarata-maila definitzeko kontzeptu bat da.

## Giza eta gizarte-zientzietan 
### Soziologian eta Geografian 
Demografian eta populazioen biologian, populazioaren dentsitatea erabiltzen da, azalera-unitateko espezie bateko zenbat izaki edo banako dauden adierazteko.

### Hirigintza 
Hirigintza edo urbanismoan dentsitate hitza azalera-unitateko zenbat elementu urbanistiko dauden adierazteko erabiltzen da hala nola zenbat egoitza, zerbitzu, enplegu… dauden kontabilizatzeko.
Atmosfera (argipena)

**Atmosfera** izenak hainbat adiera ditu:

* Atmosfera: planeta bat edo aski masa duen bestelako gorputz material bat inguratzen duen gasezko geruza.
** Lurraren atmosfera.
* Atmosfera: unitate fisiko bat.
Baria

Sistema zegesimalean **baria** batek (*b* laburduraz) presio unitatea da. Definizioz **baria** batek cm2 batean dina batek eragiten duen presioa da.

* baria 1 = 1 x 10-6 bar
* baria 1 = 0,1 pascal

## Kanpo estekak
Bar

**Bar** izeneko unitatea gaur egun gero eta gutxiago erabiltzen den presio-unitate bat da.. Bere esanahia grezieratik dator, eta *pisua* esan nahi du eta beraren sinboloa \text {bar} da.

Baliokidetza hauek ditu bestelako presio-unitateekin:

\text {1 bar = 10}^5 \text { Pa} = 10^6 \text { baria}.  

Oro har, presio atmosferikoa, baar unitatearen azpimultiploa den milibar (\text {mbar}  ) unitatean eman ohi da komunikabideetako informatiboetan. Presio atmosferiko estandarraren balioa honako hau da milibaretan:

\text {1 atm} = \text {1.013,25 mbar}.   

Dena den, presio-unitate modura, gero eta gehiago erabiltzen da Nazioarteko SI unitate-sistemako pascal (\text {Pa}  ) unitatearen hektopascal multiploa , bereziki estazio meteorologikoetako tresna eta neurrietan:

\text {1 hPa = 100 Pa}.  

## Kanpo estekak
Metro koadro

**Metro koadroa** edo **metro karratua** metro bateko aldeak dituen karratu baten barruan dagoen azalera da. Nazioarteko Unitate Sistemaren azalera unitatea da.

Ikurra **m2** da.

## Baliokidetasunak beste unitate batzuetan 
1 m² ondorengo hauen baliokidea da:

* 0,000 001 km² = 10-6 km²
* 10.000 cm²
* 0,000 1 ha = 10-4 ha
* 0,01 area
* 0,000247105381 akre (sistema anglosaxoia)
* 1.195,990 yarda koadro (sistema anglosaxoia)
* 10.763,911 oin koadro (sistema anglosaxoia)
* 1.550,003 1 hazbete koadro (sistema anglosaxoia)

## Ikus, gainera 
* Azalera
* Kilometro koadro
* Zentimetro karratu
* Eskala
* Nazioarteko Unitate Sistema

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pascal (unitatea)

**Pascala** (sinboloa: **Pa**) Nazioarteko Unitate Sistemako presio-unitatea da. Definizioz \text { 1 N}-eko indar batek berarekiko normala den  \text {1 m}^2-ko azalera duen gainazalean eragiten duen presioa da. Unitatearen izena Blaise Pascal (1623-1662) matematikari eta fisikari frantziarraren ohorez aukeratu zen.

\text {Pa} = \frac {\text {N}} {\text {m}^2} = \frac {\text {J}} {\text {m}^3} 
= \frac {\text{kg}} {\text {m} \cdot {\text{s}^2}},

non \text {N} (newton), \text {m} (metro), \text {J} (joule), \text {kg} (kilogramo), \text {s} segundo unitateak diren.  

Honako baliokidetzak ditu bestelako presio-unitateekin:  

\text {1 Pa}= 10^{-5} \text { bar} 
= \text {10 baria} = 9,86923\times 10^{-6} \text {atm}.  

## Multiploak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
PSI

**PSI** ingelesezko *Pounds per Square Inch*etik dator eta unitate presio bat da. Bere balioa libra bateko pisua hazbete karratu batean duen eraginaren baliokidea da.

* Libra/hazbete karratuko (psi) x 0,00689 = Megapascal 1
* Libra/hazbete karratuko (psi) x 0,070307 = kilopondio/zentimetro karratuko (kp/cm2)

## Ikus, gainera 
* Presio

## Kanpo estekak
Milimetro

**Milimetroa** (sinboloa **mm**) metro baten milaren bat da. Hau da, milimetro bat 10-3 metro dira.

686px|erdian|Milimetro, zentimetro eta dezimetroaren arteko alderaketa

## Definizioa 
1983tik aurrera, metroaren definizioa honakoa da: "argiak hutsean bidaiatzen duen distantziaren luzera segundu baten ean." Milimetro bat, beraz, metro baten  izanda, argiak segundu baten ean bidaiatzen duen distantziaren da.

## Erabilera 
Distantzia edo tamaina txikiak neurtzeko erabiltzen da:
* Ekoizpen mekanikorako planoak milimetrotan akotaturik egoten dira.
* Meteorologian prezipitazioen kopurua milimetrotan neurtzen da.
* 300 GHz maiztasuneko mikrouhinak milimetro bateko uhin zabalera du.
* Giza begia ikusteko gai den objektu txikienak 0,02-0,04 mm neurtzen ditu (giza ile fin bat adibidez)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zentimetro karratu

**Zentimetro koadro** bat zentimetro bateko aldea duen karratu baten barruan dagoen azalera da.

Ikurra **cm2** da, eta ez *zm2*.

1 cm2 honen baliokidea da:

* 0,000 1 m2 = 10–4 m2

## Ikus, gainera 
* Azalera
* Metro koadro
* Kilometro koadro
* Zentimetro
* Eskala
* Nazioarteko Unitate Sistema

## Kanpo estekak
Zentimetro

**Zentimetro** bat metro baten ehunena da; hau da, zentimetro bat 10-2 metro luze da. Haren nazioarteko ikurra **cm** da (punturik gabe), eta euskaraz ere horixe erabili behar da, ez *zm*.
665px|erdian|

## Baliokidetzak 
Zentimetro baten baliokideak:
* 10 mm
* 0,1 dm
* 0,01 m
* 0,001 dam
* 0,0001 hm
* 0,00001 km
* 0,000001 mam

## Kanpo estekak
Torr

**Torr** presio unitate bat da, Evangelista Torricelliren omenez izendatua. Definizio originalean milimetro bateko merkurio zutabeak eginiko presio modura agertzen da, eta horregatik batzuetan **mmHg** edo **milimetro merkurio** erabili ohi da baliokide moduan.

Atmosfera baten 1/760a bezala ere defini daiteke.

Gaur egungo definizioa Nazioarteko Unitate Sistemaren arabera egiten da eta beraz Torr bat 101325 / 760 pascal da. Presio atmosferikoaz ari garenean askotan erabili ohi bada ere, presioko beste neurketetarako Pascala erabiltzea gomendatzen da.

## Kanpo estekak
Nafarroako Unibertsitatea

**Nafarroako Unibertsitatea** egoitza nagusia Iruñean (Nafarroa) duen unibertsitate pribatu bat da, izaera katoliko nabarmena duena. Bertan, 42 titulazio ofizial ikas daitezke. 2007-2008 ikasturtean Nafarroako Unibertsitatean 828 lanaldi osoko irakasle eta 1.049 zerbitzu-langile zeuden. 9.188 ikasle gradu-ikasketetan matrikulatuta zeuden. 4.302 gradu-ondoko ikasle zeuden. Alfonso Sánchez-Tabernero da bertako errektorea. Nafarroako Klinika Unibertsitarioa ere bere baitan hartzen du, urtean 150.000 gaixori harrera egiten diona. Madril eta Bartzelonan, negozio eskolak ditu eta Donostian, Ingeniaritzako Goi Eskola.

## Historia 
1952ean sortu zuen Jose Maria Escriva de Balaguer-ek, Opus Dei-ko sortzailea, *Escuela de Derecho* izeneko ikastetxea abian jarriz Iruñean. Gerora, Iruñean bertan, Filosofia eta Letretako Fakultatea sortuko zen eta 1958 urtean IESE enpresaritzarako ikastetxea Bartzelonan. 1960 urtean eman zion Aulki Santuak unibertsitate izaera.

## Nafarroako Unibertsitatea eta euskara 
Nafarroako Unibertsitateak eskaintzen dituen tituluen artean Euskal Ikasketen Diploma izenekoa dago, euskara, historia eta Nafarroako zuzenbideari buruzko gaiak jorratzen dituena. 1963. urtean sortu zen Nafarroako Unibertsitatean euskal etnografia eta euskal kultura, euskalkien gaia lantzen zuen katedra. Oskillaso eta Jose Migel Barandiaran irakasle izan zirelarik. Bertako irakasgaien artean, Nafarroako historia eta arteri buruzko irakasgaiak ugari dira, Euskal Herriari buruzko erreferentzia oro bazterturik dagoela. Halaber, Euskal Hizkuntza eta Kultura Katedra ere badago unibertsitatean eta euskal kultura bultzatzen duen Abarrots Euskara Taldea ere bai.

## Ikasketak 
* Arkitektura
* Ekonomia eta Enpresa
* Farmazia
* Farmazia
* Filosofia
* Komunikazioa
* Medikuntza
* Teologia
* Zientziak
* Zuzenbidea
* Zuzenbide Kanonikoa

## Fakultateak 
* Arkitektura Goi Eskola Teknikoa
* Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatea
* Zuzenbide Fakultatea

## Museoa 
2015eko urtarrilaren 22an unibertsitate honetako campusean Nafarroako Unibertsitatea Museoa inauguratu zen, Rafael Moneo nafar arkitektoak diseinatua.

## Garraioa 
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 2 linea daude:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako Unibertsitate Publikoa.

## Kanpo estekak 
* Nafarroako Unibertsitatea  
* Nafarroako Unibertsitateko Euskal Hizkuntza eta Kultura Katedra
Greziar

**Greziarrak** (,  ahoskatua) Grezian, Zipren, Anatolian eta beste eskualdetan jatorria duen talde etnikoa da. Diaspora zabala ere badute, mundu osoan komunitateak dituena.

Greziar koloniak eta komunitateak historikoki Mediterraneoko bazter gehienetara zabaldu dira, greziarrak Egeo itsasoaren inguruan izanik. Greziera Brontze Arotik aurrera hitz egiten dute. XX. mendearen hasierara arte, greziarrak greziar penintsulan, Asia Txikiko mendebaldeko kostaldean, Ponton, Egipton, Zipren eta Konstantinoplan bizi ziren (hau da, Bizantziar Inperioaren eremua). Hala ere, Greziar-turkiar gerraren ondorioz, biztanleria-mugimendu handiak izan ziren eta greziar gehienak Grezian eta Zipren gelditu ziren.

Egungo greziar gehienak Greziako Eliza Ortodoxoaren kideak dira. Greziarren eragina nabarmena izan da mendebaldeko kulturan.

## Greko-zipretarrak 
Zipre uharteko greziarrek jasotzen duten izena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Celsius gradu

thumb|Anders Celsius.

**Celsius gradu**a edo **gradu zentigradu**ak **°C** ikurrarekin idazten dira. Anders Celsiusek sorturiko unitatea da bere tenperatura eskalarako. Unitate hori Nazioarteko Unitate Sisteman agertzen da eta nazioartean erabiliena da.

Uraren arabera eraikitzen da, 0 tenperatura izotz puntuan jarriz eta 100 gradu irakite-puntuan, biak atmosfera bateko presioan neurtuak. Bien arteko aldea 100 zatitan zatitzen da, eta haietako bakoitza Celsius gradu bat da.

## Unitateen arteko harremana 
Celsuis gradu bat (1&nbsp;°C) eta kelvin gradu bat (1 K) berdinak dira, lehena eta bigarrenaren definizioa bera baita baina kelvinak zero absolututik neurtzen baitira.

Horrela, Kelvinetan dagoen tenperatura Celsiusetan emateko, edo alderantziz, honako ekuazioa egin behar da:

* Tenp. (°C) = Tenp. (K) - 273,15 (izan ere -273,15 da zero absolutuaren balioa)

Fahrenheit graduetara pasatzeko, Celsius tenperatura bider 1,8 egin behar da (9/5) eta ondoren, 32 gehitu.

* Tenp. (°F) = 1,8 x Tenp. (°C) + 32

Alderantzizko operazioa egiteko:

* Tenp. (°C) = (Tenp. °F - 32) / 1,8.

## Ikus, gainera 
* Zero absolutua
* Fahrenheit gradu
* Kelvin (Lehen *Kelvin gradu*)

## Kanpo estekak
Fahrenheit gradu

thumb|350px|

**Fahrenheit gradu**a Gabriel Fahrenheitek proposaturiko tenperatura unitatea da. Haren sistema Celsius graduetarako erabilitako bera da baina uraren ordez, kloruro amonikoaz baliatuz.

Fahrenheit eskalan uraren urtze puntua 32 gradutan dago eta irakitearena, 212tan. 1,8 gradu Fahrenheit Celsuis gradu 1 da.

Eskala hori oraindik hainbat herri anglosaxoietan erabiltzen da, batez ere Estatu Batuetan

Erabilera zientifikorako, Rankine eskalaz baliatzen da, 0a zero absolutuan jarriz: Kelvin eta Celsiusen artean dagoen erlazio bera dago bien artean.

## Kanpo estekak
Rankine

**Rankine** tenperatura eskala Fahrenheit graduetatik eratorritako eskala bat da, zeinetan 0a zero absolutuan jarten den eta beraz ez duen balio negatiborik.

0 gradu Rankine (0 ºR) -273,15 °C dira, edo 0 Kelvin. Bi Rankine graduren arteko ezberdintasuna Fahrenheiten artean dagoenaren berbera da.

Eskalaren asmatzailea William Rankine izan zen.

## Kanpo estekak
Ipar Marianak

**Ipar Marianak** edo **Ipar Mariana uharteak**, AEBekin bategite politikoa duen mankomunitate bat da, eta Ozeano Barearen iparraldean dago kokatuta. Mariana uharteetako iparraldeko 14 irlaz osatuta dago, Hawaii eta Filipinen artean. 477 km²ko azalera dute guztira.

## Historia 
Uharte hauetara iritsi zen aurreneko europarra Magallanes izan zen, 1521ean Guamen. Uharte hauek Espainiako erregearentzat erreklamatu zituen.

Hispaniar-Amerikar gerratean galtzaile suertatu ostean, Espainiak Guam Estatu Batuei eman behar izan zion, 1898an, eta hurrengo urtean Marianako beste guztia Alemaniari salduz. Lehen Mundu Gerran galdu ostean, Japoniak hartu zituen irlak, baina Bigarren Mundu Gerran, Estatu Batuak egin zen irlen kontrolarekin 3 asteko borroka baten ostean.

1970. urtean Mariana uharteek ez zuten independentzia eskatu, Estatu Batuekin lotura estutzea baizik. 1975. urtean Ipar Marianen mankomunitatea sortzen zuen ituna sinatu zen, Estatu Batuekin akordioan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Réaumur gradu

**Réaumur** graduak jada gutxi erabiltzen diren tenperatura unitateak dira René Antoine Ferchault de Réaumurrek proposaturikoa 1731an.

0 Réaumurretan izozten da ura eta 80 Réaumurretan irakiten du.

## Kanpo estekak
Dezimetro

**Dezimetro** bat metro baten hamarrena da, hau da dezimetro batek 10-1 metroko balioa du. Litroa dezimetroaren arabera definitzen da gaur egun, litro bat dezimetro kubiko bat (dm³) delako definizioz.

## Konparazio grafikoa 
686px|centro|Milimetro, zentimetro eta dezimetroaren konparazioa

## Kanpo estekak
Dekametro

**Dekametro** bat metro baten hamarkoitza da, hau da dekametro batek 101 metroko balioa du. Nazioarteko Unitate Sisteman dauden atzizki guztiekin unitateak egin badaitezke ere (kasu honetan *deka-* erabilita) ez da oso neurri erabilia.

## Kanpo estekak
Hektometro

**Hektometro** bat metro baten ehunkoitza da, hau da hektometro batek 102 metroko balioa du. Hektometroaren nazioarteko sinboloa **hm** da.

## Kanpo estekak
Miriametro

**Miriametro** batek 104 metroren balioa du, hau da, 10.000 metro. Atletismoan korrika tarte hori egiteko froga dago. Gaur egun gizonen marka 26 minutu eta 17,53 segundukoa da.

## Kanpo estekak
Megametro

**Megametro** batek 106 metroko balioa du. Espainian adibidez, Sevilla eta Bartzelonako hirien arteko distantzia da gutxi gorabehera.

Bere sinboloa **Mm** da.

## Kanpo estekak 
* Unitate-bihurtzailea
Gigametro

**Gigametro** batek 109 metro edo 106 kilometroko balioa du. Gigametro bat 1.000 megametroren baliokidea da. Astronomiako distantzietarako erabilgarria (adibidez, planeta baten distantzia bere izarrarekiko, ohikoagoa da Unitate Astronomiko distantzia erabiltzea edo milioi/bilioi kilometro modua.

Unitate Astronomiko bat 149.6 gigametro dira.

## Ikus, gainera 
* SI aurrizkiak

## Kanpo estekak
Terametro

**Terametro** (Tm edo Tм) batek 1012 metroko balioa du, euskaraz bilioi bat metro esango genukeena. Tamaina honen alderaketa egiteko Eguzkitik Saturnora dagoen distantzia 1,4 terametrokoa da, Uranora 2,8 Tm, Neptunora 4,4 Tm eta Plutoira 5,9 Tm.

Argiak 55,59 minutu (ia ordu bat) behar du distantzia hau egiteko. Beraz terametroa ia-ia argi-ordu baten baliokidea da.

## Kanpo estekak
Petametro

**Petametro** batek 1015 metroko balioa du. Argiak, hutsean, gutxi gorabehera 38,5 egun ematen ditu distantzia hori egiteko.

## Kanpo estekak
Exametro

**Exametro**a (**Em** edo **Эм**) Nazioarteko Unitate Sistemaren luzera unitatea da. 1018 metroko balioa du. Gutxi gora behera 100 argi urteren baliokidea da.
Zettametro

**Zettametro** Nazioarteko Unitate Sistemako luzera-unitate bat da. Zettametro batek 1021 metroko (1.000.000.000.000.000.000.000) balioa du. Esne Bideak gutxi gorabehera zettametro bateko diametroa du.
Nanometro

**Nanometro** bat metro baten mila milioiren bat da. Laburtzeko **nm** erabili ohi da.

* Nanometro 1 = 10-9 metro = 1000 pikometro = 10 Ångström

Uhin-luzerak neurtzeko erabiltzen den unitatea da, batez ere espektro elektromagnetikoko tarte ikusgaian.

## Adibideak 
* 1 nm = sakarosa molekula baten luzera gutxi gorabehera (Albert Einsteinek neurtua).
* 1,1 nm = karbonozko nano-hodi horma-bakarraren diametroa
* 2 nm = ADN kiribilaren diametroa

## Kanpo estekak
Pikometro

[thumb|[Helio atomo baten irudi sinplifikatua. 62 pikometroko diametroa duela kalkulatzen da]]
**Pikometro** bat (**pm**) sistema metrikoan luzera unitate bat da. Nazioareko Unitate Sistemako metro baten bilioirena da (1/1.000.000.000.000). Zientifikoki idazten denean 1×10−12 bezala agertzen da. Ingenieritzan *1 E−12 m* gisa idazten da, edo 0,000000000001 m.

Mikrometro baten milioirena denez baztuetan **mikromikron** edo **bikron** izena ere ematen zaio. Angstrom baten ehunena da.

## Kanpo estekak
Femtometro

**Femtometro** (fm) bat, *Fermi* bezala ere ezagutua, metro baten mila bilioiren bat da.
* Femtometro 1 = 10-15 metro
* 1 fm = 10-15 m

## Kanpo estekak
Zeptometro

**Zeptometroa** —ikurra: **zm**— metro baten zatikari bat da:
* 1 zeptometro = 10-21 metro
* 1 zm = 10-21 m
Bu

luzeera unitate bat da Japonian.

*bu* bat *sun* baten hamarrena da, eta metro baten 1/330 da, edo 3,03 milimetro

*分* ren ahozkera *fun* (ふん) eta ahozkera honekin fun unitateak ere izendatzen dira.

## Kanpo estekak
Mikrometro

Mikrometro izenburuak honako adiera ezberdinak eduki ditzake:
    
* Mikrometro (unitatea) - Luzera unitate bat da.
* Mikrometro (tresna) - Doitasun edo zehaztasun handiko neurketak egiteko tresna da.
Sun

***sun*** bat (寸) luzeera unitate bat da Japonian.

Sun bat shaku baten hamarrena da eta 1/33 metro balio du, hau da, 3,03 zentimetro. Sun bat hamar partetan zatitzen bada, horietako bakoitza *bu* bat da.

## Kanpo estekak
Shaku

luzera unitate bat da Japonian.

Shaku bat ken baten seirena da eta 10/33 metroren baliokidea da eta 30,3 zentimetro balio ditu. Shaku bat 10 sunetan zatitu daiteke. Zurgintzan gaur egun ere erabiltzen da shakua.

## Kanpo estekak
Ken (luzera unitatea)

***Ken*** bat (間) luzeera unitate bat da Japonian.

Ken bat chō baten hirurogeirena da eta 20/11 metroren baliokidea da, hau da, 1,818 metro. Ken bat sei zatitan banatuta euretariko bakoitza Shaku bat da.
Ri

luzeera unitate bat da Japonian.

Ri batek 43.200/11 metroko balioa du, hau da, 3.927,273 metro. Ri bat 36 zatitan banatuta euretariko bakoitza chō bat izango da.

## Kanpo estekak
Cho

luzeera unitate bat da Japonian.

Chō bat ri baten hogeitan hamaseirena da. eta 1200/11 metroko balioa du, hau da, 109,091 metro. Cho bat 60 zatitan banatuta euretariko bakoitza ken bat izango da.

## Kanpo estekak
Gramo

**Gramo**a (sinboloa: **g**) masa unitatea da eta Nazioarteko Unitate Sistemaren definizoaren arabera, kilogramoren milarena da (1 **g** = 1 × 10−3 **kg**). **Ontza** bat 28,34952 gramo da.

Gramoa SIaren oinarrizko unitatea ez bada ere, kilogramoaren —oinarrizko unitatearen— azpimultiploa da. Bestalde, **SI**an, masa unitateen artean SI aurrizkiak txertatzeko sustraia *gramo*a da eta **ez** *kilogramo*a. Hala ere, gramoa cgs neurketetarako sistema zaharragoaren oinarrizko unitatea da; sistema hori honezkero gutxitan erabiltzen da baina, edonola ere, gramoa arlo zientifikoetan funtsezko neurketa unitatea da mundu guztian.

Jatorrian, zentimetro kubiko bat ur destilaturen pisua zen gramoa, hori hotz-beroa 3,98 Celsius denean. Haren definizioa baina, metalezko gailu baten masa izatera igaro zen XIX. mendean.

## Kanpo estekak
Parsec

**Parsec** bat (*pc*) luzera unitate bat da astronomian erabilita. Izena ingelesetik dator ***par**allax of one arc **sec**ond* (arku segundo baten paralaxia).

Lurraren orbitako erradioa da astronomoek paralaxia zehazteko erabiltzen den bereizketa basikoa. Paralaxia arku segundotan neurtzen da (60 arku segundo = minutu 1; 60 arku minutu = gradu 1). Paralaxia trigonometrikoan oinarritzen da, izarretara dagoen distantzia neurtzeko sistemarik zaharrena.

Izar baten paralaxia arkuko segundo 1 bada, bere distantzia **parsec** bat izango da. Honela distantzia eta paralaxiaren arteko erlazioa defini daiteke:

: d= \frac 1 p  

**d** parsec-etan dagoen distantzia da eta **p** paralaxia da arku segundotan.

1 parsec = 3,26 argi-urte = 31 bilioi kilometro

Eguzkitik gertuen dagoen izarra hiru izarrez osaturiko Alpha Centauri sistema da eta bere paralaxia 0,76 arku segundokoa da, beraz 1,31 parsec-era dago eta 4,28 argi-urtera.

Definitzeko beste modu bat honako hau da: bi objekturen arteko distantzia euren artean unitate astronomiko bateko distantia badago eta arku segundo bateko aldea dutela ematen badu.

Beraz:

360×60×60/2 π UA ≈ 2,0626480625×105 UA ≈ 3,08567758066631×1016m ≈ 3,26 argi-urte.

## Kanpo estekak
Miligramo

**Miligramo** bat NUSeko masa unitatea da eta kilogramo baten milioiren bat da, edo berdina dena gramo baten milarena. Miligramoa erabiltzea nahiko ohikoa da kimikan, droga pisatzen, botikatan...

**mg** laburtzen da.

:1 mg = 0,000001 kg = 10-6 kg

:1 mg = 0,001 gr = 10-3 gr

## Kanpo estekak
Mikrogramo

**Mikrogramo** bat NUSeko masa unitatea da eta kilogramo baten mila milioiren bat da, edo berdina dena gramo baten milioirena. Hain neurri txikiak pisatzeko espektrofotometroa erabiltzen da.

**μg** laburtzen da.

:1 μg = 0,000000001 kg = 10-9 kg

:1 μg = 0,000001 gr = 10-6 gr

## Kanpo estekak
Nanogramo

**Nanogramo** bat NUSeko masa unitatea da eta kilogramo baten biloiren bat da, edo berdina dena gramo baten mila milioirena. Hain neurri txikiak pisatzeko espektrofotometroa erabiltzen da.

**ng** laburtzen da.

:1 ng = 0,000000000001 kg = 10-12 kg

:1 ng = 0,000000001 gr = 10-9 gr

## Kanpo estekak
Pikogramo

**Pikogramo** bat NUSeko masa unitatea da eta kilogramo baten mila bilioiren bat da, edo berdina dena gramo baten bilioiren bat.

**pg** laburtzen da.

:1 pg = 10-12 kg

:1 pg = 10-9 gr

## Kanpo estekak
Femtogramo

**Femtogramo** bat NUSeko masa unitatea da eta kilogramo baten zatikia da:
**fg** laburtzen da.

:1 fg = 10-15 kg

:1 fg = 10-12 gr

## Kanpo estekak
Attogramo

**Attogramo** bat NUSeko masa unitatea da eta kilogramo baten zatikia da:

**ag** laburtzen da.

:1 ag = 10-21 kg

:1 ag = 10-18 gr
Masa unitate

thumb
Nazioarteko Unitate Sisteman **kilogramoa** da masa-unitatea. **Kilogramo**aren multiploak eta azpimultiploak izendatzeko hurrengo lerrotan agertzen diren SI aurrizkiak erabiltzen dira.

Hala eta guztiz ere, bada izen berezia duen multiplo bat, tona metrikoa (1.000 kilogramo, sinboloa: **t**); (bere izen ofiziala **megagramo** da, baina izen hori ia ez da erabiltzen) (ez da nahastu behar lurralde anglosaxoietan erabiltzen diren beste tona ez-metrikoekin)

* **yottagramo**a (sinboloa: **Yg**) 1024 **g**
* **zettagramo**a (sinboloa: **Zg**) 1021 **g**.
* **exagramo**a (sinboloa: **Eg**) 1018 **g**
* **petagramo**a (sinboloa: **Pg**) 1015 **g**
* **teragramo**a (sinboloa: **Tg**) 1012 **g**
* **gigagramo**a (sinboloa: **Gg**) 109 **g**, 1.000.000 **kg** edo 1.000 tona metriko
* **megagramo**a (sinboloa: '**Mg**) 106 **g**, 1.000 **kg** edo tona metrikoa. Ia inoiz ez da erabiltzen izen ofizialarekin.
* **zentigramo**a (sinboloa **cg**) gramoaren 1/100a
* **miligramo**a (sinboloa **mg**) 10−3 **g**. Gauza txikien masak azaltzeko erabiltzen da. Hondar ale baten masa **mg** baten ingurukoa da. Laborategietan zientzialariek sarritan neurtzen dituzte masak **mg**tan. Kopuru txikitan egoten diren sustantziak, sodioa elikagaietan legez, eta farmazeutikoen dosiak, aspirinarenak bezala, nagusiki miligramotan neurtzen dira.
** Miligramoa urezko mm3 baten pisua da (1 mm × 1 mm × 1 mm tamainako kuboa).
** Begira 1 E-6 kg konparaketak egiteko.
* **mikrogramo**a (sinboloa: **µg**) 10−6 **g**
* **nanogramo**a (sinboloa: **ng**) 10−9 **g**
* **pikogramo**a (sinboloa: **pg**) 10−12 **g**
* **femtogramo**a (sinboloa: **fg**) 10−15 **g**
* **attogramo**a (sinboloa: **ag**) 10−18 **g**. 2004an, Cornell Unibertsitateko ikerketa talde batek **ag**a baino masa txikiagoak neurtzeko sentsibilitatea zuen detektagailua egin zuen, cantilever nanoelektromekanikoa erabiliz. (begira Sistema nanoelektromekanikoak).
* **zeptogramo**a (sinboloa: **zg**) 10−21 **g**
* **yoktogramo**a (sinboloa: **yg**) 10−24 **g**. Nukleoi, atomo eta molekulen masekin erabil daiteke. Apur bat handitxoa da partikula arinentzat baina **yokto-** da hurrenkera ofizialaren azken aurrizkia.
** Koefizientea Avogadroren zenbakiaren *reciprocal* aren hurbil dago: 1 masa atomikoaren unitate = 1,660 54 **yg**
** Sarritan **mau**a unitate legez erabiltzea egokia bada ere, batzuetan yoktogramoak erabiliz gero errazago atzematen dira **SI**aren beste balioekiko erlazioak.
** elektroi baten masa: 0,000 91 **yg**
** protoi baten masa: 1,672 6 **yg**
** neutroi baten masa: 1,674 9 **yg**

## Kanpo estekak
Tona ingelesa

**Tona ingelesa** sistema anglosaxoiko masa unitatea da eta tonel handi bati dagokio, zeinek 252 galoiko bolumena duen, hau da, 2016 libra ur dituen. Horrelako kupelek oraindik orain *tun* izena dute ingelesez.

Hala ere hiru balio ezberdinek dute izen bera:

# Tona metrikoa: Tona deitzen dena Nazioarteko Unitate Sisteman. 1000 kg-ren balioa du.
# Tona motza: 907,18474 kg-ren eta 2000 avoirdupois libraren balioa du. Ingelesez *short ton* izena ere izaten du, baina AEBetan *ton* ofiziala da.
# Tona luzea: Erresuma Batuan erabiltzen da, nahiz eta Tona Metrikoa erabiltzean zaharkituta geratu zen. 2240 librako balioa du eta gutxi gorabehera 1016,05 kg pisatzen du. *Long ton* edo *wight ton* izena ematen zaio.
Erromatar Errepublika berantiar

**Erromatar Errepublika berantiarra** Erromatar Errepublikaren hondarreko aldia da, 100 azken urteak gutxi gorabehera, non Errepublika sistema moduan porrot egin zuen. Izan ere, ospe handiko pertsonaien arteko ika-mikek eta borrokek gerrez betatako mendea eragin zuten.

Errepublika berantaren mugak ez dira oso argiak. Nolanahi ere, hasiera ohikoena k.a. 133 urtea da, Grako anaiek (Tiberio Grako eta Gaio Grako) *Optimates* izeneko noblezia zatiari, noblezia atzerakoienari hain zuzen ere, aurre egin ziotenean. Bukaera Erromatar Inperioaren sorrerak markatu zuen.

## Kanpo estekak
Libra (masa unitatea)

**Libra** edo **libera** masa unitate bat da, erromatarren garaitik erabiltzen dena. Erromatar inperioa desagertu ondoren herri bakoitzak bere neurriak hartu zituen *libra* izendatuz.

Hori dela eta ehunka urtetan arazoak egon ziren libraren balioa zein zen jakiteko, herri ezberdinetan ezberdina baitzen. Antoine Lavoisierrek librak eta ontzak gramoengatik ordezkatzea proposatu zuen arazoarekin bukatzeko.

Gaur egun, sistema metriko hamartarra da erabiliena munduan, herri anglosaxoietan izan ezik.

## Erabiltzen diren librak 
# **Avoirdupois libra** (*pound avoirdupois*, ingelesez): Gehien erabiltzen den libra da eta **lb** moduan laburtzen da. Normalki *pound* moduan izendatzen da. 16 ontzako balioa du, hau da, 453,59237 gramo.

# **Troy libra** (*pound troy*, ingelesez): Libra mota hau bitxigintzan eta antzekoetan erabiltzen da bakarrik eta 12 ontzako balioa du, hau da, 373,2417216 gramo.

## Jada erabiltzen ez diren librak 
# **Botika libra anglosaxoia** (*pound apothecary*, ingelesez), botiketan erabili ohi zen lehen eta berez **Troy libra** baten baliokidea da.

# **Gaztelar libra** (euskaldun libraren oso antzekoa): Espainiar estatuan eta kolonietan erabilia 16 ontza gaztelarreko balioa zuen, hau da: 460,093 gramo

# Era berean **Gaztelar botila libra** ere bazegoen, 345 gramo pisatzen zuena eta 12 ontza gaztelarren pisua zuena.

# **Katalandar libra (lliura)**ren balioa 400 gramo ingurukoa da, eta 12 *unce*tan banatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plutarko

**Mestrio Plutarko** (; Keronea, Beozia, egungo Grezia, K. o. 46 inguru - K. o. 120) antzinako historialari, biografo eta saio-idazle greziarra izan zen.

## Biografia 
Aristobulo jakintsuaren semea zen eta 20 urte bete zituenean Atenasera bidali zuen aitak matematika eta filosofia ikas zitzan. Atenasko aristotelikoen artean hezi zen, eta Asia Txikian barrena ibili zen; Alexandriara eta Erromara ere iritsi zen.

Grezian eta Egipton barrena bidaiatu ondoren Erroman bizi izan zen denbora luzean eta, iturri batzuen arabera, Trajano eta Hadriano enperadoreek ohorez bete zuten. 

Bizitzako urterik gehienak, ordea, jaioterrian eman zituen. Kargu publikoak betetzeaz gainera, eskola ospetsu baten zuzendaria izan zen. Harreman estuak izan zituen, bestalde, Atenasko Platonen akademiarekin eta 95. urtetik aurrera Delfosen apaiz izan zen Apoloren tenpluan, eszeptizismoa eta ateismoa nagusi ziren garaian. 

200 obratik gora idatzi zituen, grekoz guztiak, baina bizitzaren azken urteetan idatzi zuen *Bizitza paraleloak* obragatik izan zen ospetsu batez ere.

## Lanak 
Plutarkoren lanik garrantzitsuena eta ospetsuena "Bizitza paraleloak" izenekoa da. Bertan, parez pare kontatzen ditu hainbat biografia, alde batean greziar batena, bestean erromatar batena, bakoitzaren sarreran bizitza horien parekotasunak aztertuz. Poeten eta filosofoen biografiak ere idatzi omen zituen, baina galdurik daude; 50 inguru gorde dira. "Bizitza paraleoak" liburuan politikoak eta militarrak ageri dira, denak historikoak, lehenengo biak izan ezik (Teseo eta Romulo, mitoaren arlokoak). Biografia paralelo horietako batzuk hauexek dira: Perikles eta Fabio Maximo, Koriolano eta Alzibiades, Demostenes eta Zizeron, Dion eta Bruto, Alexandro eta Julio Zesar, Agesilao eta Ponpeio. Plutarkoren ikuspegian, historia gizon handien ekintzen bidez egiten da; ez dira gertakizunak gizon handien bultzatzaile, alderantziz baizik. Lan horretan, Polibio, Tito Livio, Tuzidides, Salustio edo Homero aipatzen ditu Plutarkok.

Bi kulturetako gizon ospetsuen arteko konparazio bat eginez. 50 konparazio inguru gorde dira. Hala eta guztiz ere historia baino gehiago pertsonaien izaerak ezagutarazten ditu obra horietan, eredu etikoak eskaintzea izan baitzuen asmoa. 

Saiakera eta hitzaldi moduko testu anitz idatzi zituen, eta gorde diren gainerako idazkiak *Obra moralak* liburuan bildu ziren. Arlo anitzez mintzo da bertan: filosofiaz, erlijioaz, izadi jakintzaz, kritikaz, moralaz, arkeologiaz. Platonen filosofiaren oinarria agertzen du liburu horretan. Pizkunde garaiko humanistek ezagutarazi zuten Plutarkok eragin handia izan zuen William Shakespeare eta Michel de Montaignerengan, besteak beste..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Concorde

**Concordea** komertzialki ustiatutako hegazkin supersoniko bat izan zen. BAC eta Aérospatiale enpresa europarrek eraiki zuten. Bigarren hegazkin supersoniko komertziala izan zen, lehena Tupolev Tu-144a izan baitzen. Frantzia eta Erresuma Batua Concordea sortzeko elkartu ziren modu berean, Boeing enpresak ere bere hegazkin supersonikoaren proiektua egin zuen, baina ez zen inoiz eraiki, Richard Nixon presidenteak ez baitzuen baimenik eman.

2003. urteaz geroztik, Concordea ez da erabiltzen hegazkin komertzial moduan.

## Historia 
eskuinera|250px|thumb|Concordea formazio-hegaldian
1960 urteetan, Erresuma Batuko BAC eta Frantziako Aérospatiale enpresek hegazkin supersoniko bat garatzeko akordioa izenpetu zuten. Geroago, proiektuaren gastuak emendatu zirenez, bi gobernuek proiektua bukatzeko dirua jarri zuten; horrela, **Concorde** izena hartu zuen.

## Datuak 
* 27 urteko zerbitzua.
* 50.000 hegaldi inguru.
* 2,5 milioi bidaiari inguru.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astronomo

[thumb|2006an, bozketa bat egin zen [Nazioarteko Astronomia Elkartea|Nazioarteko Astronomia Elkartearen batzar nagusian, planeta baten definizio berria zehazteko.]]
**Astronomoa** astronomiaren arloko zientzialaria da. Oro har, Lurraren irismenetik kanpoko dauden jakintzagai eta ikergaietan oinarritzen ditu bere ikerketak. Objektu astronomikoak aztertzen dituzte, hala nola izarrak, planetak, ilargiak, kometak eta galaxiak, behaketaren bidez (datuak aztertuz) edo astronomia teorikoan. Astronomoek aztertzen dituzten gai edo esparruen adibideak dira: planeta-zientzia, eguzki-astronomia, izarren jatorria edo bilakaera, edo galaxien eraketa. Kosmologia fisikoa gai erlazionatua baina desberdina da, Unibertsoa osotasun gisa aztertzen duena.

Astronomoak, oro har, bi motatakoak izan ohi dira: behaketakoa eta teorikoa. Behaketa-astronomoek zeruko objektuen behaketa zuzenak egiten dituzte eta datuak aztertzen dituzte. Aitzitik, astronomo teorikoek hauteman ezin diren gauzen eredu kontzeptualak sortzen eta ikertzen dituzte. Izar-sistema batek edo galaxia batek milioika eta milaka milioi urte behar ditu bizi-ziklo bat osatzeko, eta, beraz, astronomoek hainbat sistematako argazkiak behatu behar dituzte eboluzioaren puntu bakarretan, nola sortzen, eboluzionatzen eta hiltzen diren zehazteko. Datu horiek erabiltzen dituzte zeruko objektuen funtzionamendua teorizatzeko ereduak edo simulazioak sortzeko.

Astronomiaren bi adar nagusi horien azpiko beste azpikategoria batzuk hauek dira: astronomia planetarioa, astronomia galaktikoa edo kosmologia fisikoa.

## Kanpo estekak
Pit (cd)

**Pit** bat, Compact Disc batean egiten den zulo mikroskopikoetako bakoitza da. Gutxieneko luzera bat du -0.83 mikrometro-.
Aurreko egoera logikoa aldatzen du. Hau da, "0"-a baldin badu aurretik "1"a itzultzen du, eta alderantziz. Teknika hau
disko batean egin beharreko zuloak gutxitzeko erabiltzen da.
Zulatu gabe gelditzen den eremuari *land* (lautada) deitzen zaio eta aurreko egoera logikoa gordetzen du.

## Kanpo estekak
Zaha Hadid

**Zaha Hadid** ( *Zahā Ḥadīd*; Bagdad, 1950eko urriaren 31 — Miami, 2016ko martxoaren 31) irakiar jatorriko arkitekto britainiar dekonstruktibista izan zen. Ordenagailuek eta informatika programek ematen duten aukera berriez ahalbidetzen da bere arkitektura hein handi batean, azalera eta egitura bihurrituz sortzen diren espazio berriak sortuz.

Euskal Herrian ezaguna egin da Durangoko Euskotrenen geltokia eraikitzeko lehiaketa irabazi eta Bilboko Zorrotzaurre auzoaren hirigintza plana
egin zuelako.

## Biografia laburra 
Bagdaden jaioa (Irak), matematika ikasi zuen Beiruteko amerikar unibertsitatean Londresera arkitektura ikastera joan baino lehen. Titulua lortu eta gero, bere irakasle izandako Rem Koolhaas arkitekto holandarraren Office for Metropolitan Architecture (OMA) estudioan lan egin zuen. 1979an Londresen kokatutako bere arkitektura agentzia ireki zuen. 1980 hamarkadan Architectural Association-en irakasle izan zen.

2004 urtean Pritzker saria jaso zuen, emakume bati emandako lehena.

## Lan garrantzitsuenak 
Hadiden lan asko eta asko kontzeptualak izan dira, baian hauek dira eginadako lan batzuk:

* 1993 Vitra Suhiltzaile Etxea, Weil am Rhein, Alemania
* 1998 Rosenthal Center for Contemporary Art, Cincinnati, Ohio, AEB
* 2001 Hoenheim-Nord Terminus eta Parkina, Estrasburgo, Frantzia
* 2002 Bergisel Eski Jauzia, Innsbruck, Austria
* 2005 Ordrupgaard eranskina, Kopenhage, Danimarka
* 2005 Phaeno Science Center, Wolfsburg, Alemania
* 2005 Nordkettenbahn (aireko tranbia), Innsbruck, Austria
* 2005 BMW Zentroa, Leipzig, Alemania

Zaha Hadiden sari asko eraiki gabeko proiektuei izan dira: The Peak Club Hong Kong hirian (1983) eta Cardiff Bay Opera House Galesen (1994).

## Kanpo estekak 
* Zaha Hadid gune ofiziala
* Zaha Hadid paper Architect
* Zaha Hadiden bio/irudi/artikuluak KultureFlash gunean
* Pritzker sarien gune ofiziala
* Zorrotzaurreko Master Plana
Gibraltar

**Gibraltar** (ingelesez  eta gaztelaniaz  ahoskatua) Erresuma Batuaren Itsasoaz haraindiko britainiar lurralde bat da, Iberiar penintsulako hegoaldean kokatua, Europa eta Afrika, Mediterraneoa eta Atlantikoa banatzen dituen Gibraltarko itsasartearen iparraldean, Espainiaren eta Marokoren artean, Ozeano Atlantikoa eta Mediterraneoa batzen diren lekuan. Turismo eta finantza hiria bihurtu da. Nazioarteko portua eta itsas base militarra ditu.

## Historia 
thumb|280px|ezkerrera
Antzina *Calpe* izena zuen, eta Herkulesen Zutabeetako bat zen. Tariqen soldaduek hartu zuten eta, tarte gutxi batzuetan izan ezik, musulmanen esku izan zen 1462 arte. Urte hartan espainiarrek hartu zuten eta ondoren, Espainiako Ondorengotza Gerran, ingelesek (1704); Utrechteko Itunak (1713) ingelesen eskubideak bermatu zituen. Base militartzat erabili zen bi mundu gerretan. Espainiak beti beretzat eskatu du, eta Nazio Batuen Erakundeak 1969a baino lehen uzteko agindu zion Erresuma Batuari, baina bertan egindako erreferendum batek (1967), ezezkoa eman zion Espainiako izateari.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gibraltarko Gobernua
*  travel-images.com Gibraltar - irudiak
Jose Manuel Aizpurua

**Jose Manuel Aizpurua Azketa** (Donostia, 1902- Donostia, 1936ko irailaren 6a) gipuzkoar arkitekto eta argazkilaria izan. Ezaguna da Donostiako Klub Nautikoa eraikin arrazionalista proiektatu eta garaiko arkitektura eta arte ideia berritzaileak zabaldu zituelako.

## Bizitza 
Donostian jaio eta Madrilen egin zituen ikasketak 1921-1927 artean; bertako *Residencia de estudiantes*en ezagutu zituen Federico Garcia Lorca, Luis Buñuel eta Salvador Dali.

[thumb|320px|[Donostiako Klub Nautikoa.]]
Joaquín Labaienekin batera, 1929an Donostiako Klub Nautikoa diseinatu zuen, Europako eraikin arrazionalista goiztiar eta garrantzitsuenetakotzat jotzen dena, hain zuzen. Orduko Kasino Handiaren ondoan kokatua (oraingo Udaletxea), haren itxura garbiak, zuritasunak eta itsas munduko formak erabiliz, berehala lotzen dute garaiko makinismo eta Le Corbusier arkitektoaren pentsamolde abangoardistekin.

Ideia berritzaile horiek zabaldu nahian, 1930. urtean abangoardiarako garrantzi berezia izandako erakusketa bat antolatu zen Kursaalean, Gipuzkoako Ateneoak antolatuta: "Arkitektura eta pintura modernoen erakusketa". Ateneoak antolatu arren, Aizpurua eta Labaien izan ziren haren babesle nagusiak, baita Mercadal eta Txurruka ere. Erakusketa horretan, GATEPAC (*Grupo de Artistas y Tecnicos Españoles para el Progreso de la Arquitectura Contemporanea*) sortu zen 1930 amaieran, Iparraldeko Taldea izena hartuz. GATEPAC taldeak Espainiako Arkitekturaren garapena zuen helburu, Kataluniako GATCPAC (''Grup d'Arquitectes i Tècnics Catalans per el Progrés de l'Arquitectura Contemporània'') delakoaren urratsei jarraiki.

Aizpuruak 1930ko hamarkadan ideia faxistekin bat egin zuen, eta Espainiako Falangearen sortzaile eta kide nabarmena izan zen 1933an, baita Jose Antonio Primo de Riveraren laguna ere. Espainiako Gerra Zibilean, Loiolako kuarteleko setioa amaituta, Ondarretara atxilotu eta, epaiketa militarraren ondoren, Donostian bertan fusilatu zuten irailaren 6an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Valentzia etxea, Donostian.
* Donostiako Klub Nautikoa
* Donostiako historia
Herakles

**Herakles** (antzinako grezieraz Ἡρακλῆς *Hêraklês*, *"Heraren aintza"*) greziar mitologiako heroi erdijainkotiar bat zen, Zeusen semea eta bere indar ezohikoagatik ezaguna. Haren bertsio erromatarra Herkules da. Hari buruz kontatzen diren historia ugarietan ezagunenak haren hamabi lanak dira.

Heraklesen bizitza Hera Zeusen emazteak zion gorrotoak baldintzatu zuen. Zeusek emakume batekin izandako harremantetatik jaio zen Herakles, eta horrek Herari bere senarraren fideltasun eza gogorazten zion. Izena (*Hêraklês*, "*Heraren aintza*") Hera eztitzekotan ipini zitzaion.

Heraklesek errege izan behar zuen berez, baina Herak bere amari erditzea eragotzi zionez, lehenago jaiotako Euristeo lehengusua koroatua izan zen, haren ordez.

## Hamabi lanak 
Jada heldua zela, Herak eragindako zoroaldi batean, bere bi seme eta bi iloba hil zituen. Krimen horren penitentzia gisa, Euristeoren aginduetara jartzeko agindu zitzaion: hamabi lan famatuak egitera behartu zuen.

Idazle guztiek ez dute ordena bera ematen. Hona hemen Apolodorok (2.5.1-2.5.12) emandako hamabi lanen ordena:

# Nemeako lehoia ito.
# Lernako hidra akabatu.
# Zeriniako oreina atzeman.
# Erimantoko basurdea ehizatu.
# Augiasen ukuiluak garbitu.
# Estinfaloko txoriak akabatu.
# Kretako zezena hezi.
# Diomedesen behorrak lapurtu.
# Hipolitaren gerrikoa hartu.
# Gerionen artaldea ostu.
# Hesperideen lorategiko urrezko sagarrak lapurtu.
# Zerbero txakurra infernutik atera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herakleopolis
* Herkules.

## Kanpo estekak
Herkules

**Herkules** Herakles greziar heroiaren erromatar izena da, Jupiter eta Alkmenaren semea zena. Mitologia klasikoan, bere indarra eta abenturek ospea eman zioten Herkulesi.

Erromatarrek Heraklesen ikonografia eta mitoak onartu zituenean izena aldatu zuten eta ondorengo mendebaldeko kultura izena jatorrikoa baino ospetsuago bilakatu zen.

## Erromatar kondairak 
### Cacorekin borroka 
Herkulesi buruzko erromatar kondairak Geriongo azienda lapurtzeko Mendebaldeko Mediterraneora egin zuen bidaiarekin lotuta daude, haren «hamabi lan» ezagunetako batekin. Itzultzean, Tiber-en ondoan atseden hartzen ari zela, Vulcanoren seme Caco izeneko heroi lokalak abelburu batzuk lapurtu zizkion eta bere haitzulora eraman zituen. Herkules konturatu zenean, lapurtutako azienda bilatu zuen eta animaliak mugitzera behartu zituen, *Cacak*, *Cacoren* arrebak, Herkulesi esan zion non zeuden. Orduan, Herkulesek eta Cacok borroka bat hasi zuten, non Cacok bere hiru buruen sua eta kea baitzituen, baina Herkulesek bere mazoarekin hil zuen. Beste tradizio baten arabera, Caco haitzuloan sartu zen sarrera arrokaz estalita, eta Herkulesek haitzuloko sabaiko arrokak erauzi behar izan zituen sartu eta ito ahal izateko.

### Fauno 
Bona Dea, Fauno ere deitua, misterio sakratuak ospatzen ari zela, iturri sakratuan edateko eskatu zion Herkulesek, Cacoren aurkako borrokaren ondoren nekatuta. Honek uko egin zion, iturri horretara emakumeak bakarrik sartzen zirelako. Herkulesek, errepresalia gisa, emakumeak bere santutegirako sarbidetik kanpo utzi zituen.

### Bestelako mitoak 
Herkules eta Caco kondairak ere zerikusia izan du beste tradizio batzuekin: horietako batean, Fauno erregeak jasotzen zuen Herkules. Jainkoak atzerritarrak hiltzen zituen, baina Herkulesekin saiatu zenean, berak hil zuen. Beste kondaira batek dio Evandrok jaso zuela Herkules, eta, Carmenak, haren amak, aldarea egin zion heroiari, *Aldare Magno* izenaz ezaguna.

## Herkules toponimian 
Mundu osoan toki asko Herkulesen bizitokiak moduan azaldu dira eta toponimo arrunta da bere izena, orokorrean handitasunarekin lotuta, esaterako:
* Herkulesen leizeak (Tanger)
* Herkulesen leizea (Toledo)
* Herkulesen Zutabeak
* Herkulesen Dorrea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hera

Greziar mitologian **Hera** () Zeusen arreba eta emaztea zen. Ezkontzaren jainkosa ere bazen.

Erromatar mitologian Junon zuen baliokidea. Hasieran behia eta gero pauma ikurrak zituen. Rea eta Kronos bere gurasoak ziren. Jeloskor eta mendekaria, Zeus bere senarraren aurka ez ezik, Pelias bezalako hilkorren aurka ere aritu zuen. Parisek bere gorrotoa lortu zuen, Afrodita jainkosarik ederren hautatzeagatik.

## Gurtza 
K.a. 801. urtean, lehen tenplu estalia jainkosa honi egin zitzaion, Samos uhartean. Hereo santutegia geroago egin zen eta greziar tenpluen artean handienetakoa da. Geroago, Rekok, K.a. 570 eta 560 bitartean tenplu berri bat eraiki zuen. Hau, Polikrates-ek egindako beste tenplu bategatik ordekatua izan zen, K.a. 540 eta 530. urte bitartean.  Tenplu batean 155 kolumnetako baso bat zegoen.

VIII eta VII. mendeetako ezkaintzak aurkitu dira. Gehienak, Armenia, Babilonia, Persia, Asiria eta Egiptokoak ziren. Olinpiako lehen tenplua Heras jainkosari egindakoa zen. VI eta V. mendeetan egindako bi tenplu handienetakoak berari egin zizkioten Paestum-ean.

Samos-en aparte, jainkosa garrantzitsua zen beste leku batzuetan.

Beozian, Herarentzat Dedala festak egiten ziren urte batzuen buruan.

## Mitologia 
### Jaiotza 
Heras, Rea eta Kronos jainkoen alaba zen eta jaio zenean bere aita jan zuen honen erreinua ez hartzeko (profezia baten esanetan). Metis kronosi edabe bat eman zion jandako seme-alabak (5 guztira) berrahoratzeko.

### Semeak 
Zeusekin ezkondu zen eta Ares (gudaren jainkoa), Hebe (gaztetasunaren jainkosa), Ilitia (jaiotzaren jainkosa), Hefesto (errementari jainkoa) eta zihurrenik, Enio (guden jainkosa, hirien suntziketaren erantzulea) ere bai.

### Hera, Heraklesen etsai bezala 
Hera, Heraklesen amaordea eta etsaia izan zen.

## Ezaugarriak 
Irudigintza helenistikoan, Heraren gurdia indioilarrek tiratzen zuten, greziarrek Alexandro Handiaren konkisten aurretik ezagutzen ez zituzten txoriek; Alexandro Handiaren tutoreak, Aristotelesek, «persiar txori» gisa aipatzen ditu. 

Bere asoziazio arkaikoa, batez ere, abereekin zen, Eubea «abereetan aberatsa»bereziki gurtua izan zen *Behi Jainkosa* bat bezala.

Granadak, *Jainkosa Handia*ren antzinako enblemak, Heraren sinbolo izaten jarraitu zuen.

Jainkosa guztiak bezala, Hera irudikatu daiteke diadema eta belo bat eramanez.

## Iruditegia 

Fitxategi:Hera (Dea del matrimonio) Figura di un vaso greco ornata di veste ricamata.svg
Fitxategi:Hera Campana Louvre Ma2283.jpg
Fitxategi:Marriage of Zeus and Hera (detail) Pompeian Art.jpg
Fitxategi:Hera Barberini.JPG
Fitxategi:Hera temple II - Paestum - Poseidonia - July 13th 2013 - 04.jpg
Fitxategi:Hera´s temple in Olimpia.jpg
Fitxategi:Hera Borghese.jpg
Fitxategi:Limestone statue of Hera or Demeter (?) MET DP148317.jpg
Fitxategi:Zeus, Hera and Heracles, archaic sculpture, Akrm602.jpg
Fitxategi:Hera-Rotunda of Altes Museum.jpg
Fitxategi:Ubaldo Gandolfi (1728-1781) - Zeus with Hera Expelling Hephaestus - 772288 - National Trust.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak