José Isbert

**José Enrique Benito y Emeterio Ysbert Alvarruiz** edota **Pepe Isbert** (1886ko martxoaren 3a, Madril &ndash; 1966ko azaroaren 28a, Madril) espainiar aktore bat izan zen. María Isbert aktorearen aita izan zen.

## Biografia eta lana 
Pepe Isbert Madrilen jaio zen José Enrique Benito y Emeterio Ysbert Alvarruiz izenarekin, 1886ko martxoaren 3an, baina Tarazona de la Manchan bizi izan zen, familia Albaceteko herri horretakoa baitzuen; han ezagutu zuen bere emaztea izan zena. Aita ingeniari geografoa zen eta haurrak zortzi urte besterik ez zituen hil zitzaionean; familiak Jose txikiak Granadako Sacramonte ikastetxean ikastea nahi zuen arren, Pepe Isbert Madrilera itzuli zen ikasketak segitzera eta Merkataritza Eskola Nagusian eman zuen izena. Han lortu zuen Merkataritza Maisu titulua.

1903an, merkataritza maisu lanetan zebilen eta Kontuen Auzkitegian zuen postua, baina uztea erabaki zuen interpretazioan lan egiteko. Urte hartan bertan, Carlos Arnichesi esker, Madrilgo Apolo antzokian debuta egin zuen *El Iluso Cañizares* obrarekin, eta bere jatorriko abizena Isbert abizen artistikoagatik aldatu zuen; ordura arte, Figaro goitizenarekin lan egin zuen merezidun gisara eta, gero, kartel buru izatera iritsi zen. Lara antzerki konpainiara joan zen eta aitorpen handiak lortu zituen, besteak beste, obra hauetan egindako lanari esker: *La ciudad alegre y confiada* (1916) edo *La Inmaculada de los Dolores* (1918) biak Jacinto Benaventerenak; eta *La señorita de Trevelez* (1916), bere familiartekoa zen Carlos Arnichesena.

Isbert bere lehengusu Elvira Soriano Picazorekin (1892-1986) ezkondu zen; haien alaba Maria Isbert aktorea izan zen eta Tony Isbert, Andres Isbert, Jose S. Isbert eta Carlos Ysbert, berriz, ilobak.

Pantaila handian ez zen 1912ra arte agertu, *Asesinato y entierro de don Jose Canalejas* laburrean. Lan hartan Pardiñas anarkista interpretatu zuen, Canalejas politiko liberalaren hilketaren arduraduna izan zena eta 100 pezeta jaso zituen egindako lanagatik.

Zinema mutuaren garaian, antzerkira bideratu zuen bere ibilbidea, orduko izar gehienek bezalaxe zinema ez zuelako gustuko; horregatik, zineman oso agerraldi gutxi egin zituen. Soinudun zinemaren etorrerarekin, ordea, 1930eko hamarkadan, Florian Reyren *La pura verdad* (1931) komedian agertu zen.

Benetako entzutea, egiazko arrakasta baino gehiago, antzokietan irautearekin irabazi zuen. Bi aldiz, behintzat, lanbidea utziko zuela esan zuen jendaurrean, baina ez zion antzezteari sekula utzi, Espainiako Gerra Zibilak ekarri zituen zaitasunen aurrean ez bazen izan. Arrakasta lortu zuen Pedro Muñoz Secaren komedia orok, ehun emanalditik gora antzezten zituztelarik. 1920ko hamarkadan, Príncipe kaleko Teatro de la Comedian aktibo egon zen eta baita konpainiak antolatutako biretan ere. Era berean, Carlos Amichesen (*El señor Badanas*) edo Jardiel Poncelaren (*Angelina o el honor de un brigadier*) komedien arrakastan ere zeresan handia izan zuen.

1930eko hamarkadan dozena erdi filmetan parte hartu zuen eta, horien artean, Manuel Romeroren *¿Cuándo te suicidas?* (1931), Eusebio Fernández Ardavinen *La bien pagada* (1935), eta Luis Marquinak zuzendu zuen *El bailarin y el trabajador* (1935), Jacinto Benaventeren antzerki-lanean oinarrituta dagoena dira nabarmentzekoak.

1940eko hamarkadan, ospea hartzen joan zen zineman eta film kopurua handitu egin zuen. Hauek dira aipagarrienak: *Orosia* (1934), *Te quiero para mi* (1944) eta *El testamento del virrey* (1944), Ladislao Vajdak zuzendutakoak; Juan de Orduñaren *Ella, él y sus millones* (1944), Rafael Gilen *El fantasma y doña Juanita* (1945) eta Antonio Romanek zuzendutako *Pacto de silencio* (1949).

Isberten garairik emankorrena, berriz, 1950eko hamarkada eta 1960eko hamarkadako lehen zatia izan ziren eta, denen artetik, lan hauek nabarmentzen dira: *Bienvenido, Mr. Marshall* (1953), non herriko alkate kutun eta gorra interpretatzen duen, eta *Los jueves, milagro* (1957), biak Luis García Berlangarenak; Marco Ferreriren *El Cochecito* (1960),eta *El verdugo* (1963), Berlangarena, eta Rafael Azconaren gidoia duena.

Bere azken lanen artean oso famatua izan zen *La gran familia* filman (1962) egindako aitonaren papera. Arrakasta izugarria izan zuen, izan ere, Espainiako familia arrunt eta kide ugariko baten isla zen lan hark. Bi arrasto utzi zituen film horrek: *La gran familia y uno mas* (1965) eta *La gran familia, bien, gracias* (1979), batetik; eta bestetik, telebistako serie bat, *La gran familia... 30 años después* izenekoa. Horietan, Isbertek ez zuen parte hartu, baina bere ospea iraunarazi zuten bera hil ondoren ere. Isbert hil eta lau hamarkada pasata ere, mundu guztiak ezagutzen zuen haren ahots latz berezia Chencho bilobari deitzen edo, amerikarren berehalako etorrera dela-eta, bizilagunak adoretzen.

1963an trakeotomia bat egin beharrean izan zen.

Pepe Isbert Madrilen hil zen 1966ko azaroaren 28an, 80 urte zituenean, mikokardio infartu baten biktima. Tarazona de la Manchako (Albacete) hilerrian eman zioten lur, bere emaztearen herria zenean.

## Aintzatespenak 
Isberten arrastoa ez da bere filmetan soilik geratu, baita geografia nazionalean zehar ematen diren hainbat saritan ere. Zaharrena Peñíscolako Umorezko Zinemaldian ematen den saria da.

Espainiako Antzerkien Lagunek ere (AMITE, www.amiteatros.es) bere izena daraman Jose Isbert Antzerki Sari Nazionala delako saria ematen dute, Espainiako aktore garrantzitsuenek lortu dutena. Albaceteko Teatro Circo de Albaceten ematen den ohorezko sari hura Nuria Espertentzat izan zen XII. edizioan, Rafael Álvarez *el Brujo*rentzat XIII.ean eta Lola Herrerarentzat XIV.ean.

AMITEk Teatro Circo de Albacete antzoki historikoko areto nagusiak haren izena eraman zezan proposatu zion Albaceteko Udalari.

Bestalde, Albaceteko Filmategiak Pepe Isberten memoriak editatu zituen 2009an, *Mi vida artística* ("Nire bizi artistikoa") izenarekin, horiek aktoreak berak María alabaren laguntzarekin idatzi zituen bere bizitzaren azken egunetan.

Berriki, Madrilgo Metro Ligero Oesteko geltoki bati haren izena jarri diote.

Gainera, Círculo de Bellas Artesen Urrezko Domina eta Laneko Merituaren Domina jaso zituen Isbertek.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *José Isbert* aktorearen IMDBko fitxa irakurgai