open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luis García Meza

**Luis García Meza Tejada** (La Paz,  - *ib.*, ) boliviar militar, politikari eta diktadorea izan zen. Boliviako presidentea izan zen 1980ko uztailaren 17tik 1981eko abuztuaren 4ra arte.

## Bizitza 
1947. urtean Akademia Militarrean sartu zen, zaldunerian, eta behin graduazioa lortu zuelarik karrera militarra egin zuen. Hainbat zeregin bete zituen gudarostean, besteak beste Gudarostearen Eskola Militarreko komandante izendatu zuten 1976an, eta 1979an; Natusch koronelaren estatu-kolpearen ondoren, komandante orokor izendatu zuten. Beste estatu-kolpe baten ondoren Errepublikako lehendakaritza hartu zuen, 1980. urtean. Horretarako, Argentinako 601 Inteligentzia Batailoiaren laguntza izan zuen.

"Demokrazia ezartzea eta herritar guztientzako justizia, bakea eta segurtasuna lortzea" zen bere helburua, hasierako hitzaldian esan zuenez, baina bere agintaldian zapalkuntza, ustelkeria eta narkotrafikoaren babesa nagusitu ziren. 1981. urtean, Errepublikako Batzar Orokorraren esku utzi behar izan zuen bere kargua.

1989an Boliviako Kongresuak Luis García Meza atxilotzeko agindua eman zuen, besteak beste, hilketak, jazarpena, narkotrafikoa, Estatuaren konstituzioa ez errespetatzea eta giza eskubideen kontrako erasoak egin izana leporatu ziotelarik. Urte hartan bertan ihes egin zuen, baina, 1994an atxilotu zuten Sao Paulon. Atxiloketa gertatu eta berehala eskatu zuen Boliviak estradizioa, eta bere eskaera onartu zen arren, ezin izan zuten 1995. urtea arte estraditatu. Chonchocoroko espetxean egon zen 1995-2008 bitartean. Osasun arazoak zirela-eta, Cossmilgo ospitale militarrera eraman zuten, eta bertan hil zen 2018an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cóndor operazioa
* Oroimen, Egia eta Justiziarako prozesuak
Fernando Méndez-Leite

**Fernando Méndez-Leite Serrano** (Madril, Espainia, ) espainiar zinema-zuzendaria da.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen Madrilgo Unibertsitate Complutensean, eta zinema-ikasketak Zinemako Eskola Ofizialean, Madrilen bertan.

1967an Espainiako Telebistan hasi zen lanean, zuzendari-laguntzaile gisa. Bien bitartean, film-kritikak idatzi zituen zenbait egunkari eta aldizkaritan. 1968-1981 bitartean zinemaren teoria, zuzendaritza eta historia erakutsi zuen Valladolideko Unibertsitateko Zinema Katedran.

1980an egin zuen debuta zinema-zuzendari gisa: *El hombre de moda* (Modako gizona). 1986an Espainiako Ministro Batzordeak Zinemagintza eta Ikus-entzunezko Arteen Institutuko zuzendari nagusi izendatu zuen, Pilar Miróren ordez. Dena dela, 1988an karguaren dimisioa aurkeztu zuen, Kultura Ministerioarekin izan zituen tirabirengatik.

1989an Espainiako Telebistan lanean hasi zen berriro. 1992an Donostiako Zinemaldiko zuzendaritza eskaini zitzaion, baina ez zuen onartu. 1994an *La Regenta* filma egin zuen telebistarako, eta urte horretan bertan Madrilgo Zinema Eskola sortu berriaren zuzendari hautatu zuten.

Bestalde, zinemari buruzko bi liburu idatzi ditu: *Historia del cine español en cien películas* (1985, *Espainiako zinemaren historia ehun filmetan*) eta *Argentina en el cine español* (1993, *Argentina Espainiako zineman*).

## Erreferentziak
Eugeni d'Ors

thumb|260px|eskuinera|Eugenio D'Ors 1927an.
'''Eugenio d'Ors Rovira'* (Bartzelona, 1881eko irailaren 28a - Vilanova i la Geltrú, 1954ko irailaren 25a ) Kataluniako filosofo eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Zuzenbidea eta filosofia ikasi zituen Bartzelonan, Parisen eta Madrilen. XX. mendearen hasieran Katalunian sortu zen *noucentisme* kultura higikundearen teoriko nagusia izan zen. Haren lan aipagarriena artea, politika, literatura eta beste gai askori buruzko glosa, iruzkin, saiakera eta kontakizun-bilduma bat da (*Glossari*, 1906), geroago gaztelaniaz jarraitu zuena *Nuevo glosario* (1921-30) eta *Novísimo glosario* (1934-35) liburuetan. *Xènius* ezizenez izenpetu zituen lan asko. D´Orsek klasizismoaren proportzioa eta lainotasuna hobetsi zituen modernismoaren gehiegikeria dionisiakoaren aurrean. Kataluniako Mankomunitatean kargu batzuk izan ondoren (1917-20), katalanismoarekin hautsi eta espainiar zentralista baten alde egin zuen. 1927an Real Academia Españolako kide izendatu zuten, eta beste kargu batzuen artean, Madrilgo Unibertsitateko kulturaren historiako irakaslea (1933) eta Espainiako Institutuko idazkaria (1937) izan zen. D´Orsen teoria filosofikoa *El secreto de la filosofía* (1947) liburuan jasoa dago, eta arteari buruzko liburu nagusiak *Tres horas en el museo del Prado* (1922) eta *Lo barroco* (1936) ditu. Beste obra batzuk: *La ben plantada* (1911), *Gualba la del mil veus* (1935).

## Lan hautatuak 
### Katalanez 
* *La fi d'Isidre Nonell*, 1902 (eleberria)
* *Gloses de quaresma*, 1911
* *La ben plantada*, 1911
* *Gualba la de mil veus*, 1911
* *Oceanografia del tedi*, 1918
* *La vall de Josafat*, 1918
* *Gloses de la vaga*, 1919

### Gaztelaniaz 
* *Estudios de arte* (1932)
* *Introducción a la vida angélica. Cartas a una soledad*, 1939
* *Novísimo glosario* (1946)
* *El secreto de la filosofía*, 1947
* *La verdadera historia de Lidia de Cadaqués'', 1954

## Ikus, gainera 
* Katalanezko literatura
* Gaztelaniazko literatura
* Bartzelonar ezagunen zerrenda

## Erreferentziak
Andrei Sakharov

**Andrei Dmitrievitx Sakharov** (; Mosku, Sobietar Batasuna, 1921eko maiatzaren 21a - *ibidem*, 1989ko abenduaren 14a) fisikaria izan zen.

## Bizitza 
Aita fisikaria zuen eta, hark bezala, fisika-ikasketak egin zituen Moskun. 1947an doktore-titulua eskuratu zuen eta 1953an Zientzien Errusiar Akademiako kide egin zuten. Urte horretan Sobietar Batasunaren lehen hidrogenozko bonba prestatzen parte hartu zuen, eta zientzialari gorenen ohoreak jaso zituen. 1961. urtean, ordea, Nikita Khrustxoven planen aurkako iritziak eman zituen, hidrogeno bonbak ekar zitzakeen ondorio kaltegarriak zirela eta, eta 1964an T. D. Lysenko biologoaren teorien aurkako mugimenduaren buru bihurtu zen.

1968an *Aurrerapena, elkarbizitza eta askatasun intelektuala* saiakera argitaratu zuen Sobietar Batasunetik kanpo. Lan horretan, arma nuklearrak gutxitzea eskatzeaz gainera, sistema kapitalista eta sistema komunista, sozialismo demokratiko baterantz elkartzeko asmoak agertu zituen. 1970an Giza Eskubideen Komitea sortu zuen.

1971. urtean Jelena Georgievna Bonner giza eskubideen aldeko militantearekin ezkondu zen. Sobietar Batasuneko gobernuarekiko harremanak guztiz txartu ziren, eta zentsura ezarri zioten agintariek. 1975ean Bakearen Nobel saria eman zioten, eta 1980-1985urte bitartean gobernuarekin zituen desadostasunak zirela eta, Gorkin bizitzera derrigortu zuten. 1984an emaztea eraman zuten Gorkira eta kondekorazio guztiak kendu zizkioten Sakharovi. 1986. urtearen amaieran, aske utzi zituen biak Gorbatxoven gobernuak.

Bere bizitzako azken urteetan Sobietar Batasunean erreforma sakonen premia defendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Tinguely

[thumb|270px|Jean Tinguely Foto: [Lothar Wolleh.]]

**Jean Tinguely** (Friburgo, 1925eko maiatzaren 22a - Berna, 1991ko abuztuaren 30a) suitzar eskultorea izan zen. Espazioaren eta mugimenduaren arteko erlazioaz arduratu zen bereziki bere eskultura-lanetan. 1941-1945 bitartean Basileako Arte Ederretako eskolan ikasi zuen. Pintura utzi ondoren, 1953an Parisen kokatu zen eta 1954-1955 urteetan *Métamécaniques* izeneko eskultura mugikorrak, roboten antzeko irudiak, aurkeztu zituen. Ondoren pintura-makinez (*Machines à peindre*) arduratu zen eta 1959an, Parisko lehen Bi Urtekoan, lastertasun handiz 40.000 koadro desberdin, pintura abstraktuaren moldekoak itxuraz, egin zituen makina aurkeztu zuen. 1960an, lehertu ondoren suntsituko zen makina bat aurkeztu zuen New Yorkeko Arte Modernorako museoan (*Homage to New York*); ez zuen halako arrakastarik izan, baina une labur batean ikuskizun handia eskaintzen zuten lan horietan segitu zuen; materiaren ezereztea irudikatzen zuen suntsitze hura arrakastaz aurkeztu zuen *Study for an End of the World* (*Munduaren akaberarako ikerlana*) obraren bidez. Ondorengo urteetan mugimenduan oinarrituriko eskulturak, ez hain suntsitzaileak, egin zituen. Jean Tinguely artearen eta makinen munduak hurbiltzen saiatu zen eta, era berean, ikusleak artelanean kide bihurtu zituen, asmatu zituen tramankuluen mugimenduen erabilera haien esku utzi baitzuen askotan.

## Erreferentziak
Astrud Gilberto

**Astrud Gilberto** (Salvador,  - Filadelfia, 2023ko ekainaren 5a) brasildar abeslaria izan zen.

## Biografia 
Bahian jaioa izan arren, oso gazte zela Rio de Janeirora aldatu zen bere familia. 1963. urte inguruan hasi zen musikaren mundua ezagutzen, eta hurrengo urtean lortu zuen bere karrerako lehen arrakasta, mundu osoan ospetsu egin zuena, Stan Getz jazzeko amerikar musikagileak, João Gilbertok (garai hartan senarra zuen Astrud Gilbertok) eta Antônio Carlos Jobimek elkarrekin grabaturiko disko bati esker. Hiru musikagileek disko hartan sartu zuten gerora mundu guztian ezaguna egin den *Garota de Ipanema*; (Ipanemako neskatxa) abestia, eta Getzi abesti haren parte bat ingelesez abestuko zela bururatu zitzaiolarik, Astrud Gilbert aukeratu zuten pasarte hura abesteko. Astrudek ez zuen esperientziarik abeslari gisa, eta zenbaiten ustez halabehar hutsez aukeratu zuten bera, baina haren ahots epel magikoa mundu osoan egin zen ezaguna. *Ipanemako neskatxa* abestiari Grammy saria eman zioten 1964an eta *Getz/Gilberto* diskoa aukeratu zuten urteko diskorik onena. Harrezkero bakarkako saioak egin zituen Astrud Gilbertok 1965ean *The Astrud Gilberto Album* eta *The Shadow of Your Smile* diskoekin, eta 1970eko hamarraldian musika idazten hasi zen. Hurrengo hamarraldietan hainbat bira eta disko egin zituen.

## Diskografia 
### Albumak 
* Stan Getz eta Astrud Gilberto - *Getz Au-Go-Go* (Verve, 1964)
* *The Astrud Gilberto Album* (Verve, 1964)
* *The Shadow of Your Smile* (Verve, 1965)
* *Look to the Rainbow* (Verve, 1965 )
* *Beach Samba* (Verve, 1966)
* *A Certain Smile, A Certain Sadness* Walter Wanderleyrekin batera (Verve, 1967)
* *Windy* (Verve, 1968)
* *September 17, 1969* (Verve, 1969)
* *Gilberto Golden Japanese Album* (Verve, 1969)
* ''I Haven't Got Anything Better to Do* (Verve, 1970)
* *Astrud Gilberto con Stanley Turrentine* (CTI, 1971)
* *Astrud Gilberto Now* (Perception, 1972)
* *That Girl From Ipanema* (Audio Fidelity, 1977)
* *Astrud Gilberto Plus James Last Orchestra* (Polygram, 1987)
* *Live in New York* (Pony Canyon, 1996)
* *Temperance* (Pony Canyon, 1997)
* *Jungle* (Magya, 2002)
* *The Diva Series* (Verve, 2003)

### Soinu-bandak 
* *The Deadly Affair* (Verve, 1965)

### Beste disko batzuk Astrud Gilbertekin 
* Stan Getz eta João Gilberto - *Getz/Gilberto* (Verve, 1963)
* Shigeharu Mukai & Astrud Gilberto - *So & So - Mukai Meets Gilberto* (Denon, 1982)
* Michael Franks - *Passionfruit* (Warner Bros., 1983)
* Étienne Daho - *Eden* (Virgin, 1996)
* George Michael - *Ladies And Gentleman - Best of George Michael'' (Sony, 1998)

## Erreferentziak
Elegia

[thumb|*Elegia* ([William Adolphe Bouguereau, 1899).]]

**Elegia** kexua, deitorea gaitzat duen poesia-lana da. Berez, pertsonaia publiko baten, adiskide baten edo pertsona maite baten heriotza deitoratzen du; hortik giza hilkortasunari buruzko hausnarketa zabala izatera igaro da.

Hala ere, literatura klasikoan elegiazko neurrian idatzitako lana zen besterik gabe (daktilo hexametroa eta pentametroa txandakatzen dituena), eta gaiari zegokionez ez zuen mugarik; literatura moderno batzuetan ere, Alemaniakoan esate baterako, elegia hitza neurriari dagokio batez ere, poemaren edukiari baino areago. Hala, Rainer Maria Rilkeren *Duineser Elegien* famatua (*Duinoko Elegia*), ez da deitorezkoa; bertan, poetak agertzen du balio espiritualen bilaketa, unibertso arrotz batean. Ingeles literaturan, ordea, XVI. mendeaz geroztik, elegia hitzak deitorezko poema esan nahi du, eta poetak aukeratutako edozein metrotan idatzia izan daiteke.

Literatura modernoan elegiak garrantzizko lekua du. Elegia aipagarrienak A.E. Housmanen *To an Athlete Dying Young* (*Gazte hiltzen ari den atleta bati*), W. H. Audenen *In Memory of W. B. Yeats* (*W. B. Yeatsen oroitzapenez*), E. E. Cummingsen *My Father Moved through Dooms of Love* (*Aita maitasunaren galbidean ibili zen*), eta John Peale Bishopen *Hours* (*Orduak*, F. Scott Fitzgeraldi buruz).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elegiak, Gizapedian.
Indro Montanelli

**Indro Montanelli** (Fucecchio, Florentziako probintzia, Italia, 1909 &ndash; Milan, Italia, 2001) italierazko kazetaria eta historialaria izan zen.

## Bizitza 
Florentziako Unibertsitatean eta Sorbonan egin zituen ikasketak. Azken horretan, zientzia politikoetan eta zuzenbidean lizentziatu zen. Historia-ikasketak Alemanian osatu zituen. 1939-1972 urte bitartean *Il Corriere della Sera *aldizkarian zutabeak idatzi zituen. Gerrako berriemaile gisa, bi fronteetan izan zen Bigarren Mundu Gerran, eta orobat izan zen Espainiako Gerra Zibilean; Espainiara iritsi zenean faxisten aldeko zen, baina gerran ideologia aldatu zuen.

1974an, ideologia-ikuspegia aldatu zuenez gero, ordu arteko aldizkaria utzi eta *Il Giornale nuovo *sortu zuen Milanen. Sortu zenetik bertatik terrorismoa salatu zuen, bai ezkerreko terrorismoa bai eskuinekoa. Horren ondorioz, 1977an Brigada Gorrietako bi kidek zortzi tiro eman zizkioten hanketan, baina bizirik irten zen; handik urte batzuetara, eraso zutenek antolatutako erakusketa batera joan zen Milango espetxera.

1994. urte arte izan zen Montanelli *Il Giornale*ko zuzendari. Urte horretan dimisioa eman zuen, ez baitzegoen ados Silvio Berlusconi enpresa-gizonarekin. Ondoren, egunkari berri bat kaleratu zuen, *La Voce *(1994), baina denbora gutxira desagertu egin zen arazo ekonomikoak zirela-eta. 1996an Asturiasko Printzearen saria eman zioten.

## Erreferentziak
Leopoldo Lugones

**Leopoldo Lugones** (Rio Seco, Córdoba, 1874ko ekainaren 13a - Buenos Aires, 1938ko otsailaren 18a) argentinar poeta izan zen. Herrialdeko idazle handiena izan zen bere garaian eta eragin handia izan zuen ondoko idazle gazteengan, Jorge Luis Borgesengan, esate baterako.

## Biografia 
Sozialista zen eta 1897an *La Montaña* izeneko egunkaria sortu zuen Buenos Airesen. Literatura-alorrean, Rubén Darío nikaraguar poetak gidatzen zuen talde modernistako kide izan zen eta poema-bilduma garrantzitsu bat eman zuen *Las montañas de oro* izenpean (1897, «Urrezko mendiak»). *Los crepúsculos del jardín* (1905, «Lorategiko arratsak») eta *Lunario sentimental* (1909, «Ilargi-almanaka sentibera») bildumak argitaratu zituen ondoko urteetan.

1911-1914 urteetan Parisen bizi izan zen, eta hasierako sozialismotik joera nazionalista baterantz jo zuen, estetika modernista nazio-gaietara loturiko errealismo bihurtu zen neurrian. Aldaketa erabatekoa izan zen bere *El libro de los paisajes* (1917, «Ikuspegien liburua»).

*Cuentos fatales* (1924, «Patuaren ipuinak») ipuin bilduman eta *El ángel de la sombra* (1926, «Itzalpeko aingerua») obran nazio-gaiak erabili zituen. Argentinako Hezkuntza Batzordeburu izan zen 1914-1938 urteetan eta Argentinako ordezkari Nazioen Ligan 1924an. Greziako kultura klasikoa ikasi eta landu zuen eta *Iliada* eta *Odisea* gaztelerara itzuli zituen.

## Erreferentziak
Joseph Fouché

**Joseph Fouché** (Le Pellerin, Frantzia, 1759ko maiatzaren 21a - Trieste, 1820ko abenduaren 25a) frantses politikaria izan zen.

## Biografia 
Oratoriako ikasle eta ondoren irakasle izan zen; 1789an iraultzarekin bat egin zuen. Konbentzioan hautetsia izan zen (1792), La Montagneko diputatuekin batera eta erregearen heriotzaren aldeko botoa eman zuen. Lyongo federalisten eta erregezaleen matxinada zapaltzera bidali zuten, Izu Handia antolatu zuen, eta *Lyongo metrailatzaile* izengoitia jarri zion jendeak. Gizon zitala zen, Iraultzaren ondorengo II. uteko Thermidor-eko kolpea (1794ko uztailaren 27a) bultzatu zutenetakoa; hala ere Thermidoreko Konbentziotik baztertua izan zen, atxilotua eta ondoren amnistiatua.

Barrasi esker Poliziako ministro izendatu zutelarik (1799), Brumaireko 18ko estatu-kolpea prestatzeko, Bonaparteren esku jarri zuen Frantzia osoan antolatu zuen espioi sarea. Talleyrandek Otrantoko duke (1809) eta probintzia iliriarretako gobernari izendatu zuen.

Poliziako ministro izan zen Ehun Egunetan, behin-behineko gobernukide izendatu zuten Waterlooko guduaren ondoren eta Borboien itzulera prestatu zuen. Poliziako ministro izan zen berriro eta Dresden (1815) enbaxadore izendatu zuten. 1816ko legearen ondorioz, erregea hil zutenen artekotzat zigorturik, Pragan eta Linzen egon zen, eta austriar egin zen; azkenean Triestera erretiratu zen.

## Erreferentziak
Pedro Gómez Valderrama

**Pedro Gómez Valderrama** (Bucaramanga, Kolonbia, 1923ko otsailaren 13a - 1992ko maiatzaren 7a) gaztelania idazlea, kazetaria eta diplomatikoa izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbidea eta Zientzia Politikoak ikasi zituen Bogotan, Londresen eta Parisen. Kolonbian hainbat kargu publikoren ardura izan zuen bere esku, eta diplomatiko gisa ere nabarmendu zen atzerrian, baina letren alorrean da, batez ere, ospetsua, bera baita *Mito* aldizkariaren belaunaldiaren idazle nagusietako bat. Aldizkari horren sorreran parte hartu zuen 1955. urtean, eta aldizkari hartan eman zituen argitara bere lan aipagarriak, garai hartako kolonbiar idazle handienenekin batera, harik eta 1962. urtean aldizkaria desagertu zen arte. *Mito*ren inguruan sorturiko mugimenduko kide gisa, kolonbiar literaturan "aldaketa" kontzeptua praktikan jartzen ahalegindu zen Gómez Valderrama.

Idazle nekaezina izan zen, eta artikuluez gainera, hainbat ipuin, saiakera eta eleberri idatzi zituen bere karreran. Bereziki nabarmentzekoak dira Gómez Valderramaren ondoko obra hauek: *Muestras del diablo* (1958,* Deabruaren erakusketak*), *El Retablo de Maese Pedro* (1967,* Maese Pedroren erretaula*), *La procesión de los ardientes* (1973,* Sutsuen prozesioa*), *Invenciones y Artificios* (1975, *Asmakizunak eta tramankuluak*), *La otra raya del tigre* (1977,* Tigrearen beste marra*) eta *La Nave de los Locos* (1984,* Eroen ontzia*).
## Erreferentziak
Sean Scully

**Sean Scully** (Dublin, 1945eko ekainaren 30a) irlandar margolaria da.

Croydon College of Art eskolan, Newcastle Unibertsitatean, eta Harvarden egin zituen ikasketak. 1973-1975 bitartean Chelsea School of Arten eta Londresko Unibertsitateko Goldsmith Collegen lan egin zuen irakasle gisa. Bien bitartean bakarkako bere lehen erakusketa egin zuen, Rowan Galleryn (1973). Lehen aldi figuratibo kaligrafiko baten ondoren, 1970eko hamarraldiaren hasieran abstrakziora egin zuen, Pollocken eta Mondrianen argitasun plastikoaren eraginpean. Denbora horretan sareta modukoak egiten jarraitu zuen, lerro diagonalekin, gainaldeari eta sakontasunari buruzko hausnarketa moduan. 1975ean Estatu Batuetara joan zen eta eskolak eman zituen Princeton Unibertsitatean. Erakusketak egin zituen Santa Monicako Torutue Galleryn (1975), eta New Yorkeko Buffy-Gibbsen. 1974tik aurrera halako kromatismo itzaltsu bat agertu zen bere obran, eta bere konposizioak estatikoagoak eta zorrotzagoak egin ziren: "gotorleku koadroak" ziren. 1980ko hamarraldian pintzelkada lodiak eta era askotako egiturak eta koloreak erabiliz hasi zen margotzen. Scullyk "marra" erabili du bere obra osoaren ezaugarri nagusitzat, mendebaldeko kulturaren topiko bat delako, eta kultura horri buruzko gogoeta egiten saiatzen da marraren bidez.

## Erreferentziak
Manès Sperber

**Manès Sperber** (Zablotov, Polonia, 1905eko abenduaren 12a - Paris, 1984ko otsailaren 5a) frantses filosofoa, soziologoa eta idazlea izan zen.

Lehen Mundu Gerraren hasieran, Vienara joan zen bizitzera bere familiarekin, eta han hasi zen filosofia ikasten eta marxismora hurbiltzen. Judu gazteen organizazioetan aritu zen lanean lehenbizi, eta alderdi komunistan ondoren. 1937an alderdia utzi eta totalitarismoaren kontrako borroka hasi zuen. Teoriari dagokionez, bere inspirazioak zerikusi handia du Alfred Adlerrekin. 1926an hari eskaini zion bere lehenengo saiakera, ''Alfred Adler, l'homme et sa théorie* (*Alfred Adler, gizona eta bere teoria*).

1927. urteaz geroztik filosofia eta soziologia ikasi zuen Berlinen, baina juduen kontrako esetsaldiak zirela-eta, Parisa ihes egin behar izan zuen (1934). Sperberren lanak hiru atal ditu: psikologia- eta filosofia-saiakerak, ideologia totalitarioen kontra egiten dutenak, hala nola *Analyse de la tyrannie* (1938, *Tiranokeriaren analisia*), *Sept questions sur la violence *(1972, *Indarkeriari buruzko zazpi auzi*); eleberriak, *Qu'une larme dans l'océan *(1961, *Malko bat ozeanoan*, trilogia), *Les Porteurs d'eau* (1974, *Ur eramaileak*), *Le Pont inachevé* (1975, *Zubi bukatu gabea*), *Au-delà de l'oubli* (1977, *Ahanzturatik haratago'') autobiografiak, haurtzarotik 1948. urtea bitarteko aldia hartzen dutenak.

## Erreferentziak
Gérard Blanchard

**Gérard Blanchard** (Forez, Frantzia, 1927ko martxoaren 27a &ndash; 1998ko abuztuaren 26a) tipografo, grafista, idazle eta marrazkilari frantsesa izan zen.

## Biografia 
*Rencontres internationales de Lure* elkarteko lehendakari izan zen urte askoan. Elkarte horretan tipografoak, grafistak, inprimatzaileak, kazetariak biltzen dira. Elkarteak urtero astebeteko saioak antolatzen ditu mundu osotik joandako gai horren inguruko espezialistekin. Zuzendari artistikoa izan zen, besteak beste, *Club Méditerranée*, *Ère nouvelle*, *Éditions Grasset*, *Décorelief* argitalpenetan. Irakaskuntzan ere aritu zen: arte grafikoetako goi-mailako eskola, Sorbonako Unibertsitatean, Besançoneko Arte Ederretako eskolan. 1980an doktore-tesia aurkeztu zuen: *Pour une sémiologie de la typographie* ("Tipografiaren semiologiaz"). 1993an Québeceko Laval Unibertsitateko honoris causa doktore izendatu zuten. Hainbat artikulu eta ikerketa egin zituen. Hainbat lan ere idatzi zuen, hala nola *La Bande dessinée* (1969, "Zerrenda marraztua"), *Images de la musique au cinéma *(1984, "Musikaren irudiak zineman"), eta *Aide au choix de la typo-graphie *(1998, "Tipografia hautatzeko laguntza"). Blanchardek bere garaiko joerak jasotzen jakin izan zuen, aldaketa grafikoei eta bisualei aurrea hartzen eta bere ezagutzak belaunaldi askori zabaltzen. Antzinako lanbidea gizarte-zientzien mailara igo zen haren lanari esker.

## Erreferentziak
Mary Santpere

thumb|Mary Santpereren omenezko oroitarria, Bartzelonan.

**Mary Santpere** (Bartzelona, Katalunia, 1913ko irailaren 1a - Madril, Espainia, 1992ko irailaren 23a) katalan antzerki- eta zinema-antzezlea izan zen.

## Biografia 
Bere aitaren konpainian egin zituen lehen urratsak ikuskizunen munduan, 1938an, *Tenorio* lan musikatuan Inésen parodia eginez. Urte hartan bertan *Paquete, el fotógrafo número uno* filmean parte hartu zuen, baina film hura ez zen, azkenik, estreinatu. Espainiako Gerra Zibila amaitzean, film hauetan lan egin zuen, besteak beste: *Los cuatro robinsones*, *El pobre rico*, *Boda accidentada* eta *Un enredo de familia*.

Ondoren, antzerkiaren munduan jarraitu zuen bere ibilbide profesionala, Paco Martínez Soria edota Joaquín Gasaren konpainietan. Azken horrekin hogei urte eman zituen, eta asko ibili zen atzerrian.

1950eko hamarraldiaren bukaera aldera, haren ospea eta komediarako gaitasuna zirela-eta, Bartzelonako antzezle nagusietako bat bihurtu zen. Hurrengo hamarraldian telebistan ere arrakasta handia lortu zuen Miguel Gila komikoarekin *La gran parada* saioan, eta baita *Luces de Madrid* saioan ere, pailazoarena egiten. Gero, paper txikiak egin zituen zenbait filmetan: Antoni Ribasen *La ciutat cremada* (1975), Fernando Fernán-Gómezen *Bruja, más que bruja* (1976), Luis García Berlangaren *Patrimonio nacional* (1980), Ventura Ponsen *El vicari d´Olot* (1981) eta *Aquesta nit o mai* (1991), Carlos Suárezen *Makinavaja* (1991).

## Ikus, gainera 
* Bartzelonar ezagunen zerrenda
* Kataluniako zinema
* Espainiako zinema

## Erreferentziak
Peter Shaffer

**Peter Levin Shaffer** (Liverpool, Ingalaterra, 1926ko maiatzaren 15a - Cork konderria, Irlanda, 2016ko ekainaren 6a) britainiar literatura- eta musika-kritikaria eta antzerkigilea izan zen.

## Bizitza 
St. Paul's eta Trinity Collegen egin zituen ikasketak, Cambridgen. *Truth* aldizkariko literatura-kritikaria izan zen 1956-1957 urteetan eta musikako kritikaria *Time and Tide*-n, 1961-1962 urteetan. Lehenengo lanak Anthony bere anaiarekin idatzi zituen, eleberrigintzaren alorrean, baina antzerkian lortu zuen ospea. Antzerki-lanetan agertokiaren teknika menderatzen zuela erakutsi zuen, eta erdi-mailako klaseak erakartzen zituzten gaiei buruzko antzezlanak idatzi zituen. 

Bere lehenbiziko lan aipagarrian (*Five finger exercise*, 1958) esaterako, erdi-mailako klaseen familia bizitza hartu zuen oinarri; haren ondoren idatzi zituen *The private ear* (1962) pieza laburren bilduma, *The public eye* (1962), *The royal hunt of de sun* (1964), *Black comedy* (1965), *Equus* (1973), 1979an zinemara eramana,* Amadeus* (1979), hori ere zinemara eramana 1984an eta Oscar saria irabazi zuena, *Lettice and Lovage* (1987) eta* The gift of the gorgon* (1992). 

Sari ugari eskuratu zituen bere ibilbidean zehar, besteak beste, Evening Standard antzerki-saria eta New Yorkeko Antzerki Kritikarien Zirkuluaren atzerriko lan onenaren saria (*Five finger exercise* lanarekin) eta Antoinette Perry saria (*Equus* lanarekin) eta Urrezko Globoa (*Amadeus*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klaus Friedrich Roth

**Klaus Friedrich Roth** (Breslau, Alemania —gaur egun Wrocław, Polonia—,  – Inverness, Eskozia, 2015eko azaroaren 10a) alemaniar jatorriko britainiar matematikaria izan zen. Londresko St. Paul's eskolan egin zituen lehenengo ikasketak. Titulua Cambridgen atera zuen, 1945. urtean. Graduatu ondoren, Gordonstoungo eskolan (Eskozia) irakasle-laguntzaile hartu zuten. 1946an Londresa itzuli zen, hango Unibertsitate Eskolan ikerlanean jarraitzeko. Doktoregoa 1950ean amaitu zuen, eta 1961ean irakasle-postua lortu zuen. Urte horietan balio handiko lana egin zuen matematiketan: zenbaki aljebraikoen hurbilketaren problema ebatzi zuen 1955ean, arrazionalen bidez; ordu arte, matematiketako problema handienetako bat izan zen. Lan horri esker, Fields domina eman zioten Edinburgoko Nazioarteko Kongresuan (1958). Rothek beste problema batzuk ere ebatzi zituen, esate baterako 1935ean Erdös eta Turánek azaldutako aierua. 1966an Londresko Imperial Collegeko Matematika Hutseko saileko katedra lortu zuen, eta han jardun zuen 1988. urteraino. Hurrengo urteetan irakasle-bisitari izan zen, eta 1996an Eskoziara itzuli zen. Fields dominaz gainera, beste ohore asko jaso zituen Rothek: De Morgan domina, Londresko Matematika Elkartearen eskutik (1983), eta Sylvester domina, Errege Elkartearen eskutik (1991), besteak beste. Errege Elkarteko eta Edinburgoko Errege Elkarteko kide ere bazen.

## Erreferentziak
Peter Weiss

**Peter Weiss** (Nowawes, Alemania, 1916ko azaroaren 8a - Stockholm, Suedia, 1982ko maiatzaren 10a) alemanezko eta suedierazko idazlea izan zen, sortzez alemaniarra, gero suediar herritartasuna hartu zuena. Literaturaz gainera, margolaritza eta zinema ere landu zituen.

## Bizitza 
Judu jatorriko merkatari baten semea zen. Aurrena Britainia Handira erbesteratu zen; handik Txekoslovakiara joan zen bizitzera, eta gero Suediara. Pragako margolaritza-akademian egin zituen ikasketak. Suediara joanik, suedieraz idazten hasi zen. Gerra ondoren, margolaritza utzi eta alemanez idazten hasi zen atzera. 1960. urte inguruan, antzerki-lanak idazten hasi zen. 1964an *Marat-Sade *antzerki lan ospetsua argitaratu zuen. B. Brechten eragin handia izan zuen eta hark bezala idazleak konpromiso politikoa hartu behar duela uste zuen.

Haren obra aipagarri batzuk: eleberriak, *Der Schatten des Körpers des Kutschers *(1954, *Orgazalearen gorputzaren itzala*), *Abschied von den Eltern *(1961, *Agur gurasoei*) eta *Fluchtpunkt *(1962, *Ihesa*) eleberriak; *Marat-Sade* (1964), *Die Ermittlung *(1965, *Bilaketa*) eta *Der Gesang von lusitanischen Popanz* (1967, *Lusitaniako panparroiaren kantua*) antzerkiak; *Diskurs über die Vogeschichte und den Verlauf des lang andauernden Befreiungskrieges in Vietnam *(1968, *Vietnamgo askapen gerra amaigabearen hasiera eta garapenari buruzko hitzaldia*) eta *Trotzki im Exil *(1971, *Trotski erbestean*) saiakerak, besteak beste.
## Erreferentziak
Pedro Shimose

**Pedro Shimose** (1940ko martxoaren 30a) boliviar idazle, kazetari eta irakaslea da.

Kazetari gisa eta La Pazko San Andres Goi Unibertsitateko irakasle gisa lan egin ondoren Madrila aldatu zen 1971n, eta han finkatu zuen bere bizitokia. Garrantzi handiko literatura erreferentziazko lanak idatzi edo zuzendu ditu. Aipagarriak dira, besteren artean, *Diccionario de autores hispanoamericanos* (1982,* Egile hispanoamerikarren hiztegia*) edo *Historia de la literatura hispanoamericana* (1989,* Literatura hispanoamerikarraren historia*). Olerkigintzaren alorrean ere lan handia egin du. Berak idatziak dira, besteren artean, *Sardonia* (1967,* Sardonia*), *Poemas para un pueblo* (1968,* Olerkiak herri batentzat*), *Quiero escribir, pero me sale espuma* (1972, *Idatzi nahi dut eta ateratzen zait aparra, *Casa de las Américas* olerkigintzako sariduna), *Al pie de la letra* (1976,* Hitzez hitz*) eta *Bolero de caballería* (1985,* Zalduneriako boleroa*), zeinak bildu baitzituen gerora, 1988an, *Poemas (Olerkiak)* izeneko bilduman. Bere olerkietan erbestearen samina, baztertuekiko elkartasuna, ezinegona eta etsipena islatu ditu, eta horrela, azken hamarraldietako kezka nagusien lekukotasuna agertzen dutela esan daiteke. Olerkigintzan egindako lana du aipagarriena, baina 1976an *El Coco se llama Drilo* kontakizun-liburua eman zuen argitara.

## Obra 
* *Triludio en el exilio (1961)*
* *Sardonia (1967)*
* *Poemas para un pueblo (1968)*
* *Quiero escribir, pero me sale espuma(1972)*
* *Caducidad del fuego (1975)*
* *Al pie de la letra (1976)*
* *El Coco se llama Drilo (cuentos, 1976)*
* *Reflexiones maquiavélicas (1980)*
* *Diccionario de Autores Iberoamericanos (1982)*
* *Bolero de caballería (1985)*
* *Poemas (1988; reúne sus libros anteriores)*
* *Historia de la literatura hispanoamericana (1989)*
* *Riberalta y otros poemas (1996)*
* *No te lo vas a creer (2000)''

## Erreferentziak
Pietismo

[thumb|200px|[Philipp Jakob Spener.]]
**Pietismoa** XVII. mendearen amaieran luteranismoaren barnean sortu zen mugimendua da. Protestantismoaren ortodoxia hotzaren aurrean joera eta sentimendu pertsonalak, aszetismoa eta bihotzezko konbertsioa hobesten zituen.

Eliza ofizialaren aurkako erreakzio haren lehen eragilea Philip Jakob Spener (1653-1705) ministro alsaziarra izan zen. Spenerren predikuetan eta liburuetan (*Pia desideria*, 1675) zenbait proposamen nabarmentzen ziren: teologiaren irakaskuntza berriztatu eta germaniar tradizioko mistikara itzuli beharra; Biblia osoaren irakurketa; otoitz indibidualaren premia; Biblia ikasteko eta otoitz egiteko talde txikiak eratzea; apaizgo unibertsalaren doktrina.

Spenerrek Halleko unibertsitatea sortzea (1693) erdietsi zuen Prusiako Frederikorengandik. Spenerren ondoren buruzagitza August H. Franckek (1663-1727) hartu zuen. Halleko unibertsitatea pietismoaren gunea izan zen; hango ikasleak izan ziren, besteak beste, Henry M. Mühlenberg, Ipar Ameriketako luteranismoaren antolatzailea, eta Nikolaus Ludwig Zinzendorfeko kondea, Moraviako elizaren sortzailea. Metodismoak, halaber, pietismoaren ezaugarri anitz beretu zituen. XVIII. mendearen erdialdean iritsi zuen pietismoak bere goren puntua, eta gerora ere eragin sakona izan du protestantismoaren pentsamenduan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sebastiano Vassalli

**Sebastiano Vassalli** (Genoa, 1941eko urriaren 24a - Casale Monferrato, 2015eko uztailaren 26a) italiar idazlea izan zen. 63ko taldeko idazle gazteenetako bat.

Bere lehenbiziko obrak, neoabangoardiazkoak, esperimentu linguistiko eta estruktural deigarriez beterik daude: *Narziso* (1968), *Hiltzeko garaia* (1970), *Lozioaren helduera *(1976). Gero trantsizio aldi bat sumatzen da *Haizean bizi* (1980) eta *Itsas urdina* (1982) eleberrietan, hizkuntza eta erretorika konkomitantziei propio asmatutako gertakizuna gehituta. Vassalliren eleberrigile karreran aldaketa nabarmena gertatu zen *Kometaren gaua* (1984) obraz gero. Dino Campama poetaren bizitzan oinarrituriko eleberri horretan, gertaera historikoaren ikerkuntza bizipenen, pertsonaien eta giroaren narrazioaren eragile nagusi bihurtzen da. *Odola eta lurra* (1985) Adige Garaiko bortxakeriari buruzko ikerkuntza-eleberria eta *Logela elektrikoa* (1986) XX. mendearen hasierako abangoardiazko Florentziako literatura giroko historia sarkastikoa eta mingotsa eleberrien ondoren, esperimentalismo linguistikoa alde batera utzita, eleberri historikoaren bidea hartu zuen, Manzoniren hizkuntza-eredua hartuta: *Munduko urrea* (1987), *Ametsa* (1990, XVII. mendean sorginkeriaz akusatu eta suan erretzera kondenatutako gazte baten historia), *Marco eta Mattio *(1992), *Beltxarga* (1993), *3012. urtea* (1995), eta *Harrizko bihotza* (1997).

## Erreferentziak
Márcio Souza

**Márcio Souza** (Manaus, Amazonas, Brasil, 1946ko martxoaren 4a - *ibidem*, 2024ko abuztuaren 12a) brasildar eleberrigile, antzerkigile eta zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Gizarte-zientzietako ikasketak egin zituen, Sao Paulon, baina bukatu gabe utzi zituen. Jaioterrira itzuli eta zinema-kritika egiten hasi zen *O Trabalhista* egunkarian. Geroxeago Manauseko beste egunkari batzuentzat lan egin zuen. 1967an, bere zinema kritikak bilduta, *O mostrador do sombras* liburua argitaratu zuen.

Zinemarako zuen zaletasunak bultzatuta, *Boca do Lixo* mugimenduan parte hartu zuen, eta zenbait film zuzendu zituen, adibidez *A Selva*, Ferreira de Castrok Amazoniari buruz idatzitako eleberri baten egokitzapena. Antzerkigile gisa, bere eskualdeko egoeraren berri ematen zuten obrak idatzi zituen: *Zona Franca, mi amor,* *A Paixão de Ajuricaba,* *A maravilhosa história do sapo Tarô-Bequê,* *Diroá, o elogio da preguiça.* Bertako kulturari buruzko azterketa ironiko bat ere egin zuen *A expressão amazonense do colonialismo ao neo-colonialismo* saiakeran. Idazle gisa, *Galvez, o imperador de Acre* eleberriak hiri haren konkistaren kontakizun lotsagabea eman zion ospea.

Beste lan aipagarri batzuk: *Organização silêncio* (1964), gobernu militarren kontrako erreakzioari buruzkoa; *Mad Maria* (1987), Madeira-Mamoré errepidearen ("inondik inora doan errepidea") eraikuntzari buruzkoa.

## Erreferentziak
Bizkaiko Diputazioa

**Bizkaiko Diputazio Nagusia** XVI. mendea baino lehen sortu zen, eta Erregimentu Nagusia edo jaurerriko gobernua zuzentzen zuen. Hiru pertsonak osatzen zuten Diputazioa hasieran: korrejidoreak edo jaunaren ordezkariak, eta Erregimentu Nagusian aukeraturiko beste bi ahaldunek.

Diputazio Nagusiak Erregimentu Berezia izena izan zuen 1645 arte. Korrejidorea zen Diputazioko lehendakaria, beste bi diputatuk eskubide berberak zituzten arren. Diputazioak deituta biltzen ziren Batzar Nagusiak eta bileretan diputatuek hitz egin zezaketen, baina ez zuten boto-eskubiderik. Diputazioak gauzatu behar zituen Batzar Nagusiek hartutako erabakiak.

Diputazioaren esku zeuden aginte militarra, zergak biltzea eta ekonomia, segurtasuna, arazo juridikoak eta foruak osorik zaintzea. Batzar Nagusiek berretsi behar izaten zituzten Diputazioak erabakitakoak. 1695ean, Diputazio Nagusia (zazpi ahaldunek osatua) eta Erregimentu Nagusia (hemeretzi ordezkarik osatua) bereizi egin ziren, eta Diputazioak gero eta pisu handiagoa eskuratu zuen pixkana-pixkana. Gorabehera askoren ondoren, 1877ko maiatzean desegin zen Bizkaiko antzinako Foru Diputazioa.

Egun, Euskadiko Autonomia Estatutuaren eta Lurralde Historikoen Legearen arabera zuzentzen dira Bizkaiko Batzar Nagusiak eta Bizkaiko Foru Aldundia.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles J. Pedersen

**Charles John Pedersen** (Busan, Korea, 1904ko urriaren 3a - Salem, New Jersey, 1989ko urriaren 26a) estatubatuar kimikaria izan zen, jatorriz korearra.

Ama japoniarra zuen eta aita norvegiarra, eta Japonian egin zituen lehenengo ikasketak. 1920ko hamarraldiaren hasieran Ohioko Dayton Unibertsitatera aldatu zen, eta han atera zuen ingeniaritza kimikoko lizentzia, 1926an, eta doktoregoa eskuratu zuen Massachusettseko Teknologia Institutuan, 1927an. 1953. urtean Estatu Batuetako hiritartasuna hartu zuen. Garrantzizko lanak egin zituen antioxidatzaile sintetikoen inguruan, eta 1960ko hamarraldiaren amaieran *poliester makroziklikoak* izeneko konposatu organikoak aurkitu zituen. 1987an Kimikako Nobel Saria irabazi zuen, Donald J. Cram estatubatuarrarekin eta Jean-Marie Lehn frantsesarekin batera, molekulen sintesiari buruz egindako lanengatik, organismo bizietako molekulak bezala diharduten konposatu organikoen sintesian egindako lanengatik hain zuzen ere. Pedersenek, Cram eta Lehnekin batera, egitura-jarduera espezifikoko eta hautapen-maila garaiko molekulak sortu zituen; horrek esan nahi du haiek sorturiko molekula artifizialek elkar ezagutzen zutela, eta zein molekularekin elkartu nahi duten aukera zezaketela. Molekula horiek izaki bizietako zenbait molekulen funtzioak, adibidez entzimen funtzioa, bete zitzaketela atera zuen ondorio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Viktor Saneiev

**Viktor Danilovitx Saneiev**  (, ; Sokhumi, 1945eko urriaren 3a - Sydney, 2022ko urtarrilaren 3a) georgiar atleta izan zen, jauzi hirukoitzean aditua.

Urrezko domina bana irabazi zuen 1968, 1972 eta 1976. urteetako Olinpiar Jokoetan, atletismoko proba zailenetako batean: jauzi hirukoitza. Laugarrenean batez ere parte hartu zuen, baina zilarrezko dominarekin etsi behar izan zuen. Bere zalutasun, lastertasun eta jauzi luzearengatik aise menderatu zituen arerio guztiak. 1964an, Europako Gazte Txapelketan, lehen postua lortu zuen, 15,78 metroko jauziarekin. Aurrerago luzera jauzian eta 100 metrotan ere parte hartu zuen: 7,90 metro eta 10,5 segundo izan ziren bere markarik onenak, hurrenez hurren. Lau urte geroago, 1968an, debuta egin zuen Olinpiar Jokoetan, Mexikon; urrezko domina irabazi zuen, 17,39 metroko jauzi harrigarriarekin. 1972an, Munichen, bigarren urrezko domina eskuratu zuen, jauzi laburrago batekin, 17,35 metro. Hirugarrena, 1976an, Montréalen, ezusteko handia izan zen, ordurako ez baitzen bera faboritoa, Joao Carlos de Oliveira brasildarra baizik. Hala ere, Saneievek 17,29 metroko jauzia egin zuen eta hirugarren urrezko domina irabazi zuen. 1980an, Moskuko Jokoetan, 17,24 metroko jauzia egin zuen, urrezko domina irabazi zuenak baino 13 cm gutxiago. Lau Olinpiar Jokotan parte hartu eta denetan domina irabazi duten kirolari bakarretako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerold Späth

**Gerold Späth** (Rapperswill, Suitza, 1939ko urriaren 16a) suitzar idazlea da.

## Biografia 
Merkataritza-ikasketak egin zituen, eta zenbait urtetan familiaren negozio batean aritu zen lanean, idazle gisa hasi baino lehen.

Bere lehen eleberrietan batasun handia sumatzen da formari eta gaiari dagokionez: *Unschlecht* (1970, *Txarra ez*); *Stimmgänge *(1972, *Bide adostuak*). Eleberri pikareskoaren tradizioan, Späthek itxurazko mikrokosmos bat aurkeztu zuen hiri burges baten irudikapenaren eredu gisa. Eleberriotako elementu nagusiak maitasuna, desira eta bizioa dira. Gizartearen kritika Späthen produkzio osoan zehar agertuko da; bere obraren ardatz nagusia da. Familia burges baten bizitza itxuraz ordenatu eta zuzenaren deskribapenarekin, Späthek alde batera utzi zuen pikareskaren eredua *Die heile Hölle* (1974, *Infernu sakratua*) obrarekin, eta forma laburrago baten bila abiatu zen. Bilaketa *Commedia* obran (1980) gauzatu zuen: gizakiaren heterogeneotasunaren 203 erretratu labur. Lehenengo obretako hizkuntza barrokoa arinduz joan zen; forma ere bai, baina ez zuen haatik indarrik galdu bere deskribapen bizietan.

Beste zenbait lan aipagarri: *Barbarswila* (1988); *Früher am See* (1991, *Itsasoan goizago*); *Stilles Gelände am See* (1991, *Itsasoko lur isilak*) eta *Das Spiel des Sommers neunundneunzig* (1993, *99 urteko udako jolasa*).

## Erreferentziak
Carlos Monsiváis

**Carlos Monsiváis Aceves** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1938ko maiatzaren 4a - *ib.*, 2010eko ekainaren 19a) mexikar idazlea izan zen. Mexikoko XX. mendeko gizartea, politika eta kultura ondoen aztertu dituen idazleetako bat izan da.

## Biografia 
Salvador Novo poetaren ikasle izan zen, eta hark erakutsi zion gizartearen edozein alorretan barneratu ahal izateko behar zuen indarra eta sendotasuna bereganatzen.

1970eko hamarraldian bere herrialdeko iritzi sortzaile nagusietako bat izan zen, batez ere, *Siempre!* kultura gehigarrian egin zituen berrikuntzei esker. Gazte-gaztetatik Mexikoko kultura gehigarri eta aldizkari nagusietan parte hartu zuen. Monsiváisen lan gehienak aldizkarietan edo ahoz aho zabaldu dira. Bere kronikak hainbat liburutan bildu dira: *Principios y potestades* (1969, *Printzipioak eta ahalmenak*); *Días de guardar* (1971, *Gordetzeko egunak*), 1968ko ikasleen mugimenduari buruzkoa; *Amor perdido* (1976, *Maitasun galdua*), zinemako, sindikalismoko, politikako eta beste hainbat alorretako mitoei buruzkoa; *Entrada libre, crónicas de la sociedad que se organiza* (1987, *Sarrera librea, antolatzen den gizartearen kronika*); *Escenas de pudor y liviandad* (1988, *Lotsa eta arinkeriazko eszenak*); *Los rituales del caos* (1995, *Kaosaren errituak*); *Nuevo catecismo de indios remisos* (1982, *Indiar makurren dotrina berria*), Monsiváisen orain arteko kontaketa-lan bakarra; *Salvador Novo. Lo marginal en el centro* (2000); *Aires de familia. Cultura y sociedad en América Latina* (2000).

## Erreferentziak
Phillip Sharp

**Phillip Allen Sharp** (Falmouth, Kentucky, 1944ko ekainaren 6a) estatubatuar biologoa da.

Illinoisko Unibertsitatean eskuratu zuen kimikako doktoregoa, 1969. urtean; 1966tik 1969ra kimikako ikerketa-sailean jardun zuen eta doktorego ondorengo lanak egin zituen Kaliforniako Teknologia Institutuan, 1971 arte. Ondoren James D. Watson Nobel saridunarekin lan egin zuen New Yorken, Cold Spring Harbor Laborategian, biologia molekularraren alorreko ikerketak egiten. 1974an Massachusettseko Teknologia Institutuan sartu zen (MIT), eta minbiziari buruzko ikerketa zentroko zuzendari izan zen. 1991n sartu zen Teknologia Institutuko biologia-sailean. Garrantzi handiko ikerketak egin ditu geneetan material genetikoa nola antolatzen den ezagutzeko. Geneak sarritan etenak direla aurkitu zuen bere lanekin, Richard Robertsek bere aldetik egindako ikerketetan aurkitu bezala, eta lan horiengatik Medikuntzako Nobel Saria eman zieten biei. 1977an bi zientzialariok erakutsi zutenez, geneetan badira ezer kodetzen ez duten material genetikoko atalak, atal ez aktiboak, genea eteten dutenak; eten edo sekzio horiei *intron* izena eman zitzaien gerora. Zientzialari askoren ustez, intron horiek badute zerikusirik aldaera genetikoetan, eta garrantzi handikoak izan dira haiei buruzko ikerketak herentziazko eritasunen bilakaeran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giorgio Caproni

**Giorgio Caproni** (Livorno, 1912ko urtarrilaren 7a - Erroma, 1990eko urtarrilaren 22a) italiar poeta izan zen.

Biolin- eta musika-ikasketak hasi bazituen ere, oso gaztetatik jo zuen literaturaren bidetik. Genevan bizi izan zen 1938. urtea arte eta bertako aldizkarietan idatzi zituen lehenengo poemak. Lehenengo bilduman *Come un´allegoria *(1936, *Alegoria bat bezala*), garai hartako Florentziako higikunde hermetikoarekiko urruntasuna erakusten du. Handik bi urtera *Ballo a Fontanigorda ed altre poesie *(1938, *Dantza Fontanigordan eta beste poema batzuk*) argitaratu zuen. 1939an Frantziaren kontra borrokatu behar izan zuen. Prosa-liburu batean agertzen da drama hura: *Giorni aperti* (1942, *Egun irekiak*). 1943an *Cronistoria *liburua argitaratu zuen eta Caproniren beste aldi bat hasi zen lan horrekin, oinazean eta tristuran barneratu zena. *Il Seme del piangere* (1959, *Malkoen hazia*) lanarekin erritmo herrikoietara, ironiaren bidera, itzuli zen. 1960. urtetik aurrerako lanetan Jainkoaren eta ezerezaren inguruko ikerketak agertzen dira. 1975ean, *Il Muro della terra* (*Lurraren harresia*) lanean, Caproniren pentsamoldearen oinarria agertzen da: nola sinets dezake arrazoizko gizaki batek jainko irrazional batengan? Azken liburuak *Il Franco Cacciatore *(1982, *Basa-ehiztaria*) eta *Il Conte di Kevenhüller *(1986, *Kevenhüllerreko kondea*) ditu.

## Erreferentziak
David Mourão-Ferreira

[thumb|220px|Mourão-Ferreiraren estatua [Oeirasko *Olerkarien parkean*]]
**David de Jesus Mourão-Ferreira** (Lisboa, 1927ko otsailaren 24a - Lisboa, 1996ko ekainaren 16a) portugaldar idazlea izan zen.

## Biografia 
Filologia erromanikoan lizentziatu zen Lisboako Unibertsitatean, eta irakasle izan zen unibertsitate horretan bertan. Hainbat aldizkari espezializatutako zuzendari eta sortzaile izan zen (*Távola Redonda, a Capital, Colóquio/Letras, Graal*, etab.), eta hainbat kargu publiko izan zituen (Kulturako estatu-idazkaria, 1976-1979 urteen bitartean).

Literatura-lan ugari eta genero askotakoak idatzi bazituen ere, nabarmenak ditu poesia-lanak eta saiakerak. Mourão-Ferreiraren formazio klasikoa eta jantzia agerian gelditzen da bere lanetan, eta maitasunaren gaia da nagusia.

## Obra 
Poema-lan garrantzitsuenak hauek ditu: *A Secreta Viagem* (1950), *Tempestade de Verão* (1954), *Os quatro Cantos do Tempo* (1958), *In Memoriam Memoriae* (1962), *Infinito Pessoal* (1962), *Do Tempo ao Coração* 1966), *Cancioneiro de Natal* (1971), *Matura Idade* (1973), *Entre a Sombra e o Corpo* (1980), *Ode à Música* (1980), *Os Ramos e os Remos* (1985), *O Corpo Iluminado* (1987), *No Veio de Cristal* (1988). Saiakera lanei dagokionez, aipatzekoak dira: *Tópicos de Crítica e de História Literária* (1977), *Os Oficios do Escritor* (1989) eta *Terraço Aberto* (1992). Eleberrien artean nagusia *Um Amor Feliz *(1986) da. 1965ean antzerki-lan bat egin zuen, *O Irmão.*

## Erreferentziak
Peter Singer

**Peter Albert David Singer** (Melbourne, ) australiar filosofoa da. Melbourneko eta Oxfordeko (Ingalaterra) unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1971-1973 bitartean Oxfordeko irakasle izan zen, eta harrezkero zenbait fakultatetan lan egin du Estatu Batuetan eta Italian; 1977an filosofiako irakasle izendatu zuten Melbourneko Monash Unibertsitatean. 1987-1991 bitartean Monasheko Giza Bioetikako Zentroko zuzendari izan zen, eta hango zuzendari-laguntzaile da 1992az gero. 

Singer XX. mendeko arrazionalistatzat hartua da; arrazoian oinarrituriko sistema filosofiko baten aldekoa da, alde batera utzirik sentimendua, norberaren interesa edo gizarte-baldintzak. Umekien esperimentazioarekin, ingeniaritza genetikoarekin, abortuarekin eta abarrekin zerikusia duten arazo etikoez dihardu. Bere ustez, etikoki zuzentzat jo behar da ekintza bat baldin eta ekintza horrek ahalik eta jende gehienentzat ahalik eta ondorio onuragarri gehien ekarriko badu. Singerren liburuen artean azpimarratzekoak dira *Animalien askapena* (1975), *Etika praktikoa* (1979) eta *Nola biziko gara?* (1993). Bere argitalpenen eskubideak nazioarteko laguntzarako erakundeei eta animalien askapenaren aldeko mugimenduei ematen dizkie eta irabazien % 10-20 pobreei, aberatsek behartsuei laguntzeko betebehar etikoa baitute bere ustez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilio Vedova

**Emilio Vedova** (Venezia, Italia, 1919ko abuztuaren 9a - *Ib.*, 2006ko urriaren 25a) margolaria izan zen.

Bere kasa ikasi zuen, eta 1942an bat egin zuen Milango Corrente taldeko pintore antifaxistekin: Birolli, Vittorini, Guttuso eta Morlottirekin. Bigarren Mundu Gerran erresistentzian parte hartu zuen, eta 1943an bere bakarkako erakusketa egin zuen, Milango *La Spiga e Corrente* galerian. 1946an, Morlottirekin batera, *Beste Gernika bat* manifestua idatzi zuen eta Italiako Arte Fronte Berria taldearen sortzaileetako bat izan zen.

1948an Italiako Arte Abstraktua erakusketan parte hartu zuen, Erroman, bai eta Veneziako Biurtekoan ere, Fronte Berria taldearekin. 1951n bere lehen bakarkako erakusketa egin zuen Estatu Batuetan, New Yorkeko Catherine galerian. Vedovaren margotzeko era estatubatuar espresionista abstraktuena gogorarazten du, Pollock eta batez ere Klinerena. 1954an bakarkako erakusketa egin zuen Rio de Janeiroko Arte Modernoko Museoan, eta hurrengo urtean Kasseleko lehen Documentan parte hartu zuen. 1957an Nazioarteko Guggenheim Sariketa irabazi zuen. 1965ean Chicagoko Gaur Egungo Arte Institutuak atzera begirakoa eskaini zion, eta handik gutxira Oskar Kokoshkaren lekua hartu zuen Salzburgoko *Internationale Sommerakademie für bildende Kunst*en. Azkeneko urteetan Venezian irakasle aritu zen.
## Erreferentziak