open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anne-François Arnaud

**Anne-François Arnaud** (Troyes, 1787ko urriaren 16a-Troyes, 1846ko urriaren 28a) Frantziako neoklasizismoaren margolari ospetsua izan zen.

## Biografia 
Antoine-Jean Grosen eta Jacques-Louis Daviden ikaslea izan zen. 1819an Société Académique dell'Aube elkartearen akademikoa izan zen. 1820an, marrazki eskolako irakasle-laguntzaile izendatu zuten bere jaioterrian eta, ondoren, irakasle-zuzendaria. Troyes museoko lehen komisarioa izan zen. 1845ean, Troyesen ere Saint-Nicolaseko umezurztegiko kaperaren dekorazioa margotu zuen. Justizia Jauregiaren margoak ere egin zituen.

## Obra ezagunena 
### Margolanak 
* ''Vue de l'ancienne porte de Paris à Troyes*, 1834
* *Le Premier Consul franchissant les alpes au col du Grand-Saint-Bernard*
* *Portrait de Louis Camussat de Vaugourdon*
* *Portrait de l'abbé Sompois*
* *Portrait de Madame Sompois, 1828*
* *Portrait de Madame Carteron, née Cortier*, 1823
* *Portrait de Marie-Madeleine Soucin*
* *Portrait de Louis Duchat*
* *Portrait de l'abbé Henry-Remy Hubert*, 1827

### Liburua 
* Anne-François Arnaud (koord.): *Voyage Archeologique et Pittoresque Dans Le Departement De l'Aube et Dans l'Ancien Diocese De Troyes*, 1837. 

## Bibliografia 
* É. Socard *Biographie des personnages de Troyes et du département de l'Aube'', Troyes 1882

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Errekurtsoak Frantziako Liburutegi Nazionalaren webgunean.
Sighthill (Edinburgh)

**Sighthill**, Eskoziako Edinburgh hiriburuaren mendebaldean dagoen auzune bat da.

Bertan, Edinburgh College ikastetxea eta Edinburgheko Napier Unibertsitatea daude.

## Kanpo estekak
Slateford

'''''', , Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. Water of Leith ibaiaren ekialdean dago.

## Kanpo estekak
Stenhouse (Edinburgh)

**Stenhouse**, Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. Hiriburuaren erdigunetik mendebaldera dago.

## Kanpo estekak
Silvermills

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzo bat da. Iraganean udalerria izana, 1809. urteaz geroztik Edinburgheko zati da.

## Kanpo estekak
Timber Bush

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren iparraldeko Leith auzuneko auzo edota eremu bat da. Bernard Street kalearen iparraldean dago.

## Kanpo estekak
Tollcross (Edinburgh)

**Tollcross**, , Eskoziako Edinburgh hiriburuko erdigunearen hego-mendebaldeko errepide biribilgune edo elkargune nagusia da. Inguruko auzoari ere izen ematen dio.

## Kanpo estekak
Torphin

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko hego-mendebaldean dagoen etxebizitza auzune bat da.

## Kanpo estekak
Victoria Park (Edinburgh)

**Victoria Park**, Eskoziako Edinburgh hiriburuaren iparraldean dagoen barruti bat da. Newhaven auzoaren hegoaldean eta Trinity eta Leith auzunee artean dago.

## Kanpo estekak
West Coates

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren erdigunean dagoen etxebizitza barruti bat da.

## Kanpo estekak
Warriston

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. Inverleith auzoan dagoen Edinburgheko Errege Botanika Lorategiaren ekialdean dago.

## Kanpo estekak
Estatua

[thumb|300px|[Auguste Rodinen *Pentsalaria*.]]
[thumb|[Juan Sebastian Elkanoren estatua Getarian.]]
**Estatua** izaki bizidun bat irudikatzen duen eskultura-lana da. Normalean, era errealista eta figuratiboaz egiten da. Beraz, eskultura mota da. Irudia pertsonena zein animaliena izan daiteke.

## Teknikak eta materialak 
Estatuak egiteko material desberdinak erabil daitezke: harria, egurra, buztina, metalak... Artistaren arabera erabiltzen dira. Antzinean material ohikoena harria izaten zen: marmol, kareharria, alabastro, granito, diorita. Gaur egun material modernoak ere erabiltzen dira: polimeroak, plastikoak, hormigoi.

Material horiekin, bestetik, teknika desberdinak erabil daitezke. Adibidez, moldetuaren teknika: molde bat egiten da eta barruan metal urtuak sartzen dira, orokorrean brontzea.

## Izendapenak eta estatua motak 
[thumb|300px|[Oscar Wilderi eskainitako brontzezko estatua, Dublingo Merrion Squaren.]]
[thumb|[Marko Aurelioren zaldizko estatua.]]
Estatuak, jarreren arabera sailkatu daitezke:

* *propioa*, zutik,
* *eseria*
* *etzana*, gehienetan sarkofago baten gainean
* *zaldizko estatua*
* *otoilaria*, belaunikatuta
* *eskaintzailea*, objektuak eskaintzen

Irudikatutako gorputzaren atalaren arabera:
* *busto*, burua eta toraxen goiko partea erakusten du
* *herma*, busto antzekoa baina zutabe batean jarraitzen du
* *gorputz enborra*, eskultura baten fragmentoa, bururik gabe, besoak edo hankak gabe

Taminuaren arabera:
* *kolosoak*, oso tamainu handikoak
* *estatuatxoak*, normalean apaingarri gisa erabiltzen dira

### Irudigintza polikromoa 
Honen arabera, amaierako emaitza margotu egiten da. Teknika honen jatorria oso zaharra da. Antzinean, esaterako, egurrezko tailuak margotzen ziren.

## Estatua ospetsuak 
* Rodasko kolosoa
* Zeusen Olinpiako estatua
* Marko Aurelioren zaldizko estatua
* Askatasunaren Estatua

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eskultura

## Kanpo estekak
West Craigs

'''''', Eskozian elkarren artean banatutako bi auzok jasotzen duten izena da.

Bata, Edinburgh hiriburuan dagoen auzunea, Edinburgheko aireportuaren hego-ekialdean.

Bestea, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian dagoen Hamilton hiriko etxebizitza komunitate modernoa.

## Kanpo estekak
Wester Broom

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuko barruti bat da. Broomhouse, Forrester, Corstorphine eta South Gyle auzoekin muga egiten du.

## Kanpo estekak
Westfield (Edinburgh)

**Westfield**, Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. A71 errepidearen iparraldean dago.

## Kanpo estekak
West Pilton

'''''', Eskoziako Edinburgh hiriburuaren iparraldean dagoen etxebizitza auzo bat da, Ferry Road auzoaren iparraldean, Muirhouse auzoaren ekialdean, eta East Pilton eta Granton auzoen mendebaldean.

## Kanpo estekak
Western Harbour (Edinburgh)

**Western Harbour**, Eskoziako Edinburgh hiriburuko Leith auzunean dagoen eta nagusiki etxebizitzez osatutako auzo bat da.

## Kanpo estekak
Baillieston

'***,  eta  edota **Bylliestoun*', Eskoziako Glasgow hiriko auzune bat da. Hiriaren erdigunetik 7 milia inguru ekialdera dago.

## Kanpo estekak
Oi laborari gaixua

***Oi laborari gaixua*** Pierre Topet edo *Etxahun* (1786-1862) euskal olerkariak idatzi zuen satirazko olerki bat da. Benito Lertxundi euskal kantariak jaso eta abestu zuen, ondoren *Pazko gaierdi ondoan* diskoan argitaratzeko. Olerkari zuberotarrak garai hartako zenbait lanbide kritikatzen ditu eta are gehiago, batzuetan hauen faltsukeriaren kontura barre egiten ere hasten da, izan ere, modu horretakoak hartzen ditu aipatutako lanbideak, faltsuak. Jean Haritxelharek egin zuen sailkapenaren arabera, olerki hau Etxahunen satirazko olerkien barnean sartu beharko genuke.

Xehetasun teknikoei dagokienez, seiko bat da, berdinaren moldekoa eta lau puntuz osatua. Egitura metrikoa jarraian ageri den bezalakoa du: 7A / 8A / 8 / 8A / 10 / 8A.

## Letra 
Jarraian abestiaren letra, xibereraz.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pierre Topet *Etxahun*
* Euskal olerkariak
* Olerkigintza
* Erromantizismoa

## Kanpo estekak 
* Benito Lertxundik kantatzen duen bertsioaren letra
* Abestiaren partitura
* Olerkia osorik
Athletes' Village (Glasgow 2014)

'''Athletes' Village** edota **Atleten Herria''', Eskoziako Glasgow hiriaren ekialdean dagoen 35 hektareako eremu bat da.

2014ko Commonwealtheko Jokoetan parte hartu zuten kirolariaren bizileku izateko eraikia izan zen.

## Kanpo estekak
Balmuildy

'''''', Eskoziako Glasgow hirigunearen kanpoaldean dagoen Antzinako Erromaren garaiko aztarnategi bat da. Berez, Antoninoren harresia osatzen zuten eta harrizko hormak kontserbatu ahal izan dituen bi gotorlekuetako baten hondakinak dira, bestea Castlecary udalerrian dagoena da.

Gaur egun, gotorleku osoaren berreraikitzapen digitala burutu ahal izan da.

## Kanpo estekak
Barrowfield

'''''', , Eskoziako Glasgow hiriko auzune bat da.

Glasgow Celtic futbol taldearen Celtic Park estadiotik eta Commonwealth Arena belodromo eta kirolgunetik hurbil dago.

## Kanpo estekak
Blackhill (Glasgow)

**Blackhill**,  eta  edota **Mirkhull**, Eskoziako Glasgow hiriaren ipar-ekialdean dagoen auzo bat da.

## Kanpo estekak
N-622

**N-622** edo **Gasteiz - Altube Autobia** 20,4 kilometroko luzera duen autobia da, Gasteiz eta Altube lotzen dituena. Altuben  **&nbsp;A-68&nbsp;**rekin lotzen du

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blythswood Hill

'''''', Eskoziako Glasgow hiriaren erdiguneko izen berdineko muino batean dagoen auzo bat da, Clyde ibaiaren gain.

## Kanpo estekak
Anthony Trollope

**Anthony Trollope** (Londres, 1815eko apirilaren 24a - ibidem, 1882ko abenduaren 6a) ingeles eleberrigilea izan zen. Winchesterren eta Harrown ikasi zuen. Familiarekin batera Estatu Batuetara emigratu zuen eta Ingalaterrara itzultzean, posta-funtzionarioa izan zen eta Eirera bidali zuten. 1847 inguruan hasi zen idazten eta eleberriak, saiakerak, kontakizunak eta bidaia liburuak idatzi zituen.
thumb|Trollopen hilobia, Kensal Green Hilerria, Londres

## Lanak
Broomhouse (Glasgow)

**Broomhouse**,  eta , Eskoziako Glasgow hiriaren ekialdean dagoen etxebizitza auzo bat da.

## Kanpo estekak
Anderston

'''''',  eta , Eskoziako Glasgow hiriko auzune bat da.

## Auzotar ezagunak 
* Billy Connolly (1942-), umorista, plazagizona, musikaria, aurkezlea eta aktorea.

## Kanpo estekak
Aleksei Brusilov

**Aleksei Alekseievitx Brusilov** (; Tbilisi, greg./abuztuaren 19ajul. – Mosku, ) errusiar jenerala izan zen. 1916ko Brusilov erasoaldian erabilitako taktikei esker ospetsu bilakatu zen. Hain ziren taktika berriztatzaileak ezen alemaniarrek ere kopiatu zituzten. Aristokraziaren kidea (aita jenerala ere izan zen), Brusilov zalditerian hasi zen baina jada 1914an konturatu zen zalditeria zaharkiturik zegoela metrailadore berrien aurrean. Historialarien esanetan, Lehen Mundu Gerran gudu handiak irabazteko errusiar jeneral bakarra izan zen, hala ere, galera handiak ere izan zituen. Bere erasoaldi ospetsuan apenas ez zuen zenbakizko abantailarik (600.000-500.000) baina 72 ordutan 50 milia egin eta 200.000 preso hartu zituen.

Errusiar Iraultza eta gero, monarkikoa izanda ere, Armada Gorriaren alde agertu zen Pravda egunkarian.

## Erreferentziak
Scapa Flow

**Scapa Flow** (ingelesez  edo  ahoskatua; eskandinavierazko  edo 'istmo luzeko badia' toponimotik ekarria) Eskoziako Orkadetan dagoen ainguralekua da, Mainland, Graemsay, Burray, South Ronaldsay eta Hoy uharteen artean dagoena. Jada historiaurrean itsasontziek bere babesturiko urak erabiltzen zituzten eta harrezkero toki estrategikoa izan da, bidai, merkataritza edo gudarako. Lehen eta Bigarren Mundu Gerretan zehar Royal Navyren baserik nagusiena izan zen eta 1956ra arte instalazioak mantendu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los hombres de Paco

***Los hombres de Paco*** espainiar telesail bat da, Globomedia ekoiztetxeak Antena 3 telebista katearentzat egina. Hasieran Espainiako Polizia Nazionalaren parodia bat izan zen baina denboraren poderioz, komedia ukituak zituen thriller bilakatu zen.

## Denboraldiak 
## Pertsonaia nagusiak 
## Kanpo estekak
Berta Handia

**Berta Handia** (, hitzez hitz 'Berta lodia' esan nahi duena) setio-obus bat izan zen, 420 milimetroko kalibrea zuena. Krupp industria taldeak garatu zuen Alemanian Lehen Mundu Gerran. Fritz Rausenbergerrek diseinatu zuen eta Bertha Krupp oinordekoaren omenezko ezizena jarri zion.

Askotan «Berta Handia» ezizena oker erabiltzen dute eta alemaniar beste artilleria-piezekin nahasten dituzte, batez ere «Langer Max» edota «Pariser Kanonen» piezekin. Zinez, «Berta Handia» soilik 42 zentimetroko kalibrea zuen *M-Gerät* pieza baino ez zen.

## Kanpo estekak
Candomblé

thumb|eskuinera|250px|Candombléren jarraitzaileak Bahian

**Candomblé** (portugesez  ahoskatua; ) afro-amerikar erlijio bat da, Brasilen *"povo de santo"*-k ('santuaren herria') praktikatzen duena. Salvador da Bahian sortu zuten XIX. mendearen hasieran. Egun bi milioi sinestun inguru ditu, gehienak Brasilen baina baita Argentinan, Uruguain, Paraguain eta Venezuelan ere.

Candomblé Brasilgo macumba gurtzak Bahian hartzen duen izena da. Macumba eta candomblé, izen biak erabili dira nazioartean gauza bera izendatzeko.

Candomblé Afrikatik erakarritako joruba, fon eta bantu esklaboen sinesmen eta tradizioen nahasketa bat da. 1549 eta 1888 artean, nahasketa hau Brasilen garatu eta bertoko erlijioen eta katolizismoaren ezaugarriak gehitu zizkioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iker Garai

**Iker Garai Martínez** (Gasteiz, Araba, ) arabar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena. Gaur egun entrenatzailea da.
## Kirol Ibilbidea 
*2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
3-2-1 Pinguinoak!

**3-2-1 Pinguinoak!** () Jeff Parker, Phil Lollar eta Nathan Carlson-ek sortutako Amerikako animazio seriea da eta Big Idea Productions-ek (*VeggieTales* sortzaileak) ekoiztu du.

## Historia 
Produkzioan zehar Jonah: A VeggieTales Movie-entzat, Big Idea-k VeggieTales-en espazioa betetzeko beste serie bat sortu zuen.

Jeff Parker-ek sortu zuen ikuskizuna hegaztiak ez diren hegaztien hegaldirik gabe kontzeptua pentsatzen duen bitartean. Nathan Carlson eta Phil Lollar-en laguntza izan zuen.

Lehen atalaren arrakastaren ondoren, 2003. urtetik bost pasarte gehiago sortu ziren, Big Idea Lombard, Illinois Franklin, Tennessee-tik mugitu zenean.

2006an NBC-k igorritako ziren jatorrizko 6 pasarteak eman ondoren, Big Idea ere eskaini zieten ikuskizunaren pasarte gehiago egiteko.

Guztira, serie 27 atal ditu.

## Pertsonaiak 
* Zidgel
* Midgel
* Fidgel
* Kevin
* Jason
* Michelle
* Amona
* Baron von Cavitus/Bert
* Almirante Uhala
* Sol

## Kanpo estekak
Madril-Cuatro Vientos aireportua

**Madril-Cuatro Vientos aireportua** (NAZE: **LECU**) Espainiako aireporturik zaharrena da, baita Madrilgo hiru aireportu zibiletako bat ere. Hasieran Espainiako Aire Armadaren base bat izan zen, baina egun aireportu zibila da. Hala ere, baditu atal militar bat eta atal polizial bat ere.

## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea, AENAren atarian
Doctor Genové etxea

**Doctor Genové** Bartzelonan dagoen Modernismo katalanaren eraikin adierazgarria da. 1911an Enric Sagnier i Villavecchia arkitekto katalana eraiki zuen. Tokiko Interesaren Ondasun Kulturalaren izendapena.
thumb|ezkerrera|Mosaikoak azpimagarriak dira.
## Historia 
Eraikina Genové doktoreak enkargatu zuen. Helburua zen beheko solairuan botikategia jartzea eta beste solairuetan laborategiak. Enric Sagnier i Villavecchia arkitektoak 1911an altxatu zuen. Lan honetan arkitektoak gaitasun handia erakutsi zuen zeren eta fatxada oso estua baitzen.

## Ezaugarriak 
Eraikinak kutsu neogotikoa du. Interesgarria farmazia zen: bertan sartzeko arku zorrotz bat zeharkatu behar da; arkuaren giltzarrian erliebe sinbolikoa ikus daiteke. Hasieran gaur egun galdu diren beira eztainuztatuzkoak zituen eta baita burni forjatuzko kartela. Azpimagarriak dira, bestetik, Lluís Bruk egin zituen mosaiko urdinak eta urrezkoak; mosaiko horiek hirugarren solairutan beste arku zorrotz enmarkatzen dute. Eraikina zeramikaz apaindutako teilatu irtenaz burututa dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Eraikinaren fitxa.
Castelló-Costa Azahar aireportua

**Castelló-Costa Azahar aireportua** (IATA: **CDT**, NAZE: **LECH**) Espainiako aireportua da, Vilanova d'Alcolea eta Benlloc udalerrien artean dagoena. 2011n inauguratu zuten, hegazkinik eta nabigazio baimenik gabe, eta 2015era arte ez zuen hegaldirik izan.

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ciudad Realgo aireportua

**Ciudad Realgo aireportua** (IATA: **CQM**, NAZE: **LERL**) Espainiako aireportu pribatua da, Ciudad Real eta Puertollano udalerrien artean dagoena. 2008 eta 2012 artean erabili zuten eta egun itxita dago. Lehen "On Kixote" eta "Madril Hegoaldea-Ciudad Real" izenak izan zituen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Andorra-La Seu d'Urgell aireportua

'''Andorra-La Seu d'Urgell aireportua** edo **La Seu d'Urgellgo aireportua** (IATA: **LEU**, NAZE: **LESU''') Kataluniako aireportua da, Montferrer i Castellbò eta Ribera d'Urgellet udalerrien artean dagoena. Kataluniako Generalitateak zaharberritu zuen Pirinio Garaietako turismo eta garapen ekonomikoa bultzatzeko. 2018ko uztailean ez zuen hegaldi komertzialik izaten.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Torrejón de Ardozko aire-basea

**Torrejón de Ardozko aire-basea**  Espainiako aireportu militarrik nagusienetariko bat da, 1992ra arte Espainiako Aireko Armadak eta Ameriketako Estatu Batuetako Aireko Armadak elkar erabili zutena. AENAk ere aireportu zibil moduan (**Madril-Torrejón aireportua**) erabili zuen, baina hegaldi guztiak Madril-Barajas aireportura bidali zituen. Europar Batasuneko Sateliteen Zentroak bertan du egoitza.

## Kanpo estekak
Murtzia Eskualdeko nazioarteko aireportua

**Murtzia Eskualdea-Juan de la Cierva nazioarteko aireportua** (IATA: **RMU**, NAZE: **LEMI**) Espainiako aireportua da, Murtzian dagoena. Eraikitze lanak 2012an amaitu ziren eta 2019an bertara eramango dituzte hegaldi zibil guztiak Murtzia-San Javier aireportua aireportu militar moduan utziz.

## Kanpo estekak 
*  Aireportuaren webgunea.
Ablitasko aire-basea

**Ablitasko aire-basea** (NAZE: **LETU**) Nafarroa Garaiko aireportu militarra da, Espainiako Aireko Armada jabea duena.

Baseak 1.800 metroko luzera duen lurreko pista bat du, Espainiako Aireko Armadak duen bakarra. 2013an erabili zuten Airbus A400M batek lurreko pista batean lurreratze-probak egin zitzan. 1967an Espainiako Armadak erosi zuen.

## Istripuak 
* 1982ko irailean Piper PA-60 Aerostar kirol-hegazkin bat aireratzean erori zen. Sei lagun eramaten zituen baina ez zen zauriturik suertatu.
* 1997an Mudry CAP 10 turismo-hegazkinetik pilotua erori eta hil egin zen. Segidan, hegazkina ere erori zen.
* 2006ko apirilaren 5ean, simulazio batean, hegazkin militar batek 2.000 kilogramoko kutxa bat bota zuen eta linea elektrikoan erori zen. 5.500 lagun elektrizitaterik gabe geratu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teruelgo aireportua

**Teruelgo aireportua** (IATA: **TEV**, NAZE: **LETL**) Aragoiko aireportua da, Teruel udalerrian dagoena. Espainiako Aireko Armadaren antzinako basea, 2018ko uztailean ez zuen hegaldi komertzialik izaten.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ororbiako aerodromoa

**Ororbiako aerodromoa** Oltza zendeako udalerri nafarrean dagoen erabilera pribatuko aerodromoa da.

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako aerodromoen zerrenda
Zu Gengzhi

**Zu Gengzhi** (Txineraz: 祖暅之; Txinera tradizionalez: 祖𣈶之; pinyineraz: *Zǔ Gèngzhī*; Wade–Giles: *Tsu Keng-chih*, 480an jaio zen, eta 525ean hil) txinatar matematikaria izan zen. Adeitasunezko izena **Jingshuo** (景爍) eta, eta Zu Geng izenez ere ezagutzen zen**. ** Txinako beste matematikari ospetsu baten semea zen, Zu Chongzhi.

## Erreferentziak
Skokholm uhartea

thumb|eskuinera|Skokholm and its neighbouring islands
thumb|ezkerrera|Gabai arrunta hegan egiten.
**Skokholm uhartea** () Pembrokeshiretik (Gales) lau kilometrotara dagoen biztanlerik gabeko uhartea da. Pembrokeshire Kostaldeko Parke Nazionalaren barruan dago eta Skomer uhartetik oso gertu dago. Interes Zientifiko Bereziko Lekua da. Inguruko urak ere babestuta daude.

## Ezaugarriak 
Kilometro karratu bateko hedadura du. Oso ezaguna da dituen hareharri gorriko itsaslabarei esker non itsas-hegazti askok kabiak egiren dituzten. Uharte osoa erreserba naturala da eta bisitzaeko aurretik Wildlife Trust of South and West Wales erakundeari baimena eskatu behar zaio. Uhartean etxetxo bat dago eta bertan lo egiten dute joaten diren zientzialariak eta turistak. Uhartera joateko itasontziak Martin's Havenetik irtetzen dira.

## Garrantzia 
Uhartearen garrantzia bertan ikus daitezkeen itsas hegaztiekin dago lotuta. Skokholmen gabai arruntaren hirugarren kolonia handiena dago. Ekaitz-txorien Europako populazio handiena dago. Lau mila fraterculak eta bi mila martin arruntak zein pottorro arruntak daude. Hegazti migratzaileak ikusteko ere primerako tokia da.

## Historia 
Uhartea Ronald Lockley (1903-2000) ornitologoarekin ospetsua egin zen. Ornitologo honek bereziki fraterculak eta gabai arruntak aztertu zituen. Lockey uhartean bizi izan zen eta hari buruzko liburu asko idatzi zuen. Lehen behatokia 1933an egin zuen.

## Ikus, gainera 
* Pembrokeshire Kostaldeko Parke Nazionala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :The Willife Trust of South and West Wales.
Álex Pina

**Álex Pina Calafi**, (Iruñea, 1967ko ekainaren 23a) nafar gidoigile eta ekoizlea da.

Donostian bizi izan zen bost urte zituenetik unibertsitatera joan zen arte. Informazio Zientziak ikasi zituen Nafarroako Unibertsitatean. 2016an, Vancouver Media ekoizpen etxea sortu zuen.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glenn Frey

**Glenn Lewis Frey** (Detroit, 1948ko azaroaren 6a - New York, 2016ko urtarrilaren 18a) estatubatuar musikari, abeslari eta aktorea izan zen, Eagles taldearen kide sortzailea.

## Diskografia 
* *No Fun Aloud*, 1982
* *The Allnighter*, 1984
* *Soul Searchin*', 1988
* *Strange Weather*, 1992
* *After Hours*, 2012
Peter Berling

**Peter Berling** (Meseritz-Obrawalde, 1934ko martxoaren 20a - Erroma, 2017ko azaroaren 21a) alemaniar idazle, zinema ekoizle eta aktorea izan zen.

## Filmografia 
* *Whity* (1971)
* *Aguirre, der Zorn Gottes* (1972)
* *Quando le donne si chiamavano madonne* (1972)
* *Revolver* (1973)
* *Maladolescenza* (1977)
* *Fitzcarraldo* (1982)
* *Mystère* (1983)
* *Tex e il signore degli abissi* (1985)
* *Der Name der Rose* (1986)
* *Cobra Verde* (1987)
* *The Last Temptation of Christ* (1988)
* *The Voyager* (1991)
* *Sátántangó* (1994)
* *Semana santa* (2002)
* *Gangs of New York* (2002)

## Eleberriak 
* *Franziskus oder Das zweite Memorandum*
* *Die Kinder des Gral*
* *Die Ketzerin*
* *Zodiak, Die Geschichte der Astrologie*
* *Das Kreuz der Kinder*
Telegrafia optiko

[thumb|upright|[Louvreko telegrafia optikoko estazioa]]
**Telegrafia optikoa** komunikazio sistema izan zen, ikus-seinaleak erabiltzen zuena. Claude Chappe frantziarrak 1792an asmatutakoa izan zen era horretako sistemarik arrakastatsuena. Dorre edo goraguneetan kokatutako estazioak erabiltzen zituen, bakoitzetik hurrengoa ikusteko moduan lerrokaturik zeudenak. Horietako batean zegoen pertsonak egindako seinaleak ondorengo estazioan zegoenak ikusten zituen, eta, horrela, mezua transmititzen zen. Chapperen sistemak ez zuen iraupen luzerik izan, XIX. mendearen erdialdean transmisio elektrikoa etorri zelako.

## Historia 
[thumb|[Chappe dorrea (Ziburu)|Ziburuko Chappe dorrea, horrela izendatua Chappe telegrafoa kokatu zelako bertan.]]
Aspaldi hasi zen gizakia mezuak, euskarri fisikoan eraman gabe, urrutira bidaltzen. Sistema batzuek entzumena erabiltzen zuten horretarako. Persiako errege Dario I.a Handiak (K.a 522-486), Indiatik Danubiora iristen zen inperio zabalean mezuak bidaltzeko, ahots eta birika oneko menpekoak erabiltzen zituen mezuak batetik bestera oihukatzeko. Jende asko eskatzen zuen horrek, gehienez ere 200 metroko distantzian egon behar baitzuten oihulariek. Eta haizeak kontra gogor jotzen zuenean ez zen eraginkorra, ezta mezu sekretuak bidaltzeko ere. Gerora, kanpaiak eta antzeko tresnak erabili ziren hotsak urrunago irits zitezen.

thumb|170px|ezkerrera|Telegrafia optikoan erabiltzen zen Chappe kodea.
Laster ikusmena erabiltzen zuten sistemak gailendu ziren. Greziarrak eta kartagotarrak sua erabiltzen hasi ziren. Gero, erromatarrek eta inkek kea baliatu zuten mezu zehatzagoak bidaltzeko. Eta kezko mezuen sistema nagusitu zen Erdi Aroko eta Aro Modernoko Europan ere. 1588an, Espainiako Itsas Armada Garaiezina Ingalaterrako kostaldera hurbildu zenean, ingelesek Plymouthetik ikusi zituzten ontziak eta handik ordu erdira iritsi zen Londresera berria, keari esker. Euskal Herrian, Paristik Pausura egokitu zen komunikazio-lerroa sartzen zen, eta, ondoren, Gaztelako lineak Gipuzkoa eta Araba zeharkatzen zituen, Madrilerako bidean. 

[thumb|eskuinera|180px|[Gaztelako linearen dorrea, Quintanilla de la Ribera, Araba]]
Beste herrialde batzuetan ere antzeko sistemak abiarazi zituzten; esaterako, José María Mathé donostiar ingeniariak Espainian ezarritako Gaztelako linea. 1846an inauguratutako linea horrek Madril eta Irun lotzen zituen 52 estazioren bitartez, Valladolid, Burgos, Gasteiz eta Donostian barrena. Baina, XIX. mendearen erdialdean, elektrizitateak eta Morse kodeak ekarritako iraultzarekin, telegrafia optikoa bazterrera utzi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gaztelako linea
Andrea Ropero

**Andrea Ropero** (Binaced, 1983ko otsailaren 15a espainiar kazetari bat da, *La Sexta noche* saioa Iñaki Lopezekin aurkezteagatik ezaguna.

ETB 2 katean *El sabor del crimen* saioa aurkezten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfredo Alonso-Allende (argipena)

**Alfredo Alonso-Allende** izan daiteke:
* Alfredo Alonso-Allende Arregi (1880-?), bizkaitar ongilea;
* Alfredo Alonso-Allende Yohn (1946- ), bizkaitar idazlea.
Alfredo Alonso-Allende Arregi

**Alfredo Alonso-Allende Arregi** (Bilbo, 1880ko irailaren 5a —  1950?) bizkaitar ongilea izan zen.

Mehategi-ingeniaria ikastetez, ez zuen bere ogibidea bete. 1940/50 hamarkadan 5 milioi pezeta eman zizkion Bilboko Ospitale Zibilari pabilioi berria eraiki zedin, gaurdaino bere izena daramana, bai eta Ricardo Inurriak egindako bere eskultura ere.

## Kanpo estekak 
* Eusko Ikaskuntza (2018). *Auñamendi Entziklopedia*. Bernardo Estornés.
FOXP2

**Forkhead box protein P2** (**FOXP2**) proteina bat da, gizakietan *FOXP2* geneak kodetzen duena. **CAGH44**, **SPCH1** edo **TNRC10** izenak ere baditu. Hizkuntza eta mintzoarekin lotuta dagoen genea da. Ornodun ugarik duten genea da, eta askotan jokatzen du komunikazioarekin lotutako paper bat, adibidez txorien kantak garatzeko gaitasuna.

Hasiera batean, KE familiak zuen hizkuntza-nahasmendu batekin identifikatu zenean, FOXP2 izan zen lehen genea hitz egiteko gaitasunari lotua. Giza 7. kromosoman kokatua (7q31, SPCH1 kokapena) umeki zein helduen burmuin, bihotz, birika eta hesteetan espresioak ditu. *FOXP2*ren ortologoak beste ugaztun batzuetan ere identifikatu dira. Genea aktiboagoa da emeetan arretan baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arsfenamina

**Arsfenamina** XX. mendearen hasieran sifilia sendatzeko erabiltzen zen botika da, **Salvarsan** izen komertzialarekin merkaturatu zena. Paul Ehrlich mikrobiologo alemaniarrak aurkitu zuen 1907an.

Artsenikoaren deribatua da arsfenamina. Aspalditik ezagutzen dira artsenikoaren onura terapeutikoak , baina baita bere toxikotasuna ere. Ehrlich-ek lortutako deribatu batek (606 deritzonak),aldiz, toxikotasunik ez zuela eta sifiliaren bakterioa (*Treponema pallidum*) hiltzen zuela ikusi zuten zientzialariek. Arsfenamina zen deribatu hori.

Gaixotasun infekziosoak arrakastaz tratatzeko erabilitako lehenengoetako botikaren bat izan zen arsfenamina. "Bala magikoa" deitu zitzaion, bere toxitasun hautakorra dela-eta.

Garrantzi historikoa izan arren, gaur egun arsfenamina ez da erabiltzen. Antibiotiko modernoen agerpenak XX. mendeko 40ko hamarkadan botika hori alboratu zuen. Sifiliaren aurkako tratamenduan, esaterako, gaur egun erabiltzen den farmakoa penizilina da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Proinsias De Rossa

**Proinsias De Rossa** (Finglas, Dublin, 1940ko maiatzaren 15a) irlandar politikari ezkertiar bat da. Gaur egun, Alderdi Laboristako kidea da.

1994-1997 artean Ezker Demokratikoa alderdiko kide eta buruzagia zela Irlandako Errepublikako Gizarte Ongizateko Ministroa izan zen. 1992-1999 artean alderdi horretako buruzagia izan zen.

Nerabetzaroan, IRAko kide izan zen, 1956-1962ko mugako kanpainiaren harira beste irakide batzuekin batera atxilotua izan eta Dublin hiriburuko Mountjoy espetxean 7 hilabetez preso egon ostean Currageko barneratze-zelaian barneratu zuten.
Krestomatia

[thumb|[Kitxua ikasteko gramatika eta krestomatia ]]**Krestomatia** antologia mota bat da. Helburu didaktikoz egiten den idazki hautatuen bilduma, antologia. Literatura genero honetan egile baten edo batzuen testuen zati onenak aukeratzen dira; izan daiteke baita ere garai baten edo genero baten pasarte onenak. Etimologikoki grezieratik dator: *chrēstós* —'baliagarri'— eta *manthánō* —'ikasi'—, hau da, ikasteko baliagarria. Beraz, bi esanahi izan ditzake hitz honek: egile edo gara baten literatura baloratzeko testuen bilduma edo, bestela, hzkuntza bat ikasteko pasarte bildumna.

## Kontzeptuaren historia 
IV. mendean Helladius Zesareakoak literatura greziarraren pasarteen antolagia bati izen hori eman zion. V. mendean Prokopio Zesareakoa gauza bera egin zuen. XVI. mendetik aurrera krestomatiak ugaritu ziren baina orduan helburu pedagogiko batekin: ikasleei zuzendutako bildumak ziren batez ere itzulpengintzaren praktikan aritzeko.

## Ezaugarriak 
* Helburu pedagogikoa du, ikasleei zuzenduta, egile, garai edo estilo bat hobeto ezagutzeko.
* Antzinako hizkuntzetan ematen da batez ere, hebraiera, greziera, latina ikasteko.

## Krestomatiak euskaraz 
Euskaraz ere horrelako lanak argitaratu izan dira:
* Arturo Kanpion: *Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara*, 1884. Liburu honetan Kanpionek "Lardizabal, Axular, Intxauspe eta Mogelen testuez osaturiko krestomatia" jaso zuen.
* Gero taldea: *Jon Mirandere-ren idazlan hautatuak*, 1981. Jon Mirande idazle zuberotarra erreibindkatzeko asmoz, talde horrek bere prosazko pasarte onenak bildu zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Testu corpus
* Antologia

## Kanpo estekak
Kamikaze (filma)

***Kamikaze*** 2014ko Álex Pina nafar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da. Zuzendariaren opera prima izan zen.

## Sinopsia 
Slatan Karadjistango hiritarrak Moskutik Madrilerako hegaldian bere burua immolatzeko planak ditu. Hala ere, elur-ekaitz batek aireratzea ekidin eta Slatan bere biktimekin elkarrekin bizi behar izango da.

## Aktoreak 
* Alex García: Slatan.
* Leticia Dolera: Natalia.
* Carmen Machi: Lola.
* Héctor Alterio: agurea.
* Eduardo Blanco: Eugene.
* Iván Massagué: Camilo.
* Agnes Kiraly: hegazkineko zerbitzaria
* Verónica Echegui: Nancy

## Kanpo estekak
Manuel Vilas

**Manuel Vilas Vidal** (Barbastro, Huesca, 1962ko uztailaren 19a) idazle espainiarra da.

## Biografia 
Hispaniar Filologian lizentziaduna, hogei urte baino gehiago aritu zen bigarren hezkuntzako irakasle gisa. *Heraldo de Aragon* eta *El Mundo*ren egunkarietako kolaboratzaile izan da eta egun, *Magazine* (*La Vanguardia*), *Babelia* (El País) eta *ABC Cultural* (*ABC*) literatura-gehigarrietan parte hartzen du. Madril eta Iowa City artean bizi da.

Bere belaunaldiko poeta espainiar nabarmen gisa kontsideratua, bere estiloak irudi ameslariak eta diskurtso errealista naturaltasunez txertatzen ditu. Narratzaile gisa, lan kritiko garrantzitsua garatu du; bere lanetan parodia, poparen mitoak eta kapitalismoaren gaineko hausnarketak ugariak dira.

## Obra 
### Nobela 
* *España* (DVD, 2008)
* *Aire nuestro* (Alfaguara, 2009)
* *Los inmortales* (Alfaguara, 2012)
* *El luminoso regalo* (Alfaguara, 2013)
* *Lou Reed era español* (Malpaso, 2016)
* *Ordesa* (Alfaguara, 2018)

### Narrazioak 
* *Zeta* (DVD, 2002)
* *Magia* (DVD, 2004)
* *Setecientos millones de rinocerontes* (Alfaguara, 2015)

### Poesia 
* *El sauce* ("Fernando el Católico", 1982)
* *Osario de los tristes* (Zaragozako unibertsitatea, 1988)
* *El rumor de las llamas* (Olifante, 1990)
* *El mal gobierno* (Libertarias, 1992)
* *Las arenas de Libia* (Huerga y Fierro, 1997)
* *El cielo* (DVD, 2000)
* *Resurrección* (Visor, 2005)
* *Calor* (Visor, 2008)
* *Gran Vilas* (Visor, 2012)
* *El hundimiento* (Visor, 2015)

### Saiakera 
* *La vida sin destino* (Mira, 1994)
* *Dos años felices*, diario (Mira, 1996)
* *La región intermedia* (Prames, 1999)
* *MV reloaded* (Tropo, 2011)
* *Listen to me*, diario (La Bella Varsovia, 2013)
* *Arde el sol sin tiempo*, artikulu eta saiakera bilduma (Valladolideko unibertsitatea, 2014)
* *América*, bidai-liburua (Círculo de Tiza, 2017)

## Erreferentziak
Afula

**Afula** (, ) Israelgo hiri bat da, Iparraldeko barrutian dagoena. Jezreelgo haranean dago eta, bere kokapena estrategikoa dela eta, haraneko hiriburutzat hartu dute. 2017an 49.169 biztanle zituen.

## Historia 
Egungo hirigunean topatu zuten Tel 'Afula aztarnategian kalkolitotik aiubtar leinurainoko aztarnak topatu dituzte. Otomandar Inperioaren garaian, arabiar herrixka bat zen eta 1922ko Palestinako Britainiar Mandatuaren garaiko erroldan 563 biztanle zituen.

1925ean American Zionist Commonwealth-ek hiria erosi eta jada 1931n gehiengoa ziren.

## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Egunaren hondarrak

***Egunaren hondarrak*** () Kazuo Ishiguro britainiar idazleak 1989an idatzitako eleberria da. 2018an Amaia Apalauzak eta Iñigo Roquek AED elkarteak antolatutako Jokin Zaitegi itzulpen sariketari esker eleberria euskaratu zuten.

1993an James Ivoryk zinemara eraman zuen eleberria, Anthony Hopkins eta Emma Thompson protagonistak izanda. Filmak zortzi izendapen lortu zituen Oscar Sarietarako.

## Argumentua 
1950eko hamarkadan dago girotuta kontakizuna. Maiordomo perfektua izatea da pertsonaia nagusiaren desioa, horri begira bizi da, eta, gainera, oso muturrera eramaten du helburua. «Horrek barne gatazka batzuk sortzen dizkio, ez bakarrik nagusiarekiko harremanetan, baizik eta baita beste harreman batzuetan ere, bereziki Kenton andereñoarekin». Darlington Halleko etxezaina izandakoa da hura. «Nortasun handiko emakumea da, Stevensen izaera zurrun hori kolokan jartzeko gai den bakarrenetakoa».

Aspaldi luzean ez bezala egun libre batzuk dituela eta, sei eguneko bidaia bat egitea erabakiko du Stevensek: Ingalaterra hegoaldeko landa eremu ederrak zeharkatu, eta bisita bat egingo dio Kenton andereñoari, Farraday jaunak, etxeko nagusiak, utzitako Ford batean. Bere bizitzari errepasoa egiteko baliatuko du bidaia.

Eta ibilbidean, etengabe oroituko du iragana. 1920ko hamarkadara eramango dute oroitzapenek, bi mundu gerren arteko garaira. Darlington Halleko maiordomoa zen orduan ere, eta jende garrantzitsu ugari hartzen zuten etxean. Afera garrantzitsuak erabakitzen ziren han. Askotan gogoratzen du nolako harremana zuen orduko nagusiarekin ere, bai eta Kenton andereñoarekin ere. Hain zuzen, oroitzapenetan nahiz bidaian bertan agertzen da pertsonaia hori. «Eta ikusten da berriro ere kolokan jartzen zaizkiola gauza asko: sentimenduak adierazi edo ez, nola, zenbateraino eta abar. Beharbada berandu samar, baina gauza askotaz konturatzen da, eta berriz ere barne borrokak sortzen zaizkio».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antología poética vasca

***Antología Poética Vasca*** Vanguardia Obrera argitaletxeak prestatutako liburua da. Argitaletxe hau ezkerreko alderdi espainiar batekin lotura estua zuen, Partido Comunista de España (marxista-leninista)rekin alegia. Dena dela, antologia urte haietako sortzaile nagusiak bildu zituen, idazleak zein marrazkilariak. Poema gehienak euskaraz eta gaztelaniaz jaso ziren, bi salbuespenkin: Jorge Oteiza eta Txabi Etxebarrietarenak, Oteizak berak horrela eskatuta. Liburua José Bergamín idazlearen poema batekin ireki zen. Hitzaurrea, "Kontzientzia, oroitzapena eta poesia, Felix Maraña kazetariarena zen. Ondoren Ramiro Pinillaren testu labur bat jaso zen. Lehen poema, bestetik, Esteban Urkiaga "Lauaxeta"rena zen: "Langile eraildu bati". Izenburua gaztelaniaz zetorren beste bi azpitituluekin: *Frankismoaren biktimei eta askatasunaren aldeko borrokariei omenaldia* eta *A los 50 años de Gernika*. Edizio bakarra ezagutu zuen liburuak.

## Poetak 
Liburuaren lehenengo partean une hartan hilda zeuden poeten lanak jasotzen ziren:
* Esteban Urkiaga
* Joxe Mari Lopetegi
* Angela Figuera Aymerich
* Blas de Otero
* Gabriel Aresti
* Carlos Sanz
* Txabi Etxebarrieta

Ondoren, bizirik zeuden poetan zetozen, 68 guztiak, tartea Puerto de Santa María espetxean zeuden batzuk. Zerrendan gaur egun ezinezkoa izango zen ideologia desberdinetako sortzaileak zeuden: Pablo González de Langarika, Bernardo Atxaga, Vidal de Nicolás, Carlos Aurtenetxe, Rafael Castellano, Jon Juaristi, Mikel Lasa, Patxi Ezkiaga, Koldo Izagirre, Luigi Anselmi, Joan Mari Irigoien, Gregorio San Juan, Mikel Azurmendi, Joseba Sarrionandia, Joxe Azurmendi, Fernando Aramburu, Bitoriano Gandiaga...

## Marrazkilariak 
Margolarien eta marrazkilarien lanak ere ugariak ziren. Azala Jose Luis Zumetarena bazen, atzeko azala Rikardo Ugarterena zen. Beste ilustratzaile batzuk hauek ziren: Javier Arocena, Alejandro Tapia, Nestor Basterretxea, Xabier Baztarrika, Iñaki Moreno Ruiz de Egino, Joseba Eskubi, Julia Otxoa...
Pizkunde gaeliko

[thumb|[Irisleabhar na Gaedhilge, pizkunde gaelikoaren organu nagusia.]]
**Pizkunde gaelikoa** edota **Gaeleraren pizkundea** (irlanderaz *Athbheochan na Gaeilge* eta *Gaelic revival*) XIX. mendearen azken herenean irlandera eta kultura gaelikoarekiko interesa eta zaletasuna berpiztu zituen kultur mugimendu bat da. Ordurako jada, Irlandako leku gehienetan behinola hizkuntz nagusia izandako irlanderaren erabilera ama hikuntza gisa zeharo murriztua zegoen, ingelesaren mesedetan, eta egunerokotasunean baserri eta landa eremuetako lurralde urrun eta isolatuetan bakarrik erabiltzen zen.

XIX. mendearen amaieran jada John O'Donovan eta Eugene O'Curry akademikoen lanek aditzera ematen duten bezala gaelikoarekiko interesa nabaria zen, gainera 1853an Ossiandar Elkarteak ere bultzada eman zion.

1876an Irlanderaren Babeserako Elkartea sortu zen. 1882an Irisleabhar na Gaedhilge irlanderazko egunkaria ere argitaratzen hasi zen.

Joko gaelikoei dagokionez, 1884an sortutako Elkarte Atletiko Gaelikoak gaur egun begi bistakoa den lan ikaragarria burutu zuen.

1893an Eoin MacNeillek Liga Gaelikoa sortu zuen, haren lehenbiziko lehendakaria Douglas Hyde hizkuntzalaria izan zen. Liga Gaelikoaren elkarteak An Claidheamh Soluis irlanderazko egunkaria argitaratu zuen.

Peadar Ua Laoghaire, Patrick Pearse eta Pádraic Ó Conaire irlanderazko pizkunde honetako idazle garrantzitsuak izan ziren.

Beste zelta herrialdeetako mugimendu panzeltiarrarekin ere elkarlanean jardun zuen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Pizkundea
* Renaixença
* Rexurdimento

## Kanpo estekak
Paul Guillaume (psikologoa)

**Paul Guillaume**, (Chaumont, 1878ko ekainaren 26a - Rolampont, 1962ko urtarrilaren 4a) frantziar psikologoa, gestalt psikologiaren ordezkari nagusietariko bat izen zen. Sorbona Psikologia Orokorraren irakaslea izan zen. Bere 1937ko liburu batean (*La psychologie de la forme*) esaldi hau idatzi zuen:« Une forme est une autre chose ou quelque chose de plus que la somme de ses parties. Elle a des propriétés qui ne résultent pas de la simple addition de ses éléments… » ("Forma bat beste gauza bat da edo bere zati guztien batura baino zerbait gehiago da. Hura elementu guztiak gehitzeko ondorioa den baino gehiago da... ")

## Liburu nagusiak 
* *L’imitation chez l’enfant* (Alcan, 1925)
* *La formation des habitudes* (Alcan, 1936)
* *La psychologie de la forme* (Flammarion, Bibliothèque de philosophie scientifique, 1937)
* *La psychologie animale* (Colin, 1940)
* *La psychologie de l’enfant en 1938-1939* (Hermann, 1941)
* *La psychologie des singes* (Presses Universitaires, 1942)
* *Introduction à la psychologie* (Vrin, 1943).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Gure doinuak (telebista saioa)

***Gure doinuak*** ETB 1en ematen duten telebista saio bat da. 2018ko azaroaren 22an estreinatu zen eta Onintza Enbeita kazetari eta bertsolaria da saioaren gidaria. Asteazkenero ematen dute, *prime time* ordutegian.

Denboraldia 12 atalekin bukatu zen 2019ko otsailaren 13an.

## Saioaren azalpena 
Onintza Enbeitak, astero-astero, autoa hartuta Euskal Herriko eskualdeak bisitatzen ditu, bertako doinu zahar eta ezagunen bila. Belaunaldiz belaunaldi gorde diren abestiak eta gaur egungoak ezagutuz doa.

Eskualde bakoitzean pertsona ezagun bat du protagonista Onintzak, eta autoan batera eta bestera aritzen dira elkarrizketa egin bitartean. Gainera, saio bakoitzeko protagonistaz gain, bestelako musikari eta pertsonaiak ere agertzen dira beren abesti eta istorioak kontatzeko.

Saioak musika banda propioa ere badu. Sodupeko Maria Ereña eta Gaizka Duo musikariek, programa zehar aipatzen diren abesti batzuk kantatzen dituzte.

## Denboraldiak 
## Atalak eta audientziak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Susana Seivane

**Susana Seivane Hoyo** (Bartzelona, 1976ko abuztuaren 25a) galiziar gaitajole bat da.

Gaitajole eta artisau egile familia goraipatu bateko kidea da. Bartzelonan jaio arren, 9 urterekin familiarekin batera Coruñako probintziako Cambre udalerrian bizitzen jarri zen.

## Diskografia 
* *Susana Seivane* (1999)
* *Alma de buxo* (2001)
* *Mares de tempo* (2004)
* *Os soños que volven* (2009)

## Ikus, gainera 
* Galiziako musika

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Roger McGuinn

**James Roger McGuinn**, jaiotzez izenaz **James Joseph McGuinn III** (Chicago, 1942ko uztailaren 13a) estatubatuar musikaria da, The Byrds taldearen kidea.

## Diskografia 
### Estudio albumak 
* *Roger McGuinn* (1973)
* *Peace on You* (1974)
* *Roger McGuinn & Band* (1975)
* *Cardiff Rose* **(#204)** (1976)
* *Thunderbyrd* **(#206)** (1977)
* *Back from Rio* **(#44)** (1991)
* *Limited Edition* (2004)
* *CCD* (2011)

### Folk Den Project 
* ''McGuinn's Folk Den, Volume 1* (1999)
* *McGuinn's Folk Den, Volume 2* (1999)
* *McGuinn's Folk Den, Volume 3* (1999)
* *McGuinn's Folk Den, Volume 4* (2000)
* *Treasures from the Folk Den* (2001)
* *In the Spirit of Love* (2002)
* *The Sea: Songs by Roger McGuinn* (2003)
* *The Folk Den Project, 1995 - 2005* (2005)
* *22 Timeless Tracks from the Folk Den Project* (2008)
* *The Folk Den Project: Twentieth Anniversary Edition* (2016)

### Zuzeneko albumak eta bildumak 
* *Born to Rock and Roll* (1991)
* *From The Rock'N Roll Palace Live* (McGuinn eta Nitty Gritty Dirt Band) (1994)
* *Live from Mars* (1996)
* *3 Byrds Land in London* (Gene Clark eta Chris Hillman) (1997)
* *Live at the XM Studios May 27, 2004* (2004)
* *Live from Spain* (2007)
* *Stories, Songs, & Friends* (2014)
* *Live at the Boarding House* (Clark, Hillman eta David Crosby) (2014)
* *Live In New York: Eight Miles High* (2015)
* *Turn Turn Turn* (Hillman) (2015)
* *Bottom Line Archive Series: In Their Own Words* (McGuinn eta Pete Seeger) (2015)
* *The Living Room Concert '76* (Thunderbyrd) (2015)
* *Electric Ladyland 1991* (2016)
* *Backstage Pass* (Clark eta Hillman) (2016)
* *Armadillo World Headquarters'' (Clark eta Hillman) (2016)
Sinn Féin (leloa)

**Sinn Féin** (euskaraz *Geu* ala *Gu Geu*) eta **Sinn Féin Amháin** (*Geu Bakarrik* ala *Gu Geu Bakarrik*) XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasierako irlandar nazionalismoak lelo politiko gisa erabilitako irlanderazko esaldi bat da. Irlandako Burujabetza Nazionalaren aldeko leloa den artean, bere esanahi politikoa zehaztugabea zen, irlandar errepublika banandu baten ala monarkia dual baten aldekoa izan baiziteken.

Bere lehenbiziko erabilerak elkarrekin inongo alderditan ez zeuden banakako ekintzaile erradikalek burutu zutena da, alegia, Irlandako Autonomia Mugimendutik "haratagoko nazionalismo" baten aldekoak.

1890eko hamarkadan "Sinn Féin, Sinn Féin amháin" (*Gu Geu, Gu Geu bakarrik*) Liga Gaelikoaren leloa zen, Pizkunde gaelikoaren aldeko kultur erakundea.

1905ean lelo honen izenpean Sinn Féin alderdia sortu zen.

## Kanpo estekak
Carmyle

'''''', , Eskoziako Glasgow hiriaren ekialdean eta Clyde ibaiaren iparraldean dagoen auzune bat da.

## Kanpo estekak
Craigend (Glasgow)

**Craigend**, Eskoziako Glasgow hiriburuaren ekialdean eta Clyde ibaiaren iparraldean dagoen barruti bat da.

## Kanpo estekak
Francisco Núñez Muley

**Francisco Núñez Muley** (Granadako Erresuma, 1490 inguruan-1568 inguruan) Errege Katolikoek Granadako Erresuma, moriskoen komuniatearen ordezkaria eta defendatzailea izan zen. Kristautako Granadako gizartean goi mailako pertsonaia izan zen.

## Biografia 
Granada nazarian jaioa, kristauek Granada menderatu zutenean bi urte zituen. Bere familiak Benimerines leinuarekin lotura zuen eta hortik Muley abizena zetorren; "muley" jatorriz Al-Andalusen eta Magreben printze pareko tratamendua zen. Granadako musulman guztiak bezala, oso goiz, kristaua egitera behartu zuten. Francisco Núñez Muley Granadako apezpikua zen Hernando de Talaveraren morroia izan zen eta urte askoan Espainiako erregeen kortesaua izan zen; zehatz-mehatz Elisabet I.a Gaztelakoa eta Errando II.a Aragoikoarekin, Karlos Habsburgokoarekin eta Filipe II.a Espainiakoarekin.

Behin erlijio musulmana debekatuta, Núñez Muleyk moriskoen kultura babesteko helburuarekin lan handia egin zuen. Gaztelako Erresumak haien izaera ezabatu nahi zuen bitartean, Núñez Muleyk behin eta berriro ere haien hizkuntza eta ohituren alde hartu zuen jarrera. Zentzu horretan 1566an *Memorial* ezagun bat idatzi zuen. Núñezen lanek ez zuten inongo arrakasta izan. Errege Katolikoek nazariekin sinatutako Granadako hitzarmenak ez zituzten errespetatu, puskatu zituzten, eta, ondoriz, Alpujarretako guda piztu zen. Gertaera ilun horiek moriskoen kanporatzearekin bukatu zen, 1609an.

## Hitzarmenen haustura 
1554an Guadixen apezpikuen kontzilioa bildu zen; apezpikuek eskaera hauek egin zituzten:

* Arabiera eta hizkuntza horretan idatzitako liburuak debekatu behar ziren.
* Arabierazko izenak debekatu behar ziren.
* Janzkera arabiarrak, emakumeen hiyab, debekatu behar ziren.
* Moriskoen festak eta musika debekatu behar zen (zambrak).
* Islamen ohikoak ziren hammam edo bainuak debekatu behar ziren.
* Moriskoek ostiraletan eta igandetan etxeko ateak irekita izan behar zituzten, horrela kristauek musulmanen ostiraleko otoitza egiten ez zutela eta, halaber, igandeko festa gordetzen zutela ikusiko zuten.
* Moriskoek esklabuak izatea debekatuta zuten. Kristau zaharrek esklaboak izan zitzaketen arazorik gabe.

## Memoriala 
Egoera horretan, gaztelarren hitzarmenak gordetzeko asmorik ez zutela ikusita eta zetorren errepresioaren aurrean idazki bat prestatu zuen Granadako Kantzelergori eta Errege Audientziei aurkezteko. Dokumentu horretan Núñez Muleyk moriskoen elementu kulturalak defenditu zituen, beste lurraldetakoekin konparatuz, esatetako Galizia eta Kataluniakoekin. Haren hitzetan ohitura eta kultura horiek ez zuten kristautasuna arriskuan kartzen.

## Liburua 
* Francisco Núñez Muley: *Memorial en Defensa de las Costumbres Moriscas*, 1566.

## Erreferentziak
Charing Cross (Glasgow)

**Charing Cross**, , Eskoziako Glasgow hiriko errepide edo hiribide loturagune nagusia da.

## Kanpo estekak
Crookston (Glasgow)

**Crookston**,  eta , Eskoziako Glasgow hiriaren hego-mendebaldean dagoen auzo bat da.

Bertan, Crookston gazteluaren hondakinak daude.

## Kanpo estekak
Crosshill (Glasgow)

**Crosshill**, , Eskoziako Glasgow hiriko auzo bat da, Clyde ibaiaren hegoaldean. 1871-1891 artean burgu independientea izan zen, baina 1891an Glasgow hirira gehitua izan zen.

## Kanpo estekak
Drumchapel

''''*, bertakoek *The Drum'' izenez deitua, , Eskoziako Glasgow hiriaren ipar-mendebaldean dagoen auzo bat da.

## Kanpo estekak
Drumoyne

'''''', , Eskoziako Glasgow hiriaren ekialdean dagoen barruti bat da, Clyde ibaiaren iparraldean.

## Kanpo estekak
Easterhouse

'***,  eta  edota **Eisterhoose*', Eskoziako Glasgow hiriaren erdigunetik 10 kilometro ekialdera dagoen auzo bat da.

## Kanpo estekak
Bobi Jones

**Robert Maynard Jones** (Cardiff, 1929ko maiatzaren 20a - 2017ko azaroaren 22a), **Bobi Jones** deitua, galestar idazlea izan zen. Galestar nazionalista eta kristau sutsua izan zen.

## Lanak 
* *Y Gân Gyntaf* (1957)
* *Nid yw Dwr yn Plygu* (1958)
* ''I'r Arch* (1959)
* *Bod yn Wraig* (1960)
* *Rhwng Taf a Thaf* (1960)
* *Y Tair Rhamant* (1960)
* *Lenyddiaeth Saesneg yn Addysg Cymru* (1961)
* *Emile* (1963)
* *Cyflwyno'r Gymraeg* (1964)
* *System in Child Language* (1964)
* *Tyred Allan* (1965)
* *Man Gwyn* (1965)
* *Cymraeg i Oedolion* (1965-1966)
* *Y Dyn Na Ddaeth Adref* (1966)
* *Yr Wyl Ifori* (1967)
* *Ci Wrth y Drws* (1968)
* *Daw'r Pasg i Bawb* (1969)
* *Highlights in Welsh Literature* (1969)
* *Pedwar Emynydd* (1970)
* *Allor Wydn* (1971)
* *Sioc o'r Gofod* (1971)
* *Traed Prydferth* (1973)
* *Tafod y Llenor* (1974)
* *Ysgrifennu Creadigal i Fyfyrwyr Prifysgol* (1974)
* *Cyfeiriadur i'r Athro Iaith* (3 lib. (1974-1979)
* *Llenyddiaeth Cymru* (1975)
* *Gwlad Llun* (1976)
* *Ann Griffiths: y Cyfrinydd Sylweddol* (1977)
* *Llên Cymru a Chrefydd* (1977)
* *Pwy Laddodd Miss Wales?* (1977)
* * 'Narrative Structure in Medieval Welsh Prose Tales' '' (1983)
* "Selected poems" (1987)
* "Ysbryd y cwlwm" (1998)
* "Ynghylch tawelwch" (1998)
* "Tair rhamant Arthuraidd" (1998)
* "Rhy iach" (2004)
* "Y Fadarchen Hudol" (2005)
* "Meddwl y Gynghanedd" (2005)