Asparrena

**Asparrena** Arabako ipar-ekialdeko ertzeko udalerria da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gipuzkoaren eta Nafarroa Garaiaren mugakide da, eta  biztanle ditu.

Araia du udalburu, eta udalerriak baditu beste bederatzi herri ere.

## Izena 
Udalerriaren izen ofiziala *Asparrana* izatetik *Asparrena* izatera igaro zen 1860an. *Asparrena* izenaren bukaerako *–a* artikulua da. Hortaz, izena erabiltzean, honakoa da bidea: *Asparrena, Asparrenarekin...*; baina *Asparrenean, Asparreneko, Asparrenetik, Asparrenera...* Era berean, izen honek bere azken *–a* galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: *Asparren maitea, Asparren osoan, gure Asparren hau...*

## Geografia 
### Inguru naturala 
Arabako Lautadan badago ere, Asparrenak inguru menditsua du, iparraldean Aratz eta Umandiamendiak, hegoaldean Ballo eta hego-ekialdean Legunbe. Hori dela eta, udalerria txangozaleen abiaburu (eta helburu) izan ohi da. Hidrologiari dagokionez, Zirauntza eta Ametzaga ibaiek Asparrena dute sorburu.

### Mugakideak 
Asparrenak mugakide ditu Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra iparraldean, Ziordia (Nafarroa Garaia) ekialdean, Entzia-Iturrietako Partzuergoa hegoaldean, eta Zalduondo eta Donemiliaga mendebaldean.

## Historia 
Asparreneko udalerria Sakanarako pasabide naturalean kokatuta dago, hori historian zehar gune garrantzitsua izan da. Bertatik igarotzen zen Euskal Herriko galtzada erromatar nagusia, Bordele-Astorga, alegia, bai eta Done Jakue bidea ere, Lizarratetik zetorrena.

## Ekonomia 
Industrialde garrantzitsua dago Asparrenean, N-1 errepidetik gertu. Bertan ezarrita daude, besteak beste, Nestle izozkiak enpresa (lehengo *Helados Miko*), Pferd Rüggeberg enpresa (*Caballito* ezizenaz ezaguna), eta Gasteizko Michelin enpresaren oinarri logistikoa.

## Banaketa administratiboa 
Hamar herrik osatzen dute Asparrena udalerria:

* Albeniz
* Ametzaga
* Andoin
* **Araia** (udalburua)
* Arriola
* Egino
* Gordoa
* Ibarguren
* Ilarduia
* Urabain

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Asparrenako azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, Aralarren hautagai bezala.

## Garraioa 
thumb|Araia, AsparrenaAraba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

Bestalde, La Burundesa autobus konpainiak Sakanako herriak elkartzen ditu Gasteiz-Iruñea linearen bidez, eta Asparreneko Ibarguren eta Andoin herrietan du geltokia. Guztira hiru zerbitzu eskaintzen ditu norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea
thumb|Andra Mari baseliza, Araian
thumb|Asparrenako udaletxea, Araian

## Kultura 
### Kirolak 
Aipatzekoa da Ilarduia eta Eginoko eskalada eskola. Edozein zailtasuneko bideak daude udalerrian, baita *hegan egiteko* errapelak ere.

### Jaiak eta ospakizunak 
* Ekainaren 28an: San Petri eguna.
* Abuztuaren 2. astean: Araiako Umore Antzerkia.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|180px|[Eginoko haitzak eta Lezearen ahoa]]
[thumb|180px|[Araiako Marutegiko gazteluaren aztarnak]]
* Eginoko Lezea izeneko haitzuloa, (espainieraz, *Cueva de la Lece*, tautotoponimoa erabilita, esaten zaio). Barnetik osorik ikusteko eskalada egiteko material egokia beharrezkoa da.
* Araiako Marutegiko gazteluaren aztarnak —Murutegi eta Morutegi izenez ere ezaguna—-, izen bereko haitzean daudenak, 863 metro inguruko garaieran.
* San Joan Amamioko baseliza erromanikoa, Albeniz inguruan dagoena.

## Asparrendar ospetsuak 
* German Landazabal Garagalza (Araia, 1884 - Gaulegay, Argentina, 1953), piano-jotzailea eta musika-konpositorea.
* Andoni Urrestarazu "Umandi" (Araia, 1902 - Gasteiz, 1993), euskal idazlea.
* Iñaki Arakama Mendia (Ibarguren, 1951), etakide historikoa.
* Alberto Lopez de Munain (Gasteiz, 1972), albeniztar txirrindularia.

## Partzuergoa 
Asparrena  Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorreko kide da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Lautadako Kuadrilla
* Azparren
* Entzia-Iturrietako Partzuergoa
* Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra
* Hazparne

## Kanpo estekak 
*  Asparreneko Udalaren webgunea.
*  «Asparrena», Eusko Jaurlaritzaren turismo webgunea.
*  «Asparrena», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.