Elisabet Palatinatukoa

**Elisabet Palatinatukoa** (1618ko abenduaren 26-1680ko otsailaren 11), **Bohemiako Elisabet** eta **Herford Abbey-ko printzesa-abadesa** izenez ere ezaguna, Frederiko V-ren (Palatinatuko hautesle eta Bohemiako erregea) eta Elisabet Stuart-en (Bohemiako erregina) alaba nagusia izan zen. Filosofo bezala ezaguna da René Descartes-ekin gutun bidez mantendu zuen harremana dela eta, batez ere. Gutun horietan jasotako kritika eta ideiek osatzen dute bere produkzio filosofikoa. Besteak beste, Descartesen dualismo metafisikoa zalantza jarri zuen, gerora pentsalari askok bide beretik plazaratuko zituzten zalantza asko aurreratuz. Horretaz gain, ardura politikoak ere izan zituen: Westphalia-ko Itunaren negoziazioan parte hartu zuen eta Ingalaterrako gerra zibilaren ostean Ingalaterrako monarkia berrezartzearen alde egin zuen, baina Elisabetek Heidelbergen bizitzen jarraitu zuen. Heidelbergen bizi izan zen beste zazpi urtez, azkenik bera ere Holandara joan arte. 1646an Alemaniara joan behar izan zuen, eta han izan zituen irakasleei Descartesen lanarekiko interesa pizten saiatu zen). Abadesa bezala, konbentuaz gain, 7000 biztanleko inguruko komunitatea ere gobernatu zuen. Horretaz gain, konbentua erlijio jazarpenaren aurkako babesleku izan zen Elisabeten agindupean: erlijio talde marjinalak hatu zituen, labadistak kasu.

1639an jada Anna Maria van Schurman-ekin korrespondentzia bidezko tratua zuen Elisabetek. Van Schurman Herbehereetako emakume ikasia zen, emakumeen hezkuntzaren apologeta eta hainbat disziplinatan trebatua (artea, hizkuntzak, eta abar). Bisita horrekin Descartesen asmoa bere filosofia babestuko zuten intelektualak ezagutzea zen, izan ere, Haga itzal handiko pertsonen bilgune izan ohi zen.

Descartesek bere ideiak aurkeztu zituenean Elisabetek tentu handiz entzun zuen eta interes handia piztu zitzaion; bereziki, Descartesek gogoa eta gorputzaren artean egiten zuen irakurketak deitu zion arreta. Haga utzi ostean, Elisabetek bere pentsamenduan interes handia erakutsi zuela jakinarazi zitzaion Descartesi. Honek atsegin handiz hartu zuen berria eta printzesa hobeto ezagutzeko nahia adierazi zuen. Hagara egindako hurrengo bisitan Elisabetekin hitz egiteko asmoa zuen arren, elkarrizketa hori ez zen gertatu, ezagutzen ez den arrazoiren bat tarteko.

Elisabetek Descartesen asmoaren berri izan zuenean gutun bat idatzi zion, 1643ko maiatzaren 16an. Gutun horretan gogoaren eta gorputzaren arteko harremanaz galde egin zion Elisabetek: “azaldu, mesedez, pertsona baten arimak (materia izan gabe) nola determina dezakeen gorputzaren izpiritua eta ekintza boluntarioak ekarri”.

Elisabetek zalantzan jarri zuen Descartesen dualismoa eta honek arima eta gorputzaren arteko interakzioa azaltzeko zuen teoria. Galdera egokia planteatu zion Elisabetek: nola, zehazki, ematen da gogoa eta gorputzaren arteko interakzioa? Hau da, nola mugiarazi dezake sustantzia inmaterialak (Descartesen gogoaren ideia) sustantzia materiala (gorputza)? Descartesek erantzun zion gogoaren eta gorputzaren arteko harremana ezin dela pentsatu bi gorputzen arteko interakzioa balitz bezala, kualitate ezberdinetako bi sustantziaren arteko batasuna baita.

Elisabetek Descartesi idatzitako beste gutun batean, 1643ko uztailaren 1ean, Descartesen gogoa eta gorputzaren arteko harremanari buruzko ideietako batekin bat egiten duela azaltzen du. Zehazki, azaltzen du onartzen duela arimak gorputza eta gorputzak arima mugitzen dutela frogatzen duela zentzumenen izaerak. Hala ere, interakzio hori emateak, Elisabeten ustez, ez du azaltzen nola ematen den. Historialarien arreta piztu zuen emakume pentsalari bezala eta XVII. mendeko beste emakume batzuen garapen akademikoan izandako paper aktiboagatik.

Hainbat akademiko feministak aztertu dituzte Elisabeten bizitza eta honek idatzitako gutunak, besteak beste, emakume pentsalariei XVII. mendean ezartzen zitzaizkien mugak ulertzen saiatzeko. Emakume filosofoen ideiak filosofiaren kanonetik kanporatuak izan direla frogatzen duen adibideetako bat bezala hartu dute askok Elisabet eta honen pentsamendua.

Akademiko hauentzako, Elisabetek Descartesi idatzitako gutunek erakusten dute emakume pentsalariak filosofiaren kanonean aintzakotzat hartzeak duen balioa. Ez hori bakarrik, Elisabeten gutunek emakumeen pentsamendua filosofiaren kanonean barnebiltzeko modua ber-kontzeptualizatzen lagundu lezakeela aldarrikatu dute beste autore batzuek.

Elisabeten pentsamendua generoak zein era edo zentzutan baldintzatu zuen ere izan dute aztergai pentsalari feministek. Askoren ustez, Elisabet bere "sexuaren" mugen jakitun zen. Adituetako baten arabera, Elisabeten interes nagusia arima inmaterialak gorputz materialean duen eragina izan zen, eta interes hori piztu izanaren arrazoia ulertzeko haren emakume izaerari eta bizi izandako gaixotasunari erreparatu behar zaio ezinbestean.

Baina Elisabetek filosofiaren historia feministan duen garrantzia ez da mugatzen Descartesi idatzi zizkion gutunetara. Aitzitik, XVII. mendeko emakume pentsalarien garapenaren bultzatzaile handia izan zen; izan ere, Hagan egon zen bitartean, emakumeak elkarrengandik ikastera eta filosofian murgiltzera bultzatuko zituen korrespondentzia bidezko sare bat sortu zuen. Sare horretan parte hartu zuten, besteak beste, Anna Maria van Schurman, Marie de Gournay, eta Lady Ranelagh-ek.

## Ikus, gainera 
* Anna Maria van Schurman
* René Descartes
* Emakume filosofoak
* Emakumearen historia

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Elisabet Palatinatukoa eta René Descartesek elkarri idatzitako gutun guztiak 
* Elisabet Palatinatukoa eta René Descartesek elkarri idatzitako gutunak, errazago irakurtzeko moldatuta 
* Baroness Marie Blaze de Bury '** 1853 
* Shapiro, Lisa. "Elisabeth, Princess of Bohemia" 
* Godfrey, Elizabeth. **'. Londres, New York: J. Lane. 
* Elisabet Bohemiakoaren biografia on-line 
* The Stuarts at the Royal Family website 
* Feminist History of Philosophy