Errolanen kantua

[thumb|300 px|***Errolanen kantua*** irudikatzen duen [Erdi Aroa|Erdi Aroko irudi bat.]]
[thumb|300 px|[Frankoak|Frankoen armadaren suntsipenaren irudia (Errolanen kantuaren liburu batetik)]]
thumb|300 px|Karlomagno erregeak Errolan hilik aurkitzen du (XIV. mendeko miniatura)
***Errolanen kantua***, frantsesez ***La Chanson de Roland***, frantsesezko literaturako lan nagusitzat jo izan da. Jatorriz Oïl hizkuntza zaharretan idatzitako poema epiko bat da, Erdi Aroko *egitandi kanta* heroiei buruzko poemen artean zaharrena eta ezagunena. Erdi Aroko eskuizkribuak aurkitu dira Oïl hizkuntzetan eta okzitanieraz. Okzitanieraz testu partzialen eskuizkribuak gordetzen dira, hala nola Errolan Zaragozan eta Orreagan, eta lekukotasunak gordetzen dira Erdi Aroko beste dokumentu batzuetan. Eskuizkribu osoa partzialki desagertuta dago.

Turold izeneko pertsonaia batek ustez idatzia, poema epikoaren azken lerroak honela baitio: *Ci falt la geste que Turoldus declinet*. XI. mende bukaeran idatzia bada ere, hiru mende lehenagoko, 778. urteko Orreagako gudua alegiaz kontatzen du.

XII. mendetik XIV. mendera zabalkunde oso handia izan zuen Frantziako Erresuman, baina baita handik kanpora ere, bereziki Donejakue bideko eraikinetako ikonografian. Geroztik, XIX. mendean, Frantziaren historiografian berpiztu egin zuten 1877tik aurrera, frantsestasunaren sinbolo goren bihurtuta eta nahitaezko hezkuntza ezarri berrian historian irakatsia. Euskal mitologian aztarna utzi zuen, Errolan pertsonaia mitologiko indartsuan hezurmamitua.

## Testuinguru historikoa 
Poeman kontatutako istorioa gertakari historiko batean oinarritzen da, 778. urteko abuztuaren 15eko Orreagako guduan, hain zuzen. Frankoen errege zen Karlomagno zenbait buruzagi musulmanekin elkartu zen beste batzuen aurka. Bere tropekin musulmanek hartutako Zaragoza hartu nahian zebilela, saxoiek bere lurrak erasotzen zituztela eta Akitanian altxamendu bat hasi zela entzun zuen eta etxerako bidea hartu zuen. Frankoek Ebroren ibaiertzeko gotorleku musulmanen kontra hasitako ekintza militarren aurrean nafarrek neutraltasunez jokatu zutenez, Karlomagnok bidean Iruñea erasotzeko agindu zuen. Iruñea zaharra suntsitzearen ondorioz beharbada, euskaldunek 778ko abuztuaren 15ean Orreagan Errolan kondearen agindupean zihoazen tropen atzegoardia eraso zuten. Beste batzuek, berriz, Lupo duke baskoia jotzen duten erasoaren burutzat. Orreaga inguruko Astobizkar (Altabizkar) iraganbide naturalaren ingurumarian bildu ziren baskoi guztiak, kristautuak eta pagano zirautenak. Frankoen armadaren atzealdeko ia soldadu guztiak hil zituzten nafarrek: besteak beste, Errolan, Bretainia eskualdeko kondea. Huraxe izan zen garai hartako armadarik ahaltsuena zenak inoiz pairatu behar izan zuten porrot bakarra http://www.osoa.net/Articles/orreaga_778_euskaraz.pdf.

Gertaerak eta egileen etniaren aipamenak ondo adierazita geratzen dira VIII. mende eta ondorengo urteetako hainbat kronikatan (Einhard, Astronomus). Aldiz, XI. mende bukaerako testuinguruan, Gurutzadak hasiak zirela, poemaren sortzaileak historiako gertaerak moldatu zituen musulmanen kontrako propaganda funtzioa bete zezaten.

## Haria 
Zaragozako Marsilio errege mairuaren bake eskaintzaz hitz egiteko Carolus Handiak Errolanen aitaginarreba den Ganelon bidaltzen du. Errolanek bere heriotza desiratzen duelakoan, Ganelonek Errolan buru duen atzeguardia erasotzeko tratua egiten du Marsiliorekin, bera Carolus Handiaren ondoan geratzen den bitartean.

Mairuek Orreagan eraso zuten Errolanen atzeguardia, olerkian kontatzen den bezala. Errolanen lagun mina zen Olivier zaldunak mairuen etorreraz ohartarazten dio Errolani, baina honek errefusatu egiten du Carolus Handiari, Karlomagnori, laguntza eskatzeko olifanteak jotzea. Errolanek eta bere gizonek ausardiaz egiten diete aurre beraiek hogei halako diren mairuei, baina azkenean eta 60 bat gizon bakarrik geratzen zaizkiola, olifanteak hainbesteko indarrez jotzen du, non lehertu egiten baita. Olifantea adituta, Carolus Handiak ez du pentsatzen atzekoak arriskuan daudenik, baina azkenean haiengana jotzen du. Bitartean, Errolan eta Turpin artzapezpikua bakarrik geratzen dira bizirik guda tokian. Mairuak ihesean jartzea lortu badute ere, biak hilzorian geratzen dira. Hil baino lehen, Errolanek haitzurdin baten aurka joaz Durandal bere ezpata puskatzen saiatzen da, baina ez du lortzen. Azkenean hiltzen da.

Carolus Handia guda tokira iristen denerako, Errolan hila da. Mairuen atzetik abiatzen da eta azkenean, mairu armada handi baten aurka egiten du borroka eta mairuak suntsitu egiten ditu. Aix-la-Chapelle herrira itzultzen da Carolus Handia eta bertan Oliveiren arreba eta Errolanen andregaia den Aude ederrari berri tristea ematen dio. Aude hil egiten da berria entzundakoan.

## Bertsioak 
Eskuizkribuaren hainbat bertsio daude, XII. eta XIV. mendeetan zuen ospearen adierazgarri. Bertsio guztietan pasarteak falta direla antzematen da. Bertsiorik zaharrena *Oxford eskuizkribua *dugu, 4.004 lerro ditu (zenbakia argitalpen berriagoetan aldatzen da) eta XII. mendeko erdialdean (1.140 eta 1.170 urteen artean) idatzi zela uste da.

## Egiantz historikoa 
Ziurtzat jotzen da historialarien aldetik, Errolanen armadari Orreagako guduan eraso ziotenak ez zirela mairuak izan, baskoiak baizik, Carolus Handiak bere itzuleran Iruñea hiria suntsitzegatik mendekua hartzeko.

Erdi Aroan zehar, soldadu frantsesek Errolanen kantua guduen aurretik abestu dutela aipatu dute historialariek.

## Beste lan batzuk 
* Erdi Aroan, guduari buruz, *Cantar de Roncesvalles* kantua egin zuten Erdi Aroko gaztelaniaz eta nafar erromantzez.
* 1834an M. Garai de Monglave baionarrak *Altabizkarko kantua* argitaratu zuen, Orreagako gudua euskaldunen ikuspegitik kontatuz.
* 1877ko abenduan Arturo Campiónek euskaraz argitaratutako lehen lana Orreaga balada izan zen.
* 1981ean Benito Lertxundik "Altabizkar/Itzaltzuko bardoari" disko bikoitzean M. Garai de Monglaveren *Altabizkarko kantua* kantatu zuen.

## Kantuaren zati bat 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errolan.
* Orreagako gudua.
* *778 - La Chanson de Roland*, film dokumentala.
* Turold.

## Kanpo estekak 
*  Jatorrizko testua eta frantsesezko itzulpena, Wikitekan
*  "Orreaga:778" Iñigo Saldise, Iruinea Nabarra (2008.8.15)