Marlene Dietrich

**Marlene Dietrich** (Berlin, Alemania, 1901eko abenduaren 27a - Paris, Frantzia, 1992ko maiatzaren 6a), aktorea eta abeslaria izan zen. Jatorriz alemaniarra zen, baina herritartasun estatubatuarra ere hartu zuen. Zazpigarren Arteko mitorik bikainenetakotzat hartua izan da, baita garai guztietako bederatzigarren emakumezko izarrik hoberenetakoa ere American Film Institute delakoaren arabera.

## Biografia 
Alemanian jaio zen; 1920an Berlinek bereganatutako Schöheberg herriko Rote Insel auzoan, hain zuzen ere. Bere familia klase sozial erdi-aberatsekoa zen. Aitak Louis Erich Otto Dietrich (1867-1908) izena zuen, polizia tenientea zen; ama,  Wilhelmine Elisabeth Josephine Felsing (1876-1945), bitxigile- eta erlojugile-familia batekoa zen. Ahizpa zaharrago bat izan zuen, Elisabeth izenekoa (1900-1973), baina, heldutasunean, militar eta nazien erregimeneko funtzionarioekin nolabaiteko tratua izan zuela jakitean, harengandik urrundu zen.

Bi ahizpek hezkuntza prusiarra izan zuten, arduratsua eta zorrotza, frantsesa ikastea barne hartzen zuena. Aita 1907an hil zen eta, bederatzi urte beranduago, ama bigarren aldiz ezkondu zen senar zenaren lagun batekin (Eduard von Losch, aristokrata eta militarra), baina handik gutxira hil zen I. Mundu Gerran jasandako zaurien ondorioz.

Marie Magdalene gazteak haurtzarotik adierazi zuen ospea eta ikuskizunarekiko interesa. 11 urte zituela “Marlene” (bere bi izenen uztarketa) izenez dei zezaten eskatzen omen zuen. Nerabezaroan poesia eta antzerkiaren inguruko jakinmina piztu zitzaion. Biolina jotzen ikasi zuen, baina ezin izan zuen maila profesionalean aritu, eskumuturreko lesio bat zela-eta. Film mutuen emanaldiak animatzen zituen orkestra batean lan egin zuen; labur-labur, handik aste gutxira kaleratu baitzuten.

### Hastapenak Alemanian 
Korista gisa egin zuen estreinaldia oholtzan, Alemanian biran zebilen kabaret batean. Max Reinhardten interpretazio eskolan sartzen saiatu zen 1922an, baina entzunaldi batean atzera bota zuten. Hala eta guztiz ere, korista lanak egin eta paper txikiak lortu zituen Reinhardtek kudeatzen zituen lokaletan.

Hitler aurreko Berlin lizun eta eferbeszentea gau-aretoz josia zegoen, eta hiriak bizi zuen sexu-askatasun eta trabestismoaren gorakadaren ondorioz zen ospetsua. Berlinek Marlene gaztearen izaera markatu zuen, eta etorkizunean izango zuen janzkera androginoa azaltzen lagundu du, baita bere bizitza intimo desinhibitua ere.

Dietrichek 1923an egin zuen debut ofiziala zineman. Izan ere, agerpen labur bat egin zuen *The Little Napoleon* filman. Hala ere, historialariek azpimarratzen dutenez, figurante izan zen Alemaniako hainbat filmetan 1919az geroztik. 1923an *Tragödie der Liebe* (Maitasun tragedia) filmean parte hartu zuen eta errodajean Rudolf Sieber ezagutu zuen, zuzendariaren laguntzaile zena; urte bereko maiatzean ezkontza zibila ospatu zuten Berlinen, baina elkarbizitza ez zen luzea izan. Nork bere kasa bizi izan zuten beren bizitza intimoa, baina ez ziren inoiz dibortziatu, eta nolabaiteko adiskidetasuna mantendu zuten. 1924ko abenduan, bikoteak alaba bat izan zuen, Maria Elisabeth (egun María Riva), aktorearen ondorengo bakarra. 1920ko hamarkadan zehar, Marlenek Berlin eta Vienako eszenatoki eta platoetan jarraitu zuen lanean. Antzerkian garrantzi handiko paperak izan zituen Shakespeare eta George Bernard Shawren muntaietan, baita aldizkari eta musikaletan ere. Garai hartan musika herrikoi amerrikararekin harreman estua izan zuen. Zinemari dagokionez, gutxienez hiru filmetan parte hartzea lortu zuen 1927 eta 1929 artean.

### *Der blau engel (1930)* 
Emil Jannings aktore sonatuarekin batera egin zuen europako lehen film soinuduna, *Der blau engel (1930)*, Josef von Sternbergen zuzendaritzapean. Lan horrek Marlene Dietrich izar bilakatu zuen  Izan ere, irakasle errespetagarri bat galbidera eraman zuen Lola-Lola kabaret-artistaren paper ausartak zirrara sortu zuen nazioartean; batik bat, izterrak erakusten zituen bitartean, hitz limurtzaileak abesten zituelako. Garai hartan zinema oso geldoa zen eta film nolabait erotikoa klandestinitatean besterik ez ziren mugitzen. 1933an nazien erregimenak zinta debekatu egingo zuen Alemanian.
thumb|Marlen Dietric *Der blaue engel* filman
Esaten dutenez, Josef von Stenbergek divaren mitoa eratu zuen Marlene Dietrichen inguruan, zazpi pelikula filmatu baitzituen berarekin. Hala ere, bere memorietan argi kontatu zuen zailtasun handiak izan zituela Marlen Dietrich izar bilakatzeko.
thumb|Gary Cooper eta Marlene Dietrich *Morocco* filmaren irudi batean.
Marlene Dietrich sexualki oso askea izan zen Berlinen hasi zenetik, eta ez zuen zalantzarik izan gizon askorekin harreman estuak izateko, baita emakumezkoekin ere; Hollywooden *vox populi* bazen ere, publikoaren gehiengoak ez zekien. Eremu pribatuan, *The Sewing Circle* (Jostunen zirkulua, euskaraz) taldeko kide nagusietako bat izan zen; beren sexualitate lesbiana edo bisexuala ezkutatzen zuten Hollywoodeko emakumezko izarrek osaturiko taldea zen. Baieztatutzat eman da Mercedes de Acosta poetarekin abentura bat izan zuela, baina eztabaidagarriagoak dira Edith Piafekin eta Greta Garborekin lotzen duten informazioak.

Marlenek harreman estua izan zuen lankide askorekin, besteak beste, James Stewart, John Wayne eta Gary Cooper (haren bikotekidea haserrarazi zuen), Errol Flynn, Frank Sinatra, Burt Bacharach musikaria, John F. Kennedy politikaria eta Josef von Sternberg. 50 urte beteak zituela, Yul Brynnerrekin elkartu zen, eta aldizkako harreman hura hamarkada batez luzatu zen. Alabak dioenez, Marleneri, berez, sexua ez zitzaion gustatzen, eta gehien maite zuena seduzitzea eta desiratua sentitzea zen. Batzuen arabera, aktorearen bizitzako maitasuna Jean Gabin frantziar aktore eta heroi militarra izan zen; beste batzuen arabera, ordea, berekoikeriak eragotzi egin zion inorekin emozionalki lotzea. 1948an, Maria Riva semeaz erditu zenean, Dietrichek “munduko amona erakargarriena” ezizena jaso zuen.

## Filmografia 

* ''In Fortune's Shadow* (1919) (papera egiaztatu gabe)
* *Love Tragedy* (1923)
* *The Little Napoleon* (1923)
* *Man by the Roadside* (1923)
* *The Monk from Santarem* (1924)
* *Leap Into Life* (1924)
* *Dance Fever* (1925)
* *The Imaginary Baron* (1926)
* *Manon Lescaut* (1926)
* *Madame Doesn't Want Children* (1926)
* *A Modern DuBarry* (1927)
* *Heads Up, Charley!* (1927)
* *His Greatest Bluff* (1927)
* *Cafe Electric* (1927)
* *Princess Olala* (1928)
* *The Happy Mother* (1928)
* *Dangers of the Engagement Period* (1929)
* *I Kiss Your Hand Madame* (1929)
* *The Woman One Longs For* (1929)
* *The Ship of Lost Men* (1929)
* *Der blaue Engel* (1930)
* *Morocco* (1930)
* *Dishonored* (1931)
* *Shanghai Express* (1932)
* *Blonde Venus* (1932)
* *The Song of Songs* (1933)
* *The Scarlet Empress* (1934)
* *The Fashion Side of Hollywood* (1935)
* *The Devil is a Woman* (1935)
* *I Loved a Soldier* (1936) (bukatu gabe)
* *Desire* (1936)
* *The Garden of Allah* (1936)
* *Knight Without Armor* (1937)
* *Angel* (1937)
* *Destry Rides Again* (1939)
* *Seven Sinners* (1940)
* *The Flame of New Orleans* (1941)
* *Manpower* (1941)
* *The Lady Is Willing* (1942)
* *The Spoiler* (1942)
* *Pittsburgh* (1942)
* *Show Business at War* (1943)
* *Follow the Boys* (1944)
* *Kismet* (1944)
* *Martin Roumagnac* (1946)
* *Golden Earrings* (1947)
* *A Foreign Affair* (1948)
* *Jigsaw* (1949) (Cameo)
* *Stage Fright* (1950)
* *No Highway in the Sky* (1951)
* *Rancho Notorious* (1952)
* *The Monte Carlo Story* (1956)
* *Around the World in Eighty Days* (1956)
* *Witness for the Prosecution* (1957)
* *Touch of Evil* (1958)
* *Judgment at Nuremberg* (1961)
* *Black Fox: The True Story of Adolf Hitler* (1962) (dokumentala) (ahotsa)
* *Paris, When It Sizzles* (1964) (Cameo)
* *Triumph Over Violence* (1965) (dokumentala) (ahotsa)
* *Just a Gigolo* (1979)
* *Marlene* (1984) (dokumentala)

## Abesti hautaketa 
## Irudi galeria 

Fitxategi:Marlene Dietrich 02.jpg
Fitxategi:Morocco (film) 1930. Josef von Sternberg, director. Marlene Dietrich with top hat.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich in Shanghai Express (1932) by Don English.png
Fitxategi:Marlene-Dietrich-1936.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich 1936.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich 1946.png
Fitxategi:Marlene Dietrich in Israel (1960) (Cropped).png
Fitxategi:Marlene Dietrich in 1963.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich Paramount.jpg
Fitxategi:Beatriz Costa with Marlene Dietrich (1931).png
Fitxategi:Marlene Dietrich Ross-Verlag.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich Ross-Verlag 6268.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich Ross-Verlag 0875.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich no. 18.jpg
Fitxategi:Touch of Evil-Marlene Dietrich2 c.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich telefoniert aus Hollywood mit ihrer Tochter in Berlin, 1930.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich in Morocco 2.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich 915-6290 cropped.jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich - Boulevard der Stars.jpg
Fitxategi:Gedenktafel Marlene-Dietrich-Platz (Tierg) Marlene Dietrich.jpg
Fitxategi:Stamp of Moldova - 2001 - Colnect 216193 - Portrait of Marlene Dietrich 1901-1992.jpeg
Fitxategi:Marlene Dietrich Platz-5 (2359073767).jpg
Fitxategi:Marlene Dietrich - Ehrengrab - geo.hlipp.de - 31674.jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Maria Riva, *Marlene Dietrich*, Plaza y Janés, 1992. .
* Donald Spoto, *Marlene Dietrich, el ángel azul*, Ediciones B, 1992. 
* Josef von Sternberg, *Diversión en una lavandería china. Memorias*, JC, 2002.  (or.*Fun in a Chinesse Laundry*)
* Franz Hessel, *Marlene Dietrich'', Madrid, Errata naturae, 2014 (de 1931).

## Ikus, gainera 
* Lili Marleen
* (1010) Marlene

## Kanpo estekak 
*  Internet Movie Database gunean (ingelesez)
* Marlene Dietrich Internet Broadway Database gunean (ingelesez)
* Marlene Dietrichen webgune ofiziala (ingelesez)
* Filmografía FilmAffinity gunean (erdaraz)
* Marlene Dietrich elmundo.es gunean
* Dietrich eta Hemingway (erdaraz)
* Classic movies (1939–1969): Marlene Dietrich
* Marlene Dietrich UK Website The Legendary, Lovely Marlene (ingelesez)
* Argazkiak eta liburuak
* Marlene Dietrichen heriotzaren karira Informe Semanal (TVE) saioak eginiko erreportajea(erdaraz)