Portuges

**Portuges**a edo **portugalera** ( edo ) hizkuntza erromantzea da, latinetik eta, zehazkiago, galaikoportuges erromantzetik eratorria. Erdi Aroan galizieratik bereizia, Portugalgo Erresumako hizkuntza bihurtua eta Pizkundearen garaian estandarizatua, munduko hainbat lurraldetara zabaldu zuen Portugalgo Inperioaren jarduerak. Hori dela eta, egun 260.000.000 hiztunek baino gehiagok darabilte; hiztun kopuruari dagokionez, bigarrena da latinetiko hizkuntzen artean, gaztelaniaren ondoren eta frantsesaren aurretik.

Portugalen ez ezik, beste hainbat herrialdetan ere hitz egiten da: Brasilen, Angolan, Mozambiken, Cabo Verden, Sao Tome eta Principen, Indian eta Ginea Bissaun.

## Historia 
Portugesa hizkuntza erromantzea denez, sustrai historikoak latinean ditu. Horrek antzinako erromatarrak Iberiar penintsulara eta egungo Portugalgo lurraldera iritsi zireneko garaira garamatza, K.a.&nbsp;218.&nbsp;urtera, alegia; mende batzuk geroago, erromatarrek penintsula hiru probintzia handitan banatu zutenean, egungo Portugalgo lurralde gehienari Lusitania izena eman zioten. Geroxeago, Diokleziano enperadoreak *Gallaecia* gisa izendatu zituen geratzen ziren Portugalgo lurralde zatiak eta gaurko Galizia. Garai hartan, bertan, portuges zaharra edo galaiko-portugesa garatu zen, portuges modernoaren oinarria dena.

Portugesak ez du, ordea, latinaren eragina soilik. Hortik aurrera, herri barbaroak eta mairuak Kristo ondorengo aurreneko mendeetan bertaratu izanak ere eragina izan zuten galaiko-portuges erromantzean. Zehazki, eragin lexiko nabaria izan zuten hizkuntza germaniarrek eta arabieraren ondorio diren hainbat hitz eta leku-izen ere topa ditzakegu egungo portugesean.

Portuges zaharra edo galaiko-portugesa Galiziako Erresumako hizkuntza zen. Kristo ondorengo aurreneko mendeetan, aldiz, Iberiar penintsulako beste lurralde batzuetan ere erabili izan zen, batez ere jarduera lirikorako. Aro horrexetakoak dira, esaterako, *Cantigas de Santa Maria* kantak, ustez Gaztelako Alfontso&nbsp;X.a erregeak idatziak. Aldiz, portuges zaharra dokumentu ofizialetan topatzeko, XII.&nbsp;eta XIV.&nbsp;mendeak arte itxaron behar da. Garaitsu horretan, gainera, Portugalgo konderria Galiziatik bereizi zen, eta horrek galaiko-portugesaren batasuna pixkanaka hautsarazi zuen. Oinarri bera izanagatik, urteen joan-etorrian, bi hizkuntza bilakatu ziren: galiziera –gaztelaniaren gero eta eragin handiagoa izan zuena– eta portuges modernoa, Portugalgo Erresumaren eta haren Inperioaren hizkuntza bilakatu zena.

Portugesa munduko hainbat bazterretara eraman zuen Portugalgo Erresumaren jarduera inperialistak XVI.&nbsp;mendera bitarte. Horien artean daude Asiako, Amerikako eta Afrikako hainbat lurralde, Erresumaren jarduera ekonomiko kolonialistak eta misio katolikoak zirela eta, portugesa berenganatzera behartuak izan zirenak. Herrialde horien artean daude, esaterako, Brasil, Angola, Mozambike, Sao Tome eta Principe, Sri Lanka eta India), Fernando Olivera presbitero dominikar eta erretorikako irakaslearena, Lisboan argitaratu zen 1536an. Lan horrek eta beste batzuek, eta, oro har, inprentaren garapenak ahalbidetu zuten portugesaren bateratze-prozesua.

Erdi Aroko portugesak berebiziko garrantzia izan zuen penintsulan, XII.&nbsp;mendearen amaieratik XIV.&nbsp;mendearen erdialdera arte. Autore batzuen esanetan, 1400ean galaiko-portugesak batasuna galdu zuen lurraldea bi estatutan banatzearen ondorioz: Portugaleko Erresuma eta *Leongo Corona* alde galegoa.

Galizian, gaztelania izanik hizkuntza ofiziala, bigarren mailako hizkuntza zen portugesa; beraz, hizkuntzaren bertsio galegoak gaztelaniaren eragina jasan zuen. Hartara, autore batzuek hizkuntzaren bi bertsio banatu zirela defendatzen dute: galegoa eta portugesa. Beraz, eztabaida dago galiziera eta portugesa bi hizkuntza bereizi ote diren ala hizkuntza beraren bi aldaera. Egun, aditu gehienek galaiko-portugesaren bi aldaeratzat jotzen dituzte.

Beraz, hizkuntzaren sailkapena hau da: indoeuroparra&nbsp;> italikoa&nbsp;> erromantzeen taldekoa&nbsp;> erromantzea&nbsp;> erromantze italo-mendebaldarrak&nbsp;> italo-mendebaldarra&nbsp;> galo-iberikoa&nbsp;> erromantze iberiarra&nbsp;> ibero-mendebaldarra&nbsp;> galaiko-portugesa.

#### Beste hizkuntzetan duen eragina
Portugesak eragina izan du beste hizkuntza batzuetan, bai oso hurbilekoak diren hizkuntzetan, bai kolonizatuak izan direnetan. Hala, portugesa, garbia edo kreolera, hitz egiten zen India, Malaysia, Thailandia, Txina, eta abarretan portugaldarren eta haien ondorengoen artean, bai eta indiarren, musulmanen, juduen eta beste europar batzuen artean ere. Luzaroan, ekialdeko *Lingua franca* izan zen.

Hala, portugesezko jatorria duten 38&nbsp;hitz kontatzen dira ingelesez, batez ere «ingeles kolonial»ean, hala nola *marmalade* (zitrikoen marmelada), *flamingo* (flamenkoa), *bufalo* edo *pagoda*.

### Fonologia 
#### Ezaugarri fonologiko orokorrak 
Portugesak 9&nbsp;aho-bokal eta 19&nbsp;fonema kontsonantiko ditu, nahiz eta aldaera batzuek fonema gutxiago izan (portuges brasildarrak 8&nbsp;aho-bokal ditu). Gainera, zenbait fonologok ahozko bokal-alofono gisa aztertzen dituzten 5&nbsp;bokal daude, 10&nbsp;aho-diptongo, eta 5&nbsp;diptongo sudurkari. Portuges brasildarrak, guztira, 13&nbsp;bokal-fonema ditu.​ Gainera, portugesa azentuazio konplexudun hizkuntza da, ahoskera ezberdinak baitaude hizkuntza beraren aldaeren barruan ere.

#### Bokalak
eskuinera|250px|Lisboako portugesaren monoptongoen irudikapena.
thumb|São Pauloko portugesaren monoptongoen irudikapena.
Latin berantiarreko zazpi bokalei, Erdi Aroko portugesak bi bokal erdi-ertainak erantsi zituen, Horietako batek () elisiorako joera du hizketa azkar edo lasaian, frantseseko *e caduc*-ekin () gertatzen den moduan. Bi bokal horien balio kontrastiboa txikia da, bokal erdi-itxiak  eta bokal erdi-irekiak  fonetikoki bereizgarriak dira, eta apofonia-forma bat baino gehiagotan txandakatzen dira. Katalanak bezala, portugesak kalitate bokalikoak erabiltzen ditu, silaba tonikoekin kontrastatzen dutenak baina silaba atonoetan neutralizatzen direnak: bokal isolatuek ixteko joera dute, eta, batzuetan, baita zentralizatzera ere atonoak direnean. Sudur-diptongoak hitzaren amaieran agertzen dira, batez ere.

Hitzaren hasieran, 'r'&nbsp;ahoskatu ohi da [ʁ]: rio /ʁi.u/, hitz baten erdian r&nbsp;bikoitz (rr) bat ahoskatu ohi da 'r'&nbsp;bat bezala hitz baten hasieran, carro /'ka.ʁu/.

Brasil osoan, ohikoa da hitzaren amaieran fonema errotikoa ezabatzea, silabaren azken alofonoaren ahoskera *normala* edozein dela ere. Ahoskera hori bereziki arrunta da beheko erregistroetan, nahiz eta zenbait eremutan erregistro gehienetan egon, adibidez, Brasilgo ipar-ekialdean eta soziolekto formal eta estandarrenean. Aditzetan gertatzen da, batez ere, beti 'r'-z amaitzen baitira beren forma infinitiboan; aditzak ez diren beste hitz batzuetan, ezabapena bitxiagoa da.

#### Ortografia 
Soinu-taula honek Portugalen, Brasilen eta Afrikan hitz egiten den portugesaren fonemak konbentzio ortografikoekin lotzen ditu.
:

## Portugesaren lurralde eremua 
thumb|upright=2|**Portugesa munduan**
Portugesa Portugalgo, Brasilgo, Sao Tome eta Principeko (%&nbsp;95), Cabo Verdeko (%&nbsp;95), Ginea Bissauko (%&nbsp;60) eta Angolako (%&nbsp;75) biztanleen ama hizkuntza nagusia da. Bestalde, Mozambikeko biztanleen erdiak hitz egiten du, Ekialdeko Timorreko herenak eta Macaoko %&nbsp;20k. Beste lurralde batzuk daude, hala nola Goa, Daman eta Diu, Dadra eta Nagar Haveli Indiako portuges lurraldeak kasu, non bertan ere hitz egiten den, nahiz eta erabilera orokorra ez den. Horiez gain, Malaysiako Malaka estatuan, komunitate batzuek oraindik lehen hizkuntza gisa erabiltzen dute.

Gainera, beste estatu batzuetan etorkin lusofono komunitate adierazgarriak daude: Andorran, adibidez (11.229&nbsp;lagun 2012an, Andorrako Estatuko Estatistika Departamentuaren arabera, Andorrako biztanleen %&nbsp;10); halaber, Bermuda, Kanada (237.000&nbsp;pertsona 2016ko erroldaren arabera), Frantzian (atzerritarren %&nbsp;9,1), Luxemburgon (% 15), Namibian (%&nbsp;4-5), Paraguain (636.000&nbsp;pertsona), Hegoafrikan (500.000&nbsp;baino pixka bat gehiago), Suitzan (196.000&nbsp;biztanle 2008an), Venezuelan (554.000&nbsp;pertsona) eta Estatu Batuetan (1.687.126&nbsp;lusofono edo biztanleriaren %&nbsp;0,44). Era berean, espainiarren %&nbsp;5,20k ere portugesa hitz egin dezakeela adierazi du.

### Ofizialtasuna 
Portugesa herrialdeotako hizkuntza ofiziala da: Angola, Brasil, Portugal, Sao Tome eta Principe, Mozambike, Cabo Verde, Ginea Bissau eta Ekialdeko Timor. Aldi berean, hizkuntza ofizialetako bat da Ekuatore Ginean (gaztelania eta frantsesarekin batera) eta Makaon (txinerarekin batera).

Portugesa nazioarteko erakundeotan ere ofiziala da: Europar Batasunean, Estatu Iberoamerikarren Erakundean, Estatu Amerikarren Erakundean, Mercosur-en, Hegoamerikar Nazioen Batasunean. Gainera, lanerako hizkuntza eta hizkuntza ofiziala da Afrikako Batasunean. Horrez gain, Portugesezko Herrialdeen Komunitatea (*Comunidade dos Países de Língua Portuguesa*, CPLP) portugesa hizkuntza ofiziala duten zortzi estatu askeen arteko erakunde bat da.

Portugesa hizkuntza ofiziala duten herrialdeek berezitasun bat dute: ez daukate portugesa hizkuntzatzat duten beste inolako herrialderekin mugarik. Hori ez da herrialde anglofono, frankofono, hispanofono, arabofono edo germanofonoekin gertatzen; kolonizazioaren ondoren, Portugalen menpe egondako herrialdeak ez ziren herrialde ezberdinetan banatu, Espainiaren, Frantziaren edota ingelesen Afrikako koloniak ez bezala.

### Portugesa atzerriko hizkuntza gisa munduan 
2008tik aurrera, portugesa Uruguaiko eskoletan derrigorrezko bigarren hizkuntza gisa irakasten da, eta, Argentinan, 2009tik. Zambia, Kongo, Senegal, Namibia, Suazilandia, Boli Kosta eta Hegoafrikako eskoletako curriculumean ere azaltzen da. British Council-aren ikerketa baten arabera, portugesa Erresuma Batuan *bizi-hizkuntza* gisa kontsideratua izan da hurrengo 20&nbsp;urteetarako, eta, egun, Interneten gehien erabiltzen diren hizkuntzen artean bosgarren postuan dago. Bestalde, Txinan, goi mailako 28&nbsp;eskolak irakasten dute (1350&nbsp;ikaslerekin), gehienak Macao portugaldar kolonia ohian (bertan, Txina eta herrialde lusofonoen arteko merkataritza harremanak sustatzeko erabiltzen da).

* Brasildar portugesa: 200&nbsp;milioi brasildar baino gehiagok hitz egiteaz gain, munduan gehien hitz egiten, idazten eta irakurtzen den aldaera da. Mercosurren barnean Brasilek duen garrantzia dela eta, normalean, aldaera hori, ikasten da Hego Amerikako herrialdeetan, bereziki Argentinan, Paraguain eta Uruguain. Hala ere, ama-hizkuntza legez portuges brasildarra duten hiztunak ere badira, bereziki, Brasilgo komunitate handiak dauden herrialdeetan, hala nola Estatu Batuetan, Paraguain, Perun, Japonian eta Europako hainbat herrialdetan.

Arrazoi historikoen ondorioz, Asia eta Afrikako dialektoek lotura estuagoa dute Portugalgo dialektoekin Brasilgoekin baino. Hala ere, ahoskerari dagokionez, zenbait kasutan, portuges brasildarraren aztarnak aurki daitezke. Horrez gain, portugesak bi idazkera estandar ditu, eta ahozko aldaera ugari (askotan desberdintasun fonologiko eta lexiko garrantzitsuak dituztenak).

Brasilen erabiltzen den portugesaren idatzizko forma Brasilgo Letren Akademiak arautzen du, eta, batzuetan, portuges-brasildar deitzen da (nahiz eta terminoak nagusiki Brasilen hitz egiten diren dialekto guztiei erreferentzia egiten dien). Portugalen, Lisboako Zientzien Akademiak arautzen du hizkuntza, eta bertako dialekto nazionala portuges europarra da. Idatziz jasotzen den aldaera hori ohikoa zen Afrika eta Asiako kolonia portugaldar ohietan, Cabo Verde, Mozambike, Angola, Ekialdeko Timor, Macao eta Goa kasu.

Eztabaida dago galiziera eta portugesa bi hizkuntza bereiz ote diren ala berberaren bi aldaera. Egun, aditu gehienek galaiko-portugesaren bi aldaeratzat jotzen dituzte; izan ere, Erdi Aroan hizkuntza batua izan zen, harik eta mendeak joan mendeak etorri, bi aldaerak bereizi ziren arte.

## Ikus, gainera 
* Lusofonia
* Galaikoportugesa
* Erreintegrazionismoa
* Lusismoa
* Portuñola

## Literatura 
## Musika 
* Portugalgo musika

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
*
*

## Kanpo estekak 
*  Portugesezko hiztegia
*  Comunidade dos Países de Língua Portuguesa
*  Amizade Galiza-Portugal
*  Instituto Camões
*  Brasilgo Letren Akademia
*  Lisboako Zientzien Akademia