Greziar zeramika

thumb|Sofilos pintore ospetsuaren sinadura: ''Sófilos m' egrafsen* (Sofilosek margotu ninduen).
**Zeramika greziarrak** antzinako greziarrek egin zituzten zeramikazko ontzien multzoa da. Antzinako Grezian ontzien zeramikak kalitate artistiko maila handia lortu zuen eta, gainera, antzinako greziarren bizitzari eta kulturari buruzko informazio garrantzitsua utzi zuten.

Ontzi (edalontzi, pitxer, plater...) ugari kontserbatzen dira, eta ziur aski ekoizpenaren zatirik txikiena besterik ez da izango; Atenastik etorritako 50.000 ontzik baino gehiagok diraute. Bestalde, beste objektu asko suntsitu egin dira denboren kariaz (zura, ehunak, pintura-pigmentuak), edo gizakiaren eskuagatik, edo berrerabiltzeko erabili zirelako (harria, brontzea, metal preziatuak). 

Greziar zeramika zibilizazio horren arte-adierazpen garrantzitsuenetako bat da. Greziarrek Mediterraneoan ezarri zituzten merkataritza-harremanen ondorioz, zeramika atikoa eremu osoan zabaldu zen, eta Mediterraneoko arroko herrialde askotan aurkitu ziren adibideak, kultura eta arte helenikoa aztertzeko informazio-iturri garrantzitsua delarik.  

Zeramika greziarra sakonki aztertua izan da eta kalifikazio zehatzak egin, periodizazioak lortu eta katalogo ugari argitaratu dira. Batzuetan, greziar ontzien formei eman zaizkien grezierazko izenak, beste kulturetako antzeko formak dituzten ontzi motak aipatzeko erabili izan dira, adibidez, modu nabarmenean, zeramika minoikoan edo iberiar zeramikako azterketetan.  

Artearen historiaren ikuspuntutik, garai klasikoan, irudi beltzen eta irudi gorrien zeramikarekin, goreneko artelanak sortzea lortu zuten, artisau izateari utzi eta artistak izaten hasi zirenean. Bestalde, garaiko pinturak kontserbatu ez direnez, Grezia klasikoko zeramikan ikus dezakegu lortu zen katekinaren eta motiboen garapena. Azkenik, zeramika pintoreek, euren burua balioztatu eta beren lanak sinatzen hasten dira. Horrela, lehen artisten izenak agertzen hasten dira. 

## Greziako zeramikaren kronologia eta estiloak 
Antzinako Grezian buztingile gurpila K. a. III. milurtekoaren amaieran sartu zen, Asia mendebaldetik etorria seguru asko. Bertako zeramika K. a. II. milurtekoaren hasieran agertzen da, eta hurrengo mendeetan buztin finduan egiten zen oro har, pintura matez apainduta.   

### Estilo miniarra 
[thumb|Tebasen (Beozia) aurkitutako miniar [Kilix|kilixa.]]
K.a. 2000. urtearen ondoren, Grezia osoan zeramika estilo bat agertu zen, Heinrich Schliemannek zeramika miniar edo minia deitu zuena, Orkomenon (Beozian), miniarren aberri tradizionalean, aurkitu zuen lehena izan baitzen. Zeramika estilo harrigarria da, kalitate handiko gris matean bernizatutako azalagatik bereizten dena. Badirudi indoeuroparrek sartu zutela bere inbasioan.

Heladiar garai ertainekoa da, eta inguruan eta apaindurarik gabeko gainazaletan egindako forma angeluarrak ditu ezaugarri.   

### Estilo mizenastarra 
Mizenastar garaiaren (Brontze Aro Amaieraren) hasieran, K.a. 1600 inguruan, agertzen den zeramika naturatik hartutako elementuen motibo berriekin animatuta dago. K.a. 1400. urtearen ondoren, zeramika mizenastar hau izan zen nagusi. Kretako zeramika minoikoaren estiloen eragin handia zuen. Aipagarrienak jauregi estiloko pitxerrak dira, biltegiratzeko pitxer oso dotoreak, lore eta itsas motibo deigarriz apainduak.

### Estilo submizenikoa 
K.a. 1200. urtearen eta mizenastar zibilizazioaren gainbeheraren ondoren, aztarnategietan zeramika kopurua murrizten da. Buztinlariaren tornuarekin egindako zeramikak iraun egin zuen, eskuz egindako beste zeramika mota batekin batera, zeramika barbaroa izendatua, baina ez da Greziako eskualde guztietan aurkitzen.

### Estilo protogeometrikoa 
[thumb|Sabledun [anfora heldulekuekin, K. a. 950-900, British Museum.]]
Garai protogeometrikoko ontziak (K.a. 1050. urtetik K.a. 900.era bitartekoak) Aro Ilunaren hasierako funtsezko arte-lekukotasuna dira. Neurri handiko eskultura oraindik ez zen ezaguna, eta horma-pinturari funtsezko elementu bat falta zitzaion garatzeko: horma-pinturak modu egonkorrean margotu ahal izateko horma-euskarriak. Beste forma artistiko askok (bolizko grabatua, bitxigintza, metal lana) antzeko atzeraldia izan zuten.
thumb|Lefkadiko zentauroa
Zeramika ekoizpena, aldiz, ez zen desagertu, bereziki Atenasen. Edalontziak, Brontze Aroaren ondorengoa zen kolore beltz distiratsuko motibo bernizatuekin janzteko ziren. Batzuetan, mizenastar motiboak hartu zituzten (eskuz egindako lerro uhinak), baina motibo berriak (zirkuluerdiak, zirkulu zentrokideak) kontu handiz diseinatu zituzten, konpasarekin edo orraziarekin. Dekorazioa sinplea zen eta edalontziaren formara moldatzen zen trazu horizontal zabalekin edo zerrenda beltzekin formak azpimarratuz.

Eubean dagoen Lefkandiko aztarnategia garai honetako zeramikak eman dituen leku nagusietako bat da. Zentauro baten aparteko iruditxo bat ere aurkitu zuten, 36 cm-ko altuerakoa. Bere forma oso estilizatua da, eta bere gorputza luma antzeko formaz eta forma geometrikoz apainduta dago.

### Estilo geometrikoa 
[thumb|[Atika|Atikako ontzia, K. a. 740, Municheko Staatliche Antikensamlungen.]]
Arte geometrikoa K.a. IX. eta VIII. mendeetan loratu zen. Ikonografia minoiko eta mizenikoarekin apurtuz, motibo berriak ditu ezaugarri: meandroak, triangeluak eta beste irudi geometriko batzuk (horri zor zaio garaiaren izena). Irudi beltz horiek zerrendatan ordenatuta zeuden eta lerro hirukoitzek bereizten zitezen beltzez margotutako zerrendetatik. Geroago, banda apainduen eta banda beltzen arteko oreka apurtu egin zen, dekorazioaren mesedetan: meandroek eta beste motibo batzuek edalontzi osoa estali zuten azkenean.

Antzinako geometrikoan (K.a. 900-K.a. 850) ez dago motibo geometrikorik. Bertan, Dipilon beltza izena eman zaion estiloan, eta berniz beltzaren erabilera zabala du ezaugarri. Erdiko geometrikoan (K.a. 850-770), berriz, dekorazio figuratiboa agertzen da, animalia berdinen lehen frisoekin (zaldiak, oreinak, ahuntzak, antzarak, etab.). aurrerantzean motibo geometrikoen bandekin txandakatzen direnak. Aldi berean, dekorazioa konplikatu egiten da eta gero eta ugariagoa bihurtzen da: eremu hutsak erroseta edo svastika apaingarriz betetzen dira. Horri «*horror vacui*» esaten zaio, "beldurra hutsari" alegia, eta ez da amaituko estilo geometrikoaren amaierara arte.
[thumb|Dipilongo Margolariaren [kratera baten zatia, K. a. 750-725 urteak, Louvre Museoa.]]
K. VIII. mendearen erdialdean dekorazioan giza irudiak agertu ziren. Dipilonen, Atenasko hilerrietako batean, aurkitutako edalontzien irudiak dira ezagunenak. Hilobi-edalontzi handi horien zatiek gerra-gurdien eta gudarien desfileak erakusten dituzte nagusiki. Baita hileta-eszenak ere, hala nola antzinako grezierazko *πθόεσις*-a, *próthesisa* (hildakoaren erakusketa eta deitorazioa) edo  *, ekphorá*  (hilkutxa hilerrira garraiatzea). Gorputzak modu geometrikoan irudikatzen dira, zangosagarrak izan ezik, nahiko irtenak baitira. Soldaduen kasuan, diabolo formako armarri batek, bere diseinu bereizgarriagatik “Dipilon armarria” deitua, gorputzaren erdialdea estaltzen du. Zaldien hankak eta lepoak eta gurdien gurpilak elkarren ondoan irudikatzen dira. Garai honetako margolari baten eskua hainbat lanetan (batez ere anfora monumentaletan) identifikatu ahal izan da. Ez ditu bere obrak sinatzen, eta horregatik, Dipiloneko Margolaria izena eman zaio.

Garai honen amaieran, irudikapen mitologikoak agertu ziren, ziur aski Homerok *Iliadan* eta *Odisean* Troiako Zikloko tradizioei forma eman zien garai berean. Hala ere, interpretazioa arriskutsua da behatzaile moderno batentzat: bi gudariren arteko liskarra duelu homerikoa zein borroka hutsa izan daiteke, edo beste kasu batean, hondoa jotako itsasontzi batek Odiseoren edo dena delakoaren hondoratzea irudika dezake.

Azkenean, tokiko eskolak agertu ziren. Edalontzien ekoizpena ez zen inoiz Atenasekoa bakarrik izan —ondo frogatuta dago aldi protogeometrikoaz geroztik Korinton, Beozian, Argosen, Kretan eta Zikladetan—, pintoreek eta buztinlariek askietsi egin zuten denbora luzez atiko estiloari jarraitzea. Baina ondoren, estilo propioa sortu zuten: Argos eszena figuratiboetan espezializatu zen eta Kreta geometrismo zorrotzago bati lotuta egon zen.
### Ekialdekotze estiloa 
thumb|Olpe protokorintoarra animaliekin eta esfingeekin apaindua, K. a. 640-630 h., Louvre museoa.
K. a. VIII. mendearen amaieran, ekialdekotze izeneko estiloa garatu zen, Ekialdearekiko harremanak berritzearen eta bere artearen eraginaren emaitza. Ekialdekotze estiloa Korinton hedatu zen batez ere, hor irudi beltzak erabiltzen jarraitu baitzuten. Terrakotazko iruditxoak asmatu zituzten, greziar mundu osoan zabaldu zirenak eta geroago «tanagrak» izenez ezagutu zirenak.
[thumb|[Atena|Atenea jainkosaren irudikapena Italiako Kapua hirian aurkitutako K.a. 332-331ko anfora panatenaiko batean British Museuma. ]]
thumb|Tanagra eskulturatxoa. K.a. 325 - 150.
thumb|"Phlyax antzezpenak" greziar lurraldeetan K.a. IV. mendean egiten ziren parodiazko antzezlanak ziren, eta horietako batzuk zeramikazko ontzietan irudikatu ziren.
Atenastik kanpo, pertsonaiekin margotutako zeramiken ekoizpena ia desagertu egin zen, Magna Grezian (Itailia hegoaldea) izan ezik. Apulia eta Kanpaniakoek (Paestum bereziki) Atenasekoen pareko kalitatea izan zuten. Apulia zeramikaren hastapenak K.a. V. mendeko azken hamarkadakoak dira. Apuliako produkzioak, hasieran, Atenaseko estiloaren nahiko antzekoa zirenak, pixkanaka berezko hizkuntza ikonografikoa garatu zuen. Darioren margolariak, Dario I.a irudikatzen duen kiribildurazko krateragatik horrela deitua, Alexandro Handiaren margolari garaikidek pieza ugari ilustratu zituen. Nahiz eta zeramika italiarra nagusiki merkatu lokalera bideratua izan, Greziara bertara ere esportatua zuen (Corcira, eta Demetrias), eta pixka bat Mediterraneo arroko beste herrialdetara (Kroazia, Korsika, Iberiar penintsula...). Tailer batzuk genero jakin bateko eszenetan espezializatu ziren, adibidez,  gai parodikoak egiten zituztenak (Phlyax antzezpenak).

### Aldi helenistikoa 
[thumb|Musika-tresnekin apaindutako *lagynos* bat, K. a. 150-100, [Louvre Museoa|Louvre museoa. Estilo helenistikoa]]
[thumb|Buztingintza helenistikoa. [Artemisa|Artemisaren irudikapena duen *khantaros*-a. K.a. 250-200.]]
Helenismoan zeramikazko pinturaren gainbehera gertatu zen, zeramikazko ontziak, pintatuak baino gehiago apainduak izan baitziren. Edalontzirik ohikoenak beltzak eta uniformeak dira, berniz antzeko itxura distiratsua dute, lore edo festoiezko motibo sinpleekin apaindua. Irudi gorrien zeramika Atenasen desagertu zen K.a. IV. mendearen amaieran, eta «mendebaldeko magaleko zeramika» izenez ezagutzen denak ordeztu zuen, Atenasko Akropoliko mendebaldeko hegalean egindako aurkikuntzengatik. Estilo horretan, hondoa marroi kolorez eta zuriz margotzen da, hondo beiratu beltzaren gainean, eta xehetasun batzuk ebakiduren bidez marrazten ziren. Pertsonen irudi txikiak egiten ziren eta eszenak motibo sinpleagoekin ordezkatzen ziren, hala nola, koroak, izurdeak, errosetak, etab. Estilo horren aldaerak Greziar mundu osoan zehar hedatu ziren, erdigune garrantzitsuak Kretan eta Apulian zituztela, non eszena figuratiboak eskatuak ziren.

Garai horretan erliebea agertzen da, metal preziatuez egindako ontzien imitazioz eginak, Adibidez, edalontzien gorputzari erliebean egindako koroak jarri zitzaizkion. Animalietan edo izaki mitologikoetan oinarritutako erliebe konplexuak aurkitu dira. Laburbilduz, edalontzien formak metalaren tradizioan inspiratu ziren.

Hala ere, zenbait tokitan, apaingarri figuratiboak zituzten zeramikak egiten jarraitu zuten ekoizpen-fokuak zeuden. Kretan, K.a. II. mendearen hasierara arte, eszena mitologikoak egin zituzten, eta ekoizpen horren zentro nagusiak Cnossos eta Gortina izan ziren.

Kasu batzuetan kolore aniztasuna bilatu zen. Artistek iraganean baino tindagai gehiago aurkitu zituzten. Kolore berri horiek, ordea, finagoak ziren eta ez zuten beroa jasaten. Pintura egosi ondoren eman behar zen, bernizekin ez bezala. Pigmentuen hauskortasunak zeramika horiek maiz erabiltzea eragozten zuen, eta hiletetarako gorde ziren. Estilo honetako ale adierazgarrienak Siziliako Centuripe hirikoak dira, bertan K. a. III. mendera arte lan egin zen Ontzi horiek arrosa koloreko oinarri pintatu bat zuten bereizgarri. Irudiak, sarritan emakumeak, soineko koloretsuekin irudikatzen ziren: kitoi urdin moreak, himatioi horiak, belo zuriak, eta abar. Estilo horrek Pompeiaren kutsuak ditu eta hurbilago kokatzen da pintura garaikidetik irudi gorrien zeramikaren herentziatik baino.
[thumb|Centuripeko buztingintza. K.a. III-II mendea. [Metropolitan Museum of Art]]
Pakistango Taxila hirian diseinu helenistikoak aurkitu dituzte. Alexandro Handiak konkistatu ondoren, artisauekin eta zeramistekin kolonizatu zutenaren seinale.

## Buztingintza prozesua 
### Lehengaiak 
Zeramikazko ontzi grekoek buztina zuten oinarrizko lehengai. Korintokoak, burdin oxidorik gabeak, kolore zurixka zuten. Desberdintasun horiei esker, analisi kimiko baten bidez, zeramikazko objektuen jatorria zehaztu ahal izan zen: horrela, Alexandrian, garai helenistikoan, hileta-ontzi gisa erabilitako Hadrako hidriak Kretan eginak zirela jakin ahal izan da, eta ez Egipton.

Buztina harrobietatik edo buztin-meategietatik ateratzen zen, eta, ondoren, garbitu egiten zen hainbat astez. Uraska handietan uretan uzten zen harrobietatik ateratako buztin hori, horrela partikula finak uraren azalera igo eta buztin garbia eta fina berreskuratu egiten baitzen. Prozesuaren zati hori dekantazioa da. Lan horri esker, egosketan eztanda eragin zezaketen ezpurutasunak desagerraraz zitezkeen. Gero eguzkitan lehortzen zen, bloketan moztuta. ondoren, denbora batez gorde egiten zituzten, beren ezaugarri plastikoak lor zitzaten.

### Piezak lantzea 
Ontzi bat egitean, buztingileak orea oratzen zuen aire-burbuilak kanporatzeko, eta K.a. II. milurtekoan Greziara iritsitako Ekialde hurbileko tornu batean lan egiten zuen, buztingileak berak edo laguntzaile batek eraginda. Ontzi txikiak kolpe batean moldatu zitezkeen, baina piezarik handienak zenbait zatiz osatuta zeuden, eta ondoren barbotinarekin mihiztatzen ziren (arazte urmaeletatik berreskuratutako uretan disolbatutako buztina). Heldulekuak eta oinak ere, aparte moldeatu egiten zituzten.

Behin pieza osoaren forma izanda, lehortzen uzten zen. Ondoren, erabilitako estiloaren arabera teknika batez edo besteaz margotzen zen. 

### Kolorea ematea irudi gorrien eta irudi beltzen zeramika klasikoan   
Irudi beltz edo gorrien zeramika atikoari dagokionez, prozedura berezia erabili zen aldi protogeometrikotik aurrera. Dekantazioz buztina garbitzeko fasean, zikinkerietatik askatzen zenean, uraskan erabilitako ura, buztina disolbatua zuena, berreskuratzen zen. Ur buztindun hori barbotina edo engobea da, eta egun oraindik erabiltzen dute buztingileek. Engobea apaingarriak marrazteko erabiltzen zen. Egosketaren bidez, engobeaz egindako marrazkiak buztin koloreko hondoaren gainean berpizten ziren. Irudi gorrien zeramikan, kontrakoa zen, belztuko zen engobea hondoan jarri eta irudiak hutsik uzten baitziren (edo hutsa eta engobea nahasten ziren). Ez zen, beraz, pintura. Hala ere, kolore batzuk egosi ondoren gehitu zitezkeen.

### Egostea   
thumb|Pieza helenistikoak. Atenas. Atalosen Stoaren Museoa.
Engobea lehortu ondoren, pintoreak buztinlariari ematen zion pieza egosteko. Eragiketa delikatua zen, hiru etapaz osatua. Lehenik, atmosfera oxidatzailean egosten zen; arnasguneak irekitzen ziren, oxigenoa (dioxigenoa) pasatzen uzteko. Labe barruko tenperatura 800 °C-ra iristen zen gutxi gorabehera: ontzia guztiz gorria geratzen zen. Ondoren, atmosfera erreduzitzailean egosten zen (arnasguneak ixten ziren) 950ºC-tan, eta landarekiak gehitzen zitzaizkion suari, kea sortzeko; ondoren, tenperatura 900ºC-ra jaisten zen. Landareen bidezko errekuntza osatugabeak askatutako karbono monoxidoak, konposatu erreduzitzailea dena, oxido ferrikoa (Fe2O3) oxido ferroso  (FeO) edo magnetita (Fe3O4) bilakatzen zuen, kolore beltza ematen zuena: edalontzia erabat beltza geratzen zen, eta inprimazio beltzarekin estalitako zatia beiraztatu egiten zen, iragazgaitz bihurtuz. Hirugarren egosketan, atmosfera berriz oxidatzaile zen (arnasguneak irekita uzten ziren), betiere 900 °C-tan: airearen dioxigenoak oxido ferrosoa oxido ferriko bilakatzen zuen oxidazioaren bidez inprimatu gabeko zatietan, gorri bihurtzen zirenak; aldez aurretik iragazgaitz bihurtu ziren zati inprimatuak beltz geratzen ziren.

## Tipologia 
Greziarrek ontzi-mota asko ekoiztu eta erabili zituzten: anfora, kraterak (ardoa eta ura nahasteko) edo hidria (ur pitxerra), *anforiskoa* edo zeremonia-ontziak (*knosia*, adibidez). Grekozko izena ematen zaie:

Fitxategi:Globullar aryballos, Kanellopoulos Museum, 225152.jpg|*Arybalos*
Fitxategi:Terracotta askos (flask with a spout and handle over the top) MET DP111885.jpg|II. mendeko *askos*-a
Fitxategi:Bombylios sovradipinto con coppia di amanti -FG.jpg|*Bombylios*. Museo Archeologico Castromediano
Fitxategi:Dinos animals Louvre Cp11243.jpg|*Dinos*. Circa K.a. 550. Louvre museoa
Fitxategi:Apulia, guttus lucano a figure rosse da ruvo, con due giovani (A) , satiro e menade (B), 420-370 ac. ca, 02.JPG|Apulian egindako *guttus*-a. K.a. 420–370
Fitxategi:Hidria con Heracles y Tritón (British Museum).jpg|*Hidria*
Fitxategi:Kantharos athensnationalmuseum.jpg|*Kantharos*. Atenasko museoa
Fitxategi:Necropoli del casone, tomba di calisna sepu, kelebe volterrana attr. al pittore del pigmeo trombettiere, 325-300 ac ca..JPG|Kelebe. Casoneko nekropolia, Baratti, Livorno. K.a. 325-300. Etruria.
Fitxategi:Terracotta kernos (vase for multiple offerings) MET DP116321.jpg|*Kernos*
Fitxategi:Crater Actaeon Louvre CA3482.jpg|Bolutadun heldulekuak dituen Akteonen heriotzaren eszena duen kratera. Louvre museoa. K.a. 450-440.
Fitxategi:Red-figure kylix, youth playing krotol, AGMA, 225325.jpg|*Kylix*
Fitxategi:Boeotian black-figure lekanis - Triton - Würzburg MvWM L 464 - 01.jpg|Beoziako *lekanea*. Circa ca. K.a 550-525.
Fitxategi:Lekanis MET DP1661.jpg|Apuliako *lekanis* bat. K.a. IV. MET
Fitxategi:Terracotta lekythos (oil flask) MET DP114988.jpg|*Lekythos*. K.a. 420. Kolore zuria engobari kaolina gehituz lortzen zen
Fitxategi:AGMA Trefoil-mouthed olpe depicting a swan P15002.jpg|Olpe. K.a. 600-590.
Fitxategi:White-ground pxyis Muses (Boston MFA 98.887) 02.jpg|Musen pixidea. K.a. V. mende erdialdea. Bostongo Arte Ederren Museoa.
Fitxategi:Archaeological Museum of Kavala-Jar from Oesyme 2.JPG|*Pithos*
Fitxategi:Terracotta psykter (vase for cooling wine) MET DT5488.jpg|Psyker
Fitxategi:Ram rhyton Petit Palais ADUT00383.jpg|*Rython*
Fitxategi:Man youth Met 06.1079.jpg|*Skyphos*. K.a 540-530. 16,2 cm. altu. Metropolitan Museum of Art (MET)
Fitxategi:Odysseus Sirens BM E440.jpg|Odysseus (Ulises) eta sirenak *stamnos* baten irudian. British Museum

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Trias de Arribas, Gloria (1967). *Cerámicas griegas de la Península Ibérica*. Valencia: The William L. Bryan Foundation. OCLC 310711910.
*  Speake, Graham (1999). *Diccionario de historia del mundo antiguo*. Akal. ISBN 9788446010333.  
*  Caro Bellido, Antonio (2008). *Diccionario de términos cerámicos y de alfarería*. Cádiz: Agrija Ediciones. ISBN 84-96191-07-9. 
*  Carmen Padilla Montoya, Equipo Staff, Paloma Cabrera Bonet, Ruth Maicas Ramos (2002). *Diccionario de materiales cerámicos*. Madril: Subdirección General de Museos. Ministerio de Educación, Cultura y Deporte. Secretaría General Técnica. ISBN 8436936388. 
*  Fatás Cabeza, Guillermo; Borrás, Gonzalo (1993). *Diccionario de Términos de Arte*. Madril: Anaya. ISBN 84-7838-388-3. 
*  Guillém Monzonís, Claudio; Guillém Villar, Maria del Carmen (1987). *Diccionario cerámico científico práctico*. Sociedad Española de Cerámica y Vidrio. ISBN 9788439887454. 

* John Beazley:
** *1956. Attic Black-Figura Vase Painters*, Oxford : Oxford University Press.
** *1963. Attic Red-Figura Vase Painters*,  Oxford : Oxford University Press (2. edizioa).
** *1971. Paralipomena*, Oxford : Oxford University Press.
* John Boardman:
** 2003. *Aux origines de la peinture sur vase en Grèce'',  «L'Univers de l'art» bild., Londres: Thames & Hudson, ISBN 2-87811-157-5.
** *2003. Les Vases athéniens à figures noires*, «L'Univers de l'art» bild., Londres : Thames & Hudson, ISBN 2-87811-103-6.
** 2003. *Les Vases athéniens à figures rouges. La Période Archaïque*, Thames & Hudson, «L'Univers de l'art» bild.,  Londres, ISBN 2-87811-114-1.
** *2003. Les Vases athéniens à figures rouges. La Période classique*, Thames & Hudson, «L'Univers de l'art» bild., Londres : Thames & Hudson. ISBN 2-87811-181-8.
* Arthur Dale Trendall (1989 ) *Red figura Vases of South Italy and Sicily*,  Londres : Thames & Hudson.
* Tom Rasmussen (zuz., 1991), *Looking at* Greek Vases, Cambridge University Press ISBN 0-521-37679-3.

* Charles Dugas (1924) *La Céramique grecque*, Paris : Payot.
* François Villard (1956) *Les Vases grecs*, Paris : Presses universitaires de France .

## Kanpo estekak 
* Centro Iberia Graeca Iberiar Penintsulako Greziako arkeologia-ondarea ikertzeko, dokumentatzeko, kontserbatzeko eta zabaltzeko proiektuak garatzeko Espainiako erakunde ofiziala.
* “La cerámica griega”, Arqueólogos (Weyback Machinen gordea).
* “Galleries”*, Theoi*.
* Classical Art Research Center (Arte Klasikoaren Ikerketa Zentroa), Oxfordeko Unibertsitatekoa.
* Beazley Archive   zen . : Antzinateko zeramikazko irudiak.