Amino talde

thumb|Amino taldeen eskemak|alt=
thumb|Amoniakoa eta bere deribatuak

**Amino taldeak** amoniakoaren deribatuak dira. Aminak amoniakoaren deribatuak dira, non protoi bat edo gehiago alkilo edo arilo taldeengatik ordezkatzen diren. Aminak primario, sekundario edo tertziario bezala sailkatzen dira, hidrogenoa ez den beste ordezkapen talde kopuruaren arabera.

Amoniako hidrogeno atomo bat **R-** alkilo talde batengatik ordezkatzen bada, bere formula orokorra R-NH2 da eta amina primario bati dagokio. Bi edo hiru hidrogenoz ordezkatua badago, amina sekundarioa edo tertziarioa izango da. Hauen aurkikuntza 1849.urtean izan zen eta Wurtz kimikari alemanari esleitzen zaio.

Aminak oso maiz agertzen dira naturan. Landaretatik isolatzen diren amina naturalei, alkaloide deritze. Honakoak dira alkaloideen adibideak.

## Aminen Propietateak 
### Geometria 
Amina baten nitrogeno-atomoak, orokorrean, sp3 hibridazioa izaten du elektroi bikote bakartiak sp3 orbital hibridoa okupatzen duelarik.

Irudian ikus daitekeenez, tetraedro baten itxura hartzen dute, 108° inguruko angelua dutelarik.

### Azidotasuna 
N-H lotura polarizatuta badago, lotura hau hautsi daiteke protoi bat askatzeko. Horregatik, amina primarioak eta sekundarioak ahulki azidoak dira. Lortutako anioiei amiduro deritze eta base oso sendoak (pka 35 inguru) eta nukleozale onak dira.

### Basikotasuna 
Basikotasuna aminen propietate garrantzitsua da. Orokorrean, aminak alkoholak edo eterrak baino base sendoagoak dira, eta erraz izan daitezke protonatuak, baita azido ahulekin ere.

Aminak protonatzeko duten erraztasun hori erabilgarria da beste substantziekin osatutako nahaste organikoetatik banatzeko. Prozesu horri **disolbatzailearen bidezko erauzketa** esaten zaio. Substantzia organikoen nahaste bat disolbatzen da lehendabizi disolbatzaile organiko batean. Ondoren, disoluzio azido akuoso bat gehitzen zaio nahasteari eta indarrarekin astintzen da. Nahastea geruza organikoa eta akuosoa banatzen uzten da. Baldintza hauetan aminaren molekula gehienak protonatuak daude eta amonio ioiak osatzen dituzte. Amonio ioiak karga dute; ondorioz, fase akuosoan disolbagarriagoak dira fase organikoan baino. Fase akuosoaren banaketak amonio ioien erauzketa bideratzen du. Gero, base batekin tratatuko dira amina neutroa berreskuratzeko.

Prozesu hori asko erabili zen XIX. mendean aminak landare-estraktuetatik banatzeko. Aspalditik jakin da posible dela landareetatik aminak isolatzea beraien propietate basikoak aprobetxatuz. Hori dela, eta landareetatik ateratako aminei alkaloideak (*alcalino* hitzetik eratorria, zeinak basiko esan nahi duen) deritze.

Ondorioa: aminak, ura bezala, anfoteroak dira protoi bat eman edo har dezaketelako.

### Polartasuna 
Aminak polarrak dira, baina alkoholak polarragoak.

Aminaren polartasuna momentu dipolarrean oinarritzen da. Elektroi-bikote bakartiaren momentu dipolarra C-N eta  H-N loturek sortutako momentu dipolarrari gehitzen zaio oso momentu dipolar handia sortuzen duelarik.

### Fusio- eta Irakite-Puntua 
Alkanoek baino irakite-puntu altuagoak dituzte; hala ere, alkoholek irakite-puntu altuagoak dituzte.

Amina primario eta sekundarioek hidrogeno-loturak eratzen dituztenez, alkanoek baino irakite-puntu altuagoak dituzte, baina alkoholenak baino pixka bat baxuagoak, aminek sortzen dituzten hidrogeno-loturak ahulagoak baitira. Amina tertziarioek, berriz ezin dute hidrogeno-loturarik sortu, nitrogenoan hidrogenorik ez dagoelako. Horregatik, amina tertziarioen irakite-puntuak pisu molekular antzeko amina primario edo sekundarioenak baino baxuagoak dira.

N-H loturak ahulagoak dira O-H loturak baino; ondorioz, nahiz eta alkoholek eta aminek masa molekular antzekoak izan, aminen irakite-puntuak alkoholenak baino baxuagoak dira.

### Disolbagarritasuna 
Disolbagarritasun altua dute.

Amina primarioak eta sekundarioak, polarrak direnez, hidrogeno-zubiak osatzen dituzte elkarrekin, baita urarekin ere; ondorioz, uretan disolbatzen dira.

6 karbono baino gehiagoko aminek zailtasunak dituzte uretan disolbatzeko. Azido diluituetan, aminek amonio-gatzak sortzen dituzte, eta uretan erraz disolbatzen dira..

Fitxategi:Enamina.jpg

### Enaminaren formazio mekanismoa 
Amina sekundarioak karboniloari egindako hasierako erasoaren ondoren, ura eliminatzen da  alfa karbonilo abiapuntuan eta karboniloaren karbonoaren artean lotura bikoitza sortuz.

Fitxategi:1._pausoa_enamina.jpg|1. pausoa: karboniloaren protonazioa.
Fitxategi:2._pausoa_enamina.jpg|2.pausoa: amina sekundarioaren eraso nukleozalea.
Fitxategi:3._pausoa_enamina.jpg|3.pausoa: azido-base oreka
Fitxategi:4._pausoa_enamina.jpg|4.pausoa: uraren galera
Fitxategi:5._pausoa_enamina.jpg|5.pausoa: eliminazioa

### Enaminen sintesia 
500x500px

## Iminak 
Iminak aldehido edo zetona batek amina primario batekin erreakzionatzean lortzen dira.

### Iminen formazio mekanismoa 
Iminak sortzeko karboniloak amina primario batekin erreakzionatu behar du, ur molekula bat askatuz. Ur molekula askatzea beharrezkoa da oreka desplazatu ahal izateko. Prozesu hau itzulgarria izango da.

Fitxategi:Amino talde 1. pausoa.jpg|1.pausoa: karboniloaren protonazioa
Fitxategi:2.pausoa_.jpg|2. pausoa: azido-base oreka
Fitxategi:3._pausoa_.jpg|3. pausoa: ur molekularen eliminazioa
Fitxategi:4._pausoa_.jpg|4. pausoa: imonio katioiaren desprotonazioa

## Erreakzioak 
### Aminen prestaketa 
#### Alkilko haluroetatik abiatuz 
frameless|571x571px

#### Azido karboxilikoetatik abiatuz 
Fitxategi:2 erreakzioa.jpg

#### Bentzenotik abiatuz 
541x541px

#### Azidaren sintesia 
716x716px

#### Gabrielen sintesia 
Aminen prestakuntzarako erredukzioaz baliatzen ez den bide eraginkorra Gabriel izeneko sintesia da. Prozedura honetan, azido 1,2-bentzenodi-karboxilikoaren imida base batekin desprotonatu eta gero, haloalkano egokiarekin alkilatzen da. Horrela lortutako deribatua, hidrazina edo azidoaren laguntzaz amina primario bihurtzen da.
558x558px

#### Amidazio erreduktorea erabiliz 
Aminazio erreduktiboaz aminak lortzen dira ere. Metodo honetan, lehenengoz aldehido edo zetona batekin kondentsazioa, eta gero lortutako iminaren erredukzioa burutzen dira.

Fitxategi:Aminazio_erreduktorea_erabiliz.jpg

#### Azilazioa 
400px

== Aminen espektroskopia ===
Aminoazidoek beren egituran gutxienez amino (**-NH2**), talde bat aurkezten dute, izaera basikoa duena, karboxilo (**-COOH**) talde bat, izaera azidokoa, kate aldakor (-**R**) bat eta hidrogeno bat (-**H**). Hurrengo irudian ikusi daitekeen bezala.
erdian|366x366px|alt=|frameless
Aminoazidoak molekula anfoteroak dira, hau da, azido edo base bezala jokatu dezake aurkitzen den inguruaren pHaren  arabera.

Karboxilo taldea dutenez, protoiak (-H+) askatu ditzakete, azido bezala jokatuz. Amino taldea dutenez, protoiak (-H+) onartu ditzakete, base bezala jokatuz. Ondorioz, karboxilo taldea -COO- modura geratuko litzateke eta amino taldea -NH3+ modura.

Ingurunea azidoa bada, aminoazidoak base modura jokatuko du, -COO-  taldeak protoi bat hartuko du eta karga negatiboa galduko da.

Ingurunea basikoa bada, aminoazidoak base bezala jokatuko du, -NH3+ taldeak protoi bat askatuko du eta ondorioz karga positiboa galduko da.

Estereoisomeriari begiratuz, aminoazido guztiek ( glizina izan ezik) karbono asimetriko bat dute, α izenekoa, ondorioz, bi estereoisomero bereizi ditzakegu: D isomeroa eta L isomeroa.
erdian|477x477px|alt=|frameless

D isomeroa: aminoazidoa Meso forman marraztean eta karboxilo taldea goran jartzean , amino taldea eskuineko aldean geratzen bada.  

L isomeroa: aminoazidoa Meso forman marraztean eta karboxilo taldea goran jartzean , amino taldea ezkerreko aldean geratzen bada.  

Bi isomero hauek ispiluko irudiak dira eta ezin dira gainezarri, ondorioz, enantiomeroak direla esan daiteke.

Aminoazido proteiko guztiek L konfigurazioa aurkezten dute.

Isomeria optikoari erreparatuz,  esan daiteke aminoazidoek aktibitate optikoa dutela karbono asimetrikoa dutelako. Aktibitate optikoa dutenez argi polarizatua desbideratu dezakete bi norabideetan.

Dextrogiro edo (+): aminoazidoak argi polarizatua eskuinera desbideratzen duenean.

Lebogiro edo (-): aminoazidoak argi polarizatua ezkerrera desbideratzen duenean.

Esan beharra dago ez daukala zerikusirik aminoazidoaren D edo L konfigurazioak eta zein norabideetan desbideratuko duen argi polarizatua. Hau da,  D konfigurazioa duen aminoazido bat dextrogiro edo lebogiro izan daiteke eta alderantziz.

## Peptidoak 
Bi aminoazido edo gehiago amida lotura bidez elkartzean sortutako molekulak dira. Proteina eta peptidoetan, amida loturari lotura peptidiko deitzen zaio. Peptidoek orokorrean 50 eta 100 aminoazido izaten dituzte eta beraien masa molekularra 500 unitate baino txikiagoa izan behar du. Masa molekularra 500 unitate baino handiagoa bada proteina kontsideratzen dira.

### Lotura peptidikoa 
Lotura peptidikoa osatzeko aminoazido baten karboxilo taldeak beste aminoazido baten amina taldearekin erreakzionatu behar du ur molekula bat askatuz.
none|frameless|699x699px

## Proteinak 
Proteinak pisu molekular altuko biomolekulak dira. Hauek aminoazido kate linealez osatuak daude eta lotura peptidikoaren bidez lotzen dira. 100 aminoazido baino gehiago elkartzean sortzen dira orokorrean.

## Amidak 
Amidak, amina bat eta azido karboxiliko bat lotzean sortutako konposatu organikoak dira.  Azido karboxilikoaren deribatuak direla ere kontsideratu daiteke non azido karboxiliko taldea amino talde batengatik ordezkatu den.

### Nomenklatura 
* Eratorritako azidoa bezala izendatzen dira “amida” atzizkiarekin.
* Amida ordezkatua bada, N aurrizkia aurrezarri behar da nitrogenoari lotutako erradikala zein den zehazteko.
* Karboxamida atzizkia erabiltzen da -CO-NH2 taldearentzat, erreferentziazko azidoa -karboxiliko atzizkia erabiliz izendatzen bada.
* Amida talde funtzionala ez denean lehentasuna duena, -CO-NH2 taldea Karbomoil- aurrizkiarekin idazten da eta -CO-NH-CH3 metilkarbomoil- aurrizkiarekin. -NH-CO-CH3 -azetamida bezala izendatzen da eta -NH-CO-CH2-CH2-CH3 propanokarboxamido- bezala.

#### Formula ematen denean 
Hasi nitrogenoari lotutako erradikalak izendatzen N aurrezarriz. Ondoren karboniloa duen katea izendatu -amida bukaeran duela.

#### Izena ematen denean 
-amida atzizkiaren aurreko erroa kate nagusia izango da. Nitrogenoaren ondoan dauden erradikalak N ren jarraian idatzi. Azkenik hidrogenoak osatu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amina
* Enamina
* Iminak
* Aminoazido
* Aminoazido esentzial
* Peptido
* Proteina
* Amida

## Kanpo estekak