Maria Diaz Harokoa

**Maria Diaz Harokoa**, "Ona" ezizena izan zuena, (c. 1270-) hiru aldiz Bizkaiko hamargarren andrea izan zen.

## Biografia 
### Gazteria eta lehenengo agintaldia 
Aita Lope III.a Diaz Bizkaiko jauna eta ama Molinako jaunaren alaba Joana Alfontso Molinakoa izan zituen. 1287ko urtarrilaren 10ean Joanes Alfontso Gaztelako infantearekin ezkondu zuen.

Hurrengo urtean, 1288ko ekainaren 8an aita Alfaroko gertaeraren ondorioz eraila izan zenez, anaia Haroko leinuaren buruzagi bihurtu zen eta Gaztelako Erresuma izan zuen etsaia. Gertaeraren ondorioz, Mariaren senarra atxilotu zuten. Diego Lopitzek Nafarroa eta Aragoiko Erresumekin bat egin zuen Antso IV.a Gaztelakoa borrokatu eta Gaztelako tronuan Alfontso Cerdakoa kokatzeko. Antsok Harokoen zenbait hiribildu konkistatu, tartean Bastida, Urduña eta Balmaseda, eta Bizkaiko Jaurerria gudarako prestatu zen. Hala ere, Antso IV.a Gaztelakoak Bizkaia okupatu zuen.

Diego Lopitz IV.a Harokoa ez zen ezkondu eta, auziak piztu arren, 1289an hiltzerakoan Bizkaiko jaurerria orduan 19 urte zituen arrebari utzi zion. Mariak 1295era arte mantendu zuen jaurerria.

### Jaurerriaren usurpazioa 
1295eko apirilaren 25ean Antso IV.a hil eta bederatzi urte besterik ez zituen Fernando infantea bere oinordeko bilakatu zen. Maria Molinakoa alarguna erregeorde izendatu zuten eta Gortean botere-borroka hasi zuten. Egoera aprobetxatuz, Diego Lopitz V.a Harokoa bere osabak, Jakue II.a Aragoikoa erregearen babesarekin, Bizkaia okupatu zuen jaurerria usurpatuz. Diego Lopitzek ez zuen aurkaritzarik izan, batez ere, Alfaroko gertaeraren ondorioz Joanes Alfontso Gaztelakoa oraindik kartzelan zegoelako. Ekintza honen ondorioz, Diego Lopitzek *arrotza* ezizena hartu zuen.

Gaztelar infantea aske geratu zenean, emaztearen eskubideak aldarrikatu eta jaurerria itzultzea eskatu zuen. Ez zuen lortu eta gustura ez zeuden beste nobleekin batera Maria Molinakoa erregeordea borrokatu zuen. Diego Lopitz V.ak erregeordea babestu zuen.

Aitasantutzaren bitartekaritzari esker, Antso IV.a eta Fernando IV.aren arteko ondorengotza legeztatu zuten eta, ondoren, 1307ko martxoan Bizkaiko Batzar Nagusien aurrean Diego Lopitz V.ak Maria onartu zuen oinordeko. 1309an Diego Lopitz Algecirasko setioan hil zenean, Mariak jaurerria berreskuratu zuen.

### Bigarren agintaldia 
Agintaldiaren hasieran, Diego Lopitz V.aren semea eta bere lehengusua zen Lope Diaz Harokoak jaurerria aldarrikatu zuen beretzat. Aitak egindako uko egitea salatu eta Fernando IV.aren babesa zuenez, bere aldarrikapena nola edo hala betetzen saiatu zen baina Mariaren izeko zen Maria Molinakoaren laguntzari esker ezin izan zuen ezer lortu. Beraz, Maria Diaz Harokoa Bizkaiko jaurerriaren jabe zalantzagabea izan zen.

1311. urtean, Fernando IV.a Gaztelako erregeak balio gabe utzi nahi izan zuen Mariaren titulua eta Lope Diaz, Diego Lopitz V.a Harokoaren semea izendatu zuen Bizkaiko jaun. Neurri horrek ez zuen bere helburua lortu eta Maria I.ak jarraitu zuen gobernuan.

1312an Fernando IV.a erregea hil zenean, Mariaren senarra erregearen tutore eta Erresumako erregeorde bihurtu zen. Errekonkistari ekin eta Petri infantearekin batera Granada hartzea saiatu ziren. Hala eta guztiz ere, hiritik 15 kilometrotara, Pinos Puente aldean, menderatuak izan ziren eta 1319ko uztailaren 26an egindako segada batean infante biak hil ziren. Maria 49 urte zituen eta alarguna zen.

Agintaldi honetan Mariak Bilboko hiri-gutuna berretsi (1310) eta Portugalete (1322), Lekeitio (1325) eta Ondarroa (1327) hiribilduak eratu zituen. Agintaldian, Bizkaiko eskubideak defendatu zituen gaztelar agintariak senide hurbilak izan arren. Horri esker, "Ona" ezizena eman zioten.

1322an, Valencia de Camposen, domingotar moja-etxe bat sortu zuen eta abitua jantzi zuen Joan Yañez bere semea oinordeko utziz.

### Hirugarren agintaldia 
Semeak ez zuen luzaroan iraun agintaldian. Bere eragina zabaltzea saiatu eta 1326ko urriaren 31n Alfontso XI.a Gaztelakoak hala aginduta Toron erail zuten.thumb|200px| Gaztelar erregeak Mariaren eskubideak erosteko eskaintza egin zuen baina Mariak saltzeari uko eta Jaurerrira itzuli zen. 1334an berriro ukatu baina Maria Diaz Harokoa bere ilobaren alde. Maria gazteak Joanes III.a Nuñez Larakoa ezkondu zuen.

Maria, jada hirurogeita hamar urtetik gorakoa zelarik, 1342ko urriaren 3an, asteazkena, egunsentian hil zen.

## Kalea 
Bilbon, Maria Diaz Harokoa izeneko kalea dago, Bizkaiko hamargarren andrearen omenez.
* 2024an, Haron bere izena daraman eraikina zaharberritu zen, Bigarren Hezkuntzako Manuel Bartolome Cossío institutoaren erabilpen desberdinetarako egokituz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak