Moms Mabley

**Jackie "Moms" Mabley** ( Brevard-en, 1897ko martxoaren 19an jaio zen *Loretta Mary Aiken*; White Plains-en, 1975eko maiatzaren 23an hil zen) estatubatuar *stand-up* umorista, aktore eta abeslaria izan zen. Lehenengo emakumezko umorista afroamerikartzat hartzen da. Bere rol gustukoena *Moms-ena* (*Ama*rena) izan zen; hau da, garai hartan gai polemikoez (arrazakeriaz eta emakumearen sexualitateaz, esate baterako) oso argi hitz egiten zuen adin ertaineko emakumearena.

1920ko hamarkadatik 1950eko hamarkadaren amaierara arte, publiko afroamerikarrak besterik ez zuen Mabley ezagutzen. 1960ko hamarkadaren hasieratik aurrera,  komedia-albumak (comedy albums, ingelesez) argitaratuta eta areto nagusietan egindako emanaldien bidez ( hala nola Carnegie Hall-en) ezaguna egin zen era guztietako publikoaren artean. Telebistako saioetan ere maiz agertu zen, 1967an telebistako agerraldian harrera ona izan zuenetik. Hil eta urte batzuetara, umorista beltz ezagun askok eredu artistikotzat hartu zuten.

## Hasierako urteak 
Loretta Mary Aiken 1897an jaio zen Brevard-en, Ipar Carolinan.  Bere haurtzaroari eta gaztaroari buruzko informazio kontraesankorra dago. Txeroki eta irlandar sustraiak zituen afroamerikar familia zabal batekoa omen zen.  Bere azken eszenatokietako agerraldietan, 15 urte zituela, aitak "agure zahar" batekin ezkontzera behartu zuela adierazi zuen. Historialarien arabera, Hegoaldeko emakume afroamerikarrak,  adingabeak zirelarik, sarritan gogoz kontra ezkontarazten zituzten. Hala ere, ez dago frogatuta Aiken bere buruaz ari ote zen edo, besterik gabe, gai hori artistikoki lantzen ari ote zen. 

Aiken-en bizitza ikertu zuen Clarice Taylor aktorearen arabera, emakume esklabo ohi baten ondorengoa zen, 15 anai-arreba zituen, eta 11 eta 13 urte zituela bortxatu ostean, haurdun geratu zen. Aikenek haurrak adopzioan eman zituen, eta 14 urterekin etxetik alde egitea erabaki zuen. Sexu abusuez gain, bere aitaren heriotza ere izan zen ziurrenik horretarako arrazoia. Aita Suhiltzaile Boluntarioen kidea zen, eta misio batean hil zen. Aikenen amonak bazekien zein zen bilobaren plana, baina ez zuen gelditu. Horren ordez, bizimodu hobea izan zezan, ihes egitera bultzatu omen zuen. Asheville-n geldialdia egin ondoren, Aiken Ohio-ra joan zen, amak lan egiten zuen lekura. Iritsi eta handik gutxira, ama kamioi batek harrapatuta hil zen.

## Ibilbidea 
### Hastapenak antzerkian 
Bere esanetan, Aikenek Jainkoari aholkua eskatu zion bizimodua nola irabazi behar zuen jakiteko. Ahots batek eszenatokian jartzeko aholkatu omen zion.  Horregatik erabaki zuen vaudeville-an hastea. Hasiberriek soldata oso baxuak jasotzen zituzten bertan; Aikenek, 12,50 dolar astean. Dena dela, animatzaile, abeslari eta dantzari lanak abeslari ospetsuekin harremanetan jartzeko aukera eman zion; besteak beste, Aikenek biran eraman zuen Whitman Sisters ahots-laukotearekin, Louis Armstrong-ekin, Bessie Smith-ekin eta Butterbeans and Susie ahots-bikote ibiltariarekin. Azken honekin, Aiken New Yorkera joan zen 1923an. Hor Jackie Mabley izen artistikoa hartu zuen. 1974ko elkarrizketa batean azaldu zuen bere lankide Jack Mabley-gatik hartu zuela izen hori, harekin harremana izan baitzuen bere karreraren hasieran. Honek asko kendu omen zion, eta horregatik egin omen zuen gauza bera, honi izena kenduta. 

### Eszena gainean aurrera 
Lehen agerpena izen berriarekin 1923an Harlemeko Connie's Inn gaueko clubean egin zuen.  Komedia stand-up-ean zentratu zen, batez ere, eta azkar bihurtu zen ''Chitlin' Circuit-*eko antzezle ezaguna. Zirkuito hori Ameriketako Estatu Batuetako ekialdeko eta hegoaldeko musika-antzokiek osatzen zuten. Bertan, artista afroamerikarrek inolako arazorik gabe antzez zezaketen arraza-segregazioaren garaian. Harlemeko Apollo Theater izan zen horietako bat, eta Mabley izan zen hor lan egin zuen lehen umorista beltza. Gainera, 10.000 dolarreko soldata ederra jaso omen zuen astero. 1930eko hamarkadan, Mableyren ospeak hazten jarraitu zuen, eta Harlemeko areto nagusi guztietan parte hartzera gonbidatu zuten. Zora Neale Hurston egilearekin musikal bat ere idatzi zuen:  *Fast and Furious: A Coloured Revue in 37 Scenes.* Osorik afroamerikarrez osatutako konpainiak antzeztu zuen musikala  Broadwayn 1931n. 

Mabley AEBetako emakume umorista beltz ezagun bakarra izan zen luzaroan. Horregatik, ikus-entzule afroamerikarrek oso maiteak zituzten honen emanaldiak.  Garai horretan, emakumezkoen sexualitatea tabuazen arte afroamerikarrean. Mableyk tabua hautsi zuen, bere eta ondorengo belaunaldietako emakumeek sarri jasaten zuten sexu-indarkeriaz mintzatuz.  Askotan hitz egiten zuen bere sexualitateari buruz hitz-joko anbiguoekin; eta horrek ere ospea eman zion.  AEBetako Gerra Zibilaren ostean sortutako emakume beltz eta promiskuoaren estereotipo misogino eta arrazistari aurre egin nahi izan zion.

Bere ibilbide profesional aurrera eginda, Mableyk *Moms (Ama)* pertsonaia eszenikoa asmatu zuen. Ezizen hori lankide gazteagoek ipini zioten, ama zaintzailetzat hartzen baitzuten.  Pertsonaiaren nortasuna Brevar-en berarekin bizi izandako amonarengan zuen oinarriak.  *Moms* adin ertaineko emakumea zen, beti etxeko amantala eta eguzkitako txapela jantzita ibiltzen zena.  Bere ohiko beste jantzi batzuk galtzerdi eroriak eta tamaina okerreko oinetakoak ziren. Emanaldi bakoitzaren hasieran, Mableyk hortzordeak ahotik atera eta alboan zuen sofa batean uzten zituen, eta hortz postizoek enbarazu egiten ziotela esaten zuen.  Itxuraz aparte, *Moms*-en ezaugarririk ezagunena gizon askoz gazteagoekiko sexu erakarpena zen. *Moms-*en pertsonaian, Mableyk berriro gai polemikoak kokatu zituen; emakumeen sexualitatea, adinaren diskriminazioa eta arrazakeria, esate baterako. Kaltegabeko emakume zahar itxuran agertzen zenez, zaharrak baztertzeari eta emakume alargunek umeak izateari buruzko hitzaldiak komikoak iruditzen zitzaizkion publikoari. Horrela bihurtu zen paper hau Mableyren kutunena.  Eta horregatik, bere bizitza pribatuan ere askotan *Moms* deitu zioten. 

### Aurreragoko arrakastak 
1950eko hamarkadaren amaieran, diskoetan kaleratutako zuzeneko umorezko programek estimazioa zuten Ameriketako Estatu Batuetan. Mableyk 1960an grabatu zuen bere lehen albuma *The Funniest Woman in the World* tituluarekin. Urrezko Diskoa eman zioten, eta disko gehiago atera zituen hurrengo urteetan.  Horietako bat *Moms Mabley At The Geneva Conference* izan zen, eta bertan nazioarteko politikari ezagunei buruz txantxetan aritu zen. Esate baterako, Nikita Khrustxov-i *Clean jauna (Mr. Clean)* deitu zion, eta Fidel Castrori, Abraham Lincolnen heriotzari erreferentzia eginez, antzokiko palko batean ez esertzeko gomendatu zion. 

1960ko hamarkadako gizarte-aldaketak medio, Mableyren ospea komunitate afroamerikarretik haratago zabaldu zen. Artista beltzak gero eta gehiago gonbidatzen zituzten lehenago zurientzat gordetako lokaletara, Mabley barne. Carnegie Hall-en, John F. Kennedy Center for the Performing Arts eta Copacabana-n aritu zen, besteak beste. Gizartearen arrazakeriari buruzko eta adinekoen sexuari buruzko *Moms*en adierazpenak publiko zuriaren oso gustukoak ez zirenez, Mableyk aldatu egin zuen pixka bat bere jarduna: jada ez zuen herrialde osoko arrazakeriaz hitz egiten, hegoaldekoa bakarrik aipatzen zuen ("atzerria" bere irudiko). Eskubide zibilen mugimenduari buruz ere txantxetan jardun zuen, baina honen izena zikindu gabe. Gazte-jendeari txiste berri hauek gustatu zitzaizkion, baina Mabley ez zen izan ikus-entzule zurien umorista afroamerikar arrakastatsuena; izan ere, gustukoagoak izan zituzten gizonezkoak, Godfrey Cambridge, Bill Cosby eta Dick Gregory, esate baterako. Hala ere, hainbat aldiz gonbidatu zuten Etxe Zurian aktuatzera, Kennedy eta Johnson presidente zirela.

Mableyren sona entretenimenduaren industriaraino ailegatu zen. 1967an egin zuen bere lehen agerraldia telebistan, ABC katean Harry Belafontek ekoizten zuen *A Time For Laughter*  barietate-ikuskizunean. Ikusleen artean arrakasta izan zuenez, hortik aurrera sarri agertu zen telebistako programetan: ABCko*The Pat Boone Show eta* CBSko *Playboy After Dark* eta *The Smothers Brothers Comedy Hour* barietate-saioetan; baita NBCko *The Flip Wilson Show* eta *The Merv Griffin Show* saioetan ere. 

Ibilbide artistikoaren hasieran bezala, 1960ko hamarkadan ere Mableyk askotan sartzen zituen abestiak bere emanaldietan. Arrakastatsuena besteetan ez bezalakoa izan zen, tonu seriokoa. 1968an Dion DiMucci abeslariaren *Abraham, Martin and John-en* cover bat (bertsio bat) grabatu zuen. Abraham Lincoln, John F. Kennedy, Martin Luther King eta Robert F. Kennedyren hilketei buruzkoa zen. Bertsio hau hurrengo urtean 35. postura iritsi zen Billboard Hot 100 zerrendan eta 18.era Hot R&amp;amp;B zerrendan.  AEBetako Top-40  zerrendan sartzea lortu zuen pertsona zaharrena izan zen (75 urte zituen); honela, Everett Dirksen-en errekorra hautsi zuen. 1969ko udan, Harlem-go Kultur Jaialdian (*Woodstock beltza* izenez ere ezaguna) aritu zen. 

1971n, Mabley bere begikoa izandako Pearl Baileyren ABCko telebista saioan gonbidatu izan zen. Urte berean, Los Angelesen Ike & Tina Turner-en kontzertu baten hasierako artista lanetan aritu zen. Stand-up-a egin ondoren, hil berria zen Armstrongen abesti pot-pourria kantatu zuen.  Hiru urte geroago, *Amazing Grace* filmean bere lehen paper nagusia antzeztu zuen. Gobernu ustela aldatu nahi zuen emakume zahar bati buruzkoa zen pelikula. Lehenago paper txikietan agertu zen tarteka filmetan. 

## Bizitza pertsonala 
Garai bateko lankideen esanetan, Mabley ez zen *Moms* bezala janzten. Emankizunen ondoren, etxeko amantala eta eguzkitako txapela erantzi eta alkandora, galtza eta fedora janzten zituen, garai hartan gizonezkoen arropatzat hartzen zirenak. Gainera, 1930eko hamarkadatik aurrera ilea motz eramaten zuen, eta horrek itxura androginoa ematen zion. Horregatik, bere lagun artistek *Mr. Moms* (Moms jauna) deitzen zioten. Mableyk harremanak izan zituen beste emakume batzuekin, eta 1940ko hamarkadan, adiskide homosexualak izan zituen,Washington-go emanaldietan ezagututakoak. Dena dela, gizonezko bikotekideak ere izan zituen, eta lau seme-alaba. Horregatik, historialari batzuek uste dute Mabley ez zela lesbiana, bisexuala baizik. 

*Amazing Grace* filmatzen ari zirela, bihotzekoa izan zuen. Taupada-markagailua jarri eta hiru astera, platora itzuli zen. 1975eko maiatzean hil zen Mabley White Plains-eko ospitale batean bihotz-gutxiegitasunaren ondorioz.

## Eragina 
Luzaroan emakumezko stand-up komediante beltz ospetsu bakarra izan zenez, geroagoko lankide afroamerikar askok Mabley eredu artistikotzat izan zuten. Horien artean zeuden Whoopi Goldberg, Eddie Murphy, Richard Pryor eta Wanda Sykes. Mabley beste komedianteengan zuen eraginaz jakitun zen. Hil baino pixka bat lehenagoko elkarrizketa batean esan zuen komediante guztiek, zuriek nahiz beltzek, txantxak lapurtu zizkiotela. Baina horrek ez omen zion axola, Jainkoak etengabe material berriz hornitzen baitzuen.  Esate baterako, AEBetako stand-up generoan zabaldutako txiste hau jatorriz Mableyrena zen: Emakume batek bere kalamua kuku-erloju batean ezkutatu du eta kukua, drogatuta, ez da ordutan atera. Hala ere, ez dago argi berak asmatutakoa zen edo bere kontatzeko estiloaren bidez ezagun egin zuen. 

Goldberg-en iritziz, lankide gizonezkoekiko harremana izan zen Mableyren ibilbide luzearen arrazoietako bat. Hauek berdintzat hartu eta berdin tratatu omen zuten, eta horregatik ez zuten kritikatu Mableyk bizitza pribatuan zuen itxura maskulinoa. Horri esker, gizonezkoak nagusi ziren komediaren negozioan mantendu ahal izan omen zen. Bere sexu-adierazpenekin eta eszena gainean zuen izaera sutsuarekin, Mabley-k antzeko umorea egin zuten Phyllis Diller eta Joan Rivers komedianteei, adibidez, bidea ireki omen zien.  Ondorengoengan eragina izan zuen, bai, baina Mabley oso ezaguna ez izatea lanean aritu zen garaiari egozten dio Goldberg-ek. Orduan inork ez omen zuen beltzen berririk ematen. Horregatik omen dago hasierako eszena gaineko artista zuriei buruzko material garaikide asko, hala nola Gracie Allen edo George Burns-i buruzkoa, baina apenas Mabley bezalako artista afroamerikarrei buruzkoa. 

## Omenaldiak 
1997an, Mableyren jaiotzaren 100. urteurrena zela eta, Brevard jaioterriko kale bati honen izena jarri zioten, aurreko izenaren ordez. Baina auzotarrek protesta egin zuten, aldaketa ez baitzieten aldez aurretik jakinarazi; horregatik, kaleari, berriz ere, lehengo izena ipini zioten.  

Whoopi Goldberg-ek sarri imitatu zuen *Moms* pertsonaia stand-up umorista lanetan, karrera profesionalaren hasieran, Mableyren omenez.  1983an eta 1984an publiko zabal baten aurrean eman zuten lehen aldiz Mableyren bizitzari buruzko *Moms* ekitaldi bakarreko antzezlana, Broadwayn ere antzeztu zutena.  

1980ko hamarkadaren hasieran, Clarice Taylor-ek lagun batzuei Mableyren txantxa batzuk kontatu zizkien. Inork ezagutzen ez zituela ikusita, Taylorrek Mableyri buruzko antzezlana sortu nahi izan zuen. Ikerketa lanean artistaren senideekin hitz egin ondoren, Taylor-ek bere gain hartu zituen 300.000 dolarreko ekoizpen kostuak. 1986an estreinatu zen bere *Moms* antzezlana New Yorken, Broadway-ko zirkuitotik kanpo (*Off-Broadway*-n) . 

1996an, Eddie Murphyk elkarrizketa batean adierazi zuen *The Nutty Professor* (*Irakasle txoroa*, euskaraz) filmeko *Amona Klump* pertsonaiak Mabley zuela oinarri, neurri batean. 

2010eko hamarkadatik aurrera, Mabley AEBetako stand-up umorista onenen hainbat zerrendatan azaldu zen; besteak beste, *Ebony*,  *Rolling Stone,*  eta *Vogue-*renetan. 

2013an, Goldberg-ek *Whoopi Goldberg Presents Moms Mabley* telebista-dokumentala ekoitzi zuen, HBOn emititu zena. Bertan, Mableyren bizitza ez ezik, beste artista batzuengan izan zuen eragina ere aztertu zuen; esate baterako, Kathy Griffin, Arsenio Hall, Anne Meara eta Jerry Stiller-engan. 

*The Marvelous Mrs. Maisel* telesaileko atal batean, 1950eko hamarkadako stand-up umorista goranahi bati buruzkoan, Sykes-ek antzeztutako Mabley ikusten zen Apollo Antzokian. 

2015ean, Mabley 31 "queer ikono"etako bat izendatu zuen LGBT Equality Forum erakundeak. 

2017an, Mabley izan zen U2 taldearen kontzertu batean *HerStory* omenaldi-bideoan ohoratutako emakumeetako bat. 

2020ko urrian, Redd Foxx, Mabley eta Richard Pryor izan ziren  Hollywoodeko Ospearen Pasealekuaren antzekoa den *Apollo Theater Walk of Fame* pasealekuan, plakak ipinita, omendu zituzten lehen ez-musikariak. 

2022an, Mabley izan zen JB Smoove umoristaren ahotsean *Funny My Way* audioliburu sailean deskribatutako umorista afroamerikarretako bat. 

## Filmografia (hautaketa) 
* 1933: Kaiser Jones *(The Emperor Jones)*
* 1948: Killer Diller
* 1948: Boarding House Blues
* 1967–1968: The Smother Brothers Comedy Hour (telebistako barietate-saioa, 3 atal)
* 1967–1971: The Merv Griffin Show (talk show-a, 25 atal)
* 1969–1971: The David Frost Show (talk show-a, 5 atal)
* 1969–1970: The Ed Sullivan Show (telebistako barietate-saioa, 3 atal)
* 1969: The Joey Bishop Show talk show-a(, 5 atal)
* 1970: Bill Cosby ( *The Bill Cosby Show'', telesaila, 1x17 atala)
* 1971–1974: The Mike Douglas Show (talk show-a, 16 atal)
* 1974: Amazing Grace

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak