open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1581 Abanderada

**1581 Abanderada** asteroide gerrikoan aurkitutako 1581. asteroidearen izena da. 1950eko ekainak 15ean aurkitu zuen Miguel Itzigsohnek La Platatik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1950 LA1** zen. Bere izena Eva Perongatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1583 Antilochus

**1583 Antilochus** asteroide gerrikoan aurkitutako 1583. asteroidearen izena da. 1950eko irailak 19an aurkitu zuen Sylvain Arendek Uccletik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1950 SA** zen. Asteroide troiar bat da, L4 Lagrangen puntuan dagoena. Bere izena greziar mitologiako Antilokogatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2003ko Paris-Roubaix

**2003ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa klasiko honen 101. edizioa izan zen. 2003ko apirilak 13an ospatu zen eta Peter Van Petegem belgikarrak irabazi zuen, nork, urte horretan bertan, Flandriako Tourra ere irabazi zuen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Orduko errekorra

Txirrindularitzan, **orduko errekorra** ordubetean bizikletaz ahalik eta distantziarik handiena korritzean datza. Lehenbizikoz proba hau Henri Desgrange frantziar txirrindulariak egin zuen, 1893. urtean, Parisen.

[thumb|erdian|300px|[1972an Eddy Merckx belgikar txirrindulariak orduko errekorra hausteko erabili zuen bizikleta.]]

## Orduko errekorrak, gizonezkoek eginak 
* (a): Orduko errekor ofiziala, UCI erakundearen arabera
* (b): Giza esfortzu handiena, UCI erakundearen arabera
* (c): Orduko errekor ofiziala, IHPVA erakundearen arabera

## Orduko errekorrak, emakumezkoek eginak 
* (a): Orduko errekor ofiziala, emakumezkoena, UCI erakundearen arabera
* (b): Giza esfortzu handiena, emakumezkoena, UCI erakundearen arabera
* (c): Orduko errekor ofiziala, emakumezkoena, IHPVA erakundearen arabera

## Kanpo estekak 
* Orduko Errekorrari buruzko artikulua. Zientzia.com
Serafín Llamas

**Serafín Llamas Rodriguez** (Alegia, 1968ko azaroaren 16a - ) Ezker Batua - Berdeak alderdiko politikaria da. 1994 urtean hasi zen EB alderdian militatzen. 2008 urteaz geroztik erakundeko finantza arduradun, presidentziako koordinatzaile eta bozeramalea da. Javier Madrazoren aldeko sektorekoa, 2011 urtean Arabako ahaldun nagusirako bozketako negoziazioetan, EAJ alderdiari EBko bi botoen trukean alderdiko militante batzuentzako lanpostuak eta erakundearentzat dirua eskatzea leporatu zitzaion, programa politikoa negoziatzen zuen negoziazio mahai paralelo baten baitan. Ezaguna da, baita ere, homosexual eta transexualen aldeko aktibismoan egiten duen lanagatik.
2005eko Frantziako Tourra

**2005eko Frantziako Tourra** txirrindularitza lasterketa honen 92. edizioa izan zen. 2005eko uztailak 2 eta 23 artean ospatu zen, 3607 kilometroko ibilbidea eginez 21 etapatan. Proba Vendée eskualdean hasi eta Parisen amaitu zen.

Tour honen ibilbidea 2004ko urriak 28an iragarri zen Parisko Kongresugunean. Berritasun bezala, ez zen prologorik egon, hasierako etapa 8 kilometro baino gehiagokoa baitzen eta, beraz, etapa bezala hartua izan zen.

Urte honetan, Lance Armstrongek bere jarraikako zazpigarren garaipena lortu zuen, nork, aurretik, bere azken parte-hartzea izango zela iragarri zuen, beranduago, 2009ko Frantziako Tourra eta 2010eko Frantziako Tourra ere korritu zituen arren. Bere arerio nagusiak, hasiera batean behintzat, Ivan Basso eta Jan Ullrich ziren, aurreikuspenak betez eta 2. eta 3. amaituz sailkapenean.

## Parte-hartzaileak 
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen nagusia 
### Mendiko sailkapena 
### Puntukako sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1948ko Belgikako Itzulia

**1948ko Belgikako Itzulia** txirrindularitza lasterketa honen 32. edizioa izan zen. 1948ko maiatzak 18 eta 23 artean egin zuten, 1.115 kilometroko ibilbidea eginez 5 etapatan banatuta. 157 txirrindularik hasi zuten proba eta 44k amaitu zuten. Garailea Stan Ockers izan zen.

## Etapak 
* 1.a (maiatzak 18): Brusela-Blankenberge (187 kilometro)
* 2.a: Blankenberge-Mons (201 kilometro)
* 3.a: Mons-Bertrix (236 kilometro)
* 4.a: Bertrix-Charleroi (272 kilometro)
* 5.a: (maiatzak 23): Charleroi-Brusela (219 kilometro)

## Etapa sailkapenak 
### 1. etapa 
* 1. Henri Van Kerkhove () 5o19'12"
* 2. Gérard Buyl () + 8"
* 3. Constant Lauwers () + 18"
* 4. Albert Hendrickx () + 28"
* 5. Stan Ockers () + 43"
* 6. Camille Blomme () + 51"

### 2. etapa 
* 1. André Declerck () 5o43'40"
* 2. Gérard Buyl () d.b.
* 3. Albert Sercu () a 12"
* 4. Brik Schotte () d.b.
* 5. Albert Ramon () d.b.
* 6. Julien Janssens () d.b.

### 3. etapa 
* 1. Maurice Mollin () 6o52'45"
* 2. Jacques Geus () d.b.
* 3. Raymond Impanis () d.b.
* 4. Léon Jomaux () d.b.
* 5. Albert Ramon () d.b.
* 6. Jean Engels () d.b.

### 4. etapa 
* 1. Léon Jomaux () 8o00'22"
* 2. Louis Michiels () + 3"
* 3. André Declerck () + 6"
* 4. René Mertens () + 8"
* 5. Marcel Verschueren () d.b.
* 6. Jean Lesage () + 43"

### 5. etapa 
* 1. André Declerck () 6o08'00"
* 2. René Mertens () d.b.
* 3. Jean Engels () d.b.
* 4. Lucien Mathys () d.b.
* 5. Stan Ockers () d.b.
* 6. Léon Jomaux () d.b.
* 7. Raymond Impanis () d.b.
* 8. Edward Van Dijck () + 4'56"

## Sailkapen orokorra 
* 1. Stan Ockers () 32o11'02"
* 2. Lucien Matthijs () + 2'44"
* 3. André De Clerck () + 3'24"
* 4. Gérard Buyl () + 4'29"
* 5. Albert Ramon () + 5'56"
* 6. René Janssens "Flanders" () + 8'11"
* 7. Edward Van Dijck () + 8'27"
* 8. Roger Missine () + 9'00"
* 9. Louis Michiels () + 11'58"
* 10. André Rosseel () + 12'07"
* 11. René Mertens () + 12'12"
* 12. Frans De Coster () + 12'23"
* 13. Raymond Impanis () + 13'26"
* 14. Joseph Van Der Helst () + 15'58"
* 15. Pino Cerami () + 26'58"
* 16. Jan Van Steen () + 27'25"
* 17. Jan Engels () + 32'26"
* 18. Jacques Geus () + 40'21"
* 19. Albert Wauters () + 40'39"
* 20. Marcel Dupont () + 40'46"
* 21. Raymond Desmedt () + 42'08"
* 22. Léon Jomaux () + 1o02'32"
* 23. Charles Landrieux () + 1o12'46"
* 24. Joop Savelsberg () + 1o16'39"
* 25. Jules De Poorter () + 1o18'58"
* 26. Frans Holbrecht () + 1o23'20"
* 27. Albert Carrier () + 1o25'08"
* 28. Marcel Verschueren () + 1o25'47"
* 29. Gilbert Caupain () + 1o44'51"
* 30. André Pieters () + 1o45'28"
* 31. Charles Terryn () + 1o52'08"
* 32. Achiel Calcoen () + 2o06'47"
* 33. François Gerard () + 2o06'59"
* 34. Maurice Dewannemaecker () + 2o12'43"
* 35. Edouard Muller () + 2o13'01"
* 36. Willy Pé () + 2o30'19"
* 37. Joseph Philips () d.b.
* 38. Frans Leenen () + 2o36'40"
* 39. Piet Gommans () + 2o47'58"
* 40. Guillaume Cappelmans () + 3o09'07"
* 41. Gaston Vandendooren () + 3o10'51"
* 42. Lucien Buysse () + 3o25'39"
* 43. Henri Schaekels () + 3o29'44"
* 44. Marcel Dossche () + 4o15'18"

*Artikulu hau italierazko wikipediatik itzulia dago*.

## Kanpo estekak
Balakovo

**Balakovo** () hego-mendebaldeko Errusian dagoen Saratov oblasteko hiria da. Volga ibaiaren ezkerreko bazterrean dago, Saratovetik 131&nbsp;km ipar-ekialdera. 2010ean 199.690 biztanle zituen.

Hiritik gertu Saratoveko zentral hidroelektrikoa, Volga ibaian, eta Balakovoko zentral nuklearra daude. Aireportua ere dago, baina ez da erabiltzen, eta han Drag Racing lasterketak egiten dira 2009tik.

## Historia 
Balakovoko historia XIII. mendean hasten da. Ofizialki 1762an fundatua izan zen, Katalina II.a Errusiakoaak sinestun zaharrentzako kokaleku berriak sortzeko agindu zuenean. 1780an Saratoven barnean gelditu zen. 1913an hiri estatusa eman zioten. 1917ko Iraultzaren aurretik, sei eliza, zazpi ikastetxe, zentral elektriko bat, Fiodor Blinoven burdinola, Mamin anaien lantegia, ontziolak, zerrategiak, aroztegiak, zurgindegiak, errotak, ospitale publiko bat eta liburutegi bat zeuzkan. Fiodor Blinov eta Jakob Mamin ospetsuak dira gurpilen gaineko ibilgailu autopropultsatua asmatzeagatik.

Hiriaren itxura, batez ere, Schechtel eta Meyer-en lanen ondorioa da. Balakovo erdigune historikotik kanpora hedatzen hasi zen eraikin berriekin; horren lekuko dira tren eta autobus-geltokiak. 1960ko hamarkadatik aurrera, erdialdeko Errusiako industriagune garrantzitsuenetako bat bilakatu zen. 1971ean Saratoveko zentral hidroelektrikoa () eraiki zen Volga ibaian; urtegiak haranaren zati bat urperatu zuen. 1985ean Balakovoko indarretxe nuklearra () abian jarri zen.

## Klima 
Balakovok klima kontinental hezea du, *Dfa* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Biztanleria 
## Turismo 
Balakovoko leku turistiko interesgarrienak XIX. eta XX. mendeetako eraikinak dira: Anisim Maltsev jauregia, Trading House Schmidt (1911), Vladimir Golovanov-en etxandia (1912) orain museoa dena, Jakob, Ivan eta bere amaren etxeak (1910), Stroikov-Jakimov (1902), Merkataritza Eskola (1910), Hirutasun Santua eliza (1908-1909, Fyodor Schechtel arkitektoarena), P. Maltsev etxandia (1900, Fyodor Schechtel arkitektoarena) eta Basil I. Txapaiev etxe-museoa.

## Kirolak 
Speedway SK Turbina da herriko motor-taldea.

## Hiri senidetuak 
*  Trnava (Eslovakia)
*  Pabianice (Polonia)
*  Baku (Azerbaijan)
*  Txerepovets (Errusia)
*  Zagreb (Kroazia)
*  Scranton (Pennsylvania), AEB

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Муниципальное образование город Балаково Mo-balakovo.ru
* Bmr-portal.ru
* Admbal.ru
* г.Балаково, Балаковский муниципальный район Heraldicum.ru
* Balakovoko argazkiak Fotobalakovo.ru
* Slavabalakovo.ru
* Balakovomaps.ru
Lakota

thumb|250px|eskuinera|Hainbat lakota nabarmenen irudiak.

**Lakota** herria (erabiltzen diren beste izen batzuk: *lakȟóta*, *teton*, *tetonwan* edo *teton siux*) siux konfederazioaren barneko herri edo tribu bat da. Lakota hizkuntzaz mintzo dira, hau da, siux hizkuntzaren hiru dialekto nagusietako batean. Beste bi hizkuntza familiak Nakota eta Dakota dira. Siuxak hiruretatik mendebalderuntz zeudenak ziren, Dakota tribukoak ekialderantz eta Nakota taldea berriz hauen iparraldera aurkitzen zen.

Lakota taldeak edo azpitribuak zazpi dira:
* Sičháŋǧu
* Oglála
* Itázipčho
* Húŋkpapȟa
* Mnikȟówožu
* Sihásapa
* Oóhenuŋpa

Badirudi Siuxen jatorria Mississippi ibaiaren hegoaldean kokatzen dela, eta ondoren Ohio ibaiaren bailarara migratu zutela. Beraien jatorria Ohio ibaiaren inguruan ere kokatzen dute beste batzuk. Nekazariak ziren eta baliteke siuxak Mound Builder zibilizazioaren parte izana k.o. 9. eta 12. mendeetan zehar. XVI. mendearen bukaera eta XVII. mendearen hasiera bitartean siuxak Ipar Mississippiko eskualdean bizi ziren, gaur egun Minnesota, Wisconsin, Iowa, Ipar Dakota eta Hego Dakota diren tokian. XVII. mendebalde erdi eta bukaera aldera Anishnaabe eta Cree tribuekin izandako gatazken ondorioz Lakota herriak mendebaldera joan behar izan zuen, Ordoki Haundietara. Behin hemen siuxak nomadak bihurtu ziren, bufalo taldeak jarraituz. Beraien dieta lautadetako sustrai eta baiekin osatzen zuten, bestalde inguruetako tribu nekazariekin ere komerziatzen zuten. Bisonteak ez ezik oreinak eta altzeak ere ehizatzen zituzten, neguan arraina ere funtsezkoa zelarik.

1730ean Lakotak zaldia erabiltzen hasi ziren Cheyenne tribuari esker. Honi esker Lakota herriak bisonteak eraginkortasun handiagoarekin hasi ziren ehizatzen.

XVIII. mendearen amaieraldera Ipar Amerikako erdialdeko larreetan bizi ziren. Baina europar kolonoen etorrera eta bultzadaren eraginez gaur egungo Minnesota, Ipar Dakota, Hego Dakota, Nebraska eta Wyoming estatuteako lurraldeetara lekualdatu behar izan zuten. Ondoren, Ameriketako Estatu Batuetako Armadarekin izandako gerra eta guduak, nahiz gaixotasun eta alkoholaren ondorioz bakanduz joan ziren.

1660an 28.000 inguru siux (Lakota eta Dakota herriak, Nakota salbu) zeuden garaiko esploratzaile frantsesen arabera. Mende eta erdi beranduago (1805ean) 8.500 lakota gelditzen ziren, eta 1881ean biztanleria bikoiztu egin zen, XIX. mendean hazi zen indiar tribu gutxienetako bat. Gaur egun, erreserbetan bizi dira 70.000 inguru lakota, eta beste milaka batzuk Ameriketako Estatu Batuetan barreiaturik. Hauetatik 20.500 inguruk oraindik beraien hizkuntza (Lakota) mantentzen dute. Beste bi tribuak murritzagoak dira: Dakotak 20.000 eta Nakotak (edo Assiniboine) 4.000 inguru.

## Lakota ospetsuak 
* Zezen Eseria
* Zaldi Ero
* Hodei Gorri

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Lakota (hizkuntza)

## Kanpo estekak 
* NAHA - Hego Dakotako Lakota Erreserben Laguntzarako Elkartea 
* Lakota hizkuntzari buruzko eztabaidagunea
Rafael Gómez

**Rafael Gómez Jauregi** (Errenteria, 1903 - *ibidem.* 1977ko maiatzaren 12a) Gipuzkoako politikaria izan zen. EAE-ANV alderdiko kidea zen eta hautagai izan zen 1933. urteko hauteskundeetan. Gipuzkoako ELAko lehendakari hautatu zuten urte berean, Graciano Ormaetxearekin batera. Gerra Zibila amaitutakoan aliatuen aldeko informazio sare batean jardun zuen, polizia frankistak atxilotu eta hiltzera kondenatu zuen arte. Ez zuten hil, eta kartzelan eduki zuten 1946. urtera arte. 1947an, Francoren diktaduraren garaiko lehen greba politikoan parte hartu zuen, eta Lapurdira joan behar izan zuen ondoren. 1968. urtean itzuli zen Gipuzkoara. Errenterian hil zuen 1977ko maiatzean Espainiako poliziak, amnistiaren aldeko manifestazio batean.

## Erreferentziak
Lumbini

**Lumbini** (sanskritoz लुम्बिनी, maitagarria) Nepalgo Terai ordokiko herrixka da, izena ematen dion Lumbini Gunean hain zuzen ere.

Siddhartha Gautama (Buda) bertan jaio zela kontsideratzen da eta horregatik budistentzako lau leku sakratuetako bat da, Nepalgo bakarra.

## Historia 
Fa Xian erromes txinatarraren idazkiak aztertuz, 1896an Khadga Samsher Ranaren arkeologoek Ashokaren zutabe bat aurkitu zuten Lumbinin, Budaren jaiotzaren urteurrenean bisita ofiziala egitera etorri zela zioen inskripzio bat zeukana.

Egun, monasterio budistek inguratzen dute Asokaren zutabea: bertan ez da dendarik, hotelik edio jatetxerik onartzen.

## Irudiak 

Fitxategi:Lumbini 4.jpg|Asokaren zutabea
Fitxategi:Birthplacebuddha.jpg|Buda jaio zen toki zehatza
Fitxategi:Lumbinibodhi.jpg|Bodhi tree, Budaren zuhaitza
Fitxategi:Maya Devi Lumbini.jpg|Maya Devi tenplua

## Kanpo estekak
Giancarlo Astrua

**Giancarlo Astrua** (Graglia, 1927ko abuztuaren 11 &ndash; Biella, 2010eko uztailaren 29a) txirrindulari italiar bat izan zen, profesionala 1948 eta 1958 artean, bere kirol lorpenik garrantzitsuenak Italiako Giroan, non 3 etapa garaipen lortu zituen, eta Espainiako Vueltan lortu zituena, azken honetan etapa garaipen 1 lortuz. Frantziako Tourrean, etapa garaipenik lortu ez zuen arren, sailkapen nagusia 3. amaitu zuen 1953ko edizioan.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Chitwan Parke Nazionala

eskuinera|250px| Safaria elefante gainean
eskuinera|250px| Errinozeroak Chitwan Parkean
**Chitwan Parke Nazionala** () Nepalgo Narayani Gunean kokaturiko Parke Nazionala da, Terai ordokian, Indiarekin mugan. Parkerako sarrera Kasara herrixkan dago, Bharatpur hiritik gertu.

## Etimologia 
Parkeari ezezik, kokatuta dagoen ibarrari dagokio *Chitwan* izena eta oihanaren erdigunea esan nahi du nepaleraz.

## Historia 
XIX mendean Nepal hegoaldean sartzea zaila zen, oihan itxia baitzen eta bertara oinez baino ezin baitzitekeen ibili. Horregatik agintarien ehiza eremu gustukoena izaten zen. Orduan zituen 2.600&nbsp;km²-tan Tigreak, errinozeroak, lehoinabarrek eta hartz beltzak ehizatzen zituzten batez ere.

Chitwan ibar ertzeko mendietako biztanlean jeisten hasi eta hainbat eremu lantzen hasi ziren. Herrixkak sortuz joan ziren bertako basabizitzaren kaltetan. DDTaren bidez oihanaren %70a soildu zen eta errinozeroen kopurua 800etik 95era jaitsi zen. 1957an errinozeroak babesteko lehenengo legea ezarri zen ibarrean.

1959an Edward Pritchard Gee naturalista ospetsuak bere ardurapean hartu zuen eremua eta Rapti ibaiaren iparraldean basabizitzaren erreserba sortzea aholkatu zuen. 1963an erreserba handitu egin zen eta 1973an Chitwan Parke Nazionala sortu zen 544&nbsp;km²-ko azalera zuena.

1977an gaur egungo azalera eskuratu zuen, 932&nbsp;km², eta 1984ean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Flora eta fauna 
Himalaiako baso hostozabal subtropikala da nagusi Chitwan Parkean. Sal zuhaitzak (*Shorea robusta*) osatzen du oihanaren %70a eta ibaiaren ertzetan belardiak dira nagusi.

700 animalia espezietik gora aurkitzen dira parkean. Hala nola:
* 113 arrain espezie.
* 19 narrasti espezie: Kobra, Indiako harkaitzetako piton sugea, Indiako dordoka luzea, baranoa, zingira-krokodiloa eta iraungitzear dagoen gabial krokodiloa besteak beste.
* 543 hegazti espezie: Nepalgo beste eremutan baino askoz espezie gehiago daude, eta Nepalez iraungitzeko arriskuan daudenen bi heren bertan bizi dira. Bereziki garrantzitsua da Chitwan basoilo txikiarentzat, priniarentzat eta hainbat benarriz espezierentzat.
* 43 ugaztun espezie: Tigrea, errinozeroa, hainbat lehoinabar mota, Asiako hartz beltza, txakalak, azeriak, azkonar eztizalea, Asiako lepahoria, hiena marratua...

## Turismoa 
Nepalgo turismo leku garrantzitsua bihurtu da azken urteetan. 1989an 31.000 bisitari izan zituen eta hamar urte beranduago 77.000 inguru etorri ziren. Elefantearen gainean txangoak, *jeep*etan safariak eta oinez ibilbide gidatuak egin daitezke baita  ere.

## Kanpo estekak 
*  Royal Chitwan National Park - Wikivoyage
2005eko Euskal Herriko Itzulia

**2005eko Euskal Herriko Itzulia** txirrindularitza lasterketa honen 45. edizioa izan zen. 2005eko apirilak 4 eta 8 artean egin zuten, 744,3 kilometro eginez 5 etapatan banatuta. Garailea Danilo Di Luca italiarra izan zen, etapa garaipen bat ere lortu zuena.

Lasterketa hau 2005eko UCI ProTourreko laugarren proba izan zen.

## Taldeak 
Edizio honetan 23 taldek parte hartu zuten. UCI ProTour mailako 20ak (euren parte-hartzea derrigorrezkoa baitzen) eta beste 3 Profesional Kontinental mailakoak (Relax Fuenlabrada, Comunidad Valenciana eta Kaiku)

## Etapak 
### 1. etapa - 2005eko apirilak 4: Zarautz-Zarautz, 133 km 
||
|**Sailkapen nagusia 1. etaparen ondoren**

|}

### 2. etapa - 2005eko apirilak 5: Zarautz-Trapagaran, 166 km 
||
|**Sailkapen nagusia 2. etaparen ondoren**

|}

### 3. etapa - 2005eko apirilak 6: Ortuella-Gasteiz, 176 km 
||
|**Sailkapen nagusia 3. etaparen ondoren**

|}

### 4. etapa - apirilak 7: Gasteiz-Altsasu, 167 km 
||
|**Sailkapen nagusia 4. etaparen ondoren**

|}

### 5. etapa (1. sektorea) - apirilak 8: Altsasu-Oñati, 93 km 
||
|**Sailkapen nagusia 5. etaparen ondoren (1. sektorea)**

|}

### 5. etapa (2. sektorea) - apirilak 8: Oñati–Oñati (erlojupekoa), 9,3 km 
||
|**Sailkapen nagusia 5. etaparen ondoren (2. sektorea)**

|}

## Sailkapenak 
### Sailkapen nagusia 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
### Tarteko helmugen sailkapena 
## Sailkapenen eboluzioa 
## Kanpo estekak
Little Big Horngo gudua

**Little Big Horngo gudu**a edo **Custerren sarraski**a 1876ko ekainaren 25etik 26ra Ameriketako Estatu Batuetako Montana estatuko Little Big Horn kokalekuan gertatu zen gudua izan zen. Black Hillseko Gerran jazo ziren askotariko bat izan zen, baina baita ospetsuena ere. Bertan, George Armstrong Custer ofizialaren agindupeko Zalditeriako 7. Erregimentua eta Zaldi Ero buruzagiaren agindupean zegoen siux gudaroste bat elkarren aurka borrokatu ziren. Azkenean, amerikar indigenak izan ziren garaile.   

## Iruditegia 

Irudi:Bighornbattle.png|Little Big Horngo guduaren planoa.
Irudi:Little_Bighorn_July_2007.jpg|Borrokalekua, gaur egun.
Irudi:Battle of the Big Horn LCCN2003656850.jpg|1889ean margotutako guduaren irudia.
Irudi:CusterBattl.jpg|Oroitarria.

## Kanpo estekak 
* Custer Battlefield Museoa 
* Little Big Horngo borrokalekua 
* Little Big Horngo elkartea
1952ko Italiako Giroa

**1952ko Italiako Giroa** Itzuli Handi honen 35. edizioa izan zen. 1952ko maiatzak 17 eta ekainak 8 artean ospatu zen, 3.964 kilometroko ibilbidea eginez 20 etapatan, garaileak batez beste 34,560 kilometro orduko abiaduran bete zituenak. Lasterketa Milanen hasi eta amaitu zen.

112 txirrindularik hasi zuten proba eta 91k amaitu zuten.

Italiako Giroa nazioarte mailan garrantzi handiagoa hartzen hasi zen. Horren adierazgarri, bederatzi herrialdetako txirrindulariak egon zirela da, Espainia barne, sei txirrindulari izan zituena, guztiak Torpado taldean. Alabaina, ez zuten oso parte-hartze aipagarririk izan. Sei horietatik soilik Bernardo Ruizek amaitu zuen lasterketa, 35. amaituz, garaileagandik ia ordu betera. Giro honetako etapa batean lortu zuen posturik hoberena 4.a izan zen 18. etapan.

Bere aldetik, Fausto Coppik nagusitasunez irabazi zuen bere laugarren Giro hau, aurreko urteko garailea izan zen Fiorenzo Magni bigarren postuan utziz. Hirugarren postuan, aurreko urteko emaitza bera errepikatuz, Ferdi Kübler izan zen.

4. etapan gertatu zen Giroaren historiako lehen hildakoa, Orfeo Ponsin, Merluzza izeneko mendatearen jaitsieran.

## Taldeak 
| valign="top" width="50%" |

|}

## Etapak 
## Sailkapenak 
|}

|}

## Kanpo estekak
Der Hohenfriedberger

**Der Hohenfriedberger** edo **Hohenfriedberger Marsch** (euskaraz *Hohenfriedberger Martxa*) 1745eko Hohenfriedbergerko guduan prusiar dragoien 5. errejimenduaren garaipenaren ohorez Frederiko II.a Prusiakoan konposatu zuen martxa militar bat da.

## Zinema 
1975eko Stanley Kubrick zuzendariaren *Barry Lyndon* filmaren soinu bandan entzun daiteke.

## Kanpo estekak 
* *Hohenfriedberger Marsch* abestia entzungai.
Königgrätzer Marsch

**Königgrätzer Marsch** (euskaraz *Königgrätzer Martxa*) 1866an Austria-Prusia Gerran jazotako Königgrätzeko guduaren ondoren Johann Gottfried Piefke musikariak konposatutako martxa militar bat da.

Adolf Hitlerren abesti gogokoenetako bat zen eta Nazismo garaian martxa militar ugaritan jo izan zen.

*Königgrätzer Marsch* oso ezaguna da oraindik eta gaur egungo Alemaniako martxa militarreko banda guztien errepertorio ezinbestekoa da, Austrian oso gutxitan entzuten den bitartean, pieza Königgratzeko guduan Austriako armadaren porrotarekin lotuta baitago.

## Zinema 
Indiana Jones and the Last Crusade filmean Indiana Jonesen pertsonaia Berlin hiriko martxa militar batean dagoenean, liburu batekin nahigabe eta bertako jendetzak bultzaturik Adolf Hitlerregana hurbildu eta honek bere liburuan sinatzen duenean abesti hau entzuten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Königgrätzer Marsch* abestia entzungai.
Hänschen klein

**Hänschen klein** (euskaraz *Hans Txiki*) Alemaniako haur kanta herrikoi bat da. Abestia berez XIX. mendealdera sortua da. Doinua Alemaniatik kanpora ere ezaguna bilakatu da.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* *Hänschen klein* abestia entzungai.
Arapaho

thumb|250px|eskuinera|Arapahoe buruzagia.

**Arapaho** (**Arapahoeak** edo frantsesez "Behiaren Jendea") Ameriketako Estatu Batuetako gaur egungo Colorado eta Wyoming estatuetako zabaldi handien ekialdean bizi zen algonkin multzoko herri edo tribu bat izan zen. Txeienen aliatu sendoak izan ziren eta Siux herriarekin ere arinki loturik zeuden. Arapaho hizkuntza mintzatzen zuten.

Jatorriz Aintzira Handien mendebaldekoak dira; handik emigratu eta jatorriz zuten nekazaritzako bizimodua utzirik, belazeetako kulturara egokitu ziren, bisontearen ehizatik biziz batez ere. 1867an Ameriketako Estatu Batuetako Armadak menderaturik, indiar erreserbetara eraman zituzten. Montana, Oklahoma eta Wyoming estatuetan bizi dira gaur egun arapahoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arapaho herriaren webgunea
Wes Studi

**Wesley "Wes" Studi** (1947ko abenduaren 17a, Nofire Hollow, Oklahoma) txeroki-estatubatuar aktore bat da. Mundu osoan *Dances with Wolves*, *The Last of the Mohicans*, *Geronimo: An American Legend* eta *Avatar* filmetan antzezteagatik ezaguna da.

Lehen Heziketa jaso arte, ama hizkuntza duen txeroki hizkuntza besterik ez zuen hitz egiten.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Wes Studiren webgune ofiziala
*  IMDBko fitxa ikusgai
Graham Greene (aktorea)

**Graham Greene** ( Six Nations Reserve, Ontario) 1952ko ekainaren 22a – Toronto, 2025eko irailaren 1a) kanadar aktore oneida izan zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak 
* Graham Green aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
1584 Fuji

**1584 Fuji** asteroide gerrikoan aurkitutako 1584. asteroidearen izena da. 1927ko otsailak 7an aurkitu zuen Okuro Oikawak Tokiotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1927 CR** zen. Bere izena Fuji mendiagatik jasotzen du.

*Artikulu hau ingelesezko eta italierazko wikipediatik itzulia dago*.

## Kanpo estekak
1585 Union

**1585 Union** asteroide gerrikoan aurkitutako 1585. asteroidearen izena da. 1947ko irailak 7an aurkitu zuen Ernest Leonard Johnsonek Johannesburgotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1947 RG** zen.

## Kanpo estekak
1586 Thiele

**1586 Thiele** asteroide gerrikoan aurkitutako 1586. asteroidearen izena da. 1939ko otsailak 13an aurkitu zuen Arno Arthur Wachmannek Bergedorfetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1939 CJ** zen. Bere izena Thorvald Nicolai Thielegatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1587 Kahrstedt

**1587 Kahrstedt** asteroide gerrikoan aurkitutako 1587. asteroidearen izena da. 1933ko martxoak 25ean aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1933 FS1** zen.

## Kanpo estekak
2004ko Paris-Roubaix

**2004ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa klasiko honen 102. edizioa izan zen. 2004ko apirilak 11n ospatu zen eta Magnus Backstedt suediarrak irabazi zuen. Probak 261 kilometroko ibilbidea izan zuen. Orain arte, Magnus Backstedt izan da proba hau irabazi duen suediar bakarra.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
2006ko Frantziako Tourra

**2006ko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honen 93. edizioa izan zen. 2006ko uztailak 1 eta 23 artean ospatu zen, 3657 kilometro eginez 21 etapatan, garaileak batez beste 40,784 kilometro orduko abiaduran bete zituena. Lasterketa Estrasburgon hasi eta Parisko Champs Elyséesetan amaitu zen, sei herrialde ezberdinetatik igaroz: Frantzia, Espainia, Belgika, Italia, Alemania eta Luxenburgo.

Lehen aldiz 1999tik ez zen taldekako erlojupekorik izan.

## Kronika 
### Tourraren aurretik eta faboritoak 
2006ko Frantziako Tourra hasi baino lehenagoko azken asteetan, Espainian, Puerto Operazioa deritzon dopingaren aurkako operazio bat gertatu zen, non zenbait hamarnaka txirrindulari murgilduta geratu ziren. Honek Tour irabazle bakar batek ere eta 2005eko edizioko lehen 5 sailkatuetako bakar batek ere ez parte hartzea eragin zuen.

## Parte-hartzaileak
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen nagusia 
### Mendiko sailkapena 
### Puntukako sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mérida (Venezuela)

**Mérida** Venezuelako hiri bat da, Mérida estatuko hiriburua. 1558ko irailaren 9an eratu zuen Juan Rodríguez Suárez espainiarrak.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Errenta (argipena)

**Errenta** lan egiteagatik edo kapitala baliatzeagatik aldi jakin batean jasotzen den ordainsaria da. Ekonomian, *errenta* terminoak erabilera zenbait ditu:

* **nazio errenta**, herrialde bateko ekoizpen faktoreek, langileek eta kapitalek alegia, urte batean jasotzen duten ordainsari totala;
* **per capita errenta**, nazio errenta biztanle bakoitzeko, batezbestekotzat kalkulatua;
* **errentaren banaketa**, errenta nazionala bertako hiritarren artean nola banatzen den;
* **lan errenta**, lan egiteagatik jasotako ordainsaria;
* **kapital errenta**, kapitala baliatzeagatik jasotakoa;
* **errenta aitorpena**, pertsona juridiko batek gobernu-erakundeei edo zergadun potentzialei ordaindutako zergaren zenbatekoarekin lortutako diru-sarrerak kalkulatzen dituen dokumentua;
* finantzetan eta finantza-matematikan, **errenta**, denbora zehar burutzen diren aldiroko ekarpenen segida, interes batez;
* **errenta**, **alokairu** batengatik egiten den aldiroko ordainketa;
* **Pertsona Fisikoen Errentaren gaineko Zerga**, zerga mota bat.

## Kanpo estekak
When Johnny Comes Marching Home

**When Johnny Comes Marching Home** edo **When Johnny Comes Marching Home Again** (euskaraz *Johnny Jaiotetxera Martxan Datorrenean* edo *Johnny Jaiotetxera Berriz Ere Martxan Datorrenean*) Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibil garaiko abesti herrikoi bat da. Berez Johnny I Hardly Knew Ye izeneko irlandar abestian oinarritzen da.

## Zinema 
1964ko Stanley Kubrick zuzendariaren *Dr. Strangelove* filmaren soinu bandan entzun daiteke.

## Hitzak 
:When Johnny comes marching home again
::Hurrah! Hurrah!
:We'll give him a hearty welcome then
::Hurrah! Hurrah!
:The men will cheer and the boys will shout
:The ladies they will all turn out
::And we'll all feel gay
:When Johnny comes marching home.

:The old church bell will peal with joy
::Hurrah! Hurrah!
:To welcome home our darling boy,
::Hurrah! Hurrah!
:The village lads and lassies say
:With roses they will strew the way,
::And we'll all feel gay
:When Johnny comes marching home.

:Get ready for the Jubilee,
::Hurrah! Hurrah!
:We'll give the hero three times three,
::Hurrah! Hurrah!
:The laurel wreath is ready now
:To place upon his loyal brow
::And we'll all feel gay
:When Johnny comes marching home.

:Let love and friendship on that day,
::Hurrah, hurrah!
:Their choicest pleasures then display,
::Hurrah, hurrah!
:And let each one perform some part,
:To fill with joy the warrior's heart,
::And we'll all feel gay
:When Johnny comes marching home.

## Ikus gainera 
* Johnny I Hardly Knew Ye

## Kanpo estekak 
* *When Johnny Comes Marching Home* abestia entzungai. Youtube.com
Nagore Tolosa

**Nagore Tolosa Ustoa** (Berastegi, Gipuzkoa, 1982ko ekainaren 12a) itzultzailea da. Itzulpengintza eta Interpretazioan lizentziaduna, Euskal Herriko Unibertsitatean. Ingelesetik bi liburu itzuli ditu: Philip Rothen *Suminez* (Meettokek argitaratua) eta Ray Bradburyren *Fahrenheit 451* (Txalapartak argitaratua).

## Itzulpenak 
* Philip Rothen *Suminez* (jatorrizko Indignation 2009, *Meettok*)
* Ray Bradburyren *Fahrenheit 451* (jatorrizko Fahrenheit 451 2010, *Txalaparta*)
* Alice Munroren *Zorion handiegia* (2012, *Meettok*) lankidetzan Naroa Zubillaga, Aiora Jaka, eta Itziar Otegirekin
* *Ingeborg Bachmann* (2015)  Munduko poesia kaierak saielekoa

* *Komunikazio eraldatzailerako gida* 2019, (jatorrizko Guía para una comunicación transformadora)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kitina

**Kitina** onddoen zelula horman eta artropodo batzuen kanpo-eskeletoan dagoen polisakaridoa da. Zelulosaren ondoren naturan dagoen polimero ugariena da.

## Etimologia eta historia 
Kitina frantsesezko *chitine* hitzetik dator eta hau grekerazko χιτών izenetik. "Estalkia" edo "oskola" esan nahi du. Kitinaren egitura Albert Hofmann suitzarrak zehaztu zuen 1929 urtean.

## Egitura 
N-Azetilglukosaminaz osaturiko homopolisakaridoa da (zehazki, N-azetil-D glukosa-2 amina). Monomero horiek β(1→4) loturen bidez elkarturik daude (glukosa molekulek zelulosa osatzen duten modu berean). N-Azetilglukosaminaren disakaridoa kitobiosa da, eta hau ere har daiteke kitinaren monomero gisa.

[220px|ezkerrera|thumb|[Txitxarra larba garaian izan zuen kitinazko exoeskeletutik ateratzen.]]
α-kitina eta β-kitina existitzen dira. Naturan α-kitina da ohikoena, artropodo eta onddoen kutikuletan agertzen aita. β-kitina txibietan baino ez da aurkitu.

Kitina ez da uretan eta disolbatzaile organikoetan disolbatzen. Azido inorganikoetan (klorhidriko, sulfuriko...), baina, disolbagarria da, azetilo taldea galtzean kitosanoa bihurtzen baita.

## Erabilerak 
Karramarroen kanpo-eskeletotik erauzi ohi da, azidoak erabiliz. Aplikazio ugari ditu: eragile malutatzaile gisa uren tratamenduan, lodigarri moduan elikagai-industrian, industria farmazeutikoan, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zalditeriako 7. Erregimentua

**Zalditeriako 7. Erregimentua** —edo, besterik gabe, **Zalditeriako Zazpigarrena**— () Ameriketako Estatu Batuetako Armadako zalditeriako erregimentu bat da. Jatorria XIX. mendean du, eta haren ezizena *Garryowen* da, bere ereserkitzat hartu zuen *Garryowen* irlandar doinuaren ohorez. Berez, 1866ko ekainaren 28an sortu zen.

Mundu osoan zerbaitegatik ezaguna baldin bada, 1876. urtean Little Big Horngo gudua‎n George Armstrong Custer ofizialaren agindupean zegoelarik Zaldi Ero buruzagiaren agindupeko siux gudaroste batek eman zion jipoiarengatik da. Porrot ikaragarri honek garai hartako AEBetan erregimentu honetako militarrak *heroi* edo *martiri* bilakatu zituen.

Gaur egun, nagusiki gerra-gurdiz osaturiko indar armatu bilakatu da.

## Kanpo estekak 
* Zalditeriako 7. Erregimentuko Lehenbiziko Batailoiaren webgunea 
* Zalditeriako 7. Erregimentuko Bigarren Batailoiaren webgunea
Frankotiratzaileen etorbidea

[thumb|400px|**Frankotiratzaileen etorbidea** 1996an, [IFOReko ibilgailu batetik ikusia.]]
**Frankotiratzaileen etorbidea**, ezagunagoa ingelesezko ***Sniper Alley*** eta ***Sniper Avenue*** izenekin (bosnieraz: *Snajperska alej*), ***Ulica Zmaja od Bosne*** (Bosniako Dragoiaren kalea) eta ***Mese Selimovica Etorbidea***ri emandako izen informala da, kale horiek osatzen duten lerroa izanik Sarajevoko (Bosnia eta Herzegovina) etorbidea, zeina Bosniako gerran frankotiratzaile postuz beterik zegoen, famatua bihurtuz zibilentzako gurutzatzeko arriskutsua delako. Errepideak hiriaren alde industriala (eta jarraituz gero, aireportua) eta alde zaharreko leku kultural eta historikoak lotzen ditu. Etorbideak berak baditu hainbat eraikin altu, frankotiratzaileentzako gune pribilegiatua bihurtu zirelarik su egiteko ahamen handia emanez.

Hiriaren inguruan zeuden mendiak ere frankotiratzaileek hartu zituzten, distantzia segurua eta hiriaren eta bere trafikoaren ikuspegi aparta ematen zutelarik. Nahiz eta hiria Serbiarren setiopean egon, bertako biztanleek oraindik hirian zehar mugitu behar ziren, egunerokotasunean euren bizitzak arriskuan jarriz. *Pazi - Snajper!* (Kontuz - Frankotiratzailea!) jartzen zuten seinaleak komunak bihurtu ziren. Jendeak kalea arin gurutzatu edota Nazio Batuen Erakundearen tankeei itxaroten zien, euren atzetik ibiliz, ezkutu moduan erabiliz. 1995ean jasotako datuen arabera, frankotiratzaileek 1.030 pertsona zauritu eta 225 hil zituzten, horietatik 60 umeak zirelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cochise

**Cochise**, apatxe izenez **Shi-Kha-She** (-1874ko ekainaren 9a) txirikahua apatxeen buruzagia izan zen. Mexiko, Mexiko Berria eta Arizonaren arteko lurraldean jaio zen.

1850etik apatxe txirikahuak bakean bizi ziren. 1861ean apatxe talde batek kolono zuri baten ganadua ostu eta bere 12 urteko semea bahitu omen zuen. Lurralde hartan 4 hilabete besterik ez zeramatzan 25 urtetako Bascom teniente zaildu gabeak gertakari horren errudun gisa Cochise jo zuen. Honela bada, Cochise atxilotzen saiatu zen, baina honek ihes egin zion. Cochise bere aitaginarreba zen Mangas Coloradas buruzagiaren taldean babestu zen.

1861ean Cochisek Ipar Amerikan matxinada bat antolatu eta ondorioz Apatxe Gerrak hasi ziren. Gerra zibilaren garaian apatxeen esku geratu ziren Arizonako lur asko. 1862. urtean, hala ere, apatxeen aurkako espedizio bat antolatu zuten Kalifornian, mendebaleko eta ekialdeko estatuen arteko bideak eta harremanak berriro ezartzeko xedean. Bitartean, apatxe guztien buruzagi nagusi bihurtu zen Cochise eta, berrehun jarraitzailerekin batera, hamar urtez eutsi zion zurien aurkako borrokari. 1871n zenbait apatxeren laguntza jaso zuen Crook jeneralaren aurrean errenditu zen Cochise, baina ez zuen onartu bere kideak Mexiko Berriko erreserba batera eraman zitzaten eta 1872ko udaberrian handik alde egin eta txirikahuen erreserban agertu zen urte bereko udan.
## Erreferentziak
Pila (informatika)

** Pila** bat (ingelesez *stack*) ordenatutako zerrenda bat edo datu-egitura bat da non haren elementuak atzitzeko moduari LIFO (ingelesez *Last In First Out*, "azkena sartzen lehenengoa irtetzen") deritzo eta datuak gordetzeko zein berreskuratzeko balio du. Egitura hori maiz erabiltzen da informatikaren arloan sinplea delako eta egituraren ordena inplizitua delako.

eskuinera

Datuak maneiatzeko oinarrizko bi eragiketa erabiltzen dira: **metatzea** (*push*), pilan objektu bat sartzeko, eta haren alderantzizko eragiketa, ** ateratzea** (edo erretiratzea, *pop*), metatutako azken elementua ateratzeko.

Une oro, pilaren goiko aldea bakarrik atzitu ahal da, hots, metatutako azken objektua (**TOS** deritzo, *Top of Stack* ingelesez). **Ateratze** eragiketak elementu hori eskuratzea ahalbidetzen du pilatik ateraz, eta horrela hurrengoaren atzipena ahalbidetzen da (lehenago metatua), TOS berria izatera pasatzen dena.

Eguneroko objektuekin analogia eginez, **metatze** eragiketa plater bat plater-pila baten gainean jartzearen baliokidea izango litzateke, eta ** ateratze** eragiketa plater hori erretiratzearen baliokidea.

** Pilak** hurrengo testuinguruetan erabili ohi dira:
* Postfixu notazioko adierazpenak ebaluatzeko (idazkera poloniar alderantzizkoa).
* Testuingururik gabeko hizkuntzen egiaztatzaile sintaktikoetan.
* Errekurtsibitatearen inplementazioan.

thumb|200px|eskuinera|Pila baten adierazpen grafikoa

## Historia 
Pilaren metodoa, adierazpenak ebaluatzeko, 1955ean proposatu zen eta bi urte geroago Fiedrich L. Bauer-ek patentatu zuen, zeinek 1988an *"IEEE Computer Society Pioneer Award"* saria jaso zuen, datu-egitura horren garapenean egindako lanarengatik.

## Deien pila 
Deien Pila memoriako segmentu bat da non datu-egitura hori erabiltzen den informazioa gordetzeko exekutatzen ari diren azpirrutinen deiei buruz. Azpirrutina horiek prozesuan dagoen programa bati dagozkio.

Azpirrutina-dei berri bat egiten den bakoitzean, sarrera berri bat metatzen da haren inguruko informazioarekin, esaterako aldagai lokalak. Batez ere, itzuleraren puntua gordetzen da, bertara itzultzeko azpirrutina amaitzen denean (aurreko azpirrutinara itzultzeko eta haren exekuzioa jarraitzeko deia eta gero).

## Pila datu-mota abstraktu gisa 
Datu-mota gisa laburtzeko, pila bat nodoen edukiontzi bat da eta oinarrizko bi eragiketa ditu: *push* (edo metatzea) eta *pop* (edo ateratzea). 'Push'ak nodo bat gehitzen du pilaren goiko aldean, azpian gainerako nodoak utziz. 'Pop'ak pilaren uneko goiko nodoa kentzen du eta itzultzen du.

### Eragiketak 
Pila batek nahitaezko bi eragiketa ditu: metatzea eta ateratzea. Pilen inplementazio berrietan, ohiko erabilera duten eragiketa gehitu ohi dira.

* ** Sortzea:** pila hutsa sortzen da.
* **Metatzea:** elementu bat gehitzen da pilara. (*push*)
* **Ateratzea:** pilaren gaineko elementua kentzen da. (*pop*)
* *Tontorra:*' pilaren gainean dagoen elementua itzultzen da. (*top* edo *peek*)
* **Hutsik:** egiazkoa itzultzen da pila hutsa badago eta faltsua kontrako kasuetan.

## Kanpo estekak
Xoxone

**Xoxoneak** (euren buruei **Numa** deitzen diete, hots, "Herria",  deitzen dituzte) ute-azteka mintzatzen duen amerindiar herri bat da. Izen hori shishinowihs edo shishinoats hitaneo hitzetatik dator, hots, "suge". Gaur egungo Nevada, Utah, Idaho, Wyoming eta Oregon estatuetako lurraldeetan bizi ziren.

Gaur egun herri hau 12.300 lagunek osatzen dute (2000).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan María Amiano

**Juan María Amiano Mariñelarena** (Lekaroz, Baztan, 1947ko azaroaren 20a), futbolaren munduan **Amiano** deitua,  nafar futbolari profesional ohia da, aurrelari postuan jokatzen zuena Espainiako futbol ligako lehen mailan 11 denboraldiz aritu zen, 1970etik 1981ra, Espanyol, UD Salamanca eta Real Sociedaden. Urte horietan ligako 241 partidu jokatu zituen eta 50 gol sartu.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  RCD Espanyolgo jokalariak: Amiano
Okaran

thumb|250px|eskuinera|Okaranak.

**Okarana** edo **arana** *Prunus* subgenerokoa den aranondoaren fruitua da. Hazi bakarra du okela mamitsuarekin inguratua. Euskal Herrian uztailean batzen da gehien bat. Freskoa jan daiteke eta lehortua jateko ohitura ere dago.

Hainbat mota eta kolore ezberdineko okaranak daude: horia, berdea, morea. Klaudia motakoa oso estimatua da.

Okarana laxantea da, sorbitol, isatina eta janari zuntzaren eraginez.

250px|thumb|Okaranak adarrean.

## Kanpo estekak
Juan Arza

**Juan Arza Iñigo** (Lizarra, 1923ko ekainaren 12a - Sevilla, 2011ko uztailaren 17a), futbolaren munduan **Arza** deitua, nafar futbolari profesionala eta entrenatzailea izan zen. Futbolari ibilbidearen gehiena Sevilla FCen egin zuen. Talde horretan 16 denboraldiz aritu zen, 1943-44tik 1958-59ra, ligako 349 partidu jokatu zituen eta 182 gol sartu. 1945-46ko Espainiako Liga, 1948ko Espainiako Kopa eta 1954-55 denboraldiko Pichichi saria irabazi zituen. Espainiako futbol selekzioan bi aldiz jokatu zuen.

Futbolari profesional izateari utzi ondoren Sevilla FC, Celta, Cádiz CF eta Deportivo de La Coruña taldeen entrenatzailea izan zen.

Juan Arza 1940ko eta 1950ko hamarkadetako Sevilla FCeko ikurra izan zen eta, askoren ustez, klub honen historiako jokalaririk hoberena. Hori dela eta 2009an Sevilla FCaren lehenbiziko *Dorsal de Leyenda* eman zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sevillistas: Juan Arza, la historia interminable
Viana do Castelo

**Viana do Castelo** Portugalgo ipar-mendebaldean dagoen kostaldeko hiria da, izen bereko barrutiaren hiriburua eta udalerririk populatuena dena. 2011eko erroldaren arabera 88.767 biztanle ditu.

## Geografia 
Iparraldean Caminha, ekialdean Ponte de Lima, hegoaldean Barcelos eta Esposende eta mendebaldean Ozeano Atlantikoa mugakide ditu.

## Fregesiak 
## Historia 
Indusketa arkeologikoek erakutsi dute Mesolito garaian jadanik Viana populatua izan zela, baina lehenengo asentamendua Santa Luzia mendiaren inguruan eraiki zuten erromatarrek.

1258an Alfontso III.a Portugalgoak foru gutuna eman zion *Viana da Foz do Lima* herriari. XV mendean katedral erromanikoa eraiki zen. XVI mendean itsas-portuak garrantzi handia hartu zuen Aurkikuntzen Aroko exploratzaile portugaldarren erreferentziazko kaietako bat bihurtu baitzen. Ardoa, fruitak eta gatza exportatzen zituen eta teilak, ehunak eta beira inportatu. Gaur egun ikus daitezkeen eraikin historiko gehienak garai hartan eraikiak dira, esate baterako Misericórdia etxea, 1589ko flamenko estilokoa. Harresiak eraiki zituen Galizia eta Ipar Afrikatik zetozen piraten erasoei aurre egiteko.

Hurrengo mendeetan aberasten jarraitu zuen hiriak, Maria II.aren garaian goia jo zuelarik. 1852an erreginak *Associação Comercial de Viana do Castelo* elkartea eratu zuen, mota honetako laugarren elkarte publiko zharrena da. Aurrez 1848ko urtarrilaren 20an hiri estatusa jaso zuen eta gaur egungo izenaz bataiatu zen, *Viana do Castelo*.

2010tik aurrera Viana do Castelo hiriaren erdigunea berrizteko lanetan ari da.

## Ekonomia 
Itsas portua da Vianako ekonomiaren sustatzailea. Bereziki aipatzekoak dira ontziolak, *Estaleiros da Viana do Castelo* izenekoak.

## Ondasun nabarmenak 
Beste hainbat monumenturen artean, hurrengo lekuak ikustekoak dira Vianan:

* Praça da República.
* Vianako katedrala.
* Santa Luzia santutegia.
* Santiago da Barra gotorlekua.
* Eiffelen zubia.
* Portuzelo gaztelua.
* Portua eta ontziola (Estaleiros Navais).
* *Geraz do Lima* autoen museoa.
* *Citânia de Santa Luzia* (arkeologi eremua).

## Iruditegia 

Irudi:Viana do Castelo 2.JPG|Herriaren erdigunearen ikuspegia.
Irudi:Viana forte santiago barra (26).JPG|Santiago da Barra gotorlekua.
Irudi:Santa Luzia (4231153059).jpg|Santa Luzia santutegia.
Irudi:Templo SCJ Santa Luzia 1.JPG|Santa Luzia santutegia.
Irudi:Chafariz e Misericórdia de Viana do Castelo.jpg|Misericórdia etxea, Praça da Repúblican.
Irudi:Igreja matriz sé.jpg|Vianako katedrala.
Irudi:Estacao Comboio Viana Castelo.JPG|Tren geltokia.
Irudi:Viana do Castelo-Palácio dos Viscondes de Carreira-19670727.jpg|Carreirako bizkondeen etxea.
Irudi:Paços do Concelho de Viana do Castelo.jpg|Udaletxea.
Irudi:Ponte Metálica sobre o Rio Lima em Viana do Castelo, de Gustave Eiffel.jpg|Eiffelen zubia.
Irudi:Castelo de Portuzelo.jpg|Portuzelo gaztelua.
Irudi:Porto de Viana do Castelo.JPG|Vianako kaia.

## Herri eta hiri senidetuak 
Viana do Castelo ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Kanpo estekak 
* Udal webgunea
Txeiene

**Txeieneak** Ameriketako Estatu Batuetako Zabaldi Handietan bizi den amerindiar herri bat da.

Txeiene herria bi tribu edo taldetan banaturik dago: Sotaeo'o tribua (Sutaioak) eta Tsétsêhéstâhese (Tsitsistak). Txeiene hitza sioux hizkuntzatik eratorria da eta "Cree Txikia" esan nahi du. Erreserbetan sartu aurretik arapaho eta lakota (siux) herrien aliatuak izan ziren. Garai hartan txeiene herria Zabaldi Handietan barna hedatzen ziren hamar taldetan banatzen zen. Hasi hegoaldetik Colorado estatuan, eta iparraldeko Hego Dakotako Black Hills mendilerroa arte. XVII. mendearen erdialdera talde hauek elkarbanatzen hasi ziren, batzuk Black Hills mendietan mantendu ziren, beste batzuk ordea, Colorado estatuaren erdialdean dagoen Platte ibaiaren inguruan mantendu zirelarik.

Gaur egun iparraldeko txeieneak Montana estatuko hego-ekialdean dagoen euren erreserban bizi dira. Aldiz, hegoaldeko txeieneak eta arapahoak Oklahoma estatuko erdialdean bizi dira. Gaur egun denera 20.000 lagun inguru dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iparraldeko txeieneen webgunea 
* Txeiene-Arapaho webgunea
Santanderko estropada zaharrak

thumb|350px| XX. mende hasierako postala
**Santanderko estropada zaharrak** Santanderko badian bi garaitan jokaturiko estropadak dira, alde batetik XIX mendean jokaturikoak eta bestetik 20, 30 eta 40. hamarkadan jokaturikoak. Gehienetan Kantabriako traineruek baino ez zuten parte hartzen, baina 40. hamarkadan Pedreña, Kaiku eta Orioren arteko lehia ikusgarriak ezagutu zituzten.

## XIX mendeko estropadak 
1861ean Elisabet II.a Espainiakoa bisitan zela eta estropadak antolatu ziren eta Castro Urdialesko traineru bat izan zen garailea. Jakina da 1875 urtetik aurrera estropadak jokatu izan zirela Santiago egunez baina ez da emaitzarik ezagutzen kasurik gehienetan. Estropadetan Santanderko badiako traineruek hartu zuten parte.

* 1886an "San Pedro" traineruak irabazi zuen patroia Roberto Escobedo zela.
* 1889an "Concha" trainerua atera zen garaile.
* 1893an Dámaso Iza patroi zuen traineruak irabazi zuen.
* 1894ean Domingo Escobedoren trainerua nagusitu zen.
* 1895ean "Volcan II" traineruarekin Ansorenak irabazi zuen. Pedreñako trainerua zen.

## XX mendeko estropadak 
### Gerra aurrekoak (1919-1935) 
Traineru kantabriarren artean jokatu ziren. Santanderko Puerto Chico, Las Presas, Peñacastillo eta abarrek Pedreña, Laredo, Argoños eta Castro Urdiales izan zituzten arerio.

* 1922an Pedreñak eta Las Presasek besteek baino untzi astunagoak zituztela zioten baina antolakuntzak ez zuen beren kexua ontzat hartu eta ondorioz protesta gisa erretiratzea erabaki zuten.

### Laburpena (1919-1935) 
### Gerra ostekoak (1939-1950) 
Unean uneko Gipuzkoa, Bizkaia eta Kantabriako traineru onenek hartu zuten parte. Honetaz gain Kantabriako txapelketak ere jokatzen hasi ziren.

## Bibliografia 
* "Vizcaínos en el remo" - Xabier Lauzirika. C.A.V., Bilbo, 1986.
* "Estropadak, regatas de traineras" ("Enciclopedia Ilustrada del País Vasco"ren zatia) - Rafael Agirre Franco. Itxaropena, Zarautz, 1972.
* OBREGÓN SIERRA, Angel (2015): *Historia de las traineras. 1939 - 1963. Del esplendor a la crisis*. Santander. 

## Kanpo estekak
Amerindiar erreserba

thumb|350px|Estatu Batuetan dauden Indiar Erreserben kokapen mapa.

**Amerindiar erreserbak** (Ameriketako Estatu Batuan ingelesez *indian reservations*, Kanadan ingeles eta frantsesez *indian reserve/réserve indienne*) Estatu Batuak eta Kanadan oraindik bertako amerindiar tribuen agintepean dauden lurraldeak dira. Hauetan bertakoek, beste jarduera askoren artean, kasinoak eta apustu-etxeak ireki ditzakete, nahiz eta jarduera hauek estatu askotan debekatuak egon.

## Ameriketako Estatu Batuetako erreserbak 
Ameriketako Estatu Batuei dagokionez, erreserba gehienak *servant nations* (*bertako herriak*) direlakotaz jo ohi dira eta euren administrazioa Barne Ministerioaren agindupean dagoen *Bureau of Indian Affairs* (BIA, *Indiar Gaien Bulegoa*) erakundearen ardura da.

Ameriketako Estatu Batuko erreserba guztien azalera 365.000 km²-koa dela kalkulatu ohi da (Ameriketako Estatu Batuko azalera guztiaren %4a). BIA erakundeak erreserben administrazio edo kudeaketa 11 agentzietan banatu du.

Eremuak tribuak eta BIA erakundearen arteko bitartekari lana burutzen dute, baina askotan elkarlan eta diruz larri ibili ohi dira. Eremu bakoitzak agentzietan banatzen da, tribu handi bakoitzeko agentzia bana, eta tribu txikiak ohitura legez euren artean elkartu ohi dira, adibidez Puget Sound Salish direlakoen Everett Agentziaren antzera. Agentzia elikagaiez, bitartekariak nahiz bertako poliziak izendatzeaz, eta medikuena ez beste, zerbitzu guztiez arduratzen da.

## Tribu ez federalak 
Halere, BIA erakundearen barnean ez dauden tribuak ere badaude, hauek aldiz, bizi diren Estatuen kudeaketaren pean daude, hauen artean Texas estatuak kudeatzen dituen El Paso udalerriko Tigua tribua, edota New York estatuak kudeatzen duen Irokes Konfederazioa daude.

## Kanpo estekak