Bitcoin

eskuinera|thumb|Bitcoinen logoa.
**Bitcoin** (zeinua: 12px; laburdura: BTC, XBT) kriptomoneta, ordainketa sistema eta salgai bat da. Izendapena bera sustengatzen duen protokoloa eta P2P sareari ere deritzo, orokorrean moneta digital bezala erabiltzen da.

2009an Satoshi Nakamoto ezizenpean norbaitek sortu zuten.Satoshik, erreferentziazko aplikazioaren iturburu kodean lan egin zuen beste garatzaile boluntario batzuekin batera 2010eko abendura arte, une horretan, bere jarduera publikoa amaitzea erabaki zuelarik. Bere ohiko kontu unitatea bitcoin deitzen da (pluralean bitcoinak) eta txanpon digital bezala sailkatzen da. Balioa kontabilizatzeko eta transferitzeko balio du, eta bitcoin bakoitza 100 milioi satoshiz osatuta dago, hau da, gutxieneko kontu-unitatea. Lan-probako sistema bat erabiltzen du gastu bikoitza eta faltsutzea eragozteko (bitcoin bera hainbat aldiz ez gastatzeko edo modu arbitrarioan egiteko), eta sarea osatzen duten nodoen arteko adostasuna lortzeko, informazioa trukatuz eta egiaztatuz.

Bi erabiltzaile mota nagusi daude: prezioan espekulatzen dutenak eta holders deiturikoak, Bitcoinek urrea bere propietate digitalen, aldaezintasunaren eta urritasunaren arabera balio erreserba bezala ordezkatuko duela uste dutenak. Ekonomialari batzuen ustez benetako balioa zero da eta burbuila bat besterik ez da.

## Ekonomia 
Tesla, Inc. MicroStrategy Time Inc. eta Dish Network bezalako multinazionalek bitcoinekin ordaintzea baimentzen dute, baita Virgin Galactic eta Reddit enpresek ere, beste batzuen artean. Gaur egun, enpresa eta negozio txiki askok bitcoinak onartzen dituzte mota guztietako zerbitzuetarako ordainbide gisa. Nazioartean duen irismenari eta erabiltzaileek modu anonimoan salerosi ahal izateari esker, gero eta arautuagoak dauden sektoreetan ireki da bidea. Bitcoin beste kriptomoneta batzuekin trukatzea errazten duten hainbat plataforma daude, stablecoin izeneko prezio egonkorreko txanponak barne. Badira osagarriak merkataritza elektronikoko plataforma gehienentzat, hala nola, WordPress eta Drupal plataformentzat ordaintzeko bitarteko gisa erabiltzea errazten dutenak besteak beste.

## Legezkotasuna 
Bitcoinen erabilera eta harekin lotutako zerbitzuak herrialde, probintzia, udalerri edo bestelako administrazio-erakunde bakoitzaren legediaren menpe daude. Legezkoa edo legez kanpokoa izan daiteke, gai horietako batean erakunde arautzaileren batek dibisa, balio, salgai, etab. bezalakoak onartzea ala ez. Oro har, esparru arautzailerik ez dagoenean, zuzenbidearen legezkotasun-printzipioaren arabera onartzen da haren alegaltasuna ("arautu gabeko" estatusa). Printzipio horren arabera, ekintza egin aurreko lege batean delitu gisa deskribatutako jokabideak baino ezin dira zigortu, beste era batera esanda, legeak debekatzen ez duen guztia baimenduta dagoela ezartzen du.

## Historia 
### Hasiera 
2008ko azaroaren 1ean, Satoshi Nakamoto izengoitiarekin sinatuta mezu bat bidali zen Metzger, Dowdeswell & Co sozietate mugatura. Mezu horretan Bitcoin izeneko "eskudiru elektronikoko sistema berri bat" deskribatzen da, guztiz peer-to-peer dena eta konfiantzazko hirugarrenetan oinarritzen ez dena. 2009ko urtarrilaren 3an, protokolo horretan oinarritutako lehen peer-to-peer sarea martxan jarri zen ("bitcoin" izenarekin ere), monetaren nodoak igarotzeko kode irekiko lehen softwarea martxan jarri ondoren, eta horrek lehen bitcoinak sortzea eta horren meatzaritza hastea ekarri zuen. Bitcoinen lehen blokea, genesi blokea bezala ezagutzen dena, Satoshi Nakamotok berak minatzen du. 2009ko urtarrilaren 9an, SourceForge plataformaren bidez monetaren nodoak igarotzeko kode irekiko softwarearen lehen bezeroa merkaturatu zen.

### Gertaera nabarmenak 
2010 eta 2011 urteen artean, trukerako plataformak sortzen hasi ziren, bitcoinekin salerosteko aukera ematen zutenak banku-transferentzien bidez. Horien ondoren, ordainketa plataformak etorri ziren, merkatariei bitcoinekin egindako ordainketak onartzeko aukera eskaintzen zietenak, tokiko monetan egindako salmenten zenbatekoa zuzenean beren banku-kontuetan kobratuz.

2011n Electronic Frontier Foundation, Internet Archive, Freenet, Free Software Foundation... bezalako erakundeak bitcoinetan kobroak onartzen hasi ziren. 2011ko ekainaren 14an Wikileaks, bitcoinak onartzen hasi zen Visa, MasterCard eta PayPal ordainketa elektronikoko prozesadoreek antolatutako blokeoaren ondoren.

2013ko urrian, monetaren prezioa % 25 baino gehiago jaitsi zen Silk Road itxi ondoren (lineako merkatu beltz bat, bitcoinekin legez kanpoko drogak salerosteko aukera ematen zuena).

2013ko azaroaren 27an, Bitcoinak 1.000 dolarreko muga gainditu zuen lehen aldiz. 2014an Wikimedia Fundazioa eta Mozilla Fundazioa bitcoinak onartzen hasi ziren.

Gabonetan, 2020ko abenduaren 25ean, Bitcoinek 496,000 peso mexikarreko balioa lortu zuen eta hurrengo egunean milioi erdiko muga hautsi zuen. 2021eko otsailaren 16an, Bitcoinen unitate bakoitzaren prezioa milioi bat peso mexikarretara iritsi zen lehen aldiz, eta aldi berean 50.000 dolar estatubatuarretara iritsi zen, hau da, 1,014,345 peso mexikarretara.

## Funtzionamendua 
### Nodoak eta zorroak (software) 
Bitcoinak kudeatzeko, bezero gisa balio duten eta honako hauek exekutatzea ahalbidetzen duten programak eta/edo aplikazioak behar dira:

* **Nodoak**: Sarean zuzenean parte hartzen dute eta transakzioak egin eta transmititu ditzakete, baita blokeak eta transakzioak gutxitu eta balidatu ere.
* **Zorro arinak**: Bloke-kate osoa biltegiratu gabe transakzionatzeko aukera ematen dutenak, eta "ordainketen egiaztapen sinplifikatuaz" baliatzen direnak bloke-katea kontsultatzeko.

Hauek orokorrean ordenagailu edo telefono adimenduenetan instalatzen edo exekutatzen dira eta bitcoinen URI eskema bezalako estandarrak ezagutzen dituzte.

### Helbideak 
Sarearekin, Bitcoinen nodoekin eta zorroekin elkarreragiteko gako kriptografikoen pare, kopuru arbitrario bat kudeatzen da inolako murrizketarik gabe sor daitezkeenak. Helbideek ez dute a priori jabeari buruzko informaziorik jasotzen edo jakinarazten eta horiek sortzeko ez da beste batzuekin inolako harremanik behar.

### Transakzioak 
Bitcoin UTXOn oinarritutako sistema bat da (Unspent Transaction Output). UTXOen kopuruak bloke-katearen erregistroaren bidez gastatu ditzaketen helbideei lotuta daude. Erabiltzaile batek moneta-unitateak beste erabiltzaile bati transferitu nahi dizkionean, transakzio bat eraikitzen du, bertan zehazten ditu alde batetik gastatu nahi dituen UTXOetatik zenbat bitcoin uzten dituen eta beste aldetik hartzailearen helbidea.Transakzioa jasotzen duten nodoek sinadura kriptografikoak eta balioa egiaztatzen dituzte. Prozedura horrek transakzioa modu mugagabean zabaltzen du, sareko nodo guztietara iritsi arte. Azkenik, transakzioa meatzari batek balioztatzen du bloke batean. Transakzio bat bloke-katean dagoenean eta ondorengo bloke-kopuru arrazoizko baten onespena jaso duenean, transakzioa bloke-katearen zati iraunkortzat har daiteke, eta beraz, parte-hartzaile guztiek onartzen dute.

### Meatzaritza 
Bloke berrien sorkuntzari "meatzaritza" esaten zaio, urrearen meatzaritzarekin duen antzekotasunagatik. Bloke-katea jarduera horren bidez eraikitzen da, eta horri esker, blockchain teknologia eguneratu eta modu seguruan oinarritutako peer-to-peer sarea mantentzen da.

Sareko meatzari guztiak lehiatzen dira beren egungo bloke hautagaiaren arazo kriptografikoari irtenbidea aurkitzen lehenak izateko, lan-proben sistema baten araupean. Meatzarien helburu zehatza minatzen ari diren blokerako balio duen zenbaki bat bilatzea da. Proba-akats prozesu horrek nekeza egiten du blokeak sortzea, eta meatzariak ekintza zintzoetan inbertitzera bultzatzen ditu.

Meatzari batek bere blokeko arazo kriptografikoaren irtenbidea aurkitzen duenean, konektatuta dagoen gainerako nodoetara transmititzen du. Bloke hori baliozkoa bada, nodo horiek transmititu eta bloke-kateari gehitzen diote. Prozesu hori behin eta berriz errepikatzen da blokeak sareko nodo guztiak lortu dituen arte. Bloke bat baliozkoa izan dadin, hura sortu zuen meatzariak erreferentzia gisa hartu behar du haren goiburuan ezagutzen duten katerik luzeeneko azken blokearen laburpen kriptografikoa.

### Pribatutasuna 
Banku-eredu tradizionalak pribatutasun-maila bat lortzen du, tartean dauden aldeek informazioa eskuratzea mugatzen baitu. Transakzio guztiak publikoki iragartzeko beharrak metodo hori baztertzen du, baina pribatutasuna oraindik manten daiteke informazio-fluxua beste leku batean etenez; gako publiko anonimoak mantenduz. Jendeak ikus dezake norbait diru-kopuru bat beste pertsona bati bidaltzen ari zaiola, baina transakzioa inorekin lotzen duen informaziorik gabe.

Sarearen gardentasuna eta bitcoinen transakzio publikoen erregistroa direla eta, erabiltzaile batek bere pribatutasuna babestu nahi badu, bere identitate erreala bere helbideekin erlazionatu ahal izatea saihestu behar du, izan ere, kanpoko edozein behatzailek edozein unetan azter ditzake transakzioen edukia, jatorrizko helbideak eta helmuga. Ezaugarri hori ez dator bat banku-eredu tradizionalarekin, horrek, ezkutuan mantentzen baititu zenbaketa publikorako transakzioak.

Sarearen bidez egiten diren mugimenduen azterketa errazteko, hainbat webgunek (oro har, bloke-katearen esploratzaileak) transakzio guztien informazio eguneratua ematen dute, honako aldagai hauek barne:

* Zirkulazioan dauden bitcoinen kopurua.
* Orduko transakzio kopurua eta transakzio komisioak.
* Ikuskaritza mugatuetarako ohiko irudikapen grafikoa (dendrogramen bidez).

Firewall gehigarri gisa, beste pare bat gako erabili behar dira transakzio bakoitzerako jabe komun bati lotuta egon ez daitezen. Esteka batzuk oraindik saihestezinak dira, transakzio asko sartuz nahitaez jabe berarenak zirela adierazten dutenak. Arriskua da gako baten jabea ezagutarazten bada, loturak, jabe berarenak ziren beste transakzio batzuk agertu ditzakeela.

## Bitcoina etorkizunean 
### Kontrakoak 
Ekonomian aditu eta bitcoin eta kriptomoneta zale asko etengabe ari dira bitcoinen etorkizunari buruzko iritzia ematen. Iritzi horiek sare sozialetan eta komunikabide espezializatuetan sortutako komunitateetan argitaratu ohi dira normalean. Bitcoinaren aurkari batzuentzat "bitcoina kolapsatzeko arrisku handia dago, eta ekonomialari askoren arabera, zero balio erreala du. Bitcoina, gaur egun, noraezean dagoen meategi bat da eta ia finantza-arautzaile guztiek ohartarazten dute haren aurka ". Babes politikorik gabeko sistema denez, ez gobernuena, ez erakunde ekonomiko edo finantzarioena, haren jabeak oinarritzen diren propietate matematiko eta kriptografikoek soilik babestuko lituzkete.

2017. urtearen amaieran, bitcoinek gainditu egiten zituen ekonomia tradizionaleko korronteen aditu batzuek erabiltzen zituzten printzipioak, finantza-burbuilak eta kolapso-egoerak. Hauek dira ebaluatzeko zailak diren beste faktore batzuk, bitcoinaren bideragarritasuna baldintzatu edo eragotzi dezaketenak:

* Gobernuek Bitcoin sarerako sarbidea arautzea edo mugatzea.
* Merkataritza elektronikoan eta dendetan onartzea.
* Egungo edo etorkizuneko beste ordainketa-modu eta txanpon digital batzuen erabilgarritasuna, ospea eta eraginkortasuna.
* Botnetek edo beste agente batzuek eragindako erasoak, meatzaritzaren kalkulu-potentziaren ehuneko berrogeita hamar baino gehiago lortuz.
* Protokoloaren zabaltze eta bertsio berriak, ahultasun kritikoak sortzen dituztenak.
* Jabetza intelektualeko eskubideengatiko erreklamazioak.

### Aldekoak 
Beste batzuentzat, Bitcoinek etorkizun oparoa du trukerako balio-biltegi eta kontu-unitate gisa. Bitcoinaren aurrerapen esponentzialari buruzko teoria ugari daude. 2017an zehar, Bitcoinek hainbat mehatxu eta eraso jasan ditu fronte mediatiko, politiko, tekniko eta ekonomikoetatik, baina guztietatik onik atera da eta kriptoekonomiaren enpresa-klusterrean erreferentziazko kriptomoneta gisa mantendu da. Ikuspegi teknikotik, Bitcoin etengabe garatzen ari da eta beta garatzaile eta probatzaile komunitate zabala du. Hauek dira garatzen ari diren ezaugarrietako batzuk:

* Sidechains edo balio erantsiko geruzak kontratu gisa, RSK bezalako plataformen bidez.
* Pribatutasuna ikertu eta hobetzea.
* Lightning Network bezalako mikro-ordainketen kanalak.
* Erabiltzailearen esperientziarekin lotutako aurrerapenak (erabiltzeko erraztasuna).

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (ingelesez)
* Webgune ofiziala (erderaz)