Adrienne Monnier

**Adrienne Monnier**, ezizenez ***J. M. Sollier*** (Paris, Frantzia, 1892ko apirilaren 26a – ibidem, 1955eko ekainaren 19a) frantses liburu-saltzaile, editore, poeta eta kronista izan zen. *La Maison des Amis des Livres* liburu-dendari esker sortutako gizarte-harremanen sarearengatik eragin handikoa. 

## Bizitza 
Adrienne Monnier Frantziako hiriburuan, Parisen, jaio zen 1892an. Postetxeko langile baten alaba izan zen, eta haren lanak bidaia luzeak eginarazten zizkion. Aita ez zegoenean, amak bera eta Rinette ahizpa gaztea antzerkira eramaten zituen. Oroitzapenetan hauxe azaltzen zuen: Debussy eta Maeterlinck nire jainko bihurtu ziren. Eragin hori bere bizitzan zehar luzatu zen, antzerkia beti izan baitzen denborapasa kuttuna.

### Ingelesa ikasten 
Oinarrizko ikasketak 1909an amaitu ondoren, hamazortzi urte zituela, Ingalaterrara joan zen, ingelesa ikastera. Erresuma Batuan lurreratu zenekoari buruz hauxe kontatu zuen: «Dieppe-New Haven ferry-arekin iritsi nintzen Ingalaterrara. Zorabiatu egin nintzen. Londresera ninderaman trenean nengoela, lehen poza sentitu nuen "cottages" ikustean, eta, batez ere, belar berde aratz haren kolorea, zeina naturaz gaindikoa iruditu zitzaidan.»

Hiru hilabetez familia batekin hartu zuen ostatu hiriburuan, Londresen. Hurrengo seiak Eastbourneko eskola batean eman zituen. Parisera itzuli ostean, Literatur idazkari izateko trebatzen  hasi zen.

### Literatura ibilbidea 
Hogei urterekin l’Université des Annales argitaletxean hasi zen lanean, Cousine Yvonne-ren idazkari gisa –Yvonne Sarcey-k erabiltzen zuen ezizena–, eta hiru urte egin zituen bertan. Han lan egiten zuen bitartean, askotan joaten zen Marguerite Vallette-Eymeryrengana, Rachilde izenez ezaguna, *Mercure de France* literatura-aldizkariko editorea, bere burua eskainiz edozein lanetarako, dirurik jaso gabe.

1914 urtearen hasieran, Melun udalerriko tren-hondamendian ia bizia galdu ostean, aita herren eta baliaezin geratu zen. Kalte-ordaina jaso zuen aitak, eta alaba Adrienneri eman zion osorik, bere ametsik preziatuena egia bihur zezan: liburu-denda bat sortzea, *Rive Gauchen*. Gerra sasoian Parisko bere zonalde kutunean lokal bat erosi zuen. Une hartan lokal asko zeuden eskuragarri, eta prezioak arrazoizkoak ziren, gertatzen ari zen gatazka zela eta. Gainera, lehia ez zen arazo bat liburu denda berrirako, gizonezko liburu-saltzaile gehienak frontean borrokan zeuden eta.

1915 urteko azaroaren 15ean, rue de l’Odéon-eko 7. zenbakian, zabaldu zituen ateak *La Maison des Amis des* Livres-ek. 36 urtez egon zen zabalik, 1951 urtera arte. Urte horretan, Adrienne Monnierrek erretiroa hartu behar izan zuen, erreumatismo infekzioso baten ondorioz. Denbora luzez Ménièreren sindromearekin bizi ostean, 1955 urteeko ekainaren 19an eman zion amaiera bere bizitzari. Bere paperen artean oso ohar esanguratsua aurkitu zen: «Azken zortzi hilabeteotan jasaten ari naizen zaratak gehiago jasan ezinik, minez eta nekeez ez hitz egitearren, nire egunei amaiera ematen diet. Heriotzara bidean jartzen naiz beldurrik gabe, jakinik hemen ama bat aurkitu nuela jaiotzean eta beste bizitzan ama bat aurkituko dudala.» 

## *La Maison des Amis des Livres* 
*La Maison des Amis des Livres*, rue de l'Odéon-eko 7. zenbakian, 1915 urteko azaroaren 15ean inauguratu zen. Suzanne Bonnierre eta Hélène izeneko neska gaztea zituen laguntzaile. Frantses literaturan espezializatuta zegoen eta, handik gutxira, Paris literarioenaren bihotza bihurtu zen. Adrienne Monnierrek ez zuen bide erraza izan. Hasiera-hasieratik hasi zen liburu-denda bat gobernatzeko arterako funtsezko puntuez jabetzen:
«Liburu-saltzaile baten drama handia leku falta da. Urtez urte liburuak pilatzen joaten dira. Urtero, beste apal bat jartzeko txoko berri bat aurkitu behar izaten da. Eta konturatzen zara, era berean, lur osoa emango balitzaizu ere, leku falta izango zenukeela. Bizi-espazioa… mito bat besterik ez!»*La Maison des Amis des* Livres-en lehen bisita ezaguna Paul Fort izan zen. Elkarren arteko adiskidetasunak bultzatuta, egileak *Vers et prose* aldizkariaren ale guztiak saldu zizkien, 6.676 ale guztira, ale bakoitzeko bost zentimo. Louis Aragon, André Breton edo Philippe Soupault behin baino gehiagotan joan ziren aldizkaria erostera.

Jules Romains pertsonalki ezagutu zuen 1916. urtearen hasieran. Aurretik ere irakurria zuen bere obraren zati bat. Hain zuzen ere, 1913. urtean *Ancien maître des hommes* izeneko ipuin bat irakurri zuen *Mercure de France* literatura-aldizkarian. Une hartatik aurrera, egileak ordurarte kaleratu zuen guztia 'irentsi' zuen. Hori egin ostean, gutun bat idatzi zion, eta bertan hauxe esan zion: "Rue de l’Odéon-eko 7. zenbakian liburu denda bat dago eta zure liburuak gustuko ditu."
thumb|7 rue de l'Odéon, *La Maison des Amis des Livres* liburu-dendaren kokapena, gaur egun.
Urte horretan André Breton ere ezagutu zuen, probintzia hiri batean gailentzen zena. Sartu zenerako, ohiko bezero bihurtu zen liburu-dendan. Adrienne Monnier-ek honelaxe deskribatu zuen: «[…] Bai, argi eta garbi zuen arkanjel itxura, T.S.Eliot bezala, eta harekin ez du beste antzekotasunik katedraletako arkupeetan eraikitzen ikusten dugun irudi-familia horretakoa izatea baino.»Denborarekin, liburudenda 1919 urtean sortu zen *Litterature* aldizkariaren biltegi orokor moduko bat bihurtu zen. Aldizkariaren lehen zenbakia martxoan agertu zen, zeina André Bretonek berak, Louis Aragonek eta Philippe Soupaultek zuzentzen zuten argitalpena. Bere azken alea 19 zenbakia izan zen, 1921eko maiatzean, sortu zenetik bi urte igaro ostean.

Raymonde Linossier izan zen bere bisita kutunenetako bat. 1917 urteko urrian ezagutu zuten elkar, Francis Poulenc txikitako lagunari eskainitako *Bibi-la-Bibiste* idazten bukatu zuenean. Idazlan txiki horrekin, egileak bibismoa sortu zuen, garai aurretik dadaismo moduko bat irudikatzen zuen korrontea. Adrienne Monnier-ek berak zioen bezala: 

«Oso obra bitxia zen; bost kapitulu zituen, eta haietatik luzeenak hamabi lerro zituen. Oso gazte hil zen, 1930 urteean hain zuzen ere.» Liburu-saltzaileak penaz gogoratzen zuen jarri zioten izenburua gustatzen zitzaiola: Munduko *potasson* gazteena.

Paul Claudel *Tête d’or* lanaekin hasi zen irakurtzen, Monnierrek hauxe esan zuen: 1915eko neguko arratsalde batean. Gerra bukatu ostean ezagutu zuen, 1919 urtean, Rio de Janeirotik itzuli zenean. Bere ilobak, Jacques de Massary doktoreak, eraman zuen *La Maison des Amis des Livres*-era, gerra osoa bere maileguko liburutegian abonatuta eman zuenak.

### Sylvia Beach 
Sylvia Beachek eragina izan zuen Adrienne Monnierren bizitzako parametro askotan, horietako bat ile mozketa izan zen:  «Sylviak ile motza zeraman, eta nik handik gutxira moztu nuen.» Ikaragarri hunkigarria da bere manerak eta frantsesa artikulatzeko era deskribatzeko erabiltzen zituen xehetasun guztiak irakurtzea, besteak beste: «Estatubatuar gazte honek aurpegi originala zuen, ezin erakargarriagoa. Aise hitz egiten zuen frantsesez, azentu ingelesarekin amerikarra baino gehiago; egia esan, ez zen hitzak esateko modu kementsu eta ziztakor bat baino; entzutean, ez zenuen herrialde batean pentsatzen, arraza batean pentsatzen zenuen, arraza baten izaeran. Elkarrizketan ez zuen zirkinik egiten, hitzak ez zitzaizkion inoiz falta, nahiz eta, behar izanez gero, jakinaren gainean asmatzen zituen. [...] Azken batean, gazte amerikar honek umore handia zuen; hobeto esanda: bera zen umorea.» *La Maison des Amis des* Livres-en eredua izan ez balu, Sylvia Beachek, *Shakespeare and Company*-ren liburu-denda ez zatekeen existituko. Adrienne Monnierrek erakutsi zion, beste parametro batzuen artean, negozio bat eramaten eta Frantziako burokraziari aurre egiten. Sylviak ez zuen sekula erabaki garrantzitsurik hartu hari kontsultatu barik. Rive Gauchen (ezkerraldean) ematen ziren anglo/frantses literatura-trukeen buru izan ziren biak.

Walter Benjaminek 1930 urteko urtarrilean bisitatu zuen lehen aldiz liburu denda, Felix Bertauxek sartu zuen, J. M. Sollierren miresle handia zela aipatuz. 1940 urteko uztailean, Lourdesen ihesi zihoala –eta Portboun bere buruaz beste egin baino bi hilabete lehenago–, Adrienne Monnierri gutun bat idatzi zion, honelaxe amaitzen zena:"[…] Zurekin topo egiten dut ez bakarrik Paris eta Rue de l’Odéon-en pentsatzen dudanean –jainko babesleen artean boteretsuena eta eskaririk gutxien duena izendatu nahi nuke–, baita nire gogoaren bidegurutze askotan ere. Agur esan eta nire atxikimendurik sakonena adierazten dizut."

### ''Le Navire d'Argents* 
*Le Navire d'Argent-''ek hilero argitaratzen zuen bizitza laburreko literatur aldizkaria izan zen, 1925 urteko ekainetik 1926 urteko maiatzera arte aktibo egon zena. 'Frantses hizkerakoa baina nazioarteko espirituzkoa' zen. Adrienne Monnier-ek sortu zuen, Sylvia Beach-en laguntzarekin eta Jean Prévost editore zela. Aukeratutako izena Parisko armarrian agertzen den zilar-koloreko ontziak inspiratuta etorri zen. Ale bakoitzeko bost libera edo urtebeteko berrogeita hamarreko kostua zuen. Ekonomikoki ez zen errentagarria suertatu, baina hogeiko hamarkadako eszena literarioaren zati klabea izan zen eta idazle berri askori lagundu zion bere ibilbidean.

*Le Navire* *d’Argent*-en, 1925 urteko maiatzeko alean, T. S. Eliot-en J. *Alfred* Prufrock-en *La canción de amor* lanaren frantsesezko lehen itzulpena agertu zen. Era berean, urte bereko urrian, James Joyceren *Finnegans Wake* lanaren zati baten itzulpena kaleratu zen. 1926ko martxoko edizioa E. E. Cummings, Walt Whitman eta William Carlos Williamsen mailako idazle amerikarrei eskaini zitzaien. Ernest Hemingwayren lanaren itzulpenak publiko frantsesari aurkeztu zizkion lehen hedabidea izan zen. Adrienne Monnierrek poesia idazten zuen bere argitalpenean '*J. M. Sollier*' izengoitiarekin, amaren ezkongabe izenean oinarrituta. 1926 urteko apirilean, azkenaurreko edizioan, Antoine de Saint-Exupéryren *El aviador* obraren bertsio bat erakutsi zen.

Handik denbora batera *Gazette des Amis des Libres* izenekoak ordeztu zuen, 1938 urteko urtarriletik 1940 urteko maiatzera arte aktibo egon zena, hau ere liburu-saltzailearen zuzendaritzapean.

### Saioak 
Adrienne Monnierrek dinamika bat asmatu zuen, saioak izenarekin. 1917 urtean inauguratu zituen Jules Romains-ek, irakurketak edo kontzertu txikiak antolatzen zituen topaketak ziren, publiko hautatuarentzat. Hauexek dira erregistratu ahal izan direnak:

## James Joyceren Ulises-en itzulpena 
1920 eta 1921 urteen artean, Sylvia Beach-ek, bere lagun banaezina, laster hitz egin zion Adrienne Monnier-i eskuetara heldutako obra handi bati buruz: James Joyce irlandar idazlearen *Ulises*. Eta berak ez ezik, Valery Larbaudek ere, zortea izan zuen jatorrizko ingelesez irakurri ahal izan zuen eta. Haien atzean, idazlanari buruz hitz egiten entzun bai, baina ingelesa ulertzen ez zuten autore guztiak agertu ziren, eta, beraz, ezin zuten liburua irakurri, esaterako Léon-Paul Fargue. Koloso handi hori nork itzuliko zuen dikotomiaren aurrean, egileak berak Valery Larbauden alde egin zuen. Bere oroitzapenetan liburu-saltzaileak berak kontatu zuen bezala: «Uste dut neu izan nintzela, Joycek akuilatuta, gaiaz hitz egin ziona.»

Eragozpen bat agertu zen, itzulitako pasarte batzuk behar zituzten Adrienne Monnier-ek ohikotasunez deitzen zuen saioetako bat irakurtzeko –1921eko abendukoa, hain zuzen–. Ingelesa menderatzen zuen Jacques Benoist-Méchinek itzuli zituen *Ulises* elaberriaren lehen zatiak helburu horretarako. Valery Larbauden faborea izan zuen. Benoist-Méchin-ek James Joyce-ren laguntza izan zuen itzulpena egiteko, zati zailak baitziren. Halaber, egileak behin eta berriz eskatu zion Léon-Paul Fargueri laguntzeko. Honek batzuetan Joyce eta Benoist-Méchin bertan behera utzi zituen eta itzulpengintza lanak uste baino denbora gehiago behar izan zuen.

Valery Larbaud erretiratu egin zen itzulpen apustuetatik eta uko egin zion; orduan, Auguste Morelek papera onartu zuen. Itzultzaileen aldaketa horri buruz, bada ohar bat, Larbaudek 1922ko martxoaren 24an egina, Erromako hiriburutik idatzia:"[…] Ohore handia da niretzat, baina dagoeneko ez dut ezer itzuli nahi […] Hainbeste uko egiten diot itzulpenari, non *Ulises* lanaren itzulpena egiteari ere uko egin diodan. Nork itzuliko du? Morel? 2.000 aleko tirada txiki bat, bi libera eta erdi aleko?Valery Larbaudek ezagutzen zuen Auguste Morel, eta itzulpenen kalitateaz ere bazekien. Izan ere, berak iradoki zuen zeregina bere eskuetara pasatzea. Adrienne Monnierrek eta Auguste Morelek hogeiko hamarkadaren hasieratik ezagutzen zuten elkar. 1924 urtearen hasieran, James Joycek eta Larbaudek berak –obraren hitzaurrea egiteko konpromisoa hartu zuen– ahal zuten guztian lagunduko zutela ziurtatu ostean, Auguste Morelek lan izugarri horri ekin zion. 

1924 urteko ekainaren 6an, Auguste Morelek amaitutako lana entregatu zuen. Handik bi egunera, Sylvia Beach, Valery Larbaud eta Monnier bera bildu ziren testu itzulia lantzeko. Une hori Larbaud-ek hil bereko 17an idatzi zuen gutun batean erregistratu zen:"Egia esan, oso dibertigarria izan zen igandeko gure itzulpen saioa. Baina ni ez nengoen sasoian. […] Kontua da Molly Bloom ez dela Farguek egin zuen bezain plebeioa. Sylviak aurkitu zion tonua askoz ere hobea dela uste dut."Uztailaren hasieran, James Joycek aldaketa bat proposatu zuen Peneloperen itzulpenaren aurkezpenean. Esan zuen tildeak, apostrofoak eta puntuazioa ken zitezkeela. Adrienne Monnierrek berehala idatzi zion Valery Larbaudi gaiaz zer pentsatzen zuen jakiteko, bera erabat kontra zegoela-eta. Bere harridurarako, Larbaud ados egon zen. 

Hala, urte bereko abuztuko *Commerce* aldizkariaren lehen alean, saiorako itzulitako pasarteak agertu ziren beste batzuekin batera, presaka egindako lehenengoak baino dezente landuagoak. Liburudendak berak zuzendutako argitalpenak pasarteak aipatutako ezaugarri bakar bat ere gabe erreproduzitu zituen eta mundu guztiak irrikaz espero zuen agerpena ekarri zuen: James Joyce irakurtzeko unea. 

1929 urtean *Ulises* eleberriaren itzulpen osoak argia ikusi zuen, bost urteko lan gogorraren ostean.

Aipagarria da, era berean, James Joyceren beste lan baten kapituluaren itzulpena: *Finnegans Wake* etorkizuneko eta polemikoa. 1929 urtetik 1930 urtera bitartean, Sylvia Beachek eta Adrienne Monnierrek sarritan elkartu ziren Samuel Beckett gaztearekin. James Joycek estimu handian zuen Beckett. Bere obratik ateratako pertsonaia zirudien, bi emakumeak harritu egiten zituen gaztetan Joycerekin zuen antzekotasunak, Sylviak haren argazki batzuk baitzituen; Stephen Dedalus berria iruditzen zitzaien. 1930 urtean *Anna Livia Plurabelle* lanaren lehen herenaren itzulpenaren arduraduna izan zen, geroago *Finnegans Wake* bihurtu zen materialaren kapitulua. Lehen bertsioa 1925 urtean agertu zen ''Le Navire d'Argenten*. Aldizkari hori ere liburu-saltzaileak sortu zuen, bere emakume kidearen laguntzarekin.

## Adrienne Monnierren ondarea 
Monnierren eragina nabarmena izan zen bere inguruan bildu zituen intelektual multzo bikainaren ondorioz. Guztiek, hil ostean, bizi-bizi eta nostalgiaz oroitu zuten, bere testigantzak idatzita utziz. 

Jacques Prévertek poema bat eskaini zion: *La tienda de Adrienne*Denda bat, denda txiki bat, feriako barraka bat, tenplu bat, iglu bat, antzoki bateko bastidoreak, argizarizko eta ametsezko museo bat, irakurketa-areto bat eta, batzuetan, besterik gabe, liburu-denda bat, saltzeko edo mailegatzeko eta itzultzeko liburuekin, eta bezeroak, liburuen lagunak, liburuak begiratzeko, erosteko, eramateko etorriak. Eta irakurtzeko. [...] Adriennek, denda itxi baino lehen, bere liburuekin bakarka, aingeruei irribarre egiten zaien bezala, irribarre egiten zien. Liburuek, deabrutxo onek bezala, irribarrea itzultzen zioten. Irribarreari eutsi eta joan egin zen. Eta irribarre horrek argitzen zuen kale osoa, Rue de l’Odéon, Adrienne Monnierren kalea.Pascal Piak liburu-saltzaileari buruz zera esan zuen:Adrienne Monnier ohikoa zuen diskrezioarekin joan da, bere amaiera hainbesteko isiltasun eta lotsaz inguratuz, non oraindik ere bere lagun askok uste baitute Rue de l’Odeon-etik kanpo dagoela, udan bere larre alpetarretara egiten zituen bidaia horietako batean.Yves Bonnefoyk aitortu zuen:Halabeharrak bultzatu ote ninduen lehen aldiz dendan sartzera? 1944. urtearen hasieran beste liburu-saltzaile asko zeuden beren beira-arasetan Lautréamont eta Rimbaud, Artaud, Daumal eta surrealistak eskaintzen zituztenak? Poesia egarriz zeuden gazte gehienak bezala, ni ere halabeharrez joaten nintzen grisez, urdinez –aspaldiko koloretako gona handiak– jantzitako andrea enkargatua baino askoz gehiago zen leku hartara. [...] Letren kontzientzia izan zen.

## Lanak 
Besteak bete, lan hauxek egin zituen:
* *La Figure* (1923). París: Éditions Julliard.
* *Les Vertus* (1926) París: Éditions Julliard.
* *Fableaux* (1932). París: Éditions Julliard.
* *Souvenirs de Londres* (1957). París: Mercure de France.
* *Les Gazettes* (1960). París: Éditions Gallimard.
* *Rue de l'Odéon* (1960). París: Éditions Albin Michel.
* *Rue de l'Odéon* (2011). Madrid: Gallo Nero Ediciones.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Benstock, Shari (1992). *Mujeres de la Rive Gauche. Paris: 1900-1940*. Bartzelona: Lumen. . 
* Monnier, Adrienne; McDougall, Richard (1996). *The very hours of Adrienne Monnier*. Lincoln: University of Nebraska Press. . 
* Monnier, Adrienne (2011). *Rue de l'Odéon''. Madrid: Gallo Nero. . 
* «A friend in the house of books»   . (ingelesez). Keri Walsh, Brick. [Kontsulta: 2015eko azaroaren 24a].
* «Adrienne Monnier et la Maison des Amis des Livres 1915-1951» (ingelesez). Martine Poulain, Bulletin des bibliothèques de France, 1991. [Kontsulta: 2015eko azaroaren 24a]
* «Le Navire d'Plata» (frantsesez). Bibliothèque Nationale de France. [Kontsulta: 2015eko azaroaren 24a].
* «Kalitatearen defentsa: Adrienne Monnierren ''Rue de l'Odéon»'' (gaztelaniaz). Jordi Corominas, Letren Aldizkaria, 2011-11-6. [Kontsulta: 2015eko azaroaren 24a
## Kanpo estekak