open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Susan Cachel

**Susan Cachel** (Ameriketako Estatu Batuak, 1949)  estatubatuar antropologoa eta ikertzailea da, eta primateen eboluzioan espezializatuta dago, gizakiena barne. 

## Ibilbidea 
2009an *Fellow of the American Association for the Advancement of Science* izendatu zuten berak egindako lanaren omenez. 2006an Cambridge University Pressniversidad unibertsitateak argitaratutako *Primate and Human Evolution* lanaren egilea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rutgers Fakultateko orria
* *Primate and Human Evolution*, Cambridge University Press
Sally McCallum

**Sally McCallum** (Vancouver, 1940ko abuztuaren 7a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Acanthocinus aedilis

***Acanthocinus aedilis*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Eurasia guztian hedaturik dago, Iberiar penintsulatik Japoniaraino. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko kakalardoa da, 12-20 mm artean neurtzen baitu. Sexu dimorfismo nabarmena dute, batez ere antenen luzerari erreparatuz, arrarenak oso luzeak dira, gorputzaren luzera halako bost. Emearen kasuan ere gorputzaren luzera gainditzen dute baina arrarenak baino askoz laburragoak dira. Buruari dagokionez arrarena handiagoa da. Horretaz gain emeak atzealdean arrautzak jartzeko luzakin bat du.

Kolorez marroiaedo grisa da, tonoan aldaketak dituzte ordea. Antenetan kolore iluna eta argia txandakatzen dira.

## Habitata 
Pinu landaketa eta basoetan aurkitzen da kakalardoa. Ilunabarrean edo gauean ikusten dira helduak, inoiz hegan ere bai. Eguna enborraren azaleko arrakaletan igarotzen dute.

## Bizi zikloa 
Helduak martxoa eta iraila artean ikusten dira hegan. Emeak enbor sendoetan jartzen ditu arrautzak, ez adar finetan. Horrela pinuen oinarrietan zentratzen da. Basogintza lanen ondorioz enborrak lurrean badaude enborraren luzera guztiak jar ditzakete arrautzak. Beldarrek azalaren azpiko zura jaten dute eta galeria lauak egiten dituzte. Bigarren daberrian pupa ganbera eratzen dute et handik helduak aterako dira. Ingurune baldintzak onak badira urtebeteko zikloa ere egin dezakete.

## Iruditegia 

Irudi:Acanthocinus aedilis (Linné, 1758) male (4403822079).jpg
Irudi:Acanthocinus aedilis-s.jpg
Irudi:Tømmermann (Acanthocinus aedilis) (4682142139).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul McCloy

**Paul McCloy** (Saint John's, 1963ko azaroaren 6a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stephanie McCann

**Stephanie McCann** (Vancouver, 1977ko apirilaren 22a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frank McConnell

**Frank McConnell** (Vancouver, 1887ko urtarrilaren 17a - 1933ko abenduaren 21a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1912ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erreakzio diotropiko

Kimika organikoan **erreakzio diotropikoa** balentzia-isomerizazioko erreakzio periziklikoa da non sigma lotura bik aldi berean intramolekurlaki migratzen duten. Manfred T. Reetz-ek deskribatu zuen lehen aldiz 1971n. Bi mota bereizten dira. I motako erreakzioan bi talde migratzailek beren posizio erlatiboak trukatzen dituzte eta II motako erreakzioak lotura-gune berrietarako migrazioa dakar, posizio-trukaketarik gabe.

## I motako erreakzioa 
I motako erreakzioan, Y-A-B-X antolaketa X-A-B-Y bihurtzea, migratzen duten bi taldeak *trans* orientatuta daude elkarren artean, eta berrantolaketaren ondorioz kontrako aldeetara migratzen dute.

Adibide egokia da 3-ter-butil-trans-1,2-dibromohexanoren bi bromo-atomoek berotzen direnean mutarotazioa pairatzen dutela. Trantsizio-egoeran, bi bromo-atomoak simetrikoki konektatzen dira kontrako aldeetan dauden bi karbono-atomoekin, eta erreakzioa kontzertatua da.

Dyotropic reaction Barili 1970

Erreakzio diatropikoen erabilera inportantea 4-ordezkatutako-gamma-laktonak butirolaktona bihurtzea da.

## II motako erreakzioa 
II motako erreakzioek, sarri, karbono-egitura batean hidrogeno-migrazio bikoitza eragiten dute. Erreakzio mota hau transferentzia bidezko zenbait hidrogenaziotan aurki daiteke, adibidez hidrogeno transferentzia syn-sesquinorborneno disulfonan.

392x392px|Dyotropic rearrangement paquette 1991

## Errreferentziak 
## Kanpo estekak
1957ko Eibarko Bizikleta

**VI. Eibarko Bizikleta** 1957ko ekainaren 20tik ekainaren 23ra egin zuten. 

Garaileak, Anton Barrutia bizkaitarrak, 24.06'38" behar izan zituen 816 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sade McCreath

**Sade McCreath** (1996ko ekainaren 25a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Stones

**Elsie Margaret Stones** (Colac, Australia, 1920ko abuztuaren 28a - Melbourne, 2018ko abenduaren 26a) ilustratzaile botaniko australiarra izan zen.

## Biografia 
1920ko abuztuaren 28an jaio zen Colac-en, Victoria, Australian. 1950etik 1981era ''Curti's Botanical* *Magazine*-rentzat egin zuen lan artista nagusi gisa, eta 1957an loreekin diseinatu zituen Australiako posta-zigiluak. Guztira, 1958 eta 1983 artean, laurehun akuarela baino gehiago ekoitzi zituen aldizkari botanikorako.

Margaret Stonesek Winifred Curtis botanikari australiarrarekin lan egin zuen 1967 eta 1978 artean, *The Endemic Flora of Tasmania* liburu botanikoa irudikatuz.

Bi landare generok bere izena daramate: *Stonesia* eta *Stonesiella*.

2018ko abenduaren 26an hil zen Epworthen, Richmonden, Victorian, laurogeita hemezortzi urte zituela.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1976 *Zilarrezko Veitch domina.*
* 1977 *Britainiar Inperioko Ordenako kidea* (MBE).
* 1985ean Royal Horticultural Society-ren *urrezko Veitch Memorial Domina.*
* 1988 *Australiako Ordenako (AM) kidea,* espezimen botanikoen ilustratzaile gisa egindako zerbitzuagatik.
* 1989an, Melbourneko Unibertsitateko Zientzietako *Doktore* *Honoris Causa* (DSC) izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Zdanowicz, Irena (1996). *Beauty in Truth: the Botanical Art of Margaret Stones.'' Victoria: National Gallery of Victoria. 

## Kanpo estekak 
* [https://catalogue.nla.gov.au/catalog/479995 ]
1955eko Eibarko Bizikleta

**IV. Eibarko Bizikleta** 1955eko apirilaren 14tik apirilaren 17ra egin zuten. 

Garaileak, José Escolano espainiarrak, 26.32'02" behar izan zituen 871 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta humeralis

***Epicauta humeralis*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Mexikoko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Barroeta

**Jose Barroeta** (Pampanito, Trujillo, 1942-2006), **Pepe Barroeta** ezizenez ezaguna, Venezuelako saiogile, abokatu, irakasle eta poeta izan zen.

## Biografia 
Abokatu eta Literatura Iberoamerikarrean Doktore gisa graduatua, Andeetako Unibertsitateko Letren Eskolako Literatura Hipanoamerikarra eta Venezuelarra arloko irakasle gisa aritzen da. Venezuelako literatura-sorkuntzan nabarmendu zen, eta, besteak beste, "Tabla Redonda", "En Haa", "Trópico Uno", "La Pandilla Lautréamont" eta "Sol cuello cortado" literatura-taldeetan parte hartu zuen. Lubio Cardozok bere "Estructura Lírica de José Barroeta" lanean, "Obra poética 1971-1996" antologiaren hitzaurre gisa balio duena, "Culpas de Juglar" bere azken lanaren izaera alegikoa aipatzen du, eta nola hizkuntza odikoa "malenkonia zorrotz batetik sortu den", non poetak ez duen ospatzen "basoko ibaiak eta nerabezaroa" izatea. Jose Barroetak, aberastasun liriko maitagarria zuen poetak, beste inork ez bezala irudikatu zuen erdi landatarra erdi hiritarra zen gizona. Jatorrizko herrixkaren galera, ametsak eta birsorkuntzak iraultzen duten heriotza. Poetak bere burua etengabe topatzen duen denbora geldia eta maitasunaren, eromenaren eta ametsaren bidez paradisu desagertuaren bilaketa. Bere lan poetikoa "Obra Poética 1971-1996" liburuan bildu zuen Ediciones "El otro, el mismo"-k, Andeetako Unibertsitateko Errektoretza 2001ean.

## Poesia-lana 
* 1971, Todos han muerto, Espainian Candayak (2006) berrargitaratua.
* 1972, Cartas a la extraña
* 1975, *Arte de anochecer*
* 1985, *Fuerza del día*
* 1996, Culpas de juglar
* 2006, *Elegías* y olvidos

## Entseiuak 
* 1982, *La hoguera de otra edad. Aproximación a dos grupos literarios: El techo de la ballena y Tabla redonda*
* 1990, *Poesía española (Novísimos y Postnovísimos)*
* 1992, *El padre, imagen y retorno (La imagen del padre en la poesía venezolana contemporánea)*
* 1994, *Lector de travesías (Luis Camilo Guevara, Rafael Cadenas eta* Víctor Valera Mora-en p*oesiari buruzko ikerketak)*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sorkuntza poetikoaren inguruko poemak
Ramona Barrenetxea

**Ramona Barrenetxea Sagarraga** (Mañaria, Bizkaia, 1896ko martxoaren 14a – Mañaria, Bizkaia, 1989ko martxoaren 10a), errepresio frankistaren biktima izan zen, 1936ko Espainiako Gerra Zibilean kartzelaratua eta beraien pentsaeragatik errepresaliatuak izan ziren hamahiru andre mañariarren arteko edadetuenetakoa.

## Bizitza 
Jaio eta bi egunetara izan zen bataiatua Marcelino Barrenetxea Bustinza eta Justa Sagarraga Aburruzaren bosgarren alaba hau. Mañarian errepide ondoan zegoen Mugarra tabernako ugazaba izan zen, gizonen zein andren bilgune bihurtu zuena, azken hauen kasuan karta-jokoan egiteko leku estimatua. 

Rementeria baserrian bizi eta bi seme-alaben ama zela, 1937ko ekainaren 17an Mañarian idatzitako txostenak jasotzen duen bezala, besteak beste, “ideia sozialista aurrerakoiak” eta “Euzkadi-roja” egunkariko irakurlea izatea leporatu zioten 41 urte zituen Ramona Barrenetxeari. 

Bilbora eraman zuten eta ikerketa-adierazpen dokumentuan jasotzen denez esan zuen ez zegoela afiliatuta inongo alderdi politikora, ez zituela ez ezkertiarrak ez separatistak begiko, ez zuela Mugimendu Nazional Loriatsuaren aurka hitz egin eta ez zela egia herritik eskuindar guztiak bota behar zirela esan zuenik, euren ondasunak kendu edo bestela akabatu.

Sei hilabete eta egun bateko kartzela zigorra jarri zioten, “Matxinada goraipatzea” egotzita. Bilboko Larrinagan espetxeratuta bederatzi hilabete pasatxo egin ondoren, 1938ko apirilaren 11n askatu zuten eta ez zuen gehiago berba egin kartzelaratze sasoi hartaz.

## Aitortzak 
* 2020an, Gerediaga Elkartearen ikerketa historikoaren ondoren *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* izenburuko dokumentala aurkeztu zen, “oroimena berreskuratzeko eta egindako kaltea konpontzeko” xedearekin Mañariko udalak bultzatutakoa eta Bideografikek ekoiztutakoa

* Jaioterriko plazan ikusgai dagoen erakusketa iraunkorreko protagonistetako bat da Ramona Barrenetxea ere.
* Mañariko pilotalekuaren ostean zuri-beltzezko mural bat dago ikusgai, Wallart arte estudioak margotutakoa Ramona bera eta kartzelaratuak izan ziren gainontzeko 12 emakumeen omenez, guztien izen-abizenak jasoz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak*  dokumentala, Julen Orbegozo eta Carlos Iglesiasek zuzendua
1956ko Eibarko Bizikleta

**V. Eibarko Bizikleta** 1956ko apirilaren 15etik apirilaren 18ra egin zuten. 

Garaileak, Jesus Loroño bizkaitarrak, 29.25'55" behar izan zituen 960 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1956ko Eibarko Bizikletaren bideoa
Epicauta flavogrisea

***Epicauta flavogrisea*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Argentinako intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tamara Zitcere

**Tamara Zitcere** (Riga, Letonia, 1947ko abenduaren 2a - 2014ko uztailaren 25a) letoniar zientzialaria izan zen, Holokaustoaren ikertzailea. Northern States Gymnasium (Ziemeļvalstu ģimnāzija) izenekoan irakasle jardun zuen. Rigako Guetoaren zerrendari buruzko ikerketagatik da ezaguna.

## Rigako ghettoaren zerrenda 
thumb|Argazkia: Tamara Zioer Tel Aviven, Israel, 2007ko maiatzaren 15ean.
Bere ikerketarik nabarmenetako bat Rigako Ghettoaren zerrenda da (1941–1943). Rigako ghettoaren zerrendan Rigako ghettoan erregistratutako juduen erreferentziak daude. Helbidea, adina, jaioterria, lanbideak eta aurreko eta, batzuetan, ondorengo bizilekua hartzen ditu barne. Zitcere-ren ikerketa Holokaustoaren ikerketa bat izan zen, bere irismenean eta edukian bakarra. Ikerketak erakusten duenez, Rigako ghetto zaharraren etxeak gainontzeko hiritik bananduta zeuden alanbre arantzadunarekin; etxe horiek 1941 eta 1943 artean beren hasierako egoitzak uztera behartuta zeuden 29.602 juduentzako babesleku bihurtu ziren. Zitcere-k Letoniako Estatuko Artxibo Historikoaren Ganberako 346 erregistro liburu berrikusi zituen eta Rigako ghettoko 68 baino gehiago. 

Guztira 81 etxe izan ziren Rigako ghettoan. Zitcerek bere  ikerketan ghettoko 5.764 biktima judu baino gehiago aurkitu zituen. Ikuspegi hori 1941eko etxe-erregistroak aztertzeko erabili zen, Matisa eta Merkela kaleetako eta Stabu kaleko (Riga, Letonia) egoiliar juduak identifikatu ahal izateko. Rigako Ghettoaren Zerrenda; Rigako Ghettoan, Rigako Letoniako Holokaustoaren Museoan eta Jerusalemgo (Israel) Yad Vashem-en erakutsi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victoria Chagoya

**Victoria Chagoya** (Oaxaca, Mexiko, 1933ko abenduaren 25a) mexikar kimikaria eta  biologoa da. 1996an, Fisiologia Zelularreko Institutuko UNAMeko ikertzaile emeritu izendatu zuten. Bere ikerketa aipagarrienetako batzuk hainbat ehunetako adenosinaren azterketan zentratu dira, baita zirrosiak eragindako gibeleko kaltean ere. Mexikoko Zientzien Akademiako kide ere bada.

## Prestakuntza akademikoa 
Victoria Chagoyak Kimika Farmakobiologiako lizentziatura egin zuen Kimikako Eskola Nazionalean, ondoren Kimika Fakultate bihurtu zena (Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoa). Gradu hori EDTAri buruzko lanarekin lortu zen.

1957rako, Medikuntza Eskola Unibertsitate Hirira aldatu zenean, Biokimika Sailak gonbidatu zuen bertan lan egitera, ikerketaren eta irakaskuntzaren arloan.

1958 eta 1959 artean Estatu Batuetako Wisconsineko Unibertsitatean egonaldia egin zuen, *American Association of Universitary Women* elkartearen laguntzarekin. Mexikora itzuli zenean, Kimika Fakultatean hasi zen lanean, baina 1961ean Estatu Batuetara itzuli zen Missouriko San Luis Unibertsitatera, eta han lortu zuen bere lanaren aurrerapen batzuk argitaratzea beste zenbait ikertzailerekin batera.

UNAMeko Kimika Fakultatean egin zituen biokimikako doktoretza-ikasketak, eta, hala, unibertsitate hartako espezialitate horretako egresatuen lehen belaunaldikoa izan zen. Doktoretza ondoko egonaldia erakunde horretan bertan egin zuen.

## Sariak 
* "Eduardo Liceaga doktorea" Medikuntzako Akademia Nazionalaren saria (1974).
* Industria Farmazeutikoaren Ganbera Nazionalaren Canifarma Saria 1996 (1996).
* Glaxo Wellcome Fundazioaren Ikerketako Sari Nazionala 1996, Oinarrizko Ikerketaren arloan (1996).
* Sor Juana Inés de la Cruz saria (2004).
* "Emakume mexikar asmatzaile eta berritzaileak" Berrikuntza Zientifikoko Alorreko saria (2007).
* "Julieta Fierro" saria, arlo guztietako irabazle gisa (2007).
* Omecíhuatl Domina 2009, Mexiko Hiriko Emakumeen Institutuak emana (2009).
* "José Laguna García" domina, Mexikoko Biokimika Elkarteko Bioenergia eta Biomintzen Adarrak emana (2013).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glossogobius

thumb|*Glossogobius giuris*.

**Glossogobius** Gobiidaen familiako arrain genero bat da, Perciformes ordenekoa. 
Generoak espezie troglobitiko bat ere badu, *G. ankaranensis*.

## Banaketa 
Afrikako ur gozo, gazitu eta itsasokoetatik dator, Ozeano Barearen mendebaldeko kostaldera. Arrain hauek Madagaskar, Hegoafrika, Japonia, Thailandia, Australia, Indonesia, Bangladesh, Filipinak, Taiwan, Papua Ginea Berria, Singapur, Malawi, Eswatini, Botswana, Kenya, Zimbabwe, Tanzania, Mozambike, Salomon uharteak, Palau, Fiji, Kaledonia Berria, India, Laos, Sri Lanka, Myanmar, Borneo, Nepal, Brunei Darussalam, Mikronesia, Kanputxea, Vietnam, Txina, Reunion, Seychelles, Maurizio, Karolinak, Vanuatu, Malasia eta Errusian aurkitzen dira.

## Espezieak 
* *Glossogobius ankaranensis* (Banister, 1994)
* *Glossogobius aureus* (Akihito & Meguro, 1975)
* *Glossogobius bellendenensis* (Hoese & Allen, 2009)
* *Glossogobius bicirrhosus* (Weber, 1894)
* *Glossogobius brunnoides* (Nichols, 1951)
* *Glossogobius bulmeri* (Whitley, 1959)
* *Glossogobius callidus* (Smith, 1937)
* *Glossogobius celebius* (Valenciennes, 1837)
* *Glossogobius circumspectus* (Macleay, 1883)
* *Glossogobius coatesi* (Hoese & Allen, 1990)
* *Glossogobius concavifrons* (Ramsay & Ogilby, 1886)
* *Glossogobius flavipinnis* (Aurich, 1938)
* *Glossogobius giuris* (Hamilton, 1822)
* *Glossogobius hoesei* (Allen & Boeseman, 1982)
* *Glossogobius intermedius* (Aurich, 1938)
* *Glossogobius kokius* (Valenciennes, 1837)
* *Glossogobius koragensis* (Herre, 1935)
* *Glossogobius matanensis* (Weber, 1913)
* *Glossogobius muscorum* (Hoese & Allen, 2009)
* *Glossogobius obscuripinnis* (Peters, 1869)
* *Glossogobius olivaceus* (Temminck & Schlegel, 1845)
* *Glossogobius robertsi* (Hoese & Allen, 2009)
* *Glossogobius sparsipapillus* (Akihito & Meguro, 1976)
* *Glossogobius torrentis* (Hoese & Allen, 1990)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kellyn George

**Kellyn George** Dominikan jaiotako ikerlaria da. 2013an fundazio bat sortu zuen bere herrialdean anemia drepanozitikoa duten pertsonei laguntzeko. 2015ean ''Queen's Young Leader s*aria eman zioten, bere komunitatean pertsonen bizitzak aldatzeko aktibismoagatik.

## Biografia 
Kellyn George Mahaut herrixkan jaio zen. 2006an Estatuko Dominika Elkargoan kimikako eta biologiako titulua lortu zuen eta Wichita Falls-eko (Texas) Estatuko Midwestern Unibertsitatean jarraitu zuen ikasten, 2006tik 2008ra.Ondoren, 2008tik 2010era, Georgek biologia ikasi zuen Barryko Unibertsitatean, eta bere ikerketa-taldeak irabazi zuen Biologiako S.T.E.M. Saria (Zientzia, Teknologia, Ingeniaritza eta Matematika) S.T.E.M.ren Urteko hirugarren Ikerketa Sinposioan, "zebra-arrainaren garezurreko neurona motorraren garapenean enbrioiak etanolarekiko duen esposizioak duen eraginari" buruz egindako lanagatik.

2013. urtearen amaieran, Georgek ikertzaile lanpostua bete zuen bere herrialdeko Nekazaritza Ministerioko Abeltzaintza Garapenerako Unitatean. Urte bereko urtarrilean, *Sickle Cell Caresek Foundation'' izeneko GKE bat sortu zuen, Dominikako anemia drepanozitikoari buruzko informazioa eta hezkuntza emateko. Erakundeko zuzendari Georgek laguntza gehigarriaren beharra aitortu zuen, berak izan duelako gaixotasuna bizitza osoan, eta estatistikek erakusten dutenez, uharteko herritarren %35ek gaixotasun bera dute.

2015eko urtarrilean 2014ko Queen's Young Leader saria lortu zuen herrikideen bizitzak hobetzeko egindako lanagatik. 2015eko ekainean eman zioten saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Heer

**Anna Heer** (Suitza, 1863-1918) suitzar sendagilea izan zen. Garrantzi handia izan zuen Suitzako lehen erizaintza eskola profesionalaren sorreran.

Zurich-eko emakumeen lehen ospitalearen sortzaileetako bat izan zen. 1897an ospitaleko mediku nagusi bihurtu zen.

SUPFSko '''''Société Suisse d'utilité publique-ren'''* [Herri Onurako Suitzako Elkartea] burua izan zen 1901etik, baita *Zurich-eko pflegerinnenshule'' -ko [Suitzako Erizaintza Eskola Zurichen emakumeen ospitalea zuen 1901ean ireki zen. Hiru emakume sortzaileren lan aitzindaria izan zen. Erakundeak, normalean “Pflegi” deitua, erizaintzako prestakuntza profesionala eta akonfesionala eskaintzen zuen eta erakunde independente gisa egon zen 1997ra arte.] burua ere. 1918ko abenduaren 9an hil zen Zurich-en, septizemiaren ondorioz.
thumb|Anna Heer-en kalea

## Biografia eta hezkuntza 
"Aitak fabrika txiki bat zuen, eta familia handi bat", gogoratu zuen Anna Heer-ek. Isaak Heer-ek, hasiera batean, zapatak ekoizten zituen Oltenen, baina 1877an, bere negozioa Suhr-era eraman zuen, non ondasun elastikoak ekoizten zituen. Ezer gutxi dakigu bere amari buruz. Hamaika seme-alabez erditu zela salbu. Lau goiz hil ziren, zazpi helduarora iritsi ziren. Aarau-ko nesken eskolan graduatu ondoren, Anna Heer Zurich-era joan zen, lehenik arte eta artisautza eskolara joan zen, gero Gymnasium-era [Bigarren hezkuntza eskolara:Batxilergoa egitera]. Kaspar eta Bertha Grobekin etxe bat aurkitzeko zortea izan zuen.  Bikotea harrera-guraso moduko bat bihurtu zen, eta animatu egin zuten, eta, ondoren, arrakastaz babestu zuten bere proiektuetan. Anna haien etxera aldatu zenean, Kaspar Grob bigarren hezkuntzako irakaslea Zurich-eko Kantoiko hezkuntza idazkaritzara igoa zen ordurako. 1893tik 1901ean hil zen arte, Zurich-eko Udaleko kide izan zen.

1883an Gymnasium-ean graduatu ondoren, Anna Heer medikuntza ikasten hasi zen Zurich-eko Unibertsitatean. Beste emakume ikasle batzuk ginekologian eta pediatrian interesatu ziren batez ere. Anna Heer-en gairik gogokoena kirurgia zen. Azken azterketak egin ondoren, hilabete batzuk eman zituen London-en, prestakuntza gehiago jasotzeko, eta erizaintzaren ideia modernoekin ere topo egin zuen. Anna Heer-ek 1889an ireki zuen bere praktika propioa. Lagungarri gertatu zitzaion Marie Heim-Vögtlin, Suitzako lehen emakume medikua, amatasun-bajan ordezkatu izanak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Anna Heer-en omenezko zigiluen bilduma
Nancy McCredie

**Nancy McCredie** (Belleville, 1945eko otsailaren 5a - 2021eko maiatzaren 1a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shigeru Ishiba

Japoniako lehen ministro eta Alderdi Liberal Demokratikoko (LDP) presidentea da 2024tik 2025era.

## Kanpo estekak
Ptolemaida Zirenekoa

**Ptolemaida Zirenekoa** (antzinako grezieraz:  Πτολεμαῒς ἡ Κυρηναία) antzinako Greziako musikaren teorikoa izan zen, bizi izan zena agian K.a.  III. mendean eta, nolanahi ere, gure aroko I. mendea baino lehen. Antzinateko musikaren teorialari emakume ezagun bakarra da.

## Bizitza 
Ia ez dago bere bizitzari buruzko erreferentziarik, eta bere lana Porfiriok Ptolomeoren *Harmonikoei* buruz egindako iruzkinetatik ezagutzen da.

Kontserbatzen diren pasarteek kanon musikalaren nozioa eta bere etimologia jorratzen dituzte, teoriaren eta praktikaren arteko harremana musikaren teorian. Ptolemaidak hainbat ikuspegi bereizten ditu, horietako batzuk batez ere aurkikuntza musikal enpirikoetan oinarritzen dira, eta beste batzuek, berriz, inplikazio matematikoetan jartzen dute arreta.  Aipatzen du arrazoiak eta zentzumen-datuek musikaren ikasketan duten funtzio egokiei buruzko eztabaida musiko-teorikoa. Pitagorismoarekin itxuraz bat egin arren, zeinaren teorialariek (*canonici*) musika oinarri arrazional eta matematiko batean jartzen duten, ez dago etsaitasun nabarmenik Aristoxenoren (*musici*) jarraitzaile enpiristen aipamenetan; beharbada, banaketa metodologikoa ez zen absolutua bere garaian, ezta bere ikuspuntutik ere.  Ptolemaidak pertzepzioari eta arrazoiari garrantzi bera eman zieten musikologoei ere erreferentzia egiten die, nahiago du Aristoxeno bera (bere jarraitzaileek ez bezala), eta are gehiago, pertzepzioak teoria pitagorikoan duen rol bateragarria azpimarratzen du.

## Argitalpenak eta itzulpenak 
* *Porphyrios, Kommentar zur Harmonielehre des Ptolemaios*, éd. par Ingemar Düring, Olms, Hildesheim 1978 (), 22–26 or. (pasarteen edizio kritikoa grekeraz).
* *Greek Musical Writings*, vol. 2 : *Harmonic and Acoustic Theory,* éd. par Andrew Barker, Cambridge University Press, 1989 (), 239–242 or. (pasarteen itzulpena ingelerara)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María José Hidalgo de la Vega

**María José Hidalgo de la Vega** (Málaga, 1946) Antzinaroko Historiako katedraduna eta Antzinaroko emakumeen azterketa historikoetan espezialista da.

## Biografia 
María José Hidalgo de la Vega Málagan jaio zen jazarpen politikoa jasan zuen familia batean, bere aita maisu errepresaliatua izan zen.

Ikasle garaia, irakasle garaiko lehen urteak eta prestakuntza akademikoaren hasiera ere frankismoaren aurkako borrokarekin uztartu zituen. Formazio marxista izan zuen.

Salamancako Unibertsitatean katedraduna izan zen eta, erretiroa hartu arte, biografia akademiko oparoa izan zuen.

## Ibilbide akademikoa 
1994an, Oxfordera joan zen, *Salvador de Madariaga* bekari esker, Fergus Millarrekin lan egitera, Antzinako Erromari buruzko ikasketetan autoritate handia. Mario Mazzarekin lan egin zuen La Sapienzan, 2004an, *Salvador de Madariaga* mugikortasunerako beste beka batekin. Besançongo Unibertsitateko Jacques Annequinekin, Florentziako Unibertsitateko Paolo Desiderirekin eta Sienako Unibertsitateko Bárbara Scardiglirekin  lankidetzan aritu zen. 2000 urtean  “Generoa, dominazioa eta gatazka: emakumea Antzinako Munduan” izeneko kongresua antolatu zuen. GIREAren *XXXI. Nazioarteko Solasaldia: Resistencia, sumisión e interiorización de la dependencia,*  antolatu zuen 2006an. *Congreso Internacional La Ecumene Romana: Espacios de integración y exclusión* antolatu zuen 2007an.

Ardura akademikoak ere izan zituen. Salamancako Unibertsitateko Historiaurrea, Antzinaroaren Historia eta Arkeologia Saileko zuzendari (1987-89), Historia eta Geografia Fakultateko dekano (1997-99) eta errektoreorde (2000-2004) izan zen.

Bere tesiaren gaiari helduta, Apuleio eta bere eleberria artikulu iturri izan dira . Boterea, ekumenea, konkistak, barbaroak edo espazio kultural eta ideologikoen mugak bere interesekoak izan ziren hasieran, Gizarte Historiatik oso hurbil hasi zen, eta gero kultura-gaietara hurbildu zen; eta baita Emakumeen Historiatik generoaren erabilerara iritsi zen ere,  transgeneroarenera barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseba Arguiñano

**Joseba Arguiñano Ameztoi** (Zarautz, 1985eko maiatzaren 13a) gipuzkoar sukaldari eta telebista aurkezlea da. Euskal sukaldaritzaren munduan izen ezaguna da, bere aita ospetsua, Karlos Argiñano, jarraituz. Joseba, zazpi anai-arreben artean bosgarrena, bere karisma eta sukaldaritza-trebetasunengatik nabarmentzen da, eta bereziki gozogintzan espezializatu da.

## Biografia 
Bere ibilbidea AIALA-Karlos Arguiñano Ostalaritza Eskolan hasi zuen, eta ondoren Pedro Subijanaren «Akelarre» jatetxe ospetsuan trebatu zen. Gozogintzarekiko zaletasunak Bartzelonako Escribà gozotegira eta Frantziako Thierry Bamas eskolara eraman zuen, non bere trebetasunak findu zituen. Gainera, Kataluniako Okintza Eskolan eta Suitzako Richemont eskolan ere ikasi zuen.

Josebak bere lehen urrats profesionalak Zarauzko familia-jatetxean eman zituen, eta 2011tik 2016ra bitartean Eva Arguiñano ordezkatu zuen gozogintzaren arduradun gisa. Aldi berean, 2013an JA Arguiñano izeneko bere obradorra ireki zuen Zarautzen, eta bertan okintza, gozogintza eta txokolategintzako produktu ugari sortzen ditu. Geroago, Donostiako Gros eta San Martin merkatuetan beste denda batzuk ireki zituen.

Telebistan ere arrakasta izan du. ETB1eko "Sukalerrian" saioa aurkezten du, non errezeta errazak prestatzen dituen gonbidatu ospetsuekin batera. Saio honek FesTVal sari bat irabazi zuen. Gainera, ETB2ko "Historias a bocados" eta "Escapadas con Joseba Arguiñano" programetan ere parte hartu du, euskal kultura gastronomikoaren sustraietan sakonduz.

Bere bizitza pertsonalean, Natali Fuentes da bere bikotea, eta bi seme-alaba dituzte: Manex eta Kaia. Zarautzen bizi dira, eta Josebak itsasoarekiko duen maitasuna nabarmena da; surfa eta arrantza dira bere zaletasun nagusiak. Kirola ere maite du, eta golf eta naturarekin lotutako jarduerak praktikatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ray Reardon

'''Raymond 'Ray' Reardon''' (Tredegar, Gales, 1932ko urriaren 8a - 2024ko uztailaren 19a) snooker jokalari galestarra izan zen.

## Kirol ibilbidea 
Sei aldiz irabazi zuen Munduko Txapelketa 1970eko hamarkadan. 1970, 1973, 1974, 1975, 1976 eta 1978ean . 1982an txapeldunordea ere izan zen. Urte horietarik Munduko Txapelketaren aro modernoa 1977tik aurrerakoa dela kontsoderatzen da. Halaber 1976-77an munduko snooker sailkapen globala ofizialdu zenean, lehen postuan kokatu zen lehenbiziko jokalaria izan zen. 1978an munduko txapeldun nagusiena izan zen ordura arte (45 urte eta 203 egunekin) eta 1982an ranking txapelketa bateko garaile nagusiena (50 urte eta 14 egunekin). 1982ko horretan munduko rankingeko lehena ere bihurtu zen, hori ere adin errekorra.

1992an snooker-etik erretiratu zen, baina zenbait jokalariren laguntzaile izan zen, eta, adibidez, 2004an munduko txapeldun titulua berari zor ziola esan zuen Ronnie O'Sullivanek.

2017tik Galesko Open txapelketako saria, *Ray Reardon Trophy* izena darama bere omenez.

## Bizitza pertsonala 
Ray Reardon 1932an jaio zen Galesko Monmouthshireko meatze-herri batean: Tredegar. Aita bezala meategian lan egin zuen hamalau urtetik aurrera, eta herriko langileen klubean trebatzen hasi zen snookerrean eta billarrean.

Meategian izandako istripu batean, Ray Reardon lurrean harrapatuta geratu zen hiru orduz, baina onik atera zuten. Lanbidez aldatu zuen orduan eta Ingalaterran Stoke-on-Trent hirian polizia bilakatu zen.

Atzerantz bildutako adatsak eta hortz zorrotz irten samarrekin egin ohi zuen irribarreak "Drakula" ezizena eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balentzia-isomero

Kimika organikoan, bi molekula **balentzia-isomeroak** dira, erreakzio perizikliko baten bidez bata bestea bihur daitekeenean.

## Adibideak 
## Bentzenoa 
Bentzenoaren C6H6 formularako marraz daitezkeen balentzia-isomero asko daude. Batzuk, hasiera batean, bentzenoarentzat berarentzat proposatu ziren, bentzenoaren benetako egitura ezagutu aurretik. Beste batzuk geroago sintetizatu ziren laborategian. Batzuk bentzenora isomerizatzen direla ikusi da, eta beste batzuek, aldiz, beste erreakzio batzuk jasateko joera dute, edo erreakzio periziklikoak ez diren bideetatik isomerizatzen dira.

### Ziklooktatetraenoa 
Ziklooktatetraenoaren formularekin (CH)8 21 balentzia-isomero posible dira.

### Naftalenoa eta azulenoa 
### Bentzeno oxidoa eta oxepina 
Bentzeno oxidoa eta oxepina orekan dauden bi balentzia-isomero dira.

354x354px|Oxepin-benzene oxide

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petra Němcová

**Petra Nquinmcová** (Karviná, Txekiar Errepublika, 1979ko ekainaren 24a) modeloa eta filantropoa da. Hainbat iragarki egin ditu modako marka ezagunetarako, besteak beste, Clarins, Lancaster eta Max Factor.

## Bizitza 
Aita igeltseroa zen eta ama irakaslea. Olga izeneko ahizpa bat ere badu. Hamasei urte zituenean, kalean pasioan zebilela, talentu nazionalen bilatzaile batek aurkitu zuen eta modelo bihurtu zen.

### Lan ibilbidea 
2001ean bere lehen modelo-lana egin ostean, besteak beste, Heidi Klum alemaniarrarekin zein Judit Mascó batrtzelonarrarekin hasi zen lanean. 2003an *Sports Illustrated* Swimsuit Issue-ren azalean agertu zen. Beste enpresa askoren artean, Victoria's Secret-erako modelo lanak egin zituen emakumearen janzkien merkatuan.

2004ko ekainaren 3an, telebistako epaileetako bat izan zen, 53. Miss Unibertso ekitaldian Quiton, Ekuadorren.

FHMk emakume sexienetakotzat jo zuen.

### Modaren mundutik erretiratzea 
2004ko abenduan, bere mutil-laguna, Simon Atlee argazkilari britainiarra, 2004ko Indiako ozeanoko lurrikaran, Khao Lak-eko tsunamian hil zen, Thailandian, biak oporretan zeudela. Němcová palmondo batera igotzea lortu zuen eta zortzi ordu eman zituen bertan, baina Atleek ezin izan zituen 5 metroko olatuak jasan. Bere heriotza 2005eko martxoan baieztatu zen, gorpua aurkitu zutenean.

Petrak hainbat lesio izan zituen, horien artean pelbisa hautsi zuen, baita hainbat barne-kalte eta kontusio ere. Zenbait hilabete behar izan zituen bere onera etortzeko. Ezbehar horren ostean, modaren mundutik behin betiko erretiratzen zela iragarri zuen, eta ongintzazko helburuarekin soilik egingo zituela modelo lanak.

Errekuperatu ondoren, Happy Hearts izeneko Gobernuz Kanpoko Erakundea (GKE) sortu zuen, Khao Laken (Thailandia) itsasikarak umezurtz utzitako haurrentzako eskolak eta logelak eraikitzea sustatzeko.

### Modelo bizitza 
2007an, “Modelo bizitza” izeneko telerrealitate show baten aurkezlea izan zen. Sei gaztek supermodeloarengandik eta Next modelo-agentziako beste profesional batzuengandik ikasten zuten. People+Arts-ek eman zuen saio hori.

## Bizitza pertsonala 
Benjamin Larretcherekin ezkondu zen. 2019ko irailean berretsi zuen lehen haurdunaldia. 2019ko azaroaren 15ean semea erditu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Chase Smith

**Margaret Chase Smith** (Skowhegan, AEB, 1897ko abenduaren 14a –  Ibidem, 1995eko maiatzaren 29a) estatubatuar politikaria izan zen. Alderdi Errepublikarraren kidea, Estatu Batuetako ordezkari gisa (1940–1949) eta Maineko senatari estatubatuar gisa (1949–1973) aritu zen. Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuko bi etxeetan zerbitzatu zuen lehen emakumea izan zen. Errepublikanoa, Joseph McCarthyren taktikak kritikatu zituen lehenetarikoa izan zen 1950eko hitzaldian, "Declaration of Conscience (euskaraz: Kontzientzia Adierazpena)".

Smith 1964ko hauteskundeetan errepublikarren lehendakaritzarako hautagaia izan zen; alderdi garrantzitsu baten konbentzio batean lehendakaritzarako hautagai gisa aurkeztu zen lehen emakumea izan zen. Kargua uztean, historiako emakumezko senataririk beteranoena izan zen, eta bereizketa hori ez zen gainditu 2011ko urtarrilaren 4ra arte, Marylandeko Barbara Mikulski senatariak bere errekorra gainditu zuen arte. Smith Senatuan denbora gehien egon zen emakume errepublikar gisa sailkatu zuten, eta bereizketa hori ez zen gainditu 2021eko urtarrilaren 3ra arte, Susan Collinsek, aurretik zuen Senatuko eserleku bera duenak, bosgarren agintaldi baterako zin egin zuen arte.

## Sariak eta ohoreak 
* 1952an, American Academy of Arts and Sciences-eko kide hautatu zuten.
* 1995ean, Gerrako itsas armadaren Fundazio Memorialak Naval Heritage delakoa eman zion, Kongresuko ibilbidean AEBko Armadari, Armadako WAVES taldeari, eta militarrei emandako laguntzarengatik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Fitzpatrick, Ellen (2016). The Highest Glass Ceiling : Women's Quest for the American Presidency. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 9780674088931. LCCN 2015045620. 
* Gallant, Gregory P. Hope and Fear in Margaret Chase Smith's America: A Continuous Tangle (Lexington, 2014)
* Sherman, Janann. No place for a woman: A life of Senator Margaret Chase Smith (Rutgers Univ. Press, 2000)
* Sherman, Janann. "'They Either Need These Women or They Do Not': Margaret Chase Smith and the Fight for Regulation Status for Women in the Military." *J*. of *Military History* 54#1 (1990): 47-78 in JSTOR

## Kanpo estekak 
* Margaret Smithen hitzaldia:
Gwadar

**Gwadar** (,  ahoskatua; , ) Pakistango portu-hiria da, Balutxistan probintzian dagoena. Persiar golkoko kostaldean dago, Omango kostaldearen parean. Izan ere, Maskat eta Oman sultanerriko itsasoz haraindiko lurralde bat izan zen 1783 eta 1958 artean.

Bere historiaren zati handi batean, Gwadar tamaina ertaineko hiri gisa identifikatu zuten, garrantzi handirik gabe, harik eta 1950eko hamarkadan portu garrantzitsu gisa proiektatzen hasi zuten arte.

## Demografia 
## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbara Mikulski

**Barbara Ann Mikulski** (Baltimore, Maryland, AEB, 1936ko uztailaren 20a) estatubatuar politikaria da, Alderdi Demokratan afiliatutakoa. Senataria izan zen Marylandeko estatuan 1986tik 2017ra, eta lau aldiz berrautatua izan da. Aurretik Ordezkaria izan zen bere egoerarengatik. AEBko Kongresuaren historian urte gehien eman dituen emakumea da.

## Bizitza 
East Baltimoreko Highlandtown auzoan hazia, Mount Saint Agnes College-n eta Marylandeko Unibertsitatean izan zen, non gizarte langilea izateko ikasi zuen. 

### Lan ibilbidea 
Hasiera batean gizarte-langilea eta komunitatearen antolatzaile lanetan jardun zuen, eta 1971n Baltimoreko Kontseilurako hautatu zuten, Estatu Batuetako "mugimendu etnikoan" oihartzun handia izan zuen hitzaldi bat eman ostean. 1976an, Marylandeko Ordezkarien Ganberako kide hautatu zuten eta 1986an Marylandeko Senaturako aukeratutako lehen emakumea bihurtu zen.

2012ko abenduan Daniel Inouye senataria hil zenetik 2015era arte, Senatuko Esleipen Batzordeko burua izan zen Mikulski, estatu horretako lehen emakume eta lehen pertsona kargua hartzen. Bera gutxiengo rankingeko kidea izan da. Osasun, Hezkuntza, Lan eta Pentsio Batzordeko eta Inteligentzia Batzorde Hautetsieko kidea ere izan da.

2015eko martxoaren 2an, karguan bost aldiz egon ostean, Mikulskik iragarri zuen 114 Kongresu bukaeran, hau da, 2017an erretiratuko zela.

## Kondekorazioak 
* 2013ko ekaina. *Bene Merito* ohorezko domina, Poloniako Kanpo Harremanetarako ministroak emandakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Senadora Barbara Mikulski  (ingelesez)
Cynthia Rothrock

**Cynthia Rothrock** (Wilmington, Delaware, 1957ko martxoaren 8a) estatubatuar arte martzial borrokalaria eta aktorea da. 

Hainbat arte martzialetan gerriko beltza du, tartean tang soo do, taekwondo, karate eta wushu.

## Filmografia 
* 1985: *Yes, Madam*
* 1985: *24 Hours Till Midnight*
* 1985: *Defend Yourself* / *Sybervision*
* 1986: ''Millionaire's Express* (*Shanghai Express*)
* 1986: *No Retreat, No Surrender 2*
* 1987: *Magic Crystal*
* 1987: *Righting Wrongs* (*Above the Law*)
* 1988: *Inspectors Wear Skirts* (*Top Squad*)
* 1988: *Blonde Fury* (*Righting Wrongs 2*)
* 1988: *China O'Brien*
* 1988: *China O'Brien 2*
* 1989: *Angel of Fury* (*Triple Cross*)
* 1989: *Martial Law*
* 1989: *Prince of the Sun*
* 1990: *Deadliest Art: Best of the Martial Arts Films*
* 1990: *Free Fighter*
* 1990: *Fast Getaway*
* 1990: *Martial Law 2* (*Undercover*)
* 1990: *Lady Dragon*
* 1990: *Tiger Claws*
* 1990: *Rage and Honor*
* 1991: *Honor and Glory*
* 1991: *Rage and Honor 2*
* 1991: *Lady Dragon 2*
* 1992: *Undefeatable*
* 1992: *City Cops (*Beyond the Law*)*
* 1993: *Irrisistible Force*
* 1993: *Guardian Angel*
* 1994: *Bloody Mary Killer*
* 1994: *Fast Getaway 2*
* 1994: *Cinema of Vengeance*
* 1994: *Eye for an Eye*
* 1995: *Tiger Claws 2*
* 1996: *Hercules: The Legendary Journeys* (telesaila)
* 1996: *Sworn to Justice* (aurrez *Blond Justice*)
* 1996: *Checkmate*
* 1996: *Night Vision*
* 1996: *The Encyclopedia of Martial Arts-Martial Combat*
* 1997: *The Hostage*
* 1997: *Dukes of Hazzard Reunion*
* 1997: *American Tigers*
* 1999: *Tiger Claws 3*
* 2000: *Manhattan Chase*
* 2001: *Redemption*
* 2002: *Outside the Law*
* 2003: *Bala perdida*
* 2004: *Xtreme Fighter*
* 2004: *Sci-Fighter*
* 2015: *The Martial Arts Kid''

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Vladimir Voevodski

**Vladimir Alexandrovitx Voevodski** (; 1966ko ekainaren 4a - 2017ko irailaren 30a) errusiar matematikaria izan zen. Barietate aljebraikoentzako homotopiaren teoria bat garatzeko eta kohomologia motibagarria formulatzeko egin zuen lanak Fields Domina bat ematea ekarri zuen 2002an. Ezaguna da, baita ere, Milnor aieru eta motibazioengatik Bloch–Kato aieruak eta matematika eta homotopia motako teoriaren oinarri ez oso aldakorrengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jet Li

**Li Lianjie**, kortesiazko izena **Yangzhong**, ezagunagoa **Jet Li** izenaz (Beijing, 1963ko apirilaren 26a) txinatar arte martzial borrokalaria eta aktorea da.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
William Fichtner

**William Edward Fichtner** (East Garden City, New York estatua, 1956ko azaroaren 27a) estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat da.

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude, *Virtuosity* (1994), *Heat*, *Strange Days* (1995), *Contact* (1997), *Armageddon* (1998), *Go* (1999), *The Perfect Storm* (2000), *Black Hawk Down* (2001), *Crash* (2004) eta *The Longest Yard* (2005), eta telesailen artean, *Invasion*, *Prison Break*, *Crossing Lines* eta *Mom*.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Helene Christaller

**Helene Christaller** (jaiotzez Helene Heyer) (Darmstadt, 1872ko urtarrilaren 31a - Jugenheim, 1953ko maiatzaren 24a) emakume idazle alemaniarra izan zen.

1890ean, 18 urte zituelarik, Erdmann Gottreich Christaller artzain erlijiosoarekin ezkondu zen; senarra 15 urte zaharrago zen. Oihan Beltzan bizi ziren, Calwen, Baden-Wurtemberg estatuan. Walter Christaller geografoaren ama izan zen.

## Literatura-lanak 
Lan ugari ditu, gehienak narratiboak: 1902 eta 1943 artean aldizka eta edizio handietan 50 liburuki inguru argitaratu ziren. Mundu xamur eta iñozente erakusten zuen. Erlijioa eragin handia zuen bere idazkeran. Hona hemen izenburu batzuk:

* *Gottfried Erdmann*, 1908
* *Heilige Liebe*, 1911
* *Verborgenheit*, 1920
* *Das Tagebuch der Annette*, 1926
* *Ein gefülltes Leben*, 1939
* *Eine Lebensgeschichte*, 1942

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Helene Christalleren lanak Deutsche National Bibliothek-en.
Carmen Viera

**María del Carmen Viera Paulino** (Montevideo, Uruguai, 1956ko abenduaren 15a) biologian doktorea da, entomologian espezializatua, eta bere omenez Uruguaiko armiarma espezie autoktono batek bere izena darama, *Anelosimus vierae***.**

## Ibilbide profesionala 
Clemente Egonkor Ikerketa Biologikoen Institutuko Animalien Biologia Saileko eta Portaeraren Ekologiako Laborategiko burua da, Errepublikako Unibertsitateko Zientzia Fakultateko Graduondoko Programako 5. mailako irakaslea eta erakunde bereko 4. mailako Entomologiako irakasle agregatua da.

Zientzia Biologikoetan doktoretza lortu zuen Errepublikako Unibertsitatean 1995ean.

Nazioko eta nazioarteko aldizkari arbitratuetan argitaratutako artikulu ugari idatzi ditu, eta *Arácnidos de Uruguay. Diversidad, comportamiento y ecología (Uruguaiko araknidoak. Aniztasuna, portaera eta ekologia) *dibulgazio-liburuaren editorea da.(2011).

Entomologiako 4. graduko irakaslea da, eta Uruguaiko Hezkuntza eta Kultura Ministerioko Clemente Egonkor Ikerketa Biologikoen Institutuko (IIBCE) ikertzaile elkartua, 

## *Anelosimus vierae* 
Vierak urte luzez aztertu zuen *Anelosimus vierae*, Uruguaiko armiarma autoktonoa. Armiarma honen ezaugarri nagusietako bat eme helduen arteko agresibitatea da. Armiarma horri buruzko argitalpenetan, "antzeko" konbentzioa erabiltzen zuen identifikatzeko, harik eta Journal of Arachnology aldizkari akademikoak 2012an argitaratutako artikulu batean Ingi Agnarsson araknologo islandiarrak *Anelosimus vierae* azpiespezie hori Vieraren omenez bataiatu zuen arte. Agnarsson-en hitzetan, “espeziearen epitetoa aposizio substantibo bat da, Carmen Vierak egindako patronimiko bat, eta espezie horri buruzko lanek portaera liluragarri batzuk azaleratu dituzte, eta, gerora, kokapen filogenetikoari buruzko ikerketak inspiratu dituzte”.

## Bizitza pribatua 
1983tik Sergio Martínez Chiapparekin ezkonduta dago eta hiru seme-alaba ditu, Emiliano (1986), Camila (1988) eta Celeste (1995).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Wolff Echeverri

**Martha Isabel Wolff Echeverri** (Kolonbia, 1959) jatorri alemaniarra duen entomologo kolonbiarra da. Auzitegi-entomologian espezializatu da, eta, besteak beste, pertsona bat edo beste animalia bat noiz hil den gutxi gorabehera zehazten laguntzen du**.**

## Biografia 
Biologia ikasi zuen Antiokiako Unibertsitatean eta Biologia Zientzietan doktore izatera iritsi zen, entomologian espezializatuz.

Irakaslea da eta Antiokiako Unibertsitateko Entomologia Laborategiaren sortzailea.1997an, irakaskuntzarako eta kontserbaziorako intsektuak biltzen eta identifikatzen hasi zen. Gaur egun, bilduma herrialdeko handienetako bat da, eta Lurrean dauden intsektuen 30 ordena eta milioi bat ale inguru ditu.

*Intsektuak liburutegi bat bezalakoak dira, bakoitzak lekuaren historia (klima, altuera, landaredia, substratua) eta aurkitu zen garaia kontatzen ditu, eta etorkizunerako ebidentzia eta erregistro gisa geratzen da. Laborategi honetan bildutako espezieek jada existitzen ez diren eta intsektu horiek probatzen diren baso moduko tokien inguruko xehetasunak eman dizkigute.*

## Argitalpenak 
* 2006. *Insectos de Colombia: Guía básica de familias* *Kolonbiako intsektuak: Familien oinarrizko gida*. Jose Andres Posadaren argazkiak. Antioquiako Unibertsitatea, 2006. ISBN 9586559521

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marta Wolff: Desentrañar los secretos de la vida y la muerte, Fuerza Latina, DW Natalia Orozcoren elkarrizketa, *Deutsche Welle* gaztelaniaz.

* Marta Isabel Wolff, Caracol TV intsektuen mundu liluragarria argitzen duen biologoa, 2023ko irailaren 10ean.
* Munduko eulirik ederrena Santiago Wills-en izenean. *Macondo etxea*, 2023ko uztailaren 21a.
Jim Kelly (borroka arteetako artista)

**James Milton Kelly** (1945eko maiatzaren 5a, Paris, Kentucky - 2013ko ekainaren 29a, San Diego, Kalifornia), estatubatuar borroka arteetako artista, atleta eta aktore bat da. 

Mundu mailako hainbat karate txapelketa irabazi zituen.

Zineman, antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude, *Enter the Dragon* (1973), *Black Belt Jones* (1974) eta *Three the Hard Way* (1974).

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hizkuntza-tipologia

thumb|250px|Atzizkiak eta aurrizkiak munduko hizkuntzetan.

**Hizkuntza-tipologia** hizkuntzak gramatika-antzekotasunen ikuspegien arabera sailkatzeari esaten zaio. Hizkuntza-tipologia hainbat hizkuntzaren (idealki: hizkuntza guztiena) parekatze-parametro batzuen araberazko deskribapena da.

Sailkapen tipologikoa ez dator bat hizkuntzen sailkapen genetikoarekin. Beste sailkapen-metodo hori, hau da, genetikoa, hizkuntza komun baten oinordekotza partekatzen duten hizkuntzen arteko harreman filogenetikoetan zentratzen da (ikus hizkuntzalaritza historikoa). Klase genetiko bat familia linguistiko bat da; klase tipologiko bat, aldiz, hizkuntza mota bat da.

Tipologiaren azpi-diziplinen artean daude tipologia fonologikoa, tipologia morfologikoa, tipologia sintaktikoa, tipologia morfosintatikoa eta tipologia teorikoa, joera unibertsalak edo munduko hizkuntzen artean zabal hedatuak azaltzea bilatzen duena.

## Tipologia sintaktikoa 
Tipologia sintaktikoa "oinarrizko osagaien ordenaz" arduratzen da. Oro har, aditz-predikazioko parte-hartzaileei dagokienez aditzaren oinarrizko ordena aztertzen da, eta baita izen baten eta haren osagarrien arteko ordena erlatiboa ere.

### Perpaus-osagaien ordena 
Subjektuaren, aditzaren eta objektuaren ordenari buruzko sailkapen tipologikoan, sei aukera logiko daude:
* Subjektua Aditza Objektua (SAO)
* Subjektua Objektau Aditza (SOA)
* Aditza Subjektua Objektua (ASO)
* Aditza Objektua Subjektua (AOS)
* Objektua Subjektua Aditza (OSA)
* Objektua Aditza Subjektua (OAS)

Orden horien maiztasun erlatiborako zenbatespenak egin dira:

Maiz aski, ingelesezko laburpenak erabiltzen dira, baita beste hizkuntzetan idaztean ere: *SOV* (*Subject Object Verb*, hots, Subjektua Objektua Aditza), *SVO* (*Subject Verb Object*), eta abar, eta abar.

Asiako eta Amerikako munduko banaketari dagokionez, SOA ordena da ordena ohikoena, eta Europan eta Afrikan, berriz, SAO ordena. Ozeanian, lehentasuna eskualdekoa da, papuarrak eta Australiako hizkuntza gehienak SOA dira, eta eskualdeko hizkuntza austronesiarrak, berriz, ASO edo SOA dira.

Hizkuntza batzuk (normalean, flexiboak) sailkatzeko zailak dira, aditz, objektu eta subjektu konbinazio asko aukera zuzen gisa onartzen dituztelako. Horien artean latina, hungariera, poloniera eta esperantoa daude; izan ere, hizkuntza horietan ordena gehiago obeditzen zaie pragmatikako faktoreei sintaxiari baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Association for Linguistic Typologyaren webgune ofiziala.
* :Gunter Brettscheider (1981): «Euskara, hizkuntzen tipologia, ta hizkuntza unibertsalak», Euskalarien nazioarteko jardunaldiak, ISBN 978-84-85479-17-7, 221-239 or.
Bradley McCuaig

**Bradley McCuaig** (1970eko abenduaren 12a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chris McCubbins

**Chris McCubbins** (Enid, 1945eko azaroaren 22a - Winnipeg, 2009ko abuztuaren 21a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernie McCullough

**Ernie McCullough** (Calgary, 1925eko abenduaren 3a - 2015eko uztailaren 21a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Archie McDiarmid

**Archie McDiarmid** (1881 - 1957ko abuztuaren 11) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1920ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak