open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Okinotorishima

Japonian hegoaldeen kokaturiko uhartea da, koordenatuetan, Tokiotik 1.740 kilometrotara eta Oki Daito uhartetik 534 kilometrora hego-ekialdean (gertuen dagoen Japoniar uhartea). Administratiboki Minami Ioshima uhartearena da, 567 kilometrora.

Japonieraz *urrun dagoen txorien uhartea* esan nahi du eta Minamitorishimaren ondoren uharterik urrunena da. Hiru uhartetxo txiki ditu bere baitan:
* Higashikojima (東小島, "Ekialdeko Uhartetxoa", azalera 1,6 m&sup2;)
* Kitakojima (北小島, "Iparraldeko Uhartetxoa", mendebaldean, azalera 6,4 m&sup2;)
* Minamikojima (南小島, "Hegoaldeko Uhartetxoa", uharte artifiziala)

Uharte hauek 10 edo 20 zentimetro ateratzen dira uraren gainetik marea gora dagoenean, koral uharri baten aintziraren barruan. Badago beste laugarren arroka bat ekialdean.

Japoniak uharte izatea nahi du baina Txinak eskubide hori ukatu eta oraindik gatazkan dago. Japoniarentzat uharte balitz 430.000 km2 izango lituzke esplotazio komertzialerako. Japoniak hala ere milaka euro erabili ditu higadura ekidin eta eraikuntzak sortzeko.

Uhartea lehenengo aldiz Miguel Lopez de Legazpi zumarragarrak aurkitu zuen 1565an eta **Parece Vela uhartea** izena jarri zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karneades

**Karneades** (; K.a. 214 inguru-K.a. 129) Antzinako Greziako filosofo eta hizlari bat izan zen. Zirene greziar kolonian jaio zen, beranduago, Atenaseko hiritar bihurtuz Atenasko Akademiaren zuzendaria izan zen K.a. 160tik K.a. 137 arte.

Bere doktrina filosofikoak, bere ikasle izan zen Klitomakok ezagutarazi zituen, Karneadesek berak ez baitzituen argitaratu. Karneades, dogmatismo ororen aurka zegoen, erabateko ziurtasuna zein erabateko ziurgabetasuna existitzearen ezinezkotasuna defendatuz, baita jainkotasunaren ezagutzara iristearen ezineskotasuna ere.

Atenasek, Erromara, K.a. 156 edo K.a. 155an bidali zuen enbaxada baten zati izan zen, erromatarrek, atenastarrei, Oropo hiria eraso eta arpilatzeagatik jarri zieten bostehun talentuko zigorra gutxitzeko. Esaten denez, hizlari bezala zuen abileziaren ondorioz, zigorra murriztea lortu zuen, honegatik, Filostratok "Sofisten Bizitzak" izeneko bere liburuan sartzen duelarik, filosofo mota hauen eredu bezala.

Bere irudi bat, Atenasko agoran dago, eta, honen kopia erromatar bat, Municheko Gliptotekan.
Oropo

**Oropo** (grezieraz Ορωπώς eta latinez *Oropus*), Beozia eta Atika arteko mugako hiri bat izan zen, Oropia izeneko barrutiaren hiriburua. Asopo ibaiaren itsasoratzean zegoen, Eubearen pareko kostaldean.

Bere izena, Anfiaraoren santutegi ospetsuarekin lotuta dago.

Hiria, jatorrian, beoziarra izan zen, baina, Peloponesoko Gerraren aurretik hiri honen jabetza lortu zuten atenastarren aldetik leihatua izan zen. K.a. 412 arte mantendu zuten, orduan, beoziarrek berreskuratu zutelarik. Hiria, K.a. 402an matxinatu zen, eta, beoziarrek, hiria, kostaldetik urrun zegoen beste toki batetara eraman zuten. Hurrengo 60 urteetan, sarri pasa zen esku batzuetatik besteetara beoziar eta atenastarren artean.

Keroneako guduaren ondoren, Filipo II.a Mazedoniakoak Atenasi eman zion. K.a. 318an, independentzia lortu zuen, baina, sei urte beranduago, K.a. 312an, Kasandro Mazedoniakoaren eskuetara pasa zen. Antigono I.a Monoftalmosen jenerala zen Ptolomeo I.a Soterrek, mazedoniar goarnizioa kanporatu zuen eta hiria, Tebasi eman zion, hiri honen jabetzakoa izan zelarik beste ehun urte inguruz.

Egungo Oropó da, kostaldetik hiru kilometro ingurura. Antzinako hondakin batzuk mantentzen dira.

## Kanpo estekak
Keroneako gudua

**Keroneako gudua** Antzinako Greziako gudu bat izan zen, Filipo II.a Mazedoniakoaren indarren eta Tebasko eta Atenasko armada bateratuaren artekoa, Keronean gertatu zena, K. a. 338an. Filipok garaipen erabakigarria erdietsi zuen eta, harrezkero, greziar hiriak mazedoniarren aliatu bilakatu ziren, estatu zergari gisa, baina eutsi ahal izan zioten beren independentziari.

## Historia 
Filipo Mazedoniakoa, greziar lurretatik eginiko espedizio baten buru izan zen, lurralde guzti horien jabe eta subirano bihurtzeko asmoz. Beranduago herri inbaditzaile askorekin gertatuko zen bezala, greziar kultura babestu eta miresten zuen, eta, beraz, greziarrak bere agintepean izatea nahi zuen, ez hauek suntsitzea. Greziako hiri eta herri ezberdinek, urteak zeramatzaten euren artean borrokan, Greziako nagusitasunaren bila. Filipok nahi zuenerako, pare-pareko egoera.

Alexandro Handiaren aitak Grezian lortu zuen lehen garaipena K.a. 346an izan zen, Fozia eskualdea konkistatu zuenean (greziar penintsularen erdian). Une horretatik aurrera, Mazedonia, honen erregea buru zela, Anfiktionian onartua izan zen. Lortu berri zuen bere boterearekin, Filipok, Greziako kontuak domeinatzen zituen, eta Delfoseko orakuluaren kontrola hartu zuen, funtsezko garrantzia zuena arlo militar edo politikoko edozein erabaki hartzerako orduan.

K.a. 338an, Tebas eta Atenas hiriak, elkarren artean borrokan zebiltzan, baina, Filipok eta bere armadak suposatzen zuen arriskuaren aurrean, eta Demostenes hizlari eta politikariaren hitzak jarraituz, amankomunean zuten etsaiaren aurka elkartzea erabaki zuten, gerra hasiz. Hiru armadak, Keroneako zelaietan borrokatu ziren. Mazedoniar armadak, bi estratega bikain zituen jeneral bezala: Filipo bera, eta honen semea, Alexandro Handia, garai hartan 18 urte baino ez zituena eta 1800 zaldizko zuzentzen zituena. Hasieran, garaipena greziarren aldekoa izango zela zirudien, baina agintari mazedoniarrak profesional onak ziren, eta Filipok, etsaia modu erabakiorrean engainatzen jakin zuen, aurretik ustekabean hartua izan zena, eta albo bat agerian zuena. Gudua irabazi zuen eta, ondoren, jakinduria politikoz jokatu zuen, garaituak lotsagarri utzi gabe, batez ere atenastarrak, presoei askatasuna emanez.

## Guduaren deskribapena 
Mazedoniar armadaren erdialdea eta eskuineko alboa, falangeak eta aliatuek (euren aldeko greziarrak) osatzen zuten, Filipo eta Parmenioren agindupean. Ezkerrekoa, Alexandrok eta honen hetairoi zalditeriak zuzentzen zuen. Greziar armadan, atenastarrak ezkerreko hegalean jarri ziren, eta tebastarrak eskuinekoan, honen muturrean, Tebasko Batailoi Sakratua zegoelarik. Hauen aurrean, Alexandroren hetairoi zalditeria zegoen. Filipok, bere jendea mugitu zuen, atenastarrei aurre eginez, eta, ondoren, erretiratzeko keinua egin zuen. Une egokian, gelditu, biratu eta atenastar jazartzaileei aurre egin zien hauek ustekabean hartuz. Filipok hau egiten zuen bitartean, bere semea, parean zuen batailoi sakratuaren aurka joan zen, garaitu eta greziar armadaren eskuineko hegala suntsituz. Atenastarrek, ihes egin zuten, eta, tebastarrak, erabat garaituak izan ziren.

## Kanpo estekak
Egalmoth

**Egalmoth**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Gondorreko hamazortzigarren seneskal erregeordea izan zen. Minas Tirithen jaio zen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2626an.

Bere aita Orodreth Gondorrekoaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2698. urtean.

Bere agintaldian, Mendi Lainotsuetako orkoen aurkako borroka berrabiarazi zen, indartsu bihurtu zirenak, eta Moriatik eta Gundabad menditik, Eriador, Rohan eta Anorien askotan eraso zituzten.

45 urteko agintaldia eta 117ko bizitza baten ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2743an hil zen, eta bere seme Beren Gondorrekoa izan zen bere oinordekoa.

## Tolkienen beste lan batzuetan 
*Gondolinen Erorketa*n Zeruko Arkuaren Leinuko nagusia zen, elfoa izanik, eta ez gizakia.
Tar-Telperiën

**Tar-Telperiën**, Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Tar-Surionen lehen alaba eta Isilmoren arreba. Eguzkiaren Bigarren Aroko 1320an jaio zen, Numenor uhartean.

Bere aitak, zetrua eman zion 1556an, Numenorreko bigarren erregina erregeordea eta orotara hamargarrena bihurtuz. Urte asko bizi izan zen, eta ez zuen ezkontzerik nahi izan, eta, beraz, hil zenean, 1731n gertatu zena, zetrua, bere iloba Tar-Minastirrentzat izan zen.

Bere erregealdian, Sauronek, Eregioneko elfoak engainatu zituen botere eraztunak egin zitzaten, berak, sekretupean, gainontzeko guztiak kontrolatuko zituen eraztun bakarra egiten zuen bitartean. Minastir printzeak, flota handi bat bidali zuen Lindonera Gil-galad elfoari laguntzeko.

## Etimologia 
Numenorreko erregeek, euren quenya hizkuntzako tituluak, sorreratik hartu zituzten, handik denbora batetara, Numenorreko hogeigarren erregea izan zen Ar-Adûnakhôrrek, erresuman hizkuntza elfikoak debekatu zituen arte. Berak, bere titulua, Numenorreko hizkuntza zen adunaikoz hartu zuen. Telperiën, modu ezberdinetara itzul daiteke, osatzen duten hitzen esanahiaren arabera.

* Telpe, telerinezko hitza, telep hitzetik datorrena eta "zilarra" esan nahi duena.
* R sartzea, Telpienen ordez, ezin da interpretatu.
* -ien: femeninozko atzizkia.

Izenak, beraz, "zilarrezkoa" esan nahiko luke.

## Kanpo estekak
Neferkara II.a

**Neferkara II.a**, Egiptoko VII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2170 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroaren garaian.

Ordena Zaharra, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran behera etorri zen, eta Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeen gaineko nagusitasuna ezarri zuten. Gobernari hau, zailtasun politiko edo ekonomiko garai batean sortutako denboraa baterako agintari kontseilu batetakoa ere izan zitekeen. Egoerak, Menfisen, kaotikoa izan behar zuen, Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera "Menfiseko 70 erregez, 70 egun gobernatuz" osatu zela esan baitzuen.

Neferkara II.aren izena, Abidoseko Errege Zerrendan agertzen da.

erdian|thumb|450px|Abidoseko Errege Zerrenda. 42. kartutxoa.
Kalimehtar

Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberriko eranskinetan, **Kalimehtar** Gondorreko hogeitamargarren erregea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1736. urtean jaio zen, eta Narmazil II.aren semea da. Bere izena, quenya hizkuntzazkoa da eta "Argi iturria" esan nahi du.

## Historia 
Kalimehtarrek hartu zuen Gondorreko tronua bere aita 1856an hil ondoren. Bere aurrekoek bezala, Lautadetako guduaren ondoren, Loeg Ningloron eta Karroka artean hedatzen zen Anduineko Haranen zatian bizitzen jarri ziren Iparraldeko Gizakiekin Gondorrek zuen adiskidetasun ohitura jarraitu zuen.

1899an, Marhariren seme den Marhwiniren bidez, Aurigak Kalenardhon mehatxatzen ari direla jakiten du, eta, Anduin, Ukondoen inguruan zeharkatzeko asmoa zutela. Kalimehtarrek, orduan, bere aita mendekatzeko aukera ikusi zuen, eta, beraz Eotheodekin aliantza bat ezarri zuen, eta, Marhwinirekin batera, eraso plan bat pentsatu zuen, Gondor, Dagorladeko gudua irabaztera eraman zuena.

Aliantza honek, garaipenaz gain *orduan inork aurreikusterik ez zuen etorkizun batean argituko zen eragin bat izan zuen: Gondor salbatzera joan ziren Rohirrimen bi espedizio handiak, Eorlen iritsiera Zelebranteko zelaietara eta Theoden erregearen adarrak Pelennorren, horiek gabe, erregearen itzulera alferrikakoa izango zena*.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1900ean, Dorre Zuria eraikitzea agindu zuen, bera hil aurretik amaitu zena. Xedea, etsaia begiztatzea ahalbidetuko zion zaintza dorre bat izatea zen. Uste denez, gainera, erregea bera izan zen Minas Tiritheko Palantirra han ezkutatu zuena, kontserbatzeko.

Kalimehtarrek, bere erregealdia, bakean amaitu zuen, Gondorren etsai nagusiak, barne gerra batean murgilduta baitzeuden, lurraldeen jabetzagatik. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1936an hil zen, bere oinordekoa, bere seme Ondoher izan zelarik.
Egiptoko VII. dinastia

**Egiptoko VII. dinastia**, K.a. 2175 inguruan hasi zen, eta Egiptoko lehen tarteko aroaren hasieratzat hartzen da, egiptologo askok, bere balizko kronologiari buruz zalantzan jartzen duten arren, eta batzuk, dinastia bera existitu izana ere zalantzan jartzen dute.

## Historia 
Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, "Menfiseko 70 erregez, 70 egunez gobernatuz" osatu zela esan zuen. Eusebio Zesareakoak, pixkat ezberdina den istorioa ematen du. "Menfiseko bost erregez, 75 urtez gobernatu zutenak" (75 urte bertsio armeniarrean) zetzan VII. dinastia bat aipatzen dinosku.

Denbora tarte labur batez nagusi izan ziren erregetxoak izan zitezkeen, benetako dinastia bat baino gehiago. Uzta txarren ondorioz, zailtasun politiko edo ekonomikodun garai batean osatutako denbora baterako agintari kontseilu bat ere izan zitekeen. Beharbada, etengabeko gobernari aldaketak jasan zituen etengabeko borroken garai bat izan zen.

VII., VIII., IX., X., eta XI. dinastiaren lehen zatia, Egiptoko lehen tarteko aroaren barnean sartzen dira.

[erdian|thumb|450px|[Abidosko Errege Zerrenda|Abidoseko Errege Zerrenda 40-47 kartutxoak]]
erdian|thumb|500px|Abidoseko Errege Zerrenda. 48-56 kartutxoak.

## VII. dinastiako gobernariak 
Egiptologo batzuek iradokitako hipotesia.

## Beste hipotesi batzuk 
Oxfordeko *Antzinako Egiptoren Historia*k, zazpigarren eta zortzigarren dinastiak, Egiptoko Antzinako Inperioaren barnean sartzen dituzte.

## Kanpo estekak 
* http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk//Welcome.html
Zipetes I.a

**Zipetes I.a Bitiniakoa** () Bitiniako erresuma independenteko bigarren gobernaria izan zen, K.a. 326tik K.a. 278 arte gobernatuz.

Zipetes, bere aita Bas Bitiniakoaren oinordekoa izan zen K.a. 326an, eta 48 urtez gobernatu zuen. Ohi, Bitiniako lehen erregetzat (*basileus*) hartzen da, hala izendatu zen lehena izan baitzen, K.a. 297an (bere aitak, Bitiniako printze titulua zuen).

Bere erregealdian, Zipetesek, kanpaina arrakastatsuak izan zituen Lisimako Traziakoaren aurka (Alexandro Handiaren diadokoetako bat, Alexandro hil zenean, honen inperioaren zatien kontrola hartu zutenak). Baita Antioko I.a Soterren aurka ere (beste diadoko bat izan zen Seleuko I.a Nikatorren semea). K.a. 315ean, Zipetesek, Astako eta Kaltzedoniaren aurka, huts egin zuen espedizio bat bidali zuen. Egitasmo horretan jasotako porrota, nagusiki, Antigono I.a Monoftalmosek bidalitako laguntza tropengatik izan zen.

Zipetesek, hiri bat sortu zuen Lypedron mendiaren magalean, baina mendiaren kokapena, eta, beraz, hiriarena, ez da ezagutzen.

Zipetes, 76 urterekin hil zen, lau seme-alaba utziz, horietatik nagusiena zen Nikomedes I.a izan zelarik bere oinordekoa.
I crudeli

***I crudeli***, Espainia eta Italiaren artean eginiko spaghetti western generoko film bat da, Sergio Corbuccik 1967an zuzendutakoa.

Bere gaiagatik, oso modu susmagarrian, 1964ko Rio Conchos filma gogorarazten duen film bat da. *I crudeli*, aurrekontu txikiko spaghetti western bat da, gainbehera zihoan Joseph Cottenen parte hartzea duena, filmeko pertsonaia nagusia interpretatzen duena.

## Istorioa 
1865. urtea da, Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila amaitua da, baina ez Jonasentzako, Ameriketako Estatu Konfederatuetako koronel bat. Jonasek, bere borroka propioa jarraitzen du, bideetan arpilatzen duen diruarekin tropa konfederatuak berrantolatzeko ideiarekin. Berarekin bidaia egiten duen taldekoak, Kitty izeneko emakume bat, alarguntzat pasatzen dena eta honen hiru seme-alabak dira. Oso segurua ez den lurralde batetik bidaiatzen dute, horregatik, zerraldo baten barnean lapurtutako dirua daramate, ustez, bere semearen gorpua daramana. Baina, bidean zehar, arazo larriei aurre egin behar diete: euren arteko borrokak, Batasuneko Armadako soldaduen jarraikako mehatxuak, cowboy talde batekin dituzten nahas-mahasak eta indiar tribu gerlari batekin dituzten arazoak. Eurek, estatuen arteko borroka berriz hasteko itxaropena dute, baina, azkenean, suntsituak izango dira.

## Aktoreak 
* Joseph Cotten
* Norma Bengell
* Julián Mateos
* Gino Pernice
* Angel Aranda
* Claudio Gora
* María Martín
* Ennio Girolami
* Julio Peña
* José Nieto
* Álvaro de Luna
* Rafael Vaquero
* Claudio Scarchilli

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Uusikaupunki

**Uusikaupunki** (Nystad suedieraz), Finlandia hegomendebaldeko kostaldeko hiri bat da, Finlandia Propioa izeneko eskualdean.

## Historia 
thumb|300px|Uusikaupunkiko azokaren plaza
Bere izenak, *hiri berria* esan nahi du, herrialdeko hiririk antzinakoenetako bat den arren, zehatzago, antzinatasunaren arabera, 10.a. 1617an sortu zuen Gustavo II.a Adolfo Suediakoa erregeak. Bere historiako unerik garrantzitsuena, mende bat beranduago iritsiko zen. Nystadeko bakea edo hitzarmena sinatu zen tokia izan zen, Errusiar Inperioa eta Suediar Inperioaren arteko Iparraldeko Gerra Handiari amaiera eman ziona, 1721eko abuztuak 30ean. Hitzarmen honen ondorioz, Suediak, Petri I.a Errusiakoari, Estonia, Ingria, Livonia eta Kareliaren zati handi bat eman behar izan zizkion, Vyborg hiriaz gain.

## Geografia 
Hiria, Botniako Golkoak inguratzen du. Kostaldea, oso moztua da, uharte ugarirekin, baina, erliebea, nahiko gutxi nabarmentzen da. Kostalde berezi honek, hiriari, bigarren mailako 4.000 bizileku izatea ahalbidetzen dio.

Gertuko hiriak, Pyhäranta iparraldean, Laitila ekialdean, Vehmaa hegoekialdean eta Taivassalo hegoaldean dira.

## Senidetutako hiriak 
* Varberg, Suedia
* Sandefjord, Norvegia
* Szentendre, Hungaria
* Antsla, Estonia
* Novgorod, Errusia
* Hadersleba, Danimarka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Uusikaupunkiko webgune ofiziala
Bilketa Berria

**Bilketa Berria**, Antzinako Erregimeneko antzinako kode bat da, ofizialki, 1567ko martxoak 14an onartua Filipe II.a Espainiakoak. 1505eko Toroko legeetan eta lehenagoko bilketetan oinarritua dago: 1348ko Alkalako Ordenamendua eta 1484ko Montalvoko Ordenamendua. Ondorengo legediak zabaldu egin zuen, eta 1805eko Bilketa Oso Berrian moldatua. Gaztelako Koroako zuzenbide arrunteko lurraldeetan zegoen indarrean, lurralde foralek, Nafarroako erresumak eta Aragoiko Koroak, euren legedi propioak baitzituzten. Hartzen zuen lurraldearen jarraikako hedapenak egon ziren, lurralde foralek euren forutasuna galdu zutenean (Euskadi eta Nafarroa izan ezik).

1534an, Madrilgo Gorteek, Montalvoko Ordenamenduan nabaritu ziren akatsak zuzentzeko beharra ezarri zuten, indarrean zeuden legedi guztiak, testu bakar batean bilduz. Egitasmoa, Pedro Lopez de Alcocer epaileak hasia, hogeitamar urte beranduago amaitu zen, Bilketa Berriarekin, idazketa prozesuan, Lopez de Arrieta edo Bartolome de Atienza bezalako lizentziatu ospetsuak, Gaztelako Kontseilua eta Valladolideko Errege Audientzia eta Kantzelaritzak parte hartu zutelarik. 1567ko martxoak 14an, Bilketa Berriaren izaera ofiziala adierazten zuen aldarrikapen pragmatikoa egin zen, Filipe II.ak, justizia auzitegi guztiek aplika zezatela aginduz.

## Kanpo estekak
Box-Cox aldakuntza

Estatistikan, **Box-Cox aldakuntza** aldagai bakarreko datu multzo bat banaketa normalera egokitzeko aldakuntza da: funtzio baten bitartez, jatorrizko datuak beste datuetara bihurtzen dira, banaketa normalera egokituagoak izango direlako helburuz.

Jatorrizko datuak *x* eta datu aldatuak x^{(\lambda)} izanik, honela definitzen da aldakuntza:

x^{(\lambda)}=
\left\{
\begin{matrix} 
\frac{(x+m)^\lambda-1} {\lambda} & \lambda \ne 0 & x>-m \\ 
ln(x+m) & \lambda=0 & m>0
\end{matrix}
\right.

non \lambda datuetan oinarrituz zenbatesten den parametroa den, **aldakuntza parametroa** alegia. *x+m* balio guztiak positibo egiten dituen *m* balioa aukeratu behar da. Beraz, m=0, datu guztiak positiboak badira, eta bestela, datu txikienaren balio absolutua izango da, datu negatiborik badago.

## Aldakuntza parametroaren zenbatespena 
Datuak banaketa normalera egokitzen dituen \lambda parametroa honela zenbatetsi daiteke:

* datu bakoitzeko z(\lambda)=\frac{x^{\lambda}-1}{\lambda\dot{x}^{\lambda-1}} definitzen da, \dot{x} izanik datuen batez besteko geometrikoa;

* ondoren, L(\lambda)=-\frac{n}{2}\text{ln}\sum(z_i(\lambda)-\overline{x}(\lambda))^2 adierazpena maximizatzen duen \lambda izango da aldakuntza parametro egokiena, zehatzago, normaltasunerako parametroaren egiantz handieneko zenbateslea.

## Kanpo estekak
Enio

Greziar mitologian, **Enio** (antzinako grezieraz Ένυώ Enyố, "izua") "Hiri Suntsitzaile" homeroar epitetoagatik ezagutu zen antzinako jainkosa bat zen. Sarri, odolez estalirik eta gerra armak eramanez irudikatzen zen. Sarri, Fobos eta Deimosekin irudikatzen zen, Aresen laguntzaile bezala, gerraren jainko nagusia, eta bere ama zein arreba zela esaten da.

Tebasen eta Orkomenon, Όμολώϊα izeneko jaialdi bat ospatzen zen, Zeus, Demeter, Atenea eta Enioren omenez, eta, esaten zenez, Zeusek, homoloios epitetoa, Homoloisengandik jaso zuen, Enioren apaiz andere bat. Enioren estatua bat, Praxitelesen semeek egina, Atenaseko Aresen tenpluan altxatzen zen. Hesiodok, bere Teogonian aipatzen zituen Graien artean, Enio zegoen.

Erromatar mitologiako bere baliokidea, Belona zen.

## Kanpo estekak
Mikel Arana

**Mikel Arana Etxezarreta** (Ordizia, Gipuzkoa, 1973ko urriaren 2a) euskal herritar politikaria da. 2009ko martxoaren 13tik Ezker Batua - Berdeak alderdiko koordinadore nagusia izan zen, 2012an koalizioa utzi eta Ezker Anitza sortu zuen arte. Baita ere, IX. legegintzaldian Eusko-Legebiltzarkide izan zen. Javier Madrazok 2009ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen ostean bere karguari uko egin ondoren izendatu zuten militanteen %86ko babesa lortuz. Zuzenbidean lizentziaduna eta Enpresen Administrazioan masterduna da.

Euskal Herriko Unibertsitateak Donostian duen Zuzenbide Fakultatean Zuzenbide ikasketak egin zituen euskaraz. 1996an, ikasketak amaitzean, Ezker Batua Berdeak alderdiaren militante egin zen.

2009ko Eusko Legebiltzarreko hauteskundetan Ezker Batua - Berdeak alderdiko zerrendaburua izan zen Gipuzkoatik, EAEn aurkeztutako zerrenda guztietatik lortu zuten EB-Bko legebiltzarkide bakarra izanaz. 2012an EB utzi eta Ezker Anitza sortu zuen, alderdi horren parlamentari izatera pasaz. 2012ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan Ezker Anitzak lorturiko emaitza kaskarrak ikusiz, kargua utzi zuen.

Mikel Aranak euskara du ama-hizkuntza, gazteleraz gain, eta ingelesez eta italieraz ere hitz egiten du.

## Ikus, gainera 
* Ezker Batua-Berdeak
* Ezker Anitza
José Miguel Fernández López de Uralde

**José Miguel Fernández López de Uralde**, "Fote" ezizenez, (Gasteiz, Araba, 1972ko maiatzaren 3a) euskal herritar politikaria da. Lanbidez abokatua da.

Arabako batzarkidea izan zen, 1999tik hiru legegintzalditan zehar. Hala ere, 2008ko urtarrilaren 29ra Arabako batzarkidea izateari utzi zion eta Kontxi Bilbao ordezkatu zuen Eusko Legebiltzarrean.

2009ko Euskadiko Hauteskundeetarako Ezker Batua - Berdeak alderdiko zerrendaburua da Arabatik.

## Ikus, gainera 
* Ezker Batua - Berdeak
Arretxinaga

**Arretxinaga** Markina-Xemeingo auzo bat da, fusioa baino lehengo Xemeinen dagoena.

## Ondarea 
* Arretxinagako San Migel baseliza, hexagono itxurako eraikina da. Baselizaren barnean, hiru harri erraldoi daude elkarren orekan. Tarteko zulo batean Mikel goiaingeruaren irudia dago. Kondairaren arabera, neska edo mutil laguna bilatu nahi duenak hiru aldiz pasatu behar du bertatik. Beste batzuen arabera, haginetako mina pasatzeko harri horietako baten zati txiki bat sartu behar da ahoan.
* Baselizaren ondoan, Xemeingo udaletxea zena dago. 1952an Markina eta Xemeinek bat egin zuten arte, Xemeingo udaletxea zen.

thumb|250px|Arretxinagako eliza kanpotik ikusita

thumb|250px|Arretxinaga barneko haitzak

## Jaiak eta ospakizunak 
Arretxinagako jaiak irailaren 29an izaten dira, Mikel goiaingeruaren omenez. Egun horretan Xemeingo ezpata dantza (eguerdian) eta mahai gainekoa (gauerdian) dantzatzen dituzte herriko dantzariek.

## Kanpo estekak 
*  Arretxinagako San Migel baseliza Euskadi.net webgunean.
*  Arretxinagari buruzko argazkiak Panoramio webgunean.
Deimos (mitologia)

**Deimos** greziar mitologian (Δειμος grezieraz), izuaren pertsonifikazioa zen. Ares gerraren jainkoaren eta Afrodita maitasunaren jainkosaren semea zen. Zizeronek, *De Natura Deorum* izeneko bere lanean, Erebo eta Nixen seme bezala aipatzen du, gainontzeko daimonak bezala, Higinok, Eter eta Gearen seme-alaben artean aipatzen duen bitartean.

Bere aita Ares laguntzen zuen gudura, bere anaia Fobosekin (Beldurra) eta Enio jainkosarekin batera, bi anaiak, gerraren jainkoaren auriga zirelarik.

Deimosek eta beste daimon izugarri batzuk, Tisifone erinia lagundu zuten, honek, Semeleren senar zen Atamante erotzeko grinean.

Aresen beste seme batek, Ziknok, Tesaliako erregea, bere gortera zihoazen atzerritar guztiak hiltzen zituen, horien burezurrekin, bere anaia Deimosentzako tenplu sakrilego bat eraikitzeko asmoz.

Erromatar mitologian, bere baliokidea Fuga zen, Metus, Formido, Timor edo Pavor ere deitua.

Asaph Hallek, Marte planetaren ilargiak aurkitu zituenak, hauetako bati, Deimos izena jarri zion.

## Kanpo estekak
Torbe

Torbe, benetako izenez **Natxo Allende Fernández** *(Portugalete, Bizkaia, 1969ko maiatzaren 25a)*, euskal jatorriko sortzaile polifazetikoa da: aktorea, zuzendaria eta zinema pornografikoko ekoizlea izateaz gain, telebistako aurkezlea, umorista, idazlea eta komikigilea ere bada.

Interneteko proiektu ezagunenetako baten sortzailea da, egunero 100.000 bisita baino gehiago jasotzen dituen ***Putalocura*** webgunearen arduraduna.

2005ean, helduentzako zinemaren arloko **AVN** sarietan aktore onenaren kategorian izendatua izan zen, nazioarteko aitortza lortuz.Idazle gisa ere aritu da, eta ***Putalocura**: Los mejores artículos de la web más friki de Internet* lana argitaratu zuen; bertan, webgunearen lehen hamar urteetako testurik nabarmenenak bildu zituen.

Pantaila handian ere agertu izan da: Santiago Segurarekin batera parte hartu zuen ***Torrente 2: Misión en Marbella***, ***Torrente 3: El protector*** eta ***Isi & Disi: Alto voltaje*** filmetan, paper txikietan bada ere.

Telebistan, 2007an eta 2008an, LaSexta kateko ***Sabías a lo que venías*** saioan kolaboratu zuen, sexuari eta pornografiari buruzko ikuspegi berezia eskainiz. Hala ere, bere ibilbidea ez da polemikarik gabea izan: justiziarekin arazo larriak izan ditu, eta 2016an espetxean egon zen hilabete batzuetan.

## Filmografia 
### Telebista 
#### Programak 
* *Sabías a lo que venías* (LaSexta)

### Zinea 
#### Filmak 
* 2001 - *Torrente 2 Misión en Marbella*
* 2005 - *Torrente 3 El protector*
* 2006 - *Isi & Disi, alto voltaje*

#### Film pornoak 
* 2005 - *Torrente X. Operación Vinagra* (zuzendaria eta protagonista)
* 2006 - *Torrente X 2. Misión en Torrelavega* (zuzendaria eta protagonista)
* 2008 - *Verano Afull*

#### Film laburrak 
* 1996 - *Tripas*
* 1997 - *Pito de Oro*
* 2002 - *Enséñame las tetas*

## Komikiak 
1994an, *La Comictiva* komikia sortu zuen eta editatu eta zuzendu zuen 2000ra arte. 1995ean Bartzelonako Komiki Azokaren fanzinerik onena izateko hautagaia izan zen. Horrez gain, *TMEOn*, *Al Ataque*, *Makoki* eta beste zenbait komikitan marraztu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Torbe (IMDb)

## Erreferentziak 
Irazu, Ainhoa; Iraeta, Ainara (23 de diciembre de 1999). «Los cómics en Euskal Herrian». *Euskonews*. Consultado el 8 de agosto de 2017.

Durán, Luis F. (17 de octubre de 2006). «Detenido el gran rey del porno».

«Torbe esquivará la cárcel al pactar dos años de prisión por grabar y difundir un vídeo sexual de una menor». *rtve.es*. 25 de septiembre de 2023.
Rebeca Linares

**Rebeca Linares**, benetako izenez **Verónica Linares** (Donostia, Gipuzkoa, 1983ko ekainaren 13a - ) euskal herritar aktore porno ohia da.

## Biografia 
Donostian jaioa, Bartzelonara joan zen eta hantxe hasi zen zinema pornoaren munduan, orduko bere mutil-lagunari esker (Nacho Vidal espainiar *pornostar*raren lagun mina zen.) Rebeca ezizena hautatu zuen, "laburra eta gogorra zelako".

Estatu Batuetan lan egin eta ospetsu bilakatu zen eta industrian, aldizkarietan eta bideoen azaletan agertu zen. eta, Ron Jeremy, Max Hardcore, Alexis Silver, Gia Paloma, Kinzie Kenner, Tricia Devereaux eta beste aktore pornoekin batera, *Necro* newyorktar rap abeslariaren ''Who's ya daddy* bideoa egin zuen.

2009an, *Penthouse* *pet* bilakatu zen eta, hilabete batzuk geroago, Canal+ek *Vente a Las Vegas, nena* izeneko dokumentala grabatu zuen, bere bizitza eta estatubatuar ibilbideari buruzko: Las Vegasen filmatua da eta haren eguneroko bizitza eta lan-arazoak azaltzen ditu.

2010eko urtarrilean, Toni Ribas espainiar aktorearekin batera, AVN sari bat (porno industrian, Oscar Sarien baliokidea da) lortu zuen, *Tori Black is Pretty Filthy* filmean egin zuen hirukotearengatik.

2010eko ekainean, itxura aldatzea eta bular-inplante jartzea erabaki eta B neurritik D neurrira aldatu zuen.

Bere azken filma 2016an argitaratu zuen.

## Sariak 
* 2007: Bartzelonako Zinema Erotikoaren Nazioarteko Jaialdiaren emakumezko aktore onenaren Ninfa Saria – *IodineGir*
* 2010: AVN Sarien Hirukote eszena onenaren Saria – *Tori Black Is Pretty Filthy*

## Filmografia hautatua 
## Bitxikeriak 
*Ze Esatek'' euskal taldeak kanta bat eskaini dio, Urrezko Danborra saria Donostiarekin zerikusirik ez duen edonori ematen zaiola kritikatzearren: Rebeca Linaresek saria jasotzeko merezimendu gehiago dituela dio kantak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Adult Web Movie Database: Rebeca Linares
*  Rebeca Linares (IMDb)
Eter (mitologia)

Greziar mitologian, **Eter** edo **Aether** (, *Aíthếr*,  *aíthô* hitzetik, "erre") Greziar mitologiako jatorrizko jainkoetako edo Protogonoetako bat zen; "zeru gorena", espazioa eta paradisuaren pertsonifikazioa. Jainkoek arnasten duten aire altua, garbia eta distiratsua da, hilkorrek arnasten zuten Lurreko ἀήρ aếr edo airearekin kontrastatuz.

Soilik Ereboren semea zen, edo, iturrien arabera, baita Nixena ere, eta Hemeraren neba, honekin elkartuz, eta, elkarrekin, Higinoren arabera, Gea, Urano eta Ponto izanez. Aristofanesen arabera, bere kabuz, lainoetako lamien, nefeleen aita ere izan zen. Eterra, munduko arima zen, eta bizitza guztia, beragandik irteten zen. Nixek, Ereboren laino ilunak eramaten zituen zerutik, mundura gaua eramanez eta Eterra ezkutatuz, Hemerak, eguna ekarriz, kentzen zituen bitartean. (Antzinako teogonietan, eguna eta gaua, eguzkiagandik independenteak zirela uste zen).

Beste iturri batzuk, Kaosetik sortu zela diote. Orfismoak, Eter, Kronos eta Anankeren semea zela zioen.

Aetherra, Zeusen harresi defentsiboa bezala ere ezagutzen zen, Tartaro kosmosetik kanpo giltzapetuta uzten zuen hesia.

## Bosgarren elementua 
Aitherra (aether), suarekin lotutako beste kontzeptu misteriotsu bat da. Kontzeptu greziar hau, dirudienez, bere baliokide hindua den akashatik dator. Aitherra, bosgarren elementua da, beste laurekin batera: ura, lurra, sua eta airea. Aitherra, Su Zerutiarra izango litzateke. Bost elementu hauek, ez dira mundua osatzen dutenak, suntsitzen dutenak baizik: sua (suteak), ura (uholdeak), haizea (urakanak eta haize erauntsiak) eta lurra (lurrikarak). Zerrenda honen arabera, aitherra, eguzkiarena eta antzeko erradiazio termikoa da, espazio hutsean hedatzeko gai dena.

Lau (edo bost) elementuen doktrina, antzinakoa da Grezian, non Sokratesen aurreko garaietan datatua dagoen. Baina are antzinakoagoa da oraindik Ekialde Urrunean, eta India eta Txinan oso hedatu zen, non budismoaren zein hinduismoaren oinarria den, bereziki, testuinguru esoteriko batean. Aither hitz greziarra, *aith* erro indoeuroparretik dator, "sua" edo "erre" esan nahi duena. Erro hau, Aithiopia (Etiopia) izenean agertzen da, "lur errea" esan nahi duena.

Greziar doktrinetan, dirudienez, aitherra, su zerutiarra zen, jainkoek arnasten zuten eta hauek bizi ziren esentzia garbia.

## Kanpo estekak
Akasha

**Akasha**, sanskritozko hitz bat da (आकाश, ākāśa), eter, espazioa, edo zerua esan nahi duena. Kintaesentzia edo soinu sakratu ere baderitzo.

Hinduismoan, "bost elementu handi"etatik bosgarrena da (pancha-mahā-bhūta)

* prthivi (lurra)
* apa (ura)
* agni (sua)
* vayu (airea)
* akash (eterra)

## Wiccan 
Wiccaren tradizio batzuetan, akasha, planetako izaki bizidun bakoitzean eta mundu naturala, ezagutzen dugun moduan osatzen duten beste lau elementuetan (airea, sua, ura eta lurra) berez dagoen energia bateratzaile bat da.

## Erregistro akashikoak 
Teosofiaren arabera, erregistro akashikoa, arima bakoitzaren karma eta berraragitzeei buruzko informazioa metatzen den unibertsoko toki bat izango litzateke.

## Kanpo estekak
Erdialdeko Amerikako eta Karibeko II. Jokoak

**Erdialdeko Amerikako eta Karibeko II. Jokoak** Kubako hiriburu Habanan jokatu ziren, 1930eko martxoaren 15etik apirilaren 5 arte.

## Historia 
Bigarren joko haietan, lehenengo jokoetan jokatu ziren kirol guztiez gain, beste bat gehitu zen: futbola. Eta, aurreko jokoetan parte hartu zuten hiru herrialdeez gain, beste herrialde hauek ere lehiatu ziren: Panama, Jamaika, Costa Rica, Puerto Rico, Honduras eta El Salvador.

## Dominak 
## Kanpo estekak
Neferkara Neby

**Neferkara Neby** edo **Neferkara III.a**, Egiptoko VII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2170 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroaren garaian.

Ordena Zaharra, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran hondoratu zen eta Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeengan nagusitasuna ezarri zuten. Gobernari hau, zailtasun ekonomiko edo politikoen garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa ere izan zitekeen. Egoerak, Menfisen, kaotikoa izan behar zuen, Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, dinastia "Menfiseko 70 erregez, 70 egunez gobernatuz" osatu zela baitio.

Neferkara Neby, ziuraski, VI. dinastiako Pepi II.a faraoiaren seme bat izan zen.

Bere izena, honako hauetan dago:

* Abidoseko Errege Zerrendan
* Ankhesenpepi erreginaren sarkofagoko idazkun batean.
* Iputen piramidearen sarrerako idazkun batean.

erdian|thumb|450px|Abisodeko Errege Zerrenda. 43. kartutxoa.
Erdialdeko Amerikako eta Karibeko III. Jokoak

**Erdialdeko Amerikako eta Karibeko III. Jokoak** El Salvadorko hiriburu San Salvadorren jokatu ziren, 1935eko martxoaren 16tik apirilaren 5 arte.

## Historia 
El Salvadorrek Erdialdeko Amerikako eta Karibeko Jokoak antolatu dituen lehen aldia da. Hirugarren joko haiek, berez, 1934an ospatu beharrekoak ziren, baina aurreko urtean jasandako denborale baten ondorioz, luzapen bat eskatu zuen, 1935ean antolatzeko.

Parte hartu zuten kirolari kopurua, 741ekoa izan zen, eta, kirolen artean, golfa, hipika, boxeoa eta borroka sartu ziren. Emakumeek, boleibolean, igeriketan eta saskibaloian parte hartzen jarraitu zuten.

Joko hauetan, Jamaikak ez zuen parterik hartu.

## Dominak 
## Kanpo estekak
Corri, uomo, corri

***Corri, uomo, corri***, 1969an, Sergio Sollimak zuzendutako spaghetti western generoko film bat da. Tomas Milianek *Cuchillo*ren paperean egiten duen bigarren zatia da. Aurrekoa, La resa dei conti da.

## Istorioa 
*La resa dei conti* film handiaren jarraipena da (zuzendari berak egina), eta, protagonista, *Cuchillo* da. Kartzelan, Cuchillok Ramirez ezagutzen du, zeldakide bat, norekin ihes egitea lortzen duen, eta, elkarrekin, Ramirezen herrira doaz. Reza, gaizkile bat, eta bere taldea, altxor baten bila ari dira, eta Ramirez da altxor hori non dagoen dakien bakarra, Mexikoko iraultza finantzatzeko baita. Hil aurretik, Ramirezek, egunkari bat ematen dio Cuchillori. Hau, altxorraren bila doa dokumentuarekin, baina atzetik jende asko datorkio.

## Aktoreak 
* Tomás Milián
* Donald O'Brien
* John Ireland
* Federico Boldo
* Linda Veras
* Chelo Alonso
* Jose Torres
* Luciano Rossi
* Nello Pazzafini

## Kanpo estekak
Sergio Sollima

**Sergio Sollima** (Erroma, 1921eko apirilaren 17a - *ib.*, 2015eko uztailaren 1a), zinema zuzendari eta gidoilari italiarra izan zen.

## Biografia 
1921eko apirilak 17an jaio zen Erroman, eta kultuko europar zine zuzendari asko bezala, Peplum generoko pelikulen grabazioetan parte hartzen hasi zen, 1950 eta 1960ko hamarkadetan oso ezagunak zirenak.

Zinearen munduan, Domenico Paolellaren laguntzaile bezala hasi zen. 1960ko hamarkadan, spaghetti westernen espezialista bezala ospea hartu zuen. Bere lanean, argi eta garbi ikusten da Sergio Leone maisuaren eragina. Bitxikeria gisa, bere lanetakoren bat, Simon Sterling ezizenarekin filmatu zuela esan behar da.

Hiru western baino egin ez zituen arren, eta Sergio Leone eta Sergio Corbucci bezain ospetsu egin ez zen arren, zaletu eta kritikoek, genero honetako zuzendari handienetakotzat hartzen dute. Hiru western hauetan, musika, Ennio Morriconek egin zuen.

## Filmografia 
* 1998 - *Il figlio di Sandokan* (Telesaila)
* 1976 - *Il corsaro nero* (Zuzendaria)
* 1976 - *Sandokan*. (Telesaila)
* 1973 - *Revolver*. (Zuzendaria)
* 1970 - *Ciudad Violenta*. (Zuzendaria)
* 1969 - *Corri, uomo, corri*. (Zuzendaria eta gidoilaria)
* 1968 - *Requiem per un agente segreto* (Zuzendaria)
* 1967 - *Faccia a faccia*. (Zuzendaria)
* 1967 - *La resa dei conti*. (Zuzendaria)
* 1965 - ''Agente 3S3: Passaporto per l'inferno''. (Zuzendaria)

## Kanpo estekak
Inkesta

**Inkesta** populazio bateko pertsona edo erakundeei egin beharreko galdera multzoa da, eskuarki aurrez behar bezala egituratua eta era arautu batez, galdera hauek asmatu, egituratu eta burutzeko metodologiarekin batera. Galdera multzo soilari galde sorta deritzo. Inkestak, galde sortaz gainera, beste zeregin eta elementu batzuk ere barne hartzen ditu, hala nola, populazioaren definizioa, lagina osatu eta aukeratzeko metodologia eta erantzunen bilketa eta tratamendua.

Inkestak arruntak dira soziologian, ekonomian, merkatu ikerketan eta osasungintzan, esaterako; helburua alor horietako alderdi jakin bat, zabalagoa edo murritzagoa, aztertzea izan ohi da. Adibidez, euskararen erabilerari buruzko inkestak, irakurketari buruzko inkestak eta elikadurari buruzko inkestak egiten dira. Galderak iritziei edo egitate zehatzei buruz izan daitezke, ikerketaren gaiaren eta helburuaren arabera. Ohikoak dira, halaber, hauteskundeetako emaitzak aurreikustekoak, boto emaileen iritzia eta boto asmoa jasotzeko asmoz.

## Inkesta motak 
Errolda inkestak eta laginketa inkestak bereizten dira. Lehenengoetan, helburua populazioko elementu guztiak, pertsonak edo erakundeak, aztertzea da; bigarrenean, ostera, elementu horietako batzuk aukeratzen dira, inferentzia estatistikoa egin ahal izateko.

Galderak egin eta erantzuteko era ezberdinak daude: telefonoz, postaz, internetez edo aurrez aurre (inkestatuaren etxean edo beste leku esanguratsu batean. Metodologia bakoitzak bere abantailak eta desabantailak ditu, eta unean uneko denbora, diru baliabide eta ikerketa motaren arabera aukeratu ohi da bata edo bestea.

## Ikus, gainera 
* Galde sorta

## Kanpo estekak
Etazeta

**Etazeta Bitiniakoa**, Nikomedes I.a Bitiniakoaren bigarren emaztea izan zen. Erresuma honen historian, Etazetaren igarotzea, laburra da, baina zalapartatsua.

Historiara, bere semeak Bitiniako tronuan jartzen saiatzeagatik pasa zen, Zielas Bitiniakoak zapuztu zuena, Nikomedes I.ak, bere lehen ezkontzan izan zuen semeak. Izan ere, erregeak berak, hil aurretik, Etazetarekin izan zituen semeak izendatu zituen tronurako oinordeko bezala, baina, Nikomedesen semeak, hau hil zenean, oraindik adin txikikoak zirenez, Etazetak gobernatu zuen euren izenean urte betez, K.a. 255etik K.a. 254 arte.

Hil aurretik, Nikomedes I.ak, gainera, Ptolomeo II.a Egiptokoa eta Antigono II.a Mazedoniakoa, bere seme-alaba txikienen zaindari izendatu zituen. Bizantzio, Heraklea Pontika eta Zio hiriei, antzeko eginkizuna eman zitzaien.

Nikomedes I.a, K.a. 255ean hil zen, eta, honen ondoren, Zielas, bere aitaren borondatea onartzeari uko egin zion, eta bere amaordearen aurka gerra kanpaina bat bidali zuen erresumako tronua berreskuratzeko. Gatazkak ez zuen asko iraun, Nikomedes I.ak, bere seme txikien, eta, beraz, Etazetaren semeen, zaindari bezala izendatutako hiri eta pertsonetako bakar bat bera ere ez baitzen laguntzera joan.

K.a. 254an, Etazeta, bere hildako senarraren anaiarekin ezkondu zen, legitimitatea eta babesa lortzeko, baina, ahalegin hau, alferrikakoa izan zen, handik gutxira, Zielasek erabat garaitu baitzuen, nork, haren semeekin batera, Mazedoniara erbesteratu zuen.
Kaliasen Bakea

**Kaliasen Bakea**, K.a. 449 inguruan eman zen, Atenasek zuzendutako Deloseko Liga eta Persiar Inperioaren artean, Mediar Gerrak amaitutzat emanez.

## Ezaugarriak 
Bakea, Kalias politikari atenastarrak negoziatu zuen. Persiak, lurraldea galtzen jarraitzen zuen greziarren esku Xerxes II.ak K.a. 479an inbasioak amaitu zituenetik, eta, K.a. 450erako, bakea ezartzeko prest zeuden.

Kaliasen Bakeak, Asia Txikiko estatu joniarrei autonomia eman zien, persiar probintzietako gobernariak Egeo Itsasoaren kostaldean ezartzea debekatu zuen, eta persiar itsasontziak itsaso honetatik nabigatzea debekatu zuen. Aldi berean, Atenas, Persiak Asia Txikian, Zipre edo Egipton zituen lurraldeak bakean uztera konprometitu zen.

Litekeena da bake hitzarmen hau, ofizialki sekula existitu ez izana. Tuzididesek ez zuen sekula aipatu, eta, Plutarkok, Eurimedonteko guduaren ondoren sinatu zela edo sekula ez zela sinatu mantendu zuen.

## Ondorioak 
Edonola ere, dirudienez, Persiarekin etsaitasunak amaitzea lortu zuen adostasunen bat egon zen, eta, Atenasi, Korinto eta Tebas bezalako beste estatu batzuetatik zetozen mehatxu berriei aurre egitea ahalbidetu ziona. Gatazka horiek, beste greziarrek, Deloseko Ligak existitzen jarraitzko arrazoirik ez zegoela sentitzen hasii zirenean agertu ziren (Espartarrek, Xerxes II.aren inbasioari aurre egiteko sortu zuten Peloponesoko Ligan oinarrituta sortu zena), Persia, jada ez baitzen mehatxu bat.

Atenasek, zerga gehiago eta gehiago eskatzen zituenez, eta bere aliatuenganako kontrol handiagoa zuenez, Liga, benetako inperio batean bihurtu zen, eta Atenasen lehenagoko aliatu asko, matxinatzen hasi ziren. Kalias, Espartarekin K.a. 445ean lortutako bakearen arduraduna ere izan zen arren, hogeitamar urteko bakea deritzona, gorantz eta gorantz zihoan atenastar mehatxua, azkenik, Peloponesoko Gerran amaituko zen.

K.a. 450 ondoren, ez zen greziar eta persiarren artean gudu zuzenik izan, baina Pertsiak, greziar kontuetan muturra sartzen jarraitu zuen hurrengo hogei urteetan, eta, bere laguntza, erabakigarria izan zen Espartak Peloponesoko Gerra irabazterako garaian.

## Kanpo estekak
Hogeita hamar urteko bakea

**Hogeitamar urteko bakea**, Atenas eta Espartaren artean K.a. 445ean sinatutako bake hitzarmen bat izan zen. Hitzarmen honekin, Grezia, K.a. 460tik suntsitzen ari zen Peloponesoko Lehen Gerra deritzon gatazkari amaiera eman zion.

Hala ere, Hogeitamar urteko bake honek, 13 baino ez zuen iraun, K.a. 432an, Atenasek, Espartaren aliatu bat eraso eta garaitu baitzuen Potideako guduan. Eta garaipen honek, Espartaren aliatu zen Megara hiriari Atenasek berriki jarri zizkion merkataritza zigorrekin batera, Espartarrek, Atenastarrek bake hitzarmena hautsi zutela adieraztea eragin zuten, eta, beraz, gerra adieraztera. Une horretan, hogeitamar urteko bakea bertan behera utzi zen, eta Peloponesoko Bigarren Gerra (ohi Peloponesoko Gerra bezala ezagutzen dena) hasi zen.

## Ikus, gainera 
* Megarako dekretua

## Kanpo estekak
Tar-Minastir

**Tar-Minastir**, "Goardiaren dorrea" esan nahi duena quenya hizkuntzan, Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Isilmoren seme nagusia, Eguzkiaren Bigarren Aroko 1474. urtean jaioa Numenorren.

Bere izebak, Tar-Telperiën erreginak, ezkontzeari uko egin zion, eta, seme-alabarik izan gabe hil zenez 1731n, zetrua, Tar-Minastirrentzat izan zen, Numenorreko hamaikagarren errege bihurtu zena. Izen hau, Orometeko muinoaren gainean, Anduniëko portutik gertu dorre altu bat eraiki zuelako hartu zuen, eta han ematen zuen denbora asko, mendebaldea begiratzen.

Garai honetan, Sauronek Eregioneko elfoak engainatu zituen, eta gainontzeko eraztunak kontrolatzeko eraztun bakarra egin zuen. Erdialdeko Lurraldea erabat kontrolatzeko nahiarekin, Sauronek, bere erasoa Eriadorretik jarraitu zuen, eta Gil-galadek, Numenorri laguntza eskatu behar izan zion. Erantzun bezala, Tar-Minastirrek, flota handi bat bidali zuen Lindonera, Gil-galadi laguntzera, eta, azkenik, Sauron garaitu eta Eriadorretik kanporatu zuten.

Eranskinen arabera, Tar-Minastirrek, Eldarrak maite zituen, baina, aldi berean, bekaitza zien, azken hauen hilezkortasuna zela eta. Hau izan zen Sauronen itzalaren lehen zantzua Numenorren, baina argi eta garbi, bere semeagan agertu zen.

Minastirren semea, Eguzkiaren Bigarren Aroko 1634an jaio zen, eta Tar-Ziriatan izena eman zion. Hala ere, honen izaera, bere aitarenaren ezberdina zen, eta, esaten denez, zetrua, behar baino lehenago ematera behartu zuen, Tar-Minastir, hiru urte beranduago hil zen arren, Eguzkiaren Bigarren Aroko 1873an.

## Kanpo estekak
Andunië

**Andunië** Tolkienen legendariumean, izen bereko badian, Andustarren dagoen portu bat da, eta, hasieran, Numenorreko hiririk garrantzitsuena, uhartearen hiriburua baitzen, eta hara iristen baitziren, nagusiki, Tol Eressëako Eldarren itsasontziak. Bere izenak, "Eguzkiaren tokia" esan nahi du quenya hizkuntzan. Elrosen ondorengo zen Silmariënen seme zen Valandili, lehen aldiz eman zioten Anduniëko jauna izeneko titulua, eta, bere ondorengoak, fededunen agintariak izan ziren, erresumako politiketan paper garrantzitsu bat betetzen jarraitzen dutenak.

Baina, Sauronen itzala Numenorren gainera iristen ari zenez, Armenelos, Andunië baino hiri garrantzitsu eta handiagoa bihurtu zen. Erresumaren amaiera aldera, gainontzeko fededunak, erregearen gizonek disidentetzat jo zituzten, eta asko, Romenna eta ekialdeko beste eskualde batzuetara erbesteratuak izan ziren, Anduniëko jaunak barne.

## Kanpo estekak
Annuminas

**Annuminas**, elfoeraz "mendebaldeko dorrea" esan nahi duena, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko toki bat da. Toki honen istorio laburra, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Arnor erresumaren hiriburua zen, Nenuial aintziraren ertzean. Arnor zatitu ondoren, bertan behera utzia izan zen, eta Elendilen etxearen heredentzia ziren objektuak (Annuminaseko zetrua eta palantirretako bat), Fornostera pasa ziren, Arthedain erresuma berriko hiriburura, aipaturiko leinuko erregeekin batera. Elessarren erregealdian, Annuminas berriztua izan zen, eta, berriz, Iparraldeko Erresumako hiriburu bihurtu zen.
Orzorrotzeko gaztelua

**Orzorrotzeko gaztelua** Ituren eta Zubieta arteko gaztelua izan zen, Ekaitzaren gailurretik hurbil dagoen Makilipurdi mendian kokatua, 814 metroko altueran.

Egun zimendatzearen hondarrak baino ez daude. Oinarriak 16 metroko luzera eta 13 metroko zabalera zituen. Nahiz eta 1200 inguru eraiki omen, 1298 urtekoa da lehendabiziko aipamena. Gaztelaua baino 10 edo 15 lagunentzako gotorlekua zen, baina noizean behin 40 ere egon bazeuden. Gazteluaren helburu nagusia Nafarroak Gipuzkoarekin zuen muga babestea zen.

Gaztelako Erresumak 1522ko martxoan erraustu zuen Nafarroako Erresuma berreskuratzeko hirugarren saiakeran.

## Ikus gainera 
* Makilipurdi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Annuminaseko zetrua

**Annuminaseko zetrua**, Arnorreko errege Dunedainen artean erregetzaren ikur nagusia zen, antzinako numenortarrek bezala, ez baitzuten koroarik erabiltzen. Numenorren, Anduniëko jaunen haga izan zen, Erdialdeko Lurraldera, jaun hauetako azkena izan zen Amandilen seme zen Elendilek Numenor urpean hartu ostean. Numenorreko erregeen jatorrizko zetrua, Ar-Phârazonek Aman eraso eta, erregea, bere armadarekin batera muinoen azpian harrapatua geratu ostean galdu zen.

Zilarrezko haga bat zen, eta Eraztunaren Gerraren garaian, Erdialdeko Lurraldean kontserbatzen zen Gizakiek eginiko gauzarik antzinakoena zen, 5.000 urte baino gehiago baitzituen Aragornengana iritsi zenean. Elrondek zaindu zuen, Narsilen zatiekin eta Barahirren eraztunarekin batera, Rivendelen, eta Aragornek garaipena lortu eta hau errege koroatu arte mantendu zuen. Orduan, Minas Tirithen eman zion, eta, horrela, bi ikurrak lortu zituen. Gondorreko erregeen koroa eta Arnorreko erregeen zetrua. Honela, Aragorn, Erresuma Bateratuko errege izendatua geratu zen.

## Kanpo estekak
Nenuial

**Nenuial** edo **Evendim** Tolkienen legendariumean, Eriador iparraldeko aintzira handi bat da, Evendimeko muinoen ekialdeko magalean dagoena. Baranduin ibaia, bere uretatik jaiotzen da, bere ekialdeko kostaldetik ipar erdialdera.

Nenuial da sindarinezko izena, eta "Ilunabarraren Aintzira" esan nahi du. *Nen* (NEN erroa; "ura" edo "aintzira") eta *uial* (YU eta KAL erroak; "Ilunabarra") hitzez osatua.

Annuminas, Arnor erresumako antzinako hiriburua, laku honen hegoaldeko ertzean eraikia izan zen.

## Kanpo estekak