Su artifizialak

[thumb|Su artifizialak [Kontxako badiaren gainean, Donostiako Aste Nagusian]]
**Su artifizialak** efektu bisualak eta soinu-efektuak sortzen dituzten gailu piroteknikoak dira. IX. mendean bolbora (su artifizialen propulsatzailea) asmatu zen Txinan. Horretarako, alkimistek potasio nitratoa (KNO3), ikatza eta sufrea konbinatu zituzten. Aspaldi, su artifizialak espiritu gaiztoak uxatzeko eta zorte ona erakartzeko erabiltzen ziren. Gaur egun, aldiz, ospakizun, ikuskizun publiko eta mundu osoko ekitaldi kulturalen sinbolo unibertsala bihurtu dira. Adibidez, toki guztietako Urteberri egunean, hainbat herriren Aste Nagusian eta kirol ekitaldi garrantzitsuetan nabarmendu dira. Ondorioz, gizartean alaitasunaren, ospakizunaren eta batasunaren adierazle bihurtu dira.

## Su artifizial motak 
### **Su artifizial lurtarrak** 
##### **Bengalak** 
Argi distiratsua eta txinpartak emititzen dituzten makilatxoak dira. Ez dutenez eztandarik sortzen eta seguruak direnez, ekitaldi pertsonal eta familiarretan erabili ohi dira, hala nola ezkontzetan edo jaialdietan. Bengalek distira konstantea eta luzea emititzen dute nahaste kimikoaren errekuntza geldoaren ondorioz. Nahaste horrek gatz metalikoak izaten ditu, hala nola magnesioa.  

##### **Sumendiak edo iturriak** 
Txinparten erupzioa sortzen dute sumendi baten itxura imitatu nahian. Haien nahasketa piroteknikoak aluminioa edo magnesioa dauka, eztandarik gabeko txinparta distiratsuak baitituzte. Iturri hauek ez dira altuera handietara iristen eta seguruak dira espazio irekietan. Kimiko desberdinen nahasteek hainbat kolore eta efektutako argiak eratzea ahalbidetzen dute; adibidez, ur-jauzi distiratsuak.

##### **Kandela** **erromatarrak** 
Argi-bolak etengabe jaurtitzen dituzten hodi luzeak dira. Bola bakoitza konposatu espezifikoekin kargatuta dago eta piztean distira sortzen dute. Kandelak askotan ikuskizun sinkronizatuetan erabiltzen dira, aukera ematen baitute koloreen eta efektuen segida modu zehatzagoan kontrolatzeko. Argi eta koloreen konbinazioak jaurti ditzakete leherketa handirik eragin gabe

Prozesua hainbat etapa funtsezkotan banatzen da: lehenik, materialen hautaketa egiten da; ondoren, osagaiak mihiztatzen dira, eta azkenik, kalitate-kontrola gauzatzen da. Horrela, etapa bakoitzak bere ekarpena egiten dio prozesuaren arrakastari, emaitza egokia bermatzeko. 

### Materialen hautaketa 
#### **Konposatuak** 
Su artifizialak konposatu kimikoen nahasketaz osatuta daude. Nahastearen arabera, hainbat kolore, distira eta efektu bisual ikus ditzakegu . Bolbora hiru osagairen nahasketa da:

# **Potasio nitratoa (KNO3)**: Su artifizialen errekuntza-erreakzioetan parte hartzen duten erregaiak (oro har, ikatza eta sufrea) erretzeko behar den oxigenoa ematen du. Beste era batean esanda, potasio nitratoa oxidatzailea da.

### **Osagaien diseinua** 
Su artifizial bakoitzak berariazko funtzioak dituzten hainbat osagai ditu: karkasa edo ontzia, izar piroteknikoak eta metxak.

#### Karkasa edo ontzia 
Kanpoko egitura lehergaiak eta kolorezko elementuak gordetzeko diseinatuta dago. Gainera, su artifizialak babestu egiten ditu aktibatzetik. Karkasak leherketaren barne-presioari eusten dioten materialez (kartoia eta paper zurruna) eginda daude desintegrazioa ekiditeko.

### **Efektu akustikoak** 
Su artifizialek soinu bereizgarriak sortzen dituzte, hala nola leherketa baten “boom”-a edo askotan su aritifizialak gora doazen heinean entzuten diren txistuak. Efektu akustiko horiek gasen hedapen azkarraren eta inguruko airearen konpresioaren ondorio dira. Horrek soinu-uhinak sortzen ditu.

### **Segurtasun faktoreak** 
Lehergaiak manipulatzeko, arreta handiz egin behar da lan, bestela istripuak gertatzeko arriskua egon daiteke. Horretarako, diseinu zehatza eta segurtasun-kontrol zorrotzak jarraitu behar dira. Are gehiago, su artifizialek modu seguruan eta eraginkorrean funtzionatzen dutela ziurtatu behar da.

## Ikus- eta soinu-efektuak 
Efektu bisualak eta soinu-efektuak dira su artifizialak ikuskizun liluragarri eta multisentsorial bihurtzen dituzten funtsezko elementuak. Efektu horiek lortzeko, gailuak kontu handiz diseinatzen dira, material egokiak aukeratzen dira, bai eta printzipio kimikoak eta fisikoak aplikatzen.

### **Ikus-efektuak** 
Su artifizialak zerua hainbat patroi eta kolorerekin argiztatzeko diseinatuta daude. Hauek dira efektu bisual ohikoenak: esferak, eraztunak, ur-jauziak, peoniak eta urreliliak dira.  

#### Esferak eta eraztunak 
Oinarrizko forma horiek lortzeko, “izarrak” jartzen dira karga leherkor baten inguruan. Eztanda egitean, “izarrak” uniformeki banatzen dira, esfera edo eraztun distiratsuak sortuz.

#### Ur-jauziak 
Efektu honek txinpartak altuera handi batetik erortzen direla simulatzen du, errezela baten antza duen argi irudi bat sortuz. Aluminioa eta titanioa bezalako elementuak erabiliz lortzen da; distira luzeak sortzen dituzte erretzean, eta poliki-poliki jausten dira, ur-jauzi baten mugimendua imitatuz.

### **Ikus- eta soinu-efektuen sinkronizazioa** 
Ikus- eta soinu-efektuen sinkronizazioa funtsezkoa da esperientzia oso bat izateko. Horretarako, diseinu zorrotza eta sutze-denboren plangintza egin behar dira, soinua eta argia aldi berean sortzen direla ziurtatuz. Koordinazio horri esker, ezagutzen dugun su artifizialen segida gertatzen da.  

#### Metal astunak eta partikulak 
Su artifizialetan kolore distiratsuak ikusteko, metal astunak erabiltzen dira, hala nola estrontzioa, barioa, kobrea eta aluminioa. Eztanda egitean, partikula horiek airean geratzen dira. Horrela, uretara edo lurrera eror daitezke. Horrek kalte egiten dio uraren eta lurraren kalitateari eta ondorioz, uretako eta lurreko ekosistemak kaltetzen ditu.

Euskal Herrian, su artifizialen erabilerari buruzko araudiak Espainiar Estatu osorako legean oinarritzen dira, baina udalerri bakoitzaren araberako murrizketa gehigarriak ere izan ditzakete. Oro har, potentzia handiko su artifizialak profesionalek antolatu eta egindako ikuskizunetarako bakarrik daude baimenduta. Ekitaldi horiek dagokien udalaren baimenak behar izaten dituzte. Horretarako, segurtasun-arauak bete behar dituzte. Su artifizialak data zehatzetan bakarrik onartzen dira, hau da, herri-ospakizunetan eta herri-ekitaldietan, piroteknia-ikuskizunak ekitaldiaren parte direnean. Ikuskizun horiek, segurtasun araudi guztiak bete behar dituzte eta, askotan, bertan egoten dira segurtasun eta Babes Zibileko langileak, istripuak saihesteko. Gainera, Euskal Autonomia Erkidegoko udalerri batzuetan beste aukera jasangarriago batzuk sustatzen ari dira, hala nola zaratarik gabeko su artifizialak. Egin-eginean ere, ingurumen-inpaktua murrizten eta tokiko fauna babesten dute.

## Erreferentziak