open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carmen Andújar

**Carmen Andújar** Sotos (Buenos Aires, Argentina, 1891 - Valentzia, 1965) Argentinan jaiotako emakume valentziar abeslari sopranoa izan zen, Alemaniako Lied kantetan espezializatua; pedagogoa ere bihurtu zen. 

## Bizitza 
Buenos Airesen jaioa, baina gurasoak valentziarrak ziren. Piano eta kantu ikasketak egin zituen Valentziako Joaquin Rodrigo Goi Mailako Musika Kontserbatorioan,  eta Milanen zabaldu zituen ikasketak. 

### Abeslari ibilbidea 
Madrilen egin zuen debuta abeslari gisa.  Bikoteak seme bat izan zuen, Eduardo López-Chavarri Andújar.

1950eko hamarkadan *Teoría del solfeo* (Solfeoaren teoria) argitaratu zuen. BBCrako grabazioak egin zituen. Nicolau Primitiu Valentziako Liburutegian López-Chávarri Andújar familia-artxiboa dago, Valentziako Generalitateak 1996an erositako Carmen Andújar funtsarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arca di san Domenico

***Arca di san Domenico*** (italieraz ***San Domingoren kutxa***) delakoa Domingo de Guzman santu katolikoaren hondarrak dituen monumentua da, Boloniako San Domenico basilikan kokatua. Aldare eta hilobia da aldi berean.

## Historia 
1221ean hil zen Domingo Guzman elizgizon gaztelaua Italian, Bolonian hain zuzen, eta haren gorpuzkiak marmolezko sarkofago soil batean jarri zituzten 1233an, San Domenico elizaren alboko kapera bateko aldarearen barruan. 1267an, fededunek santuaren gorpuzkiak ikus zitzaten, santuaren bizitzako pasarteekin apaindutako monumentu handiago batera eraman zituzten, Nicola Pisanok eta bere ikasle Fray Gugliemo Agnellik eta Arnolfo di Cambiok egina. 

Geroago, egun duen formaera ekarriz monumentua, haren apaindura Niccolo di Barik aldatu zuen (lan honetatik Niccolo dell'Arca bezala ezagunagoa izango zena), honek eskultura multzo bat egin zuelarik: lau ebanjelariak, Asisko San Frantzisko, Santo Domingo bera, San Floriano santua, eta aingeruek adoratutako Kristo hila, guztia Jainkoaren irudiaz koroatua. 1494an hil zen Niccolo, eta Michelangelorengana jo zuten lana amaitzeko, eta honek eskultura gehiago gehitu zituen: beste aingeru bat, San Petronio, eta San Procolo. 1531. urtean Alfonso Lombardi eskultoreak multzoaren haitzurdinezko behe-erliebeak egin zituen Domingoren bizitzako pasarteak *Errege Magoen* *Adorazioa* gehituz.

## Iruditegia 

Image:Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di niccolò dell'arca, 1469-73, 04.jpg|Aingerua, Niccolo dell'Arcarena.
Image:San Domenico20.jpg|Nicola Pisanok egindako apainduren detailea.
Image:San Domenico18.jpg|Erregeen gurtza, Alfonso Lombardirena.
Image:Autori vari, arca di san domenico, protettori di bologna, 02 petronio di michelangelo, 1494, 2.jpg|Michelangeloren eskulturetako bat, San Petronio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catherine Amelia Fay Ewing

**Catherine Amelia Fay Ewing** (1822ko uztailaren 18a - 1897ko apirilaren 4a) Massachusettseko estatubatuar hezitzaile, misiolari, filantropo, ekintzaile eta gizarte erreformatzailea izan zen. 1857an *Washington County Infirmaryko* haurrak hartu eta babestu zituen, Ohio estatuko lehen haur-etxea sortuz eta antolatuz.

## Ibilbidea 
Ewingek misiolari bihurtu aurretik, Ohioko eskolan irakatsi zuen, bertako Choctaw natiboen artea. Hamar urte geroago, Ohiora itzuli zenean, haur behartsuentzako etxe bat sortu zuen. Bere ahaleginei esker, Ohioren legealdiak lege proiektu bat onartu zuen Columbusen, konderri guztiei haur-etxe bat ezartzeko eskubidea ematen ziona. Washington konderriko haur etxeen mugimenduaren jatorriari eta hazkundeari buruzko txosten historiko zabala ere egin zuen Ewingek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Herraiz

**Marta Fernández Herraiz** (Santiago de Compostela, 1980) galiziar aholkularia da, LesWorking-en sortzailea, eta REDI Dibertsitate eta Inklusioaren aldeko LGBTI Enpresa Sareko zuzendarikide nagusia. Lesbiana da berak argi adierazten duenez, eta LGBT kolektiboko eragin handieneko pertsonetako bat da.

## Biografia 
Santiagon jaio zen 1980an. Zuzenbidean eta Enpresetan lizentziatura bikoitza du Madrilgo Carlos III.a Unibertsitatean, eta Enpresa Institutuan enpresa-administrazioan masterra. Hamar urte baino gehiago eman zituen KPMG moduko  enpresa multinazionalentzako aholkularitza estrategikoan eta negozio aholkularitzan, Espainian, Italian, Estatu Batuetan, Mexikon eta Argentinan proiektuak garatzen.

LesWorking-en sortzailea da. Lesbiana diren emakumeentzako nazioarteko lehen sare profesionala, eta bere helburua emakume lesbianak konektatzea eta ahalduntzea da, komunitate lesbikoaren ikusgarritasun integratzaile eta positiboa sustatuz.

Halaber, European Lesbian* Conference (EL*C) Europako eta Erdialdeko Asiako emakume aktibista lesbianen sareko kidea da. Gainera, It Gets Better España erakundeko enbaxadorea da, eta AEBetako Estatu Departamentuko ikasle ohia

Kira Fumerorekin batera, *Lesbianas, así somos* argitaratu du, oraindik oso ezezaguna den emakume *lesbianen* errealitateari heltzeko.

## Aintzatespenak 
* Espainian eragin handiena duten LGBT kolektiboko pertsonetako bat da, *El Mundo*, *El Confidencial* edo El Español bezalako hedabideek egindako rankingen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* LesWorking-en webgune ofiziala.
* REDIren webgune ofiziala.
Marina Busignani Reffi

**Marina Busignani Reffi** (San Marino, Italia, 1930 - San Marino, 2006) margolaria, eskultorea eta politikaria izan zen.

## Iblbidea 
Boloniako Arte Ederren Akademian ikasi zuen, eta, 1956 eta 1989 artean, San Marinoko zeramika manufakturan lan egin zuen (SMA). 

ASARTen (Associazione Sammarinese degli Artisti) sortzaileetako bat izan zen, eta *Partito dei Socialisti e dei Democratici* alderdian militatu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alana Boyd

**Alana Boyd** (Melbourne, 1984ko maiatzaren 10a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camille Decoppet

**Camille Decoppet** (Suscévaz, 1862ko ekainaren 4a – Berna, 1925eko urtarrilaren 14a) suitzar abokatu, bankari eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1916an.

1888an abokatu-azterketa gainditu eta bi urtez jardun zuen lanbidean. 1890etik 1896ra fiskala izan zen eta, ondoren, ordezko epailea, 1912ra arte.

Alderdi Erradikal Demokatikoan sartu zen eta Lausana eta Vaudeko kontseilu legegileetako kide izan zen. 1899tik 1912ra Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen. 1912tik 1919ra Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen, eta Barne Arazoetako, Justizia eta Poliziako eta Militarreko sailak zuzendu zituen.

Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1916an.
Helga Diekhoff

**Helga Diekhoff Graf**, ezaguna **Helga Soto** ezkontza-izenez (Kiel, 1940ko ekainaren 2a – Madril, 2007ko apirilaren 21a) alemaniar jatorriko espainiar militante sozialista eta feminista izan zen, bereziki ezaguna Espainiako Langile Alderdi Sozialistan (PSOE) prentsa eta komunikazioan egindako aholkulari lanarengatik, frankismoaren erdialdean eta trantsizio espainiarrean. PSOEren eta Alemaniako sozialdemokraziaren arteko komunikazioan funtsezko lotura izan zen, sasoi horretan, gainera.

## Bizitza 
Kielen (Alemania) jaio zen, eta gaztelania ikasketak egin zituen bere herrialdean; 1961ean, berriz, Santanderrera iritsi zen, hizkuntzaren menderapena osatzeko. 

### Lan ibilbidea 
Hasieran, alemanezko itzulpenekin eta eskola partikularrekin biziraun zuen. Orduantxe ezagutu zuen Jorge Soto, gero bere senarra izan zena, Madrilgo Unibertsitate Elkarte Sozialistako kidea.

PSOEn lagun talde batekin sartu zen 1974an Suresneseko Kongresuaren ostean, artean klandestinitate sasoian. 139. zenbakia zuen militante txartela.  

Adolfo Suárez gobernuburu izendatu ostean, PSOEk Helga izendatu zuen prentsaburu; Joaquín Prieto kazetariaren arabera, bereziki sasoi hartako sozialisten zirrikituak ezagutzen zituen Alfonso Guerrak fitxatuta. Komunikazio aholkulari, lehen idazkariaren prentsa buru eta prentsa kabineteko buru karguak izan zituen, hurrenez hurren. Prietok urte batzuk geroago azaldu zuenez, Helgak izugarrizko baliabideak zituen 'partiduan' sinistarazten zuen, benetan ñimiñoa zenean. Atzerri Ministerioko aholkulari taldean sartu zen lehenengo Fernando Moránekin, eta gero Francisco Fernàndez Ordoñezekin.

1986an, Espainiak NATOko kide izaten jarraitzeari buruzko erreferendumaren kanpaina koordinatzeko ardura izan zuen hedabideetan. Erreferendumaren ondoren Lan Ministerioko prentsa buru izatera pasatu zen Manuel Chavesekin.

1987ko abuztuan Espainiako enbaxadaren bozeramaile izendatu zuten Washingtonen, eta 1992ko urrira arte kargu horretan jardun zuen. 

### Aktibismo feminista 
Militante sozialista eta feminista, Francisco Arriero Ranz ikerlariaren esanetan, 60ko hamarkadaren bukaeran eta 70eko hamarkadaren hasieran Emakumeen Mugimendu Demokratikoko kidea izan zen, jatorri sozialistako beste emakume batzuekin batera, hala nola Carlota Bustelo edo Graciela Uñarekin. Merche Comabella ekintzaile feministak ere baieztatu zuen. 1977an, PSOEn Emakumea eta Sozialismoa Batzordea sortzeko arduraduna izan zen.

1990eko hamarkadaren hasieran, Washingtonetik Espainiara itzuli ondoren, MPDLrekin (Bakearen, Armagabetzearen eta Askatasunaren aldeko Mugimendua) eta zenbait plataforma feministarekin elkarlanean jardun zuen. Erretiroa hartu eta gero, aktibismoari eutsi zion, MPDLko Zuzendaritza Batzordeko kidea zela, bere *Tiempo de Paz* aldizkarian idatzi eta tertulia feministetan parte hartuz. Moncloako (Madril) eta Hoyo de Manzanareseko talde sozialistekin lan egin zuen.

### Heriotza 
Madrilen hil zen, 66 urte zituela, 2007ko apirilaren 21ean, biriketako konplikazio baten ondorioz, ebakuntza baskular baten ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Obituarioa: Helga Diekhoff Sotoren omenez. Espainiako alaba alemaniarra. Norman Birnbaum
Luigi Mangione

[thumb|Mangioneren aldeko [grafitia.]]

**Luigi Nicholas Mangione** (Towson, Maryland, AEB, 1998) ingeniari informatiko, datuen zientzialari eta bideo-joko sortzaile estatubatuarra da, ezaguna batik bat akusatu dutelako UnitedHealthcare-ko kontseilari ordezkari Brian Thompson hiltzeagatik, 2024ko abenduaren 4an New Yorken gertaturiko hilketa entzutetsuan. 

Eraso horrek eztabaida zabala sortu zuen AEBetan herrialdeko osasun sistema pribatuaren inguruan, eta Mangione pertsonaia polemiko bihurtu zuen, batzuek herriaren heroitzat jo dutelako.

## Biografia 
Mangione Baltimore hiriko gune pribilejiatu bateko familia aberats batetik dator. Gilman Schooleko ikasle gisa nabarmendu zen bigarren hezkuntzan, eta graduazio hitzaldia egiteko aukeratu zuten han. Ondoren, Informatika Zientziak eta ingeniaritza ikasi zituen Pennsylvaniako Unibertsitatean, eta *cum laudez* graduatu.

Ikasketen ondoren, Hawaiira bidaiatu zuen: han, surfa egin eta natura inguruko bizimodua hartu zuen, eta Japonian, mendietan idatzi eta meditatu zuen.

Mangionek Ted Kaczynski Unabomberren testuak aztertu izan dituela idatzi izan da, alienazio teknologikoari eta enpresa handien botereari buruzko teorietan barneratu izana. Deshumanizazio teknologikoarekin kritiko, bizimodu sinpleago eta benetakoago bat defendatu izan du. Testuinguru pribilegiatua izan arren, Mangionek osasun sistema pribatuaren ondorioak jasan izan ditu, bizkarrezurreko deformazio baten ondoriozko bizkarreko min kronikoak barne. UnitedHealthcare bezalako osasuneko aseguru-etxeean sistema esplotatzailearen biktimen kasuak ezagutu izan ditu beraz, kontraste egiten dutenak enpresa horietako exekutiboek jasotzen dituzten soldata eta bonus milioitsuekin.

### Atxiloketa 
2024ko abenduaren 9an, Mangione (26 urte zituen artean) atxilotu eta lehen graduko hilketa, armak edukitzea eta jazarpena egitea leporatu zioten. Terrorismoa ere leporatu zioten, eta bere burua errugabetzat jo zuen Mangionek, kargu horiek epailearen aurrean entzun zituenean.

Atxilotu zutenean eskuizkribu bat aurkitu zioten. Testuak «norbaitek egin behar zuela» nabarmentzen zuen, eta osasun sistemaren arazoak «jada ez direla ezagutza kontua, botere jokoena baizik».

Mangioneren aldeko iritzi publikoa zabaldu zen Interneten, anitz meme eta babes mezurekin, 2024ko amaieran. Meme askotan Luigi bideojokoetako pertsonaiarekin lotu dute Luigi Mangione, pertsonaia atsegin eta positibo batekin, alegia.

### Zigor eskaera 
AEBetako Fiskaltzak heriotza-zigorra eskatu du Luigi Mangionerentzat, osasun pribatuko enpresa bateko zuzendari bat hiltzeagatik. Pamela Bondi fiskal nagusiak justifikatu egin du erabakia, "aurrez pentsatutako hilketa bat delako, odol hotzean egindakoa, eta Estatu Batuen iritzi publikoa jo zituelako". Justizia Sailarentzat, krimena "indarkeria politikoko ekintza bat" izan zen. Halaber, fiskal nagusiak gaur egun dagoen heriotza-zigorraren gaineko luzamendua kendu nahi du. Akusatuak, ordea, bere burua errugabetzat jo du egozten zaizkion kargu guztietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jammu

**Jammu** Indiako ipar-mendebaldeko hiria da, izen bereko barrutiaren gune administratiboa, neguan Jammu eta Kaxmirren batasunaren lurraldeko hiriburu bihurtzen dena. Tawi ibaiaren gainean dago, Srinagar hiriaren hegoaldean. 

## Historia 
Denbora batez, Dogra Rajput dinastiaren lurraldeetako hiriburua izan zen, XIX. mendean Ranjit Singhen domeinuaren parte bihurtuz. Gaur egun, tren- eta industria-zentroa da.

Jammu, bere antzinako tenplu eta santutegi hinduengatik, "Tenpluen Hiria" gisa ezagutzen da .

## Demografia 
2011ko erroldaren arabera, Jammu hirian 502,197 biztanle zeuden. Gizonak biztanleriaren % 52.7 ziren; emakumeak biztanleriaren % 47,3.

## Iruditegia 

Fitxategi:Raghunath Temple Jammu.JPG|Raghunath tenplua
Fitxategi:Bahu Fort 01.JPG|Bahu gotorlekua
Fitxategi:Historical architecture.jpg|Mubarak Mandi jauregia
Fitxategi:Amar Mahal Palace1.JPG|Amar Mahal

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Jammuko webgune ofiziala.
Adriana Paz

**Adriana Paz** (Mexiko Hiria, 1980ko urtarrilaren 13a) zinema, telebista eta antzerkiko aktore mexikarra da, eta 3 Ariel sari irabazi ditu bere interpretazioengatik. 

## Biografia 
Literatura Dramatikoa eta Antzerkia ikasi zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Unibertsitateko ikasketak egiten ari zela, izaera erdi-profesionaleko antzezlan batzuetan hasi zen. Ikasketak amaitu zituenean, Kataluniara joan zen, eta bi urte eman zituen bertan. Dantza eskolak eta antzerki tailerrak jaso zituen Tarragonan eta Bartzelonan, eta lanak egin eszenan, eta publizitate iragarki batzuetan.

Bere lehen lan protagonista izan zuen 2013an, Aaron Fernandez Lesur zuzendariaren *Las horas muertas* filmean parte. Interpretazio horri esker, 2013ko Moreliako Nazioarteko Zinema Jaialdian Emakumezko Aktore Onenaren saria jaso zuen. 

2018an, Fox telebistako *Vis a vis* telesailean parte hartu zuen, Altagracia pertsonaiarekin hirugarren eta laugarren denboraldiko protagonistetako bat izanik, eta bide batez ospea eman ziolarik partaidetza horrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emaztegaiaren bahiketa

[thumb|250px|Agian, emaztegai baten bahiketa [Erdialdeko Asian, 1870 inguruan.]]
[thumb|250px|XIX. mendeko margolan honetan [Évariste Vital Luminais margolariak bikingo bat emakumea bahitzen irudikatu zuen.]]

**Emaztegaiaren bahiketa**, **Bahiketa bidez ezkontzea** ere esaten zaiona, historiaurrean eta historian zehar mundu osoan errepikatu den praktika tradizionala da. Funtsean zera da: gizonak berarekin ezkontzeko asmoarekin emakume bat bahitzen du. Erabilera batzuetan, terminoa familien adostasunik gabe ezkontzeko ihesei buruzkoa izan daiteke, edota aurretik lotutako ezkontzak ere izan ditzake. 
Lege-sistema batzuetan, emakumearen adostasuna ez da kontuan hartu beharreko faktore bat ezkontzari balioa emateko.

## Non ematen da? 
Praktika hori Erdialdeko Asian, Kaukason, Afrikako eremuetan, Pakistanen, Kirgizistanen eta Hego Amerikako Amazoniako oihanean ere gertatzen da. Era berean, Europan ijitoa, Asian Hmongak edo Mexikon Tzeltalak bezalako herrien artean eman izan da. Herrialde gehien-gehienetan, emaztegaia bahitzea delitu bat da, ezkontzeko baliozko modu bat baino gehiago. Kirgizistann eta Txetxenian legearen aurka daude praktika hauek, baina gizartean oraindik nahiko onartua dago.; dena dela, 2013an, Kirgizistanen praktika honen aurkako legeak gogortu ziren. 

Bereizi behar dira emaztegaiaren bahiketa (gizon batek eta haren senideek emakume bat bahitzen dute) eta gizonen taldekako emakumeen bahiketa masiboak (gehienetan gerra garaian), esaterako Sabinar emakumeen bahiketa gertaera mitologikoan erakusten dena. 2014an Boko Haram talde islamista eta Estatu Islamikoaren kideek horrelako bahiketa masiboak burutu zituzten.

Emaztegaiaren bahiketarako motibazioak eskualdearen arabera aldatzen badira ere, ezkontza mota hau erabili ohi diren kulturek izaera patriarkala izan ohi dute. Horietan estigma handia da ezkontzatik kanpoko haurdunaldia zein legez kanpoko jaiotza.

## Ondorioak 
Bahiketaren ondorioak ezkontza-bortxaketa, nahi gabeko haurdunaldiak eta gizonak emaztearen (esklaboaren) aurka egindako abusu fisikoa eragitea izan daitezke. Egoera horietan emakumearen borondatea huts hurrengoa da. 

Bahiketaren aukera aipatzen da neska gazteek hezkuntza-sistema jakin batzuetan ia parte ez hartzeko arrazoietako bat bezala.

## Nekazaritza-inguruenetan, gehiago 
Nekazaritza-inguruetan ohikoagoa da emaztegaia bahitzea. Horietako askotan haurrek familientzat egiten dute lan. Emakume gaztea ezkontzen denean, jaiotzetiko familia utzi eta senarraren familiako kide bihurtzen da. Lan-eskuaren galera hori dela eta, emakumeen familiek ez dute nahi beren alabak gazte ezkontzea, eta beren martxagatik konpentsazio ekonomikoa eskatzen dute. Horrek talka egiten du emaztearen eskulan berri hori nahi duten gizonaren eta familiaren interesekin. Aurkako interes horiek batzutan bahiketa zuritzeko aipatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Girls Not Brides erakundearen webgunea.
Hilda Farfante

**Hilda Farfante Gayo** (Besullo, Cangas del Narcea, Asturias, 1931) asturiar maistra ohia da, memoria historikoa berreskuratzearen aldeko ekintzailea.

## Ibilbidea 
Besullon jaio zen, Cangas del Narceako parrokian. Balbina Gayo, Cangas del Narcea eskolako maistra eta zuzendariaren eta Ceferino Farfante, kultura landa eremuetara eramaten zuten misio pedagogikoetako maisu kidearen alaba. 1936ko irailaren 8an, Galiziako errekete talde batek Francoren alde lerratu eta hil egin zituen gurasoak, kausa errepublikanoaren kide ziren maisuak. Ama bide bazter batean lurperatu zuten, eta aita, emaztea salbatzera joan zenean harrapatu zuten eta amildegi batetik bota zuten egunaren amaieran.

Hiltzaileek familia osoa akabatu nahi zutelako mehatxua egin zutenez, aitonak eta osabak Ponticiellako mendietara egin zuten ihes, Hildarekin —bost urtekoa— eta bi ahizpekin —zazpi eta lau urtekoak—. Ondoren, ahizpak banandu egin zituzten, eta Hilda bere izeba Guillerminarekin bizitzera joan zen, Boalera.Bederatzi urterekin, bere izeba Guillerminari laguntzen zion klaseetan. Ondoren, pedagogia ikasi zuen eta maistra eta eskolako zuzendari bihurtu zen.

Francoren diktaduran, errepresalien beldurrarekin bizi izan zen Hilda. Demokrazian, memoria historikoa berreskuratzen eta gurasoen gorpuzkiak bilatzen aritu zen.1984an, bere familiaren funtsekin, bilatze kata bat egin zen Vega del Rey inguruan, non bere gurasoak egon zitezkeela uste zen, baina arrakastarik gabe.

2020an, Espainiako Memoria Historikoaren Legearen  idazkertan, Farfantek gutun bat bidali zion Pedro Sanchez Gobernuko presidenteari, Espainiako Gerra Zibilean eta frankismoan desagertutako pertsonak topatu ahal izateko proposamen zehatzekin, eta eskaera pertsonal bat ere gehitu zuen, gurasoak lurperatuak izan zitezkeela uste zuen lekuen oharrekin. 2021ean legea onartu ostean, Asturiasko Printzerriko Gobernuak beste bilaketa bat egin zuen, baina orduan ere Balbina eta Ceferinoren gorpuak ez zituzten aurkitu.

## Aintzatespenak 
* 2013an, Pilar Pérez Solanok dokumental onenaren Goya saria irabazi zuen *Las maestras de la República* dokumentalean jaso zuen Farfanteren testigantza lanarekin. 
* 2017an, Asturiasko 13 Rosas Elkarteak urteko saria eman zion Farfanteri, memoria historikoa berreskuratzeko egindako lanagatik. 
* 2017an  Rafael del Riego Askatasunen Saria eman zioten, Tineo (Asturias) eta Las Cabezas de San Juan (Sevilla) udalek bultzatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poliakrilato

Kimikan **poliakrilatoak** dira azido akrilikoa eta bere deribatuak, alkilo-esterrak bereziki, monomero gisa usatuz prestatzen diren polimeroak. Polimero hauen ezaugarri nagusiak gardentasun, hausturarako erresistentzia eta elastikotasuna dira.
thumb|204x204px|poliakrilatoen egitura

## Sintesia 
Poliakrilatoak erradikal-polimerizazioz prestatzen dira emultsio-polimerizazioz edo masa-polimerizazioz.

Hauen artean ezagunenak poli(sodio akrilato)a, poli(etil akrilato)a eta poli(butil akrilato)a dira. Atzen bi hauei poliakrilato-kautxu esaten zaie eta beroarekiko eta olio mineralekiko erresistenteak dira.

## Erreferentziak
Poli(etil akrilato)

**Poli(etil akrilato)a** (**PEA**) etil akrilatoa monomero gisa usatuz sintetizatzen den polimeroa da. Bere formula (CH2CHCO2CH2CH3)n.da. Kolorgea da eta beroarekiko eta olio mineralekiko erresistentea.

Poli(etil akrilato)a etil akrilatoa beste monomero batzurekin, adibidez metil metakrolatoarekin edo estirenoarekin kopolimerizatzen prestatzen diren kopolimeroak baino garrantzia komertzial txikiagoa du.

## Erreferentziak
Ramona Aparicio Rodríguez

**Ramona Aparicio Rodríguez** (Madril, 1808 - Ibidem, 1881eko martxoaren 15a) madrildar maistra eta pedagogoa izan zen.

## Bizitza 
Aparicio Madrilen jaio zen 1808an, Madrilgo Nesken Eskola Lancasterianoko ikaslea izan zen; han elkarrekiko sistema aplikatzen zen (neskarik aurreratuenak atzeratuenen heziketaz arduratzen ziren),.

### Lan ibilbidea 
Ikasi zuen eskolako zuzendaria izan zen hogeita hamar urtez. 1858 urtean, Madrilgo Maistren Eskola Normal Zentraleko lehen zuzendaria bihurtu zen, eta, 1869an, Institutrizen Eskolako zuzendaria. Eskola horretako eskolak 1870etik 1881era eman ziren Eskola Normalean. Emakumearen Irakaskuntzarako Elkartearen barruan zegoen, Américo Castrok 1870ean sortua.

Ramona Aparicio bere Zuzendaritza Batzordeko kidea izan zen.

Izaera isil eta justukoa, jakin-min humanistiko nabarmenaz eta irakasteko bokazio goiztiarraz hornitua, bere garaiko neurri oldarkorretara jo beharrik gabe jakin zuen irakasle aginpidearen printzipioa praktikan jartzen; Madrilen hil zen 1881eko martxoaren 15ean, berrogeita hemeretzi urtez emakumeen irakaskuntzaren zerbitzura egon ondoren.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* ANADÓN, Juana-FERNÁNDEZ, Aurora: "El profesor femenino de la Escuela Normal Central de Maestras de Madrid, 1858-1900", en MATILLA, M.Jesús ORTEGA, Margarita (editoreak): *Emakumeari buruzko diziplina arteko VI*. Ikerketa Jardunaldiak: emakumeen lana (XVI-XX. mendeak), Madril: Madrilgo Unibertsitate Autonomoa, 1996.
* BALLARÍN DOMINGO, Pilar: «Aparicio Rodríguez, Ramona.» En *Diccionario Biográfico* Español vol. IV, Madril: Historiako Errege Akademia, 2009
* COLMENAR ORZÁES, Carmen: Madrilgo Maistren Eskola Normal Zentralaren historia (1858-1914), Madril: Universidad Complutense, 1988.
* RIVIÈRE GÓMEZ, Aurora: «Aparicio Rodríguez, Ramona.» En MARTÍNEZ, Cánada-PASTOR, Reyna-PASCUA, Mª José de la-TAVERA, Susana (zuzendariak): Mujeres en la Historia de España, Madril: Planeta, 2000, pp. 400-401.
* SAIZ DE OTERO, Concepcion: *Perez Galdosek idatzi ez zuen pasarte nazional bat*. La revolución del 68 y la cultura femenina, Madril: Librería General de Victoriano Suárez, 1929.

## Kanpo estekak 
* Aparicioren biografia Real Academia de la Historiaren erakundearen web orrialdean
* Aparicioren bizialdia MCN Groupen web orrian
* Ramona Aparicio Emakume singular bezala ikusita Rivas Vaciamadrid argitalpen elektronikoan.
Lathyrus vivantii

***Lathyrus vivantii*** Fabaceae familiako landare belarkara bat da. Pirinioetako endemismo bat da eta Euskal Herrian populazio oso gutxi ezagutzen dira.

## Taxonomia 
Pedro Monserrat Recoder botanikari kataluniarrak deskribatu zuen zientziarako 1981ean.

Sinonio bat badu, *Orobus tournefortii* Lapeyr. , baina *Lathyrus tournefortii* espeziearekin ez da nahastu behar, izan ere *Lathyrus vivantii*-rekiko desberdina baita, eta hura gainera Frantzian soilik aurkitzen da.

## Deskribapena 
Errizoma errestaria du, pixka bat lignifikatua.

Zurtoina angelutsua da eta 30-60 cm arteko altuera hartzen du. Azpialdean hostoak ateratzen dira 2-4 foliolo dituztenak, lantzeolatuak eta iletsuak. Gezi itxurako estipulak dituzte.

Haziak leka beltz luzeetan garatzen dira. Leka hauek 50-70 mm-ko luzera hartzen dute eta ile finak dituzte. Barnean 10-16 hazi sortzen dira. eta Aizkorri-Aratz parkean ere bai.

## Ugalketa eta bizi-zikloa 
Landare bizikorra da, hemikriptofitoa, neguan zati aereoa galtzen du eta ondoren udaberrian errizomatik zurtoin eta hosto berriak ateratzen ditu. Ekaina eta abuztua artean loratzen da.

## Mehatxua 
Populazioen tamaina txikiaren ondorioz eta elkarrengandik isolaturik egoteagatik galtzeko arrisku nabarmena ikusten zaio eta "kaltebera" sailkaturik dago.

## Latirismoa 
Ezagunagoa den aixkolaren (*Lathyrus sativus*) antzera, *Lathyrus* generoko hazien kontsumoak latirismo izeneko gaixotasuna eragin dezake, azido-N-oxalyl-diamino-propionikoa baitu hazietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malutapen

Kimikan **malutapen** esaten zaio eransten den substantzia baten eraginez likido bateko partikula esekiak elkarri atxikiz malutak osatzeari. Malutak, gero, jalkiz edo iragaziz bereiz daitezke likidotik. Hondakin-uren arazketan usatzen da adibidez.

## Erreferentziak
Eskolamendi

**Eskolamendi** Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko mendia da, Lesakan dagoena, Bortziriak eskualdean. Gaina 407 metroko garaieran dago.

## Etimologia 
Luis de Uranzuren arabera, "eskuola-mendi" izan zitekeen jatorrizko toponimoa, eta eskuola-tokia izan zela adieraziko luke. Izan ere, aspaldiko denboretatik ustiatu da bertako burdina. 

## Burdin zainak 
Eskolamendiko burdin zainak Aiako Harriko granitoaren inguruko ukipen-metamorfismoko aureolaren barnean daude. 1984an Espainiako Geologia eta Meatze Institutuak egindako ikerketan bi mineralizazio bereizi ziren:
* Eskolamendi-1 magnetitaz eta hematitez osaturik dago, klorita, granateak, anfibolak, epidota eta kuartzoarekin batera; siderita, pirita eta kalkopirita proportzio txikian agertzen dira. Egitura masiboa eta bandeatua dauka, eta magnetita-hematitean aberatsak diren zerrendak txandakaturik agertzen dira burdin minerala barreiatua duten kaltzio silikato zerrendekin.
* Eskolamendi-2, berriz, hematitez, sideritaz (burdin karbonatoz) eta kloritaz osaturik dago, kuartzozko gangarekin; pirita eta fluorita urriagoak dira. Egitura bandeatua du, eta sideritan edo hematitean aberatsagoak diren geruzak aldizkatzen dira. 

## Meategiak 
XIX. mendearen amaieratik aitzina, zenbait burdin zain ustiatu ziren Eskolamendin, bai aire zabalean, bai barrualdean, ganbera eta pilare bidez. Aipagarriak dira *San Pablo* eta *San Carlos* iparraldeko hegalean, *Santa Ines* eta *Santa Katalina* gainaldean eta *La Albion* hegoaldean. Lehenbiziko urteetan, mea Berako labeetara (Fundiciones de Hierro y Fábrica de Acero del Bidasoa S.A) eramaten zen, eta geroago, XX. mendean, Irunera meatze-trenean.

1901 arte, meatze alde hau kontzesio-puzzle bat zen. Frantziar kapitala zuen *Herederos del Barón de Eichtal* enpresak ustiatzen zituen horietako batzuk, eta *Sociedad de Minas del Bidasoa*-k, kapital ingelesa zuenak, gainerakoak. Urte horretan, bi enpresak batu ziren, *Sociedad Minas de Irún-Lesaca* konpainia sortzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cinema novo

**Cinema Novo** Brasilgo mugimendu zinematografiko bat da, 1960ko eta 1970eko hamarkadetan garatu zena eta desberdintasun sozialei egindako kritikagatik nabarmendu zena. Italiako neorrealismoaren eta Frantziako *Olatu Berriaren* eraginak jaso zituen. Cinema Novo-ko pelikulek aurre egin zioten ordura arte Brasilen egiten ziren pelikulei, hau da, Hollywood-en estiloko musikal, komedia eta kontakizun epikoei.  

Glauber Rocha da Cinema Novoko zinemagilerik ezagunena.    

Antzeko garai eta egoeran sortu arren, Cinema Novo ez da nahastu behar Novo Cinema-rekin (Portugalen 1963 eta 1974 artean sortu zen zinema mugimenduarekin).

## Funtsezko filmen zerrenda 
### Lehen fasea 
Cinema Novo-ren lehen faseak Italiako neorrealismoaren eta Frantziako nouvelle vagueren eragin handia izan zuen. Fase honetako filmeek gai sozial eta politikoak dituzte ardatz, eta Brasilgo pobreen eta baztertuen bizitza erretratatzen dute.

* Rio, 40 Graus (1955)
* Rio, Zona Norte (1957)
* Aruanda (1960)
* Arraial do Cabo (1960)
* A Grande Feira (1961)
* Porto das Caixas (1962)
* Cinco Vezes Favela (1962)
* Barravento (1962)
* Os Cafajestes (1962)
* Ganga Zumba (1963)
* Vidas Secas (1963)
* Sol Sobre a Lama (1963)
* Deus e o Diabo na Terra do Sol (1964)
* Os Fuzis (1964)
* O Desafio (1965)

### Bigarren fasea 
Bigarren fasea erradikalagoa eta esperimentalagoa da, Brasilgo egoera politikoarekiko desadostasun gero eta handiagoa islatzen du. Fase honetan ikuspegiak alegorikoagoak dira, eta ez hain errealistak. Indarkeria eta zapalkuntza aztertzen dituzte pelikulek.

* O Padre e a Moça (1965)
* O Desafio (1965)
* Todas as Mulheres do Mundo (1966)
* A Falecida (1965)
* Terra em Transe (1967)
* O Bravo Guerreiro (1968)
* Fome de Amor (1968)
* A Vida Provisória (1968)
* O Dragão da Maldade contra o Santo Guerreiro (1969)
* O Bandido da Luz Vermelha (1968)
* Macunaíma (1969)

### Hirugarren fasea 
Cinema Novoren hirugarren faseak 1964ko kolpe militarraren osteko errepresio politikorik gogorrena jorratzen du. Fase honetako filmak ezkorragoak eta introspektiboagoak izan ohi dira, Brasilgo politika eta gizartearekiko desilusioa islatzen dutenak.

* Os Herdeiros (1969)
* Os Deuses e os Mortos (1970)
* Como Era Gostoso o Meu Francês (1971)
* Pindorama (1971)
* Como Era Gostoso o Meu Francês (1971)
* São Bernardo (1972)
* Os Inconfidentes (1972)
* Quando o Carnaval Chegar (1972)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vidas Secas (filma)

**Vidas Secas** 1963ko Brasilgo filma da, Nelson Pereira dos Santosek zuzendua. Graciliano Ramosen izen bereko liburuan oinarrituta dago gidoia. Filmearen hasieran aipatzen denez, filmaketa Minador do Negrão eta Palmeira dos Índiosen egin zen, Alagoasen. Filma Cinema Novo zinema mugimenduaren lehen fasean kokatzen da. 

## Sinopsia 
1941ean, lehorteak bultzatuta, migratzaile familia bat bizirauteko moduen bila dabil. Ibai lehor bati jarraituz, Miguel nekazariaren abandonatutako txabola batera helduko dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esmeril (artilleria)

thumb|*Santa Ana* itsasontziaren burdinazko esmerila. Circa 1550. Madrilgo Museo Naval.
**Esmerila** XVI-XVIII. mendeetan erabiltzen zen kalibre txikiko artilleriako pieza bat zen. Falkonetea baino neurri txikiagokoa zen, eta bere ezaugarri nagusia zen munizioa atzeko aldetik kargatzen zela, aurreko aldetik kargatu beharrean, hau da, atzekargako arma bat zen. Batez ere gerraontzietan erabili zen, Santísima Trinidad espainiarrean, esaterako (1769-1805).

## Txupina 
Badira Bilbon 1700. urtearen erdialdeko dokumentu-erreferentziak esmerilen tiroari buruzkoak. Esmerilei "txupinak" deitzen zieten, eta "txupineroa" esaten zioten, Bilbo Zaharra auzoko Urazurrutia kalean, non Bilboko bolborategia zegoen kokatua, haiekin tiro egiten zuen udal-ofizialari.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kanoi
* Artilleria
* Txupinazo

## Kanpo estekak 
* ÉMERILLON (artillerie)
Denise Boyd

**Denise Boyd** (1952ko abenduaren 15a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malcolm Boyd

**Malcolm Boyd** (1896ko irailaren 6a - 1960ko) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poli(sodio akrilato)

**Poli(sodio akrilato)a** sodio akrilatoa monomero gisa usatuz sintetizatzen den polimeroa da. Bere formula [−CH2−CH(CO2Na)−]n.da.

Poli(sodio akrilato)a ura xurgatzeko izugarrizko gaitasuna du. Bere bolumena 500 bider handi dezake ur destilatua xurgatuta.

Ur-kantitate handiak xurgatzeko bere gaitasuna zor dio, egitura molekularrean sodio karboxilato taldeak izateari polimeroaren kate nagusitik zintzilik. Talde horiek, urarekin kontaktuan jartzean, sodio katioia askatzen dute, karboxilato ioi negatiboak libre utziz. Ioi negatiboenk aldaratu egiten dute elkar, kate nagusia luzatuz eta bolumena handitzea eraginez. Konposatua berriro egonkorra eta neutroa izan dadin, ioiek ur-molekulak hartzen dituzte eta karga neutralizatzen da.

## Sintesia 
Poli(sodio akrilato)a prestatzeko disoluzio-polimerizazioa, emultsio-polimerizazioa eta esekidura-polimerizazioa baliatzen dira. Kasu bakoitzak hasarazle eta erreakzio-inguruneko espezie kimikoak propioak beharko ditu.

## Erabilera 
Erabilera-esparru zabala du poli(sodio akrilato)ak ura xugartzeko gaitasuna medio: pixoihaletan, ur gogorretako kaltzio-ioia bahitzeko, uraren biskositatea handitzeko, erregaietako ura xurgatzeko eta lurzoruaren urari eusteko gaitasuna handitzeko besteak beste.

## Erreferentziak
Carmen Martínez Ten

**Carmen Martinez Ten** (Madril, 1953ko azaroaren 27a) madrildar mediku eta politikaria da. 2015eko ekainetik Madrilgo Asanbleako diputatua da PSOEtik, Talde Parlamentario Sozialistako presidentea eta Emakumearen Batzordeko bozeramailea. Segurtasun Nuklearreko Kontseiluko presidentea izan zen 2006tik 2012ko abendura arte eta Fernando Martí Scharfhausenek ordezkatu zuen.

## Bizitza 
1953ko azaroaren 27an jaio zen, Madrilen, eta Medikuntzan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean; Ginekologian eta Obstetrizian espezializatu zen. 

### Lan ibilbidea 
Estatuko Administrazio Orokorrean eta Madrilgo Udalean oposizio bidez sartu zen, eta osasun zerbitzuen kudeaketarekin eta zuzendaritzarekin lotutako lanak bete zituen. Espainiako Langileen Alderdi Sozialistako militantea, 1988tik 1991ra Emakumearen Institutuko zuzendari nagusia izan zen, orduan Gizarte Gaietarako Ministeriora atxikita zegoena Matilde Fernández ministro zela. Gero, Osasun Ministroaren Kabineteko aholkulari lanetan jardun zuen, Emakume Progresisten Federazioko buru zen bitartean. Madrilgo Asanbleako V. legegintzaldiko diputatu aukeratu zuten, 2001eko urriaren 19an eserlekuari uko egin eta Antonio Chazarra Montielek ordezkatu zuen, Segurtasun Nuklearreko Kontseiluko kontseilari izateko. 2006tik 2012ra Kontseilu horretako presidentea izan zen.

Maila profesionalean, Madrilgo Unibertsitate Politeknikoko, Meatze Ingeniarien Goi Eskola Teknikoko, Energiaren Batzorde Nazionaleko, Europar Batasuneko Segurtasun Nuklearreko Erregulatzaileen Taldeko aholkularitzako hainbat organotan parte hartu du eta Espainiako ordezkaria da segurtasun nuklearrari buruzko nazioarteko hainbat taldetan, hala nola Erakunde Erregulatzaile Erradiologiko eta Nuklearren Foro Iberoamerikarrean.

Alderdi Sozialistaren barruan hainbat ardura izan ditu Batzorde Exekutibo Federalaren barruan. Era berean, *Leviatán* aldizkariko erredakzio kontseiluko kidea eta Progreso Global fundazioko patronatuko kidea ere izan da.

2015ean Madrilgo Asanbleako X. legegintzaldiko diputatu aukeratu zuten. Legegintzaldi horretan, Talde Parlamentario Sozialistako presidentea, Emakume Batzordeko bozeramailea, Osasun Batzordeko kidea eta Diputazio Iraunkorreko kide titularra izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak
Carmen García Bloise

**Carmen García Bloise** (Madril, 1937- ibidem, 1994ko uztailaren 16a) madrildar politikari sozialista izan zen.

## Bizitza 
Madrilen, Espainiako hiriburuan, jaio zen 1937an. 1948an, gurasoekin erbesteratu zen Frantzian, aita Mariano Garcia Gala UGTko militantea baitzen. Frantziako erbestean egon zen 1975era arte. Hamabost urterekin Gazte Sozialistetan afiliatu zen, eta hogei urterekin UGTn eta PSOEn sartu zen. Merkataritza-peritu eta enpresa-antolakuntzan diplomatutako titulu akademikoak lortu zituen.

### Lan ibilbidea 
Renaultek Parisen zuen fabrikako kontulari-buru lanetan jardun zuen. Bertan lan sindikala ere egin zuen, Espainiara itzuli zen arte. François Mitterranden taldeko kidea ere izan zen 1965eko hauteskunde presidentzialetako kanpainan. 1970ean Idazkaritza desagertu zen arte hartu zuen kargua. Aldi berean, alderdiaren zuzendaritza barrura, hau da, Espainiara, eramatea defendatzen zuten PSOEren korronte berritzaileetan inplikatzen hasi zen, Rodolfo Llopis buru zuen Batzorde Exekutiboak defendatutako irizpideen aurka. Urte hartako irailean egindako ezohiko kongresuan, Antolakuntza Idazkaritzarako izendatu zuten (1988-1994), nahiz eta Batzorde Eragileko kide izaten jarraitu zuen 1994ko kongresura arte.
* 2012an aurkeztu zuen PSOEk bere hauteskunde geolokalizaziorako sistema informatikoa, eta *Bloise* izena jarri zion, buruzagi sozialista historikoaren omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Heriotzaren aipamena
* Diputatuen Kongresuko biografia-fitxa
Otto Arosemena

**Otto Arosemena Gómez** (Guayaquil, 1925eko uztailaren 19a – Salinas, 1984ko apirilaren 20a) ekuadortar politikaria izan zen. Ekuadorko presidentea izan zen 1966tik 1968ra.

Guayaquilgo familia batetik zetorren, eta hainbat kide Ekuadorko presidenteak izan ziren. 1955ean Zuzenbidean graduatu zen Guayaquilgo Unibertsitatean eta Guayasko Hauteskunde Auzitegiko presidentea izan zen.

1954an kongresuko diputatu hautatu zuten lehen aldiz, eta 1957an ganberako presidente. 1960an senatari hautatu zuten. 1963an, bere lehengusu Carlos Julio Arosemena Monroy presidentziatik kendu zuen junta militarrak borroka nagusia egin zuen. 1965ean Koalizio Instituzionalista Demokrata alderdia sortu zuen eta hurrengo urtean Batzar Konstituziogileko kide hautatu zuten.

Batzarrak lehendakari izendatu zuen 1966ko azaroaren 16an. Arosemenak liberalekin eta kontserbadoreekin osatu zuen gobernua. 1967ko martxoan petrolio hobi bat aurkitu zen herrialdearen ipar-ekialdean. Osasun Publikoko ministerioa sortu zuen, obra publikoak egin zituen eta eskola ugari eraiki zituen.

Demokrazia sendotu ondoren, José María Velasco Ibarrak irabazi zituen hauteskundeak deitu zituen, eta lehendakaritza eman zuen 1968ko abuztuan.

Historia eta Geografia Politikoko unibertsitateko irakaslea ere izan zen. Eroriko baten ondorioz hil zen.
Menyanthaceae

**Menyanthaceae** Asterales ordenako familia bat da. 70 espezie inguru hartzen ditu eta landare urtarrak dira.

## Ezaugarriak 
Landare belarkara akuatikoak dira. Aerenkima daukate, landarearen lorea eta hostoak ur azalean mantentzen laguntzen diena. Korola elkartua dute eta inulina pilatzen dute.

## Generoak 
* *Liparophyllum* Hook.f.
* *Menyanthes* L.
* *Nephrophyllidium* Gilg
* *Nymphoides* Ség.
* *Ornduffia* Tippery & Les
* *Villarsia* Vent.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uretako hirusta

**Uretako hirusta** (*Menyanthes trifoliata*) Menyanthaceae familiako landare espezie bat da. Europa, Asia eta Ipar Amerikako zohikaztegietan aurkitzen da, hala ere denetan galttzeko arriskuan dago.

Poloniako Nowy Sacz arroko Miozeno garaiko estrato batean egindako indusketan uretako hirustaren hazi fosilizatu bat aurkitu zen.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen Zientziarako 1753an *Species Plantarum* liburuan.

Generoaren *Menyanthes* izena grezierazko *menyein* (zabaldu, hedatu) eta *anthos* (lorea) izenen elkarketatik dator. Teofrasto izan zen egneroari izena esleitu ziona eta loreak jarraian irekitzen direla adierazi nahi du. Espeziearen *trifoliata* izena latinetik dator eta "hiru hostoduna" esan nahi du.

Espezie monotipikoa da. Ipar Amerikakoari *M. trifoliata* var. *minor* Michx. izena ematen zaio sarritan.

## Deskribapena 
Ur azpian errizoma errestari bat du, korapiloetan sustraiak eratzen dituena, eta handik zurtoin zilindirko sendoak ateratzen ditu, 12-35 cm artekoak.

Hiru foliolotako hostoak ateratzen ditu, txandakatuak, lekadun pedizeloak dituztenak. Pedizeloek 7-20 cm-ko luzera dute eta folioloek 10 cm arte neur dezakete. Folioloek itxura obobatua edo erronboidea dute eta ertz borobildua.. Kolore zuria edo arroxakara izan ohi du. Bost lorezil gorrindola ditu eta erdian estilo berde bat luzatzen da. 2-4 mm luzerako ile zuri ugarik inguratzen dute. Nafarroan bizirauteko aukera gehiago ditu Euskal Autonomia Erkidegoan baino, zohikaztegietan egiten diren ustiapenek eta lehortzeek arrisku bizian jartzen baitute haren habitata.

Horretaz gain digestio aparatuaren libratzailea ere bada eta bide batez erreuma eta gainerako minen aurkako lasaigarria ere bai. Glukosidoak, taninoak dira printzipio aktiboak eta iodo eta manganeso ugari ere badu

## Iruditegia 

Irudi:Schimmernde Seerose und Wasserfrosch.JPG|*Menyanthes trifoliata* nenufar hostoen artean.
Irudi:Menyanthes trifoliata marais-etang-le-macon-mareuil-caubert 80 27042007 6.jpg|Lorea.
Irudi:Menyanthes trifoliata20130727 063.jpg|Hostoak.
Irudi:Menyanthes trifoliata 15-p.bot-meny.trifo-04.jpg|Fruituak.
Irudi:Wdzydzki PK Menyanthes trifoliata kłącze2 05.07.10 p.jpg|Errizomatik ateratzen diren zurtoinak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adinazolam

**Adinazolama** konposatu organikoa da, C19H18ClN5 formula duena triazolobentzodiazepinen familikoa. IUPACek metanamina gisa formulatzen du. Konposatu organokloratutzat jo daiteke. Solido da.

Botika antsiolitko, antiepilektiko, lasaigarri eta antidepresibo gisa baliatzeko saio klinikoak egin baziren ere, ez du inoiz lortu sendagaien ardura gisa duten erakundeek onartzea. Diseinu-droga gisa baliatzen da egun.

## Erreferentziak
Tesla Cybertruck

**Tesla Cybertruck** 4 ate eta 6 eserlekuko *pickup* motako ibilgailu elektrikoa da, Tesla Inc. fabrikatzaile estatubatuarrak ekoitzia. 2019ko azaroan aurkeztu zuten.

Cybertruckek 816 V nominaleko egitura-bateria du, 123 kWh-ko edukierarekin. 350 kW-ko potentzia ere karga dezake 800v DC hornitzen duten kargagailuetan, hala nola Tesla Supercharger v4. Cybertruck 48 V-eko behe-tentsioko sistema elektriko osoa duen serieko lehen ibilgailua da. 12 V-eko sistemak ez bezala, kableak finagoak izan daitezke potentzia bera gidatzeko. Kableatuak % 70 murrizten du bere pisua. Exoeskeleto motako karrozeria bat du, 1.8 mm-rainoko altzairu herdoilgaitzezko panelez osatua, 9 mm-ko balen tiro subsonikoak jasaten dituztenak. Lau gurpiletarako norabidea du *drive-by-wire* sistema baten bidez (kable bidezko norabidea). Lau gurpileko trakziodun bertsioak ditu. Noranzko biko karga egin dezakezu: V2H (ibilgailua etxera) eta V2V (ibilgailua ibilgailura). Teslaren helburua, Cybertruck-aren garapenarekin, Estatu Batuetan egunero saltzen ziren 6500 *pickup*entzako ordezko jasangarri bat sortzea da.

2019an, aurkeztu eta sei egunera, 250.000 erreserba zituen. 2023ko urrian, Muskek baieztatu zuen Teslak milioi bat erreserba zituela, 2024an 125.000 eta 2025.7an 250.000 fabrikatzeko gaitasuna zuela. Hasiera batean merkaturatzearen hedapena 2021aren amaierarako aurreikusita bazegoen ere, lehen entregak 2023ko abenduan egin ziren eta orduan hiru bertsio eskaini ziren: 'Cyberbeast', All Wheel Drive, and Rear-Wheel Drive, 400 eta 550 km arteko EPA autonomiekin eta 60.990 eta 99.990 estatubatuar dolar arteko prezioekin. Range Extender aukerako bateriarekin 756 km-ko EPA autonomia lor dezake Ipar Amerikan bakarrik dago eskuragarri eta Austinen (Texas) egiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silvia Pessah

**Silvia Ester Pessah Eljay** (Peru, 1967ko abuztuaren 9a) perutar mediku zirujaua, irakaslea eta ikertzailea da. Peruko Osasun ministroa izan zen 2018ko apirilaren 2tik 2019ko urtarrilaren 5era bitartean, Martin Vizcarraren Gobernuan.

## Bizitza 
Alberto Pessah Azar eta Julia Eljay Levyren alaba da. Familia judua du. Lima hiriko Leon Pinelo ikastetxean egin zituen eskola ikasketak. Medikuntza ikasi zuen La Platako Unibertsitate Nazionalean, Argentinan, eta bertan lortu zuen titulu profesionala (1992). Peruko Cayetano Heredia Unibertsitatean Osasun Publikoko Maisutza jaso zuen (1999) eta Biomedikuntza eta Osasun Informatikoko Masterra egin zuen Washingtongo Unibertsitatean (AEB).

### Lan ibilbidea 
### Mediku 
1992an neoplasia-gaixotasunen Institutu Nazionalean hasi zen lanean eta bertan mediku asistentziala izan zen 1995era arte. 2005etik 2006ra, Peruko Flora Tristan Emakumearen Zentroko Sexu Eskubideak eta Herritarrak Osasunean programaren zuzendaria izan zen (2005-2006). 2006tik 2009ra, Cayetano Heredia Ospitale Nazionaleko epidemiologia bulegoko zuzendaria izan zen. 2007tik 2009ra Peruko Osasun Institutu Nazionaleko burua izan zen.

### Ikertzaile 
Israelgo Osasun Ministerioan lan egin zuen, eta bertan ikertzailea izan zen (2011-2013) eta Ospitale Kalitatea Bermatzeko Lege Nazionala ezartzeko arduraduna. Gero, Gaixotasun zoonotikoen Zuzendari Nazionala (2013-2016) eta Txertoen Kontrako Erreakzioen Arloko arduraduna izan zen.

### Irakasle 
Arlo akademikoan, irakasle jardun du Peruko Cayetano Heredia Unibertsitatean

## Kargu publikoak 
2016ko abuztuaren 27an Osasun Publikoko ministrorde izendatu zuten, Pedro Pablo Kuczynskiren gobernuan. 2017ko irailaren 19ra arte egon zen karguan. 2017tik 2018ra Aholkularia izan zen Emakumearen eta Populazio Zaurgarrien Ministerioan. 

### Osasun ministro 
2018ko apirilaren 2an zin egin zuen Peruko Osasun ministro lana betetzeko, Martín Vizcarra Cornejo presidentearen lehen kabinetean. Arazo pertsonalak zirela eta, uko egin zion eta 2019ko urtarrilaren 7an Zulema Tomásek ordezkatu zuen.

## Argitalpenak 
* *National guideline of brucellosis in Israel* (2016). Egilekidea
* *Sexual transmitted disease in Israel in the period 2000 - 2014* (2015). Egilekidea
* *Rabies situation in Israel in the period 2000 - 2014* (2015). Egilekidea
* *Action of the bothropic polivalent antivenom against proteolitic proteins of the Peruvian snake ́s venom* (2008)
* *Multicentric study. Women’s health and domestic violence. Peruvian results* (2008). Egilekidea
* *Servicios interculturales para la mujer, de la teoría a la práctica* (2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afro-kubatar

**Afro-kubatarrak** () Kubako herritarrak dira, osorik edo partzialki Sahara azpiko Afrikako arbasoak dituztenak. Afro-kubatar terminoak Kubako elementu historiko edo kulturalak ere aipa ditzake, komunitate honi lotuak, eta bertako afrikarren eta Kubako gizartean dauden beste elementu kultural batzuen konbinazioa, hala nola arraza, erlijioa, musika, hizkuntza, arteak eta klase-kultura.

2002ko erroldaren arabera, 11,2 milioi kubatar galdekatu zituzten, kubatarren milioi bat edo %11 afro-kubatar edo beltz gisa identifikatuta. Gainera, hiru milioi inguru "mulato" edo "mestizo" bezala identifikatu ziren, arraza mistoa esan nahi duena, batez ere afrikar eta europarren konbinazioa. Horrela, uharteko biztanleen % 40k baino gehiagok diote afrikar arbasoren bat dutela.

## Erlijioa 
Afro-kubatarrak erromatar katolikoak dira nagusiki, gutxiengo protestanteekin. Erlijio afro-kubatarra hiru korronte nagusitan bana daiteke: Santeria, Palo Monte eta besteak. Santeria sinkretizatuta dago erromatar katolizismoarekin.

## Musika 
XIX. mendearen erdialdetik aurrera, kubatar musikaren berrikuntzak komunitate afro-kubatarrari egotzi zaizkio. Son, conga, mambo and chachachá generoek europar erritmoak Saharaz hegoaldeko Afrikako elementuekin konbinatzen zituzten. Kubako musikak bilakaera nabarmena izan zuen Europako soinu tradizionaletik Afrikako bat-bateko tradizioetara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poli(azido azetiko)

**Poli(azido akriliko)a** (**PAA**) azido akrilikoa monomero gisa usatuz sintetizatzen den polimeroa da. Bere formula (CH2−CHCO2H)*n* da. Kopolimeroak ere eratzen ditu.

Disoluzioan eta pH neurtrorekin, PAA polimero anionikoa da, alegia, polimeroaren albokate askok karboxilo taldea dutenez, protoiak gal ditzakete eta karga negatiboa har dezakete. Horrek ura xurgatzeko ahalmena ematen dio.

## Sintesia 
Poli(azido akriliko)a erradikal-polimerizazioz sintetizatzen da peroxidoak edo azokonposatuak hasarazle gisa baliatuz.

## Erabilera 
PAA sakabanatze-agente, ioi-trukerako erretxina eta itsasgarri gisa baliatzen da. Halaber, lodigarri eta emultsionatzaile moduan usatzen da botiketan, kosmetikan eta pinturetan.

## Erreferentziak