Rudyard Kipling

**Joseph Rudyard Kipling** (Mumbai, India, 1865eko abenduaren 30a – Londres, Britania Handia, 1936ko urtarrilaren 18a) Indian jaiotako britainiar idazlea izan zen.

Kontakizunak, eleberriak, poesia eta haur literatura idatzi zituen. Haren lanik esanguratsuenak ondorengo hauek dira: *Oihaneko liburua*, 1894an argitaratua (jatorrizko izenburua: *The Jungle Book*), *Kim* (1901) espioitza eleberria, eta *Errege izatekoa zen gizona (The Man Who Would Be King*) istorio laburra. Rudyard Kipling eta familia Indian, Ipar Amerikan eta Britainia Handian bizi izan ziren. India, bere jaioterria, maite zuen bereziki; indiar jendea, paisaia eta ohiturak agertzen dira haren idazlanetan.

1907an Literaturako Nobel saria jaso zuen.

## Haurtzaroa (1865-1882) 
Rudyard Kipling Alice Kipling eta John Lockwood Kiplingen semea izan zen. Ama emakume bizia zen; aita, britainiar armadako ofiziala, eskultore aditua eta ontzigilea. Aitak eskultura arkitektonikoa irakatsi zuen Bombayko Jejeebhoy Arte eta Industria Eskola sortu berrian.

### Londresen hezkuntza 
Kiplingek sei urte zituela, Trix arreba txikiarekin *Lorne Lodge* izeneko etxe sozial batera bidali zituen aitak, hurrengo sei urteetan Ingalaterran haz zitezen. Etxea Southsean (Portsmouth) zegoen, Holloway kapitaina eta bere emaztearen ardurapean. Gurasoak gertu ez zituenez, bakarrik eta abandonatua sentitu zen

1878an United Service Collegen sartu zen, Devonshireko eskolan, diru askorik gabeko ofizialen seme-alabak hezteko espreski sortua. Garai hartan, Florence Garrard ezagutu eta harekin maitemindu zen. *The Light that Failed* (1891) Kiplingen lehen eleberriko Maisie pertsonaia Florencerengan oinarritu zuen.

### Indiara itzuli 
Ikasturtea amaitzear zegoela, Oxfordeko Unibertsitatean ikasteko beka lortzeko gaitasun akademikoak falta zituelakoan zegoen eta gainera gurasoek ez zuten ikasketak ordaintzeko nahiko ahalmen, beraz, bere aitak Lahoren (Pakistan) lana bilatu zion. Mayo College of Arteko zuzendaria eta Lahore Museoko eduki arduraduna izan zen, *Civil and Military Gazette* izeneko egunkari txiki batean editore laguntzaile bezala ere aritu zen*.* Indiara 1882ko irailean abitu eta Mumbaira urrian iritsi zen.

## Gaztaroa (1882-1914) 
thumb|Kiplingen India
Lahoreko *Civil and Military Gazette* egunkarian lanean (Kiplingek "Nire lehen maitalea eta benetako maitasuna" deitu zuena

1883ko udan, Kiplingek Simla bisitatu zuen (gaur egun Shimla), Britainiar Indiaren udako hiriburua. Harrezkeroztik, Kipling familiak urtero bisitatu zuen Simla, eta John Lockwood Kiplingi bertako elizan fresko bat margotzeko eskatu zioten. Bestalde, Rudyardek Simla bisitatzen jarraitu zuen urtero, 1885 eta 1888 urteen artean, idazleak gustoko zuen hiri bat zen: *Gacette*rako idatzitako ipuin asko Simlan bertan kokatu zituen.

Ekoizpen handia sortzen segitu zuen Kiplingek: hurrengo urtean, sei ipuin bilduma argitaratu zituen: *Soldiers Three*, *The Story of the Gadsbys*, *In Black and White*, *Under the Deodar*s, *The Phantom Rickshaw* eta *Wee Willie Winkie*, 41 istorio guztira. Aurrerago, Kiplingek O-Toyo izeneko geisha batez maitemindu zela idatzi zuen.thumb|Rudyard Kipling (zutik) bere aita John Lockwood Kiplingekin (eserita), 1890 inguru|alt=

Ameriketako bere bidaia San Frantziskon hasi zuen, eta gero Portland (Oregon) iparraldera joan zen, Seattle, Washingtonen ere egon zen; jarraian Kanadara bidaiatu zuen, Victoria eta Vancouver bisitatuz, Estatu Batuetara itzuli eta Yellowstone Parke Nazionala bisitatu zuen; Salt Lake Cityra jaitsi zen, ondoren ekialdera, Omaha (Nebraska) eta Chicagora (Illinois); ondoren, denbora pixka batez Indian Villagen egon zen, Monongahela ibaian; azkenik Elmirara joan zen, New Yorken, eta Mark Twain ezagutu zuen.

Londreseko hainbat aldizkaritan argitaratu zituen bere istorioak. Bizitzeko tokia ere aurkitu zuen Villiers Streeten, Charing Crossetik gertu (eraikina Kipling Etxea izendatu zuten ondoren).

Hurrengo bi urteetan, *The Light that Failed* eleberria argitaratu zuen, krisialdi bat izan zuen nerbioengatik eta *The Naulahka*  eleberrian berarekin batera parte hartu zuen Wolcott Balestier idazle eta argitalpen agente amerikarra ezagutu zuen. 1891. urtean, bere medikuen aholkuz, Kiplingek beste itsas bidaia bat abiarazi zuen Hegoafrika, Australia, Zeelanda Berria eta Indiara. Hala eta guztiz ere, bere proiektuak eten zituen Gabonak bere familiarekin Indian igarotzeko, baina Balestier bere lagunaren heriotzaren berri izan zuenean, Londresera berehala itzultzea erabaki zuen. Itzuli aurretik, urtebete lehenago ezagutu eta tarteka amodio erlazioa izan zuen Wolcotten arreba zenari, Caroline Starr Balestier "Carrie"-ri (1862-1939) elkarrekin ezkontzeko proposatu zion telegrama bat bidalita. Bitartean, Londresen, 1891. urtean, Indiako Britainiarren inguruko ipuin bilduma argitaratu zen, ''Life's Handicap*.

### Estatu Batuetan 
thumb|Kiplingen Amerika. 1892-1896, 1899
1892ko urtarrilaren 18an, 26 urte zituela, Rudyardk 29 urteko Carrie Balestierrekin (Wolcott lagunaren arreba) ezkondu zen Londresen. Ezkonberriek eztei bidaia Estatu Batuetan eta Japonian planifikatu zuten.

1896ko otsailean, Elsie Kipling jaio zen, bikotearen bigarren alaba. Une honetan, hainbat biograforen arabera, haien bikote harremana ez zegoen bere onenean. Nahiz eta beti elkarri leialak izaten jarraitu, rol finkatuetan erori zirela dirudi.

### Erresuma Batua 
Ingalaterrara itzulita, urte hartako irailean, Torquay hirian jarri zen bizitzen, Devon kostaldean. Ordurako ospetsua zen, eta bere iritzi politikoa adierazten zuen idazlanetan. Bi poematan ere lan egiten hasi zen: *Recessional* 1897an, eta *White Man's Charge* (1899), argitaratzean polemika handia sortu zuena; inperialismoaren eta britainiar inperioaren aldeko propagandatzat hartu baitziren. 1898. urtearen hasieran, bera eta bere familia Hegoafrikara joan ziren neguko oporrak igarotzera. *Inperioaren Poeta* izenez ezaguna, Lurmuturreko Koloniako politikari indartsuenetako batzuek atseginez hartu zuten, besteak beste, Cecil Rhodes, Sir Alfred Milner eta Leander Starr Jameson barne. Aldi berean, Kiplingek haien adiskidetasuna landu zuen eta gizon horiengan eta haien politikengan zuen miresmena handitu zen. Ingalaterrara bueltan, Kiplingek Boer Gerretan britainiar kausaren aldeko poesia idatzi zuen, eta Hegoafrikara egindako hurrengo bisitan, 1900. urtearen hasieran, *The Friend* egunkariaren sorreran parte hartu zuen, Bloemfontein zeuden tropa militar britainiarentzat.
[thumb|*Kipling and Britannia* Sir [Max Beerbohmek (1904) egina]]Britainia Handiko Itsas Armadari aurre egiteko flota eraikitzeko Tirpitz Planari britaniarrek zein erantzun eman behar zuten inguruko eztabaidan parte hartu zuen 1898an hainbat artikulu idatziz, *A Fleet in Being* izenpean bilduak izan zirenak. Estatu Batuetara bisita batean 1899an, Kipling eta bere alaba Josephine pneumoniaz kutsatu ziren eta 1899ko martxoaren 6an Josephine hil zen.

### Idazle ibilbidearen gorena 
Bere alabaren heriotzaren ondoren, Kiplingek *Little Just Stories for Little Children* izan zen lanerako materiala biltzen jarri zuen gogoa. Irudimenezko alegiak eta ipuinak sortu zituen Kiplingek, maite zituen animaliak protagonista zirela. Bertsoak eta marrazkiak ere berak egin zituen eta lan hori hurrengo urtean, hots, 1902an, argitaratu zen: *Kim''. Eleberri hori haren lanik onentzat hartzen da, lan horretan, Indiako jendeari, kulturari eta hainbat erlijiori erretratu zehatza egiten dielako. thumb|Bateman's etxea
1900. urtean Kipling nabarmen samindu zuen Wilhelm II.a alemaniar enperadoreak eman zuen Hunoen Hitzaldiarekin (*Hunnenrede*): Txinara bidalitako Alemaniako tropek Boxerren matxinada zapuzteko, "Hunoak" bezala portatzeko eta presoak ez hartzeko eskatuz.

XX. mendearen lehen hamarkadan Kipling ospearen gorenean zegoen. 1906an, "*Land of our Birth, We Pledge to Thee"* izeneko abestia idatzi zuen.

#### Fikzio espekulatiboa 
Kiplingek fikzio espekulatibo ipuin ugari idatzi zituen: besteak beste, *Dream of Army*, garaiko Ingalaterrako jaraunspenezko burokrazia baino eraginkorragoa eta arduratsuagoa izango zen armada erakutsi nahi zuena, eta bi zientzia fikziozko istorio, *Night with the Night Mail* (1905) eta *As Easy As A.B.C*. (1912). Bi horiek, XXI. mendean, ''Kipling's Aerial Board of Control universeean* kokatu ziren. Aurrerago garatu zen zientzia fikzio gogorraren moduan irakurtzen ziren eta XX. mendeko Robert Heinlein zientzia fikzio idazlearen ezaugarri bihurtu zen literatur teknika sartu zuen, zeharkako azalpena, alegia. Oxfordeko Unibertsitateko irakasleak izendatua. Sariaren aipuak honako hau esan zuen: "Mundu mailan ospea duen egile honen sorkuntzaren bereizgarri diren behaketa gaitasuna, irudimenaren originaltasuna, ideien kemena eta narraziorako talentu nabarmena kontuan hartuta". Nobel sariak 1901ean ezarri ziren eta Kipling ingelesezko lehen hartzailea izan zen. Stockholmeko sari banaketan, 1907ko abenduaren 10ean, Carl David af Wirsén, Suediako Akademiako Idazkari Iraunkorrak, Kipling eta hiru mendetako ingeles literatura goraipatu zituen.

Lorpen hau eta gero, bi poemario eta istorio bilduma argitaratu zituen: *Puck of Pook's Hill* (1906), eta *Rewards and Fairies* (1910). Bigarrenak *If-* poema biltzen du. 1995eko BBCren iritzi inkesta batean Erresuma Batuko poemarik gogokoena bezala bozkatu zuten. Autokontrolari eta estoizismoari buruzko erretolika hau, ezbairik gabe gabe, Kiplingen poemarik ospetsuena da.
thumb|Ulsterreko ituna, 1912|alt=
Kipling Irlandaren autonomiaren kontra zegoen. Lagun bati gutun batean idatzi zion Irlanda ez zela nazioa, ingelesak 1169. urtean hara iritsi arte, irlandarrak basatiak zirela eta "olerki goibelak idazten" zituzten bitartean elkar hiltzen zutela. Haren ikuspuntutik, Erresuma Batuko agindupean bakarrik egin zuen aurrera Irlandak. Lahoren, Hope and Perseverance Lodge 782.ean hasi zen. Kiplingek bere framazon-bizipena hain maitea zuen, non bere idealak *The Mother Lodge* olerki ospetsuan islatu zituen eta anaitasuna eta bere ikurrak erabili zituen *The Man Who Would Be King* eleberrian.

## Lehen Mundu Gerra (1914-1918) 
ezkerrera|thumb|Irlandar Guardia 1917an
Lehen Mundu Gerra hasieran, beste idazle askoren antzera, Kiplingek liburuxkak eta olerkiak idatzi zituen, Alemaniak okupatu ostean, Belgika berrezartzeko Erresuma Batuaren gerra helburuak goraipatuz, eta britainiarrek ongiaren kausa defendatzen zutela publikoki esanez. 1914ko irailean, britainiar gobernuak Kiplingi propaganda idazteko eskatu zion eta, honek berehala onartu zuen eskaintza. Kiplingen liburuxkak eta ipuinak oso ospetsuak izan ziren gerra garaian britainiarren artean; gai nagusiak gizon heroikoentzat leku egokia zen britainiar armada goraipatzea, belgikarren kontrako alemaniarren ankerkeria eta Alemaniak hasitako gerra ikaragarri batek zapuzten zituen emakumeen istorioak ziren, bizirik irauten eta garaipena lortzen zutenak, sufrimenduaren gainetik. Kipling familian, Jack txakurraren izena zen eta John Kipling, berriz, beti John zen, *My Boy Jack*en protagonista John Kipling izatea zertxobait eztabaidagarri bihurtuz. Hala ere, egia da Kipling semearen heriotzak emozionalki suntsituta utzi zuela. Esaten denez, semearen heriotzaren mina arintzeko Kiplingek Jane Austenen eleberriak ozenki irakurtzen zizkien bere emazteari eta alabari. Gerra garaian, liburuxka bat argitaratu zuen, *The Fringes of the Fleet,* gerrako hainbat itsas gairi buruzko olerki eta saiakeraz osatua.

Kipling Maurice Hammoneau izeneko frantziar soldadu baten lagun egin zen, Lehen Mundu Gerran bizia salbatu zuena, *Kim* liburuaren kopia bat bularreko ezkerreko poltsikoan zuela, bala gelditu zenean. Hammoneauk esker onez, Kiplingi liburua eskeini zion (bala oraindik sartuta zuela) eta baita bere Croix de Guerre domina ere. Elkarri idazten zioten eta Hammoneauk semea izan zuenean Kiplingek liburua eta domina itzuli zizkion.

## Gerra ondoren (1918-1936) 
thumb|Ypresen (Belgika) dagoen Oroitzapenaren Harria, Kiplingen esaldiarekin
Neurri batean Johnen heriotzaren ondorioz, Kipling Sir Fabian Wareen Imperial War Graves Commission (gaur egun Commonwealth War Graves Commission) elkartean sartu zen. Elkarte hori lorategi antza duten britainiarren hilobien arduraduna zen, egun, antzinako Mendebaldeko Frontean zehar daudenak eta britainiar inperioko tropak lurperatuta dauden mundu osoko gainerako lekuetan aurki daitekezkeenak.

Proiektuari egindako bere ekarpenik esanguratsuenak aipatzekotan, gerrako hilerri handietan Oroitzapenaren Harrietan aurkitzen den "Their Name Liveth For Evermore" (Haien izenak betirako biziko dira) Bibliako esaldia (Sirakena, 44.14, KJV) aukeratzea izan zen bat

Kiplingen *The Gardener* istorio labur eta hunkigarriak, gerrako hilerrietara bisitak irudikatzen ditu eta *The King's Pilgrimage'' (1922) poemak Jurgi V.a Erregeak eginiko bidaia deskribatzen du, Imperial War Graves Commission elkartea eraikitzen ari zen hilerri eta monumentu oroigarriei bisita biltzen duena. Automobilen ospea handituz ari zela, Kipling britainiar prentsako motorgaineko korrespontsal bihurtu zen eta Ingalaterran eta atzerrian zehar egindako bidaiei buruz gogotsu idatzi zuen, nahiz eta normalean txoferrak gidatzen zuen.

Gerra ondoren, Kipling Hamalau Puntuak eta Nazioen Ligarekin eszeptikoa zen, baina itxaropen handia izan zuen Estatu Batuek isolamendua alde batera utziko zutela eta gerraosteko mundua anglo-frantses-amerikar aliantza batek bere gain hartuko zuela. Kiplingek espero zuen Estatu Batuek Nazioen Ligaren Armeniarekiko mandatu bat bere gain hartuko zutela isolazionismoa saihesteko modurik onena izango zelakoan, eta miresten zuen Theodore Roosevelt berriro ere presidente bihurtuko zela. Kipling Roosevelten heriotzak atsekabetu zuen 1919an, bere lagun estatubatuarra mundu politikaren "jokoan" Estatu Batuak mantentzeko gai zen politikari bakarra zela sinestuta.

1920an, Kiplingek Liberty League sortu zuen Haggard eta Lord Sydenhamekin, beste batzuen artean. Iraupen urriko proiektu honek ideia liberal klasikoak sustatzea zuen helburu, azken denboraldian Britainia Handian joera komunisten boterearen gorakadari aurre egiteko, edo Kiplingen hitzetan, "boltxebismoaren areagotzeari aurre egiteko".  ingenierien lana aipatua zuenez, Torontoko Unibertsitateko herri-lan Ingeniaritzako irakasle zen Herbert E. T. Haultainek ingeniaritza ikasleei gradua emateko ekitaldirako laguntza eskatu zion. Kiplingek gogotsu erantzun eta berehala prestatu zuen "The Ritual of the Calling of an Engineer". XXI. mendean, oraindik ere, Kanadako ingenieritza graduatuek burdinezko eraztuna daramate ekitaldian, gizartearekiko duten betebeharra gogorarazteko. 1922an ere, Kipling St Andrews Unibertsitateko errektore izendatu zuten, hiru urtez eman zituelarik postu honetan.[thumb|Kiplingen liburuetan azaltzen zen lotodun elefantea, [svastikarekin eta, aurrerago argitaratzen zen bezala, gabe.]]Rudyardek argitaratutako liburuen azalean svastika baten irudia azaltzen zen, loto lore bat tronpan zuen elefante batekin batera, Indiar kulturak Kiplingengan zuen eraginaren adierazle. Zorte ona ematen zuen eguzkiaren Indiar sinboloan oinarritzen zen svastika eta, aldi berean, sanskritoz "zorte oneko" esan nahi du.

Naziek, boterera iritsita, svastika bere egin zutenean, Kiplingek bere liburuak apaingarri gisa ez erabiltzeko agindu zuen.

## Heriotza 
thumb|Kipling hobiratua dagoen Westmister Abadiako Poeten Txokoa
Kiplingek 1930eko hamarkadaren hasierara arte idazten jarraitu zuen, baina erritmo motelagoz eta arrakasta gutxiagorekin. 1936ko urtarrilaren 12ko gauean, heste meaharrean odoljario bat jasan zuen. Ebakuntza egin zuen, baina aste bete pasa baino lehen hil zen, 1936ko urtarrilaren 18an, 70 urte zituela duodenoko ultzera peptiko baten ondorioz.

Haren gorpura erraustu zuten eta Westminster Abadiako Poeten Txokoan (Poets' Corner) hobiratu, Charles Dickens eta Thomas Hardyren hilobien ondoan. izena dute eta beste batek Kipling. Kanadan, hiri batek Kipling du izena.
* 2010ean Merkurio planetako krater bati Kipling izena jarri zioten.
* 2012an desagertutako krokodilo mota bat *Goniopholis kiplingi* izendatu zen bere omenez, "esker onez, natura zientzienganako zuen gogo handiagatik"
* Thomas Pinneyk amerikar adituak aurkitu zituen Kiplingen 50 poema ezezagun baino gehiago 2013ko martxoan argitaratu ziren.
* Kiplingen "Bateman's" etxea National Trusten eskuetan geratu zen eta egilearen museo bihurtu zen. Kiplingen alaba bakarra ondorengorik gabe hiltzean, egile-eskubideak National Trusteri utzi zizkion halaber eta horrek Sussexko Unibertsitateari eman zizkion, zabalkunde publiko hobea izateko.

## Lanak 
Rudyard Kipling idazle oparoa izan zen. Guztira 5 eleberri, 250 istorio labur baino gehiago eta 800 bat olerki idatzi zituen. Haietako batzuk zerrendatzen dira ondoren.

### Eleberriak 
* *The Light that Failed* (1891)
* *The Naulahka: A Story of West and East* (1892)
* *Kapitain ausartak (Captains Courageous*, 1896)
* *Kim* (1901)

### Liburuak 
Kontrakorik jarri ezean, istorio laburrez osatutako liburuak dira

* *Plain Tales from the Hills* (1888)
* *Soldiers Three* (1888)
* *Mine Own People* (1891)

* *Many Inventions* (1893)
* *Oihaneko liburua (The Jungle Book*, 1894)
* *The Second Jungle Book* (1895)

* *The Seven Seas* (1896), poesia
* ''The Day's Work* (1898)

* *Stalky & Co.* (1899)
* *From Sea to Sea and Other Sketches, Letters of Travel* (1899), ez fikzioa
* *The Five Nations* (1903), poesia
* *Horrelaxe / Ipuinak hain zuzen / Hala izan zen: (Kipling-en ipuinak) (Just So Stories for Little Children,* 1902)
* *Puck of Pook's Hill* (1906)
* *The Fringes of the Fleet* (1915), ez fikzioa

* *Land and Sea Tales for Scouts and Guides* (1923)
* *The Irish Guards in the Great War* (1923), ez fikzioa

* *Tales of India* (The Windermere Series, Rand McNally, 1935)
* *Something of Myself* (1937), autobiografia

### Euskaratuak 
* *Oihanaren liburua* (*The Jungle Book*), Elkar, 1981. Itzultzailea: Jexux Mari Haranburu.
* *Kim* (*Kim*), Ibaizabal, 1990. Itzultzailea: Koro Navarro.
* *Horrelaxe* (*Just So Stories for Little Children*), Gero-Mensajero, 1990. Itzultzailea: M. Eli Ituarte.
* *Ehun Atsekabeen Atea* (*The Gate of the Hundred Sorrows - Plain Tales from the Hills*), Igela, 1990. Itzultzailea: Joseba Urteaga. Ipuin hau *Lau bidaia* liburuan argitaratua da.
* *Karrazka-marrazka* (*Rikki-Tikki-Tavi*), Gero-Mensajero, 1992. Itzultzailea: Carmen Elvira.
* *Ipuinak hain zuzen (Just So Stories for Little Children)*, Elkarlanean, 1999. Itzultzailea: J. M. Olaizola "Txiliku"
* *Kanguru zaharraren kantua* (*The Sing-Song of Old Man Kangaroo -Just So Stories for Little Children-* ) Gero-Mensajero, 2000. Ipuin hau *Naturako ipuinak* liburuan argitaratua da.
* *Hala izan zen: (Kipling-en ipuinak*) (*Just So Stories for Little Children*), Gero-Mensajero, 2005. Itzultzailea: Itziar Zabala Bilbao.
* *Oihaneko liburua* (*The Jungle Book*). Ttarttalo, 2008. Itzultzailea: Patxi Elizegi. Haur eta gazteentzat moldatua.
* *Elefantearen semea* (H*ow the Elephant got his Trunk -Just So Stories for Little Children-* ) TTarttalo, 2011. Itzultzailea: Bakun itzulpen zerbitzuak
* *Errege izatekoa zen gizona* (*The Man Who Would Be King*), Denonartean, 2015. Itzultzailea: Iñigo Roque Eguzkitza
* *Kapitain ausartak* (*Captains Courageous''), Lectura Fácil Euskadi Irakurketa Erraza, 2018. Itzultzaileak: Nerea Aizpurua Iraola eta Lina Ugarte Sauret. Irakurketa Errazerako moldatua.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura.
* Literatura europarra.
* Literatura asiarra.
* Oihaneko liburua (filma)

## Kanpo estekak 
* Kiplingen lanak ingelesez Gutenberg.org proiektuan