Homo erectus

***Homo erectus***a (*Zutik ibiltzeko gai zen gizakia*) iraungitako hominido bat da, duela 1,9 miloi eta 143.000 edo 50.000 urte bitartean bizi izan zena. Lehen fosilak Eugène Dubois mediku holandarrak Indonesiako Java uhartean 1891n aurkitu zituen eta *Pithecantropus erectus* deitu zion. Geroztik, *Homo erectus*ari dagozkion fosilak Afrikan (Tanzanian, Hegoafrikan eta Aljerian), Europan (Alemanian, Espainian, Frantzian, Grezian eta Hungarian) eta Asian (Indonesian eta Txinan) aurkitu dira, baina horietako askoren sailkapenak hizpide eman du

Eztabaida irekita dago *Homo erectus*aren arbaso eta ondorengotzaren inguruan, batez ere *Homo ergaster*rari dagokionez. Autore batzuen arabera, *H. erectus*a eta *H. ergaster*ra espezie bera dira eta, beraz, *H. erectus*a ondorengo hominino guztien arbaso da, *Homo heidelbergensis*a, *Homo neanderthalensis*a eta *Homo sapiens*a barne; edo, bestela, *H. erectus*a Asiako espezie bat da, *H. ergaster*arren ezberdina. Beste paleontropologo batzuen arabera, *H. ergaster*ra *H. erectus*aren Afrikako barietatea da; horregatik, "*Homo erectus sensu stricto"* Asiako espezieaz ari direnan erabiltzen dute eta "*Homo erectus sensu lato*" beste populazio edo azpiespezie batzuez hitz egitean, bereziki Afrikan. 2013an beste eztabaida bat ireki zen Dmanisiko buruhezurrak aurkitu zirenean: hain ziren ezberdinak non, ikerlarien ustez, *Homo ergaster*ra eta *Homo rudolfensis*a eta, agian, *Homo habilis*a ere *H. erectus*aren barruan sailkatu behar liratekeen.

Dena dela, *H. erectus*a lantzak, aiztoak eta beste hainbat tresna zurez, harriz nahiz hezurrez egiteko gai zen. Sua janaria prestatzeko erabili izanaren aztarnak ere aurkitu dira. Hominido horrek bi oinen gainean ibiltzeko gaitasuna zuen, eta 750 eta 1.100 cm³ bitarteko buruhezur-edukiera.

## Eboluzioa 
[thumb|left|*[Homo erectus* eme baten berreraikuntza.]]
*Homo erectus*en lehen fosilak Eugene Dubois mediku holandarrak aurkitu zituen 1891n Indonesiako Java uhartean. Hasiera batean materialari *Anthropopithecus erectus* (1892-1893, garai hartan txinpantze baten antzeko primate fosiltzat hartzen zena) eta *Pithecanthropus erectus* (1893-1894, ordutik aurrera bere morfologian oinarrituz iritziz aldatzen zena, gizakiena eta tximinoena bitarteko gisa hartzen zituena) deitu zion. Urte batzuk geroago, XX. mendean, Franz Weidenreich (1873-1948) mediku eta paleoantropologo alemaniarrak, Duboisen Javako Gizakiaren karaktereak, orduan *Pithecanthropus erectus* deitua, Pekingo Gizakiarenekin, orduan *Sinanthropus pekinensis* deitua, zehatz-mehatz alderatu zituen. Weidenreichek 1940an ondorioztatu zuen, gizaki modernoekin duten antzekotasun anatomikoa dela eta, beharrezkoa zela Java eta Txinako espezimen horiek guztiak *Homo* generoko espezie bakar batean biltzea, *H. erectus* espeziean.

*Homo erectus* duela gutxi gorabehera 1,8 Ma sortu zen eta orain dela 70.000 urte desagertu, eta horrek esan nahiko luke Tobako hondamendiak suntsitu zuela ziurrenik; hala ere, gertuko *H. floresiensis* bizirik atera zen handik. Batzuen ustez, *H. erectus*en hasierako fasea, 1,8 eta 1,25 Ma artekoa, espezie banandua da, *H. ergaster*, edo azpiespezie gisa ere har liteke, *H. erectus ergaster*. Paleoantropologo askok orain *Homo ergaster* terminoa erabiltzen dute talde honetako forma ez-asiarrentzat, eta *H. erectus* Asian dauden fosilentzat bakarrik gordetzen dute, *H. ergaster*rekiko apur bat ezberdinak diren eskeleto- eta hortzeria-baldintza jakin batzuk betetzen dituztenentzat.

Afrikan, Pleistozeno goiztiarrean, 1,5-1 Ma, uste da *Homo habilis*en populazio batzuek garun handiagoak garatu zituztela eta harrizko tresna landuagoak egin zituztela; desberdintasun horiek eta beste batzuk nahikoak dira antropologoek espezie berri gisa sailkatzeko. Uste da belaunak blokeatzeko gaitasuna eta foramen magnumaren mugimendua biztanleria-aldaketa handien kausa izan daitezkeela. Baliteke, halaber, espezie horrek sua erabiltzea haragia prestatzeko. Richard Wranghamek dioenez, badirudi *Homo erectus* lurzoruan bizi zela, heste-luzera txikiagoarekin, hortzeria txikiagoa eta garunak gaur egun energia-behar handiarekin puztuta; honela, hipotesi hau planteatzen du: suaren kontrola eta egostea, nutrizio-balio handiagoa askatzen zuena, *Homo* zuhaitzetan lo egiten zuten australopitezinoetatik bereizi zuen funtsezko egokitzapena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak