open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zilarrezko iratze

**Zilarrezko iratzea** edo **zilarrezko garoa**, latinez **Cyathea dealbata** eta maorieraz **kaponga or ponga**, Zeelanda Berrian hazten den iratze mota endemiko bat da. Iratze mota hau maiz bere hosto helduek duten zilar kolorearengatik bereizten da eta izena horri zor dio.

Zeelanda Berria eta bereziki Zeelanda Berriko errugbi selekzioaren ikur da.

center|300px|thumb|Zilarrezko iratzea, Zeelanda Berriko ikur ez ofizial eta herrikoia.

## Kanpo estekak
Margunn Haugenes

**Margunn Haugenes**, (Flora, Norvegia, 1970eko urtarrilaren 25a) Norvegiako futbolaria da eta 2000. urtean txapeldun olinpikoa bihurtu zen. Zilarrezko dominak irabazi ditu Norvegiako selekzioarekin, Munduko Kopan eta Europako Txapelketetan.

## Bizitza 
Haugenesek 1990ean egin zuen debuta Norvegiako emakumezkoen futbol selekzioarekin, 20 urte zituela, eta bere behe mailako Kaupanger IL taldetik Toppserien Asker SK taldera pasa zen. 1994an Bergenera joan zen IL Sandviken taldean jokatzera, Norvegiako Kopa irabaziz 1995ean. 1996an Bjørnarrera joan zen, orain Arna-Bjørnar, hiri berean, taldea Toppserienera igotzen lagunduz eta maila gorenean ezarri zela ziurtatuz.

Haugenesek 79 partida jokatu zituen selekzio nazionalarentzat, Munduko Kopan zein Europako Kopan bigarren postua irabaziz 1991n. 1999ko denboraldia haurdunaldi baten ondorioz galdu zuen, baina berak eta taldeak 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan Urrezko domina irabazi zuten Sydneyn.

Sydneyko Olinpiar Jokoen ondoren, Haugenesek bi denboraldi izan zituen Ingalaterrako Fulham taldean, eta 2002ko maiatzaren 6an Doncaster Belles garaitu zuen taldean egon zen Emakumezkoen FA Kopa irabazteko. 2003an, Norvegiara itzuli zen Amazon Grimstaden jokatzeko, eta, azkenean, futboletik erretiratu zen 2007 urtearen amaieran, 18 hilabetez klub bereko jokalari eta entrenatzaile izan ondoren.

Baina Haugenesek Amazon Grimstadentzat jokatu zuen berriro 2010ean, bere senar Gautek, Fulhameko entrenatzaile ohiak, klubeko entrenatzaile kargua hartu zuenean. 2011ko irailean oraindik erdilari gisa jokatzen zuen Toppserien taldean, 41 urterekin.

Haugenes irakasle eta telebistako esatari lanetan aritzen da, eta Norvegiako 19 urtez azpiko emakumezkoen taldeko entrenatzailea da. Bi ume ditu. 2014an, IL Sørfjell mailako gizonezko talde batekin jokatu zuen. 2017an, Haugenes berriro itzuli behar izan zen, entrenatzailea den taldeak ez baitzuen jokalari nahikorik Vålerengaren aurkako jokoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Australiako aborigen mitologia

[thumb|350px|[Djabugay herria|Djabugay herriaren *Damarri* kondairazko izakia mendilerroan bilakatua,bere bizkarraren gainean datzala dirudi, zeruari begira, Barron Gorge Parke Nazionala, Australiako ipar-ekialdeko baso tropikal pasaian.]]
**Australiako aborigen mitologia**, Australiako aborigen herriaren mitologia da. Mitologia honen barnean Ametsaldia, abesti lerroak eta aborigen ahozko literatura daude.

Aborigenen siniskera espirituala maiz tokian tokiko taldeak bizi diren pasaia kulturalaren deskribapena egiten dute, ahozko historiaren bidez topografia ezaugarriei esanahia emanez. 

## Mitologia pan-australiarra 
### Ostadar sugea 
*Ostadar sugea* Australiako talde aborigen ezberdinen artean zabaldurik dagoen jainko sortzailea da. Aborigen talde askotan artelan eta lan-erlijiosoetan motibo ohikoa da.
[thumb|[1770eko hamarkada|1770eko Botany Bay-ko ainguratzearen litografia.]]

### Cook kapitaina 
Mitoaren kontalarien aurrekariek jasandako esperientzietan oinarritutako istorioak izan ohi dira, non pertsonaia exotiko (gehienetan ingelesa) batekin topatu ostean, honek kolonialismoa ekartzen duen. Kolonialismo hori opari edo kalte handi moduan bizitzen dute.

## Taldeekiko mitologia espezifikoa 
### Yolngu jendea 
#### Wangarr 
*Wangarr* kontzeptu konplexua da, itzulpen ezberdinetan "espiritu gizon/emakume", "aitzindari", "totem" eta hauen konbinazio ezberdinak biltzen dituen izaki bezala deskribatu da. Yolngu jendearen ustez *Wangarrek* haien zeremonia berak ospatzeaz, ehizatzeaz eta janaria biltzeaz gain, landare eta ezaugarri geografiko ezberdinak (ibaiak, harriak, irlak etb.) sortzeko gai ziren. 

Bestalde, sorturiko landare zein animalia espezieak *Wangarren* esentziarekin bat egiten zuten, hauek izendatuz, haien ezaugarriak barneratuz eta klanen totemak bilakatuz. Totem hauek klanari bere hizkuntza, lege, margolan, abesti eta jatorri istorioa ematen zien *Wangarra* islatzen zuten objektu sakratu eta diseinuak. 

#### Wawalag ahizpak 
Wawalag, Wauwaluk Wawilak Waggilak, Wagilag, edo Wawalik, ahizpak antzinako jainkosa sortzaileak dira, Australiako Ipar Lurraldeko Arnhem lurraldeko aborigenen artean zabalduriko erritual sakratuen parte dira. Ahizpen istorioa Ametsaldian gertatzen da, aborigenen sinesmeneko denboraldia non jainko sortzaileek lurraldeak eta hauen sistema sozio-linguistikoak eratu zituzten. Klan ezberdinen arteko desberdintasunak eratu zituzten arren, haien istorioekin erlazionaturiko ekitaldiek bateratasun kulturala eragin dute.

### Murrinh-Patha jendea 
Murrinh-Patha jendea, Wadeyeko herriaren zonaldean, Urgazi lurraldean bizi da. Haien sinesmenen artean Ametsaldia deritzon uste erlijiosoa dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Purulia

[thumb|250px|[Chhau dantza Purulian.]]
**Purulia** (bengalieraz:পুরুলিয়া)) Indiako hiria da, Purulia barrutiaren administrazio zentroa, Mendebaldeko Bengala estatuan.

## Geografia 
253 metroko altitudean dago. Kalkuta, estatuko hiriburua, 296 kilometrotan dago. Kangsabati ibaiaren iparraldean dago. 

## Klima 
Udak beroak eta lehorrak izaten dira, 23 °C-ko baxuetatik 38 °C-tik gorako altuerara bitarteko tenperaturarekin. Neguak lehorrak eta freskoak dira, eguneko tenperatura 12 °C eta 26 °C artekoa. Prezipitazio gehienak montzoi hezeetan gertatzen dira. 

## Biztanleria 
2010ean 133.574 biztanle zituen.

## Purulia abestiak 
Purulia abestiak bengaleraz egiten diren abesti mota bat da, batez ere Purilian abestuak baina baita ere Birbhum eta Bankura barrutietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Purulia udalaren webgunea.
Maori mitologia

thumb|right|440px|Maorien sei jainko nagusiak egurrezko makilez irudikatuak: ezkerretik eskuinera, Tūmatauenga, Tāwhirimātea, Tāne, Tangaroa, Rongo eta Haumia.
**Maori mitologia** eta **maori usadioak**, Zeelanda Berriko maori herriaren kondairak biltzen dituzten bi multzo nagusiak dira. Maori herriaren erritual, sinismen eta munduaren sorrera Polinesiatik etorritako beren arbasoen mitologia landuan oinarrituak daude, eta beren bizileku berrirako egokitu eta garatu zituzten.
Rangi eta Papa

260px|thumb|Papa eta Rangi besarkada estu batez elkarri helduta.
**Rangi eta Papa** edo **Ranginui eta Papatūānuku**, maori mitologiako jainko bikote nagusia da, Sorreraren Mitoan Munduaren jatorria azaltzeko agertzen dira, nahiz eta honi buruzko bertsio ezberdin ugari egon. Hego uharteko maorieraren zenbait dialektotan Rangi jainkoa **Raki** edo **Rakinu** izenez aipatzen da.
Lesbia Soravilla

**Lesbia Soravilla** (Camaguey, 1907 &ndash; 1989) idazle, feminista eta ekintzaile kubatarra izan zen, 1920 eta 1930eko hamarkadetako abangoardiari atxikia. Prestakuntza autodidaktakoa, eduki feminista zuen ipuinean, poesian eta eleberrian sartu zen.

Aktibismoaren barruan, emakumeen eskubideen aldeko zenbait erakunderen fundazioan parte hartu zuen, hala nola Kubako Emakumeen Kluba eta Emakumeen Batasun Nazionala, beste idazle batzuekin batera, hala nola; Ofelia Rodríguez Acosta, Berta Arocena, Julieta Carreta eta Tete Casusorekin. Ofelia Rodríguez Acostarekin batera, *cuento carbibeño* (Karibeko ipuina) deritzonaren lehen adierazleetako bat izan zen. Emakumeek beren herrialdeetan dituzten eskubideen defentsa bilatzen zuten taldeetan parte hartu zuten.

## Lanak 
* *El dolor de vivir* (novela, 1932).
* *Cuando liberan los esclavos* (novela, La Habana: Editorial Cultura, 1936).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ofelia Rodríguez Acosta

**Ofelia de la** **Concepción Rodríguez Acosta** **García** (Artemisa, Kuba, 1902ko otsailaren 9a – Habana, 1975eko ekainaren 28a) idazle, kazetari, feminista eta ekintzaile kubatarra izan zen. Joera feminista eta konfesionaleko ipuin, saiakera eta nobelan murgildu zen, baina lesbianismoari ere ekin zion, adibidez, 1929ko *La vida manda* eleberrian. Kubako erreformista sozial garrantzitsuenetako bat da.

## Bizitza eta lana 
Hamabi urte zituela *Evocaciones* nobela idatzi zuen, 1922an argitaratua.

1920ko eta 1930eko hamarkadetako idazle emankorrenetako bat izan zen, eta, Mariblanca Sabas Alomárekin batera, XX. mendearen lehen erdian Kuban kausa feministari arreta erakartzean eragin handiena izan zuen idazleetako bat bihurtu zen. Biek bizitza politiko aktiboa izan zuten aldi horretan, eta Sabas Alomák *Carteles* (*Kartelak)* aldizkariko tribunaren bidez egiten zuen bitartean, Ofeliak *Bohemian* idazten zuen, eta han editore kargua ere betetzen zuen.

Emakumeen Kubako Kluba eta Emakumeen Batasun Nazionala sortu zituzten emakume eta intelektualen taldeko kide izan zen, besteak beste, Lesbia Soravilla, Serafina Núñez, Berta Arocena, Julieta Carreta eta Tete Casusorekin batera.

Bestalde, eta Lesbia Soravilla bezala, *cuento caribeño* (Karibeko ipuina) deritzonaren lehen adierazleetako bat da, eta emakumeek beren herrialdeetan dituzten eskubideen defentsa bilatzen zuten taldeetan parte hartu zuten.

### Lanak 
* *Apuntes de mi viaje a Isla de Pinos* (La Habana: Montiel, 1926).
* *La tragedia social de la mujer* (conferencia, La Habana: Editorial Génesis, 1932).
* *En la noche del mundo* (La Habana, La verónica, 1940).
* *Diez mandamientos cívicos (cinco éticos y cinco estéticos)* (La Habana. Imp Barandiaran, 1951).
* *Hágase la luz. La novela de un filósofo existencialista* (México, D.F. Eds. Impresora Galves, 1953).
* *La muerte pura de Martí* (México, D.F.: Eds. Imp. de F.F. Francia, 1955).
* *Algunos cuentos (de ayer y de hoy)* (México: B. Costa-Amic, 1957).

; Kronikak
* *Evocaciones* (La Habana: Grafical Arts, 1922).
* *Europa era así* (México, D. F.: Eds. Botas, 1941).

; Eleberria
* *El triunfo de la débil presa* (La Habana: Bonza, 1926).
* *La vida manda* (Madrid: Biblioteca Rubén Darío, 1929; 1930).
* *Dolientes* (La Habana: Herneo, 1931.)
* *Sonata interrumpida* (México D.F.: Eds. Minerva, 1943).
* *La dama del Arcón* (México D.F.: Eds. Estela, 1949).

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak
Berta Arocena de Martínez Márquez

**Berta Arocena de Martínez Márquez** (Habana, 1901eko maiatzaren 1a &ndash; 1956) Kubako kazetaria, sufragista eta aktibista feminista izan zen, 1920ko eta 1930eko hamarkadetako Kubako abangoardiari atxikia.

## Bizitza eta lana 
Habanan jaio zen, eta txikitatik hasi zen idazten; bere lanaren zati bat aldizkari eta egunkarietan sakabanatuta dago. Guillermo Martínez Márquez kazetariarekin ezkondu zen 1926an, eta harekin bi seme-alaba izan zituen: Berta 1934an eta Guillermo 1941ean.

### Aktibismo 
Renée Méndez Capoterekin batera, Lyceumaren sortzaileetariko bat izan zen 1928ko abenduaren 1ean, bere garaiko erakunde feminista *intelektual eta kultural* handienetako bat, han presidente kargua izan zuen. Haiekin elkartu ziren Carmen Castellanos, Matilde Martínez Márquez, Carmelina Guanche, Alicia Santamaría, Ofelia Tomé, Dulce Marta Castellanos, Lilliam Mederos, Rebeca Gutiérrez, Sarah Méndez Capote, Mary Caballero, María Josefa Vidaurreta eta María Teresa Moré.

Gainera, Kubako Emakumeen Klubaren eta Emakumeen Batasun Nazionalaren fundazioan parte hartu zuen, beste idazle batzuekin batera, hala nola; Ofelia Rodríguez Acosta, Lesbia Soravilla, Julieta Carreta eta Tete Casusorekin

## Argitalpenak 
Hainbat egunkari eta aldizkaritan idatzi zuen: *Social, Elllas, Nosotras, El Mundo, Graphos, eta Bohemian.* Azpimagarria kubatar idazle zein atzerrikoei eskainitako artikuluak.

### Liburuak 
* *María de los Angeles Abreu y Arencibia* (1945).
* *Los veinte años del Lyceum. Reportaje en dos tiempos* (1949

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ignacio Morgado

**Ignacio Morgado** Neurozientziaren Institutuko Psikobiologiako katedraduna da Bartzelonako Unibertsitate Autonomoko Psikologia Fakultatean, eta fakultate horretako sortzaileetako bat. Gaur egun, psikologia fisiologikoko eskolak ematen ditu psikologia fakultate horretan, eta, besteak beste, garuneko estimulazio elektrikoaren bidez oroimena berreskuratzeko ikerketa esperimentalak egiten ditu. 

Hainbat sari akademiko jaso ditu eta zenbait nazioarteko ikerketa-zentrotan egin ditu ikasketak (Rhur-ren, Alemanian, eta Oxford-en, Erresuma Batuan; *Kaliforniako Institutu Teknologikoa*-n, Caltech, AEB). 

Nazioarteko zenbait zientzia-elkartetakoa da, eta *Ariel i Cosmocaixa Barcelona* argitaletxeko zientzia-aholkularia izan da. Psikobiologiari eta neurozientzia kognitiboari buruzko ehun lan espezializatu baino gehiago argitara eman ditu. 

Bere azken dibulgazio-lanak *Emocions i intel·ligència social: una aliança entre els sentiments i la raó* (Mina, 2006; edició castellana: Ariel 2007 i 2010) i *Cómo percibimos el mundo: una aproximación a la mente y los sentidos* (Ariel, 2012), *Aprender, recordar y olvidar* (Ariel, 2014) i *La fábrica de las emociones* (Ariel, 2015)..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sar'ayet

'''''Sar'ayet***, ***En secret*** (frantsesez) edo ***Circumstance''''' (ingelesez eta nazioarteko banaketa) persierazko filma da, Irango gizartea gaitzat duena, baina Frantziako eta AEBetako ekoizpen bat da nagusiki, Libanon grabatu zena. Maryam Keshavarzek idatzi eta zuzendu zuen eta aktore protagonistak dira Nikohl Boosheri, Sarah Kazemy, Reza Sixo Safai eta Keon Alexander. Lesbianismoa eta errepresio sexuala Iranen, horixe gaia.

## Argumentua 
Atafeh eta bere anaia Mehran musikaz, arteaz eta jakin-min intelektualaz inguratuta hazi izan dira. Atafehek fama eta abentura ditu amets, eta bere lagunik onena Shireenekin batera Teherango azpimundua arakatzen ari dira gaztetasunak ematen duen bizitasunarekin eta diren bezalaxe izateko erabaki irmoa hartuta. Mehran etxera itzuli da droga-adikzioagatik errehabilitazioan egon ondoren, eta oso aldatuta etorri da, gainbeheran den munduaren, egoera hartara eraman zuen munduaren aurka borrokatzen ahaleginduz. Ez du batere gustuko Atafehek eta Shireenek daramaten bizimodua ezta euren artean sortzen hasia den harremana ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Smash (tenisa)

[thumb|[Ken McGregor errematea jotzen 1950. urtean.]]
Tenisean **smash** bat (errematea) buruaren gainetik egiten den kolpea da, sakearen antzeko mugimenduarekin. Oro har, indar handiz jo daiteke nahiko modu seguruan, eta askotan tiro erabakigarria izaten da. Gehienak saretik hurbil egiten dira, edo kantxaren erdian, pilotaren pikea baino lehen. Behar adinako altuerarik izan ez zuen aurkariak egindako globoari erantzuten dio. Oinarri-lerrotik ere egin daiteke, pikearen ondoren, baina ez hain erabakitzailea.

Oro har, hitza aurrez-aurreko kolperako erabiltzen bada ere, alderantzizko smash-a ere egin daiteke. Zailagoa denez, ez-ohikoagoa da ikustea. Rod Laver, Guillermo Vilas eta Jimmy Connors, denak ezkertiak, beren smash ahaltsuengatik famatu egin ziren.

Pete Samprasek ospetsu egin zuen *jump smash* delakoa, non bolak jauzi baten erdian jotzen baitzuen. Marcelo Ríosek 1998an erregistratu zuen *eseritako smash* kolpea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George E. Smith

**George Ellwood Smith** (White Plains, New York, 1930eko maiatzaren 10a – Barnegat Township, New Jersey, 2025eko maiatzaren 27a) estatubatuar fisikaria izan zen. Karga akoplatuko gailuaren (CCD) asmatzailea izan zen eta 2009ko Fisikako Nobel Saria Charles K. Kaorekin eta Willard Boylerekin partekatu zuen.

Pennsylvaniako eta Chicagoko unibertsitateetan ikasi zuen eta 1959tik erretiroa hartu zuen arte 1986an New Jerseyko Bell laborategietan lan egin zuen. 1969an Boylek eta berak CCDa asmatu zuten. Sentsore hau bihurtu da begi elektroniko argazkigintzaren arlo ia guztietan.
Mariblanca Sabas Alomá

**Mariblanca Sabas Alomá** (Santiago, Kuba, 1901eko otsailaren 10a - *ibidem* 1983ko uztailaren 19a) feminista, kazetaria eta poeta izan zen. Ekintzaile gisa ere jardun zuen. Karterarik gabeko ministro  izan zen Ramón Grau eta Carlos Prioren gobernu kubatarrean. Haren idazkiak emakumearen eskubideen kausari buruzkoak izan ziren, bereziki bozkatzeko eskubideari buruzkoak.

## Lehen urteak 
Santiagoko aborigena zen. Haren gurasoak Francisco Sabas Castillo eta Belén Alomá Ciados izan ziren. Habanako Unibertsitatean, Columbia Unibertsitatean eta Puerto Ricoko Unibertsitatean ikasi zuen. Grupo Minoristaren kide fundatzailea eta  presidente ere izan zen. *La Mujer* argitaletxeko editorea. Zutabeak idatzi zituen ezkerreko zenbait egunkaritan, hala nola *Social* eta *Carteles* izenekoetan. Carteles egunkarirako, homofobiari buruzko zenbait artikulu egin zituen, 1928an; eta, gainera, emakumeen homosexualitateari buruz, lesbianismoa gizarte-eritasun gisa identifikatuz. *Bohemia* eta *Avance-*rako ere idatzi zuen (1920-1930 artean), eta *Astral* aldizkaria sortu zuen (1922). 1923an, poesia arloko urrezko bi domina irabazi zituen, Kubako Santiagoko Lore Jokoetan. 1919an, gurasoen heriotzaren ondoren, Habanara joan zen bizitzera. 1923an, Sabas Alomá Kubako Emakumeen Lehen Kongresu Nazionalean izan zen.

## Azken urteak 
1924tik 1927ra bitartean hainbat egunkari eta aldizkaritan lan egin ondoren, denbora librea hartu zen bere kazetaritza-karreran, literatura-ikasketak egiteko;  Mexikon,  AEBko Columbia Unibertsitatean eta Puerto Ricoko Unibertsitatean. Habanara itzuli zenean, *Carteles* egunkarian lan egiteko kontratatu zuten. Haren idazkera burgesiaren (gizarte-elitearen) kritika zen, eta emakume gehienen sufrimendurako ekarpen gisa hartzen zituen. Hala eman zioten epitetoa *Feminista* *Gorria,* *Carteles* eta *Bohemian* idatzitako idatziengatik, ikuspegi feminista indartsua eta ezkerreko ikuspuntua zituelako. Bere idatzietan, feministen estereotipoen aurka protesta egin zuen, biluztasuna defendatu zuen, elitismoa baztertu zuen, eta maskulinotasunaren eta feminitatearen kategoriak errotik berrikustearen alde agertu zen. 1949. urtean, karterarik gabeko gobernu-ministro izan zen.

## Argitalpenak 
* *La rémora. Estudio conceptuoso y analítico de la religión en sus distintas fases, creadas por los que viven a costa del fanatismo* (1921)
* *Feminismo, cuestiones sociales* (1930)
* *Lectura comentada de prosa y verso de Gabriela Mistral* (1931)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rita Cetina Gutiérrez

**Rita Cetina Gutiérrez** (Merida, Yucatán, 1846ko maiatzaren 22a-1908ko urriaren 11) maistra, poeta eta feminista mexikarra izan zen. Garai hartako beste hezitzaile batzuekin batera (Ángela González Benítez, Gertrudis Tenorio Zavala, Cristina Farfán, Rodolfo Menéndez de la Peña eta Antonio Menéndez de la Peña) hezkuntza laikoa eta hemeretzigarren mendeko Yucatáneko emakumeak sustatu zituen. *La Siempreviva* eskola, *Sociedad Científica y Literaria* eta izen bereko aldizkaria sortu zituen 1870ean. Emakumeentzako hezkuntza-alderdietan eta bizitza sozial, kultural eta profesionalean izan zuen parte-hartzeagatik errekonozitua izan da.

## Ibilbide pedagogikoa 
Bere eskola, *La Siempreviva*, sortu eta 7 urtez zuzendu ondoren, *Neskentzako Literatur Institutuko* zuzendari izendatu zuten. Institutu hori Yucatánen bere garaiko emakumeentzako eskola garrantzitsuena izan zen. Horregatik itxi zuen aldi baterako *La Siempreviva.* 1879an berriro ireki zuen eta 1886an behin betiko itxi zen arte egon zen martxan.

Literatura Institutuko zuzendari zela, hezkuntza-sistemak modernizatzeko eta eguneratzeko lana egin zuen. Bere institutuan ez ezik, Estatuko gainerako eskola publikoetan ere sustatu zuen. Garai hartan, garai hartako aldizkari eta argitalpen askotan parte hartu zuen, hala nola, *La Revista de Mérida*; *La Biblioteca de Señoritas*; *El Repertorio Pintoresco*; *La Guirnalda*; *La Esperanza*; *El Recreo del Hogar*. Emakumeentzako hezkuntzaren eta genero-berdintasunaren hobekuntza bultzatu zuen beti. Horrek eragina izan zuen borrokan jarraitu zuten hainbat pertsonarengan, hala nola Elvia Carrillo Puertorengan, haren ikaslea izan baitzen.

Bere hezkuntza-lanaren aitorpen gisa, Méridan, bere jaioterrian, bere izena daraman lehen hezkuntzako eskola bat dago. Oroimenean eraikitako monumentua ere bada hiri horretan.

## Lana 
Bere konposizio poetiko batzuk *Cristabela* izengoitiarekin sinatu ziren.

* *Deudas de corazón* (drama teatral)
* *Oda a los héroes de Tihosuco* (1886)
* *A México* (1867)
* *"A nuestro sexo"*

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Infante Vargas, Lucrecia (2015). «Rita Cetina Gutiérrez. Primera mentora yucateca (1846-1908)». Colección Las Maestras de México (1a. edición). Instituto Nacional de Estudios Históricos de las Revoluciones de México. pp. 21-46. ISBN 978-607-9419-15-8. 2016/12/21 orijinaletik artxibatua. Noiz kontsultatua: 2016/12/21 
* Peniche Rivero, Piedad, Rita Cetina, Siempreviva eta Instituto Literario de Niña: una cuna del feminismo mexicano 1846-1908, Mexiko, INEHRM, 2015, 91 or.

## Ikus, gainera 
* Rosa Torre González
* Elvia Carrillo Puerto
* Cristina Farfán

## Kanpo estekak 
* Rita Cetina Gutiérrez: Boceto biográfico, Rodolfo Menéndez de la Peña, Yucatán, Mexiko, 1909.
* Yucatango Estatuko Artxibo Nagusiko dokumentu-funtsak. Rita Cetina.(2010/06/16  sartzeko aukera)
* Emakumezko irakasleak, feminismoaren aitzindariak Yucatanen
María Pineda

**María Pineda** (Malaga, 1960ko abenduaren 12a &ndash; Ibídem, 2015eko apirilaren 4a) espainiar modelo eta enpresaburua izan zen, eta, gainera, noizbehinkako aktore lanen bat egin zuen.

## Bizitza 
1978an ezagutarazi zen, 17 urte zituela, Miss Espainia lehiaketako lehen ohorezko dama izan zenean. Haren ospea areagotu egin zen Joaquín Cortés flamenko-dantzariarekin harreman sentimentala  (1994-1996) hasi zuenean. Ordutik, prentsaren eta bihotzeko programen ohiko aurpegia izan zen. Telebistako aktore eta programetako laguntzaile ere aritu zen lanean urte askoan. 

2009an, 48 urte zituela, minbizia  diagnostikatu zioten. Esan zuenez, bere senide asko hil ziren gaixotasun horren ondorioz, besteak beste ama 1988an. Neba,1987an hil zen, 18 urte zituela zirkulazio-istripu baten ondorioz.

Maria 2015eko apirilaren 4ko gauean hil zen 54 urterekin, birikietako minbiziaren aurkako sei urteko borroka luzearen ondoren. Bere bikotekidea Emilio Molina enpresaburua zen. 2015eko apirilaren 5ean erraustu zen, Malagako udal hilerrian.

## Filmografia 
* 1992, *Una estación de paso*, Gracia Querejeta.

## Telebista 
* 2001 - 2014, *Pasapalabra* (31 saiotan lehiakidea)
* 2013, *Gauza bat esan nahi dizut* (gonbidatua)
* Deluxe (3 elkarrizketa)
* 2003, *La isla de los famosos* (2. finalista, 53 egun elkarrekin bizitzen)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Momenti di trascurabile felicità

***Momenti di trascurabile felicità*** (italieratik itzulita, *Zorion arbuiagarriko uneak*) komedia dramatiko italiarra da, Daniele Luchettik zuzendua. Bi eleberritan oinarritzen da, *Momenti di trascurabile felicità* (2010) eta haren jarraipena *Momenti di trascurabile infelicità* (2015, Zorigaitz arbuiagarriko uneak), Francesco Piccolok idatziak.

## Argumentua 
Paolo galdera existentzialekin bizi den gizona da: atea ixtean hozkailuaren argia itzaldu egiten da? Zergatik dago kristalak puskatzeko mailua kristalezko kristal baten atzean? Zergatik "beti zugan pentsatzen dut, baina ez egunero" esaldia ez da hain polita? Bere buruari galderak egiteaz gain, Paolok maniak ere baditu, batez ere une egokia kalkulatzea scooterrarekin semaforoa gorrian pasatzeko. Halako batean, zoritxarrez, gaizki kalkulatu du eta auto batek jota hil da, eta ustez zeru edo paradisura iritsiko da, non, burokraziazko akats baten ondorioz, jakinarazten dioten mundura itzuli behar duela. Hori bai, baldintza batekin, ordubete eta 32 minutu geratzen zaizkio, ez bat gehiago. Bizitzako une gogorrak zuzendu eta bere emazte Agatarekin eta seme-alabekin berriz egoteko aukera aprobetxatzen saiatuko da Paolo.

## Aktoreak 
* Pif, Paolo gisa
* Thony, Agata
* Renato Carpentieri, Paradisuko enplegatua
* Franz Cantalupo, Giuseppe
* Vincenzo Ferrera, Carmine
* Roberta Caronia, Silvana 
* Angelica Alleruzzo, Aurora
* Francesco Giammanco, Filippo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlota Pi

**Carlota Pi Amorós** (Bartzelona, 1976ko uztailaren 26a) ingeniari eta enpresaria da. Beste bi ingeniarirekin batera, Oriol Vila eta Ferran Nogué, 2010ean, *Holuz* merkaturatzaile elektrikoa sortu zuen. 2019an Burtsako Merkatu Alternatiboan (MAB) kotizatzen hasi zen enpresa hori.

## Bizitza 
Carlota Pi  Bartzelonako Unibertsitate Politeknikoan eta IESAko (Nafarroako Unibertsitatea) MBAn José Antonio Segarraren ikasle izan zen.

### Holaluz 
2010az geroztik Holaluzeko lehendakaria. 2013ko urrian, Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Erakundeak (OCU) antolatu zuen lehen elektrizitate-erosketa kolektiboa irabazi zuen. Mugarri horri esker, enpresa 2.500 bezerotik 25.000 bezerora igaro zen bost astean. Konpainiak 180.000 bezero zituen 2019an, eta 180 milioi euro fakturatzen zituen. Bere kudeata sasoian, komertzializatzaileak hitzarmenak sinatu zituen jatorri hidraulikoko, eguzki-energiako, biogasako edo termoelektrikoko energia garbien ekoizleekin, eta Energiaren Batzorde Nazionalaren (CNE) elektrizitate berdearen ziurtagiriak lortu zituen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2016ko DonaTIC Saria, ekintzaileen kategorian.
* 2016an Forbes, 100 Most Creative People in Business 
* 2017an Espainiako Zuzendarien Elkarteko (AED) 2017ko  zuzendar saria.
* 2019an Jaime I Erregea ekintzailetza saria.
* Ekintzailetzari eWoman saria by PMP Prêt-à-Portero cases
* 2021an Zuzendari berritzaileenaren Cinco Dias Saria

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak
John E. Walker

Sir **John Ernest Walker** (Halifax, Mendebaldeko Yorkshire, 1941eko urtarrilaren 7a) britainiar kimikaria da. 1997ko Kimikako Nobel Saria jaso zuen Jens C. Skou eta Paul D. Boyer zientzialariekin batera, zelularen sodio-iodiak eta potasio-iodiak orekan iraunarazten dituen ATPasa entzimaren inguruan egindako aurkikuntzengatik.

Kimika eta filosofia ikasi zuen Oxfordeko Unibertsitatean eta biologia molekularraz interesatu zen. Bere lehen lanak Wisconsin-Madisongo Unibertsitatean eta Frantzian izan zituen. Cambridgeko Unibertsitatean Frederick Sanger eta Francis Crickekin egin zuen lan. 1994an ATPko ikasketa kristalografikoei buruzko bere lanak argitaratu zituen eta hiru urte geroago Nobel Saria irabazi zuen.
Lierni Azkargorta

**Lierni Azkargorta Ruiz de Egino** (Lazkao, Gipuzkoa, 1979ko abuztuaren 21a) erizaina eta idazlea da.

## Bizitza 
Erizaintza ikasketak egin zituen Donostiako EHUn, eta ondoren Fisioterapia ikasketak Zaragozako Unibertsitatean. Gaur egun lanbidez erizaina da, Familia eta Komunitateko Erizaintzan espezializatua. Idazteari oso gazte zelarik ekin zion, eta geroztik, hainbat literatur lehiaketatan saritu dute.

2002. urtean, Maria de Maeztu Literatur Lehiaketan saritu zitzaion lana, *Argi-itzalak*  izenburuko ipuina, *Emakume begiradak* (Montejurra, 2002) izeneko liburuan argitaratua.

Tarte luze baten ondoren, idazteari berriz ere ekin zion. Beste hainbat sariren artean, 2021ean, Iruña Hiria Nazioarteko Poesia Lehiaketa irabazi zuen. Lehiaketa honi esker, urte horretan bertan, bere lehen liburua argitaratu zuen: *Eripoemia* (Denonartean, 2021). 

Lau urte geroago,  *Anatomia bertikalak* (Balea Zuria, 2025) liburua argitaratu zuen, gaixotasuna eta minaren zentzuaren bila dabilen poema-bilduma, barrualdea eta kanpoaldea, mina duen gizabanakoa eta minari lekurik egiten ez dion gizartearen arteko talka jasotzen duena. Horrela, liburuak, Rainer Maria Rilke poetaren bertso-lerro ezagun bati bira eman eta, "beldurgarria dena edertasunaren hasiera besterik ez dela" ondorioztatzen du. Hori azaltzeko, aurkezpen egunean, perlarik ederrenaren bila munduan barrena ibili zen merkatariaren parabola erabili zuen. Izan ere, perla bat sortzeko ostrak gaixotu egin behar du: geroz eta gaixotasun luzeagoa eta gogorragoa jasan, orduan eta perla handi eta ederragoa sortuko du. 

## Sariak 
;Ipuin alorrean:

* 1998, 2001 eta 2002: Eibarko Hiria Gazteen Ipuin Lehiaketa. 

* 1999: Laudioko Udala eta  Bizenta Mogel Ipuin Lehiaketa.  

* 2001, 2002, 2019 eta 2020: Lizarrako Maria de Maeztu Literatur Lehiaketa. Lehiaketa horri esker, *Argi-itzalak* izenburuko ipuina *Emakume begiradak (*Montejurra, 2002) izeneko liburuan argitaratu zioten.

;Poesia alorrean:

* 2020: Lasarte-Oriako Literaturako XXXIV. Lehiaketa. 

* 2021: Iruña Hiria Nazioarteko Poesia Lehiaketa. Lehiaketa honi esker, lehen liburua argitaratu zuen, *Eripoemia* izeneko poema-bilduma.

* 2022: *Iruntzian* lanarekin, Nafar Ateneoa IV. Nazioarteko Poesia Sariketa.

## Lanak 
### Poesia 
* *Eripoemia* (2021, Denonartean)
* *Anatomia betikalak* (2025, Balea Zuria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Poema liburu bat gaixo dagoen gizarte baten minari», *Berria*, 2025-06-13.
* Lierni Azkargortari egindako elkarrizketa: «Poesia eritasunean sendabide», Euskadi Irratia, 2022-02-14.
SoFi Stadium

**SoFi Stadium** Kaliforniako Inglewood hirian dagoen amerikar futboleko estadio bat da. Los Angeles Chargers eta Los Angeles Rams taldeen jokalekua da.

2020an inauguratu zuten. 2022an Super Bowl hartu zuen. 2028ko Udako Olinpiar Jokoetan irekiera eta itxiera ekitaldiak eta igeriketa hartzekoa da.  

## Iruditegia 

Irudi:SoFi_Stadium_2021.jpg|Kanpoaldetik.
Irudi:SoFi_Stadium_interior_2021.jpg|Barnealdea.
Irudi:SoFi_Stadium_-_50_Yard_Line_(51140279795).jpg|Harmailak.
Irudi:SoFi_Stadium_-_20_Yards_to_the_GOAL_Line_(51143308456).jpg|Gol lerroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* SoFi Stadium estadioaren webgunea
Carlos Orrantia

**Carlos Emilio Orrantia Treviño** (1991ko otsailaren 1a) Mexikoko futbolari profesionala da, eta eskuineko atzelari gisa jokatzen du Liga MX-ko Puebla klubean.

## Karrera 
### Puebla 
2015eko abenduan, Pueblak Orrantia fitxatu zuen Santos Lagunak lagatuta.

## Kanpo estekak
Frank Caprio

**Francesco Caprio**, ezagunagoa **Frank Caprio** izenez, (Federal Hill, Providence, Rhode Island, 1936ko azaroaren 23a — 2025eko abuztuaren 20a) estatubatuar epailea izan zen. Providenceko udal-auzitegiaren burua izan zen. Horrez gain, Rhode Islandeko Gobernadoreen Batzarreko presidentea izan zen. Berak zuzentzen dituen epaiketak *Caught in Providence* izeneko telebista saioan ematen dute. 2017an bere epaiketak erakusten zituzten bideoak biralak egin ziren, 15 milioi ikustaldi baino gehiago lortuz. 2019an, *Caught in Providence* saioko bideoek 100 milioi ikustalditik gora zituzten.

## Kanpo estekak
Riemannen hipotesi

thumb|Riemann zeta funtzioaren parte erreala (gorria) eta parte irudikaria (urdina) Re(s) = 1/2 lerro kritikoan zehar. Ez-tribialak diren lehen zeroak hemen ikus daitezke: Im(s) = ± 14.135, ± 21.022 eta ± 25.011.
thumb|Riemmanen zeta funtzionaren garapena erakusten duen animazioa
Matematikan, **Riemannen hipotesia** Riemannen zeta funtzioak zeroak bakarrik 1/2 parte erreala duten zenbaki konplexuetan eta zenbaki oso bikoiti negatiboetan dituela esaten duena da. Askok uste dute matematika puruetan ebatzi gabeko arazo garrantzitsuena dela. Oso interesgarria da zenbakien teorian, zenbaki lehenen banaketari buruzko emaitzak iradokitzen baititu. Bernhard Riemannek proposatu zuen eta bere omenez izendatu zen.

Riemannen hipotesia eta haren orokortasunetako batzuk, Goldbachen aieruarekin eta aieru bikoitzarekin batera, Hilberten zortzigarren problema dira David Hilberten konpondu gabeko 23 problemen zerrendan. Era berean Clay Mathematics Instituteko Milurtekoko arazoetako bat ere bada, zeinak milioi bat dolar eskaintzen baitie arazo horiek ebazten dituen edonori.

Riemannen zeta funtzioa ζ(*s*) funtzio bat da, zeinaren argumentua *s* 1 ez den edozein zenbaki konplexu izan daiteke, eta zeinaren balioak ere konplexuak diren. Zenbaki oso negatiboetan zeroak ditu; hau da, ζ(*s*) = 0 da s-ren balioa–2,–4,–6 denean.... Horiei *zero tribialak* deitzen zaie. Zeta funtzioa zero da, halaber, s-ren beste balio batzuetarako, *zero ez-tribial* deritzenentzat. Riemann-en hipotesia zero ez-tribial horien kokapenei buruzkoa da, eta hau dio:Riemannen zeta funtzioaren edozein zero ez tribialaren zati erreala 1/2 da.Hala, hipotesia zuzena bada, zero ez tribial guztiak 1/2  zenbaki konplexuek osatutako lerro kritikoan daude, non t zenbaki erreala baita eta i irudimenezko unitatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Batzorde Olinpiko Nazional

**Batzorde Olinpiko Nazionala** (**BON**) nazioarteko mugimendu olinpikoaren osagai nazionala da. Nazioarteko Batzorde Olinpikoaren kontrolen kalterik gabe, BON bakoitzak bere herritarren Joko Olinpikoetan parte hartzea antolatzen du. Beren eragin eremu barruko hiriak izenda ditzakete etorkizuneko Joko Olinpikoetarako hautagai gisa. BONek atleten garapena eta nazio mailako entrenatzaile eta funtzionarioen prestakuntza ere sustatzen dituzte beren herrialdean

## Batzorde Olinpiko Nazionalak 
2020ean, 206 Batzorde Olinpiko Nazional daude. Horien artean daude Nazio Batuetako 193 estatu kideak, Nazio Batuetako estatu behatzailea iraunkor bat (Palestina) eta onarpen mugatua duten bi estatu (Kosovo eta Taiwán]).

Badira, halaber, onartutako BON bat duten mendeko hamar lurralde ezagun: Estatu Batuetako lau lurralde (Samoa Estatubatuarra, Guam, Puerto Rico eta Estatu Batuetako Birjina Uharteak), itsasoz haraindiko hiru britainiar lurralde (Bermuda, Birjina Uharte Britainiarrak eta Kaiman Uharteak), Herbehereetako Erresumako herrialde bat (Aruba), Zeelanda Berriko estatu asoziatu bat (Cook uharteak) eta Txinako administrazio eskualde berezi bat (Hong Kong).

1996. urtea baino lehen, mendeko lurraldeak edo haien subiranotasuna guztiz aitortua ez zuten herrialdeak NBOren barruko herrialde bereizi gisa aitortzeko arauak ez ziren Nazio Batuetako estatu izateko bezain zorrotzak, eta horrek aukera eman zien hainbat lurralderi beren estatu subiranotik bereizitako taldeak osatzeko. 1996an Gutun Olinpikoari egindako zuzenketa baten ondoren, nazioarteko komunitateak herrialde independente gisa onartu ondoren soilik eman eratu daiteke BON bat. Araua atzerako eraginez aplikatzen ez denez, araua aldatu aurretik onartu ziren mendeko lurraldeek eta herrialde eratzaileek talde bereiziak bidaltzen jarrai dezakete Joko Olinpikoetara; Feroe eta Macao uharteek, berriz, beren ekipo paralinpikoak bidaltzen dituzte.

Hau horrela izanik, gaur egun etorkizunean sor litekeen BON bakarra Vatikanoko Hiria da, Nazio Batuen Estatu behatzaile iraunkorra. Gaur egun, gainerako estatu guztiak ezin dira Nazioarteko Batzorde Olinpikora atxiki, Nazio Batuetako kide diren herrialde gehienek ez baitituzte onartzen. Herrialde eratzaileak eta Curaçao, Feroe Uharteak, Gibraltar, Macao eta Kaledonia Berria bezalako mendeko lurraldeak jada ezin dira onartuak izan, eta, beraz, lurralde horietako atletek Olinpiadetan beren jatorrizko herrialdeko talde nazionalaren parte gisa bakarrik parte har dezakete. Arau hori estatus aldaketa izan duten lurraldeetan ere aplikatzen da: Antilla Neerlandesetako Batzorde Olinpikoa 2011ko uztaileko NBOren bilkuran desegin zen, Antilla Neerlandesak 2010ean desagertu zirenean.

Commonwealtha osatzen duten herrialde eta lurraldeentzat, haien Batzorde Olinpiko Nazionalak ere Commonwealtheko Joko Elkarteko kide dira. Commonwealth-eko Jokoetan beren talde nazionalak antolatu eta gainbegiratzeko ardura dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lion Feuchtwanger

**Lion Feuchtwanger** (Munich, 1884ko uztailaren 7a - Los Angeles, 1958ko abenduaren 21a) alemaniar idazlea izan zen.

Familia judu batean jaio zen. Filosofia, literatura eta historia ikasi zituen Munichen eta Berlinen. Antzerki kritikari lanetan aritu zen eta *Der Spiegel* kultur aldizkaria sortu zuen. []Lehen Mundu Gerra]]n parte hartzeak ezkerreko ideia eta idazkietan lagundu zuen.

Eragin handiko figura literarioa izan zen eta Bertolt Brecht bere ikasleetako bat izan zen. Antzerkian izan zuen arrakastaren ondoren, eleberri historikoari ekin zion.

Nazismoaren lehen aurkarietako bat izan zen eta haien aurkako propaganda argitaratu zuen. 1933an Alemaniatik kanpo zegoen naziak boterera igo zirenean eta ez zen bere jaioterrira itzuli. Urte horretan Frantzian kokatu zen. 1936-37 urteetan Sobietar Batasunera joan zen. Stalinen erregimena goraipatu zuen eta purgak eta errepresioa defendatu zituen.

1940an Alemaniak Frantzia inbaditu ondoren, atxilotu egin zuten. Ihes egitea eta Estatu Batuetara iristea lortu zuen.

## Lanak 
* *Die häßliche Herzogin Margarete Maultasch*, 1923
* *Leben Eduards des Zweiten von England*, 1924. Bertolt Brechtekin batera.
* *Jud Süß, 1925.
* Wartesaal Trilogia
** *Erfolg. Drei Jahre Geschichte einer Provinz*, 1930
** *Die Geschwister Oppermann*, 1933
** *Exil*, 1940
* Josephus Trilogia
** *Der jüdische Krieg*, 1932
** *Die Söhne*, 1935
** *Der Tag wird kommen*, 1942
* *Marianne in Indien und sieben andere Erzählungen* (*Marianne in Indien*, *Höhenflugrekord*, *Stierkampf*, *Polfahrt*, *Nachsaison*, *Herrn Hannsickes Wiedergeburt*, *Panzerkreuzer Orlow*, *Geschichte des Gehirnphysiologen Dr. Bl.*), 1934
* *Der falsche Nero*, 1936
* *Moskau 1937*, 1937
* *Unholdes Frankreich*, 1941
* *Die Brüder Lautensack*, 1943
* *Simone*, 1944
* *Der treue Peter*, 1946
* *Die Füchse im Weinberg*, 1947/48
* *Wahn oder Der Teufel in Boston.* Ein Stück in drei Akten, Los Angeles 1948.
* *Odysseus and the Swine, and Other Stories*, 1949
* *Goya*, 1951
* *Narrenweisheit oder Tod und Verklärung des Jean-Jacques Rousseau*, 1952
* *Die Jüdin von Toledo*, 1955
* *Jefta und seine Tochter'', 1957

## Kanpo estekak
Zugaitz Ayuso

**Zugaitz Ayuso Apaolaza** (Itsasondo, 1979ko uztailaren 16a), ziklo-kros eta mendi bizikletako txirrindulari gipuzkoar ohia da. 

Txirrindulari profesionala zen bitartean, Euskaltel-Euskadi taldeko mekanikaria ere izan zen. Bere kirol bizitzako momentu on batean zegoenean tumoreak aurkitu zizkioten belaunean eta txirrindularitza profesionala utzi behar izan zuen. Txirrindularia izan ostean, bizikleta denda bat jarri zuen Beasainen eta Euskal Herriko mendi bizikletako arduraduna izan da. Gainera, 2010. urtean, mendi bizikletako taldea sortu zuen.

## Taldeak 
* Caja Rural (2000) 
* Orbea (2001-2002) 
*Debabarrena (2003) 
* Born (2005) 

## Palmaresa 
### Mendi bizikleta 
**2001**
* Euskadiko Open-a.

### Ziklo-Krosa 
**1996-97**
* 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan (junior)
**1998-99**
* 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan (23 urtez azpikoa)
**2000-01**
* 3. San Pelaio.
**2001-02**
* 2. Itsasondo.
**2002-03**
* 2. Itsasondo.
* 4. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan
**2003-04**
* 3. Ispasterko Nazioarteko Sari Nagusia.
* 2. Idiazabal.
* 2. Lugones.
* 2. Astarria 
* 2. Montjuich.
* 1. Aizarnazabal.
* 2. Ermua.
* 1. Ormaiztegi.
* 2. Elorrioko ziklo-krosan
* 1. Itsasondo.
**2004-05**
* 1. Abadiño.
* 1. Aizarnazabal.
* 3. Euskal Herriko Ziklo-kros Txapelketan (Zeberio).
* 3. Ormaiztegi.
* 3. Ermua.
* 3. Ametzaga.
* 3. Itsasondo
* 6. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Zugaitz Ayuso - *Cyclocross24*
Institut national des langues et civilisations orientales

**Institut national des langues et civilisations orientales**, **INALCO**, munduko hizkuntza eta kulturak irakasteko espezializatutako frantziar unibertsitatea da. Estaldurak Europa, Afrika, Asia, Amerika eta Ozeaniako hizkuntzak biltzen ditu.

## Graduondo famatuak 
* Jean-François Champollion
* Arsène Darmesteter
* Georges Devereux
* Edgar Faure
* Nedim Gürsel
* Isabelle Huppert
* Henri Laborde, Montpezateko Kondea
* André Malraux
* Pierre Messmer
* Jean-Christophe Victor
* Olivier Weber

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felix Garcia Larratxe

** Felix Garcia Larratxe ** (Iruñea, 1880ko martxoaren 16a - Baiona, 1962ko maiatzaren 27a) nafar farmazialari eta politikari abertzalea izan zen.

## Familia 
Bere gurasoak Tafallako Teodoro Garcia Altzuza eta Berako Javiera Larratxe Telletxea izan ziren.

Bere aitona Nazario Larratxe Larrainzar Berako alkatea izan zen. Nazario birritan ezkondu zen. Berako Magdalena Telletxea Elzaurdiarekin Javiera alaba izan zuen, Felixen ama. Magdalena hil ondoren, haren ilobarekin ezkondu zen, Paulina Agirre Telletxearekin. Bigarren ezkontza honetatik Jenaro Larratxe Agirre jaio zen, Iruñeako alkate izan zena.

1889-90eko neguan Felix gurasoak epidemia batean hil ziren eta bera eta anaiak amaren familiarekin hazi ziren Beran.

1909an Berako Dolores Larunbe Legiarekin (1885-1949) ezkondu zen. Ez zuten seme-alabarik izan.

## Ikasketak eta bizitza profesionala 
Eskola garaian, besteak beste, Tolosako Eskolapioetan, non Doroteo Ziaurritzen lagun egin zen, eta Bordeleko La Salle eskolan ikasi zuen.

1902an Farmazian lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitatean eta 1904an Analisi Biologikoetan Parisko Pasteur Institutuan diplomatu zen. 1935ean Mikrobiologian diplomatu zen Parisko Unibertsitatean.

Farmazia jarri zuen Iruñean, eta amorruaren aurkako txertoa jarri zuen lehen nafarra izan zen. Farmaziaz gain, analisi klinikoetarako laborategi bat jarri zuen.

Lehen Mundu Gerran Aliantza Frantseseko buru izan zen Iruñean, hiriko giro proalemaniarraren aurka.

Bere anaia Rufino, Manuel Irujo, Manuel Arantzadi eta Estanislao Arantzadirekin batera, Huescako lursail ureztatu bat erosi zuten ustiapenerako.

## Jarduera politikoa 
Iruñeko Euskal Etxea sortzailea izan zen. Eusko Alderdi Jeltzaleko kide izan zen, eta 1917an Iruñeko Udaleko zinegotzi izendatu zuten, Santiago Cunchillos Manterola eta Francisco Lorda Ioldirekin batera. Hirian hautatutako lehenengo zinegotzi abertzaleak izan ziren, eta 1922ra arte jardun zuten kargu horretan.Primo de Riveraren diktaduran kartzelatu zuten.

1936ko abuztuan erbestera joan zen emazte, anaia Rufino eta ilobekin batera. Biriatu eta Ziburun bizi ondoren, Baionako familiaren etxean kokatu zen.

1939ko urriaren 22an Euskadi Buru Batzarrak ordezkari izendatu zuen Baionako Euskaldunen Adiskideen Nazioarteko Ligan.

Erregimen frankistak errepresaliatu zuen.

## Bibliografia 
* Javier García-Larrache. *García Larrache, un republicano euskaldún (Pamplona, 1889 - Bayona, 1956)*. Pamiela, Iruñea, 2007.
* El exilio republicano navarro de 1939. Nafarroako Gobernua, Hezkuntza eta Kultura Departamentua. Angel García-Sanz Marcotegui koordinatzailea. 2001.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermann Joseph Muller

**Hermann Joseph Muller** (New York, 1890eko abenduaren 21a - Indianapolis, 1967ko apirilaren 5a) estatubatuar irakaslea eta genetikalaria izan zen. 1946ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen aurkitu zuelako x izpiek mutazioak eragin ditzaketela.

Biologia irakatsi zuen Rice Unibertsitatean. Mutazio genetiko hilgarrietan zentratu zuen bere ikerketa. Gero Columbia eta Texasko unibertsitateetan irakasle izan zen eta erradiazioaren eta mutazio hilgarrien arteko harreman kausala aurkitu zuen. 1930eko hamarkadan genetika lantzen jarraitu zuen Berlinen, Leningradon eta Europako beste hiri batzuetan. 1940an Estatu Batuetara itzuli zen.

Erradiazioaren (mutagenesia) eragin fisiologiko eta genetikoei buruz egindako lanagatik eta proba eta gerra nuklearren epe luzeko arriskuei buruz egindako ohartarazpenengatik izan zen ezaguna.

## Lanak 
* Herman Joseph Muller, *Modern Concept of Nature* (SUNY Press, 1973). .
* Herman Joseph Muller, ''Man's Future Birthright* (SUNY Press, 1973). .
* H. J. Muller, *Out of the Night: A Biologist's View of the Future* (Vanguard Press, 1935).
* H. J. Muller, *Studies in Genetics: The Selected Papers of H. J. Muller'' (Indiana University Press, 1962).

## Kanpo estekak
West Side Story (2021eko filma)

***West Side Story*** 2021eko Steven Spielberg estatubatuar zinema zuzendariaren film musikala da. Izen bereko musikalaren bigarren film egokitzapena da, 1961eko film klasikoaren ostean.

## Sinopsia 
Argumentuak W. Shakespeareren *Romeo eta Julieta* tragedia eguneratu zuen: bi gazte talde: *shark*ak, etorkin puertoricarrak, eta *jet*ak, bertoko estatubatuarrak lehian daude. Arazoa Maria puertoricarra eta Tony estatubatuarraren amodioan datza.

## Aktoreak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Blaeu

**Joan Blaeu** (Alkmaar, 1596ko irailaren 23a - Amsterdam, 1673ko abenduaren 21a) herbeheretar kartografoa izan zen.

Willem Blaeu kartografoaren semea izan zen. 1620an legeetan doktore bihurtu zen, baina aitaren kartografo lanarekin bat egin zuen. 1635ean Atlas Novus (*Theatrum orbis terrarum, sive, Atlas novus*) argitaratu zuten bi liburukitan. Aita 1638an hil ondoren, kartografia-ikasketaz arduratu zen Cornelius anaiarekin batera.

1649an munduaren mapa bat argitaratu zuen, *Nova et Accuratissima Terrarum Orbis Tabula* izenekoa, Abel Tasmanen aurkikuntzak biltzen zituena. Mapa teoria heliozentrikoaren arabera egindako lehena izan zen. 1649an Holandako hirien mapa bilduma bat egin zuen, *Toonneel der Steeden* izenekoa.
Hana O'Regan

'''Hana Merenea O'Regan''' (Wellington, Zeelanda Berria, 1973) maorieraren aldeko zeelandaberritar ekintzailea eta akademikoa da. Ngāi Tahu iwiko (tribu) kidea da.

## Bizitza 
Wellingtonen jaio zen 1973an, Tipene O'Regan akademikoaren eta Sandra O'Regan erizainaren bost seme-alabetatik gazteena.

O'Reganek Maori Ikasketak eta Politika Zientzia ikasi zuen Wellingtongo Victoria Unibertsitatean 1993an graduatuz. Hurrengo urtean Maori Ikasketen graduondoko diploma lortu zuen Otagoko Unibertsitatean, *Mahu Kura Kai Tahu* izenburuko graduondo amaierako lanarekin. 1998an Maori Ikasketen masterra egin zuen, Otagokoan ere.

Ondoren doktore-ikasketak egin zituen Aucklandeko Teknologia Unibertsitatean Tania Ka'ai tesi-zuzendaria zuela. 2016an bukatu zuen doktore-tesia, *Te tīmataka mai o te waiatataka mai o te reo* izenburukoa, eta 2017an doktore bihurtu zen.

O'Reganek hainbat poestia, waiata (kantak) eta ez-fikziozko artikulu eta lanak idatzi ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Svetlana Zakharova

**Svetlana Jurievna Zakharova** () edo **Svitlana Juriivna Zakharova** (; Lutsk, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1979ko ekainaren 10a) errusiar ballet-dantzaria da. Bolxoi Balletaren prima ballerina eta La Scala Ballet Antzokiko izarra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Svetlana Zakharovaren webgune ofiziala
Anna Walentynowicz

**Anna Walentynowicz** (Równe, Polonia, 1929ko abuztuaren 15a - Smolensk, Errusia, 2010eko apirilaren 10a) poloniar ekintzailea eta sindikalista izan zen.

Poloniako Herri Errepublikaren garaian Gdańskeko ontziolan egiten zuen lan. Kostaldeko Sindikatu Libreak gobernuz-kanpoko sindikatu ilegaleko kide izateagatik, lanetik egotzi zuten 1980ko abuztuan. Walentynowiczen kaleratzeak Gdańskeko ontziolan greba-segida bat eragin zuen, berehala Polonia osora hedatu zirenak, Anna Walentynowicz berriro har zezaten eskatuz. Greba horietatik Solidarność sindikatua jaio zen.

2006an bere irudiari buruzko filma egin zuten *Strajk* izenburukoa eta Arrano Zuriaren Agindua jaso zuen. Urte berean ere, Arrano Zuriaren Ordena jaso zuen Lech Kaczyński presidentearen eskutik.

2010ean hil zen Smolensken Poloniako Aireko Armadaren Tu-154 hegaldiaren istripuan.

## Kanpo estekak
Nikolai Piskunov

**Nikolai Semenovich Piskunov** () (Froltsovo, Ivanovo Oblast), 1908ko maiatzaren 9a - 1977) matematikari sobietarra izan zen, batez ere ekuazio diferentzial partzialen eremuan lan egin zuena. Kolmogorov–Petrovsky–Piskunoven ekuazioarengatik da ezaguna, demografia-dinamikaren azterketa matematikoan funtsezko eredua dena, baina ezaguna da  batez ere,  kalkulu diferentzial eta integralari buruzko bere testu-liburuarengatik. Liburua unibertsitate tekniko askotan erabiltzen da munduan zehar, eta hainbat hizkuntzatara itzuli da.
thumb|*Kalkulu diferentziala eta integrala* (1962)

## Hautatutako argitalpenak 
* Piskunov, Nikolai (1965). Differential and Integral Calculus. P. Noordhoff.
* 29 argitalpen, 14 liburu barne, Zentralblatt MATHren arabera https://zbmath.org/authors/?q=ai%3Apiskunov.nikolai-semenovich

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kalkulu diferentziala eta integrala (2. argitalpena). Buruxkak, UEUren liburutegi digitala
Espartako (argipena)

**Espartako** hitzak adiera zenbait ditu:
* Espartako, erromatar garaiko esklabua eta gladiadorea.
* Espartako Logia,  Frantziako Sortalde Handiaren obedientziapean zegoen framazon-elkartea.
* Espartaco Moscoso, euskal haltera izan zen.
* Spartacus 1960an zuzendutako estatubatuar film epikoa.
* Espartakisten Liga, Lehen Mundu Gerra amaieran Alemanian antolatu zen mugimendu iraultzaile marxista.
South by Southwest

**South by Southwest**, **SXSW** gisa laburtua ohikoan, martxoaren erdialdean Austin hirian (Texas) antolatzen den konferentzia multzo bat da, zeinean film eta musika jaialdiak, hedabide digitalen topaketak, eta hitzaldi sortak egoten diren. 1987an hasi zen eta urtez urte handituz joan da. 

2017an, konferentziak 10 egun iraun zuen bost egun alor digitalari eskainiz, zazpi eguneko musika jaialdiarekin eta bederatzi eguneko zinemaldiarekin.

## Kanpo estekak