Patente

thumb|250px|Patente-zenbakiak erakusten dituen plaka bat hegazkin militar baten eserlekuan. Makinaren asmatzaileak babes legala duela adierazten du honek.
**Patentea** asmakuntza edo aurkikunde tekniko bat egin duen pertsona edo enpresa bati Estatuak ematen dion eskubide esklusiboen multzoa bermatzen duen dokumentu edo agiri ofiziala da. Eskubide horrek bermatzen du asmatzaileak, eta soilik berak (edo berak baimendutakoek), asmakuntza horren onura ekonomikoak eskuratu ahal izango dituela denbora-tarte mugatu batez, zeina gaur egun nazioartean hogei urtekoa izaten den. Asmakuntza batek babes legal hori lortu ahal izateko, eskakizun tekniko oso zorrotzak bete behar ditu: erabateko berritasuna izatea, asmakuntza-maila izatea eta aplikazio industriala izatea.

Jabetza intelektualaren ikuspuntutik, patentea gizartearen eta asmatzailearen arteko tratu edo itun sozial bat da funtsean. Estatuak asmatzaileari merkataritza-monopolio bat bermatzen dio denbora baterako, lehiakideek asmakuntza hori kopiatu eta modu merkeagoan saldu ez dezaten. Baina, monopolio horren truke, asmatzaileak bere asmakuntzaren funtzionamenduari buruzko xehetasun tekniko guztiak modu publikoan eta argian erregistratu eta azaldu behar ditu. Horrela, gizarteak ezagutza teknologiko berria eskuratzen du, eta patentearen epea amaitzen denean, edonork erabil dezake asmakuntza hori askatasunez. Sistema honen azken helburua garapen teknologikoa eta giza aurrerapena bultzatzea da, ikerketan eta garapenean (I+G) egindako inbertsioak babestuz.

## Etimologia 
Patente hitza latinezko *patere* aditzetik dator, eta horrek "agerian egon" edo "irekita egon" esan nahi du. Erdi Aroko monarkek eta erregeek ematen zituzten *litterae patentes* (gutun irekiak edo patente-gutunak) agiri publikoetatik eratorria da. Gutun hauek erregearen zigilu ofizialaren babesa zuten, baina tolestu eta itxi gabe uzten ziren, edonork irakurri ahal izateko. Modu horretan adierazten zen, publikoki, pertsona batek eskubide edo merkataritza-monopolio esklusibo bat zuela.

## Historia eta bilakaera 
Jabetza intelektualaren kontzeptua teknologiaren eta merkataritzaren bilakaerarekin batera garatu da, Antzinarotik gaur egungo aro digitalera arte.

### Antzinaroa eta Erdi Aroa 
Historian erregistratutako lehen patente modukoa Antzinako Grezian eman zen, K.a. 500. urte inguruan, Sibaris hirian. Bertan, plater bereziak asmatzen zituzten sukaldariei urtebeteko eskubide esklusiboa ematen zitzaien, beste inork errezeta hori kopiatu ezin zezan.

Patenteen sistema modernoaren benetako hastapenak XV. mendean kokatzen dira. 1421ean, Florentziako Errepublikak patente bat eman zion Filippo Brunelleschiri karga-ontzi berezi bat asmatzeagatik. Hala ere, patente-legeria formal zaharrena Veneziako Errepublikan sortu zen, 1474ko Patenteen Estatutuarekin. Lege horrek hamar urteko babesa ezarri zuen kopien aurka.

### Sistema modernoen sorrera 
Ingalaterran, 1624ko Monopolioen Estatutuak (*Statute of Monopolies*) monopolio arbitrarioak debekatu eta asmakuntza berrientzako 14 urteko babesa finkatu zuen. Lege hau patente-zuzenbide modernoaren oinarritzat hartzen da. 

Industria Iraultzak jabetza intelektuala babestearen beharra azkartu zuen. 1790ean AEBk bere lehen Patenteen Legea onartu zuen, eta 1791n Frantziak asmakuntzak giza eskubide naturaltzat jo zituen lege baten bidez.

### Nazioarteko lankidetza 
[thumb|250px|[Munduko Jabetza Intelektualaren Erakundearen (WIPO) logotipoa.]]
Babes globalaren beharrak 1883ko Parisko Hitzarmena ekarri zuen, "Lehentasun Eskubidea" ezarriz. Gaur egun, Munduko Merkataritza Erakundeak (WTO) kudeatzen du marko globala ADPIC (TRIPS) hitzarmenaren bidez, nazio guztiei gutxienez 20 urteko babesa exijituz.

## Patentagarritasun-baldintzak 
Asmakuntza batek hiru ezinbesteko baldintza bete behar ditu patenterik lortuko badu:

* **Berritasuna:** Asmakuntzak erabat berria izan behar du mundu mailan. Ezin da aurretik inon argitaratu edo erabili.
* **Asmakuntza-maila:** Ezin du izan logikoa edo begi-bistakoa aditu batentzat. Urrats sortzaile bat suposatu behar du.
* **Aplikazio industriala:** Fabrikagarria edo erabilgarria izan behar du industrian.

### Gai ez-patentagarriak 
Arrazoi etiko edo publikoengatik, honako hauek ezin dira patentatu:
* Teoria matematikoak eta naturaren legeak.
* Izaki bizidunen barietate naturalak.
* Ideiak, joko-arauak edo negozio-metodoak.
* Tratamendu mediko edo kirurgikoak (baina bai sendagaiak).

## Patenteen eskubideak eta iraupena 
Patenteak eskubide "negatiboa" ematen du: titularrak hirugarrenei asmakuntza baimenik gabe erabiltzea galarazi diezaieke. Babesa lurraldekoa da; herrialde bakoitzean eskatu behar da. Gehieneko iraupena **20 urtekoa** da, eta urteko tasak ordaindu behar dira indarrean mantentzeko.

## Patente motak 
* **Erabilgarritasun-patenteak:** Prozesu eta makinentzat (20 urte).
* **Diseinu-patenteak:** Itxura estetikoa babesteko (10-15 urte).
* **Erabilgarritasun-ereduak:** Berrikuntza txikiagoentzat (10 urte).

## Patentea eskatzeko prozesua 
Asmatzaileak deskribapen zehatza eta "aldarrikapenak" (monopolioaren mugak) aurkeztu behar ditu. Eskaera aurkeztu eta 18 hilabetera, estatuak asmakuntza publikoki argitaratzen du. Giles Rich epaileak (1960) azpimarratu zuen publikotasun hori dela sistemaren oinarrizko printzipioa, gizarteak ezagutza jaso dezan. Gaur egun, informazio hori guztia Interneteko doako datu-baseetan kontsulta daiteke.

## Nazioarteko erakundeak 
* **PCT (Patenteen Lankidetzarako Ituna):** WIPO-k kudeatua, 150 herrialde baino gehiagotan babesa eskatzea errazten du.
* **Europako Patenteen Erakundea (EPO):** Munichen du egoitza eta Europako patente bakarra kudeatzen du.

## Ekonomia eta etika 
Patenteek I+G babesten dute, baina polemikak ere sortzen dituzte:
* **Farmazia:** Monopolioek sendagaiak garestitzen dituzte, baina ikerketa finantzatzen dute. Krisi garaian "lizentzia derrigortuak" erabil daitezke.
* **Patente-trolak:** Produktoak egin beharrean, besteak auzitara eramateko patenteak erosten dituzten enpresak.
* **Genetika:** AEBetako Gorenak 2013an ebatzi zuen DNA naturala ezin dela patentatu.

## Ikus, gainera 
* Jabetza intelektual
* Asmakuntza
* Egile-eskubide
* Marka erregistratu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eusko Jaurlaritza - Markak eta patenteak
*  EPO - Europako Patenteen Bulegoa
*  WIPO - Munduko Jabetza Intelektualaren Erakundea