open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mugetaxarra

**Mugetaxarra** Untzitibar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1427n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Untzitibarreko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *mugetaxarrarrak* ziren.

## Izena 
*Mugetaxarra* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Mugueta* (1288)
* *Mugueta* (1366)
* *Mugueta* (1532)
* *Mugueta Xarra* (1594)
* *Mugueta Jarra* (1648)
* *Mugueta Çarra* (1675)
* *Muguetajarra* (1712)
* *Muguetazarra* (1911)
* *Muguetajarra* (1996)

### Etimologia 
"Mugeta zaharra", Longidako Mugeta ez bezala.

## Geografia 
Mugetaxarra Untzitibarrran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Untzitibar Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-234 errepideak ibar osoa zeharkatzen du. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Untzitin dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

### Klima 
Untzitibarrek klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 12 gradu herrigunean eta 10 herriko gunerik menditsuenetan. Prezipitazioak nahiko urriak dira udan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 950mm inguru jausten dira urtero 110 egunetan.

Udalerriko landarediaren erdia baino gehiago ameztiek osatzen dute. Duela mende asko, Untzitibar gehiena estaltzen zuten arren, gizakiaren eraginez asko murriztu da. Birlandatutako zuhaitzak 229 hektarea osatzen dituzte. Horrez gain, Izaga haitzaren inguruetan pagadiren bat aurki daiteke.

#### Estazio meteorologikoak 
Untzitibarran ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Elo pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n inauguratuta. Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.

## Historia 
Zalantzarik gabe, 1056an jada ageri den lekuari dagokio, hots, «Mugueta» ezizen zaharrari, edo Antso Ortzitz jaunari dagokionez. 1268ko Erreediezmoaren Liburuan 16 diruko ekarpena esleitu zitzaion, gehi gari-lapurreta bat. Erdi Aro osoan Itzagaondoa ibarrena izan zen.

1366an nekazal su bakarra zuen eta 1427an jenderik gabe zegoen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Untzitibar
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Maltako Unibertsitatea

**Maltako Unibertsitatea** (, ; ) Maltako unibertsitate publikoa da. Herrialdeko hezkuntza zentrorik nagusiena da. 1592an sortu zuten, hasieran Collegium Melitense eta, 1769an jesuitak herrialdetik bota zituztenean, Pubblica Università di Studi Generali izenez. 

Msidan bere campus nagusia dago baina Vallettan eta Gozon ere campusak ditu.

## Kanpo estekak
San Pedro eliza zaharra (Untziti)

**San Pedro eliza zaharra** Untzitibarreko Untziti kontzejuan XIV. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
Zutik daude burualdeko hormak eta eliza zaharreko nabearen zati bat. XIV. mendean harriz egindako eraikuntza zen, burualde poligonala eta ganga itxia ditu, eta arkuen abioa eta erdi-puntuko arkua eta apaindu gabeko arkibolta-joko aberatsa dituen portada xumea gordetzen ditu. Eraikin gotikoa utzita, gaur egungo San Pedro eliza berriak, berriki eraikiak, antzinako erretaula nagusia eta antzinako altzari liturgikoen beste obra batzuk kontserbatzen ditu.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Untziti
* Untzitibar

## Kanpo estekak
San Pedro eliza berria (Untziti)

**San Pedro eliza berria** Untzitibarreko Untziti kontzejuan XVIII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
San Pedro eliza zaharra utzita, gaur egungo eliza berriak, berriki eraikiak, antzinako erretaula nagusia eta antzinako altzari liturgikoen beste obra batzuk kontserbatzen ditu. Erretaula barroko estiloko obra da (XVII. mende aurreratua), urre koloreko egurrez egina -erliebe polikromatuz apaindua-, eta, horretarako, aurreko beste erretaula bateko elementu erromanista batzuk baliatu ziren. Bankua, hiru kaleko gorputza eta koroatzea ditu. Aurreko etapa honen aurrean (ca. 1600) sagrarioari dagozkio erliebean dagoen Kristoren irudia, alboetan Pedro eta Andres apostoluak, Pablo eta Santiago Nagusia dituela, San Pedroren irudi titularra eserita dagoen aita santu gisa eta Ama Birjina eta Haurra tente eta sagrarioaren gainean gorputz erdikoa. Hori guztia Zangoza-Irunberriko tailerrari atxiki dakioke eta Untzitik gertu dauden herrietan kontserbatutako obrekin lotu daiteke. Barrokorantz garatuago dagoen beste estilo bati dagokio gainerakoa: erretaularen manieria, gorputzaren eta koroatzearen arteko bilakaera progresiboa eta apaintzeko erabiltzen diren erliebeak, bai bankua, Baratzeko Otoitzaren eta Judasen Muxuaren eszenekin, bai gorputza, San Pablo eta San Andresen Martirio bihurtzearekin batera, baita teilatupea ere, San Frantzisko eta San Ferminen artean.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Untziti
* Untzitibar

## Kanpo estekak
Ikerkundeko Andre Mariaren eliza

**Ikerkundeko Andre Mariaren eliza** Untzitibarreko Zenborain kontzejuan XV. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
XV. mendeko eraikin gotiko interesgarria da. Habearte bakarra eta kapera nagusia ditu, burualde zuzen batez errematatua; alboetako bi kapera, gurutzadurako beso gisa, eta koru bat oinaldean. Koru horren gainean dorrea dago, ez oso handia. Habeartearen atal bakarraren estalkia tertzeletedun gangaz egina da, eta sasi-gurutzadurari eta kapera nagusiari dagokien eremua izar-gangaz estalita dago. Deigarria da eliza honetan nabearen garapen eskasa, zati bakar bat, prebisterioari eta sasi-gurutzadurari dagokienez. Horrek pentsarazten du, berez, habearte luzeago bat planeatu zela, hainbat zatikoa, baina, proiektuaren inguruabarrak direla-eta, ezin izan zela gauzatu eta bakarra egin zela.

Gaur egungo erretaulak, neogotikoak, baliorik ez badu ere, artxiboko datuek aurretik beste erretaula bat egon zela erakusten dute, nahiz eta egilea ezezaguna izan, 1608rako amaitua zegoela; izan ere, data horretan Sebastian Zarate pintoreari, Juan Ibañez ilobari, enkargatu zitzaion haren pintura, urreztatua eta estofatua. Galdua ere, baina aipatzeko modukoa dena, sagrarioa zen, Pedro de Moreto zizelkatzaileak egina eta, ziur aski, 1600 baino lehentxeago amaitua, tasazioaren urtea; bere pintura, urreztatua eta estofatua Zarateri erretaularekin batera enkargatuko zaio.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Zenborain
* Untzitibar

## Kanpo estekak
Larry Ellison

**Lawrence Joseph "Larry" Ellison** (Bronx, 1944ko abuztuaren 17a) estatubatuar ekintzaile eta informatikari teorikoa da, Oracle enpresaren sortzailea. Enpresaren %35 du, eta zuzendari exekutiboa izan zen 1977tik 2015era. Bere gustu bitxiengatik xelebrea, milioidun ezagunenetako bat da eta 2021ean Forbes aldizkariaren munduko aberastsenen artean 7. postuan zegoen.

2014ko irailaren 18an, Oraclek Ellisonek  enpresako zuzendari exekutibo kargua berehala utziko zuela iragarri zuen, eta une horretatik aurrera teknologia-zuzendari izango zela. Bere ordez, Mark Hurd eta Safra Catz zuzendari exekutibo izendatu zituzten. Horrela, Ellison 37 urtez bete zuen lanpostu batetik banandu zen, 1977an enpresa sortu zenetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Andres eliza (Zorokiain)

**San Andres eliza** Untzitibarreko Zorokiain lekuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

## Eraikina 
Erdi Aroko eraikuntza da (XIII. mendekoa), hainbat garaitan gerora egindako zaharberritzeek asko aldatutako harriz egina. Habearte bakarra du, burualdea burualde zuzena du, angelu matatuak ditu, eta oinplano karratuko kanpandorrea oinaldean, alboetan harrizko kontrahormak dituela. Kanpoaldean, oraindik ere, nabearen hegoaldeko hormara irekitako bi leihoen arku zorrotzeko inguruak daude, jatorrizko gotikoa dela adierazten dutenak. Sakristia burualdeari atxikita dago, ebanjelioaren aldetik, eta presbiterioarekin komunikatzen da ate dinteldu txiki batetik. Epistolaren horman dagoen elizako sarrerako atea zirkuluerdiko arkukoa da, eta apaindu gabeko pilastren gainean molduratutako arkibolta du.

Burualdea eta habeartea kanoi beheratuko gangaz estalita daude. Oinaldeko atala nabarmentzen da, eta hor korua dago, dorrearen behealdearekin bat datorrena, estalkia altuagoa delako eta estalkia laua. Urrezko mazoneria duen erretaula nagusiak, modernoa izan arren, beste garai batzuetako elementuak berrerabiltzen ditu. Horrela, tenplu itxurako sagrarioak San Pedro eta San Paulo artean berritutako erliebeak ditu, eta apostolu titularraren tailua XVII. mende hasierako erromanista estiloko erretaula berekoak dira. Interesgarria da, baita ere, bankuaren alboetako margoak (XVII. mendea), San Ramon Nonatoren heriotzaren eszenari eta aingeru batek apostolu baten eta gotzain santu baten irudien artean egindako Jaunartzearen harrerari eskainiak. Epistolaren aldeko horman, Ama Birjinaren eta Haurraren tailu bat dago, egur polikromatuzkoa eta eserita, eta, arkaismo nabarmena izan arren, XV. mende amaierako zenbait erresabiotiko ditu oraindik.

Hortik dator beste irudi mariano bat, zaharragoa, estilo gotiko primitibokoa (XIII. mendearen bigarren erdia), Zoroquiaingo Andre Mariaren izenpean ezagutzen dena. Iruñeko elizbarrutiko museoan zaintzen da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Zorokiain
* Untzitibar

## Kanpo estekak
San Lorentzo eliza (Zabaltzeta)

**San Lorentzo eliza** Untzitibarreko Zabaltzeta lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Eraikin sinplea da, oinplano angeluzuzenekoa eta burualde laua du. Balio arkitektoniko txikiko eraikina. Portada erdi-puntuko arkuduna da. Bere barruan erretaula moderno bat baino ez da ikusten. Erdi Aroko Ama Birjina eseriaren tailua izan zuen, 1980an desagertu zena lapurreta baten ondorioz.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Zabaltzeta
* Untzitibar

## Kanpo estekak
Santo Tomas eliza (Naxurieta)

**Santo Tomas eliza** Untzitibarreko Naxurieta lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

## Eraikina 
Landa-arkitektura erromaniko berantiarreko ale interesgarria da. Eliza nabe bakarrekoa da, fajoien gaineko kanoi zorrotz erdi batez estalia; zirkuluerdi-formako absidea du, barnealdeko arku itsu hirukoitzarekin, eta hagaburutxo apainduak eta zutabeerdiak ditu kanpoaldeari atxikita. Une berean, bataiarria dago, bere arkuteria eta irudi apaingarriekin. Koruaren karelak gotiko berantiar baten lana erakusten du. 1610ean Martin Urnizak erretaularen pintura egiteko konpromisoa hartu zuen. Tenpluaren barruan, Basabeko Andre Mariaren tailu gotikoa dago, izen bereko ermitatik datorrena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Naxurieta
* Untzitibar

## Kanpo estekak
Eskusaga

**Eskusaga** (eguesibarreraz: *Eskuxiaga*) Untzitibar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1427n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Untzitibarreko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *eskusagarrak* (eguesibarreraz: *eskuxiagarrak*) ziren.

## Izena 
*Eskusaga* edo *Eskuxiaga* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Escussaba* (1268)
* *Escussaga* (1346)
* *Excusaga* (1366)
* *Escusaga* (1534)
* *Escusaga* (1800)
* *Eskusaga* (1996)

## Geografia 
Eskusaga Untzitibarrran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Untzitibar Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-234 errepideak ibar osoa zeharkatzen du. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Untzitin dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

### Klima 
Untzitibarrek klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 12 gradu herrigunean eta 10 herriko gunerik menditsuenetan. Prezipitazioak nahiko urriak dira udan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 950mm inguru jausten dira urtero 110 egunetan.

Udalerriko landarediaren erdia baino gehiago ameztiek osatzen dute. Duela mende asko, Untzitibar gehiena estaltzen zuten arren, gizakiaren eraginez asko murriztu da. Birlandatutako zuhaitzak 229 hektarea osatzen dituzte. Horrez gain, Izaga haitzaren inguruetan pagadiren bat aurki daiteke.

#### Estazio meteorologikoak 
Untzitibarran ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Elo pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n inauguratuta. Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.

## Historia 
Karlos II.a erregeak erdira murriztu zuen 1365eko laguntzetarako bere ekarpenaren ordainketa. 1366an sua izan zuen eta 1427an utzia zegoen. Garai honetatik aurrera San Zernin kofradiakoa izan zen, XIX. mendearen hasieran mantentzen zuena.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Untzitibar
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Châtillon–Montrouge (Parisko metroa)

**Châtillon–Montrouge** Parisko metroaren geltokia da, Châtillon eta Montrouge udalerrian kokatuta dagoena.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 13. linea (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
Garbikundeko Andre Mariaren eliza (Altzorritz)

**Garbikundeko Andre Mariaren eliza** Untzitibarreko Altzorritz kontzejuan XIV. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
XIV. mendeko eraikuntza gotikoa da, harriz egina, eta lau ataletan banatutako habearte bakarra eta burualde poligonala ditu. Gurutze-ganga sinpleak estaltzen du; habeartean giltzarriak ditu, eta burualdean nerbiodun horma-atalak. Ziur aski, leku berean beste eliza bat egon zen gaur egungoaren aurretik, oinean dagoen arku txaranbeldu eta nabea baino estuagotik eta tradizio erromanikoko tinpanotik (ca. 1200) krismoiarekin, epistolaren aldean dagoen egungo portada gotikoaren gainean apaingarri gisa berrerabilia. Kanpandorrea habeartearen lehenengo atalaren gainean dago. Presbiterioaren aurreko zatian, alboetako kapera gangadun bana daude, kanoi zorrotzarekin.

Goi-korua oinaldean dago, XVI. mendekoa da eta garai bereko egurrezko baranda bat du. Korupean harrizko bataiarria dago, handia, tenpluaren lehen etapakoa (XIII. mendea). Bere adaburuak erdi-puntuko arkuteria ebakiz eta tradizio erromanikoko sigi-sagako girnaldaz apainduta dago.

Ebanjelioaren aldeko kaperan erretaula barroko bat dago (XVIII. mendekoa). Bere irudi titularra tailu gotiko bat da (ca. 1300) Ama Birjina eta Haurra tronuratuta, Alzorrizko Andre Mariaren izenpean ezaguna. Teilatupean eskultura erromanista bat dago (ca. 1600) San Pedro pontifizearena, eserita, polikromia modernoarekin, Zangozako Juan Echenagusia mihiztatzailearen tailerrarena izan zitekeena, 1596 eta 1603 artean tenpluko erretaula nagusia egin zuena. Azken hori presbiterioaren erdiko horma-atala hartzen duen obra monumentala da, bankuan, hiru solairuko bost kaletan eta teilatupean banatua, erliebeak txandakatuta, bankuan eta lehen bi solairuetako alboko kaleetan, eta gainerakoetan irudi exentuak. Bankuan lau ebanjelariak daude, binaka, eta Azken Afariaren eszena erdian. Lehenengo solairuan, erakustokiaren alde banatan, Deikundearen, Ikustaldiaren, Artzainen Adorazioaren eta Epifaniaren eszenak daude. Bigarrenean, zirkunzisioa, Jesusen aurkezpena tenpluan, Egiptorako ihesa eta Jesusen disputa tenpluan, Legearen doktoreekin. Erdian, Birjina eta Haurraren irudi eder bat dago, tente eta aurpegietan adierazkortasun gozokoa. Hirugarren pisuak Mariaren Jasokundea du gai nagusi, koroatzen duten aingeruekin. Alboetan, San Antonio Abad, San Fermin, San Babil eta San Nicasioren irudiak daude, burua moztuta eta bere burua eskuetan duela. Teilatupean Kalbarioko taldea ageri da, San Esteban eta Donostia artean, Traza arkitektonikoa, tinpano kurboz eta erdiz eta triangeluz koroatutako etxe dintelduekin, 1609. urtean amaitzen den polikromiarekin batera, multzoaren dekorazio-balioari laguntzen diote. Presbiterioa XVI. mendean datatu daitekeen trazeria gotikoko burdin forjatuzko sare batekin itxi eta babesten da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Altzorritz
* Untzitibar

## Kanpo estekak
María Cancio

**María Cancio** (1858ko maiatzaren 28a &ndash; 1939ko apirilaren 22a) espainiar aktorea izan zen.

## Biografia 
ezkerrera|thumb|250px|María Cancio, *Locura de amor* (c. 1901) draman; Audouard-en argazkia.
Bere arte goraldia  XX. mendearen lehen herenaan izan zen. Bereziki gogoratuak dira María Guerreroren eta Fernando Díaz de  Mendozaren Konpainian karasteristika gisa egindako interpretazioak, hala nola *San Quintingoa* (1894), *Kondenatuak* (1894), *Piztia* (1896), *Mariucha* (1903) eta *Aitita* (1904) estreinaldiak, denak Benito Pérez Galdosenak,

*Zapatu gaua* (1903), *Udazkeneko arrosak* (1905), *Maitasuna baino gogorragoa* (1906), *Haur printzesa* (1906) eta  *Armazoi eremua* (1916), bostak Jazinto Benaventerenak

*Jenio alaia (1906), Loreak* (1908) eta *Malvaloca* (1912), Álvarez Quintero anaienak.

*Armiarma* (1908), Ángel Guimarárena.

*Ciden alabak* (1908)*, Maria ausarta (1909), Flandesen egunkia gorde da (1910), Errege trovadorea (1911) lauak Eduardo Marquinarenak.*

*Iturri mikatza* (1910), Manuel Linares Rivasena

*Maitasunak eta maitakeriak*  (1908), Álvarez Quintero anaiena

*Rosalinda markesa* (1912), Valle-Inclánena

*Malenkoniak* (1906) eta *Gaizkiaren indarra* (1914), biak Manuel Linares Rivasenak

Azken bekatua (1918) Pedro Muñoz Secarena.

[eskuinera|thumb|260px|[María Cancio eta Maria Guerrero.]]

Guerrero-Díaz de Mendoza konpainiatik igaro ondoren, urte batzuetan Enrique Borrás konpainian lan egin zuen, eta arrakasta berriak lortu zituen. Besteak beste, Luis Fernández Ardavínen *Kanpaia* (1919) aipa daiteke.

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak 
**Antzerkiaren hiztegia*. Manuel Gómez García. 141. orrialdea
* Nekrologikoa *ABC egunkarian*, 1939ko apirilaren 22an
Josefina Blanco

**Josefina Blanco**, izen osoa **Josefa María Ángela Blanco Tijerina** duena (Leon, 1878 &ndash; Pontevedra, 1957ko azaroaren 19a), aktorea izan zen. Tarte hauetan lan egin zuen: 1886-1907, 1910-1912, 1918-1936.

## Biografia 
Josefina Blanco Tejerinak leku nabarmena hartu zuen XIX. mendearen amaierako eta XX.aren hasierako Espainiako antzerki-eszenan. Leonen mundura etorri zeneko urtea eskura dauden iturrien arabera aldatzen da, baina zehatzena 1878koa da. Berak ere lagundu zuen nahasmena sortzen, 1929ko uztailean, pasaportea eman ziotenean, jaioteguna 1883. urtea jartzen zuen.  

Estefanía Fernández Garcíaren arabera, bere familian antzerki-aurrekariak izan ziren. Aita, Pedro Blanco, aktore amateur ezaguna zen Leongo hiriburuan, eta musika-emanaldietan ere parte hartzen zuen, edo kapital horretan geldialdia egiten zuten antzerki-enpresei laguntzen zien. Beste senide bat, Benito Blanco, irakaslea, aktorea, kazetaria, masoia eta irakaskuntza laikoaren zale amorratua zen.

Ezaguna da Concha Suarez eta Josefina Blancoren, ilobaren arteko ahaidetasuna

Bere bizitzan zehar hainbat konpainiarekin lan egin zuen: Miguel Cepillo, Emilio Mario, Francisco García Ortega, María Guerrero, Carmen Cobeña, Matilde Moreno eta Emilio Thuillerra.

Haurra zela hasi zen interpretazioan. Senarra,  Ramón del Valle -Inclán idazlea, Elkarrekin egin zuten Jacinto Benaventeren *Piztien jana* (1898ko azaroa) eta Daudet-en *Erregeak erbestean* (1899ko urtarrilean Madrilgo Komedia Antzokian antzeztutakoa eta Alejandro Sawak eszenaratutako). 

Josefinaren karrera sendotuz joan zen, horren proba izan ziren bere hurrengo lanak: Benito Pérez Galdosen *Arima eta bizitza* (1902), Teatro Español antzokian, Emilio Thuillierren ondoan; Ángel Guimáren *Pekataria* (1903) eta *Bradomín markesa lanarekin*. Bere senar izango zenaren *Solasaldi erromantikoak* (1906), Francisco García Ortega eta Matilde Morenoren laguntzarekin.

1907ko abuztuaren 24an, Madrilgo San Sebastian elizan, Valle -Inclánekin ezkondu zen. Ondoren, Maria de la Concepción alaba zaharrenarekin (1908), eten bat egin zuen karrera profesionalean. Hala ere, 1910etik aurrera, Maria Guerreroren eta Fernando Díaz de Mendozaren konpainian sartu zen, eta Eduardo Marquinaren *Errege trovadorea* (1911) eta *Flandesen eguzkia jarri da* (1912) eta senarrak idatzitako *Apirileko ipuina* (1910), *Gesta ahotsak* (1912) eta *Rosalinda markesa* (1912) estreinatu zituen. Urte berean, 1912an, familia Galiziara joan zenean, taulagaina utzi egin zuen berriz.

Ez zen eszenatokietara itzuli 1918ra arte, Benito Pérez Galdosen Castillako *Juana* *Santua* lana egiteko, Printzesa antzokian, Margarita Xirgurekin batera. 

1932an dibortzio-izapideak hasi ondoren, Komediaren Antzokian lan egin zuen Espainiako Gerra Zibila hasi arte. Gatazkaren ondoren, argitalpen-jardueretan aritu zen, senarraren ondarea kudeatuz.

## Aintzatespenak 
* 2021ean Cambadosen, Galizian, bere heriotzaren 64. urteurrenean omenaldia egin zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basilika (podcast komunitatea)

**Basilika** 2021. urtean sorturiko podcast komunitatea da, gehienbat euskaraz diren podcast kulturalek osatua. Donostian eta Bilbon oinarritutako sortzaile talde heterogeneo bat biltzen da Basilikan (artistak, idazleak, programatzaileak, zinegileak, musikoak, filosofoak, arkitektoak...). Sortu ziren urte berean, Rikardo Arregi Kazetaritza Saria irabazi zuten komunikazio alorrean.

## Podcastak 
### Aktibo daudenak 
### **Aktibitate gabekoak** 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Guerrero López

**María Guerrero López** (Madril, 1906 – *ibidem,* 1994ko martxoaren 24a) madrildar aktorea izan zen.

## Bizitza 
ezkerrera|thumb|150px|Guerrero_Lopez

María Guerrero antzerki-aktore mitikoaren iloba zen eta  izen artistikoa partekatu zuen. San Luis de los Franceses ikastetxean ikasketak egin ondoren, artean neskatoa zela, antzerkian hasi zen María Guerrero eta Fernando Díaz de Mendoza osaba-izebekin batera. 

Eszenatokian 1919ko irailaren 19an hasi zen, Jacinto Benaventeren *Erbinude zelaia* lanarekin, Buenos Aireseko Odeón antzokian. Handik aurrera dozenaka antzezpen egin zituen, horien artean Luis Fernández Ardavínen *Mirarizko beiratea* (1924) eta *Diabla andrea* (1925), edo  Machado anaien *Zoritxarrak edo Julianillo Valcárcel* (1926).

ezkerrera|thumb|260px|Diaz de Mendoza Guerrero - Guerrero López.
1927an, Fernando Díaz de Mendoza Guerrero lehengusuarekin,  Fernando Fernán Gómezen aitarekin, ezkondu eta hiru seme-alaba izan zituen. Hurrengo urteetan, eta osaba-aita-amaginarrebak hilda, senar-emazteek konpainiaren izen bera mantendu zuten. Klasikoak interpretatu zituzten, besteak beste, *Sevillako izarra* eta *Ortuzainaren txakurra* (1931), eta, besteak beste, Ardavinen *Erreginaren lorezaina* (1940) estreinatzen dute.

Fernando hil ondoren, 1942an, bere ibilbideari ekin zion bakarrean edo José Romeurekin. Arrakasta nabarmenak izan zituen Madrileko karteldegian, José María Pemánen *Hidalga limosnera* (1944),  Eduardo Marquinaren *María ausarta* (1944), Guillermo Sautier Casasecaren *Odol beltza* (1963) edo Avarez Quintero anaien *Caínenak* (1982).

Eusebio Fernández Ardavínen *Erreginaren lorezaina* (1940) filmeko protagonista izan zen, eta Clemente Iruñeren *Farmazia de guardia* (1958) lanean parte hartu zuen. Hainbat telesailetan ere agertu zen, horien artean *Nobela* (1963-1978) nabarmendu zen.

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak 
* *Antzerkiaren hiztegia*. Manuel Gómez García
Emmanuel Chabrier

**Alexis-Emmanuel Chabrier** (Ambert, 1841eko urtarrilaren 18a - Paris, 1894ko irailaren 13a) frantziar musikagile erromantikoa izan zen.

Bere familia burgesak bere musika-karrera baztertu zuen eta zuzenbidea ikasi eta funtzionario gisa lan egin zuen 39 urterekin Pariseko bizitza artistikoan sartu aurretik. 1880tik hil zen arte musika konposaketan jardun ahal izan zuen erabat.

Batez ere bi orkestra-lanengatik ezaguna den arren (*España* eta *Joyeuse Marche*), operak, abestiak eta pianorako lanak ere idatzi zituen. Prestakuntza akademikorik ez zuenez, bere lengoaia musikala sortu zuen, eta musikagile askok berritzailetzat jo zuten. Claude Debussy, Maurice Ravel, Richard Strauss, Erik Satie, Igor Stravinsky eta Seiak taldekoek miretsi eta eragin zuten.

Édouard Maneten laguna eta pintura inpresionistako bildumagilea izan zen.

## Lan hautatuak 
;Pianorako musika :
* *Rêverie* (1855)
* *Julia*, valse, op.1 ([1857)
* *Le Scalp* (1861)
* *Souvenirs de Brunehaut*, valse (1862)
* *Marche des Cipayes* (1863)
* *Pas redoublé (Cortège burlesque)* (1871)
* Suite de valses (1872)
* Impromptu en do majeur (1873)
* Dix pièces pittoresques (1871)
* Trois valses romantiques pour 2 pianos (1883)  
* *Habanera*, poème pour piano (1885)
* *Souvenirs de Munich. Quadrille sur un thème de "Tristan und Isolde" pour piano quatre mains* (1885-86)
* *Bourrée fantasque* (1891)
* *Cinq pièces pour piano* (1897)

;Orkestra musika :
* *Lamento* (1874)
* *Larghetto pour cor et orchestre* (1875)
* *Suite pastorale* (1881)
* *España* (1883)
* *Joyeuse Marche* (1888)
* *Prélude pastorale* (1888)

;Ahots-musika :
* Abestiak eta doinuak  :
** *Les Plus Jolies Chansons du pays de France* (1888)
** Neuf chansons (1862)
** *Sérénade de Ruy Blas* (1863)
* ''Le pas d'armes du roi Jean* (Hugo) (1866)
* *Ivresses!* (Labarre) (1869)
** *L’Invitation au voyage* (1870)
** *Sommation irrespectueuse* (1880)
** *Tes yeux bleus* (1883)
** *Credo d’amour* (1883)
** *Chanson pour Jeanne* (1886)
** *Six mélodies* : *Ballade des gros dindons*, *Villanelle des petits canards*, *Pastorale des cochons roses*, *L'Île heureuse*, *Les Cigales*, *Toutes les fleurs* (1890, Rosemonde Gérarden eta Edmond Rostanden poemak oinarri dituzten doinuak
**  *Nez au vent*, chanson (hil ondorengoa)

;Musika lirikoa
* *Vaucochard et Fils * (1869, opereta, Paul Verlaineren eta Lucien Viottiren libretoa (zatiak) 
* *Fisch-Ton-Kan* (1873), opereta, Paul Verlainerrn libretoa 
* *Une éducation manquée* (1879), opereta, Eugène Leterrierren eta Albert Vanlooren libretoa
* *L'Étoile* (1877), opera-komikoa, Eugène Leterrierren eta Albert Vanlooren libretoa.
* *Gwendoline* (1886), opera, Catulle Mendèsen libretoa
* *Le Roi malgré lui* (1887), opera-komikoa, Émile de Najacen ets Paul Buraniren libretoa
* *Briséis ou les Amants de Corinthe'' (1897), opera, Éphraïm Mikhaëlen eta Catulle Mendèsen libretoa (bukatu gabe)

## Kanpo estekak
Basilika (argipena)

**Basilika** izenak hainbat adiera du:

* **Basilika,** erromatar garaiko arkitekturako eraikin mota bat zen.
* **Basilika:** elizak mota arkitektoniko bat, erromatarren basiliketan zuzenki oinarritutako forma duena.
* Basilika (titulua): eliza katolikoak eliz garrantzitsu batzuei ematen dien titulua. BI  azpimota ditu:
**Basilika nagusia.
**Basilika txikia.
* **Basilika**, euskal kulturaz diharduen podcasten komunitatea.
***Basilika**, Itxaro Bordak idatzitako euskarazko eleberria.
Roneisha McGregor

**Roneisha McGregor** (1997ko urriaren 9a) jamaikar atleta da, abiadura lasterketetan aditua. 4 × 400 metroko errelebo proba mistoan parte hartu zuen 2019ko Munduko Atletismo Txapelketan, zilarrezko domina irabaziz. 4x400m-ko emakumezkoen proban ere hartu zuen parte eta brontzezko domina lortu zuen. 2021eko uztailean, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan Jamaika ordezkatzeko sailkatu zen. 4x400m-ko emakumezkoen erreleboan brontzezko domina lortu zuen gainera.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elvira de Hidalgo

**Elvira Juana Rodríguez Roglán**, artistikoki **Elvira de Hidalgo** (Valderrobres, Teruel, 1891ko abenduaren 28a &ndash; Milan, 1980ko urtarrilaren 21a) terueldar sopranoa eta kantu-maistra izan zen.

ezkerrera|thumb|200px|Rosina pertsonaia, Rossiniren *Sevillako bizargina*,Paris 1912.

Kantuaren ordezkari garrantzitsua izan zen, besteak beste, Rosina *Sevillako bizargina* lanean, *Lo-ibiltaria*, *Erregimentuko alabak* eta *Lucía Lammermoor*. Maistra gisa, paper garrantzitsua izan zuen kantuaren errenazimentuan, bigarren mundu-gerraren ondoren. Ikasle ospetsuena Maria Callas soprano grekoa izan zuen.

## Bizitza 
Miguela Roglán Bel eta Pedro Rodríguez Hidalgoren alaba zen. Bartzelonara joan zen, eta hantxe hasi zituen kantu-ikasketak Conchita Bordalbarekin eta María Barrientosekin. Melchor Vidal maisuarekin amaitu zituen Milanen. 1908an, 16 urte zituela, debuta egin zuen Napoliko San Carlo antzokian, *Sevillako bizargina* *lanean* Rosina interpretatuz.

Eszenatokitik erretiratu eta irakaskuntzan jardun zuen. Atenasen Maria Callasen irakaslea izan zen 1938tik 1943ra. 1949an Ankarara pasatu zen, eta 1959an Milanen finkatu zen behin betiko. 1947az geroztik, batez ere "La maestra de la Callas" izendatu zuten.

Bere interprete-izaera soprano koloratura gisa prestaketarengatik ez ezik, pertsonaiei egiantz handia ematen zien pertsona gisa ere zen ezaguna. Gioacchino Rossiniren *Sevillako bizargina* lanean Rosina, Milan eta Napoliko antzokietan ondoen defendatutako pertsonaietako bat izan zen. Bere ahots bero eta kristalinoak, gainera, tesitura zabal eta indartsua zuen, ezohikoa soprano arin batean.

## Iruditegia 

Fitxategi:Elvira de Hidalgo 1912.png|Elvira de Hidalgo, 1912
Fitxategi:Elvira de Hidalgo.jpg|Elvira de Hidalgo
Fitxategi:Elvira de Hidalgo 1914.png|Elvira de Hidalgo, 1914
Fitxategi:Elvira De Hidalgo LCCN2014681315.jpg|Elvira de Hidalgo 
Fitxategi:Elvira de Hidalgo 3.jpg|Elvira de Hidalgo

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Barreiro, Javier (2004). *Voces de Aragón: intérpretes aragoneses del arte lírico y la canción popular 1860-1960*. Zaragoza: Ibercaja. ISBN 84-8324-111-0. 
* Kesting, Jürgen (1993). *Die grossen Sänger. Düsseldorf: ECON.* 

## Kanpo estekak 
* Cantando Carnaval Español
* Cantando La Paloma
Candice McLeod

**Candice McLeod** (1996ko azaroaren 15a) jamaikar atleta da, abiadura lasterketetan aditua.

2021eko ekainean Jamaikako Olinpiar Probetan, McLeod-ek bere marka pertsonala seigarren aldiz jaitsi zuen 49,91 segundora jaitsiz 400 metrotan, Stephenie Ann McPherson-en atzetik bigarren gelditu zen, eta 2020ko Udako Joko atzeratuetarako Jamaikako taldean bere postua ziurtatu zuen. Tokioko Olinpiar Jokoetako 400 metroko lasterketetan McLeod-ek bere seriea irabazi zuen, eta ondoren 49,51 segundoko marka pertsonal berria egin zuen bere finalaurrekoan eta finalerako sailkatu zen. Azkenean, 4x400m-ko emakumezkoen erreleboan lortu zuen Olinpiar domina, brontzea lortuz.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Janieve Russell

**Janieve Russell** (1993ko azaroaren 14a) Jamaikako atleta da, 400 metro hesietan eta 400 metroetan lehiatzen dena. Proba bakoitzeko bere marka pertsonalak 53,08 segundo eta 51,17 segundo dira, hurrenez hurren. 2014ko Commonwealth-eko Jokoetan 400m hesietan brontzezko domina eta 4×400 metroko erreleboetako urrezko domina lortu zituen. 2018ko Commonwealth-eko Jokoetan 400 metro hesiak irabazi zituen 54,33 segundoko denboran.

Russellek arrakasta handia izan zuen gazte eta junior mailako atleta gisa. Bederatzi aldiz urrezko domina izan zen CARIFTA Jokoetan eta urrezko domina bikoitza izan zen 2012ko Atletismoko Junior mailako Munduko Txapelketan, 400 metro hesietan eta 4 × 400 m erreleboan irabazi zituen. 2010eko Atletismoko Junior mailako Munduko Txapelketan ere erreleboen domina irabazi zuen eta 2010eko Udako Gazte Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. 2019. urtean Dohan egin ziren Atletismoko Munduko Txapelketan, errelebo mistoarekin zilarra lortu zuen eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina lortu zuen 4x400m-ko emakumezkoen erreleboarekin.

Heptatloian ere parte hartu du eta 2011ko Jamaikako txapeldun izan zen proban.

## Marka pertsonalak 
* 400 metro hesiak - 53,08 s (2021)
* 200 metro - 23,43 s (2018)
* 400 metro - 51,17 s (2016)
* 800 metro - 2:11,5 h min (2015)
* 100 metro hesiak - 13,80 s (2012)
* 300 metro hesiak - 41,30 s (2009)
* Altuera jauzia – 1.80 m (2009)
* Luzera jauzia – 6.20 m (2010)
* Jaurtiketa – 10.86 m (2011)
* Xabalina jaurtiketa – 33.96 m (2011)
* Pentatloia – 3825 puntu (2010)
* Heptatloia - 5361 puntu (2011)

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Junelle Bromfield

**Junelle Bromfield** (1998ko otsailaren 8a) jamaikar atleta da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan 4 × 400 metroko emakumezkoen erreleboan parte hartu zuen eta brontzezko domina irabazi zuen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stacey-Ann Williams

**Stacey-Ann Williams** (1999ko martxoaren 8a) jamaikar atleta da. 4 × 400 metroko errelebo proba mistoan eta emakumezkoen erreleboan hartu zuen parte 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan. Emakumezkoen proban brontzezko domina lortu zuen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andeetako zibilizazioak

thumb|380x380px|Andeetako zibilizazioen hainbat adibide.
**Andeetako zibilizazioak** antzinako gizarte konplexuak izan ziren, Hego Amerikako herri indigenak osatuak. Kontinentearen mendebaldean, Ozeano Barearen eta Amazoniaren arteko kostaldeko eta Andearteko haranetan garatu ziren. Eskualde hori zibilizazioaren sorlekuetako bat izan zen, hau da, gizarte konplexua modu autonomoan sortu zen eremu batzuetako bat, hala nola Mesopotamia eta Mesoamerika. Kultura-gune hori gaur egungo Peru, Bolivia eta Txileko iparraldeko eskualde menditsuetan eta kostaldean zabaldu zen, eta eragina izan zuen Argentinan, Kolonbian eta Ekuadorren. Herri horien iraganaren berreraikuntza arkeologiaren bidez egiten da nagusiki, Espainiako konkistaren garaiaren aurreko kontakizun idatzirik ez dagoelako. Horregatik, etengabeko aurkikuntzek berreraikuntza historiko horren birmoldaketak eragin zituzten.

Munduko alde honetako lehen gizarte konplexu ezagunak, Sechín eta Caral, K.a. 4. milurtekoan sortu ziren, egungo Peruko erdialdeko kostaldean. K.a. XII. mendean Chavin edo Cupisniqueko kultura kostalde osoan eta erdialdeko Andeetan zabaldu zen, eta, gainbeheraren ondoren, hainbat eskualde-estilo sortu ziren: Paracas, Vicús, Cajamarca, Moche, Recuay, Lima, Pucará, Nazca, Huarpa eta Tiahuanaco. 

VII. mende inguruan, Nazca eta Tiahuanacok Huarparen gainean izan zuten eragina, nekazaritzan eta ureztaketan tokiko garapenei gehituta, Huari sortzea ekarri zuen, hiri-estatu handi eta militarizatu gisa, eta Chavinen eraginpean zegoen eskualdearen zati handi batean hedatu zuen bere nagusitasuna, Tiahuanacota hegoaldean izan ezik. X. mendean Huari eta Tiahuanaco erori zirenean, botere politikoa hainbat kultura-estilotako jaurerrietan zatitu zen.  Garai hartan, Lambayeque, Chimú, Chancay, Ychsma, Maranga eta Chincha garatu ziren kostaldean, Chachapyoas, Huamachuco, huancak, chancak, collak, Lupaca, Chiribaya eta inken parean. 1438. urtearen inguruan, Pachacuti inkak Inperio inkaikoa gaur egungo Kolonbiaren hegoalderaino eta Argentinako ipar-mendebalderaino hedatzen du. Kultura-ondorengotza luzeak aldaketa latza izan du Espainiaren Konkistarekin XVI. mendean.

Andeetako zibilizazioen lorpen original batzuk laboreen, ureztatze-kanalen, astronomiaren, teknika arkitektonikoen, ehunen eta kontabilitatearen garapenean daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Lyng

**John Daniel Lyng** (Trondheim, 1905eko abuztuaren 22a - Bærum, 1978ko urtarrilaren 18a) norvegiar politikaria izan zen. Norvegiako lehen ministroa izan zen 1963an.

Danimarkan eta Alemanian ikasi zuen eta abokatu gisa lan egin zuen. Bigarren Mundu Gerran Alemaniaren okupazioaren aurkako Norvegiako Erresistentziako kide izan zen. 

Hasieran Alderdi Liberaleko kide izan zen eta 1938an Alderdi Kontserbadorera aldatu zen. 1945ean aukeratu zuten lehen aldiz Legebiltzarreko kide. 1963ko abuztuan koalizio gobernu bateko lehen ministro izatea lortu zuen. Alderdi Sozialistak gidatu gabeko lehen gobernua izan zen 28 urtean.  Hilabete geroago sozialistek gobernua berreskuratu zuten. Gerora, Kanpo Arazoetako ministro izan zen Per Bortenen gobernuan, 1965 eta 1970 artean.

## Kanpo estekak
Luguelín Santos

**Luguelín Miguel Santos Aquino** (1992ko azaroaren 12a) esprinter dominikar bat da, 400 m-ko proban aditua. 2012ko Londresko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina izan zen hemezortzi urterekin. Bere marka pertsonala 44,11 segundokoa da.

Santos 2010eko Udako Gazte Olinpiar Jokoetan bi urrezko dominarekin atera zen eta 2011ko Panamerikar Jokoetan bere senior debut-a egin zuen, banakako eta erreleboko zilarrezko dominak eskuratuz Dominikar nazioko errekorrekin. Atletismoko Junior mailako Munduko Txapelketan bere herrialdeko lehen domina irabazi zuen 400m-ak irabazita 2012an, Bartzelonan. CRESO Dominikar programa olinpikokoa da. Bere ibilde profesionalean haibat domina irabazi ditu txapelketa ezberdinetan. Besteak beste, 2015 urtean Panamerikar Jokoetan urrea irabazi zuen 400 metroetako proban. Bi urte lehenago, 2013an, Moskuko Munduko Txapelketan, 400m-etan, brontzezko domina lortu zuen. Unibertsiadetan, guztira 4 urre lortu zituen 2015 eta 2007ko edizioen artean.

Olinpiar Jokoei dagokionez, 3 Udako Olinpiar Jokoetan hartu du parte. 2012an zilarrezko domina lortu zuen 400m-ko proban, bere ibilbideko lorpenik garrantzitsuena izanez. 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020koan ere hartu zuen parte eta azken honetan beste domin bat lortu zuen. Kasu honetan 4x400m-ko errelebo mistoan zilarrezko beste domin bat lortu zuen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Marka pertsonalak 
* 200 metro : 20,55 (2013)
* 300 metro : 32,56 (2012)
* 400 metro : 44,11 (2015) **NR**
* 400 metro (indoor): 45,80 (2017) **NR**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sibir

**Sibir**, **Sibirko Khanerria** edo **Siberiako Khanerria (**Siberia ***Sibir*** esaten da errusieraz ) Urrezko Horda desagertzetik sortutako turkiar erresumetako bat izan zen, 1428tik 1598ra iraun zuena. Sibirrek Siberia osoari eman zion izena, baina izatez mendebaldeko Siberiako ordokian bakarrik hedatzen zen, egungo Tobolsk eskualdean. Khanerriak tartaro, khanti, mansi, nenets eta selkup populazio etnikoki heterogeneoa zuen.

## Historia 
Khanerria Khan On delakoaren ondorengoek sortu zuten, 1405ean On hil ondoren, Tajbugha haren semearen bidez. Lehen garai hartan ez zerabilten Khanerri terminoa Tajbugha ez zelako Gengis Khanen ondorengoa. Lurraldeko hiriburua Txinki-Tura (Tiumen) zen.

Errusiak 1552an Kazango Khanerria konkistatu ondoren Yadigar Sibirko khana (Tajbugharen ondorengo bat), saiatu zen Errusiaren laguntasuneko harremanak izaten. Baina beste buruzagi batek, Kutxum (edo Qoç-Oğlu) delakoak aurre egin zion, eta urte askotako borrokaren ondoren (1556-1563) Yadigar hilik, Kutxum Khan bihurtu zen. Kutxum Siberiako tatariarrak Islamera bihurtzen saiatu zen, baina xamanismoak iraun zuen haiengan. 1571n , Krimeako Khanerriarekin aliatuta, Errusiako tsarrei tributu egiteari uko egin zion, eta ondoren Perm eskualdeko Stroganovtarren merkataritza postu errusiarren kontrako erasoak gidatu zituen.

Errusiarrek erreakzionatu zuten Jermak Timofeievitxen Khanerriaren aurkako espedizioa antolatuz. Kutxumen indarrek 1582an galdu zuten gudu inportante bat eta Timofeievitxen kosakoek aurrera egin zuten Qasliq konkistatuz; hala ere, Kutxumek Timofeievitx hiltzea eta Sibirren gaineko agintea berrestea lortu zuen 1584an. 1598. urtera arte khanerriak kosakoen erasoeio eutsi zien, baina Ob ibaiertzean izandako gudu baten ostean herrialdea behin betiko igaro zen errusiarren mendera. Sibirko khanek Nogai turkiarren herrira ihes egin behar izan zuen. 

## Kanpo estekak
Oyo Inperioa

**Oyo Inperio** edo **Erresuma** Afrikako estatu zahar bat da, jorubek XV. mendean sortua, egungo Nigerian. Erresuma Dahomeyko erresumak mugatzen zuen mendebaldean, Nupe herriaren agintaritzak iparraldean eta Niger ibaiak ekialdean.

## Historia 
Erresumako hiriburua Oyo hiria zen. Estatuaren arerio handia Dahomeyko Erresuma zen egungo, Beninen, zeina jorubek mende batez menderatzea lortu zuten. Oyo Erreinuak 17. eta 18. mendeen artean izan zuen garai oparoena. Erresuma, batez ere 18. mendean, inplikatu zen esklaboen salerosketan. 19. mendearen hasieran, Oyoko Inperioak beste estatu yoruba asko eta Dahomey menderatzen zituen. Inperioaren bihotza Ogun eta Osun ibaien artean zegoen 

1820 inguruan, esklaboen salerosketa ezabatzeak Oyoko Erresumak bere diru-sarrera gehienak galtzea eragin zuen. Desengorkotasun fase batean, Oyoko probintzia ezberdinek independentzia hartu zuten txandaka. Iparraldetik Fula eta Hausa agintaritzek aprobetxatu zuten egoera kaotikoa jihad gerlak antolatzeko yoruben aurka, dominazioa inposatzeko eta Islamera bihurtzeko asmoz. Joruben azken egitura independenteak 1897an amaitu ziren britainiar kolonizazioarekin.

## Mapak 
Oyo 1625. urte inguruan, Afrikako Mendebaldeko beste egitura politiko batzuen kontestuan:

thumb|400px|center|1625. urtearen inguruano.

Zabalkunde unerik handienean:

thumb|500px|center|1780. urtearen inguruano.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irene Sarrionandia

**Irene Sarrionandia Unzueta** (Oromiño, Zornotza, Bizkaia, 1948ko abenduaren 8a) mendi korrikalaria da. Mendi lasterketen aintzindaria da eta adinean aurrera joan arren, oraindik jardunean dago. Bakarra da *Camille Extreme* lasterketaren edizio guztietan parte hartzen.

## Biografia 
Irene Sarrionandia Oromiño auzoko Zuetzagoiti baserrian jaio zen eta bertan eta Mendiola artean pasa zituen bere lehen urteak.

Magisteritzako ikasketak egin zituen Bilbon UPV/EHUn eta ikastolak martxan hasi ziren garaian Debako Itziarko Ama ikastolan hasi zen lanean. Urte batzuk geroago ikastola herriko eskolarekin elkartu eta Luzaro Ikastetxea sortu zen. Bertan egin du lan Irenek erretiroa hartu arte.

Bere bizitzaren zati garrantzitsua da korrika egitea. Nahiz eta korrikalari gazteen moduko markak ez dituela beteko jakin, berak ahal duen neurrian parte hartzen du, eta bere onena ematen saiatzen da lasterketa guztietan. Bere azken egunera arte ibili ahal izatea du amets, korrika ez bada, oinez, baina ibili. 
* Camille-ren edizio guztietan parte hartuz izan duen inplikazioa aitortzeko, Camille Extremeko emakumezkoen lehen postuaren saria 2022tik aurrera *Irene Sarrionandia Saria* deituko da. 
* *Euskal Herria Mendi Erronkaren X. edizioan omendua* izan zen. 
* *Kirol Federatuaren Saria (Afedegi Gala 2024)* jaso zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irene Sarrionandiaren facebook orria
* Irene Sarrionandiaren instagram orria
* Elkarrizketa. Berria egunkaria. (2022-09-27)
* Mañaritik Atxetara proba egin aurreko elkarrizketa Anboton
Sisavang Vatthana

**Sisavang Vatthana** () edo **Savang Vatthana** (**Samdach Brhat Chao Mavattaha Sri Vitha Lan Xang Hom Khao Phra Rajanachakra Lao Phengdara Parama Sidha Khattiya Suriya Varman Brhat Maha Sri Savangsa Vadhana**; Luang Prabang, 1907ko azaroaren 13a - Sam Neua, 1978ko maiatzaren 13a) Laosko erregea izan zen 1959tik 1975era.

Sisavang Vong erregearen semea eta ondorengoa izan zen. Pathet Laok boterea hartu zuen Laosen 1975ean eta abdikatzera behartu zuen erregea abenduaren 2an. Preso bidali zuten preso-eremu batera, errege-familia osoarekin batera.

1978an, gobernuak jakinarazi zuen erregea, erregina eta printze oinordekoa malariak jota hil zirela. Hala ere, Kaysone Phomvihanek esan zuen heriotzaren data 1984an izan zela.
Ilargirako bidaia (argipena)

**Ilargirako bidaia** adieraztean artikulu bati baino gehiagori egin diezaiokegu erreferentzia Wikipedia honetan:

* **Apollo 11** espaziountziaren bidaia, gizakiaren iritsiera Ilargira, 1969an gertatua.
* **Le Voyage dans la Lune**, Georges Meliesen 1902ko filma.
* **Lurretik ilargira**, Jules Verneren eleberria.
Ángeles Flórez Peón

**Ángeles Flórez Peón**, **Maricuela** izenez ezaguna (Blimea, San Martín del Rey Aurelio, Asturias, 1918ko azaroaren 17a – Gijón, 2024ko maiatzaren 23a), Asturiasko Gazte Sozialisten (JSA) lehendakaria izan zen, eta 2024ra arte, bizirik zegoen Espainiako azken miliziano sozialistatzat jotzen zen.

## Biografia 
Guraso bananduak izanik, 9 urterekin lurzoruak garbitzen hasi zen Ángeles Flórez. 16 urte zituenean, anaia nagusia galdu zuen, Antonio, beste 23 gizonekin batera eraila 1934ko urriko greba iraultzailearen errepresioan, Carbayinen. Horrek Gazte Sozialistetan afiliatzea ekarri zuen 1936an, eta uztaileko estatu-kolpearen ondoren miliziano bihurtu zen Colloton. Erizaina ere izan zen Gijongo kanpaina-ospitale batean. Maricuela ezizenak, *¡Arriba los pobres del mundo*! izeneko antzezlanaren pertsonaia protagonistari egiten dio erreferentzia. (Jacinto Sánchez, 1934). Antzezlan hori Flórezek 17 urterekin antzeztu zuen, Gerra Zibila hasi zenean.

Flórez 1937ko urrian atxilotu zuten, eta hasiera batean 15 urteko espetxe-zigorra ezarri zioten, baina gero 9 urtera murriztu zioten zigorra. 1938ko maiatzean, Gipuzkoako Saturrarango espetxera eraman zuten, eta han bete zuen zigorra, 1941eko abuztuan zaintzapeko askatasunean atera zen arte. Denbora batez Barakaldon bizi izan zen, bere ahizpa bat bizi zen lekuan, eta gero Oviedo eta El Entregora joan zen. Han sagardotegi batean lan egin zuen lehenik, eta farmazia batean gero.

1960an Espainiara itzuli zen familia bisitatzera, eta mugan atxilotu zuten, baina Asturiasera joan eta Frantziara itzuli ahal izan zen. 2003an, senarra hil zitzaion Saint-Éloy-les-Minesen, eta urtebete geroago Asturiasera itzuli zen. Gijonen finkatu zen, eta JSAko kide izan zen 2013ko hasieratik. Gainera, garai horretako eta bere belaunaldiko historia gal ez dadin, 2013an, 34ko Iraultzaren eta Gerra Zibilaren testigantzak biltzen zituen lan bat argitaratu zuen, eta 2018an, bere memoriekin liburu bat aurkeztu zuen Madrilgo Liburu Azokan.

2024ko amaiatzaren 23an hil zen Gijonen,105 urte zituela.

## Lanak 
* 2013 – *Las sorpresas de Maricuela.*  Trea arg.. Gijón. .
* 2018 – *Memorias de Ángeles Flórez Peón «Maricuela»*. Fundación Pablo Iglesias.

## Aitorpenak 
2016ko urrian, 25en Klubak omenaldia egin zion Flórezi, eta sari bat eman zion askatasunaren eta demokraziaren alde egiteagatik. Sari hori orduko Diario 16 egunkariko zuzendari Cristina Fallarás kazetariaren eskutik jaso zuen. Sari horiek elkarte feministak ematen ditu urtero, "Emakumeak eta haien arazoak ikusarazteko", eta Pepa Bueno kazetariak eta Almudena Grandes idazleak ere jaso zituzten, besteak beste.

2017ko urriaren 21ean, Pozu Fortuna saria jaso zuen Flórezek. Pozu Fortuna Foroa Elkarteak banatzen du urtero, Mieresko Udalarekin lankidetzan, eta "gizatasuna, askatasuna, elkartasuna, bakea eta giza eskubideen defentsa nabarmentzen dituzten ekintzak edo lanak egiten nabarmendu diren pertsona, erakunde edo entitateak" aintzatesten ditu. Sari banaketa Asturiasko hobi komunik handienetako baten inguruan egin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* YouTubeko kanala, Ángeles Flórez Peón. 
*Ángeles Flórezen facebook orria
Palio (erromatar kapa)

thumb|upright=0.6|right|Palioa
**Palioa** gizonek zein emakumeek (kasu honetan *palla*) erabiltzen zuten erromatar kapa zen. Lauki formako oihal zati bat zen, antzinako Greziako himation bezalakoa. Ez da palioarekin nahastu behar, Eliza Katolikoan, omoforioarekin lotuta dagoena.

## Jatorria 
Hasiera batean grekotzat hartua zen eta erromatarrek mespretxatu zuten palioa, jende arruntek, filosofoek eta pedagogoek palioaren alde egin zuten eta azkenean toga ordezkatu zuen K.a. II. mendean, bizitza arruntean. 

## Ezaugarriak eta erabilera 
Kapa honen materiala artilea,  lihoa edo kotoia izan ohi zen, baina goi mailako klaseetarako zetaz egin zitezkeen, urrezko hariarekin  eta brodatuekin.

Arropa ehundura, kolore eta apaingarri desberdina zen. Zuria, gorri purpura (murexetik ateratakoa), beltza,  horia, urdina, berde argia, etab.

Luzatu ondoren burusi gisa ere erabil liteke.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Tertuliano, *De Pallio.*
* Suetonio, *De Genere Vestium.*
* Judith Lynn Sebesta, *The World of Roman Costume,* Madison WI, University of Wisconsin Press, 1994.
* Gaston Boissier, "Le traité du manteau de Tertullien", *Revue des Deux Mondes,* 94/5, 1889, pp. 50-78.

## Kanpo estekak