Dromedario

**Dromedarioa** (*Camelus dromedarius*) Camelus generoko bi espezieetako bat da, gameluarekin batera. Gaur egun, 13 milioi dromedario daude, denak etxekotuak, izan ere modu basatian bizi direnak galduta baitaude dagoeneko. Dromedarioa Afrikako iparraldean eta Asiako mendebaldean bizi da, baina bestelako tokietan ere azkar hedatu da zama-animalia gisa. Australiako basamortuan esate baterako 700.000 dromedario bizi dira.

Desertuan bizitzeko oso ondo egokituta daude, bai uraren beharrari dagokionez, bai eta haren morfologiari dagokionez ere. Gameluak baino azkarragoak dira eta denbora luzeagoan ibil daitezke gelditu gabe. Hori dela eta, dromedarioen sarrerarekin bat hasi ziren Sahara zeharkatzen dituzten karabanak.

## Etimologia 
Dromedario izena latinezko *dromedarius* izenetik dator, eta hau grezierazko *dromas*, δρομάς, edo *dromados*, δρομάδος hitzetatik, "korrikalaria" esan nahi du.

## Taxonomia 
*Lama* eta *Vicugna* generoekin batera, Camelidae familiako ordezkari bakarrak dira. Aristoteles izan zen K.a. IV mendean *Camelus* generoa deskribatu zuen aurrena eta bi motatako gameluak zeudela esan zuen, Arabiako gamelua (dromedario esaten zaiona), konkor bakarrekoa, eta gamelu baktriarra (gamelu esaten zaiona), bi konkor dituena.

Dromedarioaren deskribapen zientifikoa Lineo suediarrak egin zuen 1758. urtean eta *Camelus dromedarius* izena ezarri zion.

2007an Peng Cui txinatarraren taldeak ikerketa filogenetikoak egin ondoren Cameini eta Lamini leinuen arteko erlazioak finkatu zituen. Leinu biak duela 25 milioi urte banatu zirela zehaztu zuen.

Gaur egun ohikoa da dromedarioaren eta gameluaren arteko gurutzaketak gertatzea eta espezie bien arteko distantzia laburtzen ari da.

## Eboluzioa 
Eozeno Garaian izan zen *Protylopus* izeneko gamelu bat, ezagutzen den zaharrena. Ipar Amerikan bizi zen eta tamainaz txikia zen. Pliozenotik Pleitozenorako bidean ugaztun ugariren iraungipena gertatu bazen ere gameluek irradiazio handia izan zuten; Bering itsasartea zeharkatu eta Asiara, Europa ekialdera eta azkenik Afrikara iritsi ziren. Pleistozenorako dromedarioen arbasoak Ekialde Hurbilean eta Afrika iparraldean zeuden jadanik.

Gorputzari dagokionez deigarriena konkor bakarra izatea da, horrek bereizten baititu gameluetatik. Konkorrak 20 cm-ko altuera hartzen du gutxienez. Lepo luzea du, kurbatua, eta bularra estua da. Hanka luze eta indartsuak ditu eta oin bakoitzean bi hatz. Jirafek egiten duten antzera alde bereko hanka biak batera mugitzen dituzte ibiltzerakoan.

Gameluen itxurako burua du, begietan bi betile ilara. Ahosabai biguna du, 18 cm luzera duena, eta korteiatzerakoan puztu eta atera egiten du mihia balitz bezala. 

Gorputzaren ilajearen kolorea marroia da, baina aldaerak izan ditzake, oso iluna izatetik ia zuria izateraino. Hankekin edo hortzekin gorputzean hazka egiten dute edota zuhaitzen kontra igurzten dira eta hondarretan zilipurdika ibiltzen dira*.* Aukera dutenean *Acacia*, *Atriplex* eta *Salsola* ere bai. Australiako dromedarioek *Trichodesma zeylanicum* eta *Euphorbia tannensis* kontsumitzen dute eta Indiakoek *Vigna aconitifolia*, *V. mungo*, *Cyamopsis tetragonolaba*, *Melilotus parviflora*, *Eruca sativa*, *Trifolium* espezieak eta *Brassica campestris.*

Egunero 8-12 orduz bazkatzen dira eta beste hainbeste pasatzen dute hausnarrean. Emea eserarazten du orduan eta kopula gertatzen da. 15 hilabeteko haurdunaldiaren ondoren kume bakarra jaiotzen da eta lehenengo egunaren amaieran laguntzarik gabe ibiltzeko gai da. Urte bat edo bi ematen ditu amak kumea zaintzen.

## Bizilekua 
### Habitata eta moldaerak 
Dromedarioaren habitat naturala basamortua da. Urtaro lehor luzea eta urtaro heze laburra duten eremuak atsegin ditu. Hotzarekiko eta hezetasunarekiko kalteberak dira normalean.

Basamortuan bizitzeko moldaerak garatu ditu. Ura gordetzeko gaitasuna du eta gorputzeko tenperatura erregulatu dezake. Betile eta bekain sarriek hareatik babesten dituzte begiak, bai eta eguzkien izpietatik ere. Sudurzuloak ixteko gaitasuna ere badu, hareatik babesteko eta urak ihes egin ez dezan. Giltzurrunak ere ur kopuru ahalik eta txikiena galtzeko moldaturik daude. Ura aurkitzen duenean berhidratatzeko gaitasun handia du eta 20-40 litro edan dezake minutuko.

## Gizakiarekin harremana 
### Etxekotzea eta hedapena 
250px|thumb|Australiako dromedarioak.
Dirudienez dromedarioa Somalian edo Arabiar penintsulan etxekotu zen duela 4.000 urte. K.a. IX. eta X. mendeetan Ekialde Hurbilean asko erabili zen eta Kanbises II.a pertsiarrak Egipto inbaditzerakoan gameluak iritsi ziren Afrikara, baina hauek ez ziren egokiak Sahara basamortua zeharkatzeko. Arabiar penintsulatik iritsi ziren dromedarioak ordea gaitasun hori bazuten eta VIII. mendean islamiarrek Afrika iparraldea konkistatzeko erabili ondoren Saharan zeharreko karabanak luzeak eratu ziren. 

X. mendetik aurrera dromedarioak itsasontzi bidez mundu zabalera eraman zituzten; Espainiara (1020 urtean), Frantziara, Italiara, Siziliara (1059an), Turkiara eta beranduago Kanariar uhartetara (1405ean). XVII eta XIX. mendeen artean Amerikara eraman zituzten (Karibe, Kolonbia, Peru, Bolivia, Brasil, Estatu Batuak...) baina ez zuten arrakastarik izan. 1900 inguruan Namibian ere sartu zituzten baina kopuru txikian mantentzen dira.

1840. urtean Tenerifetik sei dromedario Australia hegoaldeko Adelaide hirira bidali zituzten baina bakarra iristi zen bizirik. Australian sartzeko bigarren saiakera 1860an egin zuten eta 1907 artean 12.000 dromedario eraman zituzten. Garraiorako erabili ziren batez ere. Gaur egun 700.000 dromedario inguru daude Australian.

### Erabilera 
250px|thumb|Dromedarioak garraiobide, Egipton.
Oso gutxi populaturik dauden eremu zabaletan garraiobide gisa erabiltzen dira nagusiki dromedarioak. Arabiar munduan dromedario lasterketek tradizio handia dute eta arraza ugari garatu dira helburu horrekin, Sudanen eta Eritrean besteak beste. Zama eramateko ere erabiltzen dira.

Dromedarioetatik hainbat elikagai ateratzen dira, garrantzitsuenak esnea eta haragia dira. Gameluaren ilea ere aipatzeko produktua da. Ilearekin izarak, kanpindendako ehunak eta alfonbrak egiten dira. Gamelu gazteetatik edo basatietatik eskuratzen da ile gehiena.

### Sinbologia 
Dromedarioa bizi den eremuetan erakunde ugariren sinbolo bihurtu da. Esate baterako Eritreako armarrian dromedario bat agertzen da, baita Pakistango Balutxistan probintzian ere. Britainiarren Ekialde Hurbilerako armadaren enblema ere dromedarioa zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* CamelCase
* Konkor

## Kanpo estekak