Asterix

***Asterix*** edo ***Asterix Galiarra*** () René Goscinnyk (istorioa) eta Albert Uderzok (marrazkiak) sortutako istorio sorta da. Probazko lehen atala (pilotua) 1959ko urrian kaleratu zen. Gehienetan komiki eran zabaldu dira, baina telebistarako sailak eta filmak (marrazki bizidunetan zein aktoreek antzeztuta) ere sortu dira. Hizkuntza askotara itzuli dira: euskarara (1976an Jesus Mari Arrietak lehen aldiz), latinera, greziera zaharrera...

Marrazki bizidunen formatua du eta, hasieratik, adin guztietako irakurleak erakarri ditu. Umeentzako borrokak eta istorio sinple eta barregarriengatik eta nagusientzako hitz-joko eta gaur egungo pertsonaiekin egiten diren konparaketengatik (adibidez: *Asterix eta normandoak* istorioan, frantziar hizkuntzako jatorrizko bertsioan hiriko gazte bat "The Monkix" (The Monkees taldearen erreferentzia, segur aski) oihukatu eta eta "ye-ye" doinuak kantatzen ditu, eta euskarazko bertsioan itzultzaileak Kortaturen *Sarri, Sarri* abestia jartzea erabaki zuen).

## Sorrera 
*Asterix* istorio sorta sortu baino lehen, Goscinnyk eta Uderzok *Oumpah-pah* sortan lan egin zuten, *Tintin* aldizkarian argitaratu zutena.

*Astérix* lehendabizikoz *Pilote* aldizkarian argitaratu zuten. Lehen alea 1959ko urriaren 29an agertu zen. 1961ean lehen albuma atera zuten: *Asterix galiarra*. Ordutik aurrera ia urtero agertu da album berri bat. Arrakasta esponentziala izan zen: lehen albumak 6.000 ale saldu zituen urte batean; bigarrenak, 20.000; 1963an, hirugarrenak 40.000; 1964an, laugarrenak 150.000; urtebete geroago, bosgarrenak 300.000; 1966an *Buruzagien burruka*ren lehen edizioak 400.000 ale saldu zituen. 1967an, bederatzigarrenak bi egunetan 1,2 milioi ale saldu zituen.

Uderzok, lehendabiziko zirriborroetan, Asterix galiar gudari indartsu tradizional margotu zuen. Goscinnyk, berriz, beste ideia bat zuen. Haren aburuz, Asterixek gerlari txikia izan behar zuen, indarra bainoago, adimena nahiago zuena. Orduan, Uderzok Asterixek lagun indartsu bat behar zuela uste eta, Goscinny aldekoa zenez, Obelix jaio zen. Sailaren onarpena gero eta handiagoa izan arren, *Pilote* aldizkariaren babesa galdu zuen eta Georges Dargaudek ordezkatu zuen. 2009an, *Le Monde*n argitaraturiko eskutitz batean, Sylvie Uderzoren alabak aitaren jarrera kritikatu zuen.

## Argumentua 
K. a. 50. urtean Erromak Galia konkistatu du jadanik; hala ere, ipar-mendebaldean, konkistatu gabeko herrixka bat dago, izen zehatzik gabea. Erromatar legioek askotan eraso egiten diote, baina galiar horiek indar izugarria ematen dien edari magikoa edaten dute borrokarako. Horregatik, beti garaile izaten dira, kasu gutxi batzuetan izan ezik. Maiz, eraso horiei buruzkoak dira istorioak baina beste batzuk, pertsonaien bidaiei buruzkoak.

## Pertsonaiak 
Pertsonaia ugari ditu istorioak. Gehienak galiarrak dira; hala ere, erromatarrak, normandoak, britainiarrak etab. ere agertzen dira. Izenak orokorrean hitz-jokoak izaten dira eta pertsonaiaren izaera fisikoa, psikologikoa edota lanbidea deskribatzen dute (postaria, batzuetan, *Filatelix* da eta Luteziako mafioso bat, *Gangsterix*). Euskarazko bertsioan, izen asko euskaratu gabe ageri dira eta hitz-jokoa frantsesez dago: barre puntua galtzen du frantsesez ez dakienak.

### Herrixkakoak 
* **Asterix**: Istorio gehienetako pertsonaiarik garrantzitsuena, izan ere, komikiak deitzen ohi dira *Asterix eta normandoak* edo *Asterix Helvetian*. Borrokalari txiki, ausart, argi eta zintzoa da. Izena frantsesezko  (izartxo, *) hitzetik dator.
* **Obelix**: Asterixen lagun mina. Borrokalari handia, gizena, indartsua, ez oso argia eta oso zintzoa. Izena frantsesezko  (obelisko) hitzetik dator (antzina hainbat kulturatan eraikitzen ziren harrizko monumentutzarrak).
* **Idefix**: Obelixen txakurtxoa. Gehienetan ez du istorioan zuzenean parte hartzen, beti Obelixen alboan joaten den arren. Izena frantsesetik dator:  *(ideia finko).*
* **Panoramix**: Druida. Oso zaharra eta jakintsua da. Edari magikoa prestatzen du, herrixkako biztanleek hobeto borroka daitezen.
* **Abrarakurzix**: Buruzagia. Izena frantsesetik dator (*à bras raccourcis*: kolpeka).
* **Asuranzeturix**: Koblakaria. Errementariarekin liskarretan ibiltzen da beti, bere musikaren kalitate exkaxa dela eta. Izena frantsesetik dator:  (arrisku orotarako aseguru).
* **Prehistorix**: Agurea. Beti borrokan ibiltzen saiatzen da. Edari magikoa hartzen duenean makulua bota eta korrika borrokara joaten da. Izena frantsesetik dator:  (*historiaurreko*).
* **Ordenalfabetix**: Herrixkako arrain saltzailea. Errementariarekin liskarretan ibiltzen da beti bere arrainen kalitatea dela eta. Izena frantsesetik dator:  (ordena alfabetiko).
* **Esautomatix**: Errementaria. Ipurterrea, beti Ordenalfabetix eta Asuranzeturixekin borrokan aritzen da.

### Adiskideak 
* **Amerix**: *Urrezko igitaia* istorioan Lutezian igitaiak egiten dituen Obelixen lehengusua.
* **Tragikomix**: Falbalaren senargaia. Hainbat istoriotan ageri da.

### Erromatarrak 
* **Julio Zesar**: pertsonaia erreal bakarretarikoa (Julio Zesar). Erromatar inperioaren enperadorea da. Egiazko pertsonaia batengan oinarrituta egon arren, haren ezaugarri guztiak ez dira errealak, ez baita deskripzio historikorik egin nahi, umorezkoa baizik.
* **Brutus**: egiazko beste pertsonaia batengan oinarrituta dago, hots, Marko Junio Brutorengan. Zesarren senidea da. Komikian, astakilo hutsa da.

### Beste herrietakoak 
* **Kerøsen**, **Målsen**, **Åbånsen**, **Neullisursen** bikingoak *Bidaia Handia*n agertzen dira.

### Pertsonaien zerrenda kategoriaren arabera 
René Goscinnyk (istorioa) eta Albert Uderzok (marrazkiak) asmatutako unibertso literarioa oso zabala da. Fikziozko pertsonaia ugari asmatu zituzten.

* Erromatarrak: Asterus, Autobus, Bestiarius, Brutus, Caius Bonus, Caius Capitopus, Caligula Minus, Calígula Pocospelus, Caliguliminix, Cayo Obtusus, Claudius Quintilius, Claudius Metrobus, Corus, Delachinus, Encorutilfaluquejelesus, Flavia, Graco Linus, Gracus Astutus, Gracus Sextilius, Julio César, Julius Humerus, Julius Pompilius, Lupus, Lucilius Flordelotus, Marcus Cubitus, Marcus Sacapus, Merluzius, Milexcus, Motus, Naranjus, Obélus, Paquetelargus, Pelatus, Pideperdonus, Plexus, Quintilius, Radius, Rictus, Telefonus, Tikedbus eta Tullius Octopus.

* Galiarrak: Abraracourcix, Acidenitrix, Agecanonix, Alambix, Amnesix, Amerix, Aniline, Aplusbegalix, Archeopterix, Assurancetourix, Asterix, Astronomix, Avoranfix, Barometrix, Beaufix, Berlix, Bonemine, Boufiltre, Catedralgotix, Cesar Labeldecadix, Cetautomatix, Cetyounix, Changeledix, Chanteclairix, Cicatrix, Comix, Diagnostix, Doublepolemix, Eponine, Falbala, Fanzine, Gelatine, Goudurix, Goudurix, Homeopatix, Idefix, Ielosubmarine, Keskonrix, Lentix, Maestria, Maisu Panix, Agecanonix andrea, Moralelastix, Obelix, Odalix, Obelodalix, Ordralfabetix, Orthopedix, Panoramix, Plaintcontrix, Praline, Prefix, Prolix, Pronostix, Quatredeusix, Saingesix, Segregationnix, Tournedix, Tragicomix, Coriza (Zaza), Zerozerosix.

Badira ere bi kategoria horietan sartzen ez diren beste pertsonaia batzuk: Abolladic, Baba, Bizargorri, Kleopatra, Kleopatraren dastatzailea, Clorhidric, Electric, Eric, Espigademaíz, Ginfis, Histeric, Liric, Mamporric, Milapis, Numerobis, Patapalo, Periféric, Piramidix, Rompedientic, Satirik, Setentaisix, Sindineric, Teleferic, Teoric eta Tornavis.

## Istorioak 
thumb|René Goscinny, esku artean *Astérix chez les Helvètes* (euskaraz: *Asterix Helvetian*) komikiaren ale bat duela.
Goscinny eta Uderzoren eskutik, 34 ale argitaratu ziren

Istorioak ez dira hizkuntza guztietan ordena berean argitaratu. Euskaraz, adibidez, ez dira kronologikoki kaleratu. *Elkar* argitaletxeak ordena honetan argitaratu ditu:

* *Asterix galiarra*
* *Urrezko igitaia*
* *Asterix eta godoak*
* *Asterix gladiadorea*
* *Asterix Galiako itzulian*
* *Asterix eta Kleopatra*
* *Buruzagien burruka*
* *Asterix Bretainian*
* *Asterix eta normandoak*
* *Asterix legionaria*
* *Arvernoko ezkutua*
* *Asterix Olinpiar Jokoetan*
* *Asterix eta pertza*
* *Asterix Hispanian*
* *Liskarra*
*Asterix Helvetian*
* *Jainkoen egoitza*
* *Zesarren erramu koroa*
* *Aztia*
* *Asterix Korsikan*
* *Zesarren Oparia*
* *Bidaia Handia*
* *Obelix eta Konpainia*
* *Asterix Belgikan*
* *Zanga Handia*
* *Asterixen Odisea*
* *Asterixen semea*
* *Asterix Indian*
* *Arrosa eta ezpata*
* *Obelixen galera*
* *Asterix eta Latraviata*
* *Astérix et la rentrée gauloise* (14 istorioen bilduma)
* *Zerua gainera erori zitzaienekoa*

Bildumaren sortzaileak hil ondoren bilduma mantendu da. Goscinny hil zen geroztik argitaratutako aleak hauek dira:

**Zanga Handia*
* *Asterixen Odisea*
* *Asterixen semea*
* *Asterix Indian*
* *Arrosa eta ezpata*
* *Obelixen galera*
* *Asterix eta Latraviata*
* *Astérix et la rentrée gauloise* (14 istorioren bilduma)
* *Zerua gainera erori zitzaienekoa*

2009an 50. urteurrena ospatzeko nahian *L’Anniversaire d’Astérix & Obélix* argitaratu zen. Joseba Ossak eta Usua Lasak euskaratu zuten (Asterixen eta Obelixen urtebetetzea: urrezko liburua).

2013tik hona Jean-Yves Ferri idazleak eta Didier Conrad ilustratzaileak bost ale plazaratu dituzte:

* 35. Asterix eta Piktoak, 2013 (frantsesez: *Astérix chez les Pictes*)

* 36. Zesarren papiroa, 2015 (frantsesez: *Le Papyrus de César*). Sare sozialak eta WikiLeaksen sortzaileak oinarri gisa hartu dituzte '*Le papy**rus de César*' komikiaren 36. edizioko pertsonaietako baterako 

* 37. *Astérix Italian*, 2017an Maddalen Arzallusek euskaratuta (*frantsesez*: *Astérix et la Transitalique*)

* 38. Vertzingetorixen alaba, 2019 (frantsesez: *La Fille de Vercingétorix)*Adrenalina izeneko gazte batek protagonista duen istorioa, genero ikuspegitik bildumaren azken eguneraketa
* 39. Asterix eta Grifoa, 2021 (frantsesez: *Astérix et le Griffon*)
2023an Fabcaro (Fabrice Caro) idazleak eta Didier Conrad ilustratzaileak  beste ale bat plazaratu dute:

* 40.  Lirio zuria 2023 (frantsesez: ''L'iris blanc,*)
* 41.  Asterix Lusitanian, 2025 (frantsesez: *Astérix en Lusitanie*)

*Elkarlanean* eta *Salvat* argitaletxeek ere euskaraz argitaratu dituzte ale horietako batzuk eta beste batzuk.
*Elkarlanean*ek argitaratua da *Obelixen galera*. Salvatek argitaratuak dira *Asterix eta Latraviata*, *Asterix eta Obelix-en urtebetetzea. Urrezko liburua*, *Asterix eta Piktoak*. *Salvat*ek 2010. urtetik aurrera Asterixen abenturak berrargitaratu ditu bere garaian argitaratu ziren ordena kronologikoari jarraituz, *Bilduma Handia* izenarekin.

Album ilustratuei dagokionez, *Salvat*ek honako hauek argitaratu ditu:
* *Nola erori zen Obelix txikitan druidaren pertz barrura*
* *Hamabi probak*
*"Urrezko menhirra"

## *Asterix*en abenturetan oinarritutako bestelakoak 
### Filmak 
Hasieran marrazki-bizidunetan egin zituzten filmak:
* *Astérix le Gaulois*
* *Astérix et Cléopâtre* 1968an eta 2002an Asterix: Misión Cleopatra

* *Les Douze Travaux d'Astérix*
* *Astérix et la Surprise de César*
* *Astérix chez les Bretons*
* *Astérix et le Coup du menhir*
* *Astérix et les Indiens*
* *Asterix eta Bikingoak*
* *Asterix, Jainkoen Egoitza*
* *Asterix, edabe magikoaren sekretua* 2018an, Donostiako Zinemaldiaren 67. edizioak haurrentzako bereziki pentsatutako filmen artean hautatu zuen izenburua da

Baina, 1999an, Claude Berri ekoizleari esker, zenbait film egin ziren:
* *Astérix et Obélix contre César*
* *Astérix et Obélix: Mission Cléopâtre*
* *Astérix aux Jeux olympiques*
* *Astérix et Obélix: Au service de Sa Majesté*

### Bestelakoak 
* *Galiako gozoki gozoak: Obélix-ek berberak ume bizkor eta gozozaleentzat aukeratuak*: Albert Uderzoren marrazkiak; Marie-Christine Crabosen errezetak; [itzultzailea, J.M. Olaizola Txiliku; errezeten marrazkiak, Atelier Philippe Harchy.Donostia: Ttarttalo; Barcelona: Timun Mas, 1995.

* *Asterix eta zentral nuklearra*: Euskadiko Batzorde Antinuklearrek 1980 inguruan plazaratua, Alemanian argitaratuaren itzulpena. Zentral nuklearren kontrako protesta zabaltzeko helburua zuen. Irudiak *Jainkoen egoitza*tik aterata daude gehienbat.

## Bibliografia 
### monografiak 
* *Astérix de la A a la Z* / ed. Carine Picaud. "Astérix à la BNF!" Erakusketaren katalogoa. Argitaratzailea: Barcelona : Lunwerg, 2015. ISBN: 9788416489015
*  *Astérix y sus amigos: homenaje a Albert Uderzo: sesenta páginas sobre Astérix de treinta y cuatro autores. Argitaratzailea: Barcelona: Salvat, 2007 ISBN: 978-84-345-0642-8*
*  Esteba Zurbrügg, Miquel: *Astérix y compañía*. Argitaratzailea: Palma de Mallorca: Asociación Cultural del Cómic, 2009. ISBN: 978-84-612-9856-3
*  Royen, René van, Sunnyva van der Vegt: *Astérix y la historia real*. Argitaratzailea: Barcelona: Beta, 2000. ISBN: 84-7091-391-3
*  Royen, René van, Sunnyva van der Vegt: * Los viajes de Astérix*. Argitaratzailea: Barcelona: Beta, 2003. ISBN: 84-7091-413-8
*  *Uderzo: bere lagunek marraztua''. Koldo Biguri itz. Argitaratzailea: Legutiano (Alava): Infomart, L.G. 1997. ISBN: 84-92208-27
### hemeroteka 
*  Bach, Mauricio: 'Asterix: Mis problemas con las mujeres ''. Qué leer día a día . ISSN 1136-3916 -- Vol/Nr 54, Año abr. 2001, p. 46-47.
*  Carballal, Fran: 'Astérix frente a la economía de mercado: Asterix, la residencia de los dioses (Alexandre Astier, Louis Clichy, 2014) ''. CLIJ. ISSN 0214-4123. -- N. 266 (julio-agosto 2015) p. 58-63
*  Santo-Tomás, Álvaro: "El universo estético de un clásico". Leer. ISSN 1130-7676. -- N. 150 (marzo 2004), p. 20-21
*  Suárez, Eduardo: " Astérix: un desternillante choque de civilizaciones ". Leer. ISSN 1130-7676. -- N. 150 (marzo 2004), p. 14-18

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Asterixen webgune ofiziala
*  Parisko "Parc Asterix"