open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dezio

**Dezio** (; 201 &ndash; 251ko uztailaren 1) erromatar enperadorea izan zen 249tik hil zen arte. Hondarreko urtean Herenio Etruskorekin batera gobernatu zuen Inperioa.

245ean, Filipo Arabiarrak Danubioko mugaz arduratzeko agindu zion Deziori. 248an Mesia eta Panonia probintzietan sortutako matxinada bertan behera uzteko agindua jaso zuen Deziok. Legioek, halere, enperadore titulua hartzera behartu zuten. Filipo Arabiarrarekiko leialtasuna baieztatu bazuen ere, Enperadoreak haren kontra egin zuen. Deziok Verona hiriaren ondoan garaitu zuen.

Agintean, Deziok godoen aurka egin zuen gogor. Godoek Danubio ibaia zeharkatu zuten, Mesia eta Trazia probintziak arpilatzera. Honela, godoak lehenengo aldiz agertu ziren Erromako historian. Ez zen azkena izanen.

Hasiera batean, erromatarrek Kniva, godoen erregea, garaitu zuten, Nikopolis hiriari setioa jartzen ari zitzaiola. Godoak Balkanetara joan ziren ihesean. Baina erromatarrak ezustekoan harrapatu zituzten laster bueltatzerakoan. Erromatarren kanpalekua hartu eta legioak sakabanatu zituzten. Enperadore batek barbaroengandik ihes egiten zuen lehen aldia zen. Godoek orduan gaur egungo Plovdiv hartu zuten. Hiriko gobernariak, Priskok, godoen babespeko enperadorea izendatu zuen bere burua.

Setioak godoen tropak nekatu eta gutxitu zituen. Hori zela eta, hartutako ondare eta preso guztiak itzultzeko prest agertu ziren, baldin eta haren herrira bueltatzen uzten bazuten.

Deziok, godoak inguratuta zituelakoan, eskaintza horri muzin egin zion. Etsipenak ematen duen indarraz baliatuta, godoek su eta gar borrokatu zuten 251ko uztailaren batean, Abritum hiritik hurbil. Jordanesen arabera, Dezioren semea, Herenio Etrusko, batailaren hastapenean hil zen. Deziok, hala ere, soldaduei adierazi zien: "Oraindik ez da doluaren garaia. Soldadu baten heriotza ez da Errepublikarako inolako galerarik." Nolanahi ere, Dezioren armada suntsiturik suertatu zen batailan, eta Dezio bera hil zen. Barbaroek hil zuten lehenengo enperadorea izan zen.
Postumo Agripa

**Marko Vipasanio Agripa Postumo** (; K.a. 12ko ekainaren 26a - K. o. 14ko abuztuaren 20a), Augustoren biloba izan zen, zeren Julia Zesaris, Augustoren alaba, ama zeukan. Postumoren aita Agripa izan zen, baina Postumo aita hil ondoren jaio zen; horregatik jaso zuen jasotako izena.

Aita hil ostean, K.a. 12an, Augustok Gaio Zesar eta Luzio Zesar, Postumoren anaia zaharrenak, semetzat eta oinordekotzat hartu zituen. Postumo Agriparen familia jarraitzekoa zen.

Historialari garaikideek bat egiten dute Postumo gazte latza eta zakarra deskribatzerakoan. Tazitok, hala ere, hitz onak eskaini zizkion: "Gaztea, fisikoki azkarra eta zakarra bazen ere, Postumo Agripa kalitate onekoa zen, eskandaluetan ibili gabekoa."

Nolanahi ere, ez dago garbi zergatik K. o. 6 edo 7an Augustok irla batera erbesteratu zuen. Tazitok iradoki zuen Livia Drusila zela horren erantzule, Tiberio semea Augustoren ondorengoa bilakatu ahal izateko oztopoa zelakoan. Dena den, Tazito ezaguna da Julio-Klaudiar leinuko guztiei kritika mingotsak egiteagatik.

Honela izanda ala ez, Postumoren erbesteratzeak Tiberio Augustoren ondorengo garbiena bihurtu zuen. Augusto hil orduko, Postumok erbesteraturik jarraitzen zuen. Berehala, zaindariek Postumo hil zuten. Ez dago batere garbi nork agindu zuen hilketa hori. Baliteke Tiberio edo Livia (Tiberio jakinaren gainean egonda ala ez) izana, Augustoren hiletaren ondoko egoera politiko nahasiaz baliatuta.
Julia Zesaris

**Julia Zesaris** hitzak sarrera desberdin izan ditzake:

# Julia Zesaris: Gaio Marioren emaztea eta Julio Zesarren izeba.
# Julia Zesaris: Julio Zesarren alaba.
# Julia Zesaris: Zesar Augustoren alaba.
Julia Maior

**Julia Zesaris** edo **Julia Maior**, latinez *Julia Caesaris* (K.a. 39ko urriaren 25 - K. o. 14) Augustoren alaba bakarra izan zen, Eskribonia bigarren emaztearena. Julia gurasoak dibortziatu baino egun batzuk lehenago jaio zen.

K.a. 25ean, Julia Martzelo lehengusuarekin ezkondu zen. K.a. 23an hil zen Martzelo. K.a. 21ean, Agriparekin ezkondu zen, zein, leinu apalekoa bazen ere, Augustoren eskuina bihurtu baitzen. Bost seme-alaba izan zituzten: Vipsania Julia (edo Julia Minor), Agripina Maior (Kaligularen ama), Gaio Zesar, Luzio Zesar eta Postumo Agripa. Augusto bera arduratu zen biloben heziketaz. Gaio eta Luzio semetzat eta oinordekotzat hartu zituen. Agripa bizirik zegoenean ere, Augustok familia bere kasa eraman nahi izan zuen: apaltasun eta kastitate ereduak izatera behartu zituen. Hala ere, infideltasunak (batez ere Juliarenak) herritarren hizpide ohikoa ziren.

Agripa hil ondoren, Julia Tiberiorekin ezkondu zen K.a. 11n. Horretarako, Tiberiok Vipsania Agripinaz dibortziatu behar izan zuen, benetan maite zuen emakumea. Gainera Juliarekin izandako semea hil zen. Zorigabeko ezkontza zen Julia eta Tiberioren artekoa. K.a. 6an, Tiberio Rodasera bizitzera joan zen. Orduko, banandurik zeuden.

Augustoren alaba bakarra izanda, Juliak uste zuen ukiezina zela. Nolanahi ere, K.a. 2an, adulterio eta traizioa leporatuta, atzeman zuten Julia. Augustok ezkontza baliogabetu zuen, eta, publikoki, adierazi zuen Julia aitaren kontrako konspirazio batean parte hartu zuela.

Juliaren maitaleak herbesteratu (Senpronio Grako bezala) edo hil (Julo Antonio, Marko Antonioren semea, bezala) zituen Augustok. Julia bera herbesteratu zuen egoera txarreko irla txiki batera: gizonik gabe, ardoa edatea ere debekatu zion. 5 urte beranduago baldintzak baretu zizkion, baina Erromatik urrun eduki zuen. Agindu garbiak eman zituen Augustok Julia eta bere burua mausoleo berean ez ehorzteko. Tiberiok, boterea eskuratu zuenean, Julia etxe batean sartu zuen, bakar-bakarrik. Gosez hil zen Julia etxe horretan.
Julia Maria

**Julia Zesaris ** edo **Julia Maria** () Gaio Marioren emaztea izan zen. Juliar leinukoa, Julio Zesarren izeba ere bazen.

Plutarkoren arabera, emaztearen leinuari ezker lortu zuen Mariok Erromako goi-mailakoen arreta bereganatzea lehen aldiz. Julia emakume birtutetsua izan zen, senarra eta semea, Gaio Mario Minor, zaindaritzan murgildua. Ospe horrek mailari eustea utzi zion Silak boterea eskuratu zuenean eta mariotarren kontra proskripzioak hasi zituenean.

Julia K.a. 69an hil zen. Hiletan, Julio Zesar ilobak hitzaldi ederra eskaini zion.

## Kanpo estekak
Julia Zesaris (Zesar)

**Julia Zesaris** (; K.a. 83 - K.a. 54), Julio Zesarren alaba bakarra izan zen, Kornelia Zinila bigarren emaztearena.

K.a. 59an, Ponpeiorekin ezkondu zen Julia, Fausto Sila (Silaren ondorengoa) eta Marko Bruto ezkongaiak zituen arren. Ponpeiorekiko ezkontza politikoa zen erabat, biek (Ponpeiok zein Zesarrek) haien arteko hitzarmen (Lehen Triunbiratua izenekoa) indartu nahi zutelako, senatariei, batez ere Katon Minorreko taldeari, aurre egiteko.

Hala ere, Plutarkoren arabera, Ponpeio maitemindu zen emazte gaztearekin. Hispania Tarraconensis probintzia Erromatik gobernatzea erabaki zuen, Juliarekin egon ahal izateko. Julia, ume bat erditzen ari zela hil zen, K.a. 54an. Heriotzak aita eta senarra zeharo atsekabeturik uzti zituen. Heriotza, halaber, Lehen Triunbiratua porrotera (eta gerra zibilera) eraman zuen lehen pausoa izan zen.

Plebearen tribunoen oposizioa gorabehera, Juliari estatu-hileta eman zioten. Julio Zesar alabaren ondoan lurperatu zuten K.a. 44an.
Dion Kasio

**Dion Kasio** (; 155 &ndash; 229/235), erromatar historialaria izan zen, nahiz eta liburuak grekoz idatzi. Izan ere, Bitinia probintziako Nicaea hirian jaio zen, non greziera zen hizkuntza nagusia. Aita erromatar senataria zeukan ordea.

Administrazioan ere egin zuen lan. Komodoren agintaldian senataria izan zen, eta Esmirna (gaur egungo Izmir (Turkia) hiriko gobernaria Septimio Severorekin. 205 inguruan Afrika eta Panonia probintzietako prokontsula izendatu zuten. Alexandro Severok begikoa zuen, eta bigarren aldiz kontsula izendatu zuen, 229an, Pretoriar Guardiak hil nahi zuen arren. Horren ondoren, herrira bueltatuta, bakean hil zen.

80 liburuetako Erromaren gaineko historia egin zuen 22 urtetan. Erromako 983 urte ikertu zituen, Eneas Italiara "iritsi zenetik", K. o. 229 arte. Julio Zesar arte, gertaerak zerrendatu baino ez du egiten. Komodoren garaietatik aurrera, aldiz, are zehatzagoa da, berak ezagutu zituelako.

## Bere idazlana irekian o-line 
*  Dion Casio: Historia romana, libros I-XXXV. Gredos
* Frantsesez:
** Gallican *Cassii Dionysii Uticensis vitae Nervae et Traiani imperatorum*
** Gallican ''Histoire romaine de Dion Cassius. Tome premier, contenant les fragments jusqu'à l'an de Rome 545 / trad. en français, avec des notes critiques, historiques, etc. et le texte en regard, collationné sur les meilleures éd. et sur les ms. de Rome,... par E. Gros,...*
*** *Tome deuxième ...*
*** *Tome troisième ...*
*** *Tome quatrième ...*
** *Histoire romaine'', jusqu'à Auguste.
** *Histoire romaine*, les empereurs.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Placido, Domingo (2011) “La construcción de la imagen del Imperio desde Grecia: la historia romana de Dion Casio”. *Stud. hist., H.ª antig.*, 29. 223-233 or.

## Kanpo estekak
Prisko

**Prisko**, latinez *Gaius Julius Priscus*, Erromako jenerala izan zen, Filipo Arabiarra enperadorearen anaia. Denbora batez ekialdeko probintzien agintari gorena izan zen.

Siriako probintzian jaioa, aitaren izenak ezezaguna darraio, nahiz eta eskualdeko garrantzi samarreko hiritarra omen zen. Filipo Arabiarra enperadorea Priskoren anaia izan zen. Prisko zaharragoa omen zen, anaiari politikan sartzeko ateak zabaldu baitzizkion.

242 inguruan, Prisko Pretoriar Goardian sartu zen, Gordiano III.aren agintaldian. Timesiteo, pretoriarren prefektua hil zenean, Priskok anaia prefektu berria izenda zezaten lortu zuen. Urtebete batean, Prisko eta Filipo Arabiarra Inperioko *de facto*ko gobernatzaileak izan ziren, Gordiano III.aren atzetik.

244an, Gordiano III matxinatutako soldaduek hil zuten, eta Filipo Arabiarra enperadore berria bihurtu zen. Priskok ekialdean jarraitu zuen, egundoko boterea eskuetan (inskripzioetan *rector Orientis* bezala agertzen da) partiarrei aurre egin ahal izateko. Priskoren politikak Iotapianoren matxinada eragin zuen, baina Priskok bertan behera utzi ahal izan zuen. Iotapianoren usurpazioa Dezioren erregealdian amaitu zen, Filiporen ondorengoa. Priskori buruz ez dakigu ezer gehiago.
Gaio Zesar

[thumb|200px|Gaio Zesar ([Karlsruheko museoan)]]
**Gaio Zesar** (; K.a. 20 - K. o. 4), Agripa eta Julia Maiorren seme zaharrena izan zen.

K.a. 12an, aita hil zenean, Luzio Zesar anaiarekin batera, Augustok semetzat eta oinordekotzat hartu zituen. Kontsul izendatuta, *principes iuventutis* (Gaztaroko printzeak) titulua jaso zuten. Haien omenez tenpluak eta estatuak eraiki zituzten. Hala nola Nîmes hiriko Maison Carrée.

Nolanahi ere, Luzio Zesar K.a. 2an hil zen, eta Gaio bi urte beranduago, 24 urte zituela, Armeniako kanpaina militar batean.

## Ikus, gainera 
* Postumo Agripa
* Julio-Klaudiar leinu
Luzio Zesar

**Luzio Zesar**, latinez *Lucius Caesar* eta *Lucius Julius Caesar Vipsanianus* (K.a. 17 - K. o. 2), Agripa eta Julia Maiorren bigarren semea izan zen.

K.a. 12an, aita hil ondoren, Augustok Luzio eta Gaio Zesar anaia semetzat eta oinordekotzat hartu zituen. Honela, Augustok eta Liviak hezi zituen.

Etorkizun oparoa izan arren, gazte hil ziren bi anaiak. Luzio gaixotasun batek hil zuen K. o. 2an. Gaio Zesar 18 hilabete beranduago zendu zen. Tiberio bilakatu zen orduan Augustoren ondorengoa.

## Ikus, gainera 
* Postumo Agripa
* Julio-Klaudiar leinu
Hostiliano

**Hostiliano** (; 230- 251) erromatar enperadorea izan zen 251n, Dezioren semea zelako. Hortaz, Herenio Etruskoren anaia zen.

Dezio aitak tronua eskuratutakoan, Hostilianok printze baten tratamendua jaso zuen, nahiz eta beti Herenio Etrusko anaiaren atzetik zebilen, Herenio zaharragoa eta oinordekoa zelako. 251ko hastapenean, Deziok Herenio enperadore izendatu zuen. Hostilianok, orduan, *princeps iuventutis* (Gaztaroko printzea) titulua jaso zuen.

Urte berean, Kniva godoen erregearen kontra egin zuten bi enperadoreek, Danubioko mugan egindako erasoak zigortzeko nahian. Hostiliano Erroman geratu zen, eskarmentu gutxikoa zela eta. Herenia, haren ama, enperadoreorde geratu zen.

Kanpaina hondamen itzela izan zen. Herenio zein Dezio hil ziren. Legioek Treboniano Galo aldarrikatu zuten enperadore, baina Erroman, Senatuak Hostilianoren eskubideak onartu zituen. Treboniano Galo jeneral errespetagarria zen, eta Senatuaren ebazpena onartu zuen. Alabaina, urte horretan bertan, izurrite batek Hostiliano hil zuen. Azken 40 urtetan heriotza naturala zeukan lehen enperadorea izan zen. Egoera horretan, Treboniano Galok hartu zuen tronua, Volusiano semearekin batera.
Argia (argipena)

**Argia** izenak adiera hauek ditu:
* Argia: erradiazio elektromagnetikoa.
** Zodiakoko argia: Ilargirik gabeko gau batean ekliptikaren planoaren luzeran hedatzen den argi banda ahula.
* *Argia*: euskarazko aldizkaria.
** Argia Sariak: aldizkari honek ematen dituen sariak.
* *Argia*: 1921 eta 1936 artean Donostian argitaratu zen euskarazko astekaria.
* Argia Dantza Taldea: Donostiako euskal dantzen taldea.
* *Izarren argia*: 2010 urtean Baleuko S.L.k ekoiztutako euskal filma.
Herenio Etrusko

**Herenio Etrusko**, (; 227 &ndash; 251ko uztailaren 1) erromatar enperadorea izan zen, 251an, Dezio aitarekin batera. Hostiliano enperadorea haren anaia gazteena izan zen.

Herenio Panonian jaio zen, aitak kargu militarra zuela. Ama Herennia Cupressenia Etruscilla zuen, senatari mailako familia garrantzitsu bateko emakumea.

Herenio aitaren lagun ibili ohi zen. 248an, tribuno militarra izanda, Deziorekin batera joan zen Pakatianoren matxinada bertan behera uztera. Deziok misio hori burututakoan, bere burua izendatu zuen enperadore hurrengo urtean. Verona hiritik hurbil Deziok Filipo Arabiarra garaitu zuen. Herenio oinordeko izendatu zuen Deziok, eta *princeps iuventutis* (gaztaroko printzea) titulua eman zion. 251ko hasieran, Deziok enperadore ere izendatu zuen Herenio.

Godoak izan ziren Dezio eta Herenioren kezka nagusia agintaldi osoan. Kniva erregea godoekin alde egiten ari zela, eraso egin zieten erromatarrek. Knivak estrategikoki kokatu zituen tropak: talde txikietan banatuta, erromatarrak paduretara bota zituzten. Herenio batailaren hastapenean hil zen. Dezio bukaeran. Barbaroek hiltzen zituzten lehenengo enperadoreak izan ziren.

Bi enperadoreak hilda, soldaduek Treboniano Galo aldarrikatu zuten enperadore. Baina Erroman Hostilianok hartu zuen lekukoa. Nolanahi ere, Hostiliano berehala hil zen izurritea zela kausa.
Gaztelako Erresuma

**Gaztelako Erresuma** (; ) Erdi Aroko Iberiar penintsulako erresumetako bat izan zen. Entitate politiko gisa IX. mendean sortu zen, Leongo Erresumako konderri gisa. Bertan zegoen gaztelu-kopuru handiarengatik eman zioten *Gaztela* izena. Gaztelako Koroa eta Espainiako Erresuma sortu zuen.

## Historia 
1035. urtean sortu zen Gaztelako Erresuma, Antso III.a hil ondoren. Nafarroako erregeak, bere testamentuan, Errando semeari utzi zizkion Gaztelako lurraldeak, bertako errege izan zedin. XI. mendean Gaztela txikia zen, baina bertako egitura militarra beldurgarria zen inondik ere. Bestalde, Kordobako kalifen ahalmena ahuldu ondoren, erresuma txikiak osatu zituzten arabiarrek (taifa erreinuak) eta Gaztelako koroaren eraginpean geratu ziren batzuk (Badajoz, Sevilla, Toledo eta Zaragoza).

1085. urtean hartu zuen Toledoko hiria Alfontso VI.a Gaztelako erregeak, eta Ipar Afrikako almorabideei laguntza eskatu zieten errege musulmanek. Erraz nagusitu ziren almorabideak, eta batasuna ezarri zuten berriro ere Iberiar penintsulako lurralde musulmanetan. Hegoaldera ez ezik, mendebaldera eta ekialdera saiatu zen Gaztelako erresuma zabaltzen, eta 1076. urtean Errioxaz eta Burebaz jabetu ziren gaztelauak.

XII. mendearen hasieran, hitzarmenak egin behar izan zituen Gaztelako koroak Leongo eta Nafarroako erresumekin, islamdarrei aurre egiteko. Bere burua Hispaniako enperadore egin zuen Alfontso VII.aren garaian (1126-1157), almorabideak banatu eta ahuldu egin ziren, eta Tajo ibairaino hedatu zen Gaztelako Erresuma. Alfontso VII.ak eta Aragoiko erregeak bitan banatu zuten kristauek musulmanei hartu beharreko lurrak: Gaztelako aldea eta Aragoiko aldea. Hala ere, almohadeak Iberiar penintsulan sartu (1147) eta erreinu musulmanak berriro batera zitezen lortu zuten.

Alfontso VII.a hil ondoan, bi semeren artean banatu zen inperioa: Antso III.ak Gaztela hartu zuen, eta Fernando II.ak Leon eta Galizia. Areagotu egin ziren orduan Lara eta Castro familia nobleen arteko gatazkak, eta almohadeek indartu ahal izan zituzten beren lurraldeak.

Alfontso VIII.aren garaian (1158-1214), beste hitzarmen bat egin zuten Gaztelako eta Aragoiko koroen artean, musulmanei hartutako lurrak banatzeko (1177), eta Nafarroako Erresumaren aurkako erasoari ekin zion Gaztelak. 1189. urtean geratu ziren Bizkaiko jaunak haren eraginpean, eta 1200. urte aldera hartu zituen Araba, Gipuzkoa, Lapurdi eta Bearno. Nafarroako Erresuma guztiz murriztuta eta itsasorako irteerarik gabe geratu zen. 1212. urtean amaitu zen almohadeen nagusigoa, Navas de Tolosako guduan, eta hurrengo urteetan batu ziren Leon eta Gaztelako koroak (Fernando III.a, 1230), Gaztelako Koroa sortzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztelako Koroa
* Gaztelako erregeen zerrenda

## Kanpo estekak
Volusiano

**Volusiano** (; † Interamna, 253) erromatar enperadorea izan zen, 251tik hil zen arte, Treboniano Galo aitarekin batera.

251ko uztailaren 1ean, Dezio eta Herenio Etrusko enperadoreak hil ziren godoen aurka borrokatzen ari zirela. Soldaduek Treboniano Galo aldarrikatu zuten enperadore. Honek Hostiliano, Dezioren beste seme bat, onartu zuen aldi bereko enperadore gisa. Nolanahi ere, 251 uztailean ere, izurrite batek Hostiliano hil zuen. Volusianok haren lekua hartu zuen, eta enperadore titulua jaso zuen.

Emiliano usurpatzailearen aurka egitekoan, matxinatutako soldaduek Treboniano Galo zein Volusiano hil zituzten, 253ko abuztuan.
Emiliano

**Emiliano** (; 207-253), erromatar enperadorea izan zen 253ko hilabete batzuetan.

251n, Dezio eta Herenio Etrusko enperadoreak godoen aurka borrokatzen ari zirela, Treboniano Galo, Mesiako gobernatzailea, enperadore izendatu zuten legioek. Emilianok Mesia eta Panonia probintzietako burua hartu zuen. Haren ardura nagusia Danubioko muga defendatzea zen, batez ere Kniva godoen erregearen kontra.

Nolanahi ere, Treboniano Galok ez zuen oso ospe onik lortu legioen artean, batik bat 251n godoekin sinatutako bake-hitzarmen umiliagarriagatik eta Sapor I.ak, pertsiarren erregeak, Siria probintzia konkistatu zuela eta.

Nahigabe horren ildotik, Emilianok Knivari agindutakoa ordaintzeari muzin egin zion 253an. Godoek orduan mugako probintziak inbaditu zituzten, erromatarrek ordaintzera behartzeko. Emilianok aurre egin zien, eta, udarako, garaitu zituen. Erromako ohorea salbaturik ikusita, legioek enperadore aldarrikatu zuten. Aldarrikapen hori gauzatzeko, Erroma aldera jo zuen.

Galo eta Volusiano enperadoreek armada handia bildu zuten, tronua bere esku gera zedin. Nolanahi ere, bi armadek ez zuten elkarren kontra borrokatu, Galoren soldaduak matxinatu zirelako. Bi enperadoreak hil zituzten. Honela, tronua Emilianok hartu ahal izan zuen.

Erromako Senatuak berehala onartu zuen izendapen hori, eta *Augusto* titulua eman zion Emilianori. Hala ere, Valerianok, Rhin probintzietako jeneralak, Galori fidela jarraitzen zuen. Mendekua hartu nahian, Erromara abiatu zen. Borroka baino lehen, Galori gertatu zitzaion bezala, aurkariak gainditzea ezinezkoa zelakoan, bere soldaduek Emiliano hil zuten 253ko irailean.
Treboniano Galo

**Kaio Vibio Treboniano Galo** (; Italia, 206 &ndash; Interamna, 253ko abuztua) erromatar enperadorea izan zen, 251tik hil zen arte, Volusiano semearekin batera.

Galo familia zahar eta errespetagarri batean jaio zen. Senatari mailako familia zeukan edonork bezala, izendapen politiko eta militar ohikoak jaso zituen estreinako urteetan. 250ean kontsul sufekto izendatu zuten, eta, ondoren, Mesia probintziako gobernatzailea. Horrek erakusten zuen Dezio enperadoreak konfiantza zuela harengan. Mesian, godoen inbasioei aurre egiten zien buru nagusia bilakatu zen Galo. Ospe handia zuen armadan barnan.

251ko uztailaren batean, Dezio eta Herenio Etrusko enperadoreak godoen aurkako borrokan hil ziren. Hori entzunda, soldaduek Galo aldarrikatu zuten enperadore, Hostilianoren, Dezioren semearen gainetik. Galok ez zuen postua arbuiatu, baina Hostiliano onartu zuen, aldi bereko enperadore bezala, beste gerra zibila ekiditeko nahian. Hala ere, izurrite batek berehala hil zuen Hostiliano. Inperio osoa bere esku, Galok Volusiano semea enperadorea ere izendatu zuen.

Aurrekoek bezala, Galok ez zuen agintaldi barerik. Ekialdean, Sapor I.ak, pertsiarren erregeak, Siria probintzia konkistatu zuen, Erromak erantzun ezinean. Danubioko mugan, godoek berriro borrakari ekin zioten, 251ko bake-hitzarmena gorabehera. Horrek ez zuen armada poztu. Emilianok, Panoniako gobernatzaileak, haren ekimenean godoen kontra borrokatu eta garaitu zituenean, armadek enperadore aldarrikatu zuten.

Usurpatzaile honi aurre egiteko asmotan, Galok armadak Erromara ekarri zituen. Rhin ibaiko muga hutsik utzi zuen legioak Emilianoren kontra egiteko. Hala eta guztiz ere, Emiliano Erromara abiatu zen, boterea eskuratzera. Galok ezin izan zuen Emilianoren kontra borrokatu. 253ko abuztuan bere soldaduek Volusianorekin batera hil zuten.
Optimates

**Optimates** (latinez «hoberenak» edo «aristokratak», singularrez, *optimas*) Erromatar Errepublika beranteko senatari batzuek beren buruari ematen zioten izena zen. Senatari talde hark Herri Biltzarretako botereak murriztu eta Senatukoak handitu nahi zituen, Senatua ganbera egonkorragoa eta arduratsuagoa zelakoan. *Populares* taldea zuen aurkari, kontrako politika hobesten zuelako. Haien arteko ika-mikek bortizkeria eta gerra zibila piztu zituzten.

*Optimates* taldeak nobleziako leinuak hobesten zituen postu publikoetarako, batez ere probintzietatik zetozen gizon berrien aurrean. Ironikoki, *optimates*-en azken defendatzaile sutsua, Zizeron, probintzietako «gizon berria» zen.

Erromatar hiritartasuna Italiatik kanpora zabaltzearen kontra zeuden. Italia osora zabaltzea bera gehiegikeria zen, haien ustez. Kultura helenistikoaren kontrakoak ziren orobat, Erromako gazteria usteltzen zuelakoan. Soldadu beteranoei lur-soroak banatzearen alde zeuden, beterano zoriontsuek jeneral matxinatuekin bat egiteko arrisku txikiagoa baitzuten.

Haien urrezko garaia Sila diktadorearen aldian etorri zen (K. a. 81 -79). Orduan, Herri Biltzarrak ia-ia eskumenik gabe geratu ziren. Senatarien kopurua 300dik 600era igaro zen. Italiako iparraldean soldadu andana kokatu zuten, han bizi zitezen. *Populares*etako asko zerrenda beltzetan sartu eta hil zituzten. Silak boterea utzi ondoren, politika hori irauli zen pixkanaka.

*Optimates* taldeko beste politikari esanguratsu batzuk Katon Maior eta Katon Minor, Milo, Marko Bruto, eta azken urteetako Ponpeio Handia izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Populares

***Populares*** ("Herriaren aldekoak") Berant Errepublikako aristokrata talde batek bere burua eman zion izena da. Haien helburua Herri Batzarretako botereak handitzea zen, noblezia, eta, batez ere, *Optimates* taldearen (haien aurkarien) botereak murriztu ahal izateko.

Erromatarrak probintzietara eramatearen aldekoak ziren. Halaber, hiritartasuna Italiatik kanpo hedatu nahi zuten. Julio Zesarren diktadurarekin Populares-en urrezko garaia etorri zen. Hala ere, Bigarren Triunbiratorekin haien idealak hil ziren.

Talde honetako beste politikari handiak honako hauek ziren: Gaio Grako, Tiberio Grako, Gaio Mario, Klodio Pulker, eta Lehen Triunbiratoan, Kraso eta Ponpeio Handia ere bai.

## Kanpo estekak
Pitxitxi saria

**Pitxitxi saria** () futbol arloko sari bat da, Espainiako *Marca* kirol-egunkariak urtero Espainiako futbol ligako lehen mailako goleatzaile nagusiari ematen diona. Izena Athletic taldean aritu zen Rafael Moreno Aranzadi *Pitxitxi* jokalari famatuaren omenez jarri zioten.

Telmo Zarrak 1951ean ezarritako 38 goletako markak gaindiezina zirudien baina 2011 urtean Cristiano Ronaldok 40 gol lortu zituen eta Lionel Messik 2012 urtean 50 sartu zituen.

Antzeko beste sari bat ere badago, gol gutxien jasotzen duen atezaina saritzen duena, Zamora saria deritzona.

## Pitxitxi sariaren irabazleen zerrenda 
Garaikur hau 1952/53 denboraldiaz geroztik urtero banatu da. Lehenagoko irabazleak ondoren saritu ditu Marca egunkariak.
   

## Estatistikak 
### Jokalarika: sari kopurua 
### Jokalarika: gol kopurua 
### Taldeka 
### Herrialdeka 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marko Kalpurnio Bibulo

**Marko Kalpurnio Bibulo** () Berant Errepublikako erromatar politikaria izan zen. Katon Minorren suhia, *Optimates* taldearekin bat egin zuen.

K.a. 59an, *Optimates*-ek lagunduta, kontsul izendapena lortu zuen, Julio Zesarrekin batera (honek talde horren laguntzarik ez zuen jaso jakina). *Optimates*-en etsaiek Julio Zesarren laguna, Luzio Luzeio, nahi zuten posturako. Bibulori aurre egiteko, Zesarrek Ponpeio eta Krasorekin batera Lehen Triunbirato osatu zuen.

Kontsulatuan aritu zenean, Zesarrek proposatutako Ponpeioren beteranoei lur-soroen banaketa galarazten saiatu zen Bibulo. Horretarako, Asanblada Zenturiatua festa erlijiosoetan bildu behar zela agindu zuen Bibulok. Nolanahi ere, Zesarrek asanbladari proposapena espero bezala luzatu zion. Bibulok prozesua moztu nahi zuen, baina jendeak txistuka eta istiluka hasi zen. Bibulok, asanbladatik ihes eginda, Zesarren esku bakarretan utzi zuen kontsulaldia. *Populares*-ek, Zesarren aldekoek hain zuzen ere, urte horretako kontsulak "Julio" eta "Zesar" zirela esaten zuten txantxetan. Bibulo etxean babestu zen aurkarien erasoetatik.

K.a. 52an, Ponpeioren alde egin zuen Bibulok, Zesarrengandik urruntzen ari zelako. Bibulok zein Katon Minorrek utzi zion Ponpeiori kontsul bakarra izatea, Klodio Pulkerren hilketa gorabehera. K.a. 51n, Siria probintziako gobernatzaile izendatu zuten Bibulo. Hor, armada iraindu zuen bera iritsi baino lehen irabazitako batailaren ohorea aldarrikatuz.

K.a. 48an, Zesarrek Rubikon ibaia zeharkatu ondoren, Bibulok Ponpeioren alde jo zuen ezbairik gabe. Itsaso Adriatikoko armadaren burua izan zen. Zesarren itsas-armada atzeman zuen. Baina alferrikako garaipena bihurtu zen hori, Zesarrek Farsalus bataila erabakigarria irabazi zuelako. Urte horretan bertan hil zen Bibulo.
Junio Bruto

**Luzio Junio Bruto** () Erromatar Errepublikako fundatzaile mitiko bat zen. 509an Erromako lehen kontsuletako bat ere bazen.

Hautaketa hori baino lehen, Erroma erregeek gobernatzen zuten. Azken erregea, Luzio Tarkinio Superbo, boteretik kentzeko matxinadaren burua izan zen Bruto, Tarkinioren semeak Brutoren arreba, Lukrezia, bortxatu zuelako. Tito Liviok ematen digu horren guztiaren berri. Nolanahi ere, galiarrek Erroma arpilatu (K.a. 390) baino lehenagoko kontuez ez zegoen inolako erregistrorik, Tito Livioren garairako ere ez. Hori zela eta, garai horretarako kontakizunak historian baino legendan oinarritzen dira.

Tito Liviok zioenez, Brutok bazeuzkan Tarkinio hiltzeko zioak. Izan ere, Tarkiniok Brutoren anaia baten hilketa agindu zuen, anaia hori Tarkinio errege bihurtzearen kontra agertu zelako.

Bruto Tarkinioaren familian mozorroturik sartu zen. Haren semeekin Delfosko orakulura joan zen, Erromako hurrengo erregea zein izanen zen jakitera. Orakuluak erantzun zien amari musu bat emanen zion lehenengoa izanen zela erregea. Brutok uste zuen Orakuluk lurraz ari zela. Horregatik, estropezu egindakoan musu bat eman zion lurrari.

Erromara itzulita, hiria alboko tribu baten kontra borrokatzen ari zen. Brutok orduantxe ezagutu zuen Lukrezia bortxatu zutela. Emakumeak, gainera, ohore galduta, bere buruaz beste egin zuen. Brutok erregearen kontrako matxinada abian jarri zuen. Tarkinio eta haren familia hiritik botata, Brutok boterea Erromako Senatuan geratzen zela aldarrikatu zuen.
Marko Emilio Eskauro

**Marko Emilio Eskauro**k esanahi desberdinak izan ditzake:

# Marko Emilio Eskauro: *Princeps Senatus* titulua jaso zuena, hurrengoaren aita.
# Marko Emilio Eskauro: Jenerala, aurrekoaren semea.
Marko Emilio Eskauro (Maior)

*Artikulu hau politikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Emilio Eskauro** (; K.a. 163 &ndash; K.a. 88) erromatar politikaria izan zen, haren garaiko itzal handienekoa eta trebeenetakoa. Bizitza osoan *Optimates* talde atzerakoian aritu zen.

Leinu zaharreko familia batean jaio arren, ez zen bereziki aberatsa. Familiaren bizitza-mailari eutsi ahal izateko, aita ikatz-negozioetan sartu zen. Eskaurok berak familiako negozioei muzin egin zien, senatariek merkataritza debekaturik zutelako. Politikari ekin zion hasiera-hasieratik.

Haren lehen postua Hispaniako tribuno militar bat izan zen. Gero edil eta pretore izendatu zuten. K.a. 115ean kontsul bihurtu zen, Marko Zezilio Metelorekin batera. Urte horretan *princeps senatus* (Senatuko lehenengoa) titulua jaso zuen zentsoreen eskuetatik. Erromako Senatuko burua bezala, kanpoko estatuen ika-mikak konpontzera joan behar izaten zuen.

K.a. 109an zentsore hautatu zuten. *Via Aemilia Scaura* izeneko bidea eraiki zuen, hainbat zubi konpondu ondoren. K.a. 104an gari-horniduraz arduratu zen. Kargu hau garrantzi handienetakoa zen eta konfiantzazko pertsonengan baino ez zen geratzen. Bestela, populazio matxina liteke.

Haren bigarren emaztea Zezilia Metela Dalmatika izan zen, zein beranduago Silaren hirugarren emaztea bihurtuko zen. Zeziliarekin bi seme alaba izan zituen Eskaurok:

* Emilia Eskaura, Ponpeioren bigarren emaztea
* Marko Emilio Eskauro (Minor)
Marko Emilio Eskauro (Minor)

*Artikulu hau politikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Emilio Eskauro** () Berant Errepublikako politikari erromatarra izan zen.

Izen bereko aita gazte galdu zuen Eskaurok. Gaztearen heziketaz lagunak arduratzen ziren. Ponpeio Handiak, arreba dibortziatutakoan ere, Eskauro gaztearengan interesatzen jarraitu zuen.

Hirugarren Gerra Mitridatikoan, Ponpeiok Eskauro tribuno militarra izendatu zuen. Nolanahi ere, Eskauro Judeako kuestorea zen. Garai horretan, Judea probintzia Hirkano eta Aristobulo anaien arteko gerra zibila jasatzen ari zen. Eskaurok Ponpeiori Aristobuloren alde egitea eskatu zion. Aristobulok, ordea, Eskaurori 100 talenturen lapurreta leporatu zion. Ponpeiok Eskaurorengan fidatuz, Hirkanori eman zion Judea.

K.a. 62an, Ponpeio Erromara itzulitakoan, Eskaurok Nabatearen kontra egin zuen gerra. Baina 300 talentoko ordaina jaso ondoren borroka bertan behera geratu zen.

K.a. 58an edil hautatu zuten. K.a. 56an pretore eta hurrengo urtean propretore izendatu zuten. Lehen Triunbiratoren alde egin bazuen ere, extorsioa leporatu ziotenean, Zizeronek defenditu zuen. K.a. 53an erbesteratu zuten. Erbestean hil zen.
Mahri hizkuntza

**Mahri** Kuwait, Yemen eta Omango hizkuntza semitikoa da, Hegoko arabikoaren adarrekoa.

2000. urteko datuen araura, honelaxe banaturik zeuden hiru herriotan gaindi 135.764 mahridunak:
* 70.643 mintzatzaileYemengo Mahra eskualdean.
* 14.358 Kuwaiten, herrian barrena barreiaturik.
* 50.763 Omango hegoaldean, Yemenekiko mugantsu.

## Hiztegia 
* **ḳáybel** : "onartu"
* **xwef** : "beldur"
* **hesbeb** : "aktiboa"
* **xmooh** : "bost"
* **gatma3** : "bildu"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pichichi

**Pichichi** izenak esanahi desberdinak ditu:

# Rafael Moreno Aranzadi: Bilboko Athletic Klubeko jokalaria.
# Pichichi Saria: Espainiako futbol ligan emandako saria.
Itun Berria

[thumb|300px|[Mateoren Ebanjelioa|Mateo, Marko, Lukas eta Joan ebanjelariak. 820. urteko miniatura karolingioa]]

**Itun Berria** kristau Bibliaren bigarren zatia da, Jesusen bizia eta irakaskuntzak aztertzen duena. Hau da Bibliaren zati kristaua definizioz, Itun Zaharra juduena ere baita.

Hogeita zazpi atalez edo liburuz osatuta dago eta haien artean lau ebanjelioak garrantzitsuenak dira. Bestalde, hainbat gutun daude, batez ere Paulo apostoluak hainbat erkidego, eliz elkarte eta norbanakori idatzitakoak. Azkenik, beste bi liburu daude: Apostoluen Eginak (Jesukristo hil ondoren apostoluek egindako ibilbidea kontatzen duena) eta Apokalipsia.

## Atalak 
### Berri Ona 
Ebanjelio sinoptikoak:
* *Ebanjelioa Mateoren arabera*
* *Ebanjelioa Markoren arabera*
* *Ebanjelioa Lukasen arabera*
**Ebanjelioa Joanen arabera*
### Apostoluen Eginak 
### Gutunak 
Pauloren gutunak:

* *Erromatarrei Gutuna*
* Korintoarrei:
** *Korintoarrei Lehen Gutuna*
** *Korintoarrei Bigarren Gutuna*
* *Galaziarrei Gutuna*
* *Efesoarrei Gutuna*
* *Filipostarrei Gutuna*
* *Kolosarrei Gutuna*
* Tesalonikarrei:
** *Tesalonikarrei Lehen Gutuna*
** *Tesalonikarrei Bigarren Gutuna*

* Artzain-gutunak:
** Timoteori:
*** *Timoteori Lehen Gutuna*
*** *Timoteori Bigarren Gutuna*
** *Titori Gutuna*

* *Filemoni Gutuna*
* *Hebrearrei Gutuna*
Gutun katolikoak:
* *Jakueren Gutuna*
* Petriren gutunak:
** *Petriren Lehen Gutuna*
** *Petriren Bigarren Gutuna*
* Joanen gutunak:
** *Joanen Lehen Gutuna*
** *Joanen Bigarren Gutuna*
** *Joanen Hirugarren Gutuna*
* *Judaren Gutuna*

### Apokalipsia 
## Euskaraz 
* Lehenengo itzulpena *Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria* da, Joanes Leizarraga kalbindar artzainak egina eta 1571n argitaratua.

* Joanes Haranederrek Itun Berriaren lehen moldaketa katolikoa 1740an prestatu zuen: *Jesu Christoren Evangelio saindua*.

* Bibliaren lehen itzulpen osoa Joan Piarres Duvoisinek egin zuen: *Bible Saindua, edo Testament Zahar eta Berria*, Luis Luziano Bonapartek argitara emana (Londres, 1859-1865, 5 liburuki, 1.376 orrialde).

## Ikus, gainera 
* Bibliako kanona
* Itun Zaharra

## Kanpo estekak 
* Leizarragaren Itun Berria
* Biblia osoa euskara batuan
Kristau

thumb|Kristauen kopurua herrialdeka
**Kristaua** Kristok erakutsi zuen erlijioaren jarraitzailea da. "Kristau" antzinako grezierazko Kristo hitzetik dator, berez, hebreera klasikoaren Mesias hitzaren itzulpen bat dena. Antiokiako paganoek erabili zuten lehendabizikoz "kristauak" izendapena. Hitza zentsu erlijioso ez ezik kulturala ere badu eta izenondo gisa erabiltzen dute norbanakoen erlijio ohiturak alde batera utzita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giristino

**Giristino** euskaraz erabiltzen den izendapen bat da, hauexei deitzeko:

* Giristino, karlistaldietako liberalak
* Giristino, kristautasunaren jarraitzailea, euskalki batzuetan
Txinera tradizional

**Txinera tradizional**a (繁體中文 / 繁体中文, fántǐ zhōngwén) karaktere tradizionalez idatzitako txinera da.

Txinako Herri Errepublikak XX. mendeko erdialdean txineraren idazkeraren inguruan eginiko erreformatik aurrera, bi estandar idatzi daude: Txinako Herri Errepublikan eta Singapurren, sinplifikatua darabilte, baina Taiwan, Hong Kong eta Macaon, tradizionala.

Karaktere tradizionalak *fántǐzì* (繁體字 / 繁体字, "forma konplexuko karaktereak") izenaz ezagutzen dira. Taiwanen, *zhèngtǐzì* (正體字, 正体字, "forma egokiko karaktereak") izena erabili nahiago dute, taiwandarrek ez baitute uste karaktere horiek konplexuak direnik, egoki eta ortodoxoak baizik. Mendebaldean erabiltzen den "karaktere tradizional" izena egokia da, ez duelako ez konnotazio positiborik, ez negatiborik.

## Kanpo estekak 
* Txinera tradizionala ikasi
Paisaia

[thumb|250px|Landa-paisaia ([Aldude inguruko ikuspegia)]]
[thumb|250px|Hiri-ikuspegia ([Bilbo)]]
**Paisaia**, **ikuspegi** edo **inguraldea** biztanleria jakin batek sumatutako lurralde zatia da, izaera izadiak eta gizakiak eta hauen arteko harremanak sortua. Eguratsaren eta litosferaren arteko lurralde gizatiartua da, gizadiak flora eta fauna erabiltzearen ondorio den ekoizpena, eta klimak eta geologiak baldintzatua. Oro har, lurralde-antolaketa sortzen duen giza ekoizpen honek *landa-paisaia* eta *hiri-paisaia* ditu ezberdintasun eremu nagusi.

Ikuspegia interpretazio sorburu da, beraz, eta alor ugaritan aztertzen da: ikuspegiaren historian eta teorian, soziologian, erti plastikoetan, irudi-teknikan eta gizarte-jakintzetan.

## Erabilerak 
* Paisaia artea: edozein erti-alorrean paisaia lanabestzat hartzean datza (adib. paisaia-margolaritza).

* Paisaia arkitektura: edozein ikuspegi proiektatzean, marraztean eta kudeatzean datza. Horrela: paisaia-marrazkigintza, paisaia-ingeniaritza, paisaia-proiektugintza, paisaia-lorezaintza, paisaia-ekologia, paisaia-biologia, paisaia-arkitektoa, paisaiagile.

## Paisaia-motak 
Lurraren gainazalean bereizten diren formetako bakoitzari paisaia deritzo. Ezaugarri nagusienak hauek dira: geologikoak, biologikoak, klimatikoak eta antropikoak.

* Ezaugarri geologikoak: Erliebea nolakoa den adierazten digu eta nolako inguruak diren.

* Ezaugarri biologikoak: Zer-nolako landaredia eta animaliak bizi diren adierazten digu.

* Ezaugarri klimatikoak: Horretan tenperatura eta prezipitazioak adierazten digu.

* Ezaugarri antropikoak: Pertsonen eragina adierazten digu.

## Ikus, gainera 
* Landa (paisaia)
* Paisaiagintza
* Paisaiaren historia

## Kanpo estekak
Txinera sinplifikatu

**Txinera sinplifikatua** (简体中文 / 簡體中文 *jiǎntǐ zhōngwén*) karaktere sinplifikatuez idatzitako txinera da.

Txinako Herri Errepublikako gobernuak XX. mendearen erdialdean txineraren idazkeran eginiko erreformaren ondoren, bi estandar idatzi daude: Txinako Herri Errepublikan eta Singapurren, sinplifikatua darabilte; Taiwan, Hong Kong eta Macaon, tradizionala.

Karaktere sinplifikatuak *jiǎntǐzì* (简体字 / 簡體字, hots, 'karaktere sinpleak') izenaz ezagutzen dira. Horrekin batera, *jiǎnhuàzì* (简化字 / 簡化字 , 'karaktere sinplifikatuak') ere esaten zaie, baina izendapen hori ez dago hain hedatuta.

## Kanpo estekak
Maltera

**Maltera** (*Lingwa Maltija*) Maltako bi hizkuntza ofizialetako bat da, ingelesarekin batera. Haren jatorria arabieran zein feniziarren hizkuntzan ipintzen da, baina historian zehar, italieraren, sizilieraren nahiz ingelesaren mailegu eta eragin handia jaso du.

Alfabeto latindarraz idazten den hizkuntza semitiko bakarra da. Maltera Australian ere hitz egiten da, bertara joandako Maltako herritar kopuru handia dela eta.

1934an, uharteko hizkuntza ofiziala bihurtu zen, ingelesarekin batera, ordu arte italiera ofiziala izan baitzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Malteraren Nazio Kontseilua
* Malterazko literatura
* Malterazko hedabideak
Pirinio Atlantikoak

**Pirinio Atlantikoak** (; okzitanieraren gaskoi dialektoan: '**) Frantziako 64. departamendua da, Ipar Euskal Herriak eta Bearnok osatua. Metropolitar Frantziaren hego-mendebaldean dago, Akitania Berria eskualdean. Prefekturak Paue hirian du egoitza, eta beste hiri nagusiak Baiona eta Oloroe-Donamaria dira. Guztira 7.645 km² ditu, eta 647.420 biztanle (85 biz./km², 2008).

thumb|Euskarazko Pirinio Atlantikoak
[thumb|Pirinio Atlantikoen osaera:[Ipar Euskal Herria eta Bearno.]]

## Mugakideak 
Mugakide ditu iparraldean Landak eta Gers departamenduak, ekialdean Pirinio Garaiak, hegoaldean Gipuzkoa, Nafarroa Garaia eta Huescako probintzia, eta mendebaldean Kantauri itsasoa.

## Historia 
1790eko martxoaren 4an Frantziako Iraultzaren ondorioz departamenduak sortu zituztenean, Ipar Euskal Herria osatzen zuten hiru herrialdeak (Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa) eta Bearnoko bizkonderria Pirinio Apalak izeneko departamenduan sartu zituzten.

1969ko urriaren 10ean, departamenduak izenaz aldatzea erabaki zuen, eta Pirinio Atlantikoak izena eman zioten.

## Demografia 
***Oharra*''': 1857an Espiritu Saindua Landetatik Pirinio Apaletara igaro zen.

1999ko erroldan, departamenduko hiririk jendetsuenak hauek dira:
* Paue: 78.732 biztanle; 181.413 aglomerazioan.
* Baiona: 40.078 biztanle; 178.965 aglomerazioan.
* Oloroe-Donamaria: 10.992 biztanle; 16.081 aglomerazioan.

## Hizkuntzak 
Hizkuntza ofizial bakarra frantsesa da, eta tokiko hizkuntzak euskara eta gaskoia dira.

## Inguru naturala 
* Midi d'Ossau (Erdialdeko Pirinioak)

## Kontseilu Orokorra 
Departamenduko kudeaketaz arduratzen den erakunde politikoa Pauen egoitza duen Kontseilu Orokorra da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pirinio Atlantikoetako udalerrien zerrenda
* Pirinio Atlantikoetako armarria

## Kanpo estekak 
* Kontseilu Orokorraren webgunea
* Prefekturaren webgunea
Elx

**Elx** (gaztelaniaz *Elche*, eta ofizialki *Elx/Elche*) Valentziar Herrialdeko udalerria da, Baix Vinalopó eskualdean eta Alacanteko probintzian kokatua. Eskualdeko hiriburu eta udalerririk populatuena, pobintziako bigarren populatuena eta Valentziar Herrialdeko hiri nagusietakoa da. 2006an 219.032 biztanle zituen eta 326&nbsp;km²-ko azalera du. Famatua da bere palmondo basoa.

1897an agertu zen l´Alcúdian (Elchetik 2 kilometrora) Elxeko Dama izena eman zitzaion emakumezko buru eder bat, K.a. V-III. mende bitartekoa. Santa Mariako eliza (XVII-XVIII. m.). Zapatagintza du industria nagusia; langileriaren bostenak laborantzan dihardu.

## Historia 
**Elx**, Iberiako zibilizazioaren hirigune garrantzitsua izan zen kartagotarrak eta, batez ere, erromatarrak bertaratu ziren arte. *Julia Ilici Augusta* izena eman zioten erromatarrek. Bisigodoen hiria izan ondoren, arabiarrek konkistatu eta landak ureztatzeko ubide sare zabal batez hornitu zuten lurralde osoa. Gaztelako erreinuak arabiarrei harturiko lurraldeetako bat izan zen 1244. urtean, eta 1304. urtean Valentziako Erresumako hiri bihurtu zen.

## Klima 

## Demografia 
## Biztanleriaren bilakaera 
## Elkarteak 
* Elx C.F., futbol taldea.

## Hiri senidetuak 
Elx ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Elxeko Dama

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Elxeko Udalaren webgunea

ezkerrera|thumb|400px|Elxen ikuspegi panoramikoa
Richard Meier

**Richard Meier** (Newark, New Jersey, 1934ko urriaren 12 − ) arkitekto estatubatuarra da.

Cornell Unibertsitatean arkitektura ikasi eta hainbat agentziatan lan egin zuen, hala nola *Skidmore, Owings and Merrill* ezagunean, 1963 urtean agentzia propioa ireki zuen arte, New York hiriko bere apartamentuan.

Arkitekto eraikitzaile izateaz gain, arkitektura irakatsi du Cooper Union delakoan (1962-73), Yale unibertsitatean (1975-77) eta Harvard unibertsitatean (1980-81).

Hasiera-hasieratik Meierrek ildo zuzen eta jakin bat jarraitu du bere proiektuetan, modak alde batera utzita ideia sendo bertsuei eutsiz. Meierren estiloa oso markatua da, garrantzi handia ematen baitio lerroen garbitasunari, argiari, espazioari eta guztia biltzen duen harmoniari. Ia haren eraikin guztiak zuriak dira, kolorerik puruena delako, beste koloreak batzen baititu eta egunean zehar tonalitatea aldatzeko gai delako.

Meierrek berak dioen bezala, Le Corbusierren arkitekturak eragin handia izan du bere lanetan, Frank Lloyd Wright. arkitektoarekin batera. Hala ere, arkitektura denboran zehar aldatuz doan bidea izanik, hainbat arkitektok eta estilok besteengan eragina izan eta izango dutela ere dio.

1984 urtean Pritzker Saria jaso zuen.

## Lan garrantzitsuak 
* 1973 : Douglas etxea, Harbour Springs, AEB
* 1976 : Atheneum, New Harmony, Indiana, AEB
* 1983 : High Arte Museoa, Atlanta, AEB
* 1983 : Giovannitti etxea, Pittsburgh, AEB http://www.galinsky.com/buildings/giovannitti/index.htm
* 1984 : Arte Dekoratzaileen Museoa, Frankfurt, Alemania
* 1992 : Canal+ enpresaren egoitza nagusia, André Citroën kaia, Paris https://web.archive.org/web/20060221061717/http://www.galinsky.com/buildings/canalplus/index.htm
* 1995 : Udaletxea eta Liburutegi Nagusia, Haga, Herbehereak http://www.galinsky.com/buildings/denhaagcityhall/index.htm
* 1995 : Oraingo Artearen Museoa (MACBA), Bartzelona http://www.galinsky.com/buildings/meierbarcelona/index.htm
* 1997 : Getty Center museoa, Los Angeles, AEB http://www.galinsky.com/buildings/getty/index.htm
* 2000 : Justizia Jauregia (''Sandra Day O'Connor United States Courthouse*), Phoenix, Arizona https://web.archive.org/web/20050525071036/http://www.waltlockley.com/oconnor/oconnor.htm
* 2003 : *Dives in Misericordia'' eliza, Erroma
* 2004 : Frieder Burda bilduma, Baden-Baden, Alemania http://www.sammlung-frieder-burda.de/index_e.html

## Iruditegia 

Barcelona Museum of Contemporary Art.jpg|Batzelonako Arte Garaikideko Museoa
The Atheneum, New Harmony, Indiana, 1979.jpg|The Atheneum in New Harmony, Indiana
MuseumTvRadio03.jpg|Museum of Television and Radio, Beverly Hills, California
High Museum of Art in Atlanta.jpg|High Museum of Art in Atlanta
San Jose City Hall, From 4th Street.jpg|San Jose City Hall, from 4th Street

## Kanpo estekak 
* Richard Meier arkitektura agentzia
* "Meier Tower" 
* Richard Meier ARCHIGUIDE gunean
* Richard Meier Pritzker Sarien gunean
Zamora Saria

**Zamora Saria** urtero Espainiako Futbol Ligako Lehen mailan gol gutxien jasotzen duen atezainari ematen zaio 1958-1959 denboraldiaz geroztik. Izena 1920ko hamarkadan Espanyol taldean aritu zen Ricardo Zamora atezainaren omenez jarri zioten sariari.

## Palmaresa 
### Lehen maila 
### Bigarren maila 
(*) Behi-behineko txapelduna zenez, hilondoko saria izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Stirling

[320px|thumb|Historia Fakultatea, Cambridgeko Unibertsiatea, [Erresuma Batua]]

[320px|thumb| Musika eta Antzerki Udal Goi Eskola, Stuttgart, [Alemania]]

**James Frazer Stirling** (Glasgow, Eskozia, 1926ko apirilaren 22a − Londres, 1992ko ekainaren 25a) arkitekto britainiarra zen.

Liverpoolen hazi zen eta bertako arkitektura eskolan ikasi, Londresen agentzia ireki zuen arte James Gowan lankidearekin.

Le Corbusierren azken lanek eragin handia izan zuten Stirling eta lankidearengan. Horrela, estilo berri beteko fatxadak proiektatu zituzten, adreilua eta ageriko konkretua (hormigoia) uztartuz. Stirlingen iritziz, eraikin batek bere funtzioa adierazi behar du eta, erabiltzaileak pertsonak direnez, giza erabilera horrek fatxadako elementuen aberastasuna eta aniztasuna agertu behar du, sinpletasuna saihestuz. Horrela, historia irakasteko edo erakusteko eraikin batek historia bera islatu behar du, hainbat garaietako elementu eta formak islatuz. Arkitektura elementu eta forma hauen harreman eta konbinazioan datza. Modu berean, giza eskalako eraikinak egiten saiatzen da, irizpide humanistikoak egituraren, estetikaren eta ekonomiaren gainetik jartzen dituelarik.

1981 urtean Pritzker Saria jaso zuen.

## Lan garrantzitsuak 
* 1958 : *School Assembly Hall* aretoa, Camberwell, Erresuma Batua
* 1959-63 : Ingeniaritza eskola, Leicester Unibertsitatea, Erresuma Batua
* 1969-72 : Olivettiren Hezkuntza Zentroa, Haslemere, Erresuma Batua
* 1964-67 : Historia Fakultatea, Cambridge Unibertsitatea, Erresuma Batua
* 1964-67 : St. Andrews Unibertsitatearen egoitza-handipena, St. Andrews, Eskozia
* 1966-71 : Queen's College-eko ikasle egoitza, Oxford, Erresuma Batua
* Rice Unibertsitatearen handitzea, Texas, AEB
* Kostu txikiko hainbat etxebizitza eta egoitza
* 1983-88 : Arte Dramatikoen Zentroa, Cornell Unibertsitatea, Ithaca, New York
* 1980-85 : Clore Gallery handitzea, Tate Gallery, Londres
* 1979-85 : Arthur M. Sackler Museoa, Harvard Unibertsitatea, Massachusetts, AEB
* 1979-85 : Fogg Arte Museoaren eranskinak, Harvard, Massachusetts, AEB
* 1967-76 : Southgateko 1.500 etxebizitza (6.000 biztanle), Runcorn New Town, Erresuma Batua (1990ean eraitsia)
* 1979-84 : Neue Staatsgalerie eta Ganbera Aretoa, Stuttgart, Alemania
* 1984-88 : Tate Gallery, Liverpool, Erresuma Batua
* 1980-90 : B.Braun bulego eta fabrikazio eraikina, Melsungen, Alemania
* 1993-94 : Musika eta Antzerki Udal Goi Eskola, Stuttgart, Alemania (hil ondoren eraikia)

## Kanpo loturak 
* James Stirling Pritzker Sarien gunean