open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cyrtanthus elatus

***Cyrtanthus elatus***, batzuetan ***Vallota especiosa***, Amaryllidaceae familiako landare belarkara da. Hegoafrikan du jatorria, Lurmutur Hiriko eskualdean, baina gaur egun mundu guztiko lorategietan ikus daiteke landare apaingarri gisa.

## Taxonomia 
Théophile Alexis Durand botanikari belgikarrak eta Hamilton Paul Traub estatubatuarrak deskribatu zuten lehenengoz 1837. urtean. Generoaren *Cyrtanthus* izena grekeratik dator eta "lore kurbatua" esan nahi du, genero horretako hainbat espezieren lorea hodi kurbatu bat baita. Espeziearen *elatus* izena latinerik dator eta "altua" esan nahi du.

## Deskribapena 
Erraboiletik hazi eta 50 cm arteko garaiera hartzen duen landarea da. Zinta itxurako hosto luzeak ditu, oinarrian brontze koloredunak baina hostoa bera berdea da. Loreak gorri biziak izan ohi dira eta antera hori luzeak dituzte. Loreak multzoka agertzen dira, baita hamar batera ere. Batzuetan lore laranjak edo horiak ere izan ditzake.

## Landaketa 
Lore handiek erakarrita lorategi eta terrazatan landatzea ohikoa da. Eguzki zalea da eta tenperatura epelak atsegin ditu, urteko batazbestekoa 18-25 ºC  artekoa

Erraboiltxoak sortzen ditu eta horiek erabil daitezke landarea ugaltzeko. Gehiegizko ureztatzeak erraboil nagusia usteldu dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilberto Echeverri Mejía

**Gilberto Ignacio Echeverri Mejía** (Rionegro, 1936ko uztailaren 31 - Urrao, 2003ko maiatzaren 5a) Kolonbiako enpresaburua, ingeniaria eta politikaria izan zen. Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileak-Herriaren Armadaren (FARC-EP) gerrillak bahitu eta hil zuen.

## Biografia 
Echeverri Medellingo Bolibartar Unibertsitate Pontifikaleko ingeniari argiketari graduatua zen. Ondoren, Estatu Batuetan eta Japonian egin zituen ikasketak. Urte luzez jardun zuen industrian, bere gizarte-izaera eta Alderdi Liberaleko militantzia bereizgarri zituela. Arturo Echeverri Mejia idazle eta ekintzaile antiokarraren anaia gaztea zen. 1962tik hil arte, Marta Inés Pérez Mejíarekin ezkonduta egon zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten: Lina María, Jorge Ignacio eta Carlos Arturo.

1975etik 1977ra Ekuadorren enbaxadore izan zen, ondoren SENAko zuzendari izan zen eta 1978an Garapen ministro izendatu zuten, Julio César Turbayren gobernu osoan kargu hori bete zuelarik. Antioquiako gobernadore ere izan zen 1990 eta 1991 artean eta Ernesto Samper Pizanoren gobernuko Defentsa ministro, 1997 eta 1998 artean. 2001ean, Guillermo Gaviria Correa gobernadoreak bake-aholkulari izendatu zuen.

## Bahiketa eta heriotza 
2002ko apirilaren 21ean, Antioquiako mendebaldeko Caicedo udalerrirantz Indarkeriarik Ezaren aldeko martxa sinboliko batean, Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileen 34. Fronteko (FARC-EP) gerrillariek Guillermo Gaviria Correarekin batera bahitu zuten. Orduan, mugimendu nazionala eta nazioartekoa sortu zen, bi buruzagi politikoak askatzeko eskatuz. Hala ere, urtebete pasatxo geroago, 2003ko maiatzaren 5ean, Gaviria, Echeverri eta gatibu zeuden zortzi militar fusil tiro-sortaz eta heriotza-ukaldiz hil zituzten bahitzaileek, Armadako indar berezien erreskate-operazio huts batean. Gertaera Urrao udalerriko Mandéko korregimentuan jazo zen, Antioquiako hego-mendebaldean, Chocó departamenduarekin muga egiten duen landa eta oihan eremu batean.

Aicardo de Jesús Agudelo, 'El Paisa' ezizenez, FARC-EPko 34. Fronteko burua, Gaviria gobernadorea, Echeverri ministro ohia eta politikariek bahituta zituzten hamaika militarretatik zortzi bahitzeko eta hiltzeko agindua eman zuen, 'El Paisa' k zuzentzen zuen gerrillarien kanpamendu batean, Antioquia eta Chocóren arteko mugetan. Gerrillaria 1996tik 1997ra egon zen preso Bellavistako kartzelan, matxinada delitua egotzita. Aurrekaririk ez zuelako eta agindurik ez zegoelako utzi zuten aske. 'El Paisa '2008ko irailean hil zen, armadak eta poliziak elkarlanean egindako operazio batean.

## Omenaldiak 
* Gilberto Echeverri Mejía Auditorioa Antioquiako Teknologikoko (Unibertsitate Instituzioa) auditorium zentralaren izen ofiziala da egoitza nagusian, Medellingo Robledon.

* Gilberto Echeverry Mejía Ikastaro Militarra Kolonbiako Armadako Ofizialen promozio baten izena da, Armada Nazionaleko José María Córdova Kadeteen Eskola Militarreko Subteniente gisa graduatuak, 2003ko maiatzaren 30ean.

* Gilberto Echeverri Korporazioa eta Gilberto Echeverri Hezkuntza Erakundea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Werdenberg gaztelua

**Werdenberg gaztelua** Grabs udalerrian dago, Sankt Gallen kantonamenduan, Suitzan. Suitzako interes nazionaleko gunea da. Werdenberg konderriaren jatorrizko egoitza izan zen, Germaniako Erromatar Inperio Santuan. Dorrea eraikitzen 1228 inguru edo lehenago hasi ziren, Montforteko Rudolf kondearen agindupean.

## Museoa 
2015ean historia museo bat ireki zen gazteluan. Erakusketa iraunkorrek gazteluko gobernarien eta herriko biztanle arrunten historia erakusten du. Aldian-aldian aldi baterako erakusketak egiten dira.

## Schlossmediale 
Schlossmediale Werdenberg antzinako musika, musika garaikidea eta ikus-entzunezko artea lantzen dituen nazioarteko jaialdia da. Mirella Weingarten-en zuzendaritza artistikoaren pean, Schlossmediale 2012tik urtero ospatzen da hamar egunez Mendekoste garaian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*:Gazteluaren webgune ofiziala.
Jaime R. Echavarría

**Jaime Rudesindo Echavarría Villegas** (Medellin, 1923ko azaroaren 13a - Medellin, 2010eko urtarrilaren 29a), **Jaime R**. **Echavarría** bezala ezagunagoa, kantautore, ingeniari eta politikari kolonbiarra izan zen. Antioquiako gobernadorea izan zen 1974-1975 bitartean.

## Biografia 
Jaime R. Echavarría (José) Jaime Echavarría Echavarríaren semea zen, Fabricato ehungintza enpresako presidentea eta Rudesindo Echavarría Isazaren biloba. Ingeniaritza kimikoa ikasi zuen Bolibartar Unibertsitate Pontifikalean, eta 1945ean graduatu zen. Bere bizitzan Antioquiako gobernadorea, Kolonbiako enbaxadore Suitzan eta Etiopian, El Espectador egunkariko iritzi-zutabegile eta Kanpo Merkataritzako zuzendari nazional gisa nabarmendu zen. Baina bere musika izango zen bere bizitzako errekonozimendu handiena ekarriko ziona, "Noches de Cartagena ", "Me estás haciendo falta", "Cuando voy por la calle" eta "Yo nací para ti" bezalako hit-ei esker, besteak beste. Bere musika-lanak Kolonbiako "Me estás haciendo falta" (1987) telenobela inspiratu zuen, Efraín Arce Aragónek idatzia, Jaime Santosek zuzendu eta Álvaro Ruíz, María Eugenia Dávila eta Mario Ruíz aktoreek antzeztu zuten. 

Bere obrak artista ospetsuek interpretatu dituzte: Helenita Vargas, Armando Manzanero eta María Marta Serra Lima, besteak beste.

Jaime maisua bost seme-alabaren aita izan zen Rosa Elena López dama ospetsuarekin, eta hori izan zen bere abesti gehienen inspirazio-iturria, "Muchacha de mis Amores" lana barne.

Jaime R Echavarríak aitorpen asko jaso zituen bere bizitza artistikoan; jaso zituen ohoreetako batzuk 2003an Boyacako Gurutzea, Meritu Artistikoaren Saria eta Antiokiako Armarria urre kategorian izan ziren. Bere bizitzako azken urteak El Ciruelo helduentzako arreta espezializatuko zentroan eman zituen, Medellingo Poblado sektorean. Hiru urte eman zituen pianoan melodia asko jotzen. Horrek bere hogeita hamar lagun baino gehiagoren bizitza alaitzen zuen.

86 urterekin hil zen, Medellinen, 2010eko urtarrilaren 29an, giltzurruneko gutxiegitasunaren ondorioz.

## Arrakastak 
* *Me estás haciendo falta*
* *Cuando voy por la calle*
* *Yo nací para ti*
* *Qué tienes tú* 
* *Serenata de amor* 
* *María Inés*
* *Entre estas cuatro paredes*
* *Llévame de la mano*
* *Adorada*
* *Sueño*
* *Noches de Cartagena*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jaime R. Echavarria Colarten
* Jaime R. Echavarria en Funmusica
* Jaime R. Echavarríaren bizitza eta lana
Bolibartar Unibertsitate Pontifikala

**Bolibartar Unibertsitate Pontifikala** (**UPB**) Kolonbiako unibertsitate pribatu eta katolikoa da. Bere eskaintza akademikoak oinarrizko hezkuntza hartzen du, eskolaurreko mailatik hasi eta unibertsitate-mailako doktoretzetaraino, 75 gradu-aurreko, 109 espezializazio, 62 master eta 10 doktoregorekin. 25.823 ikasle ditu. 2018az geroztik, UPBk Multicampus Kalitate Handiko Ziurtagiria du, Hezkuntza Nazionaleko Ministerioak emandakoa, 6 urterako.

Erakundea Medellingo artxidiozesiak sortu zuen 1936an, eta Latinoamerikako lehenengo *Unibertsitate Bolivartarra* izan zen. Medellinen duen egoitza nagusiaz gain, Bucaramanga, Montería, Palmira, Bogota atalak eta Marinillan eskola bat ditu. Horrez gain, Klinika Unibertsitarioa (Medellín), argitalpen-zigilua eta kultura-irratiak (Radio Bolivariana A.M. eta F.M. ).

Egoitza nagusiak (Laureles Campusa) 237.807 m²-ko azalera du, eta 2019an ICONTECek "Karbono Neutro" gisa ziurtatu zuen. 2020an, Times Higher Education-en (THE) inpaktu-rankingak munduko 10. postuan kokatu zuen erakundea, *Klimaren aldeko Ekintza* Garapen Jasangarriaren Helburuari egindako ekarpenengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabino Bugallal

**Gabino Bugallal Araújo**, Bugallaleko 2. kondea espainiar jurista eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1886ko Espainiako hauteskunde orokorretan lehen aldiz hautatu zuten Alderdi Kontserbadorearen diputatu gisa, 25 urte besterik ez zituela. Raimundo Fernández Villaverderen taldearekin lerrokatuta, hainbat alditan izendatu zuten ministro 1902 eta 1920 artean, eta 1886 eta 1923 artean Pontevedra eta Orenseko diputatu (1914ko hauteskundeetan Alacanteko Villena barrutian izan zen). Fernández Villaverderen Gobernuan ministro izendatu zuten 1903ko uztailean, Instrukzio Publikoaren eta Arte Ederren zorroarekin, urte horretako abenduaren 5era arte izan zuena. Ogasun ministro izan zen Eduardo Datoren Gobernuan (1913ko urriaren 27tik 1915eko abenduaren 9ra), berriro ere 1917ko ekainaren 11tik azaroaren 3ra, eta azken aldiz, 1919ko uztailaren 2tik 1920ko maiatzaren 5era, Sánchez Tocaren Gobernuan.

1920an Bergamín ordezkatu zuen Barne Arazoetako Ministro karguan eta gizarte-gatazken aurkako politika gogorra hartu zuen. Errepresio neurrien aldekoa izanik, iheslarien legearen aplikazioa onartzeraino iritsi zen eta Severiano Martínez Anido Bartzelonara bidali zuen gobernadore zibil gisa.

Eduardo Dato hil ondoren, Gobernuaren egoitza aldi baterako okupatu zuen eta, Mauraren nahiaren aurka, Gobernu kontserbadore homogeneo bat sortzen saiatu zen. Monarkiko kontserbadorea izanik, Miguel Primo de Riveraren diktadura garaian, Alfontso XIII.a Espainiako erregearekiko atxikimendua mantendu zuen. 1931n Aznar almiranteak zuzendutako gobernuan Ekonomia ministroa izan zen. Errepublikaren aldeko hauteskunde babes masiboaren aurrean, monarkia defendatzeko indarra erabiltzearen alde egin zuen bakarra izan zen.

Parisko Savoy Hotelean hil zen eta aldi baterako Pompe kaleko eliza batean lurperatu zuten, 1960an bere alabak bere gorpuzkiak Thiais hilerrira eraman zituen arte, non atseden hartzen duen.

## Knapo estekak
Camilo Antonio Echeverri

**Camilo Antonio Mario Echeverri** (Medellín, 1827ko uztailaren 14a - Ibidem, 1887ko apirilaren 7a) kolonbiar ingeniari, abokatu eta idazlea izan zen.  

## Biografia 
Gabriel Echeverri Escobar gobernadorearen semea. *Tuerto Echeverri* ezizenaz ezagutzen da, ikasle zela borroka bat simulatzen ari zela galdu zuen begi baten faltagatik. Ingeniari, abokatu, kazetari eta idazlea. Antioquiako probintziako gobernadorea 1855ean eta Rionegroko Konbentzioaren ordezkaria 1863an.

Bere idazki politikoak liberalismo hutsaren adibidetzat hartu ziren eta El Pertorio aldizkariak Antioquiako bizitza intelektualaren ordezkari gorenetakotzat hartu zuen . mendean. 

El *Oasis* egunkari literarioan parte hartu zuen, Gregorio Gutiérrez González poetaren artoaren laborantzari buruzko lan intsignerako hitzaurrea idatzi zuen eta, Manuel Uribe Ángel medikuarekin, talde literario liberala osatu zuen, gero eskualdeko aldizkako argitalpenetan adierazi zena. 

1852an Ingalaterrara joan zen, eta han, arreta bereziarekin, kimika, matematika eta ingelesa ikasi zituen, “hizkuntza hori oso ondo hitz egitera iritsi zen”.

Echeverri edo *Echeverry* abizenaren jatorria dela eta, garai batez, elite intelektualaren artean, antioquiakoek aparteko talde bat osatzen zutelako ideia finkatu zen, gehienak  euskaldunak zirelako. Egoera hori orain, 2006an, DNAren analisi zientifikoekin egiaztatu da.

## Obra batzuk 
* Otra vez Antioquía (1860) 
* Lucrecia Borgia (1866)
* Conferencias dadas por el doctor Camilo A. Echeverri en Medellín (1872)
* Alegatos del doctor Camilo A. Echeverri (1873)
* Noches en el hospital (1876)
* Octava conferencia dedicada a la memoria del Libertador en su centenario (1883)
* El cacahetero de los usureros (1884)
* Artículos literarios y alegatos (1896)
* Artículos políticos y literarios (1932)
* Obras completas (1961)
* El murciélago.

## Erreferentziak 
* Herriz herri info
* Antiokakoen arbasoa

## Kanpo estekak
José Chinchilla

**José Chinchilla y Díez de Oñate** Espainiako militar, ministro, senatari eta Kubako gobernadorea izan zen.

## Biografia 
### Lehen urteak 
José María Chinchilla eta Manuela Díez de Oñate y Pradosen semea zen. Bere anaiak izan ziren Juan Chinchilla (1836-1897) senataria, Armadako diputatu eta kontu-hartzaile nagusia, Joaquín Chinchilla (1841-1917) abokatua, senataria eta Ogasun intendentea Filipinetan, eta Rafaela Chinchilla (1832-1876) José Ortega y Gasset-en amona. 1859an ezkondu zen Ana del Valle y Iznaga, Antonio Modesto del Valle y Castilloren eta María Natividad Iznaga y del Valleren alaba, 1838an Kubako Sancti Spíritusen jaioa.

### Karrera militarra 
1855ean sartu zen armadan, infanteriako bigarren teniente gisa, eta hurrengo urtean, Espartero eta O'Donnellen arteko koalizioaren krisiak eragindako gertaeretan, matxinoen aurka borrokatzeko erakutsitako ausardiagatik nabarmendu zen. 1857an Serrano jenerala lagundu zuen Kubara laguntzaile gisa, Santo Domingoko kanpainan parte hartuz eta komandante maila lortuz bere merituengatik. 1862an Mexikora joan zen, eta han, Joan Prim jeneralaren agindupean, Benito Juárezen gobernuak ordainketak etetea eragin zuen Mexikorako espedizioan esku hartu zuen.

Madrilera itzuli zen eta 1866ko ekainean Joan Prim jeneralak erbestetik gidatutako eta San Gil kuarteleko matxinada bezala ezagutzen zen altxamendu iraultzailearen aurka parte hartu zuen. Errepresioan, Serrano jeneralarekin egon zen, eta haren laguntzaile izan zen berriro ere, eta bere ausardiak teniente koronel mailara igotzea eman zion.

Geroago, Kubako Gerran parte hartu zuen, eta 1870eko maiatzaren 4an larri zauritu zuten, Brigadier mailara igotzearekin saritua izan zen. 1874 eta 1876 artean Hirugarren Gerra Karlistan borrokatu zen, San Pedro Abantoko guduan nabarmendu zen, eta Mariskal Nagusi izendatu zuten.

1881ean Kubara itzuli zen Villas-eko komandante jeneral eta uharteetako bigarren buruzagi izateko. Bere karrera militarra lehenik teniente jeneral izendatu zuten, eta geroago Madrilgo Kapitain Jeneral eta Guardia Zibileko Zuzendari Nagusi izendatu zuten 1888 eta 1899an.

1887-88ko legegintzaldian Habanako probintziako senatari hautatu zuten, eta 1888ko abenduaren 11n Sagastak zuzendutako kabineteko Gerra Ministro izendatu zuten, 1890eko urtarrilaren 21era arte izan zuen kargua. 1890eko otsailaren 25ean, Kubako uharteko Gobernadore Nagusi eta Kapitain Nagusi izendatu zuten, eta azkenik, 1893-94ko legegintzaldian bizitza osorako senatari izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Gizaburuagako erretaula

**Kristoren Haurtzaroaren erretuala** edo **Gizaburuagako erretaula** Bizkaian gorde den 15. mendeko erretaula flandestar bat da.

## Historia 
Gizaburuagako Santa Katalina elizan gorde zen 19. mendera arte; baina ez dirudi hura izango zenik bere kokapen originala ere, eliza beranduagokoa baita 15. mende amaierakoa baino. Gizaburuagak 16. mendeko lehen laurdenean lortu zuen parrokia eliza; ordura arte Lekeitioko elizaren orbitan egon zen, eta aipagarria da Lekeitioko basilikan badela beste erretaula flandestar bat, Nekaldiaren Triptikoa.

1899ko Gizaburuagako elizako katalogoan ez zeuden jada erretaulako piezak, eta 1921an bi zati Bilboko Euskal Museora eraman zituzten, eta 1936an hirugarren bat, jabetza pribatuetatik. 2004. urtetik Bizkaiko Elizbarrutiko museoan dago erretaula. 

## Deskribapena 
Kristoren Haurtzaroarena esaten zaio bere hiru taula eta eszenek Jesusen haurtzaroko hiru pasarte irudikatzen dituztelako: Jaiotza (Hiru Erregeen Gurtzaren eszena handiago baten parte izan zitekeen), Errugabeen Hilketa (non ageri den Herodes tronu batean, eta galsoroaren hazkunde miragarria ikusten den, Egiptora Ihesa ahalbidetu zuena); eta Jesusen Aurkezpena Tenpluan (pieza txikiagoa).

Egikera flandestarrean jatorri zehatza ez dago argi, baina adituek lotura ikusi dute Utrechteko lantegiekin (aro garaikeditik Herbehereetako erresuman kokatua, baina 15. mendean Flandria historikoko langintza artistikoen iparraldeko eremuan).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santos Beloki

**Santos Beloki Indakoetxea** (Ezkurra, Nafarroa Garaia, 1936ko uztailaren 14a - Bermeo, Bizkaia, 2025eko abuztuaren 6a) aita frantziskotar bertsozale eta euskaltzalea izan zen. 

Ezkurrako Plazenea etxean jaioa, gaztetxoa zelarik Arantzazuko apaiztegira joan zen eta han abiatu zuen Frantziskotar bidea. Ikasketak amaitu eta apaizturik, Donapaleura destinatu zuten 1965ean, Nafarroa Behereko Amikuze eskualdeko herri-burura, eta hogeita bost urte eman zituen bertan.

Bertzeak bertze, 1980an Bertsularien Lagunak elkartearen sortzaileetako bat izan zen, eta Segura Irratiko kolaboratzailea hainbat urtez. Bertso txapelketa anitzetan gai-jartzailea eta epailea izan zen 80koen eta 90koen hamarkadetan. Jaioterrian ez ezik, Arantzazun (G), Donapaleun (NB), Seguran (G), Zarautzen (G) eta Bermeon (B) bizi izan zen.

**1991n Seguran bizi izatera.**

1991n, Seguran bizitzen jarri zenetik aurrera, Belokiren ekarpena bertako komunitatearen parte bihurtu zen. Bere jarduerarik esanguratsuenetako bat Segura irratian egin zuen, hitz zaharrak eta herriz herriko euskal hizkera gordetzen. Astez aste, irratsaioan kolaboratzen zuen, ahazten ari ziren euskal hitzak bilduz eta haien esanahia partekatuz.

Ez zen filologo, ezta hizkuntzalari ofizial bat ere, baina herri hizkuntzaren zaindari bihurtu zen, memoria kolektiboa irrati bidez elikatuz. 2021eko urtarrilaren 21eko irratsaioan, adibidez, izotza izendatzeko Euskal Herrian erabiltzen diren hamaika hitz bildu zituen. Belokiren saioek baliabide xumeekin lortzen zuten handia: belaunaldi berriei iraganaren hitzak ematea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacob Maris

**Jacob Henricus Maris** (Haga, 1837ko abuztuaren 25a – Karlsbad, 1899ko abuztuaren 7a) herbeheretar margolaria izan zen. Willem eta Matthijs anaiekin batera Hagako Eskolako kide izan zen.

1850etik 1853ra Hagako Arte Akademian ikasi zuen eta Johannes Еie Balthasar Stroebel eta Hubertus van Hoveren ikasle izan zen. Genero eta barne eszenak margotzen hasi zen.

19 urterekin Jacob Van Hoverekin joan zen Anberesera. Matthijs errege beka batekin iritsi ondoren, bi anaiek estudio bat alokatu zuten, Lawrence Alma-Tademarekin partekatu zutena.

1857an Jacob Hagara itzuli zen eta hurrengo urtean Matthijs iritsi zen. Elkarrekin estudioa partekatu zuten eta Orangeko etxeko erregeen erretratuak egin zituzten. Oosterbeek-en Johannes Warnardus Bilders eta Hagako Eskolako beste kide batzuk ezagutu zituzten. Anaiek ikasketa-bidaiak egin zituzten Alemania, Suitza eta Frantziara, eta Jacob Parisen bizi izan zen 1865 eta 1871 artean.

Hagan paisaien margolari gisa ezagutu zuten, batez ere ibaietan errotekin eta hondartzetan itsasontziekin. 1871n Pulchi Studioko kide gisa sartu zen.

Azken urteetan asma izan zuen. Karlsbad-eko bainuetxera egindako bisitan bat-batean hil zen.

## Iruditegia 

Jacob_Maris_-_Village_near_Schiedam.jpg|*Schiedam ondoko herria*
Jacob Henricus Maris, Harbor Scene, 1871. Clark Art Institute.tif|*Portuko eszena*, 1871. Clark Art Institute
Jacob Henricus Maris, View of a Dutch City with the Schreierstoren in Amsterdam, 1873. Clark Art Institute.tif|*Amsterdameko Schreierstoren ikuspegia*, 1873. Clark Art Institute
Jacob Maris Slatuintjes bij Den Haag.jpg|*Lursailak Hagatik gertu*, 1878. Kunstmuseum Den Haag
Jacob Maris - Bomschuit op het Scheveningse strand 1880-1899.jpg|*Itsasontzia Scheveningeneko hondartzan*, circa 1885. Rijksmuseum
WLANL - artanonymous - Stenen molen.jpg|*Haize-errota*, circa 1890. Kunstmuseum Den Haag

## Kanpo estekak
Leptura pacifica

***Leptura pacifica*** *Leptura* generoko kakalardo moduko bat da, Cerambycidae familiakoa, Lepturini tribuan kategorizatua, Lepturinae azpifamiliakoa. Linsley-ek deskribatu zuen zientifikoki 1940an. 10-14 mm. neurtzen du.

## Hedapena 
* Ameriketako Estatu Batuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urratsez urratseko nabigazioa

thumb|Urratsez urratseko nabigazio-itxura
**Urratsez urratseko nabigazioa** GPS nabigazio-gailu batzuen ezaugarria da. Gailu horietan, hautatutako ibilbiderako proposamenak etengabe aurkezten zaizkio erabiltzaileari, ahozko eta ikusizko jarraibide gisa. Aukeratutako helmugara iristeko biderik onena zein den adierazten du sistemak, eta, askotan, trafikoa eta errepidearen egoera bezalako faktoreak eguneratzen ditu. Urratsez urratseko sistemek ahots elektroniko bat erabili ohi dute erabiltzaileak biratu behar duenean, kalearen izena eta biratu behar duen elkargunerako distantzia jakinarazteko.

Matematikoki, urratsez urratseko nabigazioa grafoen teoriaren baitako biderik laburrenaren probleman oinarrituta dago, eta horrek aztertzen du nola identifikatzen den sare handi bateko bi punturen arteko bidea, irizpide jakin batzuen arabera (motzena, merkeena, azkarrena, etab.) 
thumb|TomTom gailua

## Gailuak eta zerbitzuak 
Urratsez urratseko nabigazio zerbitzu inportanteenak, hornitzailearen arabera multzokatuta:

* Nokia. HERE Technologies Maps-en mapen datuak erabiltzen dituzten gailuak:
** Garmin-en auto-nabigatzaileak
** Symbian HUESO, Maemo edo Phone Windows-en oinarritutako Nokia smartphoneak (Mapa-teknologien softwarea, Nokia Lumia Windows Phone-n estandarra).
* Google Maps eta Yahoo! Mapak. Atlasaren Telemaparen datuak  erabiltzen duten gailuak: 
** TomTom Auto GPS
** Android smartphones online, Google Maps bidez (estandarrean sartuta)
** Apple iPhone online Google Maps bidez
* OpenStreetMap Offline aplikazioan boluntarioek emandako datuak erabiltzen dira:
** GPS karta, iOS eta Androiderako app bat
** Magic_Earth de General Magic, iOS eta Android bidezko aplikazio librea
** MAPAS.ME, koderik gabeko aplikazio bat, iOS, Android eta BlackBerry HUESO sistemek irekia
** Appelloren Wise Pilot iOS, Android eta BlackBerry HUESO sistemetarako.
** OsmAnd Android smartphones bidez
** Organic Maps
** CoMaps
* Beste batzuk:
** Apple iPhone iOS 6 erabiliz
** Apple iPhone < iOS 6 linean edo offline hainbat software komertzial erabiliz
** Waze
** Huawei gailuetarako Petal Maps.

## Kanpo estekak
Erlijioa Espainiak lagunduta

***Erlijioa Espainiak lagunduta*** () gai alegorikoko margolana da, Tizianok mihise gainean olioz egina. 1572 eta 1575 artean datatua dago. Gaur egun Madrilgo Pradoko museoan dago. Filipe II.a Espainiakoak Lepantoko guduan izandako arrakastaren ondoren (1571), Tizianok margolan horrekin espainiar erregea bereganatu nahi izan zuen. Obrak Espainia katolizismoaren defendatzaile gisa goraipatzen zuen.

## Historia 
Erregearen enkargurik izan gabe, Tizianok aurreko diseinu bat oinarritzat hartuta egin zuen obra, eta Madrilera bidali zuen 1575ean, beste pintura batekin batera: *Filipe II.ak zeruari eskaintzen dio don Fernando infantea*. Hasiera batean Madrilgo Errege Alkazarrean kokatu zen; ondoren, Pradoko museoan.

## Alegoria 
Hauek dira elementu nagusiak:
* Eskuinean biluzik dagoen emakumea erlijioaren sinboloa da. Emakume babesgabe bat bezala irudikatzen da, ia biluzik, oihal urdin batez estalia eta gurutze batez eta haren ondoan dagoen kaliza batez identifikatua. Sugeek mehatxuak sinbolizatzen dituzte.
* Haren ezkerrean emakume korazadun bat, lantza bat daramana, Espainiaren sinboloa da. Garaipenaren estandartea darama. Eskuineko eskuan, Filipe II.aren armarria darama.
* Azken honen atzean beste emakumezko figura bat dator ezpata batekin, Indarraren alegoria posiblea
* Atzean nabigatuz, Lepanton garaitutako Otomandar Inperioa irudikatzen duen turbantedun pertsonaia bat ikusten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Lanaren fitxa Pradoko Museoaren webgunean.
2025eko Corbieres mendiguneko sutea

**2025eko Corbieres mendiguneko sutea** abuztuaren 5ean hasitako baso-sute zabala izan zen.

abuztuaren 5ean abiatu zen sutea, Okzitania hego-ekialdean, Aude departamenduko Corbieres mendigunean. Bi egun pasaturik, 17.000 bat hektarea erre ziren dagoeneko, eta beti aitzina egin zuten sugarrek. 2.500 suhiltzaile inguru deitu zituzten, 5000 bat ibilgailu erabili, eta segurtasun zerbitzuak herritarrak aterpetzen ari ziren emeki-emeki, sutetik urrunago. «Tarrapatan» antolatu behar izan zuten, hainbat herritarrek erran dutenez; izan ere, suak fite aitzina egiten zuen piztu zenez geroztik, geldi ezinik momentukotz. Sutea nola piztu zen zehazteko ikerketa bat ireki zuten, baina orain arte ez da hipotesirik baieztatu. François Bayrou Frantziako lehen ministroak iradoki zuen sutea errepide inguruetan hasi zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio César Cadena

**Julio César Cadena Villegas** (Fusagasugá, 1963ko abuztuaren 29a) txirrindulari kolonbiar ohia da, profesionala 1987 eta 1994 artean.

Garaipenik nabarmenena, 1992ko Vueltako etapa bat izan zen. 

## Palmaresa 
**1986**
* Ronde de l'Isard
**1989**
* Paris-Nizako Mendiko sailkapena
**1990**
* Café de Colombia Sari Nagusiko etapa 1
**1991**
* 10. Andaluziako Itzulian
**1992**
* Espainiako Vueltako etapa 1
* Euskal Herriko Itzuliko Mendiko sailkapena
* 6. Reggio Calabriako Giroan
**1993**
* Kataluniako Voltako Mendiko sailkapena
* Galiziako Itzuliko Mendiko sailkapena

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Patricia McFadden

**Patricia McFadden** (1952) eSwatiniko feminista, soziologo, idazle, hezitzaile eta editore afrikarra da. Apartheidaren aurkako mugimenduan 20 urte baino gehiagoz aritu zen aktibista eta akademikoa ere bada. McFaddenek Afrikako eta munduko mugimendu feministetan ere lan egin du. Idazle gisa, jazarpen politikoa jasan izan du. *Southern African Feminist Review* eta *African Feminist Perspectives* aldizkarien editore gisa lan egin izan du. Eskolak ematen ditu eta emakumeen eskubideen alde egiten du nazioartean. McFadden irakaslea izan da Cornelleko Unibertsitatean, Spelman Collegen, Sirakusako Unibertsitatean eta Estatu Batuetako Smith Collegen. "Aholkulari feminista" gisa ere lan egiten du, Afrika hegoaldean instituzionalki jasangarriak diren espazio feministak sortzeko emakumeei lagunduz.

## Ibilbidea 
MacFadenek Politika eta Administrazioa ikasi zituen Botsuana eta Suazilandiako Unibertsitatean, ekonomia eta soziologia bigarren mailako ikasgaiak izanik. Ondoren, Soziologiako masterra egin zuen Dar es Salaam-eko Unibertsitatean. 1987an Erresuma Batuko Warwick Unibertsitatean doktoratu zen.

Saiakera-idazle gisa, hauek dira McFadden-en ikerketa- eta analisi-arlo nagusiak: Afrikar emakumeen sexualitatea, ugalketa- eta sexu-osasuna, eta identitatea, sexu-indarkeria eta herritartasuna. Txosten ugari aurkeztu izan ditu nazioarteko unibertsitate, hitzaldi eta mintegietan Norvegian, Suedian, Danimarkan, Namibian, Hegoafrikan, Ghanan, Yibutin, Kenyan, Ugandan, Brasilen, Txinan, Alemanian, Etiopian, Erresuma Batuan eta beste hainbat tokitan.

## Argitalpenak 
### Saiakerak 
* "Becoming Postcolonial: African Women Changing the Meaning of Citizenship" - 2005.
* "Challenging HIV and AIDS: Resistance and Advocacy in the Lives of Black Women in Southern Africa"
* "War Through a Feminist Lens"
* "Between a Rock and a Hard Place: Positioning Feminism in the ‘Africa Debate,’ and ‘Patriarchy'"
* "Sexuality and Globalization"
* "Reflections on Gender Issues in Africa" (Sapes Books)  1999

## Erreferentziak
Angosto (Burgos)

**Angosto**, Espainiako Medina de Pomar udalerriko herri bat da, Gaztela eta León erkidegoko Burgosko probintzian.

2024an 17 biztanle zituen.
Leptura arcifera

***Leptura arcifera*** *Leptura* generoko kakalardo moduko bat da, Cerambycidae familiakoa, Lepturini tribuan kategorizatua, Lepturinae azpifamiliakoa. Blanchard-ek deskribatu zuen zientifikoki 1871ean. 9-13 mm. neurtzen du. Espezie honen hegaldia ekainean, uztailean eta abuztuan gertatzen da.

## Hedapena 
* Txinan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betarrés

'''''', Espainiako Medina de Pomar udalerriko etxalde bat da, Gaztela eta León erkidegoko Burgosko probintzian.

2024an 2 biztanle zituen.
Entaktogeno

**Entaktogenoak** edo **enpatogenoak** droga psikoaktiboen klase bat dira, zeintzuk komunio emozionaleko eta irekitasun emozionaleko esperientziak izatea eragiten dituzten, hots, MDMArekin izandako esperientzien modukoak sortzen dituztenak. Entaktogenoak aisialdirako droga gisa erabiltzen dira eta nahasmendu psikiatrikoen tratamenduan medikuntzan usatzeko ikertzen ari dira, adibidez MDMAk lagundutako terapia trauma osteko estresaren nahasmenduarentzat.

Ezagunenak MDA, MDMA, MDEA, MDOH, MBDB, and metilona dira.

## Erreferentziak
Parquistas de Carril Bandera

**Parquistas de Carril Bandera** Galiziako estropada da, Vilagarcía de Arousan jokatu zena 2015 eta 2017 artrean, Pontevedrako probintzian. Galiziako Traineruen Ligako estropada izan zen. Txirlak ekoizten dituen *Parquistas de Carril* enpresak babestu zuen.

2015ean hiru bandera banatu ziren, gizonezkoen A eta B Ligatakoak eta emakumezkoen ligakoa.

## Gizonezkoak 
## Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Cíes uharteetako Bandera

**Cíes uharteetako Bandera** () Galiziako estropada da, Vigoko Teis parrokian jokatu zena 2017an eta 2018an, Pontevedrako probintzian. Galiziako Traineruen B Ligako estropada izan zen eta Cíes uharteen izena eraman zuen.

## Gizonezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Utahraptor

***Utahraptor*** ("Utahko harrapari" esan nahi du) dromaeosaurido handien genero bat da (lumadun haragijale teropodo talde bat), Kretazeoaren hasieran bizi izan zena, duela 139 eta 135 milioi urte artean, gaur egun Estatu Batuak diren lekuetan. Generoa 1993an deskribatu zuen James Kirkland paleontologo estatubatuarrak eta bere lankideek *Utahraptor ostrommaysi* espezie tipikoarekin, Utahko Cedar Mountain Formazioan lehenago aurkitutako fosiletan oinarrituta. Geroago, beste ale asko deskribatu ziren, besteak beste, garezurrekoak eta garezur ostekoak, baita banako gazteenak ere.
Abbie Cornish

**Abigail Cornish** (Lochinvar, 1982ko abuztuaren 7a) australiar aktore eta abeslaria da.

Hamahiru urterekin modelo ibilbidea hasi zuen eta 1999an Australiako telebistan debutatu zuen. Zinema eta telebistako aktore izateaz gain, rap abeslaria ere bada.

## Filmografia 
### Film 
### Telebista 
## Diskografia 
* "Evolve" - Single, 2020
* "Way Back Home" - Single, 2020
* "MVP" - Single, 2020
* "Zombies" - Single, 2020
* *Key of the Sun* - EP, 2021
* "I'll Be There For You" - Single, 2021
Saint Petersburgeko elizbarrutia

**Saint Petersburgeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1968ko martxoaren 2an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza St. Petersburgen dago. Egun apezpikua Gregory Parkes da.

## Ordinarioak 
* Charles Borromeo McLaughlin (1968-1978)
* William Thomas Larkin (1979-1988)
* John Favalora (1989-1994)
* Robert Nugent Lynch (1995-2016)
* Gregory Parkes (2016-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Joseph Keith Symons (1981-1983)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veniceko elizbarrutia

**Veniceko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1984ko ekainaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Venicen dago. Egun apezpikua Frank Joseph Dewane da.

## Ordinarioak 
* John Joseph Nevins (1984-2007)
* Frank Joseph Dewane (2007-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Frank Joseph Dewane (2006-2007)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ronde de l'Isard

**Ronde de l’Isard** etapakako txirrindularitza lasterketa da, Frantziako Midi-Pyrénées eskualdean urtero maiatzean jokatzen dena.

1977an sortua, partaidetza 23 urtez azpiko txirrindularientzat mugaturik dago. 2007tik aurrera UCI Europe Tourreko egutegian dago, 2.2 MU mailan.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Milwaukeeko artxidiozesia

**Milwaukeeko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar artxidiozesia da. 1843ko azaroaren 28an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1875eko otsailaren 12an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Milwaukeen dago. Egun artzapezpikua Jeffrey S. Grob da.

## Ordinarioak 
### Milwaukeeko apezpikua 
* John Henni (1844-1875)

### Milwaukeeko artzapezpikuak 
* John Henni (1875-1881)
* Michael Heiss (1881-1890)
* Frederick Katzer (1890-1903)
* Sebastian Gebhard Messmer (1903-1930)
* Samuel Stritch (1930-1940)
* Moses E. Kiley (1940-1953)
* Albert Gregory Meyer (1953-1958)
* William Edward Cousins (1959-1977)
* Rembert Weakland (1977-2002)
* Timothy Dolan (2002-2009)
* Jerome E. Listecki (2009-2024)
* Jeffrey S. Grob (2024-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Michael Heiss (1880-1881)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Joseph Maria Koudelka (1911-1913)
* Edward Kozłowski (1914-1915)
* Roman Richard Atkielski (1947-1969)
* Leo Joseph Brust (1969-1991)
* Richard J. Sklba (1979-2010)
* William P. Callahan (2007-2010)
* Donald J. Hying (2011-2014)
* Jeffrey Robert Haines (2017-)
* James T. Schuerman (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Puinave

**Puinavea** edo **wãênsöjöt** Kolonbiako Inírida ibaiaren arroan bizi den amerindiar herria da. Amazoniako oihana eta Llanosen arteko eremuan bizi dira.

## Antolaketa 
24 klan patrilineal exogamikotan banatuta daude, eta horien artean aliantza politikoko eta ezkontzako harremanak daude. Baniva, kurripako, cubeo, wenaiwika eta beste etnia batzuen arteko ezkontideak ere hartzen dituzte. Ezkontzean, bizilekua uxorilokala da hasieran, senarrak aldi baterako aitaginarrebarentzat lan egiten du eta, ondoren, patrilokala da.

XX. mendeko azken hamarkadan wãênsöjöt-lurraldea, bai Guainian, bai Morichal Viejon (Guaviare), indigenen babeslekutzat hartu zen.

## Ekonomia 
Puinavetarrek Amazoniako baratzezaintza-kultura partekatzen dute, ibaiertzeko asentamenduak eta maniokaren (*Manihot esculenta*) baratzezaintza ibiltariarentzako oihan-eremuen lur-erauzketa eta talde erdi-sedentarioen berezko beste jarduera batzuk, hala nola arrantza, basoko produktuen bilketa eta ehiza. Gainera, aspalditik parte hartu dute madamaê (*Leopoldinia piassaba*) ustiatzen duen sare komertzial batean, zeinaren salmentarekin indigenek ekoizten ez dituzten merkantziez hornitzen diren.

Gaur egun, puinaveen erdia baino gehixeago Inírida, Caño Bocón eta Guaviare ibaien herrixketan bizi da, Puerto Inírida (*Huênsutat*), San Fernando de Atabapo (*Maêdako*) edo Puerto Ayacucho hiri aldean. Amazoniako hirietako jardueretan aritzen dira, eta enpleguak dituzte hezkuntzan, osasunean, merkataritzan eta administrazio publikoan. nahiz eta beste hizkuntzalari batzuek maku hizkuntzekin lotuta egotea proposatu duten. Jesús Girón hizkuntzalariak puinavearen eta proto-makuaren arteko erlazio genetikoa postulatzea posible dela uste du, baina, gainera, oraindik ezagutzen ez den puinaveraren beste substratu bat dagoela kontuan hartuta. Lehenago, komunitate guztiak etxe komunal edo *maloca* handietan bizi ziren, baina ebanjelizazioaren ondoren familia bakarreko etxeetan bizitzen hasi ziren, etxola komunal baten inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Green Bayko elizbarrutia

**Green Bayko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1868ko martxoaren 3an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Green Bayn dago. Egun apezpikua David L. Ricken da.

## Ordinarioak 
* Joseph Melcher (1868-1873)
* Francis Xavier Krautbauer (1875-1885)
* Frederick Katzer (1886-1891)
* Sebastian Gebhard Messmer (1891-1903)
* Joseph John Fox (1904-1914)
* Paul Peter Rhode (1915-1945)
* Stanislaus Vincent Bona (1945-1967)
* Aloysius John Wycisło (1968-1983)
* Adam Maida (1983-1990)
* Robert Joseph Banks (1990-2003)
* David Zubik (2003-2007)
* David L. Ricken (2008-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Stanislaus Vincent Bona (1944-1945)

## Apezpiku laguntzaileak 
* John Benjamin Grellinger (1949-1974)
* Mark Francis Schmitt (1970-1978)
* Robert F. Morneau (1978-2013)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Uribe Cordovez

**Carlos Uribe Cordovez** (Fusagasugá, 1854ko abuztuaren 15a - Bogota, 1931ko abenduaren 6a) Kolonbiako legelari, diplomazialari eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Fusagasugan jaio zen 1854ko abuztuan, Antioquiako enpresari eta politikari familia garrantzitsu batean. Zuzenbidea ikasi zuen eta Jurisprudentzian doktore titulua lortu zuen Unibertsitate Nazionalean.

Graduatu ondoren, Nazioarteko Harremanetan espezializatu zen, eta Kolonbiako Ministro Ahalguztidun (enbaxadore) izendatu zuten Ekuadorren. Kolonbiara itzuli zenean, Miguel Antonio Caro presidenteak Cundinamarcako gobernadore izendatu zuen 1892ko abuztuan, eta kargu horretan egon zen 1894 arte. Cundinamarcako Batzarreko diputatu eta senatari ere izan zen.

1920an, Kolonbiak Ameriketako Estatu Batuetan zuen enbaxadako lehen idazkari izendatu zuten, eta Negozioen arduradun izan zen 1921eko urritik 1922ko maiatzera bitartean.

1927ko urtarrilaren 12an, Kanpo Harremanetarako Ministro izendatu zuten Miguel Abadía Mendezen Kabinetean. 1930eko apirilera arte iraun zuen ministerioan, Kolonbiako mugak Amazonas ibairaino zabaltzea lortu zuen, inguruko herrialdeekiko liskarrei amaiera emanez. Halaber, Estatu Batuetako enbaxadak Barco emakida baliogabetzeko egindako eskaerari erantzun zion, eta Kolonbiako hegoaldean japoniarrak ezartzea baimendu zuen.

Bogotan hil zen 1931ko abenduan.

### Familia 
Aita Francisco Uribe Gonzalez merkatari antiokarra izan zuen eta ama Elena Cordovez Moure kaukanarra, lehengusina Jose Maria Cordovez Moure historialari eta politikariaren arreba.

Frantzisko Uribe Martinezen eta Josefa Echeverriren birbiloba zen, Marcelino Uribe Botero, Marcelino Uribe Arango senatariaren aita, Sonsoneko gobernadorea birbiloba izan zuena. Adar honetatik ere Carlos Uribe Echeverriren senidea da.

Ana de Brigard Nietorekin ezkondu zen, Brigard familiaren parte zena, Camilo de Brigard Silva diplomazialaria eta Francisco Pizano de Brigard politikari eta intelektuala barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chiyoko Kawashima

**Chiyoko Kawashima** (川島 千代子; Tokio , Japonia, 1954ko ekainaren 2a) seiyū, ahots aktore japoniarra da. Ezaguna da, batez ere, Setsuna Meiō manga pertsonaia (Sailor Pluto) Sailor Moonen eta Patricia O'Brien Candy Candyn eta 2001ean Kamikaze Kaitō Jeanneren Maron Kusakaberen amaren rola interpretatzeagatik.

## Interpretatutako rolak 
### Anime telesailak 
Lana eta pertsonaia, hurrenez hurren:

* *Ai Shite Night,* Meiko Kajiwara
* *Bikkuriman*, Rojin Hood
* *Candy Candy*, Patricia "Patty" O'Brien
* *City Hunter 2,* Sayuri Kaionji
* *Cyborg 009 (1979)*, Hiruda y Mesela
* *Detective Conan,* Katsuhikoren ama
* *Hokuto no Ken,* Mako
* *Galaxy Express 999*, Chromeria eta Claire
* *Kaibutsu-kun*, Kako Ichimaru
* *Kimagure Orange Road*, Hikaruren ama
* *Kiteretsu*, Yoshie Sakurai
* *Lalabel, la niña mágica*, Sakura Megumi
* *Maple Town Monogatari*, Mireille Pearson Antelope
* *Sailor Moon*, Setsuna Meiō (Sailor Pluto), Shingo Tsukino, Srta. Mónica/Haruna Sakurada, Derella, Utonberino y Yamandakka
* *Saint Seiya*, Shiryū (umea) eta Geist
* *Sally, la bruja (1989),* Sallyren ama
* *Super libro,* Eva eta Rebecca
* *Tiger Mask II*,Midori Ariyoshi
* *Yawara!*, Fujiko Itto

### OVAk 
* *Candy Candy: Candy no natsuyasumi*, Patricia "Patty" O'Brien

### Filmak 
* *Adieu Galaxy Express 999,* Kei Yuguki,
* Harlock kapitaina: Arkadiako misterioa, Kei Yuki eta Mayu Ooyama,
* Dr. Slump Arare-chan 6: N-cha! Pengin-mura wa Hare nochi Hare Chap Printzea,
* *Sailor Moon,* Setsuna Meiō *(Sailor Pluto)*
* *Shin Kimagure Orange Road: Soshite ano natsu no hajimari,* Hikaruren ama,

### Bideojokoak 
* Bishoujo Senshi Sailor Moon: Another Story, Setsuna Meiō (Sailor Pluto)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Chiyoko Kawashima Behind the Voice Actors (ingelesez)
* Chiyoko Kawashima Interneten Movie Database (ingelesez)
Glendalough Upper Lake

**Glendalough Upper Lake**,  eta , Irlandako glaziar aintzira bat da, Wicklow konderrian.

Wicklow Mendietan dago, da Glendalough haranaren mendebaldean.

Aintzirak 2,8 kilometro luze, 0,52 metro zabal eta 30 metro sakon ditu, eta 130 metroko garaieran dago.
Omocestus rufipes

***Omocestus rufipes*** Acrididae familiako ortopteroa da. Matxinsalto hau Europaren gehiengoan, Ekialde Hurbilean eta Afrika iparraldean aurkitzen da, Euskal Herrian ere bai.

## Taxonomia 
Zetterstedt-ek deskribatu zuen lehenengoz 1821. urtean eta *Gryllus rufipes* izena eman zion. Espeziearen *rufipes* izenak "hanka gorriak" esan nahi du. Gorputzaren kolorea marroi argitik ia beltzera alda daiteke alearen arabera. Arren bizkarraldea beige kolorekoa izan ohi da eta emeena marroia edo berdea. Pronotoak ertz zuri bat du. Hegalek abdomenaren luzera guztia hartzen dute.

Abdonemaren lehen segmenuetan marra zuriak eta beltzak txandakatzen dira eta sabelaldea gorrixka edo laranja izaten da. Arrek abdomenaren muturra gorria dute eta atzeko hankak ere bai, tibiak eta femurraren zati bat.. Hainbat belar espezietaz elikatzen dira helduak.. Emeak lur azpian jartzen ditu arrautza multzoak, azaletik zentimetro gutxira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Crosseko elizbarrutia

**La Crosseko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1868ko martxoaren 3an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza La Crossen dago. Egun apezpikua Gerard William Battersby da.

## Ordinarioak 
* Michael Heiss (1868-1880)
* Kilian Caspar Flasch (1881-1891)
* James Schwebach (1891-1921)
* Alexander Joseph McGavick (1921-1948)
* John Patrick Treacy (1948-1964)
* Frederick William Freking (1965-1983)
* John Joseph Paul (1983-1994)
* Raymond Leo Burke (1995-2004)
* Jerome E. Listecki (2004-2009)
* William P. Callahan (2010-2024)
* Gerard William Battersby (2024-)

## Apezpiku lagunkidea 
* John Patrick Treacy (1945-1948)

## Apezpiku laguntzaileak 
* William Richard Griffin (1935-1944)
* John Joseph Paul (1977-1983)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Uribe Gaviria

**Carlos Uribe Gaviria** (Rionegro, 1892ko azaroaren 28a - 1985eko iraila) Kolonbiako Alderdi Liberaleko kidea izan zen.

Uribe Gerra Ministro izan zen 1932tik 1934ra Enrique Olaya Herreraren gobernuarentzat, eta Peruko inbasioari aurre egin behar izan zion. Rafael Uribe Uribe buruzagi liberalaren semea zen eta Julian Uribe Gaviriaren anaia.

## Biografia 
Honekin batera Txileko Zalditeria Eskolan ikasi zuen, non Kapitain maila lortu zuen.

Kolonbiako Alderdi Liberaleko kidea, Ganberako Ordezkaria eta Kolonbiako Kontsula izan zen San Frantziskon, Estatu Batuetan.

1932an Enrique Olaya Herrera presidenteak Gerra Ministro izendatu zuen, Peruren aurkako gerra hasi eta gutxira. Gerran, parte hartze nabarmena izan zuen indar militar batzuen administratzaile gisa, eta honela deskribatu zuen:

Gerra garaiko bere esperientziei buruz idatzi zituen *La verdad sobre la guerra* liburuko bi liburukiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pholidoptera griseoaptera

***Pholidoptera griseoaptera*** Tettigoniidae familiako ortopteroa da. Europa guztian eta Ekialde Hurbilean aurkitzen den matxinsalto espeziea da, baita Euskal Herrian ere.

## Taxonomia 
Charles De Geer suediar entomologoak deskribatu zuen 1773. urtean. *Locusta griseoaptera* izena eman zion.

## Deskribapena 
Matxinsalto arrak 11-21 mm artean neurtzen du eta emeak 15-20 artean. Genero bereko *Pholidoptera aptera* baino txikiagoa da beraz. Antena oso luzeak ditu eta atzeko hankak nahiko luzeak dira. Gorputzaren kolorea marroi-grisa da oinarrian, hori-berdexka sabelaldean,  eta ez dute marrazki nabarmenik. Buruak eta pronotoak alboetan marra beltz zabala dute. Atzeko hanken femurretan ere marra beltz zabala dute.

Sexu dimorfismo nabarmena dute. Emeek ez dute hegalik, edo oso txikiak dira (1-2 mm) eta obopositoreak 8-10 mm neurtzen ditu eta gorantz kurbaturik dago. Arrak hegal txiki borobilduak ditu, 5 m ingurukoak, pronotoaren tamainakoak gutxi gora behera, eta abdomenaren amaieran bi zerko labur.

## Habitata eta elikadura 
Habitat aniztasun handia du, baina betiere lurzoru hareatsuak ekiditen ditu. Basoen ertzetan eta zabalgunetan ikusten da, lorategi eta parkeetan ere bai eta baita soilgunetan ere. 0 eta 2.100 metro arteko altueran ikusten da.

Helduak orojaleak dira. Landare-zorrietaz eta beldarretaz elikatzen dira baina landareak ere jaten dituzte, *Rubus* generoko sasiak, txikoria belarrak eta asunak besteak beste.

## Bizi zikloa 
Emeek lurrean edo usteltzen ari den zuhaitzen enborretan jartzen dituzte arrautzak. Arrautza hauek hezetasun handia behar dute. Beldarrak bi urtetan zehar garatzen dira heldu bihurtu arte eta landaretaz elikatzen dira. Hirugarren urteko apirilaren amaieran pupa eratzen dute eta helduak ekainean agertzen dira.

## Iruditegia 

Irudi:Dark Bush Cricket. Pholidoptera griseoaptera - Flickr - gailhampshire (1).jpg|Arra.
Irudi:Dark Bush-Cricket (Pholidoptera griseoaptera) - Bærum, Norway 2021-07-14 (05).jpg|Emea.
Irudi:Pholidoptera griseoaptera oben.jpeg|Matxinsaltoa hankak luzatuta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arhuaco

**Arhuacoa** Kolonbiako Sierra Nevada de Santa Martako hegoaldeko magalean bizi den amerindiar herria da, chibcha familiako hizkuntza bat mintzatzen dena. 2005ean 22.134 ziren, eta 2018an 34.711.

Arhuako komunitatearentzat tabakoaren eta koka-hostoaren ekoizpena tradizioaren parte dira; hasieratik landu dute, duela 500 urte baino gehiago. Komunitateak sendabelar gisa landatzea justifikatzen du. Piedras, San Sebastián de Rábago, Chichicua, Ariguaní eta Guatapurí ibaien goi-ibarretan bizi dira, Kolonbiako Estatuak jabetza kolektiboko babes indigenatzat jotzen duen eremuan. Nabusímake (lehen San Sebastián de Rábago) da bere kokaleku nagusia.

Bere lurralde tradizionala babeslekuaren eta arhuaco-populazioaren egungo mugak baino askoz zabalagoa da, irudimenezko lerro beltza deritzona arte, indigenak beren eskaintzak edo *pagamento*ak egitera joaten diren leku sakratuetako batzuk biltzen dituena. Indigenek beheko lurrak galdu zituzten, kolonizazioaren eta etxaldeen hedapenaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julián Uribe Gaviria

**Julian Uribe Gaviria** (Medellin, 1890eko abenduaren 31 - Medellin, 1952ko ekainaren 21a) kolonbiar politikari eta militarra izan zen. Antioquiako gobernadorea eta lehendakaritzarako izendatua.  

Rafael Uribe jeneralaren semea eta Carlos Uribe Gaviria ministro ohiaren anaia. Kolonbiako Alderdi Liberaleko kidea, bere kafe-etxaldeen administrazioan aritu zen eta Kapitain graduarekin Poliziaren komandantea izan zen Antioquia departamentuan. Antioquiako diputatu eta Ganberako ordezkari izan zen; 1932an, Antioquiako Gobernazioa hartu zuen lehen liberala izan zen 1885etik aurrera; urte horretan bertan, Kongresuak Presidentetzarako Lehen Izendatua izateko hautatu zuen, eta bi karguak 1934ra arte bete zituen. 1937an, berriz ere Gobernazioaz arduratu zen; Errepublikako Bankuko Zuzendaritza Batzordeko kide izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak