Andere-mahats beltz

**Andere-mahats beltza** (*Ribes nigrum*) Ekialdeko eta Erdialdeko Europan jatorria duen landarea da. 1,5 metro altuerako zuhaixka hostoerorkor bat da, usain ezatsegina eta berezia duena.

Andere-mahatsak jangarriak diren *andere-mahats* edo *andere-mahats beltz* baiak ematen ditu.

## Deskribapena
Europa ekialdekoa eta erdialdekoa da jatorriz, eta andere-mahats arruntaren genero berekoa da, eta antz handia du. Tamaina ertaineko zuhaixka da, 1,5 bider 1,5 metro (5 bider 5 oin) arte hazten dena. Hostoak txandakakoak dira, sinpleak, 3 eta 5 cm bitartekoak ( eta 2 hazbete), zabal eta luzeak, bost lobulu palmatu eta ertz horzdunaz; azpialdea zurbila da, guruin jariatzaile horiak dituena. Landarearen atal guztiak oso usaintsuak dira. Loreak gorrixkak dira barrualdean eta berdexkak kanpotik, mimikoarekin. 8 cm (3 hazbete) luzerako luku izeneko infloreszentzietan sortzen dira, eta hamar eta hogei lore artean dituzte, bakoitza 8 mm ( hazbete) inguruko diametrokoa. Lore bakoitzak mimiko iletsu bat du, guruin horiduna, korola baino handiagoa, bere bost lobuluak lore-hosto diskretuak baino luzeagoak baitira. Bost Lorezil daude estigmaren eta estiloaren inguruan, eta bi karpelo fusionatu. Loreak segidan irekitzen dira adaxkaren oinarritik, eta gehienak intsektuek polinizatzen dituzte, baina haizeak ere polen pixka bat banatzen du. Estigma baten gainera erortzen den polen alea ernamuindu egingo da, eta estiloaren bidez polen hodi mehe bat bidaliko du obuluraino. Klima beroetan, horrek 48 ordu inguru irauten du, baina, klima hotzetan, astebete atzera daiteke, eta, une horretarako, baliteke obuluak hartzailea den etapa igaro izana. 35 obulu baino gutxiago ongarritzen badira, baliteke fruta ez garatzea eta behar baino lehenago erortzea. Izozteek lore irekiak zein itxiak kaltetu ditzakete tenperatura –1,9 °C-tik (28,6 °F) behera jaisten denean. Adaxkaren oinarriko loreak hostoak babestuagoak daude, eta ez dira hain erraz hondatzen.

Bere fruitua andere-mahats beltza edo arkasats beltza da, zeinaren baia kolore purpura oso ilun edo beltz, mamitsu, azal leun distiratsu, usaintsu eta hazi askorekin eta pikordun lukutan sortzen den; ateratzen diren loreen mimikoek biltzen dituzte, eta iraunkorrak dira. Ezarritako zuhaixka batek 4,5 kg (10 libra) fruta inguru sor ditzake urtero. Andere-mahats beltzaren zukua beltzarana, garratza eta lurrintsua da. Landarea (hostoak, kimuak eta fruituak) oso preziatua da Frantzian, gozogintzan, edari alkoholdun gisa eta lurringintzan erabiltzen delako.

Asia iparraldeko landareak, batzuetan, barietate banandu gisa bereizten dira, *Ribes nigrum var. sibiricum*, *Ribes cyathiforme*-ren sinonimotzat hartua.

## Taxonomia
[thumb|Andere-mahats beltza Zakamensky barrutiko mendietan [Buriatia, Rusia.]]
*Ribes nigrum* landarea Carlos Linneok deskribatu eta argitaratu zuen *Species Plantarum* 1: 201-en. 1753.
;Etimologia:
**Ríbes**: arabierazko «rabas»etik omen datorren izen generikoa; persieraz «rawas» eta «rawash» ―arabarbaren ekialdeko izena (*Rheum ribes L*., poligonazeoak). Diotenez, XIII. mendearen bigarren erdian, Simon Januensisek Ibn Sarab edo Serapionen *Liber Serapionis aggregatus in medicinis simplicibus*... liburuaren itzulpenean agertzen da «ribes» lehen aldiz mendebaldean eta izen hori botikek hartu zutela. Edonola ere, landare ezberdinei aplikatu zitzaien, hala nola andere-mahatsei (*Ribes* sp. pl.), agian, fruitu azidoengatik eta antzeko propietate sendagarriengatik.

***nigrum***: Epiteto latinoa «kolore beltzekoa» esan nahi duena
;Sinonimia:
* *Botrycarpum nigrum* (L.) A. Rich.
* *Botrycarpum obtusilobum* Opiz
* *Grossularia nigra* (L.) Rupr.
* *Ribes cyathiforme* Pojark.
* *Ribes nigrum var. europaeum* Jancz.
* *Ribes nigrum var. pauciflorum* (Turcz. ex Ledeb.) Jancz.
* *Ribes olidum* Moench
* *Ribes pauciflorum* Turcz. ex Ledeb.
* *Ribesium nigrum* (L.) Medik.

## Historia
Andere-mahats beltza ipar Europakoa eta Asiakoa da, jatorriz. Badirudi Europan XVII. mendeko azken hamarkadetan hasi zirela landatzen. Hostoak, azala edo sustraiak egostea ere erremedio tradizional gisa erabiltzen zen.

Bigarren Mundu Gerran, C bitaminan aberatsak diren fruta gehienak (laranjak, adibidez) lortzea zaila bihurtu zen Erresuma Batuan. Andere-mahats beltzeko baiak bitamina horren iturri oparoa direnez eta andere-mahats beltzeko landareak britainiar uharteetako klimarako egokiak direnez, gobernuak haien laborantza sustatu zuen, eta laster uzta nazionalaren etekina nabarmen handitu zen. 1942tik aurrera, andere-mahats beltzeko xarabea doan banatu zitzaien bi urtetik beherako haurrei. Horren ondorioz, baliteke andere-mahats beltzak dastatzaile gisa ospe iraunkorra izatea Britainia Handian.

Britainia Handian, laborantza komertziala erabat mekanizatuta dago, eta 1400 hektarea fruta lantzen dira, gehienak zukuen industriarekin kontratupean.​ Komertzialki, andere-mahats beltzen eskala handiko labore gehiena ekialdeko Europan egiten da, zukuen eta zuku-kontzentratuen merkaturako. 2017tik aurrera, laborantza ahalegin handiak egin ziren Eskozian, Zeelanda Berrian eta Polonian frutaren ezaugarriak hobetzeko.

Andere-mahats beltzak noizbait ere ezagunak izan ziren Estatu Batuetan, baina ez ziren hain ohikoak XX. mendearen hasieran andere-mahatsak landatzea debekatu zenean, andere-mahats beltzak (pinu zuriaren anpulu-harriaren bektore gisa) bertako egur-industriarentzat mehatxutzat jotzen baitziren.​ Andere-mahatsak landatzeko debeku federala, izan ere, estatu bakoitzaren jurisdikzioetara eraman zen 1966an, eta New Yorkeko estatuan 2003an altxatu zen, Greg Quinn baratzezainaren ahaleginei esker. Ondorioz, andere-mahatsen laborantza berpizten ari da New Yorken, Vermonten, Connecticuten eta Oregonen
.
Hala ere, 2021eko abuztuan, oraindik hainbat debeku zeuden beste estatu batzuetan. AEBko debeku federalak ia mende batez andere-mahatsen ekoizpena maila nazionalean murriztu zuenez, frutak, neurri handi batean, ezezaguna izaten jarraitzen du Estatu Batuetan, eta, oraindik ere, Europan edo Zeelanda Berrian lehenagoko ospea berreskuratu behar du. Zapore paregabea eta polifenol, Zuntz dietetiko eta funtsezko nutriente ugari dituenez, andere-mahats beltzaren kontzientzia eta ospea hazten ari dira beste behin ere, AEBko merkatuan sartzen ari diren hainbat kontsumo-produkturekin.

## Erabilerak
### Medikuntza
[thumb|Andere-mahatsa aberatsa da [C bitamina|C bitaminan.]]
Zientifikoki frogatu da andere-mahats beltzaren hazi-olioak eragin immunologiko neurritsua duela, E2 prostaglandinaren ekoizpena murrizteko duen gaitasunari esker. Beste ikerketa batzuen arabera, andere-mahats beltzaren baiak propietate antioxidatzaileak, antiinflamatorioak eta antimikrobianoak ditu.​

Gainera, andere-mahats beltzak C bitamina ugari duenez, gaixotasunak prebenitzeko erabili izan da, hala nola eskorbutoa.

### Gozogintza
Opil, sorbete, gelatina eta konfituren osagai gisa erabiltzen da. Sukaldaritzan, plateren eta purearen hondo gisa erabiltzen da.

Frantzian, «Crème de cassis» izeneko likore gisa elaboratzen da. «Crème de cassis» (euskaraz, andere-mahats beltz krema) edo «liqueur de cassis», andere-mahats beltzez egindako likore gozo gorri ilun bat da, Borgoina eskualdeko jatorrikoa (Frantzia). Trinkotasun krematsu eta kontzentratukoa, beste edari batzuekin nahastuta hartu ohi da, eta, horregatik, koktel batzuen osagai gisa erabiltzen da. Bereziki ezaguna da kir-agatik, antzinako «blanc cassis» edari aperitiboari ematen zaion izena, non «Crème de cassis» ardo zuri lehorrarekin nahasten den, gehienetan, Borgoña aligote bat. Krema mota hori 1841ean sortu zen Dijon hirian, Borgoina eskualdean, aurreko mendeetako andere-mahats beltzezko ratafia zaharraren bertsio moderno gisa, zeina laster ordezkatu zuen.

### Laboreak eta ikerketa
[thumb|Andere-mahats berdea [Finlandia|Finlandian hazitako andere-mahats beltzaren aldaera bat da. Bere baiek ez dute kolore ilunik, ezta andere-mahats beltzaren usainik ere. Laborantza horrek «Vertti» du izena]].
Andere-mahats beltz labore asko dago. «Baldwin» barietatea izan zen industriaren zutabea urte askoan, baina, gaur egun, neurri handi batean, barietate produktiboagoek eta gaixotasunekiko erresistenteagoek ordezkatu dute.​​ XX. mendean, Europan hibridazio lan asko egin dira landareak gaixotasunenganako eta izozteenganako duen sentikortasuna murrizteko eta errendimendua handitzeko. Ahalegin hori, batez ere, Eskozian, Polonian eta Zeelanda Berrian egin dira eta «Big Ben» laboreek irabazi dute «Royal Horticultura Society's Award of Garden Merit».​ Polonian, Baratzezaintza Ikerketa Institutua andere beltzaren hobekuntzan aritu da, gaixotasunei eta izurriteei aurre egiteari, frutaren kalitateari, tokian tokiko baldintzen egokitzeari eta uzta mekanikoari dagokienez. Ikertzaileek hainbat barietate gurutzatu dituzte, eta honako hauen material genetiko interespezifikoa sartu dute: andere-mahats arantzaduna (*Ribes grossularia*), andere-mahats gorria (*Ribes rubrum*) eta lore-andere-mahatsa (*Ribes sanguineum*). Ondorengotza *R. nigrum*-ekin atzeragurutzatu zen. 2000. urtean, ekoiztutako laboreak  «Tisel» eta «Tiben» eta 2005ean «Ores», «Ruben» eta «Tines» barne hartzen dituzte. Beste labore batzuk probatzen ari dira: «Polares» eta «Tihope».

Ipar Amerikan, beharrezkoa da fruta horrek pinu zuriaren gorrinari aurre egitea. Bertan, «Crusader», «Coronet» eta «Consort» bezalako labore berriak garatu dira *R. nigrum* eta *R. ussuriense* gurutzatuz, eta horiek gaixotasunarekiko erresistentzia erakusten dute. Hala ere, barietate horien kalitatea eta errendimendua eskasak dira andui ez-erresistenteekin alderatuta, eta «Consort» bakarrik da autoemankorra modu fidagarrian. Barietate horiek guraso batekin atzeragurutzatu izanak andui berriak ekarri ditu, «Titania» esaterako; errendimendu handiagoa dute; gaixotasunei hobeto aurre egiten diete; eguraldi txarrarekiko toleranteagoak dira, eta makinekin biltzeko egokiak dira.​ Columbia britainiarrean, Kanadan, andere-mahats beltzak hobetzeko programa baten bi bertsio berri, «Blackcomb» eta «Tahsis», aukeratu zituzten, pinu zuriaren gorrinarenganako immunitatea eta izotzarekiko tolerantzia direla eta.

## Erreferentzia
## Bibliografia
* Flora of China Editorial Committee. 1988-2013. *Fl. China* Unpaginated. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
* Flora of China Editorial Committee. 2001. *Fl. China* 8: 1-506. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
* Flora of North America Editorial Committee. 2009. Magnoliophyta: Paeoniaceae to Ericaceae. 8: i-xxiv, 1-585. En *Fl. N. Amer*. Oxford University Press, New York.
* Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi.

## Ikus, gainera 
* Andere-mahats gorria
* Andere-mahats zuria