open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jesús Fernández Naves

**Jesus Fernandez Naves** (Naves, Llanes, Asturias, 1934 - Gasteiz, 2021eko urtarrilaren 17a), **Chuso** edo **Naves** bezala ezaguna, Asturiasen, Argentinan, Parisen eta Araban aritutako gizarte ekintzailea izan zen, langile mugimenduan eta antimilitarismoan batez ere.

## Apaizgo urteak 
Apaizgaitegian bokazioarengatik baino premiarengatik sartuta, 1960ko hamarkadan langileen eta meatzarien aldeko mugimenduetan aritu zen, 1962an *La Huelgona* izenekoan parte hartu zuen: meatze batean eginiko kaleratze batzuekin iziotu, eta meatzaritza osoan eta are beste sektoreetara piztu eta zabaldu zen gatazka. Gijongo bere parrokian, Navesek mezako sermoia grebalarien alde egin zuen; errepresalia bezala, mendiko parrokia txiki batera bidalia izan zen, lehenik, eta Argentinara gero. Naves langileen ordezkari izan zen garai hartako greba handietan. 1976ko martxoaren 3ko sarraskiaren ostean, Katedral Berrian eginiko hileta elizkizuneko hitzaldi sonatua bere kargu egon zen, enpresarien eta indar armatuen aurka eta greba orokorraren alde hitz eginez, eta arduradun frankisten dimisioa eskatuz. Ostean atxilotua izan zen, eta sedizio akusaziopean Carabanchelgo espetxean kartzelaratua izan zen. Han beste preso politikoekin bat egin zuen, eta preso sozialekin ere lanean aritu zen, asanblea bidezko antolakuntza bultzatzen.

1980ko hamarkadan aktibitatean jarraitu zuen, besteak beste belaunaldi berriekin elkarlanak abiatuz, hala nola *Resiste* fanzinean.

1990ko hamarkadan, intsumisio mugimenduaren gorakadan, langile mugimendua eta antimilitarismoa uztartuz sortutako Gasteizkoak kolektiboan sartu zen; bertako lanean eta herri mobilizazio askotan jardun zuen Alzheimerren gaixotasunak utzi zion bitartean.

## Zahartzaroa 
Alzheimerrarekin urte asko eman zituen; denbora horretan familiaren zainketak jaso zituen, bereziki Carmen bikotearenak, eta lagunen eta burkideen babesa jaso zuen.

2005ean Berriari emaniko elkarrizketa batean, borroka sozialari buruzko etsipena agertu zuen, autokritika falta zela eta, boterera ailegatutako ezker mugimenduekiko (Lula da Silva) eta alderdi politikoekiko mesfidati agertuz. Halere, asanblearismoari buruz itxaropentsu agertzen zen, zapatismoarekiko hurbiltasuna adieraziz eta Argentina, Ekuador eta Boliviako mugimenduei itxaropenez begiratuz.

## Omenaldiak 
2021eko martxoaren 3a oroitzeko ekitaldia izan zen Naves falta izan zen lehenengoa; egun horretan, burkideek bere omenezko ekitaldi txiki bat burutu zuten.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak 
* Jesús Naves, bere omenez sortutako lekukotasunen bloga.
Éditions Grasset

**Éditions Grasset** Bernard Grassetek (1881–1955) 1907an sortutako argitaletxe frantsesa da.

## Hiru eleberri ospetsu 
* *Une histoire française* (François Nourissier), Frantziako Akademiako Erromako Sari Nagusia
* *Du côté de chez Swann (*Marcel Proust), egilearen kontura argitaratua
* *Oublier Palerme (*Edmonde Charles-Roux), Goncourt saria

## Kanpo estekak
Almandoztik etorrita

***Almandoztik etorrita*** edo ***Ultzamako basurdea*** bertso sorta bat da, Jose Mari Mutuberria ultzamar bertsolariak 1926an idatzi zuena. Oskorri taldeak 2001ean grabatutako bertsioa da Euskal Herri osoan zabaldu dena.

## Kontakizuna 
Jose Mari Mutuberriak berak azaldu zuenez, Almandoz herrian 1926an gertatutako pasadizo batean oinarritu zen bertsoak egiteko:

Oskorri taldeak 2001eko *The Pub Ibiltaria 6* diskoan grabatu zituen bertsoak, eta baita doinua ere, Ultzamako bentako Diez Ultzurrun jaunarengandik jaso zituen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abel-Planaren formula

Matematikan, **Abel-Planaren formula** Abelek (1823) eta Planak (1820) formula bereizia da, eta zenbait integralen arabera serie baten emaitza adierazten du. Zehazki:{{Ekuazio|\sum_{n=0}^{\infty} f(n)= \int_{0}^{\infty}f(x)\,dx + \frac{1}{2}f(0) + i\int_{0}^{\infty}\frac{ f(i y) - f(-i y) }{e^{2\pi y} - 1} \,dy.}}Formula hori baliagarria da plano konplexuko eskualdean holomorfoak diren eta eskualde horretan hazkunde-baldintza egokia betetzen duten funtzioetarako.f(z)\text{Re}(z) \ge 0 Adibidez, nahikoa da onartzea eskualde horretan konstante baterako mugatuta dagoela, nahiz eta formulak balio izaten jarraitzen duen kota ez hain zorrotzetarako.|f(z)|C/|z|^{1 + \epsilon}C > 0 .

Adibidez, honela adieraz daiteke Hurwitzen zeta funtzioarekiko:{{Ekuazio|\zeta(s,\alpha) = \sum_{n=0}^{\infty}\frac{1}{(n+\alpha)^{s}} = 
\frac{\alpha^{1-s}}{s-1} + \frac{1}{2\alpha^{s}} + 2\int_{0}^{\infty}\frac{\sin\left(s \arctan\left(\frac{y}{\alpha}\right)\right)}{( y^{2} + \alpha^{2})^{\frac{s}{2}}}\frac{dy}{e^{2\pi y} - 1},}}formula baliagarria.\forall s\in\mathbb{C} Kasu partikularrean, Riemann-en zeta funtzioa dugu, eta honela idatz daiteke:\alpha = 1{{Ekuazio|\zeta(s) = \sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n^{s}} = 
\frac{1}{s-1} + \frac{1}{2} + 2\int_{0}^{\infty}\frac{\sin\left(s \arctan\left(y\right)\right)}{( y^{2} + 1 )^{\frac{s}{2}}}\frac{dy}{e^{2\pi y} - 1},}}formula horrek ere balio du \forall s\in\mathbb{C} bada. Abelek, halaber, formula hau garatu zuen serie txandakatuetarako:{{Ekuazio|\sum_{n=0}^{\infty}(-1)^{n}f(n) = \frac{1}{2}f(0) + i\int_{0}^{\infty}\frac{f(i y)-f(-i y)}{2\sinh(\pi y)}\,dy.}}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Danviken

thumb| Danvikengo ospitalaren eraikina, 2010ean berritu berri.
**Danviken** Nacka udalerriko Sicklaön herriko auzo bat da, Suediako Stockholm konderrian.

## Lehen erreferentziak 
Barrutia Nackako zaharrenetakoa da. Gutxienez 1550eko hamarkadatik daude biztanleak bertan. Gustav I. Suediakoaren aginduz Danvikenen ospitalea eraiki zen, artean Stockholm hiriaren barruko lurretan. Auzoaren lehen garaietatik Hammarby lakuaren eta Saltsjön arteko ur-ibilguan errota bat egon zen, Kvarnbäcken ("Errekako Ehotegia") edo Danviks ström ("Danvikengo Korrontea") izenekoa. Bertan burdinola bat ere egon zen.

## Garapen industriala 
1675ean, auzoan karbono-beltza ekoizten hasi ziren, inprimatzeko tintaren lehengaia. Lantegia ospitaletik ekialdean kokatu zen; aktibitatean 1856ra arte jardun zuen.

1686an, ospitalearen eta karbono-beltz fabrikaren artean, itsasoko uretatik gatza ateratzeko lantegia eraiki zen; baina ez zuen ongi funtzionatu (Saltsjön-ek, izen hori izan arren, gatz gutxi du). Geroago, gatz fabrikaren eraikina ospitale psikiatrikoa izan zen. 1861ean, azkenik, zereal-errotak instalatu ziren bertan, 1980ko hamarkadara arte iraun zutenak. Orduan amaitu zen erabilera industriala, eta harrezkero etxebizitza bezala erabili izan da.

Ospitale zaharra 1915ean itxi zuten eta bertan bizi ziren zaharrak Danvikshemera aldatu zituzten.

## Gaur egunean 
Azken urteetan Danvikeneko biztanleria asko hazi da, Stockholmeko hirigunetik hurre egoteak erakargarri bihurtu baitu.

## Kanpo estekak
Orbaizetako udaletxea

**Orbaizetako udaletxea** Orbaizeta nafar udalerriko udaletxea da.

Orbaizetako Udalaren egoitza da eta herrigunean kokatuta da.

## Eraikina 
Elizaren ondoan dago; 1965. urtean eraiki zuten. Eraikin independentea da eta kanpoko hormak harrizkoak dira. Kontsultategi mediko bat eta funtzionarioentzako etxebizitzak sartzen dira bertan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Orbaizeta

## Kanpo estekak
Txudnovskiren algoritmo

**Txudnovskiren algoritmoa** π zenbakiaren digituak kalkulatzeko metodo azkarra da . Txudnovski anaiek mila milioi digitu baino gehiago kalkulatzeko erabili zuten. Kalkulu hau erabili zen 2,7 bilioi digituen munduko errekorra lortzeko 2009ko abenduan, 5 bilioikoa 2010eko abuztuan eta π-ren 10 bilioi digitu 2011ko urrian.

Algoritmoa segida hipergeometriko orokor konbergente honetan oinarritzen da:

:  \frac{1}{\pi} = 12 \sum^\infty_{k=0} \frac{(-1)^k (6k)! (13591409 + 545140134k)}{(3k)!(k!)^3 640320^{3k + 3/2}}.\!

Identitate hori π duten Ramanujan-en formula batzuen antzekoa da.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Hurwitzen zeta funtzio

Matematikan, **Hurwitzen zeta funtzioa** zeta funtzio ugarietako bat da. Honela definitzen da formalki *s* argumentu konplexu baterako eta *q* argudio erreal baterako:

: \zeta(s,q) = \sum_{k=0}^\infty (k+q)^{-s}.

Segida hori konbergentea da q>0 eta Re(s)>1 direnean. *q* zenbaki ez-positibo osoa bada, jotzen da ez direla kontuan hartzen izendatzaile nulua duen ondorengoetako terminoak. Hala ere, oro har, bat 0&nbsp;0 murrizketa *naturala* da, nahiz eta ezinbesteko baldintza ez izan). Hedapen hori beharrezkoa da Schwingerren formularako, elektroi bikoteen ekoizpen-erritmorako.

## Hedapen analitikoa 
Hurwitz-en zeta funtzioak *s* ≠ 1 duten zenbaki konplexu guztietarako zehaztutako funtzio meromorfiko baterako hedapen analitikoa izan dezake. *s* = 1 denean, 1 hondarreko polo bakuna du. Termino konstantea honela adierazten da:

: \lim_{s\to 1} \left[ \zeta (s,q) - \frac{1}{s-1}\right] = 
\frac{-\Gamma'(q)}{\Gamma(q)} = -\psi(q)

non Γ baita Gamma funtzioa, eta ψ baita digamma funtzioa.

## Segidaren irudikapena 
1930ean, Helmut Hassek segida konbergente baten forma aurkitu zuen, *q* > −1ek definitua, eta zenbaki konplexu guztientzat *s* ≠ 1:

: \zeta(s,q)=\frac{1}{s-1} 
\sum_{n=0}^\infty \frac{1}{n+1}
\sum_{k=0}^n (-1)^k {n \choose k} (q+k)^{1-s}.

*S*egida hori uniformeki bateratzen da s planoko azpimultzo trinko batean, funtzio oso batera. Barne-batuketak q^{1-s}ren n-garren diferentzia progresibo gisa ulertu behar da, hau da,

: \Delta^n q^{1-s} = \sum_{k=0}^n (-1)^{n-k} {n \choose k} (q+k)^{1-s}

non Δ baita eragile diferentzial progresiboa. Beraz, baliagarria da baildin eta

: \zeta(s,q)=\frac{1}{s-1} 
\sum_{n=0}^\infty \frac{(-1)^n}{n+1} \Delta^n q^{1-s}

::: = \frac{1}{s-1} {\log(1 + \Delta) \over \Delta} q^{1-s}.

## Irudikapen integrala 
Funtzioak Mellinen transformatuaren araberako irudikapen integrala du. Hau da:

: \zeta(s,q)=\frac{1}{\Gamma(s)} \int_0^\infty 
\frac{t^{s-1}}{e^{qt}\left(1-e^{-t}\right)}dt

\Re s>1\Re q >0 denean.

## Hurwitzen formula 
Hurwitzen formulak teorema hau ezartzen du: 

: \zeta(1-s,x)=\frac{1}{2s}\left[e^{-i\pi s/2}\beta(x;s) + e^{i\pi s/2} \beta(1-x;s) \right]

izanik 

: \beta(x;s)=
2\Gamma(s+1)\sum_{n=1}^\infty \frac {\exp(2\pi inx) } {(2\pi n)^s}=
\frac{2\Gamma(s+1)}{(2\pi)^s} \mbox{Li}_s (e^{2\pi ix})

zetaren adierazpen bat da, eta balio du0\le x\le 1s>1 -rentzat. Non, \mbox{Li}_s (z) polilogaritmoa baiten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Tafalla

**Marta Tafalla** (Bartzelona, 1972) filosofoa eta unibertsitateko irakasle kataluniarra da.

Filosofian lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan (UAB), Amnistia Internazionalerako boluntario gisa lan egiten zuen bitartean. Ondoren, FPI bekaduna izan zen, eta denboraldi horretan ikerketa-egonaldiak egin zituen Friburgo eta Münsterreko unibertsitateetan, bai eta ikastaro osagarriak ere Heidelberg eta Bambergen unibertsitateetan.

2002. urtean Filosofian doktoratu zen Theodor W. Adorno filosofoaren gaineko doktore tesi batekin, Herder argitaletxeak argitaratu zion. (*Theodor W. Adorno.* *Una filosofía de la memoria,* 2003). 

2004. urtean DAAD doktoratu ondoko bekaduna izan zen Potsdameko Unibertsitatean, eta 2006. urtean ikerketa-egonaldi bat egin zuen Londresko Unibertsitatean, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoaren programa bati eta Kataluniako Generalitatearen beka bati esker. 

1998az geroztik, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan irakasle dihardu, eta filosofiako irakasle eta ikertzaile gisa egindako lana eta literatura-sorkuntza uztartzen ditu.

Pompeu Fabra Unibertsitateko *Center for Animal Ethics* zentroko zientzia-kontseiluko kidea da. Bere ikerketak animalien, gizakien eta naturaren arteko harremanean oinarritzen dira, ikuspegi etiko eta estetiko batetik. Hainbat argitalpenen egilea da, eta horien artean nabarmentzekoak dira *La Biblioteca de Noé* (Herder, 2006) eta *Nunca sabrá a qué huele Bagdad* (Bartzelonako Unibertsitate Autonomoa, 2010) eleberriak. *Los derechos de los* *animales* (Ideia Books, 2004) testuen antologiaren editore ere izan da. 

2011. urtean *Aposta* 2011 saria jaso zuen, '' «Olfacte i anòsmia en l 'apreciació estètica»* azter-lanagatik. Marta Tafalla usaimenik gabe jaio izanak sentiberatasunari arreta berezia jartzera eraman du. Anosmia, usainmen falta, zer zen zabaldu zuen *Nunca sabrás a qué huele Bagdad* (UAB, 2010) eleberriarekin.

Bere azken argitalpenaren izenburua *Ecoanimal'' da (Plaza eta Valdés, 2019). Saiakera horretan, naturarekin dugun harremana errepikatzen da, eta proposamen estetiko plurisentsorial, ekologista eta animalista bat zabaltzen da, ezinbestekoa egungo erronkei aurre egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Marta Tafallaren Ara egunkarian argitaratutako artikuluak.
Bellarden formula

**Bellarden formularen** bidez π-ren hamaikagarren digitua kalkula daiteke 16 oinarrian.

Bellarden formula Fabrice Bellardek aurkitu zuen 1997an. Balley-Borwein-Plouffuren formula baino %43 azkarragoa da, gutxi gorabehera. PiHex-en erabili da, konputazio banatuko proiektu osatu batean.

Aplikazio garrantzitsu bat da beste bitarteko batzuen bidez aurkitutako π digituen konputazioak egiaztatzea. Digitu guztiak bi aldiz bi algoritmo bereiziz zenbatu beharrean, konputazio bat zuzena dela ziurtatzeko, konputazio oso luze baten azken digituak Bellard-en formularen bidez egiazta daitezke, oso azkarra baita formula hori.

## Formula 
: 
\begin{align}
\pi = \frac1{2^6} \sum_{n=0}^\infty \frac{(-1)^n}{2^{10n}} \, \left(-\frac{2^5}{4n+1} \right. & {} - \frac1{4n+3} + \frac{2^8}{10n+1} - \frac{2^6}{10n+3} \left. {} - \frac{2^2}{10n+5} - \frac{2^2}{10n+7} + \frac1{10n+9} \right)
\end{align}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Feller–Tornier konstante

Matematikan, **Feller–Tornier konstantea** *C*FT da 1 baino potentzia handiagoan hazitako faktore primario kopuru bikoitzeko osoko positibo guztien dentsitatea (lehen potentzian soilik agertzen den edozein faktore lehengusu kontuan hartu gabe). William Feller (1906–1970) eta Erhard Tornier (1894–1982) matematikarien izena darama.

: 
\begin{align}
C_\text{FT} & ={1\over2}+\left( {1\over2} \prod_{n=1}^\infty \left(1-{2 \over p_n^2} \right) \right) \\[4pt]
& =  {{1}\over{2}}\left(1+ \prod_{n=1}^\infty \left(1 - {{2}\over{p_n^2}} \right) \right) \\[4pt]
& =  {1\over2}\left(1+{{1}\over{\zeta(2)}} \prod_{n=1}^\infty \left( 1-{{1}\over{p_n^2 -1}} \right) \right) \\[4pt]
& =  {1\over2}+{{3}\over{\pi^2}} \prod_{n=1}^\infty \left( 1-{{1} \over {p_n^2 -1}} \right)= 0,66131704946\ldots
\end{align}

## Omega funtzioa 
Omega funtzioa honek ematen du:

:  \Omega(x) = x \text{-en faktore lehenenn kopurua multiplizitateen arabera kontatuta} 

Iversonen parentesia

:  [P] = \begin{cases} 1 & \text{baldin } P \text{ egia,} \\ 0 & \text{baldin } P \text{ gezurra.} \end{cases} 

Notazio hauekin,

: C_\text{FT}= \lim_{n\to \infty} \frac{\sum_{k=1}^n [\Omega(k) \bmod 2 = 0]} n = {1 \over 2}

## Zeta lehenaren funtzioa 
Zeta lehenaren funtzioa honek ematen du:

:  P(s) = \sum_{p \text{ lehena bada}} \frac 1 {p^s}. 

Feller-Tornier konstanteak hau betetzen du:

: C_\text{FT}= {1\over2} \left(  1+ \exp \left( -\sum_{n=1}^\infty {2^n P(2n) \over n} \right) \right).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hästholmssundet

thumb| Finnboda ontziolan itsasartearen aztarna .
**Hästholmssundet** (Suedia) Nacka udalerriko Kvarnholmen uhartea eta Henriksdal auzoa banatzen zituen itsasartea izan zen, 1970eko hamarkadan lurrez bete zen arte. 2005ean eginiko hirigintza planaren arabera, Nacka udalerriak Hästholmssundet kanal batekin ireki eta berriro Kvarnholmen berriro uharte bihurtzeko asmoa du.

## Historia 
thumb| Hästholmssundet itsasartea eta Kvarnholmsbron zubia 1932 urtean.
Kvarnholmen uhartean, XIX. mendearen amaieratik lurrak industria-eraikinetarako erabiltzen hasi ziren. Uhartea kontinentetik bereizten zuen Hästholmssundetek, Saltsjön eta Svindersviken badiak komunikatzen zituen itsasartea osatuz.

Hästholmssundet zeharreko garraio guztiak gabarraz eta ferryz egiten ziren, 1923an Kvarnholmsbron zubia eraiki zuten arte. 

Itsasartea guztiz bete zen 1970eko hamarkadaren amaieran, uharteko industrien garraioaren beharrak asetzeko. Bete-masa, besteak beste, eraiki berri zen Finnberg tuneletik zetorren. Lur-eremu berri horretan, besteak beste, Finnboda ontziola eta Svindersviken-eko petrolio portuak ezarri ziren. Finnboda ontziolen eremutik ekialdean dagoen badia batean itsasartearen aztarna txiki bat ikus daiteke (gaur egun kirol portua dagoen lekuan).

## Hästholmen eta Hästholmssundet, mapa historikoak 

Svindersviken Hästholmen 1640.jpg|Svindersviken, Hästholmssundet eta Hästholmen 1642
Svindersviken Hästholmen 1774.jpg|Svindersviken, Hästholmssundet eta Hästholmen 1774
Svindersviken Hästholmen 1897.jpg|Svindersviken, Hästholmssundet eta Hästholmen 1897
Nacka häradskarta.jpg|Svindersviken, Hästholmssundet eta Hästholmen 1901-1906

## Etorkizuneko planak 
Kvarnholmen-en hirigintza planaren baitan, Nacka udalerriak 2005eko maiatzean aurkeztu zuen Kvarnholmen, Hästholmssundet eta Östra Gäddviken-erako programa, non besteak beste Hästholmssundet kanal batekin irekitzea eta berriro ere Kvarnholmen uharte bihurtzea proposatzen den. Sortu berri den itsasartearen gainean bi zubi berri aurreikusten dira, motordun txalupa txikiak igarotzeko altuerarekin. Itsasartearen / kanalaren bi aldeetan oinezkoen eta bizikleten pasealekuak aurreikusten dira, eta Kvarnholmen aldetik, etxebizitza-eraikin berriak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bob Dole

**Robert Joseph "Bob" Dole** (Russell, Kansas, 1923ko uztailaren 22a - Washington, 2021eko abenduaren 5a) estatubatuar politikaria izan zen.

Bigarren Mundu Gerran larri zauritu zuten Italian. Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoko kide izan zen eta 1960an Ordezkarien Ganberako kide hautatu zuten. 1969tik 1996ra senatari izan zen Kansas estatua ordezkatuz.

1976ko hauteskundeetan Alderdi Errepublikanoaren presidenteorde izateko hautagaia izan zen, Gerald Ford presidentegaiarekin batera.

1996an Alderdi Errepublikanoaren presidentegai izan zen eta Bill Clintonek garaitu zuen.

## Lanak 
* Dole, Bob & Elizabeth with Richard Norton Smith (1988). The Doles: Unlimited Partners. Simon & Schuster. ISBN 0-671-60202-0. The book was first released during Bob Dole's 1988 presidential run. Re-released as Unlimited Partners: Our American Story. Simon & Schuster, 1996. ISBN 0-684-83401-4.
* Dole, Bob and Jack Kemp (1996). Trusting the People: The Dole-Kemp Plan to Free the Economy and Create a Better America. HarperCollins. ISBN 0-06-101153-3.
* Dole, Bob (1998). Great Political Wit: Laughing (Almost) All the Way to the White House. Doubleday. ISBN 0-38-549347-9.
* Dole, Bob (2001). Great Presidential Wit: A Collection of Humorous Anecdotes and Quotations. Charles Scribner's Sons. ISBN 0-74-320392-5.
* Dole, Bob (2005). One Soldier's Story: A Memoir. HarperCollins. ISBN 0-06-076341-8.

## Kanpo estekak
Xabier Viar

**Xabier Viar Olloki**  () (Bilbo, 1946-Ibidem, 2021eko urriaren 28) arte espezialista, idazlea eta kritikaria, 2002tik 2017ra Bilboko Arte Ederren Museoaren zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Viarrek Madrilgo Complutense Unibertsitatean Farmazia ikasketak egin zituen, 1969an bukatuz. 1972tik arte kritikari gisa komunikabide desberdinetan idazten hasi zuen; aktibitate hau bizitza osoan egin zuen. Komisario gisa erakusketa ugari antolatu zituen, besteak beste, Rafael Ruiz Balerdiri, Eduardo Chillidari, Carmelo Ortiz de Elgeari, Bixente Ameztoiri eskainitakoak. XX. mendeko 80. hamarkadan Bizkaiko Farmazilarien Elkargo Ofizialaren presidentea izan zen. Urte horietan ere, Arte Ederren Museoaren Patronatuaren partaidea izan zen. 1985ean Eusko Jaurlaritzaren Kultura Kontseilariaren Aholku Batzordearen partaidea izendatu zuten. 1991tik 1994ra Guggenheim Museoaren erosketen batzordearen kolaboratzaile izan zen. 1991tik 2001 arte Arte Ederren Museoaren Administrazio-batzordean aritu zen. 2002an museo horren presidentea izendatu zuten, 2017 arte. Azken urte horretan zuzendaritza Migel Zugazaren eskuetara itzuli zen.

2008an, Frantziako Kultura Ministerioak Arte eta Letren Ordenaren kondekorazioa eman zion.

## Obra 
* 2021: *Hijos de la angustia*, arteari buruzko idazlanak.
* 2009: *Pacho Gaminde. La sombra de Sócrates* (biografia)
* 2003: *Ciudad en cauce/Hiria Uhaskan 1970-2002* (poesia) 
* 1992: *La muerte de la novia*. Pio Baroja saria 1991 (eleberria) 
* 1992: *La agonía del ángel* (eleberria) 
* 1992: *La muerte de la novia*, Irun saria 1992 (eleberri laburra)
* 1991: *La sangre del doral*, Pio Baroja saria (eleberria) 
* 1989: *El Paraíso a cambio* (poesia) 

Halaber, antologia desberdinetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Xabier Viarren heriotza Berria egunkarian, 2021/10/28.
* :Idazlearen kronologia.
* :J.A. Pérez Capeitioren artikulua Javier Viarri buruz, *Bilbao* aldizkarian, 2021eko azaroan, 39 or.
* :Javier Viar Auñamendi Entziklopedian.
João Goulart

**João Belchior Marques Goulart** (São Borja, 1918ko martxoaren 1a - Mercedes, Corrientesko probintzia, Argentina, 1976ko abenduaren 6a) brasildar politikaria izan zen. Brasilgo 24. presidentea izan zen 1961etik 1964ra.

Lur-jabe aberatsen familia batean jaio zen. Zuzenbidean lizentziatu zen Porto Alegreko Unibertsitatean, baina ez zuen inoiz lan egin eta 1945ean politikan sartu zen.

1951n diputatu federal hautatu zuten eta Getulio Vargasek Lan ministro izendatu zuen 1953an. Presidenteordea izan zen Juscelino Kubitschek eta Jânio Quadros presidenteekin. 1961eko abuztuaren 21ean Quadrosek presidentetzari uko egin zion eta Goulart presidente bihurtu zen. 1964ko apirilaren 1ean militarrak estatu-kolpea izan ziren eta diktadura militarra ezarri zuten.

Goulart Brasilgo azken presidente ezkertiarra izan zen Lula da Silva boterera iritsi arte. Argentinan hil zen 1976an, eta pozoitu izanaren zantzuak daude.

## Kanpo estekak
Partisan (telesaila)

***Partisan*** 2020ko suediar telesaila da, Amir Chamdinrek Viaplayrentzat egina.

## Sinopsia 
Landa ingurune idilikoa: komunitate pribatu bat, produktu organikoak ekoizten, arrakasta handiko baserri batean. Gizon batek lan eskaintza bat onartuko du, eta berehala ohartuko da gune horretako arauak eta errutinak ez direla uste zuen bezalakoak.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco Queirolo

**Francesco Queirolo** (Genova, 1704 &ndash; Napoli, 1762) XVIII. mendeko italiar eskultore barrokoa izan zen.

## Bizitza 
Bernardo Schiaffinorekin Genovan ikasketak egin ondoren Erromara joan zen 1720.eko hamarkadan Spinola kardinalaren babesean eta Giuseppe Rusconiren tailerrean hasi zen lanean. 1733an San Lucas akademiako lehen mailako eskultura txapelketan hirugarren saria jaso zuen.

Antonio Corradini eskultore veneziarraren jarraitzailea zen eta hura Napolin bizi zenez Queirolo ere hiri hartara bizitzera joan zen.

## Lanak 
Aurreneko lanetako bat Klemente XII.a Aita Santuaren eskultura izan zen 1730. hamarkadan egin zuena. Florentziako Corsini galerian dago ikusgai.

Erroman bizi izan zen garaian Karlos Borromeoren eta San Bernardoren eskultura egin zituen Santa Maria Nagusiaren aurrealderako. Beste lan batzuk Kristina Suediakoaren bustoa (1740), Fontana di Treviko udazkenaren errepresentazioa (1749) eta Sant'Andrea delle Fratte basilikan Grillo dukesaren hilobia (1752) egin zituen. Marmol bloke bakarrarekin eginda dago eta zailtasun handiko elementuak ditu, sarea esate baterako. Italiako eskultore ugarik egin zioten uko lanari eta Queirolo izan zen ausartu zen bakarra. Zazpi urte behar izan zituen lana amaitzeko.

## Erreferentziak
Atlantic Crossing (telesaila)

***Atlantic Crossing*** 2020ko norvegiar telesaila da, Alexander Eikek NRKrentzat egina.

## Sinopsia 
Marta Suediakoa Bigarren Mundu Gerra garaian giroturiko benetako istorio honen protagonistetako bat da. Naziek Norvegia okupatu ostean, emakumea AEBetan errefuxiatu zen, eta harreman estua sortu zuen Franklin D. Rooseveltekin.

## Aktoreak 
* Sofia Helin : Marta Suediakoa
* Tobias Santelmann : Olav
* Kyle MacLachlan : Franklin Delano Roosevelt
* Søren Pilmark : Haakon VII.a Norvegiakoa
* Anneke von der Lippe : Ragni Østgaard
* Harriet Sansom Harris : Eleanor Roosevelt
* Daniel Betts : Harry Hopkins
* Lucy Russell : Marguerite LeHand
* Suzanne Bertish : Florence Harriman
* Leonora Eik : Ragnhild Norvegiakoa
* Amathea Eik : Astrid Norvegiakoa
* Justýna Brozková : Harald V.a Norvegiakoa
* Michael Pitthan : Jurgi VI.a Erresuma Batukoa
* Abigail Rice : Elizabeth Bowes-Lyon
* Lasse Kolsrud : Nicolai
* Petr Meissel : Nordlie

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Spy no tsuma

2020ko Kiyoshi Kurosawa zinema zuzendariaren telefilm dramatikoa da.

## Sinopsia 
Japonia, 1940. Bigarren Mundu Gerra lehertu aurreko gauean, Yusaku Fukuhara herrixka bateko komertzianteak emaztea etxean utzi eta Mantxuriara bidaiatuko du ilobarekin. Han, kasualitatez, gertakari lazgarri baten testigu izango da, eta munduari nola edo hala jakinarazteko neurriak hartuko ditu. Gaizki-ulertu moduko bat izango du emaztearekin hasieran, baina azkenean senarrari babes erabatekoa ematea deliberatuko du hark. Tartean, beste kontu eta geruza asko. 

## Aktoreak 
*Yū Aoi: Satoko Fukuhara
*Issey Takahashi: Yūsaku Fukuhara
*Masahiro Higashide: Taiji Tsumori
*Ryōta Bandō: Fumio Takeshita
*Yuri Tsunematsu: Komako
*Minosuke:s Kanemura
*Hyunri: Hiroko Kusakabe
*Takashi Sasano: Nozaki doktorea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diablues Ta Bluezifer

**Diablues Ta Bluezifer** Bergaran 2014. urtean sorturiko blues musika talde bat da.

## Diskografia 
* *Dis Covers* (2016, autoekoizpena)
* *Gure urdina* (2021, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Taldearen bloga
Itzuli (itzultzaile neuronala)

**Itzuli** itzultzaile eleanitz automatikoa da, webgune baten bidez edo mugikorreko app baten bidez erabil daiteke. Eusko Jaurlaritzak 2019an plazaratu zuen.  Itzulpen neuronalaren teknologia erabilita, corpus-oinarria Eusko Jaurlaritzako itzulpen-memoriak erabili ziren IVAP-HAEEk 20 urtetan bildutakoa 10 milioi "esaldi" baino gehiago. Beste erakunde hauek ere eman dituzte corpus-bolumen handiak: IVAPeko Itzultzaile Zerbitzu Ofiziala,  EHUko Euskara Institutua, EIZIE Elkartea, AENOR, eLiburutegia, Vicomtech. Orurako Deepl itzultzaileak kalitatezko emaitzak ematen zituen 10 hizkuntzatan baina euskara ez zegoen horien artean. Bi urte geroago lehenengo emaitza bikainak lortuta, 2017an lehen demoa publikoki eskura zegoen. 2017an bertan, hainbat agente (Ixa Taldea, Elhuyar, Vicomtech, Ametzagaña, Mondragon Lingua...) batera, MODELA izeneko proiektua abiatu zen. Beste urtebeteko epean, 2018an MODELA itzultzailea plazaratu zen, Interneten publiko orokorrerako euskarazko itzulpen neuronala eskaintzen zuen lehen zerbitzua.

Abiada bizian mugitzen zen arlo honetan, geroago gutxienez beste hiru itzultzaile neuronal gehiago plazaratu ziren. Horien arteko diferentzia nagusia itzultzaile bakoitzak erabiltzen duen corpusa da (corpus = milioika esaldi bi hizkuntzatan), baita itzultzeko zerbitzuan onartzen duten hitz-kopuru maximoa ere (konputagailu ahaltsu eta garestiak erabili behar dira horretan). Hauek ziren 2020ko hasieran eskaintzen ziren euskararako itzultzaile neuronalak:

* Eusko Jaurlaritzaren Itzuli (tzultzaile neuronala): itzulpen neuronalaren teknologia erabilita, corpus-oinarria Eusko Jaurlaritzako itzulpen-memoriak erabili ziren IVAP-HAEEk 20 urtetan bildutakoa 10 milioi "esaldi" baino gehiago.

* batua.eus: Vicomtech-ek MODELA sisteman hobekuntzak egin zituzten (RNN teknologiatik Transformer teknologiara pasa ziren) eta corpusa handitu zuten.
* elia.eus (hasieran Itzultzailea.eus): Elhuyarrek ere antzeko hobekuntzak egin zituen bere aldetik. Eta itzulpenak egiteko hizkuntza berriak gehitu zituen (ingelesa, frantsesa, espainiera, galegoa, eta katalana)
* Translate Google: Googleren Translate zerbitzuak hobekuntzak lortu zituen eredu neuronala erabilita.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Itzuli itzultzaile neuronala Eusko Jaurlaritzaren webgunean
* batua.eus webgunea
* elia.eus webgunea
* Google Translate web orri ofiziala
* Teach You Backwards: An In-Depth Study of Google Translate for 103 Languages
Zeros and Ones

***Zeros and Ones*** 2020ko Abel Ferrara zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Anti-thriller postmoderno baten gisara definitu dute: *Tomasso* eta *Siberia* aurreko haren lan introspektiboei nola halako segida ematen die, mundu ilun eta postpandemiko bat irudikatuz. JJ soldadu estatubatuarra Vatikanoaren mendeko mundu ilun eta likits batean bizirik irauten saiatuko da. Filmak sari bat lortu zuen Locarnoko zinema jaialdian.

## Aktoreak 
*Ethan Hawke: JJ
*Cristina Chiriac
*Phil Neilson
*Valerio Mastandrea
*Dounia Sichov
*Korlan Madi
*Mahmut Sifa Erkaya
*Anna Ferrara

## Ekoizpena 
2020ko azaroan, Ethan Hawke, Cristina Chiriac eta Phil Nelson pelikulan parte hartuko zutela iragarri zuten, Abel Ferrarak zuzendua eta berak idatzitako gidoi batean oinarritua.

Grabazioa 2020ko azaroan hasi zen Italian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nowhere Special

***Nowhere Special*** 2020ko Uberto Pasolini zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
John 35 urteko kristal garbitzailea da, eta Michael lau urteko semea zaintzea du egitekorik behinena, amak umea abandonatu zuenez geroztik. Eguneroko errutina txikietan jartzen du arreta, maitasun erabatekoan oinarrituta. Zoritxarrez, oso denbora laburra geratzen zaio Johni hil aurretik. Semea adopzioan hartuko duen familia egoki baten bila dabil.

## Aktoreak 
* James Norton: John
* Daniel Lamont: Michael
* Chris Corrigan: Gerry
* Valene Kane: Celia 
* Louise Matthews: Laura
* Keith McErlean: Phillip
* Eileen O'Higgins: Shona

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Where Is Anne Frank?

***Where Is Anne Frank?*** 2021eko Ari Folman zinema zuzendariaren marrazki bizidunetako filma da.

## Sinopsia 
Kitty da animaziozko film honen protagonista, Anne Frankek bere egunerokoa eskaini zion irudizko laguna, hain zuzen ere. Kitty etorkizunean esnatuko da, Franken etxea izan zenekoan, Amsterdamen. Frank bizirik dagoela konbentziturik, hura bilatzen saiatuko da Europan barrena egindako bidaia batean. Europa modernoa zenbat aldatu den ikusiko du, baina baita Frankek utzitako ondarea zenbaterainokoa den ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
François Nourissier

**François Nourissier** (Paris, 1927ko maiatzaren 18a – *ib.*, 2011ko otsailaren 15a) frantses kazetari eta idazlea izan zen.

Nourissier Éditions Denoëlgo idazkari nagusia (1952-1955), *La Parisienne* aldizkariaren zuzendaria (1955-1958) eta Éditions Grasset Parisko argitaletxeko aholkularia (1958-1996) izan zen.

1970ean, Prix Femina irabazi zuen *La crève* liburuagatik. Bere eleberrietako hainbat lan zinematografiko bihurtu dira eta 1973an Canneseko zinemaldiko epaimahaikide izan zen.

François Nourissier Académie Goncourt-eko hautatua izan zen 1977an. Literatura erakundeko idazkari nagusi izan zen 1983an, eta bertako presidente izan zen 1996tik 2002ra.

2002an, Prix mondial Cino Del Duca saria eman zioten.

2011ko otsailaren 15ean Francois Nourissier Parisko Sainte-Perine ospitalean hil zen, Parkinson gaixotasunaren konplikazioen ondorioz.  

## Obra nagusiak 
* 1951 : ''L'Eau Grise*
* 1956 : *Les Orphelins d'Auteuil*, *Les Chiens à fouetter*
* 1957 : *Le Corps de Diane*
* 1958 : *Bleu comme la nuit*
* 1964 : *Un petit bourgeois*
* 1965 : *Une histoire française* - Frantziako Akademiaren eleberriaren Sari Nagusia
* 1970 : *La crève* (Femina saria)
* 1973 : *Allemande*
* 1981 : *L'Empire des nuages*
* 1985 : *La Fête des pères*
* 1992 : *Le Gardien des ruines*
* 1997 : *Le Bar de l'escadrille*
* 2001 : *À défaut de génie*
* 2003 : *Le prince des berlingots*
* 2008 : *Eau-de-feu''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abaurregaineko udaletxea

**Abaurregaineko udaletxea** Abaurregaina nafar udalerriko udaletxea da.

Abaurregaineko Udalaren egoitza da eta herrigunean kokatuta da.

## Eraikina 
Harriz egina dago, eta inguru horretako tipologia propioa du; azkenaldian, eraberritzeak egin dira bertan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Abaurregaina

## Kanpo estekak
Calvo Sotelo Puertollano CF

**Calvo Sotelo Puertollano CF** futbol talde gaztela-mantxarra da. Club Deportivo Puertollano 2015. urtean desegin zenean sortu zen.

## Datuak 
2022-23:
* **Denboraldiak 1. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. B mailan**: 0
* **Lehen maila RFEF**: 0
* **Bigarren maila RFEF**: 1
* **Denboraldiak 3. mailan**: 3
* **Hirugarren maila RFEF**: 1
* **Ligako posturik onena**: 2.a Hirugarren mailan (2020-21)

### Azken urteetako ibilbidea 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Warren Hastings

**Warren Hastings** (Churchill, Oxfordshire, 1732ko abenduaren 6a - Daylesford, Gloucestershire, 1818ko abuztuaren 22a) britainiar administratzaile koloniala izan zen.

Robert Cliverekin batera Indian Britainiar Inperioa sortzeko oinarriak ezarri zituen. Bengalako Lehen Gobernadore Nagusia izan zen 1772 eta 1785 artean. 1779 eta 1784 artean Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiako armada zuzendu zuen, estatu indiarren eta frantsesen koalizioaren aurka. 1789an ustelkeriagatik auzipetu zuten eta epaiketa luze baten ondoren 1795ean absolbitu egin zuten. 1814an Konntseilari pribatu izendatu zuten.
Thierry Etchegoyhen

**Thierry Etchegoyhen** (edo **Thierry Etxegoien**) ikertzailea da Donostiako Vicomtech ikerketa-zentroan, Hizkuntzaren prozesamenduko arloko ikerketa-burua da han.  Besteak beste, Batua.eus eta Itzuli euskarako itzultzaile automatikoak sortzen eta hobetzen aritu izan da.

## Ikerlaria 
thumb|270x270px|Batua.eus itzultzaile neuronala.
Itzulpen neuronala ikertzen du. Paradigma neuronalaren ekarriarekin 2017az geroztik izugarrizko hobekuntza nabaritu zen hizkuntza nagusienen arteko itzultzaile automatikoetan. Geroxeago, eta arin, **Etchegoyhen** eta euskal munduko ikerkuntza komunitatea gai izan ziren euskaratik eta euskararako itzultzaile neuronalak mundu mailako artearen egoeraren pare jartzeko. 2015ean hasi zen euskararako itzulpen neuronala aztertzen TADEEP proiektuan. Ordurako Deepl itzultzaileak kalitatezko emaitzak ematen zituen 10 hizkuntzatan baina euskara ez zegoen horien artean. Bi urte geroago lehenengo emaitza bikainak lortuta, 2017an lehen demoa publikoki eskura zegoen. 2017an bertan, hainbat agente (Ixa Taldea, Elhuyar, Vicomtech, Ametzagaña, Mondragon Lingua...) batera, MODELA izeneko proiektua abiatu zen, **Etchegoyhen** ekintzaile handienetako bat izan zela. Beste urtebeteko epean, 2018an MODELA itzultzailea plazaratu zen, Interneten publiko orokorrerako euskarazko itzulpen neuronala eskaintzen zuen lehen zerbitzua. Proiektu horietan Etchegoyenerekin batera aritu ziren Iñaki Alegria, Gorka Labaka, eta Itziar Cortes. besteak beste. Abiada bizian mugitzen zen arlo honetan, geroago beste lau itzultzaile neuronal gehiago plazaratu izan dira: Eusko Jaurlaritzaren Itzuli. batua.eus, elia.eus eta lingua.eus. Translate Google zerbitzuak ere eskaintzen euskarako itzulpenak baina kalitate txikiago eskaintzen du euskararako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Thierry Etchegoyhen Vicomtech ikerketa-zentroan.
* Thierry Etchegoyhen Association for Computational Linguistics (ACL) Anthology.
Joakin Pavia Bermingham

**Joakin Pavia Bermingham** (Orbaizeta, ? - ?) euskal arkitekto izan zen. XIX. mendetik XX. menderako trantsizioan bizi izan zen. Balearretako arkitekto probintziala eta Mallorcako elizbarrutia izan zen. Palmako katedralaren zaharberritze-lanak zuzendu zituen, eta hiri horretako Diputazioaren proiektuaren egilea izan zen.

## Biografia 
Erromako Espainiar Akademian ikasi zuen, eta Erromako Foroa zaharberritzeko proiektuetako batek urrezko domina eman zion 1892ko Nazioarteko Erakusketan. Arte Ederretako komisarioa izan zen Chicagoko Erakusketa Unibertsalean. San Fernando eta Historiaren Akademietakoa izan zen. *Euskal-Erria* aldizkarian kolaboratu zuen. Hainbat kargu publiko bete zituen, besteak beste, Gipuzkoako diputatu probintziala (1896-1905), Gipuzkoako eta Donostiako Ongintzako eta Aurrezki Kutxa Probintzialeko bokala, Gurutze Gorriko ordezkaria eta Haurrak Babesteko Batzordeko lehendakariordea. Mugimendu euskaltzalearen sustatzaile sutsua, 1902an Oñatiko Euskal Jaietan hitzaldi bat eman zuen.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Antonio Arostegi

**Antonio Arostegi Goienetxe** (Aribe, 1843ko ekainaren 10a - Madril, 1920ko abenduaren 31) euskal ongile eta enpresaburu izan zen. Iruñeko eskola salestarren bultzatzailea izan zen Amerikatik itzuli ondoren, dirutza handia bildu baitzuen.

## Biografia 
Antonio Arostegi Ariben jaio zen 1843ko ekainaren 10ean, Aribeko esklusa zaintzeaz eta mantentzeaz arduratzen zen familia xume batean. Gaztea zela Argentinara emigratu zuen, eta han ahalegin handiz eta urte gutxiren buruan dirutza handia lortu zuen. Buenos Airesen, harreman zuzena nuen emigratutako hainbat lagunekin, tartean Domingo Elizondo edo Ziriako Morea. Ohitura zen emigratu dirudunek beren diruarekin beren jaiotza-herriak garatzen laguntzea, eskolak, elizak edo iturriak eraikiz. Hala, Garraldako 1898ko sutearen ondoren, non ia etxe guztiak kiskalita eta suntsituta geratu ziren, haietako batzuk lanean aritu ziren.

Domingo Elizondok buztinezko teilak zituzten etxeak eraikitzen lagundu zuen (ordura arte buztinezkoak ziren, eta horrek sua zabaltzen lagundu zuen) eta Antonio Arostegik iturri bat eta garbitoki bat eraiki zituen. Arostegik, gainera, bertako eliza eta eskola eraikitzen lagundu zuen urte batzuk geroago.

## Erreferentziak 
* Victor Manuel Egia Astibia (2017-11-26). *Iruñeko Salestar Eskola Profesionalak*

## Kanpo estekak
Joan Martínez Alier

**Joan Martínez Alier** (Bartzelona, 1939ko ekainaren 6a) ekonomialari ekologista da. Bartzelonako Unibertsitate Autonomoko Ekonomia eta Historia Ekonomikoko katedraduna izan da.

Oxfordeko ''St. Anthony's College*ko ikertzailea izan da, eta Ekuadorreko FLACSOko irakaslea. Andaluzian, Kuban eta Peruko mendilerroan, Ekonomia Ekologikoaren Nazioarteko Elkartearen eta Ingurumen Ekonomiaren Europako Elkartearen sortzaileetako bat da. Hainbat aldizkaritako kolaboratzaile izan da (*Cuadernos del Ruedo Ibérico*, *Bicicleta*, *Mientrastanto*, *Archipiélago*). Gaur egun *Ecologia Política* aldizkaria zuzentzen du.

*L'ecologia i l'economia (Ekologia eta ekonomia)'' liburuaren egilea da. Ingelesez, gaztelaniaz, japonieraz eta beste hizkuntza batzuetan ere argitaratu da, eta ekonomia-zientziari egindako kritika ekologikoaren esku-liburu klasikoa bihurtu da.

Kataluniako herrialdeetan historiografia ekologikoa sartu du, eta ekologismo politikoa bultzatu du ekintzaile bezala. Espainiako Parlamentuko Berdeen hautagai izan zen, arrakastarik gabe.

2021ean, Balzan Saria jaso zuen, bere urte hartan argitaraturiko lanagatik, "Ingurumen erronkak: Gizarte Zientzien eta Giza Zientzien erantzunak” kategorian.

## Pentsaera 
Joan Martínez Alier kritikoa da mendebaldeko ekonomia fakultateetan eta hedabideetan gehien zabaldu ohi diren ekonomiaren ikuspegi (neo)liberalekin. Barne Produktu Gordinak eta diruak zer eta nola baloratzen duten, esate baterako, sakonago aztertu beharko litzateke. Goitik behera kritikatu izan du etengabeko hazkunde ekonomikoaren mitoa eta "baliabide agortuen ordezkapen betierekoa" mitoa. 

Horrelakoak eta antzeko desazkundearen aldeko arrazoiak eta argudioak eman izan ditu hamarkadetan.

## Bibliografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domingo Elizondo

**Domingo Elizondo Cajén** (Aribe, 1848ko azaroaren 14a - Iruñea, 1929ko urriaren 13a) euskal ongile eta enpresaburu izan zen.

## Biografia 
Antonio Arostegi Ariben jaio zen 1848ko azaroaren 14an. Bere aita Nafarroako Gorputz Frankoetako ofiziala izan zen, eta karlisten aurka borrokatu zen Lehenengoan, Zazpi Urtekoetan (1833-1840) eta Hirugarren Karlistadan (1872-1876) borrokatu zitzaiena. Gaztea zela Argentinara emigratu zuen, eta han ahalegin handiz eta urte gutxiren buruan dirutza handia lortu zuen. Buenos Airesen, harreman zuzena nuen emigratutako hainbat lagunekin, tartean Antonio Arostegi edo Ziriako Morea. Ohitura zen emigratu dirudunek beren diruarekin beren jaiotza-herriak garatzen laguntzea, eskolak, elizak edo iturriak eraikiz. Hala, Garraldako 1898ko sutearen ondoren, non ia etxe guztiak kiskalita eta suntsituta geratu ziren, haietako batzuk lanean aritu ziren. Domingo Elizondok buztinezko teilak zituzten etxeak eraikitzen lagundu zuen (ordura arte buztinezkoak ziren, eta horrek sua zabaltzen lagundu zuen) eta Antonio Arostegik iturri bat eta garbitoki bat eraiki zituen. Arostegik, gainera, bertako eliza eta eskola eraikitzen lagundu zuen urte batzuk geroago.

1890 inguruan itzuli zen Nafarroara, eta beste bazkide batzuekin enpresa batzuk sortu zituen, nahiz eta ahalegin handiagoa egin zuen energia hidroelektrikoa ekoizten zuen *El Irati, S.A.* enpresan, bai eta Iruñea-Aoiz-Zangoza trenbide elektrikoa ustiatzeko eta Iratiko basotik egurra ateratzeko ere. Industria horiek bultzada handia eman zioten Agoizko eskualdeari, eta, hainbesteraino, esaten zen 1911n eraikiko zuela Nafarroako lehen herri industriala. Garai hartan hasi zen bere eragina gauzatzen Zangozako merindade osoan, eta lehen omenaldiak jaso zituen Nafarroan. 1915ean aurkeztu zen foru diputatu izateko hauteskundeetara, independenteek, kontserbadoreek, liberalek eta errepublikanoek lagunduta, Gabriel Zabaleta Arbeloa karlistaren aurka. Hauteskunde-kanpaina oso gogorra izan zen, elkarri derrigortzeak leporatu baitzizkioten, baina Elizondok irabazi zuen, hirurehun boto baino gutxiagoko aldearekin. Karguaz jabetu eta handik bi hilabetera, Pedro Uranga Esnaolarekin batera, proposamen bat aurkeztu zien gainerako diputatuei Foru Aldundiaren funtzionamendua erreformatzeko, bilkurak publikoak eta barne-araudi baten araberakoak izan zitezen. Hala ere, proposamena atzera bota zuten, eta bi diputatuek dimisioa aurkeztu zuten, eta horrek krisi larria eragin zuen korporazioan.

Iratiko Trenbide Elkarteko zuzendaritza-batzordeak omenaldia egin zion 1925ean, eta, hiru urte geroago, laurogei urte betetzean, beste omenaldi bat jaso zuen, non Nafarroako seme kutun izendatu zuten. Hala ere, uko egin zion Iratiko markesaren titulua onartzeari, Alfontso XIII.ak eskaini ziona.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Garebako errota

**Garebako errota** Aezkoako Garaioa udalerrian XX. mendeko errota bat da.

Gaur egun, oraindik ere badu bere presa eta makineria, eta bisitatzeko modukoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garaioa

## Kanpo estekak
Abaurregaineko hilarriak

thumb|Abaurregaineko hilarririk bat
**Abaurregaineko hilarriak** 25 hilarriko bilduma bat dira, Abaurregaineko hilerri zaharran kontserbatuak, eta, gaur egun, zaharberritu eta ikusgai daude hilerriko sarreran.

Gehienetan erabiltzen den materiala hareharri da.

## Deskribapena 
Done Petriko elizari atxikita, herriko hilerrian, aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bat museizatu da, eta handik Erdi Aroko hogeita hamar hilarri baino gehiago berreskuratu dira. Gaur egun, jatorrizko posizioan eta orientazioan mirets daitezke.

Lorez eta landarez inguratuta, hilarriek beren historia berezia kontatzen dute, apaindurazko aberastasun handi baten bidez. Batzuek oso lan landuak eta askotarikoak erakusten dituzte diskoen bi aldeetan. Beste batzuek, berrienek, familiaren izena duen testua dute.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Hilarri
* Abaurregaina

## Kanpo estekak
Done Petriko eliza (Abaurregaina)

**Done Petriko eliza** Aezkoako Abaurregaina udalerrian Erdi Aroko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
Gotiko berantiarreko gezia XVI. mendean izandako aldaketen ondorio da. Kanpoaldean, harlanduzko hormak. Atea arku zorrotz bat da, hiru arkibolta biribiletan txaranbeltzen duena, kanpoko arku konopiala duena, kapitelez errematatutako baketoi txikietan bermatuta, eta ojiba-portadari giltzarria ematen diona, San Pedroren giltzak grabatuta dituela.

Korua 1597koa da (*IESUS/MARIA/ACABOSSE ESTE CORO/EN EL AÑO DE 1597/POR MI JOANES DE URUTIA/MAESO* inskripzioa irakur dezakegu), eta friso batez apaindutako frontisarekin altxatzen da oinean; errenazentista da, eta korupeak ganga izartsu apaingarria du, non arkumea eta basurdea dauden.

Alboetako kapera garaiek gurutzadura ezin hobea osatzen dute, erdikoarekin batera; hala, gurutze latindarreko oinplanoa du, hiru ataleko habeartea eta burualde pentagonal zabala. Tertzeletedun gangan nerbio sare korapilatsua dago. Bataiarria nabarmentzen da, tradizio erromanikoko arku itsuekin ornatuta dagoena. Sakristia epistolaren aldetik atxikita dago burualdeari.

Han dago XVI. mendeko prozesio-gurutze plateresko bat, eredu gotikoei jarraitzen diena, baina ez dago XVII. mendeko erretaula nagusia. Gaur egun, San Pedroren tailu moderno bat da tenpluaren buru, eta gurutzaduraren aurrealdeko horman Arrosarioko Ama Birjinaren XVIII. mendeko irudia dago. Gurutzaduraren besoan, barroko estiloko Santa Barbararen irudia dago.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Abaurregaina
* Aezkoa

## Kanpo estekak
Done Andereseko eliza (Aria)

**Done Andereseko eliza** Aezkoako Aria udalerrian Erdi Aroko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

## Eraikina 
Eliza harriz egindako eraikuntza da, bi ataletan banatutako nabe bat eta burualde burualde zuzena ditu. Habeartearen lehen atala gurutze-ganga sinplez estalita dago, eta gainerakoa gurutze-ganga izartuz. Bataio-kapera elizaren oinaldean dagoen dorrearen beheko solairuan dago; bertara kanpotik sartzen da eta nabearen barrualdearekin komunikatzen da.

Sarrerako atea epistolaren aldean dago. Erdi-puntuko arkua du eta ez du tinpanorik. Bataiarria, bere kaperan, harrizkoa da eta bere kopa apaintzen du erdi-puntuko arkuteria itsuekin, tradizio erromanikoaren arabera.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Aria
* Aezkoa

## Kanpo estekak
Done Martine Toursekoako eliza

**Done Martine Toursekoako eliza** Aezkoako Abaurrepea udalerrian XV. menedko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
XIV. mendeko tenplu gotikoa da. Habearte zabala du, gurutze-ganga bakunez estalia, eta burualde poligonala, estalki gallonatua duena. Elizaren kanpoaldean, harlanduzko hormak daude, itxuraz handituta, eta teilatu modernoa du. Atea gotiko estiloko arku zorrotza da, eta lau arkibolta ditu oinarri poligonaleko zutabetxoetan bermatuta, baita orbelezko kapitelak ere, gotikoak horiek ere. Dorrea piramide-formako teilatua duen kanpai-gorputz batera murriztuta dago, eta habeartearen oinaldeko atalaren gainean dago altxatuta, Erdi Aroko tipologiaren arabera.

XVI. mendearen hasierako burdin hesi gotiko batetik sartuko gara presbiteriora, motibo gotiko berantiarrak dituen idulki batean bermatuta. Barnealdean, XVII. mendearen hasierako Kristo Gurutziltzatu erromanista bat dago.

Espazioaren buruan, erromanista estiloko eta arkitektura klasizistako erretaula nagusi bat dago, 1611. urtetik aurrera egina, XVIII. mendearen amaierako edo XIX. mendearen hasierako polikromia neoklasikoarekin. Erretaula hori Juan de la Hera eta Gaspar Ramos mihiztatuen lana da, eta bere arkitekturagatik nabarmentzen da, erliebezko eskulturagatik baino gehiago, Kristoren Pasioko eta San Martinen bizitzako hainbat eszena aurkezten ditu. Presbiterioaren alboetako horma-atalek bi erretaula neoklasiko txiki dituzte, San Joseri eta San Frantzisko Xabierkoari atxikiak, garaiko marmolak polikromian imitatzen dituztenak.

Ebanjelioaren aldean kapera txiki bat irekitzen da eta korua tenpluaren oinaldean dago. Bertan, 1500. urte inguruko Errege Katolikoen estiloko karel bat ikus dezakegu, Nafarroako eta Abaurrepeko armarriekin, hau da, ibarreko armarriarekin. Obra hau, baita burdin hesiak ere, Aezkoako Jaunak ordaindu zituen. Korupean harrizko bataiarri bat aurkituko dugu, pulpitua 1752koa da eta koruko harlandua eta fazstola barrokoak eta mende berekoak dira. Eskema berantiar gotikoko prozesio-gurutze bat ere kontserbatzen da, erliebeekin zilarrezkoa, Abaurregainetik herriaren sarreran zegoen harrizko gurutzaduraren zati bat eta herriko bi baselizen argazkiak, jada desagertuak.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Abaurrepea
* Aezkoa

## Kanpo estekak