open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teodora Gentxovska

**Teodora Dimitrova Gentxovska** (; Pavlikeni, 1971ko maiatzaren 23a) bulgariar historialari eta politikaria da, Badago Halako Herri Bat alderdiko kidea. Bulgariako Atzerri ministroa izan zen 2021etik 2022ra eta Defentsa ministroordea 2022tik 2023ra.

## Bizitza 
1971ko maiatzaren 23an jaio zen Pavlikeni herrian. Sofiako Unibertsitatean graduatu zen, historian espezializatuz, eta ondoren Georgi S. Rakovski Akademia Militarreanikasi zuen. Hainbat ikastaro eta praktika egin zituen Europan eta Ameriketako Estatu Batuetan politika, plangintza, nazioarteko harreman eta diplomazia militarraren arloetan.

Bere ibilbide profesionala segurtasun eta defentsa gaietako aditu gisa hasi zuen Bulgariako Defentsa Egoitza Nagusian, Defentsa Ministerioko Ipar Atlantikoko Itunaren Erakunde eta Europar Batasunaren Departamentuko buru kargura iritsi arte. Defentsa aholkulari gisa aritu zen Europar Batasuneko Bulgariaren Ordezkaritza Iraunkorrean eta Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko Bulgariaren Ordezkaritza Iraunkorrean. Erakundeko kide diren estatuen goi-bileretan parte hartu zuen Bulgariako ordezkari gisa, Istanbulen, Galesen, Varsovian eta Bruselan. Rumen Radev presidentearen administrazioko aditu nagusia izan zen. Galab Doneven behin-behineko kabinetea izendatu zutenean, Gentxovskak Defentsa ministroorde kargua jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sugoi (banda)

**Sugoi** Elorrioko (Bizkaia) heavy metal talde bat da. 2010ean plazaratu zuen *Egia?* estreinako diskoa, baina horren ondotik urte asko eman zituen kanta berriak grabatu gabe.

2026ko martxoan Sugoi taldeak *Reset* itzulera diskoa argitaratuko du. Lan berria Asuako (Bizkaia) Chromaticity Studios-etan grabatu zuten eta hamar kanta izanen ditu. Horietako bi disko osoa aurkeztu baino lehenago ezagutarazi zituzten: *Inguma*, 2025eko abenduan, eta *Itzalpean*, 2026ko urtarrilean. Azken horretan Su Ta Gar taldeko Aitor Gorosabelek kantatu zuen, eta Vhäldemar taldeko Pedro J. Mongek gitarra soloak egin zituen.

## Taldekideak 
Une honetan, Sugoi banda lau musikarik osatzen dute: Joseba Flores (ahotsa), Mikel Quesada (gitarra eta ahotsa), Mikel Uribe (baxua) eta Jandro Camuñas (bateria) —Txema Quesadaren ordezko gisa—.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Óliver Laxe

**Óliver Laxe Coro** (Paris, Frantzia, 1982ko apirilaren 11) zinema zuzendari, gidoilari eta aktore galiziar bat da.

## Filmografia 
### Zuzendaria 
#### Filmak 
* *Todos vós sodes capitáns* (2010)
* *Mimosas* (2016)
* *O que arde* (2019)
* *Sirât* (2025)

#### Film laburrak 
**Las chimeneas decidieron escapar* (2006)
**Suena la trompeta ahora veo otra cara* (2007)
* *París #1* (2008)
* *O salvaxe leva o seu tempo* (2018)

### Aktorea 
* *Todos vós sodes capitáns* (Óliver Laxe, 2010)
* *Moussem les morts* (Jean-Baptiste Alazard e Vincent Le Port, 2010)
* *O quinto evanxeo de Gaspar Hauser* (Alberto Gracia, 2013)
* *The Sky Trembles and the Earth Is Afraid and the Two Eyes Are Not Brothers* (Ben Rivers, 2015)
* *Love Me Not* (Lluís Miñarro, 2019)
* *Krabi, 2562* (Ben Rivers eta Anocha Suwichakornpong, 2019)

## Kanpo estekak
28 Years Later: The Bone Temple

***28 Years Later: The Bone Temple***, , 2026ko Nia DaCosta estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film post-apokaliptiko bat da. Ralph Fiennes, Jack O'Connell, Alfie Williams, Erin Kellyman eta Chi Lewis-Parry aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Kelson doktorea (Ralph Fiennes) harreman berri eta harrigarri bati ekingo dio, honek orain arte ezagutzen duten mundua aldatu dezake, Spike (Alfie Williams) eta Jimmy Crystal (Jack O'Connell) topatzean ihes egin ahalko ez duten amesgaiztoa bilakatuko da. Hezurren Tenpluaren munduan, jada kutsatuak ez dira gizakien biziraupenarentzako mehatxu handiena izango: bizirik irauten duten gizakien basakeria oraindik eta bitxi eta izugarriagoa izango baita.

## Aktoreak 
* Ralph Fiennes: Ian Kelson doktorea
* Jack O'Connell: Sir Lord Jimmy Crystal
* Alfie Williams: Spike
* Erin Kellyman: Jimmy Ink / Kelly
* Chi Lewis-Parry: "Samson"
* Emma Laird: Jimmima
* Sam Locke: Jimmy Fox
* Robert Rhodes: Jimmy Jimmy
* Ghazi Al Ruffai: Jimmy Snake
* Maura Bird: Jimmy Jones
* Connor Newell: Jimmy Shite
* Louis Ashbourne Serkis: Tom
* Mirren Mack: Cathy
* David Sterne: George
* Cillian Murphy: Jim

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Narbonako katedrala

**Narbonako katedrala** edo **San Justo eta San Pastor katedrala** () Frantziako Narbona hirian dago. Narbonako Artzapezpikuen Jauregiaren barruan kokatuta dago. 1272an hasi zen eraikuntza baina ez da inoiz amaitu. Bere 41 metrorekin Frantziako hirugarren katedralik altuena da, Amiens eta Bourgesen atzetik.  

## Historia 
Narbonako katedraleko klaustroa, eraikinaren hegoaldean, ez zen inoiz amaitu. 1272an hasi zen eta 1340. urte amaiera arte iraun zuten obrek. Obrekin aurrera jarraitzeko, erromatarren harresien zati bat eraitsi beharko zen, eta hiribilduko kontsulek kontra egin zuten, elizaren eta kontsulen artean auzia sortuz. 1353an, Printze Beltzak hiriari eraso egin zion, eta harresiak hiriaren defentsa ona zela erakutsi zuen, eta, beraz, ez zen berriro haren eraispenari buruz hitz egin. 

Bigarren klaustroa XIV. mendearen amaieran eta XV. mendearen hasieran eraiki zen. XVIII. mendearen hasieran, artzapezpiku batek obrekin jarraitu nahi izan zuen, eta, horren ondorioz, mendebaldean dagoen eraikin bitxi bat sortu zen. XIX. mendearen erdialdean Viollet-le-Ducek fatxada jarri nahi izan zion, baina ez zuen lortu.

Proiektua Jean Deschamps maisuak eraiki zuen, Clermont-Ferrand eta Limogesko katedralen egilea bera. Katedrala, ia osorik, estilo gotikokoa da, baina baditu gotorleku-itxura ematen dioten dorre batzuk; dorre horiek ez dira apaingarriak; izan ere, multzoak hiriaren defentsarako balio izan zuen.

## Iruditegia 

Image:
Cathédrale Saint-Just de Narbonne - Exterieure exposition Nord Ouest.jpg|Ipar-mendebaldeko aldea.
Cathédrale Saint-Just de Narbonne - Arc-boutant.jpg|Ostiko-arkuak.
Cathédrale Saint-Just de Narbonne - Cloitre et clocher de l'église de Théodard.jpg|Klaustroa.
Narbonne Kathedrale Portal.jpg|Ataria.
Cathédrale_Saint-Just_de_Narbonne_-_Maître-Autel_et_retable_PM11001675.jpg|Aldare nagusia.
Cathédrale_Saint-Just_de_Narbonne_-_Orgue.jpg|Organoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Institut blagorodnykh devits

***Institut blagorodnykh devits*** (, ) errusiar telesail historikoa da, Novella enpresa-taldeak sortutakoa. Errusiar Inperioko neska nobleentzako ikastetxeetako ikasleen autobiografietan oinarrituta dago. 2010eko urriaren 4tik 2013ko abenduaren 25era estreinatu zen Rossia 1 katean 

## Argumentua 
Telesaila XIX. mendearen bigarren erdian kokatzen da Errusiar Inperioan, terrorismo iraultzailearen eta Errusia-Turkia gerraren garaian. Argumentua neska nobleentzako ikastetxe batean ikasten duen Sofiaren eta Vorontsov konde ezkonduaren maitasun-istorioan oinarritzen da. 

## Aktoreak 
## Sariak eta izendapenak 
2011n, TEFI sarirako izendatu zuten telenobela onenaren kategorian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abebe Aregai

**Abebe Aregai** (; Woira Amba-Jirru, 1903ko abuztuaren 18a – Addis Abeba, 1960ko abenduaren 17a) etiopiar militar eta politikaria izan zen. Etiopiako lehen ministroa izan zen 1957tik hil zen arte.

Etiopiako Guardia Inperialeko ofiziala izan zen polizian sartu aurretik. Addis Abebako poliziaburua zen italiarrek 1936an Etiopia inbaditu zutenean. Italiar okupazioan zehar, "Arbegnoch" ("abertzaleak") izeneko erresistentzia talde bat zuzendu zuen.

1941ean Italiako porrota eta Haile Selassie Etiopiara itzuli ondoren, Aregai Addis Abebako gobernadore eta Gerra ministro izendatu zuten. 1941etik 1942ra Sidamo probintziako gobernadorea izan zen eta 1943an Tigray probintziako gobernadore izendatu zuten matxinada bat bortizki ezabatu ondoren. Ondoren, Gerra ministro (1947-1949), Barne ministro (1949-1955) eta Defentsa ministro (1955-1960) izan zen.

1957ko azaroan lehen ministro izendatu zuten. 1960ko abenduan estatu-kolpe militar saiakera bat gertatu zen, eta Aregai bahitu eta kolpistek hil zuten.
Polemarko

**Polemarko** (grezieraz: Πολέμαρχος, *Polemarchos*; K.a. V. mendea - K.a. 404) Antzinako Atenaseko filosofo bat izan zen, Pireo hirikoa.

## Bizitza 
Kefalos Sirakusakoaren semea zen. Bi anaia zituen: Lisias hizlari ospetsua eta Eutidemo, baita arreba bat ere, Brakilorekin ezkondua. Polemarko eta Lisias Thurii hirira bidaiatu zuten azken honek 15 urte zituenean.

V. mendearen amaieran Atenasen izandako krisi politikoetan, Hogeita Hamar Tiranoek Polemarko jopuntu hartu zuten, meteko aberatsa zelako. Bere anaia ez bezala, ez zuen ihes egitea lortu, eta hil egin zuten, zikuta edatera behartuta. Melobio, Hogeita Hamarren kideetako batek, Polemarkoren emazteari urrezko belarritakoak kendu zizkion. Polemarkoren heriotzaren ondoren, Hogeita Hamarrak bere familiari etxeetako batean hileta egitea debekatu zioten. Platonen *Errepublika* Polemarkoren Pireoko etxean kokatzen da; etxe hori 120 esklabo trebek lan egiten zuten ezkutu-fabrika baten ondoan zegoen. Polemarkok berak esaldi labur batzuk ditu *Errepublika* lanaren lehen liburuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Graviera

**Graviera** (grezieraz γραβιέρα), Kretakoa denean **Graviera Kritis** (Γραβιέρα Κρήτης) Greziako gazta mota bat da, batez ere ardi-esnez egina, baina behi- edo ahuntz-esnez ere nahastu daitekeena. Greziako bigarren gazta ospetsuena da, fetaren ondoren. 1996tik jatorri deitura babestua du.

Graviera gaztak horixkak eta testura gogorrekoak dira, eta gruyère familiakoak direla esaten da. Bere diametro tradizionala 40 cm da eta 14 eta 16 kilo arteko pisua du. Bere hezetasun tasa %38tik beherakoa izan behar da. %40 inguru koipea du eta %2 baino gutxiagoko gatza.

Graviera Kritis Kreta uhartekoa da, batez ere Retimno eskualdekoa. Ardi-esnez egiten da, edo ahuntz-esnez nahastuta. Karamelu errearen zaporea du. Naxoseko graviera aldiz, behi-esnearekin egiten da batez ere (%80-100).

Grabvera xerratan moztu daiteke, *saganaki* gisa frijitu eta aperitibo gisa jan, birrindu eta pastarekin zerbitzatu, kazola batean laberatu edo entsaladetan erabili (kubo edo txirbiletan).

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Marko Vetio Bolano (111ko kontsula)

**Marko Vetio Bolano** (latina: *Marcus Vettius Bolanus*) Trajanoren erregealdian zehar jardun zuen erromatar senataria izan zen. K.o. 111n kontsul eponimo izan zen, Gaio Kalpurnio Piso ko-kontsul zuela. Uste da K.o. 66an kontsul izandako Marko Vetio Bolanoren semea izan zela. Estazio poetak Bolanoren anaia Krispino aipatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karol Conká

**Karoline dos Santos Oliveira** (Curitiba, 1987ko urtarrilaren 1a), **Karol Conka** izenez ezagunagoa, brasildar rap abeslari eta konpositorea da. Bere herrialdeko azken urteetako emakumezko raparen ordezkari nagusietako bat da, eta MTV Video Music Brasil sarietarako "Apustu" izendatu zuten. Eskola-lehiaketa batean hasi zuen bere ibilbidea, eta, gerora, bere lehenengo demo musika grabatu zuen, bere Myspace ofizialaren bitartez eskuragarri egin zuena. Projota rap abeslari brasildarrarekin kolaborazio bat egin zuen, *Não Falem!* abestian. 2011n, promozio EP bat eta *Boa Noite* singlea kaleratu zituen, soul musikaren eragina duten soinuak dituen abestia; harekin kaleratu zuen bere lehen bideoklipa.

## Biografia 
### 1987 - 2011: Ospearen aurretik 
Karoline Ferreira Silva Concubina dos Santos de Oliveira 1987an jaio zen, Curitiban. Txikitatik idazten zuen, eta bere amak ere poemak idazten zituen; familian ez zuen musikarekin lotutako inor. 16 urterekin eskolako rap-lehiaketa batean parte hartu zuen, eta irabazi. MC Cadelis eta Cilho ezagutu ondoren, biekin 'Agamenon' izeneko taldea osatu zuen, eta zazpi abestiz osatutako mixtape bat kaleratu. Ondoren, bi urtez 'Upground' taldearekin bat egin zuten beste hainbat rap-abeslarirekin, hala nola Cadelis, Nairóbi, Mike Fort, São Nunca, Guerra Santa eta Nel Sentimentum, eta beste bi mixtape aterata promozionatu ziren.

### 2011 - 2020: Ospea 
2011n, promoziorako EP bat kaleratu zuen, zazpi kantuz osatua, eta, gainera, bere lehen singlea (EP honetan sartu gabea) kaleratu zuen, *Boa Noite* abestirako bideoklip batekin batera. Kantu horren bidez, MTV Video Music Brasil sarietarako izendatu zuten. 2013ko apirilean, bere lehen LPa argitaratu zuen, *Batuk* *Freak*" Brasilgo eragin musikalez beteriko albuma, eta handik atera zituen *Gandaia* eta *Corre, Corre, Erê* singleak. *Batuk* *Freak* diskoak arrakasta handia lortu zuen Brasilen, eta, 2014ko martxoan eta apirilean, Karol Conkak bere lehen bira europarra egin zuen, Mr. Bongo konpainia ingelesaren eskutik.
eskuinera|thumb|Karol 2012an

### 2021 - gaur arte: Big Brother Brasil 
2021ean, Big Brother Brasil telerrealitaten parte hartu zuen, non eztabaida ugari eragin zituen, bai realityaren etxe barruan, bai kanpoan. 2012eko otsailaren 1ean, Lucas Koka Big Brother Brasileko parte-hartzaileari abusu psikologikoa egin zion, eta zauri psikologikoak eragin zizkion. Brasilgo Ipar-ekialdeko Eskualdeari ere iseka egin zion, bere azentua modu burloan imitatuz eta herrialde horretako jendeari eta handik datozen partaideei errespetua galduz, Juliette Freire eta Gilberto, hurrenez hurren.

## Diskografia 
Myspacen abesti solte batzuk jarri ondoren, hala nola *Me Garanto*, *Marias* eta *Boa Festa*, lehen ofizial singlea plazaratu zuen, *Boa Noite*, 2011ko ekainaren 12an, 2013an kaleratutako *Batuk Freak* bere lehen LPan agertzen dena.

**EP**

* 2011: Promo

**LP**

* 2013: Batuk Freak
* 2018: Ambulante

**Singleak**

* 2011: Boa Noite
* 2013: Gandaia
* 2013: Corre, Corre, Erê

### Telebista 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Karol Conka Twitterren
Blanche Auzello

**Blanche Auzello**, jaiotzez Blanche Rubenstein (Brooklyn, (New York), 1897ko otsailaren 26 - Paris, 1969ko maiatzaren 29) aktore eta borrokalari frantziarra da. 

Claude Auzello haren senarrak Ritz Hotela zuzentzen du Parisen 1920 eta 1930 urteetan. Okupazioaren garaian, jauregiak ofizial alemanak hartu behar zituen eta Blanche Auzello Frantziako Erresistentzian sartu zen. Gestapok atxilotu zuen, eta Fresnesko kartzelan sartu eta torturatu zuten, eta aske utzi zuten Paris askatu baino lehentxeago. 

## Biografia 
Blanche Rubenstein 1897 inguruan jaio zen Manhattanen, Estatu Batuetan. Isaac eta Sara Rubensteinen zazpi seme-alabetatik azkena da, Alemaniatik etorritako juduena. Bere anaia Sylvesterri esker hasi zen aktore lanetan. Pathé zinema estudioetan sartu zuen, eta film mutu batzuetan aritu zen. Pearl White aktorearen laguna da. 1923an, White eta Auzello Parisera joan ziren. Ni Ali Ledene, Egiptoko printze baten maitale bihurtu zen. Claude Auzello ere ezagutzen du, bizi den hoteleko zuzendariordea: 1924 inguruan ezkontzen dira. Bikotea nahiko librea da: Claudek amorante bat du, Blanchek ez du hautsi egiptoarrarekin.

Bere senarra Ritzeko zuzendariorde bezala kontratatu zutenean, Blanche katolizismora bihurtu behar da erakunde honetan juduen aurka zeuden aurreiritziak saihesteko. 1930eko hamarkadaren erdialdera, Claude hoteleko zuzendari bihurtu zen. 

Alemanek Paris okupatzen dutenean, Ritz konfiskatu egiten dute ofizialak hartzeko. Blanche Auzello Erresistentzian sartzen da, bere lagun Lily Kharmayeffekin, Maxim 's-en lan egiten duena eta mezuak igortzen dizkiona. Atxilotuak, bi emakumeak Fresnesko espetxera eraman zituzten. Blanche preso hartu eta hilabete batez torturatu zuen Gestapok 1944ko ekainean. Aliatuak 1944ko abuztuaren 19an iritsi ziren Parisera, eta Lilyk ez zuen bizirik iraun.

1969ko maiatzaren 29an Parisko Montaigne etorbidean zuten apartamentuan senarrak, Charles Ritz jauregiaren oinordekoak kaleratu zuenetik depresibo zegoena, hil egin zuen garaipenaren ondoren gorde zuen pistola alemaniar batez, eta gero bere buruaz beste egin zuen. Bikoteak ez zuen seme-alabarik izan.

## Bibliografia 
Bi biografia erromantiko eskaini zaizkio:

* (en) Samuel Marx, *Queen of the Ritz*, H. K. Allen, 1979, 207 p.
* (en) Mélanie Benjamin, *Mistress of the Ritz*: A Novel, New York, 2019, 272 p. (ISBN 978-0-399-18224-2)
Bestalde, 2024an argitaratutako Philippe Colinek idatzitako *Le Barman du Ritz* eleberriko pertsonaia garrantzitsua ere bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel María Moreno Mohamed

**Isabel María Moreno Mohamed** (Melilla, 1984ko abenduaren 17a) Alderdi Popularreko abokatu eta politikaria da. Senataria da Melillako hiri autonomoan 2023tik, Gorte Nagusien XV. Legegintzaldian. Aurretik, hainbat kargu izan ditu Melillako Gobernuan eta Batzarrean.

## Biografia 
### Prestakuntza akademikoa eta profesionala 
Zuzenbidean lizentziatu zen Granadako Unibertsitatean, eta bertan amaitu zituen ikasketak 2007an. Unibertsitateko prestakuntza osatu ondoren, abokatu gisa aritu zen, eta bere jarduera profesionala garatu zuen, politika instituzionalean bete-betean aritu aurretik.

## Karrera politikoa 
Bere ibilbide politikoa Melillako Alderdi Popularrari lotuta egon da, eta ardura instituzionalak eta organikoak izan ditu.

### Melillako Hiri Autonomoko Gobernua 
2015etik 2019ra bitartean, Melillako Hiri Autonomoko Gobernuko kide izan zen, *Emakume eta Gazteriako sailburuorde* gisa, eta kargu horretatik parte hartu zuen berdintasunarekin, gazteriarekin eta gizarte-esparruarekin lotutako politika publikoen garapenean.

### Melillako Batzarra 
Ondoren, Talde Popularreko diputatua izan zen Melillako Batzarrean, eta ganbera autonomikoaren jarduera parlamentarioan parte hartu zuen, bai eta hiriko Gobernua kontrolatzeko eta legegintza-lanetan ere.

### Alderdi Popularra 
Melillako Alderdi Popularraren egitura organikoaren barruan, *Azterlanen eta Programen Koordinatzaile* gisa dihardu, hiri autonomoan alderdiak dituen proposamen politikoak prestatzeari, aztertzeari eta koordinatzeari lotutako ardura.

## Espainiako Senatua 
2023ko uztailaren 23ko hauteskunde orokorretan Melillak senatari hautatu zuen, XV. Legegintzaldian bere eserlekua hartuz.

Goi Ganberan ardura hauek ditu:

* **Konstituzio Batzordeko Lehenengo Idazkaria**.
* Talde Parlamentario Popularreko Inklusio, Gizarte Segurantza eta Migrazio Batzordeko **Inklusio bozeramailea**.
* **Familien Eskubideen Batzordeko** **bozeramaileordea**.

Batzorde horietatik, gizarteratzearekin, familia-politikekin eta konstituzio-gaiekin lotutako gaietan garatzen du bere jarduera parlamentarioa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Senatua
* Alderdi Popularra

## Kanpo estekak 
* Isabel Maria Moreno Mohameden fitxa Espainiako Senatuan
* Isabel María Moreno Mohameden biografia Alderdi Popularrean
Sean Fitzpatrick

**Sean Brian Thomas Fitzpatrick** (Auckland, 1963ko ekainaren 4a) zeelandaberritar hamabosteko errugbilari ohia da, orpokatzaile postuan aritzen zena.

Auckland Rugby Union taldean jokatu zuen 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, eta Super Rugbyko lehen bi txapeldunak lortu zituen Auckland Blues taldearekin 1993an eta 1994an.

92 partida jokatu zituen Zeelanda Berriko errugbi selekzioarekin 1986tik 1997ra, eta taldeko kapitaina izan zen 1992tik. 1987an lehen Munduko Errugbi Txapelketa irabazi zuen selekzioko kide izan zen, eta 1991n eta 1995ean munduko txapelketetan parte hartu zuen. 1993an serieak irabazi zituen British and Irish Lions taldearen aurka.
Marie Wilcox

**Marie Desma Wilcox** (Visalia, Kalifornia, 1933ko azaroaren 24a - *Idem*, 2021eko irailaren 25a) amerikar natibo eta hizkuntzalaria izan zen, tule-kaweah hizkuntzaren dialekto baten azken hiztuna, wukchumni izenekoa hain zuzen ere. 20 urte baino gehiago eman zituen hizkuntzaren hiztegia sortzen.

## Bizitza 
Wilcox Visaliako (Kalifornia) arrantxo batean jaio zen. Beatrice Arancis eta Alex Wilcox nekazarien zazpi seme-alabetatik gazteena izan zen. Aiton-amonekin hazi zen Venice Hillsen eta zortzigarren gradua bukatu ondoren, nekazaritzako peoi eta fruta paketatzaile lanetan aritu zen. 

Joe Garciar bikotearekin bost seme-alaba izan zituen eta Woodlaken (Kalifornia) bizi izan ziren.

## Wukchumni hizkuntzaren hiztegia 
Wilcoxen amonak wukchumni-a hitz egiten zuen. Amona hiltzean, haren omenez, Wilcox-ek hizkuntzaren hiztegi batean hasi zen lanean. Hitzak idazteaz gain, horien soinu grabazioak ere egin zituen. Urte horretan, wukchumni herriak 200 kide baino gutxiago zituela estimatu zen.

Alabarekin batera, Wilcox Owens Valleyko Garapen Profesionalerako Zentroan wukchumni hizkuntza irakasteko klaseak eman zituen.

2019an hiztegiaren egile eskubideak erregistratu zituzten, baina hiztegia ez zen argitaratu.

Wilcox hil zenean, gutxienez hiru hiztun berri utzi zituen, besteak beste, alabetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atuna (hiri-estatua)

**Atuna** Burdin Aroan existitu zen luviar hizkuntzako Neo-hititar erreinu txiki bat izan zen, Anatolia hego-ekialdeko *Tabal* eskualdean, gaur egungo Turkian. K.a. 1. milurtekoaren hasieran sortu zen, Hititen Inperioaren gainbeheraren ondoren agertu ziren hainbat estatu neo-hititarretako bat izanik. Atunak inguruko estatu txikiagoak bereganatuz hedatu zen Tabal eskualdean, eta bertako sei erreinu nagusietako bat bihurtu zen, nahiz eta Tabaleko erresuma nagusia baino txikiagoa eta ahulagoa izan. Bere hiriburuaren kokapen zehatza ezezaguna da, baina froga arkeologiko eta historikoek iradokitzen dute Halys ibaiaren hegoaldeko bihurgunearen iparraldean egon zitekeela, Bohça herri modernoaren inguruan.

K.a. VIII. mendean, Atuna Asiriako Inperio Berriaren eraginpean geratu zen, Tiglath-Pileser III.a bezalako erregeei tributuak ordainduz eraso zuzenak saihesteko. Kurtî erregearen agintaldian, erreinuak eskualdeko kanpaina asiriarrez baliatu zen, Šinuḫtu inguruko erresumari lehen zegozkion lurraldeak eskuratuz. Kurtîk, tarteka, Asiriaren eta Frigia bezalako inguruko botereen arteko aliantzak aldatu zituen, azkenean Asiriari leialtasuna berriz adierazi bazion ere. Atunaren boterea K.a. 710 inguruan iritsi zen gorenera tokiko eragile gisa, Ištuanda estatuarekin batera Bīt-Burutaš ohiko eskualdeko hirien aurkako erasoak abiatu zituenean.

Erresuma noiz desagertu zen ez dakigu, ezta nork akabatu zuen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jole Piletić

**Jole Piletić** () serbiar eta montenegroar serdar, senatari, buruzagi militar eta heroi nazionala izan zen.

## Biografia 
Gaztetan ausardia apartekoa erakutsi zuen, Podgorica eta Spuz-eko turkiarren aurka borrokatuz. Bereziki 1852-1853 eta 1862ko gerretan nabarmendu zen. Senatari titulua jaso zuen 1860an. 1875eko matxinada hasi ondoren, Drobnjakera bidali zuten, "Tara ibaiaren eskuineko ertzean matxinada bat pizteko" Joksim Knežević, Živko Šibalija, Lazar Bošković eta beste buruzagi batzuekin batera. 1876-1878ko gerran, Vučji Doko guduan Kovčeg muinoa konkistatu zuen brigada baten agindua eman zuen eta turkiarren aurkako garaipen handia lortzen lagundu zuen. Gudu guztietan nabarmendu zen ausardia pertsonal handiarekin eta aginte trebearekin.

1879an, Nikola printzearen faboretik galdu zen eta, Montenegroko emigrante talde handi baten buru zela, Serbiara joan eta Nišen kokatu zen, non Serbiako gobernuak lur bat eman zion. Montenegroko historiako heroi eta buruzagi militar ezagunenetako bat da. Gaur egun ere abesten diren abesti askotan goraipatu dute. Ohiturazko zuzenbideko aditu handia zen.

Nišeko Hilerri Zaharrean lurperatu zuten.

## Kanpo estekak
Isabel Spencer

**Isabel Spencer** (Puerto Plata, Dominikar Errepublika, 1974ko abenduaren 12a) antzerkiko aktore eta zuzendaria da. Bere lan artistikoa komunitatearen garapenera eta giza eskubideen sustapenera bideratzen du.

## Ibilbidea 
Bederatzi urtez Dominikar Errepublikako Antzerki Konpainia Nazionaleko kide izan zen. 2012an "Maleducadas" emakume aktoreen kolektiboaren sorrera bultzatu zuen, emakumeen presentzia artean sustatzeko helburuarekin. Emakume haiekin,taularatu zituen *La casa de Bernarda Alba* (Bernarda Albaren etxea), *Hasta el abismo* (Amildegiraino), *Juego de Navajas* (Ganibeten jokoa), *Varones* (Gizonezkoak) edo *Dos soledades* (Bi bakardade) lanak, zuzenduz nahiz antzeztuz. 2017tik aktore-lanetan aritu da, hala nola *Cocote* edo *Cuarencena* filmetan.  

2023ko irailean, Kultura Ministerioak Sabana Perdida eskualdeko T-3 Kultura Zentro eta Arte Ederren Eskolako zuzendari izendatu zuen. Erakunde horren eginkizuna da arteen eta kulturaren bidez gizarteratzea sustatzea eta pobrezia murriztea.

Zinema-aktorea eta antzerki-zuzendaria eta -aktorea izateaz gain, hezitzaile gisa ere lan egiten du. Alderdi profesional horretan, besteetan bezala, sexu-disidentzia eta arraza-aniztasuna lantzen ditu bereziki.

## Aitortzak 
2018ko Soberano Sarietarako izendatua izan zen *Juego de Navajas* antzezlanaren zuzendari eta aktore gisa egindako lanagatik, Federico Garcia Lorcaren *Bodas de sangre* lanaren bertsio bat. Bost urte geroago, 2023ko Lart'Gala sarien lehen edizioan -Dominikar Errepublikako LGTBIQ+ komunitateko kideen artearen eta gizarte lanaren onena saritzea helburu duten sariak-, Urteko Emakumezko Aktore izendatu zuten.

## Obra 
### Antzerkia 
* *Juego de navajas* (2018)
* *Varones* (2018)
* *Hasta el abismo* (2023)
* *Dos soledades* (2023)
* *La Casa de Bernarda Alba* (2024)

### Filmografia aktore gisa 
* *Cocote* (2017)
* *Mosh* (2019)
* *El buen hijo* (2021)
* *La balada de los cuervos* (2022)
* *Cuarencena* (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilakku

**Hilakku** (ondoren **Pirindu** izenez ere ezaguna) hego-ekialdeko Anatolian kokatutako luvitar hizkuntzako Neo-Hititar estatu bat izan zen Burdin Aroan eta Antzinaroan zehar existitu zena, dirudienez denbora luzeen iraun zuena. Bertako eremua grekoek *Zilizia Malkarra* (*Kilikia* *Tracheia*) bezala ezagutzen zuten, Taurus eta Bolkar mendien artean. Estatu honen izena Neo-Asiriar iturrietan agertu bada ere, oso gutxi dakigu bere testuinguru historikoari buruz; are gutxiago bere antolakuntzari buruz.

Ḫilakku ez zen soilik geografiaz berezia; historian zehar inguruetako botere handiagoen arteko joko diplomatiko eta militarraren parte izan zen. Hasieran Tarhuntassa antzinako erresuma hititaren ondorengo erorketatik sortu zen, eta garaian Asiriar Inperio Berriaren eta Frigiarren arteko presioaren erdian kokatu zen, bestelako erresuma Neo-Hititar asko bezala. Inperio handien eraginpean egon bazen ere, askotan independiente mantendu zen eta, agintari desberdinen pean, aldiro Asiriarren menpe jarri edo haien aurka altxatu zen. Azkenean, Asiriar Inperio Inperioaren gainbeheraren ondoren, *Pirindu* izenarekin agertu zen iturri Neobabiloniarretan eta azken Neo-Hititar kulturaren bultzatzaileetako bat izan zen, oraindik iraun zuen azken estatuetako bat.

K.a. 401ean, Akemenestar Inperioko Xahanxah zen Artaxerxes II.ak Ziliziaren autonomia indargabetu zuen, bertako agintari Siennesis III.ak Ziro Gazteak gidatutako matxinadari emandako babesaren ondorioz. Erabaki horren ondorioz, Pirinduko erresuma desegin egin zen eta erabat integratu zen Akemenestar Inperioan, Satrapia bezala, erregeen erregeak izendatutako satrapa batek gobernatutako probintzia bihurtuz. Lurraldeak Akemenestarren administrazio zuzenean jarraitu zuen K.a. 333ra arte, Akemenestar Inperioaren erorkerarekin amaitu zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inmaculada Lizasoain

**Inmaculada Lizasoain Iriso** (Iruñea, 1964) nafar matematikaria eta unibertsitateko irakaslea da. Nafarroako Unibertsitate Publikoako Estatistika, Informatika eta Matematika Saileko irakaslea da.

## Ibilbide akademikoa 
Lizasoain matematiketan lizentziatu zen eta ondoren doktoratu zen, Gustavo Ochoaren ikuskaritzapean. Bere ikerketa lanak aljebraren eta haren aplikazioen esparruan kokatuz. Nafarroako Unibertsitate Publikoan kargu garrantzitsuak izan ditu.

Matematika Saileko zuzendaria 2016 eta 2018 urteen artean. Gaur egun, Unibertsitate Komunitatearen Defendatzailea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa profesionala Nafarroako Unibertsitate Publikoan
Esteban Indurain

**Esteban Indurain Eraso** (Iruñea, 1960ko uztailaren 30a) nafar matematikaria eta unibertsitateko irakaslea da. Nafarroako Unibertsitate Publikoko analisi matematikoko katedraduna da 2000tik.

## Ibilbide akademikoa 
Induráin Zaragozako Unibertsitatean lizentziatu zen Zientzia Matematikoetan 1982an, eta unibertsitate berean lortu zuen doktoretza 1985ean. Bere ikerketa-ibilbidean, matematika purua eta haren aplikazioak uztartu ditu, bereziki gizarte-aukeraren teoria, ekonomia matematikoa eta egitura aljebraikoen azterketan.

2021ean, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren ikasturtearen hasierako ikasgaia eman zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teo Roldán Marrodán

**Teodoro Roldán Marrodán** nafar matematikaria, matematikaren dibulgatzailea eta unibertsitateko irakaslea da. Nafarroako Unibertsitate Publikoako Estatistika, Informatika eta Matematika Saileko zuzendariordea da 2018tik.

## Ibilbide akademikoa 
Roldán Zaragozako Unibertsitatean lizentziatu zen Zientzia Matematikoetan 1988an, eta unibertsitate berean lortu zuen doktoretza 1995ean. Bere ikerketa lana Zenbakizko Analisiaren esparruan kokatzen da, bereziki ekuazio diferentzialen ebazpen numerikorako metodoak aztertuz. Nafarroako Unibertsitate Publikoan ibilbide luzea du irakaskuntzan eta ikerkuntzan, eta hainbat kargu akademiko izan ditu bere sailean.

## Dibulgazioa 
Matematikaren dibulgatzaile nekaezina da Nafarroan. 2024an Matematika kaleko dibulgazio-proiektuaren arduraduna izan zen 2024ko Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Biltzar Bienalan. 2018an, Nafarroako Unibertsitate Publikoarekin lotura duten 25 urteko pertsonei egindako omenaldian parte hartu zuen.

2025ean, Nafarroako Matematika-Talentu Tailerran hitzaldia eman zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Miguel Ezkerro

**Luis Miguel Ezkerro Marín** (Iruñea, 1957ko maiatzaren 10a) nafar matematikaria eta unibertsitateko irakaslea da. Nafarroako Unibertsitate Publikoako Aljebrako katedraduna da, eta talde-teorian aditu garrantzitsuenetako bat da.

## Ibilbide akademikoa 
Ezkerro Valentziako Unibertsitatean doktoratu zen eta ondoren Nafarroako Unibertsitate Publikoan finkatu zuen bere karrera profesionala. Bere ikerketa nagusia Aljebraren esparruan kokatzen da, bereziki talde finituen egitura eta propietateak aztertuz. Mundu mailako adituekin lankidetzan aritu da, talde-teoriaren garapenean ekarpen esanguratsuak eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lugal-Anne-Mundu

**Lugal-Anne-Mundu** (sumerreraz: 𒈗𒀭𒉌𒈬𒌦𒆕, *lugal-an-ne₂-mu-un-du₃*; K.a. 2500 inguruan bizi izan zen) Sumerreko Adab hiri-estatuko erregerik garrantzitsuena izan zen. Sumertar Errege Zerrendaren arabera, 90 urtez gobernatu zuen, Ur hiriko Nanniren seme Mesh-ki-ang-Nanna II.a garaitu ondoren. Lugal-Anne-Munduren agintaldiko garaikideko inskripzio autentiko gutxi gorde dira; batez ere askoz geroagoko testu baten bidez ezagutzen da, bere inskripzioetako baten kopia dela uste dena.

Bere inperioa, agian historian erregistratutako lehenengoa, haren heriotzarekin batera desegin zen. Ondoren, errege-zerrendak adierazten duenez, “erregetza” (hau da, Nippurren oinarritutako hegemonia) Mariko dinastia baten esku geratu zen, Anbu erregearekin hasita; hala ere, iradoki izan da litekeena dela Mariko errege horietatik azkenak bakarrik, Sharrumiterrek, Lugal-Anne-Munduren ondoren hegemonia izatea. Adabeko erreinuaren desegitearekin batera, beste hiri garrantzitsu batzuek ere beren independentzia berreskuratu zutela dirudi, tartean Lagash (Lugalanda), Akshak (handik gutxira Mariri erregetza kendu ziona, agian Puzur-Nirahen agintaldian), eta Umma (haren errege Lugal-zage-sik azkenean bere inperioa sortu baitzuen Ilgora Emankor osoan).

## Erreferentziak 
## Kanpo Estekak
Wash (faraoia)

**Wash** Antzinako Egiptoko Aro aurredinastikoko faraoi bat izan zitekeen, duela gutxi gorabehera 5.000 urte. Wash Narmer faraoiaren paleta ospetsuan preso gisa baino ez denez ezagutzen, bere existentzia historikoa zalantzan dago.

## Aurrekariak 
Washen existentzia historikoa ez dago ziurtatuta. Agertzen den limo-harrizko objektua James E. Quibell eta Frederick W. Green arkeologo britainiarrek aurkitu zuten, 1897-1898ko indusketa-kanpainan, Nekheneko Horusen Tenpluan. Paletaren atzealdean, belaunikatuta dagoen preso bat agertzen da, “egiptoarra ez dirudiena”, Narmerrek, askoz handiagoa irudikatuta, kolpatzeko zorian dagoela. Narmerrek paletaren aurrealdean bere izena adierazten duen hieroglifoa grabatua duen bezala (arrain-silueta bat zizel baten gainean), presoaren ondoan ere bi hieroglifo primitibo agertzen dira: arpoi baten eta aintzira baten irudi txikiak. Ikertzaileek arpoi-eta-aintzira hieroglifoa Niloko deltaren ipar-mendebaldean, Libiako mugetatik gertu zegoen Arpoi nomoaren adierazpentzat edo presoaren izen pertsonaltzat hartu izan dute. Azken interpretazioa zuzena bada, presoaren izena Wash edo Washi gisa irakur daiteke.

Wash benetako pertsonaia historikoa izan bazen, agian Buton egoitza zuen Egipto Behereko dinastia baten azken agintaria izan zen. Izan ere, Narmerrek ospea lortu zuen Egipto Behereko azken faraoia garaitu zuen Egipto Garaiko faraoia izan zelako. Hala ere, paletak gertaera historiko hori zuzenean jaso beharrean, Narmeren nagusitasuna eta agintzeko eskubidea irudikatzen dituen alegoria bat besterik ez irudikatzea posible da, Washen irudia horretarako erabilia izanik.

Edwin van den Brink arkeologoak iradoki zuen Wash gisa irudikatutako pertsonaia beste Egipto Behereko agintari aurredinastiko bat izan zitekeela, Hedju Hor izenekoa. Van den Brinkek argudio hori Hedju Horen ikur heraldikoaren, haren serekh delakoaren, eta Narmeren paletan Washen gainean grabatutako irudiaren arteko antzekotasunetan oinarritu zuen; azken horretan, Horus ageri da papiro-ihien artetik ontzi bat gidatzen, bere irudi-maskorraren sudurretik soka bat pasata.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Puzur-Assur I.a

**Puzur-Assur I.a** (akaderaz: 𒁍𒀫𒀸𒋩; Pu-AMAR-Aš-ŠUR; K.a. 2008 inguruan hil zen) K.a. XXI. mendean Asiriako erregea izan zen. Oro har, Asiria estatu independente gisa sortu zuen erregetzat jotzen da, K.a. 2025 inguruan, nahiz eta Asiriar Erregeen Zerrendan aurrekariak agertzen diren K.a. XXII. mendearen hasierara datatuak.

Asiriar Erregeen Zerrendan ageri da, eta ondorengo erregeen inskripzioetan ere aipatzen da (bere seme eta ondorengo Salim-ahum, eta geroagoko Assur-rim-nisesu eta Salmanasar III.ak). Errege horiek Assur hiriko harresiak berritu zituzten erregeen artean aipatu zuten, Kikkia erregeak hasitako lanak jarraituz.

Inskripzioek Puzur-Assur I.a bere ondorengo zuzenekin lotzen dute, eta hauek, Asiriar Erregeen Zerrendaren arabera, Erisum II.araino iristen diren ondorengo erregeekin ahaidetuak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galia Kondeva

**Galia Georgieva Kondeva-Mankova** (; Razlog, 1963ko abenduaren 24a) bulgariar mediku eta politikaria da, 2024ko apiriletik 2025eko urtarrilera Bulgariako Osasun ministroa izan zena.

## Bizitza 
Galia Kondevak medikuntzan graduatu zen 1987an, barne medikuntzan eta hematologia klinikoan espezializatuz. Kudeaketa medikoa ere ikasi zuen. Bigarren agintaldiaren hasieran, osasun-langileen (batez ere erizainen) arazo zaharrak konpontzeari, Osasun Programa Nazionalari eta Haur Ospitale Nazional berri baten eraikuntzari arreta jarri behar zela adierazi zuen. Kritikak jaso zituen ospitale pribatua eraikitzeko erabakiagatik, baina erabakiaren alde ez zutela presiorik egin esan zuen. 2024ko abuztuan, Yossi Levi Sfari Israelgo enbaxadorearekin eztabaidatu zuen Israelgo Osasun Ministerioarekin amen eta haurren osasunari buruzko akordio bat sinatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lagosko urmaela

**Lagosko urmaela**, joruberaz *Ọ̀sà* eta , Nigeriako Lagos hirian dagoen itsasertzeko urmael bat da, Ozeano Atlantikoan.

Lagos estatuko hamar urmaeletako bat da eta Gineako golkoan dagoen handiena. 6.000 kilometro karratuko azalera du.
Aitamarren etxea

thumb|Arku zorrotzeko leiho bikia.

**Aitamarren etxea** Gipuzkoako Goierri eskualdeko Zegama udalerriko antzinako baserri bat da. Eraikina XV. mendekoa da. 2012tik Kultura Balizko Arkeologia Gunearen izendapena du.

## Deskribapena 
Oinplano angeluzuzena eta bi isurkiko teilatua dituen eraikina. Hiru solairuko altuera. Luzitutako harlangaitzezko hormak dira, eskantzuak eta harlanduzko baoen markoak dituztenak. Lehen solairuan arku zorrotzeko leiho biki bat dago, landutako dorre batekin. Atearen gainean "jhs" inskripzioa. Fatxada nagusiko bi balkoi, euskarriak eta forjazko baranda dituztenak. Bi etxebizitzatan banatuta dago.

Ontzigile etxea izan zen urtetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kultura Ondarearen webguneko fitxa.
Ainhoa Inchusta

**Ainhoa Inchusta Adot** (Zizur, 2002) nafar matematika ikaslea eta aniztasunaren aldeko aktibista da. Haur mailan, Zizurren gurpil gaineko patinajean lehiatu zen, eta hirugarren geratu zen 2019ko Nafarroako Matematika Olinpiadan.

## Biografia 
Zizur Patinaje Klubean parte hartzen du. Desgaitasunen bat duten pertsonak sartzearen alde egiten duen kluba da. Matematika eta ingeniaritza informatikoa ikasi zituen Errioxako Unibertsitatean. 2025ean, Iruñetik Onda Cero irratian egindako saio berezi batean, hau esan zuen: "Badirudi gauzei uko egiten diozula, baina azkenean atzean uzten duzuna baino askoz gehiago irabazten duzu. Bizitza beste era batera begiratzen ikasten duzu"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksa Radovanović

**Aleksa Radovanović** () serbiar soldadua eta Lehen Mundu Gerran Mazedoniako frontean borrokatu zen beterano zaharrena izan zen.

## Biografia 
Radovanović 1900eko abuztuaren 2an jaio zen, Marićin, Serbiako Erresumako hegoaldean, Medveđa herritik gertu. Hamalau urte zituela , Lehen Mundu Gerran boluntario aurkeztu zen eta Kosta Vojinovićek zuzendutako komit unitate batean sartu zen. 1915eko urriaren hasieran, Bulgariako tropen aurka borrokan zauritu zuten, 1915eko neguan Serbiako armadak Albania zeharkatu zuen erretiroan eta 1918ko irailean Salonikako fronteko ofentsiban parte hartu aurretik.

Gerra ostean, 1919ko urtarrilean, Jugoslaviako Errege Armadan derrigorrezko zerbitzu militarra egitera deitu zuten eta 18 hilabetez zerbitzatu zuen Belgradoko Errege Guardia unitate batean , Pedro I.a erregearen erregealdian. Lehen Mundu Gerrako boluntario gisa, Alexandro I.a erregeak bost hektareako lurzati bat eman zion Kosovoko hegoaldeko Uroševac ondoan. 1932an, Jugoslaviako jendarmeriako kide bihurtu zen eta Jugoslaviako Erresumako hainbat hiritan kokatu zuten, besteak beste, Priština, Split, Mostar, Peć eta Prizren.

Bigarren Mundu Gerra hasi eta 1941ean Jugoslavia inbaditu zutenean, Prizrenen zegoen, eta han Jugoslaviako partisanoekin batu zen. Bulgariako tropek zauritu eta harrapatu zuten, eta gerra amaieran maior mailara iritsi zen. Aleksaz gain, bere bi anaiak ere boluntario izan ziren bi mundu gerretan - bere anaia zaharrena, Radivoj, alemaniar fusilamendu pelotoi batek exekutatu zuen Prokupljen, eta bere anaia gaztea, Radovan, alemaniarrek tirokatu zuten Uroševacen. Radivojen semea, Milisav, ere partisanoekin batu zen 1941ean.

Radovanović-ek hainbat kondekorazio jaso zituen bere zerbitzuagatik:

* Frantziako Ohorezko Legioa
* Miloš Obilić-en serbiar domina, zilarrezkoa
* Miloš Obilićen Serbiako domina, Urrezkoa
* Ivan Kosančić-en Serbiako domina
* 1941eko Jugoslaviako Partisanoen Oroimenezko Domina

Radovanović 2004ko ekainaren 23an hil zen eta bere jaioterrian lurperatu zuten. Sei alaba, 12 biloba, 24 birbiloba eta lau bir-birbiloba utzi zituen atzean.

## Kanpo estekak
María Dolores Ugarte

**María Dolores "Lola" Ugarte Martinez** nafar matematikaria eta estatistikaria da, Institute of Advanced Materials and Mathematicseko zuzendaria eta Federation of European National Statistical Societies presidentea 2023tik. Nafarroako Unibertsitate Publikoko Estatistika, Informatika eta Matematika Sailako katedraduna da.

## Biografia 
Ugartek matematikan lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean 1989an, eta 1996an doktoretza egin zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Fernández Militino

**Ana María Fernández Militino** nafar matematikaria eta estatistikaria eta unibertsitateko irakaslea da. Nafarroako Unibertsitate Publikoako Estatistika eta Eragiketa Ikerketako katedraduna da.

## Ibilbide akademikoa 
Militinok Matematika ikasketak egin zituen Zaragozako Unibertsitatean 1976 eta 1981 artean. Ondoren, 1984an, estatistikan doktoratu zen Extremadurako Unibertsitatean. Administrazio publikoan urte batzuetan lan egin ondoren, 1990ean Nafarroako Unibertsitate Publikoan hasi zen irakasle gisa.

Bere ikerketa estatistika espazialean oinarritzen da, eta eremu horretan nazioarteko ospea lortu du, batez ere geostatistikan eta datu espazialen analisian egindako ekarpenengatik.

## Idazlanak 
Hainbat estatistika-libururen egilea da. Horien artean nabarmentzekoa da Alan T. Arnholt eta María Dolores Ugarterekin batera idatzitako *Probability and Statistics with R* (Chapman & Hall / CRC, 2008), R programazio lengoaian oinarritutako estatistika ikasteko erreferentziazko testua.

## Aitortzak 
2010ean, International Association for Mathematical Geosciences erakundeak John Cedric Griffiths Teaching Award saria eman zion, matematikaren eta estatistikaren irakaskuntzan egindako lan bikainagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna-Maria Borisova

**Anna-Maria Borisova Ivanova** (; Biala Slatina, 1950eko urtarrilaren 7a) bulgariar endokrinologo, irakasle eta politikaria da, 2010eko apirilaren 7tik irailaren 29ra Bulgariako Osasun ministroa izan zena.

## Bizitza 
1950eko urtarrilaren 7an jaio zen Biala Slatinan, Bulgarian. 1968an Sofiako Medikuntza Akademian matrikulatu zen eta 1974an graduatu zen. Lovetxeko Barrutiko Ospitalean hasi zen lanean internista gisa. 1980an barne medikuntzako espezialitatea lortu zuen, 1982an endokrinologiako espezialitatea, eta 1987an Medikuntzako doktore bihurtu zen. 10 ikerketa kliniko baino gehiagotan parte hartu du, horietatik 7tan ikertzaile nagusi gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Rodríguez Muñiz

**Luis Rodríguez Muñiz** (Oviedo, 1974ko urriaren 12a) matematikari espainiarra da, eta Espainiako Matematikako Errege Elkarteko lehen presidenteordea 2025etik. 2022tik bigarren presidenteordea izan zen.

2018tik 2022ra Espainiako Matematikako Errege Elkarteko Hezkuntza Batzordeko presidentea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walk for Peace

**Walk for Peace** edo **Bakearen aldeko Ibilaldia** Estatu Batuetan egiten ari den distantzia luzeko erromesaldi bat izan zen, Fort Worth-eko (Texas) Huong Dao Vipassana Bhavana Center-eko monje budistek hasitakoa, bakea, errukia eta indarkeriarik eza sustatzeko. Ibilaldia 2025eko urriaren 26an hasi zen, eta gutxi gorabehera 3.700 kilometroko luzera izatea aurreikusten zen, 2026ko otsailaren 14an Washington D.C.-n amaitzeko. Monjeek beren ibilaldia sare sozialetan dokumentatzen ari ziren. Taldean Aloka izeneko txakur bat zihoan, ekimenean benetako figura sinboliko bihurtu zena.

Erromesaldia Vietnamgo tradizio budistako 19 monje talde batek antolatu zuen, Fort Worth-eko Huong Dao tenpluarekin lotuta. Gautama Budaren irakaspenetan inspiratuta, Bakearen aldeko Ibilaldiak "bakearen, maitasun adeitasunaren eta errukiaren kontzientziazioa Amerikan eta munduan zehar" piztea du helburu.

## Aloka 
Bakearen aldeko Ibilaldian funtsezko pertsonaia Aloka zen, Indiako kaleko txakurra; herrialde horretako bakearen aldeko ibilaldi batean parte hartu zuen eta geroago AEBetako erromesaldiaren parte bihurtu zen. Askotan ikusten zen taldearen aurretik ibiltzen edo monjeekin batera atseden hartzen. Jarraitzaile ugari lortu zituen sare sozialetan. Alokak albaitaritza-kirurgia behar izan zuen ibilaldian zehar. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Orrialde ofiziala Facebooken.
* :Aloka Bakearen Txakurra Instagramen.
NHEBZ

**Nafarroako Hezkuntza Ekitaterako Baliabideen Zentroa** (**NHEBZ**) Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuaren menpeko erakundea da. Bere eginkizun Nafarroa Garaiako ikastetxeetan aniztasunari arreta eta hezkuntza-inklusioa bermatzeko aholkularitza eta laguntza espezializatuaa ematea da.

## Historia 
### Sorrera eta finkapena (1993-2006) 
​Zentroa martxoaren 1eko 76/1993 Foru Dekretuaren bidez sortu zen, Nafarroak hezkuntza arloko eskumenak bereganatu eta hiru urtera. Haren sorrerak LOGSE (1990) legeak sustatutako integrazio-printzipioak eta desgaitasuna duten pertsonen eskubideei buruzko nazioarteko adierazpenak gauzatzeko beharrari erantzun zion.
​Sorrera-garai hartatik, NHEBZren oinarri nagusiak normalizazioa, osagarritasuna eta subsidiariotasuna izan ziren. Helburua ikastetxeetako baliabide orokorrak indartzea zen, gaitasunak garatzeko laguntzaren bidez, zerbitzu espezializatuek ohiko irakasle-lana ordezkatu ez zezaten.

### Bilakaera inklusiorantz (2006-2020) 
​2006ko Hezkuntza Lege Organikoa (LOE) onartzearekin eta Espainiak Nazio Batuen Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Konbentzioa 2008an berrestearekin batera, NHEBZk bere funtzioak birorientatu zituen. Esparru arauemaile berriak integrazio hutsaren fokua hezkuntza-inklusiora, ekitatera eta malgutasunera aldatu zuen, sistema ikasleen gaitasun, interes eta beharrizan anitzetara egokitzeko.

### Erreforma eta berregituraketa (2020-2023) 
​LOMLOE (2020) legea indarrean jartzeak funtsezko aldaketak ekarri zituen: familien papera indartu zen eskolatze-erregimen inklusiboak aukeratzeko orduan, eta ikaskuntza-hesiak gainditzeko baliabideak jartzeari lehentasuna eman zitzaion.

​2023an, zentroa Nafarroako Hezkuntza Ekitaterako Baliabide Zentroa izenarekin finkatu zen, hezkuntza-komunitate osoari laguntzeko eta babesa emateko egitura gisa. Etapa honetan, arreta berezia jarri zen zentroaren esku-hartzeak ikastetxeen autonomia ez ordezkatzeko, baizik eta autonomia hori indartzeko jarraibide eta protokolo teknikoen bidez.

### 2025eko dimisioak 
​2025ean, NHEBZk bere historiako krisi instituzional garrantzitsuenetako bat bizi izan zuen, foru administrazioak aniztasunaren arretan erabilitako kudeaketa-ereduaren inguruko desostasunek eraginda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arirang

thumb|Song So-Hee *Arirang* abesten.
***Arirang*** (koreeraz: 아리랑) abesti herrikoi korear bat da, belaunaldietan zehar herritarren ekarpenaren bidez aberasten joan dena. Kalkulatzen da abestiak 60 bertsio inguru dituela, eta gutxi gorabehera 3.600 bariazio; tokian tokiko eta momentuan momentuko berezitasunak biltzen dituzte bertsioek. Abestiak 600 urte baino gehiago dituela estimatzen da.

Abestia bi aldiz agertzen da UNESCOren Kultur Ondare Immaterialaren zerrendan; 2012an Hego Koreak proposatuta sartu zen eta 2014an Ipar Koreak proposatuta.

Arirang Hego zein Ipar Koreako herritarrek abesten dute eta batasun sinbolo gisa hartzen da. Adibidez, 2000ko Udako Olinpiar Jokoen inaugurazio ekitaldian, Hego Koreako eta Ipar Koreako atletak elkarrekin sartu ziren estadiora, korear batasunaren bandera zeramatela, «Arirang» entzuten zen bitartean.

## Erreferentziak
Juan Carlos Iriarte Galarregui

**Juan Carlos Iriarte Galarregui** (Iruñea, 1978) Nafarroako Unibertsitate Publikoko ikertzailea da. 1996ko Nafarroako Matematika Olinpiadan irabazlea izan zen.

## Biografia 
Industria Ingeniaritzako, Informatikako eta Telekomunikazioetako Eskolako zuzendariordea da, eta Nafarroako Unibertsitate Publikoan Telekomunikazio Ingeniaritzako Graduaren eta Masterraren arduraduna.

2010ean, Segurtasun eta Defentsako Doktorego Tesi Onenaren ISDEFE Saria jaso zuen.

2017an, TeraFOOD proiektuaren garapenean parte hartu zuen Íñigo Ederra Urzainqui, Ramón Gonzalo García, Jorge Teniente Vallinas, Carlos Quemada Mayoral eta Cebrián García González ikertzaileekin batera. NUPeko Antena Taldearen eta Anteral S.L. enpresaren arteko ekimen bateratu horren helburua terahertz teknologian —mikrouhinen eta infragorrien artean kokatutako uhinak— oinarritutako sentsoreak sortzea izan zen, materialen aztarna espektrala identifikatzea ahalbidetzen dutenak. Teknologia hori nekazaritzako elikagaien sektorean inbasio-ezagoko ikuskapen-sistema bat diseinatzeko aplikatu zen, produktuak aldatu gabe gorputz estranjeak eta mikroorganismo patogenoak denbora errealean detektatzeko gai dena.

2022ko ekainean, Seinalearen eta Komunikazioen Teoriako irakasle titular izendatu zuten, Nafarroako Unibertsitate Publikoko Ingeniaritza Elektriko, Elektroniko eta Komunikazio Departamentuko irakasle titularra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak