Mariaren Bihotza plaza

**Mariaren Bihotza plaza** Bilboko San Frantzisko auzoan dagoen plaza publikoa da. Bere urbanizazioaren azpian hainbat substratu daude, espazio horri emandako erabilera desberdinen lekuko direnak.

## Lekuaren estratigrafia 
Bilbo Zaharra, San Frantzisko eta Zabala Birgaitzeko eta Eraberritzeko Plan Bereziaren barruan (testu bategina, 1994) lurrazpiko aparkaleku bat eraikitzeko asmoa zegoen, eta horrek eskola publikoa lekuz aldatzera eta Miribilla Ikastetxea eraikitzera behartu zuen. Aparkalekua zulatzeko lanak gelditu egin ziren, 2006. urtean San Frantzisko komentu zaharreko aztarnategian ikus daitezkeen aztarna arkeologikoak agertu zirenean.

2006tik 2016ra bitartean Qark enpresak indusketa arkeologikoa, dokumentazio geometrikoa eta prospekzioaren azterketa dokumentala egin zituen. Lehen zundaketa batean orubearen okupazio desberdinen elementuak aurkitu ziren, eta horrek indusketa eremu zabal bat irekitzea komeni zela utzi zuen agerian. Mikel Neira Zubietak, Jose Manuel Martinez Torrecillak eta Leandro Sanchez Zufiaurrek osatutako lantaldeak honela ordenatu zuen orubearen okupazioaren sekuentzia historikoa:
thumb|San Frantzisko eta Mesedeetako komentuen bista. 1700.
1. fasea. 1498an  Juan de Arbolancha y Elbira de Basabek frantziskotarrei lagatako mahasti baten gainean eraiki zen komentua baino lehenagoko eraikin batzuk daude. Agian komunitate erlijiosoaren behin-behineko instalazioal izan litezkeen drainatze, egitura eta eraikuntzak dokumentatu ziren, haien esanahia eta kronologia zehatza argi definitu ezin bada ere.

2. fasea. 1475etik aurrerako lanak, komentuari buruzko lehen aipamen dokumentalaren urtea. Eliza agertzen da, hamahiru metro zabaleko nabe bakarra, alde bietan bost kapera atxikiak dituena eta bere eraikuntza babestu zuten familia aberatsei (Zaballa, Arbolancha, Arbieto, e.a.) lur emateko erabiliak, lau angeluko oinplanoko klaustroa, erdiko lorategiekin, eta uharriz zolatutako bidexkak, erdian uraska eta komentuko bizitzarekin lotutako gelekin batera.

Komunitate frantziskotar horren historia eta Bilboko bizitzarako izan zuen garrantzia, hiribilduarekin lotu zituen zubia, Bilboko aire zabaleko lehen hilerria, baratzetan jarri zutena... Alfredo de Echavek eta Juan E. Delmasek  "Cuadros de la vida billbaina" liburuan zabal jorratutako gaiak dira.

3. fasea. Tertziarioen aretoa edo atezaindegia bezalako eraikin berriak eraikitzen dira, XVII. eta XVIII. mendeen artean gizartean eta ekonomian gorakada handia izan zuen garaian eraikinaren irudia aldatuz.

4. fasea. 1830 eta 1848 artean komentua kuartel bihurtu zen, nahiz eta 1821ean komentuaren eraikina hustu behar izan zuten Gorteen aginduz. 1833an, komentua gotortu zen, kuartel militar gisa erabiltzeko. Honek eraldaketa ekarri zuen, erabilera militar berri honekin bat zetozen eraikin eta egiturak sortuz: bolboraren biltegiratzea, logelak, garbiketak eta komunak berregiteko lanak, frantziskotarrek komentuaren barruan bando karlistarentzat balak egitea, eta baita kantina gisa leku bat okupatzea ere. 

5. fasea. XIX mendearen bigarren erdian (1848-1856), gerrak zirela eta, oso hondatuta zegoen komentu gotortua saldu zuten frantziskotarrek. Eraitsi eta lurra terraza bihurtu zen, eta horren ordez oin-plano berriko kuartel bat eraikitzeko proiektua egin zen.
thumb|San Frantzisko kalea eta kuartela.
6. fasea. Don Alfonso printzearen kuartelaren eraikuntza, Juan Salces arkitektoak proiektatua eta 1861 eta 1865 artean eraikia. Tamaina handiko obra, hiru solairukoa, San Frantzisko kalera ematen duen fatxada duena, harlanduz egina, lehengo komentuko materialak berrerabiliz, behar diren eraikin osagarriekin (sukaldea, jantokiak, ukuiluak...), lur zanpatuko patioak eta harrizko edo asfaltozko zoladuradun espazio itxiak.

7. fasea. Kuartela handitzea eta eraikin nagusiaren atzealdean Udaltzaingoaren zalditeriarentzako kuartela egiteko eraikina eraikuntza (1873).'***

8. fasea. 1929 eta 1930 artean kuartela eraitsi eta desegin zuten, Regino de Jaureguibeitiaren zuzendaritzapean. Erregino de Jaureguibeitiak bere obra-hondakinen zati handi bat aprobetxatu zuen orubearen kota bete eta igotzeko. Hori dela eta, kuartelaren hondarrak lur azpian geratu ziren hiru metroko obra-hondakinaren azpian, eta horrek ondo kontserbatzen lagundu zuen.****

9. fasea. Tomas Meabe Ereduko Eskola Taldea (1933-2004) eta proiektu horren jolas-parke propioa eraiki ziren orube hutsean, Mariaren Bihotza plazaren parte izatera iritsi zena. Lanak 1934an eten ziren eta Gerra Zibila amaitu arte ez ziren berrabiarazi. Ordutik 2004ra arte, eskola publikoak San Frantzisko Eskola Taldea edo San Frantziskoko Eskolak izena izan zuen.***'
alt=Maqueta del Grupo Escolar Modelo Tomás Meabe|thumb|Tomás Meabe Ereduko Eskola Taldearen maketa

## Beste eraikin eta ekipamendu batzuk 
Gerra ostean agintean zegoen erregimen frankistak eskola-proiektua birdimentsionatu egin zuen ordura arte eraikitakoa finkatzeko, proiektu errepublikano handinahi eta eredugarritik urrun.

1947ko apirilaren 23an, eskola-eraikin berean, San Frantziskoko udal-liburutegi lekualdatua kokatu zen. 1911ko apirilaren 5ean, Martzanako Eskoletako azken solairuan inauguratua izan zena.

Toki berean Espainiako Gazte Antolakundearen (OJE) lokal bat egon zen frankismo berantiarrean, eta trantsizio garaian Familien Elkarteak kudeatutako gimnasio txiki bat jartzeko okupatu zuen.

Eskolako jolastoki-parkea inguratzen zuen orubean, Udal Etxebizitzak Elkarteak 111 etxebizitza eta 30 lonja eraikitzea proposatu zuen 1954an, etxebizitza ekonomikoak sustatzeko eta lursaila behin betiko erregularizatzeko. 1957ko abuztuaren 26an inauguratu ziren, eta Udalak aurrealdea lorategiz eta haurrentzako jolas-eremu batez edertuko zela agindu zuen .

Etxebizitza-bloke horren ondoan, Mariaren Bihotzeko Misiolarien ikastetxe klaretar berria eraiki zen. 1889az geroztik, ondoko lokaletan eliza, komunitate-etxea eta ikasgelak zituzten. Lizeo izeneko zinema-aretoz hornitutako ikastetxe berria 1956ko abenduaren 23an inauguratu zen, eta 66-67 ikasturtean 1.000 ikasle baino gehiago izatera iritsi zen. Klaretarrek 1972an Mesedetako Amaren ikastetxea erosi zuten ,Luis Iruarrizaga kaleko Helduen Hezkuntza Iraunkorreko zentroa hartzen duena, eta hiru urte geroago Leioa-Askartzara joan ziren, San Frantziskoko ikasgua itxiz.

1949ko urrian, San Frantziskon, nazional-katolikoen grina goraipatzeko astebete oso bat ospatu zen: prozesioak, musika-bandak eta txistularien dianak, pilota-partidak, boxeo amateurreko borrokak, zinema-emanaldiak, poesia-errezitaldiak, otxote-lehiaketa eta dantzaldiak antolatuz. Hori guztia urriaren 16an Ama Birjinaren koroatzea ospatzeko. Ekitaldi horretan, Ama Birjinak Espainiako Gobernuaren plazan agintea zuen Kapitain Jeneralaren ohoreak jaso zituen, . Bilboko plaza militarraz ari ziren, izan ere, zazpi urte geroagora arte, aipatutako udal-etxebizitzak eta ikastetxe berria eraiki zirenean, ez zen plazarik izan, orube abandonatu bat baizik.

1956an agertu zen lehen aldiz Mariaren Bihotza plaza odonimoa, 1954-1958 urteetako udal kale izendegian.alt=Cartel anunciador Arroces del Mundo 2004|thumb|2004ko Munduko Arrozak iragartzeko kartelaArgitalpen horretan bertan jakinarazten da San Frantziskoko eskolako etxabeetan Eskolako Ikuskaritza Medikoa, Garbiketa Publikorako Zerbitzua, II. Errepublikan konfiskatutako ondasunak jabeei itzultzeaz arduratzen zen Bizkaiko Errekuperazio Zibilerako Batzordea eta Berastegiko eskoletatik zetorren Saneamendu Zerbitzua jarri zirela. Halaber, Berastegiko eskola eraitsietatik 1955. urtearen amaieran Berreginen Museoko estatuak eta talde artistikoak iritsi zirela jasotzen du.
Urte horietatik aurrera, Mariaren Bihotza plaza kirol-, jai- eta herri-jarduera mota guztiak hartzen dituen espazio zabal eta ireki bihurtu zen, 1962ko urriaren 18an hasteko, Bizkaia osoko ikasleek zirkulazio-lezioak jaso zituzten parke mugikor bat jarri zela, eta, bukatzeko, Munduko Arrozak jaialdiaren ondoz ondoko ospakizunak egin ziren, adibideak jartzearren.

2026an duen itxura, Bilbao Ría 2000 Elkartearen esku-hartze baten ondorioz hartu zuen eta 2011ko ekainaren 17an inauguratu zen. Proiektu irabazlea "5+1" taldeak diseinatutakoa izan zen, Oihane Ruiz eta Gentzane Goikuria (estudio SF38), Eneko Ayala, Amaia Albeniz eta Josune Artetxe arkitektoek osatua.

## Erreferentziak