Rift Haran Handia

**Rift Haran Handia** edo **Rift Harana** , plaka tektonikoen mugimendu eta banaketa motel eta konstantearen ondorioz, Afrika iparraldetik hegoaldera doan 4.830 kilometroko Rift kontinental izeneko haustura geologiko handia da, Somalia eta inguruko herrialdeak kontinente Afrikarretik banatuko dituena. Nahiz eta normalean haran honen izena Djibutitik Mozambikeraino doan alde afrikarra izendatzeko erabiltzen den, Itsaso Gorria eta Jordan ibaiaren harana ere Rift haranaren zati badira. Hori dela eta, Rift Haran Handia Asian eta Afrikan zehar hedatzen da.

Gaur egun bere hedapena nabaria denez, lurrikara iraunkorren eta laba isurien laguntzaz, handitzen doa, bai zabalean bai luzeran. Hedapen horren ondorioz, hemendik 10 milioi urtetara, Madagaskarren antzera, Afrikako kontinentetik banatuko da, kontinente berri bati hasiera emanez eta gaur egungo harana arro ozeaniko bihurtuz. Kontinente berriaren eraketan gertaturiko plaken mugimenduen ondorio gisa, plaka Afrikarra 2,15 cm mugitzen da iparralderantz eta 650.000 urte barru Espainiako hegoaldeari lotuko zaio, Mediterraneo itsasoa ozeano Atlantikotik banatuz.

Rift Haran Handian kokaturik dauden Kenyako laku sistema, 2011. urtetik aurrera gizon-emakume guztien ondare bezala kalifikatu zuen UNESCOk.

## Rift Haran Handiaren Geologia 
### Rift-aren sorrera eta eboluzioa 
Rift batek milioika urtetan zehar eraketa fase desberdinak jasan ditzake. Horrela, Rift Haran Handia Miozeno izeneko periodo historikoan zehar sortzen hasi zen, duela 22-25 milioi urte. Hasiera batean, Arabiar penintsula eta Afrika, bat ziren eta biak banatzearen ondorioz, Itsaso Gorria eta Adengo golkoa sortu ziren. Banaketaren ondorioz, Afarreko triangelua izeneko zonaldea sortu zen, zeinak hondo ozeanikoko ezaugarri geologikoak dituen eta gaur egun Rift Haranaren zati osatzen duena, Afrikar Riftaren iparraldean.
alt=|ezkerrera|thumb|Afar Triangelua, Etiopian|270x270px
Rift Haran Handiaren eraketa eta penintsula Arabikoaren banaketa erlazionaturik daude. Izan ere, Rift Haran Handiaren sorrera Jordan ibaian hasi zen aldaketa tektoniko baten ondorioz. Bertatik, Itsaso Gorrian zehar hedatu zen, Egipto eta Sudaneko kostaldeak plaka Arabiarretik bananduz. Horren ondorio gisa, Itsaso Gorriaren bi aldetara, Miozenoan zehar gertatutako bolkanismo basaltikoaren arrastoak daude, zeinek frogatzen duten Rift Haranaren eraketa Lur planetan izandako gorabehera tektoniko handienetarikoak izan dela.

#### Riftaren eraketaren inguruko teoriak 
Historian zehar, gertaera geologiko honen eboluzioaren inguruan azaldutako teoria kopurua handia da. 1972. urtean, banaketa honek plaka tektonikoen mugimenduarekin erlaziorik ez zuela adierazten zuen teoria argitaratu zen. Teoria honen arabera, Rift Harana lurrazalak zonaldean izandako dentsitateen arteko desberdintasunen ondorioz sortu zen.

Baina, mundu mailan onarturiko teoria berriena, 2009. urtean formulatu zen. Honek plaka tektonikoen arteko elkarrekintzari eta zonaldean dagoen magmatismoari atxikitzen dio Riftaren eraketa. Horretaz gain, litosferaren argaltzea zonaldeko aktibitate bolkanikoaren ondorioz geratzen dela dio, bertako prozesu magmatikoak sustatuz. Aurretik adierazitako prozesuek litosfera argaldu egiten dute, dortsal erdiozeaniko bat bezala jokatzea eraginez.

#### Plaka Tektonikoen mugimendua 
alt=|thumb|311x311px|Rift Haranean gertaturiko mugimendua
Orokorrean, Rift apurketak eta failak agertzen diren lurrazal zonaldeei deritze. Rift Haran Handia, Afrikar plakan ematen ari den aktibitate dibergentearen ondorioz sortzen ari da, dibergentzia horren ondorioz Afrikar plaka bi zati desberdinetan hausten ari delako. Banaketaren ondorioz plaka Afrikarretik abiatuta sortzen ari diren bi plaka berri hauek, mendebaldetik ekialdera hedatzen den plaka Somaliarra eta kontinenteko plaka Nubiarra dira. Aktibitate dibergente honek gaur egun jarraipena du eta urtean 6-7 mm bereizten dira riftaren bi hertzak. Banaketa honek denboran aurrera egin ahala, bi kostalde berriak orduan eta banatuago egongo dira eta lehen esan bezala, hemendik 10 milioi urtetara banaketa totala izango da, ozeanoa Riftean zehar hedatuz eta arro ozeaniko berri bati hasiera emanez.
ezkerrera|thumb|350x350px|alt=
Plaken arteko banaketa hau honetan datza (*eskuineko irudia*): Kasu honetan, sortu berri den plaka Somaliarra eta plaka Afrikarra banatzen ari dira etengabe. Bi plaka litosferikoen ertz dibergenteak motelki banatzen dira eta behealdean dauden puntu-beroak lurrazalerantz hurbiltzen dira.

Hasiera batean, Rifta litosferaren goialdean sortzen hasten den distentsio linealaren ondorioz sortzen hasten dira. Dibergentzia horren ondorioz, elkarrengandik banaturik dauden arroak sortzen dira, failen ondorioz eraturikoak. Rifta eboluzionatzen eta handitzen doan heinean, aurretik sorturiko failak elkartzen hasten dira, haran eta sakonune handiak eratuz.

Horrekin batera, lurrazala gero eta meheagoa egiten da eta lurrazalaren eta mantuaren arteko trantsizio zonaldea azaletik hurbilago gelditzen da. Azkenik, hondotik lurrazaleratzen den magmak azala apurtzen du, apurketa eta pitzadura kantitate handia sortuz eta bertatik magma kanporatuz.

### Aktibitate geologikoa 
Ekialdeko Afrika ezegonkortasun handiko zonalde tektonikoan kokatzen da, hiru plaka tektonikoren elkarketa puntuan dago eta. Bertan, Arabiako eta Afrikako plaken eta Rift Haranaren eraketaren ondorioz sortzen ari den plaka Somaliarraren arteko elkarrekintza geratzen ari da. Honen ondorioz, Rift Haranaren inguruko zonaldean aktibitate bolkaniko eta sismiko handia dago Riftaren eraketaren ondorioz eta bi zonaldeen banaketarekin batera agertu izan diren puntu bero eta sumendien ondorioz.

#### Sismologia 
Rift harana handia sismikoki aktibo dagoen rift sistema handiena da munduan. Bertako lurrikara gehienak Afar Triangeluan suertatzen dira, handienak plaka arteko mugan gertatuz. Azken mendean erregistratutako lurrikara handiena 7 gradukoa izan zen Richteren eskalan. Aktibitate sismikoa Riftari paralelo ematen da eta sakonera txikietan, 12-15 km riftaren ardatzaren azpitik. Ondorioz, lurrazalean ikusten diren ondorioak oso nabariak dira. Baina ardatzetik urrunagoko puntuetan sakonera handiagoetan eman daiteke jarduera geologikoa (30 km).

#### Bolkanismoa 
alt=|thumb|300x300px|Kilimanjaro sumendia
Rift haranaren inguruan aktibo eta lotan dauden Afrikar sumendi nagusien gehiengoa dago, azken hauen artean, Kilimanjaro, kontinente Afrikarrean dagoen mendirik altuena, Kenya mendia, Longonot mendia, Menengai kraterra eta Karisimbi mendia aurki daitezke besteak beste. Sumendi hauetako gehienak haranaren eremutik kanpo egon arren riftak berak sortu zituen.

Bestalde, aktibo dauden sumendien artean Erta Ale, DallaFilla eta Ol Doynio Lengai ditugu. Lehenengoa Ezkutu formako sumendi basaltiko bat da, jarraituki aktibo dago, Afar eskualdean kokatua dago Etiopiako ipar-ekialdean. DallaFillak 2008an eztanda egin zuenean Etiopian inoiz antzemandako erupzio bolkaniko altuena izan zen. Ol Doynio Lengai gaur egun aktibo jarraitzen duen natrokarbonatitazko sumendi bakarra da munduan. Sumendi honek jariatzen duen magmak berezitasun bat dauka. Magma gehienak ez bezala honek ez du ia silizerik bere konposizioan, hau potasio eta sodioa duten Gregoryitan eta Nyerereitan dira aberatsak, mineral hauek karbonato eta nitratoen taldekoak dira. Konposizio honek fluidotasun handia ematen dio, biskositate oso baxua izanik. Etiopian bakarrik 50 sumenditan detektatu da aktibitate bolkanikoa Holozenoaz geroztik.

### Afrikako Rift Harana 
Afrikan dagoen Rift Haranaren zonaldea Afrika erdialdean bitan banatzen da Ekialdetarra eta Mendebaldarra. Bi haran hauetako riftek berriz bat egiten dute Tanzaniar lurraldean.

#### Mendebaldeko Afrikar Rifta: Oihana 
alt=|thumb|250x250px|Malawi lakua
Mendebaldeko Rift Haranari Rift Albertinoa ere deitzen zaio. Riftaren atal honek Afrikako Mendi handienetakoak ditu inguruan. Rift Haranean ere Afrikako mendirik altuena dago, Kilimanjaro sumendia eta zenbait laku ere, Turkana lakua (6.405 km2, Kenia), Tanganyika lakua (32.000 km2) edo Malawi lakua (30.000 km2) hain zuzen ere. Laku hauek munduko lakurik sakonenetakoak dira. Batzuetan Victoria lakua (, Rift sistemaren barruan ere kokatu izan dute, baina aipatutako bi haranen artean kokatuta dago. Laku guztien artean 800 arrain mota baino gehiago aurkitu dira. Rift Haran honen zati handi bat inguruetako parke nazionaletan dago banatua, haien artean: Virungako Parke Nazionala, Kongoko Errepublika Demokratikoko parke nazionala, Rwenzori parke nazionala eta Elizabeth erregina parke nazionala Ugandan. Haranaren mendilerro nagusiak Etiopiako mendigunea, Mitumba mendiak, Virunga mendiak eta Rwenzori mendilerroa dira. Riftaren alde honetan klima askoz ere hezeagoa da eta bertako ekosistema oihana da non begetazioa oso ugaria den eta bertako animalia gehienak zuhaitzetan bizitzeko prestatuak dauden.

#### Ekialdeko Afrikar Rifta: Afrikar Sabana 
Rift Haran Handiak egindako Afrikar kontinentearen hausturak kontinentearen ekialdeko klima mendebaldekoa baino lehorragoa izatea eragin zuen. Gainera bertako lakuek itsasoarekin konexiorik ez izateak sakonera gutxi izatea eragiten du, eta horretaz gain uraren lurrunketaren ondorioz mineral kontzentrazio handia dute. Aurretik aipatutako lehortasunarengatik, Afrikako zati honetan sabana agertu zen belardi oso zabala, non klimak bi urtaro dituen; euritsua eta lehorra. Bertako arrasto geologikoek ziurtatzen dutenez, bertako primateak, oraindik zuhaitzen adarretan bizi zirenak, lurrera jaitsi behar izan zuten, gizakiaren lehen aitzindariak izanik.

## Rift Haranean gizakiaren eboluzioa 
thumb|Gizakiaren eboluzioa
Historian zehar buruturiko ikerketen ondorio gisa, Rif Haranak gizakiaren eboluzioan izan duen garrantzia nagusia da. Ikerketen ondorioz lorturiko emaitzen artean, Rift Haran Handiaren eraketaren ondorioz lehenengo bipedoak sortu zirela, frogapen garrantzitsuenetarikoa da. Rift Harana, Afrikan aurkitu daitezkeen plio-pleistozenoko aztarnategi oparoenetarikoa da. Izan ere, zonaldean gertaturiko aktibitate sismikoen ondorioz, fosilak lurrazalerantz igotzen dira, ikusgai izan arte.

Lehenengo hominido bipedoak, *Sahelanthropus tchadensis*, *Ardipithecus* eta *Orrorin tugenensis* espezieetakoak izan zirela uste da. Azken bi espezieen arrastoak, zeinak duela 6-4,5 milioi urte jaio ziren, ekialdeko Afrikan aurkitu ziren lehenbiziko aldiz. Hominido hauen arrasto eta fosilen eskasiaren ondorioz, ezin izan da frogatu guztiz bipedoak zirenik.

Ziurtasunez bipedoak izan ziren lehenengo hominidoak *Australopithecus* espezieko hominidoak izan ziren. Haien lehenengo arrastoak duela 4-2,5 milioi urtekoak dira eta Afrikan aurkitu ziren. Haien eskeletoak ia osorik aurkitu direnez, jakin badakigu Afrikako sabanan zehar hedatu zirela, eboluzionatuz eta horren ondorioz *Australopithecus* espeziearen barnean bost eboluzio desberdin izan ziren, baina desgertu aurretik lehenengo Homo-ak eratuz eboluzionatu ziren. Haien desagerpena sabanaren desertifikazioaren ondorioz gertatu zen.

Giza espeziearen eboluzioaren azken fasean hiru espezie desberdin egon ziren denbora luzez elkarrekin bizitzen. Hiru espezieak hauek izan ziren: H*omo neanderthalensis*, Denisovako hominidoa eta *Homo sapiens*.

Horien artean, *Homo sapiens*-a izan zen Etiopian (Afrika) bizi zen bakarra. Haren fosil zaharrenak duela 200.000 urtekoak dira eta esan bezala, Etiopian aurkitu ziren.

Sabanan bizi ziren hominidoak zuhaitzetatik lurrera jaitsi behar izan ziren janari bila eta bertako zonaldean zegoen belardi garaiari aurre egiteko eta haren gainetik ikusi ahal izateko, bi hanketan ibiltzen hasi behar izan zute8n. Beraz, esan daiteke Rift Haranaren ondorioz, giza eboluzioaren garairik oparoena gertatu zela.

DateFormat = yyyy
ImageSize = width:800 height:auto barincrement:16
PlotArea = left:20 right:20 bottom:20 top:10
Colors =
  id:blanc             value:rgb(1,1,1) 
  id:noir              value:black
  id:canvas            value:gray(0.98)
  id:holocene          value:rgb(1,0.984,0.941)
  id:pleisto           value:rgb(1,0.968,0.690)  
  id:pliocene          value:rgb(1,1,0.6)
  id:miocene           value:rgb(1,1,0)
  id:paleo             value:rgb(0.651,0.875,0.616)
  id:gris              value:gray(0.80)
  id:exbleu            value:rgb(0.3,0.3,0.7)
  id:bleu              value:rgb(0.45,0.45,0.80)
  id:bleuclair         value:rgb(0.65,0.65,0.90)
  id:rouge             value:rgb(0.8,0.30,0.30)
  id:rougemoy          value:rgb(0.88,0.45,0.45)
  id:rougeclair        value:rgb(0.92,0.64,0.64)
  id:rougeclair2       value:rgb(0.95,0.84,0.84)
  id:orange            value:rgb(1,0.7,0.3)
  id:orangesom         value:rgb(0.9,0.45,0.25)
  id:or                value:rgb(1,0.9,0)  
  id:grilleMajor       value:gray(0.7)  
  id:grilleMinor       value:gray(0.9)

Period = from:-7100 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-6900 gridcolor:grilleMinor
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-7000 gridcolor:grilleMajor
BackgroundColors = canvas:canvas bars:canvas
BarData=
  bar:evenement1
  bar:espace1 
  bar:evenement2
  bar:espace2 
  bar:evenement3
  bar:espace3 
  bar:evenement4
  bar:espace4 
  bar:evenement4bis
  bar:espace4bis 
  bar:evenement4ter
  bar:espace4ter
  bar:evenement5
  bar:espace5 
  bar:evenement6
  bar:espace6 
  bar:evenement7
  bar:espace7 
  bar:evenement8
  bar:espace8
  bar:evenement9
  bar:espace9
  bar:evenement0b
  bar:espace0b
  bar:evenement0c
  bar:espace0c
  bar:evenement0d
  bar:espace0d
  bar:evenement0e
  bar:espace0e
  bar:evenement0f
  bar:espace0f
# barset:evenement
  bar:ages0
  bar:ages

Define $center = anchor:from align:center
Define $left = anchor:from align:left shift:( 4,-4)
Define $right = anchor:till align:right shift:(-4,-4)
Define $left2 = anchor:from align:left shift:( 4, 3)
Define $right2 = anchor:till align:right shift:(-4, 3)

PlotData=
  
  bar:evenement1   color:noir width:20 $left 
  from:-6500  till:-5500 color:orange textcolor:noir text:"Orrorin tugenensis*" $left 
  from:-4500  till:-3500 color:rougeclair
                at:-4000 text:"Australopithecus anamensis*" $center 
  from:-3000  till:-2000 color:rougeclair2 textcolor:noir text:"Australopithecus aethiopicus" $left       
   
  bar:evenement2   color:noir width:20 $center
  from:-7100  till:-6800 color:orangesom textcolor:noir text:"Sahelanthropus tchadensis*" $left
  from:-4100  till:-2900 color:rougeclair
                at:-3500 textcolor:noir text:"Australopithecus afarensis"         
  from:-2400  till:-1200 color:rougeclair2
                at:-1800 textcolor:noir text:"Australopithecus boisei"
             
  bar:evenement3   color:noir width:20
  from:-6300  till:-5300 color:rouge 
                at:-5800 textcolor:noir text:"Ardipithecus kadabba*" 
  from:-4900  till:-3900 color:rouge
                at:-4400 textcolor:noir text:"Ardipithecus~  ramidus*" shift:(0,2)  
  from:-3700  till:-2800 color:rougeclair
                at:-3250 textcolor:noir text:"Australopithecus ~bahrelghazali*" shift:(0,2)
  from:-2200  till:-1000 color:rougeclair2
                at:-1600 textcolor:noir text:"Australopithecus robustus"          

  bar:evenement4   color:noir width:20 $right
  from:-3600  till:-3200 color:rougemoy textcolor:noir text:"Kenyanthropus platyops*"     
  from:-2950  till:-1950 color:rougeclair
                at:-2450 textcolor:noir text:"Australopithecus~garhi*" $center shift:(0,2)      
 
  bar:evenement4bis color:noir width:20 $right
  from:-3000  till:-2000 color:rougeclair textcolor:noir text:"Australopithecus~africanus*" shift:(0,2)             
 
  bar:evenement4ter color:noir width:20 $right
  from:-2900  till:-1700 color:bleuclair
                at:-2300 textcolor:noir text:"Homo rudolfensis" $center                 
 
  bar:evenement5   color:noir width:20 $left
  from:-2400  till:-1700 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo habilis"                        

  bar:espace5 width:12 at:-2000 mark:(line, bleu)

  bar:evenement6   color:noir width:20 $left
  from:-2000  till:-1000 color:bleuclair
                at:-1500 textcolor:noir text:"Homo ergaster " $center
               
  bar:espace6 width:12 at:-1750 mark:(line, bleu)
  bar:espace6 width:12 at:-1700 mark:(line, bleu)

  bar:evenement7   color:noir width:20 
  from:-1700  till:-1400 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo  ~georgicus*" $left2 
  from:-100   till:-12    color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo     ~florensiensis*" $right2
                       at:-1750 mark:(line, bleu)

  bar:espace7 width:12 at:-1750 mark:(line, bleu) 
  bar:espace7 width:12 at:-100 mark:(line, bleu) 
 
  bar:evenement8   color:noir width:20 $left
  from:-1750  till:-100 color:bleuclair
                at:-925 textcolor:noir text:"Homo erectus" $center

  bar:espace8 width:12 at:-900 mark:(line, bleu) 
  bar:espace8 width:12 at:-700 mark:(line, bleu) 
  bar:espace8 width:12 at:-100 mark:(line, bleu) 

  bar:evenement9   color:noir width:20 $left
  from:-900  till:-780 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo antecessor*" $right
  from:-100   till:-27 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo  ~soloensis" $right2
                at:-700  mark:(line, bleu)
             
  bar:espace9  width:12 at:-700 mark:(line, bleu) 
 
  bar:evenement0b   color:noir width:20 $left
  from:-700   till:-300 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo rhodesiensis" $right  
              
  bar:espace0b width:12 at:-600 mark:(line, bleu) 

  bar:evenement0c   color:noir width:20 $left
  from:-230   till:-28 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo neanderthalensis" $right
  
                        at:-600 mark:(line, bleu)
  bar:espace0c width:12 at:-600 mark:(line, bleu)
  bar:espace0c width:12 at:-230 mark:(line, bleu)

  bar:evenement0d   color:noir width:20 $left
  from:-600   till:-150 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo heidelbergensis" $right
    
  bar:espace0d width:12 at:-200 mark:(line, bleu)

  bar:evenement0e   color:noir width:20 $left
  from:-200   till:-95   color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo helmei" $right 

  bar:espace0e width:12 at:-200 mark:(line, bleu)

  bar:evenement0f   color:noir width:20 $left
  from:-200  till:0 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo sapiens" $right                      
               
  bar:ages0
  from:-2600 till:-10 width:10 color:paleo textcolor:blanc
               at:-1600 text:"Paleolitiko" 

  bar:ages fontsize:9
  from:-7100 till:-5332   color:miocene
               at:-6500 text:"Miozeno"                   
  from:-5332 till:-1806   color:pliocene    
               at:-3800 text:"Pliozeno"                
  from:-1806 till:-11     color:pleisto 
               at:-1300 text:"Pleistozeno"            
  from:-11   till:0    color:holocene
               at:-295  text:"Holozeno"
               at:-5332 mark:(line, noir) 
               at:-1806 mark:(line, noir)
               at:-11 mark:(line, noir) 
               at:0 mark:(line, noir)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Afrikako geografia

## Kanpo estekak