Zintzarrotsak

thumb|Xaribari bat, 1894ko ilustrazio batean
**Zintzarrotsak**, **toberak** edo **xaribariak** Europa osoan zehar egin izan den ohitura da. Erregimen Zaharrean ohiturak mantentzeko eta epaiketa moralak egiteko erabiltzen ziren, baina denborarekin, salaketak egiteaz gain, herri antzerki edo ohitura etnografiko ere bilakatu dira. Zintzarrotsetan jendetzak ahalik eta zarata gehien egin nahi zuenez, zintzarririk izan ezean lapikoak eta zartaginak joz edo eskuz iritsitako edozer gauzaz desfilatzen zuten.

Oro har, desfileak hiru motatakoak ziren: lehenengoan, gehienetan formarik bortitzena, gaizkile bat edo gaizkile batzuk etxetik edo lantokitik eraman zitezkeen, eta indarrez desfilatzen zuten komunitate batean zehar. Prozesuan, jendetzak iseka egiten zien, jazarriak izan zitezkeen eta, sarritan, biktima bat edo batzuk jarduketen amaieran uretara jaurtitzen ziren. Modu seguruagoa zen gaizkilearen bizilagun batek biktimatzat jotzea, kaleetatik eramaten zuten bitartean, askotan asto baten gainean. Jakina, imitatzaileak ez zuen zigorrik jasotzen, eta sarritan oihu egiten edo kantatzen zituen izkinako bertsoak, gaizkileari iseka eginez. Ohituraz, irudia edo panpina bat erabiltzen zen epaitu nahi zenaren ordez, irudi hori abusatu egiten zen eta, sarritan, erre egiten zen prozesuaren amaieran.

Herriz herri aldatzen diren ohiturak izanda, Euskal Herrian zintzarri bat astinduz egiten diren ohitura ezberdinak dira, normalki herri antzerki modukoak. Zintzarrien ordez adar bat erabiltzen denean soinua sortzeko, **galarrotsak** deitzen zaie, eta tobera musika tresna erabiltzen dutenei tobera izena ematen zaie. Ahozko literatura eta inprobisazioa askotan lotzen dira zintzarrotsekin, eta Euskal Herrian bertsolaritzarekin harremana izan dute. Epaiketa moral gisa ia desagertu dira, baina epaiketa sozial gisa berreskuratzeko saioak egon dira herri askotan. Bestetik, zintzarrots izena ere ematen zaie herri askotan (bereziki Nafarroa Garaian) Errege-egun bezperan umeek egiten dituzten jarduerei.

## Izendapena 
Artikulu honetan *zintzarrotsak* bezala izendatzen duguna hainbat terminoren itzulpena da. Herriz herri aldatzen den ohitura izanda, baina Europa osoan hedatzen dena, termino bakar batekin definitzea zaila da. Aipatutako *galarrotsak* edo *tobera* kontzeptuak frantsesez *charivary* izenarekin ezagutzen dira, eta horregatik euskaraz ere *xaribari* izena eman zaie, bereziki Ipar Euskal Herrian. Hegoaldean zein Espainian, gaztelaniaz, *cencerrada* eta *matraca* izena eman izan zaie, euskara batzuetan *zenzerrada*, edo *esquellotada* katalanez.

Zintzarrotsaren parte izan daitezke guzti horiek, baina hizkuntza batzuetan zintzarrotsa bakarrik soinua sortzen den partea izango litzateke, euskaraz *xaribari-serenata* izena ere eman zio eta batzuetan ingelesez *Rough Music* gisa agertu da. Euskaraz *asto-lasterrak* edo *xaribari-fartsa* gisa ezagutzen duguna asto batekin egiten den atala da, umiliazioa bilatuz. Azkenik, euskaraz tobera, karroxak edo tobera-mustrak bezala ezagutzen duguna beste hizkuntza batzuetan ere xaribaria edo zenzerrada izango litzateke. Azkueren arabera Bizkaian *arranotsak* deitzen ziren.

Europako beste hizkuntza batzuetan erabili diren terminoen artean ohikoena *charivari* da, eta hortik datoz ingelesez erabiltzen diren *shivaree* eta *chivaree*. Ingelesez ere *skimmington* ere erabiltzen da; alemanez *Katzenmusik*, *Rappeln* eta *Haberfeldtreiben*; herbehereraz *Ketelmuziek*; italieraz *capramarito* edo *chiavramarito*, baina eskualde bakoitzean bere izena zuen. *Charivari* hitza ziurrenik Latin arrunteko *caribaria* hitzetik dator, plurala *caribarium*, gaur egun kazerolada deituko genukeenaren antzeko zerbait; hau, era berean, antzinako grezierako καρηβαρία (karēbaría) hitzetik letorke, "buruko mina" edo "buru pisutsua" esan nahi duena.

## Zintzarrotsak egiteko arrazoiak 
Euskal Herrian eta Europako beste zenbait herrialdetan antzina zintzarriak astinduz nahiz pertzak joaz ospatzen zen serenata eta antzerki satiriko mota bat da, bereziki alargunak oso adin ezberdineko pertsona batekin ezkontzean nahiz herriko beste edozein gertaera gaitzesgarri dela eta, iseka egiteko burutzen zena. Balio moralak urratzen zirenean herriak epaile lana hartzeko zuen eskubidea aldarrikatzen zuten zintzarrotsetan parte hartzen zutenek.

Jakina denez, xaribari-serenatak Euskal Herrian ez ezik Europako Mendebalde osoan daude dokumentatuta. Xaribari-paradak eta xaribari-fartsak Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan egiten zituzten herriko gazteek. Dena dela, Hegoaldeko herri batzuetan ere izan da horrelako tradiziorik, esate baterako, Luzaidekoak aipatzen ditu Iribarrenek. Noizkoak diren ez dago zehazterik; lehen aipamenak XVII. mendekoak dira. Eliz agintariek eta agintari zibilek etengabe erreprimitu nahi izan zituzten, eta debekualdiak izan dira.

Hasiera batean, bi aldiz ezkontzen zirenei egiten zitzaien soilik, gerora, ordea, beste egoera batzuetan ere bai: adinez alde handia zuten ezkongaiei, euren bikotea jotzen zutenei, bereziki senarra jotzen zuten emakumeei, etab. Gizartearen bizioei kritika egitea da, beraz, horren helburua. J. M. Lekuonaren ustez, obra hauek originaltasun nabaria dute: salaketa egiterakoan herriak duen balioen sistema jartzen da agerian, etxeko moralaren irizpide nagusiak zein diren adierazten da, alegia. Erresuma Batuan trabestismoa egiten zutenen aurka ere egin ohi zen. Urkizuk gogorarazten duenez, alargunen ezkontzak zigortu egiten zituen herri moralak; zerga edo *droit de pilote* delakoaren arrasto herrikoia da galarrotsa bere ustez, moralitate publikoaren defentsan eraikia. Fartsetan balio moralen kritika egiten da, baita eliz agintearena eta botere zibilarena ere. Kortazarrek dio gertaera eskandalagarriak agerian jartzea eta gizarteak onartzen dituen mugak erakustea dela xaribarien xedea.

### Xaribari-serenatak 
thumb|Xaribari-serenata baten ilustrazioa.
Euren jarrera zigortzea helburu ziren pertsonen leihopean jotzen ziren ilunabarrean. Traste eta musika tresna zaratatsuz lagundurik, kontzertu kakofonikoa jotzea zen helburua. Hortik heldu da galarrots edo zintzarrots deitura. Gertakariari dagozkion bertsoak jartzen edo abesten zituen, inoiz edo behin, bertsolari batek.

Zintzarrotsak gaueko kontzertu zaratatsuak ziren zintzarri, zartagin, eltze eta antzekoz joa. Eztei eguna baino lehenago izaten ziren; hamabost bat egun lehenago has zitezkeen eta, batzuetan, eztei bezpera arte luzatzen ziren. Galarrotsek zintzarrotsen egitura bera zuten, baina horietan koadrilek, zarata ateratzeko, adarra erabiltzen zuten.

Cascanten, 1599. urteko otsailean, «ilundu ondoren, herriko gazteak kuadrillan ibili ziren Cascanteko kaleetan, pertsona zintzo eta nagusi askori matrakak emanez». Urte batzuk geroago, 1602ko otsailaren 17an, zehazki, Cascanteko herrian berriro ere, gauerdi aldera, Esteban Ruiz, 24 urteko morroia, Juan Ruiz, bere anaia eta ezkongabea, Jerónimo Enríquez eta Jerónimo Calvillo, jostuna, matrakak egiten hasi ziren. Bizilagunek ez ezagutzeko asmoarekin «euren hizkera aldatuz» esan zioten Graciana alargunari «atso hori, noiz hilko zara? Zeren zain zaude?». Eta, beste lekuko baten arabera, «zaharra, zure semea, Juan Perez, alokatuta bizi da zure erruz, hil zaitez behingoz».

### Xaribari-fartsak (asto-lasterrak) 
thumb|Asto-lasterra eginiko senar-emazteak, asto gainean atzera begira.
Europa osoan zehar asto baten gaineko ibilbidea ohikoa izan da Antzinarotik. Nikolaos Damaskokoak jasotzen du K. a. I mendean adulterioa egin zuen emakume bat nola herri osotik pasa zuten asto baten gainean lotuta. I. mendean Plutarkok galdetzen zuen "*Nor da Kumean asto baten gainean paseatu zuten emakumea?*" eta berak erantzuten du adulterioa egin zuen emakumea zela. Badirudi zigor publiko gisa sortutako ohitura hau zintzarrien musikarekin batu zela Erdi Aroan nonbait.

Fartsa hauetan, baita gehiago egituratutako tobera-mustretan ohikoa zen katu bat zigortzea edo erretzea epaia eman ostean.

XVII. mendetik aurrera Ipar Euskal Herrian *Abbas juvenum* edo *Maogouverko Abadiak*.

### Xaribari-paradak edo toberak 
[thumb|[William Hogarthen *Hudibras Encounters the Skimmington* margolana.]]
Xaribari-paradak, karroxak edo tobera-mustrak herriko kaleetan zehar egiten ziren, “omendurikoak” karrozan zirela edo horien ordez horiek ordezkatzen zituzten aktoreak. Konpartsa beti bera izaten zen (epailea, idazkaria, bertsolaria) hispanista eta euskaralariak, euskal herri antzerkia sakonetik ezagutzen duenak, Petit de Julleville aipatuz esaten digu horrelako elkarteak bost ehundik gora izan zirela hiri handietan, eta bazituztela estatutuak, intsigniak, festarako materiala eta beste; baina herrixketan ere izaten zirela, batez ere Frantzia hegoaldean, eta *abbas juvenum* titulua ematen ziotela elkarte alai horien presidenteari. Hérellek dioenez, Erdi Aroan zehar baziren horrelako elkarteak Euskal Herrian, eta hemengo gizartean oso sustrai sakonak zituela ohitura horrek; hala, XX. mendean oraindik ere izugarrizko bizitasunez agertzen zaizkigu.
Antzerki satiriko honetan, alegiazko auzi bat antzezten da, gorte eta sujetekin. Besta egiteko aitzakia denez, auziaz gain, dantzak badu ikaragarriko garrantzia, dantzari kategoria ezberdinekin: bolantak, kaskarotak, basandereak, andere xuriak... Partehartzailetan, besteak beste, bertsolariak, musikariak, pailazoak publikoa irri eginarazteko, aurkitzen dira. Pertsonaia eta dantzari guztien desfileari kabalkada ere esaten zaio.

Bertsolariek zuten leku garrantzitsuenetarik bat, bat sujetaren alde plantatzen zela eta bertzea kontra, betiko dialektikan. XIX. mendean, Joanes Otsaldek bere larderia behin baino gehiagotan erakutsi zuen kari horretarat. Auziaz gain, dantzak bazuen ikaragarriko garrantzia, dantzari kategoria desberdinekin: bolantak, kaxkarotak, basandereak, andere xuriak. Gisa horretako kabalkadak egiten ziren Errobi haran guzian, Garazitik Senpereraino, guti edo aski ezaugarri berdintsuekin. Itsasun, artxiboen arabera, tobera mustrak izan ziren 1849an, 1859an, 1865ean, 1876an, 1883an, 1889an. Azken honek, auzapezaren debekua izan zuen, eta ez zen izan debeku bakarra:

Bertze bakarren bat izan zitekeen Lehen Mundu Gerraren aurretik, argazki xoil bat dugula lekuko. XX. mende hastapenean, Georges Hérelle ikerleak berexten zituen Errobi aldeko eredu hori (“parades charivariques”) eta Zuberoa eta Amikuzeko antzerki satirikoa (“farces charivariques”).

Gizartea aldatu arau, ohiturak ere aldatzen dira. Bigarren gerlatik landa, lehenagoko gaiekiko tobera-mustrarik ez zen gehiago egin. Diotenez, Irisarrin 1937an iragan ziren moda xaharreko azken tobera mustrak. Lapurdi barnealdean, 1920-25 Hazparneko auzo batean gazteriak muntatu zuten zerbait hor plantatu ziren ingeles bikote baten eskarniatzeko. Egiazko gaiekilakoak guti edo aski 1914ko gerlarekin batera utzi zituzten beren gisara. Gaueko toberek eta berdurek aise berantago iraun zuten, eta XX. mendearen bigarren partean badira han eta hemen anitz lekukotasun. Itsasun Bigarren Mundu Gerran zehar izan ziren gaueko azken toberak, oso bortitzak gainerat. Garazi aldean bi gerlen artean hedatu zen usaia berri bat, hau da gairik gabeko kabalkadak egitea, dantzaren inguruan. Faustin Bentaberry soinulari eta dantza maisuaren eraginez azkartuz joan ziren kabalkadak eskualde horretan. Zenbait herritan gaur egun oraino urtero egiten dira gisa horretako ospakizunak (Arnegi, Uharte Garazi, Izpura, Luzaide, Baigorri,...). Baigorrin segitu zuten ere tobera-mustra egiten noizbehinka gerlatik landa, kabalkada soilez gain. Antton Luku idazleak eta antzezleak hurbiletik aztertu du baxenabartar toberen istorio hori. Lapurdiri dagokionez, Luhuso eta Makean 1950eko hamarkadatik aurrera berriz hasi ziren kabalkada egiten, alegiazko gaiekin (*Ganix kontrabandixtaren ixtorioa* Makean) baina aintzinagoko joko guziekin: dantza, auzi, zirtzil, zaldizko, huxer,... Formak irauten zuen, bai eta herriko festa giroa. 1980 arte eman zituzten holako kabalkadak Makean.

#### Tobera modernoak 
thumb|2007ko Itsasuko kabalkada
1970eko hamarkadan abertzaleek proposatu zuten toberen irakurketa politiko berri bat. Europa guzian antzerkiaren formak erreberritzen ari ziren, antzerkia mezu politiko batzuen plazaratzeko tresna bezala baliatuz. Irakurketa horretan, toberak baliatu behar ziren tokiko boteren ordenuaren zalantzan ezartzeko eta ez ordenu horren indartzeko. Iholdin 1974an aintzira egitasmo baten aurka egin zituzten moda berriko tobera horiek, eta ikaragarriko tentsioak sortu ziren. Erranahi politiko berri horiek bultzatu eta gaurkotu zituen toberak (Eiheralarren, 1988an, Baigorrin 1976an, Amikuzen 1991an, bertzeak bertze) Gero etorri ziren, *Beltzeria, Euscalduna*, eta 2008an *Fauxto* karrusa, toberaren izen garaztarrarekin apropos izendatua.

21. mendean Gipuzkoako Debagoieneko euskara elkarteek antzerki molde hau ekarri dute antzerki herrikoia egiteko zenbait aldiz. Gabonetako giroaren bueltan, herri zenbait epaitu dituzte toberetan herriko bertako eta inguruetakoek. Adibidez, 2011. urtean Bergarak Arrasateko herria epaitu zuen, eta 2015ean Aretxabaletak Eskoriatza.

## Beste herrialde batzuetan 
### Espainia 
Hego Euskal Herrian zintzarrotsek zuten hedapena handia bazen ere, Espainian ere ohikoa zen egitea. Caro Barojak jasotzen duenez, 1901ean Madrilgo Ateneoko Zientzia Moral eta Politikoen Sekzioak ikerketa bat eskatu zuen jaiotza, ezkontza eta heriotza erritualen inguruan. Fitxa horiek Espainiako Gerra Zibilean galdu baziren ere, hainbat ikerketa argitaratu ziren euren datuetan oinarrituta.

Galizian ohikoa zen berriro ezkontzen ziren alargun, zahar edo adin-tarte handiegia zuten bikoteen aurkako ekimenak egitea, adarrak, zintzarriak eta latak erabiliz. Ezkontzen zirenen etxetik gertu zuhaitzetatik nekazal-tresnak eskegitzen ziren. Ohikoa zen ere ezkondu behar zirenen panpinak egitea, parodiak egiteko. Ribeiro de Avian *chocallada* edo *cencerralada* egiten zitzaien ohiturak betetzen ez zituzten edozein ezkongaiei, adibidez, musikaririk kontratatzen ez ztuenei edo ardorako gonbidapena egiten ez zutenei. Antzeko ohitura egiten zen Avilesen: herritarrak ezkongaien etxera joaten ziren eta, bertan, norbait hiltzekotan zegoela antzezten zuen; apaiz batek azken oleazioa ematen zien eta, hurrengo egunean, lurperatu. Lurperatze honetan testamentu baten parodia irakurtzen zen, panpinei sua eman eta zarata egiten zen. Antzeko ohitura egiten zen Kantabriako Iguña eta Toranzo herrietan, *zarramaco* edo *zorromaco* inauterietako pertsonaiekin. Pertsonaia horiek gaur egun Silión (Molledo udalerria) baino ez dira ateratzen, baina behinola oso hedatuak zeudela uste da.

Gaztela-Mantxan ezkon-berrien aurkako neurri berberak erabiltzen ziren Hueten, Almoroxen eta Miedes de Atienzan. Cabañas de Yepes herrian jasota dago panpinekin egiten zela ekimen guztia. Extremaduran ere Gaztelako ohitura berbera zegoen. Guijo de Carian, adibidez, gurdi batean eramaten ziren ezkon-berriak eta Las Hurdesen usain txarra zuen intsentsario bat erretzen zen. Llerenan, adibidez, bi pertsonek hartzen zuten ezkonberrien lekua eta, euren ahotsa imitatuz, umorezko hizketaldiak inprobisatzen zituzten. Andaluzian ez dago datu askorik, baina Pedroche eskualdean hiru gauez egiten zela ematen du. Sierra de Seguran 1920an jasotako testigantza batean ezkonberrien aurkako zintzarrotsak egiten ziren, zarata asko sortuz euren kalean, adar bat joz eta ezkontzen zirenen aurkako kontakizun bat eginez. Adibidez, honakoa jasotzen da, *vito* edo *pandorga* izenarekin, euskal tobera-mustren antzekoak.

### Ingalaterra 
thumb|*Ran-Tanning* baten argazki arraroa, 1909ean Ramptonen egina.
Ingalaterran *rough music* izena eman zaio, baina herriz herri izen ugari izan ditu. Iparraldean batez ere *stang riding* deitu zaio, hegoaldean *skimmington* edo *skimmington ride*; beste izen batzuk izan dira *lewbelling*, *tin-panning*, *ran tanning*, *nominey* edo *wooset*. Ohikoa zen irudiak erretzea, zintzarrotsetan egiten zen zaratarekin batera; zarata sortzeko zintzarriez gain, beste instrumentu eta etxe-tresna asko erabiltzen ziren. Herri batzuetan irudiak uretara botatzen ziren, *itotze errituala* eginez. Ingalaterrako komunitate askotan praktikatu ziren XIX. mendean, eta XX. mendean gutxitzen joan ziren, baina ezagunak dira Ramptonen (1909), Middleton Cheneyn (1909) eta Blisworthen (1936ra arte) egin zirenak. West Hoatleyn 1947an egin zen bat, eta Copthorne Sussexen 1951ean. Theo Brownek erregistratu zuen azkena Devonshiren 1973an.

1628-31 artean eman zen Mendebaldeko Altxamenduan, lur komunalen itxituraren aurkako matxinada, "Lady Skimmington" izena erabili zuen mugimenduaren liderrak. Iturri batzuen arabera izen hori erabili zuten gizon ugarik Mendebaldeko Altxamenduan, emakume arropa janzten zutenak mozorrotzeko zein ordenaren aurkako altxamendu bat zela adierazteko.

### Ipar Amerika 
Xaribaria AEBetako zati handi batean praktikatu izan da, baina mugako herrietan ohikoagoa zen, komunitateak txikiak zirelako eta legearen aplikazio formalagoa falta zelako. XX. mendearen hasieraraino dokumentatu zen, baina uste zen gehienbat mendearen erdialdean desagertu zirela. Kanadan, Ontarion, Quebecen eta Atlantikoko probintzietan izan dira xaribariak, baina ez beti gaitzespen adierazpen gisa.

Lehen kolono frantsesek xaribarien (edo *shivaree* Estatu Batuetan) ohitura eraman zuten Quebeceko beren kokaguneetara. Historialari batzuen ustez, ohitura Kanada Behereko ingeles hizkuntzako eremuetara hedatu zen eta, azkenik, Amerika hegoaldera; baina independenteki ohikoa zen Ingalaterrako gizartean, eta, beraz, litekeena zen angloamerikar ohituren zati izatea. Xaribaria ondo dokumentatuta dago Hudson Haranean, kolono ingelesen lehen egunetatik XX. mendearen hasieraraino. Kanadako xaribariaren lehen adibide dokumentatuak Quebecen jaso ziren XVII. mendearen erdialdean. Aipagarrienetako bat 1683ko ekainaren 28a izan zen. François Vézier dit Laverdureren alarguna senarra hil eta hiru astera berriro ezkondu ondoren, Quebec hiriko jendeak zintzarrots zaratatsua egin zuen ezkondu berrien aurka bere etxean-

Ipar Amerikan xaribariak ez ziren Europako ohitura tradizionalak bezain zigortzaileak. Bakoitza bakarra zen, eta tartean zegoen familiaren jarrerak eragin handia zuen, baita nork parte hartzen zuen ere. Europako tradizio batzuekin edertuta egon arren, xaribari iparramerikar batean parte-hartzaileek errudunak zaldi-andeletan bota zitzaketen edo jendetzarentzako karameluzko barrak erostera behartu.

[thumb|Zarata sortzeko latak kotxe baten atzealdean, [Belgikan.]]
Kansasko zintzarrots amerikar baten kontakizun honek jarrera iparramerikarraren adibidea ematen du. Europako herri txikietan ostrazismoa kondenatzeko eta gaizkileak isolatzeko erabiltzen zen zigorrezko zintzarrotsaren kontrara, zintzarrots amerikarrak "erritu bateratzaile" gisa erabiltzen ziren, non okertzen zirenak komunitateari itzultzen zitzaizkion nobatada txiki baten baliokidea izan zitekeenaren ondoren.

Tampan, Floridan, 1885eko irailean, *shivaree* handi bat ospatu zen James T. Magbee tokiko ofizialaren ezkontza zela eta. Kyle S. Vanlandingham historialariaren arabera, festa "Tamparen historiako *shivaree* festa guztien artean basatiena eta zaratatsuena" izan zen, "ehunka gizon" bertaratu ziren, eta "ia egun-argira arte" iraun zuen. Zintzarrotsan sortutako musika, esaten denez denez, "izugarria eta naturaz gaindikoa zen deskribapen orotatik haratago".

Akadiako Tintamarre tradizioa zintzarrotsetan oinarritzen dela uste da.

## Harremanak boterearekin 
### Aurkakotasuna eta debekuak 
thumb|Zintzarrotsaren edo xaribari baten irudikapena, XIV. mendeko irudi batean. Bertan agertzen da morala hausten dutenen aurkako epaiketa publikoa eta astoaren irudia duen pertsona bat.
Zintzarrotsek, bere forma ezberdinetan, debekuen historia luzea izan dute. 1337an Avignonen egindako ediktu batek dio "kirol gorrotagarri" bat direla eta Bezierseko estatutuak (1368) "joko guztiz ez-morala" Nafarroako antzerkiari buruz ari denean, Calahorrako 1539 eta 1545eko Sinodo Konstituzionalak aipatzen ditu, eta 1590ean Iruñean izandakoak halaber, hala baitiote jarraian:

Pierre de Lancrek, XVII. mendearen hasieran –1610ean, hain justu– Bordeleko Parlamentuko epaile eta inkisidoreak gazte lapurtarrek edozein aukera baliatzen zutela esaten digu bere jolasetan Apezpiku edo Maogouverko Abadearena eginez:

.

Nafarroako Parlamentuak XVIII. mende osoan behin eta berriz ezarritako galarazpenak aipatzen dizkigu Caro Barojak, bide batez, horrelako fartsen indarra garbi utziz. Nafarroako Legeen Koadernoetan zintzarrotsak zein abesti desegokiak egitea debekatu zen 1724 eta 1726an. Jaungoikoaren aurkako ofentsatzat hartzen zen norbaitek ez zituen ezaugarriak aipatzea, irainduz. Lege hauetan debekatzen zen abesti zikinak edo lizunak abestea, edo biraoak egitea, bi urteko deserriarekin eta ehun kolperekin zigortua.. Badirudi lege hau gortean egindako *cencerrada* batean hildako bat egon ostean egin zela, baina ez zioten kasu handiegirik egin: 1815ean Parla herrian egin behar zen bat debekatzeko eskatu zuten. XVIII. mendeean egon ziren agintari gehienak, Despotismo Ilustratua deitzen den garaian, saiatu ziren lege bidez komunitateen bizitzak ordenatzen. Jovellanosek 1795ean egindako Nekazaritza Legean aipatzen du alkate gehienek legeak egiten zituztela musika eta zintzarrotsak mugatu edo debekatzeko.

Erriberrin, 1570ean, mila gazte inguruk, mozorrotuta, zintzarriekin zarata eginez eta koplak abestuz, matraka bat antolatu zuten Jeronimo de Carrion eta Maria de Estradaren, ezkontzen ziren herriko bi alargunen, kontra. Sortutako istiluengatik salatuak izan zirenean gazteek esan zutenez, «aspaldidanik eta urteetatik hona, Nafarroako erresuma honetan, Erriberriko hirian ohitura dago honen antzeko matrakak egiteko alargun batzuk ezkontzen direnean, koplak abestuz. Eta horiek jasotzen dituztenek onartzen dituzte herriko ohitura moduan».

### Onarpena eta *eskubidea* 
Galarazpenak galarazpen, asto lasterrak *droit de pilote* haren hondartzat hartzen zituzten; eskubide hori gizonezko alargun orok ordaindu behar zuen bigarren ezkontzan. Zehapen herrikoi hau Roussillonen 1300ean debekatu zuen Jaime I.ak, eta Frantzia osoan galarazi zuten Frantziako Iraultzan zehar, baina hain indar handiko ohitura izanik, oso zaila zen festa hori beti ukatzea; honen lekuko dugu, esate baterako, Louis Napoleon Bonapartek 1848an Heletako gazteei emandako baimena, “omenduen” kontura diberti eta barre egin zezaten nahi adina.

Herri agintariek asto lasterrekin erakusten duten onarpen honek Erdi Aroan ditu sustraiak. Hala, Ives Renouardek argitaratutako *Rôles Gascons* lanean irakur dezakegu Almariko Kredomiokoak, Baskoniako Dukerriko seneskala zenak, 1315ean, agindu zuela norbait adulterioan topatuz gero *currant villam secundum quod est fieri consuetud...*, falta horretan aurkitutakoei asto lasterren bat sufriaraztea edo bestela hamar librako isun bat ordainaraztea; diru hau erregearen eta herriko jujeen artean banatzeko zen. Xaribaria egiten zutenen ustez, nolabaiteko eskubide bat zuten horrelakoak egiteko, errege batek edo agintari batek emana folkloristak dioenez, dagoeneko ez ziren fartsaren aktoreak, eta ez zituzten kaleetan barrena korritzen, jendaurrean lotsagarri jartzen astoen buztanei lotuta atzera begira, edo astoek zeramaten karroza batean bestela eta, herritik kanpora aterata, liturgia garbitzaile batean, egindako aztarnak lastoz ezabatu ere ez zieten egiten. Halakoa egin omen zioten Fernando erregeari Iruñean 1477an. Ordurako horretan jarduten zuen aktore batzuk ziren eskandalua eragiten zuten ezkontza harremanen parodia egiten zutenak nahiko deritzo azalean geratzeari, esana baitu asto lasterren sorburua hain dela iragan urrunekoa, non ezinezkoa baita horrelakoen agerpenaren gutxi gorabeherako datarik ere ematea. Inauterietako pertsonaia batzuk jada agertzen dira Erdi Aroko frantziar literaturan. Adibidez, *Sainct Pansart* izeneko pertsonaia (ikus beherako inauterien eta zintzarrotsen inguruko atala) ''La Dure Et Cruelle Bataille et paix du glorieux sainct Pensart a l'encontre de Caresme* lanean agertzen da, 1485an. François Rabelaisen *Gargantua eta Pantagruel* lanean ere agertzen da *Sainct Pansart*, beraz badirudi pertsonaia hau Erdi Aroan jada egonkortua zegoela.

Jon Juaristik zehaztasun gehixeagoz jardun du, eta haren iritziz “*seguruenik Zuberoako antzerki-tradizioa XVI. eta XVII. mendeetakoa da, baina XVIII. mendearen amaiera arte ez dugu horren inolako berririk izan*”. Baina hau guztia adieraztean garbi erakusten digu ez duela arretaz irakurri berak aipatzen duen bibliografia ere, zeren eta Charles Desplatek asto lasterrei eskainitako obraren lehenbiziko orrietan bertan Jacques Belarenaren (1586-1667) testu bat ematen baitigu; Mauleko abokatu protestante honek Donapaleun ospatutako asto laster bat salatzen du. Izan ere, horrelako ekitaldiek jujeen zigorra jaso behar zuten, ohitura paganoa eta moralaren kontrakoa zelako.

J. M. Lekuonak dioenez, obra idatzi gutxi gorde da, guztira 21; horietako bi, gainera, ez osorik. Egileak ez dira ezagunak, izan ere hitz iraingarri eta zantar franko zantarrak erabiltzen zenez, “omendutakoak” haserretuko ziren beldurrez zeudekeen.

Lehenengoa 1766koa da, Otsamendi Arrosakoak egina Ortzaizen, eta galarrotsaren kantuko hamaika ahapaldi bakarrik heldu zaizkigu. ** izenarekin ezagutzen da bertso hori.

Patri Urkizuk *Zuberoako Irri-Teatroa* izeneko bilduman jasotako 17 fartsaren izenburuak eta azalpenak:

Hauekin batera Urkizuk Etxahunen hiru kantu aipatzen ditu, segur aski galarrotsen sarrera kanta gisa hartu beharrekoak: **, *Maria Solt eta Kastero*, *Ahargo eta Kanbillu*.

Badira, halaber, berriagoak, bertsolariek egindakoak. Makean 74 urteko gizona eta 24 urteko neskarekin ezkondu zen. Xetre bertsolariak alde eta Oxaldek aurka hitz egin zuen.

#### Hizkuntzaren erabilera 
Erabilitako hizkera normalki bihurria izaten zen, barre eginarazteko sortua. Bertsolarien papera garrantzitsua zen, baina askotan pertsonaia ezberdinen hizkera imitatu behar zuten. Zuberoan egiten ziren zintzarrotsetan hizkuntzak ere nahastea ohikoa zen: frantsesez aritzen ziren epaile, idazkari eta jendarmeak, adibidez, legearen aldekoak zirenak eta arrotzak; latinezko hitzak eta parodiak esaten zituzten apaizak eta elizarekin harremana zuten pertsonaiek; gaztelania pertsonaia arruntek erabiltzen zuten; bearnera hitz ilunak esateko erabiltzen zen, adibidez satanei lotuta; azkenik, euskaraz aritzen ziren beste pertsonaiak eta trama nagusia. Pierre Topet "Etxahun"ek *Eiharte eta Miñau* testuaren hasieran hizkuntza guztiak nahasten zituen, adibidez:

Beste testu batzuetan ere nahasten dira horrelakoak, eta badira ingelesezko hitzak ere dituztenak:

Ingelesez ez da kontserbatu testu edo abestirik, agian modu errezitatiboan egiten zirelako. Frantzian badirudi inprobisatzaileak kontratatzen zirela, bertsolarien antzera. Balkanetan hau ohikoa zen eta Errumanian pertsonaia honi *strigaturi* izena ematen zitzaion. Bereziki Nafarroan *cencerrada* edo *zintsarrots* izenarekin ezagutzen diren jarduera hauek mantendu dira, folklorean umeek Errege Magoei bidea erakusteko egiten duten zintzar-jotze soinua. Jimeno Jurioren arabera Nafarroako iparraldetik Aragoi ibairaino herri askotan egiten zen ohitura zen, nahiz eta orain gutxi batzuetan iraun duen. Badirudi ohitura zaharra dela, izan ere 1765an Nafarroako Errege Kontseiluak ekimen bat abiatu zuen Errege eguneko bezperan eta egun osoan zehar Iruñean eta bere auzoetan egoten zen zaratarekin amaitzeko, non suzko armak erabili eta su artifizialak ere botatzen ziren.

Ituren eta Zubietako inauterietako pertsonaia nagusia den joaldunak ere zintzarriak jotzen ditu Errege eguneko bezperan. Arratsaldean umeak ateratzen dira herritik eta gauean mendiko bideetatik ibiltzen dira helduak. Garaioan eta Aezkoan ere helduak ateratzen dira gauez zintzarriekin zarata egitera. Ameskoabarrena eta Imotzen ohitura zegoen ere gauez helduak ateratzeko. Umeak dira protagonista Orotz-Betelun, Ezkarozen eta Abaurrepean.. Europa osoko inauterietako ohitura askotan zintzarriak edo beste tresna batzuk erabiltzen dira zarata sartzeko, eta horrek lotura izango luke salaketa ekimen horiekin. Inauteriak ere agintariei trufa egiteko baliatu izan dira, eta horrek eragina zuen xaribarien errepresentazioetan, nahiz eta testuetan ez dagoen hain argi. Zaratak, zintzarriak, usain txarrak, erritual erlijioso batzuen parodia eta puska-bilketa horren adibide direla uste du; Hérellek ere azaltzen du xaribariak debekatuak zeudenean maskarada bat egiteko baimena eskatzen zela, eta maskaradan bertan txertatzen zela xaribariaren gaia, beste batzuen artean. Oraindik ere ospatzen dira Euskal Herrian gezurrezko ezkontzak inauterietan, adibidez Altsasuko inauterietan. Epaiketa ere inauterietako errepresentazioetan ohikoa da, eta adibide onak dira Miel Otxin eta Zalduondoko Markitos. Epaiketa horietan pertsonaia sutan erretzera kondenatzen dute, herrian dauden ezinegonak eta arazoak konpontzeko asmoz.

### Protesta gisa 
Ikuspuntu politiko batetik, askotan zintzarrotsak ziren herri xeheak agintarien boterearen aurka protestatzeko zuten modu bakarra. Hipotesi baten arabera, gaur egun protesta gisa erabiltzen den *kazerolada''ren oinarrian zintzarrotsaren ohitura egongo litzateke.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Escrache
* Gizon Basatia
* Zuberoako maskaradak

## Kanpo estekak