Japoniera

**Japoniera** (japonieraz: , *nihongo* edo *nippongo*) Asia ekialdeko hizkuntza bat da. 127 milioi hiztun ditu, gehienak Japonian, baina baita mundu guztian zehar ere japoniar jatorrikoen artean. Japoniera da japoniarrek hitz egiten duten hizkuntza japoniarren familiako hizkuntza nagusia.

Hizkuntza eranskaria da, eta ohorezko sistema konplexua du, igorlearen eta hartzailearen arteko harremanaren eta japoniar gizarteko mailaren araberako hiztegia darabilena. Japonieraren familian, ryukyuan hizkuntzak eta hachijō hizkuntza ere sartzen dira, modu ezberdinean sailkatuta. Hizkuntza isolatu gisa sailkatzen bada ere, zenbait teoriak beste batzuekiko balizko harremanak proposatzen dituzte, hala nola koreerarekin, hizkuntza austronesiarrekin, drabidikoekin edo altaikoekin.

Oso gutxi ezagutzen da hizkuntzaren historiaurreari buruz, ezta noiz agertu zen lehen aldiz Japonian. K.o. III. mendeko dokumentu txinatarrek japonierazko hitz batzuk grabatu zituzten, baina japoniera zaharreko testu garrantzitsuak ez ziren VIII. mendera arte agertu. Heian garaitik (794–1185) aurrera, Txina-japoniera hiztegiko multzo zabalak sartu ziren hizkuntzan, japoniera klasiko goiztiarraren fonologiari eraginez. Japoniera klasiko berantiarrak (1185–1600) gramatika-aldaketa zabalak jasan zituen, baita Europako hitz maileguen lehen agerpena ere. Dialekto estandarraren oinarria Kansai eskualdetik Edo eskualdera (gaur egungo Tokio) aldatu zen japoniera moderno goiztiarrean (XVII. mendearen hasiera - XIX. mendearen erdialdea). 1853an Japoniak bere buruari ezarritako isolamendua amaitu ondoren, Europako hizkuntzetako hitzen mailegua nabarmen egin zuen gora, eta erro ingelesdun hitzak ugaritu ziren.

## Historia
### Historiaurrea
Proto-japoniera, japoniera eta ryukyuan hizkuntzen arbaso komuna, uste da Koreako penintsulatik etorritako kolonoek eraman zutela Japoniara K.a. IV. mendearen hasieran edo erdialdean (Yayoi aroa), jatorrizko Jōmon herriko biztanleen hizkuntzak ordezkatuz, ainuera hizkuntza modernoaren arbasoa barne. Idazkera, oraindik, Txinatik sartua ez zenez (ez dago horren froga zuzenik), garai honi buruz antzeman daitekeen edozer gauza japoniera zaharretik egindako barne berreraikuntzan oinarritu behar da, edo Ryukyuan hizkuntzekin eta japonierazko dialektoekin metodo konparatiboa erabiliz.

### Antzinako japoniera
eskuinera|thumb|alt=Page from the Man'yōshū|''Man'yōshū*-ren orrialde bat, japoniar poesia klasikoaren antologiarik zaharrena
Txinako idazketa sistema Japoniara V. mendearen hasieran inportatu zen Baekjetik, budismoarekin batera. Lehenengo testuak txinera klasikoan idatzi ziren, nahiz eta batzuk, ziurrenik, japonieraz irakurtzeko pentsatuta zeuden *kanbun* metodoa erabiliz, eta japonieraren gramatikaren eraginak erakusten dituzte, hala nola japonieraren hitz ordena. Testurik zaharrena, *Kojiki*, VIII. mendearen hasierakoa da, eta txinatar karaktereez idatzi zen osorik: txinera (garai desberdinetan), kanbuna eta antzinako japoniera irudikatzeko erabiltzen dira. Garai hartako beste testu batzuetan bezala, antzinako japonierazko atalak *Man'yōgana* sistemaz idatzita daude: *kanji*ak erabiltzen dira, haien balio fonetiko eta semantikoengatik.

*Man'yōgana* sisteman oinarrituta, antzinako japoniera berreraiki daiteke 88 *mora* desberdinekin. *Man'yōgana*z idatzitako testuek bi «kanji» multzo desberdin erabiltzen dituzte gaur egun き (ki), ひ (hi), み (mi), け (ke), へ (he), め (me), こ (ko), そ (so), と (to), の (no), も (mo), よ (yo) eta ろ (ro) ahoskatzen diren *mora* bakoitzerako (*Kojiki*k 88 ditu, baina geroagoko testu guztiek 87 dituzte. Mo1 eta mo2 arteko bereizketa galdu egin zen, antza denez, konposatu eta berehala). *Mora* multzo hori, 67ra murriztu zen japoniera klasiko goiztiarrean, nahiz eta batzuk txineraren eraginaren bidez gehitu ziren. *Man'yōgana*k /je/ sinbolo bat ere badu, /e/-rekin bat egiten duena aldia amaitu baino lehen.

Antzinako japonierazko gramatika elementuen hainbat fosilizazio hizkuntza modernoan daude: *tsu* genitiboaren partikula (*no* modernoak ordezkatua) *matsuge* («betile», hitzez hitz «begiko ilea» gisako hitzetan kontserbatzen da); *mieru* («ikusgai egon») eta *kikoeru* («entzungarri izan») modernoek -*yu*(ru) atzizki erdipasiboa mantentzen dute (*kikoyu* → *kikoyuru* (forma atributiboa, Heian aroaren amaieran poliki-poliki forma arrunta ordezkatu zuena) → *kikoeru* (*shimo-nidan* aditz-joko eredua zuten aditz guztiek aldaketa bera jasan zuten japoniera moderno goiztiarrean), eta *ga* partikula genitiboa hizkera, nahita, arkaikoan mantentzen da.

### Japoniera klasiko goiztiarra
[thumb|eskuinera|alt=Genji Monogatari emaki scroll|*[Genji Monogatari|Genjiren istorioa* ipuinaren XII. mendeko pergamino emaki bat, XI. mendekoa.]]
Japoniera klasiko goiztiarra Heian aroko japoniera da, 794tik 1185era. Japoniera klasikoaren estandar literarioaren oinarria izan zen, XX. mendearen hasiera arte erabili izan zena.

Aldi hartan, japonierak hainbat garapen fonologiko izan zituen, kasu askotan txinatar maileguen etorrerak bultzatuta. Horien artean zeuden: kontsonanteen eta bokalen luzera fonemikoaren bereizketa, kontsonante sabaikariak (adibidez, *kya*) eta kontsonante ezpainkari multzoak (adibidez, *kwa*) eta silaba itxiak. Horren eragina izan zen japoniera mora denborako hizkuntza bihurtu zuela. Ingelesezko mailegu-hitz asko, bereziki, teknologiarekin lotuta daude, adibidez, パソコン *pasokon* ("ordenagailu pertsonala", *personal computer*retik), インターネット *intānetto* ("internet") eta カメラ *kamera* ("kamera"). Ingelesetik hartutako mailegu-hitzen kopuru handia dela eta, japoniera modernoak [tɕi] eta [ti], eta [dʑi] eta [di] arteko bereizketa garatu du; azken hori bikote bakoitzean mailegu-hitzetan bakarrik dago, adibidez, パーティー (*paati* , "festa"), シーディー(*shīdī*, "CD") edo ディズニー *dizunii* ("Disney").

## Banaketa geografikoa
Japoniera ia Japonian bakarrik hitz egiten den arren, herrialdetik kanpo ere hitz egin izan da. Bigarren Mundu Gerra baino lehen, baita bitartean ere, Taiwan eta Korea, japoniarren anexioaren ondorioz, eta Txina, Filipinak eta Pazifikoko hainbat uharte partzialki okupatu ondoren, herrialde horietako biztanleek japoniera ikasi zuten inperioko hizkuntza gisa. Ondorioz, herrialde horietako adineko askok, oraindik ere, badakite japonieraz hitz egiten.

Japoniar emigrante komunitateek (horietako handienak Brasilen daude –1,4&nbsp;milioi eta 1,5&nbsp;milioi artean japoniar etorkin eta ondorengoekin, Brasilgo IBGEren datuen arabera–, Estatu Batuetako 1,2&nbsp;milioi baino gehiago), batzuetan, japoniera erabiltzen dute lehen hizkuntza gisa. Hawaiiko biztanleen %&nbsp;12 inguruk japonieraz hitz egiten dute, eta, 2008an, biztanleriaren %&nbsp;12,6k jatorri japoniarra zuela kalkulatzen da. Hala ere, japoniar emigranteak aurki daitezke Perun, Argentinan, Australian (batez ere ekialdeko estatuetan), Kanadan (batez ere Vancouverren: han, biztanleriaren %&nbsp;1,4k jatorri japoniarra du), Estatu Batuetan (batez ere Hawaiin, biztanleriaren %&nbsp;16,7k jatorri japoniarra baita, eta Kalifornian) eta Filipinetan (batez ere Davao eskualdean eta Laguna probintzian) halaber.

### Egoera ofiziala
Japonierak ez du egoera ofizialik Japonian, baina, *de facto*, herrialdeko hizkuntza nazionala da. Hizkuntzaren forma estandartzat *hyōjungo* (標準語) hartzen da –"hizkuntza estandarra" esan nahi du– edo *kyōtsūgo* (共通語) –hizkuntza arrunta edo Tokioko dialektoa ere batzuetan–. Bi terminoen esanahia (*hyōjungo* eta *kyōtsūgo*) ia bera da. *Hyōjungo* edo *kyōtsūgo* dialektoaren pareko kontzepzioa da. Hizkuntza normatibo hori Meiji berrezartzeren ondoren sortu zen (明治維新, *meiji ishin*, 1868), Tokioko goi mailako aldeetan hitz egiten zen hizkuntzatik. *Hyōjungo* eskoletan irakasten da, eta telebistan eta komunikazio ofizialetan erabiltzen da.

Lehen, idazkera estandarreko japoniera (文語, *bungo* –literatura-hizkuntza–) hizkuntza kolokialaren (口語, *kōgo*) desberdina zen. Bi sistemek gramatika-arau desberdinak dituzte, eta, hiztegian, aldaera batzuk. *Bungo* izan zen japoniera idazteko metodo nagusia 1900. urte ingurura arte; harrezkero, *kōgo*k, pixkanaka, bere eragina zabaldu zuen, eta, idatziz, bi metodoak erabili ziren 1940ko hamarkadara arte. *Bungo*k, oraindik ere, garrantzia du historialarientzat, literatura-adituenentzat eta abokatuentzat (Bigarren Mundu Gerratik bizirik atera ziren japoniar lege asko oraindik *bungo*z daude idatzita, nahiz eta horien hizkuntza modernizatzeko ahaleginak egiten ari diren). *Kōgo* da gaur egun japonieraz hitz egiteko eta idazteko metodo nagusia, nahiz eta *bungo* gramatika eta hiztegia noizean behin erabiltzen diren japoniera modernoan efektua lortzeko.

1982ko estatuko konstituzioaren arabera, japoniera, palauera eta ingelesarekin batera, hizkuntza ofiziala da Angaur-en (Palau). Hura idatzi zen garaian, prozesuan parte hartu zuten adineko asko japonieran heziak ziren uhartearen Hego Itsasoetako agintaritzaren garaian, Pazifikoko Fideikomisodun Lurraldeko 1958ko erroldak erakusten duen moduan, non 1914 eta 1933 artean jaiotako palautarren % 89k japonieraz hitz egin eta irakurtzen zekitela aurkitu baitzen. Hala ere, 2005eko Palauko erroldaren arabera, Angaur-eko biztanle bakar batek ere ez zuen adierazi etxean japonieraz hitz egiten zuela.

## Japoniera eta euskara 
Japonierak eta euskarak badituzte zenbait antzekotasun fonetikan eta gramatikan. Antzekotasun horiek, hala ere, ez dira genetikoak, bi hizkuntzek ez dutelako sorburuari dagokion ahaidetasun harremanik. 

;Euskararekiko antzekotasunak
* Atzizkien erabilera: adibidez, -*gin*, -*gile*, -*ari *atzizkien baliokide japoniarretako batzuk: -*in*, -*ka* dira. Era berean, euskaraz deklinabide-atzizkien bidez adierazten diren funtzioetarako, japonierak postposizioak ditu: 
**先生**が**来る *Sensei **ga **kuru* ("Irakaslea —*galdegaia* da— dator"), 
**先生**は**来る *Sensei **wa **kuru* ("Irakaslea —*mintzagaia* da— dator"), 
**先生**を**見る *Sensei **wo **miru* ("Irakaslea dakusa"), 
**先生**の**本 *Sensei **no **hon *("Irakaslearen liburua"), 
**先生**に** *Sensei **ni ***("irakasleari" / "irakaslearengan" / "irakasleak" —ergatibo agentea—, "irakaslearengana"), 
**先生**と** *Sensei* ***to ***("irakaslearekin"), 
**先生**から** *Sensei* ***kara ***("irakaslearengandik"), 
**先生**へ** *Sensei* ***he ***("irakaslearengana")... 
*Aditzei ere hainbat atzizki kausal, denborazko, helburuzko-eta erants dakizkieke, hizkuntza indoeuroparren konjuntzioen ordez: 
**来たので *Kita **no de*** nahiz 来たから *Kita **kara ***("Bazetorrelako" / "Etorri delako" / "Etorri baitzen" / "Etorri baita"),
**来たときに *Kita **toki ni*** ("Etorri denean" / "Etorri zenean")...

* Bi hizkuntzetako perpausen oinarrizko ordena SOV da, hots, lehenik subjektua doa, bigarrenik objektua eta, azkenik, aditza.
* Ez dago genero gramatikalik: 看護師 (*kakoshi*, "erizain"), 医者 (*isha*, "sendagile"), これ (*kore*, "hau" [izenordea]), この犬 (*kono inu*, "txakur hau")... generorik gabekoak dira. 

* Bitxikeria hutsa bada ere, *izan* aditzaren orainaldia *desu* da (japoniera jasoan) edo *da* (lagunartekoan): euskarazko *duzu* (gipuzkerazko *dezu*) eta *da* gogora badakartza ere, *dira*, *naiz*, *gara*... esanahiak ere ditu.

* Ez dago erlatibozko izenorderik: euskaraz bezala, aurrena menpeko perpausa doa, eta, jarraian, zehazten duen izena:
友人は昨日来た。 友人は日本人だ。*Yūjin wa kinō kita. Yūjin wa nihonjin da *("Adiskidea atzo etorri zen. Adiskidea japoniarra da"). Bi esaldiok elkartuta, zera dugu: **昨日来た**友人は日本人だ ***Kinō kita** yūjin wa* *nihonjin da* ("**Atzo etorri zen** adiskidea japoniarra da").

;Aldeak
* Adjektibo japoniarrak aditzak balira bezala jokatzen dira: 
****青い**です ***Aoi **desu* ("Urdina da"), 
****青かった**です *'*Aokatta* '''*desu *("Urdina zen"),
*Bestetik, baiezko eta ezezko formak dituzte: 
****青くない**です ***Aokunai **desu* ("Ez da urdina"), 
****青くなかった**です ***Aokunakatta **desu* ("Ez zen urdina"), 
****青ければ** ***Aokereba ***("Urdina baldin bada..." / "Urdina balitz..."), 
****青くなければ** ***Aokunakereba ***("Ez bada urdina..." / "Urdina ez balitz...").

* Japonierak ez du singularrik, pluralik edo mugagaberik: 本を読んだ *Hon wo yonda* esaldiak, egoeraren arabera, "Liburua irakurri dut" eta "Liburuak irakurri ditut" esan nahi ditu.* *Nolanahi ere, *liburu guztiak*, *sei liburu*, *hainbat liburu*... modukoak bereizten dira.
* Japoniar aditzek ez dute pertsonarik agertzen: beraz, 本を読んだ *Hon wo yonda *esaldiak "Liburua irakurri du", "Liburua irakurri dute"... ere ematen ditu aditzera. Hori dela eta, subjektua nor den argi eta garbi utzi nahi denean, izenordea espresuki erabiltzen da: **私**は本を読んだ ***Watashi **wa hon wo yonda ("*Nik liburua irakurri dut"), **彼ら**は本を読んだ ***Karera **wa hon wo yonda *("Haiek liburua irakurri dute")... Jakina, "Liburuak irakurri ditut", "Liburuak irakurri dituzte"... ere ulertzen dira.

* Zenbatzean, Asiako Ekialdeko beste zenbait hizkuntzatan bezala, objektuaren ezaugarri jakin batzuen arabera, zenbakiaz gain, kontagailu gisako hitzak ere behar dira, ezaugarri jakin batzuk kontuan hartuta: gizakia, animalia handia, animalia txikia, hegaztia, arraina, makina, eraikina, liburua, objektu biribila, objektu luzea, objektu laua, eta abar, eta abar: 
** **二人**の友人が来た ***Futari** no yūjin ga kita* ("Bi adiskide etorri dira"),
** **2冊**の本を読んだ ***Nissatsu** no hon wo yonda* ("Bi liburu irakurri ditu"),
** **2枚**のCDを買った ***Nimai** no shīdī wo katta* ("Bi CD erosi ditu")...
Adibidez, etxeko robotak merkaturatu zirenean, salmenten berri ematerakoan, kazetariak zalantzan egon ziren erabili behar zuten kontagailuaz, egokiena zein zen erabaki ezinik. Hizkuntzaren akademia arautzailerik ez dagoenez, zera erabaki zen: haien "animaltasuna" azpimarratu nahi bada, animalia txiketarakoaz baliatzen dira (匹, *biki*); aldiz, "objektutasuna" hobesten bada, makinetarako 台 (*dai*) darabilte; eta familiako osagaitzat aurkeztu nahi badira, gizakietarako 人 (*nin*).

## Idazkera 
Antzina, japoniarrek ez zuten berezko alfabetorik. Erdi Aroan, jakintsuek txinera erabiltzen zuten idazki budistak eta kronikak idazteko zein irakurtzeko. Europan latina legez, Japonian, txinera zen eskolatuen hizkuntza. Halaxe, literatura bi zatitan banatu zen: alde batetik, gizonezkoek txineraz idatziriko testuak; bestetik, emakumeek *hiragana* izeneko silaba-sortaz idatzitako japonierazko testuak. Txinatar ideogramak desegokiak ziren, ordea, eta transkripzio fonetikoa egiteko, monje budistek *katakana*k (hiraganaren gisako silabak) asmatu zituzten, *kanji*etatik abiatuta.

東京都 (*Tōkyō-to*) izenak hitzez hitz hau esan nahi du: *ekialde* (東) + *hiriburu* (京) + *metropoli* (都), hots, *ekialdeko hiriburu handia*. Kanak (*hiragana* eta *katakana* deitzen dira) kanjien zati sinpleetatik eratorriak dira, eta soinuak adierazteko darabiltzate: する (*suru*, "egin") = す (*su*) + る (*ru*). 

Jatorria japonieran edo txineran duten hitzetan, *hiragana* erabiltzen da; eta, maileguzko hitzetan, berriz, *katakana*: カレー (*karē*, "kurria"), ウィキペディア (*Uikipedeia* "Wikipedia").

Hauek dira hiragana forma oinarrizkoak (gorriz, karaktere zaharkituak):

Funtsean, hiragana silaba formak aski dira japoniera fonetikoki transkribatzeko. Izatez, furigana idazkera mota ere ohikoa da Japonian, adierazteko kanji zeinuak beren hiragana forman ere adierazten direla aldi berean (hiragana zeinu txikiagoak ezarriz kanji bakoitzaren ondoan). Hori ohikoa da, batez ere, haurrek irakurri behar dituzten testuetan, aldi berean laguntzen baitie kanji zeinuen esanahia eta ahoskera ikasten.

Adibidez, honako errotuluan txorientzako natur gune babestu bat dugu, eta kanji zeinuak ahoskerarako zeinu txikiagoekin argitzen dira:
erdian|thumb|480x480px|Furigana argipenak kanji zeinuen gainean: kanji batzuk silaba bakarrekoak dira ahoskeran, beste batzuk bikoak eta bat hiru silabatakoa ageri da,

## Fonetika 
Japonierazko ahoskera letra erromatarrekin adierazteko, Hepburn erromanizazioaren berrikusitako bertsioa erabiltzen da Wikipedian. Hepburnen oinarrizko arau batzuk zehatz-mehatz jarraituz, japonierazko hitzak erraz ahoska daitezke.

### Bokalak 
eskuinera

* Oro har, *a*, *e*, *i* eta *o* euskaraz bezala ahoskatzen dira.
* *u* zubererazko *ü *da.
* Bokalak luzeak edo motzak dira: luzeen iraupena motzen bikoitza da, eta Hepburn sistemaz makroi batez adierazten da.
** Oro har, *o* eta *u* luzeen soinuak *ō* eta *ū *makroidunen bidez idazten dira, bai hiraganaz, bai kanjiz (お eta う bokal luzeak) eta bai katakanaz jartzen den *chōon* marra horizontalaz (ー). Adibidez: 
**# ゆき, *yuki* ("elur"); ゆ**う**き, *yūki* ("adore")
**# とる, *toru* ("hartu"); と**お**る, *tōru* ("igaro")
**# ここ, *koko* ("hemen"); こ**う**こ**う**, *kōkō* ("batxilergo")
**# ノ**ー**ト, *nōto* ("koaderno")
**# ス**ー**パ**ー**, *sūpā* ("supermerkatu")
** Normalean, *e* eta *i* luzeen soinuak *ee*, *ei* eta *ii* idazten dira hiraganaz eta kanjiz, edo *ē* eta *ī* katakanaz; *ei*, aldiz, *e* soinu luzea da. Adibidez:
**# え, *e* ("marrazki"); え**え**, *ee* ("bai")
**# へや, *heya* ("gela"); へ**い**や, *heiya* ("ordoki")
**# おじさん, *ojisan* ("osaba"); おじ**い**さん, *ojiisan* ("aitona")
**# テ**ー**プ, *tēpu* ("zinta")
**# タクシ**ー**, *takushī* ("taxi")
** Normalean, *a* luzearen soinua *aa* idazten da hiraganaz eta kanjiz, edo *ā* (katakanaz). Adibidez: 
**# おばさん, *obasan* ("izeba"); おば**あ**さん, *obaasan* ("amona")
**# カ**ー**ド, *kādo* ("txartel")

### *-n* mora 
* *-n* (-ん) kontsonante baten aurrean badago, moratzat hartzen da. Adibidez, え**ん**ぴつ, *enpitsu* ("lapitz").
* *-n* mora bat eta ondoren bokal bat edo *y* bat badago, *n*' idazten da; apostrofoak (') ahoskeran etenalditxo bat adierazten du:
# た**ん**い, *tan*''*i* ("unitate"); たに, *tani* ("ibar")
# く**ん**よみ, ''kun'yomi *(kanjiak irakurtzeko modu bat)
* *-n* morak hainbat forma fonetiko ditu:
** *-n* mora bat *-k-* edo -*g-* baten aurrean, [ŋ] ahoskatzen da (euskaraz, *egi**ng**o*, *ema**ng**o*).
** *-n* mora bat -*m-*, -*b-* edo -*p*- baten aurrean, [m] ahoskatzen da. Jatorrizko Hepburn bertsioan *-m* idazten da, baina berrikusitakoan, *-n*: せ**ん**ぱい, *se**m**pai* ("senior", "maisu") jatorrizkoan; *se**n**pai*, berrikusitakoan.
** Beste kasuetan, [n] ahoskatzen da.

### Kontsonanteak 
* *b*, *d*, *k*, *m*, *n* (mora denean izan ezik), *p* eta *t* kontsonanteak euskaraz bezala ahoskatzen dira; hala ere, lehen biak beti-beti gogorrak dira (euskarazko /b/ eta /d/, ***b**ere* eta ***d**ira* hitzetakoak), inoiz ez leunak (euskal /β/ eta /δ/, *a**b**ere* eta *ka**d**ira* hitzetakoak).
* *ch*, euskarazko *tx *bezala.
* *y*, lapurterazko jota bezala.
* *f* leunagoa da: berez, bakarrik *fu* (ふ) silaban agertzen da eta *h* hasperendunaren antza du.
* *g*, euskaraz bezala; hala ere, zenbait hiztunek *ng *ahoskatzen dute (euskaraz, *i**ng**uru*), baita hitzaren hasieran ere.
* *h* ingelesezko ***h**ot* hitzean bezala ahoskatzen da, baina leunago.
* *j*, ingelesezko jota bezala (***J**ohn*).
* *r* beti /ɾ/ leuna da, *e**r**e *edo *Gipuzkoa**r**a *hitzetan bezala, inoiz ez *e**rr**e *eta *gipuzkoa**rr**a *hitzetako /r/ak, yakuzen hizkeran salbu.
* *sh*, euskal ixa bezala, gutxi gorabehera.
* *s*, euskal zeta bezala.
* *z*, frantsesezko *zoo* edo italierazko *zucchero* bezala: *Suzuki'' /'sy'**z**y'ki/), deitura bat.
* *tsu* (つ) euskal *tz *bezala.

## Literatura 
Ahozko formetatik literatura idatzira egindako jauzia antzinakoa da Japonian, gure aroko VIII. mendean kokatzen da. Poesia zaharretik literatura idatzi berrirako trantsizioa, 712ko *Kojiki* (Gizateriaren gertakarien memoriak) eta 720ko *Nihon Shoki* (Japoniako kronikak) lanek markatzen dute. Bi lanak enkargu edo produktu ofizialak izan ziren, helburu politikoei lotuak, alegia. Batetik, botere zentral batek herrialdea gidatu eta eraikitzeko asmoa, eta, bestetik, familia inperialak Japonia zaharreko jainkoekin lotzeko proiektua, leinu inperialaren datu historikoak eta, alegia, tradizionalak bilduz ondorengoentzat historia bakarra uzteko. *Kojiki*a Tenmu enperadoreak *Hieda no Are* labeko ahozko narrazioak biltzeko egindako ahaleginetik sortu zen; *Nihon Shoki* (Japoniaren historia-saiakera bat hogeita hamar liburukitan) berriz, Gensho enperatrizak enkargatu zuen, .

Japonierazko bi idazlek lortu dute Nobel saria: Yasunari Kawabatak (1968) eta Kenzaburo Oe (1994).

### Idazle klasikoak 
* Murasaki Shikibu. Japonia. (973-1014?).
* Matsuo Basho. Honshu. (1644-1694).
* Natsume Sôseki. Tokio. (1867-1916).

### Idazle garaikideak 
* Ichiyō Higuchi (1872-1896).
* Yasunari Kawabata. Osaka. (1899-1972).
* Fumiko Hayashi (1903-1951).
* Fumiko Enchi (1905-1986).
* Yukio Mishima. Tokio. (1925-1970)
* Kyoko Hayashi (1930-2017).
* Kenzaburō Ōe. Shikoku. (1935-...).
* Takeshi Kitano. Tokio. (1947-...).
* Haruki Murakami. Kioto. (1949-...).
* Amy Yamada (1959-...).

## Ikus, gainera 
* Laguntza:Japoniera
## Erreferentziak
### Iturriak
* Bloch, Bernard (1946). Studies in colloquial Japanese I: Inflection. *Journal of the American Oriental Society*, *66*, pp.&nbsp;97–130.
* Bloch, Bernard (1946). Studies in colloquial Japanese II: Syntax. *Language*, *22*, pp.&nbsp;200–248.
* Chafe, William L. (1976). Giveness, contrastiveness, definiteness, subjects, topics, and point of view. In C. Li (Ed.), *Subject and topic* (pp.&nbsp;25–56). New York: Academic Press. .
* Dalby, Andrew. (2004). "Japanese",  in *Dictionary of Languages: the Definitive Reference to More than 400 Languages.* New York: Columbia University Press. ; 
* 
* 
* 
* Kuno, Susumu (1973). *The structure of the Japanese language*. Cambridge, MA: MIT Press. .
* Kuno, Susumu. (1976). "Subject, theme, and the speaker's empathy: A re-examination of relativization phenomena", in Charles N. Li (Ed.), *Subject and topic* (pp.&nbsp;417–444). New York: Academic Press. .
* McClain, Yoko Matsuoka. (1981). *Handbook of modern Japanese grammar:*  [*Kōgo Nihon bumpō*]. Tokyo: Hokuseido Press. .
* Miller, Roy (1967). *The Japanese language*. Chicago: University of Chicago Press.
* Miller, Roy (1980). *Origins of the Japanese language: Lectures in Japan during the academic year, 1977–78*. Seattle: University of Washington Press. .
* Mizutani, Osamu; & Mizutani, Nobuko (1987). *How to be polite in Japanese:*  [*Nihongo no keigo*]. Tokyo: The Japan Times. .
* 
* 
* 
* Shibamoto, Janet S. (1985). ''Japanese women's language*. New York: Academic Press. . Graduate Level
*   (pbk).
* Tsujimura, Natsuko (1996). *An introduction to Japanese linguistics*. Cambridge, MA: Blackwell Publishers.  (hbk);  (pbk). Upper Level Textbooks
* Tsujimura, Natsuko (Ed.) (1999). *The handbook of Japanese linguistics''. Malden, MA: Blackwell Publishers. . Readings/Anthologies
* 

## Argibide gehiago
*
*
*
* 
* 
*

## Kanpo estekak 
* Japoniera-Euskara Hiztegia online
* Japonierazko alfabetoaren ariketa-liburua (PDF)