Artizarra

**Artizar**ra Eguzki-sistemako bigarren planeta da. Eguzkiari bira ematen dio Lurreko 224,7 egunean behin. Planeta guztien artean errotazio-periodorik luzeena da, 243 egun, eta beste planeta guztien kontrako noranzkoan biratzen du (Eguzkia mendebaldetik ateratzen da eta ekialdean jarri). Ez du satelite naturalik. Hizkuntza askotan **Venus** izena darama, Antzinako Erromako edertasun eta maitasunaren izen bereko jainkosaren omenez. Ilargiaren ostean, distirarik handiena duen gaueko zeruko bigarren objektua da. Haren itxurazko magnitude maximoa -4,6 da, nahikoa argia itzalek sortzeko gauez eta, batzuetan, egun-argiz ere ikusi ahal izateko. Lurraren orbitaren barruan biratzen du eta, beraz, behe-planeta bat da. Lurretik ikusita, ez da inoiz Eguzkitik asko aldentzen; haren distantzia-angeluarrik handiena (elongazioa) 47,8º da. 

Artizarra planeta teluriko bat da, eta askotan deitu zaio Lurraren "planeta-ahizpa", antzeko tamaina, masa, Eguzkiarekiko gertutasuna eta konposizioa dutelako. Hala ere, Lurrarekiko guztiz ezberdina da beste ezaugarri batzuetan. Lau planeta telurikoen artean atmosferarik sendoena duena da, % 96 karbono dioxidoa. Presio atmosferikoa Lurrekoa baino 92 aldiz altuagoa da, gutxi gorabehera itsasoan 900 metroko sakoneran dagoena. Artizarra da ere Eguzki-sistemako planetarik beroena, 735 Kelvineko batez besteko tenperaturarekin (462&nbsp;°C), Merkurio Eguzkitik gertuago baldin badago ere. Artizarra isla handiko azido sulfurikozko hodeiez inguratuta dago, eta horregatik bere gainazala ezin da ikusi espaziotik argi ikuskorrarekin. Baliteke urezko ozeanoak izatea iraganean, baina guztiak lurrundu dira tenperatura altua dela eta, eta berotegi-efektuzko gasen ondorioz. Tenperaturaren ondorioz, ura fotodisoziatu dela pentsatzen da, hidrogeno librea eguzki-haizeak planeten-arteko espaziora eramanez, planetak ez baitu eremu magnetikorik. Artizarraren gainazala basamortu lehorra da, lauza moduko arrokekin eta noizbehinkako ezaugarri bolkanikoekin.

Gaueko zeruko objektu distiratsuenetako bat izanik, Artizarrak giza kulturan eragin handia izan du, eta bere aipamenak daude idazkunak daudenetik. Jainko edo sakratu izaera izan du kultura askotan, eta idazle zein poetak eragin ditu, **goizeko izar** zein **arratseko izar** gisa. K. a. 2. milurtekoan jada planetaren mugimendu erlatiboa aztertu eta idatzi zen.

Lurretik gertuen dagoen planeta izanik, Artizarra izan zen gizakiak bisitatu zuen lehen Lurretik kanpoko planeta. Mariner 2k 1962an bisitatu zuen eta Venera 7k bertan lurrartu 1970ean. Artizarraren hodeiek ez dute baimentzen gainazala ikustea, eta ezin izan zen detailezko maparik egin Magellan zunda bertara 1991ean iritsi zen arte. Misio konplexuagoak proposatu dira, bertara ibilgailu bat bidaliz, baina dituen muturreko baldintzek asko zailtzen dute helburu hori.

## Izena 
*Artizar* hitza *argi-izar* hitz-elkarketatik eratorria da. Planetaren izena ematean, argiarekin lotutako hitz asko agertzen dira hizkuntza askotan.Euskal tradizioan, maiz Goizeko izar deitzen zaio, egunsentia baino lehen ikusten denean. 

Inguruko erdara gehienetan planetari *Venus* deitzen zaio, mitologiako Venusen omenez. Jainkosa horrengandik datoz beste hitz batzuk halaber, hala nola gaixotasun *benereo* adjektiboa, edo sexu-harremanei lotutako *venuskeria* izena.

## Ezaugarri fisikoak 
thumb|ezkerrera|Artizarra eta Lurra.
Artizarra Eguzki-sistemako lau planeta telurikoetako bat da, hau da, Lurra bezala arrokazko gorputz bat duten planetak. Lurraren antzekoa da tamainan eta masan, eta askotan aipatu da Lurraren "ahizpa" edo "bikia" dela. Artizarraren diametroa 12.103,6 kilometrokoa da, Lurrarena baino 638,4 gutxiago, eta bere masa Lurraren % 81,5 da. Artizarraren gainazalak, ordea, alde handiak ditu Lurrarekiko, bere atmosferaren % 96,5 karbono dioxidoa baita, eta beste % 3,5 nitrogenoa. 

### Geografia 
thumb|ezkerrera|Artizarraren mapa topografikoa.
thumb|ezkerrera|Mapa altimetrikoa.
Artizarraren gainazalaren inguruan espekulazio handia egon zen XX. mendean astronomoek bere sekretuak ezagutzen hasi ziren arte. Venera misioek, 1975 eta 1982an, sedimentuz estalitako gainazal bat erakutsi zuten, arroka angeluarrekin. 1990-91n Magellan zundak detaile handiz kartografiatu zuen planeta. Bulkanismo handia erakusten duen planeta da, eta sulfurozko atmosferak dio sumendien jarduera orain dela gutxi arte garatu dela. 

Artizarraren gainazalaren % 80 inguru lautada bolkanikoz estalita daude: % 70 arroilak dira eta beste % 10 lautada lobulatu leunak. Bi goi-ordokik osatzen dituzte "kontinente" dei genezakeen gainazala, bata planetaren ipar-hemisferioan eta bestea ekuatorearen hegoaldean. Iparreko kontinenteari Ixtar Terra izena eman zaio, Ixtar babiloniar maitasunaren jainkosaren omenez. Kontinente hori Australiaren tamainakoa da. Maxwell Montes, Artizarreko mendirik altuena, Ixtar Terran dago. Planetaren batez besteko altueratik 11 kilometro altxatzen da. Hegoaldeko kontinenteari Afrodita Terra izena eman zaio, Antzinako Greziako maitasunaren jainkosaren omenez, eta bi kontinenteetatik handiena da, gutxi gorabehera Hego Amerikaren tamainakoa. Hainbat haustura eta faila daude eremu hau estaltzen.

Ez da aurkitu laba-fluxuen arrastorik gaur egun ikus daitezkeen galdaren inguruan, eta hau misterio bat da. Planetak inpaktu-krater gutxi ditu, demostratuz gainazala erlatiboki gaztea dela, agian 300 eta 600 milioi urte artean. Artizarrak planeta harritsuetan dauden krater, mendi eta bailaraz gain baditu beste ezaugarri berezi batzuk. Horietako batzuk goialde laua duten sumendiak dira, "farra" izenekoak. 20 eta 50 kilometro arteko diametroa duten sumendi biribilak dira, 100 eta 1.000 metro arteko altuerarekin. Badaude ere izar itxura duten fraktura sistemak, "novae" izenekoak. Beste egitura batzuek haustura erradial edo zentrokideak dituzte, eta amaraun baten antza dutenez "araknoide" izena eman zaie. "Coronae" izenekoak pitzadura eraztun zirkularrak dira, sakonune batez inguratuak. Ezaugarri hauek sumendi jatorria dute.

Artizarreko gainazaleko ezaugarri gehienei emakume historiko zein mitologikoen izena jarri zaie. James Clerk Maxwellen omenez deitutako Maxwell Montes eta Alpha Regio, Beta Regio eta Ovda Regio dira salbuespenak. Guzti hauek Nazioarteko Elkarte Astronomikoa bere gaur egungo izendatze sistema erabaki haurretik izendatu ziren. 

Artizarreko ezaugarri fisikoen luzerak bere lehen meridianoarekiko zenbatzen dira. Hasirako lehen meridiano hori Alpha Regioren hegoaldean zegoen "Eva" izeneko puntu distiratsuan jarri zen. Venera misioak amaitu ostean, lehen meridiano hau lekuz aldatu zen eta Ariadne kraterraren erdiko pikotik pasatzen zen meridiano gisa definitu zen. Artizarraren gainazalak 300-600 milioi urte inguru dituela kalkulatzen da, eta Venera 12 zundak tximista zein trumoiak aurkitu zituen. 2007ko Europako Espazio Agentziaren *Venus Express* misioak irrati bidezko frogak lortu zituen tximista horiena. Aukeretako bat da sumendien leherketak tximista horiek sortzea. Beste ebidentzia bat sufre dioxidoaren kontzentrazioen neurketatik dator, 10 aldiz jaitsi zena 1978tik 1986ra, eta berriro ere igo zena 2006an, azken aldiz jaisteko. Neurrien aldaketa horiek sumendietan izan dezake jatorria. 

2008an eta 2009an Venus Express zundak bulkanismoaren ebidentzia berriak aurkitu zituen: Ganis Chasma rift eskualdean infragorriarekin puntu-beroak aurkitu zituen Maat Mons sumendiaren inguruan. Puntu horietako hiru orbita batean baino gehiagotan ikusi ziren. Hipotesia da hiru puntu bero horiek berriki isuritako laba direla. Tenperatura ezezaguna da, ezin izan zirelako neurtu, baina 800-1.100 K ingurukoak direla uste da.

#### Inpaktuzko kraterrak 
[thumb|[Talka kraterrak (radar datuetatik eratutako irudia).]]1.000 bat inpaktuzko krater zenbatu dira Artizarrean, gainazal osoan zehar sakabanatuta. Lurrean edo Ilargian dauden kraterrek degradazio maila ezberdina dute. Ilargian, adibidez, degradazio hori beste krater batzuen inpaktuetan desagertzen joan ziren, Lurrean higadurak eta haizeak suntsitzen diren bitartean. Artizarreko kraterren %85 inguru ez daude kaltetuta. Krater kopuruak, eta euren egoera dela eta, planetak gainazal guztiz berritua izan zuela pentsatzera garamatza, orain dela 300-600 miloi urte inguru. Lurreko lurrazala etengabe mugitzen ari den bitartean, Artizarrean ez dago horrelako fenomenorik. Plaken tektonikak ezin duenez mantuaren beroa disipatu, Artizarrak prozesu zikliko bat jasaten du zeinetan mantuaren tenperatura igotzen den momentu kritiko batera iristen den arte non azala ahultzen den. Orduan, 100 milioi urte inguruko epe batean, subdukzioa ematen da eskala erraldoian, gainazala guztiz berrituz. 50 metro baino txikiagoak diren objektu guztiak suntsitu eta erreko lirateke azalaren aurka iritsi aurretik.

### Barne egitura 
thumb|Artizarraren barne-egitura.
Datu sismiko eta bere inertzia-momentuaren ezagutzarik gabe, informazio zuzen gutxi dugu barne egitura zein den ulertzeko, baita bere geokimika zein den ebazteko. Artizarra eta Lurraren arteko tamaina, masa eta dentsitate antzekotasunek esaten digute barne-egitura antzekoa izango litzatekeela: nukleoa, mantua eta azala. Lurrean gertatzen den bezala, Artizarreko nukleoa partzialki likidoa izango litzateke, bi planetak hozten joan direlako abiadura berdinean. Artizarra Lurra baino txikiagoa denez, barnean izango zuen presioa % 24 txikiagoa izango litzateke. Artizarrean, hala ere, ez dago plaken tektonikarik (edo ebidentziarik) Artizarrean; uste denez, azala oso sendoa da eta ezin da subdukziorik eman urik gabe, biskositate nahikoa lortzen ez duelako. Planetak, honela, bero gutxiago galtzen du barrutik, ez da hozten eta barneko mugimenduak ez du sortzen eremu magnetikorik. Artizarreko beroa tarteka ematen diren lurrazal berria eratzeko ebentuetan osatuko litzateke. Merkurio baino beroagoa da, nahiz eta Eguzkitik askoz urrunago egon eta erradiazio gutxiago jaso. Tenperatura hau esterilizazioan erabiltzen dena baino altuagoa da. 

Ikerketek erakutsi dute Artizarraren historiaren hasieran, orain milaka milioi urte, Lurreko atmosferaren antza gehiago zuela, eta gainazalean ur likido kopuru handia egon zela, baina 600 milioi edo milaka milioi urte eta gero, berotegi-efektuaren ondorioz jatorrizko ura lurrundu zela, oraindik gehiago handituz berotegi-efektua eta bere eragina. Artizarreko gainazaleko kondizioak ez dira jada Lurraren antzekoak, baina behinola bizi izan zen bizia gain, espekulatzen da Artizarreko goiko hodeien artean, gainazaletik 50 kilometrora, bizia egon daitekeela, tenperaturak 303 eta 353 Kelvin artean delako ingurune azido batean. 

Inertzia termalak eta haizeren eraginez bero-transferentzia ematen da behe-atmosferan. Horregatik, Artizarreko gainazaleko tenperatura ez da asko aldatzen gauaren eta egunaren artean, Artizarraren errotazio abiadura oso geldoa izan arren. Gainazaleko haizeak geldoak dira, kilometro gutxi batzuk orduko, baina atmosferak gainazalean duen dentsitatea oso altua denez, indar handia du oztopoen aurka, eta gainazaletik hautsa eta arroka txikiak mugitzeko gai da. Gizaki batentzat zaila izango litzateke bertatik ibiltzea, beroa, presioa eta oxigeno falta arazo ez balira izango.

CO2 hodei geruza lodien gainean azido sulfurikoz osatutako geruza bat dago, sufre dioxido eta ura elkartzean ematen den erreakzio kimikoaren ondorioz. Gainera, atmosferaren %1 burdin (III) kloruroa da. Beste osagai posible bat burdin (III) sulfatoa, aluminio kloruro eta anhidrido fosforikoa dira. Hodeiek altuera ezberdinetan osagai ezberdinak izan ditzakete, eta partikulen distribuzio ezberdina. Haizea Artizarra baino 60 aldiz azkarrago mugitzen da Artizarrean, Lurrean ematen diren haizerik bortitzenak errotazio abiaduraren % 10-20 bitartean diren bitartean.

Artizarraren gainazala isotermala da; tenperatura konstantea du, baina ez bakarrik egunaren eta gauaren artean, baita ekuatorearen eta poloen artean ere. Artizarraren makurdura axiala 3º baino txikiagoa da, Lurrak duen 23ºekin alderatuta, urtaroen arteko diferentzia handirik eragiten ez duena. Tenperatura aldaketarik nabarmenena altitudearekin ematen da. Artizarreko lekurik altuena, Maxwell Montes, planetako lekurik freskoena da, 655 Kelvinekin (380&nbsp;°C) eta 4,5 MPa atmosfera presioarekin (45 bar). 1995ean Magellanek mendirik altuenetan dagoen substantzia distiratsu baten argazkiak atera zituen, Lurrean dagoen elurraren antzekoa. Ziurrena da substantzia hau elurra sortzeko prozesuaren antzeko zerbaitek sortu zuela, baina askoz tenperatura altuagoan. Oso bolatila izango litzateke gainazalean kondentsatzeko, gorantz egingo luke era gaseoso batean, eta freskatzerakoan prezipitatuko litzateke. Ez dakigu zehazki zer izan daitekeen substantzia hau, baina telurioa edo galena izan daitekeela proposatu dute.

Artizarreko hodeiek tximistak sor ditzakete. Tximista hauen existentzia eztabaidatua izan da Venerak lehen aldiz ikusi zituenetik. 2006-07 bitarte *Venus Express* zundak oso argi ikusi zituen tximistei lotutako uhinak. Noizbehinka gertatzen direnez, eguraldiarekin lotuta egon litezke. Neurketen arabera, Lurrean dauden tximisten erdia egongo lirateke. 2007an Artizarreko hego poloan atmosferaren zurrunbilo bikoitz erraldoia aurkitu zen. *Venus Express* misioak 2011n aurkitu zuen ozono geruza bat dagoela Artizarraren atmosferaren goiko aldean. 2013ko urtarrilaren 29an ESAko zientzialariek aurkitu zuten Artizarraren ionosferak antzeko egoeran dagoen kometa baten ioi isatsa bezala hedatzen dela atzerantz. 2015eko abenduan, eta ondoren 2016an, Japoniako *Akatsuki* misioko ikerlariek grabitazio-uhinek sortutako hodeien arrastoak aurkitu zituzten. Konfirmatzen bada, Eguzki-sistemako mota horretako hodeirik handienak izango lirateke.

### Eremu magnetikoa eta nukleoa 
1967an Venera 4k aurkitu zuen Artizarraren eremu magnetikoa Lurrarena baino askoz ahulagoa dela. Eremu magnetikoa ionosfera eta eguzki-haizearen arteko interakziotik sortzen da, eta ez, Lurrean bezala, nukleoaren barne mugimenduak sortzen duen dinamoarengatik. Artizarrak duen magnetosfera txiki induzitu horrek ez du babesten planeta erradiazio kosmikoaren aurka.

Artizarrak eremu-magnetiko intrintsekorik ez izatea ezustekoa izan zen, Lurraren antzekoa izanik tamainan, espero zelako dinamo efektu bera izatea. Dinamoa emateko hiru gauza behar dira: likido eroale bat, errotazioa eta konbekzioa. Uste denez, nukleoa elektrikoki eroalea da, baina bere errotazioa oso geldoa dela uste da; hala ere, errotazio geldo horrek dinamoa sortzeko gaitasuna izan beharko luke. Honek esan nahi du dinamoa ez egoteko arrazoia konbekzio korronterik ez egotea dela. Lurrean, konbekzioa ematen da nukleoaren kanpo geruzetako likidoan, barnealdea kanpoaldea baino askoz beroago dagoelako. Artizarrean, lurzoru berria sortzeko gertakarietan plaken tektonika itxi eta bero-fluxua etengo luke kanpoalderantz. Honek mantuaren tenperatura igoko luke, eta beraz nukleoaren bero-fluxua geldotu. Ondorioz, ez dago barne geodinamorik eskuragarri eremu-magnetikoa sortzeko. Horren ordez, nukleoaren barne-beroak lurrazala berotzen du guztiz.

Badira beste aukera batzuk, adibidez Artizarrak ez duela barne nukleo solidorik, edo bere nukleoa ez dagoela hozten, nukleoaren parte likido osoa tenperatura antzekoan egonik. Beste aukera bat da nukleo osoa solidoa izatea jada. Nukleoaren egoera sufrearen kontzentrazioaren araberakoa izan daiteke, gaur egun ezezaguna dena. Higaduraren ondorioz Eguzki-sistemako beste planeta guztietan baino 100 aldiz deuterio proportzioa handiagoa dago.

## Ezaugarri orbitalak 
### Orbita 
Artizarrak Eguzkia orbitatzen du 0,72 UA ingurura (108 milioi kilometro) eta orbita oso bat egiten du Lurreko 224,7 egunetan. Planeta guztietako orbitak eliptikoak badira ere, Artizarraren orbita da zirkularrena, 0,01eko eszentrikotasunarekin.

Lurrak egiten dituen zortzi orbitako, Artizarrak hamahiru egiten ditu, gutxi gorabehera, 144ºko aldea egonik behe-konjuntzioen artean. Erresonantzia, beraz, 13:8 ingurukoa da. 8/13 0,615385 da, Artizarraren orbitaren erresonantzia 0,615187 den arren. Horren ondorioz, Lurretik Artizarrak duen posizio erlatiboaren marrazkia egingo bagenu, pentagrama bat sortuko litzateke (ikus alboko irudia).

### Errotazioa 
thumb|Artizarraren geografia osoa ikusten den animazioa.
Eguzki-sistemako planeta guztiek erlojuaren aurkako noranzkoan orbitatzen dute Eguzkia Lurreko ipar polotik ikusia. Planeta gehienek euren ardatzaren gainean erlojuaren aurkako noranzkoan ere biratzen dute, baina Artizarrak erlojuaren aldeko norabidean errotatzen du Lurreko 243 egunean behin, planeta guztien artean errotaziorik geldoena. Bere errotazioa hain da geldoa, planeta ia esferikoa dela. Aritzartar egun sideral batek urte bat baino gehiago irauten du: 243 Lurreko egun 224,7 egunen aurka. Artizarreko ekuatoreak 6,52 km/h abiaduran biratzen du, Lurrak 1.669,8 km/h-ko abiadura duen bitartean. Artizarraren errotazioa geldotu da ere Magellan eta Venus Express zunden artean pasa diren 16 urteetan: 6,5 minutu gehiago hartzen ditu orain. Errotazio erretrogradoa denez, egunaren iraupena egun siderala baino laburragoa da: 116,73 Lurreko egun. Beraz, Eguzkia ateratzen den arteko tartea laburragoa da Merkurion baino, non 176 Lurreko egun behar dituen. Artizarreko urte batean 1,92 aldiz ateratzen da Eguzkia. Artizarreko gainazalean dagoen behatzaile batentzat, Eguzkia mendebaldetik atera eta ekialdetik sartzen da, baina lainoak hain dira opakoak ezin dela Eguzkia nola ateratzen den ikusi Artizarreko gainazaletik.

Baliteke Artizarra eguzki-nebulosatik errotazio eta makurdura ezberdinarekin sortu izana, gaur egungo egoerara iritsiz biraketa kaotikoaren ondorioz; biraketa hori planeten perturbazioak eta bere atmosfera dentsoaren itsasaldiaren efektuak sortuko luke, milaka milioi urteetan zehar. Artizarraren errotazio periodoa Eguzkiaren grabitazioaren itsasaldien eta errotazio sinkronikoaren arteko oreka bat izan liteke.

### Sateliteak 
[thumb|[Francesco Fontanak egindako Artizarraren balizko satelitearen marrazkiak.]]
Artizarrak ez du satelite naturalik. Hainbat asteroide troiar ditu, ia-satelite bat den 2002 VE68 eta bi behin-behineko troiar, 2001 CK32 eta 2012 XE133. XVII. mendean Giovani Cassinik Artizarraren inguruan ilargi bat zegoela esan zuen, Neith izenekoa, eta hurrengo 200 urteetan hainbat ikustaldi egon ziren, baina gehienak gertu ikusten ziren izarrak zirela konprobatu zen. Alex Alemik eta David Stevensonek 2016an egindako Eguzkia-sistemaren sorrerari buruzko simulazioetan ikusi zen oso probablea dela Artizarrak bere hasierako garaietan ilargi bat edo gehiago izatea, asteroide talka baten ondorioz orain dela milaka milioi urte. Ikerketa beraren arabera, horrelako ilargi bat sortu eta hamar milioi urtera, beste inpaktu batek planetaren errotazioaren noranzkoa aldatuko luke, eta ilargia espiral batean planetarekin talka egitera eraman. Beste talka batzuen ondorioz ilargiak sortu baziren, modu horretan ere desager litezke.

Sateliterik eza azaltzeko beste modu bat Eguzkiaren erakarpen indarra izango liteke, hain gertu dagoen planeta bati zaila egiten baitzaio satelite bat bere orbitan egonkortzea. Planetaren batez besteko itxurazko magnitudea -4,14 da, 0,31ko desbideratze estandarrarekin. Unerik distiratsuena behe-konjuntzio batetik gertu ematen da, hazten ari den Ilargiaren fasearen forma duenean. Artizarra -3ko magnitudera pasatzen da Eguzkiak guk ikusten ez dugun aldea argitzen duenean. Planeta nahikoa argia da egun argiz ikusi ahal izateko, baita eguerdian ere, baina errazagoa da Eguzkia jada sartu denean edo ateratzear denean. Behe-planeta denez, beti dago Eguzkitik 47º baino gertuago.

Artizarrak Lurreko 584 egun behar ditu Lurra "gainditzeko". Egiten duenean "iluntzeko izar" izatetik "goizeko izar" izatera pasatzen da, ilunabarrean ordez egunsentian ikusiz. Merkurio ere behe-planeta da, eta bere elongazio maximo 28ºkoa da, baina zaila izaten da ikusten. Artizarra, ordea, zaila da ez-ikusten distiratsuenen dagoenean. Bere distira luzez ikus daiteke Eguzkia sartu eta gero. Distiratsuen dagoen uneetan askotan identifikatu izan da "objektu hegalari ezezagun" gisa.

### Faseak 

Fitxategi:Venus_phases_horizontal.jpg

Eguzkiaren inguruan biratzen duen heinean, Artizarrak Ilargiak dituen antzeko faseak erakusten ditu teleskopio batekin behatuta. Planeta disko "bete" baten antza du Eguzkiaren beste aldean dagoenean (goi-konjuntzioan). Ilargiak bezala laurdenak ere erakusten ditu bere elongazio maximoa denean, eta hor da bere unerik distiratsuena. Lurrera gerturatzen joan ahala, "ilgora" edo "ilbehera" faseak ere baditu, teleskopio batez ikusita. Handiena denean "berria" denean da, behe-konjuntzioan. Bere atmosfera ikusgarria da une horretan, argiaren errefrakzioa ematen delako.

### Trantsituak 
thumb|350px|Artizarraren trantsitua, Eguzkiaren aurretik, behaketa ezberdinetan.
Artizarraren orbita Lurraren orbitarekiko makurtua dago; beraz, planeta Eguzkia eta Lurraren artetik igarotzen denean ez da ohikoa Eguzkiaren aurretik pasatzea. Artizarraren trantsituak bakarrik ematen dira behe-konjuntzioa eta Lurraren orbitaren planoak bat egiten dutenean. Trantsitu haorik zikloetan gertatzen dira, 243 urtean behin errepikatzen diren ezaugarriekin. Trantsituak pareka gertatzen dira, zortzi urteko errepikapenekin, eta ondoren 105,5 eta 121,5 urteko trantsitu gehiagorik gabe. Ezaugarri hori Jeremiah Horrocksek aurkitu zuen 1639an. 

Azken trantsitu parea 2004ko ekainaren 8an eta 2012ko ekainaren 5 eta 6an izan zen. Trantsitu hori zuzenean ikusteko behatoki asko prestatu ziren. Aurreko bikotea 1874ko eta 1882ko abenduan izan zen; hurrengoa 2117ko eta 2125eko abenduan gertatuko da. Ezagutzen den argazkirik zaharrena 1874koa da. Historikoki, trantsituak garrantzitsuak izan dira, astronomoek unitate astronomikoaren tamaina zein den jakiteko erabili baitziren eta, beraz, Eguzki-sistemaren tamaina zein zen. Cook Kapitaina Australiako ekialdeko kostaldea ikertzen ari zela, Tahitira joan zen 1768an bakarrik Artizarraren trantsitu bat egin ahal izateko.

### Egun-argitan 
Egun-argitan Artizarra inongo tresnarik gabe ikusi izana hainbat aldiz idatzi da erregistro zientifikoan. Edmund Halleyk kalkulatu zuen bere distira maximoa zein zen 1716an, Londresen jende askok bere eguneko distiragatik kezka adierazi zutenean. Napoleon Bonapartek behin planeta ikusi zuen, egun argiz, Luxenburgon harrera batean zegoela. Abraham Lincolnek presidente kargua hartu zuen egunean, 1865eko martxoaren 4an, Washington D.C.n jende askok ikusi zuen planeta. Faseak ikustea oso zaila dela pentsatzen den arren, batzuek idatzi dute "ilgoran" dagoela ikusi dutela.

### Argi hauskara 
Artizarraren alde iluna argitzen duen fenomenoari argi hauskara deitzen zaio, baina fenomeno hori benetan gertatzen dela eztabaidagarria da. 1643an lehen aipamena egin zen, alde ilunean argia zegoela esanez, baina ezin izan zen inoiz ziurtatu. Baliteke tximisten ondorioz izatea, edo ilusio-optikoa, objektu distiratsu batean hutsune ilun bat ikustean sortzen den betetasun itxura.

## Ikerketa 
### Lehen ezagutza 
Artizarra zeruko objekturik distiratsuenetako bat da; horrexegatik, historiaurretik ezaguna da eta giza kulturan paper garrantzitsua du. 

#### Mesopotamia 
[thumb|100px|[Ammisaduqako Artizarraren tableta]]
Babiloniako Ammisaduqako Artizarraren tabletan deskribatzen da, K. a. XVII. mendetik egindako behaketak jasotzen dituen testua. Sumertarrek goizeko izarra eta gaueko izarra objektu berdina zela bazekiten. Babilonieraz planeta Ixtar izendatu zuten (), Inannaren parekoa zena (). Inannaren mugimendua hainbat mitotan jasotzen da, adibidez *Inanna eta Xukaletuda* edo *Inannaren jaitsiera azpimundura*, planetaren mugimenduak azaltzen zituzten mitoak.

Emakumearen eta maitasunaren jainkosa ziren bi horiek. Gerraren jainkosa ere bazen, eta horregatik jaiotza eta heriotzaren gaineko kontrola zuen. Asurbanipalen liburutegiko K. a. 1600 inguruko dokumentu batean Artizarraren itxura 21 urtez nolakoa zen aztertzen da. Babilonian jasotako beste izen batzuk *Dil-bat*, *Dil-i-pat* eta *Nindaranna* dira.

#### Mundu klasikoa 
Antzinako Grezian, izarrak bi izen zituen: goizean agertzen zenean, *Phosphoros* zen (, "Argia dakarrena", edo *Eosphoros*, Ἐωσφόρος, "Egunsentia dakarrena"). Gauean agertzen zenean, bestalde, *Hesperos* izena ematen zitzaion (, "Ilunabarreko izarra"). Garai helenistikoan jada planeta bakar gisa izendatzen zuten, eta Afrodita maitasunaren jainkosarekin lotu zuten, feniziarren Astarte. Pitagoras eta Parmenides jotzen dira planeta bakarra izatearen aurkitzailetzat. Izena oraindik mantentzen da grezieraz. *Hesperos* izena latinera *Vesper* gisa pasa zen, eta *Phosphoros Luzifer* izenera ("Argia dakarrena"), gero modu poetikoan lotu dena aingeru eroriarekin.

Antzinako Erroman jainkoen izenak greziar panteoian oinarritzen zirenez, Afroditaren izena Venusekin lotu zen. Plinio Zaharrak Artizarra Isisekin lotu zuen. II. mendean Ptolomeok bere *Almagesto* lanean teorizatu zuen Artizarra eta Merkurio Eguzkia eta Lurraren artean zeudela.

#### Asia 
Txinan planetari bi izen ematen zitzaizkion. Goizeko izarra denean, *Zuri Handia* da () edo *Irekitzearen Distira* (), eta ilunabarreko izarra denean "Mendebaldeko Bikaina" (). Gaur egun *metal* edo *urrezko planeta* izena du (), baita Japonian eta Korean ere.  

Indian *Shukra Graha* izena ematen zion, *Shukra* sainduaren omenez. *Shukra* Vedar astrologian agertzen da "purua" edo "distiratsu" adieraziz sanskritoz. Bederatzi Navagrahatako bat da, eta dirua, plazera eta birsortzean eragina duela uste da. *Bhrgu*ren semea zen eta Asuratako gurua. *Shukra* hitza ernal-haziarekin lotuta dago.

#### Mundu musulmana 
XI. mendean Avizena astronomo pertsiarrak Artizarraren lehen trantsitua ikusi zuela aipatu zuen, eta beranduagoko astronomoek Ptolomeoren teoria frogatzeko erabili zuten. XII. mendean Ibn Bajjahk "bi planeta puntu beltz gisa Eguzkiaren aurpegian" ikusi zituen, geroago Merkurio edo/eta Artizarraren trantsitu gisa deskribatu zuena Maraghako Qotb al-Din Shirazi astronomoak XIII. mendean. Geroago, Erdi Aroko ikustaldi horiek guztiak  eguzki-orbanak zirela pentsatu zen.

### Behaketa Lurretik 
thumb|Galileo Galileik ikusi zuen Eguzkiaren inguruan biratzen bakarrik azal zitezkeela Artizarraren fase edo aldiak.
thumb|Artizarra teleskopiotik ikusia.
Galileo Galileik XVII. mendearen hasieran planeta lehen aldiz ikusi zuenean, Ilargian bezalako faseak ikusi zituen, azkar aldatuz ilgoratik betera eta alderantziz. Artizarra Eguzkitik urrunen zegoenean zeruan, erdia bakarrik ikusten zen argituta, eta gertuen zegoenean betea edo berria agertzen zen. Hori bakarrik da posible Artizarrak Eguzkiaren inguruan ematen baditu birak. Horixe izan zen Ptolomeoren Eguzki-sistemaren eredu geozentrikoa ukatzeko balio izan zuen lehenengo froga argia.

1639ko Artizarraren trantsitua zehaztasun handiz aurreikusi zuen Jeremiah Horrocksek eta bere laguna zen William Crabtreerekin batera behatu zuten, bakoitzak bere etxetik, urte horretako abenduaren 4an.

Artizarreko atmosfera 1761ean Mikhail Lomonosovek aurkitu zuen. 1790an Johann Schröter astronomo alemanak berriro behatu zuen. Aurkitu zuen planeta "ilgora" fin bat zegoenean, puntak 180º baino gehiago hedatzen zirela. Modu egokian kalkulatu zuen hau eguzkiaren argia atmosfera oso dentsoan barreiatzen zelako gertatzen zela. Chester Smith Lyman astronomo estatubatuarrak behe-konjuntzioan planetaren inguruan eraztun bat ikusi zuen, atmosferaren inguruko ebidentzia berriak emanez. Atmosfera horrek asko zaildu zuen errotazio periodoa kalkulatzen, eta Giovanni Cassinik eta Schröterrek oker kalkulatu zuten 24 orduko periodoa.

XX. mendera arte, gauza gutxi aurkitu ziren Artizarrean. Ezaugarri bereizgarririk gabeko diskoak ez zuen pistarik ematen bere gainazalaren inguruan, eta espektroskopia, radarra eta ultramoreak garatu arte bere sekretuak ezin izan ziren aurkitu. Lehenengo behaketa ultramorea 1920ko hamarkadan egin zuen Frank E.Rossek, infragorri eta ultramorean ikusten ez ziren egiturak erakusten. Atmosfera hori bat azpian eta hodei altuak goian zituen atmosfera proposatu zuen.

1900eko hamarkadan espektroskopia bidez begiratu zen Artizarraren errotazioa. Vesto Slipher Artizarraren argiaren Doppler efektua aztertzen saiatu zen, baina ezin izan zuen errotaziorik aurkitu. Pentsatu zuen planetak errotazio periodo oso handia izango zuela, orain arte pentsatutakoa baino askoz handiagoa. 1950eko hamarkadan ikusi zen lehen aldiz errotazioa erretrogradoa zela. Radar behaketan egin ziren 1960ko hamarkadan, errotazioa lehen aldiz neurtuz, gaur egun ditugun balioetatik oso gertu.

1970ko hamarkadan egin ziren radar behaketek lehen gainazaleko elementuak erakutsi zituzten. Areciboko Irrati-teleskopioen laguntzarekin lehen aldiz ikusi ziren bi zonalde errefraktibitate handikoak, Alpha eta Beta eskualde izena dutenak. Lehen mendi bat ere aurkitu zen, Maxwell Montes. Hiru eskualde hauek dira Artizarrean emakume izena ez duten bakarrak.

### Esplorazioa 
thumb|*Venera 4* zundaren 3:1 eskalako kopia bat.
thumb|Pioneer Venus
Artizarrera bidali zen lehen espazio ontzia *Venera 1* sobietarra izan zen, Venera Programakoa, 1961ean. Bidean hondatu egin zenez, iritsi zen lehenengo espazio zunda *Mariner 2* amerikarra izan zen 1962an.

*Venera* programa jarraituz, Sobietar Batasunak hainbat espazio-ontzi bidali zituen. Gainazala ukitzen lehena *Venera 3* izan zen, 1966an, baina gainazalarekin talka egin eta suntsitu egin zen. *Venera 4* zunda beste planeta bati buruzko informazioa bidaltzen lehena izan zen, 1967an. Atmosferaren ezaugarriak neurtu zituen, hala nola tenperatura, presioa eta dentsitatea. *Venera 5* eta *Venera 6* zundekin datu horiek hobetu ziren, baina *Venera 4* bezala, ez ziren gainazalera heldu. *Venera 4*k bateriak agortu zituen lurra ukitu baino lehenago eta *Venera 5* eta *Venera 6* 18 km-ko altueran suntsitu egin ziren, presio handiengatik.

Lehen lurreratze arrakastatsua 1970eko abenduaren 15ean egin zuen *Venera 7* ontziak. *Venera 8*k 1972an lur hartu zuen. Tenperatura eta lurraren konposizioa aztertu zuten.

*Venera 9*ren lurreratze zunda planeta honen gainazaleko irudiak bidali zituen lehena izan zen, 1975an. Tenperatura eta beste hainbat gauza neurtu zituen eta lainoak hiru geruzatan daudela aurkitu zuen. *Venera 10*ek antzerako misioa egin zuen. 

1978an NASAk Pioneer zundak bidali zituen. *Pioneer Venus Multiprobe* ontzia lurreratu egin zen eta *Pioneer Venus Orbiter* ontzia orbitatzen ipini zen, 17 esperimentu burutu zituen ,erregaia agortu zitzaion arte. 

1978an ere *Venera 11* eta *Venera 12* zundak bidali ziren Artizarrera baina hainbat elementuk, kamerak barne, ez zuten funtzionatu. Egin ziren azterketen artean, tximista ugari izan zirela jakin zen. 1982an *Venera 13* eta *Venera 14* ontziek antzeko misioa egin zuten, baina artean kamerek funtzionatu zuten eta planetaren gainazalaren kolorezko argazkiak bidali zituzten. 1983an *Venera 15* eta *Venera 16*k orbitan zenbait azterketa egin zituzten.

Sobietar Batasunak espazio-ontziak bidaltzen segitu zuen. 1985ean *Vega 1* eta *Vega 2* iritsi ziren. Lurreratze zundek hainbat datu atera zituzten, adibidez goi lainoak azido sulfurikoz osatuta daudela. Aerostato pare bat ere askatua zituzten atmosferan, eta 53 km-ko altueran ibili ziren, 46 eta 60 orduz, hurrenez hurren. Planetaren heren batean zehar bidaiatu zuten. Tenperatura, presioa, haizeen abiadura eta lainoen dentsitatea neurtu zituen, eta espero baino turbulentzia eta konbekzio gehiago aurkitu zituen.

1990an *Magellan* estatubatuar ontzia iritsi zen Artizarrera. Azaleraren % 98 radar bidez aztertu zuen, 100 metroko erresoluziodun mapa lortuta. 1994an, aurreikusi zen bezala, atmosferan suntsitu zen. Zenbait espazio-ontzik beste planeta batzuetarako bidaian Artizarretik gertu igaro dira, Galileo eta Cassini-Huygens bezala. Hainbat argazki atera zituzten. ESAk *Venus Express* programa gertatu du atmosferaren ezaugarriak aztertzeko orbitatik. 2005eko azaroaren 9an jaurti zuten, misioa 2006. urtean hasteko asmoz eta 500 egun iraun zitzan. MESSENGER eta BepiColombo Merkuriorako misioak Artizarretik gertu igaroko dira, planetari buruzko datu gehiago jasotzeko.

## Artizarra kulturan 
Artizarra gaueko zeruaren ezaugarri garrantzitsua da, eta horregatik eragin berezia izan du mitologian (ikus Venus (mitologia)), astrologian eta fikzioan historian zehar eta kultura askotan.

### Literaturan 
thumb|1939ko *Planet stories*en azala.
Poeta klasikoek izarraren eta bere argiaren inguruan idatzi zuten. Adibidez Homero, Safo, Ovidio eta Virgiliok izarraren argiari buruz hitz egiten duten. William Blake, Robert Frost, Alfred Lord Tennyson eta William Wordswortek poemak idatzi zizkioten Artizarrari. *Gaueko izar* zein *egunsentiko izar* gisa ere obra askotan agertuko da, hizkuntza ezberdinetan, baita euskaraz ere.

Artizarra planeta fisiko bat zela ikusterakoan, eta atmosfera sendo bat duela ikusita, zientzia-fikzioan espekulazio ugari egon dira Artizarraren inguruan. Zientzialari batzuek proposatu zuten Pantalasa moduko bat izan zitekeela, uharte batzuekin. Olaf Stapledonek 1930ean *Last and First Men* idatzi zuen, ozeanoz betetako planeta gisa. C. S. Lewisek idatzitako *Perelanda* edo Isaac Asimovek 1954an idatzitako *Lucky Starr and the Oceans of Venus* ere kanbriar estiloko planeta ozeaniko batenak dira, bizi urtarrez beteta. 

1918an Svante Arrhenius Kimikaren Nobel sariak proposatu zuen Artizarra hodeiez inguratuta bazegoen, derrigorrez ura egon behar zela. Planetan padura ugari egongo zirela pentsatu zuten, euri handia egiten zuen lurraldea. Oihan-tropikalak landare haragijaleekin pentsatu zituzten zientzia-fikziozko idazle askok. Edgar Rice Burroughsek 1930eko hamarkadan "*Venus series*" izenekoak eginzituen, Amtor izeneko fikziozko Artizarra. Robert Heinleinen *Future History series* eta Henry Kuttnerren *Fury* serieek Arrheniusen ikuspegia fikziora eraman zuten. Ray Bradburyren "The Long Rain" eta "All Summer in a Day" istorioak ere etengabe euria egiten zuen planeta imajinatu zuen. Perry Rhodanek oihan-tropikala zen Artizarra irudikatu zuen. Horren adibideetako batzuk Arthur C. Clarkeren *3001: The Final Odyssey* edo *Star Trek*, *Exosquad*, *Mark Brandis* komikiak edo *Venus Wars* manga dira.

### Zinema eta telebistan 
Zinema eta telebistan askotan jorratu da mitologia klasikoko ikuspegi bat, gizarte matriarkala eta amazonak zituen planeta baten gisa. Planeta hori gizonezkoentzat arriskutsuak da, itxuraz. Hainbat filmetan agertu da Artizarra modu horretan: *Abbott and Costello Go to Mars*, *Queen of Outer Space* (Zsa Zsa Gaborrekin) edo *Space Patrol*, adibidez. 

*Der Schweigende Stern* eta *Astronauci* film alemanek ere Artizarra zuten hizpide. Azken horrek Tunguskako gertakaria Artizarretik zetorren espazio-ontzi batek sortutakoa zela proposatzen zuen. Errusiar *Planeta Bur* filmak Artizarrean dinosauroak zeudela zioen.

*Doctor Who* edo *The Avengers* telesailetan ere agertu da; halaber, *Cowboy Bebop* animazio-filmak hantxe zuen ataletako bat.

### Musika 
thumb|*Planetak* suitearen bigarren mugimendua, *Venus*, AEBko Aireko Armadaren bandaren interpretazioan.
Gustav Holst musikagileak 1914 eta 1916 artean *Planetak* izeneko suitea sortu zuen. Astrologiari lotutako kontzeptuekin, planetek psikean duten eraginari buruz pentsatu zuen idazterakoan. Lehen mugimendua Marteri eskaini zion eta bigarrena Artizarrari, *Bakea dakarrena* azpitituluarekin.

### Margolaritza 
Margolari frankok margotu dute, askotan alegoria gisa:

Fitxategi:Donato Creti - Astronomical Observations - 04 - Venus.jpg|Donato Creti
Fitxategi:Luis Ricardo Falero - The Planet Venus.jpg|Luis Ricardo Falero
Fitxategi:Augustins - L'Etoile du Berger - Camille Corot Ro60 1864.jpg|Camille Corot
Fitxategi:Szermentowski Morning star.jpg|Józef Szermentowski
Fitxategi:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project.jpg|Vincent van Gogh (Artizarra behean dago)

### Artizarraren ikurra 
ezkerrera|50px
Artizarraren ikur astronomikoa biologian emeak identifikatzeko erabiltzen den bera da: zirkulu bat gurutze txiki batekin azpian. Artizarraren ikurra feminitatea adierazteko erabiltzen da, eta feminismoa ere hartaz baliatzen da. Mendebaldeko alkimian kobrearen ikurra da. Kobrea ispiluak egiteko erabiltzen zen antzinaroan eta, horregatik, mitologiako Venusekin lotzen da.

### Astrologian 
[120px|thumb|Artizarra [Cardiffko gazteluan, Libraren ikurrarekin.]]
Astrologian Artizarra Taurus eta Libra agintaria da, asaldatua da Piscesen, Virgon erortzen da eta kaltetua da Aries eta Scorpiusen. Artizarraren kultuak Erromatar mitologiarekin lotuta daude, eta pasioa, maitasuna eta edertasunarekin lotzen dira. Era berean, magiarekin boterea eraldatzeko aukerarekin lotzen da. 

Astrologian harmonia, erresilientzia, edertasuna, formen zaintza, elkartasuna, afektua, berdintasuna eta bestearekin begiko izateko beharrarekin lotzen da. Plazer nahiarekin lotzen da. Erlazio erromantikoak gobernatzen ditu, baita ezkontzak eta negozio elkarketak, zein sexua eta bizitza soziala. Marko Manilio I. mendeko poetak Artizarra emankorra zela esan zuen.

Artizarraren eguna ostirala da (*vineri, viernes, vendredi* eta *venerdì* hitzetan ikusten da). Dante Alighierik erretorikarekin lotu zuen Artizarra. Txinako astrologian Artizarra metalekin lotuta dago, eta Indian dirua, plazera eta birsorkuntzarekin.

## Bizia Artizarrean 
thumb|Artizarraren terraformazioaren irudikapen artistikoa.
Artizarrean bizia egon zitekeela aspalditik pentsatutako gai bat da, baina 1960ko hamarkada eta gero, Artizarra ikertzen hasi zenean, egoera muturrekoa zela ikusi zen Lurrean dugun biziaren antzeko zerbait egoteko. 

Artizarra Eguzkitik Lurretik gertuago egonik, gainazaleko tenperatura 735 K hartzen dituela ikusirik, presio atmosferikoa Lurrean baino 90 aldiz handiagoa dela ikusita, eta berotegi-efektuaren inpaktu handiaren ondorioz, uretan oinarritutako bizia ez da batere probablea. Zientzialari batzuek espekulatu dute mikroorganismo extremofilo termoazidofiloak egon daitezkeela Artizarreko atmosferaren goiko aldeetan, tenperaturak baxuagoak diren guneetan. 

Venera, Pioneer Venus eta Magellan misioen analisietan karbonilo sulfuroa, hidrogeno sulfuroa eta sufre dioxidoa aurkitu zen goi-atmosferako zona batzuetan. Venerak kloro toxiko kopuru handia aurkitu zuen hodeien azpian. Karbono sulfuroa zaila da sortzen modu inorganikoan, baina bulkanismoaren ondorioa izan daiteke. Azido sulfurikoa goi-atmosferan sortzen da Eguzkiaren ekintza fotokimikoaren ondorioz, karbono dioxidoa, sufre dioxidoa eta ur lurrunean eragitean. 2019ko abuztuan astronomek aipatu zuten atmosferan ematen ziren epe luzeko albedoaren aldaketak "absortzio ezezagunekoak" zirela, eta hauek izan zitezkeela edo kimikoak edo goi atmosferan bizi ziren mikroorganismo kolonia handiak. 

Artizarraren kolonizazioa posible egiteko Artizarraren terraformazioa proposatu dute, edo atmosferan hegan egiten duten kolonietan oinarritutako zibilizazio batean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Artizarraren kolonizazioa
* Artizarraren terraformazioa
* Berotegi-efektu
* Eguzki sistemaren sorrera eta garapena

## Kanpo estekak 
* NASA - Artizarraren ezaugarriak (ingelesez)
* NASA - Artizarrari buruzko webgunea (ingelesez)