Hominoidea

**Hominoidea** primate Catarrhiniren barruko goifamilia bat da. Haren barruan Hominidae eta Hylobatidae familiak sailkatzen dira. Batzuetan **antropomorfo** edo **gizaide** izena ere ematen zaie. Iraungi direnak kontuan hartu gabe, 25 espezie dira guztira.

## Eboluzioa 
[thumb|*[Proconsul* baten hezurdura, isatsik gabeko tximinoa.]]
Miozeno goiztiarrean, duela 22 milioi urte inguru, Afrika ekialdeko zuhaitzetako katarrino mota ugariek aldez aurreko dibertsifikazio-historia luzea iradokitzen dute. Duela 20 milioi urteko talde honetako fosil oso ezagun bat *Victoriapithecus* da. Duela 13 milioi urte arte tximinoen leinukoak zirela uste den generoen artean, *Proconsul*, *Rangwapithecus*, *Dendropithecus*, *Limnopithecus*, *Nacholapithecus*, *Equatorius*, *Nyanzapithecus*, *Afropithecus*, *Heliopithecus* eta *Kenyapithecus* daude, guztiak ekialdeko Afrikatik etorriak.

Oso urruti dauden aztarnategietatik (*Tavipithecus*, Namibiako labar-aztarnategietatik, eta *Pierolapithecus* eta *Dryopithecus*, Frantziatik, Espainiatik eta Austriatik) datozen Miozeno ertaineko beste forma orokor batzuen presentzia Afrika osoan eta Mediterraneo arroan Miozeno goiztiar eta ertaineko erregimen klimatiko nahiko beroetan forma ugari izatearen froga da. Miozenoko hominoideoen artean gazteena, *Oreopithecus* izenekoa, duela 9 milioi urte datatutako Italiako ikatz aztarnategietatik dator.

Proba molekularren arabera, giboien leinua gainontzeko tximino handiko leinutik bereizi zen orain 18-12 Ma inguru, eta orangutanena (Ponginae subfamilia) beste tximino handiengandik 12 Ma inguru. Ez dago giboien jatorria argi dokumentatzen duen fosilik, orain arte ezagutzen ez zen Asiako hego-ekialdeko hominoideoen populazio batean sortuak izan zitezkeenak, baina proto-orangutan fosilak Indiako *Sivapithecus* eta Turkiako *Griphopithecus* generoak dira, orain 10 milioi urte ingurukoak.

Modu orokorrean tximino deitzen ditugun giza arbasoen eboluzioa Afrikan gertatu zen. Gizaki modernoen arestiko afrikar jatorria onarpen handiko teoria da, nahiz eta eztabaidak existitu, eta bere arbasoak kontinente horretan bizi izan zirela are eta onartuago. Miozenoaren amaieran, orain dela 10 milioi urte inguru, Rift Haran Handia sortzen hasi zen, Afrikako ekialdeko guneak altxatu zituen prozesua. Belarrez beteriko sabanak sortzen hasi ziren, ugaztun belarjale handiagoen eboluzioa eragin zuena. Bertan bizi ziren primateek zuhaitz gutxiago eta belardi handiagoak zituzten. Eremu horietan zutik ibiltzea eraginkorragoa zen. Hominidoak (gizakiak eta Australopithecina eta Panina subtribuak barne) 8-9 Ma artean bereizi ziren Gorillini tributik (gorilak); Australopithecina tribuak (gizakien arbaso bipedo desagertuak barne) *Pan* generotik (txinpantzeak eta bonoboak) 4-7 Ma.  *Homo* generoaren lehen arbaso ezaguna *H. habilis* izan zen, duela 2 Ma baino gehiago agertu zena; anatomikoki modernoak diren gizakiak, berriz, duela 300.000 urte inguru sortu ziren Afrikan.

## Filogenia eta eboluzioa 
Adituen artean azken urteetan gailendu den ikuspegiaren arabera, hominoideen harreman filogenetikoa honako kladogramaren bidez adieraz liteke :

### Egungo espezie bizidunen banaketa 

Image:Hábitat homo sapiens.PNG|Gizakiak
Image:Mapa especies de chimpancé.png|Txinpantzeak eta bonoboak
Image:Distibución gorilla.png|Gorilak
Image:Mapa distribuicao pongo.png|Orangutanak
Image:Distribución hylobatidae.png|Giboiak

## Sailkapena 
Hogeita bost gizaide espezie bizi dira:
* **Hominoidea goifamilia (gizaideak)**
** Hominidae familia: hominidoak ("gizaide handiak")
*** *Pongo* generoa: orangutanak
**** Borneoko orangutana, *Pongo pygmaeus*
**** Sumatrako orangutana, *Pongo abelii*
*** *Gorilla* generoa: gorilak
**** Mendebaleko gorila, *Gorilla gorilla*
**** Ekialdeko gorila, *Gorilla beringei*
*** *Homo* generoa: gizakia
**** Gizakia, *Homo sapiens*
*** *Pan* generoa: txinpantzeak
**** Txinpantze, *Pan troglodytes*
**** Bonoboa, *Pan paniscus*
** Hylobatidae familia: giboiak ("gizaide txikiak")
*** *Hylobates* generoa
**** Lar giboia edo esku zuriko giboia, *Hylobates lar*
**** Borneoko bizar zuriko giboia, *Hylobates albibarbis*
**** Giboi zalua edo esku beltzeko giboia, *Hylobates agilis*
**** Borneoko Müllerren giboia edo giboi grisa, *Hylobates muelleri*
**** Zilarrezko giboia, *Hylobates moloch*
**** Giboi txanoduna, *Hylobates pileatus*
**** Kloss-en giboia edo Mentawai uharteetako giboia, *Hylobates klossii*
*** *Hoolock* generoa
**** Mendebaleko hoolock giboia, *Hoolock hoolock*
**** Ekialdeko hoolock giboia, *Hoolock leuconedys*
**** Skywalker hoolock giboia, *Hoolock tianxing*
*** *Symphalangus* generoa
**** Siamanga, *Symphalangus syndactylus*
*** *Nomascus* generoa
**** Iparraldeko masaila horiko giboia, *Nomascus annamensis*
**** Giboi beltza, *Nomascus concolor*
**** Ekialdeko giboi beltza, *Nomascus nasutus*
**** Hainan-go giboi beltza, *Nomascus hainanus*
**** Hegoaldeko masaila zuriko giboia, *Nomascus siki*
**** Iparraldeko masaila zuriko giboia, *Nomascus leucogenys*
**** Masaila horiko giboia, *Nomascus gabriellae*

## Hominoideen taxonomiaren bilakaera XX. mendean zehar 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak