open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kortezubi

**Kortezubi** Bizkaiko iparraldean eta Busturialdea eskualdean dagoen udalerri euskalduna da. Oka ibaiaren ekialdean kokaturik dago.

 biztanle zituen . urtean.

## Geografia 
### Mugakideak 
Iparraldean Gautegiz-Arteagako udalerriarekin egiten du muga, mendebaldean Oka ibaiarekin, ekialdean Ereño udalerriarekin, eta hegoaldean Nabarniz udalerriarekin.

### Auzoak 
# Barrutia
# Basondo
# Elorriaga-Santa Ana
# **Enderika** (herrigunea)
# Oma
#Terlegiz

## Demografia 
## Politika 
### 2019ko udal hauteskundeak 
2019ko maiatzaren 26ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Kortezubiko alkatea Euzko Alderdi Jeltzaleko Karmele Enbeita Ozamiz da. 

## Euskara 
[thumb|Kortezubiko Bittori Zarrabeitia hiztunaren pasartea. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko. ]]
Kortezubiko euskara bizkaieraren aldaera bat da, tarteko hizkeran ==
[thumb|250px|eskuinera|Baso margotua, [Agustin Ibarrola artistarena]]
[thumb|250px|eskuinera|[Santimamiñe kobako sarrera]]
### Omako basoa 
Oma auzoan Agustin Ibarrolak egindako "Baso margotua" dago. Izan ere, artista bizkaitarrak hango pinudia margotu zuen forma abstraktuak eta begi-efektuak sortuz.

### Santimamiñe 
Santimamiñeko kobazuloak udalerri honetan daude, Ereñoko mugan.

### Done Jakue Apostoluaren eliza 
XVI. mendekoa, Enderika auzoan.

### San Esteban baseliza 
### San Millan baseliza 
XVII. mendekoa, Idokiliz auzunean dago.

### San Pedro baseliza 
### Santimami baseliza 
### Andikoetxe baserria 
XV-XVI. mendekoa, Oma auzoan dago.

### Beaskoetxe baserria 
XV-XVI. mendekoa, Oma auzoan dago.

### Enderika Haundi baserria 
Enderika Haundi baserria Kortezubiko Enderika auzoan dagoen baserria da. 2003an, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

### Etxandi baserria 
Etxandi baserria Terlegiz auzoan dagoen baserria da. 2003an Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

### Olakua baserria 
XV-XVI. mendekoa, Oma auzoan dago.

### Bolinzulo errotak 
XVIII. mendeko bi ur-errota, biak Oma auzoan.

### Errotabarri 
XVIII. mendeko ur-errota, Oma auzoan.

### Olakoerrota 
XIV. mendeko burdinola hidaulikoa, Oma auzoan.

## Kortezubitarrak 
* Federico Etxabe (1960-), txirrindularia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Kortezubi Auñamendi entziklopedian
* Herriko albisteak "Busturialdeko Hitza"n
Ido

**Ido**a hizkuntza eraiki  bat da, esperantotik abiatuta eratua. 1907an sortu zen, esperantoa hobetzeko asmoarekin.

## Adibideak 
1–10: un, du, tri, quar, kin, sis, sep, ok, non, dek

0: zero

100: cent

1.000: mil

1.000.000: miliono

13: dek-e-tri (≈ 10 + 3)

20: du-a-dek (≈ 2 • 10)

### Bokalak 

Idoak euskarazko bost bokal ahokariak ditu eta ez da bokalen luzeraren arteko ezberdintasunik egiten.

## Ikus, gainera 
* Esperanto.
* Lingua Franca Nova
* Pandunia.

## Kanpo estekak 
* Uniono por la linguo internaciona Ido
Prestige

**Prestige** kasko bakarreko petrolio-ontzia izan zen. 77.000 tona petrolio zeramatzala, 2002ko azaroaren 19an Galiziako kostaldean hondoratu zen eta marea beltza erraldoia sortu, Mariano Rajoy ministroa zela. Heriotzaren Kosta ingurua kaltetuenetarikoa izan zen, arrantza sektorea bereziki kolpatuz.

Espainia, Portugal eta Frantziako kostaldeak beltzez busti zituen, Europako bazter hauetako inoizko hondamendirik handienetakoa eraginez. 2005. urtean oraindik ondorioak nabarmenak ziren kostaldeetan. Ontziaren kapitaina, Apostoulos Mangouras greziarra, salbamendu-ekipoekin ez kooperatzeagatik atxilotu zuten, baina 2005. urterako jadanik kalean zen.

Euskal Herriko kostaldera ere iritsi ziren petrolio arrastoak.

## Kanpo estekak
Munitibar

**Munitibar** (izen ofiziala **Munitibar-Arbatzegi Gerrikaitz**) Bizkaiko ekialdeko udalerri bat da, Lea-Artibai eskualdekoa. 24,5&nbsp;km² ditu eta  biztanle zituen . urtean. Lau auzune nagusi ditu, Arbatzegi eta Gerrikaitz hiriguneez gain: Berreño-Aldaka, Uriona, Gerrika eta Totorika.

## Historia 
Historikoki Arbatzegi elizatea zen eta Gerrikaitz uria edo hiribildua; horren hurbil egonda, Lea ibaiak baino ez ditu banatzen. 

Gerrikaitz hiria 1366an sortu zuen Tello kondeak, Monditibar izenarekin.

1883an, bi herriak batu ziren, eta Munitibar izena hartu zuten udalerri osorako.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Munitibar Lea ibaiak zeharkatzen du, eta Oiz mendiaren iparraldeko magalean dago. Udalerriaren punturik garaiena Oiz mendiaren tontorra bera da (1.036 m) eta baxuena, berriz, Lea ibaiaren ibarra udalerria uzten duenean iparraldetik (140 m).

Gernika eta Markina lotzen dituen errepidean dago herrigune nagusia. Bilbotik 38 kilometrora dago.

### Auzoak 
Herria honako auzoek osatzen dute: Arbatzegi, Berreño, Gerrika, Gerrikaitz eta Totorika.

## Demografia 
Nekazaritza giroko herria izanik, 1960ko hamarkadatik aurrera munitibartar askok inguruko hiri industrializatuagoetara jo zuten, eta biztanleen herena izatera iritsi zen. Eskualde osoan gehien hustu zen herria da Munitibar. XXI. mendearen hasieran populazioa galtzeari utzi zion eta ordutik 400 biztanle inguruan mantentzen da. 2019. urtean 457 biztanle zituen. Horietatik %21,88k 65 urte edo gehiago zituen. Eta atzerrian jaiotakoen kopurua %7,44 zen.

## Ekonomia 
Industriak ez dauka ia pisurik herri honen ekonomian, %1,3 da bakarrik. Zerbitzuek, aldiz, %82,7 suposatzen dute. Lehen sektoreak %11,5 eta eraikuntzak %4,5. Arkaitz Goikoetxea Etxebarria izendatu zuten alkate berriro.
thumb|Gerrikaitz auzoa

## Kultura 
### Ondarea 
* **Gerrikaizko Andra Mari parrokia:** XV. mendean sortua, XVI. mendean egin zuten eliza berria, eta 1847an berriztu eta zabaldu egin zuten.
* **Bengola natur energia interpretazio zentroa:** energia berriztagarriei eta Lea ibarreko ondasunei buruzko interpretazio zentroa. XIV. mendeko bi burdinolaren aztarnak daude bertan.

## Euskara 
[thumb|Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitzeko hiztunen testigantzekim osatutako bideoa, [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egina ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitzeko euskara Lea-Artibaiko hizkerari dagokio. Eskualde hau ia erabat euskalduna da. 1996ko datuek adierazten dutenez, urte horretan biztanleen % 88 euskalduna zen. Batez beste, urte hartako erroldak biltzen zituen 26.421 biztanleetatik 22.895ek euskalduntzat zuten euren burua, 2.136k ia euskalduntzat eta 1.210ek erdalduntzat.

## Argazki galeria 

Fitxategi:102 Gerrikaitz - Bengola burdinola.jpg|Bengola Parkea
Fitxategi:Arbatzegiko San Bizente eliza.jpg|San Bizente eliza
Fitxategi:Bengola parkea.jpg|Bengola parkea
Fitxategi:Munitibar 2.jpg|Airetiko ikuspegia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *www.LeaIbarra.com*
Murueta

**Murueta** Bizkaiko iparraldeko udalerri bat da, Busturialdea eskualdekoa.  biztanle zituen . urtean. 1967an herri independente izateari utzi zion, Gernikak anexionatu zuelako; 1987an independentzia berreskuratu zuen berriro ere.

## Inguru naturala eta mugak 
thumb|ezkerrera|300px|Urdaibaiko paduraren ikuspegia. Ezkerrean, Muruetako ontziola.
Murueta Oka ibaiaren mendebaldean kokatzen da Urdaibaiko erretserba naturalaren baitan. Muruetako erliebea aldakorra da. Batetik, itsasadarraren ondoko padura eta gune lauak, eta bestetik, mendebaldean dauden mendiak. Zenbat eta mendebalderago, maldak orduan eta handiagoak dira.

Muruetaren herri mugakideak honakoak dira: Busturia eta Gautegiz-Arteaga, iparraldean; Forua, hegoaldean; Gautegiz-Arteaga, ekialdean; Busturia eta Errigoiti, mendebaldean. Ekialdeko muga naturala Oka ibaia da.

## Ekonomia 
Nekazaritza izan da beti Muruetaren jarduera ekonomiko nagusia. Dena den, herriaren izena daraman Muruetako ontziola "Astilleros de Murueta S.A." enpresak garrantzi handia dauka. 1943an sortua, 170 ontzi baino gehiago eraiki ditu historian zehar. Itsasoraturiko lehen itsasontzia "Punta Begoña" izan zen.

Urteak aurrera joan ahala, eta merkatuaren beharrizanak direla eta, karga ontziak eraikitzeaz gain, Bermeorako eta Euskal Herriko osorako atunontziak eraikitzen dituzte. Ontzietako batzuk 130 metroko luzera ere badute.

2004an Espainiako gobernuak Sestaoko La Naval ontziola publikoa pribatizatu zuenean, Astilleros Murueta eta Ingelectric euskal enpresa-taldeak La Navalen akziodun nagusi bilakatu ziren eta Euskal Herriko ontziolarik handiena sortu zuten.

## Demografia 
1970etik 1981era arteko daturik ez dago, Gernikak 1967an Murueta anexionatu zuelako.

## Politika 
Muruetako Alkatea, Julen Karrion Lamikiz (EAJ-PNV) Euskal Herriko Alkate gazteena da.

## Euskara 
[thumb|Muruetako Margari Ondarza hiztunaren pasartea, maisu-maistren ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko. ]]
Muruetako euskara bizkaieraren aldaera bat da, tarteko hizkeran ==
* Andra Mariaren Jaiotza eliza
* Teileria eta bateltokia
* Dinamita ontziralekua
* Mallukitza itsas-Errota
* Olatxu burdinola
* Gane Palazio edo Torre Gane
* Landa baserria

Irudi:Murueta-Andra Mariaren Jaiotza eliza.jpg|Andra Mariaren Jaiotza eliza.
Irudi:Murueta-Teileria (La Tejera).jpg|Teileria.
Irudi:Maiukitza itsas-errota.jpg|Mallukitza itsas-errota.
Irudi:Muruetako udaletxea.jpg|Udaletxea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Murueta (Orozko)
* Murieta (Nafarroa).

## Kanpo estekak 
*  Murueta Ontziola.
Sondika

**Sondika** Bizkaiko erdialdean dagoen udalerria da, Txorierriko eskualdearen bigarren populatuena Derio ondoren (. urtean  biztanle zituen). Halaber, eskualdean mendebaldeen dagoen herria da eta Asua ibaiak zeharkatzen du.

Hainbat urtez udalerrian egon da Bilboko aireportuaren terminala, 1997an hau Loiura aldatu arte. Basozabal da herrigune nagusia.

## Geografia 
### Mugakideak 
Udalerri mugakide hauek ditu: Iparraldean Loiu, hegoaldean Bilbo, ekialdean Derio eta mendebaldean Erandio.

## Historia 
Herriko lehenengo aipamenak XII. mendekoak dira, eta antzina Uribeko merindadearen herriburua izan zen. XV. mendean, Sondikak 44. zenbakia zeukan Bizkaiko Jaurerriko Batzar Nagusietan.

Azkenik, 1966tik 1982ra Bilborekin lotuta egon zen.

## Demografia 
## Politika 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Euzko Alderdi Jeltzaleko Gorka Garro hautatu zuten alkate. Garrok Euzko Alderdi Jeltzalearen sei zinegotzien sostengua jaso zuen, hauteskundeetan boto gehien izan zituen hautagaitza. Bilduk 3 zinegotzi lortu zituen eta Euskadiko Alderdi Sozialistak eta Alderdi Popularrak bana.

2015eko udal hauteskundeetan EAJk gehiengo osoa eskuratu zuen berriro, eta zinegotzi bat gehiago lortu zuen (zazpi guztira). Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bilduk hiru zinegotziak mantendu zituen, PSE-EEk berea mantendu zuen eta PPk galdu egin zuen zeukan zinegotzi bakarra. Gorka Garro berriro hautatu zuten alkate.

## Euskara 
[thumb|Sondikako Pantxi Sangroniz hiztunaren pasartea, erdararik ez zekien garaiari buruzkoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Sondikatarren jatorrizko hizkera mendebaldeko euskararen aldaera da, Koldo Zuazo hizkuntzalariaren sailkapenaren arabera, sartaldeko multzokoa: Txorierriko euskara. Gaur egun, biztanleen heren bat inguru euskal hiztuna da.

"Aikor" herriko aldizkaria da, euskaraz argitaratua.

## Kirolak 
* Sondika Kirol Elkartea, futbol taldea.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
#### Aireportua 
Bilbo-Loiu aireportuko zama terminala Sondikan dago kokatuta.

#### Trena 
Euskotren eragilearen E3 lineak Txorierria eta Bilbo lotzen ditu. Udalerrian hurrengo geltokiak ditu:

* Ola
* Sondika
Aurreko lineaz gain, Euskotrenek anezka zerbitzua ere eskaintzen du Lutxana-Erandio eta Sondikako geltokien artean. Linea horren barruan hurrengo geltokia ere Sondikan kokatzen da: 
* Zangroiz

#### Autobusa 
Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineak udalerria zeharkatzen dute:

## Sondikar ospetsuak 
* Paulo Zamarripa (1877-1950), euskal idazle eta apaiza.
* Polixene Trabudua (1912-2003), irakasle eta EAJko buruzagi ohia. 
* Koldo Agirre (1939-), Athletic-eko jokalari ohia.
* Virginia Berasategi (1976-), triatloi korrikalaria.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sondika herriko webgune ofiziala
Sukarrieta

**Sukarrieta** (edo antzina **Samikola**;  edo *San Andrés de Pedernales*) Bizkaiko iparraldeko udalerri bat da, Busturialdekoa.  biztanle zituen . urtean.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Sukarrieta Urdaibai inguruan dago, Gernikako itsasadarraren ezkerraldean, Txatxarramendi uhartearen parez pare. Beste uharte bat ere badago udalerriaren barruan: Sandinere. Aipatzekoa da Toña hondartza ere.

Udalerriaren garaiera, itsas mailaren gainetiko, 5 metro da batez beste.

### Udalerri mugakideak 
* Mundaka iparraldean eta mendebaldean
* Ibarrangelu ipar-ekialdean
* Gautegiz-Arteaga ekialdean
* Busturia hegoaldean 

### Auzoak 
* Sukarrieta
* Kanala
* San Antonio
* Munitiz
* San Pedro

## Historia 
Bizkaiko giza asentamendurik zaharrenetakoa da Sukarrieta, eta Donejakue bideko Bizkaiko adarretako bat ere izan zen Erdi Aroan.

Sukarrietan, naturalki, ez dago suharririk ("sukarririk"). Arturo Apraiz geologoaren, Txoni Matxain kimikariaren eta Mikel Gorrotxategiren onomastikan adituaren iritziz antzeko harriak badira inguruan, baina  aspaldian Gernikako produktuak (gaztaina, edo armak agian) garraiatzen zituzten itsasontziek ekarriak omen dira suharri haiek, zama gisa ekartzen zutela dirudi, Gernikara hutsik ez itzuli arren, horrela nabigatzea. Sukarrietara ailegatu orduko uretara botatzen omen zuten. Sukarrieta izena Sabin Aranak asmatu zuen gaztelaniazko izen Pedernales-en itzulpena egokituta.

*Samikola* izena San Nikolaitik ei dator; izan ere, XVIII. gizaldiaren amaieran, Sukarrietako eliztia Sandi Andere elizatik San Nikolai baselizara lekualdatu zuten, eta hura elizateko eliztia izan zen; geroago, eliztia Sandi Anderen berriro ezarri zuten (gaur egun bertan dago oraindikarren). Euskaltzaindiaren arabera, *Samikola* esparru mugaturako herriaren antzinako izena da. eta Itziar Goiri hiztunen pasartea, Itziarren amaren kartzela denboraren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak, hain zuzen. 2010 eta 2011 urteetako datuen arabera, euskaldun kopurua %60,56 zen, eta euskararen erabilera %28,5. 

## Ondasun nabarmenak 
Aipagarria da Kanalako Ama Andra Maria Legendikako parrokia eliza. 2011ko martxoaren 28an Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen Begoñako Andra Mari Haur Kolonia.

## Argazki bilduma 

Fitxategi:sukarrieta busturia tren geltokia.jpg|Busturia Itsasbegi geltokia.
Fitxategi:sukarrietako toña hondartza.jpg|Sukarrietako Toña hondartza.
Fitxategi:Sukarrieta parkea.jpg|Sukarrieta parkea.
Fitxategi:sukarrieta urdaibai.jpg |Sukarrieta eta ingurunearen ikuspegia.
fitxategi:Pedernales Sukarrieta colonias BBK Bastida.jpg|Begoñako Andra Mari Haur Kolonia.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sukarrietako udalaren webgunea.
* Sukarrietako udalekuen web gunea.
Ugao

**Ugao** (ofizialki **Ugao-Miraballes**) Bizkaiko hegoaldeko udalerri bat da, Arratia-Nerbioi eskualdekoa. Bilbotik 15 kilometro hegoaldera dago, Nerbioi ibaiaren arroan. Herrigunea itsas mailatik 81 metro gorago dago; udalerriak 4,54&nbsp;km2 ditu guztira, eta . urtean  biztanle zituen.

## Geografia 
Ugaoko orografia malkartsua da. Ez du tontor garairik, baina zaila da bertan toki laurik aurkitzea. Mendiz inguratutako haran batean dago. Mendebaldean udalerriko punturik altuena Artanda mendia da (547 m), eta ekialdean Pagasarri mendiaren magalek osatutako zenbait muinotxo daude. Nerbioi ibaiak hegoaldetik iparraldera zeharkatzen du udalerria. Haran estuan kokatua dago ibaia, eta ekialdetik Zeberio erreka jasotzen du ibaiadar nagusi. Udalerrian badaude Nerbioira isurtzen diren beste errekasto batzuk ere.

### Udalerri mugakideak 
Inguruan dituen udalerriak hauek dira: Arrigorriaga, iparraldean; Arrankudiaga, mendebalde eta hegoaldean; eta Zeberio, ekialde eta hegoaldean.

### Auzoak 
Herrigunea txikia da: alde zaharra kale bakarrak osatzen du, kale nagusiak alegia, eta inguruetan azken urteotan eraikitako auzo berriak daude.

Horrez gain, landa-auzo txikiak ditu Ugaok: Udiarraga, Arandia, Markio, Basakoetxe, Elosu, Astibi, Beretxa, Iturrigorrialde, Ondategui, Urkemendi, Usila, Lupardo, Leitoki eta Dimutio-Etxebarri

## Demografia 
## Politika 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, EAJko Ekaitz Mentxaka hautatu zuten alkate. EAJk zazpi zinegotzi lortu zituen, eta Bilduk lau.

2015eko udal hauteskundeen emaitzen ondorioz, Ekaitz Mentxakak alkate postua berretsi zuen. EAJk zortzi zinegotzi lortu zituen, eta Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bilduk hiru.

### Alkateen zerrenda 
## Kultura 
### Monumentuak 
thumb|270px|Ugaoko San Bartolome eliza
thumb|270px|Jane jauregia
[thumb|240px|[Udiarragako Andre Mariaren ermita.]]
* San Bartolome eliza
* Udiarragako Gure Amaren ermita

### Euskara 
Herriko hizkera mendebaldeko euskararen —bizkaieraren— sartaldeko multzoan sailkatu du Koldo Zuazo hizkuntzalari ezagunak.

Euskaldun kopurua handituz joan da Ugaon azken 20 urtean.

Hala ere, kale erabileraren neurketek erakusten dute euskararen erabilera jaitsi egin dela Arratia-Nerbioi eskualdean.

### Jaiak eta ospakizunak 
Jai nagusia Udiarragako Ama Birjinaren omenezkoa da, irailaren 8an ospatua.

## Ugaotar ospetsuak 
* Jose Ramon Egia Madariaga (1823-1879), arkitektoa.
* Luis Maria Larrea (1918-2009), apezpikua.
* Jose Maria Maguregi (1934-), futbolaria eta futbol entrenatzailea.
* Pedro Maria Onaindia Borde (1935-), futbolaria. 
* Maite Idirin Solatxi (1943-), euskal abeslaria
* Josu Abrisketa (1948-) etakide historikoa.
* Josu Urrutikoetxea (1950-), etakidea eta politikaria.
* Izaskun Landaida (1969-), politikaria eta enpresa administratzailea. Emakunde Emakumearen Euskal Erakundeko zuzendaria. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Ugaoko Udalaren webgunea
Urduña

**Urduña**

XVIII. mendean Urduña Gaztelarekin lotzen zuen bidea hobetu zuten eta 1774. urtean irekia izan zen. Halaber, aduana bat eraikitzeari ekin zioten eta 1792an bukatu zituzten lanak. Aduanak merkataritza gune garrantzitsua bihurtu zuen Urduña.

XIX. mendean Urduñak gainbeheran sartu zen bi arrazoi nagusigatik. Alde batetik, garai horietan izandako gerren ondorioz, eta bestetik 1841. urtean aduanak itsasaldean ezarri zituztelako. Halaber, karlistaldien porrotak foruen galera ekarri zuten.

XX. mendearen hasieran hiriak izaera turistikoa hartu zuen, La Muerako bainuetxearen bidez. Halaber, Antiguako pasealekuan eraikin berriak egin zituzten. XXI. mendearen hasieran, hiriaren erdialdeko plazan kokaturiko aduana zaharra, bainuetxe bilakatu zen.

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Urduñako azken alkateak:

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:
thumb|Urduñako mendaterako errepidea

## Kirolak 
Urduñako udal pilotalekua 1931. urtean eraiki zen. 40 metro luze da eta 1983. urtea geroztik teilatua du. Udal igerilekuei dagokienez, hiru ditu: 50 metro luzerakoa (olinpiarra), 25 metrokoa eta haurrentzakoa.

## Ondasun nabarmenak 
Ikus zerrenda: «Urduñako kultura ondasunak»

### Ondare erlijiosoa 
* Familia Sakratuaren eliza
* Andra Maria eliza
* Antiguako Andra Mariaren santutegia

### Ondare zibila 
* Aduana zaharra

#### Jauregiak 
* Diaz Pimienta jauregia
* Mimenza jauregia
* Belasko jauregia
* Ortes de Belasko jauregia

## Argazki galeria 

Irudi:Urduñako familia sakratuaren eliza.JPG|Familia Sakratuaren eliza.
Irudi:Orduña - Nuestra Señora de la Asunción 01.jpg|Andra Maria eliza.
Irudi:Orduña - Nuestra Señora de la Asunción 10.jpg|Harresia.
Irudi:Orduña - La Antigua 01.jpg|Antiguako Andra Mariaren santutegia.
Irudi:Orduña - Aduana 2.jpg|Aduana zaharraren eraikina Foruen plazan.
Irudi:Ayunta Orduña 1.jpg|Udaletxea.
Irudi:Urduña - Mimenza jauregia 001.jpg|Mimenza jauregia
Irudi:Ortes de Velasco jauregia.jpg|Ortes de Belasko jauregia
Irudi:Orduña 03.jpg|Belasko jauregia.
Irudi:Orduña - Colegio de la Compañía de María 2.jpg|Mariaren Konpainiaren ikastetxea.
Irudi:Orduña Alvia 13-07-08 R2.jpg|Urduñako geltokia.

## Urduñar ospetsuak 
* Francisco Urduña (-1550), konkistatzailea.
* Juan Ortiz de Zarate (1521-1576), konkistatzailea eta kolonizatzailea.
* Juan Garai (1528 - 1583), esploratzailea eta kolonizatzailea.
* Andrés de Poza, *Poza Lizentziatua* goitizenez ezaguna (-1595), jakintsua, hizkuntzalaria eta legelaria.
* Pedro Bardezi (1641-1700), frantziskotar misiolaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Urduñako Udalaren webgunea
Zamudio

**Zamudio** Bizkaiko erdialdeko udalerri bat da, Txorierri eskualdeko udalerri jendetsuenetan hirugarrena (Derioren eta Sondikaren atzetik). Izan ere, . urtean  biztanle zituen.

## Geografia 
Mugakide hauek ditu: Iparraldean Mungia, hegoaldean Galdakao, ekialdean Lezama eta mendebaldean Derio.

## Historia 
Zamudioko eta Derioko udalek 1927ko martxoaren 1ean aho batez batzea erabaki zuten Zamudio Derio udalerria osatzeko, baina Derioko auzotarrek akordioa ezeztatzea lortu zuten, eta 1931ko apirilaren 29an bereiztea onartu zen, eta Derioko udala berriro ezarri zen. Ondoren, 1960ko hamarkadaren amaieran Bilbok Txorierriko udalerri guztiak anexionatu zituen, Zamudio barne. Udalerriak 1981ean berreskuratu zuen independentzia.

## Demografia 
## Politika eta administrazioa 
2015eko udal hauteskundeetan EAJko Igotz Lopez Torre karguan berretsi zuten. Izan ere, lau urte lehenago bezala, EAJk 7 zinegotzi batu zituen, Bilduk 4, eta gainerako alderdiek bat ere ez.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
#### Trena 
Euskotren eragilearen E3 lineak Txorierria eta Bilbo lotzen ditu. Udalerrian hurrengo geltokiak ditu:
* Lekunbiz
* Zamudio

#### Autobusa 
Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineak udalerria zeharkatzen dute:

### Osasuna 
* Zamudioko Ospitalea: erietxe psikiatrikoa

### Teknologia 
* Bizkaiko Zientzia eta Teknologia Parkea

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Zamudioko Begoña Soba hiztunaren pasartea, milizianoek haren familia etxetik bota zutenekoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Zamudioko euskara mendebaldeko euskararen aldaera bat da. Koldo Zuazoren arabera, sartaldeko azpieuskalkian hitz egiten da bertan. Herriko euskaldun kopurua %47,2 da, eta euskararen erabilera %15.9.
### Hedabideak 
* "Zamudiorain" udal aldizkaria.
* "Aikor" aldizkaria.

### Elkarteak 
* Lagatzu euskara elkartea
* Zamudio Kirol Elkartea

## Argazki galeria 

Irudi:TorreZamudio.JPG|Malpika edo Zamudioko Dorrea.
Irudi:Zamudio 05.jpg|Malpika dorretxea eta Arteagako San Martin eliza.
Irudi:Zamudio - Ayuntamiento.jpg|Zamudioko udaletxea.
Irudi:Zamudio 06.jpg|Zamudioko kalea.
Irudi:Bidaiariak Zamudioko tren-geltokira iristen ari den trenaren zain. 2015-05-27.jpg|Zamudioko tren geltokia.
Irudi:PalacioLarragoiti.JPG|Larragoiti jauregia.
Irudi:Cadalsotarren leinuaren oinetxeko armarria, Lekunbiz, Zamudio, Bizkaia, Euskal Herria. 2015-05-27.jpg|Cadalso baserriko armarria.
Irudi:Zamudio - Cadalso baserria 1.jpg|Cadalso baserria.
Irudi:ZamudioKiroldegia1.jpg|Zamudioko udal kiroldegia.

## Zamudioztar ospetsuak 
* Iñaki Aurrekoetxea Aurre (1953), arkitektoa
* Karmele Artetxe (1976), historialaria eta EHUko irakaslea.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zamudioko udalaren webgunea.
Tolima (departamendua)

**Tolima** Kolonbiako 32 departamenduetako bat da, herrialdearen erdi-mendebaldean dagoena, Andeetako eskualdean. Iparraldean Caldas departamenduarekin du muga, ekialdean Cundinamarcarekin, hegoaldean Huila eta Caucarekin, eta mendebaldean Quindío, Risaralda eta Valle del Caucarekin. 23.562 kilometro koadroko eremua du, eta 2016an 1.412.230 biztanle zituen. Ibagué da hiriburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Departamenduaren webgune ofiziala, tolima.gov.co
Arraia-Maeztu

**Arraia-Maeztu** Arabako hego-ekialdeko udalerri bat da, Mendialdeko kuadrillakoa. Gasteiztik 26 bat kilometro hego-ekialdera dago. 2006ko erroldan, 728 biztanle zituen. Maeztu da herriburua, eta udalerriaren erdigunean dago, mendiz inguraturik.

Udalerria 1958. urtean eratu zen, Apilaizko, Arraiako, Korresko eta Laminoriako udalak batuta. Hasieran, *Maestu* deitu zioten udalerri berriari, baina 1987. urtean egungo izena hartu zuen: *Arraia-Maeztu*.

## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
Azazetako Ega eta Musituko Ega ibaiek eratutako haranek osatzen dute udalerri handi hau, Arraiako eta Laminoriako haranek, alegia..
* Joan Batista Gamiz (Sabando, 1696-Bolonia, 1773), euskal idazlea.
* Luis Antonio Ruiz de Alda Gonzalez de Alaiza (1776-?), Panama Hiriko portuan komandante izandakoa.
* Abdon Gonzalez de Alaitza (Musitu, 1876-Musitu, 1926), euskarazko lehen komikiaren egilea.
* Isaac Puente (Abanto-Zierbena, 1896-Pancorbo, 1936), mediku anarkistak urte luzeak eman zituen Maeztun.
* Gerardo Lopez de Gereñu (Gasteiz, 1904-Gasteiz, 1992), ikertzaile eta euskaltzainak harreman estua izan zuen Apilaizekin. Bere semeak, Gerardo López de Gereñu Iholdik, ere bai.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aletxa
* Apilaiz
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Mendialdeko kuadrilla
* Areatza
* Arraia
* Atauri
* Azazeta
* Birgarabarren
* Birgaragoien
* Elortza
* Erroeta
* Erroitegi
* Ibisate
* Korres
* Laminoria
* Maeztu
* Musitu
* Sabando
* Zekuiano

## Kanpo estekak 
* Arraia-Maeztuko Udalaren webgunea.
* Arabako Mendialdeko kuadrillaren webgunea
*  «Arraia-Maeztu», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
Armiñon

**Armiñon** Arabako hego-mendebaldeko udalerri bat da, Añanako kuadrillakoa. Gasteizko hirigunetik 24 bat kilometro mendebaldera dago, eta Miranda Ebrotik 5 kilometro inguru ekialdera. N-1 errepidearen ertzean dago, Miranda eta Argantzon artean.

Izen bereko herria, Zadorra ibaiaren ertzean dena, udalerriko herriburua da.

## Izena 
*Aramingon* izenarekin azaltzen zen Erdi Aroko *Donemiliagako goldea*n (XI. mendekoa).

## Geografia 
[thumb | ezkerrera | [Zadorra ibaiaren ertzean dago Armiñon.]]

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Trebiñu
* Ekialdean: Trebiñu
* Hegoaldean: Berantevilla
* Mendebaldean: Erriberabeitia

## Historia 
XI. mendean Trebiñuko konderriaren barruan zegoen Armiñon udalerria. 1403an Arabaren zati izatera iragan zen.

## Banaketa administratiboa 
Armiñongo udalerria hiru herriz osatua dago:
* **Armiñón** (udalerriko herriburua): 106 biztanle (2019)
* Estavillo : 119 biztanle. (2019)
* Lacorzana : 2 biztanle. (2019)

Udalerri hau osatzen duten hiru herrien artean, zaharrena Estavillo da, antza. Armiñon, hasieran, herri horri lotuta egon zen, baina denborarekin kontzeju bereizia eratu zuen.

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Armiñongo azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

## Kultura 
### Jaiak 
* Maiatzaren 15ean, San Isidro.
* Irailaren 25ean San Formerioren erromeria ospatzen da, Trebiñuko zaindaria. San Formerioren baseliza Pangua herrian dago.

### Euskara 
Armiñoneko biztanleen artean %35,7a euskalduna zen 2016an

## Ondasun nabarmenak 
* [thumb | eskuinera | Armiñongo [Puenteviejo zubia|zubi zaharra, jatorriz erromanikoa. Zadorra ibaia zeharkatzen du.]]Armiñongo San Andres eliza, XVII. mendekoa.
* Armiñongo zubi zaharra, jatorriz erromanikoa. 1339ko agirietan jada ageri da.
* Lacorzanako dorrea, XVI. mendearen hasieran Lacorzanan eraikia.
* Lacorzanako urmaela, galtzeko arriskuan diren zenbait anfibio espezieren babesleku.

## Armiñondar ospetsuak 
* Gaspar Montoia Zarate (??-1763), elizgizona.
* Avelino Fernández de Quincoces (1961-), politikaria eta Alaves futbol-taldeko lehendakari ohia.

## Argazki galeria 

Irudi:Armiñon - Iglesia de San Andres 4.jpg|Armiñongo San Andres eliza.
Irudi:Armiñongo elizako ataria.jpg|San Andres elizaren apirikua, XVII. mendekoa.
Irudi:TorreDeLacorzana.jpg|Lacorzanako dorrea.
Irudi:Armiñon - Palacio del Marques de Teran 3.jpg|Terango Markesaren jauregia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak 
* Armiñongo Udalaren webgunea.
*  «Armiñon», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* Armiñon, Eusko Jaurlaritzaren *euskadi.net* webgunean.
Moreda Araba

**Moreda** Arabako hego-ekialdeko udalerria da, Arabako Errioxako eskualdekoa. Gasteiztik 55 bat kilometrora dago, Nafarroako muga parean. Izen bereko herria udalerriaren erdialdean dago.

## Etimologia 
*Moreta* gisa azaltzen da 939. urteko Donemiliaga Kukulako errolda-agiri batean Bertako euskaldunek *Moreta* ere erabiltzen dute.

## Geografia 
Arabar Errioxaren hego-ekialdeko erpinean dago Nafarroa eta Errioxarekin muga egiten. Malda batean kokaturik dago herria, hegoaldera begira. Perezuellos ibaia eta Gorrebustotik datorren errekaren artean sartuta dago.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Oion.
* Hegoaldean: Viana (Nafarroa).
* Ekialdean: Viana (Nafarroa).
* Mendebaldean: Oion.

## Historia 
Burdin Aroko aztarnak aurkitu dira San Kristobal baselizaren hondarren inguruan. K.a. VII, mendean herri gotortua eraiki zen bertan. Donemiliaga Kukulan dagoen 939. urteko agiri batek dio Moreda eskualdeko herri zaharrena dela.

Guardiako udalerriaren zati izan zen Erdi Aro osoan. 1486. urtean Arabako ermandadean sartu zen. Guardiarengandiko independentzia 1666an lortu zuen.
## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Moredako azken alkateak:

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

## Kultura 
thumb|230px|Moreda Arabako udal pilotalekua.
[thumb|230px|[Santa Maria eliza (Moreda Araba)|Santa Maria eliza.]]
### Jaiak eta ospakizunak 
* Otsailaren 5an, Agate Deunaren egunean Andre Maria Beltzaren eguna ospatzen da, XVI. mendean sortutako tradizioa.
* Martxoan Arabako Olioaren jaia
* Pazko-igandean *Judasen erretzea* ospatzen da, gaitzak aldentzeko asmoz. Sinesmen paganoetan oinarritutako festa da.
* Abuztuaren 15ean Jasokundeko Andre Mariaren jaiak ospatzen dira.
* Abuztuaren 16an San Roke Suak pizten dira.
* Urriaren 22an Birjinatxoak (*Las Virgencitas*) ospatzen da Santa Nunilo eta Alodiaren omenez. Prozesioa da ekintza nagusia.

## Ondasun nabarmenak 
Herri txikia izan arren kultur ondare aberatsa du. Armarriak, puntu-erdiko arkuak eta eguteran dauden galeria ugari daude eraikinetan.

* Santa Maria eliza, XVI. mendean eraikia.
* San Roke kaleko 12. zenbakidun eraikina, Euskal Kultura Ondareko kultura ondasun izendatua, *monumentu* sailkapenarekin. XVI. mendeko eraikuntza pizkundearra da.

## Moredar ospetsuak 
* Jose Angel Chasco (1958-), etnografoa, Arabako Errioxako folklore eta tradizioei buruzko ikerketa mordoa argitalpen ezberdinetan garatu dituena.
* Rubén Díaz de Cerio (1976-), txirrindularia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Moreda euskadi.net webgunean
*  Moreda Auñamendi entziklopedian
Berantevilla

**Berantevilla** Arabako hego-mendebaldeko udalerri bat da, Añanako kuadrillakoa. Gasteiztik 29 bat kilometrora dago. Udalerriko herriburua izen bereko herria da, hots, Berantevilla.

## Izena 
Euskaltzaindiak araututako euskal izena *Berantevilla* da. Hala ere, Euskaltzaindiak berak 1979an proposatutako *Beranturi* izen berriak izan duen erabilera dela eta, maila apalagoan erabil daitekeela onartu du. zehazki, Muñoz Alvarez Llazarrak 1080. urtean Donemiliagako monasterioari dohaintza bat egin zioneko dokumentu batean ageri da.

Berantevilla ipar-mendebaldetik hego-ekialdera luzatzen den haran batean dago kokatuta, itsas mailatik 479 metro gorago, hegoaldean Txulato mendia daukala. Trebiñuko barrendegiaren eta Miranda Ebroren artean dagoenez, harreman handia du azken hiri horrekin.

Udalerriaren baliabide ekonomiko nagusia nekazaritza da. Jarduera industriala ere badauka, gutxi bada ere, Lacorzanillako industrialdean. Hala ere, kontuan izan behar da Mirandatik 5 kilometrora dagoela eta bertan industrien eta hirugarren sektoreko lanpostuen kopurua handiagoa dela.

Garraiobideei dagokienez, errepide eta trenbideen lotune garrantzitsu baten ondo-ondoan dago. Bertatik igarotzen dira A-1 errepidea (Madril eta Irun lotzen dituena) eta N-124 (Gimileo eta Miranda Ebro lotzen dituena), eta Mirandan Bilbo, Irun eta Madril lotzen dituen trenbide-lotunea dago.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Erriberabeitia, Armiñon eta Trebiñuko Konderria.
* Hegoaldean: Zanbrana.
* Ekialdean: Erriberabeitia, Armiñon eta Trebiñuko Konderria.
* Mendebaldean: Erriberabeitia eta Armiñon.

## Historia 
Berantevillako lurraldeen okupazio-aztarna zaharrenak *Vetrusa* deituriko erromatar aztarnategian ditugu, Lacorzanilla herrian.: bazkari garaian eta oso distantzia txikira batetik hurrengora, herriko gazteak hiru pisuko giza-gazteluak osatuz eta deseginez doaz, behin eta berriro, hiruzpalau orduz, guztira 20 dorre egin arte edo. Dorreen gailurretik gazte batek “Arratsalde on! Gora Lacorzanillako Ama Birjina!” oihukatzen du, eta etxe bakoitzeko bizilagun eta gonbidatuen izenak ere goratzen ditu. Azkenez “Gora ni eusten nautenak eta gora ni neu!” eta “Hurrengo urtera arte!” esanik agurtzen da.

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundearen parrokia-eliza, ganga barrokoak dituena.
* Berantevillako pikota.

## Iruditegia 

Fitxategi:BERANTEVILLA IMG 1003 QUINTAS 01.jpg|Berantevilla, herrigunea, airetik.
Fitxategi:Berantevilla - Iglesia de la Asuncion de Nuestra Señora 3.jpg|Jasokundearen eliza.
Fitxategi:Lacervilla 1.JPG|Lacervilla herria.
Fitxategi:TOBERA IMG 0562 QUINTAS.jpg|Tobera herria.
Fitxategi:SANTURDE IMG 1349 QUINTAS.jpg|Santurde herria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Añanako kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Berantevillako Udalaren webgunea
*  Berantevilla Auñamendi entziklopedian
Ekora

**Ekora** (ofizialki *Yécora / Iekora*) Arabako hego-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Errioxako kuadrillakoa. Gasteiztik 50 bat kilometro hego-ekialdera dago. Herria udalerriaren iparraldean dago.

## Izena 
Udalerriaren izen ofiziala *Yécora/Iekora* bada ere, euskal era arautua *Ekora* da. Badira Euskaltzaindiaren erabaki hori arrazoitzen duten antzinako agiriak, Donemiliaga Kukulan gordeak; izan ere, XI. mendean *Equora* eta *Ecora* deiturak jaso ziren.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Lapoblacion (Nafarroa).
* Hegoaldean: Oion.
* Ekialdean: Oion (Gorrebusto) eta Nafarroako Lapoblacion.
* Mendebaldean: Lantziego.

## Historia 
XI mendearen erdialdera existitzen zen *San Miguel de Biurko* izeneko ermita. 1057ko abenduaren 7an Peñalengo Antsok Fortuñones Antsori *San Miguel de Yécora* monastegia eta inguruko lurrak eman zizkion zaldi bat eta bi aztoreren truke. XIII eta XIV mendeen artean Berzijanako Andre Mariaren baseliza eraiki zen, kondairak dioenez Ekorako artzain batek amabirjina aurkitu zuen tokian bertan.

1140 urteko agiri batean Eskide izeneko herrixka bat aipatzen da, gaur egungo Ekoraren iparraldean kokaturik zegoena. *San Millán de Esquide* monastegia izan zen bertan. 1670 urtean izurriak jota bertan behera gelditu zen herria. Gaur egun eremu hark Eskide toponimoa mantendu du.

Guardiaren menpeko herrixka bat izan zen 1669ra arte, Karlos II.a Espainiakoak hiri-titulua eman zion arte, alegia.

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Ekorako azken alkateak:

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
### Hizkuntza 
Gaur egun gaztelania da nagusi. Ekorako euskararen galera, dirudienez, IX. eta XVI. mendeen artean gertatu zen. Hala ere, herriko gazteak (25 urtetik beherakoak) elebidunak dira, tokiko ikastolen (Assa Ikastola, San Bizente Ikastola) lanari esker. Herriko umeen %&nbsp;73,4 euskarazko ereduan matrikulatuta dago.

### Jaiak eta ospakizunak 
Maiatzean Santo Domingo eguna ospatzen da eta abuztuaren hirugarren asteburuan Berzijanako Andre Mariaren eguna. Bietan ala bietan prozesioa egiten da Berzijanako baselizara. Prozesioari lagunduz zortzi dantzarik eta katximorroak *La cadena* dantza tradizionala egiten dute.

### Musika 
En Tol Sarmiento (ETS) musika taldea Ekoran sortu zen 2005ean eta arrakasta handia izan du. Euskal Herriko ska-rock musika jorratzen du

## Ondasun nabarmenak 
* San Joan Bataiatzailearen eliza, estilo gotikoa eta errenazentista uztartzen dituena. XIV. mendeko kanpandorre karratua du.
* Fidel Fuidio Rodriguez (1880-1936), elizgizona eta arkeologoa.
* Joseba Urquijo Borde (Kinito) (1958-), politikaria. LABeko zuzendaria izan zen 1981ean, eta Herri Batasuneko mahaikidea 1988an. José Amedo komisario ohiaren isilmandataria izatea leporatu zioten.
* Estibalitz Jalon (1984-), ilustratzailea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla

## Kanpo estekak 
* Ekora euskadi.net webgunean
*  Ekorako Udalaren webgunea
*  Ekora Auñamendi entziklopedian
Iturrieta

**Iturrieta** Arabako etxaldea da, administratiboki Aguraingo udalerriaren barnean kokatzen dena.

Herria politikoki Agurainen parte bada ere, Entzia-Iturrietako Partzuergoko herria da eta, ondorioz, estatus berezia dauka. Partzuergoa toki entitatea da, baina ez du udalerri mailarik. Hori dela eta, Iturrietako lurrak ez dira Agurainen lurtzat jotzen, bere biztanleak administratiboki aguraindarrak izan arren.

Iturrieta Arabako herririk altuena da, 972 metroko altueran kokatzen baita. Iturrietako mendietan dago herria. Herrira iristeko Agurainen toki errepideak hartu behar dira, eta Opakuako portua igo ondoren iristen da Iturrietara. Maeztutik ere igotzerik badago.

## Historia 
Dirudienez, Iturrieta Erdi Aroan sortu zen, baina biztanleek 1563 baino lehen utzi zuten herria, bere klima gogorra zela-eta. Bere eliza zaharrak 1803ra arte iraun zuen zutik, urte horretan bota baitzuten. Historikoki Aguraingo zatia bazen ere, Iturrietako lurrak Entzia-Iturrietako Partzuergoaren parte bihurtu ziren, hau da, ondoko herrien partekatutako lurralde komunala.

1936ko Guda Zibila eta gero, agintari frankistek Iturrieta aukeratu zuten, bere altuera zela eta, patatak lantzeko ortu berezi bat ezartzeko leku gisa. Horrela, *Estación de la mejora de la patata* delakoa sortu zen, *Iturrietako baratza* izenarekin ezagun. Horren inguruan sortu zen gaur egungo herria. 1946an kapera bat eraikitzen hasi zen. 1980ko hamarkadan, berriz, *Patatariaren monumentua* eraiki zuten. Hala ere, herriak oso biztanle gutxi izan ditu. 1960ko hamarkadan hamarna batzuetara iristen bazen ere, gaur egun biztanleak 10 baino gutxiago dira.

## Iturrietarrak 
Iturrietako biztanlerik ezagunena Pilar Unzalu da, Espainiako Kongresuko diputatua PSOE alderditik. 1957an jaio zen herri honetan.

## Ikus, gainera 
* Arabako Lautadako kuadrilla

## Kanpo estekak 
* Agurain "Auñamendi" entziklopedian
Kripan

**Kripan** Arabako hego-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Errioxako kuadrillakoa. Gasteiztik 45 bat kilometro hego-ekialdera dago. Herri bakarrak osatzen du udalerria.

## Izena 
Idatzizko aipamen zaharrenetan, XI. mendeko Donemiliaga Kukulako Kartularioan, herriaren izena *Quirpán* formarekin ageri da.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Hiribildua Toloñoko mendilerroaren hegoaldeko magalean dago, San Tirso mendiaren oinean dagoen muino batean, itsas mailatik 690 bat metro gorago. Udalerria Ebro ibaiaren adar batzuek zeharkatzen dute: besteak beste, Pilas, Karralegi eta Karraladera errekek.

### Udalerri mugakideak 
Erlojuaren noranzkoan, mugakide hauek ditu:

* Iparraldean: Bernedo.
* Ekialdean: Lapoblación (Nafarroa Garaia).
* Hegoaldean: Lantziego.
* Mendebaldean: Elvillar eta Guardia.

## Historia 
Kripango inguruetan zenbait aztarnategi aurkitu dira, hala nola Los Husosko leizekoa eta Los Llanosko trikuharria, antzinako giza agerpena —Neolito garaikoa— agerian uzten dutenak.

Herriaren lehen aipamen idatzia 1088koa dugu, Donemiliaga Kukulako Kartularioan aipatu baitzuten, *Quirpán* formarekin..
* Maiatzaren 15ean, erromeria egin ohi da herriko zaindaria den San Tirsoren omenez. Santuaren ermita Toloñoko mendilerroan dago, harkaitzean zulatuta.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|300px|[Meano (aurrean) eta Kripan (atzean), La Aldea gainetik.]]

* San Juan Bautista eliza: XVII. mendean eraikitzen hasia, 1788ko irailaren 6an inauguratu zuten.
* Santa Maria eliza: XII. mendeko aurrealde erromanikoa du.
* San Martin baseliza.
* San Sebastian baseliza.
* "Los Llanos" trikuharria.
* "Abrigo de Los Husos" aztarnategi arkeologikoa.

## Kripandar ospetsuak 
* Manuel Lopez Marañon, XVIII. mendeko Kripango apaiza.
* Zoilo Calleja (1940-), apaiza eta antropologiako irakaslea. Arabako Arte Sakratuko museoaren arduraduna da.
* Pepe Viyuela (1963-) umoregilea Logroñokoa da baina amona kripandarra zuen eta horregatik mahatsbiltze festan pregoilaria izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Ainhoa : «Kripan», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
Erriberagoitia

**Erriberagoitia** (ofizialki *Erriberagoitia / Ribera Alta*) Arabako erdi-mendebaldeko udalerri bat da, Añanako kuadrillakoa. Herriburua Pobes da, Gasteiztik 21 bat kilometro mendebaldera. Nekazaritza da jarduera ekonomiko nagusia.

## Izena 
*Erriberagoitia* izenaren amaierako *–a* artikulua da eta deklinatzean honela egin behar da: *Erriberagoitia, Erriberagoitiarekin, Erriberagoitian*...; baina *Erriberagoitiko, Erriberagoititik, Erriberagoitira...* Era berean, izen honek bere azken *–a* galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: *Erriberagoiti maitea, Erriberagoiti osoan, Gure Erriberagoiti hau*...
* Villambrosako San Andres eliza, *monumentu* izendatua.

## Erriberagoitiar ospetsuak 
* Fray Juan Ramírez (Morillas, ?-1609) Guatemalako apezpikua
* Julian Zulueta (Anuntzeta, 1814-Habana, 1878), indianoa, merkataria, esklabo-trafikatzailea eta Habanako alkatea.
* Mauro Otxaran Alonso (Pobes, 1918 - Panama, 2005), apaiz eta misiolaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Añanako kuadrilla
* Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

## Kanpo estekak 
*  Erriberagoitiko Udalaren webgunea
*  «Ribera Alta», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea

**Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea** edo **Urizaharra, Pipaon eta Lañuko Komunitatea** Arabako lur komunala da. 513 hektareako azalera du.
 
Arabako Mendialdeko eskualdean dago, eta Lurralde Antolakuntzako Artezpideetan *Arabako Erdialdea* delako eremu funtzionalean.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Trebiñu eta Urizaharra.
* Hegoaldean: Lagran eta Urizaharra.
* Ekialdean: Lagran.
* Mendebaldean: Urizaharra.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako Mendialdeko kuadrilla
* Badaiako Mendilerroko Erkidegoa
* Entzia-Iturrietako Partzuergoa
* Lagran
* Lañu
* Pipaon
* Trebiñu
* Trebiñuko enklabea
* Urizaharra

## Kanpo estekak
Leza

**Leza** Arabako hegoaldeko udalerria da. Arabako Errioxa eskualdean dago, Gasteiztik 40 bat kilometrora. 203 biztanle dauzka 2019ko datuen arabera.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Toloñoko mendilerroaren magalean dago, lau samarra den lurraldean. Mayor eta Leza ibaiek zeharkatzen dute udalerria.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Guardia eta Lagran.
* Hegoaldean: Navaridas.
* Ekialdean: Guardia.
* Mendebaldean: Navaridas eta Villabuena Araba.

## Historia 
X. mendean jada, *Leça* bezala aipatzen dute dokumentuek. Guardiako herria izan zen 1666ko azaroaren 17ra arte, Espainiako Carlos II. erregeak hiribildu izendatu zuen arte.

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Lezako azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
### Jaiak eta ospakizunak 
* Abuztuaren 14-17 bitartean, San Roke zaindariaren omenezko jaiak ospatzen dira.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|Lezako eliza, atzean [Toloñoko mendilerroa.]]
* San Martin Toursekoari eskainitako eliza, harlanduz eraikia.
* Lezako ospitalea, 1934an Pablo Zabalo arkitektoaren diseinuari jarraituz eraikia.Euskal Herrian Mugimendu Modernoaren barruko obra nagusietakoa da. Administratiboki Guardia udalerrian dago, Lezako lurrek inguratzen duten exklabe batean.
* *El Sotillo* izeneko trikuharria, Guardiarako bidean.

## Lezar ezagunak 
* Emilio Lope Vallejo (1936-), margolaria.
* Demetrio Perez de Loza Bordagarai (1870-1952), apaiz eta idazle euskalduna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Leza Auñamendi entziklopedian.
*  Lezari buruzko webgunea.
Mañueta

**Mañueta** (ofizialki* Baños de Ebro / Mañueta*) Arabako hegoaldeko udalerri bat da, Arabako Errioxako eskualdekoa. 9,46 kilometro koadro dauzka, eta . urtean  biztanle zituen.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Villabuena Araba eta Samaniego.
* Hegoaldean: Torremontalbo eta Cenicero (Errioxako Autonomia Erkidegoa).
* Ekialdean: Eltziego.
* Mendebaldean: San Vicente de la Sonsierra eta Abalos (Errioxako Autonomia Erkidegoa).

## Historia 
Jatorria erromatarren garaikoa bide du, garai hartako aztarnak aurkitu baitituzte upategien auzoan. Erdi Aroan, Nafarroako Erresumaren barnean zegoela, *Baños de Navarra* deitzen zuten gaztelaniaz. Guardiaren menpeko herria izan zen 1666 arte. 1997an jarri zioten izen ofizial elebiduna (*Baños de Ebro/Mañueta*).

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Mañuetako azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
### Jaiak eta ospakizunak 
* Uztailaren 10ean San Kristobalen omenezko jaiak ospatzen dituzte.
* Abuztuaren 24ean San Bartolome zaindariaren jaiak ospatzen dituzte.

## Ondasun nabarmenak 
* Antiguako Andramariaren eliza barrokoa.
* San Kristobalen ermita, XVIII. mendekoa, zeinetatik herrigune osoa menperatzen baita.

## Mañuetar ezagunak 
* Rafael de Miguel (1947-), politikari jelkidea. Mañuetako alkate ohia eta Arabako foru-diputatua.
* Adolfo Muñoz (1959-), ELAko idazkari nagusia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Mañuetako Udalaren webgunea.
*  «Mañueta», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
Navaridas

**Navaridas** edo **Nabaridas** Arabako hegoaldeko udalerria da, Arabako Errioxako Kuadrillakoa. Gasteiztik 43 bat kilometrora dago. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 219 biztanle ditu. Izen bereko herria udalerriaren erdialdean dago.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Mayor ibaiak iparretik hego-ekialdera ureztatzen du Navaridas udalerria. Herriburua eskuineko bazterrean dago.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Leza.
* Hegoaldean: Eltziego.
* Ekialdean: Guardia.
* Mendebaldean: Villabuena Araba.

## Historia 
Antzina bi herrigune zeuden: *Navaridas de Yuso* eta *Navaridas de Suso*. Bigarrenak dokumentatua dagoen sute bat izan zuen 1366an, eta 1427rako desagertua omen zen. Guardiako jurisdikziokoa izan zen Navaridas, Nafarroako Erresumaren pean. Guardiatik 1668an banandu zen, Karlos II.a Espainiakoak hiribildu-titulu bat eman zionean.

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Navaridasko azken alkateak:

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
### Jaiak eta ospakizunak 
Herriko jai nagusiak ekainaren 2an ospatzen dira Ortegako San Joanen omenez. Abenduaren 7tik abenduaren 8ra, bestalde, Mañasko jaia antolatzen da.

## Ondasun nabarmenak 
* Sortze Garbiaren eliza, harlanduz eraikia. Atari barrokoa du.
* Ortegako San Joanen baseliza, XVIII. mendekoa.
* Donejakueren baseliza gotiko berantiarra (XVI. mende ingurukoa), Eltziegorako bidean.
* Sodupetarren jauregia, XVIII. mendekoa.
* Santa Eulaliako nekropolia, X. mende ingurukoa.
* Alto de Castejón edo Kastejon Gainako aztarnategia

## Navaridastar ospetsuak 
* Alvaro Sodupe Santander (1843-1889), militar eta kazetari karlista.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Navaridas *euskadi.net* webgunean
*  Navaridas Auñamendi entziklopedian