Euskararen biziberritzea Gasteizen

thumb|360px|9. Korrika Gasteizen amaitu zen, 1995ean
Gasteizen goranzko joera aipagarria izan du euskarak XX. mendearen bukaeran eta XXI. mendearen lehen laurdenean. Hizkuntzaren transmisio naturala erabat eten zen, eta XX. mendeko euskararen berpizkundea hasi baino lehenago, galdua zegoen euskara Gasteizen.

Hala ere, transmisioa inoiz galdu ez zuten lekuak ere bazeuden hiriburutik kilometro gutxitara iparraldera. Elosun eta Legutio inguruetan euskara bizirik mantendu zen hainbat biztanleren artean, Gasteiztik 18 kilometrora. Eskoletan euskara irakasten hasi zenerako, oraindik bazeuden bertan euskara etxean jasotako pertsonak. Bestalde, euskarak arrasto ugaria utzi zuen arabar askoren lexikoan: *aran*, *kili-kolo*, *larri*, *ondarras* edo *lolos* hitzak, esaterako, beste askoren artean.

Galera-prozesu historikoaren ondorioz, frankismoaren azken urteetan eta 80ko hamarkada hasieran, gasteiztarren % 4k besterik ez zekiten euskaraz, baina 2010eko hamarkadarako, % 30 ingurura igo zen euskaraz zekiten biztanleen kopurua.

## Biziberritzearen aitzindariak
thumb|ezkerrera|Becerro de Bengoa
Euskara galduta edo galbidean zegoen arren, pertsona asko saiatu ziren hizkuntza suspertzen XIX. mendean bertan. Haien artean, Joaquin Jose Landazuri, Diego Lorenzo Prestamero eta Federico Baraibar. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kide ziren asko, etxe onekoak gehienak, eta haien ikuspegi ilustratuaren barruan garrantzia eman zioten euskara berreskuratzeari. Ricardo Becerro de Bengoa gasteiztarrak idatzita utzi zuen “*es deber de todo joven ilustrado alaves, conocer el vascuence*”.

XX. mende hasieran, altxamendu faxistaren aurretik, mugimendu euskaltzalea bazegoen Gasteizen, batez ere Gasteizko apaizgaitegiaren bueltan. Hara heldu ziren Manuel Lekuona eta Jose Migel Barandiaran, Gipuzkoatik, eta euskara irakasten aritu ziren. Euskara eta euskal kulturaren aldeko lan itzela egin zuten.

Gasteizko giro euskaltzalean zebiltzanak elkartuta, eta Eusko Ikaskuntzaren babespean, Baraibar Taldea osatu zuten 1928an, euskararen ezagutza probintzia osora zabaltzea helburu. Gerra aurreko suspertze lanetan aritu ziren Raimundo Olabide eta Odon Apraiz gasteiztarrak. Olabide jesuita zen, eta Biblia osoa euskaratu zuen, nahiz eta bera 27 urterekin hasi zen euskara ikasten. Euskaltzain oso izan zen hil arte. Apraiz, aurreko elizgizonak ez bezala, laikoa zen, eta ezkertiarra, ANV-EAE alderdiko kidea. Gaztetan euskara ikasitakoa, Araban euskarak izandako bilakaera edo atzerakada aztertu zuen, euskara irakasten aritu zen eta Internazionala abesti sozialistaren lehen itzulpena eman zion euskarari. Egun haurrak euskaraz irakasten duten ikastetxe bana daukate Olabide eta Apraizek Gasteizen, haien omenez izena jarrita.

Odon Apraizek, 1929an, Leintz Gatzagako euskal jai batean, Arabaren euskalduntasuna defendatu zuen: “*Erakutsi gura dautzuegu Arabako ta Gasteizko euskaldasuna eztaula berriz bizi biar, iñoiz il etzalako, baña bai orain berriz-biztu eragin gura dogula, eta au-danau ereisteko itxaropen ederra dogula*”. Baraibar taldeko kideek euskal literaturaren erakusketa bat antolatu zuten Aldundiaren Gasteizko egoitzan, eta Euskal Jaia antolatu zuten Legution, 1929an, Araba Euskaraz jaiaren aitzindari gisa hartu daitekena. Ondoko gonbidapena irakurri zitekeen, euskaraz, gazteleraz idazten zen Heraldo Alavés egunkarian: “*Euskera adiskidiak!, Eusko-oiturazaleak erdu Legutiano Jayera!*”.

Gerra aurretik EAJk euskara eta euskalduntasunaren alde egindako lana ere nabarmendu daiteke. 1934. urtean Aberri Eguna antolatu zuten Gasteizen, euskarazko antzerki, euskal dantza eta bestelakoekin. Ondoren, noski, altxamendu faxista eta diktadura iritsi ziren, eta asko zaildu zen euskararen aldeko lana. Hala ere, Baraibar taldearen ahaleginek eta gerraostean euskara berreskuratzeko saiakerek badute lotura; Andoni Urrestarazu Umandi izan zen batetik besterako zubi lana egin zuena. Bere omenez ere jarri zioten izena Gasteizko eskola bati.

## Klandestinitatean euskara ikasten
Umandik, beste hainbat lanen artean, euskal gramatika bat idatzi zuen, asko erabili zena euskara irakasteko, eta euskara klaseak ematen aritu zen buru-belarri, bere etxean. Bere ikasleetako asko gerora euskara irakasle bilakatu ziren, haren bideari jarraituz. Umandi kartzelan egon zen gerra garaian, han ere euskara irakasten, eta aurrerago, 1953an Parisa joan zen, erbesteratuta. Frantzian Eusko Jaurlaritzako bulegari lanetan ibili zen, eta bitartean, bere arreba Maria Teresa Urrestarazuk hartu zuen lekukoa Gasteizen, euskara klaseak ematen jarraituz, San Antonio kalean zeukaten etxean.

Frankismo betean, euskara ikasteko grina bizirik zegoen Gasteizen. Eta bazegoen zeinek irakatsi. Gaur egun legebiltzarra den eraikinean —institutua zen garai hartan—, euskara ikastaroak antolatu zituzten 50eko hamarkada amaieran, eta 200 lagunek baino gehiagok eman zuten izena. Legebiltzarreko eskolek urte gutxi iraun zuten, baina 60ko hamarkadan euskara klaseak Arte eta Lanbide Eskolara pasatu ziren, eta jende asko bertan euskaldundu zen, lanetik irten ondoren klasera joanez.

Beste euskaltzale talde bat ere nabarmendu zen garai honetan. 60ko hamarkadan Oñati eta inguruetatik 30 bat gazte agustindar iritsi ziren Gasteizko apaizgaitegira. Eusebio Osa bergararraren gidaritzapean, buru-belarri hasi ziren euskara irakasten, eta gau eskola ugari antolatu zituzten, 1965etik aurrera. Manuel Iradier Elkartea ere euskara sustatzeko erdiguneetako bat izan zen; euskaltzaletasuna bultzatzeaz gain, Mairuelegorretako Euskal Jaia antolatzen zuten, bai eta mendietara irteerak ere, ikurrinak ipiniz frankismoaren garai gogorretan.

## Haurren hezkuntza euskaraz
thumb|Izaskun Arrue
1963. urtean, Gasteizko guraso talde batek, haien haurrak euskaraz hezi nahian, irakasle euskaldun bat bilatu zuen, eta hala heldu zen Izaskun Arrue Gasteiza, Nafarroatik. Donostian jaso zuen prestakuntza Arruek, Elbira Zipitria, Karmele Esnal eta beste irakasle batzuen eskutik. Hamalau haurri euskara eta euskaraz irakasten hasi zen Arrue Gasteizen, Zerkabarren kaleko etxe batean, egungo Txukun tabernaren gainean. Hura izan zen egungo Olabide ikastolaren hazia.

Klandestinitatean hasi behar izan zuten eskolak ematen. Umeak ez ziren denak batera sartzen klaseetara, bananduta baizik, disimulatzeko. Urte batzuk eman zituzten Zerkabarrengo etxean, baina laster gelditu zitzaien txiki. Estibalizko Andramari kalean txalet bat alokatu zuten, eta han jarri zuten ikastola. Hura ere txiki gelditu, eta ondoko txaleta ere hartu behar izan zuten, gero eta guraso gehiagok bilatzen zutelako haurrak euskarazko eskoletan sartzea.

"Ikastola" zioen kartel handi bat ere jarri zuten sarrerako horman, ausardia handiko ekintza frankismo betean, baina Guardia Zibilak kenduarazi zien. Ez zen hezkuntza ofiziala bertan ematen zena, baina lortu zuten ikasketak balioztatzea. Escuela Nacional bateko zuzendari "lagun" batek eskolako agiri ofizialak egiten zizkien haurrei, eta hala ebatzi zuten gurasoen kezka iturri zena. Hamar urtean, hamalau ikasle izatetik ia 600 izatera igaro ziren, eta 1973. urtean jarri zen martxan egungo Olabide Ikastolaren lehen eraikina, Lasartera bidean dagoen orubean. Euskaraz ikasteko nahia zabaltzen ari zen Gasteizen, eta gaur arte iraun duen goranzko joera abiatu zuten orduko aitzindariek.

## Sare publikoan ere euskaraz
Francoren diktadura amaitu ostean ere ez zen erraza sare publikoan euskaraz ikastea, garaian saiatu zirenek kontatzen dutenez. Borroka eta aldarrikapen urteak izan ziren euskararen ibilbidean. Azkenerako, 1988. urtean jarri ziren martxan, lehen aldiz, bigarren hezkuntzako ikasketak euskaraz, Koldo Mitxelena institutuan. Harrezkeroztik, ehunka neska-mutil pasatu dira ikasgela horietatik, familia erdaldunetakoak gehienak, eta euskaraz ikasi dute. Koldo Mitxelenan hasita, euskarazko hezkuntzaren eskaintzak gora egin du nabarmen, hamarkadetan zehar, Gasteizko gurasoen lehen hautua izateraino, alde handiz.

Alde Zaharreko Ramon Bajo ikastetxearen kasua ere ezin aipatu gabe utzi Gasteizko euskararen ibilbidean. Amelia Barquin irakasleak kontatu zuen eskolaren garapena, 2011n egindako lehen ibilbide hartan: "*2002an Gasteizko Alde Zaharreko eskola bakarra A eredukoa zen, eta bertara joaten ziren umeak etorkinen edo ijitoen seme-alabak ziren. Ghetto bilakatzeko prozesu batean sartuta zegoen*". Guraso talde baten eskariz, lortu zuten D ereduko eskola bilakatzea Ramon Bajo, eta A eredua kentzea, ez zedin banaketarik sortu "*etorkin eta ijitoen seme-alabak A ereduan eta besteenak D ereduan*" egonda. 2004. urtetik aurrera, eskolan sartzen ziren ume guztiak D ereduan ikasten hasi ziren, eta auzoko gurasoen parte hartzea asko igo zen, kultur aniztasunaren eta euskararen aldeko apustu berria sostengatzeko. Proiektu arrakastatsu honetan, euskara "kohesio tresna" izan dela azaldu zuen Barquinek, edonondik etorritako haurrak direla "euskal herritar eta euskaldun".

## Gizarte mugimenduak euskara eske
Ikastetxeetan euskara hedatzeaz gain, Gasteiz euskalduntzeko lan eskerga egin zuten gizarteko hainbat eragilek 80ko hamarkadatik aurrera. Euskal Herrian Euskaraz (EHE), Bagare Euskal Tokia eta GEU elkartea nabarmendu behar dira langintza horretan. 1980an sortu zen EHE, eta euskara aldarrikatzeko ekintza ugari egin zituzten, Euskal Herri mailan zein Gasteizen. Araba osoan zehar aritu ziren kultur asteak antolatzen, udal plenoetan protestatzen, tabernetako menuak eta kartelak euskaratzen eta beste hainbat konturekin, eta epaiketa ugariri egin behar izan zieten aurre. Hala ere, borrokarako gune bilakatu zituzten epaitegiak ere, deklarazioak euskaraz egitea eskatuz, besteak beste.
thumb|Oihaneder Euskararen Etxea
Bagare Euskaltokia 1987an sortu zuten, Aiztogile kaleko taberna bat erosita. Euskaltegietako irakasle talde batek erabaki zuen euskaltegitik kanpo leku baten beharra zutela, euskara praktikatzeko. Toki berezi bat izan zen Bagare, egun Errexala Elkartea dagoen lekuan kokatua, eta kultur jarduera ugari egin ziren bertan, dena euskaraz, hori baitzen haien izateko arrazoia. Asko iraun ez bazuen ere, Oihaneder Euskararen Etxearen aitzindari gisa har daiteke.

GEU elkartea 1992an sortu zen, “Gasteiz euskaldundu” manifestuari jarraiki kultur elkarte bat sortzea erabaki zutenean Gasteizko euskaltzale ugarik. Arrasate Euskaldun Dezagun taldea erreferente gisa hartuta, subjektu euskaltzale plurala bilatu zuten, ildo politiko ezberdinak batuko zituena, "euskaltzaletasunak elkartutako herria". Espiritu horri jarraituz GEU Gasteiz aldizkaria sortu zuten, eta euskarazko aldizkaria atera zuen lehen hiriburua izan zen Gasteiz. 2009. urtera arte egon zena martxan. Hasieran lan boluntarioaren bidez egina, gerora profesionalizatuz joan zen aldizkaria, eta bertan aritu ziren lanean Estitxu Breñas, Josune Velez de Mendizabal eta Edurne Begiristain, besteak beste.

GEU elkarteak, aldizkaria ateratzeaz gain, helburu eta egitasmo gehiago bultzatu zituen bere sorreratik. Beti Gasteizko euskararen erabileran eragin nahian, eta Gasteizko euskaldunen komunitatea trinkotzera begira. Proiektua zabaldu zuten, mintzalagun proiektuak hasi, irakurle klubak osatu eta bestelako hainbat ekimen euskaltzaleren erdigunean egon da GEU elkartea.

## Euskal kultura Gasteizen
thumb|left|Arabako Bertsolari Txapelketa - 2022
Gasteizko euskararen ibilbidean kulturgintzak ere leku berezia dauka. Bertsolaritzak eta euskal kulturak Aihotz plazan aurkitu zuten aterpea, eta oraindik oso bizirik daude Arabako bertso eskolak, gazteen mailak erakusten duen moduan. Txusta taberna aipatu behar da hemen, Mateo Moraza kalean zegoena, Gasteizko bertsolari "modernoen" lehen elkargune gisa. Abel Enbeitaren bueltan biltzen ziren han hainbat bertsolaze gasteiztar. 1984an antolatu zen lehen aldiz Arabako Bertsolari Txapelketa, eta hazi besterik ez da egin ordutik. Ehunka lagun biltzen dira urtero Principal antzokian finala ikustera, eta bertso eskolek jarraipena bermatzen dute.

Literatura aldetik ere Gasteizek ez dauka inbidia izateko arrazoirik. 1990etik gaur egunera euskaraz idatzi duten idazle ugari izan dira Gasteizen. Karmele Jaio, Edu Zelaieta, Rikardo Arregi edo Katixa Agirre, bertan jaiotakoen artean, eta Gasteiz haien bizileku edo lan leku egin dute beste hainbat idazlek, Patxi Zubizarreta, Gerardo Markuleta, Manu López Gaseni edo Bernardo Atxagak, adibidez. Euskal musikari ere eman dizkio izen handiak Gasteizek, hala nola Gorka Knörr, Hertzainak edo Betagarri, bultzada handia eman diotenak euskal kulturgintzari.

## Erreferentziak