Aristotelesen lau kausak

thumb|thumbtime=313|start=202|end=287|*Lau kausak* azaltzen dituen bideoa.
**Lau kausak**, Aristotelesen pentsamenduan, aldaketa edo higiduraren zergatia azaltzeko funtsezko lau erantzun mota dira: kausa materiala, kausa formala, kausa eraginkorra eta kausa finala.
Aristotelesek idatzi zuen ez dugula gauza baten ezagutzarik haren zergatiaz, hau da, haren kausaz jabetu arte. Kasu batzuetan "kausa" bat identifikatzea zaila bada ere, edo batzuetan hainbat "kausa" nahastu badaitezke ere, Aristotelesek defendatu zuen bere lau "kausek" aplikagarritasun orokorreko eskema analitikoa eman zutela.

Aristotelesek "kausa" gisa itzuli izan denari erreferentzia egiteko erabili zuen hitza *aitia* izan zen, αἰτία, grezieraz. Baina "kausa" hitzaren erabilera berezi, espezializatu, tekniko eta filosofiko hori ez dator bat terminoaren eguneroko erabilerarekin. Aristotelesen αἰτία-ren egungo hizkera arruntetik hurbilen dagoen itzulpena "azalpena" da.

Aristotelesek batez ere prozesu naturalak azaltzeko erabili zuen bere teoria. "Zergatik" galderen aurrean lau erantzun mota zeudela esan zuen (*Fisika.* II, 3, 194b 17–20; eta *Metafisika.* I, 3, 983a 25–983b y V, 2, 1013a 20–1013b):thumb|318x318px|Zurgintzarekin analogia eginez, Aristotelesek argudiatu zuen gauza batek forma hartzen duela lau kausen bitartez: mahai baten kasuan, erabilitako egurra (kausa materiala), duen diseinua (kausa formala), erabilitako tresnak eta teknikak (kausa eragilea), eta bere xede edo funtzio-dekoratiboa edo praktikoa; hala nola, bazkaltzea (kausa finala).
* **Materia** (substantzia baten *kausa materiala*): formarekin batera, substantzia horri beste substantzia batzuekin elkarrekintzan aritzea eta substantzia horietan aldaketak jasotzea eta eragitea ahalbidetuko liokeen koprintzipio metafisikoa da. Hau da, gauzaren jatorria da, zertaz egina dagoen, kausa formala jasoko duena. Adibidez, mahai bat zergatik den horrelakoa galdetuz gero, lau kausei buruzko azalpen batek honela esango luke: Mahai hau sendoa eta marroia da egurrezkoa delako (materia); ez da hondoratzen luzera bereko lau hanka dituelako; zurgin batek egin zuelako da den modukoa (eragilea); neurri horiek ditu gizakiek erabili behar dituztelako (finala).

Aristotelesek kausa intrintsekoak eta estrintsekoak bereizten zituen. Materia eta forma kausa intrintsekoak dira, objektuaz zuzenean arduratzen direlako. Kausa eragilea eta finala, berriz, estrintsekoak dira kanpokoak direlako.

## Sarrera 
[thumb|Estatua adibide gisa erabiliz:- Kausa materiala: marmola.- Kausa formala: [Apolo|Apoloren forma.

- Kausa eragilea: eskultorea.- Kausa finala: bere balio artistikoa.]]
Lau kausak Aristotelesek lehen arazo filosofikoetako bat konpontzeko egindako ahaleginetik sortzen dira: aldaketaren problema, Aristotelesek ere mugimendua deitzen diona. Egintza eta potentziri buruzko bere kontzeptuak erabili zituen hori azaltzeko: potentzian, aldaketa edo mugimendua, izatetik ez-izatearen urrats gisa hartzen du, eta egintzan, ez-izatetik izatearen urrats gisa. Adibidez, zuhaitz bat mahai bihurtzen denean, potentzian dagoen mahai izatetik ez izatera igarotzen da, eta egintzan mahai ez izatetik, mahai izatera igarotzen da. Aristotelesek uste du aldaketa edo higidura hori "kausa" baten ondorioa dela, eta kausa honek azaltzen du aldaketaren edo mugimenduaren "zergatia". 

### "Kausa" terminoa 
Bere idazki filosofikoetan, Aristotelesek αἴτιον (*aition)* hitza erabili zuen grekoz, adjektibo baten forma singular neutroa. Hitz grekoaren esanahia, jatorriz, testuinguru "legal" batean kokatzen zen, beharbada. Zer edo nor den "erantzule" esan nahi zuen, baina ez beti "erruaren" zentzu txarrean. Aristotelesek eta beste filosofo batzuek hitz hori bereganatu izanak erakusten du praktika juridikoaren esperientzia grekoak eragina izan zuela pentsamendu grekoaren kezkan erantzulea *zer* den zehazteko garaian. Hitzak beste esanahi batzuk garatu zituen, filosofian hitzaren beraren erabilera abstraktuago bat barne.

Gutxi gorabehera Aristoteles baino mende bat lehenago, *Antzinako medikuntzaren* tratatu hipokratikoaren idazle anonimoak kausa baten funtsezko ezaugarriak deskribatu zituen:

"Beraz, kontuan hartu behar dugu afekzio [mediko] bakoitzaren kausak, presente daudenean, baldintza nahitaez gertatu, baina konbinazioz aldatzean, eten egiten direnak direla".

### Aurrekariak 
Steven Strangek, bere *The double explanation in the Timaeus* artikuluan, iradokitzen du Platonen ideien teorian lau kausa aristotelikoen teoriaren aurrekari batzuk aurkitzen dira.

## Lau "kausak" 
Aristotelesek lau kausak "zergatik?" galderari erantzun desberdinak emateko erabili zituen. Galdera honen lau erantzunek gauza baten sorreran edo gertaera baten aurrean hainbat alderdi argitzen dituze.

### Kausa materiala 
[thumb|Materia termino erlatiboa da. Objektu batek beste gauza bati dagokion materia gisa kontatzen du. Adibidez, buztina adreilu bati dagokion materia da, adreilu bat buztinez egina dagoelako; adreiluak, berriz, adreiluzko etxe bati dagokion materia dira. Materia baldintza pasiboa baina garrantzitsua da, forma jasotzen duen oinarria baita, eta, gainera, aldaketa edo mugimendu guztietan mantenduko dena. Objektua osatzen duen lehengaiaren izaeraren baliokidea da. 

Materia zentzu «fisikoan» eta «metafisikoan» bereizten da. Fisikoan, materia «aldaketa ororen azpian» dagoen substratu gisa agertzen da. Metafisikoan, [Substantzia (filosofia)|substantziarekin batera, materiaren eta formaren arteko lotura bezala ulertzen da (hilemorfismoa). Materia aldaketari lotuta dagoenez, Aristotelesek potentzia eta egintza binomioaren bidez ulertzen du materia, "formaren bidez forma hartzeko potentzial" gisa. Adibidez: zurezko mahai batean, mahai bat edo beste edozer bihur daitekeen materia zura da, oraindik ez baita segurua zer bihurtuko den, eta horregatik dago potentzian. Potentzia (kasu honetan zura) eguneratu egin daiteke (dagoeneko dena, kasu honetan mahaia) egintzan dagoen izaki baten bidez bakarrik (adibidez, arotz baten bidez), potentziaren aurrekoa izan behar dena.

Fisika modernoak gorputz sinpleei begiratzen dien bitartean, Aristotelesen fisikak ikuspegi orokorragoa hartu zuen eta izaki bizidunak eredutzat hartu zituen. Hala eta guztiz ere, lurra, sua, airea eta ura bezalako gorputz natural sinpleek ere beren sortzetiko mugimendu eta aldaketa iturriak zituztela sentitu zuen. Suak, adibidez, gauzak gorantz eramaten ditu, hori egiteari utzi ezean. Giza artifizialez eraturiko gauzek, hala nola ohe eta kapek, ez dute sortzetiko joerarik ohe edo kapa bihurtzeko. Aitzitik, giza artifizioek sortutako gauzek, hala nola, oheek, ez dute berezko joerarik ohe bihurtzeko. Orduan, materiak maila jakin batzuei jarraitzen die: lehenengo materia orokorrean; materia lau elementuetan eta materia errealitate baten materia gisa (gizakia, zuhaitza, etab.)

### Kausa formala 
[thumb|Zaldi baten forma zaldi bat izatea eta izaten jarraitzea ahalbidetzen dioten ezaugarriak dira. [Aristotelesen biologia|Aristotelesen biologian, bizidun baten kausa formala bizirauteko eta ugaltzeko duen gaitasuna da, bere arima edo *psikea*]]
Aristotelesentzat "kausa" formalak (εἶδος, eîdos) eredu edo egitura deskribatzen du, presente dagoenean, materia izaki partikular bat bihurtzen duena, zeina guk mota partikular horretakotzat jotzen dugun, eta, beraz, potentzialki soilik existitzen den. "Zer da?" galderari egiten dio erreferentzia. Banakoaren forma espezifikoa da. Adibidez, mahai batek hartzen duen forma edo ideia mahai honen kausa formala da.  

Aristotelesek berak dioenez, kontzeptu zaila eta eztabaidagarria da. Bere maisu Platonen ideien teoriarekin lotzen da, halere, Aristotelesek esanda, forma eta ideiei buruzko iritziak eman zituzten aurreko idazle asko hartzen ditu kontuan, baina bere ikuspuntua besteekiko desberdina da. Aristotelesen aburuz, bere aurreko inork ez zuen benetan ulertu kausa formala zertan datzan. Materia eta forma bateratzean substantzia lortzen da. Teoria horri hilemorfismo deritzo. 

Aristotelesen filosofian materia/forma bikotea garrantzitsua da, eta gorputz/arima dikotomiarekin ere lotzen du hau:  “Etxe bat ikusten dugunean, neurri batean bereizten ditugu etxea bera eta etxea osatzen duten materialak: adreilua, porlana, egurra,... Etxea ez da materialen multzoaren berdin-berdina. Izan ere, material horiekin beste gauza bat egin genezake. Horretarako nahikoa litzateke beste modu batez *antolatzea* material horiek. Dena den, gauza bera ez badira ere, etxea material horiek gabe ez da ezer, etxea ere ez da. Materialak eta etxea ez dira gauza bera, baina materialek etxea *osatzen dute* eta formak *antolaketa ematen dei* material horiei. Ildo beretik, arima gorputzaren forma da, eta gorputza da arimaren materia. Hau da, arima eta gorputza ez dira gauza bera, baina ezin dira banandu: gorputzak arima osatzen du eta arimak gorputzari forma ematen dio; biek ala biek osatzen dute bizidun mota bat, berezko ezaugarriak dituen biziduna, hain zuzen ere.” 

### Kausa eragilea 
Aristotelesek agentea edo "kausa" eragilea  (κινοῦν, *kinoûn*) objektu baten aldaketa eragiten duen eta mugimendu iragankorra bultzatzen duen iturri gisa definitzen du. Kasu askotan, hau sinpleki zerbait produzitzen duena da, garapen-prozesua eragiten duen agentea. Esate baterako, mahai baten kasuan, mahaia eraikitzeko zura mozten duen arotza da.  Aristotelesek «aldaketa» (μεταβολή) eta «mugimendu» (κίνησις) hitzak bereizten dituen arren, maiz termino hauei orokorrean egiten die erreferentzia era guztietako aldaketen sinonimo gisa.

Aristotelesen kausa eragilea gaur egungo "kausaren" nozioarekin identifikatzen da. Kausalitatea kausaren eta efektuaren arteko erlazio gisa ulertuta, honek "kausaren" definizio modernoak betetzen ditu, gauza partikularren agente gisa. Bi domino-fitxen kasuan, lehena iraultzen denean, honek bigarrenera erorarazten du. Animalien kasuan, agentzia hau haien gorputzaren garapenaren eta funtzionamenduaren konbinaketa bat da.
thumb|242x242px|Aristotelesek artisauaren "arteari" buruz hitz egingo du, artefaktu baten ekoizpenaren (*poiesis*) kausa mugikor gisa.
Aristotelesek dio kausa eraginkorren kate batean, serieko lehen elementuak bitartekariek baino gehiago jarduten duela, eta hori dela kausa eragilea. Adibidez, ernal-haziak enbrioiaren eraketa-prozesuan parte hartzen badu ere, gizonezko gurasoak transmititzen duen giza forma da. Honen arabera, Aristotelesek artisauaren arteari egingo dio erreferentzia artefaktu batean forma txertatzen duen kausa mugikorra zehaztean. Izaki bizidunetan, berriz, gurasoen forma herentziaz transmititzen da. Formaren kasuan bezala, honen azalpena polemikoa da zientzian; batzuek biologia ebolutiboan bere biziraupena defendatu dute, Ernst Mayr-ek paper bat betetzen jarraitzen duela ukatu zuen bitartean. Kausa finala *Fedon* elkarrizketa platonikoan aurkitzen da, non Sokratesek Anaxagorasen mekanizismoa kritikatzen duen. 
Aristotelesek naturaz duen kontzepzioa teleologikoa dela onartu ohi da, naturak funtzionaltasuna zentzu orokorragoan erakusten duelako gizakion helburuetan adierazten dena baino. Aristotelesek ikusi zuen bere ikerketa biologikoek gauzen kausei buruzko informazioa eman zutela, batez ere kausa finalari buruzkoa. Adibidez, animalia baten hortzen kasuan, bere xedea hozka egin eta murtxikatzea da, ona dena animaliaren existentziarako edo zorionerako."Era guztietako animaliak ikertu beharko genituzke lotsatuta sentitu gabe, horietako bakoitzean zerbait naturala eta ederra baitago. Zori-falta eta xede-zerbitzua naturaren obretan aurkitzen dira bereziki. Eta helburua, zeinarengatik gauza bat eraiki den edo izatera iritsi den, ederra denari dagokio."Bestalde, Aristotelesek gomendatzen du natura ikertzen dutenek beste "kausak" ere azter ditzaten, eta adierazten du fenomeno guztiek ez dutela xede bat (adibidez, ustekabeko gertaerak). Aristotelesek onartzen du prozesu naturalak kasualitatez azal daitezkeela helburu batera jo gabe, baina argudiatzen du xede natural bat dela azalpenik gertagarriena.
[thumb|«[Jainko» aristotelikoa unibertsoaren aldaketa eta higidura betiereko ororen azken kausa da.]]
Aristotelesentzat eta antzinako beste autore askorentzat, kausa finala garrantzitsuena zen filosofia praktikoaren azalpenari dagokionez. Potentziaren eta egintzaren arteko bereizketak izakien eskala hierarkikoaren doktrinara garamatza, zeinak bere edukiaren perfekziorako joera duen, eguneratuz (kausa finala). Aristotelesentzat, «Jainkoa» (*To Theion*) azken kausa da, unibertsoaren aldaketa eta mugimendu betiereko ororen "motor mugiezina", izaki mugikor orok izan nahi duena. Honi dagokionez, Tomas Akinokoak argudiatu zuen naturan xedea eta erregulartasuna egoteak adimen jainkotiarra eskatzen duela.

## Salbuespen kausalak 
[thumb|Aristotelesentzat, [Ilargi eklipse|ilargi-eklipse batek ez du ez kausa materialik ezta azken kausarik ere.]]

Aristotelesek onartzen du kasu batzuetan zaila dela "kausa" bat identifikatzea, edo, kasu batzuetan, bat egin dezaketela (aurretik ikusi den bezala substantzia naturalen kausa formal, eraginkor eta finalekin). Aristotelesek ilargi eklipse bat jartzen du adibidetzat:"Zein da kausa, zein da eklipsearen materia? Ez dago, eta Ilargiak bakarrik esperimentatzen du eklipsea. Kausa eragilea, argiaren suntsipenaren kausa, lurra da. Kausa finalari dagokionez, agian ez dago. Kausa formala objektuaren nozioa bera da, baina nozio hau alferra da, kausa eragilearena batzen ez bazaio. Eta horrela, zer da eklipsea? Argi-gabezia da. Gehitzen da: gabezia hau Lurra eguzkiaren eta ilargiaren artean tartekatzearen ondorioa da; hau da, objektua definitzerakoan, kausa eragilea adieraztea." Zuhaitz bat landatzeko zulo bat zulatzean altxor bat aurkitzen bada, akzidentala da zuloa egiten duenak altxor bat aurkitzea. Izan ere, alde batetik, ez da bata bestearen ondorio ezta beharrezko emaitza, eta, bestetik, ez da ohikoa zuhaitz bat landatzean altxor bat aurkitzea. 

Aristotelesen aurreko pentsalari batzuek, Demokritok bezala, guztiaren lehen kausa zoria dela defendatu zuten. Hipotesi mekanizista hau egia izango balitz, lau kausen teoria teleologikoa suntsituta geldituko litzateke. Hala eta guztiz ere, Aristoteles ez da determinista fatalista bat estoizismoan bezala, baina uste zuen bazeudela gertakariak zeinen kausa edo jatorria ezezaguna zen.Aipatutako bi axioma motatatik filosofia eta zientziaren arteko zatiketa justu bat gertatzen da, jasotako terminoak (gauza adieraztera gehiago hurbiltzen direnak) neure ikuspuntutik onargarria den zentzuan hartuz. Utz diezaiogun, beraz, formen ikerketari -betierekoak eta aldaezinak izanda (arrazoiaren begietara eta haren lege esentzialean bederen)-, Metafisika osatzen; eta kausa eragilearen, materiaren, prozesu latentearen eta konfigurazio latentearen (horiek guztiek naturaren ibilbide arruntari egiten diote erreferentzia, ez haren betiereko eta funtsezko legeei) ikerketari Fisika osatzen. Eta hauei bi banaketa praktiko dagozkie: Fisikari, Mekanika; Metafisikari, Magia deitzen diodana (hitzaren zentzu garbiago batean), mugitzen den moduen anplitudeagatik eta naturan duen aginte handiagatik".

### Biologia 
Kausa finalei buruzko azalpenak ohikoak dira oraindik biologia ebolutiboan. Francisco J. Ayalak adierazi du teleologia ezinbestekoa dela biologiarako, adaptazioaren kontzeptua berez teleologikoa baita.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Potentzia eta egintza
* Teleologia
* Kausalitate
* Hilemorfismo

## Kanpo estekak