Hizkuntzalaritza

thumb|440px|Munduko hizkuntzen mapa.
**Hizkuntzalaritza** edo **linguistika** hizkuntza eta hizkuntzarekin lotura duten fenomenoak aztertzen dituen zientzia da. Hau da, hizkuntza adierazpide edo sistematzat hartuta, hizkuntzen arteko harremanak aztertzen dituen jakintza. Hizkuntzalaritza lan arlotzat duen pertsonari **hizkuntzalaria** deritzo; eta euskara aztertzen baldin badu, **euskal hizkuntzalaria** edo **euskalaria.**

## Azpidiziplina nagusiak 
### Hizkuntzalaritza historikoa 
[thumb|[Ferdinand de Saussure suitzar hizkuntzalaria semiotikaren sortzailetzat hartzen da]]

Hizkuntzalaritza historikoa historian hizkuntza nola aldatzen den aztertzea da, batez ere, hizkuntza jakin bati edo hizkuntza-talde bati dagokionez. Hizkuntzalaritza historikoaren mendebaldeko joerak XVIII. mende amaierakoak dira, gutxi gorabehera, eta, garai hartan, diziplina filologiatik, testu zaharren azterketatik eta ahozko tradizioetatik kanpo geratu zen.

Hizkuntzalaritza historikoa, izan ere, alorreko lehen azpi-diziplinetako bat bezala sortu zen, eta XIX. mendearen amaieran landu zen gehien. Nahiz eta XX. mendean formalismora eta gramatika sortzailera jo, hizkuntzaren propietate unibertsalak aztertzen baititu, ikerketa historikoak oraindik ere ikerketa linguistikoaren eremu garrantzitsua izaten jarraitzen du. Diziplinaren azpieremuak dira: hizkuntza aldaketa eta gramatikalizazioa.

Hizkuntzalaritza historikoak hizkuntza aldatzen du, bai diakronikoki (iraganeko eta oraingo denbora-aldiak konparatuz), bai modu sinkronikoan (hizkuntza baten egungo hizkuntza-etaparen barruan dauden aldakuntzen arteko bilakaerari erreparatuz).

Hasieran, hizkuntzalaritza historikoa hizkuntzalaritza konparatuaren giltzarria izan zen, eta horrek hizkuntzen arteko erlazioaren azterketa eskatzen du. Garai hartan, hizkuntzalaritza historikoko adituak hizkuntza-familia kategoria ezberdinak sortzeaz eta historiaurreko protohizkuntzak berreraikitzeaz bakarrik arduratzen ziren metodo konparatiboa eta barne-berreraikuntzarako metodoa erabiliz. Barne-berreraikuntza metodo horren bidez, esanahi jakin bat duen elementu bat testuinguru edo ingurune desberdinetan berrerabiltzen da, non soinuan edo analogian aldakuntza bat dagoen. Baina ez zen bakarra izan; hor dauzkagu, besteak beste, Luis Luzien Bonaparte Printzea, Vinson eta Lafon frantsesak; Van Eys eta Uhlenbeck herbeheretarrak; Schuchardt, Linschmann eta Bouda alemaniarrak; Dodgson ingelesa; Norbert Tauer txekiarra; Fita katalana; Cejador eta Tovar espainiarrak, eta Noam Chomsky amerikarra. Ahantzi gabe, noski, Koldo Mitxelena, Jose Maria Lakarra edota Joakin Gorrotxategi euskal hizkuntzalariak.

Hizkuntzalaritzan, konparatiboaren aurreko planteamendua, hala ere, hizkuntzalaritza historiko deritzan diziplina zabalagoaren zati txiki bat besterik ez da. Indoeuropar hizkuntza espezifikoen azterketa konparatiboa oso eremu espezializatutzat hartzen da gaur egun, eta ikerketa konparatiboa, berriz, hizkuntza baten geroko barne-bilakaerari buruz egiten da, zehazki hizkuntzen aldaera estandar modernoen garapenari buruz eta hizkuntza baten forma estandarizatutik aldaeretaraino garatzeari buruz.

Adibidez, aditu batzuk makrofamiliak ezartzen ere saiatu ziren hizkuntza indoeuroparrak, uraldarrak eta beste hizkuntza-familia batzuek lotuz. Saiakera horiek, oraindik, metodo sinesgarritzat onartzen ez badira ere, beharrezko informazioa ematen dute hizkuntza aldaketan erlatibitatea ezartzeko. Hori, oro har, nekez aurki daiteke gertaeren artean, hizkuntz taldeen arteko antzekotasun eta aldakuntzak kasualitatez eta aspaldi gertatu zirelako. Sarri, 10.000 urte inguruko muga onartu ohi da ikerketak egiteko. Zaila da, halaber, hainbat protohizkuntza datatzea, metodo bat baino gehiago egon arren hizkuntza horiek gutxi gorabehera baino ezin baitaitezke datatu.

Gaur egun, azterketa gramatikalen berrerabiltzearekin batera, hizkuntzalaritza historikoek hizkuntzaren aldaketa aztertzen dute, aldi berean, dialektoen eta dialektoen arteko erlazioan, baita iraganeko eta gaur egungoen artean ere, eta bilakaera eta txanda morfologiko, sintaktiko eta fonetikoari begiratzen dio.

### Sintaxia eta morfologia 
thumb|Hizkuntza-egituraren maila nagusiak

Sintaxia eta morfologia hizkuntzalaritzaren adarrak dira, hala nola hitzak eta morfema hizkuntza-unitate esanguratsuen ordenari eta egiturari buruzkoak. Sintaxiak hizkuntza bateko hiztunek hitzak esaldietan nola antola ditzaketen aztertzen du. Morfologiak, berriz, antzeko arauak aztertzen ditu morfemen ordenarako —azpi-hitzen unitateak, hala nola aurrizkiak eta atzizkiak—, eta nola konbinatu daitezkeen hitzak osatzeko.

Hizkuntza polisintetikoek, txuktxiera adibidez, morfema ugariz osatutako hitzak dituzte. *Təmeyŋəlevtpəγtərkən* txuktxi hitza, adibidez, *buruko min latza dut* esan nahi du, eta zortzi morfema ditu: *t-ə-meyŋ-ə-levt-pəγt-ə-rkən* glosa daitekeena. Hizkuntza horien morfologiak kontsonante eta bokal bakoitza morfema gisa ulertzeko aukera ematen du, eta gramatikak, berriz, morfema bakoitzaren erabilera eta ulermena adierazten du.

Morfemen barruan gertatzen diren soinu-aldaketez arduratzen den diziplina morfofonologia da.

### Semantika eta pragmatika
Semantika eta pragmatika hizkuntzalaritzaren adarrak dira. *Semantika* esanahi gramatikal eta lexikoei dagokie, eta *pragmatika*, berriz, testuinguruari. Semantika formalaren esparruak esaldien denotazioak  eta esamolde eratzaileen esanahietatik abiatuta nola osatzen diren aztertzen ditu. Semantika formala neurri handi batean, hizkuntzaren filosofian oinarritzen da, eta logika eta informatikaren tresna formalak erabiltzen ditu. Semantika kognitiboak esangura linguistikoa kognizioaren alderdi orokorrekin lotzen du zientzia kognitiboaren ideiak hartuz, hala nola prototipoaren teoria.

Pragmatikak ezaugarri batzuk hartzen ditu bere baitan, hala nola hizkuntza-ekintzak, inplikazioa eta elkarrekintzan hitz egitea. Semantikak ez bezala, zeinak hizkuntza jakin batean konbentzionala edo *kodifikatua* den esanahia aztertzen duen, pragmatikak aztertzen du nola esanahiaren transmisioa ez dagoen soilik hizlariaren eta entzulearen ezagutza estruktural eta linguistikoaren (gramatika, lexikoa, etab.) mende, baizik eta baita ere esaldiaren testuinguruaren, tartean daudenei buruz dagoen edozein ezagutzaren, hiztunaren asmo inferituaren eta beste faktore batzuen mende. Alde horretatik, pragmatikak azaltzen du hizkuntza-erabiltzaileek nola gaindi dezaketen itxurazko anbiguotasuna, zeren esanahia hitz egiteko eran, lekuan, denboran eta abarretan oinarritzen baita.

### Fonetika eta fonologia 
Fonetika eta fonologia soinuei (edo zeinu-hizkuntzen alderdi baliokideei) dagozkien hizkuntzalaritzaren adarrak dira. Fonetika, neurri handi batean, soinuen alderdi fisikoei dagokiona da, hala nola haien artikulazioa, akustika, ekoizpena eta pertzepzioa. Fonologia, berriz, soinuen abstrakzio linguistikoei eta kategorizazioei buruzkoa da, eta, hizkuntza batean, soinuak zer diren, nola egiten diren eta hitzetan konbinatu daitezkeen adierazten digu, eta, ezaugarri fonetiko batzuk hitz bat identifikatzeko, zergatik diren garrantzitsuak azaltzen digu.

### Tipologia
Tipologia linguistikoa (edo hizkuntza-tipologia) hizkuntza, haien konparazioa ahalbidetzeko, beren egitura-ezaugarrien arabera aztertzen eta sailkatzen dituen hizkuntza-eredua da. Munduko hizkuntzen egiturazko aniztasuna eta ezaugarri komunak deskribatzea eta azaltzea du helburu. Bere azpi-diziplinen artean, besteak beste daude: fonologia-tipologikoa, soinu-ezaugarriez arduratzen dena; tipologia sintaktikoa, ordena eta hitzaren formaz arduratzen dena; tipologia lexikoa, hizkuntza-hiztegiaz arduratzen dena, eta tipologia teorikoa, joera unibertsalak azaldu nahi dituena.

## Hizkuntzalaritzaren aztergaia 
Sistema bat dela kontuan hartuta aztertzen du hizkuntza hizkuntzalaritzak. Hizkuntzalaritzaren aztergaiak sistema horren izaera, egiturak, osagaiak eta berezitasunak dira. Teoriazko hizkuntzalaritza esaten zaio hizkuntzak oinarrian duen egitura azaltzeko teoria ematen saiatzen denari, eta hizkuntza baitan aplikatua hizkuntzalaritzaren kontzeptuak pedagogiazko helburu baten mendean jartzen dituenari.

Bestalde, *sinkroniazko* hurbilpena erabil dezake hizkuntza aztertzeko (hizkuntza jakin bat aztertzea une jakin batean) edo *diakroniazkoa* (hizkuntza jakin baten bilakaera historian zehar). Teoriazko hizkuntzalaritzaren joera da hizkuntzaren egiturak hiztunen erabilera jakinetatik kanpo uztea eta horren ondorioz, hizkuntza deskribatzeko sinkroniazko azterketak erabiltzea; era berean, ez ditu hizkuntzaren ezagupena, erabilera eta antzeko gairik aztertzen, eta gai horiek psikolinguistikaren, soziolinguistikaren eta antropologiazko hizkuntzalaritzaren esku geratzen dira.

## Hizkuntzalaritzaren historia 
Hizkuntzalaritzaren egiazko helburua definitu arte, hiru fase izan ziren:

# Hasieran (Antzinako Grezian hasita, eta frantziarrek jarraituta), gramatika izan zen. Gramatikak forma egokiak eta ezegokiak desberdintzen dituen arauak definitzen ditu.
# Ondoren, filologia agertu zen. Horrek testuak ulertu eta komentatzea du helburu nagusi.
# Hirugarren fasea hizkuntzen arteko konparaketa egin zitekeela konturatu zirenean hasi zen.

### Lehen azterketak 
Panini indiar gramatikariaren lanak dira hizkuntzalaritzari hasiera eman ziotenak (India, IV. mendean): sanskrito zaharra finkatu zuen eta azterketa morfosintaktiko zehatzak egin zituen. Grezia zaharreko filosofoek K.a. V. mendean teoriazko hizkuntzalaritzaren alorreko lehenengo azterketak ezagutzera eman zituzten (giza hizkuntzaren jatorria eta grekoaren gramatika). Greziar gramatikariek erromatarrengan eragin handia izan zuten, eta ondoren, Erdi Aroan eta Errenazimentuan egin ziren erromantze hizkuntzen gramatiketan. Salbuespen gutxi batzuk alde batera utzita, gramatikari gehienek latina eta grekoa aztertu zituzten edo lekuan lekuko hizkuntzak deskribatu eta nola zuzen erabili irakatsi zuten.

### Hizkuntzalaritza diziplina gisa: estrukturalismoa 
[thumb|ezkerrera|180px|[Ferdinand de Saussure.]]

Errenazimentuaren ondoren, munduko hizkuntzak aztertzeko zaletasuna areagotu egin zen, eta XIX. mendean hizkuntzalaritzak jakintza izaera lortu zuen. XIX. mendeko hizkuntzalaritzak deskribapen diakronikoak egiteko konparaketa lanetan hartu zuen oinarria, eta hainbat hizkuntzetako hiztegia, egiturak eta fonologia aztertu ziren antzinako hizkuntza ama bakarra aurkitu nahian. Hizkuntzalaritza historikoak sanskritoak, grekoak eta latinak elkarren arteko harremanak zituztela aurkitu zuen, eta Europako hizkuntza gehienek aitzinindoeuropera zutela antzinako sorburu. Ferdinand de Saussure hizkuntzalari suitzarrak berrikuntzak ekarri zituen hizkuntzalaritzara XIX. mende bukaeran: hizkuntzalaritza diakronikoa eta sinkronikoa bereizi zituen alde batetik, eta bestetik, hizkuntza (*langue, *hizkuntzaren ezkutuko egitura birtuala) eta hizketa (*parole, *hizkuntzaren egituraren gauzatzen jakina) ere bai. Saussure hil ondoren bere *Cours de Linguistique Générale *(1916) argitaratu zenean, garai berri bat hasi zen hizkuntzalaritzan: estrukturalismoa. Saussureren ustez hizkuntzaren *(langue)* izaera aztertu behar zuen hizkuntzalaritzak.

### Gramatika sortzailea edo generatibismoa 
[thumb|180px|[Noam Chomsky.]]

1950. urterako, hizkuntzalari batzuek estrukturalistei salatu zieten ez zutela behar bezain kontuan hartzen giza hizkuntzaren adimenezko izaera, eta azalean ez zeuden gertaerak ez zituztela aztertzen. Noam Chomsky estatubatuar hizkuntzalariak estrukturalistei aurre egin zien hizkuntza guztietan egitura unibertsalak zeudela esan zuenean (gramatika unibertsala), eta berriro ere hizkuntzalaritzaren helburuak aldatu zituen. Hizkuntza aztertuz adimenaren lana aztertu nahi izan zuen, eta estrukturalistek baztertutako teoria mentalistari garrantzia eman zion: hizkuntza burmuineko zati baten gaitasun batean datzala azpimarratzen zuen, ikusmena edo mugimendua bezala. Hizkuntzaren ezagupen inkontzientea *(competence)* aurkitzea zuen helburu, esaldi kopuru amaigabea *(performance) *azterketaren oinarrian zuela. Gramatika *sortzaile-bihurtzailea* deitu zitzaion joera honi. 1957an Chomskyk lehenengo aldiz aipatu zuenez geroztik, gramatika sortzaileak (*generative grammar* delakoak) etengabe izan ditu aldaketak, Printzipioen eta Parametroen Teoria kasu. 1970. urteaz gero, hizkuntzalaritza sortzaileak sintaxiaren eta semantikaren arteko harremanak aztertu ditu batez ere. Generatibismoa naturalismoarekin, natur zientziekin (bereziki biologiarekin) eta filosofiako adar objetibistarekin du lotura.

### Hizkuntzalaritza kognitiboa edo kognitibismoa 
Hizkuntzalaritza kognitiboa edo kognitibismoa 1950eko hamarkadako generatibismoari aurre egiteko garatu zen hizkuntzalaritza eskola bat da, eta 1970-1980ko hamarkadetan hartu zuen indarra. Bultzatzaile nagusiak Ronald Langacker eta George Lakoff estatubatuarrak izan ziren. Hizkuntzalaritza honen arabera, semantikak sintaxiak bezainbesteko garrantzia luke, baita garrantzi gehiago ere. Bestalde, generatibistek ez bezala, kognitibistek hizkuntza analisiaren hiru atalak (fonologia, sintaxia eta semantika) elkarri oso loturik daudela diote eta ezin direla banatuta ikertu. Teoria ezberdin anitz badaude ere (Prototipoen Teoria, Markoen Teoria, Metafora eta Metonimien Ikerketa, Eredu Kognitibo Idealizatuen Teoria... ) helburu bakar batek batzen ditu: esaldien/hitzen esanahia eta horrek egitura sintaktikoarekin dituen loturak ikertzea.

### Hizkuntzalaritza aplikatua 
Hizkuntzalaritza aplikatuaren garapena inguru anglosaxoietan zehar gertatu zen 20. mendean, hizkuntza-zientzietako edozein azterketa-alorren teoriaren eta ikerketaren orientazio bat da. Diziplina arteko marko teoriko batetik abiatuta xede aplikatu batekin aritzen da, hizkuntzalaritzak itzulpengintzarekin, hezkuntzarekin, psikologiarekin, antropologiarekin, pedagogiarekin eta soziologiarekin zerikusia zuten hizkuntza-arazoak aztertzea du helburu.

## Ikerketa arloak 
Hizkuntzaren ikerketara bere mailen bidez gerturatu gaitezke, alde batetik, kodigo linguistiko gisa konfiguratzen duten arau eta erregelei begiratuz (gramatika); eta, bestetik, komunikazio interakziorako tresnatzat hartuta, pragmatika eta testu linguistika diziplinekin adibidez.

Hizkuntza "sistema" gisa harturik, honakoak dira estrukturan ikus daitezkeen mailak:

### Arlo fonikoa 
* Fonologia
* Fonetika
* Grafemika, Ortologia eta Ortografia.

### Arlo morfosintaktikoa 
* Morfologia
* Sintaxia

### Arlo lexiko-semantikoa 
* Semantika
* Lexikologia
* Lexikografia

### Arlo pragmatikoa 
Hizkuntza hitz egiteko tresna gisa, honakoak nabarmentzen dira:

* Testua
* Pragmatika

### Hizkuntza-tipologia 
Hizkuntza-tipologia (edo tipologia linguistikoa) hizkuntzak egiturari dagozkion ezaugarrien arabera aztertu eta sailkatzen dituen hizkuntzalaritzaren alorra da. Helburutzat du munduko hizkuntzen ezaugarri komunak zein egitura-aniztasuna deskribatzea eta azaltzea. Bere azpidiziplinak honako hauek dira: 

* Tipologia kualitatiboa, hizkuntzen arteko konparazioa eta hizkuntzaren barruko aldaerak jorratzen dituena.
* Tipologia kuantitatiboa, munduko hizkuntzetan egiturazko patroiak sailkatzeaz arduratzen dena. 
* Tipologia teorikoa, tipologia kuantitatiboan egindako sailkatze lana azaltzen duena. 
* Tipologia sintaktikoa, hitz ordenaz, hitzen formaz, hitzen gramatikaz eta hitzen hautaketaz arduratzen dena. 
* Lexikoaren tipologia, hizkuntzaren corpusaz arduratzen dena.

### Hizkuntzalaritza historikoa eta konparatua 
Hizkuntzalritza historikoa edo hizkuntzalaritza diakronikoa hizkuntzen aldaketak denboran aztertzen duen hizkuntzalaritzaren adar bat da. Esparru honetan horretan XVIII. mendean Indiako sanskritoa Europako hizkuntzekin lotuta zegoela ezagutzeak garrantzi handia izan zuen. Ikerketa horien ondorio nagusia indoeuropar hizkuntza hipotetikoa azaltzea izan zen.

Indoeuropar jatorri linguistikoaren ideiak bultzatu zuen beste alor bat. hizkuntzalaritza konparatuarena, ze hain zuzen ere, sanskritoa eta beste hizkuntza batzuk elkarrekin erkatuz egin ahal izan zen hipotesi historiko hura. Hizkuntzen arteko harreman *genetikoak* (batak bestetik eratortzen diren ideia, kontestu honetan) jatorri komuna edo aitzin-hizkuntza dakar berekin, eta hizkuntzalaritza konparatuaren helburua hizkuntza-familiak eraikitzea, protolengoaiak berreraikitzea eta hizkuntza dokumentatuak sorrarazi dituzten aldaketak zehaztea da.

## Hizkuntzalari ospetsuak 
[thumb|thumbtime=386|start=0|[Txillardegi ulertzeko gakoak]]Hona hemen euskara edo erdararen bat aztergai izan duten hizkuntzalari nabarmenenak:

### Euskal hizkuntzalariak 

* Resurreccion Maria Azkue
* Luis Luziano Bonaparte
* Arturo Campión
* Iñaki Gaminde
* Gotzon Garate
* Piarres Lafitte
* Joseba Lakarra
* Pierre Lhande
* Koldo Mitxelena
* Manuel Agud Querol
* Rudolf de Rijk
* Pello Salaburu
* Hugo Schuchardt
* Larry Trask
* Jose Luis Alvarez Enparantza *Txillardegi*
* Koldo Zuazo

### Erdal hizkuntzalariak 

* John L. Austin
* Andrés Bello
* Emile Benvéniste
* Leonard Bloomfield
* Franz Bopp
* Eugenio Coşeriu
* Noam Chomsky
* Umberto Eco
* Joseph Greenberg
* Joshua Fishman
* Jacob Grimm eta Wilhelm Grimm
* Maurice Gross
* Claude Hagège
* Michael Halliday
* Zellig Harris
* Henk Haverkate
* Louis Hjelmslev
* Roman Jakobson
* William Labov
* George Lakoff
* André Martinet
* Juan Carlos Moreno Cabrera
* Barbara Partee
* Steven Pinker
* Merritt Ruhlen
* Edward Sapir
* Ferdinand de Saussure
* Sergei Starostin
* Nikolai S. Trubetskoi
* Wilhelm von Humboldt
* Valentin Voloxinov
* Ghil'ad Zuckermann

## Ikus, gainera 
* Soziolinguistika
* Hizkuntzaren soziologia
* Morfologia konputazional

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aronoff, Mark & Janie Rees-Miller (Eds.) (2003) *The Handbook of Linguistics*, Blackwell Publishers. ().
* Bloomfield, Leonard (1933,1984) *Language*, University of Chicago Press. ().
* Chomsky, Noam (1965) *Aspects of the Theory of Syntax*; *Syntactic Structures*; *On Language*.
* Comrie, Bernard (1989) *Language Universals and Linguistic Typology*, University of Chicago Press. ().
* David Crystal (1987) *Linguistics*; *The Stories of English*; *The Cambridge Encyclopaedia of Language*, Cambridge University Press; (1991) *A Dictionary of Linguistics and Phonetics*, Blackwell. (); (1992) *An Encyclopaedic Dictionary of Language and Languages*, Oxford: Blackwell.
* Escandell Vidal, M.V.; Marrero Aguiar, V; Casado Fresnillo, C.; Gutiérrez Rodríguez, E.; Ruiz-Va Palacios, P. (2009) *El lenguaje humano*, Editorial Universitaria Ramón Areces (UNED).
* Fernández Fernández, Beatriz eta Ortiz de Urbina, Jon (2007) *Hizkuntzari itzulia 80 hizkuntzatan*, UEU.
* Hudson, G. (2000) *Essential Introductory Linguistics*, Oxford: Blackwell.
* Lyons, John (1995) *Linguistic Semantics*, Cambridge University Press. ().
* Mairal Usón, R.; Peña Cervel, M.S.; Cortés Rodríguez, F.J.; Ruiz de Mendoza Ibáñez, F.J. (2010) *Teoría lingüística: Métodos, herramientas y paradigmas*, Editorial Universitaria Ramón Areces (UNED).
* O'Grady, William D., Michael Dobrovolsky & Francis Katamba [eds.] (2001) *Contemporary Linguistics*, Longman. () - Lower Level.
* Pinker, Steven (2000) *The Language Instinct*, repr ed., Perennial. (); (2000) *Words and Rules*, Perennial. ().
* Sapir, Edward (1921) "Language: An introduction to the study of speech (Gutenberg.Org)", New York: Harcourt, Brace.
* Saussure, Ferdinand de (1916,1998) *Cours de linguistique générale*, Open Court. ().
* Skinner, B.F. (1957) *Verbal Behavior*, Copley Publishing Group. ().
* Trask, R. L. (1995) *Language: The Basics*, London: Routledge.
* Van Orman Quine, Willard (1960) *Word and Object*, MIT Press. ().
* Viaggio, Sergio, *A general theory of interlingual mediation*, Frank & Timme GmbH, 2006.

## Kanpo estekak