open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Özdemir Asaf

**Özdemir Asaf** (1923ko ekainaren 11, Ankara &ndash; 1981eko urtarrilaren 28a, Istanbul) Turkiako Errepublikaren lene garaietako poeta nabarmena izan zen.

## Biografia 
### Bizitza 
1923ko ekainaren 11n jaio zen Ankaran. Halit Özdemir Arun zen bere benetako izena. Mehmet Asaf aita Estatu Kontseiluaren sortzaileetako bat zen. 1930ean, aita hil zen urtean, hezkuntzaren lehen zatia egin zuen Galatasaray Institutuan. 1941ean, 11. maila egiten ari zela, Mutilentzako Kabataş institutura joan zen azterketa gehigarri batekin, eta 1942an graduatu zen. Lege Fakultatean, Ekonomia Fakultatean (3. gradura arte) eta Kazetaritza Fakultatean izan zen urtebetez. Bitartean, Tanin eta Zaman egunkarietarako lan egin zuen eta itzulpenak egin zituen.

### Karrera 
Bere lehen artikulua Servet-i Fünun (Uyanış) aldizkarian argitaratu zen. *Sanat Basımevi*ren sortzailea izan zen (1951) eta bere liburuak Yuvarlak Masa Yaynartik izenarekin argitaratu zituen. *Temel Hakları Yaşatma Derneği* (Oinarrizko Eskubideen Biziraupenerako Elkartea) sortu zuen 1962an, Mehmet Ali Aybarren zuzendaritzapean.

Attila Ilhanekin batera, poeta maitatuetako bat izan zen, 1950eko hamarkadan zehar. Özdemir Asaf Atlantikoko eta Amerikako ekialdeko hiriak bisitatu zituen 1954an, eta ia Europa osoan zehar bidaiatu zuen, 1959an Laponiatik hasita. 1966an, Mazedoniako idazleen Batasunak gonbidatuta, Jugoslaviara joan eta poesia-kongresuan parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksandar Stamboliyski

**Aleksandar Stoimenov Stamboliyski** (; 1879ko martxoaren 1 &ndash; 1923ko ekainaren 14ra) Bulgariako lehen ministroa izan zen 1919tik 1923ra.

Stamboliyski Nekazarien Sindikatuko kidea zen, monarkiarekin aliatu gabeko nekazarien mugimendua, eta bere egunkaria zuzentzen zuen. Lehen Mundu Gerran parte hartzearen eta potentzia zentralei laguntzearen aurka agertu zen. 1914an gertatutako gorabehera ezagun batean, Stamboliykiren patriotismoa auzitan jarri zuten Bulgariako parlamentuko kideek bulgariarra ote zen galdetu ziotenean, eta berak erantzun zion oihuka: "Une batean, egungoa bezala, hegoaldeko gure anaia eslaviarrak mehatxupean baitaude, ni ez naiz ez bulgariarra ez serbiarra, hegoaldeko eslaviarra naiz! "Adierazpen hau eskualdea elkartu eta garai hartako identitate nazional asko ordezkatuko dituen federazio balkaniko baten alde zegoela iradokitzen du. 1915ean, gerra-kontseiluan epaitu zuten, eta betiko kartzela-zigorra ezarri zioten, Bulgaria Lehen Mundu Gerran potentzia zentralekin bat egitearen aurka zegoelako.

1918an, Bulgariak potentzia zentralen aliatu gisa porrot egin zuenean, Fernando Tsarrak Boris III.a tsarraren alde abdikatu zuen, eta hark Stamboliyski kartzelatik askatu zuen. 1919ko urtarrilean sartu zen gobernuan eta urte horretako urriaren 14an izendatu zuten lehen ministro. 1920ko martxoaren 20an, Nekazarien Batasunak hauteskunde nazionalak irabazi zituen eta Stamboliyski lehen ministro izendatu zuten.

Bere agintaldian, Stamboliyski Europako gainerako herrialdeekiko harremanak hobetzen saiatu zen. 1920an, Bulgaria Nazioen Elkartean sartu zen lehen Estatuetako bat bihurtu zen. Nekazarien artean ezaguna zen arren, klase ertainarekin eta armadarekin etsaitu zen. 1923ko ekainean bota zuten kolpe militar batean. Gobernu berriaren aurkako matxinada bat eraikitzen saiatu zen, baina Mazedoniako Barne Erakunde Iraultzaileak harrapatu egin zuen, Mazedoniako lurraldean Bulgariako nahiei uko egiteagatik atxilotuta, eta bortizki torturatu eta hil zuten. 

## Kanpo estekak
Arrainen eboluzioa

thumb|300x300px|Devoniar garaia, duela 419–359 ,ilioi urte,  *Arrainen* *Aroa* izenez ezaguna, hainbat arrain formaren eboluzioaren garai bat.
**Arrainen eboluzioa** duela 530 milioi urte hasi zen kanbriar eztanda ebolutiboan. Garai hartan, lehen chordata filoko animaliek garezurra eta bizkarrezurra garatu zituzten, eta lehen craniata eta ornodunak garatu ziren. 

## Arrain zaharrenak 
Lehenengo arrain-leinuak agnatha direlakoak izan ziren, barailarik gabeak.

Haikouichthys arrainak dira adibide goiztiar batzuk. Kanbriar berantiarrean, angulak bezalako arrain luzexka barailagabeak garatu ziren, conodonta delakoak, eta blindatutako arrain txiki bat ere agertzen da fosilen artean, lehen ostrakodermoa. Arrain barailarik gabe haietarik gehienek ez dute ondorengorik gaurko faunan, baina bada adar bat, lanproiena, eboluzionatu eta iraun duena. Lanproiak ziklostomatuak dira taxonomikoki, eta baliteke talde hori goiz banatu izana beste agnatu batzuetatik.

Barailadun lehen ornodunak, seguru asko, Ordoviziar garaian garatu ziren. Lehenbizikoak, Siluriar erregistro fosilean agertzen diren bi arrain-talde dira: plakodermo izeneko arrain blindatuek ostrakodermoetatik eboluzionatu zuen, eta Acanthodii delakoak (marrazo arantzatsuak) ere agertu ziren. Egungo arrain moderno gehienen arbaso zuzenagoak siluriar berantiarrean azaldu ziren: Chondrichthyes (edo arrain kartilaginosoak) eta Osteichthyes (edo arrain hezurdunak). Hezurdun arrainetarik bi talde desberdin eratorri ziren: Actinopterygii (edo hegats eta erradiodun arrainak: hauen ondorengoak dira gaurko arrain gehienak, teleosteoen milaka espezieak barne) eta Sarcopterygii (ondorengo gutxiagorekin gaur, baina eboluzioan toki handia izan zutenak).

## Devoniar aroa, arrainen aroa 
Devoniar garaian, arrainen aniztasuna asko handitu zen, batez ere ostrakodermo eta plakodermoen artean, bai eta aktinopterigioen eta lehen marrazoen artean ere. Horren ondorioz, devoniarra *arrainen aroa* izenez ezagutzen da. Arrain haietarik ere tetrapodoak eboluzionatu zuten, lau hankako ornodunak, gaur egungo anfibio, narrasti, ugaztun eta hegaztien arbasoak, gu gizakion arbasoak ere bai alegia. 

Tetrapodoak, izatez, arrainen multzo filetikoaren barne daudenez, arrainek ez dute talde monofiletikoa osatzen, parapletikoa baizik.

Arrainei, beste organismo askori bezala, asko eragin diete suntsipen-gertaerek historia naturalean zehar. Lehen masa-desagerpen larria ordoviziar-siluriarra izan zen, zeinak espezie asko galtzea ekarri zuen. Devoniar desagerpen berantiarraren ondorioz, ostrakodoak eta plakodermoak nagusiki desagertu ziren. baita beste arrain batzuk ere. Marrazo arantzatsuak desagertu egin ziren Permiar-Triasikoko desagertzean; eta geroago konodonteak Jurasikoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisenda Roca

**Elisenda Roca Palet** (Bartzelona, 1963ko otsailaren 14a) kataluniar kazetari, telebista-aurkezlea eta haur-literaturako idazlea da.

## Biografia 
### Kazetari ibilbidea 
Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan egin zituen kazetaritza ikasketak. Aurrez Bartzelonako *Radio Juventud* irratiko *Tutti Fruti* programan egin zuen lan 17 urte baino ez zituela.

Lehenengo lan serioa Radiocadena Española irratian izan zuen goizeko irratsaioa Ana María Bordasekin batera aurkeztuz. Ondoren Antena 3 Radion hainbat programa aurkeztu zituen, hala nola, *Buenas tardes*, *Viva la gente de Barcelona*, *El guateque* eta *Los 33 de antena*. 1990an Antena 3 telebistara egin zuen salto eta *Los segundos cuentan* lehiaketa aurkeztu zuen.

1991ean Televisión Españolak fitxatu zuen *Cifras y letras* lehiaketa aurkezteko. Kate pribatu batetik fitxaturiko lehenengo kazetaria izan zen Elisenda Roca. Hainbat denboraldi egin zituen eta arrakasta handia izan zuen, hainbat sari ere irabazi baitzituen; Antena de Oro, Ondas Sariak eta TP de Oro. 1996 arte iraun zuen lehiaketak. Azken denboraldian *A las diez en casa* debatearekin eta *Telepasión española* showarekin konpajinatu zuen.

Hurrengo urteetan Katalunian aritu zen, bai telebistan eta baita irratian ere. Bartzelonako COM Ràdio irratian *Les tardes amb Elisenda Roca* saioa aurkeztu zuen. 2013an ''T'estimo, ets perfecte, ja et canviaré* musikala estreinatu zuen Poliorama antzokian.

### Saber y ganar 
2021eko abuztuaren 23an Jordi Hurtadok aurkezten duen *Saber y ganar* programan Juanjo Cardenalen tokia hartu zuen eta galderak egiten dituen off-eko ahotsa da.

## Argitaraturiko liburuak 
* *Serem pares*
* *Què puc menjar si estic embarassada?*
* *Qué puedo comer si estoy embarazada?*
* *Joc de Paraules*
* *Empúries*
* *M’expliques un conte?* 
* *Fora malsons!*
* *No som els tres porquets*
* *Hola, gràcies, adéu*
* *Això és meu*
* **Pim! Pam! Pum!*
* *Misteri a Moltmort*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elisenda Rocaren IMDBko fitxa irakurgai
Mercedes Ron

**Mercedes Ron López** (Buenos Aires, 1993ko ekainaren 1a) argentinar  idazle eta ikus-entzunezko komunikatzailea da, Espainian nazionalizatua. Wattpad-eko plataformari esker lortu zuen ospea, batez ere *Culpa Mía* (2017) eleberriagatik, *Culpables* trilogiako (2017 - 2018) lehena. Gaur egun 100 mila ale baino gehiago saldu ditu jada. 2019an *Enfrentados* bilogia argitaratu zuen, eta 2020tik 2021era, *Dímelo* trilogia.

## Biografia 
Buenos Airesen jaio zen, baina aitak asturiar jatorria du. Haurtzaroaren erdia eta nerabezaro osoa Espainian eta Erresuma Batuan pasa zituen; beraz, autore gazteak ezin hobeki hitz egiten du bai gaztelaniaz bai ingelesez. Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasi zuen Sevillako Unibertsitatean.

### Bizitza pribatua 
Txikia zela Europara joan zen bizitzera familiarekin, 2001eko argentinar krisialditik ihesi. *Culpables* sagak, nagusiki *Culpa Mía* eleberriaren kontakizunagatik, Taylor Swift estatubatuar kantautorearen  I Knew You Were Trouble abestiaren bideoklipa du inspirazio-iturri. Autoreak berak esan zuenaren arabera, bideoklip horren tramak liluratu egin zuen, eta horrek eleberria idaztera bultzatu zuen 2012. urtearen erdialdean. Gaur egun bere kontu bizi da Sevillan.

## Idazle-ibilbidea 
20 urte besterik ez zituela, Wattpadeko sarearekin bat egin eta istorioak idazten hasi zen bertan. Handik gutxira *Culpa Mía* aurkeztu zuen The Wattys 2016 plataformako lehiaketa ospetsuan*,* eta irailean irabazleetako bat zela jakin zuen. 2017. urte hasieran eleberria paperean argitaratzea lortu zuen, Bartzelonako Penguin Random House argitaletxeko Montena zigiluari esker. Urte amaieran *Culpa Tuya* argitaratu zuen, Youtuben kanal bat irekitzeaz gain. 2018an *Culpa Nuestra* argitaratu zuen, *Culpables* trilogiako hirugarren eta azken zatia.  Handik hilabete batzuetara, Hachette Romans argitaletxe frantsesak frantsesera itzuli zituen trilogiako liburuak, eta *À contre-sens* izena jaso zuten. Ronek Espainian eta Latinoamerikan egin zuen bere lehen mundu-bira, argitaratutako azken eleberria sinatu eta sustatzeko. 2019an *Enfrentados* bilogia argitaratu zuen: lehenengo atala *Marfil* da*,* eta bigarrena, *Ébano*.

## Liburuak 
* ***Culpables*** **trilogia**
** *Culpa Mía* (2017, Montena)
** *Culpa Tuya* (2017, Montena)
** *Culpa Nuestra* (2018, Montena)

* ***Enfrentados*** **bilogia**
** *Marfil* (2019, Montena)
** *Ébano* (2019, Montena)

* ***Dímelo*** **trilogia**
** *Dímelo bajito* (2020, Montena)
** *Dímelo en secreto* (2020, Montena)
** *Dímelo con besos* (2021, Montena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gina Akpe-Moses

**Gina Akpe-Moses** (Lagos, Nigeria, 1992ko martxoaren 12a) irlandar esprinter da. Irlandako selekzioarekin hartzen du parte lasterketatan. 2017an 20 urtez azpiko Europako txapelduna izan zen.

## Ibilbidea 
Nigeriako hiriburuan jaio bazen ere hiru urte zituela familia Irlandako Dundalk hirira joan zen bizitzera. 11 urte zituela hasi zen atletismoan St Gerald's AC taldean eta esprintean espezializatu zen. 2014an Birminghamera joan zen atletismoarekin jarraitu asmotan.

2017an Europako 20 urtez azpiko txapelduna izan zen 100 metrotan, hori lortzen zuen aurreneko atleta irlandarra izan zen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Marka pertsonalak 
* 60 m (Indoor) = 7.37 (Kuldīga, 2020)
* 100 m = 11.45 (Lede, 2019)
* 200 m = 23.86 (Mannheim, 2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gina Akpe-Mosesen fitxa *World Athletics* webgunean
Kayo Inaba

japoniar biologo, immunologo eta Kyotoko Unibertsitateko irakaslea da. Zelula dendritikoen inguruan egindako lanarengatik Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen 2014an.

## Ibilbidea 
Kyotoko Unibertsitatean doktoratu zen 1978an eta ondoren 1982 eta 2011 artean Ralph Steinmanen laborategian aritu zen lanean. 

Kyotoko Unibertsitateko lehenengo emakumezko irakasle asoziatua izan zen eta immunologia laborategiko zuzendaria izan zen. Japoniako Immunologia Elkarteko zuzendaritza batzoreko kidea ere izan zen.

## Sariak 
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2014)

## Aukeraturiko lanak 
* Ralph Steinman; Maggie Pack; Kayo Inaba (11 November 2013). "Dendritic Cell Development and Maturation". In Paola Ricciardi-Castagnoli (ed.). Dendritic Cells in Fundamental and Clinical Immunology. Springer Science & Business Media. pp. 1–. ISBN 978-1-4757-9966-8.
* Kayo Inaba; Muneo Inaba; Margit Witmer-Pack; Karen Hathcock; Richard Hodes; Ralph Steinman (6 December 2012). "Expression of B7 Costimulator Molecules on Mouse Dendritic Cells". In Jacques Banchereau; Daniel Schmitt (eds.). Dendritic Cells in Fundamental and Clinical Immunology. Springer Science & Business Media. pp. 65–. ISBN 978-1-4615-1971-3.
* Ralph M. Steinman; Kayo Inaba; Gerold Schuler; MArgit Witmer (1 January 1986). "Stimulation of the Immune Response: Contributions of Dendritic Cells". In Ralph M. Steinman; Robert John North (eds.). Mechanisms of Host Resistance to Infectious Agents, Tumors, and Allografts: A Conference in Recognition of the Trudeau Institute Centennial. Rockefeller Univ. Press. pp. 71–. ISBN 9780874700428. UCAL:B4499585.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitor Albizua

**Aitor Albizua Meabe** (Arrigorriaga,1992ko urtarrilaren 8a) bizkaitar telebista aurkezlea da.

## Ibilbidea 
Madrilgo Complutense Unibertsitatean egin zituen kazetaritza ikasketak. SER katean bekadun hasi zen eta bertako erredakzioan 8 urtez egin zuen lan, esate baterako *Hora 25* eta *De buenas a primeras* irratsaioetan.

2021ean telebistara salto egin eta ETB 2n hasi zen lanean eta *Lingo* lehiaketarekin egin zen ezagun. 2022an Televisión Españolara pasa zen *El comodín de La 1* lehiaketa aurkeztera. 2024an *Cifras y Letras* lehiaketa aurkezten hasi zen.

## Telebista 
* *Nos echamos a la calle* (2021, ETB 2)
* *Campanadas Fin de Año* (2021, ETB 2)
* *Lingo* (2022, ETB 2)
* *El comodín de La 1* (2022- , La 1)
* *La noche del Benidorm Fest* (2023, La 1)
* *La Gran Noche De Eurovisión* (2023, La 1)
* *Cifras y Letras* (2024, La 2)

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Dortmundeko tren-geltokia

**Dortmundeko tren-geltokia** () Dortmundeko tren geltoki nagusia da (Ipar Renania-Westfalia, Alemania). Geltokiaren jatorria Köln-Mindener Eisenbahn eta Bergisch-Märkische Eisenbahn estazio bateratuan dago. 1847an eraiki zuten hirigunearen iparraldean. Geltoki horren ordez beste bat jarri zuten, 1910ean egina, egungo kokalekuan. Lubeta altuak eraiki ziren, trafikoaren arintasuna hobetzeko. Inauguratu zenean, Alemaniako estazio handienetako bat zen. Hala ere, aire-eraso aliatu batean suntsitu zuten 1944ko urriaren 6an.

Geltokiko atarte nagusia 1952an berreraiki zen estilo garaikidean. Bere beirateek Dortmundeko lanbide komunak dituzte.

Geltokitik 190.000 bidaiari igarotzen dira egunean.

## Kanpo estekak
Topojë

**Topojë** Albaniako Fier konderrian dagoen udalerria da.

## Kokapena 
Herrialdearen erdialde-mendebaldean dago, Itsaso Adriatikoaren kostaldetik gertu eta Tiranako hego-mendebaldean. 2011. urtearen amaieran 4246 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jennifer 8

***Jennifer 8***, 1992ko Bruce Robinson estatubatuarrak zuzendutako thriller film bat da. Andy García, Uma Thurman, Lance Henriksen, Kathy Baker, Graham Beckel, Kevin Conway eta John Malkovich aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
John Berlin (Andy García), Los Angeles hiriko hilketa saileko polizia dibortziatua Kaliforniako iparraldeko baserri giroko eremu batera lekualdatua izan da, bertan jaxotako hainbat hilketa ikertu ditzan. Helena (Uma Thurman) neska gazte itsua lekuko bakarra da, ta Berlin hura ezagutu orduko berataz erakarria sentituko da. Berlinen ikertzaile lankideek lekukoari sinisgarritasun gutxi emateak ikerketa zaildu egingo dite. Bitartean, hiltzailea aske jarraituko du.

## Aktoreak 
* Andy García: John Berlin
* Uma Thurman: Helena
* Lance Henriksen: Freddy Ross
* Kathy Baker: Margie Ross
* Kevin Conway: Citrine buruzagia
* Graham Beckel: John Taylor
* Lenny Von Dohlen: Blattis
* Bob Gunton: Goodridge
* Paul Bates: Venables
* Perry Lang: Travis
* Bryan Larkin: Bobby Ross (Rose kredituetan, Freddy eta Margieren semea)
* Nicholas Love: Bisley
* Michael O‘Neil: Serato
* John Malkovich: St. Anne

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Koentjaraningrat

**Koentjaraningrat** (Yogyakarta, 1923ko ekainaren 15 &ndash; Jakarta, 1999ko martxoaren 23) Asiako etnologiaren adierazle nagusia izan zen, eta Indonesian zientzia hori garatzen lagundu zuen lehena. Eragin handia izan zuen Asiako hego-ekialdeko kultura tradizionalaren ikerketan eta eskualde bereko modernizazioaren ikerketan.

Estatu Batuetan etnologia ikasi zuen eta Javako erlijioari, ahaidetasunari eta gizarte-antolamenduari buruzko liburuak idatzi ditu. Indonesian irakatsi zuen, eta hezkuntza-sistemaren ezarpenean eta etnologiaren arloko ikertzaileen prestakuntzan parte hartzen du.

## Kanpo estekak
Sebastián Aguilera de Heredia

**Sebastian Aguilera de Heredia** (1561-1627) espainiar organista eta musikagilea izan zen.

Aguilera Zaragozan (Espainia) jaio zen 1561eko abuztuaren 15ean 

Ez dakigu asko bere hasierako bizitzaz. 1584ko urtarrilean apaiztu zen.  1585ean, Huescako katedraleko organo-jotzailea izan zen, eta 1588an katedraleko organo berri baten eraikuntza gainbegiratu zuen. 1603an, Zaragozako La Seoko katedraleko apaiz eta organo-jotzailea izan zen. Katedraleko organoa zaintzen zuen eta askotan lanak egiten zituen hura hobetzeko. Katedralean egon zen 1627ko abenduaren 16an hil zen arte.

Bere konposizio guztiak elizarakoak ziren: bai organo-musika, bai ahots-musika. Bere organo-lanek erakusten dute Antonio de Cabezón bezalako konpositoreengandik ikasi zuela, baina ideia berriak eta modernoak jarri zituen bere musikan, eta gerora Correa de Arauxo bezalako konpositore gazteagoetan eragina izan zuten.  Bere ikasleak katedraleko organo-jotzaile bihurtu ziren hil ondoren, eta 100 urte baino gehiago iraun zuen tradizio eta jotzeko estilo baten parte ziren. 

Teknika berri garrantzitsu bat erabili zuen: teklatu zatitu bat (erdiko erregistroa), teklatuaren goiko erdian eta beheko erdian soinu ezberdinak ahalbidetzen zituena (gaurko organoetan bi eskuzko organo bat beharko litzateke efektu bera lortzeko). Magnificataren 36 konposizio idatzi zituen,  *Canticum Beatissimae Virginis Deiparae Mariae* (1618) izenekoa.  Bere ahots lanak polifoniaren erabilera trebea erakusten du.

## Erreferentziak 
* The New Grove Dictionary of Music and Musicians, ed. Stanley Sadie; 1980,

## Kanpo estekak
Seman

**Seman**, baita ere Semeni eta Semani, Albania mendebaldeko kostaldeko ibaia da. 84 km luzera du. Beste bi ibaien loturatik sortzen da: Osum (161 km) eta Devoll (196 km). Haren arroa 5649 km² km² ditu. Iturri klasikoetan, hegoaldeko Iliriako ibai honi *Apso* deitzen zitzaion.

## Ezaugarriak 
Albaniako mendebaldeko ibai bat da. Mazedoniako mugatik gertu sortzen da, Kuçovëtik iparmendebaldean. 
Mendebalderantz doa, Fier-Shegan eta Mbrostarren barrena (Fierretik gertu). Adriatikoan itsasoratzen da, Topojëtik gertu, Apoloniaren iparraldean, Divjakë-Karavasta Parke Nazionaletik gertu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Osum
* Devoll

## Kanpo estekak
Lushnjë

**Lushnjë** Albaniako Fier konderrian, Lushnjë barrutiaren erdian dagoen udalerria da. Hiriak 83.659 biztanle ditu (2011 zentsua), 372.9 km²etan. Herrialdeko biztanle ikuspuntutik hiri handienetakoa da.

## Historia 
Lushnjë, tradizioaren arabera, turkiar gizon baten alargunak sortu zuen. 1920ko urtarrilean, Kongresuko behin-behineko hiriburu bat aukeratu zuten, eta Lushnjëk hartu zuten.

## Lushnjën jaiotako pertsona ospetsuak 

* Vaçe Zela 
* Margarita Xhepa
* Abdurrahman Roza Haxhiu
* Pavlina Mani
* Vath Koreshi
* Gëzim Hajdari
* Lindita Arapi 
* Ilia Shyti
* Iljaz Çeço
* Kristaq Gogoni
* Artan Bano
* Rezart Dabulla
* Rey Manaj 
* Hysni Zela
* Faslli Haliti
* Loni Papa
* Shpend Sollaku Noé 
* Bajram Haxhiu
* Qemal bej Mullai
* Ferit bej Vokopola
* Nebi Efendi Sefa
* Luan Manahasa
* Gjergji Lala
* Anila Basha
* Luli Bitri

## Senidetutako hiria 
*  Brindisi, Italia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriaren webgune ofiziala.
Porpita porpita

***Porpita porpita*** edo **botoi urdina** knidarioen filumeko eta Hydrozooen klaseko polipo txikien kolonia bat da. Ur tropikal eta azpitropikaletan aurkitzen da, Ozeano Bare, Atlantiko eta Indikoan, bai eta Mediterraneo itsasoan eta Arabiako itsasoan ere. Euskal Herriko uretan ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean eta *Medusa porpita* izena jarri zion.

## Deskribapena 
Karabela portugesaren antzera antolaturik dago. Flotagailuaren azpian irekidura bat du harrapakina barneratzeko eta hondakinak kanporatzeko. Ahoaren inguruan gonozoidee eta daktilozoideen eraztun bat aurkitzen da.

Hidroideen kolonia urdin-berdea da, batzutan horia ere izan daiteke, eta marmoken garroen antza duten luzakinez osaturik dago. Luzakin hauek daktilozoideen eraztunetik ateratzen dira eta adarkatuak dira. Punta bakoitzean nematozisto erresumingarriak daude.

## Habitata eta elikadura 
Itsasoaren azaletik gertu bizi da eta haizeak eta itsao-korronteek eramaten dute jitoan. Votoi urdinak krustazeaok eta arrain txikiak harrapatzen ditu, bai eta kopepodoak eta krustazeoen larbak ere.

Botoi urdinaren harrapariak herensuge urdina (*Glaucus atlanticus*) eta *Janthina* generoko itsas-barraskiloak dira, besteak beste.

*Carangoides malabaricus* arrain gazteekin komentsalismo harremana eratzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Łomżako elizbarrutia

**Łomżako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutia da. 1798ko martxoaren 25ean ezarri zen Sejnyko edo Augustóweko elizbarruti giza eta 1925eko urriaren 28an Łomżako elizbarruti bihurtu zen. Apezpikuaren egoitza Łomżan dago. Egun apezpikua Janusz Stepnowski da.

## Ordinarioak 
* Jan Klemens Gołaszewski (1818-1820)
* Ignacy Stanislaw Czyżewski (1820-1823)
* Mikołaj Jan Manugiewicz (1825-1834)
* Pawel Straszyński (1836-1847)
* Konstanty Ireneusz Łubieński (1863-1869)
* Piotr Pawel Wierzbowski (1872-1893)
* Antanas Baranauskas (1897-1902)
* Antanas Karosas (1910-1926)
* Romuald Jałbrzykowski (1925-1926)
* Stanisław Kostka Łukomski (1926-1948)
* Czeslaw Falkowski (1949-1969)
* Mikolaj Sasinowski (1970-1982)
* Juliusz Paetz (1982-1996)
* Stanisław Stefanek (1996-2011)
* Janusz Stepnowski (2011-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Polikarp Antoni Augustyn Marciejewski (1819-1827)
* Stanisław Kostka Choromański (1828-1836)
* Józef Hollak (1883-1890)
* Romuald Jałbrzykowski (1918-1925)
* Bernard Dembek (1930-1937)
* Tadeusz Paweł Zakrzewski (1938-1946)
* Czesław Rydzewski (1946-1951)
* Aleksander Moscicki (1952-1980)
* Tadeusz Józef Zawistowski (1973-2006)
* Edward Samsel (1982-1992)
* Tadeusz Bronakowski (2006-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stondon Massey

**Stondon Massey** Ingalaterrako Brentwood barrutian dagoen herri eta parrokia zibil bat da. 2001ean 748 pertsona bizi ziren Stondon Masseyn.  'Stondon' hitzak harrizko muinoa esan nahi du eta Massey hitza Serlo de Marci-tik dator. 

## Erreferentziak 
* GENUKI

## Kanpo estekak
Montenegroko Indar Armatuak

**Montenegroko Indar Armatuak** (montenegroeraz: ***Vojska Crne Gore***) Armada, Itsas Armada eta Aire Armada dira. Derrigorrezko zerbitzua 2006an ezeztatu zen; indar armatuak armada iraunkor guztiz profesionalak osatzen ditu orain. Gaur egun, indar militarrek 2.094 kide aktibo dituzte. Bere ekipamendu eta indar gehienak Serbia eta Montenegroko Estatu Batasuneko indar armatuengandik heredatu ziren; Montenegrok aurreko batasuneko kostalde lerro osoa baitzuen, ia osorik mantendu zuen itsas indarra.

Montenegro OTANren Bakearen aldeko Elkartearen programako kidea da, eta hautagai ofiziala da aliantzaren kide oso bihurtzeko. Montenegrok 2008ko azaroaren 5ean eskatu zuen atxikipen-plana (***Membership Action Plan***), eta 2009ko abenduan onartu zen. Montenegro ere Adriatikoaren Gutuneko kide da.

## Bakegintza operazioak 
Montenegrok OTANren eta Nazio Batuen Erakundearen menpeko bake operazioetan parte hartzen du tropa militarrekin eta behatzaileekin. Defentsa ministroak baieztatu du 85 soldadu entrenatu direla nazioarteko misioetarako.  Montenegroko soldaduak Alemaniako Bundeswehr-ek entrenatzen ditu.

Montenegrok 31 soldadu eta mediku langile bidali zituen Afganistango ISAF misiora.

Montenegrok Liberian ( UNMIL ), Zipre ( UNFICYP ) eta Somalian ( EU-NAVFOR ) behatzaile militar gisa ere parte hartzen du Nazio Batuen bakea mantentzeko misioetan .

## Agindua 
### Lidergoa 
* Jefeko komandantea: Jakov Milatović presidentea

### Defentsa Ministerioa 
* Defentsa ministroa: Predrag Bošković
* Estatu Nagusiko burua: Dragutin Dakić brigadier jenerala
* Buruzagi nagusia: Zoran Lazarević koronela
* Ohorezko Batailoiko komandantea: Željko Radulović 1. mailako kapitaina
* Polizia Militarreko Konpainiako komandantea: Vesko Popović tenientea
* Infanteria Arineko Brigadako komandantea: Goran Medojević koronela
* Indar Berezien Brigadako komandantea: Dragutin Dakić koronela
* Prestakuntza eta Laguntza Baseko komandantea: Željko Žegarac koronela
* Comandante de Base Aérea: Coronel Živko Pejović
* Armadako komandantea: Darko Vuković kapitaina

## Baseak 
### Aire baseak 
Golubovci (Podgorica): Montenegroko aire base bakarra da'. Armadaren agindupean.

### Itsas Baseak 
* Taberna
* Tivat

### Armadako baseak 
Armadaren Basea "Milovan Šaranović", ( Danilovgrad )

## Ekipamendua 
* Glock 17 Pistola 9x19mm Parabellum  
* Tara TM-9 Pistola 9x19mm Parabellum
* CZ-99 Pistola 9x19mm Parabellum
* M70 Eraso Fusila 7,62x39 mm
* H&K G36 Eraso Fusila 5,56x45 mm
* Tara TM-4 Eraso Fusila 5,56x45 mm
* H&K MP-5 Subfusil 9x19mm Parabellum
* M76 frankotiratzaile fusila 7,92x57 mm
* M91 frankotiratzaile fusila 7,62x54R
* M93 Black Arrow distantzia luzeko fusila 12,7x99 mm
* H&K PSG-1 frankotiratzaile fusil erdi-automatikoa 7,62x51 mm
* M72 Metrailadore Arina 7,62x39mm
* M84 Metrailadore 7,62x54R

### tankeen aurkako misil sistemak 
* M79 "Osa" - 165+
* M80 "Zolja" - 250+

### Artilleria 
* 30 D-30 122 mm- ko pistola

### Ibilgailuak 
* Puch 300gd  
* Achleitner PMV Survivor II 4x4
* Toyota MenCruiser 4x4 Achleitner
* TAM kamioiak
* FAP kamioiak

### Marina 
### Hegazkinak 
## Kanpo estekak
Beatriz Corrales

**Beatriz Corrales Ocaña** (Leganés, Madril, 1992ko abenduaren 3a) madrildar badminton-jokalaria da. 2016. urtean Espainiako txapelduna izan zen Santanderren.

Indonesiako Jakartako 2015eko Munduko Badminton Txapelketan parte hartu zuen, eta lehen txandan kanporatu zuten. 2018ko Mediterraneoko Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen.

## Palmaresa 
### Europako Jokoak 
#### Emakumezkoen banakakoa 
### Mediterranear jokoak 
#### Emakumezkoen banakakoa 
### Europako Junior Txapelketa 
#### Emakumezkoen banakakoa 
### BWF Grand Prix 
BWF Grand Prixek bi maila ditu: Grand Prix Gold eta Grand Prix. Munduko Badminton Federazioak (BWF) 2007tik baimendutako badminton-txapelketak dira.

#### Emakumezkoen banakakoa 
### BWF International Challenge/Series 
#### Emakumezkoen banakakoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Beatriz Corrales BWF.tournamentsoftwar.com-en.
* Beatriz Corrales BWFbadminton.com-en.
Bilbao Athletic 2023/2024

Entrenatzailea:  Carlos Gurpegi (2023-Egun)
* 15px|Kapitain = Kapitainak.
* 15px|Lesio = Epe luzeko lesioa.
*  22 baino handiagoa den zenbakia duten joklariak Baskonia taldeko jokalariak dira, eta beraz talde biekin jokatu dezakete partidak. Espainiar ferezadioaren arauek diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 22-rako zenbakiak eraman beharko dituzte.

### Lagatakoak 
### Bajak Neguan 
### Neguko merkatua 2024 
### Udako merkatua 2023 
### Estatistikak 
*Jokalariak guztira: 30*

### Denboraldiko Hamaikakoa 
*Hamaikakoetan geheien agertu diren jokalariak.*

350px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexandro Nevskiren hilobia

**Alexandro Nevskiren hilobia** edo ***raka*** () Errusiako artearen estilo barrokoko obra bat da, XVIII. mendean, zilarrez egina, Elisabet I.a enperatrizaren erregealdian Alexandro Nevski santu ortodoxoaren omenez. Multzoak zilarrezko zurezko kapera txikiago bat ere badu bere baitan (hau ere zilarrez apaindua), Petri I.a Handiaren eta Ivan V.aren agintaldietan egindakoa.

*Rak* edo *raka* errusieraz liturgia eta arte ortodoxoan erabiltzen den terminoa da, era honetako monumentuak izendatzekoa eta aldagai zuzenik ez duena euskaraz: kapera, hilobi, erlikia-ontzi... termino hiruiek aplika dakizkioke.

## Kokapena 
Kaperaren kokapen originala izan zen Alexandro Nevskiren Lavrako Hirutasunaren Katedrala da, San Petersburgon. 1922an Herrmitage museoan jarri zuten.

2013an, erlikiak propio, rakatik atera eta Katedralera eraman zituzten. 2023an, multzo monumentala bera Hermitagetik berriz katedralera eramatea adostu zuten Errusiako Kultura ministerioak Kiril patriarka ortodoxoak erdietsitako akordio batean, zeinean Vladimir Putinek ere esku hartu izan duela komentatu den (garai berean Rublioven *Hirutasunaren ikonoa* elizari ematea erabaki zuen Putinek, kasu honetan Moskun, Tretiakov museotik hiriko katedral nagusira). Erabaki hauek Errusiako kontserbazio eta arte aditu batzuen kritikak eragin dituzte. Nolanahi ere, jabetza aldaketa barik, 50 urterako lagapena da *rakaren* lekualdaketa, iragarri denez.

## Iruditegia 

Fitxategi:Alexandr Nevskiy's memorial (1910s).jpg|1910: Hirutasunaren Katedralean zegoenean.
Fitxategi:Alexandr Nevskiy's memorial (1922).jpg|1922: Sobietarrek monumentua lekualdatu zutenean,
Fitxategi:Hermitage Museum - 2015 Dec - IMG 2039 (r190).jpg|Kokapena Hermitagean, sarkofagoa aparte duela.
Fitxategi:2019-07-31-Hermitage-3613.jpg|Zilarrezko sarkofago nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius camphoratus

***Cortinarius camphoratus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoak: *Agaricus subviolascens*, *Inoloma camphoratum*, *Cortinarius amethystinus var. camphorates*, *Sphaerotrachys camphoratum*, *Gomphos camphoratus*, *Phlegmacium camphoratum*, *Cortinarius hircinus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, hasieran erdiesferikoa, gero ganbila, baina erdian lautua eta azkenean zabaldu egiten da. Lila zurbil kolorekoa edo more kolorgetua, zahartzean koloregabetu egiten da, bukaeran, okre zurbil kolorekoa lila koloreko erreflexuekin, batez ere ertzean. Azala lehorra eta zetaduna.

**Orriak:** Estu, more argi kolorekoak, pixkanaka pixkanaka herdoil kolorea hartzen dute, esporen koloreagatik.

**Hanka:** Zuzena erdi inkurbatua, denean berdina edo oinarrian loditua, 6 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa. Betea, trinkoa, lehorra, kapelaren kolore berekoa; oinarrian okre antzekoa edo marroi-laranja kolorekoa. Gortina fibrilosoa, zuria, iheskorra.

**Haragia:** Lodia erdian eta mehea ertzean; morez nabarmendutako lila kolorekoa hankaren goialdean eta hori-laranja kolorekoa hankaren oinarrian. Patata ustelen usain nazkagarria du.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Beste espezie batekin ez nahasteko, *Cortinarius camphoratus* delakoaren usaina besterik ez da erabiltzen, patata ustelaren usaina duelako 

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, hostozabalen eta koniferoen azpian hazten da. Urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kolonbia, Japonia.

## Galeria 

Fitxategi:Cortinarius camphoratus 1.jpg
Fitxategi:Cortinarius camphoratus 2.jpg
Fitxategi:Cortinarius camphoratus 3.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius diosmus

***Cortinarius diosmus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran ganbila, pixka bat kanpai itxurakoa, gero zabaldu egiten da, zuri-zilarreztatu kolorekoa, arre-grisaxka kolorez zikintzen da ukitzean. Erabat bereiz daitekeen azala, mehea, zetaduna. Ertzean xerlo zurien antza duten errezel hondarrekin.

**Orriak:** Nahikoa estu, itsatsiak edo zertxobait baztertuak, hasieran kafesne kolorekoak, ondoren, esporek margotuta okre-kanela kolorekoak. Orrien ertza zuria.

**Hanka:** Zuzena edo zertxobait kurbatua, 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1,5 cm bitarteko lodierakoa, erraboil ertzik gabeko batekin, kapelaren kolore berekoa.

**Haragia:** Lodia, trinkoa, zurixka, pixka bat arrez zikindua, batez ere oinaren oinarrian. Ebakitzean berehala errefauaren usaina; ondoren pixka baten, fruta usaina geratzen da.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Oharra: Itxura zuriaz gain, ezagutzeko funtsezkoa da, gertatzen den usain aldaketa. Ebaki eta berehala errefauaren usaina izaten du, baina berehala desegin egiten da eta fruta usain nabarmenera pasatzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, koniferoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isatxa Mengíbar

**Isatxa Mengíbar** edo **Isacha Mengíbar**, jaiotzaz **María Isabel Mengíbar Martínez de Goñi** (Espainia, 1973ko ekainaren 16a) espainiar aktorea eta bikoizketa-aktorea da, Simpsondarren Lisa Simpsonen bikoizketarengatik ezaguna.

Telesailetan eta animazio-filmetan bikoizketak egin ditu. Telebista-serieetan, Soleil Moon Fryeren ohiko ahotsa izan da, Penélope pertsonaia *Punky Brewster-*en, Roxie *Sabrina, cosas de brujas* lanean, Jade *Bratz-en* eta Robin *Salvados por la campana* lanean. *South Park*-en Wendy Testaburger pertsonaiaren ahotsa da. Bideojokoetan ere bikoizketak egiten aritzen da.

Pokemonen sailean, 6. denboralditik 13. denboraldira Mara agentea bikoiztu zuen, baita Candela liderra, Casey eta Bianca ere. XY telesailean, Serenaren ahotsa izan zen. Serena Ashen Kalosen bidaiako laguntzailea da, eta haurtzarotik ezagutzen zuen.

## Animazio-serieetako bikoizketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Isatxa Mengíbar-en fitxa bikoizketan
Andrea Aleksi

**Andrea Aleksi**, Durrsaku gisa ezaguna  (,  (Durrës, 1425-Ibidem, 1505) Albaniako arkitekto, margolari eta eskultorea izan zen. Dalmaziako Pizkundearen artista garrantzitsuenetariko bat izan zen. 

## Biografia 
Oso gaztea zela, Dalmaziako Split hirira joan zen erbesteratuta, eta han Mark Troja eskultorearen tailerrean ikasi zuen. Aleksiren lanik ezagunenak Italiako Anconako Merkatarien logiako estatuak eta Trogirko eliza bateko horma-pinturak dira. Urte batzuetan Aleksik Nicola Fiorentini maisu italiarrarekin kolaboratu zuen. Bere lankidetza emankorraren aztarnak Zadarren aurkitu dira, edertasun handiko atari batzuetan, baita Tremitin ere, non estatua batzuk egin zituen. Bere maisulana 1454ko "Trogirko bataiategia" da. 1480 inguruan Milango katedralean lanean aritu zen urte batzuetan. Durrësen hil zen, 1505ean.

## Obra batzuk 
* Italiako Anconako Merkatarien logiako estatuak
* Zadarreko (Dalmazia) atariak, Nicola Fiorentinirekin batera
* Tremiti uharteko eskulturak
* Milango katedralaren aldar albaniarra, 1480 ingurukoa. Alexio Albaniakoa sinadura du.
* Trogirko bataiategia

## Iruditegia 

Image:
Vestibule of Cathedral of St. Lawrence in Trogir.jpg|Trogirreko katedralaren bataiategiaren sarrera.
Ancona-Loggia 2.jpg|Anconako Merkatarien logiako estatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erediauwa

**Erediauwa** ( - 2016ko apirila) Beningo 39. Oba izan zen, Benin Cityko Edo herriaren agintari tradizionala, Nigerian. Lehenago **Solomon Akenzua** printzea izenarekin ezaguna zen. Bere izen osoa ''Omo n'Oba n'Edo Uku Akpolokpolo Erediauwa I'' zen. Bere ondorengoa Ewuarey II.a izan zen. 

Oba Erediauwak bere titulua hartu zuen Beningo Inperioaren usadiozko estatuburu gisa, bere aita Oba Akenzua II.aren titulu aeskuratuz, 1979ko martxoaren 23an.

## Kanpo estekak
Enrique Angelelli

**Enrique Ángel Angelelli Carletti** (Córdoba, Argentina, 1923ko uztailaren 18 – La Rioja, Argentina, 1976ko abuztuaren 4a) Argentinako apezpiku katolikoa izan zen, Argentinako azken diktadura zibiko-militarrak eraila. Erailketa horren ondorioz, Frantzisko aita santuak martiri eta beato izendatu zuen.

Vatikanoko II. kontzilioan aita adiskidetzaile izan zen, eta bitartean jarrera berritzaileak publikoki babestu zituen. 1968ko uztailaren 3an La Riojako elizbarrutian gotzain izendatu zuten (Dioecesis Rioiensis). Elizbarrutiak nabarmen handitu zituen apaizak eta parrokiak apezpiku-ministerioan. Angelelli, gizartearekiko konpromiso sendoaren ezaugarritzat hartuta, 1976an Argentinan hasitako diktadura militarrari aurre egin zion gotzain taldeko kide izan zen, Berrantolaketa Nazionalaren Prozesua deiturikoa. Urte horretan bertan hil zen, eta agintari militarrek auto-istripu gisa aurkeztu zuten. Susmoa izan zen ezkutuko hilketa bat zela, gertakariak judizialki ikertu arte, eta 2014ko uztailaren 4an, ia 38 urte igaro ondoren, justiziak erabaki zuen hilketa bat izan zela, eta betiko kartzela-zigorra ezarri ziola Luciano Benjamín Menéndezi eta Luis Fernandori. 

Eliza katolikoak ofizialki jakinarazi zuen Enrique Angelelliren heriotza, Carlos de Dios Murias eta Gabriel Longueville apaizena eta Wenceslao Pedernera katoliko laikoarena bezala, «fedearen gorrotozko martirioa» izan zela, eta horrek erakarri zuen haren beatifikazioa. 2019ko apirilaren 27an, bera eta gainerako martiriak beatifikatu zituen Frantzisko Aita Santuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
René Just Haüy

**René Just Haüy** (Saint-Just-en-Chaussée, 1743ko otsailaren 28a - Paris, 1822ko ekainaren 1a) frantziar apaiz eta mineralogoa izan zen.

1770ean apaiz katoliko ordenatu zuten eta Lemoine Kardinal Ikastetxean eskolak ematen hasi zen. Han botanika eta mineralogiaz interesatu zen. Kristalen egitura aztertzen aitzindaria izan zen eta kristalografia modernoaren aita deitu izan zaio. Piroelektrizitateari buruzko ikerketak ere egin zituen.

Ez zuen zin egin Kleroaren Konstituzio Zibila, eta 1792an kartzelatu zuten Frantziako Iraultzan. 1793tik, pisuen eta neurrien sistema uniformea ezartzeaz arduratzen zen Batzordean parte hartu zuen, eta sistema metrikoaren sorrerarekin amaitu zen. 1794an Mineralogia Museoko kontserbatzaile izendatu zuten Meatze Eskolan.

## Lanak 
* ''Essai d'une théorie sur la structure des crystaux* (1784) via Gallica
* *Exposition raisonnée de la théorie de l'électricité et du magnétisme* (1787)
* *De la structure considérée comme caractère distinctif des minéraux* (1793)
* *Exposition abrégé de la théorie de la structure des cristaux* (1793) BNF
* *Extrait d'un traité élémentaire de minéralogie* (1797)
* *Traité de minéralogie* (5 liburuki, 1801) BNF: Vol 1 Vol 2 Vol 3 Vol 4 Vol 5
* *Traité élémentaire de physique* (2 liburuki 1803, 1806) Google Books
* *Tableau comparatif des résultats de la cristallographie, et de l'analyse chimique relativement à la classification des minéraux* (1809) BNF
* *Traité des pierres précieuses* (1817) BNF
* *Traité de cristallographie '' (2 liburuki, 1822) Google Books

## Kanpo estekak
Mateu Morral

**Mateu Morral i Roca** (Sabadell, 1879ko azaroaren 29a-Torrejón de Ardoz, 1906ko ekainaren 2a) anarkista katalana izan zen. Ospetsua egin zen Alfontso XIIIaren eta Viktoria Eugenia Battenbergekoaren aurkako atentatuagatik.

## Erasoa 
1906ko maiatzaren 31n, Mateu Morral i Roca anarkista kataluniarrak Espainiako Errege Alfonso XIII. eta bere emaztegai Victoria Eugeniaren aurka atentatua egin zuen Madrilen. Beren ezkontza eguna zen eta Elizatik jauregira bidean zirela, ostatu bateko hirugarren solairutik lehergailua jaurti zien lore-sorta batean ezkutatuta. Tranbiaren kable batean jo zuen baina, desbideratu eta huts egin zuen. Errege-erreginak onik atera ziren, baina beste 25 pertsona hil zituen. Argazkia segundo batzuk beranduago aterea da. Bi egunez ezkutuan egon zen, baina harrapatu eta hil egin zuten. Heriotza ez dago garbi: ofizialki polizia bat hil ondoren buruaz beste egin omen zuen baina gorpuaren azterketa hipotesi hori ezeztatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pancho Villa (boxeolaria)

**Francisco Guilledo** (Ilog, 1901eko abuztuaren 1a &ndash; San Frantzisko, Kalifornia, 1925eko uztailaren 14a), **Pancho Villa** izenez ezaguna, boxeolari filipinarra izan zen. Historiako borrokalari asiarrik onenetakotzat hartzen da.

## Ibilbidea 
Guilledok atentzioa eman zion Francis Churchill estatubatuarrari, Manila hirian borrokan hasi eta gutxira. Churchillek, gainera, Pancho Villa izengoitia jarri zion, entrenatzen hasi eta gutxira. 

Villa 1919tik 1922ra borrokatu zen bere herrialdean, eta bi titulu lortu zituen aurkari handiagoen kontra. Ondoren, Churchillekin batera Estatu Batuetara joan zen, Frankie Genaroren tankerako boxeolarien aurka. Brooklynen egindako borroka baten ostean fama handia eskuratu zuen. Laster, euli-pisuko titulua irabazi zuen Johnny Buffen aurka; eta Genaroren aurka galdu zuen 1923an, epaileen erabaki polemiko batekin. Hala ere, urte horretako ekainaren 18an, munduko titulua irabazi zuen Jimmy Wilderen aurka New Yorkeko Polo Groundsen. 

Estatu Batuetan eta Filipinetan titulua hainbat aldiz defendatu zuen. 1925eko uztailaren 4an borroka galdu zuen Jimmy McLarninen aurka, baina ez zegoen titulua jokoan. Porrotaren arrazoietako bat da hagin bat atera ziotela egun batzuk lehenago. Dentistarengana joan ondoren, infekzio bat diagnostikatu zioten, eta hiru hortz atera zizkioten. Atseden hartzeko eta hurrengo bisita egiteko gomendioa jaso arren, Villak ez zuen kasurik egin, jai batean hartu zuen parte, eta Ludwigen anginarekin gaixotu zen. Ospitale batera bidali zuten arren, bere 24. urtebetetzea baino 15 egun lehenago hil zen.

Associated Press erakundeak XX. mendeko boxeolaririk onena dela esan zuen, euli-pisuaren kategorian, Miguel Cantorekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Kinney

**Richard Kinney** (1923ko ekainaren 21a – 1979ko otsailaren 19a) AEBetako hezitzailea eta eskolako administratzailea izan zen. Itsua sei urterekin eta gorra hogeirekin, Kinney hirugarren pertsona gorra izan zen Estatu Batuetan unibertsitate-titulua lortzen. 1934an braillea irakurtzen ikasi zuen. Kinneyk lau poesia-liburuki argitaratu zituen, eta Itsuentzako Hadley eskolako lehendakaria izan zen 1975etik 1979an hil zen arte.

## Kanpo estekak
Sodnomyn Damdinbazar

**Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar** (; 1874 &ndash; 1923ko ekainaren 23) Mongoliako ipar-mendebaldeko tulku lamaista garrantzitsua, Mongoliaren independentziako protagonista garrantzitsua eta Mongoliako lehen ministro izan zen bi alditan, 1921ean Ungern baroiaren gobernu-txotxongiloan eta 1922tik 1923ra bitartean Mongol Herriaren Alderdi Iraultzailearen pean.

Oigon Nuur lakutik gertu jaio zen, gaur egungo Zavkhan probintzian. Haren aita Tserensodnoma eta ama Sonom klase ertaineko artzainak izan ziren. 1877an Jalkanz Khutagt izendatu zuten Jalkhanzyn Khûreen, gaur egungo Bürentogtokh sumean, Khövsgöl aimaga. 16 eta 20 urte bitartean, Tibeteko idazketan eta mongoliarrean, matematika, astrologia eta erlijioan hezi zuten, eta Ih Hüreeko monasterio batean izan zen.

Mugimendu independentistaren jarraitzailea izan zen eta Uliastaiko matxinada militarrean parte hartu zuen 1900eko hamarkadan. 1911 eta 1912 artean, herrialdearen independentzia eta Bogd Khanek gobernatutako Mongoliako Khanerriaren ezarpena babestu zituen. Mendebaldeko Mugako Eremuak Baketzeko ministro izendatu zuten, eta Khovd hiriaren konkista kanpainan parte hartu zuen, Khatanbaatar Magsarjav, Manlaibaatar Damdinsüren, Togtokh Taij eta Dambijantsanekin batera. Kanpainan izandako arrakastagatik, Samadi Nomun Khan ohorezko titulua jaso zuen 1912an.

Pekinera joan zen hainbat aldiz, mongolen eskarien ordezkari izateko. 1919an Txinako kontsul estatubatuarrarekin harremanak izan zituen ordezkaritza baten parte izan zen, Bogd Khanen gutun baten bidez, eta Estatu Batuak gonbidatu zituen Niislel Khüreen (gaur egungo Ulan Bator) kontsulatu bat irekitzera.

Txinako Errepublikak, Chen Yi ministroarekin, Niislel Khüree okupatu zuen 1919an, eta Bogd Khan etxe barruko atxiloketaren azpian jarri zutenean, Damdinbazar ofizial izendatu zuten. Ungern baroiak txinatarrak bota zituenean eta 1921ean txotxongilo gobernu iragankorra sortu zuenean, lehen ministro izendatu zuten (beste iturri batzuetan Barne ministro).

Damdinbazar gobernutik erretiratu zen, Ungern 1921ean Sükhbaatar buru zuten indar iraultzaile komunistek garaitu ondoren. Urte horren amaieran, ordea, Kominterneko agenteekin jarri zen harremanetan, eta Mongolian gotortuta zeuden Mugimendu Zuriko indar errusiarrei aurka egitea onartu zuen. Magsarjaven indarrekin bat egin zuen Uliastain Zurien aurkako kanpainan.

1922ko martxoaren 3an, lehen ministro izendatu zuten, Dogsomyn Bodook dimititu eta konspirazioa leporatuta exekutatu ostean (Ja Lama eta Kaganen zegoen kontsul estatubatuarra barne). Lamen kleroaren haserrea baretu nahian, alderdiko buruzagiak, Sükhbaatar barne, Damdinbazarren aurrean agertu ziren, lehen ministroaren kargua onar zezan. Hala ere, gobernu laburra izan zuen, karguan hil baitzen 15 hilabeteren buruan, 1923ko ekainaren 23an.

## Kanpo estekak
María Jesús Rosa Reina

**María Jesús Rosa** **Reina** (Madril, 1974ko ekainaren 20a. *Ibidem*, 2018ko abenduaren 18a) boxeolari espainiarra izan zen, pisu euli-pisuaren WIBF munduko txapelduna eta euli-pisuaren WIBF Europako txapelduna lau aldiz.

## Ibilbidea 
José Chumillak entrenatu zuen. Bere lehen borroka profesionala 1999an izan zen, Esther Paez txapeldun espainiarraren aurka. 

2002ko martxoaren 5ean, Victoria Vargas nokeatu ondoren, euli-pisuko Europako txapeldun bihurtu zen, eta titulua hiru aldiz gehiago baliozkotu zuen urte horretan bertan. Boxeolari handiekin borroka egin zuen; besteak beste, Terri Moss estatubatuarra, 2003ko azaroaren 6an Madrilen euli-pisuko munduko txapelketa irabazi zuena, eta Regina Halmich alemaniarra. 

2005ean, Regina Halmichek garaitu egin zuen  mundu mailako titulua lortzeko borrokaldi batean, eta epaileen erabakiz irabazi zuen. 

Hemeretzi borrokaldi irabazi zituen (lau Knock-out), bat galduta eta bat ere ez berdinduta. 

### Heriotza 
2018ko abenduaren 18an hil zen, minbizi baten ondorioz.

## Aintzatespenak 
* 2019ko irailean, bi urte obratan eman ondoren, Madrilgo La Vaguada Udal Kirol Zentroak María Jesús Rosa (La Vaguada) Udalaren Kirol Zentro izena hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* María Jesús Rosaren fitxa boxrec-en
* María Jesús Rosa Udal Kirol Zentroa (La Vaguada)