open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alt Maestrat

'''L'Alt Maestrat** Valentziar Herrialdeko eskualdea da, Albocàsser hiriburua duena. Iparraldean Ports du, ekialdean Baix Maestrat eta Plana Alta, hegoaldean Alcalatén eta mendebaldean Aragoi.

Eskualde ofizialak 9 udalerri ditu, 662,90 km²ko azalera du eta 2008an 7.948 biztanle zituen.

## Udalerriak 
## Eskualde ofiziala eta historikoa 
[thumb|ezkerrera|200px|**Alt Maestrat** historikoa [Emili Beüten arabera, eskualde ofizialekin erkatuta.]]
Erabilpen ofizialetarako erabiltzen den eskualde banaketan **Alt Maestrat'* aipatu 9 udalerriek osatzen dute. Aldiz, ikuspegi historiko edota naturaletik badira aipatu beharreko datuak:
* Atzeneta del Maestrat, Benafigos eta Vistabella del Maestrat, ofizialki Alcalatén eskualdean kokatuta, Alt Maestraten barruan sartzeko arrazoiak daude.
* Eskualde ofizialeko udalerri populatuena den Vilafranca eta Catí, ordea, geografia eta harremanengatik Ports eskualdearekin lotuak dira.
* Zentzu berean Albocàsser eskualdeko hiriburua eta Tírig Baix Maestrat historikoaren barruan zeuden.

## Ikus, gainera 
* Valentziar Herrialdeko eskualdeak
* Baix Maestrat
* Maestrazgo

## Kanpo estekak 
*  Alt Maestrat *País Valencià, poble a poble, comarca a comarca'' webgunean.
Pomeraniako badia

**Pomeraniako badia** (; ; ) Baltikoaren hego-mendebaldean, Alemania eta Polonia artean, dagoen badia da.

Hegoaldean Usedom eta Wolin uharteek Szczecingo aintziratik eta Oder ibaiaren ahotik bereizten dute. Oderren hiru adarrek, Dziwna, Świna eta Peenek, itsas aintzira eta badia lotzen dituzte. Mendebaldeko muga Alemaniako Rügen uharteko Arkona lurmuturra da, eta ekialdekoa Gaskiko itsasargia (Kołobrzegetik ekialdera, Polonia).

Gehienezko sakonera 20 metrokoa da eta gatz maila ‰8koa. Itsasontzi trafiko handiko lekua denez gero, ubide nabigagarri artifizial batek Szczecingo kaia itsasoarekin lotzen du, Oder ibaia, Szczecin itsas aintzira eta Świnan zehar.

Pomeraniako badiako portu garrantzitsuenak Poloniako Szczecin (Szczecingo aintziran kokatua), Świnoujście, Kołobrzeg eta Dziwnów, eta Alemaniako Usedom (hau ere Szczecingo aintziran dagoena) eta Wolgast dira.

## Erreferentziak 
* Artikulu hau idazteko *Ingelesezko Wikipediako* Bay of Pomerania artikuluko informazioa erabili da.

## Kanpo estekak
Ziba

thumb|Ziba
**Ziba** punta lurrean duela ardatz baten inguruan jirabiraka dabilen jostailu tradizional bat da. Helburua ziba ahalik eta denbora luzeenean jirabiraka mugiaraztea da eta horretarako eskuz edo soka batez indarrez abiarazi behar da errotazio-mugimendua. Jokalari trebeenek jirabiraka ari den ziba esku gainera eta hortik sokara berriz ere pasatzen dute, jolasaldi ikusgarriak sortuz horrela.

## Kanpo estekak
Zambujalgo kastroa

**Zambujalgo kastroa** () Portugalgo iparraldean dagoen Burdin Aroko arkeologia aztarnategi bat da. Iberiar penintsulako mendebaldeko kastroen kulturako kastro garrantzitsuenetako bat da.

## Ikus, gainera 
* Kastroen kultura
* Kastro
* Portugalgo kastroak

## Kanpo estekak
Kardioide

eskuinera|thumb|300px|Itzulikatzen den zirkunferentzia batek sortutako kardioidea.
**Kardioidea** konkoidearen kasu berezia da. Kurba sortzailea zirkunferentzia bat da, puntu finkoa zirkunferentzian dago eta *a* konstantearen balioa zirkunferentziaren diametroa da. Bihotz-itxura du eta *a* diametroko zirkunferentzia bat diametro berdineko beste zirkunferentzia finko baten inguruan biratzean sortzen da. Halaber har liteke kardioidea epizikloidearen kasu berezitzat, non bi zirkunferentziak diametro berekoak baitira. Baita Pascalen barakuilua ere da, 2a=h denean.

Hauek dira kardioidearen ekuazio parametrikoak:

:\left\{\begin{matrix} x(\theta) = a \cos \theta (1 + \cos \theta ) \\ y(\theta) = a \sin \theta (1 + \cos \theta)\end{matrix}\right.

non *a* bi zirkunferentzietako erradioa den. Koordenatu polarretan honela idazten da:

: \rho ( \theta ) =a(1+cos\ \theta )\,

eta koordenatu kartesiarretan:

:(x^2+y^2-ax)^2=a^2(x^2+y^2)\,

## Grafikoak 
[Lau kardioide [kartesiar koordenatu|ardatz kartesiarren lau norabideetan orientatuta.]]
:*Lau kardioide ardatz kartesiarren lau norabideetan orientatuta eta bere ekuazioak koordenatu polarretan.*

## Kanpo estekak 
* Kardioidea, cfnavarra-n
*
Loiolatarra Kirol Elkartea

**Loiolatarra Kirol Elkartea** Donostiako Loiola auzoko kirol elkartea da, 1924an sortua. Elkartea dagoen kaleak *Loiolatarra kalea* izena du, elkartearen omenez.

## Historia 
[260px|thumb|Loiolatarrako trainerua, [1943ko Kontxako Banderako bigarren igandean.]]Elkartea 1924an sortu zen, eta hasieratik izan zuen bere helburu garrantzitsuenen artean, bazkideen elkargune izateaz gainera, auzoko kirola biziberritzeko asmoa.

Ekimen horri erantzunez, hainbat kirol sustatu zituen: besteak beste, futbol eta eskubaloi sekzioak izan zituen garai batean, eta gaur egun arte iraun dute pilota sekzio garrantzitsuak eta baita triatloia eta zikloturismoa bezalako atal batzuk.

Garrantzi berezia izan zuen arraunketan: 1940ko hamarkadako urte batzuetan, Donostiaren ordezkaritza izan zuen Kontxako Banderan (Sebastian Bakeriza, Landaberea eta Urdiziain patroi izanik, besteak beste), Parte Zaharreko Amaikak Batekin batera. Kolore urdina eraman ohi zuen Loiolatarrak, eta zuria Amaikak Batek.

Gaur egun, San Ignazio festetako batel estropada antolatzen du Loiolan, Urumeako uretan.

2024ko maiatzaren 4an trainerilla estropada antolatu zuen 100, urteurrena ospatzeko. Orio izan zen garaile gizonezkoetan eta Tolosaldea emakumezkoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Loiolatarraren webgune ofiziala
Szczecingo aintzira

**Szczecingo aintzira** (; ), **Szczecingo badia** eta **Oderren aintzira** () ere deitua, Oder ibaiaren estuarioan, Polonia eta Alemaniaren artean, dagoen itsas aintzira da. Usedom () eta Wolin uharteek Pomeraniako badiatik (eta Baltikotik) bereizten dute, baina Oderren hiru adarrek (Dziwna, Świna eta Peenek) aintzira eta itsasoa lotzen dituzte.

Aintzirak 687&nbsp;km²ko azalera dauka. Batez besteko sakonera 3,8 mkoa da, eta gehienezkoa 8,5 mkoa. Hala ere, nabigazioa errazteko, 10,5 mko sakonera duten ubideak daude.

## Erreferentziak 
* Artikulu hau idazteko *Ingelesezko Wikipediako* Szczecin Lagoon artikuluko informazioa erabili da.

## Kanpo estekak
Semele

[thumb|[Sebastiano Ricciren *Jove eta Semele* (1695)]]
**Semele** (antzinako grezieraz: Σεμέλη, *Semelē*) Greziako mitologiako erdijainkosa izan zen. Kadmoren eta Armoniaren alaba zen. Zeusen maitalea izan zen eta seme bat izan zuen harekin, Dioniso.

Traziarrek Asia Txikira joan zirenean hartu zuten Dionisos eta Semeleren gurtza, frigiar izena hartu zutenean hain zuzen ere. Handik greziar kolonoek hartu eta hedatu zuten. Herodotok, Kadmoren istoria azaldu zuenean, bera baino seirehun urte lehenago jaio zela uste zuen, hau da, K.a. 2000 urte inguruan. Antzinako Erroman **Stimula** jainkosa Semeleren parekoa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alto Palancia

**El Alto Palancia** Valentziar Herrialdeko eskualdea da, Segorbe/Sogorb hiriburua duena. Iparraldean Alto Mijares du, ekialdean Plana Baixa eta Camp de Morvedre, hegoaldean Camp de Túria eta mendebaldean Serranos eta Aragoi. Katalanez '''l'Alt Palància** izena ematen zaio. Tokiko hizkuntza aragoieraren eraginpeko espainiera da.

Eskualdeak 27 udalerri ditu, 964,90 km²ko azalera du eta 2008an 25.367 biztanle zituen.

## Udalerriak 
## Eskualde historikoa 
**Alto Palancia'* Emili Beüten *Comarques naturals del Regne de València* (1934) proposamenean ere agertzen zen, egungo ekualde ofizialekiko desberdintasun bakarra dadoela: Beütenean Gátova/Gàtova ere sartzen zen, gaur egun Camp de Túrian kokatzen den arren.

## Ikus, gainera 
* Valentziar Herrialdeko eskualdeak
* Baix Palància

## Kanpo estekak 
*  Alto Palancia *País Valencià, poble a poble, comarca a comarca'' webgunean.
Erraldoi (argipena)

**Erraldoi** hitzak esanahi zenbait ditu:

* erraldoia, mitologia askotan agertzen den pertsonaia;
* erraldoiak, Euskal Herriko eta beste zenbait herritako jaietako pertsonaiak;
* erraldoitasuna, gaixotasun bat;
* astronomian,
** erraldoi gorria, izar mota bat;
** erraldoi laranja, izar mota bat.
Zaldiko (argipena)

**Zaldiko** hitzak esanahi zenbait ditu:
* Zaldiko edo zaldi gainean ibiltzen den pertsona;
* Zaldiko, moxal arra;
* Zaldiko, Lantzeko inauteriako pertsonaia;
* Nafarroako herrietako jaietan, zaldikoa, animalia itxurako panpina;
* zaldiko-maldikoa, jolasteko plataforma biratzailea.
* Oinaze-zaldikoa. Tortura tresna bat da.
Epitrokoide

frame|**Epitrokoidea** (marra gorriaz), zirkunferentzia gidatzailea (marra urdinaz), zirkunferentzia sortzailea (marra beltzaz). Parametroak: *a* = 3, *b* = 1 eta *h* = 1/2.
Geometrian, **epitrokoidea** kurba bat da, zirkunferentzia finko (gidatzailea) baten inguruan ukitze eran biratzean beste zirkunferentzia (sortzailea) bati lotutako puntu batek sortzen duena. Epitrokoidea erruleta mota bat da.

## Ekuazioak 
Epitrokoidearen ekuazio parametrikoak hauek dira:

:x = (a + b)\cos\theta - h\cos\left({a + b \over b}\theta\right)
:y = (a + b)\sin\theta - h\sin\left({a + b \over b}\theta\right)
non *a* zirkunferentzia gidatzailearen erradioa, *b* zirkunferentzia sortzailearen erradioa, eta *h* puntuaren eta zirkunferentzia sortzaileko zentroaren arteko distantzia diren.

Epitrokoidea kurba mota orokorra da eta kasu berezi batzuk hauek dira:

* Epizikloidea (*h* = *b* denean, hau da, kurba sortzen duen puntua zirkunferentzia sortzailekoa denean)
* Pascalen barakuilua (*a* = *b* denean, hau da, bi zirkunferentziak erradio berekoak direnean).

## Ikus, gainera 
* Hipotrokoidea
* Trokoidea

## Kanpo estekak 
* Epitrokoideak, cfnavarra-n
*
Neska

[thumb|220px|Bi neska [irribarre eginez]]
**Neska** heldutasunera iritsi ez den emakumezkoa edo haur emea da. Nahiz eta neska baino mutil gehiago jaio, haurtzaroan hiltzeko mutilek baino aukera gehiago dituzte eta, esate baterako, AEBn, 15 urte baino gutxiago dituztenen artean 104 mutil/100 neskako ratio dago. Biologikoki X kromosoma bi (XX) izatea bereizgarri nagusitzat jo ohi da, kromosoma bi horiek guraso bakoitzetik kromosoma bana hartuz. 

## Historia 
Nesken estatusak lotura oso estua du emakumeen estatusarekin. Gizarte jakin batean emakumeek eskubide asko badituzte, edo genero berdintasuna badago, nesken egoera hobea izan ohi da. Emakumeen estatusa txarra bada, neskena ere txarra izan ohi da. Badira neskengan eragin berezia duten aferak: adibidez, hezkuntza eta haurren esplotazioa.

## Nesken hezkuntza 
Herrialde batzuetan, neskek eta mutilek eskubide bera dute hezkuntza jasotzeko; hala ere, herrialde askotan oraindik alde handiak daude. 

## Nesken aurkako indarkeria 
Nesken aurkako indarkeria mota asko daude: adibidez, abortu selektiboa (abortua fetua neska delako), emakumeen genitalen mutilazioa, haur-ezkontza eta haurren aurkako sexu-abusua.

Herrialde batzuetan (batez ere Asia ekialdean eta hegoaldean, eta Europako herrialde batzuetan) familia askok ez dute alabarik nahi; beraz, abortu selektiboa egiten dute. Horren ondorioz, leku batzuetan mutil askoz gehiago daude neskak baino. Txinan, 30 milioi mutil gehiago daude neskak baino, eta urtero milioi bat mutil gehiago jaiotzen dira neskak baino. Indian, aldea 100.000 bat umekoa da. Georgian, Azerbaijanen eta Armenian mutil gehiago jaiotzen dira neskak baino eta baliteke herrialde horietan abortu selektiboak egitea.

Emakumeen genitalen mutilazioa, Munduko Osasun Erakundearen arabera, emakume bati genitalen zati bat, edo genital guztiak, kentzea edo edonola kaltetzea da, osasun arrazoiengatik ez bada. Afrika mendebaldean, ekialdean eta ipar-ekialdean egin ohi da (bereziki Egipton eta Etiopian), eta baita Asia hego-ekialdean eta Ekialde Hurbilean ere. Biktimak 15 urtetik beherako neskak izan ohi dira.

Neska asko derrigortuta daude askoz helduagoak diren gizonekin ezkontzera. Mundu osoan zehar egiten den zerbait da. Haurren ezkontza gehien egiten diren herrialdeak Niger, Txad, Afrika Erdiko Errepublika, Bangladesh, Ginea, Mozambike, Mali, Burkina Faso, Hego Sudan eta Malawi dira. 

Herrialde batzuetan haurren aurkako sexu abusuak gogor zigortuta daude; beste batzuetan, berriz, onartuta dago. Abusu mota asko daude: adibidez, haurren sexu esplotazioa. Urtero milioi bat haur (gehienbat neskak) dira sexu esplotazioaren biktima. Munduko leku askotan gertatzen den zerbait da, bereziki Asiako hego-ekialdean. Ohikoa da herrialde aberatsetako gizonak bertara joatea neskak esplotatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mutil

[thumb|220px|Mutil batzuk [irribarre eginez]]
**Mutila** heldutasunera iritsi ez den gizonezkoa edo haur arra da.

Kultura edo gizartearen arabera, mutila izatetik gizon heldua izatera igarotzea erritutzat hartzen da eta une desberdinetan gertatzen dela kontsideratu dezakete (esaterako, pubertaro garaian ala beste une batean). 

Unicef antolakundearen arabera, haur gisa 18 urte azpiko edonor hartzen da. Eskubide desberdinak dituzte eta erabaki garrantzitsuak hartzeko gai ez direla ulertzen da. Legalki euren guraso edo tutore baten zaintzapean egon behar dute. 

## Biologia 
Nahiz eta neska baino mutil gehiago jaio, mutilek haurtzaroan hiltzeko aukera gehiago dituzte neskek baino, eta 15 urte baino gutxiago dituztenen artean 104 mutil/100 neskako ratio dago. Biologikoki X kromosoma eta Y kromosoma bana (XY) dituzte, lehenengoa aitatik eta bigarrena amatik hartuak.

Enbrioi arretan 6-7 asteetan Y kromosomaren espresioak barrabilak garatzea ekartzen du. Eta 9. aste inguruan, testosteronaren ekoizpenari esker, ugalketa-aparatuaren garapena eratortzen da. 

Pubertaroa haur-gorputza izatetik biologikoki heldua izateko fasea da, non ugaltzeko gaitasuna eskuratzen duten. Nagusiki, mutilen pubertaroa 11-12 urterekin hasten da eta 16-17 urtera arte irauten du; neskak baino beranduago. 

Mutiletan, pubertaroan ugalketa-aparatua handitzen da, biloa ateratzen da eta espermaren produkzioa hasten da. Orokorrean, 13 urte inguruan gertatzen da lehenengo eiakulazioa; ohikoa da lo dauden bitartean gertatzea. 

Mutil bat pubertarora iristen denean, testosterona mailen igoerarekin bigarren mailako sexu-ezaugarriak garatzen dira. Hala nola, masa muskularra, ahotsa sakonagoa bilakatzea, hezurrak haztea, biloa ateratzea zein gorputza eta aurpegiaren forma aldatzea

## Talde eta genero arauak 
Adin desberdinetako mutilak zirkulu sozial desberdinen parte dira, non arau sozial desberdinak gailentzen diren. Arau-sozial hauek talde baten parte izatea ahalbidetzen die eta kideak izatea. Askotan, arau hauek jarraitzen ez dituzten mutilak gutxiagotzat hartzen dira eta baztertuak izaten dira. Hori gutxi balitz, indarkeria jasateko aukera gehiago dute, depresioa izateko zein estigmatizazioa pairatzeko. 

## Mutilak eta haur esplotazioa 
thumb|Haur bat fabrika batean lanean.
Mutilek eramaten dute aurrera haur esplotazioaren ehuneko handiena, neskekin alderatuta; 88 milioi mutil langile daude, eta 64 milioi neska. Esparru nagusienak nekazaritza, eraikuntza eta meatzaritza dira. 

Kultura eta gizarte ugaritan neskek baino erraztasun gehiago dituzte hezkuntzarako. Oinarrizko irakurketa, idazketa eta matematika erakusten zaie gero lanbide bat gauzatu ahal izateko; normalean euren aiten lanbidea. Horrela, familiari laguntza ekonomikoa ekar dezakete. Ondorioz, kasu askotan familiek nahiago izaten dute haur bat jaiotzean mutila izatea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Limousinera

**Limousinera** (okzitanieraz: *lemosin*) Limousin inguruan hitz egiten den okzitanierazko dialektoa da, Charente eta Dordoinako zenbait eskualdetan mintzatua.

Okzitanierazko lehen agiriak, adibidez 1000. urte inguruan idatzitako *Boecis*, limousineraz idatzi ziren. Frantziak ezarritako frantsesen aldeko jarrerak hizkuntza galtzeko egoerara eraman du.

## Adibideak 
Hona hemen Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 1. artikulua:

## Kanpo estekak
Bakailaoa Bizkaiko erara

**Bakailaoa Bizkaiko erara** euskal sukaldaritzaren errezeta nagusienetariko bat da. Bakailao gazitua (behin gezatua) eta saltsa bizkaitarra ditu osagarri nagusiak.

## Prestaketa 
Saltsa egiteko piper txorizeroa, tomatea, pikillo pipera eta tipula arin frijitzen dira. Behin prestatuta bakailaoa ireki behar da. Abadira eta beste arrain batzuk ere erabil daitezke

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bakailao ajoarriero
* Bakailaoa pil-pilean

## Kanpo estekak 
* Errezeta
Alt Vinalopó

'''L'Alt Vinalopó** (katalanez) edo **el Alto Vinalopó''' (espainieraz) Valentziar Herrialdeko eskualdea da, Villena hiriburua duena. Iparraldean Costera eta Vall d'Albaida ditu, ekialdean Alcoià, hegoaldean Vinalopó Mitjà eta mendebaldean Gaztela-Mantxa eta Murtziako Eskualdea.

Eskualde ofizialak 7 udalerri ditu, 645 km²ko azalera du eta 2009an 54.061 biztanle zituen.

## Udalerriak 
## Historia 
Historia, hizkuntza eta kultura aldetik eskualde hetereogeneoa da. Bi udalerririk populatuenak (Villena eta Sax), gaztelar jatorrikoak dira eta 1836an besterik ez ziren sartu Alacanteko probintzian. *Errekonkistaren* hasieran 1240an Jakue I.a Aragoikoaren eskutik geratu bazen ere, 1244an Almizrako Itunarekin Gaztelara pasatu ziren.

Egungo eskualdeko beste herriak historikoki valentziarrak dira, haietako bat (Salinas) espainiera hiztuna eta beste guztiak (Beneixama, Biar, el Camp de Mirra eta la Canyada de Biar) katalan hiztunak. Desberdintasun historiko-linguistiko horiengatik lau udalerri hauek (Banyeres de Mariolarekin batera Vall de Biar azpieskualdea osatzen dutenak) batzuetan Alcoià eskualdean sartzen dira. Villenako la Safra etxagunean ere katalana da tokiko hizkuntza.

Beste aldetik, administrazioz Gaztela-Mantxan kokatutako Caudete/Cabdet herria historikoki valentziarra da eta gaur egun ere hala sentitzen dira biztanle asko, Alt Vinalopórekin Almansarekin bezain lotua egonik.

## Ikus, gainera 
* Valentziar Herrialdeko eskualdeak
* Baix Vinalopó
* Vinalopó Mitjà

## Kanpo estekak 
*  Alto Palancia *País Valencià, poble a poble, comarca a comarca* webgunean.
Pistoa Bilboko erara

thumb|Pisto bat
**Pistoa Bilboko erara** euskal sukaldaritzaren errezeta nagusietariko bat da. Beste pistoak ez bezala, ezaugarri nagusia kalabazina da.

## Errezeta 
Kalabazina, tipula eta piper berdeak txikitzen dituzte. Oliotan bota eta tomateak gehitzen zaizkio. Nahi bada arrautza bota eta dena nahastu daiteke.

## Kanpo estekak 
* Errezeta
Víctor Raúl Haya de la Torre

**Víctor Raúl Haya de la Torre** (Trujillo, Peru, 1895eko otsailaren 22a – Lima, Peru, 1979ko abuztuaren 2a) Peruko politikari bat izan zen; Amerikar Herri Aliantza Iraultzailea (APRA) sortu zuen.

## Ikus, gainera 
* Peruko historia
* Alan García Pérez

## Kanpo estekak 
* APRA
Bilboko kanutiloak kremarekin

**Bilboko kanutiloak kremarekin** euskal sukaldaritzaren azkenburuko ezagunenetariko bat da.

## Errezeta 
Hostorea zatitzen da kanutiloak egiteko, pastel-kremaz bete eta azukre-hautsez estaltzen dira. Bero ateratzen dituzte arrautza-esne edo txokolaterekin.

## Ikus, gainera 
* *Cannoli*, Siziliako antzeko azkenburukoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piast dinastia

100px|thumb|Piast dinastiaren armarria
**Piast** Poloniako lehen dinastia izan zen, 960 eta 1370 bitartean herrialdea gobernatu zuena. Piast dinastiako lehen erregea Mieszko I.a (960-992) izan zen, eta Kasimiro III.a *Handia* (1310-1370) azkena. 1386an, Jogalia dinastiak hartu zuen piastarren tokia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kujavia

**Kujavia** () Poloniako ipar-erdialdeko eskualde historikoa da. Eskualdeak Vistularen erdi-ibilguaren eta Notećen goi-ibilguaren arroak hartzen ditu. Hiru zati bereizi ohi dira: iparraldea (Bydgoszcz hiriburu duena), mendebaldea (Inowrocław hiriburu duena) eta ekialdea (Włocławek hiriburu duena).

1999tik Kujavia gehiena Kujavia-Pomeraniako voivoderriaren barnean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chang Myon

**Chang Myon** —koreeraz 장면— (Incheon, Korea, 1899ko abuztuaren 28a - Seul, Hego Korea, 1966ko ekainaren 4a) Koreako politikaria eta diplomatikoa izan zen, Hego Koreako lehen ministroa (1950-1952 eta 1960-1961) eta lehendakariordea (1956-1960).

## Erreferentziak 
*  Chang Myon
*  Chang Myon
Kasimiro III.a Poloniakoa

'*Kasimiro III.a *Handia''''' (; Kowal, Kujavia, 1310eko apirilaren 30 &ndash; Krakovia, 1370eko azaroaren 5) Poloniako erregea izan zen 1333-1370 bitartean. Piast dinastiako Poloniako azken erregea izan zen.

## Bizitza 
1335ean Silesia Bohemiari eman zion, eta Pomerania Ordena Teutonikoko zaldunei, baina 1341ean ia Galitzia osoa konkistatu zuen. Errege baketsua izan zen. Bere diplomazia ahaleginez Errusiako mendebaldeko eta Germaniako ekialdeko lurraldeak beretu zituen. Erreinu barrenean gobernua batu zuen, lege idatzi gabeak arauetan bildu zituen, hiriei Magdeburgeko legeak eman zizkien eta 1364an Poloniako lehenengo unibertsitatea, Krakoviakoa, sortu zuen.

## Erreferentziak
Alto Mijares

**El Alto Mijares** Valentziar Herrialdeko eskualdea da, Cirat hiriburua duena. Iparraldean eta mendebaldean Aragoi du, hegoaldean Plana Baixa eta Alto Palancia eta ekialdean Alcalatén. Katalanez '''l'Alt Millars** edo **Conca del Millars'* izenak ematen zaizkio. Tokiko hizkuntza aragoieraren eraginpeko espainiera da.

Eskualdeak 22 udalerri ditu, 667,40 km²ko azalera du eta 2008an 4.457 biztanle zituen.

## Udalerriak 
## Ikus, gainera 
* Valentziar Herrialdeko eskualdeak

## Kanpo estekak 
*  Alto Mijares *País Valencià, poble a poble, comarca a comarca'' webgunean.
Zurin

**Zurina** edo **oidioa** hainbat landareri erasaten dien onddo gaixotasuna da. Askotan *oidio* hitza erabiltzen den arren gaixotasun hau izendatzeko, zurina ez dute *Oidium* motako onddoek soilik sortzen, baita Erysiphales ordenako beste zenbait onddok ere.

## Deskribapena 
Landareek pairatzen dituzten gaixotasunen artean errazen antzematen denetakoa da, bere sintomak aski bereziak baitira. Infektatutako aleek hauts zuriaren itxurako orbanak agertzen dituzte hosto eta enborretan. Gehien kaltetutako hostoak behealdekoak dira, baina gaixotasuna landarearen edozein tokitan ager daiteke. Gaixotasuna garatzen den neurrian, orbanak handiagoak eta trinkoagoak bihurtzen dira eta espora asexualen kopuru handiak sortzen doaz.

Zurina hezetasun handiko eta tenperatura ertaineko inguruneetan garatzen da ondoren. Uztak asko murritz ditzake ongi kontrolatzen ez bada.

Sarritan aski da landare gaixoak eguzkia eta ingurune lehorra jasatea gaixotasuna sendatzeko. Hura kontrolatzeko beste modu bat gaixorik dauden hostoak kentzea da, esate baterako kuiatxo eta luzokerretan. Badaude kontrolerako modu ekologikoak ere, adibidez jogurtez edo esne gazurez egindako diluzioak. Azkenik, fungizidak ere erabil daitezke zurinaren kalteak murrizteko.
[thumb|ezkerrera|300px|Zurinak erasandako [kukurbitazeoa.]]

## Kanpo estekak
Epizikloide

frame|**Epizikloidea** (marra gorriaz), zirkunferentzia gidatzailea (marra urdinaz), zirkunferentzia sortzailea (marra beltzaz). Parametroak: *R* = 3, *r* = 1.
Geometrian, **Epizikloidea** kurba bat da, zirkunferentzia finko (gidatzailea) baten inguruan ukitze eran biratzean beste zirkunferentzia (sortzailea) bateko puntu batek sortzen duena. Beste hitzez, Epizikloidea epitrokoidearen kasu berezi bat da, non kurba sortzen duen puntua zirkunferentzia sortzailekoa den, beraz, erruleta mota bat da.

## Ekuazioak 
Zirkunferentzia sortzailearen erradioa *r* bada, eta zirkunferentzia gidatzailearena *R* = *kr*, orduan, epizikloidea ekuazio parametrikoetan hau da:

:x (\theta) = (R + r) \cos \theta - r \cos \left( \frac{R + r}{r} \theta \right)
:y (\theta) = (R + r) \sin \theta - r \sin \left( \frac{R + r}{r} \theta \right),
edo:
:x (\theta) = r (k + 1) \cos \theta - r \cos \left( (k + 1) \theta \right) \,
:y (\theta) = r (k + 1) \sin \theta - r \sin \left( (k + 1) \theta \right). \,

### Kasu bereziak 
k=1 zenbaki arrazionala denean, hau da, k =\frac {p}{q}, *p* eta *q* zenbaki osoak izanik, epizikloideak kurba aljebraikoak dira.

k=1 denean, kardioide bat lortzen dugu.

k=2 denean, nefroide bat lortzen dugu.

## Adibideak 

Image:Epicycloid-1.svg| k=1 **Kardioidea**
Image:Epicycloid-2.svg| k=2 **Nefroidea**
Image:Epicycloid-3.svg| k=3
Image:Epicycloid-4.svg| k=4
Image:Epicycloid-2-1.svg| k=2,1=21/10
Image:Epicycloid-3-8.svg| k=3,8=19/5
Image:Epicycloid-5-5.svg| k=5,5=11/2
Image:Epicycloid-7-2.svg| k=7,2=36/5

## Ikus, gainera 
* Erruleta
* Zikloidea
* Hipozikloide
* Pascalen barakuilua

## Kanpo estekak 
* Epizikloideak, cfnavarra-n
* 
*  Epizikloideak, Descartes-en
*  Kurba Teknikoak, tododibujo-n
Mildiu

**Mildiua** (ingelesetik, *mildew*) landareen derrigorrezko bizkarroiak diren Peronosporaceae familiako zenbait mikroorganismo oomizete- ad. *Plasmopara viticola*- eta haiek sortutako gaixotasunak izendatzeko erabiltzen den hitza da.

Nekazaritzan arazo larria izan daiteke mahastietan eta kruziferoetan. Mildiua ingurune hezeetan hedatzen da, ihinztadura bidezko ureztatzea gehiegi erabiltzen denean edo euri langarra ari duenean.

## Kanpo estekak
Kosroes I.a

**Kosroes I.a** (Ardestan, 496 - Ktesifon, 579ko urtarrilaren 31) Sasandar Inperioko xahanxah izan zen 531-579 urteetan. Hormizd IV.a semea izan zuen ondorengo. Sasandar enperadorerik entzutetsuena izan zen.

## Bizitza 
Kavadh I.aren seme eta ondorengoa izan zen. Administrazioa eta burokrazia eraberritu zituen. Erregearen aginpidearen deszentralizazioa eragotzi, eta, jaun feudalen ordez, behe-mailako noblezia indartu zuen. Zerga-sistema arrazional bat ezarri zuen, labore-lurren ikuskaritzetan oinarritua, eta inperioaren diru-sarrerak handitzearren lan egin zuen. Armadarik dagokionez, jaun feudalen armadetan bermatu beharrean, gobernu zentralak zuzenean ordaindutako eta hornitutako armada berri bat sortu zuen.

Inperioaren mugetako etsaiei eraso zien: Kaukasoko herriei, Bizantziori, Erdialdeko Asiako herriei eta arabiarrei. 540an, Mediterraneo itsasoraino iritsi zen, eta Antiokia konkistatu zuen; hango jakintsu asko Ktesifonera eraman zituen. 555ean Bizantziorekin bake-hitzarmena sinatu zuen, eta 562an bakea: bake horren ordainez, Justiniano Bizantzioko enperadoreak zergak ordaindu behar zizkion, eta Kosroesek erlijio-askatasuna eman zien bere mendeko lurraldeetako kristauei. Arabiako hegoaldean eta Yemenen ere parte hartu zuen, eta base bat ezarri zuen Ekialdearekiko itsas merkataritza kontrolatzeko.

Kulturaren bultzatzaile izan zen; 529an Atenasko Akademia itxi zenean, hango jakintsu askok Ktesinfonen aurkitu zuten babes; era horretara, Antzinako Greziako jakintza tradizioarekin lotu zen. Sanskritozko liburuak erosi eta persierara itzultzeko ahaleginak bultzatu zituen. Inperioaren hiriburua edertu zuen, auzo berriak eta eraikin berriak eraikiarazi, kanalak berreraiki eta gerretan hondatutako nekazaritza-egiturak berrezarri zituen. Gotorlekuak ere eraikiarazi zituen. Zoroastrismoa inperioko erlijio ofizialtzat ezarri zuen, baina ez zituen zapaldu gainerako erlijioetako jarraitzaileak.

## Erreferentziak
Pahlavi dinastia

**Pahlavi dinastia** () Irango errege dinastia izan zen, 1925-1979 bitartean agintean egon zuena. Reza Shah-ek sortu zuen 1925ean, Kajar dinastia eraitsi ondoren. 1979an amaitu zen, Khomeinik Muhammad Reza agintetik kendu eta islamiar errepublika aldarrikatu zuenean.

## Historia 
1921ean estatu-kolpe batek Reza Shah Pahlaviri eman zion aginpidea; 1925ean, Pahlavi dinastia sortu zuen, eta xah izendatu zuten. Reza Shah-en agintaldian zenbait berrikuntza egin ziren: gudarostea, osasun-zerbitzu berriak, komunikabide-sarea (lehen burdinbidea), ikastetxeak-eta sortu zituen. Erlijio-fanatismoari aurre egin nahirik, txadorra erabiltzea debekatu zuen 1935ean, eta Persia izenaren ordez Iran izena eman zion estatuari 1934an. Bigarren Mundu Gerran Reza Shah-ek alemaniarrekiko erakutsi zuen jaiera zela eta, lurraldea hartu zuten sobietarrek eta britainiarrek (1941). Reza erbesteratu eta haren seme Muhammad Reza Pahlaviri utzi zion aginpidea.

[thumb|ezkerrera|180px|[Muhammad Reza Shah Pahlavi|Muhammad Reza Pahlavi]]
Gerra ostean, Muhammad Rezak Mendebaldeko estatuen alde egin zuen, eta Britainia Handiarekin eta Sobietar Batasunarekin hitzarmenak izenpetu zituen. Gobernu hark alderdi marxistaren, erlijio-indarren eta Mohammad Mossadegh-en Nazio Frontearen kontrako jarrerei aurre egin behar izan zien. Mossadegh-ek, 1951ean lehen ministro kargua lortu zuenean, petrolio-ustiapena (britainiar konpainia baten mendean zegoena) nazionalizatu zuen; xah-a britainiarren monopolioarekin segitzearen alde agertu zen, eta erbestera joan behar izan zuen. Berehalako estatu-kolpe batek, Estatu Batuen laguntzaz, aginpidean ezarri zuen berriro; handik aurrera, Estatu Batuen eragina gero eta handiagoa izan zen Iranen, britainiarren kaltetan.

1960. urtetik aurrera Reza Pahlavik berrikuntza batzuk bultzatu zituen (*Iraultza zuria*): nekazaritza eraberritzeko neurriak hartu zituen, basoak eta larreak nazionalizatu zituen, emakumeari botoa emateko eskubidea eman zion, eta alfabetatze-kanpainak bultzatu zituen. Berrikuntzak gorabehera, barne-egoerak ez zuen hobera egin eta gobernuaren kontrako jarrerak gero eta gogorragoak ziren. 1979ko urtarrilaren 16an xah-ak erbestera joan behar izan zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irango Iraultza

## Kanpo estekak
Selim

**Selim**, **Salim** edo **Saleem** (arabieraz: سليم) arabair berezko izena da, *ziur* esan nahi duena.. Beraren antzekoak diren izena Selima, Salima, Saleemah eta Salma dira.

## Izena 
* Selim I (1465 – 1520), otomandar sultana
* Selim II (1524 – 1574), otomandar sultana
* Selim III (1761 – 1808), otomandar sultana
* Selim Hassan (1886-1961), egiptologoa
* Jean-Sélim Kanaan (1970 - 2003), diplomatikoa
* Selim Tataroğlu (1972), judoka
* Selim Benachour (1981), Tunisiar futbolaria
* Selim Teber (1981), alemaniar futbolaria
* Selim Bouadla (1988), frantziar futbolaria
* Mostafa Mahmoud Selim (1990), egipziar futbolaria

## Beste erabilera batzuk 
* Selim mezkita
* Yavuz Sultan Selim, otomandar itsasontzietatik garrantzitsuenetako bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vietnamdartzea

**Vietnamdartzea** da Richard Nixon AEBetako lehendakariak Vietnamgo Gerran Hego Vietnamgo armada handitu, hornitu eta entrenatzeko abiarazi zuen politika, borrokan gero eta parte handiagoa har zezaten eta, hala, AEBko tropak murriztuz joateko.

thumb|Vietnamgo gerraren kontrako manifestazioa Washingtonen, 1971ko apirilaren 24an

Estatu Batuetan 1965etik aurrera geroz eta jende gehiagok azaltzen zuen gerraren aurkako iritzia, batez ere ikasleen artean. 1968an, Nixon lehendakari hautatua izan ondoren, Estatu Batuetako agintari berriek vietnamdartzea deitu estrategia berria abiatu zuten: beren tropak gutxitzen hasi ziren arian-arian, eta, aldi berean, Saigongo erregimenari erabateko laguntza ekonomikoa zein militarra ematen zioten. FNL erakunde komunistak (Hego Vietnam Askatzeko Nazio Frontea) 1969ko ekainean Behin-Behineko Iraultza Gobernua sortu zuen.

1969ko abuztuan, Washington eta Hanoi isilpeko negoziaketan hasi ziren Parisen, H. Kissinger eta Le Duc Tho ordezkari nagusiak zirela. Aldi berean, ordea, Estatu Batuek bere aire-indar guztia erabili zuten oinezko tropen murrizketa orekatzearren eta Ho Chi Minh pista deitua (iparraldetik hegoalderako laguntza bideratzen zuena) hondatzearren.

Negoziaketan, Estatu Batuek uko egin zioten Hanoik eta Behin-Behineko Iraultza Gobernuak aurkezturiko bake-planari, komunistek Van Thieu-ren dimisioa eta nazio-akordiorako gobernua eskatzen baitzituzten (1971ko ekaina-uztaila).

## Kanpo estekak
Paviako gudua

**Paviako gudua**, 1525eko otsailaren 24ko goizean gertatua, 1521-1526 bitarteko Italiako Gerra erabaki zuen gudua izan zen. Karlos V.a enperadorearen germaniar-espainiar armadak mendean hartu zuen Frantzisko I.a Frantziakoa buru zuen frantses armada.

Frantzisko I.arekin eskuz esku Henrike II.a aritu zen Nafarroan gatazka artean gori-gori zegoela. Frantsesak eta nafarrak galtzaile atera ziren; are, enperadorearen tropek bi erregeak atzeman zituzten. 1526ko Madrilgo Itunean zehaztu ziren porrotaren ondorio politikoak. Kolpe oso gogorra izan zen Nafarroa subiranoaren berreskurapen ahaleginerako eta nafar erregearen asmoentzat.

## Historia 
1524ko urrian, Milanerria mende hartu nahi zuela, Frantzisko I.a Frantziako erregeak Alpeak igaro zituen, 50.000 gizonek osaturiko armada ahaltsuaren buru. Antonio de Leyva 7.500 soldadu espainiarrekin Pavian babestu zen frantses erregearen ibilbidea oztopatu nahirik, eta negu osoan iraun zuen bertan. Modu horretara, Karlos V.aren gudarosteak erasoa antolatzeko denbora izan zuen, Pescarako markesaren, Borboiko dukearen eta Karlos Lannoykoa, Napoliko erregeordearen agintaritzapean. 1525eko otsailaren 23an espainiarrek erasoa egin, eta, ondorengo egunean, Juan Urbietak eta beste gerlari batzuek Frantziako erregea preso hartu zuten. Hasieran, ez zekiten nor zen, baina, arropengatik, jauntxoren bat izango zela pentsatu zuten. Beren nagusiei esandakoan jakin zuten nor zen atxilotua.

Gudu honetan, su-armen (arkabuzen) nagusitasuna agerian geratu zen lehen aldiz altzairuzko arma luzeen aurrean. Horren ondorioz, gerra-taktikak erabat aldatu ziren. Enperadoreak bakearen baldintzak zuzenean eztabaidatu zituen atxilotuarekin, eta 1526an Madrilgo Ituna izenpetu zuten biek. Itun horren arabera, Frantziak Burgundiako dukerria eta borboitarren lurralde frantsesak (Artois) itzuli zituen, eta Italiaren gaineko asmoa (Milanerria, Napoli) alde batera utzi behar izan zuen.

Ituna umiliagarria izan zen Frantziarentzat. Frantses erregeak, gainera, konpromisoa hartuko zuen Henrike II.a nafarrari bere koroaren peko lurraldean aterperik ez emateko, baina hala inoiz eginez gero, hari Nafarroako auzian ez laguntzeko.

Epe luzera, garaipena kaltegarri gertatu zitzaion enperadoreari, zeren eta, Habsburgo etxeak hartutako indar handiaren beldur, frantses erregea, Klemente VII.a aita santua, Ingalaterrako erregea eta Italiako printzeak elkartu baitziren Espainiar Inperioaren aurka.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako sorgin ehiza (1525)

## Kanpo estekak
Ipar Amerikako Merkataritza Libreko Ituna

**Ipar Amerikako Merkataritza Libreko Ituna** (, TLCAN; , ALÉNA; , NAFTA). Ipar Ameriketako merkataritza askerako elkartea, Estatu Batuek, Mexikok eta Kanadak osatzen dutena.

Elkartea 1988. urtean sortu zen, eta Estatu Batuen eta Kanadaren arteko merkataritza askerako hitzarmena izan zuen abiapuntua. Akordioaren lehen helburua Ipar Ameriketan esparru bateratu bat sortzea zen; Estatu Batuetan George Bush, Kanadan Brian Mulroney, eta Mexikon Carlos Salinas de Gortari buru zirela negoziatu zen. 1992ko abuztuan hartu zen aurretiko hitzarmena, eta aipaturiko hiru ordezkariek 1992ko abenduaren 17an sinatu zuten. Bestalde, 1993. urtean berretsi zuten hiru herrialdeetako parlamentuek, eta 1994. urteko urtarrilaren 1ean ezarri zen hitzarmena indarrean.

NAFTAren sorkuntza, hein handi batean, Europar Batasunak herrialde kideen artean merkataritza-harremana areagotzeko helburuaz muga-zergak ezabatzean izan zuen arrakastak sustatu zuen; munduko hiru bloke ekonomiko indartsuenen (AEB, Japonia eta Europar Batasuna) artean egindako merkatu- eta ekonomia-integrazioaren prozesuaren ondorioa da. NAFTAren helburu nagusia estatu kideen arteko kapital, ondasun eta zerbitzuen zirkulazio askerako oztopo guztiak ezabatzea da. Horretarako 15 urteko epea ezarri zen hitzarmenean, nahiz eta muga-zergak murrizteko aurreikusitako erritmoa aldatu egiten den sektore ekonomikoen arabera.

Pertsonen zirkulazio askea nahita utzi zen hitzarmenetik kanpo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sentimentalismo

thumb||200px|Gotthold Ephraim Lessing idazleak proposatu zuen
*Empfindsamkeit* terminoa

**Sentimentalismoa**,*Empfindsamkeit*, Argien Garaian Europan barrena sortu zen arte- eta literatura-joera izan zen.

Haize berriak Ingalaterran sortu ziren (Edward Youngen poesia eta, batez ere, eleberri modernorako ateak zabaldu zituen *Pamela, or Virtue Rewarded* [1740, *Pamela, edo eskerturiko bertutea*] eleberria, Samuel Richardsonen obra), eta Europara hedatu XVIII. mendearen erdialdean, Alemaniara bereziki. Gotthold Ephraim Lessing alemaniar idazleak proposatu zuen *Empfindsamkeit* izena, ingelesezko *sentimental* hitza adierazteko (1768); *Aufklärung* edo Ilustrazioaren ikuspegi arrazionalistaren aurkako joerak bildu ohi dira deitura horren barnean. Itzulpen-lanen ugaltzeak zerikusi handia izan zuten ideia berrien zabaltzearekin. Garai hartan hedatu ziren Europara Ingalaterrako literatura-moldeak: James Macphersonek eman zituen Ossianen poemak ezagutzera, Shakespeareren obra hasi zen Europako hizkuntza nagusietara bihurtzen eta Edward Young-en eta beste zenbait olerkariren lanek berehala izan zuten harrera ona. Samuel Richardsonen obraren jarraitzaileak izan ziren, neurri handi batean, Jean-Jacques Rousseau (*Julie ou La Nouvelle Héloïsse,* 1761) eta Goethe (*Die Leiden des jungen Werthers, Werther gaztearen atsekabeak*, 1774). Aldi honetako poeta aleman nagusiak Friedrich Gottlieb Klopstock (1724-1803), Christian Fürchtegott Gellert (1715-1769), Johann Timotheus Hermes (1738-1821) eta Sophie de La Roche (1730-1807) izan ziren.

Adiskidetasunaren laudorioak, pertsonaren barne-psikologiaren aurkezpenak, izadiarekiko sentimenduzko atxikipenak, ametsek, amodiozko gorabeherek eta gizarte berriaren atariko arazoek sarrera egin zioten urte haietan XIX. mendearen lehen erdialdera arte luzatu zen aro erromantikoari (*Sturm und Drang,* 1770-1790). Musikarien artean, Carl Philipp Emanuel Bach (1714-1788), Johann Sebastian Bachen bigarren semea, izan zen espiritu berri horretan murgildu zen musikagilerik garrantzitsuena.

## Kanpo estekak
Orfeo

**Orfeo** (grekoa: Ορφέυς) greziar mitologiako pertsonaia bat da. Tradizioaren arabera, bere lira jotzen zuenean, gizon-emakumeak haren inguruan biltzen ziren entzuteko eta beren arimari atsedena emateko. Hala lortu zuen Euridize ederraren maitasuna, eta hala lortu zuen Zerbero beldurgarria lokarraraztea Hadesen mundura (inframundura) jaitsi zenean. Orfeo, jatorriz, traziarra zen.

Ez Homerok ez Hesiodok aipatzen dute, baina Pindarok (K.a. V. mendean) hari buruz dio «kantuen aita» dela.

K.a. VI. mendeaz geroztik, Antzinate klasikoko musikari eta poeta nagusietakotzat hartua izan zen; hari buruz esaten da zitara asmatu zuela eta beste bi soka erantsi zizkiola lirari: lehen, lirak zazpi soka zituen; gero, bederatzi, bederatzi musen omenez

Tradiziorik ezagunenaren arabera, Orfeo Traziako errege Eagroren eta Kaliope musaren semea zen. Beste iturri batzuen arabera, Apoloren semea zen.
thumb|200px|Orfeo
## Argonauten bidaia 
Traziarra bazen ere, argonautekin joan zen, eta arraunlarien erritmoa markatzen zuen. Bere musikarekin, bere lagunak babestu zituen sirenetatik, haiek kanta ederrak abesten baitzituzten nabigatzaileak erakartzeko eta jateko. Sirenen ahotsak entzun zituenean, Orfeok lira atera eta bere musika jo zuen, sirenena baino ederragoa, eta sirenen ahotsa estalarazi zuen horrela.   

## Euridizeren mitoa 
Orfeoren emazte Euridize hil egin zen, eta Orfeok, tristaturik, hain kantu tristeak abestu zituen, ezen jainkoek eta ninfek negar egin baitzuten eta Hadesen erresumara, inframundura, bere maitearen bila jaisteko aholkatu baitzioten. Bere musika erabiliz, Hadesen eta Pertsefoneren bihotzak ukitu zituen, eta baimena eman zioten Euridizeri bizien mundura itzultzeko, baina baldintza batekin: Orfeok haren aurretik ibili behar zuen, eta ez zuen atzera begiratu behar eguzki-errainuek Euridize erabat argiztatu arte.

Hala egin zuen, eta atzera begiratu gabe jarraitu zuen eguzkitara atera arte. Orduan, burua jiratu zuen bere maiteari begiratzeko, baina Euridize ez zegoen artean erabat eguzkipean, oin bat baitzuen inframunduan. Ondorioz, Euridize airean desegin zen betiko (Ovidioren kontakizuna).   

## Orfeoren heriotza 
Iturriak ez datoz bat Orfeoren heriotza deskribatzean. Ovidioren bertsioan, Traziako Bakanteek harrika eman eta hil egin zuten. Haren burua eta lira Hebro ibaira bota zituzten. Eratostenesek jasotako bertsioaren arabera, Dionisok Menadeak bidali zituen hil eta txikitu zezaten. Ninfa batzuek haren zatiak hartu eta Libetros-en, Olinpo menditik gertu, lurperatu zituzten; haren lira, berriz, konstelazioen artean jarri zuen Zeusek.     

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elias Cortonakoa

**Elias Cortonakoa**, San Frantzisko Asiskoaren dizipulua (Asis, 1180 inguruan - Cortona, 1253ko apirilaren 22an). San Frantziskok sortutako Anaia Txikien Ordenara (*Ordo Fratrum Minorum*) bildu zen lehenengoetakoa izan zen.

Bi aldiz izan zen ordenaren nagusi. 1217an Eliasek gidatu zuen frantziskotar misioa Lurralde Santuetara, Siriako lehen probintzia-ministro zela. Palestinan ibili zen San Frantziskorekin, eta elkarrekin itzuli ziren Italiara 1220. urtean. 1221etik aurrera frantziskotarren bikario izan zen, eta San Frantzisko hil zenetik, 1226an, 1227raino izan zen nagusi, haren ordez Joan Parenti aukeratu zuten arte. Geroago, Gregorio IX.a aita santuaren aginduz, San Frantziskoren oroitzapenez egindako Asisko basilikaren eraikuntzaren arduradun izan zen.

1232an ordenako jeneral hautatu zuten, baina Eliasek kontrako asko izan zituen, Frantziskoren pobretasunaren araua bete-betean errespetatu nahi zutenak batez ere; Elias lurtarregia zen, eta aginte handiegia zuen haien ustez. 1239an postutik kendu zuten, eta Cortonara itzuli zen jarraitzaile gutxi batzuekin. Erromatar Inperio Santuko enperadore Frederiko II.aren aita santuaren aurkako jarreraren aldeko zela eta, eskumikatu egin zuen Gregorio IX.ak 1240an; 1244an Inozentzio IV.ak eskumikatu zuen, berriz, Nizeako eta Konstantinoplako enbaxadore egin zuenean enperadoreak. 1245ean, eliza eta monasterio bat eraiki zituen Cortonan San Frantziskoren ohoretan. Elizara itzuli zen hil aurretik.
Baix Maestrat

**El Baix Maestrat** Valentziar Herrialdeko eskualdea da, Vinaròs hiriburua duena. Iparraldean Montsià eta Matarranya ditu, ekialdean Mediterraneoa, hegoaldean Plana Alta eta mendebaldean Alt Maestrat eta Ports.

Eskualde ofizialak 18 udalerri ditu, 1221,40 km²ko azalera du eta 2008an 83.971 biztanle zituen.

## Udalerriak 
## Azpieskualde historikoak 
[thumb|ezkerrera|**Baix Maestrat** "eskualde historiko-naturala" [Emili Beüten proposamenaren arabera.]]
Egungo eskualdean hiru azpieskualde historiko-natural bereiz daitezke:
* Tinença de Benifassà: Castell de Cabres, la Pobla de Benifassà eta Rossell udalerriko Bel herria.
* Plans de Vinaròs: Vinaròs, Benicarló, Peníscola eta gehienetan Alcalà de Xivert eta Santa Magdalena de Polpís ere bai.
* Baix Maestrat historikoan: Càlig, Canet lo Roig, Cervera del Maestrat, la Jana, Rossell, la Salzadella, Sant Jordi, Sant Mateu, Sant Rafel del Riu, Traiguera eta Xert.

Aldi berean, gaur egun erabiltzen den banaketan beste eskualde batzuetan dauden udalerri batzuk Baix Maestrat historikokoak dira, 1934ko Emili Beüten proposameneko mapan ikus daitekenez:
* Alt Maestraten: Albocàsser, Tírig.
* Plana Altan: les Coves de Vinromà, Sarratella, la Torre d'en Doménec, Vilanova d'Alcolea.

### el Sénia 
Sénia ibaiaren beste aldean administrazioz Katalunia hasten da; aldiz, bi eskualdeen artean mota guztietako harreman oso estuak daude. Zenbait herrik auzoak beste aldean dituzte; la Sénian ibaiaz beste aldean les Cases del Riu auzoa dago, Rossell udalerriaren barruan eta kontrako bidean Sant Rafel del Maestraten, ibaia zeharkatuta, el Castell etxagunea dago, Ulldeconan.

Horren ondorioz Katalan Herrien independentzia defendatu dutenen artean bi administraziotan banatutako udalerri batzuek osatuko zuten eskualdearen proposamena egin zuten, el Sénia izena eramango zuena. Hauexek izango ziren eskualdea osatuko zuten udalerriak: Montsiàko Alcanar, Freginals, la Sénia eta Ulldecona; eta Baix Maestrateko Benicarló, Càlig, Canet lo Roig, Castell de Cabres, la Jana, la Pobla de Benifassà, Peníscola, Rossell, Sant Jordi, Sant Rafel del Riu, Traiguera eta Vinaròs.

Horrez gain, Sénia ibaiaren inguruan zenbait egitura ari dira lanean, inportanteena *Taula del Sénia* izeneko mankomunitatea, Ports eta Matarranyako udalerri batzuk ere batzen dituena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Valentziar Herrialdeko eskualdeak
* Alt Maestrat
* Maestrazgo
* Montsià

## Kanpo estekak 
*  Alto Palancia *País Valencià, poble a poble, comarca a comarca* webgunean.
Jean Bruller

**Jean Marcel Bruller** (Paris, 1902ko otsailaren 26a – 1991ko ekainaren 10a) frantses idazle eta irudigilea izan zen, eta Pierre de Lescure eta Yvonne Parafekin batera *Les Éditions de Minuit* sortu zuen. Bigarren Mundu Gerran, Frantziako iparraldea okupatua izan zen bitartean, Erresistentziarekin bat egin zuen, eta **Vercors** izengoitiarekin argitaratu behar izan zituen.

## Obra 
Lehen liburua, *La silence de la mer* (1942) kontakizuna izan zen; etsaien ezin elkarganatzeaz dihardu, eta ospe handia eman zion. J. P. Melvillek film bat egiteko erabili zuen. Lehenago, bere benetako izenaz, umorezko marrazkien erakusketak egina zen, eta *Vingt et Une Recettes pratiques de mort violente* albuma argitaratua zuen (1926). Gerrak dakartzan arazo moralei eta filosofikoei buruz idatzi zuen *La marche à l´étoile* (1943), *Les Armes de la nuit* (1946) eta *La Puissance du jour* (1951) liburuetan. Gerra ondoren, *Le Sable du temps* (1945) eta *Plus ou moins homme* (1949) saiakerak idatzi zituen, eta, 1952an idatzitako *Les animaux dénaturés* alegia fantastikoan oinarri hartuta, komedia bat moldatu zuen, *Zoo ou l´Assassin philantrope* (1963) izenburupean antzeztu zena.

### Obra osoa 
* *Patapoufs et Filifers* (irudigile bakarra) (1930)
* *Le Silence de la mer* (1942)
* *Ce jour-là* (1943)
* ''L'impuissance* (1944)
* *Le Cheval et la Mort* (1944)
* *Le Songe* (1943)
* *Les Armes de la nuit* (1946)
* *Les Yeux et la lumière* (1948)
* *La Puissance du jour* (1951)
* *Les Animaux dénaturés* (1952)
* *Colères* (1956)
* *Sur ce rivage*, I - III (1958–60)
* *Clémentine* (1959)
* *Sylva* (1961)
* *Quota ou les Pléthoriens* (1966)
* *Le Radeau de la Méduse* (1969)
* *Sillages* (1972)
* *Sept sentiers du désert* (1972)
* *Les Chevaux du temps* (1977)
* *Le Piège à loup* (1979)
* *Moi, Aristide Briand* (1981)
* *Anne Boleyn* (1985)

#### Saiakera 
* *La Marche à l'étoile* (1943)
* *Souffrance de mon pays* (1945)
* *Le Sable du temps* (1945)
* *Portrait d'une amitié* (1946)
* *Plus ou moins homme* (1948)
* *Les pas dans le sable* (1954)
* *Les divagations d'un français en Chine* (1956)
* *P. P. C. Pour prendre congé* (1957)
* *La bataille du silence* (1967)
* *Questions sur la vie* (1973)
* *Tendre naufrage* (1974)
* *Ce que je crois* (1975)
* *Théâtre'' (1978)
Shūsaku Endō

japoniar idazlea izan zen, Japoniako literatura modernoan ikuspegi katolikoa sartu zuena. Junnosuke Yoshiyuki, Shōtarō Yasuoka, Junzo Shono, Hiroyuki Agawa, Ayako Sono eta Shumon Miura idazleekin batera, Japonian Bigarren Mundu Gerraren ondoren sortutako idazle-talde nagusietako bateko kidetzat jo ohi da.

## Biografia 
Tokion jaio bazen ere, haren gurasoak Mantxuria okupatu berrira joan ziren (Mantxukuo), eta Dalian hirian bizi izan ziren. 1933an gurasoak banandu zirenean, Endo amarekin itzuli zen Japoniara, eta Koben bizi izan zen izeba baten etxean. Hamaika urte zituela, bataio katolikoa hartu zuen amaren eraginez. Bigarren Mundu Gerran ez zen soldadu izan, pleurasia eta beste arazo batzuk zirela eta.

1949an literatura frantsesean graduatu zen Keioko Unibertsitatean, Tokion. 1950-1953 urte bitartean Lyongo Unibertsitatean (Frantzia) aritu zen ikasten, eta frantses idazle katolikoetan espezializatu zen. Bera izan zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren atzerrian ikasi zuen lehenengo japoniarra.

## Obrak 
Japoniara itzuli zenean, Akutagawa sari ospetsua irabazi zuen *Shiroi Hito* (Gizon zuria) ipuinarekin (1955). *Umi to dokuyaku* (Itsasoa eta pozoia) lanarekin (1957) Mainichi eta Shincho sariak irabazi zituen. Lan horretan japoniarren morala eta errua aztertu zituen, japoniar sendagile batzuek estatubatuar pilotu bati egiten dioten anestesiarik gabeko bibisekzioa dela-eta. *Chinmoku* (Isiltasuna)nobela historikoa (1966) Endoren maisulantzat hartzen da. Portugaldar misiolarien ekintzak kontatzen ditu XVII. Mendearen hasierako Japonian.

Lan arinagoak ere idatzi zituen, hala nola *Ero zoragarri bat *(1974) edo *Txistu egiten dudanean *(1974). *Samuraia *(1980) lanean samurai batek 1614. urtean Mexikora eta Europara egiten duen bidaia bat kontatu zuen. *Eskandalua *(1986) lanean, gaizkiaren arazoa landu zuen, Japonia modernoko sexu-munduaren ikerketa baten bidez.

Nobeletan, bere haurtzaroko oroitzapenak agertu zituen: arrotza izatea, paziente baten bizitza, tuberkulosiaren aurkako borroka. Haren fede katolikoa ere maiz-maiz islatzen da nobeletan: pertsonaiek arazo moral konplexuei aurre egin behar diete, eta emaitza, maiz, tragedia izaten da. Endoren obra Graham Greeneren obrarekin parekatu izan da.