open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Argiñarizibar

**Argiñarizibar** (nafar erromantzez: ''Val d'Arguinariz*) Nafarroako Erresumako banaketa administratibo bat izan zen eta gaur egun Euskal Herriko Mañeruibar eta Izarbeibar ibarren artean kokatuta da, Nafarroa Garaia lurraldean. Lizarrako merindadean dago, Iruñea hiriburutik 25,4 kilometrora.

Bertako biztanleak *argiñarizibartarrak'' ziren. Ibarburua Argiñaritz herria izan zen.

Ez da lortu zehatz-mehatz zehaztea banaketa administratibo horren independentzia-maila. Jakina da 1268ko Rediezmoaren Liburuan agertzen dela, baina orain arte ezagutzen den aipamen bakarra da.

## Historia 
## Banaketa 
* Agots
* **Argiñaritz** (ibarburua)
* Artazu
* Biloria
* Ekoien
* Etxarren
* Gomazin
* Girgillao
* Hiriberri
* Legarda
* Orendain
* Sarria
* Sotets

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Argiñaritz
* Lizarrako merindadea
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Nurenbergeko printzipioak

**Nurenbergeko printzipioak** gerra-krimena zer den zehazteko balio duten gidalerro multzo bat dira. Nazio Batuen Nazioarteko Zuzenbidearen Batzordeak egin zuen dokumentua, Nurenbergeko epaiketen ondoren, gerra-delituen, gizateriaren eta bakearen aurkako lege-printzipioak ezartzeko.

Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 177 (II) zenbakiko 177 (a) paragrafoan, Nazioarteko Zuzenbidearen Batzordeari eskatu zitzaion "Nurenbergeko Epaien Gutunean eta auzitegiaren zehaztapenetan aitortutako nazioarteko zuzenbidearen printzipioak formulatzeko". Gai horri buruzko eztabaidetan zehar, galdera bat sortu zen: Batzordeak zehaztu behar zuen ala ez, eta gutunean eta judizioan jasotako printzipioak zenbateraino diren nazioarteko zuzenbidea. Ondorioztatu zen Nurenbergeko printzipioak Batzar Nagusiak berretsi zituenez, batzordearen esku utzitako zeregina ez zela printzipioak nazioarteko zuzenbidea ziren ala ez erabakitzea, baizik eta printzipio horiek formulatzea. Jarraian emandako testua batzordeak onartu zuen bere bigarren bilkuran. Printzipioei buruzko iruzkinak ere jasotzen ditu batzordearen txostenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinudietako behi-onddo

**Pinudietako behi-onddoa** (*Suillus bovinus*) *Suillus* generoko onddo gorria da *Suillaceae* familian.  Europako eta Asiako onddo arrunta izanda, Ipar Amerikan eta Australian sartu da. Hasieran, Lineok *Boletus bovinus* gisa deskribatu zuen 1753an, eta, gaur egun, Roussel-ek eman zion izena erabiltzen da, 1806an. Onddo jangarria da, baina ez da gehiegitan agertzen gastronomian.

## Deskribapena 
Onddoa koniferoen basoetan hazten da bere jatorrizko guneetan, eta pinu-landaketetan naturalizatu den herrialdeetan. Elkarketa ektomikorriziko sinbiotikoak eratzen ditu zuhaitz biziekin, zuhaitzaren lurpeko sustraiak ehun fungikoko lekekin inguratuz, eta batzuetan *Gomphidius roseus* onddoak parasitatzen du. *Suillus bovinus*-ek fruta-gorputzak sortzen ditu esporekin, askotan kantitate handitan, lurzoruaren gainean. Onddoak tapa konbexu-horia edo okre-kolorekoa du, 10 cm ingurukoak, adinarekin zapaltzen dena. Beste *Boletus* batzuek bezala, hodiak ere baditu, tapoiaren behealdetik beherantz zabaltzen direnak, brankien ordez; esporek helduarora ihes egiten dute hodiaren irekiduren edo poroen bidez. Poroaren azalera horia da. Ez du eraztunik.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Txina, Taiwan, Vietnam, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Suillus bovinus 2.jpg|Suillus bovinus
Fitxategi:Suillus bovinus 3.jpg|Suillus bovinus

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Massimo Osanna

**Massimo Osanna** (Venosa, Italia, 1963ko maiatzaren 23a) arkeologo eta  ikertzaile italiarra da. 

## Biografia 
Batxilergoa bere jaioterrian egin ondoren, 1985ean literatura klasikoan lizentziatu zen Perugiako Unibertsitatean. 1986an urtebete baterako beka bat irabazi zuen Atenasko Arkeologia Italiarraren Eskolan ikasteko. 1987an doktoretza hasi zuen Perugiako Unibertsitatean eta 1987/88 ikasturtean Tubingako Unibertsitatean egonaldi bat egiteko aukera ere izan zuen.

1993/94 ikasturtean Humboldt Fellow izan zen Heidelbergeko Unibertsitateko Tonio Hölscher katedran.

1994tik 2000ra bitartean, irakasle laguntzailea izan zen Basilicatako Unibertsitatean. 1997tik aurrera, Unibertsitateko Arkeologia Eskola Berezian irakatsi zuen, eta 2000. urtean irakasle bihurtu zen. 2002tik 2007ra arte, Arkeologia Eskola Bereziko zuzendaritzako kide izan zen. 2007an, Basilicatako ondare arkeologikoaren superintendente izendatu zuten. 2009tik 2014ra arte, Materako Arkeologia Eskola Berezia zuzendu zuen. Ondoren, Arkeologia Klasikoko irakasle titularra izan zen Napoliko Federico II Unibertsitatean.

Osanna *Archäologischer Anzeiger* eta *Ostraka* aldizkarietako aholkularitza-batzorde zientifikoetako kide da 2012tik.

2014ko martxoaren 4an Osannak Ponpeia, Herkulano eta Stabiako Ondare Arkeologikoko zuzendaritza hartu zuen. 2016tik 2020ko uztailera arte, Ponpeiako Arkeologia Parkeko zuzendaria izan zen.

2020ko uztailean Italiako Kultura Ondare eta Jardueren Ministerioko Museoen Zuzendari Nagusi izendatu zuten . 2021eko apirilean, Osannak Paestum eta Elea-Veliako Arkeologia Parkeko behin-behineko zuzendaritza bere esku hartu zuen, zuzendari berria aukeratzeko lehiaketa egin arte. 

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Trinidad Taracena del Piñal

**Trinidad** **Taracena del Piñal** (Santander, 1926ko urriaren 26a &ndash; Ceuta, 2017ko uztailaren 24a) arkeologoa, museoen kontserbadorea, izan zen.

## Biografia 
Trinidad Taracena del Piñal, bere neba-arreben artean aitaren, Blas Taracena Aguirre arkeologoaren urratsak jarraitu zituen bakarra izan zen. Lehen ikasketak Sorian egin zituen, non adibidez Leopoldo Torres Balbásen ikasle izan zen. Baina bere aita Museo Arkeologiko Nazionalaren zuzendari izendatu zutenean, Madrilera joan zen, eta hantxe amaitu behar izan zituen ikasketak.

### Ibilbide profesionala 
1951n Museo Arkeologiko Nazionalean sartu zen liburutegiaren arduradun gisa, eta 1953an Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Teknikarien Multzoan sartu zen. Museoan, materialei buruzko barne-txostenak egiteaz eta 1954ko Museoko Gida idazten laguntzeaz arduratu zen. Museoko sotoetan gordetako materialen lehen plano eta balantzeak egiten lehena izan zen. Bere zeregin nagusia Siret bilduma antolatzea izan zen, Cerralbo bildumaren funtsez eta Juan Cabréren indusketez arduratzeaz gain.

1954ko urriaren 15ean, Toledoko Museo Arkeologikoaren zuzendaritza hartu zuen, harik eta, urtebete geroago, 1955eko urrian, eszedentzia eskatu eta bere postua utzi zuen arte, senarra, Jaime Antón-Pacheco García arkitektoa, Ceutara aldatu zutelako. 1973an, akats baten ondorioz, ez zen agertzen Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Kidegoko funtzionarioen zerrendan, baina 1976an berriz sartu zuten borondatezko eszedentzia egoeran. 

### Heriotza 
Ceutan hil zen 2017an, 90 urte zituela.

## Ikus, gainera 
* Museo Arkeologiko Nazionala
* María Soledad Corchón Rodríguez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muslim ibn al-Hajjaj

**Abū al-Ḥusayn ‘Asākir ad-Dīn Muslim ibn al-Ḥajjāj ibn Muslim ibn Ward ibn Kawshādh al-Qushayrī an-Naysābūrī** (;  – ) edo **Muslim Nayshāpūrī** (), normalean **Imam Muslim** deitua, IX. mendeko eruditu musulmana izan zen. Nixapurrekoa jatorriz, bere hadith-bilduma sunien gustukoenetariko bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Callinectes sapidus

**Karramarro urdina** (*Callinectes sapidus*; Antzinako grezieratik κάλλος,"ederra" + *nectes*, "igerilaria", eta latinez *sapidus*, "gotsa"), **Atlantikoko karramarro urdina**, edo eskualdean **Chesapeakeko karramarro** urdina bezala, mendebaldeko Ozeano Atlantikoko eta Mexikoko Golkoko uretako eta nazioartean sartutako karramarro espezie bat da.

## Kanpo estekak
Virgínia Amposta Amposta

**Virginia Amposta** **Amposta** (Terra Alta, Tarragona, 1903ko apirilaren 2a &ndash; Bartzelona, 1939ko abuztuaren 8a) sindikalista eta maistra  izan zen, El Pinell de Brai, Sant Vicenç dels Horts eta Viladecans-i lotua.

1939ko urtarrilaren 25ean atxilotu zuten, heriotza-zigorra ezarri zioten eta 1939ko abuztuaren 8an fusilatu zuten,

## Biografia 
Virginia Amposta aktibista, buruzagi politiko eta sindikal nabarmena izan zen, eta presentzia eta ikusgarritasun publiko handia izan zuen, bai El Pinell de Brain, bai Sant Vicenç dels Horts-en, bai Viladecans-en, 1939ko hasierara arte.

## Aintzatespenak 
thumb|250px|La Bota zelaian exekutatutakoen panela
* 2015ean, plaka bat jarri zen La Bota zelaian fusilatutako hamaika emakumeen omenez, Virginia Ampotaren izena eta adina barne.

* 2016an, Virginia Amposta eta La Bota zelaian fusilatutako beste hamar kideak eta Maria Salvo Francoren aurkako ekintzailea omendu zituen Grup Promotor del Futur Monument a la Presó de Dones de Les Corts taldeak Espainiako Bigarren Errepublikaren aldarrikapenaren 85. urteurrenean.

* 2017an, La Minako eta El Botako Artxibo Historikoa eta Dokumentazio Zentroa elkarteak bideo bat aurkeztu zuen, Botako zelaian fusilatutako hamaika emakumeen oroimenez, gerra zibilaren ondoren emakumeek jasandako errepresioari buruzkoa.

* 2019ko otsailaren 24an, exekuzioetatik laurogei urte betetzean, Bartzelonako Udalak "Exekutatuen panela" inauguratu zuen San Martin barrutian.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Caderé Bel, Xavier (2008). *Biografies de personatges locals*. Departament de Patrimoni Cultural de l'Ajuntament de Viladecans
* Els consells de guerre: Les onze afusellades del Camp de la Bota
Gaudapada

**Gauḍapāda** (Sanskrito:  गौडपाद) edo **Gauḍapādācārya**, (India, VI. mendea) Erdi Aro goiztiar Hindua, filosofoa, Advaita Vedanta eskolakoa.  Bere biografiaren xehetasunak zalantzazkoak diren arren, bere ideiek beste batzuk inspiratu zituzten, hala nola Adi Shankara, *Paramaguru* (maisu altuena) deitu baitzion.

*Gaudapada Karika* artelanaren egile edo konpiladorea. Testuak lau kapitulu ditu (lau liburu ere baderitzo eta laugarren kapituluak terminologia budista erabiltzen du, budismoak eragina izan zuela frogatuz.

## Mandukya Karika 
Gaudapadak liburua idatzi edo konpilatu zuen. Mandukya Karika Advaita Vedantari buruzko lehen tratatu sistematikoa da, baina ez da Advaitaren ikuspegiak aurkezteko obrarik zaharrena,, ez eta mota bereko irakaskuntzekin Shankara aurreko lan bakarra ere. 
### Edukia 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Gaudapada_Mandukya_Karika_manuscript_page_sample_i%2C_Sanskrit%2C_Devanagari_script.jpg/220px-Gaudapada_Mandukya_Karika_manuscript_page_sample_i%2C_Sanskrit%2C_Devanagari_script.jpg|ezkerrera|thumb|Mandukya Karika Vedantaren eragin handiko testua da. Goian: eskuizkribua (Sanskritoz)
Gaudapadiya Karikak 215 bertso ditu, lau kapitulutan banatuta:

# Lehenengo kapitulua (29 bertso) — Agama, edo Agama Prakarana (Doktrina tradizionala, Mandukya Upanishaden 12 bertso barne)
# Bigarren kapitulua (38 bertso) — Vaitathya Prakarana 
# Hirugarren kapitulua (48 bertso) — Advaita Prakarana (Dualtasunik eza).
# Laugarren kapitulua (100 bertso) — Alatasanti Prakarana (Su-markaren bakea)

Kronologikoki, Hajime Nakamuraren arabera, *Gaudapada* Karikasengandik aipatzen diren testu budistek adierazten dute lehen hiru kapituluetako ideia vedanikoak zaharragoak direla.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adi Shankara
* Hinduismoa

## Kanpo estekak 
* Gaudapada Karika, Charles Johnstonen itzulpena eta iruzkina.
* *Gaudapada*
* Mandukya Upanishad Gaudapadako Karikarekin
* PJ Mazumdar, *Gaudapadako Karika Mandukya Upanishaden*
María Soledad Corchón Rodríguez

**María Soledad Corchón Rodríguez** (Santander, Kantabria,1947ko apirilaren 11) Historiaurrean aitzindaria den arkeologo espainiarra da.

## Biografia 
María Soledad Corchón Historian lizentziatua da eta Historiaurrean doktorea Salamancako Unibertsitatean.

Zientzia eta Teknologia Ministerioaren finantziazioarekin, Gaztela eta Leongo Juntak edo FECYTek hainbat talde zuzendu ditu arte paleolitikoa, indusketa arkeologikoak eta arte paleolitikoko aztarnategietako lan zientifikoak aztertzeko eta zaintzeko. María Soledad Corchónek Kantauriko arkeologian eta mesetan zentratu du bere ikerketa, besteak beste, Oviedoko Las Caldas haitzuloetan, Asturiasko Candamo kobako horma-artean, 2008an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu baitzuen, edo Segoviako La Griega eta Burgosko Palomera haitzuloan.

* Corchón Rodríguez, M. S. eta Menéndez, M. ed., 2014. *Cien años de arte rupestre paleolítico. Centenario del descubrimiento de la Peña de Candamo (1914-2014)*. Salamanca: Salamancako Unibertsitatea (Ikasketa Historiko eta Geografikoak 160).
* Corchón Rodríguez, M. S. arg. 2017. *La cueva de Las Caldas (Priorio, Oviedo). Ocupaciones magdalenienses en el Valle del Nalón*. Salamanca: Salamancako Unibertsitatearen argitalpenak (Estudio Historiko eta Geografikoen bilduma).
* Corchón Rodríguez, M. S., Garate, D. eta Rivero, O. eds., 2017.*La Caverna de la Peña de Candamo (Asturias) 100 años después de su descubrimiento*.. Salamanca: Salamancako Unibertsitatearen argitalpenak (Estudio Historiko eta Geografikoen bilduma).

## Sariak eta aintzatespenak 
* Sari berezia Salamancako Unibertsitateko lizentziaturan, 1969an.
* Sari berezia 1982an Salamancako Unibertsitatean egindako doktoretzan.

## Ikus, gainera 
Alicia Perea Caveda

Trinidad Taracena del Piñal

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IBERIAR PENINTSULAKO HISTORIAURREKO AZTERLANAK
* Artikuluak
Zarauzko Bi Harri

**Zarauzko Bi Harri** edo **Zarauzko Bi Harri Baldarrak** txapelketa Zarautzen jokatzen den harri-jasotze txapelketa berezia da, Gipuzkoako Herri Kirol Federazioko epaileek kontrolatzen dutena. Bi harri baldar txandakatuta altxatu behar dituzte harri-jasotzaileek 7 minutuko tartean. Halere, berezitasun adierazgarri bat badu; izan ere, txapelketaren araudiak dioenez, harri bat altxatu arte ezin da bigarren harria jasotzera igaro. Lanari zein harrirekin ekin harri-jasotzaileak berak erabaki dezake. 

## Historia 
Lehenengo txapelketa 2016an jokatu zen eta Izeta II.a izan zen irabazlea 25 altxaldi eginez. 2021. urtean emakumezkoen txapelketa abiatu zen. 

2024an harri berriak bilatu eta ekarri ziren emakumezkoen lehiaketarako, hauek ere Zarautz inguruko itsasertzetatik ateratakoak.

## Harriak 
* Gizonezkoak:
** *Jai Txiki* (117 kg)
** *Mollarri* (119 kg)
* Emakumezkoak:
** *Jai Txiki* (68 kg) - 2023. urtera arte 51 kg-koa zen
** *Mollarri* (64,6 kg) - 2023. urtera arte 63 kg-koa zen

## Palmaresa 
### Gizonezkoak 
### Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bitigar erraldoi

**Bitigar**,** bitigar erraldoi** edo **Arabako bitigarrra** (*Clitocybe candida*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Jateko ona, baina bakarrik gaztetan, eta ondo egin behar da. Klitozibina antibiotikoa ekoizteko erabiltzen da.

Sinonimoak: *Agaricus candidus*, *Omphalia lepista var. candida*, *Aspropaxillus candidus*, *Leucopaxillus candidus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 eta 25 cm arteko diametrokoa. Gaztetan oso zuria, gero zurixka kolorekoa erreflexu okreekin. Hasiera laua, gero hondoratua edo inbutu formakoa, baina inoiz ez titiduna. Ertza oso mehea eta biribildua gaztetan. Azala pruinaduna, mehea, bereizten erraza eta ukitzean leuna.

**Orriak:** Oso estu, banangarriak, dekurrenteak, zuriak edo zurixkak, zahartzean okre zurbilez tindatuak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zuria, pruinaduna, irmoa, betea, oinarrian lodixeagoa, 5 - 8 x 2 - 3 cm-koa.

**Haragia:** Zurixka, lodia erdian, trinkoa eta sendoa. Zapore leuna du eta irin edo zianhidriko azidoaren usain sendoa.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Candida* epitetoa latinetik dator, zuri esan nahi duen "candídus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Kalitate oneko jangarria. Zuria eta mamitsua da eta itxura atsegina du.

### Nahasketa arriskua 
*Leucopaxillus lepistoides* delakoarekin, hau jangarria da. Baita pozoitsuak diren *Clitocybe* zuriekin ere, baina hauek askoz txikiagoak dira eta ez dira hain mamitsuak. *Leucopaxillus giganteus* espeziarekin ere bai, honen orriak kolore arrosa hartzen dute zahartzean, autore batzuk uste dute *Leucopaxillus candidus* heldua dela.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, larreetan eta txilardietan hazten dira maitagarrien eraztunak osatuz, oso "erreak". Ez da ugariegia, baina 10 kg baino gehiago bil daitezke perretxiko leku batzuetan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Dominikar Errepublika, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bitigar sendo

**Bitigar sendoa** (*Leucopaxillus lepistoides*) *Tricholomataceae* familiako  onddo espezie bat da. Arrautza nahaskietan bikaina, gaztetan zaporetsuagoa da, *Agaricus* onenen, kalitatera iristen da eta zelaietako *Lepistak* (*nuda* eta *personata*) baino hobea da, zahartzean haragia bigundu egiten zaio eta usaina ere txarragoa du.

Sinonimoak: *Tricholoma lepistoides* (Basionimoa), *Aspropaxillus lepistoides*, *Clitocybe lepistoides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 eta 20 cm arteko diametrokoa. Zuria, oso lodia, trinkoa, haragitsua, ia globo-itxurakoa hasieran, gero ganbila. Ertza biribildua, lodia eta erregularra. Azal lehorra eta matea du gaztetan, pruinaduna, pitzatua eta satinatua heltzean.

**Orriak:** Zuri-krema edo krema kolorekoak, oso estu, desberdinak, meheak, banangarriak, eskotatuak edo Itsatsi-dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Zuria, pruinaduna, lodia, oso laburra, mozkotea lodia eta betea.

**Haragia:** Oso zuria eta lodia, nahiko sendoa gaztetan, elastiko samarra eta biguna bukaeran. Zapore leun eta atseginekoa.

**Etimologia:** *Leucopaxillus* terminoa grekozko "leucos" hitzetik dator eta zuria esan nahi du. Bere koloreagatik. *Lepistoides* epitetoa ere grekotik dator, "lepistós" hitzetik, eta biluzik esan nahi du, apaingarri berezirik ez duen onddoa.

## Jangarritasuna 
Bikaina. Jose Manuel Ruiz Fernandezek lehen saria irabazi zuen perretxiko honekin Galdakaoko sukaldaritza lehiaketan, 1976ko urrian.

### Nahasketa arriskua 
*Leucopaxillus candidus* eta *Leucopaxillus giganteus* jangarriekin eta *Entoloma* *sinuatum* pozoitsuarekin.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean mendiko zelai eta larreetan, nahiko urria eta arraroa eskualde askotan.

### Banaketa eremua 
Batez ere Euskal Herria eta Iparraldeko Espainia. Frantzia, Hungaria, Kaukasia, Ameriketako Estatu Batuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melanoleuca cognata

***Melanoleuca cognata*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da kontsumitzen, baina gomendagarria da hornigai gisa. Lur hezearen aromak, beste *Melanoleucak* (*gramopodia*) baino kalitate txikiagoa ematen zaio.

Sinonimoak: *Agaricus arcuatus subsp. cognatus* (Basionimoa), *Tricholoma cognatum*, *Tricholoma arcuatum subsp. cognatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm arteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero zabaldua erdian titi batekin. Kolore uniformekoa, marroi-okre kolorekoa, hori-okrea edo okre-grisaxka. Azal lehorra, leuna eta distiratsua.

**Orriak:** Meheak eta estu, eskotatuak, krema kolorekoak edo okre-krema kolorekoak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** 6 - 12 x 0,8 - 1,5 cm-koa, zilindrikoa, zuzena, fibrilosoa, oinarrian lodituta, krema-okre kolorekoa edo gris-okre kolorekoa.

**Haragia:** Mehea ertzean, zertxobait haritsua, zuri-krema kolorekoa, irin zaharraren usainarekin eta zapore ahularekin.

**Etimologia:** *Melanoleuca* terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik. *Cognata* epitetoak kapelaren koloreari egiten dio erreferentzia.

## Jangarritasuna 
Jangarria

### Nahasketa arriskua 
Udaberriko *Melanoleuca* da, krema-okre kolorekoa. Ezaugarri hauek direla eta, erraz identifika daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udaberriko espeziea da, udazkenean ere ateratzen den arren, koniferoen basoetako soilguneetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Svalbard, Islandia, Ipar Amerika, Txile, Australia, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hodei Iruretagoiena

**Hodei Iruretagoiena**, ezizenez **Izeta IV.a** (Zarautz, Gipuzkoa, 1985) gipuzkoar harri-jasotzaile bat da, Joxerramon Iruretagoiena "Izeta II.a"-ren semea.

## Lorpenak 
* Euskal Herriko Harri Txikien Txapelketa (0): bigarren 2011n, 2013an eta 2020an.
* Zarauzko Bi Harri txapelketa (2): 2018, 2019

## Erreferentziak
Bitigar mingots

**Bitigar mingotsa** (*Leucopaxillus amarus*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Usain mikatz desatsegina izateaz gain, hesteetako intoxikazioren baten susmagarria da.

Sinonimoak: *Agaricus rivulosus var. ßß amarus* (Basionimoa), *Agaricus amarus*, *Agaricus commistus*, *Clitocybe amara*, *Clitocybe gentianea*, *Omphalia amara var. gentianea*, *Omphalia amara*, *Gyrophila amara*, *Tricholoma amarum*, *Lepista amara*, *Leucopaxillus gentianeus*, *Clitocybe phyllophila var. amara*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, hasieran ganbila, ezkatatsua, tomentosoa, ondoren laua eta batzuetan hondoratua, leuna. Marroi-gorrixka zurbil kolorekoa, azkenean kanela kolorekoa edo arre-iluna. Ertza inbolutua edo kurbatua, batzuetan ildaskatu-tontorduna.

**Orriak:** Oso estuak, estu, adnatatik-sinuadoetara, hasieran zuri-elur kolorekoak, azkenean krema antzeko kolorekoak.

**Hanka:** Zilindrikoa, batzuetan klabiformea, 4 - 7 x 1 - 2 cm-koak, betea, elastikoa, apur bat ildaskatua; zuria, nahiz eta ukitzean marroiz koloreztatu.

**Haragia:** Zuria, lodia, irmoa eta elastikoa. Zapore oso mingotsa du eta irin usain arina.

**Etimologia:** *Leucopaxillus* terminoa grekozko "leucos" hitzetik dator eta zuria esan nahi du. Bere koloreagatik. *Amarus* epitetoa bere haragiaren zaporetik dator.

## Jangarritasuna 
Ezin da jan, mingostasun handia duelako.

### Nahasketa arriskua 
Erraz ezagutzen da, kapelaren kolorea, marroi-gorrixka du, orriak berriz zuri-elur kolorekoak eta nabarmen ikusten delako, eta zaporea mikatza duelako. *Leucopaxillus paradoxus* espeziearekin ere bai, honek zaporea ez du hain mikatza eta kolore zurixkakoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkeneko espeziea da, koniferoen basoetan ateratzen da (*Pinus*, *Picea*, *Abies*, *Cedrus*), Taldeka txilar artean. Baita arteen (*Quercus*) azpian ere eta pagoen (*Fagus*) azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Europa, Australia, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ugatz-ziza argi

**Ugatz-ziza argia** (*Melanoleuca strictipes* edo *Melanoleuca evenosa*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Batzuek jateko modukoa dela uste dute, naiz eta adituak ez diren perretxiko biltzaile gutxik jaso. Beste batzuentzat zalantzazkoa. Nolanahi ere, kapela bakarrik kontsumitu.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 - 11 (12) cm arteko diametrokoa, hemisferikoa, gero ganbila, azkenean lau samarra, batzuetan ertza altxatua eta erdia hondoratua, baina beti titi kamuts batekin disko-eremuan. Ertz zorrotza, zertxobait kurbatutik laura. Azal leuna, matea, zeta-antzekoa eta, batzuetan, lehortzearen ondorioz hautsia; zuritik kremara eta erdialdea okre-antzekoa.

**Orriak:** Estu, zabalak, adnatatik sinuadoetara edo filamentu batez subdekurrenteak; kolore zurixkatik krema argira, ertzak zertxobait izurtuak eta orrien kolorekoak.

**Hanka:** 5 - 8 (9) x 0,7 - 1 (1,5) cm-koa, zilindrikoa, kapelaren kolorekoa, luzetara zuntzez estalia, oinarria subbulbosa eta flokosoa goian.

**Haragia:** Zurixka, trinkoa kapelaren erdian eta haritsua oinean; irin-espermatiko usain arin batekin eta zaporea gozotik apur bat mikatzera.

**Etimologia:** *Melanoleuca* terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria. 

### Nahasketa arriskua 
Askotan, *Calocybe gambosa* delakoarekin batera aurki dezakegu, eta, orduan, biltzaile berria nahastu dezake. *Melanoleuca substrictipes* espeziearekin ere nahas daiteke, hau zuriagoa da, hurraren zaporekoa da mikatz samarra, eta *Melanoleuca verrucipes* perretxikoarekin ere bai, zuritik kremarako kolorea du, eta oina ezkata grisez estalia.

## Sasoi eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean hazten da, mendiko larreetako belarren artean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Islandia, Europa, Errusia, Kaukasia eta Mongolia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ugatz-ziza handi

**Ugatz-ziza handia** (*Melanoleuca grammopodia*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. *Melanoleuca exscissa* delakoak baino kalitate handixeagoa du, baina testura hutsala du. Beste *Melanoleuca* batzuekin nahas daiteke, denak jangarriak.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 20 cm arteko diametrokoa, hasieran ganbil-konikoa, gero ia laua, erdian oso nabarmena den titi batekin. Itxura hezekoa, higrofanoa, Ile gabea, gris-arre kolorekoa, ilunagoa edo argiagoa, zurbilduaz eguraldi lehorrarekin, gaztetan ertza bilduta egoten da.

**Orriak:** Lehenbizi zurixkak, gero ilunagoak, estu, itsatsiak, dekurrente samarrak, batzuetan zahartzean.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain behera jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Lehenengo betea, gero barnehutsa, luzea, liraina, haritsua, biguna, askotan goian mehetua, luzetara ildaskatua, zuntz txiki arreekin.

**Haragia:** Zurixka edo zertxobait arreska, harroa, usain sendokoa eta zapore leunekoa.

**Etimologia:** *Melanoleuca* terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik. *Grammopodia* epitetoa ere grekotik dator, "gramma" esan nahi duen hitzetik eta oin esan nahi duen "podos" hitzetik. Oin ildaskatua duelako.

## Jangarritasuna 
Nahiko ona. Oina kendu egin behar zaio, gogorra eta larrukara da.

### Nahasketa arriskua 
*Melanoleuca subbrevipes* delakoarekin, kapelaren tamaina antzekoa du, baina hanka askoz motzagoa du. *Melanoleuca decembris* espeziearekin ere bai, honek txapel marroi iluna du eta orri horixkak.

## Sasoia eta lekua 
Nahiko ohikoa udaberrian, udan eta udazkenean, belardietan, larreetan eta basoetako soilguneetan, ez da oso ugaria izaten.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Islandia, Europa, Errusia, Turkia, Israel, Himalaiako eremua eta Japonia.

## Galeria 

Fitxategi:Melanoleuca grammopodia 1.jpg
Fitxategi:Melanoleuca grammopodia 2.jpg
Fitxategi:Melanoleuca grammopodia hiru.jpg
Fitxategi:Melanoleuca grammopodia lau.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Memphis (musika taldea)

**Memphis** 2016. urtean Gasteizen sortutako country-rock taldea da. Ingelesez abesten dute.

## Ibilbidea 
Taldea Mikelek (gitarra, ahotsa) eta Javik (gitarra, ahotsa eta armonika) sortu zuten eta 2019an Kinko (baxua) eta Eneko (bateria) gehitu zitzaizkien. 2021ean aurreneko diskoa atera zuten, *Money Gods* izena zuena. Aurreneko singlea "Nameless" izan zen.

## Diskografia 
* *Money Gods* (autoekoizpena, 2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Taldearen webgune ofiziala
Klaudia Rapp

**Klaudia Rapp** (Alemania,  XX. mendea) gimnasta artistiko alemaniarra da. Ekialdeko Alemaniarekin lehiatuz, 1987an munduko brontzezko domina lortu zuen taldekako lehiaketan.

## Kirolari ibilbidea 
### 1987 
Rotterdameko 1987ko Munduko Txapelketan, taldekako brontzea eskuratu zuen, Errumaniaren (urrea) eta Sobietar Batasunaren (zilarra) atzetik. Taldekideak Dörte Thümmler, Ulrike Klotz, Gabriele Faehnrich, Martina Jentsch eta Astrid Heese izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mugan (musika taldea)

**Mugan** 2017an Donostian sortutako pop-rock eta folk taldea da.

## Taldea 
Pablo Zurutuza abeslari eta gitarristak sortu zuen proiektua. Abesti batzuk egin eta Joseba Pastorri erakutsi ondoren taldea eratzea erabaki zuten. 2018an gainerako taldekideak sartu ziren. 2022an atera zuten aurreneko diskoa.

2025eko otsailaren 28an Añorgako zinema zaharrean emandako kontzertua grabatu eta sareetan jarri zuten.

## Diskografia 
* *Bizirik ez bagaude* (2022, autoekoizpena)
* *Kontzertu bat galerari* (2005, autoekoizpena) - zuzenekoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabelle Severino

**Isabelle Severino** (Paris, Frantzia, 1980ko apirilaren 9a) gimnasta artistikoa da, barra asimetrikoen proban espezialista. 1996an munduko brontzezko domina lortu zuen.

## Ibilbidea 
### 1996 
San Juanen (Puerto Rico) egindako Munduko Txapelketan, barra asimetrikoen ariketan brontzea eskuratu zuen, Svetlana Khorkina errusiarraren eta Elena Piskun bielorrusiarraren ondoren. Biek berdinduta urrezko dominan.

### 2006 
Missy Peregrym aktorearen bikoitza izan zen 2006ko *Pisando Fuerte* filmean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ugatz-ziza hankalabur

**Ugatz-ziza hankalaburra** (*Melanoleuca brevipes*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Kalitate gastronomiko kaskarreko jangarria. Generoa ezagutzea nahiko erraza da, oso itxura bereizgarria dutelako, baina *Melanoleuca* generoaren barruan sailkapen zuzena egitea zailagoa da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 10 (14) cm arteko diametrokoa, ganbila, gero lau samarra, batzuetan erdia hondoratua, eta beti titi baxuarekin disko-eremuan. Ertz kurbatua, uhindua eta flexuosoa. Azala higrofano samarra, leuna, matea eta zetaduna; beix-arrexka kolorekoa, erdialdean ilunagoa eta eguraldi lehorrarekin zurbiltzeko joerarekin.

**Orriak:** Subadnatatik sinuosora edo subdekurrenteetara eta estu; krema kolore argikoak, eta gero grisak, distira lila-moreekin. 

**Hanka:** 3 - 5 (6,5) x 0,8 - 2 (2,5) cm-koa, zilindrikoa, motza, fistulosoa, oinarri subbulbosoa duena eta sarritan eszentrikoa; txapelaren kolorekoa, eta luzetarako fibrila okre-antzeko kolorekoekin estalia eta batzuetan goian gris-biolazeo kolorekoa, 

**Haragia:** Trinkoa, haritsua oinarena eta zurixka; perretxiko usainekoa eta zapore garratz-astrigentekoa.

**Etimologia:** *Melanoleuca* terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik. *Brevipes* epitetoa berriz latinetik dator, laburra esan nahi duen "brevis" hitzetik eta oin esan nahi duen "pes" hitzetik. Bere oinaren tamaina adierazten du.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria

### Nahasketa arriskua 
Txapelaren diametroaren erdia ozta-ozta neurtzen duen oinagatik erraz antzematen da. Nahiz eta *Malanoleuca grammopodia*, *Melanoleuca Melanoleuca*, *Melanoleuca exscissa*, *Melanoleuca luscina* era *Melanoleuca turrita* espeziekin nahas litekeen; denak antzekoak, baina hanka luzeagokoak.

## Sasoia eta lekua 
Udaberritik udazkenera hazten da, larreetan eta bide bazterretan, lorategietan, parkeetan eta mendiko pistetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Argentina, Groenlandia, Islandia, Europa, Errusia, Israel, Turkmenistan, Uzbekistan, Zeelanda Berria eta Papua Ginea Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ugatz-ziza arrunt

**Ugatz-ziza arrunta** edo **Ugatz-ziza iluna** (*Melanoleuca melaleuca*) *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Testura zakarra, haragi ez oso fina, aroma ahula eta zapore meleka du. Gaztelan patata gisatuen ongailu gisa, haragi gorrien hornigai gisa eta kalitate handiagoko beste espezie batzuekin nahastuta erabili izan da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 (10) cm arteko diametrokoa, hemisferikoa, gero ganbila, azkenean lau samarra eta beti titi batekin disko-eremuan. Ertza kurbatutik laura eta txapela baino argiagoa. Azala zertxobait higrofanoa, leuna eta ilegabea; marroi-grisaxka kolorekoa eta marroi-beltzaxka hezetasunean, eta eguraldi lehorrarekin zurbiltzeko eta distiratzeko joerarekin.

**Orriak:** Sinuatuak, estu eta orritxoekin noizean behin; kolore zurixkakoak eta batzuetan zahartzean krema kolorekoak,

**Hanka:** 6 - 8 (10) x 0,5 - 1 cm, fistulosoa, zilindrikoa, oinarri subbulbosoarekin eta goi furfurazeoarekin; zurixka eta luzetara okre koloreko zuntzekin, oinarrirantz estuago eta itxura ilunagoa ematen diote,

**Haragia:** Lodia, haritsua oinean, zurixka, baina krema kolorekoa helduaroan, Usaina eta zaporea hautemanezinak edo fungikoak.

**Etimologia:** *Melanoleuca* terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Antzeko beste *Melanoleuca* espezie batzuekin nahas daiteke, horiek guztiek bereizteko mikroskopioa hartu beharra dago.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean. Hostozabal eta koniferoen  basoen soilguneetan edo ertzetan hazten da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Argentina, Groenlandia, Europa, Errusia, Kaukaso, Aljeria, Israel, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Indonesia, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria eta Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garagardoaren Nazioarteko Eguna

**Garagardoaren Nazioarteko Eguna** 2008az geroztik urtero egiten den nazioarteko ospakizuna da. Gaur egun, 2012az geroztik, abuztuko lehen ostiralean egiten da.

## Historia 
Jesse Avshalomov, Evan Hamilton, Aaron Araki eta Richard Hernandez lagunek sortu zuten 2008an Santa Cruzen. Hasieran abuztuaren 5a hautatu zuten ospakizunerako, baina 2012an abuztuko lehen ostiralera aldatu zuten.

Ospakizunak hiru helburu nagusi ditu:
# Adiskideekin elkartzea eta garagardoaren edakeraz gozatzea.
# Garagardoa egiteaz eta zerbitzatzeaz arduratzen diren gizon-emakumeak omentzea.
# Mundua batzea nazio eta kultura guztietako garagardoak ospatuz egun nabarmen horretan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garagardoa.
* Garagardogintza.

## Kanpo estekak 
*  Garagardoaren Nazioarteko Egunaren webgunea
Bordante

[thumb|[Bengoechea hotela Idahon. Hotelen euskal apopiloak ziren bordanteak.]]
**Bordante** Ameriketako Estatu Batuetako Mendebaldeko euskal komunitateen euskaran erabiltzen den hitza da. Bordante euskal ostatu bateko egoiliar edo apopiloa estateko, edo, orokorrean, ostatu edo hotel batean lo egiten duen pertsona da. Ingelesezko 'boarder' hitza omen dauka jatorria () eta Kaliforniako eta Ameriketako beste leku batzuetako gaztelaniaz ere erabiltzen da, RAE Espainieraren Akademiak bere *Diccionario de americanismos*en jasotzen duenez.

## Azken bordantea 
Euskal Kultura webgunearen arabera Mitxel Bordagarai (Anhauze, 1938-Chino, 2022) azken bordantea izan zen. Emigranteei lo egiteko lekua eta jaten ematen zieten euskal ostatuak ixten joan ziren emigrazioa bukatu zenean  edo, zaharberritu eta egokitzen, euskaldunentzako 'hotel' partean geratzen ziren azken bordante euskaldunak mantenduz, eta jatetxe partean bezero amerikarrak eurenganatuz eta izena hartuz, 'Basque family style' famatua marka. Mendebaldean, tradizio euskalduneko herri askotan, jatetxe soil bilakatutako euskal ostatuak bertako jatetxe estimatuenetakoak dira. Eta horietako batzuetan, hala nola Chinoko Basque Cluben, segitu izan dute betetzen aterpe funtzioa zahartzen joandako azken bordante bakanentzat, normalean familia sortu ez duten gizon edadetuak, Mitxel Bordagarairen kasuan bezala.

Michel Bordagaray 1938ko irailaren 9an sortua zen Anhauze herri baxenafartarrean eta, beraz, 83 urte betez hil zen. Soldaduska egin eta Algeriako gerlatik pasatuta emigratu zuen Kaliforniara artzain. Geroago bestelako lanetan ibiliko zen eta ez zen sekula ezkondu, ezta familia sortu ere. Ez zen sekula itzuli Euskal Herrira eta, euskal emigrante asko bezala, euskaldun bizi izan da Kalifornian, Centro Bascoko Euskal Herri txikian. Chinoko Centro Bascon 'ganbera' edo 'kuartua' hartua zuen azken emigrante euskalduna. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Garai baten amaiera: Michel Bordagaray hil da Kalifornian, AEBko euskal ostatu tradizional bateko azken 'bordantea'", euskaltura.eus webgunean.
Raymond Briggs

**Raymond Redvers Briggs** (Wimbledon, Surrey, 1934ko urtarrilaren 18a - Brighton, 2022ko abuztuaren 9a) britainiar haur literaturako idazle eta ilustratzailea izan zen.

Ilustratzaile hasi zen eta berehala hasi zen haurrentzako liburuetan lanean. 1961etik 1986ra, Brightongo Arte Eskolako ilustrazio irakaslea izan zen. Bere hiru lan garrantzitsuenak, idazle eta ilustratzaile gisa, komiki formatuan egin zituen. 1966an eta 1973an Ingalaterrako liburu-saltzaileek emandako Kate Greenaway Domina irabazi zuen eta 1984an Hans Christian Andersen sariko finalista izan zen.

Bere lanik ospetsuena The Snowman testurik gabeko liburua da. Marrazki bizidunetako bertsioa eta musika-egokitzapena Erresuma Batuan ematen dira Gabonetan.

## Lan hautatuak 
* *Peter and the Piskies: Cornish Folk and Fairy Tales* (Oxford, 1958), Ruth Manning-Sandersekin batera.
* *The Fair to Middling* (1959), Arthur Calder-Marshall idazlea. Rupert Hart-Davis, London
* ''Ring-a-ring o' Roses* (Hamish Hamilton, idazlea 1962)
* *Fee Fi Fo Fum* (1964)
* *The Mother Goose Treasury* Kate Greenaway Medal Domina
* *The Christmas Book* (1968), James Reeves idazlea.
* *Shackleton's Epic Voyage* (1969), Michael Brown idazlea
* *Jim and the Beanstalk* (1971)
* *Father Christmas* (1973) Kate Greenaway Domina
* *Father Christmas Goes on Holiday* (1975), 
* *Fungus the Bogeyman* (Hamilton, 1977)
* *The Snowman* (1978)
* *Gentleman Jim* (1980)
* *When the Wind Blows* (1982)
* *The Tin-Pot Foreign General and the Old Iron Woman* (Hamilton, 1984)
* *All in a Day* (Philomel Books, 1986), Mitsumasa Anno idazlea.
* *Unlucky Wally* (1987)
* *Unlucky Wally 20 Years On* (1989)
* *The Man* (1992)
* *The Bear* (1994)
* *Ethel & Ernest: A True Story* (Jonathan Cape, 1998)
* *Ug: Boy Genius of the Stone Age* (Jonathan Cape, 2001)
* *The Adventures of Bert*, Allan Ahlberg idalea (2001, AEB )
* *A Bit More Bert*, Allan Ahlberg idazlea (2002, AEB )
* *The Puddleman* (2004, )
* *Notes from the Sofa'' (Unbound 2015, )

## Kanpo estekak
Mitra marroi

**Mitra marroia** (*Gyromitra infula*) *Discinaceae* familiako onddo espezie bat da. Gordinik espezie toxikoa da, naiz eta autore batzuek lehortu ondoren jangarritzat jo. Ez da gomendatzen kontsumitzea.

## Deskribapena 
**Kapela:** Mitra itxurakoa, oso irregularra, 5 cm-tik 12 cm-rako altuerakoa, arre-gorrixka edo arre-marroia, ilunagoa edo argiagoa hezetasunaren arabera, karpoforoa barnehutsa da, gainazala ez da likatsua, ia belusatua eguraldi lehorrean eta barrua zurbilagoa du.

**Hanka:** Leuna, ez ildaskatua, oro har, barnehutsa da eta luzetarako tolestura du, kapelaren kolorea baino gorrixkagoa du, batzuetan, pruina zurixka batez estalia, horrek itxura argiagoa ematen dio.

**Haragia:** Oso hauskorra. Barruko aldea kanpokoa baino askoz argiagoa da, gamuza kolorekoa eta oso zimurra.

**Etimologia:** *Gyromitra* terminoa grekotik dator, biribila esan nahi duen "gyros" hitzetik eta diadema esan nahi duen "mitra" hitzetik. *Infula* epitetoa berriz latinetik dator, eta apezpikuen mitra esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Autore batzuek jangarritzat jotzen badute ere, ez ditu merezi sukaldaritzaren ohoreak. Kontsumitzea pentsatzen bada lehortuta baino ez da jan behar.

### Nahasketa arriskua 
*Gyromitra esculenta* delakoarekin, nahiz eta udaberrikoa izan eta karpoforoak garun itxura gehiago duen.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean agertzen da, koniferoen baso fresko eta hezeetan, hala ere, hostoerorkorren basoetan ere aurki daitezke.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Erdialdeko Amerika, Kanariak, Europa, Errusia, Himalaiako eskualdea, Japonia, Zeelanda Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Gyromitra infula 1.jpg
Fitxategi:Gyromitra infula 2.jpg
Fitxategi:Gyromitra infula 3.jpg
Fitxategi:Gyromitra infula 4.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inonotus obliquus

***Inonotus obliquus*** edo **txaga** esaten zaiona (errusierazko *чага* hitzaren latinizazioa), onddoa da *Hymenochaetaceae* familian. Bizkarroia da urkian eta beste zuhaitz batzuetan. Azal esterila irregularki sortzen da eta erretako ikatzaren antzekoa da. Ez da onddoaren gorputz fruktifero bat, esklerosi bat edo mizelio-masa bat baizik, batez ere beltza melanina kopuru handi baten ondorioz. Pertsona batzuen ustez, txaga sendagarria da.

*Inonotus obliquus* maizago agertzen da Ipar hemisferioko eskualde zirkunborealean, urki-basoetan.

## Morfologia 
*Inonotus obliquus*-en eraginez, usteldura zuria sortzen da zuhaitz ostalarian. Txaga esporak zaurietatik sartzen dira zuhaitzera, bereziki gaizki orbaindutako adarretatik. Usteldura zuriaren eragina ostalarian zehar zabalduko da. Infekzio-zikloan, kanpoko mizelio-masa esterilaren inguruan bakarrik sartzen da. Gorputz fruktifero horiek basidiosporak sortzen dituzte, infekzioa beste zuhaitz ahul batzuetara zabaltzeko.

## Kimika 
Esklerozio beltzak melanina-kontzentrazio handiak ditu. Txagak oxalato-kontzentrazio oso altuak ditu, 2800-11200 mg guztizko oxalato/100 g esklerozioren kontzentrazioak, edozein organismotan emandako kontzentrazio altuenetako bat.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Nikaragua, Groenlandia, Europa, Kaukasia, Errusia, Kazakhstan, Kirgizistan, Tajikistan, Uzbekistan, Mongolia, Txina, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Cancio Mena

**Juan Cancio Mena Irurtzun** (Iruñea, 1834ko urriaren 20a-1916ko apirilaren 26a) idazle, kazetari, politikari eta legelari nafarra izan zen. Ideologikoki karlista Hego Euskal Herria Espainian integratzeko jarrera zuen.

## Biografia 
1850ean Filosofiako Batxilergoko titulua lortu zuen Iruñeko Institutuan, eta 1856an Jurisprudentziako Batxilergoko titulua Madrilgo Unibertsitate Zentralean. 1858an lizentziatu zen. Irakaskuntzan aritu zen, eta irakasle izan zen Santanderren (1858), Bilbon (1861) eta Burgosen (1864). Era berean, Iruñeko Barneen Ikastetxeko zuzendaria izan zen. 1865ean Nafarroako Foru Aldundiko idazkari izendatu zuten. Kargu horri uko egin zion 1869ko Espainiako Konstituzioa onartu zenean, kultu-askatasuna baieztatzen baitzuen. Karlismoari atxiki ondoren, 1870ean Madrilen Julio Nombelarekin *El País Vasco-Navarro* eta *La Nueva España* egunkari karlistak sortu zituen. Espainiako batasun katolikoaren defendatzailea, 1870ean Nafarroako Katolikoen Elkarteko Probintzia Batzordean parte hartu zuen idazkari gisa. Bigarren Karlistaldia piztu zenean, 1873an Nafarroako Errege Gobernu Batzorde karlista izan zen eta Mugako Regia Komisariaren buru izan zen. Julio Nombelarekin batera Baionan *La Cruzada Española* (1875) egunkaria argitaratu zuen, eta bertan Foruen kausa Karlos VII.arenarekin identifikatu zuen. Gerra amaitu ondoren, karlistek Alfonsiar Errestaurazioaren bizitza politikoan parte hartzea proposatu zuen; proiektu hori karlistek baztertu egin zuten. 1881ean Alejandro Pidalen Batasun Katolikoan sartu zen. *El Eco de Navarra* egunkari kontserbadorearen ohiko kolaboratzailea izan zen hogeita hamar urtez. Madrilgo, Aragoiko eta Nafarroako egunkari askotan ere parte hartu zuen, besteak beste, *Euskal Esnalea*, *Los Niños* eta *La Correspondencia de España* egunkarietan. Jose Fermin Garraldaren arabera, bere bizitzaren amaiera aldera karlismoaren aldeko manifestazioa egin zuen berriro. Bere seme Ignacio Mena Sobrino 1914ko hauteskundeetan Burgosko Gorteetarako diputatu jaimista izateko hautagaia izan zen. Bigarren aldiz ezkondu zen Francisca Sarasate idazlearekin.

## Obra 
**Objeto e importancia de la Estadística* (Zaragoza, 1860) 
* *Ni protección ni libre cambio* (Madril, 1861)
**El pasado y el presente de la política española* (Madril, 1865)
**La ley de Dios [...]* (Iruñea, 1867)
**La cuestión religiosa* (Madril, 1869)
**Principios fundamentales de política que determinan la actitud en que deben colocarse los que han defendido la bandera carlista* (Iruñea, 1877)
**Filosofía del Syllabus* (Iruñea, 1878)
**Lourdes y la ciencia* (Iruñea, 1880)
**Tratado de Economía Política* (Zaragoza, 1914)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografia Espainiako Errege Historia Akademiaren webgunean.
Propithecus edwardsi

***Propithecus edwardsi*** Indriidae familiako primate estrepirrinoa da. Madagaskarreko ekialdeko oihan euritsuaren zuhaiztietako endemikoa da.

## Galeria 

Fitxategi:Milne-Edward's_Sifaka_(Propithecus_diadema_edwardsi).jpg|
Fitxategi:Genus Propithecus Feet.jpg|

## Kanpo estekak
Urki-ardagai

thumb|Urki-ardagaia goitik ikusita.
thumb|Urki-ardagaia azpitik ikusita.

**Urki-ardagaia** (*Fomitopsis betulina*; lehen *Piptoporus betulinus*), Polyporales ordenako onddoa da eta, izenak adierazten duen bezala, urkietan bakarrik hazten den ardagai mota bat da. Gorputz emankorrak zuhaitzaren azaletik sortzen dira eta urtebete baino gehiago iraun dezakete.

Ötzi, izotzetako gizonak, duela 5300 urte, aldean zeramatzan urki ardagaiak eta *Pteridium aquilinum* iratzeak propietate antihelmintikoak dituzte, baina ez dago argi erremedio gisa erabiltzen ote zituen. Supizteko ardagaia ere bazeraman, baina hau sua pizteko sistema bitxi baten parte zen, landare batzuekin (dozena bat kasik), suharriekin eta pirita harriekin batera.

## Taxonomia 
Onddoa Jean Bulliardek deskribatu zuen 1788an, *Boletus betulinus* izenarekin. 1881ean Petter Karstenek *Piptoporus* generora transferitu zuen. Azterketa filogenetiko molekularrek iradoki zuten espeziea lotura estuagoa zuela *Fomitopsi*arekin *Piptoporus*ekin baino, eta onddoa *Fomitopsis* gisa birsailkatu zen 2016. urtean.

*Betulina* berariazko epitetoa landare ostalariaren generoari dagokio (*Betula*)..

## Deskribapena 
Fruitu-gorputzak (basidiokarpoak) zuriak dira, eta gainazala leuna dute, marroi-grisaxka; behealdeak, berriz, zuri-krematsua da, eta ehunka poro ditu, esporak dituztenak. Fruta-gorputzak gomazko testura du, eta adinean aurrera egin ahala, kortxo bihurtzen da. Onddoak deskonposatutako zura eta mizelioko laboreak sagar berdeen usaina hartzen du. Esporak forma zilindrikotik elipsoidalera bitartekoak dira, eta 3tik 6ra eta 1,5etik 2 μm-ra bitartekoak.

*Fonitopsi betulinak* parekatze bipolarreko sistema bat du. Sistema horretan, monokarionak edo germinazioan dauden esporak parekatu egin daitezke, eta beste estaltze-faktore bat duen indibiduo batekin dikarionte emankor bat eratu. Gutxienez 33 ugalketa-faktore daude onddo horren populazio britainiarrean. Faktore horiek guztiak gene bakar baten aldaera edo aleloak dira, beste basidiomizeto espezie batzuen estalketa tetrapolarreko sistemak ez bezala, bi gene baitakartza.

## Galeria 

Fitxategi:Fomitopsis betulina 3.jpg
Fitxategi:Fomitopsis betulina 5.jpg
Fitxategi:Fomitopsis betulina 6.jpg
Fitxategi:Fomitopsis vetulina 12.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moschiola indica

***Moschiola indica*** Tragulidae familiako ugaztun artiodaktilo espezie bat da, Indian eta agian Nepalen bizi dena. 57,5 cm luze da, eta 2,5 cm-ko isatsa du; 3 kg inguru pisatzen du. Oihanean bizi da eta gaueko ohiturak ditu. Gaur egun, *Moschiola* generoa hiru espeziek osatzen dute, *Moschiola kathygre* eta *Moschiola meminna* barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leopardus guttulus

**Tirika** ***(Leopardus guttulus***) felidoen familiako eta *Leopardus* generoko ugaztun haragijale bat da, eta Hego Amerikako ekialdeko erdialdeko oihan subtropikaletan banatzen da. Gaua iristean, bere lurraldea bisitatzen du, janaria osatzen duten animalien bila: hegaztiak eta karraskariak.

## Banaketa 
Brasileko erdialdean eta hegoaldean dago, Boliviako ekialdean, Uruguaiko iparraldean, Paraguain eta Argentinako iparraldean.

## Habitata 
Hainbat habitatetan aurki daitezke: pinu-basoak, baso tropikalak, sabanak eta landaredia kostatik hurbil. Ez dira zingiretan bizi.

Batzuetan, soroetatik hurbil ere aurki daitezke, batez ere leku horretan karraskari ugari dagoenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Microcebus danfossi

***Microcebus bongovaensis*** edo **Ambarijeby** Madagaskarreko primate estrepirrino endemiko espezie bat da.

Sofia eta Maevarano ibaien arteko baso zatikatuetan ezagutzen da, Madagaskarreko ipar-ekialdean. Azterketa taxonomikoa egin aurretik, eremu horretako sagu-lemureak urre-koloreko sagua marroitzat hartzen ziren (*Microcebus ravelobensis*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cephalophus harveyi

***Cephalophus harveyi*** Tanzanian aurkitu eta Kenyan, Somaliako hegoaldean eta, seguruenik, Etiopiako erdialdean sakabanatutako duiker espezieetako bat da.

40 cm ingurukoak dira altueran sorbaldetaraino, eta 15 kg inguru pisatzen dute, batez beste. Larru marroia dute, baina haien hankak eta aurpegiak beltzak dira.

Mendiko basoetan eta lur baxuetan bizi dira, eta hostoak, adartxoak, frutak, intsektuak, hegaztien arrautzak eta sarraskia jaten dituzte.  Nahiz eta duiker hau arriskuan ez egon, babestutako basoen mende dago bizirauteko. 2008tik aurrera, espeziearen egoera ez da hain kezkagarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sousa plumbea

***Sousa plumbea*** izurde ozeaniko espezie bat da (Delphinidae familia).Izurde helduak zuriak edo grisak izaten dira. Helduek 2 edo 3 metro neurtzen dituzte eta umeek metro bat. Helduek 150-230 kilo pisatzen dute batez beste.Indiako Afrikako kostan, Indiako ekialdean, Bengalako badian eta Itsaso Gorrian bizi da.

## Kanpo estekak