Espezialista (zinema)

[thumb|Piroteknia erakustaldia: "Giant Auto Rodéo" ([Ciney, Belgika).]]
Zineman**,** **espezialista** batek (*stunt performer*, *stuntman* edo *daredevil* ingelesez) truko arriskutsuak egiten ditu, askotan lanbide gisa, eta zineman edo telebistan erabili ohi dira. Frantsesez *cascadeur* deitzen zaie, eta terminoa beste hizkuntza batzuetan ere agertzen da (adibidez, grezieraz *κασκαντέρ* esaten zaio).

## Ikuspegi orokorra 
Zinemako espezialista batek, normalean, ekintza bereziak egiten ditu zineman edo telebistan erabiltzeko. Izan daitezke autoen talkak, altuera handietatiko erorketak, arrastatzeak (zaldiek eraginda, adibidez) eta leherketak.

Zinemako espezialista orok berezkoa duen arriskua dago. Arriskurik handiena zuzeneko audientzia baten aurrean aritzen direnean izaten da. Grabazioetan, bistako segurtasun-mekanismoak edizioan ezaba daitezke. Zuzeneko emanaldietan, ikus-entzuleek argi ikus dezakete espezialista benetan trukoa egiten ari den. Zauri edo heriotza arriskua murrizteko, sarritan espezialistak koreografiatuak edo makinek lagunduak izaten dira, truko arriskutsua egiten duten bitartean segurtasun mekanismoak emanaldiaren barruan egon daitezen. Baina, hala ere, ariketak ondo koreografiatuta daudela iruditu arren, espezialistek oso ariketa arriskutsuak egiten dituzte fisikoki.

1900. urtearen hasieran hasi ziren lanean, eta 1960. urtera arte, espezialistak zinemaren industrian sartu aurretik diziplina hori entrenatzen zuten profesionalak ziren. Gaur egungo zineman eta telebistan, espezialistak hainbat diziplinatan entrenatzen dira, borroka-arteak eta stage combat barne, eta, lehenik eta behin, espezialista-erakunde bateko kide ziurtatua izan behar dute, eszenatokian edo pantailan jarduteko behar den asegurua lortu ahal izateko. Horrek aukera ematen die hobeto aztertzeko eta ekintza-sekuentzia bat planifikatzeko, fisikoki prestatzeko eta beren jardueretan bi segurtasun- eta arrisku-faktoreak sartzeko. Hala ere, behar bezala egiten direnean ere, tentsioa izaten da oraindik, eta, sarritan, gorputza honda dezakete trukoak egiten dituztenean.

Daredevil-ak ez dira espezialistak eta ordezkoak; haien jarduna truko bat da berez, film edo telesail baten testuingururik gabe. Daredevil-ek audientzia batentzat jokatzen dute askotan. Zuzeneko espezialisten artean, eskapismoa, ezpata-irensleak, su-jaleak, trapezistak eta beste batzuk daude. Motozikleta erakustaldiak eta Wall of death ezagunaren emanaldiak ere izango dira. Jackass pelikula eta telesaila ezaguna da zinemagintza modernoko ekitaldien adibideak grabatzeagatik.

Buster Keaton, Harry Houdini, Jackie Chan, Akshay Kumar, Pawan Kalyan, Tony Jaa eta Jayan dira, besteak beste, espezialista eta daredevil-ak beren ibilbideko hainbat zatitan.

## Historia 
### Cascadeur 
[thumb|Zirkuko artistak automobil-truko bat egiten [Delorimier Stadium|Delorimier Stadium-en (Montreal, Kanada), 1946an.]]
Lehen espezialistak animatzaileak eta zirkuko artistak ziren, batez ere gimnasta eta akrobata trebatuak. Jatorrizko hitzaren jatorria, frantsesezko *cascadeur* hitza, eszena edo ur-truko batean zehar mugimenduen sekuentzia batean erortzearen baldintzatik eratorria izan daiteke (Cascade ur-jauzirako hitz frantsesa da)

Geroago, alemaniar eta holandar zirkuek *kaskadeur* hitza erabiltzen dute, hau da, jauzi ausarten segida bat antzezten dute antzezlea zauritu gabe. Diziplina akrobatiko honek ringean entrenamendu luzea eta gorputz kontrol ezin hobea eskatzen ditu publikoari emanaldi bikain bat aurkezteko.

"Stunt" hitza formalki XIX. mendean hartu zuten vaudeville-ko artista bidaiariek Mendebalde basatian, Ipar Amerikan zein Europan. Mendebalde Basatiaren lehen ikuskizuna Buffalo Bill izan zen, 1883an sortua eta 1913ra arte iraun zuena. Show-ean gudu simulatuak zeuden, arma eta geziekin, AEBetako Mendebalde Zaharraren bertsio erromantikoa.

### Stage combat 
XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, Europa, British Commonwealth eta Ipar Amerikako antzerki-ekoizpenetako esgrima-stage combateko eszenak "standard combats" izeneko zenbait errutina konbinatuz sortu ohi ziren. . mendearen amaieran eta . mendearen hasieran, Europako esgrima-maisuak esgrima historikoko teknikak bilatzen eta esperimentatzen hasi ziren, hala nola, rapierra eta ezpata txikia, eta aktoreei teknika horiek erabiltzen irakasten zieten.

Irakasle hauen artean George Dubois zen aipagarria, Parisko borroka eta arte martzialen zuzendaria, gladiadoreen borroketan eta Errenazimentuko esgriman oinarritutako esgrima emanaldiak sortu zituena. Egerton Castle eta Alfred Hutton kapitaina Londresen oinarritutako Viktoriar garaiko talde handi baten parte ziren, esgrima sistema historikoak berpizten inplikatuz. 1899-1902 inguruan, Huttonek aktoreentzako esgrima-eskolak irakatsi zituen Bartitsu Klubaren bidez, non Zuzendari Batzordean ere zerbitzatzen zuen, eta Jiu-jitsuko oinarrizkoa eta bere ikaskideen makila-borrokako Vigny metodoa ikasi zituen.

### Zinema goiztiarra 
1900eko hamarkadaren hasieran, zinemaren industria goraldian sartu zen Ozeano Atlantikoaren bi aldeetan, baina ez zegoen espezialista profesionalen beharrik. Hasieran, pelikulak hain berriak zirenez, ekoizleek artistentzako aurrekontua bazuten ere, eszenak doan egiteko eskaera nahikoa zegoen. Adibidez, New Yorkeko etxe orratz baten gainean 1000 oineko (300 m) altzairuzko habe batean norbait hartu behar baduzu, orduan beti zegoen baten bat eszena benetan egiteko prest, eta, askotan, doan. Bigarrenik, Espainia-Estatu Batuak Gerra amaitu berria zen, eta sasoi onean zeuden gazte mordoa zegoen, suzko armak erabiltzen trebatuak, lan pixka baten bila. Hirugarrenik, Mendebalde Basatia ez zen domatua bakarrik, hesitzen ere hasia zen, eta horrek cowboy zaharrei ordaintzeko beharra murrizten zuen.

Espezialista dedikatu batek erabili zuen lehen irudia oso eztabaidatua da, baina 1903 eta 1910 artean gertatu zen. 1903an Milltownen (New Jersey) filmatutako The Great Train Robbery filmean zegoen espezialista-truko baten lehen agerpen posiblea. Ordaindutako lehen truko egiaztagarria 1908an izan zen, Monte Cristoko Kondea filmean, zuzendariak itsaslabar batetik itsasora buruz behera salto egin behar izan zuen akrobatari ordaindutako 5 dolarrekin.

Daredevil profesionala, Rodman Law, trukoz betetako paraxutista zen, milaka eraikin eskalatu eta hegazkinen paratxutetan salto egiteagatik eta Askatasunaren Estatua bezalako objektuen jauzilaria izateagatik ezaguna. Bere trukoetako batzuk kamarek eta komunikabideetako argazkilariek filmatu zituzten. Law 1912an eraman zuten zinemara, arriskuzko eszena batzuk egiteko, heroia, esaterako.

Zinemaren industria Hollywoodeko mendebaldeko kostaldean garatu zen heinean, Kalifornian, onartutako aktore profesionalen lehen espezialistak pailazoak eta komedianteak ziren, Charles Chaplin, Buster Keaton eta Keystone Kops, besteak beste. Horren arrazoia izan zen lehen filmen oinarrizko dieta ia etengabea izan zela: baldarkeriak, murgilaldi luzeak eta autoen talka barregarriak - zirkuko pailazo baten errutinaren oinarrizko osagaiak. Baina, zirkuko bere aurrekoak bezala, aktore / espezialista hauek ez ziren espezifikoki entrenatuak izan akrobaziak egiteko, baizik eta entseguetan eta akatsetan oinarrituta ikasi zuten

### Cowboy profesionalak 
1910etik aurrera, estatubatuar ikusleek akziozko filmekiko zaletasuna garatu zuten, eta ekoizleek gero telebistako serieetan arrakastarako formulak errepikatu zituzten. Mendebaldeko gaiei buruzko gidoi nagusi horiek aparteko asko eskatzen zituzten, hala nola, zaldun bat lauhazka, indiar banda bat edo azkar ibiltzen den sheriffaren koadrila bat; horiek guztiak aise zaldiz ibiltzen, tiro egin eta kamerari zuzenean begiratu behar zioten.

Ekoizleek aktore talde errepikakorrak erabiltzen zituzten zuzendariei akrobazia ausartagoak eskatu zizkieten, eta horrek aktore bikoitzak erabiltzea beharrezko egin zuen zinema izar gehienentzat. Zuzendariek egungo rodeo izarretan oinarritu ziren beren akzio eszenetarako inspirazio bila, eta cowboy ohiak erabili zituzten extra gisa, itxura eta estiloa ez ezik, rodeo teknikak ere ekartzen zituztenak, zaldietatik erorketa seguruak barne.

1911n, Miller-Arlington rodeo ikuskizunaren porrotak areagotu egin zuen kontratazio arriskua, eta horrek rodeo artista asko Kaliforniako Venice-n utzi zituen. Horien artean, Rose August Wenger gaztea zegoen, geroago Helen Gibson bezala ezkondu eta izendatu zutena, lehen emakumezko espezialista profesional gisa aitortua.  Thomas H. Ince-k, New York Motion Picture Company-rentzat ekoizten zuenak, neguan emititzen ziren ikuskizun guztietako aktoreak kontratatu zituen astean 2.500 dolarren truke. Aktoreei 8 dolar ordaintzen zitzaien astean. Egunero 8 kilometro egiten zituzten zaldiz Topangara, Kalifornian, lanera joateko, non filmak filmatzen ari ziren. 1912an, Helenek 15 dolar irabazten zituen astean Ruth Rolanden arreba gisa *Ranch Girls on a Rampage* filmean egindako lehen paperagatik.  1913ko ekainean Edmund Richard "Hoot" Gibsonekin ezkondu ondoren, bikoteak rodeoetan lanean jarraitu zuen udan eta neguan Kalifornian aktore bikoitz gisa, gehienetan Glendaleko Kalem Studios-entzat.  1915eko apirilean, Helenek bere ekintza arriskutsuena egin zuen: ''"A Girl's Grit* " atalean, tren geltokiko teilatutik tren baten gainera salto egitea. Tren geltokiko teilatuaren eta trenaren goialdearen arteko distantzia zehatz-mehatz neurtu zen, eta jauzia trena martxan zegoela praktikatu zuen. Grabazioan, trenak mugitzen ari zirela, zalantzarik gabe salto egin eta behar bezala lurreratu zen, baina aurrera eginez aurrera biratu zen, lesioetatik salbatuz eta arnasa hartuz hartu-eman hobetuz. Ubeldura batzuk baino ez zituen jasan. 

Denborarekin, cowboyek eta itzulinguruka zebiltzan zaldizkoek, eta zuzendari / ekoizleek, estrak hornitzeko sistema bat asmatu zuten. *The Watering Hole* izeneko taberna klandestino bat Los Angeleseko Sunset Corral izeneko ukuilu batetik gertu zegoen. Goizero, behizainak *The Watering* Hole-n biltzen ziren, eta zuzendariek bertara bidaltzen zituzten laguntzaileak hurrengo egunerako kontratatzeko. Cowboyak, gero, beren zaldi jantzi arruntekin jantziko ziren (bestela ez bazen, aparteko bat ordaindu beharko zuten), eta setera igoko ziren. Gehienak iparraldean daude, San Fernando Valley inguruan. "Cowboy estra" lan hauek eguneko $ 10 gehi janaria irabazten zuten, eta gehienak egun bakar baterako kontratatuak izan ziren. Lehen mailako aktore bakero hauek The *Gower Gulch Gang* ezizena irabazi zuten, western abiatze estudio txiki asko Gower Avenue-n kokatuak izan baitziren. Hank Bell (300 film, 1920 eta 1952 artean); Bill Gillis ; Buck Jones ; Jack Montgomery (hasieran Tom Mixen gorputz-bikote gisa lan egin zuen); eta Jack Padjeon (lehen aldiz 1923an agertu zen, Wild Bill Hickok antzeztu zuen John Forden 1924ko *The Iron Horse'' filmean).  Baina espezialista ezagunena ziurrenik Yakima Canutt izan zen, bere ikastunekin batera —horien artean John Wayne  segurtasun-gailu berriak asmatu zituena 1930eko hamarkadan, besteak beste: 'L' estriboa, zaldizkoari zalditik erortzeko aukera ematen ziona estriboan harrapatu gabe; eta kableatu ekipoak gurdi-istripu ikusgarriak eragiteko, taldea askatzen zen bitartean. Errepika daitezkeen eta seguruak diren akrobatzetan zentratzeak ekoizleei dirua aurreztu zien eta zuzendarien denbora galtzea saihestu zuen, istripuak eta lesioak murriztuz, aktoreen artean.  Espezialistak film baten erakargarritasunaren funtsezko atal ziren orain, zinemak larunbateko emanaldi berria ikusteko irrikaz zeuden ikusle zirraragarriez betetzen lagunduz. 

### «Segurtasuna azkena!» 
[eskuinera|thumb|[Harold Lloyd *Safety Last*! filmean 1923koa, erlojuaren dorretik zintzilik (ziurrenik). Baliteke Rodman Law espezialistak eragin izana Lloyd.]]
Harold Lloyd ekoizle eta aktorearen *Safety Last*! filma 1923koa, sarritan, hedapeneko eta aurre-planeamenduko segurtasun-mekanismoen artean lehenengoetarikotzat jotzen da grabazioa eta espezialistak gauzatzean. Gidoian, Lloyd-en «country boy» pertsonaia hirira doa arrakasta izateko, eta, azkenean, eraikin altu bat eskalatzen du espezialista gisa. Garai hartako kritikariek komedia zirraragarriko daredevil-ik ikusgarriena izan zela txalotu zuten, baina Mildred Davisekin ezkondu zen bere azken filma izan zen.

Espezialistaren sekuentzia osoa Broadwayko Atlantic Hotelean grabatu zen, Los Angelesen (1957an eraitsia), bere altuera errealean. Baina Fred C. Newmeyer eta Sam Taylor filmaren zuzendariek bi segurtasun ezaugarri prestatu zituzten:

* Koltxoiek plataforma ezkutuak okupatzen zituzten artista bakoitzaren azpian, eta gainera, artistak kortse akoltxatu astun bat zeraman bere arroparen azpian
* Artista bakoitza segurtasun arnes batekin segurtasun kable seguru bati lotuta zihoan, eraikinari lotuta

Hal Roach ekoizlea eta Lloyd segurtasun tramankulu horien plangintza eta eraikuntza kostuak ordaintzera behartu zituzten, horiek gabe hiriko mandatariek filmari ekoizteko baimena emateari uko egingo ziotelako. Lloysek, jakin-minez beti, grabatu ondoren erabaki zuen kotoiz betetako tamaina errealeko maniki bat erabili zuela istripuak izango zuen eragina ikusteko, beharrezko segurtasun-elementurik gabe. Emaitzak ikusita, ez zuen beste filmik grabatu haiek gabe.

1983an Buster Keatoni eta Harold Lloydi egindako omenaldi pertsonala da, *Project A* izenekoa. Jackie Chanek zinemako lehen aroetako eszena ospetsuenetako batzuk errepikatzen ditu, *Safety* Last!-en Lloyd-en erlojuaren eszena barne,

### Kapa eta ezpata filmak 
«Kapa eta ezpatako» filmak ekintza-genero bakar bat ziren, eskrima zinematografikoaren arte garatua erabiliz, stage combat eta eskrima konbinatuz. Hauetako ospetsuenak Douglas Fairbanksen filmak izan ziren, generoa definitu zuena. Istorioak mozorrotutako nobela erromantikoetatik zetozen, batez ere Alexandre Dumas eta Rafael Sabatinirenak, baita musika garailetik ere. Swashbuckler filmen hiru ziklo handi egon ziren: Douglas Fairbanks aldia 1920tik 1929ra; Errol Flynn aldia 1935etik 1941era; eta 50eko hamarkadan *Ivanhoe* (1952) eta *The Master of Ballantra* (1953) bezalako filmek iragarritako aldia, eta *The Adventures of Robin Hood* (1955–59) telesail britainiar ezaguna.

### Ekintza filmak 
Bigarren Mundu Gerran jarraitu zuen zinemaren industriatik kanpoko profesionalak kontratatzeko lehentasunak, artista gisa edo bikote gisa, industria berriro ere gizon gazte sasoi betean lan bila zebiltzanekin bete zenean. Hala ere, 1958an, Robert Mitchum protagonista zuen *Thunder* Road-ek, zeinaren espezialisten koordinatzailea Cary Loftin baitzen, eta aditu-talde batekin, Ray Austin, Neil Castes Sr., Robert Hoy eta Dale Van Sickel-ekin, autoen jazarpenari buruzko filmen aroa sartu zuten. Horien artean, Renie Gilien frantziar aktorea nabarmendu behar da, 1980ko hamarkadan James Bond 007 zinemako espioi ospetsuenaren autoen ekintza-filmak edo José Antonio de la Loma espainiar zinema-zuzendariaren Perros Callejeros trilogia filmatzen espezialista baita. Geroago, ekintza-film modernoak garatu zirenean, azkar hasi zen igotzen espezialisten eta zinema-izarren istripu-tasa. Horrenbestez, espezialistek beren industria profesionalizatzeko ekintzak egin zituzten, eta erregistro, entrenamendu, ziurtagiri eta espezialistak kontratatzeko agentzia berriak sortu zituzten.

60ko eta 70eko hamarkadetan, espezialisten teknologia modernoaren garapena ikusi zuten, aire-poltsak barne. Dar Robinsonek asmatu zuen garai hartan dezeleratzailea, zeinak kableak arrastatzeko sare bat erabili baitzuen airbag-etatik harago, leku garaietatik jauziak egiteko erabiltzen zituzten espezialistentzat. Bere teknologiaren eta entrenamendu profesionalaren baterako garapenak gaur egunera arte eboluzionatzen jarraitzen du, ekintza-film modernoen aroan pantailan ikusizko inpaktu handiagoa sortzeko beharraren ondorioz. Gainera, plataforma segurua eskaintzen die entrenatuta dauden espezialista profesional berriei, besteak beste, Bill Hickman, Terry Richards eta Bud Ekins eta Evel Knievel motoziklistei. Profesional berri horiek, ikusizko inpaktu handiagoa sortzeaz gain, ia ezinezkoak diren balentriak egiten dituzte, modu seguru eta errepikagarrian. Geroago, borroka-arteetako ekintza-filmak etorri ziren genero bereizgarri gisa, eta mendebaldeko kontsumoa eragin zuten, batez ere Hong Kongetik 40ko hamarkadaz geroztik. Koreografiak egin zituzten, eta, geroago, izar bihurtu ziren espezialista batzuek jardun zuten, hala nola Bruce Leek eta Sonny Chibak 60ko hamarkadan, Kent Norman "Superkentman" Elofsonek, eta geroago Jackie Chanek.

Taurus World Stunt Awards sariek urtero sariak ematen dizkiete espezialistei, baina, horrez gain, haien fundazioaren bidez, finantza-laguntza eskaintzen die lanean ari zirela zauritu diren mundu osoko espezialistei.

## Heriotzak 
*Ben Hur* eta *Where Eagles Dare* filmatzen hil ziren espezialisten istorioak mito handiak badira ere, heriotza arriskuko zauriak eta heriotzak ez dira guztiz arraroak lanbide arriskutsu horretan. Kontratuek askotan esaten dute grabazioak erabil daitezkeela artista zauritua bada edo filmatzen hiltzen bada, eta zenbait zinemagilek, Jackie Chan barne, hori ez egitea errespetu faltatzat jotzen dute.

How the West Was Won (1962) filmean espezialista eta aktore asko zauritu ziren, eta horien artean aipagarriena Robert Drew "Bob" Morgan izan zen. Kargatutako trenbide batean izandako tiroketa bat grabatzen ari zirela, kateetako bat askatu egin zen. Egur askatuak zapalduta, bere emazteak, Yvonne De Carlo aktoreak, bere karrera utzi zuen bere erizainarena egin ahal izateko bost urte baino gehiagoz. Eszena filmean agertu zen erabat, eta bikotea 1968an dibortziatu zen.

Illinoiseko Unibertsitateak garai horretan filmetan izandako istripu eta  zorigaitzen zerrenda egin du, eta ondorioztatu du badirudiela zinemaren ikus-entzuleek truko handiago, okerrago eta arriskutsuagoetan interesa izateko duten joera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak