Ngũgĩ wa Thiong'o

'''Ngũgĩ wa Thiong'o'* (AFI: /ŋɡoɣe *wa* ðiɔŋɔ/; Limuru, Kenya, 1938ko urtarrilaren 5a – Buford, Georgia, 2025eko maiatzaren 28a) kikuyu idazle, akademiko eta ekintzailea izan zen. Mundu osoan ezaguna da bere arrakasta literario eta akademikoengatik: hogeita hamar lan baino gehiago argitaratu zituen ingelesez edota kikuyuz eta hamar doktoretza-titulu lortu zituen mundu osoko unibertsitateetan eta 2019an haren *Gerra garaiko ametsak* memoria liburua argitaratu zen euskaraz, Literatura Unibertsala bilduman (Olatz Prat itzultzaile).. Gainera, aktibista izan zen, eta gogotsu aritu zen Afrikako kultura eta hizkuntzen eta giza eskubideen alde. Ipuinak, saiakerak, antzerki-lanak, nobelak eta haurrentzako liburuak ere idatzi zituen.

Kikuyu hizkuntzan argitaratutako *Mutiiri* egunkaria sortu zuen.

*Iraultza bertikala edo zergatik ibiltzen diren gizakiak zutik* ipuina 90 hizkuntzatara itzulia izan da, euskaraz ere irakur daiteke 2019tik. Ahozko literaturako tradizioan idatzita dagoen alegia da, giza gorputzeko atalen arteko eztabaida bat kontatzen duena. Besoek eta hankek gorputzeko atal garrantzitsuenak direla erakutsi nahi dute lehiaketa baten bidez. Animaliek gorputzeko gainerako atalek ere parte hartzen dute eztabaida horretan. Lehiaketak gorputzaren eboluzioa eragingo du gero, eta lehiaketa zena atalen arteko lankidetza bihurtuko da bukaeran.

## Bizitza 
Bigarren Mundu Gerraren (1939-1945) testuinguruan jaio eta hazi zen Ngũgĩ, gobernu inperialista britainiarraren eta Mau-Mau gerrillaren (1952-1960) arteko Kenyako independentziagatiko gatazka hasi eta gutxira. 1962an, herrialdearen independentziaren urtean, *The Black Hermit* («Ermitau beltza») antzezlanarekin hasiera eman zion bere literatura-karrerari.

1962tik 1977ra bitartean, oihartzun handia jaso zuen Kenyan eta nazioartean, bere lanak «Kenya neokolonialaren» kultura- eta gizarte-arazoetan zentratzen baitziren ikuspuntu kritikoarekin; horregatik, Daniel arap Moiren gobernuak kargurik gabe kartzelatu zuen urtebetez.

Amnistia Internazional-en bitartekotzari esker espetxetik irten ondoren, kontzientzia-preso deklaratu baitzuen, jazarpen politikoa izan zuen 1978tik 1982ra bitartean. Urte hartan, azkenean, herrialdetik erbesteratu behar izan zen, lehenik Britainia Handian 1989ra arte, eta gero Amerikako Estatu Batuetan 2002ra arte.

2004an, Ngũgĩk berak eta haren emazte Njeerik bisitaldi labur bat egin zuten Kenyan. Denboraldi horretan, sikarioz osatutako pelotoi batek hotelean eraso egin zien. Gaur egun Kalifornian bizi da, Irvine-n, Kaliforniako Unibertsitateaningelesa eta literatura konparatua irakasten.

Kaliforniako Irvine Unibertsitatearekin lankidetzan jardun du itzulpen- eta interpretazio-arloetan. Mũkoma wa Ngũgĩ idazlearen aita da.

1996an Bartzelonan Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen.

## Idazlanak 
* *Iraultza bertikala edo zergatik ibiltzen diren gizakiak zutik*. 2019. Txalaparta. (Ingelesez: *The Upright Revolution: Or Why Humans Walk Upright.https://www.txalaparta.eus/eu/liburuak/iraultza-bertikala*

* *The Black Hermit*, 1963 (antzerki-lana)
* *Weep Not, Child*, 1964, Heinemann, 1987, Macmillan 2005, 
* *The River Between*, Heinemann 1965, Heinemann 1989, 
* *A Grain of Wheat*, 1967 (1992), 
* *This Time Tomorrow*, c. 1970
* *Homecoming: Essays on African and Caribbean Literature, Culture, and Politics*, Heinemann, 1972, 
* *A Meeting in the Dark* (1974)
* *Secret Lives, and Other Stories*, 1976, Heinemann, 1992, 
* *The Trial of Dedan Kimathi* (antzerki-lana), 1976, , African Publishing Group, 
* *Ngaahika Ndeenda: Ithaako ria ngerekano* (*I Will Marry When I Want*), 1977, Heinemann Educational Books (1980)
* *Petals of Blood* (1977) Penguin, 2002,  (espainieraz, *Pétalos de sangre*, Elefanta Editorial, 2014, ISBN
* *Caitaani mutharaba-Ini* (*Devil on the Cross*), 1980
* *Writers in Politics: Essays*, 1981,  (UK),  (US)
* *Education for a National Culture*, 1981
* *Detained: A Writer's Prison Diary*, 1981
* *Caitaani mutharaba-Ini* (*Devil on the Cross*), Heinemann, 1982, 
* *Barrel of a Pen: Resistance to Repression in Neo-Colonial Kenya*, 1983
* *Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature*, 1986,  (UK),  (US).
* *Mother, Sing For Me*, 1986
* *Writing against Neo-Colonialism*, 1986
* *Njamba Nene na Mbaathi i Mathagu* (*Njamba Nene and the Flying Bus*), 1986 (haurrentzako liburua)
* *Matigari ma Njiruungi*, 1986
* *Njamba Nene na Chibu King'ang'i* (*Njamba Nene and the Cruel Chief*), 1988 (haurrentzako liburua)
* *Matigari*, Heinemann, 1989, Africa World Press 1994, 
* *Bathitoora ya Njamba Nene* (*Njamba Nene's Pistol*), (llibre infantil), 1990, Africa World Press, 
* *Moving the Centre: The Struggle for Cultural Freedom*, Heinemann, 1993,  (US)  (UK).
* *Penpoints, Gunpoints and Dreams: The Performance of Literature and Power in Post-Colonial Africa* (The Clarendon Lectures in English Literature 1996), Oxford University Press, 1998. 
* *Mũrogi wa Kagogo* (*Wizard of the Crow*), 2004, East African Educational Publishers, ; 2006, Secker, 
* *Something Torn and New: An African Renaissance*, Basic Civitas Books, 2009, 
* *Dreams in a Time of War: a Childhood Memoir*, Harvill Secker, 2010,  Euskaraz 2019an *Gerra garaiko ametsak* memoria liburua argitaratu zen euskaraz, Literatura Unibertsala bilduman (Olatz Prat itzultzaile); Katalanez: *Somnis en temps de guerra. Records d'infantesa*. Traducció de Josefina Caball. Raig Verd, 2016, ; espainieraz, *Sueños en tiempos de guerra. Memoria de infancia*, Barcelona: Rayo Verde, 2016, )
* *In the House of the Interpreter: A Memoir*, Pantheon, 2012, . *Katalanez: A la casa de l'Intèrpret*. Traducció de Josefina Caball. Barcelona: Raig Verd, 2017.
* *Birth of a Dream Weaver: A Memoir of a Writer's Awakening*, 2016
* *Secure the Base: Making Africa Visible in the Globe*, 2016
* *Wrestling with the Devil: A Prison Memoir*, 2018
* *Minutes of Glory and Other Stories*, 2019
* *The Perfect Nine: The Epic of Gĩkũyũ and Mũmbi*, 2020
* *The Language of Languages'', 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala