open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Édouard de Castelnau

**Noël Marie Joseph Edouard, Curières De Castelnauko bizkondea** (Saint-Affrique, 1851ko abenduaren 24a - 1944ko martxoaren 19a) frantziar politiko eta militar bat izan zen.

## Biografia 
Saint-Affriquen jaio zen 1851ko abenduaren 24an. Frantzia-Prusia gerran eta Lehen Mundu Gerran gudukatu zuen. Castelnau, sakonki katolikoa zena, Aveyrongo  diputatua izan zen *Entente républicaine democrátique *taldearekin 1919ko azaroaren 16 eta 1924ko maiatzaren 31aren artean. Diputatuen ganberatik ateratzean Fédération nationale catholique, muturreko eskuineko alderdi politiko bat, fundatu zuen eta haren agintari gorena bihurtu zen. Alderdi politiko honek antimasoneria, antimarxismoa eta demokrazia politikoaren errefusa ziren haren ezaugarriak.

Montastruc-la-Conseillèren hil zen 1944ko martxoaren 19an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Arnal, Oscar L. (1985). *Ambivalent Alliance: The Catholic Church and the Action Française, 1899-1939*. University of Pittsburgh Press. ISBN&nbsp;0-8229-3812-X.
* Bonafoux-Verrax, Corinne (1999). «Le général de Castelnau au service de la patrie et de la foi». *Militaires en République: les officiers, le pouvoir et la vie publique en France : actes du colloque international tenu au Palais du Luxembourg et à la Sorbonne les 4, 5 et 6 avril 1996 (Histoire de la France aux XIXe et XXe siècles)* . Olivier Forcade, Eric Duhamel y Philippe Vial (Eds.) (Publications de la Sorbonne). pp.&nbsp;405-416. ISBN&nbsp;2-85944-362-2. ISSN&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/1243-0269 1243-0269].
* Larkin, Maurice (2002) [1995]. *Religion, Politics and Preferment in France Since 1890: La Belle Epoque and Its Legacy* (en inglés). Cambridge University Press. ISBN&nbsp;0-521-41916-6.
Mikel VI.a

**Mikel VI.a Bringas** (, *Mikhaēl VI Bringas*; ?-1059), izengoitiz *militarra* (*Stratiotikos*) 1056–1057 Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen.

Teodora Porfirogenetak ondorengo izendatu zuen jada agure bat zenean. Buruzagi militarrak erdeinatu ondoren, konspirazio batek Isaak I.a Komneno izendatu zuen enperadore.
 
## Erreferentziak
Teodora Porfirogeneta

**Teodora** (, *Theodōra*;  – ), izengoitiz **Porfirogeneta**, 1055-1056 urteetan Bizantziar Inperioko enperatriza izan zen.

Konstantino VIII.aren alaba gazteena izan zen. Zoek bere ahizpa gaztea, Teodora, izendatu behar izan zuen enperadoregai. Bi ahizpen artean konponezinak sortu zirelarik, Zoe berriz ezkondu zen, Konstantino IX.a Monomakorekin, eta harekin egon zen aginpidean hil zen arte. Bere agintaldian monasterio batean bizi zen baina hiltzerakoan, itzultzeko eskatu zioten. Bere leinuaren azkena izan zen.
Nizeforo III.a Botaniates

**Nizeforo III.a Botaniates** (; -) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen, 1078 eta 1081 bitartean.

Anatoliako themako strategosa zen Mikel VII.a Dukasek abdikatu egin zuenean. Matxinatu eta Maria Bagrationi enperatriz ohia ezkondu zuen. Nizeforok ezin zuen Inperioren gainbehera gelditu eta Alexio I.a Komnenok tronutik bota zuen.
Sikang poni

**Sikang ponia**, (Txineraz: 西康 ; ''Hsi-K'Ang* edo *Hsiangcheng*.; pinyin : *xikang'' ), Indiako Sikkim estatuan, Tibeteko ekialdean zein Txinako Sichuan herrialdeko mendebaldean hedatutako mendiko zaldi arraza bat da. Batzuentzat Tibeteko poniaren azpiarrraza edo mota bat da. Zamaria bezala erabiltzen da Himalaiako gune malkartsuetan.

## Arrazaren historia 
[thumb|320 px|ezkerrera|Sikang poniak gerra zaldiak bezala [1932. urteko argazki batean]]
Arraza munduan barrena Sikang izenarekin ezaguna da, baina baita "Hsi-K'Ang" eta "Hsiangcheng" bezala Txinan. Bere arbasoak, seguruen, Tibeteko poniak ziren. Txinako hegoaldeko ponien eraginarekin. Dirudienez abere hauek oso ospetsuak egin ziren XVI. mendean Txinan gerra zaldiak bezala.

## Arrazaren egoera 
thumb|280 px|Indiako mendiko bertako zaldi tamainako zein poni arrazen hedapen mapa.

## Kanpo estekak 
thumb|300 px|Poni bat zamaberea bezala Sikkim eskualdean

## Erreferentziak 
thumb|300 px|
]]
Kathiawari zaldi

**Kathiawari zaldia**, (), Indiako mendebaldeko Saurastra eskualdeko bertako zaldi arraza  bat da. Bereziki Kathiawar lurmuturrean hedaturik daude eta Kathi etniarekin lotuta agertzen dira.

Tamainagatik ia poni bezala hartu zitekeen, baina aditu gehienek zaldi tamainako arrazen sailkapenan sartzen dute.

Arraza hau oso gertu dago Indiako Marwari zein Pakistango Makra zaldi arrazetatik. Azken hauek, Kathiawari arraza bezala, arabiar zaldi zein turkomano zaldiaren eragina dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cyril Ramaphosa

**Matamela Cyril Ramaphosa** (Soweto, Transvaal probintzia, 1952ko azaroaren 17a) hegoafrikar politikari, enpresari, ekintzaile eta sindikatu-burua da. 2018ko otsailetik Hegoafrikako Errepublikako presidentea da.

## Bizitza 
Cyril Ramaphosa 1952ko azaroaren 17a jaio zen Soweton. 1972an, Zuzenbidea ikasten hasi zen Limpopoko Unibertsitatean, baina bi urte geroago kartzelan sartu zuten Frelimo Mozanbikeko taldearen antikolonialistaren alde aritzeagatik. 1976an, Sowetoko altxaldiaren ondoren, berriz atxilotu eta espetxeratu zuten. 1981ean amaitu zuen Zuzenbideko Gradua Hegoafrikako Unibertsitatean.

1982-1991 bitartean, Meatzarien Batasun Nazionala sindikatuko idazkari nagusia izan zen; urte horietan, Pieter Botharen gobernuaren aurkari nagusietako bat izan zen, eta 1986an Londresera ihes egin behar izan zuen. 1987an, meatzarien grebarik handiena gidatu zuen eta, urte hartan bertan, Olof Palme saria jaso zuen Stockholmen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olof Palme Saria

**Olof Palme Prize** edo **Olof Palme Saria** 1987tik urtero izen bereko Suediako Fundazioa ematen duen saria da. Saria diploma eta 75.000 dolar amerikar dira. Sariak 1986ko otsailaren 28an tiroz erahil zuten Olof Palme politikari sozialdemokrata suediarraren izena darama.

## Saridunak 
* 1987 Cyril Ramaphosa
* 1988 Nazio Batuen Erakundeak, bakea mantentzeko Javier Pérez de Cuéllar agindupean egindako operazioa.
* 1989 Václav Havel
* 1990 Harlem Désir eta SOS Racisme
* 1991 Amnistia Internazionala
* 1992 Arzu Abdullayeva eta Anahit Bayandour
* 1993 Students for Sarayevo
* 1994 Wei Jingsheng
* 1995 Fatahren gazteria, Israelgo Alderdi Laboristaren gazteria eta Peace Now.
* 1996 Casa Alianza Bruce Harrisekin.
* 1997 Salima Ghezali
* 1998 Jugoslavia zaharraren hedabideak; haien izenean: Veran Matic, Serbia, Senad Pecanin, Bosnia-Herzegovina eta Victor Ivancic, Kroazia.
* 1999 Suedia arrazisten aurka: Kurdo Baksi, Björn Fries eta Klippango gurasoen taldea; arrazismoaren eta xenofobiaren aurkako mugimenduaren errepresentazioz.
* 2000 Bryan Stevenson
* 2001 Fazle Hasan Abed eta Emakumeen heziketa
* 2002 Hanan Ashrawi
* 2003 Hans Blix
* 2004 Ludmila Alekseyeva, Sergey Kovalyov, Anna Politkóvskaya
* 2005 Aung San Suu Kyi
* 2006 Kofi Annan, Mossaad Mohamed Ali
* 2007 Parvin Ardalan
* 2008 Denis Mukwege
* 2011 Lydia Cacho eta Roberto Saviano
* 2012 Radhia Nasraoui eta Waleed Sami Abu AlKhair
* 2013 Rosa Taikon
* 2014 Xu Youyu
* 2015 Gideon Levy eta Mitri Raheb
* 2016 Spyridon Galinos eta Giusi Nicolini
* 2017 Hédi Fried eta Emerich Roth
* 2018 Daniel Ellsberg
* 2019 John le Carré
* 2020 Black Lives Matter Global Network Foundation
* 2022 Patricia Gualinga
* 2023 Marta Chumalo, Eren Keskin, Narges Mohammadi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Olof Palme Fundazioa
Drew Van Acker

**Drew Van Acker** (Omaha, Nebraska, 1986ko apirilaren 2a) aktore eta modelo estatubatuarra da. Jason DiLaurentis Pretty Little Liarsen interpretatzeagatik da ezaguna.

Van Acker Omahan jaio zen (Nebraska) eta hamar urterekin Medfordera joan zen bizitzera, New Jersey. Filmaren prestaketaren bitartean, bere futbol taldeak hainbat lehiaketetan ibili zen eta horri esker, beka bat lortu zuen Towson Unibertsitatean futbolean aritzeko.

Towsonera joanten zenean, Drew Van Ackerrek erabaki zuen bere aktore ikasketetan arreta jartzea. Bere futboleko entrenatzailearekin hitz egin zuen bere erabakia emateko eta bere beka alde batera utzi zuen eta New York era joan zen nahi zituen ikasketekin jarraitzeko. Nahi beste diru lortu zuenean, Los Angelesera joan zen eta berehala merkataritza-agente bat lortu zuen. Pretty Little Liarsen papera lortu aurretik, Van Ackerrek, Tower Prep telesailan parte hartu zuen protagonista bezala. Baita ere The Lake-n atera zen.

2013tik aurrera, Devious Maidsen parte hartu zuen, MArc Cherryrengatik sortua.

Bi film egin ditu, oraingoz. Alde batetik, *Fortress* izenekoa, 2012an, eta beste alde batetik, *Camouflage* izenekoa, 2014an.
Laborantzako liburua, edo, bi aita semeren solasak laborantzaren gainean

***Laborantzako liburua, edo bi aita semeren solasak laborantzaren gainean***, Joan Piarres Duvoisinek 1858an idatzi zuen nekazaritzaren inguruko liburua da. Egilea laboraria izan ez arren, mugazain lanetan ibili zelarik, ondo ikasi zuen basomutil eta nekazarien lanak. Laborariei laguntzeko eskuliburu bat da, Duvoisinek iturri askotatik jasotako informazioaz osatu zuena. Euskara lapurtarra darabil, erraza baina, aldi berean, aberatsa eta zehatza. Luis Luziano Bonaparteri eskainita dago.

Baionan agertu zen 1858an eta, garai hartan ohiko zenez, aita-semeen arteko solas baten antzera antolatuta dago. Aitak jakintsuaren papera jokatu eta semearen galderei erantzuna ematen die. Liburuak laurehun orrialde inguru ditu eta berrogeita lau ataletan banatuta dago: besteak beste, lur-motak, oihan eta basoen ingurukoak, gariari buruzko xehetasunak, jorraketak, uzta-klaseak, belarrak, ongarriak, urteko lanak, mila argibide anitz abere-motaz...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesc Orella

**Francesc Orella Pinell** (Bartzelona, 1957ko ekainaren 11) 

Espainiako aktore bat da, telebista, zinema, antzerki eta bikoizketetan lan egiten duena. Batez ere TV3ko telesail batengatik egin zen oso ezaguna, Katalunian ekoiztu zen *Merli* telesailagatik.

## Bizitza 
Bartzelonan jaio zen 1957an eta interpretazio munduan sartu zen. Horretarako bere formakuntza egin zuen *Institut del Teatre*n, baina geroago Estatu Batuetara joan zen Herbert Berghoff Studion ikasten jarraitzeko, New Yorken, non beste aktore famatu batzuekin ikasi zuen.

Zinema munduan, 1989an izan zuen arrakasta *El puente de Varsovia* pelikulan, Pere Portabellak zuzendua. Aldiz, telesail munduan, 1994an izan zuen arrakasta *Estacion de enlace* izeneko telesailean eta 1995ean *Secretos de familia* izenekoan, biak TV3 kanalean. 2000n, Francesc, Telecinco kanalean agertu zen *El comisario* sailean non 3 sasoi egon zen inspektore papera egiten.

Azkenik, *Merli* telesailean agertu zen non 3 sasoi eman zituen protagonista moduan eta, besteak beste, Zapping saria lortu zuen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
McMafia

***McMafia*** telesail bat da, zortzi ataletakoa, BBC telebistak egina, Hossein Aminik sortua eta James Watkinsek zuzendua. Inspiratuta dago fikzioz besteko liburu batean, *McMafia: A Journey Through the Global Criminal Underword / McMafia: bidaia bat gaizkileen azpimundu globalean zehar* (2008), Misha Glenny kazetariarena. Bertan aktore nagusia James Norton da, zeinak antzezten baitu Alex Godman, errusiar mafiako buruzagi baten semea, Britainia Handian hazi dena. Alexen aita Londresen bizi da, eta saiatzen da alde egiten krimen antolatuaren sareetatik. Ekoiztetxe hauek egin dute telesail hau: BBC, AMC eta Cuba Pictures. BBC One kateak estreinatu zuen telesail hau 2018ko urtarrilaren 1ean. 

## Aktoreak 
### Nagusiak 
* James Norton: Alex Godman inbertsio-enpresa bateko kudeatzaile gaztea.
* David Strathairn: Semiyon Kleiman, negozio gizon israeldarra.
* Juliet Rylance: Rebecca Harper, Alexen neska-laguna.
* Merab Ninidze: Vadim Kalyagin, mafia errusiarreko kide ahaltsua.
* Aleksey Serebryakov: Dimitri Godman, Alexen aita.
* Maria Shukshina: Oksana Godman, Alexen ama.
* Faye Marsay: Katya Godman, Alexen arreba.
* David Dencik: Boris Godman, Alexen osaba.
* Oshri Cohen: Joseph, bizkartzain israeldarra.
* Sofia Lebedeva: Lyudmilla Nikolayeva, estetikalaria.
* Caio Blat: Antonio Mendez
* Kirill Pirogov: Ilya Fedorov
* Nawazuddin Siddiqui: Dilly Mahmood, negozio-kide indiarra.
* Karel Roden: Karel Benes.

### Bigarren mailakoak 
* Yuval Scharf: Tanya.
* Anna Levanova: Natasha.
* Clifford Samuel: Femi.
* Maria Mashkova: Masha.
* Kemi-Bo Jacobs: Karin.
* Atul Kale: Benny Chopra.
* Evgeni Golan: Marat.
* Eve Parmiter: Jennifer.
* Tim Ahern: Sydney Bloom.
* Ellie Piercy: Sandrine.

## Produkzioa 
McMafia inspiratu zen fikzioz besteko liburu batean, *McMafia: Seriously Organised Crime / McMafia: krimen serioski antolatua,* Misha Glenny kazetariak 2008an plazaratu zuena. Telesailak hainbat hari jaso ditu Glenny-ren liburutik, zeinak dokumentatzen baititu hainbat mafia-erakunde, munduan zehar dihardutenak. Hossein Amini-k eta James Watkins-ek sortu zuten telesaila. Ekoitzi, berriz, etxe hauek: BBC, AMC eta Cuba Pictures, Twickenham estudioekin batera. 

BBC-k 2015eko urrian iragarri zuen telesaila egiteko asmoa zuela. 2016ko apirilean jakinarazi zen James Norton izango zela aktore nagusia, Alex Godman burtsako kudeatzailearen rolean, eta James Watkins-ek zuzenduko zituela atal guztiak. Bestelako aktoreen berri, hala nola Maria Shukshina eta Aleksey Serebryakov Alexen guraso gisa eta David Strathairn Israelgo enpresa-gizon ilunaren rolean, 2016ko azaroan eman zen. Amini eta Watkins-ekin batera, beste hauek ere parte hartu zuten telesailaren gidoian: David Farr, Peter Harness eta Laurence Coriat.

Leku hauetan filmatu da telesaila: Londres, Zagreb, Split, Opatija, Qatar, Mumbai, Praga, Kairo, Belgrad, Istanbul, Mosku eta Tel Aviv. Aurrekontuari dagokionez, atal bakoitzak zenbait milioi libera balio zuen.

## Atalak 
## Harrera 
Lucy Mangan kritikariak idatzi zuen The Guardian egunkarian telesaila “zoragarriro antolatua dela”, eta deskribatu zuen gidoia “batez bestekoaren gainetikotzat”.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martiño de Mondoñedoko basilika

**San Martiño de Mondoñedoko basilika** (; ) Foz izen bereko parrokiako eliza erromanikoa da. Espainiako katedralik zaharrenentzat hartzen dute eta jada IX. mendean Galiziako Erresumako bi apezpikutzaren egoitza izan zen, bata Dumiotik, Bragako barrutian, eta bestea Bretoñatik ekarriak.

Egungo eraikina XI. mendekoa da eta hormabular handiak XVIII. mendekoak. 1931n kultura ondasun eta 2007an basilika izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Erradiometro diferentzial

eskuinera|thumb|400x400px|Erradiometro diferentziala. Argazkiak NR01 eredua erakusten du.
**Erradiometro diferentziala** aplikazio meteorologikoetarako Lurraren gaineko erradiazio-balantzea neurtzeko erabiltzen den aktinometro mota bat da. Erradiometro diferentzial izenak erradiazio guztien fluxu garbia islatzen du, gorantz eta beherantz zuzendutako erradiazioaren (Eguzkiko zein lurtarraren) arteko kendura. Orokorrean, ekofisiologiaren esparruan erabiltzen da.

## Kanpo estekak
San Salbador eliza (Sevilla)

**Salbador Jankoitiarren eskola-eliza** () Sevillako Alfalfa auzoan dagoen eliza barrokoa da. Hiriko handiena zen Ibn Adabbas meskitaren gainean eraikia, egungo eraikina XVIII. mendean amaitu zuten.

Espainiako Gobernuak 1985ean kultura ondasun izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Fornelosko gudua

**Fornelosko gudua** Fornelos de Montes 968ko martxoaren 29an izandako gudua izan zen. Louro ibaitik gertu, Gunrødek zuzendutako oste bikingoek eta Iria Flaviako apezpikua zen Sisnando Menendez zuzendutako galiziarrek borrokatu zuten. Normandiarrek hamarkadetan zehar arpilatzen zituzten Galiziako kostaldeak eta garai haietan Rias Baixas eskualdean lehorreratu ziren.

*Cronicon Iriense*ren arabera, Gunrødek ehun drakkar eta zortzi mila gudari zituen *Jakobsland* (Jakueren lurraldea) arpilatzeko. eta galiziar osteek itsumustuan hanka egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aktinometro

[thumb|335x335px|[Jules Violle|Violle aktinometroa]]
**Aktinometroak** (Grekotik άκτίς, -ῑνος 'argi izpia' eta -μέτρον,'neurria') erradiazio elektromagnetikoaren berotze-ahalmena neurtzeko erabiltzen diren tresnak dira. Meteorologian bereziki eguzki-erradiazioaren intentsitatea neurtzeko erabiltzen dira pirheliometroak izenarekin.

## Kanpo estekak
Gurutze Santuaren kolegiata

**Gurutze Santuaren kolegiata** () Castañedako Socobio herrian dagoen Erdi Aroko eliza garrantzitsua da. X. mendean sortu zuten beneditar monasterio moduan baina XII. mendean kolegiata bilakatu zen agustindarren eskuetan. Antzinako monasteriotik XII. mendeko eliza erromanikoa baino ez da geratzen. Espainiako Gobernuak 1930ean kultura ondasun izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Los Machucos

**Los Machucos** (kantabrieraz: *Lus Machucus*) edo **Collao Espina** (kantabrieraz: *Colláu Espina*) (921 metro) Kantabriako San Roque de Riomiera eta Ruesga eta Arredondo artean dagoen mendatea da. Aldapa gogorrak ditu eta bertan 2017ko Espainiako Itzuliaren 17. etapa amaitu zen, Stefan Denifl austriarra garailea izan zuena. Bere tontorrean behi pasiegoaren omenezko monumentu bat dago.

## Kanpo estekak
Laugarren dimentsio

[thumb|150px|4 espazio-dimentsioez osatutako [hiperkuboa biraka, hiru dimentsioko espazio batean proiektatuz gero ikusiko litzatekeen bezala.]]
**Laugarren dimentsioa**, fisika, matematika eta zientzia fikzioa bezalako testuinguruetan erabiltzen den terminoa da. Testuinguruaren arabera, bere esanahia ezberdina da:

* fisika arloan, denbora esan nahi du, batez ere erlatibitatearen teoriaren espazio-denboraz ari bagara.
* matematika arloan, hiru dimentsio baino gehiago dituzten euklidear espazio edo tokiko euklidear espazio esan nahi du.

## Kanpo estekak
Tabladako gudua

**Tabladako gudua** Aljarafe eskualdean 844ko azaroaren 11n (230eko safarreko 25ean) izandako gudua izan zen, Kordobako Emirerria eta bikingoen artekoa. Bikingoen talde batzuek kostaldea, Medina Sidonia eta Cádiz arpilatzen zituzten bitartean, armadaren zati handienak Guadalquivir igo zuen. Sevilla astebetez arpilatu eta gero, bikingoek Andaluzian barrena egin zuten. Orduan, Abd ar-Rahman II.a emirrak armada bat antolatu zuen bere lurraldeak defenditzeko. Arabiar kronikarien arabera, musulmanen garaipena erabakigarria izan zen. 30 itsasontzi erretzeaz gain, hogei mila preso hartu zituzten (kopurua neurriz gorakoa zen baina litekeena da mila edo bi mila izan).

Gudu ostean ihesean zenbiltzaten eskandinaviarrek Niebla arpilatu zuten eta handik iparraldeko Afrikarantz jo zuten. Presoek emirraren guardia osatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Planeta erraldoi

thumb|280x280px|Eguzki-sistemako lau planeta erraldoiak Eguzkiarekin alderatuta, eskalan jarrita.
**Planeta erraldoi** masa handia duen edozein planetari deritzo. Irakite-puntu txikiko materialez (batez ere gasez edo izotzez) osatuta egon ohi dira, nahiz eta planeta solido masiboak ere badiren. Eguzki-sisteman lau planeta erraldoi ezagun daude: Jupiter, Saturno, Neptuno eta Urano. Eguzki-sistematik at hainbat exoplaneta erraldoi aurkitu dira beste izarren inguruan orbitatzen.

Batzuetan planeta erraldoiei **jupitertar planetak** edo **planeta jobianoak** deritze, Jupiter planetagatik. Bestetan, aldiz, gasezko erraldoi deritze. Hala ere, zenbait astronomok bakarrik Jupiter eta Saturno baino ez dituzte sailkatzen gasezko erraldoien taldean, zeren Urano eta Neptuno izotzezko erraldoien kategorian sailkatzen baituzte.

Masa oso txikiko nano marroien eta gasezko erraldoien (~13 MJ) arteko definizio-ezberdintasunak eztabaidan daude. Batzuen ustez eraketaren araberakoa da; beste batzuen ustez, aldiz, argizagiaren barruko fisikarena. Beraz, zehazteko dago ea historian zehar fusio nuklearra nahitaez gertatu behar den argizagi bat nano marroitzat sailkatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabelatxu

***Isabelatxu*** ahozko euskal literaturako balada bat da. Bizkaieraz dago, XVIII. eta XIX. mendeen artean sortu bide zuten, eta egilerik ez zaio ezagutzen. Jose Migel Larrabeitik jaso zituen hitzak, 1985. urtean. 1994an, Hiru Truku taldeak bere diskoan atera zuen abestia, Ruper Ordorikaren ahotsean.

## Kontakizuna 
Baladan kontatzen den istorioa itsasontziko maisu batek bahitu duen etxe oneko neska batena da. Neskak, maisuaren eskutan egon nahi ezta, bere buruaz beste egitea erabakitzen du.

## Antzeko kontakizunak 
*Neska ontziratuaren balada* izenez ezagutzen dira Bizkai aldeko *Isabelatxu* eta Iparraldeko *Brodatzen ari nintzen* erromantzea. Bietan, oso antzekoa den istorioa kontatzen da, nahiz eta bertsio oso desberdinak diren.

## Hitzak 
Hona hemen baladaren testua, Soinuaren Hotsa webgunetik aterea:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maitasunaren ostean maitasuna

***Maitasunaren ostean maitasuna*** Garbi Losadak 2014an idatzi eta zuzendu zuen antzerki obra da. Ados Teatroa konpainiak produzitu zuen aktore hauekin: Ane Gabarain, Dorleta Urretabizkaia, Sara Cozar eta Vito Rogado.

## Sinopsia 
Alzheimerra, gaztetasuna eta zahartzaroaren arteko ezberdintasunak azaltzen dira maitasun istorio batean; panpin errusiarren modura lotuta dauden zenbait istorio kontatzen dituena, non istorio batek beste istorio bat gordetzen duen, eta honek beste bat... Iragana eta etorkizuna lotzen dituzte istorio horiek. Dora Salazar artistaren irudi apartak eta Javier Asinen musika azaltzen dira obran zehar. Dora Salazarren unibertsoaren berrikuspen aske eta subjektibo bat planteatzen da eta hor antzerkia eta pintura uztartuta, lan poetiko eta zirraragarri bat eskaintzen da.

## Sariak 
* 2016: Donostia Saria, 2015ko Antzezlan Onena.
* 2014: Erdarazko bertsioak (*El amor después del amor*) José María Rodero Publikoaren Saria jaso zuen. Torrejón de Ardozeko emakume zuzendarien lehiaketan eta lehiaketako bigarren saria.
* 2014: Ercilla Sarietako finalista izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Maitasunaren ostean maitasuna' antzezlanaren webgunea.
Gavin McInnes

**Gavin Miles McInnes** (Hitchin, Ingalaterra, 1970eko uztailaren 17a - ) kanadar aktore eta eskuin muturreko ekintzailea da, zineman, eta telebistan ibilitakoa. Ottawan hazia, Vice Media enpresa sortu zuen.

## Filmografia 
* *Kenny vs Spenny: Episode "Who is Cooler"* (2006)
* *Vice Guide to Travel* (2006)
* *Sophie Can Walk* (2008)
* *Asshole* (2009)
* *A Million in the Morning* (2010)
* *Soul Quest Overdrive* (2010)
* *How to Be a Man* (2013)
* *The Brotherhood of the Traveling Rants* (2013)
* *Creative Control* (2015)
* *One More Time* (2015)
* *Long Nights Short Mornings* (2016)
Lingua Nabajorum

t
***Lingua Nabajorum*** Patxo Telleriak idatzitako antzerki obra da. Tartean teatroa konpainiak 2014an produzitu zuen Patxo Telleria bera eta Mikel Martinez aktoreekin.

## Sinopsia 
Bi aktoreen arteko elkarrizketa absurdo eta azkar batek euskararen historia korritzen du, ironiaz eta hitz jokoz betetako ibilbidea eginez. Euskararen historia horretan pertsona pertsonaren kontra aritzen da maiz, baita euskalduna euskaldunaren kontra ere. Obrak ikuspegi txoroa, ikonoklasta eta askea ematen du euskarari buruz. Hizkuntzarekin jolasten da. Euskal kulturari buruzko autokritika fina egiteaz gain, euskalki desberdinak uztartzen dira antzezlana aberasteko.

Eszena hauek osatzen dute obra: *Hezurdantza, Edan eta epa, Ekain eta Abel, Santimamiñe, Erromatarrak datoz, Romanizatuak, Erdi aroa, Orreagako gatazka, Gernikako arbola, Oinaz eta Ganboa, Bergarako besarkada, Gernika, Burdinezko gerrikoa, Frankismoan, Gaizki eta Good*.

## Hizkuntz jolasa 
Hainbat hizkuntz jolas azaltzen dira obran. Aipagarria da Karlomagnoz eta Orreagako gatazkaz obrako 25. minutuan hasten dena. Kontakizuneko paragrafo batean hitz guztiak 'A' letrarekin hasten dira:

Gero 'B' letrarekin:

Eta horrela letraz-letra 'Z'-raino:

## Sariak 
* 2014: Donostia Saria, 2013ko Antzezlan Onena.
* 2013: MAX Saria. Euskarazko autorerik onena, Patxo Telleria “Lingua Nabajorum”

## Galeria 

Fitxategi:LinguaNabajorum-harrijasotzailea 01.jpg|Harrijasotzailea
Fitxategi:LinguaNabajorum-asterix eta erromatarra 05.jpg|Asterix eta erromatarra
Fitxategi:LinguaNabajorum-harrijasotzailea 03.jpg|Jainko aita eta semea
Fitxategi:LinguaNabajorum-ertaroan 04.jpg|Ertarokoa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal antzerki berria
* Simplicissimus (2019)
* Ghero. Azken euskalduna (2018)
* Ez dok hiru. Euskal musikaren benetako istorioa (2017)
* Zergatik, Jamil? (2015)
* *Kontrabaxua* (1988)
* Soinujolearen semea (2012)

## Kanpo estekak 
* Lingua Nabajorum antzezlana ikusteko Vimeo gunea. Covid-19 garaian ikusteko zabaldu zena
* 'Lingua Nabajorum' antzezlanaren webgunea.
* 'Lingua Nabajorum. Euskararen historia txoroa' antzezlanaren gidoia.
Oier Aranzabal

**Oier Aranzabal** (Bilbo, 1988) musikari, kazetari, dokumentalgile eta kultur eragile euskalduna da. Bilbon jaio zen, eta bizitzaren lehen hiru urteak Madrilen bizi izan zen, baina ordutik aurrera Zarautzen hazi zen, eta zarauztartzat jotzen du bere burua. 2017tik Aian du bizilekua.

## Musika 
Musika alorrean Oihan Larrañaga eta Ander Zulaika zarauztarrekin Garabi taldea sortu zuen 2009an. Hirukote hori, gehikuntza batzuekin, Lou Topet taldea bilakatu zen 2012an. Taldeko gitarrajolea eta ahotsa da Aranzabal.

## Ibilbide profesionala 
Kazetari gisa, erredaktore izan da Zuzeu agerkarian, eta 2017tik, erredakzioko koordinatzailea. Zarautz eta Donostiako Garoa liburutegiko Garoa Kultur Lab egitasmoko eragilea izana da. 2018an, Mikel Urdangarin musikariaren inguruko Margolaria dokumentala aurkeztu zuen Donostiako Zinemaldian.

## Ikus, gainera 
* Dokumentalak Euskal Herrian
* Euskal Herriko musika garaikidea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oier Aranzabalen artikuluak Zuzeun.
* Oier Aranzabalen artikuluak Berrian.
* Oier Aranzabal Twitterren.
Eraztun-sistema

[thumb|upright=1.5|[Prometeo (satelitea)|Prometeo (ezkerrean) eta Pandora satelite naturalek Saturnoren F eraztunaren barruan eta kanpoan orbitatzen dute hurrenez hurren. Hala ere, uste da bakarrik Prometeok eraztun-artzain funtzioa betetzen duela.]]
**Eraztun-sistema** argizagi baten inguruan orbitatzen duen disko edo eraztun itxurako gai solido multzoa da. Hauts edo satelitetxo izeneko puskez osatuta dago. Eraztun-sistema planeta baten inguruan orbitatzen duenean **eraztun planetario** edo **planeta-eraztun** deritzo.

Eguzki-sistemako eraztun sistemarik ezagunena Saturnoren eraztunak dira. Halere, Eguzki-sistemako gainerako planeta erraldoiek (Jupiterrek, Neptunok eta Uranok) ere badituzte eraztun-sistemak. Azken zantzuen arabera, eraztun-sistemak bestelako objektu astronomikotan egon litezke, hala nola planeta txikitan, ilargitan edota nano marroitan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikropsia

**Mikropsia** ikusmenari eragiten dion gaixotasun bat da, objektuak diren baino txikiagoak ikustarazten duena. Hala ere, ez du zuzenean ikusteko gaitasunean eragiten, baizik eta ikusten ari garen horretan burmuinak egiten duen interpretazioan.

Alice Lurralde Miresgarrian sindromearen ezaugarrietako bat da. Lewis Carrollek sindrome hori pairatzen zuela esaten da eta ondorioz, liburuan bere gaixotasunaren ondorioak kontatzen dituela.

## Ezaugarriak 
Gaixotasun honen ondorio nagusia gauzak txikiagoak eta urrunagoak ikusten dituzula da; adibidez, txakur bat sagu bat bezala edo auto bat jostailu baten moduko tamainan. “Lilliputiar Ikusmen” izenez ere ezagutzen da, Jonathan Swiftek asmatutako Lilliput herrialdeari erreferentzia eginez.

## Sintomak 
Mikropsiak hainbat sintomak ditu, baina garrantzitsuenak migraina eta epilepsia dira. Migraina buruko min gogorra eta goragalearekin lotzen da. Gehienetan, gaixotasun hau ume txikietan aurkitu da. Beste sintoma ezagun bat soinuaren distortsioa da, hau da, mugimendu txikiak zarata ikaragarriak bezala hautematen dira. Honen ondorioz, paranoia edota mugimenduei beldurra hartu ahal zaie.

## Tratamendua 
Sendatu ahal den gaixotasuna da eta ez da kutsakorra. Gainera, arazoak gehienetan gauean azaltzen dira eta medikuen ustez, zentzumenekin zerikusia duen gaixotasuna da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
TEC-9

**Intratec TEC-9**, **TEC-DC9** edo **AB-10** pistola erdiautomatikoa da, 9 x 19 mm Parabellum munizioa erabiltzen duena.

## Historia 
TEC-9 -a “atzerakadaz” eragindako pistola erdi-automatikoa da. Arma honek 9mm-tako kartutxoak erabiltzen ditu. Intratec AB izeneko enpresa suediarraz aparte, arma honek Amerikako Estatu Batuetan ere fabrikatu zen; “Intratec” izeneko sukurtsal batek fabrikatu zuen. Arma honek bi materialez osatuta dago; lehenengoa kalitate kaxkar eta ez prezio ez oso handiko polimeroa da eta bigarrena altzairu merkea da. Lehen aldiz, arma honen fabrikazioaren helburua helburu militarretarako zen; hala ere, diseinatzaileek ez zuten nahi oso prozesu garestia izatea.

Suedian, arma honek ez zituen erosle askorik erakarri hasieran, horregatik AEBko merkatura eramatea erabaki izan zen. Hala ere, zenbait gaizkile arma aldatzen zuen era automatikoan su egin ahal zedin. Honen ondorioz Intratec konpainiak bere arma berritu behar izan zuen. TEC-9 -a 1985. urtetik 1994. urtera arte fabrikatu izan zen eta oso famatua izan zen Miamin mafia jamaikarraren eta kubatarren artean.
 
## TEC-9arekin sortu ziren zenbait problema 
Cleveland eskolan egon izan zen atentatuaren ondoren, Kaliforniako estatuan arma hau debekatu izan zen. Zenbait berrikuntza eta gero Intratec konpainia TEC-DC9 -a sortu zuen. Bere izen berriaren esanahia hau zen: *Designed for California*. Hala ere, bai TEC-9 eta bai TEC-DC9 Estatu Batuetako 19. armarik arriskutsuena bezala izendatu zen eta honen geroztik, 1994. urtean, armaren eta bere aldaera guztien debekua ezarri zen.

Intratec konpainia itxi egin eta bere produkzio guztia gelditu zuen 1994. urtean. Hala eta guztiz ere, gaur egun, bigarren eskuko arma merkatuan aurki daiteke baina zenbait estatutan debekatuta dago; hala nola, Kalifornia, New York, New Jersey eta Maryland. Baina ez bakarrik Estatu Batuetan aurki daiteke arma hau, ere bai aurki ahal da bai Europako, Asiako eta batez ere Latinoamerikako zenbait herrialdeetan. Kalifornian eta AEBko beste estatuetan bezala arma honek herrialde askotan debekatuta edota lege oso gogorrak jasaten ditu erosi ahal izateko edo beste herrialde batzuetara bidali ahal izateko.

## Kanpo estekak
Bill Nye

**William Sandford Nye** (1955eko azaroaren 27an jaioa), eta ***Bill Nye zientzia-tipoa*** izenez ezaguna, zientzia-komunikatzaile, telebista-aurkezle eta ingeniari mekaniko estatubatuarra da. Batez ere ezaguna da aurkeztu zuelako PBS (AEBetako Telebista Publikoa) telebista katearen zientzia-saio bat, *Bill Nye the Science Guy* (1993-1998), Netflix katearen *Bill Nye Saves the World / Bill Nye, munduaren salbatzailea* (2017-gaur arte), eta sarri agertzen delako hedabide popularretan eta zientzia-hezitzaile gisa.

Nye Boeing korporazioan hasi zen lanean, Seattle hirian, ingeniari mekaniko moduan, eta han asmatu zuen erresonantzia hidraulikoa kentzeko tuboa, zeina erabiltzen baitzen 747 hegazkinetan. 1986an, alde egin zuen Boeing enpresatik, eta hasi zen komedia egiten *Almost Live!* telebista saio lokalean, non zientzia-esperimentu bitxiak egingo baitzituen. Halako batean, bere burua aurkeztu zuen telebistan haurrentzako zientzia-saio bat aurkezteko. Baita lortu ere. Seattle hiriko KCTS-TV 9. kanalean hasi zen aurkezten *Bill Nye the Science Guy.* Saioa AEBetako telebista publikoetan ikusi zen 1994tik 1999ra bitartean, eta bilakatu zen oso popularra gazteen artean ezezik, baita helduen artean ere, besteak beste zuen erritmo biziari esker. Kritika ona jaso zuen, eta 23 aldiz izendatu zuten Emmy sarietara. Horietatik 19 irabazi zituen.

Telebista-saioaren arrakasta baliatuz, Nyek segitu zuen zientziaren alde egiten, eta bihurtu zen The Planetary Society elkarteko presidente. Halaber, lagundu zuen eguzki-erloju txiki bat garatzen Mars Exploration Rover misioetarako. Nyek zenbait best-seller idatzi ditu zientziaren gainean, tartean *Undeniable: Evolution and the Science of Creation* (2014) eta *Unstoppable: Harnessing Science to Change the World* (2015). Sarri agertu da hedabideetan, saio hauetan adibidez: *Dancing with the Stars, The Big Bang Theory* eta *Inside Amy Schumer.* Dokumental batean parte hartu zuen, *Bill Nye: Science Guy,* 2017an estreinatu zena South by Southwest zinemaldian. Orobat, 2017an hasi zen aurkezten *Bill Nye Saves the World* zientzia-saioa Netflix katean.

## Bibliografia 
* NYE, Bill, Bill Nye's Western Humor, Nebraska, University of Nebraska Press, 1968, 182 orr. 
* NYE, Bill, Bill Nye the Science Guy's Big Blast of Science, Addison-Wesley Pub, 1993, 172 orr. , 9780201608649
* NYE, Bill, Bill Nye the Science Guy's Big Blue Ocean, Disney-Hyperion, 2003, 48 orr. , 9780786817573
* NYE, Bill, Undeniable: Evolution and the Science of Creation, New York, St. Martin's Press, 2014, 299 orr. 
* VELAZQUEZ, Adam, A New Excityng Approach to Bill Nye. 162 Things You Need To Know, Emereo Publishing, 2015, 192 orr. , 9781488834530
Günter Blobel

**Günter Blobel** (Waltersdorf, Silesia Beherea, oraingo Niegosławice, Polonia, 1936ko maiatzaren 21a - New York, 2018ko otsailaren 18a) estatubatuar nazionalizatutako alemaniar biologoa izan zen.

Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen 1999an.

## Kanpo estekak
Eta tiro baltzari

***Eta tiro baltzari*** XX. mendearen hasierako abesti abertzale bat da, XIX. mendearen amaierako guda abesti karlista baten bertsio abertzalea. Bizkaieraz dago, eta ezaguna da bereziki Bizkaiko kostaldean eta eskualde horretako Bermeo aldean.

## Abesti originala 
*Eta tira eta tunba* guda abesti originala Beterriko gipuzkeran dago, eta Gipuzkoan abestu zen lehenengo aldiz, Bigarren Karlistaldian, karlisten aldeko abesti bat izanik. Kanta honetan *beltza* hitza liberalen sinonimotzat erabiltzen da. Eta agerikoa denez, liberalismoaren aurka egiten du.

Joseba Tapiak 2010. urtean argitaratu zuen *Eta tira eta tunba* diskoan, besteak beste abesti herrikoi hau bertsionatu zuen, eta Youtuben dago ikusgai.

Hauek dira kanta originalaren hitzak:

## XIX. mendearen amaierako gizartearen erradiografia 
Mikel Aizpuruk egin zuen *Eta Tiro Baltzari. Abertzaletasuna eta Jauntxokeria Bermeon 1899-1914* saiakera-lanean (Bilbo UEU 1990), abestiaren eta garaiko giroaren inguruko xehetasunak ikertu eta azaldu ditu.

Bermeon gertatutako istiluak xehe-xehe aztertzen dira, orduko gizartearen erradiografia eskainiz. Bermeoko gertaerek garaiko egunkari abertzaleetan izan zuten oihartzuna zabala izan zen.

XIX. mendearen amaieran jauntxokeriaren eraginak nabariak ziren eta egoera honen aurka EAJk egin zuen lehenengoetako indar erakustaldia Bermeon egin zuen.

Karlistadetik zetorren leloaren doinua mantendu zen baina letra aldatuz behean idatzita dagoen moduan. Kasu honetan, *baltza* ez da liberalismoari (soilik) lotzen den hitz bat. *Baltza*ren sinonimoa konplexuagoa da eta esan nahi bat baino gehiago duː besteak beste jauntxoak, atzerritarrak eta espainiarrak.

2009an Hernaniko andre batek abestutako zati bat sarean dago ikusgai.

## Abestiaren hitzak 
*Eta tiro baltzari* abestiaren hitzak hauek dira (azken paragrafoak Sabin Aranak idatziak dira, KEN bertsoan):

(1)Batzuetan, *tunba* hitzaren ordez *tiro* esaten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Eusko Abendaren Ereserkia*
* *Jeiki jeiki*
* *Mendiko negarra*
* *Gora Euskadi, bizi bedi!*
* *Belarrimotza, zertara hator hona?*
* *Lenago il!*

## Kanpo estekak
Sacramento harana

**Sacramento harana** () Kaliforniako Erdialdeko Haranaren iparraldeko zatia da, Sakramento ibaiak zeharkatzen duena. San Frantzisko hiriaren iparraldean dago, eta hamar konderri hartzen ditu. Sacramento da hiri nagusia.

## Kanpo estekak 
*  Water and the Sacramento Valley, sacramentovalley.org
Elena Laka

**Elena Laka Muñoz** (Eibar, 1966ko otsailaren 23a) abokatu, gizarte-eragile eta hedabideetako iruzkingile euskalduna da. 2014. urtetik, Euskaltzaleen Topaguneko presidentea da. Abokatu bulegoa Eibarren dauka, eta bizilekua Bergaran.

## Abokatutza 
Abokatu bezala bere jardunak zuzenbide zibilaren eta penalaren inguruan eramaten ditu, baita judizioetan aholkua eta defentsa eramaten ere. Besteak beste, 2016an Eibarren euskaraz eginiko lehen epaiketa burutu ahal izan zuen.

## Kazetaritza 
Hedabideetan, ETBko Azpimarra saioan iruzkingile izan da, eta baita Goienkaria aldizkarian zutabegile ere, besteak beste.

## Euskalgintza 
Euskara elkarteen munduan aktibista eta partaide izan da, Eibarko Eta Kitto elkartean edo Bergarako Jardun Euskara Elkartean. 2014. urtean Topagunearen presidente hautatu zuten, eta Mikel Irizar ordezkatu zuen postu horretan.

2018. urtean, Euskaraldiaren antolakuntzan aritu zen buru-belarri.

## Musika 
Bergarako Musika Eskolan organoa jotzen ikasi zuen Aitor Olearen eskutik, eta harrezkero bere presentzia ohikoa da instrumentu honen musika emanaldietan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Laka abokatuen webgunea
* Izan eta Esan bloga

## Kanpo estekak
Strega Saria

thumb|Strega likorearen iragarkia, 1902.
**Strega Saria** (Sorgin Saria euskaraz) Italian ematen den sari literario nagusia da. Lehen aldiz, 1947an eman zen eta urteko literatura liburu onena saritzen du. 1986tik antolakuntza Fondazione Belloncik eramaten du. 1947. urtean, Maria Belloncik eta Guido Albertik, Strega likorearen jabea, Erroman sortu zuten saria.

Saria 5.000 euro dira baina dirua baino gehiago sariak ematen duen prestigioa hartu behar da kontutan. Urtea apirilaren 1.tik hurrengo urteko martxoaren 31 arte doa. Epaimahaia kultura munduko larehun pertsonek osatzen dute.

Idazle ospetsu askok jaso dute saria, besteak beste, Cesare Pavese (1950), Alberto Moravia (1952), Giorgio Bassani (1956), Dino Buzzati (1958), Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1959), Natalia Ginzburg (1963), Tommaso Landolfi (1975), Primo Levi (1979), Umberto Eco (1981), Gesualdo Bufalino (1988) eta Claudio Magris (1997).

## Estrega Sariaren irabazleak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Strega Sariaren historia.
Andra Mari Abesbatza

**Andra Mari Abesbatza** 1966an Jose Luis Ansorenak sortutako Errenteriako abesbatza bat da. Eskarmentu handiko abesbatza honek Euskal Herrian eta Espainiako musika zirkuituetan ohikoak dira; Argentinan eta Europan ere emanaldi girak egin dituzte.

## Historia 
1966an Fatimako Andra Mari elizaren inauguraziorako parrokiako korua sortu zuen Donostiatik etorri berri zen Jose Luis Ansorena apaizak. 1966ko azaroan eskeini zuten lehen kontzertua inaugurazio egunean izan zen. Handik urtebetara, Errenteriako Alameda Zineman, *Fatimako Andra Mari Abesbatza* izenarekin aurkeztu zen korua baina, urte hartako abenduan, *Andra Mari Abesbatza* hartu zuten behin betikotzat.

## Beste koru eta jarduerak 
Andra Mari Abesbatzak beste bi abesbatza garatu ditu bere baitan:
* **Oinarri**: gazteen abesbatza hau Andra Mari Abesbatzaren harrobitzat har daiteke. Jose Luis Ansorenak emakumezkoa zen koru hau sortu zuen 1976an baina 1979ko Musikasten abesbatza misto bezala aurkeztu zen. Hainbat sari irabazi ditu; sari nagusia hainbatetan, hala nola, Autol herriko Abesbatzen Jaialdian 1989an, Errenteriako Gabon Kanten jaialdian 2001, 2006 eta 2008an eta EITBk antotalutatako lehen *Oh Happy Day* lehiaketan 2009an.
* **Orereta**: Andra Mari Abesbatzaren haur korua da, Jose Luis Ansorenak 1968an sortua. Eskarmentu handiko abesbatza hau Euskal Herritik mundura abiatu izan da, gure mugetatik urrun emanaldiak eskeini dituztelarik. Bere kalitatearen adierazle dira Shaoxing, Txinan ospatu ziren 2010eko *World Choir Games* abesbatzen nazioarteko olinpiadetan lortu zituzten zilarrezko hiru sariak.
Haur txikienentzako Andra Mari Abesbatzak badu:
* **Musika Tailerra**: Umeengan musikarekiko zaletasuna pizteko helburuarekin jarduera desberdinak garatzen dituzte programa honen bidez, hala nola, ipuin musikalak, erritmo jolasak, dantza errazak... jolasen bidez lantzen dute haurrek musika ezagutu eta goza dezaten.
Musika utzi gabe, beste alor batean, Andra Mari Abesbatzak honakoak sortu ditu:
* **Musikaste**: Errenterian, euskal konposagileen lanak hedatzen dituen aste hau 1973an hasi zen ospatzen, Jose Luis Ansorenaren ideia batetik abiatuz. Musika mota desberdinak jorratzen dira, aintzinakoa naiz egungoa, korala, sinfonikoa, etab. Hasieran Andra Mari Abesbatzak antolatzen bazuen ere, gaur egun Eresbil arduratzen da lan honetaz.
* **ERESBIL**: Musikasteren programazio beharrak asetzeko eta euskal konposagileen lanak gorde eta zabaltzeko Jose Luis Ansorenaren eskutik eta Andra Mari abesbatzaren baitan sortu zen ERESBIL (Euskal Ereslarien Bilduma). Gehiago jakiteko: ERESBIL Wikipedian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Andra Mari Abesbatza Web orria
* Musikaste
* ERESBIL Web orria

## Kanpo estekak
Flatland

**Flatland: A Romance of Many Dimensions** (euskaraz *Planilandia: Dimentsio Askoko Eleberria*) 1884an Edwin Abbott Abbott britainiarrak "A Square" ("Karratu") ezizenez idatzitako satira eleberri bat da, Seeley & Co. argitaletxeak argitaratu zuen. Matematika, Fisika eta Konputazio Zientzietako ikasleen artean bereziki ezaguna den idazlana da, bere irakurketa dimentsio anitzen kontzeptua ikasteko erabilgarria baita. Literatur idazlan gisa berriz, Viktoriar Aroa nagusi zen hierarkia sozialaren inguruko satiraren adibidea da.

2007an eleberri honetan oinarritutako *Fatland filma eta *Flatland: The Movie* laburmetraia estreinatu ziren.

## Argumentua 
Liburua *Planilandia'' deritzon mundu bidimentsional bati buruz mintzo da. Narratzaileak, karratu apala, bere bi dimentsioko bizitzaren gorabeheretan barna gidatzen gaitu. "Karratuk" mundu unidimentsinal bat ("Lerrolandia") bisitatzen duen ametsa edukiko du), eta Lerrolandiako erregea bigarren dimentsio baten izateaz konbentzitzen saiatuko da, Lerrolandiako biztanleak ulertzera iristen ez diren dimentsioa. Orduan "Karratuk", esfera tridimentsional baten bisita jasoko du, baina berak ere bere kasaz begiztatu arte ez du hirugarren dimentsio horren izatea ulertuko. Handik gutxira, Puntulandia bisitatzeari buruzko amets bat izango du, alegia, bere izateaz konsziente den puntu bakar batez osatutako dimentsioa, puntu horrek guztia okupatzen du eta beraz gain ez du beste ezagutzarik. "Karratuk" esferarekin batera zera ikasiko du, puntua bere autosatisfazio egoeratik ezin dezaketela erreskatatu. Asmoak izaten ikasi eta besteei ere asmoak izaten irakatsiko die.

## Kanpo estekak
San Joan eliza (Arredondo)

**San Joan harkaitz-eliza** () Arredondo udalerriko Socueva herrian dagoen Goi Erdi Aroko eremitorioa da, XIX. mendearen bigarren zatian eliza bilakatu zutena. Santanderko elizbarrutiak jabetza-erregistroan bere jabetza inskribatu zuen eta Udalak auzitara jo du. 1985ean Bien de Interés Cultural izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Anthony Cumia

**Anthony Cumia** (Elwood, 1961eko apirilaren 26a) Estatu Batuetako irrati esatari eta umorista da. 1995 eta 2014 artean *Opie and Anthony* saioa aurkeztu zuen.
Nukleorik gabeko planeta

**Nukleorik gabeko planeta** planeta teluriko mota teoriko bat da, nukleo metalikorik gabekoa. Horren ordez harrizko mantu erraldoi batez osatuta legoke.

## Jatorria 
Sara Seager eta Linda Elkins-Tanton astronomoek planeta mota hauen sorbidea argitzeko bi modu azaldu zituzten 2008an *Astrophysical Journal* aldizkarian argitaratutako ikerketa-dokumentuan.

Lehendabiziko balizko eran planeta hauek kondrita minerala bezala uretan aberatsa den material oxidatu batetik eratuko lirateke akrezio bidez. Planetok gune hotz batean sortuko lirateke, izar zentraletik urrun.

Bigarren balizko eran planeta hauek uretan eta burdinan aberatsa den material oxidatu batetik eratuko lirakete. Alabaina, burdinak urarekin erreakzionatzen du burdina oxidatuz eta hidrogenoa askatuz nukleo metalikoaren diferentziazioa gertatu baino lehen. Baldin eta burdin-tantatxoak ondo nahasi badira eta behar bezain txikiak badira (<1 zentimetro), aurreikusi bezala burdina oxidatzen da eta mantuan harrapatuta geratzen da, nukleoa sortu ezinik.

## Eremu magnetikoa 
Dinamoaren teoriaren arabera likido egoeran dagoen nukleo metaliko jariakorrak sortzen du Lurraren eremu magnetikoa. Superlurretan, ordea, planetaren masa handiak presio handiak eragin ditzake likatasun eta urtze-tenperatura handiekin batera. Horrek geruzak bereiz daitezen galarazten du, geruza bakarreko nukleo gabeko mantua eratuz. Beraz, Lurran solido egoeran dagoen magnesio oxidoa likido egoeran egon liteke Superlurretako presio eta tenperaturen pean, mantua eremu magnetikoa sortzeko gai bihurtuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Notario

[thumb|300px|Notariotza bat [Vigon.]]
**Notario** () hiriburuko, hitzarmen agiri, saleroste idazki eta abarren fede ematen duen herri enplegatua da. Bere testigantzak segurtasun juridikoa ematen die hitzarmenaren parte-hartzaileei eta bere neutraltasunak egiaren presuntzioa ematen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Andres Urrutia Badiola (et al.) *Notariotza hiztegia*
Jabetza-erregistro

**Jabetza-erregistro** ondasun higiezinen gaineko jabariari eta gainerako eskubide errealei buruzko egintzen nahiz kontratuen inskripzioa edota idatzoharra egiteko erregistroa da. Ordenamendu juridiko batzuetan idatzoharra ezinbestekoa da jabetza adierazteko (adibidez Alemanian) besteetan borondatezkoa (Espainian adibidez) eta beste askoetan beste erregistro-sistema ezberdinak erabiltzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mesoplaneta

**Mesoplaneta** neurriz Merkurio planeta baino txikiagoa, baina Zeres planeta nanoa baino handiagoa den objektu planetarioari deritzo. Isaac Asimovek sortutako terminoa da. Neurria dimentsio linealtzat (edo bolumentzat) hartuz gero, mesoplaneten diametroa 1.000 km eta 5.000 km inguruko bitartean egon beharko luke.

## Ikus, gainera 
* Protoplaneta

## Kanpo estekak
Fusore (argipena)

**Fusore** hitzak hainbat adiera ditu:

# **Fusorea** edo Farnsworth–Hirsch fusorea, Philo T. Farnsworth asmatzaileak fusio nuklearra sortzeko diseinatutako tresna.
# **Fusorea**, bere bizialdian zehar nukleoaren fusio nuklearra izatera iristen den objektu astronomikoa.
# **Fusorea**, laser-inprimagailuen atal bat da, tonerra inprimatzen ari den materialaren gainazalean urtzen duena.
Fusore (astronomia)

**Fusorea** bere bizialdian zehar nukleoaren fusio nuklearra izatera iristen den objektu astronomikoari izena emateko Kaliforniako Berkeleyko Unibertsitateko Gibor Basri astrofisikariak Nazioarteko Astronomia Batasunari iradokitako terminoa da. Definizioak edozein motatako fusio nuklearra hartzen du barne. Beraz, fusore batek izan dezakeen masa minimoa ia Jupiterrena baino hamairu bider handiagoa (~13 MJ) da. Masa-muga horretatik gora deuterioaren fusioa posiblea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules Violle

**Jules Louis Gabriel Violle** (1841eko azaroaren 16an, Langres - 1923ko irailaren 12a, Fixin) Frantziako fisikaria eta asmatzailea izan zen.

1875ean Mont Blanc-eko eguzki-konstantea zehazteagatik ezaguna da, eta 1881. urtean, argi-intentsitaterako estandar bat proposatzeagatik, "Violle" izenekoa, platinoaren 1 cm²-k igortzen duen argiaren berdina bere urtze-puntuan. (Aipaturiko argi-intentsitateko lehen unitatea izan zen, lanpara jakin baten propietateen menpe ez zegoena, baina kandelarekin ordezkatu zen, SI sistemako unitatea).

Bere bizitzan zehar, Violle hainbat unibertsitatetan egon zen, besteak beste, Lyoneko Unibertsitatean eta Parisko Conservatoire National des Arts et Métiers-en. ''Institut d'optique théorie et appliquée* eta *École supérieure d'optique'' erakundeen fundatzaileetako bat izan zen. Erradiazioa neurtzeko hainbat gailu garatu eta asmatu zituen, eta paladioaren solidotze- eta hurtze-puntuak zehaztu zituen.

Badirudi Violle-k Fulcanelli-ren nortasun sekretua hartu zuela, Frantziako alkimista garaikidea, zeinaren identitatea ez baita ezagutzen.
Zigilu-marka

thumb|250px|Ameriketako Estatu Batuetako 1932ko zigilu-marka bi zigilu gainean.
**Zigilu-marka** zigiluen balorea ezabatzeko postan erabiltzen den tinta-marka bat da. Operazio horren helburua zigilu hori berriro ere erabilia ez izatea da. Euskaltzaindiak horrela definitu du: "Posta-bulegoetan gutunetako zigiluen gainean jartzen den marka".

## Historia 
XIX. mendean zigiluen zabalpenarekin hauek behin baino gehiagotan ez erabiltzeko sistema bat asmatu beharra ikusi zen. Behar horri erantzuteko marka-zigilua sortu zuten. Lehendabizikoa 1850ean kaleratu zuten; horrek izar baten itxura zuen. Ondoren, eredu desberdinak asmatu ziren, konplexutasun desberdinekin ere bai.

Denborarekin ere diseinu desberdinetako marka-zigiluak sortu ziren eta askotan, filateliaren ikuspuntutik, zigiluaren beraren balorea handitzen dute. Ohikoak dira, adibidez, oroitzapen edo ospakizun batekin lotuta zigilu-marka berezia sortzea.
thumb|200px|1878ko marka-zigilua, Guatemalakoa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zigilu-markak Correos lantegiaren webgunean.