Malagako emakumeen kartzela zaharra

**Malagako emakumeen kartzela zaharra**, Malaga hiriko **Caserón de la Goleta** izeneko eraikinean zegoen. 4.000 preso baino gehiago igaro ziren bertatik tropa frankistek 1937ko otsailean hiriburua okupatu zutenetik. %60 baino gehiago probintziakoak ziren, eta gainerakoak hiriburukoak edo beste hiri batzuetakoak.

## Historia 
XX. mendearen hasieran presondegi bat ireki zuten Guadalmedina ibaiaren ondoan, Pasillo de la Cárcel kaleko 38. zenbakian. 1901ean sortutako batzorde batek kudeatu zuen, Caserón de la Goleta (Goletako Etxetzarra) izenez ezagutzen zen eraikina. Hasiera-hasieratik, bizigarritasun-baldintzak oso txarrak izan ziren, eta, horregatik, 1927an, eraikin berri bat egitea planteatu zen. 1931n Victoria Kent Espetxeetako zuzendari nagusiak eraikina bisitatu zuen eta 1933an inauguratu zen kartzela berriaren lanak bultzatu zituen. Instalazioak logela txiki eta osasungaitzak, eskola txiki bat, kapera bat, zigor gela bat, emakumeen saila eta azotea ziren.Une hartan 291 gizonezko eta lau emakumezko zeuden preso.

Espainiako 36ko Gerran, matxinatuen aldeko indarrek Malaga konkistatu zutenean, errepresioa gogortzen hasi zen. Zezen-plaza edo Tabako Fabrikako eraikinaren sotoak bezalako kartzela inprobisatuak bete egin ziren, baita masifikatuta zegoen kartzela berria ere, eta, beraz, Gonzalo Queipo de Llanok emakumeak abandonatutako kartzela horretan sartzea agindu zuen, inolako konponketarik edo aldaketarik egin gabe.

Ate nagusia eta patioa ez ezik, korridoreak eta logelak ere izan ziren kartzelako bizitzaren ardatz nagusiak.

### Presoak 
1937tik gerraren amaierara bitartean, barnekoak 1.000 inguru izatera iritsi ziren, eta 1945ean 3.900era heldu ziren; lehen aldian, preso politikoen proportzio oso altua izan zen. %60 baino gehiago probintziakoak ziren eta gainerakoak hiriburukoak edo beste probintzia batzuetakoak.

Atxilotuen jatorria anitza zen. Hasiera batean Malagakoak ziren jatorriz, baina 1939tik aurrera Espainia osotik zetozen, emakumeak beren ohiko egoitzetatik eta, beraz, beren familietatik urruntzen saiatzen zirelako. Leporatzen zizkioten delitu ohikoenak *Estatuaren segurtasunaren* aurkakoak ziren (guztizkoaren %54,8), eta horien artean honako hauek zeuden: Matxinadari laguntzea, Matxinadarekin bat egitea, Matxinadarekin kitzikatzea, Matxinada militarra edo Ihes egiten laguntzea delitua, askotan eredugarria zena. Beste delitu mota batzuk *Jabetzaren eta ordena sozio-ekonomikoaren* aurkakoa (%6,15) eta *Moralaren* aurkakoa (%3,8) ziren. Kartzelako artxiboetan, fitxen %28k *ez* dute informazio hori, "No hay, Se ignora" erantzuna agertzen da. Azalpena Queipo de Llanoren agindua izan daiteke, Hegoaldeko Armadak kontrolatutako lurralde osoan, borrokatik ihes egindako gizon bakoitzeko, ama edo arrebak lehenik eta koinatak ondoren, eta amaordeak ere atxilotzekoa.

Errepresioak adin guztiak harrapatu zituen: 13 urteko neskato bat, 15 urteko beste bat, kitzikapen militarragatik, eta 89 eta 85 urteko bi emakume, matxinada militarragatik. Lanbidearen atalean, fitxen %83,97an *Bere Lanak* agertzen dira.

Kasu gehienetan, 1941 eta 1945 artean atera ziren kartzelatik, eta 1943.a izan zen kartzelatik gehien atera ziren urtea. Alderdi politikoetako, sindikatuetako, milizianoetako edo erakundeetako kargudun emakumezko presoek delitu sozioekonomikoengatik salatutakoek baino urte gehiago eman zituzten kartzelan. "Politikari" asko libre geratu ziren hilabete edo urte gutxiko espetxealdiaren ostean (%53,5), eta beste batzuei baldintzapeko askatasuna eman zieten (%24,5). "Arriskutsuenak" (%8,9) beste espetxe batzuetara eraman zituzten, hala nola, Saturraranera, Bentetara, Zornotzara edo Iruñera; horietan, denbora gehiago eman zuten preso, 30, 20 eta 12 urteko zigorren ondorioz, batez ere matxinada eta matxinadari laguntza delituengatik ezarritakoak.

Antonio Vallejo-Nájerak Malagako preso politikoak erabili zituen ikerketa psikiatrikorako. Haiek eman zioten ikasketetarako oinarri enpirikoa. Espetxeko klinika psikiatrikoko zuzendariarekin batera, berrogeita hamar preso aukeratu zituen. Emaitza Espainiako *Medikuntza eta Kirurgia* Aldizkarian argitaratu zuten. II. urtea, 9. zenbakia, 1939ko maiatza, *Psiquismo del Fanatismo Marxista. Investigaciones Psicológicas en Marxistas Femeninos Delicuentes* .

1944an, hemezortzi emakume askatu zituzten 1944ko Asteazken Santuan, Jesus Aberatsaren Kofradiak eskatuta, Francok berretsitako pribilegioa.

### Amaiera 
Espetxea 1954an itxi zuten, eta presoak Cártamako errepideko Espetxe Probintzialera eraman zituzten. Eraikinean Espetxe Institutu Geriatrikoa sortu zuten, eta, urte batzuk geroago, Udaltzaingoaren Buruzagitza.

## Herri oroimenean 
Espetxeak aipatzen ditu Tomasa Cuevasen Testigantzak, Espetxe frankistetako *emakumeen testigantzak* liburuan, eta bertan jasota daude espetxe frankistetako emakume preso askoren memoriak, tartean Malagakoa, goseak eta osasun baldintza negargarriek samin handiz gogoratua.

Miguel Martinez del Arcok idatzitako La memoria del frío liburuan deskribatzen da kartzela, Manuela del Arcoren esperientzia gogorretik —bi urte egin zituen kartzelan—.

Juana Doñak ere gogoan du *Desde la noche y la niebla. Mujeres en las cárceles franquistas *liburuan. Bertan, emakume presoek erlijio inposizioak saihesteko egin zuten gose greba azaltzen du.

Benito Zambranok *La Voz Dormida* zuzendu zuen, Dulce Chaconen lanaren egokitzapena. Malagako emakumeen kartzela zaharrean inspiratutako eta jasotako istorioetan oinarrituta zegoen gidoiaren zati bat. Zambranok, dokumentazioa biltzen ari zela, honako hau adierazi zuen: “Espetxe hura ez zen soilik emakume presoentzako kondena bat, baita emakume funtzionarioentzat beraientzat ere, Malagara bideratzen baizituzten eta zigor gisa”.

## Memoria historikoa 
2017an, gerra zibilean eta diktadurako urteetan errepresioaren biktimak aitortzeko omenaldia egin zuten, Emakumeen kartzela zaharrean eta San Rafael hilerriko Memoriaren Mausoleoan. Eraikina Andaluziako Memoria Historikoaren Lekutzat jotzen da.

## Ikus, gainera 
* Segoviako kartzela zaharra
* Zornotzako emakumeen kartzela
* Ventaseko emakumeen kartzela
* La Galera kartzela
* Can Salesko kartzela
* Saturrarango Espetxe Zentrala
* Les Cortseko espetxea
* Durangoko emakumeen kartzela
* Orue Txaleteko emakumeen kartzela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak