Monismo

**Monismo** errealitatea bakarra edo hastapen bakar batean oinarriturikoa dela dioen filosofia teoria da. Teoria horren arabera errealitate partikular deritzanak ez dira ilusioak edota sustantzia edo oinarrizko energia horren aldaketak baizik. Antzina izatearen teoria eleatikoa hartzen zen monistatzat, eta garai modernoan, berriz, Spinozaren teoria. Filosofo monistak dira Tales Miletokoa, Parmenides, Anaximandro, Anaximenes, Spinoza, Berkeley, Hume eta Marx.

Antzinako filosofo hinduentzat, sentimenek eta kausalitate-harremanek behatzen dutena ilusio bat da; errealitate bakarra dago: Brahman. Beraz, Brahman izango da unibertsoaren gainerakoa azaltzen duen lehen kausa. Gaur egungo filosofo monista materialistentzat, Leherketa Handian sortutako materiak unibertsoa sortu zuen, eta materia horrek bakarrik azaltzen du errealitatea.

Monismo neutrala teoria filosofiko bat da, eta oinarrizko substantzia ez dela ez fisikoa ez mentala predikatzen du, baizik eta materia neutrora murriztu daitekeela, zeinaren izaera ez bailitzateke ez fisikoa ez mentala. Monismo neutroa XVII. mendean sartu zuen Spinoza filosofo judu nederlandarrak. Gaur egun teoria honen bertsio bat Donald Davidson filosofo estatubatuarrak garatu du.

Materialismo tradizionalak, monismoaren barietate batek, substantzia primarioa materiala eta fisikoa dela uste du.

Idealismoa monismo filosofikoaren forma bat da, unibertsoaren oinarrizko printzipioa espirituala dela defendatzen duena.

Demokrito eta Epikuro izan ziren teoria monista materialisten aitzindariak, Kristo aurretik. Geroago, Boyl, Gassendik eta La Mettriek jarraitu zuten. Pentsatzaile hauen iritziz, prozesu mentalak jatorri materiala dute, eta jatorri hori garuna da. 

## Monismo motak 
### Monismo materialista 
Demokritok (zeinaren unibertsoaren printzipio eratzailea edo arjea atomoa baitzen) errealitate oro atomoen elkarketaren emaitza den konposatu material bat dela zioen, eta azaltzen zuen badena eta ez dena, solidoa eta hutsa, berdin existitzen direla eta bata bestearen arabera. Gizakia materia hutsa da, eta, beraz, ez dago arimaren hilezkortasunik. Demokritoren materialismoa indartu egin zen XVII., XIX. eta XX. mendeetan zehar, Gizon Makina idatzi zuen D, Holbach, Diderot eta La Mettrie bezalako filosofoen bitartez. Bere ustez, arima gorputzaren zati material bat da, garunarekin identifikatua. Horrela, oso makina konplexuak gara, eta ez dute kanpoko norabiderik (arima) behar beren funtzioak betetzeko. La Mettrieren materialismo mekanizista Marxen materialismo dialektikoak ordezkatu zuen XIX. mendean. Monismo materialistaren barruan, hainbat jarrera bereizten dira, hala nola konduktismoa eta erredukzionismo fisikalista.

### Monismo espiritualista 
Aurrekoaren aurka, existitzen den guztia pertzepzioa dela dio. Berkeleyren hitzetan, «Hautemana izatea da», hau da, errealitatea hautematean edo hautemana izatean datza. Beraz, ez du zentzurik gorputzaren edo materiaren independentzia baieztatzeak, dena pertzepzioa baita.

Adibide partikular gisa monismo idealista hegeliarra har daiteke, zeinak, izatearen historikotasunetik abiatuta, errealitate objektiboaren izatea ez-izatea dela dioen: modu idealean bakarrik existitzen da (ideian bakarrik existitzen delako zentzuan) eta hori errealitatea da. Aldi berean, izatearen eta ez-izatearen arteko tentsio iraunkorrak (kasu honetan idealaren eta errealaren artekoa) giza espirituaren garapen dialektikoari bide ematen dio (kontzeptuaren zentzu alemanean).

Dialektika idealistaren azterketaren aplikazio zehatz bat hizkuntzaren garapen historikoa da, hizkuntzaren eta hizketaren unitate gisa. Hemen hizkuntza ideala eta orokorra dela ikusten da, hizketa, bere praktika, guztiz partikularra den bitartean; are gehiago: mintzamena bere idealtasunaren gauzatze zehatzen multzo bat da. Hala ere, hizkuntzaren eta hizketaren arteko tentsioak, izatearen eta ez-izatearen adibide gisa, hizkuntzaren garapen historikoa eta hizkuntzaren idealitatearen nahiz hizketaren praktikaren eraldaketa dakar. Eredu horri jarraiki, latina hizkuntza erromantze bakoitzera nola aldatu zen uler dezakegu.

### Monismo intermedioa 
Spinozak (1632-1677) soluzio neutral bat proposatzen du. Spinozak ez du onartzen bi substantzien (materiala eta espirituala) dualismo kartesiarra. Harentzat, Jainkoa den substantzia bakar batez osatuta gaude, zeinaren bi atributu baino ez baititugu ezagutzen: hedadura eta pentsamendua. Errealitate beraren bi ezaugarri dira, eta, beraz, bitarteko monismoak uste du substantzia bakar bat dagoela, zeinetatik bi atributu baino ez ditugun ezagutzen. Orduan, gorputza eta adimena gauza beraren bi alderdi dira eta, horregatik, ez da beharrezkoa haien elkarrekintzaren arazoa planteatzea.

## Terminoaren eboluzioa 
Max Kistlerrek dioen bezala, adimenaren existentzia frogatzea erronka bat da monismoarentzat. Dualismorik indartsuena cartesiarra izan da, nahikoa salbatu ez dena, eta elkarrengandik independenteak diren substantziak postulatzera eraman duena, dela adimenik gabeko gorputzak (res extensa), dela gorputzik gabeko buruak (res cogitans).

Muturreko monismo-formek konduktismo logikoa eta identitate psikofisikoaren teoria ekarri dituzte, biak baztertuak. Lehenengoa, portaeraren goiko formak (adibidez, hizkuntza) portaera batera murriztekoak ez direla planteatuz. Bigarrena, esperientziaren eta kontzientziaren izaera kualitatiboa aintzat hartzen ez duela argudiatuz, gaur egun oso antzekoak diren terminoak.

Oraingo eztabaidan, substantzia pentsatzailea ez ezik, propietate mentalak ere probatu dira.

Muturreko beste monismo mota bat, eliminatibismoa, propietate mentalik ez dagoela frogatzen saiatzen da. Donald Davidsonen monismo anomaloaren arabera, egoera mental bakoitza egoera fisiko baten berdina da. Epifenomenismoak propietate mentalak azpiko propietateen gaindikotzat ditu.

Azkenik, Kistlerren ustez, boladan gehien dagoen posizioa funtzionalismoa da: propietate mentalen eta fisikoen arteko dualismoaren zortea.

## Kanpo estekak