open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daphne cneorum

***Daphne cneorum*** Thymelaeaceae familiako zuhaixka bat da. Lorategietan apainketarako erabili izan da dituen arroxa koloreko loreengatik, baina gizakiarentzako pozointsua den landarea da eta kontuz ibili behar da manipulatzerakoan.

Europako mendietan aurkitzen da, betiere populazio txikietan. Orokorrean 1.500 metrotatik gora aurkitzen da, baina Euskal Herrian ere badugu altuera txikiagotan. Iberiar penintsulari dagokionez, Euskal Herriaz gain Pirinio eta Kantabria artean eta Sorian agertzen da.

K.o. I. mendeko Dioskorides medikuak aipatzen du lehenengoz *Daphne* izena. Hitz horrek antzinako grezieraz "ereinotza" edo "erramua" esan nahi du, izan ere genero horretako landareek ereinotzaren antzeko hostoak baitituzte.

Espeziearen *cneorum* izena greziarrek torbiskoa (*Daphne gnidium*) izendatzeko erabiltzen zuten, genero bereko beste espezie bat. Hark lore zuriak ditu.

Honako sinonimo hauek ditu:

* *Daphne cneorum var. cantabrica* Sennen & Pau
* *Daphne odorata* Lam.
* *Daphne verloti* Gren. & Godr. Fl. France 3: 59 (1856)

## Deskribapena 
200px|thumb|*Daphne cneorum* landarearen lore arroxen multzoa.
Landare bizikorra da eta urte asko iraun dezaketen zurtoin etzan finak izaten ditu. Urtean sortu berriak berde-horixkak izaten dira eta iletsuak, zaharrak aldiz arre-gorriak eta biluziak. Zuhaixkak 30-50 cm  arteko altuera hartzen du.

Hosto bakunak ditu, 7-18 mm luze eta 3-6 mm zabal neurtzen dituzte. Hostoak ere iraunkorrak dira. Nerbio zentrala izan ohi dute eta puntadunak dira. Batzuek forma obalatuagoa dute eta beste batzuek eliptikoak edo lantzeolatuak dira.. Multzokatuta azaltzen dira, 6-12 loretako kapitulutan. Sepaloak txikiagoak dira, 3-7 mm, eta arroxak edo batzuetan moreak izaten dira., Lapurdin Biarritz inguruan eta Nafarroan Piriniotako haranetan. Orokorrean toki argitsuetan hazten da eta lurzoru lehor eta alkalinoak atsegin ditu.

Raunkjaerren sailkapenaren arabera landare kamefitoa da.

## Ugalketa eta bizi-zikloa 
Martxoa eta abuztua artean loratzen da. Endozookoriaz barreiatzen dira haziak, hau da, animaliek fruituak jaten dituzte eta gorozkietan sakabanatzen dira haziak.

Landarearen hazkuntza oso geldoa da.

## Toxikotasuna 
Landarearen atal guztiak dira gizakiarentzako toxikoak, adarrak, loreak zein haziak.

## Mehatxuak 
*Daphne cneorum* espeziearen populazioak txikiak eta isolatuak dira, "bakan" gisa sailkaturik daude, eta horregatik daude Galtzeko Arriskua duten espezieen zerrendan.

## Iruditegia 

Irudi:Loděnice, Branžovy, Lýkovec vonný - z části nerozkvetlý.jpg|Lau petalotako loreak.
Irudi:Daphne cneorum 2 RF.jpg|Loreen kapitulutan antolatzen dira.
Irudi:Daphne cneorum in La Jaysinia (1).jpg|Hostoak.
Irudi:Daphne cneorum in La Jaysinia (2).jpg|Lorerik gabeko zuhaixka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskalnatura.eus webguneko fitxa
Ikatz aktibatu

thumb|Ikatz aktibatua

**Ikatz aktibatua** konposatu karbonodunen kaltzinazioz lortzen den ikatz-mota berezia da. Ikatz aktibatua oso adsorbatzaile ona da. Fluido likido edo gaseosoetatik substantzia toxikoak edo hondakin-uretatik substantzia organikoak adsortzioz erauzteko erabiltzen da.

Azken finean, aktibazioak ikatzean poro txikiak eta bolumen txikikoak sortzen ditu eta horrek adsortzio-gainazala izugarri handitzen du. Eskala mikroskopikoan hain porotsua denez, ikatz aktibatuaren gramo batek 3.000 metro koadrotik gorako azalera du.

## Ekoizpena 
Ikatz aktibatuaren prozesua ikatza ekoiztean oinarritzen da, honako material hauek erabiliz: almendra-azalak, koko-oskola, zohikatza, petrolioa, mundruna, egurra, eta ikatz minerala.

## Erreferetziak 
## Kanpo estekak
Ellen Harding Baker

**Ellen Harding Baker** (Ohio, 1847ko ekainaren 8a - 1886ko martxoaren 30a) estatubatuar astronomo eta irakaslea izan zen. Eguzki-sistemako edredoiagatik  da ezaguna, astronomiari buruzko hitzaldietan material didaktiko gisa erabili baitzuen.

## Biografia 
Sarah Ellen Harding Marion Bakerrekin (Cedar konderria, Iowa) ezkondu zen 1867ko urriaren 10ean. 1870eko hamarkadan, familia Lone Treera joan zen bizitzera, Johnson konderrira, non Marionek salgai-negozio orokorra zuen. Bikoteak zazpi seme-alaba izan zituen elkarrekin.

Ellen Hardingek irakatsi eta astronomiari buruzko hitzaldiak eman zituen Iowako (AEB) estatuko hainbat lekutan. Han bizi zen senarrarekin.

Ohe-estalkiaren goikaldea artilezkoa da, artilezko oihalezko ezarkinez, artilezko txirikordaz eta artilezko eta zetazko brodatuz apaindua. Ohe-estalkiaren diseinua denbora-tarte horretako astronomia-liburuetan dauden ilustrazioen antzekoa da.

''She Stitched The Stars: A Story Of Ellen Harding Baker 's Solar System Quilt'' haurrentzako liburuan, Jennifer Harrisek idatzia, Eguzki Sistemaren edredoiaren sorkuntzari buruzko fikziozko istorio bat kontatzen da, hasierako iruzkin honekin: «Neskek eta emakumeek beren mundua etxera mugatu behar zutela uste zen garai batean, ama batek haratago begiratu zuen: espaziora .»

### Inspirazioa 
Artikulu horrek  Eguzki Sistemaren edredoiaren amaiera deskribatzen du "dama Chicagora joan zen kometa eta eguzki-orbanak teleskopioaren bidez ikusteko, oso zehatza izan ahal izateko". Teleskopio bat instalatu zen Chicagoko Estatu arteko Industria Erakusketaren eraikinean, herritarrei eta bisitariei 1874an aurkitutako Coggia kometa ikusteko aukera emateko.

Beste inspirazio-iturri bat Maria Mitchell izan zitekeen, astronomiako irakaslea Vassar Collegen. 1869ko abuztuan, Mitchellek bere lau ikasle Burlingtonera (Iowa) eraman zituen eguzki-eklipse bat aztertzeko.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sufi Abu Taleb

**Safi Abu Taleb** (Tamiya, 1925eko urtarrilaren 27a – Kuala Lumpur, 2008ko otsailaren 21a) egiptoar politikaria izan zen. Egiptoko behin-behineko presidentea izan zen 1981eko urriaren 6tik 14ra.

Zuzenbidea ikasi zuen Kairoko Unibertsitatean, eta ikasketak zabaldu zituen Parisko eta Erromako unibertsitateetan. Kairoko Unibertsitateko presidentea izan zen.

1978an Egiptoko Ordezkarien Ganberako presidente hautatu zuten. 1981eko urriaren 6an Anuar as Sadat hil zutenean, Egiptoko presidente kargua hartu zuen behin-behinean. Zortzi egun geroago, Hosni Mubaraki utzi zion postua.

Malaysian hil zen, Kairoko Unibertsitateko ikasle ohien bidaia eta bilera batean.
Irristariak

Fonetikan, **irristari**ak tradizionalki **erdibokal** eta **erdikonsonante** deitu izan direnak biltzen dituen klasea da. Hurbilkarien sail orokorrean sartzen dira. Fonetikoki, soinu hurbiltzailea da, bere kabuz silaba eratzen ez duen bokal baten errealizazioa, silaba balioa duen beste bokal batekin batera ez badoa. *Erdibokal* terminoa diptongo beherakorren elementu ez-silabikorako gordetzen da. *Erdi-soinudun* terminoa goranzko diptongo baten elementu ez-silabikoa edo triptongo baten lehen soinua izendatzeko erabiltzen da, erdikontsonanteak ebakera itxiagoak izan ohi baitira bokalerdiak baino.

Erdibokalak edo erdikonsonanteak bokal alofono ez-silabikoak izaten dira maiz: /i/-ri eta /u/-ri dagozkien erdibokalak hurrenez hurren [j] eta [w] ikurrekin adierazten dira.

## Euskaraz 
Irristariak alofonoak dira euskaraz: hobeto esanda, irristaritasuna alofonikoa da. Nahiz eta [aj] eta [ai], edo [aw] eta [au] bikoteei desberdintasunari antzematen diegun (cf. *naiz* [najs] beheranzko diptongoaren / *nahiz* [nais] hiatoaren arteko desberdintasuna), silabatzeak ohartarazten gaitu ahoskera bien arteko aldeaz. Prozesatze prosodikoaren aroan, silaba gutxiagoko eredu erritmiko batean txertatu da hitza, diptongoa egin denean. Hala, *ezagutu* hitzaren [esaɣutu], [esautu] eta [esawtu] ahoskeretan, hirugarrena bigarrena baino areago desberdintzen da lehenengotik, hiru silabakoa delako, eta beste biek, aitzitik, launa silaba dituzte.
Zarlasht Halaimzai

**Zarlasht Halaimzai** (Afganistan, 1981eko maiatza) afganistandar idazlea da eta *Amna* (lehen *Refugee Trauma*) erakundearen sortzailea. Amna irabazi-asmorik gabeko erakundea da, eta arreta psikosoziala eta errefuxiatuei laguntza ematen die. Munduko 100 emakume inspiratzaileenen artean sailkatu zuen BBC 100 Emakumek 2021ean.

## Biografia 
1991n Afganistango milizien arteko gerrak hasi ziren eta 1992an Zarlasht Halaimzairen etxetik gertu bonba bat erori ondoren, bere familiak Kabul utzi eta Mazar-e-Sharif-era joatea erabaki zuen, gero Uzbekistan gurutzatzeko. Lau urte eman zituzten leku batetik bestera mugitzen, indarkeriatik ihesi, harik eta, 1996an, Zarlasht Halaimzai amarekin eta bi nebekin Britainia Handian babestu zen arte. Han, familia kalteberentzako aterpetxe batean hartu zuen ostatu, Fitzjohn's Avenuen, Londresen. Asilo dokumentazioa lortu ondoren, Zarlasht Halaimzai eta bere familia West Hamera joan ziren bizitzera. Auzokide batzuen arrazakeria jasan zuten, eta indarkeria fisikoa jasatera heldu ziren. 

Zarlasht Halaimzai Haur eta Nerabeen Psikoterapian lizentziatu zen Cambridgeko Unibertsitatean eta Oxfordeko Unibertsitatean Mindfulnessen oinarritutako Terapia Kognitiboan masterra du.Siria eta Turkia arteko mugan irakasleak trebatzen aritu zen, gatazka eremuetan dauden haurrei hezkuntzara sartzen laguntzen. 2015ean, errefuxiatu talde handiak Greziara iritsi zirenean, Zarlasht Halaimzai herrialdera joan zen haiei laguntzera, eta *Refugee Trauma Initiative* sortu zuen; 2018an, Obama Fundazioko kide ere izan zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2021ean, munduko 100 emakume inspiratzaileenen artean sailkatu zuen BBC 100 Emakumek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manresako geltokia

**Manresa** Kataluniako Aldirietako geltoki bat da, Manresako udalerrian kokatuta dagoena. Geltokian Bartzelonako aldirietako lineak eta Lleidako aldirietako lineako trenek dute geltokia.
## Egoera 
Geralekua honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 301,719 kilometro-puntua.
## Historia 
Trena 1859ko uztailaren 4an heldu zen Manresara, Terrassa eta Manresa bitarteko trenbidearen irekierarekin. 1860ko maiatzaren 30ean trenbidea Lleidaraino luzatu zen, eta 1861ean Zaragozaraino.

1878. urtean, Norteko Konpainiaren esku geratu zen. Hori dela-eta, geltokiari Norteko geltokia deritzo herrian.

1890. urtean, Manresa Alta eta Sallent geltokien arteko zabalera metrikoko trenbidea Manresa-Norte geltokiraino luzatu zen. Zabalera metrikoko terminalaren eta Manresa Baixador geltokien arteko trenbidea 1963an itxi zen.

1911. urtean Terrassa eta Manresa bitarteko trenbidea bikoiztu egin zen eta 1926 eta 1929 urteen artean trenbidea elektrifikatu zen.

1941. urtean, zabalera iberikoko trenbideen nazionalizazioarekin, geltokia RENFE-ren esku geratu zen. 1981. urtean, Manresa eta Lleida bitarteko trenbidea elektrifikatu egin zen.

2004ko abenduaren 31tik, geltokiaren kudeaketa Adif-en esku dago, RENFE zaharra disolbatu ostean. 2017an, Manresako geltokitik merkantzietako azken trena abiatu zen, Manresa eta Flix bitarteko sodio kloruro trena. 2019an, geltokiaren irisgarritasuna hobetzeko lanak burutu ziren.

## Zerbitzuak 
### Bartzelonako aldiriak 
### Lleidako aldiriak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Bartzelonako aldiriak
*Lleidako aldiriak
*Kataluniako aldiriak

## Kanpo estekak 
* Kataluniako Aldirietarako Generalitatearen webgunea
* Kataluniako Aldirietarako Renfe-ren webgunea
John Compton

**John George Melvin Compton** (Canouan, Saint Vincent eta Grenadinak, 1925eko apirilaren 29a – Castries, 2007ko irailaren 7a) santaluziar politikaria izan zen. Santa Luziako lehen ministroa izan zen 1979an, 1982tik 1996ra eta 2006tik hil zen arte.

1939an Santa Luziara joan zen. Zuzenbidea eta ekonomia ikasi zituen Aberystwytheko Unibertsitatean eta London School of Economics-en.

1954an politikan hasi zen kolonial garaian. Santa Luziako Alderdi Laboristako kide izan zen eta langileen grebetan parte hartu zuen. Lan ministroa izan zen eta 1967tik inpedendentzia egunera arte Santa Luzia *premier* izan zen uhartearen independentziaren alde lan egiten zuen bitartean.

1979ko otsailaren 22an herrialdeko lehendabiziko lehen ministro bihurtu zen, baina hilabete batzuk geroago hauteskundeak galdu eta oposizioko buru izatera pasa zen. 1982ko urrian hauteskundeak irabazi zituen eta 1982ko azarotik 1996an erretiratu zen arte lehen ministro izan zen berriro. Mendebaldearen aldeko politika egiten dut, antikomunista eta kontserbadorea. Karibeko eskualdean integratzearen defendatzailea izan zen.

1998an Langileen Alderdi Batura batu zen eta 2006ko hauteskundeak irabazi zituen. Berriz ere lehen ministro bihurtu zen 2006ko abenduan, eta hurrengo urteko irailean hil zen.
Josefina Valencia

**Josefina Valencia Muñoz de Hubach** (Popayán, Cauca, Kolonbia, 1913ko irailaren 22a - Madril, 1991ko urriaren 4a) kolonbiar politikaria izan zen, kultura, hezkuntza eta emakumeen eskubideen defendatzailea. 1955eko irailean Cauca departamenduko lehen emakume gobernadorea izan zen. Kolonbiako lehen hezkuntza ministroa, 1956-1957.

## Bizitza 
Josefina Valencia Muñoz bezala jaio zen, Guillermo Valencia maisu eta poetaren alaba eta Guillermo Leon Valencia presidente ohiaren arreba. Haurtzaro eta gaztaro pribilegiatua izan zuen, eta gaztetatik bere kultur prestakuntza eta posizio soziala baliatu zituen bere jaioterrian gizarte- eta kultura-lanak gidatzeko eta emakumeen eskubide-berdintasuna sustatzeko. 1943tik aurrera Enrique Hubach Eggers, jatorri alemaniarreko, txiletar geologoarekin ezkonduta egon zen. Azken horrek hainbat hamarkadatan Kolonbian lan egin zuen eta bi alaba izan zituen.

Gustavo Rojas Pinilla jeneralak 1953an boterea hartu zuenean, Josefina Valencia bere inguruan sortutako mugimendu nazionalarekin bat egin zuen, eta bere neba Guillermo Leon, orduan Alderdi Kontserbadoreko parlamentari ospetsua zena, oposizioan parte hartu zuen. Gobernu nazionalari emandako babes irmoagatik sari gisa, Gustavo Rojas Pinilla jeneralak Asanblea Nazional Konstituziogileko (ANAC) kide izendatu zuen 1954an (ANACeko 70 kideetakoa). Ondoren, Esmeralda Arboledak jarraitu zuen, Josefina Valenciarekin batera, Kolonbiako emakumeen boto-eskubidearen aldeko mugimendu sufragistaren buru izan zen.

1955ean Latinoamerikan zehar bidaiatu zuen Txile, Argentina eta Uruguaiko kultura  eta hezkuntza erakunde batzuk eta horien funtzionamendua aztertu eta ezagutzeko. Gabriela Mistral eta Juana de Ibarbouru poeten laguna izan zen. Ibilbide horren argazki bat gordetzen da Kolonbiak Montevideon duen enbaxadan, Juana de Ibarbouru poetak eta Pablo Jaramillo Arango Kolonbiako enbaxadorearekin batera.

1955eko irailean Caucako gobernadore izendatu zuten, eta handik urtebetera Hezkuntza ministro, 1956-1957. Kargu horretan aritu zen Rojas Pinilla jenerala 1957ko maiatzean erori zen arte. Kolonbiako historian gobernadore (Caucakoa) eta ministro (hezkuntza) karguak bete zituen lehen emakumea izan zen.

Senaren, Ikasketa Zerbitzu Nazionalaren sorreraren buru izan zen, herri sektore zabalak ikasteko eta trebatzeko. 

Rojas Pinillaren ondorengo Junta Militarrak enbaxadore izendatu zuen Unescoren aurrean, Parisen (1957-1958).

Geroago, 1960ko hamarkadan sortzen ari zen Alianza Nacional Popularreko senatari hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Triazolobentzodiazepina

thumb|diazepinaren eraztuna
thumb|Alprazolama triazolobentzodiazepina tipikoa da

**Triazolobentzodiazepinak** konposatu organikoak dira, bentzodiazepinen arteko klase bat. Sendagai gisa baliatzen dira. Kimikaren ikuspegia bentzodiazepinetatik bereizten ditu triazol eraztun bat izatea fusionatuta diazepina eraztunarekin. Triazolak eta diazepinak nitrogeno-atomo bat partekatzen dituzte.

Hauek dira triazolobentzodiazepina inportanteenak:

* Adinazolam
* Alprazolam
* Bromazolam
* Klonazolam
* Estazolam
* Flualprazolam
* Flubromazolam
* Flunitrazolam
* Nitrazolam
* Pirazolam
* Triazolam
* Zapizolam

## Sintesia 
Alprazolam moduko 1-metiltriazolobentzodiazepinak sinteitza daitezke 1,4-bentzodiazezpin-2-tionak hidrazinarekin eta azido azetikoarekin berotuz n-butanoletan errefluxuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Bartolome monasterioa (Donostia)

**Bideko San Bartolome monasterioa** emakumezkoen zenobio katolikoa izan zen, Donostiako erdialdean zegoena. San Agustinen erregelapeko lekaide-kalonjeek sortua, XIII. mendearen erdialderako eraturik zegoen. Gipuzkoan emakumeentzat sorturiko lehenbiziko monasterioa izan zen. 1834an, Lehen Karlistaldian, suntsitua izan zen. Orubean marianisten ikastetxea eraiki zuten 1868an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Internet hilaren teoria

**Internet hilaren teoria** sareko konspirazio-teoria bat da. Teoriaren arabera, ahalegin koordinatu eta intentzionatu baten ondorioz, Internet, biztanleria kontrolatzeko eta giza jarduera organikoa minimizatzeko algoritmoek automatikoki sortutako edukien eta manipulatutako boten jardueraz osatzen da. Teoriaren aldekoek uste dute bot sozial horiek nahita sortu zirela algoritmoak manipulatzen laguntzeko eta bilaketen emaitzak sustatzeko, kontsumitzaileak manipulatzeko helburuarekin. Teoriaren defendatzaile batzuek gobernuko agentziei botak erabiltzea leporatzen diete, pertzepzio publikoa manipulatzeko. «Heriotza» horretarako emandako data 2016 edo 2017 urte ingurukoa izan ohi da. Internet hilaren teoriak jarraitzaileak irabazi ditu ikusitako fenomeno asko kuantifikagarriak direlako —bot-trafikoaren gorakada, esaterako—, baina gaiari buruzko literaturak ez du teoria osorik babesten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mila Idiakez

**Mila Idiakez Altzibar** (Deba, Gipuzkoa, 1952 – Eibar, Gipuzkoa, 2025eko urtarrilaren 1a)  erreferente abertzalea eta aktibista feminista izan zen.

## Bizialdia 
Euskal Herritarrok-eko batzarkidea eta Egizan erakundearen sortzailea izan zen – 1987an sortutako erakunde feminista eta Bilgune Feministaren aitzindaria, baita LAB sindikatuko delegatua ere.

Ondar Beltz dantza taldea jarri zuen martxan 70.eko hamarkadan. Dantza talde horretan Euskal Herriko dantzak erakusten zizkien dozenaka neska-mutili eta euskal jaiak antolatzen zituzten herrietara eramaten zituen autobusez. Dantzarik ez zegoenean, berriz, mendia zegoen. Burdin Kurutz Mendi Taldearen lehen urteetan behintzat parte hartu zuen Milak.

Azkeneraino borrokan, azken aldian pentsiodunekin zebilen buru-belarri. Bertigoek eraso zioten eta bere azken borroka garuneko tumore baten aurka izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: biharemuneko pilulaz Berria, 1999
Euskal Herri Enblematikoa

**Euskal Herria Enblematikoa**, **Euskal herria Enblemática**, euskal kultura eta ohiturei buruzko Etor-Ostoa argitaletxeak sortutako gaikako entziklopedia da, bilduma formatua duena. lehenengoa, Geografia sinbolikoa, 1999an argitaratu zen. 2025eko urtarrilaren 2an argitaletxearen arabera une horretara arte 53 liburuki argitaratuta zeuden, bederatzi gaitan banatuta. Informazioa ordea, ez dago eguneratua, 2012koargitalpenak baitira azkenak, eta, aldiz, beste batzuk gehitu zitzaizkion bildumari hurrengo urteeetan

;

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Wikiproiektu:Entziklopedia Enblematikoa Wikipediaratzeko Lantegia
* 

## Kanpo estekak
Agoney

**Agoney Hernandez Morales** (Adeje, Tenerife, 1995eko urriaren 18a), **Agoney** ezizenaz ezaguna den abeslari, musikari eta konpositore espainiarra da. 2017ko Operación Triunfo programan parte hartu ondoren egin zen ospetsu.

## Diskografia (ez osoa) 
### Albumak 
### Singleak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dryopteris carthusiana

***Dryopteris carthusiana*** Dryopteridaceae familiako iratze espezie bat da. Ipar hemisferio guztian aurkitzen da eta toxikoa da eta sendabelar gisa erabil daiteke.

## Taxonomia 
### Lehen deskribapena 
Hans Peter Fuchs botanikari suitzarrak deskribatu zuen Zientziarako 1959an, *Bulletin de la Société Botanique de France* aldizkarian.

### Espeziearen jatorria 
Izatez jatorri hibridoa duen tetraploide bat da. Alde batetik *Dryopteris intermedia* eta bestetik ezezaguna (edo iraungita) dagoen *Dryopteris semicristata* espeziearen artean hibridatu zen, *Dryopteris cristata* espeziea bezala.

*Dryopteris* generoko beste espezie batzuekin nahastea ohikoa da (*D. intermedia*, *D. campyloptera*, *D. expansa*...). *D. intermedia*-rekin habitata elkarbanatzen du. Euskal Herrian ordea ez da nahasten, mendietako harkaitz artean bizi den bakarra baita genero horretan.

## Deskribapena 
200px|thumb|*Dryopteris carthusiana*-ren ilustrazio zientifikoa, 1857.
Landare berde iluna da eta tente hazten da. Fronde triangeluar zabalak ditu eta multzotan ateratzen dira. Hala ere zuzeneko eguzki argia hobeto jasaten du beste iratze batzuek baino, horregatik mozketak gertatzen direnean biziraun dezake eta egoeraz probestu.

Euskal Herrian esate baterako Altzania, Aizkorri eta Aralar mendilerroetako harkaitzen arrakaletan hazten da, giro heze eta freskoa duten toki elurtsu eta lainotsuetan.

## Mehatxuak 
Flora mehatxatuen artean "bakanen" atalean sailkaturik dago Euskal Autonomia Erkidegoan.

Sustraiek filizina izeneko sustantzia dute. Sustantzia horrek zestodo zizareak eta bestelako hesteetako bizkarroiak paralizatzen ditu eta zizareak kanporatzeko erabiltzen da. Dryopteris carthusianak zizareak paralizatu ondoren magnesio sulfatoa erabiltzen da zizareak ateratzeko. Oliozko libratzaileak erabiltzea ez da komeni. Iratzearen sustraiak udazkenean biltzen dira eta lehortzen uzten dira ondoren sendabelar gisa erabili ahal izateko. Gehienez ere 12 hilabetez gorde daitezke.

## Iruditegia 

Irudi:Dryopteris.carthusiana3.-.lindsey.jpg|Landarea.
Irudi:Dryopteris carthusiana (s. str.) sl15.jpg|Frondea.
Irudi:Dryopteris carthusiana kz1.JPG|Soroak hostotxoen azpian.
Irudi:Dryopteris carthusiana (s. str.) sl18.jpg|Peziolo ezkatatsua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabrielle Blythe

**Gabrielle Blythe** (1969ko martxoaren 9a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louise Vickroy Boyd

**Louise Esther Vickroy Boyd** (Urbana, 1827ko urtarrilaren 2a – Ada, 1909ko uztailaren 25a) estatubatuar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Louise Esther Vickroy Ohioko Urbana hirian jaio zen eta lau urte inguru zituenetik Ferndalen (Pennsylvania) bizi izan zen. Lancasterren eta Filadelfian ikasi zuen. Irakasle lanetan aritu zen 1865eko irailean S. S. Boyd doktorearekin ezkondu eta Dublinen (Indiana) kokatu zen arte. Emakumeen sufragioaren eta neurritasunaren aldekoa zen. Bere senarra 1888an hil zen.

Lehen poema 1851n idatzi zuen. *The Little Pilgrim*, *The Knickerbocker*, *The Saturday Evening Post*, ''Appletons' Journal*, *Graham's Magazine*, *New-York Tribune*, *Cincinnati Gazette*, *Woman's Journal'' eta beste hainbat aldizkaritan kolaboratu zuen. Bere poema batzuk alemanez ere argitaratu ziren (besteak beste, Karl Knortz alemaniar-estatubatuar idazleak lau poema itzuli zituen). Saiakerak eta haurrentzako ipuinak ere idatzi zituen.

Ohioko Ada herrian hil zen, ahizparen etxean, eta Indianako Dublinen lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alprazolam

**Alprazolama** konposatu organikoa da, C17H13ClN4 formula duena, triazolobentzodiazepinen klasekoa. Solido kristalinoa da, Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria kloroformotan eta beste ohiko disolbatzaile organikoetan.

Alprazolama botika lasaigarri sendoa da, antsietate nahasmenduak, izu-nahasmendua bereziki, eta antsietate-nahasmendu orokortuak tratatzeko preskribatzen da. Kimioterapiak sortutako goragaleak tratatzeko ere erabili izan da. Pilula gisa hartzen da.

Espainian *Trankimazin* markarekin saltzen da eta Frantzian generiko gisa edo *Xanax* markarekin.

## Lan egiteko modua 
Beste bentzodiazepina batzuekin bezala, alprazolama gamma-2 azpiunitateari lotzen zaio kloruro ioien GABA-kanal hartzailean, eta azido gamma-aminobutiriko (GABA) neurotransmisore inhibitzailearen efektuak areagotzen ditu, nerbio-sistema zentraleko bentzodiazepina-hartzaileekin lotura ez-selektiboa eginez.

## Albo-ondorioak 
Alprazolamaren ohiko albo-ondorioak hauek dira: logura, depresioa, emozio deprimituak, mugikortasuna murriztea, zotina, kognizioa gutxitzea, alerta-egoera murriztea, ahoa lehortzea, bihotz-taupadak murriztea, nerbio-sistema zentralaren jarduera ezabatzea, zentzua murriztea (oro har, terapeutikoak baino dosi handiagoetan), memoria-arazoak eta informazio berria prozesatzeko zailtasunak.

Alprazolama denbora luzez hartzeak menpekotasuna eragin dezake eta tratamendua bat-batean uzteak abstinentzia-sindromea eragin dezake.
ezkerrera|thumb|322x322px|Alprozolama generiko gisa edo Xanax markarekin saltzen da Frantzian

## Kontraindikzioak 
Alprazolama kontraindikatuta dago kasu hauetan: bentzodiazepinekiko hipersentikortasuna, intoxikazio alkoholiko akutua, koma, konmozioa, farmakoen abusua, epilepsia, konbultsio-krisien aurrekariak, psikosia, garuneko hipoxia, garuneko edema, angelu estuko glaukoma, depresio mentala eta giltzurruneko edo gibeleko arazoak

Alprazolama tentuz erabili behar da haurrekin, emakume haurdunekin, adinekoekin eta alkohol- edo droga-adikzioa duten pertsonekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mi amor sin tiempo

***Mi amor sin tiempo*** Carlos Morenok TelevisaUnivisionerako ekoitzitako telenobela mexikar bat da. Karla Esquivel, Andrés Baida, Leticia Calderón, Juana Arias, Mane de la Parra eta Alejandro Camacho aktoreek antzeztu zuten. Las Estrellas-en eman zen 2024ko uztailaren 15etik azaroaren 1era.

## Aktoreak 
* Karla Esquivel: Fátima
* Andrés Baida: Sebastián
* Leticia Calderón: Greta
* Juana Arias: Bárbara
* Mane de la Parra: Daniel
* Karyme Lozano: Renata
* Alejandro Camacho: Federico
* Michael Ronda: Adrián
* Yolanda Ventura: Lucía
* Luz María Jerez: Ana
* Alma Delfina: Jesusa
* Eric del Castillo: Álvaro
* Federico Ayos: Pablo
* Mauricio Abularach: Mario
* Damiana Bej: Triana
* Andrea de Fátima: Brenda
* Denia Agalianou: Carla
* Alejandra Andreu: Verania
* Paola Toyos: Genoveva
* Julia Argüelles: Carolina
* Rafaella Gavira Bigorra: Macarena
* Claudia Zepeda: Maricruz
* Raquel Morell: Maggie
* Laura Luz: Carmen
* María Marcela: Sara
* Roberto Mateos: José
* Ian Andrade: Remigio
* José Elías Moreno: Gonzalo
* Michel Duval: Claudio Altamirano

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier del Castillo Bandres

**Javier del Castillo Bandres** (Zangoza, 1938ko azaroaren 16a – *ibidem*, 2024ko abenduaren 30a) nafar irakasle eta politikaria izan zen.

Zangozako Luis Gil ikastetxeko irakasle eta zuzendari izan zen. Politikan Nafar Herriaren Batasuneko kide izan zen. 1979 eta 1995 artean Zangozako alkate izan zen Agrupación Independiente San Sebastián-eko kide gisa. Nafarroako Parlamentuko diputatua (1979-1983), Espainiako Senatuko kidea (1989-1993) eta Nafarroako Gobernuko Ingurumen eta Lurralde Antolamendu kontseilaria (1995-1996) ere izan zen.

Nafarroako Demokraten Elkargunea sortzeko Juan Cruz Alliren gidaritzapean UPNn zatiketa gertatu ondoren, del Castillok alderdi berriarekin bat egin zuen.
Nonano

**Nonanoa** konposatu organikoa da, CH3-(CH2)7-CH3 formula duena, hidrokarburoen familiakoa eta alkano linealen klasekoa. Likido kolorge sukoia da, gasolina usainekoa. Narritagarria da. Erradikalari *nonilo* esaten zaio.

## Erabilera 
Nonanoa petrolioa fintzean lortzen da keroseno izeneko frakzioan zeina erregai gisa baliatzen den. Nonanoa disolbatzaile eta erregai-aditibo gisa ere usatzen da. Diesel erregaietan osagai munta txikikoa izaten da.

Nonanoa nonenoa hidrogenatuz ere lor daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koroa Santuaren erlikia-ontzia (2024)

**Koroa Santuaren erliki-ontzia** egin zen 2024an, Parisko Koroa Santua erakutsi eta gordetzeko, Notre-Dameko sutearen ondorengo berrirekieran inauguratu zelarik 2024ko abenduan. Notre-Dame katedraleko abside aldeko kapera batean kokatua dago. 19. mendean egindako beste erlikia-ontzi bat ordezkatu du lan honek.

## Ezaugarriak 
Erlikia-ontzia Sylvain Dubuisson eskultorearen lana da, eta zedro zurez eta brontzez egina dago. Kristal bat du erdian non Koroa Santua 1896ko beste eraztun-ontzi batean erakusten den (baina handik ere atera daiteke), eta inguratzen dute zirkulu batean arantzak irudikatzen dituzten brontzezko hainbat piezak.

Artelanak beste erlikia batzuk ere gordetzen ditu, Kristoren gurutziltzeari lotuak: Lignum Crucis bat eta iltze santu bat.

## Iruditegia 

Fitxategi:Notre dame reliquia santa corona de espinas.jpg|Erlikia-ontziaren kokapena Notre-Dameko kaperetan.
Fitxategi:Couronne d'epines - Crown of Thorns Notre Dame Paris.jpg|Eraztun formako beste erlikiontzi zaharragoa, 2024koaren erdian jartzen dutena.
Fitxategi:Paris Cathédrale Notre-Dame Innen Schatzkammer 40.jpg|1806ko erlikiontzia.
Fitxategi:Paris Cathédrale Notre-Dame Innen Schatzkammer 19.jpg|1862ko erlikiontzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ján Zachara

**Ján Zachara** (Kubrá, 1928ko abuztuaren 27a – Nová Dubnica, 2025eko urtarrilaren 2a) eslovakiar boxeolaria izan zen.

Hamabost urterekin hasi zen boxeatzen, mekanikaria izateko prestatzen ari zela. 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen luma pisuko kategorian, Txekoslovakian lehiatuz. 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan ere parte hartu zuen eta final-laurdenetan kanporatu zuten. Erretiratu ondoren boxeolariak entrenatzen hasi zen.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Kanpo estekak
Parisko Notre-Dame katedralaren berrirekiera

**Notre Dame katedralaren berrirekiera,** 2019ko apirilean izandako sutearen ondoren barne-zaharberritzea amaitu ondoren, Parisko katedralean bertan ospatu zen 2024ko abenduaren 7an eta 8an izan zen. 2019ko apirilaren 17an, Macron presidenteak bost urteko epea proposatu zuen katedrala zaharberritzeko, eta bete egin zen neurri handi batean. 2021eko irailean, emaileek 840 milioi euro baino gehiago emanak zizkioten berreraikitzeko ahaleginari.

Irekiera ofizialaren ondoren, bisitari eta eliztarrentzat irekia geratu zen katedrala, dohainik.

## Irekiera zeremoniak 
Ospakizunak Laurent Ulrich Parisko artzapezpikuak zuzendu zituen, bi zatitan:

* Abenduaren 7an, larunbatarekin: ateak irekitzeko, organo handia biztu eta Te Deum eta bedeinkapen ofizialak egin ziren. Emmanuel Macron Frantziako presidenteak hitzaldia eskaini zuen.
* Abenduaren 8a, igandearekin: inaugurazio meza aldare nagusiaren sagaratzearekin (aldare-mahai berriaren inaugurazioa).

Estatuburu eta gobernuburu ugari, gaur egungoak eta izandakoak, edo haiek ekitaldirako bereziki bidalitako ordezkariak, izan ziren ekitaldian.

Ateak irekitzeko erritoan, Laurent Ulrich Parisko artzapezpikuak Notre-Dameko ate itxia jo zuen bere apezpiku-gurutzearekin. Katedralak hiru aldiz kantatutako 121. salmoaren kantuaz “erantzun” zion (latinez Lætatus sum: pozarren nago) eta hirugarren aldiaren ostean, artzapezpikuak atea bultzatu du sartzen uzteko.

Hurrengo egunean, inaugurazio meza izan, aldare berriaren sagaratzearekin, Ulrich Parisko artzapezpikua buru zela,  Emmanuel Macron Errepublikako presidentearen, Michel Barnier lehen ministroaren eta Gerard Larcher senatuko presidentearen aurrean. Hainbat estatuburu ere joan zuiren meza horretara, tartean Denis Sassou Nguesso Kongoko Errepublikako presidentea.

Irekieran arreta deitu zuten Charles de Castelbajac diseinatzaileek elizgizonentzat sortu zituen jantziek. 

## Berritasunak ikusteko aukera 
Abenduaren 8an sagaratutako aldare berria izan zen berrikerieran estreinatutako elementuetako bat. Guillaume Bardet altzari-diseinatzailearen lan bat da, eta aldare-mahai izateaz gain, erlikia-ontzia ere bada, irekiera zeremonian bost santuren erlikiak sartu baitzituzten barrura.

Bardetek artzapezpikuaren eta laguntzaileen aulkiak ere diseinatu zituen, baita bataiarri berri bat, eta aldare gaineko kaliza eta ontzi erritualak.

Egun batzuen buruan Koroa Santua itzuli zen Notre-Damera, non 2025eko urtarrilaren 10etik aurrera eliztarrentzako publikoki ikusgai jarri zuten, harentzako propio sortutako erlikia-ontzia berrian (Sylvain Dubuissonen lana).

## Iruditegia 

Fitxategi:Madonna and Child dit Notre-Dame de Paris 2024 (12).jpg|Koro eraberritua, 2024ko abenduan.
Fitxategi:Notre dame reliquia santa corona de espinas.jpg|Koroa Santuaren erlikia-ontzi berria, abside aldeko kaperetan.
Fitxategi:Notre Dame Dec 2024 Saint-Landry chapel, Notre-Dame de Paris.jpg|Berritutako kaperetako bat, 2024ko abenduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dryopteris submontana

***Dryopteris submontana*** Dryopteridaceae familiako iratze espezie bat da. Europa mendebaldeko eta hegoaldeko mendietan aurkitzen da, Turkia eta Kaukaso arteraino eta Afrikaren iparraldean ere bai. Euskal Herrian ere aurkitzen dira populazio isolatu batzuk.

Basionimoa:

* *Dryopteris villarii* subsp. *pallida* auct.
* *Dryopteris villarsii* auct.
* *Polistichum rigidum* auct.

## Deskribapena 
Tamaina txikiko iratze bat da. Lurpean dagoen errizoma labur batetatik sortzen dira frondeak (hostoak), 15-40 cm-koak, ezkataz inguraturiko peziolo motz batekin, fronderen 1/3-2/3 hartzen duena. Lamina triangeluarrak lantza-forma dauka, eta bitan edo hirutan dago zatituta eta pinatuta. Laminaren azpialdean eta aldeko folioloak edo pinak sortzen diren ardatzean daude ile txikiak (lupaz ikus daitezkeenak), guruinez inguratuta. Azken segmentuek (pinulak) soroak dituzte azpialdean, esporontziak garatzen diren lekuak. Gris koloreko soroak dira, giltzurrun itxura dutenak. Bertan garatzen diren esporek 34-42 μm neurtzen dute.

Premia ekologiko oso zehatzak dituen espeziea da. Giro heze eta freskoa dagoen lekuetan soilik agertzen da. Ale gutxi aurkitu dira, populazioak dimentsio txikikoak dira eta geografikoki isolatuta daude elkarrengandik. Guzti horren ondorioz, bere biziraupena arriskuan egon daiteke

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsas Armadaren frontea

**Itsas Armadaren Frontea** Melillako Melilla la Vieja gotorleku espainiarraren Lehen Esparru Gotortua inguratzen duten lau fronteetako bat da. Lehen Esparru Gotortuaren hegoaldean dago.

## Deskribapena 
[thumb|[Marinako Atea.]]
Ekialdetik mendebaldera honako hauek osatzen dute: Florentinako Dorrea, Florentinako Harresia, San Juan Dorrea, Santa Ana Kuartela, Aljibe Zaharrera sartzeko, Maestrantzako Kuartela eta San Felipeko Bateria. 1677 eta 1678 artean berreraiki zuten, eta 1914an balaustrada bat jarri zioten, eta 1927 eta 1930 artean almenen parapeto bat jarri zuten aurrerago, baita Itsas Atea ere.

La Avanzadilla dorretxea, 1604an eraikia Pedro de Herediak Lurreko Frontera igarotzeko egindako proiektuaren arabera.
Florentziako Harresiaren oinetan Francisco Franco Bahamonde Legioko komandantearen estatua zegoen, Francisco Franco diktadorearen azken estatua bide publiko batean, 2021eko otsailaren 23an erretiratua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Notre-Dameko aldare-mahaia (2024)

**Parisko Notre-Dameko aldare-mahaia** 2024an egindako aldara-mahai eskultural bat da, Notre-Dameko sutearen ondorengo berrirekieran inauguratu zelarik 2024ko abenduan. Notre-Dame katedraleko koroaren aurrealdean dago kokatua.

## Sorkuntza 
2019ko sutean aurreko aldare-mahaia kaltetua geratu zen. Jean Touret eskultorearen lan bat zen, 1989an ezarria eta Jean-Marie Lustiger artzapezpikuaren enkarguz sortua.

Touretena ordezkatzeko lehiaketa egin zen eta 70 artistaren lanak aztertu zituzten. Gero 5 finalistara murriztu zen lehiaketa, eta azkenean Guillaumne Bardet altzari-diseinatzailearen proiektuak irabazi zuen.

## Ezaugarriak 
Aldarea brontzez egina dago. Aldi berean erlikia-ontzia ere bada, irekiera zeremonian bost santuren erlikiak sartu baitzituen barrura, sagaratzeko unean, Laurent Ulrich artzapezpikuak,  2014ko abenduaren 8an. Hiru emakumezko eta bi gizonezko hauen erlikiak geratu ziren barruan hain zuzen: 

* Madeleine Sophie Barat santua, 1800ean Jesusen Bihotzaren ahizpen kongregazioaren sortzailea, 1925ean kanonizatua;
* Maria Eugenia Jesusena, 1839an Jasokundeko mojen kongregazioaren sortzailea, 2007an kanonizatua;
* Katalina Labouré santua, ama birjinaren ikuskariek ukitua 19. mendean, 1947an kanonizatua;
* Charles de Foucauld santua, Sahara kolonizatuan misiolari zela 1916an bertakoek hila, 2022an kanonizatua;
* Vladimir Ghika, martiria Errumania komunistan 1950eko hamarkadan, 2023an dohatsu egina.

Bardetek artzapezpikuaren eta laguntzaileen aulkiak ere diseinatu zituen, baita bataiarri berri bat, eta aldare gaineko kaliza eta ontzi erritualak.

## Iruditegia 

Fitxategi:Chancel of Notre-Dame de Paris, 2024 (15).jpg|Aldarea koroaren aurrean.
Fitxategi:New baptismal font of 2024, Notre-Dame.jpg|Bataiarri berria, aldare-mahaiaren estilo berean Bardetek sortua.
Fitxategi:Notre-Dame de Paris - interior.jpg|2019 arte egon zen aldarea, 1989koa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Juan Zaharreko biltegia

**San Juan Zaharreko Biltegia** Melilla hiri espainiarreko antzinako biltegi bat da. San Juan kalean dago, Melilla Zaharreko Lehen Esparru Gotortuan.

## Historia 
1716-1719 bitartean eraiki zuen Pedro Borras gobernadoreak, bonba bidezko elikagaien biltegi gisa; 1740an, garagar-biltegi gisa erabili zen; eta 24 urte geroago, goiko solairuak garagarra biltegiratzen jarraitzen zuen, behekoak egurra biltegiratzen zuen bitartean.

Bere funtzioa betetzen jarraitzen du, XX. mendean bere balioa galdu zuen arte. Abandonu-garai baten ondoren, Melillako Udalak zaharberritu egin zuen 1985ean, Akropoli Bizilagunen Elkartea bertan kokatzeko. Bertan egon zen duela gutxira arte, eta bertan Melillako Historiaurreko, Arkeologiako eta Ondareko Zentroa kokatu zen, nahiz eta Melillako Ceutako Etxea beheko solairuan egon. 

## Deskribapena 
Eraikina harrizkoa da paretetarako eta adreilu trinkoz egina arkuetarako eta bi isurkiko estalkiak dituzten gangetarako. Kontrahormak ditu kanpoaldean, nabe bakarra du eta beheko solairuan Melillako Ceutako Etxea dago, eta goikoan Historiaurre, Arkeologia eta Melillako Ondarearen Zentroa dago.

## Historiaurre, Arkeologia eta Ondare Zentroa 
2010. urtean inauguratu zuten, San Juaneko Biltegian. Lehenago Acropolis elkartea zegoen, baina hezetasun arazoak zeudenez eta 2007ko euriteetan lokala urez bete zen. 

Zentroak eraikin laguntzaile gisa funtzionatzen zuen 2012an inauguratu ziren Peñuelen Museoetarako. Hainbat urtez ikerketa arkeologikoaren epizentroa izan zen, auzolandegiak eginez, eta enplegu planetako langileak zituen.
2016an, Melillako Ceutako Etxeari eman zioten bere beheko solairua, jatetxe-taberna gisa.
Goiko solairuan zenbait birmoldaketa egin dira, hezetasun-arazoak daudelako, eta horiek zaintzen diren bildumei eragiten dietelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Buxedas Aupiren etxea

**Manuel Buxedas Aupiren Etxea**, **El Gurugú gozotegia** ere deitua, Melilla hiri espainiarreko Zabalgune Modernistako eraikin modernista bat da, General Pareja kaleko 3. zenbakian kokatua, eta Melilla Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren parte da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
1910etik 1911ra bitartean eraiki zen, 1909ko abenduaren 7an sinatutako eta 1910eko urtarrilaren 21ean onartutako lehen proiektu baten arabera. Lehenengo proiektu horren arabera, solairu bat eraiki zen, 1911ko urtarrilean onartutako beste batekin aldatu zena. Biak Enrique Nieto arkitektoarenak ziren, eta hau izan zen Melillan egin zuen lehen obra, eta ziurrenik hirira etortzearen arrazoia, Manuel Buxedas Aupi-rentzat, Angela Grau-ren senarrarentzat.

## Deskribapena 
Beheko solairua eta beste bi solairu ditu. Harri lokaleko eta adreilu trinkoko harlangaitz-hormaz egina dago, eta burdinazko habeak eta adreilu bereko gangatilak ditu.
Fatxaden artean, moldurak, sareta kurbatuak dituzten balkoiak eta erremateak nabarmentzen dira, baita orla ere, higiezinaren amaiera-datarekin, 1911.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lady Ganga

**Michele Lenore Frazier** (1966ko urriaren 6a - 2012ko otsailaren 5a), **Lady Ganga** izenez ere ezaguna, estatubatuarra, munduko errekorra ezarri zuen arrauneko surfean, Indiako Ganges ibaian zehar 100 km arraunean egitean

## Biografia 
Ruth eta Kendrick Frazier izan zituen gurasoak. Baldwin Virginian hazi zen, Christopher neba zaharrenarekin batera, familia Albuquerquera bizitzera joan zen arte. Bere aitaren esanetan, Michelek beti maite izan zuen ura eta kayak irakasle eta ibai gidari bihurtu zen Bravo ibaian.

Frazierrek 19 urte zituenean, Indiara joateko lain diru aurreztu zuen zapatak garbitzen Country herriko tabernetan. Budismoa deskubritu zuen bidaian. 
Umetoki-lepoko minbizia diagnostikatu zioten 2011n. Dirua biltzea eta umetoki-lepoko minbiziaren, giza papilomaren birusak eragindako infekzioaren eta VPHaren aurkako txertoaren inguruko kontzientzia sortzea zuen helburu.

2016an, Lady Ganga filmak Nazioarteko Flickers Sari Humanitarioa jaso zuen Rhode Islandeko Nazioarteko Zinema Jaialdian.

## Bizitza pribatua 
Michele Fraizer bi aldiz ezkondu zen; bi seme-alaba izan zituen lehen senarrarekin, eta seme bat bigarrenarekin. Coloradon bizi zen bigarren senarrarekin, eta gero Albuquerquera itzuli zen 2009an, paramediku lanetan. Bidaia planen arabera bere ilearen kolorea aldatzeagatik zen ezaguna. Espainiara, Frantziara eta Marokora joan zenean, ilea beltzez tindatu zuen, eta Indiara egin zuen azken bidaiarako, ilehoria aukeratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eleanor Raymond

**Eleanor Agnes Raymond** (Cambridge, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1887ko martxoaren 24a – Boston, Massachusetts, AEB, 1989ko uztailaren 4a) estatubatuar arkitektoa izan zen, eta Estatu Batuetan eguzki-energiaz hornitutako lehen etxea diseinatu eta eraiki zuen.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Cambridgen (Massachusetts) jaio zen 1887an eta Wellesley Collegen graduatu zen 1909an. 1915ean, Henry Frost eta Bremer Ponden diseinu arkitektonikoko bost emakume ikasleetako bat izan zen. Gero, Europara bidaiatu zuen, eta Fletcher Steeleren estudioan lan egin zuen. Cambridgeko Emakumearentzako Paisaiaren Arkitektura eta Arkitektura Eskolan graduatu zen 1919an, eta bertan garatu zuen arkitekturaren eta paisaiaren arteko harremanarekiko interesa. 1928an ireki zuen bere bulegoa, Henry Atherton Frost arkitekto ezagunarekin hainbat urtez lan egin ostean. 1930ean Alemaniara joan zen eta Bauhaus bisitatu zuen. 1936an arkitekto titulua jaso zuen Cambridge Schooleko Smith College for Studies-en.

### Ibilbidea 
Gaztetatik erakarri zuten herri-eraikuntza sinpleek —Ipar Amerikako landa-bizitzaren adierazpideak—, bere garaikideen artean ezagunak ziren fatxada handiak eta estilo modernoak saihestuz. 1931n, bost urteko lanaren ostean, *Early Domestic Architecture of Pennsylvania* (Pennsylvaniaren Arkitektura domestiko goiztiarra) izeneko liburua argitaratu zuen. Liburu horretan “funtzioari doitutako formaren berezko zintzotasuna” deitu zuena arakatu zuen. Liburua Estatu Batuetako herri-arkitekturaren lehen inbentario sistematikoetako bat izan zen eta bere ibilbidea definitu zuen.

### Heriotza 
Raymondek 50 urte baino gehiagoko esperientzia profesionala metatu zuen arkitekturaren praktikan, eta 1961ean Amerikako Arkitektoen Institutuko kide izendatu zuten. 1989an hil zen Bostonen, Massachusettsen, 102 urte zituela. Literaturako eta sareko iturri askok 1888an eta 1989an ematen dituzte bizitzako datak, baina, hala ere, Social Security Death Index-ek erakusten du bera 1887an jaio zela, eta 1989an hil zela, 102 urte zituela.

## Lan nagusiak 
Bere lan garrantzitsuenen artean, honako hauek daude:
   

## Argitalpenak 
* Eleanor Raymond. *Early Domestic Architecture of Pennsylvania*. 1931

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan García-Margallo

**Juan García-Margallo García** (Montánchez, 1839ko uztailaren 12a - Melilla, 1893ko urriaren 28a) espainiar militarra izan zen.

## Biografia 
1839ko uztailaren 12an jaio zen, Caceresko Montánchez herrian. 1855ean kadetea izan zen eta 1858an alferezera igo zen. 1859an Afrikako gerrara abiatzen zen armadan sartu zen, urtarrilaren 14ko ekintzan zauritua izan zelarik eta gudu zelaian kondekoratua. 1866ko eta 1869ko ekitaldietan parte hartu zuen. Melillako gobernadorea izan zen, 1891ko irailaren 30ean hartu zuen agintea, eta 1893ra arte egon zen karguan. Margallo jeneral mailara igo zuten gero. Riftarren erasoaldi baten ondoren, Cabrerizas Altaseko Gotorlekuan harrapatuta geratu zen, non urriaren 27an eta 28an izandako borrokaldietan erori zen, non Margalloko gerra bezala ezagutzen den. 

Haren gorpuzkiak Melillako (Espainia) Sortzez Garbia udal hilerriko Margallo panteoian daude. Jose Manuel Garcia-Margallo ministroaren birraitona izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Fernández Rodríguez, Manuel (1985). España y Marruecos en los primeros años de la Restauración (1875-1894). Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas. ISBN 84-00-06113-6. 
* Morales, Gabriel de (1995) [1921]. Efemérides de la Historia de Melilla (1497-1913). (Editado por Vicente Moga Romero y Antonio Bravo Nieto). Melilla: Universidad Nacional de Educación a Distancia. . 

## Kanpo estekak
Bonbilloaren iturria

**Bonbilloaren iturria** Espainiako Melilla hiriko iturri monumental neoarabiarra da. Zabalgune Modernistako García Cabrelles kalean dago, eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren zati da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
Tomás Moreno Lázaro ingeniariaren proiektuaren arabera eraiki zuen Francisco Tortosa kontratistak 1916an eta 1916ko irailaren 6an inauguratu zuen Federico Monteverde jeneralak. 2005ean zaharberritu zuten, eta berriro 2021ean.

## Deskribapena 
Bi dorre almenadun zuri ditu, ferra-arkudun ateak dituztenak alboetan eta bi nitxoetatik irteten direnak. Nitxo horiek ere ferra-arkuak eta piletak dituzte azpian, eta aurreko paretak arku berberak. Nitxoen artean dagoen zutabean Melillako armarria dago. Paretak, dorreetakoak izan ezik, azulejoz alikatatuta daude, arabiar artearen ohiko lakeriarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hornabeque hobia

**Hornabeque hobia** Melilla Zaharreko gotorleku espainiarreko leku nabarmenetako bat da, Melillan. Bigarren Esparru Gotortuaren mendebaldeko muturrean dago, hirugarrenetik bereizita, eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren zati da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
Lubaki hau 1690ean induskatu zen Juan Martin Zermeño Ingeniari Kapitainaren agindupean, Bigarren eta Hirugarren Defentsa Barrutia banatzeko. 1697an haitzulo batzuk induskatu ziren, kasamata gisa, hobi horren eta Ahariena zenaren artean, eta gero biltegi gisa erabili ziren. 1716 eta 1719 artean berreraiki zen, fronte bat konkortuta zuela.

. mendearen amaierara arte, urak husteko aukera ematen zuen estolda handitu eta San Fernandoko Tunela bilakatu arte, gurdiei pasatzen uzteko, lubakia oztopo bat besterik ez zen. Une horretatik aurrera, eta Hirugarren Esparruarekin arrapala baten bidez zuen komunikazioarekin, Melilla Zaharreko elementu neuralgiko bihurtu zen.

## Deskribapena 
thumb
Kobazuloak, meatzeak eta poternak dituen harkaitzezko paretak ditu ezaugarri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arroka-geranio

**Arroka-geranioa** (*Geranium cinereum*) Geraniaceae familiako basa landare bat da. Pirinioetako endemikoa da. Euskal Herrian Aizkorri-Aratz natura parkean eta Nafarroako Pirinio aldean soilik aurkitzen da. 

## Taxonomia 
Antonio José de Cavanilles botanikari espainiarrak deskribatu zuen Zientziarako 177. urtean, *Monadelphiae classis dissertationes decem* aldizkarian.

Generoaren *Geranium* izena grezierazko *geranion* izenetik dator eta "kurriloa" esan nahi du, izan ere genero honetako landareen fruituek hegazti haren mokoaren antza baitute. Espeziearen *cinereum* izena latinetik dator eta "errauts kolorekoa" esan nahi du.

Hainbat sinonimo ditu:
**Geranium argenteum subsp. cinereum* (Cav.) Bonnier & Layens in Tabl. Syn. Pl. Vasc. France: 58 (1894)
**Geranium cineraceum* Lapeyr. in Hist. Pl. Pyrénées: 394 (1813), nom. illeg.
**Geranium varium* L'Hér. in Geraniologia: t. 37 (1792)

## Deskribapena 
230px|thumb|Lore arroxak zain markatuekin eta hosto berde-grisak.
Landare belarkara da. 4-8 mm-ko diametroa duen errizoma horizontala du eta handik 7-35 cm-ko luzera hartzen duten zurtoinak ateratzen dira.

Hostoak berde-gisak dira, hortik espeziearen *cinereum* izena. Gehienak oinarriko errosetan ateratzen dira. Palmatipartituak dira eta alde bietan iletsuak dira. 3 cm zabal eta 3,5 cm luze izaten dira gehienez. Pezioloak ere ileak ditu, eta guruin ugari ere bai. Aizkorri-Arazko natura parkean . Ekaina eta abuztua artean loratzen da. Flora mehatxatuen artean "bakanen" atalean sailkaturik dago Euskal Autonomia Erkidegoan. Irisgarritasun txikiko tokietan daude babesturik, baina populazio txikiak eta isolatuak dira.

## Iruditegia 
Kolore desberdinetako loreak izan ditzake arroka-geranioak:

Irudi:GeraniumCinereumSubcaulescens.jpg
Irudi:Magenta Geranium cinereum.jpg
Irudi:Geranium cinereum 2.jpg
Irudi:Geranium cinereum 3.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak