Los Millaresko kultura

**Los Millaresko kultura arkeologikoa** Kobre Aroan Iberiar penintsulako hego-ekialdean gertatu zen konplexutasun kulturalaren gorakadaren eragiletzat hartu izan da. Historiaurreko konplexu hori ekialdeko Andaluzian eta Sortaldean zehar hedatu zen, K.a. IV. milurtekoaren eta K.a. III. milurtekoaren artean. Horren adierazle nagusia Los Millares aztarnategi eponimoa da, egungo Almeríako Santa Fe de Mondújar udalerrian dagoena.

## Ingurumena eta kronologia 
Penintsulako hego-ekialdeko aztarnategi kalkolitikoak Almerian, Granadan, Murtzian eta Alacanten daude; gaur egun, probintzia horiek osatzen dute Europako eremurik lehorrena. Mendikate Betikoek hesi gisa jokatzen dute Atlantikoko haize hezeentzat, eta, beraz, eremu horiek urtean 200 eta 400 mm arteko euria baino ez dute jasotzen.

Autore batzuen arabera, millarestar taldeak Almeriako kultura neolitikoaren oinordekoak izango ziren eta K.a. 3100 eta K.a. 2200 urteen artean garatu ziren, gutxi gorabehera. Beste ikertzaile batzuk talde neolitiko horien existentzia eztabaidatzen ari dira, eta haien ustezko hondar materialak fase goiztiar millarestar batekin erlazionatzen dituzte. Fase hori K.a. 3500 eta K.a. 2250 artekoa izango litzateke.

## Aztarnategiak 
Oro har, Los Millaresko kulturako aztarnategiak nolabaiteko garrantzia (hektarea bat normalean) eta urbanizazio-maila duten asentamenduak dira, bakoitza bere lurraldearen ustiapenerako erabiltzen direnak: Almizaraque (Almanzora Behea), Terrera Ventura (Tabernas), El Tarajal (Campo de Níjar), El Malagón (Cúllar), Las Angosturas, Cerro de la Virgen, Cabezo del Plomo (Mazarrón), Les Moreres (Crevillent) eta abar. Salbuespena Los Millaresko herrixka da, 4-5 hezkareakoa zela, eta beraz, "hiriburua" izan daitekela.

Aztarnategi horien guztien ezaugarri komunen artean, hauek nabarmenduko genituzke:

* Gotorlekuen presentzia, aurreko populazio neolitikoekin kontrastean dagoena, sakabanatuta eta babes gutxirekin (salbuespen bakarra Almizaraque izango litzateke, ixteko horma ahul bat baino ez baitzuen).
* Oinplano zirkularreko etxebizitzak, sei metro arteko diametroa dutenak eta harriz eraikiak.
* Nekropolia herrixken kanpoaldean, ehorzketa megalitiko kolektibo ugari dituena, *tholos* motakoak beheko aldeetan, eta kobazuloak eta hipogeoak barnealderantz.
* Kobrearen metalurgia goiztiarra.
* Trukeen gorakada.

Los Millares izan ezik, gainerako herrixkak ez dira bereizten ez tamainagatik, ez monumentaltasunagatik; kontrasteak hilobiratze-ostilamenduetan bakarrik agertzen dira. Azken horien ezaugarriak tamaina handikoak dira: *tholos*ak sei metro arteko diametroa duen ganbera zirkular batez osatuta egon ohi dira, kupula faltsu batek estalia, alboko ganbera sekundarioak, harlauza zulatu batzuek ataletan banatutako sarbide-korridoreak eta guztia estaltzen duen lurrezko tumulu batez.

## Ekonomia 
thumb|left|250px|Los Millaresko kaiku bat.
Itsasotik gertu zeuden herrixkek ibar emankorrenak kontrolatzen zituzten bitartean, nekazaritzari dedikazio argia emango ziona, goiko lurrekoak pasabide naturaletan eta larre-eremuetan kokatuta zeuden, merkataritza eta abeltzaintza menderatzeko aproposak zirenak. Labore nagusien artean zerealak (garia eta garagarra) eta lekadunak (baba eta dilistak) zeuden. Lehorreko laboreez gain, ureztatzeko nekazaritza ere egiten zen zantzuak daude (Cerro de la Virgenko indusketetan kalkolitiko itxurako ur-erreten bat agertu zen). Abeltzaintzako txabola ahuntzek, ardiek, bobidoek eta ekidoek osatzen zuten, eta horietatik haragia eta larruak ateratzeaz gain, bigarren mailako baliabide ugari lortuko ziren, hala nola esnea (eta horren deribatua gazta), simaurra, trakzioa eta karga. Era berean, ehizak (oreinak, basurdeak, uroak, etab.) pisu handia izango luke populazio horien dietan, eta kontsumitutako haragiaren bosten bat emango luke.

Artisautzako jarduera gehienak etxean egiten baziren ere, ondasun batzuk ekoizteko espezialistak behar izan ziren; hori litzateke zeramika oso homogeneo batzuen kasua eta Los Millaresko metalurgia-tailerra izatearen arrazoia. Sare komertzialek penintsulako hego-ekialde osoa lotu behar izan zuten, Atlantikora eta iparraldeko Afrikara iritsi arte. Izan ere, kanpai-formako ontziak, bolia eta ostruka-arrautzak lurperatu zituzten.

Hilobiratze-ostilamenduetan kobre urtuzko artefaktuak agertzen dira, hala nola aizkora lauak, zizelak edo sastakai triangeluarrak, baina aurkitutako tresna gehienak harri landuz eginak zeuden (gezi-punta bifazialak edo alabardak) edo leunduta (aizkorak, zeioak eta idoloak). Hezurra eta makila ere erabiltzen zituzten puntzoiak, orratzak edo botoiak egiteko. Zeramika zakarra eta leuna izan ohi da. Funtsean, ontziak, platerak eta godaletak hartzen ditu, baina badira edalontzi sinbolikoak (okupatuak eta soliformeak) eta kanpai-formakoak ere.

## Interpretazioak 
### Jatorria 
thumb|400px|Los Millaresko *tholos*a.
Oro har, bi interpretazio-ildoren bidez azaldu nahi izan da Kalkolitoan Iberiar hego-ekialdeko kultura-konplexutasunaren jatorria:

* tesi difusionista edo orientalista;
* eboluzioaren edo autoktonismoaren azalpena.

Siret anaiek, garai hartan Troian aurkitutako artefaktuekin zituzten antzekotasun batzuetan oinarrituta, Los Millaresen aurkitutako teknikak eta materialak feniziar nabigatzaileen eraginaren emaitza zirela zioen teoria garatu zuten. Haien arabera, metalurgiaren eta megalitismoaren jatorriak aloktonoak izango lirateke iberiar penintsulan, eta kolonia terminoa sartu zen lehen aldiz Espainiako hego-ekialdeko asentamenduak izendatzeko.

Ondoren, Bosch Gimperak kultura-zirkuluen teoria erabili zuen hego-ekialdeko kultura-hedapena azaltzeko, Neolitoan eskualde horretara emigratu zuten Ipar Afrikako ustezko talde batzuen arteko erlazioarekin eta ondorengo tokiko bilakaerarekin lotuz; era berean, Los Millares eta Vila Novako konplexuak estuki erlazionatuta zeudela uste zuen. Georgek eta Vera Leisnerrek tesi hori kritikatu zuten, ekialdeko kolonoen etorrera eskualdeko konplexutasun kulturalaren jatorrian egon zelako ideia birformulatuz.

1950 eta 1960ko hamarkadetan, Childeren tesiek ikertzaile asko bultzatu zituzten uste izatera kolono zikladetarren etorreraren ondorio zela, gotorlekuen, kupula-hilobien eta Mediterraneoaren bi aldeetako objektu jakin batzuen artean zeuden paralelo tipologikoen ondorioz. Arazoa da Iberiar penintsulan ez dela aurkitu Kordoban aurkitutako eta K.a. 1300 inguruan datatutako mizenastar zeramika batzuk baino antzinakoagoak diren ekialdeko inportazioko materialik (karbono-14 bidezko datazioa kalibratuek K.a. 3100-2200 bitartean kokatzen dute kronologikoki Milarrak). Bestalde, idolo okelatuek, zeramika ildaskatu edo margotuak eta penintsulako hego-ekialdeko kobrezko isurketek berezko ezaugarriak dituzte, eta ez dira ekialdeko ustezko ereduak bezalakoak.

Gaur egun, ikertzaile gehienen iritziz, Kobre Aroan Los Millaresen eremuan gertatu ziren aldaketa kultural eta sozialak bilakaera autoktonoaren ondorio izan ziren. Arazoa datu arkeologikorik ez izatean datza, oraingoz ezinezkoa baita bilakaera horren irismenaren irudi osatuagoa eskaintzea.

Materialismoaren ikuspegitik, A. Ramos Millanek uste du hazkunde demografikoak lurraldea areagotzea eta hedatzea eragin zuela, eta horrek komunitateen arteko lehia ekarri zuela, ahaidetasun-lotura tradizionalak hautsiz, gatazkak areagotuz eta prozesu hori kontrolatu zuten gizon handiak bereiziz. A. Gilman Guillenentzat, militarismo progresiboari lotutako hertsapena (gotorlekuen eta armen gorakadan egiaztatua) estratifikazio sozialaren gakoa izango litzateke, irrigazioaren eta polilabore mediterraneoaren (olibondoa eta mahatsondoa) bidez lortutako nekazaritza areagotzeari esker sortua. Bitartean, metalurgiak bigarren mailako papera jokatzen zuen, eta hertsapenari esker lortutako aberastasuna metatu eta erakusteko balio zuen.

### Ingurumena 
Ia autore horiek guztiak bat datoz esatean Espainiako hego-ekialdeko kKalkolitoko ingurumen-baldintzak gaur egungoen antzekoak zirela, baina A. Hernando Gonzalo ez dago ados horrekin. Izan ere, ditugun datu paleobotanikoetan eta fauna-datuetan oinarrituta, uste du aldaketa ekologiko esanguratsua egon dela arrazoi antropogenikoen ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak