Detektibe-fikzio

thumb|250px|Sherlock Holmesek susmagarri baten botak aztertzen ditu 1891ko "Boscombe Valley Mystery" ipuinaren ilustrazio batean.
[thumb|250px|[Edgar Allen Poe (1809–1849).]]
[thumb|[Wilkie Collins (1824–1889).]]
thumb|250px|Dectetive Dan, umorezko saila (1933).
**Detektibe fikzioa** (ingelesez *detective fiction*) eleberri beltzaren eta misterio eta suspensezko fikzioaren azpigenero bat da, zeinetan ikerlari batek (askotan detektibe bat, profesionala edo amateurra, indar ofizialetako kidea izan edo ez) krimen jakin bat ikertzen duen, askotan hilketa bat.

*Private eye* detektibe pribatu edo ikertzaile pribatuaren sinonimoa da, eta kontzeptu gisa ikertzaile-polizia kontzeptuaren aurka dago. Ingelesezko esamolde hori private investigator hitzaren ondorioz sortu zen; izan ere, "Investigator" hitzaren ordez, hasierako hau jarri zen, eta, aldi berean, fonetikoki *eye* (begi) hitzaren antzekoa da. Literaturan nolabaiteko erabilera duen kontzeptua, batez ere nobela beltzari eta detektibe-fikzioari dagokienez, misterioak eta delituak ikertzen dituen eta egoera konplexuak aztertzen dituen pertsona bati dagokio. Private eye detektibe pribatuaren sinonimo gisa erabiltzearen lehen aurrekariak Penny Dreadful serieetan agertzen dira.

## Polizia eleberrien hasiera 
### Antzinako literaturan 
Zenbait adituk iradoki dute testu zahar eta erlijioso batzuek antzekotasunak dituztela geroago detektibe-fikzioa edo misteriozko eta suspensezko literatura deituko zenarekin. Itun Zaharrean, Susanaren eta zaharren istorioa (Daniel 13, Biblia protestantean; istorio hau apokrifoen artean dago) bi lekukok kontatzen dute, Danielek galdetzen dien bitartean. Julian Symonsek idazle eta adituei erantzun zien horrelako pasarteak polizia-nobelaren enbrioi gisa ikusten dituztela, argudiatuz "Biblian edo Herodotosen lanetan genero horren zatiak eta zantzuak bilatzen dituztenek buru-hausgarri baten piezak besterik ez dituzte bilatzen, osotasunezko ikuspegirik gabe", eta loturarik gabeko pieza horiek ez dute benetako polizia-istoriorik osatzen.

Ikuspegi hori, ordea, ez dute azterlan guztiek Adibidez, Edipo errege obran (K.a. 430 inguruan) Sofokles antzerkigile greziarrarena, protagonistak bere jatorriari buruzko egia aurkitzen du lekuko batzuk galdekatu ondoren. Eta Ediporen ikerketa nagusiki naturaz gaindiko metodoetan edo metodo magikoetan oinarritzen bada ere (metodo pre-arrazionalak krimenen historia gehienetan agertzen dira, XVII. eta XVIII. mendeetako pentsamendu arrazionalaren garapeneraino), narratiba honek "eleberri poliziakoaren ezaugarri nagusi eta elementu formal guztiak ditu, hilketa baten inguruko misterio bat barne, baita susmagarrien zirkulu itxi bat ere, eta iraganeko aurkikuntza mailakatu bat".

### Arabiar literaturan 
Polizia-ikerketari buruzko lehen adibide ezaguna (edo misterioen eta ezkutuko egien ikerketa), Hiru sagarrak izan zen, Scheherezadek Mila gau eta bat gehiago izeneko ipuin arabiarren bilduman kontatutako ipuinetako bat.

Ipuin horretan, arrantzale batek tiradera astun eta itxi bat aurkitzen du Tigris ibaian, eta Abbasid Kalifari saltzen dio, Harun al-Rashidi, zeinak, orduan, tiradera jauregira eramaten baitu, baina, irekitzean, neska gazte baten gorpua aurkitzen du barruan, puskatan ebakia izan zena. Harunek bere bisirrari, Ja 'far ibn Yahyari, krimena konpontzeko eta hiltzailea hurrengo hiru egunetan aurkitzeko agintzen dio, bere misioan huts eginez gero exekutatuko duela mehatxatuz. Hemen suspentsoa argumentuaren ildoan hainbat aldaketek eragiten dute, historiak aurrera egiten duen heinean. "Hauspoa" baino gehiago; interesa istorioan bertan datza, laguntza didaktiko gisa edo argudio etiko-filosofikoetarako balio dezakeena, eta ez hainbeste errepresentazio adimendun bakoitzak sortutako suspensean.
* Istorioetan, normalean, naturaz gaindiko elementuren bat agertzen da, jendeari heriotza baten berri ematen dioten mamuekin, nahiz eta delitua egin zuen kriminala salatu edo identifikatu, edo egitateei buruzko inguruabar jakin batzuen berri eman;
* Narrazioek digresio filosofiko eta etiko ugari dituzte, bai eta dokumentu ofizialetako testu osoak ere, eta beste gauza asko ere bai, horrela historia luze bat sortuz, zentzu didaktiko edo erreferentzial batean, gaur egun liburu batean barneratzen dugunaren tamainakoa;
* Kasu dokumentatu hauek pertsonaia ugari aurkezten dituzte, narrazio batzuetan (kapituluetan) ere ehundaka konta daitezkeenak, eta horiek historian zehar hainbat aktore nagusirekin dituzten harremanei dagokienez deskribatutako guztia.

Robert van Gulik "di Gong An" aukeratu zuen itzulpena egiteko, mendebaldeko tradiziotik hurbilago zeuden ezaugarri batzuk zituelako, eta horrek seguruenik narratiba atseginagoak sortuko zituen txinatar irakurlearekin.

Aipagarria da Gong An jatorrizko istorioen kopuru jakin bat Txinako inkisizio literarioaren garaian edo ondorengo gerretan galdu edo suntsitu izana. Beraz, liburuki gutxi batzuk baino ezin izan ziren aurkitu, horietako batzuk osatu gabe, eta Tokioko bigarren eskuko liburu-dendetatik erreskatatu ohi ziren, Japonian.

### Mendebaldeko literaturan 
Nahiko ondo definitutako detektibe-fikzioaren adibide goiztiarrenetako bat Zadig edo *La destinada* (ekialdeko historia) da, Voltaire-rena (1748) .

Das Fräulein von Scuderi, Ernst Theodor Amadeus Hoffmannek 1819an idatzitako istorio labur bat, Mlle Scuderyk bitxigile baten hilketan poliziaren susmagarri gogokoenaren errugabetasuna ezartzen duena, batzuetan kontuan hartu beharreko aurrekari gisa ere aipatzen da, eta baita Edgar Allan Poe inspiratu zuen erreferentzia gisa ere The Murders in The Rue Morgue.

Poliziaren fikzioan Edgar Poerengan izan dezakeen beste eragin bat bezala, *The Secret Cell* (euskaraz Zelula sekretua) ere iradoki da, 1837ko irailean William Evans Burtonek idatzitako ipuina, non Londresko polizia bati neska baten bahiketaren misterioa argitzen aurkezten zaion. Burtonek sortutako fikziozko detektibeak metodo praktikoetan konfiantza du - Tinkotasuna eta iraunkortasuna, gosearen ezagutza, zaintza diskretuaren eraginkortasuna, delitugileak ahaztutako deskuiduzko zantzuen bilaketa sistematikoa — ikerketaren ingurukoen dedukzio eta behaketa ahalmen bikainean baino askoz gehiago —. Eta Poe nolabait ipuin honetan inspiratu izanaren aukera hori, Poek berak 1839.an Burtonentzat lan egin izanak ongi bermatzen du.

Hala eta guztiz ere, oro har, adituek eta literatura-kritikariek uste dute benetako detektibe-fikzioa 1841ean hasi zela ingeles hizkuntzako munduan, aurretik aipatutako Los crímenes de la rue Morgue (Rue Morgueko krimenak) lanaren argitalpenarekin. Bertan, oso profil zehatza duen fikziozko lehen detektibea aurkezten da, xelebrea, logikoa, distiratsua, kultura orokor onekoa, C. Auguste Dupin; han, Edgar Allan Poorlegek 25 formula berregin zuen.

Ondoren, Poek ipuinak idazten jarraitu zuen, Auguste Dupin: *The Mystery of Marie Rogêt* (Marie Rogêt-ren misterioa) pertsonaiak 1843an parte hartu zuen lekuan, *The Purloined Letter* (Gutun lapurtua) 1845ean.

Gogoratu behar da Poek istorio horiek "arrazoinamendu-ipuin" gisa aipatu zituela. Narrazio mota horretan, argumentuaren lehen mailako kezka egia jakitean oinarritzen da, eta hori lortzeko ohiko bidea, oro har, prozesu konplexu eta misteriotsua da, intuizioa, logikoa, maltzurkeria, eta inferentzia zorrotza konbinatzen dituena: "*Early detective stories tended to follow an investigating protagonist from the first scene to the last, making the unraveling a practical rather than emotional matter*" ("lehen istorio poliziakoak lehen eszenatik azkenera arte ikertzaile-protagonistari jarraitzera bideratu ziren, trama sinesgarri eta errealista bat eraikiz, bai ikuspegi praktikotik, bai materia emozionaletik.

Marie Rogêt-en Misterioa(1842-1843) bereziki interesgarria da, ia nobelatu gabeko deskribapen bat aurkezten baitu, Mary Cecilia Rogersen benetako bizitzan benetan gertatu zenari buruzko Poeren teorian oinarritua.

Émile Gaboriau, berriz, aitzindaria izan zen Frantzian detektibe-fikzioaren generoan. Monsieur Lecoq-en (1868), adibidez, pertsonaia nagusia mozorroetan aditua da, eta, gainera, detektibeentzat oso garrantzitsua den ezaugarri bat da.

Émile Gaboriauren obrak krimenaren eszena zehatz-mehatz aztertzen duen detektibe baten lehen adibidea duela uste da, han pistak aurkitzeko.

#### Dickens 
Eleberri poliziako baten beste adibide goiztiar bat (whodunit) Charles Dickensek 1853an idatzitako *Bleak House* lana da. Tulkinghorn abokatu intrigantea bere bulegoan hil zuten gaueko ordu txikietan, eta krimena Polizia Metropolitarreko Bucket inspektoreak ikertu zuen. Pertsonaia asko agertzen dira Tulkinghornen bulegora doan eskaileran gau horretan, horietako batzuk mozorrotuta, eta Bucketek ikertu egin behar ditu, baita planteatzen diren misterioak ere, hiltzailea identifikatu ahal izateko. Bere eleberrietan 'detektibe' hitza erabili zuen lehen idazlea ere izan zen.

#### Wilkie Collins 
Wilkie Collinsi (1824-1889), batzuetan "detektibe fikzio ingelesaren aitona" bezala aipatzen denari, misteriozko lehen eleberri handia egozten zaio, *The Woman in White* (Zurizko dama), baita beste lan nabarmen batzuk ere.

Thomas Stearns Eliotek Collinsen *The Moonstone* (Ilargi-harria) nobelari buruz hitz egin zuen, "Lehena, luzeena, eta detektibeen ingeles nobeletako onena... Collinsek asmatutako genero batean, eta ez Poek asmatutakoa", eta Dorothy L. Sayersek adierazi zuen horri buruz: "... ziur aski detektibe finenen istorioa inoiz idatzia".

The Moonstonek generoan ezarri zituzten ideia batzuk ditu, XX. mendeko detektibe istorioen hainbat ezaugarri klasiko:

* Lapurreta edo krimena Country House batean.
* "Barne-lana", krimena edo biktimak enplegatutako norbaiten laguntzarekin edo biktimari sarbide erraza eta fidagarria ematen dion norbaiten laguntzarekin egindako legez kontrako beste ekintza bat.
* *"Herring red"* ("keztatutako sardinzarra"), distrakziorako pista edo zantzua, misterioa konpontzeko garrantzitsua ez dena.
* Ikertzaile adituaren eta profesionalaren parte-hartzea, oso aurrekari onak eta errekonozimendua dituena.
* Udaltzaingoaren parte-hartzea, baldarra eta asko okertzen dena.
* Susmagarri askoren parte-hartzea, gehienak errugabeak baitira.
* Kriminal bat dago, eta "susmagarri gertagarriena" da.
* "Gela itxiko misterio" baten existentzia ("*Locked room mystery*").
* Krimena berreraikitzea.
* Obraren ia amaieran, ustekabeko bira baten aurkezpena bilbean.

#### Arthur Conan Doyle 
Ilargiaren harria (1868) obra, oro har, benetako lehen nobela polizialtzat hartzen den arren, kritikari batzuek iradokitzen dute merezimendu hori Notting Hill Mystery-ri (1862-1863) dagokiola, "Carlos Félix" ezizenez idatzia, denboran apur bat lehenagokoa dena, eta gerora dagokion literatura generoa definituko zuten teknika argiak erabiltzen dituen lehen eleberria.

1952an, William Bucklerrek Charles Warren Adams gisa identifikatu zuen eleberri horren egilea, eta 2011n, Paul Collins ikertzaile iparramerikarrak Buckler-ek ildo horretan egindako erreklamazioa berresten duten hainbat ebidentzia aurkitu zituen

Urte batzuk geroago, 1887an, Arthur Conan Doylek Sherlock Holmes pertsonaia sortu zuen, fikzioko detektibe ospetsuena. Nahiz eta Sherlock Holmes ezin izan fikziozko lehen detektibetzat edo aurreko beste lan batzuetako eraginik gabekotzat hartu (idazle honek Edgar Poeren eraginak jaso zituen C. Auguste Dupin pertsonaiaren bitartez, baita Émile Gaboriaurenak ere Monsieur Lecoq pertsonaiarekin), Holmesen izena esaera eta paradigma bihurtu da gaiaren alorrean.

Bere garaian, Conan Doylek adierazi zuen Holmesen izaera eta profila Joseph Bell doktoreak inspiratu zuela, eta Doylek *Edinburgh Royal Infirmary*-n (Edinburgoko Erizaintza Erreala) lan egin zuela. Izan ere, Holmesek fikzioan egingo lukeen bezala, Joseph Bell bigarren mailako behaketetatik, itxuraz garrantzirik gabekoetatik edo txikiagoetatik, ondorio garrantzitsuak egiteagatik.

Holmes mundu osoan ezaguna da bere bikaintasun intelektualagatik, bere maltzurtasunagatik, behatzeko ahalmenagatik, bere arrazonamendu deduktiboagatik, bere ezagutza forentseagatik, bere kasu legal zailak konpontzeko trebetasunengatik.

Conan Doylek lau eleberri eta berrogeita hamasei istorio labur idatzi zituen Holmes pertsonaiarekin, eta ia lan horiek guztiak Holmesen lagunak kontatzen ditu, haren laguntzaile eta biografo John H. Watson doktoreak.

## Detektibe-fikzioa urrezko urteetan 
### Agatha Christie 
1920ko eta 1930eko hamarkadei «detektibeen fikzioaren urrezko aroa» esaten zaie eskuarki. Aldi horretan, oso idazle ezagunak sortu ziren, britainiarrak gehienak, baina baita generoko idazle iparramerikar nabarmenak ere. Idazleak «urrezko mendea» delakoaren egile horietako asko dira, eta horien artean Agatha Christie aipatu behar da bereziki.

Garai horretako lau idazle «delinkuentziaren erreginatzat» hartzen dira: Agatha Christie, Dorothy L. Sayers, Ngaio Marsh eta Margery Allingham. Eta Ngaio Marsh (Zeelanda Berrian jaioa) alde batera utzita, gainerako guztiak britainiarrak ziren.

Polizia-generoko hainbat konbentzio normalizatu ziren «urrezko aro» horretan. Eta 1929an, arau horietako batzuk Ronald Knox idazleak kodetu zituen bere «detektibe-fikzioaren arauen dekalogoan», non gai garrantzitsu gisa gomendatzen zen «fikzioan naturaz gaindiko jatorriko elementuak saihestea». Aipatutako konbentzioen helburua zen, Knoxen hitzetan, detektibeen istorio batek «misterio baten ikerketa izatea interes nagusia, eta misterio horren elementuak irakurleari argi eta garbi azaltzea bilbearen garapenaren etapa goiztiar batean, irakurlearen jakin-mina piztera eta obraren amaierara bideratuta, amaierarekin erabat asebetetuta».

«Urrezko Aroko» detektibeen istorioetan, arrotz batek, batzuetan soldatapeko ikerlari batek edo poliziako ofizial batek, baina, askotan, talentu handiko zale batek ikertzen du ingurune itxi edo gutxienez ondo mugatu batean egindako hilketa bat, erruduna susmagarrien multzo mugatu baten barruan bilatuz.

Detektibe-eleberriaren azpigenero hedatuena polizia-nobela (edo whodunit) bihurtu zen, non asmamen handi bat obran jarri behar den, krimenaren xehetasunak kontatuz, normalean homizidio bat, eta non hurrengo ikerketak ez duen kriminala agerian uzten istorioaren ia amaiera arte, une horretan erruduna identifikatzen baita eta azken azalpenak ematen baitira.

Carole Kismaric eta Marvi Heiferman adituen arabera, detektibe-fikzioaren «urrezko aroa» hegaldi altuko detektibe amateurrekin hasi zen, arrosa-lorategietan, landa-bideetan edo herri bitxietan zelatan dabiltzan hiltzaileak usainduz edo susmatuz. Eta polizia- eta fikzio-generoko konbentzio asko garatu ziren garai hartan, idazle askoren eskutik. Idazle horiek, askotan, artista populistetatik poeta errespetatuetara eboluzionatu zuten, eta misteriozko istorioekin bidea eginez.

«Urrezko Aro» horretako libururik ezagunenetako asko Agatha Christiek idatzi zituen, Herkules Poirot eta Miss Marple detektibeen abenturak biltzen zituen liburu-sail luze bat sortu zuena, besteak beste, eta normalean irakurleak argitu beharreko buru-hausgarri konplexu bat agertzen zen bertan. Bestalde, beste detektibe ospetsu batzuk hauek dira: Lord Peter Wimsey, Dorothy L. Sayers idazlearena, eta S.S. Van Dine idazle iparramerikarraren Philo Vance.

Christieren eleberriek Hilketa Orient Express-en, Roger Ackroyden hilketa edo Hamar beltzak-en izenburu ezagunak dituzte.

«Enigma-puzzlea» are urrunago joan zen, trama burutsu eta itxuraz ezinezkoak garatuz, John Dickson Carrekin, zeina «gela itxiaren misterioaren» maisutzat jotzen baita.

Baita Cecil Streetekin eta John Rhoderen Priestley doktorearekin (prozedura teknikoetan aditua) ere.

Aldi berean, Estatu Batuetan, nobela beltza Rex Stoutek eta Ellery Queenek hartu eta garatu zuten, besteak beste.

«Urrezko aroan» arau formalak azpimarratzeak erreakzio eta emaitza ugari ekarri zituen. Idazle gehienek aski zuten arauak hitzez hitz betetzea, nahiz eta kasu batzuetan batzuek arau batzuk zapaltzen zituzten, beste batzuek konbentzioak ustiatu eta muturrera eramaten zituzten emaitza berri eta harrigarriak lortzeko.

## Detektibe-pribatuen nobelak 
Martin Hewitt, Arthur Morrison idazle britainiarrak 1894an sortua, beharbada, detektibe pribatu baten profil modernoaren lehen adibidea da literaturan.

1920ko hamarkadan, Al Caponek eta mafiak, berriz, beldurra eta erreserba piztu zuten herritarrengan, eta, horrez gain, jakin-mina piztu zuten lurpeko delinkuentzia eta negozio uherren mundu horretan, Italia/Siziliako arrastoarekin. Horrela, *Black Mask* (Maskara Beltza) bezalako pulp formatuko aldizkari herrikoiek ikusleen interes hori kapitalizatzen jakin zuten, eta Carroll John Daly bezalako autoreek istorio bortitzak argitaratu zituzten han, desordenan, prepotentzian eta kriminal-mafiosoen bizitza eta ekintzak inguratzen dituen bidegabekerian oinarrituak, eta ez soilik haien krimenen inguruabarrak zehaztasunez planteatuz.

Giro literario horren barruan detektibe pribatuei buruzko istorio eta eleberri asko sortu ziren, ikertzaile pribatu (edo IP) izenez ere ezagunak. Istorio horiek, askotan, garai hartako justiziak gaizkileak auzipetzeko eta zigortzeko zituen mugetara bideratzen ziren, askotan gehiegizko zuhurtziaz eta adeitasunez tratatzen baitzituen jende horiek, tratu latz, gogor eta zorrotza eman beharrean.

1930eko hamarkadan, detektibe-fikzioa gogo biziz hartu zuten idazle estatubatuarrek. Horrela garatu zen Dashiell Hammett, Jonathan Latimer, Erle Stanley Gardner eta beste hainbat idazleren irudimenetik sortutako detektibeen profil gogor eta estiloduna, legea eta ordena defendatzera bideratutako Estatu Batuetako kaleak eta giro ustela arakatzen zituzten pertsonaiena. Nobela beltzaren estilo berezi hori *Hard Boiled* bezala ezagutua izatera iritsi zen, eta hainbat profil errepikatzen ziren istorioak hartzen zituen bere baitan, batez ere gansterretan (mafiosoak), lapurretan eta delituen biktimetan, errealitatea hizkera zorrotz eta dotorean deskribatuz, heroiaren, aurpegi sorgor eta begi sarkorreko detektibearen ikuspegi gupidagabearen pean. Azpigenero hori, zalantzarik gabe, agerpen garbia izan zen.

## Polizia-eleberria eta alderantzizko detektibe-fikzioa 
*Artikulu nagusiak: Whodunit eta Istorio detektibesko alderantzikatua.*

Detektibeen istorio gehienek whodunit formatuan jarraitzen dute polizia-eleberria. Han, delinkuentzia eta krimena, bai eta ikerketetan zehar izandako delituen ondorengo gertaerak ere, irakurleentzat modu atsegin eta interesgarrian aurkezten dira, gero eta argiago emanez legez kontrako delituen egilea edo egileak nor izan daitezkeen. Eta gertakariak eta erantzukizunak erabat argitzea kontakizunaren amaieran baino ez da argitzen.

Detektibe alderantzikatuen istorio batean, delituaren alderdi gehienak eta, oro har, delitugilearen (edo delitugileen) nortasuna narrazioaren hasieran erakusten edo deskribatzen dira. Ondoren, arreta ondorengo ikerketetan eta jarduketa judizial eta polizialetan jartzen da, bertan bideratzen baita irakurleen arreta. Irakurleei aurkeztutako «buru-hausgarria», hau da, irakurleentzako erronka, arrastoen eta frogen azterketan dago, bai eta jarduera judizial-legalen interesean ere.

## Polizia prozesalaren inguruko istorioak 
*Artikulu nagusia: Polizia prozesala*

Detektibe istorio askok funtzionario judizialak eta polizia ofizialak hartzen dituzte pertsonaia nagusitzat. Jakina, istorio horiek aurkezpen eta formatu ugari izan ditzakete, eta kasu askotan, egileak funtzionario judizialen zein polizien ohiko jarduerak modu errealistan aurkezten saiatzen dira, askotan kasu bat baino gehiago aldi berean erabiltzen baitituzte.

Hala, kontakizunaren eta aurkezpenaren benetako interesa honako gai hauetan oinarritzen da: justiziaren ahuleziak eta indarguneak; sistema juridikoaren erreformak; fiskalen trebetasunak; Hutsegite bidegabeak.

Horrelako kontakizunek detektibe-fikzioaren azpigeneroa definitzen dute, eta polizia-erakundearen eta sistema juridikoaren egunerokotasuna planteatzera bideratzen da, krimen baten ikerketan zehar.

## Beste subgeneroak 
*Detektibe historikoen azpigenero espezifikoa; kontsultatu Whodunnit historikoa ikuspegi orokorrago eta osoago baterako.*

Victor Whitechurchek sortu zuen Thorpe Hazell trenbideko lehen detektibe afizionatua; idazle honen istorioak oso jarraituak izan ziren ikusleentzat, eta Ellery Queen eta Dorothy L. Sayers ere miretsiak izan ziren, beste batzuen artean.

"Cozy mystery (literatura)" (misterio abegikorrak edo Cozy misterioak) XX. mendean hasi zen fikzio kriminalaren edo fikzio detektibearen azpigenero gisa, eta urrezko aroko polizia-eleberriei buruzko berrasmatze edo itzultze moduko gisa. Oro har, eta "*giallo*" estiloaren aurka, horrelako eleberriek indarkeria- eta suspentse-eszenak saihesten edo leuntzen dituzte, eta askotan emakume detektibe amateurrak izaten dituzte. Gainera, batzuetan umorea eta/edo misterio tematikoak (sukaldaritzako misterioak, animalien misterioak, etab.) ere sartzen dira.

Eleberri poliziakoaren beste azpigenero bat serieko hiltzaileez arduratzen dena da, eta hori azaleratze edo polizia prozesalaren sorreratzat har daiteke.

Horrela, misteriozko eleberri berriak zabaldu ziren, non polizia 1920ko hamarkadan "hiltzaile maniako" gisa ezagutzen zen kriminal mota bati aurre egiten saiatzen zen. Horrelako kontakizunei dagozkie Philip Macdonalden lehen eleberriak, eta baita Ellery Queenen *Cat of Many Tails* ere. Hala ere, literatura mota hau askoz ezagunagoa izan zen 1970eko hamarkadan "serieko hiltzailea" edo "serieko hiltzailea" esamoldea sortu ondoren; horren adibide da 1988an *The Silence of the Lambs* (Bildotsen isiltasuna) argitaratu izana. Istorio horiek maiz aurkezten dituzte polizia-indar edo gobernu-agentzia bateko hainbat kideren jarduerak, biktimak oinarri ilun eta/edo morbosoetan aukeratzen dituen hiltzaile bat atxilotzeko ahaleginetan; zalantzarik gabe, kontakizun horiek indarkeria, etendura eta frustrazio psikologiko eta sexual gehiago dituzte, beste suspentsio-literatura batzuek baino.

## Analisia 
### Historiaren sekretuak gordetzea 
Asmo txarrez ez bada ere, publizistak, kritikariak, adituak, zaleak, eta baita egilearen gertuko pertsonak ere, batzuetan lan bati buruzko xehetasunak ematen dituzte, edo, are gehiago, kontakizun baten bilbea modu desegokian argituko dela aurreratzen dute, Mickey Spillaneren *I, the Jury* (Ni, epaimahaia) lanaren kasuan bezala.

Billy Wilderren *Witness for the Prosecution* (Karguaren lekukotza) filmeko kredituen ondoren, ikusleei eskatzen zaie ez dezatela inorekin hitz egin obraren bilbeari buruz, eta are gutxiago amaierari buruz, horrela etorkizuneko ikusleak ere gai izan daitezen istorioaren garapenaren tentsioaz eta misterioaren azken argitasunaz erabat gozatzeko.

Eta neurri edo erreserba horiek ez dira gutxiagorako. Istorioa gozagarriagoa da ikuslea edo irakurlea harritzen bada bilbearen biraketekin, eta, horretarako, ez ditu aldez aurretik ezagutu behar.

### Onargarritasuna eta kointzidentzia 
Detektibe afizionatuek elkarreragiten duten serieetan, egiantzekotasunaren mugetan aurkitzen dira maiz egoerak.

Marple andereñoaren profila adibide bat da, urtean bi hilketako gizon estimatu bati aurre egiten (hau ez zaio jende arruntari gertatzen).

Oso sinesgarria ez den beste egoera bat Jane Marpleren bizilekua da, - St. Mary Mead, bertatik gure gizarte garaikidearen giza makurkeria ikusten da, bere garaian Sodomak eta Gomorrak zutenaren oso antzekoa (William L. DeAndreak egoki adierazi zuen bezala).

Antzeko zerbait esan daiteke Jessica Fletcher telebistako heroinaz, *Murder, She Wrote*-n, non eta doan, bizirik gabeko gorpuei aurre egiten baitie, eta, urteetan zehar, gorpuak bata bestearen atzetik igarotzen dira Cabot Cove kaleetan, Mainen, bera bizi den lekuan, Jessicak aztertzen dituen hilketa asko fikziozko Cabot Cove hiri horretan gertatu baitziren.

*Monk* telesailean askotan iseka egiten diote sinesgabeen maiztasun horri. Telesail honetako pertsonaia nagusia, Adrian Monk, "Zorte txarreko kutuna" eta "hilketa-imana" izateaz akusatzen dute behin eta berriz, bere auzoan gertakari kriminalak maiz gertatzen direlako.

Era berean, Detective Conan-en Kogoro Morik ez du oso ospe ona. Mori berez ikertzaile pribatua da bere agentziarekin, baina poliziak ez du inoiz oso serio hartzen krimen-eszena batetik bestera noraezean dabilela ikustean.

Sinesgarritasun gutxiko kointzidentzien rola eta legitimitatea eztabaida sutsuen topikoa izan da maiz, Ronald A. Knoxek bere seigarren aginduan kategorikoki adierazi zuenetik, "Kasualitatezko egoera batek ere ez lioke detektibeari lagundu behar".

### Teknologiaren ondorioak 
Aurrerapen teknologikoak ere argudio sinesgaitz eta zaharkitu asko egin ditu. Adibidez, telefono mugikorrak, pertsona bilatzaileak eta PDAk nagusi izateak nabarmen aldatu ditu lehen oso arriskutsuak ziren egoerak, non ikertzaileak isolatuta eta kriminalen mende geratu ohi ziren. Bide batez, autore batzuek ez dute jakin teknologia modernoak eragindako aldaketetara egokitzen, eta beste batzuek, Carl Hiaasenek adibidez, bai.

Aurrerapen teknologikoaren kontu hori saihesten duen taktika bat polizia-genero historikoarekin lortzen da. Interkonektagarritasun globalak etenaldi legitimoa gaur egun lortzea zailago egiten duenez, hainbat idazlek, besteak beste Elizabeth Peters, Paul Charles Doherty, Steven Saylor eta Lindsey Davisek, alde batera utzi dute tentsioa sortzeko bilbe konplexuak egitea, eta, horren ordez, ekintza garai historikoren batean kokatzea erabaki dute (XX. mendearen hasiera, XIX. mendea, etab.). Estrategia horrek ikerketa modu burutsuago eta sortzaileagoan garatzera behartzen du protagonista, testuinguru soziotenporal horretan ez baititu gaur egun eskura dauden tresna teknologikoak.

### Etnien eta eskualdeen azpikulturetarako sarrera 
Estatu Batuetan bereziki, detektibe-fikzioa 1960ko hamarkadan sortu zen, eta ondorengo hamarkadetan arrakasta handia izan zuen, autoreek azpikulturetan istorioak garatzeko eta audientzia zabalari begira.

Ikerlari batek Tony Hillermanen detektibe-nobelei buruz idatzi zuen, Mexiko Berriaren inguruko bertako hedabideetan girotuta: "Latinoamerikako irakurle askok, ziur asko, ikuspegi argiagoa lortu dute labana-kulturari dagokionez, liburu berriagoetan irakurriz baino detektibe-istorio zaharrak irakurriz".

Beste idazle nabarmen batzuek eskualdeetako komunitateak eta komunitate etnikoak ere arakatu zituzten beren detektibe-nobeletan, eta horien artean daude:

* Harry Kemelmanek, zeinaren *Rabbi Small* serieak Massachusettseko kontserbadorismo judua berretsi baitzuen;
* Walter Mosleyk, zeinaren *Easy Rawlins* liburuak 1950eko hamarkadako komunitate afroamerikarrean sakondu baitzuen, Los Angelesen;
* Sara Paretsky, bere *V. I. Warshawski* liburuak Chicago inguruko hainbat azpikultura arakatu eta aurkeztu zituen.

## Detektibe-fikzioaren arautegia 
Hainbat egile saiatu dira generoaren egile izan daitezkeenentzat "detektibeei buruzko aginduen" zerrenda moduko bat erakusten.

*Twenty rules for writing detective stories* ("detektibeen istorioak idazteko hogei arau"), S. S. Van Dine-rena (1928): "Detektibe istorio bat joko intelektual moduko bat da. Are gehiago -Ia kirol ekitaldi bat da- Eta detektibe istorio onak idazteko, oso lege zehatzak daude (ez idatziak agian, baina ez gutxiago garrantzitsuak). Arau horiek kredo moduko bat osatzen dute, neurri batean detektibe-istorioen idazle handi guztien praktikan oinarritua, eta beste zati batean egile zintzoaren barne-kontzientziaren bulkadetan". - Bestalde, 1929an Ronald Knoxek" hamar agindu "edo Dekalogo multzo bat idatzi zuen, detektibe-fikzioaren urrezko adinari buruzko informazioa kontsultatzeko.

## Fikziozko detektibe famatuak 
Fikziozko detektibeen zerrenda osoa izugarria da. Horietako asko eleberrira ondo egokitzen dira, eta han antzeztuta daude, baina telesail askotan ere badaude, baita zinematografian ere, baita istorioetan ere.

Oro har, fikziozko detektibeak edo fikziozko ikertzaileak lau arketipo hauetako batekin parekatu daitezke:

* Detektibe afizionatua (Miss Marple, Jessica Fletcher, Peter Wimsey);
* Ikertzaile pribatua (Poirot, Dupin, Holmes, Marlowe, Spade, Magnum, Simon & Simon, Quincy);
* Polizia-agente detektibea (Dalgliesh, Kojak, Morse, Frost, Barnaby, Clouseau, Columbo, Arkady Renko);
* Auzitegiko adituak (Scarpetta, Dr. Edward "Fitz" Fitzgerald -Cracker-, CSI, Dr. Thorndyke, Quincy).

Hauek dira fikziozko detektibe ezagunak eta haien sortzaileak:

### Detektibe handiak (koadro ofizialak-estatukoak) 
* Sexton Blake -  Hal Meredeth, John Creasey, Jack Trevor Story, eta Michael Moorcock
* Leroy "Encyclopedia" Brown – Donald J. Sobol
* Detectibe Ebenezer Gryce - Anna Katharine Green Amelia Butterworth Misteries
* Max Carrados – Ernest Bramah
* Lord Edward Corinth - David Roberts
* Jonathan Creek – David Renwik
* Alex Delaware – Jonathan Kellerman
* Nancy Drew – Edward Stratemeyer, Carolyn Keene
* Bulldog Drummond – Sapper
* Erast Fandorin – Boris Akunin
* Gideon Fell – John Dickson Carr
* Jessica Fletcher –  William Link eta Richard Levinson
* The Hardy Boys – Franklin W. Dixon
* Thorpe Hazell – Victor Whitechurch
* Shinichi Kudo – Gosho Aoyama
* Yusaku Kudo - Gosho Aoyama
* Hattori Heiji - Gosho Aoyama
* Patrick Jane - Bruno Heller, *The Mentalist* telesailerako (2008- )
* L Lawliet - Tsugumi Ohba eta Takeshi Obata
* Perry Mason – Erle Stanley Gardner
* Travis McGee – John D. MacDonald
* Dr. Lancelot Priestly – John Rhode
* Ellery Queen (pertsonaia) – Ellery Queen (autorea)
* Violet Strange - Anna Katharine Green
* Dr. John Thorndyke – R. Austin Freeman
* Philip Trent - Edmund Clerihew Bentley
* Professor Augustus S. F. X. Van Dusen - Jacques Futrelle
* Lord Peter Wimsey – Dorothy L. Sayers

### Ikertzaile pribatuak 
* Chevalier Auguste Dupin – Edgar Allan Poe
* Jonathan Ames - Jonathan Ames, Bored to Death- en
* Angelus/Angel – Joss Whedon, Angel (telesaila) (1999-2004)
* Lew Archer – Ross Macdonald
* Byomkesh Bakshi – Sharadindu Bandyopadhyay
* Vincent Calvino – Christopher G. Moore
* Elvis Cole – Robert Crais
* The Continental Op – Dashiell Hammett
* Carland Cross – Michel Oleffe eta Olivier Grenson, Carland Cross (telesaila) (1996)
* Tim Diamond – Anthony Horowitz
* Feluda – Satyajit Ray
* Dirk Gently - Douglas Adams
* Colonel Wyckham Gore - Lynn Brock
* Cordelia Gray - P.D. James
* Mike Hammer – Mickey Spillane
* Sherlock Holmes – Sir Arthur Conan Doyle
* Laura Holt – Robert Butler eta Michael Gleason, Remington Steele (telesaila) (1982-87)
* Thomas Magnum – Donald P. Bellisario eta Glen A. Larson, Magnum, P.I. (telesaila) (1980-88)
* Philip Marlowe – Raymond Chandler
* Kinsey Millhone – Sue Grafton
* Adrian Monk – Andy Breckman, Monk (telesaila) (2002-09)
* Richard Moore - Gosho Aoyama
* Charlie Parker – John Connolly
* Hércules Poirot – Agatha Christie
* Solar Pons - August Derleth
* Easy Rawlins – Walter Mosley
* Jim Rockford – Roy Huggins eta Stephen J. Cannell, The Rockford Files (telesaila) (1974-80)
* Michael Shayne – Brett Halliday
* Miss Silver – Patricia Wentworth
* A.J. eta Rick Simon - Philip DeGuere, Simon & Simon (telesaila) (1981-89)
* Sam Spade – Dashiell Hammett
* Shawn Spencer – Steve Franks, Psych (telesaila) (2006- )
* Spenser – Robert B. Parker
* John Taylor - Simon R. Green
* Amos Walker — Loren D. Estleman
* V.I. Warshawski – Sara Paretsky
* Nero Wolfe – Rex Stout
* Pepe Carvalho – Manuel Vázquez Montalbán
* Shuichi Saihara – Spike Chunsoft, Danganronpa V3: Killing Harmony (2017)

### Polizia-detektibeak 
* 87th Precinct detectives - Ed McBain
* Roderick Alleyn – Ngaio Marsh
* Alan Banks Inspektorea – Peter Robinson
* Tom Barnaby – Caroline Graham
* Martin Beck – Maj Sjöwall eta Per Wahlöö
* Kate Beckett – Andrew W. Marlowe
* Mick Belker - Hill Street Blues
* Harry Bosch – Michael Connelly
* Detective Lennie Briscoe – Dick Wolf
* Charlie Chan – Earl Derr Biggers
* Clouseau – William Blake Edwards-en *Pink Panther (Pantera arrosa)*
* Columbo – William Link eta Richard Levinson
* Sergeant Cuff - Wilkie Collins, *The Moonstone*
* Sonny Crockett – Miami Vice (telesaila)
* Adam Dalgliesh – P. D. James
* Peter Diamond - Peter Lovesey
* Kurt Wallander – Henning Mankell
* DCS Christopher Foyle – Foyle's War
* French Inspektorea – Freeman Wills Crofts
* Joe Friday - Jack Webb
* George Gideon – John Creasey
* Det. Bobby Goren – *Law & Order: Criminal Intent*
* Ebenezer Gryce - Anna Katharine Green
* Captain Hameed - Ibn-e-Safi
* Det. Alexandra Eames – *Law & Order: Criminal Intent*
* Det. Elliot Stabler – *Law & Order: Special Victims Unit*
* Det. Olivia Benson – *Law & Order: Special Victims Unit*
* Det. Fin Tutuola – *Law & Order: Special Victims Unit*
* Det. John Munch – *Homicide: Life on the Street* eta *Law & Order: Special Victims Unit*
* Nick Amaro – *Law & Order: Special Victims Unit*
* Amanda Rollins – *Law & Order: Special Victims Unit*
* Henk Grijpstra eta Sergeant Rinus de Gier - Janwillem van de Wetering
* Chief Inspector Heat - Joseph Conrad, *The Secret Agent*
* Chief Inspector Japp – Agatha Christie
* Javert inspektorea - Victor Hugo
* Lt. Theo Kojak – Kojak 
* Lestrade inspektorea – Sir Arthur Conan Doyle
* Karl Lohmann inspektorea – Fritz Lang
* Sarah Lund - The Killing
* Thomas Lynley – *The Inspector Lynley Mysteries*
* Vic Mackey – *The Shield*
* Jules Maigret – Georges Simenon
* Montalbano komisarioa – Andrea Camilleri
* Morse inspektorea– Colin Dexter
* Frank Pembleton - *Homicide: Life on the Street*
* Cole Phelps - *L.A. Noire*
* Rebus inspektorea – Ian Rankin
* Jackie Reid - Glenn Chandler,*Taggart* (telesaila) (1983-2010)
* Arkady Renko - Martin Cruz Smith
* Charlie Resnick – John Harvey
* Robbie Ross - Glenn Chandler,*Taggart* (telesaila) (1983-2010)
* Andy Sipowicz - NYPD Blue
* Jesse Stone – Robert B. Parker
* Jim Taggart - Glenn Chandler,*Taggart* (telesaila) (1983-2010)
* Jane Tennison – *Prime Suspect* (telesaila)
* Dick Tracy - Chester Gould
* Simon "Piet" van der Valk - Van der Valk
* Van Veeteren – Håkan Nesser
* Martin Vrenko – Avgust Demšar

### Detektibe amateurrak 
* Roger Sheringham - Anthony Berkeley
* Miss Marple – Agatha Christie
* Philo Vance - S.S. Van Dine (Willard Huntington Wright-ren ezizena)

### Auzitegiko espezialistak 
* Temperance Brennan – Bones
* Eddie "Fitz" Fitzgerald - Cracker
* Catherine Willows - *CSI: Crime Scene Investigation*
* Gil Grissom – *CSI: Crime Scene Investigation*
* Raymond Langston – CSI: Crime Scene Investigation
* Donald "Ducky" Mallard – N.C.I.S.
* Abby Scuito - N.C.I.S.
* Quincy – Quincy, M.E.
* Elizabeth Rodgers – *Law & Order*
* Kay Scarpetta – Patricia Cornwell
* Mac Taylor – CSI: NY
* Stella Bonasera - CSI: NY
* Jo Danville - CSI: NY
* Calleigh Duquesne - CSI: Miami
* Horatio Caine - CSI: Miami
* Dr. Thorndyke – R. Austin Freeman

### Detektibe katolikoak 
* Father Brown– G. K. Chesterton
* Brother Cadfael – Edith Pargeter
* Sister Fidelma – Peter Tremayne
* Father Frank Dowling - *Father Dowling Mysteries*
* Father John Blackwood "Blackie" Ryan – Andrew Greeley
* Teniente William Kinderman – William Peter Blatty
* Guillermo de Baskerville – Umberto Eco

### Gobernuko agenteak 
* Alex Cross – James Patterson
* Agent Dale Cooper – *Twin Peaks*
* Fox Mulder eta Dana Scully – *The X-Files*
* Francis York Morgan - Deadly Premonition
* Imran/X-2 - Ibn-e-Safi

### Beste batzuk 
* Simon Templar – Leslie Charteris
* Batman / Bruce Wayne – Bob Kane & Bill Finger
* Karel "Carl" Kolchak – Jeffrey Grant Rice
* L Lawliet – Tsugumi Ohba y Takeshi Obata
* Ben Matlock – Dean Hargrove
* Chimp detektibea – DC Comics
* Naoto Shirogane- Persona 4
* Hershel Layton - Professor Layton serieak (Nintendo)

### Irakurle gazteentzako pertsonaiak 
* Trixie Belden
* The Boxcar Children
* Inspector Gadget
* Ginny Gordon
* The Three Investigators
* The Happy Hollisters
* Rex inspektorea
* Roman Mysteries
* Scooby Doo

### Detektibe historikoak 
* Brother Cadfael – Edith Pargeter
* Judge Dee – Robert van Gulik
* Sister Fidelma – Peter Tremayne
* Gordianus the Finder – Steven Saylor
* Marcus Didius Falco – Lindsey Davis
* Li Kao – Barry Hughart

### Zientzia-fikziozko eta fantasiazko detektibeak 
* Elijah Baley – Isaac Asimov
* Dr. Phil D'Amato – Paul Levinson
* Lord Darcy – Randall Garrett
* Rick Deckard – Philip K. Dick, *Do Androids Dream of Electric Sheep?*
* Harry Dresden – Jim Butcher, *The Dresden Files*
* Garrett – Glen Cook
* Dirk Gently – Douglas Adams
* Gil Hamilton – Larry Niven
* Takeshi Kovacs – Richard Morgan
* Thursday Next – Jasper Fforde
* Sam Vimes – Terry Pratchett
* Miles Vorkosigan – Lois McMaster Bujold
* Batman

## Detektibe fikzioa euskaraz 
Generoa oso berandu eman zen euskaraz. Lehenengo eleberria Jose Antonio Loidiren *Hamabost egun Urgainen* (1955) izan zen. Ondoren, batez ere, 70. hamarkadatik aurrera, genero barruan koka daitezkeen liburu ugari plazaratu ziren. Azpimagarriak irakurketa erraz moduan idatzitako Xabier Gereñoren liburuak dira. Generoan aritu diren beste idazleak hauek dira: Itxaro Borda, Juan Kruz Igerabide, Xabier Kintana...

Teorizazio mailan, 2000an argitaratua, Gotzon Garatek *Atzerriko eta Euskal Herriko polizia eleberria* saiakera plazaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "30 detektibe famatuenak (benetakoak eta fikziozkoak)"
* Polizia eleberri