open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sant'Agnese in Agone

'''Sant'Agnese in Agone'* Erromako eliza bat da, Navona enparantzan kokaturik dagoena, Parione *rionean*.

## Izena 
*In agone* izenak "hilzorian" esan nahi du. Navona enparantzaren jatorrizko izena *piazza in agone* zen, izan ere enparantza erromatarren *Stadium* itxuran eraiki baitzen. Erabilerak *in agone* izena *navona'' izenera aldatu zuen. Aines izenaren italierazko forma da Agnese, Santa Aines edo Santa Ines martiriari dedikatua baitago, eta bertan baitaude santuaren erlikiak.

## Historia 
Inozentzio X.a Aita Santuak, jaiotzez Giovanni Battista Pamphili, bere familiaren jauregiaren ondoan kapera bat egiteko agindua eman zuen, horrela familiakoak etxetik atera gabe joan zitezkeen mezatara. Inozentzio X.a Navona enparantza bere familiari loturiko espazioa sortu nahian ari zen garai hartan. Girolamo Rainaldi arkitektoak 1652an gurutze greziarreko oinarria zuen eraikia diseinatu zuen, hasieran Via Santa Maria dell’Anima kalera begira, plazatik kanpo.

1652an bertan eraikuntza lanak hasi ziren arren hasierako diseinuak aldaketa ugari izan zituen. Francesco Borromini arkitekto ezagunak Rainaldirekin batera aldaketak adostu eta proiektua birdiseinatu zuen. 1655ean Inozentzio X.a hil zen eta ardura bere iloba Camillo Pamphilik hartu behar zuen arren interes handirik ez zuen erakutsi eta Borrominik proiektua bertan behera utzi zuen 1657an.

1668an Camilloren alaba zen Olympia Pamphilik ardura hartu eta Rainaldi eta Ciro Ferrik bukatu zuten lana, Borrominiren diseinuan aldaketa nabarmenak egin zituzten ordea.

Elizaren aurrealdean Navona enparantza dago, eta atetik gertuen, bertako monumentuen artean, Lau Ibaien Iturria zeinean irudi batek bere eskua altxatua du Borrominiren eliza ikusi nahi ez balu bezala. Lau Ibaien Iturria Berniniren lana izanik eta bera eta Borromini etsai artistiko eta profesional sutsuak zirelarik, esan ohi da Berninik nahita egin zuela keinu hori estatuaren bidez. Leienda urbanoa da, ordea, lehenago amaitu baitziren plazako iturri eta eskulturak eliza baino.

## Iruditegia 

Irudi:1489RomaSAgneseAgone.jpg|Aurrealdea.
Irudi:SantAgneseAgone-SAgneseFiamme-SteO153.jpg|Santa Aines sutan.
Irudi:1494RomaPzaNavona.jpg|Piazza Navonako Berniniren irudi batek, eskuarekin keinu egiten dio Borrominiren Sant'Agnese elizari.
Irudi:Sant'Agnese in Agone (Rome) - Interno.jpg|Aldare nagusia.
Irudi:Skull_Saint_Agnes.JPG|Sainta Ainesen erlikiak eliza barruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elizaren webgunea
Matalascañas

**Matalascañas** edo **Torre de la Higuera** Espainiako herria da, Almonte udalerrian dagoena. Doñana natura parkeaz inguraturik, bere biztanleria kopuru-aldaketa handiak ditu neguan eta udan, izan ere, Sevillatik gertuen dagoen hondartza du.

## Kanpo estekak
El Rocío

**El Rocío** Espainiako herrixka da, Almonte udalerrian dagoena. Doñana natura parkeaz inguraturik, urtero bertan El Rocíoko erromeria ospatzen dute. Une horietan bere 1.635 biztanlek milioi bat erromes inguru hartzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarpoil

**Sarpoila** (*Thymus serpyllum*) landare loredunen espezie botaniko bat da, Lamiaceae familiaren *Thymus* generokoa.

Zuhaixka honek 50 cm garaiera har dezake. 4-6 mm-ko lore lilak izaten ditu. Europa osoan eta iparraldeko Afrikan (0 - 2.500 m) bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bolatxoaren jolas

thumb|Bolatxoaren jolasa Parisen.
**Bolatxoaren jolasa** leku publikoetan egiten duten jolasa da, askotan iruzur bilakatzen dena.

## Iruzurra 
Egileek ikusleei diruaren truke trebetasun-jolas batean parte hartzeko gonbita egiten diete. Jolas hori irabaziz gero, biktimak diru asko eskuratzeko aukera izango du. Jolasa kalean egiten da, mahai txiki baten gainean. Gehien erabiltzen den jolasa xafla edo edalontzi batekin estaltzen den bolatxoa non dagoen asmatzea da. Biktimak jolasa erraza dela pentsa dezan, edalontziak mugitzen dituen pertsonaren (jolasa zuzentzen duen pertsona, alegia) inguruan, apeu bat edo gehiago biltzen dira, eta haiek badakitenez edalontziak mugitzen dituenak bolatxoa non utziko duen, erraz irabazten dute dirua. Hasieran, biktimari ere irabazten uzten dio; horrela, zorte onak animatuta, diru kantitate handia jokatu dezan. Eskua begiak baino azkarragoa da; beraz, mahai gainean diru asko dagoenean, biktimak erremediorik gabe jokatutako diru guztia galdu egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsas ezkai

**Itsas ezkaia** (*Thymus praecox*) landare loredunen espezie botaniko bat da, Lamiaceae familiaren *Thymus* generokoa.

Erdialdeko, hegoaldeko eta mendebaldeko Europan bizi da eta, oregano antzeko usaina duenez, sukaldaritza erabilgarria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angelica Ross

**Angelica Ross** (Racine, Wisconsin, 1981eko uztailaren 16a) estatubatuar enpresaburu, aktorea eta transgeneroen eskubideen aldeko ekintzailea. Pertsona transgeneroak enplegatzen laguntzen duen *TransTech Social Enterprises* enpresako sortzailea eta zuzendari exekutiboa da.

2018an estreinatuko den Ryan Murphyren *Pose* telesail musikalean pertsonai nagusietako bat antzeztuko du.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak 
## Erreferentziak
Sierra Nevada (eski-estazioa)

**Sierra Nevada** Mendikate Penibetikoan kokatuta dagoen eski estazioa da. Granadako Monachil eta Dílar udalerrietan dago. Sierra Nevada mendatearen magalean kokaturik, bere kotak 2.100 metrotatik 3.300 metrotaraino iristen dira.

### Espainiako Vuelta 
Sierra Nevada askotan izan da Espainiako Vueltako etapa baten helmuga.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Ipar Hwanghae

**Ipar Hwanghae** (, *Hwanghaebuk-to*) Ipar Koreako hegoaldeko probintzia da. 8.154 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2.113.672 biztanle zituen 2008an. Hiriburua Sariwon da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kangwon

**Kangwon** (, *Kangwŏndo*) Ipar Koreako hego-ekialdeko probintzia da. 11.255 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.477.582 biztanle zituen 2008an. Hiriburua Wonsan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chagang

**Chagang** (, *Chagang-do*) Ipar Koreako ipar-mendebaldeko probintzia da. 16.613 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.299.830 biztanle zituen 2008an. Hiriburua Kanggye da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barazki-zuku

250px|thumb|Tomate-zukua
**Barazki-zukua** mundu osoko edari ezagun bat da. Barazki-zukua fruitu-zukuen ordezkoa da, eta, oro har, osasuntsuagoa da, betiere azukre gehigarririk ez badu. Marka komertzialen barazki-zuku gehienek sodio kopuru handiak dituzte.

Barazki-zukuak hainbat onura dakartza gorputzari, besteak beste:

* Energia egunean zehar handitzea
* Pisu galera sustatzea 
* Gorputzaren toxinak kanporatzea
* Azala, ilea eta azazkalak indartzea
* Sistema immunologikoa hobetzea eta gaixotasun kronikoen aukera murriztea
* Loaren ereduak hobetzea
* Kirol errendimendua hobetzea
* Muskuluak osatzeko laguntzea, proteina baino zerbait gehiago behar baitute

Horietako barietatea ia infinitua izaten ohi da, lortu daitezkeen konbinazioak kontsumitzailearen zaporeak bakarrik mugatzen baitu. Modu horretan meloi, menda, pepino eta are pipermin bezalako zaporeak aurki ditzakegu. Zeure zukuak sortzeko orduan, kontuan hartu behar dira bi alderdi nagusiak: erabili beharreko oinarrizko barazkia (esate baterako, azenarioak) eta aukerakoak, zapore eta kolorea gure zukuari ematen laguntzeko.

## Kanpo estekak
Pamphilj jauregia

**Pamphilj jauregia** () Erroma hiriburuko Navona enparantzan kokatua dagoen jauregi bat da, Parione *rionean*. Gaur egun Brasilgo enbaxadaren egoitza da.

## Historia 
1646an Giambattista Pamphilj kardinalak (gero Inozentzio X.a Aita Santua izango zenak) eraiki zuen. Girolamo Rainaldi arkitektoak jaso zuen eraikitzeko ardura baina 1647an Francesco Borromini arkitektoari diseinuaren inguruan hainbat aholku eskatu zitzaizkion. 1651 eta 1654 artean Pietro da Cortona margolariak galeriak dekoratu zituen.

Pamphilj familia boteretsuak Navona enparantza guztia hartu nahian jauregiaren ondoan Sant'Agnese in Agone eliza eraiki zuen.

## Kanpo estekak 
* Brasilgo enbaxadaren webgune ofiziala
Massimo alle Colonne jauregia

**Massimo alle Colonne jauregia** () Erroma hiriburuko jauregi bat da, Parione *rionean* dagoena.

## Historia 
1532 eta 1536 artean eraiki zen Massimo familiak zituen ondoz-ondoko hiru jauregiren hondarrak zeuden tokian. Baldassare Peruzzi arkitektoak egin zuen diseinua.

## Deskribapena 
Hiru solairu dituen eraikina da. Aurrealdeko egitura aipagarriena sarrerako sein zutabe gotikoek osatzen dute. Barnean bi patio daude, biak ere zutabe dorikoz hornituak.

## Kanpo estekak
Regola (Erroma)

**Regola** Erroma hiriko alde historikoa (*I municipioa*) osatzen duten hogeita bi *rionietan* zazpigarrena da. Tiber ibaiaren ertzean kokaturik dago, eskuinaldean hain zuzen ere.

## Historia 
*Regola* izena garai bateko *Arenula* izenaren bilakaera da, izan ere Tiber ibaiaren ertzean egonik uholdetan pilatzen zen hareak estaltzen baitzuen eremua. Aintzinako Erroma garaian Marteren zelaiaren parte zen. Trigariuma kokatzen zen bertan, hiru zalditako gurdien lasterketak egiten ziren estadioa.

Erdi Aroan populatu gabe egon zen, Tiberren uholdeak zirela eta eremu ezegonkorra baitzen eta batere osasuntsua ere ez zen gainera. 1875 urtean uholdeak ekiditeko lanak egin zirenean eremua erabat aldatu zen eta orduan hasi zen urbanizatzen.

## Ondasun nabarmenak 
* Farnese jauregia
* Spada jauregia
* Campo de' Fiori enparantza
* Santa Maria in Monserrato degli Spagnoli eliza
* Sisto zubia

## Iruditegia 

Irudi:Palais Farnese.jpg|Farnese jauregia.
Irudi:Palazzo spada1.jpg|Spada jauregia.
Irudi:Campo dei Fiori.jpg|Campo de' Fiori enparantza.
Irudi:Regola - SantaMaria di Monserrato 00442-5.JPG|Santa Maria in Monserrato degli Spagnoli eliza.
Irudi:Ponte Sisto Roma.jpg|Sisto zubia.

## Kanpo estekak
Eskarabilero

alt=Eskarabileroen omenez egindako estatua Basaurin.|thumb|Eskarabileroen omenez egindako estatua Basaurin.
**Eskarabilero** eskarabila biltzen zutena izan zen, emakume eta umeak gehienetan. Eskarabila Baskonia enpresak ibaia eta trenbide tartean zegoen lur zati batetara botatzen zuen hondakina zen.

XX. mendearen hasieran, iparraldeko Espainian eta Hego Euskal Herrian, sortu ziren eta trenen lurrun-makinetatik baztertzen zituzten ikatz-hondakinak eta enpresa metalurgikoek zabortegietara botatzen zituzten galdaketaren hondakinak biltzen zituzten. Basaurin bertoko jaietako pertsonai bilakatu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Farnese jauregia

**Farnese jauregia** () Erroma hiriburuko jauregi bat da, Regola *rionean* kokaturik dagoena. Gaur egun Frantziako enbaxadaren egoitza da. Sir Banister Fletcherrek esanetan XVI. mendeko Italiako jauregi ikusgarriena da.

## Historia 
Farnese familia boteretsuak 1517an abiatu zituen jauregiaren eraikuntza lanak. 1534 urtean Alexandro Farnese Paulo III.a Aita Santua bihurtu zen eta jauregia haunditzea erabaki zuen. Antonio da Sangallo Gaztea arkitektuak egin zuen jauregi berriaren diseinua. 1546an Sangallo hil zenean Michelangelok hartu zuen jauregiaren eraikuntzaren ardura. 1549an Aita Santua hil zen eta lanak berriz ere bertanb behera gelditu ziren. Giacomo della Porta arkitektoak Tiber ibaira begira dagoen jauregiaren atzealdea egitean amaitu zen jauregiaren eraikuntza.

## Deskribapena 
Aurrealdea trabertinozko adreiluz egina dago. Hiru solairu ditu eta 13 leiho solairu bakoitzean. Barnealdean zutabez banaturiko hiru habearte dude. Zutabeak dorikoak dira eta granito gorriz eginak daude. Barnealdea XVI. mendeko margolanez dekoraturik dago.

Lorategia ere badu, Aita Santuarentzako lorategi botaniko gisa eraiki zena. Giacomo del Ducak diseinatu zuen eta 1565 urtean hasi ziren egiten. Girolamo Rainaldik bukatu zuen 1630 urtean.

## Enparantza 
Jauregiaren aurrean Farnese enparantza dago. Bertan Karakalaren termetatik ekarritako granitozko bainuontzia ikus daiteke, iturri gisa erabiltzen dena.

## Iruditegia 

Fitxategi:Piazza Farnese.JPG|Farnese jauregia eta enparantza.
Fitxategi:Farnese detail.JPG|Frantziako bandera aurrealdean.
Fitxategi:Thermae of Caracalla Pool at Piazza Farnese.jpg|Bainuontzia iturri gisa.
Fitxategi:Annibale Carracci - Triumph of Bacchus and Ariadne (detail) - WGA04459.jpg|Annibale Carracciren Bako eta Ariadnaren garaipena freskoa. 

## Kanpo estekak 
* Farnese jauregiaren informazioa
Spada jauregia

**Spada jauregia** () Erroma hiriburuko jauregi bat da, Regola *rionean* kokaturik dagoena. Gaur egun Frantziako enbaxadaren egoitza da. Francesco Borrominiren prespektiba behartuarengatik da ezaguna. Gaur egun Italiako Estatu Kontseiluaren egoitza da.

## Historia 
Jatorrizko jauregia Girolamo Capodiferro kardinalarentzat eraiki zen 1540 urtean. 1632an Spada kardinalak erosi zuen eta Francesco Borromini arkitektoari eskatu zion aldaketak egin zitzala. Honek arkuek patioan tranpantojoak egin zituen, prespektiba behartuz. Zutabe gero eta txikiagoak egin zituen eta galeriak benetan zutena baino luzera handiagoa zutela ematen zuen, 8 metro izanik 37 metrotakoak dirudite.

Aurrealdea ere oso dekoratua dago, eskulturak nitxotan, fruta eta loreak, eta hamaika sinbolo eta erliebe. Erromako *cinquecento* garaiko aurrealde aberatsena da.

1927 urtean Italiako Gobernuak eskuratu zuen.

## Galeria 
Jauregiak *Spada galeria* hartzen du bere baitan. Berez hainbestekoa zen Spada kardinalaren bilduma eraikineko lau galeria hartzen dituela. Bertan XVI eta XVII mendeetako margolai ezagunen margolan ugari ditu, beste askoren artean honako artista hauen lanak daude: Tiziano, Jan Brueghel Zaharra, Rubens, Durero, Caravaggio...

## Iruditegia 

Irudi:Borromini spada.jpg|Aurrealdea.
Irudi:Cortile Spada 01.jpg|Barneko patioa.
Irudi:Borromini Spada 05.JPG|Borrominiren prespektiba behartua.
Irudi:Borromini Spada 06.JPG|Borrominiren prespektiba behartua.

## Kanpo estekak 
* Spada galeriaren webgune ofiziala
Alfonso Cuarón

**Alfonso Cuarón Orozco** ( ahoskatua; Mexiko Hiria, ) mexikar zinema zuzendari, ekoizle, gidoigile eta eleberrigilea da.

## Filmografia
Damien Chazelle

**Damien Chazelle** ( ahoskatua; Providence, Rhode Island, ) estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea da.

## Filmografia
Delbert Mann

**Delbert Martin Mann Jr.** (Lawrence, Kansas,  - Los Angeles, Kalifornia, ) estatubatuar telebista eta zinema zuzendaria izan zen.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):
Norman Taurog

**Norman Rae Taurog** (Chicago, Illinois,  - Rancho Mirage, Kalifornia, ) estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigilea izan zen.

## Filmografia hautatua 
* 1931 - *Skippy*
* 1931 - *Huckleberry Finn*
* 1933 - *A Bedtime Story*
* 1938 - *Mad About Music*
* 1938 - *The Adventures of Tom Sawyer*
* 1938 - *Boys Town*
* 1950 - *The Toast of New Orleans*
* 1952 - *Jumping Jacks*
* 1955 - *The Caddy*
* 1956 - *Pardners*
* 1959 - ''Don't Give Up the Ship*
* 1960 - *Visit to a Small Planet*
* 1962 - *Girls! Girls! Girls!*
* 1968 - *Live a Little, Love a Little''
Franz Xaver Gruber

**Franz Xaver Gruber** (Unterweitzberg, Hochburg-Ach udala, Austria Garaia, Austria, 1787ko azaroaren 25a - Hallein, Austria, 1863ko ekainaren 7a) eskola maisua lanbidez, San Nikolas elizaren organista izan zen, Salzburgotik gertu dagoen Oberndorf herrian.

## *Haurtxo maite* 
1818an, Gruberrek bere elizan, Oilar-mezan, gabon kanta berri bat aurkeztu zuen, (alemanaz *Stille Nacht, heilige Nacht*, euskaraz *Bake gaua, maitasun gaua* esan nahi du). Musika berea zen eta letra Joseph Mohrena. Arrakasta itzela izan zen eta gaur egun mundu osoan ezagutzen da.

## Ikus, baita ere 
* *Haurtxo maite*

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Kantaren historia.
Ryanggang

**Ryanggang** (, *Ryanggang-do*) Ipar Koreako iparraldeko probintzia da. 14.317 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 719.269 biztanle zituen 2008an. Hiriburua Hyesan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ipar Hamgyong

**Ipar Hamgyong** (, *Hamgyŏngbuk-to*) Ipar Koreako ipar-ekialdeko probintzia da. 20.345 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2.327.362 biztanle zituen 2008an. Hiriburua Chongjin da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hego Hamgyong

**Hego Hamgyong** (, *Hamgyŏngnam-do*) Ipar Koreako ekialdeko probintzia da. 18.970 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 3.066.013 biztanle zituen 2008an. Hiriburua Hamhung da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bertigo

**Bertigoa** orekan parte hartzen duten organoen edo nerbio-sistemako zentroen nahasdurak eragindako pertzepzio faltsua da, norberaren gorputza edo inguruko objektuak biratzen ari diren sentsazioa eragiten duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nistagmo

**Nistagmoa** begiko muskulu estrintsekoen mugimendu espasmodiko eta nahigabekoa da; mugimendua izan daiteke bertikala, horizontala, birakaria edo mistoa. Nistagmoak fisiologikoak zein patologikoak izan daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vertigo

**Vertigo** izan daiteke:

* ***Vertigo (moluskua)***, moluskuluen generoa;
* ***Vertigo (filma)***, Alfred Hitchcocken 1958ko filma
* ***Vertigo (abestia)***, U2ren 2004ko abestia
* **Vertigo Motors**, motozikleta enpresa
* **Vertigo (DC Comics)** DC Comicsen marka
Tinnitus

**Tinnitus** edo **akufeno** modu jarraituan nahiz aldizka zarata-hotsak edo soinuak atzematea da, horrelakorik sortuko duen inolako soinu-estimulurik egon gabe. Kausa asko izan ditzake: gehienetan traumatikoek baina baita Ménièreren sindromeak, estresak edota buxadurek ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meteorismo

**Meteorismoa** digestio hodiaren barnean gertatzen den gas metatzea da. Hestean (*meteorismus intestinalis*) edo urdailean gerta liteke. Askotan beste gaixotasunekin lotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Candidato Manchú

**Candidato Manchú** 2015. urtean Iruñean sorturiko rock eta hardcore talde bat da.

## Ibilbidea 
2015ean Imanol eta Juantxo elkartu ziren aspaldian egiten ari ziren musika elkarbanatzeko. Alberto eta Ion Aritzekin elkartu eta kontzertuak emateari ekin zioten. Dagoeneko bi EP plazaratu dituzte.

## Diskografia 
* *Candidato Manchú* (2017, autoekoizpena) - 3 abesti
* *Hartza* (2018, autoekoizpena) - 5 abesti

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
B-Map 1917 + 100

*B-Map 1917 + 100* (2017, Talka Records & Films / El Segell) Fermin Muguruzak, The Suicide of Western Culture taldearekin batera 2017an plazaratutako disko elektronikoa da.

## Ezaugarriak 
Album honetan oso erritmo eta musika desberdinak nahasten ditu Muguruzak, abangoardismotik folk musikaraino. Ondoan The Suicide of Western Culture bikote elektroniko katalana du. Diskoan hamar kantetan munduko hamar hiri errespasatzen ditu, guztiak B letrarekin idazten diren tokiak. Guztietan bertako suminduraren eta errebeldiaren ideiak azaltzen ditu, horrela, borrokaren musika-collage planetarioa marraztuz.
 
## Abestiak 
* *Berlin. Ulrike Meinhof*
* *Beirut. Never Dies*
* *Brazzaville. Egun on Kinshasa*
* *Belfast. Zuhaitzak*
* *Belgrad. Hiri zuria*
* *Bogota. Dantza pauso bat*
* *Baton Rouge. Black is beltza*
* *Buenos Aires. Gernika Jai Alai*
* *Barcelona. San Andreu*
* *Bilbao. Manifestazioa.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Diskoa Youtuben.
* :Mundosonoro webguneko komentarioa.
Vertigo (moluskua)

***Vertigo*** Vertiginidae familiako soinbera birikadunen generoa da; genero honetako soinberak txikiak dira eta zilindro itxurako maskor kiribildua dute. Harkaitzen edo zuhaitzen zirrikituetan, harrien azpian eta goroldio hezeen artean bizi dira. Landareak jaten dituzte.

## Espezieak 
*Vertigo* azpigeneroa O. F. Müller, 1774
* *Vertigo alpestris* Alder, 1838
* *Vertigo antivertigo* (Draparnaud, 1801)
* *Vertigo arctica* (Wallenberg, 1858)
* *Vertigo arthuri* Von Martens, 1882
* *Vertigo bollesiana* (Morse, 1865)
* *Vertigo botanicorum* Horsak & Pokryszko, 2010
* *Vertigo concinnula* (Roscoe eta Roscoe, 1955)
* *Vertigo elatior* (Brooks, 1936)
* *Vertigo extima* (Westerlund, 1877)
* *Vertigo genesii* (Gredler, 1856)
* *Vertigo geyeri* Lindholm, 1925
* *Vertigo gouldii* (Binney, 1843)
* *Vertigo pusilla* O. F. Müller, 1774 - espezie tipoa
* *Vertigo pygmaea* (Draparnaud, 1801)
* *Vertigo ronnebyensis* (Westerlund, 1871)
* *Vertigo substriata* (Jeffreys, 1833)
* *Vertigo ventricosa* (E. S. Morse, 1865)

*Vertilla* azpigeneroa, Moquin-Tandon, 1856
* *Vertigo angustior* Jeffreys, 1830

? azpigeneroa
* *Vertigo alabamensis* G. Clapp, 1915
* *Vertigo conecuhensis* G. Clapp, 1915
* *Vertigo cubana* Crosse, 1890
* *Vertigo eogea*
** *Vertigo eogea stagnalis*
* *Vertigo hachijoensis*
* *Vertigo hebardi* Vanetta, 1912
* *Vertigo hirasei*
* *Vertigo hubrichti* Pilsbry, 1934
* *Vertigo japonica*
* *Vertigo kushiroensis*
* *Vertigo meramecensis* Van Devender, 1979
* *Vertigo neglecta* Arango in Poey, 1856

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indya Moore

**Indya Adrianna Moore** (Bronx, New York, 1995) estatubatuar emakumezko aktore eta modelo transgeneroa da. 2018an estreinatuko den Ryan Murphyren *Pose* telesail musikalean pertsonai nagusietako bat antzezteagatik ezaguna da. Time aldizkariak munduko influentzia handiena duten 100 petsonen artean sailkatu zuen 2019-an

## Bibliografia 
Bronx-en jaiba, Puertorrico-ko ama eta Errepublika Dominikanoko aita du aktoreak. 14 urte zituela gurasoen etxea utzi behar izan zuen etengabeko eraso transfoboen erruz. Bizileku bila ibili zen urte batzuetan zehar eta New York-eko bost distritoetan bizi izan zen. 15 urte zituela modelo lanak emiten casi zen.

## Karrera artistikoa 
Modelo lamentan 15 urterekin hasi zen Dior eta Gucci bezalako markentzat. 

Horrela, *ballroom* dantzari famatua den José Gutiérrez Xtravaganza ezagutu zen eta honek zinema munduan sartzera animatu zuen The Get Down telesaia grabatzen ari zirela. Horrela Saturday Church film independientean rola lortu zuen eta zinema munduan sartu zen.

2017 an New York Fashion Weekean parte hartu zen eta Vogue Spain-ek argazkiak atera zizkion. Urte bergan Katy Perry abeslariaren "Swish Swish" kantaren bideo musikalean ere agertu zen. 

Urte Bukaeran POSE telesaia grabatu zuen eta modelo lanak egiten jarraitu zuen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leroy Merlin

**Leroy Merlin **13 herrialdetan instalatutako brikolaje eta etxe eta lorategi ekipamentuan espezializatuta dagoen multinazional frantsesa da. Enpresaren batez besteko fakturazioa hazkundea %15&nbsp; urte bakoitzekoa da, 2000ean 3373 milioi euro izatetik 2005ean 6574 euro izatera pasatu eta gero. Mundu osoan 35 000 langile baino gehiago ditu. Mulliez taldeko jabetzetako bat da.

## Lokalak 
Hiru maila banaketan antolatzen da:

**Gainazal handiak** Leroy Merlin markarekin(183 denda 2005ean).

**Gainazal ertaina** Bricocenter, Obi, Aki, Weldom markekin (azken honek frankiziako erregimen bezala; hauek baztertzen, 107 denda 2005ean).thumb|259x259px|Leroy Merlin dendak dituzten herrialdeak**Deskontu-dendak** Bricoman dendak (44 denda 2013an).

Establezimenduak hurrengo herrialdeetan ditu (parentesi tartean sarrera urtea):
[thumb|[Kłodzko-ko (Polonia) Leroy Merlin denda]]

* Frantzia (1920): Leroy Merlin, Bricoman, Obi, Weldom, Dompro, Kbane, Zodio, Kozikaza.
* Espainia (1989): Leroy Merlin, Bricomart, Aki. Merkatuaren liderra da, 60 Leroy Merlin dendekin.
* Turkia (?): Leroy Merlin.
* Ukraina (?): Leroy Merlin.
* Txipre (?): Leroy Merlin.
* Portugal (2003): Leroy Merlin, Aki.
* Italia: Leroy Merlin, Bricocenter, Bricoman.
* Polonia (1996): Leroy Merlin, Bricoman.
* Grezia (2005): Leroy Merlin.
* Errusia (2004): Leroy Merlin.
* Brasil (1998): Leroy Merlin, 11 dendekin.
* Txina (2004): Leroy Merlin, Homes Up.
* Errumania (2009): Leroy Merlin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontrapuntu

[thumb|Bach-en [Ongi Tenperatutako Klabezinaren 1.liburutik ateratako laburpena, BMV 862, 17.Fugatik, La bemol maiorren.]]
**Kontrapuntua** (latinetik *punctus contra punctum*, «nota notaren aurka») musika ontzeko teknika da, zenbait doinu-lerro independente (polifonia) koherentziaz eta harmoniaz konbinatzean datzana, nolabaiteko oreka lortzeko asmoz. Mendebaldeko musikan ia osotasunean erabili izan du prozesu kontrapuntistikoren bat. XV.mendean azaldutako praktika da, Pizkundean garapen itzela jasan zuena, Josquin Des Prez eta Giovanni Pierluigi da Palestrinarekin, eta bereziki Barrokoan ikus daiteke honen erabilpen errepikakorra, Johann Sebastian Bach musikagilea eredu gisa. Gaur egun arte mantendu izan da teknika hau.

Teknika kontrapuntistikoari buruz idatzi zuten teorialari garrantzitsuen artean nabarmendu zen Johann Fux. Honek 1725ean *Gradus ad parnassum* liburuan aurkeztutako 5 espezieak gaur egun arte luzaroan iraun dute, eta irakasbide gisa erabiltzen garraitzen da. Mendebaldeko musikaren barne sartzen ez diren beste lanetan kontrapuntua erabiltzen bada ere, hauetan polifonia hitza erabiltzea hobesten da.

## Ezaugarriak 
Kontrapuntua musika eraikitzen duten hainbat doinu-lerroen arteko independentzia bilatzen duen teknika da, independentzia hori erritmoak, harmoniak edota doinu-kurbak sorrarazita. Harmonia ahotsen arteko lotura bertikalean oinarritzen den ahala, kontrapuntuak ikuskera horizontal eta lineala dauka jomuga. Hala ere, lan musikal baten barnean bi tekniken erabilpena delakoan beharrezkoa, ezin da harmonia kontrapuntuaren aurkakotzat jo. Izan ere, kontrapuntuak dakarren polifoniaren aurkakoa litzateke homofonia, harmonian aurki dezakegun arren, harmoniaren sinonimoa ez dena.

Mendebaldeko musikaren historian aurki daitekeen idazkera kontruntistiko ohikoena litzateke lau ahotsekoa, beti horrela izan ez den arren. Pizkundearen hasierako mezetan, esate baterako, hiru ahotsetan idazten ohi zen, azpi-kantu finko batekin (tenor izendatua). Betegintzarre edo perfekzio harmonikoaren eredua eta aukera kadentzialak, haatik, oso mugatuak geratzen ziren, oinarri harmonikoaren kontrol nahikoa ez zegoelako, beheko kantu finkoa aurretik zehaztua baitzegoen. Horren ondorioz gehitu egin zen laugarren ahots bat, tenorraren azpian: *contratenor bassus*a (kontratenor baxua). Berrikuntza hau musikagile ezezagun ingelesaren lana izan zen, *Missa Caput* (1440) lanaren langilea. Geroago, *contratenor bassus*a soilik *bassus* deitzera igaro zen, gaur egungo baxua; *tenor* izena gaur egun ere halaxe erabiltzen da; *contratenor altus*a *altus*era laburtu eta oraingo kontraltoa litzateke; eta goiko ahotsa, *superius* edo *discantus* deitua, gaur egun soprano deitua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Focaccia

**Focaccia** belar eta beste elikagai batzuekin estalitako ogi zapal mota bat da.

Italiako sukaldaritzako plater tradizionala da, oso erlazionatua pizza ezagunarekin. Prestaketa honen oinarrizko errezeta antzinako etruskoeangandik edo antzinako greziarreengandik etortzen da antza, ordea, Liguriako sukaldaritzaren janaria da, Ligurieraz *fugàssa*.

## Kanpo estekak
Habanako Malekoia

**Malecón** (ofizialki **Maceo etorbidea**) Habanako itsas pasealeku, errepide eta olatu-horma zabala da, 8 kilometroz Habana Zaharreko portuan hasi eta El Vedadon amaitzen dena.
Erikitze-lanak 1901ean, estatubatuar okupazioaren garaian, hasi eta 50 urtez iraun zituzten.

Dike moduan eraikia, laster turismo-gune eta Kubaren ikur bilakatu zen.

## Galeria 

File:Malecon Havana.JPG|Paseatzen
File:Malecón (Avenida de Maceo).jpg|Olatuak Malecónen
File:Havana10.JPG|Etxebizitzak
File:Jumping off the Malecon in Havana Cuba.jpg
File:Sunset as seen from Malecón.jpg|Egunsentia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa

**Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa** 1986tik aurrera jokatzen den gazte mailako bertsolari txapelketa da.

## Historia eta egitura 
Eskolartekoak Ikastolen Elkarteak eta Bertsozale Elkarteak elkarlanean urtero sortzen dituzten idatzizko zein bat-bateko txapelketak dira.

Lurralde bakoitzak bere Eskolartekoa izan ohi du eta kasu honetan, izenak berak adierazten duen bezala, Nafarroan egiten den Eskolartekoak 14-18 urte bitarteko gazte nafarrak biltzen ditu.

Eskolarteko edizio desberdinetan bertsolari kopuru desberdinak parte hartu du, gehienetan zortzi bertsolari egon diren arren, azken urteotakoetan (2017-2019) hamaika, hamalau eta hamabost partehartzaile izan dituzte.

2013ra arte bi maila desberdin jokatu izan dira, gaztetxoen maila (14 urte artekoa) eta gazteen maila (14-18 urte bitartekoa) alegia. 2013ko ediziotik aurrera maila berean jokatzen dute gazteek.

## Parekidetasuna 
Nafarroako Eskolarteko Txapelketan emakumeen eta gizonen arteko orekari erreparatuz gero, honako datuak ikus ditzakegu:

*Kopuruaren zenbaketan txapeldunak edo txapeldun ordeen izenak txapelketa bakoitzean zenbatu dira. Hau da, Ekhiñe Etxepetelekuren kasuan adibidez bitan izan denez txapeldun, bitan zenbatua izan da.

Hona hemen gainerako probintzien eskolarteko txapelketen datuen taula:

*Beltzez parekideena den eskolartekoa.

*2022/06/15ean eguneratua

## Palmaresa 
* Datu batzuk falta dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Vedado

**El Vedado** Habanako auzoa da. Eraikitze lanak XIX. mendearen amaieran hasi ziren eta bere urrezko aroa XX. mendearen hasieran bizi zen. Egun Plaza de la Revolución udalerriaren barnean dago eta Kubako hiriburuko auzo politiko eta administratiboa da, non ministerioek eta enpresek bere egoitza zutenean.

## Kanpo estekak
José María Carreño

**José María Carreño Blanco** (Cúa, gaur egungo Miranda Estatua, Venezuela, 1792ko martxoaren 19a - Caracas, Venezuela, 1849ko maiatzaren 18a), sortu berriaren Venezuelako Errepublikako politikaria izan zen, Gobernu Kontseiluko presidenteordea José María Vargasen presidentetzan eta behin-behineko presidentea bi aldiz. Venezuelako Historiaren pertsonaia garrantzitsua.
Puntu (musika)

thumb|70px|Puntu-zeinuak akorde batean.
**Puntu-zeinuak** laguntzen dioten notaren eskuinaldean marrazten dira. Ez dira *staccato* artikulazioarekin nahasiak izan behar, azken hauek notaren gainean edo azpian ezartzen baitira.

Puntua eramango duen nota pentagramaren tarte batean kokatua badago, puntua tarte berean idatzia izango da. Bestalde, lerro batean idazten baldin bada, puntua gainetiko tartean kokatu beharko da. Lerro gehigarrietan prozedura berbera jarraitu beharko da. Hala ere, lerro batean kokatuta dagoen nota akorde batean parte hartzen badu, non notarik garaiena lerro batean ere aurkitzen den, beheen aurkitzen den notaren puntua beheko tartean kokatu beharko da.

Teorikoki edozein notak eraman lezake puntua, edozein isilunek bezala. Isiluneak bere posizio arruntan aurkitzen bada, puntuak pentagramaren hirugarren tartean behetik zenbatuta kokatu behar dira. Read-ek adierazita, *«ezinezkoa da isiluneak ligaturekin lotzea»*.

## Kanpo estekak
Habanako Kapitolioa

**Habanako Kapitolio Nazionala** () Habanako eraikina da, 1929an eraikia. Gerardo Machado presidenteak hala aginduta, Eugenio Raynieri Piedra arkitektoak eraiki zuen Parisko Panteoian, San Petri basilikan eta Ameriketako Estatu Batuetako Kapitolioan oinarrituta. Fatxada neoklasikoa du eta baita 91,73 metroko altuera duen kupula bat ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morroko gaztelua

**Morroko Hiru Errege Magoen gaztelua** () Habanako hiru gotorleku garrantzitsuenetariko bat zen, La Fuerza gaztelua eta San Salvador de la Punta gazteluarekin batera. Hirurak hiriaren defentsarako oinarria ziren eta horrela ageri zen hiriaren armarrian.

## Historia 
1555ean Jacques de Sores kortsarioak Habana arpilatu zuen. Ondorioz, Filipe II.a Espainiakoak, hiria hobeto babesteko, gaztelu hau eraikitzeko agindua eman zuen. Lanak Battista Antonelli ingeniari militarrak zuzendu zituen. Gaztelu honen funtzioa San Salvador de la Punta gazteluaren osagarria zen, hau da, badiaren sarrera babestea; helburu horrekin, garai kolonialean, gaztelu batetik bestera gauero 250 metroko kate bat jartzen zuten, badiaren sarrera ixteko. Hasieratik eraikuntza polemikoa izan zen erabat eta altxatzeko prozesuan behin baino gehiagotan bertan behera gelditzeko arriskuan egon zen. Eraikinak bi baluarte ditu eta 1762an, ordea, 44 eguneko setioa jasan ondoren, gotorlekua erori zen Ingalaterrako armadaren aurrean.

1763an berreraikia, 1764an dorrea itsasargi bilakatu zen.

## Kanpo estekak
Benoît Chassériau

**Benoît Chassériau** (edo Benito Chassériau edo Chasserieux) (Arroxela, 1780ko abuztuaren 19an - Puerto Rico, 1844ko irailaren 27a) Frantziako kontsul nagusia izan zen Puerto Ricon, espioi frantsesa eta Cartagena de Indiaseko barne ministroa.

## Bibliografia 
* Jean-Baptiste Nouvion, Patrick Puigmal (Postface), "''The Colombians' French Companion,  Benoît Chassériau (1780-1844)*", Paris LAC Editions, 2025 (ISBN 978-2-9565297-8-1)
* Jean-Baptiste Nouvion, Patrick Puigmal (préface), *"L'ami des Colombiens, Benoît Chassériau (1780-1844)"*, LAC Editions, Paris, 2018 (ISBN : 978-2-9565297-0-5)
* Patrick Puigmal, *"Diccionario de los militares napoleónicos durante la Independencia de los países bolivarianos : (Colombia, Venezuela, Bolivia, Ecuador) / compilación e investigación "*, Centre de Recherches Diego Barros Arana de la Bibliothèque Nationale de Santiago (DIBAM), Chili, 2015
* Daniel Gutiérrez Ardila, *"Les commissaires de la Restauration auprès des Etats hispano-américains (1818-1826)"* (section *"Benoît Chassériau en Colombie"*), Cahiers de l’Institut d’histoire de la Révolution française, Paris, 2014
* Jean-Louis Vaudoyer, *"L’histoire de Benoit Chassériau, consul de France à Puerto Rico"'', Conférence du 17 juin 1935 à l'assemblée générale de la Société des Amis du Louvre, Paris &ndash; 1935
Baratxuri ubel

**Baratxuri ubela** (*Allium atropurpureum*) *Allium* generoko landare belarkara da, apaingarri gisa sarri landatua, lore ubel edo more ikusgarriak baititu. Jatorriz Hungaria, Turkia eta Balkanetakoa da.

## Ezaugarriak 
*Allium atropurpureum* erraboiletik hazten da, biribila edo obala dena.
Gara 100cm garai izan daiteke. Hosto berdeak oro har linealak dira, 7&nbsp;mm zabal izateraino, puntetan estutuz. Udaberri amaieran eta uda hasieran loratzen da. Tipula edo baratxuri urrin bizia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Habanako Antzoki Nagusia

**Habanako "Alicia Alonso" Antzoki Nagusia** () Habanako eraikina da, Kubako Ballet Nazionalaren egoitza dena. 1834 eta 1838 artean eraikia, Tacón Antzokia bere garaian Amerika osoko handienetariko eta luxuenetariko bat izan zen. Bertatik Enrico Caruso edo Sarah Bernhardt pasa ziren. Egungo eraikina galiziar etorkinek finantzatu eta 1914an amaitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José María Vargas

**José María Vargas** (La Guaira, Venezuela, 1786ko martxoaren 10a - 1854ko uztailaren 13a) mediku zirujaua, zientzialaria, Caracaseko Unibertsitateko irakaslea eta errektorea izan zen, baita Venezuelako politikaria, idazlea eta presidentea ere. Lehendakaritzan zibil bat eta aurreko gobernuaren kontrakoa izan zen lehena izan zen. Zentzu horretan, helburua herrialdearen erakundeak indartzea zen, mundu militarretik ez zetorren gizon batekin.
San Frantzisko Asiskoaren komentua (Habana)

**San Frantzisko Asiskoaren komentua** () Habana Zaharrean dagoen eraikin enblematikoa da. Barroko estilokoa, eraikitzeko lanek 1548tik 1738 arte iraun zuten. Bere fatxadan Sortzez Garbiaren, San Frantzisko Asiskoaren eta San Domingo de Guzmánen eskulturak daude. Habana Zaharrak 1982tik UNESCOren Gizateriaren Ondarearen izendapena du.

## Kanpo estekak
Chato's Land

'''Chato's Land'* (euskaraz: *Chatoren Lurraldea'') western-filma da, Michael Winner ingeles zinemagileak 1972ko zuzendutakoa. Charles Bronson eta Jack Palance izan ziren aktore nagusiak.

Espainiako Almeriako probintzian filmatu zen.

## Argumentua 
Chato (Charles Bronson) bi munduen artean bizi den apatxea da, alde batetik bere herriari leial da eta estuki lotua dago, eta besterik gizon zurien zibilizazioarekiko jakinmina du. Halere, bere burua defendatzearren sheriff bat hiltzen duenean, ihes egin beharko du. Quincey Whitmore (Jack Palance) ofizial konfederatua buru den hamahiru gizonez osatutako talde bat Chatoren atzetik aterako da, berau hiltzeko asmoz.

## Aktoreak 
* Charles Bronson: Pardon Chato
* Jack Palance: Quincey Whitmore kapitaina
* James Whitmore: Joshua Everette
* Simon Oakland: Jubal Hooker
* Richard Basehart: Nye Buell
* Ralph Waite: Elias Hooker
* Richard Jordan: Earl Hooker
* Victor French: Martin Hall
* Sonia Rangan: Chatoren emaztea

* William Watson: Harvey Lansing
* Roddy McMillan: Gavin Malechie
* Paul Young: Brady Logan
* Lee Patterson: George Dunn
* Peter Dyneley: Ezra Meade
* Hugh McDermott: Tabernaria
* Raúl Castro: Mexicar aztarna bilatzailea (Raul Castro bezala)
* Verna Harvey: Shelby Hooker

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Tunnbröd

**Tunnbröd** Suediako iparraldeko gastronomian ezaguna den ogia da, gari-irin kandealez, zekalez eta garagarrez egina. Kurruskaria edo biguna izan daiteke eta krepe baten itxura du.

Izena ogi mehea bezala itzul daiteke. Ogi gustukoena da surströmming (sardinzar -*Clupea harengus*- hartzitua) laguntzeko, baita sukaldaritza suediarraren beste plater batzuk ere.

Kurruskaria den bertsioa ore mehez egiten da eta mihilu eta anisa gehitzen zaizkio usaina emateko.

## Kanpo estekak
Prades

**Prades** leku ezberdinen izena da:

## Espainia 
* **Prades (Katalunia)**, Kataluniako udalerria da, Baix Camp eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatua.
* **Vilanova de Prades**, Kataluniako udalerria da, Baix Camp eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatua.

## Frantzia 
* **Prades (Ardèche)**, Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rhône-Alpeak eskualdean.
* **Prades (Ariège)**, Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean.
* **Prades (Haute-Loire)**, uOkzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Haute-Loire departamenduan dago, Auvernia-Rhône-Alpeak eskualdean.
* **Prades (Pyrénées-Orientales)**, Katalan Herrietako udalerri bat da, Conflent eskualdean kokatua. Administratiboki Frantziako Ekialdeko Pirinioak departamenduan dago, Okzitania eskualdean.
* **Prades (Tarn)**, Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Tarn departamenduan dago, Okzitania eskualdean.
* '''Prades-d'Aubrac**, Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aveyron departamenduan dago, Okzitania eskualdean.
* **Prades-Salars**, Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aveyron departamenduan dago, Okzitania eskualdean.
* **Prades-sur-Vernazobre**, Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean.
* **Prades-le-Lez**, Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean.
* **Saint-Cirgues-de-Prades**, Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rhône-Alpeak eskualdean.
* **Pradeseko barrutia''', Ekialdeko Pirinioak departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da.
Andrés Narvarte

**Andrés Narvarte Pimentel** (1781 - 1853) Venezuelako presidentea izan zen behin-behineko kontseilari gisa (1836-1837).

## Biografia 
### Lehen aldia (1835) 
Errepublikako presidenteordea izanik, Andrés Navartek gobernua bere gain hartu zuen 1835eko urtarrilaren 20aren (Batzar Legegile berria amaitu zenean) eta 1835eko otsailaren 9aren (José María Vargas lehendakari hautatu zutenean) bitartean.

### Bigarren aldia (1836-1837) 
55 urteko jurista, Jose Maria Vargasek dimisioa eman ondoren, boterera itzuli zen, eta presidenteordea izanik, 1836ko apirilaren 24aren eta 1837ko urtarrilaren 20aren bitartean (guztira, bederatzi hilabete) gobernu burua izan zen.

## Erreferentziak 
*  Biografia ofiziala
José Tadeo Monagas

**José Tadeo Monagas Burgos** (1884ko urriaren 28a - 1868ko azaroak 18) Venezuelako lehendakaria izan zen 1847-1851 eta 1855-1858 bitartean, eta Venezuelako Independentzia Gerrako heroi bat.
José Gregorio Monagas

**José Gregorio Monagas** (1795eko maiatzaren 4a - 1858ko uztailaren 15a) Venezuelako presidentea 1851-1855eko tartean eta José Tadeo Monagas-en anaia zen.

## Kanpo estekak 
*  http://www.venezuelatuya.com/biografias/jose_monagas.htm
Julián Castro

**Julián Castro Contreras** (Petare, 1805 - Valencia, 1875eko ekainaren 12an) Venezuelako militar ofiziala eta Venezuelako presidentea izan zen 1858. eta 1859. urteen artean.
## Kanpo estekak 
*  Julián Castro-ren biografia
Pedro Gual Escandón

**Pedro José Ramón Gual** (Caracas, Venezuela, 1783ko urtarrilaren 17a - Guayaquil, Ekuador, 1862ko maiatzaren 6a), Venezuelako abokatua, politikaria, kazetaria eta diplomatikoa izan zen. 1824. urtean, Kolonbia Handiko kantzelaria izanik, Estatu Batuetako Richard Clough Anderson diplomatikoarekin negoziatu zuen eta Anderson-Gual Ituna sinatu zuen, Ameriketako Estatu Batuek Amerikako beste estatu batekin sinatutako lehenengo hitzarmena. Venezuelako presidentea izan zen hiru alditan (1858, 1859 eta 1861) eta Alderdi Zentralista Kontserbadorearen kide zen.

## Kanpo estekak 
*  Pedro Gual Biografia
Carlos Soublette

**Carlos Soublette** (1789ko abenduaren 15a - 1870eko otsailaren 11) Venezuelako presidentea izan zen 1837tik 1839ra eta 1843tik 1847ra eta Venezuelako Independentzia Gerrako heroi bat.

## Bizitza pertsonala 
Soublette Olalla Buroz y Tovar-ekin ezkondu zen, Venezuelako Lehen Dama izan zen 1837tik 1839ra eta 1843tik 1847ra.
Apedemak

**Apedemak** Nubiako jainko garrantzitsuena izan zen. Nagako tenplua berari eskainita zegoen. Guduetako jainko babeslea zen.

## Ezaugarriak 
Nagako tenpluan gizon bat leoiharen buruarekin irudikatzan zaion. Tenplu horretatik kanpo, Debodeko "Pa-ere-meky", hau da "Babeskea", izeneko jainkoa izan daiteke; bigarren izen hori egiptoeraz izan daiteke. Ezkonduta zegoen baina jainkosa horren izena ez dugu ezagutzen; bikotekidearen errepresentazioak Nagan eta Mussawarateko zutabean ikus daiteke. Apedemak Meroe leinuko erregeen jainko propioa izan zen. Nubiatar izanik gero eta garrantzi handiagoa lortu zuen eta, poliki-poliki, Amon bera ordezkatu zuen. Antzinako Egiptoan ez zen oso ezaguna izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Rosa Thode, *Panteoi egipziarra*, Apedema Egiptologia.org webgunean.
Manuel Ezequiel Bruzual

**Manuel Ezequiel Bruzual** (Santa Marta, Kolonbia, 1830 - Curaçao, 1868ko abuztuaren 15a) ideia liberalekin konprometitutako buruzagi militarra izan zen, 1864an, Gerrako eta Itsas Armadako arduraduna ere, eta 1868an Venezuelako behin-behineko presidente izendatu zuten.
Milla euskal-olerki eder. I-II

**Milla euskal-olerki eder** Santiago Onaindia idazleak 1954an plazaratu zuen euskal poesiaren antologia da, hastapenetatik eta ahozko literaturatik 1954. urte arte. Antologia honekin Onaindiak euskara beste hizkuntzen parean jarri nahi zuen. Gerra ondoren balio sinboliko handia izan zuen obra honek. Egileak beste hizkuntzetan egiten ari ziren antologien eredua jarraitzen zuen, esaterako, gaztelaniazko *Las mil mejores poesías de la lengua castellana* (1928), Juan Bautista Berguak prestatutakoa, edo André Gidek egindako *Anthologie de la poésie française* (1949). Liburuetan mugaren bi aldetako idazleak bildu zituen eta, ideologikoki, oso ikuspuntu ireki batetik.

## Antologiaren helburuak 
Jon Kortazar kritikariak Onaindiak lau helburu zituela azaldu du:
* Gerraondorengo garai ilunetan euskal literatura bazen
* Mila poesia bilduta zenbakiaren biribiltasunean euskal literaturaren oparotasuna adierazten zuen
* Euskal poesiaren historia zehatza ematen zuen
* Euskal poesia beste poesiak beste zen.

## Antologiaren egitura 
* "Itz bi", Orixe
* "Eskeintza"
* "Ataria"
* "Liburu onen mamiña"
* "I Erri-olerkiak"
* "II Lau gizaldi". XVI. mendetik XIX. mendera
* "III Gure mendea 1900-1954"
* "Geigarria". Bertsolariei eskainita.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* I.´tar A. *Euzko Gogoa* aldizkarian egindako komentarioa, 1955/01.
Guillermo Tell Villegas

**Guillermo Tell Villegas** (Valentzia, Venezuela, 1823 - Valentzia, Venezuela, 1907ko martxoak 21) Venezuelako politikaria izan zen, bere herrialdeko behin-behineko presidentea hiru alditan: 1868ko ekainaren 20tik 1869ko otsailaren 20ra bitartean. 1870eko apirilaren 26an eta 27an eta ekainaren 17tik eta 1892ko urriaren 7ra. Guillermo Tell Villegas Pulido-ren osaba zen.
Antonio Guzmán Blanco

**Antonio José Ramón de La Trinidad y María Guzmán Blanco** (1829ko otsailaren 28a - 1899ko uztailaren 28a) Venezuelako buruzagi militarra, estatuburua, diplomatikoa eta politikaria izan zen. Venezuelako presidentea izan zen hiru aldi bereizitan, 1870tik 1877ra arte, 1879tik 1884ra arte, eta 1886tik 1887ra arte eta jenerala Venezuelako Gerra Federalean.

"**Liberalismo Amarillo**" izeneko alderdiko kidea izan zen.
Arabako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa

[250px|thumb|[Aitor Ugarte 2020ko txapela janzten.]]
[250px|thumb|[Maddi Agirre 2022ko txapeldunaren agurra.]]
**Arabako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa** urtero jokatzen den gazte mailako bertsolari txapelketa da.

## Egitura eta historia 
Arabako Eskolartekoa Euskal Herri mailan urtero jokatzen den txapelketa handiago baten barruan dago. Izan ere, euskal probintzia bakoitzeko sailkapenak egin ondoren, txapeldun eta txapeldun ordeak euren probintziaren izenean Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketan parte hartzen dute.

Euskal Herriko eskolartekoa Ikastolen Elkarteak eta Bertsozale Elkarteak elkarlanean antolatzen dute, aldiz Arabako Eskolartekoa Arabako Bertsozale Elkarteak eta Arabako Ikastolen Elkarteak antolatzen dute.

Eskolarteko edizio bakoitzean bertsolari kopuru desberdina parte hartu du eta urte askotan zehar bi maila desberdinetan jokatu izan da; gaztetxoen maila (14 urte artekoa) eta gazteen maila (14-18 urte bitartekoa) alegia. Gaur egun ordea, maila bakarrean jokatzen da txapelketa. Azken urteetan bertsolarien kopuruak gora egin du eta finalerdiak jokatu ondoren 2022an zortzi bertsolarik osatu zuten finaleko taldea.

2010. hamarkadan Legutioko Kultur Etxean jokatu izan zen finala. Azken urteetan egoitza txandakatu egin da Arabako koadrilen artean.

## Parekidetasuna 
Arabako Eskolarteko Txapelketan emakumeen eta gizonen arteko orekari erreparatuz gero, honako datuak ikus ditzakegu:

*Kopuruaren zenbaketan txapeldunak edo txapeldun ordeen izenak txapelketa bakoitzean zenbatu dira. Hau da, Oihane Perearen kasuan adibidez bitan izan denez txapeldun, bitan zenbatua izan da.

Hona hemen gainerako lurraldeetako eskolarteko txapelketen datuen taula:

*Beltzez parekideena den eskolartekoa.

*2022/06/15ean eguneratua
## Palmaresa 
* Datu batzuk falta dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stephanie de Zorzi

**Stephanie Ysabel de Zorzi Landaeta** (Turmero, Venezuela, ) italo-euskal jatorriko modelo venezuelarra da. Miss Venezuelan parte hartu zuen eta baita Miss Earth lehiaketan ere.
Euskal venezuelar

**Euskal venezuelarrak** () XVI. mendetik aurrera Venezuelara iritsitako euskal herritar migratzaileen ondorengoek osatutako gizataldea da. Halaber, Hego Amerikako herrialde hartan hainbat euskal deitura daude eta bertako toponimian ere aztarnak ugari dira.

## Historia 
### Aitzindariak 
Joan Perez Tolosakoa 1546an ailegatu zen Cabo de la Vela eskualdera eta Coro eta Tocuyoko epailea izan zen. Hasieran Espainiako Inperioak Hispaniolatik gobernatu zuen kostaldea baina laster barnealdera egin zuten espedizioak El Dorado hiri mitikoaren bila (ad. Lope Agirre eta Pedro Urtsua 1561ean).

1728an Caracasko Gipuzkoar Konpainia sortu zen, bere garaiko ospetsuena zena. Monopolioari esker hainbat euskaldun ospetsu bilakatu ziren Venezuelan, tartean Blas Lezo.

### XX. mendetik aurrera 
1939an, Espainiako Gerra Zibila zela eta, euskal herritar askok Venezuelan hartu zuten babes. Eleazar López Contrerasen gobernuak ekainaren 24an Le Havreko portutik zetorren "Cuba" itsasontziari ongietorria eman zion. Caracasko hedabideek kritikatu arren, handik aurrera hainbat euskaldun ailegatu ziren.

1950eko martxoaren 3an erbesteratuek Caracasko Euskal Etxea sortu zuten, Jose Antonio Agirre lehendakaria eta Jesus Galindez ordezkariaren bertan egonda. Eusko Gaztedi jada antolaturik zegoen eta baita ETArekin lotutako talde bat ere.

## Euskal venezuelar ospetsuak 
* Fernando Amorebieta, futbolaria.
* José Antonio Anzoátegui, militarra.
* Fernando Aristeguieta, futbolaria.
* Goizeder Azúa, modeloa.
* Doris Benegas, politikaria.
* José María Benegas, politikaria.
* Simón Bolívar, militarra.
* Xabier Elorriaga, aktorea.
* José Esparza, birologoa.
* Unai Etxebarria, txirrindularia.
* Yon Goikoetxea, abokatua.
* Francisco de Guruceaga Iturriza, apezpikua
* Boris Izaguirre, kazetaria
* Wolfgang Larrazábal, militar eta politikaria
* Leopoldo López, politikaria
* Narciso López, militarra.
* Cristobal Mendoza, politikaria
* Eduardo Mendoza Goiticoa, zientzialaria.
* Garbiñe Muguruza, tenislaria
* Rafael Urdaneta, militarra
* José Uzcátegui, boxeolaria.
* Ramón José Velásquez, politikaria.
* Mikel Villanueva, futbolaria.
* Oswaldo Vizcarrondo, futbolaria.
* Stephanie de Zorzi, modeloa.

## Ikus, gainera 
* Euskal diaspora
* Venezuelako demografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak