Ezti

**Eztia** gai likatsu eta oso gozoa da, eta *Apis* generoko erleek ekoizten dute (batez ere etxeko erlea) loreen nektarretik edo landareen zati bizien jariakinetatik edo landareetako intsektu xurgatzaileen iraizpenetatik abiatuta (afidoak). Substantzia horiek erleek egin, eta abarasketan biltzen dute. Erleek loreetako nektarrarekin egiten dute eztia. Nektarrari ura kenduz eta sakarosa hidrolizatuz ateratzen da; ura, glukosa, fruktosa, sakarosa eta polen hondarrak dira osagai nagusiak. Landare motaren arabera, ezti kolore eta ahogozo ezberdinak bereizten dira. Europako eztia hori kolorekoa izaten da orokorrean, baina zurixkak, berdexkak edo hori ilunak ere badaude. Elikagai gisa eta sendagintzan erabiltzen da batez ere. .
Erleek nektarra eta ihintza biltzen dituzte azukre-iturri gisa. Azukre horiek elikagaien bilaketan metabolismoa eta giharren jarduera indartzeko kontsumitzen, edo epe luzerako hornigai gisa biltegiratzen dituzte.​​ Erleek bildutako nektarraren zati bat erabiltzen dute, berrahoratze- eta digestio-prozesuen bidez, hegaldian erabilitako giharren jarduerari eusteko.​​ Klima hotzetan edo beste elikagai-iturri batzuen eskasia dagoenean, erle helduek zein larbek biltegiratutako eztia jaten dute.

### Bilketa eta prozesamendua
[thumb|[Abaraska argizarizko gelaxka prisma hexagonalak erakutsiz, non erleek eztia gordetzen duten.]]
Erlauntzetik ateratzean, erleek loreetatik nektarra biltzen dute, eta nektar hori azukre ugarikoa da. Beren proboszidetik xurgatu, eta beren probentrikuluan gordetzen dute bizkar gainean, bere elikadura-urdailaren gainean. *Apis mellifera* erleen kasuan, ezti-urdailak 40&nbsp;mg nektar inguru izan ditzake, erleak deskargatutako pisuaren %&nbsp;50, gutxi gorabehera. Sabela eztiz betetzeko, mila lore baino gehiago eta ordubetetik gorako uzta behar izan dezakete. Nektarrak %&nbsp;70-80ko ur-edukia izan ohi du. Nektarra bildu ahala, erleek listu-entzimak eta hipofaringe-guruineko proteinak gehitzen dituzte; azukreak deskonposatzen hasten dira, eta ur-edukia pixka bat handitzen da.

Ondoren, erle biltzaileak erlauntzera itzultzen dira, eta han nektarra berrahoratzen dute, eta erlauntzeko erle langileei transferitzen diete. Azken horiek ezti-urdailak erabiltzen dituzte nektarra behin eta berriz irensteko eta berrahoratzeko, eta burbuilak eratzen dituzte masailezurren artean. Prozesu horrek nektarraren digestio partzialari laguntzen dio. Burbuilek bolumenarekiko azalera handitzen dute, eta uraren zati bat lurrundu egiten da.​​​​ Erleen digestio-entzimek sakarosa hidrolizatzen dute, glukosa eta fruktosa nahastuz, eta almidoiak eta proteinak ere deskonposatzen dituzte, azidotasuna areagotuz.

Erleek elkarrekin egiten dute lan, talde gisa, 20 minutuz gutxi gorabehera, nektarra berrahoratzen eta digeritzen, erle batetik bestera pasatuz, azkenean abarasketara iristen den arte bertan gordetzeko. Erleak gorputzeko bero handia sortzeko gai diren intsektu bakanetakoak dira. Erlauntzaren barruan, etengabe erregulatzen dute tenperatura, dela beren gorputzekin berotuz, dela ura lurrunduz hoztuz, eztiaren biltegiratze-tenperatura 35&nbsp;°C inguruan mantentzeko. Prozesu horretan, erle langileek etengabe hegaz egiten dute airea zirkulatzeko eta eztiaren ura lurruntzen laguntzeko, ur-edukia %&nbsp;18 ingurura murriztuz. Horrek handitu egiten du azukrearen kontzentrazioa saturazio puntutik harago, eta hartzidura saihesten du. Gero, erleek argizariz zigilatzen dituzte gelaxkak. Erlezain batek erlauntzetik eztia ateratzen duenean, balio-bizitza luzea du, eta ez da hartzituko behar bezala zigilatzen bada.
[thumb|Valentziako [Bicorp herrian, Armiarmaren haitzuloetan, ezti bilketaren irudia (eskematizazioa).]]
Gerora, gizakia erleak etxekotzen ahalegindu zen. Horretarako, haien abaraskak eraikitzeko egokiak ziren ontziak prestatu zituzten. Aztarnen arabera, K.a.&nbsp;9000. urte aldera gertatu zen hori.

Produktuaren ezaugarriak eta lortzeko metodoa zirela eta, balio sakratu edo sinboliko handia eman zioten aitzinako herri askok. Egiptoarrek eztia Ra jainkoaren malkoetatik erortzen zela uste zuten; beraz, kontserbagarri moduan erabiltzen zuten. Eztia produktu preziatua zen antzinako egiptoarrentzat, Tutankamon faraoiaren hilobian ere ezti ontziak aurkitu baitira. Greziarrek, berriz, Olinpoko jainkoen elikagaia zela uste zuten. Hori dela eta, atletei, Jokuetan parte hartu aurretik, eztiz egindako jakiak ematen zizkieten.

Mendebaldeko Europan, antzina, eta horren barruan Euskal Herrian ere, gozagarri nagusia eztia izan zen. Alexandro Handiaren almirante batek ordezkoa Indian ezagutu zuela esan ohi da: «Bada kanabera mota bat eztia erlerik gabe sortzen duena» idatzi zuen.​ Arnasbideetan infekzioak dituzten bi eta hemezortzi urte bitarteko pertsonetan eginiko ikerketek frogatu zuten eztarriaren atzealdean sumindutako mintzak arintzeko gai dela eta efektu antioxidatzaileak eta antibiralak dituela. Gainera, OMEren txosten batek segurutzat jotzen du eztula arintzeko edoskitze alditik kanpo.

Xarabearen gozotasunak eta testurak eztarriko mina arintzen dute, baina eduki antioxidatzaileak eta mikrobioen aurkako efektuak ere badute eragina. Urtebetetik beherako haurrentzat ez da gomendagarria botulismoa garatzeko arriskua dagoelako. Azken arrisku hori oso-oso txikia da haur zaharragoetan.​ Osasunaren Mundu Erakundeak eztia erabiltzea gomendatzen du urtebete baino gehiagoko haurren eztularen aringarrirako.​ Hala ere, eztiak ez du beste sendagai batzuek baino onura handiagorik erakusten, hala nola dextrometorfanoak, baina ez du horri lotutako ondorio kaltegarririk.

#### Kosmetika
Kosmetikan erabiltzen da (kremak, aurpegia garbitzeko maskarak, tonikoak, etab.) bere ezaugarri lehorgarri eta leungarriengatik, arteria-presioaren igotzearekin eta gorputzeko gantza handitzearekin lotuta daude, baita gibeleko gantzetan, kolesterolean, bihotzeko arazoetan.

Erikazeoen familiako zenbait landare-espezietako ezti jakin batzuk, hala nola *Rhododendron ponticum* edo solanaceaek, hala nola *Datura stramonium* eta *Hyoscyamus niger*, toxikoak dira. Kasu askotan, grayanotoxina da substantzia toxikoa.

## Lotutako produktuak
Eztiarekin batera erleek beste produktu garrantzitsu batzuk ere ekoizten dituzte: argizaria, erregina-jelea eta propolia.

Eta eztia osagai bezala erabiliaz ezti-ura izeneko edari alkoholduna lortzen da.

## Produktu baliokideak 
Produktu baliokideen edo antzekoen artean, itxurari edo gozotasunari dagokionez, izerdi-eztiak aurki ditzakegu, hala nola palmondo-eztia, datil-eztia eta astigar-jarabea; baita arropea eta algarrobo-eztiaren leka-orea ere, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Gure eztia"
* "Aikur" (Urretxu).
* "Miel Arlanza"
* "Consulta todo"
* "Sabor artesano"
* "Circuito productivo"
* "The last honey hunter" dokumentala (Nepal, 2017).