Sikhismo

**Sikhismoa** () XV. mendean Punjaben sorturiko erlijio monoteista da, Guru Nanak guruaren eta beste hamar sikh guruen irakaspenetan oinarrituta. Mundu osoan, bosgarren erlijiorik handiena da fededunei erreparatuz gero, eta gehien zabaltzen ari denetako bat. *Sikhismo* hitza sanskritoko शिष्य (*śiṣya*, diziplina, ikaslea) edo शिक्ष (*śikṣa*, instrukzioa) hitzetik dator; sikh da sikhismoaren jarraitzaileak izendatzeko erabiltzen den terminoa, eta *ikasle* esan nahi du sanskritoz.

Sikhismoa Guru Nanak fedearen lehen guruaren (1469–1539) eta haren ondorengo bederatzi guru sikhen irakaspen espiritualetatik garatu zen. Hamargarren guruak, Guru Gobind Singhek (1666–1708), sikh eskritura *Guru Granth Sahib* izendatu zuen bere oinordeko gisa, giza guruen ildoa itxiz eta eskritura ezarriz 11. eta betiereko bizirik dagoen azken guru gisa, espirituala edo bizitzaren guru fededuna eta sikhentzat gida. Guru Nanakek irakatsi zuen egiazko, fidel, kontrolpeko eta garbitasunezko bizitza aktibo, sortzaile eta praktikoa bizitzea egia metafisikoaren gainetik dagoela eta gizon idealak Jainkoarekin batasuna ezartzen, bere borondatea ezagutzen eta gauzatzen duela. Borondate hori, Guru Hargobindek, seigarren guru sikhak (1606–1644), erreinuen elkarbizitza kontzeptua ezarri zuen: *miri *('politikoa'/'denborazkoa') eta *piri* ('espirituala').

Sikh eskritura «*Mul Mantar*»-ekin (edo Mool Mantar (ਮੂਲ ਮੰਤਰ) idatzita) hasten da, *Ik Onkar*-i, ੴ, (Jainko bakarra) buruzko oinarrizko otoitza. *Guru Granth Sahib*en artikulatutako sikhismoaren oinarrizko sinesmenek fedea eta meditazioa barne hartzen dituzte sortzaile bakarraren izenean gizadi osoaren jainkozko batasuna eta berdintasuna; *seva*-n aritzea (zerbitzu eskuzabala); guztien onurarako eta oparotasunerako justiziaren alde borrokatzea, eta jokaera zintzo eta bizibiderako hornikuntza etxekoburuaren bizitza daraman bitartean. Estandar honi jarraituz, sikhismoak baztertzen du edozein erlijio-tradiziok egia absolutuaren monopolioa duenik.[iii][21] Sikhismoak *simran *azpimarratzen du (ਸਿਮਰਨ, guruen irakaspenen meditazioa eta oroitzapena), musikalki adieraz daitekeena *kirtan*en bidez edo, barrura begira, *naam japna* (haren izenean egindako meditazioa) bidez, Jainkoaren presentzia sentitzeko bitarteko gisa. Jarraitzaileei «Bost Lapurrak» (lizunkeria, amorrua, gutizia, atxikimendua eta egoa) eraldatzen irakasten die.

[alt=|thumb|Sikh santutegi nabarmenak:1. [Golden Temple, Akaal Takht           2. Kesgarh Sahib 3. Damdama Sahib    4. Patna Sahib     5. Hazur Sahib 6. Panja Sahib     7. Nankana Sahib 8. Dera Sahib      9. Ber Sahib 10. Kartarpur Sahib, Dera Baba Nanak 11. Hemkund Sahib 12. Sis Ganj Sahib                           ]]
[thumb|[Tarn Taran Sahib – Munduko Sarovar handiena (igerileku sakratua)]]
Erlijioa jazarpen erlijiosoaren garaian garatu zen, hinduismotik zein islametatik konbertituak lortuz. Indiako agintari mogolek bi guru sikh torturatu eta exekutatu zituzten —Guru Arjan (1563–1605) eta Guru Tegh Bahadur (1621–1675)—, islamera bihurtzeari uko egin ostean. Sikhen aurkako jazarpenak Guru Gobind Singh-ek *Khalsa *sortzea ekarri zuen, 1699an, kontzientzia eta erlijio askatasuna babesteko agindu gisa, *Sant-Sipāhī* (soldadu-santu) ezaugarriak adierazten zituzten kideekin). Sikh komunitatea A.D. Smith-ek komunitate politizatu baten definizioarekin bat datorrela ikus daiteke, ondorengo agintarien mendean arbasoen mito komunak eta martirioaren eta jazarpenaren oroitzapen historikoak partekatzen dituena.

Salbazioa helburu, sikhismoak, Waheguru jainko bakarraren izenean, meditazio pertsonala eta diziplina sustatzen ditu. Sikh fededunek hamar guru nagusien irakaspenei jarraitu behar diete, bai eta Granth Sāhib Ji liburu sakratuaren testuan agindutakoari ere.

Sikhismoa bat dator Punjabeko historia, kultura eta gizartearekin. Munduko 26 milioi sikhetatik, gehienak, Indian eta Pakistanen kokatutako Punjab eskualdean bizi dira. Hala ere, diaspora handia sortu da bi estatu hauetatik kanpo.

## Terminologia
Sikh eskritura gehienak *Gurmukhī* alfabetoan idatzi ziren, Guru Angad-ek *laṇḍā* idazkeretatik estandarizatutako idazkera bat, historikoki gaur egungo Pakistanen eta Ipar Indian erabilitakoa. Sikhismoaren jarraitzaileak sikh izenez ezagutzen dira; guruaren *ikasle* edo *dizipulu* esan nahi du. Euskarazko sikhismo hitza punjaberazko «sikhi» aditzetik dator ( Sikkhī,  *Sikh*-etik ਸਿੱਖ, , (dizipulu/ikasle), zeina «ikaskuntzaren bide-garaia»-tik datorren eta erroa *sikhana *(ikasi) hitzean duen.

## Filosofia eta irakaspenak
Sikhismoa Indiako erlijio edo erlijio dharmiko gisa sailkatzen da, budismo, hinduismo eta jainismoarekin batera.

Sikhismoaren oinarria Guru Nanak eta bere ondorengoen irakaspenetan aurkitzen da. Sikh etikak garapen espiritualaren eta eguneroko jokabide moralaren arteko kongruentzia azpimarratzen du. Guru Nanakek, bere sortzaileak, honela laburbildu zuen ikuspuntu hau: «Egia da bertute gorena, baina goragokoa da egiazko bizitzea»: Sikhismoak *Ėk nūr te sab jag upjiā* (argi bakarretik, unibertso osoa sortu zen) azpimarratzen du.

### Irakaspenak
Sikhismoa erlijio monoteista eta panenteista da: Jainko bakarra dago, eta Jainkoa, aldi berean, barnean dago eta guzti-guztia barnebiltzen du. Jainkoa Ik Onkar gisa sinbolizatzen da Punjaberaren *Gurmukhi *eskrituran. Sikhismoan, Jainkoaren kontzeptu orokorra *Waheguru *(Irakasle zoragarria) da; *Waheguru * *nirankar *(formagabea), *akal *(denboragabea), *karta purakh* (sortzailea) eta *agam agochar*-tzat (ulertezina eta ikusezina) hartzen da.

Zentzu literalean, Jainkoak ez du generorik sikhismoan, baina, metaforikoki, Jainkoa maskulino gisa aurkezten da, eta Jainkoaren boterea, femenino gisa. Esaterako, Gobind Singh Ji hamargarren guruak behin eta berriz aipatzen du Jainkoa *akaal purkh* (denbora eta espaziotik haratago) eta *nirankar *(formarik gabe) izenarekin; halaber, Jainkoa bere aita gisa aipatzen du, eta Jainkoaren ahalmen sortzailea, bere ama gisa. Modu berean, beste adibide bat da sikh eskriturak, *Guru Granth Sahib*-ek, esaten duela gizaki guztiak arima-emaztegaiak direla, senarrarekin, Jaunarekin, bat egiteko gogoa dutenak. Horrez gain, guruek *Guru Granth Sahib*en idatzi ere egin zuten mundu asko daudela zeinetan Jainko transzendentalak bizitza sortu duen.

Sikh eskriturak Jainkoarekin hasten da, *Ik Onkar* (ੴ) gisa (formarik gabekoa).

Mul Mantar tradizionala *Ik Onkar*etik *Nanak hosee bhee sach* arte doa. Guru Granth Sahib-en eta ondorengo raga bakoitzaren hasierako lerroak *Ik Onkar* aipatzen du:

### Lilura mundutarra
[thumb|upright| *Akalees or Immortals*-en zirriborroa, [Emily Eden, 1844, Panjab Liburutegi Digitalak digitalizatua.]]
*Māyā*, behin-behineko lilura edo «irrealtasun» gisa definitu dena, Jainkoaren eta salbazioaren bilatzearen oinarrizko desbideratzeetako bat da: non munduko erakargarritasunak lilurazko aldi baterako asebetetze eta mina eta Jainkoaren debozio-prozesutik aldentzen duten ilusioa baino ez dute ematen. Hala ere, Nanakek azpimarratu zuen *māyā *ez zela munduaren irrealitatearekiko erreferentzia, bere balioekiko erreferentzia baizik. Sikhek uste dute egoaren, haserrearen, gutiziaren, atxikimenduaren eta lizunkeriaren eraginak, *pānj chor* (Bost lapurrak) izenez ezagutzen direnak, bereziki arreta galarazten dutela eta mingarriak direla; halaber, gaur egun mundua *Kali Yuga* (iluntasunaren aroa) egoeran dagoela uste dute, *māyā*rekiko maitasunak eta atxikimenduak mundua desbideratzen duelako. Bost lapurren aurrean zaurgarriak diren pertsonen patua da Jainkoarengandik bereiztea, eta egoera debozio intentsibo eta gupidagabearen ondoren bakarrik konpon daiteke.

### Betiereko egia
[thumb|Akali-Nihang Sikh gerlari bat, [Urrezko Tenplua|Harmandir Sahiben, Urrezko Tenplua ere deitua.]]
[thumb|Jatorrizko sikh sinboloa edo [Nishan Sahib izeneko bandera.]]
Guru Nanaken arabera, giza bizitzaren helburu gorena da *Akal*ekin (behin betikoa) berriro konektatzea. Hala ere, norberekoikeria da lotura hori egiteko oztoporik handiena. *Nām*aren (Jainkoaren Izen jainkotiarra) oroitzapenari buruzko guruaren irakaspenak norberekoikeriaren amaiera dakar. Guru Nanakek *Guru *(irakasle) hitza izendatu zuen *espirituaren* ahotsa adierazteko: ezagutzaren iturri eta salbamenerako gida. Ik Onkar unibertsalki immanentea denez, *Guru *ez da *Akal*etik bereizten, eta bat eta bera dira. Norbera *Guru*rekin soilik konektatzen da egiaren bilaketa desinteresatuaren metaketarekin. Azken finean, bilatzailea konturatzen da gorputzaren barneko kontzientzia dela *hitzaren *bilatzailea/jarraitzailea dena, benetako *Guru *dena. Giza gorputza *egiarekin *batzeko bitarteko bat besterik ez da.

### Askapena
Guru Nanaken irakaspenak ez dira zeruko edo infernuko azken helmuga batean oinarritzen, baizik eta *Akal*ekiko batasun espiritual batean, eta horrek salbazioa edo *jivanmukti* (norberaren bizitzan zehar argia/askapena) eragiten du, hinduismoan ere aurkitzen den kontzeptua. Guru Gobind Singh-ek argi dio gizakiaren jaiotza fortuna handiz lortzen dela; beraz, bizitza honi ahalik eta etekin handiena ateratzeko gai izan behar da.

Sikhek budismoan, hinduismoan eta jainismoan aurkitzen diren haragitze- eta karma-kontzeptuak onartzen dituzte, baina ez dute, halabeharrez, beste erlijio horietan aurkitutakoen antzeko soteriologia metafisikorik ondorioztatzen. Hala ere,  sikhismoak, bai karma, bai askapena «Jainkoaren graziaren kontzeptuarengatik aldatu egiten dira» (*nadar*, *mehar*, *kirpa*, *karam*, etab.). Jainkoarengana hurbiltzeko, sikhak: saihestu *maya*ren gaiztakeriak; gogoan izan betirako egia; *shabad kirtan *(ereserkien errezitazio musikala) praktikatu; egin *naam*en gogoetak, eta gizateria zerbitza ezazu. Sikhek uste dute *satsang *(sat jendearekin elkartzea, egiazkoak) edo *sadh sangat*en konpainian egotea dela haragitze-zikloetatik askatzeko bide nagusietako bat.

### Boterea eta debozioa (Miri eta Piri)
Miri-Piri Sikh erlijioan XVII. mendetik praktikatzen den doktrina bat da. *Mir*en (bizitzaren alderdi sozial eta politikoak) eta *Pir*en (bizitzaren alderdi espiritualaren gidak) doktrinak sikhismoaren lehen Guruak, Guru Nanak, ezagutarazi zituen, baina sikhismoaren seigarren Guruak, Guru Hargobind-ek proposatu zituen 1606ko ekainaren 12an Bere aitaren martirioaren ondoren, Guru Hargobind guru izatera igo zen, eta Baba Buddha Sikhen figura nagusiak emandako profezia bete zuen, guruak botere espirituala eta tenporala izango zuela. Guru Hargobindek *Miri* eta *Piri*ren bi ezpatak aurkeztu zituen, autoritate mundutarra (soziala eta politikoa) eta espirituala sinbolizatu zutenak.

Guru Nanak, lehen guru sikha eta sikhismoaren sortzailea, santu *bhakti *bat izan zen. Gurtza forma garrantzitsuena *bhakti *(Wahegururekiko debozioa) dela irakatsi zuen. Guru Arjanek, *Sukhmani Sahib*ean, benetako erlijioa Jainkoarekiko debozio maitekorra dela gomendatu zuen. Guru Granth Sahibek sikh batek *bhakti* etengabea nola egin behar duen buruzko iradokizunak biltzen ditu. Zenbait adituk tradizio indiarren *bhakti *sekta deitzen diote sikhismoari, *nirguni Bhakti* azpimarratzen duela gaineratuz, hau da, dohanik edo forma fisikorik gabeko Jainkozko bati debozio maitekorra Mendebaldeko erudizioak, oro har, sikhismoa bhakti hindu mugimenduaren ingurunean sortzen dela jartzen du nagusiki, naiz eta, barruan, eragin islamiar sufi batzuk aitortzen dituen:.  Indiako zenbait aditu sikh ez daude ados, eta sikhismoak sortu zen ingurunea gainditzen zuela diote. Azken analisiaren oinarria da bhakti tradizioak ez zirela argi eta garbi bereizten testu vedikoetan eta haien kosmologiatik eta mundu-ikuskera metafisikotik, eta Sikh tradizioa, berriz, argi eta garbi bereizten zela tradizio vedikotik.

Indiako Punjab eskualdetik kanpoko sikh sekta batzuek, hala nola Maharashtra eta Bihar-ekoak, *aarti *(lanpararen erabilera zeremoniala) praktikatzen dute, gurdwara sikh batean bhakti ospakizunetan. Baina, gurdwara sikh gehienek debekatzen dute *aarti*a beren bhakti praktiketan. Sikhen mundu-ikuskeran, eguneroko mundua «errealitate infinituaren» parte da, kontzientzia espiritualak handitzeak eguneroko munduan parte-hartze handiagoa eta bizia dakar. Guru Nanakek deskribatu zuen: «bizitza aktibo, sortzaile eta praktiko bat bizitzea egia, fideltasuna, autokontrola eta garbitasuna» egia metafisikoa baino altuagoa dela.

Seigarren guru sikhak, Guru Hargobindek, Guru Arjanen martirioaren ondoren, Mogol Inperio Islamikoaren zapalkuntzari aurre eginez, baieztatu zuen politika/denborazko (Miri) eta espiritual (Piri) erreinuak elkarren arteko filosofia dutela:. Bederatzigarren guru sikhen arabera, Tegh Bahadur, sikh idealak *Shakti* (denboralean bizi den boterea) bezainbeste *Bhakti* (meditazio-dohain espiritualak) izan beharko luke. Hori *soldadu santuaren* kontzeptuan garatu zuen hamargarren guru sikhak, Guru Gobind Singh-ek. Gizakiaren helburua, guru sikhek irakatsi zutenez, «norberaren eta bestearen, ni eta ez-niaren» bikoiztasun guztiekin amaitzea da, eguneroko bizitzaren ibilbidean oreka bateragarria lortzea, hau da:  «banaketa-fusioan; norbera-bestean; ekintza-ekintza ezan; atxikimendua-urruntzean.

## Ikus, gainera 
* Urrezko Tenplua, Amritsarren.

## Erreferentziak
## Oharrak
## Bibliografia
* 
* Dilgeer, Harjinder Singh (1997), *The Sikh Reference Book*; Sikh University Press / Singh Brothers Amritsar, 1997.
* Dilgeer, Harjinder Singh (2005), *Dictionary of Sikh Philosophy*; Sikh University Press / Singh Brothers Amritsar, 2005.
* Dilgeer, Harjinder Singh (2008), *Sikh Twareekh*; Sikh University Press / Singh Brothers Amritsar, 2008.
* Dilgeer, Harjinder Singh (2012), *Sikh History* (in 10 volumes); Sikh University Press / Singh Brothers Amritsar, 2010–2012.
* 
* Kaur, Surjit; *Amongst the Sikhs: Reaching for the Stars*; New Delhi: Roli Books, 2003, 
* Khalsa, Guru Fatha Singh; ''Five Paragons of Peace: Magic and Magnificence in the Guru's Way*, Toronto: Monkey Minds Press, 2010, , GuruFathaSingh.com
* Khalsa, Shanti Kaur; *The History of Sikh Dharma of the Western Hemisphere*; Espanola, New Mexico, US: Sikh Dharma; 1995 
* 
* 
* Takhar, Opinderjit Kaur, *Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs''. Burlington, Vermont: Ashgate; 2005 

## Kanpo estekak