Lamoten grabatua

***Lamoten grabatua*** esaten zaio ***Soraluzeko Errege Arma-Fabrikaren egoera eta deskribapena, Gipuzkoa Txit Zintzo eta Txit Leialean dagoena, antzina, Kantabria gogoangarrian, Bardulia ospetsua eta goraipatua izan zena*** XVIII. mendeko grabatuari, Florencio Jose Lamoten aginduz 1757an egindakoa. Grabatu horrek XVIII. mendeko Soraluze eta Deba arroko armaginen jarduera erakusten du, armak egiteko prozesua modu grafikoan azalduz. Grabatuak Deba ibarreko aspaldiko tradizio industrial sendoa frogatzen du.

Deba arroko tradizio industriala grabatua baino askoz zaharragoa da, XIV eta XV. mendekoa gutxienez, Mendaro eta Elgoibarko burdinolek eta Arrasate, Bergara edo Soraluzeko arma zuriek frogatzen dutenez. 1573. urtean Soraluzeko maisu armaginek Soraluze hiribilduko suzko arma eramangarrien lantegia sortu zuten, kooperatiba baten antzera funtzionatzen zuena. Denbora motzean eskualdeko armagin guzti-guztiak bildu zituen eta hirurehun urtetan Euskal Herriko enpresa industrial handiena izan zen (garaiaren arabera 1.000 eta 3.000 langile erabili zituen eta). Enpresa 1865. urtean desegin zen. Paraleloan, bezero nagusia zen Espainiar Inperioak 1573ean bertan Gipuzkoa eta Bizkaiko Errege Arma Lantegiak izenekoa sortu zuen, aurrekoarekin nahastu behar ez dena.

## Egilea 
Florencio Jose Lamot Goudesoone Flandrian jaio zen 1701. urtean

Euskal Herrira etorrita, Erret Lantegien ordezko kontadorea moduan hasi zen lanean. Geroago ikuskatzailea izan zen, eta 1754-1759 tartean Soraluzeko Erret Lantegien ardura hartu zuen. 

Urte hauetan, 1756.ean hain zuzen, *Soraluzeko Errege Arma Lantegiaren egoera eta deskribapena* grabatua eta *Descripción de las Reales Fábricas* liburua argitaratu zituen. 

Zuzendariaren ardurak eman zizkioten, bai, baina izendapena ez. Bost urte pasa ostean, 1759. urtean zuzendari berria izendatu zuten, Luis Urbina teniente-koronela. Izatez, aurreko urteetan Lamoten jarduera ez zen oso pozgarria izan, 5 urtetan 243.810 erreal kuarto galdu zituen eta. 

1735. urtean Markinako Bibiana Ibarluzea Etxazabalekin ezkondu zen, eta berearekin bost seme-alaba izan zituen. Hiru urte geroago Maria Josefa Lamot alaba izan zuen Frantziska Jauregirekin. Bibiana 1766.ean hil eta gero, 1769. urtean berriro ezkondu zen, Maria Ana Lakarekin, markinatarra hura ere. 

1772. urterako armagina ere bazen.

Soraluzen hil zen, 1779.eko uztailaren 30an, 78 urte zituela.

## Grabatuaren deskribapena 
Zuribeltzeko grabatua da, 68 x 48 zmtakoa (margotutako bertsio digitala XXI. mendekoa da).

Grabatua bost ilaratan antolatuta dago.

### Goiko ilara 
Goiko ilaran dedikatoriak agertzen dira: Fernando VI erregeari eta Arandako Kondeari. Erdian, erregearen erretratua.

### Bigarren ilara 
Bigarren ilaran azalpen orokorrak datoz, bakoitza bere markoan: Gipuzkoako azalpena, lantegian ekoizten diren armak, jarduera eta arautegia, gastadoreen lanabesak eta lantegiaren kokapena.

Azken honetako esaldi bat bitxia da oso, *...Europako gainontzeko printzeek Hiribildu hau bere mapa geografikoetan sartzeko agintzen dute...". Honetan ere Florencio Josepf Lamotek arrazoia zuen, XVIII. mendean Soraluze Europako mapa asko eta askotan agertzen delako, eta gutxienez mapamundi zein lurbira-globo batean ere!.

### Erdiko ilara 
Ezker eskubian, ilara honetan Erret Biltegien irudiak agertzen dira. Erdian, *Soraluze eta Lantegiaren Erret Biltegien parajeen zirkunferentziaren Mapa Topografikoa*, hogetabost kilometroko bueltan Gipuzkoa eta Bizkaiko hainbat herri, mendi, ibai eta zubi erakusten duela. Lau ertzetan, arma ekoizpenaren irudi bana. 

### Laugarren ilara 
Maparen azpian, laugarren ilaran, Soraluzeko irudia agertzen da. Ezkerreko aldean marrazkilari eta grabatzailearen izenak agertzen dira: Joseph Zameza gatzagatarra eta Juan Fernando Palomino, hurrenez hurren.

Beheko aldean herriko azalpen zehatza, soraluzetarren izaerazko aipamen bitxiarekin: 

*Bere egoera nahiko antzua da, baina arma-azterketetan sortzen den artilleria-burrunbaz eta bertakoak alaiak eta eskuzabalak berez izanik, Espainia osoko hiribildu alaienetakoa da.*.

### Azpiko ilara 
Erdibidean Forencio Joepf Lamoten erretratua agertzen da. Eta alboetan, lau gremioen irudiak eta azalpenak.

## Grabatuaren historia 
### Sorrera 
Grabatu berak jasotzen duenez, Florencio Josepf Lamotek azalpen guztiak eman zizkion Josepf Zameza gatzagatarrari, honek marrazkiak egiteko. Eta 1756. urtean Juan Fernando Palominok grabatu zuen Madrilen.

Grabatua eginarazten zuen bitartean, Florencio Josepf Lamotek liburua idatzi zuen ere: *Gipuzkoako Soraluzeko Erret Lantegien jatorria, ezarketa, aintzintasuna eta gobernuaren azalpen zehatza. 1583. urtetik 1756. urtera izan dituen aldaketak eta egokitzapenak.*.

Mapa zein liburua biak salgai jarri zituzten Madrilgo liburudenda batean, Joseph Mathias Escrivano jaunarenean hain zuzen; eta aldizkarian iragarkia jarri zuten hurrengo urtean. 1772 urtean mapa Antonio Mayoralen liburudendan zegoen salgai, Gaceta de Madriden 1772. urtean agertutako iragarkiaren arabera.

Madriletik bueltan, ale bat oparitu zion Soraluzeko Udalari, eta honek Udaletxeko aretoan esegi zuen, agiriak jasotzen duen moduan:

::*En dicho Ayuntamiento representó su merced dicho Sr. Alcalde cómo don Florencio Josepf de Lamot, Contador por su Magestad en estas Reales Fábricas, estante en la Corte de Madrid, se ha servido gratificar a esta dicha Villa con una mapa con un cuadro sobredorado con su cristal en todo el marco, que el subsodicho ha sacado y dado a imprenta y es que contiene las Reales Fábricas de Armas de esta dicha Villa y dicha Mapa se halla puesta en esta dicha sala del Ayuntamiento sobre el archivo de ella.*

::*Y dicho Ayuntamiento, en vista de dicha Mapa y representación del dicho Sr. Alcalde, acordó se le escriba al referido D. Florencio Josepf de Lamot dándole gracias en nombre de esta dicha Villa por su afectuosa memoria y adelantamientos conque siempre procura manifestar su verdadero afecto en aventajar los objetos de esta dicha Villa.''

Grabatuaren ale hau Soraluzeko Udaletxean egon zen urtetan, baina gerra garaian desagertu zen. 

### Berragerpena 
Beste ale bat Madrilen gordetzen da, Españako Liburutegi Nazionalean.

Joaquín de Yrízar ikerlari eta aditu bergararrak 'topa' zuen, eta Real Sociedad Bascongada de Amigos del País-en boletinean artikulu bat idatzi zuen: *Un desconocido grabado de la Real Fábrica de Armas de Placencia*. Joaquin de YUrizarrek esaten zuenez, berak ere grabatuaren jatorrizko ale bat gordetzen zuen bere liburutegian.

Geroago, Ramiro Larrañaga soraluzetarrak zabaldu zuen: *Placencia de las Armas. Monografía* (1970) liburuan aipamena egin zuen, eta *Soraluze-Placencia de las Armas: monografía histórica* (1993) liburuan erreprodukzioa sartu zuen.

Handik urte batzuetara Donostiako Udal Aurrezki Kutxak kopiak egin eta zabaldu zituen.

### Lamoten liburu galdua 
Grabatuarekin batera Florencio Josepf Lamotek liburua argitaratu zuen: *Gipuzkoako Soraluzeko Erret Lantegien jatorria, ezarketa, aintzintasuna eta gobernuaren azalpen zehatza. 1583. urtetik 1756. urtera izan dituen aldaketak eta egokitzapenak*. Nahiz eta aipamenak ezagutu, tamalez ez da alerik gordetzen.

Baina 2024. urtean 116 orrialdeko eskuizkribua agertu zen Granadan, Teologia Fakultatearen Artxibo Historikoan: *Soraluzeko Arma Lantegien azalpena, eta Eugin izan zirenena, gero Tolosara aldatuak*.

Soraluzeko Erret Lantegien Joseph Tomas del Hierro kontulariak ondu zuen eskuizkribua, eta 1785. urtean Pedro López de Lerena Ogasun eta Gerraren ministroari bidali zion.

Eskuizkribua Soraluzeko armagintzaren auditoria modukoa da, alde guztiak aztertzen dituela: armak, ekoizpena, prezioak, langileak, antolaketa... Azterketa 1573. urtean hasten denez, oso litekeena da hainbat eta hainbat datu Lamoten liburu galdutik hartutakoak izatea.
## Armagintza: industrializazio goiztiarra Euskal Herrian 
Industrializazioa Euskal Herrian hasi aurretik, burdinolak jada garatuta zeuden garai batean, armagintza izan zen industrializazio goiztiarraren adierazle nabarmena. XIV. mendean hasita, balio erantsiaren bidean aurrera egin zuen mota guztietako jauziak emanez: ez bakarrik teknologikoak, produktu edo prozesu aldekoak, baizik eta enpresa antolamenduaren inguruko aldaketa komertzialak, finantzarioak, eta gizarte antolamenduan aldaketak ekarri zituen. Bide horretan gertakari garrantzitsua Soraluze Hiribilduko Suzko Arma Eramangarrien Lantegiaren sorrera izan zen, 1573ab. Europako beste herrietan ematen ari ziren bilakaeraz gain, Euskal Herrian antolaketa goitik behera irauli zuten, hirurehun urte iraun zuen sistema asmatuz.

### 1573. urte arteko hiru jauziak 
Arrasate inguruko kalitate oneko burdina erabiliz, Behe Erdi Aroan hiru jauzi eman ziren Debarroan:

[thumb|[Mirandaolako gabi hidraulikoa, Legazpin.]] 
Lehena, meatzetik burdina sortzekoa. Debarroa bailara estua izanik, eta Gipuzkoan egiten duen euri kopuru handia lagun, uraren indarraz baliatu ziren hauspoak eta gabiak mugiarazteko, gero sortutako burdina esportatu ahal izateko. Azpimarratzekoak dira Debabarrenako burdinolak, Alfontso XI.a Gaztelakoak 1335an emandako lege propioa izan zutenak.

Urteekin burdina lantzen hasi ziren: aitzurrak, laiak, goldeak, igitaiak, iltzeak, aizkorak... eta arma zuriak ere: pikak, aihotzak, sastakaiak edo ezpatak. Eta azken horietatik babesteko osagarriak ere egiten hasi ziren: morrioiak, kaskoak, bular- eta bizkar-babesak, brokelak, adargak... Lehengaia eskaintzetik produktua eskaintzera pasa ziren, horrek etekinetan suposatzen zuenarekin: balio erantsiaren bidean bigarren jauzia eman zuten. Debarroan Arrasate, Bergara eta Soraluze nabarmendu ziren.

XV. mendean zabaldu ziren Mendebaldean lehen suzko armak, bonbardak eta eskuzko trumoiak. Eta 1481. urtean, Hurtuno Ibarrakoa armagile eibartarrak, Errege-erregina Katolikoen artilleroak, bi bonbarda handi fabrikatu zituen, Medina Sidoniako dukeak hala eskatuta. XVI. mende hasierara arte, ontziak artilleriaz hornitzeko bonbarda eta errekamara mugikorreko kanoi txiki asko fabrikatu ziren, baina laster desagertuko zen jarduera hori, mende aldaketarekin lehen suzko arma eramangarriak agertu zirelako, espingardak, eta arma zuriak (pieza bakarreko produktuak) alde batera utzi gabe, suzko armak egiteari ekin ziotelako. Pieza askotako mekanismoak izanik, egiteko zailagoak ziren eta etekin handiagoa ematen zuten: balio erantsiaren hirugarren jauzia eman zuten. Ekoizpen horretan Soraluze gailendu zen, agian nekazaritzarako toki egokia ez zelako.

### Suzko armen ekoizpena Debabarrenan 
[thumb|Soraluzen egindako [arkabuzak erabili ziren Alpujarretako Matxinada itotzeko. Kristau armadak eraman zituen armen irudia, Talavera de la Reinako elizako azulejoetan. Ekoizpena ere handia zen. Urte bereko agiri batean Juan Ibañez Loiola maisu forjariak aurretik eskopeta asko eginak zituela eta ehundaka egiteko konprometitzen zela zioen. Esteban Garibairen *Compendio Historial* lanean (Anberes, 1571) esaten du "lurralde honetan arma mota ugari daude, erasorako zein defentsarako, bereziki arkabuzak, mosketeak eta beste suzko arma batzuk, batez ere Arrasaten eta Bergara aldean egiten direnak, eta asko gehiago Soraluzen".

Hasiera batean, arma guzti horiek norbanakoek erosten zituzten. Batzuk beraientzat eta bestela euren proiektuentzat. Ameriketarako eta Pazifikorako espediziotako armak Debarroan egindakoak izan ziren. Eta paraleloan Gaztelako armada hasieran, eta Espainiakoa gero, armak erosten hasi zen, gero eta gehiago. Erosketa horiek bideratzeko 1538. urteaz geroztik, biltegia ezarri zuten Soraluzen, gobernadore batek zuzenduta. Esate baterako, D. Francisco Roxas artilleriako kapitaina aipatzen da 1542an, *Soraluzeko hiribilduan egoiliar fidela* izenpean. Gobernadore horrek banan banan negoziatzen zituen eskaerak maisu armagin bakoitzarekin. Baina euskal armagintzaren arrakastak sistemaren ajeak erakutsi zituen Alpujarretako Matxinadan (1568-71), ordura arteko inoizko arma kopuru handiena eskatu zutenean, sistema gobernaezina zela ikusi zen.

Lantegi txikiak izanik, armadaren ordezkariak eskaera asko kudeatu behar zituen; maisu armagin guztiak lehengaiak batera erosterakoan, prezioek gora egiten zuten; ekoizpenari aurre egiteko, lantegiek elkarri lapurtzen zizkieten ofizial eta aprendizak; lantegi bakoitzak bere kalitate eta estiloa zuen eta armak ezberdinak ziren. Antolaketa beharrezkoa zen eskariari aurre egiteko.

### 1573: Soraluze hiribilduko suzko arma eramangarrien lantegia 
Ematen ari ziren erantzuna eskasa zela ikusita, eta kanpoko konkurrentziaren beldur (Bresciako armaginak, esate baterako) Soraluzeko maisu armagin guztiak elkartu eta *Fábrica de armas portátiles de fuego de la Villa de Placencia* osatu zuten (1573). Horri esker, bezeroari (Espainako armadari) eskaini zioten negoziatzerakoan solaskide bakarra, barne logistikaz ahaztea eta ekoizpena berdinagoak. Hau da, kudeaketa errazagoa eta ezusteko gutxiago. Armaginendako abantailak, berriz, argiak ziren. Alde batetik, salmenta prezio hobeak; batera joanda, lehengaiak eskuratzeko prezio merkeagoak; ofizial eta aprendizak elkar errespetatzea. Horretaz gain, maisu armaginek norbanako bezeroei saltzeko askatasuna mantendu zuten.

Azpimarratzekoa dira hiru puntu. Lehena, Soraluzeko maisu armagin guztiek batera aritzea hasieratik. Bigarrena, inguruko maisu armagin guzti guztiek urte gutxitan sistema berriari batu izana. Azken finean, Soraluzek lan teknikoa eta burokratikoa zentralizatzen zuen, baina bailarako herri gehienetan zegoen zer egina, piezen eta lehengaien fabrikaziotik, Altzolan Debatik itsasora egiten zen garraioraino. XVIII. mendean zortzi lagun ziren guztira: diruak kudeatzeko kontularia, kalitatea bermatzeko lau maisu aztertzaile, biltegi eta bidalketen arduraduna, idazkaria eta buruzagia. Lau maisu aztertzaileak soldatapekoak izaten ziren, soraluzetarrak edota ingurukoak. Gainontzekoak funtzionarioak. Eraikin handia zuten alokatuta, herrian Erregetxea esaten zitzaiona (gaur egungo Erregetxe Zaharra).

### Sistemaren bilakaera 
Hurrengo hirurehun urteetan sistemak indarrean iraun zuen. Hala ere, egokitzapen batzuk izan zituen.

Armaginen aldetik, hurrengo urtetan Soraluzeko armaginak bakarrik ez, Eibar, Elgoibar, Ermua, Bergara eta Arrasateko armagin guztiak Soraluzeko arma lantegira bildu ziren. Armagin kopurua gora ari zela, XVII mendean lau gremiotan banandu ziren: kainoigileak, gitzaginak, kaxaginak eta aparejeroak.

Gremio bakoitzak bere ahalduna aukeratu zuen, eta laurok Ahaldunen Batzordea (Junta de apoderados) osatzen zuten. Junta honek erabaki ekonomikoak negoziatu eta hartzen zituen: prezioak eta epeak negoziatu, lehengaiak erosteko maileguak, gremio bakoitzari zenbat ordainduko zitzaion… Armaginek kobratutakoaren ehuneko bia ordaintzen zioten Juntari, kudeaketa gastuei aurre egiteko: Madrilgo ordezkarien soldatak, bidaien dietak…

Beste aldetik, gero eta arma gehiago ekoizten ari zenez, gero eta diru gehiago behar zen. Armadak ez zuen honenbeste dirurik, eta asentistak (bitartekariak) agertzen hasi ziren: dirua aurreratzen zutenak… eta irabazi politak lortzen zituztenak (urteko %8a normala izaten zen).

Lehenak XVI. mende hasieran agertu ziren, baina XVII. mendean finkatu zen figura hau. Asentista asko izan ziren, inoiz errege bera. Eta asentistaren arabera gorabehera asko izaten ziren. Kaudimena ezean armak ekoitzi eta eman bai, baina ordainketak ez ziren heltzen, gosea eta haserrea sortzen.

1732. urtean Caracaseko Konpainia Gipuzkoarra sortu zuten, eta hurrengo urte luzetan honek asientoak irabazi zituen, armaginei egonkortasun ekonomikoa bermatuz (eta %8a irabazten, noski). Eta honek laga izan behar zuenean (1783), Filipinetako Konpainiak hartu zuen lekukoa.

### Sistema Lamoten garaian (1756) 
Garai honetakoa da Lamoten grabatua, lantegien martxa erakusten duena.

Espainiako armadak sei, zortzi edo hamar urtetako asientoa enkantean jartzen zuen. Eta irabazleak halako dirutan honenbeste arma halako epean emateko konpromezua hartzen zuen. Asentistak, gero, Soraluzeko Ahaldunen Batzordearekin negoziatzen zituen armen prezioak eta epeak, eta diru bat aurreratzen zuen. 

Ahaldunen Batzordeak maileguak negoziatzen zituen lehengaiak erosteko (horretarako zen aurreratutako dirua) eta lana banatzen zuen lau gremioen artean (bakoitzaren prezioa markatuz), eta gremio bakoitzak bere bazkideen artean. Kainoigileek, giltzaginek eta kaxaginek Erregetxeko biltegira eramaten zuten egindako piezak. Han maisu aztertzaileek kalitate kontrola egiten zuten, eta kainoiak probatzen ziren. Aparejeroek pieza hauek jaso eta osagarriekin arma osoa muntatzen zuten. Erregetxeko biltegira eramaten zituzten eta, aztertu ostean, bertan gordetzen zituzten. Biltegiko arduraduna bidalketak antolatzen zituen.

Bitartean, asentistak falta zen dirua ordaintzen zuen eta Ahaldunen Batzordeak banatzen zuen aurretik adostutako moduan. Azkenik, Espainako armadak asentistari ordaintzen zion hitzartutakoa.

Aipatzekoa da Euskal Herrian egoiztutako armek Estatu Batuetako independentzia gerran (1774-1783) izandako rol erabakiorra. Matxino amerikarrek *Joseph Gardoqui e Hixos* Bilboko bazkideei armak eta hornidurak eskatu zizkieten, eta hauek Diego Maria Gardoki Arrikibar jauna jarri zuten negozioaren buru. Hasieran Ameriketatik bidalitako dirua erabili bazuten, gerora Espainiako Gobernuaren ezkutuko finantziazioa erabili zuten, 946.906 erreal, mailegu gisa aurreratuak.

Armak Debabarrenean erosi zituzten. Soraluze logistika gune erabilita, lehen bidalketak 1774 bukaeran egin ziren. Diego Gardoki berak azpimarratu zuenez, Joseph Gardoqui e hixos etxeak guztira "brontzezko 215 kainoi, 30.000 moskete, 30.000 baioneta, mosketeentzako 51.304 bala, 300.000 libera polbora, 12.868 granada, 30.000 uniforme eta 4.000 kanpadenda" lortu, bildu, Amerikaraino itsasontziz eraman eta gudaroste matxinoari eman zizkion, dena izkutuan. Honetaz gain, Soraluzen 11.000 zapata pare, 18.000 izara eta 30.000 uniforme egin omen ziren.

### Sistemaren gainbehera eta bukaera 
1789. urtean Frantziako Iraultza hasi bazen ere, lau urte geroago Espainiak gerra deklaratu zion Frantziari, Konbentzio gerra hain zuzen (1793-1795). 1794. urtean Frantziako gudarostea Kataluña alde batetik eta Euskal Herria bestetik okupatu zituzten, Miranda de Ebroraino. Orduan hasi zen armagileen lehen ihesaldia, Asturiaseko Trubia eta Oviedora hain zuzen.

Gerra bukatuta 1795.ean, egoera tamalgarria zen: tailerrak deseginda, armagile asko hilda edo zaurituta, alde egindako armagileek egindako konkurrentzia, ordurarteko asentista zen Real Compañía de Filipinas desagertuta... Eta gainera, Gobernua ez zegoen lasai lantegia mugatik hain gertu egonagatik.

Hala ere, hamar urte geroago sistema inoiz baino hobeto zegoen, bere goia jo zuelako: urteko 30.000 fusil ekoizten ziren, gehi beste mota askotako armak (pistolak, arma zuriak...). Eta Erregetxe berria eraiki zuten (1804-1809). Lanak herriak ordaindu zituen, gero Estatuari uzteko, modu honetan Erret Lantegiak Soraluzen mantentzeko.

Orduan Espainiako Independentzia gerra etorri zen (1808-1814). Gerra bukatuta, ondorioak aurreko gerrarenak baina askoz larriagoak izan ziren: armagileen ihesaldia (Zaragoza, Valencia, Sevilla...), tailerrak deseginda, armagile asko hilda edo zaurituta...

Hurrengo urteak ez ziren onak izan: Independentzia gerra ostean, Espainia lur jota geratu zen, eta ez zegoen diru handirik armetan gastatzeko. Eta eskaerak egotekotan, konkurrentzia handiago zegoen, Asturiasekoa kasu: lantegi berriagoak ziren, baliabide tekniko modernoagoekin. Gainera, pistoi giltza asmatu zenean, ekoizpena edozein langile koalifikatuen eskura zegoen.

Eta 1833. urtean lehen karlistada piztu zen (1833-1840), Debarroko armagintza kili-kolo lagatzen. Sasoi honetan (1835. urtean) konstituzio berriak gremioak desegin zituen, eta honekin batera orduko euskal armagintzaren zutabeetako bat. Dena dela, Eibarko eta Soraluzeko lantegi txiki batzuk (La Euscalduna, Orbea Hermanos...) bere kasa hasi ziren saltzen.

Azkenik, 1865. urteko urtarrilak 13ko eta martxoak 8ko Erret Aginduek Erret Lantegiak bertan behera utzi zituzten. Modu honetan, mende askotako ohiko funtzionamentua bukatu zen.

## Euskal Herrian utzitako arrastoa 
### Eskualdeko industrializazioa 
Lantegi batzutan ohikoa zen %100a armadarako lan egitea, *Soraluze Hiribilduko Suzko Arma Eramangarrien Lantegia*ren bidez. Eta azken hau desagertu zenean, hainbat armaginek noraezean ikusi zuen bere burua. 

Lantegi batzuk itxi ziren, baina giza kapital hura ez zen galdu. Beste hainbat lantegi beren jarduera industriala mantendu eta jarraitu zuten, eta horietako batzuk asko hazi ere.

XIX. mende erdialdean armagin batzuk (José Ignacio Ybarra Soraluzen, Orbea anaiak Eibarren...) sistemaren bukaera antzeman zuten eta, itxierari aurrea hartuz, enpresa kapitalistak antolatu zituzten: inbertsoreak bilatu, merkatu berriak zabaldu...

Halaxe sortu ziren *La Euscalduna*, *Orbea Hermanos* eta antzeko enpresak. 1865tik aurrera, lantegi txiki asko itxi zutenean, enpresa hauek hazteko aukera ikusi zuten, eskulana itxitako lantegietatik hartuz.

XX. mende hasieran, berriz, merkatuaren hazkundea aprobetxatuz armagintzako enpresa berri asko sortu ziren, batez ere Eibarren: *Olave, Solozabal y Cía*; *Alfa*; *Gárate, Anitua y Cía*; *Trocaola, Aranzabal y Cía*; *Zulaica y Cía*; *Hijos de Ángel Echeverría*... Enpresa guzti hauek arma motzak ekoizten zituzten gehien bat.

Soraluzeko kasu bat aipatzeak merezi du. *La Euscalduna*k arma luzeak egiten zituen: fusilak, zizpamotzak, eskopetak... Bigarren karlistadaren ostean, *La Euscalduna* kilikolo zegoen jabeak karlistak zirelako. Eta Britania Handiko *Nordenfelt Guns and Ammunition Company*k (gerora Vickers izango zena) erosi zuen, besteak beste, bertako langileen prestakuntzarengatik, *The Placencia de las Armas Company Limited* (inoiz *Compañía Anónima de Placencia de las Armas* moduan ezagutua) sortuz, gaur egungo SAPAren jatorria.

Bitxikeri moduan, salerosketa hau antolatzen Basil Zaharoff *heriotzaren merkataria* ibili zen.

### Kooperatiben sorrera 
Ezin da ukatu *Soraluze Hiribilduko Suzko Arma Eramangarrien Lantegia*ren eragina euskal mundu kooperatiboan.

1865. urtean itxi bazuten ere, ez da kasualitatea XX. mendean sozialistek sortutako kooperatiba handiena eta eredugarriena Eibarren sortu izana: Alfa kooperatiba (1920).

Gaur egun josteko makinen ekoizle moduan ezagutzen badugu ere, hasiera batean errebolberrak ekoizteko sortu zuten. Hortik hasierako izena: ‘’Sociedad Anónima Cooperativa Mercantil y de Producción de Armas de Fuego Alfa’’.

ALFA kooperatiba gerra ostean desagertu zen, irabazleok berau inkautatu eta saldu ostean. Baina gerra ostean kooperatibak Debarroan loratu ziren, Arrasate inguruan bereziki: Ulgor bertako lehena izan zen (1956).

Dena dela, Ulgor ez zen izan Debarroko lehena: aintzindariak Danobat (1952) eta Eguzki (1956) izan ziren, Elgoibarren aurretik sortuak.

Azkenik, azpimarratzea komeni da Mondragon Taldearen sustatzailea, Jose Maria Arizmendiarrieta abadea, Barinagakoa zela, Eibarren ondokoa.

   Alfa. Logo.png                              | Alfa. Logoa
   Danobat. Hasierak.jpg                       | Danobat. Hasierako makina bat
   Jose Maria Arizmendiarrieta. Erretratua.jpg | Jose Maria Arizmendiarrieta. Erretratua

### Lagatako aztarna fisikoak 
*Soraluze Hiribilduko Suzko Arma Eramangarrien Lantegia* 1865. urtean desagertu zen, baina hainbat eta hainbat bazkidek beren jarduera industriala mantendu zuten. Lantegi txiki hauek etengabe egokitu ziren: berritu, zabaldu, handitu, bota...

1950. hamarkadan hasitako industrializazio orokorrak prozesu hau areagotu zuen, eta orduko tailerretatik ia ezer gutxi ez da geratzen.

Soraluzeko Erregetxe berria ere, hainbat "birmoldaketa" jasan ostean (eskolak, etxebizitzak, lantegiak, biltegiak...) 1976. urtean bota zuten.

Halanda ere, Soraluzek oraindik gordetzen ditu garai haietako lau monumentu:

   Igareta (Florencio J. Lamot 1756).jpg | Igareta (Florencio J. Lamot 1756)

* *Igaretako presa*. Deba ibaian eraikia, izen bereko multzotik (presa, sarrerako erretena, errota, barrena, irteerako erretena) geratzen den elementu bakarra. XIV. mendean sortua, 1535.erako arkabuzak barrenatzeko erabiltzen zen. Euskal Herrian inoiz izan den presa armagin handiena da: 50 bat metro luze eta bi metro baino zertxobait altuagoa.

   Sagarraga. Multzo armagina (Juan C. Astiazarán 2022).png | Sagarraga. Multzo armagina (Juan C. Astiazarán 2022)
   Sagarraga. Presa (Alberto Arizaga 2024).jpg              | Sagarraga. Presa (Alberto Arizaga 2024)
   Sagarraga. Lantegia (Alberto Arizaga 2024).jpg           | Sagarraga. Lantegia (Alberto Arizaga 2024)

* *Sagarragako/ Mutxaneko armagin multzoa*. Sagar-errekan kokatua, elementu guztien aztarnak gordetzen ditu, batzuk oso hondatuta daude, baina presa eta sarrerako erretena osorik. 1494. urtean aipatzen da lehen aldiz, burdinola zenean. Hurrengo mendetik aurrera armagintzara aldatu zen, balio erantsi handiagoaren bila: XVI. mende hasieran arma zuriak ekoizten zituen, eta 1597rako arkabuz zein moskete kainoiak barrenatzen ari zen.

   Erregetxe zaharra (Florencio J. Lamot 1756).jpg     | Erregetxe zaharra (Florencio J. Lamot 1756)
   Erregetxe zaharra (Juan Carlos Astiazarán 2022).jpg | Erregetxe zaharra (Juan Carlos Astiazarán 2022)
   Erregetxe zaharra (Alberto Arizaga 2024).jpg        | Erregetxe zaharra (Alberto Arizaga 2024)

* *Erregetxe Zaharra*. Deba ibaiaren ondoan kokatuta, hasiera batean Juan Garcia de Uribarri asentistaren jauregia izan zen, eta aurki Espainiako armadak alokatu zuen eraikina. Bi aldiz handitu zuten. Jatorrizko etxea eta lehen zabaltzea oraindik gordetzen dira, etxebizitzak bihurtuta.

   Olabarrena. Presa (Florencio J. Lamot 1756).jpg | Olabarrena (Florencio J. Lamot 1756)
   Olabarrena presa.jpg                            | Olabarrena presa gaur egun

* *Olabarrenako presa*. Deba ibaian eraikita, izen bereko multzotik geratzen den aztarna bakarra. 1534. urtean sortu zuten gari errota moduan, baina gerora erabilera aldatu zioten, burdinola aurretik eta XVII. mende bukaeran arkabuzak barrenatzeko (hortik izena). Hasierako urtetan ordainpeko zubi moduan ere erabili izan zen. Igaretarekin batera, Euskal Herrian inoiz izan den presa armagin handienetakoa da: 40 bat metro luze eta bi metro baino zertxobait altuagoa.

Lau monumento hauen egoera ez da oso ona. Denboraren higadura jasatzaz gain, erakunde publikoek ez diete inolako jaramonik egin urtetan eta, inoiz, erasotzaile agertu dira. Horregatik, 2004. urtean Hispania Nostraren Zerrenda Gorrian sartu dituzte.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* *Armagintza Soraluzen/ La armería en Soraluze*. Félix Arizaga Arrasate (2023)
* *La Real Fábrica de Placencia de las Armas (c.1538 - 1865) según idea de Florencio Joseph de Lamot, dibujo de Joseph Zameza (1756) y grabado de Juan Fernando Palomino (1757)*. Juan Tous Meliá (2021)
* *Armeros vascos. Repaso histórico - Raíces y desarrollo*. Ramiro Larrañaga Fernández de Arenzana (2001) 
* *Soraluze-Placencia de las Armas. Monografía histórica*. Ramiro Larrañaga Fernández de Arenzana (1993).
* *500 años de armería vasca*. Ramiro Larrañaga Fernández de Arenzana (1990)

## Kanpo estekak 
* Un desconocido grabado de la Real Fábrica de Armas de Placencia. Joaquín de Yrízar Barnoya (Boletín de la RSBAP 1957).
* El grabado de Lamot. Ramiro Larrañaga Fernández de Arenzana (Boletín de la RSBAP 2005).
* Mapa Topographica de la Circunferencia de los Lugares de Plasencia y los Reas. Almacens. de la Fabrica. Espainiako Liburutegi Nazionala (Biblioteca Nacional de España).
* [Estado y descripción de la Real Fabrica de Armas de Placencia](https://www.sorapedia.eus/wiki/Estado_y_descripci%C3%B3n_de_la_Real_Fabrica_de_Armas_de_Placencia_(eu)). Sorapedia (Soraluzeko wikipedia).
* [Descripción de las Fábricas de Armas de Plazencia y las defensivas que hubo en Egui y que fueron trasladadas a Tolosa](https://www.sorapedia.eus/wiki/Descripci%C3%B3n_de_las_F%C3%A1bricas_de_Armas_(eu)). Sorapedia (Soraluzeko wikipedia).