open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
TIG soldadura

[thumb|200px|Hubert Minnebo [Belgika|belgiar artista bere brontzezko eskultura batean TIG soldadura erabiltzen.]]

**TIG soldadura** (ingelesez *Tungsten Inert Gas*, euskaraz *Tungsteno Inertezko Gasa*) wolframioa erabiltzen duen arku bidezko soldadura mota bat da. Haren ezaugarri nagusia tungsteno elektrodo baten erabileran datza (batzuetan % 2 gainditzen ez duen torio edo zirkonio elementuen ehuneko batekin aleaturik doa). Tungstenoa tenperatura handietan egonkor mantentzen denez (3410&nbsp;°C-tan urtzen da), soldaduran baliatzen diren bero fluxu handiak ongi jasaten ditu. Bestalde, babes gas baten bidez, elektrodoaren muturrak ia ez du korrosio edo marruskadurarik jasaten eta gehiago irauten du. Arkua babesteko gas erabilienak argona eta helioa, edota bien arteko nahasketa izan ohi dira.

Soldadura hau elektrodoa bera bakarrik erabiliz edota ekarpen material gehigarri bat erabiliz ere burutu liteke.

## Abantailak eta desabantailak 
thumb|200px|eskuinera|TIG soldadurarako osagarriak.

Beste soldadurekin parekatu ezkero, TIG soldadura metodo honen oinarrizko abantaila nagusia lokarri iraunkor, harikor eta korrosioarekiko jasangarriagoak lortzean datza, babes gasak eguratseko oxigenoa eta fusio bainuaren arteko kontaktua ekiditen baitu. Gainera, aipatutako gas honek burdinazko metal nahiz burdinazkoak ez diren metalen soldatzea nabarmenki errazten du, honenbestez desoxidatzaileen erabilerarik ez da behar, honek berarekin ekar ditzakeen deformazio eta inlusioak saihestuz. Egurats edo atmosfera inerte batean burututako soldadura arkuaren beste abantaila bat ke eta proiekzioen ezarengatik soldadura garbi eta uniformeak lor daitezkeela da; arku gardena inguratzen duen gasaren mugikortasunak soldatzaileak edozein unetan burutzen ari den lana ikus dezan ahabideratzen du, eta honek soldaduraren kalitatean eragiten du. Hortaz, lortutako lokarriak gainazaleko akabera ona du, eta bukaerako eragiketa erraz batzuen bidez oraindik ondorio hobeak eman ditzake, ekoizpen gastuetan modu mesedegarrian eraginez. Gainera, soldadura lokarri inguruan gauzatzen den deformazioa txikiagoa da.

Desebantailen artean babes gasaren etengabeko horniketa behar izatea dugu, honek berarekin gas tutu, gas botila, etab... instalazio espezializatua, eta ondoriozko gastuen handitzea dakar. Bestalde, soldadura metodo honek eskulan oso espezializatua behar du, eta honek ere gastuak oraindik gehiago areagotzen ditu. Hortaz, ez da metodorik erabiliena edo ohikoena, eta erabilpen edo doitasun bereziko azalerak behar dituzten loturentzako baizik ez da erabiltzen, batez ere edozein likido edo gasentzako tutuak, gas/erregai tangak, likidoentzako andelak, itxitura berezia edo fidagarria behar duten soldadura lanentzako, etab.

Haatik, gaur egun TIG soldaduraren erabilpena altzairu herdoilgaitz eta berezietan orokortzen ari da, nahiz eta soldadura hau askoz ere garestiago izan, honen bidez akabera hobegoa eta estilo txukunagoa lortzen baita.

thumb|erdian|400px|TIG soldadurari buruzko eskema (ingelesez).

## Kanpo estekak 
* TIG soldadurari buruzko gidaliburua 
* Tungstenozko elektrodoen aukeraketa eta prestaketa gida
Mendazako gudua

**Mendazako gudua** 1834ko abenduaren 12an Mendaza inguruan gertatu zen gudua izan zen. Karlistek gudua bilatu bazuten ere, liberalek irabazi zuten.

## Gudua 
[thumb|ezkerrera|Mendazako guduzelaia ekialdetik ikusita, [Mendazatik hain zuzen ere. Asarta aurrean, Desiñana Asartako mediaren ezkerraldeko muturrean, Nazar ezkerraldean eta Aguilar Kodeskoaren mendilerroa bere atzealdean ditu. Lursail-batasunaren ondorioz bertan zeuden lursailen harrizko itxiturak desagertu dira.]]
Etxebarrin 1834ko urrian garaipena lortu ondoren, karlistek hornigai asko eta adore zituzten. Hori zela eta, gerrilla taktikak ahaztu eta ohizko gudua ematea erabaki zuten. Horretarako bere buruzagiek Berrotza harana aukeratu zuten.

1834ko abenduaren 12an Zumalakarregik egunsentia etorri baino lehen bere soldaduak Berrotza haranean, Mendaza eta Asarta artean kokatu zituen, hegoalderantz begira eta ezkerreko hegala Mendazan eta eskuinekoa Asartan izanik. Haranaren sakonunean bere armadaren erdigunea zegoen. Bai sakonunean bai gertuko magaletan lursail txiki ugari zeuden, denak harrizko itxiturez inguratuak. Bere kuartel nagusia Desiñanan kokatu zuen.

Luis Fernández de Córdovak zuzendutako armada isabelinoa hegoaldean, haranetik at, zegoen, Los Arcosen hain zuzen ere.

Zumalakarregik Hanibalek Cannaen egin zuen moduan prestatu zuen gudua: etsaiaren erasoa bere armadaren erdigunean jasoko zuen eta honek tarteka iparralderantz atzera egingo zuen. Horrela etsaia "U" baten ahotik pasatuko zatekeen eta, orduan, hegalek- ezkerraldekoa gauean Bi Haizpeak mendian zegoen artadian ezkututako indar gehigarriez sendotua, eraso eta maldan behera isabelinoak izango zituzkeen.

Armada liberala eguerdirako ailegatu zen haranera eta Luis Fernández de Córdova jeneralak, armada karlistaren zati handiena sakonunean ikusi zuenean, Marcelino Oraa abangoardiaren bere buruzagi nagusiari etsaiaren erdigunea erasotzea agindu zion. Hau Iberiar Penintsulako Gerran Espoz Minarekin izandakoaz gain, nafarra zen. Harana ederto ezagutzen zuen eta iruzurraz konturatu zen.

Hori zela eta, entzungor egin eta Mendaza aldera joan zen, ezkerraldeko hegala erasotuz. Etsaiaren mugimenduaz konturatzean, Zumalakarregik bere erdigunean zituen soldaduak ezkerralderantz mugitu zituen, ezkerraldeko hegala babesteko. Zoritxarrez, soldadu karlistek ez zuten eskarmentu handirik maniobrak egiten eta egiterakoan formazioa hondatu zen. Gainera, bere kokagunea aldatzean, itxituren babesa galdu zuten eta hegoaldean, haranaren sarreran zegoen artilleria liberalaren tiramenean zeuden.

Karlistak laster itsumustuan hanka egin eta inguruko mendien babesa bilatu zuten. Handik Ega zeharkatu eta galdutzat eman zuten gudua.

## Parte-hartzaileak 
Aipatutako ofizialez gain, Charles Frederick Henningsen ingelesa, Alexis Sabatier frantsesa, Fernando Fernández de Córdova espainiarra edo Juan Antonio Zaratiegi euskaldunak guduari buruzko bere lekukotasuna idatzi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lindano

**Lindanoa edo** γ**-hexakloroziklohexano**a edo **gammahexanoa** konposatu organiko da, C6H6Cl6 formula duena organokloratuen familiakoa. Hexakloroziklohexanoaren (HCH) isomeroetako bat da. Hauts zuria da, oso toxikoa, eta intsektizida gisa erabili da.

Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen salbuespen batekin: giza osasunerako farmazia-produktuak, adibidez buruko zorriak eta hazteria kontrolatzeko, bigarren mailako tratamendu gisa.

## Historia eta erabilerak 
Lindanoa intsektizida gisa 1940ko hamarraldian hasi zen erabiltzen.

Espektro zabaleko intsektizida denez (berdin-berdin balio du intsektu fitofagoak edo lurzoruan bizi diren intsektuak akabatzeko zein animalien edo gizakion parasitoak hiltzeko), lindanoa asko erabili izan da nekazaritzan, basozaintzan, albaitaritzan eta giza osasunaren arloan. Batik bat, lurzoruak, haziak (zekaleak, koltzaren haziak, linaziak...) eta arbolen hostoak tratatzeko usatu izan da, baita zurezko objektuak intsektu xilofagoetatik babesteko, azienda eta etxeko abereei parasitoak kentzeko edota etxeko hainbat intsekturen kontra ere.

Horrez gain, zorrientzako eta hazteriarentzako tratamendurako ere erabili da, xanpu eta lozio formarekin.

Estimatzen da 1950 eta 2000 urteen artean 600.000 tona lindano sortu zirela munduan, eta hortik gehiena abeltzaintzan eta nekazaritzan erabili zen

## Sintesia 
Lindanoa bentzenoa kloroz tratatuz oxigenorik gabeko ingurune batean eta eguzkiaren argia baliatuz sintetizatzen da. 

C6H6 + 3Cl2 ->[argia]C6H6Cl6

Emaitza HCHren isomero-nahastea da. Lindanoa separatzeko erreakzio-nahastea metanol/azido azetiko nahaste batez tratatzen da zeinetan alfa-HCH eta beta-HCH disolbatzen diren.

== Toxikotasuna. Bertan, 27 tokietako lur poluituak gorde ziren. Argalariokoak 340.000 m3 lur poluitu gordetzen ditu eta Loiukoak 113,718 m3. Bi toki hauek zaintzapean daude oraindik eta lixibiatuak tratatu egiten dira.

Lindano puruzko hondakinak *Bilbao Chemicals*en pabilioietan bertan tratatu ziren, BCD (*Baseek katalizatutako deskonposizioa)* izeneko teknologia baten bidez berariaz eginiko planta batean.1999 eta 2001 artean 3.211 tona tratatu ziren.

### Herritarren kezkak 
Eusko Jaurlaritzak 1995ean Argalarioko segurtasun-biltegia eraikitzeko hartutako erabakiak ez zen kontrakotasunik gabekoa. Bizilagunek, erakunde ekologistak, udal batzan ordezkatutako alderdi politikoetako batzuk kontra agertu ziren. Eragile horiek kezka erantzuna emateko Eusko Jaurlaritzak IHOBEren bidez bi urrats eman zituen. Batetik, eraikuntza-lanen jarraipenerako batzorde bat eratu zen non Jaurlaritzaren teknikoak, udal batzaren ordezkariak, erakunde ekologisten ordezkariak eta bizilagunen elkarteko ordezkariak juntatzen diren. Bestetik, ingurugiro-hezkuntzarako zentro bat ireki zen non herritarrak, eskola-umeek eta interesa zuten guztiak informazioa lor zezaketen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hexakloroziklohexano
* Alfa-hexakloroziklohexano
* Beta-hexakloroziklohexano
* Errotenona
* Iprodiona
* Kaptano
* Kaptofol

## Kanpo estekak
Britoi hizkuntzak

**Britoi hizkuntzak** uharteetako zelta hizkuntzen taldeko hizkuntza adar bat dira (zelta P taldea); uharteetako beste adarra, hizkuntza goidelikoek osatzen dute (zelta Q taldea). Britoi hizkuntzen barnean, gaur egun mintzatzen diren galesa eta bretainiera daude, bai eta kornubiera ere (kornubiera XVIII-XIX. mendeetan galdu zen arren, egun abian dira hizkuntza biziberritzeko saiakerak). Horietaz gain, cumbriera, britainiera eta ziurrenik piktoera ere, duela mende batzuk galduak, talde horren barnean bide zeuden. *Britoi* izena (ingelesez, *Brythonic*) Sir John Rhys ikerlariak sortu zuen, galesezko *brython* («zelta indigena») hitzetik eratorrita, horrela anglosaxoi eta eskotoetatik ezberdintzeko asmoz.

Britainian, hizkuntza horik mintzatu izan dira Burdin Arotik hasita, mendez mende; egun, Galesen eta Kornuallesen ere bai (azken herrialde horretan, milaka batzuk). Nahiz eta Britainiar uharteetako hizkuntza bat izan, VI. mendean saxoi, pikto eta eskotoen erasoetatik ihesi zihoazen britoien emigrazio bidaien ondorioz, Bretainian ere mintzatzen da multzo honetako hizkuntza bat: bretainiera. Hori dela eta, galesaren, kornubieraren eta bretainieraren arteko antzekotasunak handiak dira, batez ere azken bien artean.

## Sailkapena 
## Parekotasun taula 
[thumb|ezkerrera|175px|[Britoien kokaleku eta emigrazioak VI. mendean.]]

## Ikus gainera 
* Britoiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tritikale

**Tritikale**a (× *Triticosecale*) duela 100 urte artifizialki lortua, garia eta zekalearen nahaskina da.

Proteinatan bere gurasoak baino aberatsagoa da, baina lehorteetan nahiko ahula. Landare luzea, gariaren eta zekalearen antzekoa da, buru zintzilikariak dituena. Tritikalearen aleak zein aleburuak jatorrizko bi landareak ekartzen dizkigu burura, bien ezaugarrien nahaste nabarmena baita.

Bazkarako erabiltzen da nagusiki, baina okintzarako gariarekin nahasita erabiltzerik badago.

Tritikalaren produzitzaileak nagusiak Polonia, Australia, Alemania, Frantzia, Txina eta Bielorrusia dira. 2005an, FAO-ren arabera, 13.500.000 tm gertatu ziren.
 

## Erreferentziak 
* Chaudhary, H. K. *et al.* (2005) Relative Efficiency of Different Gramineae Genera for Haploid Induction in Triticale and Triticale x Wheat Hybrids Through the Chromosome Elimination Technique. *Plant Breeding*, **124**, 147-153
 
* Triticale Production and Utilization Manual (2005) Copies available from bill.chapman@gov.ab.ca http://www1.agric.gov.ab.ca/$department/deptdocs.nsf/all/fcd10535

## Kanpo estekak 
*  Canadan
Abusejo

**Abusejo** Salamancako udalerria da.

2017ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 203 biztanle zituen, 106 gizon eta 96 emakume.

## Ikus, gainera 
* Salamancako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalari buruzko webgunea.
Agallas

**Agallas** Salamancako udalerria da, Campo de Agadones eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 164 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Salamancako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko informazioa Salamancako aldundiaren webgunean.
Kotoi-landare

**Kotoi-landareak** (*Gossypium* sp) Malvaceaearen familiako eta **Gossypium** generoko landare iraunkorrak edo urterokoak dira. Zuntza eta olioa egiteko kultibatzen dira. Zuntza hazien inguruan hazten da.

Zuntza kotoi deitzen da eta oso aberatsa da zelulosan.

Landare-talde honen jatorrizko lurraldeak klima tropikalekoak eta azpitropikalekoak dira: Afrika, Asia, Amerika, Ozeania eta Hawaii.

## Espezieak 
thumb|*Gossypium hirsutum*

Balio komertzialeko espezieak hauek dira:
* *Gossypium arboreum* L.. Indiar jatorria du.
* *Gossypium barbadense* L. Amerikar jatorria du.
* *Gossypium herbaceum* L. Hegoafrikar jatorria du
* *Gossypium hirsutum* L. Gehien lantzen den espeziea da. Amerikar jatorria du (Mexikotik Floridara)

Balio komertzialik gabeko espezieak:
* *Gossypium australe* F.Muell. Australiar jatorria du
* *Gossypium darwinii* (Galapagoak)
* *Gossypium sturtianum* J.H. Willis Australiar jatorria du.
* *Gossypium thurberi* Amerikar jatorria du (Arizonatik Mexikoara).
* *Gossypium tomentosum* Nutt. Hawaii.
* *Gossypium raimondii*

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20141006081136/http://www.ppp-index.de/pppindex.dll?MID=2756%7C3=PPP-Index
* http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Gossypium&mode=Scientific%20Name&sort=1|3= USDA Base de dades de plantes
* http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?5113|3= Germplasm Resources Information Network (GRIN)
Porthmadog

**Porthmadog** Galesko ipar-mendebaldean dagoen Gwynedd konderriko udalerria da. Tremadog badian kokatzen da.

2011ko erroldaren arabera 4.185 biztanle zituen.

## Pertsona ezagunak
* Mary Davies "Mair Eifion" (1846-1882), poeta.

## Iruditegia 

Irudi:Porthmadog - Harbour.JPG|Udalerriaren irudia
Irudi:Porthmadog High Street 1.jpg|Kale nagusia
Irudi:Porthmadog Morfa Lodge 3.jpg|Herrigunea
Irudi:Black Rock Sands.JPG|Hondartza

## Kanpo estekak 
* Porthmadogeko Udal webgunea 
* Porthmadog udalerriari buruzko webgunea 
* Porthmadogeko irudiak ikusgai
Numenak (Aita)

***Numenak (Aita)*** 2005ean kaleratutako komiki bat da. Egileak Unai Busturia eta Julen Ribas dira. Euskaraz eta gaztelaniaz argitaratu zen.

## Argumentua 
Istorio honek bi nesken ibilera aurkezten digu. Biak, Alaitz eta Ira, mozorro bat egitearren, agure baten etxean sartzen dira. Orrazi bat hartu eta gero, alde egiten dute, Mari sorgin mitologikoaren objektu magikoa dela susmatu gabe. Bere indarraren ondorioz, Alaitz "gaueko" mundura jausten da eta, Irak, bere galera nabarituz, ahal duen guztia egiten saiatuko da bere laguna topatzen.

Bien bitartean, antzinako irudiak agertzen zaizkigu, non ikus dezakegun nola eta norekin ezkondu zen Mari, eta nortzuk ziren bere umeak, neska eta mutil bat, alegia. Baina bi hauek banatzen dira, eta suposatu dezakegu bat mundu arruntean geratzen dela eta bestea azpimundu batera bidalia izaten dela.

Ira, Alaitz askatzeko, Mariren kobazulo batera joan behar izango da, ea hor aurkitzen duen.

## Kanpo estekak 
*  *Numenak (Aita)* Elertzale banatzailearen web gunean
Ziripot

thumb|Ziripot
**Ziripot** Lantzeko inauteriko pertsonaia da. Gorputza lastoz beteriko zakuekin estalia du eta baldar ibiltzen da makil luze bat erabiliz. Aurpegia estalirik darama eta emakume itxura ematen dion kapela (beti ez). Ziri-potolo ere deitu izan zaio. Zaldiko eta Miel Otxinekin batera inauteriko pertsonai esanguratsuak dira. Herriko kaleetan barrena batetik bestera daramate. Zaldikok eraso eginda lurrera erortzen da eta beste pertsonaiek zutitzen laguntzen diote trufa eta irain artean.

Alegiak dionez, Ziripot ipuinak kontatzen zituen eskale lasai bat zen, baina Zaldikoak eta Miel Otxinek irabaziak lapurtu egiten zizkioten Ziripoten motel izaera aprobetxatuz. Nazkaturik, Zaldiko eta Miel Otxinei buruzko kontu lazgarriak asmatu eta herriari kontatzen hasi zion. Herritarrek pasarte hauek entzunda Zaldiko eta Miel Otxin harrapatu eta erre egin zituzten. Diotenez, Ziripot damuturik, Lantzeko inguru haietatik ihes egin zuen.

Lesakako pertsonaia nagusia Zakuzaharra da. Estetikoki Ziripoten antz handia du. Aurreko aldean lasto gutxiago eramaten du. Gainera, Lantzen Ziripot bakarra ateratzen da eta Lesakako Kalejiraren oinarria hainbat Zakuzahar da.

## Ikus, gainera 
* Lantzeko inauteria.
* Miel Otxin.
* Zaldiko (Lantzeko inauteria).
* Zakuzarrak

## Kanpo estekak
Tinpano

**Tinpanoa** edo **mintz tinpanikoa** zentimetro bateko diametroa duen mintza da, obalo formakoa, fina eta erdi-gardena. Kanpoko entzumen bidean dago eta barneko belarritik bereizten du. Mintzaren kanpoaldetik azalez osatuta dago eta barnetik erdiko belarriaren mukosarekin.

Kanpoko entzun bidetik datozen aire-dardarek tinpanoa mugitzen dute. Aldi berean, mugimendu hauek erdiko belarriko hezurtxoetara pasatuko dira.

Mintz tinpanikoaren kanpoko aldea nerbio aurikulotenporalak inerbatzen du, V3 (trigeminoa) pare kranialaren adarra dena eta X (bagoa)ren adar aurikularrak ere parte hartzen du. Barneko aldeak, aldiz, glosofaringeo nerbioak inerbatzen du.

## Kanpo estekak
Erreflexu

**Erreflexua** organismoak ematen duen erantzun automatikoa da kanpoko estimulu edo kinada baten aurrean. Erreflexu guztiak ez-borondatezkoak dira, haietan entzefaloaren goi-egiturek askotan ez baitute parte hartzen, bizkarrezur-muinak baizik.

Erreflexu bat burutzeko elementu eta mekanismo batzuk behar dira, arku erreflexu deritzona osatzen dutenak. Oinarrizko arku erreflexuan hiru neuronek parte hartzen dute: neurona sentsoriala, asoziazio-neurona eta neurona motorra. Asoziazio-neuronek bizkarrezur-muinean daude; muinaren ezean ez dago arku erreflexurik.

Bi erreflexu mota daude: ez-baldintzatuak (begetatiboak edo sortzetikoak ere deituak) eta baldintzatuak. Lehenak jaiotzatik datoz eta ikasi gabeak dira, berdinak izanik espezie bereko bizidun guztiengan. Bigarrenak ikasi egiten dira eta, lehenengoen aldean, ez dira heredagarriak. Azken hauetan garunak parte hartzen du, ez-borondatezkoak izan arren. Pavlov-ek ikertu eta aurkitu zituen bere txakurrekin egindako esperimentu klasikoetan.

[thumb|[Haur jaioberri|Jaioberrien oratze-erreflexua.]]
Sortzetiko erreflexuen adibideak ugariak dira: jaioberri batean oratze-erreflexua eta xurgatze-erreflexua aipa daitezke, esaterako. Beste bat erreflexu errotulianoa da: belauneko kolpe batek zangoaren ez-borondatezko berehalako luzapena eragiten du.

Mota honetako erreflexuak ikertzeko entzefalorik gabeko animaliak erabiltzen dira laborategian; horretarako, muinean ebaketa bat egiten zaie, bizkarrezur-erraboilaren azpitik. Garunik gabeko animalia hauek ordu batzuetan bizi daitezke, automata moduan: ezin dute borondatezko ekintzarik burutu eta beren ekintza guztiak erreflexu hutsak izaten dira.

Animalia baten hanka erretzen bada, animaliak hanka kenduko du estimulu mingarritik, eta gero kexatu egingo da. Entzefalorik gabeko animaliek, aldiz, hanka mugituko dute, baina ez dira kexatuko: bizkarrezur-muinak eragiten du hankaren mugimendua (erreflexu begetatiboa baita), eta entzefaloak kexua (entzefalorik ez dagoenez, ez dago kexurik)

## Ikusi ere 
* Moro erreflexua
* Erreflexu arkaikoak
Prenteg

**Prenteg** Galesko ipar-mendebaldean dagoen Gwynedd eskualdeko herrixka bat da. Porthmadog udalerritik 3 milatara kokatzen da, Tremadog eta Beddgelert udalerrien artean.
Liho

200px|thumb|Lihoaren kapsulak
thumb|200px|Lihoaren zurtoina
**Lihoa** (***Linum usitatissimum***) landare urterokoa eta belarkara da, batez ere zuntza eta olioa egiteko kultibatzen dena.

Lihoaren laborantza oso garrantzitsua Euskal Herrian izan zen. Euskal lihoa Erresuma Batuko, Frantziako eta Italiako mihiseekin lehiatzen zen XVI. eta XVII. mendeetan.

Lihoaren zuntz luzea da. Lihoaren olioa ez da jangaia. Linazi liho hazia da eta sendabelarra da (laxantea)

Hego Eurasiar jatorria du.

## Ezaugarriak 
Lihoa ehungintzan erabili zen lehenengo landare zuntza izan zen. Egiptoarrek ere erabiltzen zuten.

Bere zurtoina metro bat izatera irits daiteke. Loreak, urdin kolorekoak eta bakartiak dira, bost petalodunak. Fruitu kapsula borobila da. Lihoaren hazian 48 olio edukitzera irits daiteke.
Prozesu osoa bere esku zegoen, baita saltzea ere.
thumb|Emakume bat lihoa prestatzen

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20071113002705/http://www.elkarfundazioa.org/hemeroteka.cfm?orria=berria%5Flinovasco%5F2006%2D11%2D14%2Ehtm
* http://www.ahotsak.com/eskoriatza/pasarteak/esk-003-032/ Liho-festa
* http://www.goierrikohitza.info/paperekoa/2007-03-08/p00007010/Lihoaren_ezkutuko_historiak.htm Goierriko Hitza
Luzoker

**Luzoker**ra (*Cucumis sativus*) Cucurbitaceae familiako landarea da, belarkara eta urterokoa. **Kuialuze**, **konkonbre** (Ipar Euskal Herrian*)* eta **pepino** (Hego Euskal Herrian) izenak ere hartzen ditu. Jatorriz Indiakoa da, baina gaur egun mundu osoan hazten da, haren fruituak barazki modura jateko.

## Ezaugarriak 
Luzokerra aihen landarea da, igokaria, gorantz igotzeko euskarria aurkitzen duenean hostotxo kiribilen bidez euskarriaren inguruan kiribiltzen dena. Hosto zabalak ditu, fruituak eta zurtoina erabat estaltzen dutenak.

Zurtoinak lau metrorainoko luzera eduki dezake. Loreak hori kolorekoak eta monoikoak dira. Fruitua zilindrikoa da, luzanga, 60 cm arte eduki ditzakeena luzeran eta hamar zdentimetro zabaleran. Barnean haziak dituztenez eta lore batetik garatzen direnez, fruituak dira berez; hala ere, tomatea eta kuia bezala, barazki modura jaten dira, ez fruta modura.

## Barietateak 
thumb|Fruituak
* *Cucumis sativus* var. anatolicus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. anglicus L. H. Bailey
* *Cucumis sativus* var. cilicicus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. europaeus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. falcatus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. indo-europaeus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. irano-turanicus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. izmir Gabaev
* *Cucumis sativus* var. squamosus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. testudaceus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. tuberculatus Gabaev
* *Cucumis sativus* var. vulgatus Gabaev

## Galeria 

Fitxategi:Cucumis_sativus_02.JPG|Lorea
Fitxategi:Cucumber_Seedling.jpg|Landare jaio berria
Fitxategi:Cucumis_sativus01.jpg|Fruitua txikitan
Fitxategi:Komkommer_Cucumis_sativus_'Melita'.jpg|Fruitua biltzeko prest
Fitxategi:Starr_080605-6732_Cucumis_sativus.jpg|Luzoker txiki onduak

## Kanpo estekak 
*  Castroviejo *et al.*, Flora iberica (1980-2008)
Xalbador eta Ihidoi

**Xalbador eta Ihidoi** Daniel Aire *Xalbador* eta Gerard Ihidoik osaturiko bikotea Etxamendik eta Larraldek osaturikoarekin parekatu izan dute. Amodiozko abestiek eta kantu politikoek osatzen dute haien errepertorioa. Nafarroako Behereko bi kantariek hiru disko argitaratu dituzte: Gauden gu (1992), Bizitzaren haritik (1997) eta Amentsen miraila (2005).

## Ibilbidea 
Bakoitzak bere aldetik hasi zuten bidea Daniel Aire *Xalbador* urepeldarrak (Fernando Aire *Xalbador* bertsolariaren semea) eta Gerard Ihidoi ezterenzubitarrak. Bakoitzak bere kantuak zituen, bere plazak. Eta lehen aldiz 1990ean abestu zuten elkarrekin, bikote moduan, Baxenabarreko Kantu Txapelketako kanporaketan. Daniel Xalbadorren kantu batekin aurkeztu ziren, "Gaztetxo bati" izenekoarekin. A cappella kantaturiko abesti hark hitz onenen saria eskuratu zuen, baina, hala ere, finaletik kanpo gelditu zen bikotea. Txapelketatik at, ostatuetan eta plazetan kantatzen hasi ziren bi laborariak elkarrekin ordutik.
 
1992an lehen diskoa argitaratu zuten, Gauden gu izenekoa, Elkar diskoetxearekin. Handik bost urtera etorri zen bigarren diskoa, Agorila diskoetxearekin argitaratutako Bizitzaren haritik. Eta gaurdaino, azken diskoa 2005ean argitaratu zuten, Amentsen miraila (ZTK). 2010. urterako beste disko bat atera asmo dute.
 
Bai diskoetan eta bai plazan herri musika landu dute beti Xalbadorrek eta Ihidoik. A cappella edo gitarra jotzaile bat lagun harturik, munduko kantu ezagunak zein euskal kantu ez hain ezagunak taularatu dituzte, antzokietan, herriko festetan, sostengu gaualdietan, elizetan... Dena den, Xalbador eta Ihidoiren errepertorioan ez dira falta Daniel Xalbadorrek berak sorturiko kantuak; harenak dira hitzak gehienetan, nahiz eta bakar batzuk Ernest Alkhat, Etxahun-Iruri eta Xabier Leterenak izan.
 
Plazerari eta penari, plazeretik eta penatik abesten dute Xalbador eta Ihidoik. Amodiozko kantuak eta politikoak. Ipar Euskal Herriko kantagintzan, Etxamendi eta Larralde bikotearekin lotu izan da Xalbadorrek eta Ihidoik osaturikoa, bai estilo aldetik, bai jorratzen dituzten gaiei begira, hala doinuetan nola kantakeran.

## Diskografia 
* *Gauden Gu* (1992, Elkar)
* *Bizitzaren haritik* (1997, Agorila)
* *Amentsen miraila* (2005, Kultulan Diskak)

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Son Sant Joan aireportua

**Palma Mallorcako aireportua**, **Son Sant Joan nazioarteko aireportua** izenaz ere ezaguna, Mallorca uharteko Palma hiriko nazioarteko aireportua da. Hiriburutik 8&nbsp;km-ko distantziara dago. Espainiako hirugarren aireporturik garrantzitsuena hegaldi eta bidaiari kopuruari dagokionez.

Aireportua 1960an ireki zuten Mallorcako turismoaren *boom*-a zela eta. Ordur arteko Son Boneteko aeredromoa ordezkatu zuen aireportu berriak.

2012an 22.666.682 pertsonek erabili zuten.

## Argazkiak 

Fitxategi:X100 Flughafen Palma de Mallorca Guardia Civil.jpg
Fitxategi:X100 Flughafen Palma de Mallorca Schalter zum Einchecken Germand Wings.jpg
Fitxategi:X100 Flughafen Palma de Mallorca Burger King.jpg
Fitxategi:X100 Flughafen Palma de Mallorca Shop fuer Sonnenbrillen.jpg
Fitxategi:X100 Flughafen Palma de Mallorca Schalter zum Einchecken.jpg
Fitxategi:X100 Flughafen Palma de Mallorca duty free shop.jpg
Fitxategi:X100 Flughafen Palma de Mallorca Bildschirmanzeigen der Abfluege.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Kordobako aireportua

**Kordobako aireportua** (IATA: **ODB**, NAZE: **LEBA**) Andaluziako Kordoba hiria zerbitzatzen duen aireportua da. Hirigunetik 6 kilometrora dago. Aireportua 3. mailako aireportu bezala kategorizatua izan da. 2008 urtean 22.268 bidaiari izan zituen.

2007tik aireportua handitzeko proposamena egin zen eta 2009an lehen lanak hasi ziren. Oraindik lanen amaiera noiz izango den ezin da jakin.

2012an 6.613 lagunek erabili zuten.

## Azpiegiturrak 
* 1.380x45 metroko lur-hartze pista.
* 31.022 m2-ko plataforma.
* Biltegiak.

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Aldeanueva de la Sierra

**Aldeanueva de la Sierra** Salamancako udalerria da.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 105 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Salamancako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko informazioa Salamancako aldundiaren webgunean.
Zaragozako aireportua

**Zaragozako aireportua** (IATA: **ZAZ**, NAZE: **LEZG**) Zaragozako hiria zerbitzatzen duen aireportua da. Hirigunetik 12 kilometroko distantziara dago eta Zaragozako Base Militarrarekin hainbat instalazio partekatzen ditu. *Expo Zaragoza 2008*aren ondorioz handitze-lan batzuk egin ziren, aireportuak jasango zuen bisitari Bkopuruaren handitzeagatik.

2014an 418.576 pertsonek erabili zuten.

## Azpiegiturak 
* 3.000 eta 3.718 metroko 2 lur-hartze pista paralelo hurrenez hurren, Europako pistarik handienetakoak.
* Bidaiari terminala
** 14 fakturazio-mahai
** 8 ontziratze-ate
** Merkatal gunea
* .180 autoentzako aparkalekua
* Zama-garraiorako terminala

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Sweet Home Alabama (abestia)

***Sweet Home Alabama*** (euskaraz *Alabama Jaioleku Goxoa*) 1974an Lynyrd Skynyrd taldeak Second Helping bere bigarren diskoan argitaratu zuen abestia da. Estatu Batuetan, eta bereziki Hegoaldea eta Alabama estatuan ia ereserkia maila bereganatu zuen.

Abesti honek hauts ugari harrotu eta musikazaleen artean eztabaida piztu ostean, 1974ko estatu batuar musika zerrendetako 8. postuan kokatu zen. Denbora gutxira mundu osoan ospetsu bilakatu zen.

## Sorrera 
Aurretik Neil Young musikari ospetsuak Estatu Batuetako hegoaldeko arrazismoa eta esklabutza salatzeko asmoz Southern Man eta Alabama abestiak sortu eta abestu zituen. Lynyrd Skynyrd hegoaldeko 1970eko hamarkadako talde arrakastatsuenetakoa zenak, abesti horiekin desadostasunean zeuden, betiere arrazismoaren aurka izanik ere Young kanadarraren bi abesti horiek Hegoaldea eta Alabama bera gutxiesten zutelako iritzia baitzuten, Iparraldean zegoen arrazakeria berdinari begiak itxiz, Hegoaldeko musikazale askok uste bera zutelarik. Horregatik erantzun gisa *Sweet Home Alabama* abestia sortu eta abestu zuten.

Abesti honetako lehenbiziko hitzek honela diote:

Garai hartan puri-purian zegoen Watergate eskandaluari ere aipamen bat egiten zaio, bai eta Alabama estatuko Birmighan hiriburuan bizi den gobernadoreari ere, aurreko eskandalu politikoarekin lotzen dutelarik:

## Kanpo estekak 
* *Sweet Home Alabama* abestia entzungai 
* *Sweet Home Alabama* abestia entzungai, Forrest Gump filmaren irudiekin bat.
Spoonman (abestia)

***Spoonman*** ("Koilara gizona") Seattle hiriko Soundgarden taldeak 1993an grabatu eta 1994an Superunknown diskoan kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* *Spoonman* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai
Valentziako aireportua

**Valentziako aireportua** (IATA: **VLC**, NAZE: **LEVC**), **Manisesko aireportua** ezizenez ere ezaguna, Valentziako hiria zerbitzatzen duen aireportua da. Manises eta Quart de Poblet udalerrieetako lur-eremuen artean dago. Hegaldi kopuru handiena Madril-Barajas aireportura eskaintzen dira, baina badaude Europa mailako hegaldiak ere, adibidez Munich, Londres eta Milanera.

Air Nostrum airelinearen egoitza nagusia bertan dago.

2014an 4.592.512 bidaiari jaso zituen.

## Komunikabideak 
Renferen aldiriko zerbitzuen edo Valentziako metroaren bitartez, aireportura erraztasunez irits daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
The Waterford Boys

***The Waterford Boys*** Irlandako antzinako abesti herrikoia da.

## Kanpo estekak 
* The Dubliners taldeko The Waterford Boys abestiaren bertsioa entzungai 
* Hitzak ikusgai
Reusko aireportua

**Reusko aireportua** (katalanez *Aeroport de Reus*) Tarragonako Reus hiria zerbitzatzen duen aireportua da. Reusko hirigunetik 3 kilometroko distantziara dago; Tarragonatik 7 km-ra eta Costa Dauradako turismo-gune nagusietatik 5-15 km-ra. Turismoarengatik hainbat alditan egin izan behar dituzte handitze-lanak.

2012an 937.446 pertsonek erabili zuten.

## Gertakariak 
1996an ETAk lehergailu bat jarri zuen aireportuan eta 35 pertsona zauriturik suertatu ziren. Egun horretan, beste bi lehergailuek eztanda egin zuen aireportuaren inguruko bi hoteletan.

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Leóngo aireportua

**Leóngo aireportua** (IATA: **LEN**, NAZE: **LELN**) Leóngo hiria zerbitzatzen duen aireportua da. Aireportua Valverde de la Virgen eta San Andrés del Rabanedo udalerrietan dago, Leóngo hiritik 6 kilometroko distantziara. Aireportua Iberiar penintsulako garaiera altuenean dagoena da, itsasoaren gainetik 906 metrora baitago.

2014an 23.100 lagunek erabili zuten.

## Azpiegiturak 
* 3.000 metroko lur-hartze psita.
* 26.800 m2-ko plataforma zibila.
* Bidaiari terminala
* 131 autoentzako aparkalekua.

## Estatistikak 
## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Santander-Seve Ballesteros aireportua

**Santanderko aireportua** — ofizialki *Aeropuerto Seve Ballesteros-Santander* — (IATA: **SDR**, NAZE: **LEXJ**), **Parayasko aireportua** ezizenez ere ezaguna, Kantabriako Santander hiriburua zerbitzatzen duen nazioarteko aireportua da. Camargo udalerriak dago eta Santander hirigunetik 5 kilometrora dago.

2014an 815.636 pertsonek erabili zuten.

## Hegaldiak 
## Bidaiariak 

## Ikus, gainera 
* Santander

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Aireportuaren webgunea, AENAren atarian.
Antonio Urbiztondo

**Juan Antonio Urbiztondo Egia** (Donostia, 1803ko urtarrilaren 17a – Madril, 1857ko apirilaren 26a) militar eta politikari gipuzkoarra izan zen.

## Biografia 
1814an armadan sartu ondoren, gobernuaren aurka borrokatu zuen Hirurteko Liberalean. Gero Boluntario erregezaleekin aritu zen.

1833an Méridan atxilotu zuten karlismoaren jarraitzailea izateagatik. Hala ere, Portugalera ihes egin eta Don Karlosen gortean sartu zen. Ingalaterratik Euskal Herrira zihoazela, berriro atxilotu eta Puerto Ricora eraman zuten. Berriro ihes egin eta, azkenekoz, 1836an armada karlistarekin bat egin zuen.

Estatu Nagusian sartu eta Kataluniako armadaren buruzagi izendatu zuten. Handik Euskal Herrira itzuli eta Bergarako hitzarmena sinatzean, Esparteroren armadan sartu zen non Gaztelako batailoi karlista ohiak zuzendu zituen Ramón Cabreraren aurka. 1841ko urrian matxinatu eta erbesteratu zen. 1843ko amnistiari esker itzuli eta 1850ean Filipinetako kapitain jeneral bilakatu zen. 1856an Espainiako guda ministro izendatu zuten. 1857an hil zen.

## Erreferentziak
Juan Antonio Zaratiegi

**Juan Antonio Zaratiegi Zeligueta** (Erriberri, 1804ko urtarrilaren 27a – Utrera, 1869) militar nafarra izan zen.

## Biografia 
1821-23. urteetan Espainian ezarri zen konstituzioaren aurkako gatazkan erregearen alde borrokatu zen boluntario gisa. Tomas Zumalakarregiren laguntzaile eta idazkaria izanda, honekin batera sartu zen Lehen Gerra Karlistan. 1837an espedizioa egin eta ia Madrilera ailegatu zen. Alabaina karlistekin arazo batzuk izan zituen eta epaitu ondoren gartzeleratua izan zen. Gartzelatik irten zuenean, ordea, karlisten alde jarri zen atzera, eta Don Karlosen laguntzaile izendatu zuten. Valladolid eta Segovia konkistatu ondoren Esparterok Retuertan menderatu eta preso hartu zuen. 1839an presondegitik atera eta Karlos Maria Isidro Borboikoarekin erbesteratu zen Frantziara, Bergarako hitzarmenaren ondoren. Elisabet II.a Borboikoak 1849an amnistia eman zuenean, Espainiara itzuli eta gerra karlistetan zuen maila bera eskuratu zuen. 1868an Goardia Zibileko zuzendari nagusi izendatu zuten. 1868ko Iraultzaren ondoren, Elisabet II.a erregetzatik kendu zutenean, Don Karlosen alde egin zuen berriro. Liburu bat idatzi zuen: *Vida y hechos de Don Tomás de Zumalacárregui.*

## Erreferentziak
Taro

**Taroa** (*Colocasia esculenta*) Araceae familiako landare jangarria eta eskualde tropikaletan almidoia lortzeko landatzen dena.

## Deskribapena 
Landare belarkara da, hostoiraunkorra, tuberkulu subgloboso, estolonifero eta lurpekoa, 6 cm-ko diametroa duena. Hostoak zuriak dira, eta xafla 32 – 36 cm luze eta 22 – 70 cm zabal da. Infloreszentziak axilarrak dira, espadize bat osatzen dute, espatak babesten ditu, fruta-gustuko usaina dute, 9-80 cm luze den pedunkulu bat du eta 43 cm luze den kordotx bat. Fruituak baia subglobosoak dira, zeiharretan jarriak, 3.5 – 5 mm luze eta 2.5 – 3.9 mm-ko diametrokoak; hazi elipsoideekin, kafe argi kolorekoak. 

## Banaketa eta habitata 
Duela 7.000 urte hasi ziren landatzen Papua Ginea Berriko mendietan. Taroaren jatorrizko eremuaren hedadura oraindik eztabaidagai dago. Autore askok diote Indiako ipar-ekialdean dagoela, hego-ekialdeko Asian. Beste autore batzuen arabera, Australiara, Ginea Berrira eta Marshall uharteetara ere hedatzen dute.

Arroz-soroetan edo lur garaietan egon daiteke landarea, euriak edo ureztatzeak ura etengabe hornitzen duenean. Zenbait barietate tropikoetatik kanpo ere hazten dira, Galizia, Korea eta Japonia bezalako lekuetan.

Elikagai tradizionala da munduko eremu tropikal askotan, eta Hawaiin *poi*a egiteko oinarria da. Landarea zatiezina da, landarearen zeluletako substantzia ergastikoen ondorioz gordinik jaten bada. Urdail-hesteetako arazo larriak sortzen ditu, egosten ez bada.

## Erabilerak 
Ia barazki guztietan bezala, taro-hostoak bitamina eta mineraletan eta zuntz dietetikoetan aberatsak dira. Forma gordinean, landarea toxikoa da, kaltzio oxalatoa duelako eta orratz formako landare-zeluletan errafidioak daudelako.

Kormoa, oro har, barazki gisa kontsumitzen da, bai okela, oilasko edo arrain plateren akonpainamendu gisa, bai sancocho ezagunaren parte gisa (batez ere Venezuelan, Kolonbian eta Panaman). Kanarietan sukaldaritza tradizionalaren parte gisa erabiltzen da, nahiz eta ñamearekin nahastu ohi den. Costa Rican Karibeko eremuan jaten dute gehienbat. Korean kornoa larrutu egiten da eta hostoen kimuak lohitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hierroko aireportua

**Hierroko aireportua** Valverdeko udalerria eta orokorrean Hierroko uharte kanariarra zerbitzatzen duen aireportua da. Aireportua txikia da eta beste bi kanariar uharteetara eskaintzen ditu hegaldian. Handitze-lanak 1996ean burutu ziren.

2012an 152.726 pertsonek erabili zuten.

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Francisco García

**Francisco García Dicastillo** (Larraga, 1795 – Lizarra, 1839ko otsailaren 18a) Nafarroa Garaiko jeneral karlista izan zen.

## Bizitza 
Boluntario gisa borrokatu zen Fernando VII.aren alde Erregezaleen matxinadan (1821-1823), eta infanteriako teniente gradua erdietsi zuen.

1833an, Fernando VII.a hil ondoan, Karlos Maria Isidro Borboikoaren alde azaldu zen eta, azaroaren 5ean, Aguilar Kodesen, Nafarroako lehenbiziko Junta Karlista hautatu zuen batzarrean parte hartu zuen. Gerra osoan Nafarroan aritu zen, batez ere, eta garaipen nabarmenak erdietsi zituen. 1834an, besteak beste, Argudingo, Arkijasko eta Zubiriko guduetan borrokatu zen. 1835eko urtarrilean, zauritua izan zen Orbisoko guduan. Urte horretan berean, brigadier mailara goititu zuten, Ameskoa ibarretako ekintzetan izan zuen jokabidearen aitormenez. Azaroan, Lizarrako eta Jurramendiko guduetan gailendu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ochagavía Fernández, Diego *Abrazos y tiros. Los fusilamientos de Estella y el Abrazo de Vergara*, Berceo, ISSN 0210-8550, 73. zenbakia, 1964, 363-372. orrialdeak, dialnet.unirioja.es
Pablo Sanz

260px|thumb|eskuinera|Lizarrako fusilamentuak, Sanzen heriotza

**Pablo Sanz Baeza** (Iruñea, 1801eko ekainaren 7a – Lizarra, 1839ko otsailaren 18a) nafar militarra izan zen.

## Biografia 
Hirurteko Liberalean Errege guardiaren zalditerian ofiziala, Santos Ladron de Zegamarekin bat matxinatu zen. Lehen Gerra Karlistan Tomas Zumalakarregiren agindupean mariskal izendatu zuten. Errege espedizioan parte hartu zuen.

Rafael Maroto buruzagi karlistaren aurkako azpijokoak egin zituenez, honek Lizarran fusilatu zuen.

## Erreferentziak
Santos Ladron de Zegama

**Santos Ladron de Zegama** (Irunberri, 1784ko azaroaren 13a – Iruñea, 1833ko urriaren 14a) nafar militarra izan zen, Iberiar Penintsulako Gerran eta Erregezaleen matxinadan borrokatu zena. Kausa karlistarekin bat egin ondoren, fusilatua izan zen.

## Bizitza 
Santos Ladron de Zegama Irunberrin jaio zen 1784ko azaroaren 13an, handikien familia batean. Iberiar Penintsulako Gerran teniente-koronel bilakatu zen. Absolutismoaren jarraitzailea, Fernando VII.a Espainiakoak brigadier eta Nafarroako gobernadore militar izendatu zuen. 

Erregea hiltzean, 1833ko urriaren 6an On Karlos errege aldarrikatu zuen. Logroñon matxinatutako boluntario erregezaleen zuzendaritza hartu eta Nafarroa aldera joan zen, bertako boluntarioekin bat egiteko asmoarekin. Manuel Lorenzo brigadierrak aurre egin zion Los Arcosko guduan. Preso hartu eta urriaren 14an fusilatu zuten Iruñeko zitadelan. 

Francisco Iturraldek ordeztua izan zen, baina ez zuen luzaroan iraun.. Azkenik, azaroaren 14an Lizarran, Tomas Zumalakarregi bilakatu zen haren ordezko .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Benito Eraso

**Francisco Benito Eraso Azpilikueta** (Garinoain, 1793 – Garinoain, 1835) nafar militarra izan zen.

## Biografia 
Karlista zen. Iberiar Penintsulako Gerran parte hartu ondoren, 1822an *fedearen armada* izeneko gudarostea osatu zuen Nafarroan, 18.000 gizonekin. 1833an, Espainiako errege izendatu zuen Karlos VII.a Orreagan, baina Nafarroako erregeordeak Nafarroa Behererantz ihes egitera behartu zuen. Itzulitakoan Tomas Zumalakarregiren agindupean jarri zen, eta Urduña, Ordizia, Durango eta Eibar hartu zituen. 1835ko ekainean, Deskarga mendatean Espartero garaitu zuen. Zumalakarregi zauritu ondoren, Eraso izan zen Bilboko setioaren zuzendari. Bilbok kale bat eskaintzen dio XIX. mendeko militar honi: Eraso jenerala izeneko kalea, Deustun. 1835eko uztailean, liberalen aurkako Mendigorriko guduan larri zauritu zuten, eta kasernara erretiratzean, zaldi gainetik erori eta horren ondorioz hil zen.

## Erreferentziak
Apio

**Apioa** edo **perrexil hezea** (*Apium graveolens*) Apiaceae familiako landare belarkara eta eskualde epeletan laboratzen dena da. Elikagai eta sendabelarra da. Europar jatorria du.

Landare aromatiko soiltzat hartua izatetik, apioa, egun, maila handiko elikagaien artean egotera igaro da organismoarentzat mesedegarriak diren propietateak dituelako, besteak beste esentzia-olioak eta sodio- eta potasio-edukia.
 
Diuretiko eta garbigarri ahaltsua izateaz gain, kaloria gutxi eta balio elikagarri handia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
*  http://www.infoagro.com/hortalizas/apio.htm
*  http://www.zonaverde.net/apiumgraveolens.htm
Errefau

**Errefaua** edo **errefautxoa** (*Raphanus sativus*) Brassicaceae familiako landare belarkara da. Haren sustraiak jangarriak dira eta baratzetan landatu ohi da.

Uraz gain, karbohidratoak eta zuntza dira bere osagai nagusiak. Ur asko duenez, errefaua kaloria gutxiko jakia da. Bitaminei dagokienez, C bitamina eta folatoak dira aipagarrienak. Mineral ugarienak, aldiz, potasioa eta iodoa dira. Halaber, kaltzio eta fosforo nahiko du eta magnesioa, maila urriagoan.

Uste denez, *Raphanus raphanistrum* landarearen azpiespeziea da.

## Barietatak 
* Errefautxo gorria
* Raphanus sativus var. longipinnatus
* Mantanghong
* *Raphanus sativus var. niger* (azal beltza, frantses errefaua.
* *Raphanus sativus var. longipinnatus* (daikona, japoniar errefaua).

## Galeria 

Fitxategi:Raphanus sativus 00.jpg|Errefautxo-platera.
Fitxategi:Sakurajima daikon.jpg|Daikona (*Raphanus sativus var. longipinnatus*).
Fitxategi:Chinese radish p1150393.jpg|"Mantanghong", txinatar errefaua.

## Ikus, gainera 
* Errefau-aza

## Kanpo estekak
Ingurumenaren Nazioarteko Eguna

**Ingurumenaren nazioarteko eguna**, ingurumenari Nazio Batuen Erakundeak urtero eskainitako eguna da. Ekainaren 5ean ospatzen da.

Egun honen ospakizuna 1972ko abenduaren 15ean onartu zen, Nazio Batuen Batzar Nagusian. Egun horretan, Nazio Batuen Ingurumen Programa (UNEP ingelesez) ere onartu zen .

NBEak egun honetaz baliatzen da mundua ingurumenak duen garrantziaz kontzientziatzeko, jendeari hurbiltasuna erakutsiz.

Gainera, egun honi esker, urtero komunikabideetan ingurumenari buruz hitz egitea lortzen da, eta ondorioz, gaur egun gure gizartean lekua duen gaia bihurtu.

thumb|

## Azken Ingurumenaren nazioarteko egunen leloak: 
* 2005 (San Francisco):**Planetarentzako planak** 
* 2006 (Aljer): **"Ez utzi desertuak alde batera!"**
* 2007 (Tromsø): **Lurmentzea, gai goria.** 
* 2008 (Wellington): **Ahaztu Ohiturak!** (Karbono baxuko ekonomia baten alde) 
* 2009 (Mexiko Hiria): **Zure planetak zu behar zaitu aldaketa klimatikoa saihesteko!** 
* 2010 (Rwanda): **Espezie asko. Planeta bat. Etorkizun bat.** 

## Ingurumenaren egoitza diren herrialdeak: 
* Buenos Aires,Argentina
* Troms,Norvegia
* San Francisco, Estatu Batuak
* Bartzelona, Espainia
* Beirut, Libano
* Shenzhen, Txina
* Turin, Italia
* La Habana, Kuba
* Adelaida, Australia
* Mosku, Errusia
* Seul, Korea
* Istambul, Turkia
* Pretoria, Hegoafrika
* Londres, Ingalaterra
* Pekin, Txina
* Rio de Janeiro, Brasil
* Stockholm, Suedia
* Mexiko hiria, Mexiko
* Brusela, Belgika
* Bangkok,Thailandia
* Nairobi, Kenya
* Lima, Peru
* Santa Cruz, Bolivia

## Kanpo estekak 
*  Ingurumenaren Babes eta Giza Ardurarako Nazioarteko Mintegia
*  http://webarchive.loc.gov/all/20070411124414/http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=97

## Ikus, gainera 
* Nazio Batuen Erakundea
## Erreferentziak
Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación

**Diretório Revolucionário Ibérico de Liberação** edo **Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación**, **DRIL** () 1959an erbestean bizi ziren portugaldar militar batzuek sortutako talde armatu bat izan zen, Portugalgo eta Espainiako diktadurak amaiarazteko helburua zuena. DRILen baziren espainiarrak ere, galiziarrak gehienak.

DRILek bi idazkari nagusi zituen, Humberto Delgado eta Xosé Velo Mosquera (*Xunqueira de Ambía*). Taldeko kideen artean, aipatzekoak dira Henrique Galvão eta José Fernández Vázquez (*Jorge de Soutomaior*); azken hori, PCEko kide ohia eta Espainiako Gerra Zibilean Errepublikako Itsas Armadako komandantea izana.

DRILen komunistek, anarkistek eta gebaristek parte hartzen zuten, borroka armatuaren bidez Salazarren eta Francoren diktadurak bukaraztea xede zutenak.).

DRILen bonba bidezko ekintzek *modus operandi* bera jarraitzen zuten, hots, leku publikoetan ipinitako lehergaiz beteriko maleten bidez. Hala ere, besteak beste Xurxo Martínez galiziar idazleak ekintza DRILek egin zuela gogorarazi zuten, eta hori frogatzen zuten dokumentuak bazituela jakinarazi. Egilea DRIL izan zela dago jasota, berriz, Espainiako poliziak 1961ean egindako txostenean (2013 arte isilpean gordea).

Hala ere, Begoña Urroz haurraren hilketa ETAri egotzi zitzaion Espainiako Diputatuen Kongresuan ekainaren 27a -atentatuaren eguna, hain zuzen- "Terrorismoaren biktimen eguna" izendatzeko ekitaldian., Margarita Ledo Andiónek idatzia eta zuzendua. Bertan itsasontziaren bahiketa azaltzen da, besteak beste Camilo Mortáguakek (ekintzan parte hartu zeuna), Federico Fernández (Sotomayor komandantearen semea) eta Victor Velok (Xosé Velo ekintzan parte hartu zuenaren semea) parte hartzen dute.
* 2004an Xavier Montanyàk *Santa María*ren bahiketari buruzko liburua kaleratu zuen katalanez, *Pirates de la Llibertat* izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Begoña Urroz afera', *Igandea* ('Berria'ren gehigarria), 2011ko otsailaren 20a
*  "El secuestro del Santa María en la prensa del régimen franquista", Armando Recio García, *Revista Historia y Comunicación Social*, 2005, 10. liburukia, Madrilgo Unibertsitate Complutensea.
Francisco Javier Girón

**Francisco Javier Girón Ezpeleta** (Iruñea, 1803ko martxoaren 11 – Madril, 1869ko abenduaren 18a), Ahumadako bigarren duke eta Amarillasko bostgarren markesa, militar nafarra izan zen.

Aita Pedro Agustín Girón jenerala zuen, Francisco Javier Castaños buruzagiaren iloba. Ama, berriz, Nafarroako erregeorde izan zen Jose Ezpeletaren alaba. Aitaren aldetik, Moctezuma II.a enperadore aztekaren ondorengoa zen.

## Biografia 
1815ean armadan sartu eta, nahiz eta hasieran absolutismoaren jarraitzailea izan, Lehen Gerra Karlistan liberalekin bat egin zuen Andaluzian. Ordurako mariskala, 1842an aita hil zitzaion eta duke bilakatu zen.

1844an Luis González Bravoren gobernuak Goardia Zibila sortu zuen eta Giron bere lehendabiziko buruzagi bilakatu zen. Kordobako probintzia ordezkatuz senataria izan zen.

## Erreferentziak
Andrés Orbe Larreategi

**Andrés Orbe Larreategi** (Ermua, 1672ko martxoaren 21a - Madril, 1740ko abuztuaren 4a) bizkaitar elizgizona izan zen.

## Biografia 
XVIII. mendearen lehen herenean eragin handiko pertsona izan zen. Apaiza, 1720an Bartzelonako apezpiku eta 1725ean Valentziako artzapezpiku bilakatu zen. 1727 eta 1733 artean Gaztelako biltzarraren gobernadorea eta 1733an inkisidore nagusia izan zen.

1733an honek bere iloba zen Andrés Agustín Orbe Filipe V.ak Valdespinako markes bilakatzea lortu zuen. Horrela artzapezpikuaren familiak honen ospea jarauntsi zuen. Gainera, familiaren jauregia eraiki zuen jaioterrian (egun Ermuko udaletxea da), eta aldi berean herriko Donejakue apostoluaren elizan obrak bultzatu zituen, bereziki kanpandorrea eta barruko erretaula nagusia. Kapera batean bere omenezko hil-monumentua dago elizan.

thumb|400px|center|Orbe Larreategiren omenezko monumentua Ermuko elizan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrés Agustín Orbe

**Andrés Agustín Orbe Zarautz** (Ermua, Bizkaia, 1722ko otsailaren 21a – ?, 1754ko azaroaren 1a) aristokrata eta politikaria izan zen, Valdespinako lehendabiziko markesa.

## Bizitza 
Andresek, bere osaba Andrés Orbe Larreategiri esker, Filipe V.ak Valdespinako markes izendatzea lortu zuen. 1740 eta 1742 artean oinaztarren buruzagia izan zen.

Hainbat aldiz Ermuko alkatea izan zen (1739, 1742, 1745 eta 1752). 32 urte zituela hil zen, legebidezko seme bakarra —José Joaquín Orbe Murgia— eta hamar sasikume izan ondoren.

## Erreferentziak