open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sholem Aleijem

**Sholem Nojumovitx Rabinovitx**, ***Sholem Aleijem*** izengoitiaz ezagunagoa —yiddishaz: שלום עליכם— (Pereiaslav, Errusiako Inperioa, 1859ko martxoaren 2greg./otsailaren 18jul. – New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1916ko maiatzaren 13a) yiddishazko idazlea eta antzerkigilea izan zen. Hebreeraz eta errusieraz ere idatzi zuen.

## Bizitza 
1859ko martxoaren 2an jaio zen familia judu pobre batean. Haurtzaroa Voronkovo ​​herrian igaro zuen (gaur egun Ukrainako Kiev eskualdean). 15 urte zituenean, Robinson Crusoek inspiratuta, pertsonaia judua zen antzeko istorioa idatzi zuen eta idazle izatea erabaki zuen. 

1876an eskolan amaitu ondoren, Olga Loeva, ekintzaile judu aberats baten alabari, hiru urtez irakatsi zion. Irakasle eta ikaslearen artean maitasuna sortu zen. Momentu horretan, Olgaren aita ez zegoen sozialki desberdina zen ezkontza horretarako, eta Sholem Aleijemek lana galdu zuen Loeven etxean. Handik sei urtera, 1883an, aitaren borondatearen aurka, Olga idazlearekin ezkondu zen. Bere aitaginarreba hil ondoren, Sholem Aleijem fortuna handiaren oinordeko bihurtu zen. Hala ere, Sholem Aleijem burtsan espekulatzen hasi zen. Yiddishazko aldizkariak ere babesten zituen eta beraz, bere ondarea igaro zuen.

1883tik ia soilik yiddishez idazten zuen (errusieraz eta hebreerazko istorio batzuk izan ezik).

Sholem Aleijemek mugimendu sionismoarekin sinpatizatzen zuen (nahiz eta ez zituen bere ideiak guztiz partekatzen). Kritikariak *Mark Twain judua* deitzen zioten. Gero, Mark Twainek ohartu zen bere burua *Sholem Aleijem estatubatuarra* zela uste zuela.

1891 ondoren Odessan bizi zen, 1903-1905 bitartean Kieven. 1905eko pogromen ondoren, bere familiarekin Suitzara joan zen, gero Alemaniara. 1914an Lehen Mundu Gerra hasi ondoren, Errusiako herritar gisa, internatua eta Alemaniatik Danimarka neutralera erbesteratu zuten. Ameriketako Estatu Batuetara joan zen, eta bere bizitzako azken urteak New Yorken bizi izan zituen. Tuberkulosiarengatik hil zen 1916ko maiatzaren 13an. 

## Lanak 
* *Stempenyu*, 1888
* *Der get*, 1888
* *Yossele Solovey*, 1889
* *Di asife*, 1889
* *Mazel Tov*, 1889
* *Yaknez*, 1894
* *Tevye der Milchiger*, 1894
* *Tsezeyt un tseshpreyt*, 1903
* *Yidishe tekhter*, 1905
* *Di goldgreber*, 1907
* *Agentn*, 1908
* *Blonzhende Stern,* 1909—1911
* *Shver tsu zayn a yid*, 1914
* *Dos groyse gevins*, 1916
* *Motl peysi dem khazns*, 1907—1916

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abraham Ortelius

**Abraham Ortelius**, baita **Ortels**, **Orthellius** edo **Wortels** ere (Anberes, 1527ko apirilaren 14a - *ibidem*, 1598ko ekainaren 28a) Brabanteko kartografo, geografo eta kosmografo izan zen. Lehen atlas modernoaren sortzailea eta kartografiako Herbehereetako eskolaren sortzaileetako bat izan zen.

1575ean Filipe II.a Espainiakoaren geografo izendatu zuten. Europan zehar bidaiatu zuen, batez ere Hamazazpi Probintzietan, Alemanian, Frantzian, Ingalaterran, Irlandan eta Italian.

1547an mapak ilustratzen hasi zen eta, gainera, liburuak eta mapak merkaturatu zituen. 1554an Gerardus Mercator ezagutu ondoren, geografia zientifikoaz interesatu zen.

1564an argitaratu zuen bere lehen mapa, *Typus Orbis Terrarum*. Mapa honetan Terra Australis agertzen da. *Theatrum Orbis Terrarum* izan zen bere lan nagusia. 1570ean argitaratu zen eta lehen Atlas modernotzat jotzen da. 1578an *Synonymia geographica* argitaratu zuen, antzinako geografiaren tratamendu kritikoa. 1579koa da *Nomenclator Ptolemaicus*. Urte horretan, *Parergon* ere argitaratu zuen (antzinako historia irudikatzen zuten mapak). *Itinerarium per nonnullas Galliae Belgicae partes* 1584koa da. *Maris Pacifici*, 1589koa, Ozeano Bareari buruzko lehen mapa inprimatua izan zen.

Ortelius izan zen kontinenteen jitoaren teoria proposatu zuen lehena.

## Kanpo estekak
Sauviac

**Sauviac** bi udalerriren izena da:
* Sauviac (Gers), Gers departamenduan, Frantzia.
* Sauviac (Gironde), Girdonde departamenduan, Frantzia.
Atxurra (argipena)

**Atxurra** hitzak adiera zenbait ditu:
* Atxurra, Bizkaian kokatutako kobazuloa.
* Aitzur, Bizkaialdean "atxurra" edo "atzurra" deitua, nekazaritzan erabiltzen den tresna .
* Mozkorraldia, herri hizkeran, "atxurra" ere deitua.

Abizenakː
* Julen Atxurra, Lekeitioko Etakidea.
Georgi Parvanov

**Georgi Sedeftxov Parvanov** (; Sirixtnik, 1957ko ekainaren 28a) bulgariar historialari eta politikaria da. Bulgariako presidentea izan zen 2002tik 2012ra.

Parvanovek historia ikasi zuen Sofiako Unibertsitatean eta Bulgariako Alderdi Komunistaren historian espezializatu zen. 1981ean historialari gisa sartu zen Bulgariako Alderdi Komunistaren Historia Institutuan. 1990eko apirilean Alderdi Komunista Bulgariako Alderdi Sozialista bihurtu zen. Parvanov 1994an aukeratu zuten diputatu, eta 1997an eta 2001ean berrautatu zuten.

2001ean aukeratu zuten Bulgariako presidente, eta 2006an berrautatu zuten. Bere herrialdea NATOn eta EBn sartzea babestu zuen.

## Kanpo estekak
Batasuneko zubiko etxea

**Batasuneko zubiko etxea** Luzaideko Pekotxeta auzoan dagoen etxe bat da, auzo hori eta ondoko Arnegi herria banatzen dituen zubixkaren ondoan, Batasuneko zubia bezala ezaguna. Gaur egun, bi herriak lotzen dituen errepide nagusia iparralderago igarotzen da, toki horretatik 150 metrora, zubi modernoago eta zabalago batetik, eta Schengengo Hitzarmenak mugako kontrolak kendu ditu. Hala ere, toki horretan, zubi zaharraren bi aldeetan, Espainiar eta Frantziar Estatuen poliziaren kuartelek jarraitzen dute.

Eraikin berezi hau, bi solairu, bi isurkiko teilatua eta fatxadan balkoiak dituen baxenabartar estiloko etxetzarra da. Gaur egungo egituran, nahiko lan modernoa da, joan den mendeko lehen erdikoa. Beheko solairuan taberna bat eta denda bat daude.

Toki horretatik erbestera joan zen Karlos Maria Isidro Borboikoa karlista, 1876ko otsailaren 28an, Hirugarren Karlistaldian bere armada garaitua izan ondoren.

Etxe hau esanguratsua da batez ere Donibane Garazitik Donejakue Bidea igarotzen zen lehen eraikina zelako. Gaur egun, Donejakue Bidea zubi berritik eta errepide nagusitik eramaten da, eta, beraz, ez da eraikin horren ondotik igarotzen, 50 bat metrora baizik.

2015ean, UNESCOk Iberiar Penintsulan Donejakue Bidea «Donejakue Bideak: Frantses Bidea eta Iberiar Penintsulako Iparraldeko Bideak» gisa zabaltzea onartu zuenean, «inbentario atzerakoia - Elementu elkartuak» bidali zuen dokumentazio gisa. Bertan, 147. zenbakian, Batasuneko zubiko etxea ageri da.

## Erreferentziak 
* Donejakue Bideak: Frantses Bidea eta Iberiar Penintsulako Iparraldeko Bideak

## Ikus, gainera 
* Batasuneko zubia

## Kanpo estekak
Cortodera

***Cortodera*** Coleoptera Chrysomeloidea generoko Cerambycidae familiako intsektuak dira. 
thumb|*Cortodera* sp.
## Banaketa 
Paleartiko eta neartikoan aurkitzen dira.

## Espezieak 
Hauek onartzen dira:

* *Cortodera aestiva* Sama & Rapuzzi, 1999
* *Cortodera alpina* Menetries, 1832
* *Cortodera analis* Gebler, 1830
* *Cortodera aspromontana* Muller, 1948
* *Cortodera baltea* Holzschuh, 2003
* *Cortodera barri* Linsley & Chemsak, 1972
* *Cortodera bivittata* Linsley & Chemsak, 1972
* *Cortodera ciliata* Danilevsky, 2001
* *Cortodera cirsii* Holzschuh, 1975
* *Cortodera colchica* Reitter, 1890
* *Cortodera coniferae* Hopping & Hopping, 1947
* *Cortodera cubitalis* (LeConte, 1861)
* *Cortodera differens* Pic, 1898
* *Cortodera discolor* Fairmaire, 1866
* *Cortodera diversipes* Pic, 1898
* *Cortodera falsa* (LeConte, 1860)
* *Cortodera femorata* (LeConte, 1860)
* *Cortodera ferrea* Linsley & Chemsak, 1972
* *Cortodera flavimana* (Waltl, 1838)
* *Cortodera fraudis* Linsley & Chemsak, 1972
* *Cortodera funerea* Linsley & Chemsak, 1972
* *Cortodera holosericea* (Fabricius, 1801)
* *Cortodera humeralis* (Schaller, 1783)
* *Cortodera impunctata* Hopping & Hopping, 1947
* *Cortodera imrasanica* Sama & Rapuzzi, 1999
* *Cortodera kaphanica* Danilevsky, 1985
* *Cortodera khatchikovi* Danilevsky, 2001
* *Cortodera kiesenwetteri* Pic, 1898
* *Cortodera kochi* Pic, 1935
* *Cortodera kokpektensis* Danilevsky, 2007
* *Cortodera longicornis* (Kirby in Richardson, 1837)
* *Cortodera metallica* Holzschuh, 2003
* *Cortodera militaris* (LeConte, 1850)
* *Cortodera moldovana* Danilevsky, 1996
* *Cortodera neali* Danilevsky, 2004
* *Cortodera nitidipennis* (Casey, 1913)
* *Cortodera omophloides* Holzschuh, 1975
* *Cortodera orientalis* Adlbauer, 1988
* *Cortodera placerensis* Hopping & Hopping, 1947
* *Cortodera pseudomophlus* Reitter, 1889
* *Cortodera pumila* Ganglbauer, 1881
* *Cortodera ranunculi* Holzschuh, 1975
* *Cortodera reitteri* Pic, 1891
* *Cortodera robusta* Hopping & Hopping, 1947
* *Cortodera rubripennis* Pic, 1891
* *Cortodera ruthena* Plavilstshikov 1936
* *Cortodera schurmanni* Sama, 1997
* *Cortodera semenovi* Plavilstshikov, 1936
* *Cortodera semilivida* Pic, 1891
* *Cortodera simulatrix* Holzschuh, 1975
* *Cortodera spuria* (LeConte, 1873)
* *Cortodera steineri* Sama, 1996
* *Cortodera stolida* (Casey, 1924)
* *Cortodera subpilosa* (LeConte, 1850)
* *Cortodera syriaca* Pic, 1901
* *Cortodera thorpi* Linsley & Chemsak, 1972
* *Cortodera tibialis* (Marseile, 1876)
* *Cortodera transcaspica* Plavilstshikov, 1936
* *Cortodera tuberculicollis* Linsley & Chemsak, 1972
* *Cortodera umbripennis* Reitter, 1890
* *Cortodera uniformis* Holzschuh, 1975
* *Cortodera ussuriensis* Tsherepanov, 1978
* *Cortodera vanduzeei* Linsley & Chemsak, 1972
* *Cortodera villosa* Heyden, 1876
* *Cortodera wewalkai* Holzschuh, 1995
* *Cortodera wittmeri* Holzschuh, 1995

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jasokuntzeko eliza (Behorlegi)

**Jasokuntzeko eliza** Nafarroa Behereko Behorlegi udalerrian kokatzen den eliza da.

Eliza hau Erdi Aroan sortu zen. Hala ere, arkitekturaren ezein elementuk ez du bere antzinatasuna, planoa ez bada, sinpletasun handiz baieztatzen. Eraikina XVII. mendean berreraiki zen. Ataripeko ateak giltzaz zati batean irakurtzeko moduko data dauka: 1656 izango litzateke. Goiko inskripzioa irakurgarria da. Nabearen hegoaldean sakristia dago erantsita, 1748. data duela, kalbario lodiko leiho laukizuzen bertikalaren gainean. Eraikinaren barruan, nabean, hilarri bat dago, "Mikel Goienetze  Behorlegiko apaiza, 1765eko uztailaren 15ean hil zena" inskripzioa duena. Elizak berritze lanak egin zituen 2004an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Behorlegi
* Behorlegiko monumentu historikoak

## Kanpo estekak
Mañex Zubiat

**Mañex Zubiat**, (Behorlegi, Nafarroa Beherea, 1848ko abuztuaren 22a-1924ko urtarrilaren 6a) baxenafar bertsolaria izan zen.

## Kanpo estekak
2021eko Frantziako Tourra

**2021eko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honen 108. edizioa izan zen. 2021eko ekainaren 26an Bresten hasi eta uztailaren 18an Parisen amaitu zen, tartean txirrindulariek ezarritako 21 etapa egin zituztelarik.

Tadej Pogačarrek (UAE) irabazi eta bi Tour irabazi dituen txirrindularirik gazteena bilakatu zen. Sailkapen nagusiko podiumean alboan izan zituen Jonas Vingegaard (Jumbo) eta Richard Carapaz (Ineos). Talderik onena Bahrein izan zen. 
Maillot berdea, Tour horretan berpiztu zen Mark Cavendishentzat (Quick Step) izan da. Irabazi zituen lau etapekin 34 zituen denera Tourrean, inork inoiz eskuratu dituen gehien, Eddy Merckxekin berdinduta.

Lehenbiziko euskalduna Pello Bilbao gernikarra izan zen; sailkapen nagusiko bederatzigarren amaitu zelarik. Jonathan Castroviejok (Ineos) 23. amaitu zuen, eta 26. Ion Izagirrek (Astana).

## Taldeak 
## Parte-hartzaileak
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen nagusia 
### Mendiko sailkapena 
### Puntukako sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Pas de la Casa

**El Pas de la Casa** ( ahoskatua; ) Andorrako eski-estazio, herria eta mendatea da, Encamp parrokian dagoena. Estazioaren eremua Grand Valira eski-estazioak hartzen du.

Herriko hizkuntza nagusia frantsesa da, katalana ofiziala izanda ere.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soldeu

**Soldeu** ( ahoskatua) Andorrako eski-estazio eta herria da, Canillo parrokian dagoena. Estazioaren eremua Grand Valira eski-estazioak hartzen du.

Herriko hizkuntza nagusi eta ofiziala katalana da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Basconia

***Compañía Anónima Basconia, La Basconia*** bezala ezaguna, Bizkaiko metalurgia alorreko fabrika bat izan zen, Basaurin kokatua, Ibaizabal ibaiaren ondo-ondoan.

1892. urtean, bizkaitar zenbait industrialari Ildefonsa Ayarragarayrekin, Gorbeñaren alargunarekin, harremanean hasi ziren. Asmoa latorrizko xaflak egiteko fabrika bat sortzea zen, alargunaren jabetza ziren Larrazabal-Kareagako lursail batzuetan. XIX. mendean sortutako metalurgia fabrika horrek hamarkada batzuk iraun zituen. Hasieran latorrizko xaflak egitetik geroago metalezko estruktura nahiko handiak ere egitera pasatu ziren. 1969. urtera arte. Urte horretan fabrika ez zen desagertu, baina urte horretan AHV enpresak bereganatu zuen *La Baskonia*.

Bere garaian lanpostu ugari kudeatu zituen *La Basconia*k (fabrika, XX. mendean, 3.500 langile izateraino heldu zen).
[thumb|left|[San Mames (1913-2013)|San Mames zaharreko Arkua (1953) *La Baskonia* fabrikan egin zuten.]]
*La Basconia* fabrikan eraiki ziren, esaterako, Deustuko Zubia (1934), Mesedeetako Andra Mariaren elizaren metalezko kupula Areetan, Getxon (1954), San Mames zaharreko Arkua (1953), eta beldar-traktore bat ere bai, 1929an, 60 CV.ko Mercedes motor batekin ekipatua; Probidentzia Eskola, (kristau eskola); Social Antzokia; San Pedro eliza...

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baskonia Kirol Kluba
* Bizkaiko Labe Garaiak

## Kanpo estekak 
* *La Basconia*. Historia.
* José María GONZÁLEZ GARCÍA: «Basconia», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*
* Eduardo J. ALONSO OLEA: «Basconia S.A.», *Bilbaopedia*
F9 (filma)

***F9***, ***F9: The Fast Saga*** edota ***Fast & Furious 9*** () 2021eko Justin Lin estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. *The Fast and the Furious sailaren* seigarren filma da. Vin Diesel, Michelle Rodriguez, Tyrese Gibson, Chris "Ludacris" Bridges, John Cena, Jordana Brewster, Nathalie Emmanuel, Sung Kang, Michael Rooker, Helen Mirren, Kurt Russell eta Charlize Theron aktoreek antzeztu zuten.

## Sinopsia 
Lehen begiradan, lasaia dirudi pertsonaia nagusien bizimoduak: Dom Toretto Lettyrekin eta haren semearekin bizi da; lasai bizi ere. Baina, hala ere, etor daitekeenari adi daude; izan ere, ongi dakite ezustekoak haiei dei egin gabe etortzen direla. Halako batean, hiltzaile eta auto gidari arriskutsu batek taldea mehatxatuko du, eta, hori dela eta, "Dom" Torettok jokatzen duen pertsonaiak aurre egin beharko die iraganean iltzatuta utzi zituen zauri askori.

## Aktoreak 
* Vin Diesel: Dominic "Dom" Toretto
* Michelle Rodriguez: Leticia "Letty" Ortiz
* Tyrese Gibson: Roman Pearce
* Chris "Ludacris" Bridges: Tej Parker
* John Cena: Jakob Toretto
* Jordana Brewster: Mia Toretto
* Nathalie Emmanuel: Ramsey
* Helen Mirren: Magdalene Shaw
* Charlize Theron: Cipher
* Michael Rooker: Buddy
* Sung Kang: Han Seoul-Oh
* Don Omar:  Rico Santos
* Lucas Black: Sean Boswell
* Bow Wow: Twinkie
* Jason Tobin: Earl
* Cardi B: Leysa
* Jim Parrack: Kenny Linder 
* Finn Cole: Jakob Toretto (gaztea)
* Ozuna: Rico Santos (gaztea)
* J. D. Pardo: Jack Toretto
* Jason Statham: Deckard Shaw

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Black Widow (filma)

***Black Widow*** () 2021eko Cate Shortland estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da.

## Sinopsia 
Black Widow deituriko andre bat bere bizitzako kapitulurik ilunenen aurrean dago; izan ere, konspirazio anker baten jomuga da. Espioia izan zen, eta nortasun hori kontu eske etorri zaio zenbait urte geroago. Horrela , iraganeko kontuak kudeatu beharko ditu.

## Aktoreak 
* Scarlett Johansson: Natasha Romanoff / Black Widow
* Florence Pugh: Yelena Belova / Black Widow
* David Harbour: Alexei Shostakov / Red Guardian
* O. T. Fagbenle: Rick Mason
* William Hurt: Thaddeus "Thunderbolt" Ross
* Ray Winstone: Dreykov
* Rachel Weisz: Melina Vostokoff / Black Widow

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Cover

***El Cover*** 2021eko filma da, Secun de la Rosa kataluniar zinema zuzendariak zuzendutako komedia musikal eta erromantikoa. Alex Monner eta Marina Salas dira protagonistak.

## Musika 
Hainbat talderen abesti-bertsioak ("cover") biltzen dituen soinu-banda du filmak, besteak beste hauek: The Killers, Erasure, Amy Winehouse, Lady Gaga, Shirley Bassey, Gloria Gaynor, La Marelu, Loquillo, Antonio Vega, Nena Daconte eta Raphael. Gainera, Antonio Orozcok konposatu eta interpretatutako abesti berri esklusibo bat ere azaltzen da. Zenbait artistaren ahotsak ere entzuten dira filmean: Rocío Márquez («Mala de Marelu»), Kexxy Pardo («Ring My Bell») eta Agoney («Little Respect»). Esperanza Rancapino flamenko abeslaria ere agertzen da eta Vicente de Castro "Parrita" ren kameo bat egongo da. BSOk Universal Music albuma plazaratu zuen. Formatu digitalean eta binilozko edizio esklusibo batean jarri zuten salgai, zinema-aretoetako estreinaldiarekin batera.
## Aktoreak 
* Àlex Monner: Dani
* Marina Salas: Sandra
* Carolina Yuste: Amy
* Lander Otaola: Pierre
* María Hervás: Moni
* Susi Sánchez
* Juan Diego
* Carmen Machi
* Pepe Ocio: Sebastián
* Secun de la Rosa
* Jorge Calvo
* Óscar de la Fuente: Moniren aita
* Raúl Jiménez
* Lidia Mínguez: Maddona
* Fran Berenguer: Vicente

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Licancabur sumendia

**Licancabur sumendia** (kunza hizkuntzan, lickan: 'herria', 'herrialdea'; *ckabur*, 'mendia'; hau da, 'herriko mendia', edo 'herrialdeko mendia') Bolivia eta Txileren arteko mugan dagoen geruza-sumendia da, aintzira berdearen ondoan. Azken erupzioa Holozenoaren garaian izan zen.

## Egonlekua 
Licancabur sumendia Boliviako Potosí departamentuaren eta Txileko Antofagastako eskualdearen arteko mugan dago. Bere altuera (5.920 m) eta kono ia perfektua direla eta, paisaia-elementu nagusia da Txileko eskualde horretako El Loa probintziako Andeetako mendikatean. Ipar-ekialdeko hegalaren herena baino gehiago Boliviakoa da, magalaren oinetik (4.360 m) 5.400 m-ra arte.  

Txileko lurraldean, Portezuelo del Cajón pasabidearen iparraldean, Ilargiaren haranaren eta San Pedro de Atacama herri turistikoaren ipar-ekialdean dago.

Boliviako aldean, Eduardo Abaroa Andeetako faunaren erreserba nazionala dago, eta babestuta dago, bere magalean Andeetako flamenko-kopuru handiak biltzen dituen aintzira berdea dagoelako.

## Deskribapen orokorra 
Sumendi honetarako lehen igoera 1884an egin zuen Severo Titichocak.

Licancabur sumendia mendi ikonikoa da, San Pedro de Atacamatik zeruertza menderatzen duen moduagatik. Igoera erraza da, baina aurrez aklimatazioa egin behar da gozatzeko.

## Argazki-galeria 

Laguna Verde, Bolivia, 2016-02-02, DD 74.JPG
Llamas, volcan Licancabur, Atacama, Chile.JPG
ALMA Dwarfed by Mountain Peaks.jpg
Laguna Verde from Licancabur.jpg|Aintzira Berdea
Iconic, Conical Licancabur Watches Over Chajnantor.jpg
Alien Atacama.jpg

## Kanpo estekak
Solos (telesaila)

***Solos*** estatubatuar telesail dramatikoa da, David Weilek sortua.

## Sinopsia 
Hollywoodeko izarrak beren kabuz ageri dira, bakartuta eta bakarrizketan, bizitzako gai garrantzitsuen inguruan. Protagonisten ahotan entzun daitezke familia, zahartzaroa, zaintza, heriotza, teknologia eta izurriteen inguruko gogoetak. Telesailak pandemia garaian lehen lerrora heldu diren eztabaida gaien inguruko fikziozko disertazio bat dirudi; izan ere, hitzen bidezko azalpenak dira une oro jaun eta jabe.

## Aktoreak 
* Uzo Aduba: Sasha
* Nicole Beharie: Nera
* Morgan Freeman: Stuart
* Anne Hathaway: Leah
* Anthony Mackie: Tom
* Helen Mirren: Peg
* Dan Stevens: Otto
* Constance Wu: Jenny

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alberto Hurtado

**Luis Alberto Miguel Hurtado Cruchaga**, Eliza Katolikoak **San** **Alberto Hurtado** bezala gurtzen duena (Viña del Mar, 1901eko urtarrilaren 22a - Santiago, 1952ko abuztuaren 18a), Txileko abokatu, legegile eta apaiz jesuita izan zen. Kristoren Etxearen (Hogar de Cristo) sortzailea izateagatik ezaguna izan zen. Txileko langileen zaindaritzat hartzen da, bere ikasketa etxeko Zuzenbide Fakultatekoa (Txileko Unibertsitate Katolikoa), UCAko Ingeniaritza Kimikoko Ikasleen Federaziokoa eta Argentinako Mendozako Unibertsitateko Pastoralekoa.

Bere jaia abuztuaren 18an ospatzen da. Joan Paulo II.ak beatifikatu zuen 1994ko urriak 16an, eta, ondoren, Benedikto XVI.ak kanonizatu zuen San Petri plazan (Vatikano Hiria) 2005eko urriak 23an, Txilen jaio zen bigarren santua bihurtuz — Andeetako Santa Teresaren ondoren — .
## Biografia 
### Lehen urteak 
Euskal jatorriko familia txiletar batean jaio zen, Alberto Hurtado Larraín eta Ana Cruchaga Tocornal gurasoek eta Miguel anaiak osatua. Aita erasotzaile batzuek hil ondoren, lau urte zituela Santiagora joan zen familiarekin.

## Kanpo estekak
Genius (telesaila)

***Genius*** estatubatuar telesail dramatikoa da, National Geographic katerako sortua.

## Sinopsia 
Albert Einstein eta Pablo Picassoren bizitzak fikziora eraman ostean, Genius telesailak Aretha Franklin hartu du ardatz hirugarren denboraldirako. Atalen ildo nagusien artean daude soularen erreginaren ibilbide profesionaleko lorpenak, utzi duen arrastoa eta pasioz eta gorabeheraz beteriko bizitza pertsonala.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Abaroa Andeetako faunaren erreserba nazionala

**Eduardo Abaroa Andeetako faunaren erreserba nazionala**, Boliviako naturagune babestua da. Andeetako mendikatearen mendien artean dago ezkutatuta, herrialdearen hego-mendebaldeko txokoan, herrialdeko eremu babesturik bisitatuena, eta urtean gutxienez 40 000 bisitari izaten ditu. Eduardo Abaroa Boliviako heroiaren izena darama. 

Natura-erreserbako mendiak Bolivia eta Txile, Argentinaren arteko mugako mendi altuenak dira. Sumendiak erupzioan, iturri termalak, geiserrak eta fumarolak daude.

## Kanpo estekak
Trantze

**Trantzean egotea** izenez ezagutzen diren esperientziak mekanismo psikologiko bati buruzkoak dira; mekanismo horretan, pertsonak kanpoko edo barruko zenbait baldintza alde batera uzten ditu eta kontzientzia-egoera aldatua izaten du.

Trantze-egoerekin batera aldaketa zenestesikoak eta neurobegetatiboak gertatzen dira beti. Trantze hitza argitzapen espiritualaren kontzeptuarekin lotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clémence Poésy

**Clémence Guichard** (L'Haÿ-les-Roses,  - ), **Clémence Poésy** izen artistikoz ezaguna, frantziar aktorea da, antzerkian, telebistan eta zineman aritutakoa.

## Filmografia hautatua 
### Zinema 
* 2002 : *Olgas Sommer*
* 2003 : *Bienvenue chez les Rozes*
* 2005 : *Harry Potter and the Goblet of Fire*
* 2006 : *Le Grand Meaulnes*
* 2007 : *Sans moi*
* 2007 : *Le Dernier Gang*
* 2008 : *In Bruges*
* 2008 : *La Troisième partie du monde*
* 2009 : *Heartless*
* 2010 : *Pièce montée*
* 2010 : *127 Hours*
* 2010 : *Lullaby*
* 2010 : *Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 1*
* 2010 : *Le Mystère*
* 2011 : *Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 2*
* 2011 : *Jeanne captive*
* 2013 : ''Mr. Morgan's Last Love*
* 2014 : *GHB*
* 2015 : *The Ones Below*
* 2015 : *Le Grand Jeu*
* 2016 : *Demain tout commence*
* 2016 : *7 minuti*
* 2017 : *Final Portrait*
* 2017 : *Tito e gli alieni* 
* 2019 : *Resistance*
* 2019 : *Le Milieu de l'horizon*
* 2020 : *Tenet*

### Telebista 
* 1999 : *Un homme en colère*
* 2000 : *Les Monos*
* 2005 : *Révélations*
* 2010-2011 : *Gossip Girl*
*2012 : *The Hollow Crown*
* 2013-2018 : *Tunnel*
* 2018 : *Genius*
* 2021 : *En thérapie''

## Kanpo estekak
Bodélé sakonunea

**Bodélé sakonunea** Saharako basamortuaren hegoaldean dagoen sakonunea da. Txadeko punturik baxuena da, Afrikako iparraldearen erdialdean. 500 kilometroko luzera, 150 kilometroko zabalera eta 160 metroko sakonera inguru ditu. Bere punturik sakonena itsasoaren mailaren gainetik 155 metrora baino ez dago. Sakonuneak inguru endorreiko bat eratzen du, eta Amazoniako oihanak jasotzen duen hauts ongarriaren jatorri nagusia da.

Bodélé sakonunean hauts ekaitzak maiz gertatzen dira, urtean 100 bat egunez, adibidez 2004ko otsailean Cabo Verde eta Afrikako Mendebaldean gertatu zen hauts ekaitz handia. Haizeak Tibesti eta Ennedi mendiak kolpatzen dituenean, Txadeko iparraldean, sakonune honetara bideratzen da. Sakonunea plater sakon bat bezalakoa da, oso lehorra, baina noizbehinka agertzen diren laku txikiekin. Laku horiek Holozenoko une hezeagoetan urez beterik zeuden. 

Lehenago Txad aintzira hedatuaren parte ziren laku hauetan diatomea ugari zeuden, oraintxe gainazala eratzen dutenak eta hauts horren jatorri direnak. Hauts horrek Atlantikoa zeharkatzen du eta mineral garrantzitsuak uzten ditu Amazonian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Abaroa

**Eduardo Abaroa Hidalgo** (San Pedro de Atacama, 1890eko azaroaren 15a - Calama, 1879ko martxoaren 23a) Boliviako merkatari eta enpresaburua izan zen, Boliviako armadaren hil ondoko soldadu-mailarekin ohoratua eta gerrako heroitzat hartua.

1879an, Peru eta Boliviako herrialde aliatuak Txilen aurka aurrez aurre jarri zituen Ozeano Bareko gerraren ondoren, Boliviako armadan sartu zen bere borondatez. Txileko inbasioan, erresistentzia zibilaren buru izan zen Topaterreko guduan, non hil egin zen. Gaur egun, Ozeano Bareko Gerrako Boliviako heroi garrantzitsuenetakotzat hartzen da, eta koronel graduarekin aintzatetsi zuten, hil ondoren.

## Aurrekari familiarrak 
Abaroa kontable eta enpresaburua zen, eta Litoral departamenduan zegoen zilarrezko meategi batean lan egiten zuen, garai hartan Bolivian zegoen lurraldean. Garai hartan, Calama herri txiki bat zen, abere- eta mineral-karabanen igarobidea. Eduardo Abaroak larre eta ibarren zati bat zuen, aziendarako eta alpapa ekoizteko erabiltzen zena.

Abaroa familiakoa, San Pedro de Atacamako mendikarearen inguruko eremuko familia tradizionala, Juan Abaroaren eta Benita Hidalgoren zortzi seme-alabetatik bosgarrena izan zen. Bere anai-arrebak Cesaria, Guadalupe, 1850ean Mariano Franco Acuñarekin ezkondua; Ignacio (1833), Francisca Carangoriarekin ezkondua; Jose; Gregoria; Corina eta Irene (1842), Juan Bautista Ascárate Trujillorekin ezkonduta. 

Eduardo Abaroa Irene Rivero Pachasekin ezkondu zen eta bost seme-alaba izan zituen: Andrónico, Eugenio, Amalia, Antonia eta Juan Eduardo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Mikel Caballero

**Jon Mikel Caballero Lorea** (Iruñea, 1985) irakasle, gidoigile eta zinema zuzendaria da. 

## Biografia 
Iruñean jaioa, 2007an, Nafarroako Unibertsitatean, Ikusentzunezko Komunikazioaren gradua bukatu zuen. 2009an Bartzelonako Unibertsitatearen ESCACen Zinema zuzendaritzaren Masterra burutu zuen. Ondoren, zazpi urtez, Bartzelonan lan egin zuen. Kataluniako hirian film luze desberdinetak lagundu zuen: *Bruc: El desafío* (2010, Daniel Benmayorrek zuzenduta), *EVA* (2011, Kike Maíllok zuzenduta) eta *Lo Imposible* (2012, Juan Antonio Bayonak zuzenduta); azkne film horren *making of* zuzendu zuen. Beste *making of* ere egin ditu: *Un monstruo viene a verme* (2016, Juan Antonio Bayona) eta *El secreto de Marrowbone* (2017, Sergio García Sánchez). 2012 zientzia-fikzioko film labur bat egin zuen,  *Hibernation*; film horrek 22 sari jaso ditu eta mundu osoko 125 zinemaldietan egon da. 2015ean bere bigarren film laburra egin zuen, *Cenizo* (2016); honek ere sari asko bildu ditu, 33 alegia. Madrilen, bestetik, Daniel Écijarekin lan egin du, telesail desberdinetan eginez, guztiak Good Mood etxe-ekoizlean.

Bere lehen film luzea *El increíble finde menguante* (2019), Malagako Zinemaldian aurkeztu zuen. Feroz Sarietan komedia onenaren kategorian sailkatu zen.

## Filmografia 
**Hibernation* (2012) - Zuzendaritza, gidoia eta ekoizpena (film labur) 
**Cómo se hizo Lo Imposible* (2012) - Zuzendaritza. (dokumental)
**Cenizo* (2016) - Zuzendaritza, gidoia eta ekoizpena (film labur)
**El increíble finde menguante* (2019) -  Zuzendaritza, gidoia eta ekoizpena (film luze)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*:Jon Mikel Caballero IMdB webgunean.
*:*El increíble finde menguante* filmari buruzko elkarrizketa terrorweekend.com agerkari digitalean.
*:Jaso dituen sariak Filmin webgunean.
Antxon Elosegi Vitoria

thumb|Antxon Elosegi Olatz Peon alkatearekin, Tolosako Udalak omendu zuenean.
**Antxon Elosegi Vitoria** (Tolosa, 1932ko otsailaren 10a – *ibidem*, 2024ko ekainaren 8a), kultur eta jai ekintzailea eta ekimen askoren sustatzailea, Bihotz Sakratuaren ikastetxean egin zituen peritu merkantil ikasketak eta eraikuntza eta saneamendu materialen salmentan egin zuen lan bizitza osoan zehar. Etxebizitza promotore gisa ere aritu zen.

Antxon Elosegi CITen sortzaile eta lehendabiziko lehendakari, herri ekimen ugaritan parte hartu zuen, batez ere kultur arloan, eta CIT (Centro de Iniciativas de Tolosa-Tolosako Ekinbide Etxea) elkartean. 1967an CITen sorreran parte hartu zuen eta lehendabiziko lehendakaria izan zen 1974 arte. Erakunde horretan ekimen asko jarri zituen martxan, ezagunenak Abesbatza Lehiaketa, Mikologia Astea, Eskolarteko Olinpiar Jokoak, Titirijai Txotxongilo Jaialdia, Zumardi Natur Jardunaldiak eta Amalur Bidai Jardunaldiak. CITen 25. urtemugan Tolosako kaleetan lehen mailako euskal artisten (Oteiza, Txillida, Basterretxea, Ugarte, Anda) eskulturak jartzeko proiektuaren eta Eskulturastearen bultzatzaile nagusietakoa izan zen. 

 
Inauteri jaien antolaketan ere parte hartu zuen, CIT, Kabila eta Casino elkarteen izenean, besteak beste, Zaldunita bezperako Danborradan.

Zezenetarako zaletasun handia dauka (aita Tolosako zezen-plazaren fundatzaileetakoa izan zen eta gaztetan zezenketa batzuetan parte hartu zuen) eta beste hainbat kiderekin batera zezenketak antolatzen aritu da Tolosan eta Haron, 1990etik 2010 arte 40-50 zezenketa antolatuz, Tolosako plaza betetzea lortuz 1992an eta 1999an, eta plazaren mendeurrena ospatuz 2003an.

ETAren garai gogorretan, zuzenean jaso zuen haren indarkeria: 1978an lehergailua jarri zuten Tolosako Bidebieta auzoan eraikitzen ari zen etxeetan eta 1997an bere lagun Patxi Arratibel eta bere iloba Francisco Javier Gomez Elosegi hil zituen. Gizon eskuzabala, elkartasunezko hainbat proiektutan lagundu du inguruko lagun asko inplikatuz: Behar Bidasoa GKErekin Kongon eta Ruandan, Iñaki Arriola eskolapioarekin Txilen maputxeen alde...

Bidaiazalea da, munduko hainbat herrialdetan ibili da eta erretiroa hartu ondoren Espainian zehar hainbat bidai egin ditu motoz.

Tolosako Udalak omenaldia egin zion 2019an alderdi politiko guztien adostasunez.

2021ean Joxemari Iturralde idazle tolosarrak liburu bat argitaratu du berarekin egindako elkarrizketetan oinarrituta.

## Erreferentziak
Aposematismo

[thumb|[Oophaga granulifera|*Oophaga granulifera* igela, pozoitsua da, eta horretaz ohartarazten du bere kolore gorriarekin.]]
**Aposematismoa** fenomeno biologikoa da: izaki batzuek zentzumenetarako ezaugarri deigarriak garatu dituzte, harrapariak urruntzeko. Animalia batzuek pozoia, zapore txarra edo antzeko babesak dituzte, ikusmenari dagozkionak bereziki adierazgarriak izanik. 

Hitzak bi erro greko ditu: *apo*, 'urrun' edo 'aparte' esan nahi duena; eta *sema*, 'seinale', ohartarazpen-seinale gisa itzul daitekeena. 

## Kolore aposematikoak 
[thumb|[Arrabio arrunt|Arrubio arrunta, kolore aposematiko agerikoekin; Euskal Herriko anfibio ohiko bat.]]
Kolore biziak erabiltzea da modu ohiko bat, eta hain zuzen ere kolore tipikoki aposematikoak badaude: gorria, laranja, horia eta beltza, eta horien konbinazioak dira ohikoenak aposematismo ikusizkoan. Kolore horiek izaera arriskutsua adierazten dute eta harrapakariek kolore horietako animaliak bakean uzten ikasten dute. Euskal Herriko faunan, arrubioak ekoizten duten pozoiaz defendatzeko gai dela adierazten du kolorazio aposematiko hori-beltzarekin.

## Aldagaiak 
Kolorazio aposematikoa duten animaliek harrapakarien erasorik jasotzen ez dutenez, beste animalia batzuk horiek imitatzen dituzte, hau da, aposematikoen mimeta bihurtzen dira. Aposematismoaren bi mimetismo mota ezagutzen dira: Bates mimetismoa eta Muller mimetismoa. Batesenean, animalia imitatzailea ez da arriskugarria, eta Mullerrenean biak dira arriskugarriak, imitatua eta imitatzaileak, biak izanik aposematikoak.

Beste fenomeno bat homeotipia da, inguruneko gauza ez jangarriak imitatuz ezkutatzea.

Aposematismoa, zentzu batean, kripsiaren edo kamuflajearen antitesia da, eta erakarpenaren desberdina da, aurrekoa bezain fenomeno arrunta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrew Fisher

**Andrew Fisher** (Crosshouse, Ayrshire, 1862ko abuztuaren 29a - Londres, 1928ko urriaren 22a) australiar politikaria izan zen. Hiru aldiz Australiako lehen ministroa izan zen (1908-1909, 1910-1913 eta 1914-1915). Australiako Alderdi Laboristako buruzagia izan zen 1907tik 1915era.

Eskozian jaio zen eta eskola utzi zuen meategian lan egiteko. Hamazazpi urterekin sindikatu-burua zen. 1885ean Australiara emigratu zuen, eta han sindikalismoarekin lotuta jarraitu zuen. Queenslanden kokatu zen eta 1893an Queenslandeko Parlamentuko kide hautatu zuten.

1901ean Parlamentu Federaleko kide hautatu zuten eta 1904an Merkataritza ministro izan zen Chris Watsonen gobernuan. 1908ko azaroan Alfred Deakinek dimisioa eman ondoren, Fisherrek gutxiengoen gobernu bat eratu zuen 1909ko ekainera arte.

Alderdi Laboristak irabazi zituen 1910eko hauteskundeak eta Fischer lehen ministro kargurako itzuli zen. Pentsioak, langileen eskubideak edo Australiako itsas armadaren hedapena bezalako erreformak egin zituen. 1913ko hauteskundeak galdu ondoren Joseph Cookek ordezkatu zuen.

1914an laboristek boterea berreskuratu zuten hauteskundeak irabazi ondoren. Fisherrek australiarren babesa agindu zion Britainia Handiari Lehen Mundu Gerran. 1915eko urrian dimisioa eman zuen Billy Hughesen alde. Ondoren, Australiako enbaxadorea izan zen Erresuma Batuan 1916tik 1920ra.

## Kanpo estekak
Kordoban

thumb|XIX. mendeko kordoban urreztatua.

**Kordoban**, historikoki, kalitate altuko ahuntz edo aker larrua da. Oso material arina eta leuna, substantzia bereziekin ondutako landarearen bidez lortzen zena, horien artean, zumaketik lortutako taninoak.

Tanino horiek gainerako tanino begetalek baino erresistentzia handiagoa dute oxidazioarekiko, eta horrek larruazalaren kolorea mantentzen du luzaroago. Gainera, koloratzaileei gehiago sartzeko aukera ematen die, eta, ondorioz, larru hori erabili zuten oinarri gisa larru bozeldu eta polikromatuetarako.

Hitza, jatorriz, mozarabiarra da eta Kordoba hiriari egiten dio erreferentzia, bere larruzko artisautza mota guztiengatik ezaguna zena. Espainian, teknika Erdi Aroan garatu zen, eta XVI. eta XVII. mendeetan izan zuen hedapen eta ospe handiena.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Kordoban (kolorea)

**Kordoban** edo **kordoban beltza** kolore ilun eta belztu batzuen izen arrunta da, tonu laranja edo gorrixkak dituztenak, saturazio ahul edo sasineutrodunak, ahuntz edo aker larru onduaren kolorean oinarritzen direnak. Material honek, bere izena Kordoba hiritik hartzen du, kordoban izeneko larru ekoizpenagatik ospetsua den hiria.

Beste kolore honi ere kordoban deitzen diote:

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Michael Morris (Killaningo 3. baroia)

**Michael Morris, Killaningo 3. baroia** (Londres, 1914ko uztailaren 30a - Dublin, 1999ko apirilaren 25a) irlandar kazetari, egile eta kirol buruzagia izan zen. Nazioarteko Olinpiar Batzordeko 6. lehendakaria izan zen 1972tik 1980ra.

Michael Morris Londresen jaio zen, Irlandako familia katoliko batean. Eton Collegen, Sorbonako Unibertsitatean eta Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen. Kazetari lanetan aritu zen Daily Express eta Daily Mail egunkarietan. Gerrako berriemailea izan zen 1937-38an Bigarren Txina-Japonia Gerra. Normandiako Lehorreratzea eta Normandiako gudua planeatu zituen taldeko kide izan zen.

1950ean Irlandako Batzorde Olinpikoko presidente aukeratu zuten eta 1972an Avery Brundageren lekua hartu zuen Nazioarteko Olinpiar Batzordearen presidentetzan. Bere agintaldian 1976ko Montrealgo Olinpiar Jokoak porrot finantzarioa izan ziren eta 1980ko Moskuko Olinpiar Jokoei boikota egin zitzaien.

John Ford bere lagunaren *The Quiet Man* filmean antzeztu zuen eta bere bi film ekoitzi zizkion.

## Lan hautatuak 
* *Four days, an account of the 1938 Munich crisis*, edited by Lord Killanin. London, W. Heinemann, Ltd. (1938).
* *Sir Godfrey Kneller & His Times*, by Lord Killanin. B. T. Batsford Ltd., (England) (1948).
* *Olympic Games*, by Lord Killanin. Macmillan Publishing Company (1 February 1976), .
* *Shell Guide to Ireland*, by Lord Killanin, M.V. Duignan, Peter Harbison (Editor). Macmillan; 3Rev Ed edition (May 1989). .
* *The Fitzroy: The Autobiography of a London Tavern*, by Lord Killanin, Sally Fiber, and Clive Powell-Williams. Temple House; 1st edition (21 August 1995). .
* *My Olympic Years*, by Lord Killanin. Martin Secker & Warburg Ltd; First Edition (9 May 1983). .
* *My Ireland: A Personal Impression*, by Lord Killanin. Gallery Books (Nov 1987). .

## Kanpo estekak
Velimir Khlebnikov

**Viktor Vladimirovitx Khlebnikov**, **Velimir Khlebnikov** bezala ezaguna (; Malie Derbeti, 1885eko azaroaren 9aGreg./urriaren 28aJul. - Kresttsi, 1922ko ekainaren 28a) errusiar olerkari eta antzerkigilea izan zen, Errusiar futurismoaren kide garrantzitsua.

1909-10 bitartean Vasili Kamenski, David Burliuk eta Vladimir Maiakovski futuristak ezagutu zituen eta *Hylaea* talde futuristan sartu zen. Bere kideek olerkarien olerkariatzat hartzen zuten.

Bere lanetan errusiar hizkuntzarekin esperimentatu zuen eta neologismoak sortu zituen. Etorkizunari buruzko bere iragarpenekin saiakerak ere idatzi zituen.

1917ko Errusiako Iraultza babestu zuen arren, boltxebikeek bere lanak debekatu zituzten, ez zeudelako errealismo sozialistara egokituta.

Bere azken urteetan, eslaviar mitologiarekin eta numerologia pitagorikoarekin liluratuta egon zen.

## Kanpo estekak
Västra Ny

**Västra Ny** Suediako parrokia bat da (Motala udalerria, Östergötland) .

## Toponimia 
Izenak (1399 *Nya*, 1369 *Nyakirkio* ) elizari egiten dio erreferentzia. Västra izena 1800 baino lehen itsatsi bazitzaion ere, 1893ra arte lur-erregistroan parrokiaren izena Nykyrka izan zen. 

## Administrazioa 
Parrokiak 96,21 kilometro koadroko azalera du, horietatik 90,74 lurrak. 2000. urtean 1.320 biztanle zituen. Parrokia honetan Nykyrka herria eta Västra Ny eliza daude. Lehen Aska barrutiaren zati zen (baita 1937 baino lehen Sundbo barrutiaren zatia ere), baina 1971az geroztik Motala udalerriaren barruan dago. 2016tik Västra Ny distrituari dagokio.

## Geografia 
Västra Ny parrokiaren iparraldean Vättern laku nagusia dago, eta bere lurretan laku txiki ugari daude.  Nykyrkaren ekialdean Bona *ikastetxe* zaharra dago. Iparraldean, parrokiak Örebro eskualdeko Askersund udalerriko Hammar parrokiarekin egiten du muga, Närke aldera.

Bertan daude, besteak beste, Medevi Brunn bainuetxea eta Övralid landetxea ( Verner von Heidenstam idazlearen familiarena).

## Aztarna arkeologikoak 
Parrokian Paleolitoko aztarnategi bat dago, lau zistarekin. Vättern lakuko uhartetxoetan, berriz, Brontze Aroko lau hilobi .  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Te-katilu

**Te-katilua** tea hartzeko katilu bat da. Helduleku batekin izan daiteke, gehienetan hatz lodiarekin eta hatz batekin edo birekin atzeman daitekeen txiki batekin. Material zeramiko batez egina dago. Txandaka, te-piezen parte izan daitezke, teontzi bat, krema-pitxer bat, azukre-ontzi estalia eta esne-ontzi batekin batera. Te-katiluak kafe-katiluak baino zabalagoak eta laburragoak izaten dira. Goizeko katiluak arratsaldekoak baino handiagoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafe-katilu

**Kafe-katilua** kafea hartzeko katilu bat da. Kafe-katiluak, normalean, zeramika beiraztatuz eginak daude, eta kirten bakar bat dute zamalanetarako, edaria bero dagoen bitartean. Kafe-katiluak erabili eta botatzeko edalontziak ere izan daitezke, non edari beroak, kafea barne, har daitezkeen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katu-belar

**Katu-belarra** (*Nepeta cataria*) Lamiaceae familiako landare fanerogamo bat da, Europan, mendebaldeko Asian eta Ipar Amerikan aurki daitekeena. Katu-belar izenak katuen bi herenek berengana duten erakarpen bizitik datoz. Katu-belarra belar-te (edo tisana) osagai ezaguna da, eta bere propietate lasaigarriengatik erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otso-atzapar

**Otso-atzaparra** (*Lycopus europaeus*) Lamiaceae familiako landare fanerogamo bat da, Ipar hemisferio osoan aurki daitekeena.

Landare belarkara tentea da eta 30-90 cm-ko altuera du. Hostoak berde distiratsuak dira, kontrajarriak, lantzeolatuak eta oso horzdunak; besapeetan, loreak isurialdeetan daude, oso txikiak dira, kolore zurikoak, purpuraz punteatuak, eta uztaila eta iraila bitartean agertzen dira. Fruitua lautua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basamenda

**Basamenda** (*Mentha arvensis*) Lamiaceae familiako landare fanerogamo bat da, Europa eta Asia osoko eskualde epeletan aurki daitekeena.

Landare belarkara iraunkorra da, eta 10-60 cm-ko altuera du (oso gutxitan 100 cm-koa). Hostoak kontrakoak dira, sinpleak eta 2-6,5 cm luze eta 1-2 cm zabal, iletsuak, eta ertzak zerratuta dituzte. Loreak purpura kolore zurbilekoak dira (batzuetan zuriak edo arrosak), zurtoinen gaineko multzotan, lore bakoitzak 3-4 mm-ko luzera du. Urte osoan uztatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Telica sumendia

Leongo departamenduan, Nikaraguan, dagoen sumendia da **Telica**. Maribioen mendikatean dago, itsasoaren mailatik 1.060 metroko altueran. Izen bereko udalerritik gertu egoteagatik deitzen da horrela.

Kono zineritiko konplexua da, elkarren gainean jarritako zenbait kraterrez osatua. Berriena noizean behin harea-euriak botatzen aritu da aldizka. Sumendiaren magalak estaltzen dituzten piroklasto oxidatuek kolore herdoilgaitza ematen diote; landarerik gabeko hegalak karkaba sakonek zulatzen dituzte, erpe erraldoi batek sumendiaren maldak urratu izan balitu bezala; laba-kolada zaharrak ere ikusten dira, oso aldatuak, hego-ekialdeko maldatik jaisten direnak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quick Change

***Quick Change*** (euskaraz *Aldaketa Azkarra*), 1990eko Howard Franklin eta Bill Murray estatubatuarrek zuzendutako lapurreta komedia film bat da. Bill Murrayz gain, Geena Davis, Randy Quaid eta Jason Robards aktoreek antzeztu zuten.

Jay Cronley idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago, era berean, aurrez liburu horretantxe oinarritutako Alexandre Arcadyk zuzendu eta Jean-Paul Belmondo aktoreak zuzendutako *Hold Up* (1985) frantziar filma ere badago.

## Argumentua 
AEB, New York, Grimm (Bill Murray) bertan nagusi den kaosa eta ustelkeriaz nazkaturik hiria uztea erabaki duen newyorkar urbanista bat da. Phyllis Potter (Geena Davis) neskalaguna eta haren Loomis (Randy Quaid) anai tentelaren laguntzaz, banku bat lapurtu ondoren hegazkinez ihes egiteko plan zehatz bat prestatuko dute. Grimm pailazoz mozorroturik bankura sartu eta diruaz jabetzeaz arduratuko da. Honerarte dena erraza izango da: arazoa aireportua trafiko nahas-mahasa baten erdian dagoela izango da. 

## Aktoreak 
* Bill Murray: Grimm
* Geena Davis: Phyllis Potter
* Randy Quaid: Loomis
* Jason Robards as Chief Walt Rotzinger
* Richard Joseph Paul: Dennis Jameson tenientea
* Reg E. Cathey: Soinu analista
* Joe Pentangelo: Polizia sarjentua
* Paul Herman as Hot Headed Cop
* Barton Heyman: Aireportuko segurtasun arduradun burua
* Tony Shalhoub: Taxi gidaria
* Philip Bosco: Autobus gidaria
* Phil Hartman: Hal Edison
* Kathryn Grody: Edison andrea
* Steve Park: Janaridendako kutxazaina
* Bob Elliott: Banku zaindaria
* Jamey Sheridan: Kartera lapurra
* Stanley Tucci: Johnny Skelton
* Kurtwood Smith: Vince Lombino / Russ Crane
* Susannah Bianchi: Angie Lombino / Crane andrea
* Gary Howard Klar: Mario Monetti
* Victor Argo: Mike Skelton
* Jack Gilpin: Yuppie bahitua

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Mogotón

Nikaragua eta Hondurasen arteko mugan dago **Mogoton** mendia. Itsasoaren mailatik 2.107 metro gorago dago, eta Nikaraguako punturik altuena da. Eraketa horrek eta klima tropikal hezeak pinudien eta Laino-ohianeko basoaren garapena bultzatzen dute. Baso horretan biodibertsitate aberatsa garatzen da eta mundu mailako merkatuan kalitatezko kafe lehiakorra sortzen duten etxaldeak eta finkak zabaltzen dira. Gailurra eskalatzea erronka handia da abenturazaleentzat eta naturaren maitaleentzat, baina eskaintzen duen ikuspegiak ahalegin guztiak konpentsatzen ditu, leizea Nikaraguako eta Hondurasko mugen artean dago.

Ibilbide turistiko hori egiteko, itsas mailatik 700 metrora, 4 × 4 ibilgailua erabiltzen da, eta punturik altuenera oinez heltzeko sei ordu behar dira. Nikaraguako aldean Nueva Segoviako departamenduan dago. Dipilto eta Jalapa mendikate bolkanikoan dago, gaur egun geldirik.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Mendiari buruzko informazioa
Ludwig Beck

**Ludwig August Theodor Beck** (Biebrich, Wiesbaden, 1880ko ekainaren 29a - Berlin, 1944ko uztailaren 20a) alemaniar militarra izan zen.

Mendebaldeko Frontea Lehen Mundu Gerran borrokatu zuen. Hitlerren erregimenaren hasieran, Estatu Nagusiko burua izan zen, baina ez zen inoiz nazi alderdiko kide izan. Totalitarismoaz eta kanpo-politika oldarkorraz desengainatu zen eta 1938an dimisioa eman zuen.

Hitler hiltzeko edo boteretik botatzeko zenbait konspirazioetan parte hartu zuen.

Hitlerren aurkako azken atentatuko buruzagietako bat izan zen. 1944ko uztailaren 20ko konplota lortu izan balu, Beck presidente izendatuko zuten. Konplotaren porrotaren ondoren, bere buruari tiro egin zion.

## Kanpo estekak
Botero Museoa

thumb|250px|Museoan jasotako Boteroren lan bat.
**Botero Museoa** Bogotáko La Candelaria gune historikoan dagoen erakundea da. Neurri batean Fernando Botero artistak Kolonbia Errepublikako Bankuari emandako lanak biltzen ditu baina baita ere artistaren bilduma pertsonalaren lanak. Besteak beste, artista hauen lanak ikus daitezke: Balthus, Georges Braque, Marc Chagall, Salvador Dalí, Joan Miró, Pablo Picasso, Sonia Delaunay, Claude Monet eta Henri Matisse. Museoa 2000. urtean sortu zen. Sarrera irekia da eta urtero 500.000 bisitari jasotzen ditu.

## Fernando Boteroren lanak 
Nahiz eta nazioartean ospetsuak diren egileen lanak bildu, museoaren elementu erakargarriena Boteroren beraren lanak dira. Han bildutako bere lanak 123 inguru dira: olioak, marrazkiak, eskulturak, e.a. Lan gehienak azken urteetan egindakoak dira. Artistaren obra goiztiarra Bogotáko Kolonbiako Museo Nazionalean ikus daiteke.

Bilduman Leonardo da Vinciren "Monalisa"ren bertsioa dago; baita Kolonbiako biolentziari buruzko lehen multzoa: *Pablo Escobar*, *Tirofijo*, *Carrobomba*, *La masacre de Mejor Esquina*, ea. 

## Iruditegia 

Fitxategi:Claude Monet - El Geldersekade de Amsterdam en invierno.jpg|Claude Monet. *Amsterdamen Geldersekade neguan*, 1871-1874.
Fitxategi:Eugène Boudin - El puerto de Trouville, 1884.jpg|Eugène Boudin. *Trouvilleko portua*, 1884.
Fitxategi:Gustave Caillebotte - La llanura de Gennevilliers.JPG|Gustave Caillebotte. *Gennevilliersen ordokia*, 1884.
Fitxategi:Camille Pissarro - Le Louvre, soleil couchant, gelée glanche, 2e série - 1402.jpg|Camille Pissarro. *Louvre, goiz lanbrotsuan*, 1901.
Fitxategi:Edgar Degas - Mujer en el baño.jpg|Edgar Degas. *Emakumea bainuan*, 1902.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*:Museoaren webgune ofiziala.