Erriberri

**Erriberri** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Izen berezko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 43,5 kilometrora. Altuera 326 eta 459 metro artekoa da, eta 83,20 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Erriberri gehienbat bere jauregia izateagatik da ezaguna, Nafarroako errege-erreginen ohiko bizilekua, Iruñeko errege-jauregiarekin batera. Erdi Aroko hiribildu hau Nafarroako lekurik turistikoenetako bat da, Alde Zaharreko ertaroar karriken bilbadura oso egoera onean mantentzen baitu, elizekin eta beste eraikin nabarmenekin. Erdialdea (eskualdea)n kokatua, Tafallarekin lehiatu zen goizetik eskualdeko hiriburutza lortzeko, eta gainditu ere egin zuen. Izan ere, Erdi Aroan, Erriberri Nafarroako Erresumako "bigarren hiriburua" izan zen, erakunde garrantzitsu batzuk bilduz, nahiz eta Nafarroako Erresumaren konkistaren ondoren garrantzia galtzen joan, Tafallaren alde. Gaur egun hiri txikia da, eta bere ekonomia turismoan eta ardoan oinarritzen da. Erriberri Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.

Erriberriko merindadeko hiriburua da. Bertako biztanleak *erriberritarrak* dira.

## Izena 
Erriberri toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Olite*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Olit*
* okzitanieraz: *Olit*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Holeti* (1102)
* *Erriuerria* (1119)
* *Holit* (1147)
* *Olith* (1171)
* *Olit* (1196)
* *Olete* (1234)
* *Oliti* (1267)
* *Olit* (1350)
* *Ollit* (1366)
* *Erriuerri* (1558)
* *Arriberri* (1571)
* *Olite* (1587)
* *Olite* (1614)
* *Erriberri* (1628)
* *Olite* (1802)
* *Erriberri* (1911)
* *Olite* (1961)
* *Erriberri* (1966)
* *Erriberri* (1991)

### Etimologia 
*Erriberri* izenak "lur berria" edo "herri berria" esan nahi du, eta bere jatorria Errekonkista garaian izan behar zuen, urte askoan iraun baitzuen hemen domeinu kristau eta musulmanen arteko muga. XVI. mendeko Esteban Garibai historialariaren testu honetan honela aipatzen da: *"Erriberri hiribildu hau, Kantauriar hizkuntzan, baskoi hauek hitz egiten zuten herri bera zena, gaur egun ere Erriberri da, lur berria esan nahi duena, beraiek eraikia zen bezala, nahiz eta beste batzuek, izena ustelduz, Arriberri esaten dioten, harri berria esan nahi duena"*.

Interesgarria da Julio Caro Barojaren interpretazioa, Erriberritik *saltus* eta *ager* *vasconum* eremuen arteko muga igaroko zela uste baitzuen. Barojaren ustez, ildo hori ezartzeko arrazoia da Nafarroako merindadearen buruak, hau da, Erriberriko merindaderik modernoenak, izen oso esanguratsua duela euskaraz, hainbat historialarik jasoa, baina ez guztiz ongi interpretatua. Gauza jakina da "berri" kontzeptuak duen balioa, Errekonkistan "zahar" kontzeptuaren aldean: oso termino handietan Gaztelan, termino txikiagoetan Katalunian. Hemengo berria askoz ere murritzagoa da.

Bere aldetik, *Olite* izena, erromantze jatorrikoa da. Egia esan, ez dakigu zer esan nahi duen, baina badira jatorriari buruzko espekulazio batzuk, izena eta *Olivo* (olibondo) lotzen dituztenak. Ideia hori oso antzinatik zabaldu da, eta horren erakusgarri da zuhaitz hori herriko armarrian egotea. Beste teoria bat ere badago, izena *Ologitum* izenetik datorrena, bastioia edo defentsa esan nahi duena, nahiz eta, itxura guztien arabera, antzinako dokumentazioan anekdota edo lapsus gisa bakarrik agertzen den.

Latinetik gaztelaniara zuzenean eboluzionatu izan balu, izena *Olito* izango zen seguruenik, nahiz eta nafar-aragoieraren azken bokal propioa galtzeak *Olit* emango zuen emaitza gisa, eta, ondoren, bokal paragogikoa gehituko zitzaion, egungo izena emaitza gisa emanez, *Murchante* edo *Cascante* bezalako beste izen batzuetan gertatu den bezala.

XX. mendearen hasieran, Nafarroako Foru Aldundiak herrien izenak zeramikaz seinaleztatu zituen haien sarreran, tradizioz aitortua zuten herrien gaztelerazko eta euskarazko izenak erabiliz. Horrela, herria *Erriberri* bezala seinaleztatuta geratu zen. *Erriberri* izenaren aitorpenaren beste adibide bat izen hori daramaten hiriko entitateak dira, adibidez, futbol taldea, 1928tik gaur egun arte Erri-Berri deitzen dena.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Erriberriko armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Erriberriko banderak Erriberriko armarri dauka hondo zuri baten gainean.

## Geografia 
Erriberri Tafallaldean dago, Nafarroako Erriberako eremu lauaren hasieran, Uxueko mendilerroaren mendebaldean. Zidakos ibaiak atzeratzen du.

### Mugakideak 
### Ingurune naturala eta kokapena 
Erriberrik oro har erliebea aski laua du, tarteka muino leunak dituela. Zidakos ibaia udalerritik igarotzen da, Murelu Konde udalerrira ailegatu aurretik.

### Klima eta landaredia 
Nafarroa Garaiko erdialde-hegoaldean dagoenez, klima mediterraneoaren eta Ebroko ibarrekoaren tarteko klima du Erriberrik. Urteko prezipitazioak batez beste 500-600 mm artekoak dira, eta urteroko egun euritsuak 70–80 izaten dira; beraz, eguneko 5,4 mm euri izaten da. Euria urte osoan zehar egiten du, nahiz eta udaberria beste urtaroak baino euritsuagoa den. Batez besteko tenperatura aski epela da, 13-14&nbsp;°C bitartekoa, eta mendialdeko edo Erriberako tenperaturek baino gorabehera gutxiago izaten ditu urtean zehar.

Jatorrizko landareditik, artadi bakan batzuek baino ez diraute gaur egun.

#### Estazio meteorologikoa 
Erriberrin dagoen, itsasoaren mailatik 389 metrora, Nafarroako Gobernuak 1931n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
### Historiaurrea 
[thumb|[Uxueko mendilerroa Erriberriko hegoaldean, non hainbat aztarnategiak dira]]
Uxueko mendilerroaren mendebaldeko ertzetan egindako prospekzio sistematiko baten ondorioz, hamalau asentamendu aurkitu ziren, pieza solte ezberdinez gain. Horrela, agerian geratu da espazio horren okupazioa historiaurreko eta protohistoriako ondoz ondoko aldietan. Herriaren aztarnarik zaharrenak Hoi Handian daude. Goi Madeleine aldiko aztarnategia da, baina ez zuen jarraipenik izan ondorengo etapa epipaleolitiko edo mesolitikoetan. Kokaleku honen ezaugarri berezien artean, aire zabaleko geltoki izaera eta latitudea nabarmentzen dira. Vallacuerako uharka kuaternarioko terraza zahar baten malkarrean dago, hau da, baliabide hidrikoz hornitutako eta bere orientazioagatik klimatik babestuta dagoen inguru batean. Aurkikuntzak aberastu egin du Paleolitoaren azken faseen ezagutza Nafarroan.

Kokaleku horietako zortzi Eneolito edo Kalkolito garaikoak eta Burdin Arokoak dira, eta, beraz, horizonte kultural horren ezaugarri nagusia bizirauteko moduak finkatzea da. Zidakoseko eskuineko terrazetan, material litiko batzuk berreskuratu dira Geringa, San Anton eta Vareton parajeetan; haien aztarna arkeologikoak urriak eta ez oso adierazkorrak diren arren, aire zabaleko estaziotzat har daitezke, Beireko Bezkozen parekoak, non silex-tailer baten zantzuak dauden, ziurrenik kalkolitikoa, baita atribuzio arazoak dituzten petroglifo interesgarri batzuk ere. Arreta berezia merezi du ibaiaren ezkerraldean aurkitutako kobrezko aizkora lauak; eskualdeko antzeko beste lekukotza batzuek bezala, metalgintzako foku jakin batzuekin merkataritza-harremanak daudela egiaztatzen du.

Material tipologikoki oso desberdinak eskaintzen dituzte, dagoeneko Burdin Arora iristen direnak, Falconera (Erriberri), El Pardo (Beire), La Tejería (Erriberri) eta Turbil (Beire) kokalekuak, lur gaineko goragune batean kokatuak; horiez gain, Santa Kruz (Donamartiri Untz) aztarnategia ere egon daiteke, erromatarren garaiko aztarnategiengatik ezagunagoa. Giza ezarpenerako leku horiek guztiak amildegien eta uholdeen hurbiltasunean daude, ur-horniduraren segurtasunarekin eta hazteko aukera zabaleko paisaiarekin. Aurkitutako aztarnek nekazaritza jarduera bat baieztatzen dutela dirudi. Ezin da zehaztu herri horietako etxebizitza-mota, Turbilen bakarrik ikusten baitira egitura angeluzuzenen aztarnak.
thumb|Erriberriko lurrazpiko galeriak
Herriaren kokapen-motari erreparatuta (pleistozenoan eratutako terraza baten ezproian kokatuta baitago), dagoen terraza geologikoaren esparrua eta haren perimetro osoa inguratzen zuen harresi bat isolatzeko lubakia edukiko zuela uste du Javier Armendariz arkeologo nafarrak. Lubanarroak, dokumentazioan "hesi zaharra" izena ematen zaion egituraren azpian dauden lurrazpiko galerien espazio bera hartuko zukeela uste da. "Erromatar hesia" izena ere eman zaio hesi horri, eta Behe Erdi Aroko dokumentazioan "barruko hesia" esaten zaio, bestea, "kanpokoa" baita. Kanpokoa Erdi Arokoa da, Antxo VI.a Jakitunak eraikiarazi zuen XIII. mendean. Burdin Aroko herriaren lubanarroaren  kokapen topografikoa Karlos III .aren plaza da, Nafarroako errege horrek eraikiarazi zuen jauregiaren parean, hain zuzen. Hobi heze hori, XIII. mendean hiria hegoalderantz zabaldu zenean,  lurpeko galeria gotiko batzuk eraikiz estali zen, zubi gisa, eta galeriek hobia zeharkatzen dute ekialdetik mendebaldera.

### Antzinaroa 
Erromatarren garaiko aurkikuntza arkeologikoek biziguneen eta jarduera ekonomikoaren garapen nabarmenak iradokitzen dituzte. Egiazki, aurreko kokaleku batzuk daude Uxueko mendilerroaren hegaletan, hala nola Santa Kruz, Donamartiri Untz udalerrian, eta Turbil eta Pardo, Beiren. Baina ur-ibilguetatik hurbil dauden eta nekazaritza intentsiborako egokiagoak diren paraje lauak okupatzeko joera argia ikusten da, hala nola San Blas eta Planilla Erriberrin eta San Julian Beiren.

Material guztiak lurrazalean bildu zirenez, zaila da haien kronologia zorrotz zehaztea. Hala ere, esan daiteke aipatutako giza jardueraren puntu ia guztiak I. edo II. eta IV. mendeen artean iraun zutela bizirik; Turbilgoak bakarrik argiztatu ditu hondar baxu-inperialak soilik. Nukleo horietako bakar batek ere ez du agerian uzten Ledeako edo Ramaleteko antzeko tamaina duen ustiategirik. Nahiko apalak dirudite, azalera txikiko nekazaritza-ingurune batetik barreiatutako aprobetxamendu-funtzioak dituzten baserriek.

### Erdi Aroa 
[thumb|[Suintila, Bisidogoen erregea]]
Ezagutzen den idatzizko lehen albistetik abiatuta, bisigodoen garaian eraiki ohi da gotorleku hori, Suintila errege bisigodoak baskoien aurka (621-631) Tarraconense probintziatik baztertzeko egindako kanpainaren ondorio gisa, eta horiek garaituta, Erriberri 621. urte aldera berreraiki behar izan zuten. "Civitas Gothorum" izeneko garaia, Isidoro Sibiliakoak bere historia bisotoroen gainean ematen duena. Erriberriko gotorlekuarekin, Suintila Iruñeko atzeguardia sendotzen saiatu zen, Pirinioetan errefuxiatutako baskoien eta frankoen erasoaldien aurka.

Blas Taracenak eta Luis Vázquez de Pargak zalantza printzipio bat planteatu zuten 1946an. Orduz geroztik, hipotesi bisigodoa eta erromatarra beren argudioekin banatu dira. Azken horren alde, itxura inperialeko eraikuntza-teknika alega daiteke, hala nola dorreen banaketa eta kuxin-formako harlandua, I. eta II. mendeetan ohikoa; horrez gain, txanpon inperialak eta baxu-inperialak eta zeramika erromatar arruntaren hondarrak agertu dira, bai eta 15 zentimetroko altuerako brontzezko iruditxo bat ere, ziur aski jainkosa bat. Testu idatzien isiltasuna ez da lehen inguraketaren jatorri erromatarraren aurkako froga erabakigarria. Honek, beharbada, Pompaelo (Iruñea) eta Caesaraugusta (Zaragoza) zuzenean lotzen zituen galtzadaren ibilbidean, nahiko ezaguna ez den eskala edo etxe handi baten solairu apala irudikatzen du. Egungo Nafarroako tarteko zerrendarako berariaz dokumentatuta dauden hirigune txiki horiek ez dute, zalantzarik gabe, benetan egon zirenen ustezko bilduma agortzen. Horien artean, Erriberri egon zitekeen, bai bide sisteman duen posizioagatik, bai nekazal ustiategi txikien berehalako periferia antolatzeko ia nahitaezko funtzioagatik, hala nola San Blas, Planilla, San Julian, Santa Kruz, Turbil eta El Pardo arkeologia aurkikuntzen berri ematen dutenak.

Establezimendu hori, existentzia iragankorreko oppidum bat besterik ez zena, instalazio militar berri baten oinarri izan zen, Suintila errege bisigodoak 621ean bultzatua, baskoiek Tarraconenseren aurka egindako eraso baten erantzun gisa; Isidorok ekintzaren ezaugarri garrantzitsuenak kontatzen ditu. Hiribilduaren lehen aipamena da, dorre karratuak dituzten harresi-hormetan oraindik ikus daitekeen azalera txiki bat hartuko lukeena, baina komunitatearen bizitza ez da oraindik atzematen.

Musulmanen inbasioak islamiarren kontrolpean jarriko zuen, Banukasitarren menpean, eta defentsa-funtzioa luzatu egingo zen, iparralde kristauari edo hegoalde musulmanari begira, harik eta XII. mendearen hasieran Alfontso I.a Batailatzaileak Ebroko ibarra konkistatu zuenean muga behin betiko urrundu zuen arte, eta, ia modu iraunkorrean, Baskoniako lurralde lauek sal-konstesaren oinean hartutako babes-hesi izaera desagerrarazi zuen arte. Une horretatik aurrera, hiribilduak merkataritza- eta nekazaritza-funtzioak bereganatu zituen Tutera-Iruñea bidetik eta Donejakue bidetik gertu zegoelako, eta mendebaldeko ekonomiaren garapen orokorrari esker. Eraldaketaren lehen puntua Lizarrako foruaren emakidak adierazten du 1147. urtean; izan ere, Jakako forutik eratorrita, populazio berria finkatzen laguntzen zuen, bizilagunei frankoen kategoria ematen baitzien eta lurrak luberritzeko aukera ematen baitzien, errealengo termino zabal batean. Ondorioak berehalakoak izan ziren, eta mende bat geroago, 1224an, 1098ra igotzen zen tailua ordaintzeko erroldaturiko su kopurua, artean auzotasuna lortu ez zuten familiekin eta hirian bizi ziren juduekin batera, 6000 biztanle inguruko biztanleria ematen duena. Kopuru hori oso handia da, eta, gainera, ondorengo hamarkadetan handitu egingo zen, kontzejuko erregistroaren arabera, 1285 eta 1330 bitartean 200 bizilagun berri onartu baitziren.

1172. urtean, Alexandro III.a aita santuak, Iratxeko monasterioa eta Bibiao bere abade bere babespean hartzen ditu, eta bere monjeen prerrogatibak eta jabetzak berresten ditu, horien artean Erriberri aipatzen delarik beren-beregi bere ondasun guztiekin.

Populazioaren hazkundeak esparru militar zaharra aldatzera behartu zuen, eta XII. mendea amaitu baino lehen San Pedro eliza erromanikoa eraikitzen hasi ziren, eta handik urte gutxira Andre Maria eliza gotikoa; lau auzoak (San Migel, Purgua, Harategia, eta Andre Maria), "barneko ertza" osatzen zutenak, barruti berriekin luzatu behar izan ziren. Biztanleria antzinako bizilagunen ondorengoek eta beste toki batzuetatik etorritakoek osatzen zuten, batez ere Nafarroatik (Orbaibar, Erribera, Oibar ibarra) eta Aragoitik (Cinco Villas, Zaragoza) etorritakoek, baina baita gaztelarrek, katalanek, bizkaitarrek, frantsesek, alemaniarrek eta afrikarren batek ere (Maroko). Bizitza profesionala eta espirituala hamar kofradiak arautzen zuten: Ròcamador, San Felices, San Gil, Santo Tomas, San Miguel, Klerkoak, Zapateros, Carniceros, Peleteros eta Tejedores. Nekazaritzaz gain (1264an erroldatutako bizilagunen % 90ek lurrak dituzte), artisauek eta merkatariek osatzen zuten populazioa (bizilagun horien % 90ek baino gehiagok diote ondasun higigarriak eta higiezinak ere badituztela). Horien artean, ehuleak, larrugileak, zapatariak eta harakinak nabarmentzen ziren, baina baita burukoak, lumazainak, litereroak, jostunak, arotzak, zurginak, igileak, igiltzainak, errestariak, hartzainak, haragileak...

Gainera, garrantzitsua da jabeen banaketa harmonikoa egiaztatzea, izan ere, bizilagunen % 44,1ek ondarearen % 40,2 kontrolatzen du, klase ertainekotzat jo dezakegun bloke bat osatuz (25 eta 100 libera arteko dirutzekin), muturren arteko aldeak leuntzen dituena: aberatsen gutxiengo txiki batek (soilik 6 bizilagunek dituzte 500 libra baino gehiago) eta klase pobre diskretu batek (55 familiak aitortzen dute ez dutela ezer, eta beste batzuek, berriz, berriz, ez dute ezer).

1266ko martxoaren 17an, Saint-Denisen, Tibalt II.a Nafarroakoak Erriberriri hamabost eguneko azoka ematen dio urtero, "Lizarrako burgesek bezala", maiatzaren 1etik hasita. 1302ko urtarrilean, Filipe I.a eta Joana I.a Nafarroako errege-erreginak, Erriberriko eskaerei erantzunez, urteko azokaren data aldatu zuten, eta azaroaren 2an hasi ziren.
[thumb|[Karlos III.a Nafarroakoa]]
1308. urtean, Erriberri eta Tafalla herrien arteko auzi zahar bat ebatzi zen, Zidakos ibaiko uren aprobetxamenduari buruzkoa. Ekainean, bi kontzejuek beren prokuradoreak izendatu zituzten auziari buruz ulertzeko; uztailaren 7an, bi herriek Esteban de Borret eta Garcia Arnalt Novallas eta Salteko jaunen, Erresumako inkisidore eta erreformatzaileen, epaiketaren mende jarri zituzten beren desadostasunak. Azken horiek 1308ko uztailaren 8an eman zuten beren arbitraje-epaia. XII. mendearen erdialdean, Pedro Caparri eta Alfontso I.a Nafarroakoa eta Martin Gartzia izan ziren.

XIII. mendearen erdialderako ikusitako egoera oparotasunezkoa da, eta gutxienez 1330era arte iraun zuen; orduan, erresumaren arazo politikoek eta, batez ere, koiuntura orokorraren aldaketak goranzko ibilbidea aldatu zuten. Demografikoki, bizilagun berrien ospitaleratzea geldiarazteaz gain (1330 eta 1485 artean ia ez dira 60 alta erregistratu), izurri beltzak eta desbardoitze ekonomikoak biztanleria nabarmen murriztu zuten. Hala, 1350eko erroldak 485 su kontsignatzen ditu, eta 1366koak 262 besterik ez. Kopuru hori iruzurrek asko baldintzatzen duten arren, ez da ehun urte lehenago zenbatutakoaren % 25era iristen. Baina gainbehera hori gorabehera, hiribilduak bere mailari eutsi zion. Karlos III.a Nafarroakoak 1407an merindade berri bat sortu zuen bertan zentratuta, Tuterako, Lizarrako eta Zangozako merindadeen zati bat bilduz. 1400. urtea baino lehen, Nafarroako erregeek beren jauregi zaharra aukeratu zuten bizileku izateko, ia mende erdia iraun zuen edertze lan handia eginez, gorteko bizimoduaren gune eta, askotan, Nafarroako Erresumako hiriburu politiko bihurtuz. Baina XV. mendearen amaieran, aldaketa politikoek beren funtzio militarra itzuli zieten herritarrei, eta auzotarrek, agaramondarren aldean lerrokaturik, sarritan jasan zituzten jazarpenak tropa beaumontarren aldetik. 1495eko martxoaren hasieran, Leringo kondearen armadak hiribildua erasotu eta erasotu zuen Gaztela, Aragoi, Errioxa, Gipuzkoa, Araba eta Nafarroako jendearekin, eta arpilatzearen eta suntsiketaren mende jarri zuten.

Nafarroako Gorteetan, Erriberriko diputatuak Iruñea, Lizarra, Tutera, Zangoza, Agoitz, Biana, Elo, Tafalla, Agilar, Kaseda, Uharte, Atarrabia, Mendigorria, Torralba, Lesaka, Corella, Zuñiga eta Lakuntzako diputatuekin batera esertzen ziren, bai eta eliz eta militar besoetako ordezkariekin ere. Batzuetan, Gorteek beren eserlekua ukatu zieten abade eta apezpiku batzuei, atzerritarrak zirelako. Hala gertatu zen 1546an Iratxeko abadearekin, baina ez zuten onartu, Filipe II.a Austriakoa erregeak hala nahi bazuen ere. 1561. urtean, Nafarroako Gorteetan eserlekua zuten herrien eta hirien arteko liskarrak sortu ziren, kokapen-ordenari buruz, Erriberriri postu bat emanez Tuteraren atzean eta Zangozaren aurrean.
thumb|Erriberriko ikuspegi zaharra
1560. urtean Tafalla eta Erriberri jurisdikzioari buruzko auzi batean hasi ziren. Tafallak bazuen justizia bat, 1479. urtean Joanes III.a eta Katalina I.a Nafarroako erregeen pribilegioz sortua, ordena publikoaren asaldurak ekiditeaz eta zigortzeaz arduratzen zena, baita pisuak eta neurriak zaintzeaz ere. Justizia horrek zerga bat kobratzen zuen hiribilduan sartzen ziren merkantzia guztien gainean. Baina Erriberriko merinozko tenientea, Zegama delako bat, Tafallan agertu zen, eskubide horiek beretzat eskatuz. Auzitegiak 1567ko martxoan eman zuen epaia, Erriberriko merinoari Tafallan bere funtzioak betetzea debekatuz eta autoritate ikurra den makilarekin sartzea debekatuz, "bere lanbidea eta berari lotutako autoak ordainarazten ez baditu".

XIX. mendearen erdialdera, bi eskola zeuden, bata mutikoena, zeinetara 160 joaten ziren, eta haien maisuak urtean 7095 erreal jasotzen zituen; bestea, berriz, neskatilez osatua zegoen, 52k maiztua eta 862k hornitua. Hiriko bi parrokia-elizak 1802an bi parrokok eta hamazazpi onuradunek zerbitzatzen zituzten, guztiak ondarezkoak eta hiriaren hornidurakoak; kabildo bakarra osatzen zuten. 1847an San Pedrori anoa erdiko bi onura zegozkion eta sei anoa osoko eta Andre Mariari hiru eta bederatzi, hurrenez hurren.

Hiria oso modu nabarmenean hazi zen XIX. mendean, azken mende laurdenera arte, non, batez ere, filoxeraren arazoak eta horren ondoriozko mahastizaintza-krisiak erritmo demografikoaren inbertsioa eragin zuten, emigrazioa bultzatuz. Horixe izan zen, batez ere, 1884az geroztik, bere nekazaritza-ekonomia birplanteatu beharrak Korralizen arazoari indar berezia ematea eragin zuen faktoreetako bat. Arazo hori Erriberrin sortu zen gure mendean, 1914an eta 1930ean batez ere. Horregatik, eta beste zentzu batean bada ere, Erriberri, XX. mendearen hasieran, nekazaritzaren garapenaren gune nagusi bihurtu zen, eta bereziki nekazal kutxen edo erretore-kutxen, erretoreen esku.

1920ko hamarkadan, lau irin-errota (horietako bi geldirik) eta sei dolare zeuden (hiru besterik ez martxan), bi upategi handi kooperatiba, Euskal Herriko lehenak, eta sei adingabe, bi irin-fabrika, orgak eraikitzeko hiru tailer, bi goardia- eta talaje-lantegi, bi tona-denda, lau txokolate-fabrika, landa kutxako okindegia eta beste partikular batzuk, ikastetxe pribatu bat, bi eskolaz eta garda. Gutxienez lau fundazio jainkozalek jarraitzen zuten beren zerbitzuak ematen: bat ospitalea mantentzeko, bi elizako ikasketak ordaintzeko eta laugarrena 1892an Jenaro Ibañezek eta bere emazte Polonia Galdianok erein zen garaian nekazariei garia emateko. Telegrafoak eta telefonoak zeuden.

1936ko gerrako errepresioaren ondorioz, 49 pertsona hil zituzten herri horretan: Pedro Ansa Induráin, Luis Ardanaz Valencia, Román Arizmendi Yabar, Gregorio Arizmendi Yabar, Cesáreo Azcárate Domínguez, Julián Azcárate Domínguez, Rufino Azcárate Izurriaga, Antonio Azcárate Izurriaga, Lucio Bacaicoa Sola, Juan Barasoain Armendáriz, Juan Casanova Pérez, Agustín Chivite Fernández, Román Díaz Iriarte, Victorio Elrío Olcoz, Salvador Eraso Azcárate, Constancio Eraso Martínez, Julio Erredón Mangado, Carlos Escudero Cerdán, Lucio Gabari Espinal, Francisco Gabari Viela, Benito García Lacalle, Félix García Resano, Félix Garde Moreno, Lorenzo García Otazu, Angel Gurrea de Carlos, Sebastián Izurriaga Baigorri, José Jaime Sola, Casian Medrano Leoz, Adolfo Ochoa Gorri, Esteban Pérez Coello, Julio Pérez García, Fermín Remírez Chivite, Angel Remírez Chivite, Ignacio Rodeles Berruezo, Angel Rodríguez Jiménez, Constancio Ruiz Cerdán, Vicente Salmerón Suescun, Gregorio Sembroiz Armendariz, José Sembroiz Armendariz, Lucio Sembroiz Armendáriz, Anastasio Sesma Lator, Pablo Simonena Gabari, Teófilo Solanilla Romeo, Félix Tanco Suescun, Juan Cruz Valencia Armendáriz, Nicasio Viescas Mangado, Jesús Zabalza Sarria eta Félix Zulaica Vélez.

## Ekonomia 
### Nekazaritza 
Tradizioz, nekazaritzari eta ardogintzari lotutako enpresak izan dira nagusi. Gaur egun ardoari lotutako hainbat enpresa daude, eta azken urteetan ardoaren gaineko museo bat ireki da herrian. Horrez gain, oihalgintzari lotutako industria eta bestelako industria txikia daude.

Nekazaritza kooperatiben sortzeari dagokionez, Erriberrik Nafarroa Garaiko beste edozein herrik baino kooperatiba gehiago sortu zituen XX. mendean. Lehena, 1911ko abuztuaren 20an sortutako Erriberritar Upategi Kooperatiba izan zen. Bi urte geroago, 1913ko ekainaren 4an, Uztagin Batuen kooperatiba sortu zen, Uxueko Andre Mariaren kooperatiba 1947ko azaroaren 15ean, Alkoholen Kooperatiba 1942ko uztailaren 29an (gaur egun desagertua), eta 1964ko uztailaren 24an Nekazaritza kooperatiba.

### Upategiak 
1982ko abuztuaren 14ean, Nafarroako Gobernuak ardogintza eta enologia estazioa inauguratu zuen, EVENSA delakoa. Ondorengo urteetan izena aldatu eta EVENA deitzen da 1980ko hamarkada bukaeratik. Jabego erroldan, Erriberrik dituen lur amankomunen %&nbsp;70 zenbatuta dauka. Erriberriko merindadean mahastiak landatzeko lur gehien erabiltzen dituen herria da, laborantza lurren %&nbsp;22,5.

Erriberriko upategiak honakoak dira:

* Bodegas Ochoa S.A.
* Bodegas Pagos de Araiz S.A.
* Bodegas Piedemonte Sociedad Cooperativa
* Bodegas Vega del Castillo

### Industria 
Erriberriko sektore industrialak mota desberdineko enpresek osatzen dute, elikadura, metalaren transformazioa, energia berriztagarrien makineria eraikuntza eta nekazaritzako makinentzako eraikuntza enpresak besteak beste. Herria, gune estrategikoan dago, Nafarroa erdian, eta AP-15 eta N-121 errepideen ondoan. Horrez gain, Tafallarekin batera, Erriberri Erribera eta Iruñerritik kanpo biztanle gehien biltzen dituen Nafarroako gunea da, eta horrek eraginda bi industrialde nagusi daude herriaren inguruan.

* Beireko industrialdea
* La Nava industrialdea

Beireko industrialdea, Erriberri hegoaldean dago, Beireko udalerrian, baina eskualdeko pertsona askok egiten dute lan bertan.

### Zerbitzuak 
Zerbitzuen sektorea ahula da nekazaritza eta industriarekin alderatuta. Batetik, herriko alde zaharreko betiko dendak daude, eta gune berrietan eraikitako auzoetako denda, banketxe eta bestelako negozioak. Horrez gain, XX. mendearen azken laurdenean, turismoaren garapenak, milaka bisitari erakarri ditu Erriberrira, herriko monumentu eta ondorea ikustera, eta turismoarekin zerikusia duten enpresa eta hotelak sortu dira.

## Politika 
Erriberriko udaletxea Karlos III.a enparantzan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Maite Garbaio Valencia da, *Erriberri Elkartuko* hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Alde Zaharran dago.

Erriberriko udaletxea Karlos III.a Noblearen plazan dago, eta 1949an eraiki zen udaletxe zaharra zegoen orube berean. Eraikina Victor Eusa arkitektoak diseinatu zuen. Udaletxea adreiluz egina dago, eta kanpoalderako hiru fatxada dauzka, laukizuzen itxurako oinarria eta hiru solairu. Beheko solairua arkupedun galeria batez osaturiko portiko batek osatzen du, eta azken solairuan arkutxodun galeria bat dago. Eraikinaren goialdean erlojua dago, etorri klasikoko egitura baten gainean.

* HELBIDEA: Karlos III.a Noblearen plaza, 20

#### Egungo banaketa 
Erriberriko Udala zinegotziek eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Josu Etxarri Sueskun da, 2023tik, *Erriberri* *Elkartu* zerrendakoa. Zinegotziak 10 dira:

* Angel Guerrero Carabantes (Erriberri Elkartu)
* Mª Rosario Domingos Garcia (Erriberri Elkartu)
* Irene Mayo Jurío (Erriberri Elkartu)
* Maria Josefina Pozo Silanes (UPN)
* Maria Asuncion Gorri Armendariz (UPN)
* Javier Elarre Lator (UPN)
* Maria Victoria Algarra Sada (UPN)
* Jorge Bakaiku Beruete (Nafarroako Alderdi Sozialista)
* Mari Carmen Real Felipe (Nafarroako Alderdi Sozialista)
* Eva María Gorri Gil (PP)

#### Batzordeak 
Erriberriko Udalan 3 batzorde ditu:

* Ogasuna eta langileak
* Kontuak
* Hirigintza

#### Alkateak 
1979tik, Erriberrik 11 alkate izan ditu:

## Garraioa 
### Autobusa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak lau autobus geldialdi du zeharkarrikan: bi Rua Erromatarran eta beste bi Maillata Alkatea kalean.

Gainera, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

### Trena 
Hiriak tren geltoki bat du, distantzia ertainekoa. Honako hauek dira:

## Hirigintza 
thumb|Tafallako atea, San Frantzisko kalean
Erriberrin fatxada ederrak dituzten eraikin zibil handiak badaude, jauregia kontuan hartu gabe, ez da interes gutxiagokoa haien hiri-egiturara iristea, erromatarren garaitik baitator, defentsa-esparru baten antolaketarekin: «Oppidum» bat. Erdi Aroko dokumentazioan zona honi "Barneko ertza" esaten zaio. Esparru hori oinplano trapezoidalera egokitzen zen, eta haren zati bat berreraiki daiteke oraindik, erromatar zibiten antolaketa bereziarekin bat datorrena. Cardo Maximoak bat egingo luke gaur egungo San Frantzisko kalearekin, zeinak Tafallako Atea eta Txapitela kalea lotzen baitzituen; aitzitik, Decumano Maximoa identifikatzea arazotsuagoa da, nahiz eta badirudi plazetatik eta San Frantziskoko bigarren Belenatik igarotzen zela Portilloraino iristeko. Antolaketa ortogonal horri gainerako bideak lotzen zitzaizkion. Erromatar hiri honen izaera defentsiboa indartu egin zen harresiz osatutako gerriko sendo batekin. Erromatarren gotorlekuaren osagarri zen, besteak beste, honako eraikin laukizuzen hau, izkinetan lau dorre dituena, errege-gazteluaren nukleo gisa berrerabili zena eta egungo paradorekin identifika daitekeena.

Erromatar hiria XII. mendean zabaldu zen. Erdi Aroko handitze horri, zati erromatarrarena bereizteko, "Kanpoko ertza" deitu zitzaion, eta espazio ireki zabal baten bidez lotzen da harekin, Karlos III.aren plazaren bidez, zeina, harrezkero, herriaren erdigune nagusi bihurtu baita. Erdi Aroko hirigunea Kale Nagusiak banatzen dituen bi guneren inguruan antolatu zen. Kale hori Cardo Maximoaren luzapena da, eta hiriaren hegoaldeko muturrean dagoen Txapitelako atea eta Tuterakoa lotzen ditu.

Kale Nagusiaren ekialdera zabaltzen den auzoa eskema nahiko anarkiko baten arabera antolatzen da, agian zaharragoa delako, San Pedro elizaren inguruan; mendebaldeko auzoan, berriz, antolamendu handiagoa dago, ia paraleloak diren kaleekin: Mirapiés, Medios eta Seco. Hirigintza mota honek Nafarroan XII. mendetik inposatu ziren birpopulatze ereduei jarraitzen die. Erdi Aroko hiri berria, erromatarren antzera, gotortu egin zen, baina harresiek ez zuten besteen monumentaltasuna lortu. Hiriaren zati horretara sartzea ahalbidetzen zuten atariak Faltzes, Tutera eta Ibaikoa ziren.

Hiri-esparruan, jauretxe errenazentistak eta barrokoak daude, fatxadak armarriekin apainduta eta egurrezko edo adreiluzko teilatu-hegalez errematatuta, eta beste batzuk, berriz, bakunak dira materialean, eta ez dago elementu indibidualizaturik. Batzuetan, leiho bikiek irauten dute, edo arku zorrotzeko edo dobela handiko erdi-puntuko atari zabalak, batzuetan giltzarrian armarriak dituenak, XVI. mendera arte luzatzen diren eredu gotiko berantiarren arabera sailkatzen laguntzen du, eta Erriberrin eredu horien adibide ugari eta onak daude.

## Kultura 
### Euskara 
Nafarroako Artxiboan aurkitutako dokumentazioaren arabera, Marzan eskribauak alkatearen testigantza jaso zuen, 1574an Pedro Ezpeletaren morroi bat Joan Irigoienen etxearen ondoan zegoen oholtza baten gainera igo zela kontatzen duena. Orduan, *"en bascuence pregonando dijo que todos los que tenía yeguas en el guazán de la casa de don Pedro de Ezpeleta fuera por ellas, que estaban en el corral"* ("euskaraz pregoian esan zuen Pedro Ezpeletakoaren etxeko guazanean behorrak zituen guztiak haiengatik zirela, kortan baitzeuden"). Ahozko testigantza pergaminoan jasota geratu zen, alkateak Ezpeletako makuluaren jarrerak tokiko agintea hausten zuela uste zuelako. Zinegotziek deliberatu zutenez, "hiribilduak ofizio hori egiten duten pertsonak ditu", bandoak jartzekoa, "eta herritar partikular batek edo beste inork ez dezala horrelakorik egin", zalantzan jartzen baitzuen kontzejuaren eskumena.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erriberri atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erriberri ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Tafalla eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 5,66k zekien euskaraz, 2010ean % 5,66k eta 2018n % 8,60k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Erriberri) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez, beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena. Hala ere, 2017ko ekainean aurrera atera zen mozioa Nafarroako Parlamentuan eta eremu mistoan sartu zen Erriberri azkenean, beste 43 udalerrirekin batera.

2009ko urtarriletik udalerriaren izen ofiziala *Erriberri* da euskaraz, eta *Olite* gaztelaniaz.

### Kirola 
* Erri-Berri futbol taldea, 1928an sortua

### Jaiak 
* Inauteriak, Garizuma-hasierako asteartean
* Birkide Deunaren jaia, martxoaren 22aren pareko larunbatean
* Erriberriko Antzerki Jaialdia, uztailaren bigarren ertzan
* Erriberriko Ertaroko jaiak, aste bat abuztuaren erdialdean
* Kolerako Andre Mariaren eguna, abuztuaren 26an
* Mahats-bilketarenjaia, irailaren lehengo asteburuan
* Gurutze Santuaren jaiak, irailaren 13tik 19ra

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|[Erriberriko Errege Jauregia, Irizar karrixkatik ikusia]]

* Erriberriko Errege Jauregia, XIII. mendeko jauregia, Nafarroako errege-erreginen egoitza Karlos III.a Nafarroakoaren garaian.
* San Pedro eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko-gotiko-barroko estiloan.
* Andre Maria Erregina eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Tibalten jauregia, eraikuntza erromatar baten gaineko XV. mendeko jauregia, gaur egun paradore bat.
* Arradako Markesaren jauregia, XVI. mendeko jauregia, pizkundear estiloan.
* San Frantzisko komentua, XV. mendean eraikitako kristiau komentua, gotiko estiloan.
* Erriberriko harresiak, Erdi Aroko harresiak, Alde Zaharran inguratzen.

## Erriberritar ospetsuak 
* Luis Nafarroakoa (1402-1402), Nafarroako infantea.
* Zuria II.a Nafarroakoa (1424-1464), Nafarroako erregina.
* Leonor I.a Nafarroakoa (1426-1479), Nafarroako erregina.
* Juan Frias Salazar (XVI. mendea-XVII. mendea), margolari.
* Manuel Gurrea (1790-1837), militar.
* Pedro Cirilo Uritz Labairu (1799-1870), apaiz.
* Juan Antonio Zaratiegi Zeligueta (1804-1869), militar.
* Justo Garran Moso (1867-1942), abokatu, kazetari eta politikari.
* Jesus Gartzia Leoz (1904-1953), musikagile.
* Mariano Cañardo Lakasta (1906-1987), txirrindulari.
* Esteban Gartzia Leoz (1911-2009), tenor.
* Julian Bergara Medrano (1913-1987), futbolari.
* Jose Antimasberes Etxeberria (1933-1994), kale-dantzari.
* Adolfo Pérez Marañon (1935-), futbolari.
* Felix Ruiz Gabari *Gato* (1940-1993), futbolari.
* Rafael Carlos Perez Gonzalez *Marañon* (1948-), futbolari.
* Jesus Tanco Lerga (1950-), idazle, irakasle, politikari eta kazetari.
* Milagros Nuin Monreal (1951-), itzultzaile.
* Carmen Jutsue (1955-), historialari eta arkeologo.
* Francisco Javier Baiona Ruiz (1956-), futbolari eta entrenatzaile.
* Juan Jose Lizarbe (1962-), politikari.
* Eva Maria Gorri Gil (1968-), politikari.
* Jesus García Leoz (1901-1953), musikagile.

## Herri senidetuak 
Erriberri ondorengo herriekin senidetuta dago:

* x14px|link=Guiena Sauveterre-de-Guyenne/Sauvatèrra de Guiana
*  Arthez-de-Béarn/Artés

## Irudiak 

Fitxategi:WLM14ES - Castle of Olite -Castillo de Olite - Multimaniaco.jpg|Gaztelua
Fitxategi:CiudadDeOlite.jpg|Erriberri hegoaldea
Fitxategi:Olite - Església de San Pere - Portada detall.JPG|San Pedro eliza
Fitxategi:Unnamed2 - panoramio (1854).jpg|Karlos III.a enparantza
Fitxategi:Iglesia de Santa María la Real, Olite, Navarra, España, 2015-01-06, DD 12-14 HDR.JPG|Andre Maria Erregina eliza

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Erriberriko Udalako webgune ofiziala