open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Midi Achmat

**Taghmeda Achmat**, **Midi Achmat** izenez ezaguna(1964), Hego Afrikako ekintzaile lesbiana da, bere herrialdeko ezagunenetako bat. Bere bazkide eta bikotekidearekin, Theresa Raizenberg aktibistarekin, Treatment Action Campaign (TAC) kanpaina sortu zuen 1998ko abenduaren 10ean, GIB programa bat ezartzeko.

## Ibilbidea 
Lurmuturraren apartheidaren aurkako ekintzaile malaysiarren familia batekoa da Achmat, eta Lurmuturreko komunitate mestizoko kidea da. Zackie neba aktibista eta zinemagilea da. Achmatek Theresa Raizenberg bikotea ezagutu zuen 1986an, nerabeak zirenean, eta Lurmutur Hiriko LGBT komunitateko kide aktibo bihurtu ziren.

Zackie nebarekin eta Raizenbergekin batera, Bisexual, Gay eta Lesbianen Elkartea (ABIGALE) sortu zuen talde bateko kide izan zen. Elkarte hori beltzek zuzendu zuten eta 1992an Johannesburg-eko Harrotasunaren Martxa antolatu zuen. Bai bera bai neba ostrazismora kondenatu zituen familiak, homosexualtzat jo ondoren. ABIGALEz gain, Lesbiana eta Gaysen Berdintasunerako Koalizio Nazionala eta Lurmutur Hiriko Gay eta Lesbianen Zinemaldia sortu zituen Achmatek.

Hegoafrikan GIBaren bidezko infekzioa prebenitzeko programak ezartzea eta seropositiboentzako osasun-arreta hobetzea defendatu du. TAC desobedientzia zibilerako programa zuzendu zuen, Hegoafrikako gobernua presionatzeko, GIBa prebenitzeko programa bat ezar zezan. 2003an atxilotu egin zuten, Caledon Squareko polizia-etxean protesta egiten ari zela. Lizentziatura-tesia egin zuen Mendebaldeko Lurmuturreko Unibertsitatean, emakume musulmanek LGBT komunitatean dituzten zailtasunei buruz, eta, ondoren, 'Unveiling the Hijab' sortu zuen, emakume musulmanentzako queer Facebook-eko talde bat, nahiz eta berak ez duen Islama praktikatzen.

2007an, Achmatek *A Normal Daughter* filma estreinatu zuen, Kewpie izeneko drag queen baten bizitzaren historia jarraitzen zuena, Triangle eta Stratos Televisión-eko Gay eta Lésbico Zinemaldian.

## Aintzatespenak 
2003an, Achmatek, Raizenberg eta Sally Gross sexuen arteko ekintzaileekin batera Galactic/Allison Masters Sari Komunitarioa jaso zuen, LGBT komunitateari egindako ekarpenengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teresa Icaza

**Teresa Icaza** (Panama, 1940ko urriaren 12a - Ibidem, 2010eko azaroaren 6a) Panamako artista plastikoa izan zen.

## Biografia 
Teresa Icazak nerabezaroan izan zuen bere lehen hurbilketa margolaritzara, klase batzuk hartu zituenean, nahiz eta bere formazio artistikoa gehienbat autodidakta izan zen.

Hirurogeiko hamarkadan bere ibilbidea hasi zuen eta Antonio Alvarado eta Mario Calvit artistekin ikasi zuen, bere lagun eta tutore bihurtu zirenak. Ondoren, margolariak abstrakzioari buruzko ideiak eta ehundurak eta collageak sortzeko teknika desberdinak azaldu zituen, bere estilo artistikoaren funtsezko elementuak. 

## Ibilbidea 
Arte garaikideko aitzindaritzat hartzen da, batez ere emakumeentzat pinturatik bizitzea zaila zen garai batean, eta Panamako *collage* eta teknika mistoen hasieratzaile gisa ere bai.

### Estiloa 
Bere obra handiak hainbat fase igaro zituen bere estiloan. Icaza batez ere kolorea, balio abstraktuak eta argiaren irudikapena bezalako osagaietan fokatu zen.

Ondoren, sormen horren paleta kromatikoa pixkanaka eraldatzen joan zen, hasieran tonu iluneko paisaiak eta gaueko giroak zituelarik, eta azentu beroko obrak eta soluzio erdi-itxurazkoak bilakatu zen.

Tania Iglesiasek hau esan zuen: “Icazako paisaiak –nahiz eta zeinu ezagunetara bidali– artista honen pertzepzio intimo eta ezkutuaren bidez iragazi dira. Lan horretan, abstrakzioaren arloetan trebatutako sortzaile baten hizkuntza-memoria atzematen da”.

Mónica Kupfer arte-kritikariak hauxe esan zuen bere lanari buruz: “bai lehen urteetako espazio sideralek, bai argi-horizonteak zituzten ondorengo baso malkartsuek barne-errealitateak adierazteko eta mundu urrun eta ideal baten ilusioa adierazteko bide gisa balio izan zioten”.

Artista elementu kosmikoetan, zeruko gorputzetan eta sateliteetan inspiratu zen -bere etapa batean- eta *Crónicas marcianas* deitu zion bilduma horri Ray Bradburyren lanari aipamen zuzena eginez. Zuhaitz ospetsuetara iritsi aurretik abstraktuaren erakusketa oso bat zegoen. Hala ere, bere zuhaitzak ez ziren errealitatearen antzekoak, tonu urdin, laranja eta gorrixken enborren aldeko apustua egin zuen. 

*La Prensa* egunkariak artista hil eta egun batzuetara artikulu bat argitaratu zuen, bere lanaren bilakaera laburbilduz. 

«Nire amak hautematen zuena interpretatzeko modu berezia zuen eta bere gogo-egoera bere lanetan islatzen zen, batez ere koloreetan», gogoratu du Irene González Icazak bere alaba ere artikulu berean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valerie Mizrahi

**Valerie Mizrahi** (Salisbury, Hego Rhodesia, 1958) biokimikari hegoafrikarra da. Tuberkulosiaren inguruan egindako ikerketen ondorioz hainbat sari irabazi ditu, 2000an esate baterako Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

## Biografia 
Valerie Mizrahi Salisburyn (gaur egun Harare) jaio zen 1958an. Orduan Hegoafrikaren menpeko lurraldea zen, gaur egun Zimbabweko hiriburua da. Morris and Etty Mizrahi gurasoak Greziako Rodas uhartetik joan ziren bertara. Familia judu sefardiak da. Aita Johannesburgeko Sefardi Juduen Kongregazioko ohorezko presidentea da eta Valerieren etxean ladinoa (judu-espainiera) hitzegiten da. 2000 eta 2010 artea Howard Hughes Medical Instituteko Nazioarteko ikerlaria izan zen.

2011n Lurmutur Hiriko Unibertsitatean Gaixotasun Infekziosoen eta Medikuntza Molekularreko Institutuko zuzendari izendatu zuten.

## Sariak 
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2000)
* Hegoafrikako Biokimika eta Biologia molekular Elkarteko urrezko domina (2006)
* Mapungubwe Ordenaren zilarrezko domina (2007)
* Christophe Mérieux saria (2013)
* Harry Oppenheimer Fellowship saria (2018)

## Argitalpen aukeratuak 
* *Effects of Pyrazinamide on Fatty Acid Synthesis by Whole Mycobacterial Cells and Purified Fatty Acid Synthase I*. Helena I. Boshoff, Valerie Mizrahi, Clifton E. Barry. Journal of Bacteriology, 2002

* *The impact of drug resistance on Mycobacterium tuberculosis physiology: what can we learn from rifampicin?*. Anastasia Koch, Valerie Mizrahi, Digby F Warner. Emerging Microbes & Infections, 2014

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pablo Suberbiola

**Pablo Suberbiola Unanue** (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 1973ko maiatzaren 31) euskal bertsolaria eta soziologoa da.

## Ibilbidea 
1991 eta 1999 artean Ttakun Kultur Elkarteko dinamizatzailea izan zen. Garai hartan bertsotan ere aritzen zen eta Osinalde saria eta Orixe saria eskuratu zituen. Gaur egun *Soziolinguistika Klusterreko* ikerlaria eta teknikaria da.
* Orixe saria (1999)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ulpiano Vergara

**Ulpiano Vergara Díaz** (San José, Los Santos, 1948ko uztailaren 7a) Panamako soinujole eta herrialde horretako musika tipikoen konpositorea da, Ulpiano Vergara y Los Distinguidos Taldearen buru eta sortzailea. "El Mechi Blanco" ezizenez ere ezaguna da. 

## Biografia 
Vergara 1948ko uztailaren 7an jaio zen Las Tablasen, Panaman. Bere gurasoak Abraham Vergara eta Mercedes Diaz de Vergara dira. 40 urte baino gehiagoko esperientzia du, eta horregatik Panamako pertsonaia ezagunenetako bat bihurtu da. Sei urterekin hasi zen akordeoia jotzen. Bere lehen tutorea anaia nagusia izan zen, Hernán Vergara. 

Bere taldea artista ugarik osatu dute, besteak beste, Domingo "Mingo" Cedeño, Dalys Villarreal, Franklin Vergara (anaia), Lucho de Sedas, Elita Delgado, besteak beste. Bere ibilbidea txiki-txikitatik hasi zen San Migelen, San Jose ondoko herrian, bere lehen dantzaldia jo zuenean. Gero, Panama Hiriko Institutu Nazionalean egin zituen bigarren mailako ikasketak, eta bertan Petita Escobar irakaslearen folklore-taldean parte hartu zuen,  non atzerrira bidaiatzeko aukera izan zuen eta lortutako irabaziekin bere lehen instrumentuak erosi zituen.

1974an Dania González-ekin ezkondu zen,  eta harekin hiru seme-alaba ditu, Panamako herri musikari ere eskainiak: Ulpiano, Dania María eta Randy. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marguerite Durand (hizkuntzalaria)

**Marguerite Durand** (1904 &ndash; 1962ko otsailaren 10a)  hizkuntzalari eta fonetikalari frantsesa izan zen. 

## Biografia 
Durandek 1936an defendatu zituen bere bi doktore-tesiak: *Le genre grammatical en français parlé à Paris et dans la région parisienne* eta *Étude experimentale sur la durée des consonnes parisiennes*. Urte beretik aurrera, Parisko Sorbonako Fonetika Institutuko kide izan zen. Société de linguistique de Pariseko lehendakaria izan zen 1961ean.

## Argitalpenak 
* Études sur les phonèmes postérieurs dans une articulation parisienne, *Revue de phonétique*, 6. liburukia, 1929, 241. or.
* *Le Genre grammatical en français parlé à Paris et dans la région parisienne*. Paris, d'Artrey, 1936.
* *Étude expérimentale sur la durée des consonnes parisiennes*. Paris, d'Artrey, 1936.
* Essai sur le vers de Boileau, *Le Français moderne*, VI, 1938, 331-346. or.;
* ''Le syndrome de désintégration phonétique dans l'aphasie*,  André Ombredane eta Théophile Alajouaninerekin  batera egina, Paris, Masson, 1939, 138 or..
* Essai sur la nature de la notion de durée vocalique, *Travaux du Cercle linguistique de Prague*, 1939, 43-50.
* Quelques observations sur un exemple de parisien rural, *Le Français moderne*, 1945, 13.83-91.
* Perception de durée dans les phrases rythmées, *Journal de psychologie normale et pathologique*, 1946,  305-321. or.
* *Voyelles longues et voyelles brèves. Essai sur la nature de la quantité vocalique'', Paris, Klincksieck, 1946.
* De quelques éliminations d'homonymes chez un enfant, *Journal de psychologie normale et pathologique*, 1949, 53-63. or.
* Le bon roi Dagobert, *Le Français moderne*, XVIII, 1950, 203-215. or.
* La phonétique, ses buts, ses domaines, *Orbis*, II, 1953, 213-224. or.
* La phonétique, sa portée, ses limites, *Orbis*, II, 1953. 494-501. or.
* *Le langage enfantin*. Conférences de l'Institut de linguistique de l'université de Paris XI, 1952-1953, Paris 1954, 83-98. or.
* Vision et audition dans la perception du langage, *Journal de psychologie normale et pathologique*, 1954, 458-463. or.
* La syllabe. Ses définitions. Sa nature, *Orbis*, III, 1954, 527-533. or.
* Ce que Racine penserait de notre prononciation, *The French Review*, 24. liburukia, 1. zk., 1950eko urria, 47-52. or.
* De la formation des voyelles nasales,  *Studia linguistica*, VII, 1953, 33-53. or.
* La perception des consonnes occlusives, *Studia linguistica*, VIII, 1954, 110-112. or.
* De la perception des consonnes occlusives. Questions de sonorité, *Word XII*, 1956, 15-34. or.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Édouard Pichon, «Genre et questions connexes. Sur les pas de Mlle Durand», *Le Français moderne*, VI, 1938.
* Bertil Malmberg, «In memoriam, Marguerite Durand», *Studia Linguistica*, 1962, 45-47. or.

## Kanpo estekak
Berritxu saria

**Berritxu saria** Berriatuan jokatzen den bertsolari gazteen txapelketa bat da. 1995ean izan zuen lehen ekitaldia eta ordutik aurrera bertsolari ezagun askok irabazi dute.

## Palmaresa 
|valign="top"|

|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ganzhi zaldi

**Ganzhi zaldia**, (txinera sinplifikatuaz: *甘孜马*; Txinera tradizionalez : *甘孜馬* ; pinyinez : *Gānzī mǎ*), Tibeteko bertako zaldi arraza bat da  Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arrazaren jatorria Garzê Tibetar Prefektura autonomoan zein Ngawa Tibetar eta Qiang Prefektura autonomoan kokatzen da, egun Txinako Herri Errepublikan.

Tibeteko poniaren  aldaera bat da eta egun bere kopurua zabaltzean ari da, nahiz eta hau ohikoa ez izan bertako ponien arrazetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Frantziakoa (1682-1712)

**Luis, Frantziako dofina, Borgoinako dukea** (Versaillesko jauregia, 1682ko abuztuaren 6a - Marlyko gaztelua, 1712ko otsailaren 18a) Frantziako dofina izan zen 1711tik 1712ra.

"Luis, Dofin Handia" eta Maria Ana Viktoria Bavariakoaren seme zaharrena eta Luis XIV.aren biloba izan zen. Jaiotzean, Borgoinako duke titulua jaso zuen.

1797an bere lehengusina Maria Adelaida Savoiakoarekin ezkondu zen. Erregimentu baten agindupean egon zen Flandrian Espainiako Ondorengotza Gerran eta Oudenardeko guduan garaitua izan zen. "Dévots" izeneko talde baten eragina jaso zuen, hain absolutua eta zentralizatua ez den monarkia baten aldekoak. Taldeko kideen artean François Fénelon, Paul de Beauvilliers (Saint-Aignango dukea), Charles Honoré d'Albert (Chevreuseko dukea) eta Louis de Rouvroy (Saint-Simongo dukea) zeuden.

1711n Frantziako dofin bihurtu zen bere aita hil ondoren. Hala ere, ez zen errege izatera iritsi, hurrengo urtean hil baitzen, bere aitona Luis XIV.a erregea bizirik zegoen bitartean. Luis XV.a erregearen aita izan zen.
Berdantza musubeltz

thumb|*Emberiza spodocephala*

**Berdantza maskaraduna** (**Berdantza musubeltza** (*Emberiza spodocephala*)) *Emberiza* generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emberiza
* Emberizidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Helduen adopzio

**Helduen adopzioa** bi pertsona heldu edo gehiagoren arteko adopzio modu bat da, jaraunsletza-eskubideak eta ahaidetasuna transferitzeko egiten dena hainbat herrialdetan.

Helduen adopzioa hainbat arrazoirengatik egin daiteke, besteak beste:

* jaraunsletza-eskubideak ezartzeko testamentu gabe;
* gurasoordeen eta seme-alabaordeen arteko harremanak formalizatzeko;
* adoptatutako pertsonen eta haien familia biologikoen arteko jatorrizko harreman juridikoa berreskuratzeko.

Japonian, helduen adopzioa erabil daiteke familia-enpresa baten jarraipena errazteko. Adopzio forma honi *mukoyōshi* (suhiaren adopzioa) deitzen zaio. Jurisdikzio batzuetan, bikote homosexualek ere helduen adopzioa erabil dezakete jaraunsletza-eskubideak ezartzeko.

Jurisdikzio jakin bateko legeen arabera, baliteke helduen adopzioa legezko aukera ez izatea. Espainiako legeak dio emantzipatu gabeko adingabeak bakarrik adoptatu ahal direla. Adin nagusiko edo gazte emantzipatu bat adoptatzea soilik posible izango da emantzipatu edo adin nagusiko bihurtu aurretik etorkizuneko adoptatzaileekin modu egonkorrean bizitzen edo harreran egon bada, gutxienez urtebetez.

Helduen adopzioa legezkoa den tokietan, jaraunsletza-eskubideez gain ahaidetasuna transferi dezake edo ez. Esaterako, Colorado estatuan, 21 urteko edo gehiagoko pertsona adopta daiteke jaraunsletza helburuetarako, baina ahaidetasunari eraginik ez zaio izango. Hala ere, 18 eta 20 urte bitarteko pertsonaren adopzioa jaraunsletza-eskubideak zein ahaidetasun-eskubideak transferitzen zaizkio.

Sexu bereko bikoteek bikote heterosexualen babes juridiko bera jasotzen ez duten hainbat herrialdeetan, bikotekidea adopta daiteke ondasunen transferentzia bermatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adelina Tahiri

**Adelina Tahiri** (Skopje,1991ko Apirilaren 25, ) jatorri albaniarreko kantari mazedoniarra da. 2007an musika-ibilbidea hasi zuenetik, bi estudio-album argitaratu ditu, eta arrakasta izan dute Balkanetan, bereziki Albanian, Kosovon, Italian eta Iparraldeko Mazedonian.

## Biografia 
Adelina Tahiri Mazedoniako Errepublikan jaio zen, baina Skopie eta Tirana artean hazi zen jatorri albaniarragatik, eta Ipar Mazedoniako eta Kosovoko kantari ospetsuekin lan egin du. Adelinak Albanian ekin zion musika-ibilbideari, eta 2007an argitaratu zuen lehen singlea, "Më Trego", artean 16 urte zituenean, eta urtebete geroago Eliksir estudioko lehen albuma. Bere "Nuk jam penduar" sinplea Balkanetako arrakasta handienetako bat izan zen. 2010ean, "Magnet" izenburu bakuna jarri zuen F-KAY rap-kosovarraren ondoan. 

Albaniarrentzat hainbat herrialdetan antolatutako kontzertuetan ere izan da Adelina, eta hainbat telebista-saiotan ere parte hartu du. Adelina Tahiri kantari famatuen ohiko musika-laguntzailea da Albaniako eskualdeetan, eta zuzeneko hainbat jaialditan parte hartu du Albaniako diasporaren artean.

Tahirik telebistako selekzio nazionaletan parte hartu du Albania ordezkatzeko Eurovisión jaialdian, baina orain arte ez du arrakastarik izan. 2013an, "Sje më i pari" sinplea merkaturatu zuen.

## Diskografia 
; Estudio-albumak

* 2008 - Eliksir
* 2010 - *Nuk jam penduar*

; Singleak

* 2007 - "Më Trego"
* 2008 - "Eliksir"
* 2010 - "Nuk jam penduar"
* 2011 - "Manipulator"
* 2012 - "Mjaft"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuela Zubiaurre

**Manuela Frantziska Zubiaurre Erroitzenea**, ***Doña Manuela Bertsolari***.

## Bizitza 
Tolosan jaio zen edo Manuelak uko egin zion.

1862ko uztailaren 1ean Vicente Arregi Agirre gozotegiko jabearekin ezkondu zen. Bederatzi seme-alaba izan zituzten: Pia Fernanda, Genoveva Maria Manuela, Isabela Klotilde Simona, Fernando, Felizia Manuela, Alberto, Maria Magdalena Tomasa, Juan Elias eta Angela Ignazia.

Antonio Zavalak Manuela Zubiaurre aipatu zuen *Oiartzungo beste lau bertsolari* liburuan: 

Manuela Zubiaurreren bat-bateko sorkuntzarik ez da gelditu, bere bertso-paperak ere ez dira argitaratu.

Lekukotasun batzuen arabera, *Bertsolari* izengoitia baino ez zen: 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maimouna Diarra

**Maimouna Diarra**, ezaguna **Mai** izenez (Senegal, 1991ko urtarrilaren 30a) senegaldar saskibaloiko jokalari profesionala da.

## Biografia 
Maimouna Diarra saskibaloiko jokalari profesionala da, Pivot postuan. 1,98 m. "Mai" goitizena du.

## Ibilbidea 
Saint-Louis Basketballen hasi zen jokatzen, eta Senegalgo Txapelketako bi titulu lortu zituen 2010ean eta 2011n, eta bi kopa nazional 2011n eta 2012an.

Gero ASC City of Dakarren jokatu zuen, eta 2014ko maiatzean Senegalgo All Star Game delakoaren MVP aukeratu zuten.

Espainiako lf2ra iritsi zen 2014ko urrian, Arxill Pontevedrarekin, denboraldi baterako. Puntuatzaileen sailkapenean lidergoa izan zuen.

Primeiro de Agosto Kongoko klubean fitxatu zuen, eta Angola Kopa eta Emakumezkoen Baloiko Klub Txapeldunen Afrikako Kopa irabazi zituen.

Dakarreko AS Ville klubean jokatu zuen, eta Primeiro de Agosto taldearekin amaitu zuen denboraldia. Han Kopako eta Superkopako finalista izan zen.

2017an, Ángeles Sparksekin lehiatu zen WNBAn.

Euroligan jokatu zuen Frantziako Montpelierrekin, Ligan eta Euroligan, 2017an. Eta 2018ko urtarrilean fitxatu zuen Quesos El Pastor (Eguneko Liga) taldearekin.

2019an Femení Sant Adrià catalana taldearekin fitxatu zuen eta bertan ere nabarmendu zen.

202020tik 2022ra Logroñoko Club Prometen jokatu zuen, kontratua berrituz, Tapoi Makina Onena eta Ligako bigarren erreboteatzaile onena izan ondoren.

2022/2023 denboraldirako, Gasteizko Araski AES taldeak fitxatu zuen, eta, azkenean, debutatzea lortu zuen, 2016. urteko fitxaketa egitear gelditu baitzen.

2016. urtean jokatu zuen Senegalekin Joko Olinpikoetan, eta, harrezkero, ohikoa izan da selekzioaren deialdietan, Afrobasketeko hainbat domina baititu.

Ekipo guztietan errebotatzeko erraztasunagatik nabarmendu da, altuera handia baitu.

## Klubak 
* 2010-2012: Saint-Louis Basketball, Senegal.
* ASC City of Dakar.
* 2014/2015: Arxil Pontevedra, LF2.
* 2015: Abuztuko Primeiroa, Angola.
* 2016: AS Ville de Dakar Kluba.
* 2017: Haskovo 2012, Bulgaria.
* 2017: WNBA-Los Angeles Sparks.
* 2017: LFB Montpellier Kluba (Frantzia). Frantziako liga eta Euroliga.'
* 2018: Zamarat (Quesos El Pastor). MF
* 2018-2019: Clarinos Tenerife L.F.2.
* 2019-2020: Emakumezkoen Sant Adrià. L.F.2
* 2020-2022: Club Promete, Logroño. MF
* 2022-2023: Araski AES, Gasteiz. MF

## Hautaketa nazionala 
Angola Kopako txapelduna izan zen 2014/2015 denboraldian.

2016. urtean Senegal ordezkatu zuen Joko Olinpikoetan.

Bere selekzioarekin deitu ohi den jokalaria da, eta Afrobasket batzuetan parte hartu du. 2019koan Zilarrezko Domina izatea lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George T. Miller

**George Turnbull Miller** (Edinburg, 1943ko azaroaren 28a - Melbourne, 2023ko otsailaren 17a) Eskozian jaiotako australiar zinema zuzendaria izan zen.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haydeé Victoria Suescum

**Haydeé Victoria Suescum** (1961) Washington DCn jaiotako panamako artista plastikoa da. Berrogeita hamar erakusketa kolektibo, biurteko eta pintura-lehiaketetan baino gehiagotan parte hartu du herrialde askotan, hala nola, Estatu Batuetan, Perun, Ekuadorren eta Panaman.

Gaur egun, San Antonion (Texas) bizi da, non arte plastikoetako irakasle gisa lan egiten duen eta artearen munduan aktiboki parte hartzen duen bere erakusketa eta gizarte eta hezkuntza zerbitzu jardueren bidez. 

## Prestakuntza 
Artearen Historian eta Arte Ederretan lizentziatu zen Massachusettseko Wellesley College-n 1983an. Dutary eta Cedeño irakasleekin ikasi zuen Panaman, New Yorkeko Studio School-en eta Parisko Wesleyan University Program-en. Horrez gain, Arte Masterra du pinturan espezialitatearekin Texasko Unibertsitatean 1990ean. San Antonioko (Texas) Arte eta Kultura Gaietako Sailaren beka bat ere jaso zuen 1991n, eta 1993an Peterborough (New Hampshire) MacDowell Colony-n artista egoiliarra izan zen.

## Ibilbidea 
Panaman haziz, ez zuen museorik ezagutu. Suescum jatorrizko inguru bisualean, ordea, entrenamendu akademikorik gabeko artistek eskuz pintatutako kartelak zeuden. Amerikako eskualde hispanohablanteetan maiz agertzen diren irudiak, San Antonio barne, non Suescum 1988tik bizi izan baita. Azken hogei urteetan, bere lanak dendetako hormetan aurkitzen diren kartelen pintura-estiloa aztertu du, hala nola, edertasun-aretoak, burdindegiak, harategiak, jatetxeak eta autoak konpontzeko tailerrak. Artistak bereziki erantzuten die koloreen ezohiko konbinazioei, perspektiba eszentrikoari eta seinaleetan ikusten diren ezinezko eskala-aldaketei. Suescum lanak ezaugarri horiek hartu ditu eta irudiak konbinazio berri eta pertsonal bihurtu ditu. 

Suescumen lana zenbait logikaren arabera antola daiteke. Batzuetan, denda-motaren arabera taldekatzen dira. 2006an, azazkaletako dozena bat espezialistak doako manikurak eskaini zizkioten publikoari Suescumen erakusketaren inaugurazio publikoan, Alameda Museoan edertasun-aretoen inguruan antolatuta. "A Plastic Practice" izeneko erakusketan, elikagai-pinturak baino ez ziren hautatu Latinoamerikako menu bat sortzeko. 2017an, Suescumek irudiak antolatu zituen, hala nola ganba-koktelak, artaburuak, txanponak eta ile-apainketako guraizeak, Taroteko kartetako lau paloetan. Karta-irakurle profesionalek irekieretan parte hartu zuten.

## Goraipamenak 
Veneziako 50. Bienalean Panamako ordezkaritza ofizialerako hautatu zuten eta "Encounter of currents: contemporary painting from Panama, 1968-1998" erakusketarako hautatu zuten, New Yorkeko America's Society-n, Miamiko Bass Museum-en eta Panamako Arte Garaikideko museoan. 

Hainbat sari jaso ditu, besteak beste, 1994 eta 2000ko Panamako Arte Biurtekoetan hirugarren saria.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helena Viñes

**Helena Viñes Fiesta** (Espainia, XX. mendea) Espainiako ekonomialaria da, Balore Merkatuaren Espainiako Batzordeko kontseilaria.

## Biografia 
Bartzelonako Unibertsitatean Ekonomian lizentziaduna da, eta graduondoko programa bat ere egin zuen Nazioarteko Ikasketen Zentroan. London School of Economics and Political Science-n espezializazio-masterra egin zuen.

### Lan ibilbidea 
Esperientzia zabala du garapenaren eta finantza jasangarrien arloko analista eta aditu gisa. Oxfam erakundean aritu zen lanean, Britainia Handian, non GKEaren lana zuzentzen baitzuen inbertsio arduratsuari eta pobrezia murriztearen aldeko konpromiso instituzionalari buruz. Ondoren, BNP Paribas Asset Managementeko jasangarritasuna aztertzeko taldearen arduraduna izan zen. Finantza Jasangarriei buruzko Europar Batasunaren Plataformako lan-taldeetako bat zuzendu zuen. Finantza jasangarriei buruzko Europako Batzordeko Aditu Teknikoen Taldeko kide izan zen. BNP bankuaren senior aholkularia finantza jasangarriei buruzko politika publikoetan, Stewardship jardueren arduraduna eta inbertsio-funtsaren Jasangarritasun zuzendariordea. 2021ean, Balore Merkatuaren Batzorde Nazionaleko kontseilari izendatu zuten.

Klima-aldaketari buruzko inbertitzaile instituzionalen Europako sarearen zuzendaritza-kontseiluko kide da, baita hainbat aholku batzordetakoa ere. Horien artean, nabarmentzekoak dira Frantziako ikuskapen-agentziaren finantza jasangarriei eta klima-aldaketari buruzko batzordea, Foment eta Transition Pathway Initiative-ren lehendakaritza Erresuma Batuan.

Zenbait liburu-kapitulu idatzi ditu.

## Lanak 
* *La Responsabilidad Empresarial* (CTESC Bartzelona, 2005).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inmaterialismo

**Inmaterialismoa**, **idealismo subjektibo** edo **idealismo enpiriko** bezala ere deitua, korronte metafisiko monista da. Honen arabera, garunean dauden ideiak soilik existitzen dira, ez dago ideietik at existitzen den errealitaterik, alegia. Hortaz, benetako errealitatea materiala ez dena da, hau da, inmateriala. Ikuskera honentzat, gauzak garunaren bidez hautemandako ideiak besterik ez dira.

Idealismo subjektiboaren ezaugarri nagusia dena subjektuaren (ezagutzen duen pertsonaren) inguruan dabilela da. Bi mota bereiz ditzakegu:

* Erradikala: idealismo subjektibo honen bitartez, munduaren existentzia osoa subjekturen baitan gelditzen da. Subjektuak errealitatea eraikitzen du; gauzak ez dute berezko existentziarik, baizik eta guretzat existitu egiten dira. Beraz, ikuspuntu honen arabera, errealitateak ez du existentzia independenterik.
* Moderatua: idealismo subjektibo moderatuak, aldiz, esaten du "gauzak begiratzen dituzun kristalaren kolorearen araberakoak direla". Hau da, errealitatea subjektuaren araberakoa izango dela babesten du.

Idealismo subjektiboak dualismoa eta materialismoa ukatzen ditu.

Inmaterialismoaren babesle nagusiak Descartes, Berkeley, Kant, Fichte, Mach, Cassirer eta Collingwood dira.

## Kanpo estekak
Karen Gaines

**Karen Gaines Cordero** (XX. mendea) ziberdefentsaren arduradun nagusia da Siemens-en.

## Biografia 
Floridako Nazioarteko Unibertsitatean Zientzietako gradua lortu zuen. MBA da, Europako Negozio Eskolaren eskutik.

## Lan ibilbidea 
Era askotako lanpostuak bete ditu RSA Security, Telefónica Internacional, Country Manager Iberiarentzat (Websense, NComputing). 2013an, Hewlett Packard Enterpriseko *Enterprise Services sales executive* gisa lan egin zuen. Zibersegurtasunaren sektoreko profesional ezaguna, Microsoften EMEAren zibersegurtasuneko zuzendari gisa lan egin zuen. Geroago, Amazon Web Services-eko Zibersegurtasuneko Zerbitzuen Garapeneko zuzendari izan zen, Siemens-en ziberdefentsaren arduradun global bihurtu zen arte. Enpresa horretan, zibersegurtasuneko 150 ingeniarik eta adituk baino gehiagok osatutako diziplina anitzeko taldea kudeatu zuen.

*Women in Cybersecurity of* Spain-ek 2018an egin zuen lehen bileran anfitrioi izan zen.“*Teknologiaren eta, batez ere, zibersegurtasunaren sektorean, oso emakumezko erreferente gutxi daude, eta hori izango da, seguruenik, emakume gazte gutxik segurtasun digitaleko karrera egiteko arrazoietako bat*”.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Jesús Almazor

**María Jesús Almazor** **Marsal** (Bartzelona, 1970) bartzelonar telekomunikazio ingeniaria eta Espainiako CEO da, Telefónica Tech-eko Cloud and Ciberseguritateko buru exekutiboa.

## Biografia 
Telekomunikazio Ingeniaritzan graduatu zen Kataluniako Unibertsitate Politeknikoan, 1994an. Kirolaren eta itsasoaren zale amorratua da. Teknologiekiko grinak bultzatu zuen Telekomunikazio Ingeniaritza ikastera. Gehien gustatu zitzaion ikasgaia komunikazio mugikorrena izan zen. Zorte handia izan zuen lehen telefono mugikorra izatean GSM ez egotea.

### Lan ibilbidea 
Espainia osoan ibili da lanean hasi zenetik, graduatu eta berehala. Bere ibilbide profesional osoa Telefónican egin du.  2001ean kontseilari delegatua izan zen, eta 2021ean CEO, Telefónica Tech-eko Cloud eta Zibersegurtasuneko buru exekutiboa.*Teknologiak bezeroaren ezagutza sakona eta aztertzeko gaitasun handiagoa ematen du.*

                                                                                *Maria jesus Almanzor 2023ko maiatza*

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2019 "Top 100 Espainiako emakume liderrak", goi-zuzendaritzaren kategorian.
* 2020 Erroma Saria.
* 2022. Sektore pribatuko Berrikuntza Saria, Emakume Erreferente gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
L'Année épigraphique

'''''L'Année épigraphique'''* urtero argitaratzen den Frantziako epigrafia-aldizkari bat da, 1888an René Cagnatek sortua. 

## Historia 
René Cagnat Frantziako Ikastetxeko irakaslea eta épigraphie et antiquités romaines (Epigrafia eta Antigualeko gai erromatarren) katedraren titularra zenean, Guillaume Feignonen laguntzaz aldizkaria sortu zuen. Aldizkaria *Arkeologia* Aldizkariarekin lotzen da lehenik, 1964ra arte, eta gero CNRSk diruz lagundutako *Presses universitaires de France (PUF)-*en argitalpen autonomo bihurtu zen.

## Deskribapena 
*L'Année épigraphique* (AE laburtua) urtero erromatar munduan aurkitutako inskripzioak biltzen ditu, batez ere latinez edo grekoz, eta Frantzian eta atzerrian argitalpen espezializatuetan agertu badira. Lehenbizi, JSTOR operadoreak zabaltzen du, eta ondoren, Cairn.info atarian.

Aldizkariak lehen mendeurrenerako mahai-ingurua antolatu zuen Parisen  1988ko urriaren 19tik 21era, eta 1990ean argitaratu zen.

Epigrafiaren ikerketan oinarrizko argitalpena da. Hain da garrantzitsua eta ezaguna non, idazkun bat *Corpus Inscriptionum Latinarum'' katalogoan agertzen e bada, sarri, bere AE zenbakiaz identifikatzen dira, hau da aldizkarian  idazkun horri eman dioten kodearen bidez.

## Bibliografia 
* Actes du colloque international du centenaire de l'Année Épigraphique. PUF, 1990, 360 p. ().

## Kanpo estekak 
* Cairn
* Mir@bel 
* (en) JSTOR   
* Aldizkariaren web guen ofiziala
Txakur-hortz

thumb|Txakur-hortza

**Txakur-hortza** (*Erythronium dens-canis*) Liliaceae familiako landare loredun erraboilduna da, *Erythronium* generokoa. Erraboiloa zuria eta txakur-hortz baten itxurakoa denez, hori du izen arruntaren jatorria.

Europa Erdialdean eta Hegoaldean eta Ukrainan du jatorria.

Neguaren bukaeran, otsail aldean loratzen diren lehen landareetako bat da. Lore hauek zuhaitzen hostoak sortu aurreko denbora baliatu behar dute sortu eta garatzeko, basoa itzalean gelditu baino lehen. 

Landareak bi hosto orbandun oposatu eta lore bakarra izaten ditu. Lorearen petaloak zabaltzen direnean gorantz jasotzen dira, 6 lorezil eta ginezeo handi bat agerian utziz. Pagadi eta hariztietan aurki dezakegu, lur azidoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://www.euskal-herria.org/node/17597
* https://goiena.eus/komunitatea/JoseAngelUrquia/1646830392196-txakur-hortza-landarea
* http://www.urkiola.net/Euskera/Vegetacion/bosques_hayedo.php
Julen Agirre

**Julen Agirre Frías** (Aia, Gipuzkoa 2003ko azaroaren 3a) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan aritzen da. Joseba Agirre Oliden Real Union eta Errealeko futbolari ohiaren semea da. Eibarren harrboain hezi zen, nora bi urteko epearen ondoren itzuli zen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Tsuneko Okazaki

japoniar kimikaria da. DNAren erreplikazioa ikertu zuen eta Reiji senarrarekin batera Okazaki zatiak aurkitu zituen, horregatik da ezaguna gehienbat. 2000an Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

## Biografia 
Tsuneko Okazaki Nagoian jaio zen 1933an, Aichi prefekturan. Nagoiako Unibertsitatean biologia ikasketak egin zituen eta 1956an graduatu zen. Urte berean Reiji Okazakirekin hasi zen lanean eta ezkondu egin ziren. Ikerketan urteak igaro ondoren 1968an *PNAS* aldizkarian Okazaki zatien aurkikuntza argitaratu zuten.

1975ean Reiji hil egin zen, Hiroshiman sortu zitzaion leuzemiaren erruz. Tsunekok lanean jarraitu zuen Okazaki zatiei RNA haslea lotzen zaiela frogatzen.

### Bestelako ikerketak 
Tsunko Okazakik egin dituen ikerketa guztiak DNA molekularen ezaugarri desberdinen ingurukoak izan dira:
* Plazentarako espezifikoa den transkripzio erregulatzailea den *hGCMa*-k plazentarako espezifikoa den hainbat generen espresioan eragiten duen aztertu zuen.
* Giza zentromeroko β-globina proteinak nukleosometako α-satelite sekuentzietan kokapen aldaketak eragiten dituela ikusi zuen.
* HLA-G-ren erregulazio genomikoa aztertu zuen, LINE1 geneak HLA-G-ren eragina isilarazten zuela ikusi zuen.
* Down sindromea duten saguak ikertu zituen gizakiek down sindromedunen genotipo-fenotipo ezaugarriak ulertzeko.

### Ibilbidea 
Nagoiako Unibertsitateko biologia molekularreko irakaslea izan zen 1967 eta 1983 artean. Ondoren irakasle nagusia izan zen 1997 artean. 1997an Fujita Health Unibertsitateko Comprehensive Medical Science Institutura aldatu zen.

Aldi berean 2004 eta 2007 artean Stockholmen Japoniako Zientziaren Sustapen Elkarteko zuzendaria izan zen eta 2008 eta 2015 artean Chromo Research Inc. konpainiako zuzendaria izan zen
* 2015ean Nagoiako Unibertsitateak "Tsuneko eta Reiji Okazaki saria" sortu zuen
* Kulturaren Ordena (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Biografia zehatza
Behm (abeslaria)

**Rita Marketta Behm**, izen artistikoa **BEHM** duena (Hollola, Finlandia, 1994ko urriaren 26a) abeslari eta kantautore finlandiarra da. Pop estiloak jorratzen du eta finlandieraz abesten du. 2019an "Hei rakas" singlea atera zuen eta Finlandiako zerrendetan hamar astetan lehen postuan egon zen.

## Biografia 
Apulanta rock taldeak antolaturiko musika kanpaleku batean hartu zuen parte 2016an. Bere helburua kantautorea izatea bazen ere Ella-Noora Kouhia abeslari gaztea ezagutu zuen bertan eta Behm & Ellis bikote musikala sortu zuten.

2017an Pikku G rap abeslari finlandiarraren "Solmussa" abestian koroak egin zituen eta orduan hasi zen serioski estreinako diskoa sortzen. 2019an atera zuen aurreneko singlea, "Hei rakas", eta arrakasta handia lortu zuen. 10 astez jarraian Finlandiako zerrendetako burua izan zen eta 2019 eta 2020an irratietan gehien entzun zen abestietako bat izan zen. 2020ko martxoan "Tivolit" eta uztailean "Frida" single berriak atera zituen. Irailean argitaratu zen Behm-en lehenengo diskoa, *Draaman kaari viehättää* eta platinozko diskoa izatera iritsi zen berehala. 2021ean lau *Iskelmägaala* sari eskuratu zituen eta zazpi *Emma-gaala* sari.

Hurrengo urteetan singleak ateratzen jarraitu du, "Ethän tarkoittanut sitä" (2022) eta "Sata vuotta" (2023).

## Diskografia 
### Diskoak 
* *Draaman kaari viehättää* (2020)

### Singleak 
* "Hei rakas" (2019)
* "Tivolit" (2020)
* "Frida" (2020)
* "Lupaan" (2020)
* "Ethän tarkoittanut sitä" (2022)
* "Sata vuotta" (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jake Wesley Rogers

**Jake Wesley Rogers** (Springfield, 1996ko abenduaren 19a) estatubatuar abeslari eta kanta-idazlea da.

## Biografia 
Rogers Ozark-en (Missouri) hazi zen, 6 urterekin gitarra jotzen ikasi zuen eta 12 urterekin pianoa eta ahotsa jotzen hasi zen. Bosgarren mailan antzerki-ekoizpenetan antzezten hasi zen eta handik gutxira abestiak idazten hasi zen. Gaztetan Lady Gaga eta Nelly Furtado bezalako artisten formazio kontzertuetara joan zen. Seigarren mailan homosexual gisa atera zen, eta bere familia solidarioa bazen ere, bere jaioterriko kultur giroaren ondorioz bere orientazioa ezkutatu behar zuela sentitu zuen.

Rogers 18 urterekin Nashvillera joan zen bizitzera, Belmont Unibertsitatean abestiak idazteko. Bere lehen urtean Rogersen zuzeneko emanaldiak Sony/ATVren interesa erakarri zuen, eta argitalpen akordio bat lortu zuen. 2018an graduatu zen.

## Diskografia 
* *Evergreen* (2017)
* *Spiritual* (2019)
* *Pluto* (2021)
* *LOVE* (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*www.jakewesleyrogers.com
*Jake Wesley Rogers - IMDb
*Jake Wesley Rogers - Facebook
*Jake Wesley Rogers - Instagram
*Jake Wesley Rogers - Twitter
*Jake Wesley Rogers - YouTube
*Jake Wesley Rogers - Spotify
Queenstown (Zeelanda Berria)

**Queenstown** Otago eskualdeko hiria da, Zeelanda Berriko hegoaldeko uhartearen hego-mendebaldean. Wakatipu lakuko lur-gune batean dagoena, eta inguruko mendietako ikuspegi ederra duena.

## Klima 
Queenstown klima alpinoko eremu batean dago, zeru urdin argiko neguak eta elurrez estalitako mendiak izan ohi dituela. Udan, egunak luzeak eta epelak dira, neguan berriz hotz samarrak.

## Turismoa 
Hiriak eskaintzen dituen jardueren aniztasunagatik da ezaguna, atsedenalditik hasita muturreko kiroletaraino. Eski eta elurra inguruko nazioarteko turismoa erakartzen du. 

Azken urteotan, Queenstowneko ostatuak Australiako eta Estatu Batuetako gazteen helmuga bihurtu dira. Queenstownek abentura-turismoa eskaintzen du egunez, eta gau-giro bizia ondoren.'

Queenstowneko aireportuak hegaldi erregularrak ditu Auckland, Christchurch eta Sidneyrekin urte osoan, eta Wellington, Melbourne eta Brisbanerekin denboraldian.

Fitxategi:Queenstown_Mall.jpg|Queenstown Mall.
Fitxategi:Queenstown_&_Remarkable_Mountains.jpg|Queenstown eta Remarkable mendiak.
Fitxategi:Queenstown-Nueva_Zelanda02.JPG|Teleferikoa.
Fitxategi:Queenstown-Nueva_Zelanda13.JPG|Queenstowneko hondartza.

erdian|thumb|800x800px|Remarkable mendietatik panoramika

## Kanpo estekak
Zeelanda Berriko Gerrak

thumb|Maori gerretan hildako guztien oroigarria.
**Zeelanda Berriko Gerrak** edo **Zeelanda Berriko Lurretako Gerrak** (New *Zealand Wars* edo Land Wars ingelesez), batzuetan **Maori Gerrak** ere deitak, gatazka armatu bat izan zen Zeelanda Berrian, 1845 eta 1872 bitartean. Maorien gehiengoak koroa britainiarrak finkatzen ari zen kolonizazioari uko egitea izan zen gerraren arrazoi nagusia.

Waitangiko Ituna sinatu ondoren, 1840an, maorien lurraren babesa bermatzen zen, lurra Koroari baino ezin baitzitzaion saldu. Baina kolonoek agintari kolonialen gainean egindako presioek ituna bortxatzea ekarri zuten, eta horrek Maori Errege Mugimendua sortzea, europarren etorrera aurka zegoena. 

Maorien eta britainiarren arteko lehen borroka armatua Hegoaldeko Uhartean izan zen, 1843an, baina gerra 1845ean hasi zen. Gerra berehala zabaldu zen herrialde osoan, eta gatazka handienak Ipar Uhartean gertatu ziren, Waikatoren inbasioa izanik,  1863 eta 1864 bitartean, gatazkarik larriena. 

Zeelanda Berriko Gobernuak bere armada eraman zuen, bertako miliziek eta fusilero boluntarioek osatuta. Britainiar armadarekin bat egin zuen, eta ia 18.000 soldadu bildu ziren Zeelanda Berriko lurralde osoan. Gerrari maoriek, nahiz eta kopuruz gutxiago izan, gerrilla moduko taktika militarrak erabili zituzten. Azkeneam, ia 16.000 km²-ko lurrak konfiskatu zizkieten maoriei, eta agintari kolonizatzaileen kontrolpean geratu ziren, gerraren gastuak ordaintzearen aitzakian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Taranakiko Lehen Gerra
* Waitangiko Ituna

## Kanpo estekak
Aratis

**Aratis** edo **Aratikos**  hiri zeltiberiar bat izan zen, oppidum bat, egungo Aranda de Moncayo, Castejón muinoan, hiri nukleotik km 1 iparraldera, Aranda ibaiaren eskuinaldean, Euskal Herriko hegoaldeko muturretik oso gertu. K.a. VI. mendearen inguruan eraiki zen. K. a., eta Erromako armadak suntsitu zuen k.a. 74 eta 72 urteen artean, Irulegiko herrixkaren suntsiketaren garai bertsuan. Suntsiketa horretatik aurrera ez zen berriz populatua egon.

2016an, aztarnategia Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuten "gune konplexu eta arkeologikoaren kategorian".   

## Identifikazioa 
19. mendearen amaieran aurkituriko txanpon batzuei esker, ARATIKOS izenarekin grabatuta (alfabeto zeltiberiarran), hiri honen existentzia ezagutzen da. 1950az geroztik, Antonio Beltrán Martínez edo Jürgen Untermann  ikertzaileek Aratis izeneko hiri zeltiberiar batekin identifikatu zituzten txanpon haiek, eta hipotesia luzatu izan behar zela  erromantzezko izen hauetako baten erreferentzia: Aranda de Moncayo, Arandiga edo Aranda de Dueroko. 20. mendearen amaieran egin zen identifikazio zehatza Aranda del Moncayotik hurbil dagoen Castejón muinoan kokatutako "Castejón I - El  Romeral" aztarnategia zela tokia. 

20. mendeko azken laurdenean, hain zuzen, indusketa irregular pribatuen bidez arpilaketa larriak gertatu ziren inguruan; 21. mendean nolabait konponduak Aratisko kaskoak, pieza ikusgarri batzuk, neurri batean Aragoira itzuli direlarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leoncia Gómez Galán

**Leoncia Gómez Galán** (Valencia de Alcántara, Cáceres, 1903- Cáceres, 1986) etxeko langilea eta Cáceresko *El Periódico Extremadura*ko azken *vocera* delakoa.

## Biografia 
Valencia de Alcántaran jaio zen 1903an. Rocamador elizaren atean utzi zuten. Herriko bikote batek hartu eta adoptatu egin zuen. Cáceresera joan ziren, eta Cáceresko abokatu ezagun baten etxean hasi zen lanean etxean laguntzaile, hilean 7 pezeta irabazita. Leonciak lanean 50 urte eman ondoren, 15 hogerleko kobratzen zituen. Arratsaldeetan, josten ari zela, ipuin herrikoiak kontatzen zizkien familiako bederatzi haurrei.

1966an, El Periódico Extremadurako zuzendari zen Germán Sellersek Leonciak egunkaria kalez kale saltzeko proposatu zion nagusiari. 63 urte zituela, lanbide berria garatzen hasi zen, eta irabazten zuen diru apurrari esker Busquet auzo jendetsuan errentan hartutako gela batean bizitzeko eta ordaintzeko ematen zion. 1975era arte, 72 urte zituela, eskualdeko prentsaren egunkari dekanoa, Pintores kalearen amaieran, San Juan auzoko San Juan plazan aritu zen. Berri garrantzitsuren bat izatea gustatzen zitzaion, Cáceresko kaleetan oihuka ibiltzeko aukera ematen baitzion, tirada handitzeko eta diru pixka bat gehiago ateratzeko.

74 urterekin ezagutu zuen maitasuna, Cervantes etorbideko zaharren egoitzan. Oropesako Salvador Hernández Fernándezekin ezkondu eta Benidormera joan ziren eztei-bidaian. Bizitza osoan lan egin zuen familiako seme-alabak izan ziren ezkontzako aitabitxi-amabitxi.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1999ko apirilaren 22an, El Periódico Extremaduraren 75. urteurrenarekin batera, eskultura bat jarri zen Leonciaren omenaldi gisa, Eulogio Blasco Arte Ederren Eskolako eskultura-irakasleak egina. El Periódico Extremadura egunkariko ale bat irribarretsu erakusten du. Hainbestetan saldu zuen lekutik hurbil. Estatuak bandalismo ugari jasan ditu. Hiriaren ikono bihurtu da eta herritarren mugimenduetarako bozgorailua izan da. Inauterietan mozorrotu dute, Eguberrietan Aita Noelen txanotxoa jarri diote, Womaden arrastoak, Aste Santuan kapiroteak, indarkeria matxistaren aurkako lotura moreak, LGTBI mugimenduaren bandera. Facebook, Instagram eta Twitter-en, selfieak egitera eta partekatzera gonbidatzen ditu bisitariak.
* El Periódico Extremadurako sarrerari omenaldia egiteko erretxinazko beste estatua bat dago. Eskuan, lehen alearen azala koloretan duen egunkari bat erakusten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giovanni Battista Tommasi

**Giovanni Battista Tommasi** (Cortona, 1731ko urriaren 6a - Catania, 1805eko ekainaren 13a) Maltako Ordenako 73. Printze eta Maisu Nagusia 1803tik 1805era.

Gazte sartu zen Maltako Ordenan, eta urteak zeramatzala Maltara bidali zuten Emmanuel Pinto Maisu Nagusiaren ohorezko morroi izateko. Bere zerbitzua amaitzean marinel izan zen "itsasoko karabanetan". Ordenako itsas armadako komandante buru izatea lortu zuen, eta beste kargu garrantzitsu batzuk hartu zituen.

Napoleonek Malta uhartea konkistatu ondoren, zaldunak Europan zehar sakabanatu ziren. Pio VII.a Aita Santuak 1803an Tommassi Maisu Nagusia izendatu zuen. Hautatua izan ondoren, uhartetik joateko eskatu zien britainiarrei, baina ez zuen lortu. Orduan Catanian ezarri zuen bizilekua.
Kontraioi

**Kontraioia** (batzuetan, *gegenion*, alemanezko terminologiari men eginez) kontrako karga duen ioia laguntzen duen ioiari esaten zaio espezie kimikoaren elektroneutrotasuna bermatzen duena. Adibidez, katioi-polimerizazioan hazten ari den katioi polimerikoak espezie anioniko bat izaten du beti aldean katearen neutrotasun elektrikoa bermatzeko. Horrela izan ezean polimerizazioak ez luke aurrera egingo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irma Estrada Silva

**Irma Estrada Silva**, ezaguna **"La Colocha"** izenez (El Salvador, ?) Salvadorren autodefentsa feministako prozesuen bideratzailea da. Ikuspegi feminista du.

## Biografia 
El Salvadorren jaio zen, eta Kick Boxing praktikatzen hasi zen, terapeutaren gomendioari jarraituz, oihu, kolpea hartu eta amorrua ateratzearekin zerikusia zuen jarduera fisikoren bat egin zezan. Egun batean, autodefentsa feministako tailerrak egiten ari zen neska bat ezagutu zuen. Atentzioa eman zion eta markatu zuen tailerra egin zuen. Autodefentsa feminista iraganeko erasoen zauriak sendatzeko tresna izan zen harentzat, ezin izan baitzion aurre egin, eta munduan berak jasandako indarkeria beste emakume askok jasaten zutela ulertu zuen.

### Ibilbide profesionala 
Krav Maga Societyk eta Borroka-Arteen Nazioarteko Konfederazioak (CIAM), Orekaren Tao Akademiak eta El Salvadorreko Kirolen Institutu Nazionalak (INDES) emandako defentsa pertsonaleko instrukzio-egilea da.

Autodefentsaren bidez beste emakume asko ahalduntzeko beharra ikusita, hau da, espazioa, burua, gorputza, emozioak eta ingurunea defendatzeko praktika gisa, 2014. urtean hasi zen El Salvadorren *Zaindu zure espazioa* izeneko proiektua, feminismo komunitarioan oinarritutako autodefentsa-metodoa. Emakumeek eta neskek eguneroko bizitzan beren burua ahalduntzeko duten gaitasuna garatzen du, gizarte patriarkalak ezarritako biktima-pentsamoldea ezagutzen eta arrisku-egoerak modu adimentsu, estrategiko eta eraginkorrean konpontzeko gaitasuna izaten ikasiz. Nafarroako Acción Contra la Trata - ACT elkarteak argitaratutako *Zaindu zure* *espazioa* autodefentsa feministarako gidak bere esku-hartze metodoa jasotzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hablamos con 'La Colocha', formadora de Autodefensa Feminista - *Radio Rebelde Republicana*, 2018ko urriaren 21ean.
Frans Pourbus Gaztea

**Frans Pourbus Gaztea** (Anberes, 1569, Paris, 1622ko otsailaren 19a) flandriar margolaria izan zen, Frans Pourbus Zaharraren semea eta Peter Pourbus en biloba.

Bere garaiko pertsonaia garrantzitsuenentzat lan egin zuen, tartean Herbehereetako gobernari espainiarrentzat, Mantuako dukearentzat eta Maria Medici erreginarentzat.

Bere garaiko pertsonaia garrantzitsuenentzat lan egin zuen, tartean Herbehereetako gobernari espainiarrentzat, Mantuako dukearentzat eta Maria Medicikoa erreginarentzat.

## Iruditegia 

Frans Pourbus the Younger - Portrait of a man - Google Art Project.jpg|*Gizon bat erretratua*
File:Henry IV of france by pourbous younger.jpg|*Henrike IV.a Frantziakoa*
Frans Pourbus (II) - Portrait of Isabella Clara Eugenia of Austria with her Dwarf - WGA18236.jpg|Elisabet Klara Eugenia Austriakoa*
Frans Pourbus (II) - Marie de Médicis, Queen of France.JPG|*Maria Medici*
Portrait of King Louis XIII of France with the Sash and Badge of the Order of the Saint Esprit (by Frans Pourbus the Younger).jpg|*Luis XIII.a Frantziakoa''
Pourbus - Archiduc Albert d'Autriche.jpg|*Alberto VII.a Austriakoa*

Frans Pourbus the Younger - Portrait of a man aged 32.JPG|*32 irteko gizon bat*
Frans Pourbus the younger - Portrait of Vincenzo Gonzaga, Duke of Mantua, wearing armour and the Order of the Golden Fleece.jpg|*Vicente I Gonzaga Mantuako dukea*
Pourbus Councilors of Paris.JPG|*Parisko kontseilariak*
Margarita Gonzaga, future Duchess of Lorraine as depicted in 1606 by Frans Pourbus the Younger.jpg|*Margarita Gonzaga*
Anne of Austria by Frans Pourbus, 1616.jpg|*Ana Austriakoa*
Frans Pourbus (II) - Louis XIII as a Child - WGA18241.jpg|*Luis XIII.a*
MariadeMedici11.jpg|*Maria Medici*

Frans Pourbus the Younger - Portrait of Maria de’ Medici - Google Art Project.jpg|*Maria Medici*
Frans Pourbus II - Isabella Clara Eugenia.jpg|*Elisabet Klara Eugenia Austriakoa*
Frans Pourbus the Younger - Portrait of Guillaume du Vair (1556-1621), Magistrate of the Parliament, Keeper of the Seals of France under Louis XIII.JPG|*Guillaume du Vairren erretratua*
File:Frans Pourbus the Younger - Portrait of the Italian Poet, Giambattista Marino - 89.52 - Detroit Institute of Arts.jpg|*Giambattista Marino poeta italiarraren erretratua*

## Kanpo estekak
Petar Zhekov

**Petar Petrov Zhekov** (, Knizhovnik 1944ko urriaren 10a – Sofia, 2023ko otsailaren 18a) bulgariar futbolaria izan zen.

FC Dimitrivgrad taldean hasi zuen bere ibilbidea eta PFC Beroe Stara Zagoran eta PFC CSKA Sofian ere jokatu zuen. Bulgariako goleatzailerik onenetakoa izan zen eta 1969an Europako urrezko bota lortu zuen.

44 partida jokatu zituen Bulgariako futbol selekzio nazionalarekin eta zilarrezko domina lortu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Palmaresa 
* 1968ko Udako Olinpiar Jokoak: zilarrezko domina
* Bulgariako futbol liga: 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1974–75
* Bulgariako futbol kopa: 1969, 1972, 1973, 1974

**Indibidualak**
* Europako Urrezko Bota: 1969
* Bulgariako ligako goleatzaile nagusia (6): 1967, 1968, 1969, 1970, 1972, 1973

## Kanpo estekak