open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
André Robert

**André Robert** (New York, AEB, 1929 &ndash; Montreal, Kanada, 1993) kanadar zientzialaria izan zen. New Yorken jaioa zen arren, gaztetan emigratu zen Kanadara, Quebec-era, hain zuzen, eta hango hiritartasuna eskuratu zuen 1967. urtean. Unibertsitateko ikasketak Laval Unibertsitatean egin zituen lehenik, eta zientzietako lizentzia eskuratu zuen gero, 1952an; ondoren, Torontoko Unibertsitatean jardun zuen 1953 arte, eta, azkenik, doktoregoa atera zuen McGill Unibertsitatean, 1965ean. Kanadako Meteorologia Zerbitzuan hasi zen lanean, eguraldi-iragarpenak egiten, baina 1959an ikerketa-sailera aldatu zuten, eta han hasi zen eguratsari buruzko iragarpenak egiteko ereduak prestatzen. Bera izan zen, hain zuzen ere, eguratsaren zirkulazio orokorra konputagailu baten bidez arrakastaz itxuratzen lehenengoa. 1963 eta 1970 bitarteko urteetan, Robert izan zen munduko zientzialari bakarra eguraldi-iragarpenak egiteko eredu espektrala eta eskema sasilagrangetarra erabili zituena, ordura arteko metodo lagrangetarrak eta berak sorturiko eskema erdi inplizituak erabiliz. Alor horretan lanean ziharduten beste hainbat ikertzailek ez bezala, Robertek zenbakizko metodo eraginkorrak diseinatzen zituen lehenik, zehaztasun-maila gorena lortzeko moduan, ahalik eta kalkulu eta eragiketa gutxien eginez. Berak diseinaturiko metodoak luzerako eguraldi-iragarpenak egiteko eta eguraldiari buruzko ikerketak egiteko ereduetan erabiltzen dira gaur egun.

## Erreferentziak
Robert Richardson

**Robert Coleman Richardson** (Washington Hiria, Ameriketako Estatu Batuak, 1937ko ekainaren 26a - Ithaca, New York, 2013ko otsailaren 19a) fisikaria izan zen.

## Bizitza 
Fisika-ikasketak egin zituen Virginiako Institutu Politeknikoan (1958) eta Duke Unibertsitatean (1966). Azkeneko urte horretan Cornell Unibertsitateko ikertzaile-laguntzaile gisa hasi zen lanean, eta 1975erako Cornellgo katedradun zen. 1990ean unibertsitate horretako fisika atomiko eta egoera solidoko laborategietako zuzendari izendatu zuten. Han hasi zen helio 3-arekin lanean, David M. Lee fisikariarekin eta Douglas D. Osheroff doktorego-ikaslearekin batera. Hiru zientzialariok oso tenperatura apaletaraino hozten zuten helio 3-a gradu milaren batzuk zero absolututik gora, isotopo horren ezaugarri magnetikoak aztertzeko. Baina 1971n, Osheroffek presio-aldaketak antzeman zituen helio 3-aren barruan, eta superjariakortasunerako trantsizioa gertatu zela pentsatu zuen. Hiru zientzialariok emaitza baieztatu zuten, baina gainerako zientzialariek ez zuten onartu, harik eta beste ikertzaile batzuek hurrengo urtean aurkikuntza hura berretsi zuten arte.

Likido superjariakor bat erresistentziarik gabe isurtzen da, eta quantumaren mekanikaren estatistika-legeen mendean dago. Likido superjariakorrak garrantzi handikoak dira fisikan, beren sistema makroskopikoan quantumen efektuak azter daitezkeelako. Helio 3-aren superjariakortasunaren aurkikuntzagatik, Richardson, Lee eta Osheroffek Fisikako Nobel Saria jaso zuten 1996an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William A. Wellman

**William Augustus Wellman** (Brookline, Massachusetts, 1896ko otsailaren 29a - Los Angeles, 1975eko abenduaren 9a) Estatu Batuetako film-zuzendaria izan zen. Hollywoodeko urrezko aroko zinemagilerik handienetako bat izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerran La Fayette hegazkin-taldean borrokatu zen alemanen kontra, eta Estatu Batuetara itzulirik, hegazkin-akrobaziak eginez atera zuen bizimodua. Horrek guztiak eragina izan zuen haren filmegintzan: *Wings* (1927, *Hegalak*) gerrako hegazkin-pilotuen bizimodua maisutasunez deskribatzen zuen film mutua; *The Story of G.I. Joe* (1945), *Darby´s Rangers* (1957), *La Fayette Escadrille* (1958).

Douglas Fairbanks aktorearekin batera hasi zen zineman antzezle-lanetan. Berehala hasi zen filmak egiten, baina film mutuen garaiko lan asko galdu egin dira. Bikain kontatu zuen Estatu Batuek 1930 inguruan izan zuten gainbehera: *Heroes for Sale* (1933), *Lilly Turner* (1933), *Wild Boy of the Road* (1933). Westerna, gangster-filmak, ekintzazkoak, komediak eta melodramak egin zituen: *The Public Enemy* (1931), *A Star is Born* (1937), *Beau Geste* (1939), *The Ox-Bow Incident* (1943), *Battleground* (1949), *Westward the Women* (1952), *The High and the Mighty* (1954) ditu film aipagarrienak.

Clark Gable, James Cagney, Gary Cooper, Edward G. Robinson, Wallace Berry, Barbara Stanwyck eta lehen mailako beste aktoreekin lan egin zuen.

## Idazlanak 
Bi autobiografia idatzi zituen: *A Short Time for Insanity* (1974) eta *Growing Old Disgracefully* (1975).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
"«No soy tan duro»: el cine de William A. Wellman". *Tren de sombras*.
Jorge Rafael Videla

**Jorge Rafael Videla** (Mercedes, Buenos Airesko probintzia, 1925ko abuztuaren 2a - Marcos Pazeko espetxea, Buenos Airesko probintzia, 2013ko maiatzaren 17a) argentinar militarra eta diktadorea izan zen. 1976ko martxoaren 24an, batzorde militar batek, estatu kolpea eman ondoren, Argentinako presidente izendatu zuen; presidentzian diktadore gisa 1976tik 1981ra egon zen.

1985ean epaitu zuten lehen aldiz, eta bizi guztiko kartzela zigorra ezarri zioten, milaka pertsonen heriotzaren erantzukizuna zuela ondorioztatu ondoan. Inoiz ez zen egindako sarraskiaz damutu.
 
## Biografia 
1942. urtean eskola militarrean sartu zen, eta 1971. urterako jenerala zen. 1975. urtean estatu-nagusiko buruzagi eta gudarosteko komandante nagusi izendatu zuten. María Estela Martínez de Perón lehendakariaren aginduz, gogor zapaldu zituen Montonerosen eta Herriko Gudaroste Iraultzailearen jarduerak.

1976. urtean gudarosteko komandanteek estatu-kolpea eman zuten Argentinan eta Videla izendatu zuten lehendakari. Erregimen berriak alderdi-politikoak debekatu eta gerrillaren aurkako borroka indartu zuen. Giza eskubideen aldeko elkarteen arabera, 30.000 pertsona desagertu ziren haren agintaldiko errepresioaren ondorioz

Ekonomiari dagokionez inflazioa gutxitzeko ahaleginak egin zituen, eta ekoizpenean estatuaren parte hartzea gero eta txikiagoa izatea bultzatu zuen. Kanpo-merkataritzako harremanei oztopoak kendu izanak, ordea, inportazioak ugaldu zituen, eta Argentinako industria asko ixtera behartu. Batzorde militarrak ezarritako bost urteko agintaldia 1981. urtean amaitu zuen Videlak eta Roberto Viola jenerala izendatu zuten lehendakari.

1983. urtean, berriro demokrazia ezarri zenean, gobernu ohiko batzorde militarreko kideak eta hauek izendaturiko presidenteak diktaduran estatuko terrorismoa erabili izanagatik epaitu zituzten. Videlak uko egin zion defentsari eta 1985. urtean bizi guztirako espetxe-zigorra eman zioten. Baina 1990. urtean, berari eta gainerako diktadurako buruzagi militarrei, indultua eman zien Carlos Menem lehendakariak.

1998an berriz atxilotu zuten, presoen haurrak lapurtzea egotzita; izan ere, haurdun zeuden emakumeak kartzeletan edukitzen zituzten umea izan arte eta ondoren emakumea hil eta haurrak militarrei edo haien senideei ematen zizkieten. Espetxean 38 egun igaro ostean, etxean atxilotua egoteko eskubidea eman zioten. 2008an, giza eskubideen aldeko taldeen argudioak onartuz, epaileak kartzelara bidali zuen.

2010ean Cordobako Auzitegi Federalak bizi arteko kartzela zigorra ezarri zion 31 lagunen hilketa leporatuta.

## Heriotzaren aurreko erreakzioak 
* Estela de Carlotto, Maiatzaren Plazako Amen lehendakaria: «Izaki simaurra batek mundua utzi du» (*Un ser despreciable ha dejado este mundo*).
* Adolfo Pérez Esquivel: «Videlaren heriotzak inori ezin dio poza eman. Bizitzatik min handia egiten eta herri oso baten balorei muzin egiten igaro zuen gizona izan zen».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Orzaiz, Ion  *Kartzelan hil da diktadorea* Berria.eus
*  *Muere Jorge Rafael Videla, el ideólogo del terror* Bbc.co.uk
Roque Esteban Scarpa

**Roque Esteban Scarpa** (Punta Arenas, 1914ko martxoaren 26a - Santiago, 1995eko urtarrilaren 11) txiletar idazlea izan zen.

Farmazia eta medikuntzako ikasketak egin zituen, baina literaturako irakasle izan zen unibertsitatean. 1967an Liburutegi, Artxibo eta Museoetako zuzendari eta Liburutegi Nazionaleko zuzendari izendatu zuten. Halaber, Txileko Hizkuntza Akademiako zuzendari izan zen. Batez ere, ikerketa-lanak, antologiak eta saiakerak idatzi zituen, baina baita poesia ere: *Mortal mantenimiento* (1942); *El tiempo* (1942); *Luz de ayer* (1951); *El dios prestado por un día* (1976); *Las figuras del tiempo* (1979); *El laberinto sin muros* (1981); *Variaciones sobre un antiguo corazón* (1981) eta *Madurez de la luz* (1987). Bere liburu inportantenetako bat *Thomas Mann. Una personalidad en una obra* (1962, *Thomas Mann. Nortasun bat obra batean*) da, idazle horren filosofia, literatura eta bizitzaren bilduma bat. Gisa horretako beste asko idatzi zituen: *El dramatismo en la poesía de Federico García Lorca* (1961); *Adán expulsado del paraíso* (1966); *Pedro Olmos y Emma Jauch* (1977) eta abar. Saiakeren artean, aipagarriak dira *Presencia visible e invisible de Alemania en Chile* (1973), *La casa de los poetas* (1974), *La desterrada en su patria* (1977), eta *¿Quién soy?* (1977), beste askoren artean. Antologia asko apailatu zituen, eta oroitzapen-liburu bat idatzi zuen: *Realidad y mito de un hombre cualquiera*. 1980an Literaturako Sari Nazionala jaso zuen.

## Erreferentziak
Juan Plazaola Artola

**Juan Plazaola Artola** (Donostia, 1919ko urtarrilaren 21a -  *ib.*, 2005eko maiatzaren 21a) gipuzkoar elizgizona, ikerlaria , idazlea eta irakaslea izan zen.

## Biografia 
1936an Jesusen Lagundian sartu zen, eta handik hamabost urtera apaiztu zen. Doktorea zen Parisko Unibertsitatean eta Madrilgo Complutensean. Irakaskuntzaren munduan hasi zen berehala, eta Salamancako Jesusen Lagundiko Giza Zientzien Zentroko errektorea izan zen (1966-1968), baita Deustuko Unibertsitateko Filosofia Fakultateko Estetika irakaslea ere (1964-1974). Gipuzkoako Ikasketa Unibertsitario eta Teknikoetako Filosofia eta Letren Fakultateko Historia eta Arteko katedradun eta dekanoa (1974-1977) izan zen, eta Campus horretako bertako errektore. Gainerakoan, Loiolako Probintziako nagusi probintziala eta Deustuko Unibertsitateko kantzelariordea ere izan zen (1979-1985). Atzerrian ere aritu zen irakasle gonbidatu: Caracasco Andrés Bello Unibertsitatean, Mexikoko Iberoamerikarrean eta Alcalá de Henareskoan. Sevillako Real Academia de Bellas Artes de Santa Isabel de Hungríako kidea zen, eta Deustuko Unibertsitateko San Ignacio de Loyola Institutuko lehendakaria. 1964an *Reseña* aldizkaria sortzearen alde aritu zen, baita 1975ean Donostiako *Mundaiz* aldizkaria zuzentzen ere. Hogei liburu inguru kaletaratu zituen, eta 1998an, Eusko Ikaskuntza-Euskadiko Kutxak ematen duten Giza eta Gizarte Zientzien arloko Euskal Herriko *curriculum vitae* zientzialari aipagarrienaren saria eman zion.

## Obra batzuk 
* *El arte sacro actual: estudio, panorama, documentos*. Madril: BAC, 1965. .
* *Futuro del arte sacro*. Bilbo: Mensajero Bilbao, 1973. .
* *Introducción a la Estética: Historia, teoría, textos*. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea, 1973. .
* *Razón y sentido del arte cristiano*. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea, 1998. .
* *Estética y vida cristiana*. Mexiko: Universidad Iberoamericana, 1999. .
* *Historia del arte cristiano*. Madrid: BAC, 1999. .
* *La Iglesia y el arte*. Madrid: BAC, 2001. .
* *Arte e iglesia: veinte siglos de arquitectura y pintura cristiana*. Hondarribia: Nerea, 2001. .
* *Modelos y teorías de la historia del arte*. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea, 2003. .
* *La enciclopedia emblemática V. El lenguaje del artista*. Lasare-Oria: Etor-Ostoa, 2005. .
* *Arte sacro actual*. Madrid: BAC, 2006. .
* *Introducción a la Estética: Historia, teoría, textos*. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea, 2007. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Maria Luisa Amigo Fernandez de Arroyaberen artikulua *Euskonews* aldizkari digitalean, 2005/05/27.
Miguel Ortiz Berrocal

[thumb|Miguel Ortiz Berrocalen lana (1996), [Zaragoza.]]

**Miguel Ortiz Berrocal** (Villanueva de Algaidas, Malaga, Espainia, 1933 &ndash; Antequera, Espainia, 2006) espainiar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Arkitekturako ikasketak egin zituen, Madrilen. Gero Italiara joan zen akuarelista-, delineatzaile- eta arkitekto-talde baten laguntzaile gisa lan egitera, eta Parisa geroxeago, ikasketak sakontzeko diru-laguntza bati esker. Italiara itzuli zenean, diseinuaren munduan murgildu zen, altzarigintzan, batez ere, eskultura aisialdietan besterik lantzen ez zuela.

1957an Parisa joan zen berriro, eta Le Corbusier ezagutu zuen. Harrezkero, alde batera utzi zuen arkitektura, eta eskultura besterik ez zuen egin. Obra handi bat egiten ari zela, zatika proiektatua, zatietako bakoitzak bizitza zuela ohartu zen, eta esperientzia horretatik abiatuta berak eskultura anizkoitza deitu zuena sortu zen. Eskultura-molde berri horren aitzindaria *Maria de la O* izan zen, Parisko Bienalean saria irabazitakoa.

Lan aipagarriak: *David*, *Goliat*, *Romeo eta Julieta*, *Meninak*, *Sanson* eta abar. 1984an erakusketa antologikoa egin zuen Espainian. Guztira 176 eskultura jarri zituen erakusgai, gaika sailkatuta: gorputz-enborrak, emakume-irudiak, irudi etzanak eta buruak, animaliak eta pertsonaiak. Ortizen eskultura nabarmenetako bat Picassoren monumentua da, ia 7 metro garai dena. Beste obra askoren artean, aipagarria da, oso ezaguna delako, Goyaren burua, izen bereko zinema-sarietan saritzat ematen dena.

## Erreferentziak
John Wain

**John Barrington Wain** (Stoke-on-Trent, Staffordshire, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1925eko martxoaren 14a &ndash; Oxford, 1994ko maiatzaren 24a) ingelesezko poeta eta saiakera-idazlea izan zen.

## Bizitza 
Newcastlen eta Oxfordeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1946tik 1949ra bitartean, Oxfordeko St. John's Collegen aritu zen lanean, eta 1949tik 1955ra artean ingeles literaturako eskolak eman zituen Readingeko Unibertsitatean. Gainera, poesia-irakasle izan zen Oxfordeko Unibertsitatean, 1978. urte arte.

Bere garaiko ingeles gizartearen kritikari zorrotza izan zen. Bere eleberri ospetsuenean -*Hurry on down* (1953, *Jaitsi berehala*)-, eskolan eta etxean jasotako heziketaren arrastorik txikiena gainetik kendu nahi duen gazte aske baten abenturak kontatzen ditu. 60. hamarkadan britainiar gizartea gogor kritikatu zuen Angry Young Men taldeko kide ezaguna izan zen.

Beste zenbait lan aipagarri: *Living in the present* (1955, *Oraina bizitzen*), *The contenders* (1958, *Lehiatzaileak*), *A travelling woman* (1959, *Emakume bidaiaria*), *Strike the father dead* (1962, *Jo ezazu aita hila*), *The young visitors* (1965, *Gazte bisitariak*). Kontakizun laburren artean aipagarriak ditu: *Nuncle* (1960), *Death of the hind legs* (1966, *Atzeko hanken heriotza*), *A winter in the Hills* (1970, *Negua muinoetan*), *The life guard* (1971, *Soroslea*). Poemak: *Mixed feelings* (1951, *Sentimen nahasiak*), *Weep before God* (1961, *Negar egin Jainkoaren aurrean*), *Feng* (1975); Saiakera-lanak: *Interpretations* (1955, *Interpretazioak*), *Preliminary essays* (1957, *Aurretiazko saiakerak*); *Essays on literature and ideas* (1963, *Literatura eta ideiei buruzko saiakerak*).

## Erreferentziak
Chet Baker

**Chesney Henry "Chet" Baker, Jr.** (Yale, Oklahoma, 1929 &ndash; Amsterdam, 1988) estatubatuar jazz-musikagilea izan zen. Aita nekazari eta gitarra-jotzaile zuen. Tronpeta-jotzaile gisa hasi zen *Glendale High School*eko dantza-orkestran. 1946an 298. gudarosteko orkestran jo zuen (Berlin) eta bop musika ezagutu zuen. Kaliforniara itzuli zenean, musika-teoria ikasten hasi zen Los Angelesen (1948). 1950ean armadan sartu zen berriz ere, eta Los Angeleseko *Presidio Army Band*era bidali zuten. Garai hartan Los Angeleseko jazz-klubetara joaten zen, eta han Dexter Gordon ezagutu zuen. Gerry Mulliganek 1952an bere laukotean aritzeko deitu zion. 1953an talde hori utzi, eta Russ Freeman piano-jotzailearekin batera beste laukote bat osatu zuen. Garai horretan hasi zen abesten. Disko ugari grabatu zituen, Parisen, Kalifonian eta New Yorken. 1959an espetxeratu egin zuten droga zela-eta, eta sei hilabete eman zituen espetxean. 1964an arrakasta handiko kontzertua eman zuen Stan Getzekin batera Newporteko Jaialdian. 1968an bere droga-banatzaileak masailezurra hautsi zion, eta hala hasi zen Bakeren beheraldia. Zenbait agerraldi izan zituen; 1974an ezin ahaztuko kontzertua eman zuen Gerry Mulliganekin; zenbait disko grabatu zituen, eta Europan barrena ibili zen. 1988an, Amsterdamen zela, hoteleko bigarren solairutik erori zen; oraindik ez da argitu zer gertatu zen.
## Erreferentziak
Ousmane Sembène

**Ousmane Sembène** (Ziguinchor, Casamance, Senegal, 1923ko urtarrilaren 1a - Dakar, Senegal, 2007ko ekainaren 9a), senegaldar idazlea eta zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Arrantzale, igeltsero eta zamaketari aritu zen Marseillan, eta lanbide horietan bere eleberrietarako gai izango zen lan-esperientzia eta militantismo sindikala hartu zuen.

*Le Docker noir *(1956, "Zamaketari beltza") etorkinen lan- eta bizi-baldintzak deskribatzen dituen lehenengo eleberrietako bat da. *Ô pays, mon beau peuple* (1957, "O herrialde, nire herri ederra") eleberrian gudari zahar batek, bere emazte frantsesarekin, bere herrialdera egiten duen itzulera eta bizi dituen arazoak aztertzen ditu. *Bouts de bois de Dieu* (1960, "Jainkoaren egur zatiak") da Sembèneren maisulana. Bertan, Dakar-Bamakoko burdinbideetako langileen greba kontatzen du.

Ondoren, kontakizun-bildumak argitaratu zituen, erregimen berrien kritika politikoaren bidetik idatziak: *Voltaïque* (1962), *Véhi Ciosane et Le Mandat* (1965, "Véhi Ciosane eta Agintaldia"). 1973an, *Xala* eleberri sinboliko eta ironiko laburra idatzi zuen. ''Le Dernier de l'Empire *(1981, "Azken inperioa") lanean, berriz, agintariek deskolonizazioaren herentzia onartzeko duten ezintasuna salatzen du.

Zinemagile gisa, bere herrialdearen errealitateak erakusten ditu: *Borom Sarret* (1963), *La Noire de...;* (1966, "...ren beltza"), *Emitaï* (1970), *Ceddo* (1977). 1992an *Guelwaar ''egin zuen, Afrikako kaos morala eta politikoa erakusten duen panfleto gogorra.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fermin Leizaola

**Fermin Leizaola Calvo** (Donostia, Gipuzkoa, 1943ko azaroaren 13a - 2025eko ekainaren 16a) etnografoa eta espeleologoa zen. Aranzadi Zientzien Elkarteko kidea, Eusko Ikaskuntzakoa, Euskalerriaren Adiskideak elkartekoa, Etniker Taldeko idazkaria eta Donostiako San Telmo Udal Museoko Patronatuko batzordeko eleduna izan zen.

## Datu biografikoak 
Donostian egin zituen oinarrizko ikasketak eta ikasketa teknikoak (analisi kimikoa). Ogibidez, obra zibiletako analisi-laborategi bat eraman zuen.

## Karstaren zientziak 
Familian mineralogiaz zaleturik, hamasei urterekin Aranzadi Zientzia Elkartera jo zuen Espeleologia Sailean sartzeko; halere, sail horrek jarduerarik ez zuenez, Arkeologia Sailean sartzea proposatu zioten. Han, Jose Miguel Barandiaran, Jesus Elosegi, Tomas Atauri, Perico Espada, Louvelli, Angel Laburu, Francisco Fernandez Garcia de Diego edo Jose Juan Iraola bezalako kideekin aritu zen hiru urtez, piezak sailkatzen eta kobazuloetan eginiko indusketetan parte hartzen. Urte berean, haren taldeak Altxerriko labar-artea aurkitu eta ikertu zuen.

Espeleologia ikerketan artzain eta baserritarrekin izandako etengabeko harremanak etnografiarekiko interesa areagotu zion; 1970eko hamarkadatik aurrera, pixkanaka horixe bihurtu zen haren ikergai nagusia.

## Etnografia 
Etnografiari buruzko hitzaldi asko eman zituen Euskal Herrian eta Euskal Herritik kanpo egindako kongresu eta bilkuretan. Lan ugari eman zituen argitara *Munibe*, *CEEN*, *Pyrenaica*, *Oarso*, *Dantzariak* eta *Zainak* aldizkarietan. *Euskal Herriko Atlas Etnografikoa* egin zuen Jose Migel Barandiaranen zuzendaritzapean. Jose Migel Barandiaran Saria jaso zuen 1975ean *Etor* argitaletxeak *Euskalerriko artzaiak* izenburupean plazaratu zuen lanari esker. 2009. urtean Gipuzkoako Foru Aldundiak I. Ondare Saria eman zion, kultura-ondarearen ikerketan eta zabalkundean egindako lanarengatik.

[thumb|[Iñaki Dorronsoro Plazaola|Iñaki Dorronsoro eta Fermin Leizaola (2018an, Manuel Lekuona saria jaso zuenean).]]

Ikerkuntzan eta euskal ondarearen zabalpen-lanetan segitu zuen azken urteotan. Besteak beste, *Gipuzkoako eskulangintza-Artesanía en Gipuzkoa* liburua argitaratu zuen 1997an, eta 1999an, berriz, *Gipuzkoako artzantza-El pastoreo en Gipuzkoa*, Gema Arrugaeta argazkilariarekin lankidetzan, 35 urtean egindako lana bildu zuen azken horretan. Lan horiez gain, *Zaharkinak* izeneko herri-ondarea berreskuratzeko egitasmoa zuzendu zuen azken urteotan. Aranzadi Zientzia Elkarteko Etnografia Sailaren baitan bideratutako egitasmo hori herriz herri landu da, lekuan lekuko tresna eta altzari zaharrak bilduz, aztertuz eta sailkatuz.

## Sariak 
* 2017: Eusko Ikaskuntzak antolatzen duen Manuel Lekuona Saria jaso zuen, «euskal etnografian urteetan zehar egin duen lan paregabe eta emankorra» zela eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Andoni Urbistondoren Fermin Leizaolari buruzko erreportaia *Gara* egunkarian, 2023/05/11.
* Kristina Berasainen elkarrizketa *Berria* egunkarian, 2024/03/10.
George Herbert Hitchings

**George Herbert Hitchings** (Hoquiam, Washington, 1905eko apirilaren 18a - Chapell Hill, Ipar Carolina, 1998ko otsailaren 27a) estatubatuar farmakologoa izan zen, 1988an Medikuntzako Nobel Saria jaso zuena.

## Bizitza 
Washington eta Harvarden egin zituen ikasketak. Biokimika Ikerkuntzako sailaren zuzendari izan zen Burroughs-Wellcomen (Ipar Carolina), 1968 eta 1984 bitartean, eta Farmakologiako irakasle Brown Unibertsitatean (1968-1980), Duken (1970) eta Chapen Hillen (1972). 1942an konposatu purinikoen taldearen farmakologia ikertzeko programa bat hasi zuen. Hitchingsek proposatu zuen purinak, zelulen metabolismoan hartzen duten lekuagatik, zenbait eritasun kontrolatzeko erabil zitezkeela. 1951n 6-merkaptopurina (6MP) sintetizatu eta esperimentatu zuen. Konposatu hori DNAren sintesiaren inhibitzailea da, eta zenbait minbizi tratatzeko aplikatzen hasi zen. Aurrerago frogatu ahal izan zen bezala, 6MPk antigorputzen sorrera inhibitzen zuen untxien organismoan. 1960an, aurrekoekin lotutako konposatu bat erabili zen, imurana, giltzurrun-iniplanteetan gorputzak errazago onar zezan organo berria. Aurrerago, alopurinola aurkitu zuen, azido urikoaren produkzioa eragozten duen konposatu bat; beraz, hezueria tratatzeko erabiltzen da. Hitchingsek prestatutako beste konposatu batzuen artean, aipagarria da, adibidez, daraprima, malariaren kontrakoa; eta trimetoprima, bakterioen aurkakoa. 1988an, Medikuntza eta Fisiologiako Nobel saria jaso zuen, James Whyte Black eta Gertrude B. Eliotekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jan Timman

**Jan Timman** (Delft, 1951ko abenduaren 14a – 2026ko otsailaren 18a) holandar xake-jokalaria izan zen.

Zortzi urterekin ikasi zuen xakean, beste xake-jokalari handi batzuk jokalari aditu ziren adinarekin. Batxiler-ikasketak amaitu ondoren, matematika-ikasketak egiten hasi zen unibertsitatean, baina amaitu gabe utzi zituen. Soldadutzari uko egiteatik kartzela-zigorra ezarri zioten, eta inkonformista eta bohemio ospea hartu zuen. 1974an maisu handien mailara iritsi zen. Jokalari irregularra izan zen hasieran; garaipen eta porrot handiak izan zituen, harik eta, ezkondu ondoren (1978), bere bizimodu bohemioa alde batera utzita, bere jokatzeko moduan sakontzen hasi zen arte. Mendebaldeko maisu handien artean onena izan zen, sobietarren monopolioa hausteko gauza izan zen bakarra. 1987. urtetik aurrera munduko sailkapeneko aurreneko tokietara iritsi zen. 1990ean hautagaien txapelketako finalera iritsi zen lehenengo aldiz, baina ezin izan zuen Anatoly Karpov menderatu. 1992ko apirilean berriro iritsi zen finalera, final zortzirenetan Robert Hubner alemana, laurdenetan Viktor Kortxnoi errusiarra (Suitzako herritartasuna hartua, baina), eta final-aurrekoetan Arthur Yusupov errusiarra menderatu ondoren. Hautagaien txapelketako finalean Nigel Short ingelesak mendean hartu bazuen ere, FIDErekin izandako desadostasunak tarteko, orduko munduko txapeldun zen Gari Kasparovek eta Shortek FIDEz kanpoko munduko xake txapelketa jokatzera erabaki zuten eurek sortutako PCAren babespean, eta ondorioz FIDEk bi jokalariok kanporatu eta FIDEren munduko txapelketa Timmanek eta Anatoli Karpovek jokatu zuten 1993an; bertan Karpovek Timman garaitu zuen (12½–8½). Munduko xake-aldizkari onenaren erredakzioan lan egin zuen *(New in Chess) *eta xake-jokoari buruzko hainbat eta hainbat artikulu eta liburu idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chessgames
José Sanchis Sinisterra

**José Sanchis Sinisterra** (Valentzia, Espainia, 1940ko ekainaren 28a) antzerkigilea da.

## Bizitza 
Filosofia eta letrak ikasi zituen Valentziako Unibertsitatean, eta unibertsitate horretako Antzerki Gela eta Seminarioa sortu zuen. Sanchisek ohiko antzerki-arauak eta kodeak hausten ditu; ez du inoiz arrakasta erraza bilatzen: ikusgarritasunetik aldendurik mamira jotzen du. Brecht, Beckett eta Latin Amerikako antzerkiaren eraginak nabarmenak dira haren lanetan. Sanchisen lan asko inguru baztertu eta arriskutsuetan girotuta daude; gaur egun Espainia eta Kolonbian aritzen da aldi berean. Sanchisek antzerki independentearen barruan egindako lana garrantzi handikoa izan zen.

1977an Bartzelonan *Teatro Fronterizo* sortu zuen eta, 1989an, Beckett aretoa. Berriemailea izan da *1er Acto* aldizkarian, Cadizko Iberoamerikar Jaialdiko zuzendaria 1993an, eta Bartzelonako Antzerki Institutuko irakaslea. Espainiako Antzerki Sari Nazionala eman zioten 1990ean.

Sanchisen lan ugarien artean aipatzekoak dira: *Tú, no importa quién* (1962, *Zu, berdin dio zein*), *La leyenda de Gilgamesh* (1977, *Gilgamesheko elezaharra*), *La noche de Molly Bloom* (1980, *Molly Bloomen gaua*), *El gran teatro natural de Oklahoma* (1980-82, *Oklahomako antzerki natural handia*), *Informe para ciegos* (1980-82, *Txostena itsuentzat*), *Conquistador o el retablo de El Dorado* (1984, *Konkistatzailea edo El Doradoko erretaula*) eta *¡Ay, Carmela!* (1986, Carlos Saurak zinemara eramana). 2000 eta 2005. urteetan Max Saria irabazi zuen *El lector por horas* eta *El cerco de Leningrado* antzezlanengatik, hurrenez hurren.

## Erreferentziak
Edward Albee

**Edward Franklin Albee** (Washington Hiria, AEB, 1928ko martxoaren 12a - Montauk, New York, 2016ko irailaren 16a) estatubatuar antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Haurtzaroan Reed A. Albee antzerkiko enpresaburuak semetzat hartu eta, besteak beste, Hartfordeko Trinity College ikastetxean ikasi zuen, Connecticuten.

Lehen antzezlana, *The zoo story* (1958, *Zooaren historia*), hiru astetan idatzi zuen. Lan horretan ez ezik, *The death of Bessie Smith* (1959, *B. Smithen heriotza*), *The American Dream* (1960, *Amets amerikarra*) eta batez ere *Who´s afraid of Virginia Woolf?* (1962, *Nor da V. Woolfen beldur?*) antzezlanean, Estatu Batuetako gizartearen kritika zorrotza agertzen da.

Albeeren lehen lanek teatro absurdoaren gaiak ukitzen dituzte, eta bertako pertsonaiek elkarrekin harremanak izateko edo era adierazgarrian komunikatzeko ezintasuna edo gogorik eza azaltzen dute. Geroko obrek, *Box* (1968, *Kutxa*), *All Over* (1971, *Leku guztietan*)..., abstraktuagoak eta metafisikari emanagoak izanik, ez zuten lehengoek adinako arrakastarik izan, baina agintearen aurkako protesta-mugimenduaren ildotik, absurdoaren teatroaren barnean kokatzen dira.

1977an, Vladimir Nabokov eleberrigile errusiar-amerikarraren *Lolita* eleberria egokitu zuen antzerkirako, *The Lady from Dubuque* (*Dubuqueko dama*) izenburupean, eta hiru aldiz (1967, 1975 eta 1994an) irabazi du antzerki arloko Pulitzer saria: *Oreka hauskorra* (1966), *Seascape* *(Itsas paisajea), *eta *Hiru emakume garai* (1991) antzezlanekin, hain zuzen.

## Antzezlanak 
* *The Zoo Story* (1958)
* *The Death of Bessie Smith* (1959)
* *The Sandbox* (1959)
* *Fam and Yam* (1959)
* *The American Dream* (1960)
* ''Who's Afraid of Virginia Woolf?* (1961–1962)
* *The Ballad of the Sad Cafe* (1963)
* *Tiny Alice* (1964)
* *Malcolm* (1965)
* *A Delicate Balance* (1966)
* *Breakfast at Tiffany's* (1966)
* *Everything in the Garden* (1967)
* *Box AND Quotations from Chairman Mao Tse-tung* (1968)
* *All Over* (1971)
* *Seascape* (1974)
* *Listening* (1975)
* *Counting the Ways* (1976)
* *The Lady From Dubuque* (1977–1979)
* *Lolita* (1981)
* *The Man Who Had Three Arms* (1981)
* *Finding the Sun* (1983)
* *Marriage Play* (1986–1987)
* *Three Tall Women* (1990–1991)
* *The Lorca Play* (1992)
* *Fragments* (1993)
* *The Play About the Baby* (1996)
* *Occupant* (2001)
* *The Goat or Who is Sylvia?* (2002)
* *Knock! Knock! Who's There!?* (2003)
* *Peter & Jerry* (2004)
* *Me, Myself and I* (2007)
* *At Home At The Zoo'' (2009)

## Erreferentziak
Jevgeni Mravinski

**Jevgeni Aleksandrovitx Mravinski** (; San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1903ko ekainaren 4agreg./maiatzaren 22ajul. - Leningrado, Sobietar Batasuna, 1988ko urtarrilaren 19a) Errusiar orkestra-zuzendaria izan zen. Leningradeko Orkestra Filarmonikoko zuzendaria izan zen berrogeita hamar urtez.

## Biografia 
Biologiako ikasketak egin zituen, baina musikaren bidea hartu zuen berehala. Enperadorearen *ballet*ean aritu zen pianista gisa, eta pantomima ere egin zuen (1921-1930). 1924. urtetik aurrera, Leningradeko Kontserbatorioan konposizioa landu zuen Vladimir Stxerbatxovekin, eta orkestra-zuzendaritza Alexandre Gaoukekin. Orkestra-zuzendari gisa 1929an egin zuen debuta. Handik bi urtera, bigarren orkestra-zuzendaria izan zen Leningradeko Operako Antzoki Akademikoan eta Leningradeko Balletean; azken horretan, 1932an izan zen zuzendari nagusi.

1937an Xostakovitxen 5. sinfoniaren lehenengo entzunaldia zuzendu zuen. Hurrengo urtean, Leningradeko Orkestra Filarmonikoko zuzendari izendatu zuten, eta bera zuzendari zela munduko talde ospetsuenetako bat bihurtu zen. Batez ere XX. mendeko klasiko handiak zuzendu bazituen ere, Txaikovski izan zen haren begikoena. Hainbat sari irabazi zituen: Stalin saria 1946an, Sobietar Batasuneko artista saria 1954an, Lenin saria 1961ean. Oso teknika zehatza zuen, eta ospetsua zen testuei zien begiruneagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Berruguete

**Pedro Berruguete** (Paredes de Nava, 1450 inguruan - Ávila, 1504 inguruan) Espainiako eskultore eta margolaria izan zen. XV. mendearen bigarren erdiko artistarik nabarmenetakoa zen. 1477 inguruan Italian izan zen, Urbinon, Federiko da Montefeltro dukearen zerbitzuan, Ganteko Justok hasitako lanari jarraia ematen. Antza denez, haren eskutik atera ziren dukearen gelako *Gizon Ospetsuak* saileko 28 irudimenezko erretratuetako gehienak. Halaber, bereak bide dira *Dukearen eta semearen erretratua* eta *Arte liberalen alegoriak*, gela hartako apaindura osatzen zuten koadroak. Dukea hil ondoren (1482) Espainiara itzuli zen, eta asko lagundu zuen Errenazimentuak ekarri zituen berrikuntzak hedatzen. Berrugueteren lan batzuk galdu badira ere, Toledoko Katedralerako egin zituen freskoetatik asko gorde dira. Horien artean, Avilan pintatu zituen lau erretaulak ditu aipatzekoak. 1499an hasi zuen handiena, baina artista hil zelarik amaitu gabe gelditu zen; beste hiruak Santo Tomas komenturako egin zituen (elizako erretaula nagusia eta Santo Domingo eta San Petri Martiriari eskainitakoak). Garbi nabari da erretaula horietan zeinen artetsu egokitu zituen Italiako Errenazimentuaren oinarriak Gaztelako urrezko hondoen oparotasunarekin. Aipamen berezia merezi dute, bestalde, Paredes de Navako bi erretaulek.

## Erreferentziak
Jacques Charles François Sturm

**Jacques Charles François Sturm** (Geneva, Suitza, 1803ko irailaren 29a - Paris, Frantzia, 1855eko abenduaren 15a) matematikaria izan zen. Ekuazioaren teoriaren gainean asmakizun ugari egin zituen; ezaguna da haren izena duen teoremagatik.

Broglietarren tutorea izan zen Parisen 1823-24. urteetan, eta frantses matematikari eta zientzia-gizon ugarirekin topo egin zuen han. 1826. urtean, urpean hotsak duen abiaduraren lehendabiziko neurketa zehatza egin zuen. Strumen teorema aurrenik 1829. urtean argitaratu zen *Mémoire sur la résolution des équations numériques* (*Zenbaki ekuazioen gidaliburua*) obran atera zen. René Descartesen garaitik ebazpiderik izan ez zuen arazo bati irtenbidea eman zion, ekuazio aljebraiko batek aldagaiaren hein jakin batentzat dituen erroak kalkulatzeko metodoa asmatu baitzuen.

1834. urtean, ekuazio diferentzialez egin zuen ikerketa argitaratu zuen, Frantzian arrakasta handia eman ziona. 1836an Frantziako Zientzia Akademiako kide hautatu zuten eta Parisko Eskola Politeknikoan matematika irakasle hautatu zuten. 1840. urtean Siméon Denis Poissonen ordezko hautatu zuten Parisko Zientzietako Fakultatean.

Hasieran analista izan bazen ere, gerora lan garrantzitsuak egin zituen geometria proiektiboari buruz, eta baita geometria diferentzialari buruz ere. Haren obren artean aipagarriak dira, besteak beste, hil ondoren argitaratu ziren ''Cours d'analyse de l'École Polytechnique* eta *Cours de méchanique de l'École Polytechnique''.

## Erreferentziak
Hermann Oberth

thumb|Hermann Julius Oberth.

**Hermann Julius Oberth** (Nagyszeben, Hungariako Erresuma, Austria-Hungariako Inperioa —gaur egun Sibiu, Errumania—, 1894ko ekainaren 25a - Nurenberg, Alemania, 1989ko abenduaren 28a) alemaniar fisikari eta ingeniaria izan zen, Austria-Hungariako Inperioan jaioa.

Munich, Gotinga eta Heidelbergeko Unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1924an *Die Rakete zur den Planetenräumen* lana idatzi zuen. Lan horretan, matematiketan oinarrituz, espazio-ontziek Lurraren erakarpen-indarretik ihes egiteko behar duten abiadura lortzeko modua azaltzen du. Bigarren Mundu Gerran Wernher von Braunekin batera aritu zen lanean; alemaniarrentzat espazio-ontziak egin zituen. Astronautikaren aitzindarietako bat da.

## Erreferentziak
Pilar Lorengar

**Pilar Lorengar** (Jaiotza-izena: ***Pilar Lorenza García*** ; Zaragoza, 1928ko urtarrilaren 16a - Berlin, 1996ko ekainaren 2a) espainiar opera-abeslaria izan zen.

Bartzelonako Musika Kontserbatorioan kantu-ikasketak egin zituen. Madrilen Angeles Ottein ezagutu zuen, eta harekin hasi zen lanean. 1949an hasi zen antzokietan agertzen, zarzuelako kantari gisa. 1951n Bartzelonako kantu-lehiaketa bat irabazi ondoren, soprano gisa hasi zen kantatzen, eta bere ahotsa mundu osoan eman zen ezagutzera. Paris, Londres, New York, San Francisco, Chicago, Viena, Munich, Berlin eta beste leku askotan kantatu zuen. 1959an Berlingo Deutsche Operen kantatu zuen lehen aldiz; han bizi izan zen hurrengo urteetan, eta alemaniar herritartasuna hartu zuen. Espainian ez zuen abestu 1987 arte. Mozarten operak interpretatu zituen gehienbat, baina baita Verdi, Txaikovski, Weber, Wagner, Beethoven, Granados eta Fallarenak ere. 1990ean Arteetako Asturias Printzea saria eman zioten. Urte horretan bertan utzi zion antzokietan agertzeari, eta 1991n Lieder kantak jendaurrean abesteari. Operan interpretatu zituen rol aipagarrienak hauexek dira: Desdemona (*Otello*), Alice Ford (*Falstaff*), Violeta (*La Traviata*), Pucciniren Butterfly, Tosca eta Mimi heroiak, eta Mozarten hainbat pertsonaia nagusi, hala nola Kondesa eta Kerubin (*Figaroren ezteiak* operan), Pamina (*Txirula Miragarria* operan), Ilia (*Idomeneo*n) eta Dorabella (*Cosí fan tutte*n).

## Erreferentziak
Jean Dausset

**Jean Dausset** (Okzitaniako Tolosa,  - Palma Mallorcakoa, ) frantses sendagile eta immunologoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran, odol-transfusioen unitatean aritu zen, eta interes berezia jarri zuen transfusioek eragiten zituzten erreakzioetan. 1946an, Parisko Medikuntza Fakultateko klinika-buru izendatu zuten eta, 1963an, San Luis ospitaleko hemato-serologia-immunologia zerbitzuko arduradun. Ohorezko Legioarekin eta Merituaren Ordena Nazionalarekin kondekoratu zuten. 1950eko hamarraldian ohartu zen 0 taldeko odola ez dela egokia hartzaile guztientzat. Baldin odol-emailea tetanoaren edo difteriaren aurkako txertoa hartu berria bada, odolean sortutako antigorputzek talka anafilaktikoa deitzen zaiona eragin dezakete transfusioa egitean. Geroago aurkitu zuen odol-transfusio bat baino gehiago izandako gaixoek leukozitoen aurkako antigorputzak sortzeko joera zutela. Daussetek aurkitu zuen, halaber, HLA (Giza antigeno leukozitario) deitu zaion sistema, zeinaren arabera gizabanakoaren berariazko antigenoen geneak biltzen baitira. Aurkikuntza hori funtsezkoa izan zen organo-transplanteak egiteko orduan, arbuio-arazoak askoz hobeto kontrolatzeko bidea eman baitzuen. 1980an, Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuen, B. Benacerraf eta G. D. Snell doktoreekin batera, geneen bidez zehaztutako zelula-egituretan eta erreakzio immunologikoak kontrolatzen dituzten geneen arloan egindako aurkikuntzengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio López de Santa Anna

**Antonio de Padua María Severino López de Santa Anna y Pérez de Lebrón** (Jalapa, Mexiko, 1794ko otsailaren 21a - Mexiko Hiria, Mexiko, 1876ko ekainaren 21a) mexikar militarra eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1821. urtean Agustín Iturbiderekin borrokatu zen independentziaren alde, baina, hurrengo urtean, jenerala zela, Iturbideren aurkako matxinada zuzendu zuen Veracruzen.

1833. urtean Mexikoko lehendakari hautatu zuten, eta aurretik politika federalaren eta liberalaren aldekoa bazen ere, gobernuan zegoela, zentralismorantz bideratu zuen bere politika. 1836. urtean Texasera joan zen, han gertatzen ari zen matxinada gelditzeko, eta El Alamoko gotorlekua bereganatzea lortu bazuen ere, handik gutxira Samuel Houston estatubatuarrak atxilotu zuen.

1841ean lehendakaritza eskuratu eta aginpidea izan zuen 1845. urtera arte. Estatu Batuen aurkako gerra hasi zenean (1846), Santa Anna izan zen Mexikoko gudarostearen buruzagia. Angostura, Molino del Rey, Cerro Gordo eta Mexikoko haraneko guduak galdu ondoren, estatubatuarren esku utzi zuen Mexiko Hiria (1847). Gero, hitzarmen baten ondorioz, Texas, Kalifornia Garaia, Mexiko Berria eta Arizona Estatu Batuen mende geratu ziren.

Santa Anna Kolonbiara joan zen kargua utzi ondoren, baina 1853. urtean itzuli eta lehendakari hautatua izan zen. Bi urte geroago, Ayutla liberalak kargutik kendu zuenean, erbestera alde egin beharra izan zuen. Maximiliano enperadorearen agintaldian itzuli eta politikan hasi zen berriz ere, baina ez zuen esku handirik izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Liscano

**Juan Liscano Velutini** (Caracas, 1915eko uztailaren 7a - Ibidem, 2001eko otsailaren 17a) venezuelar idazlea izan zen. Poesia- nahiz saiakera-lanak idatzi zituen, baina horrez gainera, publizista, argitaratzaile eta literatura-kritikari gisa ere lan egin zuen.

## Biografia 
Caracasen ez ezik, Frantzia, Belgika eta Suitzan ere ikasi zuen. Kazetaritza-lanak egiten hasi zen *Revista de la Federación de Estudiantes de Venezuela* aldizkarirako, eta 1938an bere aldizkaria sortu zuen, *Cubagua*. 1944an, *Suma* aldizkaria sortu zuen. Azken hori oinarri hartuta, argitaletxea eta liburu-denda sortu zituen, eta bertako zuzendaria izan zen. 1946an Folklorearen Ikerkuntzarako Zerbitzua sortu zuen. Bere herrialdeko gorabehera politikoek eraginda, alde egin behar izan zuen, baina giroa lasaitu zenean, itzuli eta *Zona Franca* izeneko aldizkaria sortu zuen, 1968an. Lehen poesia-lana, *8 poema*, 1939an argitaratu zuen. Harrezkero, poesia hauek kaleratu zituen, besteak beste: *Humano Destino* (1949), *Nuevo Mundo Orinoco* (1959),* Nombrar contra el tiempo* (1968),* Rayo que al alcanzarme* (1978), *Descripciones* (1983),* Fundaciones, vencimientos y contiendas* (1991), *Antología poética* (1993). Saiakera aipagarrienen artean ditu: *Rómulo Gallegos y su tiempo* (1961) eta *El horror por la historia* (1980). Literatura-kritikari gisa ere hainbat lan argitaratu zituen: *Caminos de la prosa* (1953), *Espiritualidad y literatura* (1976) eta *Lecturas de poetas y poesía* (1985).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcel Pagnol

**Marcel Pagnol** (Aubagne, Rodanoren Ahoak, Frantzia, 1895eko otsailaren 28a - Paris, Frantzia, 1974ko apirilaren 18a) frantsesezko idazlea izan zen.

1915. urtean, *Fantasio* izeneko literatura aldizkaria sortu zuen, eta, 1925. urtean, antzerki-lanetan hasi zen *Les marchands de gloire* (*Loria merkatariak*) satira-komediarekin. *Jazz* (1926) abangoardiako obrak ez zuen arrakasta handirik izan, baina 1928. urtean egin zuen *Topaze* obra oso ezaguna egin zen. Marseillako ohiturei buruzko hiru obra idatzi zituen ondoren: *Marius* (1929), *Fanny* (1931) eta *Cesar* (1936). 1936az geroztik, zinema-lanetan jardun zuen soilik, eta film batzuk egin zituen, Jean Giono idazlearen obretan oinarrituta: *Angele* (1934), *Regain* (1937), *La Femme du boulanger* (1939, *Okinaren emaztea*). Pagnolekin eta Marseillako kafe-antzerkitik zetozen Fernandel, Raimu eta Charpinekin ezagutu zituen Frantziako zinemak bere garairik onenak. De Sica eta Rosseliniren hitzetan bera izan zen neoerrealismo italiarraren aitzindarietako bat. Antzerkira itzuli zen *Judas* (1955) eta *Fabien* (1956) obrekin. Ospe handia bereganatu zuen bere txikitako oroitzapenen inguruan idatzi zituen lan batzuei esker: *La Gloire de mon père* (1957, *Nere aitaren loria*), *Le Château de ma mère* (1958, *Nere amaren gaztelua*), *Le temps des secrets *(1960, *Sekretuen garaia*) eta *L´eau des collines* (1936, *Muinoetako ura*). 1965. urtean historia eleberri bat argitaratu zuen, *Le masque de fer* *(Burdinazko maskara*).

## Erreferentziak
Blocus Continental

**Blocus Continental** () Ingalaterrak Frantziako Inperioari 1806an ezarri zion itsas blokeoari erantzunez Napoleon I.ak hartu zituen neurriei ematen zaien izena (frantsesez).

## Helburua 
Napoleonen helburua Ingalaterrak kontinentean zituen merkataritza-harremanak erabat deuseztatzea zen. Horren ondorioz sorturiko ekonomia-krisiak bake bidean jarri zuen ezinbestean Ingalaterra. 1806ko azaroaren 21ean galarazi ziren Britainia Uharteetako merkataritza-harreman guztiak (Berlingo Dekretua). Une hartatik aurrera, itsasoan nagusi zen Ingalaterrak eragotzi zien itsasoan ibiltzea portu ingelesetan aduana-eskubideak ordaindu ez zituzten ontzi guztiei. Fontainebleauko (1807ko urriak 13) eta Milango (1807ko azaroak 23) Itunen bitartez, ingelesekin harremanetan jarritako ontzi guztiak eskuratzeko ahalmena eman zitzaion armada frantsesari. Blokeoaren eragina erabat ziurtatzeko, Napoleonek konkista gehiago egin zituen Espainian eta Portugalen (1808). Errusia hasieran blokeoaren alde agertu bazen ere, hautsi egin zuen Ituna 1811n, eta Errusiako kanpainaz erantzun zuen Napoleonek. Europa aldeko esportazio ingelesak urritu ziren arren, Espainiaren Ameriketako koloniekiko merkataritza-harremanak areagotu egin ziren. 1810. urtetik aurrera, Britainia Handiko produktuen aurkako blokeoa arindu egin zen, eta erabat amaitu zen Napoleon I.aren porrotaren ondoren (Waterlooko gudua, 1815).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merzak Allouache

**Merzak Allouache** (Aljer, Aljeria, 1944 -) aljeriar zinema-zuzendaria da.

## Biografia 
Aljerren eta Parisen ikasi zuen, eta denboraldi batean Frantziako ORTF telebista-erakundeko hainbat administrazio-kargutan lan egin zuen, bere herrialdera itzuli baino lehen.

Molde instituzionaleko dokumental batzuk (besteak beste, *Al-buhali*, 1967; *Les plages*, 1968; eta *Nous et la révolution agraire*, 1973, film laburrak) egin ostean, zinema profesionalean hasita, berehala zuzendu zuen bere lehen filma, *Omar Gatlato* (1976), Aljeriako zinema berriaren eta, oro har, zinema arabiarrean ernatzen ari ziren joera berritzaileen mugarria, umore garratza ezaugarritzat duen filma.

Hurrengoak, *Mughamarat batal*, Godarden eragin nabarmena du. Hurrengo filmean (1929, *Rayulun wa nafafiz*) liburuzain apal batek jasaten duen erotasunari buruzko deskribapen bikaina egiten du. Magrebeko bikote gazte batek Frantzian dituen errealitate eta itxaropenei buruzko *Un amour à Paris* filmak hasierako Allouache ironikoa itzultzen digu berriro, baina oso emaitza eskasarekin. *Bab El-Oued City* eta *Kaixo, lehengusu!* filmek, aldiz, 1990eko hamarkadako Aljeriari buruzko diptiko bikaina osatzen dute.

1996. urtean *Salut cousin!* filma Oscar Sarietan aurkeztua izan zen ingelesez besteko film onena sailean. Fikziozko *Alger-Beyrouth, pour mémoire * film luzean (1998) nabarmenki aurreikusteko moduan aztertzen du, berriki izandako hainbat eta hainbat iskanbilaren ondoren, mundu arabiarrean dagoen ezinegona.

## Filmografia hautatua 
* *Omar Gatlato* (1976)
* *Mughamarat batal* (1979)
* ''Homme qui regardait les fenêtres, L'* (1986)
* *Un amour à Paris* (1987)
* *Après-Octobre, L'* (1989)
* *Bab El-Oued City* (1994)
* *Lumière et compagnie* (1995)
* *Dans la décapotable* (1996)
* *Salut cousin!* (1996)
* *Alger-Beyrouth: Pour mémoire* (1998)
* *À bicyclette* (2001)
* *Autre monde, L'* (2001)
* *Chouchou* (2003)
* *Bab el web* (2005)
* *Tamanrasset* (2008)
* *Harragas* (2009)
* *Tata Bakhta* (2010)
* *La baie d'Alger'' (2011)

## Erreferentziak
Salif Keita

**Salif Keita** (Djoliba, 1949ko abuztuaren 25a) Maliko abeslaria eta musikagilea da. Mendebaldeko Afrikako ahots garrantzitsuenetako bat da.

1240an Maliko Inperioa fundatu zuen Sundiata Keitaren ondorengo zuzena da, eta horrek ospe berezia eman dio herrikideen artean. Bere musika-lanak gizartearekiko konpromiso handia erakusten du. Salif Keita albinoa da, eta bere etnian albinoak sakrifikatu egiten zituzten garai latzetan zorte ona ekartzeko. Zorte ona, ordea, berak izan du, bizirik jarraitu ahal izan baitu. Musika munduan lehen urratsak Bamako hiriburuan eman zituen, tren geltokiko bidaiariak dibertitze aldera Garraio ministerioak sortu zuen taldean. Han Mory Kanté musikari ginearra ezagutu zuen. Handik urte batzuetara Barne Ministerioak sortutako Les Ambassadeurs du Motel de Bamako taldean hasi zen. Taldeak 1977an lortu zuen lehen arrakasta *Mandjou* epopeiarekin, gerora herri mandingaren himno herrikoi bihurtuko zena. Urte batzuk geroago, taldea utzi eta Parisera joan zen. Han erritmo etnikoak sortu zituen eta ospe handiko lanak egin zituen. Lan ezagunenen artean ditu *Wassalon-foli* ("Tounkan" eta "Primpin" abestiekin), *Soro* (1987), *Ko Yan* (1989, *Gertatzen ari dena*), *Amen* (1991), *The Mansa of Mali: a retrospective* (1995), *Folon, the past* (1995). Hainbat musikari ospetsurekin lan egin izan du, hala nola Jackson Browne, Carlos Santana, Wayne Shorter eta Joe Zawinulekin.

*The Salif Keita Global Foundation* sortu zuen, mundu osoko pertsona albinoen eskubideak babesteko.

## Diskografia 
* *Soro* (Mango, 1987)
* *Ko-Yan* (Mango, 1989)
* *Amen* (Mango, 1991)
* *Destiny of a Noble Outcast* (PolyGram, 1991)
* *Folon* (Mango, 1995)
* *Rail Band* (Melodie, 1996)
* *Seydou Bathili* (Sonodisc, 1997)
* *Papa* (Blue Note, 1999)
* *Mama* (Capitol, 2000)
* *Sosie* (Mellemfolkeligt, 2001)
* *Moffou* (Universal Jazz France, 2002)
* *The Best of the Early Years* (Wrasse, 2002)
* *Remixes from Moffou* (Universal Jazz France, 2004)
* ''M'Bemba* (Universal Jazz France, 2005)
* *La différence* (Emarcy ,2009)
* *Anthology*, (Emarcy, 2011)
* *Talé* - Universal, Philippe Cohen-Solal, 2012
* *Un autre blanc'', 2018

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amadou eta Mariam
* Ali Farka Toure

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Biografia Rfimusique.com
Helenio Herrera

**Helenio Herrera** (Buenos Aires, 1910eko apirilaren 10a - Venezia, Italia, 1997ko azaroaren 9a) argentinar futbol-jokalari eta entrenatzailea izan zen.

Futbolari gisa, 1931n hasi zen, Boca Juniors taldean. Familiarekin Casablancara emigratu ondoren, hiri hartako Racing taldean jokatu zuen. Frantziako herritartasuna hartuta, Frantziako zenbait taldetan jokatu zuen gero, eta Frantziako selekzioarekin bi aldiz. Baina Herrera entrenatzaile gisa nabarmendu zen batez ere. 1948an hasi zen, Espainiako Valladolid taldean. Gero, Atlético Madril taldean, Espainiako Liga irabazi zuen bi aldiz (1950 eta 1951 urteetan). Madril utzita, Malaga, Coruñako Deportivo, Sevilla eta, Portugalen, Os Belenenses taldeen entrenatzaile izan zen. 1958an Bartzelonak kontratatu zuen, bi urtez, eta Ligako bi titulu irabazi zituen (1959 eta 1960), Espainiako Kopa bat (1959), eta Feria Kopa bat (1960). Azken urte horretan Italiara joan zen, Milango Inter taldeak kontratatuta. Milanen egin zituen zortzi urteetan hiriko futbol-taldeak bere historiako urterik gogoangarrienak bizi izan zituen: bi Europako Kopa (1964 eta 1965), bi Nazioarteko Kopa (1964 eta 1965), eta hiru Liga (1963, 1965 eta 1966) irabazi zituen. Bien bitartean, Espainiako selekzioa entrenatu zuen Txileko Munduko Txapelketarako (1962). Erroma eta Rimini taldeetan aritu ondoren, Bartzelonaren entrenatzaile izan zen 1980-1981 urteetan, eta 1981eko Errege Kopa irabazi zuen.

## Erreferentziak