open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Once Upon a Time (telesaila)

***Once Upon a Time*** (), estatubatuar telesail fantastikoa da, Edward Kitsis eta Adam Horowitzek American Broadcasting Companyrako sortua.

## Sinopsia 
Maitagarri-ipuin klasikoetako pertsonaia guztiak existitzen diren unibertso alternatibo bat dagoela dioen teorian oinarritzen da telesaila, gure munduarekin lotura galdua duen mundu bat, eta, beraz, Baso Sorginduko pertsonaietan eta Erregina Maltzurraren konspirazioan zentratzen da, gainerako biztanleen bizitza asaldatzeko. Madarikazio baten bidez, erreginak ipuinetako pertsonaiak Storybrooke herrira, Mainera, bidaltzen ditu. Bertan bizi dira guztiak, benetan nor diren jakin gabe, bera izan dadin amaiera zoriontsua duen bakarra.

## Aktoreak 
* Jennifer Morrison: Emma Swan
* Ginnifer Goodwin: Mary Margaret Blanchard/Edurnezuri
* Josh Dallas: David Nolan/Printzipe Urdin
* Lana Parrilla: Regina Mills/Erregina Maltzurra
* Robert Carlyle: Gold/Rumpelstiltskin/Jaun Beltza/Weaver
* Jared S. Gilmore/Andrew J. West: Henry Daniel Mills/Autorea
* Emilie de Ravin: Ederra/Lacey French
* Colin O'Donoghue: Killian Jones/Kako-oker kapitaina/Rogers
* Michael Raymond-James: Neal Cassidy/Baelfire
* Rebecca Mader: Zelena Mills/Mendebaldeko Sorgina/Kelly
* Sean Maguire: Robin Hood

## Kanpo estekak
The Expanse

***The Expanse*** (), estatubatuar telesaila da, Mark Fergus eta Hawk Ostbyk Amazon Prime Videorako sortua. James S. A. Coreyren eleberri sailean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Berrehun urte etorkizunean, eguzki-sistema erabat kolonizatu batean, Josephus Miller poliziaren detektibeak, Zeresen, asteroide gerrikoan jaioa, desagertutako neska gazte bat aurkitzeko eginkizuna du: Juliette «Julie» Andromeda Mao. Bien bitartean, James Holden, Canterbury izotz-zamaontziko lehen ofiziala, Lurraren, Marteren eta Gerrikoaren arteko harremanak ezegonkortu egingo direla mehatxatzen duen istripu tragiko batean murgilduko da. Zailtasun horietatik urrun, espazioan, Chrisjen Avasarala, Nazio Batuetako exekutiba bat, Lurraren eta Marteren arteko gerra saihesteko lanean ari da, kosta ahala kosta. Laster jakingo dute hirurek emakume desagertua eta izotz-zamaontziaren patu tragikoa gizateria osoa mehatxatzen duen konspirazio zabal baten parte zirela.

## Aktoreak 
* Steven Strait: James Holden
* Dominique Tipper: Naomi Nagata
* Cas Anvar: Alexander Kamal
* Wes Chatham: Amos Burton / Timothy
* Thomas Jane: Josephus Aloisus "Joe" Miller
* Paulo Costanzo: Shed Garvey
* Florence Faivre: Juliette "Julie" Andromeda Mao
* Shawn Doyle: Sadavir Errinwright
* Shohreh Aghdashloo: Chrisjen Avasarala
* Frankie Adams: Roberta "Bobbie" Draper
* Cara Gee: Camina Drummer
* Nadine Nicole : Melba Alzbeta Koh / Clarissa Melpomene Mao
* Keon Alexander: Marco Inaros
* Jasai Chase Owens : Filip Inaros

## Kanpo estekak
Mario Arteaga

**Mario Alberto Arteaga Herrera** (1970eko azaroaren 29a) Mexikoko futbolari profesional ohia da.

## Jokalari karrera 
### Kluba 
Aurrelari gisa jokatu zuen bere ibilbidean, Chivasekin hasita 1990-91 denboraldian.  Hurrengo urtean, Arteagak lideratu zuen Chivas 9 golekin  kluba kanporaketa fasera iritsi zenean. Forma hori berreskuratzeko borrokan ibili zen, hala ere, hurrengo urtean 5 gol baino ez zituen sartu eta 1993-94 denboraldian Leónekin 3 gol sartu zituen bere goi mailako karrera moteltzen hasi zenean. 

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak
Annonaren prefektua

**Annonaren prefektua** (latinez *praefectus annonae*) Erroman Inperioaren garaian elikagaiak hornitzeaz, prezioa erregulatzeaz eta pobreenen artean banatzeaz arduratzen zen ofiziala zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipnosia (musika taldea)

**Hipnosia** 2021. urtean hainbat musikari bizkaitarrek sorturiko rock musika taldea da.

## Historia 
Aurrez hainbat taldetan ibilitako musikariak dira (Akerbeltz, Sutan...). Itxialdi garaian kantuak sortzen hasi ziren eta urtearen amaieran Durangoko Azokan egindako kontzertuan aurkeztu zuten lehen diskoa, taldearen izena daramana. Haiek sorturiko abestiak dira guztiak bat ezik; Mikel Laboaren *Ihesa zilegi balitz* kantaren bertsioa.

## Diskografia 
* *Hipnosia* (2021, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Memoria eidetiko

**Memoria eidetikoa** xehetasun maila oso zehatzak dituzten irudiak gogoratzeko ustezko trebetasuna da, mnemoteknia erabili beharrik gabe. Nahiz eta pertsona askok adierazi duten trebetasun hori badutela, ez dago inolako ebidentzia dokumentaturik helduengan, eta ohiz kanpokoa da haurrengan.

## Psikologia 
"Eidetiko" hitza grezierazko  () hitzetik dator. Mario Lópezek (1929) sortu zuen hitza. Izaera ia sentsoriala duen memoria-mota bat da, bere iraupen-denbora milaka segundo ingurukoa. Epe laburreko memoriaren aurretik doa.

Psikologian, memoria eidetikoaren hipertrofia duten pertsonek ikusi edo entzun duten edozer gauza gogora dezakete, baita behin bakarrik eta modu iheskorrean hauteman badute ere, nahiz eta, oro har, oroitzapenak pertzepzioak baino argiagoak eta zehatzagoak izan.

Batzuetan, buruz ikasitako irudi bat hain da osoa xehetasun bakoitzean, non argazki-memoria esaten zaion. Maiz gertatzen omen da haurrengan, noizbehinka hain irudi osoa berregiteko gai izango bailirateke, non orrialde oso bat, hizkuntza ezezagun batean idatzia, une gutxi batzuetan ikusiko zuketen. Fenomeno hori mitotzat hartu izan dute, inoiz ezin izan baita egiaztatu. 

Ahoskatutako memoria mota asko daude. Esate baterako, Goi-mailako Memoria Autobiografikoa (HSAM bere ingelesezko siglen arabera), nork bere esperientziarekin zerikusia duten iraganeko gertaera oso zehatz eta zehatzak erregistratzean datza, norbaitek kontatu, irakurri edo egun jakin batean entzun zien familia-gertaera batetik abiatuta. Izena James McGaugh Kaliforniako Unibertsitateko neurobiologoak 2006an proposatu zuen sintoma horiek zituen paziente bati buruzko sei urteko ikerketa batean. Hogei bat pertsona daude ofizialki HSAM diagnostikatuta, denak Estatu Batuetan.

## Herri-kultura 
Fikziozko pertsonaia batzuek memoria eidetikoa dute: 

* Sherlock Holmes - *The Adventures of Sherlock Holmes*
* Sheldon Cooper - *The Big Bang Theory*
* Spencer Reid - *Criminal Minds*
* Mike Ross - *Suits*
* Shawn Spencer - *Psych*
* Malcolm Wilkerson - *Malcolm in the Middle*<
* Severian - *The Shadow of the Torturer*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emea (argipena)

**Emea** terminoak hainbat adiera du:

* ***Emea***, Xabier Amurizaren eleberria
*Eme: Sexuaren bidez ugaltzen diren izaki bizidunen sexuetako bat.

Sigla gisa:

* **EMEA** siglak zituen 2012 arte Sendagaien Europako Agentziak (gerora EMA laburdura darabil)
* **EMEA** erregio geo-ekonomikoa, Europak, Ekialde Hurbilak eta Afrikak osatua.
Ikus halaber:

* M (argipena)
* M-ak, *emeak* ahoskatua, musika taldea.
* Eme (argipena).
EMEA

thumb| EMEA: Europa, Ekialde Hurbila eta Afrika.
**EMEA** logistika eta ekonomiako kontestu batzuetan multinazionalek darabilten terminoa da, munduko erregio handi bat adierazteko: Europa, Ekialde Hurbila eta Afrika (*Europe, Middle East, Africa,* ingelesezko laburduran *EMEA*).

Finantza globalen esparruan beste erabilpen bat ere badu terminoak, burtsako negoziazio orduetarako, ordutegi bertsua duten esparru bat adierazten duelako erregioak.

## Kanpo estekak
Margarita Alitxuk

**Margarita Sergeievna Alitxuk** (Seversk, Tomsk oblasta, Errusia, 1990eko abuztuaren 10a) gimnasta erritmikoa da, Olinpiar Jokoetako txapelduna.

## Bizitza 
Margarita Sergeievna Alitxuk Seversken jaio zen, baina Omskera (Omsk, Siberia, Errusia) joan zen bizitzera 13 urte zituenean. Margarita gimnasta karreran sartu zen bere gaztaroan, heziketa formala osatu ondoren. Hau da, 15 urte zituenean sartu zen karrera gimnastikoan. 

### Ibilbidea 
Margaritak 2007ko Patraseko (Patras,Grezia) "World Championships" txapelketan urrezko domina irabazi zuen talde errusiarreko kidea izan zen. 2008ko Olinpiar Jokoetan, Beijingen, gimnasia erritmikoko taldekako lehian urrezko domina irabazi zuen 18 urterekin. Urrezko domina irabazi zuen bere taldearekin: Anna Gavrilenko, Tatiana Gorbunova, Elena Posevina, Daria Shkurikhina eta Natalia Zueva. 2008. urtean, Margaritak bere kirol-ibilbidea amaitu zuen. 

## Erreferentziak 
* 
* 
*
Căpĭtātĭo

**Căpĭtātĭo** antzinako Erroman eta administrazio bizantziarrek eta, batez ere, persiarrek egin zuten zerga da, baita Frantzian ere Erregimen Zaharrean eta Europako inperio kolonialetan. Terminoak  "buru bakoitzeko zerga" esan nahi du. 

Antzinako Erroman, zerga hau landetxe batean lan egiten zuten pertsonen kopuruaren arabera kalkulatzen zen. Bereizi egiten dira *capitatio plebeia,* pertsonen gainekoa, eta *capitatio terrana, capitatio humana* eta *capitatio animalium* higiezinen gainekoa.

Bathilde erreginak 660 inguruan eman zuen abolizioa, herritar erromatarrentzat behintzat, hau da, frankoak eta emantzipatutako esklaboak alde batera utzita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emea (eleberria)

***Emea*** Xabier Amurizaren euskarazko eleberria da, Elkarrek argitaratua 1985. urtean.

## Sinopsia 
Nortasun eta jenio handiko emakume baten (Lea) bizikizunetan oinarritzen da istorioa. Gorabeherengatik kartzela probatu beharra izango du Leak, eta egileak bertako eszenak kiribiltzen ditu. Kartzelara eraman duten ekintzak epaitzen dituen juizioaren eszenak tartekatzen dira halaber eta Leak bere baserriko belaunaldien historiaren narrazioa egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Gabilondo Soler

**Francisco Gabilondo Soler** (Orizaba, Veracruz , Mexiko, 1907ko urriaren 6a - Texcoco, Mexikoko estatua, 1990eko abenduaren 14a) mexikar musikagile eta haurrentzako abestien interpretatzailea izan zen. Abesti horiek Cri-Cri*: El Grillito Cantor* ("Cri-Cri: Kilker abeslari txikia") izenarekin grabatu eta interpretatu zituen .

## Biografia 
Gabilondo Orizaba hirian jaio zen, Veracruzen. Bere bi gurasoak Mexikora joandako euskal etorkinen seme-alabak ziren.  Haurtzaroan Grimm eta Hansen Christian Andersen anaien istorioak irakurri zituen, baita Jules Verne eta Emilio Salgari bezalako idazleen abentura istorioak ere. Pianola jotzen ere ikasi zuen bere kabuz. 1928an, Mexikoko Behatoki Nazionalean sartu zen astronomia aztertzera baina, tamalez, baliabide faltagatik moztu egin ziren bere ikasketak. Denbora osoz musikari eskaini aurretik, boxeoa, zezenketak eta igeriketa landu zituen. Denbora batez linotipista lanetan ere aritu zen . 

25 urte zituela, musikari profesional gisa aritzen hasi zen, bere inspirazioko gai umoretsuak interpretatzen. Hasieran bainu-etxe publikoetan jotzen zuen. Irrati-esparru berrian sartu zen "Mexikoko Irratiaren Urrezko Aroa"ko pertsonaia nagusietako bat izateko, umorezko eta gizarte-kritikako programetatik hasita, *El Guasón del Teclado* (Teklatuaren adarjotzailea) izengoitia erabiliz. Haurtzaroko bizipenak baliatu zituen haurrentzako abesti batzuk idazteko, eta 1934ko urriaren 15ean agertu zen, lehen aldiz, Mexiko Hiriko XEW Irratian, aurretik idatzitako abesti asko abesten. Horrek bere pertsonaiaren lehen emanaldia izan zen 'Cri-Cri'. Jo zituzten lehen abestiak "El ratón vaquero" (Cowboy sagua), "Los mosquitos trompeteros" (Eltxo tronpetalariak), "Negrito Sandía" (Mutiko Beltza Sandia), "Cucurumbé" eta "La Muñeca fea" izan ziren. (Panpina itsusia). 

1941 eta 1944 artean, Mexikoko merkataritza-itsasontzian aritu zen Hego Amerikan zehar bidaiatzen. 1944an itzuli zen XEW irratira eta hurrengo 28 urteetan bertan jarraitu zituen bere ikuskizunak. 1962an erretiratu zen.

Astronomia-ikasketak inoiz amaitu ez arren, etengabeko zaletasunari eutsi zion arloarekiko, Sociedad Astronómica de México elkartean (Mexikoko Astronomia Elkartea) sartu eta Tultepec-en behatoki bat eraikita. Bere bizitzari buruzko pelikula bat egin zen 1963an **Cri-Cri, el grillito cantor** Ignacio López Tarso eta Marga López protagonistak zituena. 

1984an, berari eskainitako zeremonia berezi batean omendu zuten, non pianoak lagundu berri zuen. Francisco Gabilondo Soler “Kilker kantaria”, 1990eko abenduaren 14an hil zen, bihotzeko gaixotasunak jota, 83 urte zituela. 

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak 
* Francisco Gabilondo Soler musika fitxategiak eta letrak gaztelaniaz
Uharte bat Venusen

***Uharte bat Venusen*** (2021), Xabier Amurizaren euskarazko eleberria da, autoedizioari esker argitaratua, Erroteta argitaletxearen izenean.

Zientzia fikzioko zantzuak dituen lana hau idazteko lehen inspirazioa, Amurizak 50 urte lehenago euskaratu zuen Aldous Huxleyren *Bai mundu berria* obran izan zuela aitortu du autoreak.

## Sinopsia 
Ustez mundu aurreratu batetik abiatzen diren gizatalde batek konparatiboki aurrerapen askoz handiagoak dituen mundu bat topatuko du Lurretik kanpoko uharte batean, eta guztiz nahasita utziko ditu horrek. Haietako batek bertan geratzea erabakiko du, baina lurralde berrian egingo duen urrats bakoitzeko zerbait ezberdina aurkituz egingo du bide hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
M (argipena)

**M** hizkiak hainbat adiera du:

## Alfabetoetan 
* M/m letra latinoa (izena: *eme*).
* M, 1.000 zenbakiaren irudikapena zenbaki erromatarretan.
* М/м letra zirilikoa.
* Μ/μ letra grekoa (izena: mu).

## Zientzietan 
* **m**, metroaren ikurra, luzera-unitatea Nazioarteko Unitate Sisteman.
* **m**, masaren ikurra, fisikan.
* M, *mega* aurrezkiaren ikurra (Nazioarteko Unitate Sisteman), 106 edo milioi baten adierazgarri.
* **m**, *mili* aurrezkiaren sinboloa (Nazioarteko Unitate Sisteman), 10−3 (milaren partea).
* M, molaritatea neurtzeko unitatearen ikurra.
* M, soken teoria bateratzeko beste teoria bat.
* M, biokimikan, metioninaren adierazgarria.
*M immunoglobulina, (IG M), odolaren osagarri bat.

## Arteetan 
* M-ak (emeak ahoskatua), euskal musika taldea.
* M, James Bonden eleberri eta filmetako MI6-ko fikziozko buruzagia.
* M, Fritz Lang-en filma (1931).
* M, Matthieu Chédid abeslari frantsesaren izen artistikoa.
* M, musika-banda britainiarra.
Zopa hotz

thumb|250px|Gazpatxo.
thumb|250px|Tarator.
**Zopa hotza** sukaldeko prestaketa bat da. Zopa antzekoa izanik, giro-tenperatura baino hotzago jaten da. Askotan barazkiekin prestatzen da. Ohikoa da tenperatura altuak direnean jatea.

## Mundu osoan 
Mundu osoko gastronomietan ezagutzen dira horrelako errezetak. Hona hemen batzuk:
* Espainian: gazpatxo, salmorejo, ajoblanco, tomate zopa hotz...
* Frantzian: vichyssoise
* Errusian: okroshka
* Turkian: cacık
* Balkanak: tarator

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bost zopa hotzen errezetak udarako.
La Courneuve–8 Mai 1945 (Parisko metroa)

**La Courneuve–8 Mai 1945** Parisko metroaren geltokia da, La Courneuve udalerrian kokatuta dagoena.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 7. linea (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
Big Bob Railroad

**Big Bob Railroad** 2016an Donostian sorturiko blues taldea da. Hainbat urtez elkarrekin jo ondoren, 2016ko udaran Aitor eta Josuk hasiera ematen diote taldeari, blues eta folk iparramerikarraren eremuan dabilen proiektu akustikoa. Delta-blueseko dobro eta slide soinuak abiapuntutzat hartuz, Mississippi deltako musikaren interpretazio bat da.

## Ibilbidea 
2017ko udaran "Session #1" grabatzeari ekiten diote, lehen abesti sorta. Bi urteren ondoren, 2019ko urrian, “Session II” lana kaleratzen da, lehen grabaketaren ildoa jarraitzen duen diska, doinu eta pasarte ilunak ere uztartuz abesti berrietan.

2021ko abenduan “1, 2, SWAMP!” EP berriak argia ikusten du. Oraingoan bikote gipuzkoarrak Louisianako zingiretara garamatza bere grabaketa berrian. Taldearen hirugarren lanak abesti laiotz eta astunak dakarzkigu, diskaren lau abestietan aurkeztutako paisaia lokaztuak malenkoniaz tindatuz.

Urte hauetan Euskal Herriko hainbat agertokitan aurkeztu dute beren proiektua, Cameros Blues Festival edo Mojo Workin’ Festival bezelako blues eta soul jaialdietan parte hartuz eta Eilen Jewell edo El Twangueroren kontzertuak irekiz. Donostia Buskers Festival lehiaketa ere irabazitakoak dira 2018an.
## Diskografia 
* Session #1 (2017, autoekoiztua)
* *Session II* (2019, autoekoiztua)
* *1, 2, Swamp!* (2021, autoekoiztua) - EPa, 4 abesti

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kalbariomendi

**Kalbariomendi**, **Kalbario** edota **Galbario** Lapurdiko mendi bat da. Urruña udalerriko lursailetan dago, Nafarroako eta Gipuzkoako mugatik gertu. Mendi honetara igotzeko ohiko abiapuntua Biriatu udalerria da (50 min.). Inguruan Xoldokogaina (573 m.)  eta Manddale (486 m.) mendiak ditu, garaiagoak direnak.

Bizkaiko golkotik hasi eta Ipar Euskal Herria eta Hego Euskal Herriko mugari jarraitzen dion mendi-katean dago, Pirinioetako hasieran.

Mendi honen iparraldeko magalean Untsin erreka dago eta bere ibilbidearen amaieran urak Donibane Lohizuneko badian itsasoratzen ditu. 

Larretxeko Borda etxe multzoa beherago dago, ez urrun. Hortik doa Biriatura, Perdrixko gandor baxuenaren azpitik pasatzen den bide bat.

## Galeria 
thumb|Biriatutik Kalbariomendirako ibilbidea Berria, Mikel Arrizabalaga, 2020.

Fitxategi:Kalbariomenditik.jpeg|Euskal Erlaitza Kalbariomenditik. Urruñatik Biarritzeraino.
Fitxategi:Kalbariomenditik 00 27 14 335000.jpeg|Larrun mendia Kalbariomenditik
Fitxategi:2016 biriatu xoldokogaina 10.jpg|Kalbariomendiko ermita. Xoldokogaina atzean.
Fitxategi:Xoldoko Itzulia.jpg|Xoldoko itzulia. Kartela. Kalbariotik gertu pasatzen da.
Fitxategi:Xoldo Biriatutik.jpg|Xoldokogaina mendia Biriatutik, bere ezkerraldean Kalbariomendi 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Kalbarioko kapera» *Berria* Arrizabalaga, Mikel (2020-08-14) 
*Kalbario. Luberri.net
Elena Salvador

**Elena Salvador Irigoyen** (Madril, 1868 - *Ibidem*, 1964ko azaroaren 12a) aktorea izan zen.

## Biografia 
[ezkerrera|thumb|312x312px|[Santiago Rusiñol|Santiago Rusiñolen olio-erretratua (1896).]]
XX. mendearen lehen hereneko Espainiako eszenaren adierazle nagusietako bat izan zen. 1900eko hamarkadan, Espainiako antzerki-konpainia nagusian, María Guerrero eta Fernando Díaz de Mendozarenean, sartu zen. Horiekin, garaiko dramaturgo nabarmenen lanak estreinatu zituen: Jacinto Benaventeren *La princesa Bebe* 1906,   *Campo de armiño* 1916 eta *La vestal de Occidente* 1919; Álvarez Quintero anaien *El genio alegre*, 1907,  Ángel Guimaráren *La araña*, 1908;  Eduardo Marquinaren *Las jijas del Cid* 1908 eta  *El retablo de Agrellano* 1913; Manuel Rivasen *Añoranzas* 1906 eta *La fuente amarga* 1910;

Francisco Villaespesaren  *El alcázar de las perlas* 1911, 

edo Benito Pérez Galdósen *Alceste* 1914.

Komediarako dohaiak zituen, 1910ean *La corte de Faraó*n izeneko zarzuela ospetsua estreinatu zuen.

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, 1949an, Antonio Buero Vallejoren *Historia de una escalera*ren estreinaldian parte hartu zuen.

Bere karrera zinematografikoari dagokionez, 1926an *Cabrita tira al monte* lanarekin debuta egin zuen eta urtebete geroago *Katudun neska* filmean parte hartu zuen eta 1946an Argentinan Luis Motgerrek zuzendutako *Un beso en la nuca* filmean parte hartu zuen.

José Riquelme aktore eta zuzendariarekin ezkondu zen, 1905ean hil zen. Antonio Riquelme aktorearen gurasoak izan ziren. 

Elena Salvador bere jaiterrian hil zen 1964ko azaroaren 12an.

## Sariak 
; Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ficha en IMDb
T. H. White

**Terence Hanbury "Tim" White** (Bombay, Britainiar Raj, 1906ko maiatzaren 29a - Pireo, 1964ko urtarrilaren 17a) ingeles eleberrigilea izan zen.

Indian jaio eta Ingalaterran hezi zen. 1928an Cambridgeko Unibertsitatean graduatu zen. Lau urtez irakasle izan ondoren, idazteari ekin zion. 1947an Alderney uhartean bizitzen jarri zen. Pireoko portuan hil zen, itsasontzi batean, Ameriketatik bira bat egin ondoren etxera itzulita.

Fantasiazko eta zientzia-fikziozko eleberriak idatzi zituen. Bere eleberri ezagunenak Artur erregeari buruz idatzi zituenak dira. Ziklo arturikoko lehenengoak, *Ezpata Harrian*, inspiratu zuen Disneyren filma.

## Lan hautatuak 
* *Loved Helen* (1929)
* *The Green Bay Tree* (1929)
* *Dead Mr Nixon* (1931) (R. McNair Scottekin batera)
* *First Lesson* (1932) (James Aston bezala)
* *They Winter Abroad* (1932) (James Aston bezala)
* *Darkness at Pemberley* (1932)
* *Farewell Victoria* (1933)
* *Earth Stopped* (1934)
* *Gone to Ground* (1935)
* *England Have My Bones* (1936)
* ''Burke's Steerage* (1938)
* *The Once and Future King*
** *The Sword in the Stone* (1938)
** *The Queen of Air and Darkness* edo *The Witch in the Wood* (1939)
** *The Ill-Made Knight* (1940)
** *The Candle in the Wind* (1958)
* *Mistress Masham's Repose* (1946)
* *The Elephant and the Kangaroo* (1947)
* *The Age of Scandal* (1950)
* *The Goshawk* (1951)
* *The Scandalmonger* (1952)
* *The Book of Beasts* (itzultzailea, 1954)
* *The Master: An Adventure Story* (1957)
* *The Godstone and the Blackymor* (1959)
* *America at Last* (1965)
* *The Book of Merlyn* (1977)
* *A Joy Proposed* (1980)
* *The Maharajah and Other Stories* (selections from *Earth Stopped* (1934) and *Gone to Ground* (1935), ed. Kurth Sprague) (1981)
* *Letters to a Friend: The Correspondence Between T. H. White and L. J. Potts'' (1984)

## Kanpo estekak
María Fernanda Ladrón de Guevara

**María Fernanda Ladrón de Guevara y** **Trápaga** (Madril, 1897ko maiatzaren 30a- *Ibidem*, 1974ko apirilaren 25a) aktorea izan zen.

## Biografia 
Madrilen jaio zen 1897ko maiatzaren 30ean, eta 1913ko abenduaren 13an egin zuen debuta, La *Malquerida* lanarekin, María Guerrero eta Fernando Díaz de Mendoza aitabitxiaren laguntzarekin. Konpainia horrekin estreinatu zituen, besteak beste, Eduardo Marquinaren *Agrellanoren erretaula*, Gregorio Martínez Sierraren Mamá (1913), Manuel Linares Rivasen *La fuerza del mal* (1914) , Jacinto Benaventeren *Campo de armiño* (1916) eta *La vestal de Occidente* (1919) eta Pedro Muñoz Secaren *eta* *Azken bekatua* (1918).

Geroago, interpretazio-ikasketak egin zituen Arte Dramatikoko Errege Eskola Nagusian, María Tubauren eskutik.

ezkerrera|265px|thumb|María Ladrón de Guevara eta Rafael Rivelles1922an, Rafael Rivelles aktorearekin osatu zuen bere konpainia. Aktore horrekin ezkondu zen, eta garai hartan antzerki-arrakasta handiak izan zituen, hala nola *Cancela, La madre guapa eta El bandido de la Sierra* (1923).

1930ean estreinatu zen pantaila handian, Benito Perojaren *El embrujo de Sevilla* filmarekin. Handik gutxira, Hollywoodera joan zen, eta AEBetako zenbait filmen gaztelaniazko bertsioa filmatu zuen. 

Espainiako Gerra Zibila amaitu ondoren, bigarren aldiz ezkondu zen Pedro Larrañaga Ruiz Gómezekin (1944an hil zen), eta, azkenean, XX. mendeko Espainiako eszenako emakume handienetakoa bihurtu zen, Jacinto Benavente dramaturgoaren interpretazio bikainekin. Bere konpainia 1959an desegin zen.

eskuinera|thumb|260px|Guevarako lapurra *Mundo grafikon*
Bere karrera zinematografikoa, ordea, bigarren mailan mantendu zuen beti, nahiz eta aipa daitezkeen Juan de Orduñaren *Udazkeneko arrosak* (1943), Francesc Rovira-Beletaren *Arrabaleko handiak* (1961), Enrique Carrerasen *Arrabaleko abestia* (1970) edo Pedro Olearen *Otsoaren basoa* (1970).

Telebistan, *Nire semea eta ni* (1963) telesaileko protagonista izan zen, Juan Diegorekin batera.

María Fernanda Ladrón de Guevararen arte-tradizioa lehenengo Amparo Rivelles eta Carlos Larrañaga seme-alabek eta gero Amparo Larrañaga eta Luis Merlo bilobek iraunarazi dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Annona (Antzinako Erroma)

***Annona*** edo ***cura annonae*** Antzinako Erromako instituzioa zen, bulego zentralizatua, Erromako herritarrei eta armadei elikagaien hornidura bermatzeko ardura zuena; horretarako, estatuak alea, olioa eta ardoa erosten zituen probintzietan, eta garraiatu eta banatu egiten zituen.   

## *Annona* Augustoren aurretik 
Erroma hedatu baino lehen, annona ez zen beharrezkoa, eskualde bakoitza bere buruaz aski baitzen. Populazio faltagatik eta elikagai soberakinagatik gertatu zen hori. Gainera, eskualde gehienek merkataritzara jotzen zuten kanpoko elikagaiak erosteko edo tokiko merkatariei erosten zizkieten, lehenago beste eskualde batean erosiak zituztenak.

K.a. II. mendearen hasieran Erromako hiriaren zati handi bat miserian bizi zen, biztanleria handitzeak ale-eskaria gehitzea ekarri zuen. Inperioaren baliabideak populazioaren gorakada hornitzeko nahikoak ez zirenez, erromatarrek Afrikako ipar-ekialdeko eta Siziliako probintzia emankorretatik inportatu behar izan zuten. Hala ere, merkatarien espekulazioak gosete, matxinada eta ezegonkortasun politiko ugari eragin zituen.

Egoera horri aurre egiteko, Gaio Grako tribunoak  alea prezio baxuan hiritar pobreenen artean banatzea proposatu zuen K.a. 123an. Grakok ezarritako sistemari *annona* deitu zioten. Instituzio honen bidez eta zergen diruaren bidez, Erromak ale kopuru batzuk erosten zituen, erosi berri zituen Estatuko gordailuetan gorde eta hilero pobreen artean banatzen zituen. Hasiera batean, annonaren administrazioa *edil*en esku zegoen. 

K.a. 58. urtean, Publio Klodio plebearen tribunoak alearen banaketa doakoa izatea proposatu eta onartu zen, eta ordutik aurrera, neurri hori arau bihurtu zen.

## *Annona*ren bilakaera Inperioan 
Augustok anonnaren kudeaketa prefektuei eman zien  hasieran, eta mota berri bat sortu zuen: *praefectus anonnae*. Horrez gain, hobekuntza handiak egin zituen sistema horretan. *Annona* *cursus honorum* edo karrera politikoaren zati garrantzitsu bat bihurtu zen. 

K.o. III. mendean, anonarekin zerikusia zuten magistratura guztiak kendu egin ziren.

## Annonaren erabilera 
*Annona militaris*: gastu militarrak ordaintzeko eta funtzionarioei eusteko erabiltzen zen kontusaila. Denboraren joanarekin, zerga horren bilketa modua aldatuz joan zen, eta espezietan kobratu ordez dirutan kobratzen hasi zen (*adearatio*), aipatutako onuradunei jaten emateko prestazioak lortzeko.

*Annona zibikoa*: Erromako hornidurarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nana Takagi

**Nana Takagi** –japonieraz, 高木 菜 那, Takagi Nana– (Makubetsuan, 1992ko uztailaren 2a) Japoniako kirolaria da, abiadura patinajea izotzetan jokatzen du.

Bere arrebak Miho Takagi ere abiadura patinajea izotzetan jokatzen du. Jokatu zituen 2 neguko joko olinpikoak, lortu zituen 2 urrezko domina Pyeongchang 2018-an, talde hasierako eta taldekako harrapaketa ekitaldietan (Miho Takagi, Ayano Sato eta Ayaka Kikuchirekin batera), eta 4. postua Sotxi 2014an (taldekako harrapaketan).

Sei domina irabazi zituen Urrutiko Izotz Irristaketa Munduko Banakako Txapelketan 2015 eta 2020 urteen artean.

## Nazioarteko ohoreak 
## Kanpo estekak
Cai Tongtong

Cai Tongtong (Wenzhou, Zhejiang, 1990eko otsailaren 7a) Txinako gimnasta erritmikoa da. Taldeko txapelketak irabazi zituen 2006ko Taldeko Txapelketa Nazionalean. 2008 urtean bere herrialdeko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen taldekako zirkuitu osoan.

## Kanpo estekak
Jenny Jones (snowboarderra)

**Jenny Marie Jones**, **Jenny Jones** izenez ezagunagoa (Bristolen, Erresuma Batuan, 1980ko uztailaren 3a)  snowboardean lehiatu zen atleta britainiarra da, maldetan espezializatua. Sotxiko 2014ko Olinpiar Jokoetan  parte hartu zuen eta brontzezko domina irabazi zuen malda estiloko proban. 

## Kirol ibilbidea 
14 urterekin lortu zuen bere lehen babeslea, Rossignol. Bere lehen lehiaketa profesionala 16 urte zituen arte ez zen izan. 

18 urterekin Alpeetan lana lortu zuen eta horra joan zen lehen aldia , horri esker hasi zen snowboardarekiko obsesioa.

Snowboardean hasi zenean ez zekien gauza handiak egiten, baina udaberri hartan bertan txapelketa batean lehiatu eta irabazi egin zuen. Horren ostean, jendea esaten hasi zen: “Bakarrik daki backflips-ak egiten, gimnasta delako.” Garai hartan txapelketak irabazteko egiteari utzi zion eta azkenean berriro egitea erabaki zuenean, jada ez zekien nola botatzen zituen. ,

Eskolan ez zen oso ikasle ona, baina kirolean ondo aritzen zen. Bere gurasoak oso zorrotzak ziren berarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noor Holsboer

**Eleonoor Wendeline Holsboer** (Enscheden, Overijssel, 1967ko uztailaren 12a)  Herbehereetako belar hockeyko defendatzaile ohia da.''*

1988ko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen Emakumeen Selekzioarekin eta baita 1996ko Olinpiar Jokoetan, (Atlanta) Txikitatik, belar hockeyan aritzea gustatzen zitzaion eta profesional bihurtu nahi zuen.  1987tik 1997ra, guztira, 139 nazioarteko partida jokatu zituen.

HGC Wassenaar-en jokatu zuen bere karrera amaitu arte 2008an. 2009an HGC-ko atezain ordezko gisa itzuli zen. Azken urtetan egindako ekarpenagatik, Belar Hockey jokalari onenaren postua irabazi du*.''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pauline Whittier

**Pauline "Polly" Whittier** (Boston, Massachusetts, 1876ko abenduaren 9a - 1946ko martxoaren 3a) familia aberats bateko alaba, Charles A. Whittier koronelaren alaba zen. Pauline Whittier Europan hezi zen. Columbia Unibertsitateko lizentziaduna eta bankaria zen.

Estatu Batuetara itzultzean, Ernest Iselin enpresa-kontseilu ezberdinetako kidearekin ezkondu zen. Ernest Adrian Iselin, Jr.ren semea eta Adrian Georg Iselinen biloba zen. 

Filantropiari eskaini zion bere denbora eta 1933an Generosity Thrift Shop sortu zuen, eta bertan behar zuten entitateei opariak ematen zitzaizkien.

1900eko (maiatzaren 14tik urriaren 28ra) 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan (Paris-en, Frantzia) parte hartu zuen. Whittier-ek zilarrezko domina irabazi zuen emakumezkoen golf lehiaketan.

## Kanpo estekak
Isabelle Chartrand

**Isabelle Chartrand** (Kanada, 1978ko apirilaren 20a) kanadar izotz hockey defendatzailea da. Kanadako izotz hockey talde nazionaleko kidea izanik, 2002ko Neguko Olinpiar Jokoetan urrea irabazi zuen eta 2001eko IIHF Women 's World Championship txapelketan urrezko domina lortu zuen.

## Kirol ibilbidea 
Chartrand txikitan hasi zen ringettean jokatzen, baina azkenean hockey izoztu egingo zen. 16 urterekin Team Quebeceko kide izan zen. 1995eko Kanadako Neguko Jokoetan, izotz hockeyko brontzezko domina eskatuko zuen.

Bi denboraldi jokatu zituen, 1998-99 eta 1999-2000, National Women 's Hockey Leagueko Laval Le Mistralekin.

## NCAA 
2002ko Olinpiar Jokoak baino lehen, Chartrand St Lawrence Unibertsitatean aritu zen, Canton, New Yorken. ECAC Hockey konferentzian, St. Lawrence Saints emakumezkoen izotz hockey programako kidea zenez, Chartrand Rookie of the Week izendatu zuten 2001eko urtarrilaren 15ean. Saint Lawrence Unibertsitateko hiru atletetako bat baino ez da, besteak Ed Rimkus eta Gina Kingsbury dira.

## Nazioarteko lehiaketak 
2002ko Neguko Olinpiar Jokoetan Salt Lake Cityn lehiatu zen 24 urte bete baino lehen. Chartrandek bi gol eta laguntza bat izan zituen Team Canadako urrezko domina irabazteko 2002ko Neguko Olinpiar Jokoetan.

Kanadarekin izandako aurreko esperientzia Urrezko domina izan zen 2001eko IIHF Emakumeen Munduko Txapelketan. Kanadako emakumezkoen errugbi talde nazionaleko kide batek ere urrezko domina irabazi zuen 2002ko Inline Hockey World Championships txapelketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daphne Touw

**Daphne Touw** (Teteringen, Ipar Brabant, 1970eko urtarrilaren 13a) Herbehereetako  belar hockey atezain ohia da, eta 68 partidu jokatu zituen Holandako Emakumeen Selekzio Nazionalean. 1993ko uztailaren 3an egin zuen debuta Alemaniaren aurka eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina lortu zuen taldekidea izan zen Sydneyn (Australia).

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fu Baorong

**Fu Baorong** (Jilin, Txina, 1978ko ekainaren 3a) Txinako belar-hockey jokalaria da. Hiru Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte (2004an 4. postuan, 2008an zilarrezko domina lortu zuen eta 2012 6. postuan) eta bere taldeekin,(1998an Bangkok Champions trophy, 2003an sydney, Asian games,  2002an busan,  2006an Doha eta 2010an Guangzhou).thumb|Emakumezkoen 2010eko Txina v Germany txapelketako garaikurra
Txinak 6 eta 0 gainditu zuen Espainia Ludueña auzoko estadioan, hirian egiten ari den Munduko Hockey Txapelketa dela eta. Tantoak Yibo Mak (lau aldiz sartu zuen gola), Li Hongxia eta Baorong Fuk egin zituzten.

Orain, Txinak Koreako emaitzaren zain egon beharko du bidegurutzea nolakoa izango den jakiteko. Aldi baterako, Sang Ryul Kimek zuzendutakoak eskualdeko hirugarren tokian daude, eta, beraz, munduko txapelketako bosgarren postua lortzeko jokatuko lukete. Espainia, 2006ko Madrilen laugarrena, txapelketako azkena ez izaten saiatuko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kjersti Plätzer

**Kjersti Plätzer** (Os (Hordaland), Norvegia, 1972ko urtarrilaren 18a) martxa atletikoan espezializatutako atleta norvegiarra da. 2000. urtean Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte eta zilarrezko domina bat irabazi zuen 20 kilometroko proban. 2004an, olinpiar jokoetan hartu zuen parte, eta 12. geratu zen. 2008 berriro zilarrezko domina bat eta errekor nazional bat lortu zituen Pekingo Olinpiar Jokoetan. Bere marka pertsonala 1h 27 min 41 s e 20 km eta anaia bat du.

Kjersti Plätzerrek Norvegiako 45 txapelketa irabazi zituen. Norvegiar errekorra du: 3000 m, 5000 m, 10.000 m pistan eta kaleetan zehar 3 km, 5 km, 10 km, 15 km eta 20 km-ko ibilbideetan. Munduko markarik onenak ezarri zituen 1.500 metro eta milia bat baino gehiagoko probetan. 1985eko Gazte Mailako Europako Txapelketan 11. postuan geratu zen, 1986an bosgarrena izan zen 1986ko Europako Txapelketan. Hamalau urte zituenean hamaikagarrena zen jada. Hamabi urte geroago, 1998ko Europako Txapelketan, bederatzigarren postua lortu zuen, 2002ko Europako Txapelketan deskalifikatu ondoren, laugarren izan zen Goteborgen 2006an. Munduko Txapelketan bederatzigarren postua lortu zuen Sevillan 1999an eta laugarren postua Osakan 2007an. Plätzerrek zilarrezko domina irabazi zuen 2008ko Olinpiar Jokoetan, Beijingen. Kjersti Plätzerrek 1,74 m neurtzen du eta 54 kg-ko pisua du. Stephan Plätzer distantzia ertaineko korrikalari alemaniarrarekin ezkonduta dago, bere entrenatzailea dena, 1995etik, eta bi seme-alaba ditu. Bere anaia Erik Tysse ere nazioartean arrakasta duen atleta da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Koroleva

**Maria Koroleva** (1990eko apirilaren 10a) errusiar jatorriko estatubatuar igerilari sinkronizatua da. Estatu Batuetara emigratu ostean, Koroleva igeriketa sinkronizatuan parte hartzen hasi zen, eta Stanford Unibertsitatean lehiatu zen. Mexikoko Guadalajarako 2011ko Guadalajarako Panamerikar Jokoetan bikote eta taldekako lehiaketetan zilarrezko domina lortu zuten taldeetako kidea izan zen. 2012 eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

Koroleva 1990eko apirilaren 10ean jaio zen Yaroslavlen, Errusiako SFSR, Sobietar Batasuneko Svetlana eta Nikolay Korolevengana, eta geroago bere familiarekin Estatu Batuetara emigratu zuen, Concorden (Kalifornia) finkatuz. Bertan, igeriketa sinkronizatuko gazte mailako lehiaketetan parte hartzen hasi zen.
Stanford Unibertsitatean onartu ondoren, arrakasta handia izan zuen unibertsitateko eta nazioko lehiaketetan. 2009ko txapelket kolegiatuetan bigarren sailkatu zen taldean eta ziftan, hirugarren hirukotean eta bosgarren bikotean. Urte horretan bertan txapelketa nazionaletan hirugarren sailkatu zen taldean eta laugarren bikotean. Hurrengo urteko txapelket kolegiatuetan, bigarren postua lortu zuen hirukote lehiaketan eta hirugarrena bikotean.
2011ko Guadalajarako (Mexiko) Joko Panamerikarrak baino gutxira, Mary Killmanekin bikotekide izan zen bikote gisa lehiatzeko. Joko horietan, Killman eta Koroleva zilarrezko domina lortu zuten bikoteko lehiaketan, eta taldekako lehiaketan zilarrezko bat irabazi zuen Estatu Batuetako taldeko kideak izan ziren. Bikotea emakumezkoen bikoterako sailkatu zen 2012ko Londresko Udako Olinpiar Jokoetan, eta Estatu Batuek taldekako probarako sailkatu ez zutenez, igeriketa sinkronizatuan lehiatu ziren emakume estatubatuar bakarrak izan ziren.

## Kanpo estekak
Aleksandra Txudina

**Aleksandra Georgievna Txudina** (Kramskoie, Tula oblasta, 1923ko azaroaren 6a - Mosku, 1990eko urriaren 28a) sobietar atleta izan zen, eta Olinpiadetako hockeyan nabarmendu zen, luzera-jauziko proban espezializatua.

## Belar-hockeya 
Txudinak kirol sorta zabala egin zuen eta lehenbizi belar gaineko hockeyan nabarmendu zen, non 1937an defentsari gisa jokatzen hasi baitzen eta gero aurrelari izatera pasatu baitzen. Dynamo Moscow taldearekin, hainbat txapelketa garrantzitsu irabazi zituen Espainian eta hirian, 1937 eta 1947. artean.

## Atletismoa 
Gero Txudina atletismora aldatu zen eta 1946an nazioarteko lehen arrakasta izan zuen, Europako txapelketetan altuera-jauzian bigarrena amaitu zuenean. 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko dominak irabazi zituen xabalina-jaurtiketan eta luzera-jauzian, eta brontze bat jauzian. 1954ko maiatzaren 22an, munduko errekor berri bat ezarri zuen altuera-jauzian, 1,73–4–rekin. Urte berean bi domina irabazi zituen Europan pentatloian eta luzera-jauzian, baina seigarrena amaitu zuen irudi-jauzian. 

## Boleibola bultzatzea 
1947 eta 1963 bitartean, Txudina Dynamoko eta boleiboleko talde nazionaletako kide ere izan zen, eta sarritan kapitaina. Talde nazionalekin munduko txapelketak irabazi zituen 1952, 1956 eta 1960, eta Europako txapelketak 1949, 1950, 1951 eta 1958an, eta bigarren postuan geratu zen 1956ean.

## Pertsonala 
1950eko hamarkadako kirolari sobietar ezagunenetako bat izan zen, eta gero sobietarrek erabili zuten kirol programa nazionalen nagusitasunaren adibide gisa. Pertsona xelebrea zen, ahots baxu eta zakarra zuen, alkohola edanez eta kartetan jolastuz gozatzen zuen, eta arretarik gabe gidatzen zuen. Atletaren arrakastaren ondorioz, 1960an Ludwig Prokop irakasle australiarrak haren generoari buruzko zalantzak adierazi zituen, baina ez ziren frogatu, genero-kontrola 1966an sartu baitzen lehen aldiz nazioarteko lehiaketetan, atletaren karrera amaitu ondoren. Lehiaketetatik atera ondoren, kirol-administratzaile gisa aritu zen lanean, eta laster ahaztu egin zuten. Tuberkulosia garatu zuen eta hanka bat galdu zuen gangrenagatik. Erretzaile porrokatua bere bizitzaren zati handi batean, urdaileko minbiziaz hil zen 66 urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ditte Kotzian

**Ditte Kotzian** (Berlin, 1979ko martxoaren 9a) alemaniar tranpolineko jauzilaria da, 3 metroko trampoline espezializatua. 2001ean brontzezko munduko domina lortu zuen jauzi sinkronizatuetan.
alt=Fukuoka 2001an eta Pekinen 2008an irabazi zuen 2 aldiz brontzezko medaila.|thumb|Domina

## Kirol ibilbidea 
Igerilaria zen eta 2 aldiz irabazi zuen brontzezko domina. 2001ean Fukuokan (Japon) ospatutako Munduko Igeriketa Txapelketan brontzezko domina irabazi zuen 1 metroko tranpolinetik egindako jauzi sinkronizatuetan, 303 puntuko puntuazioarekin, txinatarren (urr.ea) eta errusiarrak (zilarra) ondoren, Conny Schmalfuss bere jauzilaria zelarik; eta proba berean brontzea ere irabazi zuen 2008ko Pekingo Olympian.

## Kanpo estekak
Armiarma (argipena)

**Armiarma** terminoak hainbat adiera du:

* **Armiarmak**, artropodo ezagunak, araknidoak.
* **Armiarma.eus**, Susa argitaletxeak Interneten sortutako literatura biltegia.
***Armiarma** izenarekin ezagutzen da '**Ama**', Bilboko Guggenheim ondoko eskultura.
Besterik:

* Armiarma Gorriaren Nebulosa
* Armiarma Gizona edo Spiderman.
* Tximino armiarma edo Ateles primatea.
* Armiarma-arrain edo xabiroi arrunta (Trachinus araneus), arrain osteiktioa.
Bobigny–Pablo Picasso (Parisko metroa)

**Bobigny–Pablo Picasso** —Préfecture - Hôtel du Département azpititulua duena— Parisko metroaren geltokia da, Bobigny udalerrian kokatuta dagoena.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 5. linea (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
Jana Teschke

**Jana Teschke** (Alemaniako Errepublika Federala, 1990eko irailaren 22a) belar hockey jokalari alemaniarra da. 2016 Udako olinpiar Jokoetan bere herrialdea ordezkatu zuen.

## Bizitza 
Jana Teschke Uhlenhorster HC emakumeen eta Alemaniako hockey selekzioko parte izan da urte askotan. Alemaniako hainbat txapeldun titulu, brontzezko domina olinpiko bat eta lotutako zilarrezko erramu hostoaren saria hogeita hamar urtekoen bizitzan daude. Elkarrizketa batean, Teschkek bere eguneroko irakaskuntza-bizitzaren ezaugarri garrantzitsuei buruz hitz egiten du eta bigarren zutabe bat eraikiz lehiakortasun-kirolean oreka nola aurkitu daitekeen.

Poppenbüttel-eko Carl-von-Ossietzky-Gymnasium-eko ingeles eta kirol irakaslea da.

Bere bizitza profesionalean lehen urratsak kirol ibilbidea amaitu ostean praktikak legez hasi zen selekzioan neure ibilbidean. Hala ere, zama bikoitz hori ez zen luzaroan jasangarria, beraz, nazioarteko karrera amaitu zuen. Ondorioz, trantsizioa leuna izan zen. Irakaskuntza lanaz gain, Bundesligan jokatu zuen joan den udazkenera arte.

Bere kirolean lidergoa izan al zituen noizbait selekzioko zein klubeko esperientziadun zirkulukoa izan zen, eta talde kontseiluan parte hartu zuen. Zenbat eta zaharragoa eta esperientzia handiagoa zuen, orduan eta ardura handiagoa hartzen zuen. Uste zuen prozesu normal bat dela.

Kirol bateko liderra negozioko lider batekin konparatu al du benetan negozioan ez zuenez, ezin zion galdera honi %100ean erantzun. Hala ere, uste zuen kirol arloan lider izateak eragin positiboa zuela lan munduan. Ez da zu bakarrik, bere kirolean batez ere, talde egitura indartzea eta taldea defendatzea. Panorama orokorrari begiratzeko eta taldearen interesen alde desinteresaturik jarduteko gaitasuna osagai garrantzitsua da. Bere taldearekin lan egiteak guztiz trebatu du eta nolabait irakaskuntzarako prestatu zen. Bere egungo lanean ere garrantzitsua baita eskola egunari enpatiaz eta zuhurtziaz aurre egitea, ahalik eta ikasle gehien bildu eta hobetu ahal izateko.

Kirolari gazteei kirolarekin batera bigarren zutabe bat ziurtatzen laguntzeko dudarik gabe, gomendatuko du titulua, ikasketak, goi mailako ikasketak, etab. momentu berean. Benetan erronka handiko istorio bat da, baina oso oreka garrantzitsua da kirolarentzat eta kirol ibilbidearen ostean egoera gardena bermatzen du. Zure burua antolatzen ikasten duzu eta, horrela, kirolaren ondoren gauzak nola joango diren jakiteko ziurgabetasuna saihesten duzu. Argitasun horrek, besteak beste, eragin positiboa du kirol-errendimenduan eta garapen-gaitasunean.

## Kanpo estekak 
* https://www.stiftung-leistungssport.de/Aktuelles/was-macht-eigentlich-jana-teschke/
Ama (urpekariak)

thumb|21. mendeko ama bat lanean, zuri tradizionalarekin, baina ekipamendu moderno eta egokituarekin.
thumb|Bi ama, 1950. urtearen inguruan.

**Ama** (海女, "itsasoko emakumeak", japonierazko hitza da *ama*, ez du amatasunarekin loturarik) direlakoak Japanoiako urpekari ezagunak dira, perlak eta itsaskiak biltzeko Japoniako itsasertz eskualdeetan urpean sartzen direnak. Ezagunak dira baita ere  (Okinawan) eta  izenekin (Izu penintsulan). Gehien-gehienak emakumezkoak izan ohi dira.

## Tradizioaren ezaugarriak 
Japoniako tradizioaren arabera, amen praktikak 2.000 urte izan ditzake. Tradizioz, eta baita 1960ko hamarkadara arte toki batzuetan, amak urperatzen ziren zapi soil batekin jantzita. Gero jantzi osoagoak erabili izan dituzte, eta urpekaritzako ekipamendua ere bai 20. mendetik aurrera. Jantzi tradizionala ohikoan zuria da, marrazoetatik babesgarria delakoan. Ama prestakuntza 12 eta 13 urte bitartean hasten da,  zaharragoek erakutsita. Goiz hasi arren, jakina da urpekariak osasuntsu eta gai izan daitezkeela 70 urte bete arte.

Aspaldi janari eta itsaski bilaketan aritzen ziren batik bat, baina 1893tik aurrera perlak biltzeko eskaeragatik ugaldu ziren. 21. mendean turistentzako atrakzio bezala egiten dute perla-bilaketa Mikimoto uhartean 1940. urtearen inguruan egon zitezkeen 6.000  Japoniako kostan zehar, baina 21. mendean 60-70 urpekari aktibo izango dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Steve Ballmer

**Steven Anthony "Steve" Ballmer** (Detroit, 1956ko martxoaren 24a) estatubatuar ekintzailea da, 2000tik 2014ra Microsoft enpresaren zuzendari exekutiboa izan zena. Los Angeles Clippers taldearen jabea, milioidun ezagunenetako bat da eta 2021ean Forbes aldizkariaren munduko aberastsenen artean 8. postuan zegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Altsasu (gau hura)

***Altsasu (gau hura)*** Amets Arzallus eta Marc Parramonek  zuzendutako film dokumentala da, 2021ean ekoiztua.

Altsasuko gazteen auziko bi errealitate islatzen ditu lanak: batetik, egunkarietan hizki larriz dakarrena, eta, bestetik, auziko protagonistetako batzuen egunerokoa hizki txikiz dakarrena. Iñaki Abad tabernari eta auzipetua, eta Bel Pozueta Adur Ramirez auzipetuaren ama dira protagonista nagusiak. Haiekin batera, presentzia nabarmena du baita ere Aritz Leozen ahotsak —Abaden lagun ona da Leoz—.

Dokumentala Massa d'Or eta Marmoka Films ekoiztetxeek produzitu dute, TV3rekin elkarlanean. EiTBren, Kataluniako Generalitatearen eta Altsasuko Udalaren babesa du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dokumentalak Euskal Herrian

## Kanpo estekak
Paulus Potter

**Paulus Potter** (Enkhuizen, 1625eko azaroaren 20an bataiatua - Amsterdam, 1654ko urtarrilaren 17an lurperatua) herbeheretar margolaria izan zen.

Pieter Symonsz Potter aitarekin ikasi zuen margotzen. Delften, Hagan eta Amsterdamen lan egin zuen eta elite komertzialen babesa jaso zuen.

Animaliak paisaietan margotzen espezializatu zen, baina erretratuak ere egin zituen.

## Iruditegia 

Paulus Potter - De Stier.jpg|*Zekorra* (1647)
Paulus Potter - Punishment of a Hunter.jpg|*Ehiztari baten zigorra*( 1647) 
Potter A shepherd with cows.jpg|*Unaia behiekin* (1647)
Paulus Potter - Figures with Horses by a Stable - Google Art Project.jpg|*Irudiak eta zaldiak ukuiletan* (1647)
Twee paarden in de wei bij een hek Rijksmuseum SK-C-205.jpeg|*Bi zaldi ate baten ondoko zelai batean* (1649)
The Farmyard 1649 Paulus Potter.jpg|*Baserria*  (1649)
Paulus Potter - Two Pigs in a Sty - Google Art Project.jpg|*Bi txerri txerritoki batean* (1649)
Potter, Paulus - Cattle and Sheep - Google Art Project.jpg|*Abere eta ardiak*(after 1650)
Paulus Potter - Animals Resting in the Pasture.jpg|*Behiak larrean atseden hartzen* (1650)
Paulus Potter - Wolf-Hound - WGA18220.jpg|*Wolf-Hound* ( 1650–1652)
The Piebald Horse - Paulus Potter - Dutch, about 1650 - 1654.jpg|*Zaldi pintoa* ( 1650–1654)
Paulus Potter - Vier koeien in de wei.jpg|*Lau behi belardian* (1651)
Cattle in a Meadow by Paulus Potter Mauritshuis 138.jpg|*Abere belardian* (1652)
Paulus Potter - Four Bulls - WGA18208.jpg|*Lau zezen*
'Cattle in a Meadow' by Paulus Potter, 1652, oil on wood.JPG|*Abere belardian* (1652)
Paulus Potter 002.jpg|*Artaldea atseden hartzen* (1652)
Een patrijshond Rijksmuseum SK-C-279.jpeg|*Spaniel bat* (1653)
Statue of Palus Potter at the Drommedaris in Enkhuizen.jpg|Paulus Poterren estatua Enkhuizenen.

## Kanpo estekak
Roberta Metsola

**Roberta Metsola Tedesco Triccas** (St. Julian's, 1979ko urtarrilaren 18a) maltar legelari eta politikaria da. David Sassoli hil zenean, Europako Parlamentuko lehendakari bitartekari bilakatu zen.

Metsola 2013tik da eurodiputatu, eta 2020ko urritik zegoen ganberako zuzendaritzan. Maltako Alderdi Nazionalistako kidea da, eta baiezkoaren aldeko kanpaina egin zuen 2003an, haren herrialdea Europako Batasuneko estatu kide bilakatzeko erreferendumean. Europako Parlamentuko ordezkari izan aurretik, besteak beste, Maltaren EBko ordezkaritzan egin zuen lan, Bruselan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alderdi Laborista (Malta)

**Alderdi Laborista** (, ) Maltako alderdi politiko sozialdemokrata da. 2003an ezezkoaren aldeko kanpaina egin zuen, haren herrialdea Europako Batasuneko estatu kide bilakatzeko erreferendumean baina, harrezkero moderatu eta Europako Alderdi Sozialistarekin bat egin du.

## Buruzagiak 
## Kanpo estekak
Alderdi Nazionalista (Malta)

**Alderdi Nazionalista** ( edo *PN*) Maltako alderdi politiko kristau-demokrata da. Gaur egun, Maltako oposizio parlamentarioaren alderdi nagusia da. Ideologia kontserbadorea du eta, Europa mailan, bere afiliazio politikoa EPP da.

## Buruzagiak 
** 1880-1905 Fortunato Mizzi
** 1926-1942 Ugo Pasquale Mifsud (lehen ministro: 1924-27, 1932-33) eta Enrico Mizzi
** 1942-1944 Ġorġ Borġ Olivier
** 1944-1950 Enrico Mizzi (lehen ministro: 1950)
** 1950-1977 Ġorġ Borġ Olivier (lehen ministro: 1950-1955, 1962-1971)
** 1977-2004 Eddie Fenech Adami (lehen ministro: 1987-1996, 1998-2004)
** 2004- Lawrence Gonzi (lehen ministro: 2004-2008, 2008-2013)

## Kanpo estekak