open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luis III.a Beaumontekoa

**Luis III.a Beaumontekoa** ( - Aranda de Jarque, 1508ko urriaren 16a) Leringo kondea eta Nafarroako kondestablea izan zen.

## Biografia 
Aita Luis II.a Beaumontekoa eta ama Karlos III.a Nafarroakoaren alaba Joana Nafarroakoa izan zituen. 1462an aita hil zenean, Leringo konde eta Nafarroako kondestable bihurtu zen. Hala ere, aldez aurretik izandakoa zen politikan, 1451an aita preso hartu zutenetik, Joanes osabarekin batera, beaumontarren buruzagia zelako.

1464an eta Tarragonako itunaren bitartez, armak utzi eta Joanes II.a Aragoikoaren alaba zen Leonor Aragoikoa 1468an ezkondu zuen. Pixkanaka pixkanaka Fernando II.a Aragoikoaren aldeko jarrerak azaldu zituenez, Leonor I.a Nafarroakoak 1472an matxinotzat jo zuen.

1485ean Katalina Foixkoa eta Joanes Labritekoaren ezkontzaren aurka azaldu zuenez, Maddalen Frantziakoa erreginordea borrokatu zuen. 1493an beaumontar eta agaramontarren artean bake itunak sinatuak izan ziren bai Iruñean bai Orthezen erregeak koroatuak izan ziren.

Kondea laster altxatu zen berriro baina 1495ean porrot egin eta Fernando II.a Aragoikoaren babes bila joan zen Gaztelako Erresumara. 1500. urtean eskubideak berreskuratu arren, 1507an lepoa lehengo burutik izan zuen. Aragoiko Erresuman erbesteratu zuten hil arte.

## Ezkontza eta alabak 
1468ko urtarrilaren 22an Tarragonan Leonor Aragoikoarekin ezkondu zen; zortzi seme-alaba izan zituzten:
* Luis, oinordekoa
* Fernando
* Piarres
* Joanes
* Katalina
* Ana
* Luis Joanes, eta
* Piarres

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khasekhem

**Khasekhem**, Egiptoko II. dinastiako eta Egiptoko Aro zaharreko balizko faraoi bat da, K.a. 2700ean gobernatuko zuena.

Bere Horusen izena, Kairoko Egiptoar Museoan zaintzen den hilarri txatal batean grabatua aurkitu zen.

## Beste hipotesi batzuk 
Aditu askok, Khasekhemek, herrialdea berbateratzean, bere izena Khasekhemuygatik aldatu zuela uste dute. Izenaren antzekotasunagatik, Khasekhemuyn titulatura ezberdin bat ikusten dute, berbateratze nazionalaren ondoren hartua, oso egoera txarrean egon zena hegoaldeko matxinadaren ondorioz.
Kopenhageko Hitzarmena

thumb|280px|Suedia, horiz. Danimarka eta Norvegiako erresuma, gorriz. Suediak, Trondheim eta Bornholm uhartea itzuli behar izan zituen (berdez).
**Kopenhageko Hitzarmena**, 1660ko ekainak 6an sinatu zen, eta Hogeita Hamar Urteko Gerraren edo Iparraldeko Bigarren Gerraren amaiera suposatu zuen, Suedia alde batetik eta Danimarka eta Norvegiako Erresuma eta Bi Nazioen Errepublika edo Polonia-Lituaniako Mankomunitatearen aliantzaren artean. Hitzarmen hau, Roskildeko Hitzarmenaren ondorio txiki bat izan zen, hitzarmen honek, Danimarka, Norvegia eta Suediako muga ofizialak adierazi zituelarik, ia gaur egungoak direnak modukoak.

## Aurrekariak 
Karlos X.a Gustavo Suediakoa Suediako erregeak, 1658ko otsailean sinatutako Roskildeko Hitzarmenak zioena baino gehiago nahi zuen. Honela, urte horretako udan, berriz eraso zuen Kopenhage, Sjaeland urtean zituen tropekin, hiriaren lehen setioaren ondoren. Baina hiriak eutsi egiten dio, herbeheretar ontziek suediar flota defendatu eta Kopenhage babestera dihoazen bitartean. Gainera, Jutlandian, daniarrak suspertu egin ziren, eta armada suediarraren atzetik hasi ziren. Karlos X.a Gustavo, 1660ko otsailean hil zen, Kopenhagen, eta beraz, bere seme Karlos XI.a Suediakoa, Suediako errege bihurtu zen, lau urterekin.

1660ko ekainak 6an, Ingalaterraren eta Frantziaren egidapean, Algernon Sidneyk Ingalaterratik eta Hugues de Terlonek Frantziatik ordezkatua, Karlos XI.ak gobernatutako Suedia eta Frederiko III.a Danimarkakoak gobernatutako Danimarkaren artean bake hitzarmen bat sinatu zen:

* Danimarkak, Suediari, Eskania, Bohuslän, Blekinge eta Halland eman zizkion, Roskildeko Hitzarmena berretsiz.
* Danimarkako erregeak, Bornholm uharte suediarra, Eskaniako lurrengatik trukatu zuen, daniar nobleenak zirenak.
* Trondheim, garai hartan suediarra, Norvegiara itzuli zen.
* Suediak, Danimarkako konkistei uko egin zien.

## Ondorioak 
Danimarkan, ahuldutako noblezia, erresumaren galeren orotariko errudun bihurtu zen. Honela, estatu kolpe baten bidez, Frederiko III.ak, monarkia hereditario eta absolutua ezarri zuen.

## Kanpo estekak
Tiglath-Pileser III.a

**Tiglath-Pileser III.a** (), Asiriako errege garrantzitsu bat izan zen K.a. VIII. mendean. K.a. 745etik K.a. 727 arte gobernatu zuen. Historiako komandanterik arrakastatsuenetakotzat hartzen da. Bere konkistek, antzinako asiriarrek ezagutzen zuten munduaren zatirik gehiena hartu zuten.

## Kanpaina militarrak 
Adad-nirari III.aren semea, bere aurreko hiru erregeak, bere anaiak izan ziren, garrantzi historikorik gabekoak eta hilak izan zirenak. Berehala berrezarri zuen barne ordena, eta bere erregealdiaren lehen urtean abiatu zuen bere lehen espedizio militarra, hegoaldeko aramear eta kaldear tribuen aurka, Babiloniaren osotasuna errespetatuz, bere burua, hiri honen babesletzat baitzuen, baita bertako santutegiena ere.

Hurrengo urtean, Zagrosetako menditar tribuen aurkako operazioak zuzendu zituen. K.a. 743an, Urartuk lagundutako asiriar koalizio bati aurre egin behar izan zion, Arpad setiatuz, matxinadaren sorlekua zena, hiru urtez, erori zen arte, honek, gainontzeko siriar erresumak, zergari bezala mendeko bihurtzea eragin zuelarik.

Behin Siria domeinaturik, mediarren aurka joan zen, abere eta gatibu harrapakin handi bat lortuz, azken hauek, Diyalarantz erbesteratuak izan zirelarik. K.a. 735ean, bere etsai nagusia zen Urartu eraso zuen, zenbait gotorleku bereganatuz, Turushpa hiriburua hartzerik lortu ez zuen arren. Hurrengo urtean, Siriara itzuli zen, Damasko, Samaria, Axkelon eta Gazan zenbait matxinada baretzeko. Judeako Akhaz erregeari laguntzera ere joan zen, Israel eta Damaskok setiatzen zutena, eta, beraz, bi estatuak inbaditu zituen, bertako biztanleak erbesteratuz eta bere babestua zen Hosea Israelgo tronuan ezarriz.

## Errege koroa bikoitza 
Babiloniari dagokionez, probintzia soilera mugatzera nahi ez zuenez, ezta abenturazaleen eskutan uzterik ere, politika berri bat abiatu zuen, Asiriara, monarkia pertsonal bikoitz baten bidez lotuz. Honela, Babiloniako errege aldarrikatu zen K.a. 728an, Pulu izenarekin, Marduken kleroaren babesa lortuz.

## Ondorioak 
Hil zenean, jaso zuena baino erresuma zabalago bat utzi zuen, armada boteretsu eta modernizatu batekin, eta erreformatutako administrazio batekin. Konkista eta eransketa politikarekin, estatuaren ahalmenak gainditzearekin mehatxatzen zuen, ezinbestekoetara mugatzen saiatu zen, estatu zergari basailuz inguratzea nahiago izan zuelarik, baita plaza indartsuen, garnizioen eta erbesteratutako kolonoen sorrerarekin, tropa gehigarri bezala zerbitzatu zezaketenak. Aldi berean, inperioaren hedapen azkarrak, biztanleria mugitze handiak eragin zituen, herri etsaiekin jarraitutako erbesteratze masiboen politikarekin, euren lotura soziala hautsiz.
Luis V.a Beaumontekoa

**Luis V.a Beaumontekoa** (? &ndash; 1565eko urtarrilaren 9a) Leringo kondea eta Nafarroako kondestablea izan zen.

## Biografia 
Aita Luis IV.a Beaumontekoa eta ama Brianda Manrique Larakoa zituen.

1530tik aurrera beaumontarren buruzagia izan zen, orduan Nafarroako talde hegemonikoa zena.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Bere lehengusina eta Cardonako dukea zen Fernando Folch Cardonakoaren alaba zen Aldonza Cardonakoa ezkondu eta hiru alabak izan zituzten:
* Brianda, oinordekoa, eta
* Frantziska eta Maria bikiak

## Kanpo estekak 
* Leringo kondeen genealogia
Luis IV.a Beaumontekoa

**Luis IV.a Beaumontekoa** (XV. mendea - 1530) Leringo kondea eta Nafarroako kondestablea izan zen.

## Biografia 
Aita Luis III.a Beaumontekoa eta ama Leonor Aragoikoa zituen.

1508an aita hil eta, ondareak eta eskubideak konfiskatuta zituela, beaumontarren buruzagi bihurtu zen. Fernando II.a Aragoikoan 1509an Nafarroako errege-erreginei harentzat barkamena eskatu zien. Lortu ez zuenez, Nafarroako errege-erreginek Aragoiko Erresuman zituzten errentak eman zizkion, ondarea berreskuratu arte.

1512an Fernando Katolikoaren alde borrokatu zuen Nafarroako konkistan. Horregatik, bere ondarea itzuli zioten.

1513ko maiatzean, Fernandori agertu leialtasuna berriz saritu zioten: Nafarroako kantzelari eta Errege Kontseiluaren presidente bihurtu zen, bigarren postu horretan bederen Joanes Jatsukoaren ordez. 1524an, Karlos V.ak bere titulua berretsi zuen.

1521ean Noaingo guduan eta Donibane Garaziko setioan parte hartu zuen, Albako dukearen eta espainiarren alde.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1486an Naiarako dukea zen Pedro Manrique Larakoaren alaba zen Brianda Manrique Larakoa ezkondu eta bost seme-alabak izan omen zituzten:
* Luis, oinordekoa
* Piarres
* Joanes
* Luisa (agian sasikumea)
* Maria (agian sasikumea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leringo kondeen genealogia
Eradan

**Eradan**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren Eranskinetan, Gondorreko bigarren Seneskal Erregeordea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1999an jaioa, Mardilen "Seneskal Ona"ren semea da. Bere izena, sindarinezkoa da eta "Gizon Bakartia" bezala itzul daiteke.

Eradan, Zaintzapeko Bakea deritzon garaian gobernatu zuen lehen seneskala izan zen, eta sindarinezko izen bat erabiltzen lehena izan zen. Bere aitaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2080an eta 36 urtez gobernatu zuen Gondor. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2116an hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Herion izan zen.

## Kanpo estekak
Akhaz

**Akhaz** Judeako errege bat izan zen. K.a. 734tik K.a. 715 arte gobernatu zuen, gutxi gora-behera.

Jotanen seme eta oinordekoa zen. Isaias II eta Erregeak liburuen arabera, galbideratze bizitza bat jarraitu zuen, ohitura jentil eta idolatra ugari sartuz, Isaias, Oseas eta Mikeas profeten deiak kontutan hartu gabe. Tiglath-Pileser III.ari laguntza eskatu zion, Israel, Aram eta Edomen erasoak uxatzeko, arrazoi honengatik, Juda, Asiriaren mende geratu zelarik, denbora luzez, erresuma basailu bezala.

## Kanpo estekak
Taoroko mentzeierria

thumb|270px|Tenerifeko mentzeierriak
**Taoroko mentzeierria**, Kanarietako Tenerife uhartea, konkistatzaile gaztelarrak heldu zirenean banatuta zegoen bederatzi mentzeierrietako bat da.

Egungo Puerto de la Cruz, La Orotava, La Victoria de Acentejo, La Matanza de Acentejo, Los Realejos eta Santa Ursula udalerrien eremua hartzen zuen.

Uharteko bederatzi mentzeierrietatik, aberats eta boteretsuena zen. Hemen amaitu zen Teneriferen konkista, eta, beraz, baita Kanariar uharte guztiena ere, *Bentor* ausartak Alonso Fernandes de Lugoren tropen aurrean amore eman ondoren. Hala ere, mentzeirik ezagunena eta ospetsuena, Bencomo izan zen, Aguereko guduan hil zena, gaztelar tropa inbaditzaileen aurrean erresistentzia aborigenaren buruzagia.

Taoro, Orotavako Haranari ere deitzen zaio, baita eskualde honi ere.

## Kanpo estekak
Orotavako harana

**Orotavako harana**, Tenerife uhartearen iparraldean dago, Kanarietan.

Bertan, La Orotava, Los Realejos eta Puerto de la Cruz udalerriak daude.

Haran hau, guantxeen garaian, Taoro bezala ezagutzen zen, eta, hain zuzen ere, hemen amaitu zen Tenerife uhartearen konkista, 1496ko uztailak 25ean, Realejoseko Bakea deritzonarekin, arrazoi horregatik, Espainiako patroiaren omenez, Tenerife uharteko lehen tenplu kristaua eraikiz, Santiago Apostoluaren Parrokia Matriza. Taoroko mentzeiak, etsaitasunen amaiera adostu zuen Alonso Fernandez de Lugorekin (1456-1525).

Bisitari ugari eta ospetsuek laudoriotu dute euren paisaia eta bertako klima atseginaz gozatu: ospetsuenetako bat, Alexander von Humboldt izan zen, nor, elezaharrak dioenaren arabera, haranaren aurrean belaunikatu zen gaur egun bere izena daraman behatokian, eta bertako paisaia eta landaretza laudatu zituen.

2011. urtean, Europako Justizia Auzitegiak ebatzi zuen Orotavako Haranak oraindik ez zuela bete hondakin urak biltzeko betebeharra. Betebehar hori 2000. urterako bete beharrekoa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kair Andros

**Kair Andros** ("Bits handiaren itsasontzia" sindarinez), Tolkienen legendariumeko fikziozko toki bat da. Anduin ibaiaren erdian dagoen uharte handi bat da, Minas Tirithetik 80 kilometro inguru iparraldera. Bere izena, uharteak, itsasontzi luze baten forma zuelako da, horren brankaren aurka, ibaiko urak hausten zirelarik. Uhartearen iparraldean, uharkak zeuden.

Turin II.a seneskalak gotortu zuen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 30. mendean, Anorien defendatzeko.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3019. urteko martxoak 10ean, Morannoneko armada batek hartu zuen Kair Andros, honela, Anorienen sartu eta Minas Tirithera abiatzea lortuz. Beranduago, uhartea berreskuratua izan zen. Bertan geratu ziren Mendebaldeko armadaren ontziak, Minas Tirithera joan aurretik, Sauron garaitua izan ondoren.

## Kanpo estekak
Realejoseko Bakea

**Ralejoseko Bakea**, Tenerife uhartean, 1496ko uztailak 25ean, Acentejoko Bigarren guduan garaituak izan ziren guantxeen eta Alonso Fernandez de Lugo gaztelar Aurreratuaren artean, gaztelarren Kanariar uharteen konkistan sinatutako hitzarmen bat izan zen.

## Konkistarentzako ondorioak 
thumb|300px|eskuinera|Guantxeen gerra alderdiaren amore ematea Alonso Fernandez de Lugoren aurrean.
Taoro, Teguste, Tacoronte et Anagako mentzeierriek osatutako *Gerra alderdiak* deritzenen aurka gaztelarrek, Aguereko guduan eta Acentejoko Bigarren guduan lortutako garaipenek, batzuen arabera, lurperatu gabeko gorpuen usteldurak eragindako izurriari eta euren buruzagi nagusia zen Bencomoren heriotzari loturik, baita euren kapitainik hoberenenak ere, guantxeen konkistarako etsiezinezko erresistentziaren amaiera azkarra ekarri zuen.

Acentejoko Bigarren guduaren ondoren, Benytomo izendatua izan zen Taoroko mentzei bezala, baita espainiarren aurkako taldearen buruzagi ere (gerra alderdiak). Benytomok bakea onartzen du, eta 1496ko uztailak 25ean sinatzen du, Tacoronteko Acaimorekin eta Anagako Beneharorekin batera, hitzarmena Alonso Fernandez de Lugorekin, horren ondorioz, guantxeak, kristautu eta *Espainietako erresumetara* konfederatzen direlarik. 1496ko irailean, Adeje, Abona, Daute eta Icodeko mentzeierriak, Realejoseko Bakera batzen dira, errebelde talde txikiak, mendi tontorretan mantentzen diren bitartean.

Bake hitzarmen honekin, Kanariar uharteen konkista, amaitutzat ematen da.

## Bibliografia 
* Viera y Clavijo, *Noticias de la Historia General de las Islas canarias*. Goya ediciones, 4 volúmenes, Tenerife.
* Rodríguez Moure, J: *Tenesor Semidan, o Don Fernando Guanarteme*, Imprenta y librería de M. Curbelo, La Laguna, 1922.
* Espinosa, Alonso (fray). *Historia de Nuestra Señora de Candelaria*, Goya ediciones, Tenerife.
* Buenaventura Bonnet, *La Batalla de La Laguna y la muerte de Tinguaro. Estudio Hermenéutica Histórica*. Comisión provincial de Monumentos Históricos de Canarias, Tenerife,1916
* Abreu y Galindo, J. de, *Historia de la conquista de las siete islas de Canarias*, en A. Cioranescu (ed) Goya ediciones, Tenerife, 1977 
* Bethencourt Alfonso, J: *Historia del Pueblo Guanche II* Lemus editor, La Laguna, 1997.
* Berthelot, Sabino. Etnografía y Anales de la Conquista de Las Islas Canarias. Ed. Goya. Santa Cruz de Tenerife. 1978. .
* Blanco, Joaquín. Breve Noticia Histórica de las Islas Canarias. Ed. Rueda. Madrid 1983. 
* Acosta, José Juan; Rodríguez Lorenzo, Félix; L. Quintero, Carmelo Padrón, *Conquista y Colonización*.Santa Cruz de Tenerife, Centro de la Cultura Popular Canaria, 1988
* VV.AA. Historia de Canarias. Vol. I Ed. Prensa Ibérica. Valencia 1991. 

## Kanpo estekak
Loxodromika

thumb|200 px|Loxodromia
[thumb|200 px|Kurba loxodromiko asintotikoa [polo (izozkia)|polo batetarantz.]]
**Loxodromika** edo **loxodromia** (grezierazko λοξóς, "okertua" eta δρóμος, "ibilbidea"), lurreko bi edozein puntu, meridiano guztiak angelu berarekin moztuz lotzen dituen lerroari deritzo. Loxodromika, beraz, jarraitzeko erraza da, iparrorratzak adierazitako norabide berbera mantenduz. Mapan eginiko bere irudikapena, bere proiekzio geografiko motaren araberakoa da. Adibidez, Gerardus Mercatorren proiekzioan, lerro zuzen bat da.

Loxodromika, ortodromika eta isoazimutalarekin batera, lurreko lurrazaleko bi edozein punturen artean egin daitekeen hiru lerroetako bat da.

Pedro Nunesek, portugaldar geografoa, bere aurkikuntza 1546an argitaratu zuen *Nabigazioaren tratatua* izeneko bere lanean, nabigaziorako zerikusi handiarekin. Aurretik, lurreko lurrazalean norabide finko batekin joanez gero, hau da, meridianarekin angelu konstante bat eratuz, ibilitako lerroa, zirkulu maximo bat zela uste zen, edo, beste era batera esanda, halako norabidea jarraitzen zuen itsasontzi batek, teorikoki, munduari bira emango ziola, hasierako puntura itzuliz. Nunes, hain errotuta zegoen kontzeptu honen faltsutasuna adierazten lehena izan zen, zorrozki, hala gertatu ordez, ibilitako kurba, polorantz hurbiltzen dihoala frogatuz, horren inguruan, etengabe birak ematen direlarik, bertara sekula iritsi gabe, edo, modu teknikoan esanda, poloa duela puntu asintotiko bezala.

## Grafiko alderazlea 
ezkerrera|thumb|400 px|Ibilbide loxodromiko eta ortodromikoaren arteko alderaketa.

## Ikus, gainera 
* Nabigazio loxodromiko
* Geografia
* Kartografia

## Kanpo estekak
Isoazimutal

Lurraren gainazaleko bi puntu edozeinen artean, hiru lerro ezberdin marraz daitezke: loxodromika, ortodromika eta **isoazimutal**a.

Isoazimutala, euren hasierako norabide ortodromikoa beti konstantea den puntu guztien toki geometrikoa da. Hau da, A puntutik B punturako hasierako norabide ortodromikoa 80 gradukoa bada, lerro isoazimutala, euren B punturanzko hasierako norabide ortodromikoa beti 80 gradukoa den A eta B puntuen arteko puntu guztiek osatutakoa da.

## Kanpo estekak
Mardil

**Mardil**, Tolkienen legendariumen eta Eraztunaren Jaunaren Eranskinetan, Gondorreko erresumaren erregeordetza hartu zuen bigarren seneskala izan zen.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1960. urtean jaio zen eta Vorondil "Ehiztaria"ren semea zen. Seneskal kargua hartu zuen bere aita hil zenean, Hirugarren Aroko 2029an, Eärnil II.aren erregealdian eta Eärnurrenean ere hala izaten jarraitu zuen. Quenyazko izen bat izan zuen azkenekoa izan zen, eta "Etxeari leial" bezala itzuli daiteke. Bere ondorengoek, sindarinezkoak izan zituzten.

Erregea, Minas Morgulera, Nazgûlen Jaunaren erronkari erantzutera joan ondoren desagertu zenean, Hirugarren Aroko 2050ean, Mardilek hartu zuen Gondorreko agintaritza "erregea itzuli arte". Baina hau, formula hutsean geratu zen. Bere ondorengoek, geroz eta jaunago, ez zeuden, hala eta guztiz ere, erregeak ez zirela onartzeko prest. Leinu honetako azkena eta harroena, Denethor II.a izan zen.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2080an hil zen, eta, bere oinordekoa, ber seme Eradan izan zen.

## Kanpo estekak
Hildakoen Zingira

**Hildakoen Zingira**k, Tolkienen lanean, lotura historiko zein mitikoak ditu.

Emyn Muiletik hegoekialdera dagoen zingira lurralde zabal bat da, Dagorladeko ordokiko lurrak, Uvanwaith eta Anduin ibaiaren lur zingiratsuen artean, Nindalf bezala ezaguna. Muinoetatik jaisten diren urek elikatuak, tokian, zingira eta errekazto kirastun ugari dago, lurrak, irmoak eta lehorrak diren toki gutxirekin. Dardaralekuak eta lokatza, kilometro karratu askoan hedatzen zen konstante bat zen. Usteltze gazen ondorioz, toki askotan, bapateko su zurruztadak edo argi apalarekin erretzen ziren sutzar iraunkorrak sortzen ziren.

Etengabeko aurrerabidean, Hildakoen Zingirak ekialderantz hedatu ziren, eta *Guduaren Lautada* deritzonaren zati bat azpian hartu zuten, Elfo eta Gizakien Arteko Azken Aliantzaren Gerran hil ziren Elfo eta gizakien hilobietako asko zituena, Eguzkiaren Bigarren Aroaren amaieran. Kanpamenduko guduaren ondoren ere, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1944an, Aurigen armadaren zati handi bat, Hildakoen Zingirara bultzatua izan zen, eta han hil ziren. Arrazoi horregatik jaso zuen bere izena, sorginkeriaren batengatik, gerlarien arropekin jantzitako hildakoen gorputz eta aurpegiak ikus baitzitezkeen, bere tokitik ia irtendako eta hildako begiekin begiratuz zingiren hondotik "zikinkeriaz estalitako kristal batean zehar bezala".

Zingira hauetatik bidaiatu behar izan zuten Frodo Zorrozabal, Samsagaz Gamyi eta Gollumek, euren misioan Eraztunaren Gerran, Gollumek, urte asko lehenago, Sauronengandik ihes egiteko erabili zuen bidearen bila, Jaun Ilunaren zerbitzariak ez baitziren toki hartatik igarotzera ausartzen. Toki honetan aurkitu zituzten *Hildako Aurpegien Zingira*ko mamu izugarriak, non, denbora asko lehenago hildako gerlarien izpiritu biziak, euren hilobi lokatztsuetan agertzen ziren.

## Kanpo estekak
Emyn Muil

Tolkienen legendariumean eta bere Eraztunen Jauna lan ospetsuan, **Emyn Muil**, Anduin ibaiaren bi alboetan, Argonathen ondoan hedatzen ziren muino harritsu, zorrotz eta malkartsu batzuei deritze. Emyn Muilen ekialdean, Frodo Zorrozabal eta Samsagaz Gamyi galdu egin ziren, eta Gollum aurkitu eta hezi zuten, Emyn Muilen mendebaldea, Aragorn, Legolas eta Gimliren abiapuntua izan zelarik, Rohanen bidez Merry eta Pippinen bila abiatu zirenean.

## Kanpo estekak
Argonath

**Argonathak**, Tolkienen legendariumean, eta, batez ere, Eraztunen Jauna izeneko bere lanean agertzen den fikziozko monumentu bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1250. urtean Romendazil II.a erregearen erregealdian, Nen Hithoelen parean eraikitako bi estatua erraldoi dira, Anduin ibairako sarrera zaintzeko, Gondorreko antzinako iparraldeko mugan.

Bere izenak, *bi harri noble* esan nahi du, baina *erregeen zutabeak* ere deituak dira, Elendilen seme ziren Isildur eta Anarion anaiak irudikatzen baititu, Gondorreko lehen erregeak. Lehenengoaren ondorengoak dira Arnorreko erregeak, Aragorn bera barne, Erresuma Bateratuko errege bezala koroatua izan zena. Bigarrenaren ondorengoak, Gondorreko erregeak dira.

## Kanpo estekak
Belegost

**Belegost** (elfoerazko *Hiri Handia*) Tolkienen hil ondorengo lana den Silmarillion laneen, Ered Luinen ekialdeko zatian aurkitzen diren nanoen bi hirietako bat da, Dolmed mendiaren iparraldean, Beleriand eta Eriadorren arteko mugan, Eguzkiaren Lehen Aroa baino lehenago eraikia.

Hasieratik Doriatheko Elfoen aliatu tradizionalak dira, hauek, nanoak, etxalde hauetatik gertu aurkitu zituztelarik lehen aldiz. Euren bizilagunak, Nogrodeko nanoek, Lehen Aroan Doriath erasotzea erabaki zutenean, Belegostekoek, arrakastarik gabe, halakorik ez egiteko esan zieten.

Bere garaiko beste nano askok bezala, Nirnaeth Arnoediad guduan ere parte hartu zuten, non euren erregea zen Azaghâlek, Glaurung herensugea ihesean jarri zuen, herensuge guztien bat-bateko erretira eraginez, baina bere bizitzaren truke. Horrek, Belegosteko nanoak, gudutik, triste baina garaile erretiratzea eragin zuen, etsai bakar batek ere geldiarazi ez zuen hil martxa motel batean.

Haserrearen Gerra eta Beleriand urpean hartua izan ondoren, Belegosteko nano asko, Nogrodekoekin batera, ekialderantz joan ziren, Moriakoekin edo beste toki batzuetakoekin elkartuz. Belegost, oso kaltetua geratu zen halako urte nahaspilatsuen ondorioz, baina, hori gora-behera, litekeena da bertan, oraindik, nano talde bat geratu izana Eguzkiaren Bigarren Aroa eta Eguzkiaren Hirugarren Aroan, bere garairik oparoenean egon zena baino txikiagoa izango zen arren.

## Kanpo estekak
Eärnil II.a

Tolkienen legendariumean, **Eärnil II.a**, Gondorreko hogeitamabigarren eta azkenaurreko erregea da, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1883. urtean jaio eta 2043an hil zena. Telumehtar Umbardaczil erregearen ondorengoa da, Arziryasen birbiloba baita, Narmazil II.aren anaia, Telumehtarren semeak zirenak.

## Historia 
Eärnil, Gondorreko hegoaldeko armaden komandantea zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1944an, Auriga, Haradrim eta Variagen artean aliantza bat sortu zen, Gondor erasotzeko. Eärnilek, Haradrimak garaitu zituen hegoaldean, iparralderantz joan zen Ithilienetik eta Aurigak eta Khandeko gizakiak suntsitu zituen, Hildakoen Zingirara jaurtiz "**non, iraganeko gudu nobleagoetako hildakoekin usteldu ziren**".

Hala ere, inbasiotik libratu zen arren, Ondoher erregea eta bere semeak, Kanpamenduko gudua deritzonean hil ziren. Arthedaineko Arvedui erregeak, Gondorreko koroa aldarrikatu zuen Isildurren oinordeko eta Firiel, bizirik geratu zen Ondoher erregearen ondorengo bakarraren senar bezala. Baina Gondorreko kontseiluak bere eskaria arbuiatu zuen eta Eärnilek eskatu zuen koroa, kontseilu guztiaren onarpenarekin eman ziotena.

Bere semea, Eärnur izan zen, Noldorrekin batera, Nazgûlen Jauna garaitu zuena Fornosteko guduan eta Gondorreko azken erregea izan zena.

## Izenaren etimologia 
Eärnil izena, quenya hizkuntzakoa da, bere jatorria, Numenorreko Erresuman izan zuen ohitura, eta Elendil erregeak, Gondor eta Arnorreko erbesteko erresumetan hasi zuena, erresuma horiek sortu ondoren. Izenak, esanahi ezberdinak izan ditzake, eratzen duten izenen erabileraren arabera:

* Eär: "itsasoa" esan nahi du.
* -rnil: "-Idil" edo "-rdil" bezala ere bai, debozioa adierazten duen atzizki bat da, eta, beraz "-ren laguna" edo maitalea bezala itzul daiteke.

Honela, izenak, "Itsasoaren laguna" edo "Itsasoaren maitalea" esan nahi du.

## Kanpo estekak
Aulë

**Aulë** errementaria, Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da. Valarretako bat da, Yavannaren senarra, norekin lur elementua banatzen duen, baina modu sakonagoan: Yavanna zati biziaz arduratzen den bitartean, lurrean eusten denaz, Aulë, mineral, metal, harribitxi eta harriez arduratzen da, artisauaren itxura ematen diona. Aratarretako bat da, hirugarrena, botereari dagokionez, Manwë eta Ulmoren ondoren.

Mendien sortzailea da, artisautza guztien jauna, metal eta harribitxien sortzailea. Valarren Lanparak ere egin zituen, baita eguzkia (Anar) eta Ilargia (Ithil)en argiak zituzten ontziak ere. Bi alditan, Melkor harrapatu eta bere botere ilunak ezeztatzeko balio izan zuen katea hautsezina ere, Angainor, berak egin zuen.

Hala ere, bere lorpenik handiena eta harroen sentiarazten duena, sortu zuen arraza da, nanoak, Mahal deitzen dutena, Sortzailea, bera izan baitzen sortu zituena, lurra eta harriaren bidez, euren hizkuntza, khuzdula asmatu eta erakutsi ziena eta Eru edo Iluvatar konbentzitu zuen nanoak hilkorren lurretan bizitzen uzteko, Elfoen agerpenaren ondoren.

Hasiera batean, Aulëren zerbitzariak ziren Sauron eta Saruman edo Curumo, ondoren galdu egin zirenak. Bat, zuzenean Melkorrekin aliatu zen, eta bestea, Botere eraztunengatik zuen anbizioagatik arrastatzen utzi zen. Artisautzaren sekretuak ere erakutsi zizkien Noldorrei, eta, horri esker, Fëanorrek Silmarilak eta Palantirrak egin ahal izan zituen.

## Kanpo estekak
Kleopatra III.a

**Kleopatra III.a Evergetes** (; K.a. 161-K.a. 101), Egiptoko erregina izan zen K.a. 142tik K.a. 101 arte.

Ptolomeo VI.a Filometor eta Kleopatra II.aren alaba eta Ptolomeo VII.a Neo Filopator eta Kleopatra Tearen ahizpa-arreba izan zen.: Ptolomeo IX.a Soter II.a Latiro, Ptolomeo X.a Alexandro, Kleopatra IV.a, Kleopatra V.a Trifena eta Kleopatra Selene I.a.

Bere aita hil ondoren, bere anaiak, Egiptoko tronua lortu zuen, eta bere ama izan zen erregeordea. K.a. 132an, bere ama Kleopatra II.ari aurre egin behar izatea eragiten duen gerra zibil batean, Ptolomeo VIII.ak bere seme Ptolomeo Menfita hil zuen, 13 urtekoa. Ondoren, Kleopatra II.ak, Kleopatra III.arekin eta Ptolomeo VIII.arekin bakeak egin zituen, elkarrekin gobernatuz, azkena, K.a. 116an hil zen arte.

Ptolomeo VIII.a Evergetes II.a Fiscon, berarekin ezkondu zen Kleopatra II.ari boterea kentzen saiatzeko, Ptolomeo VII.a Filopator hil ondoren. Kleopatra II.a gainetik kendu ondoren, Kleopatra III.arekin ezkondu zen K.a. 142an, erregina bihurtuz eta boterea banatuz. Bere erregealdia, ordutik aurrera, baketsua izan zen, baina despotikoa.

Ptolomeo VIII.a hil zenean, tronua, Kleopatrari, eta honek aukeratzen zuen seme-alabari utzi zion. Berak, nahiago izango zuen, tronua, bere seme txikiena zen Ptolomeo X.ari uztea, baina alexandriarrek, Ptolomeo IX.a Zipretik ekartzera behartu zuten, non gobernari zen, elkargobernatzeko, Ptolomeo IX.a bihurtuz. Bere seme txikia, Ptolomeo Alexandro, orduan, Ziprera bidalia izan zen, bere anaia gobernari bezala ordezteko.

Kleopatra, Ptolomeo IX.agandik dibortziatu zen, hiltzea saiatu izana leporatuz, eta Alexandro ekarri zuen berriz Egiptora, Ptolomeo X.a bihurtuz. Baina Ptolomeo X.az aspertu, eta Ptolomeo IX.a ekarri zuen berriz. Berriz Ptolomeo IX.az aspertu, eta X.a itzuli zen. Honek, bere amaren azpijokoak zirela eta kokoteraino eginik, K.a. 101ean hil zuen.

Kleopatra III.a Evergetes, emakume bizi bat izan zen, bere semeak tronuratu, kanporatu ezkondu eta dibortziatu zituena: Ptolomeo IX.a Soter (K.a. 116tik K.a. 107rarte eta K.a. 89tik K.a. 81erarte gobernatu zuena), Ptolomeo X.a (K.a. 107tik K.a. 88arte gobernatu zuena) eta bere alabak. Dirudienez, paper garrantzitsu bat izan zuen Alexandriako gortean bere senarra hil ondoren, eta benetan egon zen tronuan hila izan zen arte, bere seme Ptolomeo X.ak K.a. 101eko irailean ideiaturiko erailketa.

## Erreferentziak
Ilunabar

Argizagi bat, eta, bereziki, eguzkia, **ilunabar**rean dago, zeruertzaren planoa igaro eta hemisferio ikusgarritik, ikustezinera pasatzen denean. Hau da, bere altuera hutsa denean, positibotik negatibora pasatuz. Eguzkiaren kasuan, horrek, egunaren amaiera adierazten du. Kontrakoa egunsentia da.

Izar zirkunpolarrek ez dute ilunabar edo egunsentirik.

Irudi:Kontxako baranda. Euskal Herria.jpg|Ilunabarra Kontxako badian, Donostia.
Irudi:Ilunabarra Atturri ibaiaren barran, Angelu, Lapurdi, Euskal Herria.jpg|Ilunabarra Atturriren barran, Angelu.

Udaberrian eta udan iparraldeko hemisferiorako, mendebaldea eta iparraldearen artean sartzen da (deklinazio positiboa); udazken eta neguan, mendebaldea eta hegoaldearen artean (deklinazio negatiboa). Aldi berean, hegoaldeko hemisferioarentzako, udazkena eta negua da (sartzea mendebaldea eta iparraldearen artean) edo udaberria eta gaua (sartzea mendebaldea eta hegoaldearen artean).

Atmosferak eguzki izpiak errefraktatzeak eragiten du argia ikusi ahal izana ilunabarraren ondoren: arratsaldeko egunsentia. Errefrakzio horrek, eguna luzatu eta gaua laburtzen du.

## Ordu angelua 
Eguerditik neurtua, ilunabarra, \phi\, ordu angelu bategatik bereizten da, non:

:\cos{\phi} = -\tan{\lambda} \tan{\delta} \,

\lambda\,, tokiaren latitudea izanik eta \delta\,, eguzkiaren deklinazioa.

Egunsentia, \phi\, ordu angelu batean gertatzen da.
Ilunantz

thumb|300px|eskuinera|Ilunpea, ilunantza eta aurreiluna
**Ilunpe**a itzalaren zatirik ilunena da. Umbraren barnean, argi iturria, itzala eragiten duen objektuak erabat oztopatzen du. Honek, **ilunantz**arekin kontrastatzen du, non, argi iturria, partzialki bakarrik oztopatzen den.

Eraztun eklipse bat ikusgai den zatia, aurreilun deitzen da. Eraztun eklipse batean, Ilargiak ez du, Eguzkia erabat estaltzeko hainako tamainarik, eta bere itzala, beraz, ez da Lurraren gainazala ukitzeko bezain luzea. Eguzki eraztun eklipse batean, ilargia, argi eraztun batek inguratzen du, eta, eraztuna ikus dezaketen Lurreko tokiak, aurreilunari dagozkio. Aurreiluna *itzal negatibo* bat bezala ikus daitekeen arren, sekula ez da ilunantza edo ilunpea bezain iluna Eguzki eklipse oso batean.

## Kanpo estekak
Lezkairu

**Lezkairu** Iruñeko auzoa bat da, hiriaren hegoaldean dago. 2010eko hamarkadan sortutako hirigintza-garapenekin bat dator.

Iparraldean II. Zabalgunea auzoko artean dago, ekialdean Beloso-Erripagaña eta Mendillorriko artean, hegoaldean Arangurengo Mutiloa kontzejuen eta mendebaldean Arrosadia auzoen artean.

## Ezaugarriak 
2009ko martxoaren 11an, Iruñeko udalak, Terrorismoaren Biktimen Europako Egunean, Lezkairu auzo berriko kaleetako batzuei ETAk Iruñean hildako sei pertsonen izenak jartzeko erabakia hartu zuen UPN eta PSNren botuei esker.

2009ko irailean, Iruñeko udalak auzoaren dentsitatea %15ean igotzea erabaki zuen, eraikinei bi solairu gehiago gehituz. Lezkairun zorua erosi duten eraikuntza enpresek, errentagarritasun handiagoa lortu ahal izango dute horrela, beheraldi ekonomikoak etxebizitza libreen salerosketa asko jaitsiarazi duelako.

## Garraioak 
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 4 linea daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Nasursa, Nafarroako Etxebizitza Zoruaren Kudeatzailearen webgunea.
Hezurtegi

[thumb|Hezurtegi galierromatar bat, [Bretainiako Gern herrian]]
**Hezurtegiak**, funtzio bezala, hezurrak edo beste giza hondar batzuk bildu eta gordetzea duen toki edo ontziak dira.

## Hezurtegiak Israelen 
Hezurtegi juduak (hebreeraz גלוסקמא) kareharriz eginak, I. mendekoak, funtzio bezala, hezurrak edo beste giza hondar batzuk biltzea du, behin hilobitik atera ondoren, gainontzeko betierekotasuna, hilobiko aurrekamera batean igarotzeko. Garrantzi historikoa dute, Ekialde Ertaineko elkarte judu antzinakoen barnean lehen hileten adierazpenak direlako.

Antzinako lege juduen arabera, egun oraindik indarrean daudenak, gorpuak, lurrean lurperatu behar ziren, heriotzaren eguneko ilunabarra baino lehenago. Harkaitzean zulatutako hilobiak "lurreko" hilobitzat hartzen ziren eta oraindik hala hartzen dira. Israelen, non hezurtegien erabilera oso ohikoa zen, hildakoak, hasiera batean, lurperatuak ziren hilobiaren kanpoaldeko kameran uzten ziren, eta lurrin, espezia eta olioz olioztatzen ziren. Jarraian, hilobirako sarrera, harri oso astun batekin ixten zen, erabat itxita egon arte bultzatzen zena. Honela, hilobien arpilaketak eragozten ziren.

Ohi, hilobiak, bi kamerez osatuta zeuden. Hildakoaren senideek, gutxi gora-behera, urte bete ematen zuten zain, hil oihal zuri batean bildutako gorpua usteldu arte. Behin haragia hezurretatik desagertu ondoren, hauek, senideek hartzen zituzten eta kareharrizko kutxa txiki batean uzten zituzten, hezurtegi batean. Bigarren kameran edo aurrekameran, aldare edo hustasun txikiak zizelkatzen ziren hormetan, hezurtegi hauek atseden hartzen uzteko, ohi, familia oso batenak.
[thumb|300px|Hecht Museoan erakutsitako hezurtegiak, [Israelen.]]
Hezurtegiak, hezurtegile artisauek apaintzen zituzten, irudi erlijiosoekin, ohitura juduen arabera, edo familiaren ikur bereizle familiarren batekin. Eta, baita askotan ere, puntzoi batekin idazten zen harrian hildakoaren izena, baita deskribapen bat ere, pertsona garrantzitsu bat bazen, eta hildakoaren ondasun pertsonalen batekin laguntzen ziren. Jerusalemeko hezurtegiak, luzera ezberdinekoak dira, gorputzeko hezurrik luzeena den femurraren tamainaren arabera. Baita gaur egun ere, arkeologoek hezurtegi bat irekitzen dutenean, ohi aurkitzen dutena, burezur bat da (azkenengo jartzen zena), eta, behean, gurutzatutako femurrak. Hezurrik txikienak, ohi hauts bihurtuak denboraren poderioz, behean mantentzen dira.

Ez da zehatz ezagutzen zergatik, hezurtegien erabileraren praktika, Jesus jaio baino hogeitamar urte lehenago hasi zen. Arkeologoek eta zenbait teologok, gorputzaren berpiztearen sinesmen judu batek, Azken Epaiaren egunerako hezurren metatze eta mantentze batetara bultzatu zituela susmatzen dute.

70. urteko Jerusalemeko suteak, geroz eta ospetsuagoa zen hezurtegien ohiturari amaiera eman zion, askoz zabalako hedatu zen arte, eta, beraz, hilobi batean hezurtegi bat egotea, karbono 14aren froga bezain fidagarria da datatzerako orduan.

## Kanpo estekak
Nefermaat

[thumb|Nefermaaten hilarriaren txatala. [Louvre museoa|Louvre.]]
thumb|250px|Meidumeko antzarren txatala
**Nefermaat** printzea, Snefruren semea zen, Egiptoko IV. dinastiako lehen faraoiarena, eta chaty kargua zuen. Bere izenak, literalki, *perfektua da justizia* (Maat) esan nahi du.

Snefruren piramidearen eraikuntza zuzendu zuen, eta koloreztaturiko beira ore inkrustazioaren teknikaren asmakuntza ematen zaio.

Meidumeko bere hilobian, bere emazte Itetekin banatutako mastaba bat, bere domeinuak irudikarazi zituen, gutxienez berrogeitabost zirenak. Irudietako bat, sarearekin ehiza eskena bat da, eta "Meidumeko antzar" ospetsuak, bereziki harrigarriak direnak, margoan lortutako kolore naturalengatik, iztuku geruza batean emana, berde argi koloreko landareek eta lore gorriek, urmael baten ertzeko paisaia irudikatzen dute. Frisoa, 1,73 metroko luzera eta 28 zentimetroko altuera duena, Kairoko Egiptoar Museoan kontserbatzen da.

## Familia 
Snefru faroia eta Hetepheres I.a erreginaren semea eta Keops faraoia eta Nefertkau, Kanefer eta Ankhaf printzeen anaia zen.
Zirkasia

**Zirkasia** (adigeraz: Адыгэ Хэку; errusieraz: Черке́сия, *Txerkesia*; arabieraz: شيركاسيا ), Kaukasoko eskualde historiko bat da, egun, Karatxai-Txerkesia, Adigea eta Kabardino-Balkaria errusiar errepublikak hartzen dituena, edo, zabalago, Kaukaso iparralde osoa.

Bere izena, bere jatorrizko biztanleengandik, zirkasiarrengandik jasotzen du, gaur egun, lehen aipaturiko errepubliketan dagoen etnia bat. Hala ere, berez izen honekin ezagutzen direnak, Karatxai-Txerkesian bizi direnak dira, beste bi errepubliketan, lehenean adigesiarrak eta bigarrenean kabardinarrak deitzen dira, eurek, euren burua, nazio bakartzat hartzen duten arren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autobahn

[eskuinera|thumb|100px|[Austriako Autobahn seinalea]]
[eskuinera|thumb|100px|[Suitza eta Italiako seinalea]]

 Alemaniako eta Austriako autobide sareei deitzen zaio. Euren berezitasuna abiadura mugarik ez dagoela da, baina 130 km/h-ra ibiltzeko gomendioa dago.

## Kanpo estekak 
*  Suitzako autobideen informazioa eta argazkiak.
*  Alemaniako autobideen atlasa.
Vorondil

**Vorondil**, Tolkienen legendariumean, Gondorreko seneskala izan zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1988 eta 2029 bitartean.

## Historia 
Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1919an jaio zen, Pelendurren seme zelarik. Emyn Arneneko Hurinen ondorengoa zen, aurreragoko seneskal bat, eta Mardil Voronwëren aita, Anarionen dinastia desagertu ondoren lehen seneskal erregeordea izan zelarik.

Vorondil ehiztari handi bat izan zen, Rhûneko itsasoako lur urrunetan ere animaliak ehizatzea lortuz. Gondorreko adarra, Boromirrek berarekin Rivendelera eraman zuena eta Uruk Hairen aurkako guduan laguntza eskatzeko erabili zuena, Vorondilek berak egin zuen, Hurinen etxearen ondare bat bihurtuz.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2029an hil zen, bere oinordekoa, bere seme Mardil izan zelarik.

## Kanpo estekak
Snefru

**Snefru** edo **Seneferu** Egiptoko IV. dinastiako lehen faraoia izan zen, Egiptoko Inperio Zaharraren garaikoa, Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2614tik K.a. 2579 arte gobernatu zuelarik. Snofru bezala ere ezagutzen da.

**Seneferu** deitua da Abidoseko Errege Zerrendan eta Saqqarakoan. Turingo Errege Kanonak, **Senefer** deitzen du, eta 24 urteko erregealdia ematen dio. Manetonek, **Soris** deitzen du, Sexto Julio Afrikanoren arabera Jurgi Sintzeloren bertsioan, eta 29 urteko erregealdia izan zuela dio. Herodotok, **Rampsinitos** deitzen du.

Ziuraski, jatorria, Egipto Ertainean izango zuen eta bere aurreko faraoia izan zen Hunyren semea izango zen. Bere emazterik garrantzitsuena, Hetepheres I.a izan zen, Keopsen ama.

Palermoko Harrian, Nubia eta Libiaren aurka egin zituen kanpaina militarrak biltzen dira, erresumaren mugak ziurtatzeko egin zirenak.

## Eraikuntzak 
Snefruren erregealdian, errege hilobien eraikuntzak, aldaketa garrantzitsuak jasan zituen. Tenplua, sarrera eta gurtza lekuaren arteko banaketa sartu zen.

Meidumeko piramidea, beharbada, Hunyk hasi eta Snefruk amaituko zuen. 146x146 metroko oinarria eta 92 metroko altuera zuen, eta, hasiera batean, zortzi mailatako mastaba edo piramide mailakatu bezala diseinatu zen. Ondoren, mailen arteko espazioak osatu ziren harrizko blokeekin, piramide forma emateko, honela, lehen piramide klasiko monumentalean bihurtuz. Hil kamera, lehen aldiz, ez zen harkaitzean aurkitzen, piramidearen azpian, baizik eta eraikinean bertan.

Dahshurren, ehun metro inguruko altuerako bi piramide eraikiarazi zituen: Piramide Ukondotua, alboko zortzi aurpegirekin eraikia (lau trapezoide formakoak eta beste lau hiruki formakoak), eta, bestea, Piramide Gorria, piramide klasiko erakoa.

Ahmed Fakhryk, 1950eko hamarkadan, Piramide ukondotua, eraikuntzan zehar pitzadurak sortu zirelako utzia izan zenaren teoria proposatu zuen, inongo funtsik gabe, piramidea amaitua izan baitzen, gaur egun bisita daitekeelarik. Gainera, Snefruk, beste piramide bat eraikiarazi zuen, handik ehun metrora, Piramide Gorria, honen eraikuntzarako, aurrekoaren eraikuntzatik balio ez zuten milaka blokeak erabili izana zentzuzkoa delarik, ohiko praktika Egiptoren historian. Arrazoitzea, faraoi batek, piramide bat baino gehiago eraikiaraztearen ideia ez onartzean funtsatzen da, aditu askok, piramide hauek, hilobi monumental soilak direla uste baitute, beste inongo funtziorik gabe.

## Bere garaiko testigutzak 
Hiru piramide handi ematen zaizkio: Bat Meidumen eta beste biak Dahshurren.

Honako hauetan aipatzen da:

* Palermoko Harria, Nubia eta Libiaren aurkako kanpainak aipatuz
* Zigilu inprimaketak, Hierakonpolisen (Quibell/Green)
* Idazkunak Uadi Magharan, Sinai (Sethe; Gardiner/Peet/Cerný)
* Meidumen aurkitutako bere izena daraman idazkuna (Kairoko Egiptoar Museoa)
* Erregearen izena daraman metalezko erreminta (Gizan erosia) (Petrie/Mackay/Wainwright)

*Nefertyren Profezia* bezala ezagutzen den lan literarioa, bere erregealdian datatua dago.

## Kanpo loturak
Potato

**Potato** musika talde beteranoa da, 1980ko hamarkadan eta Gasteizen sortu eta arrakasta handia izan zuena, Euskal Rock Erradikala delako mugimenduan sailkatutakoa.

## Historia 
1984an Juantxo Boriko "Johnny Brusco" eta Pedro Espinosa "Aianai" elkartu ziren eta Elena López eta Pako Pkorekin taldetxoa osatu ondoren urte bereko gabon zahar egunean eman zuten aurreneko kontzertua. 1985ean Jamaikara joan ziren eta han ikasitakoaz baliatuz Hertzainak eta Kortaturekin batera Lekeition "Euskadi Tropikalaren Jaialdia" antolatu zuten. 1986an Bilbon 10.000 pertsonaren aurrean eman zuten kontzertua eta urte berean lehenengo diska plazaratu zuten, Tijuana In Blue taldearekin elkarbanaturikoa. Hurrengo urtean iritsi zen lehenengo diska bakarrean grabaturikoa, *Punky, Reggae, Party* mitikoa.

1989an Julen Trepiana "Trepi" eta Javier Olloki "Okiman" sartu ziren taldean eta hauekin beste hainbat diska sortu ziren. Bi hauek ordea 1995ean *Plántala* diskaren ondoren Potato utzi eta talde propioa sortzea erabaki zuten, Arawak.

Taldekide berriak hartu eta diska berriak plazaratu zituzten. 2006an Juantxo Boriko minbiziz hil zen eta 2007an bilduma diska zen *Potato en Fueros* atera eta taldea desegitea erabaki zuten.

2009an ordea Pako Pko-k Potatoren ibilbideari berrekin zion. Diska berria atera eta hurrengo urteetan kontzertu ugari eman zituen Euskal Herrian, Espainiar Estatuan eta baita Europa aldean ere. 2014-15 urtean esate baterako Alemanian izan zen. Diska berria ere kaleratu zuten 2014an. Pedro "Aianai"-k ordea kargu hartu zion Potato izena erabiltzeagatik, taldea 2007an desegiteko erabakia hartu zutela argudiatuz.

## Diskografia 
### Potato 
# *"Potato & Tijuana in Blue"* (Oihuka, 1986), Tijuana In Blue taldearekin batera egindakoa.
# *Punky, Reggae, Party* (Oihuka, 1987).
# *Erre que erre* (Oihuka, 1990).
# *Crónicas de puerto sin más* (Oihuka, 1993).
# *Plántala* (Oihuka, 1995).
# *PKO original* (Gasteizko Langabetuen Asanblada, 1997).
# *Directo, directo* (Soviet Records, 1999).
# *Como en sueños* (Maldito Records, 2003).
# *Potato en Fueros* (Aianai Kultur Elkartea, 2007).

### Potato (berria) 
# *La fiesta Ska!* (Maldito Records, 2009).
# *Todo el Rato* (Maldito Records, 2014).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Gothmog (orkoa)

**Gothmog** J. R. R. Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, Erdialdeko Lurraldekoa. Baso Minas Morguleko ordezkari militar bat zen, Mordorreko armadaren bigarren agintaria Pelennorreko Zelaietako Guduan, Angmarreko Errege Sorgina edo Nazgûlen Jaunaren atzetik, eta, beraz, hau hil ondoren, Gothmogek hartu zuen agintaritza.

Gothmogek, gudura, tropa gehiago bidali zituen Osgiliathetik eta gudua, Mordorreko armadaren alde jartzea lortu zuen. Aragorn, korsarioen itsasontzietan laguntzarekin iritsi zenean, Gothmogen tropak garaituak izan ziren.

## Egokitze zinematografikoa 
Eraztunen Jauna:Erregearen Itzulera filmean, Gothmog arrosa koloreko orko bat da. Pelennorreko Zelaietako guduan, huargo bat muntatzen du. Filmean, Gothmog, guduko buruzagi nagusia da, Nazgûlen Jauna, munstro hegodunaren gainean baitzihoan. Filmean, orko bat da, baina Nazgûl bat izan zitekeela esaten da.

## Kanpo estekak
Warg (Eraztunen Jauna)

***Warg*** edo otso basatiak, Tolkienen legendariumean agertzen diren fikziozko izaki batzuk dira. Oro har, orkoen aliatuak dira, hauei, euren bizkar gainean muntatzen uzten dietelarik guduetan. Huargoak, eraginkorrak dira zalditeriaren aurka, zaldiek beldurra baitiete eta *warg*en zaldizkoak, zaldien sabela sastakatzeko beheregi geratzen baitira, *warg*ak erasotzen dituen zaldizkoak behera botaz. *Warg*ek, oinarrizko hizkuntza propio bat ulertzen du. Litekeena da Eguzkiaren Lehen Aroko Draugluineko otso gizonen ondorengoak izatea.

Hobbita eleberrian, *warg*ak bi aldiz agertzen dira: lehenengoa, Hithaeglirren ekialderako Bilbo Zorrozabal, Gandalf eta nanoak jazartzen dituztenean, eta, bigarrena, Bost Armaden guduan. Eraztunen Jauna eleberrian, Bi dorreak izeneko zatian aipatzen dira, non *warg* talde batek eta euren zaldizko orkoek Edoraseko errefuxiatuak erasotzen dituen Hollinen, Helmeko abismoan gertatutakoguduan ere agertzeaz gain. Eraztunaren Gerran, 3018-3019. urteetan, *warg*ak, Breeko hormetatik kanpo agertu ziren.

Eraztunen Jauna film trilogian, Peter Jacksonek zuzendutakoa, *warg*ak, gehiago dirudite hiena hartz eta otso arteko hibrido bat, otso handiak soilik baino gehiago, ohiko otsoetatik ezberdintzeko ahalegin batean, *warg*a, urrutiko lehengusu antzeko bat bezala aurkeztuz. Hala ere, nabarmendu beharrekoa da, Tolkienek *warg*aren deskribapen oso bat sekula eman ez bazuen ere (berak soilik, deabruzko otsoak zirela idatzi zuen), benetan, otso itxura dutela, aipatuak diren gertakarietan, Hobbita zein Eraztunen Jauna eleberrietan.

Sarumanek, *warg*ak mantendu zituen Isengard azpiko gordelekuetan, eta, Eraztunaren Gerran, gudura, *warg*en gainean zihoazen orkoak bidali zituen. Sarumanen *warg* zaldizkoak, basatiak eta hilgarriak ziren, beldurtzeko moduko itxuradunak, euren armajantziak, gizaki eta zaldien larruazal eta hezur hondarrekin eta huargo ile adatsekin egiten baitziren. Oro har, berebiziko orbainak zituzten, animalia basati hauekin zuten ukitze estuaren ondorioz. Mordorreko zalditeria, nagusiki, *warg* zaldizkoena zen.

## Ikus, gainera 
* Warg

## Kanpo estekak
Gilandera

**Gilandera** edo **gilekia** ipar-mendebaldeko irandar hizkuntza bat da, Irango Gilan probintzian eta Mazandaran probintziaren mendebaldean hitz egiten dutena. Hizkuntza honek, 2 eta 4 milioi hiztun artean ditu.

Lau dialektotan banatzen da: mendebaldeko gilekia, ekialdeko gilekia (aurrekotik, Sefid ibaiak banatzen duena) gilaki tabariarra (Mazandaranen mendebaldean) eta galeshia (Gilaneko mendietan). Hizkuntza hau, mazandaranderatik gertu dago eta bi hizkuntzek, antzerako lexikoa dute. Urrunago ditu talysh eta zazakia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indo-irandar hizkuntzak

**Indo-irandar hizkuntzak** gehien bat Asian hitz egiten diren indoeuropar hizkuntzen adar bat dira. Hizkuntza indoeuropar antzinakoenen zati dira. Uralen hegoaldean sortu ziren, aldaera ezberdinetan bananduz euren hiztunak, Kaspiar Itsasoaren hegoaldean, Iranen, Afganistanen, Indian edo Pakistanen finkatzen joan ziren.

Gaur egun 1.500 milioi hiztun baino gehiago ditu adar horrek.

## Indo-irandar hizkuntzak 
* [[Indo-ariar hizkuntzak]
* Irandar hizkuntzak
* Sailkapen batzuetan, *kafiri* edo *nuristani* taldea hirugarren adartzat hartzen da; beste batzuetan, indoariar taldean sartuta ageri da.

## Kanpo estekak