open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zestodo

**Zestodoak** (*Cestoda*) platihelminteen filumeko zenbait animalia metazooez esaten da. Animalia bizkarroiak dira, ugaztunen barrunbeetan bizi direnak. Egituraz luzexkak dira, digestio-aparaturik gabeak. 

Zestodoak digeritzen hasitako elikagaiez inguratuta egoten dira digestio-aparatuan, eta beren gorputz-azal guztitik elikadura xurgatzeko gai dira. Gorputza buruaz, heltzeko kakoez eta arraren eta emearen ugal sistemak dituzten eraztunez edo segmentuz eratua dute. Zestodoen bizitza-zikloan bi ostalari behar dira, lehenengoa bigarrenaren harraparia, jalea, izan ohi delarik. Segmentu helduak, milaka arrautza ernaldu dituztela, gorotzetan ateratzen dira lehenengo ostalariaren gorputzetik; arrautzetatik enbrioiak ernetzen dira, gero larba bihurtu eta bigarren ostalariaren hesteetan bizkarroi bihurtzen dira. 13 ordena bereizten dira zestodoen artean: tetrafilidoak, ziklofilidoak eta nipoteniidoak, besteak beste. Tenia da klase honetako animaliarik ezagunena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugen Gomringer

**Eugen Gomringer** (Cachuela Esperanza, Bolivia, 1925eko urtarrilaren 20a - Bamberg, 2025eko abuztuaren 21a) suitzar idazlea izan zen, boliviarra jatorriz.

## Biografia 
Ekonomiako eta Artearen Historiako ikasketak egin zituen 1946tik 1950era, Bernako eta Erromako unibertsitateetan.

1959tik 1985era, publizitateko buru gisa lan egin zuen zenbait enpresa pribaturentzat. 1976an, estetikaren teoriari buruzko eskolak ematen hasi zen Düsseldorfeko Arteen Akademian, eta Zero talde artistikoarekin bat egin zuen lan horretan ari zen bitartean.

Gomringer *poesia konkretua* delakoaren aitzindaritzat hartua da: eredu liriko berri bat osatu zuen *Konstellationen* (1953, *Konstelazioak*) obrarekin, zeinetan hizkuntza objektu soil izatera murriztuta gelditzen baita, osagai bisuala azpimarratzeko beste ezeren gainetik.

Hauek dira Gomringerren beste lan aipagarri batzuk: *Das Stundenbuch* (1965, *Orduen liburua*) eta *Poesie als mittel der Umweltgestaltung* (1969, *Poesia, ingurunearen konfiguraziorako baliabide gisa*) saiakera.

## Erreferentziak
Florentzio Idoate Iragi

**Florentzio Idoate Iragi** (Orikain, Ezkabarte, Nafarroa Garaia, 1912ko urriaren 27a - Iruñea, 2001eko urriaren 17a) artxibozaina eta historialaria izan zen.

## Biografia 
Zaragozan egin zituen Historiako ikasketak. Nafarroako Artxibo Nagusian lan egin zuen 1947. urteaz geroztik. Espainiako Historia Akademiako kidea zen. Nafarroako historia-gaiak landu zituen, batez ere, bere artikulu eta liburuetan: *Inventario de los bienes de la reina D.ª María, esposa de Pedro IV de Aragón* (1947), *Agotes en los valles de Roncal y Baztán* (1948), *Los gitanos en Navarra* (1949), *Brujería en la montaña de Navarra en el siglo XVI* (1951), *Rincones de la Historia de Navarra* (1954-1966, hiru liburuki), *Las fortificaciones de Pamplona a partir de la conquista de Navarra* (1954), *El Señorío de Sarría* (1959), *Catálogo documental de la Ciudad de Corella* (1964), *Documentos sobre agotes y grupos afines en Navarra* (1973), *La brujería en Navarra y sus documentos* (1978), *Catálogo del Archivo General de Navarra, Sección de Guerra* (1978) eta *Esfuerzo bélico de Navarra en el siglo XVI*.

## Erreferentziak
Alfonso López Michelsen

**Alfonso López Michelsen** (Bogota, 1913ko ekainaren 30a - Bogota, 2007ko uztailaren 11) kolonbiar politikaria izan zen. Kolonbiako Errepublikako lehendakaria izan zen 1974tik 1978ra.

## Bizitza 
Kolonbiako lehendakari ohi Alfonso López Pumarejoren eta Maria Michelsenen semea zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen, eta 1938an hasi zuen politikari-karrera. 1960an, Kolonbiako Mugimendu Iraultzaile Liberala izeneko alderdia sortu zuen. 1974an lehendakari izendatu zuten. Estatuaren intereseko hainbat proiektu egin zituen, hala nola ekonomia-larrialdirako plana, zergen erreforma, inflazioaren jaitsiera eta abar.

Politikari izateaz gainera, irakasle eta gaztelaniazko idazle ere izan zen. Idazle gisa izaera historiko eta politikoko saiakerak idatzi zituen; besteak beste, *Introducción al estudio de la Constitución de Colombia* (1942); *Los últimos días de López* (1961); *Con mis propios ojos: críticas, crónicas, entrevistas y discursos 1953-1982* (1982); eta *El quehacer literario* (1989). Horiez gainera, hainbat eleberri argitaratu zituen; besteak beste, *Los Elegidos* (1953).

## Erreferentziak
Bernard Lyot

[thumb|260px|Bernard Lyot teleskopioa, [Pic du Midi de Bigorre|Pic du Midi mendian.]]

**Bernard Lyot** (Paris, Frantzia, 1897ko otsailaren 27a - Kairo, Egipto, 1952ko apirilaren 2a) frantses ingeniaria izan zen.

## Biografia 
Parisen ingeniaritza-ikasketak egin ondoren, Alfred Pérot fisikariaren laguntzaile gisa lanean hasi zen Parisko Eskola Politeknikoan. 1920-1952 bitarteko urteetan, Meudon Behatokian lan egin zuen (1926an, Parisko Behatokiaren barneko sail egin zuten Meudongoa).

Optikan aditua zen Lyot, eta planeten argi-islen polarizazioa ikertzeko ahalmen handiko polariskopioa eraiki zuen. Pic du Midi mendian hainbat behaketa egin zituen, eta behaketa haien bidez ondorioztatu zuen Ilargiaren gainaldeak sumendi-hautsaren modura jokatzen duela, eta Marten harea-ekaitzak gertatzen direla.

Lyoten ikerketa garrantzitsuenak, dena dela, koronografoa asmatzeko egindakoak izan ziren; tresna horri esker, eklipserik ez denean Eguzkiaren koroa ikertzeko aukera du ikertzaileak. Lyotek lerro espektral berriak aurkitu zituen Eguzkiaren koroan, eta Eguzkiaren irtenguneen irudiak filmatu zituen lehenengo aldiz.

## Erreferentziak
Rosalina Abejo

**Rosalina Abejo** (Tagoloan, Ekialdeko Misamis, 1922ko uztailaren 13a - Fremont, Kalifornia, 1991ko ekainaren 5a) Filipinetako musikagile, zuzendari eta pianista izan zen.

Manilan egin zituen musika-ikasketak, eta hango Emakumeen Unibertsitatean jaso zuen maistra-titulua, 1957an. Gero, Estatu Batuetan, musika- eta konposizio-ikasketak egin zituen Ohion eta Washingtongo Unibertsitate Katolikoan. 1968tik 1970era, zuzendaritza eta pianoa ikasi zituen Erroman. Parisera ere joan zen, Nadia Boulangerekin lan egitera. 1977an, Filipinetatik Kaliforniako Fremontera joan zen, eta han moja sartu zen. Bera izan zen aita santuarengandik orkestra sinfonikoak zuzentzeko baimena jaso zuen lehen moja. Gero, Kansasko Unibertsitatean eta Kentuckyko San Pio Mintegian irakaslea izan zen. Filipinetan, berriz, Cagayan de Oro eta Davao hirietako orkestra sinfonikoak sortu zituen. Sinfoniak, kontzertuak, erlijio-kantak, kantatak, koartetoak, oktetoak eta beste hainbat eta hainbat musika-lan ondu zituen.

## Lanak 
400 konposizio lanetik gora sortu zituen

### Orkestra 
* Beatriz Symphony
* Gregoria Symphony (1950)
* Pioneer Symphony (1954)
* Thanatopsis Symphony (1956)
* Aeloian Piano Concerto (1956)
* Golden Foundation Piano Concerto (1959-1960)
* Guerilla Symphony (1971).
* The Trilogy of Man Symphony (1971)
* Dalawang Pusong Dakila Symphony (1975)
* Brotherhood Symphony, 1986,
* Jubilee Symphony, 1984,
* Symphony of Psalms, 1988,
* Symphony of Life, 1988,
* Symphony of Fortitude and Sudden Spring, 1989.
* Overture 1081
* 3 String Quartets

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rosalia Abejo. Recuerdos. Youtube
Erzurum

**Erzurum** () Turkiako hiria, izen bereko probintziako hiriburua, Eufrates ibaitik hurbil eta 1.950 metroko goratasunean. Turkiako Siberia izenaz ere ezaguna da, hain baitira hotzak hango neguak. 338.073 biztanle (2007). Azienda-azoka. Eskulangintza, azukre-findegiak eta ehungintza.

## Historia 
Bizantziarrek beretu ondoren (**Teodosipolis** izena izan zuen bizantziarren garaian), armeniarren esku geratu zen 978. urtean, eta seljuktarrek hartu zuten 1071. urtean. XIII. mendean mongoliarrek hartu zuten, eta 1515. urtean otomanoek beretu zuten, persiarren mende egon ondoren. 1919ean turkiarren lehen kongresu nazionaleko egoitza izan bazen ere, turkiarren zapalkuntza basatia jasan zuen Erzurumek, haien mende geratu ziren armeniar herri guztiek bezala.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Miralles

**Pedro Miralles Claver** (Valentzia, 1955eko abuztuaren 26a - *ib.*, 1993ko abuztuaren 30a) industria-diseinatzaile eta arkitekto espainiarra izan zen. XX. mendearen bukaerako Espainiako diseinatzaile nagusietako bat izan zen.

Arkitektura-ikasketak egin zituen, Valentzian hasi eta Madrilen bukatu. Espainiako hiriburuan kultura postmodernoarekin lotuta zeuden pertsonak ezagutu zituen: unibertsitatean maisu izan zuen Rafael Moneo arkitektoa, eta *la movida madrileña* deitu zen mugimenduko ordezkari batzuk, Pedro Almodóvar zinema-zuzendaria, esate baterako. 1983an, Jesús del Pozo jostunaren lantegian hasi zen lanean, eta urtebete geroago, banakako lehen altzari-erakusketa egin zuen, Valentzian. Industria-diseinatzaile gisa, 1987tik aurrera iritsi zen heldutasunera, Milanen Domus Academy master ospetsua egiteko diru-laguntza jaso zuenean. Harrezkero, lan asko egin zuen, Espainiako, Frantziako eta Italiako enpresentzat. Diseinurik aipagarrienak: *Hakernar* aulkia (1987); *Andrew Sisters *aulkiak (1988); *Lyns* aulkia (1989); *Liquid* lanpara (1991); *Arabesco* aulkia (1992).

## Erreferentziak
Keith James Laidler

**Keith James Laidler** (Liverpool, Ingalaterra, 1916ko urtarrilaren 3a - 2003ko abuztuaren 26a) britainiar kimikaria izan zen.

Bere jaioterrian eta Oxford eta Princetongo unibertsitateetan ikasi ondoren, kimika-irakasle izan zen Ottawako Unibertsitatean. Entzimen kimikan eta beste prozesu biokimikoetan aditua zen, eta aitzindari izan zen zinetika kimikoaren eta konplexu aktibatuaren teorien alorretan. Argitalpen ugariren egile izan zen, besteak beste: *Chemical Kinetics* (1950, *Zinetika kimikoa*); *Chemistry of Enzymes* (1954, *Entzimen Kimika*); *Reaction Kinetics* (1963, *Erreakzio Zinetika*); *Principles of Chemistry* (1966, *Kimikaren hastapenak*); *Theories of Chemical Reaction Rates* (1969, *Erreakzio kimikoen lastertasunei buruzko teoriak*); *The Chemical Elements* (1970, *Kimika osagaiak*); eta *The World of Physical Chemistry* (1993, *Kimika Fisikoaren mundua*). Hainbat sari jaso zituen, horien artean Kanadako Royal Society elkartearen Tory eta Centenary dominak. 1981az geroztik kimika-irakasle emeritua izan zen Ottawako Unibertsitatean.

## Erreferentziak
Filae

thumb|alt=|Trajanoren kioskoa
**Filae** edo **File** (egiptoeraz **P-aaleq**, «muga»; grezieraz: **Philae**; arabieraz: **Jazirat Filah**) Niloko uharte txikia da, Aswanen hegoaldetik 8 kilometrora dagoena. Uharte santua zen, Isis jainkosaren lurra; berandukoak dira bertako eraikuntzak. Zaharrena Nektanebo II.aren tenplu txikia da. Tenplu nagusia Isis jainkosarena da, Nektanebo II.ak egina. Uholdeek hondatu zuten zati bat, eta Ptolomeo II.ak eta Ptolomeo XIII.ak konpondu zuten. Monumentu horrek garrantzi handia du, behe-erliebeengatik eta hormetan eta zutabeetan grabaturik dituen testuengatik. Iparraldean Horusen tenplua dago, ekialdean Hathorren tenplu txikia, Ptolomeo VI.ak eraikia, eta hego-ekialdean Trajanoren kioskoa.

Luzaro Filae kristautasunaren hedakuntzaren kontrako bilgune izan zen, eta V. mendera arte erromes paganoak joan ohi ziren bisitari. Aswango urtegia egin zenean, urtean hamar hilabetez ur azpian geratzen ziren tenpluak. UNESCOk bultzaturik ordea, Nubiako monumentuak salbatzeko nazioarteko kanpaina jarri zen martxan, eta Filaeko tenpluak ondoan zegoen Agikia uhartera eraman zituzten, 1972tik 1980ra bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emile Vandervelde

thumb|150px|Emile Vandervelde.

**Emile Vandervelde** (Ixelles, Belgika, 1866ko urtarrilaren 25a - Brusela, Belgika, 1938ko abenduaren 27a) Belgikako estatu-politikaria eta frantsesezko idazlea izan zen. Langileen alderdiko kidea eta abokatua zen, eta 1894tik urtetik aurrera diputatua. 1900-1918 urte-bitartean, II. Internazionaleko lehendakari izan zen. Alemaniako sozialdemokraziaren aldeko agertu zen. 1914tik aurrera Estatuko ministro (1914-1916) izan zen. Gerraren alde azaldu zen, eta Alemaniako Alderdi Sozialdemokratak Belgikako inbasioa salatu zezan eskatu zuen. Errusiako Iraultzan mentxebikeen alde agertu zen.

1919-1921 urte-bitartean, Justiziako ministro izan zen, eta goitik behera aldatu zituen lege penalak. 1925-1927 urteetan Kanpo Arazoetako ministro izan zen, eta 1936-1937 urteetan Osasun alorrekoa. Ekonomiari buruzko lan teorikoak ere argitaratu zituen: *Le Collectivisme et l´évolution industrielle* (1900, *Kolektibismoa eta industria bilakaera*); *Le Socialisme contre l´état* (1918, *Sozialismoa estatuaren aurka*); eta *Le Parti Ouvrier Belge 1885-1925* (1925, *Belgikako Langileen Alderdia, 1885-1925*).

## Erreferentziak
Rafael Virasoro

**Rafael Virasoro** (Santa Fe, 1906 - *ibidem*, 1984ko azaroaren 1a) argentinar filosofoa izan zen. Giza errealitatearen norabide etikoan jarria du bere filosofiaren erdigunea. Schelerren eta N. Hartmannen balioen teorian oinarritzen da haren etika: gizaki orok du balioak ikusteko eta hobesteko modu bat, eta erabaki horiek markatzen dute gure patua eta bokazioa; horrek ez du esan nahi gizakiak bere baitan itxi behar duenik, bestea, hurkoa, baita beti geure ekintza moralaren jomuga.

Lan nagusiak hauek dira:
* *Envejecimiento y muerte* (1939, *Zahartzea eta heriotza*)
* *La ética de Scheler* (1942, *Schelerren etika*)
* *Vocación y moralidad* (1949, *Bokazioa eta moraltasuna*)
* *Libertad y valores* (1954, *Askatasuna eta balioak*)
* *Introducción a la fenomenología de Husserl* (1955, *Husserlen fenomenologiarako sarrera*)
* *Ensayos sobre el hombre y sus problemas* (1955, *Gizakiari eta bere arazoei buruzko saiakerak*)
* *Existencialismo y moral* (1957, *Existentzialismoa eta morala*)
* *La conciencia moral y los valores* (1963, *Kontzientzia morala eta balioak*)

## Erreferentziak
John Crank

**John Crank** (Hindley, Lancashire, Ingalaterra, 1916ko otsailaren 6a - 2006ko urriaren 3a) matematikaria izan zen.

Manchesterko Unibertsitatean egin zituen ikasketak (1934-1938), eta han Lawrence Bragg eta Douglas Hartree izan zituen irakasle. Balistikan lan egin ondoren (gerratea zela eta), fisikari matematikoa izan zen Courtauldseko Fundamental Research Laboratory (Oinarrizko Ikerketarako Laborategia) delakoan, 1945-1957 bitartean, eta matematika-irakasle izan zen Brunel Unibertsitatean, 1957-1981 bitartean. Ekarpen garrantzitsuak egin zituen ekuazio partzial diferentzialen zenbakizko ebazpenean, bereziki beroaren eroapen-problemen ebazpenean. 1940ko hamarkadan, kalkulu horiek idazmahai-makina mekaniko bakunetarako erabili ziren. Hala ere, Crank ezagunagoa da beroaren ekuazioaren inguruan, Phyllis Nicolsonekin batera egindako lanari esker. Hala, L. F. Richardsonek 1910ean egindako ekarpenak hobetu zituzten; modu horretan, Crank eta Nicolsonek zenbakizko metodo egonkor bat eraiki zuten, ekuazio linealen sistema erraz bat ebaztea eskatzen duena.

## Erreferentziak
Alfred de Vigny

**Alfred Victor de Vigny** (Loches, Indre eta Loira, Frantzia, 1797ko martxoaren 27a - Paris, Frantzia, 1863ko irailaren 17a) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
Gazte zela frantses gudarostean sartu eta kapitain izatera heldu zen.

*Poèmes* (1822, *Poemak*) poesia-bilduma argitaratu ondoren, arrakasta handia lortu zuen *Poèmes antiques et modernes* (1826, *Poema zahar eta modernoak*) eta *Cinq-Mars* (1826, *Martxoaren bosta*) literatura-lan erromantikoei esker.

Urtebete geroago gudarostea utzi eta, Parisen, buru-belarri hasi zen idazten. Hurrengo urteetan, ondorengo lanak argitaratu zituen: *Stello nobela* (1832); *Serviture et grandeur militaires* (1835, *Militartasunaren morrontzak eta handitasunak*) kontakizun laburreko bilduma; eta *Chatterton* (1833) drama. Horietan garbi islatzen zuen giza bizitzari buruz zuen ikuspegi ezkorra.

1845ean, Frantziako Akademiako kide egin zuten, eta harrezkero erretiratua bizi izan zen Maine-Giraudeko landetxean.

Hil ondoren argitaratu ziren *Les Destinées* (1864, *Patuak*) poema-bilduma eta *Le Journal d´un poète* (1867, *Poeta baten egunkaria*) autobiografia.

## Erreferentziak
Javier García García

**Javier García García** (Madril, 1953) espainiar arkitektoa da.

Madrilgo Arkitekturako Goi Mailako Eskola Teknikoan egin zituen ikasketak, eta 1981ean atera zuen arkitekto-titulua. 1982an, BAU Arquitectos S.L. enpresa sortu zuen, Luis Segundo Arana Sastre eta Juan Carlos Sancho Osinaga arkitektoekin. 1983an, hirugarren saria irabazi zuen Parisko Opera Berria egiteko lehiaketan, eta Arkitektura Espainian erakusketan parte hartzeko aukeratu zuten (Paris, 1984). Parisko Arkitektura Publikoko Biurtekoan, Espainiako arkitektoen ordezkarietako bat izan zen 1990ean, eta Arkitekto Gazteen Bigarren Erakusketan parte hartzeko aukeratu zuten 1992an. Madrilgo Udalaren Hirigintza Saria irabazi zuen *Iparralde-Hegoalde Burdinbidearen Pasabide Berdea* lanarekin (Madril, 1990) eta Carabanchelgo zabalgunearen hirigintza-proiektuarekin (Madril, 1991). Lehen saria eskuratu zuen San Sebastián de los Reyesko Kiroldegirako Ideien Lehiaketan (1991).

## Erreferentziak
Jerzy Kosiński

**Jerzy Kosiński**, jaiotzez **Józef Lewinkopf** (Łódź, Polonia, 1933ko ekainaren 14a - New York, AEB, 1991eko maiatzaren 3a) jatorri poloniarreko estatubatuar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren, historia-ikasketak eta politika-zientzietako ikasketak egin zituen Lodzeko Unibertsitatean. Sobietar Batasunean ikasketak sakondu ondoren, Estatu Batuetara emigratu zuen, 1957an. Ingelesez idatzi zuen obra guztia.

Bere lehen eleberria du obrarik ezagunena: *The Painted Bird* (1965, "Txori margotua"), haur judu baten kontakizun lazgarria, Bigarren Mundu Gerran kokatua. Eleberrian zehar indarkeria eta ankertasuna goren mailara iristen dira, eta Kosinskiren estilo lehor gogorrak areagotu egiten du gaiarena berarena. Haurrak pairatzen dituen torturak, fisikoak zein moralak, monotoniaz kontatuak, gizakiaren halabeharrezko gaiztakeriaren ondorio gisa azaltzen dira.

Beste lan batzuk: *Steps* (1968, "Urratsak"); *Being There* (1971, "Hantxe"); *The Devil Tree* (1973, "Zuhaitz deabrua"); *Cockpit* (1975); *Blind Date* (1977, "Hitzordu itsua"); *Passion Play* (1979); *Pinball* (1982).
## Erreferentziak
Gonzalo Pizarro

**Gonzalo Pizarro Alonso** (Trujillo,  - Cusco, 1548ko apirilaren 10a) espainiar konkistatzailea izan zen.

## Bizitza 
Gonzalo Pizarro *Luzea*ren ezkontzaz kanpoko semea zen. 1530ean Perura joan zen bere anaiekin. Peruko konkistan parte hartu zuen, eta Almagroren aurka borrokatu zen Salinasko guduan. 1539an, bere anaia Hernando Espainiara joan zenean, Francisco Pizarrok Quitoko gobernari izendatu zuen. 1541n, espedizio bat antolatu zuen Kanelaren herriaren bila joateko, bere ustetan El Doradon zegoena; espedizio hura, ordea, ezer aurkitu gabe bihurtu zen atzera urtebete geroago. Bien bitartean bere anaia Francisco Pizarro hil zuten.

1552an, Indietako Lege Berriak argitaratu ziren eta Blasco Núñez Vela erregeordea bidali zuten haiek betearaztera; konkistatzaileen eskubideak zapuzten zituzten lege haien aurka matxinatu zen Gonzalo Pizarro, eta gudaroste handi bat bildu zuen erregeordearen kontra. Hainbat borrokaren ondoren, erregearen armadak Jaquijahuanako guduan matxinatuak menderatu eta Gonzalo hil zuen.

## Erreferentziak
David Vázquez Martínez

**David Vázquez Martínez** (Tucumán, Argentina, 1930eko martxoaren 24a - Madril, Espainia, 1986ko otsailaren 15a) jatorri argentinarreko biokimikaria eta ikertzaile espainiarra izan zen. Biokimikaren gurasotzat hartu izan da.

## Biografia 
Farmaziako eta kimika-zientzietako ikasketak egin zituen, Madrilen lehenbizi, eta Cambridgen (Ingalaterra) gero. Antibiotikoei buruzko eta proteinen sintesi biologikoari buruzko azterketak egin zituen batez ere, Espainiako Zientzia Ikerkuntzarako Kontseilu Gorenaren babespean. 1971tik aurrera, erakunde horretako ikertzaileen prestakuntza hobetzeaz arduratu zen, eta 1968tik aurrera Kontseiluaren mendeko zenbait institututako zuzendari izan zen; besteak beste, Biologia Zelularraren, Biokimika Makromolekularraren eta Biologia Molekularraren institutuetakoa.

Bere ikerketan oinarrituta idatzi dituen lanak, berrehun eta berrogeita hamarretik gora, Espainiako eta atzerriko zenbait aldizkaritan argitaratu dira. Espainiako Biokimika Elkarteko zuzendari eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoko irakasle izan da. 1985ean, Ikerkuntzako Asturiasko Printzea saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Shimonoseki

Japoniako hegoaldeko hiria eta portua da. Yamaguchi prefekturako hiri handiena den arren Yamaguchi da hiriburua. 2014ko erroldaren arabera 272.668 biztanle ditu. Honshu uhartean egon arren ia 6 milioi biztanle dituen Fukuoka–Kitakyushu metropoli eremuan sartzen da.

Japoniako globo arrain ekoizle nagusia da, bertan fugu (河豚) izena ematen zaio.

## Geografia 
Honshu uhartearen hego-mendebaleko muturrean dago, Yamaguchi prefekturan, Kanmon itsasartearen ertzean, Tsushimako itsasartearen eta Setoko Barne Itsasoaren artean.

## Historia 
XII mendeko Genpei Gerran Dan-no-ura borroka bertan izan zen. 1185eko martxoaren 24an Genjiren flotak (Minamoto leinua) Heikerena (Taira) garaitu zuen. Gerra honi esker Tairatarrek Japoniaren kontrola galdu eta Minamoto Yoshitsune shogun bihurtu zen Kamakuran bere egoitza ezarriz.

1863. urtean Komei enperadoreak atzerritar guztiak bota zituen hiritik, eta europarrek hiria bonbardatu zuten. Txinaren eta Japoniaren arteko gerra amaitu zenean, 1895ean, han negoziatu zuten bakea, eta Txinak, Korearen independentzia onartzeaz gainera, Japoniaren menpe utzi zituen Lao-Tongeko penintsula, Taiwan eta Pesng-hu uhartea.

1899ko dekretu batek Shimonoseki nazioarteko itsas-portu izendtu zuen eta Erresuma Batuarekin eta Estatu Batuekin merkatal harremanak izateko ireki zen.

1902 arte Bakan (馬関) izenaz ezagutu izan zen Shimonoseki.

## Klima 

## Ekonomia 
Hango portutik merkataritza-harreman estuak bideratzen dira Errusia, Korea eta Txinarekin. Ikatza, ehunak, kontserbak eta tresneria mekanikoa esportatzen ditu. Japoniako mendebaleko lehen arrantza-portua da, eta garrantzi handikoa da, halaber, hiriko industria (ontziolak, eraikuntzarako gaiak, kimika-industria). 1942. urtean zabaldutako tunelak hiria eta Kyushu uhartea lotzen ditu.

## Ondasun nabarmenak 
* Buzenda auzoa: Hiriko kale komertziala da, prefeturako ezagunena.
* Kaikyō Yume Tower: Japonia mendebaldeko dorrerik garaiena da, 153 metrotako altuera dauka. Buzenda auzoan dago.
* Akama santutegia: XII mendean eraiki zen santutegi xintoista hau.
* Kōzan-ji tenplua: XIV mendeko tenplu budista da.
* Kanmon itsasartea: Honshu eta Kyushu uharteak banatzen dituen itsasartea da. Kanmonkyo zubiak zeharkatzen du.

## Iruditegia 

Irudi:Buzanda2.jpg|Buzenda auzoa.
Irudi:Yume tower.jpg|Kaikyō Yume Tower.
Irudi:Akama-jingu suiten-mon 2.jpeg|Akama santutegia.
Irudi:Kozanji Temple (Shimonoseki).JPG|Kōzan-ji tenplua.
Irudi:Kanmon Straits and Kanmonkyo Bridge 33021765 org.v1367901695.jpg|Kanmon itsasartea.
Irudi:KANMONKYO Bridge.jpg|Kanmonkyo zubia.
Irudi:Tsunoshima ohashi.JPG|Tsunoshima uhartea eta zubia.
Irudi:Shimonoseki jiejing.jpg|Shimonosekiko portua.

## Hiri senidetuak 
*  (1971)
*  (1972)
*  (1976)
*  (1979)
*  (1995)
*  (1998)
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Shimonosekiko webgune ofiziala
Pedro Espinosa Lorenzo

**Pedro Espinosa Lorenzo** (Galdar, Kanaria Handia, 1934 &ndash; Las Palmas Kanaria Handikoa, 2007ko irailaren 10a) espainiar piano-jotzaile eta pedagogoa izan zen.

Juana Lorenzo, Luis Prieto, Witold Malcuzinsky, Alfred Cortot eta Marguerite Longen ikaslea izan zen, eta berarentzako lanak idatzi izan zituzten Espainiako musika garaikideko musikagile ospetsuenek. Espinosaren erabateko estreinaldien edo lehenengoz jo zituen obren artean, aipatzekoak dira Bela Bartoken *Bi piano eta perkusiorako sonata eta 1. kontzertua*, Olivier Messiaenen *Hegazti exotikoak* eta *Hiru liturgia txiki*, Charles Ivesen *Concord Sonata*, Arnold Schönbergen *Pianorako integrala* eta abar. Jaialdi askotan jardun zuen bakarlari gisa, eta Kranichstein saria irabazi zuen Darmstadteko Kranichsteiner Musikinstituten. Aitzindari izan zen musika grafikoaren interpretazioan. Irakasle gisa lan egin zuen, besteak beste, Madrilgo Errege Kontserbatorioan, Iruñekoan eta Guadalajarakoan, eta ikastaroak eman zituen Friburgon, Lyonen eta Genevan. 1980an, Espinosa Piano Lehiaketa sortu zuten haren jaioterrian.

Las Palmas Kanaria Handikoan hil zen, 2007ko irailaren 10ean.

## Erreferentziak
Chironax melanocephalus

***Chironax melanocephalus*** Chironax generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Chironax melanocephalus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Olga Korbut

**Olga Valentinovna Korbut** edo **Volha Valiantsinauna Korbut** (; ; Hrodna, Bielorrusia,  -) bielorrusiar gimnasta ohia da.

## Biografia 
Bederatzi urte zituela hasi zen gimnastika artistiko egiten, jaioterriko klub batean. Handik, kirol-eskola batera bidali zuten, eta elastikotasuna, dantza eta akrobaziazko elementuak nahasten ikasi zuen. Hala, gimnastika egiteko modu berri eta ausart bat sortu zuen, gerora mundu osoko gimnastek antzeratu nahi izan zutena.

1972an, 15 urte zituela, hirugarren geratu zen txapelketa nazionalean eta Sobiet Batasuneko Kopan. Urte hartan, Municheko Olinpiar Jokoetan, aho bete hortz utzi zituen ikusleak: zilarrezko domina irabazi zuen barra asimetrikoetan, eta urrezkoa, oreka barran, lurreko ariketetan eta taldeka.Korbut barretan jauzi mortala egiten zuen lehenengo gimnasta izan zen, eta horrezgain egun debekatuta dagoen jauzi bat asmatu ere, *Korbut Flip* izenekoa.

Lau urte geroago, 1976ko Montrealeko Jokoetan, Nadia Comăneci errumaniarra izan zen gimnastikako izar berria, hala ere Korbutek urrezko eta zilarrezko domina bana irabaztea lortu zuen. 

1999an, Renald Knishen, bere entrenatzailea, partetik indarkeria sexuala jaso zuela salatu zuen, eta eskola sobietikoaren beste hainbat gimnasta ere behartuta zeudela entrenatzaileekin sexua izatera. Horrez gain, egunean 6 dolar baino ez zituela irabazten salatu zuen, baita Estatuko Kirol Komiteak bere urrezko dominetako bat eskatu ziola museo batean erakusteko eta berau desagertu zela. 

Lehiaketa utzi, eta Bielorrusiako zenbait talde entrenatzen hasi zen. Aurrerago, Estatu Batuetara joan zen bizitzera.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Olga Korbut 1972.jpg|alt=
Fitxategi:Olga Korbut at Madame Tussauds London.jpg|alt=
Fitxategi:Olga Korbut figure at Madame Tussauds London (30870321720).jpg|alt=
Fitxategi:Olga Korbut Milan 1972.jpg|alt=
Fitxategi:Olga Korbut and Richard Nixon 1973.jpg|alt=
Fitxategi:President Richard Nixon standing in the Oval Office with members of the Russian Soviet Women's Gymnastics Team.jpg|alt=
Fitxategi:President Richard Nixon Standing in the Oval Office with Members of the Russian Soviet Women's Gymnastics Team.jpg|alt=
Fitxategi:Ove Wisløff and Olga Korbut 1976.jpg|alt=
Fitxategi:Olga Korbut 1988b.jpg|alt=
Fitxategi:Stamps of Azerbaijan, 1996-386.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Ikus, gainera 
* Simone Biles
* Nadia Comăneci

## Kanpo estekak 
* Korbut Flip eta jauzi mortala barretan 1972ko Udako Joko Olinpikoetan
Anselmo Lorenzo

**Anselmo Lorenzo Asperilla** (Toledo, 1841eko apirilaren 21a - Bartzelona, ) espainiar anarkosindikalista eta idazlea izan zen. Madrilen hasi zen lanean hamaika urte zituela, tipografo gisa, eta gazterik hasi zen Lehenengo Internazionalarekin harremanetan. 1870eko zapalkuntzaren ondorioz, Portugalera jo eta estatu hartako lehen talde anarkistak eratu zituen. 1871ko irailean parte hartu zuen Internazionalaren bileran Londresen, eta, haien miresle zen arren, ez zituen han zeuden Marxen eta Engelsen ideiak onartu. Espainiako langile-mugimenduko buru izan zen 1874tik aurrera, eta Bartzelonan 1889an preso hartu zuten, atentatu baten ondoren. Parisera bidali zuten Montjuicheko auziaren ondoren eta, hango intelektual ezkertiarren artean egon ondoren, Bartzelonara itzuli zen berriro. 1902an kartzelara eraman zuten, urte hartako greba orokorraren antolatzaile zelakoan, eta Kataluniako mugimendu anarkosindikalistako buru izan zen heriotza arte. Idatzi politikoak, literatura-obrak eta autobiografia bat idatzi zituen.

## Fundación Anselmo Lorenzo 
CNT sindikatuak 1990 urtean Fundación Anselmo Lorenzo iraskundea (FAL akronimoarekin ezagututa) sortu zuen, Madrilen, idei libertarioak zabaltzeko asmoz eta higikunde libertarioaren oroimen historikoa mantentzeko.

## Lanak 
* *Fuera política* (1886)
* *Acracia o república* (1886)
* *Biografía de Pedro Kropotkin* (1893)
* *Sinopsis ortográfica a la tipografía española. Reglas para el uso de las letras dudosas y de los acentos*. Barcelona, Tip. La Académica, Serra Hermanos y Russell, 1900.
* *Criterio libertario* (1903)
* *Vía libre. El trabajador. Su ideal emancipador. Desviaciones políticas y económicas*. J. Mir y Mirren sarrera eta Tarrida del Mármolen hitzaurrea. Barcelona: Ed. F. Granada y Cía. Barcelona, 1905.
* *El pueblo (estudio libertario)* Valencia: F. Sempere y Compañía Editores, S.A. (Kropotkinen sarrera, 1907).
* *Solidaridad* (1909)
* *La Anarquía Traficante* (1911)
* *Contra La Ignorancia* (1913)
* *El proletariado militante*, 2 vols. (1901, vol. 1-1923, vol. 2). Muy reimpreso.
* *El Sindicalismo* Barcelona: "Tierra y Libertad," ca. 1930s.
* *El Banquete de la vida. (Con un Esbozo Biográfico de Anselmo Lorenzo por Manel Aisa)* Barcelona: Ed. Sintra, 2006.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
*  Fundación Anselmo Lorenzo
Georges Prêtre

**Georges Prêtre** (Waziers, 1924ko abuztuaren 14a - Navès, Tarn, 2017ko urtarrilaren 4a) frantziar orkestra-zuzendaria izan zen.

Tronpeta eta konposizioa Parisko Kontserbatorioan ikasi zituen. Ondoren, orkestra-zuzendaritza ikasten hasi zen, André Cluytensekin batera. Berehala, errepertorio lirikoari lotu zitzaion, eta Frantziako opera-antzokietan zuzendari aritu zen, Marseillan, besteak beste. Okzitaniako Tolosako Capitoleko musika-zuzendaria izan ondoren (1951-1955), Opera Komikoko zuzendari jardun zuen 1956tik 1959ra.

Estatu Batuetan, Chicagon egin zuen debuta, eta, gero, 1960an, Parisko Operako zuzendaria izan zen. 1962an, Londresko Orkestra Filarmonikoko zuzendari titular izendatu zuten. Horretaz gainera, antzoki nagusietara gonbidatu dute: Londresko Covent Garden, New Yorkeko Metropolitan Opera, Milango Scala eta Vienako Operara. Maria Callasen zuzendari izan zen behin baino gehiagotan, eta harekin grabatu zituen Giacomo Pucciniren *Tosca* eta Georges Bizeten *Carmen*. XIX. mendeko frantses eta italiar errepertorioa landu du, batez ere.

## Erreferentziak
August Wilhelm Schlegel

**August Wilhelm Schlegel** (Hannover, Brunswick-Lüneburgeko hauteslerria, 1767ko irailaren 8a - Bonn, 1845eko maiatzaren 12a), geroago **von Schlegel**, alemaniar idazle, itzultzaile eta pentsalaria izan zen.

## Bizitza 
Göttingengo Unibertsitatean filologia eta estetika-ikasketak egin zituen eta 1794an, anaia Friedrichekin batera, *Athenäum* aldizkaria sortu zuen, erromantizismoa Alemanian ezagutarazteko eta bultzatzeko helburua zuen aldizkaria. Hurrengo urteetan, Alemaniako hainbat unibertsitatetako irakasle izateaz gainera, Shakespeare, Calderón de la Barca eta italiar, portugaldar eta espainiar idazle handien obrak itzuli zituen alemanera. 1804tik aurrera, Europan barrena bidaiatu zuen Madame Staël frantses idazlearekin batera. Berlingo Unibertsitateko literatura-saileko irakasle izendatu zuten ondoren, eta sanskritoari eta indiar literaturari buruzko azterketak bideratu zituen.

Bere obra nagusiak *Gedichte* (1800, «Olerkiak»), *Ion* (1803), *Über dramatische Kunst und Literatur* (1808-1809, «Dramagintza eta literaturgintzari buruz») eta *Alemaniar poesia eta hizkuntzari buruzko historia* (1818-1819) dira.

## Erreferentziak
Mário Cesariny de Vasconcelos

[thumb|250 px|alt=Mário Cesariny, by Bottelho|*Mario Cesarinyren erretratua*, [Bottelho]]

**Mário Cesariny de Vasconcelos** (Lisboa, 1923ko abuztuaren 9a - *ib.*, 2006ko azaroaren 26a) portugaldar idazlea eta margolaria izan zen.

Cesário Verderen eta Fernando Pessoaren teknika futuristen eraginpean hasi zen idazten. Pintura-ikasketak egin zituen, eta Lisboako lehen talde surrealista sortu zuen. Handik urtebetera, taldea utzi zuen, hartzen ari zen norabidearekin ados ez zegoelako, eta beste bat sortu zuen; denbora gutxian, ordea, utzi egin zuen hura ere. Cesarinyren poesiak ironiaren eta ezezagunaren arteko irudi adierazkorrak proposatzen ditu, eta surrealista da goitik behera 1950etik aurrera. Poema-liburu aipagarriena *Pena Capital* (1957) du. Cesarinyren testuak hitz-jokoz, sekuentzia paraleloz eta zerrendatze amaigabez josita daude. Beste zenbait lan aipagarri: *Manual de Prestidigitação* (1956, *Prestidigitazio-eskuliburua*), *Planisfério e Outros Poemas* (1961, *Planisferio eta beste zenbait poema*), *Titânia e A Cidade Queimada* (1977, *Titania eta Hiri Errea*). Poesiaz gainera, eleberriak, antzezlanak eta saiakerak ere idatzi zituen.

## Bibliografia 
* *Corpo Visível*, 1950
* *Discurso sobre a Reabilitação do Real Quotidiano*, 1952
* *Louvor e Simplificação de Álvaro de Campos*, [953
* *Manual de Prestidigitação*, 1956
* *Pena Capital*, 1957
* *Alguns Mitos Maiores e Alguns Mitos Menores Postos à Circulação pelo Autor* 1958
* *Nobilíssima Visão*, 1959
* *Poesia*, 1944 - 1955
* *Planisfério e Outros Poemas*, 1961
* *Um Auto para Jerusalém*, 1964
* *Titânia e A Cidade Queimada*, 1965
* *19 Projectos de Prémio Aldonso Ortigão Seguidos de Poemas de Londres*, 1971
* *As Mãos na Água a Cabeça no Mar*, 1972
* *Burlescas, Teóricas e Sentimentais*, 1972
* *Primavera Autónoma das Estradas*, 1980
* *Vieira da Silva, Arpad Szenes ou O Castelo Surrealista*, 1984
* *O Virgem Negra*, 1989
* *Titânia*, 1994
* *A alma e o mundo*, 1997

## Erreferentziak
Moshe Dayan

**Moshe Dayan** (; Degania, Otomandar Inperioa, – Tel Aviv, Israel, ) israeldar jenerala eta politikaria izan zen. Israelek konkistatu zituen lurralde arabiarrak Israelgo estatuak anexionatzearen aldekoa zen.

## Biografia 
II. Mundu Gerraren garaian Haganah erakundeko kidea zen, eta Vichyko gobernuko armada frantsesaren aurka borrokatu zen Sirian, 1941ean.

Israelen independentziaren unean eta estatu arabiarrekin piztutako gerran koronel izendatu zuten (1948) eta Siriako borrokan jardun zuen. Jerusalemgo eskualdean ere borrokatu zen arabiarren eta israeldarren arteko lehenengo liskarretan. 1953an jeneral eta estatuburu hautatu zuten. Israelgo oste militarrak berriz eratu ondoren, Sinaiko kanpainari ekin zion Egiptoren aurka (1956). 1965ean Ben Gurionek sorturiko Rafi alderdiari lotu zitzaion eta Nekazaritzako ministro izendatu zuten.

Levi Eshkolek osaturiko gobernuak Defentsa ministroa izendatu zuen sei eguneko gerraren bezperan (1967). Dayan izan zen, Rabin jeneralarekin batera, israeldarren garaipenaren zuzendaria. Gerra haren ondorioz besteak beste Gazako zerrenda okupatu zuen Israelek, eta han urte hartan bertan aurkitu zituzten Deir al-Balahko sarkofagoen altxorra, arpilaketaren ondoren, Dayanen jabetza izatera igaro zena. Pieza horiek eta bilduma pertsonal handi bateko beste hainbat objektu Israelgo Museora iritsi ziren dohaintzan Dayan hil ondoren.

Menahem Begin lehen ministro Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuen (1977-1979).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kenneth Kaunda

**Kenneth Kaunda** (Chinsali, Zambia, 1924ko apirilaren 28a - Lusaka, 2021eko ekainaren 17a) zambiar politikaria izan zen. Zambiako askatasun-mugimenduaren buruzagia izan zen, eta Zambiako lehenengo lehendakaria 1964tik 1991ra.

## Bizitza 
Aita eta ama eskola-maisuak zituen, eta bera ere eskola-maisu gisa hasi zen lanean, lehenbizi Zambian eta gero Tanganyikan. African National Congress alderdian sartu zen, eta alderdi horretako idazkari nagusi izendatu zuten 1952an. 1958an, alderdia utzi, eta Zambia African National Independence Party sortu zuen, hura baino askoz ere erradikalagoa. Alderdi horretatik, Rhodesia-Nyassa federazioa hautsi, eta Zambiako estatua sortzeko borrokan ahalegindu zen. 1964an, askatasuna lortu zuen Zambiak. Estatu berrian, Errepublikako lehendakari, gobernuburu eta Defentsako ministro karguak hartu zituen. Afrikako herrialdeen askatasun-mugimenduen bultzatzaile izan zen. 1997aren amaieran, atxilotu egin zuten Chiluba lehendakariaren aurkako estatu-kolpea bultzatzeagatik, baina hurrengo urtean aske utzi zuten.

## Lanak 
* *Dominion status for Central Africa?* (1959)
* *Zambia Shall Be Free: An Autobiography* (1962), Heinemann African Writers Series
* *Zambia, independence and beyond: The speeches of Kenneth Kaunda* (1964)
* *The Rhodesian crisis* (1967)
* *Humanism in Zambia and a guide to its implementation* (1967)
* *A Humanist in Africa: letters to Colin M. Morris from Kenneth D. Kaunda, president of Zambia* (1969)
* The Humanist Outlook (1974)
* *The Riddle of Violence* (1979)
* Kaunda On Violence (1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Paulhan

**Jean Paulhan** (Nîmes, Frantzia, 1884ko abenduaren 2a - Boissise-la-Bertrand, Sena eta Marne, Frantzia, 1968ko urriaren 9a) frantsesezko idazlea izan zen. Saiakerak eta ipuinak idatzi zituen.

## Biografia 
1925-1940 urte-bitartean, *Nouvelle Revue Française* aldizkariaren zuzendaria izan zen, eta 1953an zuzendaria izan zen berriro, M. Arlandekin. *Les Lettres françaises* (1941), *Cahiers de la Pléiade,* eta *Editions de Minuit* sortu zituen.

Hizkuntzaren ñabardura psikologikoak eta subkontzientearen alderdiak azpimarratzen zituzten ipuin batzuk idatzi ondoren, kontaketak utzi eta alderdi kritiko eta teorikotik heldu zion gaiari. Saiakera ezagunena *Les Fleurs de Tarbes* (1931, *Tarbesko loreak*) da, eta ondoren beste liburu eta idatzi batzuk argitaratu zituen, aipagarrienak: *Clef de la poésie* (1944, *Pesiaren giltza*); *F.F. ou le critique* (1945, *F.F. edo kritikoa*); *Braque le patron* (1946, *Braque nagusia*); *Le marquis de Sade eta son complice* (1951, *Sadeko markesa eta bere konplizea*); eta *L´art informel* (1962, *Arte informala*).

1963an, Frantses Akademiako kide izendatu zuen.

## Erreferentziak
Juan Antonio Bardem

**Juan Antonio Bardem Muñoz** (Madril,  - *ibidem*, ) zinema zuzendari espainiarra izan zen.

## Biografia 
1950eko hamarkadan Espainian sortu zen zinema sozial konprometituaren sortzaileetako bat izan zen. Luis García Berlanga eta Miguel Mihurarekin batean, *Bienvenido, Mister Marshall* (1952) film gogoangarriaren gidoia egin zuen. *Cómicos* (1953) eta *Felices Pascuas* (1954) filmen ondoren, Madrilgo goi-burgesiaren azterketa kritikoa egin zuen *Muerte de un ciclista* lanean (1955). Hurrengoa probintzietako hiri koxkor batean kokatu zuen: *Calle Mayor* (1956).

Gerora, film asko egin ditu, hala nola *Sonatas* (1959), *A las cinco de la tarde* (1960), A. Sastreren gidoiarekin, *Nunca pasa nada* (1963) eta *El puente* (1975). 1976an, Madrilen gertatu zen abokatu, eta sindikalisten hilketaren kronika egin zuen 1978an: *Siete días de enero*.

1980ko hamarkadan, Espainiako pertsonaia ospetsuei buruzko telesailak egiten hasi zen: *Lorca, muerte de un poeta* (1987), Ian Gibson eta Mario Camusen gidoiarekin, eta *El joven Picasso* (1992).

## Filmografia 
### Zuzendaria 
* *Paseo por una guerra antigua* (Luis García Berlangarekin batera, 1948)
* *Esa pareja feliz* (1951)
* *Cómicos* (1954)
* *Felices pascuas* (1954)
* *Muerte de un ciclista* (1955)
* *Calle Mayor* (1956)
* *La venganza* (1959)
* *Sonatas* (1959)
* *A las cinco de la tarde* (1961)
* *Los inocentes* (1962)
* *Nunca pasa nada* (1963)
* *Los pianos mecánicos* (1965)
* *El último día de la guerra* (1968)
* *Varietés* (1971)
* *La corrupción de Chris Miller* (1973)
* *La isla misteriosa* (1973)
* *El poder del deseo* (1975)
* *El puente* (1977)
* *Siete días de enero* (1979)
* *Die Mahnung* (1982)
* *Jarabo* (1985)
* *Lorca, muerte de un poeta* (1987)
* *El joven Picasso* (1993)
* *Resultado final* (1997)

### Gidoilaria 
* *Esa pareja feliz* (1951)
* *Bienvenido, Mister Marshall* (1953)
* *Novio a la vista* (1954)
* *Felices pascuas* (1954)
* *Cómicos* (1954)
* *Muerte de un ciclista* (1955)
* *El amor de don Juan* (1956)
* *Calle Mayor* (1956)
* *La venganza* (1958)
* *Sonatas* (1959)
* *Los inocentes* (1962)
* *Los pianos mecánicos* (1965)
* *Varietés* (1971)
* *La isla misteriosa* (1973)
* *El puente* (1977)
* *Siete días de enero* (1979)
* *Lorca, muerte de un poeta* (1987)
* *Resultado final* (1997)

### Telebista 
* *La huella del crimen* "Jarabo" (1985)

## Erreferentziak
Enrique Fuentes Quintana

**Enrique Fuentes Quintana** (Carrión de los Condes, Palentzia, Espainia, 1924ko abenduaren 13a - Madril, Espainia, 2007ko ekainaren 6a) politikaria eta ekonomista izan zen. *Lecciones de Hacienda Pública* (1960) eta *Los principios de la imposición española y problemas de su reforma* (1975) obrak idatzi zituen, besteak beste.

## Bizitza 
Enrique Fuentes Quintana Carrión de los Condesen (Palentzia) jaio zen 1924ko abenduaren 13an. Aita Cristóbal Fuentes Valdés izan zuen, Sindicato Católico Agrarioko abokatua. Gaztelako klase ertaineko sendi batean jaioa, Carriongo Marista ikastetxean egin zituen oinarrizko ikasketak eta Valladolid eta Madrilen batxilergoa.

1942an Madrilgo Unibertsitatean hasi zituen Zuzenbide ikasketak eta bi urte geroago karrera sortu berria zen Ekonomia ikasten hasi zen, bi lizentziaturak aldi berean aurreratzen joan zelarik. Amaitzean, Zuzenbide fakultateko irakasle laguntzaile egin zuten.

1948an lortu zuen doktoretza Zuzenbide fakultatean, *Salario y ocupación (la teoría keynesiana como análisis cíclico)* tesia aurkeztu zuelarik. 1956an, berriz, Zientzia Politiko eta Ekonomikoetan lortu zuen gauza bera, *Un ensayo de metodología económica* tesia aurkeztuz.

Urte berean lortu zuen Valladolideko Unibertsitatean Ekonomia Politiko eta Ogasun Publikoko katedra eta, geroago, berriz, Ogasun Publikoa eta Zerga Zuzenbidea Madrilgo Complutense Unibertsitateko Ekonomia Fakultatean.

*La teoría keynesiana y su posible aplicación a la economía española* tesiarekin, Francoren agintaldian estatuaren zabalkunde ekonomikoaren alde agertu ziren, eta *teknokrata* izenez ezagutzen ziren politikari gazteen joeran sailkatu zuten. 'Desarrollismo'aren joerari jarraituz, errentaren gaineko zergari buruzko proiektu bat prestatu zuen (1958). 1960tik 1968ra, Espainiaren ordezkari izan zen Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundean; eta Ekonomiako ministroa, Trantsizio garaian.

UNEDen Ekonomia Aplikatuaren katedradun izan zen (1978-1990) eta irakasle emeritua unibertsitate horretan 1990etik aurrera.

Madrilen hil zen 2007ko ekainaren 6an.

## Lanak 
Hauek dira ezagunenak:
* *El desarrollo económico en España* (1973).
* *Los principios de la imposición española y los problemas de su reforma* (1975).
* *La reforma fiscal y los problemas de la Hacienda Pública Española* (1989).
* *Las reformas tributarias en España.Teoría, historia y propuestas* (1990).
* *De peores hemos salido. Una aproximación a nuestra historia económica reciente* (1993).

## Erreferentziak
Poliuretano

**Poliuretanoa** diisozianato baten eta alkohol dihidroxiliko baten arteko kondentsazio-erreakzioz lortzen den polimero termoplastikoa da. Tolueno diisozianatoa etilen glikolarekin erreakzionaraziz lor daiteke, adibidez; poliuretanoaren bereizgarria da molekularen egituran -NHCOO- taldea izatea.

Polimeroa eratzeko gertatzen den erreakzio orokorra honela adieraz daiteke: R1NCO + R2OH → R1NHCOOR2.

Era askotara lortzen da: zuntz-, apar- edo elastomero-eran, etab. Denak sukoiak dira. Poliuretanozko zuntzek elastikotasun handia eta erresistentzia elektriko ona dute eta iragazgaitzak dira. Poliuretanozko aparrak malguak edo zurrunak izan daitezke, dentsitate txikia dute eta haien propietate nagusia da isolatzaile onak izatea; besaulkiak, koltxoiak, hodien isolatzaileak, tapizak eta abar egiteko erabiltzen dira apar malguak, eta zurrunak, berriz, besaulkiak, autoen osagaiak, isolatzaileak, itsasontziak, kamioi hozkailuak, ontziak-eta egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Ángel Ladero

**Miguel Ángel Ladero** (Valladolid, Espainia, 1943ko urtarrilaren 14a) espainiar historialari bat da.

## Biografia 
Hainbat urtez artxibozain eta irakasle lan egin ostean, 1978az geroztik Erdi Aroko Historiako sailburu eta katedraduna da Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Historiako Errege Akademiako kidea da 1990az geroztik, eta Historiako Sari Nazionala eman zion Kultura Ministerioak 1994an *Fiscalidad y poder real en Castilla (1252-1369)* lanagatik. XIII. eta XV. mendeen arteko Gaztela eta Leongo erresumaren historian aditua da Ladero Quesada.

Haren lanen artean, aipagarriak dira: *Castilla y la conquista del reino de Granada* (1967); Menéndez Pelayo saria irabazitako *La Hacienda Real de Castilla en el siglo XV* (1973); *Andalucía en el siglo XV. Estudios de historia política* (1974); *Castilla en el siglo XV. Fuentes de renta y política fiscal* (1982); *Los Reyes Católicos: la Corona y la unidad de España* (1989); *Andalucía en torno a 1492. Estructuras. Valores* eta *Las Ferias de Castilla. Siglos XII al XIV*, biak 1992koak.

## Erreferentziak
Manuel Seco

**Manuel Seco Reymundo** (Madril, 1928ko irailaren 20a - 2021eko abenduaren 16a) espainiar filologo eta gramatikaria izan zen. Filologia erromanikoan doktorea, Espainiar Hizkuntza eta Literaturako katedraduna. Sari berezia eskuratu zuen lizentzian eta doktoregoan, eta Espainiako Errege Akademiaren Rivadeneira Fundazioaren lehen saria eman zioten 1966an. Manuel Secoren lanen artean, bereziki azpimarratzekoak dira Rafael Seco haren aitaren *Manual de Gramática Española* liburuaren hitzaurrea, zuzenketa eta eranskinak. Lan aipagarria egin zuen, orobat, *Diccionario histórico de la lengua española* hiztegiaren erredakzioburu gisa, eta hainbat hiztegi eta gidaliburu idatzi zituen, besteak beste, *Metodología de la lengua y literatura españolas en el bachillerato* eta *Diccionario breve de dudas y dificultades de la lengua española*.

## Erreferentziak
Puritanismo

thumb|XVII. mendeko teologo puritano ezagunenak: Thomas Gouge, William Bridge, Thomas Manton, John Flavel, Richard Sibbes, Stephen Charnock, William Bates, John Owen, John Howe, Richard Baxter.
**Puritanismo**a XVI. mendearen bukaeran eta XVII. mendearen hasieran Ingalaterran sortutako doktrina protestante erradikala izan zen, bertan, 1640 eta 1660 artean bereziki, nagusi izan zena, eta geroago Ipar Amerikako kolonietan zabaldu zena, Estatu Batuetako ipar-ekialdea izan zen lurraldean. Eliza Anglikanoa guztiz eraberritzeko xedea zuen, jatorrizko kristautasun garbia aldarrikatuz, Biblia doktrinaren legezko iturri bakartzat hartuta. Jakue I.aren (1603-1625) gobernuaren erasoak zirela kausa, puritano asko aurrena Holandara erbesteratu ziren eta gero, Amerikara. Plymouth, Massachusetts, Connecticut eta beste kolonia batzuk sortu zituzten. 1660an, erregetza berrezarri zenean, gainbehera egin zuen; hala ere, haren ideiek Amerikan denbora luzez iraun zuten indarrean: puritanoek demokrazia-iturritzat azaldu zituzten eta politikara zabaldu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morton Feldman

**Morton Feldman** (New York, 1926ko urtarrilaren 12 &ndash; Buffalo, 1987ko irailaren 3a) estatubatuar musikagilea izan zen.

Pianoa ikasi zuen, eta gero konposizioa lantzen hasi zen. Margolarien New Yorkeko galerietara joan zale zen, eta hango pintura espresionista abstraktuak aztarna utzi zion. 1950eko hamarkadaren hasieran, John Cage ezagutu zuen, eta harreman horrek eragin handia izan zuen Feldmanen ibilbidean. Earle Brown musikagilearekin eta David Tudor pianistarekin musika-talde bat osatu zuen. Musika notazio tradizionalaren zorroztasunetik askatzen saiatzen den grafismo musikalaren ordezkarietako bat da Morton Feldman. 1950eko hamarkadaren amaieran, grafismo musikala utzi zuen pixkanaka (gai horretako azken lana *In Search of an Orchestration* da), eta sistema zehatzagoa erabiltzen hasi zen. Feldman soinuen unibertsoaren eta isiltasunaren esploratzaile izan zen. Bizitzako azken urteetan, New Yorkeko Unibertsitateko Edgar Varèse irakasle izendatu zuten, eta Center for Creative and Performing Arts zentroko zuzendari.

## Erreferentziak