open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lugal-zage-si

**Lugal-Zage-Si** (; baita **Lugalzaggesi**, **Lugalzagesi** edo **Lugal-Zaggisi** ere; K.a. 2350-K.a. 2318 gutxi gora-behera), Lagashetik gertu zegoen Umma hiri mesopotamiarreko erregea izan zen, Lagashen etsai porrokatua zena.

K.a. XXIV. mendean, Lagasheko Eannatumek, Umma hiria garaitu eta menderatu zuen. Garaipen hau da Putreen garaitarrean agertzen dena.

Tronuratu zenean, Lugal-Zage-Sik bere armada antolatu zuen eta Eannatumen ondorengo zen Urukagina garaitu zuen, Lagashen nagusitasunarekin amaitu eta bere ondarean sartuz. Ondoren, Kish hiri garrantzitsua hartu zuen, eta, honen jarraian, Nippur, Larsa, Ur eta gainontzeko sumertar hiriak erori ziren, Urukera iritsi zen arte, non Urukeko III. dinastia sortu zuen (dinastia honetako ordezkari bakarra delarik). Titulu mordoa bildu zuen sumertar hirietatik igarotzean, "Enlilen ensia" Nippurren, "Uturen Gobernaria Urren, "Anuren apaiza" Uruken eta beste hainbat.

Baina, lortutakoekin ez zen konforme geratu, eta, ondorioz, iparraldera joan zen, Isin, Adab eta Mari hartu eta Mediterraneora iritsiz. Mesopotamia osoa bere mende hartu zuen, eta, horregatik, erakargarria iruditu zitzaion sumertar hiri-estatuen tradizioa ezabatu eta lehen inperioa ezartzeko ideia. Baina erdialdeko herrialdean, beste errege handi bat agertuko zen: Sargon Akadekoa, Sargon Handia ere deitua (Lugal-Zage-Sik bezala, tronua errege legitimo bati usurpatu ziona), 34 gudu eta 3 setioren ondoren garaituko zuena, preso eramanez Nippurreko Enlilen tenplura.
Viggo Mortensen

**Viggo Peter Mortensen, Jr.** (New York, 1958ko urriaren 20 - ), daniar-estatubatuar aktore, poeta, musikari eta argazkilaria da. *The Lord of the Rings* (*Eraztunen jauna*) trilogian, Aragorn-en pertsonaia antzezteagatik ezaguna da baina, horrez gain, hirutan ere izendatu dute Oscar sarietarako, film hauetan egindako lanagatik: *Eastern Promises* (*Ekialdeko promesak*, David Cronenberg, 2007), *Captain Fantastic* (Matt Ross, 2016) eta *Green Book* (Peter Farrelly, 2018).

2020an, Donostia saria jaso zuen Donostia Zinemaldiaren 68. edizioan, bere ibilbidearen aitorpen gisa, eta *Falling* filma aurkeztu zuen, zuzendari gisa duen lehen lana.

## Biografia 
Viggo Mortensen New Yorken jaio zen, 1958an (aita danimarkarra du eta ama, estatubatuarra). Argentinan bizi izan zen haurtzaroan eta han gaztelania ikasi, baina beste zenbait hizkuntza ere hitz egiten ditu. 1982an, jaioterrira itzulita, arte dramatikoa ikasi zuen Warren Robertsonekin eta antzerkigintzan lan egin zuen.

Zinemako lehen lana Harrison Ford aktorearekin egin zuen, *Witness* (*Lekuko*, Peter Wier, 1985) izenburuko polizia-intrigan, amish baten paperean. Harrezkero, Mortensenek 50 bat filmetan parte hartu du, anitz zinemagileren aginduetara: David Cronenberg, Peter Weir, Jane Campion, Peter Jackson, Gus Van Sant, Brian de Palma, Agustín Díaz Yanes, Ana Piterbarg, Lisandro Alonso, David Oelhoffen, Peter Farrelly eta Matt Ross, besteak beste.

## Bibliografia 
Mortensenek poesiari, argazkigintza eta margolaritzari buruzko zenbait liburu idatzi ditu. Hona hemen zerrenda:

* *Ten Last Night* - (1993).
* *Recent Forgeries* - (1998)
* *Errant Vine* - (2000)
* *Hole in the Sun* - (2002)
* *SignLanguage* - (2002)
* *Coincidence of Memory* - (2002)
* *Mo Te Upoko-o-te-ika / For Wellington* - (2003)
* *45301* - (2003)
* *Un hueco en el sol* - (2003)
* *Miyelo* - (2003)
* *The Horse is Good* - (2004)
* *Linger* – (2005).
* *I Forget You For Ever* – (2006).
* *Skovbo* – (2008).
* *Sådanset* – (2008).
* *Canciones de Invierno – Winter Songs* – (2010).
* *That Turned Ugly Fast* – (2015)
* *Ramas Para Un Nido* – (2017).

## Diskografia 
* 1994: ''Don't Tell Me What To Do*
* 1997: *One Less Thing to Worry About*
* 1998: *Recent Forgeries*
* 1999: *The Other Parade*
* 1999: *One Man's Meat*
* 1999: *Live At Beyond Baroque*
* 2003: *Pandemoniumfromamerica*
* 2004: *Live At Beyond Baroque II*
* 2004: *Please Tomorrow*
* 2004: *This, That, and The Other*
* 2005: *Intelligence Failure*
* 2006: *3 Fools 4 April*
* 2007: *Time Waits for Everyone*
* 2008: *At All*
* 2010: *Canciones de Invierno*
* 2011: *Reunion*
* 2013: *Acá*
* 2015: *Under the Weather*
* 2016: *Seventeen Odd Songs*
* 2017: *Preguntas Desde la Orilla*
* 2018: *Godzilla Sleeps Alone''

## Filmagintza 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Viggo Mortensen aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Nanna

**Nanna** eskandinaviar mitologiako jainkosa bat da, Nepen alaba eta Baldurren emaztea. Honekin batera, Æsir jainkoen partaide zen, eta Breiðabliken bizi ziren, Asgarden. Forsetiren ama zen Baldurrekin. Höðrl zuenean, penaren penaz, bere senarraren hil sura bota zuen bere burua bere ontzi Hringhorniren barnean.

## Kanpo estekak
Höðr

**Höðr**, eskandinaviar mitologian, jainko itsu bat zen, Baldurren anaia. Bere anaia nahi gabe hil zuen, eta bera, Odinen seme zen Valiren esku hil zen.

Eddatan kontatzen denaren arabera, Baldur jainkoak, bere heriotza propioa aurreikusten zuen amesgaiztoak zituen, eta bere ama, Frigg jainkosa, munduan zehar joan zen, gauza guztiei, Baldur kaltetuko ez zutela zin eginaraziz. Lokik hau jakin zuen, eta haserretu egin zen. Mozorrotuta joan zen Friggekin hitz egitera, eta honek, mihurari zin eginaraztea beharrezko ez zuela ikusi aipatu zion, kaltegabetzat baitzuen. Lokik, hau jakin zuenean, azkon bat egin zuen mihura adar bat erabiliz eta Höðr gidatu zuen, Baldurri txantxa bezala jaurti ziezaion, honela, Baldur hilez.

Gesta Danorumean kontatzen den mitoaren beste bertsio ezberdin batean, ez da Loki aipatzen, eta Baldur, Höðrrek hiltzen du sastakada batez.

## Kanpo estekak
Vali

**Vali** eskandinaviar mitologiako jainko bat da, Odin jainkoa eta Rind erraldoiaren semea, eta ia ez da aipatzen Ragnaröka baino lehen. Ez zen jainko tradizional bat izan, baizik eta eskaldoen asmakari bat. Höðrretaz mendekatu zen, hau su baten gainean jarriz, honek Baldur hil izanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ed Harris

**Edward Allen "Ed" Harris** (Englewood, 1950eko azaroaren 28 - ), Estatu Batuetako aktorea da.

## Filmagintza 

* *Coma* (1978)
* *Borderline* (1980)
* *Knightriders* (1981)
* *Dream On!* (1981)
* *Creepshow* (1982)
* *The Right Stuff* (1983)
* *Under Fire* (1983)
* *Swing Shift* (1984)
* *Places in the Heart* (1984)
* *A Flash of Green* (1984)
* *Code Name: Emerald* (1985)
* *Alamo Bay* (1985)
* *Sweet Dreams* (1985)
* *Walker* (1987)
* *The Last Innocent Man* (1987)
* *To Kill a Priest* (1988)
* *Jacknife* (1989)
* *The Abyss* (1989)
* *State of Grace* (1990)
* *Paris Trout* (1991)
* *Glengarry Glen Ross* (1992)
* *The Firm* (1993)
* *Needful Things* (1993)
* *Milk Money* (1994)
* *China Moon* (1994)
* *The Stand* (1994)
* *Nixon* (1995)
* *Apollo 13* (1995)
* *Just Cause* (1995)
* *The Rock* (1996)
* *Eyes for an Eye* (1996)
* *Absolute Power* (1997)
* *Stepmom* (1998)
* *The Truman Show* (1998)
* *The Third Miracle* (1999)
* *Pollock* (2000)
* *The Prime Gig* (2000)
* *Waking the Dead* (2000)
* *A Beautiful Mind* (2001)
* *Buffalo Soldiers* (2001)
* *Enemy at the Gates* (2001)
* *The Hours* (2002)
* *Radio* (2003)
* *The Human Stain* (2003)
* *Masked and Anonymous* (2003)
* *Empire Falls* (2005)
* *Winter Passing* (2005)
* *A History of Violence* (2005)
* *Copying Beethoven* (2006)
* *Gone Baby Gone* (2007)
* *Cleaner* (2007)
* *National Treasure: Book of Secrets* (2007)
* *Touching Home* (2008)
* *Appaloosa* (2008)
* *Once Fallen* (2009)
Melkiades

**Melkiades**, grezieraz Μελχιάδης ὁ Ἀφρικανός, (311-314) aita santua zen. Ziur aski, Afrika iparraldekoa zen, haren izen greziarra gorabehera, bizitzari buruzko datu fidagarririk ez dagoen arren. "Afrikar gurasoduna, Espainiara joanak, *Mantua de los Carpetanos* herrian (ondoren Madril) jaio zen", Flavio Dextroren arabera. Italiara bidaia egin zuen 299an, eta kalte handiak jasan behar izan zituen Maximiano eta Dioklezianoren jazarpenean, hiltzeko arriskuarekin.

Haren aitasantualdian, Konstantino I.a Handiaren Maxentzioren aurkako garaipena gertatu zen Milvio Zubiko guduan, Tiber ibaiaren gainean; gudu horretan, Maxentzio itota hil zen, Konstantinoren erasotik ihesi zebilela.

Handik gutxira, 313an, Milanen, Konstantinok Milango Ediktua aldarrikatu zuen; horrekin, Elizaren bakea eta askatasuna bermatzen zituen. Konstantinok, gainera, Melkiadesi hazienda bat opari eman zion Lateranen, Laterandar jauregi inperialean. Toki hura, ordutik aurrera, aita santuen egoitza ofiziala izatera iragan zen. Bertan, Konstantinok lehen basilika erromatarra eraiki zuen: Laterango basilika. Basilikoa hori aita santuen katedrala izatera iragan zen. Gaur egun, San Joan Laterangoaren Artxibasilika izenaz ezagutzen da.

Melkiadesek kontzilio bat deitu zuen donatistak salatzeko. Bestalde, harekin ogi bedeinkatuaren erabilera hasi zen.

Ziur aski abenduaren 10ean hil zen, haren jaia ospatzen den egunean, eta San Calixtoren hilerrian lurperatua izan zen. Bertan lurperatutako azken aita santua izan zen. Modu naturalean hil zen arren, martiri gisa gogoratzen da, Maximiano enperadorearen garaian jasan behar izan zuen sufrikarioagatik.

## Erreferentziak
Sargon Akadekoa

[thumb|250px|[Akadtar Inperioaren hedaduraren mapa, Sargonen konkistekin eta ondorengo matxinada nagusiekin. Akadtar nagusitasunezko 150 urteek, oroitzapen sakona utzi zuten Mesopotamiako mentalitatan, ondorengo mendeetan, bata bestearen etorritako inperioen sorleku izango dena, inperio horien erregeentzako, Sargon eta honen biloba Naram-Sim ohiko enperadore ereduak izango direlarik. Lehenari buruz, jarraitu beharreko bertuteak nabarmentzen dira, mito bihurtuz, bigarrenari dagokionez, berriz, matxinadak apaltzen nekatutako inperioaren anti-eredua nabarmentzen da.]]
**Sargon Akadekoa** ( / , "errege legitimoa", "benetako erregea") (K.a. 2334-K.a. 2279 kronologia laburraren arabera), historian inperio bat sortu zuen lehen pertsona erregistratua da, hots, Akadtar Inperioa, Tigris eta Eufrates ibaien ibarra eta egungo Turkiaren zati bat hartu zituena. Hiriburua Akad izan zen.

Sargonen elezahar sumertarrak haren aita La'ibum izenaz aurkezten du. Sargon Sumerren Kisheko errege zen Urzababaren kopari nola bihurtu zen deskribatzen du. Sargonek amets bat izan zuen: Inanna jainkosak bere alde egiten zuen, Urzababa odol iturri batean itotzen duena. Sargonek Urzababari kontatzen dio, eta hori Sargon hiltzen saiatzen da, baina Inannak ohartarazi egiten du. Urzababak Sargonengana Urukeko Lugal-zage-si erregea bidaltzen du, Sargon hiltzeko mezua daraman buztinezko taulatxo batekin, baina gutun-azalak oraindik ez ziren asmatu (dirudienez, elezaharra, puntu horretan galduta dago, ustez, Sargon errege bihurtzera nola iristen den deskribatzen du).

Sumertar errege zerrendatik: "Agaden, Sargon, aita lorezaina zuena, Urzababaren koparia, Agadeko errege izatera iritsi zen, Agade eraiki zuena, 56 urtez gobernatuz". Ulertzeko zaila bada ere, Urzababa eta Lugal-zage-si errege bezala agertzen dira zerrendan, baina zenbait belaunalditako tartearekin; hala ere, uste denez, Urzababak Kisheko jauregian bizi behar izan zuen Sumerreko bere erresuma galdu eta handik denbora luzera.

Lugal-zage-siren oinordekoa eta dinastia berri baten sortzailea da Sargon. Haren seme-alabak Rimux, Manixtuxu eta Enheduanna dira: azkena zenbait akadtar ereserkiren egilea da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
Akadtar Inperioa
1916ko Udako Olinpiar Jokoak

**1916ko Olinpiar Jokoak**, Berlinen ospatu beharrekoak ziren. Baina, Aro Modernoko Olinpiar Jokoen historian lehen aldiz, Antzinateko Olinpiar Jokoetan gertatzen zenaren aurkakoa gertatu zen. Antzinateko Olinpiar Jokoetan, kirol ekitaldi sakratu hauek ospatzeko tenorea iristen zenean, gerrak bertan behera uzten ziren jokoek irauten zuten denboran. Izan ere, Aro Modernoko Olinpiar Jokoek ez duten izaera sakratua zuten Olinpian Zeus jainkoaren omenez ospatzen ziren Antzinateko Olinpiar Jokoek. 1916ko Olinpiar Jokoetan, berriz, bertan behera utzi behar izan zena, urte horretako Olinpiar Jokoen edizioa izan zen, Lehen Mundu Gerrako guduak gertatzen ari bait ziren Europan, tartean Alemania bera zegoelarik. Baina, edizio hau bertan behera utzi zen arren, ez zen ezeztatua izan, eta hurrengo Olinpiar Jokoek, Antwerp belgiar herrian 1920an ospatu zirenek, VII zenbakia eraman zuten.

1912ko maiatzak 27an, Estokolmon non une hartan, urte hartako olinpiar jokoak ospatzen ari ziren, Berlin izan zen 1916ko Olinpiar Jokoen hiri antolatzaile bezala aukeratua, Hungariako hiriburu den Budapest, eta Egiptoko Alexandria hiriak garaituz.

*Neguko aste* bat pentsatu zen, abiadura patinajea, patinaje artistikoa eta izotz hockey ekitaldiak ospatzeko, lehen Neguko Olinpiar Jokoak bezala har daitezkeenak. Olinpiar Joko hauen planen artean, Berlingo Estadio Olinpikoa eraikitzea zegoen, 1912 eta 1913 artean eraiki zena.

 

## Kanpo estekak
Eider Rubio

**Eider Rubio Ponce** (Donostia, 1977ko maiatzaren 7a) Euskal Herriko eskubaloi jokalari erretiratua da. Bere ohiko posizioa erdikoa zen, nahiz eta hegal postuan jokatu ahal zuen ere. 168&nbsp;cm-ko garaiera dauka eta 64 kiloko pisua. Gaur egun Bera Berako bigarren entrenatzailea da.

## Ibilbidea 
Bere estreinako taldea Corteblanco Bidebieta (gaur egun Akaba Bera Bera izena duelarik), izan zen. Lehen mailako talde honekin Ohorezko Mailara igo zen.

2001. urtean Gipuzkoako taldea utzi eta Kantabriako Marina Park Sagardia taldean fitxatu zuen, Lehen Mailako eskubaloi taldea.

Handik Sabadellgo Arrahona taldera joan zen eta geroxeago Mar Astroc Sagunto kirol taldera, biak Ohorezko Mailakoak.

Orsan Elda Prestigio taldean denboraldi bakarra egon zen, 2006-2007, beti ere Ohorezko Mailan.

2007an berriz itzuli zen bere lehen taldera, hots, Akaba Bera Bera taldera, bi urteko kontratuarekin (2007-2009) eta berriro berritu zuen bere taldearekiko konpromisoa beste bi urtez (2009-2011).

36 urte betetzeko aste gutxi batzuk lehenago 2012-2013 denboraldiko maiatzean jokalari profesional izateari utziko ziola zabaldu zuen hedabideetan. Ohorezko Mailan 18 denboraldi ibili ostean eta azken denboraldian Espainiako Superkopa, Erregina Kopa eta Ohorezko Mailako txapelketa irabazi eta gero.

## Selekzioa 
Bere defentsa jokoagatik hain ezaguna egin zenez, Orsan Elda Prestigio taldean jokatzen ari zela Espainiako selekzioak deitu zuen eta harekin 30 aldiz jokatu zuen geroztik.

## Jokalari profila 
Kontraerasorako abiadura handikoa (bere altuerak lerroen artean ongi jokatzen uzten dio), adore handikoa, jokoaren ikuspen onekoa eta jokaldiei azkartasuna ematen iaioa. Eskubaloi jokalari peto-petoa zen.

## Bitxikeriak 
Bere ordezkaria haren ama Julia Ponce izan zen, zein Akaba Bera Berako presidentea izan zen.

## Erreferentziak
Portugalgo zinema

**Portugalgo zinema** herrialde europar hartan egindakoa da, hastapenak XIX. mendeko amaieran eta XX.eko hasieran dituena. 1950eko hamarkadan *"Cinema Novo"* izeneko mugimendua sortu zuten neoerrealismo italiarraren ildoa hartuta.

Aipatzekoak dira zuzendarien artean Manoel de Oliveira zuzendari beteranoa eta João César Monteiro, eta aktore nabarmenak Maria de Medeiros, Edgar Morais, Beatriz Batarda,
Joaquim de Almeida, Nuno Lopes, Lúcia Moniz, Laura Alves eta Beatriz Costa, beste batzuen artean.

Bestela, *"O Crime do Padre Amaro"* Portugalgo pelikularik arrakastatsuena da, Eça de Queirós idazleraen eleberrian oinarritutakoa.

## Kanpo estekak 
* Breve História do Cinema Português (1896 - 1962). PDF
* Cinema Português bloga
* Filmes portugueses bloga
Olerkaritza eskaldiko

[eskuinera|thumb|250px|[Bersi Skáldtorfuson kateatua olerkiak konposatzen, Óláfr Haraldsson erregeak harrapatu ondoren.]]
**Olerkaritza eskaldikoa** (islandieraz dróttkvæði, *olerkaritza gortetarra*), Norvegiako gorteetan praktikatu zen, eta ondoren Islandian, IX. mendetik XIII. menderarte.

Eskaldoak, gerlaria eta olerkaria aldi berean, olerkiak egiten zituen formaltasun zorrotz batzuen arabera.

Olerkaritza eskaldikoa bereizten duena, sintaxi konplexu bat da, aliterazioa erabili eta bere ulermena iluntzen zuten perifrasi, metafora eta figura erretorikoak sartzeagatik, kenningarra kasu.

Eddako olerkaritza ez bezala, tradizio herrikoian jaioa zena, eskaldoek, euren artearen kontzientzia zuten.

Egile eskandinabiar batzuk, euren sagetan sartu zituzten olerki eskaldikoak.

Beranduago, kontinenteko eraginagatik, olerkaritza eskaldikoan, hitz neurtu errimatua sartzen hasi zen, eta hala amaitzen da.

Modalitate honetan aritu ziren olerkarien artean, Bragi Boddason, Egil Skallagrimson (910-990), Hallfredr eta Sigvatr nabarmentzen dira.
Genesis (espazio ontzia)

thumb|200px|Genesis zunda, eguzki fluxuaren informazioa biltzen. (NASA/JPL-Caltech)
thumb|250px|Sareta itxurako Genesi zundaren kolektorea, hainbat materialetako oblea ultra purutaz osatuta.
*Genesis* espazio zundaren helburua Eguzki haizearen eredu bat hartzea eta horren ostean Lurrera bueltatzea zen. Azken hau egiterakoan, Ilargiaren orbitak baino urrunago dagoen eremutik bueltatzen zen lehenengoa zunda bihurtuko zen. 2001eko abuztuaren 8an 16:13an "*Cape Canaveral*"etik jaurti zuten NASAkoek zunda espaziala. Zunda espaziala 2004ko otsailean ailegatu zen bere helmugara eta 2004ko apirilaren 1ean kolektorea kanporatu zuen. Nahi zutena lortutakoan, bueltako bidea besterik ez zitzaien geratzen misioa baliagarritzat hartzeko.

## Itzultzera 
2004ko Irailaren 8an kapsulak atmosfera itzultzeko ekintzari ekin zion, baina espazio-ontziko gainontzekoa galdu zen orbita eskuraezin batean. Diseinuaren akats batengatik desazelerazioaren sentsore batean, jausgailua ez zen zabaldu. Hori dela eta, espazio-ontzia beheratu egin zen aire erresitentziarekin bakarrik, bere abiadura zertxobait murrizten. Aurreikusitako espazio-ontziaren berreskuraketa ekintza bertan behera geratu zen eta ezin izan zen burutu. Dugwayko basamortuan (Toole) talka egin zuen nahitaez gutxigora behera 86 m/s zeramala, hau da, 311km/ orduko.

## Kanpo estekak
Eguna (egunkaria)

***Eguna*** euskarazko lehenengo egunkaria izan zen Hego Euskal Herrian argitaratutakoa, Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian, 1937ko urtarriletik ekainera arte. Izan ere, Gerra Zibilak moztu egin zuen hedabide honen ibilbidea.

## Sorrera 
[ezkerrera|thumb|***Eguna*** egunkariaren plaka Bilboko [Posta kalea (Bilbo)|Posta kalean.]]
*Eguna* erabaki politiko baten ondorioz jaio zen. Lehenbiziko Eusko Jaurlaritzan euskara hutsezko egunkari bat ateratzeko agindua eman zen. Artean *Euzkadi* egunkaria nagusiki gazteleraz zen, eta bazuen euskarazko sail bat Estepan Urkiaga "Lauaxeta"ren zuzendaritzapean; hor aritzen ziren kazetariei eman zitzaien egunkari berria antolatzeko agindua, 1936ko abenduaren 28a inguruan. Presio handipean, zati handi batean inprobisatuz eta irarkolako langileak gabonzahar egunean lanera bultzatuz, urtarrilaren 1erako lehen zenbakia ateratzea lortu zuten.

Lehen erredakzioa Bilboko Posta kalean izan zuten, "Excelsius" gerra aurrean ateratzen zen kirol egunkariaren lantokian, *Euzkadi*koaren gaineko solairuan. Hasieran haren irarkola ere erabili zuten, baina gero *La Gaceta del Norte*renera bidali zituzten. Posta kaletik, erredakzioa Gran Via kaleko "Indatzu" etxera aldatu zuten. Beste kolaboratzaile batzuk: Basarri ertzaina, Imanol Enbeita "Uribitarte tar Ibon", aita Nikolas karmeldarra, Engrazio Arantzadi "Kizkitza"... Herrietatik albisteak bidaltzen zituzten korrespontsal ugari ere izan zituzten. Gerra galdu zuenean alderdi errepublikarrak, errotatiba hura konfiskatu zuten garaile frankistek, eta eta Falange erakunde politikoak *El Correo* inprimatzeko bailatu zuten arte. Gaur egun Euskadiko Industria Ondare Higigarriaren zentroan dago ikusgai, Barakaldon.

## Errekonozimenduak 
* 2016: *Bilboko udalak Eguna* egunkariaren oroimenez Posta kaleko 17. zenbakiaren parean  plaka bat jarri zuen.

## Bibliografia 
* Agirreazkuenaga Zigorraga, Joseba (1998): *Manu Ziarsolo "Abeletxe" (1902-1987): "Eguna"*, Gasteiz, Eusko Jaurlaritza, Bidegileak 11/4.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskararen historia

## Kanpo estekak 
* "Eguna" kazetaren ale guztiak Euskal Prentsaren Lanak-en irakurgai
Salmanasar I.a

**Salmanasar I.a** (K.a. 1274-K.a. 1245), Asiriako erregea izan zen inperio ertainaren garaian.

Tronura, bere aita Adad-nirari I.a hil ondoren igo zen, eta laster sartu zen zenbait gerretan, horietatik garrantzitsuena, Urhi-Teshuben hititen aurkakoa, bere aliatua zen Wasashatta Mitanniko tronuan berriz jartzen saiatu zena, Asiriaren basailua zen erresuma Adad-nirariren garaitik. Erabateko garaipena lortu zuen hititen aurka, berriki erantsitako Mesopotamiako lurraldeen gaineko kontrola eta Mitanni zuzenean asiriar probintzia bihurtzea ziurtatzea ahalbidetu ziona.

Hititen aurka gerran aritzeaz gain, Salmanasarrek (Assur hirian aurkitutako bere urte liburu propioen arabera), zenbait kanpaina aurrera eraman zituen bere aitak erantsitako lurraldeetan, asiriar nagusitasuna ziurtatzeko. Honela, eurei buruz askorik ezagutzen ez den erresuma batzuk konkistatu zituen, Arinnu edo Taie, adibidez, eta arameoak garaitu zituen, honek, lehen aldiz, Mesopotamian kolonia asiriarrak ezartzea ahalbidetu ziolarik; kolonizatze politiko honek, indarrean jarraitu zuen mende betez. Gainera, Nimrud hiria sortu eta Ninive eta Assur edertu zituen.

Bere oinordekoa, bere seme Tukulti-Ninurta I.a izan zen.

## Erreferentziak
Euskalzale

***Euskalzale*** XIX. mendearen bukaeran egindako euskarazko astekari baten izena da, Bilboko Jardines kalean argitaratutakoa 1897ko urtarriletik 1899ko abendua arte. Osoki euskaraz idatzitako lehen aldizkaria izan zen.

Bizkaiera idatziaren lekuko ona da, bai eta orduko euskara garbiarena ere, lehenengo alearen azalean ederto azaldu zutenez: ''"Onetarako alik garbien da errazen agertuko dira euskerazko berbaak. 'Bentanea, sillea, pareta, confesinoia, primerako billetea, ferrocarrileko estazinoia, habitazinoiak, fondak , jardinak' eta euron antzeko berba guztiak oraindisek pilotuten asiko gara; ta iru urte barru, lenago ezpada, euron ordezko berba garbi ederrak zabaldu daizanean, su emongo iako erderada-pilo horreri"''.

Argitalpenaren zuzendaria Resurreccion Maria Azkue izan zen, eta bertan idatzi zutenen artean, besteak beste, Evaristo Bustintza "Kirikiño", Txomin Agirre, Felipe Arrese Beitia, Pedro Ignazio Barrutia eta Biktoriano Iraola ditugu.

## Ikus, gainera 
* Euskararen historia
* Euskal Pizkundea
* Eguna (egunkaria)
* Uskal-Herriko Gaseta

## Kanpo estekak 
* "Euskalzale" aldizkariaren ale guztiak Euskal Prentsaren Lanak webgunean irakurgai
Urpo Ylönen Saria

**Urpo Ylönen -palkinto** 1977tik urtero SM-liiga finlandiarreko atezain onenari ematen zaion garaikurra da; SM-liigako arduradunek erabakitzen dute sariaren irabazea.

Urpo Ylönen izotz-hockey jokalari profesional bat izan zen.

## Irabazleak 
## Kanpo estekak
Kultainen pilli

**Urrezko txilibitua** edo **Kultainen pilli** 1986tik urtero SM-liiga finlandiarreko arbitro zuzenenari ematen zaion garaikurra da. Jokalarien Elkarteak irabazlea erabakitzen du.

## Irabazleak 
## Kanpo estekak
San Antonio (Texas)

**San Antonio** (/ˌsænænˈtoʊnioʊ/) hiri estatubatuarra da, Texasko estatuan kokatuta dagoena.

Biztanle kopuruagatik Ameriketako Estatu Batuetako zazpigarren handiena da, eta Texasko bigarrena. San Antonio Bexar konderriko hiriburua ere bada.

Hirian inportantea da oso armadaren presentzia, izan ere, El Alamo misioa gertu du.

## Historia 
* 1536an Álvar Núñez Cabeza de Vacak eskualdea bisitatu zuen, orduan bertokoek *Yanaguana* deitua.
* 1836an El Alamon 189 lagunek 13 egunez defendatu zuten misioa Antonio López de Santa Anna jeneralak zuzendutako 4.000 soldaduzko armadaren aurka.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
San Antonio ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Sanantoniotar ospetsuak 
* Joan Crawford, aktorea.
* Oliver North, militarra.
* Robert Rodriguez, zinema zuzendaria.

## Galeria 

Fitxategi:San Antonio Texas River Walk St Marys Street.JPG|Ibaiaren ibilbidea
Fitxategi:SA old bldg.jpg|Emily Morgan Hotela
Fitxategi:SA tower view from between.jpg|San Fernandoko katedrala
Fitxategi:Marriottrivercentersantx.JPG|Marriott Rivercenter
Fitxategi:WestonCentersantx.JPG|Weston Centre
Fitxategi:AmericasTowerfromground.JPG|Ameriketako dorrea
Fitxategi:HiltondelRiosantx.JPG|Hilton Palacio del Rio
Fitxategi:Alamo TX.jpg|El Álamo
Fitxategi:SAPL2.jpg|Liburutegia
Fitxategi:Bexar County Court House perspective.jpg|Bexar konderriko epaitegia
Fitxategi:SABG8.jpg|Lorategi botanikoa
Fitxategi:Mission-Concepcion.jpg|Parke historikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* San Antonio Hiriko webgune ofiziala
Adolfo Muñoz

**Adolfo Muñoz Sanz**, ezizenez ***Txiki***, (Mañueta, Araba, 1959), euskal sindikalista da. 2008ko azaroaren 27tik, ELAren XII. Kongresutik alegia, ELA sindikatuko idazkari nagusia da, %91,22ko babesarekin Jose Elorrietaren lekukoa hartuz. Adina zela eta kargua utzi zuen 2019ko apirilaren 5ean egindako ezohiko kongresuan, eta Mitxel Lakuntzak hartu zuen bere tokia.

## Bizitza 
Familia behargin batean jaioa, Mañueta jaioterritik Gasteizera lekualdatu behar izan ziren, bere aitak eraikuntzan lan egiteko aukera izan zezan. 16 urte zituela hasi zen lanean, eta 17 urte zituela egin zen ELA sindikatuko kide. 1975ean Cegasa enpresan hasi zen lanean, udan lan egiteko. Lan handia egin behar zela eta enpresak hitzartutakoa baino denbora gehiago mantendu zuen postuan beste langile batzuekin batera, lege-iruzurra eginez. Ondorioz, gero enpresak kaleratu nahi izan zituenean ezin izan zuen halakorik egin, eta lanpostu finkoa eman behar izan zien.

Cegasa enpresan 14 urtez egin zuen lan. Garai horretan, oraindik klandestinitatean, diktaduraren errepresioa hurbiletik bizitzea egokitu zitzaion. Maiatzaren 1erako kartelak itsasteagatik gau bat komisarian igaro behar izan zuen. 1980ko hamarkadaren amaiera arte jarraitu zuen enpresan lanean, Jose Elorrieta eta Jose Unanuek liberatzeko eskaintza egin zioten arte, 1989an. Lan egiten zuen bitartean Gizarte-graduatua eta Zuzenbidea ikasi zuen UNEDen. Euskara ikasi zuen normaltasunez erabiltzeko gaitasuna lortu arte.

1989tik 2000 urtera ELA sindikatuko Arabako Zerbitzu Publikoen Federakuntzako arduraduna izan zen, eta sindikatuaren arduraduna izan zen besteak beste Osakidetzan eta udal zein foru administrazioan. Ondoren, ELAren Gasteizko eskualde-arduraduna izendatu zuten.

2003an Metalaren Federazioaren idazkaria izendatu zuten eta 2004an ELAren Batzorde Eragilean sartu zen, negoziaketa kolektiboaren arduradun gisa. Gerora idazkari nagusiaren ondoko izendatu izan zen, eta 2008ko azaroaren 27tik, ELAren XII. Kongresutik alegia, ELA sindikatuko idazkari nagusia da, %91,22ko babesarekin Jose Elorrietaren lekukoa hartuz.

ELAren araudiaren arabera 60 urtetik gora ezin da barne-kargurik eduki, beraz Adolfo Muñozek idazkari nagusi kargua utziko zuela eman zuen aditzera. 2019ko apirilaren 5ean Donostiako Kursaalean egindako ez-ohiko batzarrean utzi zuen postua, eta Mitxel Lakuntzak hartu zuen bere lekua, Nazio Batzordeak proposatua izan eta afiliatuek onartu ondoren.

## Idazlanak 
* *El modelo neoliberal vasco*. Manu Robles-Arangiz Fundazioa. 2023. (ISBN: 978-84-125647-2-3).

## Erreferentziak
Gurdwara

thumb|Gurdwara

**Gurdwara**, sikh erlijioko jarraitzaileen gurtza tokia da. Gurdwara bakoitzak, Adi Granth liburuaren kopia bat du, eta gurtzarako elkargune bezala balio du, baita errezitazioa, kantua eta idazteun sakratuaren argipenerako ere.

Eraikin hauetan, erantsita, amankomuneko sukalde bat eta, batzuetan, eskola bat dute. Etxe pribatuetan, gela bat uzten da bereziki gurtzarako, hau ere gurdwara deitzen delarik. Sarri, sikhen guruen bizitzarekin lotura duten gurdwaratara erromesaldiak egiten dira, bereziki Urrezko Tenplura.

Espainian, Bartzelona, Madril edo Palma de Mallorca moduko hirietan, zenbait gurdwara daude, non, igandero, sikhismoaren jarraitzaileak biltzen diren.

## Kanpo estekak
Butterworth iragazki

[thumb|250px|Lehen ordenako behe-paseko Butterworth iragazki baten [Boderen diagrama, tentsio-irabazia (goian) eta fasea (behan).]]
**Butterworth iragazkia** iragazki elektroniko aktibo mota bat da. Butterworthen polinomioetan oinarritzen da bere diseinua. Eredu matematikoaren hurbileko maiztasun-erantzuna izan dezan diseinatzen da.

Butterworth iragazkia Stephen Butterworth ingeniari britainiarrak teorizatu zuen "On the Theory of Filter Amplifiers", *Wireless Engineer* (*Experimental Wireless and the Wireless Engineer* bezala ere ezagutua), 7. liburukia, 1930, 536-541 orrialdeak.

## Transferentzia-funtzioa 
[thumb|350px|Butterworth motako behe-paseko iragazkien transferentzia funtzioa, 1. ordenetik 5. ordenetakora. Funtzioaren malda 20·*n* [deziBel|dB/dekadakoa da, non *n*-k ordena adierazten duen.]]

Iragazkirik arruntena behe-pasekoa da, goi-paseko bihurtu daitekeena. Bi iragazki hauek konbinatuz banda kentzeko iragazkiak eta banda-paseko iragazkiak lor daitezke.

*n* ordenako iragazki baten tentsio-irabazia, transferentzia-funtzioan *H(s)* bezala adierazita dagoena ondorengo adierazpen matematikoa da:
:G^2(\omega)=\left |H(j\omega)\right|^2 = \frac {G_0^2}{1+\left(\frac{\omega}{\omega_c}\right)^{2n}} 

non
* n = iragazkiaren ordena
* ωc = ebaki-frekuentzia (gutxi gorabehera -3dB dagoen maiztasuna)
* G_0 korronte zuzeneko irabazia (zero maiztasuneko irabazia)

*n* infinitura hurbiltzen den heinean irabazia funtzio errektangular baten itxura hartzen du, eta ondorioz ωc baino txikiagoak diren maiztasunetarako irabaziak G_0 balio du. ωc baino handiagoak diren frekuentzietan, berriz, ez dago irabazirik. *n* txikiko balietarako, ebaki-maiztasuneko irabazia ez litzateke hain zorrotza izango.

*H(s)* transferentzia-funtzioa ezagutu nahi dugu, non s=\sigma+j\omega den. *H(s)H(-s)*, *s = jω* domeinuan, |*H(jω)*|2 denez, orduan:

:H(s)H(-s) = \frac {G_0^2}{1+\left (\frac{-s^2}{\omega_c^2}\right)^n}

Adierazpen matematiko honen poloak ωc erradioko biribil batean azaltzen dira, simetrikoki.

:-\frac{s_k^2}{\omega_c^2} = (-1)^{\frac{1}{n}} = e^{\frac{j(2k-1)\pi}{n}}
\qquad\mathrm{k = 1,2,3, \ldots, n}

eta horrenbestez,

:s_k = \omega_c e^{\frac{j(2k+n-1)\pi}{2n}}\qquad\mathrm{k = 1,2,3, \ldots, n}

Transferentzia-funtzioa:

:H(s)=\frac{G_0}{\prod_{k=1}^n (s-s_k)/\omega_c}

Beraz, denominatzailea *s*ren domeinuan dagoen Butterworthen polinomioa da.

### Butterworthen polinomio normalizatuak 
Butterworthen polinomioa ωc = 1 eginez normalizatzen da.

:B_n(s)=\prod_{k=1}^{\frac{n}{2}} \left[s^2-2s\cos\left(\frac{2k+n-1}{2n}\,\pi\right)+1\right] n bakoitientzako
:B_n(s)=(s+1)\prod_{k=1}^{\frac{n-1}{2}} \left[s^2-2s\cos\left(\frac{2k+n-1}{2n}\,\pi\right)+1\right] n bikoitientzako

Lau zenbaki hamartarrekin, Butterworthen adierazpenak honako hauek dira:

|}

## Ikus, gainera 
* Iragazki elektroniko
* Iragazki analogiko
* Iragazki digital
* Cauer iragazki
* Chebyshev iragazki
* Bessel iragazki

## Kanpo estekak
Rimux

**Rimux**, akadiar dinastiako bigarren Sumerreko erregea izan zen. Sargon Akadekoaren semea, honen ondoren gobernatu zuen. K.a. XXIV. mendearen erdialde inguruan.

Bere aitaren erregealdiaren amaieran agertu zen matxinada orokorreko egoera heredatu zuen, gogortasunez aurre egin ziona. Matxinada hau, lehenik, hiri bakan batzuen manifestazioekin agertu zen, Ur, Uruk, Umma, Lagash eta Kazallu kasu, eta, ondoren, Elameko herri konfederazio baten aurkako gatazkarekin. Uste denez, bere erregealdian, Eblak, aurretik galdutako bere independentzia berreskuratu zuen. Azkenik, jauregiko matxinada baten ondorioz hila izan zen. Bere ondorengoa, bere anaia Manixtuxu izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banteay Kdei

**Banteay Kdei** (; ) Angkorreko multzo arkeologikoan dagoen tenplu budista bat da, Angkor Thometik bi kilometrora, Kanputxean. UNESCOk, Gizateriaren Ondare bezala izendatua du.

## Historia 
Tenplua, X. mendeko tenplu bat zegoen toki berean dago. Ia ez dago dokumentaziorik. Banteay Kdei, Jayavarman VII.aren eta honen ondorengo Indravarman II.aren erregealdietan eraiki zen. Ez da eraikuntza bateratzaile bat, eta aldaketak egin ziren. Multzoaren kontserbazio egoera erdipurdikoa da, gune batzuk hondakinetan eta beste batzuk zaharberrituak daudelarik.

## Bibliografia 
* Claude Jacques, Michael Freeman. Angkor cité khmère. Ed. Olizane. Ginebra, 2000. 
* Jean Laur. Angkor. Flammarion. 2002. ISBN 2-820-0897-5
* Maurice Glaize. Angkor. J. Maisonneuve. Paris, 2003. 

## Kanpo estekak
Adi Granth

**Adi Granth** (), sikhismoko testu sakratu bat da.

Sikh guruen eta santu hindu eta islamiarren 6.000 ereserki ingururekin osatua dago. Gurtzaren dokumentu nagusia da gurdwara guztietan. Egunera, modu erritualean, ireki eta itxi egiten da, eta, une berezietan, etengabe irakurtzen da.

Lehen aldiz, Arjan Guruak bildu zuen 1604an, nork, bere ereserki propioak eta bere aurrekoenak sartu zituen, santuen kantuez gain. 1704an, Gobind Singh Guruak, azken gurua izan zena, ereserki gehiago sartu zituen, eta, bera hil ondoren, guru gehiago ez zirela onartu behar ezarri zuen, eta Adi Granthak hartuko zuela guruaren tokia.

Gehienbat, punjabieraz edo hindiz idatzia, Mantra Mul edo oinarrizko otoitza du, baita Japjia ere (idazteun garrantzitsuena, Nanak Guruak idatzia) eta kantatuak diren ragen arabera antolatutako ereserkiak.

## Kanpo estekak
Urrezko Tenplua

**Urrezko Tenplua** (), **Harimandar Sahib**, **Darbar Sahib**, **Hari Mandir** edo **Harimandar** ere deitua, beste aldaera batzuen artean, Indiako Punjabeko Amritsar hirian dagoen tenplu sikh bat da. Sikhek tenplu sakratuena bezala eta bizitzan behin egin beharreko erromesaldiaren helmuga bezala dute, otoitz egin eta bere erregutzeak eskaintzeko. Gaur egun, gainera, mundu osoan turismo erreferentzia handia bihurtu da.

## Etimologia 
Tenplua mendebaldeko munduan nagusiki Urrezko Tenplua bezala ezagutzen da, baina posible da Amritasarreko Urrezko Tenplua bezala itzulia aurkitzea. Hala ere, bere benetako izena Harimandir Sahib da, punjaberatik datorrena eta literalki *Jainkoaren Tenplua* esan nahi duena, non *Hari*-k jainkoa esan nahi duen eta *Mandir*-ek tenplua.

## Historia 
### Erasoa 
1984ko ekainak 3tik 6rarte Indiako Armadak Urrezko Tenplua eraso zuen *Izar Urdina* operazioan, lehen ministroa zen Indira Gandhik agindutakoa, Jarnail Singh Bhindranwale buruzagi sikhak bere saiakera independentistan okupatu ondoren. Operazioaren buru Kaldip Singh Brar jenerala zegoen, Infanteriako 9. Dibisiokoa eta, operazioan zehar, tenplua hartuta zutenek uko egin zioten alde egiteari. Honek bi indarren arteko borrokak eragin zituen eta bertan zauritutako eta hildako mordoa egon ziren.

## Iruditegia 

Fitxategi:Hamandir Sahib (Golden Temple).jpg
Fitxategi:Akal Takht and Harmandir Sahib, Amritsar, Punjab, India.jpg
Fitxategi:Harmandir Sahib night view.jpg
Fitxategi:The Harmandir Sahib (Golden Temple) 04.jpg
Fitxategi:Harmandir Sahib Glowing Golden Temple.jpg
Fitxategi:Golden temple timelapse.webm
Fitxategi:Golden Temple daytime.jpg
Fitxategi:Harmandir Sahib Gateway.jpg
Fitxategi:Harmandir Sahib Gurudwara, Patna.jpg
Fitxategi:Harmandir Sahib Bir Tree 1906- pg 123 - India under royal eyes- Henry Francis Prevost Battersby.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gurdwara

## Kanpo estekak 
* Urrezo tenplua (Mapio)
Indravarman II.a

**Indravarman II.a**, Khmer Inperioko errege bat izan zen, 1218tik 1243 arte gobernatu zuena.

Jayavarman VII.a eta Indradevi erreginaren semea, bere aita bezala, budista da. Bere inperio zabalaren zati ezberdinen artean batasuna mantentzen saiatu zen.

1220an bere borondatez, Champaren ebakuazioa eta Cham Paramesvara Jaya Varman II.a printzearen tronuratzea egin zen erresumaren gobernari bezala.

Bere oinordekoa, Jayavarman VIII.a izan zen, jatorri ezezagunekoa, dirudienez, aurreko gobernariekin inongo loturarik ez zuena.

## Bibliografia 
* George Cœdès, ''Les États hindouisés d'Indochine et d'Indonésie'' Paris (1964)
San Jose (Kalifornia)

**San Jose** () AEBetako hiria da, Kalifornia estatuan dagoena. Biztanle kopuruagatik, Estatu Batuetako hamargarren handiena da, eta Kaliforniako hirugarrena. San Jose Santa Clara konderriko hiriburua da.

## Historia 
* 1777ko azaroaren 29an espainiarrek *El Pueblo de San José de Guadalupe* eratu zuten.
* 1906an hiria San Frantziskoko lurrikarak kaltetua zen oso.

## Klima 

## Galeria 

Fitxategi:Willow glen night.jpg
Fitxategi:Tower Hall and MDA.jpeg
Fitxategi:San-Jose-moa.jpg

Fitxategi:San jose california 1875.jpg
Fitxategi:Lincoln Ave - Willow Glen.JPG
Fitxategi:Friendshipgarden.JPG

## Hiri senidetuak 
San Jose ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Sanjosetar ezagunak 
* Ernie Reyes, Jr., aktorea.
* Kate Walsh, aktorea.
* Steve Wozniak, enpresaria
* Rancid, musika taldea.
* Smash Mouth, musika taldea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* San Jose Hiriko webgune ofiziala
Edmonton

**Edmonton** hiri kanadiarra da, Alberta probintzian kokatuta dagoena. Hiria Ipar Saskatchewan ibaiaren arroan dago. 2014an 877.926 biztanle zituen, eta biztanle kopuruagatik Kanadako bosgarren handiena zen, eta Albertako bigarrena. Hiriaren eskualde metropolitanoan, berriz, 1.328.300 biztanle bizi ziren. Edomonton Ipar Amerikako hirien artean eta milioi biztanletik gora dituztenen artean iparralderago dagoena da.

Edmontonen hazkundearen zati garrantzitsu bat inguruko bost udalerri (Strathcona, Ipar Edmonton, Mendebaldeko Edmonton, Beverly eta Jasper Place) batzean gertatu da. "Iparraldeko pasabidea" ezizenagatik da ezaguna, Ipar Albertan sortu diren harea bituminosoen eskala handiko industriarentzako bilgunea da, bai eta Ipar-mendebaldeko Lurraldeetan egiten diren diamante meatzaritzarako ere.

## Auzoak 
Edmonton zazpi barruti eta 375 auzotan banatuta dago, oraindik garatu gabe dauden auzoak kontuan hartuta.

## Klima 

## Osasun zerbitzuak 
1995eko uztailean *"Edmonton Zone Palliative Care Program"* (EZPCP) izeneko egitasmoa martxan ipini zuten, Edmonton General Hospital eta Misericordia Hospital zentroen jarduerak nolabait batuz. Zainketa aringarrien arloan eta mundu mailan erreferentziazkoa da hiri honetan egindako lana.

## Galeria 

Fitxategi:Edmonton_City_Hall.jpg|Udaletxea

Fitxategi:Icon II construction.JPG|Icon Dorrea
Fitxategi:Hawrelak-Park-Watercourse-Edmonton-Alberta-Canada-01.jpg|Hawrelak parkea
Fitxategi:Edmonton street map.png|Mapa
Fitxategi:Edmonton leg.jpg|Legebiltzarra
Fitxategi:Edmonton Sourdough Raft Race.jpg|Estropada

## Hiri senidetuak 
Edmonton ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 

## Pertsonaia ezagunak 
* Michael J. Fox, aktorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Edmonton Hiriko webgune ofiziala
Eskualdun Ona

***Eskualdun Ona*** euskarazko astekaria izan zen, 1904tik 1907ra Baionan argitaratua. Louis Etxeberri —*Eskualduna* aldizkariaren sortzailea bera— izan zen zuzendaria.

## Kanpo estekak 
* *Eskualdun Ona*ren ale guztiak, online.
Gelug

[thumb|Tsongkhaparen estatua, Gelugpa eskolaren sortzailea, Xining ondoko tenpluan ([Qinghai, Txina)]]
**Gelug**, **Gelugpa** edo **Gelug** eskola, *kapela horien* sekta bezala ere ezaguna, filosofo eta buruzagi erlijioso tibetar Je Tsongkhapak (1357-1419) sortu zuen. Tibeteko budisten ordena nagusia eta Dalai eta Pan-txem lamen sekta da.

Gelug sektak arau estuak ezarri zituen monasterioetan: ezkontzea debekatu egin zen, baita edari biziak edan eta haragia jatea ere, eta ikasketa bereziak eginarazten zitzaizkien fraideei; Tibeten nagusi ziren ohiturekiko begirunea gordetzeagatik aztikeriazko errituak neurriz erabiltzea libre utzi zuten. Hiru monasterio eraiki ziren, Lhasa inguruan: Dga´ldan (1416), Bras-spungs (1416) eta Se-ra (1419).

1578. urtean Dalai-Lama izendatu zuten lehenbizikoz Bras-spungs monasterioko abadea, eta haren ondotik Karma-pa sektaren aurkako guduak izan ziren Tibeteko buruzagitza lortzeko. Gelugek herria gobernatzen jarraitu zuen, Dalai-Lamaren bitartekaritzaz, Txinak 1950. urtean Tibeteko herria bere mende hartu zuen arte. 1959. urtean, Lhasa hirian izan zen matxinadaren ondoren, Dalai-Lamak Indiara egin zuen ihes. Txinatarrek buru jarri zuten Pan-txem Lamak Tibetetik Txinara alde egin zuen 1964. urtean. *Kapela Horia* izena zeremonietan erabiltzen duten kapelaren koloreagatik ematen zaio sektari, eta karma-pa sektatik bereizteko, fraide hauek kapela gorriak erabiltzen baitituzte.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Napartarra

**"Napartarra"** Iruñean eta 1910eko hamarkadan argitaratutako aldizkari elebiduna izan zen. Euzko Alderdi Jeltzalearen ildoarekin bat, argitalpenaren sorrera eta Napar Buru Batzarrarena batera izan ziren.

1911ko urtarrilean lehendabiziko zenbakia kaleratu zuten eta 1919ko otsailean azkena, 397garrena.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako historia

## Kanpo estekak 
* "Napartarra"ren zenbaki guztiak on-line
Amayur

***Amayur*** Iruñean eta 1930eko hamarkadan argitaratutako aldizkari elebiduna izan zen. Euzko Alderdi Jeltzalearen ildoari jarraitzen zion. 1931ko maiatzean kaleratu zuten lehendabiziko zenbakia, eta 1936ko ekainean azkena, 201garrena.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako historia
* Amaiur
* Euskarazko aldizkarien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *Amayur*ren zenbaki guztiak, online.
Kanada-malja

**Kanada-malja** 1976tik urtero SM-liiga finlandiarreko **Play-Off** kanporaketa irabazten duen taldeari ematen zaion garaikurra da.

Kanada izena hartzen du, 1951. urtean finlandiar arbasoak dituzten kanadiarrek kopa oparitu ziolako Finlandiako Izotz-hockey Federazioari. Gaur egun, Finlandiako izotz-hockey munduan dagoen garaikur garrantzitsuena da.

## Irabazleak 
300px|eskuinera|thumb|**Kanada-malja**.
### Irabazleen sailkapena 
**Kanada-malja** SM-liigako garaikur garrantzitsuena irabazi duten taldeen sailkapena:
* TPS: 9 txapelketa
* Tappara: 8 txapelketa
* Jokerit: 5 txapelketa
* Kärpät: 5 txapelketa
* HIFK: 3 txapelketa
* Ässät: txapelketa 1
* HPK: txapelketa 1
* Ilves: txapelketa 1

## Kanpo estekak
Sonam Gyatso

**Sonam Gyatso** edo **Gyalwa Sonam Gyatso** (, wyliez *Bsod-nams Rgya-mtsho*, pinyin tibetarrez *Soinam Gyaco*, ; 1543-1588), hirugarren Dalai Lama izan zen, mogolek onartutako lehena eta Dalai Lama esaera ezarri zuena, mongolierazko Dalai, ozeanoa eta tibeterazko lama, irakaslea, hitzetik. Hau da, jakinduria maisuaren iturria. Aurretik, Drepung Tulkus bezala ezagutzen ziren, hau da "Drepungen berraragitzeak".

Gelug edo Gelugpa eskolaren jarraitzailea (kapela horia), akademiko handi bat izan zen eta budismoa Mongoliara eraman zuen.
Richard Oribe

**Richard Oribe Lumbreras** (Donostia, Gipuzkoa, 1974ko otsailaren 22a) igerilari paralinpiko euskalduna da. Oso gazte hasi zen igeriketan, jaiotzatik duen buru elbarritasuna tratatzeko asmoz, eta Donostian Aspacek duen Dordoka taldearekin hasi zen lehiaketetan parte hartzen. 1998/1999 denboraldiaz geroztik Donostiako Konporta Kirol Elkarteko kidea da, eta Javier de Aymerich zuzendari teknikoarekin entrenatzen du.

Oribek kirol lorpenen zerrenda handia du. Atlantako Paralinpiar Jokoetan (1996), urrezko hiru domina eta munduko bi errekor erdietsi zituen, eta 50, 100 eta 200 metroko crawl estiloko proban eta 4 x 50 crawl estiloko proban zilarrezko dominak lortu zituen. Espainiako txapelketetan 100 domina baino gehiago irabazi ditu. 1997. urteko Europako txapelketan urrezko bi domina eta zilarrezko bat irabazi zituen. 1999. urtekoan, berriz, lau urrezko domina irabazi zituen, eta 2004. urteko Atenasko Paralinpiar Jokoetan urrezko, zilarrezko eta brontzezko bana. 2006ko Europako Txapelketan, berriz, hiru urrezko domina lortu zituen.

## Kirol lorpenak 
Joko paralinpikoetan guztira 16 domina jaso ditu: 8 urre, 6 zilar eta 2 brontze. Munduko txapelketan 22 domina lortu ditu: 12 urre, 7 zilar eta 3 brontze. Nazioarteko lehiaketetan 135 domina lortu ditu. Estilo libreko 50, 100, 200 y 400 metroko probetan mundu mailako markak hautsi ditu 48 aldiz.

## Sariak eta omenaldiak 
* 1996. urtean, Gipuzkoako Prentsa Elkarteak Kirolari hoberenari saria eman zion Richard Oriberi.
* 2007an Donostiako Udalak Hiritar Merituari ematen duen domina eskaini zion.
* 2008ko Kirolari Onenaren Euskadi Saria jaso zuen, Leire Olaberria txirrindulariarekin batera.
* 2009an, kirol merezimenduzko domina jaso zuen Espainiako erregeak emanda.
* 2011n Lausanan, Suitzan, "Jolas Garbiko ibilbidearen" saria eman zioten.
* 2011n Euskal Kirolariaren Saria eman zion Ramon Rubial Fundazioak eman zion
* 2018ko Urrezko Danborra eman zion Donostiako udalak, 66153 hiritar donostiarrek emandako botoei esker.
* Gainera, euskal kirolari hoberena edo gipuzkoakoa izateagatik hainbat sari eta omenaldi jaso izan ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Bernard L. Madoff

**Bernard Leon Madoff** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1938ko apirilaren 29a - Butner, Ameriketako Estatu Batuak, 2021eko apirilaren 14a), Madoff Investment Securities enpresako zuzendaria eta Wall Streeteko broker ezaguna izan zen. Madoff Investmet Securities inbertsio enpresa 1960ko hamarkadaren hasieran sortu zuen.

## Iruzurra 
2008 abenduaren 12an, FBI poliziak atxilotu egin zuen, ustez bere inbertsio enpresaren bidez 65.000 milioi dolarreko iruzurra egiteagatik. Antza, Madoffen enpresak interes-tasa handiak eskaintzen zituen Ameriketako Estatu Batuetako eta Europako bankuen bidez inbertsio fondoetako parte-hartzailei. Iruzurra, piramidearen eskema jarraituta egin zen. Fondoko lehen partehartzaileen errentagarritasuna, partaide berrien diru ekarpenekin lortzen zen.

*Madoff Iruzurra* inoiz Ameriketako Estatu Batuetako pertsona bakarrak eginiko iruzurrik handiena da. Espainiako bankuek 3.000 milioi euroko inbertsioak zituztela uste da. 2009ko ekainaren 29an New Yorkeko Auzitegi Federalak Madoffi 150 urteko kartzela-zigorra ezarri zion Historiako Finantza Iruzurrik handiena egiteagatik.

### Kalteturiko enpresa eta pertsonak 
* Access International Advisors LLC
* Ascot Partners
* Banque Bénédict Hentsch
* Banco Santander
* BBVA (Banco Bilbao Vizcaya Argentaria)
* BNP Paribas
* NPB Neue Privat Bank (Zurich)
* Bramdean Alternatives
* Fairfield Sentry Ltd,
* Fairfield, Connecticut
* Julian J. Levitt Foundation
* Kingate Global Fund Ltd
* Robert I. Lappin Charitable Foundation
* M&B Capital Advisers
* Maxam Capital Management
* Nomura Holdings
* North Shore-Long Island Jewish Health System
* Sterling Equities, Inc.
* Tremont Capital Management
* Union Bancaire Privée
* Judy and Fred Wilpon Family Foundation
* Stephen A. Fine
* Avram and Carol Goldberg
* Robert Jaffe eta bere familia
* Saul Katz, co-owner of the New York Mets
* Irwin Kellner
* Frank Lautenberg
* Susan Leavitt (Tampa Baykoa)
* J. Ezra Merkin
* Ira Rennert diruduna
* Ira Roth eta bere familia
* Carl and Ruth Shapiro eta euren familia
* Richard Spring
* Vincent Tchenguiz
* Lawrence Velvel

## Ikus, gainera 
* NASDAQ

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Madoff Investment Securities enpresaren webgunea.
Euzkadi Buru Batzarra

**Euzkadi Buru Batzarra** edo **EBB** Euskal Herri osorako Euzko Alderdi Jeltzaleak (EAJ) daukan erakunde nagusia da.

## Historia 
Sabin Arana Bizkai Buru Batzarreko lehenbiziko lehendakaria izan zen, erakunde hau Eusko Alderdi Jeltzalea eratu aurreko lehenbiziko erakundea izan zelarik. 1903an Aingeru Zabala Ozamiz *"Kondaño"*, eta 1906an Santiago Aldak, Alipio Larraurik, Antonio Arroyok, Vicente Larrinagak eta Eduardo Arriagak osaturiko Zuzendaritza Batzordeak jarraitu ziotelarik. Guzti hauek BBBko lehendakariak bakarrik izan ziren, oraindik EBB ez baitzen sortu.

Jada, 1908ko urriaren 18an Euzkadi Buru Batzarra erakundea sortu eta bere lehenbiziko lehendakaria Luis Arana Goiri izan zen.

Hilabete batzuk aurretik, 1908ko apirilaren 20an, Gipuzko Buru Batzarra Zumarragan sortu zen, Pazko Igandean. 1911ko abenduan Napar Buru Batzarra eta Araba Buru Batzarra sortu ziren.

Aldiz, 1990eko apirilaren 7an Ipar Buru Batzarra sortu zen.

Lehenbiziko EBBko lehendakari haien ondorengoen artean postu horretan aldi luzeenak Juan de Ajuriagerrak eta Xabier Arzalluzek izan dituzte.

### Bizkai Buru Batzar / EAJ 
* 1895-1903 Sabino Arana Goiri
* 1903-1906 Aingeru Zabala Ozamiz *"Kondaño"*
* 1906-1908 Santiago Aldak, Alipio Larraurik, Antonio Arroyok, Vicente Larrinagak eta Eduardo Arriagak osaturiko Zuzendaritza Batzordea.
 
### Euskadi Buru Batzar / EAJ 
* 1908-1916 Luis Arana Goiri

### Banaketa: Aberri eta Comunión Nacionalista Vasca 
### Berrelkartzea: Euskadi Buru Batzar / EAJ 
* 1930-1932 Ramon Bikuña
* 1932-1933 Luis Arana Goiri
* 1933-1934 Jesus Doxandabaratz
* 1934-1935 Ixaka Lopez-Mendizabal
* 1935-1951 Doroteo Ziaurritz
* 1951-1957 Juan Ajuriagerra
* 1957-1962 Jose Agerre
* 1962-1971 Joseba Rezola, Jesus Solaun eta Ignacio Untzetak osaturiko Zuzendaritza Batzordea.
* 1971-1975 Mikel Isasi
* 1975-1977 Ignacio Untzeta
* 1977-1980 Carlos Garaikoetxea
* 1980-1984 Xabier Arzalluz
* 1984-1985 Roman Sudupe
* 1985-1987 Jesus Insausti *"Uzturre"*
* 1987-2004 Xabier Arzalluz
* 2004-2007 Josu Jon Imaz
* 2007-2013 Iñigo Urkullu
* 2013-2025 Andoni Ortuzar
* 2025-gaur egun arte Aitor Esteban.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* EAJren webgunea