open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1971ko Balmoral Altzari Konpainiako atentatua

**Balmoral Altzari Konpainiako atentatua**, 1971ko abenduaren 11n, Ipar Irlandako Belfast hirian jazotako lehergailu bidezko atentatu bat izan zen, Shankill Road hiribidean.

## Atentatua 
Eguerdiko 12:25ak aldera, inongo aurreabisurik gabe altzari konpainiaren kanpoaldean eta nagusiki unionista zen eremuan lehergailuak eztanda egin zuen. Ondorioz, 4 pertsona hil (horietako 2 ume txikiak) eta 19 zauritu ziren. 

Zenbaiten ustez, lehergailua Behin-behineko IRAko 2 kidek jarri omen zuten, aurreko astez Ulsterko Boluntarioen Indarrak burutu eta 15 zibil katoliko hil zituen McGurk's Barko atentatua mendekatzeko asmoz. Atentatua larunbatean egin zen, bertako dendak jendez lepo zeuden egunean.

Jendeak Britainiar Armadaren soldaduei laguntza eskatu zieten eta Ulstergo Errege Polizia suntsitutako eraikinsren hondakinetan erreskate lanetan jardun zuen.

## Ondorioa 
Atentatu honek Ipar Irlandako gatazkan, Ulstergo komunitate loialistaren herritar askorentzat mugarri bilakatu zen, horietako batzuk Ulstergo Boluntarioen Indarra nahiz Ulsterren Defentsarako Elkartea talde paramilitar loialistetako kide bilakatuko baitziten, tartean, Tommy Lyttle, Michael Stone, Sammy Duddy eta Billy McQuiston.

## Kanpo estekak
Rich McDonald

**Rich McDonald** (Etobicoke, 1949ko maiatzaren 21a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Don McFarlane

**Don McFarlane** (London, 1926ko maiatzaren 18a - 2008ko martxoaren 5a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David McGill

**David McGill** (Victoria, 1901eko urriaren 25a - 1981eko irailaren 6a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tom McKay

**Tom McKay** (1900eko uztailaren 28a - 1978ko apirilaren 3a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eleanor McKenzie

**Eleanor McKenzie** (Vancouver, 1931ko ekainaren 29a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert McLaren

**Robert McLaren** (Victoria, 1945eko apirilaren 19a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mike McLean

**Mike McLean** (Kingstown, 1970eko apirilaren 9a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silas McLellan

**Silas McLellan** (Noel, 1897ko martxoaren 17a - 1974ko otsailaren 10a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Duncan McNaughton

**Duncan McNaughton** (Cornwall, 1910eko abenduaren 7a - Austin, 1998ko urtarrilaren 15a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Flor Procuna

**Flor Procuna Chamorro** (Mexiko Hiria, 1952ko maiatzaren 20a – Guadalajara, Jalisco, 2025eko martxoaren 1a) mexikar aktorea izan zen, batez ere *Los ricos también lloran* telenobelan Irma Ramos antzezteagatik ezaguna.

## Bizitza 
Luis Procuna Montes toreatzaile mexikarraren eta Consuelo Chamorro Benard nikaraguarraren alaba izan zen. Biak hegazkin istripuan hil ziren 1995ean. Amaren aldeko amona Agustina (Tina) Benard de Chamorro zuen, antzerki aktore nikaraguarra.

Zineman antzezten hasi zenean, hainbat film etan parte hartu zuen, besteak beste, *El cínico* eta *Paraíso*. 1973an bi film arrakastatsuren protagonista izan zen, *Mi mesera* eta *Renzo, el gitano*, eta 1975ean *Derecho de asilo* filmean agertu zen.

1970eko hamarkadan, hainbat fotonobelatako protagonista izan zen, Ana Martín, Jaime Moreno eta Salvador Pineda bezalako aktoreekin batera.

*Los ricos también lloran* telenobelan parte hartzeagatik ospea lortu zuen, Mariana Villarrealen (Verónica Castro) amaorde eta antagonista izan zen Irma Ramos antzeztuz.

Lehen ezkontzan alaba bat izan zuen, Mariana Zeceña Procuna psikologoa, eta bigarren harremanean seme bat, Luis Uriza Procuna ingeniaria.

## Filmografia hautatua 
### Telenobelak 
### Zinema 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brit McRoberts

**Brit McRoberts** (Kopenhage, 1957ko otsailaren 10a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bob McFarlane

**Bob McFarlane** (London, 1927ko maiatzaren 28a - 2006ko otsailaren 27a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natassha McDonald

**Natassha McDonald** (Mississauga, 1997ko urtarrilaren 27a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gene LeBell

**Ivan Gene "Judo" LeBell** (1932ko urriaren 9a, Los Angeles, Kalifornia - 2022ko abuztuaren 9a, Sherman Oaks, Kalifornia), estatubatuar borroka arteetako artista, aktore bikoizle eta borrokalari profesional bat da. 

Borroka librean aritu zen eta judon gerriko gorria eta jiu-jitsun gerriko beltza izan zen.

AEBetako borroka arteetako espezialista nabarmenenetakoa izan zen, tartean Bruce Lee, Chuck Norris eta Ed Parker borroka arteetako adituekin jardun zuen.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Peter Stormare

**Rolf Peter Ingvar Stormare**, jaiotzez **Storm** (1953ko abuztuaren 27a, Kumla, Suedia), estatubatuar suediar zinema, antzerki eta telebistako aktore bat da.

Antzeztutako film eta telesaila nabarmenen artean honakoak daude, *Fargo* (1996), *Prison Break* (2005–2017), *The Lost World: Jurassic Park* (1997), *Playing God* (1997), *The Big Lebowski* (1998), *Armageddon* (1998), *8mm *(1999), *Dancer in the Dark* (2000),  *Windtalkers* (2002), *Minority Report* (2002), *Bad Boys II* (2003), *Constantine* (2005), *22 Jump Street* (2014).

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Howard McPhee

**Howard McPhee** (Vancouver, 1916ko maiatzaren 11 - 1940ko azaroaren 29a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frederick Meadows

**Frederick Meadows** (1886ko azaroaren 11 - 1975eko abenduaren 17a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kastañarri

**Kastañarri** mendia Gasteizko mendietan dagoen mendi arabarra da.

## Abiapuntuak 
* Okinako mendatetik: 20 minutu
* Okinatik: Ordu 1
* Uribarri Nagusitik: Ordu 1 eta 20 minutu

## Argazki galeria

Fitxategi:Kastañarri 5.jpg|Kastañarriko postontzia
Fitxategi:Kastañarri 2.jpg|Ehiza postua tontorrean
Fitxategi:Kastañarri 4.jpg|Puntu topografikoa

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Josep Serra Gil

**Josep Serra Gil**, (Amposta, 1923ko abenduaren 23a - 2002ko ekainaren 12a)  txirrindulari kataluniarra izan zen, profesionala 1947tik 1958ra.

Kirol ibilbideko garaipenik aipagarrienak, 1949ko Espainiako errepideko txapelketa, 1950eko Vueltako bi etapa, 1954ko Eibarko Bizikleta eta Kataluniako Voltako 4 etapa izan ziren.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
X: Ez zen jokatu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
1954ko Eibarko Bizikleta

**III. Eibarko Bizikleta** 1954ko maiatzaren 6tik maiatzaren 9ra egin zuten. 

Garaileak, Josep Serra Gil kataluniarrak, 26.20'11" behar izan zituen 881 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robyn Meagher

**Robyn Meagher** (Antigonish, 1967ko ekainaren 17a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jenny Meldrum

**Jenny Meldrum** (Toronto, 1943ko apirilaren 12a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Metellus

**Alain Metellus** (New York, 1965eko apirilaren 8a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl-Heinz Merschenz

**Karl-Heinz Merschenz** (Berlin, 1936ko azaroaren 1a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marijosé Alie

**Marijosé Alie** (Paris, 1951ko apirilaren 4a) frantziar kazetari, abeslari eta idazlea da.

## Biografia 
Marijosé Alie Parisko Kazetaritzako Goi Eskolan graduatu zen, 1974an.

Telebistako kazetaria, 1983an, Malavoi taldearekin abestu zuen; *Karésé mwen* abestia arrakastatsu bilakatu zen.

RFO eta France Ô kateetako saioen aurkezlea izan da, hala nola *Studio M* saioarena. *DOM TOM* *Folies* bezalako hainbat kultur ekitalditan parte hartzen du.

2009ko abenduan, France 2 katean, Téléthon magazina gidatu zuen, Laurence Piquetekin batera.

2011ko irailetik eta hiru denboralditan zehar, *À nous deux* saioa aurkeztu zuen, larunbatero France Ô katean, non aktualitateko pertsona publiko bat hartzen zuen, elkarrizketa intimista bat egiko.

2016ko azaroaren 5ean, Marijosé Aliek Boli Saria jaso zuen Abidjanen, *Le Convoi* eleberriagatik.

Bere musika-ibilbideari berriro ekitea pentsatzen ari da.

## Diskografia 
* 1987: *Karésé mwen* (bakarkako bertsioa) Barclay-n argitaratutako singlea 
* 1989: *Gaoulé*
* 2000: *Zambouya*

## Argitalpenak 
* 2009: *Elle & elle: Entre chienne et louve*, Fred Alie alabaren margolanekin, Éditions Hervé Chopin, Paris, 105 or.  (ISBN )
* 2016 : *Le Convoi*, Ediciones Hervé Chopin, Paris, 400 or.  (ISBN )
* 2020: *Une semaine et un jour*, Paris, Editions Hervé Chopin, 2020ko urtarrilaren 2a, 345 or., Broché (, OCLC 1141982750)
* 2021: Elkarrizketak Aimé Césaire (Biografia), Bordele, Ediciones Hervé Chopin, 2021, 124 or. (EAN 9782357206007, OCLC 1250021609)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eystein II.a Norvegiakoa

**Eystein Haraldsson** (; ); c. 1125 –
1157ko abuztuaren 21a) Norvegiako erregea izan zen 1142tik hil zen arte.

Itxuraz Eskozian jaio zen, eta Harald Gille eta Bjaðǫken semea izan zen. Harald Norvegiara iritsi zenean, Eskozian seme bat zuela esan zuen.

Sagek diotenez, 1142an Eystein bere amarekin batera iritsi zen Norvegiara, eta Inge Haraldsson eta Sigurd Munn anaiekin batera errege izendatu zuten. 1150eko hamarkadan bikingoen espedizioak egin zituen Eskoziara eta Ingalaterrara.

1155ean anaien arteko gerra zibila hasi zen eta Ingek Sigurd hil zuen. Inge eta Eysteinen arteko su-etenak gutxi iraun zuen eta 1157an Eystein gudu batean garaitua izan zen eta hila izan zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Paula Anacaona

**Paula Anacaona** (1977ko uztailaren 21a) frantziar itzultzailea, idazlea eta editorea da. Brasilgo literaturan espezializatutako argitaletxe bat sortu zuen.

## Biografia 
Paula Anacaona 1977ko uztailaren 21ean jaio zen. Mestizoa da, ama frantziarra eta aita venezuelarra ditu. Aitak familia utzi zuen. Heldua zela, Anacaona izengoitia hautatu zuen berarentzat: Tainoetako (Antilletako lehen herria) printzesa eta erreginaren izena, zeinak Kristobal Kolonen tropei aurre egin zien.

Hogei urte zituela, Paula Anacaonak Brasil deskubritu zuen. Brasilgo literatura klasikoa irakurri zuen, eta Ferrézen eta arraza-gutxiengoen idazkiak deskubritu. 2009an, *Anacaona* argitaletxea sortu zuen, Brasilgo literatura garaikidea eta alternatiboa zabaltzeko.

Berrogeita hamar liburu baino gehiago itzuli ditu, *Anacaona* argitaletxearentzat eta beste argitaletxe batzuentzat. Bestalde, nazioarteko hainbat erakunderentzat egiten du lan, ingelestik itzuliz.

2018an, *Tatou* lehen eleberria argitaratu zuen. Gai nagusia arraza eta gizarte mestizajea da, baita emakume beltzek Frantziako eta Brasilgo gizarteetan duten lekua ere.

2019an, Paula Anacaonak ''1492, Anacaona, l'insurgée des Caraïbes* (1492, Anacaona, Karibeko matxinatua) argitaratu zuen, Claudia Amaralen ilustrazioekin Anacaona erreginaren historiari eta Antilletako lehen herriei buruzkoa.

## Kritikaren harrera 
Paula Anacaona *Solitude la flamboyante* obraren egilea da (2020): Solitude Guadalupeko figura historiko bat da, zeina, 1802an, esklabotza berrezartzearen aurka borrokan ari ziren esklabo beltzen erresistentziaren ikur bihurtu zen. *France Info*-ko kazetari Philippe Triayren ustez, Paula Anacaona «ikerketa historiko sendoetan» oinarritzen da, Solitude bizitzaren bidez, uharteko ekonomia eta plantazioen antolaketa gogora ekartzeko.

## Argitalpenak 
* *Tatou*, Anacaona éditions, 2018, 245 p. (ISBN 978-2-918799-96-2)
* *1492, Anacaona, l'insurgée des Caraïbes*, Claudia Amaralen ilustrazioak, Anacaona éditions, 2019, 188 or. (ISBN 978-2-490297-01-6)
* *Solitude la flamboyante*, Claudia Amaralen ilustrazioak, Anacaona éditions, 2020, 230 or.
* *Gaïa changera le monde*, Claudia Amaralen ilustrazioak, Anacaona éditions, 2021, 47 or. (ISBN 978-2-490297-05-4)
* *Maria Brandao, nos pas viennent de loin'', Anacaona éditions, 2023, 308 or. (ISBN 978-2-490297-25-2)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joanne McTaggart

**Joanne McTaggart** (Regina, 1954ko azaroaren 29a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leonor Neoburgekoa

**Leonor Magdalena Palatinatu-Neoburgokoa** edo **Leonor Neoburgekoa**, (Düsseldorf, Palatinatua, 1655eko urtarrilaren 6a – Viena, Austria, 1720ko urtarrilaren 19a) Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperatriza izan zen 1676tik 1705era, Austriako artxidukesa, Hungariako eta Bohemiako erregina, Leopoldo I.a Germaniako Erromatar Inperioa Santuko hirugarren eta azken emaztea.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Leonor Felipe Guillermo de Neoburgo hautesle palatinarraren eta haren bigarren emazte Isabel Amalia de Hesse-Darmstadt aristokrata alemaniarraren alaba nagusiena izan zen, eta Mariana Neoburgeko Espainiako erreginaren eta María Sofía Neoburgeko Portugalgo erreginaren ahizpa.

### Ezkontza eta ondorengotza 
Berez moja izan nahi bazuen ere, Leonor Leopoldo I.a Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorearekin ezkondu zen 1676an, gurasoek halaxe eskatuta. Leonor aukeratua izateko arrazoietako bat umeak izateko bere familiaren emankortasun handia izan zen, enperadoreak seme-alabak izatea behar zuelako, bere lehen ezkontzako alaba bakarra zuelako eta semerik ez. Leonorrek hamar seme-alaba izan zituen, eta horien artean bi enperadore:
* María Josefa Austriakoa (1687-1703)
* María Magdalena Austriakoa (1689-1743) ezkongabe geratu zen.
* María Margarita (1690-1691)

ezkerrera|thumb|243x243px|Leonor enperatrizaren hilkutxa Vienako kripta inperialean.

### Erlijioa 
Leonor oso pertsona erlijioso eta malenkoniatsua izan zen. Esaten zen penitentzia gisa besoko bat erabiltzen zuela, barruan puntzoi leunak zituena, eta normalean beltzez janzten zela, lutoz egon ez arren. Bere seme nagusia, Jose I.a enperadorea, 1711n hil ostean, Leonor erregeorde inperiala  izan zen aldi labur batean, eta aldi horretan enperadore berri baten ondorengotza eta hautaketa zehazteko kongresuaren burua izan zen, bere seme gazteena, Karlos VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren alde eginez. Azken hau Espainiatik itzuli zenean, Leonor bizitza publikotik erretiratu egin zen, karitate eta penitentziara dedikatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johnny Miles

**Johnny Miles** (Halifax, 1905eko urriaren 30a - Hamilton, 2003ko ekainaren 15a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jack Miller

**Jack Miller** atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Praktika arrunta

**Praktika arrunta** Europa mendebaldeko musika klasikoan sistema tonala ezartzen denetik musika atonalera arte igarotzen den denboraldiari ematen zaion izena da, Walter Piston (1894-1976) konpositore eta musikologo estatubatuarrak 1941 urtean proposatu zuena. Denboraldi honen ezaugarri nagusia konposiziorako sistema tonalaren erabilera esklusiboa da. Hirurehun bat urte inguru hartzen ditu, 1600etik 1900era gutxi gorabehera, Barroko, Klasizismo eta Erromantizismo garaiak barne hartuz. Gaur egungo konpositore ezagun eta nabarmen asko garai honetako adierazle dira: tartean Antonio Vivaldi, Georg Friedrich Händel, Johann Sebastian Bach, Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Franz Schubert, Robert Schumann, Richard Wagner, Johannes Brahms eta beste hainbeste.

Ez dago denboraldi hau zehazki definitzen duen data zehatzik; izan ere, urte hauetan zehar zenbait musika-eredu, arau eta ohitura gailentzen diren arren, garaitik garaira bilakaera estilistiko nabarmena ere gertatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ron Miller

**Ron Miller** (Toronto, 1929ko abuztuaren 28a - Collingwood, 2010eko apirilaren 18a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taylor Milne

**Taylor Milne** (Callander, 1981eko irailaren 14a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Pilar Gil

**Maria Pilar Gil** (Badalona, Bartzelona, Kataluniako Autonomia Erkidegoa, 1967ko azaroaren 17a) zientzialaria eta idazlea da. Eskozian bizi da.

## Bizitza 
Zientzia kimikoetan doktoretza egin zuen Bartzelonako Unibertsitatean. Gilek bere ikasketak zabaldu zituen  Ameriketako Estatu Batuetan.

### Lan ibilbidea 
Eskoziako St Andres Unibertsitatean lan egiten du. 

Bere lehen idazle lanarekin, *Créixer amb Poe*, 2007ko Joaquim Ruyra gazte narratiba saria irabazi zuen. ''Brahe i Kepler idatzi ditu. El misteri d'una mort inesperada*  lana kaleratu zen 2011. urtean.  pertsonaia historikoetan inspiratutako beste ipuin batzuk ere idatzi ditu.

## Argitaratutako lanak 
* *Créixer amb Poe* (2007)
* *Brahe i Kepler.* *El misteri d'una mort inesperada* (2011) 

## Sariak eta aintzatespenak 
* *2007an* Joaquim Ruyra gazte narratiba saria, *Créixer amb Poe'' lanarekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christian Stocker

**Christian Stocker** (Wiener Neustadt, 1960ko martxoaren 20a) austriar politikaria da, Austriako kantzilerra 2025eko martxotik.

Zuzenbidean lizentziatu zen Vienako Unibertsitatean 1986an eta doktoretza lortu zuen 1988an. Austriako Alderdi Popularreko kidea da. 2019an diputatu hautatu zuten, eta 2025eko urtarrilean alderdiko presidente izendatu zuten. 2024ko hauteskundeen eta Karl Nehammerren dimisioaren ondoren, 2025eko martxoaren 3an kantziler kargua zin egin zuen, sozialdemokratekin koalizio gobernu baten buru.
1953ko Eibarko Bizikleta

**II. Eibarko Bizikleta** 1953ko maiatzaren 8tik maiatzaren 10era egin zuten. 

Garaileak, Vicenç Iturat valentziarrak, 19.42'50" behar izan zituen 664 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clara Goiti

**Clara Goiti Zugazagoitia** (Mañaria, Bizkaia, 1894ko abuztuaren 11a – Mañaria, Bizkaia, 1971ko irailaren 12a) frankismoaren biktima izan zen, kartzelaratua 1936ko Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz eta *Mañariko 13 Alabak* deituriko emakume errepresaliatuen taldeko adindunena.

## Bizitza 
Brigida Zugazagoitia Arriaga eta Marcos Goiti Bustinza senar-emazteek izandako seme-alabetan laugarrena, jaio eta hurrengo egunean izan zen bataiatua Jasokunde parrokian. 

Ezkondu ostean, zazpi neska-mutikoren ama izan zen, eta haien kargua eta bizileku zuen Aurreketxe baserri bueltako zereginak ziren bere ardura nagusia. 1937ko uztailaren 29an Mañarian egin zen sarekadan preso eraman zuten eta abuztuaren 12ko data duen ikerketa-adierazpenean esaten du ez zela sekula Emakume izan, hau da ez zela Emakume Abertzale Batzako kidea izan eta ez zela inongo alderdi politikokoa, botoa euskal nazionalistei eman dien arren, beraien aldekoa zelako.

Abuztuaren 12 horretan hain justu, Mañariko Elizateko udalbatza guztia batuta, Bilboko Instrukzio Militarreko 4. Epaitegiari luzatutako idatzian aipatzen dute Clara Goiti eta zerrendatutako beste 9 andrazkok, EAJko kideak guztiak, “jokabide ona antzeman izan zaiela, bai alderdi moralean, bai erlijiosoan”.

Bilboko Larrinagako espetxean bi hilabete egin zituen preso eta irailaren 29an askatu zuten, Irene Bizkarra, Julia Bizkarra, Salome Arteaga, Maxima Arteaga eta Antolina Gorospe herrikideekin batera. Clara Goitik ez zien etxekoei sekula aipatu kartzelaratuta egon zenik.

## Aitortzak 
* 2020an, Gerediaga Elkartearen ikerketa historikoaren ondoren *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* izenburuko dokumentala aurkeztu zen, “oroimena berreskuratzeko eta egindako kaltea konpontzeko” xedearekin Mañariko udalak  bultzatutakoa eta Bideografikek ekoiztutakoa
* Jaioterrian herriko plazan jarrita dagoen erakusketa iraunkorreko parte da Clara Goiti
* Mañariko pilotalekuaren ostean mural bat dago ikusgai Wallart arte estudioak margotuta Clara bera eta kartzelaratuak izan ziren gainontzeko 12 emakumeen omenezkoa, guztien izen-abizenak jasoz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak*  dokumentala, Julen Orbegozo eta Carlos Iglesiasek zuzendua
Betty Ruth

**Ruth Betty Pérez**, ***Betty Ruth*** izen artistikoz ezagunagoa, (Tolima, Kolonbia, 1929ko abuztuaren 1a – Caracas, Venezuela, 2025eko otsailaren 23a) venezuelar aktorea izan zen, Venezuelako telebista-aktorerik garrantzitsuenetarikotzat hartua.

## Bizitza 
Kolonbian jaio arren, 1950eko hamarkadan Venezuelara joan zen bizitzera eta han garatu zuen bere ibilbide artistikoa, bigarren mailako aktore gisa gehienbat. Ez zen oso ezaguna izan 1972an *María Teresa* telenobelan agertu zen arte. Horrek horrek ospea eman zion maila nazionalean, eta Venezuelako hainbat telebista-katetako telesailetan parte hartzeko bidea ere. Besteak beste, Venevisión katean aritu zen hainbat hamarkadatan.

1947ko maiatzean hasi zuen bere ibilbide profesionala, eta telebistaz gain, zineman eta antzerkian ere jardun zuen. Zinemari buruz dio bere ikuskeran oso hotza dela, ez duela emoziorik pizten eta telebista nahiago duela. Bere ustez, zinema oso hotza zen, ez zion emoziorik pizten, eta beraz, telebista nahiago zuen.

2025eko otsailaren 23an hil zen Caracasen, kausa naturalengatik.

## Filmografia hautatua 
### Telebista 
### Zinema 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galant musika

ren ''L'Europe galante* 2. edizioa (1698)]]

Musika klasikoan, **galant** izenak 1720ko hamarkadatik 1770eko hamarkadara Mendebaldeko Europako goi-mailako gizarteetan modan egon zen estiloari egiten dio erreferentzia. XIX. eta XX. mendeetako musikologiaren arabera, termino hau Barrokoaren erretorikatik urrundu eta ezaugari aurreklasizistak aurkezten dituzten musika lanei ere egokitzen zaio.

Musika estilo hau garai hartako galant mugimendu artistiko zabalagoaren parte zen.

## Izenaren jatorria 
"Galant" hitza frantsesetik eratorria da, eta gutxienez XVI. mendetik erabiltzen da. XVIII mendearen hasieran,  () hitzek modakoa, dotorea, kultua eta bertutetsua zen pertsona bat deskribatzen zuten. Johann Mattheson teorialari alemaniarrak 1713ko bere lehen argitalpenaren izenburuan erabiltzen du terminoa: *Das neu-eröffnete* Orchestre, oder Universelle *und gründliche Anleitung wie ein* Galant Homme *einen vollkommenen Begriff von der Hoheit und Würde der edlen* Music erlangen.

Dirudienez, Mattheson izan zen musikan "estilo galant" bati erreferentzia egiten lehena, 1721eko bere *Das forschende Orchestre*-n. Estilo arinago eta modernoago bat nabaritu zuen haren garaikideen artean, *einem galanten Stylo* izendatu zuena, eta adibide gisa Giovanni Bononcini, Antonio Caldara, Georg Philipp Telemann, Alessandro Scarlatti, Antonio Vivaldi eta George Frideric Handel konpositoreak aipatu zituen. Guzti hauek Italiar *opera seria'' konposatzen ari ziren, ahotsean oinarritutako musika estiloa zena, beraz opera musika galantaren forma nagusia bilakatu zen.

## Ezaugarriak 
Mugimendu estilistiko hau, Barroko berantiarraren konplexutasunaren aurrean, sinpletasunera eta erakargarritasunaren berehalakotasunera itzulera izan zen. Honek ondorengoa zekarren: melodia kantagarri sinpleagoak, polifoniaren erabilera gutxitua, esaldi labur eta periodikoak, tonika eta dominantea azpimarratzen dituen hiztegi harmoniko murritzagoa eta bakarlariaren eta akonpainamenduaren arteko bereizketa argia.

Estilo sinplifikatu hau melodian oinarritzen zen, eta ez aurrerago klasizismoaren gako izango ziren motibo erritmiko edo melodiko laburragoetan. Sinplifikazio hori erritmo harmonikora ere hedatu zen, oro har musika galantean aurreko estilo barrokoan baino motelagoa baita. Honela, apaindura melodikoek eta bigarren mailako ñabardura harmonikoek garrantzia handiagoa hartzen zuten.

## Kanpo estekak
Gitanjali Rao

**Gitanjali Rao** (Lone Tree, Colorado, AEB, 2005eko azaroaren 24a) CTIM estatubatuarraren asmatzaile, egile, zientzialari eta aktibista da. 2017an Discovery Education 3M Young Scientist Challenge saria irabazi zuen. Bere berrikuntzengatik Forbes 30 U 30 bezala aitortua izan zen. Time «Top en 2020» aldizkariko gazte berritzaile izendatu zuten, mundu osoan egiten dituen berrikuntzengatik eta «berrikuntza-tailerrengatik». 2020ko abenduaren 4ko portadan Time-k «Urteko Neska» izendatu zuen (*Kid of the Year*). Rao da *Time* aldizkariaren «Urteko Neska» (*Kid of the Year*) izendapena jaso duen lehen pertsona.

## Bizitza 
Rao Coloradoko Lone Tree herrikoa da. STEM Highlands Ranch eskolara joan zen. Genetika eta epidemiologia ikasi nahi izan zuen Massachusettseko Teknologia Institutuan. Gitanjali Rao generoko soldata arrakalari buruz aritu da.

### Ibilbidea 
Gitanjalik Michigango Flint herriko krisiaren berri izan zuen albisteak ikustean, eta uraren berun-edukia neurtzeko modua aurkitzen saiatu zen. Karbonozko nanohodietan oinarritutako gailu bat garatu zuen, informazioa bluetooth bidez bidal zezakeena. Rao 3M zientzialari ikertzaile batekin aritu zen lankidetzan. 2017an Discovery Education 3M Young Scientist Challenge (euskaraz: Discovery Education 3M zientzialari gaztearen erronka) irabazi zuen eta $ 25,000 jaso zuen bere Tethys izeneko asmakizunarengatik, .

#### Tethys 
Tethys-ek 9 voltioko bateria, beruna detektatzeko unitatea, bluetooth luzapena eta prozesadorea ditu. Karbonozko nanohodiei buruz ikasi zuen Massachusettseko Teknologia Institutuaren webgunea irakurtzen zuen bitartean. Zientzialari eta medikuekin lan egiteko asmoa du, Tethysek metodo bideragarri gisa duen potentziala ikertzeko. MAKERS 2018 konferentzian aurkeztu zuen bere ideia eta $ 25,000 gehiago bildu zituen. 2019ko urtarrilean, Denverreko ur instalazioarekin jardun zuen lanean handik bi urtera prototipo bat izateko asmoz.

Rao hiru aldiz izan da TEDxen hizlari. 2018ko irailean, AEBko Ingurumena Babesteko Agentziako lehendakariaren Ingurumeneko Gazte Saria jaso zuen Rao enpresak.

Rao «osasunaren» sari nagusia jaso zuen 2019ko maiatzean, TCS Ignite berrikuntzako ikasleen desafioarengatik, errezetatutako opioideekiko mendekotasunaren diagnostiko goiztiarrerako ingeniaritza genetikoko aurrerapenetan oinarritutako tresna bat garatzeagatik.

### Bestelakoak 
Piano-jotzaile aparta ere bada. Bere amaren arabera, Raok hiru urte zituenean galdetu zuen ea zer egin zezakeen gaixo zegoen norbaiti laguntzeko, eta musika jotzea gomendatu zioten.

Scout-etako kidea da eta Estatu Batuetako Scouting STEM (zientzia, teknologia, ingeniaritza eta matematika) programan izena eman zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2017an Discovery Education 3M Young Scientist Challenge saria 
* Forbesek 30 U 30 aitortua, bere berrikuntzengatik
* 2020an *Time* aldizkariak «Top» gazte berritzaile eta «urteko neska»
* 2018an, AEBko Ingurumena Babesteko Agentziako lehendakariaren Ingurumeneko Gazte Saria jaso zuen Rao enpresak.

* 2019an, «osasunaren» sari nagusia, TCS Ignite berrikuntzako ikasleen desafioarengatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1952ko Eibarko Bizikleta

**I. Eibarko Bizikleta** 1952ko maiatzaren 9tik maiatzaren 11ra jokatu zen. 

Garaileak, Louis Caput frantziarrak, 20.54'15" behar izan zituen 663 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1952ko Eibarko Bizikletaren egitaraua
Arrandegi eraikina (Bretxa)

**Arrandegi eraikina** Donostiako eraikin publiko bat da, arrandegi eran 20. mendean Bretxako azokaren parte izan zena. 21. mendean, La Bretxa izeneko merkatalgunearen parte izan zen hamarkada batez, baina 2010etik aurrera erabilpenik gabe geratu zen.

## Historia 
Juan Rafael Aldai arkitektoren proiektuari jarraiki 1928an eraiki zen. Egungo eraikinaren aurretik beste bi eraikin egon ziren bertan eta izen berberarekin; bata 1842 eta 1899 urte bitartean, eta, bestea, 1901. urtetik aurrera.

1999an Bretxako ingurune osoa eraldatu zen. Azoka lurrazpira pasatu zen, eta Bretxako merkatu nagusia izan zena (21. mendean Arkoak deitua) eta Arrandegia La Bretxa merkataritza gunea bilakatu ziren, bi eraikin hauen artean, Bretxa Plazan, beste eraikin bat ere sortu zelarik (eta hiruak goitik batzen zituen pasabide bat). Arrandegi eraikina aisialdiarekin loturiko enpresek hartu zuten (multizine bat ireki zen bertan, besteak beste). 2009an, ordea, La Bretxak krisia izan zuen, eta Arrandegiko zerbitzuak itxi ziren.

2020ko hamarkadan Donostiako Udalak erabilpen berriak planifikatu ditu eraikinerako, kirol gune bat eta osasun zentro publikoa kasu.

## Iruditegia 

Fitxategi:Venta de pescado en el mercado de la Bretxa (1 de 2) - Fondo Marín-Kutxa Fototeka.jpg|Saltzaileak eraikinak arrandegi funtzioa zuenekoa.
Fitxategi:Bretxa eraldaketa 1066769.jpg|1999ko lanak, hustuta ageri den eraikina da Arrandegia.
Fitxategi:Bretxa azoka 0001.JPG|Eraikinaren aurrealdea.
Fitxategi:Bretxa 05.jpg|Osasun zentroa, eraikinaren ekialdeko aldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarah Mitton

**Sarah Mitton** (Brooklyn, 1996ko ekainaren 20a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Percival Molson

**Percival Molson** (Quebec, 1880ko abuztuaren 14a - Frantzia, 1917ko uztailaren 5a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1904ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Émilie Mondor

**Émilie Mondor** (Mascouche, 1981eko apirilaren 29a - 2006ko irailaren 9a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ken Money

**Ken Money** (Toronto, 1935eko urtarrilaren 4a - 2023ko martxoaren 6a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kerri-Ann Mitchell

**Kerri-Ann Mitchell** (Toronto, 1983ko martxoaren 29a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Warren Montabone

**Warren Montabone** (Grand Rapids, 1903ko ekainaren 28a - 1999ko irailaren 27a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noelle Montcalm

**Noelle Montcalm** (Windsor, 1988ko apirilaren 3a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christopher Morales Williams

**Christopher Morales Williams** (Vaughan, 2004ko abuztuaren 5a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucette Moreau

**Lucette Moreau** (Pointe-des-Cascades, 1956ko urtarrilaren 17a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agirre-Areantza-Guzurmendi

**Agirre-Areantza-Guzurmendi** Gorlizko auzoa da. Lehenago ziren hiru auzo batuta sortu zen.

## Demografia 
Orain Agirre den eta lehen Andra Mari deitzen zen auzoak 582 biztanle zituen 2001ean, eta Areantzak 224 zituen.

## Kanpo estekak
Gerry Moro

**Gerry Moro** (San Martino al Tagliamento, 1943ko apirilaren 17a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brian Morrison

**Brian Morrison** (Calgary, 1968ko abuztuaren 25a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrew Mowatt

**Andrew Mowatt** (1964ko maiatzaren 24a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joe Mullins

**Joe Mullins** (Glace Bay, 1937ko urriaren 18a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carline Muir

**Carline Muir** (Spanish Town, 1987ko urriaren 1a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alex Munroe

**Alex Munroe** (1908ko abuztuaren 14a - 1987ko urriaren 3a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Murdoch

**John Murdoch** (Aberdeenshire, 1885eko irailaren 25a - Vancouver, 1939ko azaroaren 7a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Viola Myers

**Viola Myers** (Toronto, 1927ko ekainaren 29a - Toronto, 1993ko azaroaren 15a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marvin Nash

**Marvin Nash** (Kingston, 1953ko abenduaren 7a - 2023ko urtarrilaren 20a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nazaroven ziklizazio-erreakzio

**Nazarov-en ziklazio-erreakzioa** ziklopentenonen sintesirako kimika organikoan erabiltzen den erreakzio kimikoa da. Erreakzio periziklikoa da, erreakzio elektroziklikoen klasekoa.Erreakzioa aldaera klasikoan eta modernoetan banatu ohi da, erabilitako erreaktibo eta substratuen arabera. Jatorriz Ivan Nikolaevitx Nazarovek (1906–1957) aurkitu zuen 1941ean, alilbinilzetonen berrantolaketak aztertzen ari zela.
alt=Nazarov cyclization|erdian|540x540px

Hasiera batean deskribatu zen bezala, Nazaroven ziklazioak dibinilzetona baten aktibazioa dakar, Lewisen azido bat edo azido protiko bat ( H*+* katioia ematen dituen azidoa) sustatzaile gisa erabiliz. Erreakzio-mekanismoaren funtsezko urratsak ziklopentenona produktua osatzen duen eraztun kationiko-4π-elektroziklikoaren itxiera dakar. Erreakzioaren erabilera handitu ahala, dibinilzetona ez diren substratuek eta Lewis azidoak ez diren sustatzaileek parte hartzen duten aldaerak ere izendatu dira Nazaroven ziklazioa izenarekin, betiere antzeko erreakziobideari segitzen badiote.

## Erreakziobidea 
Nazarov-en ziklizazio-erreakzio klasikoaren erreakziobidea *elektroziklazio intramolekularra* da, beheko irudian ikus daitekeen lez. Katalizatzaile azidoaren bidez zetona aktibatzean, pentadienilo katioi bat sortzen da, zeinek termikoki baimendutako 4π elektroziklazio konrotatorio bat jasaten duen, Woodward-Hoffmann-en arauek agintzen duten bezala. Honek *oxialilo* katioi bat sortzen du, zeinak eliminazio-erreakzio bat jasaten duen β-hidrogeno bat galtzeko. Enolatoaren ondorengo tautomerizazioak ziklopentenona sortzen du.
alt=Nazarov reaction mechanism|erdian|832x832px

## Erabilera 
Nazaroven ziklazioaren arrakasta sintesi organikoko tresna gisa, ziklopentenonen erabilgarritasunetik eta nonahikotasunatik dator. Bi arrazoi nagusi daude: produktu natural inportanteetan parte hartzen dute (jasmona, aflatoxinak eta prostaglandinak) eta erabateko sintesirako bitartekari sintetiko erabilgarriak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ippolito Nievo

**Ippolito Nievo** (Padua, 1831ko azaroaren 30a – Tirreniar itsasoa, 1861eko martxoaren 4a) italiar idazle, kazetari eta abertzalea izan zen.

Zuzenbidean graduatu zen Paduako Unibertsitatean, baina ez zuen abokatu gisa jardun austriar administrazioaren menpe ez egoteko. Giuseppe Mazzinik politikoki eraginda, Venetoa austriar domeinutik askatzeko eta Italia batu baten alde borrokatu zuen.

1860an Giuseppe Garibaldiri batu zitzaion Siziliako Borboien aurkako Alkandora Gorrien Espedizioan. 1861eko otsailean Italia batu eta gutxira, Nievo bere ontziaren hondoratzean hil zen.

Bere lanik garrantzitsuena ''Le Confessioni d'un italiano* 
(*Italiar baten aitorpenak*) izeneko eleberri historiko eta psikologikoa da. Olerkigintza, ipuinak eta saiakerak ere idatzi zituen.

## Lanak 
* *Il crepuscolo. Strofe per le fauste nozze Cantoni-De-Moll*, Mantova, Virgiliani di L. Caranenti, 1852.
* *Versi*, Udine, Vendrame, 1854; 1855.
* *Studii sopra la poesia popolare e civile massimamente in Italia*, Udine, Vendrame, 1854.
* *Angelo di bontà. Storia del secolo passato*, Milano, Oliva, 1856.
* *All'amico Attilio Magri nella vigilia delle sue nozze con Luigia Cremonesi*, Mantova, Agazzi, 1857.
* *Il conte pecorajo. Storia del nostro secolo*, Milano, Vallardi, 1857.
* *Le lucciole. Canzoniere*, Milano, Redaelli, 1858.
* *Gli amori garibaldini*, Milano, Agnelli, 1860.
* *Il barone di Nicastro. Novella*, Milano, Sanvito, 1860.
* *La pazza del Segrino. Novella*, Milano, Sanvito, 1860.
* *Le confessioni di un ottuagenario*, Firenze, Le Monnier, 1867; Milano, Treves, 1899.
* *Poesie*, Firenze, Le Monnier, 1883.
* *Otto Lettere di Ippolito Nievo*, Pisa, Nistri e C., 1891.
* *Canti del Friuli*, Udine, D. Del Bianco, 1912.
* *I Capuani. Tragedia*, Lanciano, Carabba, 1914.
* *Le invasioni moderne. Commedia inedita in 3 atti*, Fermo, Stab. Cooperativo Tipografico, 1933.
* *Poesie inedite di Ippolito Nievo a Matilde Ferrari*, Milano, Off. graf. lombarda, 1933.
* *Scritti vari. La nostra famiglia di campagna, Il milione del bifolco, Le maghe di Grado*, Milano, Sonzogno, 1941.
* *Il Varmo*, Padova, APE, 1945.
* *Lettere di Ippolito Nievo ad Arnaldo Fusinato*, Udine, A. Pellegrini, 1946.
* *Opere*, Milano-Napoli, Ricciardi, 1952.
* *Antiafrodisiaco per l'amor platonico*, Firenze, Le Monnier, 1956.
* *Novelle campagnuole*, Milano, A. Mondadori, 1956.
* *Novelliere campagnuolo e altri racconti*, Torino, Einaudi, 1956.
* *Frammenti*, Udine, Del Bianco, 1958.
* *Disegni*, Udine, Doretti, 1961.
* *Lettere garibaldine*, Torino, Einaudi, 1961.
* *Quaderno di traduzioni*, Torino, Einaudi, 1964.
* *Scritti politici e storici*, Bologna, Cappelli, 1965.
* *Poesie*, a cura di Marcella Gorra, Milano, Mondadori, 1970.
* *Le lettere di Ippolito Nievo a Matilde Ferrari'', Roma, Biblioteca dell'Argileto, 1977.
* *Scritti giornalistici alle lettrici*, Lanciano, Carabba, 2008.
* *Il Conte Pecorajo. Storia del nostro secolo*, a cura di Simone Casini, Venezia, Marsilio, 2010. ISBN 978-88-317-9993-5
* ''Scritti politici e d'attualità'', a cura di Attilio Motta, Venezia, Marsilio, 2015. ISBN 978-88-317-2272-8

## Kanpo estekak
Epicauta obscuricornis

***Epicauta obscuricornis*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Puerto Ricoko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta rufidorsum

***Epicauta rufidorsum*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Europan aurkitzen da. 
Helduek belar-landare batzuen hostoak eta loreak jaten dituzte, eta larbek, berriz, Acrididaeen arrautzak. Europan badira ere gutxienez beste bi Epicauta: *Epicauta flabellicornis* eta *Epicauta erythrocephala*. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Sea Bat

thumb|Filmaren posterra.

***The Sea Bat*** () AEBetako suspense filma da, Wesley Rugglesek zuzendua. Filma gehien batean Estatu Batuetan filmatu zen; zati bat, ordea, Mazatlánen (Mexiko) filmatu zen. Beste film asko bezala, *Jaws* filmaren aurrekari argitzat hartzen da lan hau. Film apal hau bere garaiko arrakastarik ustekabekoenetako bat izan zen. Filmak 73 minutu irauten du.

Hasiera batean, Lon Chaney filmaren zuzendaria izatea adostu zuten, baina, zoritxarrez, pneumoniaz eta biriketako minbiziaz gaixotu zen; azkenean, eztarrian izandako odoljario baten ondorioz hil zen, 1930eko abuztuaren 26an.

## Argumentua 
*The Sea Bat* abentura exotikoen melodrama bat da. Mexikoko arrantzale baten eta arrain hiltzaile baten arteko liskarra da, guztia intriga arin batek eta derrigorrezko erromantzeak apaindua. Boris Karloff harrigarri bigarren mailako rol batean aurkezteaz gain, bukaerako klimax txukun bat duena, manta-arraia beldurgarri eta mehatxagarri bat barne.

## Aktoreak 
* Raquel Torres: Nina.
* Charles Bickford: Sims apaiza.
* Nils Asther: Carl.
* George F. Marion: Antone.
* John Miljan: Juan.
* Boris Karloff: Corsican.
* Gibson Gowland: Limey.
* Edmund Breese: Maddocks.
* Mathilde Comont: Mimba.
* Mack Swain: Dutchy.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Jaws*

## Kanpo estekak 
* :Filma IMDb webgunean.
* :AFI Catalog of Feature Films.
Kuniaki Koiso

**Kuniaki Koiso** (小磯 國昭, Koiso Kuniaki, 1880ko martxoaren 22a - 1950eko azaroaren 3a) Bigarren Mundu Gerran 1944tik 1945era Japoniako lehen ministro izan zen politikari eta jeneral japoniarra izan zen. Aurretik, 1939 eta 1940an gai kolonialen ministro izan zen, eta Koreako gobernadore nagusi gisa 1942tik 1944ra. Koisok lehen ministro izateari utzi zion Okinawako gudua hasi ondoren, eta Japonia errenditu ostean A klaseko gerra-kriminal gisa kondenatu zuten eta bizi osorako espetxe zigorra ezarri zioten195.
## Kanpo estekak
Dienona

**Dienonak** konposatu organikoen klase bat dira zeinetan zetona talde bat lotura bikoitza duten bi karbono-atomo bizinal dituen. Linealak edo ziklikoak izan daitezke. Dienona linealek (R2C=CR)2C=O egitura duten non R edozein ordezkatzaile edo hidrogenoa izan daitekeen. *Dibinil zetona* da guztietan sinpleena. Likido gardena da polimerizatzeko joera duena. Dienona ziklikoetan ziklopentadienona da sinpleena.
thumb|183x183px|Ziklopentadioenona
Dienonek bi funtzio-talde desberdin dituztenez erreakzio askotan har dezakete parte. Normalena dienozale onak dira. Estekatzaile gisa ere aritzen dira metal alkeno konplexuak eratuz.

Dienoa ziklikoak berrantolatze-erreakzioak izan ditzakete eta fenol bihurtu azido baten edo argiaren eraginez.
alt=Dienone-phenol rearrangement scheme|erdian|314x314px|ed
Edo
alt=2,2-disubstituted cyclohexadienone|erdian|556x556px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wöhner

**Wöhner GmbH & Co. KG** Alemaniako Rödental hirian egoitza duen ingeniaritza elektrikoko enpresa pribatu mugatu bat da. 1929an Alfred Wöhnerrek sortua, konpainiak distribuzio-koadroetan eta armairu elektrikoetan muntatzeko barra kolektoreak diseinatzen, ekoizten eta saltzen ditu. Gaur egun, konpainiak nazioarteko 80 herrialdetan du ordezkaritza.

## Ekoizkin nagusiak 
Wöhnerrek behe-tentsioko produktuak ekoizten ditu. Bere produktu-lerroen artean, ondorengo hauek nabarmentzen dira:

* Barra biltzaileak.
* Fusible-etxeak edo fusible-euskarriak.
* Alderantzikatzeko funtzioa duten motor-abiagailuak.
* Paneletan muntatzeko osagaiak.
* Fusibleak.

## Kanpo estekak 
* Wöhnerren webgunea
Terezinha Rêgo

**Terezinha de Jesus Almeida Silva Rêgo**, ezagunagoa **Terezinha Rêgo** izenez (São Luís, Maranhão estatua, Brasil, 1933ko otsailaren 5a – Ibidem, 2024ko maiatzaren 3a) botanikaria, farmazialaria,  irakaslea eta ikertzailea izan zen. Maranhãoko Unibertsitate Federaleko hezitzaile garrantzitsua izan zen.

Botanikaren irakaskuntzan jardun zuen, desagertzeko arriskuan zeuden sendabelarrei buruzko ikerketa zabalak egiteaz gain. Maranhãon zegoen flora amazoniarra aztertzen aritu zen, eta horri esker landare-tratamenduetan erabiltzen ziren sendagaien manipulazioan lan egin ahal izan zuen. Lan hau inspirazio iturri izan zen Maranhãoko Farmácia Viva proiektua martxan jartzeko.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
1933an jaio zen Brasilgo Maranhão estatuko São Luisen. Gurasoak  Francisca da Conceição Almeida Silva eta Joaquim Pedro da Silvaren izan ziren.

Graduaurreko ikasketak egiten ari zenean, Terezinha periferiako auzoetara joaten zen gaixotasun arruntenak ikertzera, eta jada ezagunak ziren landareak ekartzen zituen, tratamendu mota jakin baterako aztertuak, jendeak farmazia bat eskuratzea oso zaila zela iritzita, botikak oso garestiak baitziren. Sendagai naturalak ekoizteko landareen hautaketatik atera zen printzipio aktiboa. landa eremutik zetozen eta gaixotasunak belarrekin tratatzera ohituta zeuden pertsonekiko kezka ere bazegoen eta ez zituzten landare berdinak aurkitzen hiriburuan. Lorategi sendagarrien instalazioa sustatu zen.

### Lan ibilbidea 
Bere ibilbide akademikoan zehar, hainbat liburu, txosten eta artikulu argitaratu zituen, hala nola: “*50 tés medicinales de la flora de Maranhão*” eta “*Fitogeografía de plantas medicinales en Maranhão*” (1977); “*Análisis de las propiedades claves de la flora de la Baixada Maranhão*” (1977); “*Análisis de las valores de la Preamazónica*” (1980);“*Plantas medicinales de la flora de Maranhão*” UFMAko ikerketa koadernoetan, 1985  eta “Acta Amazônica” (1977)

2019an bilkura berezia egin zitzaion Senatu Federalaren ohorez behar zuten herritarren osasunerako eta farmazialari berrien prestakuntzarako irakasleari.

Irakaslea Maranhãoko Zientzia Akademiaren sortzaileetako bat izan zen, Maranhãoko Bioteknologia Zentroa (MAR-BIO) koordinatu zuen eta Maranhãoko komunitate behartsuetan fitoterapia proiektuak garatu zituen Farmácia Viva programa estatalaren bidez. Programa horrek 32 lorategi izan zituen inplementatuta estatu agentzietan, irakaskuntza erakundeetan, eskoletan, komunitate kiliromboletan eta arrebaletan.

Irakaslea 56 urtez baino gehiagoz egon zen ezkonduta Piauí Artur Nunes do Rêgo zirujau dentistarekin. Bi alaba izan zituzten: Tânia Maria Silva Rêgo, musika irakaslea eta doktoregaia, eta Telma Maria Silva Rêgo, filosofia irakaslea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udaberri-bilkari

**Udaberri-bilkaria** (), lumpiaren antzekoa, juliana erara txikitutako hainbat barazkiz betetako ore batez egindako biribilki bat da. Jatetxe txinatarrek munduko hiriburu nagusietan egin duten txinatar janariaren hedapen handiari esker, mendebaldera sartu zituzten. Mendebaldean, oro har, arrautza-bilkariarekin nahastu izan da. Honek ore finagoa izaten da eta askoz handiagoa da, eta, beraz, askoz osagai gehiago izaten ditu barruan. Udaberri-bilkariak arroz-irinarekin egindako ore bat du (bilgarri funtzioa egiten duena), vietnamdar eta thailandiar estilokoa; arrautza-bilkaria, berriz, gari-irinez eta arrautzaz egindako ore batekin egiten da. Txinan gari-irina bakarrik erabiltzen da. Azpimarratu behar da hori dela gehien ezagutzen dena, eta eskuz egiten dela plantxa bero baten gainean hasieratik.

## Ezaugarriak 
Udaberri-bilkariak bi modutara egin daitezke: 1) gari-irinezko ore batekin (Txina), 2) arroz-irinezko ore batekin (Vietnam eta Thailandia). Ore hori zabaldu egiten da eta bere gainean osagaiak jartzen dituzte. Osagai horien edukia eskualdearen eta urteko sasoiaren araberakoa izango da.

Barazki ugari xehatzen dira: azenarioa, tipula, txinatar aza (osagai hori funtsezkoa da), perretxikoak (gehienetan Judasen belarriak), soja-kimuak, eta baita zelofan-fideoak ere, soja berdezko fideoak ere deituak. Oilasko-salda eta txerrikia ere gehitzen dizkiote. Horri guztiari ukitu gazi bat ematen zaio soja-saltsa tanta batzuekin, eta ore freskoan biltzen dute. Ondoren, oliotan frijitzen dira, minutu batzuetan wok batean irakinez, orea kanpotik urreztatzen hasi arte. Bertsio ez-frijituei "zorte-bilkariak" esaten zaie, eta, oro har, lurrunetan bahetzen eta gatzun batean egosten dituzte denbora batez; pasta erdi-gardena izaten dute, eta eduki berdez ikusten da.

Udaberri-bilkariak bero zerbitzatzen dituzte, egin berriak, batzuetan jaietako apaingarriekin, ohore egiten dien ospakizunen arabera. Saltsa gazi-gozoarekin edo soja-saltsarekin lagun daitezke.

Udaberri-bilkariak ez dira beti gazituta zerbitzatzen, ankoarekin egiten diren udaberri-bilkari gozoen bertsioak daude, eta postre gisa zerbitzatzen dituzte. Udaberri-bilkari gozoen ohitura hori Txinako ekialdean aurki daiteke, batez ere Zhejiangetik gertu dauden eremuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soja-kimu

**Soja-kimua** sojaren erneketa da. Hazien sustraiak eta azala kendu ondoren, kimuak egosi, xukatu eta sesamo-olioa, soja-saltsa, tipuleta xehatua, sesamo-haziak, baratxuria eta pipermin ehotu ukitu batekin ontzen dituzte.

Soja-kimuak ere osagai nagusia dira *kongnamulbap* (arrozaren gaineko kimuak), *kongnamulguk* (kimu-zopa) eta, jakina, *kongnamulgukbap* (arroza kimu-zopan) errezetetan.

## Historia 
Koreako Hiru Erresumen garaian jada soja-kimuak jaten zituztela esaten dute. *Kongnamul* laborantzaren erregistroak XIII. mende hasierako medikuntza liburu batean daude, Goryeon argitaratutakoa. Liburuak 935ean, Goryeo fundatu zenean, Taebongeko jeneral batek, Bae Hyeon-gyeongek, soldadu gosetiei soja-kimuak eskaini zizkiela dio.

Soja-kimuen platerak prestatzeko metodoak *Sallim kyŏngje* liburuan daude, Joseon garaikoa. Joseon garaiko beste dokumentu batek behartsuek soja-kimuak juk egiteko erabiltzen zituztela dio. Cheongjanggwango Lan Osoen arabera, Joseonen garaiko saiakera bilduma bat, soja-kimua gosete garaian kontsumitutako elikagai nagusietako bat zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak