Aldehido

thumb|150px|Aldehido baten egitura basikoa
[thumb|150px|[Formaldehido bat, aldehidorik sinpleena]]
**Aldehido** edo **alkanal** bat formilo talde bat duen konposatu organiko bat da. **Formilo taldea** talde funtzional bat da, R-CHO egiturarekin, karbonilo bat zentroan (karbono atomo bat lotura bikoitzarekin oxigeno atomo batekin) hidrogeno bati lotua eta R talde batekin alboan. R talde hori edozein alkilo izan daiteke. R gabeko taldeari **aldehido taldea** edo **formilo taldea** izena ematen zaio. Aldehidoak zetonen ezberdinak dira, karboniloa karbono eskeletoaren bukaeran jartzen delako, eta ez bi karbono atomoen artean. Aldehidoak oso ohikoak dira kimika organikoan.

Aldehidorik sinpleena *R*-ren lekuan hidrogeno atomoa duen formaldehidoa da.

## Egitura eta loturak 
Aldehidoen zentroan karbono lau bat dago eta karbono horren hibridazioa sp2 da. Beraz, karbono-zentroa dute, oxigenoari loturiko lotura bikoitza eta hirogenoari loturiko lotura bakarra. Karbonoari loturiko hidrogenoaren lotura ez da gehienetan azidoa base konjokatuaren errosonantzia-estabilizazioagatik. Aldehido baten α-hidrogenoa askoz azidoagoa da alkano batena baino. (Aldehidoen Pka 17 inguruan dabil eta alkanoen azidotasuna 50 Pka inguruan).

Azidotzea, formil-zentroaren elektroien erauzketaren kalitatearen edota base konjokatuaren enolatoko anioiak karga negatiboak deslokalizatzearen ondorioz gertatzen da.

## Iturri naturalak 
Aldehidoak naturan aurkitzen dira. Glukosa-karbohidratoa polihidroxaldehido bat da. Vainillina, banilla zaporea ematen dion aldehidoa, naturan aurki dezakegun beste aldehido bat da.

Industriaren ikuspegitik, aldehido garrantzitsuena formaldehidoa da. Formaldehidoa usain pikantea du eta gas toxiko bat da; gas hau oso erabilia da kantitate handietan industrian plastiko termoestableetako ekoizpenetarako. Formaldehidoa disoluzio batean dagoenean, ur-disoluzio batean, formol edo formalinatzat izendatzen da. Formalina edo formola desinfektatzaile gisan erabiltzen da eta ehungintza-industrian ehun-kontserbatzaile gisa.

## Propietateak 
Aldehidoen propietateak.
* Karbonilo bateko alfa-posizioan karbono sp3-ari hidrogeno bat loturik duten aldehidoek isomeria tautomerikoa daukate. Aldehidoak alkohol primarioaren deshidrataziotik lor daitezke, potasio permanganatoa (KMnO4) erabiliz. Zetonak ere alkohol baten desidrataziotik lortzen dira, baina aldehidoak ez bezala, alkohol sekundario batetik. Erreakzioa ahula izan behar da, izan ere, errekzioa bortzitza bada, azido karboxiliko bateraino doa.
* Gehiengo aldehidoak likido-fasean daude (12 karbono arterainoko aldehidoak); 12 karbonotik gorako aldehidoak solido-fasean agertzen dira.
* Aldehido guztiek ura baino dentsitate baxuagoa dute. Aldehido txikienak, formaldehidoa eta azetaldehidoa, uretan disolbagarriak dira. Baina, solubilitatea murrizten doa aldehidoaren tamaina handitzean; hau da, karbono gehiago izan ahala.
* Aldehidoek zetonek baino erreaktibotasun handiagoa dute.

### Propietate kimikoak 
* Erreaktibitate ona aurkezten dute. Aldehidoek adizio, sustituzio eta kondentsazio erreakzioak dituzte.
* Erreduktore gisa jokatzen dute.
* Aldehidoen eta zetonen erreakzio tipikoena adizio nukleofilikoa da.

## Nomenklatura 
Aldehidoak, izendatutakoari -ala atzizkia gehietzen izendatzen dira. Aldehido sinpleenak metanala eta etanala dira baina IUPACen izendatze estandarra ez dutenez betetzen beste izen batzuk dituzte. Formaldehidooa eta Azetaldehidoa erabiliagoak dira hurrenez hurren. Hurrengo aldehidoentzat serie homologo hau erabiltzen da: H-(CH2)n-CHO (n = 0, 1, 2, 3, 4, ...).

*Dialdehidoak*, bi aldehido talde-funtzionalekin osatutako molekula organikoak dira. Dialdehidoen nomenklatura idazterakoan, diala idazten da bukaeran, edota dialdehidoa. Glioxala da dialdehidorik sinpleena.

Aldehidoak ordezko gisa agertzen badira, hau da, ez badira talde funtzional garrantzitsuenak, ez dira berdin izendatzen.

## Sintesia 
### Alkohol primarioen oxidazioa 
PCCa erabiliz, alkohol primarioa, aldehidora oxidatzen da.

### Alkenoen ozonolisia 
Lehenik, ozonolosia egiten da eta, ondoren, erredukzio bat. Agente erreduktoreak: Zn, Pd. .

### Oxidazioa 
Formilo taldea erraz oxidatzen da dagokion talde karbonilikora (-COOH). Industrian gehien erabilitako oxidatzailea, oxigenoa edo airea da. Laborategian, berriz, KMnO4 edo Ag2O erabiltzen da medio basikoan. Hauetaz gain, kromo (Vl) oxidoa, azido kromikoa edota azido nitrikoa erabiltzen dira:

* Plastikoen fabrikazioan, erretxina eta produktu akrilikoak.
* Argazki-industrian erabiliak dira koloratzaile eta lehergai bezala (pentaeritrola, TNPE,..).
* Antiseptiko eta iraunarazle bezala oso ondo funtzionatzen dute.
* Herbizida, fungizida eta pestizida bezala erabili ohi dira.
* Bulkanizazioaren azelerazioan.
* Janari-industrian eta perfumeria-industrian.
* Ehungintza-industrian eta industria farmazeutikoan.
* % 40ko ur-disoluzioari formol deitzen diogu. Egurra,larrua etab. kontserbatzeko erabiltzen da.
* Etanala ispiluak fabrikatzeko erabiltzen da.

## Dialdehidoak
Dialdehidoa bi aldehido-talde dituen konposatu kimiko organikoa da. Dialdehidoen nomenklaturak dial bukaera edo, batzuetan, dialdehidoa du. Dialdehido alifatiko laburrei diazidoa deritze batzuetan, zeinetatik baitatoz. Adibide bat butanediala da, succinaldehido (azido succinikotik) ere esaten zaiona.

## Biokimika
Aldehido batzuk aldehido-deshidrogenasaren entzimen substratuak dira, gorputzean aldehidoak metabolizatzen dituztenak. Badira zenbait aldehidori lotutako toxikotasunak, gaixotasun neurodegeneratiboekin, bihotzeko gaixotasunekin eta minbizi mota batzuekin zerikusia dutenak.

## Aldehidoen adibideak
* Formaldehidoa
* Azetaldehidoa
* Propionaldehidoa
* Butiraldehidoa
* Isovaleraldehidoa
* Bentzaldehidea
* Cinamaldehidoa
* Bainilina
* Tolualdehidoa
* Furfurala.
* Erretinaldehidoa
* Glicolaldehidoa

## Dialdehidoen adibideak
* Glioxal
* Malondialdehidoa
* Succinaldehidoa
* Glutaraldehidoa
* Phthalaldehidoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak