Suezko kanala

**Suezko kanala** () Egipton dagoen ubide artifizial nabigagarria da, Afrika eta Asia (Suezko istmoan zehar) banatzen eta Mediterraneoa (Atlantikoko ozeanoa) eta Itsaso Gorria (Indiako ozeanoa) batzen dituena. Egipton dago, Mediterraneoko Port Said eta Itsaso Gorriko Suez lotzen ditu. Kanalak penintsula berri bihurtu zuen Sinai eskualdea, 163km luze (ipar eta hegoko sarbide kanalak kontuan hartu gabe) den kanal hori Europatik Asiara (edo alderantziz) doazen itsasontzientzako laguntza handia da, ez baitute Afrikako hegoalderaino jaitsi behar. Suezko kanaletik pasatzen da munduko itsas komertzioaren %10 baino gehiago. 

1859 eta 1869 artean, Ferdinand Marie Lessepsek bultzatu zuen Louis Maurice Adolphe Linant de Bellefonds ingeniariaren zuzendaritzapean. Egiptorena da 1956an «Suez Canal Company» konpainia franko-britainiarra nazionalizatu zenetik eta 1957an Sinaiko gerlaz geroztik.​ Kanala oso garrantzitsua da Europako petrolio-hornidurarako eta, oro har, munduko merkataritzarako, Europa eta Asiako hegoaldea komunikatzea ahalbidetzen baitu, Afrikako kontinentea Esperantza Oneko lurmuturretik inguratu gabe.

Kanala 1869ko azaroaren 17an inauguratu zen ofizialki. Ipar Atlantikoaren eta Ipar Indiako ozeanoen arteko bide zuzena eskaintzen du Mediterraneo itsasoaren eta itsaso gorriaren bidez Hego Atlantikoa eta Hego Indiakoa saihestuz eta Arabiar Itsasotik Londresera egindako bidaien distantzia murriztuz, gutxi gorabehera, 8.900 kilometro (5.500 mi) edo 10 egun 20 korapilora (37 km/h; 23 mph) zortzi egun 24 korapilora (44 km/h; 28 mph).​ Kanala Port Said iparraldeko muturretik Port Tewfik hegoaldeko muturreraino hedatzen da, Suez hirian. Haren luzera 193,30 kilometrokoa da, ipar eta hegoko sarbide kanalak barne. 2020an, 18.500 itsasontzi baino gehiagok gurutzatu zuten (batez beste 51,5 egunean).

Jatorrizko kanalek errei ur bakarrekoa zen, eta gurutza-bideak zituen Ballah eraztunean eta Aintzira Mikatz Handian. Alois Negrelliren planen arabera, ez zuen esklusa sistemarik, eta itsasoko ura aske zerabilen. Orokorrean, Aintzira Mikatzen iparraldean, kanalaren ura, neguan, iparralderantz isurtzen da, eta, udan, berriz, hegoalderantz. Aintziren hegoaldean, Suezen, itsaslasterra aldatu egiten da itsasaldiarekin.

Kanala Egiptoko gobernuarena zen arren, Europako akziodunak ziren, gehienak britainiarrak eta frantziarrak, 1956ko uztailera arte ustiatzen zuen enpresa emakidadunaren jabe. Gamal Abdel Nasser presidenteak nazionalizatu egin zuen, eta gertaera horrek 1956ko urria-azaroa bitarteko Suezeko krisia eragin zuen.​ Egiptoko Suezko Kanaleko Agintaritzak (SCA) ustiatzen eta mantentzen du Estatuaren jabetzakoa den Suez kanala. Konstantinoplako Konbentzioaren arabera, «gerra-garaian zein bake-garaian erabil dezakete merkataritza- edo gerra-ontzi guztiek, bandera zein den bereizi gabe». Hala ere, kanalak eginkizun estrategiko militar garrantzitsua izan du itsas lasterbide eta itotze puntu gisa. Mediterraneo eta Itsaso Gorrian (Egipto eta Israel) kostaldeak eta baseak dituzten armadek interes berezia dute Suezko kanalean. Egiptok Suezko kanala Sei Eguneko Gerraren hasieran itxi ondoren, 1967ko ekainaren 5ean, zortzi urtez egon zen itxita, eta 1975eko ekainaren 5ean ireki zuten berriro.

2014an, Egiptoko gobernuak Ballah-ko ingurabidea 35 kilometroan zabaltzeko lanak abiarazi zituen ubidearen iragaite-denbora azkartzeko. Hedapenak Suezko kanalaren edukiera ia bikoiztu nahi zuen, eguneko 49 itsasontzitik 97ra igaroz. 59.400 milioi libra egiptoarren kostuarekin (9.000 milioi dolar), Egiptoko erakunde eta partikularrei jaulkitako interesak soilik zituzten inbertsio-ziurtagiriekin finantzatu zen proiektua. Zabalkuntza «Suezko Kanal Berria», deitu zitzaiona, 2015eko abuztuaren 6an inauguratu zen zeremonia batean.

Suezko Kanaleko Agintaritzak 2016an inauguratu zuen ofizialki alboko kanal berria. Alboko kanal hori Suezko ubidearen ekialdeko hedaduraren iparraldean dago, terminalak ontziak porturatzeko eta lehorreratzeko balio dio Ekialdeko Edukiontzien terminalari. Ekialdeko Edukiontzien terminala kanalean bertan dagoenez, alboko kanal berria eraiki aurretik, konboi bat martxan zegoen bitartean ezin zen ontzirik porturatu edo askatu terminalean.

## Historia 
### Aurrekariak 
Antzina, mendebalde-ekialde norabideko kanalak eraiki ziren Nilotik Itsaso Gorrirako pasabidea errazteko. Sesostris II.aren edo Ramses II.aren babespean kanal txikiago bat eraiki zela uste da

### K.a. lehen bimilaurtekoa 
[thumb|[Faraoien kanala]]
James Henry Breasteden arabera, Egiptoko VI. dinastiaren eta Egiptoko XII. dinastiako Sesostris III.aren amaiera arte (K.a. 1878–1839), kanal bat eraikitzeko saiakera egin zen lehen ur-jauzian, Aswandik gertu.

Baliteke Sesostris ospetsuak (ziurrenik  Sesostris III.ak, Egiptoko Hamabigarren Dinastiakoa) eraiki izana antzinako kanala, Faraoien kanala deiturikoa, Nilo eta Itsaso Gorria lotzen zituena (K.a. 1897–1839). Ureztapen kanala egin zenean, nabigagarria izaten zen uholde garaian, eta Niloko deltaren ekialdean zegoen Wadi Tumilat bailara idorrera eramaten zuen (uste da, halaber, antzina, Itsaso Gorria Timsah aintziraraino eta Aintzira Mikatzetaraino iristen zela).

Hatshepsut garaian, K.a. 1470 urteko erliebeek erakusten dute Puntera egindako espedizioko armada itsasontzi batzuk Puntetik itzultzen. Horrek esan nahi du bazegoela nabigaziorako lotura Itsaso Gorria eta Niloaren artean. Wadi Gawasisen egindako indusketek iradokitzen dute Egiptoko itsas merkataritza Itsaso Gorrian hasi zela kanalen beharrik gabe. Aurkikuntzen arabera, badirudi kanala K.a. XIII. mendean agertzen dela, Ramses II.aren garaian.

### Nekaok, Dariok eta Tolomeok induskatutako kanalak 
Bubastis, Pi-Rameses eta Pithom antzinako Egiptoko hiriak lotzen zituen mendebalde-ekialdeko noranzko antzinako kanal baten hondakinak aurkitu zituzten Napoleon Bonapartek eta haren ingeniari eta kartografoek 1799an.

Herodoto greziar historialaren *Historiak* lanaren arabera, K.a. 600. urtearen inguruan, Nekao II.ak ekialde-mendebalde noranzko kanal bat egitea bultzatu zuen Wadi Tumilaten zehar eta Bubastis eta Herópolis hirien artean,. Baliteke Darioren garaian Heroopolita golkoaren eta Itsaso Gorriaren artean, Egiptoko Shaluf hiriaren inguruan,​​ baina hain zegoen trabatua:

Kanala Nilotik Bubastisen ateratzen zen. Pithoneko zutabe batean egindako inskripzio batek dio K.a.&nbsp;270 edo 269an Ptolomeo II.a Filadelfoak berriro ireki zuela.​ Arsinoen.

XIX. mendearen bigarren erdian, kartografo frantsesek iparretik hegora zihoan antzinako kanal baten hondarrak aurkitu zituzten. Kanal hori Timsh aintziraren ekialdetik igarotzen zen, eta Aintzira Mikatz Handiaren iparraldeko muturretik hurbil amaitzen zen,​ eta Dario I.ak egindako bidea zela ziurtatu zen, bertan bere eraikuntzaren oroigarrizko estela aurkitu baitzuten. Baliteke bigarren kanal zahar horrek ibilbide bat egitea Itsaso Gorriaren kostan zehar, iparralderantz Timsh aintziraraino hedatzen zenean​​.​​ *De Mensura Orbis Terrae* geografiari buruzko tratatua, Dicuil monje irlandarrak –VIII. mendearen bukaeran jaio zen– Fidelis beste monje batekin izandako elkarrizketa kontatzen du: VIII.&nbsp;mendearen lehen erdian, Nilotik Itsaso Gorrira zihoan ubidetik bidaiatu zuen Lurralde Santura egindako erromesaldi batean.

Esaten denez, Al-Mansur abbastar kalifak kanal hori ixtea agindu zuen 767.&nbsp;urtean, hornidurak arabiar aurkariengana iristea saihesteko.

### Otomanen ahaleginak
XVI. mendean, Sokollu Mehmet Bajá, bisir otoman handia, Itsaso Gorria eta Mediterraneoa lotuko zituen kanal bat eraikitzen saiatu zen. Arrazoia zen Konstantinopla Indiako ozeanoko merkataritza- eta erromes-ibilbideekin lotzeko nahia, baita arrazoi estrategikoengatik ere: gero eta presentzia handiagoa Europak Indiako ozeanoan; otomandar merkataritzaren interesak eta interes estrategikoak gero eta mehatxatuago zeuden, eta Ate Gorena gero eta hertsatuago zegoen bere jarrera finkatzera. Kanal nabigagarri batek Itsaso Gorriko, Itsaso Beltzeko eta Mediterraneoko flotak elkar lotzeko aukera emango lioke otomandar itsas armadari. Hala ere, proiektu hori garestiegia jo zen, eta ez zen inoiz gauzatu.

### Napoleonen antzinako kanal baten aurkikuntza
thumb|«Comp. Universelle du Canal Maritime de Suez»en akzioa, 1924ko ekainaren 2koa
Napoleonek Egipton eta Sirian egindako kanpainan, 1798. urtearen amaieran, ibai-pasabide zahar baten aztarnak aurkitzeko interesa adierazi zuen. Horren ondorioz, arkeologo, zientzialari, kartografo eta ingeniari talde batek Egiptoko iparraldea zeharkatu zuen.​​ Haien aurkikuntzak ''Description de l'Égypte*n deskribapenean erregistratuta daude, eta Itsaso Gorritik iparralderantz eta gero mendebalderantz, Nilorantz, hedatzen zen antzinako kanal baten aurkikuntza erakusten duten mapa zehatzak daude.

Beranduago, Napoleon, 1804an Frantziako enperadore bihurtu zena, Mediterraneo itsasoa eta Itsaso Gorria lotzeko ipar-hego ubide bat eraikitzea aztertu zuen. Baina plana bertan behera utzi zuten oker ondorioztatu zutelako ubideak funtzionatzeko esklusak beharko zituela, horien eraikuntza garestia izango zela eta denbora asko beharko zuela. Esklusen beharraren ustea oinarritzen zen Itsaso Gorria Mediterraneoa baino 8,5&nbsp;m altuagoa zela uste okerrean. Estimazio hori gerra garaian Napoleonen Egiptoko Espedizioan egindako neurketa topografiko zatikatuen erabileraren emaitza zen.

1861ean, Napoleonek aurkitutako Bubastisetik Itsaso Gorriraino zihoan bide nabiga-ezin zaharrak ura bideratzen jarraitzen zuen Kassassin bezain ekialdeko puntuetan, iturrien arabera, 125.000 hil ziren, ofizialki hogei baino ez bazuten esan ere. Frantziak bere interesei begira eraiki zuen arren, Erresuma Batuari ederki etorri zitzaion, metropolia eta Indiako koloniak batzen baitzituen.

1875ean, Egiptok, kanpo zorra arindu nahian, akzioen gehiengoaren salmenta egin zuen. Ingalaterrako Lehen Ministroa bizkor ibili zen, eta Viktoria erreginari erosketaren komenientzia erakutsi zion, India britainiar koloniarako bidean oso egokia izango zela-eta. Rothschild bankuen maileguek erraztu zuten ingelesen kanalaren gaineko agintea.

1888an, Konstantinopoliseko Itunak kanalaren britainiarren babespeko neutraltasuna aldarrikatu zuen, eta Otomandar Inperioak, nola bake hala gerra garaian, nazioarteko nabigazio librea ziurtatu zuen.

Bigarren mundu gerran zehar, bere garrantzi estrategikoa zela eta, Adolf Hitlerrek garrantzi itzela eman zien bereganatzeari. Hala ere, El Alameingo guduan izandako arrakastaren ondoren, aliatuek kanala beren eskuetan mantentzea lortu zuten.

1956ko uztailaren 26an, Gamal Abdel Nasser Egiptoko presidenteak nazionalizatu egin zuen, Asuango urtegia egiteko dirua behar baitzuen. Frantzia eta Erresuma Batuak akziodun handienak ziren, eta onura handiak ateratzen zituzten petrolio ustiapenetik. Horregatik, suminduta, eskualdea inbaditzen saiatu ziren Israel inguruan, porrot handia jasanez. Egiptoren zigorrak ez zuen itxaron, eta 40 ontzi hondoratu zizkien kanalean blokeoa ezarriz.

1957an, NBEk Israel eta potentzia europarrak atzera egitea lortu zuen, eta kanala berriro ireki zuten. Orduz gero, Nasserrek administratu zuen Egipto eta Israelen arteko 1967ko Sei Eguneko Gerrara arte. 1956an itxi zen eran blokeatu zen oraingoan ere, ontziak hondoratuz.

1975eko ekainean ireki zuten berriro, eta gaur egun horrelaxe dago.

2014ko azaroaren 6an, polemikaz josita hasi ziren Suezko kanal berriko lanak. Proiektuak bikoiztu egin nahi zuen itsasartea pasatzen duten barkuen kopurua. Bigarren ubideak Egiptoren finantzaketa zeukan soilik. Dozena bat herri hustu zituzten lanak egiteko.

2021eko martxoaren 27an, Suezko Kanala blokeatu zuen Ever Given merkatal ontziak, eta mundu mailako logistika blokeoa eragin. Enpresa taiwandar baten ontzi erraldoiak albo bat jo zuen Egiptoko kanal estrategiko hartan, eta alderik alde itxi zuen bidea. Sei egun behar izan zituzten bidea irekitzeko. Blokeo horrek merkantzien bidalketa-katea eten eta kaosa eragin zuen munduko logistika kateetan, hornikuntza arazoak ekarrita.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Mittelholzer-suezkanal.jpg|Suezko kanala 1934ko otsailean. Walter Mittelholzer pilotu eta argazkilari suitzarrak egindako airetiko argazkia.
Fitxategi:USS America (CV-66) in the Suez canal 1981.jpg|*USS America (CV-66)*, AEBko hegazkin-ontzi bat Suezko Kanalean.
Fitxategi:SuezCanal4 byDanielCsorfoly.JPG|*Hanjin Kaohsiung* kontainer-ontzia Suezko Kanaletik igarotzen.
Fitxategi:Capesize bulk carrier at Suez Canal Bridge.JPG|2015ean kanala handitu ondoren, granel garraiolari ontzi bat Suezko Kanaleko zubira hurbiltzen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* Bogaars, George. "The Effect of the Opening of the Suez Canal on the Trade and Development of Singapore." *Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society* 28.1 (1955): 99–143. online
* Bonin, Hubert. *History of the Suez Canal Company 1858–2008* (Librairie Droz, 2010).
* Britannica (2007) "Suez Canal", in: *The new Encyclopædia Britannica*, 15th ed., **28**, Chicago:  Encyclopædia Britannica, 
* Bulfin, Ailise. "The Fiction of Gothic Egypt and British Imperial Paranoia: The Curse of the Suez Canal." *English Literature in Transition, 1880–1920* 54.4 (2011): 411–443. online
* Burchell, S.C. *Getting to Know The Suez Canal* (1971), for middle schools online
* Carminati, Lucia. *Seeking Bread and Fortune in Port Said: Labor Migration and the Making of the Suez Canal, 1859–1906* (University of California Press, 2023) see also review of this book
* Farnie, D.A. *East and West of Suez: Suez Canal in History, 1854–1956* (1969), a standard scholarly history; 870 pp
* Fletcher, Max E. "The Suez Canal and world shipping, 1869–1914." *Journal of Economic History* 18.4 (1958): 556–573.
* Galil, B.S. and Zenetos, A. (2002). "A sea change: exotics in the eastern Mediterranean Sea", in: Leppäkoski, E., Gollasch, S. and Olenin, S. (eds), *Invasive aquatic species of Europe : distribution, impacts, and management*, Dordrecht; Boston : Kluwer Academic, , pp.&nbsp;325–336
* Garrison, Ervan G. (1999) *A history of engineering and technology : artful methods*, 2nd ed., Boca Raton, Fla.; London : CRC Press, 
* Hallberg, Charles W. *The Suez Canal: Its History and Diplomatic Importance'' (1931), a standard scholarly history; 440 pp; online
* Huber, Valeska. "Connecting colonial seas: the 'international colonisation' of Port Said and the Suez Canal during and after the First World War." ''European Review of History: Revue europeenne d'histoire* 19.1 (2012): 141–161. [* Karabell, Zachary (2003) *Parting the Desert: The Creation of the Suez Canal*, Knopf,  https://archive.org/details/partingdesertcre0000kara online
* Obieta, Joseph A. *The international status of the Suez canal* (Springer Science & Business Media, 2012).
* Pudney, John. *Suez; De Lesseps' Canal* (Praeger, 1969). 
* 
* Sanford, Eva Matthews (1938) *The Mediterranean world in ancient times*, Ronald series in history, New York : The Ronald Press Company, 618 p.
* 
* Wilson, Arnold. "The Suez Canal." *International Affairs* 18#3, (1939), pp.&nbsp;380–95. online

### Historiografia eta memoria
* Carminati, Lucia. "Suez: A hollow canal in need of peopling. Currents and stoppages in the historiography, 1859–1956." *History Compass* 19.5 (2021): 1–14. online
* Curli, Barbara. "Italy and the Suez Canal: Historical and Historiographical Passages from a Euro-Mediterranean Perspective." in *Italy and the Suez Canal, from the Mid-nineteenth Century to the Cold War: A Mediterranean History* (Springer International Publishing, 2022) pp.&nbsp;1–26.
* Oster, Uwe (2006) *Le fabuleux destin des inventions : le canal de Suez*, TV documentary produced by ZDF and directed by Axel Engstfeld (Germany)
* Searight, S. "A dismal but Profitable Ditch: The Suez Canal Then and now" *Asian Affairs,'' (2016) 47, 93–100. https://doi.org/10.1080/03068374.2015.1129870 online]

## Ikus, gainera 
* Nemesio Artola
* Sei Eguneko Gerra
* Suezko kanaleko zubia

## Kanpo estekak 
* Google Mapseko argazkia
* Suezko kanala Commons-en