Parlamentarismoa

[thumb|[Gobernu sistemak]]
**Parlamentarismoa**, **sistema parlamentario** edo "erregimen parlamentario" gisa ere ezaguna, politika arloko gobernu-sistema bat da, eta parlamentuaren bidez gobernua aukeratu eta erantzunkizun politikoa ematen zaio. Gaur egun, sistema parlamentario gehienak monarkia parlamentarioak edo errepublika parlamentarioak dira. Horrez gain, normalean, estatuburua eta gobernuburua ez dira pertsona berdina izaten sistema parlamentarioan.

Europari dagokionez, 50 estatu subiranoetatik 38 parlamentariak dira, eta Karibeko 13 estatu subiranoetatik 10. Beste eskualde batzuetako herrialdeetan ere badira estatu parlamentarioak, bereziki Erresuma Batuko kolonia zaharrean.

## Aurrekari historikoak 
### Antzinatasuna 
Botere betearazlea duten hautetsien lehenengo batzarrek antzinate klasikora jotzen dute, zehazki, Greziako hiri-estatuetara. Atenasko demokrazioa da ezagutzen den demokrazia parlamentarioaren adibide muturrekoena, izan ere, herritar oro zen Parlamentuko kide. Antzinako Erroman, antzeko egiturak aurki daitezke, Senatuak Erromako Estatuko botere betearazle guztiak bereganatzen baitzituen, nahiz eta legegintza-gaietan tribunoen erabakien eta «hauteskundeen» menpe egon. Erromako Senatua, goi mailako aristokratikoz osatu zen nagusiki, patrizio izenekoak, eta hasiera batean, plebeioetako senatariak baztertzen zituzten, patrizioekiko maila ezberdin bat ematen baizitzaien, hau da, *conscripti*-arena. Erregimen inperiala ezartzearekin batera, Senatua kontsulta-ganbera bihurtu zen, eta Erromako hiriaren udal-eremuan eskumenen bat lortu zuen.

Erromatarrek probintzietako kolonietara esportatu zuten senatu-sistema, non senatuek hirien administrazioaz arduratzen ziren udal-organoak ordezkatzen zituzten. Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori zenean, Italiako penintsulan eragin latindarra zuten zenbait hirik udal-ganberak mantendu zituzten, eta horiek Italiako hiri hasi berrien organo betearazleetara eraman zituzten. Florentzia, Venezia, Genoa eta Pisako Errepubliketako batzarrak eta komunak, jatorrian, batzar horien jarraipena izan daitezke, eta, nahiz eta haien boterea hedadura txikiko lurraldeetara murriztua egon, nazioarteko politikan eragin handia izan zezaketen, adibidez, guelfoen eta gibelinoen arteko gerretan, XII. mendetik aurrera.

Germaniar herriek harrapatutako lurraldeetan, batzuetan, konkistatzaileen ohitura tribalak luzatu ziren, germaniar nobleziaren biltzarrak deituz krisialdi edo premia garaietan; hala ere, parlamentu horietan nobleziak eta, kasu batzuetan kleroak, bakarrik parte hartzen zuten, eta haien erabakiak monarkaren erabakien mende geratzen ziren.

### Erdi Aroa eta Aro Modernoa 
Mendebaldeko munduko parlamentarismoaren lehen aurrekaria Leongo Erresumako Gorteak dira (1188an bildu ziren lehen aldiz, Leongo San Isidoro basilikako Klaustroan), hauetan, erregearen boterea klero, noble eta hirietako ordezkariek osatutako biltzar garrantzitsu baten erabakien mende egon baitzen. "Gorteen" edo "Parlamentuen" egitura hori etengabe errepikatu zen Mendebaldeko Europako estatu guztietan, eta horren adibide dira Frantziako erresumako "Estatu Orokorren" batzarrak, Aragoiko Koroako erresumetako "Gorteak", Ingalaterrako erresumako "Parlamentua",... XIII. mendetik aurrera, errege frantsesak izan ziren "Hirugarren Estatua" Estatu Orokorretako batzarretan sartzearekin tematu ziren bakarrak, hau da, herria, – berez, burgesia hasiberria – burgesak erregearekin lerrokatzen baitziren nobleziaren interesen aurka.
[thumb|242x242px|Leongo San Isidoro basilikako [Klaustro|klaustroa]]
Erdi Aroko parlamentu hauen boterea, neurri handi batean, erregearen eraginaren mende zegoen. Parlamentuak unean-unean deitzen zirenez, gerrak ordaintzeko aparteko zergen bilketa bezalako gaiak jorratzeko, errege boteretsu, aberats eta eragingarri batek askoz ere aukera gehiago zituen eragina eduki eta bere helburuak parlamentutik lortzeko. Oro har, denborak aurrera egin ahala, Erdi Aroko monarkak boterean eta aberastasunean irabazten joan ziren, eta beren nobleziari gailentzeko eta parlamentuetako erabakien eragina neurri handi batean deuseztatzeko adina baliabide izan zituzten. Hala ere, joera horren bi salbuespen nagusi izan ziren. Alde batetik, Germaniako Erromatar Inperio Sainduarena, non "parlamentua" edo hauteslekua ez zen inoiz ganbera bat izatetik harago joan, normalean eroskeriarekin erositako edo enperadore berriaren interes politikoagatik egindako hautaketarako, eta, beraz, Enperadore Santua berdinen arteko lehen bat zen, gainerako printzerri alemaniarren gaineko autoritatea teorikoa baino ez zuena.

Bigarren aurrekaria Ingalaterrako Erresumari dagokio. 1215ean, Juan Sin Tierra Ingalaterrako errege ahulak amore eman behar izan zuen bere baroien matxinada mehatxuaren aurrean, eta nobleek eta kleroak osatutako parlamentu bat eratu zuen, errege-gutun baten bidez, Karta Magnaren bidez, bi taldeei pribilegio eta prerrogatiba batzuk aitortuz eta erregearen eragina Parlamentuarenaren mesedetan murriztuz. Pribilegio horiek hurrengo erregeek errespetatu beharko dituzte, eta itxuraz errege boteretsu batzuk, hala nola Henrike VIII .a edo Isabel I.a, parlamentuari gailendu ahal bazaizkio ere, parlamentua ohikotasunez biltzen jarraituko da, ia urtero, Frantzia, Danimarka edo Gaztela bezalako Europako beste erresuma batzuetan hain ohikoa ez den moduan.

Hirugarren aurrekaria eta, beharbada, esanguratsuena, Aragoiko foraltasun konplexutik eratorritako Gorteen sistema izan zen, 1247an Aragoiko Foru Orokorretan bateratu zena, eta 1592an behin betiko bertsioa egin arte eraberritu zena. Foraltasun horrek Gorteen deialdia jasotzen zuen, eta Aragoin, ezagutzen den kasu bakar gisa, lau beso izan zituzten, ohiko hirietatik bat gehiago, erresumako hiririk garrantzitsuenak, nobleak, kleroak eta zaldunak/infantzoiak barne. Gorte horien existentziak, praktikan, erregearen boterearen benetako mugapena garatzen zuen erresumako erabaki garrantzitsu guztietarako, ordura arte aurrekaririk gabeko gizarte-ordezkaritza lortuz. Bere existentzia, Habsburgotarren autoritarismoa gorabehera, Borboiek 1707an desegin zuten arte iritsi zen, Aragoiko Zuzenbide Pribatua izan ezik, 1711n Aragoira itzuli zena eta gaur egun oraindik erabiltzen dena.

Parlamentarismoa, botere politikoa parlamentu batean bizi den sistema politiko gisa ulertua, Ingalaterran sortu zen, hain zuzen ere, 1640. urte inguruan, Ingalaterrako Karlos I.a erregearen eta bere parlamentuaren arteko gatazka baten ondorioz, erregeak gerra deklaratu zion parlamentuari, gerra zibil batera eramanez herrialdea, eta bertatik, erregea atera zen galtzaile. Denbora horretan, Ingalaterrako Parlamentuak bere gain hartu zituen estatuko botereak epe labur batez, Oliver Cromwellek diktadore gisa 1649an Errepublika ingelesa ezarri zuen arte. Hala ere, ereduaren lehen agerpen horrek bere funtsezko ezaugarriak erakutsiko ditu. Lehenik eta behin, Parlamentua herritarrek baldintza berdinetan aukeratutako herri-batzarra zen, eta Estatuaren botere guztiak zituen, bere autonomia bortxatua izan gabe; bigarrenik, gaur egun botere betearazlea bezala ezagutzen duguna batzarraren menpe zegoen erabat; eta hirugarrenik, parlamentua hautatua zuen herriak berak bakarrik desegin zezakeen. Parlamentu-erregimenaren behin betiko garaipena Iraultza Loriatsuarekin gertatu zen 1688an, eta hortik aurrera Erresuma Batuak modu integralean aplikatu zuen. Hanoverren etxea Ingalaterrako tronuan ezartzeak parlamentarismoa Ingalaterran sinatuko du, errege hanoveriarrek beren botere teoriko guztia parlamentuaren esku uzten dutenean.

Europar kontinentean, Frantziako Iraultzara arte itxaron beharko da antzeko ordezkaritza-eredu demokratiko-parlamentario bat ikusteko, Rousseauren kontratu sozialean oinarritzen dena.
[thumb|[Hegoafrikako Asanblea Nazionalaren hemizikloa, Hegoafrikako parlamentuko behe ganbera]]

## Ezaugarriak 
* Subiranotasuna parlamentuarena da. 
* Kide anitzeko gobernu kolegiatu bat eratzen da, Parlamentuak hautatua. Gobernu hori buru den gobernuburuarekin osatuko da.
* Botere betearazlearen eta botere legegilearen arteko kontrol-mekanismoak dituzte (legebiltzarra desegitea, gobernua zentsuratzea, konfiantza-arazoa).

### Bi parlamentarismo-eredu 
Kasu batean zein bestean, parlamentarismoaren jatorri desberdinak oinarrizko bi eredu bereiztea ekarriko du: **eredu ingelesa** langile-mugimenduen aurretik sortzen da eta absolutismoaren eta feudalismoaren ideologien aurrean inposatzea da; beraz, onuradunek ez dute eredu horren garapena inpugnatuko. **Kontinenteko ereduan**, azkar egiten dute topo garai hartako talde sozialisten erantzunarekin.

## Parlamentarismoaren abantaila eta desabantailak 
Gobernu-sistema demokratikoen barruan, eredu parlamentarioa eredu presidentzialistaren aurka dago. Bi sistemetako bakoitzaren ezaugarriak alderatzean, abantaila eta eragozpen hauek bereizten dira:

* Abantailak:

# **Gizarte-multzoaren ordezkaritza handiagoa**, erabakiak askotan Legebiltzarrean ordezkatutako fakzio politikoen artean adostu behar baitira.
# **Gobernu krisi baten aurrean erantzuteko gaitasun hobea**, zentsura-mozioa onartuz botere exekutiboa alda dezakeelako.
# **Erabakietan adostasun handiagoa** lortzea, parte-hartzea eta talde-lana.
# **Moldagarritasuna.** Erresuma Batukoaren moduko sistema parlamentarioak malguagoak direla uste da, eta horrek legerian eta politiketan aldaketa azkarra ahalbidetzen du, baldin eta parlamentuan gehiengo edo koalizio egonkor bat badago, eta horrek aukera ematen dio gobernuari "egin daitekeenaren gaineko muga legal gutxi" izateko. Gehiengo osoz bozkatzearekin konbinatzen denean, sistema horrek "Westminsterren eredu" klasikoa sortzen du, alderdi indartsu baina hartzaileko gobernu baten bertute bikiekin. Komunen Ganberan gehiengo sendoa ematen duen hauteskunde-sistema horrek, bat egindako botere-sistemarekin batera, aldaketak sortzeko eta "berritzeko" gai den gobernu bereziki indartsua ematen du emaitza gisa.
# **Zenbaketa eta kontuak ematea.** Askotan adierazten da Erresuma Batuaren bat-egite sistema onuragarria dela kontuak emateari dagokionez. Gobernu zentralizatuak gardentasun handiagoa ahalbidetzen du erabakiak non sortzen diren kontuan hartuta. Hori ez dator bat AEBetako sistemarekin, non Altxorraren Idazkariak, C. Douglas Dillonek, esaten duen "presidenteak Kongresuari egozten dio errua, Kongresuak presidenteari egozten dio errua, eta publikoak nahastuta eta nahigabetuta jarraitzen du Washingtongo gobernuarekin". Gainera, Erresuma Batuko kabineteko ministroak asteroko galdera-aldien mende daude, eta horietan euren ekintzak eta politikak aztertzen dira; ez dago halako kontrol erregularrik Estatu Batuetako sisteman.
# **Boterearen banaketa**. 2001eko Munduko Bankuaren ikerketa batek aurkitu zuen sistema parlamentarioak ustelkeria gutxiagorekin lotuta daudela.

* Desabantailak:

# **Botereen banaketarik eza** edo botereen bat-egitea exekutiboaren eta legegilearen artean. Arturo Fontaine Talaveraren arabera, Europako sistema parlamentarioek gobernuburu oso boteretsuak sortu dituzte, eta hori da, batez ere, sistema presidentzialetatik sarritan kritikatzen dena. Fontainek Erresuma Batuko Margaret Thatcher eta Estatu Batuetako Ronald Reagan alderatzen ditu, eta adierazten du gobernuburu ohia askoz boteretsuagoa zela, nahiz eta sistema parlamentario baten pean gobernatu. Esan da Viktor Orbanek Hungarian boterea eskuratu izanak erakusten duela nola irauli daitezkeen sistema parlamentarioak. Fontaineren arabera, Hungarian dagoen egoera sistema parlamentarioaren eta erdi-presidentzialaren ezaugarri den botere-banaketa eskasaren ondorio da. Behin Orbanen alderdiak hauteskunde bakar batean Parlamentuko eserlekuen bi heren lortu ondoren, Hungariako konstituzioa zuzentzeko adinako supergehiengoa, ez zegoen botere-kontzentrazioa orekatzeko gai izan zen erakunderik. Bi sistemetan egoera horren aurka ezar daitezkeen babesek barne hartzen dute goi-ganbera bat ezartzea edo konstituzio-zuzenketak kanpotik berresteko betekizuna, hala nola erreferendum bat. Fontainek, halaber, sistema parlamentarioen akatsak ohartarazteko adibide gisa adierazi du AEBk sistema parlamentarioa izango balu, Donald Trumpek, gobernuburu gisa, Estatu Batuetako Kongresua desegin ahal izango lukeela.
# **Botere betearazleak gehiegizko lotura** du Parlamentuan gehiengoa duen **alderdi politikoarekin,** eta partitokrazia eragin dezake.
# Formarik egonkorrena alderdi-bitasuna da.
# **Zatiketa politikoa**. R. Kent Weaverren liburuan, sistema parlamentarioak hobeak al dira? (Are Parliamentary Systems Better?), autoreak idazten du sistema presidentzialen abantaila bat dela ikuspuntu desberdinagoak ahalbidetzeko eta egokitzeko gaitasuna. Bere esanetan, "legegileak ez daude behartuta beren hautesleen aurka bozkatzera tokiko intereseko gaietan, eta, beraz, alderdiak antolakuntzarako eta bozketa nominalerako tresna izan daitezke, disidenteak kanporatu gabe".
# **Kontu demokratikorik ez ematea**. Gaur egungo parlamentu-demokrazia guztiek zeharkako hautaketa edo gobernu-buruaren izendapena aurreikusten dute. Ondorioz, hautesleek botere mugatua dute botere handiena duen pertsona edo alderdia kargugabetzeko edo instalatzeko. Bozketa estrategikoak lehen ministroaren alderdia kargugabetzea edo ahalduntzea ahalbidetu badezake ere, hori gerta daiteke kargua hartzen lehenak erabiltzen dituen sistema parlamentarioetako boto-emaileen lehentasunen kontura, edo koalizio-gobernua osatzen duten alderdiak kanporatzeko inolako eraginik izan gabe, Mark Rutte Herbehereetako lehen ministroarekin eta VVD alderdiarekin gertatu zen bezala, bere lau agintaldietan, nahiz eta bere babes gorena 2012an % 26,6koa baino ez izan, eta horrek balio izan zion "Teflon Rutte" ren epitetoa, hauteskundeetan bizirik irauteko duen gaitasunagatik.

Bi sistemen abantailak biltzen eta desabantailak saihesten saiatuz, sistema erdipresidentzialak erabiltzeko joera dago.

## Parlamentarismoa, gaur egun 
[thumb|[Europako Parlamentuaren hemizikloa Estrasburgon, 2014ko osoko bilkuran]]
Parlamentu-sistemaren kasuan, botereen banaketa arindua dago, botereen arteko lankidetza-araubidea ezarriz, botereen bat-egitea deritzona. Kasu horretan, kontrol-ahalmenak oso garatuta daude, eta Estatuaren botereek elkarri eragin diezaiokete. Era berean, eta egoera jakinetan, Estatuko organoetako batek beste baten agintaldia errebokatu dezake: Adibidez, botere betearazleak Parlamentua desegin dezake edo honek Exekutiboko kideak zentsuratu eta uko egitera behartu dezake. Ahalmen horien helburua da orain arte aipatu dugun efektu bera sortzea, organo batek besteekiko duen nagusitasuna saihestea eta oreka lortzea.

Aipatzen dugun gobernu-sistemaren kasua erregimen parlamentarioetan edo joera parlamentarioa dutenetan gertatzen da. Erregimen horiek izaera mistoko erregimenetan ere aurki ditzakegun ezaugarriak dituzte, hala nola, Frantziako erdi-presidentzialismoan.

Doktrinari dagokionez, parlamentu-erregimen ororen oinarrizko ezaugarritzat edo parlamentu-joerakotzat hartzen dira honako hauek:

# Gobernu dual bat, zeinean, lehenik eta behin, estatuburu bat baitago, eskuduntza puntualak eta, oro har, oso mugatuak dituena, eta arazo politikoen "arbitro" edo "bitartekari" gisa diharduena; eta gobernuburu bat, lehen ministro deritzona buru duen Kabinetea edo Ministroen Kontseilua izeneko kide anitzeko organo baten bidez diharduena, zeina Nazioaren barne-politika zuzentzen duen funtzionarioa baita.
# Organo betearazlearen eta legegilearen arteko mendekotasuna. Egia esan, Gobernua Legebiltzarretik sortzen da, eta hori da, hasiera batean, herriaren borondatez aukeratutako organo bakarra. Beste sistema batzuk ere egon daitezke, hala nola organo kolegiatu gorenak, gobernagarritasunari eusteko aitzakiarekin herritarren eskubideak eta gobernuaren betebeharrak ezabatzen dituztenak.
# Parlamentu hori, teorian behintzat, gobernu-lanaren euskarria da, eta ministroak kargutik ken ditzake zentsuraren edo konfiantza ukatzearen bidez. Aldi berean, estatuburuak edo gobernuburuak Parlamentua desegitea agindu dezake, nazioaren gobernagarritasuna edo bere klase politikoaren gidaritzaren zilegitasuna arriskuan egon daitezkeen eztabaida larrien kasuan.

## Ikus, gainera 
* Ataria: Zuzenbidea. Zuzenbidearekin lotutako edukia. 
* Errepublika parlamentario
* Monarkia parlamentario
* Presidentzialismo
* Sistema erdipresidentzialista
* Subiranotasun parlamentario

* Costa Ricako parlamentu-sistemara igarotzeari buruzko eztabaida

## Erreferentziak 
#Espainiako Errege Akademia. «parlamentarismoa». *Gaztelaniazko Hiztegia* (23. edizioa).
#«The Decreta of León of 1188 - The oldest documentary manifestation of the European parliamentary system». UNESCO Memory of the World. 2013. 2016ko maiatzaren 21ean kontsultatua. 
#John Keane: *The Life and Death of Democracy*, London 2009, 169-176.
#Martínez, Rafael; Garrido, Antonio (2000). «Sistemas mixtos de gobierno de tendencia presidencial». *Working Papers* (Barcelona: Institut de Ciències Polítiques i Socials) (184). ISSN 1133-8962. 2015eko martxoaren 27an kontsultatua.
#Weaver, R. Kent (1985). «Are Parliamentary Systems Better?». *The Brookings Review* **3** (4):16-25. ISSN 0745-1253. JSTOR 20079894. doi:10.2307/20079894.
#Norris, Pippa (1995). «The Politics of Electoral Reform in Britain». *International Political Science Review* **16** (1): 65-78. ISSN 0192-5121. JSTOR 1601169. S2CID 144867316. doi:10.1177/019251219501600105.
#Sundquist, James L. (1992).  Washington, D.C.: Brookings Institution.