open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Besoko trizeps

Giza anatomian, **besoko trizeps**, arruntean **trizeps** izendatua, besaurrean dagoen muskulua da. Hiru alde ditu: barnekoa, kanpokoa eta luzea.

Txertaguneak sorbalda hezurra eta besahezurra goitik, eta, behetik, ukondoko olekranon izeneko zaina dira. Besoa altxatzea da haren eginkizun nagusia.

## Egitura 
Buru luzea omoplatoaren tuberkulu infraglenoidaletik sortzen da. Urrunetik muskulu biribil txikira hedatzen da, eta, ondoren, muskulu biribil handira.
thumb|left|Besoaren goiko atal horizontala. Trizeps muskulua Testu berdean agertzen da
Buru mediala besahezurrean sortzen da bitartegabe, nerbio erradialaren artekaren azpitik, besahezurraren bizkarraldetik, muskuluarteko trenkada medialetik, eta bere zati distala ere alboko muskuluarteko trenkadatik sortzen da. Buru mediala, batez ere alboko eta buru luzeek estaltzen dute, eta, distalki, besahezurraren gainean bakarrik ikusten da. Faszikulu bakoitza funtzio funtzionalak dituen muskulu independentetzat har daitekeela iradoki da.

Zuntzak tendoi bakar batera biltzen dira kubituaren olekranon prozesuan sartzeko (nahiz eta ikerketa batzuek tendoi bat baino gehiago egon daitekeela adierazten duten). Hala ere, ikerketa berriagoek ikusi dute banakoen % 14tan besoko trizepsaren buru luzea galtzarbeko nerbioak inerbitzen duela, eta % 3tan inerbazio bikoitza jasotzen duela nerbio erradialak zein galtzarbekoak.

### Aldakuntza 
Tendoi-arku bat izaten da maiz buru luzearen eta dortsal zabal tendoiaren jatorria. Kasu bakanetan, buru luzea omoplatoaren alboko ertzetik eta sorbaldako artikulazioaren guruinatik letorke.

## Garrantzi klinikoa 
Trizeps erreflexua, trizepsa kolpatuz sortutakoa, besoko nerbioen funtzioa probatzeko erabiltzen da. Honek bizkarrezurreko C6 eta C7 nerbioak probatzen ditu, batez ere C7.

## Historia 
### Etimologia 
Batzuetan, hiru buruko muskulu deitzen zaio (latinez, literalki hiru buru, tri - hiru eta ceps, caput - buru), hiru muskulu-sorta daudelako (bakoitza jatorri ezberdinekoa) eta ukondoan elkartzen direlako. Antzeko izena duen muskulu bat, izterreko trizeps, hankaren beheko aldean dagoen arren, besoko trizepsi, normalean, trizeps deitzen zaio.

## Animaliak 
Ugaztun askok, hala nola txakurrak, behiak eta txerriak, laugarren buru bat dute, buru osagarria. Alboko eta erdialdeko buruen artean dago. Gizakietan, ankoneo muskuluari, batzuetan, 'besoko trizepsaren laugarren burua' deitzen zaio.

## Irudi gehigarriak 

Triceps brachii muscle - animation02.gif|Animation.Animazioa. Itxi.
Triceps brachii muscle10.png|Irudi finkoa. Aurreko ikuspegia.
Gray412.png|Omoplatoaren dortsaleko muskuluak, eta besoko trizepsa.
Animation triceps biceps.gif|Bizeps eta trizepsen mugimendua besoa flexionatzen ari denean,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Navajo (hizkuntza)

thumb|Emakume batek navajoaz hitz egiten du
**Navajo**a (,  ahoskatua, edo ) navajoek hitz egiten duten na-dene hizkuntza da. Estatu Batuetako Arizona, Colorado, Mexiko Berria eta Utah estatuetan 170.000 hiztun inguru ditu, batez ere, Navajo Nazioan. Gainera, Mexikoko Chihuahua eta Sonoran ere hiztunak ditu.

Bigarren Mundu Gerran mezuak kodifikatzeko erabili zuten. Egun, Estatu Batuetako amerindiar hizkuntzarik mintzatuena da. Gainbeheran dagoen arren, navajoen erdiak etxean erabiltzen du.

## Fonologia 
Navajoak hurrengo kontsonanteak ditu:

## Zenbakiak 
## Adibidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petro Poroxenko

**Petro Oleksiovytx Poroxenko** (; Bolhrad, 1965eko irailaren 26a) ukrainar enpresaburu eta politikaria da. 2014ko ekainaren 7tik 2019ko maiatzaren 20ra arte Ukrainako presidentea izan zen.

## Bizitza 
Petro Poroxenko 1965ean jaio zen, Odesako oblasteko Bolhrad herrian, baina Vinnytsia hirian hazi zen. 1982-1989 bitartean, Nazioarteko Harremanak eta Nazioarteko Zuzenbidea ikasi zituen Kievko estatu-unibertsitatean. Perestroika garaiko liberalizazioaz baliatu zen kakaoaren negozioan sartzeko, eta aberastasun handia bildu zuen gozogintzaren industriarekin. Hori dela eta, *Txokolate erregea* ezizena eman zitzaion.

1998an Verkhovna Radako aulkia lortu zuen Garai hartan, Leonid Kutxma presidenteari sustengua ematen zion Ukrainako Alderdi Sozial Demokratako () kidea zen. 2000. urtean Solidaritate () alderdia eratu zuen, eta urte berean Eskualdeen Alderdiaren () sortzaileetako bat izan zen. Urte haietan Mykola Azarovekin elkarlanean aritu zen. Justxenko presidente bilakatu zenean, Poroxenko Segurtasun Nazional eta Defentsa Kontseiluko idazkari izendatu zuten, baina 2005eko irailean kargugabetua izan zen, ustelkeriaz akusaturik. Kargu horretatik Ukraina NATOn sartzearen aldeko jarrera erakutsi zuen. 2012ko martxotik abendura, berriz, Garapen Ekonomiko eta Merkataritza ministroa izan zen Viktor Janukovitxen gobernuan. 2013ko azaroan sortu zen Euromaidan izeneko protestaldi europazalearen alde agertu zen, eta ekonomikoki babestu zuen.

2014ko maiatzaren 25ean egin ziren presidentetzarako hauteskundeetan nagusitu zen, bozen %57 lortuta. Bigarren bozkatuena Julia Timoxenko lehen ministro ohia izan zen, %12,39arekin. Poroxenkok guztira bozen %50 baino gehiago bildu zituenez, ez zen beharrezkoa izan bigarren itzulia egitea.

## Erreferentziak
Dennis Quaid

**Dennis William Quaid** (Houston, Texas, 1954ko apirilaren 9a) estatubatuar aktore bat da. Antzeztutako film nabarmenenen artean honako hauek daude: *Breaking Away*, *Innerspace*, *Great Balls of Fire!*, *Dragonheart*, *Switchback*, *The Rookie*, *The Day After Tomorrow*, *Traffic*, *Vantage Point*, *Footloose*, *Frequency*, *The Parent Trap* eta *Soul Surfer*.

Randy Quaid aktoraren anaia eta Jack Henry Quaid aktorearen aita da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Dennis Quaid aktoreareen IMDBko fitxa irakurgai
José María Iraburu

**Jose María Iraburu Larreta** (Iruñea, 1935eko uztailaren 28a) nafar teologo eta Iruñeko eliz presbiteroa da.

## Biografia 
Salamancako Pontifize-Unibertsitatean teologia ikasi ondoren, Erroman bilakatu zen doktore. 1963ko ekainaren 23an presbitero ordenatu zuten. Bere ibilbidea Talcan, Txilen, hasi zen (1964-1969).

1973 eta 2003 artean. Burgosen, teologia irakaslea izan zen. Fedearen Doktrinarako Kongregazioaren idazkaria den Luis Ladaria jesuitarekin jatorrizko bekatuaren transmisioari buruzko eztabaida ospetsua izan zuen.

2004tik aurrera Radio Marían lan egiten du. Bertatik bere ikuspuntu ortodoxo katoliko zabaldu du.

## Lanak 
* *Las misiones católicas* (2006) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Síntesis de espiritualidad católica* (2003) Edibesa 
* *Hechos de los apóstoles de América* (2003) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Maravillas de Jesús: carmelita descalza santa* (2006) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *El martirio de Cristo y de los cristianos* (2003) Edibesa 
* *El matrimonio en Cristo* (2003) Edibesa 
* *Oraciones de la Iglesia en tiempos de aflicción* (2001) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *El abandono en la Divina Providencia* (2000) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Diez lecciones sobre el martirio* (2000) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Elogio del pudor* (2000) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Por obra del Espíritu Santo* (1999) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *La adoración eucarística nocturna: a los 150 años de la fundación de la Adoración Nocturna (París 1848) y a los 100 años de su inicio en Navarra (Los Arcos 1899)* (1999) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Evangelio y utopía* (1998) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Hermann Cohen, apóstol de la eucarístia (1820-1871): vida del fundador de la Adoración Nocturna* (1998) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Causas de la escasez de vocaciones* (1997) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *De Cristo o del mundo* (1997) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *El matrimonio en Cristo* (1996) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Caminos laicales de perfección* (1996) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Síntesis de la Eucaristía* (1995) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Sacralidad y secularización* (1994) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Lecturas y libros cristianos* (1994) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Síntesis del matrimonio católico* (1990) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *El matrimonio católico* (1989) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Teología espiritual: (para uso de los alumnos)* (1988) Burgos : Aldecoa, D.L. 
* *Síntesis de espiritualidad católica* (1988) Iruñea: Fundación Gratis Date 
* *Espiritualidad católica* (1982) Madril: Centro de Estudios de Teología Espiritual 
* *La oración cristiana* (1978) Madril: Edica, D.L. 
* *La sagrada liturgía* (1978) Burgos: Aldecoa, D. L. 
* *Libertad y gracia* (1977) Burgos: Aldecoa, D.L. 

## Erreferentziak
Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordea

**Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordea** (**GGNB**) Genevan egoitza duen gizaldeko erakundea da. State parties (signatories) to the 1949ko lau Genevako Konbentzioak eta bere 1977ko bi Prokolo Gehigarriak sinatu dituzten herrialdeek nazioarteko eta barneko gaztazka armatuen biktimen babesteko mandatua eman zioten GGNBri. Biktimen artean zauritu, preso, errefuxiatu eta zibilak daude.

GGNB Gurutze Gorriaren eta Ilargi Gorriaren Nazioarteko Mugimenduan parte hartzen du, Gurutze Gorriaren eta Ilargi Gorriaren Nazioarteko Federakundea eta 189 herrialdeko elkartekin batera. Mungimenduaren erakunderik antzinena da eta baita sarituena ere, izan ere, hirutan irabazi du Bakearen Nobel Saria, 1917an, 1944an eta 1963an hain zuzen ere.

## Presidenteak 

* 1863–1864: Henri Dunant
* 1863–1864: Henri Dufour
* 1864–1910: Gustave Moynier
* 1910–1928: Gustave Ador
* 1928–1944: Max Huber
* 1944–1948: Carl Jacob Burckhardt
* 1948–1955: Paul Ruegger
* 1955–1964: Leopold Boissier
* 1964–1969: Samuel Gonard
* 1969–1973: Marcel Naville
* 1973–1976: Eric Martin
* 1976–1987: Alexandre Hay
* 1987–1999: Cornelio Sommaruga
* 2000–2012: Jakob Kellenberger
* 2012tik aurrera: Peter Maurer

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Carcharhinus

***Carcharhinus*** Carcharhinidae familiako marrazo generoa da. Arrainen barruko Carcharhiniformes ordenan sailkatzen da.

## Espeziea 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q312359 }
|sort=P225
|columns=number:#,P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}
Usa jingū

edo **Usa Hachiman-gū** (宇佐八幡宮) Japoniako Ōita prefeturan dagoen santutegi xintoista da, Usa hirian dagoena.

## Historia 
Nara Aroan fundatu zen Usa jingū santutegia, 708 eta 714 artean. 779an ondoan Miroku-ji tenplu budista eraiki zuten. Santutegi mixtoa izan zen 1868an zati budista kentzera behartu zuten arte. 1871 eta 1946 artean lehen mailako santutegia Kanpei-taisha (官幣大社) izan zen.

Santutegia bera Ōjin enperadorearen (*Hachiman*, "gerlarien jainkoa") omenez egin zen lehenengoa izan zen eta gaur egun 40.000 Hachiman santutegi inguru daude Japonian.

## Jaialdia 
*Hōjō-e* (放生会) jaialdia da ezagunena. Jaialdi budista bat da eta txoriak eta arrainak askatzen dira *kagura* dantza sakratuak egiten diren bitartean. Ekitaldi honen bidez urtean zehar hil diren arrantzaleei omenaldia egiten zaie. Gaur egun beste hainbat santutegitara zabaldu den jaialdia da, baina jatorria Usan du.

## Egitura 
Eraikin nagusia eta Kujaku Monkei eraikina Japoniako Altxor Nazional izendaturik daude. Kanpotik begiratura bi eraikin paralelo independiente diruditen arren lotura badute eta berez eraikin bakarra dela esan daiteke.

Aurrealdean badago *ge-in* izeneko egitura bat, bertan omen dago jainkoa egunez. Atzealdean *nai-in* izeneko egitura dago, jainkoaren lotarako gela omen dena.

Gaur egungo eraikinak XIX mendekoak dira.

## Iruditegia 

Irudi:Usa Shrine (Nanchūrōmon).jpg
Irudi:Usa Shrine Shimo-miya.JPG
Irudi:Usa Shrine Kurehashi 02.JPG
Irudi:Wakamiya Shrine Usa.JPG
Irudi:West gate of Usa Shrine.jpg

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Usukiko harrizko Budak

thumb|300px|Usukiko harrizko Budak
, Japoniako Usuki (Ōita) hirian dagoen harrizko Buden multzo ezaguna da.

## Historia 
XII mendean egindako Budak direla uste da, oraindik ez dakigu zein izan zen hauek egiteko arrazoia. Berez lau Buda multzo daude eta hauetan dauden 59 Buda Japoniako Altxor Nazional izendaturik daude. Kyushu uhartean Altxor Nazional izendatu ziren lehenengo egiturak dira.

## Kanpo estekak
Wormseko konkordatua

**Wormseko konkordatua** n Henrike V.a enperadoreak eta Kalisto II.a aita santuak Alemaniako hiri horretan sinaturiko ituna izan zen, Inbestiduren auzia amaitu zuena.

Aita Santua eta enperadorea akordio batera ailegatu zitezen Lanberto Scannabecchi Ostiako apezpikuak bitartekaritza lana egin zuen. Horretarako Ingalaterrako 1107ko konkordatua izan zuten hizpide. Hurrengo urtean Laterango I. kontzilioak konkordatua berretsi zuen.

Itunaren arabera, enperadoreak apezpikuak izendatzeari uko egiten zion eta katedralaren kabildoaren hautaketa onartzen zuen. Elizako hierarkiak apezpikuen eraztun eta bakulua ematen zituen baina eskubide feudalak enperadorearen agindupean zeuden. Hala ere, Inperioaren barnean diferentziak zeuden: Alemanian enperadoreak berdinketa zenean kalitateko botoa zuen eta askotan bere arbitraje inposatu zuen. Italian eta Borgoinan, berriz, hauteskundeak erabat askeak ziren eta, apezpiku bilakatu eta sei hilabete pasa eta gero, enperadorearen inbestidura feudala jasotzen zuten. Gainera, enperadoreak auzien garaian Elizari kendutako ondarea itzuli zuen eta, Aita Santuak hala eskatuta, bere laguntza eman behar izan zuen.

Konkordatuari esker, aitasantutzak bere botere berreskuratu eta 1123ko Laterango I. kontzilioa, 1139ko Laterango II. kontzilioa eta 1179ko Laterango III. kontzilioa eta *Decretum Gratiani* izeneko bilduma kanonikoari esker erreforma bultzatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teofilo Urdanotz

**Teofilo Urdanotz Aldatz** (Etxarri,  - Madril, ) nafar filosofo domingotarra izan zen.

## Biografia 
1923an Caldas de Besayako eskolan sartu eta 1927an abitua hartu zuen. 1936 eta 1938 artean Erromako Santo Tomas Akinokoaren Pontifize-Unibertsitatean doktore bilakatu zen teologian. Penintsulara itzuli eta armada matxinoen kapilaua izan zen. Harrezkero irakaslea izan zen, hasiera frantses eta historiakoa baina gero teologiakoa.

## Lanak 
* *Historia de la filosofía. IV: Siglo XIX: Kant, idealismo y espiritualismo* (2009)
* *Historia de la filosofía. V: Socialismo, materialismo y positivismo. Kierkegaard y Nietzsche* (2008)
* *Historia de la filosofía. VI: De Bergson al final del existencialismo* (2006)
* *Historia de la filosofía. VII: Siglo XX: Filosofía de las ciencias, neopositivismo y filosofía analítica* (1997)
* *Historia de la filosofía. VIII: Siglo XX: Neomarxismos. Estructuralismo. Filosofía de inspiración cristiana* (2009)

## Erreferentziak
Saga (Saga)

, Japoniako Kyushuko uhartearen ipar-mndebaldean dagoen hiria da, izen bereko prefeturako hiriburua dena.

2014ko erroldaren arabera 235.352 biztanle ditu. Dena dela ia 6 milioi biztanle dituen Fukuoka–Kitakyushu metropoli eremuaren barnean dago.

## Historia 
Muromachi Aroan Ryūzōji leinuaren herri gotortua zegoen eremu honetan baina Shimazu eta Arima leinuek bat egin eta Ryūzōjitarrak garaitu zituzten 1584ean eta hauen buruzagia zen Nabeshima Naoshigek gaztelu bat eraikitzea erabaki zuen. 1591 eta 1593 artean eraiki zen Sagako gaztelua eta inguruan eratuz joan zen hiria. Nabeshima leinua Toyotomi Hideyoshiren aldekoa zen eta Japoniarren Koreako inbasioan parte hartu izanagatik berak agindu zuen Sagan 1868ko Meiji berrezarkuntzararte.

1874an samuraien iraultza izan zen, Sagako matxinada izenaz ezagutzen dena. Otsailaren 16an hasi zen eta apirilaren 9an enperadorearen armadak Sagako gaztelua hartu eta matxinada bukatu zen.

Gaur egungo udalerria 1889ko apirilaren 1ean sortu zen hiru barrutitako 21 herrixkak bateratu zituztenean.

## Klima 

## Sagako Nazioarteko Globo jaialdia 
Sagako Nazioarteko Globo jaialdia (佐賀インターナショナルバルーンフェスタ, *Saga Intānashonaru Barūn Fesuta*) urtero ospatzen den jaialdia da. 5 globorekin hasi ziren 1980an eta 1984rako 640 baziren. 1992an itxura bereziko globoen lehiaketa egiten da eta *La Montgolfier Nocturne* (gaueko jaialdia) ere egiten da. 1997an Munduko txapeletaren barnean sartu zen eta 38 herrialdetako 112 globo izan ziren bertan.

3.500 bolondresen lanari esker munduko Globo jaialdirik entzutetsuentako bat da. Kase ibaiaren ertz lehorrean zehar pilatzen dira globoak eta handik aireratzen dira. Hiru hamarkada hauetan 10 milioi turista erakarri dituela estimatzen da.

## Ondasun nabarmenak 
* Sagako gaztelua.
* Kakurintei te etxea.

## Iruditegia 

Irudi:Saga castle syatimon.JPG|Sagako gaztelua.
Irudi:Saga balloon fiesta sky view 2009 4.jpg|Sagako Nazioarteko Globo jaialdia.
Irudi:Yodohime-jinja haiden.JPG|Yodohime santutegia.
Irudi:Hokuzan Dam.jpg|Hokuzan urtegia.
Irudi:Saga city center 1.jpg|Hiriaren erdigunea.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sagako udalaren webgunea
Sagako gaztelua

Japoniako Kyushu uharteko Saga hirian dagoen gaztelu japoniarra da.

## Historia 
Muromachi Aroan Ryūzōji leinuaren herri gotortua zegoen bertan baina Shimazu eta Arima leinuek bat egin eta Ryūzōjitarrak garaitu zituzten 1584ean eta hauen buruzagia zen Nabeshima Naoshigek gaztelu bat eraikitzea erabaki zuen. Nabeshima leinua Toyotomi Hideyoshiren aldekoa zen eta Japoniarren Koreako inbasioan parte hartu zuen, bai eta Sekigaharako gudan Tokugawa Ieyasuren alde ere. Honi esker Nabeshimatarrek agindu zuten Sagan 1868ko Meiji berrezarkuntzararte.

1591 eta 1593 artean eraiki zen Sagako gaztelua. Hasierako gazteluak bost solairutako dorre nagusia zeukan eta 80 metrotako zabalera zuen putzuak inguratzen duen. 1726an sute batek gaztelua ia erabat erre zuen. Bi urtetan jauregiaren zati handi bat berreraiki zuten. 1835ean beste sute bat izan zen eta berriz berreraiki zuten.

1868an Meiji berrezarkuntzak daymioak kanporatu zituen. 1874an samuraien iraultza izan zen, Sagako matxinada izenaz ezagutzen dena. Otsailaren 16an hasi zen eta apirilaren 9an enperadorearen armadak Sagako gaztelua hartu eta matxinada bukatu zen. Borroka hauetan gazteluaren gehiengoa erre egin zen.

2001 eta 2004 artean gazteluaren zatirik handiena berreraiki zen eta gaur egun Japonian berreraikitako egurrezko gaztelu handiena da. 2006an Japoniako 100 gaztelu ederrenen zerrendan sartu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Saga castle syatimon.JPG|Shachi-no-mon atea (1835ekoa).
Irudi:Saga castle.jpg|Eraikin nagusia (berreraikia).
Irudi:Saga city center 1.jpg|Gaztelua Sagaren erdigunean.
Irudi:Saga Castle historical museum.JPG|Museo historikoa.

## Kanpo estekak
Cheddar gazta

**Cheddar gazta** Ingalaterrako hego-mendebaldeko Somerset eskualdean ekoiztu ohi den gazta da, jatorria izen bereko Cheddar udalerrian du. Egitura nahiko gogorra eta kolore horixka ditu. Behi esnez egina da, gehienetan pasteurizatua.
Erresuma Batuko gazta mota ezagunena da, herrialde horretako gaztagintza ekoizpenaren ehuneko 51a suposatzen du. Berez, Europar Batasunaeuropar Batasunean Berezko Jatorrizko Izendapenik ez duenez, "cheddar gazta" oso hedatua dagoen izendapena da, halere, jatorrizko cheddar gazta Ingalaterra hegomendebalako konderrietako esnez ekoiztutakoa da (Somerset, Devon, Dorset edo Kornualles), "West Country Farmhouse Cheddar" izena jasotzen duelarik.

Nahiz eta jatorriz Ingalaterrako gazta mota izan, gaur egun mundu osoko herrialde askotan ekoiztu ohi da, tartean Eskozia, Irlanda, Kanada, Hegoafrika, Zeelanda Berria, Argentina, Australia eta Suedia. AEBtako bigarren gazta ezagun eta erabiliena da, Mozzarella ospetsuaren ondoren.

Sandwich eta hanburgesetan oso ohikoa den gazta da.

## Kanpo estekak
Gouda gazta

**Gouda** (herbehereraz *Goudse kaas*, Goudako gazta) Herbehereetako gazta mota bat da, jatorriz Hego Holanda eskualdekoa, Gouda hiriaren izena darama. Mundu osoko gazta ezagunenetako bat da, gaur egun herbeheretar modura edota jatorrizko herbeheretar gaztaren antzera ekoiztutako gaztei ere izendapen hau ematen zaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gouda gaztaren webgunea
Edam gazta

**Edam** (herbehereraz *Edammer*) Herbehereetako gazta mota bat da, jatorriz Edam-Volendam eskualdekoa, Edam hiriaren izena darama. Edam gazta usadioz barnealde hori zurruna eta kanpoaldea parafina gorriz estalirik daramatzaten esferetan saldu ohi da. Ondorioz, kontserbazio ezaugarri onak izateaz gain bidai luzeetan ongi mantentzen denez, XIV-XVIII. mendeen artean Europa nahiz Ipar Ameriketako kolonietan gazta ezagun eta oso kontsumitua bilakatu zen.

## Kanpo estekak
Havarti

**Havarti** edota **Havarti Krema** (danieraz *flødehavarti*) behi esnez eginiko gazta erdibiguna da, jatorriz Danimarkako Hovedstaden eskualdeko Øverød hirikoa. Danimarkako gaztarik ezagunena da herrialde hartatik kanpo.

## Kanpo estekak
Gorgonzola

**Gorgonzola** Italiako gazta urdin mota bat da. Jatorriz, Lombardiako Gorgonzola eskualdea da. Behi esne pasteurizatuaz egin ohi da. Maiz Italiako gastronomiako plater askotan osagai gisa erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Gruyère

**Gruyère** Suitzako gazta mota bat da. Jatorriz, Friburgo kantonamenduko Gruyères hiri eta barrutikoa da.

Egositako behi esne osoz egindako gazta gogor bat da, ondorengo pasta prentsatu egiten delarik. Gurpil handi itxuraz aurkeztu ohi da, kanpoaldeko azal gogor batez.

## Iruditegia 

Irudi:Gruyere_suisse_meules_MIN_Rungis.jpg|Gruyère gaztak.

## Kanpo estekak 
* Gruyère gaztaren webgunea
Caprice des Dieux

**Caprice des Dieux** (euskaraz *Jainkoen Gutizia*) Frantziako gazta bat da. 1956. urtea ezkeroztik Marne Garaia eskualdeko Illoud udalerrian ekoiztu ohi da.

Gazte honen ezaugarri nagusia bere kolore urdinxka eta itxura obalatua da, bai eta bere kanpoaldeko azal zuria eta gazta beraren egitura biguin eta kremotsua.

## Kanpo estekak 
* Caprice des Dieux gaztaren webgunea
Mateo

**Mateo** izan daiteke:

* **Mateo**, gizonezko izen berezia.
* **Mateo**, apostoluetako bat.
* **Mateo**, garraiobide turistikoa.
Hematofagia

[thumb|250px|eskuinera|*[Anopheles|Anopheles stephensi* eltxoa, giza odola xurgatzen.]]
**Hematofago**ak edo **odoljale**ak odolez elikatzen diren animaliak dira. Ezagunenen artean eltxoak (odoljaleak emeak soilik dira), akainak, zorriak, arkakusoak, izainak eta zenbait saguzar (*Desmodontinae* subfamiliakoak) daude.

## Gaixotasun iturri 
Hematofagoak sarritan gaixotasun infekziosoen bektore dira. Ezagunenak hauek dira: *Anopheles *eltxoak (irudian), transmititzen dituen malaria, tripanosomiasi afrikarra eta tripanosomiasi amerikarrarengatik, akainek transmititzen dituzten Lyme gaitza eta leishmaniasia...

## Kanpo estekak
Toribio Aiertza

**Jose Toribio Aiertza Mendizabal** (Zubieta, Usurbil,  - Buenos Aires, ) gipuzkoar kardiologo bat izan zen.

## Biografia 
Bergarako Errege Mintegian eta Madrilen ikasi ondoren, mediko bilakatu zen. Lehenengo Karlistaldian parte hartu zuen. 1839an gerrari amaiera emango zion akordioa onartzearen aurkakoa zelako Montpellierrera joan zen eta gero Paris bere ikasketak hobetu zituen Armand Trousseau eta Gabriel Andralekin.

1845ean Buenos Airesera joan zen, non lehenengo trakeotomia egin zuen. Euskal kulturan interesaturik, "Laurak-Bat" elkartea sortu zuen. Gainera, Guillermo Rawsonekin batera, 1880. urtean Gurutze Gorriaren argentinar elkartea sortu zuen.

Bere semea zen Abel Aiertza kardiologoa ere izan zen, Aiertzaren gaixotasunaren aurkitzailea zelarik.

## Erreferentziak
Karatsu (Saga)

, Japoniako Kyushuko uhartearen ipar-mendebaldeko kostaldean dagoen hiria da eta Saga prefeturako bigarren hiria da. 2014ko erroldaren arabera 123.605 biztanle ditu.

## Historia 
Ritsuryō leinuaren hiria zenez Hizen probintziaren barenan zegoen. 1591ean Nagoya gaztelua eraiki zuten gaur egungo hiriaren iparraldean, Chinzei izeneko eremuan. Hurrengo urtean Toyotomi Hideyoshik sustaturiko Imjin gerran galtzaile atera eta Terasawa Hirotaka daymioak 1593an Karatsu domeinua eratu zuen. 1602an Nagoya gaztelua eraitsi eta Karatsu gaztelua eraiki zuen.

Gaur egungo udalerria 1889ko apirilaren 1ean sortu zen Karatsu herriari inguruko 19 herrixka biltzean. 1932an hiri estatusa lortu zuen.

## Kultura 
Azaroaren 2 eta 4 artean *Karatsu Kunchi* jaialdia ospatzen da. 14 *hikiyama* (paperezko irudiak gurdi gainean) dituen desfilea izaten da eta 500.000 turista erakartzen ditu Japonia osotik. Desfilea den bitartean hiritarrek beren etxeak zabaltzen dituzte eta bisitariei garagardoa eta janaria eskeintzen diete.

2005 urtean Yobuko herriak bat egin zuen Karatsurekin. Bertako txibien sashimia oso ezaguna da, txibia bizirik dagoela egiten baita. *Yobuko Tsunahiki* jaialdia ere ezaguna da, ekaineko lehen asteburuan izaten dena. Bertan arrantzaleen eta nekazarien arteko borroka antzezten da.

## Ondasun nabarmenak 
* Karatsuko gaztelua.
* Yobuko herria
* Yobuko zubia.
* Hamatama hondartza.
* Kabeshima uhartea.

## Iruditegia 

Irudi:KaratsuCastle.jpg|Karatsuko gaztelua.
Irudi:Karatsu Castle.jpg|Karatsuko gaztelua.
Irudi:Yobuko Squid Drying 01.jpg|Yobukoko txibiak.
Irudi:Yobuko Bridge 04.jpg|Yobuko zubia.
Irudi:Hamatama, Japan Sunset.jpg|Hamatama hondartza.
Irudi:Kabeshima Island from Sakigata, Yobuko, Karatsu 1.JPG|Kabeshima uhartea.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
*  Karatsuko webgune ofiziala
Kenneth Grahame

**Kenneth Grahame** (Edinburgh, 1859ko martxoaren 8a – Berkshire, 1932ko uztailaren 6a) Eskozian jaiotako idazle ospetsua. Bere lan nagusiak *The Wind in the Willows* (Haizea sahatsetan) (1908), haur literaturaren klasiko handia, eta *The Reluctant Dragon* (1898). Biak zinemara eramanak izan dira.

## Biografia 
Grahame (Edinburghen jaio zen. Jaio eta gutxira ama hil zitzaion; aita, bestetik, alkoholarekin arazo handiak zituen. Azkenik, gaztea Cookhamera joan zen bizitzera, Ingalaterrako hegoaldean, Tamesis inguruan, amonaren etxera. Diru arazoak zirela eta ezin izan zuen Oxfordeko Unibertsitatera joan. Bank of Englanden (Ingalaterrako Banketxea) hasi zen lanean 1879an. Osasuna ez zuen ona eta 1903an erretiratu egin zen. Erretiro goiztiar horretan zer ikusi handia izan zuen ere bai banketxean idazleak jasandako tiroketa; onik atera zen.

Grahame 1899an Elspeth Thomsonekin ezkondu zen baina bikotea ez zen zoriontsu izan. Seme bat izan zuten, Alastair, oso osasun kazkarrekoa hau ere bai: begi batetik ez zuen ikusten eta gaixotasun asko pairatu behar izan zuen. Azkenik, Alastairrek, hogei urte betetzera zihoanean, 1920ko maiatzaren 7an, bere buruaz beste egin zuen. ==
* *Pagan Papers* (1893)
* *The Golden Age* (1895)
* *Dream Days* (1898). Honen barruan *The Reluctant Dragon* agertu zen.
* *The Headswoman* (1898)
* *The Wind in the Willows* (Haizea sahatsetan) (1908), ilustratzailea: Ernest H. Shepard
* ''Bertie's Escapade*, ilustratzailea: Ernest H. Shepard

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Obra ingelesez.
* Kenneth Grahame Elkarte Literarioa.
* *Haizea sahatsetan'' ingelesez Wikisourcen. Zenbait kapituluk audioko bertsioa du.
* 'Haizea sahatsetan'' liburuaren audioa.20px (ingelesez).
Olabarri jauregia

**Olabarri jauregia** Bilboko Gazteleku auzoko Campo de Volantín pasealekuan dagoen jauregia da. José María Olabarri Massinok enkargatu zuen eta bere familiaren egoitza izan zen.

## Kokalekua 
Gazteleku auzoan dago, Campo de Volantín pasealekuaren 41. zenbakian, Bilboko itsasadarra edo Ibaizabalen alboan.

## Historia 
Bilboko zonalde horretan garai batean eraikitako jauregi eta txalet ugarien artean zutik geratzen den bakarrenetarikoa da. Julian Zubizarreta arkitektoak diseinatu zuen 1894. urtean Jose Maria Olabarri negozio gizonaren etxe izateko, eta 1894-1897 artean eraiki zen.

Jauregiak eragin ingeles eta frantsesak ditu. 1953. urtetik Bilboko Portuaren Agintaritzaren egoitza nagusia da.

300px|erdian|thumb|Eraikinaren ikuspegi orokorra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Olabarri jauregia. Bilbaoarquitectura.com
Constantine (filma)

**Constantine** 2005eko Francis Lawrence estatubatuar zinema zuzendari eta ekoizleak zuzendutako fantasiazko thriller filma bat da. Alan Moore ingeles komikigilearen John Constantine pertsonaian oinarritua dago. Keanu Reeves, Rachel Weisz, Shia LaBeouf, Tilda Swinton, Pruitt Taylor Vince, Djimon Hounsou, Gavin Rossdale eta Peter Stormare aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
John Constantine (Keanu Reeves) infernuan egon eta Lurrera itzuli da. Nahi ez zuen dohai batekin jaio zen, gizaki itxuraz Lurrean harat-honata zerbiltzen aingeru eta deabruak nortzuk diren ezagutzeko gaitasuna, ikuskari deseroso hauetatik ihes egin nahian bere buruaz beste egitera derrigortua egon zen. Halere, bere gogoz kontra berpiztua izan eta berriz ere bizidunen mundura ekarria izan zen, nahiz eta bere suizidio saikeraren ondorioz izaki hilkorra bilakatu. Handik aurrera, zerua eta infernuaren arteko lurreko mugako zaindaria bilakatuko da, deabruaren morroiak infernuko zulora itzularaziz bere salbazioa lortuko duelakoan. Baina Constantine ez da inongo santua: inguruko munduaz desilusionatua eta beste munduarekin liskartua, gehiegi erretzen duen heroi ozpindua da, bizitza latza darama eta heroia izatearen ideia soila mespretxatzen du. Poliziako Angela Dodson detektibe (Rachel Weisz) etsitu eta eszeptikoak bere ahizpa biki maitatuaren hilketa argitzeko Constantinen laguntza lortzen duenean, bere ikerketak Los Angeles hiriaren azpian dagoen deabru eta aingeruen munduan barna eramango du. Naturazgaindiko gertakari katastrofiko sail batzuetan harrapaturik, Constantine eta Angela istorio ilun horretan buru-belarri sarturik aurkituko dira eta heuren bakea nola edo hala bilatzen saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Keanu Reeves: John Constantine
* Rachel Weisz: Angela Dodson detektibea eta Isabel Dodson
* Shia LaBeouf: Chas Kramer
* Djimon Hounsou: Papa Medianoite
* Pruitt Taylor Vince: Aita Hennessy
* Gavin Rossdale: Balthazar
* Tilda Swinton: Gabriel goiaingerua
* Peter Stormare: Luzifer
* Max Baker: Beeman

## Kanpo estekak 
* *Constantine* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Juan Carlos Navarro

**Juan Carlos Navarro Feijoo** (Sant Feliu de Llobregat, ) FC Barcelonako saskibaloi jokalari kataluniarra izan da, eskolta. 11 zenbakia eraman eta taldeko kapitain gisa jardun izan du ACB Ligan eta euroleaguen.  (Bonba) ezizenez ere ezaguna da, ezizen hori haurtzaroko entrenatzaile batek jarri zion bere joko dinamikoa dela-eta.

Espainiako selekzioan 2001etatik aurrera behin eta berriro jokatu du eta selekzio horrekin 2009an eta 2011ko Europako txapeldun bilakatu da bi aldiz. 2006an Munduko txapeldun bilakatu zen. Bi aldiz txapeldunorde olinpiko izan da, zilarrezko dominak eskuratu zituen: 2008. urtean Pekineko Olinpiadetan eta 2012. urtean, Londresen.

## Ibilbide profesionala 
### Taldeak 
* Gaztetan, «C.B. Santfeliuenc» taldean. FC Bartzelonako harrobiko taldea.
* 1992–1997 FC Barcelona taldean. gazte kategorietan. Espainia.
* 1997–2007 FC Barcelona. ACB Liga. Espainia.
* 2007–2008 Memphis Grizzlies. NBA Liga. Amerikako Estatu Batuak.
* 2008-2018. FC Barcelona. ACB Liga. Espainia.

### Espainiako selekzioa 
Espainiako saskibaloi selekzio nazionalarekin jokatu zuen 2000tik 2018ra.

## Errekorrak 
### Espaninia 
Bere karreran zehar, Juan Carlosek hainbat marka lortu ditu erreiratu arte.

* Selekzioaren historiako saskiratzaile maximoa (421 hirukoak).
* Joko Olinpiarretan lehiatuta gehien egon den jokalaria (5 aldiz).
* Bosgarren saskiratzailerik onena Espainiako Selekzioaren historian (2.796 puntu).
* Partida gehien jokatutakoa (253 partida).

### Bartzelona 
* ACB-a Ligako partida gehiagorekiko jokalaria (560 partida).
* ACB-a Ligako saskiratzaile maximoa (7.353 puntu).
* ACB-a Ligaren Play-Offetako saskiratzaile maximoa (1.730 puntu).
* ACB-a Ligako asistentziagile maximoa (1.361 asistentzia).
* ACB-a Ligako hiruko saskiratzaile maximoa (1.014 hiruko).

### Grizzlies(NBA 
* "Rookie-a" sasoian (156 hirukotan) hiruko saskiratzaile maximoa.
* Play-Offetan (128partidatan) partida gehiagorekiko jokalaria.
* Play-Offetan (230hirukotan) hiruko gehiagorekiko jokalaria.
* Jokalaria aldi gehiagoz aukeratutako lehiaketaren Finaleko MVP-a (3 aldiz).
* Lehiaketako titulu gehiagorekiko jokalaria (8 aldiz).

### Errege Kopa 
* Titulu gehien lortu duena (7).
* Lehiaketako partida gehien jokatutakoa (77 partida).
* Lehiaketako hiruko saskiratzaile maximoa (53 hiruko).
* Lehiaketan (95 jaurtiketa libretan) jaurtiketa libreetako jokalari onena.

### Euroliga 
* Lehiaketako partida gehien jokatutakoa (253 partida).
* Lehiaketako saskiratzaile maximoa (4.152 puntu).
* Lehiaketako hiruko ohargile maximoa (478 hiruko).
* Jokalaria aldi gehiagoz Euroligaren Boskote Onenerako aukeratuta (5 aldiz).
* MVP inork baino gehiagotan izendatua edo Euroligaren Bigarren Boskote Hoberako aukeratuta (7 aldiz).
* Jokalaria aldi gehiagoz aukeratutako Hilabeteko Jokalaria (3 aldiz; Ante Tomić, Nando de Colo eta Vassilis Spanoulis-ekin berdinduta.

## Ikus, gainera 
* Baix Llobregat

## Kanpo loturak 
* COEko webgunean jokalariaren fitxa.
Les Verts du Pays Basque-Euskal Herriko Berdeak

**Les Verts du Pays Basque-Euskal Herriko Berdeak** ipar Euskal Herrian diharduen alderdi politiko ekologista da. Frantziako Berdeen mugimenduko partaide da.

## Kanpo estekak
Sirona

[thumb|[Bordelen topatu zen Sironari eskainitako aldarea. Akitaniako museoa.]]
**Sirona** jainkosa bat izan zen zelta kulturan, Belenos jainkoaren emaztea kasu batzuetan, eta haren gurtzak iturburu termalekin estuki lotuta zegoen. Ekialdeko Galian eta Danubioko *limesean* gurtu zuten batez ere eta sugeak eta arrautzak zituen ikurrak.

Sironari eskainitako lekuen kopuruari eta hedapen geografikoari erreparatzen badiogu, Bretainiatik, mendebaldean, Hungariara, ekialdean aurkituko baitugu bere santutegiak, oso jainkosa ezaguna zela ikus dezakegu.

Jainkosa irudikatzen duten artefaktuak aurkitu dira, batzuetan bakarrik agertzen delarik, eta beste batzuetan, Grannus jainkoarekin (*Apolo Grannus*), hori ere osasunarekin eta iturrien sendagarriekin lotuta zelarik.
erdian|thumb|365x365px|Sirona jainkosaren gurtzaren aztarnen kokapenak
[thumb|Sirona eta [Apolo. Mâlainen aurkitutako irudia. Dijongo museo arkeologikoa.]]
Bere santutegi bat aurkitu zen Mosella haraneko Hochscheiden, non Sirona jainkosa eserita irudikatzen zen, diadema bat buruan zeraman, zakur bat magalean pausatua zuen, eta suge bat eskuineko besoaren inguruan, hiru arrautzari eusten zion bitartean. Sugea antzinako zibilizazio edo kulturen sendaketaren sinboloa izan ohi da, arrautzak ugalkortasuna

Mainzen eta Sainte-Fontainen (Mosela) ere aurkitu zituzten haren ikonoak. Lehenengoan mahatsa dauka eskuan, bigarrenean, berriz, aleak eta fruituak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Widehen,Marie-Agnès eta Kasprzyk,Michel  (2016) «Au fil de Sirona… la déesse de *Mediolanum*/Mâlain. Nouvelles données épigraphique et iconographique. Archéopages». *Archéologie et sociétée*, 43  https://doi.org/10.4000/archeopages.1847 28-33 or.
Santiago Bidearen misterioa

***Santiago Bidearen misterioa*** Fernando Morillo idazle azpeitiarraren liburua da. 2014an argitaratu zen, Gaumin argitaletxearen eskutik. Irakurketa Errazaren formatuan idatzia dago, irakurtzeko zailtasunak dituztenentzat egokitua.

## Kanpo estekak 
* *Santiago Bidearen misterioa* liburuaren aipamena Fernando Morilloren webgunean
Gerripeko

thumb|300px
**Gerripekoa** genitalak estaltzen dituen jantzi sinplea da, gerrira loturiko oihalezko laukizuzen txiki batez osatua. Batzuetan, ipurdiaren zati bat ere estaltzen du. Bereziki, tropikoetako eskualdeetan eta tradizioz herrialde indigenek erabiltzen dute.

## Kanpo estekak
Maasdam gazta

**Maasdam gazta** suitzar gazten eran ekoiztu ohi den Herbehereetako gazta mota bat da. Jatorriz, Hego Holanda eskualdeko Maasdam udalerrikoa da. Behi esnez eginiko esnea da, hartzidurak bere ezaugarri nagusia diren barne zulo txikiak ematen dizkio. Batzutan argizarizko azala emateen zaio, kanpotik gouda gaztaren antza hartuz.

## Kanpo estekak
Disekzio

[thumb|300px|[Arratoi baten **disekzioa**.]]
**Disekzioa** animalia edo landare bat ireki eta haren barruko atalak aztertzea da. Animalia bizirik dagoenean, bibisekzioa esaten zaio.

## Kanpo estekak
Karatsuko gaztelua

Japoniako Kyushu uharteko Karatsu hirian dagoen gaztelu japoniarra da. Karatsuko badiaren ertzean dago.

## Historia 
Eremu honetan nagusi zen Ritsuryō leinua baina Toyotomi Hideyoshik sustaturiko Imjin gerran galtzaile atera eta Terasawa Hirotaka daymioak 1593an Karatsu domeinua eskuratu zuen. 1602an aurreko Nagoiako gaztelua eraitsi eta Karatsuko gaztelua eraiki zuen.

1637an Shimabarako matxinadari aurre egiteko gai ez izanagatik Tokugawa shogunerriak jabe berria ezarri zuen gazteluan, Ōkubo leinua. Dena dela hainbat aldaketa izan zituen jabetzak, Ōkubo (1649-1678), Matsudaira (1678-1691), Doi (1691-1762), Mizuno (1762-1817) eta Ogasawara (1817-1869).

Meiji berrezarkuntzaren ondorioz 1869an daymio tituluak debekatu egin ziren eta Karatsu domeinua Saga prefeturaren barnean sartu zen. Karatsu gaztelua bota eta 1877an Maizuru parea ezarri zen.

Turismoa bultzatu nahian 1966an *donjon* dorre nagusia eta hainbat albo-egitura berreraiki ziren. Bost solairutako dorrea da.

## Iruditegia 

Irudi:Karatsu Castle.jpg
Irudi:Stone Wall and Tenshu of Karatsu Castle.jpg
Irudi:View of Tenshu of Karatsu Castle from Jonaibashi Bridge.JPG
Irudi:Stone Wall and Stairs of Karatsu Castle 1.JPG
Irudi:Stone Wall and Stairs of Karatsu Castle 2.JPG

## Kanpo estekak
Yoshinogari arkeologia eremua

, Japoniako Kyushu uhartearen ipar-mendebaldean dagoen Yoshinogari eta Kanzaki hirietako eremu arkeologikoa da. Yayoi Aroko asentamendua izan zen, k.a 300-250 urtetakoa.

## Geografia 
Ariake barne itsasotik 12 kilometro eskasera kokaturik dago Sefuri mendietako muino apal batean eta arroz-soro hezeek inguratzen dute.

## Garrantzia 
Japoniako eta munduko prehistoria ulertzeko arkeologi eremu garrantzitsua da, bere tamaina handiarengatik eta bertan aurkitu den tresneria ugariarengatik. Yoshinogariren barnean asentamendua, hilerria eta zanga eta hesolaz inguraturiko hainbat egitura daude. Guztira 40 hektarea dauzka.

Aurkitu diren objetuen artean Txinako brontzezko ispiluak, eta Japoniako brontzezko dagak, txanponak, ispiluak, kanpaiak, burdinezko eta egurrezko tresnak, giza-ile prehistorikoak eta beste hainbat daude.

## Historia 
### Yayoi are goiztiarra 
3 hektarea dituen asentamendu hesitua da. Harrizko eraikin gutxi batzuk eta hilobitako pitxarrak aurkitu dira.

### Yayoi Aro ertaina 
Hilobiekin loturiko egitura eta tresnak dira nagusi. Denetan aipagarriena 30x40 metro dituen hilobia kasu. Hainbat pitxar, Txinako jadezko apaingarriak eta Koreako brontzezko dagak aurkitu dira bertan. Aurkituriko tresnek erakusten dute estatus desberdineko jendea zegoela.

Egurrezko garaiak ere aurkitu dira asentamenduaren hegoaldean. Brontzeko olak ere bazeudela uste da, tresnak egiteko hainbat molde aurkitu baitira.

### Yayoi Aro berantiarra 
Muino apalaren inguruan zanga haundi bat zulatu zen, asentamendua eta hilerria barnean hartuz. Zanga honetatik kanpora etxe batzuk ere aurkitu dira, bakoitza bere zangak babestua.

### Babesa 
1986tik aurrera hainbat erakundek egin dituzte indusketak eta 1991ean "Eremu natural historiko berezia" izendatu zuten eta 1992an Parke Nazional bihurtu zen.

## Iruditegia 

Irudi:YoshinogariDwellings.jpg|Etxebizitza berreraikiak.
Irudi:Yoshinogari-iseki kita-naikaku.JPG|Etxebizitzak eta garaia.
Irudi:Yoshinogari.jpg
Irudi:吉野ヶ里遺跡復元物見櫓.JPG|Garaia eta hesola.
Irudi:吉野ヶ里遺跡環濠.JPG|Hesola eta zanga.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Gadus

***Gadus*** Gadidae familiako arrain generoa da. Izen arrunta bakailao dute baina, berez, Euskal Herrian izen hori duenak *Gadus morhua* espeziea besterik ez da.

## Espezieak 
Duela gutxira arte, generoak hiru espezie besterik ez zituen. Taxonomia modernoak laugarrena gehitu zion: iparraldeko Ozeano Bareko Gadus chalcogrammus, Ozeano Atlantikoko *Theragra finnmarchica*rekin lotura ez duena. Gainera, zenbait adituen ustetan *Gadus ogac* ez da espezie bat, baizik eta *Gadus macrocephalus*en azpiespezie bat.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mateo (izen berezia)

**Mateo **(; MATH-ew) izen propio da, *Matityahu* hebrear izenetik datorrela. Kristau teologian, San Mateo Jesusen hamabi apostoluen bat izan zen.
Hebrear izena "מַתִּתְיָהוּ" (Matityahu) grezieraz "Ματταθίας" (Mattathias) itzuli eta geroago Ματθαῖος" (*Matthaios*) laburtu zen. Grezierazko Ματθαῖος latinez *Matthaeus* bilakatu zen.
Mateo izena ospetsu bilakatu zen Erdi Aroan Europako ipar-mendebaldean, beraz hainbat hizkuntzetan agertzen da. Ingelesazko aldaera, Mathew, 1970etik hamar izen usuen artean izan da hizkuntz horren lurraldeetan.
thumb|San Mateo. Ribera

= Aldaerak =
* Alemanera: *Matthias, Mathias, Matthäus*
* Afrikaans: *Mattheus (Mattie)*
* Arabiera: متى ‎ *(Mattà)*
* Aramera: *Mattai‎*
* Armeniera: Մատթէոս, Մաթևոս *(Mat.teos)*
* Azerbaijanera: *Matta, Mətta*
* Bielorrusiera: Мацей *(Maciej)*
* Bulgariera: Матей *(Matej)*
* Daniera: *Mads, Mathias*
* Eslovakiera: *Matúš, Matej*
* Errumaniera: *Matei, Matia*
* Errusiera: Матвей *(Matvej)*, Матфей *(Matfej)*(archaic), Мотя (Motja), Мотка (Motka), Мэтью ''(Met'yu)*
* Eskoziako gaelikoa: *Matha, Mata*
* Esperanto: *Mateo*
* Esloveniera: *Matej, Matevž, Matjaž, Matija*
* Estoniera: *Madis, Mati*
* Euskara: *Mateo, Matei*
* Finlandiera: *Matias, Matti*
* Frantsesa: *Mathieu, Matthieu; Mathias, Matthias; Mathis, Matthis*
* Georgiera: მათე *(Mate)*
* Greziera: Ματθαίος *(Matthaios, Mattheos)*
* Hebreera: מתתיהו ,מתיתיהו ‎ *(Matityahu)*
* Gaztelania: *Matias, Matheo, Mateo, Matejo, Teo*
* Gujaratera: મેથ્યુ *(Mēthyu)*
* Hindi: मैथ्यू *(Maithyū)*
* Hungariera: *Máté, Mátyás*
* Indonesiera: *Matius, Mateus*
* Ingelesa: *Matthew, Mathew, Matthias, Matt, Matty, Mattie*
* Irlandera: *Maitiú, Maitias*
* Islandiera: *Matthías, Matti*
* Italiera: *Matteo, Mattia*
* Japoniera: マシュー *(Mashū)*
* Kannadera: ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ *(Myāthyū)*
* Katalana: *Mateu*
* Khemerera: ម៉ាថាយ *(Meathay)*
* Koreera: 매튜 *(Maetyu)*, 마태 *(Matae)*
* Kroaziera: *Matej, Matija, Mate, Mato*
* Latina: *Matthæus, Matthias*
* Letoniera: *Matīss, Matejs*
* Lituaniera: *Matas, Motiejus*
* Maharashtrera: मॅथ्यू *(Mĕthyū)*
* Mazedoniera: Метју *(Metju)* Матеј *(Matej)*
* Malayalamera: മത്തായി *(Mathew, Mathews)*
* Maltera: *Mattew*
* Mongoliera: Матай *(Matai)*
* Nederlandera: *Matthijs, Mathis, Mathijs, Mattijs, Mattheus, Matthias, Thijs, Ties, Tijs*
* Nepalera: मत्ती *(Mattī)*
* Norvegiera: *Mathias, Mattias; Matheus, Matteus; Mats, Mads; Mattis*
* Poloniera: *Mateusz, Maciej*
* Portugalera: *Matias, Mathias (archaic); Mateus, Matheus (archaic)*
* Punjabiera: ਮੱਤੀ *(Matī)*
* Serbiera: Матија *(Matija)*, Матеја *(Matеja)*
* Suediera: *Mats, Mattias, Mathias*
* Swahili: *Matayo*
* Turkiera: *Matta, Mete*
* Tamilera: மத்தேயு *(Mattēyu)*
* Teluguera: మట్టయ్య *(Mattayya)*
* Thaiera: แมทธิว *(Mæthṭhiw)*
* Txekiera: *Matěj, Matyáš, Matouš*
* Txinera: 马修 *(mǎ xiū)*
* Ukrainiera: Матей *(Matej)*, Матвій *(Matvij)*, Матвійко *(Matvijko)*
* Veneziera: *Mateo*
* Galesera: *Mathew''

= Erreferentziak =

## Kanpo estekak
Geronimo: An American Legend

**Geronimo: An American Legend** (euskaraz *Jeronimo: Amerikar Kondaira*) 1993ko Walter Hill estatubatuar zinema zuzendariaren western filma bat da. Jeronimo apatxe buruzagi ospetsuaren bizitza kontatzen du. Wes Studi, Jason Patric, Robert Duvall, Gene Hackman, Matt Damon eta Pato Hoffmann aktoreek antzeztu zuten.

1992ko Soinu onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen.

## Argumentua 
1886ko Jeronimo (Wes Studi) apatxe buruzagiaren atzematea kontatzen da. Apatxe amerindiarrak AEBtako gobernuak hala beharturik erreserba baten barnean bizitzera derrigortuak izan ziren. Baina apatxe guztiak ez ziren arto ereile bizimodu sedentario berri horretara ongi egokitu, Jeronimo ipurterrea zen. Gizon zuriek hautsitako hitza eta AEBtako gobernuaren ekintza zitalek nazkatuta, Jeronimo eta beste hogeitamar gerlari apatxek gerrilla bat osatu eta eskubidez heuren antzinako lurra aldarrikatzeko asmoz AEBtako gobernuaren interesei erasoko diete.

## Aktoreak 
* Wes Studi: Jeronimo
* Jason Patric: Charles B. Gatewood lehen tenientea
* Gene Hackman: George Crook brigada jenerala
* Robert Duvall: Al Sieber esploratzaileen buruzagia
* Matt Damon: Britton Davis bigarren tenientea
* Pato Hoffmann: Ameslaria
* Rodney A. Grant: Mangas
* Kevin Tighe: Nelson A. Miles brigada jenerala
* Steve Reevis: Chato
* Carlos Palomino: Turkey sarjentua
* Victor Aaron: Ulzana
* Stuart Proud Eagle Grant: Dutchy sarjentua
* Scott Wilson: Redondo
* Stephen McHattie: Schoonover
* John Finn: Hentig kapitaina
* Lee de Broux: Joe Hawkins marshalla
* Rino Thunder: Nana Zaharra

## Kanpo estekak 
* *Geronimo: An American Legend* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Sometimes a Great Notion

***Sometimes a Great Notion*** (literalki *Batzuetan Bihozkada Handi Bat*, Hego Euskal Herrian *Kasta Garaitezina* eta Ipar Euskal Herrian *Menderagaitzen Klana*) 1971ko Paul Newman estatubatuar zinema zuzendari eta aktoreak zuzendu eta antzeztutako drama filma bat da. Ken Kesey idazlaren izenburu berdineko *Sometimes a Great Notion* eleberrian oinarritua dago. Paul Newman, Henry Fonda, Lee Remick, Michael Sarrazin eta Richard Jaeckel aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Hank Stamper (Paul Newman) eta bere aita Henry Stamper (Henry Fonda) Oregongo basogintza enpresa bateko nagusiak dira. Stampertarrak bizi diren udalerria krisialdia ekonomikoak jo du eta herritarrak Stampertarrekin haserre daaude, herritar asko langabezian gelditu diren bitartean, Stampertarrak lanean gogor jarraitu eta moztutako basoko zuhaitzak salatzen segitzen dutelako. Gainontzeko baso-mutilek lana uztera behartu nahi dituzte, baina Hank burugogor eta kementsua zuhaitzak mozten jarraitu eta bere anaiak gauza berdina egitera bultzaraziko ditu. Halere, familiarn barnean liskarrak sortuko dira.

## Aktoreak 
* Paul Newman: Hank Stamper
* Henry Fonda: Henry Stamper
* Lee Remick: Viv Stamper
* Michael Sarrazin: Leland Stamper
* Richard Jaeckel: Joe Ben Stamper
* Linda Lawson: Jan Stamper
* Cliff Potts: Andy Stamper
* Roy Jenson: Howie Elwood
* Joe Maross: Floyd Evenwrite

## Kanpo estekak 
* *Sometimes a Great Notion* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Podolia

**Podolia** (, , , , , ) ekialdeko Europako eskualde historikoa da, gaurko Ukrainaren hego-mendebaldean, Voliniaren hegoaldean, Hegoaldeko Bug eta Dniester ibaien artean, hedatzen dena.

## Historia 
XIV. mendean poloniarrek kolonizatu zuten eskualdea. XVII. mende amaieran Otomandar Inperioaren esku egon zen aldian izan ezik, Poloniaren mende egon zen 1772 arte. Urte horretan Zbrutx ibaiaren mendebaldeko aldea Austriaren esku geratu zen; gainerakoa Errusiar Inperioaren probintzia bihurtu zen 1793an.

Lehen Mundu Gerraren ostean Podoliak zatiturik jarraitu zuen: Poloniaren mende Zbrutxetik mendebaldera eta Sobietar Batasunaren mende Zbrutxetik ekialdera. 1941ean Alemania Naziak eskualdea inbaditu ostean *Einsatzgruppen*-ek populazio judua deuseztatu zuten. Bigarren Mundu Gerraren ondoren Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialistaren barnean gelditu zen. Sobietar Batasunaren desegitearen ondoan, berriz, Ukraina (lurraldearen bederatzi hamarren) eta Moldaviaren artean banatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Little Big Man

**Little Big Man** (euskaraz *Gizon Txiki Handia*) 1970eko Arthur Penn estatubatuar zinema zuzendariaren western filma bat da. Thomas Berger idazlearen izenburu berdineko *Little Big Man* eleberrian oinarritua dago. Dustin Hoffman, Faye Dunaway, Chief Dan George, Martin Balsam, Richard Mulligan eta Cal Bellini aktoreek antzeztu zuten.

Chief Dan George aktoreak Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen. Bestalde bi BAFTA Sarien izendapenak ere jaso zituen: Musika onenarena (John Hammond) eta aktore onenarena (Dustin Hoffman).

## Argumentua 
Ezohiko western filma da, istorioak flash-back bidez denboran atzerantz egin eta 121 urte dituen Jack Crabbe (Dustin Hoffman) agureak Mendebalde Urrunean gazta zeneko abenturak kontatzen baiditu, George Armstrong Custer jenerala ezagutu eta Little Big Horngo guduari biziraun zion gizon zuri bakarra izan zen.

## Aktoreak 
* Dustin Hoffman: Jack Crabb (Gizon Txiki Handia)
* Faye Dunaway: Louise Pendrake (Lulu Kane)
* Chief Dan George: Lodge Skins zaharra
* Martin Balsam: Allardyce T. Meriweather
* Richard Mulligan: George Armstrong Custer jenerala
* Jeff Corey: Wild Bill Hickok
* Aimée Eccles: Eguzki-izpi
* Kelly Jean Peters: Olga Crabb
* Carole Androsky: Caroline Crabb
* Robert Little Star: Zaldi Txiki
* Cal Bellini: Hartz Gazteena
* Thayer David: Silas Pendrake erreberendoa
* Ruben Moreno: Ixilpean Datorren Itzala
* Steve Shemayne: Eguzkipean Kiskaldu-Gorritua
* William Hickey: historialaria
* James Anderson: sarjentua
* Norman Nathan: Pawnee
* Ray Dimas: Jack (mutikoa)
* Alan Howard: Jack (nerabea)

## Kanpo estekak 
* *Little Big Man* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Little Big Man* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com