open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà

**229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà**, behin-behinean **2007 UK126**, disko sakabanatuan dagoen Neptunoz haraindiko objektu (TNO) bat da eta sistema bitar bat da, Eguzki-sistemaren kanpoko eskualdean. 2007ko urriaren 19an aurkitu zuten Megan Schwamb, Michael Brown, eta David Rabinowitz astronomoek Palomar Behatokian, Kalifornian. 600 bat kilometroko diametroa du. TNO hau tamaina erdikoa da, eta baliteke izatea 1.000 kilometrotik beherako objektu guztiz solidoen klase baten ordezkari ona. Keith Nollek eta Will Grundyk Hubble espazio teleskopioa erabilita bere ilargia aurkitu zuten, 100 bat kilometrokoa eta **Gǃòʼé ǃHú** izena eman zioten. 

## Izendapena 
*Gǃkúnǁʼhòmdímà* izena Namibiako Juǀʼhoansi (ǃKung) herritik dator. Euren mitologian, Gǃkúnǁʼhòmdímà neska-urde-inurrijale bat da, San herri batzuetan pitoi-neska edo elefante-neska gisa agertzen dena. Bere herria babesten du eta gaizkileak zigortzen ditu bere *gǁámígǁàmì* arantzak erabilita, kazkabarraz beteriko hodei bat edo orix arruntaren adar magikoa. "Gǃkúnǁʼhòmdímà" izena bi hitzen nahasketa da, *gǃkún* 'urde-inurrijalea', *ǁʼhòm mà* 'neska gaztea' eta *dí* atzizki femeninoa. Gǃòʼé ǃHú ilargia bere adarraren izena da: sinpleki 'oryx' (*gǃòʼé*) eta 'adar' (*ǃhú*) esan nahi du.

Juǀʼhoan hizkuntzan planetoidea eta ilargiak [ᶢᵏǃ͡χʼṹ ᵑ̊ǁʰòmdí mà] () eta [ᶢǃòˀé ǃʰú] () ahoskatzen dira. Normalki, kontsonante klikariak ez dira ahoskatzen beste hizkuntza batzuetan planeta aipatzen denean. Honela, *Gun-hohm-di-ma* eta *Goh-ay-ku* bezalako ahoskerak erabiltzen dira nazioartean.

## Orbita 
Gǃkúnǁʼhòmdímàek Eguzkiaren inguruko orbita 37,5–107,9 AUra egiten du 620 urte eta 2 hilabetean behin (226,517 egun; ardatz erdinagusia, 72,72 AUkoa). Haren orbitak 0,48ko eszentrikotasuna du, eta 23º-ko makurdura ekliptikarekiko. Disko-sakabanatuko objektua da.

0,48-ko eszentrikotasunak iradokitzen du grabitazioak sakabanatu zuela gaur egungo orbita eszentrikoan. Periheliora 2046ko otsailean iritsiko da, eta bere satelitearekin elkar ezkutaketak  2050aren amaieran hasiko dira eta hamarkada horretako zatirik handiena iraungo dute, eta 1982an hartutako irudiak aztertuz 178 aldiz era 16 oposiziotik gora ikusi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carolus-Duran

**Charles Auguste Émile Durand**, **Carolus-Duran** izenez ezaguna (Lille, 1837ko uztailaren 4a - Paris, 1917ko otsailaren 17a) frantziar margolaria izan zen.

1853an Parisera joan eta Carolus-Duran ezizena hartu zuen. 1859an Aretoan lehen aldiz erakutsi zuen eta 1859tik 1861era Suitzako Akademian ikasi zuen. Jaso zuen lehen eragina Gustave Courbeten errealismoa izan zen. 1862tik 1866ra Italian eta Espainian zehar bidaiatu zuen beka batekin eta Velázquezen margolaritzaz interesatu zen.

1870etik ia erretratuak bakarrik egin zituen eta Frantziako Hirugarren Errepublikako goi mailako gizartea erretratatu zuen.

## Iruditegia 

Madame Henry Fouquier, by Carolus Duran.jpg|*Madame Henry Fouquier*(1876)
Carolus-Duran - Portrait of Edouard Manet.jpg|*Édouard Manet* (1880)
Anna Gould.jpg|*Anna Gould*
Carolus-Duran---Natalie-at-.jpg|*Natalie Clifford Barney* (ca. 1886–1887)
Emile Auguste Carolus-Duran - The Artist's Daughter, Marie-Anne.JPG|*Marie-Anne, margolariaren alaba* (1874)
Madame Ernest Feydeau, by Carolus Duran.jpg|Marie-Anne *Madame Feydeau* (1897)
G Feydeau Carolus-Duran Lille 2918.jpg|*Georges Feydeau*(ca. 1900)
Brooklyn Museum - Portrait of Emily Warren Roebling - Charles-Émile-Auguste Carolus-Duran.jpg|*Emily Warren Roebling* (ca. 1896), Brooklyn Museum
Carolus-Duran - Merrymakers (1870).jpg|*Merrymakers*(1870)
Carolus-Duran, 1868 - Le baiser.jpg|*Le Baiser (muxua)*(1868). Autorretratua emaztearekin.
Mademoiselle de Lancey, by Carolus-Duran.jpg|*Mademoiselle de Lancey*
Carolus-Duran - Equestrian Portrait of Mademoiselle Croizette.JPG|*Mademoiselle Croizetteren zaldi-erretratua* (1873)
Scribner's magazine (1887) (14801544383).jpg|*Olerkaria mandolinarekin* (1887)
Carolus-Duran Retrato de D. Maria Pia.jpg|*Maria Pia Savoiakoa*, Portugalgo erregina (1883) 

## Kanpo estekak
Mosinee

**Mosinee** Wisconsingo bi lekuren izena da:
* Mosinee (Wisconsingo herria)
* Mosinee (Wisconsingo hiria)
Luciana Aymar

**Luciana Paula Aymar** (Rosario, Argentina, 1977ko abuztuaren 10a) belar hockeyko kirolari erretiratua eta aktorea da.

Zortzi aldiz FIH Player of the Year Award saria jaso duen historiako jokalari bakarra da. 2010ean, Platinum Konex Award saria eman zioten, Argentinako azken hamarkadako hockey-jokalari onenari.

Diego Maradona futbolari argentinarrarekin konparatuz, "La Maga" esaten diote, baita "Belar Hockeyaren Maradona" ere.

## Biografia 
Zazpi urte zituela hasi zen Rosarioko Club Atlético Fisherton-en jolasten, ondoren, Jockey Club de Rosariora mugitu zen. Gerora, Quilmes Atlético Club eta GEBA taldeentzat jokatu zuen, eta Liga Nazionala eta Torneo Metropolitanoa irabazi zituen. 1997an, Panamerikar Jokoetako Junior Txapelketa irabazi zuen, baita Hockeyko Munduko Junior Kopako brontzezko domina ere. 1998an, 16 urte zituela, Hockeyko Munduko Kopako laugarrena izan zen, Argentinako taldeko gazteena zelarik.

Nazioartean, Alemaniako Rot Weiss Köln eta Bartzelonako Real Club de Polon jokatu zuen.

1999ko Joko Panamerikarretatik nazioarteko hainbat txapelketa irabazi zituen, lau domina olinpiko eta txapeldunen sei trofeo barne. 2002 eta 2010eko Munduko Hockey Kopa irabazi zuen taldeko kide izan zen, eta azken hori bere jaioterrian, Rosarion, izan zen.

2008an, Hockeyko Nazioarteko Federazioak ***hockeyko legenda*** izendatu zuen.

Bera izan zen bere herrialdeko bandera-eramailea 2007ko Joko Panamerikarrak irekitzeko ekitaldian, Rio de Janeiron, Brasilen eta Londresko 2012ko Udako Joko Olinpikoetan, non 4 domina lortu zituen.

## Argentinako hedabideetan agerraldia 
Luciana Argentinako atleta mediatikoen aldarrikapenik behinena dela ere nabarmendu izan da; mundu mailako markekin, hala nola Rexona, Gatorade, ICBC, Midea eta bere botak hornitzen zizkion Nike markarekin, kontratuak sinatu zituen.

Lucianak babesleekin akordioak ixteko orduan esan izan du: «Irudi bat eraikitzen laguntzeko balio berberak transmititzen saiatzen gara bi aldeek. Nire ordezkariarekin, Carlos Prunesekin (besteak beste Emanuel Ginóbiliren irudia ere kudeatzen duena), babesleak bilatzen ditugu kiroletik haratago. Nire burua, emakume gisa ere, erakusteko aukera ematen didaten enpresak aukeratzen ditugu, alegia, bere burua zaintzen duen eta entrenamendurako beti korrika egiten ez duen emakumea. *Haizemailea* zabaltzen eta kategoria ezberdinetan saltzen saiatzen gara».

Federico Bluthgen PepsiCo Bebidas Cono Sur-eko marketin zuzendariak azaldu zuenez, Gatoradek aukeratu zuen *Lucha* «kirolaren erreferente bat delako. Zortzi aldiz jokalari onena izendatuta ere, bikaintasun profesional handiz eta pasio osoz entrenatzen du. Luciana barrutik, norberak eman dezakeenetik, bere espirituan irabazteko ideia daraman profesional bat da».

Bere kirol-ibilbideaz gain, modelismoan aritu zen, eta telebista saio bat gidatu zuen.

2015ean, ESPN Latinoamerikan sartu zen emakumezkoen kirol produkzioekin elkarlanean aritzeko

## Filmografia 
* Ana Quirogak zuzendutako *Lucha: jugando con lo imposible* (2016) dokumentalaren protagonista da.

## Sariak eta aitortzak 
* Jokalariak lortu dituen sarien artean hurrengoak daude:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Janusz Kupcewicz

**Janusz Kupcewicz** (Gdańsk, 1955eko abenduaren 9a - *ibidem*, 2022ko uztailaren 4a) poloniar futbolaria izan zen.

Stomil Olsztyn, Arka Gdynia, Lech Poznań, AS Saint-Etienne, AE Larisa, Lechia Gdańsk eta Adanaspor taldeetan jokatu zuen. 20 partida jokatu zituen Poloniako futbol selekzio nazionalarekin eta bost gol sartu zituen. 1978 eta 1982ko Munduko Futbol Txapelketetan parte hartu zuen eta bigarrenean brontzezko domina lortu zuen.

## Palmaresa 
* Arka Gdynia:
** Poloniako futbol kopa: 1978–79

* Lech Poznań:
** Poloniako futbol liga: 1982–83

* Polonia:
** Munduko Futbol Txapelketa: Brontzezko domina: 1982

## Kanpo estekak
Silanona

thumb|Silanonen egitura
**Silanona** konposatu organosilizikoen funtzio-taldeetako bat da. Silanonek  R1R2Si=O formula izaten dute. Silizio eta oxigeno atomoak lotura bikoitz batez lotuta daude eta bi adar organiko dauzkate.

Silanonak izugarri erreaktiboak dira eta 2013 arte ez ziren detektatu ahal izan. Lehen silanona egonkorra 2014ean sintetizatu zen. Interes akademikoa baino ez dute.

Silanonen π lotura ahulak, silizioaren eta oxigenoaren p orbitalek ezin dutelako egoki gainjarri, bultzatzen ditu oligomerizatzera eta siloxanoak sortzera. Horri erantsi behar zaio Sið+ - Oð− lotura bortizki polarizatuta egotea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mina hartzeko ere

***Mina hartzeko ere*** Juan Luis Zabalaren poema-liburu bat da, Susa argitaletxeak Susa-literatura bilduman 2022an CC-BY-SA lizentzia librearekin argitaratutakoa.

Liburua 58 poemaz osatuta dago. Batez ere, singularrezko lehen pertsonaz idatzita daude, baina batzuk bigarren eta hirugarren pertsonez. Gehienak laburrak dira, eta segidan azaltzen dira denak, atalik bereizi gabe.

Liburuaren izenburua idazlearen amak esaten zuen esamoldea da, gerora oso zabalduta ez dagoena. Hori esaten zuen amak jolasean zerbait arriskutsua egiten zutenean, baita telebistan norbait erortzeko arriskua sortzen zuen zerbait egiten ikusten zuenean ere,

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Sakoneta* (1994, *Susa*)
* *Galdu arte* (1996, *Susa*)
* *Agur, Euzkadi* (2000, *Susa*)
* *Bideak, aldapak eta bihurguneak* (2007, *Elkar)*

## Kanpo estekak
Siloxano

**Siloxanoa** kimika organosilizikoaren funtzio-taldeetako bat da  Si−O−Si lotura duena. Silixanoen familia oso aberatsa da; izan ere, H(OSiH2)*n*OH eta (OSiH2)n formulako hidruro oligomeriko eta polimerikoak eta konposatu adarkatuak barnebiltzen ditu. Familia horren adierazgarri nagusia da silizio-atomo guztien artean oxigeno-atomo bat dagoela. Silikonen hezurdura osatzen dute.

## Prestakuntza 
Siloxano funtzio-taldea sintetizatzeko bide nagusia kloruro organosilizikoen hidrolisia da.

: 2 R3Si–Cl + H2O → R3Si–O–SiR3 + 2 HCl

Lehen urratsean silanolak eratzen dira:

: 2 R3Si–Cl + H2O → R3Si–O–SiR3 + 2 HCl

Eta bigarrenean silanolak bere buruarekin edo lehengaiarekin erreakzionatzen du:

: 2 R3Si–OH → R3Si–O–SiR3 + H2O
: R3Si–OH + R3Si–Cl → R3Si–O–SiR3 + HCl

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikhail Ulianov

**Mikhail Alexandrovitx Ulianov** (; Bergamak, 1927ko azaroaren 20a - Mosku, 2007ko martxoaren 26a) erruso-sobietar aktorea izan zen. Bigarren Mundu Gerraren ondorengo sobietar antzerki eta zinemako pertsonarik ospetsuenetako bat izan zen. 1969an SESBeko Herriaren Artista izendatu zuten, 1986an Lan Sozialistaren Heroi, eta 1982an Veneziako Zinemaldiko sari berezi bat jaso zuen.

## Filmografia hautatua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edmund Kean

**Edmund Kean** (1787ko martxoaren 17a -  1833ko maiatzaren 15a) aktore ingelesa izan zen, bere garaian historian egondako onena zela esaten zen. Urte askoan Keydell etxean bizi izan zen, Horndean.

Bere jardunean, Kean bere nortasun sendo eta zurrunbilotsura eta bat-bateko ahots- eta aurpegi-trantsizioetara jotzen zuen. Hala ere, ez zegoen inprobisaziorik interpretazioetan. Teknikoki kontu handiz planifikatuta zeuden, eta Oteloren interpretazioaz esan zen ezen, bere tonu eta erditonu aldaezinekin, atsedenaldi eta etenaldiekin, fortea eta pianoa, crescendo eta diminuendo, musika-partitura batetik irakurria izan zitekeela. Baina bere gaitasunak ere mugak zituen. Paper gaiztoetan gailentzen zen, baina porrot egiten zuen noblezia, bertutea, samurtasuna edo talentu komikoa eskatzen zuten haietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sililo-eter

thumb|147x147px|*tert*-butildifenilsilil eterra
**Sililo-eterrak** silizio-atomoa lotura kobalentez alkoxi talde bati duten lotuta dauden konposatu kimikoak dira. Egitura orokorra R1R2R3Si−O−R4 da non R4 alkilo edo arilo talde bat den. Sililo-eterrak eskuarki alkoholak babesteko usatzen dira sintesi organikoan.  R1R2R3 taldeak askotarikoak izan daitezkeenez konbinazio asko antola daitezke babes-efektua egokia eragiteko.

Sililo-eterren osagai ohikoenak hauek dira: trimetilsilil, *tert*-butildifenilsilil, *tert*-butildimetilsilil eta triisopropilsilil. Hauek oso erraz lotzen eta deslotzen zaizkio alkoxiari baldintza leunetan.

## Adibidea 
Sililo-eterren funtzioa esplikatzeako *tert*-butildifeniloaren (TBDPS) kasua baliatuko dugu. Adibideko molekulak bost hidroxi talde ditu erreakziona dezaketenak. Horietako bat selektiboki babes daiteke ez erreakzionatzeko TBDPS baliatuz baldintza egokietan. 
erdian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garapeneko Afrikako Bankua

**Garapeneko Afrikako Bankua** (**GAB**) Afrikako herrialdeen garapen ekonomikoa eta gizarte-aurrerapena sustatzeaz arduratzen den erakundea da. Afrikako 53 herrialde kide dira eta Europako, Amerikako eta Asiako 24 herrialdek finantzatzen dute. 1964an sortua, Abidjanen du egoitza. 2003ko irailetik, 2002ko estatu-kolpe saiakeragatik Boli Kostan sortu ziren istiluen ondoren, GABen jarduerak Tunisian birlokalizatu ziren aldi baterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Islamiar Garapeneko Bankua

**Islamiar Garapeneko Bankua** () islamiar banka erabiliz herrialdeen garapen ekonomikoa sustatzeaz arduratzen den erakundea da. 57 herrialde kide dira eta Saudi Arabiak finantzatzen du. Batzar Islamikoko Erakundearen ekimenari esker 1975ean sortua, Jeddahn du egoitza.

Erakundearen helburuak kapital sozialean parte hartzea eta produkzio-proiektuetarako eta enpresa-ekimenetarako maileguak ematea dira, bai eta herrialde kideei finantza-laguntza ematea ere. Islamiar Garapeneko Bankua herrialde kideen eta komunitate musulmanen garapen ekonomikoa eta gizarte-aurrerapena sustatzen saiatzen da kide ez diren herrialdeetan, bai eta elkarrekin ere, xariaren edo jurisprudentzia islamikoaren printzipioekin bat etorriz.

## Kanpo estekak
Antipiretiko

**Antipiretikoa**, **sukar-kontrakoa** edo **antitermikoa** gorputzeko tenperaturaren beherakada azkar bat eragiten duten droga edo sendagaia (sukarraren kasuan bereziki). Hipotalamoko zentro termikoaren gain dihardute, bero-galera handiagoa eraginez, larruazaleko basodilatazioa eta izerditzeagatik. Sendagai hauetatik, gehienek eragin analgesikoa ere badute, min-sentsazioen zentroak jasotzen dituen talamo optikoa deprimitzen baitute. Sukarra modu sintomatikoan tratatzen duten medikamentuak izan ohi dira, haien kausan eragin gabe. Adibiderik ohikoenak azido azetilsalizilikoa, ibuprofenoa, parazetamola eta metamizola dira.

## Erabilera 
Neurri fisikoak dira sukarrari aurre egiteko lehen neurri ez-inbaditzailea, hala nola oihal epelak (oihal hotzek errebote-efektua eragiten dute) buruaren inguruan, besapeak eta sabelaldea edo ur epeleko bainuak. Neurri antipiretiko horietan ez da botikarik erabiltzen. Parazetamolarekin batera, sukarra modu eraginkorragoan jaisten dute. Neurri fisikoak modu isolatuan minutu gutxitan bakarrik dira eraginkorrak.

Antipiretikoak ematea ohikoa da sukarra duten pertsona gehienetan, batez ere haurretan. Jakina da sukarra gorputza defendatzeko mekanismo bat dela, batez ere immunitate-sistema aktibatzeko, eraginkorrago lan egin dezan. Gorputzeko tenperaturaren gorakadari febrikula deitzen zaio, eta ez da sukar arriskutsu bat botikekin gutxitu behar izatea. Sakoneko gaixotasunari heldu behar zaio, baina populazioak eta komunitate medikoak hartutako ohiturengatik, gurasoen antsietateagatik gehiago preskribatu eta ematen dira antipiretikoak, eta ez benetan egokiak izan behar direlako.

Zein antipiretiko erabili erabakitzeko, ekintza-mekanismoa, farmakodinamia, eraginkortasuna eta albo-ondorioak hartu behar dira kontuan. Gehienetan, helburua gaixoaren tenperatura eta molestiak gutxitzea denez, eta, ahal den neurrian, hanturazko erantzuna ez aldatzea, erantzuna gehiegizkoa ez bada behintzat, parazetamola gomendatzen da.

Antipiretiko gehienak analgesikoak dira eta hanturaren aurkakoak ere izan daitezke. Antiinflamatorio ez-esteroideak, ibuprofenoa adibidez, hantura eta hemorroide kasuetan erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basodilatazio

thumb|254x254px|3D-ko animazioa; ezkerraldean odol -hodi normala eta eskuinaldean basolitatua
Fisiologia arloan, **basodilatazioa**, **hodi-dilatazioa** edo **hodi-zabalkuntza** odol-hodien (arteriak eta zainak) barne-diametroa handitzeak ahalbidetzen duen odol-fluxua handitzea da. Basodilatazioa eragiten duten substantziei hodi-zabaltzaileak esaten zaie. Basodilatazioaren aurkako fenomenoa basokonstrikzioa da.

## Fisiologia 
Odol-hodien horman dagoen muskulu lisoaren erlaxazioak eragiten du basodilatazioa. Erlaxazio horrek hodien argiaren erradioa handitzen du eta odol-fluxua handitzea ahalbidetzen du. Horma baskularreko muskulu leunak estimulu desberdinei erantzuten die, besteak beste, nerbio-sistema autonomoaren aferentziei, hantura-zelulek eta farmako ugarik sekretatutako substantziei.

Basodilatazioaren funtzio fisiologiko nagusia organo edo ehun batera iristen den odol-fluxua areagotzea da. Adibidez, garuneko arterien basodilatazioak garunera odola iristea areagotzen du eta arteria koronarioen basodilatazioak bihotzeko odol-fluxua areagotzen du. Basodilatazioaren ondorioz, odol-presioa murriztu daiteke, arterietan gertatzen denean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kiichi Miyazawa

japoniar politikaria izan zen. Japoniako lehen ministroa izan zen 1991tik 1993ra.

Alderdi Liberal Demokratikoko kidea izan zen eta berrogeita hamar urtez diputatua izan zen. Hainbat gobernutan Industria, Kanpo Arazo, Telekomunikazio, Nekazaritza eta Finantza ministroa izan zen. 

1991ko azaroaren 5ean Toshiki Kaifu ordezkatu zuen lehen ministro karguan. Bakea mantentzeko misioetan japoniar soldaduak kanpora bidaltzea baimentzeko legea onartu zuen. Estatu Batuekin merkataritza akordio bat ere negoziatu zuen eta finantza erreformak sartu zituen.

1993ko abuztuan zentsura mozioa galdu zuen eta 38 urtez ALDren gobernua amaitu zuten Japonian.

## Kanpo estekak
Basokonstrikzio

Fisiologia arloan, **basokonstrikzioa**, **hodi-konstrikzioa** edo **hodi-uzkurdura** odol-hodien (arteriak eta zainak) barne-diametroa gutxitzeak ahalbidetzen duen odol-fluxua gutxitzea da. Basokonstrikzioa eragiten duten substantziei hodi-konstriktoreakedo basokonstriktoreak esaten zaie. Basokonstrikzioaren aurkako fenomenoa basodilatazioa da.

## Fisiologia 
Basokonstrikzioak odolaren igarotze-erresistentzia (erresistentzia baskularra) areagotu egiten du, eta, beraz, murriztu egiten du odol-fluxua kaltetutako hodian. Organismoak basokonstrikzioa eragiten du automatikoki, nerbio-sistema sinpatikoaren jarduera handitzean. Sistema horrek odol-hodiaren horman dagoen muskulu lisoaren uzkurdura sustatzen du eta estutzea eragiten du. Basokonstrikzioa ere gertatzen da basokonstriktoreak izeneko sendagai jakin batzuk erabiltzean, adrenalina, adibidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nazioarteko Erakunde Hidrografikoa

**Nazioarteko Erakunde Hidrografikoa** ( edo *IHO*;  edo *OHI*) hidrografia arloan aritzen den gobernu arteko erakundea da. 1921ean Nazioarteko Bulego Hidrografiko izenpean sortua, egungo izena 1970ekoa da eta Monakon du egoitza.

Hauek dira bere helburuak:
* Bulego hidrografiko nazionalen jarduerak koordinatzea.
* Argitalpen nautiko eta kartografikoen estandarizazioa lortzea.
* Metodo fidagarriak eta eraginkorrak hartzea ikerketa hidrografikoen garapenean.
* Hidrografiaren eta ozeanografia fisikoan erabilitako tekniken arloan zientzien garapena sustatzea.

## Kanpo estekak
Martha Corey

eskuinera|thumb|260px|Martha Corey, John W. Ehningerren irudia
**Martha Corey** (Ingalaterra, 1619 edo 1620 - Salem, Massachusetts, AEB, 1692ko irailaren 22a) sorginkeriaren errudun salatu eta deklaratu zuten Salemgo sorginkeria prozesuan, Giles Corey bigarren senarrarekin batera. Urkatu egin zuten.

## Epaiketa
Komunitatea harrituta geratu zen Martha ikusi zuenean, haren errukiagatik eta dedikazioagatik ezaguna baitzen. Martha ez zen inoiz agertu sorgin-epaiketen alde, ez baitzuen uste sorginik zegoenik, eta argi eta garbi adierazten zuen salatzaileak gezurretan ari zirela, eta horren berri izatean, bi neska gaztek (Ann Putnam, Jr. eta Mercy Lewis) sorginkeriaz salatu zuten berehala. 

Martha ez zen jabetzen herriaren paranoia-mailaz, eta hura epaitu zutenean, egiazkoa zen bere errugabetasunaz, eta inoiz ez zuen zalantzan jarri exoneratua izango ez zenik. Azterketa egiten ari zirela neskek kontra egin ahala, Marthak epaileari eskatu zion ez sinesteko haur histeriko batzuen gorabeherak. Neskak bere mugimenduak imitatzen hasi ziren, berak kontrolatu balitu bezala. Mercy Lewisek hauxe oihukatu zuen: "Belarrira xuxurlatzen duen gizon bat dago". John Hathornek Lewisi galdetu zion ea gizona Satanas zen; gero, Ann Putnam Jr.-ek esan zuen Martha Coreyk txori hori bat zuela eskua zupatuz, eta hori nahikoa zen epaimahaiak errudun emateko. 1692ko irailaren 22an urkatu zen. 72 urte zituen.

ezkerrera|thumb|240px|Martha eta Giles Corey
Bere senarrak, Gilesek, salaketen aurka defendatu zuen, eta berari ere sorginkeria leporatu zioten. Hark ez zuen epaiketarik egin nahi izan, eta zapalduta hil zuten, harri pilo baten azpian. Epaitu edo baietz edo ezetz esateagatik epaitu ez izatearen arrazoi nagusia bere ondarea mantentzea zen, jaraunsleei konfiskatu gabe. Sheriffak zer eskatzen zuen galdetu zionean, berak "pisu handiago" jartzeko eskatu zion, besterik ez. 1692ko irailaren 19an hil zen, Martha emaztea urkatu baino hiru egun lehenago. Bera erruduntzat jo ez zutenez, bere ondasunak, bere azken nahiaren eta testamentuaren arabera, bera errugabea zela hitzari eutsi zioten semeengana igaro ziren.

## Herri-kulturan 
Martha eta haren senarra Arthur Miller-en El Crisol liburuko bi pertsonaia dira (nahiz eta Marta eszenatik kanpo bakarrik agertu). 1957an eta 1996an, Miller-en lanaren bi egokitzapen zinematografikotan, Jeanne Fusier-Gir eta Mary Pat Gleason izan ziren, hurrenez hurren.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Upham, Charles (1980). Salem Brujeria. New York: Frederick Ungar Editorial Co., 2 vv., 1. or. 190, 2 or. 38@–42, 43@–55, 111, 324, 458, 507.

## Kanpo estekak
Xingola urdina (Internet)

**Xingola urdina** 90eko hamarkadan Interneteko zentsuraren aurka nazioartean zabaldu zen ikur bat da, artean teknologia hori zabalkunde txikikoa zenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Interneteko zentsuraren kontrako webgunea (Blue Ribbon ikurtzat harturik)
Xingola urdina

[thumb|[Julio Iglesias Zamoraren bahiketaren aurka Agustin Ibarrolak diseinatutako jatorrizko xingola urdina, Euskadiko Artxibo Historikoan.]]
**Xingola urdina** (**lazo urdina** deituraz ezagunagoa) indarkeria politikoaren eta ETAren kontrako ikur bat izan zen Hego Euskal Herrian eta Espainian, paparrean pin moduan eramatekoa eta diseinu orokor bat. Agustin Ibarrola artistaren diseinua izan zen, eta ikurra Bakearen Aldeko Koordinakundeak plazaratu zuen, 1993an zehazki. Urte hartako uztailean bahitu zuten Julio Iglesias Zamora enpresaria, eta *Askatasuna* leloaren A hizkiaren formagatik hautatu zuten lazoa sinbolo gisa, enpresaria askatzeko mobilizazioen erdian. Gerora, beste talde batzuek ere erabili izan dute —PPk, adibidez—, batez ere, Espainian. Hain zuzen, Gregorio Ordoñez Donostiako PPko alkateordea izan zen ikur horren babesleetako bat ikurraren kontra oldartzen zirenen aurrean; izan ere, Ezker Abertzaleak beste goiburu eta diseinu bat atera zuen xingola urdinari aurka jarria: "Euskal Herria askatu".  

## ETAren aurkako ikur 
thumb|Xingola urdina ETAren eta Espainiako Gobernuaren kontrako manifestazio batean Madrilen (2007)
Xingola urdina ETAren kontrako gero eta talde gehiagok bere egin zuten, eta Jose Antonio Ortega Lararen bahiketan heldu zen, segur aski, bere eraginaren gorenera (1997). 2000ko urteetan, PPk berriz heldu zion xingola urdinari, Madrilgo bere egoitzan haren irudi erraldoi bat erakutsiz eta Iñaki De Juana ETAko presoaren esperatze baldintzak arintzearen kontra, PSOEren Espainiako Gobernuak erabakia; PSOEko agintariek, bada, haiek ere xingola urdina soinean eramanez erantzun zuten.

2007an, ETAk su-etena iragarri ostean, José Luis Rodríguez Zapatero elkarrizketak abiatu zituen euskal gatazkaren inguruan. Espainiako Alderdi Popularrak xingola urdina janzteko deia egin zuen, PSOEren politika antiterroristaren aurkako keinu gisa. Bakearen Aldeko Koordinakundeak gogor gaitzetsi zuen erabilera hura.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ermuko Foroa
* Euskal gatazka
* Amnistiaren Aldeko Batzordeak
* LGBT_bandera

## Kanpo estekak 
* Xingolaren eta Euskal Herriko indarkeriaren inguruko iritzi artikulua (Gogoan)
* Angel Erroren "Lazo urdina" iritzi artikulua (*Berria*) 
*  Sorrerari buruzko testigantzak (Fundación Miguel Ángel Blanco)
Garapeneko Asiako Bankua

**Garapeneko Asiako Bankua** (**GAB**) Asia eta Pazifikoko herrialdeen garapen ekonomikoa eta gizarte-aurrerapena sustatzeaz arduratzen den erakundea da. 67 herrialde kide (48 eskualdekoak eta 19 nazioartekoak) dira eta Estatu Batuek eta Japoniak finantzatzen dute. 1966an sortua, Manilan du egoitza. 2008an maileguen hartzaile nagusiak garraio eta komunikazioen sektorea ( % 26) eta energia ( % 23) izan ziren.

## Kanpo estekak
Raúl Iglesias

**Raúl Iglesias Rodríguez** (Pasaia, ) gipuzkoar futbolari ohia da, atezain moduan aritu zena. 

## Ibilbidea 
*2015ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Mario Larrea

**Mario Larrea Vargas** (Gasteiz, 1978ko otsailaren 17a - ) euskal herritar futbolari ohia da. Aurrelari gisa aritzen zen.

## Estatistikak 
*2015eko maiatzaren 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Arriaga (Erandio)

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -2.965905,
          43.302868
        ]
      }
    }
  ]
}

**Arriaga** Erandio udalerriko auzo bat da. 2012ko abenduko 31ko erroldaren arabera, 559 biztanle ditu. 

## Izena 
Izenaren jatorria euskarazko “harri” izenaren eta “-aga” atzizkiaren arteko lotura da eta bere esanahia harri askoko eremua edo harritza da. 

Euskarazko ahozko hizkeran “Arrea” edo “Arria” esaten zaio, ‘-aga’ atzizkiaren era laburtua dela eta. Gauza berdina gertatzen da Aranako “El Poble Espanyol” aurkezpenean, Bizkaitik dagoen ordezkaria Artetxe dorretxea da. 

## Erreferentziak
Roberto Urroz

**Roberto Urroz Gaztelu** (Iruñea, ) nafar futbolari ohia da, atezain moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
*2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Takeo Fukuda

japoniar politikaria izan zen. Japoniarko lehen ministroa izan zen 1976tik 1978ra.

Samurai familia batean jaio zen eta zuzenbidean lizentziatu zen Tokioko Unibertsitatean. Gerran burokrata izan zen Finantza Ministerioan. 1952an diputatu hautatu zuten, eta ondoren Nekazaritza, Finantza eta Kanpo Arazoetako ministro. 1976an Alderdi Liberal Demokratikoko presidente eta lehen ministro hautatu zuten. Neutral mantendu zen Txinaren eta Sobietar Batasunaren arteko gatazketan, eta harremanak hobetu zituen Asiako hego-ekialdeko herrialdeekin.

Yasuo Fukuda bere semea ere Japoniako lehen ministroa izan zen.

## Kanpo estekak
E. H. Carr

**Edward Hallett Carr** (Londres, 1892ko ekainaren 28a - *ibidem*, 1982ko azaroaren 3a) britainiar historialari, diplomazialari eta kazetaria izan zen.

Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen eta 1916an hasi zuen ibilbide diplomatikoa. Hiru urte geroago, Parisko Bake Biltzarran parte hartu zuen. 1936an zerbitzu diplomatikoaren dimisioa aurkeztu zuen eta nazioarteko harremanak eta Sobietar Batasuna aztertzeari ekin zion.

1941etik 1946ra The Times egunkarian editore laguntzaile aritu zen, eta erregimen sozialista eta Sobietar Batasunarekin aliantza proposatu zituen gerraostean.

14 liburukiko *Sobietar Errusiaren Historia* bat idatzi zuen. Nazioarteko harremanei buruz ere idatzi zuen, batez ere *Hogei Urteko Krisia*. Enpirismoaren aurka agertu zen historiografian eta *Zer da Historia* liburuan historiografiaren printzipioak ezarri zituen eta metodo eta praktika tradizionalak baztertu zituen.

## Lan hautatuak 
* *Dostoevsky (1821–1881): A New Biography*, New York: Houghton Mifflin, 1931.
* *The Romantic Exiles: A Nineteenth-Century Portrait Gallery*, London: Victor Gollancz, 1933.
* *Karl Marx: A Study in Fanaticism*, London: Dent, 1934.
* *Michael Bakunin*, London: Macmillan, 1937.
* *International Relations Since the Peace Treaties*, London: Macmillan, 1937.
* ''The Twenty Years' Crisis, 1919–1939: an Introduction to the Study of International Relations*, London: Macmillan, 1939, revised edition, 1946.
* *Britain: A Study of Foreign Policy from the Versailles Treaty to the Outbreak of War*, London; New York: Longmans, Green & Co., 1939.
* *Conditions of Peace*, London: Macmillan, 1942.
* *Nationalism and After*, London: Macmillan, 1945.
* *The Soviet Impact on the Western World*, 1946.
* *A History of Soviet Russia*, London: Macmillan, 1950–1978. Collection of 14 volumes: *The Bolshevik Revolution* (3 volumes), *The Interregnum* (1 volume), *Socialism in One Country* (4 volumes), and *The Foundations of a Planned Economy* (6 volumes).
* *Studies in revolution*, London: Macmillan, Abingdon-on-Thames: Routlegde, 1950.
* *The New Society*, London: Macmillan, 1951.
* *German-Soviet Relations Between the Two World Wars, 1919–1939*, London: Geoffrey Cumberlege, 1952.
* *The October Revolution: Before and After*, New York: Alfred A. Knopf, 1969.
* *What Is History?*, London: Macmillan, 1961; revised edition ed. R.W. Davies, Harmondsworth: Penguin, 1986.
* *1917 Before and After*, London: Macmillan, 1969; American edition: *The October Revolution Before and After*, New York: Knopf, 1969.
* *The Russian Revolution: From Lenin to Stalin (1917–1929)*, London: Macmillan, 1979.
* *From Napoleon to Stalin and Other Essays'', New York: St. Martin's Press, 1980.
* *The Twilight of the Comintern, 1930–1935*, London: Macmillan, 1982.
* *The Comintern and the Spanish Civil War*, New York: Pantheon, 1984.

## Kanpo estekak
Eva Crane

**Eva Crane** (Londres, 1912ko ekainaren 12a - Slough, Erresuma Batua,  2007ko irailaren 6a) erleen eta erlezaintzaren ikertzailea izan zen. Matematikari kuantiko gisa trebatu zen, baina  hamarkada batzuk eman zituen erleak aztertzen, 60 herrialde baino gehiagotara bidaiatuz, askotan oso baldintza eskasetan.

## Ibilbidea 
Ethel Eva Widdowson gisa jaio zen Londresen, eta doktoradutza lortu zuen 1941ean fisika nuklearrean. Sheffieldeko Unibertsitatean hasi zuen irakasle-karrera. James Cranerekin ezkondu zen, 1942an *Royal Navy* Volunteer *Reserve-*n lan egiten zuen poltsa-artekariarekin. Senarra 1978an hil zen. 

Erleekiko interesa senarrarekin batera erlauntza bat jaso zutenean sortu zitzaion, eztei-opari gisa. Opari hori gerra-garaiko azukre-anoa osatzen laguntzeko izan zen.

Cranek 180 artikulu eta liburu baino gehiago idatzi zituen, eta horietako asko 70 urte baino gehiago zituenean. *Honey: A Comprehensive Survey* (1975), non kapitulu garrantzitsuekin eta argitalpenarekin parte hartu baitzuen, bere editoreari (Heinemann Press) esan zionez, ezaugarri horietako liburu bat luzaroan behar zen. *A Book of Honey* (1980) eta *The Archaeology of Beekeeping* (1983) lanak Cranek nutrizioaz eta erlezaintzaz zuen interes handiaren isla dira.

Bere lana erlezaintzako bizitza baten ezagutza eta esperientzia biltzen dituzten *Bees and Beekeeping: science, practice and world resources* (1990, 614 orrialde) eta *The World History of Beekeeping and Honey Hunting* (1999, 682 orrialde) liburuekin amaitu zuen..

## Heriotza 
95 urte zituela hil zen Sloughen (Erresuma Batua).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Obituario en *The Times*
*Sitio web del Eva Crane Trust
*Obituario en *The Guardian*
Abigail Hobbs

**Abigail Hobbs** (Vers, Essex, AEB, 1678 - ) 14 eta 16 urte bitarteko neska zen, eta 1692ko apirilaren 18an sorginkeriagatik atxilotu zuten, Giles Corey, Mary Warren eta Bridget Bishop-ekin batera. Salem herrixkan bizi aurretik, bera eta bere familia Hirigunean (Maine) bizi izan ziren, Massachusettseko Badiako probintziaren mugan, Wabanakien eraso asko izan ziren garai batean. William aitari eta Deliverance Hobbs amaordeari ere sorginkeria leporatu zieten.

### Sorginkeria prozesua 
Abigailek, 1692ko apiriletik ekainera bitartean, bertako magistratuen azterketa anizkoitzetan, sorginkeriak aitortu eta beste batzuk salatu zituen, John Proctor barne. Epaiketan, irailean, bere aurkako bi akusazioen errudun deklaratu zen, bata Mercy Lewis atxikitzeagatik eta bestea Deabruarekin hitzarmena egiteagatik. Bere azterketan, 1692ko apirilaren 20an, Abigail Hobbs-ek George Burroughs-i, Salemeko aurreko ministroari, sorgin izatea egotzi zion. Burroughs ministroa izendatu zutenean, komunitateko kide errespetatua, akusatuen hierarkia sozial handiagokoen aurkako salaketa asko agertu ziren .

William Phips gobernadoreak atsedenaldia eman zion Hobbs familiari 1693ko urtarrilean, William Stoughton epaile nagusiak exekuzio-agindua sinatu ondoren. Aitak Auzitegi Nagusiari eskatu zion familia kartzelaratzea kostatu zitzaion 40 librako gastuak ordain zitzala, baina Gorteak 1712an eman zizkion 10 libera esterlina onartzeko prest zegoela esan zuen. Bera izan zen Massachusettseko Gorte Nagusiak 1711ko urriaren 17an Itzultze Legean izendatutakoetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aratz Igartzabal

**Aratz Igartzabal Bidegain "Potto"** (Gabiria, 1996) gipuzkoar bertsolaria da.

## Txapelketak 
Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa 

* 2024ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: finalerdiak
* 2019ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: final zortzirenak
* 2015eko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: final zortzirenak
Leucocoprinus brebissonii

***Leucocoprinus brebissonii*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Urria Euskal Herrian. *Lepiota* txiki guztiak bezala, ez da jangarria, susmagarria baizik.

Sinonimoa: *Lepiota brebissonii*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 3 cm arteko diametrokoa, hasieran konikoa gero zabaldu egiten da, hondo zurixkaren gainean nabarmentzen diren ezkata beltzaxkak ditu, eta erdian gune arre ilun bat, oso agerikoa. Ertza garbi ildaskatua, *Coprinusena* gogorarazten du.

**Orriak:** Estu, libreak, lehenengo zuriak, gero kremak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 4.5 – 6 x 0,3 – 0,6 cm-koa, zuria hasieran gero haragi kolorekoa, pruinaduna, eraztun hauskor bat du oso goian.

**Haragia:** Oso mehea, zuria. Usain gutxikoa.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria. 

### Nahasketa arriskua 
*Leucocoprinus cepistipes* delakoarekin, baina hau handixeagoa da, eta ezkata zentrokide arre-lehoi kolorekoak ditu, habitata ere desberdina du: negutegiak, loreontziak, landare hondakinak etab.

## Sasoia eta lekua 
udazkenean, normalean hostozabalen azpian, baina koniferetan ere aurki daiteke. Urria.

### Banaketa eremua 
Europa eta Ipar Amerika. Duela gutxi arte, perretxiko hau Europan bakarrik zegoen, baina azken urteotan Pazifikoaren ipar-mendebaldean identifikatu da. Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Erdialdeko Amerika, Hegoaldeko Amerika, Azoreak, Kanariak, Europa, Israel, Thailandia, India, Txina, Hawaii, Australia, Benin, Togo, Hegoafrika eta Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Maria Bofarull

**Anna Maria Bofarull** (Tarragona, Katalunia, 1979)  zinema gidoilaria, zuzendaria eta ekoizlea da. Konpromiso sozial handiko zinema sortzen du, eta protagonista femeninoetan oinarritzen da. 

## Ibilbidea 
Humanitateetan lizentziatua da Pompeu Fabra Unibertsitatean, eta zinema-zuzendaritza titulua du Bartzelonako Centre d'Estudis Cinematogràfics de Catalunya-n. Parisen osatu zituen zinema ikasketak. Lehen lanak 2007an egin zituen. 

Lehen film luzea *Notas al pie* dokumentala izan zen, XX. mendeko memoria espainiarrari buruzkoa. 2011n, Dahlako errefuxiatu-eremuetan bizi zen Dadah-ri buruzko dokumental bat estreinatu zuen *Hammadak* izenekoa. *Sonata para un violoncelo *lanean (2014) bereziki ezaguna duen gai bat planteatzen zuen: fibromialgia, amak pairatzen duen gaixotasuna. Julia izeneko biolontxelo-jole baten istorioa kontatzen du. Mikromezenasgoari esker lortu zuen aurrera ateratzea, eta Malagako Zinemaldian estreinatu zuten.

2021ean *¡No pasarán!* estrenatu zuen Dolores Ibarruri eta meatzariaren emazte eta alaba izateagatik egindako prozesuari buruzko serie txiki bat.

Hirugarren film luzea *Sinjar* (2021) da, Nora Navas eta Guim Puig-ekin. Estatu Islamikoko soldaduen sarraskia erakusten du *Sinjar* hirian, Kurdistan irakiarrean, borrokatzen diren hiru emakumeren istorio errealetan oinarritutako fikzio batean: "emakume-begiz ikusitako gerra-filma". Hadia (Halima Ilter) esklabo bihurtu dute. Arjin (Iman Ido Koro) gazteak gatibutasunetik ihes egitea lortu du, eta Bartzelonako Carlota (Nora Navas) arrastorik utzi gabe yihadarekin bat egin duen semearen bila dabil etsi-etsian.

## Filmografia 
## Sariak eta ohoreak 
* 2009 *Notas al pié*, Reykjavikeko Nazioarteko Zinemaldian saritua
* 2014 Ikusleen Saria Seminician, *Sonata para violonchelo*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sinjar 2022 YouTube. Trailerra
Jean-Louis Tauran

**Jean-Louis Tauran** (Bordele, 1943ko apirilaren 5a - Hartford, Connecticut, 2018ko uztailaren 5a) frantziar kardinala izan zen.

Erromako Unibertsitate Pontifikal Gregoriotarrean ikasi zuen, eta 1969an apaiztu zen; ondoren, Bordeleko elizbarrutian apaiza zen. 1975ean Vatikanoko zerbitzu diplomatikoan sartu zen eta hainbat misiotan parte hartu zuen.

1991n gotzain eta Estatuekiko Harremanetarako idazkari izendatu zuten. 2003an kardinala sortu zen eta Eliza Katolikoko Liburutegi eta Artxibista izendatu zuten. Kardinal hautesle gisa parte hartu zuen 2005 eta 2014ko konklabeetan. Protodiakono gisa, Frantzisko aita santuaren izendapena iragarri zuen.

2007an, Erlijioen Arteko Elkarrizketarako Kontseilu Pontifizioko presidente izendatu zuten, eta, 2014an, Kamarlengo izendatu zuten.
Jevgeni Leonov

**Jevgeni Pavlovitx Leonov** (; Mosku, 1926ko irailaren 2a - *ibidem*, 1994ko urtarrilaren 29a) erruso-sobietar aktorea izan zen. Bigarren Mundu Gerraren ondorengo sobietar zinemako pertsonarik ospetsuenetako bat izan zen. Animaziozko filmak ere bikoiztu zituen, tartean Winnie the Poohrenak.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teleportazio

thumb|right|Teleportazio-eraztunak, Stargate unibertsoko proposamena
**Teleportazioa** objektuak edo partikulak leku batetik bestera berehala mugitzeko prozesua da.

Kontaketaren arabera, teleportatzaile izeneko makina edo gailu bat erabil daiteke, edo ez. Adibidez, gizaki baten kopia zehatza teleportatuko bagenu, jatorrizkoa suntsitu beharko genuke, teleportatutzat eta bikoiztutzat har ez dadin.

 hitza Charles Fort idazleak asmatu zuen 1930eko hamarkadaren hasieran. Fortek desagertze eta agerpen misteriotsuen arteko ustezko lotura deskribatzeko erabili zuen.

## Kanpo estekak
Sara Buesa Rodríguez

**Sara Buesa Rodríguez** (Gasteiz, 1980ko irailaren 22a)  politikari arabarra da, Euskal Herriko giza eskubideen aldeko ekintzailea eta Fernando Buesa Fundazioaren lehendakariordea.

## Biografia 
2000. urtean, ETA erakundeak Fernando Buesa Blanco aita hil zuen.

2015etik 2019ra Gizarte Politiken eta Osasun Publikoaren zuzendaria izan zen Gasteizko Udalean. 2019tik 2021eko maiatzera Gasteizko Udaleko Gizarte Politika, Adineko eta Haur Departamentuko zuzendaria izan zen.

2021eko maiatzean Lanbide - Euskal Enplegu Zerbitzuko Prestazio eta Gizarteratze zuzendari izendatu zuten.

2012. urteaz geroztik, Fernando Buesa Fundazioko lehendakariordea da. 2000ko azaroan sortu zen, Fernando Buesaren oroimenez, bake-kulturaren, demokraziaren eta gizarte-aurrerabidearen alde duen ereduari bizirik eusteko.

2014. urtetik ikasgeletara eraman du bere lekukotza Eusko Jaurlaritzaren eta *Adi-adian*  programarekin. Programa horren helburua giza duintasuna, bizikidetza eta enpatia ikastea da, biktimen testigantzak entzuteko esperientzia baten bidez. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015 Gazte Rol Model Saria, Pili Zabalarekin batera, giza eskubideak errespetatzeko egindako lanagatik, urraketa salatzeagatik, oroimen historikoagatik eta bake-kulturaren aldeko apustu irmoagatik.
* 2016 Txema Fínez saria, terrorismoaren biktimek "bizikidetzarako hezkuntzari, bakearen, giza eskubideen eta justiziaren aldeko konpromisoari" egindako ekarpen baliotsua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kin-dza-dza!

***Kin-dza-dza!*** () 1986ko Georgi Danelija errusiar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko film komikoa da. Errusiar askorentzat kultuzko filma da eta bere elkarrizketak maiz errepikatzen dituzte.

## Argumentua 
Istorioa «Kin-Dza-Dza» galaxiako «Plyuk» planeta desertuan gertatzen da, non elkar ezagutzen ez zuten bi gizaki, «Osaba Vova» eta «biolin-jotzailea», bata besteari esaten dioten bezala, teleportatzaile estralurtar batekin ustekabean topo egin ondoren geldituko diren. Etxera itzultzeko bilaketan izandako gorabeherak deskribatzen ditu filmak. Planetako biztanleek gizakiak dirudite, itxura primitiboko teknologiarekin eta kultura barbaroarekin, gizakiaren antzekotasun satirikoekin.

## Aktoreak 
* Stanislav Ljubxin: Osaba Vova
* Levan Gabriadze: Gedevan, "biolin-jotzailea"
* Jevgeni Leonov: Uef
* Juri Jakovlev: Bi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Buesa

**Jon Buesa Blanco** politikari arabarra da. 

## Ibilbidea 
Eusko Alderdi Jeltzalea alderdiko politikaria da. Ikasketaz zuzenbidean lizentziatua. 

1976an obretarako Arabako Foru Aldundiaren ingeniaria zen.

1995 eta 1999 urteen artean Arabako Batzar Nagusietako batzarkide izan zen. Nekazaritza batzordean, Kultura batzordean eta Ogasun, Finantza eta Aurrekontuen batzordeetan bokala izan zen. Aldi berean, EAJ alderdiaren bozeramailea izan zen Arabako Batzar Nagusietan.

Eusko Jaurlaritzako Uren zuzendaria izan zen 1999tik  2001 urterarte.

2004 urtean Bilboko Portuaren Agintzaritzaren Administrazio Kontseiluko kide izan zen Eusko Jaurlaritzaren ordezkari moduan.

## Polemika 
Arabako Arkaia herrian erromatar garaiko Suestatium hiriaren aztarnategian 1976 urtean  egindako indusketa lanetan  Bako erromatar jainkoaren irudi bat aurkitu zen.  II. mendekoa da pieza. Zortzi zentimetroko zabalera eta hamabiko garaiera du. Pieza hau desagertuta egon zen 46 urtez.

*El Correo* egunkariak 2022ko urtarrilean ateratako artikulu baten harira, ikerketa suspertu zen.Jakina zen artelana bere ardurapean izan zuen azken pertsona Buesa zela, aldundiko ingeniaria zen garaian. Arabako Foru Aldundiak salaketa jartzea erabaki zuen, eta Buesa deklaratzera deitu zuen epaileak. Orduan esan zuenez, berak zuen artelana kopia bat zen, eta ez zekien benetako pieza non zegoen. Azkenik, 2022ko maiatzean,  itzuli egin zuen berak zuela aitortuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rudolf Laban

**Rudolf von Laban** (Presburgo, 1879ko abenduaren 15a-Weybridge, Surrey, 1958ko uztailaren 1a) austro-hungariar dantza-modernoko maisu, koreografo eta teorikoa izan zen. Europako dantza modernoaren aitzindarietako bat da, eta "dantza espresionistaren aita fundatzailea" zen, gorputzaren bitartez behar zuen guztia adieraztea lortzen baitzuen.

## Obrak eta argitalpenak 
* (Datarik gabe). *Harmonie Lehre Der Bewegung*. 
* (1920). *Die Welt des Taenzers*. Stuttgart: Walter Seifert. (3. edizioa, 1926)
* (1926). *Choreographie: Erstes Heft*. Jena: Eugen Diederichs.
* (1926). *Gymnastik und Tanz*. Oldenburg: Stalling.
* (1926). *Des Kindes Gymnastik und Tanz*. Oldenburg: Stalling.
* (1928). *Schriftanz: Methodik, Orthographie, Erlaeuterungen*. Vienna: Universal Edition.
* (1929). "Das Choreographische Institut Laban" in *Monographien der Ausbildungen fuer Tanz und Taenzerische Koeperbildung*. Liesel Freund argitaratzailea. Berlin-Charlottenburg: L. Alterthum.
* (1947). F. C. Lawrencerekinm batera. *Effort: Economy of Human Movement* Londres: MacDonald and Evans. (4. edizioa 1967an)
* (1948). *Modern Educational Dance*. Londres: MacDonald and Evans. (2. edizioa 1963an, Lisa Ullmann zuzenduta)
* (1948). "President’s address at the annual general meeting of the Laban art of movement guild". *Laban Art of Movement Guild News Sheet*. 1 (Apirila): 5–8.
* (1950). *The Mastery of Movement on the Stage*. Londres: MacDonald and Evans.
* (1951). "What has led you to study movement? Answered by R. Laban". *Laban Art of Movement Guild News Sheet*. 7 (Iraila): 8–11.
* (1952). "The art of movement in the school". *Laban Art of Movement Guild News Sheet*. 8 (Martxoa): 10–16.
* (1956). *Laban’s Principles of Dance and Movement Notation*. Londres: MacDonald and Evans. (2. edizioa 1975ean, Roderyk Langek argitaratuta)
* (1960). *The Mastery of Movement*. Lisa Ullmannek zuzenduta. Londres: MacDonald and Evans. 
* (1966). *Choreutics*. Annotated and edited by Lisa Ullmann. Londres: MacDonald and Evans.
* (1974). *The Language of Movement; A Guide Book to Choreutics*. Lisa Ullmannek moldatuta. Boston: Plays. (American publication of *Choreutics*)
* (1975). *A Life For Dance; Reminiscencs*. Lisa Ullmannek itzulita eta prestatuta. Londres: MacDonald & Evans. (jatorrizko edizioa alemanez 1935ean agertu zen.)
* (1984). *A Vision of Dynamic Space*. Lisa Ullmannek bilduta. Londres: The Falmer Press.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cebada Gago

**Cebada Gago** edo **Ganadería de los herederos de don José Cebada Gago** Espainiako zezenketa-ganadutegi bat da. Bere egoitza Cádizko probintzian dago. Bertan hainbat esparru dituzte zezenak hazteko, tartean Medina Sidoniako "La Zorrera", Alcalá de los Gazulesko "Pozo de la Guardia" eta "Las Ventanilla", Paterna de Riverako "El Pino" eta Jerez de la Fronterako "Corteganilla".

1964ko uztailaren 28an lortu zuten euren ganadutegi izaera, Madrilgo Las Ventas zezen-plazan zezenketa oso bat egin ostean. Zezen guztiek belarritako bat dute bi belarrietan. Euren ikurrak kolore gorriak eta berdea ditu. Burdinak "M" forma du, zirkulu-erdi batekin gainean. Lehenago ikur hau Cristina Sainz de la Mazaren ganadutegiarena zen. 

## Sanferminak 
Toreatzaileek asko estimatzen dituzte burdin honetako zezenak, eta bereziki aintzat hartzen dituzte Iruñeko Sanferminetan, denboraldi guztietan egoten baitira bertan. Entzierroa oso arriskutsua da korrikalarientzat.

Cebada Gagoko zezenak San Ferminetako entzierroetan izandako portaeragatik egin dira bereziki ospetsu, 1985etik ia etenik gabe parte hartzen baitute entzierroetan. Ganadutegia da, Miuraren atzetik bakarrik, Iruñeko entzierroetan gehien korritu duena. Entzierro hauetan adarkada gehien eragiten dituzten zezenak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maxine Hong Kingston

**Maxine Hong Kingston** (Stockton, Estatu Batuak, 1940ko, urriaren 27a) txinatar jatorriko nobelagile estatubatuarra da. Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko idazle eta irakasle emeritua, eta 1962an ingelesezko BA batekin graduatu zena.

## Idazle ibilbidea 
Kingstonek hiru eleberri eta fikziozko hainbat lan idatzi ditu Estatu Batuetan bizi diren etorkin txinatarren esperientziei buruz, mugimendu feministari lagunduz, *The Woman Warrior; Memoirs of a Girlhood among Ghosts* memoriekin, besteak beste. Genero eta jatorri etnikoko desberdintasunei buruzkoa da liburua, eta kontzeptu horiek nola eragiten dioten emakumeen bizitzari. Lan horrekin Liburuen Kritikari Nazionalen Zirkuluaren saria jaso zuen. National Book Award bat ere eskuratu zuen 1981ean: *China Men* lanagatik.

Kritika gogorrak jaso ditu Kingstonek, bere lanetan estereotipo arrazistak indartzeagatik eta Txinako ohiko historiak fikziozko bihurtzeagatik, bere testuak mendebaldekoentzat erakargarriakoak izan daitezen. Ikertzaile asiarren kritikak ere jaso ditu, "Amerikako emakume asiarren zapalkuntzaren gehiegizko irudikapena egitearren".

## Aktibismoa 
2003ko martxoaren 8an, Emakumearen Nazioarteko Egunean, Irakeko gerraren bezperan, Maxine atxilotu egin zuten beste 26 lagunekin batera; besteak beste, Alice Walker eta Terry Tempest Williams lankideak, Etxe Zuriaren aurkako protesta batean, gerraren aurkako manifestazio batean polizia-hesi bat zeharkatzeagatik.

## Sariak 
* Liburuen Kritikari Nazionalen Zirkuluaren saria jaso zuen *Woman Warrior; Memoirs of a Girlhood among Ghosts* lanarekin.

* 1981ean National Book Award bat eskuratu zuen *China Men* lanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak