Mequinensako ikatz arroa

[thumb| [Lignito|Linquinitoaren azaleratzea Mequinensatik gertu.]]
**Mequinensako ikatz arroa** Ebroko Depresioaren erdialdeko ekialdean dago, eta bere zentroa Mequinensa (Zaragoza, Aragoi) izen bereko herrian dago. Zaragozako probintziako ikatz meatze gune nagusia da eta Kataluniako eta Aragoiko lurraldeetan barrena hedatzen da. Hirugarren arroaren puntu desberdinetan azaleratzen den ikatz motak Goi Oligozenoaren eta Beheko Miozenoaren artean Ebro arroaren ekialdea betetzen zuten gordailu kontinentalekin lotuta dago. Horrek esan nahi du haien adina 25-35 milioi urte bitartekoa izango litzatekeela. Meatze lurralde honek 500 km² inguru ditu, nahiz eta ikatz juntura nagusiek Mequinensa (Zaragoza) eta Granja de Escarpe (Lleida) hirietan eragiten duten.

## Testuinguru geografikoa 
[thumb|260x260px| [Aiguabarreig (Mequinensa)|Aiguabarreig Mequinensan.]]
Aragoiko eta Kataluniako mugatik igarotzen diren lurraldeak hartzen ditu, Zaragoza, Huesca eta Lérida probintziek osatzen duten triangeluan. Arroa iparraldetik hegoaldera garatzen da gutxi gorabehera 25 kilometrotan zehar 20 kilometro inguru jarraituz, 500 kilometro karratu baino gehiagoko azalera duena, beti ere Aragoiko meatze-arro garrantzitsuenetakoa, tamaina handia duelako. Geografikoki, dozena bat herri dira arro horretakoak, nahiz eta meatze ustiapen gehienak Mequinenza eta Fayón ( Zaragoza probintzian ) eta Granja d'Escarp eta Almatret (Lleidako probintzian) kontzentratu diren.

Ingurua zeharkatzen duten ibaien ibilguak ( Ebro, Segre eta Cinca ibaiak) izateak erroilu leuna eman dio arroari sakan malkartsuak dituena. Arteko Huesca probintzietan eta Lleida, lehen bat *Aiguabarreig* ( "ur nahasketa" katalanez) batera sortzen da Segre eta Cinca ibaien, gerora euren herrian den ibai ekarpenak eramateko Mequinenza non *Aiguabarreig* berri batean urak hiru Ibai. Eremua Matarraña, Fayóneko altueran dagoen Ebroren adarra denaren ekarpenarekin zehazten da.

## geologia 
[thumb|260x260px| [Mequinenza/Mequinensa|Mequinensako Ebro, Segre eta Cinca ibaien elkargunearen aireko ikuspegia.]]
Formazio honen jatorria Goi Eozenoan kokatzen da, Ebro arroak itsas izaera galtzen duenean eta ondoz ondoko aintzira eta alubio etapak agertzea bultzatzen duen natura eremu endorreikoa bihurtzen denean. Material kenozoikoak Goi Eozenoaren eta Behe Miozenoaren arteko Ebro depresioaren ekialdeko eremua estaltzen zuten depositu kontinentalen pilaketarekin bat datoz, eta horietako zati bat lignito gordailuak ziren.

Orogenia alpetarraren eraginez sortzen hasi ziren mendiek arroa inguratzen zuten, erdiko zatia itxiz, arro endorreikoa sortuz, itsasorako irteerarik gabe, ondorioz laku itxi zabalak eratuz.

Material sedimentario gehienak arroaren erdialdean metatu ziren, nahiz eta marjinetan sedimentazioa ere egon. Modu horretan, karbonatoen sedimentazioa zuen laku handi bat sortu zen, gero sistema alubialez estaliko zena. Beheko Miozenora arte gertatu zen *barnealdean*, sistema desberdinen aurrerakuntzak eta atzerakadak lakuaren nagusitasun faseak eta sistema alubialak berraktibatzeko beste batzuk txandakatu zituzten. Txandaketa hauek Beheko Miozenora arte gertatu ziren, eta gero ez zen sedimentazio nabarmenik izan Pliozenora arte, momentu horretan Ebro Mediterraneorako drainatze-ibai sare gisa konfiguratu zen eta sedimentu kenozoikoen higadura eta hustea hasi ziren. Etapa handienetan, lakuen faziesek 2000 kilometro koadro okupatu zituzten, eta atzera egiteko etapetan lakuen luzapena ehunka kilometro koadrotara murriztu zen.

## Arroan meatzaritzaren historia 
### Meatzaritzaren hastapenak 
Dokumentatutako lehen erabilera historikoa Mequinensan Vallferako Barranco-ko hilobi neolitikoetako hilobi-ondasunetako jantzi ospetsu gisa kokatu zen, bertan inguruko lignitoarekin egindako lepoko disko txikiak zeuden. Metatutako lignito gordailuek hauen erabilera nagusia ahalbidetu dute zenbait milaka urtetan, eta horrek ikatzaren azaleratze horiek zein erraztasun izan dezaketen ere adierazten du. Sakanetako eremu gisa konfiguratuta egoteak, erliebe gogorra duena, aurreko zibilizazioek aprobetxatzen jakin zuten fenomeno honen alde egin du.

Erregai gisa lignitoa kontsumitzearen lehen zantzuak kultura erromatarrari egotzi behar zaizkio, kare labeak aktibatzeko, batez ere dekorazio lanak fabrikatzeko eta etxeak zaharberritzeko morteroa lortzeko, besteak beste. Mendeko 20ko hamarkadan José Romero Ortiz de Villacián ingeniariak jadanik adierazi zigun "meatzaritzak jatorri urrunagoa duela Mequinensan eta erromatarren garaikoa dela". Bere hitzak egiaztatuko dituen idatzizko berririk ez badugu ere, nahiko agerikoa da aipatutako eremua bezalako arlo bat antzinako zibilizazioek industria helburuetarako erabiltzeko gai zela. Ideia hori urte batzuk lehenago ere bildu zen 1907an Mequinenza eta Fayón herriak biltzen zituzten lignito meategietan egindako ikerketan. Baina, kasu honetan, aukera aipatu zen kartagotarrak izan zirela inguru horretan kokatutako meategiak erabiltzen zituzten pertsonak. Beste iturri batzuek espezie ferruginotsua duten zenbait guneren ustiapena ere egiten dute, hala nola Granja d'Escarpeko biztanleriaren inguruko espazioen kasuan.

### Ustiatzeko lehen saiakerak 
Nolanahi ere, duela mende mineralaren presentzia agerian uzten duten aztarna txiki horietaz aparte, horiei XVII. Mendean oso modu esporadikoan egindako hainbat ustiapen saiakera gehitu behar zaizkie, XVIII. lignitoa erregai gisa eta industria helburuetarako erabiltzea. Karlos III.ak Iberiar penintsulan beira fabrikak sortzea bultzatu zuen , askotan gaztelania irakasten zuten Frantziako teknikari eta langileekin kontatuta. Labe horietarako lignitoa erabiltzen zuen La Granja d'Escarp udalerrian fabrika horietako bat zegoela frogatzen da. Geroago tropa napoleondarrek suntsitu egingo zuten Independentzia Gerran Mequinenzako setioan .

Mequinenzako arroan ikatzaren ustiapenaren historia nabarmen hasi zen Enrico Misley (Espainian Juan Enrique Misley izenarekin ezaguna) "Empresa de Transportes de Zaragoza a Barcelona por el Ebro y el Itsasoa lurrunontziekin". 1842an Bartzelonan egoitza duen sozietate anonimo gisa sortu zen, hiru milioi errealeko kapitalarekin, 3.000 akziotan banatuta. 1844an, Esperanza meategiaren eta Redención, Lealtad, Confianza, Amistad, Santa Cruz, Bellavista, Perseveranza eta Anunciada meategien ustiapena, Segre eta Ebroren ezkerraldean kokatutako kontzesioak , dokumentatu ziren. Misleyren nabigazio proiektua ez zen gauzatuko, Mequinenzatik lignitoak ateratzeko abiapuntua izan zen arren.

Ignasi Girona ingurura iristearekin batera, "Minas de la Granja de Escarpe" -ren sortzailea, Guadalupeko meategiaren ustiapena La Granja de Escarpe udalerrian hasi zen , eta horrek 1879an inauguratu zen porlan fabrika modernorako erregaia ematen zuen. . Industria hau, oinarritzen beira fabrika zaharreko on, onura handiak ekoiztu eta are shipper sartuko oinean Segre ibaiaren bertatik llauts zementu-poltsak kargatuta to Mequinenza, Torrente de Cinca, Massalcoreig eta Seròs . Ibaien garraioa errepidea ia ez zegoen inguru batean ustiapena errentagarri bihurtzeko modu bakarra zen. 1876an 55 langile ari ziren lanean eta 1880an 700 tona zementu hidrauliko lortu ziren, egunean zazpi tona inguru ekoizten zituzten.

#### Erauzketa hodien bidez 
Bi galeriek mugatutako mazizoek ezarri zuten ustiapena. Bi esplotazioetatik hasi zen esplotazioa eraso zen mendigunearen erdialdera iritsi arte. Meatzariak meatzariak arduratzen ziren ikatza gurpileko kutxen gainean kargatzeaz eta zeharkako galeriara garraiatzeaz, hau da, bagoietara okertzen zen. Prozedura osoa eskuzkoa izan arren, nabarmentzekoa da aireztapenaren garrantzia eragiketa mota honetan. Lurmuturreko altuera orokorrean 40 zentimetro eta 1 metro artekoa zen.

Hasierako lehen ustiapenak lurpekoak izan ziren karbono mailaren araberako galeria eta plano inklinatuen bidez . Horren aztarnak geratzen dira, nahiz eta egoera prekarioan egon, dagoeneko oso estuak diren galerien konbergentzia ikusita. Hasieran, bagoiak animalien trakzioarekin erabiltzen ziren arte 1920 inguruan trakzio mekaniko eta elektrikoarekin ordezkatzen hasi ziren arte. Geroxeago, XX. Mendearen erdialdean, sistemak mekanizatu egin ziren horma-urkagailuak erabiliz.

### Ebroko karboniferoa 
1880an Carbonífera del Ebro sozietate anonimoa sortu zen, Mequinenza arroako konpainiarik garrantzitsuena bihurtu zena. Meategien ustiaketa hasi aurretik, horietako handiena La Canota zen, Serós udalerrian, obra garrantzitsuak egin behar izan ziren, hala nola ustiapena Ebroko kaiarekin lotzen zuten trenbide lau kilometroak eta 1887an aldapa aldapatsuegia zuelako aldatzeko. Llaut flota ere eman zen eskariaren garraioa hornitzeko; 1923an 23 urte zituen. 1907an Girona anaiak konpainiaren administrazio kontseiluko kide bihurtu ziren eta hurrengo urtean akziodun nagusi bihurtu ziren. Orduan , Escarp, Serós eta Almatret baserrietako ustiategiak bateratu eta Virgen del Pilar meategia gehitzen da, Mequinenza udalerrian.

Lignitoa meategien barrualdetik eskuz ateratzen zen ontzietara, handik moiletara eramaten zen eta handik llautetara kargatzen zen. Ebro ibaian barrena , itsasontzi hauek 20-30 tona ikatz garraiatzen zituzten bidaia bakoitzean helmugara berriro deskargatu arte. Normalean ikatza zuzenean komertzializatzen zen edo beste garraiobide batzuetan kargatzen zen industria gune desberdinetara iristeaz arduratzen zena. Llautsek Mequinenzara itzultzeko bidea gizakien edo animalien trakzioaren bidez egin zen, Sirga bidea izenez ezagutzen dena.
thumb|261x261px| Mequinenzako Alde Zaharra .
Modernizazio garrantzitsuari esker, Karboniferoak Lehen Mundu Gerrako urteetako egoera ona aprobetxatu eta 1924an eta 1925ean bigarren modernizazioa hasteko adina kapital pilatu zuen. Momentu horretan, aire konprimitua eta elektrizitatea sartu ziren meategian - horrek aireztapena ahalbidetzen zuen eta, beraz, ustiatzeko ahalmena areagotzen zuen -, baheketa mekanikoa hasi zen aldi berean. La Carbonífera, Virgen del Pilar, La Canota eta Granja de Escarp kolonietan beste kolonia txikiago batzuk gehitu ziren, hala nola La Previsión, Electroquímica de Flix, Mina Vallcarca eta Cloratita, 1945ean 900 pertsona baino gehiago hartzen zituzten.

Mequinenzako meatze-arroan populazio elur-jauziak meatze-koloniak handitu zituen eta inguruko herri guztiak ere hazten joan ziren. Hazkundea batez ere Mequinenzan gertatu zen, nahiz eta herriak ez zuen hiri hedapena handitu. Populazio iritsi berria alokatutako logeletan sartzen ez zenean, korta, kuartel eta mota guztietako behin-behineko espazioetan egon ziren. 20 urtetan, 1900etik 1920ra, 2.400 biztanle izatetik 4.200 izatera pasa zen herria, gehienak gizonezkoak. Berrogeiko hamarkadan errepikatzen zen elur jausia. Zenbakiak ez dira oso zehatzak, baina 1945ean Zaragoza barrutiko ingeniari nagusiak adierazi zuen meatzarien populazioa, langileen eta familien artean, 4.132 pertsona zela, Mequinenzako sei meatzaritza komisaldegietako eta meatzaritza kolonietako erregistroak kontatzearen emaitza. Virgen del Pilar, Flix-en iragarpena eta elektrokimika. Mequinenza meatze-hiria bihurtu zen bikaintasunez, eta bertan iritsi ziren Aragoiko meatzariak ( Andorra, Utrillas, Montalbán, Alcorisa edo Aliagatik ) eta Asturiasetik, Andaluziatik, Múrciatik eta Galiziatik . Meatzaritzak tokiko komunitatea eraldatu zuen eta jarduera ekonomiko tradizionala aldatu zuen, euritako nekazaritzan oinarrituta, zeren eta, beste meatze eremu batzuetan bezala, meategiko lana eta soroan uztartzen zituen meatzari-nekazariaren figura zabaldu zen.

### Llautak eta ikatza 
thumb| Llautak Mequinenzako Alde Zaharrean .
Mendearen erdialdean Ebro lurrunarekin nabigatzeko proiektua ametsa baino ez bazen, XX. Mendearen hasieran ibaiaren zirkulazio baxuak Flix-en Elektrokimikako alemanek 1902an asmatu zuten asmakizuna eragotzi zuen. lurrunezko pala sokatira- eta La Carbonífera del Ebro industrialki erabil litezke. Llaut zorrotzak eta eraginkorrak ordezkaezinak ziren; Diskretuak baina egokituak eta ibaiarekiko sinbiosi osoz, zortzi metroko luzera duten 30 tona lignito garraiatzeko gai ziren. Herrialdeko egur nobleekin eraikiak, llautsek ibaiaren korrontea aprobetxatu zuten hegoalderako bidaia egiteko, eta Mequinenzara itzuli behar zutenean aldeko haizea aprobetxatu zuten, ahal izanez gero, zaindariak maniobratzen zituen bela karratuak luzatuz.

## Inguruko industria-meatzaritzako ondarea 
[thumb| [Museos de Mequinenza|Mequinenzako museoak .]]
[thumb| Bisita [Museos de Mequinenza|Mequinenzako Meategiaren Museora .]]
Mequinenzako meatze-arroan 150 urte baino gehiagoko ustiapenaren ondorioz, Mequinenzan eta inguruan meatzaritza- ondare eta historia ugari daude.

### Mequinenza Meategiaren Museoa 
Museoa Mequinenzako Museoen barruan kokatzen da, María Quintana Grupo Escolar-en dagoena , Alde Zaharreko eraikin bakanetako bat , oraindik zutik dagoena. Meategiaren Museoak, Mequinenzako Historia Museoak eta Historiaurreko Iraganeko Museoak osatzen dute. Meategiaren Museoak 1.000 metro baino gehiagoko luzera duen ikatz galeria bat bisitatzeko aukera ematen du. Bertan, ikatza erauzteko metodo desberdinak Mequinenzan 150 urte baino gehiagotan azaltzen dira. Bisitaria meatzarien bizitza gogorrean, lan baldintzetan eta llautak erabiliz erauzteko eta garraiatzeko metodo desberdinetan murgiltzen duen esperientzia. Meategien Museoak oraindik lekuko gisa gordetzen du Royo Meategiko meatzaritza dorrea, Mequinenzako ikatz arro osoan ardatz bertikalak zituen meategi bakanetako bat.
[thumb| [Jesús Moncada Mequinenzano idazlea.]]

### Jesus Moncada 
Jesús Moncada Mequinenzako idazleak Mequinenzako arroaren meatze eremuak literaturan sartu zituen, batez ere " Camino de Sirga " eleberrian, antzinako Mequinenzaren suntsipena kontatzen duen eleberrian, eta idazle garaikide onenetako bat bezala ezarri zuen. Jesús Moncadak bezalako inork ez du deskribatu estalpeko bidea eta ibaiertzeko jendeak Ebrorekin izan duen harreman aparta, oro har, eta bereziki Mequinenzaneko jendea bertako ibaiekin.

## Kanpo estekak 
* Mequinenzako museoak
* Mequinenza Meategiaren Museoa
* Mequinenza Turismoa
* Villa de Mequinenza Tri-La Mina Triatloi Erdia