Abenduaren 23

**Abenduaren 23**a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta berrogeita hamazazpigarren eguna da, 358.a bisurteetan. 8 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1978 – ETAk, Pedro Garrido Caro enpresaburua erail zuen Donostian.

### Mundua 
* 1534 – Basseineko tratatua, Guyarateko sah zen Bahadur sultanak Bassein, Mumbai, Karanja eta Sasette uharteak Portugaleko koroari egiletsi zizkion.
* 1972 – Managuako hiria (Nikaragua) lurrikara batek suntsitu zuen, 6.000 hildako baino gehiago utziz.
* 1984 - Mafiak burututako Napoli Milan trenaren aurkako atentatua. 16 pertsona hil ziren.
* 1998 – GAL aferaren ondorioz espetxeratuta zeuden Rafael Vera eta José Barrionuevo indultatu zituen Jose Maria Aznarren gobernuak.
* 2005 – Azerbaijango Baku hirian egondako hegazkin istripu batek 23 hildako eragin zituen.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1954 – *20,000 Leagues Under the Sea* ("20.000 Legoa Itsas Azpitik") filma estreinatu zen, Richard Fleischerek zuzendu eta Kirk Douglas, James Mason, Peter Lorre eta Paul Lukas aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1970 – *Little Big Man* ("Gizon Txiki Handia") filma estreinatu zen, Arthur Pennek zuzendu eta Dustin Hoffman, Faye Dunaway, Chief Dan George, Martin Balsam, Richard Mulligan eta Cal Bellini aktoreek antzeztu zuten.
* 1987 – *Good Morning, Vietnam* ("Egunon, Vietnam") filma estreinatu zen, Barry Levinsonek zuzendu eta Robin Williams eta Forest Whitaker aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1992 – *Scent of a Woman* ("Emakumearen Esentzia") filma estreinatu zen, Martin Brestek zuzendu eta Al Pacino eta Chris O'Donnell aktoreek antzeztu zuten.
* 1994 – *Legends of the Fall* ("Udazken Kondairak") filma estreinatu zen, Edward Zwickek zuzendu eta Brad Pitt, Anthony Hopkins, Aidan Quinn, Julia Ormond eta Henry Thomas aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2005 – *Munich* filma estreinatu zen, Steven Spielbergek zuzendu eta Eric Bana, Daniel Craig, Ciarán Hinds, Mathieu Kassovitz, Hanns Zischler eta Geoffrey Rush aktoreek antezeztu zutelarik.
* 2009 – *Solomon Kane* filma estreinatu zen, Michael J. Bassettek zuzendu eta Max von Sydow, James Purefoy, Rachel Hurd-Wood eta Pete Postlethwaite aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
* 2008 – Gasteizko tranbia inauguratu zen.

### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1840 – Pedro Jose Elizegi Maiz, *Pello Errota*, euskal bertsolaria (h. 1919).
* 1843 – César del Villar, bizkaitar militar eta politikaria (h. 1917).
* 1854 – Victor Txabarri, bizkaitar enpresaburua (h. 1900).
* 1867 – Victoria Mallabiabarrena, bizkaitar soprano lirikoa, Madril eta Kubako eszenatokietan aritutakoa (h. 1960).
* 1926 – Jose Maria Ormaetxea, Mondragon korporazioaren sortzaileetako bat (h. 2019).
* 1944 – Jesús Bueno, nafar ekonomialari eta politikaria (h. 2006).
* 1957 – Belen Gonzalez Peñalva, gipuzkoar ETAkidea, erakundearen buruzagi historikoa (h. 2017).
* 1958 – Lourdes Herrasti, gipuzkoar historialaria eta antropologoa.
* 1959 – Jaione Ugaldebere, gipuzkoar irakaslea, kazetaria, herri ekintzailea, politikaria eta feminista.
* 1960 – Iosu Expósito, Eskorbuto punk taldeko gitarra-jotzaile eta abeslaria (h. 1992).
* 1963 – Dunixe-Aberri Larralde, lapurtar multikirolaria, bereziki pilotan nabarmendua.
* 1964 – Txetx Etxeberri, euskal gizarte ekintzaile ekologista eta bakezalea.
* 1970 - Aitor Soroa, EHUko gipuzkoar irakaslea eta Ixa Taldeko kidea.
* 1980 –
** Koikili Lertxundi, bizkaitar grekoerromatar borrokalari eta futbolari ohia.
** Laura Pérez, nafar abokatu, irakasle eta Ahal Dugu alderdiko Nafarroako idazkari nagusia.
* 1981 – Angelo Kelly, irlandar musikaria, *The Kelly Family* taldeko kidea, Iruñean.
* 1989 – Izaro Zubiria, gipuzkoar albaitaria eta ikertzailea.
* 1990 – Josune Ugarte, gipuzkoar arraunlaria.
* 1992 – Mario Barco, nafar futbolaria.

### Mundua 
* 1173 – Luis I.a, Bavariako dukea (h. 1231).
* 1597 – Martin Opitz, alemaniar olerkaria (h. 1639).
* 1682 – James Gibbs, eskoziar arkitektoa (h. 1754).
* 1699 – Leopoldo Esquilache, Espainiaren zerbitzuan jardun zuen siziliar politikaria (h. 1785).
* 1714 – Ranieri de' Calzabigi, italiar olerkari eta libreto egilea (h. 1795).
* 1750 – Frederiko Augusto I.a Saxoniakoa, Saxoniako hauteslea eta Saxoniako lehen erregea (h. 1827).
* 1777 – Alexandro I.a Errusiakoa, Errusiako enperadorea (h. 1825).
* 1790 – Jean-François Champollion, frantziar egiptologoa (h. 1832).
* 1799 – Karl Bryullov, errusiar margolaria (h. 1852).
* 1800 – Frédéric Soulié, frantziar eleberrigile, antzerkigile, kritikari eta kazetaria (h. 1847).
* 1804 – Charles Augustin Sainte-Beuve, frantziar literatur-kritikaria (h. 1869).
* 1805 – Joseph Smith, estatubatuar buruzagi erlijiosoa, Azken Egunetako Santuen Mugimenduaren sortzailea (h. 1844).
* 1815 – Ildefons Cerda, kataluniar hirigilea (h. 1876).
* 1834 – Sina Mesdag-van Houten, herbehereetar margolaria (h. 1909).
* 1843 – Gustave Ador, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1928).
* 1856 – James Buchanan Duke, estatubatuar industrialaria, zigarroaren fabrikazio eta marketin modernoa sartu zituena (h. 1925).
* 1857 – Helen Abbott Michael, estatubatuar zientzialaria (h. 1904).
* 1859 – Klavdia Lukaxevitx, errusiar idazle eta irakaslea (h. 1931).
* 1862 – Henri Pirenne, belgikar historialaria, Erdi Aroan aditua (h. 1935).
* 1867 – Madam C. J. Walker, asmatzailea, enpresaburu eta filantropoa, Estatu Batuetan aberats bihurtu zen lehen emakume afroamerikarra (h. 1919).
* 1868 &#x2013; Hedwig Bleibtreu, austriar aktorea (h. 1958)
* 1870 – Jessie Tarbox Beals, kanadar-estatubatuar argazkilaria, AEBetan argitaratu zuen lehen emakume erreportari grafikoa (h. 1942).
* 1881 – Juan Ramon Jimenez, espainiar idazlea, 1956ko Literaturako Nobel Saria (h. 1958).
* 1883 – Hubert Pierlot, Belgikako lehen ministroa (h. 1963).
* 1887 – Victorio Macho, espainiar eskultorea, espainiar eskultura garaikidearen aitzindaria (h. 1966).
* 1896 – Giuseppe Tomasi di Lampedusa, siziliar idazlea (h. 1957).
* 1898 - Margit von Shoultz Frankenhaeuser, finlandiar kazetari, idazle eta poeta (h.1990)
* 1900 – Jean Lacroix, frantziar filosofo katolikoa (h. 1986).
* 1902 –
** Norman Maclean, estatubatuar idazlea (h. 1990).
** Charan Singh, Indiako lehen ministroa (h. 1987).
* 1908 – Yousuf Karsh, armeniar-kanadar argazkilaria (h. 2002).
* 1910 – María de las Mercedes Borboikoa-Bi Sizilietakoa, Espainiako infanta (h. 2000)
* 1911 – Niels Kaj Jerne, daniar inmunologoa, 1984ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1994).
* 1913 – William Layton, estatubatuar antzerki-zuzendari eta irakaslea (h. 1995).
* 1916 – Dino Risi, italiar zinemagilea (h. 2008).
* 1918 – Helmut Schmidt, Alemaniako kantzilerra (h. 2015).
* 1919 – Peggy Fortnum, britaniar ilustratzailea (h. 2016).
* 1922 –
** María del Carmen Cuesta Rodríguez, *La Peque*, frankismoak errepresaliatutako ekintzaile errepublikanoa (h. 2010).
** Micheline Ostermeyer, frantziar atleta eta piano-jotzailea (h. 2001).
* 1925 –
** Pierre Bérégovoy, Frantziako lehen ministroa (h. 1993).
** Mohammed Mzali, Tunisiako lehen ministroa (h. 2010).
* 1929 – Chet Baker, estatubatuar jazz-musikagilea (h. 1988).
* 1933 – Akihito, Japoniako enperadorea.
* 1935 –
** Isidoro Galán, laneko apaiz eta sindikalista (h. 2025).
** Esther Phillips, estatubatuar R&B abeslaria (h. 1984).
* 1936 – Frederic Forrest, estatubatuar aktorea (h. 2023).
* 1937 – Venus Khoury-Ghata, libanoar-frantziar idazlea (h. 2026).
* 1938 – Lagumot Harris, Nauruko presidente (h. 1999).
* 1940 – Mamnoon Hussain, Pakistango presidentea (h. 2021).
* 1941 –
** Ron Bushy, estatubatuar bateria-jotzailea, *Iron Butterfly* taldeko kidea (h. 2021).
** Jean Gachassin, frantziar errugbilari ohia.
* 1943 – Silvia Suediakoa, Suediako erregina ezkontidea.
* 1945 –
** Mercedes Ateca, espainiar txirrindularia (h. 2021).
** Adli Mansur, Egiptoko presidentea.
* 1946 – Edita Gruberová, eslovakiar opera abeslaria (h. 2021).
* 1950 –
** Cristina Buarque, brasildar abeslari eta musikagilea (h. 2025).
** Soumana Sacko, Maliko lehen ministroa (h. 2025).
* 1955 – Carol-Ann Duffy, britaniar poeta, poesia-kritikaria, dramagilea, abestigilea eta irakaslea.
* 1956 – Michele Alboreto, italiar 1 Formulako gidaria (h. 2001).
* 1959 – Victoire Tomegah-Dogbé, Togoko lehen ministroa.
* 1960 – Zindzi Mandela, hegoafrikar diplomazialari eta poeta (h. 2020).
* 1962 – Stefan Hell, errumaniar-alemaniar fisikaria, 2014ko Kimikako Nobel Saria.
* 1963 –
** María de Jesús Patricio Martínez, medikuntza tradizionaleko sendagilea eta giza eskubideen aldeko borrokalari mexikarra.
** Donna Tartt, estatubatuar idazlea.
* 1964 – Eddie Vedder, estatubatuar musikari, abeslari eta kantautorea, Pearl Jam taldeko abeslaria.
* 1967 – Carla Bruni, italiar-frantziar modelo ohi eta abeslaria, Frantziako lehen dama.
* 1974 – Cuca Gamarra, Alderdi Popularreko espainiar politikaria.
* 1975 – Yasmin Levy, israeldar ladino egile-abeslaria.
* 1976 – Aleksandra Arkhipova, errusiar antropologo, folklorista eta irakaslea.
* 1979 – Paul Pen, espainiar idazle eta telebista-gidoigilea.
* 1981 – Beth, kataluniar abeslaria eta aktorea.
* 1982 – Beatriz Luengo, espainiar abeslari, dantzari eta aktorea.
* 1983 - 
** Lisa Dobriskey, britainiar atleta, 1.500 metroko proban aditua.
** Macarena Valdés, ekintzaile maputxe eraila (h. 2016)
* 1984 – Han Ye-ri, hegokorear aktorea.
* 1985 – Camila Gutiérrez, txiletar idazlea, gidoilaria eta kazetaria.
* 1991 – Kyren Wilson, ingeles snooker jokalaria.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1230 – Berengela Nafarroakoa, Rikardo Lehoi Bihotzaren emaztea eta Ingalaterrako erregina ezkontidea, Le Mansen.
* 1681 – Antonio Fernández del Campo, bizkaitar apaiza, Jaén, Coria eta Tui elizbarrutietako gotzaina, Jaénen (j. 1619).
* 1707 – Manuel Joaquín Álvarez de Toledo, Oropesako kondea, nafar noble eta politikaria, Bartzelonan (j. 1641).
* 1861 – Blas Domingo López, arabar politikaria, Gasteizko alkatea (j. 1781).
* 1901 – Charles Abbadia-Ürrüstoi, baxenafar politikaria, Tolosa Okzitanian (j. 1821).
* 1973 – José Zuazola, Donostiako udaleko Herri-lan Ingeniari nagusia, hiriak izandako ingeniaririk famatuenetakoa (j. 1913).
* 1990 – Nikolas Martínez Ortiz de Zarate, bizkaitar pintorea, kartel-egile eta grabatzailea, Madrilen (j. 1907).
* 2006 – Milagros Bidegain, gipuzkoar irakaslea, liburuzaina, hizkuntzalaria eta artxibozaina (j. 1922).
* 2010 – José Antonio Momeñe, euskal txirrindularia (j. 1940).
* 2017 – Ibon Urrengoetxea, bizkaitar futbolaria, eraila (j. 1974).
* 2018- Francisco Pérez Luzarreta, nafar EAE alderdiko kidea (j. 1922).
* 2022 – *Txetxu* Rojo, Athleticeko futbolaria (j. 1947).
* 2023 - Arantxa Gurmendi, gipuzkoar aktorea (j. 1944).

### Mundua 
* 679 – Dagoberto II.a, Austrasiako saliar frankoen erregea.
* 918 – Konrado I.a Alemaniakoa, Germaniako erregea.
* 1575 – Akiyama Nobutomo, japoniar komandantea (j. 1531).
* 1588 – Henrike I.a Guisekoa, Guiseko dukea eta Joinvilleko printzea (j. 1550).
* 1631 – Michael Drayton, ingeles poeta (j. 1563).
* 1638 – Barbara Longhi, pizkundeko italiar emakume margolaria (j. 1552).
* 1646 – François Maynard, frantziar olerkaria (j. 1582).
* 1722 – Pierre Varignon, frantziar matematikaria (j. 1654).
* 1783 – Johann Adolf Hasse, alemaniar musikagilea (j. 1699).
* 1805 – Geneviève Thiroux d'Arconville, Geneviève Thiroux d'Arconville (j. 1720)
* 1814 – María de la Consolación Azlor, kataluniar-aragoiar noblea (j. 1775).
* 1831 – Emilia Plater, poloniar iraultzailea, Errusia inperialaren aurkako Azaroko altxamenduan heroitzat hartua (j. 1806).
* 1857 –
** Concepción Argüello, Nikolai Rezanov ekin izan zuen maitasunezko historia tragikoaren ondorioz ezaguna (j. 1791).
** Achille Devéria, frantziar margolaria (j. 1800).
* 1872 – George Catlin, estatubatuar abenturazale, esploratzaile, bidaiari, abukatu, idazle eta margolaria (j. 1796).
* 1873 – Sarah Moore Grimké, estatubatuar abolizionista, idazle eta sufragista (j. 1792).
* 1878 – Johann Jakob Scherer, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1825).
* 1898 – Elena Sanz, Castellóko opera abeslaria eta Alfontso XII.aren maitalea (j. 1844)
* 1889 – Constance Naden, ingeles idazle, poeta eta filosofoa (j. 1858).
* 1897 – Effie Gray, eskoziar modeloa eta margolaria (j. 1828)
* 1907 – Jules Janssen, frantziar astronomoa (j. 1824).
* 1912 – Édouard Detaille, frantziar margolaria (j. 1848).
* 1930 – Marie Fillunger, austriar soprano abeslaria eta ahots-irakaslea (j. 1850).
* 1942 – Konstantin Balmont, errusiar olerkaria (j. 1867).
* 1944 – Charles Dana Gibson, estatubatuar marrazkilaria (j. 1867).
* 1948 –
** Kōki Hirota, Japoniako lehen ministroa (j. 1878).
** Hideki Tōjō, Japoniako lehen ministroa eta militarra (j. 1884).
* 1951 – Enrique Santos Discépolo, argentinar musikagile, musikari, antzerkigile eta zinemagilea (j. 1901).
* 1952 – Eli Heckscher, suediar ekonomista (j. 1879).
* 1953 –
** Lavrenti Beria, sobietar buruzagi komunista, polizia eta zerbitzu sekretuko (NKVD) zuzendaria (j. 1899).
** Pierre Dupong, Luxenburgoko lehen ministroa (j. 1885).
* 1956 – Josep Puig i Cadafalch, kataluniar arkitektoa, arte historialaria eta politikaria (j. 1867).
* 1957 – Christiane Dosne de Pasqualini, Argentinako mediku frantsesa (j. 1920)
* 1962 – José Giral, espainiar kimikari eta politikari errepublizalea (j. 1879).
* 1966 – Heimito von Doderer, austriar idazlea (j. 1896).
* 1969 – Virxinia Pereira Renda, galiziar idazlea (j. 1884).
* 1972 – Andrei Tupolev, errusiar hegazkin ingeniaria (j. 1888).
* 1973 – Gerard Peter Kuiper, holandar astronomoa (j. 1905).
* 1977 – Philipp Etter, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1891).
* 1978 – Misao Tamai, japoniar futbolaria (j. 1903).
* 1979 –
** Peggy Guggenheim, estatubatuar bildumazale eta mezenasa (j. 1898).
** Ernest B. Schoedsack, estatubatuar zinema zuzendari, argazkilari eta ekoizlea (j. 1893).
** Dirk Stikker, herbeheretar diplomazialari eta politikaria, NATOren 3. Idazkari orokorra (j. 1897).
* 1984 – Joan Lindsay, australiar idazlea (j. 1896).
* 1988 – Anatoli Ribakov, ukrainar eta sobietar idazlea (j. 1911).
*
*
* 1990 – Pierre Gripari, frantziar idazlea (j. 1925).
* 1991 – José Guerrero, espainiar margolaria (j. 1914).
* 1993 –
** Braulia Cánovas, Frantziako Erresistentzian nazien aurka borrokatu zen espainiar errepublikanoa (j. 1920).
** Lauchlin Currie, kanadar-kolonbiar ekonomialaria, Roosevelt AEBetako presidentearen aholkularia (j. 1902).
* 2001 – Jelle Zijlstra, Herbehereetako lehen ministroa (j. 1918).
* 2004 –
** P. V. Narasimha Rao, Indiako lehen ministroa (j. 1921).
** Anne Truitt, estatubatuar eskultorea (j. 1921).
* 2007 – Oscar Peterson, quebecar piano-jotzailea (j. 1925).
* 2009 – 
** Lucas Abadamloora, ghanatar apezpiku katolikoa (j. 1938).
** Kizhakkepat Rukmini Menon, indiar diplomazialaria (j. 1922).
** Edward Schillebeeckx, belgikar teologo katoliko nabarmena, Vatikanoko II. Kontzilioko eragile nagusienetakoa (j. 1914).
* 2013 – Mikhail Kalaxnikov, kalibre txikiko armen errusiar diseinatzailea, AK-47 eraso-fusilaren diseinatzailea izateagatik ospetsua (j. 1919).
* 2015 – Alfred G. Gilman, estatubatuar sendagile eta biokimikaria, 1994ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1941).
* 2016 – Vesna Vulovic, paraxut gabeko erorketa aske altuenaren errekorduna: 10.160 m. (j. 1950).
* 2019 – Iphigenia Efunjoke Coker, nigeriar irakaslea (j. 1924).
* 2021 – Joan Didion, estatubatuar idazle eta kazetaria (j. 1934).
* 2022 –
** George Cohen, ingeles futbolaria (j. 1939).
** Odette Roy Fombrun, haitiar feminista, sufragista, idazlea, irakaslea eta intelektuala (j. 1917).
* 2024 – Dési Bouterse, Surinamgo diktadore eta presidentea (j. 1945).
* 2025 –
** Anatoli Bondartxuk, sobietar eta ukrainar atleta eta entrenatzailea (j. 1940).
** Imani Dia Smith, estatubatuar aktorea (j. 1999).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Bittori, Garaine, Haira eta Jaira.

## Kanpo estekak 
Abenduaren 22 | Urteko egutegi | Abenduaren 24