Uharte Arakil

**Uharte Arakil** Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Sakanako eskualdekoa. Nafarroako hiriburu Iruñetik 32 kilometrora dago, eta 781 biztanle zituen 2021. urtean.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Herria ohiko abiapuntua da Beriain mendira igotzeko.
### Udalerri mugakideak 
* Larraun iparraldean
* Irañeta eta Arakil ekialdean
* Ergoiena hegoaldean

## Historia 
thumb|300px|Herriko eliza.
### Antzinaroa 
Antzinako Erromaren garaian, Antoninoren Ibilbideak aipatzen du Asturica Augusta eta Burdigala artean (hau da, Astorga eta Bordele artean) bazela *Mansio Aracaeli* izeneko leku bat, Alba pasa eta gero (Durruma) eta Alantonera iritsi aurretik (Atondo?). Aracilum izeneko herri bat zegoen, askotan Uharte Arakilekin identifikatu dena. Hala ere, azken ikerketetan arabera, bide garrantzitsu honetan Uharte-Arakilen zegoena ez zen herri edo hiri bat, baizik eta *Mansio* sinple bat. Beste ikerketa baten arabera Bagauden altxamendua gertatu zen lekua Uharte Arakil zen, bidea zaintzeko ardura zuten milizia lokalen eskutik.

Edonola ere, *Mansio Aracaeli* hori Veleiatik Pompaelora dihoan kaltzadan zegoen. 

### Erdi Aroa 
Litekeena da Zamartzen Erdi Aro osoan egotea helburu sakratuetarako erabilitako lur bat, aurkitu diren hilobiak ikusita, baina bisigodoen garaiko arrasto gutxi aurkitu dira. Hala ere, 1048tik aurrera (aurkitu den txanpon baten urtea) eliza erromanikoa eraiki zen bertan, eta XI. mendetik aurrera jendea hilobiratu da. Lehen urteak gogorrak izan ziren, eguraldi lehorraren ondorioz 1361ko maiatzaren 12an zergak barkatu zitzaizkien, ezin izan baitzuten bi urtez ez zerealik ez ardorik jaso. XV. mendearen amaieran. Azaroaren 11n haietako bat, Ismael Legarra, alkate izendatu zuten kudeaketa batzordearen izenean.

2011ko udal hauteskundeetan ere bi talde aurkeztu ziren: garaile atera zen Bildu eta PP.

2015eko udal hauteskundeetan EH Bilduk irabazi zuen.

2019ko udal hauteskundeetan EH Bilduk irabazi zuen. Aurkeztu zen alderdi bakarra izan zen eta 284 boto lortu zituen.

2023ko udal hauteskundeetan EH Bilduk irabazi zuen.

### Udala 
Uharte Arakilgo Udaleko idazkaria Irañeta eta Arruazuko idazkari ere bada.

* HELBIDEA: Udaletxearen Plaza, 1

### Alkateak 
## Azpiegitura eta garraioak 
La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak lotzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Zerbitzuak 
Sakanako Mankomunitateko eta Irurtzungo Oinarrizko Gizarte Zerbitzuen Mankomunitateko kidea da Uharte Arakil.

## Ondasun nabarmenak 
### San Joan Bataiatzailearen eliza 
Eraikin gotikoa, 1359koa, Nafarroako Karlos II.ak herri gotortu berrian inguruko herrixketako biztanleak bildu zituen garaikoa alegia. 1484ko sutearen ondorioz elizaren beheko aldea baizik ez zen salbatu. estilo gotiko berankorrean berregin zuten hurrengo urteetan, XVI. mendeko lehen urteetaraino.

1600an izandako beste sute batek teilatua suntsitu zuen, koruko ganga izan ezik; erretaula nagusia (XVI. mendearen bigarren erdialdea) ere salbatu zen. 1631 eta 1635 artean bukatu ziren berreraikitzeko lanak. Arkupea 1713tik 1718ra bitarteko urteetan eraiki zen. Erantsia du apaizaren etxea, XVIII. mendekoa hura ere.

Gaur egun duen itxura XVIII. mendearen bukaeran egindako erreforma neoklasikoen emaitza da gehienbat.

Gurutze latindarreko oinplanoa du, lau tartekoa, eta burualde zuzena. Gurutzadurako besoak erdi zirkularrak dira. Nabearen lehen zatia gotikoa da, XIV. mendearen erdialdekoa, hurrengo biak XV. mende bukaerakoak eta XVI. mende hasierakoak eta gurutzadura eta burualdea eraikuntzaren hirugarren aldikoak dira, 1781-1789koak. Estalkiak eta gangak ere garai desberdinetakoak dira.

Korua XVII. mendearen hasierakoa da.

Kanpoaldean ere nabari dira eraikuntzaren faseak. Dorrea nabearen azken tartearen gainean dago, Erdi Aroko tipologia gotikoari jarraikiz, baina 1810ean berreraiki zen.

Erretaula nagusi barrokorako (XVIII. mende erdialdekoa), 1600eko sutean kaltetutako erretaula errenazentistaren erliebe eta irudiak baliatu ziren. Erretaula berria 1753an bukatu zen. Polikromia, berriz, XVIII. mendekoa da eta gainerako elementuak ere bai: sileria, organoa, sakristiako zilarrezkoa objektuen bilduma.

### San Migelen santutegia 
Udalerrian kokatuta dago San Migelen santutegia, Aralarko mendilerroaren ekialdeko muturrean.

### Zamartzeko monasterioa 
Zamartzeko monasterioa Uharte Arakilgo Zamartze auzoan kokatuta dago.

#### San Donato baseliza 
San Donato baseliza Uharte Arakilgo lur-sailetan eta Beriain mendiaren gailurrean kokatuta dago.

#### Santa Luzia baseliza 
Aralar aldera dago, bide ondoan. Jatorria Erdia Aroan du ziurrenik. Nabe errektangularra eta luzea du eta bi isuriko teilatua. Hormak harlanduxkoz eginak dira. Sarrera epistola aldean dago eta arku beheratu bat du.

## Argazki galeria 

Fitxategi:San Juan Bautista eliza - Huarte Arakil.jpg|San Joan Bataiatzailearen eliza.
Fitxategi:SAN MIGEL20.JPG|San Migelen santutegia.
Fitxategi:Zamarce general.jpg|Zamartzeko monasterioa.
Fitxategi:Uharte Arakil - zubia.jpg|Uharte Arakilgo zubia.
Fitxategi:San Luzia baseliza.jpg|Santa Luzia baseliza
Fitxategi:San Bartolome baseliza.jpg|alt=|San Bartolome baseliza
Fitxategi:Uharte-Arakil (Nafarroa) (22508).jpg
Fitxategi:Uharte-Arakil (Nafarroa) (60081).jpg

## Uhartearakildar ospetsuak 
* Felipe Gorriti (1839-1896), organista eta musikagilea.
* Inozentzio Aierbe (1912-2001), apaiza.
* José Luis Arrieta (1971-), txirrindularia.
* Ángel Arrieta (1976-), txirrindularia.
* Igor Arrieta (2002-), txirrindularia.

## Herri eta hiri senidetuak 
Udalerria senideturik dago izenean *Uharte* jatorria duten Euskal Herriko herriekin:

2002. urtean sinatu zen senidetze hitzarmen hori, haien arteko harremana indartu asmoz. Hitzarmenak hogei urte betetzean, senidetzea islatzen duen beste egitasmo bat plazaratu zuten: 4 Uharteen ibilbidea, herrien arteko ezagutza sozial eta kulturala areagotzeko.

Ibilbidearen gidan argibideak, mapa eta hogeita hamar interesgune jasota daude 3 hizkuntzatan (euskara, frantsesa eta gaztelania).
Lau Uharteen ibilbideak GR-65 eta E3 europarraren seinaleztapena jarraitzen du, eta oinez edo bizikletaz egiteko aukera eskaintzen du, sei txanpa edo etapatan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
*

## Ikus, gainera 
* Nafarroa Garaiko udalerrien zerrenda
* Uharte (Baztan)
* Uharte (Eguesibar)
* Uharte Garazi
* Uhartehiri

## Kanpo estekak 
* Uharte Arakilgo Udalaren web orria
* Uharte Arakilgo argazkiak lasonet.com webgunean.
*  Uharte Arakili buruzko informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko gobernuaren webgunean.
* San Migel kalearen ikuspegia Google Street View-n.