open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oskar Gröning

**Oskar Gröning** (Nienburg, Weimarko Errepublika, 1921eko ekainaren 10a - 2018ko martxoaren 9a) alemaniar nazia izan zen, SSko boluntarioa eta Auschwitz sarraski-esparruko atezaina. 2015ean 300.000 hilketatan konplize izateaz epaitu eta kondenatu bazuten ere, espetxeratua izan baino lehen hil zen.

Gröning kontzentrazio-esparruko biktimei lapurtutakoa gordetzeaz arduratzen zen. Akusazioaren arabera, kontzentrazio-esparruak funtziona zezan lagundu zuen 1944ko maiatzetik ekainera. Epe horretan, Hungariako 425.000 judu baino gehiago eraman zituzten hara, eta 300.000 inguru hil zituzten gas-ganberetan. Hilketen konplize izateaz gain, nazientzat dirua biltzea ere egotzi zioten. Zaindari ohiak bere burua defendatu zuen esanez "basakerien" lekuko izan zen arren, ez zuela krimenik egin.

## Erreferentziak
Amaia Lapitz

**Amaia Lapitz** Katixa Agirre idazleak sortutako eta Alex Orbe ilustratzaileak gorpuztutako fikziozko pertsonaia bat da. Pertsonaia hori lehen aldiz 2010. urtean argiratutako *Amaia Lapitz eta Erregina Gorriaren Hilobia* liburuan agertu arren, gerora, 2013. urtean bigarren agerpen bat egiten du *Amaia Lapitz eta Didoren Ermandade Sekretua* liburuan.

## Deskribapena 
Amaia Lapitz bere amarekin bizi den 14 urteko neska euskaldun abenturazale bat da. Klaseko neskarik altuena da, begi urdin txikiak eta ile gorri-gorria dituena. Izaerari dagokionez, ausarta, argia, errebeldea eta jakinmin handikoa da, istorioa aurrera joan ahala, ezaugarri horiek nabarmen indartzen zaizkiolarik.

## Bere ingurua 
Bere abenturetan pertsonaia desberdinekin egiten du topo, aipagarrienak hauek izanik:
* Susana Lapitz: Amaiaren ama, ogibidez arkeologoa. Bere lanaren ondorio dira Amaiaren abenturak eta aitaren figuraren faltan, ama-alaben arteko harremana estua da.
* Angelines: Amaiaren amona, alarguna da eta modernoa. Maitasunak itsutzeraino indarberritzen du.
* Aita: Amaiak ez du ezagutzen eta amak inoiz gutxitan aipatzen du.
* Helene: Amaiaren eskolako lagun mina.
* Mario: Mexikon ezagututako Amaiaren laguna eta biek batera abentura bat bizitzen dute. Emiliano izeneko tximinoa dauka.
* Taret eta Leila: Tunisian ezagututako anai-arrebak, Amaiarekin batera abentura bat bizitzen dutenak.
 
## Abenturen kokapena 
* *Amaia Lapitz eta Erregina Gorriaren Hilobia:* Amaia amarekin batera iritsiko da Palenquera, Mexikoko hondakin maien eremura, amak indusketa lanak egiteko. Lehenengo gauean gertatuko hilketa baten ondorioz, Amaiak Marioren laguntzarekin, hilketa hori argitzeari ekiten dio.
* *Amaia Lapitz eta Didoren Ermandade Sekretua:* Oraingo honetan Amaia Tunisiara joango da, ama eta amonarekin batera oporrak pasatzera. Kartago zaharreko hondakinen misterioan murgilduko da Leila eta Tarekekin batera.
* *Amaia Lapitz eta Marioren Proiektua:* Oraingo honetan Amaia eta Mario proiektu bat daukate diamante bat lapurtzeko, baina amonak arrapatzen ditu eta gartzelera joaten dira.

## Kanpo estekak 
* http://gara.naiz.eus/paperezkoa/20101110/231299/eu/Amaia-Lapitz-abentura-sail-berriari-ekin-dio-Katixa-Agirrek
Dinar (argipena)

**Dinar** hitzak hainbat adiera ditu:

## Diruak 
* Dinar, dibisa mota.
* 1993ko dinar jugoslaviarra, Aljerian zirkulazioan dagoen dibisa.
* Dinar bahraindarra, Bahrainen zirkulazioan dagoen dibisa.
* Dinar bosnioherzegovinarra, Bosnia eta Herzegovinako Errepublikan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar hegoarabiarra, Hego Arabiako Federazioan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar hegoyemendarra, Hego Yemen zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar irakiarra, Iraken zirkulazioan dagoen dibisa.
* Dinar jordaniarra, Jordanian zirkulazioan dagoen dibisa.
* Dinar jugoslaviar federala, Jugoslavian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar jugoslaviar gogorra, Jugoslavian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar jugoslaviar berria, Jugoslaviako Errepublika Federalean zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar jugoslaviar bihurgarria, Jugoslavian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar jugoslaviar erreformatua, Jugoslaviako Errepublika Federalean zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar krajinarra, Krajinako Serbiar Errepublikan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar kroaziarra, Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublikan eta Kroazian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar kuwaitarra, Kuwaiten zirkulazioan dagoen dibisa.
* Dinar libiarra, Libian zirkulazioan dagoen dibisa.
* Dinar mazedoniarra, Mazedoniako Errepublikan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar serbobosniarra, Bosniako Serbiar Errepublikan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar sudandarra, Sudanen zirkulazioan zegoen dibisa.
* Dinar tunisiarra, Tunisian zirkulazioan dagoen dibisa.
* Hirugarren dinar serbiarra, Serbian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Laugarren dinar serbiarra, Serbian zirkulazioan dagoen dibisa.

## Biologian 
*Pictichromis dinar*, *Pictichromis* generoko arraina.

## Ikus, gainera 
* Dinara
* Dinara (tontorra)
* Dinariar Alpeak
* Dinan
* Dinan kantonamendua
* Dinango barrutia
* Dinango gaztelua
* Thoiré-sur-Dinan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara Nieto

**Sara Nieto** (Bilbo, Bizkaia, 1998ko ekainaren 10a) bilbotar aktore eta abeslaria da. Zorrotzako neska honek bere bideo umoretsuengatik eta bere aurpegia margotzeko kemenagatik lortu zuen ospea.

Jazza, soula eta pop-rock estiloak atsegin ditu abesteko; dantzarako, ordea, hip-hop eta dancehall estiloak. Agertokian sentitzen duen pasioa jendeari transmititzea gustatzen zaio.

## Bizitza 
Sara hiru urte zituenean hasi zen dantzan eta abesten. Arte eszenikoak ikasi zituen, kantu eskolak hartu eta pianoa jotzen ere ikasi zuen. Sarak beti dauka musika buruan; esaten duenez, musika behar du "benetako Sara" izateko.

Gurutzetako Salestarretan ikasi zuen. Gero batxilegoa Ibarrekolandan (Batxilergo Artistikoa) egin zuen.

### Bago!az eta Go!azen 
2017 Bago!azeko lehengo denboraldian parte hartu zuen. Bere lehengo emanaldian ospe handia hartu zuen Beyonceren "Single ladies" abestu eta dantzatu ostean. Irabazi ez arren, Go!azeneko pertsonaietako bat aurkezteko aukeratu zuten.

### Gaur egun 
Gaur egun Madrilen ari da antzerki eta dantza ikasketak egiten. Mundu horretaz aparte famatu bilakatu da bere makillajearen erabileragatik, non izugarrizko maisu lanak egiten dituen.

## Telebistako lanak 
* *Ba!goaz* (2017)
* *Go!azen* (2017-2018)
* *Desagertuta* (2025)
* *Innato* (2025)

## Erreferentziak
Sefora

**Sefora** edo **Tzipora** (hebreeraz צִפוֹרָה) Irteeraren liburuaren arabera Moisesen emaztea eta Jetroren, Midian eskualdeko apaiz edo printzea eta Druzoen sortzaile espiritual eta arbasoaren, alaba da. Kroniken liburuan, bere bi oinordeko aipatzen dira: Shebuel, Gershomen semea, eta Rehabiah, Eliezerren semea.

## Narrazio Biblikoa 
[alt=Jetroren Alabak, Teophile Hamel 1850 inguruan|ezkerrera|thumb|Jetroren Alabak, [Teophile Hamel 1850 inguruan]]

### Aurrekariak 
Hebrear Biblian Sefora Jetroren zazpi alabetako bat zen. Jetro Midianeko apaiza zen Kenite artzaina zen. Irteera 2:18an Jetrori ere Reuel deitzen zaio. Israeldarrak/Hebrearrak Egipton gatibu zeuzkaten bitartean, Moisesek hebrear bat erasotzen ari zen egiptoar bat hil zuen. Honengatik, faraoiak Moises hil egin nahi izan zuen. Moisesek, beraz, Egiptotik ihes egin zuen eta Midianera iritsi zen. Egun batez, putzu baten ondoan eserita zegoen bitartean, Jetroren alabak aitaren artaldeari edaten ematera hurbildu ziren. Beste artzainak iritsi ziren eta neskak bota zituzten, haien artaldeek ura lehenago edan zezaten. Moisesek neskek defendatu zituen eta beren artaldeari edaten eman zien.

Beren etxera itzuli zirenean, aitak galdetu zien: "Nolatan etorri zarete hain goiz etxera?" Neskek erantzun zioten: "Egipziar batek artzainengandik babestu gaitu, baita guretzako ura atera eta artaldeari edaten eman ere". "Non da bera orduan?" galdetu zien Jetrok. "Zergatik utzi duzue gizona? Gonbidatu ezazue afaltzera". (Irteera 2: 18-20). Jetrok, orduan, Moisesi Sefora emazte gisa eman zion (Irteera 2:21).

### Ostatuko gertakaria 
Jainkoak agindu bezala, Moisesek bere emazte eta seme alabak hartu eta Egiptora bere bidaia hasi zuen, israeldarrak askatzeko. Bidean, ostatu batean gelditu ziren, non Jainkoa Moises hiltzera joan zen (Irteera 4: 24-27). Seforak bere semea erdaindu egin zuen harri zorrotz batekin eta harekin Moisesen oinak ukitu zituen, esanez: "Dudarik gabe odoleko senarra zara niretzat!" Orduan Jainkoak Moises bakarrik utzi zuen (Irteera 4: 25-26). Hala ere, pasartearen zehaztasunak ez daude oso argi eta eztabaida gai dira.

### Exodoa 
[alt=Miriam eta Aaron Moisesi kexatzen, 1908ko grabatuta|thumb|Miriam eta Aaron [Moisesi kexatzen, 1908ko grabatuta]]
Moisesek israeldarrak Egiptotik atera ondoren, eta Amaleken aurka borroka bat irabazi ostean, Jetro Sinaiko basamortuan ezarri zen hebrear kanpamentura iritsi zen, harekin Sefora, Gershom eta Eliezer eramanez. Bibliak ez du esaten noiz elkartu ziren berriro Sefora eta bere semeak Jetrorekin. Jainkoak israeldarrek egin zutenaren berri eman ondoren, Moisesi familia eraman ziola da esaten den bakarra.

Moisesen emaztea Kuxtar etniako kide bezala aurkezten da. Istorioan Aaron eta Miriamek Moises gogor kritikatzen duten Moisesen ezkontza emakume kuxtar batekin, Egiptora israeldarrak askatzeko itzuli zenean. Kuxak (a.k.a. Nubia) Afrikako ipar-ekialdeko Kuxen edo arabiarren arbasoak izan ziren. Midianitarrak beranduago Bibliakoak ez diren iturrietan azal beltzeko bezala deskribatzen dira eta *Kushim* deituak izaten dira, azal beltzeko afrikarrak izendatzeko hebreerazko hitza.

## Familia zuhaitza 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
U-bit

Mekanika kuantikoan, **u-bit** edo **ubit**a uhin-funtzioak birformulatzeko proposatutako entitate teoriko bat da, zeinean zenbaki konplexuen ordez, bakarrik zenbaki errealak erabiltzen diren.

## Deskribapena 
Gertaera kuantiko jakin bat jazotzeko probabilitate erreala jakiteko, ohiko kalkuluetan zenbaki konplexuz osatutako multzo bati berbiduraren antzeko operazio matematiko bat egin behar da. Baina zenbaki konplexuekin aritzeak minus baten erro karratua erabiltzea dakar, zenbaki irudikaria deritzona eta zenbaki errealek ez bezala objektu errealak zenbatzeko eta deskribatzeko balio ez duena. Gainera, konputatutako emaitzak nahitaez zenbaki erreala izan behar duenez, konputatzean informazioa galtzen da.

Berekin minus baten erro karratua erabiltzea ez dakarren formulazio alternatibo baten bila diharduten zenbait ikerlarik. Williams Collegeko Bill Wootters eta haren lankideek era horretako eredu bat garatu dute. Eredu horrek uhin kuantiko guztiekin kuantikoki korapilatutako entitate unibertsal bat, u-bit deritzona, egotea eskatzen du.

U-bita matematikoki plano bidimentsional erreal batean biratzen duen bektore bat bezala irudika badaitekeen ere, ez du irudikapen fisikorik mundu errealean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laser atomiko

**Laser atomikoa** atomoak barreiatzeko egoera koherente bat da. Atomoez osatutako Bose-Einstein kondentsatua zenbait tekniken bidez akoplatu ondoren sortzen da. Laser optikoen antzera, laser atomikoa uhin-moduan jokatzen duen izpi koherentea da. Beharbada terminoaren izena nahasgarri gerta daiteke baldin eta ingelesezko laser akronimoaren esanahiari erreparatzen bazaio; hau da, *Erradiazio-igorpen Estimulatuaren bidezko Argi-anplifikazioa* (.

## Kanpo estekak
Ahotsak (argipena)

**Ahotsak** izenarekin ekimen hauek ezagutu izan dira:

# Euskal Herriko Ahotsak, euskararen ahozko ondarea biltzeko ekimena.
# Ahotsak (talde politikoa): Emakumezko politikariek 2006an bakearen alde sortutako ekimena.
Andy Irvine

**Andrew Robertson Irvine** (Edinburgh, 1951ko irailaren 16a) eskoziar errugbi jokalari ohia da, atzelari postuan aritzen zena. 1972-1982 bitartean, 51 partida jokatu zituen Eskoziako errugbi selekzioarekin, eta 9 partida British and Irish Lionsekin. Scottish Rugby Unioneko presidentea izan zen 2005etik 2008ra.

## Palmaresa 
### Eskoziako errugbi selekzioa 
* Bost Nazioen Txapelketa
** irabazlea: 1973
** Calcutta Cup: 1974, 1976

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zabor-zientzia

**Zabor-zientzia** () gezurrezko datu zientifikoetan oinarritutako ikerketak edo analisi ustelak edo iruzurtiak diren datu, ikerketa eta analisi zientifikoak deskribatzeko terminoa da. Esparru legal eta politikoan erabilia da, batez ere, zeinean egiak eta emaitza zientifikoek pisuzko arrazoi bilakatu daitezkeen erabaki bat hartzerakoan. Sarri, ikerketa bat interes politiko, ideologiko, finantzario edo zientziarekin zerikusirik ez duten interesek bultzatua da zabor-zientzia. Terminoak konnotazio peioratibo edo gutxiesgarria du beti.

Kontzeptua testuinguru politiko eta juridikoetan aipatzen da, non egitateek eta emaitza zientifikoek pisu handia duten erabaki bat hartzeko orduan. Zientzia itxura duten ikerketak izaten dira zabor-zientzia osatzen dutenak eta arrazoi politiko, ideologiko, finantzario edo, bestela, ez-zientifikoek bultzatzen dute.

## Ikus, gainera 
* Antizientzia
* Pseudozientzia

## Kanpo estekak
Bouvinesko gudua

**Bouvinesko gudua** 1214ko uztailaren 27an gertatu zen, Bouvinesko hiritik hurbil, Flandriako konderrian. Frantziako Filipe Augusto Ingalaterrako Joan I.a buru zuen aliantzari gailendu zitzaion.

1214aren hasieran, koalizio handi bat eratu zen Filipe Augustoren aurka: Oton IV.a enperadorea, Joan I.a Ingalaterrakoa, Ferrand Flandriakoa, Henrike I.a Brabantekoa, Gilen I.a Holandakoa, Teobaldo I.a Lorrainekoa eta Henrike III.a Linburgokoa. Haren helburua zen buelta ematea Filipe Augustok lehenago eginiko konkistei. Ingalaterrako erregearen estrategia eta dirua aliantzaren ardatza izan zen. Joanek Filiperen armada hego-mendebaldera eraman nahi zuen, Otonen armada handiagoak iparraldetik jotzeko. Filipek armada txiki bat utzi zuen Joanen armadari aurre egiteko eta 1.300 zaldun zuen indar baten buru, kontra egin zion 1.500 zalduneko armadari.

Hasierako maniobren ondoren, uztailaren 27an, aliatuek Frantziako armadaren atzeguardiari eraso zioten, Bouvinestik hurbil, hura suntsitu nahian. Frantziakoak ohartu ziren aliatuen jotze nahasiaz eta tropak formatzeko astia izan zuten, aliatuen zutabea mantso zabaldu baitzen. Frantziako zaldunen diziplina nagusiari esker, zenbait kargatan xehatu zituzten Flandriako zaldunak (aliatuen ezkerraldea) eta Ferrand kondea atzeman zuten. Erdian, ordea, Otonen agindupeko zaldunek eta infanteriak arrakasta izan zuten hasieran, eta Filipe inguratzen zuten infanteria frantziarra sakabanatu zuten. Aliatuek ia lortu zuten Filipe bera hiltzea pikekin. Alabaina, Frantziako zaldunen kontraeraso batek txikitu zuen aliatuen infanteria. Oton enperadorea bera gutxigatik salbatu zen eta ihesean atera zen. Aliatuen erdia eta ezkerra gaindituta, eskuinaldea besterik ez zen gelditzen. Baina Frantziako infanteriak eta zalditeriak alde guztietatik inguratu eta denak hil zituzten.

Frantziako garaipen garbiak bertan behera utzi zituen galdutako lurraldeak berreskuratzeko Ingalaterrak eta Flandriak zituzten esperantzak. Filipek lortu zuen Normandiaren, Britainiaren eta Anjouren konkistak finkatzea, subiranotasuna Poitouren gainera zabaltzea eta Flandria bere mendera ekartzea. Inperioan, Frederiko II.ak tronutik kendu zuen Oton. Joan I.a Karta Magna sinatzera behartu zuten erresumako baroi nahigabetuek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russel Westbrook

**Russel Westbrook** 1988. urteko azaroaren 12an jaio zen Long Beachen, Oklahoma Cityn. Bere hiriko saskibaloi taldean, Oklahoma City Thunder NBAko taldean, jokatzen duen saskibaloiko jokalari estatubatuar profesionala da. 2015-16 denboraldian NBAko Boskoterik Onenean aukeratu zuten eta bi aldiz MVPa aukeratu dute. Denboraldian puntu gehien sartu duen jokalaria izan da. AEBko saskibaloiko taldean jokatu zuen, 2012ko Londreseko Olinpiar Jokoetan eta urrezko domina irabazi zuten.

## Jokalari profesional bezala izan duen karrera 
2008ko uztailaren 5ean, **Westbrook**ek Thunder Oklahoma Cityekin sinatu zuen D.J Whiteekin batera. Abenduan, Westbrookek batez besteko ona egin zuen 15.5 puntuekin, 5.1 erreboterekin eta 5.1 asistentziarekin. Otsailean hobetu zituen, 20.6 puntu, 6.1 errebote eta 5.9 asistentzia egiten. Partida batean 34 puntu sartu zituen baina ez ziren nahiko izan partida hura irabazteko Sacramento Kingsen kontra.

Ezarri zituen markak: asistentziak (834), erreboteak (626) eta lapurretak (163).
Remedios Gomez-Paraiso

thumb|260px|Kapampangako erreka bat auzoaren aldamenean
'*Remedios Gomez-Paraiso, *Kumander Liwayway''''' ere deitua (Barangay Anao, Kapampanga, Filipinak, 1919 &ndash; Quezon Hiria, 2014ko maiatzaren 15a) Filipinetako Hukbalahap mugimendu politiko armatuko buruzagi bat izan zen. Japoniarren kontra borrokatu zuen II. Mundu Gerran, Luzonen.

Emakumezko buruzagi trebe eta adoretsua zen, bere eskuadroia japoniar okupatzaileen kontrako gudu arrakastatsuetara zuzendu zuena. Gaineratu izan denez, bestalde, Gomez-Paraiso gogoangarria izan da gudura ezpainak gorri distiratsu margotuta zihoalako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Simeona Punsalan-Tapang

## Kanpo estekak
Solitoi

thumb|Uhin bakartia laborategi bateko uhin-kanal batean.
Matematikan eta fisikan, **solitoia** uhin-pakete bakartia da, deformatu gabe abiadura konstantean barreiatzen dena. Solitoiak ingurunearen efektu ez-linealen eta sakabanatzaileen deuseztapengatik sortzen dira. Solitoiak sistema fisikoak deskribatzen dituzten ekuazio diferentzial partzial ahulki ez-lineal eta sakabanatzaile mota askoren soluzioak dira.

John Scott Russell (1808–1882) ingeniariak deskribatu zuen lehen aldiz 1834an solitoiaren fenomenoa, Eskoziako Batasunaren Kanalean uhin bakarti bat ikusi ondoren. Russellek fenomenoa errepikatu zuen uhin-tanke batean eta "translazio-uhin" izena eman zion.

## Kanpo estekak
Bokken

thumb|308x308px|Bokken mota ezberdinak
**Bokken** (木剣, *bok(u)*, "zura", eta *ken*, "ezpata") (edo *bokutō 木刀,* Japonian deitzen duten bezala) entrenamendurako erabiltzen den zurezko japoniar ezpata da. Normalean katana baten antza dauka, baina batzuetan beste forma batzuk ere izan ditzake. Aikidon, Kendon eta Iaidon katana baten antza daukate, esaterako.

## Historia 
Bokkena entrenamenduetan segurtasun neurri gisa erabiltzen hasi zen. Izan ere, benetako ezpata batekin ebaki ugari egiten zituzten entrenamendu bakoitzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sergio Parisse

**Sergio Francesco Parisse** (La Plata, Argentina, 1983ko irailaren 12a) italiar errugbilari ohia da, hirugarren lerroko erdiko postuan aritzen zena. Stade Français Paris taldean jokatu zuen 2005-2019 bitartean, eta RC Toulonen 2019tik 2023ra. 2002ko ekainaren 8an egin zuen debuta Italiako selekzioarekin, Hamiltonen, Zeelanda Berriaren aurka. Bi aldiz izendatu zuten World Rugbyren jokalari onenaren sarirako, 2008an eta 2013an.

## Palmaresa 
### Beneton Treviso 
* Campionato di Eccellenza
** irabazlea: 2003, 2004
* Italiako kopa
** irabazlea: 2005
### Stade Français 
* Top 14
** irabazlea: 2007, 2015
* European Challege Cup
** irabazlea: 2017
** finalista: 2011, 2013
### RC Toulon 
* European Challege Cup
** irabazlea: 2023
** finalista: 2020, 2022
### Italiako selekzioa 
* 142 partida, 2002–2019 bitartean
* 83 tanto (16 entsegu, drop bat)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
AKNS sistema

Matematikan **AKNS sistema** ekuazio diferentzial partzial sistema integragarri bat da. Mark J. Ablowitz, David J. Kaup, Alan C. Newell eta Harvey Segur matematikariek aurkeztu eta izendatu zuten 1974an.

## Definizioa 
AKNS sistema bi ekuazio diferentzial partzial pare bat da, bi aldagaiez (*t* eta *x*) osatutako *p* eta *q* funtzio konplexuetarako:

: p_t=+ip^2q-\frac{i}{2}p_{xx}
: q_t=-iq^2p+\frac{i}{2}q_{xx}

Baldin eta *p* eta *q* konjokatu konplexuak badira, orduan Schrödingerren ekuazio ez-lineala laburtzen du.

## Ikus, gainera 
* Huygens-Fresnelen printzipioa

## Kanpo estekak
Miguel Ángel Moyà

**Miguel Ángel Moyà Rumbo** (Binisalem, Balearrak, Espainia, 1984ko apirilaren 2a) espainiar futbolaria da, atezain gisa jokatzen duena. Gaur egun talderik gabe dago, 2020-2021 denboraldiaren bukaeran Errealarekin kontratua bukatu zuenetik.

## Estadistikak 
## Kanpo estekak
Moriteru Ueshiba

**Moriteru Ueshiba** (植芝 守央 Ueshiba Moriteru, 1951ko apirilaren 2an jaioa) japoniar aikidoko maisua da.
L'Embarras du choix

'''''L'Embarras du choix''''' 2017ko Éric Lavaine frantziar zinema zuzendariaren umorezko film erromantikoa da.

## Sinopsia 
Juliettek arazo bat du: ez da gauza erabakirik txikiena hartzeko. 40 urte ditu, eta, oraindik ere, aitari eta adiskidei galdetzen die aukeratzeko orduan. Paul izeneko gizon erakargarri bat ezagutu du, baita Étienne delako bat ere. Biak dira xarmagarriak, eta Juliettek zalantza du, nola ez.

## Aktoreak 
* Alexandra Lamy : Juliette
* Arnaud Ducret : Étienne
* Jamie Bamber : Paul
* Anne Marivin : Joelle
* Sabrina Ouazani : Sonia
* Lionnel Astier : Richard
* Jérôme Commandeur : Philippe
* Arnaud Henriet : Cédric
* Franck Dubosc : eskoziar apaiza
* Franck Gastambide : Gilles
* Benjamin Jungers : tatuajedun bezeroa
* Simon Astier : Richard gaztea
* Elise Diamant : Julietteren ama
* Laure Hennequart : Nina zerbitzaria
* Xavier Dumont : Tinderreko gizona

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexandra Lamy

**Alexandra Paulette Mathilde Lamy** (Villecresnes,  - ) frantziar aktorea da, zineman eta telebistan aritutakoa. *Un gars, une fille* telesailari esker ospetsu bilakatu zen.

## Filmografia 
* 2003 : *Rien que du bonheur*
* 2003 : *Livraison à domicile*
* 2005 : ''L'Antidote*
* 2005 : *Brice de Nice*
* 2005 : *Au suivant !*
* 2005 : *Vive la vie*
* 2006 : *On va s'aimer*
* 2007 : *Cherche fiancé tous frais payés*
* 2008 : *Modern Love*
* 2009 : *Ricky*
* 2009 : *Lucky Luke*
* 2012 : *Les Infidèles*
* 2012 : *Possessions*
* 2012 : *L'Oncle Charles*
* 2012 : *J'enrage de son absence*
* 2014 : *Jamais le premier soir*
* 2014 : *De toutes nos forces*
* 2015 : *Bis*
* 2016 : *Retour chez ma mère*
* 2016 : *Vincent*
* 2017 : *L'Embarras du choix*
* 2017 : *7 jours pas plus*
* 2017 : *Nos patriotes*
* 2017 : *Par instinct*
* 2018 : *Tout le monde debout*
* 2018 : *Le Poulain*
* 2019 : *Convoi exceptionnel''
Franck Gastambide

**Franck Gastambide** (Melun,  - ) frantziar aktore eta zinema zuzendaria da. 2009an *Kaïra Shopping* websailari esker ospetsu bilakatu zen. Gurasoak euskaldun jatorrikoak dira.

## Filmografia 
## Telebista 
* 2009-2011 : *Kaïra Shopping*
* 2013 : *Le Débarquement*

## Zinema 
### Aktorea 
* 2010 : *Il reste du jambon ?*
* 2011 : *De force*
* 2011 : ''De l'huile sur le feu*
* 2012 : *Les Kaïra*
* 2013 : *Vive la France*
* 2014 : *Les Gazelles*
* 2015 : *Toute première fois*
* 2015 : *Made in France*
* 2015 : *Enragés*
* 2016 : *Pattaya*
* 2016 : *Good Luck Algeria*
* 2016 : *Hibou*
* 2016 : *Cigarettes et Chocolat chaud*
* 2017 : *L'Embarras du choix*
* 2018 : *La Surface de réparation*
* 2018 : *Taxi 5*
* 2018 : *Le Flic de Belleville*

### Zuzendari eta gidoigilea 
* 2012 : *Les Kaïra*
* 2016 : *Pattaya*
* 2018 : *Taxi 5''

## Erreferentziak
Pobreziaren feminizazio

[thumb|Zahar pobre bat [Liman, Peru.]]
**Pobreziaren feminizazioa** fenomeno bat da zeinaren arabera emakumeek proportzioz kanpo pobrezia pairatzen duten. UNIFEMek emakumeek jasan behar duten pobreziaren karga bezala deskribatzen du, batez ere garapen bidean dauden herrialdeetan. Fenomeno hau ez da soilik gertatzen diru sarreren faltagatik; aitzitik, gizarteetan eta gobernuetan gertatu ohi diren ahalmenak garatzeko ezintasunak eta genearen inguruko aurreiritziek zerikusi handi dute horretan.  Emakumeen pobretzea gora egiten ari da ama bakarren fenomenoa gora egin ahala.

## Arrazoiak 
Hainbat dira emakumeak pobrezia arrisku larrian jartzen dituzten faktoreak. Horien artean batzuk, soldata desberdintasuna, emakumeak gutxien pagatutako lanetan gehiengo izatea, familiaren eta lanaren babes falta, eta onura sozialei heltzeko zailtasunak. Nahiz eta diru sarrera urria den arrazoi nagusiena, arazo honek elkarrekin lotutako hamaika ertz ditu. Ama bakarrak dira muturreko pobreziak jausteko arrisku gehien dutenak, izan ere, haien sarrerak ez ohi baitira nahikoak izaten euren seme-alabak hezteko. Horrek, era berean, haien seme-alaben bizi aukerak nabarmenki murrizten ditu ere. Soldata txikiak zerikusia dute emakumeekin lan formala lortzeko dagoen isuri negatiboarekin, eta horrek, era berean, pobreziaren zikloan eragiten du. Pobreziaren fenomenoa multidimentsionala da eta faktore ekonomiko, demografiko eta soziokulturalak zerikusi handia dute.

### Diru-sarrera desberdintasuna 
Diru-sarreren falta da emakumeak pobrezian erortzeko arrisku nagusia. Orokorrean, emakumeek gizonek baino diru-sarrera txikiago dituztenez, oinarrizko hezkuntza eta osasunerako sarrera eskasagoa dute, eta horrek, ondorioz, diru-sarreren sorgin gurpila indartzen du, izatez, aukera gutxiago izango baitute emakumeek baldintza horietan diru-sarrera handiagoak emango dizkieten lanak bilatzen. Pobrezia belaunaldiz belaunaldi oinordetu daiteke. Pobreziaren gurpilaren gakoa emakumeen diru-sarrera eskasak dira.

### Ama bakarreko familiak 
Ama bakarreko familiak faktore erabakigarriak dira pobreziaren feminizazioan eta orokorrean definitu daiteke familiaburu bakarra ama diren familiak bezala. Mota honetako familiak pobrezian erortzeko arrisku gehien dutenak dira. Familiak motak honen kopurua gora egiten ari da mundu osoan zehar eta horren pobreziaren feminizazioa areagotu egiten du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Puerto de Santa Maríako espetxea

**El Puerto de Santa Maríako espetxea** () El Puerto de Santa María herrian (Cádiz) zegoen espetxea zen. Espetxe hau 1886 eta 1981 artean martxan egon zen. Gaur egun, era batez bere jarraipena izanik, handik kilometro batzuetara, Europako espetxegune handiena eraiki dute, Puerto I, Puerto II eta Puerto III.

## Jatorrizko eraikina 
Espetxea hasieran antzinako komentu batean kokatu zen, Garaipenaren monasterioan alegia. Eraikina XVI. mendekoa zen, 1517an amaituta, etaMedinaceliko duketzak eraikia. Gaur egun, komentua berreskuratua izan da eta ekintza ofizialak eta kulturalak egiteko erabiltzen da. 1999an,Rafael Albertiri azkeneko agurra eskaini zitzaion bertan, esate baterako.
thumb|Jatorrizko monasterioa.

## Espetxea 
Espetxea 1886an ireki zen, hasieran ospitale-espetxea bezala. 1891ko apirilaren 30ean, José Millán Astray, Espainiar Legioaren sortzailearen aita, zuzendaria izendatu zuten. Lehenengo presoak 1896ko apirilaren 25ean heldu ziren. Nahiko azkar ospe beltza izan zuen, batez ere presoek pairatzen zituzten baldintzengatik. Espainiako Bigarren Errepublikarekin eta frankismoarekin politikari askok bere ziegak ezagutu zituzten. Izen batzuk aipatzeagatik, Espainiako Gerra Zibila aurretik han egon zen Lluís Companys; gerra ondoren PSOEko Ramón Rubial eta Eleuterio Sánchez "El Lute". Gerra ondoren espetxeko populazioa asko handitu zen; momentu batean 5.479 preso izan ziren bertan entzerratuak, asko eta asko haien ideiengatik. Andaluziako Juntaren arabera erdia baino gehiago ez ziren andaluziarrak. Urte horietan espetxearen baldintzak aurretik txarrak baziren, okertu ziren eta, ondorioz, presoen hiltze tasa handia eman zen. Halaber, oso espetxe gogorraren ospea izan zuen. 60. hamarkadan, beste espetxetan moduan, matxinada ugari eman ziren El Puerton.

2013ko abenduaren 27an "Oroimenaren gunea" izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* : *El Penal de El Puerto de Santa María 1886-1981* liburuari buruzko webgunea.
Akreko setioa (1189–91)

**Akreko setioa** Saladinen aurkako Jerusalemgo erregeak egindako lehen kontraeraso inportantea izan zen, Hirugarren Gurutzadaren barnean. 1187ko Hattingo guduaren ondorioz, gurutzatuek ia Erresuma osoa galdu zuten, Tiro, Tripoli eta Antiokia hiriak bakarrik mantenduz. Gurutzatuek 1189ko abuztuan setiatzeari ekin eta, era berean, musulmanek setiatuak izan ziren. Biek errefortzuak hartu zituzten eta setio bikoitza 1191ko uztailean amaitu zen. Gurutzatuek hiriko goarnizio osoari burua moztu zuten eta, mende batez, Akre Jerusalemgo Erresuma Latindarraren hiriburu bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akreko setioa

Akre hiriak hainbat setio jasan ditu historian zehar:

* Akreko setioa (1104) - Lehen Gurutzadan
* Akreko setioa (1189–1191) – Hirugarren Gurutzadan
* Akreko setioa (1263) – Baibarsek egina
* Akreko setioa (1291) – Gurutzaden azken gudu nagusia
* Akreko setioa (1799) – Frantziako Iraultzako Gerretan
* Akreko setioa (1821) – otomandarrek egina
* Akreko setioa (1832) – Ibrahim Paxak egina
Akreko setioa (1291)

**Akreko setioa** 1291n gertatu zen, noiz mamelukoek gurutzatuen eskuetan zegoen Akre hiri hartu zuten. Setioa garai haietako gudurik nagusienetariko bat izan zen. Nahiz eta gurutzatuen mugimendua oraindik mendeak iraun, Akreren galera Ekialde Hurbileko azken gatazka izan zen. Akrerekin batera, gurutzatuek Jerusalemgo Erresuma Latindarraren azken gotorleku nagusia galdu zuten. Hala ere, iparraldean oraindik Tartus (egungo ipar-mendebaldeko Sirian dagoena) eta Arwad uhartetxoa mantendu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nancy Ward

**Nanyehi** (Txerokieraz: ᎾᏅᏰᎯ), ingelesez **Nancy Ward** izenez ezaguna (1738 inguruan – 1822 edo 1824) Txerokien Ghigau edo "emakume maitatua" izan zen. Horrek esan nahi du kontseiluetan eseritzen eta erabakiak hartzen utzi zutela, buruzagiekin eta beste emakume maitatu batzuekin batera. Europar-amerikarrekiko baterako existentzia baketsuan sinesten zuen eta bere herria bake-negoziatzaile eta enbaxadore gisa lagundu zuen. Gainera, nekazaritzan eta esnekiak ekoizten hasi zen, Txerokien gizartean aldaketa garrantzitsuak ekarri zituztenak.
Anne Viriato

**Anne Baraúna Viriato** (Manaus, Brasil, 1997. urtea aldera) brasildar emakumezko borrokalari transgeneroa da.

## Bizitza 
Brasilen sortua eta Sulivan Henrique jaiotza izenaz, gizon jaio bazen ere, bere burua emakumetzat izan du beti.

7 urte zituenean jiu-jitsu borroka-artean hasi zen. 11 urte zituenean feminizazio prozesuarekin hasi zen eta 14 urterekin hormona-tratamenduarekin. Lau urte geroago sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten.

2018an Annek borroka-arte mistora pasatzeko eta gizonezkoen aurka borrokatzeko asmoa adierazi zuen. Annek horretarako prestatu zuen bere burua. 2018ko martxoaren 10ean, 21 urte zituela, borrokatu zen estreinakoz 34 urteko Railson Paixaoren aurka lasto-pisu kategorian eta garaipen historikoa lortu zuen, borroka-arte mistoan gizon baten aurka irabazi duen lehen emakume transgeneroa bihurtuz.

## Erreferentziak
Prudence Crandall

**Prudence Crandall** (1803ko irailaren 3a - 1890eko urtarrilaren 28a) Estatu Batuetako emakumeen boto-ematearen eta afro-amerikarren eskubideen aldeko maistra eta ekintzaile amerikarra izan zen. Rhode Island-ekoa jatorriz, Crandall kuakero gisa hazi zen Canterbury-n (Connecticut), eta afro-amerikar emakumezkoen hezkuntzarako akademia bat ezartzeagatik ezaguna bihurtu zen.
Soto del Realgo espetxea

**Soto del Realgo espetxea** () edo **Centro Penitenciario Madrid V**, Madrilgo Erkidegoaren Soto del Real herrian dagoen presondegia da.

## Ezaugarriak 
M-609 errepidetik 3,5 kilometrora dago kokatuta. Zentroa 1995ko martxoaren 14an Juan Alberto Belloch Barne Ministroak inauguratu zuen. Mila pertsonentzako pentsatuta, 2009an 1900 preso zeuden. Beste instalazio artean hauek ditu: bi igerileku, squash pistak, eskubaloiko pistak, saskibaloikoa, gimnasioak... ditu. 633.000,00 m2ko partzela batean eraikia, 78.196,00 m2ko eraikinak ditu, 1008 ziega arruntekin eta beste 164 ziega osagarriekin.

## Preso ezagunak 
Presondegia Audientzia Nazionalaren erreferentziako espetxea da eta, horregatik, "VIP espetxea" bezala ezagutu da. Azken urtetan gaizkile eta ustelkeri kasutan inplikatutako politikari ezagun asko egon dira espetxe horretan entzerratuta:
* Jordi Pujol Ferrusola,
* Sandro Rosell,
* Luis Bárcenas,
* Miguel Blesa,
* Gerardo Díaz Ferrán,
* Ignacio González González,
* Francisco Correa,
* Lluís Prenafeta,
* Mario Conde,
* Macià Alavedra,
* Miguel Bernad,
* José María Ruiz Mateos
* Ángel María Villar

2017ren bukaeratik ere Kataluniako independentziaren aldeko Jordi Sànchez eta Jordi Cuixart militanteak espetxe honetan daude entzerratuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Espetxearen argazkiak.
Kelly Klaymour

**Kelly Klaymour** (Kansas City, Kansas, Ameriketako Estatu Batuak, 1991ko apirilaren 18a) estatubatuar emakumezko aktore pornografiko transexuala da.

## Bizitza 
2014an hasi zen zinemagintza pornografikoan, 23 urte zituenean. Harrezkero, 30 film pornografiko baino gehiagotan parte hartu du. Horietako asko Joey Silvera zinemagileak zuzendutakoak.

## Sariak eta izendapenak
Shakina Nayfack

**Shakina Nayfack** (Orange konderria, Kalifornia, 1980ko abenduaren 8a) estatubatuar aktore eta ekintzaile transgeneroa da.

## Bizitza 
2012an sexua berresleitzeko ebakuntza egiteko erabakia hartu zuen eta hura ordaintzeko dirua biltzen hasi zen crowd-funding bidez. 2021ean ez bitarra dela adierazi zuen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denboraren historia laburra

***Denboraren historia laburra: Big bang-etik zulo beltzetara*** (jatorrizko izenburua ) Stephen Hawking astrofisikariak idatzitako zientzia-liburua da.

Liburua euskaratua dago, 1995ean Juan Ignacio Abrisketak itzulia.

## Ikus gainera 
* *Erantzun laburrak galdera handientzat* (2018)

## Kanpo estekak
2017-18ko negualdiko Mendebaldeko Europako haize ekaitzak

**2017-18ko negualdiko Mendebaldeko Europako haize ekaitzak** Espainiako (Aemet), Frantziako (Météo-France) eta Portugalgo (Instituto Português do Mar e da Atmosfera) meteorologia-agentzia nazionalek kalteak eragin ditzaketen zikloi estratropikalak batera izendatzeko lehen hitzarmena da.

## Ekaitzen izenak 
2017-2018 denboraldirako ekaitzen izenak, franko-hispano-portugaldarren arabera eta britano-irlandarraren arabera.

Ekaitzak iparraldetik baletoz, Erresuma Batuko eta Irlandako meteorologia-zerbitzuek emandako izena erabiliko litzateke (2017-18ko negualdiko Erresuma Batuko eta Irlandako haize ekaitzak)

|

|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amat-Mamu

**Amat-Mamu** aitzinako Babiloniako eskriba bat izan zen, K.a. XVIII. mendekoa. Emakume honen berri arkeologoek topaturiko taula kuneiformeei esker daukagu. Sippar-ko tenplu bateko eskriba eta naditu apaiz moduan aipatzen da zenbait idazkitan.

Naditu dokumentuen arabera, *gagum* delakoan bizi izan zen, harresiz inguraturiko emakume apaizentzako klaustro batean, eta bertako zortzi eskribetako bat izan zen. Hammurabi (K.a. 1792-1750), Samsu-iluna (K.a. 1749-1712) eta Abi-eshuh (K.a. 1711-1684) erregeen agintaldietan zehar lan egin zuen.
The Chronicles of Narnia: Prince Caspian

**The Chronicles of Narnia: Prince Caspian** (euskaraz *Narniako Kronikak: Caspian Printzea*) 2008ko Andrew Adamson zeelandaberriar zinema zuzendariak zuzendutako fantasiazko film bat da. C. S. Lewis iparrirlandar idazlearen 1951ko *Prince Caspian* (*Caspian Printzea*) eleberrian oinarritua dago. Georgie Henley, Skandar Keynes, William Moseley, Anna Popplewell, Ben Barnes, Peter Dinklage, Pierfrancesco Favino, Sergio Castellitto, Tilda Swinton eta Liam Neeson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
## Aktoreak 
### Pevensie 
* William Moseley: Peter Pevensie
* Anna Popplewell: Susan Pevensie
* Skandar Keynes: Edmund Pevensie
* Georgie Henley: Lucy Pevensie

### Telmariarrak 
* Ben Barnes: Caspian printzea
* Sergio Castellitto: Miraz erregea
* Pierfrancesco Favino: Lord Glozelle
* Damián Alcázar: Lord Sopespian
* Vincent Grass: Cornelius doktorea
* Alicia Borrachero: Prunaprismia erregina
* Simón Andreu: Lord Scythley
* Predrag Bjelac: Lord Donnon
* David Bowles: Lord Gergiore
* Juan Diego Montoya Garcia: Lord Montoya.

### Narniarrak 
* Liam Neeson: Aslan lehoiaren ahotsa
* Peter Dinklage: Trumpkin ipotxa
* Warwick Davis: Nikabrik ipotxa
* Eddie Izzard: Reepicheep saguaren ahotsa
* Ken Stott: Trufflehunter azkonarra
* Cornell John: Glenstorm zentauroa
** Lejla Abbasová: Windmane (Glenstormen emaztea)
** Yemi Akinyemi: Ironhoof (Glenstormen semea)
** Carlos Da Silva: Suncloud (Glenstormen semea)
** Ephraim Goldin: Rainstone (Glenstormen semea)
* David Walliams: Bulgy hartzaren ahotsa
* Klara Issova: Narniar sorgina
* Gomez Mussenden: Lightning Bolt haur zentauroa
* Jan Pavel Filipensky: Wimbleweather erraldoia
* Shane Rangi: Asterius minotauroa, eta Josh Campbell, haren ahotsa
* David Mottl eta Michaela Dvorska: Tyrus satiroa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hulda

**Hulda** () Hebrear Biblian aipaturiko profeta bat izan zen ( eta ). Juduen tradizioarekin bat eginez, zazpi profeten arteko bat zen, Sara, Miriam, Debora, Ana, Abigail eta Esterren ondoan. Solomonen Tenpluan aurkitutako Liburu baten aurkikuntzaren ondoren, Josias erregearen agintaldian, Hilkiah, Acbor, Saphan eta Asaiahren laguntzaz hari gerturatu zitzaien Lord-aren iritzia bilatzeko.

Bibliak Huldari buruz kontatzen duen guztia Erregeen Bigarren Liburuan eta Kroniken Bigarren Liburuan kokatzen da. Bere papera intrigaz betea dago, ez dauka aurretiko presentziarik eta ematen duenez, ez dauka istorioarekin erlaziorik.

## Historia 
Jerusalemgo tenpluan Legearen Liburua () aurkitu zenean, Josias erregeak bere arropak puskatu zituen hau esanez: "Jaunaren haserrea piztu da, gure gurasoek ez zituztelako liburu honetako hitzak bete". Josiasek bere funtzionarioak Jaunari kontsulta egitea bidali zituen, eta hauek, Hulda profetarengana bidali zituen.

Tradizioaren arabera, Huldaren hilobia, Jerusalemgo Tenpluaren ondoan (hegoaldean) dago. Horregatik, tenpluaren patioko ate batek "Huldaren Atea" izena zuen, hau baitzegoen hilobitik gertuen.

## Huldaren mezua 
Profetisaren mezua bi zatitan banatzen da: lehena (), Jainkoak nazio juduari eman nahi zion mezua ematen duena; eta bigarrena (), Jainkoak erregeari esaten diona deklaratzen duena.

Bi mezuak konektatuta daude, kausa eta arrazoi estruktura baten bitartez.

Nazioari zuzenduta dagoen mezuan, Jaunak hondamendi handi bat ekarriko diola Jerusalemi eta bere herritarrei dio. Honen arrazoia, herriak Jauna abandonatu zutela eta beste jainko batzuk gurtzen hasi zirela zen.

Erregeari bidalitako mezuak, Josias gizon otzana izan zelako, bere oinordekoekin bilduko zela eta ez zuela hondamendi hura ikusi beharra izango zen.

## Kanpo estekak
Selina Hastings

**Selina Shirley Hastings** (1945eko martxoaren 5a) britainiar kazetaria, idazlea eta biografoa da.

Francis Huntingdon lehen kondearen eta Margaret Lane-en alaba zen, hau bere bigarren eskontza izan zen. St. Hugh's College/en, Oxford, ikasi zuen eta Filosofia eta Letren lizentziatua tituloa hartu zuen.

Hastings-ek liburu asko idatzi ditu beraien artean *Sir Gawain and the Loathly Lady* (1985), *Nancy Mitford* (1986), *The Singing Ringing Tree* (1988), *The Man Who Wanted to Live Forever* (1988), *The Firebird* (1995), *Evelyn Waugh* (1995), *Beibl Lliw Y Plant* (1998), *Rosamond Lehmann* (2002) *eta The Secret Lives of Somerset Maugham* (2010). Marsh Biografia saria jasotzeko aukera asko ditu.
Zatiki laburtezin

**Zatiki laburtezinak**, zenbakitzaile eta izendatzaile osoak dituzten zatikiak dira, zeinen arteko zatitzaile komun bakarra 1 den (edo -1, zenbaki negatiboak kontuan hartzen baditugu). Beste era batera esanda, a⁄b zatikia laburtezina da baldin eta soilik baldin a eta b elkarren artean lehenak baldin badira. Bada definizio baliokide bat: a eta b zenbaki osoak baldin badira, a⁄b zatikia laburtezina da baldin eta soilik baldin ez bada existitzen c⁄d zatikia non |c| a⁄b eta c⁄d berdinak edo baliokideak dira baldin eta soilik baldin ad = bc.

Hurrengo hauek zatiki laburtezinak dira: 1⁄4 , 5⁄7 , -20⁄21. Baina, 2⁄4 zatikia, aldiz, ez da laburtezina, 1⁄2 eran idatz baitaiteke, eta 1⁄2 -ren izendatzailea txikiagoa baita.

Laburtezina ez den zatikia, zatiki laburgarria da.

## Adibideak 
120⁄90 zatikia zatiki laburtezin eran idazteko prozesua ondokoa da:

120⁄90 = 12⁄9 = 4⁄3.

Lehenengo urratsean, izendatzailea eta zenbakitzailea 10ez zatitu dira, zeina 120 eta 90 zenbakien arteko zatitzaile komuna den. Bigarren pausoan berriz, 3rekin zatitu dira. Azken emaitza, 4/3, laburtezina da, 4 eta 3ren arteko zatitzaile komun bakarra 1 baita.

Azken emaitza, 4⁄3, pauso bakar batean lor daiteke, izendatzailea eta zenbakitzailea zatitzaile komun handienarekin zatituz (zkh(120,90)=30).

## Bakartasuna 
Zenbaki arrazional orok adierazpen bakarra dauka zatiki laburtezin modura, izendatzaile positiboa duena (2/3 = -2/-3 biak laburtezinak dira). Zatiki laburtezinen bakartasuna zenbaki oso lehenen faktorizazioaren bakartasunetik ondorioztatzen da. Izan ere, a⁄b = c⁄d berdintzak ad = bc inplikatzen du eta, ondorioz, berdintzaren bi aldeek faktorizazio lehen berdina izan behar dute. a-k eta b-k faktore lehen komunik ez daukatenez, a-ren zenbaki lehenen faktorizazioa c-renaren azpimultzo bat da, eta alderantziz. Ondorioz, a = c eta b = d.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
# 1941-, Grillet, Pierre A. (Pierre Antoine), (2007), *Abstract algebra* (2nd ed. argitaraldia), Springer, ISBN 9780387715681, PMC 187082642
# D., Sally, Judith, *Integers, fractions, and arithmetic : a guide for teachers*, ISBN 9780821887981, PMC 816498955
# B.,, Garrett, Paul, *Abstract algebra*, ISBN 9781584886907, PMC 903954972
# Albert., Cuoco, (2013), ''Learning modern algebra : from early attempts to prove Fermat's last theorem'', Mathematical Association of America, ISBN 9781939512017, PMC 857078215

## Kanpo estekak
AuronPlay

**Raul Álvarez Genes** (Badalona, Katalunia, 1988ko azaroak 5) **AuronPlay** edo **Auron** izenez ezagunagoa, YouTube eta Twitch plataformetan gazteleraz edukia egiten duen pertsonaia publiko ospetsua da. 

Nahiz eta duela 4 urtetik YouTubeko kanal nagusia utzita duen, ia 30 milioi harpidedun ditu, eta bere bigarren kanalean 13 milioi. Gaur egun, bere plataforma nagusia Twitch da, eta bertan munduko 2.a da jarraitzaileei dagokienean.

## Irudi publikoa 
Auronplayek, batez ere bere umore beltz eta zorrotzagatik, kritika asko jaso izan ditu bere ibilbidean zehar.

### Polemikak 
Polemikak pizten ditu, bere kritika umiliagarriengatik; baina berak hainbat elkarrizketa formaletan esan duenez, txantxa besterik ez dira.

Bere esaldi edo hitz famatuenen artean daude:

* *¡Calvo!* (Burusoila!)
* *¡Abduzcan!* (Alien batek harrapa nazan!)
* *¡Te voy a pegar en el pecho!*: ez da mehatxu bat, bera eta bere jarraitzaile ororen arteko txantxa da.
* *Hay varias* («Badaude batzuk»). "Egoland" serietik aterata dago.

## Kanpo estekak
Lau Urteko Gerra

**Lau Urteko Gerra** edo **Italiako 1521-26ko Gerra** Habsburgotarren eta Valois leinuaren arteko gerretako beste gatazka bat izan zen. Alde batetik, Frantziako Frantzisko I.a eta Veneziako Errepublika batu ziren Karlos V.a enperadorearen, Ingalaterrako Henrike VIII.aren eta Aita Santuen Lurraldeen kontra. Gatazka sortu zen Karlos 1519-20an enperadore hautatu izanak sortutako nahigabearengatik eta Leon X.a aita santuak Martin Lutherren aurka egiteko Karlosekin bat egiteko zuen premiarengatik.

Gerra 1521ean piztu zen, Frantziako eta Nafarroako espedizio bat saiatu baitzen Nafarroa berreskuratzen eta Frantziako armada batek Herbehereak inbaditu baitzituen. Espainiako armada batek geldiarazi zituen nafarrak Pirinioetan, eta Inperioko beste indar batzuek Frantziako iparraldeari eraso zioten.

Aita santuak, enperadoreak eta Henrike VIII.ak aliantza bat eratu zuten Frantziaren aurka eta gerra piztu zen berriz Italiako penintsulan. Bicoccan, 1522ko apirilaren 27an, enperadorearen eta aita santuaren indarrak Frantziakoei gailendu zitzaizkien eta Lonbardiatik kanporatu zituzten. Ingalaterrak Frantzia inbaditu zuen 1523an eta Karlos Borboikoa, Frantziskok haren oinordetza bere egin nahi zuelakoan, enperadorearekin aliatu zen. Frantziarrak saiatu ziren Lonbardia bereganatzen berriz 1524an, baina porrot eginda, Borboikoak Proventza inbaditu zuen Espainiako armada baten buru.

Frantzisko bera buru zela, Frantziak Milani eraso zion berriz 1525ean. Baina Pavian garaituta, atzeman zuten, eta bere noble nagusietako batzuk hil. Frantzisko Espainian atxilo zegoela, haren ama Luisa Savoikoa maniobratzen hasi zen hura liberatzeko, besteak beste Otomandar Inperioko Suleimanekin. Horrek eskandalua ekarri zuen mundu kristaura, baina bi herrialdeen arteko aliantzaren hasiera izan zen. Suleimanek egoera probestu eta Hungaria inbaditu zuen 1526an (Mohácseko gudua). Ahaleginak ahalegin, Frantziskok Madrilgo Hitzarmena sinatu zuen eta uko egin zien Italian, Flandrian eta Borgoinan zituen errebindikazioei.

Aske gelditu eta aste batzuetara, dena dela, hitzarmena arbuiatu eta gerra piztu zen berriz (Cognaceko Ligaren Gerra). Italiako gerrek beste hiru hamarkada iraun zuten, baina amaierarako Frantziak ezer gutxi lortu zuen Italian.

## Kanpo estekak
Appaloosa

**Appalossa**, edo **apalusa**, (), Ameriketako Estatu Batuetako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein ezaugarriengatik appaloosa zaldi tamainako arrazen sailkapen taldean sartzen da. 

Arrraza finkatzeko Idaho estatuan 1938. urtean Appaloosa Horse Club delako elkartea sortu zuten eta elkarteak arraza finkatzeko ezaugarriak ezarri zituen. Elkartearen lehendabiziko helburua desagertzeko zorian zeuden Nez perce amerindiar herriko zaldiak gordetzea izan zen. Abere hauek izan baitziren arrrazaren oinarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
World Rugbyren urteko gizonezko jokalari onena

**World Rugbyren urteko gizonezko jokalari onena** (), lehenago **IRBren urteko jokalari onena** () deitua, World Rugby erakundearen ohorezko saria da, aurreko denboraldian gehien nabarmendu den gizonezko errugbilariari ematen zaiona. Aditu talde batek izendatuen zerrenda hautatzen du, eta jokalari, entrenatzaile, kazetari eta zaletuek erabakitzen dute, bozketa bidez, horien arteko irabazlea.

## Irabazle eta izendatuen zerrenda 
## Estatistikak 
:*2024 arte*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaral

Amaral 1992an sortutako pop rock edo rock musika talde zaragozarra da, Eva Amaralek eta Juan Aguirrek osatuta. Egun, Amaralen diskografiak zazpi estudio-diska, edizio berezi bat eta bi DVD zuzenean osatzen dute.

Amaralen diskarik salduena, *Estrella de mar,* Rolling Stone aldizkariaren "Espainiako rockaren historia" zerrendaren 24. postuan dago. Gainera, Eva Amaral Espainiako rock abeslaririk hoberenetako bat kontsideratzen da.

## Diskografia 
## Birak 
* 1998-1999: *Amaral* bira
* 2000-2001: *Una pequeña parte del mundo* bira
* 2002-2003: *Estrella de mar* bira
* 2005-2006: *Pájaros en la cabeza* bira
* 2008-2009: *Gato negro◆Dragón rojo* bira
* 2011-2013: *Hacia lo salvaje* bira
* 2016-2017: *Nocturnal* bira

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Amaralen emakumeen aldeko erreibindikazioa.
Sissinghursteko gaztelua

Ingalaterrako **Sissinghursteko gaztelua** Kent konderriko egoitza historikoa da, Canterburytik 40 km hego-mendebaldera. 1930. urtean, Vita Sackville-West-ek eta bere senarra Harold Nicolsonek eraiki zuten lorategiagatik ezaguna da. Gaur egun, Sissinghurst National Trust-en dago.

Publikoarentzako erabilgarriak, urtean 160.000 bisitari baino gehiagorekin munduko lorategi ezagunenetako bat da. Etxebizitzak bost eraikin bereizi ditu: etxe nagusia, liburutegi luzea, dorrea (bikoitza), baserria eta apaizaren etxea (hegoaldean).

## Kanpo estekak
Askekintza

**Askekintza** Animalien Askapena helburu duen Donostialdeko kolektiboa da. Taldeak euskal kulturan aldaketa bat sortu nahi du, jendartean oso errotuta dagoen espezismoa mahai gainean jarri eta bidegabekeria hau borrokatuz..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak