Zalduondo

**Zalduondo** Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gipuzkoarekin muga egiten du, eta hurbil ditu Nafarroa Garaiko Ziordia, Olatzagutia eta Altsasu. Gasteiztik 31 bat kilometro ekialdera eta Iruñetik 60 bat km mendebaldera dago. Arabako biztanle gutxieneko udalerria da.

## Izena 
1025. urteko *Donemiliagako goldea* agirian, *Zalduhondo* izenaz ageri da.

## Etimologia 
Patxi Salaberrik, 2015, Mitxelenak* Apellidos vascos*-en emandako azalpena bere egiten du. Leku-izena hitz elkarketa baten emaitza dela defendatu zuen Mitxelenak: *zaldu* + *ondo*. Lehen osagarria gaur egun erdi-ahaztuta dagoen hitza ei da, oihanpe, ibar-baso, sastrakadi-edo adierazteko erabiltzen zen hitza. Bigarren elementua *ondo* dela pentsatu zuen Mitxelenak ez *hondo*, eta horretarako euskararen fonetika historikoaren bilakaera azaltzeko erabiltzen ohi zituen argudioetako batzuk eman zituen.

## Geografia 
### Mugakideak 
* Iparraldean: Altzaniako Partzuergoa.
* Hegoaldean: Donemiliaga.
* Ekialdean: Asparrena.
* Mendebaldean: Donemiliaga.

### Ingurune naturala 
Gipuzkoako mugan dagoen Urkilla mendilerroa du herriak iparraldean. Handik, Lizarrate edo San Adriandik barrena zetorren antzinako bidea Zumarraundira, eta hortik Zalduondora. Lizarratek alde batean ditu Urkilla eta Aizkorriko mendilerroak, eta bestean Altzaniako mendiak.

## Historia 
Esan bezala, 1025. urtean jada bazen Zalduondoren berri ematen zuen agiririk; beraz, uste da haren sorrera lehenagokoa dela. Garai haietan hasita, Zalduondotik pasatzen da Donejakue bidea.

Udalerriko aztarna zaharrenak, hala ere, Aistra izeneko biztanlerik gabeko herrixkan aurkitu dira: VI. eta VII. mendeetako Erdi Aroko herrixka baten aztarnak. Euskal Autonomia Erkidegoan ezagutzen den Erdi Aroko herrixkarik zaharrena da. Ingurunea pinudiz estalita zegoen, eta Aistran nekazari talde bat bizi zen. Zerealak hazten zituzten.

## Demografia 
## Politika 
thumb|Zalduondoko udaletxea

### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Zalduondoko azken alkateak:

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
### Euskara 
XXI. mendean, Zalduondo da euskara gehien indartu duen herria. 1981ean ia euskaldunik gabeko herria zen, Arabako gehienak bezala. Egun, biztanleen %&nbsp;51,5k badaki euskaraz. Gazte guztiak euskaldunak dira, eta heldu askok ere ikasi dute.thumb|290px|2009ko inauterien irudia.

### Inauteriak 
Otsailaren 3an, inauteri-igandean, Markitos pertsonaia gaiztoa epaitu eta erretzen dute. Markitos beltzez jantzitako panpina gorbataduna da, eta gaitzak sinbolizatzen ditu. Horregatik erretzen dute: gaitzak deuseztatzeko.

Harekin batera, herriko inauterietako beste pertsonaiak hauek dira: pregoilaria (erreketa baino lehen sermoia botatzen duena), porreroak (Lantzeko Ziripoten antzekoak), errauts banatzaileak, elkarrekin doazen atsoa eta agurea, artzaina eta ardiak (pertsonek irudikatuak) eta kale garbitzailea.
thumb|San Julian eta Santa Basilia baseliza, Aistran

### Ondasun nabarmenak 
* Andoin-Luzuriaga jauregia, 1683ko eraikin barrokoa, 1999an kultura ondasun izendatua, *monumentu* sailkapenarekin.
* Lazarragatarren jauregia, XVI. mendekoa, gaur egun Museo Etnografikoaren egoitza, 2002an kultura ondasun izendatua, *monumentu* sailkapenarekin.
* Larreatarren etxea, XV. mendekoa.
* Udaletxea, 2008an *monumentu* sailkapenarekin kultura ondasun izendatua. 2006ko azaroaren 16an sute baten ondorioz erabat erre zen, eta zaharberritu egin zuten.
* Aistrako San Julian eta Santa Basilisa ermita erromanikoa.

## Argazki galeria 

Zalduondo 2008 4 4.JPG|Lazarragatarren jauregia
Andoin-Luzuriaga Jauregia 2008 6 2.JPG|Andoin-Luzuriaga jauregiaren fatxada nagusia.
Erromesen ospitalea.jpg|Erromesen ospitalea
Zalduendo_04.jpg|Larreatarren etxea

## Zalduondar ospetsuak 
* Zeledonio Altzola Gartzia de Andoin (1796-?), Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaietako Zeledon pertsonaia nagusi Zeledonen inspirazio iturritzat jotzen diren bi gizonetako bat (bestea, Zeledon Iturralde bitorianoarra da).
* Bernardo Atxaga (1951-), euskal idazle ospetsua. Asteasun (Gipuzkoa) jaioa, aspaldiko urteetan Zalduondon bizi da, Andoin-Luzuriaga jauregian, hain zuzen ere.
* Fermin Diaz de Lezea Lopez de Etxeezarreta (Zalduondo 1905- Mar del Plata 1989): Zalduondon jaiotako futbolari eta entrenatzailea, Argentinan eta Txilen ibilitakoa, "El Vasco" goitezenez ezaguna.

## Bitxikeriak 
Burgostik 14 kilometro ekialdera Zalduendo deituriko beste herri bat dago. Nahiz Arabakoa, nahiz Burgoskoa Donejakue bidearen ertzean daude.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Lautadako kuadrilla
* Araba eta Gipuzkoako Partzuergo Orokorra

## Kanpo estekak 
*  Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Zalduondo», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* "Zalduondoko emakumeak bizi sorburu" dokumentala.
* "Zalduondoko inauteriak" dokumentalak.
* Done Saturnino eliza - bisita birtuala