Pompeloko togatusa

**Pompeloko togatus-a** Iruñean aurkitutako brontzezko eskultura erromatar bat da, *togatus* edo togaz jantzitako pertsonaia baten errepresentazioa, gure aroko II. gizaldiko erdialdeko datazio eman zaiona. Iruñeko Nabarreria kalean aurkitu zuten 1895ean eta 2015. urtera arte jabetza eta kokapen ez oso ezagunak izan zituen, harik eta AEBetako bilduma pribatu batean aurkitu baitzen Galiatik zetorrelako aipuarekin. Munduan brontzezko *togatus* hauen hamahiru adibide gordetzen dira, horietako bost Ponpeian eta Herkulanon eta hortaz pieza nahiko bakana da. 

2025ean, Vianako Printzea Erakundeko Kultura Zuzendaritza Nagusiak Carmen Marks-Jacob aditu alemaniarrari eskatutako aurretiazko txosten batek jakinarazi zuen, estatua neskato batena zela, eta ez gizon batena, uste zen bezala.  

## Aurkikuntzaren historia 
1895ean Juan Iturralde Suitek Iruñeko Nabarreria kaleko etxe bat eraikitzeko lanetan aztarna arkeologikoen aurkikuntzaren berri eman zuen *Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordearen Aldizkarian*. Obren aurretik Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordeak ohartarazi zuen kontuz egitekoak zirela lanak, Batzordea "ziur baitzegoen bertan erromatarren aztarna garrantzitsuak topatuko zirela". Prebentzio horren arrazoia izan zen lehentxeago bi edo hiru metroko sakoneran lurperatutako mosaiko-zoladura aurkitu zela Kuria kalean egindako obretan.

Eta halaxe bada, Nabarrerian ere aurkitu ziren zeramika gorriko ontzi zatiak, kobrezko txanponak, hormen oinarriak, brontzezko *togatus*-aren eskultura hau bururik gabe, eta brontzezko beste buru bat ere bai, txikiegia izatez estatuarena izateko.

Beste pieza batzuekin aurkitu arren eskultura, testuinguru arkeologikoaren ikerketa zuzenik ez zen egin. 21. menderako finkatu da, ordea, Pompaeloko foroa Nabarreria plazaren inguruan zela, eta hortaz foroarekin lotura izan lezake brontzeak.

## Desagerpena eta identifikazioa 
1906an, garai hartan indarrean zegoen legezko araudiaren arabera, jabeak (aurkitu zuenak) Batzordean gordailuan utzitako pieza erreklamatu zuen eta piezaren arrastoa galdu zen. 

1970ean Versaillesen eta 1985ean New Yorken izan zela dokumentatu izan da, John Werner Klugeren bilduma pribatuan.  1996ko apirila eta 1997ko apirila bitartean Harvard Unibertsitateko Arte Museoak antolatutako " *The Fire of Hephaistos: Large Classical Bronzes from North American Collections* " izeneko erakusketan egon zen   2010ean Christie's enkante etxearen New Yorkeko abenduko katalogoan agertzen da, "Frantziaren hegoaldeko" jatorria adieraziz, azkenean inork erosi ez zuen arren. 2012an, Phillips de Pury & Company-k antolatutako " *Dialogues Between Art & Design" erakusketan izan zen,* saltzeko asmorik gabe.  

2015ean, Manuel Olcina Doménech Alacanteko Arkeologia Museoko zuzendariak Aalen hirian izandako brontzezko eskultura erromatarren adituen biltzar batean ezagutu zuen. Proiekzio bat izan zen ponentzia batean, eta Olcinari gogora etorri zitzaion Nafarroako Monumentu Historikoen Batzordeak argitaratutako Julio Altadillen argazki zahar bat. Orduan, Carol C. Mattusch espezialista estatubatuarrak John Kluge bilduma amerikarrean ikusi zuela adierazi zuen, eta informazio hau  Olcinak Nafarroako agintariei jakinarazi zien. 

Nafarroako Gobernuko Museo Zerbitzuak harrezkero egindako lanen ondoren, «epe luzeko mailegu baten bidez»  bi urtez Iruñean erakusgarri egotea lortu zen, 2022tik 2024ko maiatza bitartean. 2023ko maiatzean, Nafarroako Gobernuak jabearekin estatua 620 000 dolarren truke erosteko aurreakordioa egina zuela iragarri zuen.
[thumb| Eskuin eskuko [Galburu|galburuen azaoa, edo, agian togaren azken tolesduraren muturra.]]

## Deskribapena 
127 cm-ko altuera neurtzen duen brontzezko eskultura da. Juan Carlos Elorza Guineak toga erromatarra Flaviar garaiari dagokiola aurkitu zuen,  Kronologikoki kokatuta Luis Romero Novella eta Rubén González Montoyaren eskutik, gure aroko bigarren erdialdekoa dela uste da. 
ezkerrera|thumb| Erromatar toga baten zatiak
Hasieran Ceres erromatar jainkosaren irudikapentzat hartzen zen eskuineko eskuan galburu sorta bat zuelakoan.»  Hala ere, azterketa zehatzago batean, ikusi da irudiaren ezaugarri anatomikoak ez direla egokiak emakumezko baten irudikapen baterako. Elorza Guinearentzat, gizon-irudia dela argi utziz, eskuineko eskuan eramango lukeen objektuak beharko luke izan *patera* edo *rotulus* bat, eta horiek ere ez dira, eta hortaz, berak uste du izan daitekeela jantziaren azken muturra, eskulturak galduak zituelarik togaren *umboa* eta *sinusaren* behealdea,  sinusaren kanpoaldeko tolesturaren ertza baino ez dela, hiru muturreko forma berezi hori.

Hala ere, Elorza Guineak nabarmentzen du halaber togaren tolesturek beheko aldea oinetaraino estaltzen dutela, *togatus*-etan oso arraroa, eta bai ohikoagoa eskultura femenino baten kasuan.

Susmo horiek 2025ean konfirmatu ziren Carmen Marks-Jacob eta Hans Rupprecht Goette adituen ikerketari esker. Azterketaren ondoren, ikusi zen estatua 10 eta 12 urte bitarteko neskato baten irudikapena dela, erromatar herritarra zela erakusten duen *praetexta toga* janzten zuena, eta eskuineko eskuan galburu sorta bat eramaten zuena, bere emankortasunaren sinbolo gisa. Ikerketa horiek, gainera, brontzezko genero horrek munduan duen irudikapen bakartzat hartzen dute, eta aurretik datatutakoa baino antzinatasun handiagoa zuela adierazi, zehazki, mende bete zaharragoa, hau da, K.o. I.go mendekoa. Marcks-Jacobsen arabera, hileta-esanahia izan zezakeen edo familiako eskultura-talde bateko kide izan zitekeen.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak