Iberiar erbi

**Iberiar erbia** (*Lepus granatensis*) Iberiar Penintsulan aurki daiteken erbi espeziea da.

## Azpiespezieak 
Erbi honek hiru azpiespezie ditu:
* *Lepus granatensis gallaecius*, **Miller**, 1907.
* *Lepus granatensis granatensis*, **Rosenhauer**, 1856.
* *Lepus granatensis solisi*, **Palacios y Fernández**, 1992., ziur asko galdua

## Informazio taxonomikoa 
Rosenhauer-ek XIX. mendearen erdialdean deskribatu bazuen ere, Iberiar erbiaren kokapen taxonomikoa eztabaidagai izan da. *Lupus capensis* zela uste izan zen 1979ra arte, ikerketa biometriko eta biokimikoek espezie berezi gisa baieztatu zuten arte.

## Deskribapena 
Espainiako erbi txikiena da. Bere senideak bezala, atzeko hanka ondo garatuak eta punta beltzak dituzten belarri oso luzeak ditu. Bizkarraldean ilea arre-horia du eta azpialdean zuria, gorputz-adarretako atzealdean orban zuri bereizgarri batekin. Gorputzaren neurriak: burua gehi gorputzaren luzera: 44,4-47,0 cm; buztanaren luzera: 9,5-10,9 cm; belarriaren luzera: 9,6-10,1 cm; atzeko oinaren luzera: 11,4-11,8 mm; pisua: 2,06-2,54 kg. Arrentzat 2,95 kg-ko eta emeentzat 3,30 kg-ko gehienezko pisuak jakinarazi dira.

## Banaketa 
Iberiar penintsula gehiena okupatzen du, Leon iparraldetik eta Asturias mendebaldetik ekialdera doan zerrenda bat izan ezik, Euskal Herri gehiena zeharkatuz (Araba hegoaldeko banda estu bat izan ezik), eta Penintsulan zehar ipar-ekialdera jarraitzen duena, Ebro ibaiaren bokalea ekialdeko mugatzat hartuta. Ebro ibaiaren iparraldean ikusitakoak, aurretik ezagutzen zen banaketa-eremua zabaltzen dutenak, sakabanaketa naturalaren, ehizaren bidezko sarreren edo identifikazio okerren ondoriozkoak izan daitezke.

## Aldaketa geografikoa 
Iberiar penintsulako espezie endemikoa da, eta hiru azpiespezie deskribatu dira: *L. g. gallaecicus,* Galizian eta Asturiasko mendebaldeko zati batean bizi dena, izendatutako forma baino tonu ilunagoak dituena; *L. g. solisii* Mallorkako uhartekoak, atzeko hanka laburragoak  eta hortz-morfologia bereizgarria ditu; eta izendatutako azpiespeziea, *L. g. granatensis*, bere banaketa-eremuaren  gehiengoan bizi dena.

## Habitatak eta altuera tartea 
Habitat mota askotarikoak okupatzen ditu, nahiz eta espazio irekiak nahiago dituen, batez ere agroekosistemak, baita sastrakadi urriko eremuak ere. Iberiar penintsularen iparraldean, mendi-oineko sastrakadiak okupatzen ditu, segidaren fase desberdinetan eta mendiko larreak ere bai. Iberiar penintsularen hegoaldean, nekazaritza-eremu irekietan (lautadetan) eta olibondo-soroetan  bizi da. Habitat tipikoa Doñana Parke Nazionaleko Vera eskualdea da, non espeziea ekotono eremuan ugariagoa den padura eta mendian baino. Espezieak itsas mailatik 1750 metrorainoko altitude-tartea du Peña Trevinca mendigunean.

## Ugalketa 
Ugalketa-zikloa lagomorfo gehienetan bezala, baldintza klimatikoen araberakoa da, eta hauek, aldi berean, eragina dute belar-biomasan. Urte osoan zehar ugalketa-jarduera erakusten du, otsaila eta ekaina bitartean jarduera gorenarekin. Beste logomorfo espezieak bezala, enbrioi birxurgapen gaitasuna du. Ernaldiak 42 eta 44 egun artean irauten du. Kumaldien tamaina kume bat  eta bost artekoa da. Erbikumeak ez dute gurasoen zaintzarik jasotzen. Doñanan eguraldi txarrarekin aurkitutako helduen hilkortasuna %70 eta %80 artekoa da. Naturan, markatutako zenbait ale bost urte baino gehiago bizirik irauten dutela ikusi da.

## Elikadura ohiturak 
Gaueko elikadura ohiturak ditu. Elikadura-eremuetan hainbat erbi elkartu daitezke. Dentsitate handiak daudenean, untxiak edo abereak bezalako beste espezie batzuen ondoan bizi eta elikatu daitezke. Batez ere belarrak jaten ditu (%70 baino gehiago), kokapen geografikoa edo altuera edozein dela ere. Noizean behin landare zurkarak kimatu ditzakete, fruituak, zurtoinak edo azala janez.

## Ugaritasuna 
Dentsitatea oso aldakorra da, habitataren kalitatea, ehiza-presioa, klima eta abar bezalako faktoreen arabera. Dentsitateak Andaluziako olibondo-soroetan 80 banako/km karratuko eta Leongo  zereal-labore intentsiboetan 22 banako/km karratuko artekoak dira. Doñanan, 1995ean batez besteko dentsitate orokorra 24,18 banako km karratukoa zen. Asturiasen, autore batzuek diote gainbeheran egon daitekeela.

## Antolaketa eta portaera 
Bakarrik bizi da, eguna berak zulatzen dituen zuloetan, “ohe” deiturikoetan, etzanda ematen du. Ilunabarrean, ohetik ateratzen da elikatzeko, batzuetan taldeak osatuz eta bazkalekuak estaliz. Egunero egiten ditu elikatzeko eta oheratzeko eremuen artean bidaiak.

## Garrantzia ekonomikoa eta gizakiekin duen harremana 
Ehiza txikiko espezie oso preziatua da, urtero miloi bat ale baino gehiago harrapatzen baitira Espainian. Gizakiei transmititu diezaiokeen gaixotasunen artean, tularemia nabarmentzen da, Espainiako iparraldean osasun arazoak eragin zituen gaixotasun bakterianoa.

## Mehatxuak eta kudeaketa neurriak 
Mehatxuen artean, habitataren galera nabarmentzen da, laboreen homogeneizazioak eta labore tradizionalen desagerpenak intentsiboen alde, baita basoberritzeko ahaleginek ere. Ehiza kudeaketa egokiaren falta (gehiegizko ehiza), pestiziden erabilera gehiegizkoa eta bereizketarik gabea, ehiza ezkutua, errepideko hilketak eta harrapari oportunisten gorakada ere kontuan hartu beharreko faktoreak dira. Proposatutako neurrien artean, besteak beste, ehiza kudeaketa egokia aterpeak eta habitataren hobekuntzak sustatzen dituen nekazaritza_dibertsifikazioa, espeziearen eskakizun ekologikoak kontuan hartuta.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Ballesteros *et al.* (1996), Beltran *et al.* (1994), Banhomme *et al.* (1986), Carro *et al.* (1999a, 1999b), Farfan *et al.* (1999), ;López *et al.* (1996), Palacios (1978, 1979, 1983, 1989), Palacios eta Fernández (1992), Palacios  eta López (1980), Vargas *et al.* (1999).