open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pilar Rodríguez

**Pilar Rodríguez Zabaleta** (Leitza, ) nafar aktorea da. Gaztetatik antzerki zalea, 1982an, 42 urte zituela, Eusko Jaurlaritzako Arte Dramatikoko Eskolan, Antzertin, hasi zen.

## Filmagintza 
### Zinema 
* *Urte berri on, amona!* (2011)
* *Hodeiak margotzeko makina* (2009)
* *Ander* (2009)
* *Pasos* (2005)
* *Frágil* (2004)
* *Le cou de la girafe* (2004)
* *Lepokoa* (2003)
* *Sabor a menta* (2003)
* *la voz de su amo* (2001)
* *Yoyes* (2000)
* *Casiopea* (2000)
* *Pecata minuta* (1999)
* *Pesadilla para un rico* (1996)
* *Urte ilunak* (1992)
* *Ke arteko egunak* (1990)
* *Maitasun arina* (1987)
* *La hora bruja* (1985)
* *Ehun metro* (1985)
* *Erreporteroak* (1983)

### Telebista 
* *Eskamak kentzen* (2016)
* *Euskolegas* (2009)
* *Mi querido Klikowsky* (2008)
* *Balbemendi* (2006)
* *Hospital Central* (2003)
* *La noche del escorpión* (2002)
* *Ander eta Konpainia* (2000)
* *Teilatupean* (2000)
* *¿Qué nos pasa?* (1999)
* *Jaun ta jabe* (1997)
* *Goenkale* (1994)
* *Bi eta bat* (1991 eta 2012)

## Erreferentziak
Tumeliko

**Tumeliko** (; 15-47 baino lehenago), Arminio germaniar buruzagiaren eta honen emazte eta bere etsai Segestesen alaba izan zen Thusneldaren semea izan zen.

15. urteko maiatzean, Arminiok setiatua zuen Segestes, azken honen gotorlekuan. Bertan zegoen Thusnelda, haurdun. Germaniko erromatar jeneralak, Tiberio enperadorearen legatuak, Arminioren setiotik salbatu zituen Segestes eta beste Erromaren aldeko kerusko guztiak, Thusnelda bahituz. Berau eta bere seme Tumeliko, 17. urtean Erroman aurkeztuak izan ziren, Germanikoren garaipen jaialdian. Honen ondoren, ez ziren hilak izan. Tumeliko, Ravennara erbesteratua izan zen. Bertan, ziurrenik, gladiatore gisa prestatua izan zen.

Kornelio Tazito historialariak, ez du argi uzten noiz hil zen Tumeliko.
Tamarindo

**Tamarindoa** (*Tamarindus indica*) zuhaitz tropikal bat da, bere jatorria, ekialdeko Afrikan duena, baina orain, Asia tropikaleko toki askotan eta Latinoamerikan ere badagoena. Izena arabieratik datorikio:  *tamr hindi*, "Indiako datila".

***Tamarindus*** generoko espezie bakarra da.

## Ezaugarriak 
Zuhaitzak, 20 metro garai izan daiteke. Tamarindoaren hostoek, 10 eta 18 foliolo artean izaten dituzte. Zuhaitzak, poltsa itxurako marroi koloreko fruituak ematen ditu. Haziak, fruitu honen barnean daude, laranja eta marroi arteko kolorea duen mami itsasgarri batekin estalita.

Fruituaren mamia, gozagarri gisa erabiltzen da Asia eta Latinoamerikako sukaldaritzan. Saltsa ingelesaren osagai garrantzitsuetako bat da, baita beste saltsa batzuena ere. Fruitu gaztearen mamia, garratza da, eta hainbat platerentzako egokia. Fruitua helduta dagoenean, berriz, gozoa da, eta postreentzako oso egokia. Mamiak, hostoek eta azalak, erabilpen medikoak dituzte. Adibidez, Filipina aldean, hostoak, tradizionalki, tean erabiltzen dira, malariak eragindako sukarra jaisteko.

Bere dentsitate eta iraupenagatik, tamarindoaren zura, altzariak egiteko ere erabili daiteke. Zuhaitz hauek India hegoaldean oso ohikoak dira, Andhra Pradesh estatuan bereziki. Herrialdeko errepide eta autobideetan itzala emateko erabiltzen dira. Tximinoei asko gustatzen zaizkie tamarindoaren fruitu helduak. India hegoaldean, oinarrizko dietaren zati da. Bertan Sambharra, Pulihora arroza eta beste plater batzuk prestatzen dira tamarindoarekin.

## Erabilera 
thumb|ezkerrera|Tamarindoaren fruituak
Tamarindoa, mundu guztiko indiar dendetan aurki daiteke. Mexiko, Panama, Venezuela, Kolonbia eta Latinoamerikako beste herrialde batzuetan, goxoki gisa ere saltzen da, baita edari gisa ere. Tamarindoa, bere ezaugarri medizinalengatik, botika ayurvediko gisa erabiltzen da, liseriketa edo urdail arazoentzat.

## Bitxikeriak 
Donostian *tamarindo* izenarekin ezagutzen diren ibiltokietako zuhaitzak, ez dira berez tamarindoak, baizik eta frantses milazkak (*Tamarix gallica*), zuhaitz itxura eman dieten zuhaixkak, jatorria Nafarroako Erriberan dutenak.

## Kanpo estekak 
*  http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html
Kutzemendi

**Kutzemendi** edo **Olarizu mendia** Gasteizko hegoaldean dagoen muino bat da, Olarizu landa eremuaren alderik gorena. 709 metroko garaiera du, eta Gasteizko hirigunetik oso hurbil dago. Irailean festa bat egiten da mendi tontorrean, gailurreko gurutzearen ondoan. Berez zailtasunik gabeko igoera den arren, neguan izotzak zaildu egiten du, oso irristakor egiten baitu bide aldapatsua.

## Kutzemendiko aztarnategia 
Muinoaren gainaldean Kutzemendiko herri gotortua dago: Burdin Aroko herrixka gotortu baten arrastoak dira (K.a. IX. mende-K.a. III. mende bitartekoak). Aztarnategi hori *monumentu multzo* sailkapenarekin kultura ondasuntzat izendatzeko espedientea abiarazita dago 1995az geroztik. 1995eko urriaren 16ko 4523 zenbakiko Ebazpenaren bidez, Kalifikatutako Kultura Ondasun deklaratzeko espedientea hasi zen (1995eko azaroaren 7ko EHAA, 212. zk.), Monumentu-multzo kategoria emateko. Hala ere, urtebete igaro ondoren espedientea iraungi zen eta gaur egun oraindik kalifikatzeko dago.

Jose Migel Barandiaranek aurkitu zuen aztarnategi hori, 1926an, eta ordutik hainbat ikerketa arkeologiko egin dira. Kokaguneak Burdin Aroko herri harresitu garaien egitura tipikoa zeukan, eta harresi bat bazuela aurkitu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kutzemendiri buruzko informazioa Gasteizko udalaren webgunean.
* “Poblado de Kutzemendi” *Rutas con Historia*
Euskal tipografia

**Euskal tipografia** gehienetan euskal gaiak adierazteko erabiltzen den letra-tipo multzoa da, sarritan gorputz sendoa duena. Jatorria harrizko hilarrietan eta zurezko etxe-altzarietan zizelkatutako letra tipoa du.

## Erabilera 
Euskal tipografia idazkunak egiteko soilik erabili ohi da, hori baitu jatorria. Gainera, idazkun jatorri hori dela eta (erromatar alfabetoan jatorria duena), letra larriak baino ez ditu. Sarritan ikus daiteke saltoki eta jatetxe-tabernen izenetan, eta euskal jatorriko produktuetan. Batzuetan, trafiko seinaleetan ere ikus daiteke, hala nola kale-plaketan edo trafiko seinaleetan (A-8 autobideko seinale zaharretan kasu).

Sarri gorputz sendoa duenez, oso gutxitan erabiltzen da testu luzeetan, irakurketa zaildu baitezake.

## Tipografia motak 
[thumb|250px|Euskal tipografia [Sarako ezkila-dorreko idazkunean.]]
Badira testu prozesadoreetarako eskuragai dauden hainbat euskal tipografia. Horien artean daude:
* Haritzaga
* Karako
* Ostoak
* Sculpture
* Classic
* Emakhor
* Etxeak
* EuskaraOld
* Gernika
* Irouleguia
* Kaxko
* Koldako
* Navarre
* Bilbao
* Urkiola

## Ikus gainera 
* Euskal alfabetoa
* Gaeliko tipografia

## Kanpo estekak 
*  Euskal tipografiari buruzko erreportajea Argia aldizkarian
*  Basque fonts
Orbiso

**Orbiso** egun Kanpezu udalerria osatzen duten 5 herritako bat da.

## Izena 
21. mendean herrira bidean Urbisu/Orbiso seinale elebidunak daude, baina Euskaltzaindiak ez du ontzat ematen euskarazko Urbisu forma ustezko hori, eta ez da batere argia jatorri etimologikoa.

Kanpezuko kontzejuetan erabili ohi diren goitizenetan, Orbisokoei *Patones* esaten diete.
*Santutxoa, herriaren iparraldeko sarreran.
*Iturri eta latsarria, Martin de Mendizabalek egina 1806. urtean.

## Iruditegia 

Fitxategi:Kanpezu 210311 43 (cropped).jpg|Azulejuzko herri-seinalea.
Fitxategi:Kanpezu 210311 36.jpg|Ekialderantz, Nafarroarantz, ematen duten etxeak, harresi zaharren aztarnekin.
Fitxategi:Kanpezu 210311 31.jpg|San Andres eliza.
Fitxategi:Kanpezu 210311 40.jpg|Iturri neoklasikoa eta latsarri eraberritua.
Fitxategi:Humilladero, Orbiso.jpg|Santutxoa herriko sarreran.
Fitxategi:Orbiso (Araba) baskula.jpg|Baskula
Fitxategi:Orbiso (Araba) (80170).jpg|Eliza eta kontzejuaren etxea
Fitxategi:Orbiso (Araba) (36785).jpg
Fitxategi:Orbiso (Araba) olibondoak.jpg|Olibondoak

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdea

## Kanpo estekak 
*  Urbisu Kanpezuko Udaleko web orrian
Santikurutze Kanpezu

**Santikurutze Kanpezu** (ofizialki *Santa Cruz de Campezo / Santikurutze Kanpezu*) Arabako herria da, Kanpezu udalerriaren herriburua. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 854 biztanle ditu. Ega ibaiaren bazterrean dago.

## Geografia 
## Historia 
Kontzeju hau Kodes mendilerroaren hegalean dago. Erromatar historialarien arabera, Kanpezuko lurraldean barduliarren euskal tribua bizi zen. 823. urtean Abd-Al-Karin arabiar jeneralak ibarra suntsitu zuen.

XII mendean arma-plaza garrantzitsua izan zen. Hurrengo mendean Gaztelak eskuratu zuen eta 1256 urtean Alfontso X.ak hiri gutuna eman zion. 1368an Nafarroako Erresumak eskuratu zuen, baina bost urte beranduago itzuli behar izan zuen. Santikurutze Kanpezun bazen judutegi bat, 1474ko zerga-agirietan jasoa. Sancho Fortuniones de Piédrolaren dorrea existitu izan zen, XV. mendean Rojas familiak eskuratu eta XIX. mendean komentu frantziskotarra bihurtu zena.

## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Azpiegiturak 
## Kultura 
Inauterietan "Toribio" izeneko pertsonaia ateratzen da.

## Ondasun nabarmenak 
* Andre Mari eliza
* Ibernaloko Andre Mariaren baseliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Antoñana
* Araba
* Arabako Mendialdeko kuadrilla
* Bujanda
* Kanpezu
* Orbiso
* Oteo

## Kanpo estekak
Datil

thumb|250px|Datilak
**Datila** fruitu jangarria da, datil-palmondoak ematen duena. Fruitu mamitsua eta luzanga da, 4-6 zentimetro luze, barnean hezur luzaran bat daukana. Oso energetikoa da, azukre kantitate handia baitu (%70 inguru). Oinarrizko jakia da Ekialde Hurbilean eta Magrebean. Egipto, Iran, Aljeria eta Saudi Arabia dira munduko ekoizlerik handienak.
 
## Aldaerak 
200 datil mota inguru daude: batzuk zuriak, handiak, oso azukretsuak eta jateko onak dira, eta beste batzuk txikiak, lehorrak eta azukre gutxidunak; azken horiek behin ehotuz gero irina ematen dute, ogiaren ordez erabiltzen dena. Zapaldu ondoren uretan hartzitzen jartzen badira, datil-ardoa izeneko edaria ematen dute.

## Ezaugarri nutrizionalak 
Oso azukre eduki handia dute, %70 inguru. Gainera, oso aberatsa dira karbono hidratotan, burdinean, potasioan eta fosforoan. Bitaminak ere asko dituzte: A bitamina, C bitamina, tiamina, erriboflabina, niazina eta triptofanoa

## Ezaugarri medizinalak 
Medikuntzan onuragarritzat hartzen da. Naturopatian, asma, eztul, minbizi, tuberkulosi, bronkitis, sukar, urdaileko min, marranta, begi nekea eta gonokozia kasuetan preskribatzen da. Fruitu ondua, esnetan irakina, arnasbideak xamurtu eta irekitzeko erabiltzen da.

## Ekoizpena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Datil-palmondo

**Datilondoa** **edo datil-palmondoa** (*Phoenix dactylifera*) datilak ematen dituen palmondo mota da. *Phoenix* generoaren barruan hedatuenetarikoa da, nahiz eta beste 15 espezie ere existitzen diren.

Palmondo dioiko bat da, enbor bakarrekoa eta oinarritik adarkatua. 20 metroko altuera du eta 30-40 zentimetroko zabalera. Enborra hildako hostoek estaltzen dute. Hosto hauek pinnatuak dira, 6 edo 7 metroko luzerarekin eta 45 zentimetroko folioloekin. Lore arrak krema kolorekoak dira eta emeak horiak. Fruituak luzekarak dira, arrautza itxurakoak, eta datil izena dute.

Munduko kontzentrazio handiena Elx herrian ematen da, Alacanten. Bertan milioi erdi datil palmondo daude eta dirudienez kartagotarrek landatu zituzten.
Salbatore

**Salbatore** Beasaingo auzo bat da, udalerriaren mendebaldean. Ormaiztegirekin egiten du muga eta baserriez gain industriagune bat ere badago.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  Salbatore auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Ugartemendi

**Ugartemendi** Beasaingo auzo bat da, udalerriaren hegoaldean dagoena. N-1 errepideak herritik banatzen du. Muga egiten du Lazkaoko Senpere auzoarekin. Auzoaren hego-ekialdetik Agauntza ibaia igarotzen da. Baserriez gain, Ugartemendi auzoan dira Beasain institutu publikoaren Txindoki egoitza, industriagune bat eta ertzain etxea ere.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  Ugartemendi auzoa, Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran.
Aintzerga

thumb|Lindozuloak ezin xurga eta aintzira sortzea (aintzira-erreka)
**Aintzerga** Berastegiko auzoa da, udalerriaren hegoaldean, Nafarroarekin mugan. Autobidearen bi aldetan geratzen da, nahiz eta gehiengoa bere mendebaldean geratzen da. Baserriz osaturik dago, baina ez du gune nagusirik.

Izenaren jatorria, hala dirudi, "aintzira-erreka" edo "aintzerreka" esapidetik dator, izan ere bertan "lindozuloa" baita elementu nagusia: bailaran erortzen den urak daukan irteera natural bakarra lindozuloa da (zulo hori da erreka) eta, euri asko denean, aintzira (ur-maela) sortzen da, zuloak ur askori irteera emateko gaitasunik ez duelako.

## Kanpo estekak 
*  Aintzerga auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
* (gazteleraz)
http://www.diariovasco.com/planes/201502/21/lindozulo-capricho-natural-misterioso-20150221144822.html
Izotzalde

**Izotzalde** Berastegiko auzoa da, udalerriaren hegomendebaldean. Gaztelurekin egiten du muga mendebaldean eta hegoaldean eta Orexarekin hegomendebaldean. Baserri gehienak auzoko lurren iparraldean daude, herrigunearen hegoaldean.

## Kanpo estekak 
*  Izotzalde auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Aratz-Matxinbenta

**Aratz-Matxinbenta** Gipuzkoako Beasain, Azpeitia eta Itsasoko mugan dagoen etxagunea edo herria da, eliza propioarekin, San Martin Loinazkoaren eliza.

## Geografia 
Auzoaren alde bat Beasainen dago eta errekaren bestaldean dauden etxeak Azpeitia dira (Eizagirre auzoaren parte lirateke).  Bi hauen hegoaldean dauden etxeak Ezkio-Itsasoko udalerriaren parte dira (Itsasokoak, zehazkiago, herri hau udalerri izan denean), Zaraia errekaren beste aldean. Matxinbenta eta Matximenta formekin ere ezaguna da herria, eta biztanle-entitate desberdin gisa ageri dira zenbait datutegitan, baina Euskaltzaindiaren arabera Aratz-Matxinbenta da toponimoa euskaraz.

Herriko lur azalerari begiratuta %46,7 da Azpeitia, %43,7 Beasain eta %9,6 Itsaso. Udalerrien mugek bat egiten duten tokian mugarri batek markatzen du puntua.

Bertatik igarotzen den erreka Ibaieder da, Urolaren emaileetako bat eta Zaraia errekarekin hiru herriak elkartzen diren puntuan bat egiten du.

{{Map draw
|caption = Aratz-Matxinbentako udalerri mugak
|type= |latitude=43.10778|longitude=-2.24139
|zoom = 16
|align = center
 | width = 500
 | height = 500
|text=Berdez, Itsaso; horiz, Beasain; urdinez, Azpeitia.
    |geotype= |ids=
        |geotype1=Point |coordinates1=43.10778,-2.24139 |title1=Aratz-Matxinbenta |description1= |image1= |marker-color1= |marker-size1= |marker-symbol1=
        |geotype2=geoshape |ids2=Q1110918 |title2= |description2= |image2= |fill2=#008000 |fill-opacity2=76% |stroke2= |stroke-width2= |stroke-opacity2=70% 
        |geotype3=geoshape |ids3=Q847130 |title3= |description3= |image3= |fill3=#FFFF00 |fill-opacity3=76% |stroke3= |stroke-width3= |stroke-opacity3=70% 
        |geotype4=geoshape |ids4=Q180611 |title4= |description4= |image4= |fill4=#0000FF |fill-opacity4=76% |stroke4= |stroke-width4= |stroke-opacity4=70% 
}
}}

## Demografia 
Beasaingo aldeak, 2001. urteko erroldan 30 biztanle zituen, eta 2021. urtekoan, 14. Ezkio-Itsasoko erroldak 16 2001.ean eta 7 2021.ean.

## Herritar ezagunak 
* Nikolas Segurola (1939-2023), artzaina, bertsolaria eta frantziskotar fraidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saioa Garin

**Saioa Garin Aranburu**, izen artistikoz **Saioa** (Legorreta, Gipuzkoa, 1978 - ), abeslari gipuzkoarra da. Folk amerikarra lantzen du.

## Ibilbidea 
2004an Donostia Hiriko por-rock lehiaketan hartu zuen parte eta orduan abiatu zen bere musikari ibilbidea. Dagoeneko lau disko ditu kalean.

## Diskografia 
* *Particular land* (2007, Moonpalace Records)
* *Matrioska heart* (2008, Moonpalace Records)
* *Natura* (2013, Moonpalace Records)
* *Ateak* (2019, egilea editore)

## Kolaborazioak 
* *Gainsbourg gainbegiratuz* (2008, Gaztelupeko Hotsak)

## Kanpo loturak 
*  *Particular land* diskoaren inguruko elkarrizketa *Argia* astekarian.
*  *Matrioska heart* diskoari buruzko erreportajea *Argia* astekarian.
*  Saioari buruzko orria Moonpalace Records diskoetxearen webgunean
* Euskal Musika Katea
* Vimeo
Itziar Urretabizkaia

**Itziar Urretabizkaia Zabaleta** (Donostia, 1979ko uztailaren 15a) aktorea da.

## Biografia 
Itziar Urretabizkaiak Komedian lan egin du gehiago. 2021ean bira egiten hasi zen *Bost minutu* antzezlanarekin, Andoni Agirregomezkortarekin batera. Nekane pertsonaia izan zen.
Itziar Urretabizkaia:"Antzerkiak, berehala, adrenalina igo eta lotu egiten du."

### Formazioa 
1996tik 1998ra Arte eszenikoak ikasi zituen Donostiako TAEn. Jarraian, 1999an Interpretazio Seminario intentsiboa egin zuen Cristina Rotarekin. 2000. urtean Teatro de la danzarekin Arte-ikasketa-integrala ikasturtea eta Luis San Narcisorekin Kamera-interpretazioa / Casting-prestaketa intentsiboa egin zituen. 2008an Bakarrizketen intentsiboa ikasi zuen Andres Cuencarekin. 2009 urtea Antzerki musikala lantzen eman zuen. Komedia intentsiboa egin zuen 2012an, eta hurrengo urtean Zinema eta telebista intentsiboa. 2015 urtea Vigoko Unibertsitatean Antzerki eta Arte Eszenikoen Masterra egiten pasatu zuen. Euskara, ingelesa eta ingelesa (maila ertaina) menperatzen ditu, baita biolina ere. 

Itziar Urretabizkaia aktore donostiarra oso ezaguna da euskal antzerkian, telebistan eta zineman. 'Goenkale' izan zen, hainbat aktorerentzat bezala, bere ikaskuntza-eskola handia, eta, lana falta izan ez duen arren, irakaskuntzara bideratu nahi izan du bere karrera, hori bai, ikuspegi beretik eta beti oso presente dagoen arte dramatikoarekin.

## Lanak 
Lan hauetan parte hartu du:

### Telebistan 
### Zinema 
### Antzerkia 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Gainlabur

**Gainlabur** Euskal Herriko erdialdeko mendi bat da. Urkilla mendilerroan dago, Araba eta Gipuzkoa arteko mugan.

## Berezitasunak 
Gainlabur lepoaren ondoan dago. Hemen, Gainlaburreko trikuharria dago, oso modu eskasean kontserbatua eta ehizatokitzat erabilia, Araba eta Gipuzkoa arteko mugan dagoen Elgeako parke eolikoaren ondoan.

## Kanpo estekak
Mangondo

**Mangondoa** (*Mangifera indica*) tropikoarteko landare bat da, mangoak sortzen dituen landareetako bat. Mamia, zuntz erakoa izan daiteke batzuetan. Hasieran, kolore berdea izaten du, eta, helduta dagoenean, berriz, hori edo laranja kolorekoa da. Bere mamia, fruitua oraindik erabat helduta ez dagoenean batik bat, zertxobait garratza izan daiteke.

Asian du jatorria, Indian, batik bat, eta hainbat barietate dauzka, hauetako asko, txerto bidez lortutakoak, irudian agertzen direnak bezala. Amerikako Tropikoarteko Lurraldean berez hazten dena, hori kolorekoa da, txerto bidez lortutako barietateak baino txikiagoa eta oso zapore gozokoa.

Bere uzta garaiak, maiatzean du gehiengo bat ipar hemisferioko latitude azpiekuatorialetan. Hau, berez, oso kontraesankorra da. Izan ere, ipar hemisferioan, garai hortan hasten baita euri garaia Gaussenen indize xerotermikoak dioen bezala, eta, beraz, fruituen heltzea, lehorte gehieneko hilabeteetan gertatuko litzateke. Zaporea ere, oso ezberdina da barietate bat eta beste baten artean. Adibidez, tamaina handiko mango baten usaia eta zaporea, almibarretan dagoen mertxika edo melokotoiaren oso antzekoa izango litzateke, baina testura lehorxeago batekin. Txerto bidez lorturiko mango barietate guzti hauek, garapen natural bidez lorturiko barietate baten ondorengoak izango lirateke. Venezuela eta Kolonbia aldean, pertsona askok, *manga* deitzen diote barietate honi. Eta hau, ez da landareak, jatorrizko tokian zuena baino klima mesedegarriagora mendetan lortu duen egokiera baino.

## Zuhaitza 
Beste zuhaitz batzuekin lehiatu behar badu batik-bat, tamaina handia har dezakeen zuhaitza da mangoarena. 30 metroko garaierara hel daiteke. Hau guztia, klima beroa dagoen tokietan. Klima epeletan ez da hainbesteraino heltzen. Txina, Italia, Espainia eta AEBak dira zuhaitz hau landatzen den herrialdeetako batzuk, Tropikoarteko Lurraldetik kanpo.

## Ezaugarri nutrizionalak 
Kaloriatan baxua da, antioxidatzaileak, C bitamina eta B5 bitamina iristen ditu gorputzera. Oso egokia da azukreen metabolizaziorako, baita, epidermis edo larruazaleko arazoetarako ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gladiatore

[300px|thumb|Gladiatoreak [II. mendea|II. mendeko mosaikoan (Leptis Magna, Libia).]]

**Gladiatoreak**, Erromatar Errepublikan eta Erromatar Inperioan, Erromako edo beste hirietako anfiteatroetan elkarren aurka aritzen ziren borrokalariak ziren. Erromako anfiteatroa Koliseoa da.

## Jatorria 
Gladiatoreak esklaboak izaten ziren, Estatuko probintzietan jaiotakoak eta oraindik erromatar hiritartasuna ez zutenak, edo baita erromatar Estatutik kanpo bizi zirenak ere, eta erromatarren aurkako guda galdu zutenak. Halere, egon zen gladiatoreren bat edo beste, esklaboa ez zena.

## Izena 
Gladiatore izena, erromatarrek borrokarako erabiltzen zuten ezpata batetik dator. Ezpata horrek gladius izena zuen, eta gladiatoreek maiz ezpata hori erabiltzen zuten armatzat, beren borroketan.

## Historia 
[thumb|300px|[Jean-Léon Gérôme: *Pollice Verso*.]]
K.a. 73. urtean, gladiatore eta beste esklabo batzuen Erromaren altxamendua egon zen. Espartako esklabo traziar ospetsua Erromaren aurka altxatu ziren esklabo hauen buruzagi zelarik. Altxamendu honek, bi urte iraun zuen, K.a. 71. urteraino.

## Gladiatore ospetsuak 
* Espartako
* Komodo (Erromatar enperadorea 180-192)
* Tumeliko

## Gladiatore motak 
* Samnitarrak
* Reziarioak
* Trazioak
* Mirmiloiak
* Secutoreak
* Laqueariiak
* Homoplatxiak
* Andabataeak
* Dimanchaeriak
* Essedariiak
* Equitesak

## Beste arma batzuk 
* Gladiatore kaskoa
* Hiruhortza
* Ezkutua

## Kanpo estekak
Haika

**Haika** Euskal Herriko gazte erakunde sozialista abertzalea zen. Gaur egun, esan daiteke Ernai erakundeak ordezkatzen duela, Baltasar Garzon epaileak Espainiar estatuan bere ekintzak ilegalizatu ondoren. Zehazkiago, Espainiako justiziak Haika legez kanporatu ondoren, sektore desberdinetako gazteek Gazte Bilgunea izeneko dinamika abian jarri zuten, zeinaren ondoren Segi sortu baitzen.

Haika, Jarrai eta Gazteriak erakundeen elkartzearen ondorioz sortu zen 2000. urtean, Kanboko (Lapurdi) Gazte Topagunean bere aurkezpen ekitaldia egin zuen. 2001. urtean Baltasar Garzon atxiloketak izan zituzten eta gartzelara bidali zituzten hainbat gazte Haika ETAren zati bat zela esan zuelako epaileak.

Ilegalizazioa eta gero 2005ko ekainean "Jarrai, Haika eta Segi "legez kanpoko" erakunde zirela bai, baina "erakunde terroristak" ez zirela ebatzi zuen Espainiako Auzitegi Nazionalak, armak ez zituela erabili argudiatuz. Hala eta guztiz, fiskaltzak eta AVTk helegitea sartu zuten. Honen ondorioz, bi urte beranduago hau da, 2007an "Jarrai, Haika eta Segi "talde terrorista" zirela erabaki zuen Auzitegi Gorenak. Ordutik aurrera, Etakideak balira epaitu eta kondenatuak izan ziren Haikako gazteak Dena da ETAren barruan kokatzen den momentu historikoan.

Audientzia Nazionalak Segi ere ilegala deklaratu zuen. Hala eta guztiz, gaur Ernai gazte erakundea da Haikako nolabaiteko ondorengoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Haika-Segi auzia: Auzitegi Nazionala gazteek epaitua Ibon Meñika eta Jon Markel Ormazabalekin elkarrizketa Haika-Segi auziaz Argia astekarian (2005-05-15)
Amerialde

**Amerialde** Berastegiko auzoa da. Hegoaldean metro batzuetan zehar Gaztelurekin egiten du muga eta mendebaldean Elduainekin. Herriaren mendebaldean dago.

## Kanpo estekak 
*  Amerialde auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Eguzkialde

**Eguzkialde** Berastegiko auzoa da, herriaren ipar-ekialdean.

## Kanpo estekak 
*  Eguzkialde auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Kultura intereseko ondasun (Espainia)

**Kultura intereseko ondasuna (KIO)** (, BIC) Espainiako figura juridiko bat da, ondare higiezinen zein higigarrientzat, historia, arte, hirigintza, etnografia, zientzia, paleontologia, arkeologia, teknika edo gizarte balio berezia duten kultura ondasunak babesteko helburua duena. Ondare dokumental eta bibliografikoa, aztarnategiak eta gune arkeologikoak eta balio artistikoa, historikoa edo antropologikoa duten gune naturalak, lorategiak eta parkeak ere BIC gisa deklaratu daitezke.

2022. urtea 17.819 ondasun higiezin zeuden inskribatuta kultura intereseko ondasuntzat. Inskribatutako ondasun higigarria, bestalde, 22.354 ondasun izendatu zifren KIO (BIC).

Herrialde, nazioarte mailako erakunde eta herrialdez azpiko lurralde-erakunde askok garatu dute legedia euren kultura ondarea babesteko. UNESCOk, adibidez, gizateriaren ondare izendapenak deklaratzen ditu. Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroako Foru Erkidegoan, halako ondasunei buruzko legediak Espainiako BIC figura juridiko honetan oinarrituak daude. Ipar Euskal Herrian aplikatzen den Frantziako figura juridiko baliokidea, berriz, monumentu historikoa (MH) da.

## BIC izendapena duten ondasun moten adibide batzuk 

Fitxategi:“Antestius Sesenco” zenaren hilarria, erromatarren garaikoa.jpg|alt=Soriako erromatar garaiko euskarazko inskripzioa: Antestius Sesenco|*Antestius Sesenco* izena duen Soriako erromatar garaiko eusko-akitanierazko inskripzioa.
Fitxategi:Carnaval de Cádiz 2019 (33481611108).jpg|alt=Cadizko inauteriak|Cádizko inauteriak.
Fitxategi:TerrManz1.jpg|alt=Terrazas del Manzanares, Madril|Terrazas del Manzanaresko (Madril) arkeologia aztarnategiak.
Fitxategi:Alhambra El Partal.jpg|alt=Alhambrako monumentu multzoa BIC izendapena eman zioten 2004an, eta Unescoren Munduko ondarea izendapena 2002an[2].|Alhambrako monumentu multzoa BIC izendapena eman zioten 2004an, eta Unescoren Munduko ondarea izendapena 2002an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gizateriaren ondare (UNESCO)
* Monumentu historiko (Frantzia)
* Kultura-ondare

## Kanpo estekak 
* Euskal Autonomia Erkidegoko Kultur Ondareari buruzko 7/1990 legea, uztailaren 3koa: PDF-en eta HTML-en (zaharkituta)
* Euskal Kultura ondareari buruzko Legea. 6/2019 LEGEA, maiatzaren 9koa, Euskal Kultura Ondarearena. EHAA, Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria. Hemen ikusgai: https://www.euskadi.eus/eusko-jaurlaritza/-/lege-proiektua/22-euskal-kultura-ondareari-buruzko-legea/ [ikusia: 2020-06-29]
* Nafarroako Foru Erkidegoko Kultur Ondareari buruzko 14/2005 Foru Legea, azaroaren 22koa: HTML-en
* EAEko Kultura Ondarearen Zentroaren webgunea
*  Espainiar Historia Ondareari buruzko 16/1985 Legea, ekainaren 25ekoa
* EAEko ondare zibilaren zerrenda hiru.com webgunean
Leitzalde (Berastegi)

**Leitzalde** Berastegiko auzoa da. Ipuliño mendiaren ipar-mendebaldeko magaletan dago, herriaren ekialdean. Autobidearen bi aldetan hedatzen da. Auzoan San Sebastian baseliza dago.

## Ondarea 
* San Sebastian baseliza

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
*  Leitzalde auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Bandalungwa

**Bandalungwa** Kinshasako udalerri bat da, erdialdean kokatuta dagoena. Hitz egiten den hizkuntza Lingala da. 2004ean 202.341 biztanle zituen guztira.

## Kanpo estekak
Aiztunalde

**Aiztunalde** Berastegiko auzoa da, herriaren ipar-mendebaldean, Elduainekin mugan. Zelaiko errekak banatzen du Elduainalde auzotik. Auzoa erreka horrek eta Sapel errekak bat egiten duten lekuan dago.

## Kanpo estekak 
*  Aiztunalde auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Mariturriko aztarnategia

thumb|350px|Mariturriko aztarnategiko hondakin berreraikiak eta etxebizitza-eraikinak.

**Mariturriko aztarnategia** Gasteizko hego-mendebaldean dagoen aztarnategi arkeologikoa da. Geografikoki Armentia herriaren iparraldean dago, Gasteiztik Madrilerako N-102 errepidearen alboan. Armentiarekiko hurbiltasuna ez da kasualitatea, Mariturriko aztarnategia erromatarren garaiko **Armentum** baita. 2007an Gasteizko auzo berri bat eraiki zen aztarnategia dagoen tokian, Mariturri izenekoa hain zuzen.

Mariturriren funtzio nagusia, erromatarren garaian, *Ab Asturica Burdigalam* galtzada erromatarraren bidegurutze batean zegoen *mutatio* izatea zen, alegia, Inperioko bide nagusiekin soilik lotutako bigarren mailako instalazio ofiziala, *cursus publicus*eko arduradunek zaldiak edo idiak aldatzeko. 

Aztarnategia lau elementuz osaturik dago: galtzadak, *mutatio-a*, *vicus-a* eta abereen gunea.

Bertatik igarotzen zen galtzada nagusia, ekialdetik mendebaldera, aipatutako *Ab Asturica Burdigalam* edo *Iter XXXIV* zen, Burdigalatik (Bordele) Asturicara (Astorga) zihoana. Bestalde, tokia iparraldetik hegoaldera zeharkatzen zuen bigarren mailako beste galtzada bat zegoen. Beraz, puntu hau komunikazioen sarean toki aski estrategikoa zela dirudi.

*Vicus*-a geltokiaren ondoan bidegurutzearen kokapen egokia aprobetxatuz sortutako populatzea da. Jendeztatze hauek bidaiariei zerbitzua emateko funtzioarekin sortzen ziren, baina azkenerako garrantzi gehiago hartzen zuten, esaterako, eskualde mailako azokak egiteko.

Mariturrin hedadura handiko abeltzaintza-eremua aurkitu da. Jarduera honek garrantzi berezia eduki zuela uste da, batez ere behi-aziendari dagokionez. Aldi berean, datu horrek babestuko luke izenaren inguruan egin zen proposamena:  ingurunearen latinezko izen zaharra, *Armentum iznago zen*, egungo Armentia eman duena eta abelgorri esan nahi duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Garraiobide Saila

**Ameriketako Estatu Batuetako Garraiobide Saila** Ameriketako Estatu Batuetako garraiobide guztiei lotutako departamentu federala da.

## Dibisioak 
* Hegazkin Administrazio Federala (FAA)
* Autobide Administrazio Federala (FHWA)
* Trenbide Administrazio Federala (FRA)
* Garraio Publiko Administrazio Federala (FTA)
* Itsas Administrazioa (MARAD)
* Motordun Ibilgailuen Segurtasun Administrazio Federala (FMCSA)
* Autobideen Segurtasun Zuzendaritza Federal Nazionala (NHTSA)
* Ikerketa eta Teknologia Berrikuntza Administrazioa (RITA)

## Kanpo estekak 
* Garraiobide Sailaren webgune ofiziala 
* Hegazkintza Administrazio Federalaren webgune ofiziala
La Gombe (Kinshasa)

thumb|ezkerrera|La Gombe
**La Gombe** Kinshasako udalerria da. Hitz egiten den hizkuntza Lingala da. 2004ean 32 373 biztanle zituen guztira. Berau da Kinshasako gunerik garrantzitsuena administratibo zein ekonomikoki.

## Kanpo estekak
Najwa Nimri

**Najwa Nimri Urrutikoetxea** (Iruñea, 1972ko otsailaren 14a - ), **Najwa Nimri** izenaz ezaguna, aktore eta kantaria da.

Ama Iruñekoa du, eta aita, jordaniarra. Neba bat, neba-erdi bat eta bi ahizpa-erdi ditu. Haren izenak arabieraz *estasia* esan nahi du. Iruñean jaioa, txikia zenean familia Bilboko Santutxu auzora joan zen bizitzera. 1995ean *Salto al vacio* filmaren errodajean Daniel Calparsoro zinema zuzendaria ezagutu zuen. Harekin ezkonduta egon zen 1995etik 2000ra bitartean. Haien semea Teo Nabil 2004an jaio zen eta aitaren deitura ezkutuan mantendu du. Gaur egun, José Mendes Vieira bikotekidea du.

## Ibilbide profesionala 
### Musikaria 
Aktore lanetan hasi aurretik, Najwa Nimrik soul musika kantatzen zuen *Respect* taldean eta jazza *Clan Club* taldean. Geroago, Carlos Jeanekin batera, *Najwajean* taldea sortu zuen. Talde horrekin *No Blood* (1998), *Selection* (2002), *Ten Years After* (2007) eta *Till It Breaks* (2008) albumak argitaratu zituen, *Asfalto*, *Guerreros* eta *20 centímetros* filmetako soinu bandak grabatzeaz gain. *No Blood* diskoak RTVEren *Versión* *Española* programaren sintonia *Dead for you* single ezaguna du. 

2010ean atera zuen salmentara *El último primate* bakarkako lehen diskoa, Alfonso Pérezen ekoizpena, Najwa bera eta Raúl Santosen kolaborazioarekin., *Los amantes del círculo polar*, *Lucía y el sexo*, *También la lluvia*, *El árbol de la sangre* eta *La virgen roja* filmetan parte hartu du. *La casa de papel*, *Vis a vis* eta *Sagrada familia* telesailetan egindako paperengatik egin zen ospetsu nazioartean.

Bere aktore lanagatik, bi *Zilarrezko Fotograma*, bi *Ondas Sari*, *Platino Sari* bat, Valladolideko Nazioarteko Zinema Astean *Ohorezko Galburua* eta Sitgeseko Zinemaldian *Ohorezko Sari Nagusia* irabazi ditu, besteak beste.

#### Zineman 
#### Telebistan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Najwa Nimri
*  Najwa Nimriren biografia, Euskonews Gaztea aldizkarian.
Eldua

**Eldua** Berastegiko auzoa da eta exklabea da. Elduain eta Berrobiren artean kokatzen da. Eliza propioa du. Bertan dago *Munksjo Paper Decor* paper-fabrika ere, inguruko jende askoren lantokia dena.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Salbarregi baserria

## Kanpo estekak 
*  Eldua auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Amaia Lizarralde

**Amaia Lizarralde** (Donostia,Gipuzkoa, 1966ko irailaren 26a) gipuzkoar aktorea eta ekoizlea da. Aktore gazteen trebatzaile lanean ere jardun du. Ezaguna da *Hospital Central* telesaioan Cristina Laguna pertsonaia antzezteagatik eta *Acacias 38* telenobelan Hortensa Rubio pertsonaia.

### Aktore ibilbidea 
Amaia Lizarralde Pablo Ibarluzearekin trebatu zen Donostian, eta Joie Landeaux, Andrew Hurteau eta Lynne Sofferrekin San Frantziskon. Jose Luis Gomez, Michael Chejov, Lenard Petie, J. Merlin, Mala Power, J. Lecoq, M. Navarro, Augusto Fernandes eta Bob Mc Andrew Madrilen. Hainbat telesailetako protagonista izan zen, hala nola 1994an *A ze parea*, 1999an *Puerta con puerta*, 2000an *La ley y la vida*, 2000n, 2001ean eta 2007an *El comisario*, 2001ean *Dime que me quieres*, 2002tik 2004ra *Hospital Central*, 2007an eta 2008an *Planta 25*, 2008an *Mi querido Klikowsky* eta *LEX*, 2009an. *U.C.O.*, 2009an eta 2011n *Fisika edo Kimika*, 2011n *Ángel o demonio*, 2017an *Allí abajo* eta *Nomofobikak*, 2018an *La víctima número 8*, 2018an eta 2019an *Gutuberrak*, 2019an *Secretos de Estado*, *Promesas de arena* eta *IXA Serie-Aplikazioa*-n, 2020an Caronte eta *La línea invisible* 2021ean. 2021ean, Hortensia Rubioren papera egin zuen La 1 kateko Acacias 38 telesailean hainbat aktoreren ondoan, besteak beste, Sandra Marchena, Jorge Pobes, Judith Fernandez, Marita Zafra, Octavi Pujades, Inma Sancho eta Julio Peña Fernandez.

Telebistako telesailetan aritzeaz gain, hainbat filmetan ere parte hartu zuen: 1993an, *La ardilla roja* filmean; 1996an, *Calor...* *y celos*, 2004an *Catarsis*, 2007an *Concursante*, 2009an *Zorion perfektua*, 2010ean *Izarren argia*, 2011n *La voz dormida*, 2011n *Bi anai*, 2015ean *Un otoño sin Berlín*, 2018an *Soinujolearen semea* *eta* 2020an *Ane*.  Film laburretan ere parte hartu du, hala nola, 1997an *Luis Soto*, 2017an *Versus* eta 2018an *Lekaime*. 2005ean *La mandrágora* telebista saioan parte hartu zuen.

## Filmografia 
### Film luzeak 
### Film laburrak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jonas Brothers

**Jonas Brothers** pop-rock musika talde estatubatuarra da. Taldea, 2006an sortu zuen Nick Jonas deituriko 16 urteko mutil batek, eta, bere anaiekin egitea proposatu zuen, Joe Jonasdeituriko18 urteko mutil bat eta Kevin Jonasdeituriko 22 urteko mutil bat.

Lehen diska, ''It's About Time* deitzen da eta disko horrekin, famatuak egin ziren. Diskoko abestitik famatuena Year 3000 izan zen. 2007an, beste diska bat atera zuten, *Jonas Brothers* deiturikoa. Disko honekin oso famatuak bilakatu ziren. 2007an Disney Channeleko film bat egin zuten: *Camp Rock* 2008 beste diska bat atera zuten" a littel bit longer" deiturikoa eta 2009ko urtarrilean *Camp Rock 2* hasiko dira egiten. Estatu Batuetan ekainaren 20an estreinatuko da. Disney Channelen Jonas Brotheren hainbat bideo ikusi daitezke, adibidez: *SOS*, *Hold on*, *I wanna be like you*, *When you look me in the eyes* edo *Kids of the future*.

2008ko ekainaren 17an, haien bigarren diskoa, Jonas Brothers argitaratu zen Euskal Herrian, eta 2008ko abuztuan, haien hirugarren diskoa, *A little bit longer*, atera zen Ameriketako Estatu Batuetan. 2008an Avril Lavignerekin kontzertu sorta eskaini zuten Europan zehar. Urte berean Disney Channel Gamesetan parte hartu zuten hiru anaiek: Nick Jonas (16), Joe Jonas (18) eta Kevin Jonas (20), bakoitza talde desberdin batean. Disney Channelek AEBtan, *Jonas Brothers: Living the dream'' deituriko programa bat eskaintzen zuen, eta bertan, Jonas Brothersen kontzertuak eta bizitza ikus daiteke.

## Kanpo estekak 
* Jonas Brothers taldearen web gune ofiziala
Gladius

alt=|thumb|Gladius bat

***Gladiusa*** erromatar legioek erabili zuten ezpata mota da, gutxi gorabehera metro erdi inguruko luzera zuena, erabiltzailearen neurrira egin zitezkeen arren.

## Jatorria 
Erromatarrak, ezpata hau egiteko, Hispaniako Hanibalen zeltiberiar mertzenarioek Gerra Punikoetan erabili zuten *falkata* izeneko ezpatan oinarritu ziren.

## Ezaugarriak 
Ezpata honen orria, zuzena zen, aho bikoa eta mutur luzeduna.

## Erabilera 
Bere mutur luzeagatik, batik bat, sastatzeko erabiltzen zuten erromatarrek. Baina, aho bikoa izanda, mozteko ere erabiltzen zen. Oso erabilia izan zen denbora luzez, Erromatar estatuan, bai Errepublika garaian, baita Inperioan ere. Gladiatoreek ere erabili zuten, euren arteko borroketan. Denbora pasa ahala, eta Erdi Inperio inguruan, III. mendeko krisialdia zeritzonean, *spatha* izeneko ezpatarekin ordeztu zen; azken hau luzeagoa (70-100 cm) zen, eta mutur laburragoa zuen.

## Kanpo estekak
Ane Sanchez

**Ane Sanchez** (Donostia, Gipuzkoa, 1982 - ) euskal antzezlea da.

## Lanak 
* *Agur Etxebesteǃ (2019)*
* *Aupa Etxebeste!* (2005)
* *Tierra* (1996)
* *La ardilla roja* (1993)
* *Vacas* (1992)

## Kanpo estekak
Gorka Zubeldia

**Gorka Zubeldia** (Beasain, ) gipuzkoar aktorea da, zineman eta telebistan aritutakoa.

## Lanak 
* *Irati* (2022)
* *Igelak* (2016)
* *Loreak* (2014)
* *El ángel entre la niebla* (2012)
* *Anamorphosis* (2011)
* *Urte berri on, amona!* (2011)
* *Hospital Central* (2005-2007)
* *Mobbing* (2006)
* *Balbemendi* (2006 &ndash; 2008)
* *Los otros hijos de Adán* (2005)
* *La noche del escorpión* (2002)
* *Goenkale* (2001 eta 2015)
* *Periodistas* (2000-2001)
* *Teilatupean* (2000)

## Kanpo estekak
Felipe Barandiaran

**Felipe Barandiaran Mujika** (Lazkao, ) euskal antzezle eta bikoiztailea da.

## Biografia 
Felipe Barandiaran EiTBn hasi zen lanean 1982. urtean, euskarazko bikoizte lanetan.

1985. urtean, Anjel Lertxundiren *Hamaseigarrenean aidanez* filmean parte hartu zuen. Bertan, Domingoren paperean egin zuen lan. Antzezlan bikain horren ondorioz, Anjel Lertxundiren *Kareletik* filmean hartu zuen parte.

1988. urtean, Ernesto Telleríaren *Eskorpion* filmean lan egin zuen. Handik urtebeteea, Arantxa Lazkanoren *Urte ilunak* filmean ere parte hartu zuen.

Bikoizketa aktore moduan, euskarazko ahotsa jarri die telebista eta filmetako pertsonaia askori.

Egun, EiTBko zenbait iragarkiri ahotsa jartzen die. Horrez gain, hainbat katetako telesail askotan ere parte hartu du, *Goenkalen* edota *El Comisarion* esaterako.

## Filmografia 
### Telebista 
* *Goǃazen (*2009*)*
* *El Comisario* (2002)
* *La noche del escorpión* (2002)
* *El Señorío de Larrea* (1999)
* *Goenkale* (1994 , 2009)

### Zinema 
* *Aupa Etxebeste!* (2005)
* *Mi hijo Arturo* (2001)
* *Megasonikoak* (1996)
* *Urte ilunak* (1993)
* *Eskorpion* (1989)
* *Kareletik* (1987)
* *Hamaseigarrenean aidanez* (1985)

### **Bikoizlari** 
* *Ahmed, Alhambrako printzea* (1998)
* *One Piece* (1999 - ????)
* *Karramarro Uhartea* (2000) - Walker (euskaraz)
* *Lagundu! Arraina naiz* (2000) - Bill
* *Izotz Aroa* (2002) - Oscar
* *El Cid-en kondaira* (2003) - Alvar Fanez
* *Planeta 51* (2009) - Eckleren aita
* *Asterix: Jainkoen egoitza* (2014) - Panoramix

## Kanpo estekak
Euskadiko Filmategia

**Euskadiko Filmategia** euskal zinema ikertu eta gordetzen duen erakundea da. Bere helburua honakoa da: "zinema oro har eta euskal zinema bereziki aztertzeko interesgarriak diren filmak edo ikus-entzunezkoak ikertu, berreskuratu, artxibatu, gorde eta erakustea, bai eta kulturaren edota historiaren ikuspuntutik gordetzea komeni den agiriak eta material teknikoa bildu eta zaintzea ere".

## Historia 
1978ko maiatzaren 1ean kide batzuek eratua zen, bere egoitza Donostian izanik. Eusko Jaurlaritzak *Herri Onurako Erakunde* deklaratu zuen 1997ko maiatzaren 20an zinematografian "lan eta jarduera aipagarriak" egin zituelako.

2004ko maiatzaren 27an, Fundazio bihurtu zen, Eusko Jaurlaritza eta Gipuzkoako Foru Aldundiaren laguntzari esker

## Kontserbatu eta zaharberritutako zenbait film 
Hainbat film berreskuratu edo kontserbatu ditu Euskadi Filmategiak. Esaterako, Peio Aldazabal-ek egindako lanari esker eskura daude gaur egunean Nemesio Sobrevilak 1937an sortu zuen Gernika filma, edo 1929an Mauro eta Victor Azkona anaiek egin zuten El mayorazgo de Basterretxe  film mutua.

Euskadiko Filmategiak *Tasio* filma (Montxo Armendariz, 1984) zaharberritu zuen Boloniako Cinetecaren baitako L'immagine Ritrovata laborategietan, 2023ko urri eta azaroan. Halaber, euskal zinemagintzaren funtsezko obra hori hautatu zuten 2024an Cannesko Zinemaldiko Classics sailerako. Bertan, pelikula 4Kn ikusi ahal izan zen. *Tasio* filmaren kopia zaharberritu berbera baliatu zuten irailean Donostiako Zinemaldiaren 72. edizioko *Klasikoak* saila zabaltzeko.

*Tasio* zaharberritu ostean, Euskadiko Filmategiak 80ko hamarkadako filmak berreskuratzeko ekimenari jarraipena eman zion 2025ean eta orduan *Zergatik panpox* (Xabier Elorriaga, 1985), *Oraingoz izen gabe* (José Julián Bakedano, 1986), *Ehun metro* (Alfonso Ungría, 1985) eta *Hamaseigarrenean aidanez* (Anjel Lertxundi, 1985) ere zaharberritu zituzten. 100 milioi pezetako aurrekontua bideratu zuen Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailak garai hartan filmak jaio zitezen, eta 80.000 euro inbertitu zituen 2025ean zaharberritzeko.  Filmok Donibane Lohitzunen, Bilbon programatu ostean, 2025eko abenduan, Gasteizko Artium Museoan (abenduak 10), Iruñeko Golem Baionan (abenduak 11) eta Donostiako Tabakaleran (abenduak 15) pantailaratu zituzten.

## Erreferentziak. 
## Ikus, gainera 
* Euskal zinema

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* *Film klasiko zaharberrituak, Ion Lopez Euskadiko Filmategia.* &#x20; Gaizka Izagirre. eitb. &#x20;(2026-03-17).&#x20;*KLAKETA 02x09*
Asier Hernandez

**Asier Hernandez Landa** (Donostia, 1971ko maiatzaren 14a) euskal aktore bat da.

## Biografia 
Kazetaritza ikasketak burutzen zituen bitartean, Eusko Jaurlaritzako Antzerki Eskola Ofizialean, Antzertin, alegia ikasten zuen. Paco Pinoren interpretazio zinematografikoko kurtsoan parte hartu zuen eta REC enpresaren bikoizketa ikastaroko titulua ere lortu zuen. Irratian esatari gisa lan egin du eta bere ahotsa hainbat filmetarako utzi du. Zineman, telebistan eta antzerkian lan egiten du.

## Filmografia 
### Telebista 
* *Zeru ahoak*  (2025)
* *Desagertuta* (2025)
* *Querer* (2024)
* *Itxaso* (2023)
* *El internado: Las Cumbres* (2021-*orain*)
* *Hondar ahoak* (2020)
* *Ihesaldia* (2019)
* *Goǃazen 5.0* (2018 &ndash; 2019). *Paul Elizondo.*
* *Goenkale* (2008 &ndash; 2014). *German Madariaga*.
* *Trikitraka Trikitron* (2008 &ndash; 2010). *Kakusain* pertsonaia
* *Cuenta atrás* (2008)
* *Balbemendi** (2006)
* *Martin* (2005)
* *Policías, en el corazón de la calle* (2000 eta 2002)
* *Hospital Central* (2002)
* *La noche del escorpión* (2002)
* *Goenkale* (1995)
* *Amaren etxea* (1994)
* *Hegan* (1993)
* *Piratak* (1993)
* *Claves para un misterio* (1992)
* *Bi eta bat* (1991)

### Zinema 
* *Irati* (2023)
* *Korosagasti* (2020)
* *Hil kanpaiak* (2020)
* *Soinujolearen semea* (2018)
* *Handia* (2017)
* *Igelak* (2016)
* *Wayuu: La Niña de Maracaibo* (2012)
* *Seré tus ojos* (2005)
* *Pasos* (2005)
* *El cepo* (2001)
* *La rosa azul* (2001)
* *Yoyes* (2000)
* *D.D. Generation* (2000)
* *Qué dura es la vida* (1999)
* *Mensaka* (1998)
* *Alsasua 1936* (1994)
* *Urte ilunak* (1993)
* *Loraldia* (1990)
* *Ke arteko egunak* (1989)
* *Beste estualditxo bat'' (1985)[erdian|thumb|500x500px|'[Sisiforen paperak antzezlanaren aktore batzuk agurtzen, 2020.]]

## Erreferentziak
Elduainalde

**Elduainalde** Berastegiko auzoa da, herriaren ipar-mendebaldean, Elduainekin mugan, Larre mendiaren mendebaldeko magalean.

## Kanpo estekak 
*  Elduainalde auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Aitzol Aramaio

**Aitzol Aramaio Bengoetxea** (Ondarroa, 1971 - *ib.*, 2011ko apirilaren 24a) zuzendari eta gidoilaria zen. Ikus-entzunezko komunikazioa ikasi zuen EHUn. *Terminal* film laburrarekin estreinatu zen 2002an.

Egin zuen film luze bakarra (*Un poco de chocolate*, 2008. urtekoa) Unai Elorriagaren *SPrako tranbia* eleberrian oinarritu zen.

40 urterekin hil zen, bihotzekoak jota. Hurrengo urtean, 2012an **Marabilli** Sormen Festibala abiatu zuten herrian haren omenez, arte desberdinetan aritutako artistak sostengatuz. Bi urtetik behin antolatu dute ordutik. Izena, haren esaldi ezagun batetik hartu dute: "Bixitxi marabilli re", Piztiak taldeak abesti bihurtu zutena.

## Formakuntza 
Andoaingo Zinema eta Bideo Eskolan ikasketak egin ostean, 1992tik aurrera Urnietako Zinema Eskolan formakuntza egin zuen. Bertan, Juanma Bajo Ulloak eta José Luis Guerinek klaseak ematen zituzten zuzendaritza lanak irakasteko. Halaber, gidoigintza ikastaroa egin zuen bertan Michel Gaztanbide eta José Antonio Vitoriarekin. ETBrako proiektu batzuetan parte hartu eta gero, 1999an joan zen Los Angelesera "Jullia" pelikulan zuzendari laguntzaile moduan lan egitera. 2000tik hainbat spot zuzendu zituen Iberdrola, Telefónica, BBK edo Deia-rako.

## Lanak 
### Zuzendutako filmak 
* *Terminal* (2002), film laburra. Latin American Film Festival (Londres, Erresuma Batua), Morbegno Film Festival (Morbegno, Italia) eta Georgetown Film Festival (Georgetown, Ameriketako Estatu Batuak) zinemaldietako atal ofizialetarako hautatu zuten, besteak beste. Hainbat sari jaso zituen, hauek dira aipagarrienak: Veneziako Film Laburren Nazioarteko Zinemaldiko (Off zirkuitua) ikusleen saria; Lizarrako Film Laburren III. Erakusketako ikusleen saria; Beasaingo Zinemaldiko ikusleen saria; Cortada film laburren zinemaldiko (Gasteiz) epaimahaiaren saria.
* *Un poco de chocolate* (2008), film luzea: Héctor Alterio, Daniel Brühl eta Bárbara Goenaga aktoreekin.

### Beste batzuk 
Horretaz gain, hainbat bideoklip grabatu zituen Kepa Junkera, Berri Txarrak, Pi L.T. edota Mikel Urdangarinekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kirmen URIBE: «Aitzol Aramaiori», *Gara*, 2011-05-02.
Kinshasa (udalerria)

**Kinshasa** Kinshasako udalerria da. Hitz egiten den hizkuntza Lingala da. 2004ean 164.857 biztanle zituen guztira.

## Kanpo estekak
Urdinarrain

**Urdinarrain** Berastegiko auzoa da. Herriaren mendebaldean dago kokatua, Gaztelurekin mugan.

## Kanpo estekak 
*  Urdinarrain auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Ipuliño

**Ipuliño** Berastegiko auzoa da, izen bereko mendiaren magaletan.

## Kanpo estekak 
*  Ipuliño auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Kintambo

**Kintambo** Kinshasako udalerri bat da. Hitz egiten den hizkuntza Lingala da. 2004ean 106.772 biztanle zituen guztira.

## Kanpo estekak
Plazaola (Berastegi)

**Elizalde** Berastegiko lekua da. Bertatik igarotzen zen izen bereko trenbidea. Leitzaran ibaia hortik igarotzen da, eta herriaren ekialdean dago.

## Kanpo estekak 
*  Plazaola auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Elizalde (Berastegi)

**Elizalde** Berastegiko auzoa da. Izenak dioen bezala bertan dago herriko eliza.

## Ikus, gainera 
* Berastegi

## Kanpo estekak 
*  Elizalde auzoa Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituran
Kisenso

**Kisenso** edo **Kinsenso** Kinshasako udalerria da. Hitz egiten den hizkuntza Lingala da. 2004ean 386.151 biztanle zituen guztira.

## Kanpo estekak
Leggin

**Leggina** hankak ia erabat estaltzen dituen jantzia da, normalean gerritik orkatiletaraino esaterako. Batzuek panti mota bat dela deritzote; beste batzuek aldiz galtzen multzoan sailkatzen dute. Gaur egun pieza bakarreko jantzia da nahiz eta aspaldian legginak hanka bakar batentzako jantziak ziren.
thumb|180px||Legginak
Leggin modernoak, orokorrean, lycraz, nylonez eta kotoiz eginak daude. Dena dela, zeta, artile edo beste material sintetikoez eginikoak aurki daitezke merkatuan.

2019az geroztik, Legginaren Nazioarteko Eguna ospatzen da urtero urriaren 18an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Samnita

**Samnitarrak** gladiatore mota bat ziren. Euren izena, herri samnitatik dator. Herri honek, Italian bizi izan zen, erromatarrek esklabo gisa hartu zituzten arte.

## Armak 
* Gladiuma.
* Gandordun kaskoa.
* Paparbabesle etruskoa.
* Eskubabesa eskuineko eskuan.
* Ezkutu luzanga bat.
* Babesa ezker hankan.

## Kanpo estekak