open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vibia Sabina

**Vibia Sabina** (86-136 edo 137), Erromatar Inperioko enperatriza izan zen, Hadriano enperadorearen emaztea eta urruneko lehengusina. 86 inguruan jaio zen, Salonina Matidia, Trajano enperadorearen iloba eta Luzio Vibio Sabinoren alaba, kontsul mailakoa. Sabina, bere amona, ama eta Matidia Minor ahizpa eta bere ahizpaordeekin batera, Trajano eta honen emazte Ponpeia Plotinaren familiaren etxean bizi eta heziak izan ziren.

Hadrianorekin ezkondu zen 100ean, Plotina enperatrizak eta Salonina Matidiak hala eskatuta. Ezkontzak, Hadrianoren enperadore izateko aukerak sendotu zituen, Trajanoren oinordekoa izango zena hau hil ondoren, 117an. Ezkonbizitza, baina, ez zen zoriontsua izan. Ez zuten seme-alabarik izan.

128an, Augusta titulua eman zitzaion. 136 edo 137an hil zen, Hadriano baino lehenago. Ez da ezagutzen bere heriotzaren arrazoia. Badaude zurrumurruak, Hadrianok pozoitu zuela diotenak, baina ez dago hori hala izan zela frogatzen duten frogarik.

## Kanpo estekak
Mitridates II.a Partiakoa

**Mitridates II.a Partiakoa**, Partiar Inperioko erregea izan zen K.a. 124 eta K.a. 87 bitartean. Bere aita Artaban I.aren oinordekoa izan zen, tokarioen aurkako gerran hil zena. Bere armadak, Armenia eta Mesopotamiaren zati bat konkistatu zuen. Silarekin adostasuna lortu zuen eta harreman diplomatikoak ezarri zituen Erromatar Inperioarekin K.a. 92an.

Mitridates II.ak, sakatarren erasoei aurre egin behar izan zien.

Laster berrantolatu zuen bere armada, eta sakatarrak garaitu eta hauen erregea (Sahanu Sahi edo erregeen erregea deitua), partiarren esklabu izatera behartu zuen.

K.a. 123an, Meseneko partiar satrapa zen Himeros, matxinatu egin zen, eta independentzia lortu nahi izan zuen, eta Adiabene eta Gordianako satrapa seleuzidarrek beste horrenbeste egin zuten K.a. 122an. Mitridatesek, Himeros eta Karazeneko errege zen Hyspaosines menderatu zituen. Lehenengoari buruz, ez da ezer gehiagorik jakin, baina, bigarrena, Partian geratu zen, esklabo gisa.

K.a. 119an, Mitridatesek, sakatarrez garbi utzi zuen Partia, eta Sakastan (Sistan) lurraldera mugatu zituen, esklabu teoriko bezala, Azes I.a erregea, urte batzuk beranduago, zaintza honetaz askatu zen arren.

K.a. 95 baino lehenago, Armeniako Artavasdes I.a erregea garaitu zuen, eta lurralde batzuk konkistatu zituen, eta Tigranes oinordeko printzea (beranduago Tigranes II.a Handia Armeniakoa, partiarren erregearen bahitu bezala geratu zen. K.a. 95ean, Artavasdes hil zen, eta Tigranesek, askatua izateko, 70 haran eta eskualde utzi behar izan zituen.

K.a. 90ean Gotartzes I.a, arsazidar dinastiako kide bat, matxinatu, errege aldarrikatu zen eta inperioaren zati bat gobernatu zuen. Gerra zibilak bost urte inguru iraun zuen. Hau, Tigranes II.a Armeniakoak probestu zuen, K.a. 88an, Gordiana, Adiabene eta Atropateneko erregeak menderatu zituena eta K.a. 95ean utzi behar izan zituen lurraldeak berreskuratu zituen.

K.a. 87an, Mitridates II.a, armeniarren aurka Araxes ibaiaren ertzean borrokan ari zela hil zen, eta ez zuen seme-alabarik izan. Muaskires, bere 90 urteko osaba (Mitridates I.a Partiakoa eta Artaban I.aren anaia), errege aldarrikatu zen.
Joutsijärvi (argipena)

**Joutsijärvi** hauetako bat izan daiteke:
* Joutsijärvi aintzira, Finlandiako aintzira.
* Joutsijärvi herrixka, Kemijärvi udalerri finlandiarreko herrixka.
Kirkukeko probintzia

**Kirkukeko probintzia** ( ,  *Parêzgay Kerkûk*,  , ) Irakeko probintzia bat da. Probintziaren hedadura 10.282 kilometro karratukoa da. 2003an, bere estimatutako biztanleria, 949.000 biztanlekoa zen. Probintziaren hiriburua, Kirkuk da. 1976 eta 2006 artean, '''At-Ta'mim probintzia''' zuen izena, "nazionalizazio" esan nahi zuena. Izena bertoko gas eta petrolio erreserbaren omenez jarri zuten.

## Mugak 
Iparraldean, Erbil probintziarekin, ekialdean, Sulaimaniyarekin, eta, hegoaldean eta hego-mendebaldean, Saladinekin.

## Kanpo estekak
Ziega

[thumb|[Loarreko gazteluaren ziega]]
**Ziega**, **kalabozoa** edo **leotza**, lurrazpiko presondegi bat da, ohi, gaztelu baten azpian eraikia. Ziega asko, ate astun bat duen gela bat baino ez diren arren, ziegak presoak torturatzeko erabiltzeak eta hauek, jendearen lurpean harrapatuta geratzeko beldurrarekin loturik, ziegak, metafora boteretsu bihurtu dituzte testuinguru askotan.

Etimologiaren ikuspegitik, hitza erromantzezko jatorria du: Nafarroan '''' lur azpiko kalabozoen izena izan zen. 1494an, Luis III.a Beaumontekoak matxinatu eta koroari fidel zenbait nafar Tuterako gazteluaren ziegan sartu zituen. Mendabiako apaizak presoen egoeraz kezkaturik zegoen, horietako hainbat hil egin zirelako.

Sadomasokismozaleen artean, 'ziegak', fantasia sexual sadomasokistak betetzeko hornitutako tokiak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sublizio zubia

thumb|225px|Sublizio Zubia, Luigi Caninaren arabera.
**Sublizio Zubia** (latinez *Pons Sublicius*) Anko Martzio erregeak, Antzinako Erroman, Tiber gainean eraikitzea agindu zuen zubi bat da, Janikulo muinoa hiriarekin elkartzeko asmoz.

731 *ab urbe condita* edo K.a. 22an, Tiber ibaiaren uholde handi batek zubi hau eraman zuen, harrizko bategatik ordezkatua izan zelarik, Emilio izena eman ziotena. Sublizio Zubian geldiarazi zuen Horatius Koklesek Porsenaren armada.

Urtero, zubi honetan, jai bat ospatzen zen, non giza itxurako hogeita hamar panpina botatzen ziren uretara, bere haserrea baretzeko.

## Kanpo estekak
Lars Porsena

thumb|300px|eskuinera|Lars Porsenaren lehen gudua Erromaren aurka Sublizio Zubian.
**Lars Porsena** edo **Lars Porsenna**, Clusium hiriko errege etruriar bat izan zen, K.a. VI. mende amaierakoa.

Erromarekin gatazkan egon zen azken herri honetan monarkia kanporatu zuen iraultzaren ondoren. Tarkino Superbok, Erromako azken erregea, etruriar jatorrikoa, Porsenarengana jo zuen laguntza bila, Erromatar Errepublikarekin amaitzeko, eta Porsenak lagundu zion. Bere armadarekin agertu zen Erromako ateetan, eta, behin honetara iritsi ondoren, ez dago adostasunik iturri historikoetan.

Iritzi nagusiaren arabera, Tito Livio barne, Porsena, erromatarrek erakutsi zuten erresistentziagatik harrituta, bakea aukeratu zuen eta erretiratu egin zen. Best iturri batzuen arabera, berriz, eraso eta hiria hartu zuen, eta etruriarrak, soilik beranduago kanporatu ahal izan ziren.

Edozein kasutan, iturri bakar batek ere ez dio Tarkinok tronua berreskura zezakeenik. Lars Porsenak Erroma konkistatzea lortu bazuen, bere onura propiorako izango zen.

## Bibliografia 
* GRIMAL, Pierre, *Historia universal siglo XXI. El helenismo y el auge de Roma* Siglo XXI de España Editores, Madrid, 1990,
You Only Live Once

***You Only Live Once*** (*Behin bakarrik bizi gara*) Fritz Langek zuzendutako polizia-drama da (1937), Sylvia Sidneyk eta Henry Fondak antzeztua. Ameriketako Estatu Batuetara heldu ostean osatu zuen bigarren lan hau zinema beltzaren (*film noir*) aurrenetakoa da. Zinema aretoetara eraman aurretik jatorrizko 100 minutu inguruko bertsioak 15 galdu zituen, bortitz eta gordintzat jo baitzituen ekoiztetxeak. Dena den, arrakasta nahikoa izan zuen eta egun klasikotzat jotzen da.

 
## Argumentua 
Bonnie eta Clyde gaizkileen ibilerekin antza duen istoria honek Eddie Taylor (Henry Fonda) du protagonista. Kartzelatik irten berria, ez du lortuko gizarteratzea; egin ez duen hilketa bategatik salatzen dute. Halako atakan egonda ihes egitea du irtenbide bakarra, eta berarekin joango dira emazte Joan (Sylvia Sidney) eta bion umetxoa. Poliziak jazarrita, orduan bai, hiltzaile bilakatuko da Eddie, zorigaiztoko bizimoduaren ataria dena.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
*  / Filma **IMDB** atarian
Getxoko Komiki Azoka

[thumb|[Rol-jokoak 2005ean.]]

**Getxoko Komiki eta Manga Azoka** (gaztelaniaz *Salón del Cómic y Manga de Getxo*) 2002an sortu eta hazten doan bilgunea da, Euskal Herriko bakarra izan dena oraintsu arte: Izan ere, 2008an Irunen lehendabiziko azoka antolatu dute.

Getxokoa Areetako metro geltokiaren enparantzan burutzen dute.

## Argitaletxeak 
Norma Editorial eta Editorial Bruguera ("Ediciones B") estatu mailako argitaletxe garrantzitsuenen artean ditugu eta azoka bizkaitarrean lekua daukate. Halaber, euskal argitaletxe nagusia den Astiberrik ere bertan stand-a paratzen du.

## Euskal egileak 
[thumb|[Kini, Ata eta Abarrots 2007ko mahai inguruan.]]

Patxi Gallego, Zaldieroa, Asisko Urmeneta, Antton Olariaga, Raquel Alzate, Dani Fano, Iñaki G. Holgado, Manu Ortega eta Javier de Isusi euskaraz zein gaztelaniazko lanak egiten dituzten euskal egile nagusiak dira gaur egun, eta Getxoko azokan egon izan dira urte hauetan zehar.

## Ikus, gainera 
* Angulemako Komiki Azoka
* Bartzelonako Komiki Azoka

## Kanpo estekak 
* Getxoko Azokaren webgunea
* Irungo Komiki Azokaz e-gor blogean
Dani Fano

**Dani Fano** (Donostia, 1968-) irudigile eta komikigile gipuzkoarra da.

Ardi Beltza, Elhuyar zientzia eta teknologia, Kale Gorria, Ipurbeltz, H28 eta Xabiroi komunikabide idatzietan kolaborazioak egin izan eta egiten ditu, eta azken horren koordinatzaile eta sustatzaileetakoa da. Xabiroi-ren aleetan 2005 eta 2007 artean bere lehendabiziko lan luzea izango zena argitaratzen joan zen eta 2010 urtean albumean plazaratu zuen, *TeleATOI: Kalabaza Haluzinogenoak* izenburukoa. Halaber, bestelako liburuetan, fikziozkoetan eta didaktikoetan, ilustrazioak egin ditu.

2018an Migel Marmolen hamaika eta bat jaiotzak nobela grafikoa plazaratu zuen Astiberrirekin.

Haren hitzetan, "gaur egun, hau ogibidetzat hartuta, arkatz, pintzel eta Photoshoparen eskulangilea besterik ez naiz, lan honekin disfrutatzen duena, eta mandatuak garaiz ematen saiatzen dena makarroiak eta martiniak ordaindu ahal izateko".

## Lanak 
* *TeleATOI: Kalabaza Haluzinogenoak*. Zamudio: Euskal Herriko Ikastolen konfederazioa, 2010.
* *Anubis 3.0: Arimaren Pisatzea*. Asisko Urmenetaren lankidetza bereziarekin.Donostia: Ikastolen Elkartea, 2012.
* Kortsarioen ostatua. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2015.
* Migel Marmolen hamaika eta bat jaiotzak. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2018.
* [thumb|*[Sasi artean Elgeta|"Sasi artean Elgeta*", Jazinto Rivas trikitilariaren komikia]]Sasi artean Elgeta (gidoia:Koldo Izagirre; kolorea: Garluk Agirre). Donostia: Ikastolen Elkartea eta Euskal Herriko Trikitixa Elkartea, 2021.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Getxoko Komiki Azoka

## Kanpo estekak 
*  Dani Fanoren bloga
*  Egilea "Crash Comic" webgunean (Gure komikiaren tamaina (1976-2006).
*  "Xabiroi" e-gorblogean
Zenigorta

**Zenigorta** mendia Gorbeiako mendilerroan dagoen mendia da. 1003ko metroko altuera du. Aldamin menditik hurbil dago, Gorbeiako tontorretik ipar-ekialdera.

## Bitxikeriak 
Zenigorta aldean eraiki zen Bizkaiko mendietako lehen aterpe pribatua, 1920. urtean.

## Igoerak 
* Ubidetik
* Zeanuritik

## Kanpo estekak 
*  Zenigorta mendira igoera Londegortatik abiatuta.
Raquel Alzate

**Raquel Alzate** (Barakaldo, 1972-) ilustratzaile, marrazkigile eta komikigile bizkaitarra da.

## Bizitza 
1995ean Arte Ederretan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean. Haurrentzako ilustrazioaren eta testuliburuen arloan hasi zuen bere ibilbide profesionala, eta, ondoren, dekorazio-enpresentzako formatu txiki eta handiko figuren eskulturari eta modelatzeari ekin zion denboraldi batez. Lan hori publizitate-ilustrazioarekin uztartzen du.

Noizean behin, Espainiako komiki-aldizkarietan kolaboratzen du (Tos, Dos Veces breve, BD Banda, humo, etab.), eta hainbat komiki kolektibotan ere parte hartu du, hala nola "... de ellas" (Ponent-en edizioak), "El secreto de la Alhóndiga" (La Alhóndiga Bilbaok argitaratua), "Historias del Olvido" (Dolmen argitaletxea) eta "Cortocuentos 2" (Astiberri argitaletxea).

Gai mitologikoei buruzko bere ilustrazio errealistekin nabarmendu zen eta Dargaud argitaletxe frantsesaren arreta piztu zuen horrekin, ondoren Erdi Aroko elezahar bretoiarrean oinarritutako hiru liburukiko epopeia kontatzen duen lan batekin hasi zen.

## Lanak 
Haren lehenengo liburua *"Cruz del Sur"* (Astiberri, 2004), Alzateren ilustrazio eta Luis Durán gipuzkoarraren testuekin argitaratutakoa. Hurrengo urtean egile berriaren saria eman zioten Bartzelonako Komiki Azokan.

Bestela, argitaletxe berarekin "Mitologika" sorta ere argitara eman du: "Euskal Herriko izaki magikoak gaur egun" eta "Sorginen mundua", gazteleraz eta euskaraz argitaratutakoak.

Halaber, eskulturagintzan lan egin izan du.
Ilustrazioa eta komikigintzari dagokionez, jarraian haren lan argitaratu nagusiak:

* *Mitologika : Euskal Herriko izaki magikoak gaur egungo ikuspuntutik* / editorea, Fernando Tarancón ; textua, Aritza Bergara ; itzulpena, Hori-Hori ; irudiak, Raquel Alzate, Ricardo del Río, Ricardo Díaz. - Bilbo : Astiberri, 2001. 
* Cruz del sur / [gidoia], Luis Durán ; [marrazkia], Raquel Alzate. - Bilbao : Astiberri, 2004.- 
* *...De ellas* / Ana Juan, Asunción Bazola, María Alcobre, Victoria Martos, Laura Pérez, Gabriella Giandelli, Marta Guerrero, Ma Antonia Santolaya, Cintia Bolio, Raquel Alzate, Ma Delia Lozupone, Nicole Schulman, Ma Isabel Carvalho . - Alicante : Edicions de Ponent, 2006. 
* *Alhóndiga Bilbaoren sekretua* / Alfonso Font, Daniel Torres, David Rubín, Laura Pérez Vernetti, Miguel Ángel Martín, Paco Roca, Raquel Alzate, Santiago Valenzuela eta Javier de Isusi ; koordinazioa, AlhóndigaBilbao eta Antonio Altarriba ; euskaratzea, Joxe Rojas. [Bilbao] : AlhóndigaBilbao, 2010
* *La folie Gradlon* (La ville d'Ys. N.1). Paris ; Barcelone ; Bruxelles [etc.] : Dargaud, 2013.-
* *Morgane la Rouge* (La ville d'Ys. N.2). Paris ; Barcelone ; Bruxelles [etc.] : Dargaud, 2013.-
* *Navegante en tierra* / [marrazkia], Raquel Alzate ; [gidoia], Raquel Alzate, David Abia, Iván Ferreiro [eta beste lau]. - Bilbao : Astiberri, 2018.- 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Getxoko Komiki Azoka

## Kanpo estekak 
* Raquel Alzateren bloga
Iñaki G. Holgado

**Iñaki G. Holgado** (Errenteria, 1971-) ilustratzaile, marrazkigile eta komikigile gipuzkoarra da. Xabiroi aldizkariaren kolaboratzailea da, Harkaitz Canoren gidoietan oinarriturik lau lan argitaratu dituelarik Ikastolen Elkartearen eskutik: *Piztia Otzanak* (2008), *Zebra efektua* (2013) *Museo bilduma* (2016) eta *Amets alokatuak* (2019).
2018ko Zinemaldian estreinatu zen *Black is Beltza* animaziozko filmaren funtsen sorkuntzan zuzentze lanak egin zituen . 2020ean *Elkano, mundua beletan* komikia osatu zuen Alber Vazquez idazlearen gidoiarekin.

Euskaraz ez ezik frantsesez, gazteleraz eta italieraz ere argitaratu dira bere zenbait obra.

## Ibilbidea 
90.hamarkadatik aurrera bere komikiak hainbat aldizkaritan argitaratu izan dira: Aleta etxeko aldizkariak, Ipurbeltz, El Balanzin, Heavy Metal (USA), Spirou (Belgika), Penthouse Comix, Gotham, Z eta Xabiroi : azken aldizkari honetan Harkaitz Canorekin osatu du sormen bikotea, eta aldizkarian atalka argitaratzeko 4 istorio luze osatu dituzte, 2005 eta 2019 artean, albumetan merkaturatu direnak. Frantziar merkatuan maiztasunez argitaratzen du, Marko komikigilearekin elkarlanean.

## Argitalpenak 
* "El Voluntario" (gidoia: Joseba Basalo). Aleta ediciones, 1996
* "Ipurbeltz" (245. zenbakia). Erein argitaletxea, 1998
* "Aleta presenta". Aleta ediciones, 2000
* "Balas perdidas" (1 eta 9 zenbakietan), Aleta ediciones
* "Xabiroi". Ikastolen elkartea (lehen aletik gaur egun arte)
* Flash-back volumen 2, Ediciones flash-back (5. zenbakia), 2006
* Aiò Zitelli! Aleta ediciones (2014)
* Verdún, Yermo ediciones (2017)
* *Elkano, mundua beletan* (gidoia Alber Vazquez), GFA, 2020.
* “Itzalen Dama eta Patxi Bakallu 1: Herri Margotua” (idazlea Urtzi Leonet Santa Cruz), Elkar (2022)
* ”Itzalen Dama eta Patxi Bakallu 2: Harrizko Errementariak” (idazlea Urtzi Leonet Santa Cruz), Elkar (2024)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Getxoko Komiki Azoka

## Kanpo estekak 
*  "IG Holgado, Pintamonas" bloga
Rovajärvi tiro eremua

[200px|eskuinera|thumb|[1981. urteko irudia.]]
**Rovajärvi tiro eremua** Kemijärvi eta Rovaniemi udalerrien artean dagoen tiro eremu bat da; izan ere, Lurreko Armadak bertan entsegu zelai bat du praktikak egiteko. Azken urtetan, hainbat bizilagun kexatu da zaratagatik; bertako naturaren alde egiteko Pro Rovajärvi elkartea sortua izan da.

## Ikus, gainera 
* Finlandiako Lurreko Armada
* Pro Rovajärvi

## Kanpo estekak
Pro Rovajärvi

**Pro Rovajärvi** Kemijärvi eta Rovaniemi udalerrien artean dagoen Rovajärvi tiro eremua kentzeko sortutako elkartea da. Udalerri hauetako hainbat bizilagunek sortu zuten, bertan sortzen den zarataren aurka eta natura babesteagatik ezarria.

## Ikus, gainera 
* Rovajärvi tiro eremua

## Kanpo estekak
Artaban I.a

**Artaban I.a** Partiako Inperioko errege izan zen K.a. 128 ingurutik K.a. 124 arte. Bere iloba Praates II.aren oinordekoa izan zen, eta, azken hau bezala, tokarioen aurka borrokan hil zen, txinatar iturrietako yuezhiekin identifikatu ohi den talde bat, Gansutik ihes egin zuena, Txina iparmendebaldean, Ili ibaia eta Issik-Kul eskualdearen bidez, ondoren Dayuan (Fergana) zeharkatu eta Daxia edo Baktrianan sartzeko; gainera, dirudienez, Irango ekialdea inbaditu zuten.

Agian, Trogo, Prologi, xli, 5en aipatzen den Artaban bera izan daiteke.
Javier de Isusi

**Javier de Isusi** (Bilbo, 1972-) komikigile bizkaitarra da. Donostian eta Lisboan arkitektura ikasi ondoren, lanbide horretan jardun zuen lehenik. Gero, urtebetez bidaiatu zuen eta marrazkiak egiten eta komikigintzan murgiltzen hasi zen. 2021ean, Euskadi Literatura Saria irabazi zuen *Transparentes. Historias del exilio colombiano* (2020) lanarekin, *Lan Literarioen Ilustrazioa* kategorian.

## Lanak 

## Los viajes de Juan Sin Tierra 
2004an, Astiberri argitaletxearekin ostera ere, *"La pipa de Marcos"* kaleratu zuen, Chiapasko estatu mexikarrean girotuta. Isusik liburu honetan  lehenengo aldiz marraztu zuen "Corto Maltese" famatuan inspiratutako "Vasco" pertsonaia. Bi urte geroago, 2006an, *"La isla de Nunca Jamás"* atera zuen argitaletxe eta pertsonaia berberekin, baina oraingoan akzioa Nikaraguan kokatuz.

*"Los viajes de Juan Sin Tierra"*  komiki-sail hau tetralogia bat osatzeko sortu zuen. Izan ere, "Vasco" Juan lagunaren bila abiatzen da munduan zehar, eta horixe da istorio sorta honen haria. Hirugarren istorioak *"Río Loco"* izenburua zuen eta laugarrenak *"En la tierra de los Sin Tierra."* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Getxoko Komiki Azoka
* Bilbotar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa "Entre cómics" webgunean
* :http://www.bilbao.eus/cs/Satellite?c=BIO_Publicacion_FA&cid=1279203204007&language=eu&pageid=3000018331&pagename=Bilbaonet%2FBIO_Publicacion_FA%2FBIO_Publicacion&rendermode=previewnoinsite%2F1279183746042%3Ffuente%3DTR%2F1279183833335%2F1279117139685%2F1279117139685%2F1279146785609%2F1279141869967%2F1279121760274%2F1279180913335%2F1279121760274%2F1279146785609%2F1279160313965%2F1279106315193%2F1279117139685%2F1279106315193%2F1279185776076%2F1279185852378%2F1279185061534%2F1279185887718%2F1279163949133%2F1279106315193%2F1279169209269%2F1279117139685%2F1279141869967%2F1279111775737%2F1279146785609%2F1279133606559 Alex Oviedo erreportaia *Bilbao* aldizkarian, 2020ko abenduan.
Mukden Jauregia

**Mukden Jauregia** () edo **Shenyang Gugong** (), **Shenyang Jauregi Inperiala** bezala ere ezaguna, Txinako Qing dinastia berriko (1619-1910) antzinako jauregi inperial bat da.

1625ean eraiki zuten, eta Qing dinastiako lehen hiru enperadoreak bertan bizi izan ziren, 1625 eta 1644 bitartean. Txinako Mantxuria probintziako Shenyang hiriaren erdian dago.

## Historia 
thumb|250px|ezkerrera|Mukden Jauregiaren planoa
Lehen eraikuntza, 1625ean hasi zen, Nurhazi enperadorearen erregealdian. 1631n, eraikin gehigarriak gehitu ziren, Hung Taiji enperadorearen erregealdian. Mukden Jauregia, Beijingeko Hiri Debekatuaren antzekoa izateko eraiki zen. Hala ere, jauregiak, mantxuriar eta tibetar estiloen eraginak ere baditu.

Qing dinastiak 1644an, Ming dinastia Beijingen ordezkatu ondoren, Mukden Jauregiak, enperadorearen egoitza ofizial estatusa galdu zuen, eta eskualde jauregi bihurtu zen. 1780an, Qianlong enperadoreak, jauregia hedatu zuen. Qing dinastiaren ondorengo dinastietako enperadoreek, oro har, Mukden Jauregia urtean denboraldi batez erabiltzen zuten.

## Museoa 
ezkerrera|thumb|250px|Dazheng, jauregiko lehen eraikina
1955ean, Mukden Jauregia Shenyang Jauregi Museoan bihurtu zen. 2004an, UNESCOk, Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Hiri Debekatuaren hedapen bat bezala.

## Ikus, gainera 
* Hiri Debekatua

## Kanpo estekak
Hiri Debekatua

**Hiri Debekatua** (, ) Txinako enperadore-enperatrizen jauregia izan zen, Ming dinastiaren garaitik eta Qing dinastiaren azkenera arte, hots, 1420tik 1912 arte. Gotorlekua da, 8 metro garai den harresi batek inguratua. Antzinako Pekingo erdigune zehatzean bertan dago, eta gaur egun **Jauregi Museoa**ren () egoitza da. Hiri Debekatua Txinako enperadore-enperatrizen eta haien familien bizileku izan da, bai eta Txinako gobernuaren zeremonia eta politika arloko erdigunea ere, ia 500 urtez.

Gaur egun, txinatar subiranotasunaren eta Pekingo hiriaren ikurra da, eta Txinako Herri Errepublikako zigiluetan agertzen da. Munduko erakargarri turistikorik handienetakoa da.

## Izena 
Izena, 紫禁城 *Zijin Cheng*, hiru partikula independentez osatuta dago. *Zik-ek,* euskaraz Gorrindola edo Purpura, lehen aipaturiko Iparrizarrari erreferentzia egiten dio. *Jin-ek*, debekatua, inor, jauregitik irten edo bertara sar ez zitekeela esan nahi du, enperadorearen onespen zuzenik gabe. *Cheng* hitzak, zer den definitzen du, eta "Harresitutako Hiria" esan nahi du.

## Ezaugarriak 
thumb|ezkerrera|180px|Hiri Debekatuaren ikuspegia
0,72 kilometro karratu, 800 eraikin eta 9.000 gela baino gehiago hartzen ditu. Munduan kontserbatzen diren zurezko antzinako egituren bildumarik handiena da. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1987an, 12,96 hektareako babes azalera eta 153,10 errespetu azalera hartuz. Jauregi Inperiala, Tiananmen plazaren iparraldean dago, eta bertara, Tiananmen Atetik sar daiteke. *Hiri Inperiala* deituriko auzo batek inguratzen du.

## Ikus,gainera 
* Mukden Jauregia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiri Debekatuaren webgune ofiziala
Muspelheim

**Muspelheim**, **Muspel** ere deitua (antzinako eskandinavierako Múspellsheimr eta Múspelletik) suaren erresuma da eskandinaviar mitologian. Suzko erraldoi edo Jotunen egoitza da, jotun horietatik boteretsuena Surt delarik. Muspelheim hitzak suaren mundua esan nahi du, Muspel hitzak, sua, eta, heimek mundua edo lurraldea.

Uste denez, Muspelheim zen erresuma guztien artean goren zegoena, eta Æsir jainkoen egoitza zen Asgardaren gainetik zegoen. Iparralderago, Niflheim zegoen, izotzaren erresuma.

Eskandinaviar mitologian, sorkuntza, izotza eta suaren arteko kontaktuarekin hasten da, Ginnungagap bezala ezagutzen den jatorrizko hustasun itzelean, ura sortuz. Gaueko zeruko objektu distiratsuak, planetak, kometak, izarrak, etab. Muspelheimeko txinpartetatik sortu ziren.

Ragnarökean, zerua ireki egingo da, eta Surt Muspelheimetik irtengo da, gainontzeko erraldoi edo jotun guztiak atzetik dituela, Asgardera joanez, eta, bere bidean, Bifrost zubia suntsituz.

## Kanpo estekak
Surt (mitologia)

**Surt**, eskandinabiar mitologian (egungo islandieraz **Surtur**) Jotunen buruzagia da hegoaldean, Muspelheim suzko erresumako nagusia. Bere izenak, beltzarana edo beltza esan nahi du, eta, Ragnarökean, bere taldea iparralderantz bizi joango da hegoaldeko haize bat bezala, jainkoak zanpatzeko.

Richard Wagnerren "Jainkoen Gainbehera" edo Götterdämmerung operan, Surt, Sinmoreekin ezkonduta zegoen. Snorri Sturlusonen Edda prosaikoan "Surt Muspeleko mugan dagoena da, lurra zainduz. Bere ezpata garretan dago, eta mundua amaitzen den bitartean, jainkoen aurka borrokatu eta hauek garaituko ditu. Eta mundu osoa erreko du suarekin" (Gimlé Gilfaggining, IV). Hodmimir basoa baino ez da mantenduko, bere ezpatak suntsi ezin dezakeen gauza bakarra baita, eta handik sortuko dira beste behin mundua jendez beteko dutenak. Armarik gabe dagoen Frey jainkoa ere hilko du.

Surtsey sumendi uharte berri bat da, lurrazalera irten zena Islandiako hegoaldeko kostaldean, 1963an. Bere izenak islandieraz, "Surten uhartea" esan nahi du.

Jainkoen eta munduaren amaieran, Völuspan esaten den bezala:

## Kanpo estekak
1928ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1928ko Neguko Olinpiar Jokoak**, Neguko Olinpiar Jokoen II. edizioa izan zen. Suitzako Sankt Moritzen ospatu ziren. Nazioarteko Batzorde Olinpikoaren arabera, Olinpiar Joko hauek Herbehereetan ospatu behar ziren, Amsterdamgo Udako Olinpiar Jokoen ondoren aurreikusita zegoen bezala, baina betetzerik egon ez zenez, Suitzako Davos, Engelberg eta Sankt Moritz hiriek aurkeztu zuren euren hautagaitza, azkenean, Sankt Moritz aukeratua izan zelarik.

## Dominak 
## Gertaerak 
* Abiadura patinajeko 10.000 metroko proba, bertan behera utzia izan zen, izotzaren kalitate txarragatik.
* Per Eric Hedlungek (Suedia), iraupen eskiko 50 kilometroko proba irabazi zuen, bigarrenari, 13 minutu ateraz.
* Sonja Heniek (Norvegia, Izotz gaineko patinaje artistikoa), 15 urte bakarrik zituelarik, bigarren aldiz parte hartu zuen Olinpiar Joko batzuetan, emakumezkoen patinaje artistikoko urrezko domina irabazi zuena izan zelarik.
* Gillis Grafström (Suedia, izotz gaineko patinaje artistikoa), hirugarren aldiz jarraian izan zen txapeldun olinpiko. Lehen urrezko domina, Anberesko Udako Olinpiar Jokoetan irabazi zuen, 1920an. Modalitate berean, Udako eta Neguko Olinpiar jokoetan, urrezko domina lortu ahal izan duen pertsona bakarra da.
* Kanada nagusi izan zen izotz hockeyan, partidu guztiak, husnako berdinketen bidez irabaziz.
* Proba berri bat sartu zen, skeletona, lugearen antzekoa, baina kirolariak ahoz pez jaisten dira.

 

## Kanpo estekak
Lizun

thumb|320px|Ogia erasotzen duen lizuna biziki arrunta da, eta ogi bat hiru egun baino gutxiagoan oso-osorik estal dezake.
**Lizuna** onddo mota bat da, aire librean zein barnealdeetan aurki daitekeena. Lizun mota asko dago, fungi erreinuko espezie mikroskopikoak direnak eta zelulanitz edo zelulabakarrak diren filamentu eran hazten direnak.

Baldintza bero eta umeletan hobe hazten dira, espora bidez ugaldu eta hedatzen dira. Lizunaren esporek, giro baldintza ezberdinetan biziraun dezakete, baita lehorte baldintzetan ere, honek, bere hazkuntza normalari mesederik egiten ez dion arren.

Penizilina, antibiotiko bat, Alexander Flemingek aurkitutako lizun mota batek eragindako substantzia bat da. Lizun hauek eta beste batzuk, ogian eta beste jaki batzuetan ere hazten dira, janezin bihurtuz.

Legamia ere, onddo mota bat da, baina mikroskopikoa. Onddoak, orokorrean, hiru talde nagusitan sailka daitezke, morfologiari dagokionez: legamiak (onddo zelulabakarrak), lizunak (hifa izeneko filamentuak dituztenak) eta perretxikoak (gorputz fruitu-emaile handiak dituztenak, kapela itxurakoak, askotan jan egiten direnak).

## Lizun ohikoenak 

* *Acremonium
* *Aspergillus
* *Cladosporium
* *Fusarium
* *Mucor
* *Penicillium
* *Rhizopus
* *Stachybotrys
* ''Trichoderma

## Erabilerak 
Gazta mota batzuk, lizunak ematen dien kolore urdinagatik bereizten dira, Cabrales gazta eta Roquefort gazta kasu.

## Kanpo estekak
Gizakunde

[thumb|175px|*Kristo berpiztua*, [Matthias Grünewald, XV. mendea.]]
**Gizakundea** kristautasunaren sinesmen garrantzitsuenetakoa da. Sinesmen honen arabera, Jainko betierekoa osatzen duten hiru pertsonetatik bigarrena (Semea) gizaki egin zen. Doktrinaren arabera, Semearen izate jainkotiarra giza izatearekin elkartu zen pertsona bakarrean (Jesu Kristo). Izate bakoitza, hala ere, bere osotasunean mantendu zen; Jesus, aldi berean, Jainko eta gizaki dela aitortzen dute kristau gehienek (katoliko, anglikano eta ortodoxoek eta protestante gehienek).

Dogma hau Joanen Ebanjelioko lehen atalean agertzen da argi: 14. puntuan azaltzen denez, *Hitza gizon egin zen eta gure artean zen bizitzen.* Bere garapena Nizeako (325), Efesoko (431) eta Kaltzedoniako (451) kontzilioetan egin zen. Beraietan zehaztu zenez, Jesu Kristo Jainko Hirutasuneko bigarren pertsona Andre Mariagandik gorputz harturik gizon egin zen, bere jainkozko izatea galdu gabe.

## Kanpo estekak
Surtsey

**Surtsey** sumendi-uhartea da, Islandiako hegoaldeko kostaldetik 32 kilometro ingurura dagoena, Westman uharteetatik gertu (Vestmannaeyjar). Bere sorrera, oso berria da.

1963an, urpeko sumendi eztanda bortitz bat gertatu zen, 1967 arte luzatu zena, eta, eztanda honen ondorioz, hiru uharte berri sortu ziren. Horietako bi, handik gutxira desagertu ziren, baina batek biziraun zuen, Surtsey bezala bataiatua izan zelarik. Bere hedadura, 141 hektareakoa da.

1964an, lehen azterketa zientifikoak abiatu ziren uhartean, hau, benetako laborategi natural bat bihurtu zelarik, non bizi forma ezberdinek lur berri baten kolonizatze prozesua aztertu ahal izan zen. Ikertzaileek, itsaslasterrek eramandako haziak eta lizun, bakterio eta onddoen agerpena ikusi zuten, 1965ean, lehen landare baskularrak jarraiturik. 10 espezie zeuden uhartean hamarkada amaitu zenean. 2004an, espezie kopurua 160ra igo zen (75 briofito, 71 liken eta 24 onddo). Hauetaz gain, 89 hegazti espezie eta 335 ornogabe espezie erregistratu dira.

Surtseyk, bere izena, eskandinaviar mitologiako Surturrengandik hartzen du. Bere izenak, islandieraz, "Surten uhartea" esan nahi du (Surt, Surturren antzinako islandierazko izena da.

UNESCOk, Surtsey uhartea, Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2008an.

## Kanpo estekak 
*  Uhartearen sorrerari buruzko bideoa.
Secret Beyond the Door...

***Secret Beyond the Door...*** Fritz Langek 1948an zuzendu zuen filma da. Antzezle nagusiak Joan Bennett eta Michael Redgrave izan ziren. Thriller honek badu bi urte lehenago Hitchcockek sortutako *Spellbound* lanaren eragina; sasoi hartan psikoanalisiak izan zuen garrantzia zineman ere islatu zen.

## Argumentua 
Celia (Joan Bennett) eta Mark Lamphere(Michael Redgrave) ezkon berriak dira. Celiak ezer gutxi daki gizonaren iraganaz. Senarraren familiaren etxaldera joan dira bizitzen eta han Markek heriotza eta hilketei buruz dituen paranoiek zer pentsatu emango diote. Etxeko logeletako askok hilketa ezagunei egiten diete erreferentzia, halako moldez deko0ratuta daude eta. Etxea krimenaren museo modukoa da. Emaztea alde egitekotan da, baina gizonak dituen obsesio eta beldurrak gainditzen lagunduko dio Celiak.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
*  Filma **IMDB** atarian
Breiðablik

**Breiðablik** (sarri **Breidablik** bezala idatzia) eskandinaviar mitologian Baldur jainkoaren etxea da, non bere emazte Nannarekin bizi den. Asgardeko hamabi toki nagusienetako zazpigarrena zen.

Breiðabliken ezaugarririk nabarmenena, bere urrezko sabaia zen, zilar hutsezko zutabeetatik zintzilik zegoena. Jauregia, berez, hedapen luze huts bat zen, baina, halere, aratza. Esaten denez, txarra, faltsua edo iluna zen ezerk ezin zuen gurutzatu bere atea.

## Kanpo estekak
Heraklides Pontiko

**Heraklides Pontiko** (; K.a. 390-K.a. 310 gutxi gora-behera), astronomo eta filosofo greziarra zen.

Heraklea Pontikan jaioa (ondoren Bitinia), eta Atenasera joana, Aristoteles eta Demokritoren ikasletzat hartua izan zen. Platonen Akademiarekin ere lotua izan da. Diogenes Laertzioren arabera, Espeusiporen laguna izan zen. Bere idazkien zati gutxi kontserbatzen dira, eta, ezaugarririk nabarmenena, bere pitagorismoa da.

Lurrak bere ardatzaren inguruko errotazioari buruz hausnartu zuen lehen filosofotzat hartzen da, itzuli bat 24 ordutik behin betetzen zuela ebatziz. Merkurio eta Artizar planetek eguzkiaren inguruan biratzen zutela ere ebatzi zuen.

## Bibliografia 
* Agirre, Javier (2008): "Antzinako Akademia" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar.
Kīlauea

**Kīlauea** (ingelesez  edo  eta hawaiieraz  ahoskatua) munduko sumendirik handienetako bat da, eta Hawaii uharteak eratzen dituzten bostetako bat, Mauna Kea, Mauna Loa, Hualalai eta Kohalarekin batera.

Mauna Loa uhartearen hegoaldean dago, Hawaiiko Sumendien Parke Nazionalaren barnean. Sumendiak berak, 1111 metroko altuera du, eta, galdarak, 165 metroko sakonera eta 3 eta 5 kilometro arteko zabalera.

Bertakoek, sumendi hau, Pele suaren jainkosaren etxetzat hartzen dute.

Kīlauea, Hawaiko Sumendi Behategitik monitorizatua dago. Sumendi oso aktiboa da, ia etengabe eztanda egin duena. Ez da harritzekoa urte edo hamarkadetan aktibo egotea. Azken eztanda, 1983an hasi zen, eta gaur egun ere hantxe jarraitzen du.

Bere eztandak efusiboak diren arren, laba fluido mordoa botaz, baina eztandagarritasun urriarekin, eta, beraz, pertsonentzako arrisku urriekin, garai historikoetan, zenbait eztanda handi izan ditu, horietatik azkena 1824ean. 1790ean, IEV4ko eztanda batek, 90 eta ehunka biktima artean eragin zuen.

## Ikus gainera 
* Hawaiiko Sumendien Parke Nazionala
* Sumendi erupzioak hildako pertsona kopuruaren arabera

## Kanpo estekak
Katisko-Saarijärvi

**Katisko-Saarijärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen aintzira bat da, Kemijärvi eta Misijärvi aintziretatik eta Rovaniemi hiriburutik hurbil. Kemijärvi aintziren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Aintziran uharte handi bat dago, hau izoztua gelditzen denean mendixkatxoa dirudienak. Urak Kemijoki ibaitik iritsi eta Kemijoki ibaiaren bitartzen Kemijärvi aintziraraino iristen dira. Raajärvi herrixkatik gertu dago.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julen Ribas

**Julen Ribas Sasian** (Arrasate, 1981eko ekainaren 9a) ilustratzaile, marrazkigile eta komikigile gipuzkoarra da. Bartzelonan arte-grafikoko ikasketak burutu ondoren, freelance gisa lan egiten du. Gehienbat Euskal Herrian eta Frantzian aurkitu daitezke bere lanak.

## Ibilbidea 
*Xabiroi* aldizkariaren ohiko kolaboratzailea da. 2005ean *Numenak. Aita* argitaratu zuen Unai Busturiaren gidoiarekin, Saure argitaletxearen eskutik. Albumak euskal mitologia klasikoa gaur egungo gaiekin bat egiten du eta Arrasateko hirigunean garatzen da nagusiki.

2007an Banaka Mediak argitaratutako *Basajaun* haur liburuen saileko ilustratzailea izan da.

2011n, *Xabiroi* aldizkarian atalka agertu zen *Azken garaipena* komikia, naziek II. Mundu Gerra irabazten duten ukronia bat, liburuan argitaratu zuen Iban Zalduaren gidoiarekin. Lan honek, 2012ko Euskadi Literatura Sarien Euskarazko Haur eta Gazte Literaturazko Lanik Onenaren saria irabazi zuen.

Margolanak ere egiten ditu eta 2010ean Arrasateko Margo Taldeko kide egin zen. Ribasen lehen bakarkako erakusketa 2012an izan zen Baionako Kalastrope aretoan.

2017ko urrian Ikastolen Elkarteak argitaratu zuen Julen Ribas marrazkilariak Eider Rodriguezen gidoiaz sortutako *Santa Familia* komiki albuma. Lan hau ere *Xabiroi* aldizkarian argitaratu zen atalka lehenengoz eta 2018an Euskadi Literatur Saria irabazi zuen Euskarazko Haur eta Gazte Literaturazko Lanik Onenaren atalean.

## Lanak 
### Komikiak 
* *Numenak 1, Aita* eta *Numenak 2, Alaba* (gidoia Unai Busturia). Saure argitaletxea, 2005
* *Azken garaipena* (gidoilaria Iban Zaldua). Ikastolen Elkartea, 2011
* *Santa familia* (gidoilaria *Eider Rodriguez*). Ikastolen Elkartea, 2017

### Ilustratzaile lanak 
* *Karlisten altxorra* (Elkar, 2014) Gaizka Arostegi, marrazkiak, Julen Ribas
* Basajaun Bilduma: *Auzoko zaratatsuak*, *Basajaunen oporrak*, *Epidemia basoan*, *Basajaun eta zikoina txikia*, *Basajaun trikuak salbatzen*, *Basajaun zer gertatu da urarekin?* (Banaka Media, 2007) Susana Pinto, marrazkiak Patxi Pelaez, ilustrazioak Julen Ribas

### Aldizkarietan 
* *El Balancín* aldizkaria (4 eta 6. aleetan). APIE-EIEP (Bilbo), 2008
* *Xabiroi* aldizkaria (5. alea). Ikastolen Elkartea, 2011
* *Xabiroi* aldizkaria (42, 43 eta 44. aleak). Ikastolen Elkartea, 2016

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Getxoko Komiki Azoka

## Kanpo estekak 
* Julen Ribasen webgunea
* "Marrazkilarixe" bloga
* "Numenak. Aita" e-gorblogean
* "Xabiroi" e-gorblogean
*  Diario Vasco egunkariko erreportaia
Minigona

thumb|200px|Modelo bat, minigonarekin
**Minigona** edo **gona motza**, izenak berak dioenez, gona labur-labur bat da, barrena belauna baino aski gorago duena (oro har, ipurmasailetik 10 bat zentimetro beherago, gehienez). Mary Quant moda sortzaile britainiarrak sortu zuen, 1965ean.

Pauen jaiotako André Courrèges moda sortzaile euskaldunak modan jarri zuen, 1965eko udaberri-udako bere moda bilduman, minigonari diseinu futuristagoa emanda.

## Ikus, gainera 
* Mikrogona

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaia

**Zaia** gerritik oinetarainoko jantzi historikoa zen, gizonek nahiz emakumeek janzten zutena, eta gona bezala ankak inguratzen dituena. Tunikaren antzekoa da, baina luzeagoa eta zabalgoa. Egungo gonaren aurrekaria da.

## Kanpo estekak
Lola Pagnani

**Anna Lola Pagnani Stravos**, (Erroma, 1972ko apirilaren 3a - ), **Lola Pagnani** izenaz ezagunagoa, aktore, dantzari eta abeslari italiarra da.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Trafitti da un raggio di sole* (1995) - Fabiola
* *Polvere di Napoli *(1996) - Rosita
* *Ninfa plebea *(1996) - Lucia
* *Ferdinando e Carolina *(1999) - Sara Goudar
* *La bomba* (1999) - Daisy
* *Il pranzo della domenica *(2002)
* *Gente di Roma *(2003)
* *Women Seeking Justice *(2007)

### Telebista 
* *Pazza famiglia *(1995)
* *Commissario Raimondi *(1998) - Esmeralda
* *Anni 50 (1998)
* * La squadra *(2000)
* *Un posto al sole *(2001) - Roberta Cantone
* *Francesca e Nunziata *(2001)
* *Carabinieri 5 *(2005)
* * Un ciclone in famiglia 2 *(2005)
* * Donne sbagliate *(2006)
* *Capri *(2006) - Maria Rosaria

## Antzerkia 
* *Vergine Regina *(1996)
* *Anatra all'arancia *(1997)
* *Carmen ''(1987)

## Kanpo estekak 
*  Lola Pagnaniren webgune ofiziala
Keck teleskopioa

**Keck teleskopioa** Hawaiien dagoen teleskopio bikote bat da. Munduko hirugarren teleskopio optikorik handiena da, Hegoafrikako Teleskopio Handia eta Kanarietako Teleskopio Handiaren ondoren.

Mauna Kea Behatokian dago, Mauna Kea sumendiaren tontorretik gertu. Itsas mailatik 4205 metrotara dagoenez, atmosferako lainoa eta argi artifizialaren oztopo urriarekin, gaueko ikuspegi bikain bat ahalbidetzen du. 10 metroko diametroa du eta ispilu segmentatuzkoa da (300 tonako pisua duten 36 ispilu).

Teleskopio pare hau 1990ean hasi zen funtzionatzen. "M. W. Keck Fundazioa"k emandako 140 milioi dolarreko kostua izan zuen.

## Ikus, gainera 
* Cerro Tololoko Behatokia

## Kanpo estekak 
* Keck teleskopioa eta behatokia
Mauna Keako Behatokiak

**Mauna Keako Behatokiak** () Hawaii uharteetako Mauna Kea sumendi ez aktiboan dagoen behatoki astronomiko eta teleskopio handien multzo bat da, bertan, herrialde ezberdinetako hamabi behatoki daudelarik. Gainera, bertan, Keck teleskopioa dago, munduko hirugarren teleskopio optikorik handiena.

## Ikus, gainera 
* Keck teleskopioa
* James Clerk Maxwell teleskopioa
* Subaru teleskopioa
* Gemini behatokia
* Cerro Tololoko Behatokia

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Gotarzes I.a

**Gotartzes I.a** Partiako errege izan zen K.a. 95 eta K.a. 88 bitartean. Priapatioren biloba zen.

Mitridates II.a Partiakoa hil aurretik, oposizio mugimendu zabal bat abiatu zuen, eta bere burua errege izendatu zuen, Mesopotamia eta Media zati bat kontrolatuz. Mitridates hil zenean, tronua bereganatu zuen, Mitridatesen seme zen Orodesen kaltetan, *Artsazes* ohorezko titulua zuena, Erromatar Inperioan Zesar edo Augustoren baliokidea.

Bi erregegaiek, atzerritar lehiakide bati aurre egin behar izan zioten, Tigranes II.a Handiari, hain zuzen, nork "70 haranak" berreskuratu zituen, Tigrisen ezkerreko ertza okupatu zuen eta Gordiana eta Adiabene kendu zizkion Partiar Inperioari Median sartu aurretik. Erregeen errege titulua eman zion bere buruari K.a. 83an.

Gotartzes modu naturalean hil zen Orodes Mesopotamia erdialdeagatik borrokatzeko prestatzen ari zenean.
Orodes I.a

**Orodes I.a** Partiako errege izan zen K.a. 90 eta K.a. 80 bitartean, Gotartzes I.aren ondoren. K.a. 88 baino lehenago, bere erregealdiak, Mitridates II.a Partiakoarenarekin bat egin zuen, Gotartzes matxinatu zen errege etsaia.

Ekbatana eta Rhagaeko mediar meatzeek, Orodesen irudia zeramaten txanponak egin zituzten.

Aro honetan zehar, Partiaren historia nahiko iluna da, eta, dirudienez, Orodesen erregealdia, hasi zen bezala amaituko zen, gerra zibil batekin, alegia, ezezagun bat buru zela. Ez da ezagutzen bere ondorengoaren izena, eta partiar gobernarien lerroa, modu sinesgarrian, Sanatruzesengandik hasita bakarrik har daiteke berriz.

K.a. 80ko apirilak 11n gertatu zen ilargi eklipseari buruzko babiloniar txosten batean, Orodes, Arsazidar dinastiako xahanxah (erregeen errege) tituluaz aipatzen da.
Demetrio I.a Soter

**Demetrio I.a Soter** (), seleukotar dinastiakoa, Siriako errege izan zen K.a. 162 eta K.a. 150 bitartean. Seleuko IV.a Filopatorren semea, Erroman mantendu zen bahitu eta bere aitaren jokaeraren berme bezala. Hau izan zen bere aita hil ondoren ez tronuratzearen arrazoia. K.a. 162an ihes egin zuen, Siriara itzuli eta bere burua errege bezala aldarrikatuz, bere aurreko erregea izan zen Antioko V.a Eupatorren ordez.

Heraklides, Antioko IV.a Epifanesen antzinako ministroa, bere aurka matxinatu zen, Alexandro Balas, Antioko IV.aren ustezko seme bat aldarrikatuz. Demetrio garaitua eta hila izan zen, eta Alexandro Balas izan zen bere oinordekoa.
Mauna Kea

thumb|Mauna Kea iparraldean eta Mauna Loa hegoaldean.
**Mauna Kea**, Hawaii uhartetan dagoen sumendi ez aktibo bat da, inguruko bigarrena altuerari dagokionez. Hawaii uharteak eratzen dituzten bost sumendietako bat da, Kilauea, Mauna Loa, Hualalai eta Kohalarekin batera.

Bere izenak, "mendi zuria" esan nahi du hawaieraz, neguan bere tontorra elurtua egoten baita.

## Ezaugarriak 
Sumendi mota ezberdinen artean, ezkutu sumendi bat da. Bere azken eztanda, duela 3.500 urte gertatu zen.

Bere altuera, 4.205 metrokoa da, baina bere egituraren erdia baino gehiago, urpean dago, 6.000 metro gehigarrirekin. Honela munduko mendirik altuena bihurtzen da, oinarritik tontorrera neurtuz gero.

Sumendiaren kraterretik magaleraino doazen glaziarren eraketa mesedetzen duen klima biziki hotza du tontorrean.

## Astronomia 
Orohar, Mauna Kea, behaketa astronomikoentzako toki bikain bat da bere tontorra, atmosferaren %40a eta ur lurrinaren %90a (hodeiak), eta alderantzikatze termikoko geruza baino gorago baitago, urtean, 300 gau garbi mesedetzen dituena. Bere geologiak, tontorrera errepideak eramatea eta behategi astronomikoak hornitzea oso erraz egiten du.

Bere tontorrean, zenbait herrialdetako 12 behatoki astronomiko eraiki dira, horien artea, munduko teleskopio optikorik handienak diren Keck Teleskopioa I eta II daudelarik. Behatokiek osatzen duten multzoak, sumendiaren izen bera darama, Mauna Kea Behatokia, alegia, Hawaiiko unibertsitateak kudeatzen du eta bi mila milioi dolar baino gehiagoko inbertsioekin sortu da.

Zenbait behatokiren eraikuntzak, polemikak sortu ditu, bere balizko giro (tokiko intsektu espezieak), geologia (sumendi lurraren trinkotea) eta kultura (lur sakratua tokiko sinesmen erlijiosoentzako) kalteei dagokienez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hawaiian Volcano Observatoryren webgunea
Behatoki astronomiko

[thumb|250px|[Estrasburgoko behatoki astronomikoa]]
**Behatoki astronomikoa** argizagiak eta zerua bera aztertzeko erabiltzen den eraikin bat da.

Historikoki, behatokiek, Stonehengeen kasuan bezala, fenomeno astronomiko zehatz batzuekin lerrokautako tresna edo harriak izan dituzte sextante bezala. Egungo behatoki astronomikoek, teleskopio erraldoiak dituzte (zenbait metroko diametroa duten ispiluekin), baita lortutako datuak prozesatzeko ordenagailuak ere. Hawaiiko Mauna Kea, Kanariar uharteetako Roque de los Muchachos eta Txileko Cerro Tololo eta Cerro Pachón, mota hauetako behatokien adibide dira. Espainian, ezagun eta aktiboenen artean, Espainiako Behatoki Astronomiko Nazionala, Granadako La Sagrako Behatoki Astronomikoa, Cadizeko San Fernandoko Behatoki Astronomikoa eta Cacereseko Behatoki Astronomikoa daude.
[thumb|300px|ezkerrera|[Argentinako Santa Cruzko probintzian dagoen utzitako Felix Aguilar Behatoki Australa]]
1940ko hamarkadaren hasieran, Unibertsoan irrati-uhin iturriak aurkitu eta aztertzeko, irrati-teleskopioak eraikitzen hasi ziren. Hauetatik handiena, Puerto Ricon dago, eta Areciboko irrati-teleskopioa da.

Azken zientzia aurrerakuntzekin, Lurretik kanpora, Hubble espazio teleskopioa bezalako teleskopio eta tresnak bidali ahal izan dira.

## Ikus, gainera 
* Behatoki espaziala
* Griffith Behatokia
* Teleskopio

## Kanpo estekak
Septimio Severoren arkua

thumb|350px|Septimio Severoren arkua, Erromatar foroan.
**Septimio Severoren arkua** Kapitolio muinoaren oinean dagoen antzinako garaipen arku bat da, Erroman, Erromatar foroaren mutur batean.

203an eraiki zen, Septimio Severo enperadorea eta bere seme Karakala eta Getaren Partiarren aurkako garaipenak loriatzeko. Haitzurdinez eginiko eraikin bat da, arku nagusi bat du erdian, eta, honen alboan, beste bi txikiago daude. Fatxadak, modu aberatsean apainduta daude zutabe eta baxuerliebeekin. Fatxada bakoitzaren teilatupearen azpian, eskaintza luze bat dago grabatua. Jatorrian, hutsuneetan grabatutako hizkiek, gaur egun desagertuta dauden brontzezko hizkiak zituzten.

Antzina, arkua, enperadoreak eta bere bi semeek gidatutako brontzezko kuadriga batek koroatzen zuen. Eskailera batek, goiko plataformara igotzea ahalbidetzen du.

Garaipen arku honen arkitekturak, Konstantino I.a Handia inspiratuko zuen bere arku propioa eraikitzeko, Konstantinoren Arkua, azken hau, Parisko Carrouselgo Garaipen Arkuaren inspirazio iturri izan zen bezala.

## Eskaintza 
### Transkripzioa 
:**Imp**(eratori) **Caes**(ari) **Lucio Septimio M**(arci) **fil**(io) **Seuero Pio Pertinaci Aug**(usto) **patri patriae Parthico Arabico et **|** Parthico Adiabenico pontific**(i) **maximo tribunic**(ia)** potest**(ate)** XI imp**(eratori)** XI, co**(n)**s**(uli)** III proco**(n)**s**(uli)** et** |** imp**(eratori)** Caes**(ari)** M**(arco)** Aurelio L**(ucii)** fil**(io)** Antonino Aug**(usto)** Pio Felici tribunic**(ia)** potest**(ate)** VI co**(n)**s**(uli)** proco**(n)**s**(uli) [ **p**(atri)** p**(atriae) | **optimis fortissimisque principibus **] | **ob rem publicam restitutam imperiumque populi Romani propagatum** |** insignibus uirtutibus eorum domi forisque S**(enatus)** P**(opulus)**Q**(ue)** R**(omanus).

## Ikus, gainera 
* Septimio Severo

## Kanpo estekak
Egil Skallagrimsonen Saga

**Egil Skallagrimsonen Saga**, Egill Skallagrímson eskaldoa protagonista duen hitz lauean idatzitako eleberri bat da.

Islandiar saga hau, Erdi Aroko eskandinaviar narratibaren maisu lanetako bat da. 1230 inguruan idatzi zuen Snorri Sturlusonek.

## Istorioa 
Skallagrim, Norvegian bizi den eta, bere anaia Thorolfen heriotzagatik, Harald I.a Norvegiakoa erregearekin etsaitzen dena. Arrazoi hau eta beste batzuengatik, Islandian babestea erabakitzen dute. Hala ere, familia hau eta erregearen arteko harremanek okerrera egiten dute, batez ere, bere bigarren seme Egilen harrokeriagatik. Bera, handia, beltzarana eta indartsua da, eta, Thorolf ez bezala, Egil ez da erregearen aldekoa, ezta kontrakoa ere. Haralden oinordeko den Erik I.a Norvegiakoaren aurka dago, eta honen jarletako batekin oinordetza lehiatzen du. Istorioak, Egil Skallagrimsonen heriotzatik haratago jarraitzen du.

Faun paganfolkeko taldeak, istorio honetan oinarritutako kantu bat idatzi zuen, "Egil Saga" izenekoa, talde honen "Licht" diskoan agertzen dena.

## Kanpo estekak
Snorri Sturluson

**Snorri Sturluson** (Hvammur, Dalasýsla,  - Reykholt, 1241eko irailaren 23a) epaile, olerkari, historialari eta idazle islandiarra izan zen.

## Bizitza 
Hogei urte zituela, emakume aberats batekin ezkondu zen. Handik urte batzuetara, banandu egin zen, elkarren artean bi seme-alaba izan ondoren. 25 urterekin, Allthing edo Islandiako Biltzar Legegileko buruzagi bezala aukeratua izan zen. 1218an, Norvegiara bidaia egin zuen, Haakon IV.a gonbidatua eta han, erregearen gortean, "*Lendmann*" edo baroi titulua jaso zuen.

Idazle, poeta eta jurista, Egil Skallagrimsonen Sagako eta Gylfien Haluzinazioa poema epikoengatik nabarmendu zen. Lan hori funtsezkoa izan zen mitologia nordikoan, eta Erdi Aroko autore handienetakotzat hartu zuen.

*Edda prosaikoa* eta *Heimskringla,* Norbegiako erregeen historia heroikoa eta mitikoa, idatzi zituen*.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak