open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
GTK

**GTK** intefaze grafikoak garatzeko liburutegi edo garatze rutina talde garrantzitsu bat da. GNOME, Xfce edo ROX ingurune grafikoetan erabiltzen da normalean.

LGPL lizentziapean dago, software librea da, plataforma anitzetan dabil eta GNU proiektuaren zati garrantzitsu bat da.

Hasiera batean GIMP garatzeko sortua, GTK ***G**IMP **t**ool**k**it*-ren akronimoa da eta oso erabilia da linux-erako programa eta programatzaileen artean QTrekin bat, azken hau KDErako.

GTKren diseinuak beste programazio-lengoaia batzuekin programatzeko aukera ematen du, C, C++, Perl edo Pythonekin adibidez.

Gaur egungo bertsioa **GTK 3** da, aldaketa eta hobetze askorekin aurreko bertsioarekin alderatuta.

## GTKren liburutegiak 
GTK hiru liburutegitan oinarritzen da:

* GLib behe-mailako lengoaia-liburutegi bat da, GTK eta GNOMEren oinarrizko egitura. C programazio-lengoaiaren datu-egiturak maneiatzeko tresnak, eramangarritasuna, exekuzio-denbora funtzioak (*runtime*) ziklo moduan, hariak, karga dinamikoa edo objektu sistemekin lan egitea ahalbidetzen du.

* Pango testuaren errendatze eta diseinuarentzako liburutegia. Internazionalizazioari arreta berezia ezarri zaio, arabiar hizkuntzak edo japoniar hizkiak marraztea ahalbidetuz. GTK+-2 bertsioan letra-tipoak eta testuak maneiatzeko nukleoa da.

* ATK elbarri eta ezgaituentzat erabilgarritasun handiko interfazeak sortzeko liburutegia da. Tresna ezberdinen artean, handitze lupak, pantaila irakurleak edo teklatu eta saguaz gain beste sarrera modu batzuk gaitzeko balio du.

## Kanpo estekak 
*  GTK.org
*  GTKrekin egindako programa zerrenda
*  Pango.org
Buru

thumb|250px|Giza burua.

:Artikulu hau gorputz atalari buruzkoa da, talde edo erakunde bateko nagusia edo agintariari buruz jakiteko, ikus Buruzagi.
**Burua** animalien gorputz atal bat da, aurre edo goi aldean kokatua eta normalean garuna, begiak, belarriak, sudurra eta ahoa dituena. Hauekin ikusi, entzun, usaindu eta dastatu egiten da.

## Giza buruaren atalak 
Burua giza gorputzean goien dagoen atala da.

* Garuna: Hemisferio bi ditu burmuinak: ezkerreko hemisferioa, analitikoa da, hizkuntzarena eta eskuinekoa, globala da, espazioarena. Kopetako lobuluek beste animalietatik bereizten ditu gizakiak: gizakietan burmuin azalaren %29a da, txinpantzeetan %17a eta txakurretan %7a.
* Aurpegia: Buruaren aurrealdea da, hainbat atalez osatutakoa:
** Ahoa
** Begiak
** Belarriak
** Kokotsa
** Kopeta
** Masailak
** Masailezurrak
** Sudurra
* Garondoa
* Burmuina
* Garuntxoa
* Nerbio sistema zentralaren zati gehienak
* ...
* Buruaren alboetan hezur parietala eta tenporala ditugu.

## Kanpo-estekak
Qt Development Frameworks

**Trolltech** (**Quasar Technologies** bezala ezagutua lehen) Oslo, Norvegia. Ordenagailuetarako softwarea garatzen duen konpainia bat da. Software garapenerako tresnak eta liburutegiak garatzen ditu, goi mailako kontsultoria zerbitzuez gain.

Beraien produktu nagusia Qt da, plataforma-anitzeko, C++-en idatzitako Erabiltzailearentzat Interfizie Grafikoak (GUI) sortzeko tresna sorta.

Trolltech 1984an sortu zuten Eirik Eng eta Haavard Nord-ek. 1991. urtean hasi ziren Qt idazten, eta ordudanik Qt zabaldu eta hobetzen joan da.

KDE mahaigain ingurugiro arrakastatsuak Trolltech-en Qt liburutegia erabiltzen du. Trolltech-ek gainera KDEko zenbait garatzaileri lan ematen dio.

2001ean Trolltech-ek Qt oinarri bezala duen Qtopia argitaratu zuen.

2006ko uztailean Trolltech burtsara irten zen.

2008ko urtarrilaren 28an Nokiak Trolltech eskuratzeko hitzarmena zuela iragarri zuen. Erosketaren kostua Nokiarentzako 104 milioi € ingurukoa da. Trolltech eskaintza onartu egin du.

## Kanpo estekak 
*  Trolltech-en webgunea
*  Trolltech-en inbertitzaileak
Sun Microsystems

**Sun Microsystems** erdieroaleak eta softwarea garatzen dituen informatika enpresa da. Silicon Valleyen kokatuta zegoen 2009an Oracle Corporationek erosi zuen arte.

*Sun*en produktuen artean SPARCen oinarritutako prozesagailuak dituzten zerbitzari eta lan-estazioak, SunOS eta Solaris sistema eragileak, NFS sareko fitxategi sistema, Java plataforma, eta (AT&Trekin bat) Unix System V Release 4ren estandarizazioa. Arrakastarik gabeko produktuen artean NewWS leiho sistema, OpenLook erabiltzaileentzako interfaze grafikoa, eta *Unix*en oinarritutako bezero txikiak (diskorik gabeko lan-estazioak).

## Bulegotika-suitea 
*Sun*ek StarOffice softwarea erosi zion StarDivision enpresa alemaniarrari eta OpenOffice.org izena eman eta LGPL eta SISSL lizentziapean argitaratu zuen, software librearen alde apustu eginez. Bulegotika-suite hau Microsoft Officen antzekoa da eta plataforma-anitza da.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
NFS

**NFS** (**Network File System**) hasiera batean Sun Microsystems-ek 1984. urtean garatutako protokoloa. 1094, 1813, (3010) eta 3530. RFC-etan definitua dago fitxategi sistema moduan, non ordenagailu bat sare batetik fitxategietara irits daitekeen disko lokal bat izango balitz bezala.

Protokoloaren 2. bertsioak hasieran UDPren gainean ibiltzen zen, honela protokoloa "egoera gabe" geratzen zen, eta adibidez blokeo sistema protokoloaren nukleotik at inplementatzen zen.

Protokoloaren 3. bertsioak TCPrako euskarria ekarri zuen. Ordurako zenbait garatzailek NFSv2n garraio bezala TCP euskarria garatu zuten. Garraio bezala TCP erabiltzeak NFS WAN sareen gainean erabiltzea logikoagoa bihurtzen zuen (nahiz eta ez duen zertan praktikoa izan behar).

4. bertsioak AFS-ren influentziak hartu zituen, eta performantzia hobea, segurtasun indartsua eta egoera protokoloa garatu zizkioten.

NFS UNIX sistemei gogor lotua dago, nahiz eta beste plataformetan ere erabili daitekeen, Macintosh eta Microsoft Windowsen adibidez. "Zerbitzariaren mezu blokea" (SMB), antzeko protokolo bat, Microsoft Windows-pean inplementatuako sare fitxategi sistema baliokidea da.

"sare fitxategi sistema" terminoa askotan termino generikotzat erabitlzen da — ikusi fitxategi sistemak beste adibide batzuentzat.

## Kanpo estekak 
* Linux NFS-ren ikuspegi orokorra, maiz egiten diren galderak eta dokumentazioa
* RFC 3530 - NFS protokoloaren 4. bertsioaren espezifikazioa
* RFC 1813 - NFS protokoloaren 3. bertsioaren espezifikazioa
* RFC 1094 - NFS protokoloaren 2. bertsioaren espezifikazioa
* RFC 2000
UNIX-moduko

[alt=|thumb|500x500px|[UNIX-moduko|Unix moduko sistema eragileen historia sinplifikatua.]]
**Unix-moduko** sistema eragileak Unix sistemen moduan funtzionatzen duten sistemei deitzen zaie, baina ez dute zertan Single Unix Specification espezifikazioa bete edo onartu behar. Termino honek UNIX-en inspiratutako iturri irekiko sistema eragileak edo hauen ezaugarriak emulatzeko diseinatuak dauden iturri irekiko sistema eragileak, komertzialak edo jabetasun lanez egindakoak, edo UNIX bertsioren bateko lizentzia dutenak (eta ondorioz Unix-modukoa izateaz gain UNIX marka erregistratua erabili dezakete) elkartzen ditu. Ez dago termino hau formalki zehazteko araurik, eta ondorioz iritzi ezberdinak daude sistema eragileak Unix-modukoak diren ala ez esateko.

## "Unix-moduko" terminoa eta UNIX marka erregistratua 
The Open Group da UNIX marka erregistratuaren jabe eta berak administratzen du Single UNIX Specification espezifikazioa. Honek "Unix-moduko" sistemak izena gaizki erabiltzen dutela dio, eta hobeto izango litzatekeela "POSIX-conforming system" deitzea sistema eragile hauei. Honekin Unix-moduko sistema ezberdinen konpatibilitatea eta estandarizazio sistemari erreferitzen direla abokatzen dute. Hala ere "POSIX-conforming" edo "Posix-bete" terminoak bere arazoak ditu. Adibidez sistema eragili batzuk POSIX estandareak betetzen dituzte (adibidez, Microsoft Windows) eta ondorioz hauek "Posix-betetzen" duten sistemak dira, baina ez dute Unix-modukoekin zer ikusirik. Unix-erako idatzitako eta konpilatutako programa askok ez dute bertan funtzionatuko. Gainera, "Unix-moduko"tzat ezagutzen diren hainbat sistemek ez dute guztiz betetzen POSIX espezifikazioa
thumb|440x440px|Unix eta Unix-moduko sistemen bilakaera.

## Unix-moduko sistemen garapena 
"Unix-moduko" lehen sistema eragilea AT&T-k Unix lizentziatu zuelako izan zen, eta honek Unix asmo komertzialetatik kanpo usten zuen. Sistema hauek enpresei akademia eta unibertsitateetan zueden UNIX erabiltzaileen ezaugarri berak emateko garatzen ziren. Unix-moduko sistema eragile jabedunak 1980ko harmakadan eta 1990ko harmarkadan eskuragarri zeuden, eta hauen artean Idris, Coherent, eta UniFlex.

1980ko hamarkadan AT&T-k UNIX lizentzia komertzialpean erabiltzea baimendu zuen, eta hainbat sistema eragile jabedun garatu ziren, hauen artean: AIX, HP-UX, IRIX, Solaris, Ultrix, eta Xenix.

Bitartean, Unix-moduko sistema eragile ez komertzialak garatu ziren, UNIX-en ordezko doako edo ez oso garestiak ziren sistemak. Adibidez: BSD, GNU, Minix, eta Linux.

## Unix-moduko iturri irekikoak diren sistema eragileak 
* Darwin
* FreeBSD eta eratorriak:
** DragonFly BSD
** PicoBSD
** TrustedBSD
* GNU/Hurd
* Linux
* Minix
* NetBSD
* OpenBSD eta eratorriak:
** ekkoBSD
** MicroBSD
** MirOS BSD

## Ikus, gainera 
* Berkeley Software Banaketa
* Linux banaketak
* Un*x

## Kanpo estekak 
* Unix-en historia – denbora-lerro bidezko Unix eta Unix-modukoen historia Éric Lévénez-ek egina
* Grokline-n UNIX Jabetzaren Historia Proiektua – Unix eta Unix-moduko sitemen historia teknikoa
Hedadura zabaleko sare

**Hedadura zabaleko sarea** edo **WAN** sarea (ingelesetik: **w**ide **a**rea **n**etwork) eremu geografiko zabala hartzen duen konputagailu-sarea da. Eremu malgua izanda 100 eta 1.000 kilometroko eremua har dezake, herrialdeak edo kontinenteak barruan hartuz . Honen adibiderik esanguratsuenak Internet eta RedIRIS dira. Sare pertsonalen (PAN), sare metropolitano (MAN) edo sare lokalen (LAN) ezberdina da.

WAN sareak hainbat LAN batera konektatzeko erabiltzen da, eta ondorioz leku batean dauden ordenagailuak beste nonbaitauden ordenagailuekin komunika daitezke. Hainbat WAN organizazio partikularretako sortzen dira eta pribatuak dira, beste batzuk, ISPek sortzen dituzte hainbat gauzetarako, organizazioen LAN-ak konektatzetik Internetera konektatzeko. WANak normalean linea alokatutan sortzen dira. Alokatutako linea bakoitzaren amaieran, router batek LAN-a konektatzen du alde batean eta HUB batek WANeko bestea. Hainbat sare komunikazio protokolok erabil dezakete oinarrizko transporte fisiko mekanismoa, TCP/IP barne. WANetan beste prokolo batzuk ere erabili daitzeke X.25, ATM edo Frame relay barne.

Orain Internetek abiadura handiko WAN bat ematen duenez, alokatutako linea kopurua organizazioen arteko konexioak egiteko jaitsi egin da. VPNak erabiltzen dira honen ordez. Hauek zifratuaz gain beste teknika batzuk erabiltzen dituzte dedikatutako sare baten itxura izan dezan organizazioaren sareak elkarbanatutako WAN estruktura baten gainean.

Ikerketa akademikorako WAN sareak 3 area ezberdinetan banatu daitezke: Matematika modeloa, sare emulazioa eta sare simulazioa.

WAN sareen azpiegitura ezaugarri handiko konmutazio adabegiek eta transmisio lineek osatzen dute. Abiadura eta banda-zabalera handikoak ia kasu gehienetan.

## Ikus, gainera 
* LAN
* Sare protokolo
* Internet
* TCP/IP eredu
* MAN
* Azpisare-maskara
* Internet
* Intranet
* Estranet
* Atzipen protokoloak

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.

## Kanpo estekak 
*  Telekomunikazio Hiztegia

*  TCP/IP-ri buruzko liburua
Idazle

eko idazle batzuk: Anaïs Nin, Marguerite Duras, Maryse Condé, Elfriede Jelinek, Assia Djebar, Sophia de Mello Breyner Andersen, Herta Müller, Alice Munro, Brontë ahizpak, Colette, Emilia Pardo Bazán, Virginia Woolf, Agatha Christie, Annie Ernaux, Mary Shelley, Jane Austen, Toni Morrison, Amélie Nothomb, Ursula K. Le Guin.]]
[thumb|[Mendebaldeko kanon literarioan aipatu ohi diren zenbait idazle:  Homero, Virgilio, William Shakespeare, John Milton, James Joyce,  Miguel de Cervantes, Fernando Pessoa, Molière, Victor Hugo, Marcel Proust, Lev Tolstoi, Fiodor Dostoievski, Dante Alighieri, Nikolas Makiavelo, Alessandro Manzoni,  Mark Twain, Ernest Hemingway, Goethe, Friedrich Schiller eta Thomas Mann]]
[thumb|Mendebaldeko kanonean [ingeles literaturak beste literatura batzuek baino pisu gehiago izan ohi du. Irudian ingelesezko kanonean aipatu ohi diren zenbait idazle: Geoffrey Chaucer, William Shakespeare, Jane Austen, Mary Shelley, Oscar Wilde, Virginia Woolf, T. S. Eliot, Doris Lessing eta Salman Rushdie.]]
**Idazlea** edozein motako dokumentuak idazten dituen pertsona da. Bere ideiak aurkezteko erabiltzen ditu idazpenak. Idazle batek bere idazkerak egiteko hurrengo motak daude:
* Poesia
* Prosa
* Kazetaritza
* Gidoia
* Edota beste motako literatura genero batean.

## Kanpo estekak 
Aitor Ortiz de Pinedo (2025). Idazleak ezagutarazteko rol-teknika. Zenodo.
Otsail

**Otsaila**, halaber **barantaila** (Zub.), **zezeila** (Bizk.) eta kataila  (Bizk.)  gregoriotar egutegiaren urteko bigarren hila da eta hogeita zortzi egun ditu, hogeita bederatzi bisurteetan. *Otsail* hitza, dirudienez, "otso" eta "hil" hitzen batuketatik dator; beraz, otsoen hilabetea esan nahi omen du.

Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Otsailla* forma.

Euskal Herrian, hainbat jai ospatzen dira otsailean; Agate Deuna eta inauteriak, esaterako.

File:Zalduondo inauteriak 0001.jpg|Zalduondoko inauteriak (Araba)
File:Markina zaragi dantza 0001.jpg|Markinako inauteriak (Bizkaia)
File:Kaldereroak donostia 2012 003.JPG|Donostiako kaldereroak (Gipuzkoa)
File:Kaskaboboa agoitz 0001.jpg|Agoitzeko inauteriak (Nafarroa).

## Ikus gainera 
* Hila

## Kanpo estekak
Apiril

**Apirila**, batzuetan **jorraila**, gregoriotar egutegiaren urteko laugarren hila da eta hogeita hamar egun ditu. Apirila udaberriarekin lotzen da Ipar Hemisferioan eta udazkenarekin Hego Hemisferioan.

Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Aprilla* forma.

## Ikus gainera 
* Hila

## Kanpo estekak
Ekain

**Ekaina**, halaber **arramaiatza** (Zub.), **bagila** (Bizk.) edo **garagarrila** (Gip. eta GNaf.), batzuetan **ereiaroa** (Lap. eta GNaf.), gregoriotar egutegiaren urteko seigarren hila da eta hogeita hamar egun ditu. Ekainaren 21ean uda hasten da ipar hemisferioan, eta negua hego hemisferioan.

Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Ereyaroa* forma.

## Ospakizunak 
* Ekainaren 2a: Errepublikaren eguna Italian.
* Ekainaren 20a: Banderaren eguna ospatzen da Argentinan.
* Ekainaren 21a: Udako solstizioa ipar hemisferioan, eta neguko solstizioa hego hemisferioan.
* Ekainaren 24a: Joan Bataiatzailearen jaiotza.

## Ikus gainera 
* Hila

## Kanpo estekak
Uztail

**Uztail**a, halaber **garagarril**a (Bizk.), batzuetan **garil**a (GNaf.), gregoriotar egutegian, urteko zazpigarren hila da eta hogeita hamaika egun ditu.

Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *uztailla* forma.

## Ikus gainera 
* Hila

## Kanpo estekak
Abuztu

**Abuztua**, halaber **agorrila** (Ipar.), batzuetan **dagonila**, gregoriotar egutegiaren urteko zortzigarren hila da eta 31 egun ditu.
[thumb|"Agorra" [Pello Mari Otaño|Otañoren  izkribu batean.]]
Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Agorrilla* forma.

## Oharrak 
kaoutharr

## Ikus gainera 
* Hila

## Kanpo estekak
Urri

**Urria**, halaber **urrila** edo **urrieta** (Zub.), gregoriotar egutegiaren urteko hamargarren hila da eta hogeita hamaika egun ditu.

Beste izenak: *ürrieta* (Zuberoa), *urrieta* (Bizkaia), *lastaila* (Nafarroa), *urrila* (Bizkaia), *urri bigarrena* (Bizkaia, Nafarroa Beherea)

Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Urria* forma.

## Kanpo estekak
Maiatz

**Maiatza**, batzuetan **hostaro** edo **loraila**, gregoriotar egutegiaren urteko bosgarren hila da eta hogeita hamaika egun ditu. Ipar Hemisferioan udaberriari dagokion hila da, eta udazkenari Hego Hemisferioan.

Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Maiatza* forma.

## Ospakizunak 
* Maiatzaren 1a: Langileen Nazioarteko Eguna, mundu mailan langileen mugimenduak ospatzen duen jai eguna.
* Maiatzaren 5a: Mexikok Pueblako gudua ospatzen dute, mexikarrek frantziarren aurka borrokatu zutenekoa.
* Maiatzaren 5a: Askapenaren Eguna Herbehereetan, Alemaniaren okupazioaren amaiera ospatuz.
* Maiatzaren 5a: Haurren Eguna Japonia eta Korean.
* Maiatzaren 9a: Europaren Eguna ospatzen da, Schuman Adierazpena gogoratuz.
* Maiatzaren 10a: Mexikon, Amaren Eguna.
* Maiatzaren 12a: Erizainen Nazioarteko Eguna.
* Maiatzaren 15a: Paraguaik Espainiarekiko independentzia ospatzen du.
* Maiatzaren 15a: Mexikon, irakasleen eguna.
* Maiatzaren 17a: Norvegiako Konstituzioaren Eguna.
* Maiatzaren 25a: Argentinan, Maiatzeko Iraultza ospatzen dute.
* Maiatzaren 30a: Nikaraguan, Amaren Eguna.

### Egun finkorik gabekoak 
* Amaren Eguna:
** **Maiatzeko lehen igandea**n: Hego Euskal Herrian, Espainian, Hungarian, Lituanian eta Portugalen.
** **Maiatzeko bigarren igandea**n: Alemanian, Angillan, Aruban, Australian, Austria, Bahametan, Barbadosen, Bangladeshen, Belgikan, Belize, Bermudan, Bonairen, Brasilen, Brunein, Kolonbian, Kuban, Kroazian, Curaçaon, Danimarkan, Ekuadorren, Eslovakian, Estatu Batuetan, Estonian, Filipinetan, Finlandian, Grezian, Grenadan, Hegoafrikan, Herbehereetan, Hondurasen, Hong Kongen, Islandian, Indian, Italian, Jamaikan, Japonian, Kanadan, Letonian, Maltan, Malaysian, Perun, Puerto Ricon, Singapurren, Suitzan, Surinamen, Taiwanen, Trinidad eta Tobagon, Turkian, Txekiar Errepublikan, Txilen, Uruguain, Venezuelan, Zeelanda Berrian eta Zimbabwen.
** **Maiatzeko azken igandea**n: Ipar Euskal Herrian, Frantzian eta Maurizion; egun horrek mendekoste egunarekin bat egiten badu, ordea, ekaineko lehen igandera mugitzen da ospakizuna.
** **Maiatzeko azken igandea**n: Bolivian, Haitin, Suedian, Marokon, Tunisian eta Aljerian.
* **Maiatzeko lehen asteartea**n: Asmaren Mundu-mailako Eguna.
* Budismoak Vesak ospatzen du hil honetako ilargi betearekin batera.

## Ikus gainera 
* Hila

## Kanpo estekak
Azaro

**Azaroa** gregoriotar egutegiaren urteko hamaikagarren hila da eta hogeita hamar egun ditu.

Beste izenak: **zemendia** (Bizkaia), **gorotzila** (Zuberoa), **hazil** (Lapurdi, Nafarroa Beherea)

Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Hacilla* forma.

## Etimologia 
Etimologia herrikoiak hitzaren hasieran barazki bat antzematen badu ere:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abendu

**Abendua**, batzuetan **lotazila**, gregoriotar egutegiaren urteko hamabigarren eta azken hila da eta hogeita hamaika egun ditu.

## Etimologia 
*Abendu* hitza latinezko *adventum* hitzetik dator, "etorrera".

Iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen *Aduendua* forma.

## Astronomia 
Abenduaren 21ean, ipar hemisferioan negua hasten da, eta hego hemisferioan, uda.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Hila

## Kanpo estekak
Marina Mayoral

**Marina Mayoral Díaz** (Mondoñedo, Lugo, Galizia,  - ) galizieraz eta gaztelaniaz idazten duen idazlea, zutabegilea eta eleberrigilea da.

Santiago de Compostelako Unibertsitatean eta gero Madrilen Filologia Erromanikoa ikasi zuen. Orain, Madrilen Unibertsitate Complutensean lan egiten ari da, Espainiera Literatura irakasle moduan. Rosalía de Castrori buruz hitz egiten zuen liburu aipagarri batzuk. Gabriel Sijé eleberri laburraren saria jaso zuen, *Plantar un árbol* eleberriagatik.
 
Euskaraz itzuli gabe daude oraindik haren liburu guztiak.

## Liburuen zerrenda 
* *La poesía de Rosalía de Castro*. Madril: Gredos, 1974. Saioa.
* *Rosalía de Castro y sus sombras*. Madril: Fundación Universitaria Española, 1976. Saioa.
* *Análisis de cinco comedias*. Madril: Castalia, 1977. Saioa.
* *Análisis de textos (Poesía y prosa españolas)*. Madril: Gredos, 1977. Saioa.
* *Cándida otra vez*. Madril: Ámbito Literario, 1979. Eleberria. Ámbito Literarioren saria jaso zuen. 1979, eleberri honengatik.
* *Al otro lado*. Fuenlabrada: Magisterio Español S.A., Editorial, 1980. Eleberria.
* *Plantar un árbol*. Orihuela: Caja de Ahorros de Alicante y Murcia, 1981. Eleberria.
* *La única libertad*. Madril: Cátedra, 1982. Eleberria.
* *Contra muerte y amor*. Madril: Cátedra, 1985. Eleberria.
* *Rosalía de Castro*. Madril: Cátedra, 1986. Saioa
* *O reloxio da torre*. Vigo: Galaxia S.A., 1988. Eleberria.
* *A man de neve*.1988
* *Unha arbore, un adeus*. Vigo: Galaxia S.A., 1988. Eleberria.
* *El oficio de narrar*. Madril: Cátedra, 1989. Saioa
* *Morir en sus brazos y otros cuentos*. Alicante: Aguaclara, 1989. Ipuinak.
* *Chamábase Luis*. Vigo: Xerais, 1989. Eleberria.
* *En los parques, al anochecer*. 1990. Ipuina.
* *El fantasma de la niña negra*. 1990. Ipuina.
* *Escritoras románticas españolas*. Madril: Fundación Banco Exterior, 1990. Saioa
* *El personaje novelesco*. Madril: Cátedra, 1990. Saioa
* *El reloj de la torre*. Madril: Mondadori, 1991. Eleberria
* *El tiburón, el ángel y otros relatos*. Madril: Compañía Europea de Comunicaciones e Información, 1991. Ipuina.
* *Recóndita armonía*. Madril: Alfaguara, 1994. Eleberria.
* *Querida amiga*. Vigo: Galaxia S.A., 1995. Ipuinak.
* *Se llamaba Luis*. Madril: Mondadori, 1995. Eleberriak.
* *Sólo pienso en ti*. 1995. Ipuina.
* *Desde el alba al ocaso*. 1995. Ipuina.
* *Dar la vida y el alma*. Madril: Alfaguara, 1996. Ipuina.
* *Recuerda, cuerpo*. Madril: Alfaguara, 1998. Ipuina.
* *La sombra del*. Madril: Alfaguara, 2000. Eleberria.
* *Bajo el magnolio*. Madril: Alfaguara, 2004. Eleberria.

## Ikus, gainera 
* Gaztelaniazko idazle galiziarrak

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20050315233953/http://www.galicia-hoxe.com/periodico/20040809/Mare/N39983.asp
Irail

**Iraila**, halaber **buruila** (Lap. eta Naf.), gaur egun batzuetan **agorra** (Gip.),  gregoriotar egutegiaren urteko bederatzigarren hila da eta hogeita hamar egun ditu.

Irailaren 21ean, ipar hemisferioan udazkena hasten da, eta hego hemisferioan udaberria; urteko bi ekinokzioetako batekin. Euskal kostaldean marea biziak izateko garaia ere izaten da. Egutegi zibilean, ikasturtearen hasiera ere bai.

## Izena 
Euskara batuan **irail** forma finkatu da, *ira* edo *iratzearen hila* da etimologikoki. **Buruil** forma ere Euskaltzaindiaren Hiztegoan jasoa dago (zubereraz, *bürüil).* Hain zuzen ere, iritsi zaigun *Kalendrera* euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak erabili zuen forma *Buruilla* izan zen.

Beste izen batzuk ere jaso dira euskaraz: *setemere*  (Zuberoa), *agorra* (Gipuzkoa), *urria* (Bizkaia, Nafarroa). 

Setemere eta antzekoak. Erroma zaharreko egutegian september zeritzon *septem* (zazpi) zenbakitik, 10 hilabeteko egutegi hartan zazpigarren hilabetea zelako. Erroman bertan egin zen egutegi juliotarrera aldaketa Zesarren garaian, eta bi hilabete gehitu zituztelarik, 9.a bilakatu zen *september*. Beste hilabete batzuei izena aldatu zitzaien (*Quintilis* eta *Sextilis* bilakatu ziren *Julius* eta *Augustus*), baina saiakera batzuk izan arren, ez ziren proposamen berriak gailendu *september* eta ondorengoentzako.

## Iraileko tradizioak Euskal Herrian 
Hona irailero Euskal Herrian izaten diren ospakizun handietako batzuk:
* Andre Mariaren jai batzuk ospatzen dira irailean, hala nola Arantzazuko Amaren eguna irailaren 9an, edo Arrateko Amaren eguna (Eibar) edo Ama Guadalupekoarena Hondarribian bezpera, 8an. 
* Aurrekoarekin honekin lotua, Hondarribian Alardea egiten da, edo bi egiten dira, 1997tik, emakumezkoei desfilatzen uzten dienak, Jaizkibel konpainiaren segizioak, aparteko bidea egiten baitu.
* Iraileko lehen astean San Antolin jaiak egiten dira Lekeition, non Antzar Eguna ospatzen den irailaren 5ean.
* 1924. urtetik, Euskal Jaia egiten da Zarautzen, festa jendetsua.
* Kirol egutegian, Kontxako Estropadak egiten dira iraileko lehen bi igandeetan, traineruen denboraldiko lehia nagusitzat jotzen dena.
* Irail erdialdean, Arabako Errixoako mahats-bilketaren festa egiten da, herri desberdin batean edizio bakoitzean, 1994yik aurrera hamarkadatik aurrera. Urtero, mahatsa zapaldu eta lehenengo muztioa probatu ondoren, Arabako Errioxako ardoen dastatze saioari ekiten zaio.
* Gipuzkoan iraileko igande guztietan Hernio mendiko erromeria egiten da.
* Irail amaieran San Fermin Txiki ospatu ohi da Iruñean.

Fitxategi:Antzara-jokoa Lekeitio.jpg|Antzar Eguna Lekeition.
Fitxategi:Alarde de Hondarribia.jpg|Hondarribiko Alardea: emakumeei desfilatzen uzten ez dien desfileko irudia.
Fitxategi:Erromeria ernio.jpg|Hernioko erromeria.
Fitxategi:Bandera de la Concha 2016 - afición.jpg|Kontxako bandera, Orioko eta Donibaneko afizioak Donostiako kaian.
Fitxategi:Arrate eguna dantzariak.jpg|Arrateko Amaren egunean, Eibarko dantzariak elizan.
Fitxategi:San Fermin Txiki, iraileko jaia.jpg|San Fermin Txiki jaietan erraldoiak Iruñeko udaletxeko plazan.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wisława Szymborska

**Wisława Szymborska**, Maria Wisława Anna Szymborska (Bnin, Polonia Handia, 1923ko uztailaren 2a - Krakovia, 2012ko otsailaren 1a) idazle poloniarra izan zen.

1945an poema aipagarri bat idatzi zuen: *Szukam slowa*. *Zycie Literackie* (Bizitza literarioa) aldizkarian lan egiten zuen, astero-astero. *Irakurketa burujabea* izeneko zutabean, erreflexio literarioekin. Bere herriko aldizkari literarioarentzat kolaboratzaile erregularra da, saio kritikoekin.

1996 urtean Literaturako Nobel Saria jaso zuen.

## Literatura lanak 
* *Dlatego zyjemy* (Horregatik gara bizi) (1952)
* *Pytania zadawane sobie* (Heure buruari galdezka) (1954)
* *Wolanie do Yeti* (Jetiari deika) (1957)
* *Sól* (Gatza) (1962)
* *101 wierszy* (101 Poema) (1966)
* *Sto pociech* (Alaitasun amaierarik ez) (1967)
* *Poezje wybrane* (Poesia Hautatua) (1967)
* *Wszelki wypadek* (Eduki ahal izan) (1972)
* *Wielka liczba* (Zenbat handia) (1976)
* *Ludzie na moscie* (Zubi gaineko lagunak) (1986)
* *Koniec i poczatek* (Haste-amaiak) (1993)
* *Sto wierszy - sto pociech* (100 Poema - 100 Zorion) (1997)
* *Chwila* (Unea) (2002)

## Sariak 
# Krakoviako Hiria Saria, 1954
# Arte eta Kulturaren Ministroaren Saria, 1963
# Zygmunt Kaladach Saria, 1990
# Goethe Saria, 1991
# Vienan, Johannes Herder Saria, 1995
# Nobel Saria, 1996

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Cano, Harkaitz: *Hitlerren lehen argazkia (Wilslawa Szymborska*. - Egan, 2001-1/2, 177-178.
* Cano, Harkaitz: *Prospektua (Wilslawa Szymborska*. - Egan, 2001-1/2, 179.

## Ikus, gainera 
* Polonierazko literatura

## Kanpo estekak 
* Nobel erakundearen webgunean
* Poema batzuk
Latina (argipena)

**Latina** hitzak adiera zenbait ditu:

* *lingua latina* edo latin hizkuntza;
* *La Latina*, Beatriz Galindo espainiar idazlearen ezizena;
* Latina, Italiako probintzia, Lazion dagoena;
* Latina, Italiako udalerria;
* Latina, Madrilgo barrutia;
* La Latina, Centro barrutiako Madrilgo auzoa.

## Ikus, gainera 
* Latino
Osama bin Laden

**Usāmah bin Muhammad bin Awad bin Lādin** (; Riad, Saudi Arabia, 1957ko martxoaren 10a - Abbottabad, Pakistan, 2011ko maiatzaren 2a), eskuarki **Osama bin Laden** (أسامة بن لادن) deitua, saudiarabiar aberatsa eta Al Kaida erakunde terrorista islamistaren burua izan zen.

## Bizitza 
Bin Osama Saudi Arabiako familia aberatsenetako baten seme, Sobietar Batasunak 1979an Sobietar Batasunak Afganistan inbaditu bezain laster, munduko beste milaka musulmanekin batera bat egin zuen Afganistango erresistentziarekin, musulman ororen betebeharra inbaditzaileak kanporatzea zelakoan.

Saudiar gobernuaren zein bere familiaren ustelkeriak nahigabetu egin zuten. Lehenengo Golkoko Gerrak areagotu egin zuen Osamaren eta bere herrialdeko agintarien arteko leizea. 1993rako, Al-Kaida (arabieraz «Oinarria») izeneko gerrillari-sarea antolatu zuen, hein handi batean Afganistango gudari ohien bidez. Bin Laden eta Al-Kaida mundu osoan zehar egindako hainbat eraso terroristaren erantzuletzat jotzen dira, haien artean 2001eko irailaren 11ko New Yorkeko World Trade Centerren zein Pentagonoaren kontrako erasoa. Orobat, talde horri leporatzen zaizkio 1998an Dar es Salaamen eta Nairobin AEBen enbaxaden kontra egindako atentatuak, 2002ko Baliko bonbak, 2004ko martxoaren 11ko Madrilgo trenetako atentatua, eta 2005eko Ammango bonbak.

1994an, saudiar Gobernuak, subertsioa leporatuta, pasaportea kendu zion Osama bin Ladeni. Hark, ordea, Sudana ihes egin zuen, borroka kanpalekuak eratzera. Handik 1996an kanporatua, Afganistana itzuli zen, Taliban gobernuaren babesean.

Osama bin Ladenek, 1996 eta 1998 bitartean, *fatwa* (arabieraz, «iritzi erlijioso») batzuk plazaratu zituen, non fededunak AEBen kontrako gerra santura deitu zituen. AEBei, besteak beste, musulman munduko baliabide naturalak arpilatzea eta islamaren etsaiei (Israeli) laguntzea eta sustatzea leporatzen zien. Antza, bin Ladenen asmoa zen AEBak musulmanen aurkako maila handiko gerrara erakartzea, Mendebaldeak babestutako gobernu musulmanak eroraraztea, eta Kalifaldia, hau da, estatu islamiko bakarra, berrezartzea.

### Heriotza 
2011ko maiatzaren 1ean (maiatzaren 2a, Pakistango ordu-eremuan), Washingtonen, Barack Obamak eman zuen Osama bin Ladenen hilketaren berri. Obamaren agindupean ari ziren Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadako (*US Navy*) operazio berezietako hainbat soldaduk eta CIAko agenteek hil zuten Bin Laden, Pakistango Abbottabat hirian gauzatutako isilpeko operazio batean. Bin Laden eta harekin ziren kideak tiroz hil zituzten soldaduek .

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Osama bin Laden (1957-2011), nytimes.com
Santiago de Compostela

**Santiago de Compostela** edo, izen historiko gisa, **Compostelako Donejakue**

### Parrokiak 
Santiago parrokiatan banatuta dago. Hemeretzi dira:

## Ondasun nabarmenak 
Santiago de Compostelako eraikin nagusia Done Jakueren katedral erromanikoa da, Donejakue bidearen amaiera. Obradoiro enparantzan kokatzen da.

ezkerrera|250px|thumb|ezkerrera|Done Jakue katedrala
250px|thumb|eskuinera|Done Jakue katedraleko eskultura, hiriari izena ematen dion apostoluaren irudikapena. Apostulua zaldi zuriaren gainean ezpataz mairuak akabatzen.

## Demografia 
## Unibertsitatea 
Santiago de Compostelako Unibertsitatea XVI. mendekoa da, eta Galiziako unibertsitaterik garrantzitsuena da, historiaren aldetik eta bestela ere. Gaur egun 19 fakultate ditu bere barnean. Beste campus bat du Lugo hirian.

## Garraioak 
thumb|eskuinera|Santiagoko tren geltokia.

Hiriak garraiobidetzat ditu errepideak, trena eta Santiago de Compostelako aireportua (Lavacolla).

Tren geltokia 1873an eraiki zuten Cornes-en, West Galicia Railway Company-ren eskutik. Gaur egun, Galizia osoko erabiliena da, urtean milioi eta erditik gora bidaiarirekin. Zamora eta Coruña lotzen duen linearen barruan dago. Redondelarekin (Pontevedra) lotuta dago halaber. 2013ko uztailean, bestela, geltoki honetatik 2 km-tara gertatu zen Galiziako tren istripurik larriena, 80 pertsona hil zirenean.

## Kirolak 
Obradoiro Clube de Amigos do Baloncesto hiriko saskibaloi talde nagusia da, ACB Ligan jokatzen duena. Bestela, Sociedad Deportiva Compostela Santiagoko futbol talderik garrantzitsuena da, 4 denboraldiz Espainiako futbol ligako lehen mailan ibilitakoa.
 
## Konpostelar ospetsuak 
* Rosalía de Castro (1837-1885), idazlea.
* Antonio López Ferreiro (1837-1910), idazlea.
* Xerardo Fernández Albor (1917-2018), politikaria.
* Luz Fandiño (1931-2024), idazle eta aktibista.
* Xose Manuel Beiras (1936-), politikaria.
* Mariano Rajoy (1955-), politikaria.
* Suso de Toro (1956-), idazlea eta politikaria.

## Hiri senidetuak 
Santiago ondorengo hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Santiago (Txile)
* Santiago de Cuba

## Kanpo estekak 
*  Santiago de Compostelako Udalaren webgunea
*  Santiago de Compostelako Unibertsitatearen webgunea
Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunista

**Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunista** (**EHAK**) Hego Euskal Herriko alderdi politiko komunista eta abertzalea zen.

2002ko uztailaren 29an alderdi politiko gisa erregistratu zuten Bilboko notaritza batean. 2005ean, Eusko Legebiltzarra osatzeko hauteskundeetan aurkeztu zen lehen aldiz, Espainiako Estatuaren Justiziak legez kanpo utzitako Aukera Guztiak plataforma politikoaren konpromisoa bere gain hartuta.

Urte bereko apirilaren 8an, Batasuna alderdi politiko ilegalizatuak EHAKi bozkatzeko eskatu zien bere militante eta jarraitzaileei, prentsaurreko batean adierazi zutenez.

Eusko Legebiltzarrean, EHAKeko hautetsiek *Ezker Abertzalea* talde parlamentarioa osatu zuten.
thumb|ezkerrera|220px|EHAKren kartel bat graffiti komunista baten aldamenean.
2007ko urriaren 5ean, EHAKren Donostiako ordezkaritza miatu zuen Espainiako Poliziak, eta bertatik ordenagailuak eta dokumentazioa atera.

2008ko otsailaren 8an, Espainiako Entzutegi Nazionaleko Baltasar Garzon epaileak alderdiaren jarduera hiru urtez eteteko agindu zuen, EAE-ANV alderdiarekin batera. Otsailaren 11n alderdi komunistako kide batzuk atxilotu zituzten, Baltasar Garzon epaileak agindutako "Batasunaren aurkako" operazio batean; halaber, EHAKko egoitzak miatu zituzten.

2008ko irailaren 18an, Espainiako Auzitegi Gorenak EHAK legez kanpo utzi zuen, EAE-ANV alderdia debekatu eta bi egunera.

## Hauteskunde emaitzak 
2005eko apirilaren 15ean egindako Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan 150.644 boto eta bederatzi eserleku lortu zituen EHAK-k.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko Komunistak (EHK)
* Ezker abertzalea

## Kanpo estekak 
* EHAKren webgunea
Averroes

**Averroes** edo **Ibn Ruxd** () (jaiotzez Abu al-Walid Muhammad bin Ahmad bin Rusd, ; Kordoba, 1126ko apirilaren 14a - Marrakex, 1198ko abenduaren 10a) andalustar filosofo eta jakituna izan zen, lege islamikoetan, matematikan eta medikuntzan aditua.

## Bizitza 
Legelari gailenak eman zituen familia baten jaio zen Averroes. Aitona Kordobako Mezkita Handiko epaile nagusi eta imama izan zen, almoravideen erregimenaren agindupean. Aita ere hango epaile izan zen, 1146an dinastia almohade iritsi zen arte. Averroes bera, Sevillako kadi izendatu zuten 1169an, eta Sevilla, Kordoba eta Marrakexko gorteetan ibili zen lanean.

XII. mendearen bukaeran, Almohadeen konkistaren ondoren, fanatismo bolada bat nagusitu zen Al Andalusen. 1195ean Lucena herrira erbesteratu zuten, eta bere lanak debekatu ziren. 1198an, ordea, Marokoko gortera deitu zuten, eta han hil zen, hilabete batzuk geroago.
thumb|ezkerrera|*Colliget*
Aristotelesen lanari buruzko iruzkinak idatzi eta medikuntzari buruzko entziklopedia bat (arabieraz: *al-Kulliyat*) egin zuen. Jacob Anatolik Averroesen arabierazko lanak hebreerara itzuli zituen 1200an. Averroesen idatziek eragina izan zuten Erdi Aroko eta Pizkundeko pentsamendu kristauan. Bere obra garrantzitsuenean, *Inkoherentearen inkoherentzia*, filosofia aristotelikoa defenditzen du Al Ghazaliren baieztapenen aurrean. Idatzi zituen logika eta metafisikazko idazlan ugari betiko galdu dira, zentsuraren eraginez, eta irautea lortu dutenak beste hizkuntza batera itzuli zirelako izan da. Haren ikasle hoberena, Ibn Tumlus (Alcira, 1164-1223), mediku lanetan jarraitu zuen Al Nasir kalifa almohadearen ganberan.

## ikus gainera 
* Sleim Ammar
## Erreferentziak 
* Agirre, Javier (2008): "Filosofia musulmana eta judutarra" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 

## Kanpo estekak 
* Islamic Philosophy Online: Averroes
Hizkuntza sakratu

Egun, **hizkuntza sakratu**ak edo **liturgia-hizkuntza**k egunerokoan bertze hizkuntzarik erabiliagatik, herri batek bere erlijioa dela-eta, zenbait kasu jakinetan darabilen hizkuntza da, oro har, hila. Latina horren adibide da Eliza Katolikoan; egun, Etiopiako Eliza Ortodoxoan, ge'eza liturgia-hizkuntza da.

## Munduko hizkuntza sakratuak 
## Kanpo estekak
Ge'ez

'''Ge'ez'*a (, /*gəʿəz''/,  ahoskatua) Afrikako Adarrean dauden iparraldeko Etiopia eta hegoaldeko Eritrean mintzatzen zen hegoaldeko hizkuntza semitikoa izan zen.

Aksumgo Erresumakoa izan ondoren, Etiopiako izkribuzko kultur hizkuntza gisan iraun zuen XIX. mendea arte. Handik harakoan, egiteko horretan amharerak ordezkatu eta Etiopiako eta Eritreako Eliza Ortodoxoen hizkuntza da, izan ere, liturgia-hizkuntzen erakusgarri da.

## Adibidea 
Enoken liburuaren hasiera:

## Kanpo estekak
Aramera

**Aramera** (jatorrizko hizkuntzan, *Arāmît*, ahoskera: [arɑmiθ], [arɑmit], [ɑrɑmɑjɑ], [ɔrɔmɔjɔ]) hizkuntza semitiko bat da, 3.000 urteko historia duena. Etimologiaren aldetik, «Aram lurraldeko hizkuntza» da, hots, Siriaren erdialdeko antzinako eskualde bateko hizkuntza. Bibliako zenbait libururen jatorrizko hizkuntza izan zen eta, ziur asko, baita Jesukristoren ama hizkuntza ere.

Arameoa ez da izana, hizkuntza homogeneoa, baizik eta ondo bereizitako baina erlazionatuta dauden hizkuntzen multzoa. Barietate modernoak arameoaren historia luzearen ondoriozko zatiketak dira (literatura zabalean eta erlijio desberdinetatik banandutako komunitateak osatzen dituzten komunitate desberdinen erabileran islatzen da). Aramear hizkuntzen aniztasuna hain da handia, ezen aldaki ulergaitzak baitaude elkarren artean, eta beste batzuek, berriz, nolabaiteko ulergarritasuna dute elkarren artean. Batzuk beste izen batez ere ezagutzen dira, hala nola Siriakoa edo Asiriera, ekialdeko kristau komunitateek erabiltzen duten arameeraren dialektoa.

## Gure aita 
:

:

Semitar hizkuntzak|frame|eskuinera

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
*  «Aramaic», Ethnologue proiektua.
* Semitisches Tonarchiv: Dokumentgruppe "Aramäisch" — egungo Aramaikoazko bilduma
* The Comprehensive Aramaic Lexicon
* Maher AL MOUNES (Afp) (2019-06-22) Jesukristoren ama hizkuntza bera ere suntsitu du Siriako gatazkak Gaur 8
Hizkuntza bakartu

**Hizkuntza bakartu**a (*hizkuntza isolatua* ere deitua) bertze ezein hizkuntzarekiko ahaidetasun genetiko ezagunik ez duen hizkuntza naturala da. Adibidez, euskara, ainuera, buruxaskia eta japoniera, beste hainbat eta hainbat hizkuntzaren artean, hizkuntza bakartuak dira.

Gaur egun bakartuak diren hizkuntzetatik, guztiak ez dira beti bakartuak izan: denboraren iragaitearekin bakartu dira batzuk, haien ahaide guztiak iraungita, hala nola Brasilgo pirahã hizkuntza, mura hizkuntza-familiako azken ahaidea baita; dokumentaturik daudenez geroztik hona, beti bakarturik izan dira, aldiz, bertze batzuk.

Hizkuntza bakartuak ez dira hizkuntza eraikiak nahastu behar, nahiz eta hizkuntza-familia batekoak ere ez izan, artifizialki sortu dira eta ez dute hizkuntza natural gisa eboluzionatu.

## Hizkuntza bakartuen zerrenda 
Ezagun diren hizkuntza bakartuen zerrenda da ondokoa, hizkuntzaren izena eta haren erabilgunea bildurik dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainuera

**Ainuera** (ainueraz:  *aynu itak*,  ahoskatua; japonieraz:  *ainugo*) Japoniako Hokkaido uharteko ainu etniaren hizkuntza da. Tipologikoki, alderdi zenbaitetan japonieraren antzekoa bada ere, bertze ezein hizkuntzarekiko ahaidetasunik gabeko hizkuntza isolatutzat jotzen da.

XX. mendera arte, Errusiako Sakhalin uharteko hegoaldean hitz egiten zen, eta Kuriletan ere hiztun gutxi batzuk baziren. 1994an Sakhalingo azken hiztuna zendu zen.

## Ainuerazko ahozko literatura 
Ahozko tradizio aberatsa dute ainuek, *jukar* derizten heroi-sagak oinarri.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Patrie, James (1982). *The Genetic Relationship of the Ainu Language*. Honolulu: The University> Press of Hawaii. .
* Tamura, Suzuko (2000). *The Ainu Language*. Tokio: Sanseido. .
* Vovin, Alexander (1993). *A Reconstruction of Proto-Ainu*. Leiden: E. J. Brill. .
* Shibatani, Masayoshi (1990). *The Languages of Japan*. Cambridge: Cambridge University Press. 

## Kanpo estekak 
*  Ainuerazko erranak
*  Ainuerazko ikasgaiak - Sapporo TV
* Ainuerazko hitz-arrola
*  Ainuera Ethnologuen
Jukaghiriko

Russiako Jukaghir populu Siberiarraren hizkuntza-familia da Jukaghirikoa. Familia honetako bi ume baizik ez dira bizi egun, eta hil-bidean daude biak:

* Iparreko Jukaghirikoa (Jukagir, Odul, Tundra, Tundre, Yukagir izenak ere badituena).

* Hegoako Jukaghirikoa (Jukagir, Kolym, Kolyma, Odul, Hegoako Yukagir, Yukagir ere baderitzana)

Hizkuntza Uralikoekiko ahaidetasunik badukeela proposatu izan da.

*Ikus, halaber:* Hizkuntza Paleosiberikoak

## Kanpo estekak
Astelehen

**Astelehena** asteko lehen eguna da ISO 8601 nazioarteko estandarraren arabera. Igandearen eta asteartearen artean dago. Bizkaiko mendebaldeko leku batzuetan **ilen** esaten zaio

## Izena 
[thumb|[Galileo Galileik egindako Ilargiaren faseen marrazkia. Kultura askotan astelehena Ilargiarekin lotuta dago.]]
Euskaraz *astelehen* izenak asteko lehen eguna adierazten du, baina Bizkaian erabiltzen den *ilen* horrek Ilargiarekin du harremana. Izan ere, Antzinako Erromaren garaitik, grezieraz (ἡμέρᾱ Σελήνης) zien latinez (diēs Lūnae), Ilargiarekin lotu da astelehena.

Hizkuntza askok zuzenean erabiltzen dute kontzeptu horren itzulpena edo moldaketa. Gaztelaniazko *lunes* zein frantsesezko *lundi* zuzenean datoz latinezko hitzetik, eta biak dira Ilargiaren egun. Ingelesez *monday* erabiltzen da, ingeles zaharreko *mōnandæg* hitzetik, literalki *Ilargiaren eguna* dena. Sanskritoz ere bazen *ilargiaren eguna*, eta horregatik indoariar hizkuntzatan *Somavāra* edo *Chandravāra* esaten da, Ilargiaren eguna ere esan nahi dutena. Japonieraz (げつようび) eta oreekraz (월요일) txinerako '月曜日' mantendu dute, "ilargiaren eguna" esan nahi duena.

Elizak beste izendapen batzuk erabili izan ditu, esanahi paganoak alboratzeko. Bibliako kontakizuna jarraituz, astelehena *bigarren eguna* da (, ), , ). Eslaviar herrietan "igande osteko/jai osteko" egun gisa itzultzen da, adibidez errusierako понедельник (ponyedyelnik), kroazierako *ponedjeljak*, edo serbierako понедељак (ponedeljak). Portugesez izendapen hori mantendu du, *segunda feira* esaten baitzaio astelehenari.

## Beste hizkuntza batzuetan 

## Atsotitza 
* *Astelehen buruzuri*: Astearen lehen eguneko ajeak.
* *Astelehen buru handia*: Festa ondoko motelkeria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astearte

**Astearte**a, halaber **martitzen**a (Bizk.) astelehenaren eta asteazkenaren artean dagoen eguna da. ISO 8601 nazioarteko estandarraren arabera, astelehena da asteko lehenengo eguna, beraz asteartea asteko bigarren eguna da. Beste herrialde batzuetan astea igandean hasten da, eta beraz asteartea asteko hirugarren eguna izaten da; musulmanentzat astea larunbatean hasten da eta, beraz, asteartea asteko laugarren eguna da. 

## Etimologia 
Euskarazko *asteartea* hitzak *astearen artekoa* esan nahi du, asteko lehenaren eta azkenaren artean dagoen eguna. Hala ere, mendebaldeko euskaraz *martitzena* erabiltzen da, Marte planetaren eguna. Etimologia hau latinetik dator *dies Martis* da, eta partekatua da latinetik eratortzen diren hizkuntza askotan, hala nola italiera, frantsesa, gaztelania, katalana, erromaniera, galiziera, sardiinera edo kortsikera, baina ez portugesez. 

Hizkuntza germanikoetan *Tîwaz jainko proto-germaniarrarekin ltouta dago, aitzinindoeuroperako *dei-, *deyā-, *dīdyā- erroarekin ltouta, *distiratu*. Hortik dator ere "deitate" hitza. Ingelesezko *tuesday*, alemanierazko *dienstag* eta herbeheererazko *dinsdag* Týr jainkoaren erro hori daramate, *interpretatio germanica*n Marteren baliokidea dena. 

Japonieraz 火曜日 (kayōbi) Martetik dator ere, 火星 (kasei); Koreeraz 화요일 (hwa yo il) da, "Marteren eguna" ere esan nahi duena. Pali eta Sanskritoz *Angaraka* esaten da, "kolore gorria duena", Mangala gerraren jainkoari izendatzeko modua, Marterekin ere lotuta dagoena. 

Nahuatlez *Huītzilōpōchtōnal* da, Huitzilopochtli jainkoaren eguna.

Beste hizkuntza batzuetan numeralak erabiltzen dira. Eslaviar hizkuntza batzuetan въторъ ("bigarrena") hitzetik eratorritakoak darabiltzate. Bulgarieraz eta errusieraz Вторник (Vtornik) esaten da. Arabieraz eta hebreeraz "hirugarrena" esaten diote: الثلاثاء (al-Thulatha') eta יום שלישי (Yom Shlishi).

## Asteartea daramaten izen propioak 
* Astearte Beltza. 1929ko urriaren 29, asteartea, aurreko Ostegun Beltzaren ondoren izandako bigarren burtsaren krak handia.
* Partxeen asteartea. Microsoftek hilabete bakoitzeko bigarren asteartean igortzen ditu bere softwarearentzako partxeak.
* Inauteriak. Inauterietako egun handia astearte batean da.
* Super Asteartea. AEBetako hauteskunde prozesuan alderdietako hauteskunde primarioak estatu askotan astearte berean egiten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asteazken

**Asteazken**a, halaber **eguazten**a (Bizk.), asteko egun bat da. Asteartearen eta ostegunaren artean dago. ISO 8601 nazioarteko estandarra erabiltzen duten herrialdetan, hau da, mendebaldeko herrialde gehienetan, asteko hirugarren eguna da. Igandea asteko lehen eguna den herrialdeetan, laugarren eguna da. Euskarazko izenaren etimologian asteko azken eguna zen.

Lan-aste ohikoena, astelehenetik ostiralera doana, erdiko eguna da.

## Kanpo estekak
Ostegun

**Osteguna**, halaber **eguena** (Bizk.) edo **ortzeguna** (Lap. eta Naf.), asteko laugarren eguna da. Asteazkena eta Ostirala artean dago. Etimologiarik ohikoena da "zeruaren eguna" (Urtziren eguna), baina baliteke ere *bortz* hitzetik etortzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ostiral

**Ostiral**a, halaber **bariku**a (Bizk.), **egubakoitz**a (Gip.) edo **ortzirale**a (Lap., eta Naf.), ostegunaren eta larunbataren artean dagoen eguna da. Astelehenez hasten den astea duten herrialdeetan, asteko bosgarren eguna da, baina igandez hasten den astea duten herrialdeetan seigarren eguna da.

Musulmanen jai-eguna izanda, gehiengo musulmana duten hainbat herrialdetan asteko azken eguna da, adibidez Iranen, astea larunbatarekin hasten den lekua. Bahrain, Arabiar Emirerri Batuak, Saudi Arabia eta Kuwaitek ere ohitura bera zuten, baina 2006ko irailaren 1ean (urtebete beranduago Kuwaiten) aldatu zuten eta astea larunbatarekin amaitzen dute. Arabiar Emirerri Batuetan 2022an ohitura hau ere aldatu zuten eta asteburua larunbata eta igandea dira.

## Etimologia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ortzi.

## Kanpo estekak
Larunbat

**Larunbat**a, halaber **ebiakoitz**a (BNaf.), **neskenegün**a (Zub.) edo **zapatu**a (Bizk. eta Gip.), asteko seigarren eguna da. Ostiralaren eta igandearen artean dago. Zazpi eguneko astean egun garrantzitsua da hainbat kulturatan, batez ere Biblian Sabbatha ospatzeko agindua dela eta, eguna atseden hartzeko emanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igande

**Igande**a, halaber **domeka** (Bizk.) edo **jai**a (Gip.), asteko zazpigarren eta azken eguna da ISO 8601 estandarrean internazionalki erabaki zen gisan. Larunbataren eta astelehenaren artean dago. 

Igandea aste liturgikoko lehenengo eguna da tradizio kristauean, beste tradizio kultural batzuen artean. Igandea jai eguntzat hastzen da munduko herrialde gehienetan eta asteburuaren parte da. Soilik kultura islamikoa edo juduaren eragina daukaten herrialdeek daukate ostirala edo larunbata, hurrenez hurren, asteko jai egun bezala.

Egutegi gregorianoa 400 urtez behin errepikatzen den arren, inoiz ez da igandean asten. Urte berri judua inoiz ez da igande batean izaten.

## Ikus, gainera 
* Igande Odoltsua

## Kanpo estekak