open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ramon Goikoetxea

**Ramon Goikoetxea Orokieta** (Ibero, 1873ko abuztuaren 31 &ndash; Híjar, Teruel, 1909ko irailaren 2a), **Evangelista de Ibero** izengoitiz ezaguna, nafar kaputxinoa izan zen.

## Bizitza 
Hondarribian eta Bilbon egin zituen teologia-ikasketak. 1890etik aurrera Lekarozko ikastetxeko irakaslea izan zen. 1903-1906 bitartean, kaputxinoen Lizarrako lehen apaizgaitegiko zuzendaria izan zen, eta bertan euskararen ikaskuntza bultzatu zuen *Instaurare in Christo Euskerian* esapideaz. 1906. urtean Iruñean zen eta *Iber* ezizenez *Ami Vasco*, euskal nazionalismoaren aldeko liburuxka ospetsua eman zuen argitara. Liberalen aurkakoa bazen ere, ez zuen integrismoaren edo karlismoaren bidetik jo. *Gipuzkoarra* aldizkarian idatzi zuen. 1909. urtean Híjar (Teruel) hiriko komentu batera bidali zuten politika arrazoiengatik eta bertan hil zen.

## *Ami vasco* 
Liburuxka katixima moduan idatzita dago, hau da, galderen erantzun zehatzen bitartez; guztiak 104 galdera eta ondorio bat dira. Testu osoa gaztelaniaz dator eta edukien aldetik lehenengo EAJren oinarri ideologikoak biltzen ditu: "Jaungoikoa eta lagi zarra". Lanak berragitalpen asko ezagutu zuen, azkenak Gerra Zibilaren ondorengo erbestean. XX. mendeko bigarren zatian liburuaren ospea galduz joan zen, batez ere bere oinarri arrazisten eta ultrakatolikoen ondorioz.

## Bibliografia 
* *Ami vasco*. Bilbo: E. Arteche inprimategia, 1906.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Ami vasco liburuaren edizio digitalizatua.
Johannes Reuchlin

**Johannes Reuchlin** (Pforzheim,  - Stuttgart, ) alemaniar humanista eta exegeta izan zen. Grekoa ikasi zuen Parisen, Zuzenbidea Poitiersen eta hebreera Frederiko III.aren sendagilearekin. Juduen kabalaren ezkutuko zientzia landu eta zabaldu zuen, eta Mainz-ko Inkisizioak epaitu nahi izan zuen, baina Aita Santuak parte hartu zuen auzian, eta zigorra arindu zioten. Ondoren Tubingara joan zen, eta hango Unibertsitateko irakasle zela hil zen. Erasmorekin batera, mendebaldean hebreera eta grekoa ezagutarazteko ahalegin handiak egin zituen. Obra nagusiak: *De rudimentis hebraicis* (1506, *Hebreeraren oinarriak*) eta *Epistolae obscurorum virorum* (1515-1517, *Gizon ilunen gutunak*).
## Erreferentziak
Carl Ritter

**Carl Ritter** (Quedlinburg, Prusia, 1779ko abuztuaren 7a - Berlin, 1859ko irailaren 28a) alemaniar geografoa izan zen. Geografia modernoa sortu zuen, Alexander von Humboldtekin batera. Haurtzaroan Johann Christoph Friedrich GutsMuthsekin klaseak hartu eta gero Natur Zientziak, Historia eta Teologia ikasketak egin zituen, eta Geografia irakasle izan zen Berlingo Unibertsitatean 1820tik hil arte. Bereziki arduratu zen gizakiaren eta ingurune fisikoaren arteko harremanez: inguruak gizartearen garapenean duen eragina aztertu zuen, eta garrantzi handia eman zion oro har giza geografiari. Bukatu gabe utzi zuen bere lan handi aipagarriena: *Die Erdkunde im Verhältniss zur Natur und zur Geschichte des Menschen* (1817-1859, *Lurraren zientzia naturaren eta gizakiaren historiaren arabera*).

## Erreferentziak
Jacopone da Todi

**Jacopone da Todi**, ***Jacobus de Benedictis*** ere deitua (Todi, 1230 &ndash; Collazzone, 1306ko abenduaren 25a), italiar poeta mistikoa izan zen.

Ehun poema mistikotik gora idatzi zituen, indar handikoak eta oso bereziak. *Stabat Mater dolorosa* izeneko poema berak idatzi zuela uste da, baina ez da horren ziurtasunik.

## Biografia 
Emaztea hil zitzaion, eta 1278an frantziskotarren ordenan sartu zen; bizitza aszetikoa izan zuen ordutik. San Frantziskoren legeak zintzo-zintzo bete behar zirela zeritzon eta Bonifazio VIII.aren eraberritzearen aurka agertu zen. Zurruntasun hori zela eta, espetxera eraman zuten eta 93 *Laudi *idatzi zituen bertan; oso biziak dira eta gertaera asko agertzen dituzte, garratzak, estasizkoak, eta abar.

## Erreferentziak
Christian Friedrich Daniel Schubart

**Christian Friedrich Daniel Schubart** (Obersontheim, Württemberg, Suabia, 1739ko martxoaren 24a - Stuttgart, Württemberg, 1791ko urriaren 10a) alemaniar musikagilea, organista eta poeta izan zen. *Sturm und Drang* alemaniar mugimenduko poeta nagusia izan zen.

## Biografia 
Organista izan zen Ludwigsburgen. Ideia aurreratuak eta liberalak zituenez, Ludwigsburgotik alde egin behar izan zuen. Augsburgon hartu zuen bizilekua, eta 1774. urtean *Deutsche Kronik*, politika, literatura eta musikari buruzko aldizkaria sortu zuen han. 1777. urtean hamar urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. 1787. urtean Stuttgarteko gorteko musika-zuzendari izendatu zuten, eta *Vaterländische Kronik*, bere 81 lieder ospetsuak argitaratu zituen. Schuberten kantu batzuen hitzak ere idatzi zituen.
## Erreferentziak
Joaquín de Pablo

**Joaquín Romualdo de Pablo Antón**, izengoitia ***Txapalangarra*** (Lodosa, Nafarroa, 1784ko uztailaren 26a - Luzaide, Nafarroa, 1830eko urriaren 20a) nafar gerrillari eta militar liberala izan zen.

## Biografia 
1813an koronel izendatu zuten aginterako zituen dohainak eta ausardia ikusirik. Espoz eta Ilundainen agindupean egon zen, baina hura matxinatu zenean (1814) haren aurka agertu zen Chapalangarra. Riegoren matxinada gertatu ondoren Konstituzioa zin eginarazi zion Chapalangarrak Bilbon osatu zuen gudaroste liberalari. 1823. urtean, aldiz, Ingalaterrara erbesteratu behar izan zuen. 1830. urtean gudaroste liberal txiki bat antolatu zuen Kanbon eta Espainian liberalismoa berriro ezartzeko asmoz Luzaidetik sartzeko ahaleginak egin zituen baina hil zuten saioan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: "Txapalangarra, Lodosako ekintzaile sutsua". *ZuZeu.eus*
Georges Sorel

**Georges Sorel** (Cherbourg, Frantzia, 1847ko azaroaren 2a - Boulogne-sur-Seine, Frantzia, 1922ko abuztuaren 29a) frantsesezko idazlea eta soziologoa izan zen. Marx, Proudhon, Nietzsche eta Bergsonen jarraitzailea, eta sindikalismo iraultzailearen aitzindarietako bat izan zen. Burgesia kapitalistaren gainbehera ekonomiko, sozial eta morala kritikatu zuen, eta liberalismoaren eta erreformismoaren kontra anarkosindikalismoaren garrantzia nabarmendu zuen; indarkeria eta mito sozialak hartu zituen estatua desegiteko eta langileen helburuak eta gizartearen morala berpizteko bide egokitzat. Lan nagusiak: ''L'avenir socialiste des Syndicats* (1898), *Les illusions du Progrès* (1906), *Matériaux d'une théorie du prolétaire'' (1919).

## Erreferentziak
Rousettus obliviosus

***Rousettus obliviosus*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus obliviosus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Thomas Stamford Raffles

**Thomas Stamford Raffles** (Port Morantetik hurbil, Jamaika, 1781ko uztailaren 6a - Londres, 1826ko uztailaren 5a) ingeles estatu-gizona izan zen. 1810ean Ekialdeko Indietako Konpainian sartu eta Kalkutara joan zen. Ingalaterraren eta Frantziaren arteko gerra hasi zenean, ingelesei Java inbaditzeko bidea antolatzeaz arduratu zen; Javako gobernari izendatu zuten lehenik (1811-1816) eta Sumatrakoa ondoren (1817-1818). Ingalaterrako bandera paratu zuen 1819an Singapurren, eta administrazioa antolatu. Portu librearen maila eman zion hiriari, eta txinatar etorkin ugari han finkatu ziren. Hizkuntzalaria eta naturista ere bazen, eta hil aurretik Londresko Elkarte Zoologikoa sortu zuen (*London Zoological Society*).

## Erreferentziak
James Grover Thurber

**James Grover Thurber** (Columbus, Ohio, 1894ko abenduaren 8a - New York, 1961eko azaroaren 2a) Estatu Batuetako idazlea eta marrazkilaria izan zen. Ospe handia eman zioten *Chicago Tribune* eta *The New Worker* egunkarietan argitaratu zituen komiki-zerrendek. Burgesiaren pentsamolde eta bizimodua kritikatu zituen komiki-lan horietan, eta satirazko obrak idatzi zituen: *Is Sex Necessary?* (1929, *Beharrezkoa al da sexua?*), *Fables for Our Time* (1940, *Gure garaiotako alegiak*) eta *The Thurber Carnival* (1945, *Thurber Inauteria*) marrazki- eta idazki-bilduma. 1952an itsu geratu zen. Emakumeek eta aurreramenduak etengabeko erasopean duten gizonezko txiki beldurti bat da Thurberren ipuin, komiki eta alegietako pertsonaia nagusia.

## Erreferentziak
John Gatenby Bolton

**John Gatenby Bolton** (Sheffield, 1922ko ekainaren 5a - Australia, 1993ko uztailaren 6a) australiar astronomoa izan zen. Cambridgeko Trinity Collegen ikasi zuen Matematika eta Fisika. Britainia Handiko Itsas Armadan lan egin zuen radarretako aditu bezala (1942-46), eta ondoren, Australiara alde egin zuen. Australiako National Radio Astronomy Observatory-ko zuzendaria izan zen (1961-1971). Irrati-astronomiaren eremuan aitzindari izan zen, eta galaxiak identifikatzen lehenetarikoa. Boltonek asmatu zuen *Parkes* irratiteleskopioak zeregin handia izan zuen Estatu Batuen Apollo programan. Apollo 11 ilargian zegoela, handik igorritako irrati-seinaleak jaso zituen teleskopio horrek. *Bruce* domina irabazi zuen 1988an.

## Erreferentziak
Annie Girardot

**Annie Suzanne Girardot** (Paris, Frantzia, 1931ko urriaren 25a - *ibidem*, 2011ko otsailaren 28a) antzezlea izan zen. Antzerkian hasi zen. Berehala, La Comédie Française antzerki-taldean sartu zen, eta, gero, zineman lan egin zuen. Haren filmik garrantzitsuenak: *Rocco e i soui fratelli* (1960, L. Visconti), *La donna scimmia* (1963, M. Ferrari), *Trois chambres a Manhattan* (1965, M. Carné), *Vivre pour vivre* (1967, C. Lelouch), ''Mourir d'aimer* (1970, A. Cayatte), *Traitement de choc* (1972, A. Jessua), *Partir, revenir* (1985, C. Lelouch), *Comédie d'amour* (1989, J.P. Rawsson). 1995ean, agerraldi zoragarria egin zuen Claude Lelouchen *Lekuko berezia *(1995) filmean; zinema frantseseko Cesar saria eman zioten lan horri esker. Azken filmak: *La Pianiste* (2001), *Caché'' (2005).

## Erreferentziak
Denis Papin

**Denis Papin** (Chitenay, Bloistik gertu, Frantzia, 1647ko abuztuaren 22a - Londres, Ingalaterra, 1714) frantses fisikaria eta asmatzailea izan zen.

Lurrunaren indar elastikoa aurkitu zuen.

## Biografia 
Parisen Christiaan Huygensen laguntzaile gisa lan egin ondoren, 1675. urtean Ingalaterrara joan zen Robert Boyle fisikariarekin lan egitera.

1679. urtean *marmita* asmatu zuen, segurtasun balbula batez osatua. 1687. urtean Kasselera (Alemania) jo zuen, eta han lurrun-makina bat asmatu zuen.

1707. urtean lurrunez ibiltzen zen lehen itsasontzia egin zuen. Ingalaterrara itzuli ondoren, beste ikerketak egin bazituen ere, bere ekonomia-baliabideak gutxituz joan zitzaizkion eta, jendeak erabat ahazturik, guztiz txiroturik hil zen.

## Erreferentziak
Jaroslav Vrchlický

**Jaroslav Vrchlický**, jaiotza-izenez **Emil Frida** (Louny, Bohemia, 1853ko otsailaren 17a - Domažlice, Bohemia, gaur egun Txekiar Errepublika, 1912ko irailaren 9a) txekiar idazlea izan zen.

## Biografia 
*Lumir* aldizkariaren inguruan bilduriko taldeko artista nagusietakoa. Idazle alemaniarren, italiarren, frantsesen eta ingelesen eragina izan zuen, baina Victor Hugoren jarraitzaile izan zen, besteren gainetik. Lan lirikoak, epikoak eta filosofikoak egin zituen batez ere, baina bi drama historiko eta bi komedia ere idatzi zituen.

Vrchlickýren lanen ezaugarri nagusiak musikaltasuna eta metrikaren eta hizkuntzaren erabilera bikaina dira. Lan asko idatzi zituen; aipagarrienak: "Olerki epikoak" (1876), "Munduaren espiritua" (1878), "Gau bat Karlstein gazteluan" (1884).

## Erreferentziak
Alec Derwent Hope

**Alec Derwent Hope** (Cooma, Hegoaldeko Gales Berria, 1907ko uztailaren 21a - Canberra, 2000ko uztailaren 13a) australiar poeta izan zen. Sydneyko eta Oxfordeko Unibertsitateetan egin zituen ikasketak, eta Sydneykoan irakasle aritu zen. 1968an alde batera utzi zuen irakaskuntza, eta poesia idazten hasi zen. Haren lehen poema-liburua, *Noragabeko uharteak*, 1955. urtean argitaratu zen. Gero beste asko etorri ziren: *Poemak* (1960), *Beranduko uzta* (1975), *Kontinentea alderrai* (1979), *Itsas andreak* (1987) eta *Orfeo* (1991). Hoperen poesian erritmo eta forma tradizionalak nagusitzen dira, eta gizakiaren bizitzaren gorabeherak dira gai nagusia. Poesiaz gainera, Australiako literaturari buruzko azterketa kritikoak idatzi zituen.

## Bibliografia 
### Poesia 
* *The Wandering Islands* (1955)
* *Poems* (1960)
* *A.D.Hope* (1963)
* *Collected Poems: 1920-1965* (1966)
* *New Poems: 1965-1969* (1969)
* *Dunciad Minor: An Heroik Poem* (1970)
* *Collected Poems: 1930-1970* (1972)
* *Selected Poems* (1973)
* *A Late Picking: Poems 1965-1974* (1975)
* *A Book of Answers* (1981)
* *The Age of Reason* (1985)
* *Selected Poems* (1986)
* *Orpheus* (1991)
* *Selected Poems* (1992)

### Antzerkia 
**Obras de teatro**
* *The Tragical History of Doctor Faustus* (1982). Lan honen moldaketa egin zuen; berez egilea Christopher Marlow da.
* *Ladies from the Sea* (1987)

### Eleberria 
* *The Journey of Hsü Shi* (1989)

### Saiakerak eta kritika artikuluak eta liburuak 
* "The Discursive Mode: Reflections on the Ecology of Poetry" *
* *The Structure of Verse and Prose* (1963)
* *Australian Literature 1950-1962* (1963)
* *The Cave and the Spring: Essays in Poetry* (1965)
* *The Literary Influence of Academies* (1970)
* *A Midsummer Eve's Dream: Variantions on a Theme by William Dunbar* (1970)
* *Henry Kendall: A Dialogue with the Past* (1972)
* *Henry Kendall* (1973)
* *Native Companions: Essays and Comments on Australian Literature 1936-1966* (1974)
* *Judith Wright* (1975)
* *The Pack of Autolycus* (1979)
* *The New Cratylus: Notes on the Craft of Poetry* (1979)
* *Directions in Australian Poetry* (1984)

### Autobiografia 
* *Chance Encounters'' (1992)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* : Idazlearen biografia.
Asier Mendizabal

**Asier Mendizabal** (Ordizia, 1973ko urtarrilaren 29a) gipuzkoar artista bat da.

1996an Arte Ederretan lizentzia eskuratu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta Londresko Byam Shaw School of Art eskolan egin zituen graduondoko ikasketak 1997an, Erasmus beka bati esker. Gipuzkoako Foru Aldundiaren beka ere eskuratu zuen 1998an, eta 1999an Gipuzkoako Artista Gazteen Lehiaketan lehenengo saria lortu zuen. 1998tik 2000ra Amsterdamen osatu zuen bere prestakuntza. Hango De Ateliersen eta Donostiako Egiako Kultur Etxean egin zituen, hain zuzen, lehenengo bakarkako erakusketak (2000). Egian egindako *No time for love* bideo-instalazioari esker hautatu zuten 2000. urtean Gure Artea erakusketarako.

## Erreferentziak
Nikolai Nabokov

**Nikolai Nabokov** (; Lubcza, Minsketik gertu,  - New York, ) Estatu Batuetako musikagilea izan zen, Errusian jaioa. Busoniren ikaslea izan zen Berlingo Kontserbatorioan, eta geroago Parisen osatu zituen ikasketak. 1934. urtean Estatu Batuetara joan, eta 1939. urtean hango herritar egin zen. Konposizio-irakaslea izan zen erakunde askotan. Balletak idatzi zituen: *Oda* (1928, Diagileven Balletak jendaurrera eramana), *Afrodita* (1930), *Beethovenen balsak* (1933) eta *Politxinelaren bizitza* (1934). Korurako idatzi zuen *Job* (1932) oratorioa, *Puxkinen itzulera* (1947) eta *Bizitza berria* (1949); orkestrarako *Sinfonia lirikoa* (1934) eta *Sinfonia biblikoa *(1939); ganbera-musika eta operak ere egin zituen.

## Erreferentziak
Rousettus spinalatus

***Rousettus spinalatus*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus spinalatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Rollon

**Rollon** edo **Rollo** (c. 846 – c. 931), **Roberto** bataiatua, buruzagi normandiarra eta Normandiako printzea izan zen 911-927 urteetan. Daniarra edo norvegiarra zen jatorriz eta normandiar pirata-talde baten buru izan zen. Ingalaterrari eraso egin ondoren Walcherengo uhartera jo zuen. Raimbaud Frisiako kondea eta Raniero II.a garaitu zituen, eta Sena ibaiaren bokalera abiatu zen ondoren. Lisieuxko hiria hustu eta Parisko hiria setiatu zuen (892), eta Rouenen hartu zuen egoitza. Karlos III.a "Sinplea" Frantziako erregeak aurre egin zion Chartresko hiritik hurbil, eta hitzarmen bat egin zuten bi buruzagiek (Saint-Claire-sur-Epte). Rollonen esku geratu zen ordurako normandiarren mende zegoen Neustriako zati bat (911).

*Rollo* izena antzinako eskandinavierazko *Hrólfr* izenaren itzulpena da, egungo Rolf bilakatu zena.

## Erreferentziak
Johann Stamitz

**Johann Wenzel Anton Stamitz** —jaiotza izena: **Jan Václav Antonín Stamic** (Deutschbrod, Bohemiako Erresuma, 1717ko ekaina - Mannheim, Palatinatua, 1757ko martxoaren 27a) txekiar musikagilea eta biolinista izan zen. Aitarekin ikasi zuen biolina jotzen. 1745. urtetik aurrera Mannheimgo gorteko musika-zuzendaria eta orkestrako zuzendaria izan zen. "Mannheimgo Eskola" izenekoaren sortzaile izan zen. Eskola horren bitartez XVIII. mendeko orkestrarako musika-moldaketa eta sinfoniaren aurrerabidea bultzatu zituen. Sinfoniagile eskola horrek eragin handia izan zuen Mozartengan. Berrogeita hamar sinfonia, hamabi kontzertu biolinerako, eta sonatak biolinerako idatzi zituen, besteak beste. Stamitzen semeak ere, Karl Philip eta Anton Thadäus, musikagileak eta biolin-jotzaileak izan ziren.

## Erreferentziak
Petri IV.a Portugalgoa

**Petri IV.a Portugalgoa** edo **Petri I.a Brasilgoa** (Queluz, Lisboa, Portugal, 1798ko urriaren 12a - Lisboa, 1834ko irailaren 24a), izengoitiz *Askatzailea* deitua, Brasilgo lehen enperadorea (1822-1831) izan zen. 1826ko martxoaren 10etik maiatzaren 2ra Portugalgo erregea (*Petri IV.a*) ere izan zen.

## Biografia 
Joan VI.a Portugalgoaren semea zen. 1807an Brasila ihes egin zuen Napoleonen erasoek behartuta, eta 1821ean Brasilgo erregeorde izendatu zuen aitak. 1822ko irailaren 7an, independentzia aldarrikatu zuen Ipirangan (São Paulon), eta enperadore bihurtu zen. Bere joera autokratak eta Argentinaren aurkako gerrak (1826-1827) matxinada bat eragin zuten hiriburuan (1831ean). Haren ondorioz, Petri II.a semeari utzi behar izan zion kargua eta Frantziara erbesteratu. Aita hil zenean (1826), Portugalgo errege bihurtu zen, baina Maria II.a alabari utzi zion karguan.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
1817an, Maria Leopoldina Austriakoarekin (1797-1826) ezkondu zen. Zazpi seme-alaba izan zituzten.

Lehen emaztea hil ondoren, Amelia Leuchtenbergekoarekin (1812-1873) ezkondu zen, eta harekin alaba bat izan zuen.

Hainbat seme-alaba natural ere izan zituen Petri IV.ak.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Pavel Lednyov

**Pavel Serafimovitx Lednyov** (; Gorki, gaur egungo Nizhni Novgorod,  - *ibidem*, ) sobietar atleta izan zen. Pentatloiko kirolaria ere izan zen. Zazpi domina lortu zituen 1968tik 1980ra bitarteko Olinpiar Jokoetan. 1968an, taldekako zilarrezko domina eskuratu zuen, eta 1972 eta 1980an, berriz, banakako lehiaketetako urrezko dominak. Hiru aldiz hirugarren izan zen banakako pentatloian, eta beste behin bigarren. Horrez gainera, lau aldiz izan zen munduko txapeldun (1973-75 eta 1978an) bakarkako lanetan, eta bi aldiz (1973 eta 1974an) munduko txapeldun taldekakoetan, Sobietar Batasuneko taldearekin. Olinpiar Jokoetan bi urrezko domina irabazi bazituen ere, ez zuen inoiz 200 puntutara iristea lortu.

## Erreferentziak
Marcel Carné

**Marcel Carné** (Paris,  - Clamart, ) zinemagile frantsesa izan zen.

## Biografia 
Errealismo poetikoa dute ezaugarri nagusitzat bere filmek. Jacques Prévert poeta ia beti izan zuen alboan, bere filmen gidoiak lantzen. Zenbaiten ustez, Frantziak eman duen zuzendari handienetakoa izan zen.

Aipatzekoak dira, bere filmografian, film hauek: *Drama bitxia* (1937), *Lainoen kaia* (1938), *Eguna argitzen ari da* (1939), *Arratseko bisitariak* (1942), *Paradisuko haurrak* (1945), *Teresa Raquin* (1953) eta *Bisita zoragarria* (1973).

Bigarren Mundu Gerraren ostean epaitu egin zuten, ustez nazi alemanen kolaboratzaile izan zelakoan, eta harrezkero ez zuten lortu bere filmek ordura arteko kalitaterik.

## Filmografia 
* 1929 - *Nogent, Eldorado du dimanche*
* 1936 - *Jenny*
* 1937 - *Drôle de drame*
* 1938 - *Le Quai des brumes*
* 1938 - *Hôtel du Nord*
* 1939 - *Le jour se lève*
* 1942 - *Les Visiteurs du soir*
* 1945 - *Les Enfants du paradis*
* 1946 - *Les Portes de la nuit*
* 1950 - *La Marie du port*
* 1950 - *Juliette ou la Clé des songes*
* 1953 - *Thérèse Raquin*
* 1954 - ''L'Air de Paris*
* 1956 - *Le Pays d'où je viens*
* 1958 - *Les Tricheurs*
* 1960 - *Terrain vague*
* 1962 - *Du mouron pour les petits oiseaux*
* 1965 - *Trois chambres à Manhattan*
* 1968 - *Les Jeunes Loups*
* 1971 - *Les Assassins de l'ordre*
* 1974 - *La Merveilleuse Visite*
* 1977 - *La Bible''

## Erreferentziak
Lothar de Maizière

**Lothar de Maizière** (Nordhausen, Turingia, Alemaniako Errepublika Demokratikoa, 1940ko martxoaren 2a) alemaniar politikaria eta musikagilea da.

## Biografia 
Zuzenbidea eta musika ikasi zituen. 1960ko hamarraldian, legegizon gisa aritu zen lanean Ekialdeko Berlinen, erregimen komunistaren kontrako hiritarren defentsan.

Komunismoaren krisia hasi zen garaian eta SESB banatzen hasi zenean, 1989ko udaren ondoren, Batasun Demokrata-kristauak goreneko buruzagi hautatu zuen. 1990ean, Herriaren Ganberak gobernuko buru hautatu zuen Maizière, eta berehala hasi zituen elkarrizketak Alemania Federaleko buru zen Kohlekin, Alemania bateratzeko asmoarekin. 1990eko hauteskundeen ondoren, kargua utzi zuen, Kohl Alemania bateratuaren kantziler bihurtu zenean.

## Erreferentziak
Heliea

thumb|alt=|Heliea auzitegiaren aurrien esparrua
**Heliea** (antzinako grezieraz: Ήλιαία) antzinako Atenasko eta beste zenbait hiritako herri-auzitegi handia izan zen, eguzkitan (*Helios*: eguzkia) eta ageriko ekitaldietan bildu ohi zena.

Atenasko *Heliea* Solonek sortu zuen K.a. 594. urte inguruan. V. mendean 6.000 bazkide izan zituen (600 leinu bakoitzeko), xede zehatzeko hamar sailetan bereiziak. Epaileak urterik urte hautatzen ziren, zozketaz. Efialte eta Periklesen berrikuntzen ondorioz (461), Areopagoaren aginpidearen zati bat beretu zuen, eta haren aginpide-barrutia ia auzi-mota guztietara hedatu zen. Ustelkeriari biderik ez emateko, K.a. 404tik aurrera epaimahai bat aukeratzen zen egunero Helieako kideen artetik.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nilton dos Santos

**Nilton dos Santos** (Rio de Janeiro, Brasil, 1925ko maiatzaren 16a – Rio de Janeiro, Brasil, 2013ko azaroaren 27a) brasildar futbol-jokalaria izan zen. Futbolaren historiako defentsa onenetako bat. Bere karrerako urterik hoberenak Botafogo taldean eman zituen. Hogeita hiru urterekin hasi zen taldean jokatzen, eta Brasilgo, Hego Amerikako eta munduko txapeldun izatera iritsi zen. Botafogo taldearekin Rioko lau txapelketa irabazi zituen (1948, 1957, 1961 eta 1962), Rio-Sao Paulo lehiaketa bi (1962, 1964), Hego Amerikako txapelketa bat (1949) eta Panamerikar bat (1952). Gainera, Brasilgo selekzioarekin, munduko bi txapelketa irabazi zituen (1958, 1962), azkena 37 urte zituela. Bere karreran, futbolari ezagun askorekin aritu da; hala nola Garrincha, Didí, Zagalo edo Pelérekin.

## Erreferentziak
Niccolò Fontana Tartaglia

thumb|250px|Niccolò Fontana Tartaglia
**Niccolò Fontana Tartaglia** (Brescia, 1499 &ndash; Venezia, 1557ko abenduaren 13a) italiar matematikaria izan zen. Aljebraren aitzindarietako bat izan zen. Garrantzi handiko lanak egin zituen aritmetika, geometria, aljebra eta balistikaren inguruan. Hirugarren mailako ekuazioen askabidea asmatu zuen. Handik gutxira bere asmakizunaren berri eman zion Girolamo Cardanori, eta berria ez zuela zabalduko agindu bazion ere, *Ars magna* obran hirugarren mailako ekuazioen teoria osoa adierazi zuen. Tartagliaren obra nagusiak *Nova scientia* (1537, *Zientzia berria*), *Quesiti et inbentioni diverse* (1546, *Era askotako galderak eta asmakizunak*) eta *Trattato di numeri et misure* (1556-1560, *Zenbakien eta neurrien liburu nagusia*) dira.
thumb|upright|''General trattato de' numeri et misure'', 1556

## Erreferentziak
Lewis Madison Terman

**Lewis Madison Terman** (Johnson County, Indiana, AEB, 1877ko urtarrilaren 15a - Palo Alto, Kalifornia, AEB, 1956ko abenduaren 21a) Estatu Batuetako fisiologoa izan zen.

## Biografia 
Garrantzizko aldaketak egin zizkion Alfred Binet eta Théodore Simon frantses fisiologoaren adimendurako eskala metrikoari. Lan horiek aitzinatu zuten William Stern alemaniar psikologoak haurraren adimen-maila neurtzeko zehaztu zuen adimen-kozientea (adimen-adinaren eta benetako adinaren arteko erlazioa). Test berezi bat prestatu zuen (Terman-Miles testa), halaber, giza sexu arrari eta emeari dagozkion psikologia-ezaugarriak bereizteko.

Obra nagusiak: *The Measurement of Intelligence* (1916, "Adimenaren neurketa"), *Sex and Personality* (1936, "Sexua eta nortasuna").

## Erreferentziak
Lorenzo Valla

**Lorenzo Valla** —latinez **Laurentius Vallensis**— (Erroma, Italia, 1407 &ndash; 1457ko abuztuaren 1a) humanista, filosofoa eta latinezko idazlea izan zen. Irakasle izan zen Pavian, Napolin eta Erroman, eta Nikolas V.a aita santuaren idazkari. Idazle greko eta erromatarren idatziak ezagutarazteagatik eta antzinateko jakintza eta kristau fedea uztartzen egindako lanagatik da batez ere ezaguna. Homero, Herodoto, Esopo eta Tuzididesen obrak latinera itzuli zituen.

Obra nagusiak: *De voluptate* (1431); *Disputationes dialecticae* (1439), Erdi Aroko pentsalarien aristotelismoaren aurkakoa; *Elegantiae linguae Latinae* (1444), latina testuetan oinarrituta ikastekoa, eta *In Novum Testamentum adnotationes* (1449).

## Erreferentziak
Leon Isauriarra

**Leon Isauriarra** edo **Leon III.a** (Germanikeia, Komagene, 685 &ndash; Konstantinopla, 741eko ekainaren 18a) 717-741 bitartean Bizantziar enperadorea izan zen. Konstantinopla hartu eta enperadore izendatu zuen bere burua. Inperioa berriro antolatu zuen eta arabiar eta bulgariarren erasoetatik libratu. Sizilia eta Tesalonikako matxinadak ere saihestu zituen 718. eta 720. urteetan eta semea izendatu zuen ondorengo (Konstantino V.a). Zuzenbidea, finantza-mundua eta administrazio militarra berriro antolatu bazituen ere, istilu larriak ekarri zituzten erlijio-munduan gauzatu nahi izan zituen berrikuntzek (ikonoak erabiltzeko debekua, etab.) eta, ondorioz, Erromarekiko haustura etorri zen, eta Italia galdu zuen.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Ziape (landarea)

thumb|250px|Ziape-beltzaren haziak
**Ziapea** urteko belar-landare olioduna da. *Brassica* eta *Sinapis* generoetako hainbat espeziek izen arrunt hau dute. Zurtoin zuta eta adartsua du, 30-100 cm inguru luzea, lantza itxurako hosto zabal gingildunak edo horztunak, eta arbiaren antzeko lore txiki horia izaten dituzte. Ziape mota batzuen haziak janariak ontzeko eta enplastoak egiteko erabiltzen dira. *Mostaza, mustarda*, eta, zenbait ziape mota, *arbi-gaizto* izenez ere ezagutzen da. Ziape espezierik ezagunenak hauek dira: ziape zuria *(Sinapis alba),* 30-60 cm luze dena eta atal guztiak iletsuak dituena; eta ziape beltza *(Sinapsis nigra),* metro bete inguru luze dena eta ilerik ez duena.

Ziapearen haziarekin egiten da ziape orea.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akiva ben Iosef

**Akiva ben Iosef** (; Palestina,  - 137) Talmudeko errabinoa izan zen. Ezjakina eta jakitunen etsaia, heldua zela hasi zen ikasten. Bere irakasleen artetik Gimzoko Nahumengandik jaso zuen batez ere eragina. Akademia bat eratu zuen, eta 95. urtean Erromara joan zen beste zenbait errabinorekin. Bar Kokhba buruzagia azaldu zenean, mesias bezala hartu zuen Akivak, eta bera bilakatu zen Erromaren aurkako iraultzaren buruzagi. Iraultzak porrot eginda, hil egin zuten. Mishna hedatzen lagundu zuen, eta horren idatzaldi berria prestatu zuen. Gerora idatzitako Misnaren idatzaldien oinarria izan da Akivarena. Hirurehun bat aldiz aipatzen du liburu horrek Akiva.

## Bizitza 
Akiva ben Iosef familia xume batetik zetorren. Zenbait iturriren arabera, judaismora bihurtutakoen ondorengoa zen.

Ben Kalba Sabua jerusalemdar aberatsaren alabarekin ezkondu zenean, artzaina zen eta ez zuen heziketa handirik. Akivaren emaztearen izena ez da lehengo iturrietan ematen, baina geroagoko tradizio batek dio Rakel zuela izena. Akiva 40 urte bete ondoren errabino izateko ikasketetan hasi zenean, emazteak leialtasunez eutsi zion. Hamabi urteren amaieran itzuli zen 12.000 ikaslerekin. Etxean sartzean, entzun zuen emazteak bizilagun bati esatea: «Nire esku egongo balitz, beste hamabi urte egon beharko luke akademian». Etxera sartu gabe, Akiva akademiara itzuli zen, eta hamabi urte geroago etxera iritsi zen 24.000 ikaslerekin.

Bigarren mendearen erdialdeko teologo judu handienak Akivaren eskolatik zetozen, besteak beste Rabbi Meir, Judah bar Ilai, Simeon bar Yochai, Jose ben Halafta, Eleazar ben Shammai eta Rabbi Nehemiah.

95ean edo 96an, Erroma bisitatu zuen. Litekeena da bere bidaietan beste komunitate judu garrantzitsu batzuk bisitatzea, baina hau da Akiva iraultzan aktiboki parte hartu izanaren froga bakarra. Hainbat urteko espetxealdiaren ostean, exekutatu zuten matxinadan parte hartzeagatik.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Flickr - Government Press Office (GPO) - The Tomb of Rabbi Akiva.jpg|Akiva ben Iosefen hilobia (Tiberiade)
Fitxategi:Akivakever.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Narcís Oller

**Narcís Oller i Moragas** (Valls, 1846ko abuztuaren 10a - Bartzelona, 1930eko uztailaren 26a) katalan idazlea izan zen.

Kataluniako eleberrigile nagusietakoa da. Hasieran gazteleraz idatzi zuen, baina 1877ko Lore Jokoen ondoren katalanez idazten hasi zen. Eszeptizismoa erakutsi zuen bere lanetan, eta mugimendu naturalistaren alde agertu zen, baina bete-betean hartan sartu gabe, bere sentimentalismoa zela eta. Lan erromantikoak idatzi zituen, sentimentalak eta moralzaleak. Obra aipagarriak: *Croquis del natural* (1879), *La papallona* (1882), *L´escanyapobres* (1884), *Vilaniu* (1885), *La febre d´or* (1890-1892, 3 ale), *Pilar Prim* (1906), *La bufetada* (1884), *La bogeria* (1894), *Memòries literàries* (1962, hil ondoren argitaratua).

## Erreferentziak
Olbersen paradoxa

**Olbersen paradoxa** astrofisikaren eta kosmologia fisikoaren arloko paradoxa bat da, hau argudiatzen duena: unibertsoa mugarik gabea balitz eta argia igortzen duten izarrak espazio horretan modu uniformez banatuak baleude, gauez zeruak argia izan beharko lukeela, izar horiek igortzen duten argiari esker. XVI. mendean Thomas Digges ingeles matematikari eta astronomoak antzeko paradoxa bat aurkeztu zuen arren, Heinrich Wilhelm Olbers astronomoak 1823an plazaratu zuen paradoxa hau, eta harengandik hartu du izena, nahiz eta askoz lehenago ere beste batzuek deskribatua zuten (hala nola Keplerrek, 1610ean).

Argibide bat baino gehiago proposatu izan da paradoxa horrentzat; hala, lehen aipaturiko unibertsoaren ezaugarri horiek ontzat hartzen badira, esan daiteke urrunen dauden izarrek bizitza laburregia dutela haien argia Lurrera irits dadin; hedatzen ari den unibertsoaren teoria (Big Bang-aren teoria) onartzen dutenek, berriz, antzeko arrazoia ematen dute: unibertsoa gazteegia da izarren argia zenbait aldetatik Lurreraino iristeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scotonycteris ophiodon

***Scotonycteris ophiodon*** Scotonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Scotonycteris ophiodon'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bukovina

**Bukovina** ipar-ekialdeko Karpatoetako lurralde historikoa da, egun Ukraina (Txernivtsiko oblasta), Moldavia eta Errumaniaren artean banatua dagoena; 25.242 km2 inguru ditu. Hiriburua: Txernivtsi.

## Geografia 
Dniestr, Prut eta Siret ibaiek zeharkatzen dute. Eskualdearen mendebala menditsua da, eta ekialdea muino txikiek eta basoek osatzen dute.

## Historia 
Turkiaren esku egondako lurraldea, 1769 eta 1774 artean, Errusiako Inperioak kendu zien turkiarrei. Austriarren esku geratu zen ondoren (1775), eta Lehen Mundu Gerra garaian Errumaniakoa izan zen. 1940. urtean Bukovinaren iparraldea Sobietar Batasunari lotu zitzaion. Errumaniak berriz hartu bazuen ere (1941-1944), 1947. urteko bake-itunari esker, Sobietar Batasunaren mende gelditu zen.

## Demografia 
Ukrainako erroldaren arabera (2001), ukrainarrek data horretan populazioaren % 75a osatzen zuten, errumaniarrek % 12,5a, moldaviarrek 7,3a, eta errusiarrek % 4,1a.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bamileke

thumb|Bamileke dantzariak
**Bamileke** Kamerungo mendebaldeko goi-lautadetako etnia da, hainbat herritan banatua. Bantu familiako hizkuntza dute. Nekazaritzan oinarritzen da bamilekeen ekonomia, abeltzaintzak ere nolabaiteko garrantzia baduen arren. Gizon batek emazte bat baino gehiago izan ditzake. Taldetan daude antolaturik bamilekeak, eta talde bakoitzak buruzagi bat du. Oso bereziak dira herri honen arkitektura, eskultura eta pintura. Etxeak habeen gainean egiten dituzte. Bitxia da, baita ere, bertako buruzagien inguruan eginiko artea, buruzagiek esertzeko aulkiak, batez ere. Pinturak, eta eskulturak gehienbat, eragin handia izan zuten XX. mendearen hasierako artean, Picassorengan, besteak beste.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre MacOrlan

**Pierre MacOrlan** —jaiotza-izena: **Pierre Dumarchey**— (Péronne, Frantzia, 1882ko otsailaren 26a - Saint-Cyr-sur-Morin, Frantzia, 1970eko ekainaren 27a) frantsesezko idazlea izan zen. Bere bidaietatik atera zituen gaiak. Umoreak leku handia izan zuen idazle honen lanetan. 1919an, Lehen Mundu Gerrako bizikizun saminetan oinarrituta, ''Souvenirs d'un correspondant aux armées* (*Gerra-berriketariaren oroitzapenak*) idatzi zuen. Aipagarriak dira orobat: *La maison du retour écœurant* (1912), *La clique du café Brebis* (1919), *La cavalière Elsa* (1921, *Elsa zalduna*), *Le quai des Brumes* (1927, *Lainopeko moila*), *La Bandera* (1931), *Picardie* (1943), *Montmartre* (1945), *La lanterne sourde'' (1953). 1950ean Goncourt akademiako kide izendatu zuten.

## Erreferentziak
Mazedonia (Grezia)

thumb|240px|Mazedoniaren kokapena Greziaren barruan.

**Mazedonia** Greziako ipar-ekialdeko lurraldea da.

34.177 m2 ditu eta 2.625.681 biztanle (2006). Hiriburua, Tesalonika da.

## Geografia 
### Mugakideak 
Albaniako hego-ekialdearekin, Mazedoniako errepublikako eta Bulgariako hegoaldearekin egiten du muga ipar-mendebalean; Greziaren barnean, berriz, Tesaliarekin, Epirorekin, Traziarekin eta Egeo itsasoarekin.

### Inguru naturala 
Mendi-bizkarrez eta ibar lauez eratua da.

## Ekonomia 
Laborantzan, tabako-belarra, mahastiak, arroza, lihoa, fruta-arbolak, laborea eta kotoia lantzen dira, batez ere; abere-hazkuntzan, iletarako azienda. Meak, burdina, magnesita eta beruna dira. Industria-langintzarik garrantzizkoenak tabakoarena, oihalgintza eta elikadurarena (olioa, ardoa) dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alberto Cavalcanti

**Alberto Cavalcanti** (Rio de Janeiro, Brasil, 1897ko otsailaren 6a - Paris, Frantzia, 1982ko abuztuaren 23a) zinemagilea izan zen.

Hogei urte zituela Parisa joan zen, eta errealismo poetikoaren aitzindari bihurtu zen Frantzian: *Rien que les heures* (1926, *Orduak besterik ez*), *La Pétite Lilie* (1927, *Lilie txikia*). Ingalaterran, Dokumentalen Eskolako maisua izan zen (*Coal Face*, 1936; *Ikatz aurpegia*), eta geroztik zinema fantastikoa landu zen (*Dead of Night*, 1945; *Gaueko hilak*). 1949-1954 urteetan Brasilen lan egin zuen: *O canto do mar* (1953, *Itsasoaren kantua*), *Mulher de verdade* (1954, *Egiazko emakumea*). Europara itzulitakoan Bertolt Brechten *Puntila ugazaba eta Matti morroia* (Viena, 1955) obra eraman zuen zinemara.

## Erreferentziak
Wilhelm Eduard Weber

**Wilhelm Eduard Weber** (Wittenberg,  - Göttingen, ) alemaniar fisikaria izan zen.

## Bizitza 
Halleko unibertsitatean egin zituen ikasketak. Halle, Göttingen eta Leipzigeko unibertsitateetako irakaslea izan zen. Elektrizitateari eta magnetismoari buruzko lanak egin zituen. Carl Friedrich Gaussekin batera Lurraren elektromagnetismoa aztertu zuen, eta lehenengo telegrafo elektrikoa egin zuten biek. Elektrizitatearen garapenean eragin handia izan zuen, elektrizitatea neurtzeko unitate absolutuen sistema eman baitzuen, gauss unitate magnetikoan oinarritua.

Argiaren teoria elektromagnetikoaren oinarriak ezarri zituen, eta magnetismoaren teoria bat azaldu zuen, geroago Paul Langevinek zehaztu zuena. Nazioarteko Sisteman jario magnetikoa neurtzeko erabiltzen den unitateak *weber* izena du. Higitzen ari diren partikula kargatuek eragiten dituzten indarren oinarrizko legea aurkitu zuen 1846an. Uhinen higidura ikertu zuen Ernst Heinrich bere anaia nagusiarekin batera. Eduard Friedrich anaia gaztearekin, berriz, gizakien higiduraren fisiologia aztertu zuen.

## Erreferentziak
Gruppe 47

[250px|thumb|[Hans Werner Richter, Gruppe 47ren antolatzailea.]]
**Gruppe 47** 1947an Alemanian sortutako idazle-taldea izan zen. Estatu Batuek Bigarren Mundu Gerran preso hartutako idazle batzuek sortu zuten; alemaniar literaturaren ezaugarriak berreskuratzea zuen helburu nagusia. Naziek alemanierari kalte egiten ziotela uste zuten, eta horri aurre egiteko errealismoaren deskribapen arin eta hotzean oinarritutako estiloa proposatzen zuten, apainduraz beteriko estilo poetikoaren kontra. Idazle hauek Alemaniara itzuli zirenean *Der Ruf* taldea eratu zuten, baina erradikala zelako salatu eta legez kanpo utzi zuten 1947an. Gruppe 47-ko idazle nagusiak Alfred Andersch eta Hans Werner Richter izan ziren. 1967an eman zuen taldeak bere azken hitzaldia, eta 1977an desegin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gruppe 47
Jiu-jitsu

[thumb|300px|Jiu-jitsu saioa [Japoniako eskola batean 1920ko hamarkadan.]]
**Jiu-jitsu**, **ju-jitsu** edo **jujutsu**, japonieraz 柔術, *jūjutsu* () armarik gabe borroka egiteko japoniar artea da.

Erasorako nahiz babeserako artea da. Oso antzinakoa bada ere, XVI. mende inguruan hasi zen zabaltzen. Gorputz guztia erabiltzen da borrokan, eta etsaiaren indarraz baliatzen da haren kontra egiteko. Eskuz, behatzez, ukondoz, hankaz eta abarrez atzitu, kolpeak bota eta teknika jakin batzuez baliaturik etsaia menderatzea eta higitu ezinik edukitzea da jiu-jitsuaren funtsa. Ez da kirol arautua, ez baitu ez mailarik ez lehiaketarik; hala ere, Jigoro Kano (1860-1938) maisu handiak jiu-jitsuan zenbait aldaketa sartu zituenean, judoaren edo judo kodokanaren oinarriak jarri zituen.

Jiu-jitsua XX. mende hasieran sartu zen Europan, batez ere Raku borrokalariak eginiko erakustaldiei esker. Euskal Herrian ere, 1900-1920 hamarkaden artean jarraitzaile asko izan zituen, batez ere Bizkaian eta Gipuzkoan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kurumino

**Kurumino**a edo **liztortzar**ra (*Vespa crabro*) Europako liztor eusozialik handiena da, eta Amerikako Vespa generoko espezierik handiena.

## Ezaugarriak 
Itxuraz eta bizitzeko eraz erlearen antzekoa da, hura baino handiagoa. Hiru zentimetro inguru luze izaten da emea, 2-2,5 cm arra eta langilea. Oso begi handiak ditu; toraxa abdomenari eransten zaion atala laburra izaten du. Kolorez, beltza eta gorria izaten du burua; gainerakoa, beltza, horia eta gorria.

Eme batek eta ehunka edo milaka langilek osatzen duten taldean bizi da. Arrak udazkenean biltzen zaizkie taldeari eta, emea ernaldu ondoren, hil egiten dira.

Substantzia gozoak eta intsektuak jaten ditu, batez ere. Haserre errazekoa eta pozoi mingarrikoa da.

## Habitata 
Europa osoan, Afrikako ipar-mendebaldean, eta Asiako erdian eta iparraldean bizi da, eta Ipar Amerikara ere zabaldu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antony Tudor

**Antony Tudor** (Londres, Ingalaterra, 1908ko apirilaren 4a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1987ko apirilaren 19a) ballet dantzaria eta koreografoa izan zen.

1930. urtetik aurrera Marie Ramberten ballet klubean dantzatu zuen, eta geroago balleteko talde askotan lan egin zuen (Vic-Welles, Covent Garden, eta abar). 1938. urtean London Balleta sortu zuen. New Yorkeko Metropolitan Operako eskolako zuzendari izan zen. 1973. urtetik aurrera Kaliforniako Unibertsitateko irakasle izan zen, eta 1974. urtetik aurrera American Ballet Theatreko zuzendari laguntzaile. Espresionismoaren eta dantza berriaren eragina handia da Tudorren lanetan.

Koreografiarik aipagarrienak: *Lili jardina* (1938), *Romeo eta Julieta* (1942), *Nekazaria soroetan* (1979).

## Erreferentziak
Biorritmo

**Biorritmoa** izaki bizidunen erritmo biologikoa da, funtzionamenduaren edozein aldaketa erregular eta aldizkakoa, jatorri genetikoa duena (hilekoa, loa, bihotz-taupadak...) edo jatorria ingurunean duena. Izaki bizidunek ingurunera moldatzeko duten bideetako bat da. Gizakiak, adibidez, hainbat ezaugarri fisiologiko moldatzen ditu, bere ohiturekin adostu daitezen, eguneroko bizitzak eskatzen duen jarduera biologikoarekin bat etor daitezen (oroimena, arnasketa eta odolaren zirkulazioa, guruinak, eta abar).

Bestalde, biorritmo deritze giza organismoaren ustezko energia-ziklo batzuei. Teoria baten arabera, gizakion bizitza ziklo matematiko sinple batzuen bidez iragar daiteke (gizakia, sortzen denetik hiltzen den arte, hiru ziklo nagusiren mende egongo litzateke: fisikoa, emozionala eta intelektuala, eta ziklo bakoitzak fase positiboak eta negatiboak lituzke), baina zientzialari gehienek uste dute kontzeptu hori pseudozientzia dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edipo konplexu

**Edipo konplexua** gizonezkoen amarenganako neurriz gaindiko maitasuna da. Maitasun horrek aitarenganako ezinikusia sortzen du alde batetik, baina bestetik, haurrak, aita bera izan nahi du, aitaren tokia hartu nahi du. Haurrak 3 urte dituenetik 6 urtera bitartean izaten omen du konplexu horrek bere gehieneko maila. Freudek eman zion izena, haurtzaroko konplexu horrek Soflokesen *Edipo errege*aren tragediarekin zuen antzekotasuna zela eta. Mutikoak eduki ohi duen konplexuari Edipo konplexua deitu ohi zaio soilik, baina Freud-ek bi sexuetarako izendatu zuen; hau da, haurrak (neskatoa izan zein mutikoa izan) bere gurasoekin osatzen duen hirukotean hartzen duen posizioaz duen ideia da, gurasoenganako sentimendu eta emozioen multzoa da.

Haurrek izaten dituzten konplexuen artean Ediporena da nagusia, eta eztabaida ugari sortu da horren inguruan. Oso zabaldua dago, eta jendearen ametsetan askotan azaltzen dira Edipo konplexuaren ezaugarriak (irentze-konplexua, etab.), sinbolo gisa.

Psikoanalisian, Ediporen konplexua kontzeptu nagusietakoa da, Freuden teoriaren gunea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Elektra konplexua.
* Psikoanalisia.

## Kanpo estekak 
* Edipo konplexua, Gizapedian.
Alfred von Tirpitz

**Alfred von Tirpitz** (Küstrin, Brandenburgo, 1849ko martxoaren 19a - Ebenhausen, Munichetik hurbil, Alemania, 1930eko martxoaren 6a) alemaniar almirantea izan zen.

## Biografia 
1892-1896 bitartean Alemaniako Itsas Armadako buru eta 1897-1916 Itsas ministro izan zen. Alemaniako gerrako ontzidi modernoa sortu zuen, Britainia Handiko itsas armada guztiz indartsuari aurre egiteko gai zena. Lehen Mundu Gerran, Gilen II.a enperadoreak aliatuei aurrez aurre erasotzea debekatu zion, eta urpeko ontzietara mugatu behar izan zuen alemaniarren ekina. 1916an kargua utzi zuen, Gobernuko zibilek haren asmoak onartzen ez zituztelako, eta 1917an Alemaniar Herriaren Alderdi Ultranazionalista eta Pangermanista sortu zuen. Diputatu izan zen 1924-1928 bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sphaerias blanfordi

***Sphaerias blanfordi*** Sphaerias generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Sphaerias blanfordi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Román Knörr Borràs

**Roman Knörr Borràs** (Sueca, Valentzia, 1939) arabar enpresaburua da.

## Biografia 
Ibilbide luzea egin du enpresaren munduan, 1965ean lehen urratsak Areito S.A. Gasteizko enpresa-taldean egin zituenetik. Izan ere, hainbat enpresatako zuzendaritzan izan da (KAS, Knörr Elorza, Zumos de Navarra, Miko, Avidesa, Castillo de Marcilla eta S.A. Alimentación). Bost urtez, 1994tik 1999ra, SEA Arabako Enpresaburuen Elkarteko presidente izan ostean, Confebask Euskal Enpresaburuen Elkarteko buru egin zen 1999an, Baltasar Erraztik presidentzia uztea erabaki ostean.

Egun Areito S.A. Carbónicas Alavesas konpainiako presidentea eta CEOE Espainiako patronalaren zuzendaritza-batzordeko kidea da. 2002an BBVAko kontseilari izendatu zuten.

## Erreferentziak
Lê Ðức Thọ

**Lê Ðức Thọ** —jaiotza-izena: **Phan Đình Khải**— (Nam Ha, Vietnam, 1911ko urriaren 14a - Hanoi, 1990eko urriaren 13a) politikaria izan zen. Indotxinako Alderdi Komunista sortu zuen 1930ean, eta handik gutxira atxilo hartu zuten, baina Txinara ihes egitea lortu zuen 1940an. Vietminhen ordezkaria izan zen 1949az geroztik, eta gerrillako estatu goreneko buruzagia 1966tik aurrera. Vietnamen ordezkaria izan zen 1968-1973 urteetan, hots, bake negoziazio garaian. 1973an Bakearen Nobel saria jasotzeari uko egin zion, Henry Kissinger, Estatu Batuetako politikaria, saria jasotzeko izendatua izan baitzen. Vietnamgo Alderdi Komunistako idazkaritza nagusira eta politburoko partaide izatera iritsi zen 1976an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mireille Hartuch

thumb|Mireille Hartuch eta Emmanuel Berl bizi izandako etxea, Montpensier kalean, Parisen

**Mireille Hartuch**, ***Mireille*** izenaz soilik ezaguna (Paris, 1906ko irailaren 30a - *ib.*, 1996ko abenduaren 29a) frantses abeslaria, konpositorea eta aktorea izan zen.

Gaztetan, musika klasikoko pianista izateko ametsa bazterrera utzita, antzerki-lanean hasi zen. Antzerkian Jean Nohain (1900 - 1981) ezagutu zuen, berak idatzitako kantuen hitzen idazlea izango zena. Elkarlan horretatik arrakasta handiko abestiak sortu ziren: *Couché dans le foin*; *Un petit chemin*; *Quand un vicomte*; *Une partie de bridge*; ''Papa n'a pas voulu*. Ahots ezti zoliaz kantatzen zuen, berak jotzen zuen pianoaz lagundurik beti. 1954an, *Petit Conservatoire de la Chanson'' sortu zuen, abeslari asko prestatu ziren lekua.

1937an, Emmanuel Berl (Théodore izengoitia eman ziona) idazle eta filosofoarekin ezkondu zen.

Bere ibilbide luzean, Mireille Hartuchek zazpiehun abesti baino gehiago konposatu zituen, eta frantses gobernuak bi aldiz kondekoratu zuen, Ohorezko Legioaren intsigniarekin, frantziar kulturari egindako ekarria saritzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mireille Hartuch, Internet Movie Database-ren web-orrian
Joseph Babinski

**Joseph Babiński**,  (Paris, 1857ko azaroaren 17a - *ib.*, 1932ko urriaren 29a) poloniar jatorriko frantziar sendagilea izan zen.

Parisko Salpêtrièren irakasle zela, neurologia-ikerketak egin zituen, diagnostikoari dagokionez bereziki. Nerbioen patologiari buruzko lanetan bizkarrezur-muinaren, burmuinaren eta garuntxoaren eritasunei dagozkien zeinu eta sindrome anitz deskribatu zituen. Sendagintzan, *Babinski-Nageotte-ren sindromea* esaten zaio garuntxoaren atzealdeko arteria ixtean sortzen den eritasunari; burmuinen behealdean kalteak eragiten ditu.

## Erreferentziak
Vreni Schneider

**Verena "Vreni" Schneider** (Elm, Suitza, 1964ko azaroaren 26a) suitzar eskiatzaile ohia da.

## Biografia 
1980ko hamarraldiko eskiatzaile onena izan zen; irabaz zitzakeen titulu guztiak irabazi zituen: Olinpiar Jokoak, munduko txapelketak, Europakoak, eta Munduko Kopa. Eski-mota teknikoetan espezializatu zen, baina eski alpinoan nabarmendu zen, batez ere.

1984an egin zuen debuta Munduko Kopan, 19 urterekin. 1987 eta 1989an slalom handia irabazi zuen; 1991n slalom handia; 1988an, Calgaryko Olinpiar Jokoetan, slaloma; 1994an, Lillehamerreko Olinpiar Jokoetan, slaloma; eta azkeneko urte horretan, slalom handia berriro. Munduko Kopan berrogeita hamalau garaipen lortu zituen, eta lehiaketa irabazi zuen 1989, 1994 eta 1995. urteetan.

## Erreferentziak
Juan Gorostiaga

**Juan Gorostiaga Bilbao** (Deustua, 1905eko martxoaren 30a - 1988ko ekainaren 7a) bizkaitar idazlea izan zen.

Espainiako Comillasen eta Erroman egin zituen teologia- eta filosofia-ikasketak. Euskaltzaina eta Parisko Hizkuntza Elkarteko kidea. Obra nagusiak: *Epica y Lírica vizcaína antigua *(1952, *Bizkaiko antzinako epika eta lirika*), *Historia del Guecho antiguo* (1952, *Lehengo Getxoko historia*), *Antología de Literatura popular vasca* (1955, *Euskal herri literaturaren antologia*). Argitaratu gabe utzi ditu *Orígenes de la Lengua Vasca (Euskararen jatorria), Diccionario etimológico vasco* (*Euskal hiztegi etimologikoa*) eta *Los orígenes cristianos del País Vasco* (*Euskal Herriko kristautasunaren hastapenak*) obrak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan Gorostiaga Bilbao