open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andre Mariaren Natibitatearen eliza (Leotz)

**Natibitateko Andre Mariaren eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko izen bereko kontzejuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Erdi Aroko eraikina (ca. 1200), XVI. eta XVII. mendeetan egindako eraldaketa garrantzitsuekin. Habearte bakarra du; lau ataletan banatuta dago, burualdea burualde zuzena du, eta esparru osoa kanoi-ganga zorrotzez estalita dago, ebakidura karratuko arku fajoien gainean, hormei atxikitako pilastren gainean. Hasieran, burualdea zirkuluerdi-formakoa izan zen, eta labe-gangaz estali zen. Ebanjelioaren aldean, nabearen laugarren atalean, kapera angeluzuzen bat dago, kanoi-gangaz estalia. Sakristia epistolaren aldetik atxikita dago presbiterioari. Kanpandorrea Erdi Arokoa da, baina barroko garaian birmoldatua. Habeartearen lehen atalaren oinaldean dago, eta bertara ebanjelioaren hormari atxikitako eskailera kiribil batetik iristen da.

Sarrera epistolaren aldeko bigarren ataletik egiten da. Portada erromaniko berantiarra du, zorrotza apaingarrietan, eta erdi-puntuko arku txaranbeldua eta tinpanorik gabea du. Ate horren arkiboltak landare-motako kapitel landuak dituzten bi zutabe-bikotetan zurkaizten dira. Arkupe angeluzuzenak (XVI-XVII. mendeak) babesten du, pilare poligonalen gainean dauden erdi-puntuko lau arkurekin.

Barrualdean, erretaula nagusia nabarmentzen da, barrokoa (1694-1704), Domingo de Vélaz Leringo arkitekto maisuak egina. Bankua du, hiru kalez osatutako gorputz bakarra, zutabe salomondarrez eta kanpandorrez artikulatua. Bankuan, urre koloreko egurrean zizelkatutako landare-motiboen artean, mihise gainean margotuta, Paduako San Antonioren eszenak eta San Pedroren Negoziazioa irudikatzen dira. Erretaularen gorputzean, erdiko baoa Santu titularraren irudiak hartzen du. Irudi handia da, eta alboetan San Fermin eta San Frantzisko Xabierkoaren irudiak daude. Teilatupeak, mihise gainean margotutako Kalbarioa du. Epistolaren aldean dagoen horma-hobi batean, zur polikromatuzko gurutziltzatu bat dago (XVI. mendearen bigarren erdia), kanon luzeduna eta gihar sendokoa, Jose Antxietak eragindako erromanismoaren preludioa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Leotz (kontzejua)
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Mikroaurrezki

Alternatiba garrantzitsua dira pobreentzat, horiek dakartzaten onurek mikrokredituak sor diezazkieketenek baino balio handiagoa dutelako.

Familiek aurrezten dutenean, etorkizunerako ondare bat metatu dezakete, eta beren aldizkako gastuak hobeto kudea ditzakete, ustekabeetarako mikroseguruak eskura ditzakete edo inbertitu.

Aurrezki-produktu oinarrizkoenak mikrokontuak eta mikrogordailuak dira. 

**Mikrokontuak**

Banku tradizionalaren antzera, mikrokontuak gordailu-kontratuak dira, dirua ikusita, libreta edo kontu korronte moduan.

**Mikrogordailuak**

Mikrogordailuek ageriko kontuen antzeko baldintzak dituzte, eta desberdintasun nagusiak dira hilabete batetik 3 urtera arteko iraupen-epea ezartzea eta mikrokontuetan baino errentagarritasun handiagoa izatea.

Interesak ageriko kontu batean ordaintzen dira, eta ordaintzeko aldizkakotasuna askotarikoa da. Dirua erabiltzeko epeak bete behar dira. Bi kasuetan, gordailutu beharreko zenbatekoak txikiak dira, baita dolar batetik aurrerakoak ere, eta ordainsaria askotarikoa da.
San Esteban eliza (Iratxeta)

**San Esteban eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Iratxeta kontzejuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
XII. mendearen amaieran eraiki zen, XIII. mendearen hasieran, eta aldaketa eta gehigarri ugari egin zaizkio. Hasierako garaiari dagokionez, hiru ataleko oinplano angeluzuzena eta burualde karratua daude. Antzina ganga izan zuen, baina erre egin zen eta ez zuten berregin. Hala, zatiketaren hondarrak ikus daitezke, parpain-arkuak eta garaipen-arkuaren abioa dituztenak. Dorrea, bere antzinako garaikoa, bi gorputzekoa da eta goikoak zirkuluerdiko bi bao ditu kanpaientzat. Erdi Aroko bataiarria ere gordetzen du. Portada, arkupea eta egungo estalkia XVI. mendekoak eta geroagokoak dira. Jatorrizko sarrera izan behar zuena gaur egun kristalezkoa da, eta Epistolaren aldean dago, dorrearen gorputzean, arku zorrotz sinple batez osatua. Kanpoaldean, jatorrizko eraikina osatzen duten harlangaitza eta harlanduak ikus daitezke.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Iratxeta
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Santa Katalina eliza (Makirriain)

**Santa Katalina eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Makirriain lekuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. GOtiko estiloa ditu.

## Eraikina 
XIII. mendearen hasieran eraiki zen, estilo aurregotikoan. Nabe angeluzuzena da, gangak eta gangak artikulatzen dituzten arku zorrotzak abiatzen diren lekuraino. Estalkiaren gainerakoa, tertzeletedun gangez egina, XVI. mendekoa da. Dorrea eta portada ere Erdi Aroko fabrikari dagozkio. Tenpluaren barnealdea XVIII. mende hasierako erretaula nagusi barroko batek apaintzen du.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Makirriain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
San Bartolome eliza (Munarrizketa)

**San Bartolome eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Munarrizketa lekuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Aurri-egoeran dagoen eraikuntza da, harriz eraikitako Erdi Aroko egitura zutik mantentzen duena. Habearte angeluzuzen bakarra zuen, burualde karratua, epistolaren aldetik sarrera duena, zirkuluerdiko arkua eta apaindu gabea. Kanpandorrea oinaldean dago, habeartearen lehen atalaren gainean, eta goiko aldean zirkuluerdiko bao bikoitza du kanpaientzat. Eliza honen bataiarria Orreagako kolegiata eta bere altzariak Barasoaingo elizara eraman ziren.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Munarrizketa
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Gwen John

**Gwendolen Mary "Gwen" John** (Haverfordwest, 1876ko ekainaren 22a - Dieppe, 1939ko irailaren 18a) galestar margolaria izan zen.

Slade Arte Eskolan ikasi zuen, Erresuma Batuan emakumezko ikasleak onartzen zituen eskola bakarrean. 1898an joan zen lehen aldiz Frantziara eta James McNeill Whistlerren ikaslea izan zen. 1900. urtean bere lehen erakusketa egin zuen Londresen. 1903an Frantziara itzuli zen eta margolarientzako modelo gisa lan egin zuen. Auguste Rodinen modelo eta maitalea ere izan zen.

Garaiko artista nagusiak ezagutu arren, estilo propioa mantendu zuen. Rodinekin zuen harremana amaitzean katolizismora bihurtu zen 1913 inguruan. John Quinn mezenas estatubatuarrak margolan asko erosi zituen eta horri esker Gwen Johnek margolaritzan bakarrik jardun ahal izan zuen. Bakardadean bizi izan zen bizitzako azken urteetan, familiarekin harremanik izan nahi gabe, Augustus John anaia barne.

Bere lan gehienak erretratuak dira. Izadk hilak, barrukoak eta paisaia gutxi batzuk ere badaude.

## Iruditegia 

Vase of Flowers - Gwen John.jpg|*Vase of Flowers* (ca. 1910s)
Gwen John - Mère Poussepin (Barber Institute).jpg|*Mère Poussepin*, ca. late 1910s, Barber Institute, Birmingham
The Cat - Gwen John.jpg|*Cat*, ca. 1904–1908
Dorelia in a Black Dress by Gwen John (1903-4).jpg|*Dorelia in a Black Dress*, 1903–04, Tate Gallery
Gwen John - Cat Cleaning Itself.jpg|*Cat Cleaning Itself*, ca. 1905–1908
Gwen John, Self-Portrait, probably 1907-1909, NGA 73412.jpg| *Self-Portrait*, 1907–1909, National Gallery of Art
GwenJohn-artist in her room.jpg|*The Artist in Her Room in Paris*, 1907–1909
Gwen John, The Nun (Glynn Vivian).jpg|*The Nun*, ca. 1915–1921, Glynn Vivian Art Gallery, Swansea
Seated Girl Holding a Piece of Sewing - Gwendoline Mary John - ABDAG002836.jpg|*Girl Holding a Piece of Sewing*, 1915-1925, Aberdeen Art Gallery
Gwen john30.jpg|*The Pilgrim*, ca. 1915–1925
Ivy Leaves in a White Jug - Gwendoline Mary John - ABDAG007492.jpg|*Ivy Leaves in a White Jug*, 1920-1925, Aberdeen Art Gallery
Rooftop and Lane- View from the Artist's Studio (gcf10282).jpg|''Rooftop and Lane: View from the Artist's Studio*, 1920s
Gwen John Young Woman in a Red Shawl.jpg|*Young Woman in a Red Shawl*, ca. 1917–1923
Gwen John - The Convalescent.jpg|*The Convalescent* (ca. 1923–24)
Girl with a Cat MET 1976.201.25.jpg|*Girl with a Cat'', 1918 eta 1922 artean
Gwen John - Self-Portrait.jpg|Autoerretratua

## Kanpo estekak
San Klemente eliza (Uzkita)

**San Klemente eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Uzkita lekuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da.
## Eraikina 
Jatorriz XIII. mende hasierako fabrika izan zen, baina gaur egun aldaketa ugari daude. Oinplanoan, habearte angeluzuzen bakarra, burualde zuzena eta goi-korua ditu oinaldean. Kanpoaldean, Erdi Aroko harlanduxkako eta harlanduzko jatorrizko hormak ikus daitezke, eta dorre trinko bat oinaldean, harrizko lauzazko teilatuarekin. Ia bere hornidura guztia desagertu egin da, baina zilargintzako piezaren bat geratzen da oraindik. Oinplano angeluzuzeneko ermita baten aurriak ere zutik daude, habearte bakarrekoa eta burualde zuzenekoa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Uzkita
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
San Andres eliza (Bezkitz)

**San Andres eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Bezkitz lekuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
Oinplanoak hiru ataleko habearte bakarra du, burualde zuzena eta korua oinaldean. Estalki gisa kanoi-erdiko gangak erabiltzen dira, zirkuluerdiko fajoiz artikulatuak eta biribilkizko modiloietan zurkaizten direnak. Tenplu xume horri barroko garaian, Ebanjelioaren aldean, Arrosarioko Ama Birjinaren kapera atxiki zitzaion, ganga beheratuaz estalia, eta, XVII. mendearen hasieran, Juan de Flamarique herriko harginak egindako sakristia. Kanpoaldeak harlanduzko eta harlangaitzezko hormak ditu, kontrahormek zedarrituta, eta portada erromaniko xumea, zirkuluerdiko arkua eta bi arkibolta lau dituena.

Desagertu egin dira Arrosarioko Ama Birjinaren erretaula, 1200 eta 1206 artean Simon Bengoetxea egin zuena, eta Fernando Sokarro Iruñeko zilarginak XVIII. mendearen hasieran landutako prozesio-gurutzea. XIV. mendeko Ama Birjina gotikoaren irudia Iruñeko Elizbarrutiko Museoan gordetzen da. Erretaula nagusia Francisco Ontzaik egin zuen 1773 eta 1777 artean, eta Jose Perez Eulatek aitortu zuen.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Bezkitz
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
San Petri eliza (Santsomain)

**San Petri eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Santsomain lekuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

## Eraikina 
1200 inguruko eraikin protogotiko txikia da, Orbaibarrako parrokia-tenplu gehienak bezala. Osorik kontserbatzen da, nabe luze batera mugatzen da, kanoi erdi zorrotzeko gangarekin, eta sekzio angeluzuzeneko lau zati sendo ditu, biribilkizko mentsuletan deskargatzen dutenak, zutabeetako tarteko bat izan ezik. Mentsulen parean, horrelako eraikinetan ohikoa denez, inposta leun bat dago. Burualdea zirkuluerdi-formako absidea da, eta arku zorrotzeko leiho txaranbeldua du, labe-ganga tipiko batez estalia. Epistolaren aldean oinplano karratua eta kupula beheratua dituen sakristia bat dago, 1570etik aurrera Joan Amasa harginak landu zuena. Monumentuaren kanpoaldeak harlanduzko horma indartsuak dira, kontrahormen bidez sendotuak, eta oinaldean dorre prismatiko bat dago, zirkuluerdiko baoekin. Epistolaren horman arku zorrotzeko portada ederra irekitzen da. Baketoidun arkibolta bikoitzeko abozina, molduratutako zutabetxoetan bermatzen dena. Zutabetxo horiek hostozko kapitelez errematatuta daude, eta haien modeloek gotikorantz egiten dute; multzoa Krismoia duen tinpanoak osatzen du. Hori guztia arku zorrotz baten azpian babesten da, hormaren lodia bezain sakona. Tenplu honen exornoari dagokionez, eraikinaren garai bereko harrizko bataiarri bat eta Santsomaingo jauregiko armak erakusten dituen XVI. mendeko hilobi lauda bat baino ez dira kontserbatu. Erretaulak eta irudiak Nafarroako hainbat parrokiatan eta Iruñeko Elizbarrutiko Museoan banatuta daude. Toki horretan gordetzen da XVI. mendeko bere erretaula nagusi zaharraren zati bat, zeinaren margoak Ramon Ozkaritzenak izan diren.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Santsomain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
San Petri eliza (Lepuzain)

**San Petri eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Lepuzain herri hustuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
XII. mendearen amaieran edo XIII. mendearen hasieran eraikia, hondakin batzuk baino ez dira geratzen, eta horietan ikus daitekeenez, hasiera batean bi ataleko nabe bat zuen, zeinetarako harrizko harlanduak eta bi isurkiko zurezko estalkia erabili baitziren. XVI. mendean burualdearen ordez oraingoa jarri zen.

Aparailu desberdinak ikusten dira, eta ertz-gangaz estalita dago. Zirkuluerdiko portada eta kanpai-horma ere berriak egin ziren. Horrez gain, koru bat jarri zen, motibo manieristak dituen baranda batekin eta karel hondarrekin, erroseta eta motibo geometrikoekin. Korura igotzeko eskaileren azpian bataiarri xume bat dago, apaingarri guztien oinarrian bola batzuk dituena.
## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Lepuzain
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Santa Barbara eliza

**Santa Barbara eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Bariain lekuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
XIII. mende hasierako eliza da, Orbaibarrak zabaldutako Nafarroako landa-erromanikoaren tipologia komunari jarraitzen diona. Fabrika XVII. mendean zaharberritu zuen Esteban Sanmarzal Barasoaingo harginak eta, ondoren, 1880an. Jatorrizko batarria eta XVI. mendeko pastazko Gurutziltzatu bat, Santa Barbarako mihise manierista bat eta Arrosarioko Ama Birjinaren tailu barroko txiki bat kontserbatzen dira, hori guztia meritu eskasekoa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Bariain
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
San Migel eliza (Mendibil)

**San Migel eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Mendibil kontzejuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

## Eraikina 
Garai batean Orreagako kolegiatarena zen, eta 1200 urte inguruko protogotiko jatorriko eraikina da, baina gerora eraberritu egin zuten, batez ere XVI. mendean. Jatorrizko elizatik habeartearen hiru atal kontserbatzen dira, dagokion kanoi zorrotzeko estalkiarekin. Aitzitik, presbiterioa XVI. mendean egin zen.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Mendibil
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Andre Maria eliza (Eristain)

**Andre Maria eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Eristain etxaldean kokatutako X. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
Agian, zati batean, haranean kontserbatzen den eraikinik zaharrena izango da. Zaharberritu zen arte, duela urte gutxi batzuk, XII. mendearen amaierakoa zela uste zen, baina iparraldeko fatxadako harlanduzko lan motagatik ikus daitekeenez, baita gaur egun itsututa dauden bao posibleengatik ere, bertan ikusten direnak, eta era berean horma pikoaren harlanduak eta bertan irekitzen den leihoa, esan dezakegu Ebanjelioaren aldea eta nabearen oinaldea, gutxienez, X. mendeko edo XI. mendeko eraikuntza direla.

Geroago, XII. mendearen amaieran, harlangaitzezko absidea gehitu zitzaion, askoz ere txikiagoa, aurreko garaiko harriak berrerabiliz egindako zutabetxo batez zatitutako ardatz-leiho batekin, eta sakristia ere gehitu zitzaion, eta Epistolaren aldeko fatxadaren berreraikuntza garrantzitsua egin zen, aurreko harlanduen zati bat berrerabiliz. Geroago, XVI. mendean, hilarri batzuk dituen hilarri bat gehitu zen.

Hegoaldeko hormaren paramentuan erromatar hilarri bat dago enkastratuta, ziur aski erromatarren "fundus" bat egon zen lekuan zeuden hondakinetatik aprobetxatu zena. Era berean, gaur egun ikusten dugun aldarearen aroa erromatar harri batetik berrerabiltzen da, azken zaharberritzea egin zenean absidean enkastratuta aurkitu zen "sol invictus" delakoari egindako sakrifizioetatik.

Barrualdean, atal bakarreko nabeak egurrezko estalkia du. Absideari bide emateko ireki zen lekuan arku zorrotz handi bat eraiki zen, kapiteldun zutabeetan bermatzen den arku askoz baxuago eta zorrotzago baten aurrekoa. Ezkerreko kapitelak oso pertsonaia zakarra du, eta esku bien artean liburu bat du, landu gabeko bi pinabururen eta eliztarrei begira dagoen burutxo baten artean markatua; eskuinekoak, berriz, bi pinaburu ditu izkina bakoitzean, eta zirkulu batzuk, bola batzuk gordetzen dituen kapitelaren lepokoari lokarri batez lotuak. Absidea labe-gangaz estalita dago.

Barnealdeko zati bat luzituta dago eta absidean eta presbiterioan Bianako Printzea Erakundeak XIV. mendean datatutako pinturak gordetzen ditu (ziur asko, aurrekoak izango dira), erromaniko batzuen gainean. Bitxia bada ere, arkuari bide ematen dion arkuan pintura bat dago, eta haren pigmentu naturalek gainerako pinturen oso aurrekoa dela adierazten dute. Giza burua da, eta zurtoin batzuk ateratzen dira, alboetako pilareetatik jaisten diren xirripa eta mahatsondo-hosto gisa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Eristain
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Etxague)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Etxague kontzejuan kokatutako XVIII. mendeko kristiau eliza bat da. Barroko estiloa ditu.

## Eraikina 
1761 eta 1771 artean eraiki zuen Diego Juan Doneztebek, Iruñeko Simon Larrondo obra-maisuaren trazei jarraituz. Gurutze latindarreko oinplanoa du, eta kanoi erdiko estalkia, ilargixkak dituena. Elizaren buruan erretaula nagusi barrokoa dago. Erretaula hori 1682an egin zuen Andrés Lópezek, Erriberrin bizi zen arkitekto maisuak. Eraberritua izan den arren, gorputza estria dardarakorrezko zutabeek artikulatzen dute. Erretaularen jatorrizko eskulturaren zati bat parrokiako geletan sakabanatuta dago.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Etxague
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
San Bartolome eliza (Oloritz)

**San Bartolome eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko izen bereko kontzejuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

## Eraikina 
Landa-giroko eliza talde batekoa da, Nafarroan oso ugaria, XIII. mendearen hasieran sustraitu zena, estilo aurregotiko baten barruan, zistertarren ekarpenekin. Nabe angeluzuzena du, burualde erdizirkularra eta kanoi zorrotzeko estalkia, biribilkizko mentsuletan bermatzen diren arku fajoi sendoez sendotua. Kanpoaldean elizpea nabarmentzen da, elizaren garaikidea, arku zorrotz zabal batez irekia.

Kontserbatutako ostilamenduaren artean, Etxanoko San Petri baselizatik datozen bi taila gotiko nabarmendu behar dira: batak santu titularra irudikatzen du eta XIV. mendean datatzen da, eta besteak Ibaiko Ama Birjina, aipatutako mendearen hasierakoa eta aurrekoa baino kalitate txarragokoa. Nafarroan duen bitxitasunagatik, ezin da alde batera utzi kaliza, gurutzea eta brontzezko bi bigungarriz osatutako joko bat, diseinu manierista duena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Oloritz (kontzejua)
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
San Andres eliza (Orizin)

**San Andres eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Orizin lekuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
Landa-giroko erromanikoaren eraikuntza xumea da, 1200 ingurukoa. Burualde erdizirkularra du, ia obalatua, baina kanoi zorrotzeko jatorrizko estalkia aldatuta dauka. Eraldaketa horretaz Pedro Sarasti hargina arduratu zen 1642 eta 1644 artean. Estilo neogotikoko erretaula nagusian, XVI. mendeko bigarren hereneko tailu batzuk aprobetxatzen dira, kalitate diskretukoak.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Orizin
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Irma Vep (filma)

***Irma Vep*** 1996ko Olivier Assayas frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da. 1996ko Cannesko Zinemaldiaren *Un Certain Regard* atalean estreinatu zuten.

2022 gai bertsuaren gainean auto-erreferentziak eginez Irma Vep telesaila sortu eta zuzendu zuen Assayasek.

## Sinopsia 
René Vidal gainbeheran dagoen zinema zuzendaria da eta Louis Feuilladeren “Les Vampires” telesail klasiko mutuaren bertsio berri bat egin nahi du. Aktore frantziar bakar batek ere ezin du Irma Vep (*vampire* edo banpiro hitzaren anagrama) protagonistaren rola jokatu, eta René Vidal protagonista Maggie Cheung akziozko filmetako aktore hongkongdar ospetsu bat izango dela ziur dago. Aktore horrek bere burua interpretatzen du filmean, Parisera *jetlag* eta guzti iristen da, frantsesa jakin gabe, nahasia: hasieran, axolagabe, saiatzen da ulertzen zer nahi duten berarengandik. René Vidalek baino ez badaki hori.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Olleta)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Olleta kontzejuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
Katalaingo Kristo Santuaren baselizarekin eta Azueloko San Jurgi monasterioarekin batera, Nafarroako landa-erromanikoaren erakusgarri oso interesgarria da, eta haren tipologia homogeneoa Antso V.a Ramiritzen garaian eraikitako Loarre-Lobarre aragoiar herriko elizatik dator. Olletako fabrika primitiboa XII. mendearen bigarren erdialdekoa da, nahiz eta Joan Azkaratek 1600. urtean egindako berrikuntzen berri badagoen, gero Juan Flamarique Artariaingo harginak ezagutu zituenak. 1727an beste obra batzuk dokumentatu ziren Kristoren kaperan, Sebastian Elizari harginaren eta Juan de Ameztoi arotzaren eskutik. Azkenik, 1956an, gaur egun Nafarroako Museoan gordetzen diren horma-pinturak aurkitu ziren.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Olleta
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Adria Arjona

**Adria Arjona Torres** (San Juan de Puerto Rico, 1992ko apirilaren 25a) puertorricar antzezlea da, zineman eta telebistan aritutakoa. *True Detective*, *Person of Interest* eta *Good Omens* telesailetan egindako lanagatik ospetsua da. Ricardo Arjona guatemalar egile-abeslari eta Leslie Torres puertorricar modeloaren alaba, Mexiko Hirian hazi eta, hamabi urte zituela, Estatu Batuetara joan zen.

## Filmografia 
### Zinema
### Telebista
### Bideo-jokoak
## Kanpo estekak
Renaudot saria

thumb|250px|Sariaren kartela.
[thumb|200px|[Theophraste Renaudot (1586-1653). Bere omenez izendatu zen saria.]]
**Théophraste Renaudot saria** () , ezagunago **Renaudot saria** gisa, 1926an Parisen sortu zen literatura saria da. Sortzaileak Goncourt sariaren emaitzak itxoiten ari ziren hamar kazetari eta literatura kritikari izan ziren. Urteetan zehar Goncourt sariarekiko lotura hori gorde egin da eta ia horren osagarria da.

## Historia 
Lehen epaimahaian honako hauek egon ziren: Raymond de Nys, Marcel Espiau, Georges Le Fèvre, Noël Sabord, Georges Martin, Odette Pannetier, Henri Guilac, Gaston Picard, Pierre Demartre, eta Georges Charensol. Egile hauek hamar kapitulutan idatzi zuten Renaudoten biografia, eta bertan kapitulu bakoitza egile ezberdin baten esku egon zen. Biografia hori 1929an Gallimard argitaletxean plazaratu zen.

Goncourt Akademiarekin organikoki lotu gabe, Renaudot sariak bere osagarri naturalaren papera betetzen du. Bi sarien emaitzak aldi berean eta agertoki berean azaltzen dira, hau da, azaroko lehen asteartean, Parisko Drouant jatetxean.

Sari nagusiaz gain, Renaudot epaimahaiak 2003tik urtero saiakerarako Renaudot saria eman du. 2009tik, bestetik, sakelako liburuetarako Renaudot saria. 1992tik, ikasleentzako Renaudot saria ere badago.

## Sarituak
Urtez urte hauek izan dira:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Goncourt saria

## Kanpo estekak 
* :Sariaren webgune ofiziala.
San Joan eliza (Soltxaga)

**San Joan eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Soltxaga kontzejuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.

## Eraikina 
1200 inguruko arkitektura aurregotikoaren planteamenduei erantzuten die. Habearte luzea du, burualde zuzenekoa, eta kanoi-ganga zorrotzeko bost atalek estaltzen dute espazio hori, biribilkizko mentsulen gainean zurkaizten dituzten fajoi indartsuekin; burualdearen aurretik, gurutzadura moduko bat osatzen duten alboko bi kapera elkartzen dira. Mendeen poderioz jatorrizko egiturak konpondu ziren, eta, dokumentuetan agertzen denez, 1650ean Pedro Urrutia harginak estalkiak berreraiki zituen. Ondoren, 1800. urtearen inguruan, Jose Armendaritz San Fernando Akademiako arkitektoak eraikina erabat berritzeko proiektua eman zuen. Enpresa hori Pedro Iherabide harginak egiteko konpromisoa hartu zuen, nahiz eta plan handinahia egitura zaharrak birmoldatzera mugatu behar izan zen.

Kanpoaldeko hormak Erdi Aroko harlanduzkoak dira, baina elizaren berrikuntzetako batzuetan areagotu egin dira, eta kontrahorma sendogarriak dituzte. Epistolaren aldeko horman, oraindik ere, bi arkiboltatan txaranbeldutako erdi-puntuko jatorrizko portada ikus daiteke. XVI. mendeko obrei dagozkien sekzio poligonaleko bi pilare dituen arkupe dinteldu baten azpian babestuta dago. Mende hori aurreratuta, oinaldean dagoen dorrea eraiki zuen, harlangaitzezko eta harlanduzko egitura prismatiko gisa ulertzen dena, kanpainen gorputzaren parean erdi-puntutan irekia.

Elizaren barnealdean, XIX. mendearen hasieran Juan Jose Velezek egindako erretaula nagusi neoklasikoa dago, lehen aipatutako eraikina berritzearekin batera. Gorputz bakarra du, zutabe konposatuekin eta frontoi kurbatuarekin, kasetoi eta arrosetekin arkuz errematatua, guztia polikromatua marmolen imitazioz. Haren garaikideak dira San Joan, San Jose eta San Frantzisko Xabierkoaren tailuak. Alboko kaperetan XVIII. mendeko erretaula barrokoak daude, Arrosarioko Ama Birjinari eta Santa Luziari eskainiak. Lehenengoa XVI. mendeko burdin hesi aberats batez ixten da, Soltxagatarren armarriak barne. Parrokiako altxorraren barruan, XVI. mendeko brontzezko kanpai bat eta 1776ko data duen zilarrezko kaliza bat nabarmentzen dira. Kaliza hori Indiako Patriarken taldekoa da, Cerdako kardinalaren eta San Carlosen dohaintza baita.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Soltxaga
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Phùng Trương Trân Đài

**Phùng Trương Trân Đài** (Vietnam, 1992ko abuztuaren 26) vietnamdar emakumezko edertasun modelo transgeneroa da. Miss International Queen Vietnam 2020 edertasun lehiaketa irabazi zuen. Horri esker, bere herrialdea ordezkatuko du Miss International Queen 2022 nazioarteko edertasun lehiaketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laneko Segurtasun eta Osasunaren Nazioarteko Eguna

**Laneko Segurtasunaren eta Osasunaren Nazioarteko Eguna** apirilaren 28an ospatzea erabaki zuen Nazio Batuen Batzar Nagusiak. Ospakizun honen helburua da laneko segurtasunari eta osasunari buruzko kontzientzia areagotzea eta prebentzioaren kultura sustatzea, lanarekin lotutako heriotzak, lesioak eta gaixotasunak murrizteko.

**Laneko Segurtasun eta Osasunaren Nazioarteko Eguneko gaiak**

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nazio Batuen Ingurumen Programa
* Gizarte-babesa
* Lan duina

## Kanpo estekak 
* Laneko Segurtasun eta Osasunaren Nazioarteko Egunaren Gune Ofiziala
* Laneko Segurtasunaren eta Osasunaren Nazioarteko Eguna
Esneki zuri-orrizabal

thumb|*Lactarius vellereus*, goitik eta behetik ikusita.

**Esneki zuri-orrizabala** (*Lactifluus vellereus*) *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Ezin da jan, bere zapore oso minagatik, hala ere, gosete garaietan, haragi gorrien  hornigai gisa erabili izan da, denbora luzez plantxan berotu eta latexa neutralizatu ondoren.

Sinonimoak: *Agaricus listeri*, *Galorrheus vellereus*, *Lactarius vellereus*, *Galorrheus listeri*, *Lactarius listeri*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 20 cm arteko diametrokoa, ganbila, hasieran ertzak biribilkatuta, baina laster hondoratua inbutu forman; zuria eta zahartuaz okrez zikintzen joaten da. Azal belusatua, feltrozkoa, baina ile luze agerikorik gabe.

**Orriak:** Nahiko lodiak, baina zabal *Lactarius piperatus* delakoarekin alderatzen badugu, hasieran zuriak isla urdinxkekin; gero krema kolorera pasatzen dira.

**Hanka:** Belusatua, lodia eta motza, oinarrian mehetua; zuria edo kapelaren kolore berekoa.

**Haragia:** Lodia, trinkoa, gogorra, zuria, airea ukitzean krema-hori bihurtzeko joera du, zerbait arrexka batez ere oinean. Zapore garratza eta usain ahula baina desatsegina.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac", "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Vellereus* epitetoa latinetik dator eta belusatua esan nahi du. Kapelaren itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri oso kaskarra.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Lactarius* zuri batzuekin. *Lactarius piperatus* eta *Lactarius controversus* bezalakoekin. Deskribatutako espezieak neurri handiko kapela du ezaugarri, azal bilotsua, kolore zuria, orriak zabal, eta oin sendo eta motza. *Russula delica* espeziarekin ere bai, honek ez du latexik.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia, Benin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zorongo (musika)

**Zorongoa** Andaluziako musikaren berezko kantua eta herri-dantza da. Bere metrika hirutarra du ezaugarri. Ezagunena La Argentinitak eta Federico García Lorcak 1931n kantuan eta pianoan grabatutakoa da. Flamenkoko palo bat zehazki ez bada ere, duen izaera andaluziarragatik flamenkoan erabiltzea errazten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zorongo

**Zorongo** honakoa izan daiteke:
* **Zorongo (zapia)**,  Aragoin eta Nafarroako Erriberan nekazariek erabiltzen zuten zapia.
* **Zorongo (musika)**, Andaluziako dantza eta flamenkoko paloa.
San Bartolome eliza (Benegorri)

**San Bartolome eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Benegorri lekuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
Nafarroako landa-giroko erromanikoaren eredua errepikatzen du (1200 inguru). Oinplano angeluzuzena, burualde zuzena eta kanoi zorrotzeko estalkia ditu. Harlanduxkako hormak, angelu-kateak eta harlanduzko kontrahormak dituztenak, lauzazko teilatuetan amaitzen dira. Bertan, oinaldeko atalaren gainean dagoen dorre trinkoa nabarmentzen da. Portada eta elizpe barrokoa XVI. mendeko lanak dira. Ondoren, 1806an, Silvestre Alduatek fabrika zaharberritu zuen. Antzinako Batismoen pila, XVII. mendeko kaxoi manierista bat eta erretaula nagusia, estilo neoklasikokoa, 1806an Isidro Casavé, Tafallako arkitekto maisua kontratatu zuena, kontserbatzen ditu elizak. Azken horretan, XVI. mendeko bigarren hereneko San Bartolome eta Gurutziltzatuaren tailu bana eta Jesus Haurraren eta Ama Birjinaren beste bi barroko aprobetxatzen dira.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Benegorri
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Zorongo (zapia)

thumb|left|Nafarroako Erriberako nekazaria, 1878ko grabatu batean.
**Zorongoa** edo **katxirulo** () Aragoin eta Nafarroako Erriberan erabiltzen den gizonezko zapi tradizionala da. Koloretako zapi bat da, tolestuta eta lotuta dagoena gizonaren buruan (ez emakumearenean), baina erabat estali gabe, kopeta gerriko moduan inguratuz. Cachirulo izena, jatorrian, Aragoiko zati batean bakarrik erabiltzen zen, eta beste leku batzuetan, berriz, *zapi* edo *zorongo*.

Jatorri musulman argia du, eta moriskoek XVII. mendera arte gorde zuten. 

## Gaur egun 
Gaur egun, koadro gorriek eta beltzek osatzen dute modelorik ezagunena. Hala ere, tradizioz, tipologia askotarikoa izan da: urdinak eta beltzak, moreak eta beltzak, auak, marradunak edo loredunak. Cachirulo more eta beltzak Teruel probintziarekin lotu ohi dira.

Lotzeko bi modu daude: zabalduena, burua alde batera biltzean datzana, eta ohikoa, Sobrarbekoa, buru osoa atzekoz aurrera biltzea, kopetaren gainean biltze horizontal bat osatuz.

Zapi hauek jotero jantzi klasikoaren bereizgarriak dira, nekazari-jantziaren sinplifikazioa baino ez dena. Hala ere, Aragoiko jantzi tradizionala askotarikoa da, bai jatorri geografikoaren arabera, bai erabileraren eta klase sozialaren arabera. Horrela bereizten dira jaunartze-jantziak, jai-jantziak, nekazari-jantziak, etab. Horrenbestez, hainbat eta hainbat zapi desberdin daude, eta jantzi horiek beste edozein koloretakoak izan daitezke, baita beltzak ere (adinekoenak), edo estanpatuak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie La Cécilia

**Marie La Cécilia**, **Marie David** izenez ere ezaguna (Scye, Saona Garaia,1839ko abenduaren 1a - Paris, 1922ko urtarrilaren 29a), maistra izan zen, eta 1871n Parisko Komunan aktibista errepublikanoa. La Cecilia André Léo feministak sortutako Emakumeen Eskubideak Aldarrikatzeko Elkarteko idazkaria izan zen.

## Biografia 
1839an jaio zen Saona Garaiko Scyen. Marie Grangereten alaba naturala izan zen. Jaio eta hilabete batera, Charles Justin David nekazariak alabatzat aitortu zuen, eta abizena eman zion Marieri.
ezkerrera|thumb|André Léo (1824 - 1900)
Mariek Louise Michel ezagutu zuen gau-eskolak hartzen zituen lanbide-ikastetxean.

1869an, Marie David André Léok sortutako Emakumeen Eskubidea Aldarrikatzeko Elkarteko idazkari bihurtu zen. Elkarteak Daviden etxean bertan zuen helbidea. Han harremanak izan zituen Augustin Verdure Parisko Komunako ekintzailearekin  eta bere arreba Carolinerekin Hala ere, 1870eko gerra uztailaren 19an hasi eta asmoa bertan behera gelditu zen. Alaba, Marguerite Isabel Marie Paulina, laster hil zen, ordea, handik bi hilabetera, Parisko Komunaren amaiera ekarri zuen aste odoltsuan bertan Londresen Mariek seme bat izan zuen, Vindex Châteaudun, 1872ko uztailaren 7an. bere etxean bertan, Noyers kaleko 37. atarian Honela idatzi zuen Gaston Da Costa komunardoak 1905ean argitaratutako bere '''La Commune vécue: 18 mars-28 mai 1871' liburuan'': "La Cécilia oraindik bizi da. Semea Ingalaterran dago gaur egun, eta ohorezko lekua du Inteligentzian. Aitaren lanbide bera du, filologo ezaguna baitzen.»

Marie La Cécilia 1922an hil zen, bere Parisko etxean (Parisko 16. barrutian), Chardon-Lagache kaleko 1 zenbakian.

## Esker ona 
* 1909an argitaratutako Victorine Brocher-en  memorien hitzaurrean aipatua da.

## Oharrak eta erreferentziak 
### Oharrak 
### Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diabetearen Nazioarteko Eguna

**Diabetearen Nazioarteko Eguna** diabeteaz kontzientziatzeko kanpainaren eguna da, eta urtero egiten da, azaroaren 14an. Munduan 60 herrialdek baino gehiagok bat egin dute kanpaina honekin, eta egun horretan hainbat monumentu urdinez argiztatzen dira, egoera horretan bizi diren pertsonei eta gaixotasun hori garatzeko arriskua dutenei itxaropena emateko helburuarekin.

Ospakizun hau Diabetearen Nazioarteko Federazioak (FID) eta Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) ezarri zuten 1991n, gaixotasun horren diagnostikoen gorakadari erantzuteko. Egun honen bitartez, hezibideak eman nahi zaizkio gizarteari diabetearen prebentzioari eta haren erabilera egokiari buruz, diabetearekin zerikusia duten gaixotasunei buruz eta diabetea behar bezala erabiliz lor daitekeen bizi-kalitateari buruz ere.

Data hori aukeratu zen Frederick Grant Banting-en jaioteguna zelako, zeinak, Charles Best-ekin batera, intsulina deskubritu baitzuen, eta haren aurkikuntzari esker, diabetea gaixotasun hilgarria izatetik gaixotasun kontrolagarria izatera igaro baitzen. 

Hainbat jarduera egiten dira, hala nola ibilaldiak, mintzaldiak eta prentsaurrekoak, besteak beste, eta hainbat gai desberdin jorratu ziren 2004tik 2006ra bitartean. Hala ere, 2007tik aurrera gai bakoitzaren denbora luzatzea erabaki zen, haren berri hobeto zabaltzeko.

2006tik aurrera, Nazio Batuen Erakundeak osasunaren egun ofizialtzat jo zuen, gaixotasun horrek osasunarekin lotutako gaietan lehentasuna duela nabarmentzeko, eta 2007an hasi zen ospatzen. Urte horretan, logotipo ofizial bat ezarri zen, Nazio Batuen Erakundearen banderaren tonuaren zirkulu urdin bat, kultura askotan bizitza eta osasuna adierazten dituen forma duena.

Nazio Batuen Batzar Nagusiak azaroaren 14a, **Diabetearen Nazioarteko Eguna**, Nazio Batuen Eguna, izendatzeko ebazpena onartu zuen. Egun hori urtero ospatzen hasi zen 2007tik aurrera. Dokumentuak onartzen du «eragile ugariren arteko jarduerak egiteko premia larria, giza osasuna sustatu eta hobetzeko, eta tratamendurako eta osasuna zaintzeko jarraibideak errazteko».

Ebazpenak, halaber, Estatu Kideak bultzatu zituen diabetearen prebentzioari, tratamenduari eta arretari buruzko politika nazionalak egitera, betiere, diabetearen osasun-arretarako sistemen garapen jasangarriarekin bat datozenak, Garapen Iraunkorreko Helburuak kontuan hartuta.

## Diabetearen Nazioarteko Eguna 2021 
**Diabetearen Nazioarteko Eguneko gaiak**

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Osasunaren Mundu Eguna
* Uraren Nazioarteko Eguna
* Autismoari buruzko Kontzientziazioaren Nazioarteko Eguna
* Tabakorik gabeko Nazioarteko Eguna
* Hiesaren Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* Diabetearen Nazioarteko Egunari buruzko webgune ofiziala
Oulipo

**OuLiPo** («**Ou**vroir de **li**ttérature **po**tentielle» akronimoa, euskaraz «Balizko Literatura Tailerra») Literatura-esperimentazioko talde bat da, 1960an sortua eta batez ere frantsesez hitz egiten duten idazle eta matematikariek osatua, idazkera mugatuko teknikak erabiliz (Littérature à contraintes) obrak sortu nahi dituztenak. 

## Historia 
Taldea Parisen sortu zuten 1960ko azaroan Raymond Queneau idazleak eta François Le Lionnais matematikariak, Queneauri eskainitako Cerisy-n egindako mahai-inguru baten ondoren hilabete gutxira. 

Literatura Esperimentaleko Mintegitik (Sélitex) sortu zen taldea, eta horren inguruan ezohiko sortzaile talde bat bildu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Brisset, Jean-Pierre. *Oeuvres complètes*, Dijon, les Presses du réel, 2001.
* Décimo, Marc. *Jean-Pierre Brisset, prince des penseurs, inventor, grammairien et prophète*, Dijon, les Presses du réel, 2001.
* Hainbat autore (2011). Pere(t)c: inbentario saiakera . Madril: Luis Seoane Fundazioa, Arte Ederren Zirkulua, MAIA Edizioak. or. 424. ISBN 978-84-92724-26-0 . 

## Kanpo estekak 
* Oulipo gune ofiziala
Kapusai

[thumb|[Hiriberri (Arakil)|Hiriberri Arakilgo artzain bat 1924an, kapusaia duen jantzi tradizionalarekin.]]
**Kapusai** edo **kapusail** euritik eta hotzetik babesteko erabiltzen zen soingaineko kaputxaduna da. Herri batzuetan **txartes** izena ere hartzen zuen. Aldi berean gorputza eta burua estaltzen zituen artilezko jantzia zen, eta bereziki langileek eta artzainek erabiltzen zuten euritik babestu ahal izateko. Amionok eta Aymeric Picaudek aipatzen duten janzkera izan liteke, Iberiar Penintsulan Erdi Aroan erabiltzen zena. 

Sinpleena zaku batekin egin ohi zen. Beheko ertzetaiko bat beste aldeko ertzaren barneaan sartzen zen, eta horrela txano hani baten antzeko forma hartzen zuen. Zakua burutik behera janzterakoan euritik babestea lortzen zuten. 

## Etimologia 
Gaztelaniako *capisayo* hitzetik  dator, hau da, gainjantzi (*capa*) eta zaia (*sayo*) hitzak elkartuta.

## Erabilera Tradizionala 
Kapusaia langileek erabili ohoi zuten, batez ere artzainek. Eguraldi txarretik babesteko erabiltzen zen, batez ere euria eta hotza saihesteko.  

Artilez egindako soingaineko kaputxaduna zen, gorputza eta burua estaltzen zituena.  

Manuel Larramendik XVIII. mendean idatzitako *Corografía de Guipúzcoa* liburuan adierazi zuen gizonek zein emakumeek kapusaiak  erabiltzen zituztela baserrietan, soingaineko txikiekin, mahuka zabal eta motzekin, mendian janzteko euria ari zuenean, arantzak zein sasiak mozten zituztenean eta beste hainbat lanetan.

## Inguruko bitxikeriak 
Norbaiti **mila deabru!** esaterakoan, askok horren ordez **bi mila kapusai!** esan ohi zuten. Apirilaren amaierak eguraldi hotz eta, batez ere, euritsuaren ospea du; horrela, Gasteizen san Prudentziori santu pixatia deitzen diote, eta *san Marko (IV-25), bost kapusaiekin hotzak hil omen zen* dio esaera zahar batek*.*

## Non aurki daitezke? 
Gaur egun, kapusaiak ez dira ohiko jantziak, baina oraindik ere ikus daitezke hainbat jai eta ospakizunetan. Bestalde, Donostiako San Telmo museoan ere ale bat gordetzen da.

Adibidez, Artzain Egunean, Baserritar Egunean edo San Tomas Azokan bada kapusaia janzten duen jendea. Horrez gain, euskal dantza edo antzerki tradizionaletan ere erabiltzen da, hala nola Zuberoako maskaradetan edo Pastoraletan, non irudi eta jantzi zaharrek protagonismo berezia duten. Dantza-taldeek eta herri-antzerki taldeek sarri erabiltzen dute kapusaia, garai bateko janzkera islatzeko.

Beraz, nahiz eta gaur egun eguneroko erabileran ez egon, kapusaia bizirik dirau gure ondare kulturalaren parte gisa, eta ekitaldi jakin batzuetan ikus daiteke oraindik, tradizioaren eta historia kolektiboaren adierazle gisa.

## Erreferentziak 
6. Atlas Etnografikoa (2025-05-17)

7. Euritik babesteko soingaineko txanoduna(2025-05-17)

## Kanpo estekak 
* Kapusaia. Txartesa. Hongarina. Euskal Herriko Atlas Etnografikoa. Labayru eta Etniker.
Mundu zabaleko jokoak, jokoen mundu zabala

***Munduzabaleko jokoak, jokoen mundu zabala*** 1997an Patxi Angulo Martin irakasleak Elhuyarrekin argitaratutako liburua da.

Liburuan mundu mailako  100dik joko deskribatzen dira. Egileak Donostian eta Interneten sortu duen Jokoenea gunean aurkitu daitezke, esaterako hauek:

#### Bakar-jokoak 
Kartetako bakar-jokoak: Hamabosta, Harpa, Lore-azaoa, Xirula, Zabaldua

Bestelako Bakar-jokoak: Afrikako buruhausgarria, Bakar-jokoa, Hanoiko dorreak, Pentaminoa, Soma, Tangram, Txinako bakar-jokoa

#### Dado-jokoak 
Gezurtia, Kirikia, Lasterketa, Tortoloxak

#### Domino-jokoak 
Dominoa, Hexagramak, Garrafina, Hiltzailea

#### Karta-jokoak 
Azken altxaldia, Bihotzak, Kontinentala, Mah jong, Rumi, Ustela

#### Taula-jokoak 
Aurrez aurreko jokoak, Gala, baserritarren xakea, Shaturanga, Shogi, Japoniako xakea, Xiangqi, Txinako xakea, Alkerke, Fanorona, Seeg, Yote, Zamma, Abalone, Go edo Weiqi, Mu torere, Reversi, Azeria eta antzarak, Bagha chal, Erasoa, Erbia inguratu, Hnefatafl, Leopardoen jokoak, Rimau-rimau, Tablut

#### Egituraketa-jokoak 
Halma, Piramidea, Salta, Txinako damak, Errotak, Go-bang, Hex, Havannah, Lasterketa-jokoak, Antzara, Asi keliya, Backgammon, Barrikadak, Kerala, Nyout, Partxisa edo Ludoa, Patol, Patolli, Saturankam, Senet, Tabula, Ur-eko erret jokoa, Mankalak, Awari, Congklak, Mbau, Gabata, Hus, Mefuhva.
Fitxategi:Bakar-jokoguantxe00932.jpg|Bakar-joko guantxea
Fitxategi:LehenFournier00099.jpg|Heraclio Fournierren karta-sorta
Fitxategi:Tangram-man.svg|Tangram
Fitxategi:Go-Equipment-Narrow-Black.png|GO partida bat

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jokoenea
* Arabako Fournier Karta Museoa
* Karta-jokoen Frantziako Museoa
* Jostailu eta Automaten Museoa (Katalunia)

## Kanpo estekak 
* «Mundu zabaleko jokoak. Jokoen mundu zabala (PDF)» Angulo Martin, Patxi.  (1997). *www.elhuyar.eus*, Liburua PDF fitxategian deskargatzeko aukera
Margarita Olañeta

**Margarita Olañeta Izagirre** (Ermua, Bizkaia, 1931ko urtarrilaren 7a) gizarte-ekintzailea, irrati kolaboratzailea, eta 2002tik 2016ra *Eibar* aldizkariko zuzendari eta koordinatzailea izandakoa da.

## Biografia 
Ermuko Erdikokalen jaio zen, *Pedromarianeko* etxean eta familia osoak aitita Pedro Mariaren gomutazko ezizen hori jaso zuen. Ignacio Olañeta Villak, jaiotzaz balmasedarra, eta Rosario Izagirre Aranburu ermuarrak edukitako bost seme-alabetan nagusiena izan zen. Aita Ermuko alkate izan zen ezkondu zenetik eta ama etxe azpian zuten taberna-dendaz arduratzen zen.  

Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz, aita espetxeratu ostean, desagertuta bolada luzea emanda, hilda azaldu zen Elgetarako kamino bazterrean. Gerrako umezurtz bezala, Margarik 14 urte bete arte Bilbon ikasi zuen, Deustuko San Jose ikastetxean eta irakaslea izateko ilusioa piztu zitzaion bertan. Ikaste sasoia amaituta, Ermura itzuli zen eta amari dendan laguntzen jarri zen, bertako kontu eta abarrez arduratuz.

## Ibilbidea 
Sinesmen handiko emakumea, Vaticanoko II. kontzilioaren joera teologikoetan sakon hausnartutakoa zen eta katekista ibilitakoa Eibarko parrokiako taldean. Herriko ikastetxe publikoek erlijioko irakasle bat eskatu zutenean, bere burua aurkeztu zuen, pozarren. Urteak eman zituen irakasle, joan-etorrika eskolaz eskola, bere betiko ilusioa egi bihurtuz. 

### *Eibar* aldizkaria 
Estaziño kalean, euren etxean bertan zegoen *Eibar* aldizkariaren bulegoa eta Jose Mari zen berorren zuzendari. 2002an, ustekabean hil eta Margari aldizkariari zegozkion paper, harpidedun zerrenda eta diru-kontuak herriko parrokoari eramatera joan zenean, honek zuzendari izatera animatu zuen. Beti aurrera jotzeko andrazkoa izanda, senarrak utzitako konpromisoari jarraipena eman nahian, erronka berriari gogotsu oratu zion: gaiak aukeratu, argazkiak sailkatu, kolaboratzaileak lortu, editoriala idatzi, artikuluak txukundu... ugariak ziren aldizkariaren edizioak eta gidaritzak eskatzen zizkion eginbeharrak. 

Bere esanetan, aldizkariaren kargua hartzeak senarraren heriotzak lagatako hutsunea betetzen lagundu zion. Urtaroz urtaro ale berri bat kaleratuz, hiruhilabetekariaren zuzendari eta koordinatzaile lanetan 14 urtez jardun zuen, 2016an esker onez beteta agur esan zuen arte “aldizkariak lehen aldiz kaleratu zenetik herritarren babesa eta onespena" izan zuela gogoratuz.  Aldizkariari esker herriaren parte sentitzeko, jende askorekin erlazionatzeko eta Eibarko sekretu guztiak ezagutzeko aukera eduki izanaren satisfakzioa zuen. 

### Irrati kolaboratzaile 
Sasoi baten, SER kateari lotuta zegoen Radio Eibar irratiaren tertulietan parte hartu zuen. Tertuliakide gazte zein bera bezala adinean aurrera zihoazen herritarrez inguratuta, bere ikuspuntua partekatzen zuen entzuleekin, aktualitate, herriko gai, politika edo balore kontuak irrati-uhin bidez zabalduz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chazaliella

***Chazaliella*** landare loredunen generoa da. 23 espezie ditu eta Rubiaceae familiakoak dira. Afrikan aurkitzen dira, Tropiko aldean.

## Espezieak 
**Chazaliella abrupta* (Hiern) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella anacamptopus* (K.Schum.) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella coffeosperma* (K.Schum.) Verdc.
**Chazaliella cupulicalyx* Verdc.
**Chazaliella gossweileri* (Cavaco) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella insidens* (Hiern) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella letouzeyi* Robbr.
**Chazaliella longistylis* (Hiern) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella lophoclada* (Hiern) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella macrocarpa* Verdc.
**Chazaliella obanensis* (Wernham) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella obovoidea* Verdc.
**Chazaliella oddonii* (De Wild.) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella parviflora* (R.D.Good) Verdc.
**Chazaliella poggei* (K.Schum.) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella ramisulca* Verdc.
**Chazaliella rotundifolia* (R.D.Good) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella sciadephora* (Hiern) E.M.A.Petit & Verdc.
**Chazaliella viridicalyx* (R.D.Good) Verdc.
**Chazaliella wildemaniana* (T.Durand ex De Wild.) E.M.A.Petit & Verdc.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Kew World Checklist of Selected Plant Families, *Chazaliella*