open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frantziaren banaketa administratiboa

eskuinera|400px
**Frantziaren banaketa administratiboa** hainbat mailatan banatu den administrazio-sistema konplexu bat da:

## Metropolitar lurraldeen banaketa 
:* 13 eskualde (fr. *régions*): Frantzia 18 eskualdetan banatu da; horietatik 13, Metropolitar Frantzian daude. Nahiz eta lehen mailako azpibanaketa izan, Frantzia estatu zentralista denez, ez dute botere betearazlerik, judizialik edo legegilerik.
:* 96 departamendu (fr. *départements*): Metropolitar Frantzian, eta beste 5, itsasoz haraindi. Kontseilu Orokor bat dute buru. Sei urterako hautatuak dira kontseilukideak. Departamendu bakoitzak prefeta bat du.
:* 323 barruti (fr. *arrondissements*): departamendu bakoitza hainbat barrutitan banatu da, eta bakoitzak azpiprefeta bat du buru. Haren helburua departamenduko prefetari laguntzea da.
:* 1.995 kantonamendu: hauteskunde-barrutien antzekoak dira.
:* 36.529 udalerri edo komuna: unitate administratiborik txikienak. Bakoitzak udal edo *mairie* bat du buru.

## Itsasoz haraindiko lurraldeen banaketa 
eskuinera|300px
:* 5 itsasoz haraindiko eskualde (fr. ''régions d'outre-mer* edo ROM): Guadalupe, Guyana Frantsesa, Martinika, Mayotte eta Réunion. Eskualde bakoitza itsasoz haraindiko departamenduekin (fr. *départements d'outre-mer* edo DOM) kointzidenteak dira.
::* 12 barruti.
::* 172 kantonamendu.
::* 129 udalerri.

:* 5 itsasoz haraindiko kolektibitate (fr. *collectivités d'outre-mer* edo COM): Polinesia Frantsesa, Saint-Pierre eta Mikelune, Wallis eta Futuna, Saint Martin eta Saint Barthélemy.
:* *Sui géneris* kolektibitate 1: Kaledonia Berria.
:* Itsasoz haraindiko lurralde 1 (fr. *territoire d'outre-mer'' edo TOM): Frantziaren Lurralde Austral eta Antartikoak, bost barrutitan banatzen direnak: Kerguelen uharteak, Saint Paul eta Amsterdam uharteak, Crozet uharteak, Adélie Lurraldea eta Îles éparses. Lurralde hau Réunion uhartetik administratzen da.
::* Clipperton. Zuzenean gobernuak administratzen ditu.

## Kanpo estekak
Liechtensteinen banaketa administratiboa

thumb|200px|eskuinera|Liechtensteingo udalerriak.

**Liechtensteingo Printzerria** hamaika udalerritan banatzen da (pl. *Gemeinden* - sing. *Gemeinde*), gehienak herri bakar batez osatuta daudelarik:

* Vaduz - Hiriburua.
* Schaan - Handiena.
* Balzers
* Triesen
* Eschen
* Mauren
* Triesenberg
* Ruggell
* Gamprin
* Schellenberg
* Planken - Txikiena.

## Kanpo estekak
Demi Lovato

**Demetria Devonne "Demi" Lovato** (1992ko abuztuaren 20a), **Demi Lovato** izenez ezaguna, aktorea eta abeslaria da. Ezagun egin zen *Camp Rock* izeneko *Disney Channel*eko pelikulan Mitchieren papera egin zuenean, Jonas Brothers taldearekin. Ezaguna da, halaber, *Sonny With a Chance* deitzen den telesailean ateratzen delako, non Sunny Munroe baita. Gainera, Estatu Batuetan 24 milioi disko saldu ditu.

26ko martxoan atera zuen "Dancing with the Devil" abestiak eragin handia izan du bere karreran, gai zailez hitz egiten duelako. Adibidez, drogen kontsumoa edo bere antsietatea aipatzen ditu abestiaren letran, baita bere droga "gamelu"-tik jasotako bortxaketa ere. Datu gehiago jakiteko, Demik gai hauei buruzko dokumental bat argitaratu zuen YouTube plataforman.

## Biografia 
Dallasen jaio zen, Texasen. Bi ahizpa ditu: Dallas, 3 urte zaharragoa, aktorea eta abeslaria bera ere; eta Madison, 10 urte gazteagoa dena. Bere ama, Diana Hart, ezaguna zen bere hirian abeslari bezala. Demik *Cross Timbers Middle School* eskolan ikasi zuen, eta bertan hiru urte pasa zituen koroko klaseetan. Gaur egun klaseak etxean jasotzen ditu, irakasle partikular batekin, bere karreraren ondorioz.

## Karreraren hasiera 
Demi Lovato sei urterekin hasi zen antzezten. 2002an *Barney & Friends* izeneko programan agertzeko aukeratu zuten. Garai hartan, Demik bere abesteko gaitasuna erakutsi zuen eta *Prison Break*, *Split Ends* eta *Just Jordan* izeneko telebistako programetan parte hartu zuen. 2007ko urtarrilean mini-serie izeneko bost minutuko programan agertu zen. Baina Demi famatu egin duena Disney Channeleko *Camp Rock* izeneko pelikula originala izan da. Pelikula 2008ko ekainaren 20an estreinatu zen Estatu Batuetan. Demi abeslaria ere bada, 10 urterekin hasi zen gitarra jotzen. Gaur egun *Sonny With a Chance* izeneko telesailean ari da lanean. Bera da protagonista.

## Diskografia 
* 2008: ''Don't Forget*
* 2009: *Here We Go Again*
* 2012: *Unbroken''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Suediaren banaketa administratiboa

**Suedia** administratiboki 21 *län* edo konderritan banatzen da. Gaur egun, konderri bakoitza udalerritan banatzen da, Suedia osoan 290 daudelarik. Udalerriak haur hezkuntza, lehen hezkuntza, bigarren hezkuntza, gizarte zerbitzu eta hirigintza-plangintzaz arduratzen dira.

Historikoki, 24 *landskap* edo probintziatan antolatuta egon da. Halaber, hiru eskualde nagusitan zeuden:
* Norrland, iparraldea.
* Svealand, erdialdea.
* Götaland, hegoaldea.

|

|}

## Kanpo estekak
Total War

***Total War*** () The Creative Assembly estudio britainiarrak garatutako bideo-joko saga edo bilduma bat da. Bideo-joko guzti hauen dinamika txandakako estrategia eta denbora errealean burututako gudu taktikoen arteko konbinaketan oinarritzen da. Beren ezaugarri nagusia euren eduki grafiko harrigarrian datza, hau batez ere bere azken bertsioan jazotzen da.

Bilduma hau unitate oso handien kontrola zailtasun handirik gabe burutu ahal izateagatik ospetsu bilakatu da. Bideo-jokoak izanik, ez da ahaztu behar egiazkotasun nahiko zorrotza dutela. Horregatik bideo-joko sorta honen zaletuek zorroztasun hau handiagotu eta okerrak konpondu nahian hainbat mod sortuz joan dira. Adibidez: *Rome: Total War* bertsioko "zezen-gerlarien" kasuan gertatu zenean.

## Bilduma osatzen duten bideo-jokoak 
* *Shogun Total War*, 2000
* *Medieval Total War*, 2002
* *Rome: Total War*, 2004
* *Medieval II: Total War*, 2006
* *Empire: Total War*, 2009
* *Napoleon: Total War*, 2010
* *Total War: Shogun II*, 2011
* *Total War: Rome II*, 2013
* *Total War: Attila*, 2015
* *Total War: Warhammer*, 2016
* *Total War: Warhammer II*, 2017
* *Total War Saga: Thrones of Britannia*, 2018
* *Total War: Three Kingdoms*, 2019

## Kanpo estekak 
* Total War sagaren webgune ofiziala
Serowe

**Serowe** (90.000 biztanlerekin 2001ean) Botswanako hiri handiena zen Palapye bizilagunak 2000. urtean gainditu zuen arte. Serowek Botswanako historian garrantzitsua da; Bamangwato jendearen hiriburua izan zen XX. mende hasieran eta Botswanako hainbat presidente jaiotako hiria izateagatik. Azken urteetan hainbat garapen eman dira, hiria eta Botswana bera ere aurrera doazen heinean.

## Historia 
Serowen Khama III.-aren oroimenezko estatua bat dago. Khama III Bamangwato jendearen buruzagi bat izan zen 19. mende bukaeran eta 20. mende hasieran. 1903an Serowe sortu zuen. Serowen ere Seretse Khama, Botswanako lehen presidentea jaio zen.

## Gobernua 
Serowe Erdialdea barrutiko hiriburua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bamangwato

**Bamangwato** (zuzenago idatzita **BagammaNgwato**) Botswanako zortzi Tswana tribu nagusietako bat da, eta beste Twana tribuek bezala biztanleriaren portzentai txiki bat osatzen dute baita beraien hiriburuan, Serowen, ere. Gehiengoa diren Bakalanga-rengan (Erdialdea barrutiko tribu handiena) agindu zuten, baita beste tribu batzuengan ere hala nola Bitwa edo Tswapong.

## Kanpo estekak
Rotifera

**Rotifera** animalia sasizelomatu mikroskopikoz osatutako filum bat da. Lehenengo aldiz John Harrisek deskribatu zituen 1696an eta Anton van Leuuwenhoekek ere beste forma batzuk aipatu zituen 1703an. Gehienak 0,1 eta 0,5 milimetro arteko tamaina dute, nahiz eta 50 μm eta 2 milimetro arteko tamaina izan dezaketen. Normalki ur gezatan bizi dira mundu osoan zehar, itsastarrak diren espezie batzuekin batera. Rotifera batzuk igerilariak dira eta, beraz, guztiz planktoniko. Beste batzuk substratuan zehar mugitzen dira eta beste batzuk sesilak dira, tutu batzuen barruan bizi direlarik. 25 espezie kolonial dira (adibidez *Sinantherina semibullata*). Ur gezako zooplanktonaren parte garrantzitsua dira.
Orotariko Euskal Hiztegia

[alt=|thumb|300x300px|[Testu corpus|Euskarazko testu-corpusak, Igone Zabalaren aurkezpen batean (2018)]]
***Orotariko Euskal Hiztegi**a* (***OEH*** siglaz eta ***Orotarikoa*** izen laburtuaz ere ezaguna) euskararen aro eta euskalki guztietako idazkietako lexikoa jaso eta antolatzea xede duen hiztegi historiko deskriptibo bat da, Euskaltzaindiak egin duen lanik handienetako bat. Koldo Mitxelenaren ardurapean hasi zen egiten, eta lantaldearen burua Ibon Sarasola izan da. 1987an argitaratu zen paperean lehen liburukia, eta 2005ean azkena, hots, 16.a. Euskaltzaindiak Internetez eskaintzen du hiztegiaren oinarrizko bertsio elektronikoa, Creative Commons lizentziapean (CC-BY-NC-CA), paperezko bertsioa osatu (adibidez, geroago agertu zen Lazarragaren eskuizkribuarekin) eta zuzendu duena.
[thumb|[Ibon Sarasola]]
Hiztegirako hitzak biltzeko —hau da, corpusa osatzeko—, 1970eko hamarkada arterainoko 310 obra oso aukeratu zituzten. Hortik, 5.800.000 hitzeko testu-corpusa sortu zuten. *Orotariko Euskal Hiztegiaren corpus moduan ezaguna dena**.*** Hiztegiko sarrera bakoitzean xehetasun hauek ageri dira: hitza, hitzaren aldaerak, aldaera bakoitzaren euskalkiak, aldaeraren idatzizko lehen erabileraren urtea, hitzaren esanahia eta erabileraren adibideren batzuk. Orotariko Euskal Hiztegia 310 idazki horietan oinarritzen da gehienbat, baina bestetako iturriak ere (hiztegiak, lexiko bilduma dialektalak, etab.) erabili ditu; jakina, munduko hiztegi guztiek bezala, ez ditu euskaraz izan diren eta diren hitz guzti-guztiak jaso, ezinezkoa da eta.

Koldo Mitxelenaren ekimenez abiatu zen, eta hark ezarri zituen lanaren oinarriak. Lehen liburukia kaleratu baino lehentxeago hil zen, 1987an, eta orduan Ibon Sarasolak hartu zuen lanaren gidaritza. Gabriel Fraile ere ari da hiztegian lan egiten.

Orotariko Euskal Hiztegia Hiztegi Batuaren oinarri nagusia da, baina ez bakarra.

## OEH Corpusa 
[thumb|[Koldo Mitxelena]]
Orotariko Euskal Hiztegiko corpusak garai, toki eta mota guztietako euskal hitz-ondarea bildu nahi du. Hots, tradizioaren bilketa-lanean oinarritzen da proiektua.

Orotariko Euskal Hiztegia corpus diakroniko itxia da, 1970. hamarkada arte iristen baita. 310 obra oso "aukeratu" biltzen ditu, 5.800.000 hitzek osatua; kodetu eta lematizatu gabea. Hala ere, euskararen historiaren altxor ezinbestekoa da. Sailkapen orokorra du: epea, euskalkia, eta testu mota zabala. 2020ko bertsioak 146.134 sarrera eta 56.781 azpisarrera biltzen ditu, eta 485.168 adibide erakusten ditu (hiztegiak dituenetatik % 80 inguru). Hiztegiaren egitura formala Text Encoding Initiative (TEI) gidalerroen arabera definitu da. Creative Commons lizentziapean banatzen da (CC-BY-NC-CA).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Testu corpus artikuluko «Orotariko Euskal Hiztegia (OEH)» atala.
* Koldo Mitxelena
* Ibon Sarasola
* Diccionari de la llengua catalana

## Kanpo estekak 
* Orotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindiaren webgunean kontsultagai.
Ekonomia informal

**Ekonomia informala** edo **ezkutuko ekonomia** estatuaren kontrolpetik at egiten den jarduera ekonomikoa da. Ekonomia informala ez da sartzen estatistika ofizialetan, ez eta zirkuitu fiskaletan ere, protagonistak (herritarrak, enpresaburuak, langileak) eta emaitza (produkzioa, kostuak, irabaziak) ez direlako aitortzen.

Ekonomia informalean sarturik daude bai legezkoak diren zenbait ekonomia jarduera (hala nola truke informala), bai ezkutuko ekonomia edo merkatu beltza izenez ezagunak diren legez kanpoko ekonomia jarduerak (hala nola droga trafikoa eta arma trafikoa).

Ekonomia informala garrantzi handikoa da edozein herrialdetan, batez ere langabezia-tasa altua duten herrialdeetan. Europan egin diren azterketetan kalkulatu da hala Espainiak nola Italiak barne produktu gordinaren %&nbsp;20 dutela ezkutuko ekonomian, eta Greziak aldiz %&nbsp;30.

Etorkinak, emakumeak eta haurrak dira ekonomia informalean aritzen diren langileen ehuneko handiena. UNICEFek emandako datuen arabera, 246 milioi haurrek egiten du lana ezkutuko ekonomian; hiru laurdenek (171 milioi), arrisku egoeran.

## Ikus, gainera 
* Merkatu beltz

## Kanpo estekak
Biosfera erreserba

eskuinera|thumb|360px|Biosfera Erreserben Mundu Sarearen mapa, 2009an, herrialde bakoitzak duen biosfera erreserben kopurua adierazita. *Oharra: mugaz gaindiko erreserbak hainbat aldiz zenbatu dira; hots, zenbat herrialdetakoak diren, hainbat aldiz.*

**Biosfera erreserba**, UNESCOk planetako habitat moten adierazgarritzat izendatu dituen eremu geografikoak dira, lehorreko nahiz itsasoko ekosistemak barne hartzen dituztenak. Izendapen horiek Gizakia eta Biosfera (MaB) programaren barruan egiten dira; izan ere, 1970eko hamarkadaren hasieran abiatutako programa horren helburu da bioaniztasunaren galerak ekologian, gizartean eta ekonomian dakartzan ondorioak aztertzea, eta bioaniztasunaren galera hori geldiaraztea. Eta helburu horretarako tresna bat da Biosfera Erreserben Mundu Sarea.

Hiru helburu dituzte biosfera erreserbek: natura kontserbatzea, garapen jasangarria eta laguntza logistikoa, ezagutza zientifikora eta jasangarritasunerako hezkuntzara zuzendua. Esperimentazio-eremu eta esperientzia-laborategi gisa konfiguratzen dira, haietan bizi diren pertsonen bizi-baldintzak hobetzeko kontserbazioaren eta garapen jasangarriaren arteko oreka lortzeko helburuarekin

## Biosfera erreserbak Euskal Herrian 
Bi dira biosfera erreserbak Euskal Herrian: Urdaibai (Bizkaian) eta Bardea (Nafarroan).

Fitxategi:Urdaibai Bird Center 09 humedal.jpg|Urdaibaiko hezegunea
Fitxategi:Bardenas Reales BN.jpg|Bardeak.
Fitxategi:Cascada Geres - panoramio.jpg|link=|Galizia eta Portugal artean dagoen Gerês-Xurés erreserba
Fitxategi:East Carpathians Biosphere Reserve, Poland Slovakia Ukraine (2).jpg|link=|Ekialdeko Karpatoetako erreserba.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Biosfera
* Monumentu natural
* Natura erreserba
* Itsas erreserba
* Parke nazional

## Kanpo estekak
Jules Renard

**Pierre-Jules Renard** edo **Jules Renard** (Châlons-du-Maine, Mayenne, Frantzia; 1864ko otsailaren 22a - Paris, Frantzia &ndash; 1910eko maiatzaren 22a) Goncourt Akademiako kide izan zen idazle frantziarra. Mercure de France-ko sortzaileetako bat. Literatur eta drama kritikoa, kontalari eta poeta.

## Bizitza 
Neversen eta Parisen egin zituen ikasketak; *Mercure de France* aldizkariaren sortzaileetariko bat izan zen 1890ean. Eleberriak eta antzerkirako obrak idatzi zituen batik bat, eta 1935. urtean argitaratu zen 1887-1910 urteetan idatzi zuen *Egunkaria*.

## Lanak 
* *L´écornifleur* (1892, *Bizkarroia*),
* *Le vigneron dans sa vigne* (1894, *Mahats biltzailea bere mahastian*),
* *Poil de carotte* (1894, *Axenario*),
* *Histoires naturelles* (1896, *Historia arruntak*),
* *Bucoliques* (1898, *Bukolikoak*),
* *Le plaisir de rompre* (1897, *Apurtzearen gozamena*),
* *Le pain de ménage* (1898, *Ezkontideen ogia*).

## Kanpo loturak 
## Erreferentziak
Once Upon a Time in America

***Once Upon A Time In America*** (euskaraz *Bazen Behin Amerikan*), 1984ko Sergio Leone italiar zinema zuzendariaren gangster drama film bat da. Robert De Niro, James Woods, Elizabeth McGovern, Jennifer Connelly, James Hayden, Brian Bloom, William Forsythe, Adrian Curran, Tuesday Weld, Joe Pesci, Treat Williams, James Russo, Burt Young eta Danny Aiello aktoreek antzezten dute. Soinu banda Ennio Morricone musikagileak konposatu zuen.

BAFTA saria lortu zuen 1984ean : musika onenari (Ennio Morricone), eta erropa onenari (Gabriella Pescucci).

Sergio Leonek zuzenduriko azken filma da. *Once upon a time* trilogiaren filmeetako bat da, beste biak, *Once Upon a Time in the West* (1968) eta *Giù la testa* (1971).

## Argumentua 
David Aaronson "Noodles" (Scott Tiler), judu gazte txiro batek, XX. mende hasieran Manhattan, New Yorkeko herrian, Maximilian Bercovicz "Max" (Rusty Jacobs) ezagutzen du, beste judu bat bere helburuak lortzen edozein bide erabiltzeko gai dena.

Hiru lagunekin adiskidetzen dira eta banda bat osatzen dute "Noodles", Patrick Goldberg "Patsy" (Brian Bloom), Philip Stein "Cockeye" (Adrian Curran), eta Dominic (Noah Moazezi). Bugsy (James Russo)gatik jarraituak dira, lehenago Noodleskin lan egiten zuena eta Dominic hilgo duena. Noodlesek hilgo du berehala eta 12 urte gartzelan pasatuko ditu.

Noodles (Robert De Niro) prisondegitik irteterakoan Max (James Woods) hartzen du, eta bandaren beste 2 lagunekin jarraiten du, Patsy (James Hayden) eta Cockeye (William Forsythe). Laurak debekatu garaiaren gansterik handienak izatera helduko dira.

## Aktoreak 
* Robert De Niro, Scott Tiler ... *David "Noodles" Aaronson*
* James Woods, Rusty Jacobs ... *Maximilian "Max" Bercowicz/Christopher Bailey*
* Elizabeth McGovern, Jennifer Connelly ... *Deborah Gelly*
* James Hayden, Brian Bloom ... *Patrick "Patsy" Goldberg*
* William Forsythe, Adrian Curran ... *Philip "Cockeye" Stein*
* Tuesday Weld ... *Carol*
* Larry Rapp ... *Moe "Fats" Gelly*
* Joe Pesci ... *Frankie Minaldi*
* Treat Williams ... ''James Conway O'Donnell*
* James Russo ... *Bugsy*
* Burt Young ... *Joe Minaldi*
* Danny Aiello ... *Vincent Aiello*
* Noah Moazezi ... *Dominic*

## Berezitasunak 
* Bere iraupenarengatik bi zatitan aurkeztua izan zen, nahiz eta film bakar bezala antzeztu.
 
* Filmaren ezaugarririk nabarmenena Ennio Morriconeren musika datza, zinemaren historiaren zinema musikarik hoberena izan da. Dramaren kontaketa eta musika biak bat egiten baitute.
* Hau da *Once upon a time the Trilogy* bezala ezagutua izanzen hirugarren filma, aurretik *Hasta que llegó su hora'' C'era una volta il West (Bere ordua iritsi zen arte) (1968) eta *¡Agáchate, maldito!* (Makurtu, madarikatua!!) (1971).
* *"The Hoods"*, Harry Grey idazlearen eleberriaren gidoian oinarriturik dago.
* Filman La naranja mecanica filmaren alusio egiten da, umeak aldatzen dituztenean, musika, zuria eta Cockeye tomando biberoitik esnea edaten(moloko vellocet)

## Sariak 
### BAFTA 
### Urrezko Globoak 
## Kanpo estekak 
*  Trailerra
*  *Once Upon A Time In America* FilmAffinity
*  Once Upon A Time In America
Ghanzi (barrutia)

**Ghanzi** (batzuetan **Ghantsi**) Botswana mendebaldeko barrutia da. Mendebaldean Namibiak mugatzen du, eta ekialdera herrialdearen barnealderaino hedatzen da. Barrutiko zentru administratzailea Ghanzi hiria da. Ghanzi barrutiko ezkerraldeko erdiak Kalahariko erreserbako barnean dago. 2001ko datuen arabera 33.170 biztanle bizi dira bertan, Botswanako beste edozein barrutin baino gutxiago.

## Kanpo estekak
Ghanzi (hiria)

**Ghanzi** Botswana Errepublikako mendebaldean kokatzen den hiri bat da, Afrikako hegoaldean. Ghanzi barrutiko zentru administratzailea da, eta "*Kalahariko hiriburua*" bezala ezagutzen da.

## Kanpo estekak
Louis Mountbatten

**Louis Francis Albert Victor Nicholas George Mountbatten** (1900eko ekainaren 25a – 1979ko abuztuaren 27a) Erresuma Batuko amirala izan zen, Indiako azken erregeordea, eta Indiako Batasun independentearen lehen gobernatzaile nagusia (1947-1948). 1979an, Behin-behineko IRAk hil zuen, haren itsasontzian jarritako bonba batez.

## Biografia 
Viktoria erregina berramona zuen, eta Filipe, Edinburgoko dukea, haren biloba zen.

Lehen Mundu Gerran Jutlandiako bigarren itsas guduan hartu zuen parte. Bigarren Mundu Gerran Norvegia eta Frantziako indargune alemaniarren kontrako operazioak zuzendu zituen. 1943ko abuztuan, Asiako hego-ekialdean aliatuen aginte nagusia eman zitzaion. Japoniarrak Birmaniatik eta Singapurretik egoztea lortu zuen.

Diplomatiko nabaria ere izan zen. Lord Wavell ordezkatu zuen Indiako azken erregeordea izateko, eta independentzia prozesua burutzea egokitu zitzaion. India independenteko lehen gobernatzaile nagusia ere izan zen, Jawaharlal Nehru lehen ministroak eskatuta.

## Heriotza 
Mountbatten Behin-behineko IRAren atentatu batean hil zen.

Udako oporrak Donegal konderrian pasa ohi zituen, Irlandako ipar-mendebaldeko kostaldean. Garda Síochának segurtasunaren inguruan emandako aholkuak eta ohartarazpenak gorabehera, 1979ko abuztuaren 27an arrantza egitera irten zen. Aurreko gauean, Thomas McMahon IRAko kideak urruneko kontroleko bonba bat paratu zuen 10 metroko txalupan. Ezezagun batek leherrarazi zuen bonba, Mountbatten eta beste batzuk barruan zirela.

McMahonek bizitza osorako kartzela zigorra jaso zuen 1979ko azaroaren 23an.

Gerry Adamsek ondokoa adierazi zuen Mountbattenen heriotzari buruz:

## Ikus gainera 
* Lord Mountbattenen hilketa
Das urteil

***Das Urteil*** (euskaraz: *Epaia*) Franz Kafkak 1912an idatzitako narrazioa da. *Arkadia* izeneko literatura-urtekarian argitaratu zen 1913an. *Felice Bauer* emakumeari eskaini zion narrazioa, nahiz eta hurrengo argitalpenetan *F.* izena bakarrik agertu.

## Argumentua 
Georg Bendemann, merkatari gazte bat, gutun bat idazten ari zaio Errusian bizi den lagun bati, laster Frieda Brandenfeld neskarekin ezkonduko dela azaltzeko. Lagunak jaioterria utzi zuen negozio bat ezartzeko Errusian. Negozioa gainbehera doa, nahiz eta hasieran arrakasta izan.

Georgek gutuna idatzi duela bere aitari azaltzea erabakitzen du. Aitak zalantzan jartzen du lagunik dagoela. Halaber, familiaren negozioan gertatzen dena ezkutatzea leporatzen dio Georgeri.

Georg saiatzen da aita oheratzen, baina honek oihukatzen du bere semeak hil egin nahi duela. Halaber, semearen laguna ezagutzen duela onartzen du, eta Georgeri aurpegiratzen dio kasu egin ez diola lagunari, Errusiara joan zenetik. George kikiltzen da aitaren hitz gogorrengatik.

Aitak, gaitzespenak amaituta, honako epai hau botatzen dio: *itota hiltzera kondenatzen zaitut*. Georgek etxetik alde egiten du eta zubi batera heltzen da. Han bere burua erortzen uzten du, hiltzeko, agidanez.

## Kanpo estekak
Once upon a time the Trilogy

**Once upon a time the Trilogy**, Sergio Leone zinema zuzendari italiarraren hiru film dira.

Hiru filmak "Once upon a time..." hasten direnak, "Bazen behin..." euskaratuta.

## Trilogia 
* ''C'era una volta il West* (Bere ordua iritsi zen arte) (1968)
* *Giù la testa,* (Makurtu, madarikatua!!) (1971)
* *Once Upon A Time In America'' (Bazen behin Amerikan) (1984)

## Ikus, gainera 
* Sergio Leone

## Kanpo estekak
Jatsu (argipena)

**Jatsu** Euskal Herriko bi herriren izena da:

* Jatsu (Lapurdi): Euskaltzaindiak, bestearengandik desberdintzeko, **Jatsu Lapurdi** sinonimoa ere onartu du euskara baturako. *Jatxou* leku-izena eman du frantsesez.
* Jatsu (Nafarroa Beherea): Euskaltzaindiak, aurrekoarengandik desberdintzeko, **Jatsu Garazi** sinonimoa ere onartu du euskara baturako. *Jaxu* leku-izena eman du frantsesez.

## Jatsu Garazitik eratorritako erabilerak 
Jatsu Garazin zuen jatorria Frantzisko Xabierkoaren familiak, eta horrek *Jatsu* deitura gisa ere erabiltzea ekarri du (espainieraz, *Jaso* grafia eman du). Azken urteetan pertsona izen gisa ere erabili izan da.
* **Frantzisko Jatsu Azpilikueta** zen Frantzisko Xabierkoaren benetako izena. Gaztelaniazko iturrietan, *Francisco de Jaso*.
* Mikel Jatsu Azpilikueta, Frantzisko Xabierkoaren anaietako bat izan zen.
* Joanes Jatsu Azpilikueta, Frantzisko Xabierkoaren beste anaia.
* Joanes Jatsu, aurreko hiruren aita.

## Erreferentziak 
* Euskaltzaindiaren izendegi gaurkotua. Neurri txiki batean akademiako 108 eta 122. arauekin kontraesanean dago; arrazoia bi herrien jentilizioek bat ez egitea dateke.

## Ikus, gainera 
* Jaso Ikastola, Iruñeko Mendebaldea auzokoa.
Jaso (argipena)

**Jaso** izenak hainbat artikulutara eraman gaitzake:

* **Jaso enpresa**, Goierriko garabi ekoizle bat.
* **Jaso (aulkiak)**, 20. mendeko ileapaindegiko aulki modelo bat, Eibarren egina.
* **Jaso deitura** (gaztelaniaz idatzia), **Jatsu** deitura euskaldunaren aldaera bat da, Frantzisko Xabierkoaren familiaren deitura.
Cuelgamuros Harana

**Cuelgamuros Harana** 2022rarte **Erorien Harana** moduan ezagutua (gazteleraz, *Valle de los Caídos*) San Lorenzo de El Escorialen, Guadarramako mendilerroaren Cuelgamuros haranean hain zuzen ere, Francisco Franco diktadoreak Espainiako Gerra Zibilean eroritakoen omenez eraikitako monumentua da.

Pedro Muguruza eta Diego Méndezek diseinaturiko monumentua 3.360 akreko azalera duen mediterranear basoko eremu batean eraiki zuten, Beneditar basilika baten ondoan.

Lanek 1940an hasi eta hemezortzi urte iraun zuten, 1958ko apirilaren 1ean ireki arte. Aurrekontu ofiziala 1.159 bilioi pezetakoa zen.

Haren esangura eta mantenua eztabaidatuak dira oso, alde batetik monumentua eraikitzeko erabili zituzten langile asko presoak zirelako, horietako asko errepublikazaleak eta, bestetik, bertan omendutako eroriak alde batekoak zirelako, matxinoen aldekoak, noski. Errepublikazaleak ere badaude, baina senideen baimenik gabe lurperatuak.

Eraikina Patrimonio Nacionalek, Espainiako Gobernuaren ondare agentziak, kudeatzen du eta 2009an bere itxiera erabaki zuen.

## Izena 
Espainian egin zen "Demokraziaren Memoria Legea"ren barnean, Oroimen historikoaren baitan, 2022an Espainiako Gobernuak bere antzinako izena (hau da, Cuelgamuros) berrezartzea  erabaki zuen. Erabaki horrek haranak frankismoarekin zituen loturak arintzeko helburua izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soccer City

**Soccer City** estadioa, duela gutxi arte **FNB Stadium** bezala ezaguna, Hegoafrikako Johannesburg hirian kokatuta dagoen futbol zelaia da. 2009ko FIFAren Konfederazioen Txapelketa eta 2010eko Munduko Futbol Txapelketa ospatu dira bertan eta 91.000 lagunentzako eserlekuak ditu. Futbolerako nahiz errugbirako erabiltzen da estadioa hau.

## Antolatutako txapelketak 
* 1996ko Afrikako Nazioen Kopa
* 2009ko FIFAren Konfederazioen Txapelketa
* 2010eko Munduko Futbol Txapelketa

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Lurmutur Hiria estadioa

**Lurmutur Hiria estadioa** (afrikaansez *kaapstad-stadion*, ingelesez *Cape Town Stadium*) Hegoafrikako Lurmutur Hirian kokaturiko futbol zelaia da, 56.000 lagunentzako eserlekuak dituena. 2009ko FIFAren Konfederazioen Txapelketa eta 2010eko Munduko Futbol Txapelketako ospatu dira bertan. Futbolerako, errugbirako nahiz musika-ekintzetarako erabiltzen da estadio hau.

## Antolatutako txapelketak 
* 2009ko FIFAren Konfederazioen Txapelketa
* 2010eko Munduko Futbol Txapelketa

## Kanpo estekak 
* Estadioaren buruzko informazioa Udalaren webgunean
Nelson Mandela Bay estadioa

**Nelson Mandela Bay Estadioa** Hegoafrikako Port Elizabeth hirian kokatuta dagoen futbol zelaia da. 2009ko FIFAren Konfederazioen Txapelketa eta 2010eko Munduko Futbol Txapelketa ospatu dira bertan eta 49.000 lagunentzako eserlekuak ditu. Futbolerako, errugbirako nahiz bestelako jendetza handiko jardueretarako erabiltzen da estadio hau.

## Antolatutako txapelketak 
* 2009ko FIFAren Konfederazioen Txapelketa
* 2010eko Munduko Futbol Txapelketa

## Kanpo estekak
B3 bitamina

**B3 bitamina**, **niazina**, **azido nikotinikoa** edo **PP bitamina** ere deitua, C6H5NO2 formula duen bitamina hidrodisolbagarria da, prozesu katabolikoetan zeregin garrantzitsua betetzen duena.

Niazinatik abiatuta funtsezko bi koentzima sintetizatzen dira: NAD eta NADP. B3 bitaminak, beraz, parte hartzen du bi koentzima horien sintesian, molekula aitzindaria baita.

## Funtzioak 
Bitamina honek zenbait hormona esteroideen sintesian parte hartzen du (giltzurrungaineko guruinek jariaturikoak).

Bestalde, NAD eta NADP koentzimen molekula aitzindaria denez, funtsezkoa da gluzido, lipido eta protidoen prozesu katabolikoetan.

## Janari-iturriak 
Landare zein animali-janarietan ugaria da: legamietan, onddoetan, frutan, lekaleetan, esnean, gibelean eta okelan, besteak beste.

## Beharrizanak eta gabezia 
Gomendatutako dosia, egunero, adina eta egoeraren araberakoa da: 2-12 mg umeengan, 14-16 mg helduengan eta 18 mg haurdun dauden emakumeengan.

Bitamina honen gabeziak pelagra izeneko gaitza sortzen du. Gaitz honek digestio-aparatuari eragiten dio (sabeleko mina, beherakoak...), eta baita larruazalari (dermatitis, azal gorria...) eta nerbio-sistemari ere (insomnioa, depresioa...).

## Erabilera terapeutikoa 
Larruazaleko lehortasuna eragiten duenez, niazina pomada moduan erabiltzen da aknearen aurkako tratamenduan, erabilera topikoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roger Corman

**Roger William Corman** (Detroit, 1926ko apirilaren 5a – Santa Monica, Kalifornia, 2024ko maiatzaren 9a) Estatu Batuak) kultuzko zinema ekoizle eta zuzendari estatubatuarra izan zen, nagusiki bere aurrerakontu baxuko filma ugariengatik ezaguna da. Bere zuzendaritzapean une hartan hasiberriak eta ezezagunak ziren eta gerora ospetsu izango ziren aktore anitzek lan egin zuten: Jack Nicholson, Peter Fonda, Bruce Dern, Michael McDonald, Dennis Hopper eta Robert De Niro.

## Oinarrizko filmografia 
### Zuzendari gisa 
* *Five Guns West* (1955)
* *Swamp Women* (1955)
* *It Conquered the World* (1956)
* *Not of This Earth* (1957)
* *Attack of the Crab Monsters* (1957)
* *The Undead* (1957)
* *The Wasp Woman* (1959)
* *A Bucket of Blood* (1959)
* *House of Usher* (1960)
* *The Little Shop of Horrors* (1960)
* *Last Woman on Earth* (1960)
* *Creature from the Haunted Sea* (1961)
* *The Pit and the Pendulum* (1961)
* *The Premature Burial* (1961)
* *The Intruder* (1962)
* *Tales of Terror* (1962)
* *X: The Man with the X-ray Eyes* (1963)
* *The Raven* (1963)
* *The Terror* (1963)
* *The Haunted Palace* (1963)
* *The Masque of the Red Death* (1964)
* *The Tomb of Ligeia* (1964)
* *The Secret Invasion* (1964)
* *The Wild Angels* (1966)
* *The Trip* (1967)
* ''The St. Valentine's Day Massacre* (1967)
* *Bloody Mama* (1970)
* *Gas-s-s-s* (1971)
* *Von Richthofen and Brown* (1971)
* *Frankenstein Unbound* (1990)

### Ekoizle gisa 
* *Battle Beyond the Stars* (1980)
* *Piranha* (1978)
* *BoxCar Bertha'' (1972)

## Sariak 
### Oscar Sariak
Clive Owen

**Clive Owen** (1964ko urriaren 3a, Coventry, Ingalaterra) erregularki Hollywood eta estatubatuar film independenteetan antzeztu ohi duen aktore ingelesa da.

2005an *Closer* filmean burututako antzezpenari esker Clivek aktore onenaren Oscar Sarientzako izendapena lortu, eta Urrezko Globoa eta BAFTA sariak irabazi zituen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Clive Owenen webgunea ikusgai 
* Clive Owenen IMDBko fitxa ikusgai
Hemichordata

**Hemikordatu** (**Hemichordata**) animalia deuterostomoen filum bat da, har itxurarekin, Chordataren ahaidea, baina hauek ez bezala notokordarik gabe, baizik eta estomokorda batekin. Estomokorda hau liseriketa hodiaren luzakin bat da. Kordatuak bezala faringean zakatzak ditu, eta hauek erabiltzen ditu janariak iragazteko.

Kanbriarreko fosilak ezagutzen dira eta ziurrenik Graptolites izeneko animaliak ere talde honetakoak ziren. Hauek Karboniferoan desagertu ziren. Gaur egun 100 bat espezie ezagutzen dira.

Hemikordatu **estomokordatu** izena ere baduten itsas ornogabeen taldeko animalia batzuez esaten da. Zizarearen gisakoak dira eta hodi baten barruan bizi dira. Kordatuek zelula-korda bat izaten dute gorputzaren zehar euskarri gisa, bizkar-korda deitua. Estomakordatuetan korda hori faringeko luzakin bat besterik ez da. Bakarrik edo taldetan bizi dira, oso sakonak ez diren itsas hondoko hareetan. Gorputzak hiru zati ditu: protosoma, mesosoma eta metasoma. Estomokordatuak lau klasetan banatzen dira: enteropneustoak, balanaglosoak, pterobrankioak eta pogonoforoak.

## Erreferentziak
Placozoa

**Placozoa** animalia filum txiki bat da, momentuz bi espezie deskribatu baino ez dituena. Franz Eilhard Schulze zoologo alemaniarrak deskribatu zuen lehengo aldiz Grazeko Zoologia Institutuko akuariumean ikusi zituen animalia narrasti batzuetatik abiatuta. Planularen Teoriarekin harremanetan zeuden animaliak zirela uste zuen.

Baliteke hau izatea egitura sinpleena duen animalia Lurra osoan. Itsas-uretan bizi da eta hainbat zelula elkarrekin dituen izaki laua da. Arrokatara igotzen da eta bertan dagoen edozein alga jaten du. Protozooak baino konplexuagoa da, baina ez du inongo organo berezirik. Hasieran beste animalia baten larba zela uste zen.

*Trichoplax adhaerans* itxura globosoa du eta gorputz kabitate batean likidoa du presioan sartuta. Filumeko espezie bakarra dela esan daiteke; izan ere, bestea, *Treptoplax reptans*, 1896an deskribatu zen eta ez da berriro aurkitu.

## Filogenia 
Euren sinpletasuna dela eta, hasieran, animaliarik antzinakoenak zirela uste zen. HAla ere euren epitelioko zelulek proteina extrazelularrak dituztela aurkitu ondoren ideia aldatu zen. Izan ere proteina hauek animalia guztiek dituzte belakiek ezik, beraz Eumetazoaren oinarrian egon daitezkeela proposatu zen:

Hala ere Bilateriaren oinarrian egon daitezkeela ere proposatua izan da:

## Erreferentziak
Palmyra atoloia

**Palmyra atoloia** (,  ahoskatua) 12 km²-ko eremua duen biztanlerik gabeko atoloi estatubatuarra da Ozeano Barean dagoena. Kingman uharriaren hego-ekialdean eta Kiribatiren iparraldean dago, Hawaii eta Samoaren erdibidean. Atoloia Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak administratzen du zuzenean

Gaur egun, uhartean ez dago ekonomia-aktibitaterik. Errepide asko eraiki ziren Bigarren Mundu Gerran, baina gaur egun egoera txarrean daude eta belarrez inguratuak. Halaber, aireratze-pista bat dago 2 km-koa.

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako itsasoz haraindiko uharteak

## Kanpo estekak
Nafarroako Fusilatuen Senitartekoen Elkartea

thumb|Nafarroako Espainiako Gerra Zibileko hobi komunen mapa
**Nafarroako Fusilatuen Senitartekoen Elkartea** 2002ko azaroan frankismoak sortutako biktimen oroimen historikoa berreskuratzeko helburua duen elkartea da.

Egindako lanari esker 2003ko martxoaren 10ean Nafarroako Parlamentuak 1936ko estatu-kolpearen ondorioz fusilatutako nafarren aldarrikapen eta ordaintzearen aldeko adierazpena egin zuen. Era berean, 2007ko irailaren 21ean Iruñeko Udalak, Nafarroa Bairen bitartez egindako proposamenaren ondorioz, fusilatuak omentzea adostu zuen.

Presidentea Mirentxu Agirre, 1936an fusilatutako Fortunato Agirre Lizarrako alkate jeltzalearen alaba, da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkartearen webgune ofiziala
Dennis Hopper

**Dennis Lee Hopper** (1936ko maiatzaren 17a, Dodge City, Kansas, AEB &ndash; 2010eko maiatzaren 29a, Venice, Kalifornia, AEB) zinemako aktore eta ekoizle estatubatuarra izan zen.

1956an *Giant* filman antzeztu zuen. 1969an Peter Fonda eta Jack Nicholsonekin batera Easy Rider filma antzeztu eta zuzendu ostean mundu mailako ospea bereganatu zuen. Bere ibilbide profesionalean zehar mentalki desorekatuak baina era berean buruargiak diren pertsonaiak antzezten espezializatu izan zen.

2003an Iruñean filmatu eta girotutako *Americano* filma antzeztu zuen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Dennis Hopperren IMDBko fitxa ikusgai
Onikoforo

**Onikoforoak** (grezieratik, *onykhos*, "azkazala" eta *phoros*, "eraman") animalia ornogabe filum bat da, ileguri itsurarekin, beldarren antzarekin. Kanbriar garaitik existitu direla uste da eta artropodoekin zuzenki loturik daude, baina hauek ez bezala, ez daude artikulaturik. Hala ere, zoologo batzuek artropodoetan sartzen dituzte. 165 espezie ezagutzen dira.

## Ezaugarriak 
thumb|ezkerrera|300px|Onikoforoen banaketa espaziala munduan.

Lehorreko animaliak dira, zizarearen antzekoak, baina neurriz haiek baino askoz txikiagoak. Burua soinetik garbi bereizten ez dena, ahoa azpialdean duena eta intsektuen antzeko antenekikoa dute. Gorputzaren alde banatara hanka asko, giltzatuak eta erpedunak dituzte.

Ekuatorez hegoaldeko lurralde bero eta epeletan bizi dira, leku heze eta ilunetan batez ere. Egur ustela eta artropodo txikiak jaten dituzte.

## Erreferentziak
San Marinoren banaketa administratiboa

thumb|250px|San Marino Errepublikaren udalen mapa.
**San Marino**, herrialde txikia denez, administrazio maila bakarra du: udalerriak (*castelli*).

## Ikus, gainera 
* ISO 3166-2:SM

## Kanpo estekak
CajaSur

**CajaSur** (Kordobako Aurrezki Kutxa), izen bereko probintziako aurrezki kutxarik garrantzitsuena da. Kordobako aurrezki kutxa berez 1864an sortu bazen ere, CajaSur, Espainia osoan 1990eko hamarkadan egindako fusioen ondorio da. 1995ean elizaren jabetzako *Monte de Piedad y Caja de Ahorros de Córdoba* eta Kordobako probintziako diputazioak zuzendutako *Caja Provincial de Ahorros de Córdoba* batu ziren. Aurrezki kutxaren jabea BBK da.

## Eskuhartzea 
thumb|250px|eskuinera|CajaSur-ren egoitza nagusia.
Hilabete askotan zehar Espainiako Bankuak beste aurrezki kutxa batekin batzera bultzatu nahi izan zituen CajaSur zuzentzen zuten arduradunei, baina azkenik hauek bat Unicajarekin adostutako bat egiteari uko egin, eta Espainiako Bankuak Cajasurren esku hartzea beste irtenbiderik ez zuen izan, higiezinen sektoreak egindako inbertsio handiek eragindako galerek aurrezki kutxaren etorkizuna arriskuan jartzean. Eskuartzea 2010eko maiatzaren 21etik maiatzaren 22rako gauean eman zen argitara.

## 2010eko esleipena 
2010eko uztailaren 16ean Espainiako Bankuak CajaSur enkatera atera zuen eta BBK-k lortu zuen CajaSurren jabe berria izatea. BBk-k enkantean Caja Madrid, BBVA eta Unicajari irabazi zion.

## Presidenteak 
Aurrezki kutxak azken urteetan izandako presidenteak:

;Presidenteak
* Miguel Castillejo Gorraiz (1978 - 2005).
* Juan Moreno Gutiérrez (2005 - 2006).
* Santiago Gómez Sierra (2007 - 2010)
* 2010ean CajaSur BBKri esleitu zitzaion.

## Ikus, gainera 
* Caja Castilla-La Mancha

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Aurrezki kutxaren webgunea.
Paduretako Ermandadea

**Paduretako Ermandadea** (gaztelaniaz: *Hermandad de las Marismas*) Erdi Aroan Gaztelako Erresumaren alde zeuden Bizkaiko Golkoaren ekialdeko portu nagusien federazioa izan zen, nazioarteko harremanak mantendu zituena eta, batzuetan, Frantzia eta Ingalaterra borrokatu zuena.

[thumb|250px|[1372ko Arroxelako itsas-gudua, non ermandadearen itsasontziek parte hartu zuten.]]
## Sorrera 
1296ko maiatzaren 4an Hego Euskal Herriko eta Kantabriako kostaldeetako hiribildu nagusiek, bere interes amankomunak defenditzeko asmotan, *Hermandad de la Marina de Castilla con Vitoria* edo Gaztelako Itsas-Armada Gasteizekiko Ermandadea izeneko elkartea sortu zuten, Paduretako Ermandadea ezizenaz ezagunagoa izango zena. Hiribildu hauek Santander, Laredo, Castro Urdiales, Bermeo, Getaria, Donostia, Hondarribia eta Gasteiz izan ziren. San Vicente de la Barquera 1297. urtean sartu zen. Egoitza Castro Urdialesen kokatu zuten. 1302an Fernando IV.a Gaztelakoak sorrera-agiria sinatu eta elkartea sendotu zuen.

## Helburuak 
Ermandadearen helburu nagusia erregearen kontra bere interes eta eskubideak defendatzeko antolatzea izan zen, Andaluzian errekonkistan parte hartzen loturiko eskubide eta salbuespenak mantenduz.

Gainera guztiok Frantzia, Ingalaterra eta Flandriarekin zituzten harreman komertzialek sortutako tirabirak konpontzeko bidea ezarri zuten. Hona hemen hitzarmenaren erabaki nagusiak:
* Hiribildu bakoitzaren eskubideak mantentzea.
* Gaztelako nazioarteko itunak errespetatzea.
* Ermandadearen arteko gatazketan leku neutral batean irtenbideak bilatzea.
* Elkar defenditzea, hau da, kideren bat erasotzen duenaren aurka errepresaliak hartu eta guztion artean eskubideak defendatzeagatik sortutako kalte bidegabeak ordaintzea.

Hansa ospetsuaren moduko antolakuntza prestatu zuten.

## Gatazkak 
Baionan ingelesek zituzten itsasontzi eta Ermandadearen itsasontzien arteko gatazkak etengabekoak izateaz gain, historian badaude beste une gorenak:
* 1338 eta 1339an ermandadeak Filipe VI.a Frantziakoari itsasontziak utzi zizkion Ehun Urteko Gerran ingelesak borrokatzeko.
* 1351ko abuztuaren 1ean Londresen, Ermandadea eta Eduardo III.a Ingalaterrakoaren arteko bake ituna sinatu zuten, urte bi geroago Hondarribian berretsi zutena, hurrengo urteko irailaren 9an Ingalaterrako erregeak berretsia.
* 1450ean ermandadeak Pedro Fernández de Velasco kondestablearen aurka egin zuen, honek errege-hamarrenak kostaldeetako portuetan kobratu nahi zituelako.
* 1473an Ermandadeak eta Eduardo IV.a Ingalaterrakoako sinatutako hitzarmenaren ondorioz, bere itsasontziek Ingalaterran Arrosa Bien Gerran borrokatu zuten.

## Desagerpena 
Mende bi pasa eta gero, Errege-erregina katolikoek 1494an Burgosko kontsulatua sortu eta Castro Urdialesen egindako biltzar batean ermandadeak bere botereak erakunde berriari eman zizkion.

Bere azken ekintza 1481ean burutu zuen, turkiarren aurka borrokatzeko Alonso de Quintanillari itsasontziak utziz.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko merkataritza Behe Erdi Aroan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxobi

**Jules Martin Moulier Hiribarne**, ezizenez **Oxobi** (Bidarrai, Nafarroa Beherea, 1888ko apirilaren 7a - Hiriburu, Lapurdi, 1958ko otsailaren 7a) euskal idazlea.

Larresoroko eta Nayko (Paue inguruan) apaizgaitegietan ikasi ondoren, apaiz egin zen, Hiriburun, 1912an. Donostiri eta Arrangoitzeko erretore izan zen. *Eskualduna* aldizkarian eman zituen argitara hasierako lanak. *Gure Herria* aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen, 1921ean. *Almanaka* eta *Herria* agerkarietan ere idatzi zuen. 1952an euskaltzain izendatu zuten. Alegia-idazle gisa da batez ere ezaguna.

## Lanak 
### Poesia 
* *Alegiak* (1926, *S. Lorda*)
* *Heiatik Zerura* (1935, *La Presse*)
* *Alegiak eta poemak* (1992, *EEE - Susa*)
* *Boz-Oihu! Deidar! Nigar!* (1913, *Porché*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jules Moulier literaturaren zubitegian
*  Jules Moulier Euskal Kultur Erakundearen webgunean
Ipar Afrikako uro

**Ipar Afrikako uroa** (* Bos primigenius mauretanicus*, baina baita ere *Bos primigenius africanus* eta *Bos primigenius opisthonomous*) garai batean Ipar Afrikan hedatu zen uroaren azpiespeziea da. Gainerako uroak bezala, desagertu zen. Hala ere, uste da egungo Afrikako zenbait behi azienden arbasoa dela.

Zenbait ikerleren iritziz, uroaren azpiespezie hau, etxekotu eta gero, Gibraltarko itsasartean barrena Iberiar penintsulan sartu zuten gizakiek, eta penintsulako hainbat behi arraza eman zituen, besteak beste zezenketarako zezenak.

Orobat, uste da Ipar Afrikako uroa Indiako uroen ondorengoa dela, eta Ekialde Hurbilean barrena heldu zela Ipar Afrikara.

## Habitata 
Ipar Afrikako uroa, garai batean han zabaltzen ziren baso eta sastrakadietan bizi zen, Saharan izandako Klima aldaketak basamortu bihurtu zuen arte.

## Hedapena 
thumb|px 500|ezkerrera|Uroaren azpiespezieen banaketa historikoa. Ipar Afrikako uroarena, berdez.
Ipar Afrikako uroa Mediterraneoko Afrikako kostaldean bizi zen, eta kontinentean gehixeago barneratzen zen Nilo ibaiaren ibarrean.

## Etxerakotzea eta iraungitzea 
thumb|px 350|ezkerrera|Antzinako egiptoarrak izan ziren lehendabizikoak Ipar Afrikako uroak etxekotzen
Esan bezala, klima aldatzeak eta basamortua handitzeak ekarri zuen uro azpiespezie honen galera, baina lehenago egiptoarrek bertako uroa etxekotu zuten; espeziearen populazio basatiak galdu ziren, beraz. Hain zuzen ere egiptoarrek etxekotutako uro basati haiek izan ziren Mediterraneo aldeko etxeko behiaren lehendabiziko arraza, Indiako zebuak sartu arte. Zebuek ordezkatu zituzten uro etxekotuak.

Egiptoko uroak ez ziren Europako iparraldeko uroetatik oso ezberdin, eta ezaguna da Nilo ibaiako paduretan uroak bazirela K.a. 4000. urtean.

## Ikus, gainera 
* Uroa
* Indiako uroa
* *Bos primigenius primigenius*
Arriagako kofradia

eskuinera|thumb|250px|Arriagako San Joan baseliza, kofradiaren biltzarren egoitza zena.
**Arriagako kofradia** Arabako lehen antolamendu politikoa izan zen. Historialari batzuek jadanik IX. edo X. mendeetan biltzarrak egiten zituztela esaten badute ere, lehendabizikoz, 1258an Alfontso X.a Gaztelakoaren eta kofradiaren artean sinatutako agiria, aipatzen da.

Noblezia eta kleroa ez ezik, nekazari eta zenbait emakumek ere osatzen zuten kofradia honen ezaugarri nagusia jaunaren hautaketa izan zen. Honela deskribatu zuen Alfontso XI.a Gaztelakoaren kronikak:

Horrela, kofradiako kideak ez ziren erregeak gobernatuak izan baizik eta berek aukeratutako jaun batek, bere jurisdikzioa mantenduz.

Kofradiak egungo Arabaren herri gehienek osatzen zuten, Gasteiz eta Agurain hiriak izan ezik. Honek liskar asko sortu zituen bien artean, 1332ko apirilaren 2an desegin eta Gaztelako Koroaren esku geratu arte. Jurisdikzioa entregatzearen truke, beste hiriek ez bezalako eskubideak lortu zituzten

Bere biltzarrak Arriaga herrixkan, egun Arriaga-Lakua auzoa dena, egiten zituzten, egun San Juan baselizaren eraikinean hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izatearen arintasun jasanezina

***Izatearen arintasun jasanezina*** (jatorrizko ) (1984), Milan Kunderaren eleberria da, Pragako Udaberriaren garaian kokatua. Idazleak bertan fikzioa eta saiakera (filosofia, historia, etab.) uztartzen ditu. Txekieraz idatzi zuen 1982an, eta bi urte geroago argitaratu zen Frantzian frantsesezko itzulpena. Txekierazko jatorrizko testua 1985ean plazaratu zen lehen aldiz, *Torontoko 68 Publishers* argitaletxearen eskutik. Txekian, ordea, urte dezente geroago (2006an). 2009an Karlos Cid Abasoloren euskarazko itzulpena argitaratu zuten Elkar eta Alberdania argitaletxeek. Itzulpen hori finalista izan zen 2010eko Euskadi Sarietan.

## Pertsonaiak 
Hona eleberriko pertsonaia nagusiak:

* **Tomas**: Txekiar zirujau gonazalea pertsonaia nagusia da. Eleberrian bertan idazleak Tomas irudi batetik sortu zela dio: erabaki bat hartu ezinik leihotik horma huts bati begira dagoen pertsonaia da. Zirujau izateko beharra omen du, pertsonen barnealdea ikertzeko, eta arrazoi beragatik 200 emakume baino gehiagorekin izan ditu sexu harremanak. Teresaren ahultasunaren mende ezkondu da, ez baita Teresa babesteko bultzada jasateko gai. Zalantza erabat gainditu gabe hartutako erabakiek Pragako zirujau arrakastatsu izatetik, leiho-garbitzaile eta, gero, herri txiki bateko kamioi gidari izatera daramate.

* **Teresa**: Teresa beti izan da biktima, lehenik amarena eta azkenik Tomasena. Biktimatasun horrek berak lortzen du Tomas Teresaren menpe egotea.

* **Sabina**: Tomasen maitaleetako bat da. Margolaria da eta bere margolanek gezur ulergarri baten atzean egia ulertezinak ezkutatzen omen dituzte. Bizitza osoa traizioan oinarritzen du. Gurasoak, senarra, bere herrialdea, maitaleak... guztia traizionatu du, baita traizioa bera ere. Bizitzaren arintasunaren adibide onena da.

* **Franz**: Sabinaren maitalea ameslari hutsa da, guztia idealizatzen du. Bizitzaren astuntasunaren adibide onena da.

* **Karenin**: Tomas eta Teresaren txakurra. Anna Kareninari zor dio izena. Errepikapenean oinarritzen da bere bizitza, paradisutik sekula bota ez duten izakia da, Teresak sekula izan duen maitasun harreman onena.

## Kanpo estekak
Salazar dorrea

**Salazar dorrea** izen bereko leinuak 1380 inguruan Portugaleten eraikitako dorretxea da. Herriko Alde Zaharrean kokatuta dago.

Hiribilduko probestua zen Otxoa Salazarrek harlangaitzez egindako eraikinak lehenengo solairuan espetxea eta bigarrenean etxebizitza zituen hasieran.

1934an anarkistek erre ondoren, hondakinak besterik ez ziren geratu eta liburutegia galdu zen. 1958 eta 1959. urteetan Joaquín Irizar arkitektoak berreraiki zuen. Gaur egun bi zatik osatzen dute multzoa: alde batetik, dorrea, eta bestetik, harresiaren zati bat, garai batean eraikina inguratzen zuen harresirena zena.

XX. mendearen bukaeran zaharberritua izan ondoren, bertan museo eta jatetxe bat jarri zituzten.

## Iruditegia 

Irudi:Portugalete - Torre de Salazar 2.jpg|Salazar dorrea.
Irudi:Casa Torre de Salazar desde un ángulo imposible.jpeg|Goikaldea.
Irudi:Portugalete 01.jpg|Salazar dorrea eskuinean eta Andra Maria basilika ezkerrean.
Irudi:|.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Salazar jauregia (Erriberabeitia).
* Salazartarren jauregia (Haro)
* Calderondar, Salazatar eta Saltzedotarren dorretxea.

## Kanpo estekak
Diego Luna

**Diego Dionisio Luna Alexander** (Mexiko Hiria, 1979ko abenduaren 29a - ) zinema zuzendaria eta aktore mexikarra da.

## Filmografia 
### Telebista 
* *El amor de mi vida* (1998)
* *El premio mayor * (1995)
* *Ángeles sin paraíso* (1993)
* *El abuelo y yo* (1992)

### Zinema 
* *Elysium* (2013)
* *In the Playground* (2009)
* *Solo quiero caminar* (2008)
* *Milk* (2008)
* *Rudo y Cursi* (2008)
* *Mister Lonely* (2007)
* *El Búfalo de la Noche* (2007)
* *TotoToto* (2006)
* *Amapola* (2005)
* *Tu vida en 65 minutos* (2005)
* *Solo Dios sabe* (2005)
* *Criminal* (2004)
* *Dirty Dancing: Havana Nights* (2004)
* *The Terminal* (2004)
* *Nicotina* (2003)
* *Soldados de Salamina* (2003)
* *Open Range* (2003)
* *Carambola* (2003)
* *Vampires: Los Muertos* (2002)
* *Ciudades oscuras* (2002)
* *Frida* (2002)
* *Y tu mamá también* (2001)
* *Atlético San Pancho* (2001)
* *Todos los aviones del mundo* (2001)
* *El Cometa* (1999)
* *Un dulce olor a muerte* (1999)
* *Todo el poder* (1999)
* *Un hilito de sangre* (1995)
* *Morena* (1995)
* *Ámbar* (1994)
* *El último fin de año* (1991)

## Zuzendaria 
* Abel (2010)
* J.C. Chávez (2007)

## Kanpo estekak 
* IMDb