open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Problem Child

***Problem Child*** (euskaraz *Haur Arazotsua*), 1990eko Dennis Dugan estatubatuar zinema zuzendariaren komedia beltzeko film bat da. John Ritter, Michael Oliver, Amy Yasbeck, Gilbert Gottfried, Jack Warden eta Michael Richards aktoreek antzeztu zuten.

*Problem Child 2* (1991) eta *Problem Child 3: Junior in Love* (1995) jarraipena izan zituen, bai eta *izenburu berdineko marrazki bizidun telesaila* ere.

## Argumentua 
Ben Healy (John Ritter) bere aita eta kirol material banaketa enpresaburu tiranikoa den Big Benentzat (Jack Warden) lan egiten duen yuppie bat da. Beni seme bat edukitzea gustatuko litzaioke, baina Florence (Amy Yasbeck) emaztea ez da haurdun gelditzeko gai. Hortaz, Benek inongo eskrupulurik gabeko Igor Peabody (Gilbert Gottfried) agenteari laguntza eskatuko dio, azken honek zazpi urteko mutiko ilegorri (Michael Oliver) oso bihurri bat aurkeztuko dio, aurrez beste hainbat familiek beren etxeetan jaso baina bere izaera menderagaitz eta arazotsuagatik hogeitamar aldiz umezurztegira itzularazia, moja onberek berek ere berataz arduratu nahi ez dutena.

## Aktoreak 
* Michael Oliver: Junior Healy
* John Ritter: Benjamin "Ben" Healy Jr.
* Jack Warden: Benjamin "Big Ben" Healy Sr.
* Gilbert Gottfried: Igor Peabody
* Amy Yasbeck: Florence "Flo" Healy
* Michael Richards: Martin Beck
* Peter Jurasik: Roy
* Colby Kline: Lucy
* Dennis Dugan: Amerikar Guztien Aita (kameoa)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Maria Sirvent

**Maria Sirvent i Escrig** (Bartzelona, 1987) kataluniar abokatua eta politikaria da. 2018ko urtarrilaren 17tik Kataluniako Parlamentuko XII. legegintzaldiko diputatua da Herri Batasuneko Hautagaitza alderdiarekin.

## Bizitza 
Genero eta etxebizitza gaietan aditua den abokatua da. Terrassako Solidaritat Antirepressiva bezalako mugimenduetan parte hartu du ekintzaile gisa. 2015eko udal hauteskundeetan Terrassako Herri Batasuneko Hautagaitzaren zerrendaburua izan zen, eta zinegotzi hautatu zuten.

## Erreferentziak
Eulàlia Reguant

**Eulàlia Reguant i Cura** (Bartzelona, Katalunia, 1979) kataluniar politikaria, matematikaria eta ekintzaile politikoa da. Kataluniako Parlamentuko diputatua izan zen 2015eko urriaren 26tik 2017ko urriaren 11ra Herri Batasun Hautagaitza - Dei Eratzailea koalizioarekin Bartzelonako barrutian aurkeztuta. Gaur egun Bartzelonako Udaleko zinegotzia da CUP-Capgirem koalizioarekin eta 2018ko otsailetik Herri Batasun Hautagaitzako Idazkaritza Nazionaleko kidea da.

## Bizitza 
Matematikan lizentziaduna da Bartzelonako Unibertsitatean. Setem eta Associació Justícia i Pau-en egin du lan. Gaur egun, Lafede.cat-Organitzacions per a la Justícia Global egiten du lan. Finantza etikoetan aditua, Associació Fiare Catalunyako eta Sant Antoni auzoko Ateneo Layreteko bazkidea da.

2015eko udal hauteskundeetan Herri Batasuneko Hautagaitzaren 4. postuan joan zen Bartzelonarako hautes-zerrendan.

2015eko Kataluniako Parlamenturako hauteskundeetarako Herri Batasun Hautagaitza - Dei Eratzailea koalizioko hautagaia izan zen Bartzelonako barrutitik aurkeztuta. Eserlekua lortu eta XI. legegintzaldiko diputatua izan zen.
Erbia eta dortoka

***Erbia eta dortoka*** alegia bat da, jatorriz Esopok idatzia (Antzinako Greziaren garaian), eta gerora besteak beste Jean de La Fontaine eta Félix María Samaniego alegialariek berridatzia.

Erbia eta dortoka eztabaidan ari ziren, nor izango ote zen korrika bizkorragoa. Eta hori jakiteko, lasterketa egitea erabaki zuten. Erbia, jaiotzez hain bizkorra izanik, ez zegoen bat ere larrituta; beraz, bide-bazterrean etzan eta lo kuluxka egin zuen. Dortokak, oso motela zela jakinik, gelditu gabe lasterka jarraitu zuen, eta lo zegoen erbiari aurre hartuta lasterketa irabazi zuen.

## Kanpo estekak
Dunja Mijatović

**Dunja Mijatović** (; Sarajevo, Bosnia-Herzegovina, 1964ko irailaren 8a) giza eskubideen aldeko ekintzailea da.

Europako Kontseiluko giza eskubideen komisarioa da 2018ko apirilaren 1etik.

## Bizitza 
Bosnia-Herzegovinako presidentetzaren serbiar kide izandako Tatjana Ljujić-Mijatović politikariaren alaba da. Hainbat herrialdetan ikasi ondoren, 1987an Sarajevoko Unibertsitatean lizentziatu zen. Ondoren, Europar ikasketak masterra ikasteari ekin zion. Sarajevoko, Sussexeko, Boloniako eta London School of Economics unibertsitateetatik igaro eta gero, 2002an master-diploma lortu zuen "Internet eta Adierazpen Askatasuna" izenburuko master-tesiarekin.

2010eko martxoa eta 2017ko martxoa bitartean Hedabideen Askatasunerako Europako Segurtasun eta Lankidetzako Antolakundearen (OSCE) ordezkaria izan zen. Gaur egun, 2018ko apirilaren 1etik, Europako Kontseiluko giza eskubideen komisarioa da.

## Kanpo estekak 
* Europako Kontseiluaren webgunean.
Inurria eta txitxarra

***Inurria eta txitxarra*** () Esoporen alegia ezaguna, gero Jean de La Fontaine edota Félix María Samaniego egileek errepikatua. Bizenta Mogelek *Ipui onac* liburuan euskaratu zuen, ''* izenarekin.

*Inurria eta txitxarra'' esfortzua goraipatzen duen alegia da.

## Mogelen bertsioa 
## Samaniegoren bertsioa 
## Kanpo estekak
Betevé

**Betevé**, iraganean **BTV** edo **Barcelona Televisió**, Katalunian, Bartzelonako Hirigunean aireratzen den telebista kate publiko bat da. Bartzelonako Udalaren jabetzakoa den Informació i Comunicació de Barcelona elkarteak kudeatzen du.

1994ko azaroaren 3an aireratzen hasi zen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ene mutilik tipiena

**Ene Mutilik Tipiena** edo **Nere Seme Ttipiena** izenburuarekin izendatu da ahozko tradiziotik datorkigun balada hau.Lapurdiko marinel kanta hau Azkainen jaso zuen Aita Donostiak *Gure Herrian* liburuan 1924an (231. or.) eta Riezun *Flor de Canciones Populares Vascas*, Buenos Aires, 1948 (231. or.).

## Hitzak 
:Ene mutilik ttipiena,  
:ene mutilik maitena,  
:Habil harat, habil hunat,  
:mastañoaren puntalat,  
:mastañoaren puntalat 
:eta ageri denez leihorra.

## Bertsioak 
* Ene Mutilik Ttipiena Bingen Mendizabal & Mikel Urdangarin, Bar Puerto
* Ene Seme Ttipiena Txomin Artola & Amaia Zubiria

## Partitura 
\relative c'' {\time 2/4 \key g \major
b4 d8 d8 b8 a8 g8 a8 b4 g4 b4 d8 d8 a8 c8 b8 a8
\bar "||" \time 3/4 \key g \major
g4 r4 a8 a8
\bar "||" \time 2/4 \key g \major
b8 b8 d8 b8 a8 a8 a8 a16 a16 b8 b8 d8 b8 a4 r4 d4 e8 d8 b8 a8 g8 a16 a16 b4 g4 d'4 e8 d8 b8 a8 c8 a8 g4 r4
\bar "|.|"}
\addlyrics {
  E- ne mu- ti- lik tti- pi- e- na,  e- ne mu- ti- lik mai- te- na,  Ha- bil ha- rat, ha- bil h- unat,  mas- ta- ño- a- ren pun- ta- lat,  mas- ta- ño- a- ren pun- ta- lat e- ta  a- ge- ri de- nez lei- ho- rra.
}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ene mutilik ttipiena · Bingen Mendizabal · Mikel Urdangarin Bar Puerto 2001, Gaztelupeko Hotsak (Bingen Mendizabal , Youtube, 2006-09-05)
Cornelius Ryan

**Cornelius Ryan** (Dublin, 1920ko ekainaren 5a - New York, 1974ko azaroaren 23a) irlandar kazetari eta idazlea izan zen.

Bigarren Mundu Gerran zehar gerra-berriemailea izan zen. Europako eta Ozeano Bareko Fronteak egon zen eta 1946an Jerusalemen. Berriemailea izan zen Time aldizkarirako 1948ko Arabiar-israeldar Gerran.

## Lanak 
* *Star-Spangled Mikado* Frank Kelleyrekin, 1946
* *MacArthur: Man of Action* Frank Kelleyrekin, 1950
* *The Longest Day: 6 June 1944 D-Day*, 1959
* *The Last Battle*, 1966
* *A Bridge Too Far*, 1974
* *A Private Battle*, Kathryn Morgan Ryan-ekin (hilondokoa)
Pegado-Alhamako mendilerroa

**Pegado-Alhamako mendilerroa** Soria eta Errioxa artean dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Vértice de Pégado mendia da, 1291 metrorekin.

Mendilerroan dauden Vértice de Pegado mendiak eta Alhama ibaiak ematen diote izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Vértice de Pégado, 1291 m  (Soria) (Pegado)
# Monegro, 1192 m  (Errioxa) (Pegado)
# Alto de la Peña, 1136 m  (Soria) (Pegado)
# Peña la Ciervalisa, 999 m  (Errioxa) (Pegado)
# Alto del Carril, 864 m  (Errioxa) (Alhama)
# Alto de Morales, 863 m  (Errioxa) (Alhama)
# Alto de Peña Cofrades, 822 m  (Errioxa) (Alhama)
# Rabosera, 813 m  (Errioxa) (Alhama)
# Cerro Siero, 812 m  (Errioxa) (Alhama)
# Peña del Pontarrón, 811 m  (Errioxa) (Pegado)
# Peña Cofrades, 808 m  (Errioxa) (Alhama)
# Peña el Cuervo, 792 m  (Errioxa) (Alhama)
# Merina, 778 m  (Errioxa) (Alhama)
# Cerro la Sequera, 775 m  (Errioxa) (Pegado)
# El Purgatorio, 767 m  (Errioxa) (Alhama)
# El Castillo, 743 m  (Errioxa) (Pegado)
# Alto Cebollal, 741 m  (Errioxa) (Alhama)
# Peña Amarilla, 725 m  (Errioxa) (Alhama)
# Peña La Fría, 701 m  (Errioxa) (Alhama)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Ur bila ari ziren igelak

**Ur bila ari ziren igelak** alegia ezaguna da.

Urmael batean bi igel bizi ziren. Bero handia egin zuen egun batean, ordea, urmaela lehortu eta urik gabe gelditu zen. Batera eta bestera hasi ziren saltoka, bizileku berri baten bila. Bat batean, putzu handi eta sakon bat ikusi zuten, urez beteta zegoena. Orduan, igeletako batek, asko pentsatu gabe, hara salto egitea proposatu zion besteari. Honek, ordea, han ere ura lehortzen bazen atera ezinik geratuko zirela erantzun zion, sakonegia zelako.

Alegia honek, gauzak egin aurretik bi aldiz pentsatu behar direla irakasten du.

## Kanpo estekak
Artzain gezurtia

**Artzain gezurtia** Esoporen alegia bat da. Alegiaren bertsio ezberdinak zabaldu izan dira, Euskal Herrian artzainak Inaxio edo Pello izena hartu ohi duelarik. Pello izena Sergéi Prokófiev musikari errusiarraren *Pello eta otsoa* (errusieraz: Петя и волк) ipuin musikatuaren erreferentzia bat da.

## Istorioa 
Inaxio artzaina erabat aspertuta zegoen mendian ardiak zaintzen. Beraz, menditik otsoa zetorrela buila egin zien lanean jarduten zuten baserritarrei, gezurti. Baserritarrek, larriturik, segituan makilak eta sardeak hartu zituzten ardiak babestera, baina igotzerakoan, ohartu ziren, ardiak lasai-lasai zeudela eta hor otsorik ez zegoela. Beraz, baserritarrak, lanera joan ziren berriro. Handik egun batzuetara, Inaxio gezurtiak broma berbera egin zien mendi beherean soroan lanean zebiltzan emakume eta gizonei. Hauek ere, gora igo eta ardiak lasai zeudela ohartzean, konturatu ziren Inaxio gezurretan ari zela eta honek barre egiten zien sinisturik korrika igo zirelako: "Inuxente, inuxente, zakurraren buztana tente" esaten zien. Herritarrak, nazkaturik, gehiago ez ziotela sinistuko esan zioten. Hortik egun batzuetara, ilunabarrean, Inaxio artzaina gazta egiten ari zela, ardi guztiak orroka eta zalapartaka hasi ziren. Korrika atera zen txabolatik eta hara non ikusten duen benetako otsoa ardi artean. Segituan lanean zebiltzan herritarrei ohi egin zien otsoa etorri zela ohiukatuz, baina herritarrek, ez zioten sinetsi eta otsoak ardiak akabatu zituen Inaxiok negar egiten zuen bitartean.

## Irakaspena 
Lan honen irakaspena zintzotasunaren balioa eta horren gainean pertsonek izan dezaketen konfiantza da; izan ere, hori gaizki erabiliz gero, sinesgarritasuna gal daiteke. Herrikideen fede ona gehiegikeriaz erabiltzeagatik artzaina sinesgarritasuna galtzera iristen da, bere artaldeari kalte larria eraginez eta bere biziraupen ekonomikoaren iturria kaltetuz.

Greziar bertsioaren amaieran agertzen den irakaspena, "Honek, gezurtiei nola saritzen zaien erakusten du: egia esaten badute ere, inork ez die sinesten" da. Honek, Diogenes Laerziok bere *Filosofo argien bizitzak* obran Aristotelesi egotzitako baieztapen bati erreferentzia egiten dio. Aristotelesi gezurrak esaten dituztenek zer irabazten duten galdetu zioten, eta, berak, "Egia esaten dutenean, ez zaiela sinesten" erantzuten zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leixibatxo

thumb|R. M. Azkuek argitaratutako 3. liburukiaren azala.

Leixibatxo euskal ahozko tradiziozko balada bat da. R.M. Azkuek *Cancionero Popular Vasco*-n bildu zuen 1870 urtean.

## Hurbilpen historikoa 
### Noiz argitaratua 
Baladak ez ziren 1850 arte argitaratu. Hau konkretuki R.M. Azkuek *Cancionero Popular Vasco*-n bildu zuen 1870 urtean. Hala ere, lan hau 1922-1925 urteen bitartean argitaratu zen eta hamaika liburukiz osatuta dago.

1912an sari bat irabazi zuen eta argitara eman zen. Bildumak 1800 melodia baino gehiago biltzen ditu. Azkuek, bere lana, zahar-egoitza batean betetzen zuen eta hori aukera ederra izan zen jatorri ezberdinetako melodia, abesti eta balda asko jasotzeko.

## Gaia 
Gaia, balada erromantikoetan ohikoa zen bezala, emakume baten senarraren itzulera zen, itsasoan edo beste herrialderen batean denbora luzea eman ondoren. “Senarraren etorrera” gai multzoan sar daiteke.

### Zeri buruzkoa 
Orokorrean, baladek gertakizun batzuk kontatzen dituzte, baina *Leixibatxok* ez ditu hainbat gertakizun kontatzen bakarra baizik eta horri eszena-balada izena ematen zaio. Gainera, ez du orden kronologiko batean kontatzen, bi pertsonen arteko elkarrizketa bezala agertzen baita. *Leixibatxon* kontatzen dena oso kontaketa bakuna da, ez baititu planteamendu, korapilo eta bukaerarik.

Senarraren etorrera kontatzen du balada honek. Itsasoan denbora asko eman ondoren edo herritik urrun egon den senarra mozorroturik bueltatzen da emaztearen fideltasuna baieztatzeko.

## Balada mota 
Motaren arabera, Hispaniar erromantzeroaren antz handia du *Leixibatxu* baladak eta horregatik, balada panhispaniarra ere deitu ahal zaio *Las señas del marido* izeneko hispaniar erromantzearen antz handia baitu.

## Aldaerak 
Bi euskalki ezberdinetan kantatu izan da. Batez ere, Bizkaian entzun izan da eta bertan bederatzi aldaera izan ditu Nafarroan aldaera bakarra izanik. Hori dela eta balada honen tituluak ere aldaerak ditu. *Leixibatxoa, Leisibatxu, Leixibatxu,* eta abar.

Horra mendebaleko aldaera bat:

## Nork musikatua 
Hiru Truku musika taldeak musikatu zuen idatziz jaso den balada hau eta esteka honetan letra osoa irakurri eta bertsioa musikatua entzun daiteke.

## Bibliografia 
Nuevos Medios ( Nuevos Medios). (2014, Irailak 9) Hiru Truku - Leisibatxoa. https://www.youtube.com/watch?v=GTdWYEhVs1k tik hartua.

Lakarra J, Biguri K, Urgell B. (1984). EUSKAL BALADAK antologia eta azterketa. Lur editoriala: Donostia.

## Kanpo estekak
Charles Glover Barkla

**Charles Glover Barkla** (Widnes, Lancashire, 1877ko ekainaren 7a - Edinburgh, 1944ko urriaren 23a) britainiar fisikaria izan zen. 1917ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen bere x izpien gaineko lanagatik.
Auke de Vries

**Auke de Vries** (Burgum (Frisia), 1937ko urriaren 27an) eskultore eta marrazkilari herbeheretarra da.

## Biografia 
Hagako Royal Academy of Arts erakundean ikasi zuen. Hasieran margolari eta artista grafiko gisa aritu zen. 70. hamarkadaz geroztik, metalezko eskulturak egin zituen. Bere eskulturak ematen du flotatzen agertzen direla; forma geometrikoen eraikuntza abstraktuak dira: lerroak, konoak, kuboak, zilindroak eta planoak. Vriesek irudiak multzo arkitektonikoan lerrokatzen ditu.

1972tik 1986ra arte Hagako Arte Akademian irakasle izan zen eta 1986tik 1996ra Amsterdameko Estatu-Arte Akademian. De Vries Hagan bizi eta lan egiten du.

## Obra 

Fitxategi:Maasbeeld 03.JPG|*Maasbeeld* (1982), Rotterdam.
Fitxategi:Auke de Vries Bezuidenhoutseweg Den Haag.JPG|*Izenburu gabe* (1984), Haga.
Fitxategi:Cascades - El Poder de la Paraula, Auke de Vries.JPG|*Hitzaren boterea* (1992), Bartzelona.
Fitxategi:AdV Groningen 03.JPG|*Izenburu gabe* (1992), Groningen.
Fitxategi:Auke de Vries Rengerslaand Leeuwarden.JPG|*Izenburu gabe* (1992), Leeuwarden.
Fitxategi:Denhaag kunstwerk Auke de Vries.jpg|*Izenburu gabe* (1994), Haga.
Fitxategi:Auke de Vries o t Hannover AWD Arena.jpg|*Izenburu gabe* (2000), Hannover.
Fitxategi:Detail debis-haus berlin.JPG|*Landed of Gelandet* (2001), Berlin.
Fitxategi:Auke de Vries Aberdeenshire Deer.jpg|*Apparition* (2002), Aberdeen.
Fitxategi:Markt ede kunst.jpg|*Izenburu gabe* (2005), Ede.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Aurke de Vriesen lanak Youtuben.
* : Auke de Vries Arte Historiaren Herbeheretar Institutuan.
* : Auke de Vries Hagako Artistak webgunean.
* : Kunstbus: Auke de Vries
Johann Baptist Zimmermann

**Johann Baptist Zimmermann** (Gaispoint, Bavaria, 1680ko urtarrilaren 3a - Munich, 1758ko martxoaren 2a) barroko eta rokoko estiloko margolari eta iztukatzailea izan zen.

## Biografia 
Lehenik, Wessobrunneko arte eskolan hazi zen, iztukatzaileen formazioagatik ospetsua. Margolari gisa trebatu zen arren, 1720ra arte iztukatzaile gisa bakarrik lan egin zuela dirudi.

Freskoen margolari bezala, batez ere bere anaia Dominikus Zimmermann arkitektoarekin elkarlanean (adibidez, Steinhausengo eliza 1730-1731) artelan integralak sortu zituen.

Bere sabai-pintura, garaiko beste lan batzuetatik ezberdina da, batez ere, arkitektura faltsuen ilusio pinturatik aldentzen delako.

Bere maisulana Wies Erromesaldiaren Elizaren dekorazioa da, bere anaiaren lan heldua, non espazioa argiaren eta kolorearen bidez perfektuki barneratzea lortzen duen.

## Lanak (aukeraketa) 
[eskuinera|thumb| [Andre Mariaren Jasokundea|Jasokundeko freskoa Seligenthalgo abadearen elizan. ]]

* Ottobeuren Abadia
* Schäftlarn Abadia
* Seligenthalko abadia
* Municheko San Pedro eliza
Almudena Hernando

**Almudena Hernando Gonzalo** (Madril, 1959) arkeologoa da eta genero identitatean aditua. Irakasle titularra da Madrilgo Complutense Unibertsitatean 1992. urteaz geroztik, eta ikerketa egin du arlo hauetan: etnoarkeologia, teoria arkeologikoa, genero arkeologia eta identitate eraikuntza.

## Ibilbidea 
Almudena Historiaurreko Departamentuko kide da UCM-n. baita AGEko (Archaeology and gender in Europe) kide ere.

Identitatearen eraikuntza zuzentzen duten dinamikak aztertu ditu, nagusiki bi eremutan: ahozko gizarteetan eta emakumeetan (iraganekoa eta oraingoa). Gai horri dagokionez, zenbait ikerketa proiektu zuzendu ditu, horien artean indigena taldeekin eginikoak: Kektxi Guatemalan (1994-1995); Awá Brasilgo Amazonian (2006-2009); eta, gaur egun, Gumuz eta Dats'in Etiopian (2016-2019).

Aipagarriak dira ikertzaile gonbidatu gisa egindako egonaldiak: Department of Anthropology, Harvardeko Unibertsitatea (2011ko martxoa-maiatza, 2004ko maiatza, 2003ko abuztua); Deparment of Anthropology, Chicagoko Unibertsitatea (1997ko iraila-abendua); Department of Anthropology, Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn (1997ko martxoa-ekaina)

Zenbait hedabidetan kolaboratu du, "La línea del Horizonte" bidaia-blogean kasu 

## Lanak 
* The Fantasy of Individuality. On The Sociohistorical Construction Of the Modern Subject. Springer, 2017.

* La fantasía de la individualidad. Sobre la construcción sociohistórica del sujeto moderno. Katz, Buenos Aires, 2012.

* Arqueología de la Identidad. Akal, Madrid, 2002.

* Los primeros agricultores de la Península Ibérica. Síntesis, Madrid, 1999.

* Mujeres, hombres, poder. Subjetividades en conflicto. Traficantes de Sueños, Madrid, 2015.

* Estudos sobre os Awá: caçadores-coletores em transição. IWGIA y UFMA, São Luis, MA, Brasil, 2013.

* ¿Desean las mujeres el poder? Cinco reflexiones en torno a un deseo conflictivo. Minerva, Madrid, 2003.

* La construcción de la subjetividad femenina. Instituto de Investigaciones Feministas, Madrid, 2000.​

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
https://ucm.academia.edu/AlmudenaHernando

https://web.archive.org/web/20191023175732/https://www.berria.eus/paperekoa/1886/040/001/2019-01-22/hasieran_denek_talde_identitatea_genuen.htm
Peru Gurea

thumb|300px|Partitura
**Peru Gurea** edo **Peru Gurea Londresen** ahozko tradizioko euskal balada bat da. Resurrección María de Azkuek bildua Cancionero Popular Vasco bilduman, 1922. urtean Elgoibarren entzuna, nahiz eta aurretik ere entzuna izan zen (XIX. mendean). Bertan, elkarrizketa bat agertzen da, emakume, senar, morroi eta arrotz baten artekoa, baserri giroan.

Orduztik, abesti hau bertso doinu bezala erabili dute eta abeslari eta musika talde ugarik bertsio desberdinak egin dituzte, tartean, Lourdes Iriondok, Oskorrik eta Hiru Trukuk.

## Edukia 
**Emakumeak** kantatzen du:

*Peru gurea Londresen*

*zingulun-larrak ekarten*

*hura (y) andikan etorriarte*

*guztiok dantza gitezen.*

*¡Ai ori egia!*

*Zingulun zangulun Maria.*

**Arrotzak** dio:

*Kaponak daude erretzen,*

*oilaskoak mutiltzen;*

*eztin ark asko orai pentsatzen*

*onela gerala dantzatzen.*

*¡Ira-jira-bira!*

*Aztan-zingulun Maria.*

**Morroiak** argudiatzen du:

*Ugazaba topau neban*

*Santo Tobeko zubian*

*neugaz atzera ekarri neban*

*sardin-sestotxo barrian.*

*¡Ai ori egia!*

*Daigun inguru, Maria.*

Beste bertsio baten arabera, **morroiak** dio:

*Nagusia Bitorian*

*plazako ostatu berrian,*

*osoro larrugorrian*

*sartu zait saski-erdian.*

*¡Ira-jira-bira!*

*Orain duk ire aldia.*

Morroiak hau esatean ostikada bat eman zuen. **Senarra** hasi zen kantari:

*Neure mutiltxo txikia,*

*ik esan uen egia*

*medikuarekin dantzatzen zala*

*nere emazte Maria.*

*¡Ai oi egia!*

*Iretzat mando zuria.*

Beste bertsio baten arabera, **senarrak** hau dio:

*Nere mutiltxo txoria,*

*ik erran datak egia:*

*dantzan arrapatuko dudala*

*nere andre Maria:*

*¡Ira-jira-bira!*

*Iretzat mando aundia.*

## Kontakizuna 
Istorioak kontatzen duenaren arabera, festa giroan gertatzen den egoera bat da. Non guztiak dantzan eta festa giroan daudenean emakume ezkondua aritzen den herriko medikuarekin dantzan. Hau morroiak, emakumearen senarrari salatzen dio eta senarrak ordainetan mando zuri edo handi bat ematen dio opari.

## Berso doinua 
Abestia bertso doinutzat hartuta, kopla handiaren neurrikoa dela ikus genezake.

**Egitura metrikoa:** 8A / 8A / 10 / 8A (hg) | 8A / 8A / 18A

**Erritmoa:** 8/8/18/8

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marieke Vervoort

**Marieke Vervoort** (Diest, Belgika, 1979ko maiatzaren 10 &ndash; 2019ko urriaren 22a) belgikar atleta paralinpikoa izan zen. Atletismoan, blokartingean, triatloian eta aulki gurpildun gaineko saskibaloian aritu zen.

2012ko Udako Paralinpiar Jokoetan bi domina lortu zituen: zilarrezkoa T52 kategoriako aulki gurpildun gaineko 200 metroko lasterketan eta urrezkoa T52 kategoriako aulki gurpildun gaineko 100 metroko lasterketan. Dohan egin zen munduko txapelketan munduko txapeldun bilakatu zen. 2016ko Udako Paralinpiar Jokoetan bi domina lortu zituen: zilarrezkoa T51/T52 kategoriako aulki gurpildun gaineko 200 metroko lasterketan eta brontzezkoa T51/T52 kategoriako aulki gurpildun gaineko 100 metroko lasterketan.

## Bizitza 
Giharretako gaixotasun degeneratibo sendaezin batez joa zegoen. 2016an nazioartean arreta bereganatu zuen adierazi zuenean etorkizunean eutanasiaz baliatu nahi zuela heriotza duina izateko noiz eta egun on baino txar gehiago eraman beharko lituzkenean. 2019ko urriaren 22an hil zen eutanasiaz baliaturik.

## Liburuak 
* *Wielemie. Sporten voornhet leven* (2012)
* *De andere kant van de medaille* (2017)

## Erreferentziak
Imitation of Life (1959ko filma)

***Imitation of Life*** (euskaraz *Bizitzaren Imitazioa*), 1959ko Douglas Sirk alemaniar zinema zuzendariaren amodiozko drama film bat da. Fannie Hurst idazlaren *1933ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago, *1934ko izenburu berdineko filmaren* antzera. Lana Turner, Juanita Moore, John Gavin, Sandra Dee, Susan Kohner eta Mahalia Jackson aktoreek antzeztu zuten.

Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Sariaren (Susan Kohner eta Juanita Moore) bi zendapen jaso zituen.

## Argumentua 
AEB, New York. Lora Meredith (Lana Turner), langabezian dagoen aktore alarguna, bere alaba Susie (Sandra Dee) nerabearekin batera bizi da. Egun batez, Lorak halabeharrez Annie Johnson (Juanita Moore) arraza beltzeko emakumea eta haren alaba mulata Sarah Jane (Susan Kohner) ezagutuko ditu. Ama-alabek Lorarentzat lan egiten amaituko dute. Egun horretan bertan Steve Archer (John Gavin) argazkilaria ere ezagutuko dute, eta Steve Loataz maiteminduko da.

## Aktoreak 
* Lana Turner: Lora Meredith
* Juanita Moore: Annie Johnson
* John Gavin: Steve Archer
* Sandra Dee: Susie, 16 urterekin
* Susan Kohner: Sarah Jane, 18 urterekin (abestietan Jo Ann Greerrek ahotsez bikoiztua)
* Robert Alda: Allen Loomis
* Dan O'Herlihy: David Edwards
* Than Wyenn: Romano
* Karin Dicker: Sarah Jane, 8 urterekin
* Terry Burnham: Susie, 6 urterekin
* Ann Robinson: Kabareteko dantzaria
* Troy Donahue: Frankie
* Sandra Gould: Annette
* Jack Weston: Tom
* Mahalia Jackson: Abesbatzako solista

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ainara Munt

**Ainara Munt Ojanguren** (Zaragoza, 1975) kataluniar itzultzailea da.

## Bizitza 
1975ean Zaragozan jaioa, Bartzelonan igaro ditu urte gehienak. Aita katalana eta ama euskalduna ditu. 1997an Itzulpengintzan eta Interpretazioan lizentziatu zen Viceko Unibertsitatean.

2019an Etxepare-Laboral Kutxa Itzulpen Sariaren bosgarren edizioa irabazi zuen Joseba Sarrionandiaren *Hilda dago poesia?* liburuaren katalanerako itzulpenagatik: *És morta la poesía?*.

## Erreferentziak
Hardball (filma)

***Hardball***, 2001eko Brian Robbins estatubatuar zinema zuzendariaren kirol drama-komedia film bat da. Daniel Coylen *Hardball: A Season in the Projects* (*Hardball: Denboraldia Proiektuetan*) liburuan oinarritua dago. Keanu Reeves, Diane Lane, John Hawkes, D. B. Sweeney, Mike McGlone, Graham Beckel eta Michael B. Jordan aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Conor O'Neill (Keanu Reeves) bere aurreikuspenak beti porrot egiten duten apustuzale bat da, ondorioz estualdi ekonomiko batean dago. Dirua lortu eta bere zorrak kitatzeko konponbide bakarra Chicagoko auzune gatazkatsu bateko haur beisbol talde bat entrenatzea izango du. Arazoa Conorri haurrak gogoko ez dituela da, baina bai beren irakaslea den Wilkes (Diane Lane) andereino erakargarria.

## Aktoreak 
* Keanu Reeves: Conor O'Neill
* Diane Lane: Elizabeth Wilkes
* John Hawkes: Ticky Tobin
* Bryan C. Hearne: Andre Ray Peetes
* Michael Perkins: Kofi Evans
* DeWayne Warren: Jarius "G-Baby" Evans
* Julian Griffith: Jefferson Albert Tibbs
* Michael B. Jordan: Jamal
* A. Delon Ellis Jr.: Miles Pennfield II
* Brian M. Reed: Raymond "Ray Ray" Bennet
* Kristopher Lofton: Clarence
* Mike McGlone: Jimmy Fleming
* Graham Beckel: Duffy
* D. B. Sweeney: Matt Hyland
* Sammy Sosa: Bere burua antzeztuz
* Sterling "Steelo" Brim: Sterling
* Wa-King Conner: Rodney Harris

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Pare minimo

**Pare minimoa**, fonologian, hizkuntza bateko bi hitz dira, unitate fonologiko bat bakarrik (fonema, tonema edo kronema) desberdina dutenak. Esate baterako, euskaraz: *katu / patu*; frantsesez: *cal / mal / pal*; gaztelaniaz: *pero / perro*; ingelesez: *big / pig*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jigme Singye Wangchuck

**Jigme Singye Wangchuck** (; Thimphu, 1955eko azaroaren 11) laugarren Bhutango Dragoi Erregea (Druk Gyalpo) izan zen.

Jigme Dorji Wangchuck erregearen eta Ashi Kesang Choden Wangchuck erreginaren semea da. 1972ko uztailaren 24an bere aitaren heriotzaren ondoren errege izendatua izan zen.

Lau emazte ditu:
* Dorji Wangmo
* Tshering Pem
* Tshering Yangdon, gaurko erregearen ama
* Sangay Choden

2006ko abenduaren 9an Jigme Khesar Namgyel Wangchuck bere semearengan abdikatu zuen.

## Genealogia
Ai, ai, ai mutilak

***Ai, ai, ai mutilak*** Euskal Herriko abesti herrikoia da, batez ere XIX. mendean karlisten artean oso zabaldua izan zena. Euskaldunon artean ereserki kategoria izan zuen. Karlisten gerra-abesti moduan sortu zuten, azken finean hauen gerra-garrazia horrela zioen, "Aurrera mutilak!". Liberalek, bestetik, *Himno de Riego* zuten. Dena dela, liberalek ere abestia letra aldatuta erabili zuten. Euskaldunen eskutik abestia Espainian, Afrikan, Mexikon, Ameriketako Estatu Batuetan entzuna izan zen. 

## Jatorrizko testua 
Abestiak letra asko ezagutu ditu baina hau gerra karlisten garaikoa:

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* [Euskal Kultur Erakundea(https://eu.wikipedia.org/wiki/Euskal_Kultur_Erakundea)ren webguneko informazioa: partitura, doinua, e.a.]
* *Gomutan* liburuaren pasarte irakurria.
* Bertsolaritzaren Datu Basea.
Arantza Idiazabal Gorrotxategi

**Arantza Idiazabal Gorrotxategi** (Gaintza, Gipuzkoa, 1945ko otsailaren 22a) irakaslea eta urgazlea izan da. Urtetan, Errenteriako Orereta Ikastolako irakasle taldean ibili zen. Euskaltzain urgazle izendatu zuten 1967ko abuztuaren 25ean.

## Biografia 
Arantza Idiazabal Gorrotxategi, Orereta ikastolako lehen andereñoa izan zena, 1945ean jaio zen,

## Lan ibilbidea 
Ikasketak bukatu ondoren, Karmele Esnalekin egin zituen praktikak. Berarekin, eskolak emateko eta haurrak ikusteko beste modu, erabat berritzailea, ezagutu zituen. Ikasitakoa, Oreretako ikastolako lehen andereñoa izan zenean, praktikan jarri zuen.

Dozena pasatxo haurrekin hasi zen lanean 1963an “Pio Etxeberriarenean”, Santa Klara kalean, gero Eguzki jatetxea zegoen etxean. Horixe izan zen Orereta ikastolaren sorrera. Kontuan izan behar da, garai hartan, herriko gainerako ikastetxe guztiek gaztelaniaz soilik ematen zituztela eskolak eta hezkuntza oso zuzendua eta tradizionala zela. Kalean, gainera, euskararen presentzia hutsaren hurrengoa zen.

Pionetik Añabitarteko eraikuntzara iritsi arte bide luzea egin behar uzan zuten eta makinatxo bat lekutatik pasatu ziren, Madalen kaleko pisu batean, Galtzarabordan, Aita Kaputxindarren komentuan, Iztietako elizan eta Juan Olazabelen egon baitzen ikastola.

Hurrengo urteetan, ikastola hazten zihoan heinean, herriko gainerako ikastetxeak euskara sartzen hasi ziren, pixkanaka. Lehenik, A eredukoak ziren eskola guztietan zenbait talde B eredura pasa zituzten. Ondoren, D eredua zabaltzen hasi zen, gaur egun gure eskolek egiten duten eskaintza lortu arte.

Gaur egun, erretiratuta dago, ikastolan 42 urtez lanean aritu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindia.eus/Arantza Idiazabal
Hiri-hondakin solido

thumb|Hiri-hondakin solidoen bilketa
**Hiri-hondakin solidoak** (HHS) edo **hiri-hondakinak** energia erabilgarria ekoizteko balia daitezkeen hirietako eta hirien eraginpeko eremuetako hondakinak dira; esate baterako, etxe, saltoki, zerbitzu, industria eta erakundeetan sortuak. Hiri-hondakin solidoek ez dituzte arriskutsutzat sailkatutakoak barne hartzen, nahiz eta aipatutako aurreko leku edo jardueretan ekoitzi litezketeen.

## Sailkapena 
* Etxeko hondakinak: dimentsio kudeagarrietan aurkezten dira, eta normalean ontzi gutxi gorabehera normalizatuetan (poltsak, edukiontziak, etab.).
* Tamaina handiko hondakinak: biltzeko eta garraiatzeko zailak diren materialak dira. Hori da altzarien, koltxoien, elektrdomèsticsen eta abarren kasua.
* Merkataritzako hondakinak: adibidez, bilgarriak, merkatuetako hondakin organikoak, etab.
* Hondakin sanitarioak: ospitaleetatik, kliniketatik, analisi-laborategietatik eta antzeko establezimenduetatik eratorriak. Hondakin horien ezaugarri dira germen patogenoak eta sendagaien hondarrak ere.
* Eraikuntzen eta eraispenen hondakinak.
* Industria-hondakinak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristina García Morales

**Cristina García Morales** (Granada, 1985a), **Cristina Morales** izenez ere ezaguna, espainiar idazlea da. *Lectura fácil* du libururik ezagunena. Idazlan horrekin 2018ko Herralde nobela saria eta 2019ko Espainiako Narratiba Sari Nazionala irabazi zuen.

## Ibilbidea 
Granadako Unibertsitatean Nazioarteko Zuzenbidean lizentziaduna da, interprete juridiko gisa lan egiten du eta Bartzelonan bizi da.Antzerkigile gisa lan egin du Granadako Unibertsitateko Antzerki Gelan eta Eutopian, Sortzaile Gazteen Jaialdian (Kordoba, 2008).

## Liburuak 
### Eleberriak 
* *Los combatientes* (2013), Caballo de Troya
* *Malas palabras* (2015), Editorial Lumen
* *Terroristas modernos* (2017), Editorial Candaya.
* *Lectura fácil* (2018), Editorial Anagrama.
* *Los combatientes* (2020), Editorial Anagrama.
* *Introducción a Teresa de Jesús* (2020), Editorial Anagrama.

### Ipuinak 
* *La merienda de las niñas* (2008), Cuadernos del Vigía.

## Sariak 
* 2002 Andaluziako Idazle Berrien Lehiaketan saria kontakizunean
* 2006 Andaluziako Idazle Berrien Lehiaketa eleberri laburrean
* 2007 Sortzaile Gazteentzako Antonio Gala Fundazioren beka (Kordoba)
* 2013 Injuve eleberri saria *Los combatientes* lanagatik
* 2018 Herralde eleberri saria *Lectura fácil* lanagatik*.*
* 2019 Narratiba Sari Nazionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa "Nire liburuak punk musikako biniloak izatea nahi nuke" Berria, 2020.11.01
Wilhelm garrasia

**Wilhelm garrasia** () 1951n *Distant Drums* filmean lehen aldiz erabilitako stock soinu efektu bat da. Harrezkero, ehunka filmetan agertu da- 2015erako 416 film eta telesailetan- eta soinu klixe ezagunenetakoa da ziurrenik. Garrasia Warner Broseko soinu artxiboan gorde zuten. Han aurkitu zuen Ben Burtt Star Warseko soinu diseinatzaileak, eta "PVT. Wilhelm" izena eman zion, 1953ko *The Charge at Feather River* filmean oihu bera egin zuen bigarren mailako pertsonaia baten izena hain zuzen ere.

Oihua grabatu zuenaren nortasuna ez da ezagutzen, zenbait adituk Sheb Wooley abeslariak grabatu zuela uste arren. Edonola ere, egun ez du inolako copyrightik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marguerite Audoux

**Marguerite Audoux**, jaiotzez Marguerite Donquichote, (Sancoins, 1863ko uztailaren 7 &ndash; Saint-Raphaël, 1937ko urtarrilaren 31) eleberrigile frantziarra, XX. mendearen hasieran ospe handia lortu zuen. Haren liburu ezagunena *L’Atelier de Marie-Claire* (1920) izan zen; horrekin, 1910ean, Femina saria eskuratu zuen eta liburuak *Marie Claire* aldizkariari izena eman zion 1937an.

## Biografia 
Marguerite Audouxen bizitza ez zen erraza izan. Aita arotza zen. Neskak hiru urte zituenean, ama hil zen. Marguerite Audoux eta bere ahizpa nagusia Madeleine izeba baten esku gelditu ziren. Ondoren, Bourges umezurztegian eraman zituzten. 1877an, 14 urte zituela, Marguerite Audoux artzaina eta baserriko neskame gisa kokatu zen Solognean, Sainte-Montaine-n, Aubigny-sur-Nère parean. Gauez gaztea irakurketan errefuxiatu egiten zen. 18 urterekin Parisera joan zen bizitzera. Han jostun lana egin zuen eta Cartoucherie de Vincennes edo Laennec Ospitaleko garbitegian lan egiten zuen. Gauez idazten zuen. Begiak gaizki zituela eta sendagileek jostea uzteko gomendatu zion, itsu geldituko baitzen.

Bere arreba Madeleinek bere alaba Yvonneren esku uzten du. Bere izeba jakin gabe, Parisko Les Halles barrutian prostituitu egiten zen hiloba. Jules Iehl-ek, Michel Yell izenarekin ezaguna, André Gideren laguna, gaztea ezagutu zuen eta harremana izan zuen berarekin. Michel Yell-ek Marguerite Audoux-ek aurkeztu zuen intelektual, idazle eta artista talde batean, besteak beste, Charles-Louis Philippe, Léon-Paul Fargue, Léon Werth eta Francis Jourdain. 1895ean tailerra ireki zuen eta behin betiko bere amaren abizena, Audoux, hartu zuen.

Michel Yell-ek deskubritu zuen Marguerite Audoux-ek bere oroitzapenak idazten zituela. Frantz Jourdainnen, Francis Jourdain-en aitaren bidez, Michel Yell-ek Marguerite Audoux-en eskuizkribua Octave Mirbeauri aurkeztu zion. Mirbeau garai gogorrean ari zen, depresio batekin jota, baina hala ere testua hartu eta irakurri zuen. Bukatu bezain pronto argitaratzea proposatu zuen.

Eleberrigilea, 1937ko urtarrilaren 31an hil zen. Saint-Raphaëlen lurperatuta dago.

## Obra 
Bere obra nagusia lau eleberri dira:
* *Marie-Claire*, Octave Mirbeau idazlearen hitzaurrearekin. Eugène Fasquelle éditeur, 1910.
* *L’Atelier de Marie-Claire*. Bibliothèque Charpentier, 1920; Grasset, Les Cahiers Rouges, 1987.
* *De la ville au moulin*. Fasquelle, 1926.
* *Douce Lumière*. Grasset, 1937 (hil ondoren argitaratuta).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografia.
Irarritako barre

thumb|eskuinera|2009an irarritako irriak
**Irarritako irri** edo **barreak** ikusleen barren itxurak egiten dituen soinu-baliabidea dira, zuzeneko erreakzioak direla sinetsarazteko. Telebistako saio bateko gagak edo une komikoak nabarmentzeko sartu ohi dute, eta *sitcom*etan erabili ohi dute.

Bere jatorria, telebista agertu aurretik, antzerki edo irratsaioen gauzatzea zuzenean eta jendaurrean egiten zela da. Telebista jaiotzearekin eta bideo-zinta bezalako baliabideak agertzearekin batera, zenbait telesailetako eszena komiko jakin batzuetan irarritako barreak sartzea erabaki zuten soinu-teknikari batzuek, ikusleak ohitzeko. Irarritako barreak sartu zituen lehen telebista saioa *The Hank McCune Show* izan zen 1950ean, eta bere existentzia Charles Douglass teknikariari egozten zaio. Harrezkero, irarritako irrien erabilera *sitcom* tradizionalen bereizgarri nagusietako bilakatu zen.

Batzuek bere erabilera baztertu egin dute; besteek, berriz, baliabide egoki gisa ikusten dute. Kritikariek ikusleen adimenaren aurkako iraintzat hartzen dituzte, baliabideak jendeari noiz eta zertaz barre egin behar duen adierazi nahi baitio. Batzuek irarritako barreak eta antzeko baliabideak mezu subliminal gisa txertatzen dituztela ere ikusten dute, egoera jakin batzuei nola aurre egin edo hauteman beharko liratekeen azaltzeko.

Postprodukzioan irarritako oihuak ere erabiltzen dira, Wilhelm garrasia edo King Kongeko emakumezko protagonistarenak kasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Jumping the shark

***Jumping the shark*** () Estatu Batuetako telebistako kritikariek telesail bateko gidoi baten argumentu-lerroan ezohiko (eta ustekabeko) gertaera bat gertatzen den unea definitzeko erabiltzen duten esaldi bat da, gehiegizkotzat jotzen dena, istorioaren koherentzian sinesgarritasun galera bat eraginez.

Zenbait arrazoirengatik, gidoietan, *jumping the shark* edo inflexio-puntu hauek sartzen dira, gidoiarekiko edo pertsonaiaren batekiko interesa sartzen dutenak. Istorio honetan Fonzie telesaileko pertsonaia nagusiak (Henry Winklerrek antzeztua) Los Angeles bisitatzen du, eta han modu harrigarrian bere uretako eskiekin marrazo baten gainean salto egiten du. Ekintza honekin, bere ausardiaren ebidentziak ematen ditu. Telesailak ia zazpi urtez jarraitu zuen, marrazoaren gaineko lehen jauzia bezalako erritmo aldaketa ugariren ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Josu Legarreta

**Jon Josu Legarreta Etxagibel** (Bilbo, Bizkaia, 1967ko ekainaren 2a) bizkaitar astrofisikaria da. Euskal Herriko Unibertsitateko Bilboko Industria Ingeniaritza Teknikoko Unibertsitate Eskolako irakaslea da.

## Bizitza 
Bilboko Santutxu auzoan jaio zen 1967an. Gaur egun Bilboko Industria Ingeniaritza Teknikoko Unibertsitate Eskolan irakasle lanetan dihardu Sistemen Ingeniaritza eta Automatika sailean.

Horrez gain, EHUko Zientzia Planetarioen Taldeko kidea da. Zientzia Planetarioen Taldearekin Saturno planetan elkarren segidan sortu diren bi ekaitz lehen aldiz behatzea, ikertzea eta neurtzea lortu du.

## Idazlanak 
### Doktore-tesia 
## Erreferentziak
Irarrazabalgo hormarteratua

***Irarrazabalgo hormarteratua*** Deban (Gipuzkoa) kokatzen den kondaira bat da, XV. mendekoa.

Kondaira honen lehen argitalpena Juan Benanzio Arakistainen *Tradiciones vasco-cántabras* liburuan azaldu zen, (1866). Bilduma horretan Euskal Herrian belaunaldiz belaunaldi ahoz kontatutako kondairak biltzen zituen, tradiziozko kontakizun hauek ez galtzeko helburua duelarik.

## Kondaira 
Debako Bustiñaga dorretxeko lehen semea, Iban izena zuena, Iturtzatarren sarraskiaren ondorioz bizirik irten zen bakarra izan zen, baina maitasuna etsaitasuna baino handiagoa denez, Iturtzatarren alaba zen Domenxarekin ezkondu zen. Egun batean, herri bereko Peru Olano gaztea etxera etorri zitzaien Ibani mairuen kontrako gerrarako jende bila joateko eskatzera, eta beraz, zaldunak Peru eta Domenxa bere etxean utzi zituen nahiz eta haien arteko laguntasunagatik jeloskor egon. Bilaketan zortzi egun eta zortzi gau eman ostean, Irarrazabalera itzultzen zegoela, azti batekin egin zuen topo eta aztiak bere etxeko hormen artean ekaitza eta hodei beltzak zeudela iragarri zion. Hala ere, dorretxera iritsi bezain pronto gerrara joan beharra zeukan, eta Domenxaz agurtu ere egin gabe abiatu zen.

Bitartean, dorretxean Iturtzatarren sarraskian Ibanekin batera bizirik atera zen neskameak, Teresak, familia honen kontrako mendekua prestatu zuen. Dorretxeko morroiei pare bat gezur kontatu eta Iban gorrotoz beterik Peruren bila joatea eragin zuen. Debara iristean, Ibanek Peru Domenxaren gelan ikusi eta labankadaz hil zuen emaztea harekin desleial izan zela uste zuelako eta emaztearentzat zigor gogorragoa ezartzea erabaki zuen: dorretxearen gela batean horma bat eraikitzea eta emakumea bertan sartzea, jateko soilik zulo bat utziz. Horrela bizi izan zen Domenxa hil artean, egun hartan bertan dorretxeari su eman zioten arte.

Azkenean, dorretxeko morroia zena Teresak egin zuenaz ohartu eta neskamea harrapatzen saiatu zen, bera ere dorretxeko sugarretara botatzeko. Baina ezustean ihes egin zuen Teresak, hain zorigaiztoko, non ihesean zebilen bitartean irrist egin eta Deba ibaira erori baitzen, bertan itoz.

## Argitalpenak 
Historian zehar, jatorriz ahozkoa izan zen kondaira hau idatzizko formatura pasatzeko hainbat saiakera egin dira, bai euskaraz eta baita gaztelaniaz ere.

### Bertsioak 
Juan Benanzio Arakistainen *Tradiciones vasco-cántabras* liburua, 1866an argitaratua (ikus 54-138 orrialdeak).

Fernando Márquez de la Plata Echeniquek eta Ricardo Irarrazabal Rojasek diruztatutako *Una Tradición Vasca: La emparedada de Irarrazabal* liburua, 1918an Madrilen argitaratua.

Goizane Aizpuruaren hitzak eta J. Ignacio Trekuren ilustrazioak dituen haurrentzako bertsioa *Irarrazabalgo Hormarteratua*, Debako Udalaren argitalpena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orgasmo lehor

**Orgasmo lehorra**, gizonezkoetan isurtzerik gabe jazotzen den sexu orgasmoa da. Pubertarora iristear dauden mutikoek masturbatzean maiz orgasmo lehorrak izaten dituzte. Orgasmo lehorrak dituzten mutilek maiz orgasmo anitzak dituzte, orgasmoak errepikatzeko atsedenaldi laburregoen beharra baidute. Gizonezko batzuk orgasmo lehorrek gozamen gutxiago eta mingarriak ere izan daitezkela uste dute. Beste gizonezko batzuk orgasmo anitzak izaten saiatzen dira, horietako batzuk, nahi ta nahi ez, lehorrak izango dira.

## Kanpo estekak
Spy Kids

***Spy Kids*** (euskaraz *Haur Espioiak*), 2001eko Robert Rodriguez estatubatuarrak zuzendu eta ekoitzitako abenturazko komedia film bat da. Antonio Banderas, Carla Gugino, Alan Cumming, Teri Hatcher, Cheech Marin, Danny Trejo, Robert Patrick, Tony Shalhoub, Alexa Vega eta Daryl Sabara aktoreek antzeztu zuten.

*Spy Kids 2: The Island of Lost Dreams* (2002), *Spy Kids 3-D: Game Over* (2003) eta *Spy Kids: All the Time in the World* (2011) jarraipena dauzka, bai eta *Spy Kids: Mission Critical* telesaila ere.

## Argumentua 
Cortez senar-emazteak (Antonio Banderas eta Carla Gugino), itxuraz familia arrunt bateko gurasoak diruditenak, benetan nazioarteko superespioiak dira. Baina Floop (Alan Cumming) gaiztoak bahitu ditu eta beren seme-alabek (Alexa Vega eta Daryl Sabara) beren gurasoak salbatzeko abentura arriskutsu bati ekitea beste irtenbiderik ez dute izango.

## Aktoreak 
* Alexa Vega: Carmen Cortez
* Daryl Sabara: Juni Cortez
* Antonio Banderas: Gregorio Cortez
* Carla Gugino: Ingrid Cortez
* Alan Cumming: Fegan Floop
* Teri Hatcher: Gradenko jauna
* Cheech Marin:Felix Gumm
* Danny Trejo: Isador "Machete" Cortez
* Robert Patrick: Lisp jauna
* Tony Shalhoub: Alexander Minion
* Mike Judge: Donnagon Giggles
* George Clooney: Devlin
* Kara Slack: Carmenen laguna
* Evan Sabara:'Intruder', haur espioia
* Angela Lanza: Berri emalea
* Richard Linklater: Cool espioia
* Johnny Reno: Johnny agentea
* Guillermo Navarro: Pastor

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai 

lmak]]
Jonathan Safran Foer

**Jonathan Safran Foer** (Washington, 1977ko otsailaren 21a) estatubatuar eleberrigilea da. Judu jatorriko, *Everything Is Illuminated*, *Extremely Loud & Incredibly Close* eta *Here I Am* bere eleberriek ezagutzen dute.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Everything Is Illuminated*', 2002
* *Extremely Loud & Incredibly Close*, 2005
* *Tree of Coders*, 2010
* ''Here I Am', 2016
### Saiakerak 
* *Eating Animals*, 2009
* *We Are the Weather: Saving the Planet Begins at Breakfast*, 2019
Joanito Mitxelena Andueza

**Juan "Joanito" Mitxelena Andueza** (Oiartzun,  - ) gipuzkoar bertsolaria izan zen. Ogibidez kaldereroa zen.

Karrika auzoko Oiantzabal baserrian jaio zen eta baserri lanean eman zuen gaztaroa. Gero Oiartzungo udalean hasi zen iturgin gisa, eta gaztetan egin zuen salto oholtzara. Urkabe mendiko erromerian egin zuen lehenengo plaza, Tapia anaiak eta Arizluzieta kide zituela.

Garai hartan oso gustuko zuen boxeoa, Errenterian entrenatzen zuen eta konbate bat jokatzera ere iritsi zen.

Alaba Karmele ere, bertsolaria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makinavaja, el último choriso

***Makinavaja, el último choriso*** 1992ko Carlos Suárez espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da, Makinavaja komikian oinarrituta.

## Sinopsia 
Makinavaja Bartzelonako auzo gatazkatsuetan ahal bezala bizi den gizon bat da, Popeye bere taldekide banaezinarekin batera lapurretak eta gaiztakeriak egiten dituena. Bere "operazio basea" "Bar El pirata" izeneko taberna bat da, non bere beste konplize batek lan egiten duen. Honek, El Pirata deitzen dutena, armak ematen dizkie. Han ere Mohamed aurkitu ohi da, Moromierda izenez ezagunagoa.

## Aktoreak 
* Andrés Pajares: Makinavaja (Maki).
* Jesús Bonilla: Popeye (Popi edo Pope).
* Pedro Reyes: El Pirata (El Pira).
* Mario Pardo: Mohamed (Moromierda).
* Llàtzer Escarceller: Matías (Makinavajaren aitona).
* Mary Santpere: La Maru (Makinavajaren ama).
* Alberto Pérez: Pitufo (Makinavajaren iloba).

## Kanpo estekak
Santos Juliá

**Santos Juliá Díaz** (Ferrol, 1940 &ndash; Majadahonda, ) galiziar historialari eta soziologoa izan zen. Soziologia politikoan aditua, XX. mendeko Espainiako historiari buruzko hainbat lan idatzi zituen.

## Lan nabarmenak 
* *Política en la Segunda República* (1995)
* *Un siglo de España: Política y Sociedad* (1999)
* *El aprendizaje de la libertad, la cultura de la transición* (2000) José Carlos Mainerrekin batera
* *Madrid, historia de una capital* (2000) David Ringrose eta Cristina Segurarekin batera
* *Historia económica y social, moderna y contemporánea de España* (2002) Ana Guerrero Latorre eta Sagrario Torres Ballesterosekin batera
* *Historia de España* (2003) Julio Valdeón eta Joseph Pérezekin batera
* *Historias de las dos Españas* (2004)
* *El franquismo* (2005) (Giuliana de Feborekin batera)
* *Víctimas de la Guerra Civil* (2005)
* *Vida y tiempo de Manuel Azaña, 1880-1940* (2008)
* *Hoy no es ayer. Ensayos sobre la España del siglo XX* (2010)}
* *Transición. Una política española (1937-2017)* (2017)
* *Demasiados retrocesos. España 1898-2018*(2019)
* *La Guerra civil española: De la Segunda República a la dictadura de Franco*(2019)
Gaikako zabor-bilketa

thumb| Papera eta kartoia birziklatzeko edukiontzia Gasteizen
**Gaikako zabor-bilketa** mota desberdinetako zaborrak bereiziz egiten den bilketa da: erretzekoak, birziklatzekoak, plastikoak, beirak, pilak, etab. aparte jarrita.

Gaikako bilketa egiteko, funtsezkoa da herritarren laguntza: bizilagunek hondakin aprobetxagarriak gainerako hondakinetatik bereizten dituzte, eta edukiontzi egokietan uzten dituzte. Lankidetza hori lortzeko, herritarrak sentsibilizatzen dira ingurumen-hezkuntzako kanpainen bidez.

Aukeraketa errazteko, edukiontziak kolorearen arabera bereizten dira, eta, zenbaitetan, formaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sutan (musika taldea)

**Sutan** 2014an Bilbon sortutako ska-rock musika taldea da.

## Ibilbidea 
2016an Azkue Fundazioak antolatutako *Banden lehia* txapelketan hirugarren postua lortu zuten. 2019 urtean haien lehen diska argitaratzen dute, "A·B" izenekoa. Haritz Harreguy-ren Higain estudioetan grabatu zuten apirilean eta Stage Live aretoan kontzertu berezi batekin aurkeztu zuten, Xavi Sarrià i el Cor de la Fera taldearekin batera. 2022an bigarren diskoa atera zuten, "II" izenekoa.

## Taldekideak 
2019an formakuntza hau da: Aitor bateria eta koroak, Aragón perkusioa eta koroak, Segura gitarra, Unai baxua, Jonatan teklatuak, Alain ahotsa eta dultzaina, Kerejeta saxoa, Maitane tronpeta eta Isidro tronboia.

## Diskografia 
* *AB* (2019, Motmo)
* *II* (2022, Mauka Musikagintza)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tristan Murgi

**Tristan Murgi** (Donibane Lohizune, 1982) Lapurdiko musikari bat da.

## Diskografia 
### Tristtan Mourguy eta Horeba 
* *Trobador* (2015)
* *dUAL [1/2]: Gordeka* (2016, I.O. (ipar orratza))
* *dUAL [2/2]: beharrezkoa da... hutsa* (2018, I.O. (ipar orratza))

### Murgi taldea 
* *Sargia* (2019, I.O. (ipar orratza))

## Erreferentziak