open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adam Michnik

**Adam Michnik** (Varsovia, 1946ko urriaren 17a) poloniar historialari, saiakeragile, disidente eta kazetaria da.

Jatorri juduko eta ideologia komunistako familia batean jaio zen. Poloniako erregimen komunistaren aurkari bihurtu zen, antijuduen purgen ondoren. 1968an ikasle eta intelektualek erregimenaren aurkako protestetan parte hartu ondoren, espetxeratu egin zuten. 1981ean berriro espetxeratu zuten, lege martziala ezarri ondoren.

Funtsezko zeregina izan zuen 1989ko Mahai Biribileko Akordioetan, Solidarnosc-ek irabazitako hauteskundeak egitea ahalbidetu baitzuten. *Gazeta Wyborcza* egunkariko sortzaileetako bat eta editorea izan zen.
Claudia Muzio

**Claudia Muzio** (Pavia, 1889ko otsailaren 7a - Erroma, 1936ko maiatzaren 24a) italiar soprano lirikoa izan zen.

Bere garaiko dibarik handienetako bat *Claudia Jainkotiarra* deitu zioten. Verdiren *La traviata*, Belliniren Norma eta Pucciniren Tosca interpretazioenegatik Maria Callasen aurrekari zuzenetako bat bezala aipatzen dute. 

## Biografia 
Antzerki-manager baten alaba da izan zen. Londresen hazi zen. Hori dela eta, ingelesa menperatzen zuen. Gilda dalla Rizza, Toti Dal Monte, Maria Caniglia edo Magda Olivero soprano italiarren tradizio handiko kidea da Muzio.

Tinbre biribila zuen eta sotiltasun handietarako gai zen, baina pianissimoa bezalako dinamikak gehiegi erabiltzeagatik kritikatua izan zen, primeran menderatu baitzuen.

### Soprano ibilbidea 
1910ean egin zuen debuta ospea azkar lortuz, Milango La Scalan debuta 1913an egin zuen Verdiren Otellon. Londresko Covent Gardenen 1914an egin zuen debuta Enrico Carusorekin *La bohème* eta *Tosca* abestuz, eta New Yorkeko Metropolitan Operan debuta egiteko balio izan zion. Bertan, sei urtez jarraian abestu zuen Caruso, Beniamino Gigli, Tito Schipa eta Giovanni Martinellirekin batera, besteak beste. 1918an, Giorgettaren rola sortu zuen Pucciniren *Il tabarron*, Meten egin zuen munduko premierrerako; 1920an, *Eugene Onegin* operaren lehen Tatyana izan zen, Meten izandako estreinaldi amerikarrean.

1919an Catalaniren Lorele paperean debutatu zuen Tullio Serafin maisuaren zuzendaritzapean Buenos Airesko Colon Antzokian, ondoren Mimi, Tosca, Manon Lescaut, Margarita, Aída eta Madame Sans-Gene eskaini zituen, non Buenos Aireseko publikoaren faborito bihurtu zen (askotan Beniano Gigliren ondoan) Azken opera honen estreinaldi amerikarrean parte hartu zuen 1926ko ekainean, Lauri Volpirekin batera, La Scalan mundu mailako estreinaldia egin eta bi hilabetera. Colon Antzokian ere, konpositoreak zuzendutako Ottorino Respighiren La Fiamma obraren estreinaldi amerikarrean abestu zuen, 1934ko uztailean, Erroman mundu mailako estreinaldia egin eta sei hilabetera.

Chicagon eta San Frantziskon oso ospetsua izan zen, eta War Memorial Opera House inauguratu zuen, San Frantziskoko Operaren egoitza, 1932an..

Bere azken lan handia  Licinio Reficeren Cecilia  (1883-1954) izan zen, berarentzat 1934an konposatua. Erroman eta Buenos Airesen kantatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Norma operaren Casta Diva
* Passato de La Traviata
* Muzio jainkozkoa
* Bizitza baten kontakizuna Diario La Nación Buenos Aires
Fedora Barbieri

**Fedora Barbieri** (Trieste, 1920ko ekainaren 4a - Florentzia, 2003ko martxoaren 4a) italiar mezzosopranoa eta aktorea izan zen.

## Iblbidea 
Bere belaunaldiko mezzosoprano dramatiko handienetako bat izan zen. Bere garaiko zuzendari nagusiekin lan egin zuen (Arturo Toscanini, Wilhelm Furtwängler, Carlo Maria Giulini, Victor de Sabata, Herbert von Karajan, Tullio Serafin).  Eboli, Amneris, Carmen, Azucena, Orfeo, Neris, Angelina, Miss Quickly edo *Ulrica* lanak abestu zituen**.** Giulietta Simionatoren aurkaria izan zen eta Maria Callas, Leyla Gencer, Zinka Milanov, Anita Cerquetti eta Renata Tebaldiren taldekidea, oholtzan eta grabaketetan.

1940an egin zuen debuta paper barrokoetan, 1942an La Scalan, Verdiren Requiemean, eta bere karrera ofiziala 1969ra arte luzatu zen, gerora noizbehinkako agerpenekin eta opera filmetan (*Mamma Lucia* Cavalleria Rusticanan, Franco Zeffirellik zuzendua).

Faboritoa izan zen La Scala, El Liceo, Paris, Londres, Buenos Aires eta New Yorken, non 1950ean debutatu zuen *Don* Carloren Eboli paperean, antzoki horren historiako lehen telecast-ean eta Maria Callasen debutarekin batera Norma paperean 1956an. New Yorkeko antzerkian egin zuen azken agerpena *Tia Princesa* izan zen, Suor Angelican, 1977an.

Covent Gardenen 1958an egin zuen debuta, Don Carloren Luchino Viscontiren eszenaratzean, Jon Vickers, Tito Gobbi, Boris Christoff eta Gré Brouwenstijnekin, Carlo Maria Giulinik zuzenduta.

2000. urtean, 80 urterekin, Mascagniren *Mamma Lucia* (Cavalleria Rusticana) paperean bere 60 urteko ibilbidea ospatu zuen Florentziako *Maggio Musicale antzokian*.

Luigi Barlozzetti musikariarekin ezkondu zen, eta harekin izan zituen bi semeak (Ugo eta Franco).

## Erreferentziazko diskografia 
* Cherubini: Medea / Bernstein
* Donizetti: Don Sebastiano / Giulini
* Gluck: Orfeo E Euridice / Furtwängler
* Mascagni: Cavalleria Rusticana / Prêtre
* Ponchielli: Gioconda / Votto
* Puccini: Il trittico / Serafin
* Verdi: Aida / Perlea
* Verdi: Aida / Serafin
* Verdi: Don Carlo / Giulini
* Verdi: Il Trovatore / Karajan
* Verdi: Il Trovatore / Cellini
* Verdi: Un Ballo In Maschera / Votto
* Verdi: La Forza Del Destino / Santini
* Verdi: Falstaff / Karajan
* Verdi: Requiem / Toscanini
* Wolf-Ferrari: I quattro rusteghi / Gracis

DVDa

* Mascagni: Cavalleria Rusticana (Mamma Lucia) / Prêtre - Franco Zeffirelli film
* Verdi: Rigoletto (Giovanna) / Chailly - Jean Pierre
* Verdi: Falstaff (RAI telecast 1956)
* Jan Schmidt-Garreren opera fanatic filma (1999)

## Kanpo estekak 
* Gaztelaniazko obituarioa
* Obituarioa ingelesez
Arabiar Legioa

**Arabiar Legioa** (; ) XX. mendearen hasieran, Britainiar protektoratua izan zen Transjordaniako emirerriko polizia eta armada erregular bat izan zen. 

Jatorriz, 1920ko urriaren 22an Erresuma Batua Transjordaniaz kargu egitean eskualde hura zaintzeko helburuz sortu zen. Hasieran, Otomandar Inperioaren armada zerbitzatutako 1.000 arabiar soldaduz osatu zen. Goi karguak nahiz ofizialak, aldiz, britainiarrak ziren, Frederick Gerard Peake (1920-1939) eta John Bagot Glubb (1939-1956).

Jordaniako Haxemi Erresuma independizatu zenean ere 1956ko martxoaren 26a arte aktibo mantendu zen.

## Kanpo estekak
Shin Bet

**Israelgo Segurtasun Agentzia**, , literalki "Segurtasun Zerbitzu Orokorra", , laburdura **Shabak**,  eta  edo **Shin Bet**, , "Segurtasun Zerbitzua", esaldiaren laburdura, Israelgo barne segurtasun agentzia da. Bere leloa  da, "Ezkutu Ikustezina". 

1949ko otsailaren 8an sortua izan zen, Shai israeldar inteligentzia zerbitzua ordezkatuz. Egoitza Tel Aviv hirian du.

## Zuzendariak 
* Isser Harel (1948–1952)
* Izi Dorot (1952–1953)
* Amos Manor (1953–1963)
* Yossef Harmelin (1964–1974)
* Avraham Ahituv (1974–1981)
* Avraham Shalom (1981–1986)
* Yossef Harmelin (1986–1988)
* Yaakov Peri (1988–1994)
* Carmi Gillon (1995–1996)
* Ami Ayalon (1996–2000)
* Avi Dichter (2000–2005)
* Yuval Diskin (2005–2011)
* Yoram Cohen (2011–2016)
* Nadav Argaman (2016–2021)
* Ronen Bar (2021–gaur egun)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Amin al-Husseini

**Mohammed Amin al-Husseini** (; 1897, Jerusalem, Otomandar Inperioa - 1974ko uztailaren 4a, Beirut, Libano), Palestinako Britainiar Mandatuaren garaiko palestinar arabiar nazionalista eta buruzagi musulman bat izan zen.

Jerusalemgo al-Husayni familia noblearen senidea zen, hauen leinuaren jatorria Mahomaren garaikoa da.

## Kanpo estekak
Pentaklorobentzeno

**Pentaklorobentzenoa** konposatu organiko aromatikoa da, C6HCl5 formula duena, organokloratuen familiakoa. Solido kristalino zuria da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarri ohiko disolbatzaile organikoetan.

Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatzen du.

## Sintesia 
Bentzenoa zuzenean kloratzen denean *tetraklorobentzenoz*, *pentaklorobentzenoz* eta *hexaklorobentzenoz* osatutako nahastea erdiesten da, Pentaklorobentzekoa erreakzio-nahasteaz destilatuz eta segidan kristalizatuz bereiz daiteke.

## Erabilera 
Pentaklorobentzekoa usatu da intsektizidak sintetizatzeko erreaktibo gisa, bereziki pentakloronitrobentzeno fungizida.

Halaber bifenilo polikloratuak zituzten produktuei poliklorobentzenozko nahaste bat eransten zitzaien biskositatea jaisteko non penteklorobentzenoa osagaietako bat zen.

## Toxikotasuna 
Pentaklorobentzenoa uretako animalientzat toxikoa da.

Pentaklorobentzenoaren errekuntzaren emaitzetako bat lindanoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Tsing

**Anna Lowenhaupt Tsing** (1952ko urriaren 20a) Txinako antropologo estatubatuarra da. Kaliforniako Unibertsitateko (Santa Cruz) Antropologia Saileko irakaslea da. 2018an, Royal Anthropological Instituteko Huxley Memorial Medal eman zioten.

## Hezkuntza 
Tsingek Yale Unibertsitatean ikasi zuen Letretako batxilerra (Bachelor of Arts), eta Stanfordeko Unibertsitatean, aldiz, Masterra (1976) eta Doktoretza (1984).

## Ibilbidea 
Doktoretza jasotzean, irakasle laguntzaile bisitaria izan zen Coloradoko Unibertsitatean, Boulder (1984–86), eta irakasle laguntzailea Massachusettseko Unibertsitatean, Amherst (1986–89). Gero, UC Santa Cruzekin bat egin zuen.

2010ean, Guggenheim beka bat jaso zuen *On the Circulation of Species: The Persistence of Diversity* proiekturako, matsutake onddoaren etnografia bat. Tsing AURA (Aarhus University Research on the Antropocene) ikerketa zentroko zuzendaria da. Proiektua Danimarkako Ikerketa Fundazio Nazionalak finantzatu zuen bost urtez, 2018ra arte.

Bera kide den erakundeen artean:  American Anthropological Association, the American Ethnological Society eta  the Association for Asian Studies aurkitzen dira.

## Lan aipagarriak 
Tsingen lan aipagarri batzuk honako liburu hauek dira:

* *In the Realm of the Diamond Queen: Marginality in an Out-of-the-way Place* (1993)
* *Friction: An Ethnography of Global Connection* (2004)
* *The Mushroom at the End of the World: On the Possibility of Life in Capitalist Ruins* (2015)
* *Arts of Living on a Damaged Planet: Ghosts and Monsters of the Anthropocene* (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Anna Tsing: kapitalismoaren hondamendietako bizirauteak aztertzen dituen antropologoa Argia, 2025.07.30
Ann Harriet Hughes

**Ann Harriet Hughes** (Talsarnau, Gwynedd, 1852 – Pwllheli, 1910eko apirilaren 25a), ***Gwyneth Vaughan*** izengoitiaz ere ezaguna, galestar eleberrigilea izan zen.

## Bizitza 
Ann Harriet Hughes Talsarnaun (Merionethshire) jaio zen, errotari baten familian, eta lehen mailako ikasketak Llandecwynen egin zituen. 1876an John Hughes Jones medikuarekin ezkondu zen. Geroago abizenaren Jones zatia erabiltzeari utzi zioten. Londresen, Treherberten eta Clwt-y-bonten bizi izan ziren eta lau seme-alaba izan zituzten. 1902an senarra hil zitzaion, eta Hughes Bangorrera joan zen bizitzera eta idazteari ekin zion. 

Hughesek hiru eleberri idatzi zituen, eta laugarren idazlana amaitu gabe utzi zuen. Gainera, Henry Drummond ebanjelista eskoziarraren hiru lanen galesezko bertsioak editatu zituen eta poesia ere idatzi zuen. *Welsh Weekly* (1892), *Yr Eryr* (1894-1895) eta *Y Cymro* (1906-1907) aldizkarietan kolaboratu zuen.

## Lanak 
* ''O Gorlannau'r Defaid* (1905)
* *Plant y Gorthrwm* (1908)
* *Cysgodau y Blynyddoedd Gynt* (1908)
* *Troad y Rhod* (amaitu gabea; atal batzuk *Y Brython'' aldizkarian argitaratuak izan ziren; 1909).

## Ikus, gainera
* Zerrenda:Galesezko idazleak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Readingeko Unibertsitatea

**Readingeko Unibertsitatea** () Ingalaterrako unibertsitate bat da, Reading hirian dagoena. 1892an ezarri zuten, eta 1926an jaso zuen bere Errege Gutuna. Unibertsitate honek ikerketa-tradizio luzea du, bai nazioan, bai nazioartean. ''Queen's Anniversary Prize'' () saria jaso zuen 1998an eta, berriro ere, 2005ean ere hezkuntza maila altua izateagatik. Erresuma Batuan ikerkuntzan garapen handiena duten hamar unibertsitateetako bat da, baita munduko 200 unibertsitate garrantzitsuenetako bat ere.

## Historia 
Unibertsitateak 1860 eta 1870ean Reading-en ezarritako Arte eta Zientzia eskolei zor die bere jatorria. 1892an, Oxfordeko Unibertsitateko Christ Church Collegeko hedapen batean sartu ziren, eta University College Reading izena hartu zuen.

Ikastetxe berriak 1901ean jaso zuen lehen diruzaintza-emakida. Hiru urte geroago, Huntley & Palmers familia ezagunak leku bat eman zion London Roaden. Familia horrek laguntza ekonomikoa eman zuen ikastetxearen garapenean.

Ikastetxeak 1920an eskatu zuen lehen aldiz Errege Gutun bat, baina une horretan ez zuen arrakastarik izan. Hala ere, 1925ean bigarren eskaera bat onartu zen, eta gutuna 1926ko martxoaren 17an ofizialki onartu zen. Gutunarekin, University College Reading unibertsitate bihurtu zen, bi mundu gerren artean Ingalaterran sortu zen unibertsitate berri bakarra.

1947an Unibertsitateak Whiteknights parkea erosi zuen, bere campus nagusia izango zena, Red Brick (). 1982an Bulmershe Collegearekin fusionatu zen, Goi Hezkuntzakoa, bere hirugarren campusa bihurtuko zena. 

2006ko urrian, Kudeaketako Batzorde Nagusiak bere Fisika Saila ixtea proposatu zuen, etorkizunean graduaurreko aplikazio bat egiteko. Proposamen hori finantza-arrazoiei eta ideia alternatiborik ezari egotzi zitzaien, eta eztabaida handia sortu zuen. Eztabaida hori itxierari buruzko eztabaida batera ere iritsi zen Legebiltzarrean, bai eta goi-mailako hezkuntzari buruzko eztabaida garrantzitsu batera ere, oro har. Urriaren 10ean senatuak Fisika Departamentua ixtearen alde bozkatu zuen, Kontseiluak azaroaren 20an berretsita. Azken urteetan itxitako beste sail batzuk Musika, Soziologia, Geologia eta Ingeniaritza Mekanikoa dira.

2008ko urtarrilean, Unibertsitateak Henleyren Goi Mailako Kudeaketa Eskolarekin bat egingo zuela iragarri zuen, Henley Business School berria sortzeko. Bat-egiteak 2008ko abuztuaren 1ean izan zuen eragina, Whiteknights Campusaren ondoan dagoen negozio-eskola berriarekin, Greenland Campus berriaren barruan.

## Campusak 
Unibertsitateak 1,6 km²-ko azalera du, lau campusetan banatuta:
* Whiteknights: Handiena da, Whiteknights aintzira barne. Bertan dago unibertsitateko liburutegi nagusia.
* London Road: Jatorrizko unibertsitatean dago, eta Reading zentrotik hurbilen dagoena da.
* Bulmershe Court: Antigua Bulmershe Teaching College, bigarren zabalena da.
* Greenlands: Tamesis ibaiaren ondoan dago, eta unibertsitateko kide da 2008ko abuztutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juana Dolores

**Juana Dolores Romero Casanova** (El Prat de Llobregat, Bartzelona, Katalunia, 1992ko martxoaren 11) katalanezko idazlea eta aktorea da.

## Biografia 
Andaluziarren alaba, El Prat de Llobregaten (Bartzelona) jaio zen 1992ko martxoaren 11n. Antzerkiaren Institutuan ikasi zuen Interpretazioa eta Bartzelonako Unibertsitatean Literatura Ikasketak egin zituen.. 2020ko apirilean, Amadeu Oller saria irabazi zuen, *Bijuteria* lehen poema-bildumarekin.  Mugimendu asanbleario baterako *Massa diva* ikuskizunaren eta Limpieza bideoarte lanaren sortzailea ere bada, Guillem Viladot Fundazioaren «confinART» erakusketa birtualaren parte izan zena.

Poesia Biralaren sustatzaileetako bat ere izan zen, COVID-19 pandemiak eragindako krisiaren ondoriozko ondoeza poetikoki politizatzeko asmoa duen proiektu artistikoaren ildokoa. 2023an birala egin zen Xavier Grassetekin 3/24an egin zuen elkarrizketa, non telebista publikoa eta eskuinak, maiatzeko udal hauteskundeetan hazi ondoren.

Antzerkigile gisa, berak antzeztutako *Massa diva per a un moviment assembleari* (2021) eta ''Hit me if I'm pretty* (2022) bakarrizketen egilea da.

2024an hirurehun euroko isuna ezarri zioten mehatxu delitu arin batengatik, alderdiak martxoan Bartzelonako Lesseps plazan muntatu zuen karpa batean Voxeko militanteei txistu egitea eta heriotza desiratzea leporatuta.

## Lanak 
### Poesia 
* *Bijuteria* (2020)
** *Girgileria*, itzultzailea Maider Ramirez Martín, 2024, Katakrak
* *Rèquiem català. I si una nacida desfilant per una catifa vermella* (2023) 

### Arte eszenikoak 
* *Massa diva per a un moviment assembleari* (2021)
* *Hit me if I'm pretty* (2022)

### Bideoartea 
* *Limpieza*
* *Santa Bárbara*
* *Miss Univers''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Neure buruari galdetzen ndiot zer egiten genuen emakume langileok emakume burgesen ondoan manifestazio berean", Danele Sarriugarteren elkarrizketa, Argia, 2024ko azaroaren 22a
Valeria Castro (abeslaria)

**Valeria Castro Rodríguez** (La Palma, Kanariak,  1999ko apirilaren 28a) kanariar kantautorea da. 2023an, Latin Grammy sarietarako izendatu zuten, Kantautore Abesti Onenaren kategorian, "*la Raw*" kantuarekin. Abesti hori La Palmako uharteari idatzi zion, 2021ean sumendiak eztanda egin ostean. 2023ko Kanariar Uharteetako Musika Sarietan Urteko Abesti Onenaren saria irabazi zuen eta Goya Sarietan 2024ko Jatorrizko Abesti Onenaren saria jasotzeko izendatu zuten, Vetusta Morla bandarekin batera, "*El amor de Andrea*" lanarekin.

## Bizitza 
Txiki-txikitatik musikarekiko interes handia izan zuen. 4 urterekin pianoa jotzen eta abesten hasi zen. Palmako Uharteko Musika Eskolan hasi zuen prestakuntza. Bioteknologiako ikasketak egin zituen Madrilgo Unibertsitate Politeknikoan, eta ikasketa horiek musikarekiko zaletasunarekin uztartu zituen. Madrilgo Chaminade Ikastetxe Nagusian bizi izan zen. 2021ean argitaratu zuen bere lehen EP «chiquita» (Warner Music). 2023an kaleratu zuen bere lehen L.P. «*Con cariño y con cuidado*» (autoeditatua), hainbat herrialdetan aurkeztu zuen lan hori kaleratu zuen urte berean, eta hainbat aintzatespen jaso zituen, besteak beste, Mondo Sonoro aldizkari espezializatuaren 2023ko hirugarren disko nazional onena edo *El Pais* egunkariaren iritziz, urteko 10 disko onenetako bat.

2023an, Espainiako lurralde osoko antzoki handietarako sarrerak agortu zituen, eta, besteak beste, Madrilgo Errege Lorategi Botanikoan eta Circo Price antzokian jardun zuen,  Gau Botanikoak jaialdiaren barruan. Urte hartan, Madrilgo Mercedes-Benz Fashion Week-en ere jardun zuen, J.C. Pajares diseinatzailearen desfilean ahotsa jarrita.

Besteak beste, Alejandro Sanz, Vetusta Morla, Silvana Estrada, Silvia Pérez Cruz, Iván Ferreiro, Vicente García, Viva Suecia, Macaco, Tanxugueiras, Pedro Guerra, Daniel, Me Estás Matando edo Isaac Et Nora artistekin kolaboratu du estudioan zein zuzenean.

Bere abestietako batzuk telesail edo pelikula ezagunen soinu-bandetan entzun dira, hala nola: *Élite* edo *Mi Soledad tiene Alas*. Marka multinazionalen kanpainei ere irudia eta ahotsa jarri die: Uniqlo japoniarrari eta Decathlon frantziarrari, besteak beste.

## Diskografia 
## Sariak eta aintzatespenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
EskuBideak

***EskuBideak*** 2024ko urriaren 12tik 18 arte Donostiako Kontxa hondartzen Iruña Cormenzana artista iruindarrak egin zuen interbentzioaren izenburua da. Interbentzioa Jakiundek antolatutako "Demografia eta Migrazioak" jardunaldien barruan egin zen.

## Deskribapena 
Donostiako zentrotik gertuen gelditzen den hondartzaren aldean Cormenzanak manikien esku-besoak landatu zituen hondarran. Marea gora, eskuak poliki-poliki ur azpian gelditzen dira. Arte galkorra da: beraz, Jakiunderen jardunaldiak bukatu eta gero, instalazio guztia kendu zen. Multzoa bandera gorriz markatuta zegoen.

## Edukia 
EskuBideak instalazio iragankorrak hondakinetatik erreskatatutako ehundaka eskularru-molde erakutsiko ditu itsasoko hondarretan ainguratuta. Esku-hartze artistiko honek gogoeta bat sortu nahi du, itsasoak eta ibaiak zeharkatuz migratzeko zeharkaldi arriskutsuan murgiltzen diren pertsonek bizi duten tragedia isilari buruz. Ez ditu banakako istorioak kontatzen, ezta tragediari aurpegiak jartzen ere. Helburua arazoaren larritasuna azaltzea da, estatistika hotz eta ikaragarriak ikusaraztea.

Lan honek industria-hondakinetatik datorren lehengaia erabili du, herrialde hartzaileen behar demografikoak asetzeko lehengai
gisa iristen den biztanleriarekin nolabaiteko paralelismoa sortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Instalazioaren bideoa.
Laura Jou

**Laura Jou i Bonet** (Bartzelona, Katalunia, 1969ko martxoaren 14a) bartzelonar antzerki-irakaslea eta zinema-zuzendaria da. Antzerkiaren Institutuan aktore lanerako trebatua, 2000ko hamarkadaren hasieran haurrentzako aktoreen aholkulari lanetan hasi zen, eta ofizio horrek 24 filme eta 18 telesailetik gora egitera eraman du, besteak beste, *El orfanato, Pan negro, EVA* eta *Lo imposible* pelikuletan.

## *La vida sense la Sara Amat* 
2016ko Gaudi Sarietan *No me quites* film laburra aurkeztu ostean, Isona Passola zinema ekoiztetxeak bere lehen filma enkargatu zion: *La vida sense la Sara Amat*, Pep Puigen izen bereko eleberriaren egokitzapena (2015eko Sant Jordi Saria), Gris Jordana argazki zuzendariarekin eta Pau Valléren jatorrizko musikarekin batera.

Aktore protagonistak aurkitzeko, Jouk ez zuen egin nahi izan «antzerki eskoletara joan eta institutuetan kartelak zintzilikatzeko egin zituenen moduko casting tipiko bat»; aitzitik, buru-argitasuna baliatu, eta Instagram bidez dei bat egiteko eskatu zien bere ikasle ohi *Pulseras rojas* eta *Merlí* filmetako aktoreei, eta «izugarria izan zen, 20.000 umek eman zuten izena», esan zuen. Prestatzeko, bi hilabeteko entsegua egin zuten, eta talde osoa udalekuz udaleku ibili zen, «benetako lagun-taldea bihurtzeko, benetako loturekin, benetako memoria emozionalarekin». Era guztietako ariketak egin zituzten han, pertsonaien motibazioak ulertzeko, eta gidoian ez zeuden eszenak entseatzen.

## Filmografia 
* 2015: *No me quites*   
* 2019: *La vida sense la Sara Amat*
* 2024: *Caída Libre*   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Morera Colomer

**Maria Morera i Colomer** (Begur, Girona, Katalunia, 2003) kataluniar aktorea eta abeslaria da. Ezaguna da *El 47* (2024) eta *La vida sin Sara Amat* (2019) filmetan egindako lanarengatik. ezaguna.

## Bizitza 
Humanitate gradu bat ikasten hasi zen Pompeu Fabra Unibertsitatean. Batxilergo artistikoa ikasi zuen eta Aktore Ikasketak egin zituen, Laura Jouren eskolan.

### Aktore ibilbidea 
Sara Amaten rola egin zuen Laura Jouk zuzendutako *La vida sin Sara Amat* filmean, eta, gero, Jouk eta Fernando Trullolsek zuzendutako jarraipeneko *Cucú* telesailean. Gainera, Clara Roqueten *Libertad* filmaren protagonista lanean nabarmendu zen, bi Goya sari eta bost Gaudí sari irabazi zituen filmean, Emakumezko Protagonista Onenarena barne. 

## Filmografia 
### Zinea 
### Telebista 
## Bizitza pertsonala 
Batxilergo artistikoa ikasi zuen eta Laura Jou-ren aktorearen ikasketa-ikaslea izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willi Gabriel

**Willi Gabriel** (Owiesno, 1939ko irailaren 24a) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armin Garnreiter

**Armin Garnreiter** (Burghausen, 1958ko uztailaren 24a) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
RTV Melilla

**RTV Melilla**; sozietatearen izena: **Radio Televisión Melilla SAU**. (lehen **INMUSA**, Información Municipal Melilla, S.A. zuen izen soziala), Melillako (Espainia) Hiri Autonomoaren mendeko irrati-difusioko enpresa publikoa da. Bere jarduera esparru nagusia Melilla Telebista katearen ikus-entzunezko ekoizpena, Onda Melilla etorkizuneko irrati katea eta Play Melilla eskaripeko bideo zerbitzua dira. 

1994ko uztailaren 8an hasi zen jardunean.

## Jarduerak 
### Telebista 
### Irratia 
* Onda Melilla:
** 100.4 FM Melilla osorako eta hurbileko eremuetarako.
** Momentuz astelehenetik ostiralera, Espainiako jaiegunak izan ezik, 13:30etik 14:00etara Melillako albistegia.
** Gainontzeko orduetan COPE Melilla da

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustín Jerez parkea

**Agustín Jerez parkea** Espainiako Melilla hiriko parke bat da, Hipódromo auzoan dagoena. 

## Historia 
1930eko hamarkadaren hasieran, Emilio Muñoz ingeniariak palmondo talde bat landatzeko agindua eman zuen, Compañía Española de Minas del Rifaren instalazioetatik gertu ateratzen zen burdin mineralaren aireko kutsadura arintzeko. Palmondo hau hazi egin zen eta 80ko hamarkadan bere espezie kopurua handitu egin zen, San Lorenzoko zelaigunetik lekualdaketak egin zirenean, Melillatar Estudioen Elkarteak hala eskatuta, eta 1992an inauguratu zen, Compañía Española Minas del Rifeko atezainak deitua, palmondoaren aurrean bizi eta zaintzen zuena.

## Deskribapena 
Karratua da, eta bi pasealeku ditu, gurutze forman gurutzatzen direnak eta lau zatitan banatzen dutenak.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Carlos I.a baso-parkea

**Juan Carlos I.a baso-parkea** Espainiako Melilla hiriko baso-parkea da. Hegoaldean dago, Alfontso XIII.aren errepidean, Errege Jeneralaren auzoaren ondoan.

## Historia 
Espainiar Protektoratuaren Nekazaritza Esperimentaziorako Abeletxea 1907an sortu zen, Julio Castro Nuñez ingeniariak ur-biltegi bat eraiki zuen XX. mendearen bigarren erdian, eta ur eskasia, hazkunde demografikoa eta urbanizazio berriak zirela eta, Melillako laboreak desagertu egin ziren 1970eko eta 1990eko hamarkaden artean.

2004ko maiatzaren 14an, Baso-Parkearen proiektua aurkeztu zuten. 2007ko azaroaren 14an inauguratu, eta 2007ko abenduaren 29an, ofizialki, Juan Carlos I.a baso-parkea izena hartu zuen.
Fitxategi:Parque_Forestal_Juan_Carlos_I_Rey.jpg|link=Archivo:Parque_Forestal_Juan_Carlos_I_Rey.jpg
Fitxategi:Parque_Forestal,_Melilla_(3).jpg|link=Archivo:Parque_Forestal,_Melilla_(3).jpg
Fitxategi:Parque_Forestal_de_Melilla_(2).jpg|link=Archivo:Parque_Forestal_de_Melilla_(2).jpg
Soropila, landare mediterraneoak, haurrentzako guneak eta urmael handi bat dituen eremu ugari ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius fluryi

***Cortinarius fluryi*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Cortinarius rufoalbus*, *Phlegmacium fluryi*, *Cortinarius ophiopus f. fluryi*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 mm arteko diametrokoa, itxura sendokoa, ganbila gero ganbil-lautua, batzuetan baita hondoratua ere. Likatsua, fibrilatua, opakua eguraldi lehorrarekin. Arre-adreilu kolorekoa edo zurbilagoa, leuna, ia distiratsua, berezko fibrilekin, ertza errezelaren hondakin iraunkorrekin.

**Orriak:** Mehetuetatik itsatsietara, oinean lepoko bat eginez, zabal, oso zurbilak hasieran zurixkak, gero kafesne kolorekoak, inoiz ere ez more edo lila koloreko tonuekin. Ertz malkartsua, zurixka.

**Hanka:** 5 eta 9 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, ia klabiformea, oinarrian loditua, muturrean fibriladun gainazala, eta altuera ezberdinetan burute flokosoekin apaindua, okre antzeko kolorekoa, goialdean zurbilagoa. Lurperatutako zatia zurixka.

**Haragia:** Zurixka, zahartzean arre kolorerako joerarekin. Usain meleka, ongailuen antzekoa, baina desatsegin samarra. Zaporea gozoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Fluryi* epitetoa pertsona zenetik dator.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Urria. Bakarka edo talde txikietan hostozabalen basoetan edo mistoetan, batez era pagadietan.

### Banaketa eremua 
Euskal Herria, Alpeak, Austria‎, Eslovenia‎, Frantzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius fulvescens

***Cortinarius fulvescens*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus ochrofulvescens*, *Cortinarius ochrofulvescens*, *Gomphos fulvescens*, *Hydrocybe fulvescens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 2 (4) cm bitarteko diametrokoa, konikoa, puntaduna, markatutako titi batekin; gorri-arre kolorekoa, arre iluna erpinean: eguraldi lehorrarekin argiagoa.

**Orriak:** Oinera biribilduak, sabeldun samarrak, kanela bizi kolorekoak, hori-arre, hori-herdoil kolorekoak, eta batzuetan arbeletxeko koloreko islekin.

**Hanka:** Hasieran zurixka, gero arre-gorrixka argia, askotan errezelaren hondarrekin, kolore berekoak izan daitezke.

**Haragia:** Arre-haragi kolorekoa. Usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Fulvescens* epitetoa latinetik dator, lehoi kolorekoa, gorrixka, esan nahi duen “fulvus” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen baso goroldiotsuetan, zohikaztegietan eta *sfagnum* goroldiotan. Nahikoa arrunta.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Groenlandia, Islandia, Svalbard, Europa, Errusia, Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espastizitate

**Espastizitatea** (grezierazko ,  "arrankatzea" hitzetik eratorritakoa) nerbio-sistemaren motor-nahasmendu bat da, non gihar batzuk etengabe uzkurtuta mantentzen diren. Uzkurdura horrek muskuluen zurruntasuna eta laburtzea eragiten du, eta muskuluen mugimenduak eta funtzioak oztopatzen ditu: joan-etorriak, manipulazioa, oreka, hizketa, irensketa, etab.

Espastizitatea garuneko edo bizkarrezur-muineko eremuetan eragindako kalteek eragiten dute normalean, eta borondatezko muskulatura kontrolatzen dute. Garuneko edo bizkarrezur-muineko traumatismoekin, esklerosi anizkoitzarekin, garuneko paralisiarekin, hipoxiarekin edo garuneko iktusarekin, Tay-Sachsen gaixotasunarekin, desordena metaboliko batzuekin- hala nola adrenoleukodistrofiarekin edo fenilzetonuriarekin- lotuta agertzen da. Normalean, hipertonia (muskulu-tonua handitzea), karranpak (mugimendu nabarmenik gabeko uzkurdura azkarrak), espasmoak (mugimendudun uzkurdurak) eta tendoi sakonen hiperreflexia (gehiegizko erreflexuak) ditu. Espastizitate-maila muskulu-zurruntasun arinetik muskulu-espasmo larri, mingarri eta kontrolaezinetara aldatzen da.

## Tratamendua 
### Tratamendu ez-farmakologikoa 
* Errehabilitazioa: luzatze-fisioterapia eta muskulu-mugikortasuna, krioterapia, hidroterapia, terapia okupazionala, neurri ortopedikoak (muskulu-kontrakturak edo artikulazio-minak zuzentzeko eta prebenitzeko, ortesi gisa ezagutzen diren kanpo-gailuak erabiliz), estimulazio elektrikoa (transkutaneoa), eta azken irtenbide gisa tendoiak, muskulu- edo miofia-kontrakturak (fibrotomia graduala) edo nerbio-kanalak (errizotomia) askatzeko erabiltzen den kirurgia. Gaur egun, argi dago talka-uhin erradialeko aplikazioak muskuluak erlaxatzeko aukera ematen diela paziente espastikoei.

### Tratamendu farmakologikoa 
Tratamendu farmakologikoa honetan datza:
* Nerbio-sistema zentralera bideratzen diren sendagaiak: baklofenoa, bentzodiazepinak (diazepam eta klonazepam), tizanidina, gabapentina, klonidina, kanabisa eta horren deribatuak.
* Nerbio-sistema periferikora zuzendutako medikamentuak: dantrolenoa (Espainiako merkatutik erretiratua) eta fenol eta A. toxina botulinikoaren injekzioak.

Espainian baklofenoa, diazepama, tizanidina eta kanabidiol eta tetrahidrokanabinol konbinazioa bakarrik daude eskuragarri, espastizitatea tratatzeko baimena duten sendagai gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Televisión Melilla

**Televisión Melilla** Espainiako tokiko telebista kate irekia da, Melillako kate publikoak bezala funtzionatzen duena. Melillako Hiri Autonomoaren jabetzakoa den RTV Melilla enpresa publikoak kudeatzen du. 1994an jaurti zuten airera. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milka Ternina

**Milka Ternina** (Vezišće, Kroazia, 1863 – 1941)  soprano dramatikoa izan zen, ospe handikoa Europan eta Amerikan.

## Bizitza 
Vezišen jaio zen, Zagrebtik gertu, eta Zagreben eta Vienan ikasi zuen. 
ezkerrera|thumb|150px|Milka Terninaren bustoa Vezišen.
Bremen, Munich eta Leipzigen kantatu zuen wagneriar kantari garrantzitsu bihurtuz eta 1896an Boston eta Londresen 10 denboraldiz.1899. urtean, New Yorkeko Metropolitan Operan debut gogoangarria egin zuen Tannhäuser-en Elisabeth rolean. Urte berean Bayreutheko Jaialdian Parsifalen *Kundry* abestu zuen 

MET eta Covent Gardeneko lehen Tosca izan zen, eta New Yorkeko lehen Kundry, eta horrek Cosima Wagnerren haserrea eragin zuen, *Parsifal* Bayreuthen bakarrik antzeztu behar zela uste baitzuen. "Traizio-ekintza" horregatik, ez zuten berriro Wagnerren jaialdira gonbidatu.

1906an aurpegiko paralisia izan zuen, eta bere karrerari agur esan behar izan zion

Londresen erretiratu zen  *Tannhäuser-en*  Elisabeth rolean, eta Berchtesgadeneko *Villa* Ternina-ra joan zen bizitzera. 1913an saldu zuen, eta Zagrebera itzuli zen, non Zinka Milanov bere ikasle ospetsuenari irakatsi zion.

## Kanpo estekak 
* Biografía y datos en inglés
* Exhibición en tributo en el Covent Garden londinense
* Artículo en inglés
Geraldine Farrar

**Geraldine Farrar** (Melrose, Massachusetts, 1882ko otsailaren 28a - Ridgefield, Connecticut, 1967ko martxoaren 11) estatubatuar soprano eta aktorea izan zen.

## Bizitza 
Bostonen, New Yorken, Parisen eta Berlinen ikasi zuen kantua, Lilli Lehmann soprano ezaguna izan zuen irakasle. 
thumb|ezkerrera|180px| Madame Butterfly rolean
Hiri horretan, 1901ean, arrakastaz egin zuen debuta Charles Gounoden Faustoren Margarita rolean, eta gero Ambroise Thomasen *Mignon*, Jules Masseneten *Manon Lescaut*, eta Gounod beraren Julieta en *Romeo* eta Julietaren paper nagusietan. Geraldine Farrarrek Gilen printze oinordekoa izan zuen miresle berlindarretako bat, eta 1903an maitasun-harreman bat izan zuen berarekin. 1907an *Madame Butterfly* estreinatu zuen Metropolitan Operan, Enrico Caruso tenorrarekin batera, Giacomo Puccini konpositorearen aurrean.

1967an hil zen, bihotzekoak jota, 85 urte zituela. Kensico hilerrian lurperatuta dago, Valhallan, New York estatuan.

## Kanpo estekak
Manuel Salvador

**Manuel Salvador** honakoak izan daitezke:
*Manuel Salvador Carmona, XVIII. mendeko Valladolideko artista
*Manuel Salvador Ascaso (? - Zaragoza, 1958ko ekainaren 3a), espainiar militarra
*Manuel Sandalo Salvador (1925-1996), filipinar apezpiku katolikoa
Ruth Ogden

**Fannie Ogden Ide** (Brooklyn, New York, 1853ko abenduaren 27a – *ibidem*, 1927ko uztailaren 2a), ***Ruth Ogden*** izengoitiaz ezagunagoa, estatubatuar haur literaturako idazlea izan zen.

## Bizitza 
thumb|*A Little Queen of Hearts* (1893) liburuko ilustrazioa
Jonathan Ogden merkatariaren eta Abigail Murphy Ogdenen alaba, Fannie Ogden Brooklynen jaio zen 1853an. Bere neba zaharragoa, Robert enpresari aberats bat bihurtu zen. Fanniek ikastetxe pribatuetan ikasi zuen eta 1875ean Charles W. Iderekin ezkondu zen. Alaba bat izan zuten, Alice.

Ruth Ogden izengoitia erabiliz, haurrentzako liburuak idatzi zituen eta aldizkarietan ere kolaboratu zuen, ipuinak eta poemak idatziz.

Ogdenen liburuak F. C. Gordonek, George T. Tobinek, H.A. Ogdenek eta W. Raineyk ilustratu zituzten, besteak beste.

Brooklyngo Ospitalean hil zen 1927ko uztailaren 2an, 73 urte zituela, eta uztailaren 5ean Green-Wood hilerrian lurperatu zuten.

## Lanak 
* *His Little Royal Highness* (1887)
* *A Loyal Little Red-Coat* (1890)
* *A Little Queen of Hearts* (1893)
* *Courage* (1893)
* *Little Homespun* (1897)
* *Tattine* (1898)
* *Loyal Hearts and True* (1899)
* *Friendship: The Good and Perfect Gift* (1903)
* *Little Pierre and Big Peter* (1915)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eunice White Beecher

**Eunice White Beecher**, jaiotzez **Bullard** (Sutton, 1812ko abuztuaren 26a – Stamford, 1897ko martxoaren 8a), '''''A Minister's Wife'''* izengoitiaz ere ezaguna, estatubatuar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Artemas Bullard doktorearen eta Lucy Maria Whiteren alaba, Eunice White Bullard Massachusettsko Sutton herrian jaio zen 1812ko abuztuaren 26an eta Hadleyn ikasi zuen. 1837an Henry Ward Beecher elizgizon protestantea 1837an Lawrenceburgera (Indiana) joan zenean, aldi baterako ekialdera itzuli zen Eunicerekin ezkontzeko, ezkon-hitza eman eta zazpi urte baino beranduago.

Beecherrek hainbat aldizkaritan kolaboratu zuen, batez ere etxeko gaiak jorratuz, eta bere artikulu batzuk liburu moduan argitaratuak izan ziren. Ezkontzaren lehen urteetan izandako gaixotasun luze batean, oroitzapen sorta bat idatzi zuen, 1859an *From Dawn to Daylight: A Simple Story of a Western Home'' izenburuarekin eta A Minister's Wife izengoitiarekin argitaratua. Gainera, beste liburu batzuk idatzi zituen: *Motherly Talks with Young Housekeepers* (New York, 1873), *Letters from Florida* (1878), *All Around the House; or, How to Make Homes Happy* (1878) eta *Home* (1883).

Connecticuteko Stamford hirian hil zen 1897ko martxoaren 8an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lilli Lehmann

**Lilli Lehmann** (Würzburg, Alemania, 1848ko azaroaren 24a - Berlin, 1929ko maiatzaren 17a) alemaniar soprano ospetsua izan zen. Koloretako soprano hasi zuen bere ibilbidea eta bere sasoiko wagneriar soprano ospetsuena izatera heldu zen

## Biografia 
1865ean egin zuen debuta Pragan, eta 1870ean Berlingo Operara batu zen.
ezkerrera|thumb|150px
Bayreutheko lehen Jaialdian kantatu zuen, 1876an.

1905ean, gerora zuzendu zuen Salzburgoko Jaialdian abestu zuen. 1916an Salzburgoko Mozarteumeko *Udako Akademia* sortu zuen, eta gaur egun *Lilli Lehmann Domina* ematen da bere omenez.

170 paper bildu zituen bere errepertorioan. Honako hau esan omen zuen: «Nahiago dut Wagnerren hiru Brunildak kantatu, Belliniren Norma bakar bat baino» (lau paperen interpretari gorentzat jo zuten, Isoldarenaz gain).

1920an erretiratu zen eta irakasle lanetan jarraitu zuen, besteak beste, Geraldine Farrar, Olive Fremstad, Walter Kirchhoff, Melanie Kurt, Edytha Fleischer eta Viorica Ursuleac.

Hainbat liburu argitaratu zituen, horien artean bere memoriak, arteari buruzko liburu bat eta Fideliori buruzko ikerketa bat, eta *How to sing* (*Nola kantatu*, espainieraz) izan zen ospetsuena.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* L. Andro, Lilli Lehmann (Berlin, 1907)
* Lilli Lehmann, Mein Weg (Leipzig, 1913); (My Path through Life, New York, 1914)
* Lilli Lehmann, Meine Gesangkunst (How to sing), 1909

## Erreferentziazko diskografia 
* Lilli Lehmann - The Complete Recordings

## Kanpo estekak 
* Orria ingelesez
* *How to sing* liburua
Olive Fremstad

**Olive Fremstad,** sortzez  **Anna Olivia Rundquist** (1871ko martxoaren 14a - 1951ko apirilaren 21a) Stockholmen jaio eta Minneapolisen hazi zen soprano dramatiko suedo-estatubatuarra izan zen. 

New Yorken eta Berlinen ikasi zuen Lilli Lehmannekin, eta 1895ean debutatu zuen mezzo gisa Kolonian, *Il trovatore*ko Azucena rolean. 

## Ibilbidea 
Vienan, Munichen, Bayreuthen eta Londresen abestu zuen, New Yorkeko Metropolitan Operan debuta egin aurretik. Bertan, 1903 eta 1914 artean 350 emanaldi baino gehiago eskaini zituen, Tannhäuserren 'Venus', Parsifalen 'Kundry' eta Kirickaren 'Siglinda' roletan. Lohengrin eta Isoldaren 'Elsa', 1908an Gustav Mahlerrek zuzendutako bere paper onena.

Bizeten Carmen abestu zuen San Frantziskon, Enrico Carusorekin, 1906ko lurrikara baino egun bat lehenago. 

Beste paper batzuk Selika, Tosca, Armida eta Salome bezalako funtzio bakar bat izan ziren,horretarako Prima donna gorputegira joan zen, giza buru batek zenbat pisatzen zuen ikusteko eta, horrela, bataiatzailearen buruari modu komenigarrian eusteko.

1920an esan zien agur eszenatokiei..

## Bibliografia 
* Mary Watkins Cushingen *The Rainbow Bridge*, New York, G.P. Putnam's Sons 1954
* The Grand Tradition: Seventy Years of Singing on Record, J.BSteane, New York: Charles Scribner's Sons, 1974

## Kanpo estekak 
* Bio ingelesez
Constantina E. Brooks

**Constantina Elizabeth Brooks** (Maryland, 1835 – Albany, 1910eko abenduaren 6a) estatubatuar poeta eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Brooks Marylanden jaio zen 1835ean James G. Brooks eta Mary E. Brooksen familian. Bere aita egunkariko zuzendaria zen, eta bi gurasoak poetak ziren. 1841ean aita hil zitzaionean, New York estatura joan zen amarekin bizitzera.

Bere lanik ezagunena *Ballads And Translations* da, Brookseek norberak idatzitako baladen eta antzinako grezieratik itzulitako poemen bilduma. Brooks Albanyn hil zen 1910eko abenduaren 6an
* *The Dervish* (1887)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sigma josteko makina erraldoia

**Sigma josteko makina erraldoia** Elgoibarko paisaia urbanoaren elementu ezagun bat da 1960ko hamarkadatik. Estarta y Ecenarro enpresaren aurrean, lantegiko harrera-etxolaren gainean egon izan da kokatua, eta bertan egiten ziren Sigma josteko makinen modelo bat izan da, urteetan zehar aldatuz joan dena.   zeinaren adibideren bat markak txirrindularitza taldea izan zuenean ere ibiltzen zuten kamioi gainean txirrindularien karabana publizitarioan. Gero Sigma 2000 modeloaren erreprodukzio bat egon zen, eta han jarraitu zuen lantegia itxi (1996) eta josteko makina gehiago egiten ez zelarik ere. 2016an obrak egin ziren inguruan, zubi berritua eraiki zelarik ondoan Deba ibaiaren gainean, eta obren barruan josteko makina eraberritu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zinka Milanov

**Zinka Milanov**, sortzez **Zinka Kunc** (Zagreb, Kroazia, 1906ko maiatzaren 17a - New York, AEB, 1989ko maiatzaren 30a) kroaziar  soprano dramatikoa izan zen, Metropolitan Operan lan egin zuena.

## Biografia 
XX. mendeko *prima donna* ospetsuen eta tenperamentalenetako bat, Rosa Ponselleren ondorengotzat eta New Yorkeko Metropolitan Operan bere garaiko *spinto* sopranoaren adierazgarririk onentzat hartua izan zen. 

Zagreben ikasi zuen Milka Ternina ospetsuarekin - lehen Tosca Met eta Covent Gardenen -, eta Liublianan egin zuen debuta Leonora paperean Verdiren *Il trovatore*n, bere ibilbide osoa irudikatu zuen papera. 1928 eta 1935 artean Zagreben abestu zuen, baita Pragan eta Dresdenen ere.

Bruno Walterrek deskubritu zuen, eta Arturo Toscaniniri gomendatu zion Salzburgoko Verdiren Requiemerako, 1937an.

1940an Buenos Airesko Colon Antzokian egin zuen debuta , Andrea Chénierren *Maddalena* paperean eta Turandot gisa egin zuen agerraldi bakanetako batean. 1941ean Santuzza, Desdemona eta 1942an Aida, Amelia eta Hector Panizzak zuzendutako Norma paperean itzuli zen. 1950ean egin zuen debuta, Tosca gisa La Scalan.

Leonora paperean egin zuen debuta Metropolitan (bere bigarren senarraren Milanov abizenarekin). 1947an antzerkiaren multzo finkoa utzi zuen Ilic jeneralarekin ezkondu zenean, eta bere aberrira itzuli zen, orduan Jugoeslaviara, non itxuraz Tito mariskalarekin maitasun harreman bat izan zuen.

Rudolf Bingek Metropolitan hartu zuenean, Milanov Prima donna bezala itzuli zen, bere erreginaldia 1966an erretiratu zen arte luzatuz, 39. kaleko antzoki zaharraren azken gaueraino. 1937 eta 1966 artean 450 antzezpen baino gehiago egin zituen metropoli-konpainiarekin.

Bere erretiroan ahots-hobekuntza irakatsi zien Christa Ludwig eta Régine Crespin bezalako figurei.Haren pasadizoak eta diba erauzteak haren kantua bezain mitikoak dira.

## Bibliografia 
* *The last Prima donnas* Lanfranco Rasponirena.

## Erreferentziazko diskografia 
* Beethoven: Missa Solemnis / Toscanini
* Mascagni: Cavalleria Rusticana / Cellini
* Ponchielli: Gioconda / Previtali
* Puccini: Tosca / Leinsdorf
* Verdi: Aida / Perlea
* Verdi: Il Trovatore / Cellini
* Verdi: Ballo In Maschera
* Verdi: Requiem / Toscanini

## Kanpo estekak 
* Obituarioa New York Times-en
* Biografia ingelesez
* Leonora bezala Pace arian, pace
* Bere karrera tarteko erradialean eztabaidatzen du
Agnes Blake Poor

**Agnes Blake Poor**, ***Dorothy Prescott*** izengoitiaz ere ezaguna (Bangor, 1842ko azaroaren 10a – Brookline, 1922ko otsailaren 28a) estatubatuar idazle eta itzultzailea izan zen. Brasildar poesia portugesetik ingelesera itzuli zuen lehen estatubatuarra izan omen zen.

## Bizitza 
Agnes Blake Poor 1842ko azaroaren 10ean jaio zen Bangorren (Maine). Henry Varnum Poor finantza-analistaren eta Mary Wild Pierceren alaba eta John Pierce elizgizon protestantearen biloba zen. Bizitza gehiena Brooklinen eman zuen.

Hainbat aldizkaritan ipuin laburrak argitaratu zituen, Dorothy Prescott izengoitia erabiliz. 1896ko urrian *The Century* aldizkarian argitaratutako *A Little Fool* ipuinak zalaparta sortu zuen izenburuko pertsonaiak egindako iruzkinengatik.

Hego Amerikako gaztelaniazko eta portugesezko poemen hautaketa bat bildu eta ingelesera itzuli zuen eta 1918an *Pan American Poems* izenburuarekin kaleratu zuen. XX. mendearen hasieran portugesezko poemen ingelesezko itzulpenen bilduma bakarra izan zen Ameriketako Estatu Batuetan. Antônio Gonçalves Diasen (1823-1864), Bruno Seabraren (1837-1876) eta Francisco Manuel de Nascimentoren (1734-1819) poemak bildu zituen, azken hau brasildarra ez bazen ere, portugaldarra baizik.

Agnes Blake Poor 1922ko otsailaren 28an hil zen Brooklinen.

## Lanak 
* *Andover memorials* (1883)
* *Brothers and strangers* (1893)
* *Boston neighbors in town and out* (1898)
* *Under guiding stars* (1905)
* *My four great grandmothers* (1918)
* *Pan American Poems* (1918)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esther Saville Allen

**Esther Saville Allen**, jaiotzez **Saville** (Honeoye, 1837ko abenduaren 11 – Little Rock, 1913ko uztailaren 16a), ***Winnie Woodbine*** izengoitiaz ere ezaguna, estatubatuar idazlea izan zen. Bere garaian, Allenek ziurrenik Arkansasko beste edozein emakume idazle baino lan gehiago idatzi zituen.

## Bizitza 
Esther (Etta) Saville Honeoyen jaio zen, New York estatuan, 1837ko abenduaren 11n. Bere gurasoak Joseph eta Esther Redfern Saville ziren, biak Ingalaterrakoak. Aitak aldizkari britainiarretan kolaboratu zuen. Estherrek hamar urte bete baino lehen, poema bat kaleratu zuen. Hamabi urte zituela, bere beste poema bat *Home Journal* aldizkarian argitaratu zuten. Mendebaldeko New Yorken eta Rushforden ikasten ari zela, poema asko idatzi eta argitaratu zituen, Winnie Woodbine izengoitia erabiliz.

## Lan hautatuak 
### Poemak 
* *Home Again* (1908)
* *The Home Coming* (1910)

### Ipuinak 
* *The French School* (1876)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Latinoamerikar jazz

**Latinoamerikar jazza** edo ***latin jazza*** jazzaren azpigenero bat da, latinoamerikar musikaren jatorrizko erritmoak eta formak, batez ere kubatarra, puertorricarra eta brasildarra, jazzaren berezko elementuekin fusionatuz elikatzen dena. Azpigenero gisa eratu zen 1943an, afrokubatar jazza sortu zenean, eta urte batzuk geroago, bossa nova sortu zenean, 1957an. Hala ere, latinoamerikar musikak jazzean duen eragina hasiera-hasieratik dago presente. Latinoamerikar jazza denborarekin aberastu egin zen Argentina, Puerto Rico, Dominikar Errepublika, Venezuela, Kolonbia eta Latinoamerikako gainerako herrialdeetatik zetozen eragin musikalekin.

## Musikari ospetsuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
O-Shakushi

**O-Shakushi** izena du munduko arroz koilara handienak. Miyajima uhartean (Hatsukaichi, Hiroshima) ikusgai dagoen shamoji handi bat da, arrozarekin erabiltzeko koilara bat. Inguruko erakarpen turistikoa ere bada (gertu dago Japonia osoko gune ezagunenetako bat ere, Itsukushimako atea).

Shamoji koilarak Miyajima uharteko artisautzaren adibide ezaguna dira. Kondaira batean biltzen da langintza, Seishin izeneko monje budista batek Benzaiten jainkosa (Sarasvati indiarraren parekidea) ikusi zuelakoan amets batean, halako koilara magiko batekin: uharteko bizilagunei era horretako shamoji koilarak egiten irakatsi zien gero monjeak.

Ale erraldoi hau Udalak Miyajima Artisautza Kooperatiba Elkarteari eskatuta egin zen: bi urte eta 10 hilabete behar izan zituzten 1980ko maiatzetik 1983ko martxora arte koilara sortzeko. 200 urteko zelkoba zuhaitz baten zura erabili zen shamojia egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leon Goretzka

**Leon Christoph Goretzka** (Bochum, Ipar Renania-Westfalia, 1995eko otsailaren 6a) alemaniar futbolari bat da, erdilari gisa jikatzen duena.

Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin jokatu izan du.

## Taldeak 
* VfL Bochum (2012)
* FC Schalke 04 (2013-2017)
* FC Schalke 04 II (2014)
* FC Bayern München (2018-gaur egun)

## Kanpo estekak