open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miguel Satrústegui Gil-Delgado

**Miguel Satrústegui Gil-Delgado** (Madril, Espainia, 1949ko martxoaren 11) espainiar jurista, unibertsitate-irakasle eta politikaria da. Zuzenbide Konstituzionalean aditua, kargu garrantzitsuak izan zituen Espainiako Kultura Ministerioan Felipe Gonzálezen gobernuetan eta, ondoren, PRISA taldeko zuzendaritzan. 1980ko hamarkadaren hasieran, pentsamendu sozialistari lotutako *Leviatán* aldizkarian kolaboratu zuen.

## Biografia 
### Formakuntza eta jarduera akademikoa 
Zuzenbidean eta Enpresa Zientzietan lizentziatua da (ICADE) eta Zuzenbidean doktorea Madrilgo Complutense Unibertsitatean. Bere ibilbide akademikoan, Zuzenbide Konstituzionaleko irakasle titularra izan da Madrilgo Complutense Unibertsitatean eta, 2010etik aurrera, Madrilgo Karlos III.a Unibertsitatean.

### Ibilbide politikoa 
1974an PSOEn sartu zen. Demokrazia berrezarri ondoren, Moncloako Elkarte Sozialistako kide izan zen.

Felipe Gonzálezen gobernuetan ardura handiko karguak bete zituen kultura arloan:

**1984-1986**: Kultura Ministerioko Idazkari Nagusi Teknikoa.

**1986-1987**: Arte Ederretako Zuzendari Nagusia.

**1987-1989**: Kultura Ministerioko Azpiidazkaria (Subsecretario), Javier Solana eta Jorge Semprún ministroekin lan eginez.

### Enpresa mundua eta fundazioak 
Politika aktiboa utzi ondoren, sektore pribatura igaro zen. 1990ean PRISA taldean sartu zen, eta bertan hainbat kargu bete zituen, besteak beste, Koordinazio Zuzendari Nagusia eta Idazkari Nagusia (2000-2009).

Horrez gain, hainbat kultur erakundetako patronatuko kide da, hala nola Thyssen-Bornemisza Museoa eta Politeia Fundazioa.

## Lanak eta kolaborazioak 
Bere jarduera intelektualaren barruan, artikulu ugari idatzi ditu zuzenbideari eta politikari buruz. Nabarmentzekoa da 1981ean *Leviatán: Revista de Hechos e Ideas* aldizkarian izandako parte-hartzea, Espainiako trantsizio garaiko eztabaida politiko eta intelektualetan lagunduz. Aldizkari honetako 3., 4., 5. eta 6. zenbakietan agertzen da kolaboratzaile gisa.

Clotas, S. (Ed.). (1981). *Leviatán: Revista de Hechos e Ideas*. Fundación Pablo Iglesias.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Miguel Satrústegui Dialnet-en
Feliciano Páez-Camino Arias

**Feliciano Páez-Camino Arias** (Aljer, 1954) espainiar historialaria, filologoa eta idazlea da. Espainiako Gerra Zibilaren ondorengo erbestealdi errepublikanoaren testuinguruan jaioa, bere ibilbide akademiko eta literarioa XX. mendeko historia politikoa eta erbestearen memoria berreskuratzera bideratu du, bereziki Ipar Afrikako (Aljeria) diasporari dagokionez.

## Biografia 
Aljerren jaio zen 1954an, Espainiako Bigarren Errepublikaren porrotaren ondoren Ipar Afrikara ihes egin zuten errefuxiatu errepublikanoen familia batean. Haurtzaroa eta gaztaroa Aljerian eman zituen, deskolonizazio prozesuaren eta Aljeriako Independentzia Gerraren garaian, harik eta 1960ko hamarkadan Espainiara itzuli zen arte.

Madrilgo Unibertsitate Konplutensean Historia Garaikidean doktoratu zen, Espainiaren eta Frantziaren arteko harremanei buruzko tesi batekin (Bigarren Errepublika garaian). Filologia Frantsesean ere lizentziaduna da.

Bere ibilbide profesionalean, **Institutuko Katedraduna** izan da urte luzez, irakaskuntza ertaina eta unibertsitarioa uztartuz. Irakasle elkartua izan da Madrilgo Unibertsitate Konplutensean, Karlos III.a Unibertsitatean eta Frantziako] ospetsuan.

Bere ikerketek eta *Leviatán* bezalako aldizkarietan egindako kolaborazioek (adibidez, 1981eko "Ni con comunistas ni sin ellos" artikulua) Trantsizio garaiko eztabaida intelektuala aberastu zuten.

## Lan hautatuak 
Bere obra historiografia akademikoa eta sorkuntza literarioa (memoria historikoa lantzeko tresna gisa) uztartzen ditu:

*   ***Democracias y dictaduras en los años treinta*** (Saiakera historikoa).
*   ***En el sabor del tiempo*** (Eleberria, 2013): Lan hibridoa da, oinarri historiko sendoa duena. Bertan, Aljerian jaiotako haur baten (Carlos) eta bere aita errepublikanoaren (Andrés) bizitzak kontatzen ditu, Gerra Zibiletik hasi eta 60ko hamarkadako Madrileraino, erbestearen "intrahistoria" erakutsiz.
*   *La Constitución de 1931 y la acción política de las mujeres durante la Segunda República* (Artikulua).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Felicitas Kuhn

**Felicitas Kuhn** (Viena, 1926ko urtarrilaren 3a – Baden, 2022ko urriaren 4a), **Felicita Kuhn** edo **Felicitas Kuhn-Klappschy** ere deitua, austriar irudigilea izan zen, bere ibilbide profesionala 1940ko hamarkadan hasi zuena.

## Bizitza 
Felicitas Kuhn 1926ko urtarrilaren 3an jaio zen Austriako Viena hiriburuan. Arte Grafikoen eta Komunikabideen Prestakuntza eta Ikerketa Institutu Federalean graduatu zen eta 1948an *Wunderwelt* aldizkarian hasi zen lanean. Han erdiko orrialdeetako istorioa ilustratu zuen, testu-marrazki ugariz gain. Ondoren, diseinatzaile grafiko autonomo gisa jardun zuen. Haurrentzako liburu, ipuin bilduma, egutegi, postal, haurrentzako karta-sorta, zorion-txartel eta Gabonetako diseinu ugari sortu zituen.

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soledat Balaguer

Soledat Balaguer Bartzelonan jaio zen ​​1947. urtean, eta kazetaria eta idazlea da. Bere karreran zehar kazetaritza kritikoa eta ekoizpen literarioa uztartu ditu batez ere, baita bere konpromiso politikoa ere. Beti saiatu izan da bere independentzia herrialdearekiko konpromiso politikoarekin eta erradikalismo demokratikoarekin uztartzen, Kataluniako Asanbladatik eta Frankismoko Kazetari Demokratikoen Taldetik. Soledat Balaguer ezaguna da kazetari kritiko gisa jarduteagatik, bereziki Espainiar Trantsizioan (1975-1978) zehar, 70. hamarkadaren erdialdean, hain zuzen. Ikerketa akademiko batek dio Trantsizioa bitartean feminismoaren figura esanguratsuenetarikoa izan zela. 

Zutabeak idatzi zituen Por Favor aldizkarian (Bartzelona, 1974-1978), 1975. urteko urritik eta 1977.urteko urrira bitartean. Aldizkari honetan bi idatzi nabarmentzen dira. Alde batetik, “Alicia en el país de las maravillas”, non kritika sozialetik eta ironiatik jorratzen duen gaia. Bestetik, “El cincuenta y dos y pico por ciento”, zutabe feminista generoagatiko desberdintasunean eta arrakalan oinarritutakoa. Idatzi horiek frankismoan zehar garatu zen moral bikoitz eta matxista horretan zentratzen zen bereziki. Gainera, egitura patriarkalak salatzen eta seinalatzen zituen Trantsizioan zehar, baita emakumeek zituzten eskubideak eta baldintzak mahaigaineratzen zituen ere. Eraldaketarako momentua baitzen,aldaketa sozial eta politikoak emateko garaia, alegia. Kazetaritza-azterketa horrek ahots feminista kritiko gisa kokatu zuen garaiko prentsan, eta genero-desberdintasunari eta arrakalari buruzko eztabaida publikoan lagundu zuen, mainstream komunikabideetan gai horiek oraindik oso ohikoak ez ziren giro batean. Zentzu horretan, Soledat Balaguerren ekarpena eztabaidaezina egin zuen garaian hitz egiten ez ziren gaiak mahai gainean jartzeko eta eztabaida publikora igarotzeko. 

Horrez gain, ekoizpen literarioan ere aritu zen, eleberriak eta liburuak argitaratu baitzituen. *Zarabanda* (1982) da libururik nabarmenduena. Liburu honek emakume baten eguneroko bizitza kontatzen du, eta aspektu askotan gogora ekartzen du Virginia Woolfen Mrs. Dallowayen eleberrira. Bertan, emakumeen identitateari buruzko kezka feministak eta psikologikoak islatzen ditu.
Merced Zamora

**Merced Zamora** (Colima, 1865eko apirilaren 20a - 1922ko apirilaren 21a) margolari mexikarra izan zen. 

## Ibilbidea 
Sortzez Maria de las Mercedes Zamora, Coliman jaio zen. Juana Ursúa maistraren ikaslea izan zen eta Lehen Mailako irakasle titulua lortu zuen 1882an 17 urte bete baino lehen. Laster maistra izan zen Eskola Normal Mistoan Santiago G. Barbosa, Jose Levy eta Aniceto Castellanosen ondoan. 

Pinturarekiko zuen zaletasunak bultzatuta, Mexiko Hirira joan zen, eta San Carloseko Akademia Nazionalean ikasi zuen. Parisen urrezko domina eman zioten “Volcanes de Colima” margolanagatik. Obra hau Colimako pinturaren ordezkari onenetarikoa izan da. 

Angiokolitisak jota hil zen 1922ko apirilaren 21ean, 57 urte bete eta egun batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gay Byrne

**Gabriel Mary Byrne** (1934ko abuztuaren 5a, Rialto, Dublin - 2019ko abuztuaren 5a, Howth, Dublin), irlandar telebista aurkezle eta irrati esatari bat izan zen. Informalki eta herri hizkeraz **Uncle Gay** ("Osaba Gay"), **Gaybo** edo **Uncle Gaybo** ("Osaba Gaybo") ezizenez ere ezaguna bazen.

Irlandan nagusiki RTÉ One telebista katean 37 urtez *The Late Late Show* (1962-1999) gaueko saioaren aurkezlea izateagatik ospetsua zen.

RTÉ Radio 1 katean *The Gay Byrne Show* irratsaioaren esataria ere izan zen.

Gaztetan Erresuma Batuko Granada Television katean lan egin zuen.
Ander Honrado

**Ander Honrado Robredo** (Leioa, Bizkaia, 2006ko urriaren 8a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari gisa aritzen da. Athletic eta Arenasen harrobietan hezia, eskumaldeko lehen taldera igo zen 2025/26 denboraldian Lehen Federazioan jokatzeko. 2026ko urtarrilean bere kontratua berritu eta Deriora irten zen lagatua Hirugarren Federazioan jokatzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Avatar: Fire and Ash

***Avatar: Fire and Ash*** 2025eko James Cameron kanadar zinema zuzendariaren film epikoa da. *Avatar: The Way of Water* filmaren sekuela da.

## Sinopsia 
Pandoran giro tirabiratsua dute. Tribu berri eta arriskutsu bat agertu da: Na'vi. Horren parte da Mangkwan klana —errautsen herria ere esaten zaio—, eta Varang da liderra. Jake eta Neytiriren familiak dolu prozesuan daude, eta, bitartean, tribu arriskutsu horri aurre egin beharko diote; izan ere, Pandorari mehatxu egin diote. Horrek guztiak gatazka handia sortuko du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tilsit gazta

**Tilsit gazta** edo baita **Tilsiter gazta** ere, kolore horia duen gazta erdisuabea da, XIX. mendearen erdialdean Ekialdeko Prusian Emmental enpresatik etorritako artisau suitzarrek sortua. Prusiako Tilsit hiriaren omenez deitzen zaio horrela. Horren emaitza zapore biziko gazta da.  

Tilsiterra behi-esne pasteurizatuaz egiten da, eta % 30 eta % 60 arteko gantz-edukia du. Tilsiter-a testura trinko/erdisendo ondua duen gazta da. Gorputzak ia zuri edo boli koloretik hori argi edo horira aldatzen den kolorea du eta ebaki daitekeen ehundura sendoa du, zuloekin. Lurrindua, txarpoil haziak (zelaiko kuminoa) eta piperbeltz haziak dituena. Horren emaitza zapore biziko gazta da.

Ezaugarriak:
Zapore suabea du, baina zapore min samarra. Gutxienez bi hilabetez heltzen da. Ontze-prozesuan gazta gatzunetan eta Bacterium linens bakterioetan bainatzen da. Horrexegatik du zapore min samarra eta usain sarkorra.

Sukaldaritzako erabilera:
Tilsiter-a osagarri ezin hobea da ogi ilunetarako (gosarietan zerbitzatzen da batzuetan). Oso ohikoa da gazta-tauletan, eta oso moldakorra dela esan daiteke. Entsaladetan jan daiteke kubo moduan mozten bada, saltsetan urtua eta Fondue ontzian edo patata erreen, flanen edo hanburgesaren gainean. Europa iparraldeko herrialdeetan, garagardo batekin batera hartzen da.

## Kanpo estekak 
* Slow Food Hamburg Tilsiter
Emergency Exit (2025eko filma)

***Emergency Exit*** 2025eko Lluís Miñarro kataluniar zinema zuzendariaren road movie surrealista da.

## Sinopsia 
Hiri bateko autobus geltokian, hamalau pertsona autobus batera igo dira: zortzi zenbakia duen autobusera. Helmuga bitxia du: ingurabidea. Bidaiariek zailtasunak izango dituzte bertatik ihes egiteko. Batera igaro beharko dituzte hainbat ordu; beraz, bidaia entretenigarriagoa izan dadin, beren identitatearen inguruko istorioak asmatuko dituzte.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Zufiaur

José María Zufiaur Narvaiza (Vergara, 1944ko otsailaren 8a) espainiar sindikalista eta abokatu laboralista da, Langileen Batasun Sindikaleko (USO) eta, ondoren, Langileen Batasun Orokorreko (UGT) buruzagi historikoa. Euskadiko eta Espainiako sindikalismoaren funtsezko figura izan da trantsizioan eta Europan.

## Biografia 
Bergaran (Gipuzkoa) jaio zen 1944an, Arabako ardi artzain baten semea. 14 urterekin hasi zen bankan lanean eta posta bidezko kontabilitatea ikasi zuen. 1959an Banco de Vizcayan sartu zen eta geroago Legazpiko Euskadiko Kutxa zuzendu zuen.

## Ibilbide sindikala 
* Juventud Obrera Católica (JOC): 1960an sartu zen, eta konpromiso soziala hasi zuen.

* Lehen harreman politikoak: EAJko gazteekin eta EGI taldearekin harremana, nahiz eta azkenean 1964an USOn afiliatu zen.

* USO:

- Prestakuntzako arduradun konfederala (1968-1971).

- USOko idazkari nagusia (1971-1977).

- Oposizio demokratikoaren Hamarren Batzordean parte hartu zuen 1975ean.

* UGT:

- 1977an, USOren zati bat UGTn sartu zen.

- Zufiaur UGTko Batzorde Betearazle Konfederalera pasatu zen, eta han egon zen 1994ra arte.

- Erakunde Harremanetarako idazkaria, Europako Harremanetarako idazkaria eta idazkari nagusiaren albokoa izan zen.

- Claridad aldizkariaren eta Instituto Sindical de Estudios erakundearen zuzendaria izan zen.

## Nazioarteko ibilbidea 
* UGT ordezkatu zuen Europan, eta Europako Ekonomia eta Gizarte Komitean parte hartu zuen.

* CESEko Kanpo Harremanetarako Departamentuko buru izan zen, eta Europako elkarrizketa sozialean Espainiako ahotsetako bat izan zen.

## Argitalpenak 
Prentsan artikulu ugari idatzi ditu, bereziki ¨El País¨ egunkarian, lan-erreformari, negoziazio kolektiboari eta Europako politikari buruz, elkarrizketa sozialaren eta kontzertazioaren garrantzia defendatuz.

## Bibliografia 
https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/zufiaur-narvaiza-jose-maria/ar-152389/?utm

https://www.uno-magazine.com/colaborador/jose-maria-zufiaur/?utm

https://elpais.com/autor/jose-maria-zufiaur/?utm

https://fpabloiglesias.es/entrada-db/zufiaur-narvaiza-jose-maria/?utm
Ernestina Paper

**Ernestine Puritz-Manassé**, **Ernestina Paper** izenez ezagunagoa (Odesa, 1846 - Florentzia, 1926ko otsailaren 14a) italiar medikua izan zen.

## Ibilbidea 
Ernestina Italian graduatutako lehen emakumea izan zen, herrialde hori bateratu ondoren, eta 1877an Florentziako Goi Mailako Ikasketen Institutuko medikuntza eta kirurgia gradua lortu zuen. Bigarren graduatua, Maria Farné Velleda ere medikuntzan lizentziatu zen (Turinen 1878an).

Jatorriz Odesakoa zen familia judu baten baitan jaioa, Michele Puritz eta Sara Ritterren alaba, medikuntza ikasten hasi zen Zuricheko Unibertsitatean, une horretan Errusiako unibertsitatea debekatuta baitzegoen emakumeentzat. 1872an Pisara joan zen bizitzera, eta bertan hiru urtez jarraitu zituen ikasketak, Florentzian espezializazioko azken bi urteak egiten zituen bitartean. Gero, Odesan ezkondu zen eta senarraren abizena hartu zuen, Giacomo Paper abokatuarena.

1878an, emakumeak eta haurrak tratatzen zituen mediku-bulego bat ireki zuen. Bere pazienteen artean Aldo anaiak (1895-1916), Carlo (1899-1937) eta Nello Rosselli (1900-1937) izan zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Gold (telesaila)

***The Gold*** () britainiar telesail dramatikoa da, Neil Forsythek BBC One eta Paramount+ kateetarako sortua.

## Sinopsia 
1983ko azaroaren 26an, sei gizon armatu sartu ziren Brink’s-Mat segurtasun biltegian, Londresko Heathrow aireportuaren ondoan, eta, ustekabean, 26 milioi liberako balioa zuten urre lingoteak aurkitu zituzten. Gaizkile amateur batzuek egindako lapurreta arrunt gisa hasi zen, eta Erresuma Batuaren historiako lapurretarik handiena eragin zuen. Ondorengo urteetan, nazioarteko diru zuriketa sare zabala ehundu zen, Londresko higiezinen gorakada azkartu zen eta hainbat heriotza eragin zituen.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Antonio Goikoetxea

Jose Antonio Goikoetxea ezker abertzaleari lotutako euskal militante politikoa izan zen, Espainiako trantsizioaren testuinguruan sozialismoari eta nazionalismoari buruzko eztabaidetan parte hartu zuena.

## Ibilbide politikoa 
José Antonio Goikoetxea euskal korronte sozialista eta abertzaleekin lotuta egon zen Trantsizio garaian, eta ¨Punto y Hora¨ de Euskal Herria astekariko elkarrizketetan agertu zen. Bertan, Euskadin proiektu sozialista autogestionario propio baten beharra defendatu zuen. Bere adierazpenek espainiar zentralismoaren kritika, euskal nortasunaren eta euskararen defentsa eta tokiko sustraiak dituen sozialismoaren artikulazioa jorratzen zituzten, eta horrek ezker abertzalearen eztabaida ideologikoetan ordezkari gisa kokatu zuen, nahiz eta lehen mailako zuzendaritza posturik ez izan.

## Bibliografia 
https://www.abertzalekomunista.net/es/relato-historico-2/historia-del-mlnv/publicaciones/punto-y-hora?utm
Good Boy (2025eko filma)

***Good Boy*** 2025eko Ben Leonberg estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da.

## Sinopsia 
Indy txakurra osasun arazoak dituen Todd jabearekin landetxe batera bizitzera joango da, eta hark bakarrik hauteman ditzakeen indar ikusezinei egingo die aurre. Todden osasunak okerrera egin ahala, bien arteko lotura istorioaren ardatz nagusi bihurtzen da.

## Aktoreak 
* Indy: bera, Eskozia Berriko retrieverra.
* Shane Jensen: Todd
* Arielle Friedman: Vera
* Larry Fessenden: Todden aitona
* Stuart Rudin : Richard
* Max: Bandit, Golden Retrieverra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ometepe

**Ometepe** uhartea, **Ometepetl** ere deitua (bi mendi, nahuatl hizkuntzan), Nikaraguan dago, Cocibolca lakuaren edo Nikaraguako Aintzira Handiaren barruan. Administrazioari dagokionez, uhartea Rivas departamendukoa da eta 576 km² hartzen ditu.
Miriam Moreira Leite

**Miriam Lifchitz Moreira Leite** (Santos, 1926ko maiatzaren 17a – *ibidem*, 2013ko otsailaren 17a) brasildar soziologo, irakasle eta idazlea izan zen. Emakumeen eskubideen alde borrokatu zuten São Pauloko lehenengo intelektualetako bat izan zen.

## Bizitza 
Miriam Moreira Leite Santosen jaio zen 1926an. 1994an Gizarte Zientzietan eta Historian lizentziatu zen São Pauloko Unibertsitatean. Eastman Foundation KODAKen doktorego-ondoko praktikak egin zituen, eta Emakumeen Ikasketa eta Ikerketa Zentroaren sortzaileetako bat izan zen. 1998an São Pauloko Unibertsitateko Antropologia Bisualaren Taldean parte hartu zuen.

Maria Lacerda de Mouraren lanaren ikertzaile nagusia izan zen, haren kutxa pertsonalak eta argazki albumak aztertuz, eta *Outra cara do feminismo: Maria Lacerda de Moura* ikerketa biografikoa argitaratu zuen. Maria Lacerdari buruzko ikerketa historiografikoak egiten jarraitu zuen, eta *Maria Lacerda de Moura, uma feminista utópica* argitaratu zuen 2005ean.

1993an, *Retratos de Família* kaleratu zuen, 1890 eta 1930 artean São Paulora etorri ziren migratzaileen familia-argazkiak aztertzen dituen liburua. Hau da bere lanik irakurriena eta sarituena, eta horregatik Jabuti saria irabazi zuen.

Dante Moreira Leiterekin ezkonduta zegoen, eta bi seme-alaba izan zituen harekin.

## Lanak 
* *Livros De Viagem (1803-1900)* (1997)
* *Retratos de Família. Leitura da Fotografia Histórica* (3. argitaraldia, 2001)
* *Maria Lacerda De Moura - Uma Feminista Utópica* (2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Częstochowako Ama Birjina

**Częstochowako** **Ama Birjina** edo **Częstochowako Madonna** **Beltza** (polonieraz *Czarna Madonna* edo *Matka Boska CzStochowska*, latinez *Imago thaumaturga Beatae Virginis* *Immaculatae Conceptae, in Claro Monte)*, Andre Mariaren irudi gurtu bat da Polonian, herrialde hartako katolizismoaren sinbolo, eta kulturaren adierazgarria ere bai. Poloniako santutegirik ezagunena da, katoliko askok egiten duten erromesaldiagatik.

## Historia 
thumb|Mosaiko bat Jasna Goran (Częstochowa).
Irudiaren jatorria eta osaketa data oraindik ez dira ezagutzen. Husitek 1430ean gainetik margotu zuten, eta orduko zaharberritzaileek hala moduz egin zuren lanak, jatorrizko irudia ezabatu eta jatorrizko taularen gainean margotu zuten berriro.

Margolanak Eliza ortodoxoaren ikonoetan oso ezaguna den tradiziozko konposizioa du. Hodegetria bat da ("Bidea erakusten duena"). Madonna bat non amak haurra erakusten duen, salbazioaren bidea.

Azken 600 urteetan Polonian historikoki inportantea izan da. Bere jatorri mitikoa San Lukas ebanjelariarekin lotzen da (Errusian bertako madonna ezagunena, Smolenskekoa, bezaltasu), hura izan zela taularen lehen jabea, eta taula margotuaren zura bera, Familia Santuaren etxeko altzifre-egur batetik egina egongo omen zen.

1904an, Pio X.a Aita Santuak, Stanisława Zdzitowiecki apezpiku poloniarrak eskatuta, Czstochowako Ama Birjinaren jaia dekretatu zuen, 1906tik abuztuaren 24aren ondorengo lehen asteazkenean ospatzen dena. Ukrainar katolikoek ere debozio berezia diote Czstochowako Amari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Folsom kultura

**Folsom kultura** kultura paleoamerikarra da, erdialdeko Ipar Amerikatik hedatu zena. Jesse Figginsek proposatu zuen terminoa 1927an. Baliteke Folsom kultura Clovis kulturatik eratorria izatea, k.a. 9000 eta k.a. 8000 urteen artean.

Paleoamerindiar kultura ugarik hartzen zuten Ipar Amerika, eta horietako batzuk Ordoki Handietara eta Aintzira Handietara mugatzen ziren, baita mendebaldeko eta hego-mendebaldeko alboko eremuetara ere. Folsom kulturaren ezaugarri nagusia bertako biztanleek Folsom puntak jaurtigai gisa erabiltzen zituztela zen (eta punta haiekin egiten zituzten jarduerengatik). Hori guztia, bisonteak hiltzen zituzten tribuen aztarnategi arkeologikoetatik jaso dugu, non hainbat tresna bildu dituzten.

Aztarnategi horietako batzuetan 50 bisonte baino gehiago hil ziren, baina Folsom dietan ahuntzak, marmotak, oreinak eta untxiak ere agertzen ziren. Hansonen (Wyoming) dagoen Folsom aztarnategi batek ere kokaleku posibleen eremuak erakutsi zituen. Jatorrizko aztarnategia Folsom da, Mexiko Berria, Colfax konderrian (29CX1), 1908an George McJunkinek aurkitutako padura batetik hurbil dagoen sarraski-leku bat. Indusketa arkeologikoa ez zen 1926ra arte egin. Mexikon, Aro Litikoari eta, bereziki, Beheko Zenolitikoari dagozkion toki batzuetan, Folsom motako gezi-puntak aurkitu dira, guztiak iparraldeko Altiplanoan. Horien artean aipatzekoak dira Samalayuca (Chihuahua), La Chuparrosa (Coahuila), Puntita Negra (Nuevo León) eta Cerro de Silva (San Luis Potosí).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amar te duele

***Amar te duele*** (jatorriz gaztelaniaz, ingelesez: *Loving Hurts You*) 2002ko Carolina Rivera mexikar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendutako drama erromantiko film bat da. Filmean, Ulises Renataz maitemintzen da, nahiz eta biak gizarte esparru ezberdinetakoak izan. Haien maitasuna frogatuta dago ingurukoek desafio egiten dioten bitartean. Filmak Mexikoko gazte hiritar eta modernoen hainbat arketipo eskaintzen ditu sexu-erakarpenari eta nerabeen idealismoari buruzko istorio baten barruan.

Filmak Martha Higareda eta Alfonso Herreraren estreinaldiak markatu zituen; Pedro Damian eta Luis Fernando Peña ere protagonista izan ziren. Argentinan, Txilen eta Estatu Batuetan estreinatu zuten, eta kritika positiboak jaso zituen.
Ximena Sariñana

**Ximena Sariñana Rivera** (Guadalajara, Mexiko, 1985eko urriaren 29a) mexikar aktore, konpositore, aktibista eta abeslaria da. MTV sarietako Artista Errebelazio kategoriako irabazlea izan da. Grammy sarietarako izendatu zuten rock latino/alternatibo disko onenagatik, *Mediocre* estreinako albumarekin. Beste izendapen batzuen artean, honako hauek daude: Grammy Latino sariak abesti alternatibo onenagatik «Normal»rekin; urteko grabazioa eta urteko albuma *¿Dónde bailarán las niñas?*-rekin; rock abesti onena «Godzilla»-rekin eta pop abesti onena «Una vez más»-rekin.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* 
* 
* 
* 

### Singleak 
* 
* 

* 2020: «Dolerme»

## Filmografia 
* *Dolor y gloria* (Pedro Almodóvar, 2019)

## Erreferentziak
Andamandar

**Andamandarrak** Andaman uharteetako aborigenak dira. Uhartedia Indiako Batasunaren lurraldeetako bat da, Bengalako badiaren hego-ekialdean dagoena.

Andamandarrak hego-ekialdeko Asiako beste talde negrito batzuen antzekoak dira. Pigmeoak dira, eta esteatopigia duten Saharaz hegoaldeko Afrikako leku batzuetatik kanpo dagoen jende moderno bakarra dira. Ehiztari-biltzaileen bizimoduari jarraitzen diote, eta badirudi isolamendu nabarmenean bizi izan direla milaka urtetan. Andamandarrak duela 26.000 urte iritsi ziren Andaman eta Nicobar uharteetara Azken Maximo Glaziarraren inguruan.

XVIII. mendearen amaieran, kanpotarrekin lehen aldiz harreman jarraitua izan zutenean, gutxi gorabehera 7.000 andamandar zeuden bost talde nagusitan banatuta, kultura desberdinekin, domeinu bereiziekin eta beren artean ulergaitzak ziren hizkuntzekin. XIX. mendean, gaixotasunek, indarkeriak eta lurraldea pixkanaka galtzeak suntsitu zituzten, neurri handi batean. Gaur egun, 400-450 andamandar baino ez dira geratzen. Taldeetako bat desagertutzat jo izan da luzaroan, eta gainerako taldeetako bik baino ez dute mantentzen oraindik erabateko independentzia, kanpoko pertsonekin harremanetan jartzeko ahalegin gehienak baztertuz. Andamandarrak tribu izendatu dituzte.

## Genetika 
Asiako hego-ekialdeko beste populazio negrito batzuek ez bezala, DNAren analisiarekin andamandarrek ez dutela arbaso denisovarrarik jakin dugu.

2016ko uztailaren 25ean, Pompeu Fabra Unibertsitateko ikertzaile talde batek andamandarren DNAren analisiaren bidez hominido mota berri bat aurkitu zuen, jatorri asiarrekoa eta jada desagertua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aagtekerke (1724)

***Aagtekerke*** Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiaren itsasontzi bat izan zen, 1724an eraikia. 1725-26an bere lehen bidaia egin zuen, Ekialdeko Herbeheretar Indiak bisitatzeko. 1726ko urtarrilaren 27an Lurmuturreko Herbeheretar Kolonia atzean utzi zuen, urtarrilaren 3an bertara bolia uztera joan eta gero, eta Indiako Ozeanoan sartu zen. Bataviarako bidean 200.000 florin zeramatzaten metal baliotsuetan, eta 200 pertsonako eskifaia zuen. Hala ere, ez zuten itsasontzia berriz ere inoiz ikusi. 

1727an lurra kolpatu zuen *Zeewijk* itsasontziko eskifaiaren arabera, baliteke itsasontzia Australiako Houtman Abrolhosen hondoa jo izana. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leluh aztarnategi arkeologikoa

thumb|Leluhko erorkinak.
thumb|Hiriaren plano arkeologikoa.

**Leluh** historiaurreko eta historiako gune arkeologiko garrantzitsua da. Lelu uharteko hiri baten hondakinak biltzen ditu, handiagoa zen Kosrae uharteko satelite handiena, Mikronesiako Estatu Federatuetan. Hondakinak XIV. eta XV. mendeen inguruan gorenera iritsi zen zibilizazio batenak dira, XIX. mendearen hasieran Europarekin harremana izan zuen unean oraindik ikus zitezkeen elementuekin. Gunea 1983an inskribatu zen Estatu Batuetako Toki Historikoen Erregistro Nazionalean.

## Historia 
Leluheko gobernariek pixkanaka konkistatu zuten eta horrela bateratu zuten Kosrae uhartea. Leluh hiriburutik uhartea gobernatu zuten monarkia batekin, arkeologoek uste dutena Tonga eta Hawaiiko Erresumen antzekoa zela.

Europarekin harremanetan jarri zenean, Kosraeren populazioa 6.000 pertsonakoa zela uste zen; 1870ean 200era jaitsi zen. Kokaguneen gorakadaren ondoren, hiriko materialak beste erabilera batzuetarako birziklatu ziren XX. mendean zehar.

## Deskribapena 
Hiria koral eta basaltozko blokez eraikita dago. Etxebizitzak, errege-hilobiak eta espazio sakratuak dira. Etxebizitzak erregea, bere familia, goi eta behe aristokrazia eta, jakina, populazio plebeioa biltzen zituen.

Etxebizitzak eraikitzeko erabilitako materialak gizarte-mailaren araberakoak ziren, baita herrian zuten espazio-egoeraren araberakoak ere: erdian erregea eta aristokrazia zeuden basaltozko horma altuen atzean (Nan Madolen antzekoak), mendebaldean, beheko aristokrazia koralezko etxe apaletan, eta, azkenik, gainerako biztanleak etxola soiletan.

Europarekin harremanetan jarri zenean hiriko materialak beste erabilera batzuetarako birziklatu ziren XX. mendean zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Ross Cordy: "The Leluh Royal Tombs and Pre-Contact Mortuary Patterns on Kosrae Island, Micronesia", *Micronesica* 2022-03: 1–34.
Jean Agélou

**Jean Agélou** (Alexandria, Egipto, 1878ko urriaren 16a - Gien, Loiret, Frantzia, 1921eko abuztuaren 2a) emakume biluzietan espezializatutako argazkilari frantziarra izan zen. 1908-1916 aldian posta-txartel erotikoen ekoizlerik handiena izatera iritsi zen. Bere eredurik gogokoena Fernande Barrey (1893-1960) frantziarra izan zen.

## Biografia 
Bere lanak  ''L'Étude Académique'' aldizkarian argitaratzen hasi zen, teorikoki artistentzat, baina 20.000 harpidedun izatera iritsi zen, eta, ondoren, posta-txartelen editorea izan zen.

Argazkietan pertsonak osorik biluztea 1908an debekatu zuten Frantzian, eta, ondorioz, irudi horiek ezkutuan zabaltzen hasi ziren; egileek diskrezioz jokatu behar zuten. Jean Ageluk bere inizialekin bakarrik sinatzen zuen. Postal erotikoak gutunazal itxietan saltzen ziren.

Jean Agélou, bere anaia Georgesekin batera, auto istripu batean hil zen 43 urte zituela. Georges komertzializazioaz arduratzen zen, eta Jeanek modeloak eta argazkiak aukeratzeaz. Argazkiak estudio batean argi naturalarekin egiten zituen. Atzealdeko oihalak, dekoratu mota ezberdinak irudikatzen zituztenak, margolariek eginak ziren.

## Modeloak 
Bitxia bada ere, beti aipatzen ziren modeloen adinak, 20 eta 24 urte bitartekoak. Hala ere, horietako batek 14 urte baino ez zituen, eta horrek, zalantzarik gabe, ondorio legalak ekarriko lizkioke argazkilariari.

## Iruditegia 

Image:
Jean Agélou - Serie 034.jpg
Miss_Fernande.jpg|Fernande Barrey.
Jean Agélou - 018.jpg
Jean Agélou - Serie 067.jpg
Agelou20.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Jean Agélouri buruzko artikulua.
Léonie de Waha

**Léonie Marie Laurence de Chestret de Haneffe**, **Léonie de Waha** izenez ezaguna (1836 –1926) valoniar frankofonoa  feminista, filantropo, hezitzaile eta ekintzailea izan zen. Neskato eta emakume gazteentzako hezkuntzaren alde egiteagatik eta eskolak eta liburutegiak ezartzeagatik oroitua. 1868an, *Institut supérieur libre de demoiselles* sortu zuen, neskentzako bigarren mailako eskola bat, Liejan, ondoren *Athénée Léonie de Waha* izenez ezagutzen dena. Emakumeen eskubideak sustatzeko interesaren ondorioz, 1912an Wallonieren *Union des femmes* ezarri zuen, 1926an hil zen arte zuzendu zuena.

## Biografia 
1836ko martxoaren 3an Liejako probintziako Tilffen jaioa, Léonie Marie Laurence de Chestret de Haneffe nobleziaren gurasoen alaba zen: Hyacinthe de Chestret de Haneffe senatari belgikarra (1797-1881) eta Amanda Laurence de Sélys Longchamps (1809 –1838), Schamps Belgikarraren arreba nagusia. Bi urte besterik ez zituela ama hil ondoren, Colonsterreko gazteluan irakasle eta tutore pribatuek hezi zuten. Artean gaztea zela, Liejako Institut d'Éducation pour Demoiselles institutuan izan zen eta urte batzuk Flandesen eman zituen. 1863ko abuztuaren 20an, Waha-Baillonvilleko Victor Louis Auguste abokatuarekin ezkondu zen, eta alaba bat izan zuten, Louise Amanda. 1866an alaba txikia hil zitzaion eta 1867ko abuztuaren 1ean senarra.

## Ibilbidea 
Alargun zegoela, bere bizitza emakumeen emantzipazioa eta neskatoen hezkuntza sustatzera dedikatzea erabaki zuen. Tilff-en jostundegi eskola bat sortu ondoren, 1868an "Institut supérieur de demoiselles" (Nesken Bigarren Eskola) ezarri zuen Liejan, irakasle adituak giro sekular batean sartuz. Erlijioan hautazko ikasgaiak eman zituzten elizgizon katolikoek, protestanteek edo juduek. Eskola, beranduago, zabaldu egin zen, Jean Moutschen arkitektoak diseinatutako instalazio berriak eskatuz. Ondoren Waharen Lycée Léonie izena hartu zuen.

Bertako historiari buruz zuen interesaren ondorioz, XX. mendearen hasieran Valon Mugimenduak erakarri zuen, Julien Delaite eta Jules Destrée bezalako pertsonaia nabarmenekin bat zetorrena. Herrialdea valoientzat, flandestarrentzat eta Bruselako biztanleentzat eskualdeetan banatzeko proposamenak babestu zituen. 1912ko urriaren 28an, Wallonieren Union des femmes de Wallonie sortu zuen, Valoniari laguntzeko interesaren gorenean. Hasiera batean, emakumeak eskualdeko kultura-tradizioen babesean parte hartzera animatu zituen, baina, Lehen Mundu Gerra amaitu ondoren, Emakumeen eskubideen babes orokorragoan jarri zuen arreta. Hezkuntza, emakumeen sufragioa eta lan-indarraren aukerak hobetzeko.

1926ko uztailaren 8an, 90 urte zituela, bere etxean bakean hil zen Tilffen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Pérez de Marranzini

**María Altagracia Pérez Pintado** (Santo Domingo, 1926ko irailaren 20a – 2025eko maiatzaren 8a), **Mary Pérez de Marranzini** izenez ezagunagoa, dominikar filantropoa izan zen, Dominikar Errepublikako Errehabilitazio Elkartearen sortzaile eta presidente izateagatik ezaguna; elkarte hori 1963an sortu zen, desgaitasun fisiko, motor eta intelektualak dituzten pertsonei zerbitzuak emateko.

## Bizitza 
María Altagracia (Mary) Pérez Pintado Santo Domingon jaio zen 1926ko irailaren 20an, Celso Pérez asturiarraren eta Carmen Pintado de Pérez espainiar-puertorikarraren alaba. Constantino Marranzinirekin ezkondu zen, eta lau seme izan zituen: Celso José, Constantino, Alfredo eta Andrés. 1959an bere seme zaharrenak, Celsok, poliomielitisa hartu zuen. Gaixotasunaren ondorioek Pérez de Marranzini Dominikar Errepublikan poliomielitisa desagerrarazteko ahaleginetan hastera bultzatu zuten.

Dominikar Errepublikako Errehabilitazio Elkartearen bidez, desgaitasun fisiko eta intelektualak dituzten pertsonak modu integralean artatzeko modua aldatzea lortu zuen.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2006: Urteko Emakume titulurako izendapena
* 2013: Gallo de Oro saria
* 2013: Bien por ti domina
* 2014: Caonabo de Oro saria
* San Silvestre ordena
* Duarte, Sánchez eta Mella ordena
* Paul Harris saria
* Dallasko ohorezko hiritartasuna
* Puerto Ricoko Unibertsitateko *honoris causa* doktoretza
* Dominikar Munduko Unibertsitateko *honoris causa* doktoretza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vacherin (gazta)

'''*Vache*rin'* behi gazta mota da. Vacherin hitza frantsesezko *vache'' hitzetik dator. Bi eratako vacherin gaztak daude, frantsesak zein suitzarrak izan daitezkeenak.  

## Mont d'Or 
thumb|225x225px| Mont d'Or Suitzako Vacherin gazta.
Vacherin gazta mota batek '''''Mont d'Or*** du izena, edo ***Vacherin du Haut-Doubs***, Frantziakoa, edo ***Vacherin Mont d'Or''**, Suitzakoa (nahiz eta bertako dendetan Vacherin besterik ez dela esaten den). Suitzan edo Frantzian behi-esnearekin egindako gazta leun, aberats eta sasoikoa da, normalean Jura eskualdeko herrixketan (1981az geroztik ofizialki kontrolatu den jatorria), eta azal hori grisaxka du garbituta. Normalean, % 45-50 esne koipe izaten du (materia lehorrean). Abuztuaren 15etik martxoaren 15era bitartean ekoizten da, eta irailaren 10etik maiatzaren 10era saltzen da. Suitzako Vacherin **Mont d'Or** normalean esne esterilizatuz egina dago (ezin da pasteurizatu), eta Frantziako **Vacherin du Haut-Doubs''' pasteurizatu gabe dago. Tradizioz, neguko hilabeteetan egiten da, behiak Alpagetik (mendiko larreak) jaisten direnean, eta ez dago behar adina esne Comté gazta egiteko. Diametro ezberdineko kaxa borobiletan merkaturatzen da, izei egurrezko zerrenda mehez eginak. Sanglier izeneko espezialistek biltzen dituzte izei zerrendak. Askotan gazta hau bere jatorrizko ontzian bero zerbitzatzen da eta fondue bezala jaten da. 

Ofizialki, Frantziako Jatorri deitura kontrolatuak (AOC / PDO) gazta eskuz eta elkarlanean ekoizteko aukera ematen du, Mont d'Or izenarekin. 11 Vacherin gazta ekoizle daude Frantzian (2009).

## Vacherin Fribourgeois 
Beste behi mota, berriz, suitzar gazta irmoagoa da, **vacherin fribourgeois** izenekoa (Friburgoko Vacherin gazta). Suitzako Friburgo kantonamenduan ekoizten da, jatorri kontrolatuko (AOC) izendapenarekin, eta Gruyère gazta ere bertan egiten da. Zapore garratz eta erretxinatsu samarra du, Italiako iturginaren antzekoa, adinaren eta motaren araberako indarrarekin. Fondueak mailegatzeko oinarrizko osagaia ere bada (errezetaren arabera). Vacherin fribourgeois-ak Suitzako AOC estatusa du, honako 6 barietate hauekin:  

* Klasikoa (adina: 6-12 aste)
* Estra (zahartua: gutxienez 12 aste)
* Landatarra (ondua: gutxienez 12 aste, baina gehienez 25 aste (6 hilabete))
* Alpage (adina: 12-25 aste)
* Mendia (9 eta 25 aste bitartean)
* Bio (organikoa) (ondua: gutxienez 9 aste)

Vacherin gazta zenbat eta onduagoa izan, orduan eta amoniako usain sendoagoa du, gaztan mikroorganismoen jarduera dela eta. 
thumb| Rolf Beeler suitzarrak egindako esne gordinezko Friburgoko Vacherin gazta.

### Vacherin d'alpage 
Vacherin d'alpage gazta Alpeetako larreetan bazkatzen duten behien esnearekin egindako gazta da eta, beraz, zapore askoz bereziagoa du.

## Oharrak eta erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Vacherin fribourgeois* *Culinary Heritage of Switzerland* webgunean.
* ''Vacherin Mont d'Or* *Culinary Heritage of Switzerland'' webgunean.
* Egin Vacherin Fribourgeois suitzar alpetar txalet batean egur suaren gainean - fotoreport ingelesez
* The Red Coweko Vacherin Fribourgeois produktuen orria, Australia
Amar'e Stoudemire

'''Amar'e Carsares Stoudemire''' (1982ko azaroaren 16a, Lake Wales, Florida), estatubatuar saskibaloi jokalari ohi bat da, NBAn 14 denboraldi jokatu zituena. 

## Ibilbidea 
* Phoenix Suns (2002-2010)
* New York Knicks (2010-2015)
* Dallas Mavericks (2014-2015)
* Miami Heat (2015-2016)
* Hapoel Jerusalem (2016-2019)
* Fujian Sturgeons (2019-2020)
* Maccabi FOX Tel Aviv (2020)
Eusebio Igarzabal

**Euxebio Igartzabal Alustiza** (Gabiria, Gipuzkoa, 1944) euskal bertsolaria da. Bertsolari izateaz gain, bertso-munduko antolatzaile, gai-jartzaile eta epaile lanetan ere aritu da.

## Biografia 
Gabirian jaioa 1944an. Gaztetatik izan du harremana bertsolaritzarekin eta Goierriko bertso-giroan figura ezaguna izan da.

## Bertsolaritza 
Bertsolari gisa plazan aritu bada ere, bere ekarpena nabarmena izan da txapelketen antolakuntzan eta sustapenean.

* **Antolatzaile eta Epaile:** Bereziki ezaguna da **Osinalde Saria**ren inguruan egindako lanagatik. Gabiriko Osinalde Saria bertsolari gazteentzat tranpolin garrantzitsua da, eta Igartzabal urte askoan izan da bertako antolatzaile eta epaimahaikide.
* **Gai-jartzaile:** Hainbat saiotan gai-jartzaile lanak ere egin ditu.

## Erreferentziak 
* Xenpelar Dokumentazio Zentroa - BDB: Bertsolaritzaren Datu Basea. https://bdb.bertsozale.eus/es/web/haitzondo/view/997-euxebio-igartzabal

## Kanpo estekak
Betti Alver

**Betti Alver** (Jõgeva, Estonia, 1906ko azaroaren 23a - Tartu, Estonia, 1989ko ekainaren 19a) **Elisabet Alver** (**Elisabet Talvik**, 1937tik aurrera, eta **Elisabet Lepik**, 1956tik aurrera)  izengoitia izan zen, Estoniako poeta nabarmenetako bat.

## Biografia 
Jögevako tren-geltokiburuaren seigarren alaba izanda, independentziaren ondoren eskolara joan ziren ikasleen lehen belaunaldikoa izan zen. Alverrek Tartuko institutuan ikasi zuen, eta bertako Unibertsitateko Filosofia Fakultatean Estoniako hizkuntza eta literatua ikasi zituen.Prosaz idazten hasi zen, baina Arbujadeko kide izateagatik egin zen ezagun; talde horren kideak izan ziren, besteak beste, Bernard Kangro, Uku Masing, Kersti Merilaas, Mart Raud, August Sang, Heiti Talvik eta Paul Viiding bezalako estoniar poeta garrantzitsuak. Gerra ostean, bere senarra, Heiti Talvik, kartzelaratu zuten sobietarrek eta Siberian hil zen.

Bizpahiru hamarkadaz isilik egon zen poeta gisa gobernu sobietarraren protestan, baina 1960ko hamarkadan berritu zuen bere jarduna. Bigarren aldi honetan 1966ko bilduma nabarmentzen da, *Tähetund* (*Izarren ordua*). Nobelak ere idatzi zituen eta itzulpen lanak ere egin zituen.  

## Obra 
### Poesia 
* Lugu valgest varesest, 1931
* Tolm ja tuli, 1936
* Luuletused ja poeemid, 1956
* Mõrane peegel, 1962
* Tähetund, 1966
* Uued luuletused ja poeemid, 1968
* Eluhelbed, 1971
* Tuju, 1976
* Lendav linn, 1979
* Korallid Emajões, 1986
* Werke, Band 1: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989
* Üle sõnade serva, 2004

### Prosa 
* Tuulearmuke, 1927 (Roman)
* Invaliidid, 1930 (Roman)
* Viletsuse komöödia, 1935 (poème en prose)
* Werke, Band 2: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992

## Sariak eta aintzatespenak 
*Estoniako SESko idazle ohoratua, 1966
*Juhan Liiv Poesia Saria, 1967
*Friedebert Tuglas Saria, 1977
*Estoniako SESko Herriko Idazlea, 1981

## Omenaldiak 
Bere jaiotzaren mendeurrenean museo bat eskaini zioten Jõgevan.2013tik Merkurio planetako krater bat Alver deitzen da bere omenez.

## Erreferentziak
Fernando Amezketa

= Fernando Amezketa =
**Fernando Bengoetxea Altuna**, ezizenez **Pernando Amezketarra** edo **Fernando Amezketarra** (Amezketa, Gipuzkoa, 1764ko urriaren 10a - Amezketa, 1823ko uztailaren 9a), gipuzkoar bertsolari eta artzaina izan zen. Euskal Herriko herri-memorian leku nabarmena du, bereziki bere ateraldi umoretsu, bizitasun eta pasadizoengatik.

## Biografia 
**Espizaltxe** (edo *Espille-Saletxe*) baserrian jaio zen 1764an. Artzain lanetan aritu zen bizitza osoan zehar, batez ere Aralar mendilerroan.

1790ean Maria Joxepa Sagastumerekin ezkondu zen, eta elkarrekin familia handia osatu zuten (iturrien arabera 9 edo 10 seme-alaba izan zituzten). Ezkondu ondoren, Amezketako beste baserri batzuetan bizi izan zen, tartean **Ixpille**, **Intxausti** eta azkenik **Azentzin Txikia** baserrian; azken honetan hil zen.

Analfabetoa zen arren, argitasun mental handia erakutsi zuen beti. 1823an hil zen, herri-kondairaren arabera, betekada baten ondorioz.

## Bertsolaritza eta Estiloa 
XIX. mende hasierako bertsolari ezagunenetakoa izan zen, bereziki Gipuzkoan. Bere estiloa **umorea**, **ironia** eta **pikardia** ziren.

Ez zen soilik bat-bateko bertsolari bikaina, baizik eta egoera zailetatik hitz-jokoen bidez ateratzen zekien pertsonaia. Bere bertso asko galdu diren arren (idatziz jaso ez zirelako unean), bere pasadizoak ahoz aho transmititu dira belaunaldiz belaunaldi.

Garaiko beste bertsolari handi batzuekin lehiatu zen, adibidez **Txabalategi** hernaniarrarekin eta **Zabala** amezketarrarekin.

## Ondarea eta Herri Kultura 
Pernando Amezketarraren irudia ez da itzali denborarekin, neurri handi batean bere bizitzako pasadizoak bildu dituzten lanengatik:

* **Gregorio Mujika:** *Pernando Amezketarra* (1927) izeneko liburua argitaratu zuen, bertsolariaren pasadizo eta ateraldi asko jasoz. Liburu hau ezinbestekoa izan da pertsonaiaren mitoa zabaltzeko.
* **Telebista:** 1990eko hamarkadan, ETB-1ek marrazki bizidun telesail arrakastatsu bat eman zuen (*Fernando Amezketarra*), bere istorioak haur eta gazteengana hurbilduz.

Gaur egun, Amezketako herriko plazan bere omenezko monumentu bat dago.

## Erreferentziak 
* Auñamendi Eusko Entziklopedia: Bengoechea Altuna, Fernando. https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/bengoechea-altuna-fernando/ar-12922/
* Bertsolaritzaren Datu Basea (BDB): Pernando Amezketarra. https://www.google.com/search?q=https://bdb.bertsozale.eus/web/haitzondo/view/490-pernando-amezketarra
Josu Torre

**Josu Torre Altonaga** euskal kazetaria eta irrati-esataria da. Batez ere Euskal Irrati Telebista (EITB) taldean, eta zehazki **Euskadi Irratian**, egindako ibilbide luzeagatik da ezaguna. Urteetan zehar, euskarazko irratigintza publikoaren albistegietako ahots nagusietako bat izan da, informazioaren zorroztasunari eta euskararen erabilera zuzenari lotua.

## Biografia Profesionala 
Josu Torreren ibilbide profesionala Euskal Herriko komunikabide publikoei estuki lotuta dago. Gaztetatik hasi zen kazetaritza lanetan, eta bere karreraren zatirik handiena Euskadi Irratian garatu du.

Bere jarduna arlo hauetan nabarmendu da:

* **Albistegiak:** Euskadi Irratiko albistegi-zerbitzuetan funtsezko papera izan du, bai editore gisa, bai esatari gisa. Gertaera politiko eta sozial garrantzitsuen berri eman du hamarkadetan zehar.
* **Irratsaioak:** Hainbat saio gidatu ditu, entzuleen artean erreferentzialtasuna lortuz. Horietako ezagunena arratsaldeko albistegi eta magazin formatua uztartzen dituen tartea izan da.
* **Euskara eta Komunikazioa:** Bere jardunean, euskara batuaren erabilera jasoa eta komunikatiboa sustatu du, kazetaritza-estilo serio eta sinesgarria landuz.

## Lan Nabarmenak (Irratigintzan) 
Bere ibilbidean zehar, Torre hainbat saiotako gidari eta arduradun izan da:

* **Mezularia:** Urte askoan Euskadi Irratiko arratsaldeko informazio-saio nagusiaren (*Mezularia*) gidaria izan zen. Saio honetan aktualitatearen analisia, elkarrizketak eta kultur gaiak jorratzen zituen.
* **Goiz Kronika:** Goizeko albistegi nagusietan ere parte hartu du, bai aurkezle gisa, bai erredakzio-taldeko kide gisa.
* **Hauteskunde Gauak eta Bereziak:** EITBk antolatutako hauteskunde-saio berezietan eta gertakari handien zuzeneko kontakizunetan ahots ohikoa izan da.

## Sariak eta Aipamenak 
Nahiz eta bere lana talde-lanean oinarritu, Josu Torrek eta berak zuzendutako saioek aipamenak jaso dituzte euskal kazetaritzaren sektorean:

* **Rikardo Arregi Kazetaritza Saria:** Epaimahaiak hainbatetan goraipatu du Euskadi Irratiko albistegien lana, non Torrek pisu handia izan duen.
* **Argia Sariak:** Euskarazko irratigintzan egindako ekarpenagatik aitortua izan da bere ingurune profesionala.

## Bibliografia eta Iturriak 
Informazio hau osatzeko eta egiaztatzeko, honako iturri hauek erabili dira:

# **EITB (Euskal Irrati Telebista):** Webgune korporatiboa eta Euskadi Irratiko programazioaren artxiboa. Bertan bere ibilbidea eta gidatutako saioak agertzen dira.https://www.eitb.eus
# **Berria Egunkaria (Hemeroteka):** Josu Torreri egindako elkarrizketak eta *Mezularia* saioari buruzko kritikak/artikuluak. https://www.berria.eus
# **Jakin Aldizkaria:** Euskal kulturari eta hedabideei buruzko aipamenak, non Euskadi Irratiko profesionalen lana aztertzen den.

**Auñamendi Eusko Entziklopedia:** Euskal komunikabideen historiari buruzko sarrerak (testuingururako).
RTÉ Radio 1

**RTÉ Radio 1**, , Irlandako Errepublikako irrati kate publiko bat da, Raidió Teilifís Éireann irrati-telebista publiko taldekoa.

1926ko urtarrilaren 1ean erregularki aireratzen hasi zen eta 2RN irrati katearen ondorengoa da.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
RTÉ 2fm

**RTÉ 2fm** edo **2FM**, , Irlandako Errepublikako irrati kate publiko bat da, Raidió Teilifís Éireann irrati-telebista publiko taldekoa. Katea herri-musika eta abesti zerrenda eta sailkapenetan espezializatua dago.

1979ko maiatzaren 31n erregularki aireratzen hasi zen.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Mari sorgin ehiztari

***Mari sorgin ehiztari*** euskal nerabeentzako telesaila da, A Film To Kill For ekoiztetxeak Makusirako sortua. 2025eko maiatzaren 16an estreinatu zuten. Euskal mitologia, folklorea, beldurrezko generoa eta institutu bateko gazteak sartu zituzten fikzioaren eltzean, beste ezusteko batzuekin batera. Lehen denboraldiak zortzi atal izan zituen, eta Gau Beltzeko atal berezi bat estreinatu zuten azaroaren 1ean.

Rose of Dolls eta Oliver Mend dira telesailaren sortzaile eta zuzendariak. Julen Telleria izan zen gidoi arloko laguntzailea, eta elkarrizketen idazketan ere parte hartu zuen, Irene Gomezekin batera. Igor Ramos Peula ere aritu zen gidoiak sortzen.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus Maria Lasagabaster

**Jesus Maria Lasagabaster Madinabeitia**, baita ere **Txuma Lasagabaster**, (Donostia, 1931 - Donostia, 2013ko ekainaren 4a) euskal literaturako kritikaria izan zen eta Deustuko Unibertsitatean irakaslea. Lan gehienak gaztelaniaz idatzi bazituen ere, artikulu eta kolaborazio batzuk euskaraz plazaratu zituen.

## Obra 
* *Literatur kritika eta teoriaren irakaskuntza unibertsitatean*
* *Baroja: El carnaval de la escritura*
* *Pío Baroja: actas de las III Jornadas Internacionales de Literatura* (Donostia, 1988ko apirilaren 11-15), Deustuko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua, 1989. ISBN 84-86897-03-3.
* *Ignacio Aldecoa: práctica y teoría del cuento*
* *El nacimiento de la novela vasca*
* *La prosa narrativa de Gabriel Celaya*
* *Las literaturas de los vascos* Jesús María Lasagabaster; Ana María Toledo Lezeta, Deustuko Unibertsitatea, 2002. 
* *Jesus Mari Lasagabasterrekin solasean*, Ibai Iztueta prestatutako elkarrizketa, Utriusque Vasconiae, 2012.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak