Bala

thumb|250px|Hainbat pisutako bederatzi milimetroko balen profilak.
**Bala** su-armetatik jaurtitzen den jaurtigai zinetikoa da. Jende askok hizkera arruntean munizio osoari "bala" deitzen dion arren, termino tekniko eta militarrean, bala kanoitik ateratzen den eta helburura iristen den atal metalikoari soilik dagokio. Munizio osoaren multzoari, berriz, kartutxo deitzen zaio, eta lau atal nagusi ditu: zorroa (normalean letoizkoa), fulminantea, karga bultzatzailea (bolbora) eta bala bera.

Balak material ezberdinez eginda egon daitezke (gehienetan berunezkoak dira, beren dentsitate handiagatik), eta euren forma, pisua eta estaldura izugarri aldatzen da arma motaren eta erabilera zehatzaren arabera (ehiza, tiro olinpikoa, polizia-erabilera edo gerra). Balen tamaina kalibre sistemen bidez neurtzen da, sistema metrikoan (milimetrotan, adibidez 9×19 mm) zein sistema inperialean (hazbeteko zatietan, adibidez .45 ACP edo .22 LR).

## Historia eta eboluzioa 
thumb|250px|Mota eta kalibre ezberdinetako balak eta kartutxoak.
Su-armen hasierako mendeetan, jaurtigaiak esferikoak ziren. Lehenengo arkabuz eta musketeek (XV. eta XVIII. mendeen artean) berunezko edo harrizko bola sinpleak erabiltzen zituzten. Kanoiak ez zuenez barne-ildaskarik, balak kanoian zehar erreboteak eginez ateratzen ziren, eta horrek zehaztasun oso eskasa eragiten zuen: 50 metro baino gehiagora ia ezinezkoa zen helburu zehatz bat jotzea.

### Minié bala eta kanoi ildaskatuak 
Zehaztasunaren arazoa konpontzeko, kanoien barrualdean helize itxurako ildo edo estriak zizelkatzen hasi ziren (kanoi ildaskatuak). Ildo horiek balari errotazio-mugimendu bat ematen diote bere ardatzaren inguruan, efektu giroskopiko baten bidez hegaldia egonkortuz. Hala ere, bola esferikoak zailak ziren kanoi ildaskatuetan kargatzeko.

Iraultza nagusia 1847an iritsi zen, Claude-Étienne Minié frantziarrak Minié bala asmatu zuenean. Bala hau ez zen esferikoa, zilindro-konikoa baizik (gaur egungo balen antzekoa), eta oinarrian zulo txiki bat zuen. Bolborak eztanda egitean, gasen presioak balaren oinarria zabaltzen zuen, kanoiaren ildoetara ezin hobeto egokituz. Asmakizun horri esker, armen irismena 300 metrotik gora handitu zen. Berrikuntza horrek sarraski ikaragarriak eragin zituen Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean eta Krimeako Gerran, taktika militarrak oraindik gertuko eraso masiboetan oinarritzen baitziren.

### Bolbora kerik gabea eta alkandora metalikoa 
[thumb|250px|[Bolbora, bala kanoitik abiadura handiz jaurtitzeko energia ematen duen erregai nagusia.]]
XIX. mendearen amaieran, kordita eta bolbora kerik gabeek bolbora beltz tradizionala ordezkatu zuten. Bolbora berri honek gasen presio eta abiadura izugarriak sortzen zituen (800 metro segundoko baino gehiago). Abiadura horietan, berun hutsezko balak urtu egiten ziren kanoiaren marruskaduraren ondorioz, eta berun arrastoak uzten zituzten ildoetan, arma hondatuz.

Arazo hori konpontzeko, 1882an Eduard Rubin ingeniari suitzarrak alkandora metalikodun bala (ingelesez *Full Metal Jacket* edo FMJ) asmatu zuen. Bala hauen barrualdea berunezkoa izaten jarraitzen zuen (pisua mantentzeko), baina kanpoaldea kobre, letoi edo kupronikel geruza gogor batez estaltzen zen. Ondoren, 1898an, asmatzaile frantziarrek eta alemaniarrek aerodinamika hobetu zuten punta zorrotzeko balak (*Spitzer* balak) garatuz, gaur egungo fusil militar gehienek erabiltzen duten formatua lortuz.

## Balaren anatomia eta diseinua 
[thumb|250px|[Punta hutseko bala (JHP). Diseinu honi esker, bala asko zabaltzen da helburua jotzean.]]
Balaren diseinuak baldintzatzen du nola jokatuko duen airean (aerodinamika) eta nola jokatuko duen helburua jotzean (balistika terminala). Funtsean, jaurtigai modernoak bi kategoria nagusitan banatzen dira:

* **Bala blindatuak edo solidoak (FMJ):** Punta biribildua edo zorrotza dute eta erabat estalita daude kobrez. Ez dira deformatzen helburua jotzean, eta sarritan gorputzak zeharkatzen dituzte kalte handirik eragin gabe. Hauek dira erabilera militarreko bala estandarrak.
* **Espantsio-balak:** Helburua jotzean deformatzeko eta irekitzeko diseinatuta daude, "perretxiko" baten forma hartuz. Ohikoena punta hutseko bala da (*Jacketed Hollow Point* edo JHP). Beren helburua gorputzean energia zinetiko osoa askatzea da, geldiarazte-ahalmen handiena lortzeko eta gorputza zeharkatuz atzean egon daitekeen inor zauritzea ekiditeko. Polizia indarrek eta ehiztariek erabiltzen dituzte.

Oinarrizko materialez gain (beruna eta kobrea), zeregin espezifikoetarako beste material batzuk erabiltzen dira. Frankotiratzaile militarren edo ibilgailu blindatuen aurkako balek, barruan tungstenozko edo altzairu tenplatuzko nukleo bat dute barruan (bala zulatzaileak). Abiazio militarrean eta metrailadore astunetan (adibidez, 30 mm-ko kanoietan), uranio pobretua erabiltzen da bere muturreko dentsitateagatik.

## Balistika 
Balistika da balen mugimendua eta portaera aztertzen duen fisikaren adarra, eta hiru fasetan banatzen da:

# **Barne-balistika:** Bolborak eztanda egiten duenetik bala kanoiaren ahotik ateratzen den arteko tartea aztertzen du. Bolboraren errekuntzak izugarrizko gas-presioa sortzen du, bala kanoian zehar bultzatuz. Pistola arrunt batean (9 mm-ko kalibrekoan), bala kanoitik ~380 m/s-ko abiaduran ateratzen da. Fusil militar batean (5,56 mm NATO kalibrea, adibidez), abiadura 900 m/s baino handiagoa izan daiteke.
# **Kanpo-balistika:** Balaren hegaldia aztertzen du. Behin kanoitik aterata, bala ez doa marra zuzen batean. Balaren ibilbidea grabitatearen indarrak eragindako parabola bat da. Horrez gain, haizearen erresistentziak abiadura moteltzen du, eta errotazio giroskopikoak (kanoiko ildoek sortua) bala egonkor mantentzen du bere ardatzean.
# **Helmugako balistika:** Bala helburura iristen denean gertatzen diren efektu fisikoak aztertzen ditu. Baldin eta helburua ehun biologikoak badira (animalia edo gizakia), balak barrunbe iraunkor bat (haragi urratua) eta aldi baterako barrunbe bat (energia zinetikoaren kolpeak eragindako uhin hedatzailea) sortzen ditu.

## Nazioarteko legeak eta debekuak 
Gerraren historian zehar, nazioarteko komunitateak saiatu dira armek eragindako sufrimendua mugatzen, Nazioarteko Zuzenbide Humanitarioaren bitartez. Erreferentziarik garrantzitsuena 1899ko Hagako Konbentzioa da. 

Hagako itun horren III. Adierazpenak espresuki debekatu zuen gerra internazionaletan "giza gorputzean erraz zabaltzen edo zanpatzen diren balak" erabiltzea. Debeku honen jatorria "Dum-dum" izeneko baletan dago. Bala hauek XIX. mendean Indian garatu zituzten britainiarrek, bala estandarrek etsaia ez zutelako bat-batean erortzen; horretarako, balaren puntari ebakidurak egiten zizkioten haragian lehertu zedin. 

Gaur egungo NBEren legediaren arabera, espantsio-balak erabat debekatuta daude munduko armada guztientzat gerra testuinguruetan. Poliziek eta segurtasun-indarrek, aldiz, hiri-inguruneetan erabiltzeko baimena dute, helburua atzean dauden zibil inozenteak bala batek zeharkatuta zauritzea saihestea baita.

## Ikus, gainera 
* Su-arma
* Kartutxo
* Kalibre (su-arma)
* Bolbora
* Tiro (balistika)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Applied Ballistics - Balistika ikertzeko zentroa