Frantziako Pizkundea

[thumb|[Bloisko gaztelua Frantziako erregeen bizileku gogokoena Errenazimentuan.]]

**Frantziako Errenazimendua** () Frantzian XV. mendearen amaieratik XVII. mendearen hasierara izandako mugimendu artistiko eta kulturala deskribatzen duen izen historiografikoa da; historikoki, batzuetan Italiar Gerren hasieraren (1494) eta Nantesko Ediktuaren (1598) artean mugatua izan da. 

Pizkundea Frantzian Italian ondoren agertu zen, hau da, Italiatik mugimendua Europako beste herrialde batzuetara hedatu ondoren. Horregatik, Iparraldeko Pizkundea deritzonaren zatitzat hartzen da, Italiako Errenazimentuko Alpeetatik iparralderako hedadura gisa; XV. mendearen lehen erdian Frantzian proiekzio handirik izan ez zuen, garai hartan Ehun Urteko gerran murgilduta baitzegoen.
[thumb|[Frantzisko I.a Frantziakoa, Jean Cloueten margolana.]]
Italian bezala, bere ezaugarri bereizgarriak hauek izan ziren: bizitzaren poza, Gizakiarenganako konfiantza, jakintzarako gosea, azterketa askearen izpiritua. Mugimendu hori Erdi Aroko pentsamoldeen aurka agertu zen, eta bizimodu eta zibilizazio berriak bilatu zituen. Izan ere, inprentari esker informazioa zabaltzetik sortutako aukerek, eta Atlantikoaz haraindiko Mundu Berriaren aurkikuntzak, sakon aldatu zuten garai hartako gizonek zuten mundu-ikuspegia.

Frantziako berpizkundea margolarien garaia da, erregeek, bereziki Frantzisko I.a Frantziakoa eta Henrike II .ak, erabili zituzten eskultoreena. Leonardo da Vinciren garaia da baita ere, bere bizitza Clos Lucé-n amaitu baitzuen, baina baita Fontainebleauko Eskola sortu eta XVI. mendean Medicitarrak Parisera iritsi zirenekoa ere.

## Periodizazioa 
Frantziako Errenazimendua lau zatitan banatu ohi izan da: 
* Lehen aldia Luis XII.a Frantziakoaren estiloa da (1495-1530, gutxi gorabehera), gotikoaren eta Errenazimentuaren arteko trantsizioa eratzen duena. Lehen estilo hau 1515ean antzematen da oraindik, batez ere Loira ibarrean, non italiar berpizkundearen erabateko onarpena bizkorrago sentitu zen.
* Lehenengo Pizkundea edo Frantzizko I.aren estiloa (1515-1530/1540).
* Bigarren Pizkundea edo Pizkunde Klasikoaren estiloa (1540-1559/1564).
* Manierismoa edo Pizkunde Berantiarra (1559/1564-XVII. mendeko hasiera)

## Pizkundea arkitekturan 
Frantziako Pizkundearen lorpen handienetako bat Loira Haraneko gazteluen eraikuntza izan zen: gotorleku gisa ez ziren gehiago erabili, plazer-jauregi moduan baizik. Eraikin hauek Loira eskualdeko ibaien eta lurren aberastasunaz baliatzen ziren eta arkitektura-trebetasun handia erakusten zuten.

Parisko Louvre gaztelu zaharra ere berreraiki zuten Pierre Lescoten zuzendaritzapean, eta Pizkunde garaiko gaztelu berri baten muina bihurtuko zen. Louvre museoaren mendebaldean, Katalina Medicik Tuileries jauregia eraiki zuen, lorategi zabalekin eta haitzulo batekin.

Frantziako Henrike IV.a tronura igotzeak hiri-garapen masiboko aldi bat ekarri zuen Parisen, besteak beste, Pont Neuf, Vosges plaza ("Place Royale" deiturikoa), Place Dauphine eta Louvre museoaren zati batzuk eraikiz.

Image:
Chenonceau-20050320.jpg|Chenonceau jauregia.
AzeyParkseite.jpg|Azay-le-Rideauko jauregia.
France_Loir-et-Cher_Chambord_Chateau_03.jpg|Chambordeko jauregia.
Paris_75001_Cour_Carrée_Louvre_Aile_Lescot_01a_frontal.jpg|Louvreko Pierre Lescoten hegala (1546–1556).
Valencay-chateau-1.jpg|Valençayko jauregia.
Einzug_des_Alvise_Mocenigo_in_Paris_1709.jpg|Vosges plaza (1605-1612).

## Pizkundeko lorategiak 
thumb|Villandry gazteluko lorategiak (1536).
Frantziako Pizkundeko lorategiak Frantzian agertu zen lorategi mota bat dira, jatorrian Italiar Errenazimenduko lorategiek inspiratuta. Geroago, eboluzionatu egin ziren, XVII. mendearen erditik aurrera, Luis XIV .aren erregealdian frantziar lorategiko estilorik bikainena eta formalena sortzeko.

Lorategi horiek ezaugarri hauek zituzten: lore-multzoak, parterre simetrikoak eta geometrikoak eta landareak loreontzietan, hareazko eta hartxintxarrezko bideak, terrazak, eskailerak eta arrapalak, ubide, ur-jauzi eta iturri monumentalen formako ur lasterra eta haitzulo artifizialen, labirintoen eta irudi mitologikoen estatuen erabilera.

Inguratzen zituzten jauregien hedadura bihurtu ziren, eta Errenazimentuko neurriaren eta proportzioaren idealak ilustratzeko eta antzinako Erromaren bertuteak gogoratzeko diseinatu ziren.

## Pizkundea margolaritzan 
Pinturak, Frantzian Italian baino lehenago,  printzeen *châteaux* delakoen dekorazio eskaera onura jaso zuen. Horrela, Anne de Montmorency kondestableak bere jabetzarik handiena, Château d'Écouen delakoa, artista askok apainarazi zuten, batzuk ospetsuak eta besteak ezezagunak (Jean Goujon eskultore eta arkitektoa, Masseot Abaquesne zeramikaria, etab.). Batzuk Italiatik zetozen, eta Écouenen egindako lanagatik ospetsu egin ziren. *Château*ko tximinia guztiak estilo italianizatzailean margotu ziren, hormak friso handiekin apainduta eta zoruak kolorezko faiantzaz dekodaturik.

Margolari italiar eta flandestar ugari kontratatu zituzten Frantzisko I.aren gorteak eta haren ondorengo Enrike II.a eta Enrike IV.ak, errege-egoitzak eta nobleziaren *châteaux* delakoak apainduz. Manierismo italiarrean inspiratutako pintura-eskola bat sortu zuten, bestetik, Fontainebleauko Eskola izenekoa. Ospetsuenak hauek izan ziren: Rosso Fiorentino, Le Primatice eta Nicolò dell'Abbate Frantzisko I.aren garaian; aurrerago, Enrike IV.arekin, Ambroise Dubois, Martin Fréminet eta Toussaint Dubreuil.

Image:
Meister_der_Schule_von_Fontainebleau_001.jpg|*Diana ehiztaria*, egile ezezaguna.
Jean_Cousin_the_Elder,_Eva_Prima_Pandora.jpg|*Eva Prima Pandora*, Jean Cousin Zaharraren margolana.
François_Clouet_001.jpg|*Dianaren bainua*, François Cloueten margolana.
François_Clouet_002.jpg|*Dama bere bainuan*, François Cloueten margolana.

## Pizkundea eskulturan 
Eskulturan, Frantzisko I.ak Benvenuto Celliniren zerbituzak kontratatu zituen; eskultore frantziarren artean, bestetik, Jean Goujon eta Germain Pilon ditugu.

Image:
Fontaine_Diane_Fountain_Diana_Anet_Louvre_MR_1581,_MR_sup_123.jpg|*Dianaren iturria*, egile ezezaguna.
Nymphe_de_Fontainebleau.jpg|Benvenuto Celliniren *Fontainebleauko ninfa* (1542).
Pilon-risenchrist2.jpg|*Jesu Kristo*, Germain Pilonen lana.
Tombeau_de_Louis_de_Brézé.jpg|*Louis de Brézéren hilobia*, Jean Goujonen lana.

## Pizkundea literaturan 
[thumb|[Margarita Angulemakoa.]]
Frantzisko I.a erregeak Fontainebleau-n ezarri zuen bere egoitza, eta hara eraman zuen errege-liburutegia. Lan handia egin zuen frantses hizkuntza sustatzeko: 1539an, Villers-Cotterêts-eko Ordenantza sinatu zuen, eta horren bidez frantsesari zuzenbide eta administrazio hizkuntza gisa balio eman zion. Frantziako Pizkundearen ezaugarririk bereizgarri bat frantsesa hizkuntza ofizial bakar gisa agertzea izan zen, subiranoak emandako estatusa. Hala ere, biztanleriaren gehiengo zabalak dialektoak (pikardoa, normandiarra, etab.) eta frantsesez besteko hizkuntzak hitz egiten jarraitu zuen.

XVI. mendea aberatsenetakoa izan zen literatura emaitzetan: Errenazimentu garaikoak dira François Rabelais, Margarita Angulemakoa, Pierre de Ronsard eta Michel de Montaigne. Antzerkian eta poesian Italiatik etorri ziren aldaketak eta berrikuntzak, eta prosan teologia, politika eta zientzia gaiak erabili ziren. François de Malherbe, XVII. mendeko poeta eta teoriagile garrantzizkoa izan zen, eta hizkuntzaren dotoretasunaz arduratu zen. René Descartes eta Blaise Pascal hitz lauzko saioengatik eta filosofia lanengatik dira ezagunak. Antzerkian, Pierre Corneille eta Jean Racine Frantziako tragedia klasikoaren idazle nagusiak dira, eta Molièrek arrakasta handiko komediak idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak