open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hego Amerikako plaka

300px|eskuinera|thumb|Plaka tektoniko nagusien mapa. Hego Amerikako plaka maparen erdialde inguruan ageri da, morez margotua.
**Hego Amerikako plaka** Hego Amerika eta Ozeano Atlantikoaren hegoaldeko zatia, Hego Amerikako kostaldetik erdialdeko Atlantikoko dortsaleraino hartzen dituen plaka tektonikoa da. Mendebaldean duen muga elkartzaileak bi fenomeno nabarmen eragin ditu: Andeak eta Peru-Txileko fosa. Eta ekialdean Afrikako plakarekin duen muga banatzaileak, Ozeano Atlantikoa eta erdialdeko Atlantikoko dortsala eragin zituen. Honako plaka hauek ditu mugakide:

* Iparraldean, Ipar Amerikako plaka eta Karibeko plaka
* Hegoaldean, Scotia plaka eta Antartikako plaka
* Ekialdean, Afrikako plaka
* Mendebaldean, Cocosko plaka eta Nazcako plaka

## Kanpo estekak
Jose Maria Zirarda

**Jose Maria Zirarda Latxiondo** (Bakio, 1917ko maiatzaren 23a - Gasteiz, 2008ko irailaren 17a) euskal artzapezpikua izan zen, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpikua izandakoa.

## Biografia 
1942ko uztailaren 5ean ordenatua, irakaslea izan zen Gasteizko apaiztegian. 1960an apezpiku bihurtua, 1968an Santanderrekoa eta 1971an Kordobakoa izan zen.

1978an Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpiku bihurtu eta hantxe egon zen 1993an erretiratu arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Artzapezpikutzaren biografia
*  www.catholic-hierarchy.org
Tierra

***Tierra*** 1996. urtean Julio Medemek eginiko film dramatikoa da.

## Istorioa 
Aragoiko herri txiki batean izurriteak mahastiak erasotzen ditu. Ángel (Carmelo Gómez), zoroetxe batetik atera berri den sarraskitzaile bat, bertara ailegatuko da eta herriko emakumeak ezagutuko ditu.

## Aktoreak 
* Carmelo Gómez - Ángel Bengoetxea
* Emma Suárez - Ángela
* Karra Elejalde - Patricio
* Silke - Mari
* Nancho Novo - Julio
* Txema Blasco - Tomás
* Ane Sánchez - Ángelaren alaba
* Juan José Suárez - Manuel
* Ricardo Amador - Charly
* César Vea - Miñón
* Pepe Viyuela - Ulloa
* Alicia Agut - Cristina
* Miguel Palenzuela - Ángelen osaba
* Vicente Haro - Alkatea
* Adelfina Serrano - Concha

## Kanpo estekak 
* imdb.com webgunean
* Euskadiko Filmategian
Francisco Ignacio Añoa

**Francisco Ignacio Añoa Busto** (Viana, 1684ko otsailaren 26a - Zaragoza, 1764ko otsailaren 22a) nafar artzapezpikua izan zen, Iruñeko apezpikua izandakoa.

## Biografia 
1722an apaiz ordenatua, 1735ean Iruñeko apezpiku aukeratu eta 1736ko apirilaren 8an ordenatu zuten. 1742an Zaragozako artzapezpiku bihurtu zen eta hantxe egon zen 1746an hil arte.

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
*  *Espainiako Errege Historia Akademiaren webgunea*
Real Academia Española

**Real Academia Española** edo **RAE** () gaztelania arautzen duen erakundea da, 1713an ilustratuen talde batek sortua, Juan Manuel Fernández Pachecoren zuzendaritzapean, Frantses Akademiak hasitako bideari jarraituz. Egoitza Madrilen du. Gaztelaniaz hitz egiten duten beste 21 herrialdeetako akademiekin batera, Asociación de Academias de la Lengua Española izeneko elkartea eratu du. Bere arauak hainbat argitalpenetan jaso ditu eta nagusiak hauek dira: *Diccionario de la Real Academia Española* hiztegia, *Ortografía* ortografia liburua eta *Nueva gramática* gramatika liburua. Argitalpen horiek neurri handi batean diru publikoaz finantzatu dira, baina haien edukia ez da lizentzia librearekin eskaintzen; gainera, lan horietako edukiaren zati handi bat hizkuntzako hainbat adituren obretatik hartu duen arren, RAEk bere lanetan ez du iturrien bibliografiarik argitaratzen.

RAEk goiburu hau du: «*Limpia, fija y da esplendor*» (euskaraz: *Garbitzen du, finkatzen du eta distira ematen du*).

## Akademikoak 
thumb|ezkerrera|175px|Estatutuak
Akademikoek bizitza osoko eserlekua dute eta letraz antolatzen dira. Hona hemen zerrenda:

**(eserlekua) Izen-deiturak (sarrera urtea)**

## Argitalpenak 
* *Diccionario de la lengua española* (Hiztegia. Lehenengo edizioa: 1780)
* *Ortografía de la lengua española* (Ortografia. Lehenengo edizioa: 1741)
* *Gramática de la lengua española* (Gramatika. Lehenengo edizioa: 1771)
* *Diccionario panhispánico de dudas* (Hiztegia. Lehenengo edizioa: 2005).
* *Diccionario del estudiante* (Hiztegia. Lehenengo edizioa: 2005)
* *Nuevo Tesoro Lexicográfico del Español* (Lexikografia. Edizioa: 2007)
* *Diccionario de autoridades* (Hiztegia. Edizioa: 1726-1739)
* *Léxico hispánico primitivo. Siglos VIII - XII* (Lexikografia historikoa. Edizioa: 1976)
* *Diccionario manual e ilustrado de la lengua española* (Hiztegia. Lehenengo edizioa: 1927)
* *Boletín de la Real Academia Española* (Boletina. Lehenengo alea: 1914).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asociación de Academias de la Lengua Española
* Gaztelania
* Hizkuntza araugileen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  RAEren webgunea
*  *DRAE* hiztegia, online
Los amantes del círculo polar

***Los amantes del círculo polar*** 1998. urtean Julio Medemek eginiko filma da.

## Istorioa 
Otto eta Ana umeak elkar ezagutuko dira. Izen moduan palindromoak dituzte. Kasualitatez elkartutako jendea, bizitza eta izen zirkularrak dituztenak.

## Aktoreak 
* Peru Medem: Otto umea.
* Víctor Hugo Oliveira: Otto nerabea.
* Fele Martínez: Otto gaztea.
* Sara Valiente: Ana umea.
* Kristel Díaz: Ana nerabea.
* Najwa Nimri: Ana gaztea.
* Nancho Novo: Álvaro.
* Maru Valdivielso: Olga.
* Pep Munné: Javier.
* Jaroslav Bielski: Álvaro Midelman.
* Joost Siedhoff: Otto Midelman.
* Beate Jensen: Ottoren ama.

## Kanpo estekak 
* imdb.com webgunean
Lucía y el sexo

***Lucía y el sexo*** 2001. urtean Julio Medemek eginiko filma da.

## Istorioa 
Jende asko uharte isolatu batera helduko da, guztiak bere bizitzarekin lotuko den eleberri bat idazten ari den egile batekin lotuak.

## Aktoreak 
* Paz Vega: Lucía
* Tristán Ulloa: Lorenzo
* Najwa Nimri: Elena
* Daniel Freire: Carlos / Antonio
* Elena Anaya: Belén
* Silvia Llanos: Luna

## Kanpo estekak 
* imdb.com webgunean
Antonio Zapata

**Antonio Zapata y Cisneros** (Madril, 1550eko urriaren 8a - *ib.*, 1635eko apirilaren 27a) Espainiako kardinala izan zen, Iruñeko apezpikua izandakoa.

## Biografia 
Aita Francisco Zapata de Cisneros Barajasko kondea eta ama María Clara de Mendoza zituenez, Cisneros kardinalaren senidea zen.

Salamancako Unibertsitatean ikasi zuen Zuzenbide kanonikoa eta Inkisizioan hasi zen. 1587an, Cádizeko apezpiku eta, 1596an, Iruñeko apezpiku bihurtu zen. 1600an, Burgosko artzapezpiku izendatua, 1604an, Klemente VIII.a kardinal ordenatu zuen. 1605eko konklabean parte hartu zuen.

1620an, Filipe III.ak Napoliko erregeorde hautatu zuen. 1625ean, Toledoko artzapezpiku eta, 1627an, Inkisidore Orokor izendatu zuten.

1629an argitaratutako *"Discurso de la obligación en conciencia y justicia que los prelados tienen en proveer las dignidades y beneficios eclesiásticos"* liburua idatzi zuen.

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Ana kaotikoa

***Ana kaotikoa*** () 2007. urtean Julio Medemek eginiko film dramatikoa da.

## Istorioa 
Filmak 22 urte zituztela modu tragikoan hil ziren hainbat emakumeren berraragiztatzea dela konturatuko den Ana izeneko hippie margolari baten istorioa kontatzen du. Hipnosi-saio ugari egingo ditu, eta apurka-apurka emakume horien bizitzetan murgilduko da, gero eta gehiago. Bukaera bera izango al du Anak?

## Aktoreak 
* Manuela Vellés: Ana
* Charlotte Rampling: Justine
* Bebe: Linda
* Nicolas Cazalé: Said
* Asier Newman: Anglo
* Matthias Habich: Klaus
* Lluís Homar: Ismael

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel I.a Moskukoa

**Daniel Aleksandrovitx** (), **Daniel I.a Moskukoa** edo **San Daniel Moskukoa** eliza ortodoxoarentzat (1261-1303ko martxoaren 4) Moskuko lehen printzea izan zen. Alexandro Nevski eta Bassa dukesa handiaren seme gazteena zen.

1296an, Danielek, Novgorodeko gobernazioa lortzeko borrokan parte hartu izanak, Moskuk, bere erregealdian, eragin politikoa irabazi zuela frogatzen du. 1300ean, Riazango printzea giltzaperatu zuen, tartariarrekin batera, Moskuko lurraldea konkistatzeko asmoagatik. Aske geratu ahal izateko, presoak, Danieli, Kolomnako bere gotorlekua eman zion, jabetza oso garrantzitsua, Moskova ibaian zehar kontrola ziurtatzen baitzuen. 1302an, bere lehengusu eta aliatua zen Ivan Pereslavlekoak, Danieli eman zizkion bere lur guztiak herentzian, Pereslavl-Zaleskiko jabegoak barne.

Daniel Moskukoa, ondoko lurraldeetako gobernariekin bakea egiteko bere politikagatik eta bere printzerri propiorako, lur berriak modu baketsuan lortzeagatik, printze jakintsu bezala ezaguna da.

Moskuko lehen monasterioak sortu zituen: San Danielena eta Jaunaren Epifaniarena. Horietako batean eman zuen bere bizitzaren azken zatia, fraide bihurtzean. 1303ko martxoak 4an hil zen bere laiotzean. Bere erlikiak, ustelgabe berreskuratu ziren 1652ko abuztuak 30ean. Urte horretan bertan kanonizatu zuen.
Pedro Pacheco

thumb|Pedro Pacheco Ladrón de Guevara
**Pedro Pacheco Ladrón de Guevara** (La Puebla de Montalbán, Toledo, 1488ko ekainaren 29a - Erroma, 1560ko martxoaren 5a) Espainiako kardinala izan zen, Iruñeko apezpikua izandakoa.

## Biografia 
Aita Alonso Téllez Girón eta María Vélez de Guevara zituen. Salamancako Unibertsitatean ikasi zuen, Karlos I.aren kapilaua eta Adriano VI.aren zerbitzaria izanik. Trentoko Kontzilioan parte hartu zuen.

1553an Napoliko erregeorde bihurtu zen. Bere bizitzan zehar honako elizbarrutietan izan zen apezpiku:
* Mondoñedo, 1532 – 1537
* Ciudad Rodrigo, 1537 – 1539
* Iruñea, 1539 – 1545
* Jaén, 1545 – 1554
* Sigüenza, 1554 – 1557
* Albano, 1557 – 1560

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Bernardo de Sandoval

**Bernardo de Sandoval y Rojas** (Aranda de Duero, 1546ko apirilaren 20a - Toledo, 1618ko abenduaren 7a) Espainiako kardinala izan zen, Iruñeko apezpikua izandakoa.

## Biografia 
Aita Hernando de Rojas y Sandoval eta ama María Chacón de Guevara zituenez, Lermako dukearen senidea zen. Filipe II.ak Deniako markes, Ciudad Rodrigoko apezpiku (1586-1588), Iruñeko apezpiku (1588-1596) Jaéngo apezpiku (1596-1599), kardinal eta Toledoko artzapezpiku (1599-1618), Espainiako aitalehena (1608-1618) eta Inkisidore Nagusi izan zen (1608tik aurrera).

Fray Luis de León, Miguel de Cervantes, Lope de Vega, Francisco de Quevedo eta Luis de Góngora idazleen mezenas ere izan zen.

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Gorki parkea

**Gorki parkea**, ofizialki **Maksim Gorkiren omenezko Kultura eta Atsedenaren parkea** (), Moskun dago, Moskova ibaiaren ertzean, hiriaren erdialdetik ez oso urruti (Kremlinetik 2 kilometro hego-ekialdera). Bere izena, Maksim Gorki idazle errusiarragatik du.

Hala ere, Park Kulturi immeno M. Gorkogo (M. Gorkiren omenezko Kulturaren parkea) deitu izan da beti. Eta, Moskun, guztiek, Park Kulturi deitzen dute, sekula ez Gorki parkea.

Bere 100 hektareatan, zenbait lorategi, zingira, aisia eta kirol gune daude.

Bere sarreretako batera metroz irits daiteke, non, sarrera xume bat ordaintzen den. Bi metro geltoki, Krimski Val kalean duen sarrera nagusitik gertu iristen dira: Kulturi Parkea eta Oktiabrskaia.

Parkeak, 1983ko *Gorky Park* film estatubatuarrarentzako inspirazio gisa balio izan zuen, eta bi abestitan aipatzen da: Scorpions talde alemaniarraren "Wind of Change" abestian, non, taldeak, gerra hotzaren ondoren aldaketa horiek gertatzen diren toki gisa erabiltzen duen, eta *Vodka* izeneko abestian, Morena abeslariak, 2008ko Eurovision Jaialdian kantatu zuena, Malta ordezkatuz.

## Kanpo estekak
Un dollaro bucato

***Un dollaro bucato***, 1965ean Giorgi Ferronik zuzendutako spaghetti western generoko film bat da. Protagonista nagusi bezala, Giuliano Gemma du, aktore handi honek, film honetan debutatu zuelarik spaghetti western generoko filmetan.

## Istorioa 
Gary O'Hara Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean, konfederatuen aldean, ausarti borrokatu duen pistolaria da. Yellowstoneko bere etxera itzultzean, bere familiari bizitza hobe bat ematea baino ez du nahiko. Baina, bere anaia segada batean eraila izanak, berriz arma ateratzera behartuko du: orain, bere xede bakarra, mendekua da.

## Aktoreak 
* Giuliano Gemma
* Evelyn Stewart
* Pierre Cressoy
* Andrea Scotti
* Massimo Righi
* Benito Stefanelli
* Tullio Altamura
* Nello Pazzafini

## Kanpo estekak
Javako itsas hobia

[thumb|400px|Aktibitate sismikoa ozeano-fosan [2004ko Indiako ozeanoko lurrikaran]]
**Javako itsas hobia** Indiako ozeanoaan dagoen itsas hobi bat da. Sonda uharteetatik hegoaldera dago, Indonesian, horregatik, *Sondako itsas hobia* izenaz ere ezaguna da. 4500 kilometrotan hedatzen da ipar-mendebaldetik hego-ekialderako noranzkoan, eta 7125 metroko sakonerara iristen da, Indiako ozeanoko handiena.

Indiako ozeanoko plaka Indonesiako uharteen azpian subduzitzeak, lurrikara ugari eragiten ditu, Javako itsas hobia, ertz geologiko aktiboenetako bat eta sumendi gehien dituenetako bat delarik.

## Kanpo estekak
Errusiar Tsarerria

**Errusiar Tsarerria** (), errusiar estatu zentralizatuak, Ivan IV.a Errusiakoak 1547an tsar titulua hartu zuenetik Petri I.a Errusiakoak 1721ean Errusiar Inperioa sortu zuen arte, izan zuen izena da. Moskuko Dukerri Handiaren oinordekoa izan zen. Izen honekin, atzerriko estatuen mendekotasunetik aske zeuden errusiar lurralde guztiak batu ziren. Iturriren batzuek Errusiar Tsarerria oraindik ere Moskovia izenaz aipatzen jarraitu zuten.

## Tsarrak 
* Ivan IV.a Errusiakoa
* Teodoro I.a Errusiakoa
* Boris Godunov
* Teodoro II.a Errusiakoa
* Dmitri I.a Errusiakoa Faltsua
* Vasili IV.a Errusiakoa
* Ladislao IVa. Errusiakoa
* Mikhail I.a Errusiakoa
* Alexis I.a Errusiakoa
* Teodoro III.a Errusiakoa
* Sofia Alekseievna Errusiakoa
* Ivan V.a Errusiakoa
* Petri I.a Errusiakoa

## Kanpo estekak
Cesare Borgia

**Cesare Borgia** (italieraz  ahoskatua; ,  ahoskatua; ,  ahoskatua; Erroma, 1475 irailaren 13 &ndash; Viana, Nafarroa, 1507ko martxoaren 12) duke, printze, konde, *condottiero*, *gonfaloniere*, Iruñeko apezpikua, Valentziako artzapezpikua, Vaticanoko armadaren kapitaina eta kardinala izan zen.

Karlota Albretekoa nafarrarekin ezkondu zen, eta Nafarroako Erresumako kapitain izendatuta, Gaztelaren inbasioan armak hartuta, erresumaren independentziaren aldeko borrokan hil zen.

## Biografia 
Aita Rodrigo Borgia aita santua eta ama Vannozza Cattanei erromatarra, Giovanni eta Godofredo anaiak eta Lukrezia arreba zituen. Perugian ikasi zituen teologia eta zuzenbidea eta 17 urte zituela, Cesare Iruñeko apezpiku (1491) bihurtu zen. 20 urte bete baino lehen Valentziako artzapezpikua eta kardinala zen.

1497an Giovanni Borgia hil zenean Vaticanoko armadaren buruzagi bihurtu zen eta 1498an eliza utzi zuen. Luis XII.ak Valentinoiseko konde izendatu eta Joanes III.a Nafarroakoaren arreba zen Karlota Albretekoarekin ezkondu zuen. Romagna eskualdea konkistatu zuen aitarentzat, eta duke bihurtu zen 1501ean.

1503an aita pozoiturik hil eta Pio III.ak aita santu berriak Cesare atxilotu zuen. Julio II.a aita santuak Gaztelako Erresumari eman zion Cesare. Valladolideko kartzelatik ihesi egin zuen, eta Nafarroara jo zuen babes bila.

Nafarroan Joanes III.a Nafarroakoak kapitain izendatu eta Larraga berreskuratzeko misioa izan zuen, Leringo konde eta beaumontar jauntxoaren eskuetan baitzegoen. Geroago Vianako herri gehiena Nafarroako Erresumarentzat berreskuratu zuen, hura koroaren eta erresumako lege orokorren pean utziz.

Vianan setiopean zeuden azkenengo beaumontarrei eman zioten laguntzaz jabetuta, Borgiak gizon batzuen atzetik bere zaldiaren gainean abiadura bizian jarraitu zien. Leringo kondearen hiru soldaduk (Garcés de Ágreda, Pedro de Allo eta hirugarren gizon ezezagun bat) herritik Mendabiarako bidean 9 kilometrotara dagoen "La Barranca Salada" delako lekuan segada bat antolatu eta erail zuten. Viana herriko Andre Mariaren elizaren atari nagusiaren aurrean ehortzirik dago.

Leloa  zuen (euskaraz: 'Cesare edo ezer ez'). Nikolas Makiavelok eredu gisa hartu zuen *Printzea* idaztean.thumb|Cesare Borgiaren ehorzketa-lekuan, plaka, Vianan.|erdian|390x390px

## Bibliografia 
* Mario Puzo: *The family* Regan Books 2001 
* Eleanor Hibbert: *Madonna of the Seven Hills* (1958)
* You Higuri: *Cantarella* Akita Shoten (2001)
* Óscar Villarroel González: *Los Borgia. Iglesia y poder entre los siglos XV y XVI*, Sílex, 2005. .
* Manuel Vázquez Montalbán: *O César o nada*. Planeta, Madril, 2002. .
* Ivan Cloulas: *Los Borgia*. Javier Vergara, Buenos Aires, 1989. .
* Juan Antonio Cebrián: *Los Borgia*, Temas de Hoy, 2006. .
* Geneviève Chastenet: *Lucrecia Borgia: ángel o demonio*. B.S.A. Bartzelona, 2004. 

## Filmografia 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.catholic-hierarchy.org
* Joseba Aurkenerena: Zesar Borjia Nafarroako erresuman. https://zuzeu.eus/kultura/zesar-borjia-nafarroako-erresuman/
Moskova

**Moskova ibaia** (errusieraz Москва-река, *Moskva-reka*) Oka ibaiaren ibaiadar bat da, Errusiaren Europar zatian. 502 kilometroko luzera du, eta, bere arroak, 17.600 kilometro karratuko azalera hartzen du (gutxi gora-behera Nafarroa eta Euskal Autonomia Erkidegoa batera).

Administratiboki, ibaia Moskuko oblastetik eta Smolenskeko oblastetik igarotzen da, Errusian.

## Ibilbidea 
Ibaia, Volgaren arro hidrografikoaren barnean dagoena, Smolenskeko mendietan jaiotzen da, 311 metroko altueran, eta Mosku eta Smolenskeko oblastetatik igarotzen da, non Mosku bera zeharkatzen duen, Oka ibaian bere urak isuriz.

Ibaiak, Mosku hiria (izena ematen diona), ipar-mendebaldetik hego-ekialderako norabidean zeharkatzen du, bere ibilbidean, meandro ugari eratuz. Uharteren batzuk ere badaude bere ibilbidean, Kremlinekoa kasu. Ibaiaren ertzak, parke interesgarri askoz josiak daude (Gorki Parkea kasu). Bere meandroetako batetan dago Luzhniki Estadio Olinpikoa, 1980ko Moskuko Udako Olinpiar Jokoetako egoitza izan zena. Moskutik 120 kilometro hego-ekialdean, Oka ibaian isurtzen ditu bere urak, Kolomnatik gertu.

## Hidrologia 
Bere hasierako zatian, Moskova, nahiko ibai garbia da. Mozhaiskeko urtegitik aurrera, etengabe gehitzen da industrietako eta hiri drainatzeetako hondakinen karga. Moskura iristen denean, ibaia hain kutsatua doa, ezen, bertako ura, ez dagoela edaterik, eta, hiriburuko biztanleentzako bertan bainatzea debekatuta dagoela.

## Nabigazioa 
Moskova ibaia, oso-osorik da nabigagarria. Soilik neguko hilabeteetan, bere ura izozten denean eteten da itsasontzien trafikoa. 1937tik, Volga ibaiarekin lotua dago, 126 kilometroko luzera duen Moskova-Volga kanalaren bidez.

Kanal honi esker, bost itsasora iristen da: Itsaso Zuria, Itsaso Baltikoa, Kaspiar Itsasoa, Azov itsasoa eta Itsaso Beltza. Horregatik, Moskuri, batzuetan, "bost itsasoen portua" (порт пяти морей) deitzen zaio.

Moskun, garrantzi ertaineko zenbait portu daude.

Fitxategi:ViewOfMoscowRiver1.jpeg|Andreievski zubia Gorki Parkean, Mosku
Fitxategi:Moscow-moskva_kremlin-1992 08.jpg|Kremlina, itsasontzi batetik ikusia
Fitxategi:Moscow river by channel.jpeg|Moskova ibaiaren kanala hiriaren erdian
Fitxategi:Moscow-hotel ukraina-1992 08.jpg|Ukraina hotelaren ikuspegia, itsasontzi batetatik
Fitxategi:Moscow river near Kolomna.JPG|Moscova ibaia Kolomnatik gertu

## Kanpo estekak
Umma (hiria)

**Umma** () Mesopotamiako hiri-estatu bat izan zen.

K.a. 2600ean aipatzen da, ziur aski, Uruken nagusitasunetik askatu ondoren. K.a. 2355ean, tronua, Lugalzagesik usurpatu zuen, Babu izeneko tokiko buruzagi erlijiosoaren semea zena. Errege berriak, Lagash, Uruk, Larsa, Isin, Nippur eta Akshak bereganatu zituen. Beste hiri batzuk, bat-batean bere mende jarri ziren. Kish, garaitua izan zen, baina ez hartua.

Hain zuzen ere Kish izeneko hiri honetan, baina Akad hiria sortuko zuen, eta, handik, Kish tronutik kenduko zuen dinastia berri batean hasi zen Umma hiriaren gainbehera. 34 guduren ondoren, Sargon Akadekoak okupatu zuen Umma eta Sumer osoa K.a. 2335 ondoren. Lugalzagesi preso hartu zuen. Mese izeneko pertsona bat, Ummako errege menpeko bezala izendatua izan zen.

K.a. 2284 eta K.a. 2260ko matxinadek, ez zuten arrakastarik izan, baina independente bihurtu zen mende horren amaieran. K.a. 2130ean, Lagasheko Gudearen mende erori zen, baina, buru bezala, errege menpeko bat zuela. Ondoren Urrera pasa zen K.a. 2110ean, eta independente bihurtu zen K.a. 2022an. K.a. 2010ean, Isinera pasa zen, eta, K.a. 1900ean, Larsara. K.a. 1763an, Babiloniara pasa zen.

Bere egutegi propioa zuen, Shulgiren Ummako egutegia, Babiloniar egutegiaren aurrekaria zena.

## Erregeak 
* Shuruppaken eragina K.a. 2750 arte
* Uruken eragina K.a. 2700etik K.a. 2600 arte
* Errege ezezagunak K.a. 2600etik K.a. 2525 arte
* Ush K.a. 2525ean
* Enakale K.a. 2490ean
* Urlumma K.a. 2430ean
* Lugalzagesi K.a. 2355etik K.a. 2335 arte
* Akadera pasatzen da K.a. 2335ean
** Mese K.a. 2335etik K.a. 2300 arte
** Ludamu K.a. 2300etik K.a. 2284 arte
** Asharid K.a. 2284tik K.a. 2250 arte
** Shurushkin K.a. 2250etik K.a. 2220 arte
* Independentea K.a. 2220an
* Zenbait errege K.a. 2220tik K.a. 2150 arte
* Nammakhani K.a. 2150etik K.a. 2130 arte
* Lagashera pasatzen da K.a. 2130ean eta K.a. 2115 arte
** Lugalannatum K.a. 2130etik K.a. 2115 arte
* Urrera K.a. 2115etik K.a. 2022 arte
* Independentea K.a. 2022tik K.a. 2010 arte
* Isinera K.a. 2010etik K.a. 1900 arte
* Larsara K.a. 1900etik K.a. 1763 arte
* Babiloniara K.a. 1763an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kolomenskoie

**Kolomenskoie** () Moskova ibaiaren eskuinaldeko ertz garaian dago. Duke handi eta tsarren antzinako bizigune azpiritarra da. Bere dorreak, elizak eta gelak, urrutitik ikusten dira. Gaur egun, museo nazionala da, XVI eta XVII. mendeko errusiar arkitekturaren monumentua.

## Historia 
ezkerrera|thumb|150px|Kolomenskoie, XVII. mendea
Kolomenskoie, lehen aldiz, Ivan I.a Errusiakoa printze moskutarraren testamentuan agertzen da, eta 1336 eta 1339 bitartean datatua dago. Elezaharraren arabera, Kolomenskoie herrixka 1230 baino lehenago sortua izan zen. Hemen finkatu zen Baturen inbasio tartariarretik ihes egindako jendea (1237-1238). Kolomenskoie, beti "subirauena bezala hartzen zen", hau da, printzeena zela, ondoren, printze handiena, eta, azkenik, tsar eta enperadoreena.

1530ean, Ivan jaiotzen denean, ondoren Ivan Izugarria izango dena, Vasili III.a Moskukoaren semea, oinordekotza, heredentziaren boterera ezartzen da. Errusiar tronurako oinordekoaren jaiotzaren omenez jarri ziren Jasokundearen Elizaren zimentuak.

Eta XVI. mendeko benetako bitxi arkitektoniko bat sortu zen, bere piramide formak, elizari, dotoretasun bikain bat ematen diolarik. Jasokundearen Eliza, Errusiako piramide formako teilatua duten eraikin guztientzako erabili zen (kasu horretan, tenplua, denda poligonal formako teilatu altu batez amaitua dago). Urte askoan, Kolomenskoie, subirauaren egoitza azpiritarra izan zen, tsarren udako egoitza. Hemen, askotan egoten zen Petri I.a Errusiakoa eta atseden hartzen zuten Katalin II.a Errusiakoak eta bere bilobek.

Alexis I.a Errusiakoa bizi zen lehen zurezko jauregia, desmuntatua geratu zen. Handik denbora batera, toki honetan bertan, Katalin II.arentzako bigarren jauregia eraiki zen, ondoren, bota egin zena. Hala ere, denboraren igaroak eta gizarte aldaketek ez dute guztia kendu.

Romanov dinastiaren garaian, zenbait eraikin eraikitzen hasi ziren: Uraren dorrea (1640), jakien biltegia, Koronel kamerak, sukaldeak eta beste instalakuntza batzuk. Kontserbatutako monumentu guztiak (zerrendan 20 baino gehiago agertzen dira), igarotako garaien lekuko dira.

## Museoa 
1923an, zurezko arkitekturaren aire libreko museoa inauguratu zen. Barrutian, Antzinako Errusiako zurezko eraikinen erakusgaiak daude. Nabarmentzekoa da Petri I.aren etxea, iparraldeko Arkangelsk hiritik ekarria, baita Korelako San Nikolasen monasterioko atedun dorrea ere.

Diakovo herrixkan (K. a. VII. mendeko kultura arkeologikoa), Kolomenskoiegandik, amildegi sakon batek banatua, XVI. mendean, San Joan Aitzindariaren eliza-kanpandorrea eraiki zen, oinarri bakar batetatik lotutako oktaedro formako bost dorrez osatua.

Gaur egun, Kolomenskoe, moskutarrek, ibiltzeko eta gertaera historikoen omenezko jaiak ospatzeko oso maite duten tokia da.

## Galeria 

Fitxategi:Kolomen02.jpg|Kazango Ama Birjinaren Eliza
Fitxategi:Kolomen04.jpg|San Nikolasen dorrea
Fitxategi:Kolomenskoe_Spassky_Gate_Entrance.hires.jpg|Sarrera ngusia Kolomenskoien

## Kanpo estekak
Argishti I.a

**Argishti I.a** Urartuko antzinako erresumako seigarren errege ezaguna izan zen. K.a. 785etik K.a. 763 arte gobernatu zuen.

Urartueraz Argištiše deitzen zen, eta,  (Argishti).

K.a. 782an, Erebuni gotorlekua sortu zuen, ondoren, Erevan bihurtuko zena, Armeniako gaur egungo hiriburua.

Menuaren seme eta oinordekoa, bere aurrekoek eginiko konkistak jarraitu zituen. Asiriaren aurka garaile, Siriaren iparraldeko zatia konkistatu eta, Urartu, hititen ondorengo Ekialde Hurbileko estaturik boteretsuenean bihurtu zuen. Bere erresuma, Sevan lakutik iparraldera ere hedatu zuen, Diauehi eta Araraten zati handi bat konkistatuz. Erebuni gotorlkeua, K.a. 782an eraiki zuen, eta, Argishtikhinilikoa K.a. 776an.

Hizkuntzalariren batzuk, Argištiše izenak etimologia indoeuroparra duela uste dute (armeniarra, frigiarra edo, luvitarra). Armenierazko արեգ (areg transliteratua) "eguzki jainko", "Eguzkia", grezierazko Άργέστης (dizdiratsua), sanskritozko ariuna (zilarrezkoa) eta latinezko argentum (zilarra)rekin alderatzen dute.
Pazifikoko plaka

300px|eskuinera|thumb|

**Pazifikoko plaka** edo **Ozeano Bareko plaka** Ozeano Barearen zatirik handiena hartzen duen plaka tektonikoa da. Planetako plakarik handiena da. Haren bereizgarrietako bat da Hawaii uharteak eta sumendi ugari sorrarazi zituen barne puntu beroa edo Ozeano Bareko Suzko Eraztuna. Honako plaka hauek ditu mugakide:

* Iparraldean, Ipar Amerikako plaka. Harekin elkartzen den eremuan, Aleutiarretako itsas hobia eta Aleutiar uharteak eratzen dituen muga konbergentea du.
* Hegoaldean, Antarktikako plaka. Harekin, muga dibergentea du.
* Ekialdean, Esploratzailearen plaka, Juan de Fuca plaka eta Gorda plaka ditu iparraldeko zatian; Ipar Amerikako plaka (San Andres failan zehar) eta Cocosko plaka erdialdeko zatian; eta Nazcako plaka hegoaldeko zatian. Guztiekin, muga dibergentea du.
* Mendebaldean, Eurasiako plaka, Filipinetako plaka (horrekiko mugan Marianetako itsas hobia eratzen du) eta Indoaustraliako plaka. Azken horrekin, oro har, muga konbergentea du, baina toki batzuetan —adibidez, Hegoaldeko Alpeetako failaren inguruan— muga transformatzailea du.

## Kanpo estekak
Tuterako elizbarrutia

**Tuterako elizbarrutia** (latinez eta ofizialki: ) antzinako Eliza Katoliko Erromatarraren Euskal Herriko elizbarrutietako bat izan zen, egun Iruñeko eta Tuterako artxidiozesiaren barruan dagoena. XII. eta XIII. mendeetan eraikitako Tuterako Santa Maria katedrala zuen egoitza.

## Historia 
Pio VI.ak aita santuak sortu zuen Tuterako elizbarrutia, 1783an, hasieran Burgosko artxidiozesiaren menpean zegoena. Elizbarruti berriak ez zuen luzaro iraun, 1858tik aurrera Tarazonako apezpikuek bere gain hartu baitzuten administratzaile apostoliko gisa. 1955eko irailaren 2tik aurrera Iruñeko artxidiozesiak batera bildu zuen Tuterako elizbarrutia.

## Apezpikuen zerrenda 
Hona hemen apezpikuen zerrenda:
* Francisco Ramon Larunbe (1784ko ekainaren 25a - 1796ko irailaren 1a)
* Simón Casaviella López (1797ko uztailaren 24a - 1816ko martxoaren 30a)
* Juan Raimundo Santos Larunbe Larraiotz (1817ko apirilaren 14a - 1818ko urriaren 3a)
* Ramón María Azpeitia Sáenz de Santamaría (1819ko martxoaren 1a - 1844ko urtarrilaren 31a)

1858 eta 1955 artean, Tarazonako apezpikuak izan ziren elizbarrutiaren administratzaile apostolikoak eta hortik aurrera Iruñeko artzapezpikuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarte (matematika)

Matematikan, **tartea** (erreala) zenbaki errealen multzo bat da, propietate hau betetzen duena: tarteko edozein bi zenbakiren artean dagoen zenbakia ere tartearen barnean dago.

Adibidez, 0\le x\le 1 betetzen duten zenbaki guztien multzoa 0 eta 1, eta bitarteko zenbaki guztiak barnean hartzen dituen tartea da. Beste tarte bat \R da, zenbaki erreal guztien multzoa alegia eta baita multzo hutsa.

## Notazioa 
a eta b arteko zenbakien tartea, a eta b barnean hartuz, [a,b] eran adierazten ohi da. a eta b tartearen *muturrak* dira.

### Muturrak kanpoan uzten 
Muturren bat multzotik kanpo dagoela adierazteko, idazle batzuek kako zuzenaren ordez parentesia erabiltzen dute. Orduan, honela adierazten dugu:
:  \begin{align}
(a,b) &= \{x\in\R\,|\,a
Oharra: (a,a), [a,a), eta (a,a] multzo hutsa adierazten dute, [a,a] , berriz, \{a\} ale bakarreko multzoa da.

### ISO notazioa 
Nazioarteko estandarrak ISO 31-11 tarteetarako beste notazio bat ere definitzen du. Notazio horrek kako zuzenak baino ez ditu erabiltzen muturrak barruan ala kanpoan dauden adierazteko, honela:

:  \begin{align}
\left]a,b\right[ &= \{x\,|\, a

## Sailkapena 
Tarteak sailkatzeko bi irispide jarrai ditzakegu: ezaugarri topologikoen arabera (tarte irekiak, itxiak eta erdiirekiak edo erdiitxiak) edo ezaugarri metrikoen arabera (luzera: nulua, finitua ez nulua, edo infinitua).

Hona hemen kasu guztiak, non *a* ≤ *b*, *x* tarteko puntu bat, eta *l* tartearen luzera diren:

## Kanpo estekak 
* Tarteen oinarrizko notazioa
* Tarteen notazioa
* Tartea
Prudencio Sandoval

[thumb|Prudencio Sandovalen kapera [Iruñeko katedrala|Iruñeko katedralean.]]
Frai **Prudencio de Sandoval** (Valladolid, 1551 &ndash; Iruñea 1620ko martxoaren 12a) Espainiako historialari eta erlijioso beneditarra izan zen, Iruñeko apezpikua izandakoa.

## Biografia 
1608 eta 1612ko Tuyko apezpikua izan zena, hortik aurrera Iruñeko apezpikua zen hil arte.

## Lanak 
Florián de Ocampo eta Ambrosio de Moralesek hasitako kronika jarraitu zuen, dokumentu asko bilduz. Hala Goñi Gaztanbide nola Luwdig Pfandel bat datoz esatean historialari lanean Sandovalek ez zuela agertu zintzotasunik, ezta zentzu kritikorik ere.

Hona hemen idatzitako liburuak:
* *Crónica del ínclito emperador de España don Alonso VII* (Madril, 1600);
* *Fundaciones de los monasterios del glorioso padre San Benito* (Madril, 1601);
* *Antigüedad de la Ciudad y Iglesia cathedral de Tuy* (Braga, 1610);
* *Catálogo de los Obispos, que ha tenido la santa Iglesia de Pamplona* (Iruñea, 1614);
* *Historia de los reyes de Castilla y León* edo *Historia de los cinco reyes* (Iruñea, 1615);
* *Historia de cinco obispos: Idacio, Isidoro, Sebastiano, Sampiro y Pelagio* (Iruñea, 1634);
* *Historia de la vida y hechos del emperador Carlos V* (Zaragoza, 1634).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  www.catholic-hierarchy.org
*  Sandoval de la Reina
Melishikhu

**Melishikhu** edo Melishipak, Babiloniako errege bat izan zen, Adad-shuma-usur erregearen oinordekoa izan zen K.a. 1188an, eta hamabost urtez gobernatu zuen.

Babiloniar oinordekotzaren arazoa, elamitar igihalkidek aldarrikatzen zutena, elamitar dinastia berri baten, sutrukiden tronuratzearekin gainditua geratuko zela zirudien. Melishikhuren arreba bat, Sutruk-Nakhunterekin ezkondu zen, sutrukidar dinastiako bigarren erregea. Baina erregealdi honetan, edo bere seme eta oinordeko izan zen Marduk-apla-idina I.arenean, Sutruk-Nakhuntek, ziuraski, aipatu gabeko Babiloniar errege bati gutun bat idatzi zion (Berlingo museoan kontserbatua), tronua aldarrikatuz, eta, horren ondorioz, Mesopotamiarako lehen espedizioak zuzendu zituen. Idazkunengatik, Akad, Babilonia eta Eshnunna arpilatu zituela ezagutzen da, azkenetik, Manishtusuren estatuak ekarri zituelarik, eta, Susara, Hammurabiren Kodea eta Naram-Simen estela eraman zituen.

Bere oinordekoa, bere seme Marduk-apla-iddina izan zen.
Nikolas Etxabarri

**Nikolas Etxabarri**, ( - Tafalla, ) nafar elizgizona izan zen, Iruñeko apezpikua 1462–1469 bitartean.

## Biografia 
1439tik aurrera, Eugenio IV.ak aita santuak aukeratua, Bessarion kardinalaren ordezkoa izan zen. Bessarion 1455ean Nikolas V.a aita santuaren ordezkotzat hautatua izan zenez, elizbarrutia Joanes Michaelis bere bikario orokorraren bitartez gobernatu zuen.

Nikolas, 1457an, Joanes II.a Aragoikoaren kapilau nagusia izan zen, beraz agramondarren aldekoa. Nafarroako Erresuma gerra zibileko egoera zegoela, Joanesek Nikolas proposatu zuen apezpiku berritzat Martin Peralta II.a ordezkatuz. Hala ere, Pio II.ak proposamenari uko eta Bessarion kardinala hautatu zuen apezpiku.

Beaumondarrek Joanesen proposamenarekin bat egin zuten, agramondarrek, berriz, Ferrando de Dicastillo hautatu zuten apezpiku 1459an. aita santuak Lizarra, Faltzes, Zangoza eta Azkoiengo agintariak eskumikatu zituen bere erabakia ez onartzeagatik.

1461an Karlos IV.a Nafarroakoa eta Bessarion kardinala hil eta gero, Erromak Nicolas Etxabarri hautatu zuen apezpiku berri eta honek 1462ko uztailean kargua onartu zuen. Ordurako Ximeno izeneko semea zuen.

1468ko azaroaren 23an, Piarres Peralta eta Ezpeletakoaren soldaduek lantzaz hil zuten Tafallan bildutako Nafarroako Gorteetan.

## Erreferentziak
Aleutiarretako itsas hobia

**Aleutiarretako itsas hobia** ekialdetik mendebaldera Alaskako hegoaldeko kostaldetik eta Siberia ipar-ekialdeko ondoko uretatik, Kamtxatka penintsularen parean, igarotzen den itsas hobia eta subdukzio gunea da. Alaskaren eta Errusiako Kamtxatka penintsularen artean diren Aleutiar uharteei lotuta dago itsas hobi horren izena. Bere ekialdeko zatian, bazterreko itsas hobitzat sailkatua dago, uharte arku bat eratuz. Itsas hobia 3400 kilometroz hedatzen da Ulakhaneko itsas hobiaren mendebaldean, Kurileetako itsas hobiaren iparraldeko amaieran duen bateratze hirukoitz batetik, ekialdean dagoen Charlotte Erreginaren itsas hobiaren sistemaren iparraldeko amaierarekin batu arte. Aleutiarretako itsas hobia, bi plaka tektonikoren arteko muga da: Pazifiko Plaka, Ipar Amerikar Plakaren azpian hondoratzen da, 45 graduko angeluarekin. Bere tokirik sakonenean, 7.679 metroko sakonera du.

## Ikus, gainera 
* Itsas hobi

## Kanpo estekak
Sumbawa

thumb|300 px|Uharteko mapa eta kokapena
[thumb|350 px|[Arroza soroak Sumbawa uhartean]]
Sondako uharte txikietako taldekoa, **Sumbawa**, Flores, Sumba eta Lombok uharteen artean dago. Gainontzeko uharteak bezala izaera bolkanikozkoa, bertan dago Tanbora sumendia, XIX. mendeko erupzio bolkaniko handi baten protagonista izan zena.

15.448 kilometro karratuko hedadurarekin eta miloi t'erdi pertsonako biztanleriarekin, uhartea, Javako Majapahit Inperioarekin lotuta egon zen, baita Baliko Gelgelekin ere. 1605ean heldu ziren, lehen aldiz, herbeheretarrak, hauek, lurraldea, XX. mendea hasita osorik kontrolatzen dutelarik.

Sonda uharteak eratzen dituzten gainontzeko uharteak bezala, Sumbawa Wallacen Lerroan dago, interes zientifiko handia duena, bere biodibertsitate aberatsagatik, Asiako hego-ekialdea eta Ozeaniaren artean kokatuak.

## Kanpo estekak
Basilios Bessarion

**Basilios Bessarion** (; Trabzon, Turkia, 1403ko urtarrilaren 2a - Ravenna, 1472ko azaroaren 18a) filosofo eta erlijioso bizantziarra izan zen, Iruñeko apezpikua, Nizeako artzapezpikua eta kardinala izanik.

Basileako kontzilioan Ekialdetar Eliza Ortodoxoa eta Katoliko Erromatarraren batasunaren alde egin zuen. Gainera Aristoteles eta Xenophonen lanak itzuli zituen. Bere libururik famatuena *"In Calumniatorem Platonis"* zen.

1439an kardinal bihurtua, Iruñeko elizbarrutiaren apezpiku administratzailea izan zen (1458 &ndash; 1462), nahiz eta Joanes Michaelisek bere bikario orokorrak gobernatua izan.

## Lanak 
* *Λόγος* edo *Sermo*
* *Δογματικὸς ἢ περὶ ἑνώσεως λόγος* edo *Oratio Dogmatica, sive de Union també De Compunctione*
* *Declaratio aliquorum quae in dicta, Oratione Dogmatica continentur, quae Graecis notissima, Latinis ignoia sunt*
* *Ad Alexium Lascarim Epistola, de Successu Synodi Florentinae et de Processione Spiritus Sancti*
* *Epistola Catholica sive Encyclica ad Graecos Ecclesiae CPolitanae subjectos de praestanda Romanae Ecclesiae Obedientia, Synodique Florentinae Decretis admittendis, et de sua in Patriarcham CPolitanum Electione*
* *Apologia adversus Gregorium Palamam pro Jo. Vecci, Patriarchae CPolitani Libro adversus Responsiones Graecorum de Processione Spiritus Sancti*
* *Responsio ad quatuor Ar qumenta Maximi Planudae de Processione Spiritus Sancti ex solo Patre*
* *Graecorum Confessio de Verbis Consecrationis, et Transubstantiatione*
* *De Sancto Eueharistiae Mysterio, et quod per Verba Domini maxime fiat Consecratio, contra Marcum Ephesium o De Sacramento Eucharistiae, et quibus Verbis Christi Corpus conficiatur*.
* ''De ea Parte Evangelii, ' Si eum volo manere', &c., erudita et valde utilis Disceptatio*
* *Ad Paulum II. P. M. L Epistola, qua suas de Processione Spiriets Sancti lucubraliones ei affert et dicat*
* *Ad Paulum II. P. M. de Errore Paschatis*
* *In Calumniatorem Platonis, Libri V*
* *De Natura et Arte adversus eundem Trapezuntium*
* *Ad Plethonem de Quatuor Quaestionibus Platonicis Epistola*
* *Ad Michaelem Apostolium et Andronicum Callistum Epistolae*
* *Ad Demetrium et Andronicum Plethonis Filios, Epistola*
* *Ad Thomae Palaeologi Filiorum Paedagogum Epistola*
* *Ad Ducem et Senatum Venetum de Bibliothecae suae Donatione Epistola*
* *Monodia in Obitum Manuelis Palaeologi Imperatoris*
* *Orationes Quatuor ad Italos*
* 2 *Ad Ludovieum Francorum Regem de sua Electione in Legatum ad ipsum et Ducem Burgundiae*

Itzulitako liburu nagusiak:
* * Xenophontis de Dictis et Factis Socratis, Libri IV*
* *Aristotelis Metaphysicorum Libri XIV*
* *Theophrasti Metaphysica*
* *Basilii Magni Oratio in illud 'Attende tibi ipsi;' et Homilia in Christi Natalem''.
Adiós gringo

***Adiós gringo***, 1966an, Giorgio Steganik zuzendutako eta Giuliano Gemmak protagonizatutako spaghetti western generoko film bat da.

## Sinopsia 
Brent Landersek, bereak ez diren behi batzuk salduz ziria sartzen dion tipo bati erosten dizkio behiak, baina, behi taldearen benetako jabeak, lapurtu izan leporatzen dio, eta, duelu batean, Landersek hil egiten du. Herriak, Landers akabatu nahi du, baina honek ihes egiten du eta, bere errugabetza frogatzeko itzultzea agintzen du. Alargunak, Landersgatik ordainsari bat eskaintzen du. Hau, engainatu zuen gizonaren atzetik hasten da, eta gaizkile batzuek bahitu, bortxatu eta joa izan den neska bat aurkitzen du, Landers engainatu zuena horien artean zegoelarik. Herrira itzultzen du, baina arazoak sortzen dira legea eta gaizkileekin.

## Aktoreak 
* Giuliano Gemma
* Evelyn Stewart
* Nello Pazzafini
* Pierre Cressoy
* Massimo Righi
* Germano Longo
* Roberto Camardiel
* Jesús Puente

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Ganatxe

**Ganatxea** edo **ganaxea** (frantsesetik *Ganache*, *"Baraila"*) txokolatezko trufazko eta esnegainezko krema bat da (edo Crème fraîche), pralinen estalduren elaborazioan erabiltzen dena. Ganatxea, iluna edo argia izan daiteke, bere elaborazioan erabiltzen den fruitu lehor, esnegain eta txokolate kopuruaren arabera. Orohar, banilla, moka, ron edo likore anitzez usaingozatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txokolatezko trufa

**Txokolatezko trufa**, bonboiaren antzeko itxura eta zaporea duen gozoki bat da, baina, *fondant* motako txokolate beltz urtu, gurin, azukre glass, gorringo eta esnegainezko nahasketa batekin egina.

Garrantzitsua da hozkailuan edo izozkailuan gordetzea, desegin ez daitezen.

## Etimologia 
"Trufa" tradizionala, Belgikan sortu zen, eta duen izena, trufa izeneko onddoagatik eman zitzaion, honen nahiko antzekoa baita. Ipar Amerikan, trufa hitza oso modu askean erabiltzen da, eta trufa izeneko txokolateak, ohi biribilak dira, mendi formakoak eta txokolatezko erdigune gozo eta lau batekin, kakao hutsezko krema edo hautsez egina, edo biak batera. Krema bat ematen zaio, ahal izanez gero, gurin fin eta azukre oso finez egina. Belgikan, *ganatxe* deritzo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azukre hauts

**Azukre hautsa** edo **glas azukrea** hauts fin itxura izan arte xehatutako azukrea da. Gozogintzan erabiltzen da, estaltzeko eta izoztutako azken ukitu bat emateko, Apfelstrudelean kasu.

Glas azukrearen beste erabilera bat, oso bestelakoa, nahasketa eztandagarriak egiteko da. Azukre fina oxidatzaileekin nahasten bada, substantzia eztandagarri bat lortzen da. Lotutako oxigenozko ioiak gora-behera, azukreak lotu dezake, eta erreduktore bezala funtziona dezake. Eragin dezakeen arriskua, sarritan gutxiesten da, nahasketak, nahasketaren elaborazioan, bertan eztanda egin baitezake.

Glas azukrea disakarido bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eliza ortodoxoa

**Eliza ortodoxoa** kristau eliza da, Jesus Nazaretekoa eta 12 apostoluen garaietatik dirauena. Jarraitzaileak kontuan hartuta, hirugarren kristau komunitaterik handiena da, Eliza Katoliko Erromatarra eta Eliza Protestanteen ondoren, 300 milioi jarraitzaile baititu.
300px|thumb|ezkerrera|Hedapena.

Eliza ortodoxoak bere burua Mediterraneo itsasoaren ekialdeko kristau komunitateen oinordekotzat du. Haren doktrina teologikoa IV. eta VIII. mendeen artean eginiko zazpi kontzilio ekumenikotan finkatu zen. Eztabaida batzuk izan ondoren, Ekialdeko Eliza ortodoxoa eta Eliza Katoliko Erromatarra banatu ziren Ekialdeko Zismaren ondorioz, 1054ko uztailaren 16an. Kristautasun ortodoxoa Ekialdeko Europan zehar hedatu zen, Bizantziar Inperioaren ospea eta misiolarien lanari esker.

Egun, nagusia da Armenian, Bielorrusian, Bulgarian, Errumanian, Errusian, Georgian, Grezian, Mazedoniako Errepublikan, Moldavian, Montenegron, Serbian, Ukrainan eta Zipren. Gainera, jarraitzaile asko ditu Bosnia-Herzegovinan (biztanleriaren herena), Polonian (600.000), Kazakhstanen (% 30), Uzbekistanen (milioi bat), Estonian (% 25), Letonian (% 35), Albanian (% 5), Azerbaijanen (% 5) eta Libanon. Emigrazioa dela eta, komunitate handiak daude Alemanian, Argentinan, Australian, Erresuma Batuan, Espainian, Estatu Batuetan, Frantzian eta Kanadan.

Eliza ortodoxoa hamabost eliza autozefalotan antolatuta dago eta bakoitzak bere patriarkatua du. Zaharrenak Antiokian, Konstantinopolisen, Alexandrian eta Jerusalemen badaude ere, nagusia Moskukoa da.

## Ikus, gainera 
* Georgiako Eliza ortodoxo eta Apostolikoa

## Kanpo estekak 
*  Harluxet hiztegiko ortodoxo sarrera.
*  Irungo parrokia ortodoxoa.
*  Espainiako Eliza ortodoxoa (Serbiako patriarkerria).
*  Ortodoxiari buruzko entziklopedia.
Kurunta

**Kurunta** () errege familia hititako partaide bat izan zen. Ustez, K. a. 1228an, estatu kolpe bat eman zuen, bere lehengusu Tudhalia IV.aren aurka.

Kuruntaren aita zen Muwatallis II.ak, hiriburua Hattusasetik Tarhuntassara pasa zuen, baina erabaki hau laster aldatu zen, Muwatallisen beste semea eta Kuruntaren anaia zen Urhi-Teshubek, hiriburua, berriz Hattusasera eraman zuenean, baina Tarhuntassak, hartu berri zuen garrantzia galdu gabe. Honela, Muwatallisen anaia eta Kurunta eta Urhi-Teshuben osaba zen Hattusili III.a errege bihurtu zenean, Kuruntari eman zion Tarhuntassako gobernua. Gainera, Hattusili, Kuruntaren tutore izan zena hau gaztea zenean, Kurunta eta Tudhalia IV.aren artean, Hattusiliren seme eta oinordekoa izan zena, adiskidetasun handia sortzeaz arduratu zen.

Honela, Tudhalia errege bihurtu zenean, Kurunta bere karguan berretsi zuen. Baina, une jakin batean, Kurunta, ohi, soilik errege hititak erabiltzen zuen "Errege Handi" titulua erabiltzen hasi zen. Honek, froga arkeologikoekin batera, historialari batzuk, Kuruntak estatu kolpe bat jo zuela pentsatzera eraman ditu, baina, ziurrenik, arrakastarik gabekoa izango zena, Tudhalia IV.ak errege bezala jarraitu baitzuen.

Kolpearen ondoren, ziur asko Kuruntaren beste anaia bat izango zen Ulmi-Tessupek, Tarhuntassako gobernua mantendu zuen, eta, dirudienez, hiri hau, boterea zuen errege familiaren adarraren aurkako matxinada sorgune bihurtu zen. Hala ere, historialariren batzuk, Ulmi-Tessup, Kuruntarentzako beste izen bat dela diote, arrakastarik gabeko estatu kolpearen ondoren bere kargua berreskuratu zuena, edo sekula estatu kolperik jo ez zuela, baizik eta hititar inperiotik independente bezala aldarrikatu zela. Badago, oraindik beste teoria bat, Kuruntaren estatu kolpea, Tudhalia IV.a hil ondoren gertatu zela, eta Kurunta, Arnuanda III.ak tronutik bota zuela dioena.

## Familia 
## Kanpo estekak
Maiztasun-poligono

[thumb|400px|**Maiztasun poligonoa** [histogramatik eratortzen da. Iurdian, tomate batzuen pisuak agertzen dituen maiztasun-poligonoa: pisuak 225 gr inguruan biltzen dira.]]

Estatistikan, **maiztasun poligonoa** histogramatik eratortzen den datu diagrama bat da, histogramako zutabeetako goi aldeak lotuz eratzen dena. Bereziki, banaketa estatistikoaren itxura hauteman eta probabilitate-banaketa batekin alderatzeko erabiltzen da.

## Maiztasun bakunen poligonoa 
Histogramako zutabeen goialdeko erdipuntuak zuzenez lotuz eratzen da ** maiztasun bakunen poligonoa**.

## Maiztasun metatuen poligonoa 
Histograma metakorretik abiatzen da **maiztasun metatuen poligonoa**. Datu multzoaren jatorritik, zuzenak luzatzen dira, hurrengo tarteko behe mugatik altxatzen zutaberaino. Diagrama hau bereziki interesgarria da koantilak begiztatzeko.

## Kanpo estekak
Tiglath-Pileser II.a

**Tiglath-Pileser II.a** Asiriako errege bat izan zen. K.a. 967tik K.a. 935 arte gobernatu zuen.

Ashur-resh-ishi II.aren oinordekoa izan zen. Bere erregealdi nahiko luzean, ez zuen askorik domeinatu. Garai horretan, Asiria, Urartu, Aram eta Babiloniarekin gerran sartu zen, gerra zibil batean, eskualde gerra handi izatera pasa zena, hasieran, arrakasta izan zuelarik. Bere oinordekoa, Ashur Dan II.a izan zen.
Meritneit

**Meritneit** Egiptoko I. dinastiako erregina gobernari bat izan zen, K. a. 2927 inguruan.

Ziur asko, Dyer faraoiaren emaztea eta Dyet eta Den faraoien ama zen, Antzinako Egiptoko lehen erregina gobernaria izan zelarik, erregeorde bezala, bere seme Dyet oraindik adin txikikoa zen bitartean. Bere izenak, "Neiten maitea" esan nahi du, Behe Egiptoko jainkosa bat.

Saqqarako nekropolian dagoen mastaba handi batean lurperatua izan zen, bere seme Denen erregealdian.

## Bere garaiko testigutzak 
* Y hilobia, Umm el-Qaaben, Abidos (Flinders Petrie)
* Saqqara iparraldeko S 3504 hilobia, bere izena duten zigilu zilindriko eta harrizko ontziekin. Ondoko lurperatzea konpartimentutakoak, "txalupa hobi" bat eta hil barruti bat ditu (Emery)
* Y hilobian, Umm el-Qaaben, Abidosen, bere izena zeraman estela bat aurkitu zen (Petrie)
* Bere izena, Umm el-Qaabeko T hilobiko zigilu marketan aurkitu zen, Egiptoko I. dinastiako erregeen izenekin (Kaiser eta Dreyer)
* Zeramika eta harrizko ontziak eta apaintze-mahaiko elementuak.
* Meritneiten izena daraman Asuango granitozko babuino baten estatua. (Michailidis bilduma)

Palermoko Harrian, Meritneit, Hor-Udimuren ama bezala aipatzen da (Kaplony: 1963, I, 495)

## Beste hipotesi batzuk 
Flinders Petriek Mery-Neit deitu zuen (gizon izena), bere hilobi edo zenotafioa aurkitu zuenean, Umm el-Qaaben, Abidosen, gizonezko gobernari bat zela ustez, bere lurperaketaren garrantziagatik, baina, berrogeitamar urte beranduago, Emery, Meritneiten beste lurperaketa bat aurkitu zuen Saqqara Iparraldean, emakume bat zela baieztatuz.

Adituren batzuk, Meritneit, Dyer faraoiaren alaba bat eta Den faraoiaren emaztea izan zela uste dute.
Psamutis

**Userra Pasherienmut** edo **Psamutis**, Egiptoko XXIX. dinastiako faraoi bat izan zen.

Manetonek, Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera, **Psamuttis** deitu zuen, eta urte beteko erregealdia izan zuela dio; Eusebioren bertsio armeniarrean, **Psammutes** bezala aipatzen dute.

Oinordekotza krisi labur bat egon zen Neferites I.a hil ondoren: Akoris izan zen bere oinordekoa, honen erregealdia, Psamutisek eten zuelarik, matxinatuz, matxinada honen arrazoia ezagutzen ez den arren. Biak ziren aurreko erregearen senideak. Baina, urte bete igaro ondoren, Psamutis tronutik bota zuten, eta Akorisek jarraitu zuen errege bezala.

Bere erregealdiaren ebidentziak, Tebasen aurkitu dira, non, berak, Karnakeko Amonen tenpluan, Neferites I.ak hasitako babes harresi bat eraikitzen jarraitzea agindu zuen.